Cylch yr Ulaid

**Cylch yr Ulaid** neu **Gylch Wlster**, a elwid gynt yn **Cylch y Gangen Goch**, yw'r corff mawr o ryddiaith a barddoniaeth Wyddeleg sy'n rhoi hanes arwyr yr Ulaid, yn yr hyn sy'n awr yn nwyrain Ulster. Mae'n un o'r pedwar cylch mawr yn chwedloniaeth Iwerddon.

Mae'r cylch yn ymdrin â theyrnasiad Conchobar mac Nessa, y dywedir ei fod yn frenin Wlster tua amser Iesu Grist. Roedd yn teyrnasu o Emain Macha (Navan Fort ger Armagh heddiw), ac roedd gelyniaeth rhyngddo ef a Medb, brenhines Connacht a'i gŵr Ailill mac Máta. Prif arwr y cylch yw nai Conchobar, Cúchulainn.

## Cymeriadau
### Prif gymeriadau
*Conchobar mac Nessa, brenin Wlster
*Cúchulainn, prif arwr Wlster
*Deirdre
*Medb, brenhines Connacht
*Ailill mac Máta, brenin Connacht
*Fergus mac Róich, cyn-frenin Wlster, bellach yn alltud yn Connacht
*Y Mórrígan, duwies rhyfel a marwolaeth
*Lugh, duw'r haul a goleuni

### Cymeriadau eraill
*Amairgin mac Echit, bardd a rhyfelwr
*Athirne, bardd
*Briccriu
*Cathbad, prif Dderwydd Conchobar
*Celtchar, rhyfelwr o Wlster
*Cet mac Mágach, rhyfelwr o Connacht
*Cethern mac Fintain, rhyfelwr o Wlster
*Conall Cernach, arwr o Wlster
*Connla, mab Cúchulainn
*Cormac Cond Longas, tywysog o Wlster, mewn alltudiaeth gyda Fergus
*Cú Roí, brenin Munster
*Culann, gôf
*Deichtine, chwaer Conchobar a mam Cúchulainn
*Donn Cuailnge, tarw
*Dubthach Dóeltenga, alltud o Wlster
*Emer, gwraig Cúchulainn
*Finnbhennach, tarw
*Fráech, arwr o Connacht
*Lóegaire Búadach
*Lugaid mac Con Roí, mab Cú Roí, yn ceisio dial am ladd ei dad
*Macha, duwies
*Naoise, rhyfelwr o Wlster, cariad Deirdre
*Nera, uchelwr o Connacht
*Ness, tywysoges o Wlster, mam Conchobar
*Scáthach, rhyfelwraig sy'n hyfforddi Cúchulainn yn yr Alban

## Chwedlau
**Compert Conchobuir*: Genedigaeth Conchobar
**Scéla Conchobuir mac Nessa*: Newyddion am  Conchobar fab Ness
**Ferchuitred Medba* neu *Cath Bóinde*: Gŵyr Medb
**Compert Chon Culainn*: Genedigaeth Cú Chulainn
**Tochmarc Emire*: Canlyn Emer
**Aided Óenfir Aífe* Marwolaeth unig fab Aífe
**Aided Derbforgaill*: Marwolaeth Derbforgaill
**Aided Guill maic Carbada ocus Aided Gairb Glinne Rige*: Marwolaethau Goll mac Carbada a Garb o Glenn Rige
**Scéla Muicce Maic Dathó*: Hanes mochyn Mac Dathó 
**Fled Bricrenn*: Gwledd Bricriu 
**Longes mac nDuíl Dermait*: Alltudiaeth meibion Dóel Dermait
**Longes Mac nUisnech*: Alltudiaeth meibion  Usnech
**Aislinge Óenguso*: Breuddwyd Óengus
**Táin Bó Fráich*: Cyrch gwartheg Fráech
**Tochmarc Treblainne*: Canlyn Treblann
**Táin Bó Regamain*: Cyrch gwartheg  Regamon
**Táin Bó Dartada*: Cyrch gwartheg Dartaid
**Táin Bó Flidaise*: Cyrch gwartheg Flidais
**Tochmarc Ferbe*: Canlyn Ferb Fersiwn Llyfr  Leinster; Fersiwn Egerton
**Echtra Nerae*: Anturiaethau Nera
**Táin Bó Regamna*: Cyrch Gwartheg Regamna
**Noínden Ulad*: Gwendid Gwŷr Wlster
**De Chophur in Dá Muccida*: Cweryl y ddau feichiad
**Táin Bó Cúailnge*: Cyrch Gwartheg Cuailnge Recension 1; Recension 2
**Aided Con Roí*: Marwolaeth Cú Roí
**Mesca Ulad*: Meddwdod yr Ulaid
**Tochmarc Luaine ocus Aided Athirni*: Canlyn Luaine a marwolaeth Athirne
**Togail Bruidne Da Derga*: Dinistrio hostel Da Derga 
**Aided Cheltchair maic Uthechair*: Marwolaeth Celtchair mac Uthechair
**Serglige Con Culainn ocus Óenét Emire*: Gwaeledd Cú Chulainn ac Unig Eiddigedd Emer
**Cath Étair*: Brwydr Howth
**Cath Ruis na Ríg*: Brwydr Ros na Rig
**Aided Con Culainn*: Marwolaeth Cú Chulainn
**Aided Ceit maic Mágach*: Marwolaeth Cet mac Mágach
**Aided Lóegairi Búadaig*: Marwolaeth Lóegaire Búadach
**Aided Conchobuir*: Marwolaeth Conchobar
**Bruiden Da Chocae*: Hoste; Da Choca
**Cath Airtig*: Brwydr Airtech
**Aided Fergusa maic Róig*: Marwolaeth Fergus mac Róich
**Goire Conaill Chernaig ocus Aided Ailella ocus Conaill Chernaig*: Caru Conall Cernach, a marwolaethau Ailill a Conall Cernach
**Aided Meidbe*: Marwolaeth Medb
**Siaburcharpat Con Culainn*: Ysbryd Cerbyd  Cú Chulainn

Categori:Mytholeg Wyddelig
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg