Ben Hall

Roedd **Ben Hall** (9 Mai 1837 — 5 Mai 1865) yn un o Wylliaid llwyni Awstralia. Roedd y gwylliad llwyni yn lladron a oedd yn crwydro cefn gwlad a threfi gwledig Awstralia, fel arfer yn dianc ar gefn ceffyl, fel lleidr pen ffordd. Troseddwyr a lladron oedd y rhan fwyaf o'r gwylliaid. Roedd Ben Hall, fel Ned Kelly, yn cael ei ystyried fel arwr gwerin.

Roedd Ben Hall yn byw ar adeg pan ddarganfuwyd aur yn Ne Cymru Newydd a thalaith Victoria. Aeth miloedd o bobl allan i'r llefydd lle darganfuwyd yr aur i geisio gwneud eu ffortiwn. Fel llawer o'r gwylliaid roedd Ben Hall a'i griw yn dwyn coetsis a oedd yn cario aur o'r meysydd aur. Roedd Ben Hall yn gallu osgoi cael ei arestio gan yr heddlu am flynyddoedd lawer oherwydd bod ganddo lawer o ffrindiau a pherthnasau i'w helpu.

## Cefndir: yr arwr o herwr 
Mewn llên gwerin, mae arwr o herwr nodweddiadol yn ffermwr neu'n berson diniwed arall sy'n cael ei orfodi i mewn i droseddu gan weithredoedd heddlu neu lywodraeth creulon neu anghyfiawn. Mae Ben Hall yn rhan o hanes hir o arwyr o herwyr sy'n cynnwys pobl fel Robin Hood yn Lloegr, Jesse James yn yr Unol Daleithiau a Twm Siôn Cati yng Nghymru. Mewn llên gwerin mae'r arwr o herwr yn gyfaill i'r tlawd, yn garedig i fenywod a phlant, ac yn elyn i'r cyfoethog. Yn aml bydd yr arwr yn farw'n ddewr mewn brwydr yn erbyn grymoedd mwy grymus y gyfraith. yn Hunter Valley De Cymru Newydd. Ei rieni oedd Benjamin Hall (ganwyd ym Mryste, Lloegr, 1802) ac Eliza Somers (ganwyd yn Nulyn, Iwerddon, 1807). Roedd y ddau riant yn droseddwyr a fu mewn carchar yn Ne Cymru Newydd. Priodasant ym 1834. Ben oedd eu pedwerydd plentyn. Ar ôl iddynt gael eu rhyddhau o'r carchar, symudon nhw i Hunter Valley. Gweithiodd Benjamin i Samuel Clift ar fferm o'r enw "Doona Run". Tua 1839, symudodd Benjamin i ddyffryn anghysbell i'r gogledd o Murrurundi. Adeiladodd gwt a dechreuodd ffermio gwartheg. Canfu hefyd wartheg gwyllt a cheffylau yn y bryniau cyfagos. Ym 1842, prynodd floc bach o dir yn Haydonton, ger Murrurundi, a dechreuodd siop gigydd. Gweithiodd y teulu'n galed, ond roedd problemau gyda'r heddlu dros wartheg a cheffylau wedi'u dwyn. Tua diwedd 1850, symudodd Benjamin i lawr i ardal Afon Lachlan, gan fynd â'i blant, Ben, William, a Mary, a'i lysfab, Thomas Wade gydag ef.

## Sandy Creek 
Gadawodd Ben gartref a dechreuodd weithio ar lawer o ffermydd gwartheg ar hyd Afon Lachlan. Cafodd ei adnabod fel dyn stoc weithgar a gonest. Ar 29 Chwefror 1856, yn 19 oed, priododd Hall â Bridget Walsh (1841-1923), merch ffermwr, yn Bathurst.

## Gwylliad llwyni 
Mae haneswyr yn ansicr pam, ond newidiodd bywyd Hall. Erbyn dechrau 1862, roedd ei briodas mewn trafferthion. Gadawodd Bridget ef gan symud i mewn gyda chymydog, Jim Taylor, gan fynd â Henry ifanc gyda hi. Roedd llawer o droseddwyr yn byw ac yn gweithio yn yr ardal lle'r oedd Hall yn byw. Daeth yn ffrindiau gyda Frank Gardiner. Roedd Gardiner eisoes ei eisiau gan yr heddlu am ladrad ac am saethu dau blismon cyn dianc. Ar 14 Ebrill, 1862, rhuthrodd Gardiner a Hall ar dri gyrrwr wagen bustach gan ddwyn eu heiddo. Tra roedd yr heddlu allan yn chwilio amdanynt, fe ddygodd y criw gynnau a bwledi o wersyll yr heddlu. Aeth yr heddlu ar eu hôl ond roedd y gang wedi dwyn ceffylau gwell a chyflymach na rhai'r heddlu ac wedi dianc yn hawdd.. Cymerodd Hall drosodd fel arweinydd y gang. Am dair blynedd cynhaliodd Hall nifer o droseddau cynlluniedig a beiddgar. Roedd yn rhaid i Mrs Keightley marchogaeth i Bathurst gyda'r nos i gael yr arian o'r banc. Ychydig wythnosau yn ddiweddarach, ar 19 Tachwedd, cafodd O'Meally ei saethu a'i ladd yn ystod ymgais i ladrata o fferm Goimbla Station.  Ildiodd Vane i'r heddlu a chafodd ei ddanfon i'r carchar. Ymunodd dau ddyn arall, James Gordon, (ffugenw James *The Old Man* Mount  ) 

* Mawrth: lladrad arfog o goets y post rhwng Wellington ac Orange
* Mawrth 20: lladrad arfog o goets y post rhwng Wagga Wagga a Yass
* Mawrth: lladrad arfog o goets y post ger Cootamundra
* Ebrill 1: lladrad arfog o fferm Groggon Station ger Young, De Cymru Newydd gan ddwyn ceffylau, cyfrwyau a bwyd
* Ebrill 11: lladrata eiddo John Scarr a'i frawd ar y ffordd rhwng Burrowa (a elwir bellach yn Boorowa) a Marengo (a elwir bellach yn Murringo).
* Ebrill 11: lladrata o westy yn Back Creek
* 5 Mai: lladrata o gerti oedd ar y ffordd yn Marine Creek, ger Gooloogong
* 12 Mai: ceisio dwyn eiddo dyn oedd ar y ffordd ger Forbes
* 20 Mai: dwyn eiddo dau ddyn oedd ar y ffordd rhwng Cowra a Young, ger Gwesty'r Bang Bang
* 20 Mai: Lladrata o westy'r Bang Bang. Wedi dianc ar ôl brwydr arfog gyda'r heddlu
* 23 Mai: dwyn gan ddyn o'r enw Ah Too ger Burrowa
* 25 Mai: dwyn eiddo tri dyn oedd yn gwersylla yn Cudgell's Creek
* Mai 28: lladrad arfog o goets y post rhwng Young ac Yass. Ac Wedi dwyn eiddo'r holl bobl gwelsant ar y ffordd yn ystod y ddwy awr yr oeddent yn aros am y goets.
* Mai 28: ceisio lladrad coets bost ger Binalong. Cafodd Hall ei glwyfo yn ystod brwydr arfog gyda'r heddlu gan blismon o'r enw Cwnstabl Gill.
* 29 Mai: dwyn o fferm ger Binalong, gan fynd â cheffyl, cyfrwy a ffrwyn
* Mehefin: dwyn o fferm yn Marengo yn perthyn i John Pring
* Mehefin 13: dwyn o fferm yn perthyn i Charles Dunleavy, cymryd gynnau a bwyd
* Mehefin 23: dwyn o siop yn Canowindra a llosgi'r holl lyfrau cyfrifon. Cymerwyd y perchennog fel gwystl a cheiswyd cael £300 am ei ryddhau.
* Mehefin 24: ceisio dwyn o fferm yn perthyn i Mr Rothery, llosgwyd y das gwair mewn dial am ei fethiant.
* Gorffennaf 7: lladrad arfog o goets y post rhwng Bathurst a Carcoar. Hefyd yn lladrata o'r goets oedd yn mynd y ffordd arall.

### Lladrad Canowindra 
Gwnaeth gang Hall ladrata o Westy Robinson yn Canowindra a dal pobl y dref yn wystlon am dri diwrnod. Ni chafodd neb ei anafu a fu Hall yn annog y bobl i chwarae cerddoriaeth a dawnsio yn ystod cyfnod eu caethiwed. Cafodd y plismon lleol ei gloi yn ei gell ei hun. Pan osodwyd y bobl yn rhydd, talodd Hall arian iddynt. Talodd y gang i berchennog y gwesty am y bwyd a'r ddiod yr oeddent wedi'i ddefnyddio.

de|bawd|267x267px| Bedd Sarsiant Parry yn Gundagai

Roedd y gang yn dwyn gan bobl ac yn ymosod ar goetsis y post yn rheolaidd i'r de o Goulburn ar y briffordd rhwng Sydney a Melbourne. Gorchmynnwyd i heddwas oedd ar y goets, William Roche, gan ynad oedd yn eistedd wrth ei erbyn, i beidio â saethu at y lladron. Gorchmynnodd y gyrrwr, Bill Geoghegan, iddo fynd oddi ar y goets neu fe fyddai'n ei gicio allan. Dechreuodd Hall a Dunn saethu at ddau blismon arall a oedd yn marchogaeth y tu ôl i'r goets. Cafodd yr Is Arolygydd William O'Neill ei ddal yn gyflym gan y gwylliaid. Gyda'r merched, gwnaeth y gang lladrata o siop oedd yn eiddo i Edward Morriss. Gadawodd y gang a'r merched y dref. Cafodd y tair merch eu dal a'u harestio gan y Ditectif James Pye am helpu'r gwylliaid ac fe'u hanfonwyd i Sydney i'w rhoi ar brawf. Ymunodd Morriss â'r heddlu. Credai y byddai hyn yn denu'r gang allan o'u cuddfan a byddai ei ddynion yn gallu eu dal. Ni ymddangosodd gang Ben Hall, a chollodd Pottinger ei swydd. Roedd Arolygydd Cyffredinol yr Heddlu o'r farn bod Pottinger wedi dwyn anfri ar yr heddlu drwy gymryd rhan mewn ras ceffylau tra roedd i fod wrth ei waith. Penderfynodd Pottinger fynd i Sydney i geisio cael awdurdodau'r heddlu newid eu meddwl, ond ar y ffordd saethodd ei hun yn ddamweiniol a bu farw. Roedd yr heddlu'n meddwl gallasai'r gang fod gyda ffrind iddynt, Thomas Byrne. Aethant i Westy Breadalbane ac arestio pedwar dyn y gwyddys eu bod yn ffrindiau i'r gang. Byddai hyn yn eu hatal rhag rhoi unrhyw rybudd i'r gwylliaid. Amgylchynodd yr heddlu fferm Byrne. Wrth iddynt symud heibio i ddrws ysgubor, dechreuodd y gang saethu atynt. Cafodd un plismon ei saethu yn ei law a'i goes. Dihangodd y gang i'r llwyni, ond saethwyd Ben Hall wrth iddo ffoi.). Dechreuodd y gwylliaid saethu at y wagen. Cafodd y Cwnstabl Kelly ei saethu yn y frest. Cafodd ei frifo'n wael, ond cyrhaeddodd ochr y ffordd a dechreuodd saethu at y gwylliaid. Llwyddodd yr heddlu i amddiffyn y wagen. Cafodd plismon arall, Trooper Byrne, ei saethu yn ei droed. Gadawodd y gwylliaid yn waglaw ar frys pan gyrhaeddodd mintai o fwynwyr arfog o'r dref gyfagos.

Yn gynnar yn 1865, gwnaeth y llywodraeth ddeddf newydd i geisio dal Ben Hall, John Gilbert a John Dunn. Cafodd *Deddf i Ddal Dihirod* arbennig ei rhuthro'n gyflym drwy Senedd De Cymru Newydd. Roedd y ddeddf yn gwneud Hall a'i gynghreiriaid yn " wtla " *(outlaw)* pe na baent yn ildio o fewn tri deg diwrnod. Golygai hyn y gallent gael eu lladd gan unrhyw un ar unrhyw adeg heb rybudd. Cynigwyd gwobr o £1000 am ddal Ben Hall. Yn y frwydr i geisio dal y gang, saethodd Gilbert yr Uwch gwnstabl Keane yn ei ysgwydd. Saethodd y Rhingyll Murphy Gilbert yn ei fraich. Dihangodd y criw i mewn i'r llwyni. Cawsant hyd i gwt bugail a gorfodwyd y bugail i roi rhwymyn ar fraich Gilbert. Cerddodd Hall a Dunn i fferm gyfagos, *Beggan Beggan Station* a dwyn ceffylau, cyfrwyau a ffrwynau. Aethant yn ôl i achub Gilbert cyn dychwelyd i'r fferm a dwyn gynnau, bwledi a bwyd., amgylchynodd yr heddlu gwersyll y gwylliaid  Ni saethodd Hall ei bistol unwaith. Fe wnaeth ergydion cyntaf yr heddlu dorri ei wregys mewn dau, a syrthiodd ei gynnau i'r llawr. Rhoddwyd gwobr o £500 i Goobang Mick. Rhoddwyd gwobr arall o £500 i'r heddlu.  

Delwedd:CaptureofBenHall.jpg|Llun papur newydd o farwolaeth Ben Hall
Delwedd:Billabong creek pan.jpg|Safle marwolaeth Ben Hall yn Billabong Creek 
Delwedd:Ben Hall grave.JPG|Bedd Ben Hall yn Forbes 
Ben Hall HISTORICALsmall.jpg|Ben Hall
 
Cafodd corff Ben Hall ei lapio yn ei poncho, ei glymu i gefn geffyl a'i gludo yn ôl i Forbes. Daeth y goeden lladdwyd Hall odani yn atyniad. Roedd pobl yn y 1920au yn dal i allu gweld bwledi ym moncyff y goeden. Cafodd y goeden ei dinistrio mewn tân llwyni ym 1926. Mae gwn Ben Hall, pistol Colt, bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Awstralia.

Bu bron i Gilbert a Dunn cael eu dal gan yr heddlu wythnos yn ddiweddarach yn Binalong. Cafodd Gilbert ei saethu'n farw wrth iddo geisio rhedeg i ffwrdd. Llwyddodd Dunn i ddianc, ond chwe mis yn ddiweddarach dywedodd un o ffrindiau Dunn wrth yr heddlu lle'r oedd yn cuddio. Cafodd ei ddal, ei roi ar brawf am lofruddiaeth a'i grogi yn Sydney ar 19 Mawrth 1866.

Mae yna gofeb o'r enw "Ben Hall's Wall" yn Breeza, i'r de o Gunnedah, De Cymru Newydd. Mae Parc Cenedlaethol "Ben Halls Gap" yn rhan fach o'r Goedwig Wladwriaethol i'r de o Nundle, De Cymru Newydd. Nid yw wedi'i enwi ar ôl y gwylliad, ond ar ôl ei dad, Benjamin Hall.

## Hall mewn diwylliant poblogaidd 
de|bawd| Ben Hall, tua 25 mlwydd oed

### Cerddoriaeth 
Mae llawer o ganeuon gwerin yn dathlu bywyd a gweithredoedd Hall. Mae'r rhain yn cynnwys:

**"The Streets of Forbes"*: Dyma'r gân enwocaf am Hall. Efallai mai John Maguire, brawd-yng-nghyfraith Hall, a ysgrifennodd y gân. Cafodd ei recordio gan nifer o gantorion a grwpiau gan gynnwys Paul Kelly, y Bushwackers, Gary Shearston, June Tabor, Martin Carthy, Chris a Siobhan Nelson, Warren Fahey  a Weddings Parties Anything
*''"The Ballad of Ben Hall's Gang"*
**"Brave Ben Hall"*.
**"Dunn, Gilbert and Ben Hall"'' - wedi'i olygu gan Banjo Patterson yn ei lyfr, *Old Bush Ballads* 

### Ffilmiau 
* *The Legend of Ben Hall*, ffilm o Awstralia a gynhyrchwyd yn 2016. Ysgrifennwyd a chyfarwyddwyd gan Matthew Holmes. Jack Martin, Jamie Coffa a William Lee sy'n serennu.
* *Ben Hall, Notorious Bush Ranger*, neu *A Tale of the Australian Bush*  - a wnaed yn Sydney ym 1911. Sgript gan Patrick William Marony. Cyfarwyddwyd gan Gaston Mervale. Nid oes unrhyw gopïau wedi goroesi. 
* *Ben Hall and His Gang* - a wnaed yn 1911. Cyfarwyddwyd gan Jack Gavin ac ysgrifennwyd gan Agnes Gavin. Jack Gavin sy'n chware rhan Ben Hall. Ffilm ddu a gwyn, 33 munud o hyd.
* *Ben Hall* - sioe deledu am Ben Hall o 1975. Cynhyrchiad ar y cyd gan y BBC ac ABC. Fe serennodd Jon Finch fel Ben Hall. Y cyfarwyddwr oedd Neil McCallum. Ysgrifennwyd y gerddoriaeth thema ar gyfer y sioe gan Bruce Smeaton a'i chwarae gan y Bushwackers. Roedd gan y Bushwackers y gân ar eu halbwm *"And The Band Played Waltzing Matilda"*.

### Celf 
Darluniwyd hanes Hall mewn llawer o weithiau celf.

* Patrick William Marony (1858-1939) *The Death of Ben Hall http://nla.gov.au/nla.pic-an2263709* peintiad olew (1894), a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Awstralia. 
* Patrick William Marony (1858–1939) *Night Raid on Bathurst*http://nla.gov.au/nla.pic-an2292692 , peintiad olew (1894), a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Awstralia. 
* Patrick William Marony (1858–1939) *Bushrangers attacking Goimbla*http://nla.gov.au/nla.pic-an2259818, peintiad olew (1894) a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Awstralia.  
* Patrick William Marony (1858-1939) *Bourke; Ben Hall ; Frank Gardiner, King of the Road ; Gilbert ; Dunne* ''http://nla.gov.au/nla.pic-an2263680, peintiad olew (1894) o aelodau'r gang (1894), a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Awstralia.

### Theatr 
Mae stori Hall wedi cael ei gyflwyno ar y llwyfan hefyd:

* Ysgrifennodd Lester Bellingham *Bail UP*, rywbryd rhwng 1887–1898, drama yn seiliedig ar daith enwog Mrs Keightley i Bathurst i achub bywyd ei gŵr  
* Ysgrifennodd yr awdur o Awstralia, Barry Dickins, ddrama un dyn o'r enw *The Epiphany of Ben Hall* Fe'i perfformiwyd yn Grenfell, Cowra, Parkes a Forbes yn 2007.

### Llyfrau 
* Nick Bleszynski – ''You'll Never Take Me Alive – the life and death of bushranger Ben Hall* (2005) – 
* Peter Bradley – *The Judas Covenant – the betrayal and death of Ben Hall*
* Jackie French – *Dancing with Ben Hall – a collection of true stories.* (1997) . Jackie lives at Araluen, where Hall tried to rob the gold coach.
* Frank McClune – *Ben Hall the Bushranger*. (1947)
* Edgar F. Penzig – *The Sandy Creek Bushranger – a definitive history of Ben Hall, his gang and associates* (1985) 
* Edgar F. Penzig – *Ben Hall : the definitive illustrated history''. (1996)

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Dde Cymru Newydd
Categori:Marwolaethau 1865
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Hanes Awstralia
Categori:Llên gwerin Awstralia
Categori:Trosedd