open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anrhydedd brwydr

[bawd|Anrhydeddau brwydrau [5ed Warchodlu Dragŵn Brenhinol Inniskilling ar faner y gatrawd.]]
Anrhydedd milwrol a wobrwywyd i uned filwrol er cof am frwydr neu ymgyrch filwrol yw **anrhydedd brwydr** a arddangosir ar arwyddnodau neu wisg yr uned. Gan amlaf gwobrwywyd mewn achos buddugoliaeth, ond nid pob amser. Ym 1768 cymerwyd yr enw oddi ar eu capiau a'u haddurnwyd ar eu gidonau, a hwn oedd yr anrhydedd brwydr gyntaf ar ffurf enw brwydr neu ymgyrch. Ym 1784 rhoddwyd "Gibraltar" ar faneri catrodol pedair o'r catrodau o droedfilwyr a amddiffynnodd y Graig yn ystod Gwarchae Gibraltar (1779–83). Daeth rhagor o anrhydeddau o'r ymgyrchoedd yn erbyn Napoleon, gan gynnwys y Sffincs a'r Aifft yn sgil yr ymgyrch i'r Aifft (1801), yr anrhydedd cyntaf a roddwyd ar gyfer ymgyrch ac nid brwydr unigol. Rhoddwyd y Sffincs i 33 o gatrodau ym 1802.

Rhoddwyd yr anrhydedd "Peninsula" i 87 o gatrodau am wasanaeth yn Rhyfel Iberia, a "Waterloo" i 38 o gatrodau a ymladdodd ym Mrwydr Waterloo (1815). O 1817 ymlaen rhoddwyd anrhydeddau ar wahân ar gyfer 23 o frwydrau Rhyfel Iberia, a chydnabuwyd rhyfeloedd trefedigaethol y 19eg ganrif ar raddfa ysbeidiol. Ym 1882 cafwyd adolygiad o'r anrhydeddau gan arwain at gydnabyddiaeth o fuddugoliaethau Dug Marlborough a James Wolfe, a chydnabuwyd ymgyrchoedd yr 17g a rhagor o frwydrau'r 18g gan adolygiad 1909. O hynny ymlaen, gwobrwyir anrhydeddau brwydrau yn fwy rheolaidd. Rhoddwyd 163 o anrhydeddau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ac o ganlyniad roedd y nifer o anrhydeddau gan gatrodau mor uchel gorchmynnwyd taw dim ond mwyafrif o 10 y gellir eu harddangos ar faneri, llumanau a gidonau. Yn yr Ail Ryfel Byd rhoddwyd y rheol hon ar waith unwaith eto, a bydd catrodau'n dewis eu 10 brwydr bwysicaf y rhyfel, gan amlaf y rhai a welodd y golled fwyaf o ddynion. Ar gyfartaledd roedd rhestr lawn o anrhydeddau brwydrau catrawd ddwywaith hynny a arddangoswyd.

O ganlyniad i'r cyfuniadau niferus yn y Fyddin Brydeinig ers ail hanner y 19eg ganrif, cyfunwyd yr anrhydeddau brwydrau ar gyfer catrodau newydd. Caniateir i ddangos anrhydeddau brwydrau ar addurniadau, gan gynnwys platiau gwregysau swyddogion ac yn y 19eg ganrif siacos, yn ogystal â'r faner gatrodol a drymiau. Ymddangosir weithiau ar fathodynnau cap a botymau.

## Cyfeiriadau 

Brwydrau
Categori:Arwyddnodau milwrol
Osmond Williams

Gwleidydd o Gymru oedd Syr **Arthur Osmond Williams** (17 Mawrth 1849 – 28 Ionawr 1927)  a oedd yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth Sir Feirionnydd.

## Cefndir 
Fe'i ganed yn Llanfihangel-y-traethau, yn fab i David Williams, AS Meirion 1868-1869, ac Anne Louisa Loveday Williams. Fe'i addysgwyd yn ysgol bonedd Eton. Ymbriododd â Evelyn Greaves, merch John Whitehead Greaves ac Ellen Stedman, ar 3 Awst 1880 bu iddynt chwe phlentyn.

## Gwleidyddiaeth 
Fe'i etholwyd yn AS Meirionnydd ym 1900 gan dal y sedd hyd 1910.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1849
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Rhyddfrydiaeth
John Trevor

Mae gan nifer o bobl yr enw **John Trevor**:

*John Trevor I, Esgob Llanelwy
*John Trevor II, Esgob Llanelwy
* Sion Trefor (m. 1589), uchelwr Cymreig
*John Trevor (1855–1930), gweinidog
*Syr John Trevor (1563–1630), aelod seneddol
*Syr John Trevor (1596–1673), ei fab, aelod seneddol
*Syr John Trevor (1626–1672), ei fab, aelod seneddol
*Syr John Trevor (llefarydd) (1637–1717), Llefarydd Tŷ'r Cyffredin
Adar ac Anifeiliaid

Albwm o ganeuon i blant gan Siân James ydy ***Adar Ac Anifeiliaid***, a gyhoeddwyd yn 2005.

Mae'r albwm yn gasgliad o ganeuon gwerin i blant yn cael eu canu gan Siân ar gyfer Gŵyl Feithrin Mudiad Ysgolion Feithrin. Mae'r casgliad yn cynnwys rhai o'r hen ffefrynnau yn ogystal â threfniannau newydd o ganeuon traddodiadol.

## Traciau
#*Dacw Mam yn Dwad*
#*Mynd Drot, Drot*
#*Mae Gen i Drol a Cheffyl*
#''I Mewn i'r Arch â Nhw*
#*Aderyn Bach Syw*
#*Gee Ceffyl Bach*
#*Smwt*
#*Robin Goch*
#*Dau Gi Bach*
#*Jac-y-Do*
#*Llwynog Bach yn Cysgu*
#*Cysga Di Fy Mhlentyn Tlws''

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 2005
Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Siân James
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
Rhestr Llyfrau Cymraeg/Amrywiol

Rhestr o **lyfrau Cymraeg amrywiol** eu *genres* yw'r canlynol. Mae'r prif restr, yngŷd â ffynhonnell y gronfa ddata,  i'w canfod yma.

Amrywiol
Ulric Cross

Awyrennwr, barnwr a diplomydd o Drinidad oedd **Philip Louis Ulric Cross** DFC DSO (1 Mai 1917 – 4 Hydref 2013). Yn ystod yr Ail Ryfel Byd ymunodd â'r Awyrlu Brenhinol gan gyrraedd rheng Arweinydd Sgwadron.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barnwyr o Drinidad a Thobago
Categori:Diplomyddion o Drinidad a Thobago
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Port of Spain
Categori:Swyddogion yr Awyrlu Brenhinol
Rhestr llyfrau Cymraeg

Mae'r **rhestr llyfrau Cymraeg** hon yn rhestru'r llyfrau Cymraeg a dwyieithog a gedwir ar gronfa ddata Cyngor Llyfrau Cymru. Sefydlwyd y gronfa ym 1996 a chynhwysir pob llyfr oedd ar gael ar y pryd a phob llyfr sydd wedi ymddangos ers hynny. Gwelir fod rhai peth gwybodaeth ar goll mewn mannau ac mae croeso i chi lenwi'r blychau gwag! Mae'r rhif mewn cromfachau'n cyfeirio at y nifer o lyfrau a oedd wedi'u cyhoeddi rhwng c. 1996 a 2013.

Mae manylion o dros 12,000 o lyfrau ar y rhestr hyn ac rydym, felly, wedi gorfod eu dosbarthu o ran *genres* neu math o lyfr a hynny yn nhrefn yr Wyddor:

*Amrywiol (70)
*Astudiaethau a Thestunau Llenyddol (391)
*Atgofion a Hunangofiannau (280)
*Athroniaeth, Gwleidyddiaeth, Cymdeithaseg, Economeg a'r Gyfraith (104)
*Barddoniaeth (445)
*Bywgraffiadau a Chofiannau (228)
*Catalogau, Llyfryddiaethau a Rhestrau (28)
*Cerddoriaeth, Caneuon, Caneuon Poblogaidd (303)
*Crefydd, Hanes Crefydd (362)
*Cyfansoddiadau a Thestunau Eisteddfod (62)
*Deunydd Addysgol (mewn tair rhan) (3,146)
*Diddordebau, Chwaraeon, Hamdden, Coginio (162)
*Dramâu, Sgetsys, Pantomeimiau (142)
*Dysgwyr  gweler hefyd Iaith, Gramadeg a Geiriaduron (116)
*Hanes, Hanes Lleol, Arferion Gwlad, Llên Gwerin (513)
*Iaith, Gramadeg a Geiriaduron (265)
*Natur, Daearyddiaeth, Daeareg (73)
*Nofelau a Storïau ar Gyfer Oedolion (659)
*Plant (Cerddi, Storïau) (2,088)
*Plant (Llyfrau Cyfair) (715)
*Plant a Phobl Ifainc (Nofelau a Storïau) (1,455)
*Taith, Twristiaeth, Teithlyfrau (193)
*Ysgrifau a Sgyrsiau (153)

##### Siart
Cwch gwynt â chragen anhyblyg

[bawd|Un o gychod gwynt anhyblyg Sefydliad Brenhinol y Badau Achub yn [Aberfal, Cernyw.]]
Cwch gwynt gyda gwaelod caled ac ochrau hyblyg yw **cwch gwynt â chragen anhyblyg** (RHIB) neu **gwch gwynt anhyblyg** (RIB; enwau amgen: **cwch pwmpiadwy â chragen anhyblyg**, **cwch chwyddadwy â chragen anhyblyg**). Defnyddir fel cwch pleser, bad achub, a gan y lluoedd arfog.

Dyfeisiwyd yn y 1960au gan staff a myfyrwyr Coleg yr Iwerydd, Bro Morgannwg. Mae gan y coleg orsaf bad achub, ac roedd y dingis rwber a arferai'r coleg eu defnyddio yn medru rhwygo ar y creigiau. Arweiniodd Desmond Hoare, cyn Ôl-lyngesydd y Llynges Frenhinol a phrifathro cyntaf y coleg, prosiect i greu cwch gwynt allai wrthsefyll tywydd garw Môr Hafren a chael ei lusgo dros y traeth graenog rhwng y coleg a'r môr.

Gwelodd Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol y Badau Achub (RNLI) potensial y cwch, ac wedi profi sawl bad arfbrofol aethant ati i greu model ffibr gwydrog, y B-Class Atlantic 21, oedd yn anrhydeddu'r ysgol yn ei enw. Yr arloesiad olaf i greu'r Atlantic 21 oedd cael gwared â’r trawslath, sef y byrddau ôl sy’n cadw’r dŵr allan mewn cwch cyffredin ond mewn cwch gwynt anhyblyg roedd gwaredu’r trawslath yn caniatáu i’r dŵr lifo allan o gefn y cwch. Daeth yr Atlantic 21 yn rhan o fflyd yr RNLI ym 1972, ac erbyn 1993 roedd wedi bod allan 15,601 o weithiau, gan achub 4,717 o fywydau. Erbyn heddiw, mae'r RNLI yn defnyddio'r B-class Atlantic 75 ac Atlantic 85.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Sutcliffe, David. *The RIB: The Rigid-Hulled Inflatable Lifeboat and its Place of Birth - the Atlantic College* (Granta, 2010). ISBN 1857571010

Gwynt cragen anhyblyg
Categori:Dyfeisiau o Gymru
Ymgyrch Napoleon yn yr Aifft

[bawd|Peintiad olew gan [Antoine-Jean Gros o Frwydr y Pyramidau.]]
Ymgyrch filwrol gan luoedd Napoleon Bonaparte yn yr Aifft oedd **ymgyrch Napoleon yn yr Aifft** yn ystod Rhyfeloedd Chwyldroadol Ffrainc. Goresgynodd yr Aifft ym 1798 i geisio trechu Ymerodraeth yr Otomaniaid a lleihau dylanwad yr Ymerodraeth Brydeinig yn y Dwyrain. Danfonodd Brydain lluoedd i atal Napoleon, a bu rhaid i luoedd Napoleon ffoi'r Aifft ym 1801.

## Brwydrau a Gwarchaeoedd
*21 Gorffennaf 1798: Brwydr y Pyramidau
*1-2 Awst 1798: Brwydr y Nîl (Brwydr Bae Aboukir)
*10 Awst 1798: Brwydr Salheyeh
*7 Mawrth 1799: Diwedd Gwarchae Jaffa
*11 Ebrill 1799: Brwydr Cana
*16 Ebrill 1799: Brwydr Mynydd Tabor
*20 Mai 1799: Diwedd Gwarchae Acre
*1 Awst 1799: Brwydr Aboukir
*20 Mawrth 1800: Brwydr Heliopolis
*21 Mawrth 1801: Brwydr Alexandria
*31 Awst 1801: Diwedd Gwarchae Alexandria


Categori:Hanes milwrol yr Aifft
Categori:Hanes milwrol yr Ymerodraeth Otomanaidd
Categori:Rhyfeloedd Chwyldroadol Ffrainc
Rhestr Llyfrau Cymraeg/Athroniaeth, Gwleidyddiaeth, Cymdeithaseg, Economeg a'r Gyfraith

Dyma restr o lyfrau Cymraeg sy'n ymwneud ag '''Athroniaeth, Gwleidyddiaeth, Cymdeithaseg, Economeg a'r Gyfraith'''. Mae'r prif restr, yngŷd â ffynhonnell y gronfa ddata hon, i'w canfod yma.

Categori:Athroniaeth
Categori:Cyfraith
Categori:Cymdeithaseg
Categori:Economeg
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Athroniaeth
Rhestr atgofion a hunangofiannau Cymraeg

Dyma restr o lyfrau Cymraeg sy'n ymwneud ag **Atgofion a Hunangofiannau**. Mae'r prif restr, yngŷd â ffynhonnell y gronfa ddata hon, '''i'w canfod yma'''.

*
Atgofion a Hunangofiannau
Rhestr Llyfrau Cymraeg/Catalogau, Llyfryddiaethau a Rhestrau

Dyma restr o lyfrau Cymraeg sy'n ymwneud ag **Catalogau, Llyfryddiaethau a Rhestrau**. Mae'r prif restr, yngŷd â ffynhonnell y gronfa ddata, i'w canfod yma.

Catalogau
Rhestr Llyfrau Cymraeg/Bywgraffiadau a Chofiannau

Dyma restr o lyfrau Cymraeg sy'n ymwneud â **Bywgraffiadau a Chofiannau**. Mae'r brif restr, yngŷd â ffynhonnell y gronfa ddata hon, i'w canfod yma.

*
*
Bywgraffiadau
Angharad Jenkins

Chwaraewraig ffidil o Gymru ydy **Angharad Jenkins** sy'n aelod o'r grwp gwerin Calan yn ogystal â DnA (yn cydweithio efo'i mam, Delyth Jenkins, sydd yn delynores), Adran D, Band Joe Allen ac sydd wedi cydweithio gyda Jamie Smith, Catrin Finch, Georgia Ruth Williams, Gwenan Gibbard, Gwibdaith Hen Fran, Alun 'Sbardun' Huws ac *A Silent Film*.

Yn y gorffennol mae hi wedi gweithio fel Swyddog Datblygu'r Urdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Canu gwerin Cymreig
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Feiolinwyr
Categori:Feiolinwyr o Gymru
Rhestr llyfrau Cymraeg i ddysgwyr

Dyma restr o lyfrau Cymraeg sy'n ymwneud ag **Dysgwyr gweler hefyd Iaith, Gramadeg a Geiriaduron**. Mae'r prif restr, yngŷd â ffynhonnell y gronfa ddata hon, i'w canfod yma.

Categori:Addysg Gymraeg
*
Dysgwyr
Rhestr Llyfrau Cymraeg/ Cerddoriaeth, Caneuon, Caneuon Poblogaidd

Dyma restr o lyfrau Cymraeg sy'n ymwneud ag **Cerddoriaeth, Caneuon, Caneuon Poblogaidd**. Mae'r prif restr, yngŷd â ffynhonnell y gronfa ddata hon, i'w canfod yma.

Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
*
Cerddoriaeth
Frank Vickery

Dramodydd ac actor o Gymru oedd **Frank Vickery** (1951 – 19 Mehefin 2018). Fe'i anwyd ym mhentref Blaencwm ger Treorci, a bu’n byw a gweithio yn y Rhondda ar hyd ei oes.

Daeth i amlygrwydd pan oedd yn 21 oed gyda'r ddrama, *After I’m Gone*, a enillodd iddo Darian Howard De Waldon.

## Llyfryddiaeth
### Drama
*''After I'm Gone* (1978)
**One O'Clock From the House* (1986)
**A Night on the Tiles* (1987)
**Trivial Pursuits* (1987)
**All's Fair* (1988)
**Family Planning* (1989)
**Breaking the String* (1990)
**Sleeping with Mickey Mouse* (1992)
**Loose Ends* (1994)
**Roots and Wings* (1995)
**Biting the Bullet* (1996)
**Easy Terms* (1997)
**Spanish Lies* (2003)
**Amazing Grace* (2005), gyda Mal Pope a Michael Bogdanov
**Granny Annie* (2007)
**Tonto Evans* (2009)
**Barkin' '' (2010)

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Marwolaethau 2018
Michael Morpurgo

Nofelydd plant o Sais yw **Michael Morpurgo**, OBE, FKC, AKC, (ganwyd 5 Hydref 1943).  Bardd a dramodydd yw ef.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau plant
**War Horse* (1982); cyfieithiad Cymraeg: *Ceffyl Rhyfel (2010)
**Why the Whales Came* (1985)
**King of the Cloud Forests* (1988)
**Mr Nobody's Eyes* (1989); cyfieithiad Cymraeg: *Llygaid Mistar Neb* (2012)
**Mossop's Last Chance* (gyda Shoo Rayner) (1988); cyfieithiad Cymraeg: *Syniad Gwich?* (1990)
**Waiting for Anya* (1990)
**Arthur, High King of Britain* (1994)
**The Wreck of the Zanzibar* (1995)
**The Butterfly Lion* (1996)
**Kensuke's Kingdom* (1999)
**Wombat Goes Walkabout* (1999)
* *Black Queen*) (2000); cyfieithiad Cymraeg: *Brenhines Ddu* (2006)
**Out of the Ashes* (2001); cyfieithiad Cymraeg: *O'r Lludw* (2002)
**The Last Wolf* (2002)
**Cool!* (2002)
**Private Peaceful* (2003); cyfieithiad Cymraeg: *Caeau Fflandrys* (2009)
**Shadow* (2010)
**Listen to the Moon* (2014)
**An Eagle in the Snow'' (2016)

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr plant o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Hertford
Bullitt

Ffilm gyffro Americanaidd a gyfarwyddwyd gan Peter Yates ac a gynhyrchwyd gan Philip D'Antoni ydy ***Bullitt***. Serenna Steve McQueen, Robert Vaughn a Jacqueline Bisset. Seiliwyd y sgript Alan R. Trustman a Harry Kleiner ar y nofel *Mute Witness* (1963) gan Robert L. Fish, a oedd yn ysgrifennu o dan y ffugenw Robert L. Pike. Lalo Schifrin ysgrifennodd y sgôr wreiddiol. Chwaraea Robert Duvall ran fechan yn y ffilm fel gyrrwr tacsi sy'n rhoi gwybodaeth i McQueen.

Gwnaed y ffilm gan gwmni McQueen, Solar Productions, gyda'i bartner Robert E. Relyea yn uwch-gynhyrchydd. Cafodd y ffilm ei rhyddhau gan Warner Bros.-Seven Arts ar 17 Hydref, 1968, a bu'n llwyddiannus o ran gwerthiant tocynnau ac ymateb y beirniaid. Ychydig yn ddiweddarach, enillodd Wobr yr Academi am y Golygu Gorau ac enwebiad arall am y Sain Gorau. Mae Bullitt yn nodedig am yr olygfa lle mae car yn cael ei gwrso ar hyd strydoedd San Francisco, golygfa a ystyrir yn un o'r rhai mwyaf dylanwadol erioed.

Yn 2007, penderfynodd Llyfrgell y Gyngres y dylid cadw Bullitt yng Nghofrestrfa Ffilm Cenedlaethol yr Unol Daleithiau am ei bod "o arwyddocad diwylliannol, hanesyddol, neu esthetaidd".

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1968
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Hannah Murray

Actores Seinig yw **Hannah Murray** (ganwyd 1 Gorffennaf 1989). Mae'n adnabyddus am chwarae rhan Gilly yn y ddrama *Game of Thrones* a Cassie yn y ddrama *Skins* ar E4.

## Rhai gweithiau
**That Face* (2008) - Mia
*''Why Didn't They Ask Evans?* (2009) - Dorothy Savage
**Womb* (2010) - Monica
**Above Suspicion: the Red Dahlia* (2010) - Emily Wickenham
**Chatroom* (2010) - Emily
**Wings* (2011) - Ellie
**Little Glory* (2012) - Jessica
**Dark Shadowa* (2012) - Hippie Chick
**The Numbers Station* (2013) - Rachel Davis
**Skins* (2007- 2009; 2013) - Cassie Ainsworth
**Game of Thrones'' (2012- cyfres deledu) - Gilly

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Pur

Albwm o gerddoriaeth werin gan Siân James ydy ***Pur***, a gyhoeddwyd yn 2001.

Mae'r albwm yn gynnwys dim ond llais a thelyn Siân. 
Dwedodd Siân am yr albwm, "Dwi wedi meddwl am erioed am gynhyrchu albym o'm hoff ganeoun yn ffordd buraf posib. Dim offerynnau eraill, dim effeithiau stiwdio, a chael gwneud hyn ym mwynes y cefngwlad sy' mor annwyl i mi".

## Cyfranwyr
* *Llais a Thelyn*: Siân James

## Traciau
#*Y Deryn Pur* - 3:46 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#''Ei Di'r Deryn Du* - 3:09 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Ar Fore Dydd Nodolig* - 3:23 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Mordaith i America* - 2:49 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Dacw 'Nghariad* - 2:13 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*My Donald* - 4:04 (Owen Hand)
#*Ym Mhontypridd* - 2:27  (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Yr Eneth Glaf* - 4:29 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Cariad Cyntaf* - 4:03 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Evening Prayer* - 3:21 (Alaw AHD Troyte, Geiriau Dylan Thomas)
#*Y Glomen* - 3:16 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Yr Eneth Ga'dd Ei Gwrthod* - 4:59 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Llangollen Market* - 2:57 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Cyfri'r Geifr'' - 2:54 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 2001
Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Siân James
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
Llanddeiniol

Gallai **Llanddeiniol** gyfeirio at:

*Llanddeiniol, Ceredigion
*Llanddeiniol Fab, Môn

;Gweler hefyd
*Deiniol
*Llanddeiniolen
Rhuddlad

Santes Geltaidd o'r 5g. oedd **Rhuddlad**. Fe'i cysylltir â phwlyf Llanrhuddlad (rhwng Cemaes a Llanfaethlu ar Ynys Môn). Ei gŵyl mabsant yw 4 Medi.

Ceir Moel Ryddlad ger yr eglwys.

## Gweler hefyd 
*Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Iwerddon
Llanddeiniol, Ceredigion

:*Erthygl am bentref yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Llanddeiniol (gwahaniaethu).*
Pentref bychan yng nghymuned Llanrhystud, Ceredigion, Cymru, yw **Llanddeiniol**. Fe'i lleolir yng ngorllewin canolbarth y sir tua 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o bentref Llanrhystud a thua 2 filltir i'r dwyrain o arfordir Bae Ceredigion, tua 6 milltir i'r de o Aberystwyth. Mae'n gorwedd ar y lôn sy'n cysylltu Llanrhystud a Llanilar.

Mae'n debyg y cafodd eglwys Llanddeiniol ei sefydlu gan Deiniol, sant Cymreig o'r 6g sy'n nawddsant dinas Bangor, Gwynedd. Mae'r eglwys bresennol yn adeilad cymharol ddiweddar.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llanrhystud
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Rhestr Llyfrau Cymraeg/Deunydd Addysgol Rhan 1

Dyma restr o lyfrau Cymraeg sy'n ymwneud ag **Deunydd addysgol**. Mae'r prif restr, yngŷd â ffynhonnell y gronfa ddata hon, i'w canfod yma. Rhannwyd y rhan hon (Deunydd addysgol) yn dair rhan i wneud y data'n fwy hydrin gan lyncu llai o gof eich cyfrifiadur! Gweler hefyd Deunydd addysgol Rhan 2 a Deunydd addysgol Rhan 3.

Deunydd Addysgol
Mal Pope

Cerddor a chyfansoddwr o Gymru yw **Mal (Maldwyn) Pope** (ganwyd 18 Mai 1960). Mae'n byw yn y Mwmbwls, ger Abertawe.

Cafodd Pope ei addysg yng Ngholeg Crist, Caergrawnt.

## Albymau
**City of Gold* (1996)
**Land of My Children* (1999)
**You Never Threw a Party for Me* (2005)
**Lucky Man* (2007)
**Mal Pope – Old Enough to Know Better* (2010)

## Sioeau cerdd
**Copper Kingdom*
**Amazing Grace* (2005)
**Contender* (2007)
**Cappuccino Girls* (2009)

## Teledu
**The Mal Pope Show*
*''Heaven's Sound*

## Radio
**Gospel Train'' (BBC Radio 4)

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dinefwr, Abertawe
William George Cove

Roedd **William George Cove** (21 Mai 1888 – 15 Mawrth 1963) yn Aelod Seneddol y Blaid Lafur o 1923 i 1959.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Cove ym Mhontypridd ar 21 Mai 1888 yn un o 10 o blant i Edwin Cove, glowr a oedd yn wreiddiol o Swydd Gaerloyw, a Jane ei wraig. Cyn cael ei ethol yn AS bu yn gweithio fel athro ym Mhontypridd 

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf bu'n aelod o gorfflu meddygol y fyddin yr RAMC o 1915 i 1918 

## Gyrfa wleidyddol
Cafodd ei ethol i Senedd San Steffan am y tro cyntaf ym 1923 yn gynrychiolydd y Blaid Lafur dros Wellingborough yn Swydd Northampton; cafodd ei ail-ethol i'r un sedd yn etholiad 1924. Ar ôl i Ramsey MacDonald symud o etholaeth Aberafan i etholaeth Seham safodd Cove yn ei le yn Aberafan yn etholiad 1929 a bu'n cynrychioli'r sedd yn San Steffan hyd ei ymddeoliad ym 1959.

## Bywyd personol
Priododd Mary Jones ym Mhontypridd ym 1915.

Bu farw yn 74 oed yn Chipping Norton, Swydd Rydychen.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Rhestr Llyfrau Cymraeg/Plant a Phobl Ifainc (Nofelau a Storïau)

Dyma restr o lyfrau Cymraeg sy'n ymwneud ag **Plant a Phobl Ifainc (Nofelau a Storïau)**. Mae'r prif restr, yngŷd â ffynhonnell y gronfa ddata hon, i'w canfod yma.

*
Categori:Nofelau plant
Plant (Nofelau)
Ysgrifau Beirniadol

bawd|Cyfrol XXXI
Cyfres o lyfrau ar feirniadaeth lenyddol yw ***Ysgrifau Beirniadol***, a gyhoeddir gan Wasg Gee. Mae'r erthyglau sy'n cael eu cynnwys yn y cyfrolau yn canolbwyntio ar lenyddiaeth Gymraeg o gyfnod Yr Hengerdd hyd heddiw ond ceir yn ogystal erthyglau am lenyddiaethau Celtaidd eraill ynghyd â phynciau llenyddol mwy cyffredinol. Cyhoeddwyd y llyfr cyntaf yn y gyfres yn 1965 ac erbyn 2013 gyda *Ysgrifau Beirniadol XXXI* roedd 31 cyfrol wedi cael eu cyhoeddi.

## Cyfranwyr
Mae nifer o ysgolheigion Cymreig a Cheltaidd wedi cyfrannu i'r gyfres, yn cynnwys: 
*J. E. Caerwyn Williams (y golygydd cyntaf)
*D. J. Bowen
*Rachel Bromwich
*D. Simon Evans
*Kenneth Jackson
*A. O. H. Jarman
*Bedwyr Lewis Jones
*Dafydd Glyn Jones
*John Gwilym Jones
*R. M. Jones
*Saunders Lewis
*Derec Llwyd Morgan
*Proinsias Mac Cana
*Brinley Rees
*John Rowlands
*Gwyn Thomas

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg llenyddol

Categori:Astudiaethau Celtaidd
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Cyfresi o lyfrau
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig
Categori:Llyfrau Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig yr 21ain ganrif
Trwy'r Ddinas Hon

Fel rhan o ddigwyddiad ***Trwy’r Ddinas Hon***, fe berfformiwyd tair drama Gymraeg un ar ôl y llall yn Theatr Sherman Cymru, Caerdydd ym mis Mehefin 2013.

## Y dramâu
### Llwch O'r Pileri
Ysgrifennwyd '''Llwch O'r Pileri''' gan Dyfed Edwards.

Mae'r ddrama wedi'i gosod yn 1958 mewn byd gwahanol iawn, ble enillodd yr Almaen yr Ail Ryfel Byd ac mae Cymru wedi newydd ennill Cwpan y Byd. Mae’r blaid Natsïaidd wedi bod yn helpu diwylliannau lleiafrifol i ffynnu ac yn eu gorfodi i gefnogi'r achos Natsïaidd.

Gyda Adolf Hitler ar fin ymweld i ddathlu’r fuddugoliaeth pêl-droed, mae'r ddrama’n canolbwyntio ar yr hyn sy'n digwydd mewn ysgol Gymraeg lle mae un o'r rhieni wedi dianc i America a'r tensiynau a grëwyd gyda phobl yn amau’i gilydd ac yn rhoi'r bai ar eraill am fodolaeth y gyfundrefn.

### Myfanwy Yn Y Moorlands
Ysgrifennwyd **Myfanwy Yn Y Moorlands** gan Sharon Morgan.

Lleolir y ddrama mewn byd breuddwydiol lle mae'r ffiniau rhwng dychymyg a realiti yn aneglur, gan ganolbwyntio ar hen wraig sydd ar fin cael chwalfa nerfol. Wrth ailymweld â Chaerdydd, prin y mae hi’n nabod y lle yr oedd hi’n ei hadnabod yn y 1970au.

### Traed Bach Concrit
Ysgrifennwyd **Traed Bach Concrit** gan  Marged Parry.

Mae'r ddrama wedi'i gosod mewn y y dyfodol lle mae Caerdydd wedi'i dinistrio ac mae yn y broses o gael ei hail-greu.
Mae'r cymeriadau yn ceisio lloches yn hafan ddiogel canolfan siopa Dewi Sant 2, lle mae 10 o bobl o wahanol gefndiroedd a grwpiau ethnig yn cael eu hanfon mewn proses amheus o lanhau ethnig.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 2013
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Caerdydd
Portishead

Gall **Portishead** gyfeirio at:

* Portishead, Gwlad yr Haf, tref ar arfordir gogleddol Gwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr
* Portishead (band), grŵp cerddorol Seisnig o Fryste, wedi eu henwi ar ôl y dref yng Ngwlad yr Haf.
** *Portishead* (albwm), yr albwm ryddhawyd yn 1997 gan Portishead
Brwydr Emsdorf

Brwydr a ymladdwyd ar 14 Gorffennaf 1760 yn ystod y Rhyfel Saith Mlynedd oedd **Brwydr Emsdorf**. Brwydrodd llu o Brydeinwyr ac Hanoferiaid yn erbyn milwyr Almaenig oedd yn nhâl Ffrainc. Emsdorf yn Hessen oedd lleoliad y frwydr.

Roedd y 15fed Ddragwniaid Ysgeifn, y Fyddin Brydeinig, mor lwyddiannus yn y frwydr, canitawyd iddynt ddangos yr enw "Emsdorf" ar eu penwisg. Ym 1768 cymerwyd yr enw oddi ar eu capiau a'i addurnwyd ar eu gidonau, ac hwn oedd yr anrhydedd brwydr cyntaf ar ffurf enw brwydr neu ymgyrch.

## Cyfeiriadau 
Categori:1760
Emsdorf
Categori:Hessen
Y Môr-filwyr Brenhinol

bawd|Bathodyn y Môr-filwyr Brenhinol.
Morlu'r Lluoedd Arfog Prydeinig yw'r **Môr-filwyr Brenhinol** neu'r **Morlu Brenhinol** (). Hwn oedd y llu cyntaf o fôr-filwyr modern a ffurfiwyd, a hynny ym 1664. Yn hanesyddol cafodd perthynas glos â'r Fyddin Brydeinig, ond heddiw mae'n ffurfio rhan o'r Gwasanaeth Llyngesol ynghyd â'r Llynges Frenhinol.

## Dolen allanol 
*  

Categori:Y Lluoedd Arfog Prydeinig
Brenhinol

Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1664
Môr-filwr

Aelod o lu milwrol sydd yn ymladd ar y tir ac ar y môr yw **môr-filwr**. Uned o fôr-filwyr yw **morlu** neu **gorfflu môr-filwyr**. Ystyrir y môr-filwr yn aml yn fath o droedfilwr.

Bu môr-filwyr mewn rhyw modd yn oes yr Henfyd. Sonia Herodotus a Thucydides am yr *epibatai* yn llongau'r Groegiaid, a disgrifiodd Polybius categori o filwyr Rhufeinig, *milites classiarii* ("milwyr y llynges"), oedd yn gwasanaethu ar longau rhyfel. Yn ystod yr Oesoedd Canol yn Ewrop rhoddwyd milwyr ar longau'n aml i gefnogi'r morwyr. Sefydlwyd y morlu modern cyntaf ym 1664 gan y Prydeinwyr, a elwir heddiw yn y Môr-filwyr Brenhinol, a ffurfiwyd y *Korps Mariniers*, Corfflu Môr-filwyr yr Iseldiroedd ym 1665. Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau, a sefydlwyd ym 1775, yw'r morlu mwyaf yn y byd heddiw. Mae nifer o wledydd wedi sefydlu morluoedd ers diwedd yr Ail Ryfel Byd, ac heddiw mae gan ddros 40 o wledydd unedau o fôr-filwyr.

Mewn rhai gwledydd mae'r môr-filwyr yn rhan o'r fyddin, mewn eraill yn rhan o'r llynges, ac mewn eraill yn llu ar wahân.

## Cyfeiriadau 

Categori:Galwedigaethau milwrol
Jane Brereton

Bardd o Gymru yn yr iaith Saesneg oedd **Jane Brereton** (1685 - 1740), a gyhoeddai dan yr enw barddol "**Melissa**". Roedd hi'n frodores o'r Wyddgrug yn Sir y Fflint.

## Bywgraffiad
Ganed Jane Brereton yn yr Wyddgrug yn 1685. Yn 1711, priododd y dramodydd o Sais Thomas Brereton. Ar ôl marwolaeth ei gŵr yn 1722 symudodd i fyw yn Wrecsam lle treuliodd weddill ei hoes.

## Cerddi
Cyfrannodd "Melissa" nifer o gerddi i'r cylchgrawn Saesneg dylanwadol ''The Gentleman's Magazine'' ond ni chyhoeddwyd cyfrol o'i gerddi yn ystod ei hoes. Ar ôl ei marw yn 1740 cyhoeddwyd y gyfrol *Poems on Several Occasions* yn 1744, ei hunig gyfrol.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1685
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1740
Categori:Pobl o'r Wyddgrug
Categori:Merched yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Dominique Loiseau

Oriadurwr Ffrengig-Swisaidd oedd **Dominique Loiseau** (16 Chwefror 1949 – 18 Medi 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Oriadurwyr o Ffrainc
Categori:Oriadurwyr o'r Swistir
Categori:Pobl o Hauts-de-Seine
Antoni Patek

Oriadurwr Pwylaidd oedd **Antoni Norbert Patek** (14 Mai 1811 – 1 Mawrth 1877) a sefydlodd y cwmni Patek Philippe & Co. gydag Adrien Philippe yn y Swistir.

Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Oriadurwyr o Wlad Pwyl
Categori:Pobl fusnes o Wlad Pwyl
Ferdinand Adolph Lange

Oriadurwr a gwleidydd o'r Almaen oedd **Ferdinand Adolph Lange** (18 Chwefror 1815 – 3 Rhagfyr 1875).

Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Gwleidyddion o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1875
Categori:Oriadurwyr o'r Almaen
Categori:Pobl o Dresden
Jean-Claude Biver

Oriadurwr o'r Swistir a anwyd yn Lwcsembwrg yw **Jean-Claude Biver** (ganwyd 20 Medi 1949). Ef yw cadeirydd a phrif weithredwr y cwmni oriorau Swisaidd Hublot.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Lausanne
Categori:Oriadurwyr o Lwcsembwrg
Categori:Oriadurwyr o'r Swistir
Categori:Pobl fusnes o Lwcsembwrg
Categori:Pobl fusnes o'r Swistir
Gérald Piaget

Oriadurwr o'r Swistir oedd **Gérald Piaget** (1918 – 19 Ebrill 1997) a phennaeth ar gwmni ei deulu, Piaget.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Oriadurwyr o'r Swistir
Categori:Pobl fusnes o'r Swistir
Thomas Earnshaw

Oriadurwr a gwneuthurwr offer gwyddonol o Loegr oedd **Thomas Earnshaw** (4 Chwefror 1749 – 1 Mawrth 1829).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1749
Categori:Gwneuthurwyr offer gwyddonol
Categori:Marwolaethau 1829
Categori:Oriadurwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
George Graham

Oriadurwr a gwneuthurwr offer gwyddonol o Loegr oedd **George Graham** (7 Gorffennaf 1673 – 20 Tachwedd 1751).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1673
Categori:Gwneuthurwyr offer gwyddonol
Categori:Marwolaethau 1751
Categori:Oriadurwyr o Loegr
Abraham-Louis Breguet

Clociwr ac oriadurwr o Ffrainc a anwyd yn y Swistir oedd **Abraham-Louis Breguet** (10 Ionawr 1747 – 17 Medi 1823).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1747
Categori:Marwolaethau 1823
Categori:Clocwyr o Ffrainc
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Oriadurwyr o Ffrainc
Grock

Clown o'r Swistir oedd **Grock** (Charles Adrien Wettach; 10 Ionawr 1880 – 14 Gorffennaf 1959).

Ganwyd ym Moulin de Loveresse, canton Bern, yn fab i oriadurwr o Iddew. Cychwynnodd ar ei yrfa berfformio yn bartner i'w dad mewn act gabare. Treuliodd bob haf yn acrobat yn y syrcas, ac yno dechreuodd canu'r feiolin, y piano, a'r seiloffon. Ymunodd â chlown arall o'r enw Brick a newidiodd ei enw i Grock yn 1903. Ymddangosodd y pâr yn Ffrainc, Gogledd Affrica, a De America. Wedi i Brick briodi, ffurfiodd Grock bartneriaeth theatr â'r clown Eidalaidd Antonet, a gweithiodd yn Lloegr o 1911 i 1924. Daeth Grock yn enwog am bortreadu gwirionyn yn mwdlan ganu'r feiolin a'r piano, a bu'n difyrru cynulleidfaoedd ar draws Ewrop nes ei berfformiad ffarwél yn Hambwrg yn 1954. Perfformiodd mewn ambell ffilm, megis *Au revoir M. Grock* (1950). Ysgrifennodd sawl llyfr yn Almaeneg, gan gynnwys ei hunangofiant *Die Memoiren des Königs der Clowns* (1956). Bu farw yn Imperia, yr Eidal, yn 79 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Swistir
Categori:Actorion ffilmiau o'r Swistir
Categori:Actorion theatr o'r Swistir
Categori:Cerddorion yr 20fed ganrif o'r Swistir
Categori:Clowniau
Categori:Digrifwyr o'r Swistir
Categori:Digrifwyr Iddewig o'r Swistir
Categori:Feiolinwyr o'r Swistir
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o'r Swistir
Categori:Hunangofianwyr Almaeneg o'r Swistir
Categori:Pianyddion o'r Swistir
Categori:Pobl o ganton Bern
Iain McLean

Academydd yw'r Athro **Iain McLean** sydd yn athro gwleidyddiaeth yng Ngholeg Nuffield, Rhydychen.

Roedd yn ddarlithydd gwleidyddiaeth ym Mhrifysgol Newcastle upon Tyne (1971–8), yn gymrawd ac yn *praelector* gwleidyddiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Rhydychen (1978–91), ac yn athro gwleidyddiaeth ym Mhrifysgol Warwick (1991–3).

Arweiniodd prosiect ym 1998–2000 i ymchwilio i ymateb y llywodraeth i drychineb Aberfan.

Mae'r Athro McLean hefyd yn is-gadeirydd ac yn yrrwr locomotif Rheilffordd y Trallwng a Llanfair Caereinion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion Prifysgol Rhydychen
James Birch

Oriadurwr a sectydd o Gymru oedd **James Birch** (fl. 1771–1790, bu farw mis Hydref 1800?) a sefydlodd mudiad y Birchiaid.

Ymddengys iddo gael ei eni yn Sir Benfro. Gweithiodd fel oriadurwr yn Llundain a chlywir y sôn cyntaf amdano ym 1759, yn aelod o'r Muggletoniaid. Gadawodd â'r mudiad hwn ym 1778 gan gychwyn sect ei hunan.

Honodd Birch taw ef oedd trydydd proffwyd y Muggletoniaid ar ôl Lodowicke Muggleton a John Reeve. Datganodd Birch fod y byd yn dod i ben a bod Duw yn casglu'i "ddefaid" ac yn cael gwared â'i "eifr". Condemniodd broffwydi eraill gan alw ei hunan yn "broffwyd rheswm". Cyfansoddodd ganeuon i ddenu dilynwyr, y mwyafrif ohonynt yn Gymry yn enwedig o Sir Benfro. Ar ei anterth roedd gan Birch rhwng 50 a 60 o ddilynwyr. Symudodd y Birchiaid i ffwrdd o ysbrydolrwydd pur y Muggletoniaid gan ddilyn credo o hawliau naturiol a rhyddid cydwybod.

Erbyn 1788 cyhuddwyd Birch o fod yn ddiafol ac yn swynwr gan Fuggletoniaid eraill, ac ym 1795 y crybwyllir ef am y tro diwethaf a hynny yn archifau'r Muggletoniaid. Tua'r flwyddyn 1800 cyhoeddodd ddau lyfr rhyfedd, a chredir iddo farw yn Hydref 1800, fwy na thebyg yn Llundain. Goroesodd ei sect hyd y 1860au, pan oedd rhai Birchiaid yn Swydd Derby yn dilyn dysgeidiaeth y Muggletoniad Thomas Tomkinson, ac roedd dau ddilynwr yn dal i fyw ym 1871.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arweinwyr crefyddol Cristnogol
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Marwolaethau 1800
Categori:Oriadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
George Daniels

Oriadurwr o Loegr oedd **George Daniels**, CBE (19 Awst 1926 – 21 Hydref 2011).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Oriadurwyr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Thomas Mudge

Oriadurwr o Loegr oedd **Thomas Mudge** (1715, 1716 neu Fedi 1717 Dyfeisiodd y gollyngiad lifer ar gyfer yr oriawr boced.

Roedd ei fab hynaf, a elwir hefyd yn Thomas Mudge, (1760–1843) yn awdur ar bwnc horoleg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1710au
Categori:Marwolaethau 1794
Categori:Oriadurwyr o Loegr
Categori:Pobl o Gaerwysg
Ellis Jones Ellis-Griffith

Roedd **Syr Ellis Jones Ellis-Griffith** (23 Mai 1860 – 30 Tachwedd 1926), y Barwnig 1af, yn bargyfreithiwr ac yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros etholaethau Sir Fôn a Sir Gaerfyrddin.

## Bywyd cynnar
Cafodd Griffith ei eni yn ninas Birmingham yn fab i Thomas Morris Griffith adeiladwr alltud o fro Ffestiniog a Jane (cynt Jones) ei wraig, brodor o Sir Fôn. Ei enw bedydd oedd *Ellis Jones Griffith*.

Cafodd ei addysg gynharaf mewn ysgol breswyl yn Holt, ger Wrecsam cyn symud i Goleg Brifysgol Cymru, Aberystwyth, Prifysgol Llundain a  Choleg Downing, Caergrawnt lle bu'n darllen y gyfraith. Tra yng Nghaergrawnt fe fu yn Llywydd Undeb y Brifysgol.

## Gyrfa'r gyfraith
Cafodd Griffith ei alw i'r Bar yn y Deml Fewnol gan weithio yng Nghylchdaith Cyfraith Caer a Gogledd Cymru. Bu'n Farnwr Cofiadur ardal Penbedw o 1907-1912 a chafodd ei urddo'n Gwnsler y Brenin (KC) ym 1910.

## Gyrfa wleidyddol
Safodd Griffith ei etholiad gyntaf dros achos y Rhyddfrydwyr yn etholaeth Toxteth ym 1892 heb lwyddiant. Yn etholiad 1895 fe'i etholwyd yn Aelod Seneddol dros etholaeth Sir Fôn. Bu'n cynrychioli'r ynys hyd 1918, pa bryd y cafodd ei drechu gan Syr Owen Thomas ymgeisydd y Blaid Lafur.

Wrth gynrychioli Môn cafodd ei ethol yn gadeirydd Y Blaid Seneddol Gymreig (cylch sy'n cynnwys pob AS o etholaeth yng Nghymru). Cafodd ei godi'n Weinidog Gwladol yn y Swyddfa Gartref, ac yn rhinwedd y swydd honno ef fu'n bennaf gyfrifol am gwrs Deddf Datgysylltu’r Eglwys yng Nghymru trwy'r Senedd.

Collodd ei sedd ym Môn yn etholiad ôl-ryfel 1918, cafodd ei ddethol i sefyll eto ar gyfer yr etholiad canlynol ond tynnodd ei enw allan o'r ras cyn etholiad 1922.

Ym 1922 safodd yn aflwyddiannus fel ymgeisydd yn etholaeth Prifysgol Cymru. Cafodd ei ethol fel Aelod Seneddol Caerfyrddin yn etholiad Cyffredinol 1923 ond ni safodd ar gyfer ei ail ethol yn Etholiad Cyffredinol 1924.

## Bywyd personol
Priododd Mary, merch Robert Owen, yr Wyddgrug ym 1892, cawsant ddau fab ac un ferch; ond dim ond un o'i meibion a'i oddiweddodd: Ellis Arundel Jones Griffith, yr 2il Farwnig.

Bu Syr Ellis farw'n sydyn ym Mrawdlys Abertawe ar Dachwedd 30 1926 a chafodd ei gladdu ym Mynwent Llanidan Brynsiencyn.

Delwedd:Portrait of Ellis Jones Griffith (4670006).jpg|Ellis Jones Griffith, tua 15 oed ym 1875

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig‎
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1926
Anecdotau Llenyddol

Llyfr am enwogion llenyddiaeth Gymraeg gan Tegwyn Jones yw ***Anecdotau Llenyddol***. Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 1 Ionawr 1987. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Casgliad o hanesion personol, amharchus a doniol am enwogion llên Cymru drwy'r canrifoedd; addurnwyd gyda chartwnau gan yr awdur.

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Dychan
Categori:Llyfrau Cymreig 1987
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Roger o Gonwy

Brawd Ffransisgaidd ac awdur Lladin o Gymru oedd **Roger o Gonwy** (Lladin: **Rhosier Cambrensis**) (bu farw 1360). Fel mae ei enw yn awgrymu, roedd yn frodor o dref Conwy, gogledd Cymru.

## Gyrfa
Er nad oes sicrwydd, mae'n debyg y cafodd ei eni yng Nghonwy tua dechrau'r 14g. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen. Daeth yn un o'r Brodyr Llwydion (Urdd Sant Ffransis) a chododd yn eu rhengoedd i ddal swyddi uchel gan gael ei benodi'n Weinidog Taleithiol yr Urdd yn Lloegr yn 1355. Bu farw yn 1360.

## Gwaith llenyddol
Fel llenor, fe'i cofir am ei draethawd Lladin *Defensio mendicatum* ("Amddiffyniad Cardota"), mewn ymateb i feirniadaeth lem Richard FitzRalph, Archesgob Armagh, a oedd wedi ymosod yn hallt ar le tlodi a chardota yn nysgeidiaeth y Brodyr Llywdion.

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Marwolaethau 1360
Categori:Mynachod
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Urdd Sant Ffransis yng Nghymru
Aaron Copland

Cyfansoddwr o'r Unol Daleithiau oedd **Aaron Copland** (14 Tachwedd 1900 – 2 Rhagfyr 1990).

Fe'i ganwyd yn Brooklyn, Efrog Newydd, yn fab i'r siopwr Harris Morris Copland.

## Gweithiau cerddorol
### Symffoniau
*Symffoni rhif 1 (1924)
*Symffoni rhif 2 (1931)
*Symffoni rhif 3 (1944)

### Ballet
**Billy the Kid* (1938)
**Rodeo* (1942)
**Appalachian Spring* (1944)

### Eraill
**Piano Variations* (1930)
**El Salón México* (1936)
**Quiet City* (1940)
**Fanfare for the Common Man* (1942)
**Lincoln Portrait* (1942)
*Concerto ar gyfer clarinét (1948)
**Twelve Poems of Emily Dickinson* (1950)
**The Tender Land* (opera, 1954)
**Connotations* (1962)

Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1990
Charles Wilkins

Gallai **Charles Wilins** gyfeirio at:

*Charles Wilkins (1749-1836), Indolegwr
*Charles Wilkins (1831-1913), hanesydd Cymreig
Charles Wilkins (Catwg)

Hanesydd o Gymru oedd **Charles Wilkins** (1831 – 1913), a gofir fel awdur sawl llyfr ar hanes a diwylliant Cymru a nodweddir gan wladgarwch cynnes a diddordeb arloesol mewn hanes diwydiannol de Cymru.

## Bywgraffiad
Ganed Wilkins yn Swydd Gaerloyw yn 1831 ond ymgartrefodd ei rieni ym Merthyr Tudful lle cafodd ei fagu a lle treuliodd weddill ei oes. Cafodd swydd fel postfeistr Merthyr a bu'n dal y swydd honno hyd ei ymddeol yn 1898. Daeth yn ffigwr amlwg yng nghylchoedd llenyddol de Cymru ar ôl dod yn llyfrgellydd y llyfrgell danysgrifol leol pan ddaeth i adnabod yr hanesydd llenyddiaeth Thomas Stephens (awdur *The Literature of the Kymry*). Er nad yn Gymro o ran tras daeth i ystyried ei hun yn Gymro gwladgarol, ffaith a adlewyrchir yn aml yn ei weithiau llenyddol. Bu farw yn 1913.

## Gwaith llenyddol
Bu'n weithgar yn cyfrannu erthyglau i bapurau Saesneg Caerdydd a Merthyr ac yn nes ymlaen ef oedd golygydd y cylchgrawn hynafiaethol gwladgarol *The Red Dragon*. Cyhoeddodd sawl llyfr yn cynnwys cyfrol ar hanes llenyddiaeth Gymraeg o 1300 hyd 1650 a gweithiau hanesyddol ar hanes diweddar ardal Merthyr a de Cymru, yn cynnwys *The History of Merthyr Tydfil* (1867) a llyfr ar y diwydiant glo yn ne Cymru.

## Llyfryddiaeth ddethol
**The History of Merthyr Tydfil* (1867)
**Tales and Sketches of Wales* (1879)
**The History of the Literature of Wales from 1300 to 1650* (1884)
**The History of the Coal Trade in South Wales* (1888)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1831
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Pobl o Swydd Gaerloyw
Thomas Lewis (AS Môn)

Roedd **Thomas Lewis** (1821 – 2 Rhagfyr 1897) yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth Sir Fôn.

## Bywyd Personol
Ganwyd Lewis ym 1821 yn fab i Thomas Lewis, ffarmwr dan denantiaeth, o Gemaes, Ynys Môn. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Genedlaethol Llanfechell gan ymadael a'r ysgol yn bur ieuanc.

Ym 1846 priododd Laura, merch Mr Henry Hughes, Tygwyn, Llanllyfni, bu iddynt dau fab.

## Gyrfa
Wedi ymadael a'r ysgol aeth i weithio fel prentis yng ngwaith masnacha gwenith a blawd John Elias (mab John Elias o Fôn). Ym 1838 agorodd ei gwmni blawd ei hun ym Mangor gan ddod yn un o werthwyr blawd mwyaf Cymru.

Ym 1866 rhoddodd gorau i redeg ei fusnes gan fynd i deithio'r byd gan ymweld â Phalestina, yr Aifft, Unol Daleithiau America a nifer o wledydd Ewrop. Bu yn ymweld ag ysgolion Sul a chymdeithasau capeli i ddarlithio am ei ymweliad i wledydd y Beibl gan gael ei adnabod wrth y llysenw *Thomas Palestina*

## Gyrfa wleidyddol
Bu'n Aelod Seneddol am ddau dymor, rhwng 1886 a 1895, gan ymddeol oherwydd ei iechyd. Bu farw ddwy flynedd yn niweddarach ym 1897.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig‎
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1897
Categori:Pobl o Ynys Môn
Anghenion y Gynghanedd

Gwerslyfr ar y gynghanedd gan Alan Llwyd yw ***Anghenion y Gynghanedd***; Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 19 Gorffennaf 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print ac ar gael.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol ddiweddaraf hon yn werslyfr sy'n rhoi arweiniad at sut i gynganeddu. Mae hwn yn fersiwn llawnach a mwy cyfoes o'r gyfrol wreiddiol a gyhoeddwyd ym 1973. Ailwampiwyd ac ailysgrifennwyd y cyfan. Mae'n llawer mwy cynhwysfawr nag Anghenion y Gynghanedd 1973, a defnyddir llinellau o waith y prif feirdd cynganeddol, yn enwedig y Cywyddwyr, i esbonio pob cynghanedd ac i egluro pob rheol, bai a goddefiad. Dysg lafar oedd Cerdd Dafod yng nghyfnod y Cywyddwyr, ac er bod peth o'r ddysg honno wedi goroesi mewn llawysgrifau fel Pum Llyfr Cerddwriaeth Simwnt Fychan (tua 1570), mae awdur y gyfrol hon yn dadlau fod holl gyfrinachau'r traddodiad barddol wedi goroesi yng ngwaith y Cywyddwyr eu hunain. Dadlennu'r ddysg honno a wneir yn y llyfr hwn.

Ceir damcaniaethau a dadleuon newydd sbon yma hefyd, ac mae'r gyfrol yn trafod rhai o brif dechnegau'r prif feirdd cynganeddol. Gan fod cymaint o ddryswch ac anghytundeb yn bod ynghylch rhai o reolau'r gynghanedd erbyn hyn, mae cyhoeddi'r llyfr hwn yn ddigwyddiad amserol.

## Gweler hefyd
*Y gynghanedd

## Cyfeiriadau
Categori:Alan Llwyd
Categori:Gramadegau Cerdd Dafod
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Ysgol Gynradd Llandybïe

Ysgol gynradd yn Llandybïe, Sir Gaerfyrddin, yw **Ysgol Gynradd Llandybïe**. Mae'n ysgol ddwyieithog, Cymraeg a Saesneg, sy'n gwasanaethu pentref a chymuned Llandybïe.

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol  (Saesneg yn bennaf)

Categori:Llandybïe
Llandybie
Trebor Edwards

Canwr tenor o Gymru yw **Trebor Edwards** (ganwyd 1939) a ddaeth yn un o artistiaid recordio mwyaf llwyddiannus Cymru yn yr 1980au.

## Bywyd cynnar
Fe'i ganwyd yn Ninbych.  Yn blentyn roedd wrth ei fodd yn treulio amser ar fferm ei daid, Pen y Bryniau, Betws Gwerful Goch, ger Corwen. Yn 16 mlwydd oed perswadiodd ei fam a'i nain i roi tenantiaeth y fferm iddo. Ar ôl gadael ysgol cafodd fenthyciad gan y banc a daeth yn berchennog ar y ffarm .

## Gyrfa canu
Cychwynnodd ei yrfa ym myd canu drwy gystadlu mewn eisteddfodau lleol. Yn nes ymlaen ymddangosodd ar raglenni radio a theledu yn cynnwys *Cais am Gân*, *Trebor*, *Taro Tant* a *Noson Lawen*. Cyhoeddwyd ei record gyntaf yn 1973 a thros y blynyddoedd mae wedi gwerthu dros 250,000 o recordiau gan ennill pum disg aur. Yn ogystal â'i recordiau Cymraeg mae wedi cyhoeddi nifer o recordiau gyda chaneuon Saesneg. Bu'n llywydd Sioe Frenhinol Cymru yn 2008.

Un o'i ganeuon enwocaf yw *Un Dydd Ar Y Tro*:

## Bywyd personol
Mae'n briod ag Ann ac mae ganddynt pedwar o blant.

## Disgyddiaeth
## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Pobl o Ddinbych
Yr Anterliwt Goll

Golygiad gan Emyr Wyn Jones o anterliwt o'r 18g yw **Yr Anterliwt Goll**; Llyfrgell Genedlaethol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1983. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Adargraffiad ffotograffaidd o'r anterliwt *Barn ar Egwyddorion y Llywodraeth* o'r 18g, gyda rhagymadrodd gan y golygydd, Dr Emyr Wyn Jones.

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1983
Annwyl D.J. - Llythyrau D.J., Saunders, a Kate

Detholiad o lythyrau rhwng D. J. Williams, Kate Roberts a Saunders Lewis wedi'u golygu gan Emyr Hywel yw ***Annwyl D.J.: Llythyrau D.J., Saunders, a Kate***. Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 04 Mai 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Disgrifiad
Detholiad o 209 o lythyrau rhwng D. J. Williams, Kate Roberts a Saunders Lewis - llythyrau sy'n codi'r llen ar fywyd llenyddol a gwleidyddol Cymru am ran helaeth o'r 20g ac sydd hefyd yn llawn ysgrifennu cain gan rai o lenorion pwysicaf y cyfnod yng Nghymru.

Mae Kate Roberts yn datgelu 'nad oes dim canolig yn digwydd yn fy mywyd i’; a D. J. Williams yn ceisio perswadio Saunders Lewis i roi’r gorau i ysgrifennu i’r *Empire News*; a Saunders Lewis,yn beirniadu Waldo Williams am beidio â thalu’r dreth incwm fel protest yn erbyn rhyfel, gan haeru ei fod yn 'rhoi’r argraff i’r di-Gymraeg mai pobl gysetlyd, od, yn chwilio am gyfle i fynd i’r carchar yw’r cenedlaetholwyr Cymreig'. 

Ar D.J. y gweithiodd ac y gweithia Emyr Hywel yn bennaf (peth o ffrwyth ei waith ymchwil yn Aberystwyth yw’r gyfrol), ond gydag S.L., llosgwr Penyberth, y mae’n ochri’n wleidyddol, a’i fod yr un mor feirniadol o arweiniad Gwynfor Evans o’r Blaid Genedlaethol ag yr oedd S.L. ei hun. Cyhoeddir yma hefyd y llythyr hwnnw a anfonodd D.J. at S.L. Ddydd Calan 1963, yn canmol Gwynfor Evans ar achlysur diarddel Neil Jenkins o’r Pwyllgor Gwaith. Dywed y Golygydd hefyd mai ‘digon oeraidd’ oedd pethau rhwng G.E. a K.R. yn 1961: ie, y pryd hwnnw, pan oedd hi'n pledio dros weithredu llymach yn erbyn boddi Tryweryn; ond ar hyd y blynyddoedd wedyn yr oedd ganddi ffotograff o Gwynfor ar ei silff-ben-tân. 

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:D.J. Williams
Categori:Kate Roberts
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Categori:Saunders Lewis
Anterliwtiau Huw Jones o Langwm

Golygiad o dair anterliwt gan Huw Jones o Langwm gan A. Cynfael Lake yw **Anterliwtiau Huw Jones o Langwm**; Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 02 Rhagfyr 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print ac ar gael.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol hon yn cynnwys cyflwyniad byr i fywyd a gwaith y baledwr ac anterliwtwr o ail ahnner y 18g Huw Jones o Langwm, gwerthfawrogiad o'i gyfansoddiadau, ynghyd â thestun golygedig tair anterliwt ganddo, sef *Hanes y Capten Ffactor*, ''Histori'r Geiniogwerth Synnwyr* a *Protestant a Neilltuwr''.

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau 2000
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 18fed ganrif
Awdlau'r Brifwyl 1950-1999

Llyfr sy'n gasgliad o awdlau arobryn yr Eisteddfod Genedlaethol wedi'i olygu gan Donald Evans yw '''''Awdlau'r Brifwyl 1950-1999'''''; Donald Evans ei hun a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 02 Mai 2008. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print ac ar gael.

## Disgrifiad byr
Hon oedd y gyfrol gyflawn gyntaf i ganolbwyntio ar awdlau buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol 1950-1999. Fe'i rhennir yn bum pennod: Y Testunau a'r Safonau, Diffygion Ffurf, Rhagoriaethau Ffurf, Diffygion Deunydd, a Rhagoriaethau Deunydd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Blodeugerddi Cymraeg
*
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 2008
*