open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sean Lock

Digrifwr ac actor o Loegr oedd **Sean Lock** (22 Ebrill 1963 – 16 Awst 2021). Dechreuodd ei yrfa fel comedïwr ar ei sefyll, ac enillodd Wobr Gomedi Prydain yn 2000 yn y categori Comedïwr Byw Gorau ac fe'i enwebwyd ar gyfer y Wobr Gomedi Perrier.

Adnabyddir Lock yn dda ar gyfer ei ymddangosiadau ar deledu a radio. Roedd wedi ysgrifennu comedi i gomedïwyr eraill megis Bill Bailey, Lee Evans a Mark Lamarr ac yn 2007 fe'i bleidleisiwyd i'r 55ain safle ar restr Channel 4 y 100 Comedïwr ar ei Sefyll Gorau, yn 2010 daeth i'r 19eg safle ar yr un rhestr. Mae'n bosib ei fod yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel capten tîm ar y rhaglen gomedi banel *8 Out of 10 Cats* o'i ddechrau yn 2005 hyd at 2015. Aeth ymlaen i fod yn gapten tîm rheolaidd ar y chwaer rhaglen *8 Out of 10 Cats Does Countdown*.

## DVDau Comedi ar ei sefyll 
## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Anffyddwyr o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Loegr o dras Wyddelig
Anffaeledigrwydd y Pab

Athrawiaeth yn niwinyddiaeth yr Eglwys Gatholig Rufeinig yw **anffaeledigrwydd y Pab** sy'n dal taw goruchaf athro moesol y ffydd Gristnogol yw'r Pab ac felly, o dan amodau arbennig, ni ellir fod yn anghywir. Mae'n rhan o ddysgeidiaeth ehangach anffaeledigrwydd yr Eglwys Gatholig, sy'n honni bod archiad dwyfol gan yr Eglwys i genhadu neges Crist ac i wneud hynny'n ffyddlon drwy gymorth yr Ysbryd Glân.

Ers cyhoeddi'r athrawiaeth, ceisiwyd ei roi ar waith parthed nifer o achosion o gyn-babau a siaradodd *ex cathedra*. Mae'n debyg taw dim ond dau ddatganiad a gytunir i fod yn anffaeledig gan y mwyafrif helaeth o ddiwinyddion, ac wedi'u cadarnháu gan fagisteriwm yr Eglwys Gatholig: *Ineffabilis Deus* (1854), dogfen gan y Pab Pïws IX sy'n dilysu'r Ymddwyn Difrycheulyd; *Munificentissimus Deus* (1950), dogfen gan y Pab Pïws XII sy'n dilysu Dyrchafael Mair. Er ei fod yn ddigwyddiad prin, ac er i Ail Gyngor y Fatican (1962–65) bwysleisio awdurdod yr esgobion yn yr Eglwys Gatholig, mae'r athrawiaeth yn rhwystr i ymdrechion eciwmenaidd ac yn bwnc llosg hyd yn oed ymhlith diwinyddion Pabyddol.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
*  "Infallibility" yn y *Catholic Encyclopedia* (1913).

Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Haniaeth

Peth sy'n bodoli fel syniad yn unig yw **haniaeth**. Nid yw haniaethau yn faterol, hynny yw nid ydynt yn bodoli yn nhermau amser nac ychwaith gofod. Fe'i chyferbynnir â diriaeth a ffenomenau materol.

## Gweler hefyd 
* Celfyddyd haniaethol
* Cerddoriaeth haniaethol
* Enw haniaethol
* Gwrthrych haniaethol

## Cyfeiriadau 
Categori:Athroniaeth y meddwl
Categori:Metaffiseg
Categori:Rhesymeg
Achosiaeth

Perthynas neu weithrediad achos ac effaith yw **achosiaeth**. Mae'n bwnc hollbwysig ym meysydd rhesymeg, athroniaeth, a gwyddoniaeth.

Aristotlys yw'r man cychwyn i achosiaeth yn athroniaeth Ewropeaidd. Nododd yr hen Roegwr bedwar math o achos: effeithlon, terfynol, materol, a ffurfiol. Er enghraifft, mae'r cerflunydd (effeithlon) yn cerfio marmor (materol) i greu gwrthrych gorffenedig (terfynol) sy'n meddu nodweddion cerflun (ffurfiol).

Gwadodd David Hume bod yr achos yn angenrheidiol i resymeg a nododd ei fod yn amhosib i brofi achosiaeth. Er ei ddadl anatebadwy, a dylanwad yr empiryddion, mae'r mwyafrif o athronwyr a gwyddonwyr yn cydnabod ambell ragosodiad *a priori*, megis y ddeddf achos. Mynodd Immanuel Kant taw un o'r categorïau sylfaenol er mwyn deall ein byd yw'r achos; mae eraill yn ffafrio damcaniaeth fecanyddol ar achosiaeth. Fodd bynnag: heb rhyw ffurf ar benderfyniaeth, nid yw'r gwyddorau yn bosib. Rhagdybiaeth yr achosiaeth benderfyniadol sydd wrth wraidd pob damcaniaeth wyddonol, ac eithrio mecaneg cwantwm a goblygiadau'r egwyddor ansicrwydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athroniaeth y gwyddorau
Categori:Metaffiseg
Categori:Cysyniadau ffiseg
Categori:Rhesymeg
499 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
540au CC 530au CC 520au CC 510au CC 500au CC - **490au CC** - 480au CC 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC
503 CC 502 CC 501 CC 500 CC - **499 CC** - 498 CC 497 CC 496 CC 495 CC 494 CC 493 CC

----

## Digwyddiadau
## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:499 CC
5ed ganrif CC

## Blynyddoedd a degawdau 
400au CC 401 CC 402 CC 403 CC 404 CC 405 CC 406 CC 407 CC 408 CC 409 CC
410au CC 410 CC 411 CC 412 CC 413 CC 414 CC 415 CC 416 CC 417 CC 418 CC 419 CC
420au CC 420 CC 421 CC 422 CC 423 CC 424 CC 425 CC 426 CC 427 CC 428 CC 429 CC
430au CC 430 CC 431 CC 432 CC 433 CC 434 CC 435 CC 436 CC 437 CC 438 CC 439 CC
440au CC 440 CC 441 CC 442 CC 443 CC 444 CC 445 CC 446 CC 447 CC 448 CC 449 CC
450au CC 450 CC 451 CC 452 CC 453 CC 454 CC 455 CC 456 CC 457 CC 458 CC 459 CC
460au CC 460 CC 461 CC 462 CC 463 CC 464 CC 465 CC 466 CC 467 CC 468 CC 469 CC
470au CC 470 CC 471 CC 472 CC 473 CC 474 CC 475 CC 476 CC 477 CC 478 CC 479 CC
480au CC 480 CC 481 CC 482 CC 483 CC 484 CC 485 CC 486 CC 487 CC 488 CC 489 CC
490au CC 490 CC 491 CC 492 CC 493 CC 494 CC 495 CC 496 CC 497 CC 498 CC 499 CC
500au CC 500 CC
Heresi

[bawd|Darluniad o gronicl Ffrengig sy'n portreadu llosgi'r hereticiaid Amalricaidd yn y flwyddyn 1210, o flaen y Brenin [Philippe II, brenin Ffrainc|Philippe II. Pantheistiaid oedd yr Amalriciaid ac yn gwadu trawsylweddiad.]]
bawd|Galileo Galilei yn euog o heretic
Cred neu athrawiaeth grefyddol sy'n groes i ddysgeidiaeth uniongred neu'r drefn sefydledig yw **heresi** (hefyd **geugred**, **cam-gred**). Yn ystod oesoedd cynnar Cristnogaeth, roedd yn rhaid i'r Eglwys ymdrin â sawl dadl a elwir yn heresïau: Ariaeth, Docetiaeth, Gnostigiaeth, Mabwysiadaeth, Montaniaeth, Pelagiaeth a Sabeliaeth. Ynghyd â gwrthgiliad (apostasi) a chabledd, heresi oedd un o'r prif droseddau yn erbyn y ffydd Gristnogol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Categori:Pynciau dadleuol yn ymwneud â chrefydd
Categori:Troseddau crefyddol
Empiriaeth

Damcaniaeth athronyddol sy'n dibynnu ar brofiad fel ffynhonnell gwybodeth yw **empiriaeth** neu weithiau **profiadaeth**. Modd o resymu *a posteriori* yw'r dull empiraidd sy'n dibynnu ar dystiolaeth a gaffaelir drwy arsylwi ac arbrofi. Cafodd yr athrawiaeth epistemolegol hon ei datblygu gan athronwyr o wledydd Prydain ac Iwerddon yn bennaf, gan gynnwys Locke, Berkeley a Hume, yn adwaith i'r rhesymolwyr a honodd fodolaeth gwybodaeth *a priori*. I'r mwyafrif o empiryddion, mae profiad yn cynnwys ystyriaeth fewnol a meddyliau yn ogystal â phrofiad y synhwyrau. Mae empiriaeth yn gwadu bodolaeth syniadau greddfol, ac yn mynnu bod pob syniad yn tarddu o brofiad ac felly mae ein holl wybodaeth o'r byd yn ddealltwriaeth sydd wedi ei chyffredinoli o achosion neilltuol ein bywydau.

Yn ôl damcaniaeth empiraidd ystyr, mae ystyron i eiriau dim ond i'r graddau maent yn cyfleu cysyniadau. Ymdrecha'r empiryddion i osod gwybodaeth *a posteriori* yn sail i'r holl gysyniadau yr ydym yn eu deall. Yn ôl damcaniaeth empiraidd gwybodaeth, neu ddamcaniaeth cyfiawnhâd, dibynna credoau ar brofiad i'w cyfiawnháu. Gall y berthynas rhwng y ddau safbwynt hwn fod yn gymhleth: mae nifer o empiryddion yn cydnabod rhagosodiadau *a priori* (megis gwirioneddau mathemategol a rhesymegol) ond yn gwadu cysyniadau *a priori*; dim ond ychydig o athronwyr sy'n derbyn cysyniadau *a priori* ond sy'n gwadu rhagosodiadau *a priori*.

## Gweler hefyd 
* Dull gwyddonol
* Positifiaeth resymegol
* Pragmatiaeth

## Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth y gwyddorau
Categori:Epistemoleg
Litwrgi

Trefn gwasanaeth crefyddol ar gyfer addoliad cyhoeddus yw **litwrgi** neu **ffurfwasanaeth**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Defodau
Categori:Ymddygiad a phrofiad crefyddol
Dilema

Problem neu gyfyng-gyngor sy'n cynnig dau ddewis ac nid yr un ohonynt yn ddymunol yw **dilema**. Yn rhesymeg, ffurf ar y casgliad yw'r dilema sy'n cynnwys dau brif ragosodiad tybiedig ac un is-ragosodiad digysylltiol. Yn ôl iaith symbolaidd rhesymeg, ffurf dadl y dilema yw: A ⊃ C, B ⊃ C, A ∨ B, felly C.

Defnyddir y term yn rhethregol i ddisgrifio sefyllfa nad yw'n caniatáu dewis ond rhwng dau ddrwg, ac ymddangosir yr ystyr hon mewn amryw o feysydd yn enwedig yng nghyd-destun damcaniaeth gemau a moeseg. Fel techneg lenyddol, gosodir dilema i nodi brwydr foesol y cymeriad: mae'n rhaid iddo ddewis rhwng y da a'r drwg, ond gall ganlyniadau'r dewis drwg fod yn ddymunol neu ganlyniadau'r dewis da fod yn annymunol. Ymresymiad gwallus yw'r ffug-ddilema, sy'n awgrymu deuoliaeth lle nad oes un yn bod ac yn anwybyddu posibiliadau eraill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Damcaniaeth gemau
Categori:Rhesymeg
Categori:Rhethreg
Categori:Termau llenyddol
Istria

Gorynys yng ngogledd-orllewin y Balcanau yw **Istria** (Croateg a Slofeneg: *Istra*) sy'n rhan o diriogaeth Croatia, Slofenia a'r Eidal. Hwn yw'r penrhyn mwyaf ym Môr Adria.

Gyda perfeddwlad Croatia, Dalmatia a Slavonia mae'n creu pedair talaith hanesyddol sy'n ffurfio gweriniaeth annibynnol Croatia gyfoes.

bawd|dim|400px|Map o Istria


Categori:Daearyddiaeth Croatia
Categori:Daearyddiaeth Friuli-Venezia Giulia
Categori:Daearyddiaeth Slofenia
Categori:Y Môr Canoldir
Categori:Penrhynnau Ewrop
Steve Aoki

Troellwr, cerddor a chynhyrchydd recordiau o'r Unol Daleithiau yw **Steven Hiroyuki "Steve" Aoki** (ganwyd 30 Tachwedd 1977) sy'n arbenigo yn y genre *electro house*.

Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr recordiau o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Miami
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Japaneaidd
Categori:Troellwyr
Deadmau5

Troellwr a chynhyrchydd recordiau o Ganada yw **Joel Thomas Zimmerman** (ganwyd 5 Ionawr 1981) sy'n perfformio dan yr enw **deadmau5**. Mae'n arbenigo yn y genre *house* blaengar.

Categori:Cynhyrchwyr recordiau o Ganada
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pobl o Toronto
Categori:Troellwyr
Bwâu Oparara

Mae **Bwâu Oparara** yn gyfres o fwâu ar Afon Oparara, yn ymyl Karamea, Westland, ar Ynys y De, Seland Newydd. Yr un mwyaf yw Bwa Oparara. Mae hefyd Bwa Giât Moria a Bwa Honeycomb. Mae angen caniatád i gyrraedd Bwa Honeycomb, sydd yn rhan o Barc Genedlaethol Kahurangu, ac mae ffosiliaid pwysig yno. Mae'r enw 'Giât Moria' yn dod o'r ffilm Lord of the Rings.

Mae Bwa Oparara yn 219 medr o hyd, efo led hyd at 79 medr ac uchder o 43 medr. Mae Bwa Giât Moria yn 19 medr o uchder â led o 43 medr .

bawd|dim|260px|Bwa Oparara
bawd|dim|260px|Bwa Giât Moria

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Seland Newydd
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Nofyddiaeth

Tymor prawf y nofydd cyn iddo ddiofrydu a chael ei urddo'n fynach neu offeiriad yn yr Eglwys Gatholig neu'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol yw'r **nofyddiaeth**.

Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Eglwys Uniongred
Categori:Hyfforddiant
Categori:Mynachod
Categori:Offeiriaid
Categori:Ymddygiad a phrofiad crefyddol
Gwobr Erasmus

Gwobr a roddir bob blwyddyn gan Stichting Praemium Erasmianum yw **Gwobr Erasmus** er cydnabod cyfraniadau i ddiwylliant, cymdeithas a gwyddorau cymdeithas yn Ewrop a'r holl fyd. Mae'n dwyn enw'r dyneiddiwr Iseldiraidd Desiderius Erasmus.

## Enillwyr y Wobr 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol

Erasmus
Categori:Sefydliadau 1958
Nofydd

Ymgeisydd i urdd Gristnogol, megis y fynachaeth neu'r offeiriadaeth, yw **nofydd** (neu yn achos merched, hynny yw lleian: **nofyddes**). Yn ystod ei dymor prawf, a elwir yn nofyddiaeth, câi'r nofydd ei hyfforddi a'i brofi gan ei uchafiaid i sicrháu taw'r eglwys yw ei wir alwedigaeth. Defnyddir y term bron yn unig i ddisgrifio profiad y mynachod, lleiain ac offeiriaid yn yr Eglwys Gatholig a'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol. Ceir syniad debyg gan y mynachod Bwdhaidd, a elwir yn samanera.

## Cyfeiriadau 
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Eglwys Uniongred
Categori:Galwedigaethau crefyddol
Diddordeb dynol

Ffurf ar yr ysgrif nodwedd yw'r newydd **diddordeb dynol** sy'n adrodd stori am bobl mewn ffordd gydymdeimladol. Gellir ystyried diddordeb dynol yn un o werthoedd neu feini prawf newyddion (ynghyd ag amlygrwydd, pwysigrwydd, diweddarwch ac ati), yn nodwedd o stori sydd felly'n cyfiawnháu sylw'r cyfryngau, yn arddull o draddodi erthygl am sawl pwnc, neu'n genre o newyddiaduraeth ynddo'i hun.

## Cyfeiriadau 
Categori:Newyddiaduraeth
Pab Honorius I

Pab yr Eglwys Gatholig o 625 hyd 638 oedd **Honorius I** (bu farw 12 Hydref 638). Ef oedd y degfed pab a thrigain yn ôl cyfrif y Fatican. Ychydig degawdau wedi ei farwolaeth, cafodd ei gondemnio'n heretic.

Ni wyddys am ei fywyd cyn iddo ddod yn bab, ond yn ôl y *Liber Pontificalis* roedd yn hanu o Campania yn ne'r Eidal ac yn fab i'r conswl Petronius. Wedi marwolaeth Pab Boniffas V, cafodd Honorius ei ethol yn Esgob Rhufain ar 27 Hydref yn y flwyddyn 625. Ceisiodd Honorius i efelychu cenadaethau'r Pab Grigor I. Estynodd yr ymgyrch i Gristionogi Ynysoedd Prydain ac Iwerddon: cyflwynodd y paliwm i Honorius, Archesgob Caergaint a Paulinus, Esgob Efrog, anogodd y Cristnogion Celtaidd i dderbyn litwrgi Rhufain a dyddiad y Pasg, a danfonodd Sant Birinus (yn hwyrach Esgob Dorchester) yn gennad i Deyrnas Wessex. Yn yr Eidal, ymdrechodd i achub pensaernïaeth y Rhufeiniaid ac adnewyddu adeiladau Cristnogol, gan gynnwys eglwys Sant'Agnese fuori le mura. Llwyddodd i ailgymodi Istria i Rufain wedi i'r dalaith honno hollti yn sgil Sgism y Tri Chabidwl, er ni ddaeth Honorius â therfyn i'r ddadl fawr honno. Ad-drefnodd cynghorau'r Eglwys yn Sbaen wedi i deyrnas y Fisigothiaid droi'n Babyddol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Ai heretic oedd y Pab Honorius? – dadl ar wefan YouTube

Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Marwolaethau 638
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Campania
Jean Baudrillard

Athronydd a chymdeithasegydd o Ffrainc oedd **Jean Baudrillard** (27 Gorffennaf 1929 – 6 Mawrth 2007).

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr o Ffrainc
Categori:Cymdeithasegwyr o Ffrainc
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Paris
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl o Marne
Steven Seagal

Mae **Steven Seagal** (ganed **Steven Frederick Seagal**; 10 Ebrill, 1952) yn actor a gwneuthurwr ffilmiau o'r Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1952
Prifysgol Bologna

Prifysgol yn ninas Bologna, yr Eidal, a'r brifysgol hynaf yn y byd yw **Prifysgol Bologna** ().


Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Bologna
Categori:Addysg yn Emilia-Romagna
Bologna
Categori:Sefydliadau 1088
Pab Innocentius III

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 8 Ionawr 1198 hyd ei farwolaeth oedd **Innocentius III** (ganwyd **Lotario dei Conti di Segni**) (1160/1 – 16 Gorffennaf 1216).

Categori:Genedigaethau'r 1160au
Categori:Marwolaethau 1216
Categori:Pabau
Penderfyniad 68/262 Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig

Cadarnhawyd **Penderfyniad 68/262 Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig** ar 27 Mawrth 2014 gan 68fed sesiwn Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig. Derbyniwyd y cynnig, a alwyd yn *"Territorial integrity of Ukraine"*, fel ymateb i Rwsia'n meddiannu'r Crimea. Nid yw'r rhwymiad yn un gorfodol a chafodd ei gadarnhau gan 100 o aelod-wladwriaethau. Mae'r Penderfyniad yn cadarnhau ffiniau Wcráin a Refferendwm y Crime, 2014. Pleidleisiodd 11 o aelod-wladwriaethau yn erbyn y Cynnig, ymataliodd 58 ac roedd 24 yn absennol.

Cynigiwyd gan Ganada, Costa Rica, yr Almaen, Lithwania, Gwlad Pwyl a'r Wcrain. Cyfarfu'r Cynulliad Cyffredinol saith gwaith cyn hynny i drafod yr argyfwng, heb benderfyniad, gan i Rwsia ddefnyddio'r hawl i feto (ymatal).

## Cyfeiriadau
Categori:Penderfyniadau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Urdd (anrhydedd)

Anrhydedd a roddir am deilyngdod gan wlad, teulu brenhinol, llu milwrol, eglwys, neu sefydliad arall yw **urdd**. Urddau mynachaidd a marchogol yr Oesoedd Canol oedd sail yr urddau modern. Yn ystod y Dadeni, dechreuodd brenhinoedd Ewrop sefydlu urddau sifil i anrhydeddu deiliaid bonheddig. Mae'n debyg taw'r Légion d'honneur Ffrengig, a sefydlwyd gan Napoleon ym 1802, oedd yr urdd teilyngdod gyntaf i wobrwyo dinasyddion o bob haen cymdeithas. Lledodd yr arfer hon ar draws gwledydd Ewrop yn y 19g, weithiau gan fabwysiadu'r hen eirfa a thraddodiadau o hanes y wlad, e.e. Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig, sy'n parháu i urddo ddynion yn farchogion. Yn oes y genedl-wladwriaeth, mae'r mwyafrif o lywodraethau yn defnyddio urddau cenedlaethol i gydnabod ac anrhydeddu dinasyddion ac weithiau tramorwyr.


Categori:Gwobrau
Goleddf Denniston

bawd|260px
chwith|bawd|260px|Golygfa o'r copa
chwith|bawd|260px
bawd|260px|Hen wagenni ar y gwaelod
Roedd **Goleddf Denniston** yn rheilffordd serth rhwng glofeydd Denniston a'r brif lein yn Conns Creek yn Westland, Ynys y De, Seland Newydd, yn disgyn 510 medr dros bellter o 1.7 cilomedr.

Pwysau'r wagenni llawn oedd 12 tunell, a defnyddiwyd pwys wagen i godi wagen wag. Rhwng 1879 a 1967, aeth 13,000,000 o dunelli o lo o Denniston i Westport

Caewyd y goleddf ar 16 Awst 1967, a defnyddiwyd loriau i gludo'r glo'n uniongyrchol o'r glofeydd. Difrodwyd y goleddf gan Ddaeargryn Inangahua ym Mai 1968.

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffyrdd Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Samira Makhmalbaf

Mae **Samira Makhmalbaf** (ganwyd 15 Chwefror 1980) yn gyfarwyddwraig ffilm o Iran sydd wedi ennill nifer o wobrau mawr sinema rhyngwladol yn cynnwys wobr ffilm Cannes. Mae Samira yn ferch i Mohsen Makhmalbaf, un o gyfawryddwyr ffilm enwocaf Iran.

## Gyrfa a ffilmiau
Yn 17 oed wnaeth Makhmalbaf ei ffilm hir cyntaf *The Apple* (1998). Hanes gwir dwy ferch fach a gadwyd yn gaeth yn y tŷ gan ei thad am 11 o flynyddoedd, yn wyrthiol berswadiodd Makhmalbaf y ddwy ferch a'r tad chwarae eu hunain yn y ffilm.  Enillodd y ffilm ganmoliaeth fawr gan feirniad ffilm ar draws y byd ac fe'i gwahoddwyd i'w dangos mewn dros 100 o wyliau ffilm ar draws y byd.
Yn 1999, wnaeth hi ei hail ffilm hir *Blackboards* yn Kurdistan am ffoaduriaid, yn cynnwys criw o athrawon yn dal eu byrddau duon ar ei chefnau, yn dianc ymosodiadau. Enillodd y ffilm wobr Gŵyl Cannes a gwobr anrhydedd  Federico Fellini gan UNESCO. 
 
Gyda nifer o gyfarwyddwyr enwog gyfrannodd hi ffilm fer ar gyfer un o'r 11 pennod i'r ffilm *September 11.*

Ffilmiwyd ei thrydydd ffilm *At Five in the Afternoon* yn Afghanistan eto am ffoaduriaid, y prif gymeriad yn ferch ifanc sydd yn ceisio mynd i'r ysgol yn gudd am fod addysg i ferched yn groes i syniadaeth y Taliban. Enillodd hi  wobr Gŵyl Cannes am yr ail dro.

Dychwelodd hi i Afghanistan am ei phedwaredd ffilm * Two-Legged Horse* (2007).

Mae Makhmalbaf wedi brwydro'n gyson dros hawliau merched yn Iran. Yn 2005 gadewodd ei thad Mohsen Makhmalbaf Iran yn wyneb gwrthynebiad gan y llyodaeth a charchariad y cynyrchydd Jafaar Panahi.  Yn 2013 ysgrifennod Samira lythyr agored i Lywodraeth Iran yn cwyno am ddiflaniad gwobrau ffilm y theulu o amgueddfa ffilm Tehran.

## Ffilmiau Samira Makhmalbaf 
* *Two-legged Horse* (2007) 
* *At Five in the Afternoon* (2003)
* *September 11* (Ffilm fer) (2002)
* *Blackboards* (1999)
* *The Apple*  (1998)

## Gweler hefyd 
* Asghar Farhadi
* Jafar Panahi
* Abbas Kiarostami

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Iran
Asghar Farhadi

Mae **Asghar Farhadi** (ganwyd 7 Mai 1972) yn un o brif gyfarwyddwyr ffilm y byd, un o gyfarwyddwyr prin i ennill Oscar dwywaith gan ennill yn 2012 a 2017 am ffilm orau mewn iaith dramor 

Fe'i enwyd yn rhestr 2012 cylchgrawn Time yn 'un o bobl mwyaf ddylanwadol y byd'.

## Bywyd a gyrfa
Ganwyd yn Homayoon Shahr, talaith Isfahan, Iran (yn dilyn Chwyldro Islamaidd Iran newidiwyd enw'r dref a oedd yn meddwl 'Tref hynod' i Khomeyni Shahr – 'Tref Khomeyni' ar ôl yr Ayatollah Khomeini).

Astudiodd theatr yn y brifysgol yn Tehran ble dechreuodd gwneud ffilmiau ei hun ar gamera 8mm ac 16mm cyn mynd ymlaen i ysgrifennu sgriptiau ffilm a theledu a chynhyrchu rhaglenni teledu.

Yn 2003 cynhyrchodd ei ffilm gyntaf  *Dancing in the Dust*, wedyn *The Beautiful City* (2004) a *Fireworks Wednesday* (2006). Yn 2009 daeth i sylw'r byd gyda *About Elly* a enillodd nifer fawr o wobrau rhyngwladol yn cynnwys cyfarwyddwr gorau yng Ngŵyl Ffilmiau Berlin.

Daeth Farhadi yn enwog yn y gorllewin am ei ffilm ganlynol *A Separation* (2011). Enillodd y brif wobr yng Ngŵyl Ffilmiau Berlin ac Oscar am *Best Foreign Language Film* – y ffilm cyntaf o'r dwyrain canol i ennill Gwobr Academi Hollywood. Bu torfeydd llawen yn aros i'w groesawu pan ddychwelodd i faes awyr Tehran ond blociodd lywodraeth Iran groeso swyddogol iddo.

Yn 2017 enillodd Oscar unwaith eto am ei ffilm *The Salesman* ond benderfynodd beidio â mynychu'r seremoni wobrwyo mewn protest yn erbyn gwaharddiad llywodraeth Donald Trump i atal ymwelwyr o sawl gwlad Fwslemiaid.

## Themâu
Mae ffilmiau Farhadi yn ymdrin â themâu elfennol bywyd a chymhlethdodau a dilemâu’r byd modern sydd yn codi rhwng dosbarthiadau cymdeithasol a pherthynas dynion a merched.

Fel llawer o gyfarwyddwyr ffilm gyfoes y wlad mae Farhadi yn adlewyrch tensiwn Iran heddiw. Y tyndra rhwng agweddau modern a thraddodiadau Islamaidd ffwndamentalaidd, rhyddid yr unigolion a chyfyngiadau cymdeithas, rôl merched a chyfrifoldeb teuluol, cyfoeth a dosbarth. Er Enghraifft mae *About Elly* yn dilyn criw o bobl ifanc dosbarth canol o Tehran yn mynd ar wyliau lan môr a'r problemau sydd yn codi wedi iddynt ddweud bod bachgen hyderus a merch swil yn bâr briod er mwyn cael aros yn y tŷ hâf (mae cyfraith Iran yn atal merched rhag nifer o weithgaredd heb fod yn nghwmni g*ŵ*r, tad neu frawd).  Mae *The Separation* yn dilyn cwpl sydd yn mynd trwy ysgariad, eu gwrthdaro, dryswch ac ansicrwydd.

## Gweler hefyd 
* Abbas Kiarostami
* Jafar Panahi
* Samira Makhmalbaf

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Iran
Categori:Genedigaethau 1972
DC Comics

Cwmni Americanaidd sy'n cyhoeddi llyfrau comics yw **DC Comics, Inc.**


Categori:Cwmnïau cyhoeddi comics
Categori:Cwmnïau cyhoeddi'r Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau a leolir yng Nghaliffornia
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1934
Categori:Is-gwmnïau Time Warner
John Berger

Beirniad celf, llenor ac arlunydd o Sais oedd **John Peter Berger** (5 Tachwedd 1926 – 2 Ionawr 2017).

Arddangosodd orielau yn Efrog Newydd a Lloegr ei waith yn gyntaf ym 1994. Roedd yn llenor toreithiog yn ei henaint: cyhoeddodd y nofelau *To the Wedding* (1995), *Photocopies* (1996), a *King: A Street Story* (1999), y lled-hunangofiannau *Here Is Where We Meet* (2005) a *From A to X: A Story in Letters* (2008); a chyfrolau o draethodau ac ysgrifau ar gelfyddyd gan gynnwys *The Shape of a Pocket* (2001), *Hold Everything Dear: Dispatches on Survival and Resistance* (2007), *Understanding a Photograph* (2013), a *Daumier: Visions of Paris* (2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid celf Saesneg o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Marcswyr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Peintwyr o Loegr
Categori:Pobl o Hackney
Categori:Sgriptwyr ffilm o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Tom Welling

Actor a model o'r Unol Daleithiau yw **Thomas John Patrick "Tom" Welling** (ganwyd 26 Ebrill 1977) sy'n enwocaf am bortreadu'r Clark Kent ifanc yn y gyfres deledu *Smallville* (2001–11).

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Modelau o'r Unol Daleithiau
Aloi

[bawd|Rhaff wifrau a wneir o [dur|ddur, aloi sy'n haearn yn bennaf ac yn cynnwys 0.02–2.14% carbon.]]
Cymysgedd o fetelau neu gymysgedd o fetal ac elfen arall yw **aloi**. Mae pres, efydd, piwter, a sodr i gyd yn aloion.


Categori:Cymysgeddau cemegol
Categori:Metelau
Quartier latin

Ardal ym Mharis, prifddinas Ffrainc, yw'r ***Quartier latin*** neu yn Gymraeg **yr Ardal Ladinaidd** a fu'n hafan i fyfyrwyr ac ysgolheigion, cerddorion ac arlunwyr ers mil o flynyddoedd. Lleolir ger *La Rive Gauche*, hynny yw "Glan Chwith" Afon Seine, yn y 5ed *arrondissement* ac yng ngogledd a dwyrain y 6ed *arrondissement*.

Gellir olrhain hanes yr ardal wreiddiol yn ôl i'r flwyddyn 52 CC, dyddiad sefydlu'r ddinas Lutetia gan y Rhufeiniaid. Tyfodd y ddinas a elwid yn hwyrach Paris o amgylch yr ardal hon. Saif rhai o'r adeiladau Rhufeinig hyd heddiw, gan gynnwys yr amffitheatr a'r baddondai. Cyfeiria'r enw *Quartier latin* at y Lladin, iaith y prifysgolion a'r Eglwys yn ystod yr Oesoedd Canol. Y Sorbonne, ysgol ddiwinyddol Prifysgol Paris, oedd yr adeilad academaidd cyntaf o nod yn yr ardal a sefydlwyd tua 1253. Yn y canrifoedd ers hynny sefydlwyd sawl prifysgol, coleg, ac ysgol o amgylch y Sorbonne. O ganlyniad i'r niferoedd mawr o fyfyrwyr a drigai yno, datblygodd diwylliant ysgolheigaidd ond hefyd awyrgylch bywiog sy'n goroesi heddiw yn y siopau llyfrau a thafarnau ar hyd y strydoedd cul. Bellach mae'r ardal yn llawn caffis a bistros yn ogystal â chanolfannau adloniant megis y Comédie Française. Ymhlith yr adeiladau hanesyddol eraill mae'r Pantheon (beddrod Victor Hugo, Voltaire ac Emile Zola), parciau Jardin du Luxembourg a Jardin des Plantes, yr amgueddfa ganoloesol a'r amgueddfa natur.

bawd|chwith|Golygfa'r Sefydliad Eigioneg ar gornel Rue Sant-Jacques a Rue Gay-Lussac.
Lleolir y *Quartier latin* yn agos i ddwy ardal arall *La Rive Gauche* sy'n ganolfannau deallusol a chreadigol: Faubourg Saint-Germain, a fu'n gymdogaeth aristocrataidd yn hanesyddol; a Montparnasse, sy'n enwog am ei chaffis, ei mynwent, a'i chladdgelloedd. Mae'r tair ardal hon i gyd yn gartref i fyfyrwyr ac academyddion hyd heddiw, er bod rhai yn pryderu bod y cylch yn colli ei hunaniaeth yn sgil boneddigeiddio a thwristiaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardaloedd myfyrwyr
Categori:Paris
Offeren

Gwasanaeth Cristnogol a'i litwrgi sy'n cynnwys yr Ewcharist neu'r cymun, gweinyddiad y sacrament, neu'r ordinhad o Swper yr Arglwydd yw'r **offeren**

## Cyfeiriadau 

Categori:Sacramentau
Hanes diwylliannol

Maes rhyngddisgyblaethol sy'n cyfuno hanes ac anthropoleg yw **hanes diwylliannol**. Ymdrecha'r hanesydd diwylliannol i ddeall y profiad hanesyddol drwy gysyniadau a themâu megis cynrychiolaeth ac ystyr.

Gellir olrhain gwreiddiau'r maes yn ôl i'r Dadeni ac ysgolheictod y cyfnod hwnnw ar hanes llenyddiaeth ac athroniaeth. Bathodd yr Almaenwyr *Kulturgeschichte* yn hwyr y 18g, gan adeiladu ar ystyriaethau y cysyniad diwylliant gan Leibniz ac eraill. Roedd yr astudiaethau diwylliannol cynnar hyn yn Ewro-ganolog ac yn cyferbynnu gwareiddiad Ewrop ag anwaredd y gwledydd "cyntefig". Yn hwyrach datblygodd y syniad taw gwerth neu ysbryd sy'n berthnasol i'r holl ddynoliaeth yw diwylliant. Canolbwyntiodd Adelung ar berthynas iaith a diwylliant, a thrafododd yr athronydd Herder lwyddiannau deallusol o safbwynt athroniaeth feirniadol.

Ffrwydrodd y maes yn y 19g a chyhoeddwyd amrywiaeth eang o lyfrau ar bob cyfnod, ardal, a phwnc. Dechreuodd haneswyr ystyried agweddau arbenigol, gan gynnwys bywydau'r bobloedd gynhanesyddol ac ethnograffeg. Ehangodd cwmpas hanes diwylliannol ac aeddfedodd ei ddulliau'n sylweddol yn hwyr y 19g yn sgil ymgorffori anthropoleg â'r maes. Ymsefydlodd ei safle academaidd ar sail llyfryddiaeth eang a sawl cyfnodolyn, ond daeth yn bwnc dadl gan ambell hanesydd. Cafwyd adwaith gan haneswyr gwleidyddol a fynodd blaenoriaeth yr agwedd boliticaidd yn hanesyddiaeth. Karl Lamprecht oedd y prif hanesydd diwylliannol yn y cyfnod hwn, ond hefyd yn ysgolhaig dadleuol am iddo amgyffred seicoleg yn ei waith. Ffurf boblogaidd ar hanes diwylliannol yn y 1980au oedd "microhanes": stori am unigolyn neu garfan fechan o bobl. Yn ystod y Rhyfel Oer, astudiodd nifer o ysgolheigion y maes o safbwynt Marcsaidd neu faterolaidd, neu'n rhoi pwyslais trwm ar economeg gymdeithasol. Ers hynny, mae'r hanes diwylliannol newydd wedi cefnu ar y fath ysgolion meddwl ac yn ystyried amrywiaeth anferth o bynciau pob dydd, megis tor-cyfraith, plentyndod, hiwmor, a gwallgofrwydd. Ceir perthynolaeth yn hanes diwylliannol a wrthodir gan feysydd eraill hanesyddiaeth, ac mae'r hanesydd diwylliannol fel rheol yn anwybyddu rhydwythiaeth economaidd a gwleidyddol ac yn cydnabod taw nod amhosibl yw gwrthrychedd.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Peter Burke. *What is Cultural History?* (2004).
* Clifford Geertz. *The Interpretation of Cultures: Selected Essays* (1973).
* E. H. Gombrich. *In Search of Cultural History* (1969).


Categori:Astudiaethau diwylliannol
Diwylliannol
James Adomian

Actor a seren teledu a fideo o'r Unol Daleithiau yw **James Haig Adomian** (ganwyd 31 Ionawr, 1980).

## Cyfeiriadau
{{Rheoli awdurdod{{

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr stand-yp o'r Unol Daleithiau
Jon Richardson

Mae ** Jon Joel Richardson** (ganed 26 Medi 1982) yn gomedïwr o Loegr. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ymddangosiadau ar *8 Out of 10 Cats* a *8 Out of 10 Cats Does Countdown* yn ogystal â'i waith fel cyd-gyflwynydd i Russell Howard ar BBC 6 Music.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bryste
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Dychanwyr o Loegr
Gareth Edwards (cyfarwyddwr)

Cyfarwyddwr ffilm Cymreig a anwyd yn Nuneaton, Lloegr ydy **Gareth Edwards** (ganwyd 1 Mehefin 1975). Mae hefyd yn sgriptiwr, technegydd graffeg gweledol ac yn gynhyrchydd sy'n nodedig am y fersiwn ddiweddaraf o *Godzilla* 2014 a *Rogue One: A Star Wars Story* (2016), y gyntaf o gyfres atholegol *Star Wars*. Mae ei rieni o ardal Pont-y-pŵl, Cymru ac mae llawer o'i deulu'n dal i fyw yno.

## Magwraeth
Ganwyd Gareth Edwards ar 1 Mehefin 1975 yn Nuneaton, Swydd Warwick i deulu o Dde Cymru. Bu'n ddisgybl yn *Higham Lane School*. Rhoddodd ei fryd ar gynhyrchu ffilmiau ers oedd yn blentyn, a'i hoffter o'r gyfres ffilm *Star Wars* oedd yn gyfrifol am hynny. Mae ei dad o Bont-y-pŵl a'i fam o Frynbuga.

## Prifysgol
Cwbwlhaodd radd BA mewn ffilm a fideo ym Mhrifysgol Farnham yn 1996 a derbyniodd radd Meistr Anrhydeddus gan Brifysgol Surrey yn 2012.

## Gwaith
Bu'n gyfrifol am wneud llawer o waith technegol, cyfrifiadurol at ddwy ffilm: *Nova*, *Perfect Disaster* ac *Heroes and Villains* a chanmolwyd yr ail ffilm yn rhyngwladol; ef oedd yn gyfrifol am dros 250 o'r effeithiadau hyn. Yn 2008 enillodd sialens *Sci-Fi-London 48-hour film challenge*, gan greu mwfi o fewn dau ddiwrnod. Yn dilyn ei lwyddiant, gwahodwyd Gareth i sgwennu a chynhyrchu'r ffilm *Monsters*, ac ef hefyd a greodd yr effeithiadau arbennig at ei chyfer.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Warwick
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Mário Soares

Gwleidydd o Bortiwgal oedd **Mário Alberto Nobre Lopes Soares** (7 Rhagfyr 1924 – 7 Ionawr 2017). Prif Weinidog Portiwgal 1976-1978 a 1983-85, ac Arlywydd Portiwgal rhwng 1986 a 1996 oedd ef.

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Prif Weinidogion Portiwgal
Edward Hopper

Arlunydd Realaidd o'r Unol Daleithiau oedd **Edward Hopper** (22 Gorffennaf 1882 – 15 Mai 1967). Ei wraig oedd yr arlunydd Josephine Hopper.
300px|bawd|"Nighthawks" gan Edward Hopper

Fe'i ganwyd yn Upper Nyack, Efrog Newydd, yn fab i Elizabeth Griffiths Smith a'r masnachwr Garret Henry Hopper. Cafodd ei addysg yn y New York School of Art and Design. Priododd Josephine Nivison ym 1924. Bu farw yn Ddinas Efrog Newydd.

Categori:Arlunwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1967
Cyfraith ganonaidd

Cyfraith sy'n deillio o awdurdod eglwysig yw **cyfraith ganonaidd** neu **gyfraith ganon** () sy'n berthnasol i gyfundrefn a disgyblaeth yr eglwys a hefyd materion ffydd. Cedwir cyfreithiau o'r fath gan yr Eglwys Gatholig neu Babyddol, yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, ambell eglwys annibynnol yn y traddodiad Dwyreiniol, a'r Cymundeb Anglicanaidd. Sail y gyfraith ganonaidd yw rheolau ffurfiol yr eglwys, megis gorchmynion ac ordeiniadau'r cynghorau a'r esgobion, yn ogystal â defodau ac agweddau o ddeddf Duw a ymgorfforir i'r deddfau cyfundrefnol. Er ei bod yn aml yn adlewyrchu rhywfaint o ddogma, nid yw'r gyfraith ganonaidd yn anhyblyg: bu'n rhaid iddi ymateb i ddadleuon athrawiaethol ac ymaddasu i newidiadau cymdeithasol, gwleidyddol ac economaidd.

Gellir olrhain y gyfraith canonaidd yn ôl at yr eglwys Gristnogol gynnar. Tua'r 4g, datblygodd yn system gyfreithiol aeddfed dan ysbrydoliaeth y gyfraith sifil Rufeinig. Yn y 5g, 6g a 7g dechreuodd ambell gymunfa ddwyreiniol hollti ar reolaeth yr eglwys yng Nghaergystennin gan sefydlu cyfraith ganonaidd annibynnol ac yn adlewyrchu meddylfryd cenedlaetholgar. Roedd cyfraith ganonaidd Eglwys y Gorllewin ac Eglwys y Dwyrain bron yn unfath nes y Sgism Fawr ym 1054. Ers hynny datblygodd y gyfraith ganonaidd Babyddol yn ystod oes tra-arglwyddiaeth yr Eglwys Gatholig yng ngorllewin Ewrop, hyd y Diwygiad Protestannaidd. Gwrthododd y mwyafrif o Brotestaniaid y gyfraith Babyddol, ond cadwodd Eglwys Loegr y cysyniad gan ddatblygu cyfraith ganonaidd ei hunan, a dderbynir heddiw gan eglwysi'r Cymundeb Anglicanaidd.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cristnogaeth
Canonaidd
Paliwm

[bawd|Y [Pab Ioan Pawl II yn gwisgo'r paliwm.]]
Urddwisg yn yr Eglwys Gatholig a roddir gan y Pab i archesgob yw'r **paliwm** (ffurf luosog: palia). Mae'n arwydd o undeb yr archesgob â'r Pab a'i ufudd-dod iddo. Fe'i wisgir hefyd gan esgobion a chanddynt esgobaeth fetropolitan, yn ogystal â'r Pab ei hunan. Stribyn gwlân gwyn a wisgir am yr ysgwyddau ac uwchben y casul yw'r paliwm, a chanddo labed byr neu grogdlws ar y blaen a'r cefn. Câi'r ffurf fodern ei marcio gyda chwe chroes ddu. Daw'r gwlân o ddau oen a roddir i'r Pab yn Eglwys Santes Agnes ar ŵyl y santes honno. Mae'n rhaid i'r archesgob wisgo'r paliwm mewn mannau arbennig y litwrgi, megis yr ordeiniad.

Mae'n debyg i'r paliwn ddatblygu o himation yr hen Roegiaid, a elwid yn *pallium* gan y Rhufeiniaid. Dilledyn uchaf oedd hwn a wisgir yn fantell neu ei blygu a'i gario dros yr ysgwydd, ac yn enghraifft o wisg arbennig arweinwyr a swyddogion. Dros amser trodd yn ddilledyn cul, yn debyg i sgarff, a chafodd ei fabwysiadu gan y Cristnogion. Mae'r paliwn a roddir gan y Pab yn dyddio'n ôl i'r 6g, a chymerodd ei siâp megis llythyren Y yn y 7g. Ers y 9g mae'n rhaid i'r archesgob dderbyn y paliwm cyn iddo gyflawni'i awdurdod eglwysig, a dim ond yn ei dalaith eglwysig gallai ei wisgo; dim ond y Pab sy'n meddu'r hawl i'w wisgo yn unrhyw fan.

Gwisgir mantell debyg gan esgobion yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol a elwir yn omophorion, a wneir o frodwaith sidan neu felfed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Urddwisg Gristnogol
Astudiaethau diwylliannol

Maes rhyngddisgyblaethol sy'n ymwneud â'r berthynas rhwng sefydliadau cymdeithasol a diwylliant yw **astudiaethau diwylliannol**. Gellir ei ystyried yn rhyngwynebu'r dyniaethau (yn bennaf llenyddiaeth) a gwyddorau cymdeithas (yn enwedig cymdeithaseg). Disgyblaeth eang ei maes ydyw, a chanddo felly ddylanwad ar gymdeithaseg, anthropoleg, hanesyddiaeth, beirniadaeth lenyddol, athroniaeth, a beirniadaeth celfyddyd.

Canolbwyntia'r maes yn bennaf ar ddiwylliant torfol a'r diwydiant diwylliannol. Ymhlith ei destunau sylw cyffredin mae diwylliant poblogaidd, cyfathrebu, prynwriaeth a'r gymdeithas defnyddwyr, y cyfryngau torfol, adloniant ac hamdden, ôl-foderniaeth, hunaniaeth, ac ideoleg. Mae dadadeiladaeth ac ôl-adeiladaeth yn ddulliau poblogaidd, a rhoddir ystyriaeth sylweddol i hil ac ethnigrwydd, dosbarth cymdeithasol, a rhywedd.

Cychwynnodd y pwnc academaidd yng ngwledydd Prydain ar ddiwedd y 1950au. Sefydlwyd y Ganolfan dros Astudiaethau Diwylliannol Cyfoes ym Mhrifysgol Birmingham ym 1964, a Richard Hoggart, Stuart Hall, a Raymond Williams oedd arloeswyr y maes. Ymledodd i'r Unol Daleithiau ac Awstralia, ac yn hwyrach Ewrop gan dynnu sylw athronwyr, beirniad ac ysgolheigion eraill megis Jürgen Habermas, Pierre Bourdieu, Jean Baudrillard, a Jean-François Lyotard.

## Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth gymdeithasol
Categori:Diwylliant
Categori:Gwyddorau cymdeithas
Categori:Meysydd rhyngddisgyblaethol
Légion d'honneur

bawd|Croes Marchog Légion d'honneur
Urdd uchaf Ffrainc yw'r '''''Légion d'honneur*** neu yn Gymraeg **Lleng Anrhydedd*' (yn llawn: *Ordre National de la Légion d’honneur*, Ffrangeg am Urdd Genedlaethol y Lleng Anrhydedd). Sefydlwyd gan Napoleon Bonaparte ar 19 Mai 1802 fel anrhydedd sifil a milwrol. Mae'n debyg taw hon oedd yr urdd teilyngdod gyntaf i wobrwyo dinasyddion o bob haen cymdeithas ac nid anrhydedd i foneddigion yn unig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymdeithas Ffrainc

Categori:Sefydliadau 1802
Categori:Urddau, anrhydeddau, a medalau
Gonad

Chwarren yn y system atgenhedlu sy'n cynhyrchu gametau yw **gonad** neu **chwarren ryw**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwarennau
Categori:System atgenhedlu
Categori:System endocrin
Yr Ysbryd Glân

[bawd|Portread o'r Ysbryd Glân ar ffurf colomen wen mewn [gwydr lliw gan Gian Lorenzo Bernini yng nghrongafell Basilica Sant Pedr, Dinas y Fatican.]]
Yn ôl Cristnogaeth, trydydd person y Drindod yw'r **Ysbryd Glân**. Gellir ei ystyried yn bresenoldeb ysbrydol y Duwdod yn y byd.

Datblygodd diwinyddiaeth yr Ysbryd Glân mewn ymateb i ddadleuon yn yr Eglwys Fore ynglŷn â'r berthynas rhwng Duw'r Tad ac Iesu, Duw'r Mab. Cafodd Ariadaeth ei chondemnio gan Gyngor Nicaea yn 325 am iddi ddysgu taw creadur oedd y Mab ac nid yn gyfartal nac yn gyd-dragwyddol â'r Tad. Yn 381 cafodd y syniad taw creadigaeth gan y Mab yw'r Ysbryd Glân ei chondemnio gan Gyngor Caergystennin. Erbyn yr 11g derbyniai'r *filioque* gan Eglwys Rhufain, hynny yw ychwanegiad at Gredo Nicea-Caergystennin sydd yn awgrymu bod yr Ysbryd Glân yn deillio o'r Tad a'r Mab. Hwn oedd un o'r gwahaniaethau mewn athrawiaeth Gristnogol a arweiniodd at y Sgism Fawr yn 1054.

Cynrychiolir yr Ysbryd Glân yn yr ysgrythur drwy drosiadau: y golomen wen, symbol heddwch a chymod; corwynt, symbol nerth; a thafodau tân, symbol o berlewyg credinwyr.

Categori:Cristnogaeth
Osiris

bawd|320px|Pen Osiris, tua 595-525 CC (Amgueddfa Brooklyn)

Duw yr Hen Aifft oedd **Osiris**, a gysylltir yn bennaf â'r ôl-fywyd, yr isfyd/annwn, a'r meirw. Ef yw duw'r trawsnewid, ailgyfodedigaeth, ac atgenhedlaeth. Darlunnir ef fel arfer yn ddyn â chreon gwyrdd a barf ffaro, wedi'i wisgo fel mymi ar ei goesau, dan wisgo coron amlwg sydd â dwy bluen estrys fawr ar bob ochr y goron. Mae hefyd yn dal magl a ffust symbolaidd. Ystyrid Osiris ar un adeg yn fab hynaf i dduw'r ddaear Geb, er bod ffynonellau eraill yn dweud mai mab i dduw'r haul, Ra, yr ydoedd, a duwies y nefoedd, Nut, yn ogystal â bod yn frawd a gŵr i Isis, gyda Horus yn fab iddo ond ar ôl i Osiris farw. Fel rheolwr y meirw, adweinir Osiris weithiau fel "brenin y [bodau] byw": roedd yr hen Eifftwyr yn ystyried y meirw bendigaid yn "fodau byw".

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Martin A. Larson, *The Story of Christian Origins* (1977)
* C. W. Leadbeater, *Freemasonry and its Ancient Mystic Rites* (Gramercy, 1998)
Siân Brooke

Actores o dras Gymreig yw **Siân Brooke** (ganwyd **Sian Phillips** yn Lichfield ym 1980) sy'n adnabyddus am bortreadu Laura yn *All About George* a Lori yn *Cape Wrath*.

Disgrifir yn amrywiol fel Cymraes neu Saesnes.

## Cefndir 
Magwyd Brooke yn Lichfield a hi yw'r plentyn ieuengaf o dri. Cafodd ei geni i rieni Cymreig. Roedd yn gyn-aelod o Theatr Cenedlaethol Ieuenctid a fe'i hyfforddwyd yn RADA, gan raddio yn 2002.

Ei chyfenw bedydd oedd Phillips. Dewisodd ei enw llwyfan i osgoi dryswch gyda'r actores Siân Phillips, gan ddewis y cyfenw Brooke ar ôl cadfridog yn Rhyfel Cartref Lloegr a fu'n gwasanaethu yn Lichfield, ei thref enedigol.

## Gyrfa 
Mae credydau teledu Brooke yn cynnwys *A Touch of Frost*, *Hotel Babylon*, ''Foyle's War* ac *The Fixer*. Yn blentyn, ymddangosodd yn *Strangers in Utah'' gyda Adrian Dunbar a Phyllida Law. Chwareodd Laura, un o'r brif gymeriadau yn *All About George* a Lori Marcuse yn *Cape Wrath*.

Mae Brooke wedi benthyg ei llais i ddramâu radio dramâu *Murder on the Homefront*, *A Pin to See the Peepshow* a *Dreaming in Africa*.

Mae ei gwaith theatr yn cynnwys *Harvest*, *Dying City,* *Dido Queen of Carthage*, *In The Club*, *The Birthday Party* ac *Absolutely Perhaps*. Mae hi hefyd wedi ymddangos mewn cynyrchiadau o *Poor Beck*, ''A Midsummer Night's Dream*, *King Lear* a *Romeo a Juliet'', gyda'r Royal Shakespeare Company. O fis Gorffennaf i fis Awst 2008, roedd Brooke yn chwarae Dorothy Gale yn sioe gerdd *The Wizard of Oz* yn y Southbank Centre. Cyfarwyddwyd y cynhyrchiad gan Jude Kelly. Yn ystod 2011 yn yr Almeida Theatre, Llundain, ymddangosodd yn *My City *gan Stephen Poliakoff a *Reasons to be Pretty* gan Neil LaBute. O fis Awst i fis Hydref 2015, bu'n chwarae rhan Ophelia ochr yn ochr â Benedict Cumberbatch yn nghynhyrchiad y Barbican o *Hamlet*.

Yn 2017, bu'n portreadu Eurus, chwaer Sherlock Holmes, ym mhedwerydd cyfres y BBC o'r ddrama drosedd *Sherlock*.

## Ffilmyddiaeth 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cofeb ryfel Stonehenge, Maryhill

chwith|bawd|260px
bawd|260px
Mae ** Cofeb ryfel Stonehenge, Maryhill** yn gopi o Gôr y Cewri yn Lloegr a adeiladwyd o goncrit a leolir ym Maryhill, Talaith Washington yn yr Unol Daleithiau. Mae'n coffáu meirwon y dalaith yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Saif ar ben clogwyni ar lan ogleddol Afon Columbia ac mae'n cofnodi aberth y milwyr lleol a ffolineb rhyfel.

Mae cofeb arall i filwyr lleol sydd wedi marw yn ddiweddarach, a hefyd cofeb i Samuel Hill, cynlluniwr y prosiect gwreiddiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cofebion rhyfel
Categori:Washington (talaith)
Peter Sarstedt

Canwr o Loegr oedd **Peter Eardley Sarstedt** (10 Rhagfyr 1941 – 8 Ionawr 2017). Brawd i'r cantorion Eden Kane a Robin Sarstedt oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Delhi, India, yn fab i Albert a Coral Sarstedt. Enillodd Wobr Ivor Novello ym 1969 am ei gan "Where Do You Go To (My Lovely)?". Bu farw yn Sussex, De-ddwyrain Lloegr.

Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2017
Positifiaeth

Athroniaeth sy'n canolbwyntio ar wybodaeth *a posteriori* a phrofiad ac yn gwrthod tybiaethau *a priori* a metaffiseg yw **positifiaeth**.

Arloesoedd Auguste Comte yr ysgol feddwl hon â'r nod o drin y gwyddorau cymdeithas gyda'r un fethodoleg â'r gwyddorau naturiol. Gan efelychu'r dull gwyddonol defnyddir dulliau mesurol, megis casglu data a'u dadansoddi, i brofi hypothesis. Yn ôl y beirniaid, golwg gul ac arwynebol ar ein byd a gynigir gan bositifiaeth. Honnir bod angen ymchwil ansoddol er mwyn deall achosion ymddygiad cymdeithasol. Yn gyffredinol, cytunir taw man cychwyn defnyddiol yw positifiaeth i gydnabod gogwyddion a phatrymau bras ac awgrymu'r cwestiynau ansoddol sy'n rhaid eu gofyn er mwyn dehongli'r pwnc yn drwyadl.

## Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth y gwyddorau
Categori:Epistemoleg
Categori:Methodoleg gwyddorau cymdeithas
Richard Lewis (cynhyrchydd a chyfarwyddwr teledu)

Cyfarwyddwr a chynhyrchydd teledu oedd **Haydn Richard Paredur Lewis** (1938 – 15 Rhagfyr 2016).

## Magwraeth
Magwyd yn fab i'r Parch. Haydn Lewis, Ton Pentre, enillydd Cadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1961 ac Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1968. Mynychodd Ysgol Ramadeg y Bechgyn, Ton Pentre ac yna Coleg y Drindod, Caerfyrddin lle bu'n fyfyriwr ac o dan ddylanwad Norah Isaac.

Yn 1958 bu farw ei unig chwaer, Carol, yn ddisymwth. Cafodd yr ergyd hon effaith fawr ar y Richard ac ar y teulu.

Wedi graddio yn y Drindod, cafodd swydd athro yn dysgu yn Ysgol Uwchradd Tŷ Ddewi, Sir Benfro.

## Gyrfa
Gadawodd ei swydd fel athro i weithio i adran ffeithiol BBC yng Nghaerdydd. Wedi cyfnod yn gweithio ar raglenni dogfen a newyddion fel 'Heddiw' aeth ymlaen i gynhyrchu a chyfarwyddo cyfresi drama a dramâu unigol. Wedi cyfnod o drideg mlynedd yn y BBC, aeth Richard i weithio i gwmni teledu annibynnol Opus.

Deliodd ei gynhyrchiadau yn ddwys ag hanes Cymru ac hynny yn y Gymraeg a'r Saesneg.

Ymysg ei gyfresi oedd *Y Palmant Aur* am hanes teulu o Geredigion yn ymfudo i Lundain i weithio yn y diwydiant llaeth; *Dylan* (ar Dylan Thomas); *Nye* (ar Aneurin Bevan); *The Extremist* (am John Barnard Jenkins, Mudiad Amddiffyn Cymru; *The Fasting Girl* (am Sarah Jacobs) a *Shadowlands* (perthynas y bardd, C.S. Lewis a Joy Gresham). Enillodd BAFTA Cymru am ddrama i S4C, *Nel*.

## Cyhoeddi
Cyhoeddodd Richard hunangofiant *Out of the Valley* (Gwasg y Lolfa, 2010)

## Teulu
Roedd yn fab i'r prifardd, L. Haydn Lewis, enillydd y y Goron yn Eisteddfodau Y Rhos 1961 a'r Barri, 1968.

Priododd Richard â Bethan yn 1964. Ganwyd 3 plentyn; Elen, Siôn a Gwenllian. Bu Siôn yn aelod o sawl grŵp pop gan gynnwys Edrych am Jiwlia ac Y Gwefrau. Roedd Gwenllian yn un o brif leiswyr Y Gwefrau. Roedd yn dad-cu i 4 ŵyr a 2 ŵyres.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Trawsenwad

Ymadrodd neu dechneg rethregol yw **trawsenwad** sy'n rhoi enw nodwedd (y **trawsenw**) ar beth yn lle enw'r peth ei hun. Ffurf gyffredin yw i ddefnyddio enw lle ar lywodraeth neu ddiwydiant, er enghraifft Bae Caerdydd am lywodraeth Cymru, Hollywood am y diwydiant ffilm Americanaidd neu Stryd y Fflyd am bapurau newydd Llundain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhethreg
Categori:Semanteg
Positifiaeth resymegol

Ffurf ar athroniaeth positifiaeth yw **positifiaeth resymegol** sy'n dal taw'r unig broblemau athronyddol ystyrlon yw'r rhai a ellir eu datrys drwy ddadansoddiad rhesymegol a gosodiadau empiraidd.

Datblygodd Cylch Fienna yr ysgol feddwl hon yn y 1920au, ar sail gweithiau'r rhesymegwyr Gottlob Frege a Bertrand Russell, efrydiau positifaidd Ernst Mach, a gwaith Ludwig Wittgenstein a G. E. Moore. Un o brif daliadau'r mudiad oedd honiad Wittgenstein taw eglurhad y meddwl yw nod athroniaeth. Ceisiodd gyflwyno methodoleg a chywirdeb mathemateg a'r gwyddorau naturiol i faes athroniaeth, gan osod sylfeini athroniaeth ddadansoddol ar wahân i athroniaeth ddamcaniaethol a metaffiseg. Gwadodd wirionedd y fath dybiaethau anwyddonol, a mynodd taw ystyr emosiynol yn unig sydd i ddyfarniadau gwerth. Daeth dylanwad y mudiad i ben tua dechrau'r Ail Ryfel Byd, ond parháodd ei gysyniadau'n ddylanwadol yn athroniaeth y Gorllewin ar feddylwyr megis A. J. Ayer a Gilbert Ryle.

Categori:Athroniaeth ddadansoddol
Categori:Athroniaeth iaith
Categori:Empiriaeth
Rhesymegol
Categori:Rhesymeg
Django Reinhardt

Gitarydd jazz o Wlad Belg o dras Roma oedd **Django Reinhardt** (ganwyd Jean Reinhardt; 23 Ionawr 1910 – 16 Mai 1953). Teithiodd drwy Wlad Belg a Ffrainc yn ei blentyndod, a dysgodd i ganu'r fiolin, y gitâr, a'r banjo. Collodd dau fys o'i law chwith mewn tân carafán ym 1928.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Cerddorion yr 20fed ganrif o Wlad Belg
Categori:Cerddorion jazz o Wlad Belg
Categori:Gitaryddion o Wlad Belg
Categori:Gitaryddion jazz
Thyrsws

[bawd|Ffon thyrsws gyda *[Tainia (costume)|taenia* ac wedi'i dopio a chôn pinwydden.]]
Roedd y **thyrsws** (lluosog: **thyrsi**) ( *thýrsos*) yn hudlath neu ffon a wnaed o ffenigl mawr (*Ferula communis*) a wisgwyd â dail a gwinwydd eiddew, weithiau â *taeniae* (rhubanau) ac wastad wedi'i dopio â chôn pinwydden.

## Oriel 

Delwedd:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Mailice (1899).jpg|Bacchant yn dal thyrsws: *Malice* gan William-Adolphe Bouguereau (1899)
Delwedd:Ménade relieve romano (Museo del Prado) 04b.jpg|Cerfwedd Rufeinig yn dangos Maenad yn dal thyrsws, 120-140 AD (Amgueddfa Prado, Madrid).
Delwedd:John Reinhard Weguelin – Bacchus Triumphant (1882).jpg|*Bacchus Triumphant* gan John Reinhard Weguelin (1882) 
Delwedd:Mainade satyros Staatliche Antikensammlungen 2654.jpg|Maenad yn defnyddio'i thyrsws i droi Satyr draw, cylix ffigwrgoch Athic, tua 480 CCC

## Nodiadau 
## Gweler hefyd 
* Maenad

## Cyfeiriadau 
* Casadio, Giovanni; Johnston, Patricia A., *Mystic Cults in Magna Graecia*, University of Texas Press, 2009
* Ferdinand Joseph M. de Waele, *The magic staff or rod in Græco-Italian antiquity*, Drukkerij Erasmus, 1927

## Dolenni allanol 
* Thrysus yn Encyclopædia Britannica Online
* Thrysus  yn The Ancient Library
* Thyrsus yn Perseus Project