open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anrheg Nadolig

Mae'n arferiad yn y rhan fwyaf o wledydd Ewropeaidd i roi **anrheg Nadolig** neu anrhegion i blant ac oedolion ar noswyl y Nadolig, gan ofyn i Siôn Corn eu dosbarthu. Fel arfer caiff yr anrheg ei lapio mewn papur arbennig wedi'i addurno gyda symbolau Nadoligaidd neu luniau o robin goch, Sion Corn, clychau, y Doethion neu olygfa o wlad dan eira. Yng Nghymru, rhoddir yr anrhegion naill ai gan Siôn Corn neu yn bersonol, gyda'r 'rhoi' yn aml yn golygu ymweliad ag aelodau o'r teulu neu ffrindiau.

Honnir mai yn un o wledydd y Baltig mae Siôn Corn (neu Santa Clos) yn byw. Dywedir hefyd ei fod yn briod i ferch o'r enw Siân a bod ganddo lawer o gorachod yn gweithio iddo, ac ambell garw i dynnu ei sled. Teithia o amgylch y byd ar noswyl Nadolig yn dosbarthu anrhegion i bobl. Mae ei sled yn cael ei dynnu gan nifer o geirw gwahanol ond efallai mai'r carw mwyaf adnabyddus yw Rwdolff, sydd â thrwyn coch sy'n goleuo er mwyn arwain Siôn Corn a gweddill y ceirw drwy'r noson dywyll.

## Y rhoddwr
[bawd|chwith|*Ded Moroz* yn [Veliky Ustyug, Rwsia.]]
Mae'r traddodiad o 'roi' anrheg yn un Cristnogol ac o bosib yn draddodiad cyn-Gristnogol. Er enghraifft mewn llawer o'r gwledydd Slafaidd cyfeirir ar y 'Tad Barug' (*Ded Moroz*) ganrifoedd yn ôl ond yn wahanol i'r Siôn Corn gorllewinol, does dim byd cyfrinachol am ei ymweliadau, ac mae'n rhoi ei anrheg i'r person wyneb-yn-wyneb.

## Gweler hefyd
*Nadolig
*Marchnad Nadolig
*Coeden Nadolig
*Siôn Corn
*Y gelynnen
*Dydd Calan

Categori:Nadolig
Charolais

Gallai **Charolais** gyfeirio at:
*Charolais, Ffrainc, ardal hanesyddol yn Ffrainc
*Charolais (gwartheg), brîd o wartheg o'r ardal yma.
Mâcon

Prifddinas *département* Saône-et-Loire, *région* Bourgogne-Franche-Comté, Ffrainc, yw **Mâcon**. Saif ar afon Saône.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Château Saint-Jean
*Eglwys Gadeiriol Saint-Vincent de Mâcon
*Eglwys Saint-Clément 
*Hôtel-Dieu 
*Hôtel de Senecé (amgueddfa)

## Enwogion
*Claude-Philibert Barthelot de Rambuteau (1781–1869), gwleidydd
*Georges Lecomte (1867–1958), nofelydd a dramodydd

Categori:Cymunedau Saône-et-Loire
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Saône-et-Loire
Morvan

Gallai **Morvan** gyfeirio at:
*Morvan (mynyddoedd), mynyddoedd yn *région* Bourgogne-Franche-Comté, Ffrainc
*Morvan Lez-Breizh (bu farw 818, brenin Llydaw
----
Morvan Lez-Breizh

bawd|Morvan Lez-Breizh

Roedd **Morvan** neu **Morvan Lez Breizh** (bu farw 818) yn frenin Llydaw yn y cyfnod yn dilyn marwolaeth Siarlymaen.

Roedd Morvan wedi derbyn awdurdod Siarlymaen, ac wedi gwneud gwrogaeth iddo, ond ar farwolaeth Siarlymaen yn 814, cyhoeddodd ei hun yn frenon Llydaw. Wedi i drafodaethau fethu, dechreuodd olynydd Siarlymaen, Louis Dduwiol, ymgyrch yn erbyn Llydaw yn 818. Lladdwyd Morvan mewn brwydr yn erbyn byddin Louis.

Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Ar Gerveur

Ynys oddi ar arfordir Mor-Bihan yn ne Llydaw yw **Ar Gerveur** (Ffrangeg: *Belle-Île-en-Mer*). Hi yw ynys fwyaf Llydaw, gydag arwynebedd o 90&nbsp;km².

Rhennir yr ynys yn bedair *commune*:
*Bangor
*Lokmaria-ar-Gerveur
*Porzh-Lae
*Saozon

bawd|dim|300px|Ar Gerveur

Categori:Ynysoedd Llydaw
Morvan (mynyddoedd)

Mynyddoedd yn nwyrain Ffrainc yw'r **Morvan**. Maent o fewn *départements* Côte-d'Or, Nièvre, Saône-et-Loire a Yonne yn *région* Bourgogne-Franche-Comté.

Y copa uchaf yw Haut Folin (901 medr). Ceir llawer o gronfeydd dŵr a choedwigoedd yn yr ardal, ac fe'i dynodwyd yn *parc naturel régional* yn 1970.

Ymhlith y copaon eraill mae:
* Grand Montarnu 857m
* Mont Préneley 855m
* Bas Folin 832m
* Mont Beuvray 821m
* Bois de la Loge 818|m
* Le Télégraphe, neu Tureau des Grands Bois 800m

Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Y Glannau

***Y Glannau*** yw papur bro ardal Glannau Clwyd (Y Rhyl a'r cylch), Gwaelod Dyffryn Clwyd a Llanelwy, Sir Ddinbych.

Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf, Tachwedd 1982.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Y Glannau* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Sir Ddinbych
Categori:Dyffryn Clwyd
Categori:Llanelwy
Categori:Y Rhyl
Lipid

Grŵp eang o foleciwlau sy'n digwydd yn naturiol ydy **lipidau**. Maent yn cynnwys brasterau, cwyrau, sterolau, fitaminau hydawdd mewn braster (megis fitaminau A, D, E a K), monoglyseridau, diglyseridau, ffosffolipidau, ac eraill. Prif swyddogaethau biolegol lipidau yw storio egni, fel elfennau strwythurol cellbilenni, ac fel moleciwlau signalu.

Yn gyffredinol, gellir diffinio lipidau fel moleciwlau bychan hydroffobig neu amffiffilaidd; mae natur amffiffilaidd rhai lipidau yn eu galluogi i greu strwythurau megis pothelli, liposomau, neu cellbilenni mewn amgylchedd dyfrog. Tarddia lipidau biolegol yn gyfangwbl neu'n rhannol mewn dau fath penodol o is-unedau biogemegol neu "flociau adeiladu": y grŵpiau cetonasyl ac isoprene. Gan ddefnyddio'r dechneg hon, gellir rhannu lipidau i mewn i wyth categori: asylau brasterog, glyserolipidau, glyseroffosffolipidau, sphingolipidau, sacarolipidau a polycetidau (sy'n deillio o gyddwyso is-unedau cetoasyl); a lipidau sterol a prenol lipids (sy'n deillio o gyddwyso is-unedau isoprene).

## Cyfeiriadau
Categori:Lipidau
Bae Douarnenez

bawd|Lleoliad Bae Douarnenez

Bae yn département Penn-ar-Bed yng ngorllewin eithaf Llydaw yw **Bae Douarnenez**. Saif porthladd Douarnenez yma.

Yn ôl y chwedl, safai dinas Kêr-Ys yn yr hyn sy'n awr yn Fae Douarnenez, chwedl debyg i chwedl Cantre'r Gwaelod. Enwyd yr ynys yn y bae yn wreiddiol yn Ynys Sant Tutuarn, ond yn ddiweddarach cafodd ei henwi yn Enez Tristan ar ôl Trystan o chwedl Trystan ac Esyllt. Adeiladwyd priordy ar yr ynys yn gynnar yn y 12g.

bawd|chwith|Bae Douarnenez

Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Trystan

Cymeriad chwedlonol sy'n un o brif gymeriadau chwedl Trystan ac Esyllt ac a gysylltir a'r Brenin Arthur yw **Trystan**, hefyd **Drystan** (Ffrangeg: *Tristan*).

Cysylltir Trystan yn arbennig a Chernyw, ac a theyrnas Lyonesse neu Léonois. Ceir gwahanol fersiynau o'r chwedl, ond yn y fersiwn fwyaf cyffredin, roedd Trystan yn nai i Arthur. Roedd Trystan yn danfon Esyllt, merch Hywel fab Emyr Llydaw mewn rhai fersiynau, o Iwerddon i Gernyw, lle roedd i briodi'r brenin March. Yn ystod y fordaith, yfodd Trystan ag Esyllt ddiod yr oedd mam Esyllt wedi ei baratoi ar gyfer y briodas, a syrthiasant mewn cariad a'i gilydd. Wedi i'r brenin March ddarganfod hyn, mae'r cariadon yn ffoi i Fforest Broseliawnd yn Llydaw. Yn ddiweddaeach, clwyfir Trystan yn angheuol mewn brwydr yn erbyn March. Mae'n gyrru am Esyllt i'w iachau, ond erbyn iddi gyrraedd mae ef eisoes wedi marw.

## Gweler hefyd 
* *Tristan und Isolde* - drama gan Richard Wagner

Categori:Cylch Arthur
Enez Tristan

Ynys ym Mae Douarnenez yng ngorllewin Llydaw yw **Enez Tristan** ("Ynys Trystan"). Enw'r ynys yn wreiddiol oedd Ynys Sant Tutuarn, ond yn ddiweddarach cafodd ei henwi yn Enez Tristan ar ôl Trystan o chwedl *Trystan ac Esyllt*.

Adeiladwyd priordy ar yr ynys yn gynnar yn y 12g. Yn 1911, prynwyd yr ynys gan y bardd Jean Richepin, ac yn ddiweddarach daeth yn eiddo'r Conservatoire du littoral. Gellir ei chyrraedd ar droed ar waelod llanw.

Categori:Ynysoedd Llydaw
Enez-Sun

Ynys oddi ar arfordir gorllewinol Llydaw yw **Enez-Sun** (Ffrangeg: *Île de Sein*). Saif tua 8&nbsp;km o benrhyn Beg ar Raz yn *département* Penn-ar-Bed.

Roedd y boblogaeth yn 230 yn 2004.

bawd|dim|Enez Sun
bawd|dim|*Quai des Français libres*

Categori:Ynysoedd Llydaw
Electroneg

bawd|dde|250px|Elfennau electroneg technoleg mownt-arwynebedd

Cangen o wyddoniaeth a thechnoleg sy'n defnyddio symuadiad rheoledig electronau rwy gyfryngau gwahanol. Gan amlaf, defnyddir y gallu i reoli lif electronau ar gyfer ymdrin â gwybodaeth neu reoli dyfais. Mae electroneg yn wahanol i gwyddoniaeth a thechnoleg drydanol, sydd hefyd yn ymdrin â'r cynhyrchiad, dosbarthiad, rheolaeth a defndd o bŵer trydanol. Dechreuodd yr amrywiad hyn tua 1906 an ddyfeisiodd Lee De Forest y triod, a alluogodd mwyhad trydanol gyda dyfais di-fecanyddol. Gelwyd y maes hwn yn "dechnoleg radio" tan  1950 oherwydd ei brif ddefnydd oedd ar gyfer cynllunio a theori trawsyryddion radio, derbynyddion radio a thiwbiau wactod.
Deuod (trydan)

bawd|200px|Ffigur 1: Llun agos o ddeuod, yn dangos y crisial sgwâr lled-ddargludol *(y gwrthrych du ar yr ochr chwith)*.

Mewn electroneg, mae **deuod** yn gydran electroneg dau-derfynell sy'n dargludo cerrynt trydanol mewn un cyfeiriad yn unig. Gan amlaf cyfeiria'r term at ddeuod lled-ddargludol, sef y math mwyaf cyffredin y dyddiau hyn. Darn o ddefnydd lled-ddargludol grisialog yw hyn wedi ei gysylltu i ddau derfynell trydanol. Mae deuod tiwb wactod (nas ddefnyddir yn aml ac eithrio mewn rhai technolegau uchel eu pŵer) yn diwb wactod gyda dau electrod: plât a catod

Prif ddefnydd deuod yw galluogi i gerrynt trydanol i symud mewn un cyfeiriad (a elwir yn gyfeiriad blaen y deuod) tra'n atal cerrynt rhag symud i'r cyfeiriad arall (y cyfeiriad tu chwith).
O ganlyniad, gellir ystyried deuod fel fersiwn electronig o falf siec. Gelwir yr ymddygiad ungyfeiriadol hwn yn unioniad, a chaiff ei ddefnyddio i drosi cerrynt eiledol yn gerrynt union, ac i echdynnu modyliad o signalau radio mewn derbynyddion radio.

Categori:Dyfeisiau lled-ddargludol
Enez Vriad

Ynys oddi ar arfordir gogleddol Llydaw yw  **Enez Vriad** (Ffrangeg: *Île-de-Bréhat*). Saif yn *departamant* Aodoù-an-Arvor. Roedd y boblogaeth yn 438 yn 2006.

Enez Vriad yw'r fwyaf o Ynysoedd Briad.

bawd|chwith|Port Clos

Categori:Aodoù-an-Arvor
Categori:Ynysoedd Llydaw
Alexander Lukashenko

Arlywydd Belarws ers 20 Gorffennaf 1994 yw **Alexander Grigoryevich Lukashenko** (, ; trawslythrennu: **Alecsandr Lwcasienco**; ganwyd 30 neu 31 Awst 1954).

Ganwyd Lukashenko yn 1954 yn Kopys yn Rhanbarth Vitebsk yng Ngweriniaeth Sofietaidd Sosialaidd Belarws.

Yn 2013 cyflwynwyd i Lukashenko y wobr (dychanol) Ig Nobel Heddwch am ei wneud yn anghyfreithlon i gymeradwyo yn gyhoeddus (ac hefyd i Heddlu Weiniaeth Belarws am arestio dyn ag iddo un fraich, am wneud hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Arlywyddion Belarws
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Felarws
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Felarws
Ynysoedd Briad

Ynysoedd oddi ar arfordir gogleddol Llydaw yw **Ynysoedd Briad** (Llydaweg: *Enezeg Briad*, Ffrangeg: *Archipel de Bréhat*). Maent yn rhan o *departamant* Aodoù-an-Arvor.

*Enez Vriad
*Morbig
*Benniged
*Lavred
*Logodeg
*Ragenez
*Enez Vaodez

Categori:Aodoù-an-Arvor
Categori:Ynysoedd Llydaw
Juluan Maner

Offeiriad a geiriadurwr a adwaenir fel "Apostol Llydaw" oedd **Juluan Maner** (Ffrangeg: **Julien Maunoir**) (1 Hydref 1606 - 28 Ionawr 1683).

Ganed ef yn Saint-Georges-de-Reintembault yn Ille-et-Vilaine (Ffrainc). Astudiodd yng ngholeg Cymdeithas yr Iesu yn Roazhon o 1621 ymlaen, a gwnaeth ei addunedau cyntaf yn 1627. Yn 1630, ymwelwyd ag ef gan Dom Michel Le Nobletz, a ofynnodd iddo ei olynu fel cenhadwr i ardaloedd cefn gwlad Llydaw. Dechreuodd ddysgu Llydaweg, a dechreuodd ei genhadaeth yn  Douarnenez yn 1641. Treuliodd 43 mlynedd yn teithio trwy Lydaw yn efengylu.

## Cyhoeddiadau 
* *Le Sacré-Collège de Jésus* (catéchisme yn Llydaweg, gyda geiriadur a gramadeg), 1659
* *La Vie de Michel Le Nobletz*
* *Vie de Père Bernard*
* *Missions en bretagne,(1631-1650)*
**Les Dictionnaires Français-Breton Et Breton-Français Du R - P - Julien Maunoir*, 1659

Categori:Genedigaethau 1606
Categori:Marwolaethau 1683
Categori:Seintiau o Lydaw
Breizh-Izel

bawd|Breizh-Izel mewn lliwiau, Breizh-Uhel mewn llwyd

**Breizh-Izel** ("Llydaw Isel", Ffrangeg: *Basse Bretagne*) yw'r enw a roddir ar ran orllewinol Llydaw. Gelwir y rhan ddwyreiniol yn Breizh-Uhel ("Llydaw Uchel").

Yn hanesyddol, Breizh-Izel oedd ardal yr iaith Lydaweg a Breizh-Uhel oedd ardal yr iaith Galaweg (*Gallo*).

Categori:Llydaw
Enez Vaodez

Ynys sy'n un o Ynysoedd Briad oddi ar arfordir gogleddol Llydaw yw **Enez Vaodez** (Ffrangeg: *Île Maudez*). Mae'n perthyn i gymuned Lanvaodez.

Enwyd yr ynys ar ôl sant Maodez.

Categori:Aodoù-an-Arvor
Categori:Ynysoedd Llydaw
Maodez

Un o seintiau Llydaw oedd **Maodez** (Ffrangeg: **Saint Maudez**) (5ed neu 6g). Mae ei ddydd gŵyl ar 18 Tachwedd.

Yn draddodiadol, roedd yn wreiddiol o Iwerddon, ac yn fab i'r brenin Ercleus. Symudodd i Lydaw, a threuliodd amser gyda Samson a Tudwal cyn sefydlu ei fynachlog ei hun yn Lanmodez. Dywedir iddo sefydlu mynachlog ar Enez Vaodez, a enwyd ar ei ôl. Bu ganddo ddau ddisgybl, Budoc a Tudy. Enwyd Saint-Mawes  yng Nghernyw ar ei ôl hefyd.

Categori:Seintiau o Lydaw
Gêm

bawd|Mae gornest dynnu yn gêm a ellir ei drefnu'n hawdd ac na sydd angen llawer o offer.
[bawd|*The Card Players*, paentiad o 1895 gan [Paul Cézanne yn darlunio gêm o gardiau.]]
Gweithgarwch strwythuredig a wneir fel mwynhad neu fel arf addysgol ydy **gêm**.  Mae gemau'n wahanol i waith sy'n cael ei wneud am dâl fel arfer ac yn wahanol i gelfyddyd sy'n ymwneud â mynegi syniadau. Fodd bynnag, nid yw'r diffiniad mor glir a hynny ac ystyrir nifer o gemau yn waith (er enghraifft, ym myd chwaraeon proffesiynol) neu gelf (megis posau jigso). Mae gwyddbwyll yn êm sy'n cael ei ddisgrifio yn y Mabinogi. Er y gall yr unigolyn chwarae gemau ar ei liwt ei hun, mae'r rhan fwyaf o gemau wedi'u llunio ar gyfer parau neu dimau o chwaraewyr.

Un o hanfodion pob gêm yw fod iddo set o reolau, a hyn mewn gwirionedd sy'n ei strwythuro; mae sgìl, strategaeth a lwc felly'n rinweddau pwysig i'r chwaraewyr.

## Gweler hefyd 
*Chwaraeon
*Rygbi
*Hoci
*Pel-droed
*Gemau Olympaidd yr Henfyd
*Pêl-fâs Cymreig
*Rhestr o chwaraewyr Cymreig
*Gemau ar-lein
* Gêm gardiau


Categori:Adloniant
Jenkin Morgan Edwards

Bardd Cymraeg oedd **Jenkin Morgan Edwards** (1903 - 1978). Roedd yn frodor o Lanrystud, Ceredigion.

Canu gwerinol ei naws yw ei farddoniaeth. Enillodd Goron yr Eisteddfod Genedlaethol dair gwaith (1937, 1941, 1944).

## Llyfryddiaeth 
### Cerddi
*''Cerddi'r Bore* (1924)
**Y Tir Pell* (1933)
**Cerddi'r Plant Lleiaf* (1936)
**Cerddi Pum Mlynedd* (1938)
**Peiriannau* (1947)
**Cerddi'r Daith* (1954)
**Cerddi Hamdden* (1962)
**Cerddi'r Fro* (1970)
**Cerddi Ddoe a Heddiw* (1975)
**Y Casgliad Cyflawn* (1980).

### Ysgrifau
**Y Crefftwyr'' (1976)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
William Edwards (Gwilym Callestr)

Bardd Cymraeg oedd **William Edwards** (1790 - 1855). Roedd yn adnabyddus wrth ei enwau barddol **Gwilym Callestr** neu, yn llai aml, **Wil Ysgeifiog**.

Ganed y bardd ym Mhlas Iolyn ger Caerwys, Sir y Fflint, yn 1790. Saer melin oedd wrth ei alwedigaeth. Cystadleuai yn eisteddfodau'r cyfnod a daeth yn adnabyddus am ei ffraethineb. Dioddefai amhariad ar ei feddwl, o ganlyniad i oryfed efallai, a diweddodd ei oes yng ngwallgofdy Dinbych lle bu farw yn 1855.

Cyfansoddodd englyn am gath dafarn:

Cath fraith, cath ddiffaith, cath ddu - cath lygod,
::Cath Loegr a Chymru:
:Cath, cath, cath, ei bath ni bu,
:Cath y fall, cei wyth felly.

## Llyfryddiaeth 
* *Cell Callestr* (1815)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1790
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1855
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Evan Keri Evans

Cofiannydd ac athro prifysgol o Gymru oedd **Evan Keri Evans** (2 Mai 1860 – 7 Mehefin 1941). Roedd yn frawd i D. Emlyn Evans.

Roedd yn frodor o blwyf Pontceri, ger Castell Newydd Emlyn, Sir Gaerfyrddin. Ar ôl dechrau fel prentis saer coed graddiodd yn y Clasuron ac Athroniaeth ym Mhrifysgol Glasgow yn 1888. Fe'i penodwyd yn Athro Athroniaeth yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru ac aeth ymlaen i lenwi'r un swydd yng Ngholeg y Presbyteriaid, Caerfyrddin. Ymddeolodd yn 1907 i ganolbwyntio ar ysgrifennu. Yn ogystal i'w gofiannau, cyhoeddodd hunangofiant yn 1938, sef *Fy Mhererindod Ysbrydol*, a ystyrir ei waith mwyaf nodedig.
* *Cofiant Joseph Parry* (1921)
* *Cofiant David Adams* (1924)
* *Fy Mhererindod Ysbrydol* (1938). Hunangofiant.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Edward Evan

Bardd Cymraeg oedd **Edward Evan** (Mawrth 1716 – 21 Mehefin 1798).

Roedd yn frodor o blwyf Aberdâr, Morgannwg (Rhondda Cynon Taf heddiw), lle y'i ganed yn 1716. Gweithiodd fel prentis saer yn ei ieuenctid ond yn ddiweddarach prynodd fferm a daeth yn weinidog Presbyteraidd. Bu farw yn 1798.

Fe'i cofir am ei unig gyfrol o gerddi, *Caniadau Moesol a Duwiau*, a gyhoeddwyd yn 1804 chwe mlynedd ar ôl ei farwolaeth. Roedd yn gyfrol boblogaidd iawn a ailargraffwyd dair gwaith dan y teitl ''Afalau'r Awen''.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1716
Categori:Marwolaethau 1798
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Gweinidogion Presbyteraidd o Gymru
Categori:Pobl o Aberdâr
John Evans (I. D. Ffraid)

Geiriadurwr a chyfieithydd Cymreig oedd **John Evans** (23 Gorffennaf 1814 - 4 Mawrth 1875), sy'n fwy adnabyddus wrth ei lysenw **I. D. Ffraid** (hefyd: **Adda Jones**).

## Bywgraffiad
Ganwyd John Evans yn y Tŷ Mawr Llansanffraid Glan Conwy ar 23 Gorffennaf 1814 yn fab hynaf i David Evans, siopwr, a Grace (née Roberts) ei wraig. Cafodd ei fedyddio yn Eglwys y plwyf ar 27in o'r un mis.. Cafodd rhywfaint o addysg yn ysgol Thomas Hughes Abergele yn ystod 1824 ond erbyn 1825 roedd wedi ddychwelyd i Lansanffraid i weithio yn siop ei ewythr. Ym 1830 fe fu am dymor yn ddisgybl yn ysgol y Parch John Hughes yn Wrecsam, ysgol oedd yn rhoi rhywfaint o hyfforddiant i ddarpar weinidogion Methodistaidd yn y cyfnod cyn bod gan yr enwad athrofa swyddogol, ond ni ddechreuodd pregethu tan 1840. Cafodd ei ordeinio yn weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd ym 1853 (er na fu'n weinidog ar gapel erioed).

Priododd am y tro cyntaf ar y 9fed o Dachwedd 1836 ag Ann Williams a bu iddynt chwech o blant. Bu farw Ann ym 1850. Fe briododd am yr ail waith a Hanna (1812-1896) ym 1853.

[bawd|chwith|Bedd I D Ffraid [Eglwys Sant Ffraid, Llansanffraid Glan Conwy|Eglwys San Ffraid, Glan Conwy]]
Bu farw ar 4ydd Mawrth 1875 yn ei gartref yn Llansanffraid Glan Conwy a chladdwyd ei weddillion ym mynwent eglwys y plwyf. Cafwyd tanysgrifiad cenedlaethol o dan arweinyddiaeth Thomas Gee i godi cofadail ar ei fedd.

## Bywyd Cyhoeddus
Daeth yn adnabyddus trwy Gymru fel cyfieithydd *Paradise Lost* John Milton (*Coll Gwynfa*, 1865).

Cefnogai'r ymgyrch dros ryddid addoliad ac ysgrifennodd gyfres hir o dros 500 o lythyrau ar hyn a phynciau eraill dan y llysenw "Adda Jones" a gyhoeddwyd yn *Baner ac Amserau Cymru* rhwng 1869 ac 1874.

## Llyfryddiaeth 
* *Hanes yr Iddewon* (1831)
*(cyfieithydd) *Hanes yr erledigaeth ar grefydd a fu yn diweddar yn Jamaica* (1833)
*(cyfieithydd) *Bywyd Turpin Leidr* (John Jones, Llanrwst 1835). Hanes Dick Turpin.
**Geiriadur Saesneg-Cymraeg* (1847)
*(golygydd a chyfrannydd) *Difyrrwch Bechgyn Glan Conwy* (1855)
*(cyfieithydd) *Coll Gwynfa* (1865)
*''Pennau Teuluol a'r Ysgol Sabothol'' (1870)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1814
Categori:Llansanffraid Glan Conwy
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1875
Categori:Pobl o Gonwy
Tetricus

Gallai **Tetricus** gyfeirio at:

*Tetricus I, ymerawdwr yr Ymerodraeth Alaidd o 271 hyd 274
*Tetricus I!, mab Tetricus I, a gyhoeddwyd fel Cesar yn 273
Chalon-sur-Saône

bawd|Chalon-sur-Saône

*Commune* a dinas yn *département* Saône-et-Loire, *région* Bourgogne-Franche-Comté, Ffrainc, yw **Chalon-sur-Saône**. Saif ar afon Saône. Hi yw cymuned fwyaf Saône-et-Loire, gyda phoblogaeth o 46,676 yn 2007.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Gadeiriol Saint Vincent

## Enwogion
*Nicéphore Niépce (1765-1833), ffotograffiwr

Categori:Cymunedau Saône-et-Loire
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Béziers

bawd|Yr Eglwys Gadeiriol

Dinas yn *département* Hérault a *région* Ocsitania yn ne Ffrainc yw **Béziers**. Saif ar afon Orb a'r Canal du Midi.

Roedd y ddinas yn un o gadarnleoedd y Cathariaid. Lladdwyd tua 20,000 ohonynt pan gipiwyd y ddinas yn 1209 yn ystod y Groesgad Albigensaidd.

## Enwogion o Béziers
*Pierre-Paul Riquet, adeiladydd y Canal du Midi

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Hérault
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
John Roberts Evans (John R. Evans)

Llenor Cymraeg oedd **John Roberts Evans** neu **John R. Evans** (1914 - 1982). Ysgrifennodd sawl drama ond fe'i cofir yn bennaf fel awdur nofelau a straeon byrion.

Cafodd ei eni yn Llanbedr Pont Steffan, Ceredigion yn 1914. Athro a phrifathro ysgol ydoedd wrth ei alwedigaeth. O 1954 hyd ei ymddeol yn 1976 bu'n brifathro ysgol gynradd Llanilar ac mae llawer o'i waith llenyddol yn ymwneud â'r fro honno. Dylanwad amlwg arall yn ei waith yw ei gyfnod yn y llynges yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Enillodd Dlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Y Fflint 1969 am ei ddrama *Y Briodas Arian*, ac yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Cyffiniau 1981 am *Brawd am Byth*, yn ogystal â sawl gwobr am ddramâu byr rhwng 1950 a 1981.

## Llyfryddiaeth ddethol 
### Dramâu
**Broc Môr* (1956)
**Chwe Drama Fuddugol* (1960) :
***Y Gorthrymedig* (1956) ennill Cwpan Goffa Vera Jones 1956 (Urdd Dramodwyr Cymru)
***Y Drws Agored* (1957) ennill Cwpan Goffa Vera Jones 1957 (Urdd Dramodwyr Cymru)
***Dianc* (1954) ennill Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ystradgynlais 1954 [am y ddrama fer]
***Y Rhwyd* (1958) ennill Eisteddfod Powys 1958
***Y Dyn Drws Nesa*' (1959) ennill Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1959 [am y ddrama fer]
**Y Llwybrau Tywyll (1956) ennill Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956 [am y ddrama fer]
**Ar Ymyl y Dibyn* (1965)
**Cath mewn Cŵd* (1981)
**Brawd am Byth* (1981) ennill Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Cyffiniau 1981
**Man Du Fan Draw* (1970)
*''Hist! Mae'r Babi'n Cysgu* (1970)
**Mae'r Peth Yn Swyddogol* (1970)

### Nofelau
**Ar Drothwy'r Nos* (1962)
**Y Delfrydwr* (1968)
**Yn Dawel gyda'r Nos* (1970)
**Y Cwm Cul* (1980)

### Straeon byrion
Tri chasgliad:
**Blynyddoedd Coll* (1960)
**Diwrnod Poeth* (1963)
**Lleisiau yn y Niwl'' (1974)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Geredigion
Afon Orb

bawd|Afon Orb yn Roquebrun

Afon yn *département* Hérault, *région* Ocsitania, de Ffrainc, yw **Afon Orb**. Mae'n tarddu yn rhan ddeheuol y Massif Centrale, rhwng y ''monts de l'Escandorgue'' a'r Montagne Noire. Mae'n cyrraedd y gwastadedd ger Béziers, lle mae'r Canal du Midi yn croesi'r afon ar draphont, cyn cyrraedd y Môr Canoldir yn Valras-Plage.

Orb
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
John Griffith (Y Gohebydd)

Newyddiadurwr o Gymru oedd **John Griffith** (16 Rhagfyr 1821 – 13 Rhagfyr 1877), sy'n adnabyddus wrth ei ffugenw "**Y Gohebydd**".

## Gyrfa 
Brodor o Abermaw, Meirionnydd oedd John Griffith. Ar ôl cychwyn ei yrfa fel groser, cynorthwyodd Hugh Owen yn y gwaith o sefydlu Ysgolion Frytanaidd. Dechreuodd gyfrannu erthyglau i'r newyddiadur misol *Y Cronicl*, a sefydlasid gan ei ewythr Samuel Roberts ("S.R." Llanbrynmair).

Yn nes ymlaen ymunodd â staff *Baner ac Amserau Cymru*, newyddiadur arloesol Thomas Gee, a daeth yn ohebydd Llundain i'r papur. Daeth yn adnabyddus wrth y llysenw a fabwysiadwyd ganddo, sef "Y Gohebydd". Fel Thomas Gee, roedd yn Rhyddfrydwr brwd. Ymgyrchai o blaid cael addysg i bawb. Roedd yn un o sefydlwyr Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1873. Gwnaeth ei ran hefyd yn y gwaith o sefydlu Eisteddfod Genedlaethol Cymru.

## Llyfryddiaeth 
* Richard Griffiths, *Y Gohebydd* (1905). Bywgraffiad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Canal du Midi

Camlas yn ne Ffrainc yw'r **Canal du Midi**. Mae'n 250&nbsp;km o hyd, ac yn cysylltu afon Garonne a'r Môr Canoldir. Mae'n mynd trwy drwy *région* Ocsitania. Mae'n cychwyn o afon Garonne ger Toulouse ac yn cyrraedd y Môr Canoldir ger Sète.

Adeiladwyd y gamlas gan Pierre-Paul Riquet a François Andréossy yn 1667-1680. Dynodwyd y Canal du Midi yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1996.

bawd|dim|Y Canal du Midi

Midi
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Robert Arthur Griffith (Elphin)

Bardd Cymraeg oedd **Robert Arthur Griffith** (1860 - 26 Rhagfyr 1936), sy'n adnabyddus wrth ei enw barddol "**Elphin**". Roedd yn fab i John Owen Griffith (Ioan Arfon).

## Bywgraffiad
Yn frodor o Gaernarfon, Gwynedd, cafodd yrfa fel cyfreithiwr a bargyfreithiwr ac wedyn fel ynad heddwch ym Merthyr Tudful ac Aberdâr. Roedd yn un o hyrwyddwyr cynnar y mudiad Cymru Fydd.

## Gwaith llenyddol
Yn ogystal â dwy gyfrol o gerddi a chomedi, ''Y Bardd a'r Cerddor*, a ddisgrifir fel "drama orau ei chyfnod" gan Bobi Jones, cyfrannodd nifer o erthyglau beirniadol a dychanol i gylchgronau Cymraeg fel *Y Geninen*. Roedd Elphin yn fardd poblogaidd yn ei ddydd, ond llym yw beirniadaeth Bobi Jones ar ei gerddi:
:"Dichon y cytunem nad oes yn ei waith odid ddim o werth mawr parhaol ac nad oes ganddo gymaint ag un gerdd gron y gellir cymharu ei hansawdd â goreuon ei genhedlaeth nac ag unrhyw genhedlaeth arall." Ond er hynny, "Roedd yn gymeriad llenyddol cwbl unigolyddol."

## Llyfryddiaeth 
**Murmuron Menai* (d.d.). Cerddi.
**O Fôr i Fynydd* (d.d.). Cerddi.
**Y Bardd a'r Cerddor* (d.d.). Drama.
*(Gyda David Edwards a John Owen Jones) *The Welsh Pulpit: divers notes and opinions, by a Scribe, a Pharisee and a Lawyer'' (1894)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Dychanwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Pobl o Gaernarfon
Ifan Gruffydd

:''Am y digrifwr a ffarmwr, gweler Ifan Gruffydd (digrifwr)

Awdur Cymraeg oedd **Ifan Gruffydd** (1 Chwefror 1896 – 4 Mawrth 1971). Mae'n adnabyddus fel awdur dwy gyfrol o hunangofiant sy'n portreadu diwylliant gwerinol Cymraeg Ynys Môn yn y cyfnod o ddiwedd y 19g hyd y 1930au.

## Bywgraffiad
Brodor o blwyf Llangristiolus, Môn oedd Ifan Gruffydd. Ar wahân i gyfnod o wasanaeth milwrol yn y Rhyfel Byd Cyntaf, treuliodd ei oes yn ardal Paradwys yn ei blwyf enedigol. Dechreuodd ei yrfa fel gwas fferm cyflogedig ac yn ddiweddarach gofalodd am swyddi'r Cyngor Sir. Roedd yn bregethwr lleyg a dramodydd lleol cyn iddo ymroi i ysgrifennu ei hunangofiant cyntaf *Gŵr o Baradwys*, a gyhoeddwyd yn 1963. Dilynwyd hyn gan *Tân yn y Siambr* (1966).

Gwerthfawrogir ei bortread o fywyd cymdeithas amaethyddol werinol yr ynys fel cofnod o ffordd o fyw diflanedig ac am ei Gymraeg rhywiog, naturiol. Fel y noda'r *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*:
:"Fel llanc cafodd ei siâr o anffawd ond lluniodd mewn Cymraeg rhywiog dihafal a chyda hiwmor goffhad meistrolgar i ffordd arbennig, diflanedig o fyw."

## Llyfryddiaeth 
**Gŵr o Baradwys* (Gwasg Gee, 1963)
**Tân yn y Siambr* (Gwasg Gee, 1966)
**Cribinion*, gol. J. Elwyn Hughes (1971). Detholiad o straeon byrion gan Ifan Gruffydd gydag ysgrifau amdano gan rai o'i gyfeillion.

## Oriel 

Delwedd:Ifan Gruffydd o Baradwys.png

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Hunangofianwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion Cymraeg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1971
Categori:Pobl o Ynys Môn
Åmål

Mae **Åmål** yn ddinas yn ne Sweden sy'n brifddinas talaith Västergötland. Fe'i lleolir tua 156&nbsp;km i'r gogledd o Göteborg, ail ddinas fwyaf y wlad, gyda phoblogaeth o 9,380 yn Rhagfyr 2005. Mae wedi ei leoli ar lan orllewinol llyn Vänern

## Dolenni allanol 
* Bwrdeistref Åmål


Categori:Dinasoedd Sweden
Categori:Västergötland
Serzh Sargsyan

**Serzh Azati Sargsyan** (Armeneg: Սերժ Սարգսյան, ganwyd 30 Mehefin 1954) yw trydydd Arlywydd Armenia.  Cymerodd y swydd ar 9 Ebrell, 2008.

Ganwyd Sargsyan yn 1954 yn Stepanakert, Aserbaijan GSS, UGSS.  Roedd ef yn Prif Weinidog Armenia o 26 Mawrth 2007 hyd 9 Ebrell 2008.

## Cyfeiriadau
Categori:Armenia
Categori:Genedigaethau 1954
Castell Chinon

Lleolir **Castell Chinon** (Ffrangeg: *Château de Chinon*) ar Afon Vienne ger Chinon yn Indre-et-Loire, Ffrainc.

Bu farw Harri II, brenin Lloegr yng nghastell Chinon yn 1189.

Chinon
Categori:Indre-et-Loire
Afon Vienne

bawd|Afon Vienne yn Limoges

Afon yn Ffrainc sy'n un o lednentydd Afon Loire yw **Afon Vienne**.

Mae'n tarddu ar uchder o 920 medr yn *département* Corrèze, *région* Nouvelle-Aquitaine. Mae'n rhoi ei henw i ddau *département* yn Nouvelle-Aquitaine, sef Haute-Vienne a Vienne. Mae hefyd yn llifo trwy *département* Charente cyn iddi gyrraedd Afon Loire ger Candes-Saint-Martin yn *département* Indre-et-Loire, *région* Centre-Val de Loire.

Ynhlith y dinasoedd ar lan yr afon mae Limoges, Confolens, L'Isle-Jourdain, Chauvigny, Châtellerault a Chinon.

Vienne
Categori:Nouvelle-Aquitaine
Vienne

Gallai **Vienne** gyfeirio at:
* Afon Vienne, afon yn Ffrainc
* Vienne (département), *département* yn Ffrainc
* Vienne, Isère, dinas a commune yn *département* Isère yn Ffrainc
Thomas Christopher Evans

Hynafiaethydd o Gymru oedd **Thomas Christopher Evans** (28 Rhagfyr 1846 – 24 Gorffennaf 1918), a adnabyddir hefyd wrth ei lysenw "**Cadrawd**". Ei brif ddiddordebau oedd hanes Morgannwg a llên gwerin Cymru. Roedd y nofelydd Saesneg Frederic Evans ("Michael Gareth Smith") yn fab iddo.

Fe'i ganed ym mhlwyf Llangynwyd, Morgannwg. Gof ydoedd wrth ei alwedigaeth. Cyfrannai'n gyson i gylchgronau Cymraeg fel *Cyfaill yr Aelwyd* a *Cymru*. Ysgrifennai erthyglau ar hanes Morgannwg i bapurau Saesneg Caerdydd. Cyd-olygodd y gyfrol *Hen Gwndidau*. Ei brif waith yw ei lyfr Saesneg ar hanes plwyf Llangynwyd, a gyhoeddwyd yn 1887.

## Llyfryddiaeth 
### Gwaith Cadrawd
* *The History of the Parish of Llangynwyd* (1887)
* Gol. gyda L. J. Hopkin Jones, *Hen Gwndidau* (1910)
* Gol., *Iolo Morganwg* (Cyfres y Fil, 1913)

### Astudiaethau
* Brynley F. Roberts, *Darlith Goffa Henry Lewis: Cadrawd - Arloeswr Llên Gwerin* (Prifysgol Cymru, Abertawe, Mawrth 1997)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Vienne, Isère

Dinas a *commune* yn *département* Isère, *région* Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Vienne**.

Saif Vienne ar lan afon Rhône, 30&nbsp;km i'r de o Lyon. Roedd yn brifddinas llwyth Celtaidd yr Allobroges, cyn i Iŵl Cesar ei gwneud yn *colonia* Rhufeinig.

Categori:Cymunedau Isère
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Harri Gwynn

Llenor Cymraeg a newyddiadurwr oedd **Harri Gwynn** (14 Chwefror 1913 – 24 Ebrill 1985). Fe'i cofir fel bardd ac fel awdur straeon byrion doniol.

Fe'i ganed i rieni Cymreig yn Llundain, Lloegr yn 1913, ond symudodd y teulu i Benrhyndeudraeth, Gwynedd lle cafodd ei fagu. Cafodd yrfa amrywiol fel ffarmwr, athro a gwas sifil cyn dod yn newyddiadurwr ac yn ddarlledwr.

Priododd y gwyddonydd Dr Eirwen Gwynn (née St. John Williams) ar Ddydd Calan 1942 a ganwyd eu mab Dr Iolo ap Gwynn tra roeddent yn byw yn Llundain.

## Llyfryddiaeth 
#### Cerddi 
* *Barddoniaeth* (1955)
* *Yng Nghoedwigoedd y Sêr* (1975)

#### Straeon byrion 
* ''Y Fuwch a'i Chynffon'' (1954)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cymry Llundain
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Robert Holland

Llenor a chyfieithydd o Gymru oedd **Robert Holland** (tua 1556/1557 - 1622[?]). Cyfieithodd sawl llyfr crefyddol o'r Saesneg i'r Gymraeg, deialog polemaidd Cymraeg, ac un llyfr Saesneg.

Ganed Robert Holland yn nhref Conwy yn yr hen Sir Gaernarfon (Sir Conwy heddiw) yn 1556 neu 1557. Ar ôl cael ei addysg ym Mhrifysgol Caergrawnt cafodd yrfa fel gweinidog Anglicanaidd gan ddal rheithoriaethau yng Nghymru a Lloegr. Cyhoeddodd o leiaf chwe llyfr yn cynnwys un ar ffurf deialog sy'n beirniadu Dynion Hysbys ac ofergoeledd, sef ''Dau Gymro yn Taring yn bell o'u Gwlad*.

## Llyfryddiaeth 
* *The Holie House of Our Lord* (1592). Cerdd wreiddiol.
* *Dau Gymro yn Taring yn bell o'u Gwlad* (tua 1595).
* *Agoriad byrr ar Weddi'r Arglwydd*. Cyfieithiad
* *Darmerth, neu Arlwy i Weddi* (1600). Cyfieithiad.
* *Catechism Mr Perkins'' (1672). Cyfieithiad (cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth).

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1550au
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1622
Categori:Pobl o Gonwy
Gwilym Thomas Hughes

Dramodydd Cymraeg oedd **Gwilym Thomas Hughes** (1895 - 1978).

Yn frodor o blwyf Glyn Ceiriog, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, treuliodd y rhan helaeth o'i oes yn athro yn Llundain, Lloegr. Bu sawl un o'i ddramâu yn fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Enillodd y Fedal Ddrama yn 1961 a 1963.

## Dramâu (detholiad) 
**Y Pren Planedig* (1953)
**Ei Seren tan Gwmwl* (1955)
**Cyfamod* (1960)
**Pan Ddêl Mai* (1962)
**Cyffro yn y Cosmos* (1966)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Beti Hughes

Nofelydd Cymraeg oedd **Beti Hughes** (1926 – 1981).

Fe'i ganed ger Sanclêr, Sir Gaerfyrddin yn 1926. Athrawes Gymraeg oedd hi o ran ei galwedigaeth. Roedd hi'n nofelwraig doreithiog a gyhoeddodd nifer o nofelau poblogaidd.

## Llenyddiaeth 
Detholiad o'i nofelau:
**Wyth Esgid Du* (1962)
**Dwy Chwaer* (1963)
*''Adar o'r Unlliw* (1964)
**Carchar Hyfryd* (1965)
**Wyth Pabell Wen* (1966)
**Genethod Abergwylan* (1967)
**Hufen Amser* (1968)
**Wyth Olwen Felen* (1969)
**Aderyn o Ddyfed* (1971)
**Pontio'r Pellter'' (1981)

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Isaac Hughes (Craigfryn)

Nofelydd Cymraeg oedd **Isaac Hughes** (1852 – 3 Rhagfyr 1928), a gyhoeddai dan y llysenw **Craigfryn**.

Ganed Craigfryn ym Mynwent y Crynwyr, Morgannwg yn 1852. Treuliodd ei oes yn gweithio fel glowr. Bu'n ddall am ran olaf ei oes. Ysgrifennodd chwe nofel hanes ac antur yn cynnwys un am Ann Maddocks, sef *Y Ferch o Gefn Ydfa* (1881) ac un arall am hanes Elizabeth Williams, sef ''Y Ferch o'r Scer* (1892).

## Nofelau (detholiad) 
**Y Ferch o Gefn Ydfa* (1881)
**Y Ferch o'r Scer* (1892)
**Y Llofruddiaeth yng Nghoedd y Gelli* (1893)
**O'r Cryd i'r Amdo'' (1903)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1928
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Tulle

Prifddinas département Corrèze, yn rhanbarth Limousin yng ngorllewin canolbarth Ffrainc yw **Tulle**. Saif ar afon Corrèze. Roedd y boblogaeth yn 15,647 yn 2007.

## Enwogion
*Robert Nivelle, milwr
*Éric Rohmer, cyfarwyddwr ffilm

Categori:Cymunedau Corrèze
Tŷ'r Sger

Plasdy hanesyddol yw '''Tŷ'r Sger'* (y cyfeirir ato fel *Sker House* yn Saesneg), a leolir ger Trwyn y Sger (*Sker Point'') ger Cynffig, rhwng Porthcawl a Margam yn sir Pen-y-bont ar Ogwr. Mae'n adnabyddus yn bennaf fel cartref Elizabeth Williams, "Y Ferch o'r Sger" (c.1747-1776).

Dechreuodd Tŷ'r Sger fel ydlan a fferm yn perthyn i Urdd y Sistersiaid yn y 12g. Mae'r adeiladau cynnar hynny wedi diflannu'n gyfan gwbl bron. Codwyd y tŷ presennol yng nghyfnod y Tuduriaid fel cartref teuluol.

Aeth y tŷ yn adfail yn y 19g. Ar ôl blynyddoedd lawer o esgeulustod, cafodd ei gyhoeddi yn adeilad peryglus oherwydd ei gyflwr yn 1979. Ar 31 Mawrth 1999, dechreuwyd y gwaith o adfer y tŷ hanesyddol hwn. Cwblheuwyd y gwaith ym mis Gorffennaf 2003. Gwerthwyd y tŷ yn yr un flwyddyn ac mae'n eiddo preifat.

Cyfeirir at Dŷ'r Sger yn y nofel gan Isaac Hughes (Craigfryn), ''Y Ferch o'r Scer* (1892). Mae ganddo ran amlwg yn y nofel gan R. D. Blackmore, *The Maid of Sker'', er nad oes gan y nofel honno ddim oll i'w wneud â hanes Elizabeth Williams.

## Llyfryddiaeth 
*A. Leslie Evans, *The Story of Sker House* (1956)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Hanes y tŷ ar wefan Kenfig.org 
* Darlun  ar wefan Casglu'r Tlysoedd

Categori:Plasdai Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Pen-y-bont ar Ogwr
Y Sger

Gallai **Y Sger** (neu *Scer*/*Sker*) gyfeirio at:

*Tŷ'r Sger, ger Cynffig, Sir Pen-y-bont ar Ogwr
*Elizabeth Williams (Y Ferch o'r Sger) (c.1747-1776), gwrthrych y gân "Y Ferch o'r Sger"
*Ysgol y Ferch o'r Sger yng Nghorneli, Sir Pen-y-bont ar Ogwr
*Craig y Sger, ynys greigiog fechan ger Dinbych-y-pysgod, Sir Benfro
York, Pennsylvania

Dinas yn York County yn nhalaith Pennsylvania, Unol Daleithiau America, yw **York**.  Hi yw 14eg dinas fwyaf Pennsylvania; roedd y boblogaeth yn 2000 yn 40,862. Sefydlwyd York yn 1741 gan ymsefydlwyr o ardal Philadelphia, a chafod ei henwi ar ôl Efrog, Lloegr.  Cafodd yr *Articles of Confederation* ("Erthyglau Cydffederasiwn" cyfansoddiad cyntaf yr Unol Daleithiau) ei ddrafftio yn York yn 1777.

## Dolenni allanol 
*  Dinas York, Pennsylvania Gwefan Swyddogol

Categori:Dinasoedd York County, Pennsylvania
Afon Gardon

bawd|Afon Gardon o'r Pont du Gard

Afon yn ne Ffrainc sy'n llifo i mewn i Afon Rhône yw **Afon Gardon**, hefyd **Afon Gard**. Mae'n tarddu yn y Cevennes, ac mae dwy afon, y Gardon d'Alès a'r Gardon d'Anduze, yn umuno yn Ners i ffurfio afon Gardon.

Mae'n llifo trwy ddau *département* yn *région* Ocsitania, sef Lozère a Gard, sy'n cymryd ei enw o'r afon. Mae'r Pont du Gard, traphont Rufeinig, yn croesi'r afon.

Gardon
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Metro São Paulo

[bawd|Logo [São Paulo Metro]]

System trafnidiaeth gyflym yw **Metro São Paulo** neu y **Metro** (Portiwgaleg: **Metropolitano de São Paulo** neu **Metrô**) sy'n gwasanaethu llawer o ddinas São Paulo, Brasil. Agorwyd rhan gyntaf y system ym 1974. Ar hyn o bryd ceir pum lein, 68 gorsaf a 60.3&nbsp;km o drac ac mae'r metro yn cludo 4,000,000 (yn 2010) o deithwyr bob dydd.

## Gorsafoedd a leiniau
Mae gan Metro São Paulo 5 lein: 
*Lein 1 — Tucuruvi ↔ Jabaquara
*Lein 2 — Vila Madalena ↔ Vila Prudente
*Lein 3 — Palmeira-Barra Funda ↔ Corinthians-Itaquera
*Lein 4 — Vila Sônia ↔ Luz
*Lein 5 — Capão Redondo ↔ Largo Treze

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Metro São Paulo
Categori:Cludiant ym Mrasil
Categori:São Paulo
Jane Hughes (Deborah Maldwyn)

Bardd Cymraeg oedd **Jane Hughes** (25 Mehefin 1811 – 1878), a fu'n adnabyddus i'w chyfoeswyr wrth ei henw barddol **Deborah Maldwyn**.

Roedd hi'n un o ferched John Hughes (1775-1854), gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd ac awdur, a'i wraig Ruth Evans a fu'n forwyn yn Nolwar Fach, cartref yr emynyddes Ann Griffiths. Fe'i ganed ym Mhontrobert, Maldwyn, Powys yn 1811.

Dechreuodd Jane grwydro Cymru ar ddiwedd y 1850au wedi marwolaeth ei rhieni. Roedd hi'n dilyn sasiynau'r Methodistiaid ac yn ennill ei bywoliaeth drwy werthu ei baledi crefyddol. Daeth yn bur adnabyddus ym myd Methodistiaid Cymru. Cyhoeddodd lawer o gerddi ar daflenni baledi a chyhoeddwyd dau gasgliad sylweddol o'i cherddi yn 1877.

## Llyfryddiaeth 
* *Yr Epha Lawn o Ymborth Ysprydol* (1877)
* *Telyn y Cristion* (1877)
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Baledwyr Cymraeg
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Brive-la-Gaillarde

bawd|Y Ganolfan Ymwelwyr

Dinas a *commune*  yn *département* Corrèze, yn rhanbarth Limousin yng ngorllewin canolbarth Ffrainc yw **Brive-la-Gaillarde** (Ocsitaneg: *Briva la Galharda*). Brive-la-Gaillarde yw cymuned fwyaf Corrèze, gyda phoblogaeth o 49,141 yn 1999. Saif ar afon Vézère.

Categori:Cymunedau Corrèze
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Cahors

Dinas yng ne-orllewin Ffrainc yw **Cahors**  (Occitaneg: *Caors*).
Mae'n brifddinas *département* Lot yn *région* Ocsitania. Saif Cahors 115&nbsp;km i'r gogledd o Toulouse, ar Afon Lot. Mae'r ardal yn enwog am ei gwin.

## Pobl enwog o Cahors
* Jacques Duèze, Pab Ioan XXII 
* Clément Marot (1496-1544), bardd
* Olivier de Magny, bardd
* Léon Gambetta, gwleidydd


Categori:Cymunedau Lot
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Lot
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
David Miall Edwards

Diwinydd a llenor o Gymru oedd **David Miall Edwards** (22 Ionawr 1873 – 29 Ionawr 1941). Ysgrifennai mewn Cymraeg a Saesneg ar ddiwinyddiaeth gan gymryd safbwynt Rhyddfrydiaeth a bu'n olygydd *Y Dysgedydd* ac *Yr Efrydydd*.

Ganed Edwards yn Llanfyllin, Powys yn 1873 yn fab i William a Jane Edwards. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Llanfyllin, Prifysgol Bangor, Coleg Bala-Bangor a Choleg Mansfield, Rhydychen. Ar ôl cyfnod fel gweinidog aeth yn athro diwinyddiaeth yn y Coleg Coffa, Aberhonddu lle arhosodd hyd ei ymddeoliad yn 1934.

Gwasanaethodd fel Gweinidog yr Annibynwyr Capel Salem, Blaenau Ffestiniog 1900 i 1904 a Chapel y Plough, Aberhonddu 1904 i 1909.

Ym 1914 priododd Lilian Clutton Williams, Manceinion.

## Llyfryddiaeth ddethol 
* *Esponiad ar Epistol Iago*
* *Crefydd a Bywyd* (1915)
* *Crist a Gwareiddiad* (1921)
* *The Philosophy of Religion* (1923)
* *Iaith a Diwylliant Cenedl* (1927)
* ''Bannau'r Ffydd* (1929)
* *Christianity and Philosophy* (1932)
* *Crefydd a Diwylliant'' (1934)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Edward James

Llenor a chlerigwr o Gymru oedd **Edward James** (1569? –1610?). Roedd yn perthyn i gylch yr Esgob William Morgan.

## Bywgraffiad
Roedd yn frodor o Forgannwg a addysgwyd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen. Fe'i urddwyd yn ficer yn 1595 a gwasnaethodd ym mhlwyfi Caerllion-ar-Wysg, Drenewydd Gelli-farch, Llangatwg Dyffryn Wysg a Llangatwg Feibion Afel. Yn 1606 cafodd ei ddyrchafu'n Ganghellor Eglwys Gadeiriol Llandaf. Bu farw yn 1610, yn ôl pob tebyg.

## Llyfryddiaeth 
* Glanmor Williams, *Grym Tafodau Tân* (1984)

## Cyfeiriadau 
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1560au
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1610
Categori:Pobl o Forgannwg
Montauban

**Montauban** (Ocsitaneg: *Montalban*) yw prifddinas *département* Tarn-et-Garonne, *région* Ocsitania, de Ffrainc. Roedd y boblogaeth yn 2010 yn 56,271.

Saif Montauban tua 50&nbsp;km i'r gogledd o Toulouse, ger cymer afon Tescou ag afon Tarn.

## Enwogion o Montauban
* Jean Auguste Dominique Ingres (1780-1867), arlunydd
* Léon Bourjade (1889-1924), awyrennwr cynnar
* Daniel Cohn-Bendit (1945- ), gwleidydd

## Oriel

Montauban - La Place Nationale.jpg|bawd|Place Nationale
Hôtel d'Alies - Mairie de Montauban.jpg
Montauban - Le Musée Ingres.jpg
Cathédrale Notre Dame de l'Assomption de Montauban.jpg

Categori:Cymunedau Tarn-et-Garonne
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Tarn-et-Garonne
James Spinther James

Hanesydd, llenor ac emynydd o Gymru oedd **James Spinther James** (Ebrill 1837 – 5 Tachwedd 1914), y cyfeirir ato gan amlaf fel **Spinther**. Mae'n adnabyddus yn bennaf fel "hanesydd y Bedyddwyr Cymreig".

## Bywgraffiad
Roedd yn frodor o blwyf Tal-y-bont, Ceredigion, lle y'i ganed yn 1837. Bu'n fugail ac yn borthmon yn ei sir enedigol cyn symud i Aberdâr, Morgannwg yn 1854 i weithio yn y pyllau glo. Cafodd ei ordeinio'n weinidog gyda'r Bedyddwyr yn 1861 a daeth yn adnabyddus fel pregethwr ac fel areithydd ar bynciau gwleidyddol. Bu farw yn 1914.

Ei brif waith fel hanesydd a llafur mawr ei oes yw'r pedair cyfrol ar hanes y Bedyddwyr yng Nghymru a gyhoeddwyd rhwng 1892 a 1907. Fe'i gwerthfawrogir am ei iaith a mynegiant yn ogystal â'i manylder hanesyddol. Cyfansoddodd emynau yn ogystal â chyfrannodd nifer o erthyglau i'r cylchgronau Cymraeg.

## Llyfryddiaeth 
* *Hanes y Bedyddwyr yng Nghymru* (4 cyfrol; 1892-1907)

## Cyfeiriadau 
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru
Categori:Hanesyddion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Pobl o Geredigion
Daniel James (Gwyrosydd)

Bardd Cymraeg oedd **Daniel James** (23 Ionawr 1848 – 11 Mawrth 1920), a gyhoeddai dan ei enw barddol "**Gwyrosydd**". Ef biau'r geiriau 'Nid wy'n gofyn bywyd moethus' a gennir gan amlaf ar yr emyn-don 'Calon Lân'.

Brodor o bentref Treboeth, Abertawe oedd Gwyrosydd, cyn troi ei drem tua gwaith tunplat Glandŵr. Bu'n gweithio fel torrwr beddau yn Aberpennar am ugain mlynedd, yng ngwaith haearn Treforys, Blaengarw ac yng Ngwaith Haearn Dowlais. Mae wedi'i gladdu ym mynwent Mynydd Bach, Abertawe.

Cyfansoddodd nifer o gerddi poblogaidd a gyhoeddwyd mewn cylchgronau fel darnau adrodd. Cyhoeddodd ddwy gyfrol o gerddi, sef *Caneuon Gwyrosydd* ac *Aeron Awen Gwyrosydd*. Nid oes gwerth llenyddol parhaol i'r cerddi hyn, sy'n nodweddiadol o ganu poblogaidd y cyfnod, ond mae ei gerdd sy'n dechrau gyda'r geiriau 'Nid wy'n gofyn bywyd moethus' (cyhoeddwyd yn 1892) yn gyfarwydd o hyd fel geiriau'r emyn-don 'Calon Lân'.

## Llyfryddiaeth 
* *Caneuon Gwyrosydd* (1892)
* *Aeron Awen Gwyrosydd* (1898)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Genedigaethau 1848
Dordogne (gwahaniaethu)

Gallai ** Dordogne** gyfeirio at:
* Département Dordogne yn Ffrainc
* Afon Dordogne, yr afon sy'n rhoi ei henw i'r département
* Afon Dordogne (Pas-de-Calais), afon yn Pas-de-Calais, Ffrainc
Jonathan Hughes

bawd|270px|Clawr cyfrol gan Siwan Rossier ar Jonathan Hughes

Bardd Cymraeg oedd **Jonathan Hughes** (17 Mawrth 1721 – 25 Tachwedd 1805). Mae'n adnabyddus yn bennaf fel awdur y gyfrol *Bardd a Byrddau* (1778). Fe'i ganed yn "Nhy'n y Pistyll", Pengwern, Llangollen, Sir Ddinbych ar 17 Mawrth 1721.

## Gwaith llenyddol
Amlygwyd ei ddawn farddol yn gynnar yn ei fywyd. Roedd yn un o gyfeillion y bardd ac anterliwtwr Twm o'r Nant. Fel Twm, ac yn ei gwmni'n aml, bu'n cystadlu yn yr eisteddfodau a drefnwyd gan y Gwyneddigion yn negawdau olaf y 18g. Roedd yn fardd cynhyrchiol iawn a oedd yn feistr ar y mesurau carol Cymraeg traddodiadol. Erys llawer o'r cerddi hyn mewn llawysgrif heb eu cyhoeddi a'r unig gyfrol a gyhoeddodd yn ystod ei oes oedd *Bardd a Byrddau* a hynny yn 1778. Gwyddys iddo gyfansoddi o leiaf un anterliwt hefyd, sef *Y Dywysoges Genefetha*, a gyhoeddwyd yn 1744. Pan fu farw yn 1805 lluniodd ei gyfaill Twm o'r Nant englyn ar gyfer ei garreg fedd.

## Cofebion
Sonia George Borrow amdano ac mae ei enw ar gofeb a gynlluniwyd gan y pensaer Dewi Prys Thomas ym Mhlas Newydd (Llangollen).

## Llyfryddiaeth 
* *Y Dywysoges Genefetha* (1744)
* *Bardd a Byrddau* (Stafford Prys, Amwythig, 1778)
* *Gemwaith Awen Beirdd Collen* (tua 1807). Detholiad o gerddi gan feirdd ardal Llangollen a gyhoeddwyd gan fab Jonathan Hughes. Gwaith Jonathan Hughes yw swmp y cynnwys.

## Gweler hefyd
**Bardd Pengwern*

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1721
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1805
Categori:Pobl o Langollen
Afon Dordogne

Afon yn ne-orllewin Ffrainc yw **afon Dordogne** (Occitaneg: *Dordonha*). Mae'n tarddu ar lethrau'r Puy de Sancy, copa uchaf y Massif central (1886 medr), ac yn ymuno ag afon Garonne i ffurfio Moryd Gironde. Mae'n 483.3&nbsp;km o hyd ac yn llifo trwy *départements* Puy-de-Dôme, Cantal, Corrèze, Lot, Dordogne a Gironde.

bawd|dim|Afon Dordogne
bawd|dim|Lleoliad Afon Dordogne

Dordogne
Categori:Dordogne
Afon Vézère

Afon yn ne-orllewin Ffrainc sy'n un o lednentydd afon Dordogne yw **afon Vézère** (Occitaneg: *Vesera*).

Mae'n tarddu yn y Massif Central ac yn llifo trwy départements Corrèze a Dordogne. Dynodwyd rhan o ddyffryn afon Vézère yn safle Treftadaeth y Byd oherwydd presenoldeb nifer o ogofâu gyda gweddillion dynol cynnar a darluniau ar y muriau. Yr enwocaf o'r rhain yw Lascaux.

Vézère
Categori:Corrèze
Categori:Dordogne