Thomas Lloyd Jones (Gwenffrwd)

''Mae'r erthygl hon am y bardd Cymraeg o Dreffynnon. Am ddefnyddiau eraill gweler Gwenffrwd''.

Bardd o Gymro oedd **Thomas Lloyd Jones** (9 Tachwedd 1810), a oedd yn fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Gwenffrwd**. Er iddo farw'n ifanc roedd yn fardd arloesol a ystyriwyd yn athrylith gan feirdd ei ganrif ei hun; ac yn ffigwr pwysig yn nhraddodiad y canu telynegol Cymraeg. Roedd ymhlith y beirdd cyntaf i ysgrifennu soned yn Gymraeg. ffaith a ddangoswyd i fod yn anghywir gan Huw Williams. Ganwyd Gwenffrwd rywle'n agos i Dreffynnon, Sir y Fflint, ond nid yw'r union man yn hysbys. Mewn sawl cerdd mae Gwenffrwd yn cyfeirio at ei 'bentref' neu ei 'fwthyn enedigol', a defnyddiodd yr enw Rhyd-wen (sef enw ar bentref cyfagos sydd bellach yn ran o Dreffynnon) yn ei gyfieithiad o 'The Deserted Village' Oliver Goldsmith ond mae'n bosib mai dyfais barddonol oedd hyn wrth Gymreigio testun Saesneg, ac mai yn nhref Treffynnon ei hun y ganwyd ef mewn gwirionedd. Mae ei enw yn ymddangos ar gofrestr y dref sy'n awgrymu y ganwyd ef rhywle yn yr ardal, naill ai'r dref ei hun (a fyddai'n dref gymharol fawr a phrysur, nid pentref), neu un o'r pentrefi cyfagos, a dangosodd Williams o'r gofrestr mai ar 9 Tachwedd oedd hynny, yn fab i Thomas ac Ann Jones; roedd ganddo chwaer hŷn, Louisa. ond erbyn 1828 roedd wedi dechrau gweithio fel clerc i gyfreithiwr lleol;

### Treffynnon a Dinbych
Yn 1829 daeth i sylw drwy ennill cystadleuaeth yn Eisteddfod Tegeingl; nid fel mae rhai ffynonellau'n hawlio am bryddest ar 'Longddrylliad' (sef cystadleuaeth arall yn yr un Eisteddfod) ond am gyfieithu cerdd 'Hymn of the Seasons' y bardd Albeinig James Thomson (1700-1748); Alun oedd yn beirniadu. Daeth ei lwyddiant ag ef i sylw y curad oedrannus Thomas Beynon (1744-1833), un o'r Hen Bersoniaid Llengar, a ddaeth yn noddwr i'r bardd ifanc; byddai Gwenffrwd yn ysgrifennu marwnad iddo yn 1834. Yn bwysicach fyth oedd ei gyfarfod yn yr un digwyddiad â'r gramadegydd William Owen Pughe (1759-1835) fyddai'n ddylanwad sylweddol (ac o bosib negyddol) ar y bardd ifanc. Y gyfrol hon, a gyhoeddwyd yn 1831, oedd un o'r Blodeugerddi Cymraeg cynharaf, ac roedd wedi'i fwriadu i ddarparu mynediad rhad at lenyddiaeth Gymraeg o Ganu Heledd hyd at Goronwy Owen i bobl gyffredin. Roedd hefyd yn cynnwys gwaith llawer o gyfoeswyr Gwenffrwd megis Aun, Pugh a Ieuan Glan Geirionydd (1795-1855); yn ogystal, cynhwysodd Gwenffrwd ugain o'i gerddi ef ei hun, pob un ohonynt yn y mesurau rhydd a llawer ohonynt yn gyfieithiadau o'r Saesneg, ynghyd â thraethawd ar farddoniaeth Gymraeg yn yr hwn ymosododd ar y mesurau caeth:
Gyda golwg ar y mydrau hyny, a elwir yn dra phriodawl 'Y Mesurau Caethion', methwyf ddirnad paham (oddieithr o arferiad yn unig) y rhoddant hwy, yn hytrach na mesurau ereill, yr enwad o Fardd ar yr hwn a fo hyddysg ynddynt: cadarnhâ hanesiaeth ini mai mewn cyfnod tywyll eu breinniwyd gyntaf; pan oedd barddoneg, fal pob addysg arall, dan iau haiarnaidd pabyddion a mynachod, y rhai a waharddynt ddoethineb a gwellhad gwybodaeth.

Yn Eisteddfod Biwmares 1832 bu'n fuddugol ar farwnad i un arall o'r Hen Bersoniaid, Ifor Ceri (1770-1829), ac roedd ymhlith y beirdd buddugol a dderbyniodd eu gwobrau o law y Dywysoges Victoria yn yr Eisteddfod 'Frenhinol' honno.

### Lerpwl a'r Unol Daleithiau
Symudasai o Ddinbych i Lanelwy yn gynnar yn 1832, unwaith eto i weithio fel clerc i gyfreithiwr, nes cael swydd arall yn ddiweddarach yr un flwyddyn yn ninas Lerpwl fel clerc i gwmni masnachol.
Fodd bynnag mewn erthygl yn *Y Drych* nad yw Williams yn ei chrybwyll yn ei astudiaeth ef, awgrymir bod Gwenffrwd yn dioddef o broblemau yfed, ac iddo gael ei orfodi i adael ei swydd. Nid yw'n hysbys beth yn union oedd yn ei wneud yno i gynnal ei hun yn America, ond yn ogystal â chyfrannu at y cyfnodolion Cymraeg adref cyfrannodd gerddi Saesneg at gylchgronau lleol. Bu hefyd yn ymchwilio i hanes y bardd Cymraeg Goronwy Owen, a ymfudasai i America yn y ganrif flaenorol ac a ddaeth yn destun cerdd gan Gwenffrwd. Yn ogystal a'i waith barddonol ei hun, cyfieithodd gerddi gan sawl llenor Saesneg, yn cynnwys darnau o waith Thomas Gray, Felicia Hemans ac Oliver Goldsmith. Wedi ei farwolaeth cyfansoddwyd nifer o gerddi teyrnged iddo gan gynnwys rhai gan Cawrdaf ac I. D. Ffraid. Yn y cyfnod ar ôl iddo farw, disgrifiodd Daniel Silvan Evans ef fel y blaenaf o feirdd canu rhydd yn y Gymraeg;
ac ystyriai Alun bod cerdd Gwenffrwd 'Syniadau ar y Môr' yn "[g]yfansoddiad a ragorai ar ddim yn yr iaith Gymraeg", er bod Huw Williams yn ei ystyried "mewn rhannau yn hynod o aneglur o safbwynt mynegiant".

Er nad yw ei fri yr un mor uchel erbyn heddiw, mae'n parhau'n ffigwr o ddiddordeb academaidd a llenyddol: "Nid cymeriad dibwys yn hanes llenyddiaeth y genedl mo Gwenffrwd" ac yn rhinwedd ei ymdrech i ddyrchafu'r mesurau rhydd, ystyrir ef yn arloeswr ar y bryddest a'r soned. rhyw ugain mis wedi i'r soned Gymraeg gyntaf (anhysbys) ymddangos yn rhifyn Chwefror 1833 *Y Drysorfa*. Ar y sail hwn mae wedi'i ddisgrifio'n 'arloeswr' ym maes y Soned Gymraeg, 

Y bai mwyaf cyffredin a briodolir i waith Gwenffrwd yw dylanwad ieithwedd sathredig William Owen Pughe: nodir yn y *Cydymaith i Lenyddiaeth Gymraeg* bod "ieithwedd wneuthuriedig, ffug yn difetha llawer o'i waith, ond ceir ganddo rai telynegion pur lwyddianus" Cytuna Huw Williams bod ieithwedd Pughe yn fai ar ei waith, ond bod ei gerddi gorau fel 'Bedd y Morwr Mwyn' i raddau helaeth yn rhydd o'i ddylanwad negyddol. Nid oedd cyfrol gyfan o'i farddoniaeth ef wedi'i gyhoeddi cyn i *Syniadau ar y Môr: Casgliad o Gerddi* ymddangos yn 2026, sy'n dwyn ynghyd ei holl waith cyhoeddiedig; ond roedd yn fwy nag arbrofwr â ffurf: 
"Despite the obsession with epic-type poetry Gwenffrwd... is most effective when confined to more short-winded compositions which are less prone to Pughe's linguistic influence. Although his belief in the transcendent power of imagination is less apparent here, some of the poems have an intensity of feeling which sets them apart from most contemporary Welsh secular poetry. Mae tair cerdd o'i eiddo yn ''Blodeugerdd Barddas o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg'', sef 'Bedd y Morwr Mwyn', 'Fy Mwthyn Enedigol', a 'Chân y Bardd wrth Farw'. Casglwyd ei gerddi cyhoeddiedig ynghyd (51 ohonynt) yn y gyfrol ''Syniadau ar y Môr: Casgliad o Gerddi.

## Gweler Hefyd
Beirdd Cymraeg eraill o'r 19g fu farw'n ifanc oedd Ann Griffiths (1776-1805), Golyddan (1840-1862) a Ben Bowen (1878-1903). 

Defnyddiodd eraill amrywiaethau ar 'Gwenffrwd' fel enwau barddonol yn ystod y 19g, er enghraifft Gwilym Gwenffrwd (William Theophilus Thomas; 1824-1899) a Gwenffrwd Gwent (Thomas Jones; 1830-1875).

## Ffynhonellau
*
*

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1834
Categori:Pobl o Sir y Fflint