open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Annabel Giles

Model, cyflwynydd radio a theledu ac actores oedd **Annabel Claire Giles** (20 Mai 1959 – 20 Tachwedd 2023).

## Bywyd cynnar 
Fe'i ganed yn Griffithstown, ger Pont-y-pŵl, Sir Fynwy (Torfaen bellach), yr hynaf o dair chwaer. Roedd ei thad yn beilot gyda Changen Awyr y Fflyd ac roedd ei mam yn nyrs. Symudodd y teulu yn aml gan fyw yn yr Alban, Malta a Wimbledon, Llundain. Aeth i ysgol breswyl yn 8 mlwydd oed. Cafodd ei diarddel o'i hysgol pan oedd yn16 oed. 

## Gyrfa 
Rhwng 1977 a 1982 hyfforddodd a gweithiodd fel ysgrifenyddes; nes y cafodd swydd fel wyneb poblogaidd cosmetics Max Factor.

Cafodd yrfa amrywiol ym myd teledu a radio. Cychwynodd efo *Razzmatazz* a *Night Network* yn y 1990au yn cyflwyno *Posh Frocks and New Trousers* efo Sarah Greene ar ITV. Ymddangosodd hefyd ar raglenni teledu *House Party* guda Noel Edmonds, *Have I Got News for You*, *Shooting Stars*, ar banel *Through the Keyhole* yn ogystal â *Just a Minute* (BBC Radio 4).

## Bywyd personol 
Priododd Midge Ure, prif ganwr Ultravox ac un o hoelion wyth Band Aid a Live Aid. Ganwyd merch iddynt, Molly Lorenne, yn 1987 ond gwahanodd y cwpl yn 1989.

Cafodd ddiagnosis o diwmor ar yr ymennydd yng Ngorffennaf 2023. Bu farw ar 20 Tachwedd 2023 yn Hosbis Martlets, Hove, yn 64 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Alban Hefin

**Hirddydd Haf** neu **Alban Hefin** yw'r cyfnod rhwng y 20ed a'r 21ain o fis Mehefin, sef dydd hiraf y flwyddyn. Dyma un o'r gwyliau pwysicaf yng nghalendr y Celtiaid a sawl diwylliant arall o gwmpas y byd.

Iolo Morganwg a fathodd y gair 'alban' (a'r term 'Alban Hefin') ar ddiwedd y 18g i ddynodi un o'r pedwar chwarter mewn blwyddyn. Yr enw Cymraeg Canol am yr ŵyl oedd **Calan Ieuan Fedyddiwr** (24 Mehefin): fel yn achos gŵyl y Nadolig, symudwyd yr hen ŵyl Geltaidd rai dyddiau gan yr eglwys er mwyn ei Christioneiddio.

Mae'r dyddiad yn cyd-fynd â dathliadau Gŵyl Ifan a nodwyd geni Ioan Fedyddiwr ond a unodd traddodiadau cyn-Gristnogol i'r ŵyl.

## Gweler hefyd 
* Alban Arthan
* Alban Eilir
* Alban Elfed

Categori:Amser
Categori:Seryddiaeth
Categori:Gwyliau
Categori:Gwyliau Celtaidd
Categori:Neo-baganiaeth
Categori:Paganiaeth
Alban Eilir

**Cyhydnos y Gwanwyn** neu **Alban Eilir** yw'r enw am yr adeg sydd yn gallu digwydd rhwng y 20ed a'r 21ain o fis Mawrth, pan fo oriau dydd ac oriau'r nos yn gydradd. Dyma un o'r gwyliau Celtaidd pwysicaf ac mae ganddi le pwysig yn sawl diwylliant arall hefyd.

Iolo Morganwg a fathodd y gair 'alban' (a'r term 'Alban Eilir') ar ddiwedd y 18g i ddynodi un o'r pedwar chwarter mewn blwyddyn.
bawd|chwith|410px|Diagram yn dangos golau'r Haul ar wyneb y Ddaear yn ystod un o'r ddwy cyhydnos.

## Gweler hefyd 
* Alban Arthan
* Alban Hefin
* Alban Elfed

Categori:Amser
Categori:Seryddiaeth
Categori:Gwyliau
Categori:Gwyliau Celtaidd
Categori:Neo-baganiaeth
Categori:Paganiaeth
Alban Elfed

**Cyhydnos yr Hydref** neu **Alban Elfed** yw'r diwrnod pan fo dydd a nos yr un hyd. Oherwydd gwahaniaethau rhwng y flwyddyn galendr a'r flwyddyn drofannol, gall cyhydnos Medi ddigwydd rhwng Medi 21 a 24. Dyma un o wyliau pwysicaf calendr y Celtiaid a sawl diwylliant arall o gwmpas y byd.

Iolo Morganwg a fathodd y gair 'alban' (a'r term 'Alban Elfed') ar ddiwedd y 18g i ddynodi un o'r pedwar chwarter mewn blwyddyn. Yr ŵyl draddodiadol Gymreig agosaf iddi oedd Calan Hydref, a ddathlid ar y 1af o Hydref.
bawd|chwith|420px|Diagram yn dangos golau'r Haul ar wyneb y Ddaear yn ystod un o'r ddwy cyhydnos.

Arferid galw'r lleuad lawn gynta ar ôl cyhydnos yr hydref (22ain o Fedi) yn lleuad fedi (neu leuad gynhaeaf), pryd y ceid y naw nos olau. Byddai'r naw nos olau yn eithriadol o bwysig i ffermwyr ar un adeg oherwydd ei goleuni llachar - bron fel golau dydd am o leia' y 4 noson cyn, ac ar ôl y lleuad lawn ei hun. Roedd hyn yn eithriadol o hwylus at gario'r ysgubau ŷd i'r teisi ac am y byddai'r lleuad yn codi hefo'r machlud gellid dal ati i gario o'r caeau (h.y. cyn dyddiau'r dyrnwr medi) ymhell i'r nos – hyd y wawr pe bai angen.

## Gweler hefyd 
* Alban Hefin
* Alban Eilir
* Alban Arthan

Categori:Amser
Categori:Seryddiaeth
Categori:Gwyliau
Categori:Gwyliau Celtaidd
Categori:Neo-baganiaeth
Categori:Paganiaeth
Mynydd Cenia

Mynydd uchaf Cenia, a'r ail-uchaf yn  Affrica (ar ôl Mynydd Kilimanjaro), yw **Mynydd Cenia**. Mae gan y mynydd nifer o gopaon; yr uchaf yw Batian (5,199 m), Nelion (5,188 m) a Lenana (4,985 m).  Saif y mynydd yn ucheldiroedd canolbarth Cenia, ychydig i'r de o'r gyhydedd a tua 150&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Nairobi.

Crëwyd Parc Cenedlaethol Mynydd Cenia i warchod yr ardal o amgylch y mynydd, ac mae'r parc wedi ei ddynodi yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Cenia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghenia
Dadleoliad

Caiff **dadleoliad** (Saesneg: *Displacement*) ei ddiffinio fel y pellter a deithir mewn cyfeiriad penodol. Mae dadleoliad felly yn fector. Mewn geometreg a mecaneg, mae dadleoliad yn fector lle mae ei hyd y pellter byrraf o'r safle cychwynnol i'r safle terfynol ar bwynt P tra'i bod yn symud.

Mae'n meintioli pellter a chyfeiriad net ​​neu'r symudiad cyfan ar hyd llinell syth o'r safle cychwynnol i safle terfynol llwybr y pwynt. Gellir adnabod y dadleoliad â’r trawsfudiad sy’n mapio’r safle cychwynnol i’r safle terfynol. Felly, mewn geiriau eraill: mae dadleoliad yn newid yn y safle pan fydd gwrthrych sy'n symud yn newid o un safle i safle arall.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Mynydd Stanley

Mynydd ym Mynyddoedd Rwenzori yng nghanolbarth Affrica, ar y ffin rhwng Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo ac Wganda yw **Mynydd Stanley**. Mae'n cynnwys nifer o gopaon; mae'r uchaf o'r rhain, Copa Margherita, yn cyrraedd 5,109 m uwch lefel y môr.

Mynydd Stanley yw'r copa uchaf yn Wganda a Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, a'r trydydd uchaf yn Affrica ar ôl Mynydd Kilimanjaro a Mynydd Cenia. Mae'n un o'r ychydig gopaon yn Affrica lle ceir eira parhaol.

Enwyd y mynydd ar ôl Henry Morton Stanley. Yn ystod ei daith fforio ef yn 1889 y gwelwyd y mynyddoedd hyn gan Ewropeaid am y tro cyntaf.

Stanley
Stanley
Milk (ffilm)

Mae ***Milk*** (2008) yn ffilm fywgraffiadol Americanaidd a gyfarwyddwyd gan Gus Van Sant. Adrodda'r ffilm hanes bywyd y gwleidydd a'r ymgyrchydd hawliau hoywon Americanaidd Harvey Milk. Milk oedd y dyn hoyw agored cyntaf i gael ei ethol i swydd gyhoeddus yng Nghaliffornia fel aelod o Fwrdd Arolygwyr San Francisco. Cafodd y ffilm ei rhyddhau mewn rhai mannau'n unig ar y 26ain o Dachwedd, 2008.

Mae Milk wedi derbyn nifer o enwebiadau gan gynnwys enwebiad Golden Globe, tair enwebiad Gwobrau'r Gymdeithas Actorion Sgrîn a phedair BAFTA gan gynnwys un am y Ffilm Orau. Enwebwyd y ffilm am wyth o Wobrau'r Academi gan gynnwys y Ffilm Orau.

## Cast
* Sean Penn fel Harvey Milk
* Emile Hirsch fel Cleve Jones
* James Franco fel Scott Smith
* Josh Brolin fel Dan White
* Victor Garber fel Maer George Moscone
* Denis O'Hare fel y Gwleidydd John Briggs
* Diego Luna fel Jack Lira
* Ashlee Temple fel Dianne Feinstein
* Alison Pill fel Anne Kronenberg
* Lucas Grabeel fel Danny Nicoletta
* Stephen Spinella fel Rick Stokes
* Joseph Cross fel Dick Pabich
* Jeff Koons fel Art Agnos

Mae nifer o bobl a oedd yn adnabod Milk, gan gynnwys ei ysgrifennydd areithiau Frank M. Robinson, Allan Baird a Tom Ammiano yn portreadu eu hunain yn y ffilm. Mae Carol Ruth Silver, a gyd-weithiodd â Milk ar y Bwrdd o Arolygwyr hefyd yn chwarae rhan fechan yn y ffilm.

## Dolenni Allanol
* Gwefan swyddogol 
* Sgript y ffilm 
* Erthygl CineSource am Gynhyrchiad y ffilm yn Ardal Castro o Ddinas San Francisco

Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau Focus Features
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn
Argyfwng gwystlon Iran

[bawd|250px|Dyn yn dal arwydd yn ystod protest yn sgîl yr argyfwng yn [Washington, D.C. ym 1979. Mae'r arwydd yn darllen "*Deport all Iranians*" a "*Get the hell out of my country*" ar y blaen, a "*Release all Americans now*" ar y cefn.]]
Argyfwng diplomyddol rhwng Iran a'r Unol Daleithiau oedd **argyfwng gwystlon Iran**. Cafodd 52 o ddiplomyddion Americanaidd eu dal fel gwystlon am 444 o ddiwrnodau o 4 Tachwedd, 1979 i 20 Ionawr, 1981 ar ôl i grŵp o fyfyrwyr Islamiaeth eu hideoleg meddiannu'r llysgenhadaeth Americanaidd mewn symbol o gefnogaeth i'r Chwyldro Islamaidd.

Categori:1979
Categori:1980
Categori:1981
Categori:Anghydfodau diplomyddol
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Iran
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes Iran
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Herwgipiadau
The Razors Edge (albwm)

Pedwaredd albwm stiwdio ar ddeg y band roc caled Awstralaidd AC/DC, a ryddhawyd ar 21 Medi, 1990, yw ***The Razors Edge***.

## Traciau 
Ysgrifennwyd pob cân gan Angus Young a Malcolm Young.
# "Thunderstruck" – 4:52
# "Fire Your Guns" – 2:53
# "Moneytalks" – 3:45
# "The Razors Edge" – 4:22
# "Mistress For Christmas" – 3:59
# "Rock Your Heart Out" – 4:06
# "Are You Ready" – 4:10
# "Got You by the Balls" – 4:30
# "Shot of Love" – 3:56
# "Let's Make It" – 3:32
# "Goodbye & Good Riddance to Bad Luck" – 3:13
# "If You Dare" – 3:08

## Perfformwyr 
*Brian Johnson — prif lais
*Angus Young — prif gitâr
*Malcolm Young — gitâr rythm, llais cyfeiliant
*Cliff Williams — gitâr fas, llais cyfeiliant
*Chris Slade — drymiau, taro

Categori:Albymau 1990
Categori:Albymau AC/DC
Diweithdra

[bawd|280px|Dynion diwaith y tu allan i *soup kitchen* yn [Chicago, Illinois, UDA, adeg Dirwasgiad Mawr yn 1931.]]
[bawd|280px|Diweithdra yn yr [Undeb Ewropeaidd, Gwlad yr Iâ a Norwy yn 2016.]]
**Diweithdra** yw'r ystâd o fod heb waith; yn aml mae'n cyfeirio at y gyfradd o bobl sydd ar gael i weithio ac yn chwilio am waith, ond heb swydd. Caiff ei gyfrifo fel canran drwy rannu'r nifer o bobl sy'n ddi-waith gyda'r boblogaeth gweithiol cyfan. Daw'r gair o'r geiryn "di" a "gwaith" (heb waith).

Roedd diweithdra Gwledydd Prydain ar gychwyn Chwefror 2009 wedi cynyddu i oddeutu 2,000,000.

Mae yna sawl rheswm pam y mae diweitheidra'n digwydd. Mae’r *Monetarists* yn credu mai chwyddiant sydd wrth wraidd diweithdra. Credant, felly, mai'r dull gorau i'w leihau yw buddsoddi mwy yn y farchnad - er mwyn creu mwy o swyddi yn y dyfodol. Mae economegywr Keynesiaid yn credu y dylai'r sector gyhoeddus ymyrryd gan greu mesurau fyddai'n hybu'r economi drwy brynu a gwerthu rhagor o nwyddau a gwasanaethau. Mae economegwyr clasurol ar y llaw arall yn beio trethi a deddfau ayb.

## Gweler hefyd 
* Argyfwng economaidd 2008-presennol
* Cronfa Ariannol Ryngwladol (yr IMF)
* Cwymp Wall Street
* Cynnyrch mewnwladol crynswth
* Dirwasgiad
* Dirwasgad Mawr 1929
* Economeg
* Economi Cymru
* Economi'r Deyrnas Unedig
* Rhestr o ddirwasgiadau yng Ngwledydd Prydain

## Cyfeiriadau

Categori:Cyflogaeth
Categori:Problemau economaidd
Gwrthryfel

Ystyr **gwrthryfel** yw pan mae grŵp o bobl yn taro allan yn erbyn trefn eu cymdeithas drwy ddefnyddio trais, fandaleiddio neu fathau eraill o droseddion. Mae gwrthryfeloedd yn aml yn digwydd fel ymateb i ryw broblem yn y gymdeithas. Yn hanesyddol, mae gwrthryfeloedd yn digwydd oherwydd safon byw isel, cyfleusterau gwaith isel, trais gan y llywodraeth, trethi uchel neu brwydrau rhwng gwahanol hilion neu grefyddau.

Mae gwrthryfeloedd yn aml yn cynnwys ymosodion ar adeiladau cyhoeddus neu preifat. Mae delio gyda gwrthryfel yn waith anodd i'r awdurdodau.
Latham & Watkins LLP

Mae **Latham & Watkins LLP** yn un o gwmnïau cyfreithwyr mwyaf y byd, yn cyflogi dros 2,100 o gyfreithwyr yn yr Unol Daleithiau (UDA), Ewrop, y Dwyrain Canol a’r Dwyrain Pell. Dechreuwyd y cwmni yn Los Angeles yn 1934, ond mae ei swyddfa fwyaf yn Efrog Newydd.

Ar hyn o bryd mae gan y cwmni swyddfeydd yn Abu Dhabi, Barcelona, Brussels, Chicago, Dubai, Doha, Frankfurt, Hamburg, Hong Cong, Llundain, Los Angeles, Madrid, Milan, Moscfa, München, Newark, New Jersey, Efrog Newydd, Costa Mesa, Paris, San Diego, San Francisco, Shanghai, Dyffryn Silicon, Singapôr, Tokyo a Washington D.C.

Yn 2008, Latham & Watkins oedd y cwmni cyfreithwyr cyntaf yn hanes UDA i gyhoeddi incwm o dros $2 biliwn o ddoleri.

Categori:Cyfraith
Categori:Sefydliadau 1934
Keynes

Gallai **Keynes** gyfeirio at:

## Pobl
* John Maynard Keynes, economegydd dylanwadol
* Skandar Keynes, actor

## Lleoedd
* Milton Keynes, tref yn Lloegr
Daearyddiaeth Malawi

Mae **Malawi**, yn wlad yn nwyrain Affrica. Mae Sambia i'r gogledd orllewin a Tansanïa i'r gogledd ddwyrain a Mosambic i'r dwyrain, y de a'r gorllewin. Mae yn cael ei gwahannu oddi wrth Tansanïa a Mosambic gan Lyn Malawi. Yn y de, mae'r wlad yn ymestyn i mewn i Mosambic ar hyd dyffryn afon Shire. Nid oes gan Malawi arfordir, ond mae rheilffordd yn ei chysylltu a phorthladdoedd Nacala a Beira yn Mosambic.

Rhed y Dyffryn Hollt Mawr ar hyd y wlad o'r gogledd i'r de, a cheir nifer o lynnoedd yn y dyffryn. Llyn Malawi yw'r trydydd llyn yn Affrica o ran arwynebedd. Llifa afon Shire o ben  deheuol y llyn i ymuno ag afon Zambezi yn Mosambic. Bob ochr i'r Dyffryn Hollt, mae'r wlad yn un fynyddig. Yn y gogledd, mae Ucheldir Nyika yn cyrraedd 2,600 medr uwch lefel y môr, ac i'r de o Lyn Malawi mae Ucheldiroedd Shire, sy'n cyrraedd uchder o 2,130 m ar Ucheldir Zomba a 3,002 m ym Mynyddoedd Mulanje.

Mae dwysder poblogaeth Malawi yn uchel i wlad yn Affrica. Y ddinas fwyaf, yn ôl pob tebyg, yw Blantyre, gyda phoblogaeth o tua 500,000, tra mae poblogaeth y brifddinas, 
Lilongwe, dros 400,000. Mae'r tywydd yn drofannol, gyda tymor glawog rhwng Tachwedd ac Ebrill, ac ychydig iawn o law rhwng Mai a Hydref. Ar y tir isel ceir tymheredd o tua 27° to 29&nbsp;°C rhwng Medi ac Ebrill, a tua 23° rhwng Mai a Medi.
Louis I, Dug Anjou

150 px|dde|bawd|Arbais y Valois cyn 1382

Roedd **Louis I, Dug Anjou** (23 Gorffennaf 1339 - 20 Medi 1384) yn ail fab i Jean II, brenin Ffrainc ac yn frawd i Charles V, brenin Ffrainc.

Ganed ef yn Vincennes, a gwnaed ef yn Ddug Anjou yn 1360. Ymladdodd ym Mrwydr Poitiers yn 1356, mewn cwmni dan arweiniad ei frawd, Charles, ond bu raid iddynt ffoi heb fedru ymladd fawr. Cymerwyd ei dad, Jean II, yn garcharor. Roedd Louis yn un o'r gwystlon a roddwyd i'r Saeson i sicrhau rhyddid Jean II tra roedd trafodaethau cytundeb rhwng Lloegr a Ffrainc yn mynd ymlaen, ond dihangodd Louis yn ôl i Ffrainc oherwydd ei fod yn awyddus i fod gyda'i wraig ieuanc, Marie de Châtillon. Teimlai Jean fod hyn yn dangos diffyg sifalri, a dychwelodd Jean ei hun yn wirfoddol i fod yn garcharor yn Llundain.

Roedd Louis yn ffigwr amlwg yn y Rhyfel Can Mlynedd wedi i'r ymladd ail-ddechrau yn 1369 dan ei frawd, Charles V. Bu ganddo ran amlwg yn cynorthwyo Ffrainc i ennill tiriogaethau oddi ar y Saeson, a bu Owain Lawgoch a'i gwmni yn ymladd oddi tano sawl gwaith. Wedi marwolaeth Charles V, bu'n rheoli Ffrainc dros ei nai ieuanc, Charles VI.

Wedi i Jeanne I, brenhines teyrnas Napoli ei fabwysiadu fel olynydd, cyhoeddodd ei hun yn Frenin Sicilia (y teitl a ddefnyddid gan deyrnoedd Napoli) yn Awst 1383. Roedd Siarl o Durazzo hefyd yn hawlio'r orsedd a bu ymladd. Daeth byddin o Ffrainc dan Enguerrand de Coucy i gynorthwyo Louis, ond bu ef farw yn Bari yn 1384 cyn ennill grym parhaol.

Categori:Genedigaethau 1339
Categori:Marwolaethau 1384
Categori:Milwyr y 14eg ganrif o Ffrainc
Categori:Y Rhyfel Can Mlynedd
Abu Dhabi

bawd|250px|Nenlinell Abu Dhabi

Prifddinas yr Emiradau Arabaidd Unedig yw **Abu Dhabi** (Arabeg: أبوظبي), a'r ail ddinas fwyaf poblog yn y wlad yn dilyn Dubai.


Categori:Yr Emiradau Arabaidd Unedig
Categori:Prifddinasoedd Asia
Afon Chari

Afon fawr yng nghanolbarth Affrica yw **Afon Chari** (weithiau: **Afon Shari**). Ei hyd yw 949 cilometr. Mae'n llifo o'i tharddle yng Ngweriniaeth Canolbarth Affrica trwy Tsiad i Llyn Tsiad, gan ddilyn y ffin rhwng Tsiad a Camerŵn o ddinas N'Djamena ymlaen, lle mae'n ymuno â dyfroedd Afon Logone.

Mae'r rhan helaeth o boblogaeth Tsiad, yn cynnwys Sarh a'r brifddinas N'Djamena, yn byw ar ei glannau. Mae'n cyfrannu 90% o'r dŵr sy'n llifo i Lyn Tsiad. Mae ei thalgylch yn cynnwys 548,747&nbsp;km². Mae pysgota yn yr afon yn bwysig iawn i drigolion ei glannau.

Chari
Chari
Chari
Bobo-Dioulasso

Dinas ail-fwyaf Bwrcina Ffaso yw **Bobo-Dioulasso**. Fe'i lleolir yn ne-orllewin y wlad, tua 200 milltir i'r gorllewin o Ouagadougou, prifddinas Bwrcina Ffaso. Mae ganddi boblogaeth o tua 435,543 (2006).

Bobo Dioulasso yw un o brif ganolfannau masnach a diwydiant Bwrcina Ffaso. Yn ogystal, Bobo yw prif ganolfan gerddorol a diwylliannol y wlad.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol 

## Gweler hefyd
* Rhestr dinasoedd a threfi Bwrcina Ffaso

Categori:Dinasoedd Bwrcina Ffaso
Mathemategydd

[bawd|[Euclid gyda'i galiper; ystyrir Euclid (fl. 300 CC) yn dad geometreg; paentiad o tua 1474]]

Arbenigwr ym maes Mathemateg yw **mathemategydd**, ac sy'n astudio rhif, data, modelau, strwythur, gofod, newid (Calcwlws) a nifer o israniadau eraill. Yn aml mae'n datrys problemau mathemategol naill ai mewn mathemateg bur neu mathemateg gymhwysol, ar gyfer sefyllfaoedd real y byd mawr.

Un o'r mathemategwyr cyntaf y ceir conod ohono yw Thales o Filetus (c. 624–c.546 CC) a'r ferch gyntaf oedd  Hypatia o Alexandria (AD 350 - 415) a ysgrifennodd nifer o lyfrau ar fathemateg gymhwysol. Blodeuodd tad geometreg, sef Euclid o Alexandria yn 300 CC. Magwyd sawl cyfieithydd Islamaidd a drodd at fathemateg, gan gynnwys Ibn al-Haytham; un nodwedd ohonynt oedd eu bod yn aml-ddisgyblaethol, yn bolymath. Yn yr Oesoedd Canol roedd mathemategwyr Ewropeaidd yn dilyn gyrfâu eraill, gan droi at fathemateg fel diddordeb: peiriannydd oedd Niccolò Fontana Tartaglia, cyfreithiwr oedd François Viète a meddyg oedd y Cymro Robert Recorde.

Erbyn y 17g, daeth y prifysgolion yn feithrinfeydd i syniadau newydd gyda  Robert Hooke a Robert Boyle ym Mhrifysgol Rhydychen ac Isaac Newton yng Nghaergrawnt.

## Mathemategwyr o Gymru
*Brian Hayward Bowditch g. 1961 geometreg a thopoleg; athro ym Mhrifysgol Warwick.
*Clive W. J. Granger (ganwyd 1934), enillydd gwobr Nobel; economegydd
*Gwilym Meirion Jenkins (1932–1982), mathemategydd
*Yr Athro Syr Vaughan Jones, mathemategydd, ei dad yn dod o Gwm Gwendraeth; Prifysgol Vanderbilt yn Nashville; un o fathemategwyr mwya'r byd yn 2015
*John Viriamu Jones (1856–1901), mathemategydd a ffisegydd, a phrifathro cyntaf Coleg y Brifysgol Caerdydd
*Thomas Jones (1756–1807) Coleg y Drindod, Caergrawnt
*William Jones (mathemategwr) (1675–1749), mathemategydd cyntaf i ddefnyddio'r symbol  (pi)
*John T. Lewis (1932–2004), Abertawe. Cyfrannodd tuag at y mesur cwantwm Bose–Einstein
*William Hallowes Miller (1801–1880, Llanymddyfri), crisialegydd. Cymhwysodd fathemateg at yr astudiaeth o risialau a dyfeisio "Mynegeion Miller".
*Richard Price (1723–1791), ystadegydd ac athronydd
*Robert Recorde (tua 1510–1558), mathemategydd a ddyfeisiodd y symbol (=)
*Elmer Rees (ganwyd 1941), mathemategydd
*Bertrand Russell (1872–1970), athronydd, mathemategydd a traethodwr
*John William Thomas (Arfonwyson) (1805–1840), mathemategydd
*Yr Athro Emeritws Kenneth Walters (g. tua 1935), mathemategydd; Prifysgol Aberystwyth

## Cyfeiriadau
Categori:Mathemategwyr
Categori:Galwedigaethau gwyddonol
Afon Logone

Afon yng nghanolbarth Affrica sy'n un o brif lednentydd Afon Chari yw **Afon Logone**.  Mae tarddleoedd Afon Logone yn gorwedd yng ngorllewin Gweriniaeth Canolbarth Affrica, gogledd Camerŵn, a de Tsiad. Mae nifer o gorsydd a gwlybdiroedd o gwmpas yr afon.

Mae dinasoedd a threfi ar ei glannau yn cynnwys Moundou, dinas ail-fwyaf Tsiad, a Kousseri, dinas fwyaf gogleddol Camerŵn. Gorwedd N'Djamena, prifddinas Tsiad ar gymer Afon Logone yn Afon Chari.

Logone
Logone
Logone
Llyn Tsiad

Llyn mawr, bas yng nghanolbarth Affrica yw **Llyn Tsiad** (Ffrangeg: *Lac Tchad*, Saesneg: *Lake Chad*). Mae ei faint wedi amrywio'n sylweddol dros y canrifoedd ac yn dal i newid heddiw. Mae o bwys economaidd mawr yn yr ardal fel cyflenwad dŵr i tuag 20 miliwn o bobl sy'n byw yn y pedair gwlad sydd o'i gwmpas, sef Tsiad, Camerŵn, Niger a Nigeria.

Mae'n gorwedd yn bennaf yng ngorllewin eithaf Tsiad, yn ffinio ar ogledd-ddwyrain Nigeria. Afon Chari yw'r afon fwyaf sy'n llifo iddo: mae'n cyflenwi 90% o ddŵr y llyn. Ceir nifer fawr o ynysoedd bychain a banciau mwd, a cheir nifer o gorsydd ar ei lan. Mae'n llyn bas iawn - yn cyrraedd dim ond 10.5 metr (34 tr) ar ei ddyfnaf — ac felly mae ei arwynebedd yn newid yn sylweddol o dymor i dymor ac o flwyddyn i flwyddyn yn ôl y dŵr sy'n ei gyrraedd. Does dim allanfa amlwg i'w ddyfroedd, ond mae rhywfaint yn cyrraedd basnau Soro a Bodélé.

Enwir gwlad Tsiad ar ôl Llyn Tsiad. Ystyr y gair *tsiad* yn yr iaith leol yw "llawer o ddŵr", h.y. "llyn".

## Adnodd prin 
Mae Llyn Tsiad yn enghraifft o'r hyn a allai ddigwydd yn amlach wrth i adnoddau'r ddaear ddod dan bwysau. Mae'r boblogaeth ar ei lan yn tyfu a maint y llyn yn lleihau ar gyfartaledd. Felly ceir gwrthdaro rhwng amaethyddwyr a bugeilwyr ar ei lannau a hefyd gwrthdaro gwleidyddol rhwng y pedair gwlad sydd o'i gwmpas, gyda phawb yn hawlio eu rhan o'r dŵr, sy'n adnodd prin yn y rhan yma o'r byd.

250px|bawd|dim|Map o Lyn Tsiad
250px|bawd|dim|Llyn Tsiad o'r gofod yn 1968, llun o Apollo 7

## Dolenni allanol 
* Map o fasn Llyn Tsiad  ar wefan Water Resources eAtlas.
*  Erthygl am "y llyn sy'n diflannu" ar wefan *The Guardian*.

Tsiad
Tsiad
Tsiad
Tsiad
Tsiad
Hastings Kamuzu Banda

Arlywydd Malawi o 1966 hyd 1994 oedd **Hastings Kamuzu Banda** (1896? - 25 Tachwedd 1997).

Ganed Banda i deulu protestannaidd yn Kasungu, yn yr hyn oedd yr adeg honno yn drefedigaeth Brydeinig  Nyasaland. Nid oes sicrwydd am flwyddyn ei enedigaeth; dywed rhai ffynonellau ei fod yn 101 oed pan fu farw, eraill 99.

Bu'n astudio yn Ne Affrica, gan weithio mewn cloddfa ddiemwntau i'w ariannu ei hun, yna yn yr Unol Daleithiau. Wedi hyn, aeth i'r Alban i astudio i ddod yn feddyg yng Nghaeredin. Daeth yn flaenor yn Eglwys yr Alban. Yn ddiweddarach, treuliodd flynyddoedd yn gweithio fel meddyg teulu yn Llundain. Roedd yn rhugl yn Saesneg, Ffrangeg, Lladin, Groeg a Hebraeg.

Dechreuodd gymeryd diddordeb mewn gwleidyddiaeth oherwydd ei wrthwynebiad cryf i ffurfio Ffederasiwn Rhodesia a Nyasaland gan y llywodraeth Brydeinig. Aeth i Ghana yn 1953, yna i Nyasaland yn 1958. Daeth yn arweinydd y cenedlaetholwyr yno, a ffurfiodd blaid wleidyddol, y *Malawi Congress Party* (MCP).

Daeth yn brif weinidog pan ddaeth Nyasaland yn wlad annibynnol Malawi ar 6 Gorffennaf 1964. Ar 6 Gorffennaf 1966, daeth Malawi yn weriniaeth, gyda Banda yn Arlywydd. Roedd ei lywodraeth yn geidwadol; roedd Malawi yn un o'r ychydig wledydd Affricanaidd i fod a chysylltiadau diplomatig a De Affrica yng nghyfnod Apartheid. Daeth i sylw rhyngwladol hefyd oherwydd ei wrthwynebiad i sgerti byrion gan ferched a gwallt hir gan ddynion.

Erbyn dechrau'r 1990au, roedd gwrthwynebiad i'w ddull awdurdodol o lywodraethu yn cynyddu ym Malawi. Cyfansoddodd esgobion yr Eglwys Gatholig ym Malawi lythyr cyhoeddus yn galw am fwy o ddemocratiaeth, ac yn 1993 cytunodd Banda i ganiatau ffurfio pleidiau eraill heblaw'r MCP. Yn etholiad 1994, gorchfygwyd ef gan Bakili Muluzi o'r United Democratic Front. Bu Banda farw yn 1997 yn Johannesburg.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Malawi
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1997
Johannesburg

**Johannesburg** (Swlw: **eGoli**, Xhosa **eRhawutini**) yw dinas fwyaf De Affrica, a chanolbwynt economi y wlad. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 3,225,310, a phoblogaeth yr ardal ddinesig yn 5,226,000.

Sefydlwyd y ddinas yn 1886, wedi i aur gael ei ddarganfod yn y Witwatersrand. Fe'i sefydlwyd gan ddau ŵr o'r enw "Johannes", Johannes Meyer a Johannes Rissik.

Yng nghyfnod Apartheid, rhennid y ddinas yn rannau wedi eu cyfyngu i hil arbennig; yr enwocaf o'r rhannau lle gorfodid y trigolion duon i fyw oedd Soweto (**So**uth **We**stern **To**wnship).

bawd|dim|240px|Ardal fusnes Johannesburg

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Adeilad IBM
* Adeilad Schlesinger
* Canolfan Carlton
* Hotel KwaDukuza eGoli
* Montecasino
* Tŵr Absa
* Tŵr Hillbrow
* Tŵr Sentech

## Pobl o Johannesburg 
* Basil Rathbone (1892-1967), actor
* Sid James (1913-1976), actor a chomediwr
* Miriam Makeba (1932-2008), cantores
* Gary Player (g. 1935), chwaraewr golff
* Frederik Willem de Klerk (g. 1936), Arlywydd De Affrica 1989-1994
* Hugh Baiocchi (g. 1946), chwaraewr golff
* Dave Matthews (g. 1967), cerddor
* Justine Waddell (g. 1976), actores

Categori:Dinasoedd De Affrica
Categori:Gauteng

Categori:Sefydliadau 1886
Rhaeadr Victoria

bawd|Rhaeadr Victoria

Rhaeadr ar Afon Zambezi yn rhan ddeheuol Affrica yw **Rhaeadr Victoria**. Mae'n un o reaeadrau mwyaf y byd; er nad Rheadr Victoria yw'r uchaf na'r lletaf yn y byd, yma y ceir yr arwynebedd mwyaf o ddŵr yn disgyn. Mae'n 1708 medr o led a 108 medr o uchder.

Saif ar y ffin rhwng Sambia a Simbabwe. Yr enw lleol arno yw **Mosi-oa-Tunya** ("y mwg sy'n taranu"). Rhoddwyd yr enw "Rhaeadr Victoria" arno gan David Livingstone, yr Ewropead cyntaf i'w weld. Dynodwyd y rhaeadr a'i amgylchedd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Gweler hefyd 
* Rhaeadrau Iguazú

## Cyfeiriadau 
Victoria
Victoria
Georg Cantor

Mathemategydd o'r Almaen oedd **Georg Ferdinand Ludwig Philipp Cantor** (3 Mawrth 1845 - 6 Ionawr 1918). Fe'i ganwyd yn Rwsia. Fe'i adwaenir yn bennaf fel sylfaenydd damcaniaeth setiau, a ddaeth yn un o gonglfeini haniaethol mathemateg. Dangosodd bwysigrwydd cyfatebiaeth un-i-un rhwng setiau, diffiniodd setiau anfeidrol a rhai â iawn-drefniad, a phrofodd fod y rhifau real yn fwy niferus na'r rhifau naturiol. Mae theorem Cantor yn dangos fod "anfeidredd o anfeidreddau" yn bodoli. Diffiniodd prifolion a threfnolion a'u rhifyddeg. Yn ogystal â'i bwysigrwydd mathemategol, mae gwaith Cantor yn ddiddorol o safbwynt athronyddol, ac roedd ef ei hun yn ymwybodol o hynny.

I ddechrau, bu gwrthwynebiad gref i'w ddamcaniaeth ysgytwol am rifau trawsfeidraidd, am iddi ymddangos yn groes i reddf fathemategol. Bu mathemategwyr blaenllaw ei oes megis Leopold Kronecker a Henri Poincaré ymysg yr amheuwyr, ac yn ddiweddarach bu i Hermann Weyl, L. E. J. Brouwer a Ludwig Wittgenstein amau seiliau'r ddamcaniaeth unwaith yn ragor. Yn nhyb rhai diwynyddwyr Cristnogol, yn enwedig rhai oedd yn arddel sgolastigiaeth, roedd gwaith Cantor yn herio unigrwydd natur anfeidrol Duw , gan gymharu ei ddamcaniaeth gyda phantheistiaeth. Ar brydiau, roedd gwrthwynebiad chwyrn i'w waith: soniodd Poincaré am ei syniadau fel "afiechyd dwys" yn heintio dysgeidigaeth mathemateg, a disgrifiodd Kronecker ef fel "twyllwr gwyddonol," "enciliwr" a "llygrwr ieuenctid". Degawdau ar ôl ei farwolaeth, cwynai Wittgenstein fod mathemateg yn *"ridden through and through with the pernicious idioms of set theory,"* ac ystyriai fod y ddamcaniaeth yn nonsens. Ar un adeg, rhoddwyd bai ar hyn oll am y pyliau o iselder a ddioddefodd Cantor eto ac eto o 1884 tan ei farwolaeth  ond erbyn hyn tybir mai ei anhwylder deubegwn oedd yn bennaf gyfrifol 

Ond daeth clod a bri i Cantor yn ogystal: yn 1904, dyfarnodd y Gymdeithas Frenhinol y *Sylvester Medal*, iddo. Credodd Cantor i Dduw gyfathrebu damcaniaeth rhifau trawsfeidraidd iddo. Amddiffynnwyd y ddamcaniaeth gan David Hilbert, wrth ddweud, "Ni theifl neb ni o'r baradwys grëodd Cantor."

## Cyfeiriadau 
Categori:Damcaniaeth setiau
Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Mathemategwyr o'r Almaen
Categori:Pobl gydag anhwylder deubegwn
Lascaux

bawd|240px|Llyn ceffyl yn Lascaux

Cyfres gymhleth o ogofâu yn ne-orllewin Ffrainc yw **Lascaux**. Maent yn fyd-enwog am yr arlunwaith cynhanesyddol ar eu muriau, sy'n dyddio o tua 16,000 mil o flynyddoedd yn ôl yn Hen Oes y Cerrig.

Saif yr ogofâu yn nyffryn afon Vézère ger pentref Montignac, yn *département* Dordogne. Cafwyd hyd iddynt ar 12 Medi 1940 gan bedwar bachgen, Marcel Ravidat, Jacques Marsal, Georges Agnel, a Simon Coencas, gyda chymorth ci Ravidat, Robot. Mae'r lluniau gan mwyaf o anifeiliaid.

Agorwyd yr ogofâu i'r cyhoedd, ond erbyn 1955, roedd y carbon deuocsid a gynhyrchid gan 1,200 o ymwelwyr y dydd yn amlwg yn niweidio'r lluniau. Caewyd yr ogofâu yn 1963 i'w gwarchod. Yn 1983, agorwyd Lascaux II, atgynhyrchiad o ran o'r ogofâu, 200 medr o'r safle ei hun. Dynodwyd Lascaux yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1979.

## Cyfeiriadau
Categori:Celf gynhanesyddol
Categori:Dordogne
Categori:Hen Oes y Cerrig
Categori:Ogofâu Ffrainc
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Angus Young

Cerddor o Awstralia a aned yn yr Alban sy'n brif gitarydd, ysgrifennwr caneuon, a chyd-sylfaenydd (ynghyd â'i frawd Malcolm) y band roc caled AC/DC yw **Angus McKinnon Young** (ganwyd 31 Mawrth, 1955). Mae'n enwog am ei ymddygiad egnïol, gwyllt, ei wisg ysgol, a'i ddefnydd o'r wâc hwyaden (*duck walk*) tra'n perfformio.

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Aelodau AC/DC
Categori:Gitaryddion roc o Awstralia
Categori:Ymfudwyr o'r Alban i Awstralia
Fada N'gourma

250px|bawd|Prif stryd Fada N'gourma
Dinas yn nwyrain Bwrcina Ffaso yw '''Fada N'gourma** (hefyd: **Fada-Ngourma''').  Fe'i lleolir 219&nbsp;km (136 milltir) i'r dwyrain o'r brifddinas Ouagadougou, yn ardal Gourmantché.

Sefydlwyd y ddinas gan y rheolwr lleol Diaba Lompo fel 'Bingo'. Mae'n adnabyddus am ei ffatrioedd blancedi a rygiau ac am y mêl lleol.

## Gefeilldref
* : Epernay

## Gweler hefyd
* Rhestr dinasoedd a threfi Bwrcina Ffaso

Categori:Dinasoedd Bwrcina Ffaso
Eric Fellner

Mae **Eric Fellner**, CBE (ganed 10 Hydref 1959, Lloegr) yn gynhyrchydd ffilmiau o Loegr sydd wedi cael ei enwebu am Wobr yr Academi.

## Gyrfa
Mae Eric Fellner  yn gweithio gyda Working Title Films yn Llundain gyda Tim Bevan. Mae'r ffilmiau lle mae wedi gweithio fel cynhyrchydd neu uwch-gynhyrchydd yn cynnwys *Moonlight and Valentino*, *Four Weddings and a Funeral*, *Dead Man Walking, *Fargo*, *Notting Hill*, *United 93* a *Bridget Jones's Diary*.
bawd|230px|chwith|Poster *Four Weddings and a Funeral'', un o ffilmiau Feller

Arwyddodd Working Title Films gytundeb gydag Universal Studios ym 1999 a roddodd y pŵer i Bevan a Fellner i gomisiynnu ffilmiau gyda chyllid o $35 miliwn (UDA) heb iddynt orfod dderbyn caniatad eu meistri. Bellach, y cwmni hwn yw'r cwmni cynhyrchu annibynnol mwyaf ym Mhrydain gyda swyddfeydd yn Llundain ac yn Los Angeles. Mae eu llwyddiannau'n cynnwys *Four Weddings And A Funeral* (1994) a wnaeth dros $250 (UDA) miliwn yn fyd eang. Enillodd *Dead Man Walking* a *Fargo* Oscars ym 1996 ac ym 1997, tra bod *Elizabeth* (1998) ac *Atonement* (2007) wedi cael eu henwebu am y Ffilm Orau yng Ngwobrau'r Academi.

## Dolenni allanol
* Working Title Films

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Surrey
462 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  470au CC - **460au CC** - 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC
467 CC 466 CC 465 CC 464 CC 463 CC - **462 CC** - 461 CC 460 CC 459 CC 458 CC 457 CC

----

## Digwyddiadau
* Y Spartiaid yn ymosod ar Fynydd Ithome yn Messenia, lle mae byddin o helotiaid gwrthryfelgar wedi encilio. Maent yn gofyn am gymorth eu cynhheiriad o'r Rhyfeloedd Persaidd, yn cynnwys Athen.
* Yn Athen, mae Ephialtes yn cynnig na ddilid rhoi unrhyw gymorth i Sparta, ond mae Kimon yn perswadio'r Atheniaid i gynorthwyo, ac yn arwain 4,000 o filwyr Athenaidd i Fynydd Ithome. Wedi i ymododiad ar y mynydd fethu, dechreua'r Spartiaid amau yr Atheniaid, ac maent yn gyrru milwyr Kimon adref. Mae'r sarhad i Athen yn gwanhau Kimon ac yn cryfhau safle Ephialtes.
* Pericles yn dechrau dod yn un o brif arweinwyr Athen.
* Yr athronydd Anaxagoras yn symud i Athen ac yn dechrau dysgu yno.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:462 CC
463 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  470au CC - **460au CC** - 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC
468 CC 467 CC 466 CC 465 CC 464 CC - **463 CC** - 462 CC 461 CC 460 CC 459 CC 458 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Athen, mae'r gwleidyddion democrataidd Ephialtes a Pericles yn ceisio alltudio yr oligarchydd Kimon am dderbyn llwgrwobrwyon. Metha'r ymgais, ond mae'n gwanhau safle Kimon.
* Themistocles, sydd mewn alltudiaeth, yn gofyn i Artaxerxes I, brenin Ymerodraeth Persia am gymorth i ad-ennill grym yn Athen. Nid yw Artaxerxes yn barod i helpu, ond mae'n gwneud Themistocles yn satrap Magnesia.
* Yr Atheniaid yn cipio Thasos.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:463 CC
Llifogydd Canolbarth Lloegr 2007

[bawd|250px|Bwyty [Pizza Hut dan dŵr yn Chesterfield]]
bawd|250px|Tanc Dŵr yn Cheltenham

Yn dilyn glaw eithriadol o drwm yng Ngorffennaf 2007, fe gafwyd **llifogydd Canolbarth Lloegr 2007**. Llifogwyd ardal helaeth o Ganolbarth Lloegr, ardal yn ymestyn o Hull i fasn Afon Hafren yn y de. Yn achos Afon Hafren roedd yna nifer o resymau dros y llifogydd yn cynnwys ffactorau ffisegol a ffactorau dynol. Roedd y tir yn ddirlawn trwy fasn yr afon, ar ôl cyfnod hir o law trwm dros nifer o wythnosau, ac o ganlyniad i hyn roedd llai o ddŵr yn ymdreiddio i’r pridd a chynyddwyd y llif trostir (dŵr ffo).  Lleolir tarddbwynt Afon Hafren yng nghanolbarth Cymru lle mae'r tir yn uchel ac yn syrth ac felly cynyddir y llif trosdir unwaith eto. Nid yn unig y mae'r tir yn ddirlawn ond mae’r graig galchfaen yn yr ardal yn anathraidd iawn ac felly yn lleihau ymdreiddiad dŵr i’r pridd.

## Gweithgareddau dynol a gyfranodd at effeithiau'r llifogydd
Mae nifer o’r aneddiadau mawr a gafodd eu lifogu, yn cynnwys Caerloyw, Tewkesbury, Cinderford a Stroud, yn gorwedd ar orlifdir Afon Hafren. Adeiladwyd nifer o drefi ar orlifdir oherwydd mae’r tir yn wastad, ac roedd afonydd yn rhwydwaith pwysig yn yr hen ddyddiau ar gyfer cludiant. Mae hyn yn gwneud yr ardaloedd hynny yn agored i niwed wrth i lefelau dŵr godi. Mae canran uchel o aneddiadau wedi eu hamgylchynu a choncrît a tharmac sy'n atal dŵr rhag ymdreiddio. Yn ogystal, mae dŵr yn llifo i’r system draenio ac yn gweithredu fel llif trosdir sy’n llifo i’r afon yn llawer cyflymach ar yr un pryd. Mae ffermwyr yn draenio eu tir ar gyfer tyfu cnydau ac mae yna lai o goedwigoedd i rhyngipio a thransbiradu unrhyw ddŵr, felly mae’r dŵr yn gorfod mynd i’r afon.

## Effeithiau'r llifogydd
Cafwyd nifer o bobl eu heffeithio; lladdwyd 13 ac roedd rhaid i'r RAF achub dros 120 o bobl. Roedd Asiantaeth yr Amgylchedd yn pryderu fod yna risg i iechyd wrth i bobl ddod i gyswllt â dŵr ffo, ond ni wireddwyd eu hofnau.  Cafodd yr economi ei effeithio'n ddifrifol. Bu bron i is-orsaf bŵer yng Nghaerloyw fynd dan y llifogydd; buasai hynny wedi gadael miloedd o bobl heb bŵer. Collodd nifer o bobl gyflenwad dŵr glân ac felly roedd rhaid i bobl aros adre o'r gwaith a pheidio mynd i’r ysgol. Collodd busnesau symiau mawr o arian trwy fod ar gau heb sôn am y difrod a achoswyd gan y dŵr. Dinistriwyd nifer o dai, busnesau ac ysgolion efo chost o £2 biliwn.  Roedd rhaid i nifer fawr o bobl symud allan o'u tai am gyfnod hir a symud i lefydd eraill dros dro. Roedd rhai pobl allan o'u cartrefu am hyd at flwyddyn ar ôl y digwyddiad. Roedd yna straen fawr ar gwmnïau yswiriant i dalu symiau mawr o arian; roedd yna hefyd rhai pobl a oedd heb yswirio eu tai.

## Gweler hefyd
*Llifogydd
*Hydroleg
*Diwasgedd

Categori:2007 yn Lloegr
Categori:Amgylchedd Lloegr
Canolbarth Lloegr 2007
Baban dethol

**Baban dethol** (Saesneg: *Designer baby*) yw plentyn sydd â genynnau etifeddol sydd wedi cael eu dethol drwy ddefnyddio technoleg atgenhedlu genetig. Pwrpas hyn yw creu y cyfuniad perffaith o enynnau'r rhieni i sicrhau iechyd, rhyw a nodweddion esthetig megis lliw gwallt a lliw llygaid  y plentyn.

## Materion moesol
Mae yna lawer o bobl sy'n anghytuno â'r defnydd o dechnoleg atgenhedlu genetig oherwydd eu cred ei fod yn groes i natur ac nid yw’n cael ei dderbyn yn gymdeithasol oherwydd y posibilrwydd y gall hyn gael effaith mawr ar boblogaeth y byd. Ar y foment mae tua hanner poblogaeth y byd yn ddynion a'r hanner arall yn fenywod a phe caniateir dewis yna gall hyn gael effaith negyddol mewn gwledydd megis Tsieina ble mae statws y dyn yn uwch na’r fenyw.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Babanod dethol ar wefan y 'Grid Cenedlaethol ar gyfer Dysgu Cymru'
* Bonsor, Kevin. Howstuffworks: *How Designer Children Will Work*

## Gweler hefyd
* Bioleg
* Geneteg

Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Atgenhedlu
Categori:Datblygiad dynol
Categori:Geneteg
Pretoria

Prifddinas De Affrica yw **Pretoria**. Rhennir swyddogaethau pridffdinas i raddau yn Ne Affrica, gyda rhywfaint o swyddogaethau deddfwriaethol yn Nhref y Penrhyn a swyddogaethau cyfreithiol yn Bloemfontein, ond Pretoria yw'r brifddinas *de facto*.

Saif yng ngogledd-ddwyrain y wlad, yn nhalaith Gauteng. Mae'n rhan o adral ddinesig Tshwane, ac mae symudiad ar y gweill i newid enw y ddinas ei hun i "Tshwane". Sefydlwyd y ddinas yn 1855 gan Marthinus Pretorius, a'i henwodd ar ôl ei dad, Andries Pretorius.

Mae poblogaeth y ddinas ei hun tua un miliwn, a phoblogaeth yr ardal ddinesig yn 1,985,997. Y prif ieithoedd a siaredir yno yw Tswana, Afrikaans, Ndebele a Saesneg.

Categori:Dinasoedd De Affrica
Categori:Gauteng

Categori:Prifddinasoedd Affrica
Ramaswamy Venkataraman

Arlywydd India rhwng 1987 a 1992 oedd **Ramaswamy Venkataraman** (*Tamileg* ராமசுவாமி வெங்கட்ராமன்) (4 Rhagfyr 1910 – 27 Ionawr 2009).

Categori:Arlywyddion India
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 2009
Bogside

Ardal Gatholig yn ninas Derry, Gogledd Iwerddon yw'r **Bogside**. Fel ardal Gatholig ddifreintiedig daeth yn un o brif gadarnleoedd y Gweriniaethwyr yn yr hyn a elwir yn "Helyntion Gogledd Iwerddon". Am gyfnod yn y 1970au a dechrau'r 1980au bu'n ardal "*no-go*" i'r Fyddin Brydeinig a Heddlu Gogledd Iwerddon.

Categori:Derry
Rhyfeloedd y Boer

Cyfeiria **Rhyfeloedd y Boer**, hefyd **Rhyfeloedd De Affrica**, ar ddau ryfel a ymladdwyd yn Ne Affrica rhwng yr Ymerodraeth Brydeinig a gweriniaethau y Boeriaid, Y Weriniaeth Rydd Oren a Gweriniaeth y Transvaal, gweriniaethau oedd wedi eu sefydlu gan y Voortrekkers.

Mae cyfeiriad ar "Ryfel y Boer" neu "Ryfel De Affrica" fel rheol yn cyfeirio ar yr ail o'r rhyfeloedd hyn.

## Rhyfel Cyntaf y Boer 
Ymladdwyd Rhyfel Cyntaf y Boer neu Ryfel y transvaal rhwng 1880 a 1881). Ceisiodd yr Ymerodraeth Brydeinig feddiannu'r Transvaal, ond llwyddodd y Boeriaid i'w gwrthsefyll ac ail-sefydlu gweriniaeth annibynnol.

## Ail Ryfel y Boer 
Ymladdwyd Ail Ryfel y Boer rhwng 1899 a 1902. Ceisiodd yr Ymerodraeth Brydeinig feddiannu tiriogaethau'r gweriniaethau annibynnol, a defnyddiwyd llawr mwy o filwyr na'r tro cyntaf. Disgwylid y byddai'r rhyfel drosodd mewn ychydig fisoedd, ond llwyddodd y Boeriaid i wrthsefyll byddinoedd yr ymerodraeth am dair blynedd. Yn y diwedd, ymgorfforwyd y gweriniaethau yn yr Ymerodraeth Brydeinig.

## Llyfryddiaeth 
*Beck, Roger B. (2000). *The History of South Africa*. Westport, CT: Greenwood. ISBN 0-313-30730-X.
*Davenport, T. R. H., and Christopher Saunders (2000). *South Africa: A Modern History*, 5th ed. Palgrave Macmillan. ISBN 0-312-23376-0.
*Jackson, Tabitha (1999). *The Boer War*. Basingstoke, U.K.: Channel 4 Books/Macmillan. ISBN 0-7522-1702-X.
*Judd, Denis, and Keith Surridge (2003). *The Boer War*. Basingstoke, U.K.: Palgrave Macmillan. ISBN 0-7195-6169-8 (paperback).
*Pakenham, Thomas (1979). *The Boer War*. New York: Random House. ISBN 0-394-42742-4.
*Plaatje, Sol T. (1990). ''Mafeking Diary: A Black Man’s View of a White Man's War*. Ohio University Press. ISBN 0-8214-0944-1.
*Reitz, Deneys (1930). *Commando: A Boer Journal of the Boer War*. Llundain: Faber and Faber. ISBN 1-4326-1223-9 (2005 reissue).
*van Hartesveldt, Fred R. (2000). *The Boer War''. Greenwood Press. ISBN 0-313-30627-3.

Categori:Hanes De Affrica
Boer
Boer
Boer
Rhestr o feysydd pêl-droed

Mae’r canlynol yn **rhestr o feysydd pêl-droed**, wedi eu trefni wrth cynhwysedd, hynny yw, yr uchafswm o bobl all y stadiwm dal. Mae rhestr yn cynnwys y cant maes pêl-droed hefo cynwysedd mwyaf.

Mae’r rhestr yn cynnwys pob stadiwm pêl-droed yn ychwanegol i unrhyw stadiwm lle bu chwaraeon arall eu chwarae, yn cynnwys pêl-droed. Mae rhai o’r meysydd ond yn cael eu defnyddio ar gyfer gemau pwysig, megis gemau rhyngwladol neu gemau cwpan.

## Cyfeiriadau

*
Pêl-droed
Portsmouth

Gallai **Portsmouth** gyfeirio at:

## Daearyddiaeth 
* Portsmouth, dinas yn ne Lloegr
* Portsmouth, Virginia, dinas yn UDA
* Portsmouth, New Hampshire, dinas yn UDA

## Chwaraeon 
* Portsmouth F.C.

----
Portsmouth, Hampshire

:*Gweler hefyd Portsmouth (gwahaniaethu).*

Dinas a phorthladd yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Portsmouth**; cred rhai mai'r hen enw Cymraeg yw **Llongborth**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dinas Portsmouth.

Harbwr Portsmouth yw prif wersyll llynges Lloegr ond mae hefyd yn borthladd masnachol mawr lle ceir nifer o longau pleser yn cychwyn oddi yno yn ogystal. Mae'n gartref i atyniadau twristaidd fel HMS *Victory*, baner-long Nelson. Ym Mhortsmouth mae cartref Charles Darwin sy'n amgueddfa iddo erbyn heddiw.

bawd|dim|Tŵr Spinnaker, Portsmouth

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa D-Day
*Genesis Expo
*Porthladd Hanesyddol
*Tŵr Spinnaker

## Pobl o Bortsmouth
*Charles Dickens (1812-1870), nofelydd
*Richard Aldington (1892-1962), bardd
*Olivia Manning (1908-1980), nofelydd
*Paul Jones (g. 1942), canwr
*Alan Pascoe (g. 1947), athletwr

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Portsmouth F.C.
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Categori:Dinas Portsmouth
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Porthladdoedd Lloegr
Categori:Trefi Hampshire
Gosport

Tref a phorthladd yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Gosport**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Gosport. Mae'n gorwedd ar lan Harbwr Portsmouth gyferbyn i ddinas Portsmouth ei hun, gyda gwasanaeth fferi yn eu cysylltu. Mae'n un o wersylloedd mwyaf llynges y DU.

Mae Caerdydd 160.1 km i ffwrdd o Gosport ac mae Llundain yn 108.3&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Portsmouth sy'n 6&nbsp;km i ffwrdd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa "Explosion!"
*Fort Blockhouse
*Fort Brockhurst
*Fort Grange
*Fort Rowner
*Gorsaf reilffordd
*Pont y Mileniwm

## Enwogion
*John Halsted (1768-1830), morwr
*Richard Dawson (1932-2012), actor 
*Trevor Jesty (g. 1948), cricedwr
*Graham Maby (g. 1952), cerddor
*Roger Black (g. 1966), athletwr

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Gosport
Categori:Trefi Hampshire
Valkyrie (ffilm)

Mae ***Valkyrie*** (2008) yn ffilm gyffro hanesyddol sydd wedi'i lleoli yn yr Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Mae'r ffilm yn cylchdroi o amgylch cynllwyn gan swyddogion y fyddin Almaenig i ddienyddio Adolf Hitler ar yr 20fed o Orffennadf, 1944. Cyfarwyddwyd y ffilm gan United Artists gan Bryan Singer ac ysgrifennwyd y ffilm gan Christopher McQuarrie. Ar ôl i Singer orffen *Superman Returns* yn 2006, roedd yn awyddus i weithio ar brosiect llai, pan glywodd am sgript McQuarrie, a ddechreuodd ei hysgrifennu wedi iddo ymweld a Berlin yn 2002.

Mae Tom Cruise yn serennu fel Cyrnol Claus von Stauffenberg, un o'r prif gynllwynwyr. Mae  Bill Nighy, Eddie Izzard, Terence Stamp a Tom Wilkinson hefyd yn actio'n y ffilm. Achosodd y castio cryn dipyn o drafodaeth ymysg gwleidyddion Almaenig ac ymhlith aelodau o deulu von Stauffenberg am fod yr actor yn Scientolegwr, a ystyrir yn gwlt yn yr Almaen. Cafodd y ffilm gefnogodd y papurau newydd a gwneuthurwyr ffilm am ei fod yn hybu ymwybyddiaeth pobl o'r cynllwyn. Yn wreiddiol, cafodd gwneuthurwyr y ffilm drafferth yn dod o hyn i leoliadau Almaenig lle gallent ffilmio oherwydd y gwrthdaro a'r trafodaethau, ond yn ddiweddarach cawsant ganiatad i ffilmio mewn lleoliadau a oedd yn ymwneud â'r stori, fel Benderblock hanesyddol Berlin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau am yr Ail Ryfel Byd
Categori:Ffilmiau MGM
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn
Categori:Ffilmiau United Artists
Abraham Ortelius

Cartograffydd a hynafiaethydd o Fflandrys oedd **Abraham Ortelius** (14 Ebrill 1527 - 28/29 Mehefin 1598). Ei waith enwocaf yw'r *Theatrum Orbis Terrarum*, atlas o'r byd cyfan (fel y'i adnabuwyd ar y pryd) a gydnabuwyd fel y casgliad safonol o fapiau ar ddiwedd yr 16g a dechrau'r ganrif olynol.

Teithiodd Ortelius yn eang i gasglu gwybodaeth a hynafiaethau. Cafodd swydd fel daearyddwr yn llys Felipe II, brenin Sbaen, yn 1575.

Roedd yn adnabod yr hynafiaethydd Cymreig Humphrey Lhuyd, ac ymddangosodd dau fap o waith Lhuyd fel atodiad i *Theatrum orbis terrarum* Ortelius yn 1573, un o Gymru ac un o Gymru a Lloegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1527
Categori:Marwolaethau 1598
Categori:Cartograffwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Daearyddwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Ffleminiaid
Categori:Hynafiaethwyr o'r Iseldiroedd
Frost/Nixon

Mae ***Frost/Nixon*** (2008) yn ffilm ddrama hanesyddol sy'n seiliedig ar ddrama o'r un enw gan Peter Morgan, sef ysgrifennydd The Queen. Mae'r ffilm yn dramateiddio cyfweliadau teledu Frost/Nixon ym 1977. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Ron Howard a'i gynhyrchu gan Brian Grazer o* Imagine Entertainment* a Tim Bevan a Eric Fellner o *Working Title Films* ar gyfer Universal Studios. Yn y ffilm, daw ddau o actorion gwreiddiol cyhyrchiadau'r ddrama yn y West End a Broadway sef Frank Langella fel cyn-Arlywydd yr Unol Daleithiau Richard Nixon a Michael Sheen fel y darlledwr teledu Prydeinig David Frost. Dechreuwyd ffilmio ar y 27 Awst2007.

## Cast
*Frank Langella fel Richard Nixon
*Michael Sheen fel David Frost
*Patty McCormack fel Pat Nixon
*Kevin Bacon fel Jack Brennan
*Oliver Platt fel Bob Zelnick
*Sam Rockwell fel James Reston Jr.
*Matthew Macfadyen fel John Birt
*Rebecca Hall fel Caroline Cushing
*Toby Jones fel Swifty Lazar
*Andy Milder fel Frank Gannon
*Gene Boyer fel ei hun

Mae pobl eraill a ddarlunir yn y ffilm yn cynnwys Diane Sawyer, Tricia Nixon Cox, Michael York, Hugh Hefner, Raymond Price a Neil Diamond. Er mwyn paratoi ar gyfer y rhan fel Richard Nixon, ymwelodd Frank Langella â Llyfrgell Arlywyddol Richard Nixon yn Yorba Linda, Califfornia a chyfwelodd nifer o bobl a oedd yn adnabod y cyn-arlywydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol
*Gwefan y Cyfweliadau Gwreiddiol
*Gwobrau Universal Pictures 
*Gwybodaeth Swyddfa docynnau Frost/Nixon wrth The Numbers

Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn
Categori:Ffilmiau Universal Studios
N'Djamena

Prifddinas a dinas fwyaf Tsiad yw '''N'Djamena'* (Arabeg: نجامينا *Nijāmīnā''; hefyd **Ndjamena**), gyda phoblogaeth o 721,000 (2005). Mae'n borthladd ar lan Afon Chari, ger ei chymer ar Afon Logone, wedi ei lleoli yn ne-orllewin Tsiad yn union gyferbyn tref Kousséri, dros yr afon yn Camerŵn, a gysylltir â'r ddinas gan bont. Mae'n un o ranbarthau Tsiad hefyd, wedi ei ymrannu yn ddeg *arrondissement*. Mae'n farchnad ranbarthol ar gyfer da byw, halen, dêts, a grawnfwyd. Prosesu cig yw'r prif ddiwydiant.

Cyfeirir ati weithiau wrth ei hen enw **Fort Lamy**, sy'n tarddu o gyfnod reolaeth Ffrainc pan sefydlwyd y ddinas yn 1900. Mae gwrthryfelwyr wedi ymosod ar y ddinas ddwywaith yn ddiweddar, yn 2006 a 2008.

## Gefeilldref 
* Toulouse, Ffrainc, ers 1980.

Categori:Dinasoedd Tsiad
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Categori:Sefydliadau 1900
Tracea

Rhan o'r system resbiradu, mewn anatomeg ddynol ydy'r **tracea** (hefyd y **bibell wynt** neu'r **breuant**)- pibell sy'n caniata i aer fynd drwodd er mwyn i'r organeb fedru anadlu. Mewn fertebratau caiff ei ddal ar agor gan hyd at 20 o gylchoedd siâp-C wedi eu gwneud o gartilag.

## Cyfeiriadau
Categori:System resbiradu
Ysgarthu

**Ysgarthu** ydy'r weithred o gael gwared o wastraff metabolig (neu ymgarthiad) a deunydd eraill di-angen o'r corff. Mae'n rhan hanfodol ac yn un o brosesau bywyd a ganfyddir gan bob anifail - a phob math o fywyd arall. Mae'n cynnwys hilif gwastraff y celloedd.

Mewn celloedd ungell, caiff y gwastraff ei ysgarthu yn uniongyrchol drwy wyneb y gell. Ond mae bodau amlgellog yn defnyddio systemau llawer iawn mwy cymhleth. Mae uwch blanhigion yn ysgarthu nwyon gwastraff allan o'r stomata, neu chwarenau ar wyneb y dail.

## Gwastraff dynol 
Mewn bodau dynol mae'r broses o ysgarthu yn cynnwys cael gwared o iwrein (neu biso ar lafar); mae hefyd yn cynnwys ysgarthu moleciwlau o garbon deuocsid sy'n cael ei greu yn yr arennau a thrwy anadlu. Mae'r solidau gwastraff yn teithio drwy'r coluddion mawr. Rhaid cofio fod y broses o chwysu hefyd yn fath o ysgarthu.

## Gweler hefyd 
* iwrein (piso)

Categori:System dreulio
Categori:System iwrein