Bernadette Devlin McAliskey

Arweinydd hawliau sifil Gwyddelig a chyn wleidydd yw **Josephine Bernadette McAliskey** (née **Devlin**; ganwyd 23 Ebrill 1947), a elwir fel arfer yn **Bernadette Devlin**. Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol (AS) dros Ganol Ulster yng Ngogledd Iwerddon rhwng 1969 a 1974. Daeth McAliskey i amlygrwydd wrth gael ei hethol yn aelod o Senedd y Wladwriaeth Brydeinig yn 21 oed, yr ieuengaf erioed (ar y pryd). 

Torrodd McAliskey y polisi gweriniaethol Gwyddelig traddodiadol o ymatal rhag cymryd eu seddi. a chymerodd ei sedd yn San Steffan. Roedd hyn ar ddechrau'r cyfnod a elwir yn Helyntion (Saesneg: *the Troubles*), cyfnod o wrthdaro rhwng milwyr Lloegr a'r Gwyddelod Catholig yng Ngogledd Iwerddon a barodd am  y 30 mlynedd nesaf. Am y rhan fwyaf o'r amser hwnnw, byddai McAliskey yn wleidyddol weithgar, gan eiriol dros weriniaeth Wyddelig sosialaidd o 32 sir i ddisodli gafael y Saeson ar ogledd yr ynys. Fe'i cysylltir yn wreiddiol â grŵp Democratiaeth y Bobl, cyn i McAliskey yn ddiweddarach sefydlu Plaid Sosialaidd Weriniaethol Iwerddon. Fodd bynnag, gadawodd McAliskey y blaid ar ôl blwyddyn pan bleidleisiodd yr aelodau nad oedd yn rhaid i'w adain barafilwrol, y Irish National Liberation Army, ufuddhau i'r adain wleidyddol.

Parhaodd McAliskey i fod yn wleidyddol weithgar, megis yn ystod streic newyn Iwerddon 1981 pan oroesodd hi a'i gŵr ymgais i'w llofruddio gan unoliaethwyr cudd o Gymdeithas Amddiffyn Ulster (yr *UDA*), parafilwr teyrngarol o Ulster.

## Bywyd cynnar 
Ganed Devlin yn Cookstown, Swydd Tyrone, i deulu Catholig, y trydydd o chwe phlentyn a aned i John James ac Elizabeth Bernadette Devlin. Cododd ei thad hi i ddal delfrydau Gweriniaethol Gwyddelig cyn iddo farw pan oedd Bernadette yn naw oed. Yn dilyn hynny, bu'n rhaid i'r teulu ddibynnu ar les i oroesi, profiad a effeithiodd yn ddwfn ar Bernadette. Bu farw mam Bernadette pan oedd Bernadette yn un deg naw oed, gan ei gadael i fagu ei brodyr a'i chwiorydd yn rhannol tra hefyd yn mynychu'r brifysgol.

Mynychodd Academi Merched Sant Padrig yn Dungannon cyn mynd ati i astudio seicoleg ym Mhrifysgol y Frenhines, Belffast yn 1968 pan gymerodd ran amlwg mewn mudiad hawliau sifil dan arweiniad myfyrwyr a'r grwp, People's Democracy. Yn dilyn cwynion gan wleidyddion Unoliaethol, dirymwyd ysgoloriaeth Devlin a gwrthodwyd caniatáu iddi sefyll ei harholiadau terfynol. Nid yw Prifysgol y Frenhines erioed wedi cynnig ymddiheuriad ffurfiol i Devlin, ond mae Devlin wedi datgan na fyddai'n derbyn un hyd yn oed pe bai'n cael ei gynnig.

Safodd Devlin ar y slogan "I will take my seat and fight for your rights" - arwydd ei bod yn gwrthod egwyddor draddodiadol gweriniaethol Iwerddon o ymatal. Ar 22 Ebrill 1969, y diwrnod cyn ei phen-blwydd yn 22 oed, tyngodd y Llw Teyrngarwch i Frenhines Lloegr a thraddododd ei haraith gyntaf o fewn awr.

### Brwydr y Bogside 
Ar ôl cymryd rhan, ar ochr y trigolion lleol, ym Mrwydr y Bogside yn Awst, fe’i cafwyd yn euog o gymell terfysg yn Rhagfyr 1969, a threuliodd chwe mis mewn carchar. Ar ôl cael ei hailethol yn etholiad cyffredinol 1970, datganodd Devlin y byddai'n eistedd yn y Senedd fel sosialydd annibynnol.

### Taith i'r Unol Daleithiau a chyfarfodydd gyda Black Panthers 
Bron yn syth ar ôl Brwydr y Bogside, aeth Devlin ar daith o amgylch yr Unol Daleithiau yn Awst 1969, taith a ddenodd gryn dipyn o sylw yn y cyfryngau. Cyfarfu ag aelodau o'r Black Panther  yn Watts, Los Angeles a rhoddodd ei chefnogaeth iddynt. Ymddangosodd ar *Meet the Press* a *The Tonight Show Starring Johnny Carson*. Mewn sawl araith, dyluniodd y tebygrwydd rhwng brwydr y Duon yn yr Unol Daleithiau gan Americanwyr Affricanaidd a Chatholigion Gogledd Iwerddon. 

Yn Detroit, gwrthododd fynd ar y llwyfan nes bod Americanwyr Affricanaidd, a oedd wedi'u gwahardd o'r digwyddiad, yn cael caniatad i ddod i mewn. Yn Efrog Newydd, trefnodd y Maer John Lindsay seremoni i gyflwyno allwedd Dinas Efrog Newydd i Devlin. Gadawodd Devlin yr Unol Daleithiau wedi'i siomi yng ngheidwadwyr y gymuned Wyddelig-Americanaidd, a dychwelodd i Ogledd Iwerddon. Yno mynnodd y dylai allwedd rhyddid Efrog Newydd fynd i dlodion America, ac anfonodd Eamonn McCann i gyflwyno'r allwedd ar ei rhan i gynrychiolydd o gell Harlem o Blaid y Black Panthers.

### *Bloody Sunday* 
[de|thumbtime=0:21|bawd|300x300px| Devlin yn 1971, mewn ffilm am [yr Helyntion.]]

Ar ôl bod yn dyst i gyflafan Bloody Sunday yn Derry yn 1972, cynddeiriogwyd Devlin bod Llefarydd Tŷ’r Cyffredin, Selwyn Lloyd wedi gwrthod caniatau iddi rhag siarad, yn gyson, er gwaethaf y ffaith bod confensiwn seneddol yn mynnu y dylai unrhyw Aelod Seneddol a oedd yn dyst i ddigwyddiad gael y cyfle i siarad am y digwyddiad hwnnw.

Y diwrnod ar ôl *Bloody Sunday*, fe drawodd Devlin yr Ysgrifennydd Cartref Ceidwadol Reginald Maudling. Gwnaeth hyn gan i Maudling ddweud fod y Gatrawd Barasiwt wedi tanio i'r dorf er mwyn amddiffyn eu hunain. Pan ofynnwyd iddi gan y wasg a oedd hi’n bwriadu ymddiheuro i Maudling, dywedodd Devlin: “Mae’n ddrwg gen i na wnes i afael ynddo gerfydd ei wddf".

Ymddangosodd Devlin ar *Firing Line* yn 1972 i drafod y sefyllfa yng Ngogledd Iwerddon.

### Plaid Sosialaidd Weriniaethol Iwerddon 
Cynorthwyodd Devlin i ffurfio Plaid Sosialaidd Weriniaethol Iwerddon (IRSP) gyda Seamus Costello ym 1974. Torrodd y grwp yn rhydd oddi wrth Sinn Féin Swyddogol (Gwyddeleg: *Páirtí na nOibrithe)* ac, yn ddiweddarach yr un diwrnod, creodd Costello *The Irish National Liberation Army* (INLA) hefyd fel rhaniad oddi wrth Fyddin Weriniaethol Swyddogol Iwerddon (yr Official IRA). Ni ymunodd Devlin â'r INLA a thra bu'n gwasanaethu ar bwyllgor gwaith cenedlaethol y blaid ym 1975, ymddiswyddodd pan drechwyd cynnig i'r INLA ddod yn eilradd i'r blaid. Ym 1977 ymunodd â'r Blaid Sosialaidd Annibynnol, ond daeth honno i ben y flwyddyn ganlynol. 

### Cefnogaeth i garcharorion 
Safodd McAliskey fel ymgeisydd annibynnol i gefnogi’r carcharorion ar brotest y blancedi a’r brotest fudr yng ngharchar Long Kesh yn etholiadau 1979 i Senedd Ewrop yn etholaeth Gogledd Iwerddon, ac enillodd 5.9% o’r bleidlais. Roedd hi'n llefarydd blaenllaw i'r *Smash H-Block Campaign*, a chefnogodd y streiciau newyn ym 1980 a 1981.

Ym Medi 1981 aeth McAliskey ar daith i gyfandir Ewrop i geisio codi cefnogaeth i'r streicwyr. Cafodd ei halltudio o Sbaen yr eiliad y glaniodd ym maes awyr Barcelona. Oherwydd hynny, hedfanodd McAliskey i Baris a galw ar Undebau Llafur Ffrainc i osod embargo ar drin nwyddau Prydeinig nes i'r streiciau newyn ddod i ben.

### Ymgais i'w llofruddio 
Ar 16 Ionawr 1981, ymosodwyd ar Devlin a'i gŵr gan aelodau o'r *Ulster Freedom Fighters*, enw amgen am yr *Ulster Defence Association* (*UDA*), a dorrodd i mewn i'w cartref ger Coalisland, Swydd Tyrone. Saethodd y dynion Devlin naw gwaith o flaen ei phlant.

Roedd milwyr Lloegr yn gwylio cartref McAliskey ar y pryd, ond ni wnaethon nhw atal yr ymgais hwn i'w llofruddio. Yn dilyn hynny, gwnaed honiadau bod elfennau o fyddin Lloegr wedi cydgynllwynio â'r *UDA* i'w llofruddio. Daeth patrôl y fyddin i mewn i’r tŷ ar ôl aros y tu allan am hanner awr. Ymddengys fod y milwyr "yno i wneud yn siŵr bod dynion yr *UDA* yn mynd i mewn i'm tŷ ac iddynt gael eu dal ar y ffordd allan." Cyrhaeddodd milwyr o Ucheldir Argyll a Sutherland (ASH) wedyn a’i chludo mewn hofrennydd i ysbyty cyfagos.

Roedd y parafilitariaid wedi rhwygo gwifrau ffôn cartref Devlin, ond wedi peth amser cludwyd y cwpl mewn hofrennydd i ysbyty yn Dungannon gerllaw i gael triniaeth frys ac yna i Ysbyty Musgrave Park, Adain Filwrol, yn Belfast, lle bu'r ddau dan ofal dwys.

Cafodd yr ymosodwyr— Ray Smallwoods, Tom Graham (38), y ddau o Lisburn, ac Andrew Watson (25) o Seymour Hill, Dunmurry - eu dal gan batrôl y fyddin a’u carcharu. Roedd y tri yn aelodau o *UDA* De Belfast. Smallwoods oedd gyrrwr y car a ddefnyddiwyd i ddianc. 

### Rhaglen Grymuso De Tyrone 
McAliskey yw prif weithredwr Rhaglen Grymuso De Tyrone (STEP) a sefydlodd ym 1997. Mae STEP yn darparu amrywiaeth o wasanaethau ac eiriolaeth mewn meysydd gan gynnwys datblygu cymunedol, hyfforddiant, cymorth a chyngor i ymfudwyr, gwaith polisi, a menter gymunedol.

## Bywyd personol 
Ym 1971, rhoddodd enedigaeth i merch, Róisín Michael McAliskey , Priododd yn ddiweddarach â thad Róisín ar ei phen-blwydd yn 26 a hynny ar 23 Ebrill 1973.

## Mewn diwylliant poblogaidd 
Ym 1969, gwnaeth y cyfarwyddwr a chynhyrchydd John Goldschmidt y ffilm ddogfen *Bernadette Devlin* ar gyfer ATV, a ddangoswyd ar y sianel deledu Brydeinig ITV ac ar raglen *60 Minutes* CBS y sianel deledu Americanaidd, ac a oedd yn cynnwys ffilm o Devlin yn ystod Brwydr y Bogside. Cafodd ei chyfweld yn drylwyr hefyd gan Marcel Ophüls yn *A Sense of Loss* (1972). Rhyddhawyd rhaglen ddogfen arall, *Bernadette: Notes on a Political Journey*, a gyfarwyddwyd gan y gwneuthurwr rhaglenni Gwyddelig Leila Doolan, yn 2011. Yng Ngŵyl Ffilm Cannes 2008 cyhoeddwyd ffilm fywgraffyddol o Devlin, ond dywedodd fod "yr holl gysyniad yn wrthun i mi" ac ni wnaethpwyd y ffilm.

Yn 1990 rhyddhawyd cân deitl albwm o gerddoriaeth, *Slap!* yn seiliedig ar ymosodiad Devlin ar Reginald Maudling AS gan y band pop/pync anarchaidd Chumbawamba.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cyfweliad Podlediad gyda Bernadette Devlin McAliskey . Podlediad y Blindboy . 2018
* Darlith Gyhoeddus gan Bernadette Devlin McAliskey. 'A Terrible State of Chassis', Derry, 2016 (51 mun. fideo) , Diwrnod Maes, 30 Medi 2016 .
* McAliskey, Bernadette Devlin. *The Price of My Soul* (Rhagair a Phennod Deuddeg) , cain.ulst.ac.uk; cyrchwyd 8 Awst 2015.
* McIntyre, Anthony. "Gwybod Gormod a'i Ddweud yn Rhy Dda: Bernadette McAliskey Wedi'i Gwahardd o'r UD", lark.phoblacht.net, 23 Chwefror 2003; cyrchwyd 8 Awst 2015.
* Cyfweliad gyda Peter Stanford, Independent.co.uk, 29 Gorffennaf 2007.

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cenedlaetholwyr Gwyddelig
Categori:Pobl o Ogledd Iwerddon
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ogledd Iwerddon
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ogledd Iwerddon
Categori:Pobl o Swydd Antrim
Categori:Gwleidyddion Gogledd Iwerddon
Categori:Ymgyrchwyr o Ogledd Iwerddon
Categori:Troseddwyr o Ogledd Iwerddon