open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Cook

Fforiwr o Loegr oedd **Capten James Cook** (27 Hydref 1728 – 14 Chwefror 1779). Ganwyd ym Marton, Cleveland, Lloegr. Teithiodd o gwmpas y byd dair gwaith, er mwyn darganfod tiroedd newydd. Fe luniodd fapiau manwl, er enghraifft o arfordiroedd ynysoedd y Môr Tawel, Awstralia, Seland Newydd a Gogledd America.

## Mordeithiau Cook
Roedd y fordaith gyntaf (1768-1771) yn yr *HM Bark Endeavour* i Dahiti er mwyn gwylio'r blaned Gwener yn symud o flaen yr haul. Ond doedd hi ddim yn bosibl cael canlyniadau cywir gyda'r offer seryddol ar y pryd. Ar ôl gwylio Gwener, aeth Cook i chwilio am *Terra Australis*, arfordir cyfiniol y Môr Tawel, ac i fapio arfordiroedd Seland Newydd ac Awstralia.

Roedd yr ail fordaith (1772-1775) ar HMS *Resolution* ac HMS *Adventure*; roedd yn daith arall i ddod o hyd i *Terra Australis* a'r cynnig cyntaf i long o Ewrop hwylio i Fôr Antarctica. Ar y daith hon profodd Cook nad oedd *Terra Australis* yn bodoli, ond darganfu lawer o ynysoedd.

Roedd y drydedd fordaith (1776-1779) ar y llongau HMS *Resolution* ac HMS *Endeavour*, i chwilio am lwybr môr o'r Môr Iwerydd i'r Môr Tawel o gwmpas gogledd Canada, sef y 'Tramwyfa gogledd-orllewin'. Ar ôl gwneud mapiau o arfordir gorllewin America, bu'n rhaid iddo droi yn ôl i Hawaii, lle cafodd ei ladd gan brodorion yr ynys ar ôl brwydro i gael yn ôl cwch a oedd wedi'i ddwyn. Roedd y Cymro David Samwell (Dafydd Ddu Feddyg), yn feddyg ar drydedd fordaith y Capten Cook. Roedd yn fab i'r llenor Edward Samuel, gŵr o Benmorfa yn Edeirnion, a fu'n berson Llangar o 1721 tan 1748. Cadwodd ddyddiadur am y fordaith a chyhoeddodd y llyfr *A Narrative of the Death of Captain James Cook* yn 1786.

## Gorchestion
Mae Cook yn adnabyddus am ei sgiliau gwneud mapiau, am fod yn lwyddiannus wrth atal afiechydion morwyr, ac wrth ddatblygu dulliau mordwyo newydd.

## Llyfryddiaeth
* David Samwell, *A Narrative of the Death of Captain James Cook* (1786)

## Cyfeiriadau
Categori:Cartograffwyr
Categori:Fforwyr y 18fed ganrif
Categori:Fforwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1728
Categori:Marwolaethau 1779
Categori:Morwyr o Loegr
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Loegr
Wilhelmus van Nassouwe

__DIMTAFLENCYNNWYS__
200px|bawd|Baner Yr Iseldiroedd
**Wilhelmus van Nassouwe** (*Gwilym o Nassau*) (neu yn fyr *Het Wilhelmus* -- *Y Gwilym*) yw anthem genedlaethol yr Iseldiroedd ers 10 Mai 1932. Cafodd geiriau'r gân eu hysgrifennu rhwng 1568 a 1572 i anrhydeddu Gwilym o Orange (neu Nassau), arweinydd yr Iseldiroedd yn erbyn Sbaen yn y Rhyfel Pedwar Ugain Mlynedd (1568-1648). Felly, hon yw anthem genedlaethol hynaf y byd.

Yn wreiddiol roedd yr anthem yn cynnwys pymtheg o bennillion, gyda llythyren gyntaf pob pennill yn sillafu *Willem van Nassav*, ond heddiw dim ond y pennill cyntaf, ac weithiau y chweched pennill, sydd yn gael ei ganu.

## Geiriau
### Pennill 1
Wilhelmus van Nassouwe
Ben ik van Duitsen bloed 
Den vaderland getrouwe
Blijf ik tot in de dood
Een Prins van Oranje
Ben ik vrij onverveerd
Den Koning van Hispanje
Heb ik altijd geeërd

### Pennill 6
Mijn schild ende betrouwen
zijt Gij, o God mijn Heer
op U zo wil ik bouwen
Verlaat mij nimmermeer
Dat ik doch vroom mag blijven
uw dienaar t'aller stond
de tirannie verdrijven
die mij mijn hart doorwondt

## Cyfieithiad answyddogol i'r Gymraeg
### Pennill 1
Gwilym o Nassau
Ydwyf i, o gwaed Iseldireg *
Gwir i'r mamwlad
Fyddaf i tan fy marwolaeth
Tywysog Orange
Ydwyf i, rhydd a di-ofn
Y Brenin o Sbaen
Rydwyf wedi anrhydeddi o hyd.
### Pennill 6
Fy nharian a ffyddlondeb
Wyt Ti, o Duw fy Arglwydd
Ar Ti adeiladaf
Byth gadael fi
Felly fyddai'n dal yn duwiol
Dy wâs am pob amser
Gwrthyrru'r gormes
Sy'n gwanu fi yn fy nghalon.

—roedd y gair *Duitsen* yn ystyr "y bobl" yn wreiddiol, ond mae'n wedi dod i'r ffurf *Dietsch* (Almaeneg) yn Iseldireg cyfoes (cymharwch a *Deutsch* yn Almaeneg, a *Dutch* yn Saesneg).
## Cyswllt allanol
*Ffeil MIDI o'r Wilhelmus

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Yr Iseldiroedd
Kde domov můj?

bawd|200px
***Kde domov můj?*** (*Ble mae fy nghartref?*) yw anthem genedlaethol Tsiecia, a cyn 1993 roedd yr hanner cyntaf yn anthem genedlaethol yr hen Tsiecoslofacia gyda anthem bresenol Slofacia annibynnol, Nad Tatrou sa blýska yr ail ran.

Cyfansoddodd Frantisek Škroup a'r dramodydd Josef Kajetán Tyl y gân fel rhan o'r gomedi *Fidlovačka aneb žádný hněv a žádná rvačka * (*Fidlovačka*, neu *Dim dicter a dim stwff garw*), a berfformiwyd yn y *Stavovské divadlo* (*Theatr Ystadau*) ym Mhrag ar 21 Rhagfyr 1833.

## Geiriau 
## Cyswllt allanol 
*Ffeil MIDI

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Diwylliant Tsiecia
Marcha Real

***Marcha Real*** (*Ymdeithgan Frenhinol*) yw anthem genedlaethol Sbaen. Does gan yr anthem dim geiriau.

## Dolenni allanol
*[Ffeil sain (MP3)](http://www.navyband.navy.mil/Anthems/ANTHEMS/Spain%20(Short).mp3) 

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Sbaen
1775

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1770 1771 1772 1773 1774 - **1775** - 1776 1777 1778 1779 1780

----

## Digwyddiadau 
*15 Chwefror - Mae Pïws VI yn dod yn Bab.
*17 Mehefin - Brwydr Bunker Hill
*25 Medi - Brwydr Montreal

### Llyfrau
*Charles Johnstone - *The Pilgrim*
*Nicholas Owen - *History of the Island of Anglesea*
*John Wesley - *A Calm Address to Our American Colonies*

### Drama
*Pierre Beaumarchais - *Le Barbier de Séville*
*Hugh Kelly - *The School for Wives*
*Gotthold Lessing - *Die Juden*
*Richard Brinsley Sheridan - *The Rivals*

### Cerddoriaeth
*Joseph Martin Kraus - *Requiem*
*Wolfgang Amadeus Mozart - *Il Re Pastore* (opera)

## Genedigaethau 
*22 Ionawr - André-Marie Ampère (m. 1836)
*6 Awst - Daniel O'Connell, gwleidydd (m. 1847)
*4 Medi - Jean-François Marie Le Gonidec, ieithydd a geiriadurwr Llydaweg (m. 1838)
*25 Tachwedd - Charles Kemble, actor (m. 1854)
*16 Rhagfyr - Jane Austen, nofelydd (m. 1817)

## Marwolaethau 
*8 Ionawr - John Baskerville, argraffiwr, 68
*15 Ionawr - Giovanni Battista Sammartini, cyfansoddwr, 74?
*12 Ebrill - William Vaughan (AS), gwleidydd, 65
*10 Mai - Caroline Matilda o Gymru, tywysoges Prydain Fawr a brenhines Sweden, 23

## Cyfeiriadau
*
Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig

**Edward VIII** (ganwyd **Edward Albert Christian George Andrew Patrick David Wettin**; 23 Mehefin 1894 – 28 Mai 1972) oedd brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon rhwng 20 Ionawr 1936 a 11 Rhagfyr 1936, dydd ei ymddiswyddiad.

Yn fab i George V a Mair o Teck, ef oedd Tywysog Cymru rhwng 1911 a marwolaeth ei dad. Bu rhaid iddo ymddiswyddo am ei fod am briodi'r weddw o Americanes Wallis Warfield Simpson a oedd wedi cael ysgariad. Nid oedd y sefydliad Seisnig yn barod i gael brenin a oedd yn briod â rhywun oedd wedi cael ysgariad.

Wedi'r ymddiswyddiad, fe briododd yr Americanes gyfoethog Wallis Warfield Simpson ac fe adawodd y wlad a byw yn Ffrainc.

Categori:Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Tŷ Windsor
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Ymerodron
1777

17g - **18g** - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1772 1773 1774 1775 1776 - **1777** - 1778 1779 1780 1781 1782

----
Blwyddyn gyffredin (hynny yw, nid blwyddyn naid) a ddechreuodd ar Ddydd Mercher yng nghalendr Gregori ac ar Ddydd Sul yng nghalendr Iŵl oedd **1777** (ynganer: mil-saith-saith-saith neu un-saith-saith-saith; rhifolion Rhufeinig: MDCCLXXVII). Hon oedd y seithfed flwyddyn ar ddeg a thrigain wedi'r fil a saith gant (1777fed) yn ôl trefn Oed Crist, y seithfed flwyddyn ar ddeg a thrigain wedi'r saith gant (777fed) yn yr 2il fileniwm, y seithfed flwyddyn ar ddeg a thrigain (77fed) yn y 18g, a'r wythfed flwyddyn yn negawd y 1770au. Ar gychwyn 1777, mi oedd calendr Gregori 11 diwrnod o flaen calendr Iŵl.

Enw difyr arni yw blwyddyn y tair caib.

## Digwyddiadau
*24 Chwefror - Pedro III yn dod yn frenin Portiwgal
*11 Medi - Rhyfel Annibyniaeth America: Brwydr Brandywine
*17 Hydref - Rhyfel Annibyniaeth America: Brwydr Gyntaf Saratoga 

### Llyfrau
*James Boswell - *The Hypochondriak*
*Evan Hughes (Hughes Fawr) - *Duwdod Crist*
*Nicholas Owen - *British Remains*
*Thomas Pennant - *British Zoology*, vol. 4
*William Williams Pantycelyn - *Ductor Naptiarum: Neu Gyfarwyddwr Priodas*

### Cerddoriaeth
*Christoph Willibald Gluck - *Armide* (opera)

## Genedigaethau
*12 Chwefror - Friedrich de la Motte Fouque, bardd
*23 Rhagfyr - Tsar Alexander I, tsar Rwsia (m. 1825)

## Marwolaethau
* 24 Chwefror – José I, brenin Portiwgal, 62
*1 Mawrth - Georg Christoph Wagenseil, cyfansoddwr
*7 Mawrth - Edward Richard, bardd ac ysgolhaig, 62/63
*Rhagfyr - Dolly Pentreath, siaradwraig olaf yr iaith Gernyweg, 85

## Cyfeiriadau
1774

17g - **18g** - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1769 1770 1771 1772 1773 - **1774** - 1775 1776 1777 1778 1779

----

## Digwyddiadau 
*21 Ionawr - Abd-ul-Hamid I yn dod yn swltan yr Ymerodraeth yr Otomaniaid.
*17 Ebrill - Agorfa Capel Stryd Essex yn Llundain.
*10 Mai - Mae Louis XVI yn dod yn frenin Ffrainc.
*21 Gorffennaf - Cytundeb Küçük Kaynarca rhwng Rwsia a'r Otomaniaid.
*10 Hydref - Cytundeb Camp Charlotte rhwng gwladfa Virginia a'r Shawnee.
***Llyfrau**
**Johann Wolfgang von Goethe - *Die Leiden des jungen Werthers*
**John Wesley - *Thoughts upon Slavery*
***Cerddoriaeth**
**Josef Haydn - ''Offeren Fawr i'r Organ''
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfennau cemegol Ocsigen, Clorin a Mangaïs

## Genedigaethau 
*24 Chwefror - Adolphus, Dug Caergrawnt
*12 Awst - Robert Southey, bardd

## Marwolaethau 
*4 Ebrill - Oliver Goldsmith, awdur
*10 Mai - Louis XV, brenin Ffrainc, 64
*22 Medi - Pab Clement XIV
*28 Hydref - John Ewer, Esgob Llandaf, ??
*22 Tachwedd - Robert Clive (Clive o India), milwr, 49

*
Tansi

**Tansi** (Lladin: *Tanacetum vulgare*) yw llysieuyn tal gyda blodau melyn ac aroglau cryf.

Categori:Blodau
Categori:Asteraceae
Iorwerth Cyfeiliog Peate

Bardd ac ysgolhaig Cymreig oedd **Iorwerth Cyfeiliog Peate** (27 Chwefror 1901 – 19 Hydref 1982), ganed ym Mhandy Rhiw-saeson ym mhlwyf Llanbryn-mair, Powys.

Sefydlodd Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan yng Nghaerdydd.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"

## Llyfryddiaeth
### Detholiad o'i waith
#### Barddoniaeth
**Y Cawg Aur* (1928)
*''Plu'r Gweunydd* (1933)
**Y Deyrnas Goll* (1947)
**Canu Chwarter Canrif* (1957)

#### Ysgolheictod
**Cymru a'i Phobl* (1931)
**Y Crefftwr yng Nghymru* (1933)
**The Welsh House* (1940)
**Diwylliant Gwerin Cymru* (1942)
**Clock and Watch Makers in Wales* (1945)
**Amgueddfeydd Cymru* (1948)

#### Rhyddiaith
**Sylfeini* (1938)
**Syniadau* (1969)
**Personau* (1982)

#### Golygydd
**Hen Gapel Llanbryn-mair* (1939)

## Astudiaethau
* Trefor M. Owen, erthygl yn *Cylchgrawn Hanes Cymru*, cyf. XI, rhif 4 (1983)
*Catrin Stephens, *Writers of Wales: Iorwerth C. Peate* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)
*T. Robin Chapman, *Llên y Llenor: Iorwerth Peate* (Gwasg Pantycelyn, 1988)
* R. Alun Evans (gol.), *Bro a Bywyd: Iorwerth Cyfeiliog Peate 1901-1982* (Cyhoeddiadau Barddas, 2003)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*BBC Cymru - clip o gyfweliad ag Iorwerth Peate
*Gwefan *Ymgyrchu''  - llythyr gan Iorwerth Peate

Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Amgueddfa Werin Cymru
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Golygyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Golygyddion llyfrau o Gymru
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Pobl o Lanbryn-mair
Categori:Ysgolheigion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg o Gymru
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Gymru
Tiwlip

bawd|chwith|Tu mewn blodeuyn tiwlip
Mae **tiwlip** yn blanhigyn o'r genws ***Tulipa*** gyda blodau mawr, yn nheulu'r alaw. Blodyn cenedlaethol Twrci ac Iran yw e.

Categori:Liliaceae
Categori:Blodau
1781

17g - **18g** - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1776 1777 1778 1779 1780 - **1781** - 1782 1783 1784 1785 1786

----

## Digwyddiadau
*Ionawr - William Pitt yn dod yn aelod seneddol San Steffan.
*6 Ionawr - Brwydr Jersey rhwng Prydain a Ffrainc.
***Llyfrau**
**Immanuel Kant - *Kritik der reinen Vernunft*
**Thomas Pennant - *Tours in Wales*, cyf. 2
**Jean-Jacques Rousseau - ''Essai sur l'origine des langues*
***Drama**
**Friedrich Schiller - *Die Räuber*
***Cerddoriaeth**
**Josef Haydn - Symffoni rhif 62
**Wolfgang Amadeus Mozart - *Idomeneo'' (opera)

## Genedigaethau
*30 Ionawr - Adelbert von Chamisso, bardd (m. 1838)
*9 Mehefin - George Stephenson, peiriannydd (m. 1848)
*21 Mehefin - Siméon Poisson, mathemategydd (m. 1840)
*6 Medi - Anton Diabelli, cyfansoddwr (m. 1858)
*Tachwedd - William Williams o'r Wern, gweinidog (m. 1840)
*28 Tachwedd - Love Parry Jones-Parry, milwr a gwleidydd (m. 1853)

## Marwolaethau
*15 Chwefror - Gotthold Ephraim Lessing, athronydd ac awdur, 52
*4 Ebrill - Henry Thrale, ffrind Samuel Johnson a phriod Hester Thrale
*12 Hydref - David Powell (Dewi Nantbrân), awdur

*
Castell Dinas Brân

Mae **Castell Dinas Brân** yn gastell canoloesol ger Llangollen, Sir Ddinbych a godwyd ar fryngaer cynharach o'r Oes Haearn. Saif y castell ar gopa fryn (uchder 310m) uwchlaw dyffryn Afon Dyfrdwy ar safle sydd tua 1.5&nbsp;ha). Credir mai Gruffudd Maelor II (a elwir hefyd yn Gruffudd ap Madog; 1236-1269) a gododd y castell carreg hwn yn wreiddiol.

## Bryngaer
Clawdd a ffos wedi eu hadeiladu yn Oes yr Haearn yw'r unig olion sydd i'w gweld heddiw. Mae'n bosibl bod adeiladau pren yn y bryngaer yn yr 8g, ond does dim olion ohonynt heddiw. Mae yna ddamcaniaeth fod Eliseg yn meddiannu Castell Dinas Brân yn y cyfnod hwnnw.

Mae'r fryngaer hon yn un o sawl caer yng Nghymru a elwir yn 'ddinas', e.e. Dinas Emrys, Dinas Dinorwig; hen ystyr y gair hwnnw yw "caer" ac mae'n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd (ond yn enw benywaidd heddiw).

## Castell
Adeiladwyd y castell yn wreiddiol gan Gruffydd Maelor II y castell tua diwedd y 1260au, a datblygwyd ef ymhellach gan nifer o dywysogion Powys Fadog.

Llosgwyd ef gan y Cymry yn ystod y rhyfeloedd rhwng Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru ac Edward I, brenin Lloegr. Cipiwyd y castell gan Henry de Lacey, iarll Lincoln, yn 1277. Bwriadai Henry de Lacey oed ailadeiladu'r castell, ond nid oedd Edward yn cytuno â hynny.

Ym 1282, yn ystod ail ymgyrch Edward I i feddiannu Cymru, cipiwyd Castell Dinas Brân oddi wrtho gan Dafydd ap Gruffydd, brawd Llywelyn. Yn ôl traddodiad, yn 1402 cafodd y castell ei feddiannu gan Iarll Arundel; ymgeisodd Owain Glyndŵr ei gipio, ond roedd ei ymdrechion yn aflwyddiannus.

Yn ôl rhai ysgrifenwyr ar y traddodiad Arthuraidd, Dinas Brân yw'r Castell Corbenic (*Corbin-Vicus*) y sonnir amdano yn y chwedlau am y Greal Santaidd.

## Cadwraeth
Mae safle Dinas Brân wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.24 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

## Gweler hefyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
* Cestyll Cymru
* Myfanwy Fychan
* Powys Fadog
* Ysgol Dinas Brân

## Oriel

Dinas Bran in the fog.JPG|Golygfa o'r gogledd-orllewin
DinasBran01LB.jpg|chwith|Golygfa o'r de
Richard Wilson - Dinas Bran from Llangollen - Google Art Project.jpg|Castell Dinas Brân yn 1770; paentiad gan Richard Wilson

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys 
* Model 3D

Categori:Bryngaerau Sir Ddinbych
Dinas Bran
Dinas Bran
Dinas Bran
Categori:Llangollen
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir Ddinbych
Categori:Llwybrau Byw
1773

17g - **18g** - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1768 1769 1770 1771 1772 - **1773** - 1774 1775 1776 1777 1778

----

## Digwyddiadau
*29 Gorffennaf - Daeargryn yn Gwatemala
*26 Tachwedd - Priodas Walter Siddons a Sarah Kemble
***Llyfrau**
**Johann Wolfgang von Goethe - *Götz von Berlichingen*
***Gorchestion Beirdd Cymru*, golygwyd gan Rhys Jones o'r Blaenau
***Cerddoriaeth**
**Wolfgang Amadeus Mozart - *Offeren y Drindod*

## Genedigaethau
*9 Chwefror - William Henry Harrison, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1841)
*6 Hydref - Louis Philippe, brenin Ffrainc (m. 1850)

## Marwolaethau
*8 Mai - Ali Bey Al-Kabir, brenin yr Aifft, 45
*24 Mai - Jan Zach, cyfansoddwr, 73
*12 Gorffennaf - Johann Joachim Quantz, fliwtydd a chyfansoddwr, 76
*21 Gorffennaf - Howel Harris, diwgygiwr crefyddol, 59

*
Hanes

Astudiaeth o ddigwyddiadau'r gorffennol yw **hanes** a chasglu gwybodaeth am y digwyddiadau hynny a rhoi trefn arnynt, eu casglu a'u cyflwyno. Mae hefyd yn ddehongliad o weithgarwch daearegol, organig a chosmig, ond fel arfer mae'n ymwneud â hanes dyn ar y ddaear. Gelwir yr ysgolheigion sy'n ysgrifennu am hanes yn haneswyr; ceisiant archwilio, analeiddio a gosod mewn trefn cyfres o ddigwyddiadau gan geisio (yn wrthrychol) weld patrwm achos ac effaith.

Mae haneswyr yn defnyddio gwahanol fathau o ffynonellau, gan gynnwys cofnodion ysgrifenedig, cyfweliadau llafar, arteffactau ac archaeoleg. Disgrifir digwyddiadau cyn hanes ysgrifenedig yn **gynhanes**. 
bawd|chwith|*Historia* gan Nikolaos Gysis (1892)

Yn aml, mae haneswyr yn trafod natur hanes a pha mor ddefnyddiol ydyw: disgyblaeth academig diddim didda yn ôl rhai tra bod eraill yn credu ei fod yn rhoi perspectif gwahanol ac iach ar y presennol.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Cynhanes
* Hanes daearegol
* Hanesydd
* Hanesyddiaeth


Categori:Gwyddorau cymdeithas
Roy Jenkins

Gwleidydd oedd **Roy Harris Jenkins, Arglwydd Jenkins o Hillhead** (11 Tachwedd 1920 - 5 Ionawr 2003).

Cafodd ei eni yn Abersychan, Sir Fynwy (Torfaen bellach).  Jenkins oedd Canghellor y Trysorlys rhwng 1967 a 1970.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Cangellorion y Trysorlys
Categori:Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Dorfaen
Categori:Ysgrifenyddion Cartref
Castell Carreg Cennen

Castell ger Llandeilo, Sir Gaerfyrddin, yw **Castell Carreg Cennen**. Mae'r castell ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. O dan y castell mae rheddfa ac ogof. Mae'r castell yn sefyll rhai milltiroedd i'r dwyrain o Gastell Dinefwr, castell pwysicaf tywysogion Deheubarth a safle eu llys.

## Y castell Cymreig
Adeiladwyd y castell cyntaf gan y Cymry, efallai gan Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth, ond roedd pobl yn defnyddio'r safle uwchben craig galchfaen yn yr oesau cynhanesyddol ac yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ceir y cyfeiriad cyntaf at y castell yn 1248 pan ailgipiodd Rhys y castell o ddwylo'r Saeson. Yn 1257 cipiodd Maredudd ap Rhys Gryg, oedd yn gynghreiriad pwysig i'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn y de, y castell oddi ar Rhys yn ei dro ac am gyfnod roedd yn safle pwysig ym mrwydrau'r Cymry am annibyniaeth dan y tywysog hwnnw.

## Y castell Seisnig
Cafodd y castell cyntaf ei ddifetha'n llwyr ac adeiladwyd y castell sydd yno heddiw gan Edward I, Brenin Lloegr yn y blynyddoedd ar ôl 1277 ac ychwanegwyd iddo yn y bedwaredd ganrif ar ddeg.

Cafodd y castell ei ddifrodi yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr a'i ddifetha ym 1462, yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau.

## Traddodiad
Mae yna chwedl fod y castell wedi ei adeiladu gan Urien Rheged a'i fab, Owain a bod yna farchog - efallai'r Brenin Arthur - yn cysgu o dan y castell.

## Cadwraeth a mynediad
Mae Castell Carreg Cennen (SN 667 191) ar rhestr Cadw. Mae'n gorwedd ger bentref Trapp, 3 milltir a hanner ar hyd y ffordd yno o dref Llandeilo.

Mae'r graig y saif y castell arni, sef Carreg Cennen, a'r tir o'i chwmpas yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ers 1973.

## Llyfryddiaeth
*Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin
Categori:Cadw
Carreg Cennen
Carreg Cennen
Categori:Llandeilo
Castell Caerffili

Castell yng nghanol tref Caerffili a adeiladwyd rhwng 1268 a 1271 yw **Castell Caerffili**. Castell tua 1.2ha cydganol yw e gyda ffos o'i gwmpas. Hwn yw'r castell mwyaf yng Nghymru a'r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain.

## Hanes 
Adeiladwyd y castell ar safle hen gaer Rufeinig gynharach, gan Gilbert de Clare, Arglwydd Morgannwg a oedd o dras Normanaidd. Yr amcan oedd rhwystro'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd rhag ychwanegu'r tiroedd i'w Dywysogaeth. 
Llwyddodd Llywelyn gipio'r castell ym 1270, ond mewn blwyddyn roedd de Clare yn dechrau ailadeiladu'r castell eto.

Yn ystod gwrthryfel Llywelyn Bren yn 1316 ymosododd y Cymry ar y castell. Ymosododd rhan o fyddin Owain Glyndŵr arno hefyd.

Chafodd y castell ddim llawer o ddifrod adeg Rhyfel Cartref Lloegr (1642-1648) ar wahân i'r tŵr de-orllewinol a ddechreuodd wyro.

## Adeiladwaith 
Mae Castell Caerffili yn gastell consentrig a amgylchynir gan ffosydd dŵr a chylchoedd o dir. Mae'r tŵr de-orllewinol yn 80 troedfedd o uchder ond yn gwyro allan 13 troedfedd.

## Cadwraeth a mynediad 
Mae Castell Caerffili ar restr Cadw ac yn hawdd i gyrraedd o ganol tref Caerffili.

300px|dim|bawd|Castell Caerffili
bawd|dim|300px|Yr "hourd"

## Llyfryddiaeth 
*William Rees, *Caerphilly Castle, a history and description* (1937)
*H. P. Richards, *A History of Caerphilly* (1975)

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Caerffili
Categori:Cadw
Caerffili
Cyfrifiadureg

Astudiaeth o'r seiliau damcaniaethol a chymhwysir mewn cyfrifiaduron yw **Cyfrifiadureg**. Mae sawl maes gwahanol o fewn y pwnc, rhai yn pwysleisio cyfrifo canlyniadau penodol (megis graffeg cyfrifiadurol), rhai (megis theori cymhlethdod cyfrifiadurol) yn ymwneud â phroblemau cyfrifiannol, ac eraill yn canolbwyntio ar yr heriau mewn gweithredu cyfrifiannau.  Er enghraifft, bwriad astudiaethau theori ieithoedd rhaglennu yw disgrifio cyfrifiannau, tra bod rhaglennu cyfrifiaduron yn cymhwyso ieithoedd rhaglennu i ddatrys problemau cyfrifiadurol penodol.

## Gweler hefyd
*Cyfrifiadur


Categori:Cyfrifiaduro
Categori:Technoleg gwybodaeth
Rhestr o wledydd lle mae iaith yn bwnc dadl gwleidyddol

Dyma **restr o wledydd lle mae iaith yn bwnc dadl wleidyddol**.  Nid yw'n rhestr o wledydd lle mae yna fwy nag un iaith swyddogol, na mwy nag un gymuned ieithyddol.

## Rhestr
*Awstralia - Saesneg
*Belarws - Rwsieg a Belarwseg
*Canada - Saesneg a Ffrangeg, yn fwyaf arbennig yn nhalaith Québec
*Y Deyrnas Unedig 
**Saesneg a Chernyweg yng Nghernyw
**Saesneg a Chymraeg yng Nghymru
**Saesneg, Gaeleg, a Sgoteg yn Yr Alban
**Saesneg a Gwyddeleg yng Ngogledd Iwerddon
*Y Ffindir - Ffineg a Swedeg, yn fwyaf arbennig yn y gorllewin
*Ffrainc
**Ffrangeg a Llydaweg yn Llydaw
**Ffrangeg a Corseg yn Corsica
**Ffrangeg ac Ocsitaneg yn ne Ffrainc
**Basgeg a Ffrangeg yng Ngwlad y Basg
**Ffrangeg ac Almaeneg yn Alsace
*Gwlad Belg - Iseldireg a Ffrangeg; Fflemeg a Ffrangeg
*India
**Saesneg a Hindi
**Hindi ac ieithoedd lleol eraill
*Iwerddon - Saesneg a Gwyddeleg
*Cenia - Swahili a Saesneg
*Latfia - Latfieg a Rwsieg
*Moldofa - Rwsieg a Moldofeg / Romaneg
*Norwy - iaith ysgrifenedig yn unig: Bokmål a Nynorsk
*Sbaen
**Basgeg a Sbaeneg yng Ngwlad y Basg
**Catalaneg a Sbaeneg yn Catalwnia
*Seland Newydd - Saesneg a Maori
*Y Swistir - Ffrangeg ac Almaeneg mewn rhai cantonau
*Taiwan - tafodieithoedd Tsieinëeg: Mandarin, Taiwaneg, ac i raddau Hakka
*Tansanïa
**Swahili a Saesneg
**Swahili a ieithoedd brodorol eraill
*Unol Daleithiau America
**Saesneg a Sbaeneg
**Saesneg a Hawäieg yn Hawaii
**Saesneg ac amryw o ieithoedd cynhenid America
*Wcráin - Rwsieg ac Wcreineg

## Gweler hefyd
*Rhestr gwledydd y byd

Categori:Rhestrau gwledydd
Dadl
Iaith
Llaw

dde|bawd|250px|Esgyrn o'r law ddynol
bawd|250px|Tupaia javanica, Homo sapiens

Rhan o'r fraich mewn bodau dynol a phrimatiaid eraill yw **llaw**. Mae hi'n gallu gafael mewn pethau oherwydd y bysedd sydd arni.

## Gweler hefyd
* Bys
* Anatomeg

Categori:Anatomeg
Archaeoleg

Astudiaeth wyddonol o hanes a diwylliant dyn drwy ddatguddio a dadansoddi olion ffisegol yw **archaeoleg**. Gall yr olion fod yn bensaernïol, yn olion dynol, neu'r dirlun hyd yn oed. Nod yr archaeolegydd yw rhoi goleuni ar hanes ac ymddygiad dyn dros dymor hir. Gall anthropoleg fod o help i'r archaeolegwr hefyd. O'r 16eg ymlaen rhoddwyd gogwydd pur wyddonol ar waith yr achaeolegydd. Mae'r dechnoleg ddiweddaraf, gan gynnwys dulliau dyddio radiometrig a charbon ddyddio yn dangos fod bywyd dynol wedi bodoli yng Nghymru ers dros chwarter miliwn o flynyddoedd. Mae'r gwaith diweddaraf ar genynnau'n dangos fod cysylltiad rhwng y pobl cynharaf a thrigolion presennol y wlad.

## Dulliau archaeolegol
Mae **archaeolegydd** yn cloddio safleoedd hanesyddol ac yn dehongli'r gorffennol oddi wrth beth a ddarganfyddir ganddynt wrth gloddio a dod o hyd i bethau fel crochenwaith a darnau arian.

## Archaeoleg yng Nghymru
Ymhlith y darganfyddiadau pwysicaf yng Nghymru mae Ogof Pen-y-fai (neu Paviland) a ddarganfuwyd yn 1823 gan William Buckland ac ogof Bont Newydd, Dyffryn Elwy a ddarganfuwyd yn yr 1860au gan Boyd Dawkins. Mae'r darganfyddiadau hyn yn dangos fod olion pobl o'r Hen Oes y Cerrig (neu'r Oes Paleolithig) yma sy'n mynd yn ôl mor bell a 24,000 o flynyddoedd yn achos Dyffryn Elwy a 29,000 yn achos y dyn ifanc 29 oed a gafwyd hyd iddo ym Mhen y Fai.

Yng Nghymru, ceir pedair Ymddiriedolaeth Archaeoleg:
*Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd yn y gogledd-orllewin
*Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys (CPAT) yn y gogledd-ddwyrain
*Ymddiriedolaeth Archaeoleg Dyfed yn y de-orllewin
*Ymddiriedolaeth Archaeoleg Morgannwg-Gwent yn y de-ddwyrain.

Ceir hefyd corff a sefydlwyd yn 1908 sy'n cofnodi safleoedd fesul sir, sef y Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru.

## Archaeolegwyr enwog
*Giovanni Battista Belzoni
*Lewis Binford
*Howard Carter
*Jean-Francois Champollion
*Arthur Evans
* Cyril Fox
*Henry Austin Layard
*Flinders Petrie
*W. F. Grimes
*Heinrich Schliemann
*Mortimer Wheeler: ceidwad archaeoleg yr Amgueddfa Genedlaethol a gyhoeddodd yr adroddiad safonol cyntaf ar archaeoleg yng Nghymru.
*V. E Nash-Williams
*J. J. Winckelmann
*Leonard Woolley

## Gweler hefyd
*Geiriadur Termau Archaeoleg
*Paleoanthropoleg

## Darllen pellach
*C.W. Ceram, *Gods, Graves and Scholars* (*Götter, Gräber und Gelehrte*, Hamburg, 1949; cyfieithiad Saesneg 1951, Llundain; ail argraffiad diwygiedig, Llundain, 1967, a sawl argraffiad diweddarach). Arolwg da a darllenadwy o hanes archaeoleg.
*Eric S. Wood, *Collins Field Guide to Archaeology in Britain* (Llundain, 1963; sawl argraffiad diweddarach)

## Cyfeiriadau
Categori:Anthropoleg

Categori:Difyrweithiau
Categori:Gwyddorau cymdeithas
James o St George

Pensaer milwrol Edward I, brenin Lloegr oedd '''Jacques de Saint-Georges d'Espéranche** neu **James o St George''' (tua 1230 - 1309). Cafodd ei eni yn Saint-Prex sydd bellach yn rhan o Vaud yn y Swistir. Roedd yn frodor o Savoie, rhanbarth hanesyddol sy'n cynnwys rhannau o'r Swistir, Ffrainc a'r Yr Eidal erbyn hyn.

Roedd James yn cael ei ystyried fel pensaer milwrol pennaf ei gyfnod. Cynlluniodd sawl castell consentrig, er enghraifft Castell Caernarfon, Castell Harlech, Castell Conwy a Chastell Biwmares yng ngogledd Cymru. Roedd yn gwnstabl cyntaf Castell Harlech, hefyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1230au
Categori:Marwolaethau 1309
Categori:Penseiri o Ffrainc
Categori:Pobl o Savoie
Eirug Wyn

:*Am y gwleidydd Plaid Cymru gweler Eurig Wyn.*

Llenor Cymraeg, ymgyrchydd iaith a pherchennog siop Gymraeg yng Nghaernarfon oedd **Eirug Wyn** (11 Rhagfyr 1950 – 25 Ebrill 2004).

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni ym mhentref Llan, ger Llanbryn-mair Sir Drefaldwyn (Powys) yn fab i weinidog,  y Parch John Price Wynne. Yn 1958 symudodd y teulu i Ddeiniolen Arfon. Mynychodd Ysgol Gynradd Eglwys Llandinorwig ac wedyn Ysgol Brynrefail. Llanrug. Yn fachgen ysgol fe ddechreuodd yr ymgyrch i roi plat D am ddysgwr gyrru ar gar yn lle y plât L, a oedd yn anghyfreithlon ar y pryd. Fe enillwyd y frwydr.

Yn 1969 astudiodd yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin ac yn 1972 sefydlodd Siop y Pentan yng Nghaerfyrddin, gyda dau bartner arall, Wyn Thomas a William Lloyd. Wedyn symudodd i'r gogledd a sefydlu Siop y Pentan yng Nghaernarfon yn 1977 ac wedyn ym Mangor.

## Gwaith llenyddol
Enillodd y Fedal Ryddiaith ym Eisteddfod Bro Ogwr yn 1998 am *Blodyn Tatws* ac yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2000 am *Tri Mochyn Bach*. Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r cyffiniau 1994 am *Smoc Gron Bach* ac yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002 am *Bitch*.

Ysgrifennodd 15 o lyfrau a chyhoeddodd lyfrau dan y ffugenw Derec Tomos (barddoniaeth) a Myfi Derec (hunangofiant).

## Llyfryddiaeth
**Y Drych Tywyll a Storïau Eraill* (Y Lolfa, 1992)
**Smôc Gron Bach* (Y Lolfa, 1994) – Gwobr Goffa Daniel Owen 1996
**Lara* (Y Lolfa, 1995)
**United!*, Cyfres y Dolffin (Cwmni Iaith, 1996)
*''Elvis: Diwrnod i'r Brenin* (Y Lolfa, 1996)
**I Ble'r Aeth Haul y Bore?* (Y Lolfa, 1997)
**Blodyn Tatws* (Y Lolfa, 1998) – Cyfrol y Fedal Ryddiaith 1998
**Hogia'r Milgi* (Y Lolfa, 1999)
**Tri Mochyn Bach* (Y Lolfa, 2000) – Cyfrol y Fedal Ryddiaith 2000
**I Dir Neb* (Y Lolfa, 2001)
**Bitsh!* (Y Lolfa, 2002) – Gwobr Goffa Daniel Owen 2002
**Powdwr Rhech!* (Y Lolfa, 2002)
**Y Dyn yn y Cefn heb Fwstásh'' (Y Lolfa, 2004)

## Ffynonellau
Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynrefail
Categori:Pobl o Lanbryn-mair
Troed

bawd|Troed dynol
de|bawd|200px|Esgyrn troed dynol

Rhan isaf y goes mewn bodau dynol a sawl anifail arall yw **troed**, sef y rhan honno rydym yn ei gyffwrdd â'r ddaear wrth gerdded. Mae'n cael ei defnyddio i sefyll neu i symud ac yn ddefnyddiol iawn i gicio pêl.

Fe'i ceir yn yr hwiangerdd honno:
:Dau gi bach yn mynd i'r coed
:Esgid newydd am bob troed...

### Gweler hefyd 
* Anatomeg ddynol
* Bys troed
* Chwant traed


Categori:Anatomeg
Castell Penfro

Castell ar lan yr afon yng nghanol tref Penfro, Sir Benfro, yw **Castell Penfro**. Cychwynnwyd ar y gwaith o'i godi ym 1093 gan Roger o Drefaldwyn yn gastell pren, fel rhan o ymdrech y Normaniaid i oresgyn Cymru. Ceir ogof o dan y castell a gafodd ei defnyddio fel storfa. Dywedir fod pobl wedi darganfod darnau arian Rhufeinig ynddo. Ni chipiwyd y castell gan y Cymry er gwaethaf sawl ymosodiad.

## Hanes
O Gastell Penfro y lansiodd y Normaniaid eu hymdrech i oresgyn Iwerddon.

Ym 1138 cafodd Gilbert de Clare, Iarll 1af Penfro y castell. Ar ôl hynny roedd Siasbar Tudur yn ei feddiannu. Ym 1456 ganwyd Harri Tudur yn y castell, a fyddai'n ddiweddarach yn frenin Lloegr a sefydlydd llinach frenhinol y Tuduriaid. Ei fam oedd Margaret Beaufort, chwaer-yng-nghyfraith i weddw Siaspar Tudur.

Yn ystod Ail Ryfel Cartref Lloegr cafodd y castell ei warchae a'i ddifrodi, ond chafodd o ddim ei gipio mewn brwydr.

## Cadwraeth a mynediad
Mae'r castell ar rhestr Cadw ac yn ei ofal.

## Oriel

Pembroke castle & town March 1, 1804.jpeg|Castell Penfro a'r dre 1 Mawrth 1804 gan yr artist ac ysgythrwr John Laporte, 1761-1839 
Pembroke - looking west.jpeg|Penfro gan edrych i'r gorllewin tua 1830 gan Henry G Gastineau, 1791-1876 a'r ysgythrwr J C Varrall, fl. 1815-1827
Pembroke Castle & town.jpeg|Castell Penfro a'r dre tua 1835

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Categori:Cadw
Penfro
Penfro
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
1772

17g - **18g** - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1767 1768 1769 1770 1771 - **1772** - 1773 1774 1775 1776 1777

----

## Digwyddiadau 
*17 Ionawr - Arestio y meddyg Johann Friedrich Struensee a'i chariad, Caroline Matilda, brenhines Sweden.
*Mai - Yr actor Walter Siddons yn cysylltu'r teulu Kemble yng Nghaer. 
*1 Medi - Sylfaen y Mission San Luis Obispo de Tolosa yng Nghaliffornia
***Llyfrau**
**Robert Fergusson - *The Daft Days*
**Jinny Jenks - *Tour through Wales*
**Iolo Morganwg - *Dagrau yr Awen*
**Daniel Rowland - *Pum Pregeth ac Amryw o Hymnau*
***Cerddoriaeth**
**Josef Haydn - *Offeren Sain Nicolas*
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Nitrogen gan Daniel Rutherford

## Genedigaethau 
*10 Mawrth - Friedrich von Schlegel, bardd (m. 1829)
*7 Ebrill - Charles Fourier, athronydd (m. 1837)
* 18 Ebrill - David Ricardo, economegydd (m. 1823)
*2 Mai - Novalis, awdur ac athronydd (m. 1801)
*20 Mai - William Congreve, difeisiwr (m. 1828)
* 8 Mehefin - Robert Stevenson, peiriannydd sifil (m. 1850)
*Gorffennaf - Edward Hughes (Y Dryw), bardd (m. 1850)
* 21 Hydref - Samuel Taylor Coleridge, bardd (m. 1834)

## Marwolaethau 
*8 Chwefror - Augusta o Saxe-Gotha, Tywysoges Cymru, 52
*26 Mawrth - Charles Pinot Duclos, awdur, 68
*29 Mawrth - Emanuel Swedenborg, athronydd, 84

*
1770

17g - **18g** - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1765 1766 1767 1768 1769 - **1770** - 1771 1772 1773 1774 1775

----

## Digwyddiadau 
*Sefydlu Cymdeithas y Gwyneddigion yn Llundain
*5 Mawrth - Cyflafan Boston
*16 Mai - Priodas Marie Antoinette o Awstria a Louis XVI, brenin Ffrainc
***Llyfrau**
**James Beattie - *An Essay on the Nature and Immutability of Truth*
**Robert Jones - *Lleferydd yr Asyn*
***Cerddoriaeth**
**Christoph Willibald Gluck - *Paride ed Elena* (opera)
**Wolfgang Amadeus Mozart - Symffoni rhif 11

## Genedigaethau 
*20 Mawrth - Friedrich Hölderlin, awdur (m. 1843)
*7 Ebrill - William Wordsworth, bardd (m. 1830)
*30 Ebrill - David Thompson, mapiwr (m. 1857)
*27 Awst - Georg Hegel, athronydd (m. 1831)
*17 Rhagfyr - Ludwig van Beethoven, cyfansoddwr (m. 1827)

## Marwolaethau 
*26 Chwefror - Giuseppe Tartini, cyfansoddwr, 77
*27 Mawrth - Giovanni Battista Tiepolo, arlunydd, 74
*24 Awst - Thomas Chatterton, bardd, 17

*
Braich

250px|bawd|Bôn braich.
Aelod uchaf mamolion deudroed yw **braich**, wedi'i lleoli rhwng yr ysgwydd a'r llaw. Mae'r gair Cymraeg *braich* yn gytras â *bregh*, *brygh* yn y Gernyweg a ''brec'h'' yn y Llydaweg ac mae'r tri gair hyn yn tarddu o'r gair Lladin *bracchium*. Fe'i cofnodir yn Gymraeg mor bell yn ôl â 1200: '..hyd nes y cyrhaeddodd at hyd braich...'.

## Anatomi 
[bawd|chwith|200px|Sgetsis yn dyddio nôl i 1510 gan yr arlunydd a'r dyfeisydd [Leonardo da Vinci.]]

Mae'r fraich yn cynnwys 30 asgwrn, cymalau, cyhyrau a gwythiennau gwaed. Mae'r rhan fwyaf o'r cyhyrau'n cael eu defnyddio'n ddyddiol i wneud tasgau dyddiol, arferol.

## Yr esgyrn 
bawd|dde|284px|Yr esgyrn yn y fraich.

Yn bôn y fraich ceir asgwrn a elwir yn hwmerws. Mae'n cyfarfod y balfais ychydig yn uwch na chymal yr ysgwydd a chyda'r wlna a'r radiws yn y cymal penelin.

Mae'r hwmerws yn asgwrn cryf iawn a gall godi, ar gyfartaledd, 300 pwys.

## Gweler hefyd 
*Anatomeg

## Cyfeiriadau
Categori:Anatomeg
Afu

bawd|dde|300px|
bawd|Afu dynol
''Erthygl yw hon am un o brif organau'r corff a elwir hefyd yn iau. Am ystyron eraill gweler Iau (gwahaniaethu).''

Organ metabolaidd pwsyig i anifeiliaid asgwrn-cefn a rhai anifeiliaid eraill yw'r **afu** neu **iau**. Mewn bod dynol mae wedi'i leoli yn chwarter uchaf, dde o'r abdomen, o dan diaffram y thoracs.

Mae ganddo sawl pwrpas gan gynnwys 'puro' metabolion, creu protein a biocemegolion hanfodol ar gyfer treulio bwyd.

## Swyddogaethau yr afu 
* Glanhau gwaed.
* Cadw glycogen.
* Syntheseiddio protein.
* Cynhyrchu bustl.

## Clefydau yr afu 
* Llid yr afu (neu hepatitis)
* Caledwch yr afu (neu sirosis)
* Canser

## Cyfeiriadau
Categori:Afu
Categori:Organau
Categori:System iwrein
Castell Cricieth

Castell canoloesol Cymreig yw **Castell Cricieth**, sy'n sefyll ar glogwyn ar lan Bae Tremadog, ar ymyl tref Cricieth, Gwynedd, yng ngogledd Cymru. Mae gan y castell dŷ porth cadarn a thri thŵr a gysylltir gan fur amgylchynnol. Mae wedi'i gofrestru gan fel Gradd 1 ac yn cael ei warchod a'i gynnal gan Cadw.

## Hanes
### Cyfnod y ddau Lywelyn
Codwyd y castell yn y drydedd ganrif ar ddeg gan Lywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr), Tywysog Gwynedd a'i ŵyr, Llywelyn ap Gruffydd. Dechreuodd Llywelyn Fawr ar y gwaith tua'r flwyddyn 1230 gan godi tŷ porth trawiadol, tŵr petryal de-ddwyreiniol a llenfur oddi amgylch y cwrt mewnol. Ymddengys na ddefnyddiwyd y safle cyn hynny. Mae un traddodiad yn honni fod Llywelyn ap Iorwerth wedi cael ei garcharu yn y castell am gyfnod byr gan ei frawd Dafydd yn ystod y brwydro dros olyniaeth coron Gwynedd.

Ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd y llenfur oddi amgylch rhan o'r ward allanol, a'r tŵr de-orllewinol lle cafwyd enghreifftiau cain o gerfwaith carreg pan archwilwyd y safle gan archaeolegwyr. Cynhelid ei lys ar gylch yn y castell ar 26 Chwefror, 1274, a diau iddo gael ei ddefnyddio at y perwyl hwnnw ganddo fo a'i ragflaenwyr sawl gwaith cyn hynny.
bawd|250px|chwith|Y castell o gyfeiriad Pwllheli

### Ym meddiant Coron Lloegr
Cafodd y castell ei gipio gan Edward I, brenin Lloegr, yn ystod ei ail ryfel ar Gymru (1282 - 83). Cryfhaodd Edward y castell, yn bennaf y tŷ porth, prif amddiffyn y castell. Nid yw'n sicr os dylir priodolir y trydydd tŵr i Edward I ynteu Llywelyn ein Llyw Olaf (yn erbyn ei ddyddio i gyfnod Edward y mae'r ffaith ei fod yn dŵr hirsgwar tebyg i dyrrau eraill a geir mewn rhai o'r cestyll Cymreig).

Yn ail hanner y 13g y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall oedd Cwnstabl (ceidwad) y castell.

### Gwrthryfel Glyn Dŵr
Yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr cafodd y castell ei gipio ac ei losgi. Disgrifir y digwyddiad a'r amgylchiadau lleol yn nofel hanesyddol cofiadwy J.G. Williams, *Betws Hirfaen* (gw. isod).

## Disgrifiad Iolo Goch o'r castell
de|bawd|250px|Castell Cricieth
Canodd y bardd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel y Fwyall, rywbryd yn y 1370au efallai. Erbyn yr amser hynny roedd y castell wedi troi'n llys i'r uchelwr lleol o Gymro. Disgrifia Iolo'r castell uwchben tonnau geirw'r môr, y gwŷr wrth y byrddau'n chwareu gemau a'r merched yn llunio brodwaith wrth i'r haul disgleirio trwy'r ffenestri gwydr (peth prin iawn yn y cyfnod hwnnw oedd gwydr):

:Cyntaf y gwelaf mewn gwir
:Caer fawrdeg acw ar fordir,
:A chastell gwych gorchestawl,
:A gwŷr ar fyrddau, a gwawl,
:A glasfor wrth fur glwysfaen,
:A geirw am groth tŵr gwrm graen...
:A'i llawforynion ton teg --
:Ydd oeddynt hwy bob ddeuddeg
:Yn gwau sidan glân gloywliw
:Wrth haul belydr drwy'r gwydr gwiw.

## Oriel luniau

CriciethLB02.JPG

## Llyfryddiaeth
*Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (Caerdydd, 1983).
*J.G. Williams, *Betws Hirfaen* (Dinbych, 1968)

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Categori:Cadw
Cricieth
Cricieth
Categori:Cricieth
Macsen Wledig

[300px|bawd|Darn aur Solidus yn dangos pen **Macsen Wledig** a muriau dinas [Caergystennin]]

Rheolwr yr Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol oedd **Macsen Wledig** (Lladin: *Magnus Maximus*, tua 335 – 28 Gorffennaf 388), o gwymp yr Ymerodraeth yn 383 tan ei farwolaeth yn 388.

Celt-Iberiad (Celt o'r Sbaen Rufeinig) oedd Macsen Wledig a ddaeth i ynysoedd Prydain yn y 360au. Cafodd ei orseddu yn Ymerawdwr gan ei fyddin tra roedd ef a hwy yn gwasanaethu ar yr ynysoedd. Gorchfygodd ei brif elyn Gratianus ger Paris ond ar ôl hynny fe'i lladdwyd ganddo mewn brwydr yn Lyons ar 25 Awst 383. Cododd Macsen Wledig brifddinas yn *Augusta Treverorum* (Almaeneg: Trier) ac roedd yn Gristion.

Cafodd Macsen Wledig ei ddal a'i ladd gan ei gyn-noddwr Theodosius I yn Aquileia ger Trieste yn nhalaith Illyria ar 28 Gorffennaf 388.

## Traddodiadau Cymreig
[120px|bawd|chwith|Darlun posibl o Facsen Wledig yn [Llyfr Oriau Llanbeblig]]
Yn ôl y chwedl Gymreig ganoloesol *Breuddwyd Macsen Wledig*, priododd Macsen Elen Luyddog, merch Eudaf o ardal Segontium, y gaer Rufeinig ger Caernarfon, ac mae peth tystiolaeth bod y stori'n wir. Yn yr achau Cymreig nodir Sant Peblig ac Owain fab Macsen Wledig yn feibion i Macsen ac Elen.

Yn ôl y traddodiad Cymreig, Macsen oedd yn gyfrifol am ymadawiad lluoedd Rhufain o Gymru 20 mlynedd cyn gweddill Prydain. Gadawodd Macsen diroedd Cymru yn nwylo’r bobl frodorol, gan gyflwyno trefn o hunanlywodraeth a barodd tua naw cant o flynyddoedd. Am y rheswm hwnnw, mae Macsen wedi ei ystyried yn ’Dad y Genedl Gymreig’.

Mae gan Dafydd Iwan gân enwog sy'n cyfeirio at Macsen, sef "Yma o Hyd".

## Llyfryddiaeth
*Gwynfor Evans, ''Macsen Wledig a Geni'r Genedl Gymreig'' (Abertawe, d.d.= 1983)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Genedigaethau'r 330au
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Marwolaethau 388
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Categori:Ymerodron Rhufeinig
1769

17g - **18g** - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - **1760au** - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1764 1765 1766 1767 1768 - **1769** - 1770 1771 1772 1773 1774

----

## Digwyddiadau
*13 Ebrill - Mae Capten James Cook yn cyrraedd yn Tahiti.
***Llyfrau**
**Nicolas-Edme Rétif - *Le Pied de Fanchette*
**Tobias Smollett - *The History and Adventures of an Atom*
***Barddoniaeth**
**Basílio da Gama - *O Uruguai*
***Cerddoriaeth**
**Carl Philipp Emmanuel Bach - *Die Israeliten in der Wüste* (oratorio)
**Wolfgang Amadeus Mozart - Te Deum yn C

## Genedigaethau
*10 Ionawr - Michel Ney, milwr (m. 1815)
*2 Chwefror - Griffith Williams (Gutyn Peris), bardd (m. 1838)
*1 Mai - Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington (m. 1852)
*15 Awst - Napoleon Bonaparte (m. 1821)
* 14 Medi - Alexander von Humboldt (m. 1859)

## Marwolaethau
*2 Chwefror - Pab Clement XIII, 75
*Gorffennaf - Goronwy Owen, bardd, 46

*
Gwaed

[bawd|144px|[cell goch y gwaed|Celloedd coch dynol.]]
bawd|200px|Gwaed allan o wythïen dynol, wedi'i gasglu yn ystod yr ymarfer meddygol o roi gwaed, gan ddangos ei liw coch tywyll.

Hylif coch yw **gwaed** sy'n cael ei gylchredeg gan y galon drwy system gylchredol y fertebratau. Mae'n cynnwys yr hylif plasma a chelloedd sy'n llifo drwyddo: gwaetgelloedd coch (erythrosytau), platennau (thrombosytau) a gwaetgelloedd gwyn (lewcosytau).

Dyma'r brif system drafnidiaeth o fewn y corff, sy'n darparu ocsigen i holl organau a chorffgelloedd. Swydd y gwaetgelloedd coch yw cludo ocsigen o amgylch y corff i roi egni i'r cyhyrau. Gwaetgelloedd coch yw'r unig gorffgelloedd sydd ddim yn cynnwys cnewyllyn. Swydd y gwaetgelloedd gwyn yw ymladd heintiau a saldra sy'n ceisio ymosod ar y corff. Mae plasma yn gyfrifol am gludo carbon deuocsid.

Mae nifer o dermau meddygol yn dechrau gyda *hemo-* neu *hemato-* yn dod o'r Hen Roeg *haîma* (αἷμα) ‘gwaed’.

Caiff gwaed ei bwmpio trwy'r corff gan y galon. Mae rhwng pedwar a hanner i bum litr o waed yng nghorff dyn cyffredin.

## Lliw 
Mae lliw gwaed dynol yn dibynnu ar faint o ocsigen sydd ynddo, oherwydd bod hyn yn effeithio ar gyflwr ocsideiddio'r atomau haearn yn yr hemoglobin – ac mae hyn yn dibynnu ar le'r gwaed yn y system gylchredol. Yn y rhydwelïau a'r capilarïau (mân-wythiennau), mae lefelau'r ocsigen yn uchel ac mae'r gwaed yn goch llachar. Yn y gwythiennau, mae'r gwaed yn cynnwys llai o ocsigen, ac mae ei liw yn goch tywyll.


Categori:Hematoleg
Categori:Hylifau corfforol
Categori:Meinweoedd
Categori:System gardiofasgwlaidd
Tafod

:*Gweler hefyd: cerdd dafod, ac Y Tafod, cylchgrawn Cymdeithas Yr Iaith.*

Sypyn o gyhyrau yn y geg ddynol a'r rhan fwyaf o anifeiliaid asgwrn cefn yw'r **tafod**. Mae e'n  gallu trin a blasu bwyd yn ogystal â bod yn gymorth i fodau dynol siarad. Fe'i ddefnyddir wrth gusanu hefyd.

## Diarhebion ac idiomau
* Da dant i atal tafod
* "Dal dy dafod!" hynny yw: "Paid â siarad!"
* Tafod cloch = y rhan sy'n ysgwyd yn erbyn ochr y gloch

## Gweler hefyd
* Tafod Elai: papur bro
* Tafod Tafwys: papur bro
* Tafod y Ddraig: cylchgrawn Cymdeithas yr Iaith

Categori:Ceg
Bae Tremadog

Bae yng Ngwynedd yng ngogledd Cymru yw **Bae Tremadog**. Mae yng ngogledd-ddwyrain Bae Ceredigion ac i'r dwyrain o Lŷn. Mae Pwllheli, Cricieth a Harlech yn drefi ar lannau Bae Tremadog.

250px|bawd|dim|Golygfa ar Fae Tremadog o gyfeiriad Harlech

Tremadog
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Bae Ceredigion

Bae yn Sianel San Siôr yng ngorllewin Cymru yw **Bae Ceredigion**. Mae'r siroedd Gwynedd, Ceredigion a gogledd Sir Benfro yn ffinio â Bae Ceredigion. Gorwedd Penrhyn Llŷn i'r gogledd. Ceir tir amaeth da ar lannau'r bae.

bawd|dim|250px|Bae Ceredigion

## Natur a daearyddiaeth
Nodweddir arfordir y bae gan nifer o draethau braf gyda thywod gwyn. Mae bywyd gwyllt yr ardal yn unigryw ac yn cynnwys poblogaeth bwysig o ddolffinau a nifer o adar môr.

[250px|bawd|dim|Golygfa ar [Ynysoedd Tudwal ym mhen gogleddol Bae Ceredigion]]

### Trefi
*Aberystwyth
*Aberaeron
*Cei Newydd
*Abergwaun

### Afonydd
Mae sawl afon yn llifo i'r bae. Y pwysicaf yw:
*Afon Teifi
*Afon Rheidol, yn Aberystwyth
*Afon Ystwyth, yn Aberystwyth
*Afon Dyfi
*Afon Aeron
*Afon Mawddach
*Afon Glaslyn
*Afon Erch

### Ynysoedd
Er nad oes llawer o ynysoedd yn y bae mae'n cynnwys un o ynysoedd pwysicaf Ynys Enlli, ynghyd ag Ynysoedd Tudwal yn y gogledd ac Ynys Aberteifi ac Ynys Lochdyn yn y de.

## Hanes a thradodiadau
Hyd at yr 20g roedd trefi a phorthladdoedd Bae Ceredigion yn gartref i ddiwydiant morol pur sylweddol. Hwyliai llongau o Borthmadog dros Gefnfor Iwerydd ac i Ewrop, a bu Aberteifi yn bwysicach na Chaerdydd fel porthladd ar un adeg.

Yn llên gwerin Cymru, cysylltir y bae â sawl chwedl. Y fwyaf adnabyddus yn ddiau yw chwedl Cantre'r Gwaelod, y cantref a foddiwyd gan y môr ar noson stormus diolch i esgeulusdod Seithenyn. Ceir yn ogystal sawl traddodiad am fôr-forwynion, yn arbennig yng Ngheredigion.

## Cyfeiriadau

Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Arfordir Ceredigion
Categori:Arfordir Gwynedd
Categori:Arfordir Sir Benfro
Ceredigion
Categori:Môr Iwerddon
Sianel San Siôr

[bawd|320px|dde|Map tirwedd [Môr Iwerddon.]]
Culfor rhwng Cymru ac Iwerddon yw **Sianel San Siôr** neu **Fôr Cymru**. Mae'n cysylltu Môr Iwerddon a Chefnfor yr Iwerydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cefnfor yr Iwerydd
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Daearyddiaeth Lloegr
Categori:Daearyddiaeth Iwerddon
Môr Iwerddon

Môr sy'n gorwedd rhwng Cymru, Lloegr, Yr Alban ac Iwerddon yw **Môr Iwerddon**. Mae'n cysylltu â Môr Iwerydd trwy Sianel San Siôr yn y de a thrwy Sianel y Gogledd rhwng Iwerddon a'r Alban.

Ynys mawr yng nghanol Môr Iwerddon yw Ynys Manaw.
Bae

[bawd|Bae [San Sebastián yn Spain]]
Cilfach fôr yw **bae** sy'n cael ei amddiffyn gan benrhyn neu wal rhag y tonnau geirwon; mae amddiffynfa o'r fath naill ai'n naturiol neu'n waith gan ddyn i greu harbwr. Effaith hyn yw fod y gywnt yn gostwng neu'n tawelu. Defnyddir y term "gwlff" i ddisgrifio bae mawr.

## Gweler hefyd
*Bae Caernarfon
*Bae Ceredigion
*Bae Conwy
*Bae Tremadog

## Cyfeiriadau

Categori:Cyrff dŵr
Categori:Daearyddiaeth arfordirol
Categori:Tirffurfiau arfordirol a chefnforol
Bae Caernarfon

Bae yng ngogledd Cymru rhwng Llŷn ac Ynys Môn yw **Bae Caernarfon**. Mae Nefyn, Trefor, Clynnog Fawr, Dinas Dinlle, Aberffraw a Rhosneigr ar lannau y bae.

300px|dim|bawd|Bae Caernarfon o Ddinas Dinlle

Caernarfon
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Môr Iwerddon
Bae Conwy

[250px|bawd|Rhan ganol Bae Conwy o'r de gyda [Ynys Seiriol a dwyrain Ynys Môn.]]
Bae yng ngogledd Cymru rhwng sir Conwy ac Ynys Môn yw **Bae Conwy**. Mae trefi Biwmares, Llanfairfechan, Penmaenmawr a Chonwy ar lannau'r bae. Enwir y bae ar ôl Afon Conwy, y brif afon sy'n llifo iddi.

Mae Bae Conwy'n rhan o Fôr Iwerddon. Llifa Afon Menai trwy ran ogleddol y bae.

## Rhai lleoedd ar lan Bae Conwy
[250px|bawd|[Traeth Lafan a Bae Conwy.]]
Gwrth-glocwedd:
### Môn
*Ynys Seiriol
*Penmon
*Llanfaes
*Biwmares

### Gwynedd
*Bangor (rhannol)
*Porth Penrhyn
*Traeth Lafan (rhannol yn sir Conwy hefyd)

### Conwy
*Llanfairfechan
*Penmaenmawr
*Dwygyfylchi
*Conwy
*Deganwy
*Llandudno (rhannol)
*Pen-y-Gogarth

## Cadwraeth
Gyda Afon Menai, dynodwyd Bae Conwy yn Ardal Gadwraeth Arbennig.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Arfordir Conwy
Categori:Arfordir Gwynedd
Categori:Arfordir Ynys Môn
Conwy
Categori:Môr Iwerddon
Bae Lerpwl

Bae sy'n gorwedd rhwng gogledd Cymru a gogledd-orllewin Lloegr yw **Bae Lerpwl** (Saesneg: *Liverpool Bay*). Mae'r trefi Y Rhyl, Llandudno a Lerpwl ar lannau Bae Lerpwl. Ymhlith yr afonydd sy'n aberu yno mae Afon Conwy, Afon Clwyd, Afon Dyfrdwy ac Afon Merswy.

Lerpwl
Lerpwl
Categori:Môr Iwerddon