Carthen Gymreig

:''Erthygl am y garthen Gymreig yw hon; ceir erthygl gyffredinol ar y cwilt yma a'r broses o wneud carthenni: yma''

Blanced neu gwilt mwy trwchus a roddir ar ben blancedi eraill ar wely yw **carthen**. Fel rheol, mae'r garthen wedi'i gwneud o wlân. 

## Etymoleg
Daw'r gair *carthen* o "carth" + "en". Ystyr "carth" yw brethyn garw neu gywarch (hemp), sef, math o blanhigyn sy'n debyg i'r danadl sy'n creu mân edafedd y gall person greu defnydd ohoni.
 
Ceir y cyfeiriad archifedig cynharaf i'r gair "carthen" o'r 13g lle defnyddir hi mewn llinell o gerdd gan y bardd Dafydd ap Gwilym wrth ddisgrifio'r niwl, ''carthen anniben yn wybr".

## Gwneuthuriad
Cynhyrchir carthenni mewn melinoedd gwlân. Roedd dros 900 melin yng Nghymru ar un adeg, dirywiodd y nifer erbyn troad yr 20g pan oedd tua 300 o felinau gweithredol. Ar ôl cynnydd byr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, cwympodd y nifer i 80 erbyn 1947 a dim ond 12 sydd ar ôl heddiw. Ymysg y melinyau mwyaf adnabyddus mae Melin Tregwynt a Melin Wlân Trefriw, sy'n cael ei redeg gan y gwehydd a'r dylunydd, Cefyn Burgess. Ceir hefyd Melin Wlân Teifi sy'n rhan o Amgueddfa Wlân Cymru ger Castellnewydd Emlyn.

## Dyluniadau o'r garthen Gymreig
]]
Er mai gair generig am fath o flanced a ddefnyddir fel gorchudd gwely yw 'carthen', fe'i cysylltir yn aml gyda dyluniadau, sydd bellach yn cael eu gweld fel rhai nodweddiadol Gymreig. 

Defnyddir y term Cymraeg 'carthen' hefyd yn y Saesneg er mwyn disgrifio'r blancedi gwlân 'Cymreig' yma, er y ceir cwiltiau neu flancedi trymion eraill gyda dyluniadau cywrain arnynt er enghraifft gan Amish yn nhalaith Pennsylvania yn yr Unol Daleithiau.

Yn ôl Mark Lucas, curadur Amgueddfa Wlân Cymru yn Nhre-fach Felindre, "Fe wyddon ni fod y Celtiaid yn gwisgo plaid (brethyn debyg i dartan), ac rydym yn gwybod o lyfr William Jones fod y cynlluniau geometrig wedi dod mewn erbyn diwedd y 1700au." Nodweddir cartheni 'Cymreig' gan batrymau geometrig ar garthenni Cymru yn dyddio nôl i 1775 ac i'w gael yng nghasgliad Archifau Sir Ddinbych. Ceir sawl patrwm geometig.

## Eicon Genedlaethol
Ceir patrymau nodweddiadol o'r cartheni Cymreig ar amryw o nwyddau tŷ bellach gan gyfuno apêl am ddeunydd chwaethus a Chymreig gan y prynwr. Mae'r rhain yn amrywio o fygiau i glustogau, amwisg golau dillad a llieiniau bwrdd, bagiau llaw, ac yn ystod Covid-19 yng Nghymru gwerthwyd mygydau gyda dyluniad nodweddiadol o'r garthen Gymreig. 

* Defnyddiwyd y patrwm adnabyddus sy'n debyg i borthcwlis ar Gadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018 gan y dylunydd Chris Williams. Ysbrydolwyd ef gan ddyluniadau sydd yng nghasgliad Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan.

* Yn 2014 i ddathlu 40 mlwyddiant sefydlu Canolfan Iaith Nant Gwrtheyrn, cynhyrchodd y Nant ar y cyd gyda Melin Tre Gwynt, garthen gyda dyluniad unigryw yn seiliedig ar batrwm traddodiadol o’r 1960au, patrwm yr ‘Hen Seren’ ond gyda theimlad modern idd 

* Ceir adlais o un o ddyluniadau nodweddiadol enwocaf y carthen Gymreig, y porthcylis, fel logo darpar-fanc cydfuddsoddol Gymreig, Banc Cambria.

## Dolenni
* Gwefan Swyddogol Amgueddfa Wlân Cymru
* Enghreifftiau o gartheni Cymreig ar wefan Casgliad y Werin

## Cyfeiriadau
Categori:Cartref
Categori:Dylunio
Categori:Gwlân
Categori:Dillad Cymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Symbolau cenedlaethol Cymru
Cymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Dillad gwely