open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mike Parker Pearson

Archaeolegydd o Loegr yw **Michael George Parker Pearson**, FSA, FSA Scot, FBA (ganwyd 26 Mehefin 1957) Mae'n arbenigo yn Ynysoedd Prydain yn oes newydd y cerrig, Madagascar ac archeoleg marwolaeth a chladdu. Mae e'n athro yn Sefydliad Archaeoleg UCL. Bu'n gweithio am 25 mlynedd fel athro ym Mhrifysgol Sheffield. Roedd e'n un o gyfarwyddwr y *Stonehenge Riverside Project* oedd yn archwilio Côr y Cewri a'r ardal o'i gwmpas.  

Yn ystod 2017 a 2018, arweiniodd cloddiadau gan Parker Pearson a'i dîm UCL at gynnig bod safle yn Waun Mawn, ym Mryniau Preseli yn Sir Benfro, wedi bod yn gartref i gylch cerrig, â diamedr 110 metr, o'r un maint â'r ffos yng Nghôr y Cewri. Roedd yr archeolegwyr hefyd yn rhagdybio bod y cylch hefyd yn cynnwys twll o un garreg (twll carreg 91) a oedd â siâp pentagonol nodedig, yn cyfateb yn agos iawn i'r un garreg bentagonaidd yng Nghôr y Cewri (carreg 62 yng Nghôr y Cewri).

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeolegwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Southampton
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brenin, Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1957
Paul Crooks

Yr oedd Paul Crooks (12 Hydref 1966 &ndash; 5 Gorffennaf 2019) yn chwaraewr bêl-droed o Lan Ffestiniog.

Fe'i ganwyd yn Durham a chafodd ei fagu yn Llan Ffestiniog. Ar ôl gadael Ysgol y Moelwyn, aeth i dîm Bolton Wanderers fel prentis. Cafodd yrfa'n chwarae dros Stoke City, Tref Caernarfon, Carlisle United, Y Rhyl, Dinas Bangor, Blaenau Ffestiniog, a thîm yn y Ffindir.

Yn 1987, cafodd ei ddewis i fod yn rhan o garfan tîm pêl-droed Cymru a derbyniodd gap.

Bu farw yn Ysbyty Alltwen, yn Nhremadog, yn 52 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Categori:Pobl o Durham
Piotr Michael

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Piotr Michael Walczuk** (ganwyd **Piotr Michael Walczuk**,  27 Mawrth 1988).

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1988
Glór na nGael

, un o sylfaenwyr Glór na nGael]]

Mae **Glór na nGael** (ynganiad Gwyddeleg: [ˈɡl̪ˠoːɾˠ n̪ˠə ˈŋeːl̪ˠ]; “llais y Gwyddelod”) yn un o'r prif sefydliadau Gwyddeleg. Fe'i hariennir gan Foras na Gaeilge sy'n hyrwyddo a chefnogi'r Wyddeleg mewn tri sector: y teulu, datblygu cymunedol, a busnes. Fe'i sefydlwyd fel cystadleuaeth grŵp cymunedol Gwyddeleg yn 1961, ac roedd y Cardinal Tomás Ó Fiaich a'r Monsignor Pádraig Ó Fiannachta ymhlith ei sylfaenwyr.

## Ariannu
Mae Glór na nGael yn cael ei ariannu heddiw gan Foras na Gaeilge gyda chefnogaeth hanfodol hefyd gan Adran Celfyddydau, Treftadaeth a Gaeltacht; Adran Addysg a Gwyddoniaeth ac Adran Materion Tramor a Masnach Llywodraeth Gweriniaeth Iwerddon. Ceir peth incwm drwy'r siop ar-lein www.udar.ie maent yn berchen arni.

## Comórtas Ghlór na nGael
Mae Glór na nGael yn gyfrifol am drefnu cystadleuaeth *Comórtas Ghlór na nGael*. Mae’r gystadleuaeth wedi tyfu ac esblygu’n sylweddol dros y blynyddoedd i gynnwys cronfa wobrau o dros €80,000 gyda themâu yn cwmpasu sawl agwedd ar fywyd cymunedol. Ceir hefyd restr helaeth o wobrau arbennig yn flynyddol. Mae grwpiau beirniadu Glór na nGael yn ymweld â phob pwyllgor tua diwedd y flwyddyn i weld y cynnydd a wnaed ac i ddyfarnu marciau tuag at y gystadleuaeth. Darperir adroddiad ysgrifenedig i bob pwyllgor yn manylu ar eu cynnydd ac yn rhoi unrhyw gyngor neu argymhellion pellach.

## Fondúireacht Sheosaimh Mhic Dhonncha
Mae *Fondúireacht Sheosaimh Mhic Dhonncha* ("Sefydliad Joe McDonagh") yn gynllun er mwyn cefnogi clybiau'r Gymdeithas Athletau Gwyddelig sy'n hyrwyddo'r Wyddeleg yn weithgar. Mae'n gynllun ar y cyd gyda'r Gymdeithas honno, ac mae Glór na nGael yn gweinyddu'r cynllun gyda Phwyllgor Cenedlaethol y Gymdeithas Athletau.

Sefydlwyd y cynllun er anrhydedd i Joe McDonagh. Enillodd y safle uchaf yng Nghymdeithas Chwaraeon Gael. Fel huriwr, aeth â Chwpan Carthage yn ôl dros Shannon a bu’n brif weithredwr, ac yn gadeirydd, rhai o brif sefydliadau’r wlad, gan gynnwys Foras na Gaeilge. Pwrpas y cynllun yw cydnabod y gwaith hwnnw, a rhoi cyfle i glybiau ddatblygu’r gwaith hwnnw, ar sail bwyllog a chynlluniedig. Rhoddir medalau efydd, arian ac aur i glybiau ar ddiwedd y flwyddyn – yn dibynnu ar nifer y nodau a osodwyd gan y Sefydliad y mae clybiau wedi’u cyflawni.

## Gemau Gwyddeleg
Glór na nGael sy'n cyhoeddi gemau geiriau Scrabble a Junior Scrabble yn y Wyddeleg, ac yn 2015 cyhoeddodd hefyd y fersiwn Gwyddeleg o'r gêm fwrdd Monopoly. Yn fwyaf diweddar mae wedi cyhoeddi fersiwn Gwyddeleg o Cluedo a Monopoly Junior a gafodd ei lansio fel rhan o Lá Spraoi na Gaeilge 2024 yn Letterkenny.

## Gweler hefyd
* Foras na Gaeilge

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol glornangael.ie
* Tudalen Facebook
* Sianel Youtube 

Categori:Gwyddeleg
Categori:Sefydliadau Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1961
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Muintir na Gaeltachta

, un o aeloau blaenllaw y mudiad]]
Grŵp ymgyrchu a oedd yn cynrychioli trigolion Gwyddeleg y Gaeltacht  oedd **Muintir na Gaeltachta ** (Cymraeg: *Pobl y Gaeltacht*). Ym 1935, ar y cyd â'r Comisiwn Tir, helpodd i sefydlu Gaeltacht Swydd Mí yn Ráth Chairn trwy drawsblannu teuluoedd Gwyddelig o dalaith Connacht yn y gorllewin.  Roedd ei swyddfa yn Kells, Sir Meath.

## Gweler hefyd
* Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta - mudiad Gwyddeleg radical

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Máirtín Ó Cadhain agus Muintir na Gaeltachta Rhaglen ar Muintir na Gaeltachta ar TG4 ar Youtube, 2008
* Cofnodion Cyngres gyntaf Muintir na Gaeltachta gwefan Prifysgol Gaillimh

Categori:Gwyddeleg
Categori:Sefydliadau Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1934
Categori:Gwleidyddiaeth Iwerddon
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
The Four Horsemen of the Apocalypse

Gall **The Four Horsemen of the Apocalypse** gyfeirio at:
* *The Four Horsemen of the Apocalypse*, ffilm o 1921
* *The Four Horsemen of the Apocalypse*, ffilm o 1962
Cymdeithas Ryngwladol y Comisiynwyr Iaith

, cyn Gomisiynydd y Gymraeg bu'n cynrychioli'r Gymraeg ar IALC]]
::'' Peidied drysu â'r International Association of Language Centres sy'n gorff ar wahân*
Mae **Cymdeithas Ryngwladol y Comisiynwyr Iaith** a adewinir yn ryngwladol fel yr ***International Association of Language Commissioners**'' a'r talfyriad ***IALC*** yn sefydliad gyda'r nod o gefnogi a hyrwyddo hawliau, cydraddoldeb ac amrywiaeth ieithyddol ledled y byd a chefnogi comisiynwyr iaith fel eu bod yn gallu gweithio gan gadw at y safonau proffesiynol uchaf. Fe'i sefydlwyd yn 2014 a cynrychiolir yr iaith Gymraeg gan Comisiynydd y Gymraeg.

## Hanes
Sefydlwyd y Gymdeithas yn 2014, wedi i'r Athro Colin H. Williams (ieithegydd Cymreig a darlithydd ar y Gymraeg a pholisïau iaith ym Mhrifysgol Caerdydd) a'r Gwyddelod, Peadar Ó Flatharta a Seán Ó Cuirreáin, drefnu cynhadledd i drafod hawliau dynol yn Nulyn yn 2013. Yn dilyn y trafodaethau hynny, cafwyd y syniad o ffurfio Cymdeithas Ryngwladol y Comisiynwyr Iaith. 

## Amcanion
Ceir nifer o amcanion gan y Gymdeithas:

Ceir hefyd *Aelodaeth Arsylwi*. Pleidleisiodd aelodau'r Gymdeithas yn unfrydol yn eu Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol yn Bilbo ym mis Medi 2022 i greu categori aelodaeth newydd a fydd yn caniatáu i sefydliadau gael mynediad at weithgareddau IALC pan nad ydynt yn bodloni’r meini prawf ar gyfer aelodaeth lawn.

## Cynadleddau
Mae'r Gymdeithas wedi cynnal dwy gynhadledd yng Nghymru dan nawdd Comisiynydd y Gymraeg. Bu'r un gyntaf yn 2017 a'r ail un yn 2024, ill dau yng Nghaerdydd. Ni chafwyd Cynhadledd lawn rhwng 2019 a 2024 oherwydd effeithiau Covid-19.

Cynhaliwyd y cynadleddau yn:
* 2014 - Barcelona, Catalwnia - Cynhadledd Sefydlu
* 2015 - Ottawa, Canada
* 2016 - Gaillimh, Iwerddon
* 2017 - Caerdydd, Cymru 
* 2018 - Prishtina, Cosofo
* 2019 - Toronto, Canada
* 2020 - Gohiriwyd oherwydd Covid-19
* 2021 - Gohiriwyd oherwydd Covid-19
* 2022 - Bilbao, Gwlad y Basg (Cyfarfod Cyffredinol yn hytrach na Chynhadledd lawn)
* 2023 - dim cynhadledd 
* 2024 - Caerdydd, Cymru

## Gweler hefyd
* Comisiynydd y Gymraeg

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
* LanguageCommissioners ar Facebook
* @IALC ar Twitter

## Cyfeiriadau
Categori:Cymraeg
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Categori:Sefydliadau 2014
Categori:Polisi iaith
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Françoise Hardy

Canwr, cyfansoddwr ac actor o Ffrainc oedd **Françoise Madeleine Hardy** (17 Ionawr 1944 - 11 Mehefin 2024). Roedd hi'n adnabyddus yn bennaf am ganu baledi melancolaidd. Daeth Hardy i amlygrwydd yn y 1960au cynnar fel ffigwr blaenllaw yn y genre yé-yé. Canodd hefyd yn Saesneg, Eidaleg ac Almaeneg. Roedd ei gyrfa yn ymestyn dros fwy na hanner can mlynedd.

Cafodd Hardy ei geni yng Nghlinig Marie-Louise yn 9fed arrondissement Paris, yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Ni wnaeth ei thad Étienne Dillard—gŵr priod a hanai o deulu llawer cyfoethocach—fawr ddim i helpu ei mam, Madeleine Hardy, yn ariannol. Cododd Madeleine ei merched yn llym, mewn fflat gymedrol ar Rue d'Aumale.  
Yn fyfyrwraig ddisgybledig, pasiodd Hardy ei *baccalauréat* ym 1960 yn un ar bymtheg oed. Fel anrheg, dewisodd gitâr, a dechreuodd ganu ei halawon ei hun gyda hi. 

Dechreuodd Hardy berthynas gyda chanwr arall, Jacques Dutronc, ym 1967, a bu llawer o gyhoeddusrwydd. Ni wnaethant fyw gyda'i gilydd tan ar ôl genedigaeth eu hunig blentyn, Thomas, ar 16 Mehefin 1973. Yn hydref 1974, symudodd Hardy a Dutronc i mewn gyda'i gilydd mewn tŷ tri llawr ger Parc Montsouris, gydag ystafelloedd gwely ar wahân. oedd yn ddadleuol ar brydiau.   

Bu farw Hardy o ganser laryngaidd ym Mharis, yn 80 oed. Cyn ei marwolaeth, roedd hi hefyd wedi cael sawl codwm gan dorri esgyrn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Cantorion Almaeneg o Ffrainc
Categori:Cantorion Eidaleg o Ffrainc
Categori:Cantorion Saesneg o Ffrainc
Categori:Hunangofianwyr o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Ararteko

**Ararteko** yw'r teitl ar gyfer Ombwdsmon Euskadi sy'n Uchel Gomisiynydd Hawliau Dynol Senedd Gwlad y Basg. Sefydlwyd y swydd gan Senedd Euskadi (senedd ymreolaethol sy'n cynnwys 3 o daleithiau y Basgiaid - Gipuzkoa, Biskaia, a Gazteis) yn 1985, mae'n gorff ymreolaethol sy'n gweithio'n annibynnol ar unrhyw bwerau gwleidyddol. Rhaid i Ararteko fod yn ddiduedd ac annibynnol a’i brif swyddogaeth yw diogelu dinasyddion rhag camddefnydd o awdurdod, pŵer a chamau esgeulus Gweinyddiaethau Cyhoeddus Gwlad y Basg. Rydym hefyd yn anelu at gynyddu ymwybyddiaeth a sensitifrwydd am Ddiwylliant Hawliau Dynol. Arddelir y teitl *Ombudsan of the Basque Country* fel teitl Saesneg ar wefan y sefydliad.

Yn Nafara (cymuned ymreolaeth Basgeg arall sy'n rhan o Wlad y Basg ond nad sydd wedi ei huno gydag Euskadi, gelwir Ombwdsmon y gymuned ranbarthol hefyd yn Ararteko yn Fasgeg a *Defensor del Pueblo de Navarra* yn Sbaenaeg. 

Mae'n aelod o Gymdeithas Ryngwladol y Comisiynwyr Iaith er bod remit yr Ararteko yn fwy nad dim ond yr iaith Fasgeg.

Fe etholir y Prif Weithredwr i'r swydd bob 5 mlynedd gan bleidlais o aelodau Senedd Euskadi. Mae gwasanaethau'r corff am ddim.

## Sefydlu
Crëwyd a rheoleiddiwyd sefydliad Ararteko gan Gyfraith Ararteko 3/1985, 27 Chwefror, Senedd Gwlad y Basg, yn unol â darpariaethau Stadud Ymreolaeth Gwlad y Basg 1979 yn ei erthygl 15.

## Grymoedd
Mae pwerau'r Ararteko yn cynnwys:

## Arartekos
* 1989-1995: Juan San Martín Ortiz de Zárate 
* 1995-2000: Xabier Markiegi Candina
* 2000-2004: Mercedes Agúndez Basterra (acting)
* 2004-2014: Íñigo Lamarca Iturbe 
* 2015: Julia Hernández Valles (gweithredol)
* 2015–presennol: Manuel Lezertua Rodríguez

## Gweler hefyd
* Cymdeithas Ryngwladol y Comisiynwyr Iaith

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Adfer iaith
Categori:Basgeg
Categori:Gwlad y Basg
Categori:Ombwdsmyn
Categori:Sefydliadau 1985
Alice Roberts

Academydd, cyflwynydd teledu ac awdur o Loegr yw **Alice May Roberts** FRSB (ganwyd 19 Mai 1973). Mae hi'n Athro Ymgysylltu â'r Cyhoedd mewn Gwyddoniaeth ym Mhrifysgol Birmingham . 

Cafodd Roberts ei geni ym Mryste, Cafodd ei magu yn Westbury-on-Trym lle mynychodd Ysgol y Red Maids.    Ym mis Rhagfyr 1988, enillodd gystadleuaeth celf *Blue Peter* ar BBC1, gan ymddangos gyda'i llun a'r cyflwynwyr ar glawr blaen o'r *Radio Times* . 

Astudiodd Roberts feddygaeth yng Ngholeg Meddygaeth Prifysgol Cymru (yn rhan o Brifysgol Caerdydd) heddiw). Graddiodd ym 1997 gyda gradd Baglor mewn Meddygaeth, Baglor Llawfeddygaeth (MB BCh), ar ôl ennill gradd Baglor mewn Gwyddoniaeth mewn Anatomeg.

Ar ôl graddio, bu Roberts yn gweithio fel meddyg iau gyda'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn Ne Cymru am 18 mis. Ym 1998 gadawodd feddygaeth glinigol. Gweithiodd fel arddangoswr anatomeg ym Mhrifysgol Bryste, lle daeth hi'n ddarlithydd ym 1999.   yn gweithio ar gladdedigaethau Eingl-Sacsonaidd yn Breamore, Hampshire. Gwasanaethodd fel arbenigwr esgyrn a chyflwynydd cyffredinol mewn sawl pennod, gan gynnwys y gyfres ddeilliedig *Extreme Archaeology*. Ym mis Awst 2006, ymchwiliodd pennod arbennig *Time Team* *Big Royal Dig* i archaeoleg palasau brenhinol Prydain; Roberts yn un o'r prif gyflwynwyr. Roedd Roberts yn un o gyd-gyflwynwyr rheolaidd cyfres ddaearyddol ac amgylcheddol y BBC *Coast*.  

Mae Roberts yn byw gyda'i gŵr, David Stevens, a dau o blant.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Academyddion Prifysgol Birmingham
Categori:Academyddion Prifysgol Bryste
Categori:Anffyddwyr o Loegr
Categori:Anthropolegwyr o Loegr
Categori:Archaeolegwyr o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Dyneiddwyr o Loegr
Categori:Gwyddonwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwyddonwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Meddygon yr 20fed ganrif o Loegr
Uwchgynhadledd yr G7, 2024

Cynhaliwyd 50fed **Uwchgynhadledd yr G7** o Ddydd Gwener 13 Mehefin i Ddydd Sul 15 Mehefin 2024 yn Fasano, yn rhanbarth Puglia, yr Eidal, y wlad a oedd yn llywyddu'r fforwm y flwyddyn honno. Cyfarfu pennau llywodraethol y saith gwlad sydd yn aelodau'r G7: Giorgia Meloni, Prif Weinidog yr Eidal; Fumio Kishida, Prif Weinidog Japan; Rishi Sunak, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig; Joe Biden, Arlywydd Unol Daleithiau America; Olaf Scholz, Canghellor yr Almaen; Emmanuel Macron, Arlywydd Ffrainc; a Justin Trudeau, Prif Weinidog Canada. Yno hefyd bu Ursula von der Leyen, Arlywydd y Comisiwn Ewropeaidd, a Charles Michel, Arlywydd y Cyngor Ewropeaidd, y ddwy swydd a wahoddir fel rheol i gynrychioli'r Undeb Ewropeaidd yn yr uwchgynhadledd.

Gwahoddwyd hefyd arweinwyr o 12 gwlad arall—Abdelmadjid Tebboune, Arlywydd Algeria; Javier Milei, Arlywydd yr Ariannin; Luiz Inácio Lula da Silva, Arlywydd Brasil; William Ruto, Arlywydd Cenia; y Pab Ffransis, pennaeth ar Ddinas y Fatican; Narendra Modi, Prif Weinidog India; Abdullah II, brenin Gwlad Iorddonen; Mohamed Ould Ghazouani, Arlywydd Mawritania (i gynrychioli'r Undeb Affricanaidd); Kais Saied, Arlywydd Tiwnisia; Recep Tayyip Erdoğan, Arlywydd Twrci; Mohamed bin Zayed Al Nahyan, Arlywydd yr Emiradau Arabaidd Unedig; a Volodymyr Zelenskyy, Arlywydd Wcráin—a phump o benaethiaid sefydliadau rhyngwladol, sef António Guterres, Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig; Kristalina Georgieva, Rheolwraig-Cyfarwyddwraig y Gronfa Ariannol Ryngwladol (IMF); Ajay Banga, Llywydd Banc y Byd; Mathias Cormann, Ysgrifennydd Cyffredinol y Sefydliad dros Gydweithrediad a Datblygiad Economaidd (OECD); a Akinwumi Adesina, Llywydd Banc Datblygu Affrica.

Ar agenda'r uwchgynhadledd oedd deallusrwydd artiffisial, ymfudiad o Affrica i Ewrop, newid hinsawdd, a Tsieina.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:2024 yn yr Eidal
Categori:Cynadleddau diplomyddol yn yr Eidal
2024
Hywel Eryri

Bardd o Gymru oedd **Hugh Evans** (1767-1841). Roedd yn wehydd o ran ei alwedigaeth. Ysgrifennai o dan yr enw barddol "Hywel Eryri". Fe'i ganwyd ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf, Sir Fôn. Symudodd i Abererch, wedyn Chwilog, ac wedyn i Blas Madog ym mhlwy Clynnog Fawr, ac yn olaf i ardal Pen-y-groes. Dichon mai yn Uwchgwyrfai y treuliodd y rhan fwyaf o'i oes. 

Bu'n cystadlu mewn eisteddfodau yn weddol ifanc; ysgrifennodd gywydd ar "Gariad" ar gyfer Eisteddfod Bangor, c. 1790, ac un arall yn 1802 ar "Drylliad y llong Minerva, Ionawr 21, 1802". Cyhoeddwyd rhai o'i gerddi ym mlodeugerdd "Corff y Gaingc" (1810).  Roedd yn un o'r beirdd a atgyfododd hen fesur yr Englyn cil-dwrn. 

Roedd yn un o'r beirdd a alwyd ynghyd ar ddiwedd gaeaf 1783-4 gan Dafydd Ddu Eryri ym Metws Garmon er mwyn cychwyn cyfarfod beirdd Arfon lle byddai Dafydd Ddu'n dysgu rheolau barddoniaeth i'w "gywion".

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1767
Categori:Marwolaethau 1841
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Pobl Sistani

Mae'r **bobl Sistani** (a elwir hefyd yn hanesyddol *Sekzai*) Maent yn grŵp ethnig o darddiad Iran sy'n byw yn bennaf mewn rhanbarth o'r enw Sistan yn ne-ddwyrain Iran ac yn hanesyddol yn ne-orllewin Afghanistan.Eu hiaith yw tafodiaith Farsi a Sistani.

Yn y gorffennol, roedd pobl Sistan yn siarad tafodieithoedd Perseg Canol fel Parthian Pahlavi, Middle Persian (Sasanian Pahlavi)  ac erbyn hyn maent yn siarad tafodiaith Berseg a elwir yn Sistani. Y Sistani yw goroeswyr y llwythau Scythian. Y Scythiaid oedd y grŵp olaf o Aryans yn 128 CC Aethant i mewn i Iran. Maent yn byw yn rhannau canolog a gogleddol talaith Sistan a Baluchistan. Ers y degawdau diwethaf, mae llawer wedi mudo i rannau eraill o Iran fel taleithiau Tehran a Golestan yng ngogledd Iran oherwydd amrywiol resymau gwleidyddol a hinsoddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Grwpiau ethnig yn Iran
Shark Tale

Ffilm animeiddiedig gan Vicky Jenson, Bibo Bergeron a Rob Letterman yw ***Shark Tale*** (2004) sy'n serennu y lleisiau Will Smith, Robert De Niro, Renée Zellweger, Jack Black, Angelina Jolie a Martin Scorsese.

## Lleisiau Saesneg 
* Will Smith fel Oscar
* Robert De Niro fel Don Lino
* Renée Zellweger fel Angie
* Jack Black fel Lenny
* Angelina Jolie fel Lola
* Martin Scorsese fel Sykes
* Ziggy Marley a Doug E. Doug fel Ernie a Bernie
* Michael Imperioli fel Frankie
* Vincent Pastore fel Luca
* Peter Falk fel Don Feinberg
* Katie Couric fel Katie Current
* David P. Smith fel Crazy Joe
* Shelley Morrison fel Mrs. Sanchez

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Ffilmiau 2004
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau DreamWorks
Amy Dowden

Mae **Amy Dowden** MBE (ganwyd 10 Awst 1990) yn ddawnswraig neuadd broffesiynol o Gymru sy'n dod o Gaerffili. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei hymddangosiadau ar raglen deledu *Strictly Come Dancing ar* BBC One. Ymunodd Dowden â’r gyfres yn 2017, ac yn 2019, cyrhaeddodd rownd derfynol yr ail gyfres ar bymtheg gyda’r cyflwynydd teledu Karim Zeroual. Mae Dowden a’i phartner Ben Jones yn gyn Bencampwyr Dawns Ladin Cenedlaethol Prydain. Mae ganddi Record Byd Guinness am y nifer fwyaf o gamau cefn - Charleston mewn 30 eiliad (2022). Mae ganddi efaill a brawd hŷn.

Yn 2025, cyhoeddodd yr Urdd ynghyd â Choleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru chwech gwobr newydd sbon i gystadleuwyr sy'n serennu ar lwyfan Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd. Gwobr Amy Dowden oedd y gwobr dawns.

## Cyfeiriadau
Categori:Dawnswyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Pobl o Gaerffili
Llongddrylliedigion Tonga

Chwe bachgen yn eu harddegau oedd **llongddrylliedigion Tonga** a gawsant eu llongddryllio ar ynys anghyfannedd ʻAta, ar ben deheuol ynysfor Tonga, ym Mehefin 1965, a buont yn byw yno am 15 mis. Ffoes y bechgyn o'u hysgol breswyl ar Tongatapu, prif ynys Tonga, a chipiasant gwch i ddianc. Wedi i storm ddryllio'r cwch, cawsant eu dwyn gyda'r llif i lannau ʻAta, ac yno llwyddasant i fyw gyda'i gilydd yn iach. Tybiwyd i'r bechgyn farw, ond ym Medi 1966 cawsant eu canfod a'u hachub gan Peter Warner, cimychwr o Awstralia.

Wedi iddynt ddychwelyd i Tongatapu, cafodd y bechgyn rhoi yn y ddalfa am ladrata'r cwch. Llwyddodd Warner i berswadio'r perchennog i ollwng y cyhuddiadau drwy dalu iawndal iddo am y cwch.

Câi hanes llongddrylliedigion Tonga ei gyferbynnu'n aml â stori *Lord of the Flies* (1954) gan y nofelydd William Golding.

## Cyfeiriadau 
Categori:1960au yn Oceania
Categori:Hanes Tonga
Categori:Llongddrylliadau
De'r Unol Daleithiau

Un o brif ranbarthau hanesyddol a diwylliannol Unol Daleithiau America yw '''De'r Unol Daleithiau''' sydd yn ffinio â Chefnfor yr Iwerydd i'r dwyrain, â rhanbarthau'r Gogledd-ddwyrain a'r Gorllewin Canol i'r gogledd, â'r De-orllewin i'r gorllewin, ac â Mecsico a Gwlff Mecsico i'r de.

Mae'r De yn cyfateb i ddeheubarthau yr Unol Daleithiau yn ystod cyfnod boreuol y wlad, cyn i'r ffin orllewinol ymledu hyd at y Cefnfor Tawel. Nid yw'r De yn gyfystyr felly â holl ardaloedd deheuol yr Unol Daleithiau gyffiniol heddiw—mae Ardal yr Haul yn enw cyffredinol ar diriogaeth ddeheuol y wlad, o'r Cefnfor Tawel hyd at yr Iwerydd. Yn hytrach, mae rhanbarth y De yn cyfateb i ardaloedd de-ddwyreiniol yr Unol Daleithiau. Yn hanesyddol, diffinir y De fel y rhan o'r wlad i dde Llinell Mason–Dixon, Afon Ohio, a pharalel lledred 36°30′. Yn ôl llywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau, mae'r De yn cynnwys taleithiau Alabama, Arkansas, De Carolina, Delaware, Fflorida, Georgia, Gogledd Carolina, Gorllewin Virginia, Kentucky, Louisiana, Maryland, Mississippi, Oklahoma, Tennessee, Texas, a Virginia, yn ogystal â'r brifddinas genedlaethol, Washington, D.C. Mae'r rhan helaethaf o'r rhanbarth yn cyfateb i diriogaeth Taleithiau Cydffederal America (1861–65).

## Cyfeiriadau 

Categori:Rhanbarthau'r Unol Daleithiau
Plaid Werdd Cymru

Mae **Plaid Werdd Cymru** yn blaid rhannol-annibynnol, o dan ymbarel Plaid Werdd Cymru a Lloegr.

Arweinydd y blaid yw Anthony Slaughter. Ddirpwy arweinwyr y blaid yw Philip Davies a Linda Rogers.

Ymhlith ymrwymiadau’r maniffesto mae:

* Mynd i’r afael â thlodi cynyddol gan greu 7,000 o gartrefi cymdeithasol newydd y flwyddyn
* Cefnogi Cymru annibynnol
* Dod â sero net ymlaen o ddegawd i 2040

## Cyfeiriadau 
Categori:Y Blaid Werdd (Cymru a Lloegr)
Anouk Aimée

Actores o Ffrainc oedd **Nicole Françoise Florence Dreyfus** (27 Ebrill 1932 – 18 Mehefin 2024), a elwid yn broffesiynol yn **Anouk Aimée**.  Ymddangosodd mewn 70 o ffilmiau rhwng 1947 a 2019.  Er mai Ffrangeg oedd mwyafrif ei ffilmiau, fe wnaeth hi hefyd ffilmiau yn Sbaen, Prydain Fawr, yr Eidal a'r Almaen, ynghyd â rhai cynyrchiadau Americanaidd.

Cafodd ei geni ym Mharis, yn ferch i'r actor Henri Murray 

Ymhlith ei ffilmiau mae *La dolce vita* (1960) Federico Fellini, ac ar ôl hynny fe'i hystyriwyd yn "seren gynyddol a ffrwydrodd" i fyd y ffilm. Wedi hynny bu’n actio yn *8½* (1963) gan Fellini, *Lola* gan Jacques Demy (1961), *Justine* gan George Cukor (1969), *La tragedia di un uomo ridicolo* gan Bernardo Bertolucci (1981) a *Prêt à Porter* gan Robert Altman (1994). Enillodd Wobr Golden Globe am yr Actores Orau mewn Motion Picture - Drama a Gwobr BAFTA am yr Actores Orau a chafodd ei henwebu am Wobr yr Academi am yr Actores Orau am ei hactio yn *A Man and a Woman* (1966). Fe wnaeth y ffilm "bron ailgynnau'r rhamant ffrwythlon ar y sgrin mewn cyfnod o foderniaeth llawn amheuon," a daeth ag enwogrwydd rhyngwladol iddi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl o Baris
Ffilm ym Mosnia a Hertsegofina

Yn ystod cyfnod Gweriniaeth Ffederal Sosialaidd Iwgoslafia (1945–92), Sarajevo—prifddinas Gweriniaeth Sosialaidd Bosnia a Hertsegofina—oedd un o brif ganolfannau'r diwydiant ffilm. Cafodd bywyd diwylliannol y wlad ei ddifrodi gan chwalfa Iwgoslafia a Rhyfel Bosnia yn y 1990au, ond atgyfodwyd y diwydiant ffilm ym Mosnia a Hertsegofina annibynnol yn sgil y dinistr, gyda nifer o luniau yn canolbwyntio ar y rhyfel a'i adladd. Yn ystod y cyfnod Iwgoslafaidd, ysgrifennwyd y nifer fwyaf o sgriptiau ffilmiau mewn safon gyffredin o Serbo-Croateg; ers cwymp yr undeb, cynhyrchir ffilmiau ym Mosnia a Hertsegofina mewn amrywiadau ethnig neu genedlaethol neu dafodieithoedd o'r iaith Serbo-Croateg, fel arfer Bosneg neu Serbeg.

Prif gyfarwyddwr ffilm Bosnia yn y cyfnod Iwgoslafaidd oedd Emir Kusturica (g. 1954), brodor o Sarajevo a ddaeth i'r amlwg yn y 1980au gyda'i ddramâu comedi swreal a naturiolaidd, yn aml straeon dyfod-i-oed. Ei lun gyntaf oedd *Sjecas li se, Dolly Bell* (1981), a enillodd sawl gwobr yng Ngŵyl Ffilm Fenis. Enillodd ei ail ffilm, *Otac na službenom putu* (1985), a sgriptiwyd gan y llenor Bosniaidd Abdulah Sidran, y Palme d'Or yng Ngŵyl Ffilm Cannes. Mae *Dom za vešanje* (1988) yn dilyn bachgen Roma yn ei arddegau ac yn cynnwys elfennau o ffantasi a realaeth hudol, a deialog yn yr ieithoedd Serbo-Croateg, Romani, ac Eidaleg. Enillodd Kusturica y Palme d'Or am yr eildro am *Podzemlje* (1995). Mae Kusturica o hyd yn ysgrifennu a chyfarwyddo ffilmiau, er ei bod bellach wedi ymsefydlu yn Serbia ac yn gweithio'n aml yn Ffrainc.

Mae cyfarwyddwyr a sgriptwyr nodedig eraill o Fosnia a Hertsegofina yn cynnwys Danis Tanović (g. 1969), a enillodd Wobr yr Academi am y Ffilm Orau mewn Iaith Dramor am y ffilm ryfel *Ničija zemlja* (2001), a Jasmila Žbanić (g. 1974), a enillodd y brif wobr o Wobrau Ffilm Ewrop am y ffilm ryfel *Quo Vadis, Aida?* (2020).

Mae Gŵyl Ffilm Sarajevo yn un o brif wyliau ffilm De-ddwyrain Ewrop. Sefydlwyd yr ŵyl yn ystod y gwarchae ar Sarajevo ym 1995.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adloniant ym Mosnia a Hertsegofina
Categori:Y celfyddydau ym Mosnia a Hertsegofina
Bosnia Hertsegofina
Bosnia Hertsegofina
Band Pres Llareggub

Grŵp Cymraeg a ffurfiwyd yn 2015 gan Owain Roberts yw **Band Pres Llareggub.** Mae'r enw yn cyfeirio at bentref dychmygol Llareggub yn nrama radio Dylan Thomas, Dan y Wenallt. Er eu bod yn disgrifio'u hunain fel band pres, mae eu harddull yn cyfuno elfennau o gerddoriaeth hip-hop a'r Sin Roc Gymraeg yn ogystal â bandiau martsio New Orleans.
* Mared Williams.

## Recordiau 
* Bradwr (EP)
* Mwng (2015) - Fersiwn o albwm Super Furry Animals.
* Kurn (2016)
* Llareggub (2017)
* Pwy sy'n galw (2021) - Fersiwn o albwm Big Leaves.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau hip hop
Categori:Bandiau o Gymru
Categori:Bandiau pres
Categori:Sefydliadau 2015
Claudia Williams

Arlunydd o Gymru a anwyd yn Lloegr oedd **Claudia Jane Herington Williams** (1933 – 17 Mehefin 2024) a fu’n byw ac yn gweithio am y rhan fwyaf o’i hoes yng Nghymru. Roedd yn adnabyddus am ei phaentiadau, yn aml yn bortreadau mawr lliwgar.  

Cafodd Williams ei geni yn Purley yn Surrey a chafodd ei haddysg yn Ysgol Eothen yn Caterham cyn mynd i Ysgol Gelf Chelsea yn 1950. Enillodd wobr gelf pobl ifanc yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru a gynhaliwyd yng Nghaerffili yn yr un blwyddyn. Cynhwyswyd ei gwaith yn arddangosfa *Paentio a Cherflunio Cymreig Cyfoes* a gynhaliwyd yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd yn 1957.

Roedd ganddi chysylltiadau teulol Cymreig – mae’n debyg bod ei hen dad-cu yn ffermwr o Geredigion. Symudodd y teulu am gyfnod i Benrhyn Llŷn yn 1946 oherwydd straen y rhyfel.

## Bywyd personol 
Symudodd Williams i Wynedd yn 1954 a chyfarfod â’i darpar ŵr, yr arlunydd Gwilym Prichard. Roedd ganddynt pedwar o blant. Bu’r ddau yn cyd-fyw am 64 o flynyddoedd, cyn i Gwilym farw yn 2015.  

Bu farw Williams ar 17 Mehefin 2024 yn Dinbych-y-Pysgod, yn 90 mlwydd oed. Cynhaliwyd ei angladd yn Eglwys St Teilo, Dinbych-y-Pysgod ar ddydd Gwener, 5 Gorffennaf am 12 o'r gloch.   

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Spilhennig

bawd|"Spilhennig", logo y siaradwyr Llydaweg
Logo a grëwyd yn 2007 gan *Ofis ar Brezhoneg* (Bwrdd yr Iaith Lydaweg) ar gyfer siaradwyr Llydaweg yw Spilhennig.

Bwriedir gwisgo’r logo fel bathodyn, er mwyn i’r rhai sy’n siarad yr iaith allu adnabod siaradwyr eraill a sgwrsio ynddo.

Mae "spilhenn" yr gair Llydaweg am "bathodyn".

Categori:Llydaweg
Cau allan chwarel Dinorwig 1874

Roedd **cau allan chwarel Dinorwig 1874** yn anghydfod llafur yn chwarel Dinorwig ym mis Mehefin 1874.

Ar Ebrill 27 1874, cafodd cyfarfod ei gynnal yn nhafarn y Queen’s Head yng Nghaernarfon, mewn ymateb i anfodlonrwydd cynyddol ymysg y chwarelwyr, yn enwedig gweithwyr Chwarel y Penrhyn a Chwarel Dinorwig. O ganlyniad sefydlwyd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru. Roedd nifer o berchnogion y chwareli yn amharod i dderbyn bodolaeth yr undeb

## Pleidlais
Ar 18 Mehefin, 1874 roedd y ‘dydd Gosod’ pwysig, pan ofynwyd i chwarelwyr Dinorwig ddewis rhwng yr undeb a’u gwaith. Yn y dyddiau a ddilynodd, dewisodd 2,200 o chwarelwyr yr undeb, ac 11 i'r gwrthwyneb. Cafodd tua 2,200 o chwarelwyr eu cloi allan o chwarel Dinorwig ym mis Mehefin, ond ar ôl pum wythnos cytunodd y rheolwyr i dderbyn bodolaeth yr undeb.

## Gweler hefyd
Cau allan chwarel Dinorwig 1885

## Cyfeiriadau
Categori:1874 yng Nghymru
Categori:Anghydfodau llafur a streiciau 1874
1874
Dahlia

Genws o blanhigion lluosflwydd sy'n frodorol i Fecsico a Chanolbarth America yw **dahlia**. Mae'n aelod o deulu Asteraceae (enw cyfystyr: *Compositae*). Mae ei berthasau'n cynnwys blodyn yr haul, llygad y dydd, y chrysanthemum, a'r zinnia. Mae yna 49 o rywogaethau dahlia, sydd â blodau ym mron pob lliw (ac eithrio glas). Mae amrywiaethau hybrid yn cael eu tyfu'n gyffredin fel planhigion gerddi.

Daethpwyd â phlanhigion dahlia i Ewrop yn dilyn gorchfygiad ymerodraeth yr Asteciaid gan Sbaen yn 1521.

Enwir y "dahlia" ar ôl Anders Dahl (1751–1789), botanegydd o Sweden.

Categori:Asteraceae
Categori:Byd natur Mecsico

Categori:Garddio
Dahlia "Esgob Llandaf"

Planhigyn lluosflwydd gardd sy'n gyltifar o'r dahlia yw **Dahlia "Esgob Llandaf"** (Saesneg: *Bishop of Llandaff*). Mae'r planhigyn tua 1m o daldra ac yn blodeuo o fis Mehefin tan fis Medi. Mae ei flodau ysgarlad yn amlwg mewn cyferbyniad eglur â'i ddail porffor tywyll.

Cafodd y planhigyn ei fridio gan Fred Treseder, meithrinwr o Gaerdydd. Cafodd ei enwi gan Joshua Pritchard Hughes (1847–1938), Esgob Llandaf, ym 1924 ac enillodd Wobr Teilyngdod gan Cymdeithas Arddwriaethol Frenhinol (RHS) ym 1928. 

## Cyfeiriadau
Esgob Llandaf
Categori:Garddio
Joshua Pritchard Hughes

Clerigwr o Gymro oedd **Joshua Pritchard Hughes** (13 Chwefror 1847 – 8 Ebrill 1938)  a ddaeth yn Esgob Llandaf o 1905 hyd 1931. Fe'i ganwyd yn ficerdy Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin, i deulu eglwysig, yn fab i Joshua Hughes (Esgob Llanelwy 1870-1889). Ei frawd hŷn oedd y daearegwr Thomas McKenny Hughes (1832–1917). Addysgwyd ef yn Ysgol Amwythig a Choleg Balliol, Rhydychen. Ordeiniwyd ef yn 1871. Bu'n gurad yng Nghastell-nedd o 1872 hyd 1877, yn ficer Castell Newydd, Pen-y-bont ar Ogwr o 1878 hyd 1884 ac yna Llantrisant, Rhondda Cynon Taf, o 1884 hyd 1905. Cysegrwyd ef yn esgob Llandaf ar 1 Mehefin 1905. Ymddeolodd ar 24 Chwefror 1931 ar ôl bod yn esgob am 26 mlynedd.

Enwyd y dahlia "Esgob Llandaf" er anrhydedd iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Esgobion Llandaf
Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1938
Cimwch

Cramenogion o'r teulu *Nephropidae* (neu *Homaridae*) yw **cimychiaid** (unigol: **cimwch**). Mae ganddyn nhw gyrff hir a chynffonau cyhyrog ac maen nhw'n byw mewn tyllau o dan y môr. Mae gan dri o'u pum pâr o goesau grafangau, gan gynnwys eu pâr cyntaf sydd â chrafangau llawer mwy na'r lleill. 

Mae cimychiaid yn cael eu gwerthfawrogi'n fawr fel bwyd môr.

Categori:Bwyd môr
Categori:Cramenogion
SpynjBob Pantsgwâr (cymeriad)

**SpynjBob Pantsgwâr** () yw'r prif gymeriad yn y gyfres animeiddiedig *SpynjBob Pantsgwâr*. Mae'n adnabyddus am ei optimistiaeth a'i ymddygiad plentynnaidd.

Yn y gyfres, SpynjBob yw prif gogydd y Crancdy, bwyty byrgyr eiddo Mr Cranc yn nhref ffuglennol Pant y Bicini yn y Cefnfor Tawel. Mae'n byw mewn tŷ pîn-afal gyda'i falwen anwes Gari. Mae'n ffrind gorau yw Padrig Wlyb.

Yn fersiwn Saesneg gwreiddiol y gyfres, mae'n cael ei leisio gan Tom Kenny. Yn y dub Cymraeg, Dewi Rhys Williams sy'n ei leisio.

Mae SpynjBob wedi dod yn gymeriad cartŵn poblogaidd ledled y byd ymhlith plant ac oedolion. Mae'n cael ei ystyried yn eang fel un o'r cymeriadau animeiddiedig mwyaf erioed.

## Cyfeiriadau
Yosemite

Gallai **Yosemite** gyfeirio at:

* Parc Cenedlaethol Yosemite, Parc Cenedlaethol yng Nghaliffornia, Unol Daleithiau America
* *Yosemite*, ffilm drama o 2015
* OS X Yosemite, fersiwn 10.10 o'r system weithredu macOS

----
Sláintecare

Mae **Sláintecare** yn raglen 10-mlynedd i ddiwygio system iechyd Gweriniaeth Iwerddon.

Yn 2017 cyhoeddwyd ddogfen ar gynllun diwygio 10 mlynedd Sláintecare gyda chefnogaeth trawbleidiol.

Y weledigaeth ar gyfer Sláintecare yw i ffurfio system iechyd a gofal cymdeithasol o un haen, lle mae gan bawb fynediad at wasanaethau yn ôl yr angen.

Mae argymhellion Sláintecare hefyd yn cynnwys:

* cyllidio a darparu adnoddau i ddatblygu gwasanaeth iechyd a lles plant

* dileu taliadau cleifion mewnol am ofal ysbyty cyhoeddus
* lleihau costau presgripsiwn ar gyfer deiliaid cardiau meddygol
* dileu tâl yyn yr Adran Achosion Brys
* sicrhau gofal sylfaenol cyffredinol
* gwahanu cyllid cyhoeddus a phreifat mewn ysbytai aciwt
* dileu'r gallu i gwmniay yswiriant gyllidio gofal iechyd breifat mewn ysbytai cyhoeddus

Disgrifiodd Ireland's Future y cynllun fel sail ar gyfer system iechyd mewn Iwerddon unedig.

## Gweler hefyd 
* GIG Cymru

Iwerddon

## Cyfeiriadau
Cymdeithas Lawfeddygol Cymru

Sefydlwyd **Gymdeithas Lawfeddygol Cymru** yn 1953 gan Lambert Rogers. Hyfforddodd Lambert fel llawfeddyg cyffredinol ond dros amser, datblygodd ei ddiddordebau llawfeddygol ym maes niwrolawdriniaeth. O’i holl lwyddiannau niferus, dywedir mai’r mwyaf balch ohono oedd ei ran yn sefydlu’r gymdeithas. Bu Lambert y llywydd cyntaf o 1953 i 1958.

## Cyfeiriadau 
Categori:Iechyd yng Nghymru

Categori:Sefydliadau Cymru
Llenyddiaeth Fengaleg

Y corff ysgrifenedig yn yr iaith Fengaleg, a siaredir heddiw yn rhanbarth Bengal—Bangladesh a thalaith Gorllewin Bengal yn nwyrain India—yw **llenyddiaeth Fengaleg**.

Y testunau cynharaf yn yr iaith ydy'r *Charyapada*, blodeugerdd o farddoniaeth gyfriniol Fwdhaidd o ddwyrain India a gyfansoddwyd rhwng yr 8g a'r 12g. Cafwyd seibiant ym mywyd llenyddol Bengaleg yn sgil gorchfygiad Bengal gan y Mwslimiaid dan arweiniad Bakhtiyar Khalji ym 1202, a ni flodeuai barddoniaeth Fengaleg eto nes annibyniaeth Swltanaeth Bengal ar Swltanaeth Delhi yng nghanol y 14g. Wedi hynny, rhennir hanes llenyddol yr iaith yn ddau gyfnod, yr oesoedd canol (oddeutu 1360–1800) a'r oes fodern (ers 1800). Mae clasuron o gyfnod Bengaleg Canol yn cynnwys trosiad gan Krittibas Ojha o'r arwrgerdd *Ramayana*, sy'n dyddio o'r 15g, a throsiad Kashiram Das o'r *Mahabharata* o'r 17g.

Datblygodd ffurf Fengaleg ar farddoniaeth Bhakti, traddodiad defosiynol amlieithog i'r duw Hindŵaidd Vishnu. Prif ladmerydd y traddodiad hwn yn Fengaleg oedd Chandidas a flodeuai yn y 15g. Mae llên ddefosiynol arall yn Fengaleg yn cynnwys pregethau mydryddol y cyfrinydd Chaitanya, a fyddai'n ysbrydoli nifer o feirdd eraill i foli'r duw Krishna yn eu penillion. Cyfansoddwyd hefyd molawdau i dduwiesau Hindŵaidd, er enghraifft gan Mukundaram, Ketakadas, a Bharatachandra Ray.

## Gweler hefyd 
* Rhestr llenorion Bengaleg

## Cyfeiriadau 

Categori:Y celfyddydau Bengaleg
Bengaleg
Bengaleg
Canol Bryste (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol ym Mryste, De-orllewin Lloegr, yw **Canol Bryste** (Saesneg: *Bristol Central*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

South West England - Bristol Central constituency.svg|Etholaeth Canol Bryste yn Ne-orllewin Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 2024–presennol: Carla Denyer (Plaid Werdd)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr
Categori:Sefydliadau 2024
Theatr y Dadeni yn Lloegr

Oes Elisabeth (1558–1603) oedd dechrau cyfnod y theatr wychaf yn hanes Lloegr, traddodiad sy'n cael ei gyfri ymhlith ceinion llên yr holl fyd. Dyma oedd oes y Dadeni Seisnig, a oedd yn hwyr i gyrraedd Lloegr o gymharu â'r Dadeni ar y cyfandir, a pharhaodd hyn trwy gydol Oes Iago yn nechrau'r 17g. Heb os nac oni bai, dramodydd pwysicaf yr 16g, a gaiff ei alw'n aml yn llenor goreuaf yr iaith Saesneg, oedd William Shakespeare (1564–1616). Ysgrifennodd Shakespeare tua hanner o'i holl ddramâu yn ystod degawd olaf yr 16g, gan gynnwys *Romeo and Juliet* (1595), ''A Midsummer Night's Dream* (1595), *The Merchant of Venice* (1596–97), *Henry V* (1599), a *Julius Caesar'' (1599). Dramodydd enwog arall oedd Christopher Marlowe (1564–93), sy'n nodedig am *Doctor Faustus* (1589–92) a *The Jew of Malta* (tua 1589).

Shakespeare a Ben Jonson (1572–1637) oedd prif ddramodwyr y theatr Saesneg yn nechrau'r 17g. Ysgrifennodd Shakespeare comedïau arloesol yn ogystal â'i drasiedïau clasurol ac hanesion canoloesol, ac yn ôl nifer Shakespeare ydy'r llenor goreuaf yn holl lenyddiaeth yr iaith Saesneg, un o'r ffigurau diwylliannol rhagoraf yn hanes diwylliannol Lloegr, ac un o'r ddramodwyr pwysicaf o unrhyw wlad. Ymhlith enwau eraill Oes Iago mae Francis Beaumont (1584–1616) a John Fletcher (1579–1625). Roedd nifer o'r rhain yn feirdd yn ogystal â dramodwyr.

Erbyn cyfnod Brenin Siarl I o Loegr a'r Alban, ychydig o ddramâu newydd oedd yn cael eu hysgrifennu.

## Gweler hefyd 
* Llenyddiaeth y Dadeni yn Lloegr

## Cyfeiriadau

Categori:Y Dadeni yn Lloegr
Lloegr
Dadeni, Y
Dadeni, Y
Amwythig (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Amwythig** (Saesneg: *Shrewsbury*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

West Midlands - Shrewsbury constituency.svg|Etholaeth Amwythig yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1290, ac fe'i diddymwyd yn 2024. Ailsefydlwyd yr etholaeth yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 2024–presennol: Julia Buckley (Llafur)

#### Graff Canlyniadau Etholiad 
canol|bawd|831x831px|Mae'r llythrennau "i" ac "e" gyda'i gilydd ar bwynt data yn cynrychioli isetholiad.

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr
Categori:Sefydliadau 2024
Carnotaurus

Mae ***Carnotaurus*** yn genws o ddeinosor theropod a oedd yn byw yn Ne America yn ystod y cyfnod Cretasaidd Diweddar, rhywbryd rhwng 71 a 69 miliwn o flynyddoedd yn ôl mae'n debyg. Yr unig rywogaeth yw *Carnotaurus sastrei*. Yn adnabyddus o un sgerbwd sydd wedi'i gadw'n dda, mae'n un o'r theropodau sy'n cael ei ddeall orau o Hemisffer y De. Darganfuwyd y sgerbwd, a ddarganfuwyd ym 1984, yn Nhalaith Chubut yn yr Ariannin o greigiau Ffurfiant La Colonia. Mae *Carnotaurus* yn aelod deilliedig o'r Abelisauridae, grŵp o theropodau mawr a oedd yn meddiannu'r gilfach ysglyfaethus mawr ar dir deheuol Gondwana yn ystod y Cretasaidd hwyr. O fewn yr Abelisauridae, mae'r genws yn aml yn cael ei ystyried yn aelod o'r Brachyrostra, clade o ffurfiau trwyn byr wedi'u cyfyngu i Dde America.

Roedd *Carnotaurus* yn ysglyfaethwr deupedaidd ysgafn, yn mesur 7.5 i 8 m (24.6 i 26.2 tr) o hyd ac yn pwyso 1.3-2.1 tunnell fetrig. Fel theropod, roedd *Carnotaurus* yn hynod arbenigol a nodedig. Roedd ganddi gyrn tew uwch ben y llygaid, nodwedd nas gwelwyd ym mhob deinosor cigysol arall, a phenglog dwfn iawn yn eistedd ar wddf cyhyrol. Roedd Carnotaurus yn cael ei nodweddu ymhellach gan flaenau blaen, bach a breichiau hir, main. Mae'r sgerbwd wedi'i gadw gydag argraffiadau croen helaeth, sy'n dangos brithwaith o raddfeydd bach nad ydynt yn gorgyffwrdd tua 5 mm mewn diamedr. Amharwyd ar y mosaig gan lympiau mawr a oedd yn leinio ochrau'r anifail, ac nid oes unrhyw awgrymiadau o blu.

Categori:Deinosoriaid
Comisiwn Democratiaeth a Ffiniau Cymru

Corff a noddir gan Lywodraeth Cymru yw **Comisiwn Democratiaeth a Ffiniau Cymru**, sy’n gyfrifol am ddiffinio ffiniau llywodraeth leol a ffiniau etholaethau Senedd Cymru.

Sefydlwyd y Comisiwn yn wreiddiol fel **Comisiwn Ffiniau Llywodraeth Leol i Gymru** er mwyn adolygu holl ardaloedd llywodraeth leol Cymru, a’r trefniadau etholiadol ar gyfer y prif ardaloedd, a gwneud y cynigion hynny i Lywodraeth Cymru er budd llywodraeth leol effeithiol a chyfleus. Yn 2013, newidiwyd enw’r comisiwn i **Gomisiwn Ffiniau a Democratiaeth Leol Cymru**, o ganlyniad i Ddeddf Llywodraeth Leol (Democratiaeth) (Cymru) 2013.  Cafodd ei ailenwi eto gan Ddeddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024 i’w henw presennol, a rhoddwyd cyfrifoldeb dros adolygu ffiniau etholaethau Senedd Cymru.  

Adolygwyd trefniadau etholiadol chwe awdurdod ar ôl rownd olaf ond un etholiadau lleol Cymru ym 1999, a gweithredwyd y newidiadau yn yr etholiadau ar 10 Mehefin 2004.

Yn 2002, adolygodd a diwygiwyd rhai o ffiniau siroedd cadwedig Cymru gan y Comisiwn hefyd.

Ym mis Chwefror 2009, cyhoeddodd y Gweinidog dros Lywodraeth Leol a Chyfiawnder Cymdeithasol Gyfarwyddiadau i’r comisiwn ddechrau Adolygiad Etholiadol ar draws pob un o’r 22 awdurdod lleol yng Nghymru. Ei nod datganedig oedd ad-drefnu cynrychiolaeth ar "... no lower than a ratio of 1 councillor to 1,750 electors".

Fel rhan o ddiwygio etholiadol yn y Senedd bydd yn creu 16 etholaeth newydd drwy baru’r 32 etholaeth San Steffan, bydd y rhain yn cael eu defnyddio yn etholiad nesaf y Senedd yn 2026. Yn dilyn yr etholiad hwnnw bydd y Comisiwn yn cynnal adolygiad llawn o ffiniau’r Senedd ac yn gwneud hynny bob 8 mlynedd. 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Comisiwn Democratiaeth a Ffiniau Cymru

Categori:Etholiadau yng Nghymru
Worsley ac Eccles (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Worsley ac Eccles** (Saesneg: *Worsley and Eccles*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

North West England - Worsley and Eccles constituency.svg|Etholaeth Worsley ac Eccles yng Ngogledd-orllewin Lloegr

Crëwyd yr etholaeth yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 2024–presennol: Michael Wheeler (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-orllewin Lloegr
Categori:Sefydliadau 2024
Microraptor

Genws o ddeinosoriaid dromeosaurid bach, pedair asgell, yw ***Microraptor*** (Groeg, μικρός, *mīkros*: "bach"; Lladin, adar ysglyfaethus: "un sy'n cipio"). Mae nifer o sbesimenau ffosil sydd wedi'u cadw'n dda wedi'u hadfer o Liaoning, Tsieina. Maent yn dyddio o Ffurfiant Jiufotang Cretasaidd cynnar (cyfnod Aptian), 125 i 120 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Mae tair rhywogaeth wedi'u henwi (*M. zhaoianus*, *M. gui*, ac *M. hanqingi*), er bod astudiaeth bellach wedi awgrymu bod pob un ohonynt yn cynrychioli amrywiad mewn un rhywogaeth, a elwir yn briodol *M. zhaoianus*.
Buckingham a Bletchley (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, yw **Buckingham a Bletchley** (Saesneg: *Buckingham and Bletchley*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

South East England - Buckingham and Bletchley constituency.svg|Etholaeth Buckingham a Bletchley yn Ne-ddwyrain Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 2024–presennol: Callum Anderson (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-ddwyrain Lloegr
Categori:Sefydliadau 1924
Ely a Dwyrain Swydd Gaergrawnt (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, yw **Ely a Dwyrain Swydd Gaergrawnt** (Saesneg: *Ely and East Cambridgeshire*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

East of England - Ely and East Cambridgeshire constituency.svg|Etholaeth Ely a Dwyrain Swydd Gaergrawnt yn Ne-ddwyrain Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 2024–presennol: Charlotte Cane (Democratiaid Rhyddfrydol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Nwyrain Lloegr
Categori:Sefydliadau 2024
Great Grimsby a Cleethorpes (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Lincoln, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Great Grimsby a Cleethorpes** (Saesneg: *Great Grimsby and Cleethorpes*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Yorkshire and the Humber - Great Grimsby and Cleethorpes constituency.svg|Etholaeth Great Grimsby a Cleethorpes yn Swydd Efrog a'r Humber

Crëwyd yr etholaeth yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 2024–presennol: Melanie Onn (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Swydd Efrog a'r Humber
Categori:Sefydliadau  2024
Canol Swydd Gaerlŷr (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Gaerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Canol Swydd Gaerlŷr** (Saesneg: *Mid Leicestershire*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

East Midlands - Mid Leicestershire constituency.svg|Etholaeth Canol Swydd Gaerlŷr yn Nwyrain Canolbarth Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth ym 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 2024–presennol: Peter Bedford (Ceidwadol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Nwyrain Canolbarth Lloegr
Categori:Sefydliadau 2024
Penrith a Solway (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Cumbria, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Penrith a Solway** (Saesneg: *Penrith and Solway*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

North West England - Penrith and Solway constituency.svg|Etholaeth Penrith a Solway yng Ngogledd-orllewin Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 2024. 

## Aelodau Seneddol 
* 2024–presennol: Markus Campbell-Savours (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-orllewin Lloegr
Categori:Sefydliadau 2024
Blaydon a Consett (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn siroedd seremonïol Tyne a Wear a Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Blaydon a Consett** (Saesneg: *Blaydon and Consett*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

North East England - Blaydon and Consett constituency.svg|Etholaeth Blaydon a Consett yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 2024–presennol: Liz Twist (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr
Categori:Sefydliadau 2024
Y Gymdeithas Feddygol

Mae'r **Gymdeithas Feddygol** yn gymdeithas fedygol Gymreig.

Yng nghanol y 1970au, sefydlwyd Y Gymdeithas Feddygol gan Dr Tom Davies, seiciatrydd a hanesydd meddygol. Bu Tom hefyd yn ysgrifennydd cyntaf Y Gymdeithas.

Cynhaliwyd y cyfarfod cyntaf ar brynhawn dydd Sadwrn, Mehefin 14 1975 yn Ysbyty Cefn Coed, Abertawe gan Tom Davies a Don Williams.

## Cyfeiriadau 
Categori:Iechyd yng Nghymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Bethnal Green a Stepney (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf yw **Bethnal Green a Stepney** (Saesneg: *Bethnal Green and Stepney*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Bethnal Green and Stepney 2023 Constituency.svg|Etholaeth Bethnal Green a Stepney yn Llundain Fwyaf
EnglandLondon.png|Llundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 2024–presennol: Rushanara Ali (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Llundain Fwyaf
Categori:Sefydliadau 2024
Caleb Nichols

Mae **Caleb Nichols** (ganwyd 1982) yn fardd, academydd a cherddor o'r Unol Daleithiau sydd wedi byw, astudio a pherfformio yng Nghymru. Mae'n gweithio fel darlithydd ym Mhrifysgol Cal Poly, Califfornia.

Mae wedi cyhoeddi sawl gyfrol o farddoniaeth ac wedi cyfrannu i nifer o gyhoeddiadau llenyddol yn cynnwys y gwaith 'Bus Stop, Gwynedd' yn y cylchgrawn Poetry Wales. 

Roedd yn aelod o'r band Port O'Brien. Mae bellach wedi rhyddhau nifer o recordiadau fel artist unigol. Rhyddhawyd ei EP cyntaf 'Clarion' ar label Kill Rock Stars ym mis Hydref 2021.  Rhyddhawyd ei EP 'opera roc queer' a oedd yn seiliedig ar gefndir cymeriad y Beatles 'Mean Mr. Mustard', ym mis Mehefin 2022. 

## Disgyddiaeth 
### Albymau 
* *Clarion EP* (2021), Label: Kill Rock Stars
* *Ramon* (2022), Label: Kill Rock Stars
* ''Let's Look Back* (2023), Label: Kill Rock Stars
* *Chan Says / She Is Not Your Shadow* (2023), Label: Kill Rock Stars

### Llyfrau 
* *22 Lunes* (2020), Unsolicited Press
* *Teems///\\\\Recedes* (2021), Kelp Books
* *Don't Panic: A Hitchhiker's Guide to Panic and Anxiety* (2022), Broken Sleep
* *Chan Says & Other Songs* (2023), Bottlecap Press
* *Soft Animal / O Anima* (2023), Gasher Press
* *One For Sorrow, Two For Joy'' (2024), Broken Sleep

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Beirdd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau