open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thomas Davies

Gallai'r enw **Thomas Davies** gyfeirio at:

*Thomas Davies (golygydd) (1823-1898)
*Thomas Davies (pregethwr a llenor) (1833-1899)
*Thomas Davies (hanesydd) (1820-1873)
*Thomas Glynne Davies (1926–1988)
Andrew Jones Brereton (Andreas o Fôn)

Bardd a llenor Cymraeg oedd **Andrew Jones Brereton** (1827 - 1885), a adnabyddid hefyd wrth ei enw barddol **Andreas o Fôn**. Roedd yn frodor o Sir Fôn.

## Bywgraffiad
Ganed Andrew Jones ym mhlwyf Llanfechell, Sir Fôn, yn 1827, yn fab Andrew Brereton, ysgolfeistr cyntaf y plwyf. Cafodd ei addysg yn Llanfechell a chychwynnodd ei yrfa fel clerc yn Lerpwl. Yn fuan wedyn cafodd swydd clerc yn yr Wyddgrug lle arosodd hyd ei farwolaeth yn 1885. Cafodd ei gladdu yn yr Wyddgrug.

## Llenor
Ysgrifennodd lawer o gerddi a rhyddiaith i gylchgronau Cymraeg y cyfnod. Golygodd Gyfansoddiadau Eisteddfod yr Wyddgrug 1851. Bu'n weithgar mewn sawl mudiad cenedlaethol yng Nghymru. Yn 1875, casglwyd y swm o £320 (swm pur sylweddol yn y cyfnod hwnnw) fel tysteb o werthfawrogiad iddo am ei wasanaeth i lenyddiaeth ei wlad, ond cyflwynodd Andreas y rhodd i sefydlu ysgoloriaeth yn ei enw yng Ngholeg Aberystwyth, Prifysgol Cymru.

## Gweler hefyd
*Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1885
Categori:Pobl o Ynys Môn
David Davies, Barwn 1af Davies

Gwleidydd Rhyddfrydol a chymwynaswr cyhoeddus o Gymru oedd **David Davies, Barwn 1af Davies** (11 Mai 1880 – 16 Mehefin 1944). Roedd yn ŵyr i'r diwydiannwr David Davies, Llandinam. Cafodd y farwniaeth ei chreu ar ei gyfer ym 1932.

Cafodd ei eni yn Llandinam, Sir Drefaldwyn, ac yno y bu farw. Ei dad, Edward Davies, oedd unig fab David Davies, Llandinam. Daeth ei ddwy chwaer, Gwendoline a Margaret, yn adnabyddus fel noddwyr y celfyddydau.

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Castell Merchiston a Choleg y Brenin, Caergrawnt, gan raddio ym 1903.

Yn wleidyddol ac yn bersonol, bu David Davies yn dilyn yr arweiniad a osodwyd gan ei daid. Rhwng 1906 a 1929 roedd yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth Sir Drefaldwyn. Ar ôl 1929 pan safodd i lawr fel AS i dderbyn sedd yn Nhŷ'r Arglwyddi, parhaodd i gefnogi'r Blaid Ryddfrydol swyddogol drwy gydol y tridegau. Daeth yn Llywydd Cymdeithas Ryddfrydol Sir Drefaldwyn ond bu peth anghydfod rhyngddo â'i olynydd fel AS, Clement Davies. Ym 1931 ymunodd Clement Davies â'r Rhyddfrydwyr Cenedlaethol a pharhau i gefnogi'r Llywodraeth Genedlaethol ar ôl i'r Blaid Ryddfrydol swyddogol droi'n wrthblaid ym 1933. Ym 1938, gydag etholiad cyffredinol yn debygol o ddigwydd yn y dyfodol agos, rhoddodd yr Arglwydd Davies bwysau ar Clement Davies drwy berswadio Cymdeithas Ryddfrydol Sir Drefaldwyn i geisio eglurhad gan eu haelod seneddol ar ei farn ynghylch y Llywodraeth Genedlaethol a'i pholisi o ddyhuddiad o safbwynt yr Almaen. O dan y fath bwysau penderfynodd Clement Davies ymwrthod â chwip y Rhyddfrydwyr Cenedlaethol a gwrthwynebu dyhuddiad.

Roedd yn sylfaenydd a noddwr y cylchgrawn Gymreig dros hawliau cenedlaethol a diwygidio cymdeithasol, Welsh Outlook.

Roedd yn gefnogwr brwd o waith Cynghrair y Cenhedloedd. Ym 1932 sefydlodd *Gymdeithas y Gymanwlad Newydd* er mwyn 'hyrwyddo cyfraith a threfn ryngwladol', gan ysgrifennu nifer o lyfrau ar y defnydd cywir o rym; y mwyaf nodedig oedd  *The Problem of the Twentieth Century * (1930), a gafodd ei gyfieithu i'r Almaeneg a nifer o ieithoedd eraill. Cafodd ei syniadau effaith ar gynnwys Siarter y Cenhedloedd Unedig, yn enwedig mewn perthynas â sancsiynau a'r newid o fyddinoedd cenedlaethol i heddlu rhyngwladol. Ef oedd noddwr Cadair Prifysgol gyntaf y byd mewn Gwleidyddiaeth Ryngwladol, a sefydlwyd ym 1919 i anrhydeddu Woodrow Wilson, a hynny yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, sydd hefyd bellach yn gartref i Sefydliad Coffa David Davies mewn Astudiaethau Rhyngwladol.

Bu'n un o sylfaenwyr *Ffederasiwn Clybiau Bechgyn De Cymru* (The South Wales Federation of Boys’ Clubs) yn 1922 a adewinir bellach fel Clybiau Bechgyn a Merched Cymru gyda'r Capten John Glynn-Jones. Sefydlwyd y gymdeithas yn swyddogol yn 1928.

Mae ei archif, sydd yn cynnwys cofnodion *Gymdeithas y Gymanwlad Newydd a Chymdeithas Coffa Brenin Edward VII Cenedlaethol Cymru,* yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Mae'r archif yn cynnwys cofiant iddo sydd wedi cael ei ddigido.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Nicholas Bennett

Mae **Nicholas Jerome Bennett** (ganwyd 7 Mai 1949) yn gyn Aelod Seneddol Ceidwadol dros Sir Benfro ac roedd yn Is-Ysgrifennydd Gwladol yn y Swyddfa Gymreig rhwng 1990 a 1992.

## Cefndir
Ganwyd Bennett yn Hamersmith, Llundain ym 1949 yn fab i Peter Ramsden Bennett ac Antonia Mary Flanagan.

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Sedgehill a Choleg Polytechnig Gogledd Llundain lle raddiodd gyda BA mewn Athroniaeth, derbyniodd Tystysgrif Addysg i Raddedigion gan Brifysgol Llundain ac MA mewn Rheolaeth Addysgol o Brifysgol Sussex.

Ym 1995 priododd Ruth Whitelaw yn Barnham Broom,Swydd Norfolk

## Gyrfa 
Bu Bennett yn athro ysgol o 1976-1985 bu hefyd yn gweithio am gyfnod ym maes cyhoeddi addysgol.

Bu Bennett yn gwasanaethu fel aelod o Gyngor Cyllido Addysg Bellach Lloegr (HEFCE) o 1992 i 1997. Roedd yn gynghorydd ar faterion cyhoeddus i Price Waterhouse 1993-1998, cyn dod yn Brif Weithredwr Cymdeithas y Peirianwyr Ymgynghorol 1998-2002. Yn 2003 ffurfiodd ei gwmni ei hun, *Kent Refurbishment Ltd*, sy'n ymgymryd â datblygu eiddo ac yn cynnig ymgynghoriad ar addysg a materion cyhoeddus.

## Gyrfa Wleidyddol 
Cafodd Bennett ei ethol fel Cynghorydd Ceidwadol ar Gyngor Bwrdeistref Lewisham, Llundain ym 1974 gan dal ei sedd hyd 1982; gwasanaethodd fel arweinydd wrthblaid y cyngor o 1979 i 1981. Roedd o hefyd yn aelod o Awdurdod Addysg Llundain Mewnol (ILEA) o1978 i 1981 gan wasanaethu ar ei bwyllgor datblygu a'i bwyllgor ysgolion.

Safodd yn etholaeth Hackney Central yn Etholiad Cyffredinol 1979 heb lwyddiant. Safodd yn etholaeth Sir Benfro yn Etholiad Cyffredinol 1987 gan gael ei ethol fel Aelod Ceidwadol i olynu Nicholas Edwards, collodd y sedd i Nick Ainger, Llafur, yn Etholiad Cyffredinol 1992

Gwasanaethodd fel aelod o'r Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig o 1987 i 1990, roedd yn aelod o'r Bwyllgor Dethol ar Weithdrefn o 1988 i 1990, ac roedd yn Is-Gadeirydd (Cymru) o Bwyllgor Sefydliad Aelodau Ceidwadol  y Meinciau Cefn ym 1990. Fe'i penodwyd yn  Ysgrifennydd Seneddol Preifat y Gweinidog Gwladol yn yr Adran Drafnidiaeth, Roger Freeman, ym 1990, cyn cael ei benodi yn Is-Ysgrifennydd Gwladol yn y Swyddfa Gymreig rhwng 1990 a 1992.

Safodd yn etholaeth Gorllewin Reading yn Etholiad Cyffredinol 1997 gan golli i'r Blaid Lafur.

Yn 2006 a 2010 cafodd Bennett ei ethol fel Cynghorydd dros ward Gorllewin Wickham ym Mwrdeistref Bromley, Llundain. Ym Mai 2012 etholwyd ef yn Gadeirydd Pwyllgor Craffu Datblygu a Pholisi Addysg y Cyngor.

Mae Bennett yn Ynad Heddwch yn Battersea.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Fallingwater

bawd|260px
bawd|260px

Mae **Fallingwater** yn dŷ ym Mhennsylvania a gynllwyniwyd gan y pensaer Frank Lloyd Wright ar gyfer y teulu Kaufmann, perchnogion siop adrannol ym Mhittsburgh.

Adeiladwyd y tŷ rhwng 1936 â 1939 uwchben rhaeadr ar Afon Bear Run; fe gostiodd $155,000. Gadawyd y tŷ i ymddiriodolaeth, Gwarchodaeth Gorllewin Pennsylvania, ac mae dros 4.5 miliwn o bobl wedi ymweld â'r tŷ.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 1930au
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhennsylvania
Categori:Pensaernïaeth yr Unol Daleithiau
Categori:Tai
Herbert Watkin Williams-Wynn

Roedd y Cyrnol **Herbert Watkin Williams-Wynn** (29 Ebrill 1822 – 22 Mehefin 1862) yn filwr ac yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros etholaeth Maldwyn.

## Cefndir
Ganwyd Williams-Wynn yn Llundain ym 1822. Roedd yn ail fab i Syr Watkin Williams-Wynn, 5ed Barwnig a Henrietta merch Edward Clive, Iarll cyntaf Powys ac yn unig frawd i Syr Watkin Williams-Wynn, 6ed Barwnig.

Priododd Anna Lloyd merch Edward Lloyd Plas Cefn Meiriadog, Llanelwy ar 26 Gorffennaf 1855, bu hi farw ym 1926; bu iddynt bedwar o blant:

*Is gapten Edward Watkin Williams-Wynn (1857-1880); bu farw mewn damwain wrth yrry canŵ ar Afon Tafwys 
*Helen Florentila Williams-Wynn (1858- 1956)
*Syr Herbert Lloyd Watkin Williams-Wynn, 7fed Barwnig (1860- 1944)
*Syr Robert William Herbert Williams-Wynn, 9fed Barwnig (1862-1951)

## Gyrfa
Ymunodd ar fyddin yn 1839 fel llumanwr gan gael ei ddyrchafu yn Is gyrnol yn 2il Gatrawd Gorllewin yr India ym 1854 gan ymadael ar fyddin reolaidd ym 1855. Bu'n wasanaethu wedyn fel Uwchgapten yng Nghatrawd Reiffl Wirfoddol Sir y Fflint am weddill ei oes.

## Gyrfa wleidyddol
Cafodd ei ethol i'r senedd fel aelod Ceidwadol Maldwyn ar farwolaeth ei ewythr Charles Watkin Williams Wynn, gan wasanaethu am 4 tymor seneddol. Cafodd ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar bob achlysur.

## Marwolaeth
Bu farw o ganlyniad i niweidiau derbyniodd o ganlyniad i gael ei daflu o'i gyfryw gan ei geffyl wrth ddychwelyd adref o gyfarfod o'r Gatrawd Wirfoddol  ym 1862, roedd yn 40 oed. Rhoddwyd ei weddillion i orwedd yng nghladdgell ei deulu yn yr Eglwys Wen, Bodelwyddan.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1862
John Edwards

Ceir sawl **John Edwards**, yn cynnwys:

*John Edwards (Meiriadog) (1813-1906)
*John Edwards (Eos Glan Twrch) (19g)
*John Edwards (gwleidydd) (1882-1960)
Anstey

Gallai **Anstey** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
*Anstey, pentref yn Swydd Gaerlŷr
*Anstey, pentref yn Swydd Hertford
*East Anstey, pentref yn Nyfnaint

## Gweler hefyd
* Ansty, pentref yn Dorset
* Ansty Cross, pentref yn Dorset

----
Alstone

Gallai **Alstone** gyfeirio at:

*Alstone, Cheltenham, Swydd Gaerloyw
*Alstone, Tewkesbury, Swydd Gaerloyw
John Prydderch Williams (Rhydderch o Fôn)

Bardd a llenor Cymraeg oedd **John Prydderch Williams** (4 Tachwedd 1830 - 3 Medi 1868), a adnabyddid gan amlaf wrth ei enw barddol **Rhydderch o Fôn**. Roedd yn frodor o Ynys Môn.

## Bywgraffiad
Ganwyd John Prydderch ym mhlwyf Llanddeusant, Môn ar y 4ydd o Dachwedd 1830. Cafodd addysg led dda yn ei ieuenctid, yn ôl safonau'r oes. Yn llanc ifanc, aeth yn brentis i frethynwr yn Llangefni. Symudodd oddi yno i'r Rhyl lle bu'n glerc yn y swyddfa bost.

Dechreuodd lenydda yn ifanc. Yn Eisteddfod Rhuddlan yn 1850, ac yntau'n ugain oed, roedd yn gyd-fuddugol â Gwyneddfardd ar y bryddest orau i'r "Llong Ymfudol". Cafodd waith wedyn yn swyddfa'r *Traethodydd* yn Nhreffynnon; cyfranodd nifer o erthyglau i'r cylchgrawn hwnnw a chyhoeddiadau Cymraeg eraill. Dychwelodd i'r Rhyl i gadw siop lyfrau.

Dewiswyd ef yn flaenor gyda'r Methodistiaid yn y Rhyl ac yn ysgrifennydd i Gyngor y Dref ac i'r canghennau lleol o Gymdeithas y Beiblau, y Gymdeithas Genhadol a Chymdeithas y Bywydfad. Fe'i benodwyd yn Ysgrifennydd Cyffredinol Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn 1864; golygodd Gyfansoddiadau arobryn Eisteddfod y Rhyl, 1863.

Bu farw ar y 3ydd o Fedi 1868, yn 37 oed, a chladdwyd ef ym mynwent y Rhyl.

## Llyfryddiaeth
* Rhydderch o Fôn, ''Cydymaith i'r Adroddwr''. Cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1830
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1868
Categori:Pobl o Ynys Môn
Alton

Gallai **Alton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
*Alton, tref yn Hampshire
*Alton, pentref yn Swydd Derby
*Alton Pancras, pentref yn Dorset
*Alton Towers, parc difyrion yn Swydd Stafford

### Unol Daleithiau America
* Alton, Alabama, cymuned yn nhalaith Alabama
* Alton, Illinois, dinas yn nhalaith Illinois
* Alton, Iowa, dinas yn nhalaith Iowa
* Alton, Maine, tref yn nhalaith Maine
* Alton, Missouri, dinas yn nhalaith Missouri
* Alton, New Hampshire, tref yn nhalaith New Hampshire
* Alton, Texas, dinas yn nhalaith Texas
* Alton, Utah, tref yn nhalaith Utah
* Alton, Virginia, cymuned yn nhalaith Virginia
* West Alton, Missouri, dinas yn nhalaith Missouri

----
Charles Watkin Williams-Wynn (1822–1896)

Roedd **Charles Watkin Williams-Wynn**  (4 Hydref 1822 – 25 Ebrill 1896) yn wleidydd Ceidwadol Cymreig a eisteddodd yn Nhŷ'r Cyffredin o 1862 i 1880 fel Aelod Seneddol  Maldwyn 

## Cefndir
Roedd Charles yn fab ac etifedd y Gwir Anrhydeddus  Charles Watkin Williams Wynn, Pentrego, AS Maldwyn  o 1799 i 1850 a Mary merch hynaf Syr Foster Cuniliffe.

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Westminster a Choleg Eglwys Crist Rhydychen lle graddiodd BA ym 1843 ac MA ym 1845.

Ym 1853 priododd y Ledi Annora Pierrepont, ail ferch yr ail Iarll Manvers, bu hi farw ym 1888. Bu iddynt wyth o blant:
*Mary Williams-Wynne (1854–1951)
*Arthur Watkin Williams-Wynne (1856–1948)
* Charles Hugh Williams-Wynne (1858–1858)
*Agnes Sophia Williams-Wynne (1859–1954)
*Annora Margaret Williams-Wynne (1860–1954)
*Henry Cunliffe Williams-Wynne (1863–1914)
*Constance Williams-Wynne (1863–?)
*Frederick Watkin Williams-Wynne (1865–1940)

## Gyrfa
Galwyd Williams-Wynne i'r bar yn Lincoln's Inn ym 1846 a fu'n gweithio fel Bargyfreithiwr Adolygol hyd iddo etifeddu ystâd ei dad ym 1850.

Roedd yn Cofiadur Llysoedd Croesoswallt o 1862 hyd at ychydig wythnosau cyn ei farwolaeth ac yn Ynad Heddwch Sir Drefaldwyn 

## Gyrfa wleidyddol
Cyn fu newidiadau i'r drefn ddemocrataidd i ehangu'r bleidlais ac i fwrw pleidlais mewn dirgelwch ystyrid etholaeth Maldwyn yn *eiddo* i deulu Williams-Wynne. Rhagflaenydd Charles fel Aelod Seneddol oedd  Herbert Watkin Williams-Wynn ei gefnder (roedd y ddau yn ŵyr i  Syr Watkin Williams-Wynn, 4ydd Barwnig). Rhagflaenydd Herbert oedd Charles Watkin Williams-Wynn yr hynaf, tad Charles Williams-Wynn; bu hen daid Charles Syr Watkin Williams-Wynne, 3ydd Barwnig yn cynrychioli'r sedd yn y 1740au.

Etholwyd Charles Williams-Wynn am y tro cyntaf mewn isetholiad ym 1862 a achoswyd trwy farwolaeth ei gefnder, dyma fu'r etholiad cystadleuol cyntaf yn yr etholaeth ers 1831. Llwyddodd Williams- Wynne i drechu ei wrthwynebydd Rhyddfrydol, Charles Hanbury-Tracy, yn weddol gyffyrddus. Bu'r etholiad yn un nodedig gan i dorf o ryw 400-500 o bobl tarfu ar gefnogwyr Williams-Wynn yn Llanidloes er mwyn ceisio eu rhwystro rhag pleidleisio; cafodd pedwar o arweinwyr y brotest eu carcharu am 3 mis am eu rhan yn y digwyddiad.

Cafodd Williams-Wynne ei ailethol yn ddiwrthwynebiad mewn pob etholiad hyd 1880 pan wynebodd wrthwynebiad  gan ymgeisydd Rhyddfrydol, Stuart Rendel, a cholli ei sedd a chanrifoedd o ddylanwad ei deulu ar yr etholaeth. Ceisiodd adennill ei sedd yn etholiad cyffredinol 1885 ond heb lwyddiant, ac arhosodd yr etholaeth yn nwylo'r Rhyddfrydwyr am y nawdeg naw flwyddyn ddilynol

Roedd Williams-Wynn yn ystyried ei aelodaeth o'r Senedd fel dyletswydd bonheddig yn hytrach na gyrfa wleidyddol, gan hynny prin oedd ei gyfraniadau i waith Tŷ'r Cyffredin (dim ond naw araith mewn 12 mlynedd).

## Marwolaeth
Bu farw Williams-Wynn yn ei gartref yn Llundain 2 Lower Berkeley Street a chladdwyd ei weddillion yn Eglwys Meifod

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1896
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
John Edwards (gwleidydd)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler John Edwards.''

Roedd **John (Jack) Edwards** (28 Chwefror 1882 - 23 Mai 1960) yn filwr, yn fargyfreithiwr ac yn wleidydd a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol y Glymblaid dros etholaeth Aberafan.

## Cefndir
Ganwyd Edwards yn Llanbadarn yn fab i'r Parchedig James Edwards a Rachel (née Jones) ei wraig. Pan oedd o'n faban symudodd y teulu i Gastell-nedd lle fu ei dad yn gwasanaethu fel gweinidog capel Soar (Annibynwyr). Derbyniodd ei addysg yn Ysgolion Prydeinig  a Chanolradd Castell-nedd, Prifysgol Cymru Aberystwyth a Phrifysgol Llundain.

Priododd Gweno Elin Bryan merch Dr Joseph Davies Bryan, Alecsandria, ym 1932, cawsant dau fab ac un ferch.

## Gyrfa
Wedi ymadael a'r coleg bu Edwards yn gweithio fel athro ysgol uwchradd yn Battersea, Llundain. Ar doriad y Rhyfel Byd Cyntaf ymunodd a'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig gan wasanaethu ar faes y gad yn Ffrainc; dyfarnwyd iddo'r Distinguished Service Order, cafodd e'i enwi ddwywaith mewn cadlythyrau a chafodd ei ddyrchafu i reng is-gyrnol.

Cymhwysodd fel bargyfreithiwr ym 1921 a chafodd ei alw i'r bar yn Gray's Inn.

## Gyrfa gyhoeddus
Cafodd ei ethol fel Aelod Seneddol fel aelod Rhyddfrydol y Glymblaid ym 1918 gan wasanaethu am un tymor yn unig. Cafodd ei drechu yn etholiad cyffredinol 1922 gan yr ymgeisydd Llafur James Ramsay MacDonald .

Ceisiodd am sedd Prifysgol Cymru yn etholiad cyffredinol 1923 ond bu'n aflwyddiannus

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Aberteifi ym 1942

Bu yn aelod o Lys Prifysgol Cymru a Chyngor Coleg Prifysgol Cymru Aberystwyth.

## Cyhoeddiadau
Cyhoeddodd drama ''Galw'r Môr* ym 1923 a chyfieithiad ohoni *The Call of the Sea'' ym 1925. Cyhoeddodd bywgraffiad i'w dad *Edwards Castellnedd* ym 1935. Bu hefyd yn cyfrannu nifer o erthyglau ar gyfer cyhoeddiadau cyfreithiol.

## Marwolaeth
Bu farw yn Surbiton Surrey ym 1960 a chladdwyd ei lwch yn Aberystwyth .

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Rhyddfrydiaeth
Morris Davies

Gallai'r enw **Morris Davies** gyfeirio at:

*Morris Davies (golygydd) (1796-1876), llenor a golygydd
*Morris Davies (Meurig Ebrill) (1780-1861), bardd
Robert Myddelton-Biddulph

Roedd y Cyrnol **Robert Myddelton-Biddulph** (20 Mehefin 1805 - 21 Mawrth 1872) yn dirfeddiannwr Cymreig ac yn wleidydd Rhyddfrydol a  wasanaethodd yn Senedd y Deyrnas Unedig fel Aelod Seneddol dros Bwrdeistrefi a Sir Ddinbych

## Bywyd personol
bawd|Prif fynedfa Castell y Waun.
Roedd yn fab hynaf Robert Biddulph o Ledbury Swydd yr Amwythig a Charlotte merch hynaf a chyd etifedd Richard Myddelton o Gastell ac Ystâd y Waun. Wedi marwolaeth ei dad daeth Robert iau yn sgweier y Waun.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton ac Eglwys Crist, Rhydychen.

Priododd Fanny ail ferch William Mostyn Owen o Woodhouse, Croesoswallt bu iddynt dau fab a thair merch.

## Gyrfa cyhoeddus
Bu ymgais cyntaf Myddelton-Biddulph i gyrraedd y Senedd yn etholiad Cyffredinol 1826. Yn y dyddiau hynny doedd yna ddim diwrnod etholiadau penodedig fel sydd bellach; roedd y Senedd yn cael ei gau a bu cyhoeddiad bod raid i bob etholaeth dewis Aelod Newydd mewn da bryd i gyrraedd Llundain erbyn cychwyn y senedd nesaf; mater i Uchel Siryf y Sir oedd penodi diwrnod ar gyfer y bleidlais. Roedd Robert wedi cyhoeddi ei fwriad i sefyll, wedi cyhoeddi datganiad etholiadol ac wedi mynd ati i ymgyrchu’n frwd dros achos y Chwigiaid gyda phob rhagolwg yn awgrymu ei fod am ennill. Er mwyn rhwystro'r ymgyrch penderfynodd Thomas Fitzhugh y Tori o Uchel Siryf alw'r etholiad ar 12 Mehefin, wythnos cyn y byddai Myddelton-Biddulph yn 21 oed ac yn gymwys i sefyll.

Safodd fel ymgeisydd dros fwrdeistrefi Dinbych yn etholiad cyffredinol 1830 gan ennill y sedd yn ddiwrthwynebiad. Yn etholiad cyffredinol 1832 fe safodd yn etholaeth Sir Ddinbych gan gipio'r ail sedd. Collodd ei sedd i'r Ceidwadwyr ym 1835.

Wedi cyfnod o ymatal rhag cystadlu etholiadau safodd fel ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholaeth Sir Ddinbych yn etholiad Cyffredinol 1852 gan gadw'r sedd yn ddiwrthwynebiad hyd etholiad cyffredinol 1868. Gan fod Sir Ddinbych yn etholaeth a oedd yn dychwelyd dau aelod i'r Senedd penderfynodd y blaid i sefyll dau ymgeisydd ym 1868 yn yr obaith o ennill y ddwy sedd, ond nid felly y bu; cadwodd Syr Watkin Williams-Wynn, 6ed Barwnig y sedd gyntaf i'r Ceidwadwyr, daeth George Osborne Morgan yr ymgeisydd Rhyddfrydol newydd yn ail gan achosi i Myddelton Biddulph i golli ei sedd.

Yn ogystal â gwasanaethu fel AS bu Myddelton-Biddulph hefyd yn Arglwydd Raglaw Sir Ddinbych o 1840 hyd ei farwolaeth. Bu yn Ynad Heddwch dros Swydd Henffordd yn Gyrnol ym Milisia Sir Ddinbych ac yn *Aide de Camp* i'r Frenhines Victoria

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref yn Llundain 35 Grovesnor Place ym 1872 yn 66 mlwydd oed a rhoddwyd ei weddillion i orffwys yng nghladdgell y teulu yn Eglwys y Waun.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Marwolaethau 1872
Categori:Rhyddfrydiaeth
Arlington

Gallai **Arlington** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
*Arlington, pentref yn Nwyrain Sussex
*Arlington, pentref yn Nyfnaint
*Arlington, pentref yn Swydd Gaerloyw
*Arlington Beccott, pentref yn Nyfnaint

### Unol Daleithiau America
*Arlington, Alabama, cymuned heb ei hymgorffori yn nhalaith Alabama
*Arlington, De Dakota, dinas yn nhalaith De Dakota
*Arlington, Georgia, tref yn nhalaith Georgia
*Arlington, Illinois, pentref yn nhalaith Illinois
*Arlington, Indiana, cymuned heb ei hymgorffori yn nhalaith Indiana
*Arlington, Iowa, dinas yn nhalaith Iowa
*Arlington, Massachusetts, tref yn nhalaith Massachusetts
*Arlington, Ohio, pentref yn nhalaith Ohio
*Arlington, Oregon, dinas yn nhalaith Oregon
*Arlington, Tennessee, tref yn nhalaith Tennessee
*Arlington, Texas, dinas yn nhalaith Texas
*Arlington, Vermont, tref yn nhalaith Vermont
*Arlington, Virginia, cymuned heb ei hymgorffori yn nhalaith Virginia
*Arlington, Washington, dinas yn nhalaith Washington
----
Ash

Gallai **Ash** (Saesneg am Onnen) gyfeirio at:

## Daearyddiaeth
;Lloegr
*Ash, Dover, Caint
*Ash, Dyfnaint
*Ash, Sevenoaks, Caint
*Ash (ger Stourpaine), Dorset
*Ash Thomas

## Pobl
*
William Griffith (Gwilym Lerpwl)

Bardd Cymraeg oedd **William Griffith** (1849 - 12 Mawrth 1890), a adnabyddid wrth ei enw barddol **Gwilym Lerpwl**. Roedd yn frodor o Ynys Môn. Ei hoff gyfrwng oedd yr englyn.

## Bywgraffiad
Ganed Gwilym ym mhentref Penysarn ym mhlwyf Llaneilian, Sir Fôn yn 1849. Ychydig o addysg ffurfiol a gafodd. Aeth i chwilio am waith yn Lerpwl pan yn ifanc. Cafodd waith fel gofalwr adeilad mawr y 'Westminster Chambers' yn y ddinas honno. Dioddefodd iechyd gwael am flynyddoedd. Bu farw ar 12 Mawrth 1890.

## Englynwr
Dechreuodd farddoni dan yr enw "Gwilym" yn unig; golygydd *Y Genedl Gymreig* a ychwanegodd "Lerpwl" i'w enw barddol. Yr englyn oedd hoff fesur y bardd a chyhoeddwyd rhai cannoedd o'i englynion dros y blynyddoedd, mewn cylchgronau a phapurau newyddion Cymraeg ac mewn blodeugerddi. Un gyfrol yn unig a gyhoeddodd y bardd ei hun, sef *Y Llusern* (1886).

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1849
Categori:Llaneilian
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1890
Categori:Pobl o Ynys Môn
Coedlan y Parc

(2023)]]
bawd|Coedlen Y Parc, maes Aberystwyth
Maes pêl-droed yn nhref Aberystwyth, Ceredigion yw **Coedlen y Parc** (Saesneg: *Park Avenue*). Saif ger glan Afon Ystwyth yn rhan ddeheuol y dref. Mae'n gartref i C.P.D. Tref Aberystwyth, clwb pêl-droed sy'n chwarae yn Uwch Gynghrair Cymru, prif adran pêl-droed yng Nghymru a hefyd  C.P.D. Merched Tref Aberystwyth a nifer o dimau ieuenctid a thîm anabl y dref. Mae Coedlen y Parc yn dal uchafswm o 5,000 o dorf gyda 1,002 o seddi. Ers tymor 2017-18 bu gan y maes llain 3G artiffisial yn hytrach na glaswellt.

Mae sawl ffeinal Cwpan Cynghrair Cymru wedi eu chwarae ar y maes a chwaraeodd George Best yno i dîm Ieuectid Gogledd Iwerddon bedair diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 17 oed ar 18 Mai 1963.

Yn ddiwedd tymor 2017-18 dechreuwyd ar waith adeiladu fflatiau ar ochr ddeheuol y maes, sy'n gorwedd ar hyd Afon Rheidol. Bydd hyn yn rhoi teimlad mwy caëdig i'r maes.

## Eisteddfeydd
Mae gan y maes pump brif eisteddle neu sefyll-le:
: *Railway End* lle bu hen lein reilffordd Aberystwyth - Caerfyrddin
: *Eisteddle Dias* ar ôl cyn-chwaraewr ac arwr y clwb, David 'Dias' Williams a sgoriodd dros 400 gôl i'r Clwb 
: *Eisteddle Rhun Owens* ar ôl cyn Ysgrifennydd ffyddlon y Clwb 
: *Shed End*
: *Narks Corner*

Anrhydeddir selogion eraill y Clwb neu bêl-droed Cymru gan y Clwb hefyd:
: *Lolfa John Charles* yw prif ystafell y bar y clwb. Enwyd ar ôl John Charles y chwaraewr enwog i Gymru, Juventus a Leeds United
: *Lolfa Emyr James* - enwyd yr adeilad ar gornel gogledd ddwyrain y maes ar ôl yr Emyr, oedd yn aelod ffyddlon i'r Clwb bu farw yn Awst 2018.

## Dolenni
* Gwefan C.P.D. Aberystwyth

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Categori:C.P.D. Tref Aberystwyth
Categori:Chwaraeon yng Ngheredigion
Categori:Meysydd pêl-droed Cymru
Muhammadu Buhari

Gwleidydd o Nigeria oedd **Muhammadu Buhari** GCFR (17 Rhagfyr 1942 – 13 Gorffennaf 2025). Bu'n Arlywydd Nigeria rhwng 2015 a 2023. Cyn ei benodi'n Arlywydd roedd yn Uwch-frigadydd ym myddin y wlad ac yn bennaeth y wladwriaeth rhwng 31 Rhagfyr 1983 a 27 Awst 1985 wedi i'r fyddin greu clymblaid milwrol (neu 'jynta') yn dilyn ''coup d'état'' gan y fyddin. Defnyddir y term "Buharism" i ddisgrifio llywodraeth filwrol y cyfnod.

Bu'n llwyddiannus yn etholiadau Arlywyddiaeth Nigeria yn 2003, 2007 a 2011. Yn Rhagfyr 2014 daeth i'r brig fel ymgeisydd yr *All Progressives Congress* ar gyfer etholiadau Mawrth 2015. Cafodd ei ethol yn Arlywydd, gan drechu Goodluck Jonathan. Dyma'r tro cyntaf i arlywdd yn Nigeria drosglwyddo'r awenau i arlywydd arall, heb ymyrraedd filwrol na threisiol ac o dan drefn ddemocrataidd a theg.

Cafwyd beirniadaeth, dros y blynyddoedd, ei fod wedi mynd yn groes i hawliau dynol ei ddinasyddion, drwy garcharu'r rhai oedd yn ei wrthwynebu. fel ymateb i'r feirniadaeth hon, yn 2015, dywedodd y bydd yn dilyn llythyren y ddeddf ac y bydd pob Nigeriad yn cael mynediad i gyfiawnder y gyfraith ac y perchir hawliau dynol pob dinesydd y wlad.

Bu farw, yn Llundain, yn 82 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Arlywyddion Nigeria
Categori:Gwleidyddion o Nigeria
Categori:Milwyr o Nigeria
Tsieineeg Haca

**Haca**, neu Kejia, yw un o brif israniadau iaith Tsieineeg neu fathau ac yn cael ei siarad yn frodorol gan y bobl Haca yn ne Tsieina, Taiwan a ledled ardaloedd alltud o ddwyrain Asia, de-ddwyrain Asia ac o gwmpas y byd.

Gan ei fod yn cael ei ddefnyddio bennaf mewn rhanbarthau anghysbell gwasgaredig lle mae cyfathrebu yn gyfyngedig i'r ardal leol, mae'r iaith Haca wedi datblygu nifer o amrywiadau neu dafodieithoedd, a siaredir yn Guangdong, Fujian, Jiangxi, Guangxi, Sichuan, Hunan, a thaleithiau Guizhou, gan gynnwys ynys Hainan, Maleisia, Hong Cong, Singapôr a Taiwan. Nid yw Haca yn gyd-ddealladwy â Mandarin, Wu, Min Nan, neu ganghennau eraill o Dsieineeg. Mae Haca yn cael ei ddosbarthu fel math o Gan.

Mae Taiwan, lle mae Haca yn iaith frodorol lleiafrif sylweddol o drigolion, yn ganolfan fyd bwysig ar gyfer astudio a chadw yr iaith. Mae gwahaniaethau ynganiad yn bodoli rhwng y dafodiaith Haca yn Taiwan a'r dafodiaith Haca yn Guangdong, Tsieina a hyd yn oed yn Taiwan mae dwy fath leol o Haca yn bodoli o fewn y dafodiaith.

Mae'r dafodiaith Moi-yen / Moi-Yan (梅縣, Pinyin: Meixian) o ogledd-ddwyrain Guangdong yn Tsieina wedi cael ei gymryd fel y dafodiaith "safonol" gan Weriniaeth Pobl Tsieina. Crëwyd Adran Addysg y Dalaith Guangdong rhufeineiddiad swyddogol Moiyen yn 1960, un o'r bedair iaith i dderbyn y statws hwn yn Guangdong.

## Tarddiad geiriau
Mae enw'r bobl Haca yn llythrennol yn golygu "teuluoedd gwestai" neu "pobl gwestai": Hak客(Mandarin: ke) yw "gwestai", ac家ka (Mandarin: Jia) yw "teulu". Mae sawl enw am yr iaith ymhlith pobl Haca: Hak-ka-fa (-va) 客家話, Hak-fa (-va), 客話, Tu-gong-dung-fa (-va) 土廣東話, yn llythrennol, "Iaith frodorol Guangdong", a Ngai-fa (-va) 我話, "Fy/ein hiaith".

Categori:Tsieineeg
Rheilffordd Knox a Kane

bawd|260px|Pont Kinzua
bawd|260px|Y locomotif Tsieineaidd

Aeth **Rheilffordd Knox a Kane** (K&K) o Knox, Pennsylvania i Kane, Pennsylvania ac wedyn i Mount Jewett, yn Swydd McKean, Pennsylvania.

## Hanes
Prynwyd y lein o Rheilffordd Baltimore ac Ohio ym 1982. Yn wreiddiol oedd y lein yn gledrau cul (3 troedfedd o hyd), ac yn eiddo'r Rheilffordd Pittsburgh a'r Gorllewin. Defnyddiwyd y lein ar gyfer nwyddau, yn benodol poteli o Knox a glo o Lucinda, Pennsylvania ond erbyn hyn mae'r cwmnïau gwydr a glo wedi cau.

## Trenau twristiaid
Aeth trenau'r Knox a Kane rhwng Kane a Marienville, a phrynwyd rhan o Reilffordd Erie, yn cynnwys Pont Kinzua. Prynwyd locomotif 2-8-2 newydd o Waith Tangshan, Tsieina ym 1989 ar gyfer y trenau i deithwyr.Roedd ganddynt locomotif 2-8-0 Baldwin hefyd, ond doedd o ddim wedi gweithio ers y 1980au. Defnyddiwyd hen gerbydau'r Rheilffordd Long Island.

Niweidiwyd Pont Kinzua gan gorwynt yn 2003 a phenderfynwyd Talaith Pennsylvania peidio ei thrwsio, oherwydd problemau ariannol.Caewyd y rheilffordd yn 2006 a gwerthwyd ei cherbydau yn 2008.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant ym Mhennsylvania
Categori:Hanes Pennsylvania
Knox a Kane
Atyniad

Gallai **atyniad** gyfeirio at:

*Atyniad (ffiseg)
*Atyniad rhywiol
*Atyniad (twristiaeth)
* *Atyniad* (2006), nofel gan Fflur Dafydd

;Gweler hefyd
*Yr Atynydd Mawr (seryddiaeth)
Tyrmerig

Blodyn parhaol sy'n perthyn i deulu'r Zingiberaceae (neu 'sinsir') ydy **tyrmerig** (hefyd **twrmeric** ac ati) (Lladin: *Curcuma longa*) sy'n rhisomaidd, yn sbeis rhinweddol, bwytadwy. Mae'n frodorol o India, ac mae angen tymheredd o rhwng 20 a 30&nbsp;°C (68 and 86&nbsp;°F) a chryn dipyn o law iddo dyfu ar ei orau. Caiff y planhigyn ei gynhaeafu'n flynyddol er mwyn trawsblannu rhai o'u rhisomau ar gyfer y flwyddyn dilynol.

Defnyddir tyrmerig i goginio, pan fo'n ffres; fel arall mae'n rhaid berwi'r rhisomau am 30-45 munud a'u sychu mewn popty cynnes, ac yna cant eu malu mewn melin fechan yn bowdwr melyn-oren cryf. Defnyddir y powdwr mewn coginio Indiaidd, yn enwedig mewn cyri neu i lifo dillad neu roi lliw i fwstad. Mae tyrmerig yn cynnwys curcwmin, sy'n rhoi iddo ei flas chwerw a'i ogla cryf: ychydig yn boeth fel pupur ac arogl fel mwstad.

bawd|chwith|200px|Golwg botanegol o *Curcuma longa*

thumbnail|230px|Llond cae o dyrmerig yn India
India yw'r prif wlad lle cynhyrchir tyrmerig, a cheir sawl enw amdano drwy'r wlad.

## Hanes a geirdarddiad
Ar adegau cyfeirir at tyrmerig fel *kasturi manjal* neu'n syml *manjal*. Mae'r planhigyn wedi'i ddefnyddio fel sbeis i roi blas ar fwyd ers miloedd o flynyddoedd ac mae'n gonglfaen meddygaeth Siddha. Credir mai i lifo dillad y defnyddiwyd ef yn gyntaf ac yna am ei rinweddau meddygol.

Does neb gant-y-cant yn sicr am darddiad y gair Saesneg *turmeric*. Mae'n bosib mai gair gwneud Saesneg a Lladin ydyw, gyda'r arogl 'daearol' neu *terra* (*terra merita*) yn cywasgu. Yn Saesneg, gellir ynganu'r gair gyda'r 'r' gyntaf, neu hebddo h.y. "tymeric", gan ddibynnu ar eich acen.

Mae enw'r genws, *Curcuma*, fodd bynnag, yn llawer hŷn ac o darddiad Arabaidd - defnyddir yr enw yma ar y sbeis yn Ffrangeg a rhai ieithoedd eraill.

## Ymchwil meddygol
Yn ôl 'Canolfan  Cenedlaethol Meddygaeth Arall ac Amgen', "ychydig iawn o dystiolaeth bendant sydd i gadarnhau effeithiolrwydd y defnydd o dyrmerig i wella afiechydon, oherwydd prinder y gwaith ymchwil."

Ceir peth ymchwil sy'n profi fod gan tyrmerig rinweddau gwrth-ffwng a gwrthfiotig, ond nid oherwydd y curcumin sydd ynddo.

Ceir nifer o ymchwiliadau hefyd ynghylch ei effeithiolrwydd i drin neu wella afiechydon yn yr iau a'r galon, gwynegon (cricmala), sawl math o gancr a'r colon. Mae'r ymchwil i'w ddefnydd i 'wella' Clefyd Alzheimer yn parhau ers blynyddoedd, a chlefyd y siwgr, a chlefydau eraill.

## Gweler hefyd
*Sunsur

## Cyfeiriadau
Categori:Llysiau
Categori:Zingiberaceae
Categori:Llysiau rhinweddol
Penmaenmawr Quarry Boys

Roedd y **Penmaenmawr Quarry Boys** yn grŵp o filwyr o dref Penmaenmawr (Sir Conwy) a ymunodd â'r fyddin Brydeinig gyda'i gilydd ym mis Awst 1914 fel rhan o'r Rhyfel Byd Cyntaf. Daeth y cwmni i ben pan laddwyd y rhan fwyaf ohonynt wrth lanio ym mae Suvla yn Nhwrci ym Mrwydr Gallipoli.

## Hanes
### Sefydlu'r Cwmni 
Roedd y criw yma o chwarelwyr o chwarel Penmaenmawr eisoes wedi bod yn gwirfoddoli fel rhan o'r Fyddin Diriogaethol o dan arweiniad y tirfeddianwr lleol Lt Col Charles Henry Darbishire, perchennog y Penmaenmawr & Welsh Granite Company, cyflogwr mwyaf ardal Penmaenmawr a Llanfairfechan. Wedi iddynt enlistio daethant yn rhan o gwmni'r 'Penmaenmawr Company', yn 6ed Bataliwn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig.

### Diwedd y Cwmni 
Roedd y gwŷr o Benmaenmawr yn rhan o'r 53rd (Welsh) Division a ymosododd ar Fae Suvla ar yr 8fed o Awst 1915. Roedd y glaniad ar fae Suvla yn drychineb a diswyddwyd y cadlywydd Sir Frederick Stopford yn fuan wedi hynny. Bu farw y rhan fwyaf o'r milwyr o Benmaenmawr a daeth y cwmni i ben.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gallipoli Association 
*  Eitem ar wefan BBC Cymru
*  Amgueddfa'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig

Categori:20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes milwrol Cymru
Categori:Penmaenmawr
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Richard Humphreys

Ceir sawl **Richard Humphreys**, yn cynnwys:

*Richard Humphreys, Dyffryn (1791-1863), pregethwr a llenor
*Richard Machno Humphreys (1853-1905), bardd
William Charles Williams

bawd|River Clyde ar lawr Traeth V, 18 Mai 1915
Milwr Cymreig oedd **William Charles Williams** (15 Medi 1880 - 25 Ebrill 1915), a gafodd ei gyflwyno gyda'r Groes Fictoria, yr addurn milwrol uchaf am ddewrder yng ngwyneb y gelyn i aelodau lluoedd arfog y Gymanwlad a chyn-diriogaethau'r Ymerodraeth Brydeinig, yn dilyn ei farwolaeth ym Mrwydr Gallipoli yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Bywgraffiad
### Cefndir 
Ganwyd ef yn Sandpits, Stanton Lacy, Swydd Amwythig, yn fab i William ac Elizabeth Williams. Symudodd y teulu i Pinhoe yng Nghaerwysg, cyn ymgartrefu yng Nghas-gwent, Sir Fynwy, rhywbryd cyn 1891. Mynychodd Williams Ysgol Ramadeg Cas-gwent cyn ymuno gyda Gwasanaeth i Fechgyn y Llynges Frenhinol yn 1895.

Cafodd ei ddyrchafu'n Fachgen Dosbarth 1af yn 1896, yn llongwr cyffredin yn 1898, ac yn llongwr abl yn 1900. Gadawodd y Llynges yn 1910 a trosglwyddodd i'r Fflyd Brenhinol Wrth Gefn. Rhwng 1910 a dechrau'r rhyfel yn 1914, bu'n gweithio yng Ngweithfeydd Orb Lysaght yng Nghasnewydd, a mae'n bosib iddo weithio am gyfnod byr fel heddwas gyda Heddlu Sir Fynwy. Roedd yn 34 mlwydd oed. Cafodd Williams ei ddisgrifio gan Gapten Unwin, fel y llongwr mwyaf dewr yr oedd erioed wedi adnabod.

## Ar ôl ei farwolaeth 
Cafodd y Groes Fictoria ei gyflwyno i'w dad a'i llys-fam gan y Brenin Siôr V ym Mhalas Buckingham ar 16 Tachedd 1916 i gymeradwyo ei ddewrder.

Nid yw'n wybod lle mae Williams wedi'i claddu. Mae'n bosib ei bod wedi'i gladdu mewn bedd heb ei farcio neu yn y môr. Mae ef wedi'i goffáu ar banel 8, cofeb morwrol Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad yn Portsmouth  ac ar wn a roddwyd i dref Cas-gwent gan y Brenin Siôr V wedi'r rhyfel.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Categori:Pobl o Sir Fynwy
8fed Bataliwn Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig

Cafodd yr '''8fed Bataliwn o'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig'* ei godi yn Wrecsam ym mis Awst 1914 fel rhan o Fyddin Newydd Gyntaf Kitchener (Saesneg: *Kitchener's First New Army*). Fe symudwyd y bataliwn dros y Môr Canoldir o’r 13 Mehefin 1915 ymlaen, gan lanio yn Alexandria ac yna symud ymlaen i Mudros erbyn 4 Gorffennaf 2015 i baratoi ar gyfer glaniad Gallipoli yn rhan o Ryfelgyrch y Dardanelles a pharhau i wasanaethu yn Gallipoli, yr Aifft a Mesopotamia.

## Y Rhyfel Byd Cyntaf 
bawd|Brwydr Gallipoli 1915

#### Gallipoli (1915)
Roeddent yn gweithredu ym mrwydr Sari Bair, Brwydr *Russell's Top* a Brwydr *Hill 60* yng Nghilgreath ANZAC. Symudwyd y Bataliwn i Fae Sulva yn fuan ar ôl Brwydr *Hill 60'' a gafwyd ei symud o Sulva i droedle Helles ar y 19 a 20 Rhagfyr 1915 yn dilyn penderfyniad y llywodraeth i ymgilio o Gallipoli oherwydd methiant y rhyfelgyrch a barn y cyhoedd yn y Deyrnas Unedig.

Yn dilyn wythnos o seibiant roeddent yn ymosodiad diwethaf y Twrciaid yn Helles ar y 7fed o Ionawr 1916 a chawsant eu symud ar yr 8fed a'r 9fed.

#### Yr Aifft (1916)
Yn dilyn gadael Twrci cafodd yr Isadran ei ganolbwyntio yn Port Said, Yr Aifft i amddiffyn Camlas Suez.

#### Mesopotamia (1917) 
Fe ymunodd y Bataliwn gyda’r lluoedd a oedd yn cael eu casglu i ryddhau'r garsiwn dan warchae yn Kut al Amara ac ymunwyd gyda’r Tigris Corps ar 27 Mai ac roeddent yn rhan o’r ymgais aflwyddiannus i ryddhau Kut. Buodd y bataliwn hefyd mewn gwasanaeth ym Mrwydr Kut al Amara, ‘Cipio Hai Salient’, ‘Cipio of Dahra Bend’ a *The passage of the Diyala* wrth fynd ar drywydd y gelyn tuag at Baghdad. Syrthiodd Baghdad ar 11 Mawrth 1917, ac unedau o’r isadran oedd y milwyr cyntaf i fynd fewn i’r ddinas.

Parhaodd yr isadran i'r gogledd ar draws Irac wedi iddo ymuno gyda’r *Marshar’s Column*. Buont yn brwydro yn Delli ‘Abbas, Duqma, Nahr Kalis croesi'r Adhaim ar 18 o Ebrill a pharhau i frwydro yn Shatt al ‘Adhaim.
Tua diwedd 1917 roeddent yn rhan o’r ail a thrydedd ymgyrch ar Jabar Hamrin.

#### 1918 
Erbyn 28 Mai 1918 roedd pencadlys yr Isadran wedi'i symud i Dawalib.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bataliynau'r Fyddin Brydeinig
Categori:Hanes milwrol Cymru
Categori:Hanes Wrecsam
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1914
Robert Owen (gwahaniaethu)

Diwygiwr cymdeithas oedd **Robert Owen**. Ceir sawl person arall o'r un enw, yn cynnwys:

*Robert Owen (Eryron Gwyllt Walia) (1801-1870)
*Robert Owen (Bardd y Môr) (1858-1885)
Robert Hughes

Ceir sawl **Robert Hughes**, yn cynnwys:

* Robert Hughes (Robin Ddu yr Ail) (1744–1785), bardd
* Robert Hughes (1810-1892) (1810-1892), bardd
* Robert Hughes, Barwn Hughes o Woodside (1932–2022), gwleidydd 
-----
Fedde Schurer

Roedd **Fedde Schurer** (Drachten, 19 Mawrth 1898 - Heerenveen, 25 Gorffennaf 1968). yn athro ysgol, newyddiadurwr a gwleidydd o'r Iseldiroedd, ac yn un o'r mwyaf dylanwadol o feirdd Ffriseg yr 20g.

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd yn Drachten lle daeth yn athro ysgol. Yn 1924 priododd â Willy de Vries a mabwysiadodd y cwpl eu mab, Andries.

Yn 1930 collodd ei swydd fel athro oherwydd ei safiad dros heddwch. Yn 1935 cafodd ei ethol yn aelod seneddol Gogledd Ffrisia, ac ar ôl yr Ail Ryfel Byd yn 1956-1963 roedd yn aelod Llafur o'r Senedd Genedlaethol.

Bu farw yn Heerenveen, Ffrisia.

## Gweithiau 
### Cerddi 
* 1925 – *Fersen*; 2il arg. 1934
* 1931 – *Heinrich Heine. Oersettings út syn dichtwirk*; 2il arg. 1999
* 1931 – *Utflecht* ('Dianc'); 2il arg. 1936
* 1936 – *Op alle winen* ('Y Gwyntoedd Oll')
* 1940 – *Fen twa wâllen* ('Dwy Wal')
* 1947 – *It boek fan de Psalmen* (*Llyfr y Salmau*)
* 1949 – *Vox humana* 
* 1955 – *Fingerprinten* ('Ôl bys')
* 1955 – *Frysk Psalm- en Gesangboek*
* 1966 – *Efter it nijs* ('Tu ôl i'r newyddion')
* 1966 – *Opheind en trochjown*
* 1966 – *De gitaer by it boek* ('Y Gitar a'r Llyfr'); 2il arg. 1969, 3ydd arg. 1971
* 1974 – *Samle fersen* (Cerddi); 2il arg. 1975

### Dramâu 
* 1945 – *Simson*
* 1954 – *Bonifatius* ('Bonifas')

### Rhyddiaith 
* 1963 – *Beam en bast* ('Rhugl coeden')
* 1963 – *Brood op het water* - erthyglau yn *De Friese Koerier*
* 1969 – *De besleine spegel* ('Y Drych Cymylog' - hunangofiant anorffenedig); 2il arg. 1998 yn Iseldireg a Ffriseg; 3ydd arg. 2010 yn Ffriseg.

## Llyfryddiaeth 
* Johanneke Liemburg, Fedde Schurer (1898-1968): *Biografie van een Friese Koerier*. Leeuwarden, Friese Pers/Noordboek, 2010, ISBN 978-9 03 30 08 689.
* Fedde Schurer, *De Besleine Spegel (autobiografi)*, Amsterdam, Moussault's Uitgeverij N.V., 1969

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Beirdd Ffriseg o'r Iseldiroedd
Categori:Gwleidyddion o'r Iseldiroedd
Categori:Heddychwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
9Bach

Band Cymreig ydy **9Bach**, a sefydlwyd yn 2005 ym Methesda gan Lisa Jên Brown a Martin Hoyland.  Ynganir yr enw fel "Nain Bach".

Yn 2015 enillodd y band y wobr am albwm y flwyddyn yng ngwobrau gwerin BBC Radio 2.

Yn 2017 enwebwyd y band yn y categori'r 'Grwp gorau' yn *Folk Awards* a drefnir gan BBC Radio 2.

## Discograffiaeth
*9bach (2009) Albwm ar label Gwymon drwy Cwmni Recordio Sain  
*Tincian (2014) Albwm ar label Real World Records
*Tinc (2014) EP ailgymysgiad 5 cân o'r albwm 'Tincian' ar label Real World Records
*Anian (2016) Albwm ar label Real World Recordings

9 Bach, Rough Trade East, London - 3853183775.jpg|9bach yn *Rough Trade East*, Llundain - 24th Auwst 2009
9 Bach, Rough Trade East, London - 3853981850.jpg
9 Bach, Rough Trade East, London - 3853988426.jpg
9 Bach, Rough Trade East, London.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Safle MySpace

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2005
Gare du Palais, Québec

Gorsaf reilffordd dinas Québec, Canada yw ** Gare du Palais**. Mae gorsaf fws yno hefyd.

Mae trenau VIA Rail yn teithio rhwng Toronto, Ottawa, Montreal a Quebec.

bawd|dim|260px|To'r orsaf

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Tudalen yr orsaf ar wefan VIA Rail

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Québec
Categori:Gorsafoedd rheilffordd Canada
Categori:Québec (dinas)
Llywodraeth Catalwnia

***Llywodraeth Catalwnia*** (***Generalitat de Catalunya***) yw prif gorff llywodraethol Catalwnia. Lleolir y Llywodraeth ym mharc Ciutadella, Barcelona ac mae'n cynnwys 135 o aelodau (*"diputats"*). Ar 27 Hydref yn dilyn Refferendwm 2017, cyhoeddodd Llywodraeth Catalwnia, dan arweiniad ei Llywydd, Carles Puigdemont, Ddatganiad o Annibyniaeth, a'u bod yn sefydlu Gweriniaeth Catalwnia; pleidleisiwyd 70–10 dros y cynnig. Fel ymateb i hyn, cyhoeddodd Mariano Rajoy, Prif Weinidog Sbaen ei fod yn dod a Llywodraeth Catalwnia i ben, ac y byddai'n cynnal etholiad yn Rhagfyr.

Cynhaliwyd yr etholiadau diweddaraf ar 27 Medi 2015; gweler: Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015.

Hyd at 27 Hydref 2017, Llywydd Llywodraeth Catalwnia oedd Carme Forcadell (Junts pel Sí), a chyn hynny Artur Mas o'r blaid *Convergència i Unió* a ddaeth i'w swydd yn Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2010. Nid enillodd ei blaid fwyafrif clir ond ceir cytundebau dros-dro gydag ambell blaid arall, ar ffurf cynghrair achlysurol. Cefnogwyd ei arweinyddiaeth gan Esquerra Republicana de Catalunya (Plaid Sosialaidd Catalwnia).

Llywydd y *Generalitat* o flaen Mas oedd José Montilla, arweinydd Plaid Sosialaidd Catalwnia. Mae ei bencadlys swyddogol ym Mhalas y *Generalitat* (neu'r *Palau de la Generalitat de Catalunya*). Yn 2006 roedd gan y *Generalitat* gyfrifoldeb am dros €24 biliwn a godwyd i €33 biliwn yn 2010.

### Y Canoloesoedd
Deillia'r  *Generalitat* o sefydliad o'r Canoloesoedd a oedd yn rheoli yn enw Coron Aragon ac o Lysoedd Brenhinol Catalan (neu'r *Corts Catalanes*) o gyfnod Jaume I el Conqueridor (1208-1276) ac mae'r Cyfansoddiad cyntaf yn dyddio'n ôl i 1283.

Cynsail gyfreithiol arall yw'r *Diputació del General de Catalunya* sef Comisiwn y Ddirprwyaeth sydd hefyd a'i wreiddiau yn y Canoloesoedd.

## Datganiad o Sofraniaeth
320px|bawd|chwith|Bwriwyd 85 o bleidleisiau o blaid annibyniaeth a 41 yn erbyn
bawd|140px|chwith|Hen faner y *Generalitat*.
Ar 23 Ionawr 2013 derbyniodd y Llywodraeth gynnig o 85 pleidlais i 41 (gyda 2 yn ymatal): "Datganiad o Sofraniaeth a'r Hawl i bobl Catalwnia Benderfynu eu Dyfodol eu Hunain." Pasiwyd gan fwyafrif o 44 dros y cynnig; arweiniodd hyn at gynnal Refferendwm Catalwnia 2014. Roedd rhan o'r Cynnig yn mynegi:

;O blaid annibyniaeth (a nifer y pleidleisiau):
*Convergència i Unió, CiU - **50**
*Esquerra Republicana de Catalunya, ERC - **21**
*Iniciativa per Catalunya Verds, ICV - **13**
*Candidatura d'Unitat Popular, CUP - **1**

;Yn erbyn
*Partit Popular de Catalunya, PPC - **19**
*Ciutadans (Plaid y Bobl, Sbaen) - **9**
*Partit dels Socialistes de Catalunya, PSC-PSOE - **15**

Ar 8 Mai 2013, mynegodd Prif Lys Sbaen fod yn rhaid i'r penderfyniad hwn gael ei ohirio. Fel ymateb i hyn, cyhoeddodd y llywodraeth eu bwriad i gynnal Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015 a fyddai'n refferendwm *de facto* dros annibyniaeth.

## Llywyddion y Generalitat 1932&ndash;presennol) 
; Pleidiau
 (4)
 (2)
 (2)
 (1)

## Gweler hefyd
*Rhestr o Arlywyddion Catalwnia

## Cyfeiriadau
Categori:Catalwnia
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
John Pritchard (Gaerwenydd)

Bardd Cymraeg ac arweinydd eisteddfodol oedd **John Pritchard** (Ebrill 1837 – 31 Rhagfyr 1898), a adwaenid gan amlaf wrth ei enw barddol **Gaerwenydd**. Roedd yn frodor o Ynys Môn.

## Bywgraffiad
Ganed Gaerwenydd yn Ebrill 1837 yn y Gaerwen, Sir Fôn. Roedd ei fam yn chwaer i'r Parch. Daniel Rowlands, Bangor, a'i dad yn deiliwr. Dysgodd grefft ei dad. Symudodd pan yn ifanc i fyw ym Methesda, Arfon, ac yno y treuliodd weddill ei oes. Bu farw ar y 31ain o Ragfyr 1898; claddwyd ef ym mynwent Glanogwen, Bethesda.

## Bardd ac arweinydd eisteddfodol
Dechreuodd farddoni yn ieuanc. Enillodd sawl cadair eisteddfodol yn cynnwys eisteddfod Bethesda 1866, y Gaerwen 1883 (testun: "Yr Anturiaethwr") a Ffestiniog 1890 (testun: "Y Gweithiwr"). Bu mwy nag unwaith ymhlith y goreuon am Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol. Cyfansoddodd nifer o englynion a cherddi eraill a gyhoeddwyd yn y cylchgronau Cymraeg.

Daeth i fri fel arweinydd eisteddfodol: "Cadwai dorf mewn tymer dda drwy'i ffraethineb a'i ddawn barod i lunio llinellau cynganeddol cywrain a gafaelgar."

## Gweler hefyd
*Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1898
Categori:Pobl o Fethesda
Categori:Pobl o Ynys Môn
Caroline Lucas

Gwleidydd o Loegr yw **Caroline Patricia Lucas** (ganwyd 9 Rhagfyr 1960) ac Aelod Seneddol y Blaid Werdd dros etholaeth seneddol Brighton Pavilion ers etholiad 2010. Hi oedd AS cynta'r Blaid Werdd yn Lloegr.

Cyn ei hethol yn Aelod seneddol, bu'n Aelod Senedd Ewrop (ASE) dros De-Ddwyrain Lloegr rhwng 1999 a 2010. ac Arweinydd y Blaid Werdd rhwng 2008 a 2012; wedi hynny ildiodd ei sedd er mwyn rhoi mwy o amser i'w gwaith fel AS yn San Steffan.

Mae'n nodedig am ei hymgyrchu brwd ac fel awdur llyfrau ar faterion gwyrdd: economeg, globaleiddio, masnach a lles anifeiliaid. Dros y blynyddoedd mae Caroline wedi gweithio gyda nifer o NCOs (mudiadau di-lywodraeth) a phwyllgorau creu polisiau gan gynnwys yr RSPCA, yr Ymgyrch dros Ddiarfogi Niwclear ac Oxfam.

## Magwraeth
Ganwyd Lucas yn Malvern yn Swydd Gaerwrangon, i deulu dosbarth canol, Ceidwadol;; gwaith ei thad oedd rhedeg busnes gwres canol bychan.

Yn ''Malvern Girls' College* (yna *Malvern St James'' yn 2006), y cafodd ei haddysg; ysgol breifat, annibynnol. Aeth yn fyfyrwraig i Brifysgol Caerwysg ble y cafodd radd Dosbarth Cyntaf mewn Llenyddiaeth Saesneg yn 1983. Tra yn y brifysgol bu ar sawl protest i Gomin Greenham a chanolfan awyrlu RAF Molesworth, a bu'n weithgar gyda CND.

Enillodd ysgoloriaeth ym Mhrifysgol Kansas rhwng 1983 a 1984 cyn cwbwlhau Diploma mewn Newyddiaduraeth yn 1987 a Doethuriaeth (PhD) ym Mhrifysgol Caerwysg yn 1989 pan gwbwlhaodd draethawd ymchwil o'r enw *Writing for Women: a study of woman as reader in Elizabethan romance*.

Priododd Richard Savage yng Ngorffennaf 1991 yn Rhydychen ac mae ganddynt ddau fab.

## Gweler hefyd
*Natalie Bennett

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Gwleidyddion Plaid Werdd Cymru a Lloegr
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerwrangon
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Emlyn

Gall **Emlyn** gyfeirio at:

* Cantref Emlyn, yn nheyrnas Dyfed 
** Emlyn Is Cuch 
** Emlyn Uwch Cuch
* Castell Newydd Emlyn,  ar lan Afon Teifi

## Pobol
*Emlyn Evans
*Endaf Emlyn,
Appleby

Gallai **Appleby** gyfeirio at:

;Lleoedd yn Lloegr
*Appleby, Gogledd Swydd Lincoln
*Appleby Magna
*Appleby-in-Westmorland, Cumbria

;Pobl
*Dale Appleby, seiclwr Cymreig
Ridge

Gallai **Ridge** gyfeirio at:

;Pentrefi yn Lloegr
*Ridge, Dorset
*Ridge, Swydd Hertford

;Gweler hefyd
*Cefn (gwahaniaethu)
*Crib (gwahaniaethu)