open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yr Angau

[bawd| Angau yn [Ar Roc'h-Morvan, Finistère, Llydaw]]
Gwas a phersonoliad o farwolaeth ydy'r **Angau**, a cheir *an Ankoù* yn Llydaweg, *Ankow* yng Nghernyweg.

## Cefndir 
Mae'r Angau yn ymddangos fel dyn neu sgerbwd yn gwisgo gwisg ddu a het fawr sy'n cuddio ei wyneb, neu, weithiau, yn syml fel cysgod. Mae'n dal pladur a dywedir ei fod yn eistedd ar ben cert i gasglu'r meirw, neu'n gyrru coets fawr ddu sy'n cael ei thynnu gan bedwar ceffyl du ac yng nghwmni dau ffigwr bwganllyd ar droed.

Yn ôl un chwedl, ef oedd plentyn cyntaf Adda ac Efa. Mae fersiynau eraill yn darlunio'r Angau fel person marw cyntaf y flwyddyn (er ei fod bob amser yn cael ei ddarlunio fel oedolyn gwrywaidd), sy'n gyfrifol am gasglu eneidiau pobl eraill cyn iddo allu mynd i'r byd a ddaw. Mewn tarddiad arall, roedd yn dywysog creulon a gyfarfu â Marwolaeth yn ystod taith hela a'i herio i weld pwy allai ladd carw du yn gyntaf. Marwolaeth enillodd y gystadleuaeth a melltithiwyd y tywysog i grwydro'r Ddaear fel ellyllon am byth. Weithiau fe'i darlunnir fel brenin y meirw y mae gan ei ddeiliaid eu llwybrau penodol eu hunain, y mae eu gorymdeithiau cysegredig yn symud ar eu hyd. 

Sonnir am yr Angau, neu Ankou, gan Anatole Le Braz, awdur a chasglwr chwedlau, yn *The Legend of Death* :

: Yr Angau yw ysgwïer Marwolaeth (*oberour ar maro*) ac fe'i gelwir hefyd yn wyliwr y fynwent, dywedasant ei fod yn gwarchod y fynwent a'r eneidiau o'i chwmpas am ryw reswm anhysbys a'i fod yn casglu'r eneidiau coll ar ei dir. Mae marwolaeth olaf y flwyddyn, ym mhob plwyf, yn dod yn Angau ei blwyf am y flwyddyn ganlynol i gyd. Pan fu, mewn blwyddyn, fwy o farwolaethau nag arfer, dywed un am yr Angau :
: – *Rhyfel ma fé, heman zo eun Anko drouk*. ("Ar fy ffydd, yr Angau cas yw hwn.")

## Ymddangosiad mewn isddiwylliannau 
Dywedir fod gan bob plwyf yn Llydaw ei Angau ei hun. Yn nhraddodiadau Llydaw, *Karrigell an Ankou* ("Berfa Angau") yw gwichian olwynion rheilffordd y tu allan i'ch cartref. Yn yr un modd, cyfeirir at waedd y dylluan fel *Labous an Ankou* ("Aderyn yr Angau"). 

## Yn y Cyfryngau 
Yn *Touhou 4: Lotus Land Story* mae cymeriad Elly yn fwy na thebyg yn seiliedig ar Angau

''L'Ankou*, seithfed albwm ar hugain y gyfres *Spirou et Fantasio'', a ysgrifennwyd ac a dynnwyd gan Fournier, wedi'i gyfresoli ym 1976 yn y cylchgrawn *Spirou*, a gyhoeddwyd fel albwm clawr caled yn 1977.

Yn nhymor cyntaf yr Eira Du cyfeirir at l'Ankou mewn llythyr wedi'i selio mewn capsiwl amser.

Yn y gêm Virche Evermore mae cymeriad o'r enw *Ankou*, yn sefyll fel y Gwyliwr Marwolaeth.

Yn y gêm Old School Runescape fel NPC o'r enw Ankou

## Gweler hefyd 
* Arawn, brenin Cymreig yr Arallfyd
* Marwolaeth (personoli)
* Y Bachddyn

## Cyfeiriadau 
Categori:Llên gwerin Ffrainc
Categori:Duwiau a duwiesau marwolaeth
Categori:Personoliad o farwolaeth
Categori:Llên gwerin Ewrop
Allwedd Solomon

[de|bawd|250x250px| Un o'r [Pentagl|pentaclau a geir yn llawysgrifau *Allwedd Solomon*. Adnabyddir yr un hwn fel "Y Pentagl Mawr" ac mae'n ymddangos yn Llyfrgell Bodley Michael MS. 276, llawysgrif Eidalaidd o'r 17eg ganrif. Ceir pentagl cyfatebol hefyd mewn fersiwn Lladin, Llyfrgell Bodley, Aubrey MS. 24, o 1674. Mae’r pentagl yn amrywiad ar y *Sigillum Dei* a gyhoeddwyd gan Athanasius Kircher yn *Oedipus Aegyptiacus* (Rhufain, 1652–4, tt.&nbsp;479–81).]]
Grimoire ffug-graffyddol a briodolir i'r Brenin Solomon yw ***Allwedd Solomon*** (Lladin: *Clavicula Salomonis*; Hebraeg: מַפְתֵּחַ-שְׁלֹמֹה, rhufeinedig: *Map̄teḥ Šəlomo*; Saesneg: *Key of Solomon*), a elwir hefyd yn ***Allwedd Fwyaf Solomon***. Mae'n debyg ei fod yn dyddio o'r Dadeni Eidalaidd, megis y 14eg neu'r 15fed ganrif. Mae'n cyflwyno enghraifft nodweddiadol o swyngydaredd cyfnod y Dadeni.

Mae’n bosibl mai *Allwedd Solomon* a ysbrydolodd weithiau diweddarach, yn enwedig y grimoire o’r 17eg ganrif a elwir hefyd yn *Allwedd Leiaf Solomon* neu *Lemegeton*, er bod llawer o wahaniaethau rhwng y llyfrau.

## Cyfieithiadau 
**Cymraeg**

Nid oes cyfieithiadau na fersiynau Cymraeg ar gael (2025).

**Saesneg**

* *Allwedd Solomon y Brenin (Clavicula Salomonis)* . traws. a gol. S. Liddell MacGregor Mathers [1889]. Rhagair gan RA Gilbert. Boston/York Beach, ME: Weiser Books, 2000.
* *Allwedd Gwirioneddol Solomon* . Cyfieithwyd gan Stephen Skinner a David Rankine, Cyhoeddiadau Llewellyn, 2008.

## Gweler hefyd 
* Hud du
* Swyn-gân
* Hud gwyn
* Hud llwyd
* *Traethawd Hudol Solomon*
* Cyfrwng ysbrydion
* Cyfriniaeth
* Swyngydaredd cyfnod y Dadeni
* Testament Solomon
* Talismon
* Calon Gysegredig
* Addoli cyrff nefol

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
* Elizabeth Butler, *Hud Defodol* ,, rhan II, pennod 1, "The Solomonic Cycle", tt.&nbsp;47–99.
* Arthur E. Waite, *Llyfr Hud Du* ,, Pennod 2, "Defodau Cyfansawdd", tt.&nbsp;52

## Dolenni allanol 
* Fersiwn SL Mathers o *Allwedd Solomon* yn Archifau Esoterig
* *Key of Knowledge*, dwy fersiwn Saesneg hŷn o *Key of Solomon*, yn Archifau Esoterig
* ''A yw Pwerau Hudolus y Brenin Solomon Wedi'u Cuddio Yn y Llyfr Hwn?'' Erthygl ar pseudepigraphy defnyddio'r Allwedd Solomon fel enghraifft, gan Chen Malul, yn y Llyfrgell Genedlaethol Israel....

Categori:Solomon
Categori:Ffugepigraffeg
Categori:Llyfrau am swyngyfare
Troelliad

bawd|Sffêr yn cylchdroi yn dangos effaith troelliad
bawd| yng ngogwyddiad planed

Mewn seryddiaeth, afreoleidd-dra bychan ym mlaenoriad y cyhydnosau yw **troelliad** (Saesneg: *nutation*). Blaenoriad yw siglo araf y Ddaear wrth iddi droelli ar ei hechel; mae gan y siglo hwn gyfnod o tua 25,772 o flynyddoedd. Wedi'i arosod ar y symudiad araf hirdymor hwn mae osgiliad llai, cyflymach, sef troelliad, sydd â chyfnod o 18.6 mlynedd ac osgled o 9.2 eiliad o arc. Achosir troelliad yn bennaf gan gylchdro'r Lleuad o amgylch y Ddaear. Mae'r Lleuad yn cylchdroi'r Ddaear ar ongl ychydig yn wahanol i'r ongl y mae'r Ddaear yn cylchdroi'r Haul, ac mae'r effaith disgyrchol y gwahaniaeth hwn (5.15°) yn achosi'r siglo. Y seryddwr o Sais James Bradley a ddarganfodd yr effaith hon yn 1748.

## Cyfeiriadau
Categori:Geoffiseg
Categori:Mecaneg glasurol
Categori:Seryddiaeth
Camilla Collett

Nofelydd o Norwy oedd **Jacobine Camilla Collet** (ganed Jacobine Camilla Wergeland; 23 Ionawr 1813 – 6 Mawrth 1895) sydd yn nodedig fel un o'r ffeministiaid cynharaf yng ngwledydd Llychlyn.

Ganed hi yn Kristiansand, yn ferch i'r diwinydd Nicolai Wergeland. Ei brawd oedd y bardd Henrik Wergeland. Priododd â Peter Jonas Collett ym 1841, a gefnogodd ymdrechion llenyddol ei wraig. Yn sgil marwolaeth Peter ym 1851, canolbwyntiodd Camilla'n fwyfwy ar ysgrifennu ac ym 1854–55 cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Amtmandens Døttre*. Mae ei gweithiau eraill yn cynnwys yr hunangofiant *I de lange Nætter* (1862) a'r polemig *Fra de Stummes Leir* (1877). Bu farw Camilla Collet yn Kristiania (bellach Oslo) yn 82 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Marwolaethau 1895
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Norwy
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Norwy
Categori:Nofelwyr benywaidd o Norwy
Categori:Nofelwyr Dano-Norwyeg
Categori:Pobl a aned yn Kristiansand
Categori:Pobl fu farw yn Oslo
Blaenoriad y cyhydnosau

Siglo araf y Ddaear wrth iddi droelli ar ei hechel yw **blaenoriad y cyhydnosau**.

Tra roedd y seryddwr Groegaidd Hipparchus yn llunio ei gatalog sêr (a gwblhawyd yn 129&nbsp;CC) sylwodd fod safleoedd y sêr wedi'u symud mewn ffordd gyson oddi wrth fesuriadau a wnaed gan seryddwyr yng nghanrifoedd blaenorol. Daeth Hipparchus i'r casgliad bod yr cyhydnosau yn symud trwy'r Sidydd, a hynny ar gyfradd o 1° bob yn 72 o flynyddoedd. Ar ben hynny, nid y sêr oedd yn symud ond yn hytrach y Ddaear, sy'n siglo wrth iddi gylchdroi gan gyfnod o tua 25,772 o flynyddoedd. Gelwir y symudiad hwn yn "flaenoriad y cyhydnosau". Achosir y blaenoriad hwn gan ddylanwad disgyrchiant yr Haul a’r Lleuad yn gweithredu ar ymchwydd cyhydeddol y Ddaear. I raddau llawer llai, mae'r planedau'n dylanwadu ar symudiad y Ddaear hefyd.

Wedi'i arosod ar y symudiad araf hirdymor hwn mae osgiliad llai, cyflymach, sef troelliad, sydd â chyfnod o 18.6 mlynedd. 

## Cyfeiriadau
Categori:Geoffiseg
Categori:Mecaneg glasurol
Categori:Seryddiaeth
Félix Couchoro

Llenor o Dogo oedd **Félix Couchoro** (30 Ionawr 1900 – 5 Ebrill 1968) a ystyrir yn awdur toreithiocaf Togo yn yr 20g.

Ganed ef yn Ouidah, Dahomey (bellach Benin), a oedd yn rhan o Orllewin Affrica Ffrengig. Daeth tiriogaeth gyfagos Togo hefyd dan reolaeth Ffrainc ym 1916. Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, ''l'Esclave'', ym 1930. Ymsefydlodd yn Aného ym 1939 a gweithiodd yn asiant masnachol ar y cyd a'i yrfa lenyddol. Ysgrifennodd 14 o lyfrau yn ystod ei oes, mewn iaith Ffrangeg syml a oedd yn gyfarwydd i ddarllenwyr Togo a Benin. Bu farw yn Lomé yn 68 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Dogo
Categori:Nofelwyr Ffrangeg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Dogo
Categori:Pobl a aned ym Menin
Categori:Pobl fu farw yn Nhogo
Llenyddiaeth Camerŵn

Mae Camerŵn yn gartref i gannoedd o ieithoedd brodorol, ond ysgrifennir y rhan fwyaf o lenyddiaeth y wlad mewn un o'r ddwy iaith Ewropeaidd a gyflwynwyd yn yr oes drefedigaethol, y Ffrangeg a'r Saesneg. Protectoriaeth Almaenig oedd Camerŵn i gychwyn yn yr Ymgiprys am Affrica, ond yn sgil y Rhyfel Byd Cyntaf rhennid y diriogaeth yn ddau fandad, y dwyrain dan reolaeth Ffrainc a'r gorllewin dan reolaeth Prydain. Y Ffrangeg ydy'r iaith gyffredin yn y rhan fwyaf o'r wlad, a'r gweddill yn defnyddio'r Saesneg yn bennaf.

Mae rhyw 70% o'r boblogaeth yn medru darllen, a 10% yn darllen Ffrangeg a Saesneg yn ddwyieithog. Sefydlwyd Llyfrgell Genedlaethol Camerŵn ym 1966, a fe'i lleolir yn y brifddinas, Yaoundé. Yr unig bapur newydd dyddiol cenedlaethol a gyhoeddir yn y wlad, ac hynny yn ddwyieithog, yw'r *Cameroon Tribune*, a berchenogir gan y llywodraeth. Mae newyddiaduron a chyfnodolion eraill yn cynnwys *La Gazette* a *Le Messager* yn Ffrangeg, a'r *Cameroon Outlook* a'r *Cameroon Times* yn Saesneg. Ers 1982, llywodraeth Paul Biya sy'n meddu ar reolaeth sylweddol dros fywyd diwylliannol y wlad, ac mae sensoriaeth yn gyffredin.

## Ffrangeg 
Nodweddir llenyddiaeth Ffrangeg Camerŵn gan wrthdrefedigaethedd cryf sy'n ymddatgan hunaniaeth a galluedd y wlad yn sgil annibyniaeth, ac yn beirniadu effeithiau'r hen drefn ymerodrol ar fywydau'r brodorion. Ymhlith y to o lenorion i ymwneud â'r "cyfarfyddiad trefedigaethol" mae Francis Bebey (1929–2001), Mongo Beti (1932–2001), Ferdinand Oyono (1929–2010), a Mbella Sonne Dipoko (1936–2009). Mae'r corff llenyddol hwn i raddau helaeth yn ystyried y Gamerŵn ôl-drefedigaethol yn wlad Ffrangeg yn unig, gan ganolbwyntio ar hanes y dwyrain ar draul profiad y gorllewin Saesneg. Yn ddiweddar, mae mwy o lenorion Ffrangeg wedi troi eu sylw at broblemau'r gymdeithas fodern, ond cyfyngir ymdriniaeth rydd a gonest o bynciau llosg gan sensoriaeth. Mae awduron benywaidd diweddar yn cynnwys Calixthe Beyala (g. 1961) ac Angeline Solange Bonono (g. 1975).

## Saesneg 
Mae llenyddiaeth Saesneg Camerŵn yn aml yn ymwneud â Phwnc y Saesneg, hynny yw, y tensiynau rhwng y boblogaeth Saesneg a'r mwyafrif Ffrangeg sy'n dominyddu bywyd gwleidyddol y wlad. Mae'r disgwrs hwn felly yn wahanol i'r traddodiad Ffrangeg, gan ganolbwyntio ar y berthynas rhwng dwy gymdeithas Affricanaidd yn hytrach na'r cyfarfyddiad trefedigaethol hanesyddol. Mae llenorion Saesneg o Gamerŵn yn cynnwys y dramodydd Bole Butake (1947–2016), y bardd Bate Besong (1954–2007), y nofelydd Linus Asong (1947–2012), a'r ffuglennwr ac ysgolhaig John Nkemngong Nkengasong (1959–2023). Mae awduron benywaidd diweddar yn cynnwys Juliana Makuchi Nfah-Abbenyi (g. 1958), Anne Tanyi Tang (m. 2019), Eunice Ngongkum, a Margaret Afuh.

## Cyfeiriadau 

Categori:Y celfyddydau yng Nghamerŵn
Camerwn
Camerwn
Y celfyddydau perfformio

Y celfyddydau hynny a berfformir yn fyw ar gyfer cynulleidfa yw'r **celfyddydau perfformio**. Maent yn cynnwys sawl modd o ddefnyddio'r corff, y llais, a gwrthrychau i gyfleu mynegiant celfyddydol. Y prif gelfyddydau perfformio yw cerddoriaeth, dawns, a'r theatr. Cwmpasir gan y term hefyd amrywiaeth eang o ddisgyblaethau a thraddodiadau sy'n gweithio ag offer, celfi, neu wrthrychau eraill i gyflwyno sioe o ryw fath, gan gynnwys consurio, tafleisiaeth, a sgiliau syrcas. Gwahaniaethir rhwng y celfyddydau perfformio a'r celfyddydau gweledol, sy'n siapio defnyddiau a chyfryngau i greu gweithiau materol sefydlog.

Mae perfformiadau megis cerddoriaeth, drama a chomedi, gymnasteg, a llawdrin gwrthrychau yn gyffredin i holl ddiwylliannau'r ddynolryw.  Gellir olrhain cerddoriaeth a dawns yn ôl i gynhanes, ac mae sgiliau syrcas yn dyddio'n ôl i'r Hen Aifft. Perfformir y fath gelfyddydau'n broffesiynol, gan amaturiaid, neu fel difyrwaith, ac mewn sawl man: adeiladau megis y chwaraedy neu'r neuadd gyngerdd, ar lwyfannau awyr agored neu mewn pebyll, neu ar y stryd.

Yn ogystal â'u gwerth celfyddydol, mae perfformiadau byw ger bron cynulleidfaoedd yn ffurf ar adloniant. Gall celfyddyd perfformio fod yn enghraifft o gelfyddyd gain (megis bale neu opera) neu'n rhan o ddiwylliant poblogaidd.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adloniant
Perfformio
Y Bardd Newydd

ac Elfed, enillwyr coron a chadair Eisteddfod 1894 ac enwau a gysylltir â'r Bardd Newydd.]]Enw oedd **Y Bardd Newydd** neu **Y Beirdd Newydd** ar ysgol answyddogol o feirdd yn yr iaith Gymraeg a fu'n weithredol yn ystod degawdau olaf y 19g,  and yn llwyddiannus iawn wrth gystadlu yn Eisteddfodau'r cyfnod.

## Tarddiad yr Enw
Daw'r enw "Bardd Newydd" o lith beirniadol a gyhoeddwyd yn *y Geninen* gan y beirniad a'r bardd Elphin yn 1895-96, gyda'r "Newydd" yn dynodi'r genhedlaeth gyfredol o feirdd a'u gwahaniaethu gyda'r genhedlaeth flaenorol sef Ceiriog, Talhaiarn, Gwilym Hiraethog ac eraill.

## Aestheteg y Mudiad
Agwedd ar fynegiant Rhamantiaeth mewn Lenyddiaeth Gymraeg, pwysleisiai'r Bardd Newydd dwyster ac arucheledd, fel ymateb i'r arwynebolder y tybient oedd yn nodweddu gwaith beirdd poblogaidd y genhedlaeth flaenorol, megis Talhaiarn a Ceiriog. Roedd nifer sylweddol o'r Beirdd Newydd yn weinidogion ymneilltuol ac roedd math o Gristnogaeth cyfriniol yn ganolog i'r syniadaeth: mewn darlith yn 1900 mynegodd J. T. Job mai swyddogaeth bardd oedd "sefyll rhwng y greadigaeth a Duw, a chyflwyno offrwm dyniolaeth i'r Anfeidrol." ac fe'u beirniadwyd gan rai am hyd eu pryddestau. tra bod eraill yn gwrthod y term. Fodd bynnag, mae'r canlynol ymhlith y beirdd Cymraeg sydd wedi eu cysylltu â'r mudiad gan o leiaf rhai ffynonellau:

Fel nodwyd uchod, cysylltir Islwyn  yn agos gyda chysyniad y Bardd Newydd oherwydd mai ef oedd prif dylanwad y mudiad; llai caredig oedd Alun Llywelyn-Williams, a ddwedodd amdanynt: "Mae ambell gyfnod yn hanes ein llenyddiaeth Y byddai'n garedigrwydd â phawb pe baem yn ei lwyr ebargofi... Y gwir plaen yw nad oedd y Bardd Newydd ddim yn fardd, nad oedd ganddo glem ar farddoniaeth."

Er bod Robert Rhys yn ystyried Elfed yn fardd o ansawdd uwch na'i gyfoeswyr yn y mudiad, nododd nad oes iddo ef hyd yn oed le o bwys ym marddoniaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif er iddo fyw tan 1953.

## Llyfryddiaeth
*Millward, E.G. (1999) ''Yr Arwrgerdd Gymraeg: Ei Thwf a'i Thranc'', Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Canopus

Seren yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y de yng nghytser Carina yw **Canopus** (hefyd **α Carinae** neu **Alpha Carinae**). Mae ganddi maint ymddangosol o −0.74. Dyma'r seren ail ddisgleiriaf  a welir yn awyr y nos, ar ôl Sirius (−1.46).

bawd|canol|320px|Safle Canopus yng nghytser Carina

Mae Canopus yn gawr llachar o ddosbarth sbectrol A9, ac mae'n ymddangos yn wyn i'r llygad noeth. Fe'i lleolir tua 310 o flynyddoedd golau o'r Ddaear. Mae dros 10,000 gwaith yn fwy disglair na'r Haul, gyda rhwng 9 a 10 gwaith ei fàs, a radiws 71 gwaith yn fwy na'r Haul.

## Cyfeiriadau
Categori:Carina (cytser)
Categori:Sêr gydag enwau priod
Mirawas

Digrifwr o Bacistan oedd **Mirawas** (Hayatullah Khan; 1955 – 3 Ebrill 2025). Cafodd yrfa o hanner can mlynedd ym myd adloniant, a chafodd ei ystyried yn gomedïwr, dychanwr, a pharodïwr blaenaf yr iaith Bashto.

Ganed ef yn Tangi ar gyrion Charsadda, yn Nhalaith Ffin y Gogledd-Orllewin, yng nghyfnod Dominiwn Pacistan.

Arferai Mirawas amrywiaeth o ffurfiau ac arddulliau, gan gynnwys adrodd straeon ffraeth a pherfformio caneuon parodi, comedi fyrfyfyr a jôcs un llinell. Ymddangosodd ar y radio ac ar sianel Pakistan Television (PTV) yn ogystal â mewn theatrau a sioeau preifat. Cyhoeddodd gasgliad o'i jôcs, caneuon, a barddoniaeth ddigrif o'r enw *Gup Da Mirawas*.

Bu farw Mirawas yn 70 oed yn yr ysbyty yn Peshawar wedi iddo ddioddef o ddiabetes a chlefyd yr aren am gyfnod hir.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Bacistan
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o Bacistan
Categori:Actorion Pashto o Bacistan
Categori:Actorion comedi o Bacistan
Categori:Actorion teledu o Bacistan
Categori:Actorion teledu Pashto
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Bacistan
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Bacistan
Categori:Cantorion Pashto o Bacistan
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o Bacistan
Categori:Digrifwyr yr 21ain ganrif o Bacistan
Categori:Digrifwyr Pashto o Bacistan
Categori:Dychanwyr o Bacistan
Categori:Comedïwyr radio o Bacistan
Categori:Comedïwyr teledu o Bacistan
Categori:Llenorion comedi o Bacistan
Categori:Parodiwyr o Bacistan
Categori:Pobl a aned ym Mhacistan
Categori:Pobl fu farw ym Mhacistan
Categori:Pobl fu farw o glefyd yr aren
Iason

Arwr ym mytholeg Roeg oedd **Iason** (Hen Roeg: ).
Yn y fersiwn mwyaf cyfarwydd o'i stori fel y'i hadroddir yn y gerdd epig *Argonautica* (3g CC), roedd yn fab i Aeson, brenin Iolcos yn Thesalia. Ar ôl i'w ewythr Pelias yn cipio'r deyrnas, mae Iason yn dod yn alltud ac yn cael ei fagu gan y dynfarch Chiron. Mae'n dychwelyd i Iolcos yn ddyn ifanc. Mae Pelias yn addo i Iason ei etifeddiaeth os bydd yn llwyddo i ddod â'r Cnu Aur iddo. Mae Iason yn hwylio yn y llong *Argo* ynghyd â chriw o arwyr - yr Argonawtiaid. Ar ôl llawer o dreialon ac anturiaethau maen nhw'd dod o hyd i'r Cnu Aur, croen hwrdd aur, ym meddiant y Brenin Aeëtes o Colchis. Maen nhw'n cipio'r cnu gyda chymorth y swynwraig Medeia merch i Aeëtes, sy'n priodi ag Iason. Ar ôl iddynt ddychwelyd i Iolcos, mae Medeia yn achosi marwolaeth Pelias. Mae hi a Iason yn cael eu gyrru allan gan fab Pelias ac yn llochesu gyda Brenin Creon o Gorinth. Yn ddiweddarach mae Iason yn gadael Medeia er mwyn canlyn Creusa, merch Creon; roedd yr anffyddlondeb hwn a’i ganlyniadau yn destun y ddrama *Medeia* gan Ewripides.

## Cyfeiriadau
Categori:Arwyr ym mytholeg Groeg
Categori:Mytholeg Roeg
Ruth Stout

Awdures a garddwraig o Unol Daleithiau America oedd **Ruth Imogen Stout** (14 Mehefin 1884 – 22 Awst 1980) sy'n nodedig am ei dull o "arddio di-waith".

Ganed hi yn Girard, Kansas, i deulu o Grynwyr. Ei brawd iau oedd Rex Stout, sy'n nodedig am ei nofelau ditectif.

Bu farw ar ei fferm yn Redding, Connecticut, yn 96 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Awduron llyfrau garddio o'r Unol Daleithiau
Categori:Comiwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Crynwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Garddwriaethwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Garddwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Llysieuwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Kansas
Categori:Pobl fu farw yn Connecticut
Triongl y Gwanwyn

Grŵp o dair seren ddisglair (neu seroliaeth) yn awyr y nos yn hemisffer y Gogledd yw **Triongl y Gwanwyn**. Mae'r tair seren ddisglair Arcturus, Spica, a Regulus yn ffurfio fertigau triongl dychmygol sy'n cysylltu cytserau Boötes, Virgo, a Leo. Mae i'w weld gyda'r hwyr yn codi yn yr awyr de-ddwyreiniol rhwng Mawrth a Mai (felly ei enw).

bawd|canol|460px|Triongl y Gwanwyn yn ei gyd-destun

## Gweler hefyd
* Triongl y Gaeaf
* Triongl yr Haf

## Cyfeiriadau
Categori:Seroliaethau
Categori:Boötes
Categori:Leo (cytser)
Categori:Virgo (cytser)
Hipparchus

Seryddwr, daearyddwr a mathemategydd Groegaidd oedd **Hipparchus** (Groeg : Ἵππαρχος, c. 190 – c. 120 CC). Roedd yn arsylwr manwl iawn. Cymharodd ei arsylwadau ei hun o'r sêr â rhai seryddwyr cynharach, a darganfu y symudiad araf ym mudiant y Ddaear a elwir yn flaenoriad y cyhydnosau. Dyfeisiodd ddull ar gyfer pennu lleoliadau ar y Ddaear gan ddefnyddio lledred a hydred. Lluniodd y catalog sêr gorau hyd at dyddiad hwnnw, yn cynnwys lleoliadau tua 900 o sêr ynghyd â'u disgleirdeb, a chreuodd fap sêr a oedd yn eu harddangos. Gosododd hefyd sylfeini trigonometreg fodern.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Mathemategwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Pobl yr Ail ganrif CC
Categori:Seryddwyr Groeg yr Henfyd
Onglydd

Teclyn a ddefnyddir i fesur neu dynnu onglau yw **onglydd**. Fel arfer ceir onglyddion ar ffurf hanner cylch, ond weithiau gallant fod yn gylchoedd llawn neu gael eu hymgorffori mewn offer gydag ymylon syth, fel sgwarynnau neu brennau mesur.

Protractor2.jpg|Onglydd hanner cylch
Protractor katomierz.jpg|Onglydd cylch llawn
RK 1701 1184 Kursdreieck.jpg|Onglydd mewn sgwaryn 
Digital protractor powerfix.jpg|Onglydd digidol

Categori:Offer arlunio technegol
Categori:Offer mesur
Trecenydd

Ardal breswyl yn nhref Caerffili, Bwrdeistref Sirol Caerffili, yw **Trecenydd**. Fe'i lleolir agos at ganol y dref yng nghymuned Penyrheol, Trecenydd ac Enau'r Glyn. Mae'n gymharol fach o gymharu ag ardaloedd eraill y dref, gan gynnwys tai cyngor yn bennaf.

Mae gan Drecenydd nifer o ysgolion yn ei chyffiniau: Ysgol Fabanod Hendre, Ysgol Iau Hendre, a hefyd Ysgol Gyfun St Cenydd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* www.geograph.co.uk : lluniau o Drecenydd a'r cyffiniau

Categori:Pentrefi Caerffili
Mary Keir

Nyrs o Gymru oedd **Mary Keir** (3 Mawrth 1912 – 17 Rhagfyr 2024) a bu fyw dros ganmlwydd a deg oed. Rhwng 2021 a 2024, hi oedd y person byw hynaf yng Nghymru.

## Bywgraffiad 
Ganed Keir yn Nhyddewi, Sir Benfro. Gwehydd oedd ei thad. Wedi cyfarfod â'i gŵr Douglas symudodd i Lansteffan, sir Gaerfyrddin, lle bu'n gweithio fel prif nyrs ward a nyrs ardal. Bu’n byw yn Llansteffan yn annibynnol tan ychydig cyn ei phen-blwydd yn 100 oed. Ar ei phenblwydd yn 112 oed daeth disgyblion o Ysgol Ffairfach a Chôr Meibion Dinefwr i ymweld â hi.

Bu Keir yn byw yng Nghartref Preswyl Awel Tywi yn Llandeilo, Sir Gaerfyrddin am 12 mlynedd. Roedd hi'n mwynhau cerddoriaeth ac yn bianydd. Bu yno hyd ei marwolaeth yn 112 mlynedd a 289 diwrnod oed. Goroeswyd hi gan ei mab.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Nyrsys o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl o Dyddewi
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru

**Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru** (**GTADC**; Saesneg: *South Wales Fire and Rescue Service (SWFRS)*) yw'r gwasanaeth tân ac achub sy'n gwasanaethu deg o brif ardaloedd Cymru, sef Blaenau Gwent, Pen-y-bont ar Ogwr, Caerffili, Caerdydd, Merthyr Tudful, Sir Fynwy, Casnewydd, Rhondda Cynon Taf, Torfaen, a Bro Morgannwg.

Crëwyd y Gwasanaeth ym 1996 gan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994, a ddiwygiodd llywodraeth leol Cymru. Fe'i crëwyd trwy uno brigadau tân blaenorol Morgannwg Ganol, De Morgannwg, a Gwent. Mae'n gwasanaethu arwynebedd o tua  gyda phoblogaeth o tua 1.5miliwn.

Mae'r awdurdod tân sy'n rhedeg y gwasanaeth yn gyd-fwrdd sy'n cynnwys cynghorwyr o'r deg awdurdod lleol a gwmpesir gan y gwasanaeth. trefniant y disgwylir iddo arbed £1miliwn yn flynyddol ar draws y gwasanaethau tân ac achub.

## Gorsafoedd tân 
Mae'r Gwasanaeth yn cynnal 47 o orsafoedd tân, ac mae 20 ohonynt yn gweithredu staffio "llawn amser" (ymladdwyr tân amser llawn) a 36 yn gweithredu staffio "wrth gefn" (ymladdwyr tân ar alw), gyda rhai gorsafoedd yn gweithredu'r ddau ddull criwio.

Lleolir pencadlys y gwasanaeth yn Llantrisant, Morgannwg.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Gwasanaethau tân ac achub Cymru
Categori:Blaenau Gwent
Categori:Caerffili
Categori:Casnewydd
Categori:Merthyr Tudful
Categori:Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Rhondda Cynon Taf
Categori:Sir Fynwy
Categori:Torfaen
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd
Sgwaryn

Teclyn ar ffurf triongl ag un ongl sgwâr a ddefnyddir i dynnu onglau sgwâr yn fanwl gywir yw **sgwaryn**. Fel arfer, ceir sgwarynnau mewn dwy ffurf,  un gydag onglau 90°-45°-45°, a'r llall gydag onglau 30°-60°-90°. Yn ei ffurf symlaf mae sgwâryn yn ddarn o blastig, pren neu fetel gyda'r canol wedi'i dorri i ffwrdd a'r ymylon allanol yn beflog. Yn aml mae'n cynnwys marciau pren mesur ac weithiau marciau onglydd.

Squadra 45.jpg|Sgwaryn 90°-45°-45°
Squadra 30 60.jpg|Sgwaryn 30°-60°-90°
Squadra goniometro.jpg|Sgwaryn ag onglydd

Categori:Offer arlunio technegol
Sam a Colby

Deuawd YouTuber o America yw **Sam a Colby**, sy'n cynnwys Sam Golbach (ganwyd 27 Tachwedd 1996) a Colby Brock (ganwyd 2 Ionawr 1997). Maent yn fwyaf adnabyddus am eu hymchwiliadau goruwchnaturiol.

Ar ôl dod i'r amlwg gyntaf ar Vine fel pobl ifanc yn eu harddegau yng nghanol y 2010au gyda fideos doniol, dechreuon nhw uwchlwytho fideos i YouTube ar ôl i Vine ddod i ben.

## Gwaith o bwys 
* Yn 2019, fe wnaethon nhw ryddhau eu cyfres we, *Stranded with Sam and Colby*.
* Yn 2023, cyflwynon nhw eu prif ffilm am y tro cyntaf, *Sam and Colby: A Week at The Conjuring House*.
* Yn 2024, rhyddheuon nhw eu hail ffilm, *Sam and Colby: The Legends of The Paranormal*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Kansas
Secstant

Offeryn optegol a ddefnyddir mewn llongwriaeth, seryddiaeth a meysydd tebyg i fesur onglau gwrthrychau hirbell yw **secstant**. Mewn llongwriaeth mae'n mesur yr ongl rhwng y gorwel a chorff nefol (megis yr Haul, y Lleuad, neu seren) i gyfrifo lledred yr arsylwr. Mae'r ddyfais yn cynnwys arc graddedig o 60° ynghlwm wrth fframwaith. Mae'r ffrâm yn cynnwys braich symudol wedi'i gosod ar golyn yng nghanol y cylch, ac mae pen rhydd y fraich yn symud ar hyd yr arc. Ynghlwm wrth y ffrâm mae system o ddrychau a thelesgop bach.

bawd|canol|400px|Darlun o secstant gyda labeli

Mae'r fraich symudol, sydd â drych wedi'i osod arni, yn cael ei symud nes bod y corff nefol (er enghraifft, Seren y Gogledd) yn cael ei hadlewyrchu i mewn i ddrych yn unol â'r telesgop ac yn ymddangos, trwy'r telesgop, i gyd-fynd â'r gorwel. Yna darllenir ongl y seren uwchben y gorwel o arc graddedig. O'r ongl hon ac union amser y dydd fel y'i dangosir gan gronomedr morol, gellir cyfrifo'r lledred trwy gyfrwng tablau cyhoeddedig. Mae'r offeryn yn cynnwys hidlenni i amddiffyn y llygaid wrth anelu at yr Haul yn ystod y dydd.

bawd|canol|400px|Defnyddio secstant:
1 Anelwch y secstant tuag at y gorwel
2 Gwasgwch y clamp i ryddhau'r fraich
3 Symudwch ddelwedd yr haul i'r gorwel
4 Rhyddhewch y clamp ac addaswch ddelwedd yr haul
5 Siglwch i wirio bod y secstant yn unionsyth
6 Darllenwch yr ongl

Mae gan ffrâm secstant siâp sydd tua 1⁄6 o gylch (60°). O hyn y mae'r offeryn yn cael ei enw: *sextans* yw'r gair Lladin am "chweched".

## Cyfeiriadau
Categori:Mordwyo
Categori:Offer mesur
Categori:Offer seryddol
Amser yr haul

Amser sy'n cael ei fesur gan gylchdro'r Ddaear o amgylch yr Haul yw **amser yr haul**. 

* **Amser ymddangosol yr haul** yw'r hyn a fesurir trwy arsylwi'r Haul yn uniongyrchol neu gan ddeial haul.

* **Amser cymedrig yr haul** yw'r hyn a fesurir trwy'r mwyafrif o glociau ac oriorau, sef yr amser a fyddai'n cael ei fesur trwy arsylwi ar yr Haul pe bai'n teithio ar gyfradd unffurf trwy gydol y flwyddyn yn hytrach nag ar gyfradd sy'n amrywio trwy'r tymhorau, fel y mae'n ei wneud mewn gwirionedd.

* Y **cymhwysiad amser** yw'r gwahaniaeth rhwng amser ymddangosol yr haul ac amser cymedrig y haul. Gall y gwahaniaeth hwn fod hyd at 16 munud oherwydd yn ystod y flwyddyn mae mudiant ymddangosiadol yr Haul yn erbyn cefndir y sêr yn arafu ac yn cyflymu  bob yn ail.

bawd|320px|dim|Y cymhwysiad amser – uwchben yr echelin lorwedd bydd deial haul yn ymddangos *yn fuan* o'i gymharu â chloc, ac o dan yr echelin bydd deial haul yn ymddangos *ar ôl*.

## Gweler hefyd
* Amser y sêr

## Cyfeiriadau
Categori:Amser
Amser y sêr

Amser sy'n cael ei fesur gan fudiant ymddangosiadol y sêr (y "sêr sefydlog" fel y'u gelwir) o amgylch y Ddaear yw **amser y sêr**. Mae hyn yn wahanol i amser yr haul, sy'n cael ei fesur gan fudiant ymddangosiadol yr Haul. 

Prif uned amser y sêr yw'r diwrnod sêr, sy'n cael ei rannu'n oriau sêr, munudau sêr, ac eiliadau sêr. Mae seryddwyr yn dibynnu ar glociau serol oherwydd bydd unrhyw seren benodol yn trawsteithio'r un meridian ar yr un amser y sêr trwy gydol y flwyddyn.

Mae diwrnod sêr yn fyrrach o 4 munud na diwrnod cymedrig yr haul a ddangosir gan glociau cyffredin.

## Cyfeiriadau
Categori:Amser
Dewiniaeth a darogan yn y Beibl Hebreaidd

[bawd| Paentiad [William Blake o Saul, cysgod Samuel a Dewines Endor.]]
Sonnir am wahanol fathau o ddewiniaeth a darogan yn y Beibl Hebreaidd, y Tanach neu'r Hen Destament, ac fe'u gwaherddir yn llym.

## Gwaharddiadau 
Ceir cyfreithiau sy'n gwahardd gwahanol fathau o ddewiniaeth a darogan yn llyfrau Exodus, Lefiticus, a Deuteronomium. Mae’r rhain yn cynnwys y canlynol (fel y’u cyfieithwyd gan Beibl.net:

* Exodus 22:18 - "Dydy gwraig sy'n dewino ddim i gael byw [Hebraeg Feiblaidd: מְכַשֵּׁפָ֖ה, rhufeinedig: *mək̲aššēp̄ā*]."
* Lefiticus 19:26 - "Peidiwch bwyta dim byd sydd â gwaed yn dal ynddo. Peidiwch gwneud pethau fel dweud ffortiwn neu ddewino [ *tənaḥăšu wəlo t̲əʿonēnu*]."
* Lefiticus 20:27 - "Os oes dyn neu wraig sy'n codi ysbrydion [  *ob̲ o yiddəʿoni* ] neu'n galw'r meirw yn ôl yn byw yn eich plith chi, y gosb am wneud peth felly ydy marwolaeth. Rhaid eu lladd drwy daflu cerrig atyn nhw. Arnyn nhw mae'r bai."
* Deuteronomium 18:10-11 - "Ddylai neb ohonoch chi aberthu ei fab neu ei ferch drwy dân. Ddylai neb ddewino, dweud ffortiwn, darogan, consurio, swyno, mynd ar ôl ysbrydion, chwarae gyda'r ocwlt na cheisio siarad â'r meirw [ .  *dorēš el-hammēt̲im* ]." 

Mae'r ffurfiau darogan a sonnir amdanynt yn Neuteronomium 17 yn cael eu portreadu fel rhai estron; dyma'r unig ran o'r Beibl Hebreaidd i wneud y fath honiad. Yn ôl Ann Jeffers, mae presenoldeb cyfreithiau sy'n gwahardd meirw-ddewiniaeth yn profi ei bod wedi digwydd drwy gydol hanes Israel.

Mae’r union wahaniaeth rhwng y tri math gwaharddedig o feirw-ddewiniaeth a sonnir amdanynt yn Neuteronomium 18:11 yn fater o ansicrwydd; defnyddir *yiddeʿoni* ("dewin") bob amser ynghyd ag *ov* "ymgynghorydd ag ysbrydion cyfarwydd," ac mae ei debygrwydd semantig i *doresh el hametim* ("consuriwr y meirwon", neu "un sy'n cyfeirio ymholiadau at y meirw") yn codi'r cwestiwn pam y sonnir am y tri yn yr un adnod.&#x5B;''''&#x5D; Mae'r traethawd Iddewig *Sanhedrin* yn dweud bod *doresh el hametim* yn berson a fyddai'n cysgu mewn mynwent ar ôl ymprydio, er mwyn cael ei feddiannu.

Mae darn proffwydol yn Llyfr Micah yn nodi y bydd dewiniaeth a darogan yn cael eu dileu yn yr Oes Feseianaidd (Micah 5:12).

## Enghreifftiau mewn naratif Beiblaidd 
* Yn Llyfr Exodus, mae consuriwyr yr Aifft yn ailadrodd nifer o'r arwyddion a gyflwynwyd i'r Pharo Beiblaidd gan Moses ac Aaron.
* Yn 1 Samuel 28, mae Saul yn ymrestru cymorth Dewines Endor i alw ar ysbryd y proffwyd ymadawedig Samuel, sy'n ei geryddu am ddefnyddio dewiniaeth.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 

Categori:Darogan
Categori:Y Beibl Hebraeg
Rigel

Seren las yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y de yng nghytser Orïon yw **Rigel** (hefyd **β Orionis** neu **Beta Orionis**). Gorgawr yw Rigel, y seren fwyaf a disgleiriaf o system o bedair seren sy’n ymddangos i’r llygad noeth fel un pwynt disglair glas-gwyn. Lleolir y system hon tua 850 o flynyddoedd golau o'r Ddaear.

bawd|canol|320px|Safle Rigel yng nghytser Orïon

## Cyfeiriadau
Categori:Orïon (cytser)
Categori:Sêr gydag enwau priod
CiNii

Gwasanaeth cronfa ddata llyfryddol o Japan yw **CiNii**. Mae'n cofnodi deunydd mewn llyfrgelloedd academaidd Japaneaidd, gan ganolbwyntio'n arbennig ar weithiau Japaneaidd a gweithiau Saesneg a gyhoeddwyd yn Japan.

## Dolenni allanol
* 

Categori:Metadata
Categori:Llyfrgellyddiaeth
Dinistr Jerusalem a Cherddi Eraill

Casgliad o gerddi Eben Fardd (Ebenezer Thomas, 1802-1863) yw ***Dinistr Jerusalem a Cherddi Eraill*** a gyhoeddwyd gan Melin Bapur yn 2024 fel rhan o'u cyfres Llyfrgell Gymraeg.

## Crynodeb
Eben Fardd oedd un o feirdd Cymraeg amlycaf a phwysicaf yr 19g. Roedd yn fardd toreithiog, ond detholiad yn unig a geir yn y gyfrol hon. Mae'n cynnwys ei gerdd enwacaf, *Dinistr Jerusalem* (buddugol yn Eisteddfod Powys 1824), sy'n rhoi'i enw i'r gyfrol, ynghyd â dwy awdl arall o'i eiddo, *Llongddrylliad y Rothesay Castle* (a luniwyd ar gyfer Eisteddfod Biwmares yn 1832 ond a gollodd y gystadleuaeth i awdl gan Caledfryn) a *Brwydr Maes Bosworth* (buddugol yn Eisteddfod Llangollen, 1858).

## Gweler hefyd
*Eben Fardd
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1899
Tafarn y Fic, Llithfaen

bawd|320px|Tafarn y Fic

Tafarn gydweithredol yn Llithfaen, Gwynedd, yw **Tafarn y Fic**. Yn y 1980au, gyda thranc y diwydiant llechi yn lleol, doedd y bragdy oedd yn berchen y Victoria Hotel ddim yn gweld dyfodol i wneud elw, a phenderfynwyd cau'r dafarn. Mae traddodiad o fentrau cydweithredol yn ardal yr Eifl, a ffurfiodd nifer o bobl ardal Llithfaen gwmni cydweithredol a chodi cyfalaf i brynu Tafarn y Fic a'i hailagor yn 1988. Honnir mai dyma'r dafarn gymunedol hynaf yn Ewrop.

Gyda chymorth arian Ewropeaidd o gronfa Amcan 1, cafodd y dafarn ei thrawsnewid yn llwyr ar droad y mileniwm, ac fe ailagorodd ar ei newydd wedd yn 2004.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan y dafarn

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Mentrau cydweithredol yng Nghymru
Categori:Tafarnau Cymru
Yr Ysmygwr: Rhyddiaith Fer a Barddoniaeth

Cyfrol o weithiau llenyddol amrywiol gan Daniel Owen (1836-1895) yw ***Yr Ysmygwr: Rhyddiaith Fer a Barddoniaeth*** a gyhoeddwyd gan Melin Bapur yn 2024 fel rhan o'u cyfres Llyfrgell Gymraeg. Casgliad amrywiol yw hi o ddeunyddiau mewn rhyddiaith a barddoniaeth, ac mae'n cynnwys o'i mewn cyfrol o'r enw *Y Siswrn* a gyhoeddwyd yn ystod bywyd Daniel Owen.

## Crynodeb
Daniel Owen oedd un o lenorion Cymraeg amlycaf a phwysicaf yr 19g. Fe'i adnabyddir yn bennaf heddiw fel nofelydd, fodd bynnag ysgrifennodd barddoniaeth ac amrywiaeth o ddarnau byrrach o ryddiaith ar hyd ei yrfa.

Yn 1886 cyhoeddwyd cyfrol, *Y Siswrn*, oedd yn cynnwys y stori fer *Yr Ysmygwr* ynghyd ag amrywiaeth o gerddi a darnau rhyddiaith gan gynnwys *Cymeriadau Methodistaidd*, stori ffuglen cynharaf Daniel Owen. Mae'r gyfrol hon yn ymgorffori holl gynnwys *Y Siswrn* ond tua'r un faint eto o ddeunydd ychwanegol na chafodd ei gyhoeddi mewn llyfrau yn ystod bywyd Daniel Owen, dim ond mewn cyfnodolion. Cerddi yw llawer o'r deunydd "newydd" gan gynnwys rhai darnau cynnar sy'n rhagflaeni'r un o'i weithiau rhyddiaith, pryddest ar *Offrymiad Isaac* a rhai cerddi ac ysgrifau o gyfnod *Straeon y Pentan*.

## Gweler hefyd
*Daniel Owen
**Y Siswrn*
**Straeon y Pentan*
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2024
Y Tlawd Hwn: Casgliad o Gerddi

Cyfrol o farddoniaeth gan W. J. Gruffydd (1881-1954) yw ***Y Tlawd Hwn: Casgliad o Gerddi*** a gyhoeddwyd gan Melin Bapur yn 2025 fel rhan o'u cyfres Llyfrgell Gymraeg. Ymdrech ydyw i ddwyn yghyd holl farddoniaeth y bardd.

## Crynodeb
Roedd W. J. Gruffydd yn un o feirdd pwysicaf a mwyaf dylanwadol ei oes; ac fe gyhoeddodd sawl cyfrol o farddoniaeth dros ei fywyd. Mae'r gyfrol hon yn dwyn ynghyd ei holl weithiau barddonol gan gynnwys ei bryddestau *Yr Arlgwydd Rhys* a *Trystan ac Esyllt*. 

## Gweler hefyd
*William John Gruffydd

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2025
Galwad Cthulhu a Straeon Arswyd Eraill

Cyfrol o straeon byrion gan yr awdur Americanaidd H. P. Lovecraft (1890-1937) wedi'u cyfieithu gan Peredur Glyn yw ***Galwad Cthulhu a Straeon Arswyd Eraill*** a gyhoeddwyd gan Melin Bapur yn 2025 fel rhan o'u cyfres Clasuron Byd. Mae'r straeon yn cynnwys rhai o'r enwocaf ym Mythos Cthulhu, sef bydysawd dychmygol arswydus Lovecraft.

## Crynodeb
Mae'r gyfrol yn cynnwys pum stori gan Lovecraft. Detholiad newydd yw hwn gan y cyfieithydd, nad yw'n adlewyrchu unrhyw gyfrol benodol o straeon Lovecraft a gyhoeddwyd yn Saesneg. Y straeon a gynhywsir yw "Dagon", "Y Wledd" (*"The Feast"*), "Cerddoriaeth Erich Zann" (*"The Music of Erich Zann"*), "Dan y Pyramidau" (*"Under the Pyramids"*) a "Galwad Cthulhu" (*"The Call of Cthulhu"*).

Y cyfieithydd yw Peredur Glyn, awdur oedd eisoes wedi ysgrifennu casgliad o straeon wreiddiol yn y Gymraeg *Pumed Gainc y Mabinogi* a nofel *Cysgod y Mabinogi* yn dwyn ysbrydolaeth uniongyrchol o waith Lovecraft.

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2025
Jean Marsh

Actores ac awdur o Loegr oedd **Jean Lyndsey Torren Marsh** (1 Gorffennaf 1934 &ndash; 13 Ebrill 2025). Cyd-greodd a serennodd yn y gyfres ITV *Upstairs, Downstairs* (1971&ndash;1975), ac enillodd Wobr Emmy 1975 am Brif Actores Eithriadol mewn Cyfres Ddrama am ei pherfformiad fel Rose Buck. Perfformiodd yr un rôl yn adfywiad y BBC o'r gyfres (2010–2012).

Cafodd Marsh ei geni yn Stoke Newington, Llundain, fel un o ddwy ferch  Emmeline (née Bexley) a Henry Marsh.   Fel plentyn, astudiodd bale, canu ac actio.    Roedd ganddi berthynas ag Albert Finney, Kenneth Haigh, a'r cyfarwyddwr ffilm Michael Lindsay-Hogg . 

Ar 3 Hydref 2011, cyhoeddodd y BBC fod Marsh wedi dioddef mân strôc ac y byddai’n colli dechrau ail gyfres yr ail gyfres *Upstairs, Downstairs*, ar ei newydd wedd.  

Bu farw Marsh o gymhlethdodau dementia, yn ei chartref yn Llundain, yn 90 oed.

## Ffilmiau
**Cleopatra* (1963), fel Octavia
**Charlie Bubbles* (1967)
**Jane Eyre* (1970)
**The Eagle Has Landed* (1976)
**Willow* (1988)

## Teledu
**The Moon and Sixpence* (1929)
*''Gideon's Way* (1965)
**The Saint* (1964–1968) 
**The Informer* (1966–67)
**Doctor Who* (1969)
**Master of the Game* (1984)
**Battlefield* (1989)
**The Tomorrow People* (1994)
**Fatherland'' (1994) 

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion teledu benywaidd o Loegr
Categori:Actorion ffilm benywaidd o Loegr
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Nysïaid

Ym mytholeg Roeg, roedd y **Nysïaid** (Groeg Hynafol : Νυσιάδες) yn nymffau Eigionesaidd o Fynydd chwedlonol Nysa. Ymddiriedodd Zeus y duw bach Dionysos i'w gofal nhw, a chododd y Nysïaid ef gyda chymorth yr hen afrddyn-dduw Silenus. Pan dyfodd Dionysos, ymunodd y Nysïaid â'i gwmni fel y Maenadiaid cyntaf.

## Enwau 
Mae enwau'r nymffau yn cynnwys:

* Ambrosia
* Arsinoe
* Bromia neu Bromis
* Cisseis
* Coronis
* Erato
* Eriphia
* Nysa
* Pedile
* Polymno neu Polyhymno

Sonnir hefyd am Callichore a Calyce (ar eu hôl mae dwy leuad o blaned Iau, Kallichore a Kalyke, wedi'u henwi).

Mewn adroddiadau diweddarach am fabandod Dionysos, mae'n ymddangos bod y Nysïaid yn cael eu huniaethu â'r Hyades. Mae'n bosibl bod y term wedi'i ddefnyddio am y Pleiades a'r Hyades fel tiwtoriaid Dionysus yn gyfan gwbl.

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
* Apollodorus, *Y Llyfrgell* gyda Chyfieithiad Saesneg gan Syr James George Frazer, FBA, FRS in 2 Volumes, Caergrawnt, MA, Gwasg Prifysgol Harvard; Llundain, William Heinemann Cyf. 1921. . Fersiwn ar-lein yn Llyfrgell Ddigidol Perseus. Testun Groeg ar gael o'r un wefan .
* Diodorus Siculus, *Y Llyfrgell Hanes* a gyfieithwyd gan Charles Henry Oldfather. Deuddeg cyfrol. Llyfrgell Glasurol Loeb. Caergrawnt, Massachusetts: Gwasg Prifysgol Harvard; Llundain: William Heinemann, Ltd. 1989. Cyf. 3. Llyfrau 4.59–8. Fersiwn ar-lein ar Wefan Bill Thayer
* Diodorus Siculus, *Bibliotheca Historica.* *Cyf 1-2* . Immanel Bekker. Ludwig Dindorf. Friedrich Vogel. yn aedibus BG Teubneri. Leipzig. 1888–1890. Testun Groeg ar gael yn Llyfrgell Ddigidol Perseus .
* Gaius Julius Hyginus, *Fabulae o The Myths of Hyginus* wedi ei gyfieithu a'i olygu gan Mary Grant. Cyhoeddiadau Prifysgol Kansas mewn Astudiaethau Dyneiddiol. Fersiwn ar-lein yn y Prosiect Testun Topos.
* *Yr Emynau Homerig a Homerica* gyda Chyfieithiad Saesonaeg gan Hugh G. Evelyn-White. Emynau Homerig. Caergrawnt, MA. , Gwasg Prifysgol Harvard; Llundain, William Heinemann Cyf. 1914. Fersiwn ar-lein yn Llyfrgell Ddigidol Perseus. Testun Groeg ar gael o'r un wefan .
* Nonnus of Panopolis, *Dionysiaca* a gyfieithwyd gan William Henry Denham Rouse (1863-1950), o Lyfrgell Glasurol Loeb, Caergrawnt, MA, Gwasg Prifysgol Harvard, 1940. Fersiwn ar-lein yn y Prosiect Testun Topos.
* Nonnus o Panopolis, *Dionysiaca.* *3 Cyf.* WHD Rouse. Caergrawnt, MA. , Gwasg Prifysgol Harvard; Llundain, William Heinemann, Cyf. 1940–1942. Testun Groeg ar gael yn Llyfrgell Ddigidol Perseus .

Categori:Nymffau
Tŵr Gogwyddol Pisa

Glochdy eglwys gadeiriol Pisa yw **Tŵr Gogwyddo Pisa** (Eidaleg: torre pendente di Pisa). Mae'n adnabyddus am pwyso bron i bedair gradd o'r fertigol, o ganlyniad sylfaen ansefydlog. Mae'r tŵr yn un o dri strwythur yn Sgwâr Eglwys Gadeiriol Pisa (), sy'n cynnwys yr eglwys gadeiriol a Bedyddfa Pisa. Dros amser, mae'r twr wedi dod yn un o'r atyniadau twristaidd mwyaf poblogaidd yn y byd yn ogystal ag eicon pensaernïol yr Eidal, gan dderbyn dros 5 miliwn o ymwelwyr bob blwyddyn. 

canol|bawd|800x800px| Golygfa panoramig (o'r chwith i'r dde) o'r Campanile (Tŵr Gogwyddol Pisa), Eglwys Gadeiriol Pisa, a Bedyddfa Pisa yn y Piazza dei Miracoli

## Cyfeiriadau 
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Coordinates on Wikidata
Garan Croft

Paffiwr o Gymru yw **Garan Croft** (ganwyd 30 Tachwedd 2001) a enillodd fedal arian ym Mhencampwriaethau Ewrop 2022. Mae ei efaill, Ioan, hefyd yn focsiwr. Daw'r efeilliaid o Grymych.

Mae Garan yn ymladd ym mhwysau canol, tra bod ei frawd yn ymladd yn yr adran pwysau welter. Dechreuodd y brodyr baffio gyda'i gilydd yn Aberteifi ABC. Cafodd y brodyr Cymraeg eu hiaith sylw mewn rhaglen ddogfen deledu ar S4C cyn Gemau’r Gymanwlad 2022, lle dewiswyd y ddau ohonynt i gynrychioli Cymru. Er eu bod yn bartneriaid ymarfer, maent yn ymladd ar wahanol bwysau yn rhannol oherwydd bod eu mam yn mynnu nad ydynt yn ymladd yn erbyn ei gilydd mewn gornest gystadleuol.

Trodd Garan yn broffesiynol yn 2024. Ar 19 Ebrill 2025 yn yr LC2, Abertawe, cymerodd e a'i frawd ran yn eu gornest broffesiynol cyntaf yng Nghymru. Ni aeth gornest Garan yn ei flaen oherwydd salwch ei wrthwynebydd ar y diwrnod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Ioan Croft

Paffiwr o Gymru yw **Ioan Croft** (ganwyd 30 Tachwedd 2001), a enillodd fedal efydd ym Mhencampwriaethau Ewrop 2022. Mae ei efaill, Garan, hefyd yn focsiwr.

Dechreuodd y ddau efaill, sy'n hanu o Grymych, i baffio yn Aberteifi ABC ac maent yn siarad Cymraeg. Cawsant sylw mewn rhaglen ddogfen deledu ar S4C cyn Gemau'r Gymanwlad 2022, lle bu'r ddau yn cynrychioli Cymru. Yn y Gemau enillodd Ioan fedal aur a Garan efydd.

Mae Ioan yn ymladd mewn adran pwysau welter, ei frawd Garan ym mhwysau canol. Mae eu mam yn mynnu nad ydyn nhw'n ymladd yn erbyn ei gilydd mewn gornest gystadleuol. Enillodd y ornest yn erbyn Dzmitry Atrokhas dros bedwar rownd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Deial haul

bawd|320px|Deial haul dwbl ar gornel adeilad yn Tsiecia. Mae onglau'r llinellau ar y ddwy wal yn wahanol (o reidrwydd); fodd bynnag, mae'r cysgod ar bob un yn dangos yr un amser (tua phump wedi dau).

Dyfais sy'n dangos faint yw hi o'r gloch trwy defnyddio cysgod a deflir gan yr haul yw **deial haul**. Mae gan ddeial haul ddwy ran hanfodol: deial wedi'i raddnodi a mynegfys (neu *gnomon*), sef pwyntydd sy'n bwrw'r cysgod dros y deial. Gall deialau haul gymryd sawl ffurf, ond y ddau fath mwyaf cyffredin yw'r math llorweddol, sydd fel arfer yn sefyll ar biler tua llathen o uchder mewn man agored megis gardd, a'r math fertigol, sydd fel arfer wedi'i leoli'n uchel ar wal adeilad. 

Wrth i'r Haul ymddangos fel petai'n symud drwy'r awyr yn ystod y dydd, bydd y cysgod a deflir gan y mynegfys yn alinio â rhyw linell wedi'i nodi ar y deial. Mae pob llinell ar y deial yn cyfateb i'r awr o'r dydd. Gall y mynegfys fod triongl solet neu wialen denau: y peth pwysig yw ei fod yn taflu cysgod syth. Rhaid i ymyl syth y mynegfys fod yn gyfochrog ag echelin y Ddaear er mwyn i'r deial haul fod yn gywir trwy gydol y flwyddyn. Yn ogystal, rhaid i ongl yr ymyl syth o'r llorweddol fod yn hafal i ledred y dyfais ar wyneb y Ddaear. Mae safle'r cysgod yn cyfateb i amser ymddangosol yr haul.

Er bod deialau haul yn dioddef o'r anfantais amlwg na ellir eu defnyddio yn ystod y nos, neu ar ddiwrnodau cymylog heb heulwen, maent yn weddol gywir. Fodd bynnag, ac eithrio ar bedwar diwrnod penodol o'r flwyddyn maent naill ai'n fuan neu ar ôl hyd at tua 16 munud. Mae'r amrywiad hwn o amser sy'n hollol gywir yn cael ei amlinellu gan y *cymhwysiad amser*.

bawd|320px|dim|Y cymhwysiad amser – uwchben yr echelin lorwedd bydd deial haul yn ymddangos *yn fuan* o'i gymharu â chloc, ac o dan yr echelin bydd deial haul yn ymddangos *ar ôl*.

Anfantais arall yw bod yr hyn y mae deialiau haul yn ei ddangos yw *amser lleol*. Yn ôl yr haul, mae hanner dydd yng Nghaerdydd yn cyrraedd tua 12 munud yn hwyrach na hanner dydd yn Llundain oherwydd cylchdroi'r Ddaear. Yn yr oes a fu, ni greodd hyn unrhyw broblem, ond roedd y byd modern o gyfathrebu di-oed yn gofyn am ddefnyddio un gylchfa amser ar gyfer y Deyrnas Unedig gyfan, sef Amser Safonol Greenwich. Mae yr un peth yn wir am bob gwlad arall, er y gellir rhannu gwledydd mwy yn ddau neu ragor o gylchfaoedd. 

Canlyniad yr anfanteision hyn yw bod deialau haul, sydd bellach â gwerth cyfyngedig fel dyfeisiau ar gyfer cadw amser, yn wrthrychau addurnol neu o ddiddordeb hanesyddol.

## Oriel

Llanllechid Church Sundial.jpg|Deial haul llechen ym mynwent Eglwys Llanllechid, Gwynedd
Dyffryn Gardens - Sundial - geograph.org.uk - 7015136.jpg|Deial haul efydd yng Ngerddi Dyffryn, Bro Morgannwg. Noder y cymhwysiad amser ("The Equation of Time").
St Cybi's Sundial - panoramio.jpg|Deial haul gydag arysgrif ar wal Eglwys Cybi Sant, Caergybi
Bodrhyddan Hall sundial - geograph.org.uk - 5586541.jpg|Deial haul ar wal plasdy Botryddan, ger Rhuddlan, Sir Ddinbych
Globe Sundial, Marine Walk, Swansea, Wales.JPG|Deial haul sydd â chynllun gwreiddiol gan Wendy Taylor (1987) yn Ardal Forwrol, Abertawe

## Cyfeiriadau
Categori:Clociau
Categori:Yr Haul
Cronomedr morol

Cloc manwl iawn sy'n cael ei gludo gan long yw **cronomedr morol**. Mae'n rhan hanfodol o'r offer a ddefnyddir i gyfrifo lleoliad y llong ar y Ddaear. Mae'r cronomedr wedi'i osod i Amser Safonol Greenwich, ac mae hyn yn cael ei gymharu â'r amser lleol fel y'i gwirir gan arsylwadau o'r haul neu'r sêr. O'r gwahaniaeth hwn mae'n bosibl cyfrifo hydred y llong. Offeryn a ddefnyddiwyd yn unig ar gyfer llywio yw y cronomedr. Mae gweithgareddau beunyddiol y llong yn cael eu trefnu yn ôl amser yr haul lle bynnag y'i lleolir.

Her dechnegol fawr oedd dylunio cloc mecanyddol a allai gadw amser cywir yn ystod yr wythnosau lawer o fordaith hir a allai fynd trwy eithafion hinsawdd a moroedd garw. Pan gyflawnwyd dyluniad ymarferol o'r diwedd yn y 18g, cafodd mordwyo ei chwyldroi. Y cronomedr cyntaf yng ngwir ystyr y gair oedd gwaith un dyn, John Harrison (1693–1776), a dreuliodd 31 mlynedd yn gwneud dyluniadu arbrofol a'u profi.

[bawd|320px|Cronomedr o HMS *Beagle*, y llong a gariodd [Charles Darwin ar ei fordaeth o amgylch y byd, 1831–6]]

## Cyfeiriadau
Categori:Clociau
Categori:Mordwyo
Turf Moor

Mae **Turf Moor** yn stadiwm pêl-droed yn Burnley, Swydd Gaerhirfryn. Dyma stadiwm cartref clwb Uwch Gynghrair Lloegr Burnley ers 1883.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd chwaraeon yn Swydd Gaerhirfryn
Categori:Burnley F.C.