open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cwningar Niwbwrch

Gwarchodfa Natur Genedlaethol yn ne-orllewin Ynys Môn i'e de o Niwbwrch yw **Cwningar Niwbwrch** (Saesneg: *Newborough Warren*). Saif yng nghymuned Rhosyr. Mae'r cwningar yng ngofal Cyngor Cefn Gwlad Cymru. Gwnaed Cwningar Niwbwrch yn warchodfa ar sail yr amrywiaeth o blanhigion yn y twyni tywod a ger glan y môr, rhai ohonynt yn brin. Ceir hefyd amrywiaeth o loÿnnod byw ac adar.

Enwyd yr ardal yn Warchodfa Natur Genedlaethol yn 1953. Yr adeg honno, roedd yn bennaf yn ardal o laswellt a gedwid yn fyr gan ei fod yn cael ei bori gan y cwningod. Yn fuan wedyn, o 1956 ymlaen, cafodd haint mycsomatosis effaith ddifrifol ar niferoedd y cwningod. Gerllaw mae Coedwig Niwbwrch, coedwig o goed bytholwyrdd y dechreuwyd ei phlannu yn 1946. Mynegwyd pryderon fod y goedwig yma yn cael effaith andwyol ar y warchodfa, gan ei bod yn gostwng lefel y dŵr yn y ddaear.

Mae'r warchodfa yn ymestyn o aber Afon Braint hyd at aber Afon Cefni, ac yn cynnwys Bae Llanddwyn Bay a Bae Malltraeth, gydag Ynys Llanddwyn thwng y ddau. Mae rhan o Lwybr Arfordirol Ynys Môn yn arwain trwy'r warchodfa. Mae'n cynnwys twyni tywod, ardaloedd glaswelltog, coed gwasgaredig a llyn, Llyn Rhos-ddu. Mae yna 10 milltir o llwybrau cyhoeddus yn ymestyn trwy's cwningar.

Mae gan y warchodfa hanes diddorol o fewn y diwydiant Morhesg.

Cyn yr Ail Ryfel Byd roedd merched Niwbwrch yn rhentu darnau o'r tywyn i hel morhesg i'w blethu. Enw ar y darn yma oedd "clwt" a rhentu clwt o'r tywyn y byddent. I ddangos perchnogaeth o glwt byddent yn rhoi cnoten yn y pedwar congl.

Gyda Llys Rhosyr sef Llys Llywelyn Fawr yn agos at y safle, trwy'r Tywyn (Cwningar Niwbwrch) mae'n debyg y byddai Llywelyn Fawr yn teithio i'r Llys ar ôl glanio yn Abermenai. Y llwybr y byddai'n gymeryd wrth gychwyn o Cae Llys (enw lleol ar safle Llys Rhosyr), mwy na thebyg, fyddai i lawr lôn gul i Ben Lôn Ddŵr ac yna ar draws Rhos Mas Gesdir (talfyrriad o enw fferm - "Maes-y-ceirchdir") a chyrraedd Ponc Lwcus, lle mae'r bobol leol yn dweud eu bod wedi darganfod trysorau lu ar hyd y canrifoedd; a dyma mae'n debyg darddiad yr enw.  Ar ôl mynd heibio i Bonc Lwcus rydych yn cyrraedd Pant Lladron lle byddant, yn ôl yr hanesion, yn crogi lladron i ddychryn pobol rhag dwyn! Yna i Bant Mawr ac Abermenai, ac wrth gwrs dyma lle oedd y fferi yn cychwyn am Gaernarfon.

250px|bawd|dim|Merlod yn pori ar ran laswelltog o Gwningar Niwbwrch

## Gweler hefyd
*Cwningar Niwbwrch - Ynys Llanddwyn (Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig)

Categori:Arfordir Ynys Môn
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Niwbwrch
Categori:Rhosyr
Al Jazeera

bawd|dde|Logo sianel deledu Al Jazeera
Mae **Al Jazeera** (Arabeg: الجزيرة‎, *al-jazīrah*; IPA: [aldʒaˈziːra], sy'n golygu "Yr Ynys" yn Arabeg), yn rhwydwaith teledu rhyngwladol sydd a'i phencadlys yn Doha, Catar. Yn wreiddiol, lawnsiwyd y sianel fel sianel teledu lloeren Arabeg ar gyfer newyddion a materion cyfoes Arabaidd, ond bellach mae Al Jazeera wedi ehangu i fod yn rhwydwaith gyda nifer o ganghennau gan gynnwys safle gwe a sianeli teledu arbenigol mewn amryw o ieithoedd ac mewn sawl rhan o'r byd, yn cynnwys Saesneg.

Perchennog Al Jazeera yw Llywodraeth Qatar. Er hyn, cadarnhaodd swyddogion y sianel ar nifer o achosion eu bod yn annibynnol eu barn o'r Llywodraeth.

Cafodd y sianel sylw'r byd yn dilyn ymosodiadau Medi'r 11eg, 2001 pan ddarlledodd ddatganiadau gan Osama bin Laden ac arweinwyr eraill al-Qaeda. Hi oedd yr unig sianel a ddarlledai o Affganistan yn anterth y rhyfela, a hynny'n fyw o'u swyddfeydd yn Affganistan.

Erbyn heddiw mae'n un o'r sianeli teledu newyddion rhyngwladol mwyaf cyfarwydd a dylanwadol yn y byd.

bawd|chwith|Y stafell newyddion.

## Al Jazeera Saesneg
Yn 2003 fe huriodd y cwmni newyddiadurwyr Saesneg eu hiaith, gan gynnwys Afshin Rattansi, a weithiai cyn hynny i'r rhaglen *Today Programme* y BBC. Ac ym Mawrth yr un flwyddyn, lansiodd ei wefan Saesneg. Ar 4 Gorffennaf 2005 cyhoeddodd Al Jazeera wasanaeth lloeren newydd - un Saesneg ei iaith o'r enw *Al Jazeera International*.

Mae'r ymgyrchydd gwleidyddol o'r Alban George Galloway yn cyfrannu'n rheolaidd i'r sianel drwy ei raglen wythnosol.

Cychwynodd y sianel newydd hwn ar ei waith am 12.00 (GMT) ar 15 Tachwedd 2006 o dan yr enw *Al Jazeera English*, gyda'i ganolfanau darlledu yn Doha (y drws nesa i'r pencadlys gwreiddiol), Llundain, Kuala Lumpur a Washington, D.C.. Mae'n sianel newyddion 24 awr, 7-dydd yr wythnos, gyda 12 awr yn cael ei darlledu o Doha, a phedair awr yr un o Lundain, Kuala Lumpur a Washington.

## Al Jazeera America
Yn Ionawr 2013, prynnodd *Al Jazeera Media Network* cyn gwmni Al Gore, sef *Current TV* a thrwy hynny lansiwyd Al Jazeera yn yr Unol Daleithiau yn Awst 2013.

## Argaeledd
Yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon, mae Al Jazeera ar gael ar lwyfan Sky a Freesat yn ogystal ag ar deledu daearol digidol. Ar 26 Tachwedd 2013 lansiodd y cwmni rai sianeli HD ar rai o'u trosglwydyddion. Gellir derbyn Al Jazeera am ddim drwy Ewrop, hanner gogleddol Affrica a'r Dwyrain Canol gyda derbynnydd DVB-S gan ei fod yn cael ei darlledu o loerennau Astra 1M, Eutelsat Hot Bird 13A, Eutelsat 10A, Badr 4, Turksat 2A, Thor 6, Nilesat 102, Hispasat 1C ac Eutelsat 28A. Mae'r lloeren Optus C1 yn ei darlledu hefyd yn Awstralia.

## Galeri fideo
Ceir cofnod fideo manwl a chynhwysfawr o Ryfel Affganistan (a nifer o ryfeloedd a digwyddiadau eraill) ar Comin Wikimedia; dyma enghreifftiau:

## Cyfeiriadau
Categori:Newyddion
Categori:Sianeli teledu
Categori:Sianeli teledu Arabeg
Categori:Sianeli teledu Saesneg
Categori:Catar
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1996
Cyfarthfa

Cymuned ym mwrdeistref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Cyfarthfa**. Saif yng ngorllewin y sir, gerllaw'r briffordd A470, ac mae'n cynnwys pentrefi  Heolgerrig, Gellideg, Rhyd-y-car ac Ynys-fach. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 6,141.

Ar un adeg roedd yr ardal yma o bwysigrwydd mawr yn ddiwydiannol, gyda Gwaith Haearn Cyfarthfa yn Ynys-fach ymysg y mwyaf yn y byd. Mae tŷ peiriant y gwaith haearn yn awr yn amgueddfa. Saif Castell Cyfarthfa yng nghymuned y Parc.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Merthyr Tudful
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Y Parc

Cymuned ym mwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw'r **Parc**. Saif  yn rhan ogleddol y sir, i'r gogledd o dref Merthyr Tudful ei hun. Roedd y boblogaeth yn 2011 yn 4,326. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Yr adeilad mwyaf nodedig yn y gymuned yw Castell Cyfarthfa, a adeiladwyd yn y 1820au ar gyfer y diwydiannwr William Crawshay. Oddi yma gallai Crawshay gael golygfeydd o Waith Haearn Cyfarthfa. Mae'r gwaith haearn yng nghymuned Cyfarthfa.

Ganed Joseph Parry yn y gymuned hon. Yn y gymuned mae George Town, lle ceir yr eglwys Formonaidd fwyaf yng Nghymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Merthyr Tudful
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Paul Greengrass

Mae **Paul Greengrass** (ganed 13 Awst 1955 yn Cheam, Surrey) yn ysgrifennwr a chyfarwyddwr ffilmiau Seisnig. Cafodd ei enwebu am Wobr yr Academi ac enillodd Wobr BAFTA. Mae'n arbenigo mewn dramateiddio digwyddiadau go iawn ac mae'n adnabyddus am ei ddefnydd o gamerau llaw.

## Ei Ffilmiau
**Resurrected* (1989)
**The One That Got Away* (1996)
**The Theory of Flight* (1998)
**The Murder of Stephen Lawrence* (1999)
**Bloody Sunday* (2002)
**The Bourne Supremacy* (2004)
**United 93* (2006)
**The Bourne Ultimatum* (2007)
**Green Zone* (2009)
**They Marched Into Sunlight* (TBA)
**Fourth Bourne Film* (TBA)

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Surrey
Ynysowen

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Ynysowen**, weithiau **Ynyswen** (Saesneg: *Merthyr Vale*). Saif yn rhan ddeheuol y sir, ger glannau Afon Taf, ac heblaw pentref Ynysowen ei hun mae'n cynnwys pentref Aberfan. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 3,831.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Merthyr Tudful
Categori:Pentrefi Merthyr Tudful

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
William Crawshay II

Diwydiannwr a pherchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa ger Merthyr Tudful oedd **William Crawshay** (27 Mawrth 1788 – 4 Awst 1867), a adwaenir fel **William Crawshay II** i'w wahaniaethu oddi wrth ei dad, William Crawshay I.

Ganed ef ym Mhendeulwyn, Bro Morgannwg. Nid oedd gan William Crawshay yr hynaf lawr o ddiddordeb yng ngweithfeydd haearn y teulu, ac ar farwolaeth Richard Crawshay daeth y mab yn rheolwr gweithfeydd Cyfarthfa a Hirwaun. Prynodd weithfeydd haearn eraill yn Nhreforest a Fforest y Ddena. Daeth yn ffigwr dylanwadol dros ben ym mywyd diwydiannol de Cymru, a thyfodd Cyfarthfa yn fawr yn ystod ei gyfnod ef. Adwaenid ef fel "Brenin yr Haearn".

Yn 1824, adeiladodd blasdy, Castell Cyfarthfa, yr ochr draw i Afon Taf o waith haearn Cyfarthfa. Ymddeolodd i Caversham yn Lloegr yn 1847, a throsglwyddodd waith haearn Cyfarthfa i'w fab, Robert Thompson Crawshay, a'r gweithfeydd haearn eraill i ddau fab arall.

Ystyrid ef yn feistr caled gan rai, ac yr oedd gan ei weithwyr ef ran yn y protestiadau a arweiniodd at derfysgoedd 1831 ym Merthyr.

Categori:Genedigaethau 1788
Categori:Marwolaethau 1867
Categori:Diwydiant haearn Cymru
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
William Crawshay

Gallai **William Crawshay** gyfeirio at un o ddau ddiwydiannwr, perchenogion Gwaith Haearn Cyfarthfa ac eraill:

*William Crawshay I (1764 – 1834)
*William Crawshay II (1788 - 1867)
Abenbury

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Abenbury**. Saif i'r de-ddwyrain o ganol dinas Wrecsam. Mae'n cynnwys pentref Pentre Maelor a rhan o Stad Ddiwydiannol Wrecsam.

Roedd hen blwyf Wrecsam yn cynnwys treflannau Abenbury Fawr ac Abenbury Fechan. Rhan o'r hen Sir Fflint oedd Abenbury Fechan hyd nes iddi gael ei throsglwyddo i Sir Ddinbych yn 1884.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Wrecsam
Gwaith Haearn Cyfarthfa

[250px|bawd|"Tu mewn i Waith Haearn Cyfarthfa yn y Nos" gan [Penry Williams (1825).]]
250px|bawd|Gwaith Haearn Cyfarthfa yn 1894

Gweithfeydd dur a haearn yn ardal Cyfarthfa, ger Merthyr Tudful, oedd **Gwaith Haearn Cyfarthfa**. Dan deulu Crawshay, daeth yn un o'r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd yn yr 19g. Roedd yn un o'r pedwar gwaith haearn mawr yn ardal Merthyr, y lleill oedd Dowlais, Plymouth a Penydarren.

Sefydlwyd gweithfeydd Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon. Cymerodd ef a William Brownrigg les ar yr hawl i fwyngloddio 4,000 acer o dir ar ochr orllewinol Afon Taf ger Merthyr Tudful. Dechreuwyd adeiladu'r ffwrnesi cyntaf y flwyddyn wedyn.

Wedi ymddeoliad Brownrigg fel partner yn 1777, daeth Richard Crawshay yn bartner i Bacon. Wedi marwolaeth Bacon, lesiwyd y gweithfeydd gan Crawshay. Tyfodd y gweithfeydd yn gyflym dan ei reolaeth ef. Dilynwyd ef gan ei fab William Crawshay I, yna gan ei fab yntau, William Crawshay II, a apwyniwyd i reoli'r gweithfeydd gan ei dad yn dilyn marwolaeth Richard Crawshay yn 1810.  Erbyn 1819, roedd chwe ffwrnais yn cynhyrchu 23,000 tunnell o haearn. Am gyfnod, Cyfarthfa oedd gwaith haearn mwyaf Merthyr, ond tua'r adeg yma tyfodd Gwaith Haearn Dowlais yn fwy nag ef. Tua'r adeg yma, adeiladodd William Crawshay II gartref newydd, Castell Cyfarthfa, gyda golygfeydd o'i waith haearn.
bawd|chwith|Olion ffwrneisi Gwaith Haearn Cyfarthfa.
Olynwyd William Crawshay II gan Robert Thompson Crawshay. Erbyn hyn roedd cystadleuaeth o wledydd eraill yn cynyddu, ac nid oedd Robert yn barod i newid o gynhyrchu haearn i gynhyrchu dur. Caewyd y gweithfeydd yn 1875. Wedi ei farwolaeth ef, ail-agorodd ei feibion y gweithfeydd, a gafodd eu hail-adeiladu i gynhyrchu dur. Gwerthodd teulu Carwshay y gweithfeydd i Guest Keen and Nettlefolds, perchenogion Dowlais, yn 1902. Caeodd y gweithfeydd eto yn 1910. Ail-agorwyd hwy am gyfnod yn 1915 oherwydd y galw am ddur ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf, ond caewyd hwy'n derfynol yn 1919.

## Gweler hefyd
* Diwydiant haearn Cymru

Categori:Hanes Merthyr Tudful
Categori:Diwydiant haearn Cymru
Chris Moyles

Cyflwynydd radio o Loegr yw **Christopher Moyles** (ganwyd 22 Chwefror 1974), sy'n cyflwyno'r sioe frecwast ar BBC Radio 1.

Mae'r sioe frecwast yn enwog am y tîm darlledu, sef Chris, Comedy Dave (Dave Vitty), Dom(onic) Burn y darllenwr newyddion, Carrie y darllenwraig chwaraeon, Rachel Jones y cynhyrchydd ac Aled Haydn Jones yr is gynhyrchydd.

Mae Chris yn enwog am fod yn gegog, ac wedi bod i drwbwl ambell i waith, yn fwyaf diweddar am awgrymu fod merched o Wlad Pwyl yn dda i ddim ond glanhau a gwerthu eu cyrff.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Catholigion o Loegr
Categori:Pobl o Leeds
Embargo

Gweithred gan wladwriaeth neu gyfundrefn arall i rwystro ei phobl, yn rhannol neu'n gyfangwbl, rhag cynnal cysylltiadau economaidd ayyb â gwlad neu ranbarth arall yw **embargo**.

Mae yna wahaniaeth rhwng embargo a gwarchae (*blockade*).  Dan gyfraith ryngwladol mae'r olaf yn weithred rhyfel yn erbyn gwlad arall tra bod embargo yn cael ei osod gan awdurdodau un wlad (neu grŵp o wledydd) i rwystro eu trigolion rhag masnachu â gwlad arall neu fynd ag unrhyw beth yno. Gall pwrpas embargo amrywio. Weithiau mae'n achos o wahardd masnach yn gyffredinol ond gallai hefyd fod yn embargo cyfyngedig, e.e. masnach arfau neu olew, a hynny er mwyn rhoi pwysau ar wlad dan yr embargo. Mae'r gwahaniaeth yn gallu bod yn denau. Gall embargo cyffredinol (fel yr un ar Irac yn y cyfnod a arweiniodd at Ryfel Irac neu'r embargo Israelaidd ar Lain Gaza) gael yr un effaith yn union â gwarchae (*blockade*).

Categori:Cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Masnach
Doha

Prifddinas Catar yw **Doha** (Arabeg: الدوحة‎).  Mae ganddi boblogaeth o 400,051 yn ôl cyfrifiad 2005 ac fe'i lleolir ym mwrdeisdref Ad Dawhah ar lan Gwlff Persia.  Doha yw dinas fwyaf Catar, gyda thros 80% o boblogaeth y wlad yn byw yno neu yn ei maesdrefi.  Mae'n ganolfan economaidd i'r wlad hefyd.  Mae Doha hefyd yn gartref i Ddinas Addysg (*Education City*), ardal arbennig ar gyfer ymchwil ac addysg.  Roedd dinas Doha hefyd wedi cynnal Gêmau Asiaidd 2006, sef y Gêmau Asiaidd fwyaf i gael ei chynnal erioed.

Mae Doha wedi datblygu i fod yn ddinas fodern gyda safon byw uchel. Lleolir pencadlys y rhwydwaith teledu rhyngwladol Al Jazeera yn y ddinas.

Mae'r ddinas yn gartref i Brifysgol Catar a champws ysgol fusnes HEC Paris.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Genedlaethol Catar
* Prifysgol Catar
* Tŵr Aspire
* Ynys Pearl-Catar

Categori:Dinasoedd Catar
Categori:Prifddinasoedd Asia
Bani Suheila

Dinas yn nhalaith Khan Yunis yn ne Llain Gaza, Palesteina, yw **Bani Suheila** (Arabeg: بني سهيلا‎). Yn ôl cyfrifiad Awdurdod Cenedlaethol Palesteina, roedd ganddi 32,800 o drigolion yn 2006, gyda'r mwyafrif llethol yn ddilynwyr Islam.

Categori:Dinasoedd Palesteina
Categori:Llain Gaza
Abasan al-Kabera

:''Mae **Abasan** yn ailgyfeirio i'r dudalen yma. Am y dref gyfagos gweler Abasan al-Saghira.''
Tref yn nhalaith Khan Yunis yn ne Llain Gaza, Palesteina, yw **Abasan al-Kabera** (hefyd **Abasan al-Kabira**; Arabeg: عبسان الكبيرة‎).  Mae ffordd yn cysylltu'r dref a dinas Khan Yunis, gan basio trwy Bani Suheila.

Yn ôl cyfrifiad Awdurdod Cenedlaethol Palesteina, roedd gan Abasan boblogaeth o 19,000 yn 2006, gyda'r mwyafrif yn dibynnu ar amaethyddiaeth i ennill eu bywoliaeth.

## Rhyfel 2008-2009
Ar 6 Ionawr 2009, ar 11eg ddiwrnod rhyfel Israel ar Gaza 2008-2009, ymosododd colofn o danciau Israelaidd gyda chefnogaeth hofrenyddion arfog ar ardal Khan Yunis. Yn ôl AFP, aeth y tanciau i mewn gyda'r wawr. Bu ymladd ffyrnig rhwng y milwyr Israeliaid a rhyfelwyr gwrthsefyll Hamas gyda'r brwydro'n drymaf yn nhref Abasan al-Kabera. Lladdwyd rhai sifiliaid yn Khan Yunis ei hun wrth i fomiau disgyn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Abasan al-Kabera 
* Delwedd lloeren GoogleMaps

Categori:Dinasoedd Palesteina
Categori:Llain Gaza
Castell Cyfarthfa

Plas, sydd yn awr yn amgueddfa, ger Merthyr Tudful yw **Castell Cyfarthfa**. Saif i'r gogledd o ganol Merthyr, yng nghymuned y Parc.

Adeiladwyd y plas yn 1824 i William Crawshay II, perchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa. Saif mewn parc 158 acres (0.64 km2) o arwynebedd, ac roedd yn cynnig golygfeydd tarawiadol o Waith Haearn Cyfarthfa yr ochr arall i Afon Taf.

Cynlluniwyd yr adeilad gan y pensaer Robert Lugar, fu hefyd yn gyfrifol am lawer o bontydd rheilffordd yn yr ardal. Roedd cost yr adeilad yn £30,000 (yn cyfateb i £2,104,964.72 yn 2007). Mae wedi ei gynllunio i edrych fel castell canoloesol, gyda noweddion Normanaidd a Gothig; gellir cymharu Castell Penrhyn ger Bangor.

Mae'r castell yn amgueddfa ac oriel bellach, sy'n cael ei rhedeg gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful.

## Dolenni allanol
* 
* Oriel, Gwefan Old Merthyr Tydfil

## Oriel

MerthyrTydfilCyfarthfaCastleFrontView.jpg|Tu blaen y castell
Cyfartha Castle, Merthyr Tydfil - geograph.org.uk - 24583.jpg|Tu blaen
Cyfarthfa Castle - geograph.org.uk - 288521.jpg|Copi o injan stêm Richard Trevithick, 1804

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Merthyr Tudful
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Cyfarthfa
Cyfarthfa
Categori:Hanes Merthyr Tudful
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd yng Nghymru
The Wombats

[200px|de|bawd|The Wombats yn perfformio yng ngŵyl [South by Southwest yn Austin, Texas.]]

Band pop/roc Saesneg yw'r **Wombats**. Mae gan yr Wombats 3 aelod: Tord Øverland-Knudsen (bâs), Dan Haggis (drymiwr), a Matthew Murphy (prif gitarydd/canwr).

## Disgyddiaeth
### Albymau
*2007: *The Wombats Proudly Present: A Guide to Love, Loss & Desperation* #11 DU, #35 Awstralia

### Senglau
*2007: "Backfire at the Disco"
*2007: "Kill the Director" #35 DU
*2007: "Let's Dance to Joy Division" #15 DU
*2008: "Moving to New York" #13 DU
*2008: "Backfire at the Disco" #40 DU
*2008: "Kill the Director" #48 DU
*2008: "Is This Christmas?" #49 DU

Categori:Bandiau Seisnig
Y Gurnos

Gallai **Y Gurnos** gyfeirio at:

*Gurnos, pentref ym Mhowys
*Y Gurnos, cymuned a stad o dai ym Merthyr Tudful

----
Y Gurnos, Merthyr Tudful

:''Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Gurnos, Powys.''

Cymuned ym mwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw'r **Gurnos**. Saif  yn rhan ogleddol y sir, i'r gogledd o ganol tref Merthyr, i'r dwyrain o Gastell Cyfarthfa ac Afon Taf. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 5,034.

Ystad fawr o dai cyngor yw'r rhan fwyaf o'r Gurnos. Yma hefyd ceir Ysbyty'r Tywysog Siarl.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Merthyr Tudful
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Gwaith Haearn Penydarren

Roedd **Gwaith Haearn Penydarren** yn un o'r pedwar gwaith haearn mawr yn ardal Merthyr Tudful yn ne Cymru. Sefydlwyd y gweithfeydd yn 1784 gan y brodyr Samuel, Thomas a Jeremiah Homfray.

Gadawodd Samuel Homfray y busnes yn 1813.  Yn 1819, y partneriaid oedd William Forman a William Thompson. Gwerthwyd y gwaith gan William Forman yn 1859, ac fe'i prynwyd gan berchenogion Gwaith Haearn Dowlais. Defnyddiwyd y gweithfeydd yn ysbeidiol hyd 1883, a gellir gweld rhai olion o hyd.

Gan mai eiddo perchenogion Gwaith Haearn Cyfarthfa yn bennaf oedd Camlas Morgannwg, adeiladodd gweithfeydd haearn eraill Merthyr dramffordd i Abercynon, a elwid wrth yr enw "Tramffordd Merthyr" yn swyddogol, ond yn aml fel "Tramffordd Penydarren". Defnyddiwyd y dramffordd yma gan Richard Trevithick i brofi ei locomotif ager cyntaf.

## Llyfryddiaeth
* L. Ince, *The South Wales Iron Industry 1750-1885* (1993), 57-60 79-80 etc.
* G. Rattenbury and M.J.T. Lewis. *Merthyr Tydfil Tramroads and their Locomotives* (Railway & Canal Historical Society, 2004).

Categori:18fed ganrif yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Diwydiant haearn Cymru
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Hanes Merthyr Tudful
Categori:Sefydliadau 1784
Penydarren

Cymuned ym mwrdeisdref sirol  Merthyr Tudful, Cymru, yw **Penydarren**. Saif i'r gogledd o ganol Merthyr, rhwng Cyfarthfa a Dowlais. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 5,253.

Ceir olion caer Rufeinig yma, yn yr hyn sy'n awr yn barc hamdden y gymuned. Penydarren oedd safle Gwaith Haearn Penydarren, y trydydd mewn maint o bedwar gwaith haearn mawr Merthyr, ar ôl Dowlais a Chyfarthfa.

Ym Mhenydarren y cychwynnai'r dramffordd a ddefnyddiodd Richard Trevithick i brofi ei locomotif ager yn 1804.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Merthyr Tudful
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Troed-y-rhiw

:''Am y pentref o'r un enw yng Ngheredigion, gweler Troed-y-rhiw, Ceredigion.

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Troed-y-rhiw** neu **Troedyrhiw**  (Saesneg: *Plymouth*). Saif  yn rhan ddeheuol y sir, i'r de o ganol tref Merthyr. Mae'r gymuned yn cynnwys y pentrefi Pentrebach ac Abercannaid.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Un o bobl nodedig Troed-y-rhiw oedd Lucy Thomas, diwydiannwr Cymreig a pherchennog nifer o lofeydd.

Yma yr oedd Gwaith Haearn Plymouth, un o bedwar gwaith haearn mawr ardal Merthyr. Codwyd ffatri Hoover yma yn 1948.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Merthyr Tudful
Categori:Pentrefi Merthyr Tudful

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Richard Crawshay

Diwydiannwr a pherchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa ger Merthyr Tudful oedd **Richard Crawshay** (1739 – 27 Mehefin 1810).

Ganed ef yn Normanton, Swydd Efrog, ac aeth i Lundain lle daeth yn farsiandïwr cefnog. Priododd Mary Bourne yn 1763, a chawsant fab, William, a thair merch, Anne, Elizabeth a Charlotte. Symudodd i Ferthyr, a chafodd lês Cyfarthfa ar farwolaeth Anthony Bacon. Datblygodd ef y gwaith haearn yn sylweddol, a bu ganddo ran bwysig yn y gwaith o adeiladu Camlas Morgannwg, i gario'r haearn i ddociau Caerdydd.

Nid oedd gan ei fab, William Crawshay I, lawer o ddiddordeb yn y gweithfeydd haearn, gan ganolbwyntio ar agweddau eraill o fusnes y teulu. Ar farwolaeth Richard Crawshay yn 1810, daeth ei ŵyr, William Crawshay II, yn rheolwr Cyfarthfa.

Roedd ganddo gysylltiadau teuluol a nifer o ddiwydianwyr pwysig eraill. Roedd yn ewythr i Crawshay Bailey a'i frawd Joseph Bailey, ac roedd ei ferch Charlotte yn briod â Benjamin Hall (1778-1817). Claddwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Llandaf.

Categori:Genedigaethau 1739
Categori:Marwolaethau 1810
Categori:Diwydianwyr o Loegr
Categori:Diwydiant haearn Cymru
Categori:Pobl fusnes y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Efrog
Plaid Werdd Cymru a Lloegr

Plaid wleidyddol yn y Deyrnas Unedig sy'n gweithredu yng Nghymru a Lloegr ydy **Plaid Werdd Cymru a Lloegr** (Saesneg: *Green Party of England and Wales*). Mae'n aelod o Blaid Werdd Ewrop a'r mudiad Gwyrdd rhyngwladol a hi yw'r blaid werdd fwyaf yng ngwledydd Prydain. Sefydlwyd y blaid yn 1990 pan ymrannodd 'Y Blaid Werdd' yn dair rhan: Iwerddon, yr Alban a hon (Cymru a Lloegr). Yn wahanol i fwyafrif y pleidiau eraill, mae wedi'i seilio ar thema, sef dyfodol y blaned a'r pwysigrwydd o leihau carbon deuocsid, cynaladwyedd, cynhesu byd eang, cynyddu egni adnewyddadwy a lleihau ynni niwclear a'n dibynnedd ar danwydd ffosil. Mae hefyd yn gefnogol i gynrychiolaeth gyfrannol.

Mae'n gweithredu yng Nghymru dan yr enw 'Plaid Werdd Cymru', sy'n ymreolaethol o fewn Plaid Werdd Cymru a Lloegr.

Yn 2014 roedd gan y blaid un Aelod  Seneddol yn Nhŷ'r Cyffredin, sef Caroline Lucas, sy'n cynrychioli etholaeth *Brighton Pavilion*. Roedd Lucas yn arweinydd y blaid rhwng 2008 a 2012, pan drosglwyddwyd yr awenau i Natalie Bennett. Mae gan y Blaid Werdd hefyd un arglwydd am oes.

## Plaid Werdd Cymru
Cangen lled-annibynnol o Blaid Werdd Cymru a Lloegr ydy **Plaid Werdd Cymru**. Mae gan y Blaid Werdd Cymru a Lloegr 126 cynghorwyr ond does dim un yng Nghymru.

### Cyd-weithio â Phlaid Cymru
Ystyrir Cynog Dafis yn aelod seneddol cyntaf y Blaid Werdd oherwydd cytundeb rhwng y Blaid Werdd a Phlaid Cymru yng Ngheredigion. Roedd Cynog yn gefnogol iawn i syniadau gwyrdd fel y "Bunt Werdd" ac roedd cefnogaeth y Gwyrddion yn bwysig mewn etholaeth ymylol. Cynrychiolodd Cynog Etholaeth Ceredigion a Gogledd Sir Benfro dros Blaid Cymru a'r Blaid Werdd ar y cyd o Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1992 tan 2000. Mae aelodau o Blaid Cymru yn Llundain wedi helpu'r Gwyrddion yn etholiad cyffredinol 2010, e.e. Rob Sciwen Davies yn Nwyrain Llundain a Petroc ap Seisyllt yn Lewisham. Mae hyn yn adlewyrchiad perthynas y ddwy blaid yn Senedd Ewrop fel cyd aelodau o'r EPA, clymblaid o bartïon rhanbarthol a Gwyrddion. Ar hyn o bryd Jill Evans, Plaid Cymru, yw arweinydd y Gwyrddion - Cynghrair Rydd Ewrop yn Senedd Ewrop, ac felly yn arweinydd Ewropeaidd y Gwyrddion.

### Swyddogion  a Changhennau ym Mai 2010
*Ysgrifennydd Cyffredinol: John Matthews
*Swyddog y Wasg: Jake Griffiths
*Aelodaeth: Owen Clarke
*Gwyrddion Ifainc:  Sam Coates
*Caerdydd a'r Fro: Jake Griffiths
*Ceredigion : Chris Simpson
*Gwent: Diane Howell
*Gogledd Cymru: Joe Blakesley
*Abertawe: Keith Ross

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol
*  blog
*  Plaid Werdd Cymru
*  maniffesto

Categori:Y Blaid Werdd (Cymru a Lloegr)
Categori:Sefydliadau 1990
Deir al-Balah

Dinas yng nghanol Llain Gaza, Palesteina, sy'n brifddinas y dalaith o'r un enw yw **Deir al-Balah** (hefyd: **Deir el-Balah** neu **Dayr al-Balah** (Arabeg: دير البلح‎). Yn 2006 roedd ganddi boblogaeth o 49,751. Mae'n gorwedd rhwng dinas Gaza i'r gogledd a Khan Yunis i'r de. Ceir traethau i'r gorllewin ar lan y Môr Canoldir a thyfir palmwydd datys yn y llannerchau.

Mae'n safle hynafol. Darganfuwyd mynwent sy'n dyddio o Oes yr Efydd yno. Sefydlwyd mynachlog yn Deir al-Balah gan y Santes Helena o Gaergystennin yn 372 OC. Bu ym meddiant y Croesgadwyr a chafodd ei chipio oddi wrthynt gan Saladin.

Heddiw mae Deir el-Balah yn un o gadarnleoedd y mudiad Hamas. sy'n rheoli Llain Gaza, gyda 13 allan o'r 15 sedd ar gyngor y ddinas. Aelod o Hamas, Ahmad Kurd yw'r maer ers Ionawr 2005. Ceir gwersyll ffoaduriaid yn y ddinas. Mae'r ddinas wedi dioddef o sawl ymosodiad gan Israel ers yr Intifada Al-Aqsa yn 2001.

## Rhyfel 2008-2009
Ar y 5ed o Ionawr 2009, adroddwyd fod llongau rhyfel Israel wedi saethu ar Deir al-Balah gan ladd tua deg o bobl.

## Dolen allanol
*  Gwersyll ffoaduriaid Deir al-Balah ar wefan UNRWA

Categori:Dinasoedd Palesteina
Categori:Gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd
Categori:Llain Gaza
Ysbyty

250px|bawd|Stafell i gleifion ar ward ysbyty yn Nenmarc
Man lle caiff cleifion driniaeth am salwch neu anafiadau yw **ysbyty**.

Mae staff ysbyty yn cynnwys fel arfer meddygon cyffredinol ac arbenigol, nyrsus a gweithwyr meddygol eraill fel radiograffwyr a ffisiotherapyddion, ynghyd â staff cyffredinol fel porthoriaid, coginwyr a glanhawyr.

## Gweler hefyd 
* Iechyd
* Rhestr ysbytai Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
UNRWA

Asiantaeth o'r Cenhedloedd Unedig yn y Lefant a sefydlwyd er mwyn rhoi cymorth i'r ffoaduriaid Palesteiniaid yn Llain Gaza, Y Lan Orllewinol, Gwlad Iorddonen, Libanus a Syria yw **UNRWA** (Cymraeg [answyddogol]: 'Yr Asiantaeth dros Gymorth a Gwaith i Ffoaduriaid Palesteinaidd yn y Dwyrain Agos'; Saesneg: *UNRWA - United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East*; Ffrangeg: ''L'Office de secours et de travaux des Nations unies pour les réfugiés de Palestine dans le Proche-Orient'').  Ei amcan yw ymateb i angenreidiau y ffoaduriaid hynny mewn meysydd fel iechyd, addysg, cymorth dyngarol a gwasanaethau cymdeithasol.  Mae gan yr asiantaeth cyfrifoldeb i ofalu am dros 4.6 miliwn o ffoaduriaid Palesteinaidd yn y Dwyrain Canol. John Ging yw pennaeth presennol UNRWA.

Creuwyd UNRWA ar ddiwedd y Rhyfel Arabaidd-Israelaidd cyntaf yn 1948 dan Benderfyniad 302 (IV) Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig a basiwyd ar yr 8fed o Ragfyr 1949.  Mae mandad UNRWA, a oedd i fod yn un dros dro yn unig yn wreiddiol, wedi cael ei adnewyddu sawl gwaith ers hynny gan Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.

[250px|bawd|[John Ging, pennaeth UNRWA, yn siarad a'r wasg un o'r ysgol a fomiwyd gan yr IDF yn Gaza.]]
Mae gwaith UNRWA wedi bod yn arbennig o bwysig yn y gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd lle mae'r asiantaeth yn rhedeg nifer o ysgolion a gwasanaethau hanfodol eraill. Mae ganddi staff o 29,000, y rhan fwyaf ohonynt yn ffoaduriaid eu hunain, sy'n gweithio fel athrawon, meddygon, nyrsus a gweithwyr cymdeithasol yn y cymunedau neu'n helpu trefnu gwaith yr asiantaeth, sy'n golygu mai UNRWA yw asiantaeth fwyaf y Cenhedloedd Unedig yn y Dwyrain Canol.

Oherwydd ei safiad dros hawliau'r Palesteiniaid mae UNRWA wedi cael ei beirniadu gan rai llywodraethau yn y gorffennol. Ychydig iawn o arian caiff yr asiantaeth gan yr Unol Daleithiau, er enghraifft, mewn cymhariaeth â'r cymorth ariannol caiff Israel gan lywodraeth y wlad honno.

Pan ddechreuodd Israel ymosod ar Lain Gaza, ddiwedd Ionawr 2008, datganodd Comisiynydd Cyffredinol UNRWA, Karen AbuZayd, ei harswyd am y distryw a'i thristwch dwfn am y bywydau a gollwyd. Galwodd ar lywodraeth Israel i atal ei bomio yn Gaza.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*     Gwefan swyddogol UNRWA
* Map sy'n dangos lle mae UNRWA yn weithgar  (cliciwch arno i'w ehangu)

## Gweler hefyd
*Al Nakba (ffoedigaeth y Palesteiniaid)
*Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
*Rhestr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd

Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
Categori:Gwlad Iorddonen
Categori:Libanus
Categori:Llain Gaza
Categori:Y Lan Orllewinol
Categori:Palesteina
Categori:Syria
Y Faenor, Merthyr Tudful

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Faenor** neu **y Faenor** (Saesneg: *Vaynor*). Saif yn rhan ogleddol y sir, i'r gogledd o dref Merthyr. Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys y pentrefi Cefn Coed y Cymer, Pontsticill a Trefechan. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 3,465.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Roedd cynullidfa Undodaidd bwysig yn addoli yn Hen Dŷ Cwrdd Cefncoedycymer, ac mae'r gymuned yn cynnwys y fynwent Iddewaidd fwyaf yng Nghymru gerllaw'r briffordd A470.

Claddwyd Robert Thompson Crawshay, un o'r teulu enwog o feistri haearn, ym mynwent eglwys y Faenor. Ar ei garreg fedd, ceir yr arysgrif "God forgive me".

Saif tomen mwnt a beili o'r enw Mwnt Cae Burdydd‎ yn agos o'r pentref.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Merthyr Tudful
Categori:Pentrefi Merthyr Tudful

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Pant, Merthyr Tudful

Cymuned ym mwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Pant**. Saif yn rhan ogleddol y sir, i'r gogledd o ganol tref Merthyr ac i'r gogledd o Ffordd Blaenau'r Cymoedd (A465). Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 2,656.

Ceir prif orsaf lein fach Rheilffordd Bannau Brycheiniog yma. Yma hefyd mae Castell Morlais, a adeiladwyd gan Gilbert de Clare yn y 1280au.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Merthyr Tudful
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Alway

Cymuned yn ninas Casnewydd, Cymru, yw **Alway**. 

Saif bob ochr i'r briffordd A48, i'r dwyrain o ganol y ddinas. Ceir parciau Ladyhill a Liswerry yma, a chronfa ddŵr Ladyhill. Mae'r rhan fwyaf o'r tai yn dyddio o'r 1930au ymlaen, yn cynnwys stad Alway.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Roedd poblogaeth yn gymuned yn 2001 yn 8,492.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Casnewydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Casnewydd (y DU)
Ysgol Gynradd Glanrafon

Ysgol gynradd Gymraeg yn yr Wyddgrug, Sir y Fflint, yw **Ysgol Gynradd Glanrafon**, ar gyfer plant 3 i 11 oed. Agorwyd yr ysgol ar hen safle Ysgol Maes Garmon ar Lôn Bryn Coch. Lleolir uned adnawdd anghenion arbennig ar gyfer ysgolion Cymraeg Sir y Fflint yn yr ysgol.

Roedd 265 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2005. Daw tua 30% o ddisgyblion o gartrefi ble mae'r Gymraeg yn brif iaith.

Mae'r ysgol yn nhalgylch Ysgol Maes Garmon.

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgolion cynradd Sir y Fflint
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Llanfihangel-y-fedw

Pentref, plwyf a chymuned ym  mwrdeisdref sirol Casnewydd yw **Llanfihangel-y-fedw** (Saesneg: *Michaelstone-y-Fedw*). Roedd y boblogaeth yn 365 yn 2001, gydag 17.65% yn medru Cymraeg, y ganran uchaf yng Nghasnewydd.

Saif i'r gorllewin o ddinas Casnewydd, heb fod ymhell o'r ffin â dinas Caerdydd ac â Bwrdeistref Sirol Caerffili. Ffurfir y ffin gan Afon Rhymni yn y gorllewin a'r draffordd A48(M) yn y de. Cysegrir eglwys y plwyf i sant Mihangel.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Casnewydd
Categori:Pentrefi Casnewydd
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
William Crawshay I

Diwydiannwr a pherchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa ger Merthyr Tudful oedd **William Crawshay** (1764 – 11 Awst 1834), a adwaenir fel **William Crawshay I** i'w wahaniaethu oddi wrth ei fab, William Crawshay II.

Roedd yn fab i Richard Crawshay, oedd wedi datblygu busnes llewyrchus, yn cynnwys gweithfeydd haearn ymysg eraill. Nid oedd gan William Crawshay yr hynaf lawr o ddiddordeb yng ngweithfeydd haearn y teulu, a pharhaodd i fyw yn Llundain hyd yn oed ar ôl iddo gymeryd cyfrifoldeb am y busnes, yn dilyn marwolaeth ei frawd hynaf. Roedd yn well ganddo ganolbwyntio ar agweddau eraill ar fusnes y teulu, yn cynnwys masnachu ag India.

Ar farwolaeth Richard Crawshay yn 1810, daeth  William Crawshay II yn rheolwr gweithfeydd Cyfarthfa a Hirwaun.

Categori:Genedigaethau 1764
Categori:Marwolaethau 1834
Categori:Diwydiant haearn Cymru
Categori:Diwydianwyr o Gymru
The Jerusalem Post

Papur newydd Israelaidd Saesneg a gyhoeddir yn Jeriwsalem yw ***The Jerusalem Post***.  Roedd yn cael ei ystyried yn bapur rhyddfrydol yn gyffredinol yn y gorffennol, ond erbyn heddiw mae golygyddiaeth y papur yn cefnogi polisi llywodraeth Israel ar Lain Gaza a'r Palesteiniaid ac yn wrthwynebus i'r bolisi o "ddwy wladwriaeth" a sefydlwyd yng Nghytundeb Oslo rhwng Israel a'r PLO.

## Dolen allanol
*  Gwefan y *Jerusalem Post*

Categori:Jeriwsalem
Categori:Papurau newydd Israel
Categori:Papurau newydd Saesneg
Trefonnen

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Casnewydd yw **Trefonnen** neu **Yr As Fach** (Saesneg: *Nash*). Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 281.

Saif Trefonnen i'r de o ddinas Casnewydd, ar lan ddwyreiniol aber Afon Wysg. Ceir Goleudy Dwyrain Wysg a nifer o ffatrioedd yma. Arferai bywoliaeth plwyf Trefonnen fod yn eiddo i Goleg Eton, a dalodd am adeiladu'r eglwys.

Gerllaw mae Gwarchodfa Natur Gwlybtiroedd Casnewydd, a agorwyd ym mis Mawrth 2000.

Arferid defnyddio'r ffurf "Tre'ronnen" yn Gymraeg, yn ogystal a'r ffurf "Y Nais" - o'r Saesneg *Nash* a ddaeth o'r Lladin Fraxino (1154-8).

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Casnewydd
Categori:Pentrefi Casnewydd
Nash

Gallai **Nash** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Cymru
* *Nash*, yr enw Saesneg ar bentref a chymuned Trefonnen, Casnewydd
* Nash Point, bryngaer ym Mro Morgannwg
* Dolydd Goleudy Nash, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ym Mro Morgannwg
* Upper Nash, pentref yn Sir Benfro

### Lloegr
* Nash, pentref yn Swydd Amwythig
* Nash, pentref arall yn Swydd Amwythig nad yw'n bodoli bellach
* Nash, pentref yn Swydd Buckingham

### Unol Daleithiau America
* Nash, Texas, dinas yn nhalaith Texas

## Pobl
* Clarence Nash (1904–1985), actor llais Americanaidd
* John Nash (1752–1835), pensaer 
* John Forbes Nash, Jr. (1928–2015), mathemategydd Americanaidd
* Johnny Nash (1980–2020), canwr ac actor Americanaidd
* Malcolm Nash (1945–2019), cricedwr
* Richard "Beau" Nash (1674–1741), arweinydd ffasiwn

## Arall
* Ecwilibriwm Nash damcaniaeth a enwyd ar ôl John Forbes Nash, Jr. (uchod)

----
Malcolm Nash

Cyn-gricedwr, ac yn ddiweddarach hyfforddwr, a fu'n chwarae i Forgannwg oedd **Malcolm Andrew Nash** (9 Mai 1945 – 30 Gorffennaf 2019).

Ganed ef yn y Fenni. Roedd yn fowliwr llaw chwith, a gymerodd bron fil o wicedi i Forgannwg, a sgoriodd gant gyda'r bat ddwywaith. Cofir ef yn fwy na dim fel y bowliwr pan darawodd Gary Sobers ef am chwech chwech yn yr un belawd ar 31 Awst 1968.

Ers ymddeol, treuliodd gyfnodau yn byw a hyfforddi dramor, cyn dychwelyd i Gymru.

## Marwolaeth
Roedd mewn cinio chwaraeon yn Llundain ar 30 Gorffennaf 2019 pan gafodd ei daro'n wael. Fe'i gludwyd i'r ysbyty ond bu farw . Dwedodd ei ffrind, Syr Gary Sobers: "He was a good friend of mine and we always kept that friendship, he was a nice man."

## Hunangofiant
**Not Only, But Also: My Life in Cricket* (2018)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Hyfforddwyr criced
Categori:Hyfforddwyr o Gymru
Categori:Pobl o'r Fenni
Nicolas Appert

Cogydd arloesol a dyfeisiwr o Ffrainc oedd **Nicolas Appert** (17 Tachwedd 1749 – 1 Mehefin 1841). Cafodd ei eni yn Châlons-en-Champagne a bu farw ym Massy.

## Dolenni allanol 
* Cymdeithas Ryngwladol Nicolas Appert  

Categori:Genedigaethau 1749
Categori:Marwolaethau 1841
Categori:Cogyddion o Ffrainc
Categori:Dyfeiswyr o Ffrainc
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Marne
Agence France-Presse

Asiantaeth newyddion a sefydlwyd yn Ffrainc ym 1835 yw **Agence France-Presse** (**AFP**). Dyma'r asiantaeth newyddion hynaf yn y byd ac un o'r tair mwyaf, gydag Associated Press (AP) a Reuters. AFP yw'r asiantaeth newyddion fwyaf yn yr iaith Ffrangeg hefyd.

Lleolir pencadlys AFP ym Mharis, gyda chanolfannau rhanbarthol yn Washington D.C., Hong Cong, Nicosia, São Paulo a Montevideo a swyddfeydd lleol mewn dros 110 o wledydd. Mae'n cyhoeddi newyddion mewn chwech o ieithoedd, sef Ffrangeg, Arabeg, Saesneg, Sbaeneg, Portiwgaleg ac Almaeneg.

## Dolen allanol 
*  Gwefan AFP

Categori:Asiantaethau newyddion
Categori:Y cyfryngau Ffrangeg
Categori:Newyddiaduraeth yn Ffrainc
Categori:Sefydliadau 1835
John Phillips

Gallai **John Phillips** gyfeirio at:

* John Philips (1666? - 1737), Castell Pictwn, Sir Benfro
* John Phillips (1810–1867), addysgwr
Al-Aqsa TV

Sianel deledu yn Llain Gaza sy'n perthyn i'r mudiad Hamas yw **Al-Aqsa TV**.  Fe'i enwir ar ôl Mosg Al-Aqsa yn Jeriwsalem, un o brif leoedd sanctaidd Islam.  Mae'n darlledu mewn Arabeg yn Llain Gaza a thrwy Ewrop ar loeren *Eurobird*.

Sefydlwyd y sianel yn 2004 yn ninas Gaza. Mae'n darlledu deunydd sydd wedi cael ei alw yn bropaganda gan elynion Hamas. Mae'n gefnogol i Hamas a'i ymgyrch yn erbyn Israel.

Ar 28 Rhagfyr 2008, bomiwyd stiwdios Al-Aqsa gan awyrennau Israelaidd fel rhan o ymosodiad Israel ar Gaza.  Dinistriwyd yr adeilad yn llwyr, ond roedd y staff wedi symud digon o offer a deunydd allan yn barod, gan dybio y byddai'r adeilad yn uchel ar restr Israel o dargedau.  Parhaodd y sianel i ddarlledu drwy ddefnyddio stiwdios bychain cudd a rhai symudol mewn faniau, gan lwyddo i ddarlledu felly er gwaetha'r bomio.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  "Gaza: Al-Aqsa TV dans la bataille contre Israël" 02.01.2009 Fideo gan Agence France-Presse yn rhoi hanes y sianel ar ddiwedd 2008 a dechrau 2009.

Categori:Llain Gaza
Categori:Sianeli teledu Arabeg
Categori:Teledu ym Mhalesteina
Victoria, Casnewydd

Cymuned yn ninas Casnewydd yw **Victoria**. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 6,688.

Saif fymryn i'r dwyrain o ganol y ddinas, yr ochr draw i Afon Wysg. Ceir rhwydwaith ddwys o strydoedd yma, yn cynnwys stad Fairoak, sy'n dyddio o'r 1850au ac wedi ei cynllunio o derasau o dai ar batrwm filân Eidalaidd. Yn Victoria mae maes rygbi'r ddinas, Rodney Parade.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Casnewydd
Llyswyry

Cymuned yn ninas Casnewydd yw **Llyswyry** (Saesneg: *Lliswerry)*. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 10,335.

Saif i'r dwyrain o ganol y ddinas. Ceir nifer fawr o stadau diwydiannol yma, ynghyd â meysydd criced a phêl-droed y ddinas. Ffurfir ei ffin gan Afon Wysg yn y dwyrain, tra mae Llanwern i'r gorllewin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Casnewydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Casnewydd (y DU)
Robert Thompson Crawshay

Diwydiannwr a pherchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa ger Merthyr Tudful oedd **Robert Thompson Crawshay** (8 Mawrth 1817 – 10 Mai 1879).

Ganed ef yng Nghyfartha. Roedd yn fab i William Crawshay II. Pan ymddeolodd William Crawshay i Caversham yn Lloegr yn 1847, trosglwyddodd waith haearn Cyfarthfa i Robert, a'r gweithfeydd haearn eraill i ddau fab arall.

Daeth Robert yn ffigwr dylanwadol dros ben ym mywyd diwydiannol de Cymru, er i anghydfod diwydiannol efeithio ar weithfeydd Cyfarthfa yn y 1870au. Robert oedd yn gyfrifol am sefydlu Band Cyfarthfa. Dywedir ei fod hefyd yn ferchetwr o fri. Cynorthwyodd ef a'i wraig, Rose Mary Crawshay, gyda'r gwaith o godi ysgolion.

Bu farw pan ar ymweliad a Cheltenham. Claddwyd ef ym mynwent y Faenor. Ar ei garreg fedd, ceir yr arysgrif "God forgive me". Cadwyd y busnes ymlaen gan ei feibion fel *Messrs. Crawshay Bros.* am gyfnod, ond gwerthwyd ef i Guest, Keen, and Nettlefold yn 1902.

## Llyfryddiaeth
* *Gwyddoniadur Cymru*, 2008

Categori:Genedigaethau 1817
Categori:Marwolaethau 1879
Categori:Diwydiant haearn Cymru
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Nant Clydach

Afon ym mwrdeisdref sirol Rhondda Cynon Taf yn ne Cymru yw **Nant Clydach** (weithiau **Nant Glydach**). Mae'n ffurfio Cwm Clydach ac yn llifo i mewn i Afon Taf.

Ceir tarddle'r afon ar yr ucheldiroedd yng Nghoed Sant Gwynno, lle mae nifer o nentydd yn llifo i mewn i Gronfa Clydach. Mae'n llifo tua'r dwyrain, gan ffurfio rhaeadr Pistyll-goleu, yna'n troi tua'r de ac yn llifo heibio Buarth Capel ac Ynysybwl. Wedi mwynd heibio Ynysybwl, mae'n troi tua'r dwyrain eto, i lifo rhwng Coed y Cwm a Glyncoch, ac yn ymuno ag Afon Taf yn fuan wedyn.

250px|bawd|dim|Pistyll Goleu ar Nant Clydach.

Nant Clydach
Nant Clydach
Sophie Ellis-Bextor

Mae **Sophie Michelle Ellis-Bextor** (ganed 10 Ebrill 1979) yn gantores a chyfansoddwraig Prydeinig. Mae ei cherddoriaeth yn gymysgedd o pop, disco, nu-disco a dylanwadau electronig y 1980au.
Ei mam yw Janet Ellis, cyn-gyflwynwraig rhaglen deledu i blant y BBC, *Blue Peter*.

Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Pobl o Middlesex
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ysgol Gynradd Terrig

Ysgol gynradd Gymraeg yn Nhreuddyn ger yr Wyddgrug, Sir y Fflint, yw **Ysgol Gynradd Terrig**, ar gyfer plant 3 i 11 oed. Daw'r plant i'r ysgol o Dreuddyn a phentrefi cyfagos megis Eryrys, Pontybodcyn a’r Ffrith. Roedd 77 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2000, a 69 yn 2006. Ychydig iawn o ddisgyblion a ddaw o gartrefi ble mae'r Gymraeg yn brif iaith.

Mae'r ysgol yn nhalgylch Ysgol Maes Garmon.

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion cynradd Sir y Fflint
Ynys-y-bwl

Pentref mawr yng nghymuned Ynysybŵl a Choed-y-cwm ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Ynys-y-bwl**, weithiau **Ynysybŵl**. Saif tua 20 milltir i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Caerdydd, bedair milltir i'r gogledd o Bontypridd a 10 milltir i'r de o Ferthyr Tudful. Mae Nant Clydach yn llifo heibio iddo.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Cofnodir yr enw yn y ffurf Seisnigaidd "*Ynys y Bool*" mewn dogfen Saesneg yn 1738. Gair Cymraeg ydy "bŵl" sy'n golygu "powlen" - sydd mae'n bosib yn cyfeirio at siâp crwn y dyffryn.

Hyd y 1880au, roedd Ynys-y-bŵl yn ardal amaethyddol. Agorwyd Glofa Lady Winsor yn 1886, a dechreuodd y pentref dyfu o'i hamgylch. Caewyd y lofa yma yn 1988.

## Chwaraeon a diwylliant
Ceir côr a chlwb rygbi yma.

Cynhelir Ras Nos Galan yma bob blwyddyn, i goffáu Guto Nyth Brân.

## Enwogion
* William Hazell (1890–1964), arloeswr ac arweinydd y mudiad cydweithredol
* Leighton Rees (1940–2003), chwaraewr dartiauy, pencampwr y byd
* Garin Jenkins (g. 1966), chwaraewr rygbi
* Alun Wyn Davies, chwaraewr rygbi

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Ynysybŵl a Choed-y-cwm
Llanilltud

Gallai **Llanilltud**, sy'n cyfeirio at eglwys wedi ei chysegru i Sant Illtud, gyfeirio at:

* Llanilltud Fawr
* Llanilltud Faerdref, Rhondda Cynon Taf
* Llanilltud Gŵyr

## Gweler hefyd
* Llanelltud
* Lannildud, Llydaw
Heroes (cyfres deledu)

Rhaglen deledu Americanaidd yw ***Heroes***.

## Crynodeb 
Mae plot *Heroes* wedi cael ei chynllunio i efelychu straeon llyfrau comic, lle mae is-linynnau storïol yn cydblethu er mwyn creu prif linyn stori y gyfres gyfan. Cynlluniwyd pob cyfres o *Heroes* er mwyn cyflwyno cymeriadau newydd sy'n darganfod fod ganddynt bŵerau goruwchnaturiol a sut y mae'r galluoedd hyn yn effeithio a dylanwadu ar fywyd y cymeriad hynny.

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu gwyddonias
Categori:Rhaglenni teledu NBC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Capel Dewi, Llandysul

:*Erthygl am le yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Capel Dewi (gwahaniaethu).*
Pentref bychan tua 3 milltir i'r dwyrain o Landysul, Ceredigion, yw **Capel Dewi**. Saif ar Afon Cletwr ar y ffordd B4459.

Ceir melin wlân a ffatri laeth "Llaeth Cymreig Cyf." yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llandysul
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Shelley Morrison

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Shelley Morrison** (ganed **Rachel Mitrani**; 26 Hydref 1936 – 1 Rhagfyr 2019). Ar ddechrau ei gyrfa, cawsai ei hadnabod hefyd fel Rachel Domínguez. Roedd Morrison wedi bod yn actores theatr a theledu ers dechrau'r 1960au, yn bennaf fel actores cymeriad mewn rôlau ethnig. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus fel y forwyn o San Salvador o'r enw Rosario Inez Consuelo Yolanda Salazar yng nghyfres gomedi NBC, *Will & Grace*. Chwaraeodd y cymeriad hwn o 1999 tan 2006. Cyn hyn, roedd hefyd yn ymddangos yn rheolaidd ar y sefyllfa gomedi *The Flying Nun* lle chwaraeodd ran y Chwaer Sixto, nes iddi gael rhan barhaol yn yr opera sebon *General Hospital* ym 1982.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Ysgol Alun

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yn yr Wyddgrug, Sir y Fflint, yw **Ysgol Alun** (Saesneg: **Alun School**), ar gyfer plant 11 i 18 oed. Ffurfiwyd yn 1970 fel canlyniad o uno Ysgol Ramadeg Alun (Alun Grammar School) ac Ysgol Daniel Owen (Daniel Owen Secondary Modern School).

Mae adeiladau presennol yr ysgol yn dyddio o 1938, ac mae mwy o ddisgyblion yn yr ysgol nag y gellir yr adeilad eu dal yn swyddogol. Roedd 1475 o ddisgyblion yn yr ysgol ym 1998 a 1675 yn 2004. Erbyn hyn mae tua 1750 o ddisgyblion a drost 100 o staff addysgu. Er fod yr ysgol yn orlawn, mae adroddiad Estyn 2004 yn disgrifio'r safon dysgu yn dda neu'n dda iawn ym mhob pwnc, gan nodi fod y nifer sy'n cario ymlaen i addysg uwch yn fwy na'r cyfartaledd.
*David Williams 1991–1997
*Paul Mulraney 1997–2008
*Ashley Jones 2008–

## Cyn-ddisgyblion o nôd
*Jonny Buckland, prif gitârydd y band Coldplay
*Andy Nicholls, awdur
*Matt Barbet, Cyflwynydd newyddion Channel 5
*Richard Head, Microsoft
*Thomas Brooke Benjamin (1929-1995), FRS, Athro Sedleian Athroniaeth Naturiol yn Rhydychen
*John McGrath (1935-2002), llenor, cyfarwyddwr, a chynhyrchydd theatr, ffilm a theledu
*Myfanwy Talog (1944-1995), actores
*Peter Edwards (1947-2016), cyfarwyddwr teledu

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Alun

Alun
Categori:Ysgolion Saesneg
Categori:Yr Wyddgrug
Categori:Sefydliadau 1970