open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tafarndy'r Talbot, Wrecsam

Adeilad neo-Duduraidd rhestredig Gradd II yng nghanol dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, wedi'i ddylunio yn wreiddiol fel tafarndy a siopau, yw '''Tafarndy'r Talbot** (Saesneg: **').

## Lleoliad 
Mae gan y Talbot le amlwg yng nghanol Wrecsam ar y groesffordd rhwng Stryt yr Hôb a Stryt y Syfwr ym mhrif ardal fasnachol y ddinas.

## Hanes 
Adeiladwyd y tafarndy yn 1904-1905 yn yr arddull neo-Duduraidd ar sail cynllun John H. Davies & Son, Caer, i gymryd lle hen dafarn ar yr un safle.

## Disgrifiad 
Dyluniwyd prif ran yr adeilad i sefyll ar gornel Stryt yr Hôb a Stryt y Syrfwr, sydd yn esbonio ei siâp anarferol. Mae ganddo do coch amlonglog, waliau sy'n hanner pren a phaneli terracotta. Mae adain ychwanegol i'r adeilad yn yr un dull, sy'n estyn ar hyd Stryt y Syfwr.

Cofrestrwyd y Talbot yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru â'r rhif NPRN 301218.

## Cyfeiriadau
## Oriel 

Talbot Inn, Wrexham.jpg|Tafarndy'r Talbot - yr hen arwydd
Talbot Hotel public house, Wrexham - Queen Street signage.jpg|Estyniad o'r hen dafarndy ar Stryt y Syfwr

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Wrecsam
Talbot Wrecsam

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Duirinish

Pentref yng Nghyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw **Duirinish** (Gaeleg yr Alban: *Diùranais*). Saif rhwng Kyle of Lochalsh a Plockton yn Ucheldir yr Alban.

Mae nant, Allt Dhuirinish, yn llifo trwy’r pentref. ffermwyd y tir o gwmpas y pentref fel un fferm hyd at 1802, pan grewyd comuned grofftio; rhannwyd 50 acer o dir llafur a dros 750 acer o dir comin rhwng 6 teulu. Rhannwyd y tir eto’n hwyrach, er mwyn rhoi bywoliaeth i fwy o deulioedd. Erbyn 1891, poblogaeth y pentref oedd 107. Cyrhaeddodd y rheilffordd ym 1897, a ffynnodd y pentref am gyfnod cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Erbyn hyn mae poblogaeth y pentref tua 20. Mae'r pentref yn ndedig am y nifer o ygsuboriau; mae gan bob tŷ o leiaf un ohonynt. 

Mae enw Gaeleg y pentref, *Diùranais*, yn dod o wraidd Norwyeg, ac yn golygu "penrhyn y ceirw". 

## Cyfeiriadau
## Oriel

Duirinish02LB.jpg|260px|Yr orsaf reilffordd
Duirinish03LB.jpg|260px|Allt Dhuirinish, a gwartheg ar y tir comin
Duirinish04LB.jpg|260px|Mwy o wartheg

Categori:Pentrefi Cyngor yr Ucheldir
Stryt y Banc, Wrecsam

Lôn gul yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, gartref i nifer o siopau bach annibynnol a chaffis, yw **Stryt y Banc** (“Bank Street”).

## Lleoliad 
Mae Stryt y Banc yn cysylltu Stryt yr Hôb, un o brif strydoedd masnachol y ddinas, â Stryt Henblas, sy'n parhau wrth ochr y Farchnad Gyffredinol i Stryt Caer. Mae Stryt y Banc yn cwrdd â Stryt Henblas o flaen prif fynedfa'r Farchnad Gyffredinol a mynedfa gefn Marchnad y Cigyddion, yng nghalon ardal fasnachol hanesyddol y ddinas.

## Hanes 
bawd|Stryt y Banc, Wrecsam - golygfa tuag at Stryt yr Hôb
Enw gwreiddiol y stryd oedd Kenrick Street, ond cafodd yr enw ei newid yn ystod y 19eg ganrif. Mae'r stryd wedi llwyddo i gadw ei bwrpas traddodiadol.

## Disgrifiad 
Lôn gul o gymeriad canoloesol yw Stryt y Banc. gyda adeiladau hanesyddol ar raddfa fechan a blaen siopau bach. Mae’r rhan hon o’r dref yn gartref i fusnesau, siopau annibynnol a chaffis.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
DreamWorks Pictures

Cwmni dosbarthu ffilmiau Americanaidd yw **DreamWorks Pictures**, sy'n eiddo i Amblin Partners. Fe'i sefydlwyd yn wreiddiol ar 12 Hydref 1994 fel stiwdio ffilm actio gan Steven Spielberg, Jeffrey Katzenberg, a David Geffen. Dosbarthodd y stiwdio ei ffilmiau ei hun a a rhai a gynhyrchwyd gan eraill.

Yn 2005 cytunodd y sylfaenwyr i werthu'r stiwdio i Viacom, sy'n rhiant i Paramount Pictures. Cwblhawyd y gwerthiant ym mis Chwefror 2006 ("DW Studios" yw enw'r fersiwn hon bellach). Yn 2008, cyhoeddodd DreamWorks ei fwriad i ddod â’i bartneriaeth â Paramount i ben a gwnaeth gytundeb i gynhyrchu ffilmiau gyda Grŵp Reliance Anil Dhirubhai Ambani India, a chafodd DreamWorks Pictures ei ail-greu fel endid annibynnol. Y flwyddyn ganlynol, ymrwymodd DreamWorks i gytundeb dosbarthu gyda Walt Disney Studios Motion Pictures, lle byddai Disney yn dosbarthu ffilmiau DreamWorks trwy Touchstone Pictures; parhaodd y drefn tan 2016. Ers 2016, mae Universal Pictures wedi dosbarthu a marchnata'r ffilmiau a gynhyrchir gan DreamWorks Pictures. Ar hyn o bryd, lleolir swyddfedd DreamWorks yn Universal Studios Hollywood.

Mae DreamWorks Pictures yn wahanol i DreamWorks Animation, ei hen adran animeiddio a gafodd ei ddeillio yn 2004 ac a ddaeth yn is-gwmni i NBCUniversal yn 2016. Mae cwmni Spielberg yn parhau i ddefnyddio nodau masnach gwreiddiol DreamWorks dan drwydded gan DreamWorks Animation.

Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau

Categori:Ffilm yn yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1994
Alex Zülle

Cyn-seiclwr proffesiynol o'r Swistir ydy **Alex Zülle** (ganed 5 Gorffennaf 1968). Yn ystod y 1990au roedd yn un o'r beicwyr mwyaf llwyddiannus yn y byd. Enillodd y Vuelta a España ym 1996 a 1997. Yn y Tour de France, daeth yn ail yn 1995 a 1999. Ymddeolodd yn 2004. Roedd yn rhan o sgandal cyffuriau yn 1998, fel capten y tîm Festina.

Cafodd Zülle ei eni yn Wil, yn fab i Walter a Wilhelmine Zülle.  Mae'n fyr ei olwg.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Seiclwyr o'r Swistir
Caer Bentir Porth y Rhaw

Caer bentir, sef math o fryngaer, a godwyd gan y Celtiaid o Oes yr Haearn yw **Porth-y-Rhaw** (cyfeirnod grid: SM7869024200), a erydwyd gryn dipyn gan y môr. Credir fod y gaer wedi'i chodi gan y llwyth Celtaidd lleol, sef y Demetae, ac fe'i defnyddiwyd hyd at y 4g OC, y cyfnod pan goresgynnwyd Cymru gan y Rhufeiniaid. Heddiw (2022) tua chwarter y fryngaer sydd heb ei erydu. Ceir cyfanswm o bedwar clawdd a ffos ar derasau, gyda'r clawdd mewnol yn 4 metr o uchder. Mae dyddio radiocarbon wedi dangos bod pobl wedi dechrau byw yno yn yr Oes Haearn Cynnar i ganol yr Oes Haearn, ac mae crochenwaith yn dangos fod pobl wedi byw yno tan o leiaf y 4g OC.

O edrych yn fanwl ar fap 1:2500 yr Ordnance Survey yn 1891 gwelir fod talp sylweddol o'r gaer hon wedi diflannu i'r môr cyn hynny.

Rhwng 1997-8 cynhaliodd Archaeoleg Cambria gloddfa ar y corn sy'n ymestyn i'r chwith o'r fryngaer a chanfyddwyd olion wyth tŷ crwn, gyda rhai ohonyn nhw wedi cael eu hail-adeiladu o leiaf 5 gwaith dros y canrifoedd. Roedd un o'r tai hyn o garreg, gyda'r gweddill yn bridd a charreg. 

Inside the Celtic fort of Porth y Rhaw nr Solfach, Wales 13.jpg|Mehefin 2022
Inside the Celtic fort of Porth y Rhaw nr Solfach, Wales 27.jpg
Inside the Celtic fort of Porth y Rhaw nr Solfach, Wales 38.jpg
Inside the Celtic fort of Porth y Rhaw nr Solfach, Wales 46.jpg
Inside the Celtic fort of Porth y Rhaw nr Solfach, Wales 41.jpg

Ym Mehefin 2022 cynhaliodd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed, gyda nawdd gan CADW a'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, gloddfa brys pellach, er mwyn archwilio'r fryngaer yn fwy trwyadl.

View of Celtic coastal promontory fort 1km W of Solfach, Wales - Bryngaer Geltaidd Porth-y-Rhaw 03.jpg|Bryngaer Porth y Rhaw o'r Gorllewin
File:Bryngaer Geltaidd Porth-y-Rhaw Celtic coastal promontory fort from the West - near Solfach, Wales 43.jpg|O'r Gorllewin
Celtic hillfort Porth y Rhaw near Solfach from the West, Pembrokeshire, Wales 06.jpg|Y gael o'r Dwyrain (Ochr Solfach) gyda ffens y coddio archaeolegol i'w weld
Bryngaer Geltaidd Porth-y-Rhaw Celtic coastal promontory fort 1km W of Solfach, Wales 23.jpg|Ffosydd a chloddiau amddiffynnol
Bryngaer Geltaidd Porth-y-Rhaw Celtic coastal promontory fort 1km W of Solfach, Wales 09.jpg|Terasau amddiffynnol

## Cyfeiriadau
Categori:Caerau pentir Cymru
Categori:Bryngaerau Sir Benfro
Categori:Solfach
Little Door Gods

Mae ***Little Door Gods*** () yn ffilm animeiddiedig Tsieineaidd o 2015 a gynhyrchwyd gan Light Chaser Animation Studios ac a ryddhawyd gan Alibaba Pictures.

## Lleisiau Saesneg 
* Dan Fogler fel Shen Tu
* Edward Norton fel Yu Lei
* Bella Thorne fel Raindrop "Rain"
* Nicole Kidman fel Luli
* Mel Brooks fel Mr. Rogman
* Meryl Streep fel The Narrator
* Steve French fel Dean/Colossus
* Cristina Pucelli fel Bloom (Huaxia)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Ffilmiau Tsieinëeg Mandarin
Categori:Ffilmiau 2015
Sant Antoni de Portmany

260px|bawd
260px|bawd|Yr orsaf bysiau

Mae **Sant Antoni de Portmany** yn dref ar arfordir Gogledd-orllewinol Eivissa (Ibiza) un o’r Ynysoedd Balearig yng Nghatalwnia. Enwau Sbaeneg y dref yw "San Antonio Abad" a "San Antonio". Mae’r dref yr ail-fwyaf ar yr ynys.

### Yr Wy
Mae’r Wy yn gerflun o’r 1990au cynnar i ddathlu’r posibiliad bod Christopher Columbus wedi cael ei eni’n lleol. Ar ganol yr wy, mae model o’i gwch, y ‘Santa Maria’.

260px|dim|bawd|Yr wy

### Passeig de ses Fonts
Mae’r Passeig de ses Fonts yn rhan o bromenâd y dref, datblygwyd yn 1990. Mae palmwydd a ffowntenni, sy wedi goleuo gyda’r nos, ac mae nifer o dai bwyta.

260px|dim|bawd|Passeig de ses Fonts

### Y ‘West End’
Mae’r 'West End' yn ardal fach o’r dref o gwmpas Carrer de Santa Agnès lle mae taverndai lle clywir cerddoriaeth. Mae’r ardal yn denu nifer fawr o dwristiaid ifanc gyda’r nos yn ystod yr haf.

260px|dim|bawd|Y West End, Gorffennaf 2006

## Hanes
Ers 2,000 mlynedd, roedd Sant Antoni yn bentref pysgota ar safle porthladd Rhufeinig Portus Magnus, ond tyfodd yn y 1950au hwyr, gyda datblygiad o westai a thafarndai, yn ymateb i ymgyrch dros dwristiaeth yn Sbaen. Ehangodd y dref o gwmpas y bae hyd at Cala de Bou.

### Sunset Strip
Hyd arfordir gorllewinol y bae yw Sunset Strip, lle mae ymwelwyr i’r ynys yn cyfarfod yn nhafarndai y bae, megis Cafe del Mar, Café Mambo, Mint Lounge Bar, Café Savannah a Fresh Ibiza, sy’n wynebu’r machlud haul.

### Fferiau a chychod
Mae gan y dref harbwr mawr, ac mae fferiau yn mynd at draethau y gogledd a gorllewin yr ynys, megis  Cala Bassa, Cala Compte, Pinet Playa, Es Puet, Cala Grasió, Cala Salada a Port des Torrents rhwng Mai a Medi. Mae hefyd fferi wythnosol i Formentera.

### Clybiau nos
Mae nifer o glybiau nos, gan gynnwys ‘Es Paradis’ ac ‘Eden’.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan llywodraeth leol
* Mapiau Sant Antoni
* Cyngor i dwristiaid 

Categori:Ibiza
Categori:Twristiaeth yn Sbaen
Categori:Ynysoedd Sbaen
Extinct (ffilm)

Mae ***Extinct*** yn ffilm gomedi Canadaidd-Americanaidd-Tsieineaidd wedi'i hanimeiddio ar gyfrifiadur. Cynhyrchwyd y ffilm gan China Lion, HB Wink Animation, Huayi Brothers, Tolerable Entertainment, Cinesite, a Timeless Films a'i dosbarthu gan Netflix. Rhyddhawyd y ffilm yn Rwsia ar 11 Chwefror 2021. Mae'n serennu lleisiau  Rachel Bloom, Adam Devine, Zazie Beetz, Ken Jeong, Catherine O'Hara, Benedict Wong, Reggie Watts, a Jim Jefferies.

## Lleisiau 
* Rachel Bloom - Op
* Adam DeVine - Ed
* Zazie Beetz - Dottie
* Ken Jeong - Clarance
* Benedict Wong - Dr. Chung
* Jim Jefferies - Bernie
* Catherine O'Hara - Alma
* Reggie Watts - Hoss
* Nick Frost - Captain Fitzroy
* Tom Hollander - Charles Darwin
* Henry Winkler - Jepson
* Alex Borstein - Mali
* Richard Kind - Wally

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Ffilmiau 2021
Categori:Ffilmiau Saesneg
Clawdd y Milwyr

Caer bentir yw **Clawdd y Milwyr**, sef math o fryngaer, a godwyd gan y Celtiaid yn Oes yr Haearn, ac a leolwyd ar begwn gorllewinol Pentir Dewi, Sir Benfro. O'r gorllewin i'r dwyrain mae'n 200 metr, a'c mae ei lled yn 80m, gyda wal amddiffynnol yn y dwyrain sy'n 80 m; ceir dwy wal allanol pellach er mwyn atgyfnerthu'r amddiffynfa.

Credir fod y gaer wedi'i chodi gan y llwyth Celtaidd lleol, sef y Demetae. O fewn y gaer hon ceir o leiaf 8 tŷ crwn a chromlech ar y pwynt uchaf (SM72212790). Archwiliwyd y gaer yn 1898 gan Sabine Baring-Gould a chafwyd tystiolaeth o aneddiadau'n dyddio'n ôl i'r Oes Haearn Hwyr ac i gyfnod y Rhufeiniaid a chyn hynny. Ymhlith yr arteffactau a ganfuwyd y mae nifer o ddarnau i droelli edafedd, crochenwaith, a rhanau gwydr o fwclis.

Ceir sawl heneb arall gerllaw, gan gynnwys Coetan Arthur ac aneddiadau Celtaidd (Nprn24364) ar lethrau Carn Llidi. Mae peth tystiolaeth diweddar yn dyddio'r gaer dipyn yn gynharach - i'r Oes efydd neu hyd yn oed i Oes Newydd y Cerrig.

Tai crynion Bryngaer Geltaidd Clawdd y Milwyr - Near the Celtic hillfort of Clawdd y Milwyr at St David's Head, Pembrokeshire, Wales 10.jpg|Y tai crynion
Ger Bryngaer Geltaidd Clawdd y Milwyr - Near the Celtic hillfort of Clawdd y Milwyr at St David's Head, Pembrokeshire, Wales 41.jpg|Un o'r 8 tŷ crwn
Ger Bryngaer Geltaidd Clawdd y Milwyr - Near the Celtic hillfort of Clawdd y Milwyr at St David's Head, Pembrokeshire, Wales 57.jpg|Y fynedfa
Ger Bryngaer Geltaidd Clawdd y Milwyr - Near the Celtic hillfort of Clawdd y Milwyr at St David's Head, Pembrokeshire, Wales 54.jpg|Mur allanol
Ger Bryngaer Geltaidd Clawdd y Milwyr - Near the Celtic hillfort of Clawdd y Milwyr at St David's Head, Pembrokeshire, Wales 55.jpg|Un o'r 3 mur allanol

Ceir damcaniaeth ddiweddar sy'n nodi y gall fod mur allanol arall, cryn bellter o'r brif gaer (sy'n 3.4ha) yn gwahanu bron y pentir cyfan o weddill y tir mawr. Byddai hyn yn creu caer enfawr o 25 hectar, ac felly'n un o gaeri mwyaf Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Sir Benfro
Categori:Solfach
Stryt yr Hôb, Wrecsam

Prif stryd fasnachol yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Stryt yr Hôb** (“Hope Street”).

## Lleoliad 
Mae Stryt yr Hôb yn cysylltu Stryt y Rhaglaw (“Regent Street”) â'r Stryt Fawr yng nghanol y ddinas. Mae'r stryd yn rhedeg o'r groesffordd gyda strydoedd Argyle, y Rhaglaw a'r Priordy, yn troi'r i'r de o flaen tafarndy'r Talbot (ar y gyffordd gyda Stryt y Syfwr), ac yn parhau tuag at y Stryt Fawr.

## Disgrifiad 
Stryd i gerddwyr ar ei hyd cyfan yw Stryt yr Hôb. Mae'r stryd wedi cadw nifer o adeiladau hanesyddol, gan gynnwys y tafarndy Horse & Jockey, yr 'Argyle Arch', tafarndy'r Talbot, yr hen Fanc National Westminster ar gornel Stryt y Banc (adeiladwyd yn 1876 mewn arddull Eidalaidd), a mynedfa'r Arcêd Ganolog. Ar ran y stryd sy'n arwain at y Stryt Fawr mae golygfa tuag at Eglwys San Silyn.

## Hanes 
Mae'r cyfeiriad cyntaf i Stryt yr Hôb (neu *Stryd y Hopp*) yn dyddio o 1553. sef pentref Yr Hôb, Sir y Fflint.

Dros y blynyddoedd, roedd y stryd yn gartref i lawer o brif fusnesau teleuol y ddinas ac i siopau manwerthu mawr, ond yn y blynyddoedd diwethaf mae rhai o'r olaf wedi symud i'r canolfan siopa Dôl yr Eryrod.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Delwedd:Hope Street, Wrexham.jpg|Stryt yr Hôb, Wrecsam - yr hen Fanc National Westminster ar gornel Stryt y Banc; yn y pellter, mynedfa i'r Arcêd Ganolog
Delwedd:Horse and Jockey pub, Wrexham.jpg|Stryt yr Hôb - Tafarndy Horse & Jockey
Delwedd:Talbot Hotel, Wrexham.jpg|Stryt yr Hôb - Tafarndy'r Talbot (ar y gornel Stryt y Syfwr)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Caer Bentir Caerfai

Caer bentir yw **Bryngaer Caerfai**, sef math o fryngaer, a godwyd yn Oes yr Haearn, ac a leolwyd ar bentir Bae Caerfai, 1.3km i'r de-ddwyrain o ddinas Tyddewi, Sir Benfro. Fe'i gelwir weithiau'n fryngaer **Penpleidiau**, ond yr enw ar ynys gyfagos yw Penpleidiau. Cofrestrwyd y fryngaer fel heneb gyda'r NPRN 
305396.

Mae'n bosibl i'r gaer gael ei chodi gan y llwyth Celtaidd lleol, sef y Demetae. Mae'r gaer yn anghyffredin iawn gan fod iddi fur amddiffynnol o bedwar clawdd anferthol 100 metr o hyd, sy'n gorwedd yn gyfochrog; mae tair o'r ffosydd yn 3.5m o uchder. Saif y fynediad ar ochr ddwyreiniol y gaer. 

Mae'r gaer mewnol oddeutu 100 metr wrth 120 metr, ac ers eo chodi ceir rhan sydd wedi ei bwyta gan y môr. Ceir gwaddodion cyfoethog yn y creigiau o dan y fryngaer, a chredir i breswylwyr y gaer durio i fewn i'r graig er mwyn cael y creigiau hyn, ond yr un pryd yn rhoi help llaw i'r erydu. 

Caerfai Bay and peninsula from Pen y Cyfwy (from the West), Tyddewi (St David's), Pembrokeshire, Wales 13.jpg|Caerfai o Ben y Cyfrwy (hy o'r Gorllewin)
Caerfai Bay and peninsula from Pen y Cyfwy (from the West), Tyddewi (St David's), Pembrokeshire, Wales 14.jpg|Y rhan sy'n erydu: ar y chwith mae'r amddifynfeydd ac ar y dde, y gaer
Caerfai Celtic Hillfort fortifications, Caefai Bay nr Tyddewi (St David's), Sir Benfro, Wales 17.jpg|Rhai o'r ffosydd, gan edrych i gyfeiriad y Dwyrain
Caerfai Celtic Hillfort fortifications (Penpleidiau), Caefai Bay nr Tyddewi (St David's), Sir Benfro, Cymru - Wales 20.jpg |Olion erydiu, sy'n gwahanu'r cloddiau (cefndir) a'r gaer ei hun (blaendir)

## Cyfeiriadau
Categori:Caerau pentir Cymru
Categori:Bryngaerau Sir Benfro
Categori:Tyddewi
Deborah James

Newyddiadurwr, addysgwr, gwesteiwr podlediadau ac ymgyrchydd elusennol o Lundain oedd y **Fonesig Deborah Anne James** DBE (1 Hydref 1981 &ndash; 28 Mehefin 2022). Ar ôl cael ddiagnosis o ganser y coluddyn anwelladwy yn 2016, dechreuodd gynnal y podlediad *You, Me and the Big C* ar BBC Radio 5. Y pwn oedd ei brwydrau gyda’i salwch.

Cafodd James ei geni yn Llundain, yn ferch i Heather ac Alistair James. Ym mis Mawrth 2018, dechreuodd gyflwyno podlediad ar gyfer BBC Radio 5, ochr yn ochr â chyd-gleifion canser Lauren Mahon a Rachael Bland, a bu farw’r olaf ohonynt ym mis Medi 2018.  

## Llyfryddiaeth
**F *** You Cancer: How to Face the Big C, Live Your Life and Still Be Yourself*

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Categori:Pobl o Lundain
Tanyfron

Pentref  yng nghymuned Brymbo, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Tanyfron** neu **Tan-y-fron**. Saif i'r gogledd-orllewin o ddinas Wrecsam, ar ochr gogleddol Afon Gwenfro, yn agos i bentref Glanrafon ("Southsea").

## Hanes 
Datblygodd Tanyfron yn bennaf er mwyn darparu llety i deuluoedd glowyr. Yn 1806, suddwyd siafftiau cyntaf Pwll Glo'r Vron, yn union i'r gorllewin o'r pentref (cymerodd y lofa ei henw o fferm y Vron gerllaw). I gychwyn roedd anheddiad bach o dai glowyr, o'r enw *Vron* (fersiwn Seisnigedig o'r gair Cymraeg *fron*). Yn y 1890au cafodd Vron ei gyfuno â phentref i'r dwyrain, o'r enw Tan-y-fron. Gweithiodd y rhan fwyaf o drigolion y pentref yn y pyllau glo Vron neu Plas Power, neu yng Ngwaith Dur Brymbo gerllaw.

Agorwyd eglwys gysegredig i Sant Alban yn 1897 fel capel anwes i eglwys y plwyf yng Nglanrafon. Roedd dau gapel anghydffurfiol yn yr ardal hefyd, sef *Mynydd Seion* (Wesleaidd, adeiladwyd yn 1896) a *Cana* (Annibynwyr).

Cafodd y lofa ei gwasanaethau gan ddwy reilffordd, cangen Wrecsam a Mwynglawdd y Great Western Railway a changen o Reilffordd Wrecsam, Yr Wyddgrug a Chei Connah. Mae arglawdd yr olaf yn bodoli o hyd fel llwybr troed sy'n cael ei adnabod yn lleol fel "y Lein".

Dioddefodd Glofa'r Vron broblemau ariannol trwy gydol ei hanes ac fe'i caewyd yn y pen draw yn 1930.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brymbo
Categori:Pentrefi Wrecsam

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Wici'r Holl Ddaear 2021, Cymru

Cystadleuaeth ffotograffiaeth rhyngwladol a gynhelir gan brosiectau Wicimedia yw Wici'r Holl Ddaear (*Wiki Loves Earth*), ble mae'r cystadluwyr yn uwchlwytho eu lluniau i Gomin Wicimedia. Mae'n rhaid i'r lluniau cael eu cymryd mewn mannau cadwraethol. Enillwyd y wobr gyntaf a'r ail gan Alun Williams o Gymdeithas Edward Llwyd.

Yn 2021 uwchlwythwyd 1,1884 o luniau i'r gystadleuaeth a daeth Cymru'n 8fed allan o dros 30 o wledydd. Ceir yr stadegau yma ar toolforge.org. 

Trefnwyd yr ymgyrch gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru, Wikimedia UK, Wici Môn a Grŵp Defnyddwyr Cymuned Wicimedia Cymru. Ymhlith y partneriaid roedd: Cyfoeth Naturiol Cymru, Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, Parc Cenedlaethol Eryri, a Clwb Mynydda Cymru a Llên Natur.

### Enillwyr o Gymru, 2021 
 
File:Ancient sunken forest at sunset 02.jpg
File:Glesyn serennog silver studded blue.jpg
File:Guillemot (Uria aalge) colony.jpg
File:Gwiber Adder.jpg
File:Llyn Ogwen Milky Way.jpg
File:Puffin (Fratercula arctica) in flight 3.jpg
File:Puffin (Fratercula arctica) running for burrow.jpg
File:Razorbill (Alca torda) taking off.jpg
File:Snowdon seen from the Ffestiniog Railway.jpg
File:Ysgyfarnog brown hare.jpg

;Eraill

## Gweler hefyd
*Cystadleuaeth Wici Henebion
*Wici'r Holl Ddaear 2022, Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Wici'r Holl Ddaear
Categori:Ffotograffiaeth
Super Wings

Rhaglen deledu wedi ei animeiddio ar gyfer plant yw ***Super Wings*** (Coreeg: 출동! 슈퍼윙스). Crëwyd gan Gil Hoon Jung yn ôl yn 2013 ac fe'i gynhyrchwyd gan FunnyFlux Entertainment a Qianqi Animation.

## Lleisiau Saesneg 
* Luca Padovan fel Jett
* Colin Critchley fel Donnie
* Junah Jang fel Dizzy
* Evan Smolin fel Jerome
* Gary Littman fel Pauk
* Bill Raymond fel Grand Albert
* Elana Caceres fel Mira
* Jason Griffith fel Bello
* Will Blagrove fel Chase
* Joseph Ricci fel Todd
* Hayley Negrin fel Astra
* Jian Harrell fel Flip
* J.L. Mount fel Jimbo
* Madison Kelly fel Sky
* Emma Fusco fel Roy
* Benjie Randall fel Poppa Wheels
* Conor Hall fel Big Wing
* Catie Harvey fel Neo
* Alisha Liston fel Zoey
* Nathan Blaiwes fel Sparky
* Camille Schurer fel Remi
* Brysen Rush fel Scoop
* Tex Hammond fel Astro
* Isaiah Russell-Bailey fel Rover
* Dashiel Berk fel Swampy
* Jalen K. Cassell fel Willie
* Araceli Prasarttongosoth fel Kim
* Armen Taylor fel Badge

## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2013
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg
Categori:Rhaglenni teledu Coreeg
Categori:Rhaglenni teledu Netflix
Susanna Keir

Roedd **Susanna Keir**, ganed **Harvey** (1747–1802) yn  nofelydd Prydeinig oedd. Ysgrifennodd hi dwy nofel, "ar ffurf epistolaidd i raddau helaeth, yn hir ar foesol ac yn fyr eu gweithred." 

Priododd Susanna Harvey y fferyllydd a'r bardd James Keir, ffrind i Erasmus Darwin a Joseph Priestley a chefnogwr y Chwyldro Ffrengig . Ar adeg eu priodas, ysgrifennodd cydnabyddwr arall, William Small, "Mr Keir has turned glassmaker at Stourbridge and has married a beauty". 

Er bod y fusnes gweithgynhyrchu Keir wedi'i leoli yn Birmingham a Dudley, ysgrifennodd Susanna ei nofelau tra'n byw yng Nghaeredin . Roedd gan y cwpl un plentyn, Amelia, a ysgrifennodd gofiant i'w thad ym 1859. .

## Nofelau 
* *Atgofion diddorol*, 1785.
* *Hanes Miss Greville*, Dulyn, Caeredin a Llundain, 1787.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1747
Categori:Marwolaethau 1802
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr y 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Nofelwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Alban
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Chamois

250px|bawd|Gafrewig chamois yn bwydo ei hewig yn y bore bach (Unsplash)

Mae'r **chamois** neu'r **chamois Alpaidd** (*Rupicapra rupicapra*) yn rhywogaeth o afrewig yn is-deulu'r *Caprinae*. Mae'n frodorol i fynyddoedd Ewrop, o'r gorllewin i'r dwyrain, gan gynnwys Mynyddoedd Cantabria, y Pyreneau, yr Alpau a'r Apenninau, y Dinarides, y Tatra a Mynyddoedd Carpathia, Mynyddoedd y Balcanau, massif Rila–Rhodope, Pindus, mynyddoedd gogleddol Twrci, a'r Cawcasws. Mae'r chamois hefyd wedi ei gyflwyno i Seland Newydd. Mae rhai is-rywogaaethau o chamois wedi'u diogelu'n llym yn yr UE o dan Gyfarwyddid Cynefinoedd Ewropeaidd (*EU Habitats Directive*). 

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid Ewrop
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Crawiau

[bawd|Ffens grawiau rhwng [Mynydd Llandygái a Deiniolen]]
Darnau o lechi gwastraff yw **crawiau** (**crawia** yn nhafodiaith y gogledd-orllewin; enw unigol: **craw**), a ddefnyddir i godi ffensys yn ardaloedd y chwareli yng ngogledd Cymru. Gall y gair hefyd gyfeirio at bobl ddrwg.

## Gweler hefyd 
* Crawia (llyfr)
* Criw Crawiau ar y Creigiau

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Terry Higgins

Roedd **Terrence Higgins** (10 Mehefin 1945 &ndash; 4 Gorffennaf 1982) ymhlith y bobl gyntaf y gwyddys eu bod wedi marw o salwch cysylltiedig ag AIDS yn y Deyrnas Unedig.

## Bywyd 
Ganwyd Terry yn hen wyrcws "Priory Mount", rhan o'r ysbyty leol yn Hwlffordd, Sir Benfro. Marjorie oedd ei fam ond ni gofnodwyd enw ei dad ar ei dystysgrif geni. Wedi gadael ysgol yn y 1960au cynnar, ymunodd a'r Llynges Frenhinol

Ymgartrefodd yn Llundain a roedd yn gweithio fel gohebydd Hansard yn Nhŷ’r Cyffredin yn ystod y dydd ac fel barman clwb nos a troellwr disgiau gyda’r nos. Teithiodd i Efrog Newydd ac Amsterdam fel DJ yn y 1970au. Cymerwyd Terry yn wael tra'n gweithio yng nglwb nos Heaven  a derbyniwyd ef i Ysbyty St Thomas, Llundain lle bu farw o niwmonia a leukoenceffalopathi amlffocal blaengar ar 4 Gorffennaf 1982. Ar y pryd nid oedd y feirws HIV wedi ei ddarganfod.

## Etifeddiaeth 
Er cof amdano, daeth Martyn Butler a Rupert Whitaker (partner Higgins) a ffrind agos Terry, Tony Calvert at ei gilydd i ffurfio **Ymddiriedolaeth Terry Higgins** (a ailenwyd yn ddiweddarach yn Ymddiriedolaeth Terrence Higgins). Cychwynwyd yr ymddiriedolaeth yn 1982 gyda grŵp o ffrindiau Terry ac aelodau eraill o'r gymuned, gan gynnwys Len Robinson a Chris Peel. Roedd yn ymroddedig i atal lledaeniad HIV, hyrwyddo ymwybyddiaeth o AIDS, a darparu gwasanaethau cefnogol i bobl â'r afiechyd.

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* "Terrence Higgins" in Robert Aldrich & Garry Wotherspoon. (Eds.) ''Who's Who in Contemporary Gay and Lesbian History: From World War II to the Present Day, Volume 2.'' London: Routledge, 2001, pp.&nbsp;187–188. ISBN&nbsp;041522974X

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Pobl a aned yn Hwlffordd
Categori:Pobl o Hwlffordd
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Ri Richards

Actores o Gymru yw **Ri Richards** (ganed Tachwedd 1964) sy’n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Moira Price yn y comedi arobryn *Satellite City*.

## Ffilmiau
*Solomon a Gaenor* (1999)

## Teledu
* 1996-1999 - *Satellite City*
* 1996     - *Heliwr*
* 2004     - *Mine All Mine*
* 2005     - *High Hopes*
* 2005     - *Casualty*
* 2006     - *Belonging* (4 rhifyn)
* 2006     - *TARDISODE* #8 (1 rhifyn)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o Gymru
Stryt Caer, Wrecsam

Stryd fasnachol yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Stryt Caer** (Saesneg: '''').

## Lleoliad 
Mae Stryt Caer yn rhedeg trwy ganol Wrecsam o'r gogledd i'r de, gan ddechrau yn y ganolfan ddinesig i'r gogledd o'r canol. Mae'n mynd trwy'r gyffordd gyda Stryt Holt a Stryt y Lampint wrth ymyl canol y ddinas ac yn parhau i'r gyffordd gyda'r Stryt Fawr, Stryt Yorke a Stryt Siarl ger gwesty'r Wynnstay Arms. Mae'r stryd yn estyn hefyd i'r gogledd o'r ganolfan ddinesig i gyfeiriad Caer, ond gyda'r enw Ffordd Caer.

## Hanes 
Fel nifer o strydoedd hynaf Wrecsam, megis Stryt yr Hôb a Ffordd Rhiwabon, enwyd y stryd ar ôl ei chyrchfan. Mae diflaniad nifer o adeiladau hanesyddol wedi newid cymeriad y stryd rhwng Stryt Henblas a'r groesfford gyda Stryt Holt a Stryt y Lampint. Yma, saif Guildhall Square, hen gapel yr Annibynwyr a hen adeiladau y cyngor ar safle yr hen ysgol ramadeg.

## Disgrifiad 
bawd|Mynedfa i adeilad ar Stryt Caer

Stryd i gerddwyr yw Stryt Caer. Maewedi cadw nifer o'i hadeiladau hanesyddol, gan gynnwys dau adeilad rhestredig Gradd II, saf tafarndy y Feathers o'r 18fed ganrif, thafarn yr Old Vaults, sydd wedi cadw llawer o’i gymeriad gwreiddioldafarn o ganol y 19eg a rhifoedd 57 i 61, rhes o flaenau siopau traddodiadol.

Mae nifer o adeiladau nodedig ar y groesffordd rhwng Stryt Caer, Stryt Holt a Stryt y Lampint, sef y dafarn a chanolfan Gymraeg Saith Seren, Tŷ Pawb, a thafarn y Welch Fusilier. Mae'r stryd wedi cadw ei chymeriad hanesyddol yn enwedig yn y rhannau rhwng y Feathers a chyffordd Stryt Henblas, ac i'r gogledd o ganol y ddinas, o Saith Seren i gyfeiriad y ganolan ddinesig.

## Lluniau 

Delwedd:56-61 Chester Street, Wrexham.jpg|Siopau ar Stryd Caer a ailfodelwyd tua 1900 o adeiladau cynharach
Delwedd:Chester Street, Wrexham - view northwards.jpg|Golygfa o Stryd Caer i'r gogledd o'r gyffordd â'r Stryt Fawr, Stryt Siarl a Stryt Yorke
 

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Llenyddiaeth ar draws Ffiniau

Mae **Llenyddiaeth ar draws Ffiniau** (*Literature Across Frontiers*) yn llwyfan Ewropeaidd ar gyfer cyfnewid llenyddol, cyfieithu a dadl polisi. Mae'n sefyliad Ewropeaidd ond a weinyddir yng Nghymru o dan adain Sefydliad Mercator.

## Hanes
Sefydlwyd Llenyddiaeth ar Draws Ffiniau (LAF), fel y llwyfan Ewropeaidd ar gyfer cyfnewid llenyddol, cyfieithu a thrafod polisi, yn 2001 gyda chefnogaeth Rhaglen Ddiwylliant yr Undeb Ewropeaidd ar y pryd. Ein nod yw datblygu deialog rhyngddiwylliannol trwy lenyddiaeth a chyfieithu, ac amlygu llai o lenyddiaeth wedi'i chyfieithu. Rydym wedi ein lleoli yng Nghymru, y Deyrnas Unedig, ac yn gweithio mewn partneriaeth ag ystod o sefydliadau ac unigolion ar draws Ewrop a thu hwnt, i feithrin amrywiaeth lenyddol a chreu cyfleoedd ar gyfer cysylltiadau a chydweithrediadau newydd. Rydym yn trefnu prosiectau, digwyddiadau, cynadleddau, seminarau a gweithdai, yn cynnal ymchwil, yn cyfrannu at ddadleuon polisi strategol ac yn darparu adnoddau a gwybodaeth ar-lein am y sector llenyddol rhyngwladol.

Mae LlDFf (LAF) yn cydweithio â phartneriaid yn Ewrop a rhanbarthau byd-eang eraill, sefydliadau sy’n ymwneud â hyrwyddo llenyddiaeth, llyfrau a chyfieithu yn rhyngwladol, gwyliau llenyddol, ffeiriau llyfrau, lleoliadau llenyddol, cylchgronau, cyhoeddwyr, yn ogystal â grwpiau o awduron a chyfieithwyr sy’n ymroddedig i’r datblygiad. cyfnewid llenyddol rhyngwladol a hyrwyddo llenyddiaeth mewn cyfieithu.

## Cydweithio
Mae **Llenyddiaeth ar draws Ffiniau** yn gweithio'n agos gyda Cyfnewidfa Lên Cymru sy'n cysylltu awduron, cyfieithwyr a chyhoeddwyr yng Nghymru a thramor" yn ôl ei gwefan.   

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Llenyddiaeth ar draws Ffiniau
* Gwefan Llenyddiaeth ar draws Ffiniau ar wefan Mercator
* Twitter @MakingLitTravel

Categori:Cyfieithu
Categori:Llenyddiaeth
Categori:Sefydliadau 2001
Peter Brook

Cyfarwyddwr a chynhyrchydd theatr a chyfarwyddwr ffilm o Sais oedd **Peter Stephen Paul Brook** (21 Mawrth 1925 – 2 Gorffennaf 2022) a fu'n nodedig am lwyfannu dramâu William Shakespeare yn ogystal â nifer o weithiau'r *avant-garde*.

Ganed ef yn Chiswick, Llundain. Gwyddonwyr Iddewig o Latfia o'r enw Bryk oedd ei rieni; alltudiwyd ei dad o Ymerodraeth Rwsia ym 1914 am iddo arddel taliadau chwyldroadol. Mynychodd Peter sawl ysgol, gan gynnwys yr ysgolion bonedd Westminster a Gresham, cyn iddo gael ei dderbyn i Brifysgol Rhydychen ym 1942.

Cyfarwyddodd Shakespeare yn gyntaf—y ddrama hanes *King John*—yn ystod ei dymor gyda'r Birmingham Repertory Theatre ym 1945, ac wedi hynny aeth i fan geni'r dramodydd, Stratford-upon-Avon, yn 21 oed. Yn y 1940au, efe a gyflwynodd dramâu *avant-garde* y Ffrancod Jean Cocteau a Jean-Paul Sartre i Loegr. Cyfarwyddodd sawl opera, gan gynnwys *Salome* gan Richard Strauss, i'r Tŷ Opera Brenhinol ym 1948–9. Cyfarwyddodd nifer rhagor o ddramâu Shakespeare, gan gynnwys *Measure for Measure* (1950), ''The Winter's Tale* (1951), *Titus Andronicus* (1955), *Hamlet* (1955), *The Tempest* (1957), a *King Lear* (1962). Yn niwedd y 1950au daeth yn gyfarwydd â ffasiynau pryfoclyd y Cyfandir, yn enwedig y ffurf *Théâtre de la Cruauté'' a arloeswyd gan Antonin Artaud, ac aeth Brook ati i lwyfannu gweithiau o'r fath, gan gynnwys *The Screens* gan Jean Genet a *Marat/Sade* gan Peter Weiss, ill dau ym 1964. Brook a wnaeth sgriptio a chyfarwyddo'r addasiad ffilm ym 1963 o'r nofel *Lord of the Flies* gan William Golding. Ym 1968 cyhoeddodd Brook ei lyfr enwocaf, *The Empty Space*, yn gyflwyniad o'i syniadau am myd y theatr.

Symudodd i Baris, Ffrainc, ym 1970, ac yno sefydlodd y Ganolfan Ryngwladol er Ymchwil Theatr, mewn cydweithrediad â'r Théâtre des Bouffes du Nord. Wedi hynny, perfformiwyd y mwyafrif o'i gynyrchiadau ym Mharis, gan gynnwys *Kaspar* gan Peter Handke (1972), *Timon of Athens* (1974) ac *Antony and Cleopatra* (1978) gan Shakespeare, ac addasiad o'r *Mahabharata* a barai am naw awr (1985). Ysgrifennodd ragor o lyfrau am ei brofiadau a'i syniadau artistig, gan gynnwys *The Shifting Point* (1987), *The Open Door* (1993), a'r hunangofiant *Threads of Time* (1998). Derbyniodd wobr y Praemium Imperiale am theatr/ffilm ym 1997, a fe'i wnaed yn Gydymaith Anrhydedd ym 1998.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm  o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr theatr  o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr theatr  o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion Iddewig o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Chiswick
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Sgriptwyr ffilm o Loegr
Categori:Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i Ffrainc
La fille du régiment

Mae ***La fille du régiment*** (*Merch y Gatrawd)* yn *opéra comique* mewn dwy act gan Gaetano Donizetti, wedi'i gosod i libreto Ffrengig gan Jules-Henri Vernoy de Saint-Georges a Jean-François Bayard. Cafodd ei pherfformio gyntaf ar 11 Chwefror 1840 gan y Paris Opéra-Comique yn y Salle de la Bourse. 
Ysgrifennodd Donizetti'r opera tra roedd yn byw yn Paris rhwng 1838 a 1840 wrth baratoi fersiwn adolygiadol o'r opera Eidaleg oedd heb ei pherfformio, *Poliuto*, fel *Les martyrs* ar gyfer Paris Opéra. Roedd *Martyrs* wedi'i gohirio, ac roedd gan y cyfansoddwr amser i gyfansoddi'r gerddoiaeth ar gyfer *La fille du régiment*, ei opera gyntaf wedi'i gosod i destun Ffrengig, yn ogystal â llwyfannu fersiwn Ffrengig *Lucia di Lammermoor* fel *Lucie de Lammermoor*. 
Roedd *La fille du régiment* yn llwyddiannus iawn, yn ddiolch rhannol i'r aria enwog "*Ah! mes amis, quel jour de fête!"*, sy'n gofyn i'r tenor i ganu wyth C uchel. Cafodd fersiwn Eidaleg o'r opera, *La figlia del reggimento*, (wedi'i chyfiethu gan Calisto Bassi) wedi'i addasu ar gyfer hoffter y cyhoedd Eidaleg.

## Hanes perfformio 
### Perfformiad cyntaf Opéra-Comique 
Fe wnaeth y noson agoriadol 'dim ond bron ag osgoi trychineb'. Yn ôl sôn, roedd y prif denor yn aml allan o diwn. Dywedpdd tenor Ffrengig Gilbert Duprez yn hwyrach yn ei ''Souvernirs d'un chanteur'': "Fe wnaeth Donizetti'n aml cyfaddef sut wnaeth ei hunan-hyder fel cyfansoddwr wedi'i niwedio ym Mharis. Ni chafodd ei drin yno fel y dylai yn ôl ei rinweddau. Gwelais i'r camlwyddiant, bron i ddymchwel, *La fille du régiment*".
Derbyniodd beirniad negatif iawn gan y beirniad a chyfansoddwr Ffrengig Hector Berlioz (*Journal des débats,* 16 Chwefror 1840), a wnaeth halwio ni ellir ei gymryd o ddifrif gan y cyhoedd neu'r cyfansoddwr, er wnaeth Berlioz gyfaddef roedd y gerddoriaeth ' y wals sy'n ymddwyn fel yr entr'acte a'r triawd *dialogué*... yn bod ag eisiau naill ai bywiogrwydd neu ffresni."
## Cymeriadau 
## Cyfeiriadau
Categori:Operâu
Undeb Pêl-fas Menywod Cymru

**Undeb Pêl-fas Menywod Cymru**, UPFMC, (Saesneg: Welsh Ladies Baseball Union, WLBU) yw corff llywodraethu Pêl-fas Gymreig i fenywod yng Nghymru. Fe'i ffurfiwyd yn 2006 pan benderfynodd yr WLBU dorri i ffwrdd oddi wrth Undeb Pêl-fas Cymru (i ddynion) a ffurfiwyd yn 1892.

Mae pencadlys WLBU yng Nghlwb Catholig Grangetown, Grangetown, Caerdydd.

Yn 2022 cafwyd ymdrech bwriadol gan UPFC ac UNPFMC i hyrwyddo'r gêm ymhlith disgyblion ysgol De-ddwyrain Cymru gan roi cyflyniadau ac hyfforddiant yn y gêm i athrawon chwaraeon a chynnal gwersi a gemau pêl-fas i ferched ac i fechgyn. Bwriwyd i'r holl ymdrech fod yn llwyddiant gyda'r gobaith y bydd y disgyblion ysgol yn ymuno â thimau lleol maes o law.

## Gweler hefyd
* Undeb Pêl-fas Cymru (dynion)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Undeb Pêl-fas Menywod Cymru 
*ar Facebook

Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Categori:Pêl-fas
Categori:Sefydliadau 2006
Virginia Crosbie

Gwleidydd Ceidwadol yw **Virginia Ann Crosbie** (ganwyd 8 Rhagfyr 1966). Bu'n Aelod Seneddol (AS) Ynys Môn rhwng 2019 a 2024.

Cafodd Crosbie ei geni ym Maldon, Essex, Lloegr, i fam Seisnig a thad Cymreig. Cafodd ei magu ym mhentref Tiptree, lle roedd ei mam yn gweithio mewn ffatri jam.  Mynychodd Ysgol Uwchradd Sirol Colchester. Astudiodd ficrobioleg ym Mhrifysgol Queen Mary yn Llundain cyn cwblhau diploma mewn astudiaethau rheolaeth ym Mhrifysgol Westminster.  Ar ôl graddio, bu Crosbie yn gweithio i Glaxo Wellcome cyn dod yn ddadansoddwr fferyllol yn y banc UBS.   Daeth yn gyfarwyddwr yn UBS ac yn ddiweddarach yn HSBC. Wedyn daeth yn athrawes mathemateg rhan amser.  

O fis Medi 2021 tan fis Gorffennaf 2022, roedd yn Ysgrifennydd Preifat Seneddol yn Swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Ym mis Gorffennaf 2022 ymddiswyddodd o lywodraeth Boris Johnson.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Pobl o Essex
Moliannwn

Cân werin Gymraeg yw ***Moliannwn***. Cân o foliant ydyw i groesawu'r gwanwyn.  Ysgrifennodd Benjamin Thomas (1838-1920) y geiriau Cymraeg ac mae hi'n cael ei chanu i'r alaw gwerin Americanaidd *The Old Cabin Home* gan T. Paine (a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1858).

## Defnydd
Mae'r gân yn boblogaidd mewn tafarndai yng Nghymru, ac wedi'i pherfformio mewn gwyliau yng Nghymru a ledled y byd.

Mae sawl fersiwn wedi'i recordio gan artistiaid gan gynnwys Ryan Davies, DJ SG, Cerddorfa Ukulele, Ghazalaw, Gwerinos, Yr Hennessys, Dafydd Iwan, Tammy Jones, Cerys Matthews, Mynediad Am Ddim a'r Anfarwol Bob Tai'r Felin.

## Geiriau
## Themau
bawd|Whip-ar-Wîl

Mae rhai wedi tynnu sylw at gyfeiriadau yn y gân sydd ddim yn gyfarwydd iawn yng Nghymru fel tystiolaeth o'i darddiad yn yr Unol Daleithiau: yr aderyn Whip-ar-Wîl sydd yn gynhenid i Ogledd America a "llynffantod wrth y fil / O'r goedwig yn mwmian chwibanu". 

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Abi Roberts

Actores a digrifwr stand-yp o Gymru yw **Abi Roberts**. Cafodd ei geni yng Nghaerdydd. Astudiodd Rwsieg ac Eidaleg ym Mhrifysgol Abertawe, ac wedyn mynychodd Ysgol Theatr yr Old Vic Bryste (ac yn ddiweddarach y Moscow Conservatoire ). Mae hi'n ffeminydd.

Mae Roberts wedi ymddangos mewn cyfres o sioeau sgets comedi yn Llundain ac yng Ngŵyl Caeredin, gan gynnwys y comedi ddychanol Newsrevue, *The Vagina Monologues* gan Eve Ensler,  a sioe lwyfan Jonathan Harvey, *Taking Charlie*.

### Teledu
**Tonight LIVE with Mark Dolan* (2021)
**Tonight Live with Dan Wootton* (2021)
**Nana Akua* (2021)
**Neil Oliver Live* (2021-22)

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
École nationale des ponts et chaussées

Prifysgol yn Paris, Ffrainc, ydy **École des Ponts ParisTech** (Ffrengig: *École nationale des ponts et chaussées*), elitaidd yw un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles* ac mae'n aelod o ParisTech. Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei hyfforddiant o beirianwyr, y mae eu myfyrwyr a'u cyn-fyfyrwyr yn cael eu galw'n "*Ingénieurs des Ponts et chaussées*".

## Cynfyfyrwyr
* Georges Weiss

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol Ponts

Ponts
Categori:Sefydliadau 1747
École polytechnique

Prifysgol elitaidd yn Paris, Ffrainc, ydy '''l'École polytechnique''', sy'n un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles*. Mae'n aelod o IP Paris (*Institut polytechnique de Paris*). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei hyfforddiant o beirianwyr, y mae eu myfyrwyr a'u cyn-fyfyrwyr yn cael eu galw'n "*polytechniciens*".

## Cynfyfyrwyr
* Karine Berger
* Joseph Fourier
* Albert Lebrun
* Urbain Le Verrier
* Georges Weiss

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol Polytechnique

Polytechnique
Categori:Sefydliadau 1794
Undeb Pêl-fas Cymru

**Undeb Pêl-fas Cymru**, UPFC (Saesneg: Welsh Baseball Union, WBU) yw corff llywodraethu cenedlaethol pêl fas Gymreig yng Nghymru. Fe'i sefydlwyd yn 1892.

Mae'n aelod o'r Bwrdd Pêl-fas Rhyngwladol. Mae'r WBU yn trefnu cynghrair dynion ac ieuenctid a chystadlaethau cwpan, yn ogystal â dewis a rheoli timau rhyngwladol Cymru ar lefel oedolion ac ieuenctid.

Mae Undeb Pêl-fas Cymru wedi'i leoli yng Nghaerdydd.

### Dirywiad ac Adfer
Yn dilyn cyfnod o drai gyda chynghrair gystadleuol yr Undeb yn dod i ben yn 2017, fe'i hadnewyddwyd yn 2021. Yn 2022 cynhaliwyd ymdrech bwriadol gan UPFC ac UNPFMC i hyrwyddo'r gêm ymhlith disgyblion ysgol De-ddwyrain Cymru gan roi cyflyniadau ac hyfforddiant yn y gêm i athrawon chwaraeon a chynnal gwersi a gemau pêl-fas i ferched ac i fechgyn. Bwriwyd i'r holl ymdrech fod yn llwyddiant gyda'r uchafbwynt bod dros 400 o ddisgyblion yn cwrdd i greu 27 tîm i gystadlu mewn gŵyl chwaraeon. Y gobaith yw y bydd y disgyblion ysgol yn ymuno â thimau lleol maes o law.

## Gweler hefyd
* Undeb Pêl-fas Menywod Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Welsh Baseball 
*https://www.youtube.com/watch?v=eYEb0oYZp1Y Baseball Bill Barrett yn esbonio Pêl-fas Gymreig (Saesneg)
* ‘Poor Man’s Cricket’: Baseball, Class and Community in South Wales, c. 1880-1950' gan Dr Martin Johnes
* Twitter @BaseballWales
* Welsh Baseball Union ar Facebook

Categori:Cyrff rheoli chwaraeon Cymru
Categori:Sefydliadau 1892
Categori:Pêl-fas
Wici'r Holl Ddaear 2022, Cymru

Cystadleuaeth ffotograffiaeth rhyngwladol a gynhelir gan brosiectau Wicimedia yw Wici'r Holl Ddaear (*Wiki Loves Earth*), gyda 30 o wledydd yn cystadlu. Eleni daeth Cymru'n ail i'r Almaen yn y gystadleuaeth, gyda 30 o gystadluwyr yn uwchlwytho'u lluniau i Gomin Wicimedia. Mae'n rhaid i'r lluniau cael eu cymryd mewn mannau cadwraethol.

Yn 2022 ymunodd Llywodraeth Cymru fel un o gefnogwyr yr ymgyrch, ynghyd a'r tri Parc Cenedlaethol a Ramblers Cymru. Unwaith eto, trefnwyd yr ymgyrch gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru, Wikimedia UK, Wici Môn, Grŵp Defnyddwyr Cymuned Wicimedia Cymru, ac ymhlith y partneriaid roedd: Cyfoeth Naturiol Cymru, Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, Parc Cenedlaethol Eryri, a Clwb Mynydda Cymru a Llên Natur.

Daeth Cymru'n ail yn y gystadleuaeth, allan o 39 o wledydd. Cyfrannwyd 5,035 o ffotograffau gyda llawer ohonynt yn awyrluniau a hynny gan 30 o gyfrannwyr. Mae ystadegau Cymru a gweddill y byd i'w gweld ar wikiloves.toolforge.org. 

### Enillwyr o Gymru, 2022 
* **Cyntaf:** Defnyddiwr:Mjw999

Morning Sun at Three Cliffs Bay, Gower.jpg |  Yr haul ym Mhenrhyn Gwyr.

* **Ail:** Defnyddiwr:Naff14

Skomer island nest building.jpg |  Palod yn gwneud nyth ar Ynys Sgomer.

* **Trydydd:** Defnyddiwr:Suntooth

Rock on the beach.jpg |  Cerrig ar dywod.

;Rhai ffotograffau eraill o Gymru

## Gweler hefyd
* Wici'r Holl Ddaear 2021, Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Ffotograffiaeth
Categori:Wici'r Holl Ddaear
Stryt Yorke, Wrecsam

Prif stryd yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Stryt Yorke** (Saesneg: ''''). Cyfieithir enw'r stryd yn ogystal fel *Stryt Efrog*, ond enwyd y stryd ar ôl y teulu Yorke o Blas Erddig.

## Lleoliad 
Mae Stryt Yorke yn disgyn y bryn o'r groesffordd gyda'r Stryt Fawr, Stryt Caer a Stryt Siarl, ger gwesty'r Wynnstay Arms, yng nghanol Wrecsam, i'r gyffordd gyda Stryt y Bryn a Stryt y Twtil ger tafarn y Nag's Head a simnai Bragdy Border.

## Hanes 
Ynghyd â Stryt Caer, roedd Stryt Yorke yn un o brif lwybrau de-gogledd trwy ganol y dref. Buodd y stryd yn llawn siopau a thafarndai ar y ddwy ochr, ond cafodd ochr orllewinol y stryd, ger Eglwys San Silyn, ei dymchwel fel rhan o gynllun lledu ffordd a thirlunio’r ardal.

## Disgrifiad 
Mae gwesty'r Wynnstay Arms, un o adeiladau mwyaf amlwg Wrecsam, yn eistedd ar Stryt Yorke, gyferbyn â'r Stryt Fawr. Ei ffasâd o'r 18fed ganrif yw'r unig ran o'r strwythur hanesyddol a oroesodd. ond mae'r stryd wedi cadw nifer o adeiladau hanesyddol eraill, fel tafarndy'r Union Tavern (1906)  a'r Foundry (1853).

## Cyfeiriadau
## Oriel

Delwedd:Yorke Street, Wrexham - northwards.jpg|alt=|Stryt Yorke - i'r gogledd Golygfa tuag at westy'r Wynnstay Arms
Delwedd:Yorke Street, Wrexham - southwards.jpg|alt=|Stryt Yorke - i'r de. Golygfa tuag at dafarny'r Nag's Head

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Long Island

Ynys yn nhalaith Efrog Newydd, Unol Daleithiau America yw **Long Island**. Mae Long Island yn farian terfynol a adawyd gan rewlifoedd yn ystod oesoedd yr iâ. Saif oddi ar arfordir dwyreiniol yr Unol Daleithiau. Dyma'r ynys hiraf a'r ynys mwyaf poblog yn y wlad honno. Mae ganddi boblogaeth o . Mae'r mwyafrif yn byw yn y rhan orllewinol, ym mwrdeistrefi Brooklyn a Queens sy'n rhannau o Ddinas Efrog Newydd. Rhennir gweddill yr ynys yn ddwy sir: Nassau County yn yr ardal ganolog, a Suffolk County i'r dwyrain.
}} 

Yn swyddogol, mae amheuaeth a yw Long Island yn cael ei ystyried yn ynys.

Saif culfor Swnt Long Island i'r gogledd, ac i'r de mae Cefnfor yr Iwerydd. Mae Afon y Dwyrain yn gwahanu Long Island oddi wrth ynys Manhattan a thir mawr y Bronx.

## Cyfeiriadau

Categori:Ynysoedd Efrog Newydd
Cameron Norrie

Chwaraewr tenis o'r Deyrnas Unedig yw **Cameron Norrie** (/ˈnɒri/ ; ganwyd 23 Awst 1995). Yn ei yrfa mae wedi cyrraedd safleoedd uchaf o Rhif 10 yn y byd mewn senglau (ar 4 Ebrill 2022) a Rhif 123 mewn dyblau (ar 23 Awst 2021). Mae ganddo bedwar teitl sengl ATP Tour (gan gynnwys teitl Masters 1000 yn Indian Wells Masters 2021) ac un teitl dyblau. Mae Norrie wedi bod yn Rhif 1 Prydain mewn senglau dynion ers 18 Hydref 2021.

## Bywyd cynnar a phersonol 
Ganed Norrie yn 1995 yn Johannesburg, De Affrica, i rieni o wledydd Prydain, ill dau yn ficrobiolegwyr: mae ei dad David yn dod o Glasgow a’i fam Helen yn dod o Gaerdydd. Ar ôl lladrad yn 1998, pan oedd Norrie yn dair oed, symudodd ef a'i deulu i Auckland, Seland Newydd, lle mae ei rieni'n dal i fyw. Yn 2011, yn 16 oed, symudodd i'r Deyrnas Unedig, a bu'n byw yn Llundain am dair blynedd cyn mynychu Prifysgol Gristnogol Texas yn Fort Worth o 2014 i 2017. Ym mis Mehefin 2017, daeth ei astudiaethau i ben yn TCU i droi'n broffesiynol yn ystod tymor cwrt glaswellt Taith ATP 2017.

Ers troi'n broffesiynol mae wedi ei leoli yn Putney, de-orllewin Llundain (ger Wimbledon).  Pan ganslwyd y Indian Wells Masters ym mis Mawrth 2020 ar ddechrau’r  pandemig, penderfynodd Norrie hedfan i Seland Newydd i fyw gyda’i rieni am weddill y flwyddyn.

Mae Norrie yn cefnogi South Sydney Rabbitohs (clwb rygbi’r gynghrair Awstralia), tîm rygbi undeb cenedlaethol Crysau Duon Seland Newydd a Chlwb Pêl-droed Newcastle United.

Yn 2022, symudodd Norris ei brif gartref i Monaco.

## Gyrfa 
Cynrychiolodd Norrie Seland Newydd fel chwarewr iau, gan ddod yn Rhif 10 yn y byd, ond dim ond ychydig filoedd o ddoleri a gafodd gan Tennis Seland Newydd, felly bu'n rhaid i'w rieni ariannu ei deithiau tramor. Yn bymtheg oed, teithiodd Ewrop am bum mis.

Ym mis Ebrill 2013, newidiodd Norrie ei deyrngarwch yn 17 i Brydain Fawr, cenedligrwydd ei ddau riant, yn rhannol oherwydd y cyllid oedd ar gael, gan dreulio tair blynedd yn Llundain ar ei ben ei hun. Bu'n byw a hyfforddi yn y Ganolfan Tenis Genedlaethol, yn ddiweddarach yn byw gyda theulu lletyol am ddwy flynedd tra parhaodd â'i hyfforddiant. Yn 2013, cystadlodd ym mhob un o'r Gamp Lawn Iau; Pencampwriaeth Agored Awstralia i Seland Newydd, yna i Brydain Fawr ym Mhencampwriaeth Agored Ffrainc, Wimbledon ac US Open, ond dim ond un gêm enillodd, yn Awstralia.

Cafodd Norrie anhawster ar gylched tenis Ewrop, felly ystyriodd hyfforddi mewn prifysgol yn America (Intercollegiate Tennis Association).

Yn 2022, cyrhaeddodd rownd gynderfynol Wimbledon gan chwarae yn erbyn Novak Djokovic. Dechreuodd yn dda ac enillodd y set gyntaf, ond daeth Djokovic yn gryfach gan ennill y tri set nesaf. Y sgôr oedd 2-6 6-3 6-2 6-4.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Chwaraewyr tenis o'r Deyrnas Unedig