open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Rhyfel Oer

Ymryson rhwng yr Undeb Sofietaidd a gwledydd Cytundeb Warsaw ar naill ochr a'r Unol Daleithiau a gwledydd NATO ar y llall oedd **y Rhyfel Oer**. Cychwynnodd ar ôl yr Ail Ryfel Byd a pharhaodd o tua 1945 hyd i tua 1990. Daeth i ben o ganlyniad i gwymp yr Undeb Sofietaidd. Roedd yn "rhyfel oer" oherwydd na chafwyd rhyfel agored (rhyfel "poeth") rhwng y gwledydd hynny. Defnyddiodd Bernard Baruch, ymgynghorydd i Arlywydd yr Unol Daleithiau, y term "Rhyfel Oer" am y tro cyntaf yn ystod dadl yn Senedd yr Unol Daleithiau yn 1947.

Roedd Rhyfel Corea, Rhyfel Fietnam ac ymyrraeth filwrol yr Undeb Sofietaidd yn Affganistan ymhlith canlyniadau'r Rhyfel Oer. Fodd bynnag, nid brwydro agored oedd nodwedd bennaf y Rhyfel Oer, ond cystadlu am rym a dylanwad yn y byd. Roedd y ddwy ochr yn ysbïo ar ei gilydd yn rheolaidd.

Un o bryderon mawr y cyfnod hwn roedd y cynnydd mewn arfau niwclear a'r perygl o gael Trydydd Rhyfel Byd a fyddai'n dinistrio'r blaned gyfan. Arweiniodd hynny at dwf y Mudiad Heddwch, er enghraifft CND yng ngwledydd Prydain.

Un o ganolbwyntiau tensiwn Rhyfel Oer roedd yr Almaen ranedig, yn enwedig Berlin a oedd yn ddinas ranedig ar y ffin rhwng Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen ("Dwyrain yr Almaen") a Gweriniaeth Ffederal yr Almaen ("Gorllewin yr Almaen"). Roedd Mur Berlin yn rhannu Berlin yn ddwy ran - Gorllewin Berlin a Dwyrain Berlin - yn un o'r symbolau'r Rhyfel Oer.

## Brwydr y tonfeddi
Un nodwedd o'r Rhyfel Oer, oedd brwdyr y tonfeddi wrth i wladwriaethu comiwnyddol a Gorllewinnol ddeall pwysigrwydd a grym darlledu dros donfeddi radio. Ar ochr y Gorllewin sefydlwyd Radio Free Europe a Radio Liberty y naill yn 1949 a'r llall yn 1953 gan ddarlledu yn ieithoedd Dwyrain Ewrop, Canolbarth Asia a'r Dwyrain Canol gyda newyddion a sylwadau na fyddai wedi dod o'r llywodraethau lleol.


Categori:Hanes yr Undeb Sofietaidd
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Oer
Cytundeb Warsaw

bawd|200px|Aelodau Cytundeb Warsaw 1956-1968
Cynghrair milwrol oedd **Cytundeb Warsaw**. Fe'i sefydlwyd er mwyn diogelu'r aelod-wladwriaethau rhag bygythiad gan NATO (a sefydlwyd ym 1949) ar ôl i Orllewin yr Almaen ymuno â'r sefydliad hwnnw. Drafftiwyd y cytundeb gan Khrushchev ym 1955 ac fe'i arwyddwyd ar 14 Mai 1955 yn Warsaw.

Aelodau'r Cytundeb oedd:
* yr Undeb Sofietaidd
* Albania
* Bwlgaria
* Rwmania
* Dwyrain yr Almaen
* Hwngari
* Gwlad Pwyl
* Tsiecoslofacia

Arwyddwyd y cytundeb gan bob un o wledydd Dwyrain Ewrop, heblaw am Iwgoslafia. Pwrpas y cytundeb oedd amddiffyn aelodau rhag ymosodiad o'r tu allan. Daeth y cytundeb i ben ar 31 Mawrth 1991 ar ôl cwymp comiwnyddiaeth yn Nwyrain Ewrop, ac fe'i ddiddymwyd yn swyddogol ar 1 Gorffennaf ym Mhrâg. Gadawodd Albania'r cytundeb ym 1961 ar ôl i'w llywodraeth Stalinaidd ochri gyda Tsieina yn dilyn hollt rhwng yr Undeb Sofietaidd a Tsieina.

## Hanes 
Rheolwyd y cytundeb gan yr Undeb Sofietaidd, ac fe rwystrodd yr undeb y gwledydd eraill rhag gadael, er enghraifft yn ystod Chwyldro Hwngari ym 1956. Bwriadodd Hwngari adael y cytundeb i fod yn niwtral, ond daeth byddin yr Undeb Sofietaidd i'r wlad i atal y chwyldro rhag lwyddo.

Yn ystod Gwanwyn Prag ym 1968 aeth byddin Sofietaidd i Tsiecoslofacia er mwyn atal diwygiadau democrataidd yn y wlad. Felly, daeth polisi yr Undeb Sofietaidd ar gyfer Cytundeb Warsaw yn amlwg: sef, rhwystro pob aelod rhag troi yn wlad gyfalafol (Athrawiaeth Brezhnev).

Parhaodd y Rhyfel Oer am dros 35 o flynyddoedd, ond ni fu yr un frwydr rhwng gwledydd Cytundeb Warsaw a gwledydd NATO. Ym mis Rhagfyr 1988 datganodd Mikhail Gorbachev, arweinydd yr Undeb Sofietaidd, athrawiaeth newydd yn lle Athrawiaeth Brezhnev. Ar ôl hynny gadawyd i bob aelod-wladwriaeth i ddilyn eu ffyrdd eu hunain. O ganlyniad, dechreuodd cyfnod o ddiwygiadau ym mhob un o'r gwledydd o 1989 ymlaen. Gadawodd nifer ohonyn nhw'r cytundeb bob yn ail er mwyn bod yn fwy annibynnol yn filwrol oddi wrth yr Undeb Sofietaidd. O ganlyniad diddymwyd y cytundeb ar 1 Gorffennaf 1991.

Ar 12 Mawrth 1999 ymunodd y Weriniaeth Tsiec, Hwngari a Gwlad Pwyl â NATO. Ym mis Mawrth 2004 ymunodd Bwlgaria, Estonia, Latfia, Lithwania, Rwmania a Slofacia hefyd (yn ogystal â Slofenia, a oedd yn rhan o Iwgoslafia cyn hynny ac felly ddim yn rhan o Gytundeb Warsaw).

## Gweler hefyd
* Y Bloc Dwyreiniol

Warsaw
Warsaw
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Hanes Gwlad Pwyl
Categori:Y Rhyfel Oer
Categori:Sefydliadau 1955
1745

17g - **18g** - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - **1740au** - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1740 1741 1742 1743 1744 - **1745** - 1746 1747 1748 1749 1750

----

## Digwyddiadau 
*11 Mai - Brwydr Fontenoy
*4 Mehefin - Brwydr Hohenfriedberg
*23 Gorffennaf - Charles Edward Stuart (*Bonnie Prince Charlie*) yn glanio yn yr Alban i geisio ennill yr orsedd i'w dad.
*25 Rhagfyr - Cytundeb Dresden
***Llyfrau**
***Der höfliche Schüler* (3ydd gol.)
***Drama**
**Robert Dodsley - *Rex et Pontifex*
***Cerddoriaeth**
**George Frideric Handel - *Hercules* (oratorio)
**Jean-Philippe Rameau - *Platée* (opera)

## Genedigaethau 
*14 Chwefror - David Davis (Dafis Castellhywel), bardd ac addysgwr (m. 1827)
*18 Chwefror - Alessandro Volta, gwyddonydd (m. 1827)

## Marwolaethau 
*18 Mawrth - Robert Walpole, prif weinidog y Deyrnas Unedig, 68
*19 Hydref - Jonathan Swift, awdur, 77

*
1740au

17g - **18g** - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - **1740au** - 1750au 1760au1770au 1780au 1790au
1740 1741 1742 1743 1744 1745 1746 1747 1748 1749

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Benedict XIV
*Brenin Siôr II (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog Robert Walpole (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog Spencer Compton, 1af Iarll Wilmington (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog Henry Pelham (Prydain Fawr)
*Brenin Louis XV (Ffrainc)
*Elisabeth (Rwsia)
*Frederick II (yr Almaen)


Categori:Degawdau'r 18fed ganrif
Christian Bale

Actor o Sais yw **Christian Bale** (ganwyd 30 Ionawr, 1974). Cafodd Christian Charles Philip Bale ei eni yn Hwlffordd, Sir Benfro i rieni o Saeson. Roedd ei dad yn yr RAF yn Freudeth ac roedd e'n byw yng Nghymru am ddim ond dwy mlynedd. Mae Bale wedi derbyn gwobrau amrywiol, gan gynnwys Gwobr yr Academi a dwy Wobr Golden Globe. Roedd cylchgrawn Time yn ei gynnwys ar ei restr o’r 100 o bobl fwyaf dylanwadol yn y byd yn 2011.

Mae'n debyg mai ef dynnodd sylw cyfarwyddwyr *Empire of the Sun* at y gân Gymraeg Suo Gân sydd yn gân gefndir i'r ffilm ac a genir gan gantorion Richard Williams.
 
### Ffilmiau 
**Empire of the Sun* (1987) - Jim
**Henry V* (1989) - Bachgen Falstaff
**Pocahontas* (1995) - Thomas
**Metroland* (1997) .... Chris
*''A Midsummer Night's Dream* (1999) - Demetrius
**American Psycho* (2000) - Patrick Bateman
**Captain Corelli's Mandolin* (2001) - Mandras
**Equilibrium* (2002) - John Preston
**Laurel Canyon* (2002) - Sam
**El Maquinista* (2004) - Trevor Reznik
**Batman Begins* (2005) - Bruce Wayne/Batman
**3:10 To Yuma* (2007) - Dan Evans
**The Dark Knight* (2008) - Bruce Wayne
**The Dark Knight Rises '' (2012) - Bruce Wayne

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Hwlffordd
Chwyldro Rwsia

[bawd|320px|[St Petersburg|Petrograd, Gorffennaf 1917]]
Cyfres o wrthryfeloedd yn Rwsia a gyrhaeddodd ei huchafbwynt yn 1917 oedd **Chwyldro Rwsia**. Yn ystod y chwyldro hon sefydlwyd llywodraeth dros dro yn lle rheolaeth y Tsar a arweiniodd at sefydlu yr Undeb Sofietaidd. Parharodd y wladwriaeth honno hyd at ei chwymp ym 1991.

Roedd dau gyfnod i Chwyldro Rwsia. Y cyfnod cyntaf oedd Chwyldro Chwefror yn 1917, pan sefydlwyd llywodraeth ddemocrataidd yn lle teyrnas Nicholas II o Rwsia. Yn ystod yr ail gyfnod, Chwyldro Hydref, roedd y sofietau a gafodd eu hysbrydoli gan y Bolsieficiaid am sefydlu llywodraeth dros dro.

Un o'r rhesymau pam y cychwynodd Chwyldro Chwefror oedd y ffaith nad oedd digon o fwyd gan y bobl ac  anfodlonrwydd ynghylch rôl y wlad yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn ystod mis Chwefror roedd trodd protest yn frwydr gyda phobl y trefi yn brwydro yn erbyn yr heddlu a'r milwyr. Ymunodd mwyafrif milwyr Petrograd âyn ymuno â'r chwildro 'r chwyldro ac o ganlyniad gorfodwyd y Tsar Nicholas II i ymddiswyddo o'i frenhiniaeth.

Rhwng mis Chwefror a mis Hydref 1917 roedd anarchyddion a Bolsieficau yn ceisio ysbarduno'r chwyldro. Ym mis Gorffennaf roedd adran milwrol y Bolsiefic, adran mawr gweithwyr Bolsiefic ac anarchyddion Petrograd yn ceisio creu gwrthryfel sifil ym Mhetrograd, ond doedd hynny ddim yn llwyddiannus.

Arweinydd Chwyldro Hydref oedd Lenin a derbynnodd ideoleg Karl Marx. Fel hyn mewn gwirionedd y cychwynodd comiwnyddiaeth. Yn wahanol i Chwyldro Chwefror cynllunwyd Chwyldro Hydref yn fanwl. Ar 7 Tachwedd, 1917 daeth cwymp y llywodraeth dros dro o dan Aleksandr Kerensky gan chwyldrowyr Lenin. Trowyd llywodraeth democrataidd rhyddfrydol i un gomiwnyddiaeth a daeth y chwyldro i ben.

Ar ôl Chwyldro Rwsia dechreuodd Rhyfel Cartref Rwsia.

*Sylwer bod Rwsia yn defnyddio Calendr Julius cyn 1918 a chalendr Gregori ers hynny*

## Gweler hefyd
*Chwyldro Rwsia 1905
*Yr Undeb Sofietaidd


Categori:1917 yn Rwsia
Rwsia
Rwsia
Categori:Digwyddiadau'r 20fed ganrif yn Rwsia
Categori:Hanes gwleidyddol Rwsia
Categori:Undeb Sofietaidd
Malcolm Pryce

bawd|Llyfr cyntaf Malcolm Pryce: *Aberystwyth Mon Amour*

Awdur Saesneg yw **Malcolm Pryce** (ganwyd ym 1960), sy'n ysgrifennu nofelau ditectif *noir* yn arddull Raymond Chandler.

## Bywgraffiad
Ganwyd Pryce yn yr Amwythig, cyn symyd i Aberystwyth yn naw oed, lle mynychodd Ysgol Gyfun Penglais yn diweddarach. Arhosodd yno hyd iddo gwblhau ei arholiadau Lefel A. Astudiodd Almaeneg ym Mhrifysgol Warwick a Phrifysgol Freiburg cyn gadael i fynd i deithio.

Tra'n teithio bu'n gweithio yn ffatri BMW yn yr Almaen, ac fel golchwr llestri. Ar ôl gyrfa fer fel "gwerthwr aliwminiwm gwaetha'r byd", bu Pryce yn ysgrifennwr copi yn y byd hysbysebu yn Llundain a Singapôr. Roedd e'n byw yn Bangkok, Gwlad Tai, rhwng 2001 a 2007, cyn iddo symud i Rydychen.

Lleolir y mwyafrif o'i nofelau yn Aberystwyth, ond mewn rhyw fydysawd arall lle mae derwyddon yn troseddu, lle mae bechgyn y dref yn diflannu mewn amgylchiadau rhyfedd, a lle mae gan y dref ddiwydiant ffilm, yn cynhyrchu ffilmiau 'Beth Welodd y Bwtler'. Arwr y straeon yw Louie Knight, ditectif preifat gorau tref Aberystwyth, ac yr *unig* dditectif preifat yn Aberystwyth...

## Llyfrau
**Aberystwyth Mon Amour* (Bloomsbury Publishing, 2001)
**Last Tango in Aberystwyth* (Bloomsbury Publishing, 2003)
**The Unbearable Lightness of Being in Aberystwyth* (Bloomsbury Publishing, 2005)
*''Don't Cry for Me Aberystwyth* (Bloomsbury Publishing, 2007)
**From Aberystwyth with Love* (Bloomsbury Publishing, 2009)
**The Day Aberystwyth Stood Still* (Bloomsbury Publishing, 2011)
**The Case of the "Hail Mary" Celeste: The Case Files of Jack Wenlock, Railway Detective* (Bloomsbury Publishing, 2015)
* *The Corpse in the Garden of Perfect Brightness'' (Bloomsbury Publishing, 2020)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr awdur

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Penglais
Vladimir Lenin

Chwyldroadwr o Rwsia, arweinydd Chwyldro Hydref a Chadeirydd Cyngor Comisariaid y Bobl o 1917 tan 1924 oedd **Vladimir Ilyich Lenin** (Rwsieg **Влади́мир Ильи́ч Ле́нин**, trawslythreniad: **Fladimir Lenin**), enw iawn '''Vladimir Ilyich Ul'yanov** (; trawslythreniad: **Fladimir Ilitsh Wlianof'*)

## Llyfryddiaeth
**Что делать?* (1902)
**Шаг вперёд, два шага назад* (1904)
**Материализм и эмпириокритицизм* (1909)
**Y wladwriaeth a'r chwyldro* (1917)
**Imperialaeth, Cyfnod uchaf Cyfalafiaeth* (1917)
**Детская болезнь "левизны" в коммунизме* (1920)

## Astudiaethau 
* W. J. Rees, *Lenin'', Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1981)

Categori:Chwyldroadwyr
Categori:Comiwnyddion
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Gwleidyddion o Rwsia
Categori:Gwleidyddion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Hanes Rwsia
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Pobl o Oblast Ulyanovsk
Categori:Pobl o Ymerodraeth Rwsia
UNICEF

Sefydlwyd **Cronfa Plant y Cenhedloedd Unedig** (**UNICEF**) gan y Cenhedloedd Unedig ar 11 Rhagfyr 1946. Lleolir pencadlys y Gronfa yn Efrog Newydd.

Mae UNICEF yn cynnal cymorth dyngarol i blant a'u mamau mewn gwledydd datblygol. Mae'n elusen gofrestredig annibynnol sydd ddim yn derbyn arian gan lywodraethau, gan ddibynnu'n llwyr ar roddion gan unigolion.

Dyfarnwyd Gwobr Heddwch Nobel i UNICEF ym 1965.

Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Elusennau
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Brwsel

Prifddinas Gwlad Belg yw **Brwsel** (**Bruxelles** yn Ffrangeg, **Brussel** yn Iseldireg). Mae'r dref yng nghanolbarth Gwlad Belg. Mae hi'n brifddinas Fflandrys, ac yn ganolfan ei hardal weinyddol ddwyieithog ei hun, "Rhanbarth Brwsel-Prifddinas", sef Dinas Brwsel (*Bruxelles-Ville* neu *Ville de Bruxelles* yn Ffrangeg, *de Stad Brussel* yn Iseldireg). O'r cyfan, mae 19 o fwrdeistrefi yn ardal Brwsel-Prifddinas.

Mae gan ardal Brwsel-Prifddinas yr un statws â Fflandrys a Walonia, ond mae hi wedi'i hamgylchynu gan Fflandrys.

Sefydlwyd llywodraeth a gweinyddiaeth ym Mrwsel ar ôl sefydlu Senedd Fflandrys (y 'Vlaamse Raad' y newidiwyd ei henw i 'Vlaams Parlement').

Lleolir pencadlysoedd dau o brif sefydliadau'r Undeb Ewropeaidd ym Mrwsel, sef y Comisiwn Ewropeaidd a Chyngor Gweinidogion Ewrop. Ac er fod y Senedd Ewropeaidd yn cyfarfod yn Strasbwrg, cynhelir nifer o gyfarfodydd y Senedd, a rhai pwyllgorau, ym Mrwsel hefyd.

Mae pencadlysoedd NATO ac Undeb Gorllewin Ewrop (WEU) ym Mrwsel.

Siaredir Iseldireg yng ngogledd Gwlad Belg a Ffrangeg yn y de. Mae ardal Brwsel yn ddwyieithog yn swyddogol, ond mae mwyafrif ei thrigolion yn siarad Ffrangeg. Yn ôl astudiaeth a wnaed yn 2001 mae'r sefyllfa fel a ganlyn:

* 51% o boblogaeth Brwsel yn siarad Ffrangeg fel unig famiaith;
* 8.5% yn siarad Iseldireg fel unig famiaith;
* 10.2% yn ddwyieithog o oedran cynnar; 
* 9.1% o siaradwyr uniaith yn dysgu'r iaith arall pan yn hŷn;
* 19.8% yn siarad Ffrangeg gydag iaith arall heblaw Iseldireg.

bawd|dim|Pont fwaog y Dathlu

## Bwrdeistrefi
## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Magritte
*Arc du Cinquantenaire 
*Grote Markt
*Manneken Pis
*Palais de Justice 
*Stadiwm Brenin Baudouin
*Theatr La Monnaie 
*Université libre de Bruxelles (prifysgol)
*Vrije Universiteit Brussel (prifysgol)
*Yr Atomium

## Trafnidiaeth Cyhoeddus
Mae'r MIVB (yn Ffrangeg y STIB) yn rhedeg bysiau, tramiau, cyn-metro a metro yn y ddinas. Mae'r NMBS (yn Ffrangeg yr SNCB) yn rhedeg trênau o'r ddinas i lleoedd arall. Yr Orsaf y De (Zuidstation neu Gare du Midi) yn ganolbwynt y rhwydwaith trafnidiaeth, mae trênau Eurostar a Thalys hefyd yn rhedeg o'r Orsaf y De, i Lundain, Amsterdam, Lille a Pharis.

## Enwogion o Frwsel
*Peyo (1928-1992), arlunydd
*Audrey Hepburn (1929-1993), actores
*François Weyergans (g. 1941), awdur
*Jacky Ickx (g. 1945), gyrrwr Fformiwla Un


Categori:Rhanbarth Brwsel-Prifddinas
Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Strasbwrg

Dinas a *commune* yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw **Strasbwrg** (; ). Fe'i lleolir ar lan Afon Ill. Mae'n brifddinas *région* Grand Est a *département* Bas-Rhin. 

Mae'n ganolfan bwysig o ddiwydiant a pheirianneg. Mae pencadlys Cyngor Ewrop yn y ddinas yn ogystal â Llys Hawliau Dynol Ewrop a Senedd Ewrop.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* École internationale des Pontonniers 
* Eglwys gadeiriol
* Eglwys Sainte-Madeleine
* Hôtel des Deux-Ponts 
* Maison Kammerzell 
* Palais des Fêtes

## Enwogion 
* Gottfried von Strassburg (m. 1210), awdur
* Marie Tussaud (1761-1850), cerflunydd
* Gustave Doré (1832-1883), arlunydd

## Oriel 

Delwedd:Absolute Pl marche aux cochons 01.JPG|Place du Marché aux Cochons de Lait


Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Bas-Rhin
Aberfan

Pentref yng nghymuned Ynysowen, bwrdeistref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Aberfan** (hefyd **Aber-fan**). Saif tua 6.4 km i'r de o Ferthyr Tudful. Rhed Afon Taf yn ogystal â Llwybr Taf (sy'n dirwyn o Droed-y-rhiw, i Dreharris) trwy'r pentref.

Ceir dwy ysgol yma: Ysgol Gynradd Ynysowen ac Ysgol Gynradd Gymraeg Rhyd-y-Grug.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Trychineb Aberfan 
Ddydd Gwener, 21 Hydref 1966, am 9.15 y bore, llithrodd tomen lo o weithfa rhif 7 i lawr llethrau'r bryniau uwchlaw'r pentref gan gladdu Ysgol Gynradd Pantglas ac ugain o dai a ffermdy. Lladdwyd 144 o bobl gan gynnwys 116 o blant, gyda'r mwyafrif ohonynt rhwng 7 a 10 oed. Lladdwyd pump athro yn y drychineb. Dim ond cnewllyn o ddisgyblion a oroesodd y digwyddiad.

Roedd y domen lo yn cynnwys creigiau o bwll glo lleol. Roedd y disgyblion newydd adael y gwasanaeth boreuol yn y neuadd, lle buont yn canu "All Things Bright and Beautiful", am eu hystafelloedd dosbarth, pan glywsant sŵn mawr y tu allan.  Roedd yr ystafelloedd dosbarth ar ochr y tirlithriad.

Rhoddwyd y bai am y drychineb ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol gan dribiwnlys, ac fe'i orchmynnwyd i dalu iawndal o £500 am bob plentyn i deuluoedd ag dyma yn marw. Darganfuwyd fod y tomen lo wedi bod yn suddo ers misoedd, ond ni wnaethpwyd dim am y mater. Dywedwyd fod dwr wedi cynyddu yn y pentwr o wastraff ar ben y mynydd gan achosi i'r gwastraff lifo i lawr y mynydd.

Ar ôl nifer o apeliadau, defnyddiwyd rhan o'r gronfa i wneud gweddill y tip glo yn ddiogel ac osgôdd y Bwrdd Glo Cenedlaethol y gost lawn o wneud hyn. Ad-dalodd llywodraeth y Blaid Lafur £150,000 ym 1997, ond pe bai chwyddiant wedi cael ei ystyried byddai'r swm hwn yn agos i £2 miliwn.

Caewyd y pwll glo ym 1989.

Ym mis Chwefror 2007 cyhoeddodd Llywodraeth y Cynulliad gyfraniad o £2 filiwn i Gronfa Goffa Trychineb Aberfan, fel rhyw fath o iawndal am yr arian a gafodd y llywodraeth yn y cyfnod yn union ar ôl y drychineb.

300px-Aberfan Disaster.jpg|Trychineb Aberfan 21 Hydref 1966
Mynwent Aberfan.jpg|Beddau'r plant a'r oedolion a laddwyd

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Pentrefi Merthyr Tudful
Categori:Trychinebau diwydiannol
Categori:Ynysowen
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Ludwig van Beethoven

Cyfansoddwr Almaenig o'r cyfnod clasurol oedd **Ludwig van Beethoven** (17 Rhagfyr 1770 – 26 Mawrth 1827), er bod ei gyfansoddiadau yn cael eu hystyried fel enghreifftiau cyntaf y cyfnod Rhamantaidd. Er iddo golli ei glyw yn hanner olaf ei oes, parhaodd i gyfansoddi darnau cyffrous, ac fe'i hystyrir yn un o'r cyfansoddwyr gorau erioed. Ymysg ei weithiau mwyaf enwog mae ei bumed a'i nawfed symffoni, y darn piano "Für Elise", y sonata "Pathétique" a'r sonata "Lloergan".

## Cefndir 
Ganwyd Beethoven yn Bonn, yn blentyn hynaf Johann a Maria Magdalena van Beethoven. Does dim sicrwydd am ddiwrnod ei eni, ond cafodd ei fedyddio ar 17 Rhagfyr 1770. Mae'r adeilad lle cafodd ei eni bellach yn cael ei ddefnyddio fel amgueddfa Beethoven-Haus. Roedd y teulu o darddiad Ffleminaidd a gellir ei olrhain yn ôl i Mechelen. Taid Beethoven oedd wedi ymgartrefu gyntaf yn Bonn pan ddaeth yn ganwr yng nghôr archesgob-etholwr Cwlen; cododd yn y pen draw i ddod yn Kapellmeister. Roedd ei fab Johann hefyd yn ganwr yng nghôr Etholwr Bonn, Maximilian Friedrich. Er eu bod yn eithaf llewyrchus ar y dechrau, daeth teulu Beethoven yn raddol dlotach gyda marwolaeth y taid ym 1773 ac effaith alcoholiaeth ar y tad. Erbyn ei fod yn 11 oed roedd yn rhaid i Beethoven adael yr ysgol. Erbyn 18 oed ef oedd y prif ddarparwr ar gyfer anghenion y teulu.

## Hyfforddiant cerddorol 
Bu perfformiad cyhoeddus cyntaf Beethoven ar 26 Mawrth 1778 lle bu'n canu nifer o wahanol offerynnau.

Bryd hynny anfonwyd ef at organydd y llys Gilles van den Eeden, i ddysgu theori cerddoriaeth ac i gael hyfforddiant ar yr allweddellau. Ymddengys iddo hefyd gael gwersi piano gan Tobias Friedrich Pfeiffer, a fu'n lletya am gyfnod gyda'r teulu, a hyfforddiant anffurfiol gan sawl organydd lleol. Rhoddodd perthynas i'r teulu, Franz Rovantini, wersi i'r bachgen ar y ffidil a'r fiola.

Ym 1779, penododd yr etholwr y cerddor amlwg Christian Gottlob Neefe fel cyfarwyddwr ei gwmni theatr a'r flwyddyn ganlynol fe'i dyrchafwyd i fod yn organydd y llys. Cymerodd Neefe Beethoven fel disgybl cerddorol.

Pan fu'n raid i Neefe ymadael â Bonn ym 1782 am gyfnod, penododd Bethoven, a oedd yn 11 oed ar y pryd, i gyflenwi drosto yn ei absenoldeb. Ym 1783 penodwyd Beethoven gan Neefe yn offerynnwr yr allweddellau yn y gerddorfa ac yn hydref yr un flwyddyn goruchwyliodd gyhoeddiad cyntaf y cerddor ifanc; tair sonata i'r piano a gyflwynwyd i'r Etholwr Maximilian Friedrich. Doedd Beethoven ddim yn cael cyflog na thâl swyddogol am y swyddi y penododd Neefe ef iddynt; yn fwy na dim, roedd yn cyflawni'r dyletswyddau yn gyfnewid am ei hyfforddiant.
----

## Cyfeiriadau
Categori:Ludwig van Beethoven
Categori:Genedigaethau 1770
Categori:Marwolaethau 1827
Categori:Feiolinwyr
Safle Treftadaeth y Byd

[bawd|[Logo Pwyllgor Treftadaeth y Byd UNESCO]]

**Safle Treftadaeth y Byd** yw safle penodol megis coed, cadwyn mynyddoedd, llyn, adeilad, grŵp o adeiladau, tref neu ddinas sydd wedi'i enwebu a'i gadarnhau ar restr a gedwir gan Raglen Treftadaeth y Byd. Cedwir y rhestr hon gan Bwyllgor Treftadaeth y Byd UNESCO.

Nod y rhaglen yw rhestri, enwi a diogelu safleoedd o bwysigrwydd diwylliannol neu naturol arbennig i dreftadaeth ddynol gyffredin. O dan amodau arbennig, gall safleoedd ar y rhestr dderbyn arian gan Gronfa Treftadaeth y Byd.  Sefydlwyd y rhaglen ar 16 Tachwedd 1972, ac, erbyn mis Gorffennaf 2017, roedd 1,073 o safleoedd ar y rhestr: 832 o safleodd diwylliannol, 206 o safleodd naturiol and 35 cymysg, yn 167 o wladwriaethau. Roedd gan yr Eidal y nifer fwyaf o Safleoedd Treftadaeth, gyda 53, dilynwyd gan Tsieina (52), Sbaen (46), Ffrainc (43), yr Almaen (42), India (36) Mecsico (34) a'r Deyrnas Unedig a'i Thiriogaethau Tramor (31).

Mae pedair Safle Treftadaeth y Byd yng Nghymru: Tirlun Diwydiannol Blaenafon, Cestyll a muriau trefi Harlech, Biwmares, Caernarfon a Chonwy, Dyfrbont Pont-Cysyllte a Tirwedd Llechi y gogledd-orllewin.

## Gweler hefyd
*Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Affrica
*Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Almaen
*Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
*Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mhrydain
*Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
*Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn y Swistir
*Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
*Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Groeg
*Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India
*Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn America Ladin a'r Caribî

## Cyfeiriadau
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd
Categori:UNESCO
Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig

Cyd-dyriad gwleidyddiol o wledydd gorllewin a chanolbarth Ewrop yn ystod y Canol Oesoedd ac ar ôl hynny oedd yr **Ymerodraeth Lân Rufeinig** (Saesneg:*Holy Roman Empire*, Lladin: *Imperium Romanum Sacrum*; Almaeneg: *Heiliges Römisches Reich*). 

Cychwynnodd ei hanes mewn rhan dwyreiniol o deyrnas y Ffranciaid pan ranbarthwyd y wlad gan Gytundeb Verdun ym 843. Parhaodd am tua mil o flynyddoedd nes ei diddymiad yn 1806 gan Ffransis II a ddatganodd ei hyn wedyn yn Ffransis I o Ymerodraeth Awstria (a ddaeth maes o law yn Ymerodraeth Awstria-Hwngari yn 1867.

## Gweler hefyd 
* Ymerawdwr Glân Rhufeinig
Prag

Prifddinas a dinas fwyaf Tsiecia yw **Prag** (Tsieceg , Almaeneg *Prag*). Mae hi'n ddinas o tua 1.2 miliwn o drigolion ar lân Afon Vltava. Mae canolfan hanesyddol y ddinas ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO.

Sefydlwyd y dref yn y nawfed ganrif ac mewn ychydig roedd llys brenhinol Bohemia yno. Roedd rhai o frenhinoedd Bohemia yn ymerodwyr yr Ymerodraeth Rufeinig Sanctaidd. Roedd y dref yn blodeuo yn ystod y bedwaredd ganrif ar ddeg o dan reolaeth Siarl IV, a adeiladodd ran newydd y dref, Pont Siarl, Eglwys Gadeiriol San Vitus (eglwys gadeiriol Gothig hynaf yng Nghanolbarth Ewrop) a'r brifysgol, yr un hynaf yng Nghanolbarth Ewrop i'r gogledd o'r Alpau.

Cyn 1784 roedd yna bedair ardal annibynnol: Hradčany (Ardal y Castell i'r gogledd o'r castell), Malá Strana (Ardal y Dref Lai i'r de o'r castell), Staré Město (Ardal yr Hen Dref ar lân ddwyreiniol yr afon gyferbyn â'r castell) a Nové Město (Ardal y Dref Newydd i'r de-ddwyrain o'r castell). Mae'r ddinas yn cynnwys nifer o drefi eraill heddiw, e.e. Josefov, Žižkov, Barrandov, Holesovice a Vyšehrad.

Lladdwyd hyd at 50,000 o Iddewon yn ystod hil-laddiad y Natsïaid yn y ddinas yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Prague 07-2016 View from Powder Tower img5.jpg|Eglwys Týn *(chrám Panny Marie před Týnem)*, Hen Dref, Prag
Old Town Hall Prague.JPG|Hen Neuadd y Dref *(Staroměstská radnice)*, Hen Dref, Prag
Karlův most Praha, Staré Město 20170810 007.jpg|Castell Prag dros Afon Vltava *(Hradčany)*

## Gefeilldrefi 
* Tiwnis, Tiwnisia


Categori:Dinasoedd Tsiecia
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Tsiecia
Montenegro

Gwlad annibynnol yn ne-ddwyrain Ewrop ar lan Môr Adria yw **Gweriniaeth Montenegro** neu **Montenegro**. Mae'n ffinio ag Albania i'r de-ddwyrain, Serbia (gan gynnwys Kosovo) i'r gogledd-ddwyrain, Bosnia a Hertsegofina i'r gogledd-orllewin a Croatia i'r gorllewin. Roedd Montenegro yn rhan o Serbia a Montenegro o 2003 i 2006. Ei phrifddinas (a'i dinas mwyaf o ran maint) yw Podgorica ac mae Cetinje yn cael ei nodi fel *Prijestonica* (Пријестоница), sef Dinas Frenhinol..

Mae Montenegro'n aelod llawn o'r Cenhedloedd Unedig ac ar y rhestr aros am aelodaeth lawn o'r Undeb Ewropeaidd a NATO.

## Daearyddiaeth 
[bawd|chwith|Cymharu maint a lleoliad Montenegro a [Cymru|Chymru]]
bawd|chwith|Map o Montenegro
Ffinia â'r gwledydd canlynol:
Croatia, Bosnia a Hertsegofina, Serbia, ac Albania.

Dyma rai o ddinasoedd a threfi mwyaf y wlad:
* Podgorica (prifddinas; 136,473 o bobl)
* Nikšić (58,212)
* Pljevlja (21,377)
* Bijelo Polje (15,883)
* Cetinje (prifddinas brenhinol; 15,137)
* Bar (13,719)
* Herceg Novi (12,739)
* Berane (11,776)

Mynyddoedd garw ydy nodwedd amlycaf ei ffin â Serbia ac Albania a cheir y pegwn arall hefyd - gwastatir arfordirol milltir i bedair milltir o ran hyd gyda Mount Lovćen a Mount Orjen yn torri'r undonedd gan ddisgyn yn serth i Fae Kotor.

* Traeth hiraf: Velika Plaža, Ulcinj sy'n 13,000 metr (8 milltir)
* Copa Uchaf: Zla Kolata, Prokletije sy'n 2,534 m
* Llyn hiraf: Llyn Skadar — 391&nbsp;km² (151&nbsp; milltir sgwar) o arwynebedd
* Ceunant tyfnaf: Ceunant Afon Tara — 1,300 m (4,265 troedfedd)
* Bae mwyaf: Bae Kotor
* Parc Cenedlaethol: Durmitor — 390&nbsp;km² (150 milltir sgwar), Lovćen — 64&nbsp;km² (25 milltir sgwar), Biogradska Gora — 54&nbsp;km² (21 milltir sgwar), Skadar Lake — 400&nbsp;km² (154 milltir sgwar)
* Safle Treftadaeth y Byd: Durmitor a Ceunant Afon Tara, ynghyd â hen ddinas Kotor.

## Hanes 
## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant 
## Chwaraeon 
### Pêl-droed
Mae gan Montenegro Gymdeithas Bêl-droed sy'n gyfrifol am y tîm cenedlaethol a'r "Prva Liga" sef Uwch Gynghrair Montenegro.

## Economi 
## Cyfeiriadau 

Categori:Gwledydd Ewrop
1744

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - **1740au** - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1739 1740 1741 1742 1743 - **1744** - 1745 1746 1747 1748 1749

----

## Digwyddiadau 
*1 Ebrill &ndash; Richard Trevor yn dod yn Esgob Tyddewi.
*19 Gorffennaf &ndash; Brwydr Casteldelfino rhwng Ffrainc a Sardinia
### Llyfrau
*Sarah Fielding - *The Adventures of David Simple* gan
*William Williams Pantycelyn - *Aleluia* (casgliad cyntaf o emynau)
### Cerddoriaeth
*Johann Sebastian Bach - *Das Wohltemperierte Klavier*
*George Frideric Handel - *Semele* (opera)
*Francesco Maria Veracini - ''L'errore di Salomone'' (oratorio)

## Genedigaethau 
*19 Mai - Charlotte o Mecklenburg-Strelitz, gwraig Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1818)
*25 Medi - Frederic Gwilym II, brenin Prwsia (m. 1797)
* 27 Hydref - Mary Moser, dylunydd botanegol (m. 1819)

## Marwolaethau 
*25 Ebrill - Anders Celsius, seryddwr, 42
*30 Mai - Alexander Pope, bardd, 56

## Cyfeiriadau
*
Steve Jones (biolegydd)

bawd|Eicon y Prosiect Genome

Biolegydd ac awdur o Gymru yw **Steve Jones** (ganwyd 24 Mawrth 1944).

Ganwyd Steve Jones yn Aberystwyth, a bu ym Mhrifysgol Caeredin a Phrifysgol Chicago cyn cael ei benodi'n Athro Geneteg yng Ngholeg y Brifysgol Llundain ac yn bennaeth labordy enwog Galton.

Ym 1996 enillodd Fedal Faraday y Gymdeithas Frenhinol am ehangu gwybodaeth y cyhoedd mewn geneteg ac esblygiad. Dros y blynyddoedd mae wedi cyflwyno'r maes hwn yn syml iawn i bobol gyffredin. Darwin, mae'n debyg yw ei arwr mawr ac mae wedi ysgrifennu am esblygiad.

Yn ei lyfr The Descent of Men mae'n croniclo dirywiad cyflwr y cromosom 'Y' ac yn dangos sut (yn ei farn ef) mae'r rhyw gwryw am ddod i ben ymhen rhai miloedd o flynyddoedd.

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau gan Steve Jones
* *The Language of the Genes* (1993)
* *The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution* (1994)
* *In the Blood: God, Genes and Destiny* (1997)
* 'Almost Like a Whale: The Origin of Species Updated* (1999)
* *The Descent of Men* (2003)
* *Introducing Genetics* (2005)
* *The Single Helix: A Turn Around The World Of Science* (2006)
* *Coral* (2007)
* *Darwin's Island: The Galapagos in the Garden of England* (2009)
* *The Serpent's Promise: The Bible Retold as Science* (2013)
* *No Need for Geniuses: Revolutionary Science in the Age of the Guillotine* (2016)
* *Evolution* Ladybird Expert (2017)
* *Here Comes the Sun: How it feeds us, kills us, heals us and makes us what we are'' (2019)

### Erthyglau gan yr Athro Steve Jones
*Steve Jones view from the lab: Scientist or media tart? 
*Steve Jones View from the lab: dinosaurs, academics and the case against ginger biscuits 
*Steve Jones View from the lab: the hard cell 
*Steve Jones: Why is there so much genetic diversity 
*Steve Jones: Don't blame the genes

### Erthyglau am yr Athro Steve Jones
*Steve Jones: A highly original species 
*Steve Jones: Is human evolution finally over?
*Professor Steve Jones: My work space

## Teledu
Cyflwynodd 6 o raglenni *In the Blood*, ar eneteg dynol a ddarlledwyd yn 1996.

## Dyfyniad
**"Evolution is to the social sciences as statues are to birds: a convenient platform upon which to deposit badly digested ideas."*

## Dolenni allanol
*Gwefan yr Athro Steve Jones yn yr UCL 
*Edge.org 
*Michael Faraday - cyn enillwyr 2004 - 1986 (gan gynnwys Steve Jones) 
*'GM Foods - Safe?' Steve Jones yn rhoi'i farn Fideo gan Vega Science Trust.
*Cyfweliad radio "Sunday Sequence" - BBC Radio Ulster 19-03-06 
*BBC Radio 4 *In Our Time* - GENETIC MUTATION - with Steve Jones - sain

Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Biolegwyr o Gymru
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
George VI, brenin y Deyrnas Unedig

Brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon o 11 Rhagfyr 1936 hyd ei farwolaeth oedd **George VI, brenin y Deyrnas Unedig** (Albert Frederick Arthur George; weithiau: Siôr) (14 Rhagfyr 1895 &ndash; 6 Chwefror 1952).

Fe'i ganwyd yn "York Cottage", Sandringham, yn fab i'r brenin George V ac yn frawd i'r brenin Edward VIII. Pan ildiodd Edward ym 1936, daeth George yn frenin. Ef oedd brenhin y Deyrnas Unedig trwy gydol yr Ail Ryfel Byd.

George oedd testun y ffilm ''The King's Speech'' (2010), sy'n serennu Colin Firth fel y brenin.

## Gwraig 
* Elizabeth Bowes-Lyon

## Plant 
* Elisabeth II
* Y Dywysoges Margaret

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Categori:Dugiaid Efrog
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Tŷ Windsor
Categori:Ymerodron
Cymdeithas y Cymreigyddion

Sefydlwyd **Cymdeithas y Cymreigyddion** yn Llundain yn 1794 gyda'r bwriad o gadw'r Gymraeg yn bur trwy drafod materion cyfoes ac o bwys. Ymysg sefydlwyr y gymdeithas newydd yr oedd John Jones (Jac Glan-y-gors) a Thomas Roberts, Llwyn'rhudol.

Yr oeddent fel gweddill y cymdeithasau Cymraeg yn Llundain fel arfer yn cynnal eu cyfarfodydd mewn tafarndai lleol ac fel mae eu cofnodion yn dangos fe allai'r cyfarfodydd ar adegau fynd tros ben llestri. Ond erbyn canol y 19eg ganrif fe wnaeth parchusrwydd oes Victoria hi yn amhosib iddynt gynnal eu cyfarfodydd fel yr oeddent wedi dod i arfer ac yn 1855 daeth terfyn ar y gymdeithas.

## Gweler hefyd
*Cymdeithas Cymreigyddion Y Fenni
*Cymdeithas y Gwyneddigion

Categori:Cymry Llundain
Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Sefydliadau 1794
Ab urbe condita

***Ab urbe condita (a.u.c.)*** ''(Ers sefydlu'r Ddinas)'' oedd y cymal yr oedd yr hen Rufeinwyr yn ei ddefnyddio ar gyfer cyfri'r blynyddoedd yn eu calendr nhw. Y dyddiad roedden nhw yn dechrau'r cyfri oedd 21 Ebrill 753 CC, felly y flwyddyn 2007 OC yn y calendr hwnnw fyddai 2760 (neu MMDCCLX) a.u.c.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cronoleg
Categori:Geiriau ac ymadroddion Lladin
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Clawdd Offa

Clawdd a ffos sy'n rhedeg yn gyfochrog i'r ffin bresennol rhwng Cymru a Lloegr yw **Clawdd Offa**. Mae'n ymestyn o aber Afon Dyfrdwy yn y gogledd i aber Afon Hafren yn y de am 150 milltir; dyma oedd y clawdd hwyaf neu hiraf a wnaed gan ddyn yng ngorllewin Ewrop yn yr Oesoedd Canol.

Mae'n debygol yr adeiladwyd ef yn ystod teyrnasiad Offa, Brenin Mersia yn yr wythfed ganrif. Yr adeg honno roedd y clawdd yn dynodi'r ffin rhwng teyrnas Powys a Mersia a hefyd, efallai, yn amddiffyn Mersia rhag ymosodiadau gan y Cymry. Nid oes sicrwydd mai Offa a gododd y clawdd; mae'n bosib fod rhan ohono yn gynharach.

Mae Clawdd Offa ar restrau Cadw ac English Heritage ac mae llwybr cyhoeddus pellter hir ar hyd y clawdd.

Mae "y tu draw i Glawdd Offa" yn cael ei ddefnyddio fel ffordd arall o ddweud "Lloegr".

## Llyfryddiaeth 
* Cyril Fox, ''Offa's Dyke: a Field Survey of the Western Frontier Works of Mercia in the Seventh and Eighth Centuries AD* (Llundain, 1955)
* Margaret Gelling (gol.), *Offa's Dyke Reviewed* (Rhydychen, 1983)
* David Hill a Margaret Worthington, *Offa's Dyke: History and Guide'' (Stroud, 2003)
, Cyngor Bwrdeisdref Wrecsam]]
*

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* Clawdd Offa (Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys) 

## Gweler hefyd 
* Llwybr Clawdd Offa
* Clawdd Wat

Categori:Cadw
Categori:Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Categori:Gororau
Categori:Mersia
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Lloegr
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Fynwy
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Fringillidae

Mae'r teulu **Fringillidae** yn cynnwys y **llinosod** neu **bincod**. Maen nhw'n adar bach sy'n bwyta hadau yn bennaf. Fel rheol, mae ganddynt big cryf, conigol.

## Dosbarthiad
*Fringillinae, Ji-binc a'i berthnasau
***Fringilla*
*Carduelinae, Llinos a'i pherthnasau
***Serinus*
***Carduelis*
***Carpodacus*
***Loxia*
***Mycerobas*
***Neospiza*
***Linurgus*
***Rhynchostruthus*
***Leucosticte*
***Calacanthis*
***Rhodopechys*
***Uragus*
***Urocynchramus*
***Pinicola*
***Haematospiza*
***Pyrrhula*
***Coccothraustes*
***Eophona*
***Pyrrhoplectes*
*Drepanidinae, dringiedyddion y mêl
*Euphoniinae
***Euphonia*
***Chlorophonia*

## Rhywogaethau o fewn y teulu
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q160835 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
*
Ynysoedd y Galapagos

Ynysfor sydd yn perthyn i Ecwador yw **Ynysoedd y Galapagos**. Mae'r ynysoedd yn y Môr Tawel tua 1,000&nbsp;km oddi ar dir mawr De America a maent yn enwog am y nifer enfawr o rywogaethau endemig ac ymchwil Charles Darwin ar gyfer detholiad naturol.

Mae nifer o'r ynysoedd i'r gogledd o'r cyhydedd a nifer i'r de ac mae'r cyhydedd yn croesi rhan ogleddodd yr ynys fwyaf sef Ynys Isabela.

300px|dim|bawd|Ynysoedd y Galapagos o'r gofod
bawd|dim|Ynysoedd y Galapagos

## Cadwraeth 
Sefydlwyd Ynysoedd y Galapagos yn Barc Cenedlaethol yn 1959 ac mae'n cynnwys 97.5 o arwynebedd yr ynysoedd ac ar weddill y tir y mae'r pedwar pentref oedd yn bodoli ar y pryd. Roedd tua 1,000 i 2,000 o bobl yn byw ar yr ynysoedd bryd hynny, ond yn y 1980au cododd y nifer i 15,000. Yn 1986 datganwyd bod y môr o gwmpas yr ynysoedd yn Warchodfa Forwrol. Yn 1978 cydnabuwyd yr ynysoedd gan UNESCO fel un o Safleoedd Treftadaeth y Byd, ac yn 2001 estynnwyd hyn i gynnwys y môr o'u cwmpas, y Warchodfa Forwrol. Sefydlwyd Cronfa Charles Darwin yn 1959 yng Ngwlad Belg gyda'r pwrpas o hybu cadwraeth yr ynysoedd.

Rhywogaethau arbennig:

* Igwana tir
* Crwbanod enfawr
* Nifer sylweddol o linosod
* Pengwin y Galapagos (mae'n brin iawn fod pengwin yn byw a'r cyhydedd)

Sea Lion Pup.jpg|Morlew bach
Galapagos giant tortoise Geochelone elephantopus.jpg|Crwban Galapagos
Lava rocks on Tortuga Bay in the Galapagos a photo by Alvaro Sevilla Design.JPG|Cranc craig goch (*Grapsus grapsus*) yn Bahía Tortuga
(Pelecanus occidentalis) Tortuga Bay on the Island of Santa Cruz, Galápagos.JPG|Pelican brown America (*Pelecanus occidentalis*) yn Bahía Tortuga
(Amblyrhynchus cristatus) Galápagos Islands at Tortuga Bay Santa Cruz Island.JPG|Igwana morol (*Amblyrhynchus cristatus*) yn Bahía Tortuga

## Hanes 
Darganfuwyd Ynysoedd y Galapagos gan Fray Tomás de Berlanga ym 1535. Doedd neb yn byw arnynt, er i Thor Heyerdahl gyhoeddi yn y 1950au ei fod wedi darganfod crochenwaith o Dde America sy'n awgrymu i bobl aneddu'r ynysoedd cyn hynny. Mae'r ddadl am y ddamcaniaeth hon yn parháu. Cyfeddiannodd Ecwador yr ynysoedd ar 12 Chwefror 1832.

Cyrhaeddodd Charles Darwin yr ynysodd ar y *Beagle* ym mis Medi 1835 gan dreulio tua 5 wythnos yn astudio daeareg a bioleg pedair ohonynt.

## Gweler hefyd 
* Barriff Mawr
* Península Valdés

Categori:Daearyddiaeth Ecwador
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ecwador
Galapagos
Categori:Ynysoedd Ecwador
Galapagos
Kofi Annan

Diplomydd o Ghana oedd **Kofi Atta Annan** (8 Ebrill 1938 – 18 Awst 2018). 

Ganwyd Annan yn Kumasi, Ghana. Derbyniodd Wobr Nobel am Heddwch yn 2001. Gwasanaethodd fel seithfed Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig rhwng Ionawr 1997 a Rhagfyr 2006 ac ef oedd y dyn du cyntaf i ddal y swydd. Roedd yn rhugl yn Saesneg, Ffrangeg a nifer o ieithoedd Affrica. Roedd ei wraig, Nane Maria (Lagergren) Annan, yn hanner-nith i Raoul Wallenberg.

Astudiodd Annan yn Mhrifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Kumasi (Ghana), Coleg Macalester yn Saint Paul, Minnesota (Unol Daleithiau, 1961), *Institut universitaire des hautes études internationales* yn Geneva (y Swistir, 1961-62) a Sefydliad Technoileg Massachusetts (1971-72).

Dechreuodd weithio gyda WHO ym 1962, ac yn 1993 daeth yn Is-Ysgrifennydd Cyffredinol i Boutros Boutros-Ghali o'r Aifft. Dechreuodd ei dymor cyntaf fel Ysgrifennydd Cyffredinol ar 1 Ionawr, 1997 a'r ail ar 1 Ionawr, 2001. Roedd hynny'n eithriadol am fod y swydd fel arfer yn cylchdroi rhwng y cyfandiroedd ar ôl dau dymor ac roedd ei ragflaenydd wedi gwasanaethu am dymor. Felly yn ôl yr arferiad un tymor yn unig y disgwylid i Kofi Annan weithio.

## Anrhydeddau
* Prifysgol Technoleg Dresden (yr Almaen), *doctor honoris causa*
* Prifysgol Carleton, Doethuriaeth y Gyfraith, honoris causa, 9 Mawrth 2004
* Prifysgol Ottawa, Gradd Doethuriaeth y Brifysgol, 9 Mawrth 2004

## Llyfryddiaeth 
* *Interventions: A Life in War and Peace* (Llundain, Allen Lane, 2012). Gyda Nader Mousavizadeh.

Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Diplomyddion o Ghana
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ghana
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ghana
Categori:Pobl a aned yng Nghana
Categori:Pobl fu farw yn y Swistir
Categori:Ysgrifenyddion Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig
Pengwin

Aderyn sydd ddim yn medru hedfan yw **Pengwin**. Maent yn byw yn Hemisffer y De o Antarctica i Ynysoedd y Galapagos, ar y Cyhydedd. Maent yn bwyta pysgod, cramenogion ac ystifflogod.
Mae’r rhaghysbyseb i fersiwn ar-lein newydd yr Oxford English Dictionary yn dweud fel hyn: 
:*the earliest recorded use of penguin can be traced back to Wales. Whilst the famous flightless bird was being referred to as gare-fowl in the far north of Europe, the Welsh coined the term from two words - *pen* meaning head and *gwyn* meaning white. The first written citation is from 1577, "Infinite were the Numbers of the foule, wch the Welsh men name Pengwin & Maglanus tearmed them Geese."

Dyma ddywed *Geiriadur Prifysgol Cymru* am "pengwin" neu "pengwyn": "benthyciad o’r Saesneg *penguin''; ceisir weithiau darddu'r Saesneg *penguin* o’r Gymraeg *pen gwyn*".

## Rhai rhywogaethau yn yr un teulu
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q9147 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Adar
Categori:Sphenisciformes
Wolfgang Amadeus Mozart

Roedd **Wolfgang Amadeus Mozart** (27 Ionawr 1756 – 5 Rhagfyr 1791) yn un o gyfansoddwyr mwyaf dylanwadol a diwyd y cyfnod Clasurol. Fe'i ganwyd yn Salzburg, Awstria a dechreuodd gyfansoddi darnau pan oedd yn bump oed. Pan roedd yn dal yn blentyn aeth ei dad, Leopold Mozart, ag ef i chwarae o flaen teuluoedd crand Ewrop. Mae'n bosibl fod yr holl deithio wedi achosi problemau iechyd iddo yn hwyrach yn ei fywyd.

Bu farw ym 1791 yn drychinebus o ifanc, yn dlawd, ond wedi cyfansoddi cannoedd o ganeuon sy'n adnabyddus hyd heddiw.

Ysgrifennodd Mozart 68 symffoni, 27 consierto piano, yn ogystal â choncerti i'r clarinét, y corn Ffrengig, yr obo, y fiola, y ffidil, y ffliwt a'r telyn.

bawd|Wolfgang Amadeus Mozart

## Bywyd personol
Rhoddodd rhieni Mozart yr enw llawn Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart iddo. Ei dad oedd y cyfansoddwr o'r Almaen Johann Georg Leopold Mozart, oedd yn byw yn Awstria am rhan fwyaf ei fywyd.

Ei wraig oedd Constanze Weber. Caswsant chwech o blant, gan gynnwys Karl Thomas Mozart a'r cyfansoddwr Franz Xaver Wolfgang Mozart. Enwau eu plant eraill, bu farw yn eu plentyndod oedd Theresia Constanzia Adelheid Friedericke Maria Anna Mozart a Anna Maria Mozart (merched) a Johann Thomas Leopold Mozart a Raimund Leopold Mozart (bechgyn).

## Gweithiau
### Operáu gan Mozart 
* *Die Schuldigkeit des ersten Gebotes*, K. 35 (1767)
* *Apollo et Hyacinthus*, K. 38 (1767)
* *Bastien et Bastienne*, K. 50 (1768)
* *La finta semplice*, K. 51 (1768)
* *Mitridate*, K. 87 (1770)
* *Ruggiero* (1771)
* *Ascanio in Alba*, K. 111 (1771)
* *Betulia Liberata*, K. 118 (1771)
* *Il sogno di Scipione*, K. 126 (1772)
* *Lucio Silla*, K. 135 (1772)
* *Thamos, König in Ägypten* (1773, 1775)
* *La finta giardiniera*, K. 196 (1774)
* *Il rè pastore*, K. 208 (1775)
* *Zaide*, K. 344 (1779)
* *Idomeneo*, K. 366 (1780)
* *Die Entführung aus dem Serail* neu *Il Seraglio*, K. 384 (1782)
* ''L'oca del Cairo*, K. 422
* *Lo sposo deluso*, K. 430
* *Der Schauspieldirektor*, K. 486
* *Le nozze di Figaro*, K. 492 (1786)
* *Don Giovanni*, K. 527 (1787)
* *Così fan tutte*, K. 588 (1789)
* *Die Zauberflöte*, K. 620 (1791)
* *La clemenza di Tito*, K. 621 (1791)

### Gweithiau eraill 
* *Offeren rhif 15 ("Coroniad")* (1779)
* *Vesperae de Dominica* (1779)
* *Eine Kleine Nachtmusik* (1787)
* *Requiem* (1791)
* *Ave verum corpus'' (1791)

### Requiem
Ym 1791, dechreuodd Mozart ysgrifennu Requiem sydd yn gasgliad o ddarnau gerddoriaeth i dalu teyrnged i’r meirw. Ond tra bod Mozart yn ganol ysgrifennu ei waith, bu farw yn Vienna, Awstria ar 5 Rhagfyr. Cafodd y requiem ei gwblhau yn ddiweddarach gan ei ddisgyblion, Franz Xaver Süssmayr, Joseph Eybler a Freystadler.

Categori:Cyfansoddwyr y 18fed ganrif o Awstria
Categori:Genedigaethau 1756
Categori:Marwolaethau 1791
Categori:Seiri Rhyddion

Categori:Feiolinwyr
Categori:Fiolyddion
1743

17g - **18g** - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - **1740au** - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1738 1739 1740 1741 1742 - **1743** - 1744 1745 1746 1747 1748

----

## Digwyddiadau 
*14 Chwefror - Henry Pelham yn dod yn Brif Weinidog Prydain Fawr.
*2 Mawrth - Brwydr La Guaira rhwng Prydain Fawr a Sbaen
*16 Mehefin - Brwydr Dettingen; Siôr II, brenin Prydain Fawr yn arwain y fyddin yn y frwydr.
*7 Awst - Cytundeb Åbo rhwng Rwsia a Sweden
*13 Medi - Cytundeb Worms rhwng Prydain Fawr, Awstria a Sardinia
***Llyfrau**
**Henry Fielding - *The Life of Jonathan Wild the Great*
***Drama**
**Charles Simon Favart - *Le Coq du village*
**Voltaire - *Mérope*
***Cerddoriaeth**
**Baldassare Galuppi – *Enrico* (opera)
**George Frideric Handel - *Samson* (oratorio)

## Genedigaethau 
*19 Chwefror - Luigi Boccherini, cyfansoddwr (m. 1805)
*4 Mawrth - Johann Wyss, nofelydd (m. 1818)
*13 Ebrill - Thomas Jefferson, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1826)
*19 Awst - Madame du Barry, cariad Louis XV, brenin Ffrainc (m. 1793)
*26 Awst - Antoine Lavoisier, chemegydd (m. 1794)

## Marwolaethau 
*2 Gorffennaf - Spencer Compton, Iarll 1af Wilmington, Prif Weinidog Prydain Fawr
*15 Gorffennaf - John Wynne, esgob Llanelwy
*14 Medi - Nicolas Lancret, arlunydd, 53

*
1742

17g - **18g** - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - **1740au** - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1737 1738 1739 1740 1741 - **1742** - 1743 1744 1745 1746 1747

----

## Digwyddiadau 
* Cyfarfod cyntaf Y Gymdeithasfa Fethodistaidd yng Nghymru
***Llyfrau**
**Claude Prosper Jolyot de Crébillon - *Le Sopha, conte moral*
**Richard Farrington - *Twenty Sermons*
**Morgan John Lewis - ''Sail, Dibenion, a Rheolau'r Societies*
**John Wesley - *The Character of a Methodist*
***Barddoniaeth**
**Edward Young - *Night Thoughts*
***Cerddoriaeth**
**Johann Sebastian Bach - *Cantata Gwerinwr*
**George Frideric Handel - *Messiah* (oratorio)
**John Parry Ddall - *Antient British Music''

## Genedigaethau 
*26 Medi - Thomas Jones, arlunydd (m. 1803)
*16 Rhagfyr - Gebhard Leberecht von Blücher

## Marwolaethau 
*14 Ionawr - Syr Edmund Halley
*14 Gorffennaf - Richard Bentley

*
Afon Hafren

Afon hiraf Prydain yw **Afon Hafren** (Saesneg *River Severn*), 354&nbsp;km (219 milltir) o hyd. Mae'n tarddu yng nghanolbarth Cymru cyn llifo trwy orllewin Lloegr am ran o'i chwrs a llifo i Fôr Hafren rhwng Caerdydd a Weston-super-Mare.

Mae Afon Hafren yn tarddu ar lethrau gogleddol Pumlumon ger Llanidloes, ar uchder o 610m. Nid yw tarddle Afon Gwy ymhell, ar lethrau deheuol Pumlumon. Mae'r afon yn llifo tua'r de-ddwyrain trwy Goedwig Hafren. Ychydig cyn cyrraedd Llanidloes mae Afon Dulas yn ymuno â hi ac yna yn nhref Llanidloes ei hun mae Afon Clywedog yn ymuno. O Lanidloes mae'r afon yn troi tua'r gogledd-ddwyrain heibio Llandinam a Chaersŵs, lle mae Afon Carno yn ymuno. Mae'n llifo trwy'r Drenewydd a heibio Castell Dolforwyn ac Aber-miwl ac yna trwy'r Trallwng. Am ychydig filltiroedd mae'r afon yn ffurfio'r ffin rhwng Cymru a Lloegr, yna mae'n croesi i Loegr, lle mae'n parhau tua'r dwyrain i lifo trwy Amwythig. Mae wedyn yn llifo heibio Ironbridge a Bridgnorth, Stourport-on-Severn ac yna Caerwrangon, lle mae Afon Tefeidiad yn ymuno â hi ychydig i'r de o'r ddinas, a Tewkesbury. Mae'n llifo tua'r de heibio Caerloyw cyn cyrraedd yr aber ym Môr Hafren, lle mae'n gwahanu Cymru a Lloegr.

Mae sawl pont nodedig, yn enwedig pontydd haearn Llandinam ac Iron Bridge, Pont Hafren ac Ail Groesfan Hafren, a thwnnel rheilffordd yn croesi'r afon.

## Geirdarddiad a Mytholeg 
Credir fod yr enw *Severn* yn deillio o’r Frythoneg *sabrinā*, o bosib o ffurf hynafol *samarosina*, a olygir *tir braenar yr haf*. Mae cofnod o’r enw yn ei ffurf Ladinaidd *Sabrina* yn deillio o'r 2il ganrif. 

Cofnodir y ffurf Gymraeg o'r enw *Hafren*, yn gyntaf, yn y *Historia Regum Britanniae* yn y 12g. Gwnaeth *masque Comus Milton* o 1634, *Sabrina* yn nymff a oedd wedi boddi yn yr afon. Yn yr Amwythig, heddiw mae cerflun o *Sabrina* yng Ngerddi Dingle yn y Chwarel, yn ogystal â cherflun metel ohoni a godwyd yn 2013.

Mae duwdod gwahanol yn gysylltiedig ag Aber yr Hafren, sef Nodens, wedi’i gynrychioli yn eistedd ar forfarch, yn marchogaeth ar frig eger yr Hafren.

## Tarddiad a choedwig
Mae'r afon yn tarddu ym mynyddoedd Pumlumon ac er 1947 planwyd Coedwig Hafren o'i gylch i ddarparu gwaith, a bellach, hamdden i bobl lleol a thwristiaid.

## Oriel

Source of the river Severn-Tarddiad Afon Hafren - geograph.org.uk - 228886.jpg|Tarddle Afon Hafren ar lethrau Pumlumon
Geograph.org.uk - 2858365 - Jeremy Bolwell - Llandinam Bridge.jpg|Pont haearn dros Afon Hafren yn Llandinam
Welsh Bridge, Shrewsbury.jpg|Pont y Cymry, un o'r naw pont dros Afon Hafren yn nhref Amwythig
The Iron Bridge (8542).jpg|Iron Bridge dros Afon Hafren yn Swydd Amwythig
Swans by Worcester Bridge - geograph.org.uk - 693408.jpg|Pont gerrig dros Afon Hafren yng Nghaerwrangon
Severn Aerial.jpg|Pont Hafren dros Afon Hafren rhwng Cymru a Lloegr


Hafren
Hafren
Hafren
Hafren
Hafren