open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buwch Frech

[250px|bawd|Bwrdd dehongli ar lan [Cronfa Alwen gyda hanes Y Fuwch Frech]]
Buwch o lên gwerin Cymru yw'r **Fuwch Frech** neu **Buwch Fraith Hiraethog**.

Yn ei draethawd ar lên gwerin, ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol 1887, disgrifia Elias Owen stori am fuwch hudol o ardal Mynydd Hiraethog. Roedd yn wyn pur gyda brychni pinc ac roedd ganddi gyflwenwad diddiwedd o lefrith. Roedd y fuwch yn darparu llefrith i drigolion yr ardal ond fe'i twyllwyd gan wrach genfigennus a geisiodd ei godro'n sych. Y dilyn hyn fe ddiflannodd y fuwch, gan gerdded i mewn i lyn cyfagos ac fe'i dilynwyd i'r llyn gan ddau Ychen Bannog yr oedd hi'n fam arnynt.

Yn ôl Hugh Evans yn ei lyfr *Y Tylwyth Teg*, trigai'r fuwch—a elwir yn 'Fuwch Fraith Hiraethog' gan yr awdur—"yn rhywle rhwng y Clawdd Newydd a Llyn Dau Ychen."  Arferai grwydro o amgylch ardal Uwch Aled a chyflenwi llefrith i'r bobl leol. Ceir hanes yr hen wrach sy'n gyrru'r fuwch yn wallgof am nad oedd ganddi lefrith a sut y diflannodd wedyn i Lyn Dau Ychen.

Mae chwedl y Fuwch Frech yn perthyn i gylch o draddodiadau am wartheg arallfydol a geir yn llên gwerin y Celtiaid: ceir enghraifft arall yng Nghymru yn chwedl Arglwyddes Llyn y Fan.  Mae'n bosibl fod y chwedlau hyn yn gof gwerin am un o dduwiesau'r Celtiaid fel Boann, duwies y gwartheg ym mytholeg Iwerddon.

## Cyfeiriadau
Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Gwartheg
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Conwy
Elizabeth Williams

Gallai **Elizabeth Williams** gyfeirio at un o sawl person:

*Elizabeth Williams (Y Ferch o'r Sger) (c. 1747-1776), gwrthrych y gân adnabyddus 'Y Ferch o'r Sger.
*Elizabeth Williams (awdures) (1862-1953)
Aldous Huxley

Nofelydd, bardd, dramodydd a heddychwr o Loegr oedd **Aldous Leonard Huxley** (26 Gorffennaf 1894 – 22 Tachwedd 1963).

Cafodd ei eni yn Godalming, Surrey, yn drydydd mab i'r awdur Leonard Huxley, a brawd i'r biolegydd Julian Huxley. Priododd â Maria Nys yn 1919. Bu farw hi yn 1955 a phriododd Huxley yr awdures Laura Archera yn 1956.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Crome Yellow* (1921)
**Antic Hay* (1923)
**Those Barren Leaves* (1925)
**Point Counter Point* (1928)
**Brave New World* (1932)
**Eyeless in Gaza* (1936)
**After Many a Summer Dies the Swan* (1939)
**Time Must Have a Stop* (1944)
**Ape and Essence* (1948)
**The Genius and the Goddess* (1955)
**Island* (1962)

### Barddoniaeth
**The Burning Wheel* (1916)
**Jonah* (1917)
**The Defeat of Youth* (1918)
**Leda* (1920)
**Arabia Infelix* (1929)
**The Cicadas* (1931)
*''First Philosopher's Song''

Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Dyfodolwyr
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Heddychwyr o Loegr
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Llenorion dystopaidd
Categori:Llenorion yn ymwneud â chyffuriau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr dystopaidd Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr gwyddonias Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Surrey
Categori:Pobl ddall
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl fu farw o ganser y laryncs
Porthdinllaen

Pentre bychan yng nghymuned Nefyn, Gwynedd, Cymru, yw **Porth Dinllaen** neu  **Porthdinllaen** (). Saif agos at Forfa Nefyn ym Mhenrhyn Llŷn. Mae'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn gyfrifol amdano er 1994. Gweler oddi yno olygfeydd o'r Eifl ac Eryri. Mae'r dafarn "Tŷ Coch" yn ganolfan i'r pentre. Mae'r enw i'w ganfod gyntaf yn 1263: *Portdinllaen*. Porth ydy porthladd, din ydy'r gaer ar y pentir a elwir Trwyn Porth Dinllaen ac ystyr "llaen" ydy "Llŷn".

Rhaid i ymwelwyr gerdded ato dros y traeth o Forfa Nefyn, neu dros dir y clwb golff ar y pentir, gan fod ceir wedi'u gwahardd.

Mae'r pentrefan yn hen borthladd pysgota, sydd ar y pen gorllewinol o'r bae 1.25 milltir llydan, a chyda 100 erw o angorfeydd diogel. Roedd y lle'n fwrlwm o longau sgota mor diweddar â'r 19g. Fe'i hawgrymyd fel porth i longau i'r Iwerddon yn gynnar y 19g, ond dewiswyd Caergybi yn ei le.

bawd|dim|270px|Porthdinllaen yn Ebrill 2011

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol
* "Porthdinllaen", Gwefan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol

## Oriel

Delwedd:Porthdinllaen 2011 B.jpg|Y pentref o gyfeiriad Morfa Nefyn.
Delwedd:PorthdynllaenLB01.JPG|Porth Dinllaen o faes parcio Morfa Nefyn
Delwedd:PorthdynllaenLB03.JPG|Porth Dinllaen o faes parcio Morfa Nefyn
Delwedd:PorthdynllaenLB17.JPG|Porth Dinllaen; golygfa o'r cwrs golff
Delwedd:Porthdinllaen02LB.jpg|tai'r pentref
Delwedd:Porthdinllaen03LB.jpg|Y bae
Delwedd:Portrayal of Porthdinllaen and the lifeboat (1525151).jpg
Delwedd:Portrayal of Porthdinllaen and the lifeboat (1525133).jpg
Delwedd:Portrayal of Porthdinllaen and the lifeboat (1525132).jpg
Delwedd:Portrayal of Porthdinllaen and the lifeboat (1525130).jpg

Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Nefyn
Categori:Pentrefi Gwynedd
Abel Thomas

Gwleidydd a bargyfreithiwr o Gymru oedd **Abel Thomas** (1848 - 23 Gorffennaf 1912).

## Bywyd personol
Roedd yn fab i'r Parch Theophilus Evan Thomas o Trehale, Sir Benfro. Ym 1875, priododd Bessie Polak, merch Samuel Polak dilledydd, bu iddynt mab a dwy ferch. Bu farw Mrs Thomas ym 1890 ychydig wythnosau ar ôl i Abel cael ei ethol i'r Senedd

Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Clifton, Bryste a Phrifysgol Llundain.

## Gyrfa
Galwyd ef i'r bar yn y Deml Ganol ym 1874 a bu'n gweithio fel bargyfreithiwr yng Nghylchdaith De Cymru ac yn Llundain. Fe'i dyrchafwyd yn Gwnsler y Frenhines ym 1892 ac yn feinciwr ym 1900. Bu'n gwasanaethu fel Ynad Heddwch ar fainc Sir Benfro.

## Gyrfa wleidyddol
Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol etholaeth Dwyrain Sir Gaerfyrddin o 1890 ei farwolaeth ym 1912.

Ym mis Mai 1892 galwodd cymdeithas Ryddfrydol Llandeilo am bleidlais o ddiffyg hyder yn erbyn Thomas. Cwyn pobl Llandeilo oedd bod yr AS yn pledio cefnogaeth i'r achos dirwest wrth ymofyn pleidleisiau ond yn fodlon amddiffyn bragwyr a thafarnwyr yn y llysoedd barn. Llwyddodd i fodloni ei feirniaid trwy egluro bod dyletswydd gyfreithiol ganddo i amddiffyn unrhyw gleient, hyd eithaf ei allu, heb adael i'w rhagfarnau personol ymyrryd yn ei waith.

## Marwolaeth
Bu farw'n sydyn o drawiad ar y galon yng Ngwesty'r Metropol, Abertawe, lle fu'n aros wrth fynychu brawdlys Morgannwg.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Gwehelog Fawr

Cyn-gymuned yn Sir Fynwy, Cymru, oedd **Gwehelog Fawr**, a ddiddymwyd yn 2022. Safodd i'r gogledd o Frynbuga ac i'r de o Rhaglan. Roedd y gymuned yn cynnwys pentrefi Gwehelog, Cemais Comawndwr, Llancaeo a Throstre. 

## Cyfrifiadau
Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 461.

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-gymunedau Sir Fynwy
Categori:Dadsefydliadau 2022
Elizabeth Williams (Y Ferch o'r Sger)

**Elizabeth Williams**, sy'n fwy adnabyddus fel '''Y Ferch o'r Sger''' (1747 &ndash; 1776) oedd gwrthrych y gân adnabyddus 'Y Ferch o'r Sger'.
Roedd Elizabeth yn byw yn Nhŷ'r Sger, ger Cynffig, ar yr arfordir rhwng Margam a Phorthcawl ym Morgannwg. Dywedir iddi syrthio mewn cariad a thelynor tlawd, Thomas Evans, ond nid oedd ei theulu yn fodlon iddi ei briodi. Gorfodwyd hi i briodi gŵr cefnog o'r enw Thomas Kirkhouse o Gastell-nedd.

Rai blynyddoedd wedyn, cyfansoddodd Thomas Evans y gân ''Y Ferch o'r Sger'':

Mab wyf fi sy'n byw dan benyd
:Am f'anwylyd fawr ei bri;
Gwaith fwy'n ei charu'n fwy na digon,
:Curio wnaeth fy nghalon i ...

Enwyd Ysgol Y Ferch o'r Sger yng Nghorneli, bwrdeisdref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, ar ei hôl.

## Nofelau 
*R. D. Blackmore, *The Maid of Sker* (1872)
*Isaac Hughes (Craigfryn), ''Y Ferch o'r Scer'' (1892).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1747
Categori:Hanes Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Marwolaethau 1776
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Porth Sgiwed

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Porth Sgiwed** neu **Porthsgiwed**; hefyd **Porth Ysgewin** neu **Porthysgewin** (Saesneg: *Portskewett*). Enw person yw Ysgewin, sef tarddiad y gair; yr un gair ag ysgawen, mae'n debyg. Saif i'r de-orllewin o dref Cas-gwent. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 2,041.

Ceir pen gollewinol Twnnel Hafren yn y gymuned yma. Uchben, mae Ail Groesfan Hafren yn cario'r draffordd M4. Ymhlith ei hynafiaethau mae bryngaer o Oes yr Haearn ac olion fila Rufeinig a theml Rufeinig. Ceir yma wrthgloddiau diweddarach hefyd, a godwyd, yn ôl traddodiad, gan Harold Godwinson wedi iddo oresgyn y rhan yma o Gymru ar ôl gorchfygu Gruffudd ap Llywelyn. Dywedir i Harold godi adeilad yma ar gyfer hela, ond i Caradog ap Gruffudd, brenin Gwent, ei ddinistrio yn 1065.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn ôl traddodiad, roedd prif lys Caradog Freichfras, brenin Gwent, yma yn y 6g. Crybwyllir y lle yn y gerdd *Moliant Cadwallon* o'r 7g fel  "Porth Esgewin". Fe'i cofnodir  yn Llyfr Dydd y Farn (1086). Yn ôl Gerallt Gymro, roedd Cymru yn ymestyn o Borth Wygyr, yng ngogledd Ynys Môn, i Borth Ysgewin.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy
Categori:Pentrefi Sir Fynwy

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Mireille Mathieu

bawd|250px|Mireille Mathieu yn perfformio ym Moscfa ym Mai 2005

Cantores o Ffrainc yw **Mireille Mathieu** (IPA: ) (ganwyd 22 Gorffennaf, 1946).

Cafodd ei eni yn Avignon, yn ferch Roger Mathieu a'i wraig Marcelle-Sophie née Poirier.

## Albymau
*''En Direct de L'Olympia* (1966)
**La première etoile* (1969)
**Mireille... Mireille* (1970)
**Bonjour Mireille* (1971)
**J'étais si jeune* (1972)
**L'amour et la vie* (1973)
**Le vent de la nuit* (1974)
**Apprends-moi* (1975)
**Et tu seras poète* (1976)
**Sentimentalement vôtre* (1977)
**Fidelement vôtre* (1978)
**Mireille Mathieu Chante Paul Anka: Toi et Moi* (1979)
**Romantiquement vôtre* (1979)
**Un peu... beaucoup... passionnément* (1980)
**Je vous aime…* (1981)
**Bonsoir Mathieu* (1982)
**Je veux l'aimer* (1983)
**Chanter* (1984)
**La demoiselle d'Orléans* (1985)
**Après toi* (1986)
**Rencontres de femmes* (1987)
**Mireille Mathieu à Moscou* (1988)
**Ce soir je t'ai perdu* (1990)
**Mireille Mathieu chante Piaf* (1993)
**Vous lui direz* (1995)
**De tes mains* (2002)
**Une place dans mon coeur* (2005)
**Film et Shows'' (2006)

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Cantorion benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Cantorion Almaeneg o Ffrainc
Categori:Cantorion Eidaleg o Ffrainc
Categori:Cantorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Cantorion Rwseg o Ffrainc
Categori:Cantorion Saesneg o Ffrainc
Categori:Cantorion Sbaeneg o Ffrainc
Categori:Merched a aned yn y 1940au
Categori:Pobl o Avignon
Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru

]]
Undeb llafur ar gyfer athrawon ysgol a darlithwyr yng Nghymru yw **Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru** (**UCAC**).  Mae'n undeb sy'n rhoi pwyslais ar safle'r iaith Gymraeg yn addysg Cymru.  

**Ychydig o hanes yr undeb** 

Sefydlwyd UCAC yn Nhŷ'r Cymry, Caerdydd ym mis Rhagfyr 1940 pan adawodd unigolion rai o'r undebau athrawon Prydeinig am nad oeddent yn parchu'r Gymraeg.  Roedd sylfaenwyr UCAC yn gweld yr angen am undeb athrawon gydag amcanion, polisïau a gwasanaethau a fyddai'n cyfateb i anghenion penodol athrawon oedd yn byw ac yn gweithio yng Nghymru.   

UCAC yw'r unig undeb llafur erioed i gael ei sefydlu yng Nghymru.  Dros y blynyddoedd ers ei sefydlu mae wedi chwarae rhan bwysig mewn llawer maes, gan gynnwys hanes addysg yng Nghymru, undebaeth lafur yng Nghymru, a hanes cymdeithasol ac ieithyddol Cymru er 1940. 

Lleolir y pencadlys yn Aberystwyth, Ceredigion.  Mae tua 4,000 o athrawon a darlithwyr yn aelodau o'r undeb, sy'n aelod o TUC Cymru.

Ysgrifennydd Cenedlaethol cyntaf yr undeb oedd Gwyn M. Daniel, Caerdydd, bu'n ymladdwr dygn dros addysg Gymraeg yn y ddinas, ac yn genedlaethol.

Mae cyn-drefnwyr cenedlaethol UCAC yn cynnwys y dramodydd Gareth Miles.

Mae archifau UCAC a Ty’r Cymry, Caerdydd, yng Nghasgliadau Arbennig ac Archifau Llyfrgell Prifysgol Caerdydd.

**Amcanion yr undeb**

* Diogelu a gwella amodau gwaith aelodau 
* Darparu cyngor proffesiynol a chymorth cyfreithiol o'r safon uchaf 
* Hyrwyddo buddiannau aelodau  
* Sicrhau cyfundrefn addysg annibynnol i Gymru 
* Hyrwyddo'r iaith a'r diwylliant Cymraeg 

Ysgrifennydd Cyffredinol presennol yr undeb yw Ioan Rhys Jones, y llywydd cenedlaethol am y flwyddyn 2024-25 yw Ceri Dafydd Evans a'r is-lywydd yw Sara Edwards.

## Dolen allanol
* Gwefan UCAC

Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Addysg yng Nghymru
Athrawon Cymru
Gwehelog

Pentref yng nghymuned Rhaglan, Sir Fynwy, Cymru, yw **Gwehelog**. Saif 2 filltir (3.2&nbsp;km) i'r de o bentref Rhaglan a 2 filltir (3.2&nbsp;km) i'r gogledd o dref Brynbuga.

## Geirddardiad
Ystyr y gair *gwehelog* ydy "brith"; y tebygrwydd yw bod enw megis 'gwaun' neu 'goedwig' yn rhagflaenu'r gair flynyddoedd yn ôl e.e. Gwig Wehelog. Mewn dogfen Seisnig o 1296 ceir y sillafiad *Weolok*, ac mewn dogfen o 1420 ceir *Wehelog*.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglan
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Ffynnon Taf

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Ffynnon Taf** (Saesneg: ''Taff's Well''). Saif ychydig i'r gogledd o ddinas Caerdydd, gerllaw  afon Taf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Ffynnon Taf: y ffynnon hynafol yr enwir y pentref ar ei hôl

## Ffynnon
Mae'n enw gymharol newydd; cofnodir y ffurf Seisnigaidd 'Ffunnon Tave' (sef Ffynnon Taf) yn 1802. Mae ffynnon gyda phriodweddau meddygol iddi ar gael o'r enw 'Ffynnon Dwym', a'i dŵr yn iachau pobol gyda'r gwynegon. Mae'n debyg mai'r ffynnon hon a roddodd ei henw i'r ardal.

Credir fod y ffynnon sy'n rhoi ei henw i'r pentref yn dyddio'n ôl i gyfnod y Rhufeiniaid. Mae'r rhan fwyaf o'r trigolion yn gweithio yng Nghaerdydd.

## Clwb Pêl-droed
Ceir clwb pêl-droed llwyddiannus yn y pentref. Sefydlwyd C.P.D. Ffynnon Taf yn 1946 gan chwarae yng nghynghreiriau lleol a rhanbarthol gan gynnwys Cymru South yn ail haen pyramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Ffynnon Taf
* Bleddyn Williams, chwaraewr rygbi

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Ffynnon Taf

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Caerdydd (y DU)
Gweriniaetholdeb

**Gweriniaetholdeb** yw'r egwyddor wleidyddol neu ideoleg sy'n credu mewn llywodraeth gan y bobl er mwyn y bobl mewn cyferbyniaeth â rheolaeth gan frenhiniaeth.  Gelwir gwlad neu lywodraeth heb frenin neu frenhines yn ben yn weriniaeth.  Yn draddodiadol, mae yna gysylltiad cryf rhwng gweriniaetholdeb a democratiaeth a hefyd â chenedlaetholdeb gwledydd gorthrymedig sy'n ceisio ennill annibyniaeth: er hynny, yn ymarferol nid yw pob gweriniaeth yn ddemocrataidd ac nid yw pob cenedlaetholwr yn weriniaethwr.  Mae'r defnydd o'r term yn tueddu i amrywio o wlad i wlad ac o gyfnod i gyfnod hefyd.  Er enghraifft mae Plaid Weriniaethol yr Unol Daleithiau yn blaid adain dde tra bod cysylltiad hanesyddol rhwng gweriniaetholdeb a rhyddfrydiaeth a'r adain chwith yng ngwledydd Prydain ac Ewrop.

## Gweriniaetholdeb Cymreig 
## Gweler hefyd 
* Gweriniaeth
* Ideoleg


Categori:Ffurfiau llywodraeth
Categori:Theorïau gwleidyddol
Llan-llwch

Pentref yng nghymuned Caerfyrddin, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llan-llwch** neu **Llanllwch**. Mae wedi  ei leoli tua ddwy filltir i'r gorllewin o dref hanesyddol Caerfyrddin, ger ffordd yr A40 a'r rheilffordd o Gaerfyrddin i Sir Benfro.

Mae yno wasanaeth bws yn rhedeg yn ddyddiol o'r pentref a gwasanaeth parcio a theithio yn Nantyci hanner milltir allan o'r pentref sy'n teithio i Gaerfyrddin pob pymtheg munud. Ceir eglwys sy'n cynnal gwasanaethau wythnosol ac mae milfeddygfa newydd Caerfyrddin yn y pentref.

bawd|dim|Brig y Faenor, Llan-llwch

## Hanes Llanllwch
Mae'r enw *Llan-llwch* yn golygu "llyn" neu "pwll" a fodolodd yn yr ardal. Hen enw Cymraeg ar bwll ydy *llwch* fel a geir yn *Talyllychau* - o'r un gwreiddyn â *Loch* yn Gaeleg. Yn wir, yr enw Cymraeg i'r lle yn 1298 oedd *Lanlok*. Heddiw mae'r ardal yn dal i fod yn gorsiog ac adnabyddir yr ardal i'r dwyrain o Lanllwch yn "Llanllwch Bog" neu "Morass" fel y cafodd ei henwi yn 1811.

## Cyfeiriadau
Categori:Caerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Matharn

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Matharn** (Saesneg: *Mathern*). Yr enw gwreiddiol oedd **Merthyr Tewdrig**.). Saif tua 5 milltir i'r de-orllewin o dref Cas-gwent, a ger traffordd yr M48. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 990.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes a hynafiaethau
Cysegrwyd eglwys y plwyf i Sant Tewdrig. Yn ôl yr hanes a geir yn *Llyfr Llandaf*, roedd Tewdrig yn frenin teyrnasoedd cynnar Gwent a Glywysing. Tua'r flwyddyn 620 neu 630, ymladdodd yn erbyn y Sacsoniaid ger Tyndyrn, gyda'i fab Meurig ap Tewdrig. Gorchfygwyd y Sacsoniaid, ond clwyfwyd Tewdrig yn y frwydr, a dygwyd ef yma, lle bu farw wedi i'w glwyfau gael eu golchi yn y ffynnon. Dywedir i Meurig roi'r tiroedd o amgylch yn rhodd i Esgob Llandaf er coffa am ei dad. Plas Matharn oedd unig gartref Esgob Llandaf am ganrifoedd. Mae'r eglwys bresennol yn dyddio o'r 15g. Darganfuwyd esgyrn honedig Sant Tewdrig ger yr allor gan Francis Godwin, Esgob Llandaf 1601-1617. Roedd clwyf mawr yn y benglog.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Dartiau

bawd|280px|Tri dart wedi'u taflu at ddartfwrdd
Gêm lle teflir dartiau at ddartfwrdd – sef targed crwn ar wal – yw **dartiau**. Mae dartiau'n gêm gystadleuol broffesiynol yn ogystal â bod yn gêm dafarn draddodiadol. Mae'n boblogaidd yng Ngwledydd Prydain; y Deyrnas Unedig oedd y wlad gyntaf i gydnabod dartiau'n swyddogol. Mae hefyd yn boblogaidd yn y Gymanwlad, yr Iseldiroedd, Iwerddon, gwledydd Llychlyn, yr Unol Daleithiau, a gwledydd eraill.

[bawd|chwith|Seiri o [Cynwyd|Gynwyd yn chwarae dartiau yn ystod amser cinio. Ffotograff gan Geoff Charles (1964).]]
Credir i'r gêm, a elwid ar un tro yn saethau, ddod yn boblogaidd yn oes y Tuduriaid gan saethwyr bwa saeth.


Categori:Chwaraeon manwl
Categori:Chwaraeon taflu
Categori:Gemau'r dafarn
Traffordd yr M48

bawd|240px|Yr M48 yn croesi Pont Gwy o Gymru i Loegr, gyda Phont Hafren yn y cefndir

Traffordd sy'n cysylltu Sir Fynwy yng Nghymru a Swydd Gaerloyw yn Lloegr yw'r **M48**.

Traffordd gymharol fyr yw'r M48. Mae'n gadael Traffordd yr M4 gerllaw Magwyr, ac yn arwain tua'r dwyrain i'r gogledd o'r M4. Ychydig i'r de o dref Cas-gwent, mae'n croesi'r ffin i Loegr dros Afon Gwy, yna'n croesi Afon Hafren ar draws Pont Hafren, y bont wreiddiol. Mae'r M4 yn croesi ymhellach i'r de, ar hyd Ail Groesfan Hafren. Ceir tollfa yma, ond dim ond wrth deithio tua'r gorllewin. Ymuna a'r M4 eto gerllaw Olveston yn Swydd Gaerloyw.

Adeiladwyd y draffordd yma fel rhan o'r M4 yn 1966. Cafodd y rhif M48 yn 1996, pan agorwyd rhan newydd o'r M4 dros Ail Groesfan Hafren.

## Cyfeiriadau
M48
M48
Radiograffi

Y defnydd o belydr-X i weld strwythurau caled, anodd eu gweld e.e. y tu fewn i bethau megis y corff neu rannau o'r corff ydy **radiograffi**. Radiograffydd yw'r person sy'n arbenigo yn y gwaith o greu llun o'r gwrthrych caled, megis asgwrn. Defnyddir 128 math o lwyd yn y lluniau, bellach, sy'n ansawdd gwell nag a fu yn y gorffennol. Defnyddir y rhain mewn anatomeg ddynol i astudio craciau neu doriadau yn yr esgyrn gan y m eddyg neu'r consultant.

## Mewn Diwydiant
Defnyddir radiograffi yn y byd diwydiannol yn ogystal â'r byd meddygol. Os yw'r gwrthrych a archwilir yn fyw (dynol neu anifail) yna perthyn i'r byd meddygol y mae; fel arall - i'r byd diwydiannol.

## Hanes
Yn 1895 y dechreuodd radiograffi, ar ôl i Wilhelm Conrad Röntgen ddarganfod pelydr-X, neu o leiaf ddisgrifio eu priodweddau mewn cryn fanylder. Cyn hyn, 'doedd neb yn gwybod fawr ddim am y pelydrau hyn - ac felly'r symbol x, wrth gwrs. Un o'r defnyddiau cynharaf oedd fel cymorth i ffitio esgidiau! Fe'i defnyddiwyd yn gyffredin mewn ysbytai hefyd cyn sylweddoli ei beryglon. Galwodd Madam Curie i radiograffi gael ei ddefnyddio i ddeiagnosio cleifio y fyddin yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Roedd y staff a oedd yn trafod pelydr-X yn cynnwys nyrsus, meddygon yn ogystal â ffotograffwyr a pheirianwyr. O dipyn i beth tyfodd gwaith y radiograffydd i gynnwys fflworosgopi (*fluoroscopy*), a thopograffi cyfrifiadurol (1970s), mamograffi, uwchsain (*ultrasound*) (1970au), a delweddu cyseiniant magnetig (*Magnetic Resonance Imaging*).

Pelydrx.jpg|Radiograff o'r penelin dde dynol
Crookes tube xray experiment.jpg|Cymryd llun pelydr-X gyda pheiriant 'Crooke' ar ddiwedd yr 1800au

Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Meddygaeth
Rogiet

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Rogiet**. Saif tua 8 milltir i'r gorllewin o dref Cas-gwent ac 11 milltir i'r dwyrain o ddinas Casnewydd, gerllaw cyffordd y traffyrdd M4 ac M48. Heblaw pentref Rogiet ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentref Llanfihangel Rogiet. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,620.

Tyfodd y pentref yn dilyn cwblhau Twnnel Hafren yn 1885; yma y ceir y gyffordd reilffordd a'r orsaf sy'n gwasanaethu'r twnnel.

bawd|dim|200px|Gorsaf Twnnel Hafren yn Rogiet

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Meddyg

[300px|de|"Y Meddyg" gan [Luke Fildes]]

Gwaith y **meddyg** ydy gofalu a gwella ei gleifion drwy ddeiagnosio problemau'r claf ac yn trin yr anaf neu'r afiechyd. I'r perwyl hwn, mae'r meddyg yn astudio meddygaeth sy'n cynnwys anatomi, ffisioleg, afiechydon a'r driniaeth angenrheidiol.

Benthyciad o'r Lladin "medicus" sydd yma yn ôl llawer, er bod rhai yn awgrymu mai o'r gair "medd" (a holl briodweddau meddygol mêl y daw'r gair. Fe'i sgwennwyd gyntaf yn y Gymraeg yn y 13g yn Llyfr Du Caerfyrddin. "Ffisigwr" yw'r gair arall amdano: gair Lladin am "natur" neu "naturiol".

Mae dau goleg yng Nghymru'n cynnig cyrsiau i fod yn feddyg: Prifysgol Caerdydd a Phrifysgol Abertawe. Maent yn para am oddeutu 6 mlynedd.

## Gweler hefyd 
* Meddygon Myddfai
* Llawfeddygaeth


Categori:Galwedigaethau gofal iechyd
Categori:Meddygaeth
Gwarchodfa Natur Genedlaethol

Yn y Deyrnas Unedig, **Gwarchodfa Natur Genedlaethol**, weithiau **Gwarchodfa Natur Cenedlaethol**, yw'r enw a roddir ar warchdfa natur a ddynodir gan un o asiantau cefn gwlad y llywodraeth.

Dan delerau Deddf Parciau Cenedlaethol a Mynediad i Gefn Gwlad 1949, rhoddwyd hawl i'r Comisiwn Cefn Gwlad Cymru, oedd ar y pryd yn gyfrifol am Gymru a Lloegr, a Chomisiwn Cefn Gwlad yr Alban, ddynodi gwarchodfeydd fel Gwarchodfa Natur Genedlaethol. Mae'r hawl i ddynodi gwrachodfeydd yng Nghymru yn awr gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru.

## Gweler hefyd 
* Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol Cymru

Categori:Cadwraeth yn y Deyrnas Unedig
Cynffig

Pentref yng nghymuned Corneli, ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Cynffig** (Seisnigiad: *Kenfig*). Hyd at 1832 roedd yn fwrdeistref. Saif yn yr ardal a adwaenid fel Tir Iarll.

Dynodwyd Twyni Cynffig a'r llyn yn Warchodfa Natur Genedlaethol ac yn Ardal Gadwraeth Arbennig; ceir nifer o blanhigion prin yn y twyni ac mae'r llyn yn lle poblogaidd i wylio adar. Ceir adfeilion Castell Cynffig yma hefyd, yntau wedi ei gladdu gan y tywod.

Gerllaw, mae Y Sger, cartef Elizabeth Williams (Y Ferch o'r Sger) yn y 18g.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Ceir olion yn yr ardal o oes yr Efydd, ac roedd yma dref yn y Canol Oesoedd sydd yn awr wedi ei gorchuddio gan dywod Twyni Cynffig. Adeiladwyd y pentref presennol ymhellach o'r môr.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Corneli
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Afon Clydach

Gallai **Afon Clydach** gyfeirio at:

*Afon Clydach, Sir Fynwy 
*Afon Clydach, Abertawe

## Gweler hefyd
* Nant Clydach, Rhondda
Mamma Mia! (sioe gerdd)

Mae ***Mamma Mia!*** yn sioe gerdd gan y dramodydd Prydeinig Catherine Johnson. Seiliwyd y sioe gerdd ar ganeuon ABBA a gyfansoddwyd gan Benny Andersson a Björn Ulvaeus. Er fod teitl y sioe gerdd yn dwyn enw un o ganeuon ABBA o 1975, mae'r sioe ei hun yn ffuglennol ac nid yw'n fywgraffiadol.

Roedd Björn Ulvaeus a Benny Andersson ynghlwm â datblygiad y sioe o'r cychwyn cyntaf. Mae Anni-Frid Lyngstad wedi bod yn gysylltiedig â'r sioe yn ariannol ond nid yw Agnetha Fältskog yn gysylltiedig ag ef er ei bod yno ar noson agoriadol a noson olaf y sioe yn Sweden.

Erbyn Gorffennaf 2003, roedd dros deg miliwn o bobl wedi gweld y sioe. Amcangyfrifir fod 30 miliwn o bobl wedi gweld y sioe gerdd erbyn 2007. Ers i'r sioe agor ym 1999, mae'r cynhyrchiad wedi gwneud $2.0 biliwn UDA.

## Cyfeiriadau
Categori:Sioeau cerdd 1999
Categori:Sioeau cerdd Broadway
Amanda Seyfried

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Amanda Michelle Seyfried** (ynganer "Sei-ffrîd", IPA: /əmænə mɪʃɛl saɪfrɪd/; ganed 3 Rhagfyr, 1985) a arferai weithio fel model pan oedd yn blentyn. Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Sophie Sheridan yn y ffilm *Mamma Mia! The Movie* a *Mean Girls*. Mae hi hefyd wedi ymddangos yn y ffilm *Alpha Dog* a'r cyfresi teledu *Veronica Mars* a *Big Love*.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Modelau benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Bennsylvania
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Christine Baranski

Mae **Christine Jane Baranski** (ganed 2 Mai 1952) yn actores sgrîn a llwyfan sydd wedi ennill gwobrau Emmy, Cymdeithas yr Actorion Sgrîn, a Tony. Cafodd ei geni ym Muffalo, Efrog Newydd.

Mae ei gwaith ffilm yn cynnwys *Legal Eagles*, *Addams Family Values*, *Chicago*, *How the Grinch Stole Christmas!*, *The Guru*, *Bulworth*, *Bowfinger*, *The Birdcage*, *Cruel Intentions*, *Falling for Grace*, a *Mamma Mia! The Movie*.

## Teledu
**The Big Bang Theory* (2009), fel Dr Beverley Hofstadter, mam Leonard

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Dominic Cooper

Mae **Dominic Cooper** (ganed 2 Mehefin 1978) yn actor Seisnig. Mae e wedi gweithio ym myd teledu, ffilm, theatr a radio ac mewn cynyrchiadau fel Mamma Mia! The Movie a The History Boys.

## Bywgraffiad 
Mae Cooper yn dod o Greenwich, Llundain. Mae ei fam Julie, yn athrawes ysgol feithrin. Mynychodd Ysgol Thomas Tallis yn Kidbrooke, a hyfforddodd yn Academi Llundain o Actio a Cherddoriaeth (LAMDA). Graddiodd yn 2000.

### Ffilm
**Anazapta* (2001), Clerc
**From Hell* (2001), Cwnstabl #3
**The Final Curtain* (2002),  Offeiriad ifanc
**The Gentleman Thief* (2002), PC Merrifield
*''I'll Be There* (2003),  Cariad
**Boudica* (2003), Anhysbys
**Breakfast on Pluto* (2005), Milwr yn y disgo
**The History Boys* (2006), Dakin
**Starter for 10* (2006), Spencer
**The Escapist* (2008), Lacey
**Mamma Mia! The Movie* (2008), Sky
**The Duchess* (2008), Charles Grey, 2il Iarll Grey
**An Education* (2009), Danny
**Brief Interviews with Hideous Men* (2009),

### Teledu
**The Infinite Worlds of H.G. Wells: Davidson's Eyes* (2001), Sidney Davidson
**Down to Earth (Cyfres deledu Brydeinig* (2004), Danny Wood
**Sense and Sensibility (Cyfres deledu 2008* (2008), Willoughby
**God on Trial* (2008), Moche
**Never Mind The Buzzcocks* (09/10/2008), Ei hun

### Radio
**Charlotte's Web* (2005), Wilbur
**The All-Colour Vegetarian Cookbook* (2005), Damien
**The History Boys'' (2006), Dakin

## Dolenni Allanol
*Dominic Cooper Online - Gwefan ei gefnogwyr
*'Cyfweliad gyda phapur newydd *The Guardian*, 1 Medi 2008
*eFilmCritic.com Cyfweliad Dan Lybarger gyda Dominic Cooper

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Genedigaethau 1978
Stig Anderson

Roedd **Stig Erik Leopold "Stikkan" Anderson** (né Andersson) (25 Ionawr 1931 – 12 Medi 1997) yn fwyaf adnabyddus fel rheolwr y grŵp pop ABBA. Cafodd ei eni yn Hova, Sweden.
Yn ogystal â rheoli ABBA, ef hefyd oedd sylfaenydd y label recordio Polar Music.

Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Cerddoriaeth Sweden
Categori:Swediaid
Llyn Eiddwen

Llyn gerllaw Trefenter a Mynydd Bach yng Ngheredigion yw **Llyn Eiddwen**. Mae'n Warchhodfa Natur Genedlaethol ac yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Ceir nifer o blanhigion prin yma.

Mae tri phlwyf yn cyfarfod ar ynys fechan ynghanol y llyn. Ar Fynydd Bach, yng ngolwg y llyn, mae cofeb i bedwar bardd o'r ardal: T. Hughes Jones, B. T. Hopkins, J. M. Edwards ac Edward Prosser Rhys.

Llyn Eiddwen. Trefenter (JE02).jpg
Llyn Eiddwen. Trefenter (JE03).jpg

## Dolen allanol
* Cofeb y Beirdd, BBC Cymru

Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Llangwyryfon
Categori:Lledrod
Eiddwen
Trefenter

250px|bawd|Ysgol Cofadail, Trefenter

Pentref bychan yng nghanolbarth Ceredigion yw **Trefenter**. Saif i'r de o bentref Llangwyryfon, ychydig i'r dwyrain o'r ffordd B4576 ac i'r gorllewin o'r briffordd A485. I'r de-ddwyrain o'r pentref mae llethrau Y Mynydd Bach, ac i'r de mae Llyn Eiddwen.

Ceir yma olion safle amlffosog o'r Canol Oesoedd, sef Ffos Trefenter, sy’n heneb gofrestredig.

Yn yr ardal yma y bu'r hyn a elwir yn Rhyfel y Sais Bach yn 1819, pan brynodd Sais o'r enw Augustus Brackenbury stad yno a dechrau cau'r tiroedd comin. Bu gwrthwynebiad cryf gan y trigolion lleol, a llosgwyd dau dŷ a adeiladwyd gan Brackenbury. Adeiladodd drydydd tŷ a rhoi'r enw "Cofadail Heddwch" arno. Yn fuan wedyn, gadawodd yr ardal.

Codwyd Ysgol breswyl Cofadail yn y pentref yn 1877 gyda lle i dros gant o ddisgyblion. Ar y Mynydd Bach, mae cofeb i bedwar bardd o'r ardal: T. Hughes Jones, B.T. Hopkins, J. M. Edwards ac Edward Prosser Rhys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Awyrlun o Ffos Trefenter, o Casglu'r Tlysau

Categori:Llangwyryfon
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Llan-gwm

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Llangwm (gwahaniaethu).''

Pentref yng nghymuned Llantrisant Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llan-gwm**, weithiau **Llangwm**. Saif i'r dwyrain o dref Brynbuga. 

Cysegrir eglwys  Llan-gwm i Sant Sierôm, ac mae'n cynnwys croglen nodedig o tua 1500. Ganed Walter Cradock, un o arweinwyr mwyaf blaenllaw y Piwritaniaid cynnar, yn Llan-gwm.

Roedd Llan-gwm gynt yn gymuned yn ei rhinwedd ei hun, ond ar ôl ad-drefnu yn 2022 daeth yn rhan o gymuned Llantrisant Fawr. 

Ar un cyfnod ceid Llangwm Uchaf a Llan-gwm Isaf (Gwarthacwm bellach).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|200px|dim|Eglwys Sant Sierôm, Llan-gwm

## Cyfrifiadau
Yn 2001 roedd poblogaeth y gymuned yn 400. 

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-gymunedau Sir Fynwy

Categori:Llantrisant Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Gwarchodfa Natur Genedlaethol Dyfi

Saif **Gwarchodfa Natur Genedlaethol Dyfi**, neu yn llawn **Gwarchodfa Natur Genedlaethol Dyfi a Chors Fochno** (Saesneg: *Dyfi National Nature Reserve*) ar arfordir gogledd Ceredigion, tua 7 milltir i'r gogledd o Aberystwyth. Mae dan reolaeth Cyngor Cefn Gwlad Cymru.

Mae'n cynnwys tair safle ar wahân, o gwmpas aber Afon Dyfi:

*Twyni Tywod Ynyslas
*Twyni Mwd Aber Dyfi
*Cors Fochno

Dynodwyd yr ardal fel Gwarchodfa Natur Genedlaethol yn 1969, ac mae'n rhan o ardal graidd Biosffer Dyfi, sydd wedi ei enwi gan UNESCO ers 2009 fel yr unig warchodfa fiosffer yng Nghymru. Ceir canolfan i ymwelwyr yn Ynyslas, ac mae'r cyfleusterau’n cynnwys arddangosfeydd rhyngweithiol, sw fôr, siop a lle chwech.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Ceredigion
Dyfi
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngheredigion
Claerwen

Cronfa ddŵr ym Mhowys yw **Claerwen**, weithiau **Llyn Claerwen** neu **Cronfa Claerwen**. Saif yn ardal Elenydd. Y gronfa yma yw'r fwyaf o Gronfeydd Dyffryn Elan. Mae'n cyflenwi dŵr i ddinas Birmingham, Lloegr gan lifo drwy draphont a phibell ddŵr Elan - Birmingham.

[bawd|chwith|[Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig|Y Frenhines Elisabeth II yn agor yr argae. Ffotograff gan Geoff Charles (1955).]]
Cymerodd chwe blynedd i adeiladu'r argae concrid yma, gorffennwyd y gwaith yn 1952. Defnyddiwyd seiri meini o'r Eidal ar gyfer y gwaith. Mae'r argae yn 56 medr o uchder a 355 medr o led, ac arwynebedd y llyn yn 664 acer.

Dynodwyd Claerwen fel Gwarchodfa Natur Genedlaethol.

## Cyfeiriadau
Claerwen
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Claerwen
Claerwen
Categori:Hanes Powys
Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol Cymru

Gweinyddir **Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru** gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru, sydd hefyd a'r hawl i ddynodi safleoedd newydd fel Gwarchodfa Natur Genedlaethol. Ar hyn o bryd mae 71 ohonynt yng Nghymru. Mae eu maint yn amrywio'n fawr; y lleiaf yw Dan-yr-Ogof, sy'n 0.52 ha, a'r mwyaf yw'r Berwyn, sy'n 7,920ha. Mae 58% ohonynt yn llai na 100 ha.

Y safle gyntaf i'w dynodi'n Warchodfa Natur Genedlaethol yng Nghymru oedd Cwm Idwal, yn 1954.

## Gogledd Cymru
Gwynedd, Conwy, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Sir y Fflint a Sir Ddinbych

*Allt y Benglog
*Cadair Idris
*Ceunant Cynfal
*Ceunant Llennurch
*Coed Camlyn
*Coed Cymerau
*Coed Dolgarrog
*Coed Ganllwyd
*Coed Gorswen
*Coed Tremadog
*Coed y Rhygen
*Coedydd Aber
*Coedydd Maentwrog
*Cors Geirch
*Cwm Glas Crafnant
*Cwm Idwal
*Hafod Elwy
*Hafod Garregog
*Maes-y-Facrell
*Mawnogydd Fenn’s, Whixall a Bettisfield (rhan yn Lloegr)
*Morfa Dyffryn
*Morfa Harlech
*Rhinog
*Y Berwyn
*Ynys Enlli
*Yr Wyddfa

## Ynys Môn
*Cors Bodeilio
*Cors Erddreiniog
*Cors Goch
*Cwningar Niwbwrch
*Nant y Pandy

## Canolbarth Cymru
Ceredigion, gogledd Powys, gogledd Sir Gaerfyrddin

*Allt Rhyd y Groes
*Cadair Idris
*Claerwen
*Coed Rheidol
*Cors Caron
*Dyfi
*Llyn Eiddwen
*Rhos Goch
*Rhos Llawr Cwrt
*Rounton Hill
*Creigiau Stanner

## De Cymru
Sir Benfro, de Sir Gaerfyrddin, Pen-y-bont ar Ogwr, Abertawe, Sir Fynwy a'r cymoedd==

*Arfordir Penrhyn Gŵyr
*Carmel
*Coed Lady Park
*Coedmor
*Coed Pengelli
*Coedydd Pen-hŵ
*Coed-y-Cerrig
*Coed Dyffryn Coombe
*Cors Goch, Llanllwch
*Corsydd Llangloffan
*Cors y Llyn
*Cors Crymlyn a Pant y Sais
*Craig Cerrig Gleisiad a Fran Frynych (y man mwyaf deheuol ym Mhrydain i blanhigion arctig-alpaidd)
*Craig y Cilau
*Cwm Clydach
*Fiddler's Elbow
*Gwales
*Gwlypdiroedd Casnewydd
*Parc Dinefwr
*Pwll a Thwyni Cynffig
*Merthyr Mawr
*Nant Irfon
*Ogof Ffynnon Ddu
*Oxwich
*Penrhyn Gŵyr (Rhosili i Borth Eynon)
*Rhos Goch
*Ty Canol
*Ynys Dewi
*Ynys Sgomer
*Y Stagbwll
*Whiteford

## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Leol


Categori:Rhestrau Cymru
Gwarchodfa Natur Genedlaethol Craig Cerrig-gleisiad a Fan Frynych

Gwarchodfa Natur Genedlaethol ym Mannau Brycheiniog, Powys yw **Gwarchodfa Natur Genedlaethol Craig Cerrig-gleisiad a Fan Frynych**. Mae'n cynnwys copaon Craig Cerrig-gleisiad (629 m, SN960217) a  Fan Frynych (629m, SN958227). Gweinyddir y warchodfa gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru.

Pwysigrwydd pennaf y warchodfa yw mai dyma'r man mwyaf deheuol ym Mhrydain i nifer o blanhigion arctig-alpaidd. Ceir creigiau serth yma sy'n atal defaid rhag pori'r planhigion yma. Yn eu plith mae *Saxifraga oppositifolia* a *Rhodiola rosea*. Ceir hefyd nifer o rywogaethau a adar cynharol brin, meis Mwyalchen y mynydd a'r Hebog tramor.

## Cyfeiriadau
Categori:Amgylchedd Powys
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Ysgol Maes Garmon

Ysgol uwchradd gyfun ddwyieithog yn yr Wyddgrug, Sir y Fflint yw **Ysgol Maes Garmon**, ar gyfer plant 11 i 18 oed. Sefydlwyd yr ysgol yn 1961, gyda 109 o ddisgyblion a 7 o staff. Elwyn Evans oedd y prifathro cyntaf. Erbyn hyn mae tua 550 o ddisgyblion yn yr ysgol. Mae'r ysgol yn rhannu cyfleusterau megis canolfan hamdden a theatr gydag Ysgol Alun gerllaw.

Cymraeg yw prif iaith yr ysgol ac er mai ysgol ddwyieithog yw hi, mae hi'n croesawu disgyblion sydd ddim yn medru'r Gymraeg yn ogystal, gan gynnal rhaglen drochi i ddysgu'r iaith i'r disgyblion sydd wedi mynychu'r ysgol gynradd Saesneg. Dyma'r unig ysgol ddwyieithog yn Sir y Fflint.

Arwyddair yr ysgol yw: *Ni lwyddir heb lafur*.

## Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol
Mae talgylch yr ysgol yn ymestyn o Ddyffryn Clwyd hyd Lannau Dyfrdwy.
*Ysgol Croes Atti
*Ysgol Gynradd Glanrafon
*Ysgol Gynradd Gwenffrwd
*Ysgol Gynradd Mornant
*Ysgol Gynradd Terrig

## Cyn-ddisgyblion o nôd
*Ian Cottrell - cyflwynydd teledu
*Gareth Glyn - cyfansoddwr a chyn-gyflwynydd radio
*Rhys Ifans - actor
*Rhodri Meilir - actor
*Nic Parry - cyflwynydd teledu a chyfreithiwr

## Cyn-athrawon o nôd
*Aled Lloyd Davies - cyn brifathro
*Rhys Jones - cyn dirprwy-brifathro ac athro cerdd
*
*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol 
*Tabl cynghrair 2000

Categori:Ysgolion uwchradd Sir y Fflint
Categori:Ysgolion Cymraeg
Ysgol Maes Garmon
Ysgol Maes Garmon
Llanarfan

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanarfan** (Saesneg: *St Arvans*). Efallai fod ffurf Gymraeg, "Llanarfan", ar enw y lle ar un adeg, ond yn sicr "St Arwyn" oedd yr hyn a ysgrifenid yn 1307 a "Santo Arwino" yn 1193. Saif y pentref tua dwy filltir i'r gogledd o dref Cas-gwent, heb fod ymhell o Gae Rasio Ceffylau Cas-gwent. Roedd poblogaeth yn gymuned yn 2001 yn 710.

Cysegrir yr eglwys i Sant Arfan. Yn ôl traddodiad, roedd yn feudwy o'r 9g, a foddodd tra'r pysgota yn Afon Gwy yn ei gwrwgl. Mae'r fynwent gron yn awgrymu fod y fan yn sefydliad Celtaidd cynnar, ond mae'r eglwys bresennol yn dyddio o'r cyfnod Normanaidd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Baglan

Gallai **Baglan** gyfeirio at:

* Baglan, sant Cymreig o'r 6g a gysylltir â Llanfaglan, Gwynedd
* Baglan, pentref ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot
----
Rhodri Meilir

Actor o'r Wyddgrug, Sir Fflint, yw **Rhodri Meilir** (ganwyd 18 Tachwedd 1978). Addysgwyd ef yn Ysgol Maes Garmon, yr Wyddgrug ac yn adran theatr, ffilm a theledu Prifysgol Aberystwyth.

Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan *Alfie Butts* yng nghomedi sefyllfa'r BBC, *My Family*. Mae hefyd wedi ymddangos mewn rhaglenni eraill gan gynnwys *afterlife* (Daniel 2) a ''Terry Pratchett's Hogfather* (Bilious, Oh God of Hangovers) ar Sky One. Ar deledu Cymraeg mae wedi ymddangos yn *y Pris*, *Caerdydd*, a *Tipyn o Stad*. Yn 2006, ymddangosodd yn *Doctor Who* yn y bennod *The Runaway Bride''. Yn ddiweddar mae Rhodri Meilir wedi ymddangos mewn cyfres i blant o'r enw Rapsgaliwn.

Yn 2021 chwaraeodd ran Euros yn y ffilm arswyd Gymraeg *Gwledd*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl o'r Wyddgrug
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Maes Garmon
Gwlyptiroedd Casnewydd

Gwarchodfa Natur Genedlaethol yn ne-ddwyrain Cymru yw **Gwlyptiroedd Casnewydd** (Saesneg: *Newport Wetlands*). Saif ar lan aber Afon Hafren, i'r de-ddwyrain o ganol dinas Casnewydd, rhwng Aberwysg, Trefonnen ac Allteuryn. Fe'i rheolir gan Gyfoeth Naturiol Cymru mewn partneriaeth a'r RSPB a Chyngor Dinas Casnewydd. Mae wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 26 Mawrth 2010 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 374.17 hectar.

## Disgrifiad
Sefydlwyd y warchodfa, sy'n 1,079 acer (437 hectar) o arwynebedd, yn 2000, gyda'r bwriad o ddarparu cynefin i wrthweithio colli Bae Caerdydd, oedd yn cael ei droi'n llyn dŵr croyw gydag adeiladu Morglawdd Bae Caerdydd. Agorodd yr RSPB Ganolfan Addysg Amgylcheddol ac Ymwelwyr ym mis Mawrth 2008, ac fe ddynodwyd Gwlyptiroedd Casnewydd yn Warchodfa Natur Genedlaethol ar 16 Ebrill 2008.
[bawd|chwith|Fideo gan [Cyfoeth Naturiol Cymru|Gyfoeth Naturiol Cymru o rai o wlyptiroedd Cymru.]]

Sefydlwyd y warchodfa ar gyfer adar yn bennaf. Erbyn hyn, mae nifer o rywogaethau sy'n eithaf prin yng Nghymru wedi eu cofnodi yno, megis y Cambig, Telor Cetti, y Rhegen Ddŵr a’r Titw Barfog. Ymysg rhywogaethau sy'n magu yno mae'r Gornchwiglen, Pioden y Môr, Cwtiad torchog, Cwtiad torchog bach  a'r Pibydd coesgoch.

## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol
* Gwlybdiroedd Casnewydd (Cyngor Cefn Gwlad Cymru)

Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghasnewydd
Categori:Llwybrau Byw
The Bourne Ultimatum

Mae *The Bourne Ultimatum* yn ffilm sbio o 2007 a gyfarwyddwyd gan Paul Greengrass sydd yn seiliedig i raddau ar nofel Robert Ludlum o'r un enw. Mae'r ffilm yn ddilyniant i *The Bourne Supremacy* a dyma yw'r drydedd ffilm yn y gyfres Bourne. Mae'r ffilm yn serennu Matt Damon yn ei rôl fel asasin y CIA, Jason Bourne, sy'n dioddef o amnesia. Mae'r ffilm yn adrodd hynt a helynt Jason Bourne wrth iddo geisio dianc wrth yr awdurdodau ymMoscfa, Rwsia trwy deithio i Baris, Llundain, Tangier a Dinas Efrog Newydd er mwyn iddo ddysgu am ei orffennol. Tra ei fod yn gwneud hyn, mae'r CIA yn danfon llofruddwyr ar ei ôl.

Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Universal Pictures
Categori:Ffilmiau ysbïo
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Oxwich

Pentref ar arfordir deheuol Penrhyn Gŵyr yn Sir Abertawe yw **Oxwich** (). Saif yng nghymuned Pen-rhys. Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo.

Cysegrwyd yr eglwys, sy'n dyddio o'r 13eg a'r 14g, i Sant Illtud. Gerllaw'r pentref mae traeth Bae Oxwich, Castell Oxwich, sy'n dyddio o gyfnod y Tuduriaid, a Chastell Pen-rhys. Yma hefyd mae gwarchodfa Natur Genedlaethol Oxwich. Mae Oxwich yn gyrchfan boblogaidd iawn i ymwelwyr, a cheir nifer o westai yma yn ogystal â maes carafannau.

Oxwich street gower rb 200507.jpg|bawd|Oxwich
Camerau Cuddiedig yn GNG Oxwich.webm|Fideo Cymraeg o anifeiliaid yr ardal
Oxwich Church (4011829174).jpg|Lun o'r eglwys gan John Dillwyn Llewelyn (1810-1882), ac adfeilion y Rheithordy
Oxwich bay gower rb 200507.jpg|Bae Oxwich

## Enwogion
* William Lucas Collins (1815-1887), offeiriad Eglwys Loegr ac awdur Cymreig.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Pen-rhys
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru
Australia (ffilm 2008)

Mae ***Australia*** ("*Awstralia*") (2008) yn ffilm ramantaidd epig a gynhyrchwyd gan Baz Luhrmann. Mae'n serennu Nicole Kidman a Hugh Jackman. Ysgrifennwyd y sgript gan Luhrmann a'r sgriptiwr Stuart Beattie ar y cyd â Ronald Harwood. Lleolir y ffilm rhwng 1939 a 1942 gyda digwyddiadau yng Ngogledd Awstralia fel bomio Darwin yn ystod yr Ail Ryfel Byd yn gefnlen i'r ffilm. Cyhyrchwyd y ffilm yn Sydney, Darwin, Kununurra, a Bowen. Bwriadwyd rhyddhau'r ffilm ar 13 Tachwedd 2008 yn Awstralia a 16 Tachwedd yn yr Unol Daleithiau; fodd bynnag, cyhoeddodd Fox eu bod wedi gwthio'r dyddiadau yn ôl yn Awstralia a'r Unol Daleithiau i 26 Tachwedd gyda'r ffilm yn cael ei ryddhau yn fyd eang ar ddiwedd mis Rhagfyr 2008 a Ionawr a Chwefror 2009.

Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau epig
Categori:Ffilmiau hanesyddol Saesneg o Awstralia
Categori:Ffilmiau rhamantus Saesneg o Awstralia
Beit Lahiya

Dinas i'r gogledd o ddinas Gaza yn Llain Gaza yw **Beit Lahiya** neu **Beit Lahia** (Arabeg: بيت لاهيا‎).  Mae'n gorwedd i'r gogledd o wersyll ffoaduriaid Jabaliya, ger Beit Hanoun a'r ffin ag Israel.  Yn 2006 roedd ganddi boblogaeth o tua 59,540.

Beit Lahiya oedd un o'r lleoedd cyntaf i ddioddef pan aeth byddin Israel i mewn i Lain Gaza ar y 3ydd o Ionawr 2009, fel ail ran ei ymosodiad ar y diriogaeth Balesteinaidd.  Mewn canlyniad, ffôdd nifer o'r trigiolion i'r de i geisio lloches yn ninas Gaza, sydd dan ymosodiad trwm ei hun.

Categori:Dinasoedd Palesteina
Categori:Llain Gaza
Beit Hanoun

Dinas ar ymyl ogledd-orllewinol Llain Gaza yw **Beit Hanoun** (hefyd **Beit Hanun**; Arabeg: بيت حانون‎).  Yn 2006 roedd ganddi boblogaeth o 32,187.  Mae'n gorwedd ar lan afon Hanoun, i'r gogledd o ddinas Gaza, ger Beit Lahiya, 6&nbsp;km (4 milltir) yn unig o dref Sderot, dros y ffin yn Israel.

Mae'n un o'r dinasoedd a welodd y gwaethaf o'r ymladd yn ail ran ymosodiad Israel ar Lain Gaza 2008-2009.

Categori:Dinasoedd Palesteina
Categori:Llain Gaza
Ehud Olmert

Prif Weinidog Israel rhwng 2006 a 2009 (y 12fed i ddal y swydd), a chyn-arweinydd plaid Kadima yw **Ehud Olmert** (Hebraeg: אהוד אולמרט‎, IPA: [ɛˈhud ˈolmeʁt], ganed 30 Medi 1945). Dechreuodd Olmert weithredu fel Prif Weinidog dros dro ar 4 Ionawr 2006, ar ôl i Ariel Sharon ddioddef strôc yn ystod yr etholiadau. Enillodd ei blaid (Kadima) etholiad Mawrth 2006, gan alluogi Olmert i barhau yn ei swydd. Ar 4 Mai 2006, dyddiau ar ôl iddo ffurfio llywodraeth newydd, daeth yn Brif Weinidog swyddogol Israel.
200px|bawd|chwith|Ehud Olmert

Olmert a roddodd y "golau gwyrdd" i gychwyn y rhyfel yn erbyn Llain Gaza yn Rhagfyr 2008. Yn ôl un ffynhonnell Israelaidd, cafodd gydsyniad George W. Bush i wneud hynny ond mae Dick Cheney wedi gwadu hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Gwleidyddion o Israel
Categori:Prif Weinidogion Israel
Matt Smith

Actor llwyfan a theledu Seisnig yw **Matthew Robert "Matt" Smith** (ganwyd 28 Hydref 1982). Ar ôl cyfnod fel pêl-droediwr ifanc, daeth Smith yn actor wedi iddo ddioddef o anaf i'w gefn. Daeth ei berfformiad cyntaf yn y ddrama *Murder in the Cathedral* fel rhan o'r Theatr Ieuenctid Cenedlaethol. Daeth yn actor proffesiynol yn 2003, gan serennu ochr yn ochr â Christian Slater yn *Fresh Kills* a *Swimming With Sharks*.

Ei rôl deledu amlycaf cyntaf oedd fel Jim Taylor yn addasiad y BBC o *The Ruby in the Smoke* a *The Shadow in the North* gan Phillip Pullman yn 2003. Cafodd ei rôl deledu flaenllaw cyntaf yn 2007 pan chwaraeodd ran Danny yng nghyfres y BBC *Party Animals*. Yn 2009, dewiswyd Smith fel yr unfed actor ar ddeg i chwarae rhan y Doctor yn y gyfres deledu Brydeinig, *Doctor Who*, yr actor ieuengaf i dderbyn y rôl ar y pryd. Gadawodd y gyfres ar ddiwedd ei rhaglen Dydd Nadolig yn 2013. Ers *Doctor Who* y mae wedi mynd yn ei flaen i bortreadu ymgorfforiad corfforol Skynet yn *Terminator Genisys* yn 2015 ac o 2016 i 2017, i chwarae rhan y Tywysog Philip, Dug Caeredin yn nrama hanesyddol Netflix, *The Crown*.

## Ffilmiau
**Falling* (2005)
**In Bruges* (2008)
**Pride and Prejudice and Zombies* (2016)

## Teledu
**The Ruby in the Smoke* (2006)
**The Secret Diary of a Call Girl* (2007)
**Moses Jones* (2009)
**Christopher and his Kind (2010)
**Doctor Who'' (2010-2013)

Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1982