open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cilpeddeg

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Cilpeddeg** (Saesneg: *Kilpeck*). Saif tua 9 milltir o Henffordd, i'r de o ffordd yr A465 i'r Fenni, a thua 5 milltir o ffin Cymru a Lloegr. 

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 495.

Enwir eglwys Cilpeddeg fel "Lann Degui Cil Pedec" (sef Llanddewi Cilpeddeg) mewn rhestr o eglwysi a luniwyd tua 1120 yn Llyfr Llandaf . Mae'r eglwys bellach wedi ei chysegu i Ddewi a Mair, ac mae'r adeilad yn enghraifft flaenllaw o bensaernïaeth Normanaidd (neu Romanesg). Adeiladwyd hi tua 1140.

Bu hefyd castell mwnt a beili Normanaidd ar y safle ond nid yw hwnnw bellach yn sefyll.

Hyd at y 9g, pan orchfygwyd yr ardal o'i amgylch gan Mersia, bu'r pentref yn rhan o deyrnas Ergyng. Wedi'r Concwest Normanaidd daeth yr ardal i gael ei alw'n Archenfield ac fe'i llywodraethwyd fel rhan o'r Mers. Daeth yn rhan o Swydd Henffordd yn yr 16g, ond parhaodd defnydd o'r Gymraeg yno hyd at y 19g.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Henffordd
Categori:Plwyfi sifil Swydd Henffordd
Hylosgedd a fflamadwyedd

rhyngwladol ar gyfer cemegau fflamadwy]]
Mae deunydd **hylosg** yn ddeunydd a all losgi (h.y., cynnal fflam) mewn aer o dan amodau penodol. Mae deunydd yn **fflamadwy** os yw'n tanio'n hawdd ar dymheredd amgylchynol. Mewn geiriau eraill, mae deunydd hylosg yn cynnau gyda pheth ymdrech ac mae deunydd fflamadwy yn mynd ar dân yn syth pan ddaw i gysylltiad â fflam.

Categori:Thermodynameg
Categori:Ffiseg
Philippe Pétain

Milwr o Ffrainc oedd **Henri Philippe Pétain** (24 Ebrill 1856 - 23 Gorffennaf 1951). Ef oedd pennaeth Llywodraeth Vichy yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Ymunodd a'r fyddin yn 1876 ac astudiodd yn Ysgol Filwrol Saint-Cyr. Daeth i sylw yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, pan benododd y Cadlywydd Joseph Joffre ef i fod yn gyfrifol am fyddin Ffrainc ym Mrwydr Verdun. Llwyddodd y fyddin Ffrengig i wrthsefyll ymosodiad yr Almaenwyr, a daeth Pétain yn arwr cenedlaethol. Gwnaed ef yn Farsial bythefnos wedi diwedd y rhyfel.

Yn 1940, pan oedd yn 84 oed, cytunodd i weithredu fel pennaeth Llywodraeth Vichy, oedd yn gyfrifol am ran o Ffrainc fel gwladwriaeth hanner-annibynnol dan uwchlywodraeth yr Almaen wedi Brwydr Ffrainc. Ym mis Ebrill, 1945, wedi i Ffrainc gael ei rhyddhau, cymerwyd ef i'r ddalfa ar gyhuddiad o deyrnfradwriaeth. Rhoddwyd ef ar ei brawf, ei gael yn euog a'i ddedfrydu i farwolaeth, ond oherwydd ei oedran a'i wasanaeth yn y Rhyfel Byd Cyntaf, newidiodd Charles de Gaulle y ddedfryd i garchar am oes. Bu farw yn 95 oed yn y carchar ar yr Île d'Yeu.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Cydweithredwyr â'r Natsïaid
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Pas-de-Calais
Categori:Pobl yr Ail Ryfel Byd
Francisco Ayala

Awdur ac athro o Sbaen oedd **Francisco Ayala García-Duarte** (16 Mawrth 1906 – 3 Tachwedd 2009).

Cafodd ei eni yn Granada.

## Llyfryddiaeth
**La cabeza de cordero* (1949)
**Muerte de perros* (1958)
**El fondo del vaso* (1962)
**El regreso* (1992)
**El escritor en su siglo* (1990)

Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Sbaen
Categori:Pobl o Granada
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Pobl fu farw ym Madrid
Canadiaid Cymreig

[bawd|Hysbyslen ddwyieithog o 1842 sy'n rhoi gwybod i Gymry sy'n dymuno ymfudo am fordaith y llong *Triton* o [Aberteifi i Québec.]]
Dinasyddion Canada gyda'u llinach yn tarddu o Gymru yw'r Canadiaid Cymreig, a gant hefyd eu disgrifio fel Cymry Canadaidd.

Yng Nghyfrifiad 2006, nodir llinach Gymreig gan 440,965 o Ganadiad, sef 1.4% o holl boblogaeth Canada.

## Gweler hefyd
*Americanwyr Cymreig
*Awstraliad Cymreig

## Cyfeiriadau

Canada
Cymreig
Vichy

bawd|de|Église Saint-Louis

Dinas yn *département* Allier, *région* Auvergne-Rhône-Alpes, canolbarth Ffrainc, yw **Vichy**. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 26,528.

Sefydlwyd Vichy yn 1g OC, ger ffynhonnau dŵr porth, gerllaw rhyd lle gellid croesi afon Allier. Yn ddiweddarach, daeth yn adnabyddus oherwydd y ffynhonnau poeth hyn, ac yn gyrchfan i dwristiaid yn ystod y 19g. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, Vichy oedd prifddinas Llywodraeth Vichy, oedd yn rheoli rhan ddeheuol Ffrainc o fan uwchlywodraeth yr Almaen.

Categori:Cymunedau Allier
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Llywodraeth Vichy

bawd|240px|Yr ardal a reolid gan Lywodraeth Vichy mewn porffor.

**Llywodraeth Vichy** oedd llywodraeth y rhan ddeheuol o Ffrainc yn y cyfnod 1940-1944 yn ystod yr Ail Ryfel Byd yn dilyn Brwydr Ffrainc. Galwai'r wladwriaeth ei hun yn *État français* ("Gwladwriaeth Ffrainc"), dan reolaeth y marsial Philippe Pétain, a defnyddiai ddinas Vichy yn Allier fel prifddinas. Yn ymarferol, roedd dan reolaeth yr Almaen Natsïaidd.

## Hanes
Roedd Pétain wedi olynu Paul Reynaud fel arweinydd Ffrainc ar 16 Gorffennaf 1940. Ar 22 Mehefin, ildiodd byddinoedd Ffrainc i'r Almaen yn Compiègne. Dan y cytundeb, roedd yr Almaen i feddiannu gogledd a gorllewin Ffrainc, tra roedd y gweddill o Ffrainc a'i threfedigaethau i fod dan lywodraeth hanner-annibynnol. Cytunodd Pétain, oedd yn 84 oed, i weithredu fel pennaeth y wladwriaeth yma. Penododd Pierre Laval a François Darlan fel dirprwyon iddo.

Wedi i'r Cyngheiriad lanio yn y gogledd-orllewin yn 1944, symudodd yr Almaenwyr Lywodraeth Vichy i Belfort ac yn nes ymlaen i Sigmaringen yn yr Almaen. Wedi buddugoliaeth y Cyngheiriaid, dienyddiwyd nifer o aelodau o'r llywodraeth, yn eu plith Laval, am deyrnfradwriaeth, tra dedfrydwyd Pétain i garchar am oes.

## Cyfeiriadau
Categori:20fed ganrif yn Ffrainc
Categori:Hanes gwleidyddol Ffrainc
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Gestapo

[bawd|dde|200px|Asiantau'r gestapo mewn gwisg gyffredin yn ystod ymgyrchoedd y [Bysiau Gwyn ym 1945]]
bawd|dde|200px|Rhesi o gyrff carcharorion yng ngwersyll crynhoi Lager Nordhauser, a reolwyd gan y Gestapo

Heddlu cudd swyddogol yr Almaen Natsïaidd oedd y **Gestapo** (talfyriad o ***Ge**heime **Sta**ats**po**lizei*: "Heddlu'r Wladwriaeth Gudd"). Gan ddechrau ym mis Ebrill 1934, roedd y sefydliad o dan weinyddiaeth y Schutzstaffel o dan arweiniad Heinrich Himmler, sef arweinydd yr SS a Phennaeth yr Heddlu Almaenig (*Chef der Deutschen Polizei*). O fis Medi 1939 ymlaen, gweinyddwyd y Gestapo gan y *Reichssicherheitshauptamt* (RSHA) ("Prif Swyddfa Diogelwch y Reich") a chawsai ei ystyried yn chwaer sefydliad i'r *Sicherheitsdienst* (SD) ("Gwasanaeth Diogelwch") ac yn is-swyddfa i'r *Sicherheitspolizei* (SIPO) ("yr heddlu diogelwch").

Categori:Sefydliadau 1933
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Erwin Rommel

Cadfridog o'r Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd oedd **Erwin Johannes Eugen Rommel** (15 Tachwedd 1891 - 14 Hydref 1944).

Ganed ef yn Heidenheim an der Brenz, yn fab i ysgolfeistr. Ymunodd a'r fyddin ar gyngor ei dad, ac yn 1911 aeth i Danzig am hyfforddiant fel swyddog. Ymladdodd yn y Rhyfel Byd Cyntaf, a dychafwyd ef i fod yn Gapte. Enillodd y medal *Pour le Mérite*, un o'r ieuengaf i ennill y fedal yma.

Arhosodd yn y fyddin fel hyfforddwr wedi'r rhyfel. Yn yr Ail Ryfel Byd, roedd yn gyfrifol am uned danciau yn yr ymladd yn Ffrainc yn 1940. Yn 1941, gyrrwyd ef i Ogledd Affrica, lle enillodd nifer o fuddugoliaethau ac ennill y llyenw "Cadno'r Anialwch" oherwydd ei allu fel cadfridog. Fodd bynnag, ni allai yr Almaen ei atgyfnerthu yn hawdd, a gorchfygwyd ef ym mrwydr El Alamein gan Bernard Montgomery.

Gwnaed ef yn gyfrifol am y ffrynt gorllewinol yn Ewrop, lle roedd yn wynebu byddinoedd llawer mwy. Roedd ganddo ran ymylol yn y cynllwyn i ladd Hitler yn 1944. Pan ddaeth hyn i'r amlwg, gorfodwyd ef i'w ladd ei hun.

Categori:Cadfridogion o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl o Baden-Württemberg
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Konrad Adenauer

Canghellor cyntaf Gorllewin yr Almaen yn y cyfnod wedi'r Ail Ryfel Byd, o 1949 hyd 1963 oedd **Konrad Hermann Josef Adenauer** (5 Ionawr 1876 — 19 Ebrill 1967). Roedd yn aelod o blaid ganol-dde y CDU. Ei lysenw oedd *Der Alte* ("Yr Hen Wr").

Ganed Konrad Adenauer yn ninas Cwlen, ac astudiodd y gyfraith yn Freiburg a Bonn. Ym 1917 daeth yn faer Cwlen, swydd a ddaliodd hyd 1933.

Daeth i wrthdrawiad â'r Natsïaid pan ddaethant i rym, a ffôdd i Abaty Maria Laach lle cafodd gynhaliaeth. Treuliodd beth amser fel carcharor mewn gwersylloedd crynhoi.

Daeth Adenauer yn gadeirydd y blaid CDU wedi'r Ail Ryfel Byd, ac yn Ganghellor ym 1949 pan oedd yn 73 oed. Ymddeolodd fel Canghellor ym 1963, ond parhaodd yn gadeirydd y CDU hyd 1966.

Categori:Cangellorion yr Almaen
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Gorllewin yr Almaen
Categori:Gwleidyddion o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Meiri Cwlen
Asid amino

[thumbnail|300px|Adeiledd cyffredinol asid amino α efo'r grŵp [amin ar y chwyth a'r grŵp carbocsyl ar y dde.]]

Dosbarth pwysig o fetabolitau (sef molecylau prosesau celloedd byw) yw’r **asidau amino**.  Maent yn gyfansoddion carbon sy'n cynnwys dau grŵp gweithredol; grŵp amin a grŵp asid carbocsylig ynghyd â grŵp ychwanegol sy’n nodwedd i’r asidau amino unigol.  Nodwedd o bob math o fywyd ar y ddaear ydynt. Mae iddynt bwysigrwydd fel molecylau unigol a hefyd mewn polymerau. Eu polymerau mwyaf nodweddiadol yw proteinau. Gall y cadwynau hyn cynnwys degau o filoedd o asidau amino unigol (ee 27,000 i Titin ), ond ychydig gannoedd sy’n arferol.  O’r cannoedd o asiadu amino naturiol sy’n bodoli, tua 20 sy’n cysylltu â'i gilydd i ffurfio proteinau. Ym mhob un o’r rhain mae’r grŵp amin a’r grŵp asid carbocsylig wedi’u cysylltu’n uniongyrchol a charbon α y gadwyn garbon. (Sef rhif 2 - gan mai atom carbon yr asid carbocsylig yw rhif 1.)  Felly ei gelwir yn asidau amino α.

Mae gan y carbon cirol bedwar bond: un i gadwyn amrywiol (labelwyd R), un i atom hydrogen, un i grŵp amino ac un i'r grŵp carbocsyl (COOH).

## Cymeriad amffoterig 
Mae asidau amino yn cynnwys y grwpiau gweithredol basig NH2 (amin) a'r grŵp asidig COOH (asid carbocsylig) ac felly maent yn ymddwyn yn amffoterig (fel asidau a basau).

## Peptidau 
Mae proteinau yn hanfodol ar gyfer bywyd a phroteinau yw prif gynhwysion gwallt, croen, cyrn, cyhyr, haemoglobin, ensymau, firysau, gwaed, a nifer o organebau eraill. Cyfansoddion a ffurfir gan gadwyni o asidau amino yw peptidau- sy'n gysylltiedig trwy'r bond peptid.

## Cyfeiriadau

Categori:Grwpiau gweithredol
Gwladys

Mae **Gwladys**, neu **Gwladus**, yn enw Cymraeg a allai gyfeirio at:

*Santes Gwladys, ferch Brychan, a adwaenir hefyd fel Santes Gladys
*Gwladys ferch Rhiwallon, gwraig  Rhys ap Tewdwr a mam  Nest ferch Rhys
*Gwladus ferch Llywarch ap Trahaearn, gwraig Owain Gwynedd 
*Gwladus Ddu, merch i Llywelyn Fawr
*Gwladus ferch Senana merch i  Gruffudd ap Llewelyn
Syndrom Tietze

Llid ar y cartilagau costocondral sy'n cysylltu'r asennau ag asgwrn y fron yw **syndrom Tietze**.

## Symptomau
Mae symptomau syndrom Tietze yn cynnwys poen, chwyddo a thynerwch. Er bod y poen fel arfer yn diflannu'n ddigymell, mae'n bosib i'r chwyddo barháu ar ôl i'r tynerwch ddiflannu. Mae'r poen yn gwaethygu drwy symud, peswch, neu disian.

Mae'n bosib camgymryd y poen am drawiad ar y galon, gan ei fod ar flaen mur y frest.

## Achosion
Mae achos syndrom Tietze yn anhysbys.

## Triniaeth
Defnyddir poenliniarwyr megis ibwproffen a pharasetamol i drin syndrom Tietze.

## Cyfeiriadau
Categori:Llidau
Tietze
Cabaret

[bawd|dde|220px|Helena Mattsson, Donnie S. Ciurea, Patrik Hont a Magnus Sellén yn perfformio "Havana for a Night" yn y cabaret A Little Tribute Westward yn y Blue Moon Bar yn Stockholm, Sweden, yn 2003 Llun wrth:[:Commons:Category:F.U.S.I.A.|F.U.S.I.A..]]
Math o adloniant sy'n cynnwys comedi, canu, dawns a theatr ydy **cabaret**. Un o brif nodweddion cabaret yw'r lleoliad lle cynhelir y perfformiad - yn aml, mewn bwyty neu glwb nos gyda llwyfan a chyda'r gynulleidfa'n eistedd wrth fyrddau (yn aml yn bwyta neu'n yfed) tra'n gwylio'r perfformiad a gyflwynir gan yr MC, (o'r Saesneg:*Master of ceremonies*).

Gall cabaret gyfeirio hefyd at fath o buteindy Mediteranaidd, sef bar gyda byrddau lle mae menywod yn cymysgu â'r cwsmeriaid. Yn draddodiadol, gallai sefydliadau o'r fath gynnwys rhyw fath o adloniant, yn gantorion a dawnswyr gan amlaf.

## Cabaret enwog
* The Butterfly Club yn Melbourne, Awstralia
* Le Lido, Moulin Rouge a'r Lapin Agile ym Mharis, Ffrainc
* Cabaret Voltaire yn Zürich
* Tropicana yn Havana, Ciwba
* The Blue Angel yn Ninas Efrog Newydd
* Bistro by the Sea in Matunuck, Rhode Island
* Cabaret Red Light yn Philadelphia, Pennsylvania
* Metro Chicago yn Chicago, Illinois

## Gweler hefyd
*Bwrlesg
*Café Society
*Cabaret Paradis
*Revue
*Stripio
*Cabaret Red Light
*Cabaret (ffilm)

## Dolenni allanol
* "The Cabaret", 1921 paentiad gan Alexander Deyneka 
* Gwefan swyddogol Cabaret Red Light (http://www.cabaretredlight.com)

Categori:Dawns
Categori:Theatr gerdd
Categori:Theatr gomedi
Cytundeb München

bawd|240px|Chamberlain, Daladier, Hitler a Mussolini yng Nghynhadledd München
Arwyddwyd **Cytundeb München** yn ninas München yn ne yr Almaen yn oriau cynnar 30 Medi 1938 (ond wedi ei dyddio 29 Medi), rhwng Adolf Hitler, Canghellor yr Almaen a'i gyngrheiriad Benito Mussolini, arweinydd yr Eidal, a Neville Chamberlain, prif weinidog y Deyrnas Unedig a Raymond Daladier, prif weinidog Ffrainc.

Roedd Hitler yn hawlio tiriogaeth y Sudetenland, ardal lle roedd mwyafrif y trigolion yn Almaenwyr ethnig, oddi ar Tsiecoslofacia. Gwrthwynebid hyn yn gryf gan lywodraeth Tsiecoslofacia, a datganodd yr Undeb Sofietaidd eu bod yn barod i roi cefnogaeth filwrol i'r Tsieciaid, ond dim ond os byddai Prydain a Ffrainc yn ymuno â hwy. Yng Nghynhadledd München, cytunodd Prydain a Ffrainc i roi'r Sudetenland i Hitler, gan osgoi rhyfel am y tro.

bawd|300px|canol|Rhaniad Tsiecoslafacia, 1938

## Ymraniadau pellach Tsiecoslofacia
Yn sgil llwyddiant trosglwyddo tiroedd Almaenwyr ethnig i'r Reich, bu pwysau o du Miklós Horthy arweinydd Hwngari i an-ennill tiroedd Hwngaraidd a gollwyd yng Nghytundeb Trianon wedi'r Rhyfel Mawr. Er mwyn osgoi rhyfel lleol, cynulliodd powerau'r Echel (Yr Almaen a'r Eidal) Gyflafareddiadau Fienna. Yn sgil hyn dioddefodd Gwerinaieth Tsiecoslofacia gan ymraniad pellach yn Dyfarniad Gyntaf Fienna ar 2 Tachwedd 1939 pan roddwyd tiroedd Slofacia oedd yn ffinio Hwngari i Hwngari.

Yn 1939, ymosododd Hitler ar Wlad Pwyl, a'r tro hwn cyhoeddodd Ffrainc a Phrydain ryfel ar yr Almaen, gan ddechrau'r Ail Ryfel Byd.

## Gweler hefyd
* Cyflafareddiadau Fienna

Categori:1938
Munchen
Munchen
Munchen
Munchen
Munchen
Categori:München
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Sacha Baron Cohen

Actor, digrifwr ac ysgrifennwr Seisnig ydy **Sacha Noam Baron Cohen** (Hebraeg: סשה נועם ברון כהן, ganed 13 Hydref, 1971). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gymeriadau comedi Ali G (ffug berson ifanc o un o faestrefi Staines), Borat Sagdiyev (newyddiadurwr gwrth-semitaidd a rhywiaethol), a Brüno (newyddiadurwr ffasiwn hoyw camp dros ben llestri Awstriaidd). Graddiodd ym Mhrifysgol Caergrawnt.

Yn ei weithiau, cynhalia gyfweliadau â ffigurau parchus wrth chwarae rhan un o'i gymeriadau er mwyn gwneud sbort ohonynt. Yn amlach na pheidio, ni sylweddola'r bobl sy'n cael eu cyfweld nad yw Cohen o ddifri. Cydnabuwyd llawer o waith Sacha Baron Cohen gydag enwebiadau Emmy, enwebiad am Oscar am yr Addasiad Orau o Ffilm, Gwobr BAFTA, a Golden Globe am yr Actor Gorau am ei waith yn y ffilm *Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan*.

Ar ôl i'r ffilm *Borat* gael ei rhyddhau, dywedodd Cohen y byddai'n ymddeol ar ôl Borat ac Ali G am fod y cyhoedd wedi dod yn rhy gyfarwydd gyda'i gymeriadau. Yn yr un modd, dywedodd yr un peth ar ôl i'r ffilm *Brüno* gael ei rhyddhau, gan ddatgan y byddai'r cymeriad yn ymddeol.

## Ffilmograffiaeth
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Actorion Iddewig o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Crist, Caergrawnt
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Digrifwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Digrifwyr Iddewig o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Poenliniarydd

thumb
Meddyginiaeth a ddefnyddir i leddfu poen yw **poenliniarydd** neu **gyffur lleddfu poen**.

Gellir cymryd poenliniarwyr yn drwy'r ceg ar ffurf tabledi neu gaspiwlau, neu yn llai aml fel hylif; ar ffurf tawddgyffuriau (a roddir i mewn i'r rectwm); drwy chwistrelliad neu IV.

## Mathau 
### Opioidau 
Defnyddir poenliniarwyr opioid, a elwir hefyd yn boenliniarwyr narcotig neu opiadau, i leddfu poen cymedrol i ddifrifol, ac fe'u rhoddir yn aml ar bresgripsiwn i gleifion sy'n gwella o driniaethau ac anafiadau difrifol neu i leddfu poen salwch terfynol megis canser. Maent yn cynnwys codin, fentanyl, meperidine, methadone, morffin, pentazocine, a thramadol.

### Cyffuriau di-opioid 
Defnyddir cyffuriau di-opioid, neu gyffuriau heb fod yn narcotig, yn bennaf i leddfu poen ysgafn i gymedrol gan gynnwys cur pen, y ddannoedd, poenau'r cyhyrau a'r cymalau, a phoenau mislif. Mae llawer o boenliniarwyr di-opioid ar gael dros y cownter. Maent yn cynnwys asid mefenamic, etodolac, fenoprofen, ketoprofen, ketorolac, parasetamol, a phiroxicam.

Mae rhai poenliniarwyr di-opioid yn gyffuriau gwrthlid ansteroidol (NSAIDau) a fe'u defnyddir i drin llidau, gan gynnwys aspirin, diclofenac, ibwproffen, indomethacin, a naproxen.

### Poenliniarwyr cyfunol 
Cyfuniad o gyffuriau di-opioid ysgafn megis aspirin neu barasetamol ac ychydig bach o opioid mewn tabled unigol yw rhai poenliniarwyr. Caiff poenliniarwyr cyfunol eu rhoi ar bresgripsiwn yn aml i bobl nad ydynt yn cael budd o gyffuriau di-opioid ar eu pennau'u hunain. Mae rhai ar gael dros y cownter, ond maent yn cynnwys meintiau llai o opiadau na'r rhai sydd ar gael ar bresgripsiwn. Defnyddir poenliniarwyr cyfunol weithiau i drin meigryn. Maent yn cynnwys aspirin a codin (opioid), parasetamol a codin (opioid), dextropropoxyphene (opioid) a parasetamol, a dihydrocodeine (opioid) a parasetamol.

## Mecanwaith eu heffaith 
Nid yw'r ffordd mae poenliniarwyr yn gweithio yn cael ei deall yn iawn, ond mae poenliniarwyr gwahanol yn gweithio mewn ffyrdd gwahanol. Mae NSAIDau yn gweithio trwy leddfu poen lle mae'r anaf, tra bo mathau eraill o boenliniarwyr yn rhwystro'r signalau poen o derfynau nerfau i'r ymennydd.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyffuriau sy'n gweithredu ar y system nerfol
Categori:Poen
Brwydr Borodino

Ymladdwyd **Brwydr Borodino** (Ffrangeg: Bataille de la Moskowa; Rwseg: Бородинское сражение, *Borodinskaja bitva*) ar 7 Medi 1812, rhwng byddin Ffrainc dan yr ymerawdwr Napoleon a byddin Rwsia dan Michail Kutusov. Roedd maes y frwydr ger pentref Borodino, i'r gorllewin o ddinas Moscfa (yn Oblast Moscfa heddiw).

Yn 1812 ffurfiwyd y Chweched Cynghrair rhwng Rwsia, Prydain, Prwsia, Sweden, Awstria a nifer o wladwriaethau bychain yr Almaen, gyda'r bwriad o wrthwynebu Napoleon. Ymosododd Napoleon ar Rwsia ym mis Mehefin gyda'r Grande Armée, yn cynnwys tua 600,000 o filwyr, dim ond 270,000 ohonynt yn Ffrancwyr. Ar 7 Medi ymladdwyd brwydr Borodino. Roedd gan y fyddin Ffrengig rhwng 125,000 a 130,000 o wŷr, a'r fyddin Rwsaidd rhwng 154,000 a 157,000. Dioddefodd y ddwy ochr golledion trwm, y Ffrancwyr 28,000 - 30,000 a'r Rwsiaid 45,000 - 58,000. Ar ddiwedd y dydd, roedd y ddwy fyddin yn parhau i fod ar faes y gad, ond y noson honno enciliodd y Rwsiaid tua'r dwyrain.

Meddiannwyd Moscfa gan y Ffrancwyr, ond rhoddwyd y ddinas ar dân. Bu raid i Napoleon encilio, a rhwng y tywydd ac ymosodiadau'r Rwsiaid, collodd bron y cyfan o'i fyddin; dim ond tua 30,000 o filwyr a groesodd afon Berezina i adael Rwsia.

Mae hanes y frwydr yn ffurfio rhan bwysig o'r nofel *Rhyfel a Heddwch* gan Lev Tolstoy.

Categori:1812
Borodino
Borodino
Categori:Oblast Moscfa
Categori:Rhyfeloedd Napoleon
Santes Gwladys

Santes o'r 6g oedd **Gwladus** ac un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog. Fe'i magwyd yng Ngarthmadrun, Powys.

## Priodas a phlant
Priododd â Gwynllyw Filwr, teyrn Gwynllŵg (ardal rhwng afon Rhymni ac afon Wysg yng Ngwent). Bu Gwynllyw yn rhyfelgar a chreulon, ac yn ymosod ar ei gymdogion gan dwyn eu eiddo. Fel un o ferched Brycheiniog bu ganddi yr hawl i dewis ei gŵr, a priododd hi yng Ngarth Madrun, ond bu rhai o'i theulu yn anfodlon oherwydd enw drwg Gwynllyw. (Hwn, mae'n debyg sydd wedi arwain at y chwedl fod Gwynllyw wedi cipio Gwladus a'i gorfodi i'w briodi)

bawd|chwith|200px|Capel Gwladys

## Capel Gwladys
Ar ôl iddynt gwahanu  aeth Gwladus i Bencarn a sefydlodd cymuned Cristnogol neu llan yno. Wedyn sefydlodd "Capel Gwladus" ger  Gelli-gaer, lle ceir "Capel Gwladys" a lle cafwyd hyd i'w charreg fedd, gyda chroes Geltaidd arni. Saif Capel Gwladys (ST12499929) oddeutu 3 milltir (4.5&nbsp;km) ar hyd y ffordd Rufeinig, filltir o Fargod. I'r Oesoedd Canol mae'r seiliau'n perthyn a gosodwyd wal fodern i ddangos eu hamlinell; hyd yma ni chafwyd hyd i olion cyn yr Oesoedd Canol, ar wahân i'r garreg fedd a symudwyd i Eglwys Sant Cadog, Gelli-gaer. Ceir croes Geltaidd fodern oddi mewn i'r waliau i ddangos safle'r allor a cheir hefyd garreg fodern gyda'r geiriau: *"Capel Gwladys circa 450AD"*.

Sefydlodd nifer o eglwysi wedi cysegru i Gwladus a Gwynllyw yng Ngwent ond dros y canrifoedd gollwngodd yr enw Gwladus oddi wrth rhai ohonynt. Bu farw Gwladus yn gynnar yn y chweched canrif.

## Gweler hefyd
*Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun Santesau Celtaidd 388-680
*Coedwig Gwladys
*Sgwd Gwladys

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Bywyd y Santes Gwladys 
*Lluniau o Gapel Santes Gwladys, Pont Ebbw, Ger Casnewydd

Categori:Cylch Arthur
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Oes y Seintiau
Gwladys
Gwladys
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Corwynt

[bawd|[Corwynt Katrina yng Ngwlff Mecsico]]

**Corwynt** neu **drowynt trofannol** yw'r enw a rhoddir i ddisgrifio diwasgedd cylchol enfawr sy'n fath o storm. Mae'n cynhyrchu llawer iawn o law a gwynt. Maen nhw'n cryfhau pan fo dŵr môr sy'n anweddu yn crynhoi yn cael ei ryddhau wrth i'r aer cynnes godi; mae hyn yn ei dro'n cyddwyso'r aer gwlyb a'i droi'n law. Yn y trofannau mae'r corwynt yn gynhesach y tu fewn iddo nag ydy y tu allan.

bawd|canol|400px|Map o leoliad holl gorwyntoedd y byd rhwng 1985–2005


Categori:Daearyddiaeth
Categori:Tywydd
Gwaith Dur Port Talbot

Gwaith cynhyrchu dur ym Mhort Talbot yw **Gwaith Dur Port Talbot**, sy'n eiddo i'r grŵp Corus. Mae'r gwaith yn gallu cynhyrchu bron i 5 miliwn tunnell o slab dur pob blwyddyn. Caiff y rhanfwyaf o'r slab ai rholio ar y safle ym Mhort Talbot ac ar safle Llanwern yng Nghasnewydd er mwyn creu amryw o gynnyrch stribed dur. Caiff gweddill y dur ei brosesu yng ngweithfeydd eraill Corus neu ei werthu ar ffurf slab. Mae'r gwaith yn gorchuddio ardal eang o dir sy'n domineiddio de'r dref, mae'r ffwrnais chwyth a'r gwaith cynhyrchu dur yn dirnodau sydd iw gweld o draffordd yr M4 a Prif Lein De Cymru wrth basio heibio'r dref.

Mae gwaith dur wedi bod ym Mhort Talbot ers 1901; adeiladwyd y gwaith gwreiddiol gan Gilbertson a lleolwyd i'r de o orsaf rheilffordd Port Talbot. Mae swyddfeydd gweinyddu'r gwaith dur gwreiddiol yn gartref i Lys Ynadon Port Talbot heddiw.
bawd|chwith|350px|Anwedd dŵr yn codi o'r ffwrnais chwyth yng Ngwaith Dur Port Talbot

Dechreuodd y gwaith a leolir ym Margam ym 1953, adnabyddwyd yn wreiddiol ac ar lafar fel yr "Abbey Works", ond a elwir yn swyddogol yn "Corus Strip Products UK
Port Talbot Works". Cyfunodd sawl cwni cynhyrchu dur yn ne Cymru eu hadnoddau er mwyn ffurfio "The Steel Company of Wales" ac adeiladu gwaith dur modern cyfannol ar safle a fu'n eiddo bryd hynnu i Guest, Keen and Baldwins. Ond, arweiniodd cad-drefnu gwleidyddol at gynhyrchiad tunplat gael ei gadw yn ei berfeddwlad gwreiddiol ymhellach i'r gorllewin, mewn dau waith newydd yn Nhrostre a Felindre. Yn ystod yr adeg pan fu lefel cyflogaeth ar ei uchaf yn yr 1960au, Abbey Works oedd gwaith dur mwyaf Ewrop a'r cyflogwr mwyaf yng Nghymru, gyda 18,000 o weithwyr. Heddiw mae'r gwaith yn cynhyrchu coiliau dur wedi eu anelio gan rholio poeth ac oer, ar gyfer amryw o ddefnyddiau gan gynnwys ar gyfer y diwydiant ceir ac offer cartref.

Ym 1967, daeth The Steel Company of Wales yn rhan o'r British Steel Corporation, a gafodd ei breifateiddio yn ddiweddarach i ffurfio grŵp Corus. Mae'r Abbey Works yn eiddo i gwmni Indiaidd Tata Steel a caiff ei redeg gan Corus. Mae Tata Steel yn rhan o gwmni busnes hynaf a mwyaf India. Cytunodd Tata Group i brynu holl gyfranddaliadau cyffredinol Corusym Mawrth 2007 a gweithredwyd y gytundeb ym mis Ebrill 2007.

Mae'r rhaglen deledu Top Gear wedi defnyddio Gwaith Dur Port Talbot sawl gwaith ar gyfer ffilmio. Mae'r cyfarwyddwr Terry Gilliam wedi dweud y bu Gwaith Dur Port Talbot Steelworks un un o'r prif ddylanwadau cynnar arno wrth ddatblygu'r ffilm Brazil.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*BBC - South West Wales in pictures:Port Talbot Slideshow Tour 
*Tata Steel 
*This Is South Wales on the works

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghastell-nedd Port Talbot
Port Talbot
Categori:Port Talbot
Iwo Jima

bawd|230px|Lleoliad Iwo Jima

Un o ynysoedd Japan yw **Iwo Jima** (hefyd **Iwoto** neu **Iwo To**) (硫黄島, *Iōtō*, gynt *Iōjima*). Mae'n un o Ynysoedd Bonin, a saif tua 1000&nbsp;km i'r de o Tokyo, 1100&nbsp;km i'r gogledd o Gwam a hanner y ffordd rhwng Tokyo a Saipan.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, roedd yr ynys o bwysigrwydd strategol oherwydd y meysydd awyr arni. Ym misoedd cyntaf 1945, glaniodd milwyr yr Unol Daleithiau ar yr ynys, gan ddechrau Brwydr Iwo Jima. Cipiwyd yr ynys gan yr Americanwyr wedi wythnosau o ymladd ffyrnig.

Dychwelwyd yr ynys i Japan yn 1968.

Categori:Ynysoedd Japan
Canghellor (gwahaniaethu)

Gallai **Canghellor** gyfeirio at un o nifer o swyddi gwleidyddol mewn gwahanol wledydd, yn eu plith:

* Canghellor Awstria, arweinydd llywodraeth Awstria
* Canghellor yr Almaen, arweinydd llywodraeth yr Almaen
* Canghellor y Trysorlys yn y Deyrnas Unedig
* Canghellor Dugiaeth Lancaster, swyddog yn llywodraeth Prydain
* Canghellor Cyfiawnder, swyddog llywodraeth mewn rhai gwledydd, sy'n gyfrifol am orychwylio cyfreithlondeb gweithredau'r llywodraeth
* Arglwydd Ganghellor, pennaeth y farnwriaeth yng Nghymru a Lloegr a'r llefarydd yn Nhŷ'r Arglwyddi
* Arglwydd Ganghellor yr Alban, cyn-swydd Swyddog Mawreddog y Wladwriaeth yn yr Alban
* Chancellor (Ritsuryō), prif swyddog yn hen lywodraeth Japan Imperialaidd
Eliffant Asiaidd

Un o'r tri rhywogaeth o Eliffant sy'n fyw heddiw yw'r **Eliffant Asiaidd** (*Elephas maximus*). Fe'i gelwir weithiau yn **Eliffant Indiaidd**, enw un o'r tri is-rywogaeth. Er ei fod ychydig yn llai na'r Eliffant Affricanaidd, ef yw'r mamal tir sych mwyaf yn Asia.

Fe'i ceir yn Bangladesh, India, Sri Lanca, Indo-Tsieina a rhannau o Nepal ac Indonesia (yn enwedig Borneo), Fietnam a Gwlad Tai. Fel anifail gwyllt, ystyrir ei fod mewn perygl, gyda rhwng 41,410 a 52,345 yn weddill. Gellir ei ddofi yn gymharol hawdd, a defnyddir cryn nifer ohonynt ar gyfer gwahanol dasgau mewn gwahanol rannau o Asia.

bawd|chwith|230px|Dosbarthiad yr Eliffant Asiaidd

Categori:Mamaliaid Asia
Categori:Eliffantod
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Vitali Ginzburg

Ffisegydd o Rwsia oedd **Vitali Lazarevich Ginzburg** (4 Hydref 1916 - 8 Tachwedd 2009). Enillodd Wobr Ffiseg Nobel yn 2003, gyda Alexei Alexeevich Abrikosov ac Anthony James Leggett.

Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2009
Helmut Kohl

Gwleidydd o'r Almaen yw **Helmut Josef Michael Kohl** (3 Ebrill 1930 – 16 Mehefin 2017). Roedd yn Ganghellor yr Almaen o 1982 hyd 1998, yn y cyfnod pan ad-unwyd yr Almaen.

Ganed ef yn Ludwigshafen am Rhein, yn fab i Hans Kohl, o deulu Catholig. Bu farw ei frawd hynaf yn yr Ail Ryfel Byd. Yn 1950, aeth i astudio'r gyfraith yn Frankfurt am Main, yna yn 1951 i Heidelberg, lle newidiodd ei gwrs i astudio busnes.

Ymunodd a plaid canol-dde y CDU, a daeth yn arweinydd y blaid yn Rheinland-Pfalz ac yn brif weinidog y dalaith. Yn 1973, daeth yn arweinydd y CDU yn genedlaethol. Yn etholiad 1976, collodd i Helmut Schmidt o blaid yr SPD, er iddo gael 48% o'r bleidlais. Daeth yn Ganghellor ar 1 Hydref 1980.

Roedd yn gredwr cryf mewn undeb Ewropeaidd, a sefydlodd berthynas agos a François Mitterrand, arlywydd Ffrainc. Ar 9 Tachwedd 1989, syrthiodd Mur Berlin. Roedd cryn wrthwynebiad yn rhai o wledydd Ewrop i ad-uno'r Almaen, ond llwyddodd Kohl i'w perswadio.

Collodd etholiad 1998 i'r SDU dan Gerhard Schröder, mewn cynghrair a'r Blaid Werdd, ac ymddiswyddodd fel arweinydd y CDU hefyd.

Categori:Cangellorion yr Almaen
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2017
Mombasa

Ail ddinas Cenia a phrifddinas talaith Pwani yw **Mombasa** (weithiau **Mombassa**). Saif ar yr arfordir, yn ne-ddwyrain Cenia. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 665,018, amcangyfrifir ei fod tua 900,000 erbyn 2009.

Saif y ddinas ar ynys, er bod rhai o'r maestrefi ar y tir mawr. Mae'n borthladd pwysig, a hefyd yn ganolfan i dwristiaeth. Nid oes sicrwydd pa bryd y sefydlwyd y ddinas, ond nododd Al-Idrisi yn y 12g ei bod yn ganolfan fasnach bwysig. Galwodd y llynghesydd Tsineaidd Zheng He yma tua 1415, a Vasco da Gama yn 1498.

bawd|dim|240px|Marchnad yn Mombasa

Categori:Dinasoedd Cenia
Afon Ewenni

Afon yn ne Cymru yw **Afon Ewenni**, sy'n llifo heibio i Ewenni i mewn i Afon Ogwr.
[250px|bawd|chwith|Afon Ewenni ger [Castell Ogwr.]]

Ewenni
Ewenni
Ewenni
Ewenni
Alun

Enw Cymraeg ydy **Alun**. Gallai gyfeirio at:

;Afonydd 
*Afon Alun

;Etholaeth
*Alun a Glannau Dyfrdwy

;Pobl
*Alun Elidyr
*John Blackwell (Alun)

;Gweler hefyd
*Alyn
Brwydr Pwlldyfarch

Brwydr ger Caerfyrddin, Dyfed oedd **Brwydr Pwlldyfarch** a ymladdwyd yn 1042 rhwng Hywel ab Edwin a'r Llychlynwyr. Yr hen enw am 'Bwlldarach' oedd 'Pwlldyfach'.

## Cyfeiriadau
Categori:1042
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Pwlldyfarch
Categori:Hanes Dyfed
Categori:Llychlynwyr
Brwydr Aber Tywi

Ymladdwyd **Brwydr Aber Tywi** yn 1044 rhwng Hywel ab Edwin, brenin Deheubarth, a Gruffudd ap Llywelyn (tua 1000 – 5 Awst 1063). Gruffudd a orfu gan ladd Hywel ger aber afon Tywi.

## Cyfeiriadau
Categori:1044
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Aber Tywi
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Hartland, Dyfnaint

Tref a phlwyf sifil yng ngogledd-orllewin o Ddyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **Hartland**, sy'n ymgorffori'r pentrefi Stoke (yn y gorllewin) a Meddon (yn y de).

Mae'n dref fach sy'n denu ymwelwyr. Roedd hi'n borthladd pwysig hyd yr 16g. Lleolie ger penrhyn Hartland Point lle ceir goleudy ac eglwys Sant Neithon (*Nectan*).

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,864.

## Cyfeiriadau
bawd|dim|Goleudy Hartland Point

Categori:Ardal Torridge
Categori:Trefi Dyfnaint
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Helmut Schmidt

Gwleidydd o'r Almaen oedd **Helmut Heinrich Waldemar Schmidt** (23 Rhagfyr 1918  – 10 Tachwedd 2015). Roedd yn Ganghellor yr Almaen o 1974 hyd 1982.

Ganed ef yn Hamburg. Ymunodd a plaid canol-chwith yr SPD, ac etholwyd ef i'r Senedd yn 1953, gan ddod yn arweinydd yr SPD yno o 1967 hyd 1969. Bu'n weinidog dros amddiffyn a gweinidog dros yr economi cyn dod yn Ganghellor yn 1974. Sefydlodd berthynas dda a Giscard d'Estaing, arweinydd Ffrainc. Collodd ei swydd fel canghellor i Helmut Kohl yn 1982.

Yn 2008, cyhoeddodd ei hunangofiant, *"Außer Dienst"*.

Categori:Cangellorion yr Almaen
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Gwleidyddion o'r Almaen
Categori:Pobl o Hamburg
Cartago

Gallai **Cartago** gyfeirio at:
*Cartago, Califfornia, tref yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America
*Cartago (talaith), un o daleithiau Costa Rica
*Cartago (dinas), prifddinas y dalaith honno

## Gweler hefyd
*Carthago, dinas yn Tiwnisia
Eliffant Affricanaidd

Mamal mawr sy'n perthyn i deulu'r Elephantidae yw'r **Eliffant Affricanaidd**. Mae gan eliffantod ysgithredd o ifori, trynciau hir a chlustiau mawr. Maen nhw'n bwyta planhigion, yn arbennig glaswellt. Gallant fyw hyd 70 oed neu'n hirach.

Categori:Mamaliaid Affrica
Affricanaidd
Basra

**Basra** (Arabeg: *al-Basrah*) yw ail ddinas Irac a phrifddinas talaith Basra. Saif tua 100&nbsp;km o Gwlff Persia ar y Shatt al-Arab, a ffurfir gan aber afon Tigris ac afon Ewffrates. Roedd y boblogaeth yn 2008 tua 2.3 miliwn.

Sefydlwyd Basra yn 636 gan y califf Omar. Anrheithiwyd y ddinas gan y Mongoliaid yn y 13g, ei chipio gan y Twrciaid yn 1546, ei chipio oddi ar y Twrciaid gan y Prydeinwyr yn 1914, a'i chipio eto gan y Prydeinwyr yn 2003 yn ystod Rhyfel Irac.

Mae'r ardal o amgylch y ddinas yn bwysig am gynhyrchu olew,

Categori:Dinasoedd Irac
Aden

bawd|240px|Harbwr Aden tua 1910
Dinas a phorthladd yn Iemen yw **Aden** (Arabeg: عدن). Roedd y boblogaeth yn 2005 tua 590,000. Aden oedd prifddinas De Iemen tan yr uniad â Gogledd Iemen. Mae'n rhoi ei henw i Gwlff Aden.

Ar 19 Ionawr 1839, meddiannwyd Aden gan filwyr y Cwmni India'r Dwyrain Prydeinig.  Roedd o bwysigrwydd strategol gan ei fod ar y ffordd i'r India. Parhaodd y ddinas ym meddiant Prydain hyd 1967. Hyd 1937, roedd yn cael ei llywodraethu fel rhan o India, wedyn fel trefedigaeth ar wahân.

## Cyfeiriadau 

Categori:Dinasoedd Iemen
Sansibar (gwahaniaethu)

Gallai **Zanzibar** neu **Sansibar** gyfeirio at:

* Zanzibar (ynys), ynys yn perthyn i Tansanïa
* Zanzibar (dinas), dinas ar ynys Zanzibar
* Zanzibar (gwlad), gwlad annibynnol yn y 1960au
* Zanzibar (swltaniaeth), swltaniaeth o'r Canol Oesoedd hyd y 19eg ganrif
Willy Brandt

Gwleidydd o'r Almaen oedd **Willy Brandt**, enw genedigol **Herbert Ernst Karl Frahm** (18 Rhagfyr 1913 – 8 Hydref 1992). Roedd yn Ganghellor Gorllewin yr Almaen o 1969 hyd 1974.

Ganed ef yn Lübeck yn fab i Martha Frahm; ni chafodd byth wybod pwy oedd ei dad. Ymunodd â phlaid ganol-chwith y SPD ym 1930, ond y flwyddyn wedyn ymunodd â phlaid fechan ymhellach ar y chwith, y Sozialistische Arbeiterpartei. Wedi i'r Natsïaid ddod i rym, ffôdd i Norwy i drefnu gwrthwynebiad iddynt. Un o'i ffugenwau o'r cyfnod hwn oedd "Willy Brandt". Pan feddiannwyd Norwy gan yr Almaen, symudodd i Sweden.

Etholwyd ef i'r Senedd ym 1949 fel aelod o'r SPD, ac yn faer Gorllewin Berlin ym 1957. Ef oedd y maer pan adeiladwyd Mur Berlin ym 1961.

Bu'n weinidog tramor, cyn dod yn Ganghellor yn 1969. Nodweddid ei gyfnod fel canghellor gan ei ymgais i ddod i delerau â'r Undeb Sofietaidd a gwledydd Cytundeb Warsaw. Ar 6 Mai 1974, ymddiswyddodd yn annisgwyl. Un rheswm oedd ei fod wedi cael gwybod fod gwybodaeth am ei fywyd personol wedi dod i feddiant llywodraeth Dwyrain yr Almaen.

Dyfarnwyd Gwobr Heddwch Nobel iddo ym 1971.

## Cyfeiriadau
Categori:Cangellorion yr Almaen
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Gwleidyddion o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Kairouan

200px|bawd|Mosg Mawr Kairouan a'i finaret

Dinas yng nghanolbarth Tiwnisia yw **Kairouan** (Arabeg: القيروان *al-Qayrawān*). Mae'n brifddinas talaith Kairouan ac yn un o'r dinasoedd hynaf yn y Maghreb. Roedd y boblogaeth yn 2003 tua 150,000.

Mae Kairouan yn enwog am ei mosg mawr, a adwaenir hefyd fel Mosg Sidi Oqba, er anrhydedd Uqba bin Nafi a sefydlodd Kairouan ac a gododd y mosg gyntaf ar y safle yn y flwyddyn 670. Ystyrir y ddinas yn ddinas sanctaidd gan ddilynwyr Islam; mae'r Sunni yn ei gosod yn bedwaredd ar ôl Mecca, Medina a Jeriwsalem.

Dynodwyd Kairouan yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1988.

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhiwnisia
Categori:Talaith Kairouan
Unigolyddiaeth

Cred mewn uchafiaeth yr unigolyn dros grwpiau cymdeithasol yw **unigolyddiaeth**. Fel ideoleg mae'n gosod yr unigolyn yn ganolog i unrhyw ddamcaniaeth wleidyddol neu gymdeithasol. Yn ganolog i'r ideoleg yw'r cred bod bodau dynol yn naturiol yn hunanlesol ac yn hunan-ddibynnol.

Mae unigolyddiaeth yn groes i'r ideoleg o gyfunoliaeth.

## Gweler hefyd
* Cyfalafiaeth
* Rhyddewyllysiaeth

## Cyfeiriadau
## Ffynhonnell
* Heywood, Andrew. *Politics* (Palgrave Macmillan, 2007).


Categori:Damcaniaethau moesegol
Categori:Diwylliant gwleidyddol
Categori:Hunan
Categori:Theorïau gwleidyddol
Cyfunoliaeth

Cred mewn gallu bodau dynol i gyrraedd nodau trwy weithgarwch cyfunol a chydweithio yw **cyfunoliaeth**.  Yn ganolog i'r ideoleg yw'r cred bod craidd cymdeithasol i natur ddynol ac o ganlyniad bod grwpiau cymdeithasol yn endidau gwleidyddol ystyrlon.

Mae cyfunoliaeth yn groes i'r ideoleg o unigolyddiaeth.

## Cyfeiriadau
## Ffynhonnell
* Heywood, Andrew. *Politics* (Palgrave Macmillan, 2007).


Categori:Cydweithio
Categori:Damcaniaethau moesegol
Categori:Diwylliant gwleidyddol
Categori:Theorïau gwleidyddol
Cymdeithas ryngwladol

Cysyniad o fewn cysylltiadau rhyngwladol sy'n gysylltiedig â'r Ysgol Seisnig yw **cymdeithas ryngwladol**. Mae'n cyfeirio at grŵp o wladwriaethau sy'n rhannu diddordebau neu werthoedd cyffredin ac sy'n cymryd rhan mewn gweithgarwch sefydliadau rhyngwladol.

## Gweler hefyd
* Cyfraith ryngwladol
* Trefn ryngwladol

## Cyfeiriadau
## ffynonellau
* Evans, G. a Newnham, J. *The Penguin Dictionary of International Relations* (Llundain, Penguin, 1998). ISBN 9780140513974
* Griffiths, M. (gol.) *Encyclopedia of International Relations and Global Politics* (Efrog Newydd, Routledge, 2008).

## Darllen pellach
* Bellamy, A. (gol.) *International Society and its Critics* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2004).
* Buzan, B. *From International Society to World Society?* (Caergrawnt, Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 2004).
* Fawn, R. a Larkins, J. *International Society After the Cold War* (Basingstoke, Palgrave, 1996).

Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Cymdeithaseg wleidyddol
Categori:Trefn ryngwladol
Puntarenas (dinas)

**Puntarenas** (Sbaeneg yn golygu "penrhyn tywodlyd") yw prifddinas **talaith Puntarenas** yn Costa Rica. Saif ar arfordir gorllewinol y wlad, gerllaw Gwlff Nicoya. Roedd poblogaeth yr ardal ddinesig yn 102,504 yn 2000.

Mae porthladd Caldera i'r de o ganol y ddinas yn un o borthladdoedd pwysicaf y wlad. Ceir nifer fawr o dwristiaid yma hefyd.
bawd|220px|chwith|Eglwys Gadeiriol Puntarenas

Rhennir ardal ddinesig Puntarenas i'r rhaniadau isod:

* Acapulco (1,400)
* Arancibia (890)
* Barranca (31,095)
* Chacarita (19.553)
* Chomes ( 4,688)
* Cóbano (5,277)
* Ynys Cocos (dim poblogaeth)
* El Roble (14,042)
* Guacimal (1,061)
* Isla Chira (1,744)
* Lepanto (9,895)
* Manzanillo (3,628)
* Monteverde (3,770)
* Paquera (6,319)
* Pitahaya (2,092)
* Puntarenas (11,044)

## Enwogion
*Laura Fernández Delgado, Arlwydd Costa Rica (g. 1986)

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Costa Rica
Orig Williams

Ymaflwr codwm proffesiynol a pherfformiwr gwerinol o Gymru oedd **Orig Williams** (20 Mawrth 1931 – 12 Tachwedd 2009) a adnabyddwyd hefyd dan ei enw llwyfan yn y byd wreslo fel **El Bandito**. Cafodd ei eni a'i fagu yn Ysbyty Ifan, Betws-y-Coed. Bu farw yn Ysbyty Glan Clwyd ar 12 Tachwedd 2009 yn 78 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Ymgodymwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl o Ysbyty Ifan
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Conwy
Bullet for my Valentine

[bawd|de|200px|Michael Paget (chwith) a'r lleisydd Matthew Tuck (dde) yng ngŵyl [Roskilde yn Denmarc.]]
Grŵp metal-trwm o Ben-y-bont ar Ogwr ydy **Bullet for my Valentine**, band roc a ffurfiwyd yn 1998 dan yr enw Jeff Killed John.

Rhyddhawyd eu halbwm cyntaf, *The Poison*, ar 3 Hydref 2005.

Categori:Bandiau Cymreig
Brwydr Llanllieni

Brwydr a ymladdwyd yn 1052 yn Llanllieni (Saesneg: *Leominster*) oedd **Brwydr Llanllieni**.

Yn ôl cofnod yng *Nghronicl yr Eingl-Sacsoniaid*, arweiniodd Gruffudd ap Llywelyn, brenin Gwynedd, gyrch ar Lanllieni yn haf 1052 a arweiniodd at Frwydr Llanllieni, rhwng y Cymry a byddin o Saeson a Normaniaid. Cafodd y Cymry fuddugoliaeth ysgubol.

## Cyfeiriadau
Categori:1052
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Llanllieni
Llanllieni
Categori:Hanes Swydd Henffordd
Brwydr Mechain

Brwydr rhwng Bleddyn ap Cynfyn a dau fab Gruffudd ap Llywelyn oedd **Brwydr Mechain** a ymladdwyd yn y flwyddyn 1070 yng nghantref Mechain yn nheyrnas Powys.

Roedd Bleddyn yn fab i Cynfyn ap Gwerstan o hil brenhinol Powys. Pan laddwyd Gruffudd ap Llywelyn gan ei wyr ei hun ar ôl ei orchfygu gan Harold Godwinson yn 1063, rhannwyd ei deyrnas rhwng nifer o dywysogion. Talodd Bleddyn a'i frawd Rhiwallon wrogaeth i Harold a derbyniasant deyrnasoedd Gwynedd a Phowys. Yn 1067 ymunodd Bleddyn a Rhiwallon ag Eadric o Fersia i ymosod ar y Normaniaid yn Henffordd, yna yn 1068 gwnaethant gynghrair a'r Iarll Edwin o Mersia a'r Iarll Morcar o Northumbria i ymosod ar y Normaniaid eto.

Fe geisiodd dau fab Gruffudd ap Llywelyn gipio'r deyrnas o ddwylo Bleddyn, ond gallodd eu gorchfygu ym mrwydr Mechain yn 1070. Lladdwyd un o'r ddau yn y frwydr a bu farw'r llall o oerni ar ôl y frwydr. Lladdwyd Rhiwallon, brawd Bleddyn, yn y frwydr hon hefyd, ac o hynny ymlaen bu Bleddyn yn teyrnasu ar Wynedd a Phowys ei hun tan ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:1070
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Mechain
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys
Brwydr Afon Rhymni

Brwydr rhwng Caradog ap Gruffudd o Wynllŵg a'r Normaniaid oedd **Brwydr Afon Rhymni** a ymladdwyd ger Caerdydd yn 1071.

Gwent a Gwynllŵg oedd cadarnle teulu Caradog, a llwyddodd i ychwanegu Morgannwg atynt. Mae'n ymddangos yn y cofnodion hanesyddol am y tro cyntaf yn 1065. Roedd Harold Godwinson, wedi ei fuddugoliaeth dros Gruffudd ap Llywelyn, wedi dechrau adeiladu tŷ hela ym Mhorth Sgiwed. Ymosododd Caradog arno a'i ddinistrio, ac yna anrheithio'r ardal.

Aeth Caradog ati fel lladd nadroedd i geisio efelychu ei dad a'i daid trwy ychwanegu Deheubarth at ei deyrnas. Yn 1072 (neu 1071) gorchfygodd frenin Deheubarth, Maredudd ab Owain, mewn brwydr ger Afon Rhymni  a'i ladd.

## Cyfeiriadau
Categori:1071
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Afon Rhymni
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Categori:Teyrnas Gwent
Categori:Teyrnas Morgannwg
Sansibar

Ynys yng Nghefnfor India oddi ar arfordir dwyreiniol Affrica yw **Sansibar** neu **Unguja**. Yn wleidyddol, mae'n rhan o Dansanïa. Gerllaw, mae ynys lai Pemba, a ystyrir yn rhan o Sansibar.

bawd|canol|250px|Ynys Sansibar

Mae gan yr ynys arwynebedd o 1554&nbsp;km² a phoblogaeth o tua 1 miliwn. Y brifddinas yw dinas Sansibar. Tyfu sbeis yw'r prif weithgarwch economaidd. Roedd yr Arabiaid wedi ymsefydlu yma erbyn y 10g, ac erbyn i Vasco da Gama ymweld yn 1498 roedd yn cynnal masnach lewyrchus ag India. Glaniodd y Portiwgeaid ar yr ynys yn 1503. Yn 1698, daeth i feddiant Swltan Oman. Daeth i feddiant Prydain yn niwedd y 19g. Daeth yn annibynnol yn niwedd 1963, ac yn fuan wedyn ymunodd â Thanganica i greu Tansanïa. Mae ganddi fesur helaeth o ymreolaeth o fewn Tansanïa, gyda'i Arlywydd ei hun, dydd hefyd y Ddirpwy-arlywydd Tansanïa.

Hyd nes i Cenia ddod yn annibynnol yn 1963, roedd Mombassa dan reolaeth Sansibar. Wedi hynny, daeth yn rhan o Cenia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ynysoedd Tansanïa
Sansibar (dinas)

Prifddinas ynys Sansibar yn Nhansanïa yw **Sansibar**. Ar un adeg roedd yn brifddinas gwladwriaeth annibynnol Sansibar. Roedd y boblogaeth yn 2002 yn 205,870.

Dynodwyd y canol hanesyddol, Stone Town, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2000. Mae'r rhan fwyaf o'r tai yma wedi eu hadeiladu o gwrel.

bawd|dim|250px|Hen gaer

## Pobl enwog o Sansibar 
* Freddie Mercury, canwr pop

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Tansanïa
Mrs Jones Llanrug

**Mrs Jones Llanrug** yw'r enw ar yr aelod nodweddiadol dychmygol o gynulleidfa Radio Cymru, S4C a chyfryngau torfol Cymraeg eraill.

Mae'n debyg bod cynhyrchwyr rhaglenni BBC Cymru, yn y gorffennol, yn ystyried beth fyddai at ddant "Mrs Jones Llanrug", gwraig tŷ ganol oed o gadarnleoedd y Gymraeg, wrth greu eu rhaglenni. Bellach, fodd bynnag, gall fod tinc dirmygus i'r enw;  â Mrs Jones Llanrug yn hen wraig erbyn hyn, nid dyma o reidrwydd yw cynulleidfa darged y cyfryngau torfol Cymraeg yn yr unfed ganrif ar hugain, a gwelodd arlwy Radio Cymru ac S4C gryn symud oddi ar y rhaglenni traddodiadol hynny o gwmpas troad y ganrif.

## Gweler hefyd
*Y Dyn ar Omnibws Clapham - term cyfreithiol

## Cyfeiriadau
Categori:BBC Radio Cymru
Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Llanrug
Categori:S4C
Categori:Stereoteipiau
Yr Ysgol Seisnig

Damcaniaeth ym maes cysylltiadau rhyngwladol yw'r **Ysgol Seisnig** sydd yn gyffredinol yn pontio'r traddodiadau realaidd a rhyddfrydol. Cychwynnodd damcaniaeth yr Ysgol Seisnig yn Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddiaeth Llundain (LSE) yn y 1950au, a daw'r enw o'r ffaith roedd nifer o'i phrif ffigurau, er nad oeddent i gyd yn Saeson, yn gweithio yn Lloegr, yn enwedig yr LSE a phrifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt. Ei helfen nodweddiadol yw cysyniad y gymdeithas ryngwladol.

Tynna'r Ysgol Seisnig ar resymoliaeth, un o'r tri thraddodiad a ddisgrifir gan Martin Wight yn *International Theory: The Three Traditions* (1990), ynghyd â realaeth a chwyldroadaeth. Hugo Grotius yw'r meddyliwr a gydnabyddir yn lladmerydd y rhesymolwyr, a'i waith *De Jure Belli ac Pacis* (1625; "Deddf Heddwch a Rhyfel") oedd yn hanfodol wrth ddatblygu "cyfreithiau gwledydd" ar sail deddf natur. Gweledigaeth yr Ysgol Seisnig felly yw trefn gyfreithiol ryngwladol sydd yn cynnwys pob un wladwriaeth. Un o hoelion wyth yr Ysgol Seisnig yw Hedley Bull, a ddadansoddai anllywodraeth y system ryngwladol yn ei gampwaith *The Anarchical Society* (1977). Nod y gymdeithas ryngwladol yw adnabod diddordebau cyffredin a gwerthoedd cyfanfydol y ddynolryw, gosod rheolau ac egwyddorion y drefn ryngwladol, a chynnal sefydliadau rhyngwladol. Mae Bull yn ystyried rhyfel ei hun yn sefydliad rhyngwladol, wedi ei ffurfio i ddatrys gwahaniaethau grym ac i ennill diddordebau, ac yn dystoliaeth o'r gymdeithas ryngwladol.

Mae rhai wedi disgrifio'r Ysgol Seisnig yn gyfuniad o syniadau'r realwyr a'r rhyddfrydwyr. Yn debyg i realaeth, mae syniad y gymdeithas ryngwladol yn gosod y wladwriaeth yn brif weithredydd, ac yn cydnabod taw realiti grym sydd yn pennu buddiannau'r wlad. O ganlyniad, mae'r Ysgol Seisnig yn derbyn gwahaniaethau grym rhwng gwledydd, a phosibiliad rhyfel rhyngddynt. Mae'n rhannu sawl agwedd â'r ysgol ryddfrydol hefyd, yn bennaf y gobaith am leddfu'r anhrefn drwy'r gyfraith ryngwladol a diplomyddiaeth, a chyfuno rheolau er cyd-fodolaeth â'r cydbwysedd grym i greu drefn "gymdeithasol".

## Ffynonellau 
### Cyfeiriadau 
### Llyfryddiaeth 
* Brown, C. ac Ainley, K. *Understanding International Relations* (Lloegr, Palgrave Macmillan, 2009).
* Evans, G. a Newnham, J. *The Penguin Dictionary of International Relations* (Llundain, Penguin, 1998).
* Griffiths, M. (gol.) *Encyclopedia of International Relations and Global Politics* (Efrog Newydd, Routledge, 2008).

Categori:Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
Cerro Chirripó

Mynydd uchaf Costa Rica yw **Cerro Chirripó**. Mae'r copa 3,819 medr uwch lefel y môr. Saif o fewn Parc Cenedlaethol Chirripó, ac mae'n rhan o'r Cordillera de Talamanca.

Mae'r ardal yn nodedig am ei lefel uchel o fioamrywiaeth, yn cynnwys rhywogaethau nas ceir mewn rhannau eraill o Costa Rica.

Categori:Daearyddiaeth Costa Rica
Categori:Mynyddoedd Gogledd America
Hadley

Rhan o dref newydd Telford yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Hadley**. Mae'n rhan o fwrdeistref Telford a Wrekin.

Mae canol tref Telford yn gorwedd 5 milltir o Hadley. Dydy hen dref farchnad Wellington ddim yn bell i'r gorllewin. Mae'r Ysbyty 'Princess Royal' yn gwasanaethu Hadley, a cheir colegau ac ysgolion gerllaw, er enghraifft 'New College' a 'Telford College of Arts and Technology'.

Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Categori:Telford a Wrekin
Shawbirch

Pentref a rhan o dref newydd Telford yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Shawbirch**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Wellington yn awdurdod unedol Telford a Wrekin.

Roedd yr ardal yn hen bentref back a gwahanol tan greadigaeth y dref newydd Telford yn yr 1960au. Mae creadigaeth Telford wedi dôd â llawer o ehangiad i Shawbirch, yn arbennig ag adeiladaeth nifer fawr o dai preswyl. Mae gyda Shawbirch canol iechyd, siopau, parc i blant, llwybrau beic, ardaloedd gwyrdd a chysylltiadiau ardderchog i weddill Telford, yn arbennig tref farchnad Wellington yn y de, Admaston yn y gorllewin a Leegomery yn y dwyrain.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Categori:Telford a Wrekin