open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yves Saint Laurent

Dyluniwr ffasiwn o Ffrainc oedd **Yves Henri Donat Mathieu Saint Laurent** (1 Awst 1936 - 1 Mehefin 2008).

Cafodd ei eni yn Oran, Algeria, pan oedd y wlad honno'n wladfa Ffrengig.

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Dylunwyr ffasiwn o Ffrainc
Categori:Dylunwyr ffasiwn LHDT
Categori:Pobl LHDT o Ffrainc
Categori:Pobl a aned yn Algeria
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Gruffudd Maelor II

Arglwydd y rhan fwyaf o deyrnas Powys Fadog oedd **Gruffydd Maelor II** neu **Gruffudd ap Madog** (1236 - 1269). Gelwir ef hefyd yn "Arglwydd Dinas Brân" ei bod bron yn sicr mai ef a gododd y castell garreg yn wreiddiol.

Roedd yn fab hynaf i dywysog Powys Fadog, Madog ap Gruffudd Maelor. Ar farwolaeth ei dad, rhannwyd Powys Fadog rhyngddo ef a'i bedwar brawd, Gruffudd Ial, Maredudd, Hywel a Madog Fychan. Priododd Emma, gweddw Henry Touchet a merch Henry Audley.

Gadawodd nifer o blant:

* Madog II, olynydd ei dad; lladdwyd yn ymladd yn erbyn y Saeson yn 1277.
* Llywelyn.
* Owain.
* Gruffudd Fychan I a olynodd ei frawd Madog yn 1277; bu farw 1289.
* Angharad; priododd William Le Botiler o Wem, Swydd Amwythig,

Categori:Genedigaethau 1236
Categori:Marwolaethau 1269
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Madog ap Gruffudd II

Arglwydd Powys Fadog oedd **Madog ap Gruffudd II** (bu farw 1277).

Etifeddodd deyrnas Powys Fadog yn y flwyddyn 1269 ar farwolaeth ei dad, Gruffudd Maelor II a rheolodd y dywysogaeth fechan o Gastell Dinas Brân, ger Llangollen.  Roedd yn un o gefnogwyr amlycaf Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru ac yn gynghreiriad hollbwysig oherwydd safle Powys Fadog yn rheoli'r mynediad i deyrnas Gwynedd o gyfeiriad Caer a'r Gororau.  Ymddengys fod Llywelyn wedi seilio eu perthynas trwy drefnu i Fadog briodi ei chwaer Margaret ferch Gruffudd ap Llywelyn Fawr, yn 1258, symudiad a ddigiodd frenin Lloegr.

Lladdwyd Madog yn ystod rhyfel 1277 rhwng Llywelyn a brenin Lloegr, wrth amddiffyn ei diroedd yn erbyn ymosodiad y brenin. Olynwyd ef gan ei frawd iau, Gruffudd.

Mae'n bosibl ei fod wedi'i gladdu yn Abaty Glyn y Groes am ei fod, fel ei dad, yn noddi'r sefydliad hwnnw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1277
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Hugh Evans

Cyhoeddwr ac awdur o Gymru oedd **Hugh Evans** (14 Medi 1854 – 30 Mehefin 1934). Sefydlodd Wasg y Brython ac roedd yn awdur sawl llyfr ac erthygl am fywyd cefn gwlad Cymru a llên gwerin Cymru, yn ogystal â chyfres o lyfrau i blant.

Brodor o bentref bychan Llangwm, Sir Ddinbych (sir Conwy heddiw), oedd Hugh Evans. Dim ond ychydig o addysg elfennol a gafodd cyn mynd i weithio fel gwas fferm yn ei fro. Symudodd i Lerpwl lle sefydlodd Wasg y Brython yn 1875, a ddaeth yn un o gyhoeddwyr Cymraeg mwyaf y dydd.

Fel llenor a hynafiaethydd roedd ganddo ddiddordebau eang. Sefydlodd y cylchgrawn hynafiaethol *Y Brython* yn 1906 ac yn 1911 dechreuodd gyhoeddi'r cylchgrawn beirniadol dylanwadol *Y Beirniad*, dan olygyddiaeth Syr John Morris-Jones. Ysgrifennodd gyfrol ddiddorol ar chwedlau gwerin am y Tylwyth Teg yn 1935. Ysgrifennodd gyfres o straeon a llyfrau eraill i blant hefyd, e.e. *Hogyn y Bwthyn Bach To Gwellt*. Ond fe'i cofir yn bennaf am ei glasur bach *Cwm Eithin* (1931), sy'n disgirifio mewn ffordd gofiadwy arferion a chymdeithas y Gymru wledig, yn seiliedig yn bennaf ar ei wybodaeth am ei fro enedigol.

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau Hugh Evans
*''Camau'r Cysegr* (Lerpwl, 1926)
**Cwm Eithin'' (Lerpwl, 1931; sawl argraffiad arall). Cyfieithwyd i'r Saesneg dan y teitl *Gorse Glen* (1948)
**Hogyn y Bwthyn Bach To Gwellt* (Lerpwl, 1935)
**Y Tylwyth Teg* (Lerpwl 1935; sawl argraffiad ar ôl hynny)
### Astudiaethau
*Richard Huws, 'Hugh Evans', yn *Dewiniaid Difyr*, gol. Mairwen a Gwynn Jones (Gwasg Gomer, 1983)

Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llangwm, Conwy
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Marwolaethau 1934
Categori:Pobl o Gonwy
Maen Achwyfan

Carreg gerfiedig hynafol yn Sir y Fflint, gogledd Cymru, yw **Maen Achwyfan** ().

## Lleoliad 
bawd|chwith|Maen Achwyfan|200x200px
Gorwedd y maen mewn cae agored tuag un milltir i'r gorllewin o Chwitffordd, ar y ffordd i Drelogan. Credir ei fod yn dyddio o tua dechrau'r 11g. Mae'n garreg 3.4 medr o uchder gyda disg gron ar ei phen a addurnir gan groes Geltaidd. Saif ar garreg sylfaen sydd wedi suddo dan y pridd erbyn heddiw. Mae'n debygol ei bod yn sefyll ar ei safle gwreiddiol o hyd.

## Hanes 
bawd|chwith|upright|Manylyn

Mae cryn dipyn o ddamcaniaethu wedi bod am darddiad y garreg hon. Credir yn gyffredinol ei bod yn arddangos dylanwad Llychlynaidd. Yn ogystal â'r cerfiadau "ysgrôl" ceir croes Geltaidd arall ar gorff y garreg. Ger ei gwaelod ceir dau ffigwr, un o ddyn yn dal gwaywffon a'r llall yn ddyn gyda ffon; mae'n bosibl eu bod yn cynrychioli rhyfelwyr o'r math a geir ar gofebion Sgandinafaidd. Ceir croesau carreg tebyg i Faen Achwyfan mewn pedwar lle arall ar arfordir gogledd Cymru, e.e. Diserth, tua 20 yng ngogledd-orllewin Lloegr, a dau yng Nghernyw, i gyd ger yr arfordir. Mae hyn yn awgrymu dylanwad Teyrnas Manaw a'r Ynysoedd yn y parthau hyn ac mae'n bosibl felly mae crefftwr Sgandinafaidd a gerfiodd y garreg.

Yr hynafiaethydd lleol Thomas Pennant oedd y cyntaf i dynnu sylw pobl at Faen Achwyfan, yn ei lyfr *Tours in Wales*.

Mae Maen Achwyfan yn heneb gofrestredig sydd yng ngofal CADW.

## Cyfeiriadau
*Nancy Edwards, 'The Dark Ages', yn *The Archaeology of Clwyd* (Cyngor Sir Clwyd, 1991)

Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir y Fflint
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Croesau Celtaidd Cymru
Arwystli Uwch Coed

Cwmwd yn ne-orllewin Teyrnas Powys (gorllewin canolbarth Powys heddiw) oedd **Arwystli Uwch Coed** (neu **Arwystli Uwchcoed**). Gyda'i gymydog i'r dwyrain, Arwystli Is Coed, roedd yn un o ddau gwmwd cantref Arwystli.

Gorweddai'r cwmwd yn y bryniau isel i'r gorllewin o'r goedwig drwchus a orweddai yng nghanol cantref Arwystli yn yr Oesoedd Canol. Ffiniai â chwmwd Arwystli Is Coed i'r dwyrain, Cwmwd Deuddwr a Gwerthrynion i'r de yn ardal Rhwng Gwy a Hafren, rhan o gymydau Mefenydd, Creuddyn a chwmwd Perfedd (Ceredigion) i'r gorllewin, a chantref Cyfeiliog i'r gogledd.

Cwmwd mynyddig oedd Uwch Coed, gyda bryniau Elenydd yn ei ddominyddu. Roedd yn rhan o Deyrnas Powys a daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Wenwynwyn ar ddiwedd y 12g. Y prif ganolfannau oedd Talgarth a Llandinam.

Mwynheai Owain Glyndŵr gefnogaeth gref yn yr ardal, a fu'n gadarnle pwysig iddo yn ei wrthryfel. Ymladdwyd un o frwydrau mawr y gwrthryfel hwnnw ar lethrau Pumlumon yn 1402, pan guriwyd llu Seisnig ym Mrwydr Hyddgen.

Heddiw mae'r diriogaeth yn gorwedd yn sir Powys.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Powys

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys
Gruffudd Fychan I

bawd|170px|Arfbais Powys Fadog

Tywysog Powys Fadog oedd **Gruffudd Fychan I** (bu farw 1289).

Ef oedd yr ieuengaf o bedwar mab Gruffudd Maelor II, Arglwydd Dinas Brân. Ar  farwolaeth ei dad yn 1269 neu 1270, etifeddodd Iâl ac Edeirnion, yn cynnwys   Glyndyfrdwy. Cefnogodd Llywelyn ap Gruffudd yn rhyfel 1277 yn erbyn Edward I, brenin Lloegr. Lladdwyd ei frawd hynaf, Madog ap Gruffudd II, yn y rhyfel, ac eifeddodd Gruffudd ei diroedd. Yn y cytundeb heddwch ar ôl y rhyfel, cytunwyd y byddai'r gwrogi i Lywelyn am Edeirnion, ond i Edward I am Iâl. Cefnogodd Llywelyn eto yn rhyfel  1282-1283, a chollodd ei diroedd.

Perswadiodd Iarll Surrey y brenin i ganiatau iddo barhau i ddal ei diroedd fel tenant am weddill ei oes. Gadawodd fab ieuanc, Madog Crypl.

## Llyfryddiaeth
* J. E. Lloyd, *Owen Glendower: Owen Glyn Dŵr* (Rhydychen: Clarendon Press, 1931), 9-11.

Categori:Marwolaethau 1289
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Edeirnion

Cwmwd a bro yng ngogledd Cymru a fu'n rhan o Bowys ac wedyn o Wynedd yn yr Oesoedd Canol yw **Edeirnion** (ceir y ffurf hynafiaethol **Edeyrnion** weithiau hefyd). Yn ôl traddodiad fe sefydlwyd gan Edern, un o feibion Cunedda, a roddodd iddo ei enw.

200px|bawd|chwith|Lleoliad Edeirnion ar fap braslun o brif israniadau Powys

Ffiniai'r cwmwd â chantref Penllyn ac arglwyddiaeth Dinmael i'r gorllewin, cymydau Colion a Llannerch (cantref Dyffryn Clwyd) a Iâl i'r gogledd, cymydau Nanheudwy a Cynllaith (Swydd y Waun) i'r dwyrain, a chantref Mochnant i'r de.

Dominyddir yr ardal gan Ddyffryn Edeirnion ac Afon Dyfrdwy. Yma y ceid y tir ffwrythlonaf, rhwng y bryniau i'r gogledd, i gyfeiriad Dinmael, a mynyddoedd Y Berwyn i'r de. Corwen oedd canolfan bwysicaf y cwmwd.

Am y rhan fwyaf o'r Oesoedd Canol bu Edeirnion yn rhan o deyrnas Powys, ond daeth i feddiant Gwynedd ar ddechrau'r 13g. Yn ddiweddarach daeth yn rhan o'r Sir Feirionnydd newydd a grewyd mewn canlyniad i Statud Rhuddlan yn 1282. Roedd yn un o gadarnleoedd Owain Glyndŵr ar ddechrau'r 15g. Erbyn heddiw mae'r rhan fwyaf o diriogaeth yr hen gwmwd yn gorwedd yn Sir Ddinbych.

Cofnodir y plwyfi canlynol yn yr ardal yn 1293: 
* Betws Gwerful Goch
* Corwen
* Llandrillo
* Llangar
* Llansanffraid Glyndyfrdwy

## Cyfeiriadau 
### Gweler hefyd 
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Dyffryn Edeirnion

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Ddinbych
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Teyrnas Gwynedd
Madog Crypl

de|170px|de|Arfbais Powys Fadog

Etifedd Powys Fadog oedd **Madog Crypl** neu **Madog Crippil**, hefyd **Madog ap Gruffudd** (c. 1275 - 1304). Ni fu ef ei hun erioed yn dywysog Powys Fadog, yn hytrach daliai ran o'r eifeddiaeth fel deiliad i goron Lloegr.

Bu farw ei dad Gruffudd Fychan yn 1289, pan oedd Madog yn dal yn blentyn. Gweinyddwyd ei diroedd gan y frenhines, yna gan Reginald de Grey, Ustus Caer, yna gan Thomas o Macclesfield.  Gofynnodd Madog i'r brenin wneud darpariaeth iddi, ac ymddengys iddo gael tiroedd ei dad; Glyndyfrdwy yn Edeirnion a hanner cwmwd Cynllaith,  sef yr ardal o gwmpas Sycharth.

Priododd Gwenllian ferch Ithel Fychan, a chofnodir i fab iddynt, Gruffudd o Ruddallt, briodi Elizabeth, merch John LeStrange o Knockin yn 1304, pan oedd yn chwech oed. Bu Madog farw yr un flwyddyn. Yn ôl rhai o'r achau, roedd ganddo fab arall, Madog Fychan, a eifeddodd diroedd ei dad.

## Llyfryddiaeth
* J. E. Lloyd, *Owen Glendower: Owen Glyn Dŵr* (Rhydychen: Clarendon Press, 1931)

Categori:Marwolaethau 1304
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Gruffudd Fychan II

Roedd **Gruffydd Fychan II** (c.1330–1369) yn arglwydd Glyndyfrdwy a Cynllaith Owain ac yn ddisgynnydd i dywysogion Powys Fadog.  Mae'n fwyaf adnabyddus fel tad Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru.
de|170px|chwith|Arfbais Powys Fadog

## Hanes
Mae rhywfaint o ansicrwydd ynghylch tad Gruffudd Fychan. Fel rheol, mae "Fychan" yn yr enw yn golygu mai Gruffudd oedd enw'r tad hefyd, ond mae rhai o'r achau yn awgrymu ei fod yn fab i Madog Crypl, a fu farw ym 1304. Fe allai Gruffudd Fychan II fod yn wyr i Madog Crypl, ac yn fab i Gruffudd ap Madog Crypl, a oedd yn chwech oed pan fu farw ei dad (a oedd eisoes yn briod).

Priododd  Elen ferch Thomas ap Llywelyn, arglwydd yr hanner cwmwd Is Coed Uwch Hirwen a rhan o gwmwd Gwynionydd yng Ngheredigion.

Bu farw Gruffudd Fychan tua'r flwyddyn 1369.  Fe'i claddwyd yn eglwys hynafol Llanasa (Sir y Fflint heddiw).  Mae ei feddfaen cerfiedig yn goroesi: ceir arno y geiriau Lladin *HIC LACET GRVFVD VACHAN* ("Yma y gorwedd Gruffudd Fychan").  Yn ôl cofnodion yr eglwys, roedd y garreg hon yn gorwedd yng nghanol y côr deheuol ar un adeg.  Mae lleoliad ei weddillion yn anhysbys heddiw.

## Plant
* Madog, bu farw'n ieuanc
* Owain Glyn Dŵr
* Lowri, priododd Robert Puleston
* Isabel, priododd Adda ap Iorwerth Ddu
* Gruffudd
* Tudur, arglwydd Gwyddelwern

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Powys Fadog

Categori:Marwolaethau 1369
Categori:Teyrnoedd Powys
Madog Fychan

Yn ôl rhai o'r achau, roedd **Madog Fychan** (fl c. 1320) yn fab i Madog Crypl, arglwydd Cynllaith a Glyndyfrdwy ym Powys. Dywedir iddo etifeddu tiroedd ei dad yn 1304.
chwith|170px|de|Arfbais Powys Fadog

Mae amheuaeth am hyn; yn ôl fersiynau eraill, etifeddwyd tiroedd  Madog Crypl gan ei fab Gruffudd ap Madog Crypl: cofnodir priodas Gruffudd yn chwech oed yn 1304, ac ymddengys mai Gruffudd oedd tad Gruffudd Fychan II, tad Owain Glyn Dŵr.

Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Powys
Bo Diddley

Cerddor roc a rôl oedd **Ellas Otha Bates**, neu **Bo Diddley** (30 Rhagfyr 1928 – 2 Mehefin 2008).

Cafodd ei eni ym McComb, Mississippi, Yr Unol Daleithiau.

## Disgograffi
* *Bo Diddley* (1958)
* *Go Bo Diddley* (1959)
* *Have Guitar Will Travel* (1960)
* *Bo Diddley in the Spotlight* (1960)
* *Bo Diddley Is a Gunslinger* (1960)
* *Bo Diddley Is a Lover* (1961)
* ''Bo Diddley's a Twister* (1962)
* *Bo Diddley* (1962)
* *Bo Diddley & Company* (1962)
* *Surfin' with Bo Diddley* (1963)
* *Bo Diddley's Beach Party* (1963)
* *Bo Diddley's 16 All-Time Greatest Hits* (1964)
* *Two Great Guitars* (gyda Chuck Berry) (1964)
* *Hey Good Lookin'* (1965)
* *500% More Man* (1965)
* *The Originator* (1966)
* *Super Blues* (gyda Muddy Waters & Little Walter) (1967)
* *Super Super Blues Band'' (gyda Muddy Waters & Howlin' Wolf) (1967)
* *The Black Gladiator* (1970)
* *Another Dimension* (1971)
* *Where It All Began* (1972)
* *Got My Own Bag of Tricks* (1972)
* *The London Bo Diddley Sessions* (1973)
* *Big Bad Bo* (1974)
* *20th Anniversary of Rock & Roll* (1976)
* ''I'm a Man* (1977)
* *Ain't It Good To Be Free* (1983)
* *Bo Diddley & Co - Live* (1985)
* *Hey...Bo Diddley in Concert* (1986)
* *Breakin' Through the BS* (1989)
* *Living Legend* (1989)
* *Rare & Well Done* (1991)
* *Live at the Ritz* (gyda Ronnie Wood) (1992)
* *This Should Not Be* (1993)
* *Promises* (1994)
* *A Man Amongst Men* (1996)
* *Moochas Gracias'' (gyda Anna Moo) (2002)

(English)

Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2008
Corsica

Ynys ym Môr y Canoldir yw **Corsica** neu **Ynys Cors** (Ffrangeg: *Corse*; Corseg ac Eidaleg: *Corsica*). Hi yw'r bedwaredd ymhlith ynysoedd Môr y Canoldir o ran arwynebedd; dim ond Sicilia, Sardinia, a Cyprus sy'n fwy. Saif i'r gorllewin o'r Eidal ac i'r gogledd o ynys Sardinia. Ajaccio yw'r brifddinas a sedd esgobaeth yr ynys.

Ystyrir Corsica yn un o 26 *région* Ffrainc. Ar 1 Ionawr 2017 newidiwyd ei statws i fod yn *collectivité territoriale unique*, gyda mwy o bwerau na'r *régions* eraill. Rhennir yr ynys yn ddau *département*, sef Corse-du-Sud a Haute-Corse.

Yn ogystal â Ffrangeg, siaredir iaith Corseg gan 30,000 o bobl ar yr ynys, a 125,000 yn dweud eu bod nhw'n medru rhywfaint o'r iaith http://www.ethnologue.com/language/cos.

Mae Corsica yn enwog fel man geni Napoleon. Roedd y boblogaeth yn 2015 yn 326,898.
bawd|320px|canol|Cymharu maint a lleoliad Corsica a Chymru

## Hanes
Gwladychwyd Corsica ers Oes Ganol y Cerrig (y cyfnod 'mesolithig') ac efallai cyn hynny. Concrwyd yr ynys gan y Carthagiaid rhywdro rhwng 7g CC a'r 3g CC ac yna'r Groegiaid a'r Etrwsciaid. Bu'n rhanbarth o Weriniaeth Rhufain ac yn dalaith Rhufeinig yn 238 CC, gyda Sardinia. Yn ystod y cyfnod hwn, cynhyrchwyd ac allforiwyd defaid, cwyr, gwinoedd a mêl yn ogystal â chaethweision. Ystyriwyd y caethweision, fodd bynnag, yn anodd eu trin gan eu bod mor wyllt a rhyfelgar. Danfonwyd yr athronydd Seneca'r Ieuaf yno am gyfnod o alltudiaeth.

Cyrhaeddodd Cristnogaeth yr ynys yn eitha cynnar, a hynny o Rufain a cheir yno olion y seintiau cynnar, gan gynnwys Devota ac Iwl o Ddefota (Santa Ghjulia mewn Corseg).

## Cenedlaetholdeb
Ffurfiwyd clymblaid *Pe a Corsica*yn 2015 pan unwyd *Femu a Corsica* sy'n credu mewn mwy o hunanreolaeth, a *Corsica Libera* sy'n brwydro dros annibyniaeth lawn; cipiodd y glymblaid 45% o bleidleisiau dinasyddion Corsica mewn etholiad "rhanbarthol". Codwyd y duedd hon tuag at genedlaetholdeb yn etholiad cenedlaethol Mehefin 2017 pan etholwyd 3 allan o 4 'dirprwy' ac yn Rhagfyr 2017 cafodd Pe a Corsica 65% o'r pleidleisiau yn yr etholiad ar gyfer y Cynulliad, 41 o'r 63 sedd.

Ffurfiwyd y glymblaid oherwydd i faciwm gael ei greu yn 2014 pan ddaeth Ffrynt Rhyddid Corsica (Corseg: *Fronte di Liberazione Naziunale Corsu*) i ben. Yn 2017 roedd Llywodraeth Corsica mewn trafodaethau gyda Pharis ynglŷn â'r hawl i ddeddfu, rhyddhau'r carcharorion gwleidyddol a statws gyflawn i'r Gorseg.

bawd|dim|270px|Arwyddion ffyrdd a'r frwydr dros y Gorseg

## Cyfeiriadau

Categori:Rhanbarthau Ffrainc
Categori:Ynysoedd Ffrainc
Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Llangar

Plwyf eglwysig ym mro hanesyddol Edeirnion, gogledd Cymru, yw **Llangar**. Mae'n gorwedd yn Sir Ddinbych heddiw ond bu gynt yn rhan o Sir Feirionnydd. Prif bentref y plwyf yw Cynwyd. Tair nant a bryn yw ei ffiniau: Bryn Bu'r Gelyn yw'r bryn, a gorwedd hwnnw y tu ôl i blasty bychan Bryntirion, ger Corwen; y tair nant yw: Nant Croes y Wernen (i'r De), Nant Rhydyglafes (i gyfeiriad y Bala) a Nant Rhyd-y-Saeson yw'r ffin gogleddol (ger Four Crosses a Glanrafon.

Cofnodir y plwyf yn yr arolwg o Feirionnydd a wnaed ar ran Coron Lloegr yn 1292-3 fel un o chwech yng nghwmwd Edeirnion.

Gorwedd y plwyf yng nghanol Edeirnion, rhwng plwyfi Llandrillo a Chorwen, gan godi i lethrau'r Berwyn i'r dwyrain. Am y rhan fwyaf o'r Oesoedd Canol bu'n rhan o Bowys.

Canolfan crefyddol y plwyf am ganrifoedd oedd y llan lle ceir Eglwys Llangar heddiw, tua hanner ffordd rhwng Cynwyd a Chorwen yn Nyffryn Edeirnion, ar lan Afon Dyfrdwy. Bu'r llenor Edward Samuel, gŵr o Benmorfa yn Eifionydd yn wreiddiol, yn berson yno o 1721 tan 1748; aeth un o'i wyrion, David Samwell (Dafydd Ddu Feddyg), yn feddyg ar fordaith y Capten James Cook yn 1776-78. Mae'n bosib mai llygriad o hen enw'r eglwys (Llan-y-carw-gwyn) yw tarddiad yr enw Llangar.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Sir Ddinbych
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
David Samwell

Meddyg ac awdur o Gymro oedd **David Samwell** neu **Dafydd Samwell** (15 Hydref 1751 - 23 Tachwedd 1798), a adnabyddir yn Gymraeg fel **Dafydd Ddu Feddyg**.

Roedd yn un o wyrion y llenor Edward Samuel, gŵr o Benmorfa yn Edeirnion, a fu'n berson Llangar, Sir Feirionnydd, o 1721 tan 1748. Cafodd ei eni yn Nantglyn, Sir Ddinbych, yn 1751.

Graddiodd yn feddyg ac aeth ar drydedd fordaith y Capten James Cook ar fwrdd y *Discovery* yn 1776-79. Bu'n dyst i ladd Cook ar un o ynysoedd Hawaii a chyhoeddodd yr hanes yn ei lyfr *A Narrative of the Death of Captain James Cook* ar ôl dychwelyd. Cadwodd ddyddiadur hefyd, sy'n cael ei ystyried yn waith arloesol ym maes anthropoleg.

Bu gan Samwell ran flaenllaw ym mywyd diwylliannol Cymry Llundain. Ymhlith ei gyhoeddiadau ceir y gerdd 'The Padouca Hunt', sy'n ymwneud â'r traddodiad fod Madog ab Owain Gwynedd wedi sefydlu gwladfa Gymreig yng ngogledd America. Roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas y Gwyneddigion ac yn aelod o'r Caradogion hefyd. Ymhlith ei gydnabod oedd Iolo Morganwg a'r Gwallter Mechain ifanc. Cynorthwyodd Iolo Morganwg i sefydlu Gorsedd Beirdd Ynys Prydain.

Bu farw Samwell yn 1798 a chafodd ei gladdu ym mynwent Eglwys St Andrews, Holborn, yn Llundain, ger Ysgol Gymraeg Llundain.

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau Samwell
**A Narrative of the Death of Captain James Cook* (Llundain, 1786; ail-gyhoeddwyd fel *Captain Cook and Hawaii* yn 1957)
**Some Account of a Voyage to South Seas 1776-1777-1778* (dyddiadur anghyhoeddedig, yn y Llyfrgell Brydeinig)
**The Padouca Hunt* (1799). Ysgrifennwyd yn 1791.
### Bywgraffiad
*E. G. Bowen, *David Samwell* (Cyfres Gŵyl Dewi, 1974)

Categori:Genedigaethau 1751
Categori:Marwolaethau 1798
Categori:Llenorion taith y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Saesneg o Gymru
Categori:Meddygon o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Ardudwy Uwch Artro

Cwmwd canoloesol ar lan ogleddol Bae Ceredigion yng ngogledd-orllewin Cymru oedd **Ardudwy Uwch Artro**. Gydag Ardudwy Is Artro, cafodd ei ffurfio allan o hen gantref Ardudwy.

## Hanes
[270px|bawd|[Castell Harlech]]
Dynodai Afon Artro y ffin rhwng Uwch Artro ac Is Artro i'r de. Y ffin naturiol yn y gogledd oedd y Traeth Mawr, Nant Gwynant a'r Moelwynion. Yn ogystal ag Is Artro, ffiniai'r cwmwd ag Eifionydd, darn deheuol o Arfon Is Gwyrfai (cantref Arfon) a Nant Conwy (cantref Arllechwedd) yn y gogledd, Uwch Tryweryn (cantref Penllyn) i'r dwyrain, a darn o gwmwd Tal-y-bont (cantref Meirionnydd) yn y de-ddwyrain.

Cwmwd mynyddig, gyda bryniau creigiog y Rhinogydd yn ei ganol, oedd Uwch Artro. Harlech, sedd frenhinol Bendigeidfran yn y Mabinogi, oedd prif ganolfan y cwmwd. Roedd y llannau yn cynnwys Llanfrothen, Maentwrog, Llandanwg a Llanfihangel-y-traethau. Roedd y plasdai yn niferus ac yn cynnwys Cynfal a Maesygarnedd. Yn ogystal â Chastell Harlech roedd yna gestyll eraill; Castell Prysor, Castell Deudraeth, a chastell mwnt a beili Tomen y Mur, safle hen gaer Rufeinig.

Yn fuan yn ei hanes daeth y diriogaeth yn rhan o Deyrnas Gwynedd a dan awdurdod eglwysig Esgobaeth Bangor. Daeth y cwmwd yn rhan o'r Sir Feirionnydd newydd fel rhan o drefniant Statud Rhuddlan yn 1282. Heddiw mae'n gorwedd yng Ngwynedd.

## Plwyfi
Erbyn yr Oesoedd Canol Diweddar ceir naw plwyf yn y cwmwd:

* Ffestiniog
* Llanbedr
* Llandanwg
* Llandecwyn
* Llanfair
* Llanfihangel-y-traethau
* Llanfrothen
* Maentwrog
* Trawsfynydd

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Teyrnas Gwynedd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Llanfihangel-y-traethau

Pentref bychan a phlwyf yn ardal Ardudwy, de Gwynedd, yw **Llanfihangel-y-traethau** () (). Mae'r pentref ei hun yn cael ei nodi ar rai mapiau fel "**Ynys**" yn hytrach na Llanfihangel-y-traethau.

Saif y pentref, sy'n gymuned wasgaredig, ar ochr dwyreiniol y bryniau isel i'r gogledd o wastadedd Morfa Harlech, ar lan y Traeth Bach ac aber Afon Dwyryd, tua tair milltir a hanner i'r gogledd o Harlech. Rhed ffordd yr A496 trwy'r pentref ac mae gorsaf aros ar Reilffordd Arfordir Cymru Tŷ Gwyn (Glan-y-wern) tua chwarter milltir i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yn yr Oesoedd Canol Diweddar roedd plwyf Llanfihangel-y-traethau yn rhan o gwmwd Ardudwy Uwch Artro ac yn cynnwys Y Lasynys, cartref Ellis Wynne, awdur ''Gweledigaethau'r Bardd Cwsg'', yn yr 17g. Mae'n ymestyn o lan Bae Ceredigion i fyny i ragfryniau'r Rhinogau.
bawd|250px|chwith|Eglwys Llanfihangel-y-traethau

## Eglwys
Mae Eglwys Llanfihangel-y-traethau yn hen ond mae'r adeilad heddiw yn gymharol newydd. Roedd yn un o eglwysi'r pererinion ar eu ffordd i Ynys Enlli. Yn ôl traddodiad lleol a gofnodir ar garreg (cymharol ddiweddar) yn yr eglwys, codwyd yr eglwys gan Wleder fam Hoedliw yn oes Owain Gwynedd, ond diau fod llan yno cyn hynny.

Claddwyd y gyfrinwraig Mari'r Fantell Wen (1735? - 1789) ym mynwent yr eglwys.

## Oriel

Llanfihangel y TraethauLB01.JPG
Llanfihangel y TraethauLB11.JPG

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Talsarnau
Llandecwyn

Plwyf a phentrefan gwasgaredig yn ardal Ardudwy, de Gwynedd, yw **Llandecwyn** () (). Yn ôl traddodiad fe'i cysylltir â Sant Tecwyn (fl. 6g?), a sefydlodd llan yno. Mae'n rhan o gymuned Talsarnau

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Eglwys Llandecwyn yn y gaeaf.

Gorwedd y plwyf yng ngogledd-orllewin Ardudwy ar lan ddeheuol Afon Dwyryd. Mae'n ymestyn o'r arfordir i fyny i fryniau gogleddol y Rhinogau. Ceir Llyn Tecwyn Uchaf a Llyn Llennyrch yng ngogledd y plwyf.

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Ardudwy Uwch Artro. Prin bod Llandecwyn yn "bentref" o gwbl, ond yn hytrach mae'n gymuned o dai a ffermydd gwasgaredig o gwmpas yr eglwys. Adeilad newydd a godwyd yn 1879 yw'r eglwys bresennol, ond mae'n sefyll ar safle egwlys ganoloesol. Erys carreg o tua'r 11g yno, yn coffa'r sant a ddaeth yma, yn ôl traddodiad, yng ngosgordd Cadfan. Ceir Plas Llandecwyn gerllaw.

Brodor o Landecwyn oedd y pregethwr a llenor D. Tecwyn Evans (David Evans). Yma hefyd y ganed J. H. Jones, cyn-olygydd *Y Brython*.

Ceir gorsaf Llandecwyn ar Reilffordd Arfordir Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Talsarnau
Hebog tramor

Yr **hebog tramor** (*Falco peregrinus*) neu **gwalch glas** yw'r mwyaf adnabyddus o deulu'r Hebogiaid. Mae rhwng 35 a 50&nbsp;cm o hyd a 83 hyd 113&nbsp;cm ar draws yr adenydd; mae'r iâr yn fwy na'r ceiliog fel rheol. Adar yw ei brif fwyd: adar cymharol fychain hyd at faint hwyaden. Mae'n nythu ar greigiau fel rheol, un ai ger y môr neu yn y mynyddoedd, ond gall hefyd nythu ar adeiladau uchel. Yn aml clywir yr alwad "cec-cec-cec-cec" pan fo rhywun yn dynesu at y nyth.

Ystyrir yr hebog tramor yn un o'r adar sy'n medru hedfan gyflymaf; dywedir y gall gyrraedd 300 cilometr yr awr (200 milltir yr awr) pan fo'n disgyn o uchder i geisio dal aderyn, ond nid yw hyn wedi ei brofi.

Mae'r hebog tramor yn aderyn cyffredin yng Nghymru, fel rheol yn nythu yn y mynyddoedd ac yn treulio'r gaeaf o gwmpas glannau'r môr.

## Bwyd
Adar maint colomen (colomennod dof, ysguthanod, grugieir, adar môr) y mae'n plymio arnynt oddi uchod yn ddiarwybod iddynt. Cofnodwyd eithriad i hyn ar 30 Hydref 1992 am 5yp: 
:*Clogwyn Gallt y Wenallt, Nant Gwynant; grwp o tua 10 o slumod o gwmpas y clogwyn ac un, wedyn dau,  hebog tramor yn plymio amdan nhw, y fenyw bron a dal un ond methiant fu yn y diwedd.*

## Is-rywogaethau
Ceir nifer o is-rywogaethau:
* *Falco peregrinus peregrinus* - gorllewin Ewrasia
* *F. p. anatum* ffurf fynyddig
* *F. p. brookei* - de Ewrop, y Caucasus
* *F. p. calidus* - ffurf fudol, yn nythu ar y Twndra gogleddol
* *F. p. ernesti* - Seland Newydd
* *F. p. macropus* - Awstralia
* *F. p. madens* ynysoedd Cabo Verde
* *F. p. pealei* - Gogledd America
* *F. p. peregrinator* - de Asia
* *F. p. tundrius* - Twndra arctig Gogledd America

## Cyfeiriadau
Categori:Adar ysglyfaethus
Ysgol Goronwy Owen

bawd|Llun o ysgol Goronwy Owen
Ysgol gynradd ym Menllech, Ynys Môn yw **Ysgol Goronwy Owen**. Fe'i henwir ar ôl y llenor enwog Goronwy Owen (1723-69), a anwyd ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf, ger Benllech.

Lliw gwisg yr ysgol yw coch a gwyn. Ceir drost 140 o blant ar gofrestr yr ysgol. Bathodyn yr ysgol yw llun cloch a phlu.

Yn 2019 pennaeth yr ysgol oedd Tegwen Morris ac Awen Gibbard pedd y dirprwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair Mathafarn Eithaf
Goronwy Owen
Duwdod

Endid goruwchnaturiol sy'n cael ei addoli yw **duwdod**. Ystyrir ef neu hi yn santaidd ac yn meddu pwerau sylweddol.

## Hanes addoli 
Gall duwdod gael ei addoli mewn nifer o ffurfiau; yn aml fe'i darlunnir ar ffurf ddynol neu ar ffurf anifail. Yn ôl rhai crefyddau, mae'n gabledd darlunio'r duwdod mewn unrhyw ffurf. Gall eu pwerau fod yn gyfyngedig i ardaloedd arbennig neu i agweddau arbennig ar fywyd, neu gallant fod yn hollalluog. Yn aml, mae'r duwdod yn gysylltiedig â bywyd ar ôl marwolaeth.

Addoli duwdod yw maes crefydd, tra mae syniadaeth am y duwdod yn fater diwinyddiaeth. Mae'r mwyafrif mawr o drigolion y byd yn ddilynwyr rhyw grefydd. Ymddengys fod rhyw fath o grefydd yn mynd yn ôl i'r cyfnod cynnar, gan fod claddedigaethau o rhwng 50,000 a 30,000 CCC. yn dangos tystiolaeth am gred mewn bywyd ar ôl marwolaeth.

## Mathau 
Efallai'r ffurf gyntaf ar grefydd oedd Animistiaeth, lle credir fod ysbrydion ym mhopeth, yn cynnwys anifeiliaid, planhigion ac elfennau.

Mewn rhai ffurfiau o amldduwiaeth, ystyrir y duwiau a duwiesau fel rhyw fath o fersiwn ddwyfol ac endidau dynol. Nid oedd y ffin rhwng duwiau a bodau dynol yn un na ellid ei chroesi. Er enghraifft, disgrifiai brenhinoedd yr Hen Aifft eu hunain fel "Mab Ra" a duwiau eraill. Gallai bodau dynol ddod yn ddwyfol ar ôl eu marwolaeth; er enghraifft cyhoeddwyd llawer o ymerodrol Rhufain yn dduwiau. Honnai teulu Iŵl Cesar eu bod yn ddisgynyddion uniongyrchol i'r dduwies Gwener.

Mewn Undduwiaeth, dim ond un Duw sydd, ac mae pellter mwy rhwng y dynol a'r dwyfol. Ceir gwahanol ffurfiau, er enghraifft mewn Pantheistiaeth mae'r bydysawd ei hun yn ddwyfol. Credai dilynwyr Manicheaeth a Zoroastriaeth mewn deuoliaeth, da a drwg. Y prif grefyddau un-dduwiol yw Iddewiaeth, Cristnogaeth ac Islam.

Categori:Duwiau a duwiesau
Categori:Geirfa crefydd
Abu Nuwas

Bardd Arabeg oedd **Abu-Nuwas al-Hasan ben Hani al-Hakami** (750 - 810), a adwaenir fel rheol fel **Abū-Nuwās** (Arabeg:**ابونواس**),

Ganed ef yn ninas Ahvaz yn Mhersia, o drad Arabaidd a Phersaidd. Roedd yn feistr ar bob math ar farddoniaeth Arabeg, ond mae'n fwyaf enwog am ei ganeuon gwin (*khamriyyat*), a'i ganeuon o gariad at fechgyn (*mudhakkarat*).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Arabeg
Categori:Genedigaethau 750
Categori:Marwolaethau 810
Ardudwy Is Artro

Cwmwd canoloesol ar lan ogleddol Bae Ceredigion yng ngogledd-orllewin Cymru oedd **Ardudwy Is Artro**. Gydag Ardudwy Uwch Artro, cafodd ei ffurfio allan o hen gantref Ardudwy.

## Hanes
[270px|bawd|Hen lwybr mynydd yn Ardudwy Is Artro. Defnyddiai'r [porthmyn y ffordd hon dros Fwlch y Rhiwgyr.]]
Dynodai Afon Artro y ffin rhwng Is Artro ac Uwch Artro i'r gogledd. Y ffin yn y de oedd aber Afon Mawddach gyda chwmwd Tal-y-bont yng nghantref Meirionnydd yn gorwedd ar y lan arall.

Cwmwd bychan, mynyddig, yw Is Artro, sy'n gorwedd yng nghongl de-orllewinol Ardudwy ar lan Bae Ceredigion. Ystumgwern oedd maerdref y cwmwd. Roedd y llannau yn cynnwys Llanaber a Llanenddwyn. Y prif blasdy erbyn diwedd yr Oesoedd Canol oedd Corsygedol, cartref y Fychaniaid.

Yn fuan yn ei hanes daeth y diriogaeth yn rhan o Deyrnas Gwynedd. Daeth y cwmwd yn rhan o'r Sir Feirionnydd newydd fel rhan o drefniant Statud Rhuddlan yn 1282. Heddiw mae'n gorwedd yng Ngwynedd.

## Plwyfi
Erbyn yr Oesoedd Canol Diweddar ceir pedwar plwyf yn y cwmwd:

* Llanaber, yn cynnwys Abermaw
* Llanenddwyn
* Llanelltud
* Llanddwywe, plwyf a oedd yn cynnwys dwy ran gyda darn o blwyf Llanelltud yn eu gwahanu:
** Llanddwywe-is-y-graig
** Llanddwywe-uwch-y-graig

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Teyrnas Gwynedd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Ysgol Gyfun Gwynllyw

Ysgol uwchradd gyfun Gymraeg yn Nhrefddyn, Pont-y-pŵl, Tor-faen oedd **Ysgol Gyfun Gwynllyw**. Ers Medi 2022 fe'i henwyd yn **Ysgol Gymraeg Gwynllyw** wrth droi'n ysgol 3-18 oed, yr ysgol gyntaf o'r fath yn sir Tor-faen.

Ysgol Gyfun Gwynllyw oedd yr ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg gyntaf yn ardal hen sir Gwent (bellach mae ysgolion eraill megis Ysgol Gwent Iscoed yng Nghasnewydd ac Ysgol y Gwyndy yng Nghaerffili). Dyma'r ardal lle mae’r nifer lleiaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru. Nod yr ysgol yw datblygu pobl ifanc sy’n hollol ddwyieithog cyn iddynt adael yr ysgol. Mewn sefyllfa debyg mae’n rhaid i’r ysgol lwyddo ac mae brwdfrydedd, egni ac ymroddiad y staff yn adlewyrchu’r dymuniad yma i gynnig addysg cyfrwng Cymraeg o’r safon uchaf.

## Hanes 
Sefydlwyd Ysgol Gyfun Gwynllyw yn 1988 yn hen adeilad Ysgol Cynradd Abercarn. Yna arosodd am 3 flwyddyn cyn cael ei ail-gartrefi yn hen adeilad Ysgol Gyfun Trevethin o ganlyniad i'w twf disgyblion. Cafodd yr ysgol ei enwi ar gyfer Sant Gwynllyw brenin ardal Gwynllŵg, un o hen gantrefi Morgannwg.

Ers i'r ysgol cael eu beirniadu i fod yn "anfoddhaol" gan Estyn yn 2019, mae'r adroddiadau ar gyfer Gwynllyw wedi gwella o ganlyniad i newidiadau enfawr, gan gynnwys penodi Mark Jones yn bennaeth parhaol. Ym mis Medi 2022 agorodd floc Gwladys, gan droi'r ysgol yn ysgol 3-18 oed ac yn 2023, cododd yr ysgol o gategori "mesuriadau arbennig" Estyn. 

## Athrawon a Disgyblion Nodedig 
### Athrawon 
Ion Thomas - Athro Gymraeg, enwog am eu lyfr "Blas Cas", ac am eu addasiad o "Sombis Rygbi" i'r iaith Gymraeg

Gwyn Rosser - Athro Hanes, hefyd yn chwarae yn y band indie Cymraeg "Los Blancos"

### Disgyblion 
Steffan Lewis - Gwleidydd

Luca Hoole - Chwaraewr Pel-droed ar gyfer y "Bristol Rovers"

Gabe Utseqs - Cerddor sy'n chwarae'r gitar yn y band Gymraeg "Pendramwnwgl"

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan yr ysgol 

Gwynllyw
Gwynllyw
Categori:Sefydliadau 1988
Edward Samuel

Bardd a chyfieithydd o eglwyswr o Gymru oedd **Edward Samuel** neu **Edward Samiwel** (1674 – 8 Ebrill 1748). Roedd yn fardd medrus ar y mesurau caeth, yn awdur llyfr ar yr Apostolion, ac yn gyfieithydd sawl llyfr crefyddol i'r Gymraeg. Roedd yn daid i David Samwell (Dafydd Ddu Feddyg), a aeth gyda'r Capten James Cook ar ei fordaith olaf.

## Bywgraffiad
Ganed Edward Samuel ym mhentref Penmorfa, Eifionydd. Ar ôl graddio o Goleg Oriel, Rhydychen, dychwelodd i Gymru i fod yn offeiriad gan wasanaethu ym mhlwyfi Betws Gwerful Goch (1702-21) a Llangar yn Edeirnion (1721-48).

Roedd yn berthynas i fam John Williams (Ioan Rhagfyr).

## Gwaith llenyddol
Cyfansoddodd nifer o gerddi, yn gywyddau ac englynion a cherddi rhydd, yn cynnwys marwnad i'r bardd Huw Morys. Cyhoeddwyd rhai o'i gerddi yn y flodeugerdd boblogaidd *Blodeu-gerdd Cymry* (1759).

Ysgrifennodd ''Bucheddau'r Apostolion a'r Efengylwyr* (1704). Cyfieithodd sawl llyfr Cristnogol, yn cynnwys cyfieithiad newydd o *Holl Ddyledswydd Dyn* (1718) a hefyd *Gwirionedd y Grefydd Gristn'nogol'' (1716). Ceir cryn raen ar y rhyddiaith yn y gweithiau hyn.

## Llyfryddiaeth
### Cerddi
Ceir un o'i gerddi yn y gyfrol *Beirdd y Berwyn* (Cyfres y Fil, 1902) ac eraill mewn rhai o'r blodeugerddi cynnar, ond erys y rhan fwyaf mewn llawysgrifau. Ef oedd awdur geiriau'r carol haf "Hinon ha'".

### Rhyddiaith
*''Bucheddau'r Apostolion a'r Efengylwyr* (1704)
**Holl Ddyledswydd Dyn* (1718)
**Gwirionedd y Grefydd Gristn'nogol''

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1674
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1748
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Eifionydd
Cromen

**Cromen** mewn pensaernïaeth yw ffurf hanner crwn, gwag y tu mewn. Ambell dro gall fod yn hanner hirgrwn yn hytrach na hanner crwn. Cysylltir y math yma o gromen yn arbennig ag eglwysi Bernini a Borromini,

Ymhlith y cromeni enwocaf mae cromen y Pantheon yn Rhufain, cromen Hagia Sophia yn Istanbul a chromen Basilica Sant Pedr yn Rhufain. Ceir cromen ar lawer o eglwysi, a bron bob amser ar fosg.

GolGumbaz2.jpg|Gol Gumbaz, beddrod Adil Shahi, Bijapur, India, y gromen ail-fwyaf yn y byd
Selimiye Mosque, Dome.jpg|Tu mewn i gromen Mosg Selimiye yn Edirne

## Hanes
### Enghreifftiau Rhufeinig
*Y Pantheon, Rhufain
*Ymdrochfeydd Caracalla, Rhufain
*Ymdrochfeydd Diocletian, Rhufain

### Enghreifftiau Byzantaidd
*Basilica San Vitale, Ravenna
*Basilika Sankt Gereon, Cwlen
*Basilica San Marco, Fenis

### Enghreifftiau Arabaidd
*Mawsolëwm Theodoric, Ravenna
*Mosg yr Ummaiaid, Damascus 
*Mosg Fawr, Córdoba

### Enghreifftiau Dadeni Dysg
*Eglwys Gadeiriol, Fflorens
*Basilica Sant Pedr, Rhufain
*Eglwys Gadeiriol Sant Pawl, Llundain

### Enghreifftiau Fodern
*Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd
*Neuadd y Ddinas, Caerdydd
*Astrodome, Houston, Texas, UDA
*Neuadd Dinas San Francisco, UDA
*Silverdome, Pontiac, Michigan, UDA

Delwedd:Shah Abdol Azim6.jpg|
Delwedd:Shah Abdol Azim1.jpg|
Delwedd:عکس از مدرسه علمیه معصومیه شهر قم.jpg|
Delwedd:Mohammad Helal Ali امامزاده هلال ابن علی 01.jpg|
Delwedd:امامزاده سلطان علی بن محمد باقر در مشهد اردهال کاشان-استان اصفهان 05.jpg|
Delwedd:Lotfollah-Mosque-Isfahan مسجد شیخ لطف الله اصفهان 08.jpg|
Delwedd:آرامگاه خواجه ربیع (26).jpg|
Delwedd:The Shah Mosque مسجد شاه اصفهان 15.jpg|

Categori:Pensaernïaeth
Grawnwin

**Grawnwin** yw ffrwyth y winwydden (Genws *Vitis*). Gellir ei bwyta neu eu defnyddio i wneud gwin ymhlith pethau eraill.

Mae grawnwin yn tyfu yn glwstwrau o rhwng 6 a 300, a gallant fod yn goch, du, melyn neu gwyrdd. 
Gwyrdd yw'r grawnwin a ddefnyddir ar gyfer gwin gwyn. Daw'r rhan fwyaf o'r grawnwin a dyfir yn fasnachol o'r winwydden *Vitis vinifera*, y winwydden Ewropeaidd, sy'n dod yn wreiddiol o ardal Môr y Canoldir a Chanolbarth Asia.

Yn ôl yr FAO, defnyddir 75,866 cilometr sgwar o dir trwy'r byd ar gyfer tyfu grawnwin. Gelwir y tir y tyfir y coed arno yn winllan.

bawd|dim|400px|Mannau lle tyfir grawnwin (data o 2005)

Categori:Ffrwythau
Munshi Premchand

Llenor Hindi ac Wrdw oedd **Munshi Premchand**, Hindi: प्रेमचंद, Urdu: پریمچںد,
(31 Gorffennaf, 1880 - 8 Hydref, 1936).

Ei enw gwreiddiol oedd Dhanpat Rai Srivastava. Ganed ef ym mhentref Lamahi ger  Varanasi, lle roedd ei dad yn glerc yn swyddfa'r post. Collodd ei rieni pan oedd yn ieuanc. Yn 1910, cafodd ei ddwyn o flaen Ynad Ardal Jamirpur am ei gasgliad o storïau byrion *Soz-e-Watan* (Galargan y Genedl), oedd yn cefnogi'r mudiad cenedlaethol. Gorchymynwyd llosgi pob copi o'r llyfr.

Hyd at y digwyddiad yma, roedd wedi ysgrifennu mewn Wrdw, ond o hyn ymlaen cymerodd y ffugenw Premchand ac ysgrifennu mewn Hindi. Ysgrifennodd dros 300 o storïau byrion, dwsin o nofelau a dwy ddrama. Cafodd ddylanwad mawr ar ddatblygiad llenyddiaeth Hindi fodern. Yn wahanol i awduron Hindi o'i flaen, ysgrifennai yn iaith y bobl ac am y bobl gyffredin.

Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o India
Categori:Llenorion Hindi o India
Categori:Llenorion Wrdw o India
Ysgol Amlwch

Ysgol gynradd yn Amlwch ar Ynys Môn yw **Ysgol Gynradd Amlwch**. Gorwedd yn nhalgylch Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch.
Mae yna 287 o ddisgyblion yn mynychu'r ysgol.

Pennaeth yr ysgol yw Bethan W Jones.

diprwydd yw Carol Richardson

Categori:Amlwch
Amlwch
Crefydd yng Nghymru

[bawd|[Capel Curig, Eryri]]

Gwlad draddodiadol Gristnogol yw Cymru, â thua 70% o'i phoblogaeth yn cydnabod eu hunain fel Cristnogion. Tan 1920 yr Eglwys Anglicanaidd oedd yr eglwys sefydledig yng Nghymru, ond yn y flwyddyn honno datgysylltwyd yr Eglwys yng Nghymru oddi wrth Eglwys Loegr, yn dilyn dros 60 mlynedd o ymgyrchu gan anghydffurfwyr.

Mae Cristnogaeth ar ei huchaf yng Ngogledd ac ardaloedd gwledig Cymru. Mae bron 20% o Gymry yn disgrifio eu hunain yn anghrefyddol, gyda'r lefelau uchaf yn y De. Mae Islam ar dwf yng Nghymru, yn enwedig yng Nghaerdydd a Chasnewydd, ac mae lleiafrifoedd Bwdhaidd, Hindŵaidd, Iddewig, a Sicaidd yn bodoli, gyda'r mwyafrif o ddilynwyr y crefyddau yma yn byw yn y brifddinas Caerdydd.

## Cristnogaeth
## Iddewiaeth
## Islam
## Y Grefydd Bahá'í
Sefydlwyd y ffydd Bahá'í yng Nghymru ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Erbyn heddiw ceir sawl cymuned Bahá'í yn y wlad gyda'r rhan fwyaf i'w cael yn y de.

## Ystadegau Cyfrifiad 2001
Mae'r tabl isod yn rhoi data Cyfrifiad 2001 ar gyfer crefydd yng Nghymru. Mae'r rhif yn y golofn "Poblogaeth" yn dynodi holl boblogaeth ardal y rhes honno; mae'r rhifau yn y colofnau eraill yn dynodi'r canran o'r boblogaeth a nododd dewis crefydd y golofn honno.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* BBC Cymru'r Byd – Hanes crefydd yng Nghymru


Cymru
Categori:Cymdeithas Cymru
Swydd Armagh

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon sy'n un o chwe sir Gogledd Iwerddon yw **Swydd Armagh** (Gwyddeleg *Contae Ard Mhacha*; Saesneg *County Armagh*). Mae'n rhan o dalaith Wlster. Ei brif ddinas yw Armagh (*Ard Mhacha*).

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Armagh yng Ngogledd Iwerddon

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon


Armagh
Categori:Ulster
Rubén Darío

Bardd o Nicaragwa yn ysgrifennu yn Sbaeneg oedd **Félix Rubén García Sarmiento**, yn ysgrifennu dan y ffugenw **Rubén Darío** (18 Ionawr 1867 – 6 Chwefror 1916). Adnabyddir ef fel "Tad Moderniaeth".

Ganed Darío yn Metapa, Nicaragwa, tref sy'n awr wedi ei hail-enwi yn Ciudad Darío ar ei ôl. Ymwahanodd ei reni yn fuan ar ôl ei enedigaeth, a dim ond dwywaith yn ei fywyd y gwelodd ei fam wedyn. Dechreuodd farddoni yn ieuanc, a chafodd yr enw "El Niño Poeta" ("y bachgen-fardd"); roedd yn cyhoeddi ei farddoniaeth erbyn bod yn ddeuddeg oed.

Teithiodd i El Salvador, lle cyfarfu a Francisco Gavidia, a gyflwynodd lenyddiaeth Sbaeneg a Ffrangeg iddo. Yn ddiweddarach symudodd i Tsile, lle cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Emelina*. Yn ddiweddarach daeth yn newyddiadurwr ar *La Nacion* yn yr Ariannin. Dychwelodd i Nicaragwa yn 1883.

Yn 1888 cyhoeddodd ei gasgliad *Azul...* ("Glas..."), a ddaeth ag ef i amlygrwydd fel un o sylfaenwyr y mudiad *Modernismo* mewn llenyddiaeth Sbaeneg.

Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Beirdd Sbaeneg o Nicaragwa
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Nicaragwa
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Nicaragwa
Swyddfa Gartref

Yr adran o fewn llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gyfrifol am ddiogelwch a threfn yw'r **Swyddfa Gartref** (Saesneg: *Home Office*). Mae cyfrifoldebau'r adran yn cynnwys trosedd, plismona, cyfiawnder, a mewnfudo. 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Cyfraith y Deyrnas Unedig
Categori:Gweinyddiaethau cyfiawnder
Categori:Gweinyddiaethau mewnwol
Categori:Sefydliadau 1782
Mel Ferrer

Actor Americanaidd oedd **Mel Ferrer** (25 Awst 1917 - 2 Mehefin 2008).

Cafodd ei eni yn Elberon, New Jersey.

## Gwragedd
#Frances Gulby Pilchard (1937-1939)
#Barbara C. Tripp (1940-44)
#Frances Gulby Pilchard (1944- )
#Audrey Hepburn (1954-1968)
# Elizabeth Soukhoutine (ers 1971)

## Plant
*Mela (ganwyd 1943)
*Christopher (ganwyd 1944)
*Pepa Philippa (ganwyd 1941)
*Mark Young (1944)
*Sean Hepburn Ferrer (ganwyd 1960)

## Ffilmiau
**The Fugitive* (1947)
**Lost Boundaries* (1949)
**Born to Be Bad* (1950)
**Rancho Notorious* (1952)
**Scaramouche* (1952)
**Knights of the Round Table* (1953)
**Lili* (1953)
**Oh... Rosalinda!!* (1955)
**War and Peace* (1956)
**Elena and Her Men (Elena et les Hommes)* (1956)
**The Sun Also Rises* (1957)
**Fräulein* (1958)
**The World, the Flesh and the Devil* (1959)
**Blood and Roses (Et mourir de plaisir)* (1960)
**The Longest Day* (1962)
**The Fall of the Roman Empire* (1964)
**Sex and the Single Girl* (1964)
**Wait Until Dark* (1967)
**W* (1974)
**Brannigan* (1975)
**Eaten Alive* (1977)
**The Return of Captain Nemo* (1978)
**The Visitor* (1979)
**Lili Marleen* (1981)
**Mille milliards de dollars* (1982)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2008
Swydd Deri

**Swydd Deri** (Gwyddeleg *Contae Dhoire*; Saesneg *County Derry*/*County Londonderry*) sy'n un o siroedd traddodiadol Iwerddon a sy'n un o chwe sir Gogledd Iwerddon. Mae'n rhan o dalaith Wlster. Ei phrifddinas yw Dinas y Deri (*Doire*).

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Deri yng Ngogledd Iwerddon

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon

Derry

Categori:Ulster
Adran Gwaith a Phensiynau

Yr adran o fewn llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gyfrifol am gyflogaeth a phensiynau yn y DU yw **Adran Gwaith a Phensiynau** (Saesneg: *Department for Work and Pensions* (DWP)). Yr Ysgrifennydd Gwladol cyfredol yw Thérèse Coffey.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol

Categori:Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Economi'r Deyrnas Unedig
Categori:Gweinyddiaethau materion cymdeithasol
Swydd Cavan

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon sy'n gorwedd yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Swydd Cavan** (Gwyddeleg *Contae an Chabháin*; Saesneg *County Cavan*). Mae'n rhan o dalaith Wlster. Ei phrif ddinas yw Cavan (*An Cabhán*).

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Tyrone yn Iwerddon

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon

Cavan

Categori:Ulster
Swydd Donegal

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon sy'n gorwedd yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Swydd Donegal** (Gwyddeleg *Contae Dhún na nGall*; Saesneg *County Donegal*). Mae'n rhan o dalaith Wlster. Ei phrif ddinas yw Lifford (*Leifear*).

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Donegal yn Iwerddon

## Enwogion
*Enya
*Clannad
*Moya Brennan
*Daniel O'Donnell
*Rory Gallagher
*Shay Given

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon

Donegal

Categori:Ulster
Ieithoedd Cymru

[bawd|300px|Hen [synagog Caerdydd]]

Y Gymraeg a'r Saesneg yw dwy brif iaith Cymru: Cymraeg yw iaith frodorol y wlad, ac fe'i siaredir gan ryw 19% o'r boblogaeth, ond Saesneg yw iaith y mwyafrif o'r boblogaeth. Mae bron 100% o'r rhai sy'n rhugl yn y Gymraeg yn medru'r Saesneg hefyd. Wenglish yw'r dafodiaith Saesneg a siaredir yng Nghymru.

## Cymraeg
### Ystadegau Cyfrifiad 2001 
Mae'r tabl isod yn dangos data Cyfrifiad 2001 ar gyfer gwybodaeth o'r Gymraeg yng Nghymru. Mae'r rhif yn y golofn "Pob person 3 oed a throsodd" yn dynodi holl boblogaeth ardal y rhes honno oedd 3 mlwydd oed a throsodd amser y cyfrifiad; mae'r rhifau yn y colofnau eraill yn dynodi'r canran o'r boblogaeth a nododd dewis y golofn honno.

## Saesneg 
## Dwyieithrwydd
Mae y bumed ran o boblogaeth Cymru yn ddwyieithog yn y Gymraeg a'r Saesneg. Cefnogir y cysyniad o "Gymru ddwyieithog" gan nifer o sefydliadau, mudiadau cymdeithasol, a phleidiau gwleidyddol, yn cynnwys Plaid Cymru, Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, y Ceidwadwyr Cymreig, a'r cyn-Brif Weinidog Rhodri Morgan.

## Lladin 
Daeth yr iaith Ladin i Gymru yn ystod oes yr Ymerodraeth Rufeinig. Parhaodd yn iaith y werin am ychydig canrifoedd, nes twf grŵp ethno-ieithyddol y Cymry. Lladin oedd yr iaith ryngwladol drwy gydol yr Oesoedd Canol, cyn iddi golli statws i Saesneg yn y cyfnod modern.

## Romani 
Bu dafodiaith y Roma yng Nghymru, gelwir heddiw yn Romani Cymraeg yn goroesi yn y gogledd hyd at 1950, ac er ei fod yn ffurf ar Romani ac felly o deulu'r ieithoedd Indo-Ariaidd, mae ganddi nifer o fenthyceiriau Cymraeg a Saesneg. Cyfarfu Derek Tipler â charfan o Roma oedd yn medru'r iaith yn Sir Gaernarfon yn 1950. Manfri Wood yw'r siaradwr rhugl olaf yn yr iaith Romani a wyddys amdano yng Nghymru, a bu farw tua 1968.

## Cyfeiriadau

Categori:Cymdeithas Cymru
Categori:Demograffeg Cymru
Categori:Diwylliant Cymru
Cymru
Cymru
Cymru
Fibonacci

Mathemategydd o'r Eidal oedd **Leonardo o Pisa** (c. 1170 – c. 1250), a adwaenir hefyd fel **Leonardo Pisano**, **Leonardo Bonacci**, **Leonardo Fibonacci**, neu, fel rheol, fel **Fibonacci**. Ystyrir ef gan rai yn fathemategydd mwyaf talentog y Canol Oesoedd. Ganed ef yn Pisa.

Ef oedd yn bennaf gyfrifol am ledaeniad y system rhifo Arabaidd yn Ewrop, yn bennaf trwy ei lyfr *Liber Abaci* a ymddangosodd tua 1202. Enwyd y gyfres rifau a elwir y rhifau Fibonacci ar ei ôl.

Categori:Genedigaethau 1170
Categori:Marwolaethau 1250
Categori:Mathemategwyr o'r Eidal
Cymry Asiaidd

[bawd|292x292px| [Jason Mohammad]]
Mae **Cymry Asiaidd** yn Gymry sydd â threftadaeth Asiaidd neu'n bobl â threftadaeth Asiaidd a Chymreig cymysg.

## Demograffeg 
Yn 2016, beirniadwyd Cynulliad Cymru ar y pryd (Senedd Cymru bellach) am beidio â chael blwch ticio “Asiaidd Cymreig” mewn ffurflen cydraddoldeb a gyhoeddwyd yng Nghymru, gan y Cynulliad Cenedlaethol.

Yr ail gategori ethnigrwydd “lefel uchel” mwyaf yng Nghymru yn 2021 oedd “Asiaidd, Asiaidd Cymreig neu Asiaidd Prydeinig”. Dewisodd 89,000 o bobl y categori hwn, sef 2.9% o boblogaeth Cymru. Mae hyn yn cymharu â 2.3% yn 2011.

## Cymry Asiaidd nodedig 
bawd|229x229px| Banita Sandhu

### Actio a ffilm 
* Banita Sandhu 
* Danielle Bux
* Jessica Sula
* Sally El Hosaini

### Celf 
* Alia Syed

### Awduron 
* Shereen El Feki

### Busnes 
* Shelim Hussain
* Albert Gubay

### Meddygol 
* David Nott

### Gwleidyddiaeth 
* Natasha Asghar
* Mohammad Asghar
* Neil McEvoy

### Canu 
* Andy Scott-Lee
* Lisa Scott-Lee

### Chwaraeon 
[bawd|246x246px| [Neil Taylor (pêl-droediwr)]]

* [bawd|307x307px| [Kieffer Moore]]Neil Taylor (pêl-droediwr)
* Prem Sisodiya
* Kishan Hirani
* Anoma Sooriyaarachchi
* Kieffer Moore
* Kaid Mohamed
* Barry Jones (bocsiwr)
* Mika Chunuonsee
* Tom Ramasut
* Clive Rees
* Tal Dunne
* Adam Mekki

### Teledu a radio 
* Jason Mohammad
* Marc Edwards

### Arall 
* Abbas Farid
* Sabrina Cohen-Hatton

## Mewn diwylliant poblogaidd 
Drama gomedi gan y BBC yw 'The Indian Doctor' sydd wedi’i gosod ym mhentref glofaol Cymraeg y 1960au yn Nhrefelin sy’n dangos yr effaith y mae un o raddedigion Delhi yn ei chael ar y pentref.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymry o dras Asiaidd
Cyffur

[bawd|Cymerir y cyffur [caffein gan nifer o bobl ar draws y byd trwy yfed coffi.]]
Yn gyffredinol, sylwedd cemegol sy'n newid ymddygiad corfforol normal pan gaiff ei amsugno i'r corff yw **cyffur**. Ceir cyffuriau a ddefnyddir i drin afiechydon a chyffuriau hamddenol (e.e. alcohol, caffein, tybaco, a channabis).

## Gweler hefyd
* Meddyginiaeth
* Cyffur generig


Categori:Ffarmacoleg
Categori:Triniaethau meddygol