open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Miss Cymru

[bawd|270px|Miss Cymru 2008: [Chloe-Beth Morgan.]]
bawd|270px|Cystadleuaeth Miss Cymru; 15 Medi 1960.
Cystadleuaeth i ferched deniadol o Gymru ydy **Miss Cymru**. Sefydlwyd y gystadleuaeth yn 1953. Yn flynyddol, mae'r cwmni sy'n hyrwyddo'r gystadleuaeth (sef *Vibe Models*) a'r enillydd yn codi arian ar gyfer achosion da neu elusennau Cymreig. Cynhelir y gystadleuaeth yng Nghaerdydd. Ceir hefyd cystadleuaeth gyffelyb i ddynion, er nad yw mor boblogaidd. Ers 1999 mae'r enillydd yn mynd ymlaen i gystadleuaeth Miss Byd.

Mae'n rhaid i'r cystadleuwyr fod yn ddibriod, heb gael plant, yn byw yng Nghymru a rhwng 16 a 24.

## Enillwyr
* 2018 Bethany Harris
* 2017 Hannah Williams 
* 2016 Ffion Moyle 
* 2015 Emma Jenkins 
* 2014 Alice Ford 
* 2013 Gabrielle Shaw 
* 2012 Sophie Moulds
* 2011 Sara Manchipp
* 2010 Courtenay Hamilton
* 2009 Lucy Whitehouse
* 2008 Chloe-Beth Morgan
* 2007 Kelly Pesticcio
* 2006 Sarah Fleming
* 2005 Claire Evans
* 2004 Amy Guy
* 2003 Imogen Thomas
* 2002 Michelle Bush
* 2001 Charlotte Faicheney
* 2000 Sophia Cahill
* 1999 Clare Daniels
* 1998 Anna Bartley
* 1997 Melanie Jones
* 1996 Sarah Smart
* 1995 Rachael Warner
* 1994 Julie Davies
* 1993 Lisa Roberts
* 1992 Natalie Lee
* 1991 Sharon Dale Isherwood
* 1990 Jane Lloyd
* 1989 Suzanne Younger
* 1988 Lise Williams
* 1987 Nicola Davies
* 1986 Tracy Rowlands
* 1985 Barbara Christian
* 1984 Jane Riley
* 1983 Lianne Gray
* 1982 Caroline Williams
* 1981 Sally Douglas Williams
* 1980 Kim Ashfield
* 1979 Beverley Neals
* 1978 Elizabeth Ann Jones
* 1977 Christine Murphy
* 1976 Sian Adey-Jones
* 1975 Gina Kerler
* 1974 Helen Morgan
* 1973 Deidre Greenland
* 1972 Eileen Darroch
* 1971 Dawn Cater
* 1970 Sandra Cater
* 1969 Shirley Jones
* 1965 Susan Strangemore
* 1964 Veda McCarthy
* 1963 Hazel Williams
* 1961 Rosemarie Frankland
* 1953 Hazel Roper

## Cyfeiriadau
Categori:Gwobrau Cymreig
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Arallfyd

Enw arall ar **Afallon**, **yr Isfyd** neu *uffern* ydy'r **arallfyd**, a hynny mewn mytholeg neu grefyddau megis Wica. Mae'r syniad yma i'w ganfod mewn diwylliannau ledled y byd.

Fel arfer, mae Wiciaid sy'n credu mewn ailymgnawdoli yn credu bod yr enaid yn gorwedd rhwng ailymgnawdoliadau yn yr Arallfyd neu Wlad yr Haf, sydd â'r enw "ecstasi'r Dduwies" yn ôl Gardner. Mae llawer o Wiciaid yn credu yn y gallu i gysylltu ag ysbrydion sy'n preswylio yn yr Arallfyd drwy gyfryngwyr ysbryd a byrddau wiji, yn bennaf ar adeg Nos Galan Gaeaf/Samhain, er bod eraill yn anghytuno â'r arfer hwn, megis yr Archoffeiriad Alex Sanders, a ddywedodd "bu iddynt farw; boed iddynt fod mewn heddwch".

## Cyfeiriadau
Categori:Uffern
Jane Goodall

Primatolegydd, etholegydd ac anthropolegwraig o Loegr oedd y Fonesig **Jane Morris Goodall** DBE (ganwyd **Valerie Jane Morris-Goodall**; 3 Ebrill 1934 – 1 Hydref 2025).  Roedd yn enwog am ei hastudiaeth o tsimpansïoedd ym Mharc Cenedlaethol Nant Gombe yn Tansanïa. Bu'n Gennad Heddwch i'r Cenhedloedd Unedig.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Anthropolegwyr o Loegr
Categori:Biolegwyr o Loegr
Categori:Etholegwyr
Categori:Gwyddonwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwyddonwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llysieuwyr
Categori:Pobl o Lundain
Bakersfield

Dinas yn Kern County, yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America yw ***Bakersfield***.

## Gefeilldrefi 
Categori:Dinasoedd Kern County, Califfornia
Pomona, Califfornia

Dinas yn Los Angeles County yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw ***Pomona***.


Categori:Dinasoedd Los Angeles County, Califfornia
Robert McNamara

Gweithredwr busnes o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Strange McNamara** (9 Mehefin 1916 – 6 Gorffennaf 2009) a wasanaethodd fel Ysgrifennydd Amddiffyn yr Unol Daleithiau yng ngweinyddiaethau'r arlywyddion John F. Kennedy a Lyndon B. Johnson o 1961 hyd 1968. Roedd ganddo rhan flaenllaw wrth ddwysháu ymyrraeth yr Unol Daleithiau yn Rhyfel Fietnam. Wedi iddo adael y llywodraeth ffederal, roedd yn Llywydd Banc y Byd o 1968 hyd 1981. Roedd McNamara hefyd yn gyfrifol am sefydlu dadansoddi systemau ym maes polisi cyhoeddus, a ddatblygodd yn ddisgyblaeth dadansoddi polisi.

Ym 1995 cyhoeddodd ei hunangofiant, *In Retrospect: The Tragedy and Lessons of Vietnam*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Gweithredwyr busnes o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llywyddion Banc y Byd
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o San Francisco, Califfornia
Categori:Pobl Rhyfel Fietnam
Categori:Presbyteriaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifenyddion Amddiffyn yr Unol Daleithiau
Cerddoriaeth electronig

**Cerddoriaeth electronig** yw cerddoriaeth sy'n cyflogi offerynnau cerdd electronig a thechnoleg cerddoriaeth electronig yn ei gynhyrchiad. Yn gyffredinol gall gwahaniaethu rhwng sain a gynhyrchir gan ddefnyddio dulliau *electromechanical* ac a gynhyrchwyd gan ddefnyddio technoleg electronig. Mae enghreifftiau o ddyfeisiau sy'n cynhyrchu sain *electromechanical* yn cynnwys yr *telharmonium*, organ *Hammond*, a'r gitâr drydan. Gall cynhyrchu sain cwbl electronig cael ei gyflawni gan ddefnyddio dyfeisiau megis y theremin, syntheseiddydd sain, a chyfrifiadur.

Erbyn heddiw mae cerddoriaeth electronig yn cynnwys llawer o wahanol fathau ac yn amrywio o gerddoriaeth gelf arbrofol i fathau poblogaidd megis cerddoriaeth ddawns electronig.

## Gweler hefyd
* *Musique concrète*

Cerddoriaeth electronig
Andy Morrell

Mae **Andrew Jonathan "Andy" Morrell** (ganwyd 28 Medi 1974) yn gyn-chwaraewr a rheolwr pêl-droed o Loegr. Treuliodd ddwy gyfnod gyda Wrecsam. Treuliodd ddwy flynedd yn swydd rheolwr yn ystod dwy flynedd olaf ei ail gyfnod gan ddod y reolwr dros dro yn gyntaf nes penodi rheolwr llawn amser yn  dilyn ymadawiad Dean Saunders i reoli Doncaster Rovers, ond cipiodd Morrell y swydd ar ôl llwyddiant mawr yn ei gemau cyntaf tan diwedd y tymor. Yn y ddau dymor canlynol enillodd Wrecsam Dlws Cymdeithas Pêl-droed Lloegr ar un achlysur a chyrraedd y gemau ail chwarae ddwywaith, gan golli yn y rownd gynderfynol unwaith ac yn y rownd derfynol unwaith.

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Gorsaf reilffordd Cil-y-coed

Mae **gorsaf reilffordd Cil-y-coed** (Saesneg: *Caldicot railway station*) yn orsaf reilffordd sydd yn gwasanaethu tref Cil-y-coed yn Sir Fynwy, Cymru. Mae'r orsaf yn gorwedd ar reilffordd Caerloyw i Gasnewydd ac fe'i rheolir gan Trafnidiaeth Cymru.

Categori:Cil-y-coed
Cil-ycoed
Gorsaf reilffordd Cyffordd Twnnel Hafren

Mae **gorsaf reilffordd Cyffordd Twnnel Hafren** (Saesneg: *Severn Tunnel Junction railway station*) yn orsaf reilffordd i'r gorllewin o Dwnnel Hafren ym mhentref Rogiet yn Sir Fynwy, Cymru. Mae'r orsaf yn gorwedd ar y gyffordd rhwng rheilffordd De Cymru a rheilffordd Caerloyw i Gasnewydd ac fe'i rheolir gan Trafnidiaeth Cymru.

Cyffordd Twnnel Hafren
Categori:Rogiet
Occupy London

bawd|250px|Pabell y tu allan i Eglwys Gadeiriol Sant Paul
Gwrthdystiad cyfredol yn Llundain, y Deyrnas Unedig, yw **Occupy London** (Saesneg am "Meddiannwch Llundain") sy'n protestio yn erbyn anghydraddoldeb economaidd, anghyfiawnder cymdeithasol, llygredigaeth yn y sector ariannol, bariaeth corfforaethau, a dylanwad cwmnïau a lobïwyr ar lywodraeth. Cychwynnodd ar 15 Hydref 2011 gan efelychu protestiadau Occupy Wall Street yn Ninas Efrog Newydd, yr Unol Daleithiau. Sefydlwyd dau wersyllfan yn Ninas Llundain, un y tu allan i Eglwys Gadeiriol Sant Paul a'r llall yn Sgwâr Finsbury.

Ar 28 Hydref 2011 cychwynnwyd cais gyfreithiol gan Eglwys Gadeiriol Sant Paul a Chorfforaeth Dinas Llundain i ddadfeddiannu'r protestwyr y tu allan i'r Eglwys Gadeiriol.
1000px|centre|alt=A panorama of the protest outside St Paul's Cathedral|A panorama of the protest outside St Paul's Cathedral
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Categori:2011
Categori:Gweithredaeth wrth-gorfforaethol
Categori:Hanes Llundain
Categori:Protestiadau yn y Deyrnas Unedig
Categori:Dinas Llundain
Paddy Ashdown

[bawd|Paddy Ashdown, [Sarajevo]]

Gwleidydd a diplomydd o Loegr oedd **Paddy Ashdown** sef **Jeremy John Durham Ashdown, Baron Ashdown of Norton-sub-Hamdon, GCMG, KBE, PC** (27 Chwefror 1941 – 22 Rhagfyr 2018). Ef oedd arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol rhwng 1988 a 1999.

Fe'i ganwyd yn Nhelhi Newydd, India.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Diplomyddion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Arweinwyr y Democratiaid Rhyddfrydol
Brwydr Edgehill

**Brwydr Edgehill** (neu **Edge Hill**) oedd y frwydr gyntaf yn ystod Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr.  Ymladdwyd hi ger Edgehill a Kineton yn Swydd Warwick ar 23 Hydref 1642.

Roedd y rhyfeloedd yn ganlyniad anghydfod rhwng y brenin a'i ddeiliaid, ynghylch crefydd ac ynghylch hawliau'r brenin. Rhyfel rhwng plaid y brenin a phlaid y Senedd ydoedd, a ddechreuodd pan gododd Siarl I ei faner yn Nottingham ar 22 Awst 1642. Y prif frwydrau oedd Brwydr Edgehill, Brwydr Marston Moor a Brwydr Naseby. Y canlyniad oedd buddugoliaeth i'r blaid Seneddol yn Lloegr, dan Oliver Cromwell erbyn diwedd y rhyfel. Wedi i'w fyddin gael ei dinistrio gan y Seneddwyr yn Naseby a Langport, ffodd y brenin at y fyddin Albanaidd yn Southwell, Swydd Nottingham ym mis Mai 1646, a daeth y Rhyfel Cartref Cyntaf i ben.

Edgehill
Categori:Hanes Swydd Warwick
Categori:Rhyfel Cartref Lloegr
Robert Grainger Ker Thompson

Swyddog yn yr Awyrlu Brenhinol oedd **Syr Robert Grainger Ker Thompson** KBE CMG DSO MC (12 Ebrill 1916 – 16 Mai 1992) oedd yn arbenigwr ar wrthchwyldroadaeth.

## Gweithiau 
* *Defeating Communist Insurgency: Experiences from Malaya and Vietnam* (Llundain, Chatto & Windus, 1966).
* *No Exit from Vietnam* (Llundain, Chatto & Windus, 1969).
* *Revolutionary War in World Strategy 1945-1969* (Llundain, Secker & Warburg, 1970).
* *Peace is Not at Hand* (Llundain, Chatto & Windus, 1974).

## Cyfeiriadau 
Categori:Damcaniaethwyr milwrol
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Swyddogion yr Awyrlu Brenhinol
Cof Cenedl

Cyfres o lyfrau ar hanes Cymru a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer yw ***Cof Cenedl***. Cyhoeddwyd y gyfrol gyntaf ym 1986. Daeth y gyfres i ben yn 2009 pan ymddeolodd golygydd *Cof Cenedl*, yr Athro Geraint H. Jenkins, wedi cyhoeddiad y bedwaredd gyfrol ar hugain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfresi o lyfrau
Categori:Llyfrau hanes Cymraeg
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau'r 1980au
Categori:Llyfrau'r 1990au
Categori:Llyfrau'r 2000au
Difrod ystlysol

Difrod anfwriadol neu ddamweiniol yw **difrod ystlysol** (). Defnyddir y term yn bennaf fel gair teg am farwolaethau sifiliaid o ganlyniad i weithred milwrol.

Bathwyd y term gan luoedd milwrol yr Unol Daleithiau yn ystod Rhyfel Fietnam.

## Gweler hefyd 
* Cytundebau Genefa
* Rhyfel diarbed
* Saethu cyfeillgar
* Trosedd rhyfel

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa filwrol
Categori:Geiriau teg
Pwma

Mamal o'r teulu *Felidae* sy'n frodorol i'r Amerig yw'r **pwma** (lluosog: pwmaod), **cwgar** (cwgarod) neu **lew mynydd**.

Categori:Mamaliaid De America
Categori:Mamaliaid Gogledd America
Categori:Rhywogaethau o gathfilod
Rheolaeth awyrennol

:*Efallai eich bod yn chwilio am rheolaeth traffig yr awyr.*
[bawd|de|[F-22 Raptor o Awyrlu yr Unol Daleithiau, awyren frwydro *stealth* a ddyluniwyd i geisio ennill goruchafiaeth awyrennol.]]
Yn rhyfela awyrennol ceir tair lefel o fesur **rheolaeth awyrennol** neu **uchafiaeth awyrennol** gan ochrau'r brwydro.

Ystyr goruchafiaeth awyrennol yw rheolaeth lwyr o'r awyr. Sefyllfa ffafriol o ran rheolaeth yw rhagoriaeth awyrennol, er nad yw'r gelyn yn y sefyllfa hon yn hollol analluog. Mewn sefyllfa o gydraddoldeb awyr, mae gan y ddwy ochr reolaeth o'r awyr uwchben lluoedd eu hunain.

## Gweler hefyd 
* Cyrch awyr
* Gwaharddiad hedfan
* Ysgarmesu awyrennau

Categori:Athrawiaethau milwrol
Categori:Rhyfela awyrennol
Joe Frazier

Pencampwr paffio o'r Unol Daleithiau oedd **Joseph William "Joe" Frazier** (12 Ionawr 1944&nbsp;– 7 Tachwedd 2011), a elwir hefyd yn '''Smokin' Joe'''.

Categori:Americanwyr Affricanaidd
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Paffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o ganser yr afu
Categori:Pobl o Dde Carolina
Categori:Pobl o Philadelphia
Saws

[bawd|[Dysgl saws a ddefnyddir i weini sawsiau.]]
Bwyd hylifol neu led-solet yw **saws** a gaiff ei weini â bwydydd eraill neu ei ddefnyddio wrth eu harlwyo. Maent yn ychwanegu blas, lleithder neu olwg at seigiau. Ceir sawsiau mewn dulliau coginio ym mhob rhan o'r byd.

## Sawsiau a mathau o sawsiau 
* Aioli
* Grefi
* Mayonaisse
* Menyn toddi
* Pesto
* Salsa
* Saws afal
* Saws barbiciw
* Saws Béarnaise
* Saws Caerwrangon
* Saws caramel
* Saws Hollandaise
* Saws madarch
* Saws melys a sur
* Saws mint
* Saws pupren
* Saws siocled
* Saws soia
* Saws tsili melys
* Saws wystrys
* Sôs coch

## Gweler hefyd 
* Dip
* Dresin
* Sglein
* Siytni
* Surop
Léon Cogniet

bawd|Léon Cogniet, ca.1865

Arlunydd rhamantaidd a neoglasurol o Ffrainc  oedd **Léon Cogniet** (29 Awst 1794 – 20 Tachwedd 1880) oedd yn peintio portreadau a golygfeydd hanesyddol.

Categori:Genedigaethau 1794
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1880
Categori:Pobl o Baris
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Saws barbiciw

[bawd|Coginio trwy ddull barbiciw [St. Louis, Missouri|St. Louis: caiff y cig ei ridylllu'n araf ac yna ei fudferwi mewn padell o saws barbiciw.]]
Saws a marinâd yw **saws barbiciw** a gaiff ei arlwyo â bwydydd barbiciw. Gan amlaf caiff ei roi ar gig, yn enwedig porc, asennau eidion, a chyw iâr, wrth iddo gael ei farbiciwio, gridyllu, neu bobi,  neu wedi iddo gael ei goginio. Mae ryseitiau saws barbiciw yn amrywio'n eang. Mae'r cynhwysion yn aml yn cynnwys past tomato, finegr, mwg hylifol, sbeisiau, a melysyddion.

Barbiciw
Clwb Mynydda Cymru

Clwb Cymraeg sy'n ymwneud â cherdded a dringo mynyddoedd yw **Clwb Mynydda Cymru**. Ei nod ydy trafod a lledaenu gwybodaeth am fynydda trwy gyfrwng y
Gymraeg, trefnu gweithgareddau a theithiau mynydd, meithrin cysylltiadau rhyngwladol, hyrwyddo datblygiad mynydda yng Nghymru a gwneud unrhyw beth arall i hyrwyddo’r dibenion yma.

Mae'n trefnu teithiau cerdded ar gyfer ei haelodau.

Mae gwefan y clwb yn rhestru manylion am fynyddoedd Cymru: "Y Mynyddiadur". Ceir gwybodaeth ar 4 mynydd bellach; diweddarwyd diwethaf yn 2009. Gellir hefyd llogi offer megis rhaffau gan y clwb.

## Gweler hefyd
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr o gopaon dros 610m (2,000 troedfedd) yn yr Alban
*Gwefan swyddogol y clwb: http://www.clwbmynyddacymru.com/

## Cyfeiriadau
Gorsaf reilffordd Cyffordd Llandudno

Mae **gorsaf reilffordd Cyffordd Llandudno** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref fechan Cyffordd Llandudno yng Nghonwy, Cymru. Mae'r orsaf yn gorwedd ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru ac fe'i rheolir gan Trafnidiaeth Cymru.

Categori:Conwy (cymuned)
Cyffordd Llandudno
Categori:Rheilffordd Dyffryn Conwy
SS Edmund Fitzgerald

bawd|280|SS *Edmund Fitzgerald*

Llong nwyddau Americanaidd a hwyliodd ar Lynnoedd Mawr Gogledd America oedd yr **SS** ***Edmund Fitzgerald*** a suddodd mewn storm yn Llyn Superior ar 10 Tachwedd 1975, gan ladd ei holl griw, 29 o ddynion. Pan lansiwyd ar 8 Mehefin 1958 hi oedd y llong fwyaf ar y Llynnoedd Mawr, ac hi'r yw'r llong fwyaf erioed i suddo yn y Llynnoedd. Adnabwyd hefyd gan y llysenwau "Mighty Fitz", "Fitz", a "Big Fitz".

Categori:Llongddrylliadau
Categori:Llongau
Categori:Y Llynnoedd Mawr
Categori:Trychinebau 1975
Pocer

[bawd|300px|de|Gêm o [Texas hold 'em, y ffurf fwyaf poblogaidd o bocer.]]

Teulu o gemau cardiau yw **pocer** sydd â rheolau tebyg ar fetio a safleoedd dyrneidiau. Amcan y gêm yw i ennill arian neu  trwy ddal y  gorau ar ddiwedd y . Y prif ffurfiau o bocer yw Texas hold 'em, Omaha hold 'em, styd pocer a phocer tynnu.

Ystyrir pocer yn gêm gardiau genedlaethol yr Unol Daleithiau,

Un o'r menywod mwyaf llwyddiannus yn y gem yw Annie Duke a anwyd ar 13 Medi 1965 yn New Hampshire ac sydd hefyd yn awdur poblogaidd ac yn ddyngarwr.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Mendelson, Paul. *The Mammoth Book of Poker* (Llundain, Robinson, 2008).


Categori:Gemau cardiau
Categori:Gemau gamblo
Adran y Gyfraith a Throseddeg Prifysgol Aberystwyth

Adran ym Mhrifysgol Aberystwyth yw **Adran y Gyfraith a Throseddeg** sy'n cynnig amryw o raddau yn y gyfraith a throseddeg. Sefydlwyd ym 1901, a lleolir yr adran heddiw yn Adeilad Hugh Owen ar Gampws Penglais. Golygir dau gyfnodolyn yn yr adran, sef yr *International Journal of Biosciences and the Law* a'r *Cambrian Law Review*. Mae pedwar o gymdeithasau myfyrwyr yn gysylltiedig â'r adran, sef Cymdeithas y Gyfraith, y Gymdeithas Ymryson, y Gymdeithas Droseddeg, a'r Innocence Project, sy'n rhan o Innocence Network UK.

## Dolen allanol 
* 

Cyfraith Troseddeg
Categori:Addysg gyfreithiol
Categori:Sefydliadau 1901
Salvator Mundi

bawd|*Salvator Mundi*
Peintiad olew gan Leonardo da Vinci yw ***Salvator Mundi*** sydd yn portreadu Iesu Grist yn dal pêl. Cafodd ei ddyddio i'r 1500au. Cafodd ei gofnodi yng nghasgliad celf Siarl I, brenin Lloegr, ym 1649 cyn iddo gael ei arwerthu gan fab y Dug Buckingham ym 1763. Diflannodd y peintiad nes iddo gael ei brynu gan y casglwr Syr Frederick Cook ym 1900, ond yr oedd yr arlunydd yn ansicr. Cafodd ei werthu gan ddisgynyddion Cook mewn ocsiwn ym 1958 am £45 ac yna daeth o dan berchenogaeth cydgwmni o ddelwyr celf Americanaidd yn 2005. Cafodd yna ei gydnabod yn un o weithiau da Vinci.

Yn 2017 cafodd y llun ei werthu am £341&nbsp;miliwn mewn ocsiwn, y swm uchaf erioed am waith celf mewn ocsiwn neu werthiant preifat.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gweithiau'r 1500au
Categori:Iesu
Categori:Leonardo da Vinci
Categori:Peintiadau'r 16eg ganrif
Categori:Peintiadau o'r Eidal
Ffuglen ysbïo

Gweithiau ffuglen sy'n ymwneud ag ysbïwriaeth yw **ffuglen ysbïo**. Ymddangosodd y genre lenyddol hon ar ddechrau'r 20g, wrth i lywodraethau sefydlu asiantaethau cudd-wybodaeth modern. Mae yn aml yn cynnwys elfennau o'r genres antur a chyffrous. Yn ogystal â nofelau a straeon byrion, ceir hefyd rhaglenni radio a theledu a ffilmiau ysbïo.

## Llenorion ffuglen ysbïo 
* John Buchan
* William F. Buckley, Jr.
* John le Carré
* Erskine Childers
* Tom Clancy
* Len Deighton
* Ian Fleming
* Ken Follett
* Frederick Forsyth
* Graham Greene
* Jack Higgins
* Robert Ludlum
* Alistair MacLean
* Andy McNab


Ysbïo
Categori:Ysbïwriaeth
Gorsaf danddaearol Temple

Gorsaf Rheilffordd Danddaearol Llundain yw **gorsaf Temple**. Fe'i lleolir yn Ninas Westminster yng nghanol Llundain. Saif ar y Circle Line, a'r District Line.

Temple
Temple
Gorsaf reilffordd Llwyngwril

Mae **gorsaf reilffordd Llwyngwril** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref Llwyngwril yng Ngwynedd, Cymru. Mae'r orsaf yn gorwedd ar Reilffordd Arfordir y Cambrian ac fe'i rheolir gan Trafnidiaeth Cymru.

Llwyngwril
Gorsaf reilffordd Morfa Mawddach

bawd|dim|260px
Mae **gorsaf reilffordd Morfa Mawddach** (a adnabyddid gynt fel gorsaf reilffordd **Cyffordd Abermaw**) yn orsaf reilffordd yng Ngwynedd, Cymru. Mae ar Reilffordd Arfordir y Cambrian rhwng Machynlleth a Phwllheli.

## Hanes
Adeiladwyd Gorsaf reilffordd Cyffordd Abermaw gan Reilffordd Aberystwyth ac Arfordir Cymru. Agorodd yr orsaf ar 3 Gorffennaf 1865.  Cafodd yr orsaf reilffordd 5 platfform. Rhwng 1899 a 1903 roedd cysylltiad â Thramffordd Cyffordd Abermaw ac Arthog.

## Cyfeiriadau
Morfa Mawddach
Modesto

Dinas yn Stanislaus County, yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Modesto**. Mae'n sedd sir i Stanislaus County.

Categori:Dinasoedd Stanislaus County, Califfornia
Sam Peckinpah

Gwneuthurwr ffilm a sgriptiwr o'r Unol Daleithiau oedd **David Samuel "Sam" Peckinpah** (21 Chwefror 1925 – 28 Rhagfyr 1984) oedd yn enwog am ei ffilmiau adolygiadol o'r Gorllewin Gwyllt.

## Ffilmyddiaeth 
*1961 *The Deadly Companions*
*1962 *Ride the High Country*
*1965 *Major Dundee*
*1966 *Noon Wine* (ffilm deledu)
*1969 *The Wild Bunch*
*1970 *The Ballad of Cable Hogue*
*1971 *Straw Dogs*
*1972 *Junior Bonner*
*1972 *The Getaway*
*1973 *Pat Garrett and Billy the Kid*
*1974 *Bring Me the Head of Alfredo Garcia*
*1975 *The Killer Elite*
*1977 *Cross of Iron*
*1978 *Convoy*
*1982 *Jinxed!* (cyfarwyddwr styntiau)
*1983 *The Osterman Weekend*

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilmiau'r Gorllewin Gwyllt
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Hanes Laos

Tardda **hanes Laos** yn ôl i Deyrnas Lang Xang a fodolodd o'r 14g i'r 18g. Rhannodd Lang Xang yn deyrnasoedd Luang Phrabang a Vientiane ym 1707 a Theyrnas Champasak ym 1713, a gafodd eu rheoli a'u cyfeddiannu gan Fyrma a Siam yn y 18fed a 19goedd. Ym 1893 daeth Laos yn rhan o Indo-Tsieina Ffrengig, trefedigaeth Ffrainc yn Ne Ddwyrain Asia. Ym 1953 daeth Teyrnas Laos yn wladwriaeth annibynnol, a chychwynnodd rhyfel cartref rhwng comiwnyddion y Pathet Lao a Llywodraeth Frenhinol y Lao, oedd yn rhan o Ail Ryfel Indo-Tsieina. Enillodd y Pathet Lao, gyda chymorth Gogledd Fietnam, ym 1975 a chyhoeddwyd Gweriniaeth Ddemocrataidd Pobl Lao. Ers 1975, ymladdwyd rhyfel mewnol rhwng Byddin Pobl Lao a'r Hmong, grŵp ethnig oedd yn gwrthwynebu'r comiwnyddion yn ystod y rhyfel cartref.

## Llyfryddiaeth 
* Stuart-Fox, M. *A History of Laos* (Caergrawnt, Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 1997).


Laos
Tinker Tailor Soldier Spy (ffilm)

Ffilm ysbïo Saesneg o 2011 yw ***Tinker Tailor Soldier Spy*** a gyfarwyddwyd gan Tomas Alfredson, sydd â sgript gan Bridget O'Connor a Peter Straughan sy'n seiliedig ar y nofel *Tinker, Tailor, Soldier, Spy* o 1974 gan John le Carré. Mae'r ffilm yn serennu Gary Oldman yn rôl George Smiley, ac yn cyd-serennu Colin Firth, Tom Hardy, John Hurt, Toby Jones, Mark Strong, Benedict Cumberbatch, a Ciarán Hinds. Cynhyrchwyd y ffilm gan y cwmni Prydeinig Working Title Films gyda chyllid gan y cwmni Ffrengig StudioCanal.

Categori:Ffilmiau 2011
Categori:Ffilmiau cyffro Saesneg o Ffrainc
Categori:Ffilmiau cyffro Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Ffilmiau ysbïo
Mulholland Drive

Stryd a ffordd yw **Mulholland Drive** yn fynyddoedd dwyreiniol Santa Monica, De Califfornia. Mae'n cael ei henwi ar ôl beiriannydd sifil arloesol William Mulholland. Mae'r rhan wledig orllewinol yn Los Angeles a Siroedd Ventura yn cael ei enwi yn Briffordd Mulholland.

bawd|canol|800px|Golygfa o Mulholland Drive yn edrych allan tuag at Dyffryn San Fernando

## Cyfeiriadau 
Mulholland Drive
William Floyd

Un o lofnodwyr Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau oedd **William Floyd** (17 Rhagfyr, 1734 – 4 Awst 1821). Enwyd y dref Floyd, sy'n rhan o Efrog Newydd ar ei ôl.

Fe'i ganed ym 1734 ym Mrookhaven, Ynys Long, Efrog Newydd, i deulu o dras Gymreig.  Ganwyd ei hen dad-cu, Richard Floyd yn Sir Frycheiniog, Cymru tua 1620 ac aeth i fyw i Dalaith Efrog Newydd. Mae'r enw *Floyd* yn tarddu o'r enw Cymraeg Llwyd.

Roedd yn cynrychioli o Efrog Newydd ar y Gyngres Gyfandirol Gyntaf  o 1774 i 1776.  Roedd yn aelod o Dŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau yn cynrychioli Ardal 1af Efrog Newydd o 4 Mawrth, 1789 hyd 3 Mawrth 1791.

## Dolenni allanol
*  Bywgraffi gan y Parchedig Charles A. Goodrich, 1856 

Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Genedigaethau 1734
Categori:Marwolaethau 1821
Gwrthchwyldroadaeth

Ymgeision gan lywodraeth gydnabyddedig i atal gwrthryfel yw **gwrthchwyldroadaeth** neu **COIN**. Ymysg yr enghreifftiau hanesyddol o wrthchwyldroadaeth yw'r Prydeinwyr yn yr Argyfwng Maleiaidd, y Ffrancod yn Rhyfel Algeria, yr Americanwyr yn Rhyfel Fietnam, a'r lluoedd clymbleidiol yn Rhyfeloedd Affganistan ac Irac.

## Gweler hefyd 
* Baner ffug
* Rhyfela anarferol
* Rhyfela ar raddfa isel
* Rhyfela herwfilwrol

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Arreguin-Toft, Ivan. *How the Weak Win Wars: A Theory of Asymmetric Conflict* (Efrog Newydd, Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 2005).
* Galula, David. *Counterinsurgency Warfare: Theory and Practice* (Wesport, Connecticut, Praeger, 1964).
* Kilcullen, David. *The Accidental Guerrilla: Fighting Small Wars in the Midst of a Big One* (Llundain, Hurst, 2009).
* Kilcullen, David. *Counterinsurgency* (Llundain, Hurst, 2010).
* Thompson, Robert. *Defeating Communist Insurgency: Experiences from Malaya and Vietnam* (Llundain, Chatto & Windus, 1966).

Categori:Athrawiaethau milwrol
Categori:Rhyfela yn ôl math
Gorsaf reilffordd Tref-y-clawdd

Mae **gorsaf reilffordd Tref-y-clawdd** (Saesneg: *Knighton railway station*) yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref farchnad Tref-y-clawdd, Powys, Cymru, er bod yr orsaf ei hun ar ochr arall y ffin yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr. Mae'r orsaf yn gorwedd ar Reilffordd Calon Cymru ac fe'i rheolir gan Trafnidiaeth Cymru.

Tref-y-clawdd
Categori:Tref-y-clawdd
Gorsaf reilffordd Llandeilo

Mae **gorsaf reilffordd Llandeilo** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Llandeilo yn Sir Gaerfyrddin, Cymru. Mae'r orsaf yn gorwedd ar Reilffordd Calon Cymru ac fe'i rheolir gan Trafnidiaeth Cymru.

Llandeilo
Categori:Llandeilo
Alun Evans

Ysgrifennydd y Cymdeithas Bêl-droed Cymru oedd **Alun E. Evans** (12 Mehefin 1942 - 11 Tachwedd 2011).

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2011
Hmong

Grŵp ethnig Asiaidd yw'r **Hmong** sy'n tarddu o ardaloedd mynyddig Tsieina, Fietnam, Laos, a Gwlad Tai. Is-grŵp o'r Miao o dde Tsieina ydynt. Cychwynodd ymfudiad graddol i'r de yn y 18g o ganlyniad i aflonyddwch gwleidyddol ac i chwilio am dir âr gwell yn Indo-Tsieina.

Ymladdodd nifer o Hmong yn erbyn y Pathet Lao gomiwnyddol yn ystod Rhyfel Cartref Laos. Daethant yn darged am ddial wedi buddugoliaeth y Pathet Lao ym 1975, a bu degoedd o filoedd o Hmong yn ffoi i Wlad Tai. Ymfudodd miloedd ohonynt i wledydd y Gorllewin ers y 1970au, yn bennaf yr Unol Daleithiau ond hefyd Awstralia, Ffrainc, Guyane, Canada, a gwledydd De America. Cafodd eraill eu dychwelyd i Laos gan raglenni gyda chefnogaeth y Cenhedloedd Unedig. Mae tua 8000 o ffoaduriaid Hmong yn parhau i fyw yng Ngwlad Tai.

Categori:Grwpiau ethnig yn Fietnam
Categori:Grwpiau ethnig yn Laos
Categori:Grwpiau ethnig yn Tsieina
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngwlad Tai
Souvanna Phouma

Arweinydd y niwtralwyr yn ystod Rhyfel Cartref Laos oedd **y Tywysog Souvanna Phouma** (7 Hydref 1901 – 10 Ionawr 1984) oedd yn Brif Weinidog Teyrnas Laos nifer o weithiau rhwng 1951 a 1975. Ei hanner frawd, Souphanouvong, oedd arweinydd mewn enw comiwnyddion y Pathet Lao.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Prif Weinidogion Laos
Categori:Tywysogion
In Time

Ffilm gyffro, ffuglen wyddonol sy'n serennu Justin Timberlake, Amanda Seyfried, Cillian Murphy, Olivia Wilde, Alex Pettyfer, Johnny Galecki, a Vincent Kartheiser yw ***In Time***. Cafodd y ffilm, a ysgrifennwyd ac a gyfarwyddwyd gan Andrew Niccol, ei ryddhau ar 28 Hydref, 2011.

Categori:Ffilmiau 2011
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau gwyddonias
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Hacio'r Iaith

200px|bawd|Logo Hacio'r Iaith
[dde|bawd|200px|[Duncan Brown, golygydd Llên Natur yn dangos rhai o nodweddion y wefan yn ystod Hacio'r Iaith 2010.]]

Mae '''Hacio'r Iaith''' yn gynhadledd agored a drefnir ar yr un ffurf a chynadleddau BarCamp. Mae hyn yn golygu bod y gynhadledd am ddim, ac yn agored i unrhyw un fynychu i siarad am bwnc o'u dewis nhw.

Cynhaliwyd y cyntaf yn Aberystwyth ar y 30 Ionawr 2010. Trefnir y gynhadledd ar y cyd gan wirfoddolwyr trwy ddefnydd wiki. Ceir trafodaeth yn y gynhadledd am yr iaith Gymraeg, technoleg a'r rhyngrwyd.

Mae'r digwyddiad cychwynnol wedi esgor ar sawl digwyddiad llai o'r enw Hacio'r Iaith Bach a hefyd ar flog amlgyfranog.

## Gŵyl Dechnoleg Gymraeg ar faes Eisteddfod Genedlaethol Cymru  2012
Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012 cynhaliwyd Gŵyl Dechnoleg Gymraeg y Maes, gyda lleoliad swyddogol ym mhabell Cefnlen tu cefn i'r Babell Lên. Gwahoddwyd criw Hacio'r Iaith i lenwi amserlen wythnos gyfan o weithgareddau. Ymysg y gweithgareddau hyn cynhaliwyd cyflwyniadau amrywiol a gweithdai blogio, sut i greu apps, a sut i olygu'r Wicipedia Cymraeg. Fel rhan o hyn ac mewn ymdrech i hyrwyddo math o gyfryngau sifig i adrodd ar yr Eisteddfod, sefydlwyd gwefan o dan enw *Blogwyr Bro* a oedd yn agored i unrhyw un gyfrannu tuag ato.

Hacio'r iaith, Bangor 2014 01.JPG|Podlediad byw yn Hacio'r Iaith, 2014.
WP 000450.jpg|Sesiwn hyfforddi yn Hacio'r Iaith; Eisteddfod Genedlaethol Dinbych 2013.
Hacio'r iaith, Bangor 2014 07.JPG|Dafydd Chan, Sefydliad Wicimedia

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Blog Hacio'r Iaith
*Hen ddigwyddiadau Hacio'r Iaith ar hedyn.net

Categori:Y rhyngrwyd Gymraeg
Categori:Sefydliadau 2010
Graig Ddu

Mae **Graig Ddu** yn gopa mynydd a geir yn Arenig (yn y triongl rhwng rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r  Bala); . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 466metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 537 metr (1762 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2008.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Dewey
Newt Gingrich

Gwleidydd ac awdur o'r Unol Daleithiau a fu'n Llefarydd Tŷ Cynrychiolwyr o 1995 hyd 1995 yw **Newton Leroy** "**Newt**" **Gingrich** (ganed **Newton Leroy McPherson**; 17 Mehefin, 1943).

Ganwyd Gingrich ger Harrisburg, Pennsylvania, a mynychodd Prifysgol Emory a graddiodd gyda gradd Ph.D. oddi wrth Prifysgol Tulane.  Ym 1978, cafodd ei ethol i'r Tŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau yn cynrychioli'r 6ed Ardal Georgia.  Gwasanaethodd fel Llefarydd y Tŷ Cynrychilwyr o 4 Ionawr 1995 hyd 3 Ionawr 1999.

## Llyfryddiaeth 
*''The Government's Role in Solving Societal Problems*, Associated Faculty Press, Incorporated. Ionawr 1982
**Window of Opportunity*. Tom Doherty Associates, Rhagfyr 1985.
**Contract with America* (cyd-olygydd). Times Books, Rhagfyr 1994.
**Restoring the Dream*. Times Books, Mai 1995.
**Quotations from Speaker Newt*. Workman Publishing Company, Inc., Gorffennaf 1995.
**To Renew America*. Farrar Straus & Giroux, Gorffennaf 1996.
**Lessons Learned The Hard Way*. HarperCollins Publishers, Mai 1998
**Presidential Determination Regarding Certification of the Thirty-Two Major Illicit Narcotics Producing and Transit Countries*. DIANE Publishing Company, Medi 1999.
**Saving Lives and Saving Money*. Alexis de Tocqueville Institution, Ebrill 2003.
**Winning the Future*. Regnery Publishing, Ionawr 2005.
**Rediscovering God in America: Reflections on the Role of Faith in Our Nation's History and Future*, Integrity Publishers, Hydref 2006.
**The Art of Transformation*, gyda Nancy Desmond. CHT Press, 29 Tachwedd, 2006
**A Contract with the Earth*, gyda Terry L. Maple. Johns Hopkins University Press, 1 Hydref, 2007.
**Real Change: From the World That Fails to the World That Works*, Regnery Publishing, Ionawr 2008.
**Drill Here, Drill Now, Pay Less: A Handbook for Slashing Gas Prices and Solving Our Energy Crisis*, with Vince Haley. Regnery Publishing, Medi 2008
**5 Principles for a Successful Life: From Our Family to Yours*, gyda Jackie Gingrich Cushman, Crown Publishing Group, May 2009
**To Save America: Stopping Obama's Secular-Socialist Machine*, gyda Joe DeSantis. Regnery Publishing, Mai 2010

## Dolenni allanol
*  Newt 2012 *Gwefan Swyddogol''

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Emosiwn

bawd|300px|Cylch Emosiwn Plutchik

Profiad seicolegol cymhleth person ydy **emosiwn**, yn ôl y seicolegydd; y teimlad dwfn o fewn y galon, yn ôl y bardd. Mae'r profiad unigol yma, hefyd, yn ymwneud â dylanwadau biocemegol a phethau allanol, megis pobl eraill, llefydd, hiraeth a chariad. Mae rhai pobl yn fwy emosiynol na'i gilydd, a rhai cenhedloedd hefyd yn medru cadw eu hemosiwn iddynt eu hunain yn hytrach na'i ddangos; mae ei ddangos yn cael ei ystyried yn arwydd o wendid mewn rhai diwyllianau.

Categori:Emosiwn
Mario Monti

Economegydd ac yn ysgolhaig  o'r Eidal yw **Mario Monti** ( (ganwyd 19 Mawrth 1943). Roedd yn Brif Weinidog yr Eidal o 2011 i 2013, yn ogystal â bod yn Ysgrifennydd Economeg a Chyllid y wlad. Cafodd ei eni yn Varese.

Bu'n Gomisiynydd Ewropeaidd rhwng 1995 a 2004, gyda chyfrifoldeb dros farchnad mewnol y wlad, a gwasanaethau a thollbyrth a threthi rhwng 1995 a 1999. Rhwng 1995 a 2004 ychwanegodd yr adran "Gystadleuaeth" i'w bortffolio. Yn y gorffennol mae wedi bod yn flaenllaw ym Mhrifysgol Bocconi. Penodwyd ef yn Seneddwr Oes gan Senedd Llywodraeth yr Eidal ar 9 Tachwedd 2011 a gwahahoddwyd ef ychydig wedyn gan yr Arlywydd Giorgio Napolitano i arwain y Llywodraeth. Roedd hyn yn dilyn ymddiswyddiad Silvio Berlusconi.

## Gweler hefyd
* Prif Weinidogion yr Eidal

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Prif Weinidogion yr Eidal
Cambria County, Pennsylvania

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

## Sefydlu
Yn 1794 ymfudodd gweinidog o'r enw Morgan John Rhys i America wedi cael ei siomi gan yr ymateb i radicaliaeth Lloegr. Fe'i ganed yn Llanbradach, Caerffili. Roedd yn bropagandydd enwog dros ryddid pobl, gan groesawu'r Chwyldro Ffrengig, ac phregethodd yn gryf yn erbyn caethwasiaeth. Yn America bu'n gyfrifol am brynu tir a sefydlu gwladfa Gymreig yng ngorllewin Pennsylvania. Rhoddodd yr enw 'Cambria' ar y wladfa newydd a'i brif dref oedd Beulah. Cyhoeddodd bapur newydd yno, *The Western Sky*. Cychwynnodd enwad newydd, Eglwys Crist, a cheisiai genhadu i'r brodorion Americanaidd.

Credai y dylid creu sir newydd ym Mhennsylvania o'r enw Cambria, ac mai ei dref ef, Beula, a ddylai fod yn ganolfan weinyddol i'r sir. Pan grewyd Sir Cambria gan lywodraeth talaith Pennsylvania yn 1804, collodd Beula y bleidlais i ddod yn brif ganolfan weinyddol o un pleidlais, yn lle hynny, daeth tref gyfagos Ebensburg - a oedd yn wreiddiol yn rhan o Beula - yr anrhydedd honno. Bu farw Rhys bythefnos ar ôl i'r rheithfarn gael ei rhyddhau.

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q490077;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd Pennsylvania
Basil D'Oliveira

Cricedwr De Affricanaidd oedd '''Basil D'Oliveira, CBE''' (4 Hydref 1931 - 19 Tachwedd 2011). "Dolly" oedd ei lysenw. Fe'i ganwyd yn Nhref y Penrhyn.

Chwaraeodd griced sirol dros Swydd Gaerwrangon rhwng 1964 a 1980, ac ymddangosodd dros Loegr mewn 44 gêm Brawf a phedair gêm Ryngwladol Undydd rhwng 1966 a 1972.

## Llyfryddiaeth
*Peter Oborne, ''Basil D'Oliveira: Cricket and Conspiracy'' (Llundain, 2004)

Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cricedwyr o Dde Affrica
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl fu farw o glefyd Parkinson
Categori:Pobl o Dref y Penrhyn
Gwrthfiotig

Math o gyffur sy'n gwrthweithio yn erbyn bacteria yw **gwrthfiotig**. Bathwyd y term o'r hen Roeg αντιβιοτικά, neu *antibiotiká*. Cyfeirir at gwrthfiotigau weithiau fel **gwrthfacteroliaid** ac fe'i defnyddir i drin ac atal heintiau bacteriol. Maent yn lladd bacteria neu'n atal eu tyfiant. Medda nifer gyfyngedig o wrthfiotigau ar alluoedd gwrth-protosoaidd. Nid yw gwrthfiotigau yn effeithiol wrth drin firysau megis yr annwyd cyffredin neu'r ffliw; yn hytrach, fe elwir cyffuriau sy'n atal firysau yn gyffuriau gwrthfirysol neu wrthfeirysau.

Weithiau, fe ddefnyddir y term gwrthfiotig (a olygir "gwrth-fywyd") i gyfeirio at unrhyw sylwedd sy'n ymladd microbau, sy'n gyfystyr â gwrthfeicrobaidd. Ceir rhai ffynonellau'n gwahaniaethu rhwng sylweddau gwrthfacterol a gwrthfiotig; defnyddir gwrthfacteroliaid mewn sebon a diheintyddion; meddyginiaeth yw gwrthfiotig.

Fe wnaeth gwrthfiotigau chwyldroi'r maes meddygaeth yn yr 20fed ganrif. Fodd bynnag, mae eu heffeithiolrwydd a'u hargaeledd cyson wedi arwain at eu gorddefnydd, ffaith sydd wedi datblygu galluoedd ymwrthodol bacteria. Mae'r gallu hwnnw wedi arwain at broblemau eang. Datganodd Sefydliad Iechyd y Byd bod ymwrthedd gwrthficrobaidd yn "fygythiad difrifol, nad sydd bellach yn broffwydoliaeth ar gyfer y dyfodol, y mae'n digwydd, ym mhob rhanbarth o'r byd ac â'r potensial i effeithio unrhyw un, o unrhyw oed, mewn unrhyw wlad".

## Cyfeiriadau 
Categori:Bacteria
Categori:Triniaethau meddygol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
David Davies (Dai'r Cantwr)

Bu'r baledwr '''Dai'r Cantwr** (c. 1812 – 10 Awst 1874) (neu **David Davies''' i roi iddo'i enw llawn) yn amlwg iawn yn Helyntion Beca; alltudiwyd ef i ugain mlynedd oherwydd ei ran yn yr ymgyrch. Roedd yn ddyn tal â gwallt gwinau a barf browngoch.

Ganwyd ef yn Nhregof (neu Dreguff ar lafar), Llancarfan, a bu'n chwarelwr am rai blynyddoedd ac yn was fferm ac yn weithiwr diwydiannol yn Nhredegar cyn ymsefydlu ym Mhontyberem. Bu hefyd yn pregethu ac mae'n bosibl mai ef a enillodd y Delyn yn Eisteddfod y Fenni ym 1838.

Tra'n ceisio dychryn Rheolwr gwaith glo Pontyberem, gweiddodd, *Ni chaiff Sais fod yn rheolwr yng Nghymru, mwyach!* Fe'i daliwyd yn nhafarn y Plough and Harrow ym Mhump-hewl a'i gyfaill Sioni Sgubor Fawr yn y Tymbl. Yn y brawdlys yng Nghaerfyrddin ar 22 Rhagfyr dedfrydwyd Sioni i alltudiaeth am oes, a Dai'r Cantwr i ugain mlynedd o alltudiaeth.

Pan gyrhaeddodd Wlad Van Diemen's Land (neu Tasmania heddiw), roedd yn 31 oed a hynny yng gorffennaf 1844.

## Y baledwr
Tra yng ngharchar Caerfyrddin, ysgrifennodd:

Drych i fyd wyf i fod,
Collais glod allswn gael.
Tost yw'r nod, ddyrnod hael
:I'w gafael ddaeth a mi.
Yn fy iengtid drycfyd ddaeth,
Yn lle rhyddid - caethfyd maith,
:Chwanegwyd er fy ngofid.
Alltud wyf ar ddechrau nhaith...
Cyhoeddwyd golygiad o'r faled hon yn erthygl E. Wyn James, ‘Baled hiraethlon Dai’r Cantwr o Lancarfan’, (Colofn ‘Llys a Llan’), *Y Dinesydd*, 494 (Chwefror 2025), 14-15. Ceir fersiwn electronig o'r erthygl ar wefan *Y Dinesydd*, yn yr adran 'Y Gymraeg yng Nghaerdydd a'r Fro': http://dinesydd.cymru/teithiau/

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Baledwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1812
Categori:Helyntion Beca
Categori:Marwolaethau 1874
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Hugh Williams (cyfreithiwr)

Cyfreithiwr a ddrwgdybir o fod yn arweinydd yn Helyntion Beca oedd **Hugh Williams**. Yn wreiddiol o Fachynlleth, symudodd i weithio fel cyfreithiwr yng Nghaerfyrddin a phriododd ferch o San Cler. Sefydlodd y ddau yng Nghydweli. Roedd yn Radical brwd ac yn weithgar gydag ymgyrch y Siartwyr hefyd.

Un arall a amheir o fod yn arweinydd y Rebecayddion ydy'r Bargyfreithiwr Edward Compton Lloyd Hall.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Helyntion Beca
Categori:Pobl o Fachynlleth
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Edward Compton Lloyd Hall

Bargyfreithiwr ar gylchdaith De Cymru oedd **Edward Compton Lloyd Hall** neu **Lloyd Hall** fel y'i gelwid yn aml; mae'n bosib mai ef oedd trefnydd ymgyrch Beca. Deuai o blas y Cilgwyn ger Castellnewydd Emlyn. Amddiffynnodd llawer o'r Rebecayddion a ddaliwyd ond nid oes dim tystiolaeth bendant  mai ef oedd y gwir arweinydd.

Enw arall a gynigir yw'r cyfreithiwr Hugh Williams a oedd yn enedigol o Fachynlleth ac a oedd y gyfreithiwr yng Nghaerfyrddin.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Helyntion Beca
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Gorsaf danddaearol Southwark

Gorsaf Rheilffordd Danddaearol Llundain yw **gorsaf Southwark**. Fe'i lleolir ym Mwrdeistref Llundain Southwark ger glan ddeheuol Afon Tafwys, i'r de o ganol Llundain. Saif ar y Jubilee Line.

Southwark
Categori:Bwrdeistref Llundain Southwark
Gorsaf reilffordd Llandybïe

Mae **gorsaf reilffordd Llandybïe** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref Llandybïe, ger Rhydaman yn Sir Gaerfyrddin, Cymru. Mae'r orsaf yn gorwedd ar Reilffordd Calon Cymru ac fe'i rheolir gan Trafnidiaeth Cymru.

Llandybïe
Categori:Llandybïe
Yr argyfwng Bwdhaidd

Cyfnod o densiwn gwleidyddol a chrefyddol yn Ne Fietnam o fis Mai 1963 hyd Dachwedd 1963 oedd **yr argyfwng Bwdhaidd** a welodd gormes gan y llywodraeth genedlaethol, dan yr Arlywydd Ngô Đình Diệm, ac ymgyrch o wrthsafiad sifil gan fynachod Bwdhaidd. Digwyddodd yn ystod cyfnod cynnar Rhyfel Fietnam, tra yr oedd llywodraeth De Fietnam hefyd yn brwydro'n erbyn gwrthryfel y Vietcong.

## Llinell amser 
* 8 Mai: Protest gan Fwdhyddion yn Huế yn erbyn gwaharddiad ar y faner Fwdhaidd. Bu farw wyth person wedi i'r heddlu a'r fyddin saethu ar y dorf.
* 30 Mai: Gwrthdystiad gan 500 o fynachod Bwdhaidd y tu allan i'r Cynulliad Cenedlaethol yn Saigon.
* 3 Mehefin: Anfonwyd 67 o brotestwyr i'r ysbyty wedi i heddlu a milwyr dywallt cemegion dros eu pennau tra yr oeddent yn gweddïo yn Huế.
* 11 Mehefin: Hunanlosgodd Thích Quảng Ðức yn Saigon mewn protest.
* 7 Gorffennaf: Ffrae rhwng heddlu cudd Ngô Ðình Nhu, brawd yr arlywydd, a charfan o newyddiadurwyr Americanaidd.
* 18 Awst: Protest gan 15,000 o bobl ger Pagoda Xa Loi.
* 21 Awst: Daeth rheolaeth filwrol i rym ar orchmynion Diệm. Cyrchoedd ar bagodâu Bwdhaidd ar draws De Fietnam. Arestiwyd dros 1400 o Fwdhyddion, a lladdwyd cannoedd.
* 24 Awst: Danfonwyd "Cebl 243" at Henry Cabot Lodge, Jr., llysgennad yr Unol Daleithiau i Dde Fietnam, o weinyddiaeth yr Arlywydd Kennedy gan gynghori Lodge i gefnogi ddymchwel y teulu Nhu.
* 1–2 Tachwedd: ''Coup d'état'' gan Fyddin Gweriniaeth Fietnam yn erbyn Diệm.

Categori:1963
Categori:Bwdhaeth
Categori:Hanes Fietnam
Mitt Romney

Gwleidydd ac entrepreneur o'r Unol Daleithiau a fu'n Llywodraethwr talaith Massachusetts o 2003 hyd 2007 yw **Willard Mitt Romney** (ganwyd 12 Mawrth 1947). Ef oedd ymgeisydd y Blaid Weriniaethol yn etholiad arlywyddol 2012, a chollodd i'r deiliad Barack Obama.

Mab Leonore a George W. Romney (Llywodraethwr Michigan, 1963-1969) yw Mitt Romney.  Ym 1969 priododd Ann Davies.  Ym 1971, graddiodd gyda gradd Baglor y Celfyddydau gan Brifysgol Brigham Young ac, ym 1975, gyda Juris Doctor a Meister Gweinyddu Busnes oddi wrth Prifysgol Harvard.  Yn 2002 cafodd ei ethol yn llywodraethwr talaith Massachusetts.

Dilynodd grefydd ei dad, fel Mormon.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan Swyddogol Mitt Romney 

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llywodraethwyr Massachusetts
Categori:Mormoniaid
Mariano Rajoy

Gwleidydd a Phrif Weinidog cyfredol Sbaen yw **Mariano Rajoy Brey** (ganwyd 27 Mawrth 1955).  Cafodd ei eni yn Santiago de Compostela, Galisia, Sbaen, a graddiodd o Brifysgol Santiago de Compostela.

Bu'n llawdrwm iawn ar ymdrechion Catalwnia i dorri'n rhydd oddi wrth Sbaen, gan anfon ei heddlu i geisio atal Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017.

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Gwleidyddion o Sbaen
Gorsaf reilffordd Llanaber

Mae **gorsaf reilffordd Llanaber** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref bychan Llanaber ger Abermaw yng Ngwynedd, Cymru. Mae'r orsaf ar Reilffordd Arfordir y Cambrian gyda gwasanaethau teithwyr yn cael eu darparu gan Trafnidiaeth Cymru.

Llanaber
Categori:Abermaw
Stop Online Piracy Act

Mesur yw'r ***Stop Online Piracy Act*** (SOPA) neu H.R.3261 a gyflwynwyd yn Nhŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau ar 26 Hydref 2011 gan y Cynrychiolydd Lamar S. Smith, Gweriniaethwr o Texas, a grŵp ddwybleidiol o 12 o gefnogwyr cychwynnol. Mae'r mesur yn ehangu grymoedd awdurdodau gorfodi'r gyfraith a pherchenogion hawlfreintiau yn yr Unol Daleithiau i atal traffig ar-lein o eiddo deallusol a nwyddau ffug. Yn ôl ei gefnogwyr, bydd y mesur yn amddiffyn y farchnad eiddo deallusol ac yn helpu gorfodi deddfau hawlfraint yn enwedig yn erbyn gwefannau tramor. Mae eraill wedi beirniadu'r mesur gan honni y bydd yn sensro'r rhyngrwyd.

Categori:Cyfraith yr Unol Daleithiau
Categori:Deddfwriaeth arfaethedig
Categori:Sensoriaeth o'r rhyngrwyd
ITunes

Mae ***iTunes*** yn rhaglen gyfrifiadurol chwaraewr cyfryngau, a ddefnyddir ar gyfer chwarae, lawrlwytho, a threfnu cerddoriaeth ddigidol a ffeiliau fideo ar gyfrifiaduron. Gall hefyd rheoli cynnwys ar iPod, iPhone, iPod Touch a iPad.

Categori:Meddalwedd
Thích Quảng Ðức

Mynach Bwdhaidd o Fietnam oedd **Thích Quảng Đức** (1897 – 11 Mehefin 1963, ganwyd **Lâm Văn Tức**) a losgodd ei hunan i farwolaeth ar groesffordd brysur yn Saigon ar 11 Mehefin 1963. Roedd Ðức yn protestio yn erbyn gormes yn erbyn Bwdhyddion gan lywodraeth Babyddol Ngô Đình Diệm, Arlywydd De Fietnam. Dangoswyd lluniau o'i hunanlosgiad ar draws y byd a thynodd sylw at bolisïau llywodraeth Diệm. Enillodd Malcolm Browne Wobr Pulitzer am ei ffotograff enwog o farwolaeth y mynach. Wedi iddo farw, ail-amlosgwyd ei gorff, ond arhosodd ei galon yn ddianaf. Cafodd hyn ei weld yn symbol o drugaredd a chafodd Ðức ei barchu gan Fwdhyddion fel *bodhisattva*, sef bod goleuedig.

O ganlyniad i hunanlosgiad Ðức fe gynyddodd pwysau rhyngwladol ar Diệm, a datganodd yr arlywydd ddiwygiadau gan obeithio i dawelu'r Bwdhyddion. Cafodd y diwygiadau eu gweithredu'n araf, os o gwbl, ac felly gwaethygodd yr anghydfod rhwng Bwdhyddion a'r llywodraeth. Yn sgîl rhagor o brotestiadau, bu cyrchoedd gan Luoedd Arbennig Byddin Gweriniaeth Fietnam ar bagodâu Bwdhaidd ar draws y wlad, gan gipio calon Ðức a lladd nifer o bobl. Llosgodd nifer o fynachod Bwdhaidd eu hunain i farwolaeth gan ddilyn esiampl Ðức. Yn y bôn, cafodd Diệm ei ddymchwel a'i ladd gan *coup* filwrol yn Nhachwedd 1963. Gwelir hunanlosgiad Ðức yn drobwynt yr argyfwng Bwdhaidd a arweiniodd at newid mewn llywodraeth De Fietnam.

Categori:Fietnamiaid
Categori:Ffotograffau
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Hunanlosgiadau
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Merthyron
Categori:Mynachod Bwdhaidd
Bac-gamon

**Bac-gamon** yw un o'r gemau bwrdd hynaf i ddau chwaraewr. Mae'r darnau chwarae yn cael eu symud yn ôl rhôl y dis, a chwaraewyr yn ennill drwy gael gwared ar eu holl ddarnau o'r bwrdd. Mae llawer o amrywiadau bac-gamon, mae'r rhan fwyaf ohonynt yn rhannu nodweddion cyffredin. Mae bac-gamon yn aelod o'r teulu tablau, un o'r dosbarthiadau hynaf o gemau bwrdd yn y byd.

Categori:Gemau bwrdd