open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Matthew Francis

Bardd a nofelydd o Sais yw **Matthew Francis** (ganwyd 1956) sydd yn byw yng Nghymru ac yn addysgu ysgrifennu creadigol Saesneg ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Ganwyd yn Hampshire a mynychodd Ysgol Dinas Llundain. Astudiodd yng Ngholeg Magdalene, Caergrawnt, ac ar ôl gweithio yn y diwydiant technoleg gwybodaeth am ddegawd fe enillodd ei ddoethuriaeth o Brifysgol Southampton.

Cyhoeddwyd chwe chyfrol o farddoniaeth (*Blizzard*, *Dragons*, *Whereabouts*, *Mandeville*, *Muscovy*, a *The Mabinogi*), dwy nofel (*WHOM* a *The Book of the Needle*), a chasgliad o straeon byrion (*Singing a Man to Death*). Arbeniga Francis ar waith y bardd Albanaidd W. S. Graham, ac mae wedi golygu casgliad o'i gerddi a chyhoeddi astudiaeth o'i farddoniaeth.

## Llyfryddiaeth 
* *WHOM* (Bloomsbury, 1989).
* *Blizzard* (Llundain: Faber and Faber, 1996).
* *Dragons* (Llundain: Faber and Faber, 2001).
* *Where the People Are: Language and Community in the Poetry of W.S. Graham*. (Salt Publishing, 2004).
* *New Collected Poems of W. S. Graham* (Faber and Faber, 2004).
* *Whereabouts*. (Toronto: Rufus Books, 2005).
* "Poems by Matthew Francis". *Poetry Wales* **7**(42.4) 2007.
* *Mandeville* (Llundain: Faber and Faber, 2008).
* "A Prophet as Unreliable Narrator: Rewriting Arise Evans", *New Writing* **7** (2) tt. 161-171 (2010).
* "Editing W.S. Graham", *Journal of British and Irish Innovative Poetry* **4** (1) pp.&nbsp;11–22 (2012).
* *Singing a Man to Death* (Blaenau Ffestiniog: Cinnamon Press, 2012).
* "Rewriting Mandeville's Travels" yn J. Weiss., S. Salih. (gol.) *Locating the Middle Ages: The Spaces and Places of Medieval Culture* (Llundain: King's College London Medieval Studies Centre for Late Antique & Medieval Studies, 2012), tt. 227-235.
* "A Difficult Home: Work, Love and Community in the Poetry of W.S. Graham and Philip Larkin", *English Studies* **94** (5) tt. 535-561 (2013).
* *Muscovy* (Llundain: Faber and Faber, 2013).
* *The Book of the Needle* (Blaenau Ffestiniog: Cinnamon Press, 2014).
* *The Mabinogi* (Llundain: Faber and Faber, 2017)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  
*  Proffil ar wefan Faber and Faber

Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Magdalene, Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Southampton
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Hampshire
Parc Gwledig y Morglawdd

Mae **Parc Gwledig y Morglawdd** wedi'i leoli yng Nghaergybi, Ynys Môn.
Cafodd Parc Gwledig Morglawdd Caergybi ei agor ym 1990 ac mae wedi’i leoli ar safle hen chwarel. Adeiladwyd rhwng 1846 a 1873.

Mi wnaeth agor yn 1990 ac ar safle hen chwarel ble roedd y cerrig yno ar un adeg yn cael eu defnyddio i adeiladu morglawdd Caergybi.

Gallwch bysgota wrth Llyn Llwynog a gwylio cychod bach yno neu ymlacio efo picnic hefyd.Mae byd natur ar eiorau yno ac mae'n barchyfryd I fynd am dro.

Hyd y Morglawdd ydi 2.3&nbsp;km sef yr hiraf yn Ewrop.Mae llwybr cerdded  yno ble gallwch  fwynhau golygfeydd Arfordir Creigiog, a chael mynediad i Mynydd Twr ac  Ynys Lawd.

Mae Canolfan Gwybodaeth yno ble gallwch dderbyn yn gwybodaeth bellach am fywyd gwyllt y parc.

## Cyfleusterau
Mae yna bwll i hwylio cychod, llwybr cyfeiriannu, llwybr natur, ardal bicnic, toiledau a chae chwarae ar dir y caffi.

Mae maes parcio talu ac arddangos yno.

Os hoffech gael tamaid i'w fwyta neu baned, ewch i weld y caffi yno, cewch groeso mawr!

## Cyfeiriadau
Categori:Caergybi
Categori:Parciau Gwledig Cymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Ynys Môn
Black Sabbath

Grŵp cerddoriaeth metel trwm yw **Black Sabbath**. Sefydlwyd y band yn Aston, Birmingham yn 1968. Mae'r grŵp wedi cyhoeddi cerddoriaeth ar label recordio Warner Bros. Records, Sanctuary Records, EMI Records, Vertigo Records.

## Aelodau
;Aelodau craidd
* Tony Iommi – Gitâr drydan 
* Geezer Butler – Gitâr fas 
* Ozzy Osbourne – Llais 

;Aelodau teithio
* Adam Wakeman – Allweddellau, gitârs ychwanegol 
* Tommy Clufetos – Drymiau 

## Disgyddiaeth
; Albymau

* *Black Sabbath* (1970)
* *Paranoid* (1970)
* *Master of Reality* (1971)
* *Vol. 4* (1972)
* *Sabbath Bloody Sabbath* (1973)
* *Sabotage* (1975)
* *Technical Ecstasy* (1976)
* *Never Say Die!* (1978)
* *Heaven and Hell* (1980)
* *Mob Rules* (1981)
* *Born Again* (1983)
* *Seventh Star* (1986)
* *The Eternal Idol* (1987)
* *Headless Cross* (1989)
* *Tyr* (1990)
* *Dehumanizer* (1992)
* *Cross Purposes* (1994)
* *Forbidden* (1995)
* *13* (2013)

Categori:Bandiau o Loegr
Categori:Sefydliadau 1968
Categori:Cerddoriaeth metel trwm
Cerddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru

Sefydlwyd **Cerddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru** (Saesneg: National Youth Orchestra of Wales) ym 1945 gan Irwyn Walters; hon oedd y gerddorfa genedlaethol ieuenctid gyntaf yn y byd. Mae'r gerddorfa yn cynnwys tua 115 o chwaraewyr ifanc rhwng 13 a 21 oed o bob rhan o Gymru, a ddewiswyd trwy glyweliad. Mae’n cyflwyno cyngherddau mewn lleoliadau o fri yn y DU a thramor.

Yn draddodiadol, mae'r gerddorfa wedi penodi Prif Arweinydd a Chyfarwyddwr Cerdd preswyl. Mae'r rhain wedi cynnwys Clarence Raybould (1945–66), Arthur Davison (1967–90), Elgar Howarth (1991–5), Christopher Adey (1996–2002), Owain Arwel Hughes (2003–10), Takuo Yuasa (2011), Carlo Rizzi (2012, 2016–17), Grant Llewellyn (2013), Jac Van Steen (2014) a Paul Daniel (2015).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol y Gerddorfa 
*Gwefan Ffrindiau Cerddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru 

Categori:Cerddorfeydd
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Ysgol Gynradd Cemaes

Ysgol gynradd ym mhentref Cemaes, Ynys Môn, yw **Ysgol Gynradd Cemaes**. Fe'i lleolir yn nhalgylch Ysgol Syr Thomas Jones, sy'n ysgol uwchradd.

Richard Holland yw ei phrifathro presennol. Un o gyn-ddisgyblion yr ysgol yw Sonia Edwards awdures Cymraeg.

## Ethos yr Ysgol
Yn ôl gwefan yr ysgol - ''Mae Ysgol Gynradd Cemaes yn ceisio creu amgylchedd dysgu heriol sy'n annog disgwyliadau uchel ar gyfer llwyddiant drwy ddatblygu - teilwrio addysg i gwrdd ag anghenion yr unigolyn.

''Mae ein hysgol yn hybu amgylchedd diogel, gofalgar a chefnogol. Meithrinnir hunan-hyder y plentyn drwy berthynas gadarnhaol gyda chyfoedion a staff. Ymdrechwn i gael ein rhieni, ein hathrawon ac aelodau eraill o'r gymuned i ymwneud yn weithredol â dysgu ein disgyblion.'' 

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbadrig
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Pryse Loveden

[bawd|300x300px|'Meibion Pryse Pryse' gan [Hugh Hughes; c.1826. Llyfrgell Genedlaethol Cymru John, Edward a Pryse]]

Roedd **Pryse Loveden** (ganwyd **Pryse Pryse**; 1 Mehefin 1815 – 1 Chwefror 1855)  yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Aberteifi rhwng 1849 a’i farwolaeth ym 1855.

## Bywyd Personol 
Ganwyd Loveden yn Woodstock, Swydd Rydychen, yn fab hynaf i Pryse Pryse, ei ragflaenydd fel AS Aberteifi, a Jane, ferch Peter Cavallier o Cleveland, Swydd Efrog; ei ail wraig. Gwasanaethodd ail fab Pryse Pryse (brawd Pryse Loveden), Edward Lewis Pryse fel AS Aberteifi o 1857 i 1868.

Roedd Pryse Pryse yr hynaf yn fab i Edward Loveden Loveden a Margaret Pryse, merch Lewis Pryse Gogerddan; etifeddodd ystâd Gogerddan gan ei nain ym 1798 a newidiodd ei gyfenw i Pryse. Ym 1849 etifeddodd Pryse Pryse yr ieuengaf ystadau ei daid tadol, Edward Loveden, yn Berkshire, gan newid ei gyfenw yn  ôl i Loveden

Priododd  Margaret Jane merch Walter Rice, Llwyn y Brain, Sir Gaerfyrddin ar 14 Medi 1836. Bu iddynt un mab a dwy ferch. Ei fab oedd Syr Pryse Pryse, barwnig cyntaf Gogerddan o’r ail greadigaeth.

Arestiwyd Pryse Loveden yn Llundain ym mis Mehefin 1854 am fod yn feddw ac yn siarad â "Westminster Girl" (putain a lleidr)ym Mhiccadilly. Dirwywyd 5s. ond diddymwyd y ddirwy ar ôl iddo roi 10s. yn y 'poor box'. Doedd dim sôn am yr achos ym mhapurau Swydd Aberteifi.

## Gyrfa 
Roedd yn dirfeddiannwr ar ystadau Buscot a Eaton Hastings, Berkshire, ystâd Gogerddan, Ceredigion a thiroedd yn Woodstock, Swydd Rydychen ac Inglesham, Wiltshire.

## Gyrfa Wleidyddol 
Safodd Loveden yn enw'r Blaid Ryddfrydol mewn isetholiad yn etholaeth Ceredigion a achoswyd gan farwolaeth ei dad ym 1849.  Enillodd yr isetholiad gan gadw’r sedd hyd ei farwolaeth ef ym 1855

## Marwolaeth 
chwith|bawd|Eglwys St Padarn, Llanbadarn Fawr
Bu farw yn Llundain yn 39 mlwydd oed a rhoddwyd ei weddillion i orffwys yng nghladdgell y teulu yn eglwys Llanbadarn Fawr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1855
Categori:Rhyddfrydiaeth
Ysgol Gymuned Carreglefn

bawd|Ysgol Gymuned Carreglefn

Ysgol gynradd ym mhentref Carreg-lefn, Ynys Môn, yw **Ysgol Gymuned Carreglefn**. Mae yn nhalgylch Ysgol Syr Thomas Jones, sy'n ysgol uwchradd. Gwisg yr ysgol yw crys-t glas a siwmper gwyrdd, gyda'r logo arno. Dwy ystafell ddosbarth sydd y yr ysgol.

Llyr Rees yw'r prifathro presennol. Mae 40 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Mechell
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gymuned Llanfechell

Ysgol gynradd yn Llanfechell, Môn, yw **Ysgol Gymuned Llanfechell**. Mae yn nhalgylch Ysgol Syr Thomas Jones sy'n ysgol uwchradd ar gyrion Amlwch, Ynys Môn.

Llyr Rees yw ei phrifathro presennol. Mae 71 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Mechell
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Llanfechell
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gymuned Moelfre

bawd|Ysgol Gymuned a Llyfrgell Moelfre

Ysgol gynradd ym Moelfre, Ynys Môn, yw **Ysgol Gymuned Moelfre**. Mae yn nhalgylch Ysgol Syr Thomas Jones, sy'n ysgol uwchradd ar gyrion Amlwch, ar Ynys Môn.

Mae 72 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

Yn yr un adeilad a'r ysgol mae yna lyfrgell, canolfan iaith a toiledau.

Pennaeth yr ysgol yw Tegwen Morris

## Cyfeiriadau
Categori:Moelfre, Ynys Môn
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gynradd Penysarn

bawd|Ysgol Gynradd Penysarn
Ysgol gynradd ym Mhenysarn, Môn, yw **Ysgol Gynradd Penysarn**. Mae yn nhalgylch Ysgol Syr Thomas Jones, sy'n ysgol uwchradd ar gyrion Amlwch, Ynys Môn.

Prifathro'r ysgol yw Mr.David Hughes. Mae 95 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

Mae yan 5 athro/ awes yno, ac 5 cymhorthydd dosbarth. Staff ategol yn cynnwys 2 cogyddes ac 1 glanhawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Llaneilian
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gymuned Rhosybol

Ysgol gynradd yn Rhosybol, Môn, yw **Ysgol Gymuned Rhosybol**. Lleolir yn nhalgylch Ysgol Syr Thomas Jones sy'n ysgol uwchradd yn Amlwch, Ynys Môn.

Mrs Gwennan Roberts yw ei phrifathrawes presennol. (Pennaeth mewn gofal). Mae 78 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhosybol
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Y Parc (Caergybi)

bawd|Ysgol y Parc
Ysgol gynradd yng Nghaergybi, Môn, yw **Ysgol Y Parc**. Mae yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Caergybi.

Rhian Grieves yw ei phrifathrawes presennol. Ceir 177 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Caergybi
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gynradd Rhosneigr

bawd|Ysgol Gynradd Rhosneigr (trydydd adeilad ar y chwith)
Ysgol gynradd yn Rhosneigr, Môn, yw **Ysgol Gynradd Rhosneigr**. Mae yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Caergybi.

Lynsey Harper Hughes yw ei phrifathrawes presennol, mewn gofal. Mae yna 75 o blant yn yr ysgol.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfaelog
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gymuned y Fali

Ysgol gynradd yn y Fali, Môn, yw **Ysgol Gymuned y Fali**, sydd yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Caergybi. I Evans yw ei phrifathro presennol a Miss Aspinal yw'r dirpwy. Ceir 97 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

Recordiwyd fideo o'r ysgol yn canu cân enwog y band Passenger, sef *Let it Go* yn y flwyddyn 2013 a chafodd yr ysgol sylw mawr ar YouTube.

Mae Mr Iolo Evans yn athro I Blwyddyn 5 ac 6 .

Mae blwddyn 3 a 4 yn mynnd I Glan Llyn pob blwyddyn.

Mae blwyddyn 5 a 6 yn mynd I campio fel parti gadel Blwyddyn 6 .

Aeth Blwyddyn 5 a 6 i Ewrop ar taith Ail Ryfel Byd ym (2016) ac (2018).

A yn 2017 aeth nwy ar taithi I Llundain

Mae yna cae pêl-droed fawr wrth ymyl yr ysgol i flynyddoedd 5 a 6.

## Cyfeiriadau
Categori:Y Fali
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Llaingoch (Caergybi)

Ysgol gynradd yng Nghaergybi, Môn, yw **Ysgol Llaingoch** sydd yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Caergybi.

Derfel Griffiths yw ei phrifathro presennol. Ceir 208 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Caergybi
Llaingoch
Llaingoch
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol y Tywyn (Caergybi)

bawd|Ysgol y Tywyn, RAF Valley

Ysgol gynradd yng RAF Valley, Môn, yw **Ysgol y Tywyn** aydd yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Caergybi.

Emyr Williams yw'r prifathro presennol. Ceir 153 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

Y gwisg ysgol ydy siwmper coch, crys gwyn a trowsus du.

## Cyfeiriadau
Categori:Caergybi
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gymuned Dwyran

Ysgol gynradd yn Dwyran, Ynys Môn, Môn, yw **Ysgol Gymuned Dwyran** sydd yn nhalgylch Ysgol Gyfun Llangefni. Hefyd mae yn nhalgylch Ysgol David Hughes, Porthaethwy.

Manon Morris Williams yw ei phrifathrawes presennol. Ceir 41 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhosyr
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Esceifiog (Gaerwen)

Ysgol gynradd yng Gaerwen, Ynys Môn, yw **Ysgol Esceifiog** sydd yn nhalgylch Ysgol Gyfun Llangefni.

Yn 2005 roedd 84 o disgyblion yn yr ysgol ac nawr yn 2020 mae 156 o ddisgyblion. Cafodd yr ysgol ei adeiladu yn 1981.

Llinos Davies yw'r Pennaeth a Gwenda Williams yw'r Dirprwy. Mae yna 6 o athrawon ac 11 o gymorthyddion yn yr ysgol.

## Gweithgareddau'r ysgol
Mae yna glwb brecwast / Clwb Hwyl ar ôl ysgol.

Cafodd dosbarth Rhosyr (blwyddyn 5 a 6) cyfle i blannu hadau tomatos fel darn o waith gwyddoniaeth. Y newidyn annibynnol i'r dasg yna oedd y lleoliad. Y newidyn dibynnol yw faint o dŵr maen nhw'n ychwanegu.

Yn mis Ionawr 2020, cawsant y cyfle i fynd ar drip gyda'r Urdd i Gaerdydd i wneud amryw o weithgareddau yn cynnwys taith i'r Royal Mint.

Mae disgyblion hynaf yr ysgol yn cael gwersi beicio am 6 wythnos i ddatblygu sgiliau defnyddio a gwirio beic. Bydd hyn yn eu galluogi iddeall ystyr arwyddion y ffordd a sicrhau eu bod yn cadw'n ddiogel ar y ffordd. Yn 2005 roedd 84 o disgyblion yn yr ysgol ac nawr yn 2020 mae 156 o ddisgyblion. Cafodd yr ysgol ei adeiladu yn 1981.

Mae'r hen ysgol dal yn cael ei ddefnyddio ond fel canolfan ir gymuned, Urdd a cyngherddau Nadolig. Mae'r ysgol nawr yn gwneud gwersi kick boxing. Mae'r ysgol un waith y flwyddyn yn cael ras Go-kart ar Trac Mon.

Mae yna tŷ gwydr ar yr iard i blannu planhigion.

Pob mis Gorffennaf maer ysgol yn cynnal mablgampau.
## Sioe Fach Fawr
Noson o gomedi , cân , ar annisgwyl yw Sioe Fach Fawr. Yn cael ei gynnal dros Cymru i gyd,yn rhai pentrefi .

Ar yr 2il o Chwefror 2020 cafodd ei gynnol yn Gaerwen ac yn gael ei filmio gan criw S4C .Yn yr sioe mi oedd plant Ysgol Esceifiog yn canu mewn côr ir gan 'Mam wnaeth got i mi'. Roedd Connor Evans yn wneud comedi yn dweud jocs a hefyd roedd Lydia-Grace yn dawnsio. Mi wnaeth y criw ffilmio dwad i recordio yr côr Ysgol yn ymarfer yn yr Ysgol, Hefyd wnaeth Edward Morris Jones ddwad i chwarae yr guitar . Roedd y sioe gyda rhan or enw Brwydyr y Jôcars Connor Evans yn erbyn Elfed Hughes oedd yr brwydyr.

Plant Ysgol Esceifiog, Hogia Llanbobman, Elfis Cefni, Lydia-Grace, Steffan Lloyd Owen, Bach a Mawr, Connor Evans, Luciano Trwpetti a Elfed Hughes.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel Ysgeifiog
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Caergeiliog

Ysgol gynradd yng Nghaergeiliog, Môn, yw **Ysgol Caergeiliog** sydd yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Caergybi.

Richard Williams yw ei phrifathro presennol. Ceir 411 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng dwy ffrwd.

Y gwisg ysgol ydy trowsus du, esgidiau du, tei du a melyn, siwmper du, glas a melyn a crys gwyn. Mae'r wisg ymarfer corff yn cynnwys: crys melyn gyda bathodyn yr ysgol, siorts neu scort du, ac esgidiau addas am ymarfer corff.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair-yn-Neubwll
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Henblas

Ysgol gynradd yn Llangristiolus, Môn, yw **Ysgol Henblas** sydd yn nhalgylch Ysgol Gyfun Llangefni.

Huw Edwards Jones yw ei phrifathro presennol. Mae tua 90 o ddisgyblion yn mynychu'r ysgol, ac mae addysg yno drwy gyfrwng y Gymraeg.

Roedd hen Ysgol Henblas yn yr ardal ond erbyn hyn mae yr adeilad wedi cael ei droi yn dai.

Bathodyn yr ysgol yw llun o'r ysgol cyfredol wedi ei hamgylchynu â amlinell Ynys Môn. Gwisg yr ysgol yw crys-T gwyn ac siwmper gwyrdd hefo'r bathodyn arno. 

## Cyfeiriadau
Categori:Llangristiolus
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gynradd Niwbwrch

Ysgol Gynradd yn Niwbwrch, Môn, yw **Ysgol Gynradd Niwbwrch**, yng nhalgylch Ysgol Gyfun Llangefni. 9.7 milltir o Langefni yw hi a tua 17 munud mewn car.

Mrs Williams oedd y brifathrawes dwythaf i fod yn yr ysgol. Mi oedd 61 o ddisgyblion yn fynychu â'r ysgol ag yn dysgu drwy’r gyfrwng Cymraeg a Saesneg. Mi oedd tri ystafell dosbarth dysgu ac un neuadd mawr yn ogystal ag ystafell athrawon, ystafell y brifathro/brifathrawes, ystafell darllen, cae blaen a cefn gyda cwrs 
râs rhwystra ag wal ddringo. 

Rheolau gwisg ysgol oedd crys polo melyn, siwmper neu cardigan coch hefo'r bathodyn o lun y goleudu Ynys Llanddwyn felyn arni. Yn ogystal, roedd trwsus ysgol du yn ddewisiol neu trwsus eich hunain â'r un un rheol am esgidiau ysgol.

Roedd rhaid i dosbarth derbyn a meithrin bod ar ben eu hunain gan ei fod yn mynd adref ar amserau wahanol. Roedd blwyddyn un a dau hefo'i gilydd mewn dosbarth, blwyddyn tri a pedwar hefo'i gilydd ag yn olaf blwyddyn pump a chwech hefo'i gilydd mewn dosbarthiadau.

Roedd clwbiau gwahanol i'w wneud ar ôl ysgol er enghraifft ; clwb coginio, clwb gymnasteg, clwb celf.

## Cyfeiriadau
Categori:Niwbwrch
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Corn Hir, Llangefni

Un o ddwy ysgol gynradd yn Llangefni, Môn, yw **Ysgol Corn Hir** yn nhalgylch Ysgol Gyfun Llangefni.

Mae yna 9 o ddosbarthiadau ac un caban y tu allan i’r ysgol.

G Rhys Roberts yw ei phrifathro presennol. Mae 221 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

Bathodyn yr ysgol yw y llythyren cyntaf o bob gair yn enw'r ysgol, sef YCH. Lliw'r gwisg ysgol yw marwn, gyda dewis o grys t wyn neu marwn.

## Cyfeiriadau
Categori:Llangefni
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gynradd Beaumaris

Ysgol gynradd ym Miwmares, Ynys Môn, yw **Ysgol Gynradd Beaumaris**. Mae yn nhalgylch Ysgol David Hughes, Porthaethwy.

Mae 51 o ddisgyblion ar y gofrestr ac mae'n ysgol gyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Biwmares
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Y Bad Rachub

Nofel graffig ar gyfer plant a'r arddegau gan Hergé (teitl gwreiddiol Ffrangeg: *Coke en stock*) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Dafydd Jones yw ***Y Bad Rachub***. 
Dalen a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2014. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Addasiad Cymraeg o un o anturiaethau Tintin ar ffurf stribedi cartwn lliwgar. Gyda'u hen gyfaill yr Emir Ben Kalish mewn dyfroedd dyfnion yn y Dwyrain Canol, mae Tintin, Milyn a'r Capten Hadog yn cael eu sugno i fyd o fasnach anghynnes ac anghyfreithlon, ac yn canfod bod cargo'r bad Rachub ar wyneb y Môr Coch yn costio'n ddrud i ffyddloniaid Mohamed.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Tintin
Categori:Comics Cymraeg
Categori:Cyfieithiadau o gomics i'r Gymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Ysgol Gymuned Bodorgan

bawd|Ysgol Gymuned Bodorgan
Ysgol gynradd ym Modorgan, Môn, yw **Ysgol Gymuned Bodorgan** sydd yn nhalgylch Ysgol Gyfun Llangefni.

Eirian Stephen Jones yw ei phrifathrawes presennol. Ceir 21 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.
Dathlwyd canmlwyddiant yr ysgol yn 2010.

## Cyfeiriadau
Categori:Bodorgan
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gynradd Llanbedrgoch

bawd|Ysgol Gynradd Llanbedrgoch

Ysgol gynradd yn Llanbedrgoch, Môn, yw **Ysgol Gynradd Llanbedrgoch** sydd yn nalgylch Ysgol Gyfun Llangefni.

Adeiladwyd yr ysgol yn y flwyddyn 1902. Roedd yr ysgol flaenorol ar safle'r ganolfan bentref Llanbedrgoch.

Yn 2019, Miss Delyth Roberts oedd y Brifathrawes ac roedd gan yr ysgol chwe aelod o staff.

Mae tua 25 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

Mae coedwig fechan frodorol wedi ei phlannu ar dir yr ysgol fel rhan o waith ysgol goedwig. Mae ysgol goedwig yn digwydd unwaith y flwyddyn am hanner tymor ar y tro. Mae arbenigwr yn cynnal y sesiynau a bydd plant yr ysgol yn dysgu am fyd natur, gwneud tan, adeiladu cysgodfanau a chwarae gemau.
Mae'r plant wedi adeiladu tŷ crwn allan o bren ar dir yr ysgol yn defnyddio deunyddiau naturiol.
Mae gan yr ysgol ardd hefyd. Mae'r plant yn plannu llysiau a blodau.
Maer plant yn cael llawer o brofiadau e.e. gwersi pêl droed gan dîm lleol, gwersi tseiniaidd , gwersi sbaeneg a chael cymryd rhan yn yr Eisteddfod.
Yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd 2018 llwyddodd yr ysgol i ennill y 3ydd wobr yng nghystadleuaeth grwp cerddoriaeth creadigol.

Mae gan yr ysgol gyngor ysgol a chyngor 'eco' hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair Mathafarn Eithaf
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn

Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gynradd Llanfairpwll

bawd|Ysgol Llanfairpwll

Ysgol gynradd yn Llanfairpwll, Môn, yw **Ysgol Gynradd Llanfairpwll** yn nalgylch Ysgol David Hughes, Porthaethwy.

Pennaeth yr ysgol yw Mr Gwyn Pleming.

Mae 367 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

Mae'r ysgol yn dysgu plant o oedran derbyn i flwyddyn 6 (sef 4 i 11 mlwydd oed). Mae yna ddau ddosbarth ar gyfer plant dosbarth derbyn , 3 i blant blynyddoedd 1 a 2 (adran y babanod) , 3 dosbarth i blant blynyddoedd 3 a 4 a 3 i flynyddoedd 5 a 6.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair Pwllgwyngyll
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Perdlysau Castafiore

Nofel graffig ar gyfer plant a'r arddegau gan Hergé (teitl gwreiddiol Ffrangeg: *Les Bijoux de la Castafiore*) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Dafydd Jones yw ***Perdlysau Castafiore***. 
Dalen a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2016. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Addasiad Cymraeg o un o anturiaethau Tintin ar ffurf stribedi cartwn lliwgar. Mae'r ddifa opera, Bianca Castafiore, yn ymweld â'r Capten Hadog yn ei blasty yn y wlad. Y sôn yw bod y ddau am briodi, ac mae hynny'n denu'r wasg ar drywydd y stori. Wrth berfformio i'r camerâu, mae gemwaith drudfawr Castafiore yn diflannu, a phawb yn cael y bai nes i Tintin daro ar gliw mewn cantata sy'n ei arwain at y lleidr.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Tintin
Categori:Comics Cymraeg
Categori:Cyfieithiadau o gomics i'r Gymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Ysgol Gynradd Llangoed

Ysgol gynradd yn Llangoed, Môn, yw **Ysgol Gynradd Llangoed**. Mae yn nhalgylch Ysgol David Hughes,Porthaethwy. Pennaeth yr ysgol ydi  Einion Williams.

Yn 2017 roedd 91 o ddisgyblion ar y gofrestr ac roedd yr ysgol yn un cyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Llangoed
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn

Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gymuned Pentraeth

bawd|chwith|Ysgol Gymuned Pentraeth

Ysgol gynradd ym Mhentraeth, Môn, yw **Ysgol Gymuned Pentraeth**. Mae yn nhalgylch Ysgol David Hughes, Porthaethwy.

Lynne Jones yw ei phrifathrawes presennol. Mae 101 o ddisgyblion yn mynd yno ac yn ysgol cyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentraeth
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gymuned Bodffordd

bawd|chwith|Iard Ysgol Gymuned Bodffordd
Ysgol gynradd ym Modffordd, Môn, yw **Ysgol Gymuned Bodffordd** sydd yn nhalgylch Ysgol Gyfun Llangefni.

Rhys Glyn Roberts yw ei phrifathro presennol. Mae yna bedwar  athrawon yn yr ysgol.

Mae 76 o ddisgyblion yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg (2018). Mae Osian Roberts, is-reolwr Tîm Pêl droed Cymru yn gynddisgybl.

## Cyfeiriadau
Categori:Bodffordd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Alaw'r Dŵr

Nofel graffig ar gyfer plant a'r arddegau gan Hergé (teitl gwreiddiol Ffrangeg: *Le Lotus bleu*) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Dafydd Jones yw '''''Alaw'r Dŵr'''''. 
Dalen a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2016. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Addasiad Cymraeg o un o anturiaethau Tintin ar ffurf stribedi cartwn lliwgar. Mae Tintin ar antur yn Tsieina, ac o'i gwmpas mae pawb yn cael eu taro gan y gwenwyn gwallgo. Wrth iddo dreiddio ymhellach i greisis cythryblus y wlad, mae gwrthdaro rhwng Tsieina a Siapan yn rhoi ei fywyd yn y fantol a'i ben ar y bloc yn llythrennol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Tintin
Categori:Comics Cymraeg
Categori:Cyfieithiadau o gomics i'r Gymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Ysgol Gynradd Bodedern

Ysgol gynradd ym Modedern, Môn, yw **Ysgol Gynradd Bodedern** yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Bodedern.

Nia Efans yw ei phrifathro presennol. Mae 114 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Bodedern
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Y Borth

Ysgol gynradd ym Mhorthaethwy, Môn, yw **Ysgol Y Borth** yn nhalgylch Ysgol David Hughes, Porthaethwy.

Mae yna 289 o blant yn Ysgol y Borth.

Alan Macdonald yw prifathro presennol yr ysgol.

## Ffeithiau am yr ysgol 
Agorwyd Ysgol y Borth yn 1976 ac mae yr ysgol wedi cael ei hadeiladu ynghanol stad Tyddyn to.

Mae cyngor ysgol ble mae plant yn cael ei dewis i gynrychioli pob dosbarth.

Mae yna 11  o athrawon  yn yr ysgol ac mae'r diwrnod ysgol rhwng 9-3.15. Mae yna 9 o ddosbarthiadau yn Ysgol Y Borth .

## Cyfeiriadau
Categori:Porthaethwy
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gymuned Y Ffridd

bawd|Ysgol y Ffridd, Gwalchmai.
Ysgol Gymuned Sirol (Cyfnod Sylfaen / Iau) yw **Ysgol Gymuned y Ffridd.** Mae’n ysgol ddyddiol, ddwyieithog, gyd-addysgol ac fe'i lleolir yng Ngwalchmai Uchaf, Ynys Môn. 

Pennaeth yr ysgol yn 2022 oedd Henry D. Jones, a oedd hefyd yn dysgu blynyddoedd 3 a 4. 

## Polisis derbyn
Derbynir plant yn rhan amser ym Medi yn dilyn eu penblwydd yn 3 oed ac yn llawn amser ym Medi yn dilyn eu penblwydd yn 4 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwalchmai
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gynradd Llanfachraeth

Ysgol gynradd yn Llanfachraeth,Môn, oedd **Ysgol Gynradd Llanfachraeth** yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Bodedern.

Roedd dau athro llawn amser ac un rhan amser. Roedd 49  o ddisgyblion yn mynd yno cyn cau yn 2016. Roedd hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.Mae y plant yn yr ysgol yma rwan yn mynd I ysgol Rhyd y llan.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfachraeth
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gymuned Llannerch-y-medd

bawd|chwith|Ysgol Gymuned Llannerch-y-Medd

Ysgol gynradd yn Llannerch-y-medd, Môn, yw **Ysgol Gymuned Llannerch-y-medd**. Mae yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Bodedern.

Yn 2018, Ffion Wyn oedd prif athrawes yr ysgol ac roedd 138 o ddisgyblion ar y cofrestr. Mae'n ysgol cyfrwng Cymraeg. Yn yr ysgol, maen't yn dderbyn plant or oed o 3 i 11.

## Gwefan
Yn ôl gwefan yr ysgol, mae'n...  Dyma'r linc I'r wefan.

## Logo yr ysgol 
Ar logo ysgol Llannerchymedd mae coron, pedol, cwilsen a thelyn yn cael i ymweld. Ystyr y bedol yw porthmyn y pentref. Roedd y porthmyn yn arfer cerdded gwartheg o Lannerchymedd i Manceinion i'w gwerthu. Mae'r delyn yn cynrychioli'r telynorion enwog roedd yn byw yn Llannerchymedd. Mae'r gwilsen yn atgoffa bod pobl glyfar yn fyw yn Llannerchymedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llannerch-y-medd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gynradd Llandegfan

Ysgol gynradd yn Llandegfan, Môn, yw **Ysgol Gynradd Llandegfan**. Mae yn nalgylch Ysgol David Hughes, Porthaethwy.

Mae 162 o ddisgyblion yn mynd yno a mae hi yn ysgol cyfrwng Cymraeg.
Pennaeth yr ysgol yw Dewi Hood.

Mae Ysgol Llandegfan yn gwasanaethu pentref  Llandegfan a'r cylch gwledig cyfagos.

Ceir disgyblion hefyd sydd yn teithio o'r tu allan i ddalgylch naturiol yr ysgol.

Mae'r ysgol yn gwasanaethu cymuned eang ag iddi amrywiaeth ieithyddol a chymdeithasol. Agorwyd yr ysgol bresennol yn 1972, ond mae addysg wedi ei darparu yn y pentref ers canrif a mwy yn yr hen ysgol sydd wedi ei lleoli rhyw ddau gan metr o'r ysgol  bresennol.

Dyma'r unig adeilad ysgol o'i math ym Mhrydain ac enillwyd gwobrau oherwydd y bensaernïaeth.

Ceir cyfleodd addysg gwahanol oherwydd lefelau amryiol yr adeiliad. Bellach mae yma estyniad newydd sy'n cattrefiu plant Cyfnod Sylfaen yr Ysgol, Y Mudiad Ysgolion Meithrin, Y Cylch Chwarae a'r Clwb Plant ar ôl Ysgol.

Ceir defnydd eang o`r  caeau chwarae sy'n  addas i nifer o wahanol chwaraeon—yn ogystal â chorneil i arddio a hybu bywyd gwyllt, sy'n rhan annatod o ethos yr ysgol iach ac yn ysgol werdd. Gwnaiff y gymuned ehangach hefyd ddefnydd o dir yr ysgol.

Derbynnir disgyblion i'r ysgol yn unol a Pholisi Mynediad yr Awdurdod.

## Siarter Iaith Gymraeg Ynys Môn
Mae'r ysgol yn cydweithio gyda Chyngor Ynys Môn i hybu defnydd addysgol a chymdeithasol o'r iaith Gymraeg drwy'r Siarter Iaith. Hanfod y siarter ydi annog a gwobrwyo'r ysgolion sy'n llwyddo i greu agwedd bositif tuag at yr iaith a chynyddu defnydd o'r Gymraeg ymysg y plant.

## Prosiect Ysgolion Gwyrdd-eco Sgolion
Mae'r ysgol wedi gwneud cryn dipyn i godi ymmwybyddiaeth y plant o faterion gwyrdd- megis sefydlu sgwad sbwriel, gosod blychau ailgylchu ym mhob dosparth, garddio, gwneud arolwg o'r ffyrdd y mae'r plant yn teithio i'r ysgol, arbed ynni a gwneud arolwg o'r cemegau sy'n cael eu defnyddio gan y gwasanaethau arlwyo a glanhau.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwm Cadnant
Llandegfan
Llandegfan
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Ffrwd Win, Llanfaethlu

Ysgol gynradd yn Llanfaethlu, Môn, oedd **Ysgol Ffrwd Win**yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Bodedern.

Nia Thomos  oedd ei phrifathrawes yn Hydref 2013. Roedd 32  o ddisgyblion yn mynd yno cyn cau yn 2016. Roedd hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

Mae y plant o Ysgol Ffrwd Win,Ysgol Cylch y Garn ac Ysgol Llanfachraeth  wedi symud I ysgol newydd or enw Ysgol Rhyd y Llan yn Llanfaethlu.

Roedd yna 2 ystafell Dysgu a 1 ystafell cyfrifradfau

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfaethlu
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Pencarnisiog

Ysgol gynradd ym mhentref Pencarnisiog, Ynys Môn, yw **Ysgol Pencarnisiog** ac yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Bodedern.

Ceir 96% o blant o gartrefi Cymreig yn mynychu a mae   o ddisgyblion yn mynd yno. Mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

Penaeth yr ysgol yw Rhian Hughes.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfaelog
Pencarnisiog
Pencarnisiog
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Cylch y Garn, Llanrhuddlad

Ysgol gynradd yn Llanrhuddlad, Môn, oedd **Ysgol Cylch y Garn** yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Bodedern. Roedd hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg.

Olwen Green oedd ei phrifathrawes olaf. Cyn hynny y brifathrawes oedd Jane Roberts. Roedd 28 o ddisgyblion yn mynd yno pan y caewyd hi yng Ngorffennaf 2017.  Cyfunwyd yr ysgol â Ysgol Ffrwd Win, ac Ysgol Llanfachraeth i greu Ysgol y Rhyd y Llan yn Llanfaethlu.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch-y-Garn
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gymraeg Morswyn

Ysgol gynradd gyfrwng Cymraeg yng Nghaergybi, Môn, yw **Ysgol Gymraeg Morswyn** yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Bodedern.

Cafodd yr adeilad bresennol ei hadeiladu ym 1984.

Pennaeth presennol yr ysgol yw Medwyn Roberts.

Yn 2018 mae 160 o ddisgyblion yn mynychu'r ysgol.

## Samuel Jonathan Griffiths
Cafodd yr ysgol ei henwi ar ôl Samuel Jonathan Griffith. Griffith ysgrifennodd yr emyn *Craig yr Oesoedd*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol

Categori:Caergybi
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gynradd Brynsiencyn

Ysgol gynradd ym mhentref Brynsiencyn, Ynys Môn, yw **Ysgol Gynradd Brynsiencyn**. Mae yn nhalgylch Ysgol David Hughes, Porthaethwy.

Mt Aled Williams yw ei phrifathro presennol. Mae 42 o ddisgyblion yn mynd yno ac yn ysgol cyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanidan
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Arfbais Somalia

bawd|Arfbais Somalia
Tarian sydd yn seiliedig ar y faner genedlaethol a gynhelir gan ddau lewpart dywal yw **arfbais Somalia**. Maes glas gyda seren wen yn ei ganol yw'r darian, a amgylchynir gan fordor aur gyda choron ricynnog. Saif y llewpartiaid ar ddwy waywffon wedi eu croesi a rhuban hir yn hongian arnynt, a thros ddwy ddeilen balmwydd wedi eu croesi.

## Cyfeiriadau 
Somalia
Categori:Somalia
Arfbais Nigeria

bawd|Arfbais Nigeria
Tarian ddu gyda siâp-Y donnog, wen a gynhelir gan ddau geffyl gwyn yw **arfbais Nigeria**. Cynrychiola'r darian gydlifiad Afon Niger ac Afon Benue. Ar ben y darian mae torch mewn lliwiau'r faner genedlaethol, gwyn a gwyrdd, ac eryr coch yn sefyll arni yn symbol o gryfder. Saif y ceffylau, sydd i gynrychioli urddas, ar fownt gwair a *Coctus spectabilis*, y blodyn cenedlaethol. Ar draws y mownt mae rhuban sydd yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Unity and Faith, Peace and Progress*.

## Cyfeiriadau 
Nigeria
Categori:Nigeria
Arfbais y Gambia

bawd|Arfbais y Gambia
Tarian sydd yn darlunio bwyell ac hof wedi eu croesi, a gynhelir gan ddau lew wyneblawn yw **arfbais y Gambia**. Symbolau o'r ddwy grŵp ethnig fwyaf yn y wlad yw'r arfau amaethyddol, ac mae'r ddau gynhaliad hefyd yn eu dal: y llew chwith yn dwyn bwyell, arwydd y Fulani, a'r llew dde yn dal hof i gynrychioli'r Mandinka. Amgylchynir y darian las gan fordor mewnol gwyn ac allanol gwyrdd, o dan helmed gribog ac arni dusw o ddail yr oel-balmwydden. Saif y llewod ar rhuban sydd yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Progress, Peace, Prosperity*. Mabwysiadwyd yr arfbais ym 1964, cyn i'r wlad ennill ei hannibyniaeth ar 18 Chwefror 1965.

## Cyfeiriadau 
Gambia, Y
Categori:Y Gambia
Arfbais Gini Gyhydeddol

bawd|Arfbais Gini Gyhydeddol
Tarian arian ac arni goeden gapoc (*Ceiba pentandra*) yw **arfbais Gini Gyhydeddol**. Uwchben y darian mae chwe seren aur i gynrychioli Río Muni (tir y wlad ar gyfandir Affrica) a'r pump ynys Bioco, Annobón, Corisco, Elobey Grande, ac Elobey Chico. O dan y darian mae rhuban yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Unidad, Paz, Justicia*.

Ymddangosir yr arfbais yng nghanol baner Gini Gyhydeddol.

## Cyfeiriadau 
Gini Gyhydeddol
Categori:Gini Gyhydeddol
Arfbais Seychelles

bawd|Arfbais Seychelles
Tarian sydd yn portreadu bywyd gwyllt enwocaf y wlad, crwban mawr Aldabra a'r balmwydden goco, a gynhelir gan ddau hwylbysgodyn yw **arfbais Seychelles**. Golygfa o Gefnfor India sydd ar y darian: y crwban a'r balmwydden ar yr arfordir ac yn y cefndir ynys a sgwner ar y môr. Ar ben y darian mae helmed gribog ac arni donnau glas a gwyn ac aderyn trofannol cynffonwyn yn hedfan uwchben. O dan y darian a'r cynheiliaid mae rhuban sydd yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Finis Coronat Opus*.

## Cyfeiriadau 
Seychelles
Categori:Seychelles
Arfbais Moroco

bawd|Arfbais Moroco
Tarian sydd yn darlunio Selnod Solomon a'r haul yn codi uwchben Mynyddoedd Atlas, a gynhelir gan ddau lew yw **arfbais Moroco**. Pentagram gwyrdd yw Selnod Solomon, a ymddangosir hefyd ar faner Moroco. Amgylchynir y darian gan fordor aur addurniedig, ac ar ei phen mae coron y deyrnas. O dan y darian mae sgrôl yn dwyn adnod o'r Corân.

## Cyfeiriadau 
Moroco
Categori:Moroco
Ac Eraill

Grŵp poblogaidd, Cymraeg a gweriniaethol o'r 1970au oedd **Ac Eraill** a ffurfiwyd yn 1972. Roedd aelodau gwreiddiol y grŵp, Tecwyn Ifan yn fyfyriwr yng Ngholeg y Bedyddwyr, Bangor , Cleif Harpwood, Iestyn Garlick yng Ngholeg y Drindod a Phil Edwards ("Phil Bach") yng Nghaerdydd. Rhyddhawyd tair record fer ar label Sain cyn chwalu ym 1975. Blwyddyn yn ddiweddarach, ailffurfiwyd y grŵp yn un pwrpas er mwyn rhyddhau record hir *Diwedd Y Gân*, unwaith eto ar label Sain.

Cysylltir y grŵp gyda Mudiad Adfer a'i athroniaeth o ailfeddiannu a datblygu'r Fro Gymraeg yn hytrach na'r ardaloedd a Seisnigiwyd. Yn y cyfnod hwn y gwelwyd y chwyldro cymdeithasol a diwylliannol Cymraeg yn dod i'w lawn dwf yng Nghymru. O ran cerddoriaeth, dyma flynyddoedd y datblygu mawr ym maes recordiau Cymraeg, a hwnnw’n adlewyrdchu’r bwrlwm a'r creadigrwydd rhyfeddol yn y byd canu gwerin, pop a roc Cymraeg. Yn y byd recordio, hwnnw oedd degawd aur Stiwdio Gwernafalau, Cwmni Recordiau Sain. Yn ennill eu lle yn rheng flaen y chwyldro cerddorol hwnnw mae Ac Eraill, y lleisiau llawn harmoni, wedi eu priodi â chaneuon gafaelgar a heriol Tecwyn Ifan, y peiriant a yrrai'r drol, ond ymunodd Phil Edwards, Iestyn Garlick a Alun 'Sbardyn' Huws a ddaeth i'r amlwg drwy Ac Eraill, ynghyd â Cleif Harpwood, Huw Bala a John Morgan.

Tecwyn Ifan oedd yn sgrifennu'r rhan fwyaf o ganeuon Ac Eraill. Erbyn heddiw mae rhai fel 'Nia Ben Aur' ar y cyd efo Clive Harpwood, 'Tua'r Gorllewin' a 'Chwm Nant Gwrtheyrn' yn cael eu hystyried fel clasuron. Roedd yr awdur yn aelod blaenllaw o Fudiad Adfer ac mae themâu llawer o'i ganeuon yn dyst i hynny. Cyfrannwyd nifer o ganeuon at yr opera roc Nia Ben Aur a lwyfannwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Caerfyrddin ym 1974.

Eu record gyntaf oedd honno o'r un enw a'r grŵp ac a ryddhawyd ar label Sain (SAIN 34E) yn 1973 ac roedd yn cynnwys 4 cân: 'Tua'r Gorllewin', 'Dianc', 'Carchar' a 'Hen Wr o'r Coed'. Ar feinyl 7" hefyd, flwyddyn yn ddiweddarach, y rhyddhawyd eu hail record, *Addewid* (SAIN 43E) a oedd yn cynnwys 'Cwm Nantgwrtheyrn', 'Catraeth', 'Marwnad Yr Ehedydd' a 'Faban Bach Clyd'.

## Disgyddiaeth
Dyma restr o ganeuon gan Ac Eraill. Nid yw'r rhestr yn orffenedig, ac mae'r ffeiliau yn dameidiau i aros pryd, sef y 30 eiliad cyntaf o'r traciau a recordiwyd ar label/i Cwmni Recordiau Sain.

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau'r 1970au
Arfbais Eritrea

bawd|Arfbais Eritrea
Bathodyn sydd yn dangos camel yn yr anialwch yw **arfbais Eritrea** a amgylchynir gan dorch lawryf a sgrôl ar y gwaelod sydd yn dwyn enw'r wladwriaeth mewn tair iaith, Tigrinya, Saesneg, ac Arabeg.

## Cyfeiriadau 
Eritrea
Categori:Eritrea
A&W Restaurants

Mae **A&W Restaurants** yn gadwyn o fwytai bwyd cyflym sy'n nodedig am ei ddiod dail. Mewn gwirionedd, A & W oedd y cwmni rhyddfraint llwyddiannus gyntaf: dechreuodd y rhyddfreintiau yn Califfornia tua 1921. Daeth enw'r cwmni o'r perchnogion cyntaf Roy W. Allen a Frank Wright. Mae bwydlen y bwyty hwn yn cynnwys, ond nid yw'n gyfyngedig i hamburger, 'sglodion tatws a chŵn poeth. Mae gan y bwyty lawer o fwytai o gwmpas y byd yn ogystal â'r Unol Daleithiau.

Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1919
Arfbais Bwrwndi

bawd|Arfbais Bwrwndi
Wyneb llew ar darian goch o flaen tair gwaywffon yw **arfbais Bwrwndi**. O dan y darian mae sgrôl sydd yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Unité, Travail, Progrès*. Mae'r gwaywffyn yn cynrychioli grwpiau ethnig y wlad.

## Cyfeiriadau 
Bwrwndi
Categori:Bwrwndi
Arfbais Niger

bawd|Arfbais Niger
Tarian sydd yn darlunio arfau milwrol, indrawn, yr haul, a phen byfflo Affricanaidd, a amgylchynir gan bedair baner genedlaethol yw **arfbais Niger**. O dan y darian mae sgrôl sydd yn dwyn enw llawn y wladwriaeth.

## Cyfeiriadau 
Niger
Categori:Niger
Arfbais y Traeth Ifori

bawd|Arfbais y Traeth Ifori

Tarian werdd sydd yn dangos pen eliffant Affricanaidd a gynhelir gan ddwy balmwydden yw **arfbais y Traeth Ifori**. Ar ben y darian mae codiad haul, ac oddi tanddi mae sgrôl yn dwyn enw llawn y wladwriaeth.

## Cyfeiriadau 
Traeth Ifori, Y
Categori:Symbolau cenedlaethol y Traeth Ifori
Arfbais Gabon

bawd|Arfbais Gabon
Tarian mewn lliwiau'r faner genedlaethol a gynhelir gan ddau banther du yw **arfbais Gabon**. Darlunir llong ar fôr glas, i gynrychioli'r wlad yn symud i'r dyfodol, ar gefndir melyn, a stribyn gwyrdd ar frig y darian gyda thri chylch melyn. Y tu ôl i'r darian mae coeden okoumé, symbol o ddiwydiant coed y wlad, gyda'r canghennau a'r dail uwchben y darian a'r gwreiddiau o dan y pantherod. Uwchben y darian mae sgrôl yn dwyn yr arwyddair *Unite Progrediamur*, ac o dan mae sgrôl arall yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Union, Travail, Justice*.

## Cyfeiriadau 
Gabon
Categori:Gabon
Ysgol y Bont, Llangefni

bawd|Llun o Ganolfan Addysg y Bont, Llangefni (wedi ei dynnu o iard Ysgol Gyfun Llangefni)

Ysgol arbennig ddyddiol yn Llangefni, Môn, yw **Canolfan Addysg y Bont**.

Andreas Huws yw ei phrifathro presennol. Mae 84 o ddisgyblion yn mynd yno ac mae'r ysgol yn hyrwyddo polisi dwyieithrwydd Cyngor Ynys Môn.

## Cyfeiriadau
Categori:Llangefni
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Arfbais São Tomé a Príncipe

bawd|Arfbais São Tomé a Príncipe
Tarian ar ffurf coden goco a gynhelir gan hebog ar y chwith a pharot ar y dde yw **arfbais São Tomé a Príncipe**. Ar y darian darlunir palmwydden goco ac ar ei phen mae seren las i gynrychioli rhyddid a sgrôl yn dwyn enw llawn y wladwriaeth. Saif y cynheiliaid ar sgrôl yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Unidade, Disciplina, Trabajo*.

## Cyfeiriadau 
Sao Tome Principe
Categori:São Tomé a Príncipe
Arfbais Sambia

bawd|Arfbais Sambia
Tarian ddu gyda chwe stribyn gwyn tonnog i gynrychioli Rhaeadr Victoria, a gynhelir gan ddyn ar y chwith a menyw ar y dde yw **arfbais Sambia**. Ar ben y darian mae caib ac hof wedi eu croesi, i gynrychioli amaeth a diwydiant, a physgeryr Affricanaidd aur yn symbol o ryddid. Saif y cynheiliaid ar fownt o dir gyda mwynglawdd, sebra, ac indrawn ac oddi tanddo sgrôl yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *One Zambia, One Nation*.

Ymddangosir yr eryr hefyd ar faner Sambia.

## Cyfeiriadau 
Sambia
Categori:Sambia
Arfbais Namibia

bawd|Arfbais Namibia
Tarian o ddyluniad y faner genedlaethol a gynhelir gan ddau orycs yw **arfbais Namibia**. Ar ben y darian mae pysgeryr Affrica. Saif y cynheiliaid ar dwyn tywod gyda phlanhigyn *Welwitschia* i gynrychioli Diffeithwch Namib, ac oddi tanddo mae sgrôl yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Unity, Liberty, Justice*.

## Cyfeiriadau 
Namibia
Categori:Namibia
Arfbais Lesotho

bawd|Arfbais Lesotho
Tarian Basotho draddodiadol sydd yn darlunio crocodeil, a gynhelir gan ddau ferlyn yw **arfbais Lesotho**. Mae gan y darian gefn tuswog, a gwaywffon asegai a phastwn *knobkerrie* yn croesi y tu ôl iddi. Symbol o'r Brenin Moshoeshoe I, a sefydlodd y deyrnas ym 1824, yw'r crocodeil. Saif y cynheiliaid ar fownt sydd yn cynrychioli llwyfandir Thaba Bosiu, ac ar ei draws mae sgrôl yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Khotso, Pula, Nala*.

## Cyfeiriadau 
Lesotho
Categori:Lesotho
Arfbais Gini

bawd|Arfbais Gini
Tarian wen sydd yn dangos cangen olewydden yw **arfbais Gini**. Ar ben y darian mae colomen wen yn dal y gangen yn ei big, ac oddi tanddi mae blociau o liwiau'r faner genedlaethol. O dan y darian mae rhuban yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Travail, Justice, Solidarité*.

## Cyfeiriadau 
Gini
Categori:Gini
Côr Meibion Dinas Bangor

Côr meibion Cymreig yw **Côr Meibion Dinas Bangor** a ffurfiwyd gan eu harweinydd James Griffiths yn Ionawr 1988 a deuddeg canwr. Mae'n nhw'n canu caneuon traddodiadol corau meibion (canu corawl) yn ogystal â chaneuon traddodiadol Cymraeg ag Opera.

Mae'r côr wedi canu yn Unol Daleithiau America, Gwlad Belg, Canada, Awstria, Cyprus a gwledydd eraill megis Lloegr a Gweriniaeth Iwerddon.

Cyfeilydd y côr, bron ers y dechrau, yw Lowri Roberts Williams a'r is-arweinydd yw Gwilym Lewis o Gaergybi.

## Disgyddiaeth
Dyma restr o ganeuon Côr Meibion Dinas Bangor. Nid yw'r rhestr yn orffenedig, ac mae'r ffeiliau yn dameidiau i aros pryd, sef y 30 eiliad cyntaf o'r traciau a recordiwyd ar label/i Cwmni Recordiau Sain.

## Gweler hefyd
*Rhestr corau yng Nghymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Bangor
Categori:Sefydliadau 1988
Categori:Bangor
Cwm-Rhyd-y-Rhosyn

bawd|275px|Clawr *Cwm-Rhyd-y-Rhosyn* 2.

Man dychmygol a grewyd gan y cantorion Dafydd Iwan ac Edward Morus Jones yw **Cwm-Rhyd-y-Rhosyn**. Gwnaed rhaglenni plant gan y BBC yn seiliedig ar y dyffryn dychmygol a'r cymeriadau sy'n byw ynddi o'r enw **Cwm Rhyd y Rhosyn**.

Rhyddhawyd y casgliad gwreiddiol o 35 o ganeuon i blant gan Sain (Recordiau) (Sain SCD2090) yn 1994 a daeth ail gasgliad o stabl yr un cwmni yn 2004 (Sain SCD2452).

Dyluniwyd y clawr gan y Cen *Cartŵn* Williams.

## Gweler hefyd
* Rhestr o ganeuon Cwm-Rhyd-y-Rhosyn
* Llareggub

## Cyfeiriadau
Categori:BBC Cymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Caneuon Cymraeg
Carreg Lafar

Grŵp gwerin Cymraeg dylanwadol o ddiwedd y 1970au a chychwyn yr 1980au, o Wynedd, oedd **Carreg Lafar**.

Mae'r grŵp yn ceisio amlygu hen draddodiadau a'u hailweithio ar gyfer y 21g. Mae'n gyfuniad o'r hen a'r newydd: y pibau, y ffidil, y ffliwt yn gweu drwy'i gilydd alawon hynafol ynghyd â lleisiau cryf a gitâr rhythmig, yn rhoi tro cyfoes i gerddoriaeth draddodiadol.

## Aelodau
;Linda Owen Jones
Daw Linda o Wrecsam. Symudodd i Gaerdydd yn 1982 i hyfforddi fel actores ac ers hynny, mae hi wedi cael gyrfa amrywiol am 12 mlynedd yn y theatr ac ar y teledu, gyda chanu yn chwarae rhan bwysig yn ei gwaith. Ymunodd Linda fel y prif leisydd yn 1994. Yn 2006 enillodd hi’r cystadleuaeth Canu Unawd Celtaidd yn Eisteddfod Rhyngwladol Llangollen.

;Rhian Evan Jones
Mae Rhian yn dod o Don Pentre yng Nghwm Rhondda. Dechreuodd canu’r ffidil pan oedd yn ddeg mlwydd oed. Cafodd radd mewn cerddoriaeth o Goleg Prifysgol Caerdydd ac mae hi wedi perfformio fel unawdydd a gyda cherddorfeydd proffesiynol. Dechreuodd Rhian ganu gerddoriaeth gwerin gyda Carreg Lafar yn 1993.

;James Rourke
Cafodd James ei eni yn Llanelli. Fe’i hyfforddwyd i fod yn actor a gwneuthuriwr ffilm, ac yn 2017 roedd yn ysgrifennu sgriptiau ar gyfer ffilm a theledu, a nofelau hefyd. Dechreuodd ganu’r ffliwt pan oedd yn 15 oed ac ymunodd a’r grwp gwerin Cymreig, Carreg Aonair yn y 1970au.

;Antwn Owen Hicks
Mae Antwn yn dod o Bontllanfraith yng Nghwm Sirhwy. Wedi ei hyfforddi fel darlunydd yn Llundain, symudodd nôl i Gymru. Mae e’n gerddor traddodiadol hunan-ddysgedig, yn canu amryw o offerynnau gan gynnwys y pibau cwd, pibgorn, chwibanogl ac offerynnau taro. Mae' aelod cychwynnol o’r grŵp.

;Danny Kilbride
Fe gafodd Danny ei eni mewn fflat cyngor yng Nghaerdydd. Roedd ei berfformiad gyhoeddus cyntaf yng nghlwb gwerin *Cardiff Royal Infirmary* yn 1970, yn canu gitâr gyda’i rieni. Mae’n canu nifer o offerynnau tant, ac yn defnyddio’r dull chwyldroadol ‘Bowyer’s’ ar allweddellau a ffidil. Mae Danny'n perfformio mewn amryw o grwpiau eraill yn cynnwys Kilbride (gyda’i frodyr Gerard a Bernard) Yr Hwntws, Taran a Juice.

## Disgyddiaeth
## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Canu gwerin Cymreig