open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ann Radcliffe

Llenor o Loegr oedd **Ann Radcliffe** (Ann Ward; 9 Gorffennaf 1764 – 7 Chwefror 1823) sydd yn nodedig am ei nofelau Gothig.

Ganed Ann Ward yn Holborn, Llundain, i deulu digon cefnog. Priododd Ann â'r newyddiadurwr William Radcliffe ym 1787.

Cyhoeddwyd ei dwy nofel gyntaf, *The Castles of Athlin and Dunbayne* (1789) ac *A Sicilian Romance* (1790), yn ddienw. Daeth yn enwog am ei thrydedd nofel, *The Romance of the Forest* (1791), a leolir yn Ffrainc yn yr 17g, ac yn sgil derbyniad ei nofel nesaf, *The Mysteries of Udolpho* (1794), hi oedd y nofelydd mwyaf poblogaidd yn Lloegr. Ystyrir *The Mysteries of Udolpho* a *The Italian* (1797), ei nofel olaf a gyhoeddwyd yn ystod ei hoes, ymhlith yr enghreifftiau gwychaf o'r nofel Gothig.

Teithiodd Radcliffe i'r cyfandir unwaith yn unig, i'r Iseldiroedd a'r Almaen ym 1794. Ysgrifennodd y gyfrol *A Journey Made in the Summer of 1794* (1795) am ei thaith. Treuliodd ugain mlynedd olaf ei hoes yn cyfansoddi barddoniaeth, yn bennaf. Bu farw Ann Radcliffe yn Llundain yn 58 oed. Wedi ei marwolaeth, cyhoeddwyd y nofel *Gaston de Blondeville* (1826).

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1764
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1823
Categori:Nofelwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Gilfach

Pentref yng nghymuned Bargod, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Gilfach**. Saif rhwng Bargod a Phengam, tua 7 milltir i'r gogledd o dref Caerffili.

Mae gorsaf reilffordd Gilfach Fargoed yn gwasanaethu'r pentref. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|350px|dim|Cofeb ryfel yng Ngardd Heddwch, Gilfach

## Cyfeiriadau
Categori:Bargod
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
The Guls Horne-booke

Llyfr moesau dychanol Saesneg gan Thomas Dekker, un o brif ddramodwyr a phamffledwyr Oes Iago, yw ***The Guls Horne-booke*** (1609). Parodi ydyw o lyfr cwrteisi, sydd yn ymosod ar goegynnod a galáwns Llundeinig y dydd drwy ffug-gyfarwyddiadau ynglŷn â'u hymddygiad mewn mannau cyhoeddus, gan gynnig moddion iddynt dynnu sylw at eu hunain drwy dramgwyddo eraill. Ceir disgrifiadau o alwedigaethau, dillad, ffordd o gerdded, pryd o fwyd, a gweithgareddau pleser y dyn hamddenol. Mae'n debyg i'r gwaith hwn gael ei ysbrydoli gan y gerdd "Grobianus de morum simplicitate" gan yr Almaenwr Friedrich Dedeking.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn yr 17eg ganrif
Categori:Llyfrau'r 1600au
Categori:Llyfrau dychanol
Categori:Llyfrau Saesneg o Loegr
Gei o Warwig

Arwr yn chwedloniaeth ganoloesol y Saeson yw **Gei o Warwig** neu **Guy o Warwick** () a fu'n gymeriad poblogaidd yn rhamantau Lloegr a Ffrainc.

Gellir olrhain yr enghraifft hynaf o'r chwedl, mae'n debyg, i lenyddiaeth Hen Ffrangeg y 12g.

Bu'r chwedl yn hynod o boblogaidd am iddi gyfuno arddull buchedd y saint ag antur a brwydro, a châi Gei ei ddyrchafu'n arwr cenedlaethol gan y Saeson fel esiampl o wrthsafiad Athelstan yn erbyn y Daniaid yn y 10g. Cafodd ei dderbyn yn ffigur gwir hanesyddol gan y croniclwyr, ac hawliodd Ieirll Warwig, y teulu Beauchamp, eu bod yn disgyn o Gei. Rhoddai John Lydgate stori Gei ar fydr, tua 1450, a chyfeirir at y cymeriad yn "Byd a Bywyd", cywydd gan Siôn Cent, a'r gerdd Saesneg "Poly-Olbion" gan Michael Drayton. Cenid y chwedl mewn taflenni baledi hyd at y 19g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymeriadau mytholegol
Categori:Chwedlau'r Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Ffrainc yn yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn yr Oesoedd Canol
Ffwrnais, Llanelli

:''Am y pentref yng Ngheredigion o'r un enw, gweler Ffwrnais, Ceredigion.*

Ardal faestrefol Llanelli yng nghymuned Llanelli Wledig, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Ffwrnais** (Saesneg: *Furnace''). Enwir yr ardal ar ôl y ffwrnais chwyth a adeiladwyd gan Alexander Raby yn ardal Cwmddyche tua 1800, cyn i'r pentref dyfu o'i chwmpas. Mae'r brif ffwrnais yn aros ond mae'n adfail.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanelli
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Penisa'r-waun

Pentref bychan yng nghymuned Llanddeiniolen, Gwynedd, Cymru, yw '''Penisa'r-waun** neu **Penisarwaun'''. Saif ym mryniau Arfon, tua 4 milltir i'r dwyrain o Gaernarfon a milltir i'r gogledd-ddwyrain o Lanrug.

## Llywodraethu 
Ward etholiadol yn yr ardal yw Penisa'r-waun. Poblogaeth y ward yn ôl Cyfrifiad 2011 oedd 1,768.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Addysg 
Mae'r pentref yn cynnwys ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg, Ysgol Gymuned Penisarwaun, sy'n addysgu tua 60 o ddisgyblion rhwng 3 ac 11 oed. Mae tua 70% o'r disgyblion yn dod o gartrefi Cymraeg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* www.geograph.co.uk: Lluniau o Benisa'r-waun a'r cyffiniau

Categori:Llanddeiniolen
Categori:Pentrefi Gwynedd
The Herberts

Pentrefan yng nghymuned Llan-fair, bwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **The Herberts**. Saif yng nghanol y sir, i'r gogledd o bentref Llan-fair ac i'r de-ddwyrain o Llandochau. Mae Afon Ddawan yn llifo drwyddo.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Cross Ash

Pentref yng nghymuned Ynysgynwraidd, Sir Fynwy, Cymru, yw **Cross Ash** neu **Croes Onnen**. Saif mewn ardal wledig yng ngogledd-ddwyrain y sir, ar ffordd y B4521 rhwng Y Fenni ac Ynysgynwraidd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enw 
Yr enw Cymraeg yw'r enw gwreiddiol ar yr ardal yn ôl cofnodion mapiau hanesyddol o hanner cyntaf y 19eg ganrif. 'Croesffordd gydag onnen' yw ystyr yr enw.

Yn 2004 ychwanegwyd yr enw "Croes Onnen" at arwyddion ffyrdd y tu allan i'r pentref er mwyn eu dwyieithogi. Er ymddengys taw hwn yw'r enw gwreiddiol ar yr ardal, Llwyddodd yr ymgyrchwyr i gael yr enw Cymraeg wedi'i dynnu o'r arwyddion yn 2011. Ailgyflwynwyd yr enw Cymraeg i brif stryd y pentref yn 2021 pan osodwyd arwydd ysgol newydd gan yr ysgol gynradd. "Cross Ash" yw'r ffurf sy'n ymddangos ar restr Enwau Lleoedd Safonol Cymru a gyhoeddir gan Gomisiynydd y Gymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysgynwraidd
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Cerflun Daniel Owen, Yr Wyddgrug

Mae **Cerflun Daniel Owen** yn gofeb sy'n sefyll ar Sgwâr Daniel Owen yn yr Wyddgrug, Sir y Fflint.

## Cefndir 
Roedd Daniel Owen (20 Hydref 1836 – 22 Hydref 1895) yn deiliwr yn nhref yr Wyddgrug a ddaeth i amlygrwydd trwy boblogeiddio arddull y nofel mewn llenyddiaeth Gymraeg.

Ym 1895 bu ymgyrch i godi tysteb i Daniel Owen, fel arwydd o ddiolchgarwch y genedl am ei gyfraniad i lenyddiaeth, ond bu farw cyn i'r casglu dod i ben. Yn fuan wedi ei farwolaeth cynhaliwyd cyfarfod yng Ngwesty'r Westminster, Caer, i drafod gwneud casgliad i greu cofeb i'r awdur, gan ddefnyddio arian y dysteb fel arian cychwynnol. Sefydlwyd pwyllgor i drefnu'r casgliad ac i drefnu'r gwaith o godi'r cofeb. Dewiswyd Llywelyn Eaton, yr Wyddgrug, yn ysgrifennydd y pwyllgor coffa yng Ngogledd Cymru, a'r Parch. J. A. Jenkins, Coleg Prifysgol Cymru Caerdydd, yn ysgrifennydd yn y Deheudir.

## Creu'r cerflun 
Penderfynodd y pwyllgor coffa ofyn i'r cerflunydd Cymreig William Goscombe John i greu'r cofeb. Cytunodd John i wneud y gwaith am gost y deunydd yn unig. Rhoddwyd darn fawr o garreg i fod yn sylfaen i'r cerflun yn rhad gan Hugh Grosvenor, Dug 1af Westminster. Mae'n dangos Owen mewn safiad anffurfiol yn gwisgo cot ffrog a het Sadwrn clerigol, ac yn dal llyfr gyda nod tudalen yn ei law dde. 

Mae'r testun ar y garreg sylfaen yn dairiaethog: Cymraeg, Saesneg a Lladin. a thraddododd araith Saesneg i'r dyrfa oedd wedi ymgasglu ar gyfer yr achlysur. Ar ôl y dadorchuddiad cafwyd cyfarfod coffa a thê parti i'r plant yn neuadd y dref.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir y Fflint
Categori:Cerfluniau efydd
Categori:Daniel Owen
Categori:Yr Wyddgrug
Patanjali

Doethor yn Tamilakam hynafol, sydd heddiw yn India, oedd **Patañjali** (Tamil: பதஞ்சலி, Sansgrit  पतञ्जलि) a oedd yn awdur nifer o weithiau Sansgrit a Tamil. Y mwyaf o'r rhain yw *Swtrâu Ioga Patanjali*, testun ioga clasurol. Efallai nad Patañjali oedd awdur yr holl weithiau a briodolir iddo, gan fod nifer o awduron hanesyddol hysbys o'r un enw. Neilltuwyd llawer o ysgolheictod dros y ganrif ddiwethaf i'r awdur nodedig hwn.

Ymhlith yr awduron pwysicaf o'r enw Patañjali mae:

* Awdur y *Mahābhāṣya*, traethawd hynafol ar ramadeg ac ieithyddiaeth Sansgrit, wedi'i seilio ar *Aṣṭādhyāyī* o Pāṇini. Mae bywyd y Patañjali hwn wedi'i ddyddio i ganol yr 2il g. CC, gan ysgolheigion y Gorllewin ac India. Teitl y testun hwn oedd *bhasya* neu "sylwebaeth" ar waith Kātyāyana - gwaith Pāṇini gan Patanjali, ond mae cymaint o barch yn nhraddodiadau India nes ei fod yn cael ei adnabod yn eang yn syml fel *Mahā-bhasya* neu "Sylwebaeth Fawr". Mae'r syniadau ar strwythur, gramadeg ac athroniaeth iaith wedi dylanwadu ar ysgolheigion crefyddau Indiaidd eraill fel Bwdhaeth a Jainiaeth.
* Casglwr y *Swtrâu Ioga*, testun ar theori ac ymarfer Ioga ac ysgolhaig nodedig o athroniaeth Hindŵaidd ysgol Samkhya. Amcangyfrifir iddo fyw rhwng yr 2g CC a'r 4g OC, gyda mwy o ysgolheigion yn derbyn dyddiadau OC. Mae'r *Yogasutras* yn un o'r testunau pwysicaf yn nhraddodiad India a sylfaen Ioga clasurol. Dyma'r testun Ioga Indiaidd a gyfieithwyd fwyaf yn ei oes ganoloesol i ddeugain o ieithoedd Indiaidd.
* Awdur testun meddygol o'r enw *Patanjalatantra*. Dyfynnir ef a dyfynnir y testun hwn mewn llawer o destunau canoloesol sy'n gysylltiedig â gwyddorau iechyd, a gelwir Patanjali yn awdurdod meddygol mewn nifer o destunau Sansgrit fel *Yogaratnakara*, *Yogaratnasamuccaya* a *Padarthavijnana*. Mae pedwerydd ysgolhaig Hindŵaidd hefyd o'r enw Patanjali, a oedd yn debygol o fyw yn yr 8g ac a ysgrifennodd sylwebaeth ar *Charaka Samhita* a gelwir y testun hwn yn *Carakavarttika*. Yn ôl rhai ysgolheigion Indiaidd o'r oes fodern fel PV Sharma, mae'n bosib mai'r ddau ysgolhaig meddygol o'r enw Patanjali yw'r un person, ond yn berson hollol wahanol i'r Patanjali a ysgrifennodd glasur gramadeg Sansgrit *Mahābhasya*.

Mae Patanjali yn parhau i gael ei anrhydeddu â  chysegrfeydd a gyda rhai mathau o safleoedd (neu asanas) ioga  modern, fel Ioga Iyengar a Ioga Ashtānga Vinyāsa.
de|bawd| Patañjali - cerflun fodern yn Patanjali Yogpeeth, Haridwar

## Etifeddiaeth 
Mae Patanjali yn cael ei anrhydeddu â chysegrfeydd mewn rhai ysgolion modern o ioga. Mae'r ysgolhaig ioga David Gordon White yn ysgrifennu bod hyfforddiant athrawon ioga yn aml yn cynnwys "cyfarwyddyd gorfodol" o'r *Ioga Sutra*. Mae White yn galw hyn yn "chwilfrydig a dweud y lleiaf", fod y testun yn ei hanfod yn amherthnasol i "ioga fel y mae'n cael ei ddysgu a'i ymarfer heddiw", gan nodi yw'r *Ioga Sutra*" yn crybwyll ystumiau neu safleoedd neu asanas y corff, nac am ymestyn ac anadlu ".

## Llyfrydfdiaeth
* 
* 
* 
* 
*  Princeton paperback 12th printing, 1989.
* 
* 
## Cyfeiriadau 
Categori:Ioga
Categori:Athronwyr y meddwl
Nawrŵeg

Mae **Nawrŵeg** (*Dorerin Naoero*) yn iaith Awstronesaidd a siaredir yn Nawrw, gwlad ynys yn y Cefnfor Tawel. Mae Nawrŵeg a Saesneg yn ieithoedd swyddogol Nawrw.

Categori:Ieithoedd Awstronesaidd
Categori:Nawrw
Jenny Harries

Meddyg iechyd cyhoeddus Cymreig yw'r **Fonesig Jennifer Margaret Harries** (ganwyd 26 Hydref 1958) sydd wedi bod yn brif weithredwr Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU ac yn bennaeth Prawf a Olrhain y GIG ers Ebrill 2021.  

Cafodd Harries ei geni yn Nhrefynwy,  Astudiodd hi  ym Mhrifysgol Birmingham gan ennill BSc mewn ffarmacoleg ym 1981 a graddau meddygol, MB ChB, ym 1984. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Birmingham
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl o Drefynwy
Richard Leakey

Paleoanthropolegydd, cadwraethwr a gwleidydd o Genia oedd **Richard Erskine Frere Leakey** FRS (19 Rhagfyr 1944 &ndash; 2 Ionawr 2022). Gweithiodd Leakey yn Cenia, yn bennaf mewn sefydliadau archeoleg a chadwraeth bywyd gwyllt. Roedd e'n Gyfarwyddwr Amgueddfa Genedlaethol Cenia. Sefydlodd NGO WildlifeDirect ac roedd yn gadeirydd Gwasanaeth Bywyd Gwyllt Cenia.

Cafodd Leakey ei eni yn Nairobi, yn fab i'r curadur Amgueddfa Coryndon, Louis Leakey, a Mary Leakey, cyfarwyddwr cloddiadau Leakey yn Olduvai. Cafodd dau frawd, Jonathan a Philip.  Roedd gan y bechgyn i gyd ferlod ac yn perthyn i Glwb Merlod Langata. Fe wnaethant gymryd rhan mewn cystadlaethau neidio a phrynu serth.  Sefydlodd Lous a Mary Leakey Glwb Ci Dalmataidd Dwyrain Affrica. Roedd cŵn a llawer o anifeiliaid anwes eraill yn rhannu cartref Leakey. 

Gyda llaw, y digwyddiad hwn a achubodd briodas ei rieni.

Ym 1964, ar ei ail alldaith Lake Natron, cyfarfu Richard Leakey â'r archeolegydd Margaret Cropper. Priododd Margaret ym 1965. Cafodd swydd yn y Ganolfan Cynhanesyddol a Phalaeontoleg, gyda Louis Leakey.  Gweithiodd yn cloddio yn Lake Baringo a pharhaodd â'i fusnes saffari ffotograffig. Ganwyd eu merch Anna ym 1969, ond yn yr un flwyddyn ysgarodd Leakey a Margaret. Priododd ei gydweithiwr Meave Epps ym 1970 ac roedd ganddyn nhw ddwy ferch, Louise (ganwyd 1972) a Samira (1974).

Bu farw Richard Leakey yn 77 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeolegwyr o Genia
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2022
Janice Long

Roedd **Janice Berry** ( née **Chegwin**; 5 Ebrill 1955 - 25 Rhagfyr 2021) yn ddarlledwr o Loegr. Roedd hi'n cael ei hadnabod yn broffesiynol wrth ei henw priod cyntaf **Janice Long**, a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei gwaith ym maes radio cerddoriaeth Prydain. Hi oedd y fenyw gyntaf i gael ei sioe gerddoriaeth ddyddiol ei hun ar BBC Radio 1. 

Cafodd ei geni yn Lerpwl, yn ferch i Margaret (née Wells) a Colin Chegwin. Cafodd ei brawd iau, Keith Chegwin (1957–2017) yrfa mewn radio a theledu. 

Priododd â Trevor Long ym 1977. Priododd ei ail gŵr, Paul Berry, yn 2017.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Lerpwl
Frank Atherton

Meddyg o Loegr yw **Syr Francis Atherton** sy'n Brif Swyddog Meddygol Cymru. Cafodd ei eni yn Swydd Gaerhirfryn. ym mis Rhagfyr 2020]]Fe'i penodwyd yn Brif Swyddog Meddygol Cymru ym mis Ebrill 2016, yn dilyn ymddeoliad y deiliad swydd blaenorol, Dr Ruth Hussey. 
Cafodd Atherton ei urddo’n farchog yn Anrhydeddau’r Flwyddyn Newydd 2022 am ei wasanaethau i iechyd y cyhoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Helen Stokes-Lampard

Academydd meddygol Cymreig yw'r **Fonesig Helen Jayne Stokes-Lampard** DBE (ganwyd Hydref 1970), sy'n Athro Addysg Meddygon Teulu ym Mhrifysgol Birmingham ac yn Gadeirydd ymweliadol yn Ysgol Feddygol St George yn Llundain. Cadeirydd Academi Colegau Brenhinol Meddygol (AoMRC), Pennaeth Meddyg Teulu a Chadeirydd yr Academi Genedlaethol ar gyfer Rhagnodi Cymdeithasol (NASP) yw hi. Roedd hi'n Gadeirydd Coleg Brenhinol y Meddygon Teulu (RCGP) rhwng Tachwedd 2016 a Thachwedd 2019. mae hi'n arbenigwr yn iechyd menywod.

Cafodd ei geni ym mis Hydref 1970, ferch i brifathro. Mae hi'n dod o Gorseinon, Abertawe, De Cymru. Cymhwysodd mewn Meddygaeth o Ysgol Feddygol Ysbyty St George, Llundain ym 1996 lle roedd yn Llywydd Undeb y Myfyrwyr. 

Penodwyd Stokes-Lampard yn Fonesig Gomander Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (DBE) yn Anrhydeddau Blwyddyn Newydd 2022 am wasanaethau i ymarfer cyffredinol. Cymrodor y Cymdeithas Ddysgedig Cymru yw hi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Academyddion Prifysgol Birmingham
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Birmingham
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Abertawe
Percy Liza

Pêl-droediwr o Beriw ydy **Percy Liza** (ganwyd **Carlos Percy Liza Espinoza** 10 Mai 2000) sy'n chwarae i glwb Sporting Cristal yn Liga 1 (y prif gynghrair).

Wedi'i eni a'i fagu yn ninas Chimbote, yn 17 oed ymgartrefodd yn Lima, lle cytunodd Sporting Cristal i'w hyfforddi ar ôl iddo drosglwyddo i'r brifddinas. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i *Sporting Cristal* yn erbyn Ayacucho FC ar 6 Ebrill 2019 yn 18 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Pêl-droedwyr o Beriw
Shakuntala Karandikar

Awdur a dyngarwr Marathi oedd **Shakuntala Karandikar** (20 Gorffennaf 1931 - 1 Mehefin 2018). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei bywgraffiad ym 1992 "*Vishwasta*" ar ei thad Chandrashekhar Agashe.

## Llyfryddiaeth 
* 

## Dyfyniadau
Piwhane

260px|chwith|bawd
260px|de|bawd
Mae **Piwhane** (Saesneg: Spirits Bay) yn fae ar ben gogleddol penrhyn Aupouri, sy’n arwain at Cape Reinga, pen gogleddol Ynys y Gogledd, Seland Newydd. Mae llwybr, 8.5 cilomedr o hyd yn mynd o un pen i’r llall.

## Hanes a Diwylliant
Llwyth Maori yr ardal yw Ngāti Kurī.

Enwyd y bae *Piwhane / Spirits Bay* yn 2015.

Mae’r bae yn lle cysegredig yn niwylliant Maori. Mae ysbrydion y meirw yn ymgasglu ger hen goeden Pohutukawa yno cyn mynd i’w bywyd nesaf.

Mae gan y bae 3 enw, *Piwhane* a *Kapowairua*.Mae’r ail enw yn golygu “dal yr ysbryd”, ac yn dod o ddywediad gan Tōhē, arweinydd y llwyth Ngāti Kahu.

## Natur a bywyd gwyllt
Mae nifer o adar yn byw yn y bae, gan gynnwys Hwyaden Baradwys, Hutan Seland Newydd, Pioden y Môr a Môr-wennol Fwyaf. Mae’r Moscito yn gyffredin. Mae’r planhigion yn cynnwys Gwynwydden Paraha.

Cyrhaeddod dros 80 Morfil ddu traeth Piwhane ym Medi 2010; bu farw tua hanner ohonynt. Cymerwyd y gweddill i draeth Rarawa i’w lansio yn ôl i’r môr a goroesodd y mwyafrif.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Mayurasana (Y Paen)

Safle ioga (asan) yw **Mayūrāsana** (Sansgrit) neu'r **Paen** lle mae'r corff yn cydbwyso fel tafol. Mae'n cael ei ddefnyddio mewn ioga hatha ac ioga modern ac fel ymarfer corff a gymnasteg gyda'r corff yn cael ei ddal yn llorweddol dros y dwylo. Mae'n un o'r asanas hynaf lle nad yw'r corff mewn asana eistedd.
[bawd|Murlun yn darlunio iogi [Nath ym Mayurasana yn nheml Mahamandir, Jodhpur, India, tua 1810]]

## Geirdarddiad 
Mae'r enw'n dod o'r geiriau Sansgrit *mayūra* (मयूर) sy'n golygu "y paun" ac *asana* (आसन) sy'n golygu "ystum neu safle'r corff".

Fe'i disgrifiwyd gyntaf yn y 10g yn y testun *Vimānārcanākalpa*. Mae'r *Vāsiṣṭha Saṁhitā* 1.76-7 hefyd yn nodi ei fod yn dileu pob pechod.

## Disgrifiad 
Yn yr asana hwn mae'r corff yn cael ei godi fel ffon syth, lorweddol sy'n cael ei gynnal uwch y llawr gyda'r dwylo, a phwysau'r corff cyfan ar y penelinoedd.

## Amrywiadau 
Mae Hamsasana (Yr Alarch) yn union yr un fath â Mayurasana ac eithrio bod y dwylo'n cael eu gosod gyda'r bysedd yn pwyntio ymlaen.
bawd|Padma Mayurasana (Lotws y Paen)
Croesir y coesau yn yr asana Padma Mayurasana (Lotws y Paen) fel.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o asanas

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* 
* 
* 

## Dolenni allanol 
* Cyfarwyddyd cam wrth gam

Categori:Asanas cydbwyso
Categori:Asanas hatha canoloesol
Waltzing Matilda

Cân werin Awstraliaidd yw **Waltzing Matilda**. Fe'i disgrifir weithiau fel "anthem genedlaethol answyddogol" Awstralia. Mewn bratiaith Awstralia, roedd y teitl yn golygu teithio ar droed (waltsio) gydag eiddo rhywun mewn "matilda" (swag) wedi ei hongian dros gefn rhywun. Mae'r gân yn adrodd stori gweithiwr teithiol, neu "swagman", yn gwneud diod o de bili mewn gwersyll llwyn ac yn dal jumbuck (defaid) strae i'w fwyta. Pan fydd perchennog y jumbuck, sgwatiwr (tirfeddiannwr), a thri milwyr (plismyn wedi'u mowntio) yn erlid y swagman am ladrad, mae'n datgan "Fyddwch chi byth yn fy nal yn fyw!" ac yn cyflawni hunanladdiad trwy foddi ei hun mewn billabong (twll dyfrio) gerllaw, ac ar ôl hynny mae ei ysbryd yn aflonyddu ar y safle. Ysgrifennwyd y geiriau gwreiddiol gan y bardd o Awstralia, Banjo Paterson.

## Geiriau (Saesneg)

Once a jolly swagman camped by a billabong
Under the shade of a coolibah tree,
And he sang as he watched and waited till his billy boiled:
"You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Waltzing Matilda, waltzing Matilda
You'll come a-waltzing Matilda, with me
And he sang as he watched and waited till his billy boiled:
"You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Down came a jumbuck to drink at that billabong.
Up jumped the swagman and grabbed him with glee.
And he sang as he shoved that jumbuck in his tucker bag:
"You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Waltzing Matilda, waltzing Matilda
"You'll come a-waltzing Matilda, with me",
And he sang as he shoved that jumbuck in his tucker bag:
"You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Up rode the squatter, mounted on his thoroughbred.
Down came the troopers, one, two, three.
"Where's that jolly jumbuck you've got in your tucker bag?
You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Waltzing Matilda, waltzing Matilda
"You'll come a-Waltzing Matilda, with me"
"Whose that jolly jumbuck you've got in your tucker bag?
You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Up jumped the swagman and sprang into the billabong.
"You'll never catch me alive", said he.
And his ghost may be heard as you pass by that billabong:
"You'll come a-waltzing Matilda, with me."
 
Waltzing Matilda, waltzing Matilda
"You'll come a-waltzing Matilda, with me"
And his ghost may be heard as you pass by that billabong:
"You'll come a-waltzing Matilda, with me."

## Geiriau (Cymraeg)
## Cyfeiriadau
Categori:Anthemau Oceania
Categori:Baledi gwerin
Categori:Caneuon 1903
Categori:Caneuon Saesneg o Awstralia
Categori:Caneuon gwerin o Awstralia
Categori:Cerddi 1895
Categori:Cerddi'r 19eg ganrif o Awstralia
Categori:Cerddi Saesneg o Awstralia
Ardha Candrasana (Hanner Lleuad)

Math o asana tro yn ioga hatha yw **Ardha Matsyendrasana**, sy'n fersiwn o Matsyendrasana. Mae gan yr asama yma dzair fersiwn ei hun, a elwir yn Ardha Matsyendrasana l i lll. Ei enw Cymraeg yw **Hanner Arglwydd y pysgod**. Asana tro yw'r math yma,  ac mae'n un o'r deuddeg asana a restri o fewn ioga Hatha.

Mae'r asana yn ganoloesol, ac fe'i disgrifir yn y 15g yn yr *Ioga Haṭha Pradīpikā* 1.26-7, sy'n nodi ei fod yn dinistrio llawer o afiechydon, ac eilwaith yn y 17g mewn testun o'r enw *Gheraṇḍa Saṃhitā* 2.22-23.

## Geirdarddiad
Daw'r enw o'r geiriau Sansgrit परिपूर्ण Paripurna, sef ''wedi'i berffeithio''; मत्स्येन्द् Matsyendra, un o sylfaenwyr hatha yoga, y mae ei enw yn ei dro'n golygu "Arglwydd y pysgod"; ac आसन asana, osgo neu safle'r corff; Ystyr अर्ध ardha yw hanner. अर्ध *ardha* means half.

## Amrywiadau
Mae gan Ardha Matsyendrasana II un goes yn syth allan ar y llawr, a'r llall wedi plygu fel ar gyfer Padmasana; mae'r llaw ar ochr y goes wedi'i phlygu yn gafael y tu allan i'r goes estynedig, ac mae'r llaw arall yn cyrraedd rownd y cefn i afael yng nghroth y goes sydd wedi plygu.

Mae Ardha Matsyendrasana III yn dilyn Ardha Matsyendrasana I. Mae'r goes waelod yn symud i mewn i Padmasana, ac mae'r breichiau'n plethu drwy'i gilydd trwy afael yn y ddwy droed.

Ar gyfer yr amrywiad lledorwedd, Supta Matsyendrasana, gan ddechrau o wastad y cefn, dylid ymestyn y breichiau ar led, ar lefel ysgwydd, plygu un pen-glin a'i gylchdroi (a'r cluniau) ar draws, ac i'r ochr arall.

## Cyfeiriadau
Categori:Asanas tro
Categori:Asanas eistedd
Categori:Asanas anghymesur
The Grub Street Journal

Cylchgrawn llenyddol wythnosol, hynod o ddychanol, oedd ***The Grub Street Journal*** a gyhoeddwyd yn Llundain o Ionawr 1730 i Ragfyr 1737. Mae'r enw yn cyfeirio at Grub Street a oedd yn gartref i nifer o fân-lenorion ac ysgrifenwyr am dâl yn y 18g.

Bu'n gwneud hwyl am bennau cylchgronau eraill, yn enwedig ''The Gentleman's Magazine* a *The Bee'', a llenorion megis Lewis Theobald, Colley Cibber, a Laurence Eusden, a'r cyhoeddwr Edmund Curll. Mae'n debyg i Alexander Pope, prif ddychanwr yr oes Awgwstaidd, gael rhan yn y cylchgrawn, er nad yw hyn yn sicr. Cafodd gelynion Pope eu difenwi yn *The Grub Street Journal* fel "Knights of the Bathos".

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* James T. Hillhouse, *The Grub-Street Journal* (Durham, Gogledd Carolina: Duke University Press, 1928).
* E. Howard, "The Grub Street Journal and the changing culture of information in the early 1730s", *Library and information history* 28:3 (2012), tt. 171–85.

Categori:Beirniadaeth lenyddol Saesneg yn Lloegr
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Cylchgronau Saesneg Lloegr
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn y 18fed ganrif
Categori:Sefydliadau 1730
Categori:Dadsefydliadau 1737
PewDiePie

Mae **Felix Arvid Ulf Kjellberg** (ynganaid Swedeg: lɪks aɾvɪd ɵlf ɕɛl ˌ bæɾj), sy'n fwy adnabyddus gan ei enw arall ar-lein **PewDiePie**, yn YouTuber Swediaid, yn gamer ac yn ddigrifwr. Fe'i ganed ar 24 Hydref 1989 yn Göteborg, Sweden. Ar hyn o bryd mae'n byw yn Brighton, Lloegr.

Categori:Minecraft
Categori:YouTube
Ofis Publik ar Brezhoneg

250px|right|bawd|Logo.
Mae **Swyddfa Gyhoeddus y Llydaweg** (, ) yn sefydliad cyhoeddus sy’n hyrwyddo dysgu a defnyddio’r Llydaweg mewn bywyd pob dydd. Fe'i sefydlwyd ar Hydref 15, 2010, ac mae'n derbyn cymorth a chyllid rhanbarthol. Mae'n enghraifft o ymdrechion adfywiad iaith ar gyfer ieithoedd lleiafrifol yn Ffrainc ac ar gyfer yr ieithoedd Celtaidd. Paul Molac oedd yr llywydd cyntaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Llydaweg
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Ángela Aguilar

bawd|Angela Aguilar 2018
Mae **Ángela Aguilar Álvarez Alcalá** (ganwyd Los Angeles, California; 8 Hydref 2003), yn gantores Mecsicanaidd-Americanaidd o gerddoriaeth ranbarthol Mecsicanaidd.

Cafodd ei halbwm stiwdio unigol gyntaf, *Primero soy Mexicana* (2018), ganmoliaeth a llwyddiant beirniadol. Mae hi wedi cael ei henwebu am Wobr Grammy a dwy Wobr Grammy Lladin, gan ei gwneud hi'n un o'r artistiaid ieuengaf i gael ei henwebu ar gyfer y ddwy wobr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2003
Akarna Dhanurasana

Math o asana yw **Akarna Dhanurasana** (; IAST: *Ākarṇa Dhanurāsana*), a elwir hefyd y **Saethwr Bwa**, neu'r **Bwa Saeth**, a geir oddi fewn i  ioga hatha, ioga modern ac fel ymarfer corff. Fel yr awgryma'r enw Cymraeg, mae osgo'r iogi yma'n debyg i saethwr ar fin rhyddhau saeth.

## Geirdarddiad 
Daw enw'r osgo (neu'r asana) hwn o Sansgrit कर्ण *Karṇa*, "clust" gyda'r rhagddodiad *Ā*, "tuag" neu "ger". धनुर Mae *Dhanura yn* golygu "bwa" ac mae आसन *asana yn* golygu "safle'r corff" neu "eistedd". Cyfeiria'r enw at chwedl yn y Ramayana lle mae'r baban Sita yn gallu codi bwa anferth Shiva, un o brif dduwiau Hindŵaeth, a phan fydd hi'n cyrraedd oedran priodi, dim ond Rama sy'n gallu ei drin, ac felly dim ond hi all ddod yn ŵr iddi.

Yn y 19g enw'r ystum oedd *Sritattvanidhi*  yn y *Dhanurasana*. Defnyddir yr enw modern hwn, Akarna Dhanurasana (y Saethwr Bwa) yn y gyfrol *Light on Yoga* 1966.

## Disgrifiad 
Mae asana Akarna Dhanurasana yn golygu tynnu'r droed tuag at y glust o safle eistedd gyda'r coesau wedi'u hymestyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Asanas anghymesur
Categori:Asanas eistedd
Categori:Asanas hatha canoloesol
Peter Bogdanovich

Roedd **Peter Bogdanovich** ComSE (30 Gorffennaf 1939 &ndash; 6 Ionawr 2022) yn gyfarwyddwr Serbaidd-Americanaidd, awdur, actor, cynhyrchydd, beirniad, a hanesydd ffilm.

Cafodd Bogdanovich ei eni yn Kingston, Efrog Newydd, yn fab i Herma (née Robinson; 1918–1979)  a Borislav Bogdanovich (1899–1970). Roedd Borislav yn beintiwr a phianydd o Serbia. Iddewig oedd ei fam a aned yn Awstria ; Cristion Uniongred Serbaidd oedd ei dad ;  cyrhaeddodd y ddau yr Unol Daleithiau ym Mai 1939.  Graddiodd Peter o Ysgol Golegol Efrog Newydd yn 1957 ac astudiodd actio yn Stella Adler Conservatory .   

Bu farw Bogdanovich yn 82 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Beirniaid ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Anjaneyasana

Asana penlinio o fewn ioga yw **Añjaneyāsana** (Sansgrit: अञ्जनेयासन, yn llythrennol: "Asana Mab Anjani"), neu **Leuad Cilgant**, neu weithiau **Ashwa Sanchalanasana** (asana Marchogol). fe'i ceir o fewn ioga modern fel ymarfer corff yn hytrach na ioga myfyriol.

Fe'i cynhwysir weithiau fel un o'r asanas yn y dilyniant Surya Namaskar (Cyfarchiad i'r Haul), gyda'r breichiau i lawr yn yr achos hwnnw.

## Etymology a tharddiad 
Mae'r enw Anjaneya (neu Anjani) yn enw mamol ar gyfer Hanuman, y duw-fwnci Hindwaidd, a'i fam yw. Mae Hanuman yn ffigwr canolog yn yr epig *Rāmāyaṇa*, ac yn Iṣṭa-devatā pwysig mewn addoliad defosiynol.

Fel llawer o asanas sefyll, roedd Anjaneyasana yn anhysbys yn ioga hatha canoloesol, ac fe'i tynnwyd gerfydd ei glustiau i fewn i ioga modern yn yr 20g o'i lencyndod fel rhan o grefft ymladd Indiaidd. Fe'i defnyddir mewn ysgolion ioga modern fel Ioga Sivananda.

## Disgrifiad 
bawd|260x260px|Dosbarth ioga yn Parivritta Anjaneyasana
Mae'r asana yn dilyn rhagwth (*lunge*), gyda'r pen-glin ôl wedi'i ostwng i'r llawr, y cefn yn fwaog a'r breichiau wedi'u codi a'u hymestyn dros y pen. Mae bysedd y toed cefn wedi'u pwyntio'n ôl mewn arddulliau fel Ioga Ashtanga Vinyasa ac ambell steil arall, a phen y droed ar y llawr. Mae'r droed blaen yn dal ar i fyny, y cluniau wedi'u gostwng yn agos at y droed flaen a'r pen-glin blaen wedi'i blygu'n llwyr ac yn pwyntio ymlaen. Yn yr asana llawn, mae'r droed ôl yn cael ei godi a'i afael â'r ddwy law, a'r penelinoedd yn pwyntio i fyny.

## Amrywiadau 
[bawd|320x320px|[Utthan Pristhasana, (Y Madfall)]]
Parivritta Anjaneyasana, asana paratoadol ar gyfer Parivritta Parsvakonasana (lle mae'r pen-glin cefn oddi ar y llawr), yw'r ffurf tro. Yn,  mae'r penelin gyferbyn â'r pen-glin blaen, a'r pen-glin cefn ar y llawr.

Mae Utthan Pristhasana (Y Madfall), yn amrywiad gyda'r breichiau ar y llawr.

O symud y droed flaen i'w ochr fel bod y pen-glin yn cusanu'r llawr, gellir symud yn daclus i osgo cysylltiedig, sef y Rajakapotasana. Defnyddia rhai'r enw Parivritta Anjaneyasana am Parivritta Parsvakonasana gyda phenelin i ben-glin.

## Gweler hefyd 
* Ardha Chandrasana, asana hanner lleuad
* Hanumanasana, asana cysylltiedig arall, y cefn-blaen yn hollti, y goes flaen yn syth allan
* Rhestr o asanas
* Ysgyfaint

## Cyfeiriadau 
Categori:Asanas anghymesur
Categori:Asanas sefyll
Categori:Asanas plygu'n ôl
Ardha Candrasana (Hanner lleuad)

bawd|Ardha Chandrasana

Mae **Ardha Chandrasana** (; IAST *ardha candrāsana*) neu **Hanner lleuad** yn asana sefyll mewn ioga modern.

## Geirdarddiad 
Daw enw brodorol yr asana yma o'r geiriau Sansgrit अर्ध *ardha* sy'n golygu "hanner", a चन्द्र *candra* sy'n golygu "lleuad", a आसन *āsana* sy'n golygu "osgo" neu "safle'r corff".

Defnyddiodd *Sritattvanidhi* o'r 19g yr enw Ardha Chandrasana ar gyfer asana gwahanol, tebyg, sef yr Vrikshasana. Defnyddiodd Swami Yogesvarananda yr enw yn ei *Gamau Cyntaf i Ioga Uwch* ym 1970 ar gyfer asana tebyg i Kapotasana, Y Glomen.

## Ymarfer a budd 
bawd|Mae'r tro ochr Indudalasana yn cael ei adnabod fel "Yr Hanner lleuad" yn Ioga Bikram.
Mae'r asana hwn yn dilyn y Trikonasana (Y Triongl), gan ymestyn i fyny gyda'r goes ôl ac allan gyda'r llaw blaen fel mai dim ond blaenau'r bysedd sy'n aros ar y llawr. Dylai'r iogi ganolbwyntio ar ei law uchaf o ran golwg a meddwl. Fodd bynnag, mae Iyengar yn disgrifio'r ystum gyda'r llaw uchaf yn gorffwys ar y glun.

Dywedir fod yr Hanner lleuad yn helpu i gryfhau'r fferau a gwella cydbwysedd.
* Baddha Parivrtta Ardha Chandrasana (Haner lleuad tro a chlwm), lle mae'r corff wedi troi tuag at y goes sy'n sefyll gyda'r breichiau wedi'u rhwymo o amgylch y goes sy'n sefyll.

Mewn Ioga Sivananda a'i arddulliau deilliadol fel Ysgol Ioga Bihar, asana hanner lleuad tebyg yw Anjaneyasana, asana a ddefnyddir yn y gyfres 'Cyfarch y lleuad' (Chandra Namaskar).

Yn Ioga Bikram, mae'r enw "hanner lleuad" yn cael ei roi i dro dwy goes tra fo'r corff yn sefyll, a elwir mewn man arall yn Indudalasana.

## Darllen pellach 
* 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ioga Journal : Techneg

Categori:Asanas anghymesur
Categori:Asanas sefyll
Ustrasana (Y Camel)

[bawd| Dosbarth ar [Diwrnod Rhyngwladol Ioga|Ddiwrnod Rhyngwladol Ioga yn Kolkata ymarfer **Ardha Ustrasanayn**, (Yr Hanner Camel)]]

Asana penlinio o fewn ioga yw **Ustrasana** (;  IAST: *Uṣṭrāsana*), **Ushtrasana**, neu'r **Camel**; yn y safle yma, plygir y cefn yn ôl. Fe'i ceir hefyd o fewn ioga modern fel ymarfer corff.

## Geirdarddiad 
Daw'r enw o'r geiriau Sansgrit उष्ट्र Uṣṭra, "camel", a आसन, Asana sy'n golygu "osgo" neu "safle'r corff".

Mae gwahanol asana (un lle mae'r corff yn sefyll) hefyd, yn y gorffennol, wedi defnyddio'r un enw, Ushtrasana, yn y 19g mewn testun o'r enw *Sritattvanidhi*. Disgrifir yr asana modern yn yr 20g gan ddau o ddisgyblion Krishnamacharya, Pattabhi Jois yn ei Ioga Ashtanga Vinyasa, a BKS Iyengar yn ei *Light on Yoga*.

## Disgrifiad 
Tro dwfn tuag yn ôl yw Ustrasana o safle penlinio; mae'r ystum gorffenedig â'r dwylo ar y sodlau. Gall cefnau'r traed fod yn wastad ar y llawr, neu gall bysedd y traed fod wedi'u cuddio oddi tano am dro bach llai cryf.

## Amrywiadau 
Rhoddir yr enw Ardha Ustrasana, Hanner camel, i ddau asana gwahanol. Mae gan un ddwylo ar y cluniau; mae gan y llall un llaw ar y sawdl ar yr un ochr, fel yn yr asana llawn, a'r fraich arall yn ymestyn yn ôl dros y pen.

Gellir addasu'r osgo trwy ddarparu cynhalydd fel brics ioga wrth ymyl y ffer ar gyfer y dwylo.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o asanas

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Asanas plygu'n ôl
Categori:Asanas penlinio
Natarajasana (Arlwyddes y Ddawns)

[bawd| Natarajasana mewn dawns glasurol Indiaidd sef y [Bharatanatyam.]]

Asana, neu safle'r corff mewn ioga yw **Natarajasana** (; Lladeineiddiad: *Naṭarājāsana*), a elwir hefyd yn **Arglwyddes y Ddawns** neu'n syml, yn **Y Dawnsiwr**. Asana sefyll ydyw gydag elfen o gydbwyso a phlygu'n ôl mewn ioga modern. Mae'n deillio o asana a geir yn y ddawns Indiaidd glasurol Bharatnatyam, sy'n cael ei darlunio mewn cerfluniau ar gerfluniau yn nheml y Deml Nataraja, Chidambaram.

## Geirdarddiad 
Daw'r enw o'r Sansgrit *Nataraja*, un o'r enwau a roddwyd ar y Duw Hindŵaidd *Shiva* yn ei ffurf fel y dawnsiwr cosmig, a आसन *asana* sy'n golygu "osgo" neu "safle'r corff".

Mae'r osgo yma'n cael ei ddarlunio mewn cerfluniau yn Bharatnatyam o'r Gopuram Dwyreiniol, Teml Nataraja, Chidambaram o'r 13g - 18g lle darlunnir tua 20 o asanas gwahanol.

Dywed yr ysgolhaig ioga Elliott Goldberg, ar y llaw arall, nad yw Natarajasana i'w gael mewn unrhyw destun ioga hatha canoloesol, ac nid yw ychwaith yn cael ei grybwyll gan unrhyw deithiwr cyn yr 20g i India, nac i'w ganfod mewn darluniau artistig o ioga fel y *Sritattvanidhi* neu y Mahamandir ger Jodhpur. Mae Goldberg yn dadlau i'r asama yma, fel sawl un arall, gael ei gyflwyno i ioga modern gan Krishnamacharya ar ddechrau'r 20g, a'i ddatblygu gan ei ddisgyblion fel BKS Iyengar, a wnaeth yr osgo bron yn symbol o ioga modern;

## Disgrifiad 
Mae'r asana esthetig, dull ymestyn a chydbwyso hwn yn datblygu canolbwyntio a gras hefyd; fe'i defnyddir yn y ddawns glasurol Indiaidd Bharatanatyam.

Mae safle'r corff hwn yn dilyn  y Tadasana, asana sefyll arall, gan blygu un pen-glin ac ymestyn y troed hwnnw yn ôl nes y gellir ei afael â'r llaw ar yr ochr honno. Yna gellir ymestyn y droed yn ôl ac i fyny, gan gwneud bwa o'r cefn ac ymestyn y fraich arall yn syth ymlaen. Ar gyfer yr osgo llawn ac ar gyfer ymestyniad cryfach, gellir gwrthdroi'r fraich gefn trwy ei godi dros yr ysgwydd, a gafael yn y droed.

## Amrywiadau 
Mae ymestyn i fyny ac yn ôl gyda'r ddwy fraich, penelinoedd i fyny, i afael yn y droed ôl yn rhoi asana dwysach.

Gellir hefyd addasu'r asana trwy afael ar strap o amgylch y droed ôl, neu drwy ddal gafael ar gynhalydd fel wal neu gadair.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o asanas 

## Darllen pellach 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
 

Categori:Asanas sefyll
Categori:Asanas cydbwyso
Gwyddor Ryngwladol Trawslythrennu Sansgrit

Mae'r **Wyddor Ryngwladol Trawslythrennu Sansgrit** (Saesneg: *International Alphabet of Sanskrit Transliteration (IAST)*) yn gynllun trawslythrennu sy'n caniatáu Rhufeinio sgriptiau Indic fel y'u defnyddir gan Sansgrit ac ieithoedd Indig (neu Bramig) cysylltiedig. Mae'n seiliedig ar gynllun o awgrymiadau a ddaeth i'r amlwg yn ystod y 19g gan Charles Trevelyan, William Jones (mab y mathemategydd Cymreig William Jones), Monier Monier-Williams ac ysgolheigion eraill, ac a ffurfiolwyd gan Bwyllgor Trawslythrennu Cyngres y Dwyrain, Genefa, ym Medi 1894. Mae IAST yn ei gwneud hi'n bosibl i'r darllenydd di-glem ddarllen y testun Indig yn ddiamwys, yn union fel pe bai yn y sgript Indig wreiddiol. Y ffyddlondeb hwn i'r testunau gwreiddiol sy'n cyfrif am ei phoblogrwydd parhaus ymhlith ysgolheigion.

## Defnydd 
Mae ysgolheigion prifysgol yn aml yn defnyddio IAST mewn cyhoeddiadau sy'n dyfynnu deunydd testunol yn Sansgrit, Paḷi ac ieithoedd Indiaidd clasurol eraill.

Defnyddir IAST hefyd ar gyfer ystorfeydd e-destun mawr fel SARIT, Muktabodha, GRETIL, a sanskritdocuments.org.

Mae cynllun IAST yn cynrychioli mwy na chanrif o ddefnydd ysgolheigaidd mewn llyfrau a chyfnodolion ar astudiaethau Indiaidd clasurol. Mewn cyferbyniad, daeth safon ISO 15919 ar gyfer trawslythrennu sgriptiau Indig i'r amlwg yn 2001 o'r byd safonau a llyfrgell. Ar y cyfan, mae ISO 15919 yn dilyn cynllun IAST, gan wyro oddi wrtho mewn mân ffyrdd yn unig (ee, ṃ/ṁ a ṛ/r̥) - gweler y gymhariaeth isod.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
*  
* 
* Awgrymiadau ynganu Sansgrit i ddechreuwyr a Siartiau Syml i'w helpu i gofio lle mae'r diacritigau'n ffitio i mewn. - tudalennau o Dina-Anukampana Das

Categori:Hindwstaneg
Categori:Systemau ysgrifennu
Categori:Sansgrit
Categori:Nodiant
Astavakrasana (Wyth-ongl)

Asana cydbwyso mewn ioga modern yw **Astavakrasana** (; IAST : *Aṣṭāvakrāsana*) neu **Asana Wyth-ongl**. Rhoddwyd yr enw ar y safle hwn er anrhydedd i'r gwrw Astavakra, gwrw ysbrydol y Brenin Janaka.

## Geirdarddiad 
Daw'r enw o'r geiriau Sansgrit अष्टा *ashta* sy'n golygu "wyth", वक्र *vakra* sy'n golygu "plygu, crwm", ac आसन *asana* sy'n golygu "osgo" neu "safle'r corff". Cysylltir hefyd gyda'r doethor Astavakra.

Nid oedd yr asana (neu 'osgo') yma'n hysbys yn ioga hatha tan tan y cyhoeddwyd *Light on Yoga* yn yr 20g ond mae'r osgo'n ymddangos yn *Vyayama Dipika* yn 1896, llawlyfr gymnasteg, felly mae Norman Sjoman yn awgrymu ei fod yn un o'r asanas a fabwysiadwyd o fewn ioga modern yn Mysore gan Krishnamacharya, a thrwyddo i'w ddau ddisgybl disglair, Pattabhi Jois a BKS Iyengar.

## Mytholeg 
[bawd| Ganwyd Astavakra gydag wyth anfantais gorfforol. Paentiad o'r [19g]]
Yn ôl *Light on Yoga* gan BKS Iyengar, credwyd mai Astavakra oedd gwrw ysbrydol y Brenin Janaka, tad Sita. Pan oedd yng nghroth ei fam, adroddodd ei dad (Kagola) y Vedas yn anghywir, gan wneud i'r plentyn yn y groth chwerthin. Melltithiwyd Kagola'r babi gan achosi iddo gael ei eni wedi'i blygu mewn wyth lle, ystyr "Astavakra" yw wyth tro. Trechwyd Kagola mewn dadl ag ysgolhaig y llys, Vandi. Curodd yr Astavakra ifanc Vandi mewn dadl, a daeth yn gwrw i Janaka. Bendithiodd ei dad ef am hyn, a diflannodd ei anffurfiad.

## Disgrifiad 
Mae Astavakrasana yn cydbwyso'r corff ar y dwylo, gyda thro ochr. Mae'r ystum yn datblygu'n safle cwrcwd, un fraich rhwng y traed, y llall ychydig y tu allan i'r droed arall, cledrau ar y llawr. Mae gwthio i fyny a chodi'r ddwy goes o'r llawr yn rhoi safle amrywiol neu baratoadol, gyda'r ddwy goes yn plygu, un goes dros un fraich, y goes arall wedi'i chroesi dros y cyntaf wrth y ffêr. Mae sythu'r coesau yn rhoi'r asana llawn.

## Gweler hefyd 
* Koundinyasana, asana troi braich-cydbwyso tebyg
* Rhestr o asanas

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 

Categori:Asanas anghymesur
Categori:Asanas tro
Categori:Myfyrdod
Categori:Asanas cydbwyso
Baddha Konasana (Y Crudd)

Asana eistedd o fewn ymarferion ioga yw **Baddha Konasana** (; IAST: *baddhakoṇāsana*), **Asana Ongl Clwm**, neu **Y Crydd** (ar ôl safle eistedd nodweddiadol cryddion Indiaidd (a Chymreig) pan fyddant yn gweithio). Yn hanesyddol, gelwid yr asana hon yn **Bhadrasana**, **Yr Orsedd**, ac आसन, *Āsana* sy'n golygu "ystum" neu "safle'r corff".

Mae'r enw **Baddha Konasana** yn gymharol ddiweddar, ond mae'r osgo yn ganoloesol,dan yr enw **Bhadrasana** (o भद्रा *Bhadra*, "gorsedd") a gyhoeddwyd yn yr *Haṭha Yoga Pradīpikā* 1.53-54 yn y 15g. ac mae'n un o'r ychydig asanas y gellir ei ymarfer yn gyfforddus yn fuan ar ôl bwyta, ac eithrio'r amrywiad plygu ymlaen gyda'r pen ar y llawr. Honnir yn *Light on Yoga* bod Baddha Konasana yn fuddiol i fenywod beichiog, gan fod ymarfer rheolaidd yn lleihau poen yn ystod yr enedigaeth. Os oes anaf i'r afl neu'r pen-glin, rhaid cynnal y pen-gliniau ar flancedi wedi'u plygu.

## Amrywiadau 
Amrywiad cyffredin yw Supta Baddha Konasana, Crudd yn Gorwedd, o सुप्त, *supta*, sy'n golygu "gorwedd" neu "ledorwedd".

Yn ystod beichiogrwydd, gellir ymarfer yr asana yn lledorwedd fel "Pilipala ar Wal", gyda'r pen-ôl a'r traed yn erbyn wal, y traed gyda'i gilydd, a'r pen-gliniau'n disgyn i'r ochrau. Gellir defnyddio'r dwylo i wasgu'r pengliniau.

Gyda Tarasana (y Seren), dylai'r corff bwyso ymlaen dros y traed sydd wedi'u gorchuddio.
Delwedd:Kashinath asana.jpg|Supta Baddha Konasana, Crydd yn Gorwedd
Delwedd:Mr-yoga-star-pose.jpg|Tarasana, Y Seren

## Gweler hefyd 
* Rhestr o asanas

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 
* 

Categori:Asanas agor y cluniau
Categori:Asanas hatha canoloesol
Categori:Asanas ymlacio
Categori:Asanas eistedd
Asanas cydbwyso

Math o asana, neu osgo'r corff o fewn ioga yw **asana cydbwyso**, ac sy'n boblogaidd iawn o fewn ioga modern fel ymarfer corff. 

## Enghraifft
Yn aml, dechreuir y symudiad gyda Bakkasana, neu'r Frân, gan ei wneud mor araf a phosibl, trwy fynd i mewn i'r safle trwy godi'r coesau y tu ôl gyda'r dwylo wedi'u gosod yn gadarn ar y llawr a'i ddal am oddeutu 45 eiliad. Mae'r asana yma'n cryfhau yr arddyrnau a'r ysgwyddau.

## Mathau eraill o asanas
Mae dosbarthu asanas i grwpiau cyffredinol yn newid o ysgol i ysgol, ond, yn fras, mae'r canlynol yn eitha cyffredin:

# Asanas sefyll
# Asanas eistedd
# Asanas penlinio
# Asanas lledorwedd
# Asanas tro
# Asanas gwrthdro (*Inverted asanas*)
# Asanas ymlaciol

Rhaid cofio fod ambell asana'n perthyn i fwy nag un grwp. Ceir hefyd grwp o asanas a ddefnyddir i fyfyrio.

## Asanas 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT DISTINCT 

 ?item ?itemLabel ?image
WHERE 
{
  ?item wdt:P31 wd:Q466797.     # enghraifft o (P279)    asana (Q466797)
  ?item wdt:P279 wd:Q110147133;    #  isddosbarth o ioga ymlaciol

  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],cy,sa,en". } 
}

LIMIT 300
|sort=label
|links=
|thumb=170
|columns=rhif,label:enw,P279,P18,P373:Cat Comin

}}

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Standing Poses (29 delwedd)  gan Witold Fitz-Simon

Categori:Asanas cydbwyso
Categori:Ymarfer corff
Sidney Poitier

Roedd **Sidney L. Poitier** KBE (; 20 Chwefror 1927 – 6 Ionawr 2022) yn actor Bahamaidd-Americanaidd, cyfarwyddwr ffilm, actifydd, a llysgennad. Ym 1964, enillodd Wobr yr Academi am yr Actor Gorau, gan ddod yr actor du cyntaf i ennill y wobr.  Derbyniodd ddau enwebiad Gwobr Academi arall, deg enwebiad Golden Globe, dau enwebiad Gwobrau Primetime Emmy, chwe enwebiad BAFTA, wyth enwebiad Laurel, ac un enwebiad Gwobrau Screen Actors Guild. Ar farwolaeth Kirk Douglas yn 2020, daeth Poitier yn un o'r sêr mawr olaf i oroesi o Oes Aur sinema Hollywood, ac enillydd Gwobr Academi gwrywaidd hynaf a chynharaf sydd wedi goroesi. Rhwng 1997 a 2007, gwasanaethodd Poitier fel Llysgennad Y Bahamas i Japan. 

Cafodd Sidney L. Poitier ei eni yn Miami, UDA, fel yr ieuengaf o saith o blant, yn fab i Evelyn (g. Outten) a Reginald James Poitier, ffermwyr Bahamaidd. Bu Reginald hefyd yn gweithio fel gyrrwr cab yn Nassau, Bahamas.  Cafodd Poitier ei fagu yn y Bahamas, a oedd ar y pryd yn drefedigaeth y Goron Brydeinig. Oherwydd fe'i ganwyd (yn annisgwyl) yn yr Unol Daleithiau, roedd ganddo hawl awtomatig i ddinasyddiaeth UDA.

## Ffilmiau
**Cry, the Beloved Country* (1951)
**Blackboard Jungle* (1955)
**Band of Angels* (1957)
**The Defiant Ones* (1958)
**Porgy and Bess* (1959)
**A Raisin in the Sun* (1961)
**The Long Ships* (1963)
**Lilies of the Field* (1963)
**The Greatest Story Ever Told* (1965)
**To Sir, with Love* (1967)
**In the Heat of the Night* (1967)
*''Guess Who's Coming to Dinner* (1967)
**They Call Me Mister Tibbs!* (1970)
**Buck and the Preacher* (1972)
**To Sir, with Love II* (1996, ffilm teledu)
**Mandela and de Klerk'' (1997, ffilm teledu)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-Gatholigion
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Diplomyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Hunangofianwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Milwyr Byddin yr Unol Daleithiau
Llenyddiaeth yn 2022

## Digwyddiadau
## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Anni Llŷn – *Lledrith yn y Llyfrgell*

### Barddoniaeth
*Dawn Swarbrick (gol.) - *Cerddi David William Lewis the Poems of David William Lewis*

### Cofiant
*Hywel Gwynfryn – *Atgofion drwy Ganeuon: Anfonaf Eiriau*
*Alun Guy – ''Tyfu'n Gerddor*

### Hanes
## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Angharad Tomos – *Woven*

### Cofiant
*Martin Shipton – *Mr Jones - The Man Who Knew Too Much - The Life and Death of Gareth Jones*

### Hanes
*Deborah Fisher – *Henry V: a History of his most important events and places* 

### Eraill
*Angham Abdullah, Beth Thomas & Chris Weedon (gol.) – *Refugee Wales: Syrian Voices* 
*Phil Morris (gol.) – *Home to You: Ten Years of Wales Arts Review*

## Gwobrau 
### Cymru
* Llyfr y Flwyddyn (Cymru):
** Cymraeg: Ffion Dafis, *Mori*  
** Saesneg: Nadifa Mohamed, *The Fortune Men* 
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Meinir Pierce Jones, *Capten*

### Gwledydd eraill
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Annie Ernaux 
* Gwobr Booker: Shehan Karunatilaka, *The Seven Moons of Maali Almeida*
* Gwobr Ryngwladol Booker: Geetanjali Shree, *रेत समाधि* (*Beddrod o dywod'')

## Marwolaethau
*2 Ionawr – Richard Leakey, 77, paleoanthropolegydd a gwleidydd
*30 Ionawr – Geoffrey Ashe, 98, awdur Seisnig
*4 Mawrth – Ruth Bidgood, 99, bardd
*15 Ebrill – Peter Swales, 73, hanesydd
*22 Mai – Dervla Murphy, 90, awdures llyfrau teithio
*12 Mehefin – Cen Llwyd, 70, bardd ac ymgyrchydd
*12 Gorffennaf – Joan Lingard, 90, nofelydd Albanaidd
*8 Medi – Mavis Nicholson, 91, awdures a cyflwynydd teledu a radio
*15 Medi – Eddie Butler, 65, awdu, cyflwynydd teledu, a chwaraewr rygbi
*22 Medi – Hilary Mantel, 70, nofelydd

## Cyfeiriadau
Bharadvajasana

Asana, neu safle'r corff o fewn ioga yw **Bharadvajasana** (; IAST: *Bharadvājāsana*) neu **Tro Bharadvaja**; caiff ei ddefnyddio o fewn ymarferion ioga modern fel ymarfer corff.

## Geirdarddiad 
Cysegrwyd yr asana i'r doethor, yr awdur a'r academydd Indiaidd Bharadvāja a oedd yn un o'r Saith Doethor Mawr neu Rishi. Ef oedd tad Drona, meistr celfyddydau milwrol a gwrw brenhinol Kauravas, Pandavas a'r Devastras, y tywysogion a ymladdodd rhyfel mawr y Mahabharata.

Darlunnir asana gwahanol dan yr enw Bharadvajasana yn y 19g *Sritattvanidhi*; mae'n  debyg i Mayurasana gyda'r coesau yn Padmasana, ond fel y'i lluniwyd byddai'n amhosibl ei berfformio.

Mae'r asana a adwaenir heddiw wrth yr enw Bharadvajasana yn un modern, a welwyd gyntaf yn yr 20g. Fe'i disgrifir yng ngweithiau dau o ddisgyblion Krishnamacharya*, Light on Yoga* gan BKS Iyengar ym 1966 ac ioga ashtanga vinyasa gan Pattabhi Jois.

## Disgrifiad 
Tro asgwrn cefn tra'n eistedd yw Bharadvājāsana. Y ffurf sylfaenol yw Bharadvajasana I, gyda'r coesau fel yn Virasana (yr Arwr), un droed ar y llawr a'r ffêr arall wedi'i orchuddio â bwa'r droed islaw.

## Amrywiadau 
[bawd|chwith|Amrywiad tebyg i [Ardha Candrasana (Hanner Lleuad)|Matsyendrasana]]
Mae Bharadvajasana II yn ffurf ddatblygedig sy'n gofyn am ystwythder yn y cluniau; plygir un goes fel yn Padmasana (y Lotws), tra bod y goes arall wedi'i phlygu fel yn Virasana.

Mae Bharadvajasana ar gadair yn amrywiad a berfformir tra'n eistedd i'r ochr ar gadair heb freichiau. Nid yw hyn yn gofyn am ystwythder cluniau; mae'r breichiau'n gafael yng nghefn y gadair i gynorthwyo gyda'r tro. 

## Gweler hefyd 
* Rhestr o safleoedd ioga
* Marichyaana, tro eistedd gydag un goes yn syth
* Matsyendrasana, tro eistedd gydag un pen-glin i fyny

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 

Categori:Asanas anghymesur
Categori:Asanas agor y cluniau
Categori:Asanas tro
Categori:Asanas eistedd