Arfau niwclear Israel

Mae gan Israel arfau niwclear, ond mae'n gwadu hynny. Mae amcangyfrifon o stoc Israel rhwng 90 a 400 o arfau rhyfel niwclear. Ar ben hyn, mae'r gallu ganddyn nhw i'w danfon drwy awyren (yr F-15 a'r F-16), drwy longau tanfor dosbarth Dolphin, a thrwy daflegrau baliastig Jericho. Credir iddyn nhw gwbwlhau eu bom niwclear cyntaf ar ddiwedd 1966 neu ddechrau 1967; byddai hyn yn gwneud Israle y chweched wlad yn y byd i'w datblygu. Fodd bynnag mae Llywodraeth Israel yn gwrthwynebu i wledydd eraill cyfagos rhag puro Wraniwm hyd hyd yn oed ar gyfer cynhyrchu trydan: gweler Ymosodiadau Israel ar Iran ym Mehefin 2025. 

Mae Israel, felly, yn cynnal polisi o amwysedd bwriadol: nid yw wedi gwadu na chyfaddef yn swyddogol fod ganddi arfau niwclear, yn hytrach mae'n ailadrodd dros y blynyddoedd "na fydd Israel y wlad gyntaf i gyflwyno arfau niwclear i'r Dwyrain Canol ". Fodd bynnag, yn Nhachwedd 2023, yng nghanol rhyfel Gaza, ystyriodd yr Is-Weinidog Treftadaeth Amihai Eliyahu yn gyhoeddus y gellid gollwng bom niwclear ar Gaza, cyfaddefiad tawel bod gan Israel fomiau atomig. Ceryddodd y Prif Weinidog Netanyahu y gweinidog dan sylw (Eliyahu) a'i wahardd o'i swydd.

Nid yw Israel wedi llofnodi'r Cytundeb ar Atal Lledaeniad Arfau Niwclear (NPT), er gwaethaf pwysau rhyngwladol i wneud hynny. Mae'n dadlau na ellir gweithredu rheolaethau niwclear ar wahân i faterion diogelwch eraill a dim ond ar ôl sefydlu cysylltiadau heddychlon rhwng pob gwlad yn y rhanbarth y gellir cyflwyno rheolaethau.

Dechreuodd Israel ymchwilio i'r maes niwclear yn fuan ar ôl iddi gipio tiroedd y Palesteiniaid a datgan ei hannibyniaeth ym 1948 a, gyda chydweithrediad Ffrainc, dechreuodd adeiladu Canolfan Ymchwil Niwclear y Negev, yn gyfrinachol, sef cyfleuster ger Dimona a oedd yn gartref i adweithydd niwclear a gwaith ailbrosesu ddiwedd y 1950au. Daeth y manylion cyntaf am y rhaglen arfau niwclear ar 5 Hydref 1986, gyda sylw yn y cyfryngau gan Mordechai Vanunu, technegydd a fu gynt yn gweithio yn y ganolfan niclear. Cafodd Vanunu ei herwgipio’n fuan wedi hynny gan y Mossad a’i ddwyn yn ôl i Israel, lle cafodd ei ddedfrydu i 18 mlynedd yn y carchar am frad a sbïo.

## Hanes datblygu 
Roedd gan brif weinidog cyntaf Israel, David Ben-Gurion, "obsesiwn" gyda bomiau, er mwyn atal ail Holocost. Dywedodd, "Gall yr hyn a wnaeth Einstein, Oppenheimer, a Teller, y tri ohonynt yn Iddewon, ar gyfer yr Unol Daleithiau, hefyd gan wyddonwyr Israel, ar gyfer eu pobl eu hunain." Penderfynodd Ben-Gurion recriwtio gwyddonwyr Iddewig o dramor hyd yn oed cyn diwedd Rhyfel Arabaidd-Israel 1948 pan gymerodd Israel diroedd y Palesteiniaid. Roedd ef ac eraill, fel pennaeth Sefydliad Gwyddoniaeth Weizmann a'r gwyddonydd o'r weinidogaeth amddiffyn Ernst David Bergmann, yn credu ac yn gobeithio y byddai gwyddonwyr Iddewig fel Oppenheimer a Teller gynorthwyo Israel.

Ar ôl i Arlywydd yr Unol Daleithiau Dwight Eisenhower gyhoeddi'r fenter , daeth Israel yr ail wlad (ar ôl Twrci) i lofnodi cytundeb cydweithredu niwclear heddychlon gyda'r Unol Daleithiau ar 12 Gorffennaf 1955. Arweiniodd hyn at seremoni lofnodi gyhoeddus ar 20 Mawrth 1957, i adeiladu "adweithydd ymchwil pwll nofio bach yn Nachal Soreq", a fyddai'n cael ei ddefnyddio i guddio adeiladu cyfleuster llawer mwy gyda'r Ffrancwyr yn Dimona.

#### Cymorth Prydain a Norwy 
Mae dogfennau Prydeinig cyfrinachol iawn a gafwyd gan BBC *Newsnight* yn dangos bod Llywodraeth Lloegr ('Prydain') wedi mynnu cludo nwyddau cyfrinachol o ddeunyddiau niwclear i Israel yn y 1950au a'r 1960au. Roedd y rhain yn cynnwys cemegau arbenigol ar gyfer ailbrosesu a samplau o ddeunydd holltadwy Wraniwm-235 ym 1959, a phlwtoniwm ym 1966, yn ogystal â lithiwm-6 wedi'i gyfoethogi'n fawr, a ddefnyddir i danio bomiau hydrogen. Dangosodd yr ymchwiliad hefyd fod Prydain wedi cludo 20 tunnell o ddŵr trwm yn uniongyrchol i Israel ym 1959 a 1960 i gychwyn adweithydd Dimona. Gwnaed y trafodiad drwy gwmni blaen Norwyaidd o'r enw Noratom, a gymerodd gomisiwn o 2% ar y trafodiad. Cafodd Prydain ei herio ynghylch y cytundeb dŵr trwm gan yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol ar ôl datgelu'r wybodaeth ar *Newsnight* yn 2005. Honnodd gweinidog tramor Prydain, y Cymro Kim Howells, fod hwn yn werthiant i Norwy. Ond cadarnhaodd cyn-swyddog cudd-wybodaeth Prydeinig mai gwerthiant i Israel oedd hwn mewn gwirionedd a dim ond ffug oedd contract Noratom.  Cyfaddefodd y Swyddfa Dramor o'r diwedd ym Mawrth 2006 fod Prydain wedi gwybod o'r cychwyn mai Israel oedd y gyrchfan. Mae Israel yn cyfaddef eu bod wedi rhedeg adweithydd Dimona gyda dŵr trwm Norwy ers 1963.

#### Costau 
Nid yw union gostau adeiladu rhaglen niwclear Israel yn hysbys, er i Peres ddweud yn ddiweddarach fod yr adweithydd wedi costio $80 miliwn ym 1960, a bod hanner ohono wedi'i godi gan roddwyr Iddewig tramor, gan gynnwys llawer o Iddewon Americanaidd. Cafodd rhai o'r rhoddwyr hyn daith o amgylch cyfadeilad Dimona ym 1968.
de|bawd| Cyfadeilad Dimona wedi'i gwblhau fel y'i gwelwyd gan loeren Corona yr Unol Daleithiau ar 11 Tachwedd 1968

## Profion niwclear 
Yn ôl yr Is-gyrnol Warner D. Farr mewn adroddiad i Ganolfan Gwrth-ymlediad Llu Awyr yr Unol Daleithiau, digwyddodd llawer o ymlediad (*proliferation*) rhwng Israel a Ffrainc, gan ddatgan "gwnaeth prawf niwclear Ffrainc ym 1960 ddau bŵer niwclear, nid un - dyna oedd dyfnder y cydweithio" a bod "gan yr Israeliaid fynediad agored i ddata ffrwydradau profion-niwclear Ffrainc," gan leihau'r angen am brofion cynnar gan Israel, er i'r cydweithrediad hwn oeri yn dilyn llwyddiant profion Ffrainc.

### Canolfan Ymchwil Niwclear y Negev (Dimona) 
Datgelwyd rhaglen niwclear Israel gyntaf ar 13 Rhagfyr 1960, mewn erthygl yng nghylchgrawn *Time*, a ddywedodd fod gwlad nad oedd yn Gomiwnyddol, nad oedd yn rhan o NATO, wedi gwneud "datblygiad atomig". Ar Ragfyr 16, datgelodd y *Daily Express* yn Llundain mai Israel oedd y wlad hon, ac ar Ragfyr 18, ymddangosodd cadeirydd Comisiwn Ynni Atomig yr Unol Daleithiau, John McCone, ar *Meet the Press* i gadarnhau'n swyddogol fod Israel wedi adeiladu adweithydd niwclear, a chyhoeddi ei ymddiswyddiad. Y diwrnod canlynol, datgelodd *The New York Times*, gyda chymorth McCone, fod Ffrainc yn cynorthwyo Israel.

Arweiniodd y newyddion Ben-Gurion i wneud yr unig ddatganiad gan brif weinidog Israel am Dimona. Ar 21 Rhagfyr cyhoeddodd i'r Knesset fod y llywodraeth yn adeiladu adweithydd 24 megawat "a fydd yn gwasanaethu anghenion diwydiant, amaethyddiaeth, iechyd a gwyddoniaeth", a'i fod wedi'i "gynllunio'n gyfan gwbl at ddibenion heddychlon". Fodd bynnag, dywedodd Bergmann, a oedd yn gadeirydd Comisiwn Ynni Atomig Israel o 1954 i 1966, "nad oes gwahaniaeth rhwng ynni niwclear at ddibenion heddychlon neu rai rhyfelgar" ac "Ni fyddwn byth eto'n cael ein harwain fel ŵyn i'r lladdfa".

### Cynhyrchu arfau 
Daeth y datgeliad cyhoeddus cyntaf o allu niwclear Israel (yn hytrach na rhaglen ddatblygu) gan NBC News, a adroddodd yn Ionawr 1969 fod Israel wedi penderfynu "dechrau rhaglen cwrs dwys i gynhyrchu arf niwclear" ddwy flynedd ynghynt, a'u bod yn meddu ar ddyfais o'r fath neu y byddent yn fuan yn meddu arni. Cafodd hyn ei wrthod i ddechrau gan swyddogion Israel a’r Unol Daleithiau, yn ogystal ag mewn erthygl yn *The New York Times*. Dim ond blwyddyn yn ddiweddarach ar 18 Gorffennaf, cyhoeddodd *The New York Times* am y tro cyntaf fod Llywodraeth yr Unol Daleithiau yn credu bod gan Israel arfau niwclear neu fod ganddi'r "gallu i greu bomiau atomig ar fyr rybudd". Yn ôl y sôn, casglodd Israel 13 o fomiau yn ystod Rhyfel Yom Kippur, a'u cadw mewn stordy ar ôl y rhyfel.

Daeth y manylion llawn cyntaf am y rhaglen arfau yn y *Sunday Times* ar 5 Hydref 1986, a gyhoeddodd wybodaeth a ddarparwyd gan Mordechai Vanunu, technegydd a oedd gynt yn gweithio yng Nghanolfan Ymchwil Niwclear y Negev ger Dimona. Am gyhoeddi cyfrinachau gwladol cafodd Vanunu ei herwgipio gan y Mossad yn Rhufain, ei ddwyn yn ôl i Israel, a'i ddedfrydu i 18 mlynedd yn y carchar am frad a sbïo. Er bod llawer o ddyfalu wedi bod cyn tystiolaeth a ffotograffau gan Vanunu fod safle Dimona yn creu arfau niwclear, roedd gwybodaeth manwl Vanunu yn dangos bod Israel hefyd wedi adeiladu arfau thermoniwclear. 

Yn ôl adroddiad yn 2013 gan y *Bulletin of the Atomic Scientists*, a ddyfynnodd ffynonellau Asiantaeth Cudd-wybodaeth Amddiffyn yr Unol Daleithiau, dechreuodd Israel gynhyrchu arfau niwclear ym 1967, pan gynhyrchodd ei ddau fom niwclear cyntaf. Yn ôl yr adroddiad, cynhyrchodd Israel arfau niwclear gyfartaledd o ddau y flwyddyn, a stopiodd eu cynhyrchu yn 2004. Nododd yr adroddiad fod gan Israel 80 o fomiau niwclear a digon o ddeunydd holltadwy i gynhyrchu 190 yn rhagor. Yn 2014, dywedodd cyn-arlywydd yr Unol Daleithiau Jimmy Carter fod gan "Israel 300 neu fwy, does neb yn gwybod yn union faint" o arfau niwclear.

### Dogfennau De Affrica 
Yn 2010, rhyddhaodd *The Guardian* ddogfennau llywodraeth De Affrica (o 1975) a honnodd eu bod yn cadarnhau bodolaeth arsenal niwclear Israel. Honnodd *y Guardian* fod y dogfennau hyn yn datgelu bod Israel wedi cynnig gwerthu arfau niwclear i Dde Affrica y flwyddyn honno. Ymddengys bod y dogfennau'n cadarnhau gwybodaeth a ddatgelwyd gan gyn-gomander llyngesol De Affrica, Dieter Gerhardt – a garcharwyd ym 1983 am ysbïo ar ran yr Undeb Sofietaidd, a ddywedodd fod cytundeb rhwng Israel a De Affrica yn cynnwys cynnig gan Israel i arfogi wyth taflegryn Jericho â bomiau atomig. Gwrthododd Shimon Peres, y Gweinidog Amddiffyn ar y pryd (a ddaeth yn Arlywydd Israel yn ddiweddarach), honiad y papur newydd fod y trafodaethau wedi digwydd. Honnodd hefyd fod casgliadau *The Guardian* wedi'u "seilio ar ddehongliad dethol o ddogfennau De Affrica ac nid ar ffeithiau pendant".

### Cytundeb Atal Ymlediad Niwclear a Phenderfyniadau'r Cenhedloedd Unedig 
Yn wreiddiol, disgwyliwyd i Israel lofnodi Cytundeb Atal Ymlediad Arfau Niwclear (NPT, Nuclear Non-Proliferation Treaty) 1968 ac ar 12 Mehefin 1968, pleidleisiodd Israel o blaid y cytundeb yng Nghynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.

Fodd bynnag, gohiriwyd cadarnhau hyn yn Awst, ledled y byd, daeth rhaniad mewnol ac oedi Israel ynghylch y cytundeb. Ceisiodd gweinyddiaeth Johnson (UDA) ddefnyddio gwerthiant 50 o awyrennau F-4 Phantom i roi pwysau ar Israel i lofnodi'r cytundeb yr hydref hwnnw, gan arwain at lythyr personol gan Lyndon Johnson at brif weinidog Israel, Levi Eshkol. Ond erbyn Tachwedd roedd Johnson wedi tynnu'n ôl o gysylltu gwerthiant yr F-4 â'r Cytundeb Cenedlaethol ac ni fyddai Israel yn llofnodi na chadarnhau'r cytundeb. Ar ôl cyfres o drafodaethau, roedd ysgrifennydd cynorthwyol amddiffyn yr Unol Daleithiau dros ddiogelwch rhyngwladol, Paul Warnke, wedi’i argyhoeddi bod gan Israel arfau niwclear eisoes. Yn 2007, ceisiodd Israel eithriad i reolau atal ymlediad er mwyn mewnforio deunydd atomig yn gyfreithlon.

Ym 1996, pasiodd Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig benderfyniad yn galw am sefydlu parth di-arfau niwclear yn y Dwyrain Canol. Mae gwledydd Arabaidd a chynadleddau blynyddol yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol (IAEA) wedi galw dro ar ôl tro am gymhwyso mesurau diogelwch yr IAEA a chreu Dwyrain Canol di-niwclear. Mae gwledydd Arabaidd wedi cyhuddo'r Unol Daleithiau o arfer safon ddwbl wrth feirniadu rhaglen niwclear Iran wrth anwybyddu arfau niwclear Israel. Yn ôl datganiad gan y Gynghrair Arabaidd, bydd gwladwriaethau Arabaidd yn tynnu'n ôl o'r Cytundeb Niwclear Niwclear os bydd Israel yn cydnabod bod ganddi arfau niwclear ond yn gwrthod agor ei chyfleusterau i archwiliad rhyngwladol a dinistrio ei harsenal.

Fel Gogledd Corea a llond llaw bach o genhedloedd eraill, nid yw Israel wedi arwyddo'r Cytundeb Atal Amlhau Niwclear (NPT), er gwaethaf penderfyniadau'r Cenhedloedd Unedig y dylai wneud hynny. Mae ei harweinwyr hefyd yn gwrthod caniatáu i arolygwyr o'r Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol (IAEA) gael mynediad at Dimona, felly nid oes unrhyw ffordd o wybod beth sy'n digwydd yno.

O dan gyfraith yr UD, mae rhaglen niwclear twyllodrus Israel yn golygu na ddylai’r Unol Daleithiau fod yn rhoi cymorth milwrol o unrhyw fath i'r wlad. Y gyfraith dan sylw yw Deddf Cymorth Diogelwch Rhyngwladol a Rheoli Allforio Arfau 1976, ac mae ei hiaith yn ddiamwys. Ond ers dros 50 mlynedd bellach, mae arweinwyr yr Unol Daleithiau wedi bod yn barod i droi llygad dall at eu cyfreithiau nhw eu hunain.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni niwclear yn ôl gwlad
Categori:Israel