open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alfred Schutz

Cymdeithasegydd ac athronydd o Awstria oedd **Alfred Schutz** (13 Ebrill 1899 – 20 Mai 1959) a ddatblygodd syniadaeth gymdeithasol yn seiliedig ar ffenomenoleg.

Ganed yn Fienna, Awstria-Hwngari, i Alfred a Johann (Fialla) Schütz. Gwasanaethodd yn y fyddin Awstriaidd yn y Rhyfel Byd Cyntaf, ac astudiodd y gyfraith ac economeg ym Mhrifysgol Fienna. Cafodd swydd ysgrifennydd-weithredwr yng Nghymdeithas Bancwyr Awstria, ac yn 1929 dechreuodd weithio i'r banc Reitler. Priododd ag Ilse Heim yn 1926, a chawsant ddau blentyn. Bu farw yn Ninas Efrog Newydd yn 60 oed. Cafodd ei waith ddylanwad mawr ar ddatblygiad ethnomethodoleg.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Michael D. Barber, *The Participating Citizen: A Biography of Alfred Schutz* (Albany, Efrog Newydd: State University of New York Press, 2004).

Categori:Academyddion o Awstria
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Cymdeithasegwyr o Awstria
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Fienna
Categori:Ffenomenolegwyr
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Pobl o Fienna
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o Awstria
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Awstria
Liz Pichon

Darlunydd ac awdur plant o Loegr yw **Liz Pichon** (ganwyd 16 Awst 1963). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei chyfres Tom Gates o "ffuglen gomedi realaidd ddychanol", sydd wedi'u cyfieithu i 43 o ieithoedd, ac wedi gwerthu mwy nag wyth miliwn o gopïau ledled y byd.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Pichon ar 16 Awst 1963 yn Llundain.  Astudiodd ddylunio graffig yn Ysgol Gelf Camberwell.

Ei swydd gyntaf oedd fel cyfarwyddwr celf ar gyfer y label gerddoriaeth Jive Records.

Yn 2017 torrodd Pichon, Ysgol Gynradd Horsenden a’i chyhoeddwr, Scholastic Children's Books, Record y Byd ar gyfer y Ddawns Disgo Fwyaf. Cyhoeddwyd yn 2017 bod Pichon wedi dechrau gweithio ar gyfres annibynnol newydd i’w chyhoeddi gan Scholastic Children's Books.

## Bywyd personol 
Mae Pichon yn ddyslecsig (fel ei chymeriad Tom Gates). Mae hi'n byw yn Brighton gyda'i gŵr Mark a'i tri phlentyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Llenorion o Loegr
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Prosiect Wici Môn
George Herbert Mead

Athronydd a chymdeithasegydd  o'r Unol Daleithiau oedd **George Herbert Mead** (27 Chwefror 1863 – 26 Ebrill 1931) sydd yn nodedig fel un o arloeswyr Pragmatiaeth a seicoleg gymdeithasol ac am ddatblygu damcaniaeth rhyngweithredaeth symbolaidd.

Ganed yn South Hadley, Massachusetts. Astudiodd yng Ngholeg Oberlin, Ohio, ac ym Mhrifysgol Harvard. Addysgodd athroniaeth a seicoleg i fyfyrwyr ym Mhrifysgol Michigan o 1891 i 1894, ac ym Mhrifysgol Chicago o 1894 hyd at ei farwolaeth. Bu farw yn Chicago yn 68 oed. Ni ysgrifennodd Mead yr un llyfr yn ystod ei oes, er iddo gyhoeddi sawl erthygl. Wedi ei farwolaeth, golygwyd pedair cyfrol o'i waith, yn seiliedig ar nodiadau ei ddarlithoedd a'i bapurau personol, gan ei fyfyrwyr, a chyhoeddwyd ar ffurf *The Philosophy of the Present* (1932), *Mind, Self, and Society* (1934), *Movements of Thought in the Nineteenth Century* (1936), a *The Philosophy of the Act* (1938).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Chicago
Categori:Academyddion Prifysgol Michigan
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cymdeithasegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Pobl a aned ym Massachusetts
Categori:Pobl fu farw yn Chicago
Categori:Seicolegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Mineral (band)

Band emo Americanaidd yw **Mineral** yn wreiddiol o Houston,Texas. Yn fuan ar ôl eu ffurfio, fe symudon nhw i Austin. Ar ôl ymwahanu ym 1998, bu ei aelodau'n gweithio ar brosiectau cerddorol eraill, gan gynnwys The Gloria Record, Pop Unknown, a Zookeeper.

Yn 2010, rhyddhawyd CD casgliad o holl ganeuon y band (heblaw am "Sadder Star") yn Japan, o'r enw *TheCompleteCollection* .

Cyhoeddodd Mineral daith aduniad ar Ebrill 24, 2014. Yn 2019, dathlodd y band eu pen-blwydd yn 25 oed gyda dwy gân newydd o'r enw "Aurora" a "Your Body Is The World", llyfr ôl-weithredol, a thrwy fynd ar daith.

## Arddull gerddorol 
Disgrifiwyd Mineral yn bennaf fel band emo  ond maent yn cyfuno elfennau roc indie, ôl-roc, a roc amgen . Mewn AMA Reddit, nododd Chris Simpson a Jeremy Gomez brif ddylanwadau Mineral fel Catherine Wheel, Sugar, Swervedriver, Buffalo Tom, Dinosaur Jr., Superchunk a Rocket from the Crypt .

## Aelodau 
* Chris Simpson - llais a gitâr 
* Scott McCarver - gitâr 
* Jeremy Gomez - bas 
* Gabriel Wiley - drymiau

## Disgyddiaeth 
### Senglau ac EPs 
* *Gloria* (7, 1994) 
* *February / MD* (7, 1996) 
* *Mineral / Jimmy Eat World / Sense Field* (1997) - EP gyda Jimmy Eat World a Sense Field 
* *&Serenading / Love My Way* (1998) 
* *One Day When We Are Young* (2019)

### Albymau 
* *The Power of Failing* (1997) 
* *EndSerenading* (1998)

### Casgliadau 
* *TheCompleteCollection* ( LP dwbl, 2010) 
* *1994–1998: The Complete Collection* (2014)

## Prosiectau cysylltiedig 
* The Gloria Record - Christopher Simpson, Jeremy Gomez 
* Imbroco - Gabriel Wiley, Scott David McCarver 
* Kissing Chaos - Gabriel Wiley 
* Pop Unknown - Gabriel Wiley 
* Pretty the Quick Black Eyes - Scott David McCarver 
* Mountain Time (a elwid gynt yn Zookeeper) - Chris Simpson (ac weithiau Jeremy Gomez) http://www.myspace.com/zookeepersworld

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Americanaidd
Tal-y-llyn (pentrefan)

Pentrefan bach a chyn plwyf yng nghymuned Llanfihangel-y-Pennant, Gwynedd, Cymru, yw **Tal-y-llyn**. Saif ar lannau Llyn Mwyngil yn agos at bentref Abergynolwyn. Roedd y plwyf gwreiddiol yn 36,000 erw (15,000 ha). Eglwys y Santes Fair, Tal-y-llyn, oedd canolfan y plwyf o'r canol oesoedd hyd ddatblygu'r diwydiant llechi yn ne Meirionnydd yn y 1780au. Agorwyd chwareli yn ardaloedd Corris ac Aberllefenni o blwyf Tal-y-llyn a daeth y pentrefi a thyfodd o amgylch y chwareli yn bwysicach o ran poblogaeth a gweithgarwch na phentref y llan.

Mae eglwys y plwyf yn dyddio o'r 13g, gyda'r strwythur presennol yn dyddio o tua 1590 (gydag olion yn awgrymu eglwys gynharach o'r 6g). [3] Mae'n adeilad rhestredig Gradd II *. Mae John David Edwards (1805-1885), offeiriad Eglwys Loegr a chyfansoddwr yr emyn dôn *Rhosymedre*, wedi'i gladdu ym mynwent yr eglwys.

Llifa Afon Dysynni allan o'r llyn ger pentref Tal-y-llyn, gan ymdroelli tuag at Fae Ceredigion i'r gogledd o Dywyn. Mae olion Llyn y Tri Greyeyn i'w gweld ar gyrion yr hen blwyf ym Mwlch Llyn Bach.

Adeiladwyd Rheilffordd Talyllyn yn y 1860au i wasanaethu'r chwareli ym Mryn Eglwys. Er na chyrhaeddodd at y llyn na'r pentref erioed, a ni fu cynlluniau iddi wneud hynny, roedd terfynfa'r rheilffordd yn y plwyf, a thrwy hynny yn rhoi ei henw i'r rheilffordd. Bellach mae twristiaeth yn un o brif ddiwydiannau'r ardal, ac mae'r pentrefan yn cynnwys gwesty a thafarn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau 
Categori:Llanfihangel-y-Pennant
Categori:Pentrefi Gwynedd
Gorsaf reilffordd Heol 30ain, Philadelphia

chwith|bawd|260px
bawd|260px
chwith|bawd|260px
bawd|260px
Mae **Gorsaf reilffordd Heol 30ain, Philadelphia**, yn swyddogol *Gorsaf reilffordd William H. Gray III Heol 30ain* ers 2019, yn orsaf yn Philadelphia, Pennsylvania, yr un mwyaf un yn y ddinas.
Defnyddir yr orsaf gan drenau Amtrak, SEPTA a New Jersey Transit. Mae dros 4 miliwn o bobl yn defnyddio’r orsaf yn flynyddol.

Adeiladwyd yr orsaf bresennol rhwng 1929 a 1933; cynlluniwyd yr orsaf gan Graham, Anderson, Probst and White, yn neoglasurol tu allan gyda manylion Art Deco tu mewn. Mae colofnau corinthiaidd a galchfaen Alabama, 71 troedfedd o uchder, tu allan yr adeilad. Mae'r llawr yn farmor o Denessee. Adeiladwyd yr orsaf i ddisodli Gorsaf Reilffordd Heol Broad ynghanol y ddinas. Roedd gan yr adeilad gapel, marwdy ac ysbyty, ac roedd lle ar y to i lanio awyrennau bach. Mae gwaith celf gan Karl Bitter, ‘Yr Ysbryd Trafnidiaeth’, crewyd ym 1895, ac hefyd cofeb rhyfel gan Walker Hancock o  1950 yn neuadd fawr yr orsaf.

Ychwanegwyd yr orsaf i Rhestr Genedlaethol o Lefydd Hanesyddol ym 1978.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Amtrak
* Gwefan SEPTA

Categori:Philadelphia
Categori:Gorsafoedd rheilffordd Pennsylvania
Categori:Gorsafoedd rheilffordd yr Unol Daleithiau
Marilyn Strathern

Mae **Ann Marilyn Strathern**, DBE (ganwyd fel **Ann Marilyn Evans**, 6 Mawrth 1941), yn anthropolegydd Cymreig. Roedd hi'n Athro William Wyse ym Mhrifysgol Caergrawnt 1993-2008, ac yn Brifathrawes Coleg Girton, Caergrawnt, 1998-2009.

Cafodd ei geni yng Ngogledd Cymru, yn ferch i Eric a Joyce Evans. Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Crofton Lane, Petts Wood, ac Ysgol Bromley, Caint, ac yna yng Ngholeg Girton.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Anthropolegwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Girton, Caergrawnt
Pegi Lloyd-Williams

Arweinydd cymunedol ac awdur o Wynedd yw **Pegi Lloyd-Williams** (ganwyd 1923).	
	
O Gwm Cynon y daw Pegi Lloyd-Williams yn wreiddiol, ond fe'i magwyd yn bennaf ym Mlaenau Ffestiniog ac yno y mae wedi ymgartrefu, er iddi hefyd deithio llawer.

Cyn ymddeol bu'n gweithio ym maes peirianneg am ddeugain mlynedd a mwy. Mae'n weithgar iawn yn ei chymuned leol ac wedi gwasanaethu ar sawl corff cyhoeddus, gan gynnwys pwyllgor y Priordy Urdd Sant Ioan yng Nghaerdydd ac fel llywydd Merched y Wawr Sir Feirionnydd.	

Hi yw awdur Hen Glochyddion Cymru (2011), llyfr sy'n mynd ar drywydd hanes clochyddion Cymru.

## Gweler hefyd 
* 'Pegi Lloyd Williams, Lleisiau o Lawr y Ffatri' - Gwefan Casgliad y Werin Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Cwrel lelog

{{Blwch tacson
| enw = {}*Ramariopsis pulchella*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| regnum = Fungi
| classis = Basidiomycota
| ordo = Agaricales
| familia = Clavariaceae
| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| binomial_authority = {{#invoke:Wikidata|getValue|P6507|{}}}
| synonyms_ref = 
| synonyms = 
}}

Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Clavariaceae* yw'r **Cwrel lelog** (Lladin: ***Ramariopsis pulchella***; Saesneg: *Lilac Coral*). 'Ffyngau Cwrel' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Maent yn edrych yn debyg iawn i gwrel yn y môr, yn lliwgar ac yn tyfu ar i fyny o'r Ddaear neu weithiau o bren sy'n pydru. Mae'r teulu *Clavariaceae* yn gorwedd o fewn urdd yr Agaricales.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Ewrop, Awstralia a Gogledd America.    

 

## Ffyngau
Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg  μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

## Aelodau eraill o deulu'r Clavariaceae 
Mae gan **Cwrel lelog** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q76910 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN
*Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Agaricales
Categori:Ffyngau Cwrel
Categori:Ffyngau Awstralia
Categori:Ffyngau Ewrop
Categori:Ffyngau Gogledd America
Wolmar Schildt

bawd|Wolmar Schildt
Meddyg ac awdur (dan y ffugenw Volmari Kilpinen) o'r Ffindir oedd **Wolmar Styrbjörn Schildt** (31 Gorffennaf 1810 yn Laukaa – 8 Mai 1893 yn Jyväskylä).

Cymhwysodd Schildt fel meddyg ym 1840 a bu'n feddyg cefn gwlad yn Saarijärvi ac yna yn ardal Jyväskylä rhwng 1839 a 1888. Roedd yn adnabyddus yn bennaf am ei ymdrechion i wneud y Ffinneg yn iaith ddiwylliannol ac i greu dosbarth Ffinneg diwylliedig. Ymhlith y mentrau a gychwynnodd, sefydlodd yr ysgol ramadeg Ffinneg gyntaf ym 1858 yn ninas Jyväskylä. Roedd hefyd yn hoff o greu termau newydd yn yr iaith Ffinneg. Bathodd tua 500 o eiriau diwylliannol Ffinneg ac mae rhyw 100 yn cael eu defnyddio yn yr iaith nawr, er enghraifft, *tiede* "gwyddoniaeth, celfyddyd", *taide* "celf", *kirje* "llythyr", *yksilö* "unigolyn", *esine* "gwrthrych", *henkilö* "person, ffigwr", *kirjailija* "awdur", *oppilas* "disgybl", *yleisö* "cynulleidfa, cyhoedd", *sairaala* "ysbyty", *vankila* "carchar". Cyfieithodd *Elfennau* Euclid i'r Ffinneg (1847) hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Llenorion o'r Ffindir
Roy Welensky

Gwleidydd ac undebwr llafur o Ogledd Rhodesia oedd Syr **Roy Welensky** (20 Ionawr 1907 – 5 Rhagfyr 1991) a wasanaethodd yn Ddirprwy Brif Weinidog (1953–56) ac yn Brif Weinidog (1956–63) Ffederasiwn Rhodesia a Gwlad Nyasa.

Ganed Roland Welensky yn Salisbury yn neheubarth Rhodesia (bellach Harare, Simbabwe), pan oedd y diriogaeth honno dan reolaeth Cwmni Prydeinig De Affrica. Roedd ei dad yn Iddew o Lithwania, a'i fam yn Affricaner o Dde Affrica. Bu'n baffiwr proffesiynol yn ei ieuenctid, ac enillodd bencampwriaeth pwysau trwm De a Gogledd Rhodesia yn 1925–27.

Cafodd un mab ac un ferch gyda'i wraig gyntaf Elizabeth, a fu farw yn 1970. Priododd â'i ail wraig, Valerie, yn 1972, a chawsant ddwy ferch. Symudodd Welensky i Loegr yn 1981, a bu farw yn Blandford Forum, Dorset, yn 84 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Gwleidyddion Rhodesaidd
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Paffwyr
Categori:Pobl o Harare
Rhian Staples

Awdur ac athro Drama yw **Rhian Staples**.

Magwyd Staples yn y Bala ac ar ôl graddio o Brifysgol Aberystwyth bu'n gweithio ym myd y theatr am ddeng mlynedd. Bellach mae'n byw yn Abertawe ac yn Bennaeth yr Adran Ddrama yn Ysgol Gyfun Rhydywaun. Enillodd Rhian y Fedal Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn 2011. Trefnodd daith ddyngarol i Fosnia a gweithio gyda plant oedd wedi byw trwy'r rhyfel, 1996.

## Llyfryddiaeth 
* Hap a... (Lolfa 2015)
* *Hwb* (Lolfa, 2018) 
* Pod (Lolfa 2019)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o'r Bala

Categori:Prosiect WiciLlên
Rosanne Reeves

Cyfieithwraig a cyhoeddwraig o Gymraes **Rosanne Reeves**. Un o sefydlwyr Honno, y wasg i fenywod Cymru, yn 1987 oedd hi.

Magwyd Reeves yng Ngheredigion. Ei phrif ddiddordeb yw ysgrifennu Cymraeg gan fenywod ar ddiwedd y 19eg a dechrau'r 20g.

Chywyddwyd ei gyfrol  *Astudiaethau Rhywedd Cymru: Dwy Gymraes, Dwy Gymru - Hanes Bywyd*  gan Gwasg Prifysgol Cymru yn  2014. Mae'r cyfrol yn seiliedig ar waith ymchwil yr awdur ar gyfer gradd doethur ym Mhrifysgol Morgannwg, a gwblhawyd yn 2010 o dan oruchwyliaeth yr Athro Jane Aaron.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Sara Ashton

Awdur o Gapel Curig yw **Sara Ashton**.

Mae Sara yn gweithio i Brosiect y Dref Werdd, sy'n hyrwyddo cynaliadwyedd ym Mlaenau Ffestiniog a'r ardal.

Yn 2010 cyhoeddwyd y cyfrol Mari Wyn sy'n darlunio Blaenau Ffestiniog ymhen 30 mlynedd trwy lygad merch ifanc. Mae ei bywyd yn llawn helbulon a byd 2029 yn llawn her.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Sioned Lleinau

Awdur ac addasydd o Gapel Iwan yw **Sioned Lleinau**.

Enillodd radd Dosbarth Cyntaf yn y Gymraeg ym Mhrifysgol Aberystwyth, cyn mynd ymlaen i darlithio am gyfnod ym Mhrifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan.

Ers 2003 mae Sioned wedi cyhoeddu ac addasu nifer o nofelau i oedolion ac yn gweithio fel Golygydd Llyfrau Cymraeg i blant gyda Gwasg Gomer.

## Llyfryddiaeth 
* *Ar Dân* (Gwasg Gomer, 2003)
* *Cadi: Bag Cadi* (2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Gukurahundi

Ymgyrch o ormes yn erbyn y Ndebele yn Simbabwe oedd y ***Gukurahundi*** a oedd yn cynnwys lladdfeydd ar raddfa eang, cyrchoedd milwrol, artaith, a chamdriniaethau hawliau dynol eraill. Cyflawnwyd y cyflafanau a'r terfysgoedd gan Fyddin Genedlaethol Simbabwe yn y cyfnod 1983–87. Bu farw miloedd ar filoedd o bobl, yn debyg 20,000 o leiaf, a gelwir y *Gukurahundi* yn enghraifft o hil-laddiad gan Gymdeithas Ryngwladol Ysgolheigion Hil-laddiad. Ystyr yr enw Shona yw "y glaw cynnar sydd yn golchi'r us ymaith cyn glawogydd y gwanwyn".

Sefydlwyd y Bumed Frigâd gan Robert Mugabe, Prif Weinidog Simbabwe, yn 1981. Cawsant eu hyfforddi yn ardal Nyanga yn y cyfnod o Awst 1981 i Fehefin 1982, gyda chymorth o luoedd arfog Gogledd Corea. Ymfyddinwyd y Bumed Frigâd yn Ionawr 1983 i ostegu gwrthryfel yng Ngogledd Matabeleland. Mae'n debyg i Mugabe gynllunio'r lladdfeydd er mwyn difa gwrthsafiad gwleidyddol yn ei erbyn, oherwydd roedd y mwyafrif o'r Ndebele yn cefnogi plaid ZAPU yn hytrach na llywodraeth ZANU a arweinid gan Mugabe.

## Cyfeiriadau 
Categori:1980au
Categori:20fed ganrif yn Simbabwe
Categori:Hil-laddiadau'r 20fed ganrif
Categori:Hil-laddiadau yn Affrica
Luciano Onder

Newyddiadurwr o'r Eidal yw **Luciano Onder** (ganwyd 11 Gorffennaf 1943). Mae hefyd yn ddarlledwr gwyddoniaeth, sy'n fwyaf adnabyddus am gyflwyno'r sioe *Medicina 33* a *TG5 Salute*.

Fe'i ganed ym 1943, a graddiodd mewn Cyfnod Modern Cynnar ym 1965 gyda Renzo De Felice; bu'n dysgu ym Mhrifysgol Sapienza a dechreuodd weithio yn RAI ym 1966.

Ar 31 Mawrth 2014 dyfarnodd Prifysgol Parma radd anrhydeddus mewn meddygaeth a llawfeddygaeth iddo.

Mae'n gyflwynydd rhaglen ar feddyginiaeth *La casa della salute*, ar San Marino RTV.

## Teledu 
* *Medicina 33* (1966-1975; Rete 2, 1976-1983; Rai 2, 1983-2014)
* *TG2 Salute* (Rai 2, 1995-2008)
* *La casa della salute* (San Marino RTV, from 2013)
* *TG5* (Canale 5, fom 2014)
* *TgCom24* (from 2014)
* *La salute prima di tutto* - in *Mattino Cinque* (Canale 5, from 2015)
* *TG5 Salute* (Canale 5, from 2016)

## Anrhydeddau 
:  Medaglia al merito della sanità pubblica, 2 Ebrill 2003 

:  Knight of *Order of Merit of the Italian Republic*, Rhufain, 2 Mehefin 2004 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Llenorion o'r Eidal
Categori:Newyddiadurwyr o'r Eidal
Categori:Pobl o Rufain
Categori:Iddewon o'r Eidal
Cap gweog perlaidd

{{Blwch tacson
| enw = {}*Cortinarius alboviolaceus*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| regnum = Fungi
| classis = Basidiomycota
| ordo = Agaricales
| familia = Cortinariaceae
| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| binomial_authority = {{#invoke:Wikidata|getValue|P6507|{}}}
| synonyms_ref = 
| synonyms = 
}}

Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Cortinariaceae* yw'r **Cap gweog perlaidd** (Lladin: ***Cortinarius alboviolaceus***; Saesneg: *Pearly Webcap*). 'Y Capiau Gweog' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. 'Fel gwe' yw 'gweog' hy cap sy'n edrych fel pe tae wedi'i wneud o we pry cop. Mae'r teulu *Cortinariaceae* yn gorwedd o fewn urdd yr Agaricales. Disgrifiwyd ac enwyd y tason yma'n wreiddiol gan y naturiaethwr Christiaan Hendrik Persoon.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Ewrop.    

 

## Ffyngau
Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg  μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

## Aelodau eraill o deulu'r Cortinariaceae 
Mae gan **Cap gweog perlaidd** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q1331029 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN
*Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Agaricales
Categori:Y Capiau Gweog
Categori:Christiaan Hendrik Persoon
Categori:Ffyngau Ewrop
Bridekirk

Pentref a phlwyf sifil yn  Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Bridekirk**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Cumberland. Saif tua 2 filltir (3.2&nbsp;km) i'r gogledd o Afon Derwent a thua'r un pellter o dref fawr agosaf Cockermouth ychydig i'r de o'r afon.

Mae'r plwyf sifil yn cynnwys yr aneddiadau Dovenby a Tallentire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 735.

## Cyfeiriadau
Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Pentrefi Cumbria
Categori:Plwyfi sifil Cumbria
Bowness

Plwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Bowness**. Saif ar lan ddeheuol Moryd Solway. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Cumberland.

Mae'n cynnwys yr aneddiadau Anthorn, Bowness-on-Solway, Cardurnock, Drumburgh, Glasson, Longcroft a Port Carlisle.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,126.

## Cyfeiriadau
Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Plwyfi sifil Cumbria
Christiaan Hendrik Persoon

Mycolegydd oedd **Christiaan Hendrik Persoon** (1 Chwefror 1761 - 16 Tachwedd 1836) a ychwanegodd gryn lawer at dacsonomeg madarch Carolus Linnaeus.

## Magwraeth
Ganed Peardal a leolir heddiw yng Ngwlad Pwyl (sef Pomeria), a mam o'r Iseldiroedd ond bu farw ei fam yn fuan ar ôl iddo gael ei eni; yn dair ar ddeg oed anfonodd ei dad ef i Ewrop i gael ei addysg. O fewn blwyddyn, bu farw ei dad.

## Coleg
Astudiodd diwinyddiaeth yn Halle, ym 1784, yn 22 oed ond newidiodd Persoon i astudio meddygaeth yn Leiden a Göttingen. Derbyniodd ddoethuriaeth gan y "Kaiserlich-Leopoldinisch-Carolinische Deutsche Akademie der Naturforscher" ym 1799.

## Cyfeiriadau 
Categori:Botanegwyr Almaenig
Categori:Gwyddonwyr o Dde Affrica
Categori:Mycolegwyr
Categori:Genedigaethau 1761
Categori:Marwolaethau 1836
Canaan Banana

Gwleidydd, gweinidog Methodistaidd, a diwinydd o Simbabwe oedd y Parchedig Dr **Canaan Sodindo Banana** (5 Mawrth 1936 – 10 Tachwedd 2003) a fu'n Arlywydd Simbabwe o 1980 i 1987.

## Bywyd cynnar ac addysg (1936–66) 
Ganed Canaan Sodindo Banana ar 5 Mawrth 1936 yn Esiphezini yn ardal Essexvale (bellach Esigodini), Matabeleland, yn Ne Rhodesia, un o drefedigaethau'r Goron Brydeinig. Roedd ei dad yn weithiwr o Wlad Nyasa a'i fam yn frodores Ndebele. Cafodd ei hyfforddi'n athro yn Athrofa Tegwani cyn iddo astudio yng Ngholeg Diwinyddol Epworth yn Salisbury (bellach Harare), Canolfan Ddiwydiannol Kansai yn Japan, Coleg Diwinyddol Wesley yn Washington, D.C., a Prifysgol De Affrica yn Pretoria. Priododd â Janet yn 1961 a chawsant dri mab ac un ferch. Cafodd Banana ei ordeinio'n weinidog yn yr Eglwys Fethodistaidd yn 1966.

## Gyrfa wleidyddol a diplomyddol (1972–97) 
Yn 1972, Banana oedd un o sefydlwyr y Cyngor Cenedlaethol Affricanaidd, a bu'n is-lywydd y mudiad hwnnw o 1972 i 1973. Cynrychiolodd y Cyngor yn y Cenhedloedd Unedig o 1973 i 1975 ac yng Nghynhadledd Genefa yn 1976. Yn y cyfnod hwnnw, ar ddiwedd Rhyfel Gwylltir Rhodesia, cafodd Banana ei garcharu sawl tro a gwaharddwyd ei ysgrifeniadau gan y llywodraeth.

Penodwyd Banana yn Arlywydd Simbabwe yn 1980. Swydd seremonïol oedd yr arlywyddiaeth, ond roedd Banana yn bwysig wrth ddod â'r Gukurahundi i ben a chymodi'r Shona a'r Ndebele. Wedi iddo adael llywodraeth Simbabwe, bu'n weithgar mewn mudiadau heddwch ar draws Affrica. Yn 1989 arweiniodd Gyngor Eglwysi'r Byd yn yr ymgyrch yn erbyn apartheid yn Ne Affrica, a gwasanaethodd yn llysgennad arbennig Sefydliad Undeb Affrica yn Rhyfel Cartref Cyntaf Liberia (1989–97).

## Achos llys a diwedd ei oes (1998–2003) 
Yn 1998, rhoddwyd Banana ar brawf wedi ei gyhuddo o 11 o ymosodiadau rhyw, gan gynnwys dau gyhuddiad o sodomiaeth. Fe'i cyhuddwyd o dreisio aelodau gwrywol yn ei staff, gan gynnwys garddwyr, cogyddion a gwarchodwyr. Yn ôl tystiolaeth a ddatgelwyd yn yr achos llys, bu Mugabe yn ymwybodol o droseddau Banana ond ni wnaeth unrhyw beth i'w atal. Fe'i cafwyd yn euog o droseddau rhyw a'i ddedfrydu i garchar am 10 mlynedd, wedi ei ohirio am 9 mlynedd. Bu dan glo am wyth mis, a'r mwyafrif o'r cyfnod hwnnw dan arestiad tŷ. Bu farw yn Ysbyty Charing Cross, Hammersmith, Llundain, o ganser yn 67 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Simbabwe
Categori:Diwinyddion yr 20fed ganrif
Categori:Diwinyddion Cristnogol o Simbabwe
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Gweinidogion Methodist
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Simbabwe
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o sodomiaeth
Categori:Pobl o Matabeleland
Categori:Pobl fu farw o ganser
Hermynia Zur Mühlen

Awdures o Awstria oedd **Hermynia Zur Mühlen** (12 Rhagfyr 1883 - 20 Mawrth 1951) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur plant, cyfieithydd ac ieithydd.

## Bywyd 
Ganwyd Hermynia Zur Mühlen (neu Hermine Isabelle Maria Gräfin Folliot de Crenneville, neu Folliot de Crenneville-Poutet) yn Fienna ac fe'i hystyrir yn un o'r awduron benywaidd mwyaf adnabyddus Gweriniaeth Weimar. Roedd hefyd yn sosialydd ymroddedig a chyfeirir ati weithiau fel 'Yr Iarlles Goch'. Hanai o deulu aristocrataidd Catholig yn Fienna; roedd yn or-wyres i Louis Charles Folliot de Crenneville, cadfridog Ffrengig a ymladdodd dros Frenhiniaeth Habsburg yn y Rhyfeloedd Napoleonaidd, a'i thaid ar ochr ei mam oedd y diplomydd Ferdinand, Iarll von Wyndenbruck. Cafodd ei magu yn nhalaith Estonia lle roedd ei thad hefyd yn ddiplomydd. Bu'n briod am gyfnod gyda'r tirfeddiannwr Almaenaidd ceidwadol Viktor von zur Mühlen ond bu'n briodas anhapus a gwahanodd y ddau yn 1923. Erbyn hynny roedd  Hermynia Zur Mühlen wedi cwrdd â'r Iddew Almaenaidd Stefan Klein, a fu'n bartner iddi gweddill ei hoes. Prioodd y ddau yn Bratislava, ond wedi i'r Almaenwyr feddiannu Bohemia ym mis Mawrth 1939 bu'n rhaid iddynt ffoi drwy Budapest, Iwgoslafia, yr Eidal, Swistir a Ffrainc cyn cyrraedd Llundain ar 19 Mehefin 1939.  Bu farw yn Radlett, Hertfordshire.

Ysgrifennodd Zur Mühlen chwe nofel dditectif dan yr enw *Lawrence H. Desberry*, a chasgliadau o straeon tylwyth teg wedi'u dehongli o safbwynt radical. Ysgrifennodd hefyd storïau, brasluniau a feuilletonau i'w cyhoeddi o bryd i'w gilydd. Cyhoeddodd gofiant hunangofiannol, *End und Anfang*, ym 1929, a'r dechrau newydd yw Chwyldro Rwsia. Er iddi adael y Blaid Gomiwnyddol yn dawel tua 1931 neu 1932, arhosodd yn ymrwymedig i sosialaeth.

## Gweithiau 
* *Schupomann Karl Müller* (1924)
* ''Fairy tales for workers' children* Chicago, Ill., Daily Worker Pub. Co. 1925
* *Unsere Töchter, die Nazinnen* (1935). "Unsere Töchter die Nazinen." 
* *We Poor Shadows* (1943)
* *Came the Stranger'' (1946)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Merched y 19eg ganrif o Awstria
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Llenorion benywaidd o Awstria
Ottilie Assing

Awdures o'r Almaen oedd **Ottilie Assing** (11 Chwefror 1819 - 21 Awst 1884) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur, Ffeminist, diddymwr, a gwleidydd.

## Bywyd 
Ganwyd Ottilie Assing yn Hamburg. Hi oedd merch hynaf y bardd Rosa Maria Varnhagen a David Asssur, ffisegydd Iddewig a gofleidiodd Gristnogaeth wedi iddo briodi Roasa Varnhagen a newid ei gyfenw i Assing. Yn dilyn marwolaeth ei rhieni, aeth Ottilie Assing a'i chwaer Ludmilla i fyw gyda'u hewythr, y ffigwr llenyddol amglwg a'r gweithredydd chwyldroadol Karl August Vaarnhagen von Ense. Bu anghytuno chwyrn ar yr aelwyd, nes yn y diwedd gadawodd Ottilie. Yn 1852 ymfudodd Assing i'r Unol Daleithiau gan ymgartrefu yn Dinas Efrog Newydd, ac yna yn Hoboken, New Jersey. Datblygodd perthynas glos rhyngddi  a'r awdur Frederick Douglass yn ystod cyfnod hir o gydweithio pan fu i Assing gyfieithu gweithiau Douglas i'r Almaeneg.  Nid oedd yn ddynes iach; bu'n dioddef o gancr y fron a bu'n brwydro yn erbyn iseler am lawer o'i bywyd. Torrodd ei chalon pan glywodd bod Douglass wedi priodi Helen Pitts, gwraig ifanc a weithiai fel ysgrifenyddes iddo. Ym mis Awst 1864 lladdodd Assing ei hun trwy lyncu syanid mewn parc cyhoeddus ym Mharis. Yn ôl ei dymuniad yn ei hewyllys cafodd pob gohebiaeth rhyngddi a Douglass ei losgi."

## Gweithiau 
* Ottilie Assing: *Jean Baptist Baison. A Biography, 1851*, Verlag Meissner & Schirges, 1851
* Frederick Douglass: *Slavery and freedom*, Hamburg 1860. Digitalisat . 
* Christoph Lohmann: ''Radical Passion. Ottilie Assing's reports from America and letters to Frederick Douglass''. Long, New York u. A. 1999, .

## Cyfeiriadau 
Categori:Diddymwyr
Categori:Ffeministiaid o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1819
Categori:Llenorion Almaenig o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1884
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Prosiect WiciLlên
Katharine Ross

Actores o o'r Unol Daleithiau yw **Katharine Ross** (ganwyd 29 Ionawr 1940) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel sgriptiwr, actor, awdur plant, actor llwyfan , actor teledu ac actor ffilm

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Ross yn Hollywood, California, ar Ionawr 29, 1940, pan oedd ei thad, Dudley Ross, yn y Llynges. Roedd hefyd wedi gweithio i'r Associated Press.  Yn ddiweddarach ymgartrefodd ei theulu yn Walnut Creek, California, i'r dwyrain o San Francisco, a graddiodd o Ysgol Uwchradd Las Lomas ym 1957.

Roedd Ross yn marchog brwd yn ei hieuenctid ac roedd yn ffrindiau â Casey Tibbs, marchog rodeo.

## Gyrfa 
Astudiodd yng Ngholeg Iau Santa Rosa am flwyddyn (1957–1958) lle cafodd ei chyflwyno i actio trwy gynhyrchiad o *The King and I*. Gadawodd y cwrs a symud i San Francisco i astudio actio. Ymunodd â Gweithdy'r Actorion a bu gyda nhw am dair blynedd (1959-1962)  Am un rôl yn *The Balcony* gan Jean Genet, ymddangosodd hi'n noethlymun ar y llwyfan. Ym 1964, cafodd ei castio gan John Houseman fel Cordelia mewn cynhyrchiad o King Lear.

Aeth Ross ymlaen i gael gyrfa hynod lwyddiannus mewn Ffilm a theledu. Fe ymddangosodd mewn sawl sioe deledu yn y 1960au gan gwneud ei ymddangosiad ffilm cyntaf yn *Shenandoah* ym 1965. Llofnododd gontract gyda Universal ond gwnaeth ffilmiau gyda'r MGM hefyd.

Yn 1967 enillodd enwogrwydd yn chwarae rhan Elaine Robinson yn y ffilm boblogaidd *The Graduate*, ochr yn ochr â Dustin Hoffman. Enillodd hi Golden Globe ac enwebiad am Oscar am y rôl yma.  Enillodd Golden Globe hefyd am eu rol yn *Voyage of the Damned* ym 1978. Yn ddiweddarach yn ei gyrfa ymddangosodd yn *Donnie Darko*., ''Don't Let Go,* a fel cyn-wraig Sam Elliott yn *The Hero'' yn 2017

Mae Ross wedi sefydlu ei hun fel awdur, gan gyhoeddi sawl llyfr plant.

## Ffilmiau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1940au
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau

Categori:Prosiect WiciLlên
Tori James

**Tori James** (ganwyd 1981) oedd y fenyw gyntaf o Gymru i ddringo Mynydd Everest,  yn 25 oed. Hefyd hi oedd y fenyw ieuengaf o Brydain erioed i gwblhau'r esgyniad.

## Gyrfa 
Mae Tori James yn awdur, siaradwr gwadd ac ymgynghorydd. Mae hi'n cyflwyno hyfforddiant arweinyddiaeth a phrosiectau datblygu tîm ac ieuenctid. Mae hi'n byw yng Nghaerdydd.  Ym mis Mehefin 2014 roedd James yn rhan o dîm *Beeline Britain* a ddaeth y cyntaf i deithio mewn llinell syth o Land’s End i John O’Groats er budd yr elusen BLESMA. Mae James yn cynnal hyfforddiant ysgogol ar gyfer sefydliadau corfforaethol ac elusennol mewn sectorau gan gynnwys hedfan, entrepreneuriaeth a chwaraeon. Mae hi’n llysgennad ar gyfer Gwobr Dug Caeredin yng Nghymru a Girl Guiding UK.

## Gweithiau 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched a aned yn y 1980au
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Llenorion benywaidd o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Sarojini Naidu

Awdures o India oedd **Sarojini Naidu** (13 Chwefror 1879 - 2 Mawrth 1949) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur, bardd a gwleidydd. Roedd hi'n ffigwr pwysig ym mrwydr India dros annibyniaeth o reolaeth drefedigaethol. Enillodd Naidu y llysenw *Nightingale India* am eu gwaith fel bardd.

Fe'i ganed i teulu Bengali yn Hyderabad, ac addysgwyd Naidu yn Chennai, Llundain a Chaergrawnt. Yn dilyn ei hamser yn Lloegr, lle bu’n gweithio fel suffragist, fe’i denwyd i fudiad Cyngres Genedlaethol India dros annibyniaeth India rhag rheolaeth Prydain. Daeth yn rhan o fudiad cenedlaetholgar India a daeth yn un o ddilynwyr Mahatma Gandhi a'i syniad o swaraj. Fe’i penodwyd yn Llywydd Cyngres Genedlaethol India ym 1925 ac yn ddiweddarach daeth yn Llywodraethwr y Taleithiau Unedig ym 1947. Hi oedd y fenyw gyntaf i ddal swydd Llywodraethwr yn Arglwyddiaeth India.

Mae barddoniaeth Naidu yn cynnwys cerddi plant ac eraill wedi'u hysgrifennu ar themâu mwy difrifol gan gynnwys gwladgarwch, rhamant a thrasiedi. Mae *In the Bazaars of Hyderabad*, a gyhoeddwyd ym 1912, yn parhau i fod yn un o'i cherddi mwyaf poblogaidd. Roedd hi'n briod â Govindarajulu Naidu, meddyg cyffredinol ac roedd ganddi bump o blant gydag ef. Bu farw o ataliad ar y galon ar 2 Mawrth 1949.

## Gweithiau 
* 1905: *The Golden Threshold*, a gyhoeddwyd yn y Deyrnas Unedig (Testun )
* 1912: *The Bird of Time: Songs of Life, Death & the Spring*, a gyhoeddwyd yn Llundain
* 1917: *The Broken Wing: Songs of Love, Death and the Spring*, gan cynnwys "The Gift of India" 
* 1919: Muhammad Jinnah: An Ambassador of Unity
* 1943: *The Sceptred Flute: Songs of India*, Allahabad: Kitabistan, cyhoeddedig ar ôl marwolaeth
* 1971:*The Indian Weavers*

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1949
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o India
Categori:Beirdd o India
Categori:Merched y 19eg ganrif o India
Loki Schmidt

Awdures o'r Almaen oedd **Hannelore "Loki" Schmidt** (nee **Glaser** 3 Mawrth 1919 - 21 Hydref 2010) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur, biolegydd, botanegydd ac amgylcheddwr.

Ganwyd Hannelore Glaser ym 1919 yn Hamburg. Priododd â Helmut Schmidt ym 1942. Daeth yn wleidydd a gododd ym 1974 i ddod yn Ganghellor Gorllewin yr Almaen.

Ym 1976, sefydlodd Loki Schmidt y *Stiftung zum Schutze gefährdeter Pflanzen* (Cym : *Sylfaen ar gyfer gwarchod planhigion sydd mewn perygl*)

Yn 1980, sefydlodd yr ymgyrch Blodau'r Flwyddyn, ymgyrch ymwybyddiaeth gyhoeddus ar gyfer gwarchod blodau gwyllt sydd mewn perygl yn yr Almaen. Dyfarnwyd y teitl Athro iddi am y gwaith hwn gan Brifysgol Hamburg. Roedd hi'n feddyg anrhydeddus Academi Wyddoniaeth Rwsia yn St Petersburg a Phrifysgol Hamburg.

Claddwyd hi ym Mynwent Ohlsdorf.

## Cyhoeddiadau 
* *Schützt die Natur: Impressionen aus unserer Heimat*. Herder Verlag, 1979, .
* H.-U. Reyer, W. Migongo-Buke und L. Schmidt: *Field Studies and Experiments on Distribution and Foraging of Pied and Malachite Kingfishers at Lake Nakuru (Kenya)*. Yn: *Journal of Animal Ecology*, Band 57, 1988, S. 595–610, Zusammenfassung, .
* W. Barthlott, S. Porembski, M. Kluge, J. Hopke und L. Schmidt: *Selenicereus wittii (Cactaceae).* Band 206, 1997, S. 175–185, .
* *Die Botanischen Gärten in Deutschland*. Verlag Hoffmann und Campe, 1997, .
* *Die Blumen des Jahres*. Verlag Hoffmann und Campe, 2003, .
* P. Parolin, J. Adis, M. F. da Silva, I. L. do Amaral, L. Schmidt und M. T. F. Piedade: *Floristic composition of a floodplain forest in the Anavilhanas archipelago, Brazilian Amazonia*. Yn:  *Amazoniana*, Band 17 (3/4), 2003, S. 399–411, Abstract, .
* *Loki: Hannelore Schmidt erzählt aus ihrem Leben*. Verlag Hoffmann und Campe, 2003, .
* *Mein Leben für die Schule*. 2005, 
* *Erzähl doch mal von früher: Loki Schmidt im Gespräch mit Reinhold Beckmann*. Verlag Hoffman und Campe, 2008, .

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched a aned yn y 1910au
Categori:Llenorion benywaidd o'r Almaen
Categori:Amgylcheddwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2010

Categori:Prosiect WiciLlên
Nicky Arscott

Bardd ac arlunydd yw **Nicky Arscott** sy'n byw ac yn gweithio ger Machynlleth, Powys, Cymru. 

## Bywyd ac addysg gynnar 
Ganed Nicky Arscott yn Rhydychen ym 1983 ac fe’i magwyd yn Ledbury. Astudiodd Llenyddiaeth Saesneg ym Mhrifysgol Bryste (BA 2005) ac Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Texas, Austin, UDA (MA 2008). 

## Celf 
Mae gwaith Arscott yn cyfuno celf weledol a barddoniaeth, yn aml ar ffurf 'comics barddoniaeth'. Cyhoeddwyd ei chomics cerdd gan Poetry Wales , *New Welsh Review*, a Bat City Review (UDA). 

Mae Arscott wedi arddangos yn Texas, Henffordd a Llundain, gan gynnwys yn Arddangosfa Haf yr Academi Frenhinol, ac roedd yn enillydd yn arddangosfa 150 mlwyddiant Cymdeithas yr Artistiaid Merched .  Roedd hi'n artist preswyl yng Ngŵyl y Gelli yn 2014. 
bawd| Ebol Glas
Cyhoeddwyd barddoniaeth Arscott yn *Ambit* , *Mslexia*, *The North*, *The Rialto*, a chyhoeddwyd ei phamffled *Soft Mutation* gan Rack Press yn 2015. Yn 2013 derbyniodd Fwrs Ysgrifennu Newydd gan Llenyddiaeth Cymru . 

Mewn adolygiad o *Soft Mutation* (978-0-9931045-1-0), mae Éadaoín Lynch yn ysgrifennu am 'arddeliad Arscott â gwreigiaeth a benyweidd-dra gor-rywioli, a'u cysylltiad â datgysylltiad a marwolaeth.'  Mae Alison Brackenbury yn ysgrifennu bod 'ei defnydd o'r llafar yn hawdd ac yn bwerus. Gall ei cherddi, heb unrhyw haen o ffugrwydd, symud yn ddychrynllyd yn eu byrraf o linellau.' 

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd o'r Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bryste
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Pobl o Rydychen

Categori:Prosiect WiciLlên
Yma: Yr Ynys

Nofel gan Lleucu Roberts yw ***Yma: Yr Ynys***, sy'n rhan o drioleg *Yma*.

Ffuglen ydy hi yn y flwyddyn 2140, ar ôl bomiau niwclear ddod yn agos i ddinistrio bywyd o'r Ddaear yn gyfan gwbl yn 2030. Yn 2030 aeth 49 o bobl fynd i guddiad mewn ogof yn y Cylch Artic. Canrif yn ddiweddarach, ar ôl 2030 mae cymuned wedi ffurfio yno. Mae'r ynyswyr yn cynllunio gwneud trip yn ôl i'w gwreiddiau, ble roedd 'Mam Un,' dynes oedd yn byw yn Aberystwyth yn wreiddiol, ac yn byw adeg y 'Diwedd Mawr' (pryd wnaeth y bomiau niwclear ollwng) yn yr ogof yn byw, a dyna sut fod Cai, Gwawr (prif gymeriadau'r drioleg) a rhai eraill yn medru siarad y Gymraeg.

Gwelwn drwy gydol y llyfr fod dyddiadur 'Mam Un' yn cael ei sôn amdano, yn enwedig gan Wawr gan ei bod hi eisiau ail-ysgrifennu'r dyddiadur cyfan. Mae 'Mam Un' fel dynes gyffredin yn ein hoes ni, ond fel duwies i rai o'r Ynyswyr.

## Y Drioleg 
Y tri llyfr yn y gyfres 'Yma:' yw Yma: Yr Ynys (y gyntaf), Yma: Hadau ac Yma: Afallon. Mae'r llyfrau'n amlinellu themâu pwysig yn ein byd ni ar hyn o bryd, fel gwleidyddiaeth, ymbelydredd niwclear a chynhesu byd eang.

Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2017
Categori:Prosiect Wici Môn
Nant y Pandy

Mae **Nant y Pandy** () yn warchodfa natur a geir ychydig i'r gogledd o Llangefni, Ynys Môn.

Mae "Dingle" yn enw plaen cyffredin yn yr iaith Saesneg, sy'n golygu "dyffryn coediog serth", sy'n ei ddisgrifio'n dda. Fodd bynnag, fel llawer o enwau Saesneg tebyg ar gyfer atyniadau naturiol yng Nghymru, e.e. *Fairy Glen*, mae'r enw Saesneg yn weddol ddiweddar ac mae'n debyg ei fod wedi'i fathu wrth i dwristiaeth ddatblygu.

bawd|dim|Nant y Pandy, Llangefni, Ynys Môn

Yr enw Cymraeg gwreiddiol, sy'n dal i gael ei ddefnyddio gan bobl leol, yw Nant y Pandy (Nant "nant" neu "dyffryn" + "melin lawn": "Fulling Mill Brook / Glen"), gan fod ffatri brosesu gwlân yn y cwm. Mae'r parc wedi'i rannu'n ddwy ran yn naturiol, yr hanner deheuol coediog a'r hanner gogleddol sydd mewn llannerch. Mae'r brif agoriad ger Eglwys St Cyngar lle mae maes parcio. Mae'r warchodfa yn 25 erw (10&nbsp;ha) o arwynebedd ac yn cael ei rhannu gan Afon Cefni. Fe’i ffurfiwyd gan rewlifoedd yn ystod yr oes iâ ddiwethaf wrth iddynt erydu craig feddal yr ardal.

Enillodd ei enw cyfredol yn y 1830au ac fe’i dynodwyd yn warchodfa natur leol ym 1995, er bod gorchymyn cadw coed blanced ar waith ers 1971. Yn 2003 rhoddwyd £122,000 i’r warchodfa ar gyfer gwelliannau gan gynnwys gwell mynediad anabledd, llwybrau bwrdd a cherfluniau coed.

Dyfarnwyd iddo Wobr Rhagoriaeth Bywyd Gwyllt Trefol MAB y DU yn 2004 diolch i'r gwaith hwn. Mae'r llwybrau pren newydd yn golygu y gall ymwelwyr wneud eu ffordd yr holl ffordd i'r gogledd i Llyn Cefni, gan deithio'n gyfochrog â hen draciau Rheilffordd Ganolog Ynys Môn. Mae'r daith cerdded wedi cael ei fesur i fod o gwmpas 1½ milltir o hyd. Mae'r coed llydanddail, gan gynnwys y sycamorwydden, wrth ymyl y coetir cyhoeddus. Mae'n haws mynd ato drwy'r llethrau uwchben Nant Eirias.

## Anifeiliaid 
Mae adar yn hawdd eu gweld trwy gydol y flwyddyn. Gellir dod o hyd i'r titw tomos las a'r titw mawr yn nythu yn y coed. Yr adar bach cyffredin a welir ar hyd y llwybr pren yw'r dryw a'r siglen lwyd; ac gwelir yr adar mwy sef y cigfrain, bwncathod a chrehyrod yn hedfan uwchben. Gall cipolwg o las y dorlan gael ei weld yno hefyd yn ogystal â Bronwen y dŵr yn siglo ar hyd yr afon. Mae'r dylluan frech i'w chlywed, ac yn aml i'w gweld, yn y coetir gyda'r nos.

Mae cerfluniau yn Nant y Pandy gan gynnwys gwas neidr enfawr, codennau hadau anferth a phren derw hollt yn datgelu cerdd *Nant y Pandy*, gan y bardd lleol Rolant o Fôn.

Mae bywyd gwyllt Nant y Pandy yn cynnwys llwynogod, gloÿnnod byw, gwiwerod coch, ystlumod, gwahanol fathau o bysgod a llawer o amrywiaethau o blanhigion.

Ymysg y bywyd natur mae yna hefyd baneli gwybodaeth sy’n dehongli arwyddocâd hanesyddol ac ecolegol y safle.

Yn ôl y sôn, mae pwmaod yn byw yn Nant y Pandy. Yn yr 1970au cafodd cathod mawr eu gwahardd rhag bod yn anifeiliaid cartref, felly fe wnaeth llawer o bobl dod i Ogledd Cymru i adael eu cathod yn rhydd. Gwelodd llawer o bobl y gath fawr ddu yma er bod llawer o bobl wedi dod i'w gweld heb lwyddo i bwyntio bys arni.

Gellir dod o hyd i wiwerod coch yn yr ardal.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwarchodfeydd natur yng Nghymru
Categori:Llangefni
Categori:Prosiect Wici Môn
Cap cwyr chwerw

{{Blwch tacson
| enw = {}*Hygrocybe mucronella*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| regnum = Fungi
| classis = Basidiomycota
| ordo = Agaricales
| familia = Hygrophoraceae
| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| binomial_authority = {{#invoke:Wikidata|getValue|P6507|{}}}
| synonyms_ref = 
| synonyms = 
}}

Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Hygrophoraceae* yw'r **Cap cwyr chwerw** (Lladin: ***Hygrocybe mucronella***; Saesneg: *Bitter Waxcap*). 'Y Capiau Cwyr' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Mae'r 'capiau cwyr' yn grwp adnabyddus iawn yng Nghymru, ac maent I'w cael yma (fel yng ngweddil Ewrop), fel arfer, ar feysydd o welltiroedd agored. Yng ngweddill y byd, maen nhw'n tyfu mewn coedwigoedd. Mae'r teulu *Hygrophoraceae* yn gorwedd o fewn urdd yr Agaricales. America.

Mae'n eitha cyffredin yng Nghymru, gwledydd eraill Ynys Prydain ac yn Iwerddon. Fe'i ceir hefyd mewn gwleydd eraill yn Ewrop ac yng Ngogledd America.

 

## Ffyngau
Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg  μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

## Aelodau eraill o deulu'r Hygrophoraceae 
Mae gan **Cap cwyr chwerw** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q596145 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN
*Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Agaricales
Categori:Y Capiau Cwyr
SARS-CoV-2

:''Mae'r erthygl hon yn ymwneud â'r straen o firws sy'n achosi clefyd a elwir yn "COVID-19". *
: *Am yr erthygl ar y pandemig a achoswyd gan y firws, gweler yma.* 
: *Am yr erthygl ar yr haint, geweler COVID-19.*

Coronafirws RNA un-edefyn (*single stranded'') yw **SARS-CoV-2**, sy'n fathiad o'r Saesneg ***Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2***. Yr enw gwreiddiol (a dros dro) arno oedd ' 2019 novel coronafirws (2019-nCoV)'. Oherwydd bod y firws yma'n heintus i bobl, mae'n achosi'r hyn a elwir yn "afiechyd COVID-19" a ymledodd, yn fydeang, yn epidemig Coronafirws 19-20. WHO a fathodd y term SARS-CoV-2 a nhw hefyd, ar 30 Ionawr 2020, a gyhoeddodd fod yr epidemig yn 'Argyfwng Iechyd Cyhoeddus Rhyngwladol o Bryder Mawr'.

Oherwydd bod Sefydliad Iechyd y Byd yn annog pobl i beidio â defnyddio enwau sy'n seiliedig ar lefydd, ac er mwyn osgoi dryswch â'r clefyd SARS, mae **"SARS-CoV-2"** yn aml yn cyfeirio at y firws sy'n gyfrifol am COVID-19 neu "y Firws COVID-19" o fewn iechyd cyhoeddus. Mae'r cyhoedd yn aml yn galw'r firws a'r afiechyd yn "coronafirws", ond mae gwyddonwyr a'r mwyafrif o newyddiadurwyr fel arfer yn defnyddio termau mwy manwl gywir. Mae'r cyhoedd yn gyffredinol, fodd bynnag, yn galw'r firws yma a'r haint yn "coronafirws".

Ym Mawrth 2020, nid oedd brechlyn ar gael i ymladd yn erbyn y firws, nid oedd unrhyw fath o imiwnedd ar gael i atal heintio pellach. Gan mai firws ydyw ac nid bacteria, nid yw meddyginiaethau gwrthfeiotig yn ei goncro. Mae'r dulliau mwyaf effeithiol i'w atal rhag ymledu yn cynnwys ynysu (a hunan-ynysu) a golchi dwylo.

Mae gan SARS-CoV-2 debygrwydd genetig agos i coronafirysau ystlumod, ac mae'n debygol i'r firws hwn darddu ohonynt. Mae'n debygol hefyd i'r mamal Pangolin fod yn rhan o drosglwyddo'r firws i fodau dynol, hy yn ddolen rhwng yr ystlum a'r person.

O ran tacsonomeg, dynodwyd SARS-CoV-2 yn fath o rywogaeth (neu'n 'isrywogaeth') o'r coronofirws SARSr-CoV.

## Heintio
Yn ystod Pandemig coronafirws 2019–20 profwyd fod y firws SARS-CoV-2 yn ymledu, ac yn trosglwyddo o berson i berson drwy ddiferion bychan o ddŵr, drwy beswch neu dishan, a hynny dros bellter o tua dwy fetr. Gall hefyd drosgwyddo mewn modd anuniongyrchol, drwy gyffwrdd a metal, plastig a deunyddiau caled eraill, lle gall y firws fyw am gyfnod o dri diwrnod. Ar ddefnydd meddal neu gardfwrdd, gall fyw am ddiwrnod. Ar gopr nid yw'n para mwy na 4 awr. Dywedir fod unrhyw sebon sy'n creu ewyn yn effeithiol.

## Darllen pellach
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Coronafirysau
FK Banga

Mae **Futbolo Klubas Banga**, a adnabyddir hefyd fel **FK Banga**, yn glwb pêl-droed proffesiynol wedi'i leoli yn nhref Gargždai yn Lithwania. Esgynodd y tîm i brif adran Lithwania, TOPLYGA.

## Hanes
Sefydwyd y clwb yn 1966 (Futbolo klubas Banga).

## Campau
***A Lyga**
****4ydd safle  (1):** 2020
***Cwpan Bêl-droed Lithwania** 
****Enillwyr (1):** 2024 
****Colli yn y ffeinal (3):** 2011, 2014, 2019 Delwedd:Cup Finalist.png 
***Supercup Lithwania**
****Enillwyr (0):**  
****Ail safle (0):**  Delwedd:Cup Finalist.png

## Tymhorau (2006–...) 
## Cit
## Dolenni
* Gwefan FK Banga

## Cyfeiriadau
Banga