Twyllresymeg y chwimsaethwr o Decsas

Mae **twyllresymeg u chwimsaethwr o Decsas** yn dwyllresymeg anffurfiol sy'n codi wrth anwybyddu gwahaniaethau mewn data, ond wrth or-bwysleisio'r tebygrwyddau. O'r rhesymu hwn cawn gasgliadau ffug. Mae'r dwyllresymeg hon yw cymhwysiad athronyddol neu rethregol o'r broblem cymariaethau lluosog (mewn ystadegaeth) ac apophenia (mewn seicoleg wybyddol). Mae'n gysylltiedig â'r rhith glystyru, sef y duedd mewn gwybyddiaeth ddynol i ddehongli patrymau lle nad oes rhai yn bodoli mewn gwirionedd.

Daw'r enw o jôc am rywun o Decsas sy'n saethu nifer o weithiau i ochr ysgubor. Yna mae'n paentio targed wedi'i ganoli ar y clwstwr tynnaf o drawiadau ac yn honni ei fod yn chwimsaethwr.

## Strwythur 
bawd|Set o 100 o gyfesurynnau a gynhyrchir ar hap wedi'u harddangos ar graff gwasgariad. Wrth archwilio'r pwyntiau mae'n hawdd adnabod patrymau ymddangosiadol. Yn benodol, nid yw pwyntiau data ar hap yn ymledu ond yn clystyru, gan roi'r argraff o "fannau poeth" a grëwyd gan ryw achos sylfaenol.
Mae twyllresymeg y chwimsaethwr o Decsas yn aml yn codi pan fydd gan berson lawer iawn o ddata ar gael, ond dim ond yn canolbwyntio ar is-set fach o'r data hwnnw. Dywedwch fod ymchwilydd yn canfod is-set o'r data gyda phriodweddau cyffredin, yna efallai bydden nhw'n dweud taw'r ffactor sy'n diffinio'r is-set hynny sy'n achosi'r briodwedd gyffredin hwnnw. Ond gall rhyw ffactor heblaw'r un a briodolir rhoi rhyw fath o briodwedd gyffredin (neu bâr o briodweddau cyffredin, wrth ddadlau dros gydberthynas) i'r holl elfennau yn yr is-set honno. Os yw'r person yn ceisio rhoi cyfrif am y tebygolrwydd o ddod o hyd i *ryw* is-set yn y data mawr gyda *rhyw* briodwedd gyffredin, yna mae'r person hwnnw'n debygol o gyflawni'r dwllresymeg hon.

Nodwedd bwysig o'r dwyllresymeg hon yw diffyg rhagdybiaeth benodol cyn casglu data, neu ond ffurfio rhagdybiaeth ar ôl i ddata gael ei gasglu a'i archwilio eisoes. Dyma un agwedd o rywbeth a elwir *carthu data* (*data dredging*), a *hacio-p* (*p-hacking*), sy'n arwain at wyddoniaeth wael. Er mwyn osgoi hwn, fe ddylai ymchwilwyr cynhyrchu rhagdybiaeth yn gyntaf, a chasglu'r data er mwyn ei phrofi. Neu, gallan nhw gynhyrchu rhagdybiaeth trwy archwilio'r data, ond yna casglu data newydd a phrofi'r rhagdybiaeth ar y data newydd. (Gweler prawf rhagdybiaeth.) Yr hyn *na all* rhywun ei wneud yw defnyddio'r *un* wybodaeth i lunio *a* phrofi'r un rhagdybiaeth - byddai gwneud hynny yn cyflawni'r dwyllresymeg.

Mae'r dwyllresymeg hon hefyd yn codi wrth wneud nifer mawr o gymariaethau ar yr un data. Mae cywiriad Bonferroni yn un ffordd o gywiro am y broblem hon.

## Enghreifftiau 
* Ceisiodd astudiaeth yn Sweden ym 1992 benderfynu a oedd llinellau pŵer yn achosi rhyw fath o effeithiau iechyd gwael. Gwnaeth yr ymchwilwyr arolwg o bobl sy'n byw o fewn 300 metr i linellau pŵer foltedd uchel dros gyfnod o 25 mlynedd, ac edrychon nhw am gynnydd ystadegol arwyddocaol mewn cyfraddau o dros 800 o anhwylderau. Canfu’r astudiaeth fod nifer yr achosion o lewcemia plentyndod bedair gwaith yn uwch ymhlith y rhai a oedd yn byw agosaf at y llinellau pŵer, a sbardunodd galwadau i weithredu gan lywodraeth Sweden. Y broblem gyda'r casgliad, fodd bynnag, oedd bod nifer yr anhwylderau posib, dros 800, mor fawr nes ei fod yn creu tebygolrwydd uchel y byddai o leiaf un anhwylder yn dangos cynnydd ystadegol "arwyddocaol" trwy ar-haprwydd yn unig; h.y., y *broblem cymariaethau lluosog* . Methodd astudiaethau dilynol i ddangos unrhyw gysylltiad rhwng llinellau pŵer a lewcemia plentyndod.

* Mae'r camwedd hwn i'w gael yn aml mewn dehongliadau modern o benillion Nostradamus. Mae penillion Nostradamus yn aml yn cael eu cyfieithu’n rhydd o’r Ffrangeg gwreiddiol (hynafol), eu tynnu o’u cyd-destun hanesyddol, ac yna eu cymhwyso i gefnogi’r casgliad bod Nostradamus wedi rhagweld digwyddiad modern penodol, ar ôl i’r digwyddiad ddigwydd mewn gwirionedd.
* Mae'r wefan https://www.tylervigen.com/spurious-correlations  yn dangos nifer o rain, er enghraifft mae'r ddelwedd isod yn dangos cydberthynas rhwng nifer o lythrennau mewn cystadleath sillafu, a nifer o bobl cafodd ei ladd gan pry-cop gwenwynol. Does 'na ddim achosiaeth, na hyd yn oed ffactor cudd neu newidyn dryslyd (ffactor arall gall achosi newidiadau i'r ddau beth, er nad ydynt yn effeithio ar ei gilydd). Yn yr achosion hyn, cafodd nifer mawr iawn o ffactorau eu cymharu, wrth wneud mwy o gymariaethau y mwy tebygol fydd o ganfod cydberthynas ar hap, ac ond y cymariaethau sy'n dangos cydberthynas sy'n cael ei adrodd.alt=|canol|720x720px

## Cyfeiriadau