Creag Abhann

Mae **Creag Abhann** (Saesneg Craigavon) yn anheddiad cynlluniedig yng ngogledd Swydd Armagh, Gogledd Iwerddon . Dechreuwyd ei adeiladu ym 1965 ac fe’i henwyd ar ôl Prif Weinidog cyntaf Gogledd Iwerddon : James Craig, Is-iarll 1af Creag Abhann .   

Weithiau mae Creag Abhann yn cyfeirio at **Ardal Drefol Creag Abhann** ardal lawer mwy, enw a ddefnyddir gan Asiantaeth Ystadegau ac Ymchwil Gogledd Iwerddon, sy'n cynnwys Creag Abhann, Lorgan Bhaile Mhic Cana (Lurgan), Port an Dúnáin (Portadown) ac Achadh Camán (Aghacommon). 

## Hanes 
Cynlluniwyd Creag Abhann fel 'dinas newydd' ar gyfer Gogledd Iwerddon a fyddai'n adlewyrchu trefi fel Cumbernauld yn yr Alban ac, yn ddiweddarach, Milton Keynes yn Lloegr. Y bwriad oedd creu dinas linellol a fyddai’n cysylltu trefi Lorgan Bhaile Mhic Cana a Port an Dúnáin i greu un ardal a hunaniaeth drefol.  Roedd y ddadl dros dref newydd yn seiliedig ar ragamcanion yn nodi cynnydd yn y boblogaeth dros y degawdau canlynol a fyddai angen adeiladu tai ar raddfa fawr. Penodwyd Comisiwn Datblygu Creag Abhann ym mis Hydref 1965 i ddatblygu'r 'ddinas newydd'. Breiniwyd tua 6,000 erw o dir rhwng Lorgan Bhaile Mhic Cana a Port an Dúnáin gan ffermwyr am £6 yr erw.  Awgrymwyd sawl rheswm dros addasrwydd y safle gan gynnwys y canolfannau poblogaeth presennol, y sylfaen ddiwydiannol, agosatrwydd i Belffast a'r gred y byddai Creag Abhann yn helpu i ledaenu datblygiad i ffwrdd o Belffast. Y gobaith oedd y byddai trigolion Belffast yn cael eu denu gan natur faestrefol dyluniad Creag Abhann ac y byddai busnesau yn ei ystyried yn ddewis arall diddorol. Cynigiwyd cymhellion arian parod i rai teuluoedd i symud i Creag Abhann. 

### Problemau 
Bu dadlau ynghylch y penderfyniad i adeiladu "dinas newyd"' yn y dwyrain Protestannaidd / Unoliaethol yn bennaf yn hytrach na datblygu dinas Gatholig megis Derry. Bu dadlau hefyd ynghylch y penderfyniad i’w enwi ar ôl Is-iarll 1af Creag Abhann (1871–1940), arweinydd yr unoliaethwyr Protestannaidd. Roedd rhai unoliaethwyr hefyd yn teimlo bod y penderfyniad yn annoeth. 

Bu problemau hefyd pan ddaeth i'r amlwg bod rhai ystadau tai wedi'u hadeiladu gyda deunydd a thechnegau na chawsant eu profi'n llawn, ac o ganlyniad roedd diffyg inswleiddio, atal sain a gwydnwch. Gwaethygwyd hyn gan yr Helyntion ar ddiwedd y 1960au, a arweiniodd at drais sectyddol ac arwahanu rhwng pobl y ddau draddodiad crefyddol. Sychodd buddsoddiad i Ogledd Iwerddon a chynyddodd ymfudo. Daeth Comisiwn Datblygu Creag Abhann i ben ym 1973 a chrëwyd Cyngor Bwrdeistref Creag Abhann. Roedd gan brif gyflogwr yr ardal, Goodyear, ffatri fawr yn creu gwregysau ffan ar ystâd ddiwydiannol Silverwood; ar y pryd y ffatri fwyaf yn Ewrop. Fodd bynnag, methodd y safle i wneud arian yn gyson, a bu’n rhaid iddo gau ym 1983.  Daeth Creag Abhann yn enwog am ei gylchfannau niferus.

Ni chydiodd teimlad o hunaniaeth i'r ddinas newydd o gwbl. Heddiw mae'r bobl leol yn defnyddio'r enw 'Creag Abhann' i gyfeirio at yr ardal rhwng Lorgan Bhaile Mhic Cana a Port an Dúnáin, ac mae llawer o ddinasyddion y ddwy dref hynny yn digio o gael eu huniaethu â 'dinas newydd' Creag Abhann. 

## Demograffeg 
At ddibenion y cyfrifiad, nid yw Asiantaeth Ystadegau ac Ymchwil Gogledd Iwerddon (NISRA) yn trin Creag Abhann fel endid ar wahân.  Mae hyn yn ei gwneud hi'n anodd cael darlun demograffig cywir o'r ardal sy'n cael ei hystyried yn gyffredinol fel Creag Abhann - yr ardal breswyl yn bennaf rhwng Port an Dúnáin a Lorgan. 

* Roedd 96.92% o'r grŵp ethnig gwyn (gan gynnwys Teithwyr Gwyddelig);
* Roedd 49.12% yn perthyn i'r eglwys Gatholig neu wedi cael eu magu yn Gatholigion. Roedd 44.12% yn perthyn i, neu wedi cael eu magu yn Protestaniaid ac enwadau Cristnogol Eraill
* Nododd 46.47% fod ganddynt hunaniaeth genedlaethol Brydeinig, roedd gan 25.04% hunaniaeth genedlaethol Wyddelig a 29.72% â hunaniaeth genedlaethol Gogledd Iwerddon.

Ar Ddiwrnod y Cyfrifiad 27 Mawrth 2011, yn Ardal Etholiadol Dosbarth Creag Abhann, gan ystyried y boblogaeth 3 oed a hŷn:

* Roedd gan 10.17% rywfaint o wybodaeth o'r Wyddeleg ;
* Roedd gan 4.83% rywfaint o wybodaeth am Scoteg Ulster
* Nid oedd gan 6.95% Saesneg Scoteg na Gwyddeleg fel eu hiaith gyntaf.

Mae Creag Abhann wedi bod yn dref Brotestannaidd yn hanesyddol; fodd bynnag, yn ddiweddar, mae'r etholwyr wedi dod yn llai felly yn raddol, gyda niferoedd uwch o Gatheligion a phobl o grefyddau eraill neu bobl heb grefydd ddatganedig. 

## Chwaraeon 
* Mae AFC Creag Abhann yn chwarae pêl-droed y gymdeithas yng Nghynghrair Bêl-droed Canol Ulster .
* Mae Clwb Pêl-droed Gaeleg Éire Óg - yn cystadlu yn Adran II Cynghrair Swydd Armagh. Wedi ennill anrhydeddau Iau a Chanolradd.
* Enillodd Creag Abhann United FC - clwb pêl-droed - y Cwpan Llaeth ym 1986.
* Mae Creag Abhann City FC yn glwb pêl-droed a sefydlwyd yn 2007. Yn eu tymor cyntaf fe wnaethant orffen yn 4ydd ym mhedwaredd adran Ganol Ulster ac ennill Cwpan Coffa John Magee ar ôl buddugoliaeth 2-1 dros Armagh Rovers.
* Creag Abhann Cowboys yw'r unig dîm pêl-droed Americanaidd yn Swydd Armagh. Enillwyr cynghrair IAFL DV8s 2009. Dychwelwyd i'r IAFL yn iawn yn 2010.

## Gefeilldrefi 
Mae Creag Abhann wedi'i efeillio â:

*  LaGrange, Georgia, Unol Daleithiau America
*  Ballina, Swydd Mayo, Gweriniaeth Iwerddon

## Cyfeiriadau
## Oriel

Delwedd:Craigavon (Balancing) Lakes - geograph.org.uk - 1338372.jpg|Llynnoedd Creag Abhann
Delwedd:Watersports Activity at Craigavon Lakes - geograph.org.uk - 504860.jpg|Llynnoedd Creag Abhann
Delwedd:Craigavon Area Hospital - Front Entrance - geograph.org.uk - 1401867.jpg|Ysbyty Creag Abhann
Delwedd:Craigavon Civic and Conference Centre.jpg|Canolfan Ddinesig a Chynhadledda
Delwedd:The Potato Famine - geograph.org.uk - 741727.jpg|Cerflun An Gorta Mór
Delwedd:Sculpture 3, Children's Garden, Tannaghmore Gardens - geograph.org.uk - 871470.jpg|gerddi'r plant
Delwedd:Fish Pond - geograph.org.uk - 741736.jpg|Llyn pysgod

Categori:Trefi Swydd Armagh