Yr hawl i fwyd

Mae'r **hawl i fwyd** yn un o'r hawliau dynol sy'n diogelu hawl pobl i fwydo eu hunain gydag **urddas**, gan awgrymu bod digon o fwyd ar gael, bod gan bobl y modd i'w gael, a'i fod yn diwallu anghenion dietegol yr unigolyn yn ddigonol. Mae'n sicrhau'r hawl i fod yn rhydd rhag newyn, ansicrwydd bwyd a diffyg maeth. Nid yw'r hawl i fwyd yn awgrymu bod rhwymedigaeth ar lywodraethau i ddosbarthu bwyd am ddim i bawb sydd ei eisiau, na hawl i gael ei fwydo. Fodd bynnag, os caiff pobl eu hamddifadu o fynediad at fwyd am resymau y tu hwnt i'w rheolaeth, er enghraifft, oherwydd eu bod yn y ddalfa, ar adegau o ryfel neu ar ôl trychinebau naturiol, mae'r hawl yn ei gwneud yn ofynnol i'r llywodraeth ddarparu bwyd yn uniongyrchol.

Mae'r hawl yn deillio o'r Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol a oedd â 170 o wladwriaethau yn Ebrill 2020 yn ei gymeradwyo. Mae gwladwriaethau sy'n llofnodi'r cyfamod yma'n cytuno i gymryd camau hyd at yr uchafswm o'u hadnoddau sydd ar gael i gyflawni'n raddol yr hawl i fwyd digonol, yn genedlaethol ac yn rhyngwladol. Mewn cyfanswm o 106 o wledydd mae'r hawl i fwyd yn berthnasol naill ai trwy drefniadau cyfansoddiadol neu trwy gyfreithiau amrywiol a chytundebau rhyngwladol lle mae'r hawl i fwyd wedi'i ddiogelu.

Yn Uwchgynhadledd Bwyd y Byd 1996, ailddatganodd llywodraethau'r hawl i fwyd ac ymrwymo i haneru nifer y newynog a'r rhai â diffyg maeth o 840 i 420 miliwn erbyn 2015. Fodd bynnag, mae'r nifer wedi cynyddu dros y blynyddoedd diwethaf, yn hytrach na lleihau, gan gyrraedd record (yn 2009) o fwy nag 1 biliwn o bobl sy'n dioddef o ddiffyg maeth ledled y byd. Ar ben hynny, mae'r nifer sy'n dioddef o newyn cudd ee diffyg maeth  yn cyfateb i dros 2 biliwn o bobl ledled y byd.

Mae'r Fenter Mesur Hawliau Dynol (*The Human Rights Measurement Initiative*) yn mesur yr hawl i fwyd mewn gwledydd ledled y byd, yn seiliedig ar lefel eu hincwm.

## Hanes 
Mae yna wahaniaeth traddodiadol rhwng dau fath o hawliau dynol: ar y naill law ceir hawliau negyddol neu haniaethol sy'n cael eu parchu gan ddiffyg ymyrraeth. Ar y llaw arall, ceir hawliau cadarnhaol neu bendant sydd angen adnoddau i'w gwireddu. Fodd bynnag, mae'n destun dadl heddiw a oes modd gwahaniaethu'n glir rhwng y ddau fath hyn o hawliau.

Yn unol â hynny, gellir rhannu'r hawl i fwyd yn ddau: yr hawl negyddol i gael bwyd trwy eich gweithredoedd eich hun, a'r hawl gadarnhaol i gael bwyd os na all rhywun gael gafael arno.

### Datblygiadau rhyngwladol o 1941 ymlaen 
Mae'r adran hon yn rhoi trosolwg o ddatblygiadau rhyngwladol sy'n berthnasol i sefydlu a gweithredu'r hawl i fwyd o ganol yr 20g ymlaen.

* 1941 - Yn ei araith Pedwar Rhyddid, mae Arlywydd yr UD, Franklin D. Roosevelt, yn cynnwys fel un o'r pedwar rhyddid: 
 
Yn ddiweddarach roedd y rhyddid hwn yn rhan o Siarter y Cenhedloedd Unedig 1945 (Erthygl 1(3)). 
** 2009 - Mabwysiadu'r Protocol Dewisol i'r Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol, gan wneud yr hawl i fwyd yn weithredol ar lefel ryngwladol.
* 1974 - Mabwysiadu'r Datganiad Cyffredinol ar Ddileu Newyn a Diffyg Maeth yng Nghynhadledd Bwyd y Byd.
* 1988 - Mabwysiadu'r hawl i fwyd yn y Protocol Ychwanegol i Gonfensiwn America ar Hawliau Dynol ym maes Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol ("Protocol San Salvador").
* 1996 - Y Sefydliad Bwyd ac Amaethyddiaeth (FAO) yn trefnu Uwchgynhadledd Bwyd y Byd 1996 yn Rhufain, gan arwain at Ddatganiad Rhufain ar Ddiogelwch Bwyd y Byd.
* 2000 - Sefydlwyd mandad y Rapporteur Arbennig ar yr Hawl i Fwyd.
* 2000 - Mabwysiadu Nodau Datblygu'r Mileniwm, gan gynnwys Nod 1: i ddileu tlodi a newyn eithafol erbyn 2015.
* 2012 - Mabwysiadir y Confensiwn Cymorth Bwyd o ganlyniad i'r Confensiwn Cymorth Bwyd (1985?), sy'n golygu mai hwn yw'r cytundeb rhyngwladol cyfreithiol rhwymol cyntaf ar gymorth bwyd.

## Statws cyfreithiol 
Gwarchodir yr hawl i fwyd dan gyfraith hawliau dynol a dyngarol rhyngwladol.

### Cyfraith ryngwladol 
Mae'r hawl i fwyd yn cael ei gydnabod yn Natganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol 1948 (Erthygl 25) fel rhan o'r hawl i safon byw ddigonol, ac mae wedi'i gynnwys yng Nghyfamod Rhyngwladol 1966 ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol (Erthygl 11). Mae Protocol Dewisol 2009 i'r Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol yn gwneud yr hawl i fwyd yn angenrheidiol ar lefel ryngwladol. Yn 2012, mabwysiadwyd y Confensiwn Cymorth Bwyd: dyma gytundeb rhyngwladol cyfreithiol rwymol *cyntaf* ar gymorth bwyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd
Categori:Hawliau dynol