Dionysos

Yng nghrefydd a myth Groeg yr Henfyd **Dionysos** (neu **Dionysus**, **Dionysios**) ( ) yw duw'r gwin, perllannau a ffrwythau, llystyfiant, ffrwythlondeb, gwyliau, gwallgofrwydd, gwallgofrwydd defodol, ecstasi crefyddol, a theatr. Roedd hefyd yn cael ei adnabod fel **Bacchus** (  ) gan y Groegiaid (enw a fabwysiadwyd yn ddiweddarach gan y Rhufeiniaid) am wylltineb y dywedir ei fod yn ei darddu o'r enw *baccheia*. Yn Gymraeg, ceir ato gyfeirio yn "Brenin Cyfeddach". 

Fel **Dionysos Eleutherius** ("Y Rhyddfrydwr"), mae ei win, ei gerddoriaeth, a'i ddawns ecstatig yn rhyddhau ei ddilynwyr o unrhyw ofn a gofal hunanymwybodol, ac yn gwyrdroi cyfyngiadau gormesol y pwerus. Mae ei *thyrsws*, teyrnwialen coesyn ffenigl, sydd weithiau yn cael ei glwyfo gan eiddew ac yn diferu â mêl, yn ffon lesol ac yn arf a ddefnyddir i ddinistrio'r rhai sy'n gwrthwynebu ei gwlt a'r rhyddid y mae'n ei gynrychioli. Credir bod y rhai sy'n ymwneud â'i ddirgelion yn cael eu meddiannu a'u grymuso gan y duw ei hun.

Mae ei darddiad yn ansicr, a'i gyltiau yn nodweddu amrywiol ffurfiau; disgrifir rhai gan ffynonellau hynafol fel Thracian, eraill fel Groegwr. Yn Orphism, yr oedd yn fab i Zews a Persephone, agwedd isfydol o Zews; neu fab Zews a anwyd ddwywaith, a'r farwol Semele. Mae'r Dirgelion Eleusinaidd yn ei gysylltu ag Iacchus, mab neu ŵr Demeter. Mae'r rhan fwyaf o gofnodion yn nodi iddo gael ei eni yn Thrace, teithio dramor, a chyrraedd Gwlad Groeg fel tramorwr. Gall ei briodoledd o fod yn "dramorwr" sy'n cyrraedd fel duw allanol fod yn gynhenid ac yn hanfodol i'w gyltiau, gan ei fod yn dduw epiffani, a elwir weithiau yn "dduw a ddaw".

Roedd gwin yn ganolbwynt crefyddol yng nghwlt Dionysos a hwn oedd ei ymgnawdoliad daearol. Gallai gwin leddfu dioddefaint, dod â llawenydd, ac ysbrydoli gwallgofrwydd dwyfol. Roedd gwyliau Dionysos yn cynnwys perfformiadau o ddramâu cysegredig yn actio ei fythau, y sbardun cychwynnol y tu ôl i ddatblygiad theatr yn niwylliant y Gorllewin. Mae cwlt Dionysos hefyd yn "gwlt yr eneidiau"; mae ei ffasadau yn porthi'r meirw trwy waed-offrymau, ac y mae yn gweithredu fel cymunwr dwyfol rhwng y byw a'r meirw.

## Dryswch yr enw yn Gymraeg 
Gwelir sawl amrywiad ar yr enw **Dionysos** mewn llenyddiaeth Gymraeg, sy'n gallu peri dryswch. Yng "nghyfaddasiad" Gareth Miles o'r ddrama *Bacchai* (1991) mae'n defnyddio'r ffurf "Dionysios" tra bod Huw Lloyd Edwards yn ei gyfieithiad o *Llyffantod* (1973) yn defnyddio "Dionysos".

## Enw 
### Tarddiad 
bawd| Dionysus yn ymestyn cwpan yfed *(kantharos)* (diwedd y chweched ganrif CC)
Y rhagddodiad *deuol* yn yr Hen Roeg  (; [di.ó.nyː.sos]) wedi'i gysylltu ers hynafiaeth â *Zews* (genedigol *Dios*), ac mae'r amrywiadau ar yr enw i'w gweld yn cyfeirio at y *Diosnysos* gwreiddiol.  Yr ardystiad cynharaf yw ffurf darddiadol Groeg Mycenaean *di-wo-nu-so*, a ganfuwyd ar ddwy dabled garreg yn Mycenaean Pylos a'u dyddio i'r ddeuddegfed neu'r drydedd ganrif ar ddeg CC. Yn y Mycenaean Groegaidd, gwelir Zeus fel *di-wo*. Mae'r ail ran  yn darddiad anwybodus. Efallai bod cysylltiad â Mynydd Nysa, man geni'r duw yn chwedloniaeth Roegaidd, lle cafodd ei fagu gan y nymffau (y Nysïaid), er i Pherecydes o Syros honni bod '''' yn hen air am "goeden" erbyn y chweched ganrif CC. 

### Ystyr ac amrywiadau 
Mae amrywiadau diweddarach yn cynnwys  a  yn Boeotia;  yn Thesalia;  a  yn Ionia; a  yn Aeolia, ymysg amrywiadau eraill. Ceir y rhagddodiad  mewn enwau eraill, megis enw'r Dioscures, a gall ddeillio o *Dios*, o'r enw Zews.

Dywed Nonnus, yn ei *Dionysiaca*, fod yr enw Dionysos yn golygu "Zews-herciog" a bod Hermes wedi enwi'r Dionysos newydd-anedig yn hyn, "oherwydd i Zews wrth gario ei faich, ac o ganlyniad i'w glun, godi un droed yn herciog, a bod *nysos* yn yr iaith Syracwsaneg yn golygu hercio [limping]". Yn ei nodyn i'r perwyl hwn, mae W. H. D Rouse yn nodi "Prin y mae angen dweud bod y geirdarddiadau hyn yn anghywir".

## Gwraidd 
chwith|bawd| Buddugoliaeth Dionysus, mosaig o Dŷ Poseidon, Amgueddfa Mosaig Zeugma.
Roedd academyddion yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gan ddefnyddio astudiaeth o ieitheg a mytholeg gymharol, yn ystyried Dionysos fel duw estron a gafodd ei dderbyn yn hwyr ac anfoddog i'r pantheon Groegaidd, ar sail ei fythau thematig fel - duw sy'n yn treulio llawer o'i amser ar y ddaear dramor, ac yn brwydro am dderbyniad pan fydd yn dychwelyd i Wlad Groeg. Fodd bynnag, mae tystiolaeth fwy diweddar wedi dangos bod Dionysus mewn gwirionedd yn un o'r duwiau cynharaf a ardystiwyd yn niwylliant Groeg ar y tir mawr.

Mae cofnodion Mycenaean eraill o Pylos yn cofnodi addoli duw o'r enw Eleuther, a oedd yn fab i Zews, ac aberthwyd ychen iddo. Mae'r cysylltiad â Zews ac ychen, yn ogystal â chysylltiadau etymolegol rhwng yr enw Eleuther neu Eleutheros â'r enw Lladin Liber Pater, yn awgrymu y gallai hwn fod yn enw arall ar Dionysus. Yn ôl Károly Kerényi, mae'r cliwiau hyn yn awgrymu bod crefydd graidd Dionysos yn ei lle hyd yn oed yn y drydedd ganrif ar ddeg CC, yn ogystal â'i fythau pwysig. 

Mae'r ddelwedd hynaf y gwyddys amdani o Dionysos, ynghyd â'i enw, i'w chael ar ddinosor gan y crochenydd Attic Sophilos tua 570 CC ac mae wedi'i leoli yn yr Amgueddfa Brydeinig. Erbyn y seithfed ganrif, mae eiconograffi a ddarganfuwyd ar grochenwaith yn dangos bod Dionysos eisoes yn cael ei addoli fel mwy na dim ond duw sy'n gysylltiedig â gwin. Roedd yn gysylltiedig â phriodasau, marwolaeth, aberth, a rhywioldeb, ac roedd ei osgordd o afrddynion a dawnswyr eisoes wedi'i sefydlu. Thema gyffredin yn y darluniau cynnar hyn oedd metamorffosis, wrth law’r duw, ei ddilynwyr yn greaduriaid cymysgryw, a gynrychiolir fel arfer gan ddychanwyr dof a gwylltion, gan gynrychioli’r trawsnewidiad o fywyd gwâr yn ôl i natur fel ffordd o ddianc. Dichon iddo gael ei addoli mor gynnar â thua 1500–1100 CC gan Roegiaid Myceneaidd; ac mae olion cwlt Dionysiaidd hefyd wedi'u darganfod yng Nghreta hynafol Finoaidd. Roedd y Dionysia Wledig (neu Dionysia Leiaf) yn un o'r gwyliau hynaf a gysegrwyd i Dionysos, a ddechreuwyd yn Attica, ac mae'n debyg ei fod yn dathlu tyfu gwinwydd. Fe'i cynhaliwyd yn ystod mis gaeaf Posideon (yr amser o amgylch heuldro'r gaeaf, Rhagfyr neu Ionawr modern). Canolbwyntiodd y Dionysia Wledig ar orymdaith, pan oedd y cyfranogwyr yn cario eitemau ffalig, torthau hir o fara, jariau o ddŵr a gwin yn ogystal ag offrymau eraill, a merched ifanc yn cario basgedi. Dilynwyd yr orymdaith gan gyfres o berfformiadau dramatig a chystadlaethau drama.

Cynhaliwyd y Ddinas Dionysia (neu Dionysia Fwyaf) mewn canolfannau trefol fel Athen ac Eleusis, ac roedd yn ddatblygiad diweddarach, yn ôl pob tebyg yn dechrau yn y chweched ganrif CC. Roedd gorymdaith y Ddinas Dionysia yn debyg i'r dathliadau gwledig, ond yn fwy cywrain, ac yn cael ei harwain gan gyfranogwyr yn cario cerflun pren o Dionysos, ac yn cynnwys teirw aberthol a chytganau addurnedig. Roedd cystadlaethau dramatig y Dionysia Fwyaf hefyd yn cynnwys beirdd a dramodwyr mwy nodedig, a gwobrau i ddramodwyr ac actorion mewn categorïau lluosog. Mae'r llu o dduwiau eraill, yn y system gred hon, yn bodoli o fewn y duwiau cynradd, a dysgodd Sallustius fod Bacchus yn byw yn Iau.

Yn y ddeunawfed ganrif, ymddangosodd Hellfire Clubs ym Mhrydain ac Iwerddon. Er bod gweithgareddau'n amrywio rhwng y clybiau, roedd rhai ohonyn nhw'n baganaidd iawn, ac yn cynnwys cysegrfeydd ac aberthau. Roedd Dionysus yn un o'r duwiau mwyaf poblogaidd, ochr yn ochr â duwiau fel Gwener a Flora. Heddiw gellir dal i weld y cerflun o Dionysos a adawyd ar ôl yn Ogofâu Hellfire.

## Uniaethu â duwiau eraill 
### Osiris 
de|bawd|325x325px| Panel pren wedi'i baentio yn darlunio Serapis, a ystyriwyd yr un duw ag Osiris, Hades, a Dionysos yn yr Henfyd Diweddar. Yr ail ganrif OC.
Yn y dehongliad Groegaidd o'r pantheon Eifftaidd, roedd Dionysos yn aml yn cael ei uniaethu ag Osiris. 

### Hades 
Datganodd yr athronydd Heracleitos o'r bumed i'r bedwaredd ganrif CC, wrth uno gwrthgyferbyniadau, mai'r un duw yw Hades a Dionysus, hanfod bywyd annistrywiol *(zoë)*. Ymhlith tystiolaeth arall, mae Karl Kerényi yn nodi yn ei lyfr fod yr Emyn Homerig "*I Demeter*", delweddau marmor addunedol ac epithedau i gyd yn cysylltu Hades â bod yn Dionysos. 

### Sabasio ac Yahweh 
[bawd| Llaw efydd a ddefnyddir i addoli Sabazios ([Yr Amgueddfa Brydeinig|Amgueddfa Brydeinig).]] Rhufeinig yr ail a'r cyntaf ganrif OC. Roedd dwylo wedi'u haddurno â symbolau crefyddol wedi'u dylunio i sefyll mewn gwarchodfeydd neu, fel yr un hwn, wedi'u cysylltu â pholion ar gyfer gorymdeithio.

## Mytholeg 
chwith|bawd|350x350px| Genedigaeth Dionysos, ar arch garreg fechan a allai fod wedi'i gwneud i blentyn (Amgueddfa Gelf Walters)
Roedd nifer o wahanol hanesion a thraddodiadau yn bodoli yn yr hen fyd ynglŷn â rhieni, genedigaeth, a bywyd Dionysos ar y ddaear, wedi'u cymhlethu gan sawl ailenedigaeth. Erbyn y ganrif gyntaf CC, roedd rhai mythograffwyr wedi ceisio cysoni'r amrywiol adroddiadau am enedigaeth Dionysos yn un naratif yn cynnwys nid yn unig genedigaethau lluosog, ond dau neu dri amlygiad gwahanol o'r duw ar y ddaear trwy gydol hanes mewn gwahanol oesau. 

bawd|270x270px| Penddelw marmor o Dionysus ifanc. Knossos, ail ganrif OC. Amgueddfa Archaeolegol Heraklion.
[bawd|254x254px| Protome wal o Dionysus barfog. [Boeotia, dechrau'r 4g CC]]

### Teithiau a dyfeisio gwin 
Pan dyfodd Dionysos, darganfu ddiwylliant y winwydden a'r modd o echdynnu ei sudd gwerthfawr, sef y cyntaf i wneud hynny; ond Hera a'i trawodd â gwallgofrwydd, ac a'i gyrrodd allan yn grwydryn trwy barthau'r ddaear. Yn Phrygia y dduwies Cybele, a oedd yn fwy adnabyddus i'r Groegiaid fel Rhea, a'i hiachâodd, ac a ddysgodd iddo ei defodau crefyddol, ac efe a gychwynnodd ar daith trwy Asia gan ddysgu i'r bobl amaethu'r winwydden. Y rhan enwocaf o'i grwydradau yw ei daith i'r India, yr hon a barhaodd am rai blynyddoedd, meddir. Yn ôl y chwedl, pan gyrhaeddodd Alecsander Fawr ddinas o'r enw Nysa ger yr afon Indus, dywedodd y bobl leol fod eu dinas wedi'i sefydlu gan Dionysos yn y gorffennol pell a bod eu dinas wedi'i chysegru i'r duw Dionysos. Cymerodd y teithiau hyn ryw fath o goncwestau milwrol; yn ôl Diodorus Siculus gorchfygodd yr holl fyd heblaw Prydain ac Ethiopia.

### Dychwelyd i Wlad Groeg 
Gan ddychwelyd mewn buddugoliaeth i Wlad Groeg ar ôl ei deithiau yn Asia, daeth Dionysos i gael ei ystyried yn sylfaenydd yr orymdaith fuddugoliaethus. Ymdrechodd i gyflwyno ei grefydd i Wlad Groeg, ond gwrthwynebid ef gan lywodraethwyr oedd yn ei hofni, ar gyfrif yr anhwylderau a'r gwallgofrwydd a ddygai gyda hi.

Mewn un myth, wedi'i addasu yn nrama Ewripides *Bacchai*, mae Dionysos yn dychwelyd i'w fro enedigol, Thebai, sy'n cael ei reoli gan ei gefnder Penthews. Nid yw Penthews, yn ogystal â'i fam Agawe a'i fodrybedd Ino ac Autonoe, yn credu genedigaeth ddwyfol Dionysos. Er gwaethaf rhybuddion y proffwyd dall Teiresias, maent yn gwadu ei addoliad ac yn ei wadu am ysbrydoli merched Thebai i wallgofrwydd.

Mae Dionysos yn defnyddio ei alluoedd dwyfol i yrru Penthews yn wallgof, yna'n ei wahodd i ysbïo ar ddefodau ecstatig y Maenads, yng nghoed Mynydd Cithaeron. Mae Penthews, yn gobeithio bod yn dyst i gyfeddach rhywiol, yn cuddio ei hun mewn coeden. Mae'r Maenads yn ei weld; wedi eu cythruddo gan Dionysos, maent yn ei gamgymryd am lew mynyddig ac yn ymosod arno â'u dwylo noeth. Y mae modrybedd Penthews a'i fam Agawe yn eu plith, ac y maent yn ei rwygo aelod o'i gorff. Mae Agawe yn gosod ei ben ar benhwyad ac yn mynd â'r tlws at ei thad Cadmos.

Mae'r gwallgofrwydd yn cilio. Mae Dionysos yn feddylfryd dwyfol, yn alltudio Agawe a'i chwiorydd, ac yn trawsnewid Cadmos a'i wraig Harmonia yn seirff. Teiresias yn unig a arbedir.

Yn Yr Iliad, pan glywodd y Brenin Lycurgus o Thrace fod Dionysos yn ei deyrnas, carcharodd ddilynwyr Dionysos, y Maenads. Ffodd Dionysos a llochesu gyda Thetis, ac anfon sychder a gynhyrfodd y bobl i wrthryfela. Yna gyrrodd y duw'r Brenin Lycurgus yn wallgof a chael iddo dorri ei fab ei hun yn ddarnau gyda bwyell gan gredu ei fod yn ddarn o eiddew, planhigyn sy'n sanctaidd i Dionysos. Honnodd oracl wedyn y byddai'r wlad yn aros yn sych ac yn ddiffrwyth tra byddai Lycurgus fyw, a'i bobl yn ei dynnu a'i chwarteru. Wedi ei ddyhuddo gan farwolaeth y brenin, cododd Dionysos y felltith. Mewn fersiwn amgen, weithiau'n cael ei darlunio mewn celf, mae Lycurgus yn ceisio lladd Ambrosia, un o ddilynwyr Dionysos, a drawsnewidiwyd yn winwydden a oedd yn gefeillio o amgylch y brenin cynddeiriog ac yn ei dagu'n araf.

### Disgyniad i'r isfyd 
Disgrifia Pausanias, yn yr ail lyfr o'i *Description of Greece*, ddau draddodiad amrywiol ynghylch katabasis Dionysos, neu ddisgyniad i'r isfyd. Mae'r ddau yn disgrifio sut yr aeth Dionysos i'r byd ar ôl marwolaeth i achub ei fam Semele, a dod â hi i'w lle haeddiannol ar Olympos. I wneud hynny, bu'n rhaid iddo ymryson â'r ci uffern Cerberus, a ataliwyd drosto gan Heracles. Ar ôl achub Semele, daeth Dionysos â hi i'r amlwg o ddyfroedd anffafriol ar arfordir yr Argolid ger safle cynhanesyddol Lerna, yn ôl y traddodiad lleol. Coffeir y digwyddiad chwedlonol hwn gyda gŵyl nos flynyddol, y mae'r grefydd leol yn cadw'r manylion yn gyfrinachol. Yn ôl Paola Corrente, gall ymddangosiad Dionysos o ddyfroedd y morlyn fod yn arwydd o fath o aileni iddo ef a Semele wrth iddynt ailymddangos o'r isfyd. Mae amrywiad o'r myth hwn yn sail i gomedi Aristophanes *Y Llyffantod*.

### Ffilm fodern a chelfyddyd perfformio 
Darluniodd Walt Disney Bacchus yn y rhan "Bugeiliol" o'r ffilm animeiddiedig *Fantasia*, fel cymeriad tebyg i Silenus.

Ym 1969, perfformiwyd addasiad o *The Bacchae*, o'r enw ''Dionysos in '69''. Gwnaethpwyd ffilm o'r un perfformiad. Roedd y cynhyrchiad yn nodedig am gynnwys cyfranogiad y gynulleidfa, noethni, a dyfeisiadau theatrig.
[bawd|Poster *The Frogs* gan [Stephen Sondheim|Sondheim]]
Ym 1974, addasodd Stephen Sondheim a Burt Shevelove gomedi Aristophanes *Y Llyffantod* yn sioe gerdd fodern, a lwyfannwyd ar Broadway yn 2004 ac a gafodd ei hadfywio yn Llundain yn 2017. Mae'r sioe gerdd *The Frogs* yn dilyn disgyniad Dionysos i Hades i ddod â dramodydd yn ôl; fodd bynnag, caiff y dramodwyr eu diweddaru i'r oes fodern, a gorfodir Dionysos i ddewis rhwng George Bernard Shaw a William Shakespeare.

### Marwolaeth ac atgyfodiad 
Mae rhai ysgolheigion yn uniaethu Dionysos ac Iesu â'r archdeip mytholegol o dduw sy'n marw ac yn atgyfodi. Ar y llaw arall, nodwyd bod manylion marwolaeth ac ailenedigaeth Dionysos yn dra gwahanol o ran cynnwys a symbolaeth i Iesu. Mae'r ddwy stori yn digwydd mewn cyd-destunau hanesyddol a daearyddol gwahanol iawn. Hefyd, mae dull marwolaeth yn wahanol; yn y myth mwyaf cyffredin, cafodd Dionysos ei rwygo'n ddarnau a'i fwyta gan y Titaniaid, ond "yn y pen draw fe'i hadferwyd i fywyd newydd" o'r galon a oedd dros ben.

### Yr Achos 
Mae paralel arall i’w weld yn *Bacchai* lle mae Dionysos yn ymddangos gerbron y Brenin Penthews ar gyhuddiadau o hawlio diwinyddiaeth, sy’n cael ei gymharu â golygfa’r Testament Newydd o Iesu’n cael ei holi gan Pilat. Fodd bynnag, mae nifer o ysgolheigion yn anghytuno â'r paralel hwn, gan fod y gwrthdaro rhwng Dionysos a Phenthews yn gorffen gyda Penthews yn marw, wedi'i rwygo'n ddarnau gan y merched gwallgof, tra bod prawf Iesu yn dod i ben gydag ef yn cael ei ddedfrydu i farwolaeth. Mae’r anghysondebau rhwng y ddwy stori, gan gynnwys eu haddunedau, wedi peri i lawer o ysgolheigion ystyried stori Dionysos yn hollol wahanol i’r un am Iesu, heblaw am baralel yr arestiad, sef manylyn sy’n ymddangos mewn llawer o fywgraffiadau hefyd.

## Achau 
## Gweler hefyd 
* Methe (duwies meddwdod)
* Alpos
* Nonnus
* Dirgelion Dionysaidd
* Cwlt Dionysos
* Pan (duw)
* Theatr Dionysos

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Livy, *Hanes Rhufain, Llyfr 39 :13,* Disgrifiad o'r Bacchanalia a waharddwyd yn Rhufain a'r Eidal
* Detienne, Marcel, *Dionysos yn Large*, tr. gan Arthur Goldhammer, Gwasg Prifysgol Harvard, 1989.ISBN&nbsp;0-674-20773-4. (Yn wreiddiol yn Ffrangeg fel *Dionysos à ciel ouvert*, 1986)
* Albert Henrichs, *Rhwng Dinas a Gwlad: Dimensiynau Cwltig Dionysus yn Athen ac Attica*, (Ebrill 1, 1990). Adran y Clasuron, UCB. Cabinet yr Muses: Rosenmeyer Festschrift. festschrift papur18.
* Sara Peterson, *Hanes presenoldeb Dionysaidd yng nghelf a diwylliant India*. Academi, 2016
* Frazer, James "The Golden Bough"
* Kern, O. *Dionysos (2)* yn *Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft*, tr. i'r Saesneg
* Walter F. Otto "Dionysus: Myth a Chwlt"
* Ailddiffinio Dionysos, astudiaeth academaidd gydweithredol fawr ar Dionysos a'i addoliad yn yr hynafiaeth.
* Richard Seaford, Routledge "Dionysos"
* Henk Versnel "Heis Dionysus - Un Dionysus? Safbwynt amldduwiol" archwiliad o grefydd Groeg a Dionysos ei hun.

Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Categori:Duwiau a duwiesau yn yr Iliad