open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thomas Cordes

bawd|Hysbyseb Etholiad 1885
Roedd **Thomas Cordes** (5 Mai 1826 - 16 Awst 1901) yn wleidydd Ceidwadol Cymreig ac yn Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Sir Fynwy rhwng 1874 a 1880.

## Bywyd personol
Ganwyd Thomas Cordes yn New Cross, Surrey yn fab i James Jamieson Cordes a  Mary née Lucas, ei wraig. Roedd J J Cordes yn berchennog a gwaith gwneud hoelion y Dos yng Nghasnewydd, a oedd, ar un adeg, y gwaith hoelion mwyaf yn y byd.. Ar farwolaeth ei dad ym 1867 daeth Thomas yn berchennog a chyfarwyddwr y cwmni.

Ym 1884 priododd a Margaret Agnes Milne (1853 - 1940); yr oedd hi'n ferch hynaf yr Uchel Llyngesydd Syr Alexander Milne. Bu iddynt un ferch.

## Gyrfa wleidyddol
Yn etholiad cyffredinol 1874 safodd dros y Blaid Geidwadol yn etholaeth Bwrdeistrefi Sir Fynwy gan lwyddo cipio'r sedd gan y Blaid Ryddfrydol gyda mwyafrif mawr. Yn yr etholiad canlynol a gynhaliwyd ym 1880 collodd y sedd i'r Rhyddfrydwr Edward Hamer Carbut. Safodd eto yn etholiad 1885 ond bu'n aflwyddiannus. Wedi cael ei ymwrthod gan etholwyr Mynwy am yr ail dro penderfynodd ymadael â'r sir gan ymsefydlu yn Berkshire

Bu yn Ynad Heddwch ar Fainc Casnewydd am nifer o flynyddoedd ac ar fainc Berkshire o 1885 hyd ei farwolaeth. Gwasanaethodd fel Siryf Sir Fynwy ym 1871.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref, Silwood Park, Sunninghill, Berkshire yn 75 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1826
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1901
Cludiant Cymru

Nid oes system gludiant lwyr integredig gan Gymru; mae teithio i mewn i'r wlad neu tu allan ohoni yn haws na symud y tu mewn iddi. Ers talwm, lleolir y prif lwybrau cludiant rhwng y dwyrain a'r gorllewin ar hyd arfordiroedd y gogledd a'r de, ac ar draws y canolbarth yn y fan mae Dyffryn Hafren yn cysylltu gororau Cymru â Chanolbarth Lloegr. Datblygodd is-lwybrau o'r gogledd i'r de, ar hyd arfordir y gorllewin a'r ffin rhwng Cymru a Lloegr. Hyd yn oed ers moderneiddio'r ffyrdd, parheir y broblem hanesyddol o sefydlu llwybrau i gludo dros yr ucheldiroedd. Rhwydwaith eang o ffyrdd sydd gan Gymru, yn enwedig ar hyd arfordiroedd y gogledd a'r de, ond yr unig draffordd sy'n treiddio'r wlad yw'r M4 sy'n gysylltu dinasoedd y de â Bryste ac yn y bôn Llundain.

## Rheilffyrdd
bawd|Map o reilffyrdd Cymru yn 2021
Cafodd nifer o linellau'r rheilffyrdd eu cae gan Reilffyrdd Prydain yn y 1950au a'r 1960au. Mae'r rhwydwaith rheilffyrdd presennol yn debyg i batrwm y ffyrdd: lleolir y prif lwybrau ar hyd arfordiroedd y gogledd a'r de. Mae hefyd nifer o reilffyrdd cledrau cul yng Nghymru sy'n gweithredu'n bennaf yn yr haf ar gyfer twristiaid.

## Porthladdoedd
Prif borthladd cefnforol y wlad yw Aberdaugleddau, sy'n un o brif ganolfannau Ewrop ar gyfer mewnforio a choethi olew. Porthladdoedd Caergybi, Abergwaun ac Abertawe sy'n cysylltu Cymru ac Iwerddon drwy longau fferi ar draws Môr Iwerddon. Mae nifer o borthladdoedd y de, oedd yn arfer allforio glo, heddiw'n mewnforio mwyn haearn, petroliwm, a nwyddau cyffredinol. Er ei chamlesi hanesyddol, nid oes dyfrffyrdd mewndirol masnachol yng Nghymru fodern.

## Maesydd awyr
Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd yw maes awyr mwyaf y wlad, ac yn danfon a derbyn teithwyr ar ehediadau mewnwladol i rannau eraill o'r Deyrnas Unedig ac ehediadau rhyngwladol i nifer o wledydd.

## Cyfeiriadau 

Cymru
Cymru
Cymru
Categori:Isadeiledd yng Nghymru
Coedwigaeth

bawd|Torri coed yng Nghoedwig Cwmcarn, Glynebwy
Ffurfio a phlannu coedwigoedd am resymau economaidd, yn bennaf i dyfu coed am bren, yw **coedwigaeth**. Mae coedwigaeth hefyd yn ymdrin â rheoli coetir mewn ffurfiau eraill, er enghraifft gweithgareddau awyr agored. Pwysleisir cadwraeth gan goedwigwyr modern.

## Gweler hefyd 
* Coedwigaeth yng Nghymru
* Tir coedwig dan reolaeth
* Coedwigo
* Defnydd tir

## Cyfeiriadau 

Categori:Coedwigoedd
Categori:Ecoleg
Categori:Gwyddoniaeth gymhwysol
Categori:Rheolaeth tir
Categori:Defnydd tir
Percy Thomas

bawd|Guildhall Abertawe

Pensaer o dras Gymreig a fu'n gweithio'n helaeth yng Nghymru oedd Syr **Percy Edward Thomas** (12 Medi 1883 – 17 Awst 1969). Roedd yn lywydd Sefydliad Brenhinol Penseiri Prydain (RIBA) ar ddau achlysur, ym 1935–7 a 1943–6.

Fe'i ganwyd yn South Shields, Swydd Durham, yn fab i Christmas Thomas, gapten llong o Arberth, Sir Benfro, a'i wraig Cecilia (Thornton gynt). Dychwelodd y teulu i Gymru pan oedd Percy yn ddeg oed, wedi'u denu gan y diwydiant glo. Ym 1903, enillodd Percy Thomas y wobr pensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno. Ym 1911 enillodd gystadleuaeth, ar y cyd â'i ffrind, Ivor Jones o Gaerdydd, i gynllunio'r Coleg Technegol ym Mharc Cathays, Caerdydd (rhagflaenydd Prifysgol Fetropolitan Caerdydd). Adwaenir yr adeilad hwn bellach fel Adeilad Bute, ac mae'n rhan o Brifysgol Caerdydd. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ymladdodd ym Mrwydr y Somme. Pan ddychwelodd o'r fyddin, cynlluniodd dafarnau ar gyfer S. A. Brain. Yn y 1930au, cynlluniodd ei weithiau pwysicaf, gan cynnwys Guildhall Abertawe, y Deml Heddwch yng Nghaerdydd a nifer o adeiladau Coleg Prifysgol Aberystwyth. Bu farw yn ei gartref yn Llanisien, Caerdydd, ym 1969.

## Rhai o'i weithiau

ButeBuilding.JPG|Adeilad Bute, Prifysgol Caerdydd (adeiladwyd 1913–6)
Empire House, Caerdydd.JPG|Empire House, Tre-Biwt, Caerdydd (1926)
James Howell & Co. (16540285693).jpg|Siop adrannol James Howell, Caerdydd (1928–30)
The Westgate Public House - geograph.org.uk - 1496757.jpg|Tafarn y Westgate, Caerdydd (1932)
Brangwyn hall.jpg|Neuadd Brangwyn, rhan o Ganolfan Ddinesig Abertawe (1932–6)
Carmarthen Castle and County Hall - geograph.org.uk - 714651.jpg|Neuadd y Sir, Caerfyrddin (cynlluniwyd 1935, cwbwlhawyd 1955)
Temple of Peace and Health, Cardiff.JPG|Y Deml Heddwch, Caerdydd (1937–8)
Aber 87568 Pantycelyn.JPG|Neuadd Pantycelyn, Aberystwyth (adeiladwyd 1950–60)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Penseiri o Gymru
Siryfion Sir Fynwy yn yr 16eg ganrif

Mae hon yn rhestr o ddeiliaid swydd Siryf Sir Fynwy rhwng 1540 a 1599

Siryf yw cynrychiolydd cyfreithiol y Brenin a benodir yn flynyddol ar gyfer pob sir yng Nghymru a Lloegr, ei ddyletswydd yw cadw'r heddwch yn ei sir a sicrhau ufudd-dod i gyfraith y brenin. Yn wreiddiol, roedd yn swydd o statws a grym ond bellach mae'n swydd seremonïol yn bennaf.
## 1540
*1540: Charles Herbert, Troy
*1541: Walter Herbert, Sain Silian
*1542: Walter ap Robert, Pantglas
*1543: Henry Lewis, St. Pierre
*1544: Reynold ap Howel, Perth-hir
*1545: John Harry Lewis, Matharn
*1546: Anthony Walsh, Llan-wern
*1547: Thomas ap Morgan, Pencoed
*1548: Syr Charles Herbert,  Troy
*1549: Syr William Morgan,  Tredegar

## 1550au
*1550: Walter Herbert, Sain Silian 
*1551: William Herbert, Coldbrook
*1552: William Herbert, Sain Silian
*1553: Anthony Welshe, Llan-wern
*1554: Walter ap Robert, Pantglas
*1555: William John Thomas, Treowen
*1556: Rowland Morgan, Machen
*1557: Henry Lewis, Matharn
*1558: Syr Thomas Morgan,  Pencoed
*1559: Thomas Herbert, Llanwarw

## 1560au
*1560: George James, Troy
*1561: Roger Williams, Llangybi
*1562: William Harbert, Coldbrook
*1563: William Herbert, Sain Silian
*1564: Syr William Morgan,  Tredegar
*1565: John Henry Kemys, Casnewydd
*1566: William ap John ap Rogers Y Fenni
*1567: William Morgan, Abaty Llantarnam
*1568: Christopher Walshe, Llanwern
*1569: Roland Morgan, Llanfedon
## 1570au
*bawd|Abaty Llantarnam1570: William Herbert, Coldbrook
*1571: Thomas Herbert, Llanwarw
*1572: William Morgan, Abaty Llantarnam
*1573: Miles Morgan, Tredegar
*1574: Roland Kemys, Faendare
*1575: Christopher Welshe, Llan-wern
*1576: Rice Morgan,
*1577: William John ap Roger, Y Fenni
*1578: William Lewis, St. Pierre
*1579: Syr William Herbert, Sain Silian
## 1580au
*1580: Thomas Morgan, Machen
*1581: Edmund Morgan, Pencarn
*1582: Edward Morgan, Abaty Llantarnam
*1583: Matthew Herbert, Coldbrook
*1584: William Lewes, Y Fenni
*1585: Rhys Morgan,
*1586: John Jones, Treowen
*1587: Henry Morgan, Penllwyn
*1588: Henry Herbert (neu Harbarte), Llanwarw
*1589: Nicholas Harberte (neu Harbarte), Llanwarw
## 1590au
*1590: Edward Kemys, 
*1591: Walter Vaughn, Cockhill
*1592: Roland Morgan, Bedwellte
*1593: Walter Jones, Magwyr
*1594: Matthew Herbert, Coldbrook
*1595: Matthew Pritchard, Llanfair
*1596: Andrew Morgan, Llanfihangel
*1597: Henry Herbert (bu farw yn y swydd)
*1598: Henry Billingsly, Pen-hŵ
*1599: Rhys Kemeys, Cemais Comawndwr
## Cyfeiriadau
*Annals and Antiquities, the Counties and County Families, Wales: Containing a Record, All Ranks, the Gentry with Many Ancient Pedigrees and Memorials, Old and Extinct Families, Cyfrol 1 Thomas Nicholas 1872 Tudalen 760 https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=qjIwAAAAYAAJ&pg=GBS.PA760

Categori:16eg ganrif yng Nghymru
* 1500
Gwas neidr Asur

Pryfyn bychan yn nheulu'r deulu'r *Aeshnidae** yw **gwas neidr asur** (ll. **gweision neidr asur*'; Lladin: *Aeshna caerulea*; Saesneg: *Azure Hawker*) sy'n perthyn i Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a't nod). Mae'n un o'r gweision neidr lleiaf ac yn hedfan rhwng diwedd Mai ac Awst. Mae'n 62&nbsp;mm o hyd.

Mae gan y gwryw a'r fenyw sbotiau glas o liw asur (Arabeg: *al lazuwar* drwy'r Ffrangeg: *azure*) ar eu habdomen a'u thoracs.  Marciau hyn yn fwy ar y gwryw na'r fenyw, sy'n fwy brown ei lliw.

## Tiriogaeth
Ewrasia a rhannau deheuol o Begwn y Gogledd yw ei diriogaeth. Yng ngwledydd Prydain fe'i ceir yn yr Alban yn unig.

## Gweler hefyd
*Mursen - teulu arall tebyg a elwir ar lafar yn gyffredin yn weision neidr.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd

Categori:Gweision neidr
Grace and Frankie

Mae ***Grace and Frankie*** yn gyfres gomedi Americanaidd a ffrydiwyd am y tro cyntaf ar Netflix ar 8 Mai, 2015. Crëwyd y gyfres gan Marta Kauffman a Howard J. Morris, ac yn serennu mae Jane Fonda a Lily Tomlin fel Grace a Frankie.

Fe'i hadnewyddwyd gan Netflix am ail gyfres ar 26 Mai, 2015. Mae wedi bod ar gael ar Netflix ers 6 Mai 2016.

Ar 10 Rhagfyr 2015, cyhoeddwyd y byddai'r rhaglen yn dychwelyd am drydedd gyfres.

## Plot
Mae'r gyfres yn dilyn Grace, mogwl cosmetigau sydd wedi ymddeol, a Frankie, athrawes gelf hipi. Mae eu gwŷr yn gyfreithwyr ysgariad llwyddiannus yn San Diego. Troir eu bywydau wyneb i waered pan mae Robert a Sol yn cyhoeddi eu bod yn caru ei gilydd ac wedi penderfynu i adael eu gwragedd. Nawr, y merched, sydd erioed wedi bod yn rhy hoff o'u gilydd, yn gorfod byw yn yr un tŷ ac yn cefnogi ei gilydd wrth iddynt symud ymlaen i bennod newydd yn eu bywydau.

## Cast
### Prif gast
* Jane Fonda fel Grace Hanson; mogwl cosmetigau sydd wedi ymddeol.
* Lily Tomlin fel Frankie Bergstein; athrawes gelf hipi.
* Sam Waterston fel Sol Bergstein; cyfreithiwr ysgariad llwyddiannus.
* Martin Sheen fel Robert Hanson; cyfreithiwr ysgariad llwyddiannus.
* Brooklyn Decker fel Mallory Hanson; merch iau Grace a Robert, mae hi'n briod gyda dau o blant ac yn wraig tŷ. 
* Ethan Embry fel Coyote Bergstein; mab mabwysiedig Frankie a Sol, athro cyflenwi sydd hefyd yn gaeth i gyffuriau.
* June Diane Raphael fel Brianna Hanson; merch Grace a Robert, pennaeth cwmni a sefydlwyd gan Grace.
* Baron Vaughn fel Nwabudike "Bud" Bergstein; mab mabwysiedig Frankie a Sol, sydd yn gyfreithwir ei hunan.

### Sêr gwadd
* Geoff Stults fel Mitch, gŵr Mallory sydd yn gweithio fel doctor.
* Mary Kay Place fel Amanda, un o ffrindiau hynaf Frankie a Sol.
* Joe Morton fel Jason, un o ffrindiau hynaf Frankie and Sol.
* Christine Lahti fel Lydia Foster, chwaer Robert a ffrind agos i Grace.
* Craig T. Nelson fel Guy, ffrind coleg anturiaethus i Robert a chariad i Grace.
* Nicholas D'Agosto fel Dutch, cariad Brianna.
* Ernie Hudson fel Jacob, cariad Frankie.
* Peter Cambor fel Barry, cariad Brianna.
* Tim Bagley fel Peter, un o ffrindiau Robert a Sol.
* Michael Gross fel Jeff, un o ffrindiau Robert a Sol.
* Carrie Preston fel Krystle, mam fiolegol Coyote.
* Estelle Parsons fel Babe, ffrind tymor hir i Grace a Frankie.
* Sam Elliott fel Phil Milstein, cariad Grace.
* Swoosie Kurtz fel Janet, un o ffrindiau agos Grace.
* Marsha Mason fel Arlene, un o ffrindiau agos Grace.
* Rita Moreno fel cymydog Lucy, Robert a Sol.
* Amy Madigan fel Elaine, gwraig Phil.
* Jai Rodriguez fel Jojo, nyrs Robert yn yr ysbyty.
* Conchata Ferrell fel Mam-gu Jean, mam yng nghyfraith Mallory.

## Cyfeiriadau
Categori:Comedïau sefyllfa Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu Netflix
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Gwas neidr llygadwyrdd

Pryfyn yn nheulu'r *Aeshna caerulea** yw **Gwas neidr llygadwyrdd** (ll. **gweision neidr llygadwyrdd*'; Lladin: *Aeshna isosceles*; Saesneg: *Norfolk Hawker*) sy'n perthyn i Urdd yr Odonata - sef Urdd y Gweision neidr a'r nod.

Caiff ei ddisgrifio fel un o'r 'gweision neidr' (*Aeshnidae* neu *hawker*) ac mae'n was neidr bychan sydd i'w ganfod yn Ewrop. Fe'i ceir yn bennaf o gwmpas y Môr Canoldir a thiroedd isel Gogledd Affrica.

Yng ngwledydd Prydain mae'n bryfyn eitha prin. Mae'n frown ac mae ganddo lygaid gwyrdd ac adenydd tryloyw, clir. Ar ail ran y corff ceir marc siâp triongl, sy'n rhoi iddo'i enw Lladin, gwyddonol.

## Nodweddion
Dau was neidr brown sydd i'w gael yn Ewrop - y llall yw *A. grandis*. Mae gan y ddau thoracs ac abdomen brown, ond mae gan *A. isoceles* lygaid gwyrdd ac adenydd tryloyw a marc triongl arno. Dyma'r nodweddion i edrych amdanynt wrth geisio gwahaniaethu rhwng y ddau. Mae gan *A. grandis*, fodd bynnag, adenydd melyn golau a llygaid glas.

## Cynefin
Ei gynefin yw tiroedd gwlyb, ffosydd, rhostiroedd gyda llawer o blanhigion lle ceir *Stratiotes aloides*.

## Gweler hefyd
*Mursen - teulu arall tebyg a elwir ar lafar yn gyffredin yn weision neidr.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd

Categori:Gweision neidr
Lily Tomlin

Mae **Mary Jean "Lily" Tomlin** (ganed 1 Medi 1939) yn actores, comediwraig, ysgrifenwraig a chynhyrchwraig o'r Unol Daleithiau. Dechreuodd ei gyrfa yn 1960au fel comediwraig ar ei sefyll a daeth yn berfformwraig ar y rhaglen deledu ''Rowan & Martin's Laugh-In*.

Mae wedi ymddangos ar y teledu, mewn recordiadau comedi, ar Broadway a hefyd mewn ffilmiau. Serennodd mewn ffilmiau megis *Nashville*, *9 to 5*, *All of Me*, *The Beverley Hillbillies*, *Orange County* ac *I Heart Huckabees''. Ar y teledu, mae'n fwyaf adnabyddus am ei rolau fel aelod o gast *Laugh-In* rhwng 1970-73, Ms. Frizzle yn *The Magic School Bus*, Kay Carter-Shepley yn *Murphy Brown*, Deborah Fiderer yn *The West Wing*, Lillie Mae MacKenzie yn *Malibu Country* a Frankie Bergstein yn *Grace and Frankie*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Rygbi'r undeb yng Nghymru

[bawd|Llinell rhwng [y Sgarlets a Treviso ym Mharc y Sgarlets.]]
Un o chwaraeon mwyaf boblogaidd Cymru, a ystyriwyd yn hanesyddol fel y gêm genedlaethol yw '''rygbi'r undeb yng Nghymru'''. Undeb Rygbi Cymru yw corff rheoli'r gêm, sy'n berchen ar Stadiwm y Mileniwm, cae cartref y tîm cenedlaethol. Rhestrir Cymru yn yr haen uchaf gan y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol, ac mae Cymru'n cystadlu'n flydnyddol ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad, ac ym mhob Cwpan Rygbi'r Byd. Y person tywyll cyntaf i chwarae gêm o rygbi'r Undeb dros Gymru oedd Mark Brown, a hynny ar 11 Tachwedd 1983.

Y brif gystadleuaeth fewnol yw'r Guinness Pro12 (yn hanesyddol y Gynghrair Geltaidd): mae pedwar tîm o Gymru yn y gynghrair hon sy'n cystadlu'n erbyn ei gilydd a chlybiau o Iwerddon, yr Alban a'r Eidal. Cystadleir timau Cymreig hefyd yng Nghwpan Pencampwyr Rygbi Ewrop, Cwpan Her Rygbi Ewrop, a gyda thimau Lloegr yn y Gwpan Eingl-Gymreig.

O dan y Pro12, cynrychiolir rygbi'r clybiau gan fwy na 200 o glybiau cyswllt ag Undeb Rygbi Cymru sy'n chwarae ym Mhrif Adran Cymru a'r cynghreiriau adrannol is.

## Hanes 
Sefydlwyd clybiau rygbi mewn trefi ar draws Cymru, gan gynnwys nifer o gymunedau'r pyllau glo, yn ystod y 1870au a'r 1880au. Datblygodd y gêm yn rhan bwysig o ddiwylliant y dosbarth gweithiol yn ne Cymru, gan ei gwahaniaethu o'i chysylltiad â'r ysgolion bonedd a phrifysgolion mewn rhannau eraill o Brydain. Erbyn troad y ganrif roedd rygbi'n ganolbwynt i fath newydd o genedlaetholdeb Cymreig poblogaidd, yn enwedig yn wyneb niferoedd uchel o fewnfudwyr i'r wlad. ac ymunodd Cymru â Phencampwriaeth y Gwledydd Cartref gan gystadlu'n erbyn Lloegr, Iwerddon a'r Alban. Cymru oedd yr unig dîm i drechu Seland Newydd pan ymwelodd y Crysau Duon â Phrydain ac Iwerddon yn gyntaf ym 1905.

Dalai'r gêm ei safle mewn hunaniaeth genedlaethol trwy gydol yr 20g, yn enwedig oes aur y 1960au a'r 1970au. Caeodd nifer o byllau glo'r de yn ystod y 1980au gan ddifetha'r cymunedau oedd yn grud a chartref i rygbi'r undeb yng Nghymru ers canrif. Ers y cyfnod hwnnw, cryn ymdrech mae i Gymru geisio adennill ei safle fel un o dimau goruchaf y byd.

## Rygbi saith bob ochr 
Mae tîm rygbi saith bob ochr Cymru yn cystadlu fel un o'r 12 o dimau craidd yng Nghyfres IRB Rygbi Saith Bob Ochr y Byd pob blwyddyn. Enillodd Cymru cystadleuaeth saith bob ochr Cwpan Rygbi'r Byd yn 2009.

## Cyfeiriadau
Rygbi saith bob ochr

Ffurf ar rygbi'r undeb yw **rygbi saith bob ochr**. Chwaraeir ar gae rygbi'r undeb gan saith chwaraewr ar y naill ochr a'r llall. Para'r ornest am 15 munud yn unig. Dyfeisiwyd y gêm ym Melrose yn yr Alban ym 1883. Y ddwy brif gystadleuaeth ryngwladol yw Cystadleuaeth Saith Bob Ochr Cwpan Rygbi'r Byd a Chyfres IRB Rygbi Saith Bob Ochr y Byd. Chwareir gan ddynion yn unig yng Ngemau'r Gymanwlad ers 1998, a Gemau'r Gymanwlad Ieuenctid ers 2004. Roedd yn fabolgamp Olympaidd am y tro cyntaf, gan ddynion a menywod, yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016 yn Rio de Janeiro, Brasil.

bawd|400px|dim|Hong Cong yn cystadlu'n erbyn Canada yng Ngemau'r Byd, 2013

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf

Saith bob ochr
Rhestr penodau Grace and Frankie

Mae ***Grace and Frankie*** yn gyfres gomedi Americanaidd a llifwyd yn wreiddiol ar Netflix. Crëwyd y gyfres gan Marta Kauffman a Howard J. Morris, ac yn serennu Jane Fonda a Lily Tomlin fel Grace a Frankie.

Rhyddhawyd un-deg-tair pennod o *Grace and Frankie* ar 8 Mai, 2015.

## Tymor 1 (2015)

## Tymor 2
Adnewyddwyd *Grace and Frankie* am ail gyfres gan Netflix ar 26 Mai, 2015.

## Cyfeiriadau
Netflix

Mae **Netflix** yn ddarparwr cyfryngau ffrydio rhyngrwyd ar-alw sydd ar gael i wylwyr yng Ngogledd America, Awstralia, Seland Newydd, De America a rhannau o Ewrop (Denmarc, Ffrainc, Yr Almaen, Yr Iseldiroedd, Norwy, Sweden, Y Ffindir, Y Swistir, Awstria, Gwlad Belg, Lwcsembwrg, Iwerddon a'r Deyrnas Unedig). Sefydlwyd y cwmni ym 1997 gyda'i bencadlys yn Los Gatos, Califfornia.

## Cynyrchiadau 
### Cynyrchiadau gwreiddiol 
#### Drama 
* *House of Cards* (2013–)
* *Hemlock Grove* (2013–2015)
* *Orange Is the New Black* (2013–)
* *Marco Polo* (2014–)
* *Bloodline* (2015–) 
* *Daredevil* (2015–)
* *Sense8* (2015–)
* *Club de Cuervos* (2015–)
* *Narcos* (2015–)
* *Jessica Jones* (2015–)
* *Atelier* (2015–)

#### Comedi 
* *Unbreakable Kimmy Schmidt* (2015–)
* *Grace and Frankie* (2015–)
* *Wet Hot American Summer: First Day of Camp* (2015–)
* *Master of None* (2015-)
* *W/ Bob & David* (2015)
* *Love* (2016–)
* *Fuller House* (2016–)
* *Flaked* (2016-)
* *Netflix Presents: The Characters* (2016)
* *The Ranch*  (2016–)
* *Lady Dynamite*  (2016–)

#### Comedi (wedi'u animeiddio) 
* *BoJack Horseman* (2014–)
* *F Is for Family* (2015-)

#### Wedi'u animeiddio 
* *Turbo FAST* (2013–)
* *VeggieTales in the House* (2014–2016)
* *All Hail King Julien* (2014–)
* *The Adventures of Puss in Boots* (2015–)
* *Dinotrux* (2015–)
* *The Peabody & Sherman Show* (2015–)
* *Popples* (2015–)
* *Care Bears & Cousins* (2015–)
* *Dawn of the Croods* (2015–)
* *Lego Bionicle: The Journey to One*  (2016–)
* *Lego Friends: The Power of Friendship*  (2016–)
* *Kong: King of the Apes*  (2016–)
* *Disenchantment* (2018–)

#### I blant 
* *Richie Rich* (2015–)
* *Project Mc2* (2015–)

### Cynhyrchiadau parhaus 
* *Arrested Development* (cyfres 4) (2013)
* *The Killing* (cyfres 4) (2014)
* *Trailer Park Boys* (cyfresi 8, 9 a 10) (2014–)
* *Longmire* (cyfres 4) (2015)

#### Wedi'u animeiddio 
* *The Problem Solverz* (cyfres 2) (2013)
* *Star Wars: The Clone Wars* (cyfres 6) (2014)
* *DreamWorks Dragons* (cyfresi 3 a 4) (2015–)

#### Realiti 
* *Terrace House* (cyfresi 2 a 3) (2015–)

### Cyd-gynhyrchiadau 
* *Lilyhammer* (2012–2014)
* *Between* (2015–)
* *Bad Samaritans* (2013)

### Cynhyrchiadau i ddod 
* *Marseille* (2016–)
* *The OA* (2016–)
* *Stranger Things* (2016–) (dyddiad rhyddhau 15 Gorffennaf, 2016)
* *Klub Winx: World of Winx* (2016–)
* *Luke Cage* (2016–) (dyddiad rhyddhau 30 Medi, 2016)
* *The Crown* (2016–) (dyddiad rhyddhau 4 Tachwedd, 2016)
* *3%* (2016–)
* *Ozark * (2016–)
* *Frontier*  (2016–)
* *Haters Back Off* (2016–) (dyddiad rhyddhau 14 Hydref, 2016
* *Gypsy* (2017–)
* *Green Eggs and Ham* (2018–)
* *One Day at a Time*
* *Altered Carbon*
* *Godless*
* *Santa Clarita Diet* (2017)
* *Punisher* (2017–) 
* *Gilmore Girls*
* *Crazy Face*

## Cyfeiriadau

Categori:Gwasanaethau ffrydio teledu rhyngrwyd
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1997
Trainwreck

Mae ***Trainwreck*** yn ffilm gomedi rhamantaidd Americanaidd a gyfarwyddwyd gan Judd Apatow ac ysgrifennwyd gan Amy Schumer.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2015
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Ninas Efrog Newydd
Siryf Sir Fynwy

**Siryf Sir Fynwy** oedd cynrychiolydd sirol Coron Lloegr yn yr hen Sir Fynwy.
## Rhestrau
Gweler:

*Siryfion Sir Fynwy yn yr 16eg ganrif
*Siryfion Sir Fynwy yn yr 17g
*Siryfion Sir Fynwy yn y 18fed ganrif
*Siryfion Sir Fynwy yn y 19eg ganrif
*Siryfion Sir Fynwy yn yr 20fed ganrif

Categori:Siryfion Sir Fynwy
Mynwy
Ynysoedd y Wyryf

Cadwyn o ynysoedd yng ngorllewin yr Ynysoedd Cyferwyntol yw **Ynysoedd y Wyryf**. Maent yn cynnwys tua 90 o ynysoedd bychain (ynysigau), caiau a chreigiau a leolir 64–80&nbsp;km o ddwyrain Puerto Rico ac yn ymestyn am tua 95&nbsp;km tuag at Dramwyfa Anegada sy'n cysylltu Môr y Caribî a gweddill Cefnfor yr Iwerydd. Maent ar gwr gogleddol yr Antilles Lleiaf, i'r gorllewin o Anguilla, Sant Marthin ac Ynysoedd Cyferwyntol eraill. Mae Tramwyfa'r Wyryf yn gwahanu Ynysoedd y Wyryf rhag grŵp o ynysoedd ger arfordir Puerto Rico a elwir yn Ynysoedd Sbaenaidd y Wyryf.

Rhennir yr ynysoedd yn Ynysoedd Americanaidd y Wyryf yn y gorllewin, ac Ynysoedd Prydeinig y Wyryf yn y dwyrain. Un o ardaloedd ynysol yr Unol Daleithiau a weinyddir gan yr Adran Gartref yw Ynysoedd Americanaidd y Wyryf. Maent yn cynnwys y tair ynys fawr St. Croix, St. John, a St. Thomas, ynghyd â rhyw 50 ynysig a chaiau bychain a chanddynt gyfanswm arwynebedd o 345&nbsp;km2. Tiriogaeth dramor Brydeinig yw Ynysoedd Prydeinig y Wyryf, sy'n cynnwys y bedair ynys fawr Tortola, Anegada, Virgin Gorda, a Jost Van Dyke, a 32 o ynysoedd ac ynysigau bychain (mwy nag 20 ohonynt heb drigolion), a chanddynt cyfanswm arwynebedd o 153&nbsp;km2.

bawd|dim|Map o Ynysoedd y Wyryf

## Cyfeiriadau 
Categori:Antilles Leiaf
Categori:Ynysforoedd
Categori:Ynysoedd y Caribî
Cyfryngau ffrydio

Ffeiliau sain neu fideo a gaiff eu trosglwyddo dros y rhyngrwyd, ac sy'n cael eu harddangos fel y maent yn cyrraedd mewn ffrwd gyson yw **cyfryngau ffrydio**.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffrydio
Categori:Y rhyngrwyd
John Aubrey, 3ydd Barwnig

Roedd Syr **John Aubrey, 3ydd Barwnig** (20 Mehefin 1680 – 16 Ebrill 1743) yn wleidydd a barwnig a chynrychiolodd Caerdydd yn y Senedd.

## Cefndir 
Roedd yn fab i Syr John Aubrey, 2il Farwnig a'i wraig gyntaf Margaret Lowther, merch Syr John Lowther, Barwnig 1af. Ym 1700, olynodd Aubrey ei dad fel barwnig.  Cafodd ei addysgu yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, lle'r ymaelododd yn 1698.

## Gyrfa
Cafodd Aubrey ei ethol yn Aelod Seneddol etholaeth Caerdydd ym 1706, gan gynrychioli'r etholaeth yn Nhŷ Cyffredin Lloegr  hyd 1707, ac yna yn Nhŷ Cyffredin Prydain hyd 1710. Ym 1711 cafodd ei benodi'n Uchel Siryf Morgannwg.

## Teulu
Bu Aubrey'n briod tair gwaith priododd ei wraig gyntaf Mary Steally yn Eglwys Sant Iago, Piccadilly ym 1701, roedd hi'n forwyn i'w Mam a ymfeichiogwyd gan Awbrey gan orfodi priodas; bu iddynt dau fab a phedair merch. Priododd Aubrey yn ail Frances Jephson, merch William Jephson erbyn 1708 ac yn drydydd Jane Thomas ym 1725. Bu iddo ddwy ferch o'i ail wraig ni fu  plant o'r drydedd briodas.  Bu farw Aubrey yn 62 mlwydd oed a chafodd ei gladdu yn Eglwys plwyf Boarstall wythnos yn ddiweddarach. Olynwyd ef yn y farwnigaeth yn olynol gan ei feibion John a Thomas.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Aelodau Senedd Prydain Fawr
Categori:Genedigaethau 1680
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1743
The Newsroom

Mae ***The Newsroom*** yn gyfres ddrama wleidyddol ar gyfer y teledu a grëwyd ac a ysgrifennwyd yn bennaf gan Aaron Sorkin. Darlledwyd y gyfres am y tro cyntaf ar HBO ar 24 Mehefin 2012 a daeth i ben ar 14 Rhagfyr 2014, yn cynnwys 25 pennod dros dair cyfres.  Mae'r gyfres yn ymwneud â bywyd a digwyddiadau ystafell newyddion sianel ddychmygol *Atlantis Cable News (ACN)*. Ymhlith y prif actorion mae Jeff Daniels fel y prif ddarlledwr newyddion.

## Cast 
### Prif gast
* Jeff Daniels fel Will McAvoy 
* Emily Mortimer fel MacKenzie (Mac) McHale 
* John Gallagher, Jr. fel Jim Harper
* Alison Pill fel Maggie Jordan 
* Thomas Sadoski fel Don Keefer
* Dev Patel fel Neal Sampat  
* Olivia Munn fel Sloan Sabbith 
* Sam Waterston fel Charlie Skinner

### Cast cylchol
* Jane Fonda fel Leona Lansing
* Chris Messina fel Reese Lansing
* Adina Porter fel Kendra James
* David Harbour fel Elliot Hirsch
* Hope Davis fel Nina Howard
* Margaret Judson fel Tess Westin
* Chris Chalk fel Gary Cooper
* Thomas Matthews fel Martin Stallworth
* Wynn Everett fel Tamara Hart
* Jon Tenney fel Wade Campbell
* Terry Crews fel Lonny Church
* Kelen Coleman fel Lisa Lambert
* David Krumholtz fel Dr. Jacob Habib
* Paul Schneider fel Brian Brenner 
* Riley Voelkel fel Jennifer "Jenna" Johnson  
* John F. Carpenter fel Herb Wilson
* Trieu Tran fel Joey Phan
* Marcia Gay Harden fel Rebecca Halliday 
* Hamish Linklater fel Jerry Dantana
* Grace Gummer fel Hallie Shea
* Constance Zimmer fel Taylor Warren
* B. J. Novak fel Lucas Pruit
* Mary McCormack fel Molly
* Clea DuVall fel Lily
* Jimmi Simpson fel Jack Spaniel
* Natalie Morales fel Kaylee
* Aya Cash fel Shelly Wexler

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2012
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu HBO
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
David Evans (Patagonia)

Yn 1886 fe ymfudodd **David Evans**, ei wraig Mary a'u plant, Benjamin, Sara ac Anne i Batagonia ar y llong Vesta.  Ganwyd David ar 24 Rhagfyr, 1858 ym Melin Glanduar, Llanybydder i James ac Hannah Evans. Priododd Mary Davies pan roedd tua 21 oed.  Ar ôl cyrraedd Patagonia fe ymgartrefont yn Maen Gwyn, Treorcky a ganwyd chwech plentyn arall iddynt: Rachel yn 1887, James yn 1889, Rosana ar 30 Mehefin, 1891, Daniel R. yn 1893, Mair yn 1896 a Martha  yn 1898.  Ffermwr oedd David Evans yng Nghymru ond fe aeth i Batagonia i adeiladu y rheilffordd o Borth Madryn i Drelew.  Mewn tywydd annioddefol gadawodd y Dyffryn gyda dim ond digon o fwyd am wythnos a'i ddillad gwely ar ei gefn a bu'n weithiwr diwyd ar y paith.  Penderfynodd droi ei law i ffermio ar ôl gweithio ar y rheilffordd am gyfnod.  Symudodd i Bryn Crwn am gyfnod byr, yna Tres Casas, a wedyn i fferm fach ar waelod Bryn Gwyn..Mentrodd i brynu fferm fach o 100 hectar ac ar ôl talu amdani fe brynodd fferm fach arall.  Dywedwyd ei fod yn ffermwr da ac fe enillodd enw da fel tyfwr gwenith yn yr ardal.  Bu farw David Evans ar 11 Ebrill, 1928, yn 69 oed, a'i wraig Mary ar 7 Hydref, 1942.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Hafan Cymdeithas Cymru-Ariannin 

Categori:Y Wladfa
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1928
Bradley Cooper

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Bradley Cooper** (ganed 5 Ionawr 1975). Ers hynny mae wedi gweithio yn gyson mewn ffilmiau ac ar y teledu.

## Ffilmiau
* 2001: *Wet Hot American Summer* - Ben
* 2002: *My Little Eye* - Travis Patterson
* 2002: *Bending All the Rules* - Jeff
* 2003: *The Last Cowboy* - Morgan Murphy
* 2004: *I Want to Marry Ryan Banks* - Todd Doherty
* 2005: *Wedding Crashers* - Zachary "Sack" Lodge
* 2006: *Failure to Launch* - Demo
* 2007: *The Comebacks* - Cowboy
* 2008: *The Midnight Meat Train* - Trash
* 2008: *The Rocker* - Trash Grice
* 2008: *Yes Man* - Peter
* 2008: *Older than America* - Luke
* 2009: ''He's Just Not That Into You* -  Ben
* 2009: *The Hangover* - Philip "Phil" Wenneck
* 2009: *All About Steve* - Steve Gunders 
* 2009: *New York, I Love You* - Gus Cooper
* 2009: *Case 39* - Douglas J. Ames
* 2010: *Valentine's Day* - Holden Bristow
* 2010: *The A-Team* - Templeton Arthur "The Faceman" Peck
* 2010: *Brother's Justice* - Bradley Cooper/Dwight Sage
* 2011: *Limitless* - Edward "Eddie" Morra
* 2011: *The Hangover Part II* - Philip "Phil" Wenneck
* 2012: *Hit and Run* - Alex Dimitri
* 2012: *Silver Linings Playbook* - Patrick "Pat" Solatano, Jr.
* 2012: *The Words* - Rory Jansen
* 2013: *The Place Beyond the Pines* - Avery Cross
* 2013: *The Hangover Part III* - Philip "Phil" Wenneck
* 2013: *American Hustle* - Richard "Richie" DiMaso
* 2014: *Guardians of the Galaxy* - Rocket
* 2014: *Serena* - George Pemperton
* 2014: *American Sniper* - Chris Kyle
* 2015: *Aloha* - Brian Gilcrest
* 2017: *Guardians of the Galaxy Vol. 2'' - Rocket

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Rheilffordd Ysgafn Ashover

bawd|chwith|Un o'r locomotifau Baldwin yn Ashover, tua 1948
Cynlluniwyd ** Rheilffordd Ysgafn Ashover** i fod yn rheilffordd lled safonol. Ond awgrymodd Cyrnol Holman Fred Stephens, peiriannydd y rheilffordd, lled o 2 droedfedd oherwydd argaeledd o ddefnydd addas ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf.Caniatawyd adeiladu rheilffordd ar amod bod yno gwasanaeth ar gyfer teithwyr, yn ogystal â threnau nwyddau'r Cymni Clay Cross, perchnogion y rheilffordd.

|}

## Hanes
Derbynnwyd dau gynnig i adeiladu'r rheilffordd, ond penderfynwyd buasai Cwmni Clay Cross yn adeiladu'r lein. Agorwyd y lein ym 1924 i nwyddau ac i deithwyr ar 6 Ebrill 1925.  Daeth bron popeth anghenreiddiol i adeiladu'r rheilffordd oddi wrth Bwrdd Gweinyddiau Cyflenwad Rhyfel, gan gynnwys 4 locomotif Cwmni Baldwin, enwyd Peggy, Hummy, Joan a Guy, ar ôl plant Cadfridog Jackson, perchennog y Cwmni Clay Cross. Prynwyd un arall, a rhoddwyd yr enw 'Bridget'. Daeth y lein yn boblogaidd i deithwyr ar wyliau  cyhoeddus, ond roedd mwyafrif y traffig yn nwyddau o chwareli'r cwmni Clay Cross yn Ashover, Fallgate a Milltown.. Gostwngwyd y nifer o deithwyr, a chaewyd y lein i iddynt ym 1936 ac yn gyfan gwbl ar 23 Hydref 1950. Cafwyd gwared o'r trac ym 1951, heblaw am ddarn bach yn Fallgate, lle cloddwyd fflẅorsbar. Goroesodd y darn yno hyd at 1969 .

## Cyfeiriadau
## Dolen Allanol
*Gwefan Cymdeithas Rheilffordd Ysgafn Ashover

Categori:Cludiant yn Swydd Derby
Ashover
Rhys James (Patagonia)

Roedd **Rhys James** yn frodor o Cil-y-cwm, Sir Gaerfyrddin ond bu'n byw yn Troedyrhiw, Merthyr Tudful am lawer o flynyddoedd.  Yn 1886 teithiodd ar y llong Vesta i Batagonia i weithio ar adeiladu'r rheilffordd o        Borth Madryn i Drelew.  Ar ôl i'r rheilffordd gael ei chwblhau fe ddychwelodd i Gymru.  Yn 1908 ymfudodd gyda'i deulu i Batagonia ond daethont nôl i Gymru yn 1914 ac ymgartrefu yn y Rhondda.  Arhosodd ei fab, Richard, ym Mhatagonia ac yn Gorffennaf, 1914 priododd Mary S.Oliver, merch William Oliver, Trelew.  Bu'n gweithio i Cwmni Masnachol Chubut ac ef oedd perchennog cyntaf Plas y Coed, Gaiman.

## Ffynonellau
* Companion to the Welsh Settlement in Patagonia. Eirionedd A. Baskerville, 2014. Cymdeithas Cymru Ariannin

Categori:Y Wladfa
Thomas Mansel, Barwn 1af Mansel

Roedd **Thomas Mansel, Barwn 1af Mansel o Fargam** (neu Mansell) (c 1668 -10 Rhagfyr, 1723) yn Aelod Seneddol dros Gaerdydd a Morgannwg  ac yna'n bendefig Cymreig.

## Hanes personol 
Roedd Mansel yn fab i Syr Edward Mansel, 4ydd Barwnig, o Abaty Margam, Morgannwg,  Aelod Seneddol Morgannwg ar dri achlysur rhwng 1660 a 1689, a Martha Carne, ei wraig. Hen daid Mansel oedd Henry Montagu, Iarll 1af Manceinion.

Derbyniodd ei addysg  yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, lle a graddiodd BA ym 1686 ac MA  ym 1699.

Priododd Martha Millington ym 1686, a bu iddynt chwech o blant, gan gynnwys Christopher Mansel, 3ydd Barwn Mansel a Bussy Mansel, 4ydd Barwn Mansel.

## Gyrfa wleidyddol 
Ym 1689 safodd Mansel fel ymgeisydd yn etholaeth Caerdydd gan gael ei ethol fel Aelod Seneddol Torïaidd. Daliodd y sedd hyd 1698, pan enillodd sedd Sir Forgannwg.

Ym 1704 fe'i penodwyd i swydd Is-Lyngesydd Deheubarth Cymru ac yn yr un flwyddyn fe'i penodwyd yn Rheolwr yr Aelwyd i'r Frenhines Anne, swydd y bu ynddi hyd 1708. Yn rhinwedd ei swydd fel  Goruchwyliwr yr Aelwyd, fe'i urddwyd yn aelod o’r Cyfrin Gyngor. O 1710-1711 bu'n Gomisiynydd y Trysorlys, ac  o 1712 hyd 1714, bu'n Gyfrifydd  y Trysorlys.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Morgannwg yn 1701. Ar 17 Tachwedd, 1706, ar farwolaeth ei dad Edward, daeth Mansel yn 5ed Barwnig Mansel o Fargam. Ar 1 Ionawr 1712 fe'i dyrchafwyd i'r bendefigaeth fel y Barwn 1af Mansel o Fargam, gan ganiatáu iddo gymryd sedd yn Nhŷ'r Arglwyddi.

## Dolenni allanol
Portread o Thomas Mansel gan Michael Dahl I ar BBC Your Paintings http://www.bbc.co.uk/arts/yourpaintings/paintings/sir-thomas-mansel-16671723-1st-baron-mansel-of-margam-170977 

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Genedigaethau 1668
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1723
Categori:Aelodau Tŷ'r Arglwyddi
William Evans (Patagonia)

Addysgwr ac arweinydd cymdeithasol ym Mhatagoni oedd **William Evans** (10 Awst 1851 – Mehefin 1931).

## Y dyddiau cynnar
Ganwyd William Evans ar 10 Awst, 1851 ym Mhont Garreg, Tre-lech, Sir Gaerfyrddin. Ei rieni oedd Thomas a Mary Evans, a bu ei fam farw pan roedd William tua deg oed. Pan yn ugain oed gadawodd y fferm a symudodd i Pentre, Rhondda Cynon Taf i weithio mewn pwll glo. Ar 27 Medi, 1874, priododd Elizabeth Davies, merch Daniel a Mary Davies, Felin Newydd, Cynwyl Gaeo.

## Ymfudo
Yn 1875 ymfudont i Batagonia lle adeiladodd William dŷ mawr o frics ar ei fferm, Maes yr Haf, Bryn Gwyn. Rhwng 1876 a 1897 ganwyd un-ar -ddeg o blant iddynt. Bu dau o feibion William ac Elizabeth yn gweithio i'r 'Co-operative' yn y Gaiman.  Bu un ohonynt, Tomas, yn Arolygwr Cwmni Masnachol Chubut am lawer o flynyddoedd a hefyd yn Ynad Heddwch am gyfnod.  Roedd William Evans yn uchel ei barch yn y gymuned Gymreig a bu'n allweddol yn datblygu a gwella Dyffryn Chubut, yn enwedig gyda dyfrhad. Bu'n Ysgrifennydd y 'Co-operative' am lawer o flynyddoedd yn ogystal â bod yn gyfrifol am adeiladu'r capel cyntaf yn yr ardal.  Roedd hefyd yn athro Ysgol Sul ac yn Arholwr. Bu'n gefnogwr o'r Symudiad Addysg ac yn allweddol yn adeiladu Ysgol Uwchradd yn y Gaiman.

## Llyfryddiaeth
**Neidio am lan*; *Companion to the Welsh Settlement in Patagonia*. Awdur: Eirionedd A. Baskerville, 2014. Cymdeithas Cymru Ariannin.

## Dolennau allanol
Hafan Cymdeithas Cymru-Ariannin 
 
## Cyfeiriadau
Categori:Y Wladfa
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Marwolaethau 1931
Il Divo

Mae **Il Divo** yn grŵp cerddorol sy'n cyfuno opera bel canto â cherddoriaeth glasurol gyda phop a *genres* eraill.

Mae'r grŵp yn cynnwys pedwarawd canwr gwrywaidd: y tenor Swisaidd **Urs Bühler**, y bariton Sbaeneg **Carlos Marin †**, y tenor Americanaidd **David Miller** a'r tenor Ffrengig **Sébastien Izambard.**

## Disgyddiaeth 
* 2004 *Il Divo*
* 2005 *Ancora*
* 2006 *Siempre*
* 2008 *The Promise*
* 2011 *Wicked Game*
* 2013 *A Musical Affair*
* 2015 *Amor & Pasión*

## Oriel

CARLOS_MARIN_-_2015.jpg|Carlos Marín
DAVID_MILLER_-_2015.jpg|David Miller
SEBASTIEN_IZAMBARD_-_2015.jpg|Sébastien Izambard 
URS_B%C3%9CLHER_-_2015.jpg|Urs Bühler 

## Cyfeiriadau 

Categori:Cantorion Ffrangeg
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Bandiau o'r Deyrnas Unedig
Thomas Gwilym Pritchard (Glan Tywi)

Athro, cyfrifydd, bardd a beirniad o Gymro oedd **Thomas Gwilym Pritchard** (23 Tachwedd 1846 – 12 Medi 1924).  Fe'i ganwyd yn ffermdy Dugoedydd ar lannau Afon Tywi ym mhlwyf Llanfair-ar-y-bryn, Sir Gaerfyrddin.  Roedd yn un o saith o blant a anwyd i David ac Annie Pritchard. 

Tua 1862 ymfudodd y teulu i'r Unol Daleithiau ond yn 1875 dychwelodd Thomas Gwilym Pritchard i Gymru gyda'i gefnder D.B. Williams.  Buont yn teithio i sawl gwahanol rhan o Gymru cyn mynd i Lerpwl i ymuno â grŵp Edwin Cynrig Roberts ac hwylio i Batagonia ar y llong *Vandyke*.  Ar 25 Tachwedd 1875 ymadawont â Lerpwl gan gyrraedd Buenos Aires ar fore Dydd Nadolig ac hwylio ymlaen ar y *Santa Rosa* ar yr un diwrnod i Chubut.  

Dyn hunan-ddisgedig oedd Thomas Gwilym Pritchard, yn ddarllenydd mawr ac yn ddyn pwyllog, gyda barn ystyriol.  Roedd yn gryf ei ewyllys ac yn driw i'w gred.  Bu'n ysgolfeistr yn ysgol ddydd Rawson ac yn ôl pob tebyg roedd yn athro da iawn.  Ar ôl hynny bu'n athro yng Nglyn Du ac mewn rhai blynyddoedd rhwng dysgu yn yr ysgolion yng Nglyn Du a Bro Hydref bu'n gyfrifydd i John Murray Thomas yn Ystordy Pen-y-bont yn Rawson.  Ar ôl dychwelyd o Fro Hydref, cafodd Thomas Gwilym Pritchard ei benodi yn gyfrifydd cyntaf Cwmni Masnachol Chubut ac fe wasanaethodd y cwmni o bryd i'w gilydd am lawer o flynyddoedd.  Bu'n gweinyddu fel Dirprwy Archwiliwr yn absenoldeb y Prif Archwiliwr ac fe'i adnabyddwyd fel un o'r cyfrifyddion gorau.  Yn ysgolheigaidd roedd yn ysgrifennu yn rhwydd a naturiol mewn dull hyfryd.  Ei enw barddol oedd "Glan Tywi" ac roedd yn feistr ar gyfansoddi barddoniaeth yn y mesur caeth a rhydd, yn ogystal â chyfansoddi cerddi digrif a dychanol. Enillodd y Gadair yn yr eisteddfod gyntaf yn ardal Treorcki a dilynwyd y llwyddiant yma gyda'r prif wobrau am gywydd, pryddest ac englynion yn Eisteddfodau Rawson, Fron Deg a'r Gaiman.  Bu farw yng nghartref ei gefnder D.B. Williams ar 12 Medi 1924 yn 78 oed.  

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o'r Ariannin o dras Cymreig
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Y Wladfa
Kristin Chenoweth

Mae **Kristin Dawn Chenoweth** (ganed **Kristi Dawn Chenoweth**; 24 Gorffennaf 1968) yn actores a chantores o'r Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Dulé Hill

Mae **Karim Dulé Hill** (ganed 3 Mai 1975) yn actor a dawnsiwr tap o'r Unol Daleithiau. Mae wedi chwarae Charlie Young, cymhorthiad personol i'r arlywydd, yn y gyfres ddrama deledu NBC *The West Wing*, a Burton "Gus" Guster, gwerthwr sydd hefyd yn dditectif preifat, yn y comedi-drama teledu *Psych* ar yr USA Network.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Capten William Rogers (Patagonia)

Un o arloeswyr y Wladfa ym Mhatagonia oedd **William Rogers** (28 Ebrill 1827 – 1 Ionawr 1909).

Ganwyd ym Mhen-bre, Sir Gaerfyrddin.  Cafodd ei wraig, Martha, ei geni yn Llanelli, 2 Ionawr 1827. Mwy na thebyg mai merch David ac Elinor Williams, High Street, Llanelli oedd Martha a chafodd ei bedyddio yn eglwys y plwyf 17 Ionawr 1827.

Ymunodd William â'r Llynges Frenhinol ac roedd yn un o'r morwyr a laniodd o longau rhyfel i weithio arfau yn yr amddiffynfeydd ar yr ucheldiroedd yn ystod Rhyfel y Crimea.  Credwyd iddo fod wedi marw ar faes y gâd achos hwyliodd ei long am adre tra roedd yn y ffosydd yn amddiffyn.  Dychwelodd adre yn hwyrach a dod o hyd i'w wraig mewn dillad gweddw.  Er i hyn beri syndod a dryswch i'w wraig a'i berthnasau, cafodd groeso yn llawn llawenydd.  Cafodd pedair medal am y rhan chwaraeodd ym mrwydrau Alma, Sebastopol ac Inkerman.  Ar ôl hyn aeth i weithio ar longau masnach ac fe lwyddodd i ddringo i reng Capten.

Perswadiodd ei frawd iddo i ymfudo i Bennsylvania yn yr Unol Daleithiau gyda'i deulu yn 1862. Yno, yn 1874, clywodd y gweinidog Abraham Matthews, a oedd ar daith drwy'r Unol Daleithiau, yn rhoi darlith yn hyrwyddo ymfudiad i Batagonia. Perswadwyd llawer o'r Cymry yng Ngogledd America i ymfudo a phrynwyd llong o'r enw *Electric Spark* i gario'r ymfudwyr i Batagonia o dan gapteniaeth William Rogers.  Roedd llawer ohonynt yn bobl cyfoethog ac fe lwythwyd y llong gyda chyflenwad o fwyd a diod am y siwrnau a dodrefn a pheiriannau amaethyddol.  Canol nos ar 26 Mai drylliwyd y llong ar y bar yn Tutoya ar arfordir Brasil.  Cafodd y teithwyr i gyd eu hachub a chariwyd 40 o'r bocsys yn llawn nwyddau i'r lan, ond bu rhaid gadael y peiriannau trwm ar ôl, gan gynnwys peiriant dyrnu David Roberts.  Mewn amser cyrhaeddont Buenos Aires a chael lloches yng Nghartref yr Ymfudwyr.  Yno roeddent pan gyrhaeddodd y gweinidog Abraham Matthews ac ymfudwyr eraill ar y llong *Hipparchus*.  Llwyddont i deithio i Batagonia ar y llong *Irene*.  Cafodd y newydd-ddyfodiaid groeso mawr ac mewn cyfarfod cyhoeddus ar 17 Hydref 1874, diolchwyd i William Rogers am arwain yr ymfudwyr ar ôl colli'r *Electric Spark*.  Estynnwyd gwahoddiad iddo i ddychwelyd gyda'i deulu i ymgartrefu yn y Wladfa.  Dychwelodd i'r Unol Daleithiau a phrynwyd llong, y *Lucerne*, gyda'r bwriad o hwylio i Batagonia.  Cyrhaeddodd William Rogers, ei deulu a 46 o ymfudwyr eraill yn ddiogel ym Mhatagonia.

Hwyliodd William Rogers o Chubut i'r Río Negro ar y llong *Juan Dillon*, i gario cynnyrch o'r Wladfa, a dychwelyd gyda nwyddau angenrheidiol i'r gwladychwyr.  Bu hefyd yn hela morloi ar arfordiroedd y gogledd ac ynysoedd y de.  Rhoddodd y gorau i hwylio pan yn 60 oed ar ôl erfyniadau ei deulu a'i ffrindiau.  Yn 1905, pan yn 80 oed, dychwelodd i'r lle ganwyd a chafodd groeso cynnes gan y teulu a ffrindiau.

Bu farw Capten William Rogers 1 Ionawr 1909, yn 82 oed ac mae llong wedi ei cherfio ar ei garreg fedd yn y fynwent yn y Gaiman.  Marwodd ei wraig Martha 13 Chwefror 1911, yn 83 oed.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth
*  

Categori:Y Wladfa
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1909
Allison Janney

Mae **Allison Brooks Janney** (ganed 19 Tachwedd 1959) yn actores o'r Unol Daleithiau. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Ysgrifenyddes y Wasg y Tŷ Gwyn C.J. Cregg yn y gyfres deledu NBC *The West Wing* (1999-2006). Ers 2013, mae wedi serennu fel Bonnie Plunkett yn y comedi sefyllfa CBS *Mom*. Mae hefyd wedi chwarae Margaret Scully yn y gyfres Showtime *Masters of Sex*.

Mae wedi ymddangos mewn nifer o ffilmiau, gan gynnwys *Big Night* (1996), *Primary Colors* (1998), *Drop Dead Gorgeous* (1999), *10 Things I Hate About You* (1999), *American Beauty* (1999), *The Hours* (2003), *Finding Nemo* (2003), *Hairspray* (2007), *Juno* (2007), *The Help* (2011), *The Way Way Back* (2013), *Get On Up* (2014), *Spy* (2015) a *The Duff* (2015).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Joshua Malina

Mae **Joshua Charles Malina** (ganed 17 Ionawr 1966) yn actor llwyfan, ffilm a theledu o'r Unol Daleithiau. Mae wedi chwarae Will Bailey yn y gyfres NBC *The West Wing*, Jeremy Goodwin yn *Sports Night* a David Rosen yn *Scandal*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Richard Schiff

Mae **Richard Schiff** (ganed 27 Mai 1955) yn actor a chomedïwr o'r Unol Daleithiau. Chwaraeodd Toby Ziegler yn y gyfres deledu NBC *The West Wing*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Alan Alda

Mae **Alan Alda** (ganed '''Alphonso Joseph D'Arbuzzo'''; 28 Ionawr 1936) yn actor, cyfarwyddwr, sgrin-awdur ac awdur Americanaidd. Mae'n fwyaf adnabyddus am rolau fel Captain Hawkeye Pierce yn y gyfres deledu *M*A*S*H*; Arnold Vinick yn *The West Wing*; a'i rôl yn y ffilm 2004 *The Aviator*.

## Cyfeiriadau
*

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilmiau comedi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilmiau drama Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilmiau comedi ramantus Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Manhattan
Categori:Pobl gyda clefyd Parkinson
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Sgriptwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Sgriptwyr ffilmiau comedi ramantus Saesneg o'r Unol Daleithiau
The West Wing

Mae ***The West Wing*** yn gyfres ddrama Americanaidd ar gyfer y teledu, ac a grëwyd gan Aaron Sorkin. Fe'i darlledwyd yn wreiddiol rhwng 22 Medi 1999 a 14 Mai 2006 ar NBC. Lleolwyd y gyfres wleidyddol ei naws, yn bennaf, yn yr adain orllewinol o'r Tŷ Gwyn lle saif y Swyddfa Hirgrwn a swyddfeydd staff hŷn yr arlywydd ffuglennol Josiah Bartlet (a chwaraewyd gan Martin Sheen) yn ystod ei weinyddiaeth Ddemocrataidd.

Cynhyrchiwyd *The West Wing* gan Warner Bros. Television. Ar gyfer y pedair cyfres gyntaf, yr oedd tri uwch gynhyrchydd: Aaron Sorkin (a ysgrifennodd y rhan fwyaf o'r pedair cyfres gyntaf); Thomas Schlamme (prif olygydd); a John Wells. Ar ôl i Sorkin adael y gyfres, daeth Wells yn brif ysgrifennwr, gyda chyfarwyddwyr Alex Graves a Christopher Misiano (cyfresi 6-7), ac ysgrifenwyr Lawrence O'Donnell Jr. a Peter Noah (cyfres 7) yn troi'n uwch gynhyrchwyr.

Darlledwyd y gyfres am y tro cyntaf ar NBC yn 1999, ac y mae wedi cael ei darlledu ar nifer o sianeli mewn gwledydd eraill. Daeth y gyfres i ben ar 14 Mai, 2006 ar ôl saith cyfres.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu NBC
Agriogomphus

Genws o weision neidr ydy ***Agriogomphus*** yn nheulu'r Gweision neidr tindrom (Lladin: *Gomphidae*). Mae'n cynnwys sawl rhywogaeth o weision neidr.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Gomphidae
Stockard Channing

Mae **Stockard Channing** (ganed **Susan Antonia Williams Stockard**; 13 Chwefror 1944) yn actores llwyfan, ffilm a theledu o'r Unol Daleithiau.

Fe'i hadnabyddir yn bennaf am chwarae Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau Abbey Bartlet yn y gyfres deledu NBC *The West Wing*; am ei rôl fel Betty Rizzo yn y ffilm *Grease*; Veronica Loy yn *The Good Wife*; ac am chwarae Ouisa Kittredge yn y ddrama *Six Degrees of Separation*. Chwaraeodd yr un rhan mewn fersiwn ffilm o'r ddrama o'r un teitl, ac enwebwyd ei pherfformiad am Wobr yr Academy i'r Actores Orau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau