1 Ionawr

**1 Ionawr** yw'r dydd 1af o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 364 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (365 mewn blynyddoedd naid). Ceir erthygl ar wahân ar Ddydd Calan a chalennig.

## Digwyddiadau
[bawd|140px|dde|[1502: Rio de Janeiro]]
[bawd|140px|dde|[1804: Baner Haiti]]
[bawd|140px|dde|[1839: Ynys Bouvet]]
[bawd|140px|dde|[1901: Baner Awstralia]]
[bawd|140px|dde|[1956: Baner Swdan]]
[bawd|140px|dde|[1960: Baner Camerwn]]
[bawd|140px|dde|[1962: Baner Samoa]]
[bawd|140px|dde|[1981: Baner Palaw]]
[bawd|140px|dde|[1984: Baner Brwnei]]
[bawd|140px|dde|[2002: Ewro]]
[bawd|140px|dde|[2019: Jair Bolsonaro yn dod yn Arlywydd Brasil]]
* 193 - Pertinax yn dod yn Ymerawdwr Rhufain.
* 1136 - Y Cymry, dan arweinyddiaeth Hywel ap Maredudd, arglwydd lleol yng ngorllewin Brycheiniog, yn ennill buddugoliaeth drawiadol dros luoedd arglwyddi Normanaidd Gŵyr ar safle rhwng Llwchwr ac Abertawe.
* 1502 - Darganfod safle presennol Rio de Janeiro.
* 1515 - Ffransis I yn dod yn frenin Ffrainc.
* 1772 -  Sieciau teithio yn cael eu rhyddhau am y tro cyntaf erioed, yn Llundain.
* 1801 - Iwerddon yn cael ei gorfodi i ymuno â Phrydain Fawr.
* 1804 - Annibyniaeth Haiti.
* 1814 - Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf *Seren Gomer*.
* 1839 - Darganfyddir Ynys Bouvet.
* 1877 - Y Frenhines Victoria yn dod yn Ymerawdwraig India.
* 1901 - Awstralia yn wlad hunanlywodraethol.
* 1912 - Sefydlu Gweriniaeth Tsieina.
* 1919 - Y llong "HMY Iolaire" yn taro creigiau yn harbwr Stornoway, gan ladd 205 o bobl.
* 1926 - Twrci yn dechrau defnyddio'r Calendr Gregoraidd.
* 1934 - Carchar yn Alcatraz yn derbyn ei garcharorion cyntaf.
* 1940 - Priodas Harold Wilson a Mary Baldwin.
* 1948 - Cyfansoddiad yr Eidal yn dod i rym.
* 1956 - Annibyniaeth Swdan.
* 1959 - Fidel Castro yn dod yn arweinydd Ciwba.
* 1960 - Rhan Ffrangeg ei hiaith Camerwn yn ennill annibyniaeth oddi wrth Ffrainc.
* 1961 - Darlledir *Dechrau Canu, Dechrau Canmol* am y tro cyntaf.
* 1962 - Annibyniaeth Samoa.
* 1966 - Doler Awstralia yn cael ei gyflwyno.
* 1972 - Kurt Waldheim yn dod yn Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.
* 1973 - Denmarc, y Deyrnas Unedig a Gweriniaeth Iwerddon yn ymuno â'r Undeb Ewropeaidd.
* 1981
**Gweriniaeth Palaw yn cael ei chreu. 
**Groeg yn ymuno â'r  Undeb Ewropeaidd.
* 1982 - Javier Pérez de Cuéllar yn cael ei wneud yn Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.
* 1984 - Annibyniaeth Brwnei.
* 1986 - Sbaen a Phortiwgal yn ymuno â'r Undeb Ewropeaidd.
* 1992 - Boutros Boutros-Ghali yn cael ei benodi'n Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.
* 1993 - Y Weriniaeth Tsiec a'r Weriniath Slofac yn dod yn wledydd ar wahân.
* 1995 - Awstria, y Ffindir a Sweden yn ymuno â'r Undeb Ewropeaidd.
* 1997 - Kofi Annan yn cael ei benodi yn Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.
* 2002 - Deuddeg o aelod-wledydd yr Undeb Ewropeaidd yn mabwysiadu arian cyfred yr Ewro. 
* 2003 - Luiz Inácio Lula da Silva yn dod yn Arlywydd Brasil.
* 2007 
**Rwmania a Bwlgaria yn ymuno â'r Undeb Ewropeaidd.
**Slofenia yn mabwysiadu'r Ewro.
**Ban Ki-moon yn cael ei benodi'n Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.
* 2008 - Cyprus a Malta yn mabwysiadu'r Ewro.
* 2009 
**Tân mewn clwb nos yn Bangkok yn lladd 66 o bobl.
**Slofacia'n mabwysiadu'r Ewro.
**Priodas o'r un rhyw yn dod yn gyfreithiol yn Norwy.
* 2010 - Hunanladdiad yn Lakki Marwat, Pacistan, yn lladd 105 o bobl.
* 2011 
**Estonia yn mabwysiadu'r Ewro.
**Dilma Rousseff yn dod yn Arlywydd Brasil.
* 2014 - Latfia yn mabwysiadu'r Ewro.
* 2015 - Lithwania yn mabwysiadu'r Ewro.
* 2017
**Ymosodiad terfysgol ar glwb nos yn Istanbul yn lladd 39 o bobl.
**António Guterres yn cael ei benodi'n Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.
* 2019
**Priodas o'r un rhyw yn dod yn gyfreithiol yn Awstria.
**Jair Bolsonaro yn dod yn Arlywydd Brasil.
* 2021 - Pandemig COVID-19: nifer achosion COVID-19 yn yr Unol Daleithiau yn cyrraedd 20,000,000.
* 2022 - Angladd Desmond Tutu.
* 2023
**Croatia sy'n mabwysiadu arian cyfred yr Ewros ac yn ymuno â Chytundeb Schengen.
**Lula da Silva yn dod yn Arlywydd Brasil am yr eildro.
* 2024
**Yr Aifft, Ethiopia, Iran, Sawdi Arabia a'r Emiradau Arabaidd Unedig yn ymuno â'r grwp BRICS.
**Gweriniaeth Artsakh yn cael ei diddyrnu.
**Priodas gyfunryw yn dod yn gyfreithol yn Estonia.
**Daeargryn maint 7.5 yn taro penrhyn Noto, Japan, gan ladd 222 o bobl.
* 2025
**Rwmania a Bwlgaria yn dod yn aelodau llawn o Gytundeb Schengen.
**Wcráin yn atal nwy o Rwsia rhag llifo i Ewrop drwy'r wlad.
**Cerbyd yn cael ei yrru at dorf o bobl yn New Orleans, UDA, gan ladd 14 o bobl.
**12 o bobl yn cael eu lladd mewn saethu torfol yn Cetinje, Montenegro.

## Genedigaethau
[bawd|130px|dde|[Pierre de Coubertin]]
[bawd|130px|dde|[Christine Lagarde]]
[bawd|130px|dde|[Stephen Kinnock]]
[bawd|130px|dde|[Victoria Amelina]]
*  765 - Ali al-Rida, imam Shia (m. 818)
* 1431 - Pab Alecsander VI (m. 1503)
* 1449 - Lorenzo de' Medici, gwleidydd (m. 1492)
* 1484 - Ulrich Zwingli, diwygiwr crefyddol (m. 1531)
* 1723 - Goronwy Owen, bardd (m. 1769)
* 1768 - Maria Edgeworth, awdures (m. 1849)
* 1854 - Syr James George Frazer, anthropolegydd (m. 1941)
* 1863 - Pierre de Coubertin, pedagogydd a hanesydd (m. 1937)
* 1879
**Ernest Jones, seiciatrydd (m. 1958)
**E. M. Forster, nofelydd (m. 1970)
* 1894 - Satyendra Nath Bose, ffisegydd a mathemategydd (m. 1974)
* 1900 - Aniela Cukier, arlunydd (m. 1944)
* 1903 - Horace Evans, meddyg (m. 1963)
* 1906 - Giovanni D'Anzi, cyfansoddwr a chanwr (m. 1974)
* 1909 - Stepan Bandera, gwleidydd (m. 1959)
* 1919 - J. D. Salinger, awdur (m. 2010)
* 1920 - Basil L. Plumley, milwr (m. 2012)
* 1923
**Valentina Cortese, actores (m. 2019)
**Ilda Reis, arlunydd (m. 1998)
* 1925 - Kossa Bokchan, arlunydd (m. 2009)
* 1926 - Conxa Sisquella i Planas, arlunydd (m. 1996)
* 1927 - Maurice Béjart, canwr a choreograffydd (m. 2007)
* 1933
**Waichiro Omura, pêl-droediwr (m. ?) 
**Joe Orton, dramodydd (m. 1967)
* 1938 - Frank Langella, actor
* 1946 - Roberto Rivellino, pêl-droediwr
* 1956 - Christine Lagarde, gwleidydd
* 1969 - Verne Troyer, actor (m. 2018)
* 1970 - Stephen Kinnock, gwleidydd
* 1986 - Victoria Amelina, nofelydd (m. 2023)

## Marwolaethau
[bawd|130px|dde|[Hank Williams]]
[bawd|130px|dde|[Grace Hopper]]
[bawd|130px|dde|[Patti Page]]
* 1515 - Louis XII, brenin Ffrainc, 52
* 1716 - William Wycherley, dramodydd, 75
* 1748 - Johann Bernoulli, meddyg, mathemategydd, ffisegydd a gwyddonydd, 80 
* 1766 - James Francis Edward Stuart, 77
* 1782 - Johann Christian Bach, cyfansoddwr, 46
* 1894 - Heinrich Rudolf Hertz, ffisegydd, 36
* 1944 - Edwin Lutyens, pensaer, 74
* 1953 - Hank Williams, canwr, 29
* 1960 - Margaret Sullavan, actores, 50
* 1968 - Sara-Lisa Ryd, arlunydd, 49
* 1972 - Maurice Chevalier, canwr ac actor, 83
* 1979 - Frank Soskice, gwleidydd, 76
* 1983 - Maria Rudnitskaya, arlunydd, 66
* 1988 - Hiroaki Sato, pêl-droediwr, 55
* 1992 - Grace Hopper, gwyddonydd, 85
* 1994 - Cesar Romero, actor, 86
* 1995 - Fred West, llofrudd cyfresol, 53
* 1996 - Conxa Sisquella i Planas, arlunydd, 70
* 1998 - Helen Wills, chwaraewraig tenis, 92
* 2001 - Ray Walston, actor, 86
* 2008 - Aled Rhys Wiliam, ysgolhaig, darlledwr a bardd, 81
* 2009 - Helen Suzman, actifydd a gwleidydd, 91
* 2010 - Claire Meunier, arlunydd, 81
* 2013 
**Christopher Martin-Jenkins, cyflwynydd, 67
**Patti Page, cantores, 85
**Phyllis Wiener, arlunydd, 91
* 2015 - Boris Morukov, gofodwr, 64
* 2016 - Fazu Alieva, cantores, 83
* 2019 - Elizabeth Edgar, botanegydd, 89
* 2023 &ndash; Lise Nørgaard, awdures Danaidd, 105
* 2025 - Sally Oppenheim, gwleidydd, 96

## Gwyliau a chadwraethau
* Dydd Calan
* Gŵyliau'r seintiau: Gwynhoedl, Hywyn Machraith, Maelrys (gweler Llanfaelrhys), Medwy a Thyfrydog.
* Diwrnod Annibyniaeth (Haiti, Swdan, Brwnei)
* Diwrnod Chwyldro (Ciwba)
* Topi Diwas (Nepal)
* Seithfed diwrnod Kwanzaa (yr Unol Daleithiau)

## Cyfeiriadau
0101
Ionawr, 01