open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brentwood

Gall **Brentwood** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
*Brentwood, tref yn Essex, Dwyrain Lloegr, a tarddiad yr enw ar lefydd ar draws y byd
*Brentwood, bwrdeistref sy'n cynnwys tref Brentwood, Essex

### Awstralia
* Brentwood, Gorllewin Awstralia
* Brentwood, De Awstralia

### Canada
* Brentwood, Calgary
* Brentwood, Nova Scotia
* Brentwood Bay, British Columbia
* Brentwood Boulevard, Sherwood Park, Alberta
* Brentwood Park, Burnaby, British Columbia

### Unol Daleithiau
* Brentwood, Califfornia
* Brentwood, Los Angeles, Califfornia 
* Brentwood, Maryland
** North Brentwood, Maryland
* Brentwood, ardal hanesyddol yn Holliston, Massachusetts
* Brentwood (McComb, Mississippi)
* Brentwood, Missouri
* Brentwood, New Hampshire
* Brentwood, New York
* Brentwood-Darlington, Portland, Oregon
* Brentwood, Pennsylvania
* Brentwood, Tennessee
* Brentwood, Austin, Texas
* Brentwood, Washington, D.C.

## Ysgolion
* Brentwood Secondary College, Glen Waverley, Melbourne, Awstralia
* Brentwood College School, Mill Bay, British Columbia, Canada
* Brentwood County High School, Essex, Lloegr
* Ysgol Brentwood, Essex, Lloegr
* Brentwood School (Los Angeles, Califfornia), UDA
* Brentwood High School (Brentwood, Efrog Newydd), UDA
* Brentwood Christian School, Austin, Texas, UDA

## Eraill
* Brentwood (C-Train), gorsaf C-Train yn Calgary, Alberta, Canada
Samöeg

Iaith Awstronesaidd a siaredir yn Ynysoedd Samoa yw **Samöeg**. Mae'n un o ieithoedd swyddogol Samoa a Samoa America ynghyd â Saesneg. Mae gan Samöeg tua 370,000 o siaradwyr. Ceir y mwyafrif ohonynt yn Ynysoedd Samoa ond mae cymunedau sylweddol o Samoaid yn Seland Newydd, Awstralia, yr Unol Daleithiau a sawl gwlad arall.

Mae gan yr wyddor Samöeg 15 llythyren yn cynnwys yr okina (‘). Defnyddir y llythyrennau ychwanegol *h*, *k* ac *r* mewn benthyceiriau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gramadeg Samöeg
* Recordiadau Samöeg

Categori:Ieithoedd Awstronesaidd
Categori:Ieithoedd Oceania
Categori:Samoa
Categori:Samoa America
Samoa America

Tiriogaeth yr Unol Daleithiau yn ne'r Cefnfor Tawel yw **Samoa America** neu **Samoa Americanaidd** (Samöeg: *Amerika Sāmoa* neu *Sāmoa Amelika*). Fe'i lleolir yn hanner dwyreiniol Ynysoedd Samoa ym Mholynesia. Mae'r ynysoedd gorllewinol yn ffurfio gwlad annibynnol Samoa (Gorllewin Samoa gynt).

Mae Samoa America'n cynnwys pum ynys folcanig (Tutuila, Aunu'u, Ofu, Olosega a Ta'u) a dau atol (Atol Rose ac Ynys Swains). Tutuila yw'r ynys fwyaf a lleoliad y brifddinas, Pago Pago.

## Hanes 
Cafodd ynysfor Samoa ei rannu yn ddwy diriogaeth gan Gytundeb Berlin 1899. Cytunwyd i roi ynysoedd y gorllewin i'r Almaen, ynysoedd y dwyrain i'r Unol Daleithiau, a Ffiji i Brydain. Dan ddylanwad pennaeth Llynges yr Unol Daleithiau dros y Cefnfor Tawel, a'i ganolfan yn Pago Pago, gorfodwyd penaethiaid Samoa America i arwyddo dogfennau i ildio'u hynysoedd i'r Unol Daleithiau. Gwnaed Tutuila ac Aunu'u  yn "diriogaethau anghorfforedig" Americanaidd ym 1900 a grŵp Manu'a (Ofu, Olosega, Ta'u, Atol Rose, Ynys Swain) ym 1904.

Llwyddodd y llynges i ennill rheolaeth dros y diwydiant copra, a chefnogai'r Eglwys Gynulleidfaol yn erbyn diddordebau'r penaduriaid lleol. Ceisiodd Adran Fewnwladol yr Unol Daleithiau i ymgorffori'r diriogaeth yn y 1950au, a chafodd hyn ei wrthsefyll gan y penadur Tuiasosopo.

Ar ddechrau'r 21g, ymdrechodd llywodraeth yr Unol Daleithiau i dynnu Samoa America oddi ar restr y Cenhedloedd Unedig o wledydd sydd heb eu datrefedigaethu.

[300px|dim|bawd|Doc [Fagatogo gyda Mynydd Pioa yn y cefndir]]

## Cyfeiriadau
*

## Dolenni allanol
* Llywodraeth Samoa America


Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Brooklyn

Un o bum bwrdeistref Dinas Efrog Newydd, wedi'i leoli i'r de-orllewin o Queens ar ymyl orllewinol Long Island ydy **Brooklyn**. Enwyd y fwrdeistref ar ôl y dref Iseldireg Breukelen). Yn dref annibynnol tan iddi gael ei uno gydag Efrog Newydd ym 1898, Brooklyn ydy bwrdeistref fwyaf poblog Dinas Efrog Newydd, gyda 2.5 miliwn o drigolion. Hyhi yw'r ail fwrdeistref fwyaf o ran arwynebedd hefyd. Ers 1896, bu gan Brooklyn yr un ffiniau a **Swydd Kings**, sydd yn bellach yn sir fwyaf poblog Talaith Efrog Newydd a'r ail sir gyda'r dwysedd poblogaeth uchaf yn yr Unol Daleithiau ar ôl Swydd Efrog Newydd (Manhattan).

bawd|dim|Lleoliad Brooklyn o fewn Dinas Efrog Newydd

I bob pwrpas ymarferol mae'r un endid â Kings County sy'n un o'r siroedd yn nhalaith Efrog Newydd.

Er ei fod yn rhan o Ddinas Efrog Newydd, mae gan Brooklyn ei ddiwylliant unigryw ei hun, yn ogystal â bywyd celfyddydol annibynnol a threftadaeth pensaernïol unigryw. Mae nifer o gymdogaethau Brooklyn yn lecynnau ethnig lle mae'r mwyafrif o'r trigolion yn perthyn i grŵpiau ethnig a diwylliannau penodol.


Categori:Bwrdeistrefi Dinas Efrog Newydd
Categori:Long Island
Bhubaneswar

Prifddinas talaith Odisha yn India a'i dinas fwyaf yw **Bhubaneswar** neu **Bhubaneshwar**. Fe'i lleolir yn nwyrain India ar wastadiroedd arfordirol dwyrain Odisha i'r de-orllewin o Afon Mahanadi. Poblogaeth: 647,302 (2001).

Yn gyn brifddinas teyrnas Kalinga, mae gan y ddinas hanes hir fel un o ganolfan crefyddol a diwylliannol pwysicaf Hindŵaeth ac heddiw mae'n ganolfan economaidd ranbarthol hefyd. Yng nghwrs ei hanes, mae Bhubaneswar wedi cael ei adnabod wrth sawl enw, e.e. Toshali, Kalinga Nagari, Nagar Kalinga, Ekamra Kanan, Ekamra Khetra a Mandira Malinya Nagari. Cynlluniwyd y ddinas fodern gan y pensaer Almaenig Otto Königsberger yn 1946. Daeth yn brifddinas talaith Orissa (Odisha ers 2011) yn 1948, blwyddyn ar ôl i India ennill ei hannibyniaeth oddi ar Brydain. Cyn hynny, Cuttack a fu'n brifddinas Orissa hyd 1947. Gelwir Bhubaneswar a Cuttack "dinasoedd gefaill" Odisha.

Ceir nifer fawr o demlau Hindwaidd yn Bhubaneswar ac felly fe'i gelwir weithiau yn 'Ddinas Temlau' India. Mae rhai o'r temlau hyn yn hynafol ac yn cynrychioli'r cyfan o bensaernïaeth Kalinga. Y pwysicaf o'r rhain yw Teml Lingaraj, sy'n dyddio o'r 10g ac a gysegrir i Shiva. Mae temlau mawr eraill yn cynnyws temlau Lakshmanesvara, Parasuramesvara, Svarnajalesvra, Muktesvara, Rajarani, Vaital, Brhamesvara, Meghesvara, Vaskaresvara, Ananta Vasudeva, Sari, Kapilesvara, Markandesvara, Yamesvara, Chitrakarini a Sisiresvara.

Gwasanaethir y ddinas gan Faes Awyr Biju Patnaik gyda ffleits dyddiol i Delhi Newydd, Mumbai, Kolkata (Calcutta), Hyderabad, Chennai a Bangalore. Mae'n ganolfan rheilffordd fawr hefyd gyda gorsaf ar Reilffordd Arfordir Dwyrain India.

## Dolenni allanol
* Awdurdod Datblygu Bhubaneswar 
* Gwefan Corfforaeth Ddinesig Bhubaneswar 

Categori:Dinasoedd India
Categori:Odisha
Arthur Howard Williams

bawd|250px|Howard Williams yn trafod ei gêm yn 1974 yn erbyn Anatoly Karpov

Cyn-chwaraewr gwyddbwyll rhyngwladol o Gymru yw **Arthur Howard Williams** (ganwyd 1950). Daw o Gwm Rhondda'n wreiddiol ond mae bellach yn byw yn Llechryd, Ceredigion.

Dysgodd chwarae gwyddbwyll yn 10 oed pan brynodd ei dad set iddo'n anhreg Nadolig, a phan aeth i Ysgol Ramadeg Y Bont-faen ymunodd gyda'r Clwb Gwyddbwyll yno. Enillodd Bencampwriaeth Gwyddbwyll Cymru i blant dan 14 oed yn 1964, ac wedyn dan bymtheg oed yn 1965. Yn 1966 enillodd Bencampwriaeth Gwyddbwyll Prydain dan 16 oed.

Daeth yn gydradd gyntaf ym Mhencampwriaeth Gwyddbwyll Prydain yn 1974, ond collodd y gêm ailgyfle. Yn 1974 hefyd chwaraeodd yn erbyn Anatoly Karpov ddaeth yn Bencampwr Gwyddbwyll y Byd flwyddyn yn ddiweddarach.

Mae Howard Williams wedi bod yn Bencampwr Gwyddbwydd Cymru 18 o weithiau, ac wedi ennill y teitl yn 1971, 1972, 1974, 1975, 1979-80, 1980-81, 1981-82 ac 1986, a'i rannu yn 1968, 1977, 1978, 1982-83, 1987, 1988, 1991, 1993, 1994 a 2011. Cynrychiolodd ei wlad mewn 8 Olympiad Gwyddbwyll rhwng 1972 ac 1986.

Yn 1973 cyhoeddodd '''Alekhine's Defence''', llyfr ar Amddiffyniad Alekhine ar y cyd gyda'r chwaraewr gwyddbwyll o Loegr, Richard Eales. Ef hefyd oedd olynydd T. Llew Jones fel golygydd *Y Ddraig*, cylchgrawn gwyddbwyll Cymru.

Cafodd ei ysgogi i ddysgu Cymraeg wrth chwarae dros Gymru yn Olympiad Gwyddbwyll Buenos Aires yn Yr Ariannin yn 1978 pan glywodd ei gyd-chwaraewr rhyngwladol Iolo Ceredig Jones yn siarad yr iaith yn y gwesty gyda phobl o'r Wladfa. Mae Williams wedi dysgu i siarad Cymraeg yn rhugl a chynganeddu.

Mae'n dal i chwarae gwyddbwyll dros glwb Aberteifi.

## Cyfeiriadau
*Howard Williams, Meistr Gwyddbwyll a Chynganeddwr*, Y Faner Newydd, Rhifyn 38, 2006.

## Dolenni allanol
* Gêmau Arthur Howard Williams ar gemaugwyddbwyll.com 

Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Chwaraewyr gwyddbwyll o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Afon Mahanadi

[250px|bawd|Afon Mahanadi ger [Cuttack, Odisha]]
Afon fawr yn nwyrain canolbarth India yw **Afon Mahanadi**.  Ystyr y gair Sansgrit a Hindi *mahanadi* yw 'afon fawr' (*maha* 'mawr' + *nadi* 'afon'). Ei hyd yw tua 900&nbsp;km ac mae'n llifo trwy daleithiau Chhattisgarh, rhan o Madhya Pradesh ac Odisha i gyrraedd Bae Bengal ger dinas Cuttack yn Odisha.

Mae'r dinasoedd a threfi ar ei glannau yn cynnwys Sambalpur, Cuttack, Sonepur, Birmaharajpur, Subalaya, a Boudh.

## Dolenni allanol
*Afon Mahanadi : delweddau lloeren gan NASA.

Mahanadi
Categori:Chhattisgarh
Categori:Odisha
Cuttack

250px|bawd|Golygfa yn Cuttack
[250px|bawd|Teml gysegredig i'r dduwies Smasan [Kali, Cuttack]]
Dinas yn nhalaith Odisha, India yw **Cuttack** (Hindi: कटक, ynganer *Katak*, o'r gair Sansgrit **kataka** sy'n golygu 'caer'). Mae'n un o'r dinasoedd hynaf yn India ac yn ganolfan ddiwylliannol a masnachol Odisha. Dyma ail ddinas fwyaf Odisha. Fe'i lleolir ar rimyn o dir sy'n gorwedd rhwng Afon Mahanadi a'i phrif lednant Afon Kathajodi. Poblogaeth: 750,000 (2007).

Sefydlwyd Cuttack yn 989 OC a bu'n brifddinas Odisha am fil o flynyddoedd bron, hyd 1947: daeth dinas newydd Bhubaneswar, 20&nbsp;km i ffwrdd, yn brifddinas yn 1948. Cyfeirir at Cuttack a Bhubaneswar gyda'i gilydd fel "Dinasoedd Gefaill" Odisha. Er iddi golli allan fel safle'r brifddinas, erys Cuttack yn ganolfan hanesyddol y dalaith ac sy'n enwog am ei waith crefft mewn arian, ifori a phres ac am frethynnau wedi'u gweu o sidan a cotwm.

Gorwedd y ddinas ar Briffordd 5, sy'n ei chysylltu gyda Kolkata i'r gogledd a Chennai i'r de. Fe'i gwasanaethir gan rwydwaith o fysus a threnau hefyd.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Cuttack

Categori:Dinasoedd India
Categori:Odisha
Categori:Sefydliadau'r 10fed ganrif
Milfeddyg

Math o feddyg sy'n trin anifeiliaid yw **milfeddyg**. Mae'r rhanfwyaf o filfeddyg yn trin anifeiliaid dof megis cathod, cŵn a chwningod. Maent hefyd yn trin da byw mewn ffermydd, anifeiliaid gwyllt mewn sŵ neu mewn canolfan achub anifeiliaid.

Mae'n rhaid cael gradd er mwyn cymhwyso i fod yn filfeddyg, mae hyn fel rheol yn cymryd 5 mlynedd yn llawn amser. Mae'n rhaid cwblhau lefel A mewn bioleg neu Ddiploma Cenedlaethol BTEC er mwyn gallu astudio ar gyfer gradd. Gall milfeddyg arbennigo yn y math o anifeiliaid, neu ym maes meddygol megis llawdriniaeth neu ddermatoleg.

Categori:Meddygaeth
Categori:Anifeiliaid
Gradd

Gall **gradd** gyfeirio at un o sawl peth:

## Uned fesur
* Symbol gradd, (°)
* Gradd (ongl)
* Gradd (tymheredd)
* Gradd API
* Gradd Baumé
* Gradd Brix
* Gradd Gay-Lussac
* Gradd prawf
* Gradd crymedd
* Graddau o ryddid (mecaneg)
* Graddau o ryddid (ffiseg a chemeg)
* Gradd rhew
* Gradd annirlawnaeth

## Mathemateg
* Gradd (mathemateg), gyda sawl ystyr
* Gradd polynomaidd
* Gradd estyniad maes
* Gradd (theori graff)
* Gradd mapio parhaol
* Graddau o ryddid (ystadegau)

## Addysg
* Gradd (addysg), mesuriadau safonedig i farcio gwaith a chyrhaeddiad disgyblion
* Gradd academaidd, gwobr neu detil academaidd sy'n cynnwys:
** Gradd sylfaen
** Gradd cydymaith
** Gradd baglor
** Gradd meistr
** Doethuriaeth
** Gradd peiriannydd
** Gradd arbenigol
** Gradd ad eundem
** Gradd anrhydedd
** Gradd Lambeth
** Gradd allanol
* Gradd alwedigaethol, gradd mewn addysg alwedigaethol
The Hitchhiker's Guide to the Galaxy

Cyfres ffuglen wyddonol gan Douglas Adams yw '''''The Hitchhiker's Guide to the Galaxy'''*. Comedi radio oedd yn wreiddiol a ddarlledwyd ar BBC Radio 4 ym 1978, addaswyd yn ddiweddarach i amryw o fformatau eraill, gan ddod yn llwyddiannus ar draws nifer o gyfryngau yn rhyngwladol. Addaswyd i sioeau llwyfan a cyhoeddwyd pum llyfr rhwng 1979 ac 1992 (*The Hitchhiker's Guide to the Galaxy'' oedd y cyntaf), cyfres deledu yn 1981, gêm gyfrifiadur yn 1984, cyhoeddodd DC Comics gyfres tair-rhan llyfrau comig o'r tri llyfr cyntaf rhwng 1993 ac 1996.


Categori:Comedi wyddonias
Categori:Nofelau gwyddonias Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni radio'r BBC
Gradd baglor

Gradd academaidd yw **gradd baglor** sy'n gymhwyster a roddir ar ddiwedd cwrs israddedig sy'n para am dair blynedd fel rheol, ond gall bara rhwng 2 a 6 blynedd mewn rhai gwledydd.

## Graddau anrhydedd ac arbenigrwydd 
O dan y system Brydeinig ddiweddaraf a'r systemau eraill sydd wedi cael eu dylanwadu ganddi, megis yng Nghanada, Iwerddon, Gwlad Iorddonen, India, Maleisia, Malta, Sri Lanca, Singapôr, Hong Cong ac Awstralia, gwahaniaethir rhwng graddau fel *gradd basio* neu *gradd anrhydedd*.

Mae gradd anrhydedd yn gofyn am lefel academaidd uwch fel rheol, ac yn gofyn am flwyddyn ychwanegol o astudio ym Malta, Singapôr, Awstralia, Seland Newydd, yr Alban, Sri Lanca, Maleisia, De Affrica a rhai prifysgolion yng Nghanada.

Yng ngholegau polytechnig gwledydd Prydain roedd gradd anrhydedd yn galw am flwyddyn ychwanegol o astudio o'i gymharu â gradd arferol. Mae hyn yn wir yn yr Alban hefyd yn y gwahaniaeth rhwng graddau Meistr Celfyddydau a graddau anrhydedd Meistr o'r Celfyddydau (sy'n cyfateb i lefel academaidd graddau Baglor Celfyddydau yng Nghymru a Lloegr). Mae'r rhan fwyaf o gyrsiau gradd yng Nghymru ac yn Lloegr yn gyrsiau gradd anrhydedd erbyn hyn, ac rhaid cwblhau modiwl arbennig er mwyn ennill yr anrhydedd.

Mewn rhai hen destunau Cymraeg defnyddir y term Gwyryf y Celfyddydau (G.C.) yn hytrach na Baglor. 

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg israddedig
Baglor
Nichan Iftikhar

Urdd anrhydeddus Otomanaidd a Tiwnisia, a sefydlwyd ym 1835 gan Al-Mustafa ibn Mahmud (Bey Tiwnisia), yw'r **Nichan Iftikhar**, **Atiq Nishan-i-Iftikhar** neu **Nişan-i İftihar** (Cymraeg: "Urdd Gogoniant"), gwobrwywyd yr anrhydedd hyd i rôl cyfansoddiadol y Bey gael ei ddiddymu ar ôl 1957.

## Cefndir
Bu'r urdd yn bodoli ar ddau ffurf: yn cyntaf o'i greadigaeth ym 1835 a'r ail wedi 1859. Gwobrwywyd mewn un dosbarth yn unig i gychwyn, cyn i'r urdd gael ei ail-drefnu a gwobrwywyd mewn pum dosbarth o 1843 a chwech o 1882:

# Croes Mawreddog
# Swyddog Mawreddog
# Cadlywydd
# Swyddog
# Marchog Dosbarth 1af
# Marchog 2il Ddosbarth

Gwobrwywyd yr anrhydedd i bobl â dinasyddiaeth Ffrengig, dinasoedd (megis Verdun), ac estroniaid eraill ô nôd mewn cysylltiad â Thiwnisia. Rhoddwyd gan y Bey o Tunis yn ôl cynigion gan Brif Vizier dinasyddion Tiwnisia, neu fel arall yn ôl cynigion gan gadfridog preswyl Ffrainc (a oedd hefyd yn Weinidog Tramor *de facto* Twinisia). Ymddangosodd monogram pob Bey yng nghanol y wobr, felly mae'n bosib dyddio'r wobr yn ôl y monogram.

## Enghreifftiau
Cynhyrchwyd y gwobrau o arian fel rheolm gyda phelydrau enamel gwyrdd a choch ar gyfer rhai dosbarthiadau. Ar gefn y rhuban yn ogystal â bwa a modrwy iw hongian, gellir cael enw'r gemydd, dyddiad, ac ysgrifau'r derbyniad. Gwobrwywyd y rhai a ddengys isod gan Ali Muddat ibn al-Husayn Bey (1882–1902).

Image:Grand officier nichan.jpg | Swyddog Mawreddog (Tiwnisiaidd)
Image:Nichan commandeur.jpg | Cadlywydd (detail) (Tiwnisiaidd)
Image:Nichan officier.jpg | Swyddog (Ffrengig)

Mae'r gwobrau a roddwyd gan Muhammad III as-Sadiq Bey (1859–1882) yn dangos y gwahaniaethau y gall ymddangos rhwng y rhai a roddwyd yn ôl cynigion Tiwnisia a Ffrainc:

Image:nichanIftikharSadiqGrandCrossTN.jpg | Swyddog Mawreddog (Tiwnisiaidd)
Image:nichanIftikharSadiqGrandCrossFR.jpg | Swyddog Mawreddog (Ffrengig)

## Testun y diploma
Derbynwyd ddiploma gyda'r wobr, dyma ddau ddiploma a wobrwywyd i'r un person ym 1927:

Image:NichanIftikharDiplomeTN1927.jpg | Diploma Arabeg
Image:NichanIftikharDiplomeFR1927.jpg | Diploma Ffrangeg

Categori:Dadsefydliadau 1957
Categori:Sefydliadau 1835
Categori:Urddau, anrhydeddau, a medalau
Brwydr Bir Hakeim

Digwyddodd **Brwydr Bir Hakeim** mewn gwerddon yn anialwch Libia, lleoliad hen gaer Twrcaidd. Yn ystod Brwydr Gazala amddiffynnwyd y lleoliad gan y Cadfridog Marie Pierre Koenig a'r Adran Rhydd 1af Ffrainc o 26 Mai hyd 11 Mehefin 1942 yn erbyn ymosodiadau gan luoedd yr Almaen a'r Eidal a oedd o dan arweinyddiaeth y Cadfridog Erwin Rommel. Llwyddont i wrthsefyll yr ymosodiad am 16 diwrnod, rhoddodd Adran Rhydd Ffrainc ddigon o amser i'r Wythfed Fyddin Brydeinig, a oedd yn encilio, allu aildrefnu a'u galluogi i atal yr Axis rhag symud ymlaen ym Mrwydr Cyntaf El Alamein.

Mae'r frwydr yn cael ei choffáu mewn nifer o enwau llefydd yn Ffrainc, gan gynnwys *pont de Bir-Hakeim,* y bont sy'n croesi Afon Seine ger Tŵr Eiffel ym Mharis.

Categori:1942
Bir Hakeim
Categori:Hanes Libia
Wele'n Gwawrio

Nofel gan Angharad Tomos ydy '''''Wele'n Gwawrio'''''. Enillodd y nofel wobr y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997. Mae'r nofel bellach ar y cwrs haen uwch TGAU Llenyddiaeth Gymraeg.

Adrodda'r nofel hanes y prif gymeriad Ennyd dros gyfnod o bythefnos adeg y Nadolig a'r Flwyddyn Newydd. Cyflwynir ei ffrindiau anghyffredin a gwelir perthynas y prif gymeriad a hwy. Mae ymgyrchu dros yr iaith yn gefnlen i'r nofel hefyd.

Categori:Angharad Tomos
Categori:Cyfrolau'r Fedal Ryddiaith
Categori:Llyfrau Cymreig 1997
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau 1997
Cormeilles

Mae **Cormeilles** yn enw sawl cymuned (*commune*) yn Ffrainc:

* Cormeilles, yn *département* Eure
* Cormeilles, yn *département* Oise

* Cormeilles-en-Parisis, yn *département* Val-d'Oise
* Cormeilles-en-Vexin, yn *département* Val-d'Oise
Jacques-Louis David

Arlunydd o Ffrainc oedd **Jacques-Louis David** (30 Awst 1748 – 29 Rhagfyr 1825). Cyfeirir ato gan amlaf fel **David** (ynganiad: "Dafíd"). Mae'n cael ei gyfrif fel un o artistiaid mwyaf yr arddull Neo-glasurol yn Ffrainc.

## Rhai peintiadau 

Delwedd:Jacques-Louis David - Oath of the Horatii - Google Art Project.jpg|*Llw yr Horatii* (1784)
Delwedd:David - The Death of Socrates.jpg|*Marwolaeth Socrates* (1787)
Delwedd:David Brutus.jpg|*Y Lictoriaid yn dod i Brutus â chyrff ei feibion* (1789)
Delwedd:Jacques-Louis David - Marat assassinated - Google Art Project.jpg|*Marwolaeth Marat* (1793)
Delwedd:Jacques Louis David - Bonaparte franchissant le Grand Saint-Bernard, 20 mai 1800 - Google Art Project.jpg|*Napoleon yn croesi Bwlch Sant Bernard* (1801)
Delwedd:Cupid and psyche.jpg|*Ciwpid a Psyche* (1817)

Categori:Arlunwyr y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1748
Categori:Jacobiniaid
Categori:Marwolaethau 1825
Categori:Pobl o Baris
Adams County

Enwir 12 sir yn UDA yn **Adams County**. Enwir y mwyafrif naill ai ar ôl John Adams, ail Arlywydd yr Unol Daleithiau, neu ar ôl ei fab, John Quincy Adams, y chweched arlywydd.

* Siroedd a enwir ar ôl **John Adams**:
** Adams County, Idaho 
** Adams County, Mississippi 
** Adams County, Nebraska 
** Adams County, Ohio 
** Adams County, Pennsylvania 
** Adams County, Washington
* Siroedd a enwir ar ôl **John Quincy Adams**:
** Adams County, Illinois 
** Adams County, Indiana 
** Adams County, Gogledd Dakota
* Siroedd a enwir ar ôl naill ai **John Adams** neu **John Quincy Adams** (ansicr pa un):
** Adams County, Iowa 
** Adams County, Wisconsin
* Siroedd a enwir ar ôl Adams eraill:
** Adams County, Colorado (ar ôl Alva Adams, cyn Llywodraethwr Colorado)
Enez-Hir

**Enez-Hir** (neu *Ile-Longue* yn ffrangeg, unigol iaith swyddogol Llydaw) yw enw ynys o flaen tref Brest yn Llydaw lle mae llongau niwclear byddin Ffrainc. Ni all neb fynd arni na'i ffilmio, ni welir dim ar y mapiau, ond gan *Google Earth*: wikimapia.

## Gweler hefyd 
*Ynys-hir

Categori:Ynysoedd Llydaw
Clermont

Gall **Clermont** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Awstralia
* Clermont, Queensland

### Canada
*Clermont, Abitibi-Témiscamingue, Québec
*Clermont, Capitale-Nationale, Québec

### Ffrainc
* Clermont, Ariège, yn *département* Ariège
* Clermont, Haute-Savoie, yn *département* Haute-Savoie
* Clermont, Landes, yn *département* Landes
* Clermont, Oise, *sous-préfecture* yn *département* Oise
* Clermont, Puy-de-Dôme, yn *département* Puy-de-Dôme
* Clermont-Créans, yn *département* Sarthe
* Clermont-de-Beauregard, yn *département* Dordogne
* Clermont-Dessous, yn *département* Lot-et-Garonne
* Clermont-d'Excideuil, yn *département* Dordogne
* Clermont-en-Argonne, yn *département* Meuse
* Clermont-Ferrand, *préfecture* *département* Puy-de-Dôme *département*
* Clermont-le-Fort, yn *département* Haute-Garonne
* Clermont-les-Fermes, yn *département* Aisne
* Clermont-l'Hérault, yn *département* Hérault
* Clermont-Pouyguillès, yn *département* Gers
* Clermont-Savès, yn *département* Gers
* Clermont-Soubiran, yn *département* Lot-et-Garonne
* Clermont-sur-Lauquet, yn *département* Aude

### De Affrica
*Clermont, Natal, treflan yn Durban, De Affrica

### Unol Daleithiau
*Clermont, Florida
*Clermont, Georgia
*Clermont, Indiana
*Clermont, Iowa
*Clermont, Kentucky
*Clermont, Efrog Newydd
*Swydd Clermont, Ohio

## Pobl
* Maurice Clermont (1944-), gwleidydd yng Nghanada

## Arall
* Archddiaconiaeth Clermont, Ffrainc
* Cyngor Clermont (1095), a arweiniodd at y Croesgadau
* ASM Clermont Auvergne, tîm rygbi'r undeb yn Clermont-Ferrand

## Gweler hefyd
*Claremont 
*Clairemont
Melysion

300px|bawd|Siop losin draddodiadol yn Lloegr

Bwydydd gyda chynnwys uchel o siwgr yw **melysion**. Gan amlaf maent ar ffurf danteithion bychain a ellir eu bwyta'n gyfleus, yn wahanol i bwdinau a melysfwydydd eraill a fwyteir fel pryd o fwyd neu fyrbryd mawr.

Mae plant yn hoff iawn o felysion. Mae hoffter melysion yn nodwedd a ymddengys dro ar ôl tro mewn llyfrau Roald Dahl, gan gynnwys ei gofiant *Boy*.

## Enwau 
bawd|Map sy'n dangos dosbarthiad gwahanol eiriau am felysion yng Nghymru (o'r llyfr *Cymraeg, Cymrâg, Cymrêg...* gan Peter Wynn Thomas a Beth Thomas)

**Melysion** a **pethau melys** yw'r termau Cymraeg cyffredinol am y bwydydd hwn. Mae "melysion" yn dyddio'n ôl i 1851 ac fe geir yn yr iaith lafar ar draws Cymru. Gellir defnyddio'r ffurf unigol "melysyn". Defnyddir "melysion" yn enwedig yn ardaloedd Teifi a Thywi, Defnyddir mewn ardal sy'n cyfateb yn agos i siroedd Penfro, Caerfyrddin, a Morgannwg. Ceir weithiau y ffurf luosog **fferis**. Noda D. Geraint Lewis taw "gair plant" yw "da-da". Ceir yn enwedig yng ngogledd Meirionnydd, Defnyddir y gair "cacen" yn amlach i ddisgrifio melysfwyd pob, hynny yw teisen.
* **Cisys** (ffurf unigol: cisen). Daw o'r gair Saesneg tafodieithol *kiss*, sef "melysfwyd o gynhwysion amrywiol". Gair a ddefnydir ar lafar weithiau yn y de ddwyrain
* **Swîts** (unigol: switsen).
* **Candis** (ffurfiau unigol: candi, canden, candisen). Ceir ar Ynys Môn ac yng nghanol Ceredigion, ac hwn yw'r prif air am felysion yn rhannau o Frycheiniog.
* **Trops** Mewn dau bentref yn y de-orllewin yn unig y'i cofnodwyd: Cynwyl Elfed a Brechfa.
* **Lemons**. Ceir tystiolaeth o felysion siwgr mewn hieroglyffau Eifftaidd sy'n dyddio'n ôl i 1000 CC. Ystyrid y cyffeithydd (gwneuthurwr melysion) yn grefftwr medrus gan y Rhufeiniaid. Yn ystod yr Oesoedd Canol lledaenodd y Persiaid yr arfer o amaethu'r gansen siwgr, ei choethi a'i defnyddio i wneud melysion â siwgr yn gynhwysyn elfennol. Roedd maint bychan o siwgr ar gael yn Ewrop yn ystod y cyfnod hwn a defnyddiwyd i wneud cyffeithiau a werthid yn yr apothecari. Dechreuodd Fenis fewnforio siwgr o Arabia yn y 14g. Erbyn yr 16g gwnaed melysion o law drwy gymysgu siwgr berwi gyda ffrwythau a chnau mewn i siapiau cywrain. Adeiladwyd y peiriannau cyntaf i gynhyrchu melysion ar ddiwedd y 18g.

## Mathau 
### Cisys 
### Conffits 
* Losin rhesog
* Melysion mân

### Licris ac anis 
bawd|Olwynion licris
* Licris
** Licris cymysg
** Melysion y Fyddin a'r Llynges
** Teisenni Pontefract
* Anis
** Pelen anis
** Stribyn anis

### Melysion berwi 
* Siwgr barlys

### Melysion jeli 
* Babis jeli
* Eirth jeli
* Gymiau gwin

### Melysion tynnu 
* Cyflaith Cymreig
* Hymbyg
* Losin llygad tarw
* Roc
* Taffi Americanaidd
* Taffi dŵr hallt

### Siocled 
* Botwm siocled
* Pelen siocled

### Trops 
## Cyfeiriadau 

Categori:Bwydydd cyfleus
Categori:Melysfwydydd
John Robert Pryse

Bardd o Ynys Môn oedd **John Robert Pryse** (10 Mehefin 1840 - 13 Tachwedd 1862), a ysgrifennai dan yr enw barddol "Golyddan".

Roedd yn fab i'r llenor a hanesydd Robert John Pryse (Gweirydd ap Rhys) ac yn frawd i'r llenores Catherine Prichard (Buddug). Bu farw'n ifanc yn 22 oed tra'r oedd wrthi'n ymbaratoi at fod yn feddyg, gan adael 40,000 o linellau o farddoniaeth ar ffurf ceisiadau Eisteddfodol anfuddugol gan fwyaf. Roedd ei gyfoeswyr yn ei ystyried yn fardd ifanc addawol ac yn gweld ei farwolaeth yn golled fawr i lenyddiaeth yr oes. Er gwaetha mor ifanc ydoedd, ystyriodd R. M. Jones mai ef oedd un o feirdd gorau'r bedwaredd ganrif am ei arwrgerdd *Iesu*, yr ystyriai yn gerdd hir orau'r ganrif.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1862
Categori:Pobl o Ynys Môn
Kahlil Gibran

Awdur, bardd ac arlunydd Libanaidd oedd **Kahlil Gibran** (ganwyd '''Gibran Khalil Gibran bin Mikhā'īl bin Sa'ad**; Arabeg  neu **Khalil Gibran'* (6 Ionawr 1883 – 10 Ebrill, 1931).

## Llyfryddiaeth
**Nubthah fi Fan Al-Musiqa* (1905)
**Ara'is al-Muruj* (1906)
**al-Arwah al-Mutamarrida* (1908)
**al-Ajniha al-Mutakassira* (1912)
**Dam'a wa Ibtisama* (1914)
**The Madman (1918)
**al-Mawakib* (1919)
**Twenty Drawings (1919)
**al-‘Awāsif* (1920)
**The Forerunner (1920)
*''al-Bada'i' waal-Tara'if* (1923)
**The Prophet, (1923)
**Sand and Foam (1926)
**Kingdom Of The Imagination (1927)
**Jesus, The Son of Man (1928)
**The Earth Gods (1931)

Categori:Arlunwyr o Libanus
Categori:Beirdd Arabeg
Categori:Cyfrinwyr
Categori:Llenorion Arabeg o Libanus
Categori:Llenorion Saesneg o Libanus
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1931
Pixie Lott

Cantores ac actores Seisnig ydy **Pixie Lott** (ganed 12 Ionawr 1991). Arwyddodd gytundeb gyda *Mercury Records* yn y Deyrnas Unedig a label *Interscope* yn America.

Cafodd ei chân gyntaf ei rhyddhau i'w lawrlwytho ar 6 Mehefin 2009 ac ar ffurf sengl ar 8 Mehefin. Aeth y gân i rif un y siartiau ar 14 Mehefin 2009.

## Bywyd Cynnar 
Ganwyd Lott yn Bromley, yn ne-ddwyrain Llundain. Mae'n byw yn Essex gyda'i thad, sy'n werthwr cyfranddaliadau, a'i mam sy'n wraig tŷ; mae ganddi frawd a chwaer hŷn. Rhoddwyd y ffugenw "Pixie" iddi am ei bod yn "faban bychan, ciwt" a edrychai fel tylwyth teg..

Wedi iddi ddechrau canu yn ei hysgol eglwysig, mynychodd Lott ysgol Sadwrn "Italia Conti Associates" yn Chislehurst pan oedd yn bum mlwydd oed. Pan symudodd ei theulu i Essex parhaodd trwy fynd i brif ysgol "Italia Conti Academy of Theatre Arts", lle derbyniodd ysgoloriaeth. Tra'n fyfyriwr yno, ymddangosodd yng nghynhyrchiad y West End o *Chitty Chitty Bang Bang* ym Mhaladiwm Llundain, ac yn rhaglen BBC One "Celebrate the Sound of Music" lle chwaraeodd rhan Louisa von Trapp. Pan oedd yn 14 oed, roedd yn rhan o'r llinell gorws, gan recordio'r elfen leisiol yn opera Roger Waters *Ça Ira*.

## Ymddangosiadau ffilm a theledu 
* 2005: *Celebrate the Sound of Music* (BBC One) — Louisa von Trapp
* 2007: *Genie in the House* (Nickelodeon) — cantores/dawnswraig
* 2009: *Alan Carr: Chatty Man* (Channel 4)
* 2009: *Y Loteri Genedlaethol* (BBC One)

## Disgograffiaeth 
### Albymau stiwdio 
## Dolenni allanol 
* Oriel a newyddion Pixie Lott 
* Cyfweliad gyda Pixie yn LottVexedMag

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cynghrair Merched Cymru

**Cynghrair Merched Cymru** oedd cynghrair pêl-droed cenedlaethol merched lefel uchaf Cymru. Sefydlwyd y gynghrair yn 2009 gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru, gyda'r gobaith o wella safon pêl-droed merched yng Nghymru. Cynhaliwyd y gêm gyntaf rhwng Tref Aberystwyth a Merched Llanidloes ar 24 Medi 2009, y sgôr oedd 2-0 ac roedd torf o 348 yn gwylio'r gêm.

Ym mis Medi 2012 cymerwyd cam fawr ym mhêl-droed merched Cymru pan lansiwyd Uwch Gynghrair Merched Cymru yn y Senedd ar ffurf mwy sefydlog.
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
*Uwchgynghrair Cymru ar BBC Cymru

Cymru, Merched
Merched
Categori:Sefydliadau 2009
Achresau Harley

Casgliad o achresau Hen Gymraeg yw **Achresau Harley** (Saesneg: *Harleian genealogies*) sydd i'w cael yn Llawysgrif Harley 3859 (Harleian MS 3859) yn y Llyfrgell Brydeinig ac sy'n rhan o'r casgliad o lawysgrifau cynnar a elwir yn Gasgliad Harley (*Harleian Collection*). Maent yn ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes Cymru cyn cyfnod y Normaniaid.

## Disgrifiad
Mae Llawysgrif Harley 3859, sy'n cynnwys testun o'r *Annales Cambriae* (Fersiwn A) a fersiwn o'r *Historia Brittonum* a briodolir i Nennius, yn cael ei dyddio gan yr arbenigwyr i o gwmpas y flwyddyn 1100. Am fod yr achau a geir ynddi yn cychwyn gyda achau Owain ap Hywel Dda (m. 988), mae'n debyg y cafodd y deunydd ei crynhoi yn ail hanner y 10g. Mae'r casgliad yn cynnwys achresau teyrnoedd cynnar Cymru a'r Hen Ogledd. Gwelir rhai o'r achresau hyn yn Llawysgrif Coleg yr Iesu 20 hefyd.

Mae'r casgliad yn cynnwys 30 achres, rhai ohonynt yn fyr iawn ac yn ymwneud â changhennau teuluol na wyddys llawer am eu hanes ac eraill yn hir iawn gan ymestyn yn ôl dros ddeugain cenhedlaeth a rhestru achau prif deuluoedd brenhinol Cymru. Ymddengys iddynt gael eu casglu dan nawdd frenhinol yn nheyrnas Deheubarth, efallai yn oes Owain fab Hywel Dda (gweler uchod). Gellir derbyn yr achau hyn yn gyffredinol hyd at y 6g ond mae'n rhaid wrth ofal gyda'r deunydd cynnar - dydy'r gwahanol achresau, yma ac mewn casgliadau eraill, ddim yn cytuno'n hollol bob tro - ac ni ellir profi dilysrwydd yr achau cynharaf, sy'n cynnwys cysylltu'r teuluoedd brenhinol gyda rheolwyr yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Mae achresau'r teuluoedd llai - canghennau yn perthyn i linachau brenhinol yn hytrach na llinachau brenhinol fel y cyfryw efallai - yn amhosibl i'w dilysu oherwydd diffyg tystiolaeth. Mae'r dosbarth olaf yn cynnwys achresau a all gynrychioli llinach disgynyddion teuluoedd brenhinol rhai o deyrnasoedd cynnar llai Cymru, fel Rhos a Dogfeiling, ond ni ellir fod yn sicr o hynny. Er hynny, dyma'r casgliad hynaf o achresau Cymreig sydd wedi goroesi ac mae ei werth hanesyddol yn uchel.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
### Argraffiadau
*Phillimore, Egerton (gol.). “Annales Cambriæ and Old-Welsh Genealogies from *Harleian MS 3859*.” *Y Cymmrodor* 9 (1888): 141-83. Testun diplomatig. PDF ar gael o Internet Archive; hefyd ar gael ar *wefan Keith Fitzpatrick-Matthews.
*Bartrum, P. C. (cyf.). *Early Welsh Genealogical Tracts*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1966. Fersiwn golygiedig ar gael ar  *Celtic Literature Collective'' Mary Jones.

### Darllen pellach
*Nicholson, E. W. B. "The Dynasty of Cunedag and the 'Harleian genealogies'." *Y Cymmrodor* 21 (1908): 63-104.
*James, J. W. “The Harleian Ms. 3859 Genealogy II: The Kings of Dyfed down to Arthur Map Petr. died c. 586.” *Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd* 23:2 (1969), 143-52.

## Gweler hefyd
**Bonedd Gwŷr y Gogledd*

Categori:Achyddiaeth
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau'r 12fed ganrif
Rhyd, Gwynedd

:''Erthygl am y pentref yng Ngwynedd yw hon. Am ddefnydd arall o'r enw gweler Rhyd (gwahaniaethu).''  

Pentrefan yng nghymuned Llanfrothen, Gwynedd, Cymru, yw **Rhyd** (). Fe'i lleolir rhwng Maentwrog a phentrefan Llanfrothen ar lôn y B4410.

Mae'n ardal o harddwch naturiol; mae Coed Llyn Mair ger y pentref yn warchodfa natur cenedlaethol, ac nid yw ymhell o fynydd Moelwyn Bach. Tua milltir o'r pentref, ceir gorsaf reilffordd Tan-y-Bwlch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfrothen
Categori:Pentrefi Gwynedd
Jason Mraz

Canwr gyfansoddwr o'r Unol Daleithiau yw **Jason Mraz** (ganwyd 23 Mehefin 1977), o Mechanicsville, Virginia, Unol Daleithiau. Mae ei ddylanwadau arddulliadol yn cynnwys reggae, pop, roc, cerddoriaeth gwerin, jazz a hip hop.

Rhyddhaodd Mraz ei albwm cyntaf, "Waiting for My Rocket to Come" yn 2002, ond ar ôl ei ail albwm Mr. A-Z enillodd lwyddiant masnachol. Aeth yr albwm i rhif 5 yn y Billboard Hot 200, a gwerthodd dros gan mil o gopiau yn yr Unol Daleithiau. Yn 2008, rhyddhaodd Mraz ei drydydd albwm stiwdio, *"We Sing. We Dance. We Steal Things."*. Aeth yr albwm yn syth i rhif 3 yn y Billboard 200, ac roedd yn llwyddiannus ledled y byd.

Daeth i amlygrwydd gyda rhyddhad o "I'm Yours", y brif sengl o "We Sing. We Dance. We Steal Things". Man uchaf y sengl ar y Billboard Hot 100 oedd rhif 6, a chafodd Mraz ei sengl cyntaf  yn y deg uchaf. Roedd y gân yn llwyddiant masnachol yn yr Unol Daleithiau, gan gipio tair tystysgrif Platinwm o'r RIAA am werthiant o dros dair miliwn. Bu'n gân yn llwyddiannus yn rhyngwladol hefyd ac aeth i frig y siart yn Seland Newydd a Norwy a chan gyrraedd y deg uchaf mewn nifer o siartiau rhyngwladol.

## Bywgraffiad
Mae Mraz o dras Tsiec oherwydd symudodd ei dadcu i'r Unol Daleithiau o'r hyn a arferai fod yn y Weriniaeth Tsiec ym 1915. Yn yr iaith Tseic, golyga ei gyfenw "rhew". Mae Mraz hefyd yn fegan.

Mynychodd Mraz "Yr Academi Cerdd a Drama" yn Ninas Efrog Newydd am gyfnod byr, gan astudio theatr gerdd cyn iddo symud i San Diego.

Mae Mraz yn berchen ar fferm afocado yng ngogledd San Diego County ger Fallbrook.

## Dolenni allanol
*   Gwefan swyddogol
* Casgliad Jason Mraz yn archifdy cerddoriaeth byw Archifdy'r Rhyngrwyd
* Rhestr chwarae: Jason Mraz – Nightline 07/17/09 – Reggae i rock, esbonia Mraz ei ddylanwadau cerddorol.

Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Pobl o Virginia
Pab Eleutherius

Pab yn Rhufain oedd **Eleutherius** (bu farw 189 OC). Gwasanaethodd fel pab o 175 hyd 189 ar ôl olynu'r Pab Soter (166-175). Cafodd Eleutherius ei olynu ar ôl ei farwolaeth yn 189 gan y Pab Victor I (189-199).

Brodor o Epiros, Gwlad Groeg oedd Eleutherius. Yn ôl traddodiad, Pab Eleutherius a anfonodd y seintiau Dyfan a Ffagan i Brydain yn 180 OC lle sefydlwyd sawl canolfan Gristnogol ganddynt, yn cynnwys Sain Ffagan a Merthyr Dyfan, ym Morgannwg.

Categori:Groegiaid
Categori:Marwolaethau 189
Categori:Pabau
Menorca

Ynys yng ngorllewin y Môr Canoldir yw **Menorca**. Dyma ynys fwyaf gogleddol a dwyreiniol yr Ynysoedd Balearig (*Islas Baleares*), grŵp o ynysoedd sy'n perthyn i Sbaen. Siaredir Catalaneg a Sbaeneg ar yr ynys, sy'n boblogaidd gan ymwelwyr oherwydd ei thraethau da. Ei phrifddinas yw Maó. Poblogaeth: 90,235 (2007).
300px|bawd|canol|Lleoliad Menorca yn yr Ynysoedd Balearig


Categori:Ynysoedd Balearig
Categori:Ynysoedd Sbaen
Hasguard

Pentref bychan yng nghymuned Castell Gwalchmai, Sir Benfro, Cymru, yw **Hasguard**. Fe'i lleolir yng ngorllewin y sir, tua 5 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Aberdaugleddau, ac i'r de o Aber-bach.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Genuki : manylion am hanes gweinyddol Hasguard.

Categori:Castell Gwalchmai
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Aberllydan

Pentref bychan yng nghymuned Yr Hafanau, Sir Benfro, Cymru, yw **Aberllydan** (Saesneg: *Broad Haven*). Fe'i lleolir yng ngorllewin y sir, ar lan Bae Sain Ffraid, tua 6 milltir i'r gorllewin o dref Hwlffordd.

250px|bawd|dim|Traeth Broad Haven

Mae'n ganolfan gwyliau ers hanner cyntaf y 19eg ganrif ac yn boblogaidd gan ymwelwyr oherwydd y traeth llydan sydd rhynddo a phentref Aber-bach, i'r de, traeth sydd wedi derbyn baner las yn ddiweddar oherwydd ei lendid. Mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

## Cyfeiriadau
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Yr Hafanau
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Traethau Cymru
Pago Pago

Prifddinas *de facto* Samoa America yw **Pago Pago**. Ardal bentrefol ydyw, sy'n cynnwys sawl pentref a threflan, yn hytrach na thref neu ddinas fel y cyfryw. Mae'n cynnwys pentrefi Fagatogo ac Utulei, lle ceir canolfannau gweithredol a gweinyddol Llywodraeth Samoa America. Fe'i lleolir ar ynys Tutuila, prif ynys Samoa America yn Ne'r Cefnfor Tawel. Am fod y diriogaeth yn cyfrif fel rhan o'r Unol Daleithiau, sy'n ei rheoli, mae Pago Pago yn cael ei chyfrif fel un o 'brifddinasoedd gweinyddol' y wlad honno hefyd. Poblogaeth: tua 11,500.

250px|bawd|dim|Lleoliad Pago Pago
250px|bawd|dim|Harbwr Fagatogo, Pago Pago

## Dolen allanol 
*  Gwasanaeth Tywydd Cenedlaethol: Pago Pago

Categori:Prifddinasoedd Oceania
Categori:Samoa America
Fagatogo

300px|bawd|Doc Fagatogo gyda Mynydd Pioa yn y cefndir.

Pentref yn Samoa America yw **Fagatogo** a leolir ar ynys Tutuila yn ardal bentrefol Pago Pago, prifddinas y diriogaeth. Dyma sedd gweithrediaeth Llywodraeth Samoa America, sy'n perthyn i'r Unol Daleithiau. Poblogaeth: 2096 (200o).

Am ei fod yn cael ei nodi yng Nghyfansoddiad Samoa America fel sedd swyddogol y llywodraeth, cyfeirir at Fagatogo fel 'prifddinas' y diriogaeth weithiau, ond mewn gwirionedd Pago Pago ei hun yw'r brifddinas.

Ceir harbwr mwyaf ynysoedd Samoa America yn Fagatogo.

Categori:Samoa America
Treth y cyngor

System o drethu yng Nghymru, Lloegr a'r Alban yw **Treth y Cyngor**, a ddefnyddir yn rhannol er mwyn ariannu gwasanaethau llywodraeth leol yn y gwledydd hynny. Cyflwynyd ym 1993 gyda Deddf Ariannu Llywodraeth Leol 1992.

## Cyfeiriadau
Cyngor
Categori:Llywodraeth leol yn yr Alban
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Llywodraeth leol yn Lloegr
Inertia

**Inertia** neu **anegni** yw'r gwrthiant o fas. Gall y mas yma fod yn unrhyw wrthrych sy'n newid ei chyflwr mudiant. Mae'r  egwyddor inertia yn un o'r egwyddorion sylfaenol yn ffiseg glasurol ac mae'n disgrifio sut mae grym yn cael effaith ar fater.

Categori:Ffiseg
Categori:Mecaneg glasurol
Bronant

Pentref bychan yng nghymuned Lledrod, Ceredigion, Cymru, yw **Bronant** () (Seisnigiad: *Bronnant*). Fe'i lleolir ar yr A485 tua 11 filltir i'r de o Aberystwyth, i'r dwyrain o'r Mynydd Bach.

Mae'r ysgol gynradd leol yn perthyn i gylch Ysgolion Cylch Tregaron.

## Cyfeiriadau
Categori:Lledrod
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Vayots Dzor

200px|bawd|Lleoliad Vayots Dzor yn Armenia
Talaith (*marz*) yn Armenia yw **Vayots Dzor** (Armeneg: Վայոց Ձոր, hen enw: ***Daralagez*** neu ***Daralagyoz***). Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y wlad, gan ffinio ar Aserbaijan i'r dwyrain a'r gorllewin, rhwng talaith Syunik i'r de a thaleithiau Armavir ac Ararat i'r gogledd. Mae ganddi arwynebedd o 2,308&nbsp;km². Gyda phoglobaeth o ddim ond 53,230 (2002), dyma'r dalaith leiaf o ran poblogaeth yn Armenia. Y brifddinas yw Yeghegnadzor.

Yn yr Oesoedd Canol, roedd Vayots Dzor yn dywysogaeth o fewn Teyrnas Syunik. Ystyr lythrennol yr enw yw "Dyffryn Gwae" am i'r ardal ddioddef yn drwm gan ddaeargrynfeydd mawr sawl gwaith yn ei hanes. Mae'n gyfoethog ei safleoedd hanesyddol sydd o ddiddordeb am eu pensaernïaeth, fel mynachlog Noravank, caer Smbataberd, a mynachlog Tsakhats Kar. Lleolir Jermuk, un o atyniadau twristaidd mwyaf Armenia yng nghyfnod yr Undeb Sofietaidd, yn y dalaith.

## Oriel 

Image:Noravank with cliffs-DCP 0186.JPG|Mynachlog Noravank
Image:Vayots dzor near Noravank.jpg|Mynyddoedd ger Noravank
Image:Road to Noravank01.jpg|Ceunant ger Noravank
Image:Noravank.JPG|Eglwysi'r Santes Astvatsatsin, St. Karapet a St. Gregori, Noravank
Image:Noravank front.jpg|Noravank
Image:Noravank Khachkars45.jpg|Khachkars yn Noravank
Image:Saint Karapet church, Noravank monastery.jpg|Eglwys St. Karapet, Noravank
Image:S. Astvatsatsin church with S. Karapet church in front plan. Noravank monastery.jpg|Eglwys y Santes Astvatsatsin ac Eglwys St. Karapet

Categori:Taleithiau Armenia
Merthyr Dyfan

:''Am leoedd eraill o'r enw "Merthyr", gweler Merthyr (gwahaniaethu).''

Pentref bychan a phlwyf yng nghymuned Y Barri, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Merthyr Dyfan**. Fe'i lleolir ar gwr gogleddol Y Barri ar bwys ffordd yr A4050, tua 6 milltir i'r de-orllewin o ddinas Caerdydd.

Enwir y pentref ar ôl Sant Dyfan a cheir eglwys a gysegrir iddo yn y pentref. Gall y gair *merthyr* yn y Gymraeg olygu "eglwys (er cof am sant neu ar ei fedd)" a dyna a geir yma; ceir enwau lleol tebyg eraill yn ne Cymru, e.e. Merthyr Tudful, Merthyr Cynog, a Merthyr Mawr, a cheir yr enwau cytras *merther* yn y Gernyweg a *merzher* yn Llydaweg hefyd, i gyd mewn enwau lleoedd.

Honnir mai dyma un o'r canolfannau Cristnogol cynharaf yng Nghymru. Yn ôl traddodiad, cafodd ei seyfydlu yn 180 OC pan anfonwyd Dyfan a Ffagan i Gymru gan y Pab Eleutherius. Cysylltir yr eglwys gyda Sant Teilo hefyd, sy'n nawddsant y plwyf gyda Dyfan. Cafodd ei difrodi yn sylweddol yng nghyfnod y Diwygiad Protestannaidd a'i hadfer yn y 19g.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan yr eglwys a'r plwyf 

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Y Barri
Kristen Stewart

Actores o'r Unol Daleithiau ydy **Kristen Jaymes Stewart** (ganed 9 Ebrill 1990). Mae'n enwog am actio mewn ffilmiau fel *Panic Room, Zathura, In the Land of Women, Adventureland, Into the Wild, The Messengers* a *Twilight*.

## Bywyd cynnar 
Cafodd ei geni a'i magu yn Los Angeles California. Mae ei thad, John Stewart, yn rheolwr llwyfan a chynhyrchydd teledu sydd wedi gweithio i Fox. Mae ei mam, Jules Mann-Stewart yn scriptiwr, ac yn wreiddiol o Maroochydore, Queensland, Awstralia. Aeth Kristen i ysgol hyd at flwyddyn saith, cyn parhau gyda'i addysg drwy ohebiaeth. Mae ganddi frawd hyn o'r enw Cameron Stewart.

## Gyrfa 
Dechreuodd yrfa actio Stewart pan oedd yn wyth oed, ar ôl i asiant ei gweld hi'n perfformio mewn sioe Nadolig yn ei hysgol uwchradd. Roedd ei darn cyntaf mewn ffilm yn rhan heb linellau

Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Bethania, Ceredigion

Pentref bychan yng nghanolbarth Ceredigion yw **Bethania**(). Fel sawl lle arall, yn cynnwys Bethania, Gwynedd, fe'i enwir ar ôl dinas Feiblaidd Bethania.

Lleolir Bethania ar groesffordd wledig tua 7 milltir i'r dwyrain o Aberaeron a thua 13 milltir i'r de o Aberystwyth, wrth lethrau deheuol Y Mynydd Bach. Y pentrefi agosaf yw Penuwch i'r dwyrain a Cross Inn i'r gorllewin.

Dyma gartref cwmni dŵr mwyn Tŷ Nant. Mae'r dŵr mwyn enwog yn tarddu o ffynnon ar dir fferm Tŷ Nant, ger y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Dafydd Edwards

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Dyffryn Arth
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Cross Inn

Ceir pedwar lle o'r enw **Cross Inn** yng Nghymru:

*Cross Inn, canolbarth Ceredigion, pentref tua 6 milltir i'r dwyrain o Aberaeron
*Cross Inn, de Ceredigion, pentref ger Ceinewydd
*Cross Inn, Rhondda Cynon Taf, pentref yn Rhondda Cynon Taf
*Cross Inn, Sir Gaerfyrddin, pentrefan yn Sir Gaerfyrddin
----
Bethania, Gwynedd

250px|bawd|Pont Bethania, Bethania.
Pentref bychan yng Ngwynedd yw **Bethania** (). Fe'i lleolir yng nghanol Nant Gwynant yn Eryri, rhwng Llyn Gwynant a Llyn Dinas. Rhed y ffordd A498 trwyddo gan ei gysylltu â Pen-y-gwryd i'r gogledd a Beddgelert i'r de.

Mae Nant Cynnyd ("Nant Gwynant") yn llifo heibio i Fethania ar ei ffordd i Lyn Dinas. Mae Pont Bethania yn cludo'r A498 dros yr afon. Ceir hen swyddfa bost ym Methania ac ychydig o dai. Mae'n agos i fan cychwyn Llwybr Watkin i ddringo'r Wyddfa ac felly'n boblogaidd gan gerddwyr ac ymwelwyr.

Dros y bont ar yr afon ym Methania mae ffordd fynydd yn dringo i gyfeiriad bryniau'r Cnicht a'i griw a thros y bwlch i'r Traeth Mawr.

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Eryri
Penuwch

250px|bawd|Cerfluniau gan blant yr ysgol leol, Penuwch

Pentref bychan yng nghanolbarth Ceredigion yw **Penuwch**. Fe'i lleolir ar bwys ffordd gefngwlad sy'n rhedeg rhwng y B4577 a'r B4342, tua 12 milltir i'r de o Aberystwyth a thua 10 milltir i'r dwyrain o Aberaeron.

Y pentrefi agosaf yw Bethania a Blaenpennal i'r gogledd a Llangeitho i'r de; gorwedd Penuwch yng nghanol y triongl a ffurfir gan y pentrefi hyn. I'r gogledd ceir llethrau'r Mynydd Bach. Llifa un o ledneintiau Afon Aeron trwy'r pentref.

Mae'r ysgol gynradd leol, Ysgol Gynradd Penuwch, yn perthyn i gylch Ysgolion Cylch Tregaron.

Ganed Thomas Huws Davies ym Mhenuwch, golygydd *The Welsh Outlook* a hanesydd lleol. Un o'i edmygwyr oedd T. Gwynn Jones, a ysgrifennodd deyrnged iddo ar ôl ei farwolaeth. Treuliodd T. I. Ellis lawer o amser yn y Cwrt Mawr ym Mhenuwch yn ei blentyndod; un o Benuwch oedd ei fam.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llangeitho
Categori:Nancwnlle
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Ysgol Rhiwabon

bawd|180px|Mynedfa'r ysgol a agorwyd gan Mark Hughes.
bawd|180px|Y Cyngor Ysgol yn cyfarfod yn y Llyfrgell.
bawd|180px|Disgyblion yr ysgol yn canŵio, 2008.
Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yw **Ysgol Rhiwabon**, a leolir ar gampws ym mhentref Rhiwabon, Bwrdeistref Sirol Wrecsam; Clawdd Offa ydy ffin yr ysgol. Addysgir disgyblion rhwng 11 a 18 oed.

Mae ganddi chweched dosbarth ac mae'r ysgol yn cynnig y fagloriaeth newydd ers 2007. Ar gyfartaledd mae 98% o'i disgyblion yn llwyddo yn yr arholiadau Lefel A. Yn ôl adroddiad Estyn o'r ysgol yn 2003, "Mae Ysgol Rhiwabon yn darparu cyfleoedd da i'w myfyrwyr, a hynny yn academig, yn bersonol ac yn gymdeithasol."

Sefydlwyd yr ysgol yn wreiddiol ym 1575, a lleolwyd yn un o adeiladau allanol yr eglwys. Ffurfiwyd yr ysgol ar ei ffurf bresennol ym 1967 drwy gyfuniad Ysgol Ramadeg Bechgyn Rhiwabon ac Ysgol Ramadeg Merched Rhiwabon. Mae'r ysgol erbyn hyn wedi ei leoli yn hen adeiladau ysgol y merched. Cawsant adeiladau ysgol y bechgyn i'w ail-ddatblygu, gan gadw'r hen strwythurau, i greu cartrefi newydd, disgybl o'r ysgol a ddewisodd yr enw newydd ar gyfer y cartrefi hyn.

Bu cryn adeiladu ar safle'r ysgol yn 2003, gyda llyfrgell gelf a chanolfan chwaraeon newydd yn cael eu hadeiladu. Agorwyd yr adeiladau'n swyddogol gan y cyn-ddisgybl Mark Hughes.

Prifathrawes bresennol yr ysgol yw Mrs Angela Williams.

*Absque Labore Nihil* (Lladin: "Dim Byd Heb Waith") yw arwyddair swyddogol yr ysgol; yr arwyddair answyddogol yw: "Yr hawl i ddysgu, bod yn ddiogel a chael ein parchu".

## Gwobrau
Mae'r ysgol wedi ennill nifer o wobrau'n ddiweddar, gan gynnwys:
* Gwobr y Dinesydd Ifanc (Y Rotari)
* Gwobr gan Gymdeithas Yr Ysgolion Uwchradd am fugeilio (neu edrych ar ôl) ei disgyblion
* Gwobr ETC 2006
* Buddsoddwyr Mewn Pobol, 2008

## Cyn-ddisgyblion o nod
*Mark Hughes
* Cynghorydd Aled R. Roberts (Arweinydd Cyngor Sir Wrecsam, 2009)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan Ysgol Rhiwabon

Categori:Ysgolion uwchradd Wrecsam
Categori:Ysgolion Saesneg
Categori:Sefydliadau 1575
Triban

O'r hen englyn cyrch y tyfodd y mesur rhydd cynnar a elwir y **triban** (amrywiad hynafiaethol: ***truban***). Ceir enghreifftiau o dribannau o bob rhan o Gymru, ond roedd yn enwedig o boblogaidd ym Morgannwg ac felly cyfeirir ato weithiau fel **Triban Morgannwg**.

Pennill o bedair llinell yw'r triban, gyda saith sillaf yn y llinell gyntaf, yr ail a'r bedwaredd, ac wyth yn y drydedd. Ac eithrio'r drydedd llinell mae'r llinellau hyn yn diweddu'n ddiacen ac yn odli, ond mae'r drydedd llinell yn ddiweddu'n acennog gyda chyrch odl â gair yn y bedwaredd llinell.

Enghraifft:

Mi wnaf i'r creigiau hollti
Ac agor fel briallu
:A gwnaf i'r llwynog fod mor ffôl
Â mynd ar ôl y milgi.

Tybir y bu't triban yn un o fesurau'r Glêr yn yr Oesoedd Canol. Daw'r enghreifftiau cynharaf sydd ar glawr o'r 16eg ganrif. Daeth yn fesur poblogaidd iawn a genid drwy Gymru benbaladr. Ond mae'n nodweddiadol hefyd o draddodiad canu rhydd gwerinol Morgannwg lle ceir enghreifftiau sy'n gysylltiedig â defod y Fari Lwyd ac arferion gwerin eraill.

'Triban' yw'r enw ar fathodyn Plaid Cymru hefyd, am ei bod yn cynnwys *tri ban*, sef tri thriongl yn lliwiau Cymru yn cynrychioli mynyddoedd Cymru.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Canu Rhydd Cymraeg
*Englyn cyrch

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Termau llenyddol