Llyfr Ancr Llanddewibrefi

Llawysgrif o'r 14g yw ***Llyfr Ancr Llanddewibrefi*** (weithiau ***Llyfr yr Ancr*** neu 'Goleg yr Iesu MS  119'). Mae'n dyddio i 1346, ac yn gasgliad o destunau ar bynciau crefyddol wedi'u cyfieithu o'r Lladin i'r Gymraeg. Ancr  dienw, sef math o feudwy wedi'i leoli ger eglwys, a sgwennodd y llawysgrif. 

Mae'n cynnwys casgliad o destunau crefyddol wedi'u cyfieithu o'r Lladin i'r Gymraeg, ac yn eu plith yr Elucidarium, yn ogystal â Historia Lucidar, Ymborth yr Enaid, Breuddwyd Pawl (rhestr isod) a thestun Prester John Ystorya Gwlat Ieuan Vendigeit. Dywed y llawysgrifiwr, yn y llawysgrif, i'r gwaith gael ei gomisiynu gan Gruffydd ap Llywelyn ap Phylip ap Trahaearn o Gantref Mawr yn Sir Gaerfyrddin, ychydig i'r gogledd o Gydweli.

Rhoddwyd y llawysgrif i Goleg yr Iesu, Rhydychen yn y 18g, ac mae bellach yn cael ei chadw yn Llyfrgell Bodley, Prifysgol Rhydychen, gyda llawysgrifau Cymraeg eraill megis *Llyfr Coch Hergest*. Yn hydref 2021 cytunodd Coleg yr Iesu, Rhydychen i roi trwydded agored CC-BY-SA ar y delweddau o bob tudalen, ac fe'u huwchlwythwyd i Gomin Wicimedia.

Mae gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru llawysgrif 17-18fed ganrif, sydd yn gopi hanesyddol o fersiwn Coleg yr Iesu.

Delwedd:Jesus-College-MS-119 00019 5r (cropped).jpg|Agoriad 'Ystoria Lucidar' yn y llawysgrif gwreiddiol

Delwedd:The Elucidarium and other tracts in Welsh from Llyvyr agkyr Llandewivrevi A.D. 1346 (Jesus college ms. 119) (IA elucidariumando00morrgoog).pdf|Testun *Llyvyr Agkyr Llanddewivrevi*' (Gol. J. Morris Jones a John Rhys; Gwasg Clarendon, Rhydychen; 1894). Mae agoriad y llawysgrif ar dudalen 37. 

Delwedd:Coleg y Brifysgol Caerdydd - Rhydychen, Llsgr. Coleg yr Iesu 119 (Llyfr Ancr Llanddewi Brefi) – tudalen 5r.JPG|Agoriad 'Ystoria Lucidar' ar drawsgrifiad o'r llawysgrif gan Brosiect Rhyddiaith Gymraeg 1300-1425. Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Caerdydd yn bennaf. 

canol|800px|bawd|Y gwreiddiol (ch) a thrawsgrifiad Coleg y Brifysgol, Caerdydd (dde). Trawsgrifiad bras:
Gweithret y llyuyr hỽnn a berthynn ar
dỽy bersson. nyt amgen. ar disgybyl yn
gouyn. ac ar yr athro yn attep. ar dis+
gybyl a dyỽat val hynn.

## Rhannau
Ceir 16 adran:

*tud 5r :1	Ystoria Lucidar (Crefyddol)
*tud 69v :17	Marwolaeth Mair (Crefyddol)
*tud 78r :1	Ymborth yr Enaid (Crefyddol)
*tud 93r :1	Buchedd Dewi (Crefyddol)
*tud 104r :1	Buchedd Beuno (Crefyddol)
*tud 111r :1	Ystoria Adrian ac Ipotis (Crefyddol)
*tud 119r :12	Credo Athanasius (Crefyddol)
*tud 121r :6	Pa ddelw y dylai dyn gredu i Dduw (Crefyddol)
*tud 125r :16	Pwyll y Pader, Hu (Crefyddol)
*tud 128v :1	Rhinweddau Gwrando Offeren (Crefyddol)
*tud 129r :3	Breuddwyd Pawl (Crefyddol)
*tud 132v :4	Epistol y Sul (Crefyddol)
*tud 134r :12	Rhybudd Gabriel (Crefyddol)
*tud 134v :15	Efengyl Ieuan (Crefyddol)
*tud 136r :19	Y Drindod yn un Duw (Crefyddol)
*tud 137v :1	Gwlad Ieuan Fendigaid (Daearyddiaeth)

## Ancr
bawd|Llun o 1881 gan Teodor Axentowicz  (1859–1938) o ancr
Math o feudwy yw ancr a leolir mewn cell ger eglwys, ond nad yw'n cysylltu â'r byd mawr mewn unrhyw fodd. Math o hunan garcharor. Yn wahanol i feudwyon, roedd ancriaid yn mynd drwy defod  grefyddol a oedd yn debyg iawn i ddefod angladdol, ac yn dilyn hynny byddent yn cael eu hystyried yn farw i'r byd, yn sant byw. Roedden nhw'n eithaf annibynnol o'r eglwys, gan nad oeddent yn ateb i unrhyw awdurdod eglwysig heblaw'r esgob.

Er fod sawl ancr ar gael heddiw, roeddent fwyaf poblogaidd, o ran nifer, yn y 13g.

## Llyfryddiaeth
*Thomas Jones, 'The Book of the Anchorite of Llanddewi Brefi', *Transactions and Archaeological Record, Cardiganshire Antiquarian Society*, 12 (1937), 63–82
*Thomas Jones, 'The Book of the Anchorite of Llanddewi Brefi', *Transactions and Archaeological Record, Cardiganshire Antiquarian Society*, 12 (1937), 63–82
*Sarah Rowles, 'Yr *Elucidarium*: Iaith, strwythur, cynnwys ac arwyddocâd y cyfieithiadau Cymraeg', PhD dissertation, Prifysgol Aberystwyth, 2008.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Testun  - dan hawlfraint 
* Fersiwn digidol, Llyfrgell Bodley

Categori:Llyfrau'r 1340au
Categori:Llawysgrifau Cymreig