open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ross Edgar

Seiclwr trac o'r Alban ydy **Ross Edgar** (ganwyd 3 Ionawr 1983, Newmarket, Suffolk). Dechreuodd rasio yn 14 oed. Cynyrchiolodd yr Alban yng Ngemau'r Gymanwlad ym Manceinion yn 2002 ac yn Melbourne yn 2006, ble enillodd fedal aur yn y sbrint tîm gyda Chris Hoy a Craig MacLean. Cystadleuodd dros Brydain yng Ngemau Olympaidd 2004.

Enillodd fedal arian yn sbrint tîm Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI ac efydd yn y Keirin yn 2007.

## Canlyniadau

;2002
: Gosod Record Prydeinig Newydd yng nghymal Cwpan y Byd, Sydney ar gyfer 200m - 10.202 eiliad
:3ydd Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad

;2003
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Sbrint
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Sbrint Tîm
:3ydd Cymal Cwpan y Byd, Sydney, Sbrint

;2004
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Ewrop Odan 23, Sbrint
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Sbrint Tîm

;2006
:1af Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad
:2il Sbrint, Gemau'r Gymanwlad
:3ydd Keirin, Gemau'r Gymanwlad

;2007
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Keirin
:1af 'Dudley International Sprinters Grand Prix'
:1af Cymal Cwpan y Byd, Sydney, Sbrint Tîm
:1af Cymal Cwpan y Byd, Manceinion, Sbrint Tîm
:2il Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI, Sbrint Tîm
:2il Cymal Cwpan y Byd, Los Angeles, Keirin
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac, Sbrint
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac, Sbrint Tîm
:2il Cymal Cwpan y Byd, Sydney, Sbrint
:3ydd Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI, Keirin
:3ydd Cymal Cwpan y Byd, Los Angeles, Sbrint
:3ydd Cymal Cwpan y Byd, Los Angeles, Sbrint Tîm

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Seiclwyr o'r Alban
Categori:Pobl o Suffolk
Pepsi Tate

Cerddor roc oedd **Pepsi Tate** (ganwyd **Huw Justin Smith**) (10 Mawrth 1965 – 18 Medi 2007).

Priododd y gantores Shân Cothi yn Awst 2007.

## Dolenni allanol
*  IC Wales

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Marwolaethau 2007
Marcel Marceau

Meimiwr o Ffrainc oedd **Marcel Mangel** (22 Mawrth 1923 – 22 Medi 2007), ffugenw **Marcel Marceau**. Cafodd ei eni yn Strasbourg, Ffrainc.

Roedd y canwr pop byd-enwog, Michael Jackson yn ffan fawr o Mareau a credir i'w *Moon Walk* enwog fod yn seiliedig ar berfformiad enwog 'cerdded yn erbyn y gwynt' Marceau.

## Helpu Iddewon yn Ail Ryfel Byd
Yn ddiarwybod i'w gefnogwyr a'r cyhoedd, bu Marcel helpu dros 100 o blant Iddewig ffoi o Ffrainc i'r Swistir rhag y Natsïaid yn ystor yr Ail Ryfel Byd. Defnyddio ei allu meim i ddiddanu a chadw'r plant yn ddiddig a hefyd gan fod nifer o'r plant ddim yn siarad Ffrangeg gallai ddefnyddio'r cyfrwng di-eiriau i'w diddanu. Bu hefyd yn gyfrifol am greu dogfennaeth ffug i helpu'r plant i osgoi'r Natsiaid a ffoi. Bu i hanes Marceu yn ystod y Rhyfel fod yn destun ffilm, *Resistance* yn 2020 gyda'r actor Hollywood, Jesse Eisenberg, yn y brif ran fel Marceau.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* ffilm *The Mask* gan Marceau
* *Silent Movie* gyda'r berfformiad o 'gerdded yn erbyn y gwynt' a ddaeth yn lofnod artistig ganddo

Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Difyrwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Strasbwrg
Clare Greenwood

Seiclwr proffesiynol o Gymru o Gaerdydd ydy **Clare Greenwood** (ganwyd 17 Hydref 1958). Mae wedi cynyrchioli  Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad sawl gwaith: Pursuit a Ras Ffordd 1990, Ras Bwyntiau, Pursuit a Ras Ffordd 1994 a Ras Ffordd yn 1998. 
Mae Clare wedi cael un o'r gyrfaoedd rhyngwladol hiraf yn seiclo, bu'n cystadlu yn Tours yr Almaen, Eidal, Sbaen, Norwy, Siapan, Unol Daleithiau, Canada, dwyrain Ewrop a sawl Tour o Ffrainc gan gynnwys y Grande Boucle Féminine rhwng 1984 a 1989 (gan orffen yn 7fed safle unwaith), a Tour de EEC rhwng 1989 ac 1994. Dros y blynyddoedd mae wedi dal pob record Treial Amser Cymraeg ac (hyd 2002 oleiaf) mae'n dal i ddal record ar gyfer 10 a 100 milltir. Yn 2001, hi oedd Pencampwr Meistr y Byd, Treial Amser a Pencampwr Meistr y Byd, Rasio Ffordd yn 2002.

## Canlyniadau

;1996
:1af BAR (*Best All Rounder*) Treialon Amser Merched, Cymru. Cyfartaledd o 24.538 milltir yr awr
;1997
:1af BAR (*Best All Rounder*) Treialon Amser Merched, Cymru. Cyfartaledd o 23.965 mya
;1999
:1af BAR (*Best All Rounder*) Treialon Amser Merched, Cymru. Cyfartaledd o 24.756 mya
;2000
:1af BAR (*Best All Rounder*) Treialon Amser Merched, Cymru. Cyfartaledd o 24.376 mya
;2001
:1af  Pencampwriaethau Meistr y Byd, Treial Amser
;2002
:1af  Pencampwriaethau Meistr y Byd, Ras Ffordd
;2007
:3ydd Pencampwriaethau Meistr y Byd, Treial Amser
:4ydd Pencampwriaethau Meistr y Byd, Ras Ffordd

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Shân Cothi

Cantores, actores a chyflwynydd teledu a radio yw **Shân Cothi** (ganwyd 25 Hydref 1965).

## Bywyd cynnar
Cafodd ei geni a'i magu yn Ffarmers, Sir Gaerfyrddin yn ferch i of. Ei henw bedydd yw **Shân Margaretta Morgan** ac roedd yn cael ei hadnabod fel "Shân y Gof" yn lleol. Mabwysiadodd ei henw llwyfan pan oedd yn un o ddwy Shân Morgan yn cystadlu yn Eisteddfod Aberteifi pan oedd yn blentyn.

Astudiodd gerddoriaeth a drama ym Mhrifysgol Aberystwyth. Ers hynny, cafodd ei anrhydeddu gan Gymrodoriaethau gan Brifysgol Aberystwyth a Phrifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan.

## Gyrfa
Dechreuodd ei gyrfa fel athrawes gerddoriaeth yn Ysgol Uwchradd Caereinion, Powys cyn symud i Ysgol Gyfun Ystalyfera yn Ne Cymru. Ym 1995, enillodd Wobr y Rhuban Glas yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergele 1995 a sbardunodd hi i droi'n gantores broffesiynol.

Mae Cothi wedi perfformio ledled y byd mewn amryw o leoliadau, o Ganolfan Mileniwm Cymru i'r West End, o Neuadd Albert i Westy Kowloon Shanghai, Hong Cong. Dengys ei gyrfa ei hystod eang o arddulliau cerddorol: o opera i oratorio, o theatr gerdd i ganeuon traddodiadol Cymreig.

Ym 1998-1999, cafodd Cothi ei rhaglen deledu ei hun ar S4C a redodd am ddwy gyfres. Enillodd wobr BAFTA hefyd a chafodd ei henwebu am y rhaglen gerddoriaeth orau yng Ngŵyl Montreaux.

Daeth llwyddiant mawr Cothi ar ôl iddi gael clyweliad gyda Syr Cameron Mackintosh. Yn 2000, cynigiwyd rôl Carlotta tanllyd iddi yn sioe gerdd yr Arglwydd Andrew Lloyd Webber, *Phantom of the Opera*. Perfformiodd y rôl am 15 mis yn Theatr y Frenhines yn y West End.

Yn 2005, cafodd Cothi ran "Davina Roberts", arweinydd "Côr Meibion Gwili" yn y gyfres ddrama deledu *Con Passionate* ar S4C. Roedd y sioe yn llwyddiant ysgubol, gan ennill sawl BAFTA a'r wobr gyntaf yn seremoni gwobrwyo Rose d'Or. Yn 2008, ail-recordiodd Shân, ynghyd â Bryn Terfel a gweddill aelodau Tigertailz, y gân *"I Believe"* yn ogystal â fideo sy'n newid rhwng Terfel a Cothi'n canu eu rhannau hwy o'r gân.

Yn 2009, dechreuodd Shân gyd-gyflwyno'r gyfres Bro ar S4C gyda Iolo Williams - cyfres sy'n eu dilyn i bob cwr o Gymru i ddod i adnabod ardaloedd yn well, drwy'r tirlun, yr hanes a'r bobl sy'n byw yno.

Ers 2014 mae'n gyflwyno *Bore Cothi*, sioe foreol ddyddiol yn ystod yr wythnos ar BBC Radio Cymru.

## Bywyd personol
Ar 30 Awst 2007 priododd ei phartner hir-dymor Huw Justin Smith, a adwaenir orau fel y cerddor Pepsi Tate. Ar y 18 Medi 2007, lai na mis wedi iddynt briodi bu farw Smith o gancr y pancreas ym Mhenarth, Caerdydd.

## Teledu
**Shân Cothi* (1998)
**Con Passionate* (2005-2008)
**Bro* (2009-2012)
**Y Porthmon* (2010)
**Y Goets Fawr* (2011)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  ar yr Internet Movie Database
* Cyfrif Twitter

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Rws Kyiv

Gwladwriaeth a fodolai yn Nwyrain Ewrop yn ystod yr Oesoedd Canol Cynnar oedd **Rws Kyiv** (o'r enw Rwseg diweddar **Ки́евская Русь**; enwau gwreiddiol: Hen Slafoneg y Dwyrain:**Роусь** (***Rusĭ***) neu **роусьскаѧ землѧ** (*rusĭskaę zemlę*) sef "Gwlad y Rws", Hen Norseg'*: *Garðaríki'''''). Ffurfiodd y wladwriaeth tua diwedd y 9g, gan barhau tan iddi gael ei chwalu gan oresgyniadau'r Mongoliaid-Tatariaid yn ail chwarter y 13g. Dinas Kyiv oedd canol y wladwriaeth. Gwelodd cyfnod Rws Kyiv gyflwyniad Cristnogaeth i'r ardal gan Vladimir I yn 988.

bawd|400px|canol|Map sy'n dangos maintioli Rws Kyiv tua 1000

Mae enw "Rws" yn tarddu o enw'r llwyth Llychlynnaidd a ddaeth i arglwyddiaethu ar y tiroedd Slafaidd dwyreiniol yn ail hanner y 9g.

Mae hanesyddion yn tueddu heddiw i gyfeirio at Rws yn hytrach na Rwsia yn y cyfnod cynnar er mwyn pwysleisio bod y wladwriaeth ganoloesol gynnar yn rhagflaenu tair cenedl fodern, Rwsia, Wcráin a Belarws, yn hytrach na Rwsia yn unig, ac hefyd am fod craidd y wladwriaeth wedi'i leoli mewn ardaloedd sydd heddiw yn rhan o Wcráin.


Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd yn 882
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1240
Categori:Hanes gwleidyddol Belarws
Categori:Hanes gwleidyddol Rwsia
Categori:Hanes gwleidyddol Wcráin
Categori:Yr Oesoedd Canol ym Melarws
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Rwsia
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Wcráin
George Borrow

Awdur Seisnig oedd **George Henry Borrow** (5 Gorffennaf 1803 – 26 Gorffennaf 1881). Ei waith mwyaf adnabyddus efallai yw ei lyfr am daith drwy Gymru, sef *Wild Wales*.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn East Dereham yn Norfolk yn 1803, yn fab i'r milwr Thomas Borrow (1758–1824) a'i wraig Ann Perfrement (1772–1858). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Rhamadeg, Norwich.

Priododd y weddw Mary Clarke yn 1840.

Bu farw Borrow yn Lowestoft, Suffolk, ar 26 Gorffennaf 1881.

## Llyfryddiaeth
### Gweithiau Borrow
**The Zincali* (1841)
**The Bible in Spain* (1843)
**Lavengro* (1851)
**Romany Rye* (1857)
**Wild Wales* (1862)
**Romano Lavo-lil* (1874)

### Astudiaethau
*W.I. Knapp: *Life, writings and correspondence of George Borrow* (1899)
*T.H. Darlow (gol.): *Letters of George Borrow to the British and Foreign Bible Society* (1911)
*H. Jenkins: *The Life of George Borrow* (1924)
*M.D. Armstrong: *George Borrow* (1950)
*M. Collie: *George Borrow, eccentric* (1982)

## Dolennau allanol
### Project Gutenberg
* Cofiant George Borrow, gan Edward Thomas (1912)
* George Borrow and His Circle (1913) gan Clement King Shorter
*Cymdeithas George Borrow 


Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1881
Categori:Amlieithyddion
Categori:Cyfieithwyr y Beibl
Categori:Cyfieithwyr o Loegr
Categori:Ieithyddion o Loegr
Categori:Llenorion taith y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Norfolk
Categori:Pobl fu farw yn Suffolk
Categori:Ysgolheigion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Loegr
Megan Hughes

Seiclwraig rasio o Gymru yw **Megan Hughes** (enw priod *Megan Bäckstedt*, ganwyd 5 Ionawr 1977). Cynyrchiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn Kuala Lumpur, Maleisia, yn 1998 yn y Ras Ffordd a'r Ras Bwyntiau lle gorffennodd yn 5ed.

Erbyn hyn mae'n briod i'r seiclwr proffesiynol o Sweden, Magnus Bäckstedt ac yn byw yn Llanharan ger Llanilltud Fawr, Bro Morgannwg. Er iddi gael lle ar dîm WCPP (*World Class Performance Plan*) Prydain yn 2001 bu raid iddi ymddeol oherwydd anhawster byw ac ymarfer yn Ffrainc wedi iddi briodi.

## Canlyniadau

;1995
:2il Pencapwriaeth Cenedlaethol Trac Merched, Treial Amser 500 metr
:3ydd Pencampwriaethau Trac Iau y Byd, Sbrint
;1996
:1af Cam 6, Tour du Finistère, Ffrainc
:2il Pencapwriaeth Cenedlaethol Trac Merched, Treial Amser 500 metr
;1998
:1af 22px Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
:5ed Ras Bwyntiau, Gemau'r Gymanwlad

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Maria Lawrence

Seiclwraig rasio o Loegr oedd **Maria Lawrence** (ganwyd 20 Medi 1970). Cynyrchiolodd Loegr yn Ras Bwyntiau, Treial Amser a Ras Ffordd Ngemau'r Gymanwlad yn 1994 ac yn Ras Ffordd Gemau'r Gymanwlad yn 1998. Cynyrchiolodd Brydain yn Ras Bwyntiau'r Gemau Olympaidd yn Atlanta, Georgia  yn 1996.

Mae'n briod i'r seiclwr Olympaidd arall, Dominic Sweeney.

## Canlyniadau

;1994
:3ydd Treial Amser, Gemau'r Gymanwlad
;1996
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
;1997
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Marie Purvis

Seiclwraig rasio o Ynys Manaw oedd **Marie Purvis** (ganwyd 24 Medi 1961). Cynrychiolodd Ynys Manaw yn Ras Ffordd Ngemau'r Gymanwlad yn 1990 ac yn 1994. Cynyrchiolodd Brydain yn Ras Ffordd y Gemau Olympaidd yn Barcelona, Sbaen yn 1992 ac eto yn Atlanta, Georgia yn 1996.

## Canlyniadau

;1990
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
;1991
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 50 milltir Merched, Prydain
;1992
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
;1993
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 25 milltir Merched, Prydain
;1994
:1af Ras 2 ddiwrnod TQ, Gogledd Iwerddon
:4ydd Ras Ffordd, Gemau'r Gymanwlad
;1995
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Seiclwyr o Ynys Manaw
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ynys Manaw
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ynys Manaw
Afon Cuch

Mae **Afon Cuch** (llurguniad Saesneg: *Cych*) yn afon yn ne-orllewin Cymru sy'n ymuno ag afon Teifi tua 4 milltir i'r gorllewin o Gastell Newydd Emlyn. Mae hi'n dynodi'r ffin rhwng gogledd Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Ei hyd yw tua 8 milltir.

## Cwrs
Tardda afon Cuch yn y bryniau tua hanner ffordd rhwng Crymych (Sir Benfro) a Chynwyl Elfed (Sir Gâr). Mae dwy ffrwd, afon Sylgen ac afon Barddu, yn cyfuno yng Nghwmorgan i ffurfio afon Cuch. Rhed yr afon ar gwrs gogledd-orllewinol yn bennaf. Ar ôl hanner milltir daw ffrwd fechan afon Mamog i mewn o'r dwyrain, ger Capel Iwan. Mae'r afon yn llifo trwy gwm cul coediog rhwng y bryniau gan ffurfio Glyn Cuch (neu Cwm Cuch). Yn ystod ei chwrs trwy'r glyn mae sawl ffrwd arall megis afon Pedran ac afon Dulas, o'r gorllewin, yn ymuno ag afon Cuch. Daw allan o Lyn Cuch i Ddyffryn Teifi ger pentref bychan Abercych, lle ceir rhyd hynafol, ac ar ôl tua hanner milltir mae'n ymuno ag afon Teifi sy'n llifo i Fae Ceredigion ar ôl 6 milltir, ger Aberteifi.

## Traddodiad a hanes
[200px|bawd|Pwyll yn hela yng Nglyn Cuch - yn y cefndir mae [Arawn, sydd wedi gosod ei gwn ar y carw (engrafiad yng nghyfieithiad Charlotte Guest o'r Mabinogion (ail argraffiad, 1877)]]
Mae gan Lyn Cuch le arbennig ym mytholeg Cymru fel lleoliad hela Pwyll Pendefig Dyfed yn y gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi:

:Pwyll, Pendefig Dyfed, a oedd yn arglwydd ar saith cantref Dyfed. A threiglwaith ydd oedd yn Arberth, prif lys iddo, a dyfod yn ei fryd ac yn ei feddwl fyned i hela. Sef cyfair o'i gyfoeth (*gwlad*) a fynnai i hela, Glyn Cuch.
:(*Pedair Cainc y Mabinogi*, llinellau agoriadol 'Pwyll Pendefig Dyfed', mewn orgraff ddiweddar)

Yna, wrth hela a'i gŵn yng Nglyn Cuch, mae Pwyll yn cyfarfod ag Arawn, brenin Annwn, ac mae cylch chwedlau'r Pedair Cainc yn dechrau.

Yn yr Oesoedd Canol, dynodai afon Cuch y ffin rhwng dau gwmwd cantref Emlyn, sef Emlyn Uwch Cuch ac Emlyn Is Cuch.

## Cyfeiriadau
Cuch
Cuch
Cuch
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Llyn Conglog Mawr

Llyn  yng Ngwynedd yw **Llyn Conglog Mawr**. Saif i'r dwyrain o bentref Trawsfynydd a chaer Rufeinig Tomen y Mur ac i'r gogledd o'r briffordd A4212, 1,400 troedfedd uwch lefel y môr. Mae Afon Prysor yn tarddu o'r llyn. Gerllaw Llyn Conglog Mawr, sydd ag arwynebedd o 8 acer, mae llyn llai Llyn Conglog Bach.

Ceir pysgota am frithyll yn y llyn. Rhyw filltir i lawr yr afon mae hen gloddfa aur Arenig.

250px|bawd|dim|Llyn Conglog Mawr

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Conglog Mawr
Categori:Trawsfynydd
Ceris Gilfillan

Seiclwraig rasio o Malvern yn Lloegr ydy **Ceris Gilfillan** (ganwyd 3 Ionawr 1980 Rugby, Lloegr). Roedd Ceris yn cystadlu mewn triathlon ar dîm Prydain cyn newid i arbenigo mewn seiclo.

Cystadlodd dros Loegr yng Ngemau'r Gymanwlad yn Kuala Lumpur, Maleisia, yn 1998. Cafodd le ar dîm WCPP (*World Class Performance Plan*) Prydain yn 2001 a bu'n byw ac ymarfer yn Ffrainc, a llwyddodd i gyrraedd safle 16 yn rheng merched seiclo'r byd. Cynrychiolodd Brydain yng Ngemau Olympaidd 2002 yn Sydney, Awstralia.

Ymddeolodd Ceris o rasio yn 2003, er iddi treulio'r ddwy flynedd cyn hynny yn ymarfer tuag at Emau Olympaidd yr Haf Athen 2004.

## Canlyniadau

;1997
:2il Pencampwriaethau Iau Ewropeaidd, Duathlon
;1998
:1af 22px Pencampwriaeth Cenedlaethol Treial Amser Merched, Prydain
;1999
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
:3ydd Pencampwriaethau Ewropeaidd o dan 23, Treial Amser
;2000
:1af 22px Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
:1af Ras 5 diwrnod, Grand Prix Feminin International du Quebec
::2il Cam 4, Grand Prix Feminin International du Quebec
::3ydd Cam 3, Grand Prix Feminin International du Quebec
:3ydd Ronde van Drenthe
;2001
:1af Cystadleuaeth Reidiwr Ifanc Gorau, Hewlett Packard Women's Challenge, Idaho
:2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
:4ydd Tour of Majorca, Sbaen
:5ed Ras Cwpan y Byd, Fleche Wallace, Gwlad Belg
:5ed Ras Cwpan y Byd, Montreal, Canada

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Seiclwyr o Loegr
Abercuch

Pentref bychan  yng nghymuned Maenordeifi, Sir Benfro, Cymru, yw **Aber-cuch** (hefyd **Abercuch** neu **Abercych**). Saif yng ngogledd-ddwyrain y sir, ar lannau gorllewinol Afon Cuch ar ymyl ddeheuol Dyffryn Teifi, tua hanner ffordd rhwng Castell Newydd Emlyn i'r dwyrain ac Aberteifi i'r gorllewin.

Daw Afon Cuch allan o Lyn Cuch i Ddyffryn Teifi ger y pentref, lle ceir rhyd hynafol, ac ar ôl tua hanner milltir mae'n ymuno ag afon Teifi sy'n llifo i Fae Ceredigion ar ôl chwe milltir, ger Aberteifi.

Mae'r pentref yn gorwedd ar hyd lôn sy'n rhedeg rhwng amlwd cyfagos Penrhiw i bentref Llechryd ar lan afon Teifi.

## Cyfeiriadau
Categori:Maenordeifi
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Llyn y Garn

Llyn  yng Ngwynedd yw **Llyn y Garn**. Saif i'r dwyrain o bentref Trawsfynydd a chaer Rufeinig Tomen y Mur ac i'r gogledd o'r briffordd A4212, 1,448 troedfedd uwch lefel y môr a chydag arwynebedd o 22 acer.

Mae copa Y Garn (474 m) fymryn i'r gorllewin o'r llyn, ac Afon Prysor ychydig i'r de, i lawr llethr serth. Gerllaw mae castell mwnt a beili Castell Prysor, ac ychydig i'r gogledd mae Llyn Conglog Mawr.

Ceir pysgota am ddraenogiaid a phenhwyad yn y llyn. Gerllaw'r llyn mae hen gloddfa aur Moel y Croesau.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Garn
Categori:Trawsfynydd
Archwilio (rhywioldeb a rhywedd)

Y broses o rywun yn ystyried ei gyfeiriadedd rhywiol a/neu ei hunaniaeth rhywedd yw **archwilio**.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* ''Questioning Sexuality Through the Q's* , Irene Monroe, *A Globe of Witness*
* *The Monitor'', cyhoeddiad gan yr Asiantaeth Seicoleg Americanaidd sy'n crybwyll y term

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol
Categori:Geirfa LHDT
Categori:Trawsrywedd
Steve Cummings

Seiclwr proffesiynol o Loegr ydy **Steve Cummings** (ganwyd 19 Mawrth 1981, Cilgwri, Glannau Merswy).

## Canlyniadau

;1996/1997
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser 10 milltir Odan 16 Prydain

;1998/1999
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser 10 milltir Iau Prydain

;1999
:1af Ras Goffa Eddie Soens
:1af Tour of the Peaks (Ras Iau)
:1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Iau Prydain

;2001
:2il Pencampwriaethau Trac y Byd, Pursuit Tîm

;2002
:2il Pursuit Tîm, Gemau'r Gymanwlad
:3ydd Pencampwriaethau Trac y Byd, Pursuit Tîm

2003:
:1af Grand Prix Saint Jean de Monts, Ffrainc
:1af Hennyeres, Gwlad Belg
:2il Cymal Cwpan y Byd Mecsico, Pursuit Tîm

;2004
:1af Grand Prix Otley
:1af Ras 2 ddiwrnod Merswy
:2il Pursuit Tîm, Gemau Olympaidd

;2005
:1af 22px Pencampwriaethau Trac y Byd, Pursuit Tîm

;2006
:1af Pursuit Tîm, Gemau'r Gymanwlad

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Proffil ar British Cycling  3 Mawrth 2005

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1981
Llechryd

[200px|bawd|Yr hen bont ar [afon Teifi, Llechryd]]
bawd|Pentref Llechryd a'r bont

Pentref yng nghymuned Llangoedmor, Ceredigion, yw **Llechryd**, a leolir tua 4.8 km i'r de-ddwyrain o Aberteifi.

Saif y pentref ar lan ogleddol Afon Teifi ar lôn yr A484 rhwng Castell Newydd Emlyn ac Aberteifi. Ceir pont ar afon Teifi yn y pentref sy'n dwyn y ffordd i Gilgerran ac Abercuch ar y lan ddeheuol.

Llai na milltir i'r dwyrain o Lechryd ceir safle hen blas Maenordeifi (Manordeifi). Glanarberth yw'r enw ar ran o'r pentref, sy'n dwyn cysylltiad ag Arberth (safle llys Pwyll yng nghainc gyntaf y Mabinogi).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o Lechryd 
* John Jenkin (Ioan Siengcin) (1716-1793), bardd

## Gweler hefyd
*Brwydr Pont Llechryd

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llangoedmor
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Mandy Jones

Seiclwraig rasio o Loegr oedd **Mandy Jones** (ganwyd 1962, Rochdale, Swydd Gaerhirfryn). Hi oedd Pencampwr y Byd, Ras Ffordd Merched yn 1982. Enillodd y Bidlake Memorial Prize a daeth yn ail i Wendy Norman yng Ngwobrau Chwaraeon ''Scottish Journalists' Association'' yr un flwyddyn.

## Canlyniadau

;1979
:1af 22px Pencapwriaeth Cenedlaethol Treial Amser 10 milltir Merched, Prydain
;1980
:3ydd Pencampwriaethau'r Byd, Ras Ffordd Merched
;1981
:1af 22px Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
;1982
:1af 22px Pencampwriaethau'r Byd, Ras Ffordd Merched
;1983
:1af 22px Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Lisa Brambani

Cyn-seiclwraig rasio o Hartshead, Swydd Efrog ydy **Lisa Brambani** (ganwyd 18 Awst 1967). Cynrychiolodd Loegr yn Ras Ffordd Ngemau'r Gymanwlad yn Auckland, Seland Newydd yn1990 gan ennill y fedal arian. Cynyrchiolodd Brydain yn Ras Scratch Gemau Olympaidd yn Seoul, Korea  yn 1988.

## Canlyniadau

;1985
:2il Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
;1986
:1af 22px Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
;1987
:1af 22px Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
;1988
:1af 22px Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
:3ydd Tour de l'Aude Cycliste Feminin, Ffrainc
;1989
:1af 22px Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
:1af International HP Women's Challenge, Idaho
;1990
:2il Ras Ffordd, Gemau'r Gymanwlad
:3ydd International HP Women's Challenge, Idaho

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Sion Jones

Seiclwr rasio o Gymru ydy **Sion Jones** (ganed 28 Tachwedd 1979, Llanelwy, Sir Ddinbych). Cynrychiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad 1998  Mae hefyd wedi cynyrchioli Prydain mewn rasys rhyngwladol megis 'Tour of Tasmania', Awstralia.

## Canlyniadau

;1998
:4ydd Pursuit Tîm, 4m28.664, Gemau'r Gymanwlad (gyda Paul Sheppard, Alun Owen & Huw Pritchard)

;2000
:1af 22px Pencapwriaeth Cenedlaethol Dringo Allt Prydain
;2006
:1af 22px Pencapwriaeth Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch 20km

## Cyfeiriadau
Seiclwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1981
Reg Braddick

Seiclwr rasio [o Gaerdydd oedd **Reg Braddick**, (ganwyd Reginald Kenneth Braddick) (4 Awst 1913 – Rhagfyr 1999). Cynrychiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad 1938 yn Sydney, Awstralia.

Dechreuodd ei ddiddordeb mewn seiclo tra'n gweithio fel bachgen dosbarthu cig yng Nghaerdydd. Agorodd siop 'Reg Braddick Cycles' ar stryd Broadway, y Rhath, Caerdydd yn 1945, ac yn y fflat uwchben y siop hwnnw cafodd y syniad o ddechrau clwb 'Cardiff Ajax CC'. Mae nifer o seiclwyr llwyddiannus wedi dechrau'r daith yng nghlwb Cardiff Ajax megis Sally Hodge a Nicole Cooke.

## Canlyniadau

;1944
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd yr NCU

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1999
Maelienydd

Roedd **Maelienydd** (sillafiad amgen: **Maeliennydd**) yn gantref ac arglwyddiaeth yn nwyrain canolbarth Cymru, a oedd yn cynnwys yr ardal sy'n gorwedd rhwng afon Ieithon yn y gorllewin a Fforest Faesyfed ar y ffin â Lloegr yn y dwyrain. Mae'r ardal, sy'n fryniog yn bennaf, yn rhan o Bowys heddiw.

## Daearyddiaeth
I'r dwyrain ffiniai Maelienydd â Swydd Henffordd yn Lloegr, i'r de â chantref Elfael, i'r gorllewin â chwmwd Gwerthrynion, ac i'r gogledd â chantref Arwystli ym Mhowys a chwmwd Ceri. Roedd yn cael ei gyfrif yn rhan o'r rhanbarth ganoloesol Rhwng Gwy a Hafren, sy'n gorwedd rhwng teyrnas Powys i'r gogledd a Brycheiniog i'r de.

Rhywbryd yn ystod yr Oesoedd Canol, cafodd Maelienydd ei rannu yn dri chwmwd, sef :
*Buddugre
*Dinieithon
*Rhiwlallt

Cynllo oedd nawddsant Maelienydd, gydag eglwys gysegredig iddo yn Llanbister. Cefnllys oedd prif ganolfan y cantref. Yn ddiweddarach codwyd Abaty Cwm Hir gan y Sistersiaid yn nwyrain y cantref.

## Hanes
Mae'n bosibl fod Maelienydd yn fân deyrnas neu arglwyddiaeth annibynnol yn y Gymru gynnar a ymestynnai'n bellach i'r de na'r cantref canoloesol, gan gynnwys felly yr ardal ger Llanfair-ym-Muallt heddiw yn ei thiriogaeth. Ychydig iawn a wyddys am ei hanes cynnar.

Daeth Maelienydd yn ardal o bwys strategol mawr ar ôl dyfodiad y Normaniaid, oherwydd ei lleoliad. Mae'n ymddangos ei bod dan reolaeth Normanaidd erbyn 1093, pan godwyd Castell Cymaron ond yn y 12g daeth yn ardal yr ymladdwyd drosti gan arglwyddi Cymreig lleol, yn enwedig Cadwallon ap Madog, a'r Mortimeriaid grymus. Yn 1179 lladdwyd Cadwallon gan rhai o ddeiliaid Roger Mortimer wrth iddo ddychwelyd i Bowys ar ôl ymweld â llys Harri II o Loegr. Gan fod Cadwallon yn ddeiliad i'r brenin mewn enw, carcharwyd Roger Mortimer gan y brenin, a geisiai danseilio grym arglwyddi Normanaidd annibynnol y Mers, ac etifeddwyd Maelienydd gan fab Cadwallon, Maelgwn ap Cadwallon. Pan ryddhawyd Roger Mortimer o'r carchar cipiodd ran helaeth yr arglwyddiaeth, ond yn ddiweddarach llwyddodd Maelgwn i adfer ei feddiant gyda chymorth Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth. Ar ôl marwolaeth Rhys cipiwyd y diriogaeth gan y Mortimeriaid eto.

Parhaodd yr ymgiprys am reolaeth ar Faelienydd yn y 13g, pan ddaeth yn llwyfan i frwydro rhwng lluoedd brenin Lloegr a Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd o Wynedd. Yn y cyfnod hwnnw bu cryn ymladd am sawl castell ym Maelienydd, yn cynnwys Castell Cefnllys a Chymaron.

Credir fod un o'r prif fersiynau o'r Cyfreithiau Cymreig, fersiwn Cyfnerth, gael ei llunio ym Maelienydd pan fu dan ddylanwad Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth yn ail hanner y 12g.

Ar ôl cwymp Cymru annibynnol yn 1283, Maelienydd oedd un o ddau gantref a unwyd i ffurfio Sir Faesyfed. Hyd heddiw mae Maelienydd yn enw ar yr ardal.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau 
*R.R. Davies, *Conquest, coexistence and change: Wales 1063 - 1415* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1987)
*W. H. Howse, *Radnorshire* (E. J. Thurston, 1949)
*J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Craiglyn Dyfi

Llyn ar lethrau dwyreiniol Aran Fawddwy yng Ngwynedd yw **Craiglyn Dyfi** neu **Creiglyn Dyfi**. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 15 acer, mewn cwm 1,905 troedfedd uwch lefel y môr. Mae'r nant sy'n llifo ohono yn dwyn yr enw Llaethnant, sy'n llifo tua'r dwyrain ac yn ymuno â nentydd eraill i ffurfio Afon Dyfi.

Ceir nifer o draddodiadau am y llyn, yn cynnwys un am gawr oedd yn byw yn yr ardal ac a oedd yn ymlochi yn y llyn bob Calan Haf i sicrhau ieuenctid tragwyddol. Roedd hefyd gysylltiadau a'r Tylwyth Teg.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Craiglyn Dyfi
Dargludiad

Gall **dargludiad** gyfeirio at fwy nac un peth:

* Dargludiad gwres
** Dargludydd thermol, sylwedd sydd yn gadael i egni gwres teithio trwyddo
* Dargludiad trydan
**  Dargludydd trydanol, sylwedd sydd yn gadael i egni trydanol teithio trwyddo
Don Skene

Seiclwr rasio o Gymru oedd **Donald "Don" J. C. Skene** (ganwyd 5 Chwefror 1936, Caerdydd). Cynyrchiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad sawl gwaith, y tro cyntaf ym 1954 yn y Ras Scratch 10milltir, y Kilo a'r Ras Ffordd (100&nbsp;km); eto ym 1958 yn y Ras Scratch 10&nbsp;km, y Kilo a'r Sbrint; ac y tro olaf ym 1962 gan gystadlu unwith eto yn y Ras Scratch 10&nbsp;km, y Kilo a'u Sbrint. Reidiodd mewn rasus rhyngwladol dros Dîm Cenedlaethol yr R.A.F. a Phrydain Fawr yn Ne Affrica, Guiana yn Ne America ac ar y cyfandir.

Dechreuodd rasio yn 15 oed gan ymuno â'r *Tigers Cycling Club*, ac yn 16 oed yn 1952, agorodd siop feics fechan ar Allt Rhymni, Ffordd Casnewydd, Caerdydd. Rhedodd y busnes am 53 mlynedd cyn pasio'r rheolaeth ymlaen i'w ferch Liane a'i fab, Jon, yn 2005. Mae'r siop yn cefnogi tîm seiclo *Team Skene*. Mae Don wedi ymddeol i fyw yn Florida yn yr Unol Daleithiau.

## Canlyniadau

;1954
:3ydd Ras Scratch 10 milltir, Gemau'r Gymanwlad
;1958
:3ydd Ras Scratch 10 milltir, Gemau'r Gymanwlad

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Don Skene Cycles

Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1936
Cath Swinnerton

Seiclwraig rasio o Loegr oedd **Cath Swinnerton** (ganwyd 18 Awst 1967). Cynrychiolodd Brydain yn Ras Scratch Gemau Olympaidd yn Los Angeles yn 1984.

## Canlyniadau

;1975
:3ydd Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
;1977
:1af 22px Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
;1979
:2il Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
;1981
:3ydd Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
;1982
:2il Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
;1984
:1af 22px Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Fwlcan

**Fwlcan** (Lladin: *Volcanus* neu *Vulcanus*) yw duw Eidalaidd tân a chrefft y gof ym mytholeg Rhufain. Fe'i uniaethir â'r duw Hephaestus ym mytholeg Roeg.

Categori:Duwiau
Categori:Mytholeg Rufeinig
Ben Swift

Seiclwr proffesiynol trac a ffordd o Rotherham, Lloegr, ydy **Ben Swift** (ganwyd 5 Tachwedd 1987, Swydd Northampton). Trodd yn broffesiynol ym mis Awst 2007 gan ymuno â Barloworld fel hyfforddedig. Ef yw llywydd clwb seiclo 'Mossley CRT'.

## Canlyniadau

;2004
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Bwyntiau (Categori Iau)
:3ydd Ras Bwyntiau, Gemau'r Gymanwlad Iau
:4ydd Ras Ffordd, Gemau'r Gymanwlad Iau
;2005
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch (Categori Iau)
:1af Madison Iau, 2 ddiwrnod, Rotterdam
:1af Madison Odan 23, 3 diwrnod, Dortmund
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Madison (gyda Matthew Rowe)
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit (Categori Iau)
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch (Hyn)
;2006
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit Tîm
;2007
:1af 22px Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd (Track Cottbus), Pursuit Tîm (Odan 23)
:1af Cam olaf, Giro delle Regioni
:1af Brenin y Mynyddoedd, Tour of Britain
:1af Milan-Busseto
:3ydd Cymal 4 Cwpan y Byd, Manceinion, Pursuit Tîm (gyda Andy Tennant, Jonathan Bellis a Steven Burke)
:4ydd Cymal 4 Cwpan y Byd, Manceinion, Madison (gyda Jonathan Bellis)
:4ydd GP della Liberazione
:5ed Pencampwriaeth Ras Ffordd Ewropeaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Seiclwyr o Loegr
Colera

bawd|dde|400 px|Ardaloedd lle ceir colera
Haint a achosir gan y bacteriwm *Vibrio cholerae* yw **Colera** neu **Y geri marwol**. Fel arfer, trosglwyddir yr haint trwy yfed dŵr amhur, er y gall gael ei drosglwyddo gan fwyd hefyd.

Mae'r bacteriwm *Vibrio cholerae* yn cynhyrchu tocsin sy'n effeithio ar yr epitheliwm ar wyneb mewnol y coluddion. Mae hyn yn arwain at ddeiaria difrifol, sy'n arwain at farwolaeth trwy golli dŵr o'r corff. Gellir atal yr afiechyd i raddau helaeth trwy sicrhau cyflenwad o ddŵr glan.

Roedd yr haint yn wreiddiol yn India, a lledodd ar hyd llwybrau masnach i Rwsia ac yna i orllewin Ewrop. Cafwyd nifer o ymosodiadau o'r haint yn Ewrop yn ynstod y 19g, gyda miloedd yn marw. Er enghraifft yn haint 1832, by farw 20,000 ym Mharis a 6,536 yn Llundain. Effeithiwyd ar y ddwy ddinas yma eto yn 1849, gyda 14,137 yn marw yn Llundain; bu farw 5,308 yn Lerpwl yr un flwyddyn. Lledodd i'r Unol Daleithiau yr un flwyddyn, ac ymhlith y rhai a fu farw roedd yr Arlywydd, James K. Polk. Bu farw 10,738 yn Llundain yn 1853-4 a 3,500 (5.5% o'r boblogaeth) yn Chicago yn 1854. Y tro diwethaf i nifer fawr o bobl farw o'r haint yn Ewrop oedd 1892, pan fu farw 8,600 yn Hamburg. Mae'r haint yn parhau i fod broblem ddifrifol mewn rhannau o'r trydydd byd.

## Pobl enwog fu farw o'r colera 
* Pyotr Ilyich Tchaikovsky, cyfansoddwr
* James K. Polk, arlywydd yr Unol Daleithiau
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel, athronydd
* Carl von Clausewitz
* August von Gneisenau
* Ando Hiroshige, arlunydd
* Alexandre Dumas
* Charles X, brenin Ffrainc
* Muhammad Ahmad al-Mahdi

Categori:Afiechyd
Categori:Clefydau heintus
147

1g - **2g** - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - **140au** - 150au 160au 170au 180au 190au 
142 143 144 145 146 - **147** - 148 149 150 151 152 

----

## Digwyddiadau 
*Yr ymerawdwr Antoninus Pius yn rhoi pwerau ymerodrol i Marcus Aurelius
*Gŵyl i ddathlu 900 mlwyddiant sefydlu dinas Rhufain

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Vologases III, brenin Parthia
*Xu Shen, awdur y geiriadur *Shuowen Jiezi*

Categori:147
Jonathan Bellis

Seiclwr rasio o Ynys Manaw ydy **Jonathan Bellis** (ganwyd 16 Awst 1988, Ynys Manaw). Cynyrchiolodd Ynys Manaw yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006.

## Canlyniadau

;2005
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit Tîm (**Categori Hyn**)
:4ydd 'Junior Tour of Wales'
::1af Cam 4, 'Junior Tour of Wales'

;2006
:1af 22px Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Pursuit Tîm (Categori Iau)
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit (yn gyfartal gyda Steven Burke) (Categori Iau)
:2il Pencampwriaethau Trac y Byd, Ras Bwyntiau (Categori Iau)
:3ydd Pencampwriaethau Trac y Byd, Pursuit Tîm (Categori Iau)
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit Tîm (**Categori Hyn**)
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch (Categori Iau)
:8fed 'Junior Tour of Wales'
::1af Cam 4, 'Junior Tour of Wales'
::2il Cam 3, 'Junior Tour of Wales'
::4ydd Cam 1, 'Junior Tour of Wales'

;2007
:1af 22px Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Ras Bwyntiau (Odan 23)
:1af 22px Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Ras Scratch (Odan 23)
:1af Cymal Cwpan UIV (Union Internationale des Vélodromes) Amsterdam (Madison gyda Ross Sander)
:3ydd Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI (Odan 23)
:3ydd Pencampwriaethau Trac y Byd, Pursuit (3km)
:3ydd Cymal 4 Cwpan y Byd, Manceinion, Pursuit Tîm (gyda Andy Tennant, Ben Swift a Steven Burke)
:4ydd Cymal 4 Cwpan y Byd, Manceinion, Madison (gyda Ben Swift)
:35ed Tour of Britain
::7fed Cam 4, Rotherham - Bradford, Tour of Britain

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Cyfweliad ar British Cycling 14 Tachwedd 2006

Categori:Seiclwyr o Ynys Manaw
Categori:Genedigaethau 1988
Ross Reid

Seiclwr rasio o Gymru o Llanhari, Bro Morgannwg ydy **Ross Reid** (**Ross Sander** gynt) (ganwyd 21 Awst 1987). Cynrychiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad Iau yn 2004. Torodd ei arddwn tra'n cystadlu yn rownd derfynol y Pursuit Tîm drost Brydain ym Mhencampwriathau Trac Iau y Byd yn 2005, enillodd y tîm fedal arian gan golli allan ar yr aur i Seland Newydd oherwydd y ddamwain. Cynrychiolodd Gymru unwaith eto yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006 gan gystadlu yn Ras Scratch 20&nbsp;km a 40&nbsp;km. Mae Ross eisoes yn byw ac yn ddinesydd o'r Unol Daleithiau. Bydd yn aelod o dîm Rapha-Condor-Recycling.co.uk ar gyfer tymor rasio 2008.

### Canlyniadau

;2003
:1af Ras Ffordd Clwb Beicio Ystwyth

;2004
:1af 22px Pencampwriaethau Trac Cymru, Kilo (Categori Iau)
:1af 22px Pencampwriaethau Trac Cymru, Pursuit (3km) (Categori Iau)
:2il Pencampwriaethau Trac Prydeinig, Pursuit Tîm, (gyda Geraint Thomas, Ian Stennard a Ben Swift)
:2il Pencampwriaethau Trac Cymru, Ras Bwyntiau 25km
:5ed Kilo, Gemau'r Gymanwlad Iau

;2005
:3ydd Ras Ffordd Clwb Beicio Ystwyth

;2007
:1af Cymal Cwpan UIV (Union Internationale des Vélodromes) Amsterdam (Madison gyda Jonathan Bellis)

## Cyfeiriadau
* http://www.britishcycling.org.uk/ Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1987
Keith Jones

Seiclwr rasio Cymreig ydy **Keith Jones** (ganwyd **Ian Keith Jones** 1959). Cynyrchiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad 1982 ac 1986. Mae wedi ennill y llysenw *The Viking* oherwydd ei wallt hir anarferol a wisgai mewn cynffon.

## Canlyniadau

;2000
:2il Pecampwriaethau Trac Meistr y Byd, ? (Categori Dynion 40-44 oed)
;2002
:5ed Pecampwriaethau Trac Meistr y Byd, Ras Bwyntiau (Categori Dynion 40-44 oed)
;2005
:5ed Pecampwriaethau Trac Meistr y Byd, Ras Bwyntiau (Categori Dynion 45-49 oed)
;2006
:3ydd Pecampwriaethau Trac Meistr y Byd, Ras Bwyntiau (Categori Dynion 45-49 oed)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Seiclwyr o Gymru
Rhyd

[270px|bawd|Rhyd ar y ffordd rhwng [Y Mwynglawdd (Minera) a Llangollen]]
[270px|bawd|Rhyd ddi-enw ar hen lwybr ger [Tal y Fan, Eryri]]

:''Mae hon yn erthygl ar y nodwedd ddaearyddol. Am ddefnydd arall o'r gair, gweler Rhyd (gwahaniaethu).''

Lle bas mewn afon, ffrwd, neu gorff arall o ddŵr, y gellir ei groesi ar droed neu ar geffyl ac ati yw **rhyd**.
Yn yr amser cyn i bontydd ddod yn gyffredin y rhyd oedd y man croesi arferol ar afonydd, yn arbennig yn achos afonydd llai a ffrydiau (defnyddio cwch i'w croesi oedd y dewis arall). Mewn mannau lle oedd y dŵr yn fwy dyfn ceir cerrig llam weithiau. Mae lleoliad rhydau yn gymorth mawr wrth geisio olrhain hen ffyrdd a llwybrau cynhanesyddol.

Oherwydd eu bod yn fannau strategol pwysig, mae rhydau yn cael eu cysylltu â brywdrau mewn hanes sawl gwlad. Yn llenyddiaeth y gwledydd Celtaidd mae cael arwyr yn ymladd mewn rhyd neu'n agos iddi yn olygfa gyffredin, yn enwedig yn achos llenyddiaeth Wyddeleg. Mae gan rai o rydau Cymru arwyddocád arbennig yn nhraddodiad y canu darogan a'r brudiau fel lleoedd a gysylltir â brwydrau tyngedfennol.

Mae *rhyd* yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd yng Nghymru, sy'n adlewyrchu ei bwysigrwydd ym mywyd y wlad. Fel enghreifftiau gellid enwi Rhydaman a Rhydcymerau yn y de, Rhyd Ddu yn Eryri, ac ati. Yn aml roedd llwybrau o bentref i bentref yn defnyddio rhydau. Gellir gweld rhai o'r rhydau llai hyn wrth gerdded yn y bryniau.

Gorweddai rhai rhydau ar ffyrdd y porthmyn ac fe'i defnyddid i gael gyrroedd o wartheg dros afon. Ceir enghreifftiau o bentrefi a dyfodd yn ymyl rhydau gyda thafarnau a chyfleusterau eraill ar gyfer y porthmyn.

## Gweler hefyd
*Cerrig llam
*Sarn

Categori:Tramwyfeydd, llwybrau, a ffyrdd
Cemais

Gallai **Cemais** gyfeirio at un o sawl lle:

Un o ddau gantref o'r enw yn yr Oesoedd Canol:
*Cemais (cantref ym Môn)
*Cemais (cantref yn Nyfed)

Amrywiad ar ffurf enw pentrefi:
*Cemaes, Môn
*Cemais, Powys

;Gweler hefyd
*Cemmaes (gwahaniaethu)
Baner Ewrop

de|200px|bawd|Baner Ewrop
[bawd|dde|Baner Ewrop, [Leeds.]]
Mae **Baner Ewrop** yn cynnwys cylch o ddeuddeg seren aur ar gefndir glas. Mae'n fwyaf cysylltiedig â'r Undeb Ewropeaidd (UE), gynt y Cymunedau Ewropeaidd, a fabwysiadodd y faner yn y 1980au. Er hynny, fe'i mabwysiadwyd yn gyntaf gan Gyngor Ewrop, a grëodd hi ym 1955.

Sefydliadau ar wahân ydy'r UE a Chyngor Ewrop; mae gan yr UE 27 o aelodau, tra bod gan Gyngor Ewrop 47 o aelodau a 5 sylwedydd, sy'n cynnwys nid yn unig y 27 o aelodau o'r UE, ond bron holl wledydd Ewrop ac eithrio Belarws, Casachstan a Dinas y Fatican. Pan fabwysiadwyd y faner gan Gyngor Ewrop, roedd i fod i gynrychioli nid yn unig y Cyngor ei hun, ond Ewrop gyfan.

## Dolenni allanol 
* Gwybodaeth o wefan Cyngor Ewrop ynglŷn â Baner Ewrop

Categori:Ewrop
Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Emlyn Is Cuch

Un o ddau gwmwd yng nghantref Emlyn, yn nheyrnas Dyfed, oedd **Emlyn Is Cuch**. (Y llall oedd Emlyn Uwch Cuch.) Roedd yn gwmwd o fryniau isel, coedwigoedd a chymoedd. Heddiw mae ei diriogaeth yn gorwedd yn Sir Benfro. 

bawd|canol|400px|Cwmwd Emlyn Is Cuch yng nghantref Emlyn (gwyrdd tywyll), i'r gorllewin o gwmwd Emlyn Uwch Cuch

Roedd afon Cuch yn dynodi'r ffin rhwng Emlyn Is Cuch a'r ail gwmwd, Emlyn Uwch Cuch. I'r gogledd ffiniai Emlyn Is Cuch â chwmwd Is Coed, cantref Is Aeron, gydag afon Teifi yn ffin naturiol rhyngddynt. I'r de ffiniai â chwmwd Elfed, cantref Gwarthaf, ac i'r gorllewin â chantref Cemais.

Ni wyddys nemor ddim am hanes cynnar y cwmwd. Ar y dechrau bu'n rhan o deyrnas Dyfed ac wedyn Deheubarth. Fe'i meddianwyd gan y Normaniaid yn y 12g a daeth yn rhan o diriogaeth Normanaidd y De, a oedd yn estyniad o'r Mers. Codwyd Castell Cilgerran gan y Normaniaid yng ngogledd y cwmwd i warchod afon Teifi. Roedd y cwmwd yn cynnwys y plwyfi Bridell, Cilgerran, Clydau, Capel Colman, Llanfihangel Penbedw, Manordeifi a Penrydd, a rhan orllewinol Cilrhedyn

Yn ddiweddarach creuwyd "cantref" (*hundred*) **Cilgerran** dan y Deddfau Uno yn 1536, seiliedig ar diriogaeth yr hen gantref. Fe'i rheolwyd o fwrdeistref ganoloesol Cilgerran.

Lleolir golygfa agoriadol Pedair Cainc y Mabinogi yn y cwmwd. Roedd llys Pwyll Pendefig Dyfed yn Arberth, cantref Penfro. Un diwrnod aeth allan i hela yng Nglyn Cuch lle cyfarfu Arawn brenin Annwn a chychwyn cylch chwedlau'r Pedair Cainc.

Mae'n debygol fod y bardd canoloesol Prydydd Breuan (fl. ganol y 14g) yn frodor o'r cwmwd hwn.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau
*J. E. Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, 1937)

Categori:Arglwyddiaethau'r Mers
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Teyrnas Dyfed
Emlyn (cantref)

Roedd **Emlyn** yn gantref yng ngogledd teyrnas Dyfed. Heddiw mae ei diriogaeth yn cael ei rhannu rhwng Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Mae ei statws cynnar yn ansicr ac mae'n bosibl ei bod yn enghraifft o gwmwd annibynnol a ddaeth yn gantref yn ddiweddarach.

bawd|canol|400px|Cantref Emlyn (gwyrdd tywyll) yn nheyrnas Dyfed, yn dangos ei raniadau yn gymydau Emlyn Is Cuch ac Emlyn Uwch Cuch

Lleolir Emlyn i'r de o afon Teifi yn ne-orllewin Cymru. I'r gogledd, dros afon Teifi, mae'r cantref yn ffinio â chantref Is Aeron, i'r dwyrain mae'n ffinio â'r Cantref Mawr, i'r de â chwmwd Elfed, ac i'r gorllewin â chantref Cemais.

Rhywbryd yn yr Oesoedd Canol, rhanwyd y cantref yn ddau gwmwd gydag afon Cuch yn eu gwahanu:
*Emlyn Is Cuch
*Emlyn Uwch Cuch

Eglwys Llawddog, Cenarth, oedd canolfan eglwysig bwysicaf y cantref. Mae ei ganolfan wleidyddol cynnar yn anhysbys. Yn ddiweddarach tyfodd Castellnewydd Emlyn yn ganolfan bwysig yng nghyfnod y Normaniaid.

Cysylltir y cantref â'r Mabinogi : mae Glyn Cuch, lle mae Pwyll yn cwrdd ag Arawn brenin Annwn, yn gorwedd yng nghwmwd Emlyn Is Cuch.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Dyfed
Daugleddau

Gallai **Daugleddau** neu **Deugleddau** gyfeirio at un o sawl lle yn ne-orllewin Cymru:

*Afon Daugleddau
*Daugleddau, cantref

Gweler hefyd:
*Aberdaugleddau
Cyngor Ewropeaidd

Corff gwleidyddol uchaf yr Undeb Ewropeaidd yw'r **Cyngor Ewropeaidd** (y cyfeirir ato hefyd fel **Uwch-gynhadledd Ewropeaidd**), sy'n cyfarfod tua phedair gwaith y flwyddyn. Mae'n cynnwys penaethiaid y gwladwriaethau neu'r llywodraethau o aelod-wladwriaethau'r Undeb, ynghyd â Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd. Yn y gorffennol, cadeirwyd y cyfarfod gan yr aelod o'r aelod-wladwriaeth sy'n dal Llywyddiaeth yr Undeb Ewropeaidd. Yn 2009, creodd Cytundeb Lisbon llywydd parhaol. Herman Van Rompuy o Wlad Belg yw'r llywydd presennol.

Tra bod y Cyngor heb rymoedd gweithredol neu ddeddfwriaethol ffurfiol (corff yr Undeb yw ef, nid sefydliad), mae'n ymdrin â materion pwysig ac mae ei benderfyniadau yn cynrychioli'r prif ddylanwad mewn diffinio canllawiau gwleidyddol cyffredinol yr Undeb Ewropeaidd. Mae'r Cyngor yn cyfarfod ddwywaith y flwyddyn o leiaf, yn yr adeilad Justus Lipsius ym Mrwsel fel arfer. Dylid gwahaniaethu rhwng y Cyngor hwn, Cyngor yr Undeb Ewropeaidd a Chyngor Ewrop.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan y Cyngor Ewropeaidd
*  Canllaw y Llywodraeth Brydeinig i'r UE

Categori:Ewrop
Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Cymru

Rhestir isod enillwyr **Pencampwriaethau Cenedlaethol Seiclo Cymru** mewn amryw o ddosbarthiadau. Delir y pencampwriaethau hyn yn bob blwyddyn oni bai iddynt gael eu gohirio am ryw reswm neu'i gilydd.

## Pencampwriaethau Treial Amser 25 milltir Cymru 
### Dynion
#### Iau (dan 18)
## Pencampwriaethau Cyclo-cross Cymru 
### Dynion
#### Dan 23
#### Veteran (Dros 40)
#### Veteran (Dros 60)
#### Iau (Dan 18)
#### Dan 16
#### Dan 14
#### Dan 12
### Merched
#### Dan 16
#### Dan 14
#### Dan 12
Categori:Pencampwriaethau seiclo
Categori:Pencampwriaethau Cymru
Categori:Seiclo yng Nghymru
British League of Racing Cyclists

bawd|250px|Clawr trwydded rasio/cerdyn aelodaeth y BLRC (&copy; T. Haf)
bawd|250px|Tu mewn trwydded Rasio 1956 W.L. Rixon (&copy; T. Haf)

Cymdeithas a ffurfiwyd i hybu rasio ffordd ym Mhrydain oedd y **British League of Racing Cyclists** (Byrenw: *BLRC*).

Sefydlwyd yn 1942 mewn cystadleuaeth uniongyrchol gyda'r National Cyclists' Union (a oedd wedi gwahardd rasio oddiar ffyrdd cyhoeddus yn 1890).

Daeth yr ysgogiad i sefydlu'r BLRC pan drefnodd y seiclwr o Orllewin y Canolbarth, Percy Stallard, ras 59 milltir yn cychwyn mewn tyrfa o Llangollen i Wolverhampton ar ddydd Sul 2 Mehefin 1942. Cafodd Stallard a phawb a gymerodd ran eu gwahardd o'r NCU; eu hymateb oedd i seflydlu'r BLRC. Ffurfiwyd mewn cyfarfod o 24 o bobl yng Ngwesty Sherebrook Lodge, Buxton, Swydd Derby ar ddydd Sul 14 Tachwedd 1942). Yn 1943, hyrwyddodd y BLRC Bencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd cyntaf Prydain, yn Harrogate ac yn ddiweddarach y ras sawl cam Brighton-Glasgow, rhagflaenydd i'r *Daily Express* Tour of Britain, a redwyd am y tro cyntaf yn 1951.

Trefnodd y BLRC dimau i'w cynrychioli ar y cyfandir; er enghraifft, o 1948 ymlaen anfonasant dîm i'r Peace Race (enillodd aelod o'u tîm, Ian Steel y ras ac enillasant gystadleuaeth y timau yn 1952). Cefnogodd y BLRC y tîm cenedlaethol cyntaf, gan gynnwys Brian Robinson ac fe'u hanfonwyd i gystadlu yn y Tour de France yn 1955; gan nad oedd y BLRC yn cael ei adnabod fel corff llywodraethu cenedlaethol gan yr UCI, nid oedd yr NCU yn dewis aelodau BLRC fel rhan o'r tîm cenedlaethol swyddogol. Dewiswyd aelodau tîm y BLRC gan newyddiadurwyr seiclo o'r papurau Prydeinig.

Mae'r testun a oedd yn nhu mewn trwyddedau rasio'r BLRC yn arwyddocad o'u safbwynt ar y pryd (Saesneg):
:**POLICE INTERFERENCE**
# Make no statement to the Police about anything happening during a Race.
# If questioned, say 'I do not wish to make a Statement.'
# Any rider accused of any offence which he does not consider he has committed should add 'I deny that I ......... (whatever he is accused of).'
# DO NOT SAY ANYTHING ELSE
# GIve full details to the Organiser.

Ymunodd nifer fawr o seiclwyr gyda'r BLRC. Polareiddwyd rasio Prydeinig; nid oedd clybiau seiclo ymaelodi gyda'r NCU a'r BLRC, gwaharddwyd unrhyw seiclwyr a gystadlodd yn rasys y BLRC rhag gystadlu yn rasus yr NCU ac o rasys treial amser a redwyd gan y Road Time Trials Council. Ni chydnabyddwyd campau'r BLRC gan y rheiny a oedd yn gyfrifol am wobrwyo Gwobr Goffa Bidlake.

Gorffennodd y gystadleuaeth gyda'r NCU yn 1959, pan gyfunwyd y ddau gorff i greu'r British Cycling Federation, a gafodd ei adnabod yn swyddogol gan yr UCI.

Categori:Seiclo yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1942
Pen Caer

Gallai **Pen Caer** gyfeirio at un o sawl lle :

*Pen Caer, un o ddau gwmwd Pebidiog, Dyfed
*Pen Caer, penrhyn yn Sir Benfro

Gweler hefyd :
*Pen-y-gaer, caer gynhanesyddol yn sir Conwy