open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nicola Davies (barnwr)

Mae'r **Fonesig Nicola Velfor Davies**, DBE o Lanelli (ganwyd 13 Mawrth 1953) yn fargyfreithiwr a barnwr Cymreig sydd ar hyn o bryd yn Arglwyddes-Ustus yr Apêl, swydd y cafodd ei phenodi iddi yn 2018. Cafodd ei hyfforddi mewn cyfraith feddygol a chyfeirir ati fel **y Gwir Anrhydeddus Arglwyddes Ustus Nicola Davies**.

Mae hi’n enghraifft o Gymraes a lwyddodd i dorri tir newydd yn y byd cyfreithiol, gan ddod yn farnwr uchel ei pharch ac yn Ganghellor benywaidd cyntaf Prifysgol Aberystwyth.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Davies yn Llanelli, Cymru, a chafodd ei magu ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Roedd ei thad, Eric Davies, yn beiriannydd siartredig a oedd yn gweithio i Gwmni Dur Cymru; mae ganddi frawd iau o'r enw Jonathan. Cafodd ei haddysgu yn Ysgol Ramadeg Merched Pen-y-bont ar Ogwr (sydd bellach wedi cau), lle'r oedd hi'n brif ferch, yr olaf. Ym 1971 aeth i Brifysgol Birmingham i astudio'r gyfraith.

## Gyrfa 
Ar ôl graddio yn Birmingham, gweithiodd Davies am gyfnod byr mewn cwmni cyfreithwyr cyn dod yn ddadansoddwr buddsoddi (*investment analyst*) yn Ninas Llundain. Yn ddiweddarach penderfynodd ddod yn fargyfreithiwr a gwnaeth ei hail gyfnod prawf chwe mis yn Adeiladau Carpmael, a ddaeth yn ddiweddarach yn '3 Serjeant's Inn'. Cafodd ei galw i'r bar yn Gray's Inn ym 1976. Fel bargyfreithiwr ifanc yn gweithredu fel cynghorydd iau i'r ddau feddyg a oedd yn rhan o achosion cam-drin plant Cleveland, daeth yn gydnabyddedig fel arbenigwr meddygol. Daeth hefyd yn aelod o Baneli'r Trysorlys.

Yn 1992, yn 39 oed, daeth yn Gwnsler y Frenhines, ac ym 1998 fe'i penodwyd i eistedd fel Cofnodwr Cynorthwyol. Cadeiriodd ddau Ymchwiliad. Ym 1998 treuliodd Davies chwe mis ar achos y llawfeddyg calon o Fryste, yna amddiffynodd y meddyg a'r llofrudd cyfresol Harold Shipman.

Yn 2003, penodwyd Davies yn ddirprwy farnwr yn yr Uchel Lys. Ar ôl adolygiad barnwrol, diddymodd benderfyniad i gau rhai unedau llawfeddygaeth bediatrig y Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Penodwyd hi yn farnwr yn yr Uchel Lys yn 2010.

Yn 2013 penodwyd Davies yn Farnwr Llywyddol Cylchdaith Cymru rhwng 1 Ionawr 2014 a 31 Rhagfyr 2017.

Mae Davies yn Gymrawd Anrhydeddus Prifysgol Caerdydd.

Cafodd ei hurddo’n aelod o Gyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig yn 2018.

Yng Ngorffennaf 2021, cadeiriodd Davies sesiwn gyntaf Llys Apêl Cymru, gyda phob un yn fenyw (y tro cyntaf i hyn ddigwydd): Mrs Ustus Jefford a Mrs Ustus Steyn.

Yn Ionawr 2025, penodwyd Davies yn Ganghellor ym Mhrifysgol Aberystwyth, y fenyw gyntaf i ddal y swydd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Y Gwir Anrhydeddus Mrs Ustus Nicola Davies DBE, Comisiwn Penodiadau Barnwrol

Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Birmingham
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Cyfreithwyr benywaidd o Gymru
Abbie Trayler-Smith

Mae **Abbie Trayler-Smith** yn ffotograffydd dogfen a phortreadau sy'n enedigol o Gymru a gyfrannodd i'r *Daily Telegraph* am wyth mlynedd o 1998 i 2006, gan ymdrin â'r rhyfel yn Irac a Tsunami Cefnfor India 2004 yn 2004. Yn 2010, gyda'i phortread *Chelsea*, enillodd y bedwaredd wobr yng nghystadleuaeth Taylor Wessing, ac ail wobr yn 2017 am *Fleeing Mosul*.

## Bywyd a gyrfa 
Ganwyd Abbie Trayler-Smith yng Nghymru. Mae hi wedi dysgu ei hun, gan arbenigo mewn ffotograffiaeth ddogfennol a phortreadau. Bu’n gweithio i’r *Daily Telegraph* am wyth mlynedd a bu'n gweithio fel ffotograffydd llawrydd ers 2007. 

## Gwobrau 
* 2010: Pedwerydd wobr, cystadleuaeth Taylor Wessing, i *Chelsea*  
* 2017: Ail wobr, Gwobr Portread Ffotograffig Taylor Wessing, am *Fleeing Mosul* 

## Cyhoeddiadau 
* *Rise: Images of Life Change.* Golygwyd gan John Levy. Dubai: Sefydliad Legatum; Foto8, 2010. Gyda thestun gan Max Houghton a ffotograffau gan Carmen Elsa Lopez, William Daniels, Robin Hammond, Trayler-Smith, Venetia Dearden, Sanjit Das, Atul Loke, a Kate Shortt.
* *Common Ground.* Document Scotland, 2014. Yn cynnwys gwaith gan bob aelod o Document Scotland yn ogystal â chan aelodau o'r cydweithfa ffotograffiaeth Gymreig A Fine Beginning, gan gynnwys Trayler-Smith. Gyda thraethodau gan Malcolm Dickson ac Anne McNeill. Cyhoeddwyd i gyd-fynd ag arddangosfa yn Street Level Photoworks, Glasgow.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Categori:Ffotograffwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ffotograffwyr benywaidd o Gymru
Aimee Watson

Chwaraewraig bêl-droed yw **Aimee Watson** (ganwyd 4 Awst 2000 yng Casnewydd). Mae hi’n chwarae fel gôl-geidwad i dîm merched Cheltenham Town ac wedi cynrychioli Cymru ar lefel dan-16, dan-17 a dan-19.

## Gyrfa
Dechreuodd Aimee Watson ei gyrfa gyda thîm merched Bristol City, gan wneud ei hymddangosiad cyntaf yn gêm Cwpan yr FA yn erbyn Everton yn 2018. Bu’n rhan o’r garfan a enillodd Gwpan Datblygu FA yn 2017, ac arhosodd gyda’r tîm cyntaf am ddwy flynedd. Yn dilyn cyfnodau gydag Oxford United F.C. a Swindon, ymunodd Watson â chlwb merched Cheltenham Town yn 2021 fel y prif gôl-geidwad. Mae hi’n adnabyddus am ei sgiliau stopio ergydion, dewrder mewn sefyllfaoedd un-i-un, a’i llais treiddgar ar y cae.

Yn ystod tymor 2022–23, bu’n allweddol yn ei gwaith yn helpu Cheltenham i gystadlu am deitl Adran Un De-orllewin Cynghrair Genedlaethol y Merched.

## Addysg ac iechyd
Graddiodd Aimee o Brifysgol Gloucestershire gyda gradd israddedig, ac yn 2025 roedd yn gweithio fel hyfforddwraig ffitrwydd ac yn bwriadu astudio ar gyfer gradd meistr mewn cryfder corfforol.

## Gwaddol
Mae Aimee Watson yn esiiampl wych i ferched ifanc sy’n awyddus i ddilyn gyrfa mewn chwaraeon proffesiynol. Dywedir bod ei hymroddiad i hyfforddiant, ei gwaith tîm, a’i dewrder ar y cae yn cyfrannu at ddealltwriaeth ddyfnach o rôl merched Cymreig mewn chwaraeon modern.

## Gweler hefyd
* Laura McAllister (ganwyd 1964)
* Jess Fishlock (ganwyd 1987)
* Helen Ward (pêl-droedwraig) (ganwyd 1986)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Adelaide Eyre

Gwraig i weinyddwr trefedigaethol oedd **Adelaide Fanny Eyre** (30 Hydref 1826 &ndash; 17 Mai 1905). Roedd hi'n wraig i Edward John Eyre, archwiliwr a Llywodraethwr trefedigaethol, a weithiai dros gyfoethogi Lloegr, ar draul gwledydd a feddiannwyd megis Jamaica ac Awstralia. Bu farw yn yr Eglwys Wen, Swydd Amwythig.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Adelaide Fanny Ormond yn Nhalacharn, ac roedd yn aelod o deulu'r Ormond, gyda'i brawd John Davies Ormond yn ffigwr amlwg yn Seland Newydd. Priododd Edward John Eyre ar 3 Ebrill 1847 yn Wellington, Seland Newydd. Cawsant 11 o blant, gan gynnwys 8 mab a 3 merch.

## Bywyd teuluol a threfedigaethol
Symudodd Adelaide gyda'i gŵr Edward i Awstralia, Seland Newydd, ac yna Jamaica, gan ddilyn ei yrfa fel gweinyddwr trefedigaethol. Roedd ei bywyd yn adlewyrchu profiadau merched Cymreig yn y trefedigaethau Brydeinig yn ystod y 19g. Er nad oes tystiolaeth o waith cyhoeddus gan Adelaide ei hun, mae ei stori'n rhan o hanes ehangach y Ymerodraeth Brydeinig a'i effaith greulon ar y brodorion lleol.

## Gwaddol
Ceir nifer o gofnodion hanesyddol sy'n cadarnhau ei dyddiadau geni a marwolaeth, yn ogystal â'i lleoliadau. Mae ei bywyd yn enghraifft o gyfraniad merched i gymunedau tramor yn ystod cyfnod y trefedigaethau. Er nad yw'n nodedig am waith llenyddol, artistig na gwleidyddol ei hun, mae ei stori'n cyfrannu at ddealltwriaeth o rôl merched Cymreig yn hanes y Ymerodraeth Brydeinig.

## Gweler hefyd
* Amy Dillwyn (1845–1935)
* Gwen John (1876–1939)
* Frances Hoggan (1843–1927)
* Margaret Haig Thomas (1883–1958)
* Mary Dillwyn (1816–1906)

Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1826
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Pobl o Dalacharn
Edwin Williams (actor)

Actor Cymraeg, Cyfarwyddwr Theatr a Darlithydd Drama oedd **Edwin Williams** (1918 - 2003) yn enedigol o Fethesda. Ef oedd Pennaeth Drama cyntaf Y Coleg Normal, Bangor  ym 1957 ac yn wyneb a llais cyfarwydd ar lwyfannau a sgriniau Cymru. Roedd yn un o'r actorion gwreiddiol a gafodd eu gwahodd i sefydlu Chwaraewyr Garthewin ym 1947, a bu'n gysylltiedig â'r llwyfaniad cyntaf o ddramâu Saunders Lewis, megis *Amlyn ac Amig*, *Blodeuwedd*, *Eisteddfod Bodran* a *Siwan*. Adnabyddid y cwmni ar y pryd fel 'Chwarewyr Sir Ddinbych' cyn newid ar y 7 Mai i 'Chwaraewyr Garthewin'. Bu hefyd yn gyfrifol am sefydlu Cwmni'r Gogledd yn ardal Y Rhyl yn y 1950au. 

* *Hedda Gabler* (1955) - cyfarwyddo 
* *Noa* (1955) - actor

gyda Ysgol Ramadeg Y Rhyl

* ''Adar o'r Unlliw* (1956) - cyfarwyddwr

gyda Cymdeithas Ddrama Y Coleg Normal

* *Owain Glyndŵr* (1962) - cyfarwyddo 

gyda Cwmni Theatr Gwynedd

* *Y Gelli Geirios* (1991) - actor

### Teledu a Ffilm 
* *Deryn*
* *Minafon*
* *Anest*
* *Traed Mewn Cyffion''

### Radio 
## Cyfeiriadau 

Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 2003
Categori:Marwolaethau 1918
Harbwr

Ardal o ddŵr ar lan y môr neu lyn wedi'i gwarchod fel y gall cychod a llongau gael lloches rhag dyfroedd garw yw **harbwr** (ffurfiau lluosog:  harbyrau, harbwrs). Corff o ddŵr yw **harbwr naturiol** a ffurfir gan dirffurfiau arfordirol, gan amlaf aberoedd neu fornentydd gorlifedig megis morydau a mornentydd *ria* (math o ddyffryn tanfor), neu gilfachau megis ffiordau wedi'i gwarchod gan glogwyni. Maent yn cynnig lle llydan gyda dŵr dwfn, tawel ar gyfer mordwyo ac angori. Yn hanesyddol mae dinasoedd pwysig wedi tyfu o amgylch porthladdoedd a godwyd ar harbyrau naturiol. Mae **harbwr gwneud** neu **harbwr artiffisial** yn cynnwys adeiladwaith megis morgloddiau, waliau môr, a glanfeydd i ffurfio'r amodau cywir i lochesu a mwrio cychod, neu wedi'i greu drwy garthu'r dŵr a dulliau eraill o beirianneg arfordirol.

## Gweler hefyd 
* Cei (llongau)
* Marina
* Pier

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau diwydiannol
Categori:Cyrff dŵr
Categori:Porthladdoedd
Agnes Twiston Hughes

Roedd **Agnes Twiston Hughes** (28 Medi 1895 – 20 Hydref 1981) yn gyfreithwraig o Gymru ac yn faer Conwy. Astudiodd ym Mhrifysgol Llundain a hi oedd y fenyw gyntaf yng Nghymru i gymhwyso fel cyfreithwraig. Gweithiodd yng nghwmni ei thad ar ôl iddi raddio, gan gymryd awenau'r busnes wedi iddo farw. Yn ddiweddarach daeth yn gynghorydd lleol cyn dod yn Faer Conwy ym 1954.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Hughes ym 1895, yn un o ddwy ferch John William Hughes. Roedd ei thaid ar ochr ei thad yn saer coed ond cafodd ei thad waith fel clerc mewn swyddfa cyfreithiwr yn Lloegr yn 19 oed. Daeth ei thad yn gyfreithiwr cymwys yn 41 oed a symudodd i Gonwy i sefydlu ei bractis, dan yr enw 'JW Hughes'.

Roedd ei thad yn gobeithio rhoi addysg i'w ferched ac anfonodd y ddwy ohonynt i Ysgol Merched Cymru yn Ashford, Surrey. Er gwybodaeth: St David's School oedd enw'r ysgol o 1967 hyd at ei chau yn 2009. Cyn hynny, roedd hi'n cael ei nabod fel y Welsh Girls' School, ac yn wreiddiol fel y Welsh Charity School.

Yn ddiweddarach, aethant i Ysgol Merched Sir Bangor (Ysgol Friars, Bangor). Aeth Hughes ymlaen i fynychu Prifysgol Llundain lle enillodd radd Baglor yn y Gwyddorau (Economeg) ail ddosbarth ym 1918. Enillodd anrhydeddau dosbarth cyntaf hefyd gan Gymdeithas y Gyfraith ac roedd yn gyntaf yn ei dosbarth i fyfyrwyr gwrywaidd a benywaidd yn ei dosbarth ym 1923. Wrth wneud hynny, hi oedd y Gymraes gyntaf i gymhwyso fel cyfreithwraig. Dyfarnwyd Gwobr Sheffield a Gwobr John Mackrell iddi gan Gyngor Cymdeithas y Gyfraith, a derbyniodd £35 a £13 fel gwobrau.

## Gyrfa 
Ar ôl graddio, dychwelodd Hughes i Gonwy a chymerodd swydd yng nghwmni cyfreithwyr ei thad fel clerc cymwys. Cododd i fod yn uwch bartner yn y cwmni cyn olynu ei thad fel pennaeth pan fu farw ym 1949. Ymddeolodd ym 1961. Daeth Hughes yn gynghorydd lleol ar ôl sefyll fel ymgeisydd annibynnol ac, ym 1954, daeth yn Faer benywaidd cyntaf Conwy a gwasanaethodd tan y flwyddyn ganlynol.

## Bywyd personol 
Roedd Hughes yn golffiwr brwd ac yn chwarae i Glwb Golff Conwy. Daeth yn gapten y clwb ym 1948. Bu farw Hughes ar 20 Hydref 1981.

Ym Mai 2018, cafodd Hughes ei henwi ar restr fer o 100 o fenywod ar gyfer cerflun newydd yng Nghaerdydd. Cafodd Hughes ei hepgor o'r rhestr fer derfynol o bump cyn i Betty Campbell gael ei dewis yn derfynol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Llundain
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Cyfreithwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy
Maurice Edelman

Gwleidydd, newyddiadurwr a nofelydd o Gymru oedd **Israel Maurice Edelman** (2 Mawrth 1911 – 14 Rhagfyr 1975). Roedd yn aelod o'r Blaid Lafur a gynrychiolodd etholaethau Coventry yn San Steffan am dros 30 mlynedd, o 1945 hyd at ei farwolaeth.

Fe'i ganwyd  yng Nghaerdydd yn 1911 i deulu Iddewig. Roedd ei rieni wedi dod i Gymru saith mlynedd ynghynt, gan ddianc rhag y pogromau yn Rwsia Tsaraidd. Cafodd ei addysg yn Ysgol Uwchradd Caerdydd a Choleg y Drindod, Caergrawnt, lle astudiodd Ffrangeg, Almaeneg a Rwsieg. Ymunodd â'r diwydiant pren haenog ym 1931 fel cyfarwyddwr cwmni ac ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd roedd yn ymwneud ag ymchwil i gymhwyso deunyddiau pren haenog a phlastig i adeiladu awyrennau.

Roedd Edelman yn newyddiadurwr toreithiog. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, roedd yn ohebydd i *Picture Post*.  

Yn etholiad 1945 fe'i hetholwyd yn Aelod Seneddol dros Orllewin Coventry. Ym 1950 enillodd sedd newydd Gogledd Coventry. Yn dilyn newidiadau pellach i'r ffiniau ym 1974, cynrychiolodd Ogledd-orllewin Coventry hyd at ei farwolaeth.

Ysgrifennodd nifer o weithiau ffeithiol a sawl nofel, y mwyfrif ohonynt sydd â chefndir seneddol. Ysgrifennodd hefyd ddramâu ar gyfer teledu. 

## Llenyddiaeth
### Nofelau
* *A Trial of Love* (1951)
* *Who Goes Home?* (1953)
* *A Dream of Treason* (1954)
* *The Happy Ones* (1957)
* *A Call on Kuprim* (1959)
* *The Minister* (1961)
* *The Fratricides* (1963)
* ''The Prime Minister's Daughter* (1964)
* *Shark Island* (1967)
* *All on a Summer's Night* (1969)
* *Disraeli In Love* (1972)
* *Disraeli Rising* (1975)

### Llyfrau ffeithiol
* *France: the Birth of Fourth Republic* (1944)
* *Herbert Morrison: A Pictorial Biography* (1948)
* *Ben Gurion: A Political Biography* (1964)
* *The Mirror: A Political History'' (1966)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Gohebyddion rhyfel o Gymru
Categori:Gwleidyddion Iddewig o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Edward Ernest Hughes

Athro hanes cyntaf Coleg y Brifysgol, Abertawe oedd **Edward Ernest Hughes** neu **E. Ernest Hughes** (7 Chwefror 1877 &#x2013; 23 Rhagfyr 1953). Roedd o hefyd yn adnabyddus am ei gyfraniad i Fyd y Ddrama, yn enwedig gyda'i gysylltiad â Chymdeithas Ddrama Gymraeg Abertawe.

## Bywyd 
Ganwyd Hughes ar 7 Chwefror 1877 yn Nhywyn, Meirionnydd, Cymru.  O ganlyniad i ddamwain pan yn blentyn, roedd yn ddall yn un llygad a niweidiwyd ei ail lygad; cryfhaodd ei glyw a'i gof yn sgil hyn. Wedi cyfnod yn Ysgol Ramadeg Y Bala, enillodd Radd Dosbarth Cyntaf o Goleg Prifysgol Aberystwyth ym 1898. Aeth yn ei flaen i ennill Gradd Ail Ddosbarth mewn hanes cyfoes, yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen ym 1902. Bu'n athro hanes mewn ysgol i fechgyn yn Llanelli, cyn ei benodi fel darlithydd hanes yng Ngholeg Prifysgol Caerdydd. Roedd o'n "storïwr pen-i-gamp" a chyfrannodd yn helaeth at boblogeiddio astudiaeth hanes Cymru.

Pan sefydlwyd Coleg y Brifysgol, Abertawe ym 1920, cafodd ei annog gan y Prifathro Franklin Sibly i symud yno, er mwyn manteisio ar ddealltwriaeth y Cymro o anghenion coleg newydd mewn ardal ddiwydiannol. Gwnaeth Hughes, yr unig ddarlithydd Celfyddydau am gyfnod, lawer i ddod â'r coleg i sylw'r cyhoedd. Cododd arian trwy ddarlithio ar hanes Cymru yn yr ardal a rhoi'r elw i sefydlu llyfrgell y coleg. Fe'i penodwyd yn athro hanes cyntaf ym 1926, ond parhaodd i ddarlithio (yn y Gymraeg a'r Saesneg) y tu allan i'r brifysgol i ddosbarthiadau a chymdeithasau. Gofynnodd i bob myfyriwr yn ei adran astudio rhywfaint o hanes Cymru, ond cafodd Glyn Roberts (a ddaeth maes o law yn Athro Hanes Cymru yng Ngholeg y Brifysgol, Bangor) i addysgu'r dosbarthiadau hyn, yn sgil ei anabledd gweledol.

Ymddeolodd ym 1944, a bu farw ar 23 Rhagfyr 1953. 

Roedd yn gadeirydd Cymdeithas Ddrama Gymraeg Abertawe (yn actio a chynhyrchu [cyfarwyddo] hefyd), a Chymdeithas Gerddorol Orpheus Abertawe. Roedd yn aelod o Gyngor yr Eisteddfod Genedlaethol ac yn feirniad drama. Bu'n gwasanaethu ar bwyllgorau Prifysgol Cymru ac yn llywodraethwr Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Darlledodd hefyd ar y BBC yng Nghymru. 

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Academyddion Prifysgol Abertawe
Categori:Academyddion Prifysgol Caerdydd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Genedigaethau 1877
Tom Earley

Bardd o Gymru a ysgrifennai yn Saesneg oedd **Tom Earley** ( 13 Medi 1911 – 30 Hydref 1998). Fe'i ganwyd yn **Thomas Powell Earley** yn Aberpennar, Sir Forgannwg (bellach Rhondda Cynon Taf). Am y rhan fwyaf o'i oes bu'n byw yn Bloomsbury, Llundain, gan ennill ei fywoliaeth fel athro Saesneg yng Ngholeg Sant Dunstan, Catford (1945–71). Mae ei gerddi yn amlygu ei ddaliadau gwleidyddol a'i ddiddordeb ym mywyd Cymru. 

Roedd yn aelod o'r Academi Gymreig.

## Llyfryddiaeth
* *Welshman in Bloomsbury* (Llundain, 1966)
* *The Sad Mountain* (Llundain, 1970)
* ''Rebel's Progress* (Llandysul: Gwasg Gomer, 1979) 
* *All These Trees'' (Llandysul: Gwasg Gomer, 1992) 

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Pobl o Aberpennar
Chwaraewyr Garthewin

Er bod cwmnïau drama yn gysylltiedig â Theatr Garthewin mor gynnar a 1946, roedd yn rhaid aros tan 1947 i **Chwaraewyr Garthewin** neu **Chwaraewyr Sir Ddinbych** gael ei sefydlu'n swyddogol yn y Plasdy yn Nyffryn Clwyd.  Bu'r cwmni ymysg y rhai cyntaf i lwyfannu dramâu Saunders Lewis a Huw Lloyd Edwards, oherwydd cysylltiad y dramodwyr â pherchennog y Plas, Robert O. F. Wynne. Penderfynodd Wynne drawsnewid ysgubor ar ei Ystad yn Theatr, a chael cwmni drama preswyl, ar ei chyfer.Roedd Saunders wedi "sicrhau" ysgwïer Garthewin, Robert O. F. Wynne yn mis Gorffennaf 1953, y "byddai'n ysgrifennu drama newydd i'w llwyfannu yn ei theatr". Bwriad Wynne oedd i gyfieithu'r ddrama i'r Saesneg hefyd, ond bu iddo ildio wedi ymyrraeth Saunders. John Gwilym Jones a gyfarwyddodd y cynhyrchiad ym 1954.
bawd|Golygfa o'r ddrama *Taid* yn 1961
[bawd|Cynhyrchiad Chwarewyr Garthewin o *[Nos Ystwyll (drama)|Nos Ystwyll* 1953]]

## Cynyrchiadau nodedig 
* *Amlyn ac Amig* (1947) gan Saunders Lewis
* *Blodeuwedd* (1948) gan Saunders Lewis
* *Eisteddfod Bodran* (1950) gan Saunders Lewis
* *Tŷ Dol* (1950) gan Henrik Ibsen - cyfieithiad Ifor Williams
* *Morwyn y Môr* (1951) gan F. George Fisher 
* *Fy Ngwely yn Uffern* (1951) gan E. Meurig Walter 
* *Cân Rhiannon* (1951) gan David Monger (cyf. Trefin) 
* *Gan Bwyll* (1952) gan Saunders Lewis 
* *Nos Ystwyll* (1953) gan William Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
* *Siwan* (1954) gan Saunders Lewis 

* *Adar Brithion* (1956)
* *Corn Beca* (1956) gan Gwynne D. Evans
* *Twentieth Century Lullaby* (1956) gan Cedric Mount
* *Rhwd yn y Rhedyn* (1957) gan J. Mansell Thomas (cyf. Emlyn Thomas)
* *Cyfyng-Gyngor* (1958) gan Huw Lloyd Edwards
* *Ffrindiau a Pherthnasau* (1960) gan St John Irvine (cyf. Trevor Williams)
* *Gofid Cudd* (1960) gan Alejandro Casona (cyfeiria. G. J. Evans)
* *Taid* (1961) gan S. Kaufman ac Edna Ferber (trosiad Dafydd Williams)
* *Gwirionedd* (1961)
* *Y Gŵr o Wlad Us* (1962) gan Huw Lloyd Edwards
* *Hamlet* (1964) gan William Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
* *Llythyrau Malais* (1964) gan Richard Llewelyn (cyf. Jeremiah Jones)
* *Petalau yn y Gwynt* (1965) gan Rhydderch Jones

* ''Teli'r Teulu* (1966) gan Elaine Morgan (cyf. Lewis Williams)
* *Amlyn ac Amig* (1966) gan Saunders Lewis
* Golygfa o *Gwaed yr Uchelwyr* (1966) gan Saunders Lewis
* *Y Cwch Heb Bysgotwr* (1966) gan Alejandro Casona (cyf. G. J. Evans)
* *Yr Offeryn* (1968) gan R. Gwynedd Jones.
* *Marsiandwr Fenis* (1968) gan Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
* *Cawl Cennin* (1970) gan Urien Wiliam
* *Plant y Niwl* (1972) gan Gwilym T Hughes
* *Y Gŵr Llonydd* (1973) gan John Gwilym Jones
* *Dedwydd Briodas* (1974) gan J. B. Priestley (cyf. Mary Lewis)
* *Y Ffordd'' (1980) gan T. Rowland Hughes

bawd|Chwarewyr Garthewin ym 1961

## Cyfeiriadau 
Categori:Sefydliadau 1947
Categori:Theatr Gymraeg
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Alana Spencer

Mae **Alana Spencer** (ganwyd 11 Chwefror 1992) yn fenyw fusnes ac entrepreneur o Aberystwyth. Mae hi'n nodedig am ennill deuddegfed gyfres *The Apprentice* ar BBC One, a hynny  yn 2016. Hi yw'r enillydd cyntaf y rhaglen sy'n dod o Gymru, Derbyniodd Spencer fuddsoddiad o £250,000 gan Arglwydd Sugar ar gyfer ei busnes cacennau a siocled moethus, sef 'Ridiculously Rich by Alana'.

## Bywyd cynnar 
Magwyd hi yn Loughborough ac yna Llanrhystud, Ceredigion a mynychodd Ysgol Gyfun Aberaeron am ei haddysg uwchradd  lle, yn 16 oed, cymerodd ei harcheb siocled gyntaf gan un o'i hathrawon.

## Busnes 
Ar ôl ennill *The Apprentice* yn 2016, defnyddiodd Spencer y buddsoddiad o £250,000 i dyfu ei busnes *Ridiculously Rich by Alana*. Yn 2020 agorodd ei chaffi cyntaf yn Aberystwyth, ac yn 2021 agorodd giosg ar lan y môr yn Llandudno. Agorwyd canghennau pellach yng Nghaernarfon ac yng Nghaerdydd, ond bu’n rhaid eu cau dros dro oherwydd prinder staff yn y diwydiant lletygarwch ar ôl Brexit a’r pandemig COVID-19.

Yn 2023 cadarnhaodd Spencer y byddai’r caffi yn Llandudno, a oedd eisoes wedi cau dros y gaeaf, yn cau’n barhaol. Daeth y denantiaeth i ben, a rhoddwyd y safle i denant newydd.

Dangosodd y busnes dwf ariannol cryf ar ôl buddugoliaeth Spencer:

* Yn Mehefin 2017 (chwe mis): trosiant tua (~) £175,000; elw cyn treth o tua £22,000
* Yn Mehefin 2018: trosiant ~£505,000; elw cyn treth tua £82,000; difidendau £60,000
* Yn Mehefin 2019: trosiant ~£439,000; elw cyn treth tua £25,000

Yn Ngorffennaf 2019 prynodd Spencer gyfranddaliad 50% Lord Sugar am tua £125,000, gan ddod yn berchennog llwyr ar y busnes. Dengys cyfrifon 2021 elw parhaus a sefyllfa ariannol gadarn.

## Anaf personol 
Ym Mehefin 2022 cafodd Spencer ddamwain wrth baratoi safle newydd yn Nghaerfyrddin. Syrthiodd o ysgol a thorri pedair asen. Er gwaethaf yr anaf, rhannodd y digwyddiad yn gyhoeddus gyda hiwmor ac agwedd gadarnhaol.

## Galw’n ôl cynnyrch 
Yn 2018, cyhoeddodd yr *Asiantaeth Safonau Bwyd* iddi alw’n ôl yn wirfoddol bron pob un o gynhyrchion *Ridiculously Rich* oherwydd camgymeriadau ar labeli parthed alergenau (heb ddatgan soia, wyau, cnau daear, cynhwysion sy’n cynnwys glwten, sylffitau a llaeth). Roedd hyn yn effeithio ar lai na 10% o werthiannau ar-lein y cwmni. Cafodd y broblem ei chywiro ar unwaith gyda labeli newydd a chynnig ad-daliad neu gynnyrch newydd i gwsmeriaid. Dywedwyd fod Lord Sugar wedi’i hysbysu a’i fod yn fodlon gyda’r camau a gymerwyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Busnes yng Nghymru
Categori:Economeg
Abbie Hern

Mae **Abbie Louise Hern** (née **Davies**; ganwyd 9 Chwefror 1997) yn actores o Gymru. Ar y teledu, mae hi'n adnabyddus am ei rolau yn y ddrama *The Pact* (2021) ar BBC One a'r gyfres *My Lady Jane* (2024) ar Amazon Prime. Mae ei ffilmiau'n cynnwys *Enola Holmes 2* (2022).

## Bywyd cynnar 
Magwyd Hern ym Mhont-y-pŵl cyn astudio yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

## Gyrfa 
Lleisiodd Hern y cymeriad Niamh mewn dwy stori sain *Torchwood* gan Big Finish Productions. Gwnaeth ei hymddangosiad cyntaf ar y teledu gydag ymddangosiad gwadd mewn pennod o *The Twilight Zone* yn 2020. Y flwyddyn ganlynol, cafodd ei rôl fawr gyntaf yn y gyfres gyntaf o'r ddrama *The Pact* ar BBC Onegan actio'r cymeriad Tish. Yn 2022, gwnaeth Hern ei hymddangosiad cyntaf mewn ffilm nodwedd a hynny fel y cymeriad Mae yn y ffilm *Enola Holmes 2 gan* Netflix*.* Ymddangosodd hefyd yn chweched gyfres o *Peaky Blinders,* fel Mary Bone.

Portreadodd Hern y Dywysoges Bess, yn seiliedig ar Elisabeth I, yn y gyfres ffantasi hanes, *My Lady Jane* ar gyfer Amazon Prime.

## Ffilmograffi 
### Ffilm 
### Teledu 
## Sain 
## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Categori:Actorion llais o Gymru
Categori:Actorion teledu benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Pobl o Bont-y-pŵl
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1997
Morris Jones (actor a chyfarwyddwr)

Actor a Chynhyrchydd drama Cymraeg oedd **Morris Jones** (16 Mehefin 1906 – 6 Mawrth 1986) 

## Gyrfa 
[bawd|Morris Jones (canol) gydag aelodau eraill o Theatr [Garthewin]]
Er yn enedigol o Chwilog, Eifionydd, symudodd y teulu i Lerpwl pan oedd tua 5 oed, lle profodd "wefr" y Theatr am y tro cyntaf. Bu'n gysylltiedig â chynyrchiadau Theatr y Playhouse, Lerpwl ers pan yn fachgen ifanc, lle dysgodd ei grefft. Parhaodd ei addysg yn y Liverpool School of Dramatic Art a Theatr y Royal Court yn y ddinas.

Bu farw yn Hen Golwyn ar y 6 Mawrth 1986.

***Blodeuwedd***

Ym 1947, ef fu'n bennaf gyfrifol am siarsio Saunders Lewis i orffen ei ddrama *Blodeuwedd*, er mwyn ei llwyfannu hi'n Ngarthewin.

"Pan geir cynhyrchiad o ddrama ac enw Morris Jones wrtho, yr ydym yn sicr o rywbeth gwerth ei weled," oedd sylw Kate Roberts, wrth adolygu ei gynhyrchiad [a'r cynhyrchiad cyntaf] o *Blodeuwedd* gyda Chwaraewyr Garthewin ym 1948. "Gwyddom y bydd y Ilwyfannu, y goleuo, y dillad, y symudiadau, yn hollol orffenedig, mor orffenedig, yn wir, fel y tueddwn i beidio â rhyfeddu atynt. Fe gawsom y perffeithrwydd hwn mor aml, oni chymerwn ef fel peth hollol naturiol i'w ddisgwyl."

Mewn ateb o ddiolch i Kate wedi cyhoeddi'r adolygiad, noda Saunders "Chwarae teg i Morris Jones - ef a'i darganfu hi, ac y mae deunydd addawol ynddi".

## Cynyrchiadau nodedig 
(detholiad - fel actor a chyfarwyddwr)

**Cymdeithas Chwaraewyr Cymraeg Lepwl (1935-1939)**

* ***Dialedd*** (1935) cyfieithiad G. Prys Jones o *Shanghai* (W. Stuckes)
* ***Gwynt*** (1935) gan Gwilym R Jones a Morris Jones.
* ***Y Bachgennyn Hwn*** (1935) cyfieithiad Gwilym R. Jones o *Twentieth Century Lullaby* (Cedric Mount) [Buddugol ar gystadleuaeth perfformio yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1936]
* ***Ymadawedig*** (1935) cyfieithiad R. E. Jones o *The Dear Departed* (S. Houghton).
* ***Yr Hen Wrach*** (1936) [addasiad o *Gwen Tomos*]
* ***Y Weddw o Aberdâr*** (1936) [addasiad o *Y Siswrn*] 
* '''''Gwifrau'r Gyfraith*** (1937) cyfieithiad Selwyn Jones o ddrama Ronald Gow. [Buddugol ar gystadleuaeth perfformio yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Machynlleth 1937]
* ***Yr Erodrom*** (1938) gan J. Ellis Williams [Buddugol ar gystadleuaeth perfformio yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd  1938]
* ***Castell Martin*** (1939) gan D. T. Davies [Buddugol ar gystadleuaeth perfformio yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939]

**Chwaraewyr Garthewin** (1946 - ) - gweler hanes y cwmni am y cynyrchiadau.

**Cwmnïau eraill (1936-**

* ***Llwyfan y Byd''''' (1936) - cynorthwyo'r cwmni yn Lerpwl.
* Cwmni drama Aelwyd Betws-yn-Rhos a ddaeth yn fuddugol yng nghystadleuaeth perfformio'r *Ddrama Hir* yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1945.
* ***Mair Magdalen*** (1947) - cyfieithiad Stafford Thomas a Tom P. Williams o ddrama gan Maurice Maeterlinck - Cynhyrchiad ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947.
* ***Y Ffordd*** (1947) gan T. Rowland Hughes - Chwaraewyr Bae Colwyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Theatr Gymraeg
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1986
Alex Griffiths

Mae **Alexandra Clare Griffiths** (ganwyd 12 Mehefin 2002) yn gricedwraig o Abertawe a oedd yn chwarae ayn 2005 i Wlad yr Haf. Mae'n chwaraewraig amryddawn (yn meddu sgiliau gwahanol), yn fatiwr llaw dde ac yn fowliwr canolig braich dde.

## Bywyd cynnar 
## Gyrfa 
Gwnaeth Griffiths ei ymddangosiad cyntaf yn y sir yn 2016, i Gymru yn erbyn Essex. Yn y byd criced, am ryw reswm, mae Cymru'n cael ei chyfri'n 'sir'. Sgoriodd 4 rhediad ac ni fowliodd. Dechreuodd chwarae'n rheolaidd o 2017, a tharo 42 mewn gêm Bencampwriaeth y tymor hwnnw yn erbyn Hampshire. Tymor mwyaf nodedig Griffiths hyd 2023 oedd yn 2019, pan sgoriodd 168 o rediadau ym Mhencampwriaeth y Sir, gan gynnwys taro ei hanner canfed cyntaf yn y sir, 69 yn erbyn Berkshire. Dechreuodd fowlio'n fwy rheolaidd hefyd, ac roedd hi'n brif wicedwr Cymru yng Nghwpan Ugain20, gan gymryd 9 wiced ar gyfartaledd o 8.11. Cyflawnodd ei bowlio Ugain20 gorau hefyd, gan gymryd 3/12 yn erbyn Hampshire. Sgoriodd ei hanner canfed cyntaf yn y Twenty20 yng Nghwpan Ugain20 y Merched 2022, yn erbyn Swydd Gaerloyw.

Chwaraeodd Griffiths hefyd i Western Storm (gyda'u canolfan yn Taunton) yn eu tymor Cynghrair Criced Merched Uwch a enillodd y teitl yn 2019. Chwaraeodd bum gêm a chymerodd un wiced.

Yn 2020, arhosodd Griffiths yng ngharfan Western Storm ar gyfer Tlws Rachael Heyhoe Flint. Ymddangosodd ym mhob un o'r chwe gêm, gan sgorio 141 rhediad ar gyfartaledd o 35.25 a chymryd 3 wiced. Cyflawnodd ei sgôr uchel Rhestr A hefyd, gan daro 80 oddi ar 68 pêl mewn buddugoliaeth dros y Sunrisers a chafodd ei phleidleisio'n Chwaraewr y Flwyddyn gan y Cefnogwyr ar ddiwedd y tymor. Yn Rhagfyr 2020, cyhoeddwyd bod Griffiths yn un o'r 41 o gricedwyr benywaidd a oedd wedi llofnodi cytundeb domestig llawn amser.

Yn 2021, chwaraeodd Griffiths dair gêm yng Nghwpan Rachael Heyhoe Flint i Western Storm, a tharo 55 oddi ar 60 pêl yn y gêm derfynol yn erbyn Sunrisers. Cymerodd 3 wiced hefyd ar gyfartaledd o 17.33 yng Nghwpan Charlotte Edwards. Chwaraeodd Griffiths 7 gêm hefyd i dîm y Tân Cymreig (*Welsh Fire*) yn 'y Cant' (*the Hundred*), yr unig chwaraewr benywaidd o Gymru yn y garfan. Chwaraeodd yn dda i Western Storm yn 2022, yng nghystadleuthau Cwpan Charlotte Edwards a Chwpan Rachael Heyhoe Flint, gan sgorio 166 rhediad gyda sgôr uchaf o 48 a chymryd tair wiced. Roedd hi hefyd yng nghwpan y Tân Cymreig yn y Cant, ond ni chwaraeodd gêm.

Yn 2023, chwaraeodd 19 gêm i Western Storm, yng nghystadleuthau Tlws Rachael Heyhoe Flint a Chwpan Charlotte Edwards, gan sgorio un hanner canred a chymryd 11 wiced ar gyfartaledd o 31.45 yng Ngwpan Rachael Heyhoe Flint. Chwaraeodd hefyd wyth gêm i'r Tân Cymreig yn y Cant, gan gymryd pum wiced. Yn 2024, chwaraeodd 20 gêm i Western Storm, yng nghystadleuthau Tlws Rachael Heyhoe Flint a Chwpan Charlotte Edwards, gan gymryd 11 wiced.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Alex Griffiths ar ESPNcricinfo
* Alex Griffiths ar CricketArchive (subscription required)

Categori:Genedigaethau 2002
Categori:Cricedwyr yr 21ain ganrif
Categori:Cricedwyr o Gymru
Aimee Moran

Chwaraewraig badminton o Gastell-nedd yw **Aimee Moran** (ganwyd 4 Medi 1994 yng Castell-nedd, Cymru). Mae hi wedi cynrychioli Cymru ar y llwyfan rhyngwladol ers ei dyddiau fel chwaraewraig ifanc, ac wedi ennill cap cenedlaethol yn 2014 pan oedd yn ugain oed.

## Bywyd cynnar
Dechreuodd Aimee chwarae badminton yn yr ysgol gynradd, pan gafodd ei hysbrydoli gan ei chwaer. Roedd hi’n aelod o dîm ieuenctid Cymru rhwng 2006 a 2013, ac ymunodd gyda'r tîm hŷn yn 2013.

## Gyrfa
Derbyniodd ei chap cyntaf dros Gymru ym Mhencampwriaeth Tîm Merched Ewrop yn Y Swistir yn 2014. Yn 2016, enillodd fedal aur yn y Gemau Caribî yn y gystadleuaeth senglau menywod. Ei safleoedd uchaf oedd:
* Senglau menywod: 165 (15 Medi 2016)
* Dwbwl menywod: 138 (22 Hydref 2015)
* Dwbwl cymysg: 295 (27 Tachwedd 2014)
Dros ei gyrfa:
* Senglau: 27 buddugoliaeth o 76 gêm
* Dyblau: 9 buddugoliaeth o 36 gêm
* Cymysg: 5 buddugoliaeth o 11 gêm

Yn 2021 ac 2022, roedd hi ar y podiwm ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol Cymru yn y categori dwbl i fenywod a dwbl cymysg.

## Iechyd a gwydnwch
Yn 2020, cafodd Aimee ddiagnosis o golitis, a arweiniodd at lawdriniaeth fawr i dynnu’r coluddyn. Yn ystod pandemig Covid, bu’n raid iddi hunanynysu am fisoedd. Er gwaetha'r salwch, dychwelodd i chwarae ac yn 2025 roedd yn brysur yn hyrwyddo ymwybyddiaeth o glefyd llid y coluddyn (IBD).

Dywedodd Aimee: ''"Roeddwn i mor flin bod y clefyd wedi ennill. Yr unig beth ro’n i eisiau oedd cael fy mywyd yn ôl.” Ar ôl ei llawdriniaeth, dywedodd: “Pe bawn i’n gallu dweud wrth fy hun pan oeddwn yn ifanc, byddwn i’n dweud Mae goleuni ar y diwedd. Dos drwy'r llawdriniaeth a bydd yn achub dy fywyd."''

## Manylion corfforol
* Uchder: 166 cm
* Llaw: dde

## Gwaddol
Mae stori Aimee Moran yn enghraifft o wydnwch athletwraig Gymreig yn wyneb salwch difrifol. Mae ei phrofiad yn cyfrannu at ddealltwriaeth ddyfnach o rôl merched Cymreig mewn chwaraeon ac iechyd cyhoeddus, gan godi ymwybyddiaeth o IBD a’r effaith y gall ei gael ar fywydau athletwyr.

## Gweler hefyd
* Kelly Morgan (ganwyd 1975)

Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched y 21g o Gymru
Categori:Pobl o Gastell-nedd
Categori:Chwaraewyr badminton
R. Brinley Jones

Academydd o Gymru oedd Dr **Robert Brinley Jones** CBE MA DPhil FSA (27 Chwefror 1929 – 3 Awst 2025).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Magwyd ef yn Stryd Mikado, Penygraig, Rhondda. Roedd ei rieni, John Elias Jones a Mary Ann (née Williams) yn hanu o Flaenau Ffestiniog. Yn 9 oed bu farw ei frawd Trevor, oedd naw mlynedd yn hŷn, o'r diciâu tra'n gweithio yn Llundain. Yn 14 mlwydd oed ac wedi gwneud argraff ar ei athrawon, cafodd fynd i'r BBC gan ymddangos ar raglen radio Children's Hour, lle'r oedd yn chwarae rhan gyda Richard Burton. 

Wedi graddio o Brifysgol Caerdydd yn 1950 gwnaeth ddiploma mewn addysgu yn 1951. Cafodd gynnig swydd gan gynhyrchydd o'r BBC, Jack James, fel darllenwyr newyddion. Ar gyngor ei fam, parhaodd gyda'i waith academaidd ac aeth i wneud ymchwil yng Ngoleg yr Iesu, Rhydychen, gan gwblhau doethuriaeth yn 1960.

## Gyrfa 
Cychwynodd ei yrfa addysgu fel swyddog addysg yn yr RAF yn 1955. Roedd yn athro cynorthwyol yn Ysgol Ramadeg Penaerth rhwng 1958 ac 1960.

Wedi hynny cafodd ei swydd ddelfrydol fel darlithydd Astudiaethau Celtaidd ym Mhrifysgol Abertawe lle daeth o dan adain yr hanesydd adnabyddus Glanmor Williams.

Gwnaeth ymddangosiadau ar deledu a radio yn y 1960au a bu'n gyflwynydd rhaglen Gymraeg ar y celfyddydau. Roedd yn un o ddyfeiswyr y cwrs teledu cynnar ar TWW i ddysgwyr y Gymraeg, *Croeso Christine*.

Roedd yn gyfarwyddwr Gwasg Prifysgol Cymru rhwng 1969 ac 1976 yna'n warden Coleg Llanymddyfri rhwng 1977 ac 1988.

Bu'n aelod o'r Cyngor Prydeinig a cadeirydd eu Pwyllgor Cymreig rhwng 1987 ac 1996. Roedd yn aelod o Gyngor Safonau Darlledu rhwng 1988 ac 1991.

Roedd yn Gadeirydd Comisiwn Cadeirlannau ac Eglwysi Cymru rhwng 1994 ac 2004. Bu'n gadeirydd Pwyllgor Rheoli Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Bu'n Lywydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru rhwng 1996 ac 2007.

## Detholiad cyhoeddiadau 
Mae ei waith yn adlewyrchu ei ddiddordeb mewn hanes addysg a dylanwad y Dadeni a'r Diwygiad Protestannaidd ar ddiwylliant Cymru. Roedd yn gyd-olygydd y gyfres Writers of Wales ers ei gychwyn yn 1970.

* *The Old British Tongue* (1970)
* *Astudiaethau ar yr Hengerdd* (1978) 
* *Certain Scholars of Wales* (1986)
* *William Salesbury* (1994)
* *Floreat Landubriense* (1998)
* *The Particularity of Wales* (2001)
* *World-Wide Wales* (2005)
* *Rhamant Rhydychen* (2016)

## Bywyd personol 
Priododd ei wraig Stephanie Avril Hall yng Ngorffennaf 1969 a cawsant un mab, Rhys. Roedd yn byw yn Fferm Y Porthmyn, Porthyrhyd ger Llanwrda.

Yn 2000, derbyniodd CBE am ei waith dros addysg a diwylliant Cymreig

Bu farw yn 96 mlwydd oed yn Ysbyty Llanymddyfri ar ddydd Sul 3 Awst 2025.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Gwm Rhondda
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Academyddion o Gymru
Nesta Harris (actores)

Actores a chyfarwyddydd theatr o Sir Ddinbych oedd **Nesta Harris**, fu'n wyneb a llais cofiadwy ar lwyfannau, sgriniau a'r radio yng Nghymru ers y 1950au. Cychwynodd ei gyrfa gyda Chwaraewyr Garthewin yn rhai o gynyrchiadau cyntaf o ddramâu Saunders Lewis, cyn symud at Gwmni Theatr Cymru. Portreadodd gymeriadau mewn rhai o gyfresi drama mwyaf llwyddianus S4C gan gynnwys *Minafon* a *Pobol y Cwm,* fel 'Ceinwen Owen', mam y cymeriad 'Megan Harries', [Lisabeth Miles] rhwng 1977 a 1989.

## Gyrfa 
Bu'n actio a chyfarwyddo nifer o gynyrchiadau i Gwmni Theatr Cymru.

## Gwaith 
(detholiad)

### Theatr 
**Chwaraewyr Garthewin**

* *Eisteddfod Bodran* (1950)
* *Hedda Gabler* (1956)

**Cwmni Theatr Cymru**
[bawd|[Sharon Morgan a Nesta Harris yn *Tŷ Dol* Cwmni Theatr Cymru 1975.]]
* *Y Ffordd* *(1969)*
* *Pethe Brau* (1972)
* ''Y Tad a'r Mab* (1973) - cyfarwyddydd
* *Y Pypedau* (1974) - cyfarwyddydd
* *Tŷ Dol* (1975) - actio a chyfarwyddydd
* *Byd o Amser* (1975) - cyfarwyddydd
* *Ynys y Geifr* (1976)- cyfarwyddydd
* *Yr Addewid* (1977)- cyfarwyddydd
**Cwmnïau eraill**
* *Llywelyn Fawr* (1951) - Cwmni Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951
* *Yr Agoriad* (1972) - Theatr yr Ymylon
* *Cariad Creulon* (1978) - Theatr yr Ymylon

### Teledu a Ffilm 
* *BBC Sunday Night Theatre* (1959)
* *A Quiet Man* (1959)
* *The Whistling Sands* (1959)
* *A Car in a Thicket* (1959)
* *Barbara in Black* (1962)
* *Excelsior* (1962)
* *Ring Out and Alibi* (1964)
* *Moulded in Earth* (1965)
* *Byd a Betws *(1966)
* *Pobol y Cwm* (1977-1989)
* *Fallen Hero* (1978)
* *Thomas and Sarah* (1979)
* *Joni Jones* (1982)
* *Minafon* (1983)
* *Tywyll Heno* (1985)
* *On the Black Hill* (1988)
* *Hapus Dyrfa* (1990)

### Radio 
* *Marsiandwr Fenis* (1950)
* *The Corn is Green* (1965)
* *Treble Chance* (1966)
* *A Oes Heddwch?* (1967)
* *Merch Gwern Hywel* (1968)
* *Y Diwygiwr* (1970)
* *Amlyn ac Amig'' (1988)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Alexia Pnevmatikos

Darlunydd ac awdur o Gaerdydd yw **Alexia Pnevmatikos** (ganwyd 1971). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith yn darlunio llenyddiaeth ieuenctid a phlant ac am ei dull arbrofol sy’n cyfuno technegau traddodiadol â dulliau modern.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Pnevmatikos yng Nghaerdydd ac fe dreuliodd ran o’i phlentyndod ar ynys Cyprus, lle datblygodd ei dawn gelfyddydol drwy ddarlunio o'i dychymyg. Symudodd i’r Iseldiroedd yn ei harddegau, lle datblygodd ei dull artistig yn y coleg yno.

## Gyrfa
Mae Pnevmatikos wedi gweithio fel darlunydd proffesiynol ers y 1990au, gan greu gwaith ar gyfer llyfrau plant, cylchgronau, a phrosiectau barddonol. Mae ei dull yn cynnwys defnyddio inc, ffilm-masgio, ac haenau lliw ar ffoil i greu dyfnder a mynegiant teimladwy.

Yn 2023, darluniodd y llyfr *Kermis in de lucht* gan Imke Brok, llyfr a gafodd ei ganmol am ei allu i gyfleu “ffantasi onest ac emosiwn gweledol” mewn ffordd sy’n apelio at blant ac oedolion fel ei gilydd. Yn 2024, cyfrannodd i gynhadledd “Meithrin y Meddwl Beirniadol” ym Mhrifysgol Vilnius, gan arwain gweithdy ar ddarlunio fel dull o feithrin dealltwriaeth feirniadol ymhlith plant ysgol.

## Technegau
Mae ei dulliau (gw. uchod) yn caniatáu iddi gadw tensiwn gweledol heb golli cydbwysedd. Mae hi’n defnyddio strwythurau naturiol fel dail i greu gwead, ac yn osgoi defnyddio dyfrlliw gan ei fod “yn rhy gyfyngedig i weithio’n haenog”.

## Beirniadaeth a dyfyniadau
Mae beirniad celf Gemma van der Heyden wedi nodi bod Pnevmatikos yn “chwilio am ysbryd yn y llinell ddu” ac yn credu bod “llinell berffaith yn colli’r emosiwn” — gan awgrymu bod ei dull yn torri’n fwriadol â chywirdeb technegol er mwyn adlewyrchu teimladau. Yn ystod lansio'r llyfr yn Drunen, nodwyd bod ei ddelweddau'n “cyfuno'r dychymyg plentynnaidd â chrefft artistig soffistigedig”, gan greu “byd gweledol sy’n annog trafodaeth am deimladau a geiriau”.

## Gwaddol
Mae gwaith Pnevmatikos yn cyfrannu’n sylweddol at ddealltwriaeth o fynegiant emosiynol mewn darlunio Cymreig ac Ewropeaidd. Mae ei dull unigryw o ddefnyddio technegau haenog a’i hymagwedd at farddoniaeth weledol wedi dylanwadu ar ddarlunwyr ifanc ac wedi cael ei gydnabod fel cyfraniad arloesol i lenyddiaeth ieuenctid. Mae ei gwaith yn dangos sut y gall merched Cymreig greu pontydd rhwng y traddodiadol a'r dychymyg modern.

## Gweler hefyd
* Bethan Gwanas (ganwyd 1962)
* Angharad Tomos (ganwyd 1958)
* Jac Jones (ganwyd 1943)
* Siân Lewis (awdures) (ganwyd 1952)
* Manon Steffan Ros (ganwyd 1983)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Awduron llyfrau o Gymru
Categori:Dylunwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Christine Mills

Artist amlgyfrwng o Langadfan yn Sir Drefaldwyn, Powys yw **Christine Mills** (ganwyd 1961 yn Llangadfan, Sir Drefaldwyn). Mae ei gwaith yn archwilio naratifau personol a chymdeithasol drwy gyfuniad o ddeunyddiau naturiol, darlunio, sain, ffilm a gwrthrychau eraill.

Graddiodd o Goldsmiths College yn Llundain yn 1984, ac astudiodd hefyd yn y Central School of Art and Design. Mae hi'n byw ac yn gweithio ar fferm fynydd yn Llanerfyl, ac mae tirwedd Cymru wedi dylanwadu'n fawr ar ei gwaith.

Dros y blynyddoedd arddangosodd ei gwaith yng Nghymru, yr Unol Daleithiau, Tsieina, Yr Ariannin ac Iwerddon. Yn 2017, derbyniodd Wobr Greadigol Cymru gan Gyngor Celfyddydau Cymru. Mae ei gwaith wedi ymddangos mewn casgliadau cyhoeddus megis Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Amgueddfa Genedlaethol Cymru, MOMA Cymru a Phrifysgol Bangor.

Ymhlith ei phrosiectau diweddar mae *Tinkering with Strings*, sy'n archwilio offerynnau llinynnol a dulliau cyflwyno celf newydd. Mae hi hefyd wedi bod yn rhan o brosiectau cydweithredol gyda Chanolfan y Dechnoleg Amgen, Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac eraill.

## Gwaddol
bawd|chwith
Mae gwaith Christine Mills yn cyfrannu'n sylweddol at ddealltwriaeth pobl o rôl merched Cymru yn y 21g, yn enwedig o ran cysylltu celf â'r tirwedd, hunaniaeth a chymuned. Mae ei dulliau arbrofol a'r modd mae hi'n defnyddio deunyddiau lleol yn cynnig persbectif unigryw ar gelf gyfoes yng Nghymru.

## Gweler hefyd
* Shani Rhys James (ganwyd 1953)
* Iwan Bala (ganwyd 1956)
* Mary Lloyd Jones (ganwyd 1934)
* Eleri Mills (ganwyd 1955)
* Sue Williams (artist) (ganwyd 1956)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Måneskin

Grŵp roc o'r Eidal yw **Måneskin**, a ffurfiwyd yn Rhufain yn 2016.  Enw'r grŵp yw'r gair Daneg am "lloergan". Ei aelodau yw'r prif leisydd Damiano David, y basydd Victoria De Angelis, y drymiwr Ethan Torchio a’r gitarydd Thomas Raggi. 

Fe enillon nhw rifyn 2021 o'r ŵyl Festival di Sanremo, rhywbeth nad yw grŵp roc erioed wedi’i gyflawni o’r blaen. Yna fe enillon nhw Cystadleuaeth Cân Eurovision 2021 gyda’r gân “Zitti e buoni”. Derbyniodd y gân 524 o bwyntiau.

## Disgyddiaeth 
* *Chosen* (2017)
* *Il ballo della vitta* (2018)
* ''Teatro d'ira: Vol. I* (2021)
* *Rush!'' (2023) 

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau o'r Eidal
Categori:Sefydliadau 2016
Emrys Cleaver

Actor, cyfarwyddwr theatr, dramodydd ac un o sefydlwyr Cymdeithas Genedlaethol Dawns Werin Cymru oedd **Emrys Cleaver** neu'r Parchedig **W. Emrys Cleaver** (1904 – 17 Mawrth 1985). Wedi'i eni ym Maes-y bont Caerfyrddin, symudodd i Ddyffryn Clwyd a bu'n aelod o Chwarewyr Garthewin a sawl Cwmni Drama arall, ac yn actio ar rai o gyfresi cynnar Cymraeg a gynhyrchwyd gan y BBC.

## Gyrfa 
Cafodd ei eni ym Maes-y bont Caerfyrddin, ac yn hoff iawn o ganu a drama ar hyd ei oes. Bu'n gwasanaethu fel organydd ac yn gôr-feistr yn y capel pan yn ifanc iawn. 

Tra'n gweithio ar gyfresi drama cynnar y BBC, daeth yn ffrindiau mawr â Sam Jones, Bangor, a phan aeth yno i'r Coleg, gwahoddwyd ef i fod yn un o sylfaenwyr parti canu 'Hogiau'r Gogledd' yn yr 1940au - y parti cyntaf yn ôl yr hanes, i ganu caneuon ysgafn ar y radio. 

Yn y 1960au, bu'n cyflwyno rhaglenni teledu ar BBC fel *Cainc yr Ifanc* (1962) ac ''Yr Hen a'r Newydd'' (1962)

Fel un o sefydlwyr CGDWC, bu hefyd yn gadeirydd, yn drysorydd ac yn llywydd ar y Gymdeithas. Er nad oedd ef ei hun yn ddawnsiwr bu’n frwd ei anogaeth i’r gelfyddyd.

Bu'n byw yn Rhuthun a Chaerdydd. Roedd yn briod â Glenys ac yn dad i Ann a Roger.
* *The Rescuers* (1956)
* *The Druid Circle* (1957)
* *A Car in a Thicket* (1959)
* *How Green Was My Valley* (1960)
* *Saturday Playhouse* (1958-1960)
* *The House Under The Water* (1961)
* ''Yr Hen a'r Newydd* (1962)
* *Cainc yr Ifanc* (1962)
* *Y Tad Afradlon* (1964)
* *Davy Jones* (1964)
* *Caniadau'r Ŵyl* (1965)
* *The Wednesday Play* (1966)
* *Y Wawr* (1967)
* *Lleifior* (1969)
* *Aria* (1970)

### Radio 
* *Cam-Gymeriadau* (1953)
* *Teulu'r Siop* (1956)
* *The Valley and the Shadow* (1969)
* *Theomemphus'' (1969)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Alexa Davies

Actores o Rhyl yn Sir Ddinbych yw **Alexa Laura Davies** (ganwyd 18 Awst 1995) sy'n siarad Cymraeg. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei rolau comedi a drama ar y teledu a'r ffilm, gan gynnwys *Raised by Wolves*, *Detectorists*, *Cradle to Grave*, *Dead Pixels* a *Mamma Mia! Here We Go Again*.

## Bywyd cynnar 
Cafodd Davies ei geni a'i magu yn Rhyl. Mynychodd Ysgol Glan Clwyd yn Llanelwy, sy'n ysgol Gymraeg, ac fe hyfforddodd gyda chwmni theatr *Theatre in the Community* (TiC) yn y Rhyl, lle datblygodd ei sgiliau drwy weithdai drama, cerddoriaeth a symudiad.

Mae hi'n un o sawl cyn-fyfyriwr llwyddiannus o TiC, ynghyd ag Amber Davies (enillydd *Love Island*), Jade Davies (West End), a Kane Oliver Parry (*Beautiful: The Carole King Musical*).

## Gyrfa 
Ymddangosodd Davies gyntaf ar y teledu yn 2012 yn *New Tricks*. Ers hynny, mae wedi ymddangos mewn nifer o raglenni teledu a ffilmiau:

### Teledu 
* *Raised by Wolves* (2013–2016) – Aretha Garry
* *Detectorists* (2015–2017) – Kate
* *Cradle to Grave* (2015) – Yvonne
* *Dead Pixels* (2019–2021) – Meg
* *COBRA* (2021–2023) – Audrey Hemmings
* *Funny Woman* (2022–2024) – Marjorie Harrison
* *The Long Shadow* (2023) – Ruth Bundey

### Ffilm 
* *Vinyl* (2012) – Flora
* *Absolutely Anything* (2015) – Sandwich Girl
* *Mamma Mia! Here We Go Again* (2018) – Rosie ifanc
* *Misbehaviour* (2020) – Sue
* *Wolf* (2024) – Sammy

Fe berfformiodd y gân “I Can’t Be Bought” ar gyfer trac sain y ffilm *Vinyl*.

## Bywyd personol 
Mae Davies yn byw yn Llundain. Mae ganddi chwaer hŷn o'r enw Bethany ac un brawd iau. Mae hi mewn perthynas â Jim ers 2015.

## Gwaddol 
Mae Davies wedi cyfrannu'n sylweddol at gynrychiolaeth merched Cymreig yn y diwydiant ffilm a theledu. Mae ei gwaith yn dangos amrywiaeth o rolau cryf, comig a dramatig, gan ysbrydoli perfformwyr ifanc o Gymru.

## Gweler hefyd 
* Caitlin Moran (ganwyd 1975)
* Sara Sugarman (ganwyd 1962)
* Sian Reese-Williams (ganwyd 1981)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Actorion ffilm benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o Gymru
Categori:Actorion teledu benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o'r Rhyl
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Glan Clwyd
Ceredigion Penfro (etholaeth Senedd)

Un o etholaethau'r Senedd yw **Ceredigion Penfro**, a ffurfiwyd ar gyfer etholiad 2026.  Yr enw Cymraeg a ddefnyddir hefyd yn Saesneg.

Bydd yr etholaeth hon yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS).

Fe'i cynigiwyd yn dilyn adolygiad 2024 o etholaethau'r Senedd, ac fe'i ffurfiwyd drwy uno dwy etholaeth Senedd y DU, sef Ceredigion a Phenfro. Bydd adolygiad arall o'r ffiniau cyn etholiad 2030.

## Ffiniau 
Cadarnhawyd yr enw a'r ffiniau Cymraeg yn unig yn argymhellion terfynol y comisiwn ym mis Mawrth 2025. 

Mae'n cynnwys Ceredigion a Sir Benfro gyfan. Mae'r etholaeth i'w sefydlu erbyn 2026, yn dilyn pasio Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024. Y ddeddf hon sy'n dod a'r newidiadau i rym, fel ag i greu 16 "uwch-etholaeth" mwy, gan uno 32 etholaeth Senedd y DU yng Nghymru, a defnyddio system bleidleisio newydd sy'n gwbl gyfrannol, gyda phob etholaeth yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (ASau) yn hytrach nag un fel a wnaed yn y gorffennol.

## Etholiadau 
### Etholiad 2026 
## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau Senedd Cymru 2026