Pyrotechneg

]]
 yn defnyddio pyrotechneg yn ystod ei sioe *Feuer frei!*]]
**Pyrotechneg** yw'r gallu i ddefnyddio adweithiau ecsothermig i gynhyrchu gwres, effeithiau gweledol a sain. Mae'r rhagddodiad *pyro*- yn golygu tân ac yn dod o'r Groeg clasurol, *πῦρ* (pyr) a *tekhnikos* ("creu gan gelf").

## Hanes
 Jin Ping Mei (1368-1644).]]

Mae pyrotechneg wedi esblygu o'r grefft o dân gwyllt, a darddodd yn Tsieina yn ôl pob tebyg, lle cafodd rocedi a barcutiaid papur neu sidan eu llenwi â phowdr gwn a chemegau eraill i blesio'r gynulleidfa am fwy na mil o flynyddoedd. Nid ymchwilir yn llawn i hanes y powdr. Mae ryseitiau ar gael yn Ewrop o tua 1250 (gan gynnwys gan Francis Bacon). Ystyriwyd ers amser bod yr alcemydd a mynach Ffransisgaidd, Berthold Schwarz, wedi dyfeisio'r powdwr gwn yn Freiburg im Breisgau ym 1330 ar ran y Gorllewin. Fodd bynnag, nid oes tystiolaeth ei fod yn bodoli.

## Defnydd
Mae pyrotechneg a thân gwyllt yn aml yn cael eu cymysgu gyda'i gilydd. Mae tân gwyllt ac effeithiau cam pyrotechnegol yn gyffredin. Defnyddir effeithiau pyrotechnegol hefyd mewn recordiadau ffilm ac ymarferion milwrol ac mewn arddangosfeydd tiffo gan gefnogwyr chwaraeon, yn enwedig pêl-droed a gan grwpiau Ultras.

Mae darnau pyrotechnegol proffesiynol i'w defnyddio ar y llwyfan yn cael eu rheoli'n drydanol yn bennaf. Yn y darn mae ysgafnach sy'n cynnwys ffilament gyda phecyn pyrotechnegol bach, neu fàs dargludol, sy'n cael ei gynhesu a'i danio. Fel arfer mae angen tua 0.5-1 W i sbarduno'r taniwr trydan. Yn lle hynny mae ychydig o ddarnau yn cael eu gwneud i gael eu tanio â bonyn neu mewn ffordd arall. Mae'r tanio trydan yn caniatáu i'r pyrotechnegydd/diffoddwr tân reoli tanio'r darnau o bell a chyda manylder uwch na gyda thanio â llaw.

Gall tanio trydan ddigwydd mewn sawl ffordd. Mae'n bosibl cysylltu polion batri rheolaidd yn uniongyrchol â'r ceblau ar y darn. Wrth danio sawl darn, gellir gwneud bwrdd llithro symlach ar y safle, yr hyn a elwir yn "fwrdd ewinedd". Ar gyfer digwyddiadau llai, defnyddir bwrdd llithro gyda nifer o switshis a swyddogaethau diogelwch adeiledig fel arfer. Mae tablau llithro o'r fath yn aml yn cynnwys swyddogaeth brawf a all ddangos a oes cylched fer yn rhywle yn y cyplydd, fel y dylid osgoi darnau nad ydynt yn tanio pryd y dylid eu hosgoi. Mae systemau mwy datblygedig yn aml yn rhaglenadwy neu'n cael eu rheoli gan ffeil ddata. Yna gallwch chi saethu darnau mewn cerddoriaeth / dilyniannau a reolir gan amser. Mae yna hefyd systemau di-wifr (radio neu olau is-goch) i osgoi gwifrau.

Defnyddir pyrotechneg hefyd yn y diwydiant modurol (bagiau awyr, tynwyr gwregysau), y diwydiant awyrofod, y gwasanaeth achub, y diwydiant arfau ac amddiffyn, wrth gynhyrchu matsis ac mewn llawer o feysydd bob dydd eraill. Gall prosesau pyrotechnegol sbarduno llawer iawn o egni mewn amser byr, neu gynhyrchu nwyon, golau, sain neu gyfuniadau o'r rhain.

Mae angen caniatâd yr heddlu ar gyfer pryniannau a daliadau ar gyfer pob pyrotechneg llwyfan sydd â thanio trydan mewn gwledydd fel Sweden. Mae angen caniatâd heddlu arbennig i'w ddefnyddio dan do mewn cysylltiad â chasgliad cyhoeddus neu ddigwyddiad cyhoeddus (Pennod 2, Adran 20 o'r Ddeddf Trefn Gyhoeddus).

## Llenyddiaeth pyrotechneg / tân gwyllt
Mae ffynonellau ysgrifenedig sy'n delio â thân gwyllt pyrotechneg wedi bod ar gael ers canol y 13g. Rhestr o lyfrau a gyhoeddwyd tua 1970 yw'r *A Bibliography of Firework Books* a gyhoeddwyd gan y Sais, Chris Philips. Mae Philp yn ceisio systemateiddio'r llyfrau y mae wedi llwyddo i'w lleoli. Prynwyd ei gasgliad ar ôl iddo farw gan Lyfrgell Prifysgol Brown, Providence, Rhode Island, UDA ac mae bellach yn rhan o "The Paul R. Dupee Jr. '65 Collection on Fireworks". Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae llawer o hen lyfrau wedi'u cyhoeddi mewn rhifynnau newydd, hyd yn oed fel llyfrau CD (mae'r holl dudalennau'n cael eu sganio a'u cadw mewn fformat darllenadwy a'u llosgi i CD).

## Oriel

Image:Stunt Pyrotechnics Luc Viatour.jpg|thumb|upright|Stynt pyrotechnics gan "Giant Auto Rodéo", Ciney, Gwlad Belg
File:AFC ULtras.jpg|thumb|Ultras El-Ahly (Yr Aifft) yn dathlu wedi ennill Pencampwriaeth Affrica yn 2005
File:Ultras fatal tigers 2006.jpg|thumb|Ultras *Fatal tigers* 2006
File:Indiana Harbor Belt Railroad switchman signaling "stop", Calumet City, Illinois, 1943 (LOC fsac.1a34695).jpg|thumb|Gweithiwr rheilffordd yn Indiana yn defnyddio fflêr Bengal i nodi "stopio"
Delwedd:Navy emergency flare.jpg|thumb|Fflêr Bengal llaw a ddefnyddir mewn argyfwng gan y llynges

## Gweler hefyd
* Tân gwyllt

## Dolenni
*PGI.org – Pyrotechnics Guild International
*PyroGuide – pyrotechnics wiki
*Film Pyrotechnics  Enghreifftiau Pyrotechnegol mewn ffilmiau

## Cyfeiriadau
Categori:Pyrotechneg
Categori:Pêl-droed
Categori:Theatr
Categori:Ffeiriau