Rhufain

Prifddinas yr Eidal yw **Rhufain** (: *Roma* yn Eidaleg a Lladin). Saif yng ngorllewin canolbarth yr Eidal ar lan Afon Tiber tua 30&nbsp;km o lan Môr Tirrenia. Lleolir Dinas y Fatican, sef sedd y Pab a'r Eglwys Gatholig Rufeinig mewn clofan yng nghanol y ddinas; hi yw gwlad leia'r byd. Mae gan y brifddinas boblogaeth o dros  ac arwynebedd o 1,285 km2 (496.1&nbsp;mi sg). Y brifddinas ehangach, neu 'Rhufain Fwayf', a elwir hefyd yn 'Rhufain Fetropolitan', gyda'i phoblogaeth o tua , yw dinas fetroploitan fwyaf yn yr Eidal; cafodd ei sefydlu fel uned weinyddol ar 1 Ionawr 2015. Ceir 20 o ardaloedd gweinyddol yn yr Eidal, a saif Rhufain o fewn ardal Lazio. Yn y 2020au dinas Rhufain oedd y drydedd ddinas fwyaf poblog yn yr Undeb Ewropeaidd yn ôl poblogaeth o fewn terfynau dinasoedd.

Fe'i galwyd gyntaf yn "Ddinas Dragwyddol" (Lladin: *Urbs Aeterna*; Eidaleg: *La Città Eterna*) gan y bardd Rhufeinig Tibullus yn 1g CC, a defnyddiwyd yr enw hefyd gan Ovid, Virgil, a Livy. Gelwir Rhufain hefyd yn "Caput Mundi" (Prifddinas y Byd). Yn ystod ei hanes hir bu Rhufain yn brifddinas ar y Deyrnas Rufeinig, y Weriniaeth Rufeinig, a'r Ymerodraeth Rufeinig.

Yn ôl y chwedl sefydlwyd y dref gan Romulus, gefaill Remus ar 21 Ebrill, 753 C.C., a laddodd ei frawd Remus yn ddiweddarach. Y dyddiad hwn yw sylfaen y Calendr Rhufeinig a Chalendr Iŵl (*Ab urbe condita*). Roedd Romulus a Remus yn blant i'r duw Mawrth a chawsant eu magu gan fleiddast (yn Eidaleg, *La Lupa Capitolina*).

Sefydlwyd Rhufain ar Fryn yr Haul (sef Bryn Palatîn), a ehangwyd i gynnwys Saith Bryn Rhufain: Bryn Palatîn, Bryn Aventîn, Bryn Capitolîn, Bryn Quirinal, Bryn Viminal, Bryn Esquilîn a Bryn Caelian. Enwyd y rhain ar ôl y lleuad, Mercher, Gwener, Mawrth, Iau a Sadwrn.

Mae amffitheatr y Colosseum a theml y Pantheon ymhlith adeiladau enwocaf y ddinas. Daw'r *Circus Maximus* a'r *Domus Aurea*, plasty'r ymerawdwr Nero, hefyd o gyfnod yr Ymerodraeth. Ceir nifer o symbolau o ddinas Rhufain, gan gynnwys yr Eryr Ymerodrol, Y Fleiddast Gapitolinaidd a'r llythrennau SPQR, sydd yn sefyll am *senatus populusque Romanus* (senedd a phobl Rhufain), i'w gweld ledled y ddinas hyd heddiw.

## Hanes
### Hanes cynnar
Er y darganfuwyd tystiolaeth archaeolegol o aneddiadau dynol yn ardal Rhufain oddeutu 12,000 o flynyddoedd yn ôl (CP), mae'r haen drwchus o bridd a mater llawer iau yn cuddio'r safleoedd Hen Oes y Cerrig (Paleolithig) ac Oes Newydd y Cerrig (Neolithig).

### Brenhiniaethau a gweriniaeth
Ar ôl sefydlu'r ddinas gan Romulus, rheolwyd Rhufain am gyfnod o 244 mlynedd gan system frenhiniaethol, i ddechrau gyda brenhinoedd o dras Ladin a Sabine, yn ddiweddarach gan frenhinoedd Etrwscaidd. Trosglwyddwyd yn ôl y traddodiad saith brenin: Romulus, Numa Pompilius, Tullus Hostilius, Ancus Marcius, Tarquinius Priscus, Servius Tullius a Lucius Tarquinius Superbus.
 tan y 4g.]]

Yn 509 CC, diarddelodd y Rhufeiniaid y brenin olaf o'u dinas a sefydlu gweriniaeth oligarchig. Yna cychwynnodd Rhufain gyfnod a nodweddir gan frwydrau mewnol rhwng uchelwr a'r werin (neu'r 'plebeiaid', sef tirfeddianwyr tlawd), a chan ryfela cyson yn erbyn pobl o ganol yr Eidal: Etruscans, Latins, Volsci, Aequi, a Marsi. Ar ôl gorchfygu Latium, arweiniodd Rhufain sawl rhyfel (yn erbyn y Gâliaid, Osci-Samniaid a threfedigaeth Roegaidd Taranto, ynghyd â Pyrrhus, brenin Epirus) a chanlyniad hyn i gyd oedd concwest penrhyn yr Eidal, o'r ardal ganolog hyd at Magna Graecia.

Yn y 3 a'r 2g CC, sefydlwyd tra-arglwyddiaeth Rhufeinig dros Fôr y Canoldir a'r Balcanau, trwy'r tri Rhyfel Pwnig (264–146 CC) a ymladdwyd yn erbyn dinas Carthago a'r tri Rhyfel Macedoneg (212–168 CC) yn erbyn Macedonia. Sefydlwyd y taleithiau Rhufeinig cyntaf ar yr adeg hon: Sisili, Sardinia a Corsica, Hispania, Macedonia, Achaea ac Affrica.

Yn ail hanner yr 2g CC ac yn ystod y 1g CC bu gwrthdaro dramor ac yn fewnol. Wedi i'r ymgais i ddiwygio-cymdeithasol Tiberius a Gaius Gracchus fethu, ac wedi'r rhyfel yn erbyn Jugurtha, cafwyd rhyfel cartref cyntaf rhwng Gaius Marius a Sulla. Yna, cafwyd gwrthryfel enfawr gan y caethweision o dan Spartacus, ac yna sefydlu'r Triwriaeth (*Triumvirate*) cyntaf gyda Cesar, Pompey a Crassus.

Gwnaeth concwest Gâl y Cesar yn hynod bwerus a phoblogaidd, ac arweiniodd hyn at ail ryfel cartref yn erbyn y Senedd a Pompey. Ar ôl ei fuddugoliaeth, sefydlodd Cesar ei hun fel unben am oes.

## Daearyddiaeth
Er bod canol y ddinas tua 24 cilomedr (15 milltir) i mewn i'r tir o'r Môr Tirrenia, mae tiriogaeth y ddinas yn ymestyn i'r lan, lle mae ardal de-orllewinol Ostia. Mae uchder rhan ganolog Rhufain yn amrywio o 13 metr (43 tr) uwch lefel y môr (ar waelod y Pantheon) i 139 metr (456 tr) uwch lefel y môr (copa Monte Mario). Arynebedd Cymuned Rhufain yw tua 1,285 cilomedr sgwâr (496 metr sgwâr), gan gynnwys llawer o ardaloedd gwyrdd.

### Hinsawdd
Mae gan Rufain hinsawdd Môr y Canoldir (dosbarthiad hinsawdd Köppen: Csa), gyda hafau poeth, sych a gaeafau mwyn a llaith. Mae ei dymheredd blynyddol ar gyfartaledd yn uwch na 21&nbsp;°C (70&nbsp;°F) yn ystod y dydd a 9&nbsp;°C (48&nbsp;°F) gyda'r nos. Yn y mis oeraf, Ionawr, y tymheredd cyfartalog yw 12.6&nbsp;°C (54.7&nbsp;°F) yn ystod y dydd a 2.1&nbsp;°C (35.8&nbsp;°F) gyda'r nos. Yn y mis cynhesaf, sef Awst, y tymheredd ar gyfartaledd yw 31.7&nbsp;°C (89.1&nbsp;°F) yn ystod y dydd a 17.3&nbsp;°C (63.1&nbsp;°F) gyda'r nos.

Rhagfyr, Ionawr a Chwefror yw'r misoedd oeraf, gyda thymheredd cymedrig dyddiol oddeutu 8&nbsp;°C (46&nbsp;°F). Mae'r tymeredd yn ystod y misoedd hyn yn gyffredinol yn amrywio rhwng 10 a 15&nbsp;°C (50 a 59&nbsp;°F) yn ystod y dydd a rhwng 3 a 5&nbsp;°C (37 a 41&nbsp;°F) gyda'r nos, gyda chyfnodau oerach neu gynhesach yn digwydd yn aml. Mae cawod o eira'n ddigwyddiad anaml, gydag eira ysgafn neu heidiau yn digwydd ar rai gaeafau, a rhaeadrau eira mawr ar ddigwyddiad prin iawn (roedd y rhai mwyaf diweddar yn 2018, 2012 a 1986).

Y lleithder cymharol ar gyfartaledd yw 75%, gan amrywio o 72% yng Ngorffennaf i 77% ym mis Tachwedd. Mae tymheredd y môr yn amrywio o isaf o 13.9&nbsp;°C (57.0&nbsp;°F) yn Chwefror i uchafbwynt o 25.0&nbsp;°C (77.0&nbsp;°F) yn Awst.

## Adeiladau a chofadeiladau modern 
* Basilica Sant Pedr
* Cofadail Vittorio Emanuele II
* Palazzo della Cancelleria
* Palazzo Farnese
* Piazza Navona
* Piazza Venezia
* Ponte Sant'Angelo
* Plas Quirinal
* Grisiau Ysbaeneg
* Ffynnon Trevi
* Ffynnon Triton
* Villa Borghese
* Villa Farnesina
bawd|200px|Basilica San Pedr

## Pobl o Rufain 
* Scipio Africanus (236CC-183CC), milwr
* Iŵl Cesar (100CC-44CC), milwr a gwleidydd
* Domenico Allegri (m. 1629), cyfansoddwr
* Artemisia Gentileschi (1593-1652/3), arlunydd
* Fortunato Felice (1723-1789), awdur
* Julius Evola (1898-1974), athronydd
* Enrico Fermi (1901-1954), ffisegydd
* Sergio Leone (1929-1989), cyfarwyddwr ffilm
* Monica Vitti, actores (g. 1931)
* Juan Carlos I, brenin Sbaen (g. 1938)
* Luciano Onder, awdur a newyddiadiurwr (g. 1943)
* Isabella Rossellini, actores (g. 1952)
* Ryan Paris (g. 1953), canwr
* Paolo Gentiloni (g. 1954), prif weinidog
* Ornella Muti (g. 1955), actores
* Bruno Giordano (g. 1956), chwaraewr pêl-droed
* Benedicta Boccoli (g. 1966), actores
* Gaia Zucchi (g. 1970), actores
* Milena Miconi (g. 1971), actores
* Brigitta Boccoli (g. 1972), actores
* Marianna Madia (g. 1981), gweinidog
200px|bawd|Lleoliad Rhufain yn Ewrop
bawd|100px|Baner Rhufain

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol Dinas Rhufain


Categori:Dinas Fetropolitan Rhufain
Categori:Dinasoedd Lazio
Categori:Dinasoedd sanctaidd
Categori:Prifddinasoedd Ewrop