Qalqilya

Dinas ym Mhalesteina yw **Qalqilya** neu **Qalqiliya** (); sydd yn y Lan Orllewinol. Hi yw canolfan weinyddol Llywodraethiaeth (neu sir) Qalqilya. Yn y cyfrifiad swyddogol diweddaraf roedd gan y ddinas boblogaeth o .  Mae Qalqilya wedi'i amgylchynu gan rwystr Banc Gorllewin Israel gyda bwlch cul yn y dwyrain a reolir gan fyddin Israel a thwnnel i Hableh. Mae'r ddinas yn adnabyddus am ei horennau.

## Etymology 
Roedd Qalqilya yn cael ei adnabod fel *Calecailes* yn y cyfnod Rhufeinig, a *Calcelie* yn y ffynonellau Frankish o'r cyfnod Canoloesol cynnar. Mae'n fwy na phosib bod y gair "Qalqilya" yn deillio o derm Canaaneaidd sy'n golygu "cerrig crwn neu fryniau".

Yn ôl EH Palmer, daeth yr enw o "fath o rawnafal", neu "dŵr yn rwdlan".

## Hanes 
bawd|333x333px| Cofeb y Merthyron
Mae aheddiadau dynol wedi bod yng nghyffiniau Qalqilya cynhanes, fel y tystiwyd wrth cryn dystiolaeth o offer callestr. 

### Yr Oes Otomanaidd 
Ym 1596, ymddangosodd Qalqilya yn y cofrestrau treth Otomanaidd (wedi'i drawslythrennu fel *Qalqili*) fel pentref yn isranbarth Bani Sa'b yn *Liwa* Nablus. Roedd ganddi boblogaeth o 13 o aelwydydd Mwslimaidd ac roedd yn talu trethi ar wenith, haidd, cnydau haf, olewydd, a geifr neu gychod gwenyn; cyfanswm o 3,910 akçe.

Yn 1838, nododd Robinson yr enw *Kulakilieh* fel pentref yn ''ardal Beni Sa'ab'', i'r gorllewin o Nablus.

Ym 1882, disgrifiwyd Qalqilya fel "Pentref mawr sy'n crwydro braidd, gyda sestonau (ystafelloedd tanddaearol i ddal dŵr) i'r gogledd a phwll dŵr yn y de-orllewin. Mae'r tai wedi'u hadeiladu'n wael." Ym 1883 symudodd rhai yno o Baqat al-Hatab gerllaw, ac ym 1909 sefydlwyd cyngor trefol i weinyddu Qalqilya. cynyddodd yng nghyfrifiad 1931 i 3,867 (3,855 o Fwslimiaid a 12 o Gristnogion), mewn cyfanswm o 796 o dai.

Yn ystadegau 1945 roedd poblogaeth Qalqilya yn 5,850; 5,840 o Fwslimiaid a 10 o Gristnogion, a oedd yn berchen ar 27,915 o 'dunama' o dir yn ôl arolwg swyddogol o dir a phoblogaeth. O hyn, roedd 3,701 o domenni ar gyfer sitrws a bananas, roedd 3,232 yn blanhigfeydd a thir wedi'u dyfrhau, 16,197 yn cael eu defnyddio ar gyfer grawnfwydydd,

Yn dilyn brwydr pentref Arabaidd cyfagos Kafr Saba, ffodd trigolion Qalqilya a dychwelyd yn ddiweddarach gyda dyfodiad y Lleng Arabaidd o Waled yr Iorddonen, a llu alldeithiol Irac, er mai dim ond tua 2,000 o drigolion a ddychwelodd. Roedd y rheini'n breswylwyr dosbarth uwch a symudodd i Nablus. Y prif reswm dros y gwahaniaeth oedd y sefyllfa economaidd anodd yn y dref rheng flaen a'r anallu i gael mynediad i'r cnydau.

### Oes Gwlad Iorddonen 
Atodwyd yr ardal gan Gwlad Iorddonen ym 1950. Ar 10 Hydref 1956 lansiodd byddin Israel gyrch yn erbyn gorsaf heddlu Qalqilya mewn ymateb i ymosodiad gan Wlad Iorddonen ar fws Israelaidd. Gorchmynnwyd yr ymosodiad gan Moshe Dayan ac roedd yn cynnwys sawl mil o filwyr. Yn ystod yr ymladd amgylchynwyd cwmni o paratroopers Israel gan filwyr Gwlad Iorddonen. Lladdwyd deunaw o Israeliaid a rhwng 70 a 90 o Wlad Iorddonen yn yr ymosodiad gan.

Yn 1961, poblogaeth Qalqilya oedd 11,401.

### Ar ôl 1967 
[chwith|bawd| Map [y Cenhedloedd Unedig 2018 o'r ardal, yn dangos trefniadau meddiannaeth Israel.]]
Ers y Rhyfel Chwe Diwrnod ym 1967, mae Qalqilya wedi bod dan feddiant Israel. Yn ddiweddarach y flwyddyn honno, cafodd dwsinau o'i thrigolion eu troi allan gan Israel a'u danfon i Wlad Iorddonen, a dymchwelwyd o leiaf 850 o adeiladau gan fyddin Israel. Yn ei atgofion, disgrifiodd Moshe Dayan y dinistr fel "cosb" a fwriadwyd i hel y trigolion i ffwrdd, yn groes i bolisi'r llywodraeth. Ym Medi 1967 roedd 8,922 o bobl yma, gyda 1,837 ohonynt yn dod yn wreiddiol o diriogaeth Israel.
bawd|Jit, tref Palesteina yn Qalqilya
Fel rhan o Gytundebau Oslo 1993 rhwng Israel a Sefydliad Rhyddhad Palestina (PLO), trosglwyddwyd rheolaeth ar Qalqilya i Awdurdod Cenedlaethol Palestina (PNA) ar 17 Rhagfyr 1995.

Yn 2003, adeiladwyd Mur Israelaidd y Lan Orllewinoll, gan amgylchynu'r dref a'i gwahanu oddi wrth diroedd amaethyddol yr ochr arall i'r wal.

Ym mis Tachwedd 2015, arestiodd Israel yr hyn yr oedd yn honni ei fod yn rhwydwaith o 24 o filwriaethwyr Hamas a oedd yn weithredol yn y ddinas.

Ar Hydref 20, 2017, enwodd y ddinas stryd ar ôl Saddam Hussein a chodwyd cofeb iddo yn ôl papur newydd Israel. Dadorchuddiwyd yr heneb mewn seremoni a fynychwyd gan Lywodraethwr Dosbarth Qalqilya Rafi Rawajba a dau swyddog Palesteinaidd arall. Mae'n dwyn y geiriau “Saddam Hussein - Meistr y Merthyron yn Ein Oes,” yn ogystal â “Palesteina Arabaidd o'r Afon i'r Môr,” slogan a ddefnyddir yn aml gan Hussein sy'n cyfeirio at fudiad rhyddid Palesteina.

## Daearyddiaeth 
Mae Qalqilya wedi'i leoli yn y Lan Orllewinol ogledd-orllewinol, yn pontio'r ffin ag Israel (ar y Linell Werdd). Mae'n 16 cilomedr i'r de-orllewin o ddinas Palesteinaidd Tulkarm, a'r ardaloedd agosaf yw dinas Tira Arabaidd-Israel a phentrefan Palestina 'Arab al-Ramadin al-Shamali i'r gogledd-ddwyrain, pentref Palestina Nabi Ilyas i'r dwyrain, pentrefi 'Abu Abu Farda ac Arab ar-Ramadin al-Janubi ac anheddiad Israelaidd Alfei Menashe i'r de-orllewin, a phentref Palesteinaidd Habla a thref Jaljuliya Arabaidd-Israelaidd i'r de.

Mae gan Qalqilya ddrychiad cyfartalog o 57 metr uwch lefel y môr. Y glawiad blynyddol cyfartalog yw 587.4 milimetr a'r tymheredd blynyddol ar gyfartaledd yw 19 gradd Celsius.

## Llywodraeth 
Enillodd Hamas etholiadau trefol 2006 yn Qalqiliya a daeth un o'i aelodau, Wajih Qawas, yn faer, er iddo gael ei garcharu gan Israel am ran helaeth o'i dymor. Ar 12 Medi 2009, diswyddodd y PNA Qawas am ganiatáu i ddyled Qalqiliya dyfu heb ei gwirio, gan fethu â denu cyllid rhyngwladol ar gyfer prosiectau'r ddinas ac anwybyddu gorchmynion gan lywodraeth Palesteina. Fodd bynnag, roedd Qawas yn ystyried ei ddiswyddiad o ganlyniad i'r ffrae barhaus rhwng Hamas, sy'n dominyddu'r PNA yn Llain Gaza a Fatah, sy'n dominyddu'r PNA yn y Lan Orllewinol. Beirniadodd grwpiau hawliau dynol ddiswyddiad Qawas, gan gondemnio’r ymyrraeth gan awdurdodau canolog Palesteina ym materion swyddog etholedig.
bawd|250x250px| Llwybr y ffens wahanu o amgylch Qalqilya a Hableh
Rhwng 1967 a 1995 roedd bron i 80% o weithlu Qalqilya yn gweithio i gwmnïau neu ddiwydiannau Israel yn y sectorau adeiladu ac amaeth. Roedd yr 20% arall yn ymwneud â masnach, gan farchnata ar draws y Llinell Werdd. Yn ôl arolwg maes a gynhaliwyd gan y Sefydliad Ymchwil Gymhwysol-Jerwsalem (ARIJ), roedd 45% o boblogaeth waith Qalqilya yn cael ei chyflogi gan y llywodraeth, 25% yn gweithio ym myd amaeth, 15% yn gweithio ym maes masnach, 10% yn gweithio mewn diwydiant a 5% yn gweithio yn Israel mewn gwaith llafur.

Yn 2012, y gyfradd ddiweithdra oedd 22%, gyda'r rhai yr effeithiwyd arnynt fwyaf yn arfer cael eu cyflogi mewn amaethyddiaeth, masnach a gwasanaethau. Mae'r ddinas yn arbennig o adnabyddus am ei chnwd sitrws ac mae 17.6% o'i thiroedd wedi'u plannu â choed sitrws. Prif gnydau eraill yw olewydd a llysiau. Ceir yma nifer o grefftau diwydiannol, megis cynhyrchu bwydydd, olew olewydd, cynhyrchion llaeth, sebon, gwydr, carreg, marmor a deunyddiau adeiladu, yn ogystal â gweithgynhyrchu cwmnïau pren a dŵr mwynol.

### Souqs 
Yn Qalqilya ceir llawer o farchnadoedd, gan gynnwys:

* *Souq Abu Amsha* (سوق أبو عمشة)
* *Souq Shaheen* (سوق شاهين)
* *Souq Abu Jaber* (سوق أبو جابر)
* *Souq Beshara* (سوق بشارة)
* *Souq Uthman* (سوق عثمان)
* *Souq Shawer* (سوق شاور)
* *Souq Al-Aqsa* (سوق الأقصى)

### Defnydd tir a'r rhwystr 
Dechreuodd adeiladu'r rhwystr yn Israel yn 2002 ac mae'n ynysu Qalqilya o'r gogledd, y gorllewin, y de, a hanner ei ochr ddwyreiniol, gan adael coridor yn y dwyrain yn ei gysylltu â phentrefi a phentrefannau Palesteinaidd llai. ran fawr wrth hysbysu'r dirprwyaethau byd a thramor o ddioddefaint pobl Qalqilya, a'u problemau economaidd a gwleidyddol oherwydd yr goresgyniad gan Israel, a'r wal.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
*
*  
*
*
* 
*
*  
*
*
*
*
* 
*

## Dolenni allanol
*Welcome To The City of Qalqiliya 
*Qalqilya City, Welcome to Palestine
*Qalqiliya City (Fact Sheet), Applied Research Institute–Jerusalem, (ARIJ)
*Qalqiliya City Profile, ARIJ
*Qalqiliya arial photo, ARIJ
*Development Priorities and Needs in Qalqiliya, ARIJ
*Survey of Western Palestine, Map 11: IAA, Wikimedia commons 
*

Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Arabeg
Categori:CS1: long volume value
Categori:Dinasoedd Palesteina
Categori:Y Lan Orllewinol
Categori:Pages with unreviewed translations
Categori:Wicibrosiect Palesteina