open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eglwys Sant Ilar

Yng nghanol pentref Llanilar, saif **Eglwys Sant Ilar** unig eglwys Ilar, y sant o ganrif 6. Cofrestrwyd yr eglwys ganoloesol hon gan Cadw yn Ionawr 1964 ar Radd II* oherwydd ei bod yn dyddio o'r Oesoedd Canol a bod ei tho pren, cerfiedig, yn nodedig iawn (Rhif cofrestru: 9840). Mae ei thŵr sgwâr o ganrif 14 hefyd yn nodwedd hynod o drawiadol. Mae pentre Llanilar yn gorwedd yn rhan isaf Cwm Ystwyth ac mae'r A485 yn llifo yma o Aberystwyth a Llwybr Beicio Ystwyth, sy'n mynd yn ei flaen i Dregaron drwy warchodfa natur enwog Cors Caron. Y cod post yw SY23 4SA.

Mae'r fynwent ar ffurf cylch caëdig sy'n awgrymu bod cell grefyddol (sef 'llan') yma yng nghyfnod yr Eglwys Geltaidd.

Ceir maen y tu allan i'r eglwys, bellach yn rhan o'r wal, lle dywedir i Harri Tudur farchogaeth ei geffyl, ar ei daith drwy ogledd a chanolbarth Cymru i fyny at Machynlleth, cyn troi i'r dwyrain tuag at Maes Bosworth. Mae'n eitha posib fod milwyr Harri wedi cysgu dros nos yn yr Eglwys, ac yntau  ym mhlasty "Llidiardau", Dyffryn Ystwyth, tŷ sylweddol tua 1.4&nbsp;km i'r dwyrain o Lanilar.

Ceir yn y cyntedd faen addurnedig, o'r enw Maen Maesmynach, a gariwyd o  fryngaer Caer Maesmynach, Cribyn; credir ei bod yn rhan o groes ac yn dyddio o ddiwedd canrif 9 neu ddechrau canrif 10. Ar un cyfnod roedd yma ysgol, yn y fynwent. Cenir dwy gloch, yn rheolaidd, ac mae un ohonynt ymhlith yr hynaf yng Nghymru ac wedi'i dyddio i tua 1350; fe'i cludwyd yma o Rosygarth. Crair arall, hynod, yw'r fedyddfaen 7-ochr o ganrif 13 neu ganrif 14; ychydig iawn o fedyddfaeni tebyg sydd: ceir un yn Nhregaron ac un arall yng Ngwyr. Ar ochr ogleddol y gangell mae ffenest fain fechan o ganrif 14, a adwaenir yn lleol fel 'ffenest y gwahangleifion'.

Sant Ilar (st ilar) ('St Hilary's Church' is NEVER used), Llanilar, ger near Aberystwyth, Ceredigion, Cymru 09.JPG|Maen Maesmynach; C9 neu C10.
Sant Ilar (st ilar) ('St Hilary's Church' is NEVER used), Llanilar, ger near Aberystwyth, Ceredigion, Cymru 25.JPG|Cefn yr eglwys
Sant Ilar (st ilar) ('St Hilary's Church' is NEVER used), Llanilar, ger near Aberystwyth, Ceredigion, Cymru 37.JPG|Porth yr eglwys
Sant Ilar (st ilar) ('St Hilary's Church' is NEVER used), Llanilar, ger near Aberystwyth, Ceredigion, Cymru 36.tif|Tŵr Canoloesol
Sant Ilar (st ilar) ('St Hilary's Church' is NEVER used), Llanilar, ger near Aberystwyth, Ceredigion, Cymru 40.JPG|Hen fedd, gyda Chroes Geltaidd arni
Sant Ilar (st ilar) ('St Hilary's Church' is NEVER used), Llanilar, Aberystwyth, Ceredigion, Cymru 65.JPG|Yr allor a'r brif ffenestr
Sant Ilar (st ilar) ('St Hilary's Church' is NEVER used), Llanilar, Aberystwyth, Ceredigion, Cymru 71.JPG|Yr olygfa tua chefn yr eglwys

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ceredigion
Categori:Eglwysi Ceredigion
Margaret Davies (llenor)

Bardd a chasglwr llawysgrifau oedd** Margaret Davies** neu **Marged Dafydd** (c.1700 – 1778 neu 1785).

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Davies yn Coetgae-du, ger Trawsfynydd yng ngogledd-orllewin Cymru.

## Gyrfa 
Roedd Davies yn un o gylch o feirdd Cymraeg, gan gynnwys Margaret Rowlands ac Alis ach Wiliam, oedd yn teithio i gwrdd â'i gilydd a ffeirio cerddi. Fel y bardd arloesol Angharad James, a anwyd yn y genhedlaeth flaenorol, roedd y menywod hyn yn y grŵp llenyddol anffurfiol hwn yn gymharol freintiedig yn economaidd, yn meddu ar ddigon o arian ac amser hamdden i wneud cyfansoddi barddoniaeth a theithio yn ymarferol. Yn ogystal â'i chysylltiadau yn Eryri roedd Davies hefyd yn gohebu â beirdd gwrywaidd a oedd yn gysylltiedig â symudiad Celtigiaeth Llundain . Ni chyhoeddwyd unrhyw un o'i cherddi ei hun yn ystod ei hoes.

Treuliodd Davies lawer o'i gyrfa yn casglu a chopïo cerddi Cymraeg wedi eu hargraffu ac mewn llawysgrifen i greu casgliadau llawysgrif. Mae hanner dwsin o feirdd benywaidd yn cael eu cynrychioli, gyda rhai cerddi yn goroesi yn unig yng nghopïau Davies. Er enghraifft, ei chasgliadau hi yw'r unig ffynhonnell hysbys ar gyfer un o'r englynion a ysgrifennwyd gan y bardd benywaidd canoloesol Gwerful Mechain. Yn yr un modd, mae llawer o'r wybodaeth sydd wedi goroesi ar Angharad James, gan gynnwys yr unig gopi hysbys o farwnad James farwnad ar farwolaeth ei mab, yn dod o lawysgrifau Davies.

Yn ôl yr ysgolhaig llenyddol Ceridwen Lloyd-Morgan, "Ni ellir gor-bwysleisio pwysigrwydd cyfraniad [Davies]: heb ei ymdrechion yn casglu ac ysgrifennu lawr cerddi gan fenywod eraill, rhai cyfoesol ac o hanes, fe fyddai nifer sylweddol o gerddi, a hyd yn oed enwau'r menywod a'i cyfansoddodd, wedi nod yn gwbl anhysbys i ni heddiw."

## Marwolaeth a goroesiad llawysgrifau 
Bu farw Davies yn 1778 neu 1785.

Mae pum llawysgrif yn gyfan gwbl mewn llawysgrifen Davies, a thri arall y cyfrannodd atynt, yn hysbys eu bod wedi goroesi. Mae rhai o lawysgrifau Davies yn awr wedi eu cadw yng nghasgliad Llawysgrifau Cwrtmawr yn y Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1700au
Categori:Marwolaethau'r 1700au
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Dawn Bowden

Gwleidydd Llafur Cymru yw **Dawn Alison Louise Bowden** (ganwyd 14 Chwefror 1960). Mae'n Aelod o'r Senedd dros etholaeth Merthyr Tudful a Rhymni ers  2016.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Addysgwyd Bowden yn Ysgol Uwchradd Gatholig St Bernadette, ysgol Gatholig a ariennir gan y wladwriaeth ym Mryste, Lloegr. Yna, rhwng 1976 1978, cymerodd gwrs ysgrifenyddol yng Ngholeg Technegol Soundwell.

## Gyrfa 
### Gyrfa gynnar 
Dechreuodd Bowden ei bywyd gwaith fel ysgrifenyddes. Bu'n gweithio ar gyfer y Gwasanaeth Iechyd Gwladol rhwng 1979 a 1982, ac ar gyfer Cyngor Dinas Bryste rhwng 1982 a 1983.

### Gyrfa wleidyddol 
Ym mis Chwefror 2016, cyhoeddwyd bod Bowden wedi cael ei dewis o restr fer holl fenywod i fod yn ymgeisydd Llafur Cymru ar gyfer Merthyr Tudful a Rhymni sedd etholaeth yn y nesaf Cynulliad Cymru yn etholiad. Roedd y rhestr fer holl fenywod yn ddadleuol; cafodd ei feirniadu gan nifer o gynghorwyr gwrywaidd, gan gynnwys arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful. Ar 5 Mai 2016, cafodd ei hethol yn Aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru gyda 9,763 pleidlais (47.2% o'r pleidleisiau a fwriwyd).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Fryste
Jayne Bryant

Gwleidydd Llafur Cymru yw **Jayne Bryant**. Mae'n Aelod o'r Senedd dros etholaeth Gorllewin Casnewydd ers 2016.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Cafodd Bryant ei geni yn Ysbyty Brenhinol Gwent yng Nghasnewydd. Mynychodd Ysgol Uwchradd St Julian ac aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Keele.

## Gyrfa wleidyddol 
Roedd yn ymgeisydd rhanbarthol dros Gymru yn Senedd Ewrop yn yr ail le ar restr y blaid Lafur yn 2014, ond ni etholwyd. Fe'i dewiswyd fel ymgeisydd Llafur dros Orllewin Casnewydd ar gyfer etholiad y Cynulliad yn 2016 i ddilyn Rosemary Butler oedd yn ymddeol, ac fe gadwodd y sedd i Lafur.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Holly Hale

Model o Gymru ydy **Holly Hale** (ganwyd 28 Tachwedd 1990) a gafodd ei choroni yn  *Miss Universe Great Britain* yn 2012. Cafodd ei geni yn Llundain ac mae hi rwan yn byw yn Llanelli.

Roedd hi'n fyfyrwraig ym Mhrifysgol Caerdydd. Hi oedd yr ail Gymraes i ennill y teitl *Miss Universe Great Britain*. Dywedodd: "Miss Universe ydy'r pasiant cyntaf i mi drio a fedra i ddim credu bod fi di ennill!"

Cynrychiolodd Brydain yn Miss Universe 2012, ond chafodd hi ddim lwc.

Mae ganddi ddwy chwaer ifancach a'i diddordebau hi ydy chwarae'r piano a tynnu llun. Mae'n awyddus i fod yn seicolegydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Etholiadau Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu Cymru a Lloegr, 2016

Cynhaliwyd yr ail etholiad i ddewis Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu ar Ddydd Iau 6 Mai 2016, yr un diwrnod ag etholiad Cynulliad Cymru. Drwy gynnal y ddau etholiad ar yr un diwrnod y gobaith oedd codi'r nifer a bleidleisiodd, a digwyddodd hynny.

Roedd etholiad yn 40 o'r 43 rhanbarth heddlu yng Nghymru a Lloegr gan defnyddio y sustem bleidleisio atodol. Nid yw'n cynnwys rhanbarthau heddlu Llundain Fwyaf (mae Maer Llundain yn cael ei ystyried fel comisiynwydd heddlu a throseddu ar gyfer ardal Heddlu Metropolitan tra fod y Cwrt y Cyngor Cyffredin yn gwneud yr yn swydd ar gyfer Heddlu Dinas Llundain). Nid oedd etholiad ar gyfer Heddlu Manceinion Fwyaf am fod bwriad i ddiddymu swydd y comisiynydd heddlu yn 2017 a rhoi Maer etholedig i Fanceinion Fwyaf yn ei le.

Dyma'r tro cyntaf i Blaid Cymru gynnig ymgeiswyr yn etholiadau'r comisiynwyr heddlu.

## Cymru 
### Heddlu De Cymru 
*Mike Baker (Annibynnol)
*Alun Michael (Llafur), deiliaid, ceisio ail-ethol

*Richard Church (Democratiaid Rhyddfrydol), cyn aelod o Gyngor Sir Swydd Northampton.
*William Davies (Annibynnol)
*Kevin Madge (Llafur)

### Heddlu Gogledd Cymru 
Nid oedd deiliad y swydd, Winston Roddick yn ceisio cael ei ail-ethol.

*Arfon Jones (Plaid Cymru)
*David Taylor (Llafur)
*Matt Wright (Ceidwadwyr) 

### Heddlu Gwent 
Ian Johnston (Annibynnol), deiliad, nid ymgeisiodd eto.
*Louise Brown (Ceidwadwyr)
*Jeff Cuthbert (Llafur), Aelod Cynulliad dros  Caerffili

### Cyfanswm y pleidleisiau a fwriwyd
## Lloegr
Yn Lloegr, collodd 8 Comisiynydd Annibynnol ei sedd (un yng Nghymru).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* BBC - Etholiadau Comisiynwyr Heddlu a Throsedd 2016 

Categori:2016
Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu Cymru a Lloegr, 2016
Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu Cymru a Lloegr, 2016
Categori:Heddluoedd Cymru
Categori:Heddluoedd Lloegr
Claire Evans

Model o Gymru ydy **Claire Louise Evans** (ganwyd 11 Ionawr 1983) ac enillydd Miss Wales 2005.

Hi oedd merch hynaf Geraint a Michelle. Fe'i ganed yn Aberystwyth, Cymru a derbyniodd ei haddysg yn ysgol gynradd Catholic Sant Padarn ac yna yn Ysgol Penglais.

Roedd hi'n athletwraig genedlaethol, ac enillodd mewn rasys 1500 m, 3000 m, 5000 m, 10,000 m a thraws gwlad, gan gynrychioli Cymru yn rhyngwladol. Roedd hi hefyd yn nofwraig da ac mae ganddi gymwysterau mewn therapi chwaraeon. Mae ei brawd Daniel hefyd wedi cynrychioli Cymru mewn chwaraeon amrywiol.

Cafodd ei choroni yn Miss Cymru yn 2005 gan gynrychioli Cymru wedyn yn Miss World 2005 yn Tsieina. Hi oedd y Miss Cymru cyntaf i ddod o Geredigion. 
Daeth yn 6ed yn y gystadleuaeth Miss Great Britain. Mae wedi ymddangos mewn sawl cylchgrawn a fideo gerddorol yn ogystal â rhaglenni teledu Sky (*Living TV*) a chylchgrawn i ferched: *Citta Bella* yn Malaysia.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Penglais
Cherry Dee

Model o Gymru ydy **Cherry Frampton** (ganwyd 11 Mehefin 1987) sydd hefyd yn fodel tudalen 3 ac oedd yn defnyddio'r enw  **Cherry Dee**. Ei henw llawn yw **Cherry Daniella Andrea Frampton**.

Ymddangosodd mewn cylchgronau fel *Fast Car*, *Fit For Men*, *Nuts* a phapurau newydd tabloid fel y *The Sun*, y *Daily Star,* a'r *The Daily Sport*.

Ar 10 Awst 2003 bu'n fodel fronnoeth yn y *Daily Sport*, dim ond dau fis wedi iddi hi droi'n 16 oed. Ar y pryd hi oedd mascot Tim pêl-droed Bwcle a chollodd ei swydd am wneud hynny!

Darlledwyd rhaglen ddogfen (gyda Gwynn Williams yn cyflwyno) ar yrfa Frampton ar raglen *On the Edge* ar gyfer HTV Wales ar 8 Ionawr 2004.

Ar 1 Mai 2004 newidiwyd y ddeddf *Sexual Offences Act 2003*, oedd yn codi'r oed ar gyfer ymddangos yn noeth mewn ffotograffiaeth o 16 i 18. Dileodd Frampton y ffotograffiau ohoni ei hun o'r we a rhoi stop ar fod yn fodel - nes oedd hi'n 18 oed, yna dechreuodd stripio eto. Ychydig cyn iddi droi'n 18 oed yswiriodd ei bronnau am £1m.

## Cyfeiriadau
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Arfon Jones

Gwleidydd a chyn Chomisiynydd yr Heddlu a Throseddu dros Ogledd Cymru ydy **Arfon Jones** (ganwyd Mawrth 1955). Bu'n gynghorydd ward Gorllewin Gwersyllt ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam ers 2008. Mae'n cyn aelod o Blaid Cymru.

Magwyd Owain Arfon Jones yn ardal Ardudwy, Gwynedd a chafodd ei addysg uwchradd yn Ysgol Ardudwy, Harlech. Ym Mhrifysgol y Met, Caerdydd bu'n astudio Gwyddoniaeth Feddygol.

## Gyrfa
Bu Arfon yn Arolygydd yn Heddlu Gogledd Cymru tan iddo ymddeol yn 2008.

## Comisiynydd yr Heddlu a Throseddu
Ym Mai 2016 cafodd Arfon ei ethol yn Gomisiynydd yr Heddlu a Throseddu dros Ogledd Cymru. Cynhaliwyd y bleidlais yr un diwrnod ag Etholiad y Cynulliad ar 5 Mai 2016. Oherwydd hyn, cododd y ganran a bleidleisiodd o 14.83% (yn 2012) i 43.78%. Etholwyd aelod arall o Blaid Cymru, Dafydd Llywelyn fel Comisiynydd Heddlu a Throsedd dros ardal Dyfed Powys. Golyga hyn fod hanner nifer y comisiynwyr yn cynrychioli Plaid Cymru a'r hanner arall yn cynrychioli'r Blaid Lafur. Yn ardal Heddlu Gogledd Cymru, ceir 1,454 o swyddogion, 888 o staff a 232 o swyddogion cymorth cymunedol.

Yn ei anerchiad cyn yr etholiad dywedodd: “Fel Comisiynydd yr Heddlu fy mlaenoriaeth gyntaf fydd i gario allan adolygiad trwyadl o blismona crai gan fod arwyddion yn dangos fod hyd at 60% o waith yr heddlu yn waith y dylai asiantaethau fod yn ei wneud.

“Hefyd gallai arbedion ei gneud drwy dargedu adnoddau yn fwy effeithiol e.e. Gwasanaeth Cyfiawnder i’r Ifanc, lle mae angen gwell dyrannu adnoddau i ymyrryd yn gynt i ddargyfeirio ieuenctid i ffwrdd o droseddu."

*Arfon Jones (Plaid Cymru)
*David Taylor (Llafur)
*Matt Wright (Ceidwadwyr) 

Yn 2021 cyhoeddodd na fyddai yn sefyll eto yn etholiad nesaf y Comisiynydd, i'w gynnal y flwyddyn honno.

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Cynghorwyr Plaid Cymru
Categori:Pobl o Harlech
Neil McEvoy

Gwleidydd Cymreig yw **Neil John McEvoy** (ganwyd 4 Ebrill 1970). Roedd yn Aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru dros Etholaeth ranbarthol Canol De Cymru rhwng 2016 a 2021. Fe'i etholwyd fel cynghorydd Llafur yn 1999 ond newidiodd i fod yn aelod o Blaid Cymru yn 2003. Roedd yn aelod annibynnol o'r Cynulliad rhwng 2018 a 2020 cyn sefydlu ei blaid newydd Welsh National Party gynt, nawr Propel.

## Cefndir
Ganwyd a magwyd McEvoy yng Nghaerdydd. Ar ochr ei fam daeth ei ddad-cu o'r Yemen a mae teulu ei dad o Iwerddon a Lloegr. Cafodd ei gymhwyso fel athro ieithoedd modern.

## Gyrfa wleidyddol
Mae'n gynghorydd yn cynrychioli y Tyllgoed ar Gyngor Dinas Caerdydd ac yn arwain Grŵp Plaid Cymru y cyngor.  Roedd yn ddirprwy arweinydd y cyngor rhwng 2008 a 2012.

Yn 2015, fe'i ddewiswyd yn ail ar rhestr ymgeiswyr Plaid Cymru ar gyfer rhanbarth Canol De Cymru  Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood oedd ar y frig y rhestr ond enillodd hi sedd y Rhondda yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016. Felly etholwyd McEvoy fel ail ddewis Plaid Cymru ar y rhestr..

Ar 16 Ionawr 2018 fe'i waharddwyd yn barhaol o grŵp Plaid Cymru yn y Cynulliad, am yr hyn gafodd ei ddisgrifio gan arweinydd Plaid Cymru Leanne Wood fel "ymddygiad oedd yn tanseilio undod a chyfanrwydd y blaid". Cafodd ei wahardd o grŵp Plaid Cymru yn y Cynulliad ym mis Ionawr 2018 ac yn ddiweddarach cafodd ei ddi-arddel o Blaid Cymru am 12 mis. Dywedodd yn Hydref 2019 na fyddai'n ceisio ail-ymuno â Phlaid Cymru.

Yn Etholiad Senedd Cymru, 2021, safodd yn erbyn y Prif Weinidog Mark Drakeford yn etholaeth Gorllewin Caerdydd. Gwnaeth hyn fel arweinydd Propel, y blaid genedlaetholgar newydd a ffurfiodd, gan dargedu cefnogwyr ei blaid flaenorol, Plaid Cymru. Daeth yn bedwerydd tu ôl Rhys ab Owen, ymgeisydd Plaid Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Cynghorwyr Plaid Cymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Rheilffordd Chicago, Rock Island a Pacific

Rheilffordd yn yr Unol Daleithiau oedd **Rheilfordd Chicago, Rock Island a Pacific** adnabuwyd yn well fel Lein Rock Island.
Ar ei hanterth, aeth y rheilffordd ar draws y canolbarth, yn cysylltu Chicago, Minneapolis, Omaha, St Louis, Memphis, Denver, Dallas a Galveston. Defnyddir rhai o'i leiniau hyd at heddiw gan gwmnïau eraill.

Ysgogwyd y gân *Rock Island Line* gan y rheilffordd.

## Hanes
Crëwyd Cwmni Rheilffordd Rock Island a La Salle ar 27 Chwefror 1847 i adeiladu rheilffordd rhwng y ddwy dref a chysylltu â'r gamlas i Chicago. Sylweddolyd y buasai'n well cyrraedd Chicago'n uniongyrchol yn hytrach na'r gamlas, a newidiwyd enw'r rheilffordd i Reilffordd Chicago a Rock Island. Aeth y trên cyntaf rhwng Chicago a Joliet ar 10 Hydref 1852, a'r un cyntaf i Rock Island ar 22 Chwefror 1854. Cyrheaddwyd Davenport (Iowa) ar 23ain Ebrill 1856. Ar ôl problemau ariannol, daeth y cwmni yn Rheilfford Chicago, Rock Island a Pacific yng Ngorffennaf 1866. Daeth y rheilffordd ei henw 'Chicago, Rock Island a Pacific ym mis Mai 1866. Roedd ganddi rhwydwaith mawr ond yn anffodus doedd ei leiniau ddim mor uniongyrchol â rheilffyrdd eraill.

Roedd y rheilffordd yn enwog am ei 'Rocedau', trenau wedi'u adeiladu gan Gwmni Electromotif. Ond ar ôl yr Ail Ryfel Byd collwyd traffig i'r ffyrdd Interstate. Caewyd y rheilffordd ym 1980, a gwerthwyd rhai o'i leiniau i gwmnïau eraill.

## Cyfeiriadau

LaSalle01.jpg|260px|Terminws Heol LaSalle, Chicago heddiw
greenbayLB03.jpg|Y Roced Rock Island
RockIsland01LB.jpg

Chicago, Rock Island a Pacific
Elizabeth Burgoyne Corbett

Nofelydd Seisnig oedd **Elizabeth Burgoyne Corbett**, neu "Mrs George Corbett" (1846–1930).

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**The Missing Note* (1881) 
**Cassandra* (1884) 
**Pharisees Unveiled: The Adventures of an Amateur Detective* (1889)
**New Amazonia: A Foretaste of the Future* (1889)
**A Young Stowaway* (1893)
**Mrs. Grundy’s Victims* (1893) 
**When the Sea Gives Up Its Dead* (1894)
**Deb O’Mally’s* (1895) 
**Little Miss Robinson Crusoe* (1898) 
**The Marriage Market* (1903)
**The Adventures of Princess Daintipet* (1905)
### Storiau bur
**Adventures of a Lady Detective* (1890)
**Secrets of a Private Enquiry Office* (1891)

Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Cystadleuaeth Cân Eurovision 2016

**Cystadleuaeth Cân Eurovision 2016** oedd y 61ain Cystadleuaeth Cân Eurovision. Cynhaliwyd y gystadleuaeth yn Stockholm, Sweden, ar ôl i Måns Zelmerlöw ennill y Gystadleuaeth Cân Eurovision 2015 gyda'i gân "Heroes". Cynhaliwyd y rowndiau cyn-derfynol ar 10 a 12 Mai 2016 a chynhaliwyd y rownd derfynol ar 14 Mai 2016. Roedd 40 o wledydd yn cyfranogi, gan gynnwys Awstralia. Jamala o Ŵcrain a enillodd y gystadleuaeth gyda'r gân "1944".

## Cyfeiriadau
2016
Categori:2016 yn Ewrop
Gwynfor Lloyd Griffiths

Awdur a chyn-blismon o Gymru yw **Gwynfor Lloyd Griffiths** (ganwyd 1934).

## Bywyd cynnar ac addysg
Mae Gwynfor yn hanu o Ben-y-groes, Gwynedd, yn wreiddiol, a bellach yn byw yn Y Rhyl. Yn blentyn symudodd gyda'i deulu i fyw i Rhosgoch ger Amlwch. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Y Carreglefn, Ysgol Rhosybol ac Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch.

## Gyrfa
Ymunodd a'r heddlu yn 1957 a bu'n gweithio fel heddwas yng Nghonwy, Cyffordd Llandudno, Llandudno, Y Rhyl a Phrestatyn. Ers ymddeol yn 1984 mae wedi ysgrifennu nofelau yn defnyddio ei brofiadau fel ditectif gyda'r heddlu. Mae Gwynfor hefyd yn arlunydd ac wedi darlunio'r cloriau ar ei lyfrau.

## Llyfryddiaeth
**Y Daliwr Lladron* (Kenfig Society, 30 Medi 2005, ISBN 9788888047188)
**The Thief Taker* (Gwasg Helygain, 2006, ASIN B006FGKEMM)
**Llofrudd yn y Pentre Bach* (Hunan-gyhoeddedig, Mehefin 2011)
**Byd y Cysgodion - Atgofion PC Huw Morgan* (Gwasg y Bwthyn, Mawrth 2015, ISBN 9781907424694)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Thomas Jones
Blodau mewn fâs

[320px|bawd|*Ffiol o Flodau* (*Vase of Flowers*), paentiad olew gan [Gwen John (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)]]
Darlun olew gan yr arlunydd Gwen John (1876–1939) ydy ***Ffiol o Flodau***. Er nad oes dyddiad ar y paentiad, gwyddom iddo gael ei baentio yn gynnar yng nghanrif 20. Rhoddwyd y darlun yn rhodd i Lyfrgell Genedlaethol Cymru gan Gymdeithas Celfyddydau Cyfoes Cymru (*Contemporary Art Society of Wales (CASW)*) yn 1957.

Ffiol llawn o flodau pinc a gwyn, gyda pheth dail gwyrdd, ar fwrdd pren sydd yn y paentiad hwn, gwelir fod rhai o'r petalau wedi syrthio ar y bwrdd. Ceir lliain binc wedi'i gosod dros fwrdd arall yng nghefndir y llun. Y cyfrwng a ddefnyddiwyd yw paent olew a hynny ar bren, gyda brwsh impasto. Efallai i'r llun gael ei greu mewn ystafell yn ei chartref.

Ym marn Cecily Langdale, a sgwennodd fywgraffiad o Gwen, mae'r llun yn perthyn i ddiwedd y 1910au. Ceir paentiad eitha tebyg gan Gwen o'r enw "Blodau", sydd i'w weld heddiw yng Ngaleri Celf Manceinion.

Disgrifiodd y beirniad celf Mary Taubman y llun fel *"classical and conceptual image and has the appearance of being a considered  and reflective development on the original."*

## Europeana 280 
Yn Ebrill 2016 dewisiwyd y darlun fel un o ddeg llun eiconig i gynrychioli Cymru yn y prosiect "Gwaith Celf Europeana".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwybodaeth am y darlun ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Cofnod celfwaith ar wefan Europeana

Categori:Gweithiau'r 1900au
Categori:Gweithiau'r 1910au
Categori:Peintiadau'r 20fed ganrif
Categori:Peintiadau o Gymru
Peter Halliday

Actor o Gymru oedd **Peter Halliday** (2 Mehefin 1924 – 18 Chwefror 2012). Fe'i ganwyd yng Nghefn Mawr.

Cafodd ei addysg yn Ysgol Croesoswallt. Priododd Simone Lovell ym 1956 (ysgarwyd).

Bu farw yn Llundain.

## Ffilmiau
* *Calamity the Cow* (1967)
* *Sunday Bloody Sunday* (1971)
* *Virgin Witch* (1971)
* *Clinic Exclusive* (1971)
* *The Fast Kill* (1972)
* *Madhouse* (1974)
* *The Swordsman* (1974)
* *Giro City* (1982)
* *The Remains of the Day* (1993)

## Teledu
**A for Andromeda* (1961)
**The Andromeda Breakthrough* (1962)
**UFO*
**Doctor Who* (1968, 1970, 1973, 1979, 1988)
**The Tripods* 
**Hearts and Minds* (1995)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2012
Avemetatarsalia

[bawd|Clocwedd o'r chwith i'r dde, ac o'r brig:*Tupuxuara leonardi* (a [pterosaur), *Alamosaurus sanjuanensis,* (sauropod), *Tsintaosaurus spinorhinus* (ornithopod), *Daspletosaurus torosus* (tyrannosawrws), *Pentaceratops sternbergii* (ceratopsian), a'r *Garan cyffredin* (aderyn).]]

Mewn tacsonomeg, cytras o anifeiliaid yw **Avemetatarsalia** (Lladin: "aderyn" a "metatarsals") a grewyd gan y paleontolegydd Michael J. Benton yn 1999 i ddisgrifio grŵp o archosawrws sy'n nes at aderyn nag at grocodeilod. Mae'n cynnwys is-grŵp arall hynod o debyg o'r enw **Ornithodira**. Enw amgen amdano yw **Pan-Aves**, neu'r "holl adar".

Mae aelodau'r grŵp hwn yn cynnwys y Dinosauromorpha, y Pterosauromorpha, a'r genws *Scleromochlus*.

Mae'r Dinosauromorpha yn cynnwys y ffurfiau y *Lagerpeton* a'r *Marasuchus*, yn ogystal â rhywogaethau a darddodd o'r rhain e.e. y dinosawriaid. Mae'r grŵp adar, yn ôl y rha fwyaf o wyddonwyr, yn perthyn i'r 'Marasuchus'', fel aelodau o'r theropodau. Mae'r *Pterosauromorpha* hefyd yn cynnwys y Pterosauria, sef yr anifail asgwrn cefn cyntaf i fedru hedfa.

Cladogram Nesbitt (2011):

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Cordogion
Ornithurae

bawd|Ysgerbwd *Ichthyornis dispar*, *Rocky Mountain Dinosaur Resource Center*
bawd|Twrci (*Alectura lathami*).

Grŵp neu cytras (*clade*) tacsonomegol yw **Ornithurae** (Groeg: "adar cynffonog") sy'n cynnwys hynafiaid yr *Ichthyornis*, yr *Hesperornis*, a phob aderyn sy'n fyw yn y cyfnod modern.

Bathwyd y gair gan Ernst Haeckel yn 1866 a chynhwysir yn y grŵp hwn pob un o'r "gwir adar", gyda chynffonau - a dyma sy'n gwahiaethu'r grŵp hwn oddi wrthy y cytras arall a thebyg *Archaeopteryx*, a roddwyd mewn grŵp newydd a gwahanol gan Haeckel o'r enw *Sauriurae*. Mae gan adar modern gynffonau bychan, ond mae gan yr *Archaeopteryx* gynffonau hirion, na chysylltir gydag anifeiliaid sy'n gallu hedfa.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Cordogion
Palaeognathae

Un o'r ddau ddosbarth o adar sy'n fyw heddiw yw'r **Palaeognathae** (Groeg: ""hen" a "gên"), neu'r **paleognathau**, yr ail yw'r  *Neognathae*. Gyda'i gilydd mae'r ddau grŵp yma'n creu'r cytras (*clade*) a elwir yn *Neornithes*.

O fewn y dosbarth yma o adar, sef y Palaeognathae, ceir pum cangen o adar nad ydynt yn medru hedfan a dwy gytras sydd bellach wedi dod i ben. Ceir hefyd y tinamou, sy'n medru hedfan. Dengys gwaith ymchwil diweddar fod y paleognathiaid yn fonoffyletig (grŵp sy'n ffurfio cytras; sef hen rywogaeth a'i hynafiaid), ond mae'r hen drefn o ddosbarthu adar o ran eu gallu i hedfan yn gwbwl anghywir.

Ceir tri prif grŵp sydd gwbwl ar wahân: Lithornithiformes, Dinornithiformes (moaiaid) a'r Aepyornithiformes (adar eliffantog), ac mae'r tri hyn, yn bendant yn aelodau o'r Palaeognathae.

Tarddiad y gair yw "hen ên", sy'n cyfeirio at ysgerbwd y *palate*, a ddisgrifir yn hŷn a mwy ymlusgol nag adar eraill. Wedi dweud hyn, nid fosiliau byw mohonynt gan fod eu genynau'n para i esblygu a newid yn y DNA. Ceir dryn anghytundeb yn y byd gwyddonol, fodd bynnag, o ran eu hesblygiad.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Cordogion
Categori:Paleognathae
Neognathae

Grŵp o adar yw'r **Neognathiaid** (**Neognathae**) o fewn y Dosbarth Aves. Mae'r Neognathae yn cynnwys bron y cyfan o'r adar sy'n fyw heddiw; yr eithriad yw'r chwaer dacson, y *Palaeognathae*),sy'n cynnwys y Tinamŵaid a'r adarn nad ydynt yn hedfan a elwir yn *ratites*.

Ceir bron i 10,000 o rywogaethau o neognathiaid. Ers cyfnod y Cretasaidd hwyr, maen nhw wedi addasu i'w hamrywiol ffurfiau - amrywiaeth eang iawn o liw, maint ac ymddygiad. Ceir ffosiliau ohonynt o'r Cretasaidd hwyr.

Mae'r grŵp yma, y Neognathiaid yn cynnwys yr urdd Passeriformes (adar sy'n clwydo), sef y cytras (*clade*) mwyaf o unrhyw anifail gydag asgwrn cefn (neu 'fertibratau'), gyda 60% o'r holl adar sy'n fyw heddiw o fewn y grŵp.

Mae gan y Neognathiaid fetacarpalau sydd wedi asio i'w gilydd, mae'r trydydd 'bys' yn hirach na'r cyffredin ac mae ganddynt 13 fertebra yn llai. Maen nhw'n whanol i'r Palaeognathae oherwydd nodweddion fel esgyrn eu gên. dyma darddiad y gair "Neognathae", sef "esgyrn gên newydd".

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Cordogion
Struthioniformes

Urdd o Adar na fedrant hedfan yw'r *Struthioniformes*'. Esblygodd y grŵp hwn yn yr epoc Holosen. Un genws sydd wedi goroesi: y *Struthio*, ond mae'n cynnwys sawl rhywogaeth.

Yn draddodiadol, roedd yr urdd hwn yn cynnwys adar gwastatfron (y *Struthioniformes*) ond mae amchwiliad i enynnau'r Struthioniformes wedi darganfod nad yw'r grŵp yn fonoffletig, gan fod y tinamŵ yn baraffyletig.

## Rhywogaethau
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q2576337 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Struthioniformes
Pornograffi dial

Darluniad noeth neu rywiol o berson a ddosbarthir heb ei ganiatâd ef neu ei chaniatâd hi yw **pornograffi dial**. Fel rheol cynhyrchir y delweddau neu fideo gan bartner mewn perthynas rywiol, gyda chaniatâd y person sy'n ymddangos yn y deunydd neu hebddo; neu wedi eu creu gan y person ei hun a'u rhoi neu ddanfon i'r partner yn breifat. Fe all yr un sy'n meddu ar y deunydd ei ddefnyddio i flacmelio'r un sy'n wrthrych y deunydd i berfformio gweithgareddau rhyw, neu i'w orfodi i barháu â'r berthynas. Yn sgil achosion sifil a niferoedd cynyddol o achosion a riportiwyd, pasiwyd deddfau amrywiol i wahardd pornograffi dial mewn nifer o wledydd. Cei'r arfer ei disgrifio hefyd yn ffurf ar gamdriniaeth seicolegol a thrais yn y cartref.

Gan amlaf defnyddir y term "pornograffi dial" i gyfeirio at y weithred o gyhoeddi lluniau neu fideo o gyn-gariad ar y we heb ganiatâd, gyda'r bwriad o fygythio neu godi cywilydd ar y person, yn sgil chwalu'r berthynas. Fe all y deunydd gael ei uwchlwytho i wefan, ei bostio ar safle rhwydweithio cymdeithasol, neu ei rannu trwy neges destun neu e-bost. Camddefnyddir y term yn aml i ddisgrifio sefyllfaoedd nad ydynt yn ymwneud â dial, megis ddeunydd rhywiol a ddosbarthir gan hacwyr neu gan unigolion sy'n dymuno arian neu sylw. Fel arfer caiff manylion personol am yr unigolyn eu postio gyda'r deunydd, megis enw, cyfeiriad, gweithle, a dolenni i dudalennau ar gyfryngau cymdeithasol. Fe all fywyd y person sy'n darged gael ei niweidio o ganlyniad i bornograffi dial, ac mae'n bosib iddynt ddioddef anffafriaeth yn y gweithle, cael eu dilyn yn annymunedig ar y we, ac ymosodiad corfforol. Gan fod nifer o gwmnïau yn ymchwilio i ffynonellau posib o sylw negyddol, mae nifer o ddioddefwyr pornograffi dial wedi colli eu swyddi ac yn eu cael bron yn amhosib i gael swydd arall.

Ymhlith y rhannau o'r byd sydd wedi deddfu yn erbyn pornograffi dial mae Cymru a Lloegr, yr Almaen, Israel, 27 o daleithiau'r Unol Daleithiau, a thalaith Victoria yn Awstralia.

## Y gyfraith yng Nghymru a Lloegr 
Creodd adran 33 Deddf Cyfiawnder Troseddol a’r Llysoedd 2015 drosedd newydd o "ddatgelu ffotograffau a ffilmiau rhywiol preifat heb gydsyniad unigolyn sy’n ymddangos ynddynt gyda’r bwriad o achosi gofid i’r unigolyn hwnnw neu honno". Mae'n cynnwys unrhyw un sy’n ail drydaru neu anfon ymlaen y deunydd heb ganiatâd os bwreidir achosi gofid, ond nid os yr unig fwriad oedd oherwydd ei fod ef neu hi yn credu ei fod yn ddoniol.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 
* Matthew Hall a Jeff Hearn, *Revenge Pornography: Gender, Sexuality and Motivations* (Abingdon, Swydd Rydychen: Routledge, 2018).

Categori:Cyfraith rywiol
Categori:Dial
Dial
Categori:Preifatrwydd ar y rhyngrwyd
Tinamiformes

Urdd o adar yw'r **Tinamiformes** ac mae'r **Tinamŵaid** (y **Tinamidae**) yn deulu o fewn yr urdd honno; ceir hefyd 47 math neu rywogaeth o fewn yr urdd e.e. Tinamŵ'r ucheldir. Mae'r erthygl hon yn cyfeirio at y tri: yr urdd y teulu a'r 47 rhywogaeth. Tiriogaeth y Tinamŵ yw Mecsico, Canol America, a De America. Daw'r gair o'r iaith Carib a gaiff ei siarad gan bobl Kalina yn Ne America.

Dyma un o'r adar mwyaf hynafol, a cheir ffosiliau ohonynt o'r epoc Mïosen. Mae ymchwil diweddar yn dangos nad ydynt yn chwaer grŵp i'r adar gwastatfron (y *ratiteiaid*), na fedrant hedfan. Adar sefydlog ydynt, ac anghrwydrol, gan fyw ar y tir, yn hytrach na mewn coed. Gallant fyw mewn amrywiaeth o gynefinoedd: o'r fforestydd glaw i laswelltiroedd. Ceir dau isdeulu, ac mae'r ddau'n hollol wahanol o ran eu cynefinoedd, gyda'r Nothurinae yn byw mewn gwastatiroedd agored a'r Tinaminae mewn coedwigoedd.

### Perthynas
Cladogram gan Bertelli & Porzecanski (2004)

## Rhywogaethau
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q19172 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Tinamiformes
Shane Williams (paentiad)

[bawd|280px|*Shane Williams* (2012) gan [David Griffiths]]

Peintiad olew gan yr arlunydd David Griffiths (g. 1939) yw ***Shane Williams***. Mae'r llun yn mesur 100 wrth 123 cm.

Magwyd Griffiths ym Mhwllheli, ar ôl i'r teulu symud yno o Lerpwl, ble y cafodd ei eni. Wedi iddo adael yr ysgol mynychodd goleg y Slade yn Llundain. Caiff ei ystyried yn un o arlunwyr gorau gwledydd Prydain.

Peintiwyd y llun olew 30 x 40 modfedd hwn ar ganfas yn 2012. Ymhlith y paentiadau eraill gan Griffiths mae: Gwynfor Evans, Siân Phillips, Bryn Terfel a Syr Geraint Evans. Yn y llun gwelir Shane yn gwisgo gwisg Cymru, wedi iddo chwarae'r gêm ryngwladol olaf dros ei wlad - yn erbyn Awstralia. o graffu'n agos, gwelir hefyd y geiriau "Bye bye!", gan iddo bwytho'r geiriau ar ei esgidiau.

## Europeana 280 
Yn Ebrill 2016 dewisiwyd y darlun fel un o ddeg llun eiconig i gynrychioli Cymru yn y prosiect "Gwaith Celf Europeana".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwybodaeth am y darlun ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Cofnod celfwaith ar wefan Europeana

Categori:Gweithiau 2012
Categori:Peintiadau'r 21ain ganrif
Categori:Peintiadau o Gymru
Categori:Portreadau
Categori:Rygbi'r undeb yng Nghymru
Rhestr o aelodau Cymanfa Westminster

Y clerigwyr a gymerodd ran yn y Gymanfa a luniodd Gyffes Ffydd Westminster yw **Diwinyddion Westminster**. Creodd gorchymyn cychwynnol y Senedd Faith Gymanfa Westminster drwy benodi 121 o weinidogion Eglwys Loegr i'r Gymanfa, yn ogystal â darparu lle i 30 o aseswyr lleyg (10 bonheddwr ac 20 gwerinwr) fod yn rhan ohoni, gyda chwe chomisiynwr i gynrychioli Eglwys yr Alban hefyd. O'r 121 o ddiwinyddion gwreiddiol, rhyw 24 na fynychodd y Gymanfa erioed. Yn dilyn hyn, ychwanegodd y Senedd 21 gweinidog arall i'r Gymanfa, sef y "diwinyddion atchwanegol", i gymryd lle'r rhai nad oeddent wedi mynychu neu a oedd wedi marw neu fynd yn sâl ers galw'r Gymanfa. 

*Dalier sylw:* Yn y rhestr isod, Brenhinwyr na chymerasant eu seddi yn y Gymanfa yw'r mwyafrif o aelodau'r Gymanfa heb ddyddiadau wrth eu henwau. Roedd hyn oherwydd i'r Brenin Siarl I siarsio pob deiliad teyrngar iddo i beidio ag ymuno â Chymanfa Westminster.

## Diwinyddion 
## Aseswyr Lleyg 
### Boneddigion
### Gwerinwyr
## Comisiynwyr o'r Alban
### Gweinidogion
### Henaduriaid
## Cyferiadau
*William Maxwell Hetherington, *History of the Westminster Assembly of Divines*  (1853) (Mae'r rhestr ym mhennod 2 )
*List of Westminster Divines from the Westminster Assembly Project

## Nodiadau
Neoaves

Cytras neu grŵp o adar yw'r **Neoaves** sy'n cynnwys pob aderyn sy'n byw yn yr oes fodern hon (gellir hefyd eu galw'n *Neornithes* neu *Aves*)  ar wahân i'r *Paleognathae* (sef yr adar gwastatfron (*ratites* a'u perthnasau agos) a hwyaid Galloanserae (sydd hefyd yn cynnwys ieir). Fe'u dosbarthwyd yn grwpiau gwyddonol yn eitha sydyn, ond dros y blynyddoedd bu llawer o angytuno ynghylch y grwpiau hyn.

Dyma un dosbarthiad gan Jarvis, E.D. *et al.* (2014) with some clade names after  Yury, T. *et al.* (2013).

{{clade|style=font-size:75%;line-height:80%
|label1=**Neoaves**
|1={{Clade
   |label1=Columbea
   |1=                     
   |label2=Passerea
   |2={{Clade
      |label1=Otidae
      |1= 
      |label2=
      |2=
      }}
   }}
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Neognathae
Rheidae

Urdd o Adar yw'r **Rheiformes** a ymddangosodd yn y Paleosen. Un genws sydd wedi goroesi, sef y *Rhea*, ond ceir yn y teulu hwn sawl genws.

## Taxonomeg
**Rheiformes** Forbes 1884
*†Opisthodactylidae Ameghino 1895
**†*Diogenornis fragilis* de Alvarenga 1983 (Late Paleocene) – rheid?
**†*Opisthodactylus* Ameghino 1895 (Miocene) – rheid?
***†*O. patagonicus* Ameghino 1895
***†*O. horacioperezi* Agnolin & Chafrat 2015
***Rheidae** Bonaparte 1853
**†*Protorhea azarae* Moreno & Mercerat 1891
**†*Heterorhea dabbenei* Rovereto 1914 (Pliocene)
**†*Hinasuri nehuensis* Tambussi 1995
***Rhea* Brisson 1760 [*Rhea* Moehring 1758 nomen dubium; *Pterocnemia* Gray 1870; *Toujou* Lacépède 1801; *Tujus* Rafinesque 1815]
***†*R. fossilis* Moreno & Mercerat 1891
***†*R. mesopotamica* (Agnolín & Noriega 2012) [*Pterocnemia mesopotamica* Agnolín & Noriega 2012]
***†*R. pampeana* Moreno & Mercerat 1891
***†*R. subpampeana* Moreno & Mercerat 1891
****R. americana* (Linnaeus 1758) [*Struthio americanus* Linnaeus 1758; *Struthio camelus americanus* (Linnaeus 1758)] (Rhea mawr)
*****R. a. albescens* Lynch & Holmberg 1878
*****R. a. americana* (Linnaeus 1758)
*****R. a. araneipes* Brodkorb 1938
*****R. a. intermedia* Rothschild & Chubb 1914
*****R. a. nobilis* Brodkorb 1939
****R. pennata* d'Orbigny 1834 [*Rhea darwinii* Gould 1837; *Rhea macrorhyncha*; *Pterocnemia pennata* (d'Orbigny 1834); *Pterocnemia darwinii* (Gould 1837); *Rhea nana*; *Struthio rhea*] (Lesser Rhea)
*****R. p. pennata* d'Orbigny 1834 [*Pterocnemia pennata pennata* (d'Orbigny 1834)] (Rhea Darwin)
*****R. p. garleppi* (Chubb 1913) [*Pterocnemia tarapacensis garleppi*; *Pterocnemia pennata garleppi* Chubb 1913]
*****R. p. tarapacensis* (Chubb 1913) [*Pterocnemia pennata tarapacensis* Chubb 1913; *Rhea tarapacensis tarapacensis*] (Puna Rhea)

## Teuluoedd
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q12214029 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Rheiformes
Casuariiformes

Urdd bychan o ddim ond pedair rhywogaeth o adar yw'r **Casuariiformes**. Ceir tri math o Gorgasowari ac un Emiw. Mae'r emiwiaid yn cael eu cynnwys yn y teulu *Dromaiidae*, a'r gorgasowari o fewn y teulu *Casuariidae*.

Mae'r pedwar aelod o'r urdd yma'n methu a hedfan ac yn frodorol o Gini Newydd.

## Teuluoedd
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q19173}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
* 
* 
* 
* 

Categori:Casuariiformes
Apterygiformes

Urdd o adar na fedrant hedfan yw'r **Apterygiformes** neu ar lafar, y **Ciwïod**. Mae'r erthygl hon yn cyfeirio at yr urdd, y teulu (**Apterygidae**) a'r rhywogaeth. Maent yn y genws Apteryx ac yn frodorol o Seland Newydd.

Mae maint y **ciwi** yn debyg i'r Iâr. Dyma'r lleiaf o'r adar gwastatfron, y *ratites*, sydd hefyd yn cynnwys yr estrys, yr emiwiaid, y rhea a'r corgasowarïaid. Gan y grŵp yma o adar y ceir yr wyau mwayf - mewn cyfartaledd a maint yr iâr.

Denges DNA yr Apterygiformes eu bod yn perthyn yn agos iawn i'r *Aepyornithiformes* a elwir ar lafar yn aderyn eliffantaidd, oherwydd ei faint anferthol, ond sydd bellach wedi darfod. Ceir pum rhywogaeth hawdd eu hadnabod. Mae dau ohonynt yn cael eu hystyried 'mewn perygl o ddiflanu o'r gwyllt' h.y. ar Restr Goch yr IUCN fel 'Bregus'. Caiff un arall ei ystyried 'mewn perygl' a'r llall 'mewn perygl difrifol'. Effaith torri coed yw hyn yn bennaf.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q3621064 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
*Burbidge, M.L., Colbourne, R.M., Robertson, H.A., and Baker, A.J. (2003). Molecular and other biological evidence supports the recognition of at least three species of brown kiwi. *Conservation Genetics* , **4**(2):167–77
*Cooper, Alan et al. (2001). Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution. *Nature*, **409**: 704–07.
* SavetheKiwi.org 
* 
* Le Duc, D., G. Renaud, A. Krishnan, M.S. Almen, L. Huynen, S. J. Prohaska, M. Ongyerth, B. D. Bitarello, H. B. Schioth, M. Hofreiter, et al. 2015. Kiwi genome provides insights into the evolution of a nocturnal lifestyle. Genome Biology 16:147-162.

Categori:Apteryx
Categori:Teuluoedd o adar
Ieir y diffeithwch (urdd)

Urdd o adar yw'r **Pteroclidiformes** a'r Teulu yw'r **Pteroclididae**. Yr enw a ddefnyddir yn gyffredin am y grŵp hwn yw **Ieir y  diffeithwch**. Ceir 16 rhywogaeth yn y teulu *Pteroclidiformes*. Fe'u rhoddir mewn dau genws: yr enw ar y dosbarthiad Asiaidd yw Syrrhaptes a'r enw ar yr 14 arall yw *Pterocles*.

Ar y ddaear, ar dir fel glaswelltiroedd a safanas mae'n nhw'n treulio eu hamser, nid ar goed. Fe'u gwelir yn Affrica, y Dwyrain Canol ac o India hyd at canol Asia.

## Rhywogaethau
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q179983 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
Categori:Pteroclididae
Phoenicopteriformes

Urdd o adar yw'r **Phoenicopteriformes** (neu ar lafar: **y fflamingos**).

Mae'n aderyn hynafol iawn - ceir ffosiliau o'r rhywogaeth cynharaf o'r urdd hwn (yr *Elornis*) yn yr epoc Ëosen. Credir mai teulu arall o'r fflamingos, y *Palaelodidae* (neu'r 'fflamingos nofiadwy'), yw'r berthynas agosaf, ond mae'r rheiny wedi difodi. Ar wyneb y dŵr yr arferent nofio, fel y mae ymchwil o'u hesgyrn yn dangos. Credir hefyd fod y gytras gyfan (y *Mirandornithes*) wedi esblygu o hynafiaid a oedd yn byw'n rhannol mewn dŵr.

## Teuluoedd
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q3901583 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Phoenicopteriformes
Galliformes

Urdd o adar trwm eu cyrff yw'r **Galliformes** sy'n cynnwys: Twrciod, grugieir, ieir, Soflieir (Hen Fyd a Byd Newydd), *Lagopus*, petris, ffesantod, ieir y goedwig (*junglefowl*) a'r *Cracidae*. 'Ceiliog' yn Lladin yw "gallus", sef tarddiad y gair. **Adar hela** neu **ffowls** a ddywedir yn gyffredinol.

Mae gan y grŵp hwn oddeutu 290 o wahanol rywogaethau, gyda rhai ohonynt ym mhob cornel o'r Ddaear, ar wahân i fannau rhewllyd neu anialwch. Mae sawl math wedi eu ffermio gan bobl, er mwyn eu bwyta.

Ceir pum teulu o fewn yr urdd:
#Phasianidae
#Odontophoridae
#Numididae
#Cracidae
#Megapodiidae

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q2455704 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q21659 }
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Agnolin, Federico L.; Novas, Fernando E. & Lio, Gabriel (2006): Neornithine bird coracoid from the Upper Cretaceous of Patagonia. *Ameghiniana* **43**(1): 245–248. HTML fulltext
* Clarke, Julia A. (2004): Morphology, Phylogenetic Taxonomy, and Systematics of *Ichthyornis* and *Apatornis* (Avialae: Ornithurae). *Bulletin of the American Museum of Natural History* **286**: 1–179 PDF testun llawn 
* Crowe, Timothy M.; Bloomer, Paulette; Randi, Ettore; Lucchini, Vittorio; Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. & Groth, Jeffrey G. (2006a): Supra-generic cladistics of landfowl (Order Galliformes). *Acta Zoologica Sinica* **52**(Supplement): 358–361. PDF testun llawn 
* Crowe, Timothy M.; Bowie, Rauri C.K.; Bloomer, Paulette; Mandiwana, Tshifhiwa G.; Hedderson, Terry A.J.; Randi, Ettore; Pereira, Sergio L. & Wakeling, Julia (2006b): Phylogenetics, biogeography and classification of, and character evolution in, gamebirds (Aves: Galliformes): effects of character exclusion, data partitioning and missing data. *Cladistics* **22**(6): 495–532.  PDF testun llawn 
* Dyke, Gareth J; Gulas, Bonnie E. & Crowe, Timothy M. (2003): Suprageneric relationships of galliform birds (Aves, Galliformes): a cladistic analysis of morphological characters. *Zool. J. Linn. Soc.* **137**(2): 227–244.  PDF testun llawn
* Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L.; Zwartjes, P.W.; Crowe, Timothy M. & Ligon, J. David (1999): A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic. *Mol. Phylogenet. Evol.* **11**(1): 38–54.  PDF testun llawn 
* Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L.; Ligon, J. David; Lucchini, Vittorio & Randi, Ettore (2001): A molecular phylogeny of the peacock-pheasants (Galliformes: *Polyplectron* spp.) indicates loss and reduction of ornamental traits and display behaviours. *Biol. J. Linn. Soc.* **73**(2): 187–198.  PDF testun llawn 
* Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L.; Ligon, J. David; Randi, Ettore &  Lucchini, Vittorio (2006): Using molecular phylogenetics to interpret evolutionary changes in morphology and behavior in the Phasianidae. *Acta Zoologica Sinica* **52**(Supplement): 362–365. PDF testun llawn 

Categori:Galliformes
Mesitornithiformes

Urdd o adar yw'r **Mesitornithiformes** neu'n gyffredin **Mesîtau**, sy'n rhan o'r gytras (*clade*) a elwir yn *Columbimorphae* ac sy'n cynnwys y *Columbiformes* a'r *Pterocliformes*. Mae aelodau'r teulu (**Mesitornithidae**) yn gymharol fach o ran maint, prin maen nhw'n medru hedfan, ac mae'nt yn frodorol o Fadagasgar. Maen nhw'n adar prin iawn.

Ceir dau genws: *Mesitornis* (2 rywogaeth) a *Monias* (Mesît Bensch).

* Mesît bronwyn, *Mesitornis variegata*
* Mesît brown, *Mesitornis unicolor*
* Mesît Bensch *Monias benschi*

## Teuluoedd
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q17189557 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Mesitornithidae
Yr Ymgynull

bawd|400px|*Y Cyfarfod* (1980au), paentiad olew gan Kyffin Williams
Darlun olew yw ***Yr Ymgynull*** (Saesneg: *The Gathering*) a baentiwyd gan un o brif arltistiaid Cymru yn yr 20g - Kyffin Williams. Prynnwyd y darlun gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1982.
Mae'r darlun yn mesur 122 x 183&nbsp;cm. Mae'n nodweddiadol iawn o arddull arferol Kyffin. Yn 2007-16 roedd gwerth llun olew o'r maint hwn mewn arwerthiant rhwng £30,000 - £40,000.
## Europeana 280 
Yn Ebrill 2016 dewisiwyd y darlun fel un o ddeg llun eiconig i gynrychioli Cymru yn y prosiect "Gwaith Celf Europeana".
## Yr arlunydd
Ganwyd Kyffin (9 Mai
1918 – 1 Medi
2006) yn Llangefni, Ynys Môn. Cafodd ei ethol yn aelod o Academi Frenhinol y Celfyddydau ym 1976 ac fe'i urddwyd yn Farchog Cadlywydd
Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig yn 2000. Yn ei flynyddoedd olaf trigai Kyffin Williams ym Mhwllfanogl, Ynys Môn, lle y bu iddo farw o gancr yn 2006. Claddwyd ef ym mynwent Llanfair-yng-Nghornwy.
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwybodaeth am y darlun ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Cofnod celfwaith ar wefan Europeana

Categori:Gweithiau'r 1980au
Categori:Peintiadau'r 20fed ganrif
Categori:Peintiadau o Gymru
Portread o Dr Richard Price

[bawd|Paentiad o'r Dr [Richard Price gan Benjamin West.]]

Paentiwyd ***Portread o Dr Richard Price***, sy'n waith olew ar ganfas, yn 1784 gan yr Americawr Benjamin West (1738–1820). Gwerthwyd y llun gan Arwerthwyr Christies ar 23 Tachwedd 2004 a phrynnwyd y llun gan Gyfeillion y Llyfrgell Genedlaethol. Mae'r llun yn 28 wrth 37 modfedd.

Mae'r portread hwn yn darlunio Price yn eistedd yn ei swyddfa yn darllen llythyr gan ei gyfaill, yr Arlywydd Benjamin Franklin, gyda'r dyddiad 1784 arno. Roedd Richard Price (23 Chwefror, 1723 - 19 Ebrill, 1791), yn athronydd radicalaidd ac yn awdur. Galwyd ef yn "Gyfaill Dynolryw" ac roedd yn ddyn hynod o boblogaidd yn ei amser.

Cofnododd Price y digwyddiad hwn yn ei ddyddiadur, sydd ar gael heddiw, ac sydd, fel y darlun ei hun yn cael ei gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth. Hwn yw'r paentiad swyddogol, terfynol, ond ceir dau gyffelyb, paratoadau efallai ar gyfer y llun hwn: mae'r naill yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru a'r llall yn cael ei gadw yn y Gymdeithas Frenhinol yn Llundain.

Gwnaed y ffrâm a oreurwyd gan Maretti.

## Europeana 280 
Yn Ebrill 2016 dewisiwyd y darlun fel un o ddeg llun eiconig i gynrychioli Cymru yn y prosiect "Gwaith Celf Europeana".

## Yr arlunydd
Ganwyd West yn Springfield, Pennsylvania a theithiodd lawer, gan gynnwys Lloegr lle'i galwyd "y Raffael Americanaidd". Bu farw yn Stryd Newman, Llundain West  ar 11 Mawrth 1820 a chladdwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Sant Paul.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwybodaeth am y darlun ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Cofnod celfwaith ar wefan Europeana

Categori:Gweithiau 1784
Categori:Peintiadau o Gymru
Categori:Peintiadau o'r Unol Daleithiau
Categori:Portreadau