open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leslie Thomas

Nofelydd yn yr iaith Saesneg o Gasnewydd oedd **Leslie Thomas OBE** (22 Mawrth 1931 – 6 Mai 2014).

## Llyfryddiaeth
### Hunangofiannau
**This Time Next Week* (1964)
**In My Wildest Dreams* (1984)

### Nofelau
**The Virgin Soldiers* (1966)
**Orange Wednesday* (1967)
**The Love Beach* (1968)
**Come to the War* (1969)
**His Lordship* (1970)
**Onward Virgin Soldiers* (1971)
**Arthur McCann and All His Women* (1972)
**The Man with the Power* (1973)
**Tropic of Ruislip* (1974)
**Stand Up Virgin Soldiers* (1975)
**Dangerous Davies, the Last Detective* (1976)
**Bare Nell* (1977)
*''Ormerod's Landing* (1978)
**That Old Gang of Mine* (1979)
**The Magic Army* (1981)
**The Dearest and the Best* (1984)
**The Adventures of Goodnight and Loving* (1986)
**Dangerous in Love* (1987)
**Orders for New York* (1989)
**Evening News Short Stories* (1990)
**The Loves and Journeys of Revolving Jones* (1991)
**Arrivals and Departures* (1992)
**Running Away* (1994)
**Dangerous by Moonlight* (1995)
**Kensington Heights* (1996)
**Chloe's Song* (1997)
**Other Times* (1999)
**Waiting for the Day* (2003)
**Dover Beach* (2005)

### Arall
**Hidden Places of Britain* (1981)
**A World of Islands* (1983)
**Some Lovely Islands'' (1984)

Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Yr Eglwys Lutheraidd

thumb
**Yr Eglwys Lutheraidd** (neu **Yr Eglwys Lwtheraidd**) yw'r enw a ddefnyddir yn gyffredinol i ddisgrifio'r eglwysi hynny sy'n dilyn dysgeidiaeth ac ymarfer Martin Luther, yn neilltuol y rhai a fformiwlëwyd ganddo yng Nghyffesiad Augsburg yn 1530.

Lutheriaeth yw'r ffydd genedlaethol ymhob un o wledydd Llychlyn. Lutheraidd yw'r rhan fwyaf o'r eglwysi Protestannaidd yn yr Almaen hefyd a cheir nifer o eglwysi Lutheraidd yn yr Unol Daleithiau yn ogystal.

Mae Cynghrair Lutheraidd y Byd yn Genefa yn hawlio awdurdod dros tua 85 miliwn o Lutheriaid ledled y byd.


Lutheraidd
Categori:Sefydliadau'r 16eg ganrif
Afon Nidelva

Afon yn ardal Sør-Trøndelag yn Norwy yw **Afon Nidelva**.

Mae'n tarddu ger y ffin â Sweden ac yn rhedeg i'r gorllewin, trwy ddinas Trondheim, i aberu yn Trondheimsfjord (Ffiord Trondheim).

[300px|bawd|dim|Afon Nidelva yn llifo trwy ddinas [Trondheim]]

Nidelva, Afon
Bachwr (rygbi)

bawd|Bachwr yn ymbaratoi i daflu'r bêl i mewn i'r lein.
Safle chwaraewr rygbi'r undeb neu rygbi'r cynghrair yw **Bachwr**, (rhif 2), sy'n defnyddio ei draed i fachu'r bêl yn ôl o'r sgrym. Oherwydd cymaint y pwysau a roddir ar y corff yn y sgrym ystyrir y safle gyda'r mwyaf peryglus. Y bachwr fel arfer sydd yn taflu'r bêl i mewn i'r llinell hefyd, yn rhanol oherwydd oherwydd hwy sydd fyrraf o'r blaenwyr, ond hefyd am mai hwy sydd mwyaf medrus o'r blaenwyr

Ymhlith bachwyr enwocaf Cymru mae Bobby Windsor.

Categori:Safleoedd rygbi'r undeb
Esgobaeth Bro-Leon

200px|de|bawd|Lleoliad Bro Leon
200px|de|bawd|Baner Bro Leon

Un o esgobaethau traddodiadol Llydaw yw **Bro-Leon** neu **Bro Leon**.

## Llyfryddiaeth
* *Histoire de Bretagne*, abbé Henri Poisson, Editions Breiz, 6ed argraffiad 1975.
* *Sillons et Sillages en Finistère*, Chrétiens Médias 29 a Minihi Levenez, 2000.

## Gweler hefyd
*Bro-Leon
*Esgobaethau Llydaw

Categori:Esgobaethau Llydaw
Something Wicked This Way Comes (ffilm 1983)

Ffilm gyda Jason Robards a Jonathan Pryce yw ***Something Wicked This Way Comes*** (1983).

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1983
Categori:Ffilmiau Disney
Benin

[bawd|[Amaethyddiaeth yng ngogledd Benin, ger Djougou]]

Gwlad ar arfordir deheuol Gorllewin Affrica yw **Gweriniaeth Benin** neu'n syml, **Benin**. Mae'n ffinio â Togo i'r gorllewin, Nigeria i'r dwyrain, Bwrcina Ffaso i'r gogledd-orllewin, a Niger i'r gogledd-ddwyrain.
chwith|bawd|Grwp cerdd

Yr enw blaenorol oedd **Dahomey.** Mae mwyafrif ei phoblogaeth yn byw ar arfordir deheuol Geneufor Benin, rhan o Gwlff Gini yn rhan fwyaf gogleddol Cefnfor yr Iwerydd. Y brifddinas yw Porto-Novo, ac mae sedd y llywodraeth yn Cotonou, dinas fwyaf poblog a phrifddinas economaidd y wlad. Mae Benin yn , ac amcangyfrifwyd bod ei phoblogaeth yn 2021 oddeutu 13 miliwn.[14]  Mae'n wlad drofannol gydag economi sy'n ddibynnol iawn ar amaethyddiaeth ac mae'n allforiwr olew palmwydd a chotwm.

O'r 17g i'r 19g, roedd endidau gwleidyddol yr ardal yn cynnwys Teyrnas Dahomey, dinas-wladwriaeth Hogbonu, a gwladwriaethau eraill i'r gogledd. Cyfeiriwyd at y rhanbarth hwn fel Arfordir Caethweision Gorllewin Affrica o ddechrau'r 17g oherwydd y nifer uchel o bobl a werthwyd ac a fasnachwyd yn ystod masnach gaethweision yr Iwerydd i'r Byd Newydd. Meddiannodd Ffrainc y diriogaeth yn 1894, gan ei hymgorffori yng Ngorllewin Affrica Ffrengig a'i galw'n 'Dahomey Ffrengig'. Ym 1960, enillodd Dahomey annibyniaeth lawn oddi wrth Ffrainc. Fel gwladwriaeth sofran, mae Benin wedi cael llywodraethau democrataidd, coups milwrol, a llywodraethau milwrol. Roedd gwladwriaeth Farcsaidd-Leninaidd o'r enw Gweriniaeth Pobl Benin yn bodoli rhwng 1975 a 1990. Ym 1991, fe'i disodlwyd gan Weriniaeth amlbleidiol Benin.

Ffrangeg yw iaith swyddogol Benin, ac mae'r ieithoedd brodorol Foneg, Baribeg, Yorubeg a Dendieg hefyd i'w clywed. Y grefydd mwyaf poblogaidd yn Benin yw Cristnogaeth (52.2%), ac yna Islam (24.6%) ac yna Crefyddau Traddodiadol Affricanaidd (17.9%). 

Mae Benin yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig, yr Undeb Affricanaidd, Cymuned Economaidd Taleithiau Gorllewin Affrica, Y Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd, Parth Heddwch a Chydweithrediad De'r Iwerydd, Francophonie, Cymuned Taleithiau Sahel - Sahara, Cymdeithas Cynhyrchwyr Petroliwm Affrica ac Awdurdod Basn Niger.

## Geirdarddiad 
Yn ystod rheolaeth drefedigaethol Ffrainc ac ar ôl annibyniaeth ar 1 Awst 1960, enwyd y wlad yn **Dahomey**, ar ôl Teyrnas Dahomey. Ar 30 Tachwedd 1975, yn dilyn coup milwrol Marcsaidd-Leninaidd, ailenwyd y wlad yn **Benin**, ar ôl Geneufor Benin, sy'n ffinio â'r wlad. Mae'r geneufor yn cymryd ei enw o Deyrnas Benin, a leolir yn Nigeria heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1960
Categori:Gweriniaethau
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Affricanaidd
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Ffrangeg
Categori:Gwledydd Affrica
Isdeitlau

bawd|200px|Siaradwr Saesneg gydag is-deitlau Sbaeneg

Mae **is-deitlau** yn dangos deialog rhaglenni teledu neu ffilmiau ar ffurf ysgrifenedig, fel rheol ar waelod y sgrîn. Defnyddir naill ai i gyfleu trosiad ysgrifenedig y rhaglen neu ffilm mewn iaith arall, neu i roi fersiwn ysgrifenedig yn yr un iaith i gynorthwyo pobl fyddar neu ddysgwyr.

Categori:Teledu
Categori:Ffilm
Categori:Ysgrifennu
Cronicl Turpin

Mae **Cronicl Turpin** yn drosiad Cymraeg Canol gan y llenor Madog ap Selyf (fl. cyn 1282) o waith Lladin poblogaidd a elwir *Turpini Historia*. Mae'n ffurfio rhan o gyfres o destunau am fywyd a gorchestion yr ymerodr Siarlymaen, a oedd ar gael yn Gymraeg yn yr Oesoedd Canol dan y teitl Ystorya de Carolo Magno (teitl y testunau am gylch Siarlymaen yn Llyfr Coch Hergest).

Priodolir y cronicl i un *Iohannes Turpinus, Archiepiscopus Remensi*, sef Ioan Twrpin, Archesgob Reims (yn Ffrainc), ond gwyddom erbyn hyn mai ffugiad yw hynny. Serch hynny mae'n amlwg fod yr awdwr anhysbys yn Ffrancwr.

Cafwyd sawl cyfieithiad i'r Ffrangeg o'r *Turpini Historia*, e.e. gan Nicholas de Senlis (tua 1200) a William de Briane (tua chanol y 13g).

## Llyfryddiaeth
Stephen J. Williams, *Ystorya de Carolo Magno* (Caerdydd, 1968)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Categori:Llenyddiaeth Ladin Ffrainc
Categori:Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Camros

Pentref ac gymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw **Camros** (*cam* + *rhos*; Seisnigiad: *Camrose*). Fe'i lleolir ger yr A487, tua hanner ffordd rhwng Solfach a Tyddewi i'r gorllewin a Hwlffordd i'r dwyrain. 
Mae'r plwyf fymryn i'r de o'r ffin ieithyddol yn Sir Benfro ac felly yn y rhanbarth mwy Saesneg ei iaith. Yn y pentref ceir adfeilion castell mwnt a beili Normanaidd.

250px|bawd|dim|Pont y Santes Catrin, Camros

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o Gantref Rhos yn nheyrnas Dyfed.

Daeth Camros yn blwyf sifil, arwynebedd 3386 hectar. Ei phoblogaeth dros y blynyddoedd oedd:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Ffin ieithyddol Sir Benfro

bawd|250px|Y Ffin Ieithyddol yn 1901

Mae **ffin ieithyddol Sir Benfro**, neu'r llinell **Landsker**, yn ffin ieithyddol hanesyddol yn ne-orllewin Cymru. Mae'r bobl i'r gogledd o'r ffin yn siarad Cymraeg yn bennaf tra bod y bobl i'r de wedi siarad Saesneg yn bennaf er y 12g.

Mae'r ymraniad ieithyddol hwn yn adlewyrchu hanes yr ardal. Daeth de Penfro i feddiant y Normaniaid yn yr 11g ac yn y ganrif olynol cafwyd mewnlifiad sylweddol o Saeson a Ffleminiaid. Saesneg a Fflemeg oedd iaith y rhan honno o'r sir mewn canlyniad. Mae ôl y Fflemeg i'w gweld ar dafodiaith Saesneg Sir Benfro o hyd.

Siaredir Cymraeg gan y mwyafrif o hyd yn y gogledd, yn enwedig ar hyd yr arfordir o ardal Tyddewi i fyny ac ym mryniau'r Preselau a'r cylch. Yno y ceir tafodiaith Sir Benfro (Dyfedeg) ar ei chryfaf.

Yn ôl yr hynafiaethydd George Owen, ar ddechrau'r 16g y Gymraeg oedd iaith cantrefi Cemais, Cilgerran a Phebidiog. I'r dwyrain rhedai'r *landsker* trwy blwyfi Llanbedr Felffre a Llanddewi Felffre yng nghantref Arberth a thrwy Llanfallteg a Llandysilio yng nghantref Daugleddau.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Dyfedeg
*Ffleminiaid de Penfro

Ieithyddol Sir Benfro
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Sir Benfro
Categori:Tafodieithoedd y Gymraeg
William Cashen

Roedd **William Cashen** (1838 – Mehefin 1912) yn gasglwr llên gwerin Fanaweg, a aned yn Dalby ar Ynys Manaw.

## Ei hanes
Cafodd ei eni mewn teulu o grofftwyr-bysgotwyr yn Dalby. Symudodd y teulu i fyw ym mhentref Niarbyl a oedd y pryd hynny'n borthladd pysgota bach prysur.

Dim ond yr iaith Fanaweg a siaradai Cashen hyd ei nawfed flwyddyn pan ddechreuodd ddysgu Saesneg yn yr ysgol leol. Ar ôl gorffen yn yr ysgol gweithiodd ar y crofft yn Dalby am gyfnod ac yna aeth yn forwr ar y brig *Ada* a hwyliai rwng Dulyn a Whitehaven. Yn 19 oed aeth yn forwr ar y cefnfor ac ymelodd â'r Dwyrain Pell gan ymweld ag Awstralia, Tsieina ac ynysoedd Polynesia, ymhlith llefydd eraill. O'r diwedd cafodd ei hun mewn llongddrylliad ar y sgwner *Western Trader* ond, yn eironig ddigon, ar Traie Fogog ym Mae Peel ar ei ynys enedigol y diwgwyddodd hynny. Cafodd ei gludo i fwthyn gerllaw a'i nyrsio gan ferch y tŷ, Susanna Cowell; priododd y ddau o fewn ychydig. Buont yn byw yn Peel a throes Cashen ei law at bysgota penwaig. Am ddwy flynedd ar bymtheg olaf ei oes bu'n geidwad Castell Peel.

## Casglu llên gwerin
Cafodd Cashen ei ysbrydoli gan gyhoeddi *The Folk-Lore of the Isle of Man* gan A.W. Moore yn 1891 gan fynd ati i sgwennu nodiadau ar lên gwerin a bywyd traddodiadol yr ynys. Defnyddiwyd y cerddi a gasglai Cashen gan Moore yn ei gyfrol *Manx Ballads and Music* (1896). Bu farw Cashen cyn i'w nodiadau weld golau dydd ond cafodd yr ymgyrchydd dros yr iaith Fanaweg Sophia Morrison y llyfr nodiadau ac fe'u cyhoeddwyd gan Yn Cheshaght Ghailckagh (Cymdeithas yr Iaith Fanaweg) yn 1912.

## Llyfryddiaeth
Stephen Miller (gol.), ''William Cashen's "Manx Folk-Lore"'' (Onchan, Ynys Manaw, 1993).

Categori:Llenyddiaeth Fanaweg
Categori:Llên gwerin Ynys Manaw
Categori:Genedigaethau 1838
Categori:Marwolaethau 1912
Craig Bellamy

Chwaraewr pêl-droed o Gymro ydy **Craig Douglas Bellamy** (ganwyd 13 Gorffennaf 1979). Mae Bellamy yn chwarae dros Ddinas Caerdydd. Ymddeolodd o dîm Cenedlaethol Cymru yn 2013 wedi ennill 78 cap.

Yn 2024, fe'i benodwyd yn rheolwr tîm pêl-droed dynion Cymru, ar gytundeb o bedair blynedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Lerpwl
John Barnes

Pêl-droediwr oedd **John Charles Bryan Barnes** (ganwyd 7 Tachwedd 1963) yn Kingston, Jamaica. Yn chwarae yn y 1980au a'r 1990au gan chwarae i Watford a Lerpwl. Bu'n rheolwr hefyd i Celtic. O Dachwedd 2008 i Mehefin 2009, roedd Barnes yn rheolwr Jamaica, ac o Fehefin i Hydref 2009 roedd Barnes yn rheolwr Tranmere Rovers F.C.

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Jamie Carragher

Cyn-chwaraewr pêl-droed dros Lerpwl yw **James Lee Duncan Carragher** (ganwyd 28 Ionawr 1978).

Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Simwnt Fychan

Roedd **Simwnt Fychan** (c.1530 - 1606) yn fardd ac achyddwr o Llanfair Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych, yng ngogledd-ddwyrain Cymru.

## Bywgraffiad
Roedd yn ddisgybl i'r bardd Gruffudd Hiraethog. Graddiodd yn bencerdd yn ail Eisteddfod Caerwys yn 1567.

Rhoes drefn a dosbarth ar y gyfyndrefn farddol yn ei gyfrol *Pum Llyfr Cerddwriaeth* (c.1570), mewn cydweithrediad â Gruffudd Hiraethog. Ysgrifennod yn ogystal sawl llawysgrif ar achyddiaeth.

Fel bardd cyfansoddodd nifer o gerddi mawl a serch ar yr hen fesurau. Roedd yn hyddysg yn yr iaith Ladin hefyd a chyfieithodd rai o gerddi Martial i'r Gymraeg.

Yn ôl rhai o'r testunau ohono yn y llawysgrifau, Simwnt Fychan yw awdur *Araith Wgon*, un o'r enwocaf o'r Areithiau Pros.

## Llyfryddiaeth
Mae gwaith barddonol Simwnt yn aros yn y llawysgrifau. Ceir manylion pellach yn:
*Gwyn Thomas, *Eisteddfodau Caerwys* (Caerdydd, 1968)
*G.J. Williams ac E.J. Jones, ''Gramadegau'r Penceirddiaid'' (Caerdydd, 1934)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 1530au
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1606
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Rhys Cadwaladr

Roedd Syr **Rhys Cadwaladr** (fl. 1666-1690) yn fardd Cymraeg. Fe'i ganed yng Nghonwy, gogledd Cymru.

Roedd yn fab i Rys Trefnant. Bu'n ficer Llanfairfechan (Sir Gaernarfon) am gyfnod.

Doedd o ddim yn fardd proffesiynol - roedd y Traddodiad Barddol wedi marw allan bron erbyn hynny - ond canai ar y mesurau caeth er ei ddifyrrwch ei hun. Canodd i aelodau o deulu'r Mostyniaid, un o deuluoedd pwysicaf Sir Gaernarfon a Sir Ddinbych, a chyfansoddodd hefyd nifer o gerddi cellwair i'w gyfaill Thomas Jones, yr almanaciwr o Amwythig.

Trosodd sawl darn o waith y bardd Lladin, Horas, a'r dramodydd Rhufeinig Seneca'r Ieuaf i'r Gymraeg.

Categori:Llanfairfechan
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1690
Categori:Pobl o Gonwy
Crewe

Tref, plwyf sifil a chyffordd rheilffordd bwysig yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Crewe** (Cymraeg: **Cryw**). Mae *cryw* yn enw ar gored neu argae bychan ar draws afon a godwyd i ddal pysgod.

Tref ydyw a ffurfiwyd yn bennaf oherwydd y gweithfeydd mawr ar gyfer adeiladu a thrwsio a godwyd yno yn ystod canrif gyntaf y rheilffyrdd. Fel cyffordd bwysig (efallai y man cyfnewid trenau a gaiff y mwyaf o ddefnydd trwy Brydain), daeth Gorsaf reilffordd Cryw yn gyfarwydd i genedlaethau o deithwyr o Ogledd Cymru.  

Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dwyrain Swydd Gaer. Crewe yw terminws/man gychwyn Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru sy'n ei chysylltu â Chaergybi.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 52,673.

Mae Caerdydd 186.4 km i ffwrdd o Crewe ac mae Llundain yn 237&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Stoke-on-Trent sy'n 18.7&nbsp;km i ffwrdd.

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Crewe
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

[250px|bawd|dim|Un o drenau Trafnidiaeth Cymru - Class 158 DMU 158818 - yng [gorsaf reilffordd Crewe|ngorsaf Crewe.]]

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dwyrain Swydd Gaer
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaer
Categori:Trefi Swydd Gaer
Madog ap Selyf

Roedd **Madog ap Selyf** (fl. cyn 1282) yn llenor o Gymru yn yr iaith Ladin a chyfieithydd o'r iaith honno i'r Gymraeg. Fe'i cysylltir ag ardal Ceredigion.

## Bywgraffiad
Ychydig iawn sy'n hysbys amdano. Tybir ei fod yn ŵr eglwysig yn Abaty Ystrad Fflur, ond nid oes tystiolaeth uniongyrchol o hynny. Posiblrwydd arall yw ei fod yn gysylltiedig â Llanbadarn.

Cyfieithodd o leiaf ddau destun Lladin i'r Gymraeg rywbryd yn drydydd chwarter y 13g. Un ohonynt yw trosiad Cymraeg o'r *Turpini Historia*, sy'n adrodd rhan o hanes Siarlymaen, dan y teitl *Cronicl Turpin*. Mae'r testun i'w cael yn Llyfr Gwyn Rhydderch. Dyma a geir mewn coloffon i'r dudalen gyntaf:

:''A'r llyuyr hwnn a ymchoeles* (cyfieithodd) *Madawc ap Selyf o Ladin yg Kymraeg, o addolwyn a deisyf Grufud vab Maredud ab Owein ab Grufud ab Rys''.

Ar ofyniad Gruffudd ap Maredudd ab Owain, un o ddisgynyddion yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth, y gwnaeth Madog y gwaith, felly. Rydymm yn gwybod ei fod wedi trosi testun arall o'r Lladin i Gymraeg yn ogystal. Cyfieithiad o'r testun crefyddol poblogaidd *Transitus Mariae* yw hynny. Unwaith eto mae'r testun yn y Llyfr Gwyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Guidnerth

Arglwydd o Gymro oedd **Guidnerth** (fl. yn y 9g). Mae'n cael ei enwi yn *Llyfr Llandaf* (argraffiad G. Evans, Oxford 1893, p.&nbsp;181).

Daeth o Gymru i Lydaw ar bererindod. Yn nhref Dôl (tref enedigol y sant mawr Samson, a gafodd ei ddysgu yng Nghymru tua thri chanrif cyn hynny) y dywedodd ei bechodau o flaen y werin achos "ei fod yn siarad yr un iaith â'r bobol a'r archesgob," ac "roedd yn gallu gofyn am faddeuant am fod ei iaith yn cael ei deall."

## Llyfryddiaeth
*Léon Fleuriot, *A Dictionary of Old Breton – Dictionnaire du vieux breton*, Part 1 (Toronto, Prepcorp Limited, 1985), tudalen 13.

Categori:Hanes Llydaw
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Gwynn ap Gwilym

Bardd a golygydd o Gymru oedd **Gwynn ap Gwilym** (23 Mehefin 1950 – 31 Gorffennaf 2016). Ganed ef ym Mangor, Gwynedd a'i fagu ym Machynlleth.

Yn y 70au bu Gwynn yn darlithio yn Adran Hen Wyddeleg a Gwyddeleg Ganol Prifysgol Iwerddon, Corc. Bu hefyd yn gyd-olygydd y cylchgrawn Barn rhwng 1979 ac 1981. Bu hefyd yn ddarlithydd mewn Hebraeg ac Astudiaethau Hen Destament yn y Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth.

Roedd ei waith barddonol yn cynnwys y cyfrolau *Y Winllan Werdd* (1977) a *Gwales* (1983). Cyhoeddodd nofel *Da o Ddwy Ynys* ym 1978. Nofel ffuglen wleidyddol oedd hi yn seiliedig ar hynt a helynt Gwladwriaethau Lloegr, Gweriniaeth Iwerddon a Chymru - ac argyfwng am Ogledd Iwerddon.
bawd|200px|Clawr un o gyfrolau Gwynn.

Golygodd y gyfrol *Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif* i Gyhoeddiadau Barddas (1987) ar y cyd ag Alan Llwyd.

Yn 2014 fe'i penodwyd gan Archesgob Cymru, Dr Barry Morgan yn Ganon yn esgobaeth Llandaf. Bu farw yn 2016 ar ôl brwydro canser ers rhai blynyddoedd gan adael ei wraig, Mari, a'i frawd y cerddor Barchedig Ifor ap Gwilym. Bu farw ei chwaer, Lona Jones yn 2015.

## Gwaith
* *Eisteddfota* (C. Davis, 1979)
* *Gwales* (Gwasg Gwynedd, 1983)
* (gol. gyda Alan Llwyd), *Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif* (Gwasg Gomer, 1987)
* *Yr Ymyl Aur* (Gwasg Gwynedd, 1997)
* *Dydd oedd a Diwedd Iddo* (Gwasg Gomer, 2002)
* *Cyfres o Esboniadau: Llyfr Deuteronomium* (2002)
* *Sgythia: Hanes John Dafis, Rheithor Mallwyd* (Gwasg y Bwthyn, 2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Pobl o Fachynlleth
Categori:Prifeirdd
Rhys Brydydd

Roedd **Rhys Brydydd** (fl. tua chanol y 15g) yn fardd Cymraeg o Forgannwg.

## Bywgraffiad
Mae'n bosibl mai brawd i Rys Brydydd oedd y bardd Gwilym Tew (fl. c.1460 - c.1480), yntau o Forgannwg, neu'n fab iddo. Roedd yn daid i'r bardd Lewys Morgannwg (fl. 1520 - 1625), athro barddol Gruffudd Hiraethog. Yn ôl ach Lewys yn llaw Gruffudd Hiraethog roedd Rhys Brydydd yn ddisgynnydd i Einion ap Collwyn.

## Cerddi
Dim ond pedair o gerddi Rhys sydd wedi goroesi. Mae dwy ohonyn' nhw'n gerddi crefyddol, sef mawl i Iesu a cherdd am bryder y bardd o flaen anisicrwydd y byd. Mae trydedd gerdd yn gywydd i ofyn cyfrwy gan noddwr anhysbys. Mae'r bedwaredd ar nodyn mwy personol ar y testun anghyffredin, unigryw efallai, i ofyn gwellhad oddi wrth frath neidr. Ceir disgrifiad o neidr a'i frathodd yn ei droed wrth iddo gerdded yn y bryniau:

llom dorch yn rhoi llam o dwyn,
llath unyd llywaeth wenwyn;
llethri a drysi a draidd,
lladrones gallodrennaidd.

## Llyfryddiaeth
**Gwaith Rhys Brydydd a Rhisiart ap Rhys*, gol. Eurys I. Rowlands (Caerdydd, 1976)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Gwilym Tew

Roedd **Gwilym Tew** (fl. 1460 – 1480) yn fardd a chopïydd llawysgrifau, yn enedigol o Dir Iarll ym Morgannwg.

## Cefndir
Mae'n bosibl ei fod yn fab i'r bardd Rhys Brydydd (fl. tua chanol y 15g) neu ei frawd.

## Gwaith llenyddol
Ymhlith ei gerddi mae cywyddau serch, cywyddau gofyn, nifer o gerddi mawl traddodiadol i noddwyr, a dwy awdl i'r Forwyn Fair.

Bu Gwilym Tew yn berchen ar *Lyfr Aneirin* am gyfnod. Copïodd nifer o lawysgrifau yn cynnwys copïau o'r Trioedd, llyfr achau, casgliad o'i gerddi ei hun, a dwy eirfa sydd ymhlith yr engheifftiau cynharaf o'i math yn y Gymraeg.

Yn llawysgrif Peniarth 51, yn ei law ei hun, ceir cyfieithiad Cymraeg o'r bwystori Ffrangeg ''Bestiaire d'Amour'' gan Richart de Fornival.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Marwolaethau'r 1480au
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Rhisiart ap Rhys

Roedd **Rhisiart ap Rhys** (fl. c.1495 - c.1510) yn fardd, yn enedigol o Dir Iarll ym Morgannwg, yn ôl pob tebyg.

Roedd Rhisiart yn fab i'r bardd Rhys Brydydd ac yn nai i fardd arall o Dir Iarll, Gwilym Tew (fl. c.1460 - c.1480), neu efallai'n frawd iddo.

Cedwir 36 o gerddi Rhisiart ap Rhys, y rhan fwyaf ohonyn' nhw'n gywyddau mawl a marwnad digon confensiynol, ond maen' nhw o werth hanesyddol fel y farddoniaeth gynharaf sydd ar gael i uchelwyr Morgannwg, gan gynnwys nifer sy'n disgyn o deuluoedd Normanaidd y fro.

## Llyfryddiaeth
*Eurys I. Rowlands (gol.), *Gwaith Rhys Brydydd a Rhisiart ap Rhys* (Caerdydd, 1976)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Llandinam

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llandinam**. Saif rhwng Y Drenewydd a Llanidloes. Llandinam oedd trigfa David Davies (Llandinam), a fu'n gyfrifol am llawer o ddatblygu yn y Cymoedd ac allforio glo yn y 19g. Mae'r bont haearn hynaf yn Sir Drefaldwyn yn y pentref.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y gymuned boblogaeth o 886.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yn 2003, fe fygythiwyd cau ysgol y pentref oherwydd gostyngiad yn nifer y disgyblion; ond fe'i hachubwyd dros dro gan ymgyrch leol.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
* Pont Llandinam

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Tir Iarll

Mae **Tir Iarll** yn ardal, a fu gynt yn gwmwd, ym Morgannwg sy'n cynnwys plwyfi Llangynwyd, Betws, Cynffig a Margam.

Cafodd yr enw am iddo syrthio i feddiant Iarll Caerloyw yn sgîl Goresgyniad y Norman.

Mae wedi bod yn fagwrfa i feirdd o gyfnod cynnar ac wedi ennill le arbennig iddo'i hun yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Mae'r beirdd a gysylltir â Thir Iarll trwy eu genedigaeth neu eu gwaith yn cynnwys Rhys Brydydd, ei fab Rhisiart ap Rhys, Gwilym Tew a fu'n berchen ar Lyfr Aneirin am gyfnod, y pencerdd Lewys Morgannwg (fl. 1520-1565), Siôn Bradford, Dafydd Benwyn. Yn ddiweddarach, ffugiodd Iolo Morganwg lawer o gerddi a dogfennau sy'n ymwneud â Thir Iarll a'i droi yn fagwrfa beirdd a etifeddasai ddysgeidiaeth y derwyddon ac a gynhaliai ddefodau 'Gorsedd Beirdd Ynys Prydain' dros y canrifoedd.

Roedd diwylliant Cymraeg yr ardal yn unigryw. Dyma fro oedd yn enwog am ei chwndidau a'i thribannau. Roedd gan y fro draddodiad llên gwerin cryf. Ym mhlwyf Llangynwyd ("yr henblwyf") y blodeuodd y Fari Lwyd, er enghraifft. Yn Nhir Iarll hefyd y mae Cefn Ydfa, cartref Ann Maddocks, "Y Ferch o Gefn Ydfa".

Mae un o gerddi grymusaf a mwyaf adnabyddus y prifardd Gerallt Lloyd Owen yn deyrnged i'r Tir Iarll a fu. Dyma ran ohono:

::Bu'r hen iaith ar y bryniau hyn
::yn aflonyddu flynyddoedd
::yn ôl, hen iaith
::ein hatgofion ni.
::(''Cerddi'r Cywilydd*)

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Llyfryddiaeth
*G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg'' (Caerdydd, 1948)

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Castell-nedd Port Talbot
Categori:Daearyddiaeth Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Hanes Castell-nedd Port Talbot
Categori:Hanes Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Morgannwg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Teyrnas Morgannwg
Mouloud Feraoun

Roedd **Mouloud Feraoun** (8 Mawrth 1913 – 15 Mawrth 1962) yn llenor Berber yn yr iaith Ffrangeg o Algeria, a aned yn nhref Tizi Hibel yn Uwch Kabylie.

## Ei fywyd
Wedi cyfnod o astudio yn *école normale* Algiers, treuliodd rai blynyddoedd yn athro ysgol cyn cael gwaith fel arolygydd canolfannau addysg. Roedd yn adnabod y llenor Ffrengig Albert Camus ac yn llythyru â fo yn 1951. Enillodd y *Prix populiste* yn 1953 am ei nofel *La Terre et le sang*. Ar ddiwedd y rhyfel annibyniaeth yn Algeria cafodd Mouloud a phump o'i gyd-arolygyddion addysg ei lofruddio gan asasin o'r OAS de eithafol yn y Château Royal, Algiers.

## Ei waith
Prif destun ei waith yw'r ymchwil am hunaniaeth Berber a'r gwrthdaro anorfod rhwng yr hen a'r newydd yng nghyd-destun trefedigaeth. Un o'i weithiau gorau yw *Jours de Kabylie*, sy'n gyfres o frasluniau o fywyd mewn tref fach ddi-nod yng nghefngwlad Algeria, seiliedig i raddau helaeth ar ei brofiadau ei hun.

## Llyfryddiaeth
**La Terre et le sang* (1953). Nofel.
**Le Fils du pauvre* (1954). Nofel. (cyfieithiwyd i'r Saesneg: ''The Poor Man's Son*, University of Virginia Press)
**Les chemins qui montent* (1957). Nofel.
**Les Poèmes de Si Mohand'' (1960). Golygiad o ddetholiad o gerddi gan y bardd iaith Berber Si Muhand U M'hand.
**Journal, 1955-1962* (1962). Dyddiadur.
**Jours de Kabylie* (1968). Straeon byrion a brasluniau.
**Lettres à ses amis* (1969). Llythyrau.
*''L'Anniversaire* (1972).

## Dolen allanol
*Adolygiad o *The Poor Man's Son*, cyfieithiad o *Le Fils du pauvre 

Categori:Berberiaid
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Llenorion Ffrangeg o Algeria
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Algeria
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Algeria
Categori:Marwolaethau 1962
Rhestr cymeriadau, pethau a lleoedd ym mytholeg y Llychlynwyr

::*Gweler hefyd: Rhestr duwiau a duwiesau Llychlynaidd*

## Lleoedd
*Asgard
*Bifröst
*Bilskirnir 
*Breidablik
*Elivagar
*Fyris Wolds
*Gandvik
*Ginnungagap  
*Hel
*Hlidskjalf 
*Hvergelmir
*Jötunheimr 
*Leipter River
*Kormet
*Midgard
*Muspelheim 
*Náströnd
*Nidavellir
*Niflheim  
*Ormet
*Reidgotaland
*Slidr River
*Svartalfheim
*Utgard 
*Valhalla 
*Vanaheim
*Vimur
*Yggdrasil

## Digwyddiadau
*Fimbulwinter
*Ragnarök

## Pethau
*Balmung
*Brisingamen
*Draupnir
*Dromi
*Eitr
*Mjolnir
*Skíðblaðnir
*Gram
*Gungnir
*Tyrfing
*Ffynnon Urd

## Pobl
*Adils
*Ask and Embla
*Aun 
*Berserker
*Bödvar Bjarki
*Domalde
*Domar
*Dyggve
*Fafnir 
*Harald Hildetand
*Ingjald
*Ivar Vidfamne
*Ohthere
*Ragnar Lodbrok
*Shieldmaiden 
*Skirnir
*Skjöld  
*Sigmund
*Sigurd
*Starkad

## Bodau arallfydol eraill
*Alberich
*Auðumbla
*Ratatosk
*Geri a Freki
*Gultopp
*Hugin a Munin
*Móinn
*Y Norniaid
*Níðhöggr
*Fenrisulfr
*Hati
*Sleipnir
*Surtr
*Svadilfari
*Skoll
*Tanngrisnir a Tanngnjóstr
*Valkyrie
*Draugr(iaid)
*Jörmungandr

Categori:Mytholeg Llychlyn
Cymeriadau, pethau a lleoedd ym mytholeg y Llychlynwyr
Nepal

Gwlad fynyddig yn Ne Asia yw **Gweriniaeth Ddemocrataidd Ffederal Nepal** neu **Nepal**. Y gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Pobl Tsieina (Tibet) i'r gogledd, ac India i'r de. Mae gogledd Nepal yn gorwedd yn yr Himalaya ac yn cynnwys nifer o fynyddoedd uchel, gan gynnwys Mynydd Everest, y mynydd uchaf yn y byd. Yn y de, mewn cyferbyniaeth, ceir y *terai* isel a'i choedwigoedd trwchus is-drofannol. Kathmandu yw prifddinas y wlad. Brenhiniaeth oedd Nepal tan 2008 pan ddaeth hi'n weriniaeth.

## Daearyddiaeth 
[350px|bawd|chwith|Merched [Rana Tharu yn mynd i sgota yn ne-orllewin Nepal.]]

## Hanes 
## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant 
## Economi 
## Gweler hefyd
*Daeargryn Nepal 2015

Kathmandu-Durbar Square-40-Trailokya-Maju Dega-2013-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Verbrennung-22-Zeremonie-2007-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Palast der 55 Fenster-18-Schnitzerei-2013-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-Garuda-06-2013-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Palastplatz-08-Harishankar-zwei Tempel-Narayana-Krishna-2013-gje.jpg|Patan
Machhermo to Gokyo-04-Siedlung-2007-gje.jpg|Himalaya
Dingboche to Chhukung-82-Imja Khola-Taboche-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Ghami to Lo Gekar-15-Lhatos-rote Wand-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Lo Gekar-06-Lhatos-Gebetsfahnen-2015-gje.jpg|Mustang


Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd De Asia
Ceirch

Math o rawnfwyd yw **ceirch**. Mae'r gair yn cyfeirio i'r planhigyn ac i'w hadau. Fe'u defnyddir yn helaeth fel bwyd ar gyfer pobl ac anifeiliaid.

chwith|200px|bawd|Hadau ceirch

Categori:Poaceae
Categori:Grawnfwyd
Categori:Llysiau rhinweddol
Ahmad Kheireddine

Roedd **Ahmad Kheireddine** (1905 - 25 Gorffennaf 1967) yn fardd a dramodydd yn yr iaith Arabeg o Diwnisia.

O dras Dyrcaidd, cafodd ei eni mewn amgylchiadau digon tlawd mewn ardal dosbarth gweithiol yn Nhiwnis. Gorffenodd ei astudiaethau yng ngholeg La Zitouna, yn y brifddinas, trwy ddarlen cyfieithiadau Arabeg o weithiau llenyddol Gorllewinol. Ond ymddiddorai yn y traddodiad brodorol yn ogystal, ac aeth ati i astudio mydryddiaeth Arabeg a'i cherddoriaeth.

Roedd yn aelod o un o'r grwpiau llenyddol-wleidyddol yn Nhiwnis a wrthwynebai reolaeth Ffrainc ar eu gwlad. Ysgrifennodd nifer o ddramâu, rhai ohonyn' nhw'n seiliedig ar ddigwyddiadau hanesyddol, er enghraifft *al-Kâhina* (1937) sy'n bortread o'r arwres El Kahena a arweiniodd y Berber yn erbyn y goresgynwyr Arabaidd yn y 6g. Golygodd sawl cylchgrawn llenyddol a gwleidyddol.

Roedd yn fardd dawnus yn ogystal a ganai ar y mesurau poblogaidd; mae rhai o'i ganeuon yn cael eu gosod i gerddoriaeth o hyd yn Nhiwnisia.

## Cyfeiriadau
*Jean Fontaine, *Histoire de la littérature tunisienne* (Tiwnis, 1994)

Categori:Beirdd Arabeg
Categori:Dramodwyr Arabeg
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif
Categori:Llenorion Arabeg o Diwnisia
Categori:Marwolaethau 1967
Antiga a Barbwda

Gwlad ym Môr y Caribî yw **Antiga a Barbwda**. Enillodd annibyniaeth ar y Deyrnas Unedig yn 1981. Ei phrifddinas yw Saint John's.

Mae'r wlad yn cynnwys ynysoedd Antiga, Barbwda a Redonda.


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Cymuned y Caribî
Categori:Antilles Leiaf
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd y Caribî
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Categori:Teyrnasoedd y Gymanwlad
Barbados

Gwlad yng Nghefnfor Iwerydd yw **Barbados**. Mae hi'n annibynnol ers 1966. Prifddinas Barbados yw Bridgetown.

Mae baner Barbados yn cynnwys y tridant sy'n symbol o'r môr ond hefyd yn adlais o gysylltiad yr ynys fel trefedigaeth Brydeinig gan fod y ddelwedd Britannia yn dal picell triphyg.

Daeth Barbados yn weriniaeth ar 30 Tachwedd 2021, yn dilyn esiampl sawl ynys yn y Caribî.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol Llywodraeth Barbados 
*  Gwefan swyddogol Senedd Barbados

Categori:Antilles Leiaf

Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd y Caribî
Bessie Smith

Cantores blues o Chattanooga, Tennessee, Unol Daleithiau America, oedd **Bessie Smith** (15 Ebrill 1892 – 26 Medi 1937).

Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Dominica

:*Noder nad yw Dominica yr un peth â Gweriniaeth Dominica, gwlad arall yn y Caribî.*

Gwlad ar ynys ym Môr Caribî yw **Dominica**. Mae hi'n annibynnol ers 1978. Prifddinas Dominica yw Roseau.

Categori:Antilles Leiaf

Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd y Caribî
Gweriniaeth Dominica

Gwlad ar ynys Hispaniola yw **Gweriniaeth Dominica**. Gwlad cyfagos yw Haiti i'r gorllewin. Mae hi'n annibynnol ers 1844. Prifddinas Gweriniaeth Dominica yw Santo Domingo.

## Diwylliant 
Datblygodd diwylliant Gweriniaeth Dominica yn bennaf ar sail etifeddiaeth Sbaenaidd y wlad a chyda dylanwadau Affricanaidd sydd yn adlewyrchu hanes amlhiliol y wlad. Dylanwadwyd ar ddiwylliant Gweriniaeth Dominica i raddau gan ddiwylliant Haiti, er i nifer o Ddominiciaid adweithio'n erbyn yr ymddiwylliannu hwnnw mewn ymgais i fynegi diwylliant cenedlaethol unigryw.


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Ffrainc
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Dominica
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd y Caribî
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
Categori:Hispaniola
Y Gelli

Gallai **Y Gelli**/**Gelli** gyfeirio at un o sawl lle:

*Y Gelli Gandryll, tref fechan ym Mhowys
*Y Gelli, Rhondda Cynon Taf, pentref yn Rhondda Cynon Taf

Gweler hefyd:
*Gŵyl y Gelli
Unzen

Llosgfynydd ar ynys Kyushu yn Japan yw **Mynydd Unzen** (Japaneg: 雲仙岳 *Unzendake*).

Categori:Kyūshū
Categori:Llosgfynyddoedd Japan
Categori:Mynyddoedd Japan
Organisation de l'Armée secrète

200px|bawd|Diwrnod y Siacal (poster ar gyfer y ffilm a wnaed yn 1973)
Mudiad cudd terfysgol asgell dde o ymsefydlwyr Ffrengig yn Algeria yn y 1960au oedd yr '''Organisation de l'Armée secrète** (**OAS**; hefyd **Organisation armée secrète''').

Cafodd ei sefydlu yn 1961 gan y Cadfridog Raoul Salan i wrthwynebu unrhyw symudiad tuag at roi annibyniaeth i Algeria ar Ffrainc. Cyflawnodd gyfres o ymosodiadau terfysgol a llofruddiaethau nid yn unig yn Algeria ond yn Ffrainc ei hun. Mae rhai yn credu bod yr OAS wedi mwynhau cefnogaeth ar lefel uchel iawn o fewn y sefydliad Ffrengig a bod llawer o wybodaeth heb ei datguddio eto.

Ei weithred mwyaf adnabyddus oedd ei ymgais i lofruddio Charles de Gaulle, arlywydd Ffrainc, ym mis Medi 1961, am ei fod ar fin dod i gytyndeb â'r cenedlaetholwyr Algeriaidd ac yn barod i ildio annibyniaeth iddynt (cytunwyd telerau annibyniaeth ym Mawrth, 1962. Cafodd yr arweinydd Salan ei arestio yn Ebrill 1962 a'i ddeddfrydu; treuliodd gwta chwe mlynedd (1962-68) yn y carchar am ei droseddau. Byr fu parhad yr OAS yn sgîl hynny.

## Diwrnod y Siacal
Mae'r nofel gan Frederick Forsyth, *The Day of the Jackal*, a'r ffilm o'r un enw (1973), yn seiliedig ar ddigwyddiadau Medi 1961.

## Llyfryddiaeth
* Yves Courrière, ''La guerre d'Algérie*, cyfrol 4 : *Les feux du désespoir* (Fayard, 1969)
*Anne-Marie Duranton-Crabol, *Le Temps de l'OAS* (Complexe, 1995)
*Georges Fleury, *Histoire secrète de l'OAS* (Grasset, 2002)
*Rémi Kauffer, *OAS. Histoire d'une guerre franco-française* (du Seuil, 2002)
*Marie-Thérèse Lancelot, *L'Organisation armée secrète'', (Fondation nationale des sciences politiques, 1963)

Categori:Mudiadau terfysgol
Categori:Rhyfel Algeria
Categori:Sefydliadau 1961
Si Muhand U M'hand

Roedd **Si Muhand U M’hand**, neu **Si Mohand** (tua 1840 / 1845 - 28 Rhagfyr 1905), yn fardd Berber yn yr iaith Ferber, yn aelod o lwyth yr At Yiraten yn Kabylie, Algeria, a aned ym mhentref Icheraiouen (Tizi Rached).

## Ei fywyd cynnar
Mae gwaith barddonol Si Mohand yn seiledig ar ei fywyd. Cafodd blentyndod cythryblus a bu'n dyst i drais a newidiau mawr. Gwelodd filwyr Ffrengig y Cadfridog Randon ar waith yn Kabylie a distryw ei bentref genedigol; yn lle'r hen bentref Berber cododdd y Ffrancod dref wedi'i hamddiffyn gan furiau a chaer a alwasant y *Fort National* (Larba Nat Iraten).

Wedi ffoi i bentref cyfagos gyda'i deulu, paratodd Si Mohand ifanc ar gyfer astudio'r gyfraith Islamaidd. Ond rhoddodd y gwrthryfel a dorrodd allan yn Algeria yn 1871 ddiwedd i'w gynlluniau. Cafodd ei dad ei ddienyddio gan yr awdurdodau a'i ewythr ei alltudio, a bu rhaid i'r teulu dorri i fyny a phawb ceisio gofalu drostyn eu hunain (mae'r teulu estyniedig yn hollbwysig yng nghymdeithas y Maghreb.

## Yr *Isefra*
Yn alltud o'i fro ac yn unig, troes Si Mohand yn fardd crwydr. Dyna pam mae themau fel alltudiaeth, hiraeth a thynged yn elfennau mor bwyaig yn ei gerddi. Doedd Si Mohand ddim yn ysgrifennu ei gerddi, dim ond eu hadrodd o le i le i ennill ei damaid, ond cawsant eu cadw ar gof gan y pentrefwyr a daethant yn rhan o'r etifeddiaeth gyffredin.

Yn ddiweddarach cafodd yr *Isefra* (sy'n golygu "cerddi" yn yr iaith Ferber) eu cyhoeddi sawl gwaith, er enhgraifft gan Said Boulifa yn 1904, Mouloud Feraoun yn 1960 a gan Mouloud Mammeri yn 1969. Ers hynny mae cerddi eraill gan Si Mohand wedi cael eu casglu gan ymchwilwyr llafar gwlad.

## Ffilm
Mae ffilm *Le Rebelle* yn seiliedig ar fywyd Si Mohand.

## Llyfryddiaeth
*Younes Adli, *Si Mohand ou Mhand. Errance et révolte* (Paris Mediterranee, 2001). ISBN 2842721101
*Mouloud Feraoun, *Les poémes de Si Mohand* (Paris, 1960)

## Dolenni allanol
* Ynglŷn a'r ffilm *Le Rebelle* (Ffrangeg)
* *Si Mohand ou M’Hand*, llyfr amdano (Ffrangeg)

Categori:Llenyddiaeth Ferber
Categori:Llenorion o Algeria
Categori:Marwolaethau 1905
Sosialaeth

bawd|Karl Marx
**Sosialaeth** yw'r enw a roddir i gasgliad o ideolegau sy'n ffafrio cyfundrefn sosio-economaidd lle mae eiddo a dosbarthiad cyfoeth yn cael eu rheoli gan gymdeithas.

Gellir olrhain gwreiddyn y mudiad sosialaeth modern yn bennaf at fudiad dosbarth gweithiol y 19g. Yn y cyfnod hwn, defnyddiwyd y term "sosialaeth" yn gyntaf pan yn cyfeirio at feirniaid cymdeithasol Ewropeaidd oedd yn collfarnu cyfalafiaeth ac eiddo preifat. Un fu'n rhannol gyfrifol am sefydlu a diffinio'r mudiad sosialaeth modern oedd Karl Marx. Credai ef y dylid diddymu arian, marchnadoedd, cyfalaf, a llafur fel cynwydd.

Yn nhreigl amser, rhannodd y mudiad yn garfannau gwahanol. Erbyn heddiw ceir pleidiau sosialaidd cymdeithasol - diwygwyr megis y Blaid Lafur sydd yn cefnogi gwladwriaethau les a rheoli cyfalafiaeth; comiwnyddion chwyldroadol megis y Bolsiefigiaid sydd yn cefnogi "Unbennaeth y Proletariat"; ac anarchwyr gwrth-wladwriaethol. Yn aml cymysgir egwyddorion sosialaidd â syniadau gwleidyddol gwahanol, megis cenedlaetholdeb fel wna Plaid Cymru.

## Geirdarddiad
Y Cymro a sosialydd cynnar Robert Owen defnyddiodd, am y tro gyntaf yn Saesneg, y termau *socialist* (yn 1827) a *socialism* (yn 1837). Roedd hyn yn seiliedig ar y derm Ffrengig *socialisme*, hawliau'r diwygiwr Pierre Leroux a'r cyhoeddwr Saint-Simonian 'ill dau y clod am fathu'r derm honno. *Cymdeithasiaeth* oedd y derm ffafriodd R. J. Derfel, ond "sosialaeth" daeth yn fwy boblogaidd.

## Cyfeiriadau

Categori:Gwleidyddiaeth yr adain chwith
Categori:Ideolegau gwleidyddol
Categori:Systemau economaidd
Y Bahamas

Gwlad yng Nghefnfor Iwerydd ar ymyl y Caribî oddi ar arfordir de-ddwyrain yr Unol Daleithiau yw'r **Bahamas** neu **Cymanwlad y Bahamas**. Mae hi'n annibynnol ers 1973. Prifddinas y Bahamas yw Nassau.


[Categori:Gwledydd Gogledd America
[Categori:Gwledydd y Caribî]]
Belîs

Gwlad ar arfordir dwyreiniol Canolbarth America yw **Belîs** (, ). Mae'n ffinio gyda Mecsico i'r gogledd, Gwatemala i'r gorllewin a'r de, a Môr y Caribî i'r dwyrain.

Mae hi'n wlad annibynnol ers 21 Medi 1981, pan dorrodd yn rhydd oddi wrth 'Prydain'. Prifddinas Belîs yw Belmopan. Mae ei phoblogaeth o  oddeutu un degfed (1/10) poblogaeth Cymru (tua thair miliwn). 22,800 km2 (8,800 millt sg) yw ei harwynebedd. Dyma un o wledydd lleiaf poblog, a lleiaf dwysedd ei phoblogaeth yng Nghanolbarth America.

## Cyfeiriadau

Categori:Gwledydd Canolbarth America
Categori:Gwledydd Gogledd America
Brwnei

Gwlad yn Ne-ddwyrain Asia yw **Brwnei** (ym Maleieg: *Negara Brunei Darussalam*, yn Arabeg: سلطنة بروناي). Fe'i lleolir ar arfordir gogleddol ynys Borneo, ar lan Môr De Tsieina. Ar y tir amgylchynir Brwnei gan dalaith Sarawak, sy'n rhan o Faleisia. Mae hi'n wlad annibynnol er 1984. Prifddinas Brwnei yw Bandar Seri Begawan.

Mae baner Brunei yn adlewyrchu llywodraethiant y wlad gan y Swltan a'i brif weinidogion.


Categori:Aelod-wladwriaethau ASEAN
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Gymanwlad
Categori:Borneo
Categori:Cyn-drefedigaethau'r Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Maleieg
Categori:Sefydliadau 1984
Categori:Swltaniaethau
Ieithoedd Berberaidd

Defnyddir y term **ieithoedd Berberaidd** am nifer o ieithoedd yn perthyn i deulu yr ieithoedd Affro-Asiaidd, a siaredir yn bennaf yn y Maghreb, gogledd Affrica gan y Berberiaid.

Ar un adeg ieithoedd Berberaidd yn cael ei siarad o Foroco yn y gorllewin i Ddiffeithwch Libia yn y dwyrain. Ildiodd yr ieithoedd hyn dir yn raddol yn sgîl y concwest Arabaidd yn y 6g. Eu cadarnleodd erbyn heddiw yw Moroco a rhannau o Algeria. Ceir ychydig o siaradwyr Berbereg yng ngorllewin Tiwnisia yn ogystal. Mae rhai pobl yn dal i siarad tafodiaith Ferberaidd ynysig yn ngwerddon Siwa, gorllewin Yr Aifft.

canol|bawd|500px|Lleoliadau yr ieithoedd Berberaidd yng ngogledd Affrica**Kabyle**

**Atlas**

**Zenati**

**Berber Gorllewinol**

**Berber Dwyreiniol**

**Twareg**

## Llên a diwylliant
Am ganrifoedd roedd llenyddiaeth Ferberaidd yn llenyddiaeth lafar yn bennaf. Mae'n gyfoethog mewn chwedlau llên gwerin ac mae ganddi draddodiad barddol hynafol sy'n dal i flodeuo heddiw. Un o feirdd mwyaf nodedig yr iaith Ferberaidd yw'r Berber o Algeria, Si Muhand U M'hand (tua 1845 - 1905).

## Gweler hefyd
*Kabylie
*Berberiaid

Berber
Berber

Berber
Berber
Berber
Cludiant

[bawd|Trên cyflym [Almaenig, yr InterCityExpress]]
Pobl a nwyddau yn symud o un lle i'r llall yw **cludiant** neu **drafnidiaeth**. Gellir eu symud mewn amryw o ffyrdd megis mewn awyr, ar y môr, yr heol, ar y rheilffordd, drwy gebl, pibell neu hyd yn oed drwy'r gofod. I wneud hyn, defnyddir (ymysg eraill): ffyrdd, rheilffyrdd, yr harbwr a meysydd awyr. Ceir amrywiaeth enfawr o gerbydau i wneud y gwaith hwn: ceir, trenau, llongau, lorïau, ac awyrennau.

## Gweler hefyd 
* Bws cerdded
* Cerbyd
* Coets fawr
* Olwyn
* Rhyd
* Tramffordd


Categori:Diwydiannau
Categori:Gwyddoniaeth gymhwysol
Diwygio tir yng Nghymru

Roedd '''diwygio'r tir''' yn un o bynciau llosg gwleidyddiaeth Cymru yn y 19g ac yn broblem gymdeithasol bwysig.

Roedd rhentu'n uchel a thenantiaeth yn ansicr. Un canlyniad fu Helyntion Beca (1839-1843).

Un agwedd ar yr argyfwng yn yr 1880au oedd Rhyfel y Degwm.

Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Amaeth yng Nghymru
Cymru
Categori:Hanes economaidd Cymru
Tom Ellis

Gallai **Thomas Ellis** neu **Tom Ellis** gyfeirio at un o sawl person:

*Thomas Edward Ellis, gwleidydd Cymreig (1859-1899)
*Tom Ellis (gwleidydd), gwleidydd Cymreig (1924–2010)
*Tom Ellis (actor), actor Cymreig (g. 1978)
Cefnddwysarn

Pentref bychan yng nghymuned Llandderfel, Gwynedd, Cymru, yw **Cefnddwysarn** () (neu **Cefn-ddwysarn**). Saif yn ardal Meirionnydd tua tri chwarter milltir i'r de-orllewin o bentref Sarnau ar briffordd yr A494 a rhyw dair milltir i'r dwyrain o'r Bala.

Rhwng y ddau bentref mae Cors y Sarnau. I'r gogledd mae bryn Cefn Caer-Euni â'i fryngaer fechan Caer Euni (neu Eini). I'r gorllewin mae tref Y Bala a Llyn Tegid ac ar orwel y dwyrain rhed llethrau cadarn Y Berwyn. Mae twmpath - safle castell pren efallai - ar ymyl Cefnddwysarn i'r de.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion y fro
Mae gan yr ardal hon le arbennig yn niwylliant Cymru. Er nad yw'n fawr o le mae wedi magu sawl person enwog.

Yno yn 1859 ar fferm y Cynlas y ganwyd Thomas Edward Ellis (Tom Ellis), un o wleidyddion disgleiriaf ei ddydd ac aelod blaenllaw o'r Rhyddfrydwyr a mudiad Cymru Fydd. Cafodd ei gladdu ym mynwent yr eglwys. Dadorchuddiwyd y goflech iddo sydd i'w gweld yn yr eglwys heddiw gan Lloyd George yn 1910.

Er iddo gael ei eni yn Llanfor, treuliodd y bardd David Roberts (Dewi Havhesp) (1831-1884) y rhan helaeth o'i oes yng Nghefnddwysarn. Teiliwr ydoedd wrth ei alwedigaeth.

Bu'r bardd Robert Williams Parry yn brifathro ysgol Y Sarnau am flwyddyn yn y 1910au cynnar.

Un o enwogion eraill y fro yw Llwyd o'r Bryn, a aned ar fferm rhwng Cefnddwysarn a Llandderfel yn 1888. Mae ei lyfr adnabyddus *Y Pethe* yn llawn o ddigrifiadau ac atgofion o'r fro a'i chymdeithas drwyadl Gymraeg.

O ardal y Sarnau y daw'r ddau frawd, y prifeirdd Gerallt Lloyd Owen a Geraint Lloyd Owen. Mae rhai o gerddi gorau Gerallt yn ymwneud â chymeriadau a thirlun y fro. Geraint oedd Archdderwydd Cymru o 2016 i 2018 dan yr enw barddol Geraint Llifon.

## Darllen pellach
*T.I. Ellis, *Crwydro Meirionnydd* (1954)
*Llwyd o'r Bryn, *Y Pethe* (1955)

## Cyfeiriadau 
Categori:Llandderfel
Categori:Pentrefi Gwynedd
Ecwador

Gwlad yng ngogledd-orllewin De America yw **Ecwador** ()  (yn swyddogol **Gweriniaeth Ecwador**). Y gwledydd cyfangos yw Colombia i'r gogledd, a Periw i'r de. Mae hi'n wlad annibynnol ers 1830. Prifddinas Ecwador yw Quito.

## Daearyddiaeth 
Gwlad gyhydeddol sy'n gorwedd ar arfordir gogledd-orllewin De America ar lan y Cefnfor Tawel yw Ecwador. Rhed mynyddoedd yr Andes trwy ganol y wlad, gan gyrraedd eu pwynt uchaf ym mynydd Chimborazo. Rhennir y wlad yn dri rhanbarth daearyddol felly, sef mynydd-dir yr Andes, y tir arfordirol i'w gorllewin a rhan o Goedwig-law Amazon i'r dwyrain.

## Hanes 
## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant 
## Economi 
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau OPEC
Categori:Aelod-wladwriaethau Undeb Cenhedloedd De America
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen

Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd America Ladin
Categori:Gwledydd De America
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg