open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hon: Ynys y Galon

Casgliad o ddarluniau ar y testun “Ynys Gwales” yng ngwaith yr arlunydd Iwan Bala ganddo ef ei hun, Sioned Davies, Siân Melangell Dafydd, Jon Gower, Mererid Hopwood, Iwan Llwyd, Bethan Mair, John Meirion Morris a Twm Morys yw ***Hon: Ynys y Galon***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol yn cynnwys cyfraniadau gan wyth o awduron blaenllaw sy'n dadansoddi, cloriannu a chlodfori gwaith Iwan Bala, yn enwedig y gyfres estynedig o baentiadau sy'n ymwneud ag Ynys Gwales.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
John Brett (cyfrol)

Dathliad o waith yr arlunydd John Brett wedi'i olygy gan Ann Sumner yw ***John Brett: Arlunydd Cyn-Raffaëlaidd ar Lannau Cymru***. 
Llyfrau Amgueddfa Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dathliad o waith yr arlunydd John Brett (1831-1902) yn cynnwys catalog o 36 o'i ddarluniau llawn awyrgylch o olygfeydd o arfordir Cymru yn bennaf, y mwyafrif mewn olew, gyda nodiadau perthnasol, ynghyd â chyflwyniad gan Dr Ann Sumner.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am gelf Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Ifor Owen Mewn Meysydd Eraill

Gwerthfawrogiad a chasgliad o waith celf Ifor Owen wedi'i olygu gan Beryl H. Griffiths yw ***Ifor Owen Mewn Meysydd Eraill***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Gwerthfawrogiad a chasgliad o waith celf Ifor Owen. Mae'n cyd-fynd ag arddangosfa o'i fywyd a'i waith yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am gelf Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
John Elwyn (cyfrol)

Cyhoeddiad am waith a bywyd John Elwyn gan Robert Meyrick yw ***John Elwyn***. 
Llyfrgell Genedlaethol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyhoeddiad dwyieithog am waith a bywyd John Elwyn i gyd-fynd ag arddangosfa adolygol o'i waith yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar achlysur ei ben blwydd yn bedwar ugain oed. Platiau lliw a du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am gelf Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
John Meirion Morris - Artist

Cyfrol ar y cerflunydd John Meirion Morris gan Gwyn Thomas yw ***John Meirion Morris - Artist***.
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Yn y gyfrol hon ceir trafodaeth rhyngddo a'r awdur Gwyn Thomas gyda chrynodeb o'i yrfa, yr ymateb i'w weithiau unigol.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am gelf Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
John Piper - Mynyddoedd Cymru

Cyfrol ar yr arlunydd John Piper ar ei ymweliadau â Chymru gan Melissa Munro a David Fraser Jenkins yw ***John Piper: Mynyddoedd Cymru***. 
Llyfrau Amgueddfa Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Yn ystod yr Ail Ryfel Byd a'r blynyddoedd dilynol ymwelodd yr artist John Piper â Chymru droeon er mwyn darlunio'r mynyddoedd. Y dirwedd ddramatig a'i denodd, fel artistiaid eraill drwy'r oesau, ond roedd ganddo ddiddordeb brwd yn naeareg yr ardal hefyd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am gelf Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Lacrimosa (Cyfrol)

Cyfrol yn bwrw golwg ar yrfa a gwaith y cerflunydd o Gymru, Lacrimosa yw ***Lacrimosa***.
Cyhoeddwyd y gyfrol yn 2004. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol dair-ieithog (Cymraeg, Saesneg ac Almaeneg) llawn lluniau yn cynnig golwg ar yrfa a gwaith y cerflunydd o Gymru, Lacrimosa.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am gelf Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Lôn Cambria a Lôn Teifi (llyfr)

Yr arweiniad swyddogol i'r Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol gan Rob Penn yw ***Lôn Cambria a Lôn Teifi***. 
*Cordee Books and Maps* a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Llwybr 81 Abergwaun i Aberystwyth a Llwybr 82 o Aberystwyth i'r Amwythig.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llwybrau beiciau Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Llwybr Arfordirol Môn (Cyfrol)

Llyfr dwyieithog o ddarluniau lliw am Lwybr Arfordirol Môn gan yr arlunydd Steven Jones ganddo ef ei hun yw ***Llwybr Arfordirol Môn / The Anglesey Coastal Path***.
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2010. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Llyfr dwyieithog o ddarluniau lliw gan Steven Jones, yn dilyn 21 taith gerdded ar lwybr arfordir Môn, ynghyd â brasluniau a nodiadau dyddlyfr. Mae Llwybr Arfodirol Môn yn ein tywys ar hyd arfordir ein hynys fwyaf ond, yn wahanol i fwyafrif llyfrau teithio tebyg, lluniau gan yr artist Steven Jones sy’n darlunio’r 21 taith amrywiol.

Arddangosfa gan yr artist yn Oriel Môn fu’r sail i’r llyfr ac er mai’r bwriad gwreiddiol oedd canolbwyntio ar thema hafaidd yn unig, fe’i swynwyd gan hanes yr arfordir a’r golygfeydd amrywiol a phenderfynodd ehangu’r detholiad i gynnig darluniau o amrywiol olygfeydd yr arfordir yn ystod y pedwar tymor.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am gelf Cymru
Categori:Llyfrau am Ynys Môn
Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Categori:Teithio
Mapio'r Grŵp Cymreig yn 60

Cyfrol  ar bron i gant o weithiau celf 2D a 3D gan Ceri Thomas yw '''''Mapio'r Grŵp Cymreig yn 60'''*. 
*Diglot Books'' a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Prosiect sy'n dathlu trigain mlynedd o fodolaeth y Grŵp Cymreig yn 2008-09 a gweithgarwch yr artistiaid a berthyn i'r grŵp yng Nghymru. Mae'n cyfeirio at bron i gant o weithiau celf 2D a 3D o blith yr hanner cant o aelodau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Medi'r Corwynt

Cyfrol am rygbi yng Nghymru yn ystod tymor 1988-89 gan Thomas Davies yw '''''Medi'r Corwynt'''''. 

Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1989. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol am rygbi yng Nghymru yn ystod tymor 1988-89, yn cynnwys golwg ar ddatblygiad y tîm cenedlaethol a sefyllfa'r clybiau, ynghyd ag adroddiadau ar nifer o gêmau pwysig.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am chwaraeon yng Nghymru‎
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru‎
Categori:Llyfrau am rygbi
Categori:Llyfrau Cymreig 1989
Goleuni a Lliw

Llyfr sy'n darlunio'r celf argraffiadol a gedwir yn yr Amgueddfa Genedlaethol gan Ann Sumner yw ***Goleuni a Lliw***. 
Llyfrau Amgueddfa Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Llyfr sy'n darlunio'r celf argraffiadol a gedwir yn yr Amgueddfa Genedlaethol, a sut y ffurfiwyd y casgliad. Ceir fersiwn Saesneg hefyd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am gelf Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Idris Elba

Actor, cynhyrchydd, canwr, rapiwr a DJ o Loegr ydy **Idrissa Akuna "Idris" Elba** (ganed 6 Medi 1972) Mae'n fwyaf adnabyddus am ei bortread o'r gwerthwr cyffuriau a gŵr busnes Russell "Stringer" Bell yng nghyfres deledu HBO*The Wire*, Ditectif John Luther yng nghyfres deledu BBC One *Luther*, a Nelson Mandela yn y ffilm fywgraffyddol  *Mandela: Long Walk to Freedom*. Enwebwyd Elba deirgwaith am Wobr Golden Globe. Enillodd un am yr actor gorau, yn ogystal â chael ei enwebu am dair Gwobr Primetime Emmy.

Mae Elba hefyd wedi ymddangos mewn ffilmiau megis *American Gangster* (2007), ''Daddy's Little Girls* (2007), *Takers* (2010), *Thor* (2011), *Prometheus* (2012), *Pacific Rim* (2013) a *Thor: The Dark World'' (2013). Yn ogystal â'i waith actio, mae ef hefyd yn DJ o dan y ffugenw DJ Big Driis (neu Big Driis the Londoner) ac yn gerddor hip-hop yr enaid.

## Ffilmyddiaeth
### Ffilmiau
### Teledu
### Gemau fideo
### Fideos cerddoriaeth
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Rapwyr o Loegr
Hud a Lledrith Llŷn

Casgliad o hen benillion, diarhebion a dywediadau gyda darluniau gan Martin Turtle yw ***Hud a Lledrith Llŷn / Llŷn a Magical Place***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol ddwyieithog yn ddathliad o oleuni a lliwiau Llŷn. Ar ôl iddo ymgartrefu yn y cilcyn hwn o ddaear, cyfrannodd y ffotograffydd at gyfoeth y diwylliant yr ardal.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Lŷn
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Manuel Neuer

Chwaraewr pêl-droed o'r Almaen yw **Manuel Peter Neuer** (ganwyd 27 Mawrth 1986, Gelsenkirchen). Mae o'n chwarae i Bayern München ers 2011.

Fel aelod o dîm yr Almaen, enillodd Gwpan y Byd FIFA yn 2014 yn ogystal â 'Gwobr y Menyg Aur' am fod  y gôlgeidwad gorau yn y gystadleuaeth. Caiff ei ystyried gan lawer fel y gorau drwy'r byd ers Lev Yashin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pêl-droedwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1986
Gorsaf reilffordd Carrog

Yn wreiddiol, roedd **gorsaf reilffordd Carrog** yn orsaf ar Reilffordd Llangollen a Chorwen, ond sydd nawr yn gwasanaethu rheilffordd dreftadaeth Rheilffordd Llangollen.

## Rheilffordd Llangollen a Chorwen
Agorwyd yr orsaf ar 8 Mai 1865. Caewyd y lein i deithwyr ar 18 Ionawr 1965.

## Rheilffordd Llangollen
Cyn ailadeiladu'r rheilffordd, prynwyd adeilad yr orsaf gan aelod o gymdeithas y rheilffordd, a sefydlwyd grŵp **Friends of Carrog Station**. Dechreuodd  o gwaith y ymestyn y llinell i Garrog yng Ngorffennaf 1994 ac agorwyd yr orsaf yn rhan o Reilffordd Llangollen ar 2 Mai 1996.

## Oriel

Delwedd:Carrog9FLB.jpg|Dosbarth safonol 9F
Delwedd:Carrog04LB.jpg|Trên ar fin adael
Delwedd:Carrog06LB.jpg|Gardd yr orsaf
Delwedd:Carrog05LB.jpg|Trên nwyddau

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan y rheilffordd 
*  Gwefan Aelodaeth Rheilffordd Llangollen 
*  Gwefan Gorsaf Reilffordd Carrog 

Carrog
Categori:Rheilffordd Llangollen
Gweledigaeth yr Oesoedd Canol

Astudiaeth o gyfoeth treftadaeth ddelweddol Cymru yn ystod y cyfnod 400-1500 gan Peter Lord a Geraint H. Jenkins (Golygydd) yw ***Gweledigaeth yr Oesoedd Canol***. 
Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol ddarluniadol yn cynnig astudiaeth o gyfoeth treftadaeth ddelweddol Cymru yn ystod y cyfnod 400-1500, gan nodi'n arbennig y modd yr adlewyrcha'r delweddau rymoedd economaidd a syniadau'r oes.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Chiwetel Ejiofor

Actor Seisnig ydy **Chiwetel Ejiofor** (ganwyd 10 Gorffennaf 1977). Mae ef fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Solomon Northup yn y ffilm ***12 Years a Slave***.

Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Pobl o Lundain
Isafon

[250px|bawd|[Afon Alun ger Llanferes. Mae Afon Alun yn isafon i Afon Dyfrdwy.]]

Afon neu nant sy'n llifo mewn i lyn neu afon arall yw **isafon** neu **llednant** (hefyd **rhagnant**). Nid yw'n llifo'n uniongyrchol i'r môr. Gelwir y man lle mae dwy afon yn ymuno yn gydlifiad neu gymer. Tra bod gan isafon ei ddalgylch afon ei hun, mae yntau'n rhan o ddalgylch y brif afon sy'n cario'r dŵr i'r môr.

Categori:Afonydd
Categori:Hydroleg
Gorsaf Metrolink Firswood

Mae **gorsaf Metrolink Firswood** yn orsaf Metrolink sydd wedi'i lleoli yn ardal Firswood o Old Trafford yn Fanceinion Fwyaf.

Firswood
Jean-Pierre Thiollet

Llenor, beirniad llenyddol a gohebydd o Ffrainc yw **Jean-Pierre Thiollet** (ganwyd 9 Rhagfyr 1956). Mae'n byw ym Mharis ac yn aelod o  CEDI (*Confédération européenne des indépendants*).

Ar 1 Mawrth 2017, ef yw cychwynnwr y Circle InterHallier, mewn teyrnged i Jean-Edern Hallier .

## Llyfryddiaeth ddethol 
* *Hallier de A à Z* (2025)
* ''Hallier, chagrins d'amour* (2024)
* *Hallier, tout feu tout flamme* (2023)
* *Hallier en roue libre* (2022)
* *Hallier, l'Edernel retour* (2021)
* *Hallier, l'Homme debout* (2020)
* *Hallier Edernellement vôtre* (2019)
* *Hallier ou l'Edernité en marche* (2018)
* *Improvisation *so* piano* (2017)
* *Hallier, l'Edernel jeune homme* (2016)
* *88 notes pour piano solo* (2015)
* *Piano ma non solo* (2012)
* *Bodream* (2010)
* *Carré d'Art* (2008)
* *Barbey d'Aurevilly* (2006)
* *Je m'appelle Byblos* (2005)
* *Sax, Mule & Co* (2004)
* *Le Chevallier à découvert* (1998)
* *Utrillo, sa vie, son oeuvre'' (1982), gydag awduron eraill

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Llenorion Ffrangeg
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Vienne
Gorsaf Metrolink Ashton West

Mae **gorsaf Metrolink Ashton West** yn orsaf Metrolink dros dro sydd wedi'i lleoli yn Ashton-under-Lyne, Manceinion Fwyaf.

Agrowyd yr orsaf ar 9 Hydref, 2013.

Ashton West
Dafydd II, brenin yr Alban

Brenin yr Alban ers 7 Mehefin 1329 oedd **Dafydd II** ("Dauid Brus"; 5 Mawrth 1324 - 22 Chwefror 1371).

Fe'i ganwyd ym Mhalas Dunfermline, yn fab y frenin Robert I a'i wraig Elizabeth de Burgh.

Priododd Joan (neu Joanna), merch Edward II, brenin Lloegr, ar 17 Gorffennaf 1328.  Bu farw Joan yn 1362.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1324
Categori:Marwolaethau 1371
Categori:Pobl o Dunfermline
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Benedict Cumberbatch

Actor Seisnig ydy **Benedict Timothy Carlton Cumberbatch** (ganed 19 Gorffennaf 1976). Mae ef fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Sherlock Holmes yn y gyfres deledu ***Sherlock***.  Mab yr actorion Wanda Ventham a Timothy Carlton yw ef.

## Ffilmiau
**Amazing Grace* (2006)
**Atonement* (2007) 
**The Other Boleyn Girl* (2008) 
**Creation* (2009) 
**The Whistleblower* (2010)
**Tinker Tailor Soldier Spy* (2011) 
**War Horse* (2011)
**The Imitation Game* (2014)
* *Doctor Strange* (2016)
* *Avengers: Infinity War* (2018)
* *Avengers: Endgame* (2019)

## Teledu
**Tipping the Velvet* (2002)
**Fortysomething* (2003)
**Hawking* (2004)
**To the Ends of the Earth* (2005)
**Stuart: A Life Backwards* (2007)
**The Last Enemy* (2008)
**Van Gogh: Painted with Words* (2010)
*''Parade's End'' (2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion Shakespeareaidd
Categori:Pobl o Lundain
Gorsaf Metrolink Ashton-under-Lyne

Mae **gorsaf Metrolink Ashton-under-Lyne** yn orsaf Metrolink dros dro sydd wedi'i lleoli yn nhref Ashton-under-Lyne, Manceinion Fwyaf.

Ashton-under-Lyne
Adeiladau rhestredig yng Nghymru

Ychydig iawn o aneddau medrir eu dyddio yng Nghymru cyn y 1450au, ac eithrio adfeilion cestyll, a phalas yr Esgob Gower yn Nhyddewi a Nantclwyd y Dre yn Rhuthun sy'n dyddio i o leiaf 1435. Parhawyd i godi gestyll wedi Gwrthryfel Owain Glyn Dŵr, yn enwedig yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Codwyd tŵr arbennig o gain yn Rhaglan gan William Herbert ac ehangwyd ffenestri nifer o gestyll er mwyn eu troi'n anedd-dai cyfforddus. Codwyd 'tai tŵr' castellog ac ym Mhenfro codwyd 'tai neuadd' gan nifer o uchelwyr Cymreig. Cyfunwyd y ddwy dechneg pensaernïol yma yn Nhretŵr oddeutu 1451 a godwyd gan Rhosier Fychan, cefnder William Herbert. Treuliodd y bardd Guto'r Glyn ysbaid yno yn yr adeiladau moethus. Tua'r adeg hon y datblygodd tai a wnaed o goed derw lleol: y tai 'du a gwyn' fel y'i gelwir.  Yr ardaloedd gorau i weld y math hwn o anheddiad yng Nghymru yw Powys.

Dyma arolwg ar **adeiladau rhestredig yng Nghymru**.

## Allwedd
## Adeiladau rhestredig Gradd I yn ôl sir
## Cyfeiriadau
Mwrllwch

[bawd|Mwrllwch yn ninas [Beijing yn 2003.]]
Math o lygredd aer yw **mwrllwch** sy'n ymddangos mewn ardaloedd trefol pan bo niwl yn cyfuno â mwg o geir neu ffatrïoedd.

## Geirdarddiad 
Mae'r gair "mwrllwch" yn dyddio o 1703 ac ei ystyr draddodiadol yw niwl, tarth neu dawch. Ceir hefyd y gair tebyg "morllwch" neu "morlwch" (o dua 1300) sy'n golygu distrych y don (cymharwch â'r term llwch y môr). Defnyddiwyd y term Saesneg *smog* yn gyntaf gan H. A. Des Voeux ym 1905 i ddisgrifio'r atmosffer mewn nifer o drefi Prydain. Cyfuniad o'r geiriau Saesneg *smoke* (mwg) a *fog* (niwl) yw'r gair, a chafodd ei boblogeiddio mewn adroddiad Des Vouex i Gynhadledd Manceinion y Cynghrair er Atal Mwg ym Mhrydain Fawr ym 1911. Yn ôl yr adroddiad bu farw dros 1000 o bobl yn Glasgow a Chaeredin o ganlyniad i fwrllwch yn nhymor yr hydref 1909.

## Mwrllwch sylffyraidd 
Achosir mwrllwch sylffyraidd (neu "mwrllwch Llundain") gan grynodiad uchel o ocsidiau sylffwr yn yr awyr o ganlyniad i ddefnydd tanwyddau ffosil sy'n cynnwys sylffwr, yn enwedig glo. Gwaethyga'r fath hon o fwrllwch gan leithder a chrynodiad uchel o fater gronynnol mewn daliant yn yr aer.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llygredd aer
Categori:Tywydd
Brith Gof

Roedd **Brith Gof** yn gwmni perfformio arbrofol Cymreig a ddaeth yn fyd-adnabyddus yn y 1980au a 1990au am eu perfformiadau corfforol a dyluniadol drawiadol oedd yn adeiladu ar chwedlau a hanes Cymreig. Eu cyfarwyddwyr artistig oedd Clifford McLucas a Mike Pearson.

## Cyfeiriadau
Gorsaf Metrolink Audenshaw

Mae **gorsaf Metrolink Audenshaw** yn orsaf Metrolink sydd wedi'i lleoli yn Audenshaw, Manceinion Fwyaf.

Audenshaw
Niwl

[bawd|[Pont y Borth, Porthaethwy, wedi "torri ar ei hanner", fel petai, gan niwl trwchus (1958).]]
Cwmwl o ddiferion dŵr yn yr atmosffer is sy'n cyfyngu gwelededd i 1000&nbsp;m neu'n llai yw **niwl**.

## Mathau o niwl
*Mwrllwch
Math o niwl llygredig yw mwrllwch (Saesneg, *smog*).

*”Mwg Sipsiwn”
Ymadrodd o rai mannau yng Nghymru yw hwn i ddisgrifio’r carpiau o niwl uwchben ardaloedd di-dor o goed dan amodau arbennig (sy’n ysgogi dychmygu gwersyll o sipsiwn yn y coed). Math o gwmwl *stratus* yw hyn. Ar ôl sbelen o law mae’r gwynt yn aml yn disgyn; mae’r aer uwchben y coed yn llaith (wedi ei fwyhau gan drydarthiad y coed). Mae’r aer union uwchben yr ardal coed yn dueddol o fod yn fwy claear na’r mannau mwy agored oherwydd effaith cysgodol y coed, sydd yn ei dro yn cyddwyso’r gwlybaniaeth ac yn ysgogi’r glaw i ffurfio carpiau o niwl. Pan dderfydd y glaw mae’r niwl yn dueddol o godi fymryn dan ddylanwad cerryntoedd aer dyrchafol (megis y ffordd y mae niwl mwy trwchus yn ymffurfio’n haenen o gwmwl isel ychydig uwchben y ddaear). O’r diwedd, wrth i’r gwynt godi, mae’r awyr yn cynhesu a’r haul yn gwneud ei waith, mae’r carpiau niwl yn ymwasgaru

## Cyfeiriadau 
Categori:Tywydd
Melysion y Fyddin a'r Llynges

bawd|Melysion y Fyddin a'r Llynges
Melysion Prydeinig traddodiadol gyda blas licris yw '''melysion y Fyddin a'r Llynges'''.

Categori:Bwyd a diod yn y Deyrnas Unedig
Categori:Melysion
Soser hedegog (losinen)

bawd|Soseri hedegog o bob liw.
Losinen Brydeinig a wneir o bapur reis wedi ei lenwi â sierbed yw **soser hedegog**.

Categori:Bwyd a diod yn y Deyrnas Unedig
Categori:Melysion
David Owen Evans

Roedd Syr **David Owen Evans** (5 Chwefror 1876 – 11 Mehefin 1945) yn gyfreithiwr, yn ddiwydiannwr ac yn wleidydd Rhyddfrydol a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceredigion o 1932 i 1945.

## Cefndir bywgraffyddol
Cafodd Owen Evans ei eni ym Mhenbryn, Ceredigion yn fab hynaf i William Evans ffermwr, ac Eliza Jane (née Owen) ei wraig. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Llanymddyfri ac yn yr *Imperial College of Science*.

Ym 1896 ymunodd â'r gwasanaeth sifil yn Adran Cyllid y Wlad. Wrth weithio yn y gwasanaeth sifil astudiodd y gyfraith a galwyd ef i'r Bar yn Gray's Inn ym 1909. Bu yn ymarfer y gyfraith yng Nghylchdaith Llundain hyd 1916 pan ymunodd â *Chwmni Nicel Mond*, cwmni cyn AS Caerfyrddin Syr Alfred Mond, gan gael ei ddyrchafu yn brif swyddog gweinyddol y cwmni. Yn ddiweddarach daeth yn is-lywydd *Cwmni Nicl Rhyngwladol Canada*.

Cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol Ceredigion mewn isetholiad ym 1932 yn dilyn ymddiswyddiad Rhys Hopkin Morris. Cynrychiolodd Evans y sedd hyd ei farwolaeth sydyn ychydig cyn etholiad cyffredinol 1945. Yn rhestr anrhydeddau diddymu'r senedd cafodd ei anrhydeddu gydag urdd Marchog, ond bu farw cyn cael ei farchogi.

Ym 1899 fe briododd a Kate Morgan, athrawes yn Llundain, ni fu iddynt blant.

Gwasanaethodd fel aelod o gyngor Anrhydeddus Gymdeithas y Cymrodorion, Cyngor Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a Chyngor Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ac yn drysorydd Prifysgol Aberystwyth 
	
Roedd ganddo ddiddordeb mawr ym maes cerddoriaeth a byd yr Eisteddfod, gan wasanaethu am gyfnod fel llywydd Cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol.

## Gweler hefyd
*Darlun olew ar gynfas o Syr D. Owen Evans gan Margaret Lindsay Williams 1940  *BBC Your Paintings*  Y gwreiddiol yng Ngaleri Ysgol Arlunio Prifysgol Aberystwyth
*Cyfraniad David Owen Evans ar lawr Tŷ'r Cyffredin yn Hansard 

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1945
Aifft, Sir Ddinbych

Pentref bychan yng nghymuned Aberchwiler, Sir Ddinbych, Cymru yw **Aifft** ().

## Cyfeiriadau
Categori:Aberchwiler
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Pwll-glas

Pentref yng nghymuned Efenechtyd, Sir Ddinbych, Cymru yw **Pwll-glas** (). Saif 110.8 milltir (178.4&nbsp;km) o Gaerdydd a 173.2 milltir (278.8&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Efenechtyd
Brwcws

Pentrefan yng nghymuned Dinbych, Sir Ddinbych, Cymru yw **Brwcws** () (Saesneg: *Brookhouse*). Saif 118 milltir (189.9&nbsp;km) o Gaerdydd a 180.1 milltir (289.8&nbsp;km) o Lundain. Ceir "Melin Brwcws" yn y pentrefan hwn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Dinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Bryn-newydd

Pentrefan yng nghymuned Llangollen, Sir Ddinbych, Cymru yw **Bryn-newydd**(), sydd 102.8 milltir (165.5&nbsp;km) o Gaerdydd a 164.9 milltir (265.3&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir Bryn-newydd yn Senedd Cymru gan Ken Skates (Y Blaid Lafur) a'r Aelod Seneddol yw Susan Elan Jones (Y Blaid Lafur).

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Harold Ramis

Actor, cyfarwyddwr, a sgriptiwr comedi o'r Unol Daleithiau oedd **Harold Ramis** (21 Tachwedd 1944 – 24 Chwefror 2014).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Chicago
Categori:Pobl fu farw yn Chicago
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Bryniau, Sir Ddinbych

Pentrefan yng nghymuned Diserth, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Bryniau** (). Saif 126.8 milltir (204.1&nbsp;km) o Gaerdydd a 186 milltir (299.3&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Diserth
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Bryn-yr-ogof

Pentrefan yng nghymuned Llanarmon-yn-Iâl, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Bryn-yr-ogof** ().

Cynrychiolir Bryn-yr-ogof yn Senedd Cymru gan Darren Millar (Y Blaid Geidwadol) a'r Aelod Seneddol yw David Jones (Y Blaid Geidwadol).

## Cyfeiriadau
Categori:Llanarmon-yn-Iâl
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Cadwst

Pentrefan yng nghymuned Llandrillo, Sir Ddinbych, Cymru yw **Cadwst**(), sydd 99.3 milltir (159.8&nbsp;km) o Gaerdydd a 170.5 milltir (274.3&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llandrillo, Sir Ddinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Coed Esgob

Pentrefan yng nghymuned Cefn Meiriadog, Sir Ddinbych, Cymru yw **Coed Esgob** (). Saif 122.7 milltir (197.5&nbsp;km) o Gaerdydd a 185.1 milltir (297.9&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
*Bryn Coed yr Esgob

## Cyfeiriadau
Categori:Cefn Meiriadog
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Graigadwywynt

Pentref bychan yng nghymuned Llanfair Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych, Cymru yw **Graigadwywynt** (). Saif 109.9 milltir (176.9&nbsp;km) o Gaerdydd a 172.4 milltir (277.4&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair Dyffryn Clwyd
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llwybrau Byw
Dre-goch

Pentrefan yng nghymuned Llandyrnog, Sir Ddinbych, Cymru yw **Dre-goch** (), sydd 119.2 milltir (191.9&nbsp;km) o Gaerdydd a 179.2 milltir (288.5&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llandyrnog
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Geinas

Pentre yng nghymuned Aberchwiler, Sir Ddinbych, Cymru yw **Geinas** (), sydd 120.1 milltir (193.3&nbsp;km) o Gaerdydd a 180.2 milltir (290&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Aberchwiler
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Geufron, Sir Ddinbych

:''Am y pentrefan o'r un enw ym Mhowys, gweler Geufron, Powys.''

Pentrefan yng nghymuned Llangollen, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Geufron**(). Saif tua milltir i'r gogledd o Langollen, a 103.4 milltir (166.5&nbsp;km) o Gaerdydd a 163.8 milltir (263.6&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir Geufron yn Senedd Cymru gan Ken Skates (Y Blaid Lafur) a'r Aelod Seneddol yw Susan Elan Jones (Y Blaid Lafur).

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llwybrau Byw
Graig, Tremeirchion

Pentrefan yng nghymuned Tremeirchion, Cwm a'r Waun, Sir Ddinbych, Cymru yw **Graig** (). Saif 121.7 milltir (195.9&nbsp;km) o Gaerdydd a 181.8 milltir (292.5&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Tremeirchion, Cwm a'r Waun
Trychineb Lockerbie

Ymosodiad terfysgol ar Ehediad Pan Am 103 ar 21 Rhagfyr 1988 oedd **Trychineb Lockerbie**. Bu farw 270 o bobl i gyd. Ffrwydrodd bom ar yr awyren wrth iddi deithio o Frankfurt am Main i Detroit drwy Lundain a Dinas Efrog Newydd. Disgynodd darnau'r awyren ar dref Lockerbie, yn ne'r Alban, gan ladd yr holl griw a'r teithwyr ac 11 o bobl ar y ddaear.

Rhoddwyd dau Libiad ar brawf gan dri barnwr Albanaidd yn yr Iseldiroedd. Yn 2001 cafwyd Abdelbaset al-Megrahi yn euog o 270 cyhuddiad o lofruddiaeth a chafodd ei dedfrydu i garchar am oes. Ni chafwyd Lamin Khalifah Fhimah yn euog o'r un cyhuddiad. Cafodd al-Megrahi ei ryddhau o'r carchar yn 2009 am resymau tosturiol, a bu farw o ganser y prostad yn 2012.

Categori:Damweiniau a digwyddiadau awyrennu
Categori:Terfysgaeth yn y Deyrnas Unedig
Categori:Trychinebau 1988
Categori:Trychinebau awyr
Categori:Trychinebau yn yr Alban
Categori:1988 yn yr Alban
Lawnt, Sir Ddinbych

Pentref yng nghymuned Dinbych, Sir Ddinbych, Cymru yw **Lawnt** (). Saif 119.5 milltir (192.4&nbsp;km) o Gaerdydd a 181.4 milltir (291.9&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Dinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Hirwaen

Pentref bychan yng nghymuned Llanbedr Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych, Cymru yw **Hirwaen**(), sydd 114.9 milltir (185&nbsp;km) o Gaerdydd a 174.9 milltir (281.5&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir Hirwaen yn Senedd Cymru gan Darren Millar (Y Blaid Geidwadol) a'r Aelod Seneddol yw David Jones (Y Blaid Geidwadol).

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llwybrau Byw
Pwll y Grawys

Ardal o fewn i dref Dinbych, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Pwll y Grawys** (), sydd 118.1 milltir (190&nbsp;km) o Gaerdydd a 181.1 milltir (291.4&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Dinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Glascoed, Sir Ddinbych

:''Am leoedd eraill o'r enw "Glasgoed" neu "Glascoed", gweler Glasgoed.''

Pentrefan yng nghymuned Cefn Meiriadog, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Glascoed** (), sydd 123.3 milltir (198.4&nbsp;km) o Gaerdydd a 186.8 milltir (300.5&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cefn Meiriadog
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Llwyn, Sir Ddinbych

Pentrefan yng nghymuned Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, Sir Ddinbych, Cymru yw **Llwyn** (), sydd 116.9 milltir (188.1&nbsp;km) o Gaerdydd a 178.8 milltir (287.8&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir Llwyn yn Senedd Cymru gan Darren Millar (Y Blaid Geidwadol) a'r Aelod Seneddol yw David Jones (Y Blaid Geidwadol).

## Cyfeiriadau
Categori:Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llwybrau Byw
Ochr-y-foel

Ardal yng nghymuned Diserth, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Ochr-y-foel** (). Saif 126.1 milltir (202.9&nbsp;km) o Gaerdydd a 185.7 milltir (298.8&nbsp;km) o Lundain. Mae Ochr-y-Foel, bellach yn rhan o Ddyserth ei hun.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Diserth
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Delweddu'r Genedl

Cyfrol ddarluniadol yn cynnig astudiaeth o gyfoeth treftadaeth ddelweddol Cymru gan Peter Lord yw '''''Delweddu'r Genedl'''''. 
Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2004. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol ddarluniadol yn cynnig astudiaeth gan ysgolhaig o gyfoeth treftadaeth ddelweddol Cymru yn ystod y cyfnod 1500-1950, gan nodi'n arbennig y modd yr adlewyrcha'r delweddau yr ymdeimlad o genedligrwydd a chenedlgarwch Cymreig.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Pant Pastynog

Pentrefan yng nghymuned Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Pant Pastynog** () (**Pant-pastynog** ar fapiau'r Arolwg Ordnans; cofnodir hefyd y ffurf ***Pantpystynnog***). Saif 115.5 milltir (185.8&nbsp;km) o Gaerdydd a 179.4 milltir (288.7&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llwybrau Byw
Pengwern, Sir Ddinbych

Pentrefan yng nghymuned Bodelwyddan, Sir Ddinbych, Cymru yw **Pengwern** (). Saif 124.7 milltir (200.6&nbsp;km) o Gaerdydd a 186.6 milltir (300.3&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Bodelwyddan
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Pen-y-ffordd, Sir Ddinbych

Ardal yng nghymuned Rhuddlan, Sir Ddinbych, Cymru yw **Pen-y-ffordd** (). Saif 125.9 milltir (202.7&nbsp;km) o Gaerdydd a 187.1 milltir (301&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Rhuddlan
Llidiart-y-Parc

Pentref bychan yng nghymuned Corwen, Sir Ddinbych, Cymru yw **Llidiart-y-Parc** (), sydd 103.7 milltir (167&nbsp;km) o Gaerdydd a 168.8 milltir (271.7&nbsp;km) o Lundain. Saif oddeutu dwy gilometr i'r dwyrain o Garrog.

Cynrychiolir Llidiart-y-Parc yn Senedd Cymru gan Ken Skates (Y Blaid Lafur) a'r Aelod Seneddol yw Susan Elan Jones (Y Blaid Lafur).

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llwybrau Byw
Llanrhydd

Ardal a phentrefan yng nghymuned Llanbedr Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych, Cymru yw **Llanrhydd** (neu'n fwy cywir: **Llanrhudd**) (), sydd 112.7 milltir (181.4&nbsp;km) o Gaerdydd a 173.3 milltir (278.9&nbsp;km) o Lundain. Mae'r 'rhudd' yma'n cyfeirio at liw coch y tywodfaen lleol, yr un 'rhudd' sydd yn yr enw 'Rhuthun' ('rhudd' + 'din'), sef enw'r dref agosaf. Saif Eglwys Sant Meugan yn Llanrhudd, eglwys Gradd I*, lle cedwir creiriau John and Jane Thelwall o Fathafarn. 

Cynrychiolir Llanrhydd yn Senedd Cymru gan Darren Millar (Y Blaid Geidwadol) a'r Aelod Seneddol yw David Jones (Y Blaid Geidwadol).

Awyrlun o Lanrhudd (llanrhudd) - aerial photo of Llanrhudd Church, Rhuthun, Cymru (Wales)- Grade I Listed Building 09.jpg|Eglwys Sant Meugan: eglwys Gradd I
Neuadd Llanrhydd, Llanrhudd, ger Rhuthun - Llanrhydd Hall, Llanrhydd, nr Ruthin, Sir Ddinbych (Denbighshire), Wales 01.jpg|Hen blasty cyferbyn a'r eglwys

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llwybrau Byw
Pentrefelin, Sir Ddinbych

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Pentrefelin (gwahaniaethu).''

Pentrefan yng nghymuned Llantysilio, Sir Ddinbych, Cymru yw **Pentrefelin** (), sydd 103.9 milltir (167.2&nbsp;km) o Gaerdydd a 164.8 milltir (265.1&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir Pentrefelin yn Senedd Cymru gan Ken Skates (Y Blaid Lafur) a'r Aelod Seneddol yw Susan Elan Jones (Y Blaid Lafur).

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llwybrau Byw
Rhos, Sir Ddinbych

Pentrefan yng nghymuned Llangynhafal, Sir Ddinbych, Cymru yw **Rhos** () , sydd 115.3 milltir (185.5&nbsp;km) o Gaerdydd a 175.8 milltir (282.9&nbsp;km) o Lundain. Mae wedi'i leoli tua 500 metr i'r de o Gellifor.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llangynhafal
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Pont-Ystrad

Pentrefan yng nghymuned Dinbych, Sir Ddinbych, Cymru yw **Pont-Ystrad** (), sydd 117.2 milltir (188.7&nbsp;km) o Gaerdydd a 180.1 milltir (289.9&nbsp;km) o Lundain. Saif tua chilometr i'r de o Ddinbych.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Dinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Waen, Sir Ddinbych

Pentref bychan yng nghymuned Llandyrnog, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Waen** (). Saif tua cilometr i'r gogledd o Landyrnog a 117.8 milltir (189.5&nbsp;km) o Gaerdydd a 178.1 milltir (286.6&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llandyrnog
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Gwin gwyn

bawd|Gwin gwyn
bawd|chwith|Blasu gwin Torrontés yn Cafayate, yr Ariannin.
Gwin a all fod yn lliw gwellt, melynwyrdd neu euraidd yw **gwin gwyn**.

Crëir pan eplesir mwydion grawnwin, waeth ei liw. Fe'i trinnir wedyn i sicrhau y ceidw ei liw melyn tryloyw yn y pen draw.

Gwyn
Porth Amlwch

Ardal yng nghymuned Amlwch, Ynys Môn, Cymru, yw **Porth Amlwch** (). Mae  142.1 milltir (228.6&nbsp;km) o Gaerdydd a 220.6 milltir (354.9&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Bachau

Pentrefan yng nghymuned Lannerch-y-medd, Ynys Môn,  yw **Bachau** (). Saif tua chilometr i'r dwyrain o bentref Llannerch-y-medd.

## Cynruchiolaeth etholaethol
Cynrychiolir Bachau yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yn San Steffan yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Llannerch-y-medd
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Cafnan, Mechell

Pentrefan yng nghymuned Mechell, Ynys Môn, Cymru yw **Cafnan**    (). Mae  144.3 milltir (232.2&nbsp;km) o Gaerdydd a 225.8 milltir (363.4&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir Cafnan yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Mechell
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Caim, Penmon

Pentrefan yng nghymuned Llangoed, Ynys Môn, Cymru yw **Caim**  (). Saif  131.6 milltir (211.8&nbsp;km) o Gaerdydd a 207.4 milltir (333.8&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llangoed
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Pant, Sir Ddinbych

Pentrefan yng nghymuned Llandegla, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Pant** (), sydd 109.2 milltir (175.7&nbsp;km) o Gaerdydd a 167.9 milltir (270.2&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir Pant yn Senedd Cymru gan Darren Millar (Y Blaid Geidwadol) a'r Aelod Seneddol yw David Jones (Y Blaid Geidwadol).

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llwybrau Byw
Llechwedd Cilan

Pentrefan yng nghymuned Llandrillo, Sir Ddinbych, Sir Ddinbych, Cymru yw **Llechwedd Cilan** (). Saif tua chilometr i'r gorllewin o bentref Llandrillo, 100.1 milltir (161.1&nbsp;km) o Gaerdydd a 171.3 milltir (275.7&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llandrillo, Sir Ddinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llwybrau Byw
Dothan

Pentrefan yng nghymuned Aberffraw, Ynys Môn, Cymru, yw **Dothan**   (). Mae  132.9 milltir (213.8&nbsp;km) o Gaerdydd a 217.8 milltir (350.5&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir Dothan yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Aberffraw
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Dulas, Ynys Môn

Pentrefan yng nghymuned Moelfre, Ynys Môn, Cymru yw **Dulas**  () (Saesneg: *City Dulas*). Mae  138.3 milltir (222.6&nbsp;km) o Gaerdydd a 217.4 milltir (349.8&nbsp;km) o Lundain.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir Dulas yn Senedd Cymru gan Rhun ap Iorwerth AC (Plaid Cymru) a'r Aelod Seneddol yn San Steffan yw Llinos Medi AS (Plaid Cymru).

## Cyfeiriadau
Categori:Moelfre, Ynys Môn
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Kingsland

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Kingsland (gwahaniaethu).''

Ardal yn nhref Caergybi, Ynys Môn, Cymru, yw **Kingsland** (). Mae  140 milltir (225.2&nbsp;km) o Gaerdydd a 226.6 milltir (364.7&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir  yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Malltraeth

Ardal ym Môn yw **Malltraeth**. Gallai'r enw gyfeirio at:

* Cwmwd Malltraeth, cwmwd canoloesol
* Malltraeth (pentref)
* Cors Ddyga ("*Malltraeth Marsh*" yn Saesneg)
Llaingoch

Ardal yn nhref a chymuned Caergybi, Ynys Môn, Cymru yw **Llaingoch** (). Saif  141 milltir (226.9&nbsp;km) o Gaerdydd a 227.8 milltir (366.6&nbsp;km) o Lundain.

Clustnodwyd pentref cyfagos Pentre-pella ar gyfer clirio slymiau ym 1936 gan blwyf gwledig Caergybi. Byddai'r pentref wedi ei boblogi gyda'r rhai oedd yn gweithio yn y chwarel morglawdd gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Neuadd pentref 
Roedd trigolion Llaingoch eisiau neuadd pentref, felly roedd pobol y pentref yn casglu arian tuag at y neuadd unwaith yr wythnos. Cawsant nhw neuadd pentref dros dro yn 1945 ac agorodd y Neuadd pentref yn swyddogol yn 1951.

## Carnifal Llaingoch 
Cafodd carnifal Llaingoch ei chynnal cyntaf yn 1953 a gafodd ei rhedeg gan Cledwyn Hughes MP. Roedd yn boblogaidd iawn trwy Llaingoch. Rhai o’r cystadleuaethau oedd:

Y wisg orau (gwobr £1), gwisg gomig orau, ceffyl neu ferlen addurnedig orau (gwobr £2), Ras beic, ras tri coes, ras sach, naid hir, ras cerdded a'r marathon.

Aeth 100 o bobol o ardal LLaincoch i'r carnifal. Pob carnifal roedd merch yn ennill gwobr "Carnifal Queen" a dyma enwau rhai o’r genod wnaeth ei ennill yn ystod y cyfnod yma. Queen Margret, Queen Patricia a Queen Pamela. Gafodd pob un ohonynt pared lawr i draeth Newry trwy Llaingoch.

## Cyfeiriadau
Categori:Caergybi
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Llangwyfan, Ynys Môn

:''Am y pentref o'r un enw yn Sir Ddinbych, gweler Llangwyfan, Sir Ddinbych.''

Pentrefan yng nghymuned Aberffraw, Ynys Môn, Cymru yw **Llangwyfan**  (). Mae  130.8 milltir (210.6&nbsp;km) o Gaerdydd. Gerllaw ceir Eglwys Llangwyfan, ar ynys fechan, sy'n adeilad Gradd II*.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Aberffraw
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Parciau, Ynys Môn

Pentrefan yng nghymuned Llaneugrad, Ynys Môn, Cymru, yw **Parciau**. Mae  136 milltir (218.9&nbsp;km) o Gaerdydd a 215 milltir (346.1&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llaneugrad
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Pen-Lôn

Pentrefan yng nghymuned Rhosyr, Ynys Môn, yw **Pen-Lôn** (). Saif tua hanner milltir i'r de o Niwbwrch.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir Pen-Lôn yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Rhosyr
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Pen-y-garnedd

Pentref yng nghymuned Pentraeth, Ynys Môn, Cymru yw **Pen-y-garnedd** (). Mae  130.6 milltir (210.2&nbsp;km) o Gaerdydd a 210.1 milltir (338.2&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Pentraeth
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Rhosbeirio

Ffermdy a phentrefan yng nghymuned Mechell, Ynys Môn, Cymru yw **Rhosbeirio**. Mae  142.2 milltir (228.8&nbsp;km) o Gaerdydd a 222.7 milltir (358.3&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir Rhosbeirio yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Mechell
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Elim

Pentref yng nghymuned Tref Alaw, Ynys Môn, Cymru yw **Elim**. Mae  139.3 milltir (224.2&nbsp;km) o Gaerdydd a 222.3 milltir (357.8&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Tref Alaw
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Pentre'r-felin, Sir Ddinbych

:''Am leoedd eraill o'r un enw (neu enwau tebyg), gweler Pentre'r Felin (gwahaniaethu).*

Pentrefan yng nghymuned Llandyrnog, Sir Ddinbych, Cymru yw *'Pentre'r-felin''' (), sydd 117.3 milltir (188.7&nbsp;km) o Gaerdydd a 177.3 milltir (285.3&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llandyrnog
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Baner Ynysoedd Erch

bawd|250px|Baner Ynysoedd Erch
[bawd|Llun o'r faner yn cyhwfan yn [Stromness]]
**Baner Cymuned Ynysoedd Erch** ddaeth yn fuddugol mewn ymgynghoriad cyhoeddus ar gyfer baner swyddogol newydd fis Chwefror a Mawrth 2007. Yn ystod yr ymgynghoriad hwn gofynnwyd i bobl Ynysoedd Erch ddewis eu hoff ddyluniad oddi ar restr fer o bump a oedd wedi'u cymeradwyo gan Lys yr Arglwydd Lyon. Dyluniad Duncan Tullock o Birsay oedd yn fuddugol, a gafodd 53% o 200 o bleidleisiau'r cyhoedd.

Daw'r lliwiau coch a melyn o arfbeisiau Norwy a'r Alban a chynrychiola'r faner etifeddiaeth Albanaidd a Norwyaidd yr ynysoedd. Cymerwydd y lliw glas oddi ar faner yr Alban ac mae'n cynrychioli'r môr ac etifeddiaeth forwrol yr ynysoedd hefyd.

Mae'r faner newydd yn debyg i faneri Norwy (gwyn am felyn) ac  Åland (y lliwiau o chwith). Tynnwyd sylw ei bod hi'n debyg i faner plaid ffasgaidd Vidkun Quisling yn Norwy, Nasjonal Samling, ym mis Mai 2007.. Er hynny, nid oedd y groes las ar y faner honno, sy'n ei gwneud yn ddigon hawdd gwahaniaethu rhwng y ddwy. Dylid hefyd sôn bod baner goch a melen yn cael ei defnyddio gan bobl yn rhanbarth Skåne Swedeg ei hiaith flynyddoedd cyn i Nasjonal Samling ddefnyddio baner â chroes goch a melen. Ceir baner â chroes goch a melen gan Ffiniaid Swedeg hefyd.

## Cronoleg

File:Flag of Orkney.svg|Hen faner answyddogol Ynysoedd Erch
File:Flag of Orkney 2007.svg|Baner gyfredol Ynysoedd Erch (er 2007)

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Baner Norwy
*Baner Åland
*Rhestr baneri'r Alban

Erch, Ynysoedd
Categori:Ynysoedd Erch
Angharad Mair

Cyflwynydd teledu o Gymru, colofnydd, cyn-athletwraig ac un o gyfarwyddwyr Tinopolis ydy **Angharad Mair** (ganed 30 Mawrth 1961).

## Ei bywyd cynnar
Ganwyd Angharad yng Nghaerfyrddin. Astudiodd yng Ngholeg Normal, Bangor.

## Gyrfa
Wedi gadael y coleg, daeth yn un o gyflwynwyr y rhaglen deledu i blant *Bilidowcar* pan ail-lansiwyd y rhaglen ar S4C ar 2 Tachwedd 1992. Gadawodd yn 1987 pan ymunodd â thîm newyddion y BBC. Yn 1990 dechreuodd weithio i gwmni teledu *Agenda*, yn cyflwyno'r rhaglen deledu cylchgrawn *Heno* ar S4C. Bu hefyd yn cyflwyno ar *Prynhawn Da*, *Wedi 3* a *Wedi 7*. Hi yw golygydd cyfres *Heno*.

## Bywyd personol
Roedd yn 30 mlwydd oed cyn iddi ddechrau rhedeg ac yn 1997, cystadlodd ym Mhencampwriaeth Athletau'r Byd yn Athens. Rhoddodd y gorau i redeg ers ei phedwardegau. Yn 2020 symudodd i'r Eglwys Newydd yng Nghaerdydd.

Yn 2010 fe'i derbyniwyd i'r orsedd fel Urdd Derwydd er Anrhydedd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffil Angharad Mair yn Tinopolis 
*Wedi 3 & 7: Cyflwynwyr: Angharad Mair 

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Aretha Franklin

Cantores yr enaid (neu *soul*) o Americanes oedd **Aretha Louise Franklin** (25 Mawrth 1942 – 16 Awst 2018), a oedd hefyd yn gyfansoddwraig.

Cychwynnodd ei gyrfa pan oedd yn blentyn, ac yn aelod o ganu gospel yn y *New Bethel Baptist Church* yn Detroit, ble roedd ei thad, C. L. Franklin, yn weinidog. Yn 1960, a hithau'n 18 oed, dechreuodd ei gyrfa gyda Columbia Records.

### Albymau stiwdio
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cantorion yr enaid
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Pobl o Tennessee
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Tai-hirion

Pentref yng nghymuned Llanfihangel Ysgeifiog, Ynys Môn, Cymru yw **Tai-hirion**. Mae  128.6 milltir (207&nbsp;km) o Gaerdydd a 212 milltir (341.2&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel Ysgeifiog
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Tan-y-graig

Pentrefan yng nghymuned Pentraeth, Ynys Môn, Cymru, yw **Tan-y-graig** (). Mae  132.3 milltir (213&nbsp;km) o Gaerdydd a 211.3 milltir (340&nbsp;km) o Lundain. Mae'r ardal yn cymryd ei henw o hen fferm ar y safle.

Cynrychiolir Tan-y-graig yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Pentraeth
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Muddy Waters

Canwr, gitarydd, a chanwr harmonica'r felan o Americanwr oedd **Muddy Waters** (ganwyd **McKinley Morganfield**; 4 Ebrill 1915 – 30 Ebrill 1983).

## Albymau
* *The Best of Muddy Waters* (1958)
* *Muddy Waters Sings Big Bill Broonzy* (1960)
* *Folk Singer* (1964)
* *Brass and the Blues* (1960)
* *Electric Mud* (1968)
* *After the Rain* (1969)
* *Fathers and Sons* (1969)
* *The London Muddy Waters Sessions* (1960)
* ''Can't Get No Grindin'* (1973)
* *"Unk" in Funk* (1974)
* *The Muddy Waters Woodstock Album* (1960)
* *Hard Again* (1977)
* *I'm Ready* (1978)
* *King Bee'' (1981)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Muddy Waters ar wefan AllMusic

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cantorion y felan o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Canwyr harmonica
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion y felan o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Mississippi
Categori:Pobl fu farw yn Illinois
Tre-Castell

Pentrefan yng nghymuned Biwmares, Ynys Môn, Cymru yw **Tre-Castell**. Mae  130.4 milltir (209.9&nbsp;km) o Gaerdydd a 207.2 milltir (333.4&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir Tre-Castell yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Biwmares
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)