open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Keith Morris

Ffotograffydd o Gymro oedd **Keith Morris** (9 Mawrth 1958 – 5 Hydref 2019). Roedd yn adnabyddus am dynnu lluniau yng Nghymru ac yn enwedig am ddogfennu pobl a llefydd ei dref frodorol, Aberystwyth.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Keith Thomas Morris yn Aberystwyth, yn fab i Mona a John (Jack). Roedd ganddo chwaer a brawd. Aeth i Brifysgol Caerwysg i astudio Daearyddiaeth, Economeg a Cynllunio Trefol ac Ysgol Economeg Llundain. Treuliodd gyfnod yng Nghaliffornia yng nghanol yr 1980au.

## Gyrfa
Cychwynnodd ei yrfa ym myd y theatr, fel cynllunydd goleuo. Daeth yn ffotograffydd llawrydd, bron drwy ddamwain, yn yr 1980au cynnar. Bu'n gweithio i ystod eang o gyrff yn y meysydd cerddoriaeth, theatr, teledu, ffilm a newyddiaduraeth. Roedd hefyd yn tynnu lluniau portread a lluniau priodas. Roedd yn gyfrannwr cyson ar radio a theledu yng Nghymru yn sylwebu ar ffotograffiaeth a byd theatr. Daeth yn bresenoldeb cyfarwydd mewn Eisteddfodau, gwyliau a nifer o ddigwyddiadau cyhoeddus yng Nghymru. Roedd yn gyn-gadeirydd Ffotogallery.

Tynnodd y llun ar gyfer clawr cyntaf y cylchgrawn Golwg yn 1988. Bu hefyd yn tynnu lluniau llyfrgell ar gyfer Photo Library Wales a cychwynodd gyfrannu i asiantaeth Alamy yn 2006. Drwy hynny gwerthwyd ei luniau i gyhoeddwyr ar draws y byd. Yn 2014 cyrhaeddodd werthiant o $250k drwy Alamy. Dywedir fod ei archif yn cynnwys dros filiwn o luniau yn ymestyn nôl i 1976.

Roedd ganddo brosiect personol yn tynnu lluniau o bawb gyda'r un enw ag ef yng Nghymru. Yn y 1990au roedd yn gyfrifol am ddatblygu y wefan 'Theatre in Wales', cyfeiriadur i gwmnïau ac unigolion ym myd y theatr yng Nghymru, gyda adolygiadau personol o gynyrchiadau theatrig.

Yn 2008, roedd ei luniau o Aberystwyth yn gefndir i lyfr *Aber: Ysgrifau am Aberystwyth* gyda chwe ysgrif gan rai o drigolion y dre.

## Bywyd personol
Heblaw am ei amser yn y coleg a'r amser yng Nghaliffornia, treuliodd y rhan fwyaf o'i fywyd yn Aberystwyth, yn y tŷ oedd yn berchen i'w ddadcu.

Roedd yn briod â Gilly ac roedd ganddynt ddwy ferch.

## Marwolaeth
Cyhoeddwyd ar fore 5 Hydref 2019 fod Keith ar goll ers amser cinio 3 Hydref. Erbyn y prynhawn darganfuwyd corff ar draeth Borth, Ynyslas ac fe'i adnabyddwyd yn ffurfiol yn ddiweddarach. Cynhaliwyd angladd preifat iddo ar 17 Hydref lle gyrrwyd ei arch i'r amlosgfa yn eu fan campio VW. Am 4pm cynhaliwyd dathliad o'i fywyd yn Neuadd Fawr, Canolfan y Celfyddydau Aberystwyth.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 
* 

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ffotograffwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
Bishopbriggs

Tref yn awdurdod unedol Dwyrain Swydd Dunbarton, yr Alban, yw **Bishopbriggs** (Gaeleg yr Alban: *Drochaid an Easbaig*). Fe'i lleolir ar ffin ogledd-ddeheuol Glasgow, tua 4 milltir (6&nbsp;km) o ganol y ddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 22,870.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Dwyrain Swydd Dunbarton
Siôl bersli

[bawd|320px|Y siôl bersli enwocaf yng nghelf Cymru: mae Siân Owen yn gwisgo enghraifft ysblenydd fel rhan o'i gwisg draddodiadol yn y llun [Salem (y llun)|*Salem* (1908) gan Sydney Curnow Vosper]]

Eitem o ddillad menywod a oedd yn ffasiynol ledled Ewrop yn y 19g, ond yn enwedig yng Nghymru, oedd **siôl bersli**, neu **siôl besli**.
Roedd y siôl wlân wedi'i wehyddu'n gywrain, yn ymgorffori patrwm paisley, motiff siâp deigryn a darddodd ym Mhersia ac India, ond a ddaeth yn boblogaidd yn Ewrop. Daeth gweithgynhyrchu'r siolau yn gyfystyr â Paisley, yng ngorllewin yr Alban. Mae'r geiriau "persli" a "pesli" yn y Gymraeg yn drawsnewidiadau o'r enw "Paisley".

Roedd y betgwn a'r bais wedi bod yn rhan o'r wisg wledig Gymreig am ganrifoedd, ond cyflwynwyd y siôl ysgwydd i Gymru yn ystod y 19g. Roedd y siôl yn ei hanterth yn ystod y 1850au a'r 1860au, gan fod poblogrwydd gwisgoedd cylchbais llydan yn ei gwneud yn anodd gwisgo cot. Er i'r merched ffasiynol beidio â'u gwisgo yn ddiweddarach, parhaodd merched ardaloedd gwledig a diwydiannol Cymru i wisgo'r siolau hyd at flynyddoedd cynnar yr 20g. Y siôl bersli oedd y math mwyaf poblogaidd o bell ffordd yn ystod cyfnod Victoria. Yr hyn oedd yn nodweddiadol o'r siolau persli oedd y motiffau a ysbrydolwyd gan y Kashmir, a gafodd eu gwehyddu yng Nghaeredin a Norwich o ddiwedd y 1770au, ond fe'u cynhyrchwyd yn gyntaf yn Paisley, Swydd Renfrew. Er nad oedd unrhyw beth yn benodol Gymreig am y siolau, byddai menywod yn eu gwisgo â dillad gwlanen traddodiadol, felly, dros amser, daethant i cael eu hystyried yn rhan annatod o'r wisg Gymreig "draddodiadol".

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfwisgoedd
Categori:Dillad
Categori:Dillad Cymru
The Legend of Zelda

Cyfres o gemau antur yw **The Legend of Zelda** sydd wedi cael ei datblygu a'i chyhoeddi gan cwmni gemau Japaniaidd, Nintendo, yn bennaf Shigeru Miyamoto.

Maent yn canolbwyntio ar antur a datrys posau (puzzles), a hyd yn oed weithiau yn cynnwys elfennau o gemau RPG (chwarae-rol). Mae'r gyfres "Legend of Zelda" wedi bod yn mynd ers dros 30 mlynedd ac yn aml yn cael ei gysidro fel un o’r cyfresi gemau cyfrifiadur gorau erioed.

Mae'r chwaraewr yn chwarae rhan bachgen ifanc o'r enw Link, a rhan fwyaf o'r amser ei dasg yw achub y dywysoges "Zelda" a'r Deyrnas "Hyrule" oddi ar "Ganon" sef "tyrant" sydd eisiau cymryd drosodd y Deyrnas iddo fo ei hun. Mae gan y 3 person yma darn o’r "Triforce", sef crair (relic) sydd wedi cael ei wneud allan o'r 3 darn yma pan maent efo'i gilydd ac yn rhoi pŵer anferthol i bwy bynnag sydd efo'r "Triforce" cyfan, ond os mae Link yn atal Ganon o wneud hyn, mae'n cadw trefn ar y deyrnas.

Ddaeth y gem The Legend of Zelda cyntaf allan yn y flwyddyn 1986 ac ers hynny mae y cyfres o gemau yma wedi tyfu i gynnwys 19 o gemau "Legend of Zelda" ac wedi profi i fod yn lwyddiannus iawn ers hynny. Mae pob consol gem mae Nintendo wedi gwneud hefo o leiaf un gem Legend of Zelda.

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau fideo
Categori:Egin gemau fideo

Categori:Prosiect Wici Môn
MS Ulysses

Fferi fawr sy'n perthyn i'r cwmni Irish Ferries yw'r MS Ulysses.Cafodd yr Ulysses ei lansio ar yr 1 o Fedi, 2000, gan y cwmni Aker Finnyards yn Rauma,Y Ffindir.

Mae'r llong yn gwasanaethu rhwng Caergybi,Cymru a Dulyn, Iwerddon. Mae'r Ulysses yn 209.02 medr o hyd,31.2 medr ar draws ac 51 medr tal. Ei dunelledd gros yw 50,938 tunnell. Mae gan y llong 12 bwrdd ar gael i'r teithwyr. Cafodd y llong ei henwi ar ol y nofel Ulysses gan yr awdur Gwyddelig James Joyce, a chafodd ei cyhoeddi ar yr 2 o Chwefror, 1922.

## Cyfeiriadau
Categori:Llongau

Categori:Prosiect Wici Môn
Renfrew

Tref yn Swydd Renfrew, yr Alban, yw **Renfrew** (Gaeleg: *Rinn Friù*). Fe'i lleolir ar ffin orllewinol Glasgow, tua 6 milltir (10&nbsp;km) o ganol y ddinas. Renfrew yw tref sirol sir hanesyddol Swydd Renfrew; fodd bynnag, gweinyddir uned unedol fodern Swydd Renfrew gan dref fwy Paisley.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 21,790.

## Enwogion
*Ellen King (1909–1994), nofiwr
*Gavin Newlands (g. 1980), gwleidydd

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Renfrew
Bellshill

Tref yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban, yw **Bellshill**. Fe'i lleolir tua 10 milltir (16&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o ganol dinas Glasgow. Trefi cyfagos eraill yw Motherwell (2&nbsp;filltir; 3&nbsp;km), Hamilton (3&nbsp;milltir; 5&nbsp;km) a Coatbridge (3&nbsp;milltir; 5&nbsp;km)

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 20,770.

Yn ystod y 18g roedd y dref yn ganolfan ar gyfer gwehyddu, ond yn ystod y 19g disodlwyd y fasnach honno gan gloddio am lo; erbyn yr 1870au roedd 20 o byllau dwfn ar waith yn yr ardal. Roedd cynhyrchu haearn a dur yn bwysig hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Gogledd Swydd Lanark
Barrhead

Tref yn awdurdod unedol Dwyrain Swydd Renfrew, yr Alban, yw **Barrhead**. (Gaeleg yr Alban: ''Cnoc a' Bharra*; Sgoteg: *Baurheid''). Fe'i lleolir ar gyrion y Gleniffer Braes, ar ffin de-orllewin Glasgow, tua 7&nbsp;milltir (11&nbsp;km) o ganol y ddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 17,440.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Dwyrain Swydd Renfrew
Tsada

Mae **Tsáda** yn dref fach yn rhan orllewinol Cyprus.  Fe'i lleolir yn ardal Eparchía Páfou, yn rhan orllewinol y wlad, 90&nbsp;km i'r gorllewin o'r brifddinas Nicosia ac 8 cilomedr i'r gogledd o Paphos.  Mae Tsáda 619 metr uwch lefel y môr.  Mae ganddo 1,043 o drigolion.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Cyprus
Herbert Williams

Awdur o Gymru sy'n ysgrifennu yn Saesneg yw **Herbert Williams** (ganwyd 1932). Bu'n bardd, nofelydd, hanesydd ac ysgrifennydd straeon byr.

Yn ei fywgraffiadur, ysgrifennodd Phil Carradice arolwg beirniadol o fywyd a gwaith yr awdur o'i ddyddiau cynnar yn Aberystwyth i'w waith fel newyddiadurwr a chynhyrchydd gyda'r BBC.

Cafodd Williams anogaeth ei dad i ddarllen ac roedd eu cartref yn llawn llyfrau, medda Carradice.

Treuliodd Williams amser tra'n 15 oed yn Ysbyty Bronllys gyda'r diciau. Bu farw ei frawd iau o'r un cyflwr. Bu'r brofedigaeth hon yn ddylanwad pwysig ar ei ysgrifennu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Prosiect WiciLlên
Stardew Valley

**Stardew Valley** yw gêm fideo efelychydd ffermio chwarae rôl a chafodd eu datblygu gan Eric Barone,'ConcerendApe'.

Cafodd ei chyhoeddi gan 'Chucklefish'. Chafodd ei chyhoeddi yn wreiddiol ar 26 o Chwefror 2016 a chafodd eu rhyddhau ar Microsoft Windows a nes ymlaen daeth allan ar macOS, Linux, PlayStation 4, Xbox ONE, Nintendo Switch, PlayStation Vita, IOS a Android (system weithredu).

## Cynnwys 
Fel rhan o'r gêm rydych yn chwarae fel cymeriad yr ydych chi yn creu. Stori'r cymeriad sydd yn gweithio mewn swyddfa yn y ddinas sydd wedi diflasa hefo eu bywyd dydd i ddydd. Ar ôl i'w daid farw mae o yn etifeddu tir fferm, i gaeais redeg i fwrdd o eu bywyd diflas yn y ddinas mae o  i'r fferm sef yn y dref fach o'r enw *Stardew Valley*. Mae'r chwaraewr yn rheoli amser a lefelau egni'r cymeriad wrth i chi tyfu'r fferm a chreu pres wrth blannu, tyfu a chynhaeafu eich cynudau, codi da byw, gwerthu eu cynnyrch, chreftio, mwyngladdu am fwynau ar yr un adeg a chael bywyd cymdeithasol gyda phobl y dref, fysa yn gallu dilyn i berthynas ramantus fysa hefyd yn gallu dilyn i briodas a phlant.

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau fideo
Categori:Prosiect Wici Môn
Michael Tolkin

Gwneuthurwr ffilmiau a nofelydd o'r Unol Daleithiau yw **Michael L. Tolkin** (ganwyd 17 Hydref 1950). Mae wedi ysgrifennu nifer o sgriptiau ffilm, gan gynnwys *The Player* (1992), a addasodd o'i nofel o'r un enw (1988),. Derbyniodd Wobr Edgar am y Sgript Ffim Orau (1993) a chafodd ei enwebu am Wobr yr Academi am Addasiad Ffilm Orau. Dilynodd The Return Of The Player,  (2006).

Yn 2018,  cyd-greodd Tolkin y gyfres fer *Escape at Dannemora* gyda Brett Johnson . Roedd y gyfres yn seiliedig ar y ddihangiad  o Gyfleuster Cywiro Clinton yn 2015 a arweiniodd i erlyn dau garcharor ym mhen uchaf Efrog Newydd.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Tolkin i deulu Iddewig o Rwmania ac Wcráin  yn Ninas Efrog Newydd, Efrog Newydd, yn fab i Edith (g. Leibovitch), gweithredwr stiwdio a chyfreithiwr yn y diwydiant ffilm, a'r diweddar awdur comedi Mel Tolkin .

Graddiodd ym 1974 o Goleg Middlebury .

Mae Tolkin yn byw yn Los Angeles gyda'i wraig, yr awdur Wendy Mogel, a'u dwy ferch, Susanna ac Emma.

## Ffilmyddiaeth 
* *Gleaming the Cube* (1989 - sgript i ffilm) 
* *The Rapture* (1991 - sgript i ffilm / cyfarwyddwr) 
* *The Player* (1992 - sgript i ffilm, o'i nofel) 
* *Deep Cover*(1992 - sgriptio ar y cŷd) 
* *The New Age* (1994 - sgript y ffilm/ cyfarwyddwr) 
* *The Burning Season* (1994 - drama deledu ar y cŷd) 
* *Deep Impact* (1998 - sgriptio ar y cŷd) 
* *The Haunting* (1999 - cŷd-sgrinio, heb ei glodrestru) 
* *Changing Lanes* (2002 - sgriptio ar y cŷd) 
* *Dawn of the Dead* (2004 - sgriptio ar y cŷd, heb ei glodrestru) 
* *Nine*  (2009 - sgriptio ar y cŷd) 
* *Escape at Dannemora* (2018 - cyfres fer, cŷd-grëwr, ysgrifennwr)

## Llyfryddiaeth 
* *The Player* (1988) 
* *Among the Dead* (1993) 
* *Under Radar*' (2003) 
* *The Return Of The Player (*2006)  
* *NK3* (2017)

## Cyfeiriada 
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Prosiect WiciLlên
Musselburgh

Tref yn Nwyrain Lothian, yr Alban, yw **Musselburgh** (Gaeleg: *Baile nam Feusgan*). Fe'i lleolir ar arfordir Moryd Forth, ar ffin ddwyreiniol Caeredin, tua 5 milltir (8&nbsp;km) o ganol y ddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 19,840.

Sefydlwyd y dref yng nghyfnod y Rhufeiniaid, pan godwyd pont ar draws Afon Esk. Ailadeiladwyd y bont Rufeinig ar ei sylfeini gwreiddiol yn y 12g, ac fe’i hailadeiladwyd eto ym 1597, y tro hwn gyda thrydydd bwa wedi’i ychwanegu ar ochr ddwyreiniol yr afon. Mae hon, yr "Auld Brig", yn dal i gael ei defnyddio fel pont droed. I'r gogledd saif y Bont Newydd, a ddyluniwyd gan John Rennie ac a adeiladwyd ym 1806.

bawd|dim|Yr "Auld Brig", Musselburgh

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Dwyrain Lothian
The Elder Scrolls V: Skyrim

Mae **Skyrim** yn gêm fideo gafodd ei chreu gan Bethesda Game Studios a chyhoeddwyd gan Bethesda Softworks ar yr 11 Tachwedd 2011 ar gyfer Xbox 360, Microsoft Windows, a Playstation 3. Ers 2011 mae Skyrim wedi ei rhyddhau ar yr Xbox One, Playstation 4, a'r Nintendo Switch. Mae'r gêm yn un byd-agored chwarae rôl lle mae'r chwaraewr yn rheoli cymeriad o'r enw'r "Dragonborn" ac yn ceisio achub y byd o ddraig o'r enw "Alduin".

Skyrim yw'r 5ed gem yn y gyfres o gemau The Elder Scrolls. Y gemau eraill yn y gyfres yw "Arena", "Daggerfall", "Morrowind", "Oblivion" a'r gêm eto i'w rhyddhau "Redfall". Allan o'r holl gemau, Skyrim oedd y fwyaf llwyddiannus gydag 3.5 miliwn o gopïau yn cael ei gwerthu yn y ddau ddiwrnod cyntaf ers cael ei rhyddhau. Ers 2011, mae Skyrim wedi gwerthu 30 miliwn o gopïau (fel 2016).

## Plot 
bawd|Logo or gem. Banner yr Ymeerodraeth.
Mae'r chwaraewr yn garcharor sydd newydd gael eu dal gan yr Ymerodraeth ac yn cael eu harwain i'w dienyddiad, sydd yn cynnwys Ulfric Stormcloak, sydd yn arwain gwrthryfel yn erbyn yr Ymerodraeth. Yr ydych am gael eich dienyddio am geisio croesi'r ffin rhwng Skyrim a Hammerfel pryd rydych yn cael eich ymosod gan filwr o’r Ymerodraeth. Tra Mae Ulfric Stormcloak yn cael eu dienyddio am arwain gwrth ryfel yn erbyn yr Ymerodraeth. Mae'r dienyddiad yn cael eu torri yn fur yn annisgwyliadwy gan ddraig o’r enw Alduin. Mae Alduin yn dinistrio'r dref o Helgen lle mae'r chwaraewr am gael eu dienyddio, cyn i'r chwaraewr cael eu dienyddio. Yn fysg yr anhrefn mae'r chwaraewr yn dianc. Mae'r chwaraewr wedyn yn teithio i'r ddinas o Whiterun i greu cais am gymorth yn erbyn y bygythiad o’r ddraig. Ar ôl lladd draig sydd newydd ymosod ar dwr yn agos i'r ddinas mae'r chwaraewr yn amsugno enaid y ddraig. Mae'r enaid yma yn rhoi'r gallu i'r chwaraewr cynnal 'shout' neu Th'um. Mae'r gwarchodly a rhoddodd cymorth i chi yn ystod ymladd y ddraig yn ddweud wrth y chwaraewr y bod o yn 'Dragonborn' a bod ydych angen mynd i gyfarfod ar 'Greybeards' sef urdd o fynachod sydd yn byw ar ben eu hunain ar fynydd uchaf Skyrim, The throat of the world. Mae'r chwaraewr yn mynd i gyfarfod a'r mynachod i ddysgu 'the way of the voice'.

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau fideo
Categori:Egin gemau fideo
Categori:Prosiect Wici Môn
Jack Ritchie

Ysgrifennwr, rhyddieithwr a nofelydd o'r Unol Daleithiau oedd **Jack Ritchie** (26 Chwefror 1922 - 25 Ebrill 1983).

Ganwyd Ritchie mewn ystafell y tu ôl i siop deilwra ei dad yn Milwaukee, Wisconsin, ar 26 Chwefror 1922. Wedi iddo adael yr ysgol uwchradd, aeth yn fyfyriwr yng Ngholeg Athrawon Talaith Milwaukee . Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fe ymunodd â byddin yr UD ac fe wasanaethodd yn  y Môr Tawel am ddwy flynedd. Treuliodd ran helaeth o'r cyfnod hwnnw ar ynys Kwajalein . Yma  am y tro cyntaf y darganfu ffuglen trosedd a dirgelwch. Yn ei amser hamdden darllenodd toreth o lyfrau dirgelwch ac yn sgîl hyn y daeth i garu'r genre.

Ar ddiwedd y rhyfel, dychwelodd Ritchie i'w dref enedigol, Milwaukee. Wedi methu mynd i yn ôl i’r coleg dan  amodau y Mesur GI, bu Ritchie yn gweithio am gyfnod yn siop ei dad. Gan nad oedd am ddilyn gyrfa fel teiliwr, penderfynodd Ritchie geisio ysgrifennu straeon ar gyfer ennill bywoliaeth. Ysgrifennodd mam Ritchie, Irma Reitci, straeon byrion hefyd a chyflwynodd  hi ef i'r asiant llenyddol, Larry Sternig. Rhoddodd Jack gopi o stori yr oedd newydd ei hysgrifennu iddo. Cydnabu Sternig allu ysgrifennu Ritchie ar unwaith a gwerthodd y stori, "Always the Season", i'r New York Daily News ym 1953.

Roedd Ritchie yn ddarllenwr brwd o lyfrau ffeithiol ac roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn hanes. Roedd hefyd yn ymddiddori mewn posau geiriau a mentrodd y croesair yn y Milwaukee Journal yn ddeddfol.  Pan ofynnwyd iddo pwy a ddylanwadodd ar ei waith, dywedodd Ritchie ei fod yn edmygu ysgrifau Agatha Christie, John D. MacDonald, Raymond Chandler a Donald E. Westlake.

Yn fuan ar ôl cwblhau ei unig nofel, Tiger Island, bu farw Jack Ritchie o drawiad ar y galon yn Ysbyty Gweinyddu Cyn-filwyr ym Milwaukee. Cafodd Ritchie angladd milwrol preifat yn Milwaukee ar Ebrill 27, 1983. Yn gynnar yn y 1970au, creodd Ritchie ei ddau gymeriad cyfres poblogaidd, y fampir-ditectif Cardula, anagram o Dracula, a'r Ditectif Henry Turnbuckle. Aeth y ddau ohonynt ymlaen i ymddangos yn rhai o straeon mwyaf adnabyddus Ritchie. Daeth mwy o addasiadau teledu, gyda sawl stori yn sail i benodau'r sioe Tales of the Unexpected (cyfres deledu) . Mae un o straeon Ritchie, "The Absence of Emily", a enillodd Wobr Edgar ym 1982, wedi cael ei ffilmio ddwywaith. Trwy gydol y 1970au, parhaodd Ritchie i gyfrannu straeon at amrywiol gyhoeddiadau, gan amlaf i Gylchgrawn Dirgel Ellery Queen . Roedd Ritchie hefyd yn aelod gydol oes o'r Cyngor Awduron Wisconsin, ac enillodd dair gwobr am ei straeon byrion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Prosiect WiciLlên
Joan Aiken

Awdur Saesneg oedd **Joan Delano Aiken** MBE (4 Medi 1924 - 4 Ionawr 2004) a oedd yn arbenigo mewn ffuglen oruwchnaturiol a nofelau hanes amgen i blant . Ym 1999 dyfarnwyd MBE iddi am ei gwasanaethau i lenyddiaeth plant. Enillodd Wobr Ffuglen Plant y Guardian am *The Whispering Mountain*, a gyhoeddwyd gan Jonathan Cape ym 1968, gwobr a ddyfarnwyd gan banel o awduron plant o Brydain, Cafodd ei chymeradwyo am Fedal Carnegie gan Gymdeithas y Llyfrgelloedd, yn gydnabyddiaeth am lyfr plant gorau'r flwyddyn gan awdur o Brydain. [is-alffa 1] Enillodd Wobr Edgar Allan Poe (1972) am *Night Fall* .

Ganed Aiken yn Mermaid Street yn Rye, Sussex, ar y 4 Medi 1924. Conrad Aiken (1889-1973), y bardd o America ac enillydd  Gwobr Pulitzer oedd ei thad. Ei brawd hŷn oedd yr awdur a'r fferyllydd ymchwil  John Aiken (1913-1990), a'i chwaer hŷn oedd yr awdur Jane Aiken Hodge (1917-2009). Derbyniodd eu mam, Jessie MacDonald, a anwyd yng Nghanada (1889-1970), radd Meistr o Goleg Radcliffe, Caergrawnt, Massachusetts . Diddymwyd priodas Jessie a Conrad ym 1929, a phriododd Jessie â'r awdur o Loegr Martin Armstrong ym 1930. Aeth Conrad Aiken ymlaen i briodi ddwywaith eto. Ynghyd â’i brawd John a’i chwaer Jane, ysgrifennodd Joan Aiken *Conrad Aiken Remembered* (1989).

Tan i Aiken fod yn ddeuddeg oed, fe'i haddysgwyd gartref gan ei mam ac yna o 1936 i 1940 mynychodd Ysgol Wychwood, ysgol i ferched yn Rhydychen. Ni fynychodd brifysgol. Bu'n ysgrifennu straeon o oedran ifanc a gorffennodd ei nofel gyntaf pan oedd hi'n un ar bymtheg mlwydd oed. Cyhoeddwyd ei stori fer gyntaf i oedolion pan oedd hi'n ddwy ar bymtheg.  Ym 1941 darlledwyd ei stori gyntaf ar gyfer plant ar Awr Plant y BBC.

Gweithiodd Aiken i Ganolfan Wybodaeth y Cenhedloedd Unedig (UNIC) yn Llundain rhwng 1943 a 1949. Ym mis Medi 1945 priododd Ronald George Brown, (a'u haedwaenir hefyd fel *The Wolves of Willoughby Chase* neu gyfres James III), wedi'u gosod mewn Prydain amgen lle na chafodd James II ei ddiorseddu yn y Chwyldro Gogoneddus  a lle mae cefnogwyr Tŷ Hanover yn gwrthryfela yn erbyn y frenhiniaeth. Mae'r llyfrau hyn hefyd yn amrywio daearyddiaeth Llundain, gan ychwanegu ymlith nodweddion eraill, yr Ardal Gamlas  Mae bleiddiaid yn meddiannu'r wlad wedi iddynt  ddod o Ewrop trwy Dwnel y Sianel sydd newydd gael ei adeiladu. Mae'r cymeriadau'n ymddangos mewn sawl un o'r nofelau gan ddechrau gyda Bonnie Green ac yna ei ffrind Simon, ffrind craff Simon Cockney Dido Twite (arwres y rhan fwyaf o'r llyfrau), Is, hanner chwaer Dido, ac Owen Hughes (mab i Gapten Hughes, ffrind Dido o'r Llynges Frenhinol).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Llenorion ffantasi o Loegr
Categori:Llenorion plant o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Prosiect WiciLlên
Johnstone

Tref yn Swydd Renfrew, yr Alban, yw **Johnstone** (Gaeleg yr Alban: *Baile Iain*).  Fe'i lleolir 3&nbsp;milltir (5&nbsp;km) yn union i'r gorllewin o dref Paisley, a 12&nbsp;milltir (19&nbsp;km) i'r gorllewin o ganol dinas Glasgow.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 16,820.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Renfrew
Viewpark

Ardal faestrefol yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban, yw **Viewpark**. Fe'i lleolir i'r dwyrain o Glasgow, tua 8&nbsp;milltir (13&nbsp;km) o ganol y ddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 16,160.

Er bod gan Viewpark boblogaeth mor fawr â thref maint canolig, fe'i disgrifir mewn amrywiol gyd-destunau fel pentref, maestref ac anheddiad. Mae hyn i raddau helaeth o ganlyniad i'w ddatblygiad cyflym diweddar.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Gogledd Swydd Lanark
Prestwick

Tref yn Ne Swydd Ayr, yr Alban, yw **Prestwick** (Gaeleg: *Preastabhaig*; Sgoteg: *Preswick*). Fe'i lleolir ar arfordir gorllewinol yr Alban, ar Foryd Clud, yn union i'r gogledd o Ayr, a thua 30 milltir (50&nbsp;km) i'r de-orllewin o Glasgow. Mae'n gartref i Maes Awyr Glasgow Prestwick, sy'n gwasanaethu llawer o gyrchfannau yn Ewrop yn ogystal â hediadau cargo trawsatlantig a rhyngwladol.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 14,900.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi De Swydd Ayr
R.E. Griffith

Roedd **Robert Emrys Griffith** (5 Hydref 1911 - 25 Tachwedd 1975), a adwaenir fel rheol fel **R.E. Griffith**,  yn Gyfarwyddwr Urdd Gobaith Cymru ac awdur tair cyfrol ar hanes y mudiad.

## Cefnogwr cynnar
Addysgwyd R.E. Griffith yn Ysgol Ramadeg Aberpennar. Tra roedd yn ddisgybl yno gydag Walter P. John, sefydlodd y gangen gyntaf o Urdd Gobaith Cymru yn ne Cymru, a hynny yn Abercynon.

Bu'n ffyddlon iawn i'r Urdd, a daeth maes o law, yn gyfarwyddwr arni. Ysgrifennodd dair gyfrol ar hanes y mudiad o'i sefydlu y 1922 hyd at ei dathliad hanner can mlwyddiant yn 1972. Ceir y cyfrolau yn y Gymraeg a'r Saesneg.

### R.E. Griffith ac Arwisgiad 1969
Gan i'r Urdd dderbyn gwahoddiad i fod yn rhan o ddathliadau Arwisgo'r Tywysog Siarl yn 1969 gofynnwyd i R.E. Griffith gynrychioli'r mudiad ar bwyllgor a sefydlwyd gan Fwrdd Croeso Cymru i gydlynnu digwyddiadau.

Yn ystod y gwrthdarro dros ac yn erbyn Arwisgiad 1969 bu iddo fod yn chwyrn ei feirniadaeth o Llion Roberts, Golydydd papur Y Cymro. Roedd Roberts wedi canmol y Tywysog Siarl ar ei ddarlleniad Cymraeg yn y seremoni ym mhafiliwn Eisteddfod yr Urdd Aberystwyth, 1969 ond wedi canmol hefyd egwyddorion y bobl a gerddodd allan o'r pafiliwn wrth i'r tywysog ddechrau siarad. Doedd R.E. Griffith ddim yn cytuno ag hynny.

## Gwasanaethu
Bu i Griffith gynrychioli'r Urdd fel rhan o ddirprwyaeth fwy o sefydliadau Cymraeg yn galw am ragor o ddarlledu teledu yn y Gymraeg. Roedd yn un o'r rhai aeth i gwrdd gyda chynrychiolwyr cwmni teledu TWW ym mis Gorffennaf 1958 i gryfhau darpariaeth iaith Gymraeg ar y teledu.

## Gwaddol
Cymaint bu gwaddol R.E. Griffiths fel yn 2017 i'r Urdd hysbysebu swydd i berson greu archif ddigidol o hanes y mudiad ers 1972 - blwyddyn olaf llyfr fawr R.E. Griffith ar y mudiad.

## Cyhoeddiadau
* *Urdd Gobaith Cymru: Cyfrol 1* 1922-1945 Cwmni Urdd Gobaith Cymru (1971) ASIN: B002FW8274

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gohebiaeth R.E. Griffith yn archif Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* [Llythyrau R.E. Griffith, 1952-62 at Syr Ifan ab Owen Edwards(https://cy.wikipedia.org/wiki/Ifan_ab_Owen_Edwards) yn archif Llyfrgell Genedlaethol Cymru]

Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Pobl o Aberpennar
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Carole Seymour-Jones

Awdur o Gymru a ysgrifennai cofiannau yn yr iaith Saesneg oedd **Carole Veronica Gillian Seymour-Jones** (3 Mawrth 1943 - 23 Mai 2015).

## Cefndir 
Ganwyd Seymour-Jones yn Nhywyn, Meirionydd, yn ferch i lawfeddyg clust, trwyn a gwddf amlwg, Anthony Seymour-Jones, a'i wraig, Elizabeth (née Pinches), ond cafodd ei magu yn Southsea, Hampshire. Astudiodd hanes yn Neuadd yr Arglwyddes Margaret, Rhydychen, ond gadawodd ar ôl ei blwyddyn gyntaf, dan bwysau teuluol, i briodi'r brocer stoc cyfoethog Robert Bigland. Cwblhaodd ei gradd hanes gyda’r Brifysgol Agored, wrth fagu pedwar o blant, ac enillodd ei gradd meistr ym Mhrifysgol Sussex. Dysgodd Seymour-Jones hanes i oedolion ym Mhrifysgol Surrey ac mewn ysgol chweched dosbarth.

## Gyrfa lenyddol 
Er ei bod wedi bod yn ysgrifennu llyfrau addysgol ers rhai blynyddoedd, dechreuodd ei gyrfa fel cofiannydd ar ôl chwalfa ei phriodas gyntaf ar ôl 26 mlynedd yn gynnar yn y 1990au. Hi oedd awdur *Beatrice Webb : A Life (1992)*; *Painted Shadow: The Life of Vivienne Eliot, First Wife of TS Eliot* (2001) , a ysgrifennodd fel cymrawd ymweliadol ym Mhrifysgol Texas yn Austin; ac *A Dangerous Liaison* (2009) , am y berthynas rhwng Simone de Beauvoir a Jean-Paul Sartre. Ei llyfr olaf a gyhoeddwyd yn 2013 oedd *She Landed by Moonlight*, hanes yr ysbïwraig Pearl Witherington . Bu hefyd yn cyd-olygu *Writers Under Siege: Voices of Freedom from Around the World* (2007). Ysgrifennodd hefyd ar gyfer y New Statesman a'r *Times Higher Education Supplement*. Gwasanaethodd ar bwyllgor gwaith PEN Lloegr, cymdeithas i ysgrifenwyr, rhwng 1997 a 2001, gan eisteddodd ar ei Phwyllgor Llyfrau i Garcharorion, a chadeirio ei Phwyllgor Awduron mewn Carchardai.

## Marwolaeth 
Cyfarfu Seymour-Jones â'r swyddog prawf a'r dramodydd radio Geoffrey Parkinson ym 1992; priododd y cwpl yn 2012. Bu farw Parkinson yn 2014; Bu farw Seymour-Jones ei hun ar 23 Mai 2015.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Iolaire

bawd|260px|*Iolaire* ym 1908, gyda'r enw "Amalthea"

Roedd ***Iolaire*** yn llong a suddodd ger harbwr Steòrnabhagh ar 1 Ionawr 1919 mewn storom. Adeiladwyd y cwch yn Leith yn iard Ramage a Ferguson ym 1881, ac oedd o’n gwch preifat yn wreiddiol. Llogwyd y cwch gan y llynges ym 1915.  Enwau cynharach y cwch oedd Amalthea,  Iolanthe a Mione. Bu farw o leiaf 201 o’r 283 pobl ar y cwch, y mwyafrif yn forwyr ar eu ffordd adref ar ôl gwasanaeth yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Cyraeddasant Kyle of Lochalsh ar drenau. Roedd y fferi’n llawn, felly anfonwyd y gweddill ar Iolaire.

Nofiodd John Finlay i’r lan gyda raff, ac achubwyd tua 40 ohonynt gan ei weithred. Mae cofeb arall yn y dref, ac mae pilar ar safle’r llongdrylliad, yn ymyl yr harbwr.

Ystyr ei enw yw *Eryr*.

## Cyfeiriadau
Categori:Agerlongau
Categori:Llongddrylliadau
Categori:Trychinebau ar y môr
Categori:Trychinebau 1919
Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Matilde Bianchi

Llenor o Wrwgwái oedd **Maria Matilde Bianchi Prada** (26 Mai 1927 - 1991).

## Bywyd cynnar 
Ganed Bianchi ym Montevideo, yn ferch i Bervano Bianchi a Noemí Prada.

Daeth i amlygrwydd gyntaf yn 20 oed gyda'i stori fer "La muerte de Gustavo Dávila" ("Marwolaeth Gustavo Dávila"). Yn fuan wedyn, aeth i Salamanca yn Sbaen ar gyfer astudiaethau uwch. Enillodd ei chasgliad cyntaf o gerddi "Cenit bárbaro" y Premio de Poesía del Ministerio de Instrucción Pública ym 1954.

## Bywgraffiad 
Roedd hi'n athro astudiaethau Sbaeneg ac yn gweithio fel beirniad llenyddol a dawns. Yn 1954 enillodd ysgoloriaeth i barhau i astudio ar level ôl-raddedig ym Mhrifysgol Salamanca.

Pan fu farw Che Guevara ym 1967, darllenodd ei cherdd *Cantar del Ché* er cof amdano. Yn 1973 teithiodd i Sbaen, gan fyw ym Madrid o 1976 ymlaen a dychwelyd i Uruguay yn 1982. Ynghyd ag awduron eraill America Ladin, ariannodd y "Fabro", clwb llythrennedd, a bu'n cyfarwyddo Gweithdy Barddoniaeth Sefydliad Addysg Integredig Madrid, ac ysgrifennu ar gyfer y papur newydd El Pueblo .

Roedd hi'n rhan o reithgor sawl cystadleuaeth lenyddol ac yn ysgrifennu ar gyfer cylchgronau Sbaen fel Ínsula, La Pluma, Zikurat a Triunfo.

Bu farw o gymhlethdodau yn deillio o asthma ym 1991.

## Gweithiau 
* *Cenit bárbaro* (1954) 
* *Cantar del Che* (1967) 
* *Los Tangos de Troilo* (1969) 
* *Adiós a la sopa de cebolla* (1971) 
* *Dim habrá más pena ni olvido* (1979) 
* *Violetera de playa* (1984) 
* *Déjame caer como una sombra* (1985) 
* *Aquendelmar* (1989) 
* *Razones de amor* (1990)
* *Marcha y contramarcha* (1963) 
* *Originales y fotocopias* (1982) 
* *A la gran muñeca* (1989)
* Premio de Instrucción Pública (Uruguay) (1954) am *Cenit bárbaro* 
* Canmoliaeth gan y Sociedad Uruguaya de Autores por *Marcha y contramarcha*

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Prosiect WiciLlên
Niki Pilkington

Darlunydd a chyfarwyddwr creadigol o Gymru yw **Niki Pilkington**. sy'n wreiddiol o Nefyn, Pen Llŷn ac yn byw byw yn Los Angeles, UDA. Cyn hynny bu'n byw ym Mharis, ac yn ddiweddarach yn Efrog Newydd. Mae yn aml yn ymgorffori dyfyniadau, yn Saesneg fel arfer ond hefyd yn y Gymraeg. Mae wedi cynhyrchu gwaith ar ran brandiau byd enwog gan gynnwys Topshop, American Express ac Elle Magazine. Mae'n gyfarwyddwr creadigol y busnes Cymreig, Tanya Whitebits, sy'n cynhyrchu lliw haul ffug.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 
*Cyfrif Instagram Niki Pilkington
*Podlediad *The Untold*, gyda darluniau gan Niki Pilkington, BBC Radio 4

Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lŷn
Amgueddfa Sir Gaerfyrddin

Mae **Amgueddfa Sir Gaerfyrddin** yn amgueddfa sirol sy'n cofnodi hanes Sir Gaerfyrddin

## Lleoliad 
Mae Amgueddfa Sir Gaerfyrddin wedi ei lleoli yn Abergwili, Caerfyrddin, SA31 2JG. Fe'i rheolir gan Gyngor Sir Gaerfyrddin.

## Hanes 
Mae'r amgueddfa wedi ei gartrefu mewn adeilad a ddechreuodd fywyd fel coleg i offeiriaid, a sefydlwyd yn y 1280au, a ddaeth wedyn yn balas Esgob Tyddewi rhwng 1542 a 1974. Yma cyfieithwyd y Testament Newydd a'r Llyfr Gweddi Gyffredin gyntaf i'r Gymraeg ym 1567 yn ystod esgobaeth yr Esgob Richard Davies.

## Arddangosfeydd a chasgliadau 
Mae'r amgueddfa'n adrodd hanes cyfoethog y sir trwy gasgliadau amrywiol o arteffactau, paentiadau a phortreadau. Yn ogystal, mae yma gasgliad nodedig o ddodrefn a gwisgoedd Cymreig, ystafell ysgol pentref o oes Fictoria, eitemau sy'n gysylltiedig â threftadaeth ffermio ac amaethyddol y sir ac arddangosfa am y ffrynt cartref yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Mae'r brif amgueddfa yn cynnwys 11 o orielau, gellid hefyd ymweld â bwthyn Elsa, sef bwthyn Cymreig traddodiadol, hen gegin y palas sy'n cynnwys arddangosfa o ddulliau gwledig o gynhyrchu bwyd, a chapel y palas sydd wedi'i gadw mewn cyflwr arbennig 

## Cyfeiriadau 
## Oriel

Carmarthenshire Museum (8566).jpg
Carmarthenshire Museum (8567).jpg
Carmarthenshire Museum (8541).jpg
Carmarthenshire Museum (8542).jpg
Carmarthenshire Museum (8543).jpg
Carmarthenshire Museum (8547).jpg
Carmarthenshire Museum (8557).jpg
Carmarthenshire Museum (8560).jpg
Carmarthenshire Museum (8578).jpg
Carmarthenshire Museum (8585).jpg

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Rhaeadrau Clud

chwith|bawd|260px

Mae **Rhaeadrau Clud** yn rhaeadrau ar Afon Clud tua milltir i’r de o dref Lanark, yn Ne Swydd Lanark. Cyraeddir y rhaeadrau trwy safle hanesyddol New Lanark. Mae’r rhaeadrau’n cynnwys 4 rhaeadr; Bonnington Linn, Corra Linn, Dundaff Linn, sydd yn rhan o warchodfa natur Rhaeadrau Clud, a Stonebyres Linn, sydd sawl milltir pellach i lawr afon Clud.

Roedd pŵer y rhaeadrau’n allweddol i lwyddiant melinau cotwm New Lanark.

Dros 100 math o adar wedi cael eu gweld yno, a hefyd ystlymod, moch daear a dwrgwn.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt yr Alban

Categori:Afon Clud
Clud
Categori:Daearyddiaeth De Swydd Lanark
Eric Evans

Roedd **William Eric Evans** (27 Chwefror 1894 - 21 Mehefin 1955) yn chwaraewr rygbi o Gymru ac yn ysgrifennydd Undeb Rygbi Cymru rhwng 1948–1955.

## Cefndir 
Ganed Evans yng Nghastell-nedd ym 1894, yn ail fab i Gomer V Evans, prifathro Ysgol Genedlaethol Llangatwg a Martha ei wraig. Wedi cyfnod yn dysgu yn Ysgol y Cyngor yn y Clun aeth yn fyfyriwr i Goleg Santes Catrin, Caergrawnt..

## Gyrfa rygbi 
Bu Evans yn chware rygbi i glwb Castell Nedd cyn mynd i'r brifysgol a bu hefyd yn chware i'r clwb yn achlysurol yn ystod gwyliau'r coleg. Yn y coleg bu'n chware i dîm y Brifysgol ac i Gymru Llundain.

Gwnaeth dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf ymyrryd ar addysg brifysgol a gyrfa rygbi Evans. Ymrestrodd gyda Gwarchodfa Gwirfoddolwyr y Llynges Frenhinol yn Llundain ym mis Tachwedd 1914. Cafodd ei drosglwyddo i'r ''King's Own Yorkshire Light Infantry'' chafodd ei bostio i Gallipoli ym mis mai 1915, lle fu'n gwasanaethu fel cêl-saethwr. Cafodd ei anafu yn ei fraich dde yn ystod y brwydro. gan raddio ym 1922. Dychwelodd i Gymru i wasanaethu fel athro Saesneg a hyfforddwr rygbi, Ysgol Uwchradd Caerdydd. Ym 1923 roedd yn un o'r sawl a fu'n gyfrifol am sefydlu Undeb Rygbi Ysgolion Uwchradd Cymru, i'r hwn y priodolir y gwella safon rygbi Cymru yn y 1930au. Roedd yn gyfarwyddwr ar Gwmni Parc yr Arfau Caerdydd ac yn rhyddfreiniwr tref Hwlffordd.

Yn 1948 cafodd ei benodi fel i olynu un arall o fawrion rygbi Castell-nedd, Walter E. Rees, fel ysgrifennydd Undeb Rygbi Cymru. Roedd eisoes wedi bod yn gwasanaethu fel ysgrifennydd cynorthwyol anrhydeddus yr undeb am y ddwy flynedd flaenorol. Roedd Evans yn ddewis poblogaidd gan ei fod wedi bod yn aelod o’r undeb am yr un flynedd ar hugain blaenorol ac wedi profi trwy ei gysylltiadau â’r Undeb Rygbi Ysgolion ei ymrwymiad i hyrwyddo gêm Cymru. Yn ei dymor cyntaf fel ysgrifennydd daeth â gweinyddiaeth glir ac ymdeimlad o broffesiynoldeb. Yn ystod ei Nadolig cyntaf fel ysgrifennydd bu'n rhaid iddo ddychwelyd bron i gant o roddion a gyflwynwyd iddo gan bobl oedd yn gobeithio byddai'n rhoi ffafriaeth iddynt wrth ddosbarthu tocynnau rhyngwladol. Fel ysgrifennydd roedd yn erbyn y syniad o ddarlledu gemau rygbi rhyngwladol yn fyw ar y teledu rhag i bobl aros adref i wylio yn hytrach na fynychu'r gêm. Bu Evans hefyd yn gyfrifol am wahardd y BBC rhag rhoi sylwebaeth radio ar gêm Cymru v Iwerddon ym 1951, wedi G. V. Wynne-Jones, un o sylwebwyr y gorfforaeth, honni mewn llyfr bod chwaraewyr Cymru yn cael eu talu am chware.

## Marwolaeth 
Yn 1955 bu farw Evans marw yn ei gartref yn Llanrhymni, Caerdydd tra roedd dal yn ei swydd. Roedd yn 61 mlwydd oed.  Yn ystod ei gyfnod fel ysgrifennydd gwelodd Cymru yn ennill dwy Goron Driphlyg a ffurfiad Undeb Ieuenctid Cymru ym 1949.

## Llyfryddiaeth 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1955
Olga Tokarczuk

Nofelydd, awdur straeon byrion, a bardd o Bwyles yw **Olga Nawoja Tokarczuk** (ganwyd 29 Ionawr 1962) sy'n un o lenorion mwyaf llwyddiannus y wlad. Yn 2018, enillodd y Wobr Ryngwladol Man Booker am ei nofel *Bieguni*. Enillodd Wobr Lenyddol Nobel 2018 am ei "dychymyg traethiadol sydd, gydag angerdd hollgynhwysfawr, yn cynrychioli croesi ffiniau fel ffurf ar fyw". Cyhoeddwyd y wobr honno yn 2019, wedi i sgandal orfodi Academi Sweden i ohirio'r wobr yn 2018.

Cyhoeddodd ei nofel gyntaf yn 1993. Mae ei ffuglen hi yn aml yn cyfuno pynciau hanesyddol â themâu cyfriniol. Cyd-ysgrifennodd Tokarczuk, gyda'r gyfarwyddwraig Agnieszka Holland, y sgript ar gyfer y ffilm *Potok* (2017), sy'n addasiad o'i nofel *Prowadź swój pług przez kości umarłych* (2009). Mae Tokarczuk hefyd yn ymgyrchydd gwleidyddol amlwg ac yn gwrthwynebu llywodraeth adain-dde Gwlad Pwyl.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Beirdd Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Merched a aned yn y 1960au
Categori:Nofelwyr Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Sgriptwyr ffilm o Wlad Pwyl

Categori:Prosiect WiciLlên
Kieffer Moore

Mae **Kieffer Roberto Francisco Moore** (ganed 8 Awst 1992 yn Torquay, Lloegr) yn bêl-droediwr sy'n chwarae i Gymru sydd wedi chwarae fel ymosodwr ac amddiffynnwr. Yn 2019 roedd yn chwarae gydag Wigan Athletic F.C..

## Bywgraffiad
Ganed Moore yn Torbay, swydd Dyfnaint ac mae wedi chwarae i sawl tîm mewn sawl gwahanol haen o bêl-droed Lloegr gan gynnwys cyfnod yn Norwy. Chwaraeodd i dîm ieuectid Torbay cyn symud i chwarae i Truro, prifddinas Cernyw ac yna Dorchester. Yn ystod ei gyfnod gyda'r clybiau yma fel chwaraewr lled-broffesiynnol enillodd rhagor o gyfnod fel lifeguard ac hyfforddwr ffitrwydd personol.

## Gyrfa clwb
Ym Mehefin 2013 ymunodd Moore â Yeovil Town F.C. Ar 3 Awst 2015 symudodd i Uwch Gynghrair Norwy, gyda'r clwb Viking F.K. yn Stavanger gan chwarae naw gêm.

Dychwelodd o Norwy i Loegr gan chwarae am gyfnodau byr gyda Forest Green Rovers ac yna Torbay United F.C. Ar 15 Ionawr 2017, ymunodd â chlwb Ipswich Town F.C. ym mis Ionawr 2017.

Ar 10 Gorffennaf 2017, mae ar fenthyg i Rotherham United F.C., gan sgorio 13 gôl mewn 25 gêm.

Ar 8 Ionawr 2018, ymunodd â Barnsley F.C..

Ar 5 Awst 2019, ymunodd â Wigan Athletic F.C. tîm yn adran Championship (ail adran) Lloegr am sŵm na ddatgelwyr.

## Gyrfa ryngwladol
Er i Moore ennill cap gydag *England C* (a adwaenir yn gynt fel "England National Game XI" a'r "England Semi-Pro") yn 2016, dewisodd chwarae i Gymru. Roedd yn gallu cymwyso i chwarae i Gymru drwy ei fam-gu o Gymraeg ar ochr ei fam. Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn y gêm yn erbyn Belarws ym mis Medi 2019.

## Ymateb ffans Cymru
Yn dilyn ei gôl gyntaf i Gymru yn y gêm yn erbyn Slofacia ar 10 Hydref 2019, dathlwyd ei gamp gan gefnogwyr Cymru. Cyfarchodd cyfrif Twitter Cymdeithas Bêl-droed Cymru ei gôl gyda'r geiriau "Kieffer Mawr". Cafwyd hefyd amrywiad ar dôn *Cwm Rhondda*:

::*Head of heaven
::*Six foot seven
::''Feeeeed me till I'm Kieffer Moore (Kieffer Moore)
::''Feeeeed me till I'm Kieffer Moore*

### Rhyngwladol
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Kieffer Moore ar *Sportsmole''
* Twitter @KRFMoore

Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Gwarchodfa Natur Genedlaethol Gleann Afraig

Mae **Gwarchodfa Natur Genedlaethol Gleann Afraig** (Saesneg: *Glen Affric*) yn un o Gwarchodfeydd cenedlaethol yr Alban. Mae’n cynnwys dyffryn Abhainn Afraig, yn ogystal â dyffrynnoedd gerllaw. Mae’r Afraig yn llifo trwy Loch Beinn a’ Meadhoin ac yn disgyn dros Eas a' Choin (Saesneg: Dog Falls) cyn ymuno ag Abhainn Deabhag i ffurfio Abhainn Ghlais. Mae’r ardal i gyd yn fynyddog a choediog.
bawd|260px|Eas a' Choin
chwith|bawd|260px|Rhaeadrau Ploda
bawd|260px|Loch Beinn a’ Meadhoin

Mae’r warchodfa hefyd yn cynnwys Eas Ploda (Saesneg: Plodda Falls), sydd yn 5 cilomedr i’r de-ddwyrain o bentref Tomich. Mae Eos Ploda’n 46 medr o uchder, yn rhan o Allt na Bodachan, sydd yn llifo i’r Abhainn Deabhag. Mae Eos Ploda yn atyniad i dwristiaid ac adeiladwyd gwylfa uwchben Eos Ploda yn 2009.

Roedd Eos Ploda’n rhan o stad Guisachan, eiddo i’r Arglwydd Tweedmouth. Plannwyd ffynidwydd Douglas ar y stad rhwng 1895-1900 a defnyddiwyd y coed fel hwylbrenni ar long Robert Falcon Scott, y Discovery ar gyfer ei thaith i’r Antarctig.

## Gweler hefyd
* Rhestr o warchodfeydd natur genedlaethol yr Alban

## Cyfeiriadau
Gleann Afraig
Gŵyl Machynlleth

Mae **Gŵyl Machynlleth** (*Machynlleth Festival*) yn ŵyl flynyddol sy'n cael ei chynnal yn Awditoriwm Y Tabernacl, Machynlleth, ddiwedd mis Awst. Yn ystod yr wythnos mae perfformwyr amlwg yn cymryd rhan mewn digwyddiadau sy'n amrywio o ddatganiadau i blant i jazz.

Ni ddylid drysu â Gŵyl Gomedi Machynlleth sy'n cael ei chynnal ym mis Mai ac sy'n ŵyl iau ac yn annibynnol o Ŵyl Machynlleth. Saesneg yw prif gyfrwng digwyddiadau'r Ŵyl.

## Y Digwyddiad
Mae'r ŵyl yn cychwyn gyda Chymanfa Ganu. Ymhlith y nodweddion arbennig mae Darlith Hallstatt ar ryw agwedd ar ddiwylliant Celtaidd.

## Gwobr Glyndŵr
Rhoddir Gwobr Glyn Dŵr am Gyfraniad Eithriadol i'r Celfyddydau yng Nghymru yn ystod yr ŵyl.

Roedd y canwr Jazz George Melly a'r trombonydd Christian Lindberg ymhlith uchafbwyntiau 1996.

## Dolenni
* Tudalen yr Ŵyl 
* Gwefan y Tabernacl, MOMA 

## Cyfeiriadau
Categori:Machynlleth
Categori:Gwyliau yng Nghymru
Cymdeithas Bêl-droed Norwy

Mae **Cymdeithas Bêl-droed Norwy** (Norwyeg Bokmål: *Norges Fotballforbund*; Nynorsk: *Noregs Fotballforbund*; **NFF**) yw ffederasiwn chwaraeon pêl-droed yn Norwy, sefydlwyd 30 Ebrill 1902). Yr NFF yw'r gymdeithas chwaraeon preifat fwyaf yn Norwy. Ar 31 Rhagfyr 2011, roedd yr NFF yn cynnwys 1,933 o glybiau sy'n aelodau, sy'n trefnu cyfanswm o 27,532 o dimau gyda chyfanswm o 364,940 o athletwyr (y mae 105,595 ohonynt yn ferched / menywod). Gweledigaeth yr undeb yw *fotballglede, muligheter og utfordringer for alle* ("llawenydd pêl-droed, cyfleoedd a heriau i bawb").

## Hanes
Sefydlwyd yr NFF dwy flynedd cyn i Norwy ddod yn wlad annibynnol yn 1905.

Yng ngwanwyn 1902, gwahoddodd SFK Lyn Oslo (clwb pêl-droed a sgio) ar i ddau glwb arall Grane a Spring (sydd bellach ddim mewn bodolaeth) i ffurfio cymdeithas bêl-droed genedlaethol. Ar 30 Ebrill 1902, cyfarfu 14 o gynrychiolwyr o'r tri chlwb yn y Hotel Bristol yn ninas Kristiania (fel galwyd y brifddinas Oslo ar y pryd). Y rhain oedd Trygve Karlsen, Arthur Nordlie, Finn Hagemann, Leif Eriksen a Bredo Eriksen o Lyn; Just Hagemann, Isaac Benjaminsen, Walter Aigeltinger ac Emil Wettergreen o Grane; a Christen Hummel Johansen, Arne Baggerud, Birger Freihow, Thorleif Wibe a Thorvald Torgersenfrom Spring. Gyda'i gilydd, cytunwyd i ffurfio'r Gymdeithas Bêl-droed. Gyda 9 i 5 pleidlais, cafodd Lyn ddatblygiad arloesol ar gyfer ei gynnig enw: *Norsk Fodboldforbund*. Daeth Isak Benjaminsen o Grane yn gadeirydd cyntaf yr undeb. Mabwysiadwyd enw presennol *Norges Fotballforbund* ym 1910.

Ymunodd yr NFF â FIFA in 1908, ac UEFA in 1954.

## Cyfrifoldebau
Yr NFF sy'n gyfrifol am Tîm pêl-droed cenedlaethol Norwy, Tîm Merched Norwy yn ogystal â'r systemau cynghreiriau domestig dynion a merched gan gynnwys yr Elitserien (a elwyd gynt yn Tippeligaen) a'r Toppserien (prif adran y merched).

## Anrhydedddau Rhyngwladol
de|200px|hen logo'r NFF
### Tîm pêl-droed cenedlaethol Norwy Dynion
* Medal efydd Gemau Olympaidd yr Haf 1936

### Tîm Dan 21 oed Norwy (dynion)
* Medal efydd Pencampwriaeth Ewropeaidd UEFA 1998 a 2013

### Tîm Norwy (merched)
* Medal arian Cwpan y Byd merched 1991
* Medal aur, Cwpan y Byd Merched 1995
* Medal aur Gemau Olympaidd Haf 2000
* Medal aur Pencampwriaeth Ewrope 1987 ac 1993
* Medal arian Pencampwriaeth Ewrop 1989, 1991, 2005 a 2013
* Medal efydd Pencampwriaeth Ewrop 2009

## Ysgwyd Llaw dros Heddwch
Mae *Handshake for Peace* yn gysyniad a ddatblygwyd gan Gymdeithas Bêl-droed Norwy a Chanolfan Heddwch Nobel. Bydd y cysyniad yn creu newidiadau mewn agweddau ac ymddygiad mewn pêl-droed ac yn hyrwyddo neges heddwch mewn cymdeithas. Cyhoeddodd FIFA yng Nghyngres FIFA yn Budapest ar 25 Mai 2012 y byddant yn cyflwyno "Handshake for Peace" yn eu holl dwrnameintiau sydd ar ddod.

## Dolenni
* Gwefan Swyddogol NFF
* Norwy  ar wefan FIFA 
* Norwy ar wefan UEFA

## Cyfeiriadau
Norwy
Categori:Pêl-droed yn Ewrop
Categori:Pêl-droed yn Norwy
Categori:Sefydliadau Norwy
Categori:Sefydliadau 1902
Categori:Cymdeithasau pêl-droed rhyngwladol
Ferryden

Pentref yn awdurdod unedol Angus, yr Alban, yw **Ferryden**. Fe'i lleolir ar lan ddeheuol Afon South Esk yn y man lle mae'r afon yn llifo i Fôr y Gogledd; saif tref Montrose ar y lan gyferbyn; mae'r ddau anheddiad wedi'u cysylltu gan Bont Montrose.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y pentref boblogaeth o 1,290.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Angus
Liff, Angus

Pentref yn awdurdod unedol Angus, yr Alban, yw **Liff**. Fe'i lleolir tua 5 milltir (8&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o dref Dundee ar lethr sy'n wynebu'r de 2&nbsp;filltir i'r gogledd o Afon Tay.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y pentref boblogaeth o 840.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Angus
Ensemble Cymru

Grŵp o offerynwyr sy'n hyrwyddo cerddoriaeth glasurol i leoedd ledled Cymru yw **Ensemble Cymru**. Sefydwyd y grŵp yn 2001 gan Peryn Clement-Evans.  Ers y dechrau y bwriad fu cynhyrchu cerddoriaeth siambr ar gyfer lleisau ac offerynnau mewn ystod eang o weithgarwch ar gyfer neuaddau cyngerdd, gweithgarwch sy'n aml wedi'i anelu at blant a theuluoedd. Cynhelir tua chant o ddigwyddiadau bob blwyddyn. Bu cysylltiad agos gyda llawer o sefydliadau eraill ac ers 2015 y mae wedi cynnig hyfforddiant a chyngor i berfformiwyr ifanc trwy fenter Academi Cerddoriaeth Siambr.

## Llenyddiaeth
* Richard Elfyn Jones, "Ensemble Cymru", *Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru* (2018), tud.&nbsp;81

## Gweler hefyd
* 

Categori:Cerddoriaeth siambr
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Grwpiau cerddoriaeth glasurol
Categori:Sefydliadau 2001
Peryn Clement-Evans

Clarinetydd a chyfarwyddwr artistig y grŵp Ensemble Cymru yw **Peryn Clement-Evans** (ganwyd yn Lerpwl 1968).

Buodd yn fyfyriwr yng Ngholeg Cerdd Brenhinol y Gogledd, Manceinion, ac wedyn yn Conservatorium voor Muziek, Rotterdam, gyda’r unawdydd rhyngwladol o Wlad Belg, Walter Boeykens.

Perfformiodd fel prif glarinetydd gyda nifer o gerddorfeydd gan gynnwys Northern Ballet, Manchester Camerata, Orquesta Sinfonica de Galicia a London City Opera.

Perfformiodd am y tro cyntaf nifer o ddarnau i’r clarinét a’r piano gan gyfansoddwyr o Gymru, fel Alun Hoddinott, Jeffrey Lewis, Christopher Painter a John Metcalf. Yn 2008 cafodd Wobr Leo Abse and Cohen gan Urdd Cerddoriaeth Cymru am ei wasanaeth i gerddoriaeth.

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pobl o Lerpwl
Jeffrey Lewis

Gallai **Jeffrey Lewis** gyfeirio at:

* Jeffrey Lewis (cerddor Americanaidd), g. 1975
* Jeffrey Lewis (cyfansoddwr Cymreig), g. 1942