Maria Konopnicka

Roedd **Maria Konopnicka**, née Wasiłowska (23 Mai 1842 – 8 Hydref 1910), yn fardd, nofelydd, awdures plant, cyfieithydd, newyddiadurwraig, yn feirniad, ac ymgyrchydd dros hawliau menywod ac ar gyfer annibyniaeth Pwyleg. Roedd hi'n defnyddio ffugenwau, gan gynnwys *Jan Sawa, *ac yn un o feirdd pwysicaf o Wlad Pwyl yn ystod Cyfnod Positifaidd y wlad.

## Bywyd 
Ganwyd Konopnicka yn Suwałki(pl) ar 23 Mai 1842. Roedd ei thad, Jozef Wasiłowski, yn gyfreithiwr.
 Cafodd ei haddysgu gartref a threuliodd flwyddyn (1855-56) mewn lleiandy *pensiwn* y Chwiorydd o Addoliad Ewcharistaidd yn Warsaw (*Zespół klasztorny sakramentek w Warszawie*).
[bawd|175x175px|Konopnicka, gan [:pl:Maria Dulębianka|Maria Dulębianka, 1902]]
Gwnaeth ei hymddangosiad cyntaf fel awdur yn 1870 gyda'r gerdd *"W zimowy poranek"* ("Ar Fore Gaeaf "). Enillodd boblogrwydd ar ôl cyhoeddiad ei cherdd *"W górach"* ("Yn y Mynyddoedd"), yn 1876 a canmolwyd gan y dyfodol-enillydd gwobr Nobel Henryk Sienkiewicz.

Yn 1862 bu iddi briodi Jarosław Konopnicki ac fu iddynt gael chwech o blant. Doedd eu priodas ddim yn un hapus, gan fod ei gŵr yn anghymeradwyo'i gyrfa mewn ysgrifennu. Mewn llythyr i ffrind, bu iddi ddisgrifio'i hun fel "bod heb deulu" ac fel "aderyn wedi'i gloi mewn cell". Yn y pen draw yn 1878, bu iddynt wahanu'n answyddogol, gadawodd hi ei gwr, a symudodd i Warsaw i fynd ar drywydd ysgrifennu ac aeth â'i phlant gyda hi. Byddai'n aml yn teithio'n Ewrop; ei thaith fawr gyntaf oedd i'r Eidal yn 1883. Treuliodd y blynyddoedd 1890-1903 yn byw dramor yn Ewrop.

Mae ei bywyd wedi cael ei ddisgrifio fel "cythryblus", gan gynnwys rhamant all-briodasol, marwolaeth, a salwch meddwl yn y teulu. Roedd hi'n ffrind i gyd-fardd Cyfnod Positivist, Eliza Orzeszkowa, ac i'r arlunydd ac ymgyrchydd Maria Dulębianka (y buodd hi'n byw gyda hi, o bosibl mewn perthynas rhamantus). Mae awgrym yr oedd hi'n ddeurywiol neu lesbiaidd (yn enwedig mewn cyd-destyn â Dulębianka), ond nid yw hyn wedi cael ei ymchwilio'n bwrpasol, ac nid yw'r cwestiwn fel arfer yn cael ei grybwyll mewn bywgraffiadau o Konopnicka.

chwith|bawd|180x180px|Cartref cefn gwlad Konopnicka, sydd bellach yn amgueddfa, yn Żarnowiec.
Yn ogystal â bod yn awdures weithgar, roedd hi hefyd yn weithredwr cymdeithasol, yn cymryd rhan a threfnu protestiadau yn erbyn gormes ethnig (yn bennaf y Pwyliaid) a lleiafrifoedd crefyddol yn Prwsia. Roedd hi hefyd yn ymwneud â gweithredu dros hawliau merched.

Enillodd ei gwaith llenyddol gydnabyddiaeth eang yng Ngwlad Pwyl yn ystod yr 1880au. Ym 1884 dechreuodd ysgrifennu llenyddiaeth plant, ac yn 1888 dechreuodd fel oedolyn-lenor gyda *Cztery nowele* (Pedwar Stori Byr). O ganlyniad i boblogrwydd cynyddol ei hysgrifau, yn 1902 bu i nifer o ymgyrchwyr Pwyleg benderfynu ei gwobrwyo gan brynu maenordy iddi. Fe'i brynwyd gydag arian a gasglwyd gan nifer o sefydliadau a gweithredwyr. Am nad oedd Gwlad Pwyl yn annibynnol ar y pryd, ac am nad oedd yn ei hysgrifau yn wleidyddol anghydnaws i Prwsia ac awdurdodau Rwsia, roedd y lleoliad a ddewiswyd yn fwy goddefgar i raniad Awstriaidd cyn-Rhaniad Gwlad Pwyl. Yn 1903 derbyniodd faerdy yn Żarnowiec, lle y bu iddi gyrraedd ar 8fed o Fedi. Treuliai'r rhan fwyaf o wanwynau a hafau yno, ond mi fyddai hi'n dal i deithio Ewrop yn ystod yr hydref â'r gaeaf.

Bu hi farw yn Lwów (sydd bellach yn Lviv, Wcráin) ar 8 Hydref 1910. Cafodd ei chladdu yno ym mynwent Łyczakowski Cmentarz.

## Gwaith 
[chwith|bawd|240x240px|Konopnicka, gan [:pl:Maria Dulębianka|Maria Dulębianka, 1910]]
Ysgrifennodd Konopnicka rhyddiaith (yn bennaf y stori fer) yn ogystal â cherddi. Un o'i harddulliau mwyaf nodweddiadol oedd cerddi fel caneuon gwerin. Byddai'n ceisio ei llaw mewn llawer o arddulliau llenyddiaeth, megis croniclo brasluniau, naratif atgofion, astudiaethau portreadau seicolegol ymysg eraill.

Mae thema gyffredin yn ei gwaith yn cynnwys gormes a thlodi'r werin, y gweithwyr a'r Iddewon Pwyleg. Mae ei gwaith hefyd yn hynod gwladgarol a cenedlaetholgar. Oherwydd ei chydymdeimlad â phobl Iddewig fe'i disgrifiwyd fel Iddew-garwr.

Un o'i gwaith mwyaf adnabyddus yw'r epig hir mewn chwe cantos, *Mister Balcer ym Mrasil* (*Pan Balcer w Brazylii*, 1910), ar yr ymfudwyr Pwyleg ym Mrasil. Un arall oedd *Rota* (*Oath*, 1908) a osodwyd i gerddoriaeth gan Feliks Nowowiejski ddwy flynedd yn ddiweddarach a ddaeth yn anthem answyddogol Gwlad Pwyl, yn enwedig yn nhiriogaethau'r Rhaniad Prwsiaidd. Roedd y gerdd wladgarol hon yn feirniadol iawn o'r polisïau Almaenaidd ac felly yn caed ei ddisgrifio'n wrth-almaeneg.

Ei gwaith mwyaf enwog o'i llenyddiaeth plant yw'r *O krasonoludkach i sierotce Marysi* (''Mair Fach Amddifad a'r Corachod*), 1896. Fe dderbyniwyd ei llenyddiaeth plant yn dda, o gymharu â llawer o waith arall y cyfnod.

Cyfansoddodd Maria Konopnicka gywydd am ddienyddiad y gwladgarwr Gwyddelig, Robert Emmet. Cafodd Emmet ei ddienyddio gan yr awdurdodau Prydeinig yn Nulyn yn 1803, ond cyhoeddwyd Konopnicka ei cherdd ar y testun yn 1908.

Roedd hi hefyd yn cyfieithydd. Mae ei gwaith cyfieithiedig yn cynnwys gwaith Ada Negri *Fatalita* a *Tempeste'', a gyhoeddwyd yng Ngwlad Pwyl yn 1901.

## Cofebion 
bawd|134x134px|Bedd Konopnicka yn Lviv
bawd|133x133px|Cerflun o Konopnicka yn yr Ardd Sacsonaidd, Warsaw
Mae maerdy Kononpnicka yn Żarnowiec wedi ei drawsnewid yn amgueddfa, fe'i agorwyd yn 1957 ac ei enw yw Amgueddfa Maria Konopnicka yn Żarnowiec (*Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu*). Agorwyd ail amgueddfa yn Suwałki yn 1973.

Mae nifer o ysgolion a sefydliadau eraill, gan gynnwys nifer o strydoedd a sgwariau cyhoeddus, yn dwyn ei henw yn Ngwlad Pwyl. Fe enwyd llong i Llynges Fasnachol Pwyleg y *MS Maria Konopnicka* ei henwi ar ei hôl. Mae nifer o blaciau a henebion iddi wedi eu hadeiladu. Un o'r mwyaf diweddar yw cofeb yn Suwałki a adeiladwyd yn 2010. Hefyd, mae ceudwll ar y blaned Gwener wedi ei henwi ar ei hôl yn 1994.

## Pigion o'i gwaith 
### Barddoniaeth 
* ''Linie rwy'n dźwięki* (Llinellau a Synau, 1897)
* *Śpiewnik historyczny* (Llyfr Cerddoriaeth Hanesyddol, 1904)
* *Głosy ciszy* (Synau o Dawelwch, 1906)
* *Z liryk rwy'n obrazków* (Geiriau a Lluniau, 1909)
* *Pan Balcer w Brazylii* (Mister Balcer ym Mrasil, 1910)

### Rhyddiaith 
* *Cztery nowele* (Pedair Stori Fer, 1888)
* *Moi znajomi* (Bobl yr wyf yn Gwybod, 1890)
* *Na drodze* (Ar y Ffordd, 1893)
* *Ludzie rwy'n rzeczy* (Pobl a Phethau, 1898)
* *Mendel Gdański*

### Plant 
* *Śpiewnik dla dzieci* (Llyfr Caneuon ar gyfer Plant)
* *O Janku Wędrowniczku'' (Am Janku'r Crwydryn)
* *O krasnoludkach i sierotce Marysi* (Am y Corrach a Mair Bach Amddifad)
* *Na jagody* (Casglu Llus)

### Cerddi 
* *Rota* (Llw, 1908)
* *Stefek Burczymucha*
* *Wolny najmita* (Y Labrwr-Dydd Rhydd)

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Brodzka, Alina. *Maria Konopnicka*, "Wiedza Powszechna", Warszawa, 1975.
* Baculewski, Ion. ''Śladami życia rwy'n twórczości Marii Konopnickiej*, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa, 1966.
* G. Borkowska, *Ruchliwa fala (Maria Konopnicka rwy'n kwestia kobieca)*, [:] *Maria Konopnicka. Głosy o życiu rwy'n pisarstwie w 150-lecie urodzin. '' Warszawa 1992

Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Merched y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr o Wlad Pwyl