Wiliam Midleton

Roedd **Wiliam Midleton** (c. 1550–1596) yn fardd Cymraeg a oedd hefyd yn filwr ac yn anturiwr. 

Yn 1593, yn ei gyfrol *Barddoniaeth neu Brydyddiaeth*, cofnodwyd y gair pêl-droed' am y tro cyntaf yn y Gymraeg, a hynny mewn cerdd ganddo:

: pel draed pa wlad a rodio 
: ba waeth byd yn boeth y bo.

Brodor o "Archwedlog", Llansannan, Sir Ddinbych oedd Midleton ac roedd yn fab i Ffowc Midleton.

## Milwr a môr-herwr
Bu'n ysgrifennydd i William Herbert, Iarll 1af Penfro (1501–1570) (Ail Iarllaeth Penfro, 1551) ac yna i'w fab Henry Herbert, 2il Iarll Penfro (1534–1601). Yng nghartref yr Herbertiaid yn Wilton ger Caersallog (*Salisbury*) daeth i adnabod yr anturiwr Syr Philip Sidney (1554-1586), brawd Mary, gwraig Henry Herbert.

Yn 1585 aeth Midleton gyda'r fyddin Seisnig i'r Iseldiroedd gan wasanaethu fel llumanwr Sidney ym Mrwydr Zutphen lle clwyfwyd Syr Philip Sidney. a bu farw. Yn 1589 bu Midleton ar gyrch milwrol Seisnig aflwyddiannus i Bortiwgal. Wedi hynny dechreuodd ar yrfa fel môr-herwr (*privateer*) yn ysbeilio llongau Sbaen.  Yn 1589 yr oedd yn gapten ar yr *Elizabeth and Mary*, llong o'r eiddo ei gefnder Thomas Myddelton, masnachwr cyfoethog o Lundain, a hwyliodd i borthladd Plymouth ar ôl dal llong ac ynddi gargo gwerth £2,700.  Yn 1590 hwyliodd yn y *Riall*, un arall o longau ei gefnder, gan ddal dwy long a hwyliai o Firenze i Lisboa ac ynddynt gargo gwerth £13,000.  Adlewyrchir gyrfa Midleton fel morherwr yn yr hanes amdano a geir mewn llawysgrif a fu'n eiddo i Thomas Pennant:  dywedir mai Midleton, ynghyd â dau arall (un ohonynt oedd y bardd a'r morherwr Tomos Prys o Blas Iolyn) oedd 'the first that smoaked Tobacco publickly at London'.  Mae'r awdur Seisnig Richard Robinson (1544/5-1603) yn cofnodi anturiaethau Midleton ar y môr yn llongau George Clifford, trydydd iarll Cumberland (1558-1605), gan nodi mai Midleton a roes iddo'r wybodaeth am wyth o deithiau morherwol Clifford.  Yn 1595 hwyliodd Midleton gyda Syr Francis Drake a Syr John Hopkins fel capten y *Salomon Bonaventure* yn y cyrch i Banama y bu farw'r ddau Sais arno. Pan oedd ei long wrth angor yn ynys Escudo, man annymunol *not inhabited ... but full of Tarrtasis and Aligators*, gorffennodd Midleton ei fydryddiad Cymraeg o'r Salmau ar 24 Ionawr 1596.  Cofnoda Richard Robinson i Midleton farw yn Falmouth wedi iddo ddychwelyd o Banama.

## Y llenor
Roedd teulu Midleton yn noddwyr beirdd a dysgodd grefft y canu caeth.  Yn 1594 cyhoeddodd *Bardhoniaeth, neu brydydhiaeth*, llawlyfr a fwriadwyd i gynorthwyo beirdd amatur a ddymunai ddysgu'r grefft.

Mae'n debyg i fydryddiad Midleton o rai o'r salmau, *Rhann o Psalmae Dauyd, a Phrophwyti eraill* gael ei gyhoeddi yn 1595 cyn iddo ymadael am Banama. Cyhoeddwyd ei fydryddiad llawn *Psalmae y brenhinol brophwyd Dafydh* yn 1603 ar ôl iddo farw. Yn wahanol i fydryddiad diweddarach Edmwnd Prys (1621) nid mydryddiad i'w ganu gan gynulleidfaoedd oedd hwn, ond ymarferiad llenyddol soffistigedig y gellid ei ddefnyddio ar gyfer defosiwn preifat. Mae perthynas Midleton â Syr Philip Sidney yn berthnasol yn y cyswllt hwn. Fel salmau Sidney, bwriadwyd salmau Midleton fel *tour de force* mydryddol; defnyddiodd 43 o fesurau gwahanol er mwyn dangos cyfoeth mydryddiaeth Gymraeg. Mae'n bur debyg iddynt gael eu hysbrydoli gan salmau Sidney (a ddefnyddiodd 43 o fesurau yn y 43 salm a fydryddodd ef).

## Gweler hefyd 
* Beirdd yr Uchelwyr
* Rhestr beirdd Cymraeg c.550-1600

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 1500au
Categori:Marwolaethau 1596