Gwrachyddiaeth yng Nghymru fodern gynnar

Yn wahanol i Loegr a'r Alban, cymharol prin oedd cyhuddiadau o wrachyddiaeth yng Nghymru yn y cyfnod modern cynnar (o'r 16g hyd ganol y 18g). Cafodd y mwyafrif o'r cyhuddedig eu rhyddfarnu. Pum person yn unig a gafodd eu dienyddio yn ystod y cyfnod hwn.

## Cyd-destun hanesyddol 
Yn ystod y cyfnod modern cynnar yng Nghymru, roedd gwrachyddiaeth yn gyffredin, ac roedd credoau a defodau ofergoelus yn rhan o fywyd bob dydd. Ond roedd cyhuddiadau, treialon, a dienyddiadau yn llawer llai cyffredin o gymharu â Lloegr, yr Alban, a gwledydd eraill Ewrop, gyda dim ond tri deg saith erlyniad yng Nghymru yn ystod y cyfnod hwnnw. 

Yn ogystal, gwrthodwyd neu ryddfarnwyd y mwyafrif o'r achosion yng Nghymru, ac roedd y gosb fel arfer yn llai llym o gymharu â llefydd eraill, lle roedd arteithio yn gyffredin. Yn ôl yr hanesydd Richard Suggett, mae ffynonellau Seisnig cyfoes yn nodi bod y gred mewn mathau gwahanol o swyngyfaredd yn bodoli yng Nghymru yn y cyfnod hwn, a allai fod yn faleisus neu'n llesiannol.

## Deddfau gwrachyddiaeth 
Gyda Deddfau Uno 1536–1543, daeth Cymru o dan reolaeth Lloegr. Ond oherwydd nad oedd cosbau llym a dienyddiadau yng Nghymru, yn ogystal â'r parch a ddangoswyd tuag at Lys y Sesiwn Fawr droseddol yn lle llysoedd yr eglwys, parhaodd Cymru i ddilyn ei hen gyfreithiau, sef Cyfraith Hywel, yn hytrach na chyfraith Loegr. Roedd y gyfundrefn hon yn rhoi pwyslais ar ddigolledu dioddefwyr yn hytrach na chosbi'r cyhuddedig, gan geisio sicrhau cytgord yn y gymuned a chanlyniad buddiol i'r partïon dan sylw.

### Deddfau gwrachyddiaeth Prydain yn ystod y cyfnod modern cynnar 
Ym 1542, o dan Harri VIII, daeth Deddf Gwrachyddiaeth 1541 i rym gan Senedd Lloegr, ond diddymwyd hi yn ddiweddarach gan Edward VI. Yn ôl y ddeddf hon, gellid dedfrydu'r gosb eithaf am ymarfer gwrachyddiaeth.

Ym 1563, o dan Elisabeth I, cyflwynwyd Deddf Gwrachyddiaeth 1563, a adferodd rhai elfennau o'r ddeddf flaenorol. Fodd bynnag, dim ond pan achoswyd niwed gyda gwrachyddiaeth y gellid dedfrydu'r gosb eithaf. Am y tramgwydd cyntaf, dylid carcharu'r troseddwr a'i gadw yn y rhigod (mecanwaith sy'n debyg i'r cyffion neu'r cyffion traed), ond am yr ail dramgwydd, gellid dedfrydu'r gosb.

## Treialon, cyhuddiadau, ac erlyniadau 

{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          -3.3368616155348723,
          53.17543101966099
        ]
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          -4.273180303280243,
          53.140065739696595
        ]
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          -4.094390830141492,
          53.263359361026005
        ]
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          -3.343882305489388,
          53.32230258406598
        ]
      }
    }
  ]
}

Yn ystod yr 16eg a'r 17eg ganrif, dim ond tri deg saith erlyniad am wrachyddiaeth a gofnodwyd yng Nghymru. 

O'r tri deg saith person a ddrwgdybiwyd, dim ond wyth a gafwyd yn euog, a dim ond pump a ddedfrydwyd i'r gosb eithaf; mae'n debygol bod y gweddill wedi'u rhyddfarnu. gyda llawer ohonynt yn agos iawn at y ffin â Lloegr.

### Dienyddiadau 
Ym 1594, Gwen ferch Ellis (42) o Landyrnog, Sir Ddinbych, oedd y gyntaf i gael ei dienyddio fel gwrach yng Nghymru. Er ei bod yn adnabyddus am ei sgiliau iacháu, un o'r prif gyhuddiadau yn ei herbyn oedd ymarfer rheibiaeth, sef gwrachyddiaeth faleisus. Tarddodd y cyhuddiadau o swynogl a ysgrifennwyd tuag yn ôl, a ystyriwyd yn dystiolaeth o reibio. Ar ôl ei threial, cafodd ei dedfrydu i farwolaeth.

Ym 1622, yng Nghaernarfon, cafwyd triawd o wrachod o'r un teulu yn euog a'u dienyddiwyd yn syth. Y triawd oedd Lowri ferch Evan, Agnes ferch Evan, a Rhydderch ap Evan, a oedd yn iwmon (gwas is ei safle nag ysgwïer). Cyhuddwyd hwy o reibio Mary Hughes, merch dyn bonheddig lleol, yn ogystal â bod yn gyfrifol am farwolaeth ei mam, Margaret Hughes, a oedd eisoes yn sâl o strôc.

## Dolenni allanol
* Coel Gwrach sgyrsiau ar wefan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol dan ofal Siân Melangell Dafydd

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Deddfau Gwrachyddiaeth
* Dyn Hysbys

Categori:Dewiniaeth
Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Hanes Cymru