open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wilfrid Laurier

Seithfed Prif Weinidog Canada o 11 Gorffennaf, 1896 i 5 Hydref, 1911 oedd **Syr Wilfrid Laurier** (20 Tachwedd 1841 &ndash; 17 Chwefror 1919).

Ganed Wilfrid Laurier yn Saint-Lin, Is Canada (heddiw Saint-Lin-Laurentides, Quebec), yn fab i Carolus Laurier a Marcelle Martineau ei wraig. Addysgwyd ef ym Mhrifysgol McGill.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1841
Categori:Marwolaethau 1911
Categori:Prif Weinidogion Canada
Categori:Cyfreithwyr o Ganada
Jean Chrétien

Ugeinfed Prif Weinidog Canada o 4 Tachwedd, 1993 i 12 Rhagfyr, 2003 ac arweinydd Plaid Ryddfrydol Canada oedd **Joseph Jacques Jean Chrétien** (ganwyd 11 Ionawr 1934).

Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Prif Weinidogion Canada
Categori:Cyfreithwyr o Ganada
Ysgol Gymraeg Casnewydd

bawd|Ffasâd yr ysgol
[bawd|Bathodyn yr ysgol, nodwch y [Casnewydd#Cludiant|Pont gludo]]
Ysgol gynradd yng Nghasnewydd yw **Ysgol Gymraeg Casnewydd**. Mae'n un o dair ysgol Gymraeg yn ninas Casnewydd; y lleill yw Ysgol Ifor Hael ac Ysgol Bro Teyrnon. Mae'n sefyll gyferbyn i safle *Ysgol Uwchradd Llanwern* (ysgol gyfun Saesneg). Agorodd yr ysgol ar 1 Medi 1993 ar ôl bron 30 mlynedd o waith caled gan aelodau'r gymuned. Gwelwyd cynnydd mawr yn y diddordeb mewn addysg Gymraeg yng Nghasnewydd a'r ardal leol ers 1976.

Yn 2002 agorodd meithrinfa i blant ieuanc tair mlwydd oed yn yr ysgol a thyfodd nifer y ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol i dros 400.

Ers 2016, mae mwyafrif disgyblion yr ysgol yn mynychu Ysgol Gyfun Gwent Is Coed wedi iddynt adael. Yn flaenorol byddai rhaid i ddisgyblion yr ysgol symud ymlaen i Ysgol Gyfun Gwynllyw, ym Mhont-y-pŵl er mwyn parhau mewn addysg Gymraeg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ysgolion Casnewydd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Ieuan ap Hywel Swrdwal

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Ieuan ap Hywel Swrdwal** (bl. tua 1436 - 1470), a ystyrir y bardd Cymraeg cyntaf i gyfansoddi yn Saesneg ac felly y bardd "Eingl-Gymraeg" cyntaf, yn ôl rhai.

## Bywgraffiad
Yn frodor o ardal Brycheiniog ym Mhowys, roedd yn hanu o deulu o dras Eingl-Normanaidd ac yn fab i'r bardd Hywel Swrdwal. Roedd ei frawd Dafydd yn fardd ar y mesurau caeth hefyd.

Bu Ieuan am gyfnod yn feili yn Y Drenewydd ac roedd ganddo gysylltiad cryf â Rhydychen. I noddwyr y beirdd yn y Canolbarth y canodd Hywel amlaf ac mae ganddo gerdd arbennig i fugeildy neu blasty Bryndraenog, ger Trefyclawdd nid nepell o Glun.

## Cerddi
Roedd Ieuan yn adnabod y bardd Llawdden a chedwir ar glawr ymryson barddol rhyngddynt.

Cyfansoddodd awdl yn yr iaith Saesneg i'r Forwyn Fair, a hynny mewn orgraff Gymraeg. Dywedai rhai o'i gyfoeswyr iddo'i chyfansoddi i gau ceg y Saeson hynny yn Rhydychen a ensyniodd "nad oedd yr un ysgolhaig da yn hannu o Gymru". Dyma englyn o'r awdl:

O mighti ladi, owr leding – tw haf
::At hefn owr abeiding:
:Yntw ddy ffast eferlasting
:I set a braents ws tw bring.

Honnir gan rai mai dyma'r enghraifft gyntaf o farddoniaeth Eingl-Gymreig Cymru.

## Llyfryddiaeth
*''Gwaith Hywel Swrdwal a'i Deulu'', gol. Dylan Foster Evans (Aberystwyth, 2000), Adran 2: "Gwaith Ieuan ap Hywel Swrdwal"

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1470au
Categori:Pobl o Frycheiniog
Cariad

bawd|*Y Gwanwyn* (1873), darlun olew gan Pierre Auguste Cot
bawd|Y symbol fyd-eang am gariad

Emosiwn cryf a deimlir mewn perthynas â pherson arall ydy **cariad**. Mae'n rhinwedd sydd mewn athroniaeth yn cynrychioli daioni, trugaredd a gofal yr hil ddynol. Ceir cariad mam at ei phlentyn a cheir cariad mab at ferch neu gariad person at ei gyd-ddyn a sawl math arall o gariad. Yn y cyd-destun crefyddol, mae cariad yn sail ein bodolaeth ("Duw cariad yw"), ac yn sail i bob Gorchymyn dwyfol: "Câr dy gymydog fel ti dy hun." I'r bardd, mae cariad yn deimlad rhamantus, fel arfer, sy'n atyniad cryf na ellir ei dorri.

Yn y Saesneg, fodd bynnag, defnyddir y gair yn llawer mwy rhydd gan gyfeirio at bethau materol neu anifeiliaid yn ogystal ag at berson e.e. "I love my cat", "I loved that meal".

Pan fo'r cariad yn ysgogi chwant cnawdol yn y person, defnyddir y term "serch" ac ystyrir y gwahaniaeth hwn yn bwysig gan rai megis Saunders Lewis yn ei ddramâu e.e. Siwan (drama).

## Hen benillion
Ceir nifer o hen benillion yn Gymraeg am gariad a cholli cariad. Defnyddir llawer ohonynt, bellach, ar gardiau Dydd Santes Dwynwen:

:Llun y delyn, llun y tannau,
:Llun cyweirgorn aur yn droeau:
:Dan ei fysedd, O na fuasai
:Llun fy nghalon union innau!

:Maen' hw'n dwedyd y ffordd yma
:Nad oes dim mor oer â'r eira;
:Rhois ychydig yn fy mynwes,
:Clwyn yr eira gwyn yn gynnes.

## Gweler hefyd
* Eros - duw cariad y Groegwyr
* Paraffilia - pan fo'r ochr erotig yn gryfach na'r rhan rhamantus
* Caru ar y gwely - hen draddodiad Cymreig
* Aphrodite - Duwies Roegaidd cariad

Categori:Cariad
Duegredynen gwallt y forwyn

Rhedynen fach sy'n tyfu mewn lleoedd creigiog ac ar furiau yw **duegredynen gwallt y forwyn** (*Asplenium trichomanes*). Fe'i ceir ledled y byd mewn rhanbarthau tymherus ac is-arctig a hefyd ar fynyddoedd uchel yn y trofannau. Mae ei ffrondiau'n hir a chul ac maent yn 5–35&nbsp;cm o hyd. Mae ganddynt goes ddu neu frown a hyd at 30 o barau o ddeilios gwyrdd.

## Cyfeiriadau
* Hutchinson, G. (1996) *Welsh Ferns*, Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol
* Map o'i ddosbarthiad ym Mhrydain ac Iwerddon 

Categori:Rhedyn
Rhedynen ungoes

Rhedynen fawr a geir yn Ewrasia, Affrica a Gogledd America yw'r **rhedynen ungoes** neu'r **rhedynen gyffredin** (*Pteridium aquilinum*). Mae'n gyffredin iawn mewn coedydd, rhosydd, glaswelltir, twyni a pherthi. Gall hi fod yn bla mewn ffermdir ac mae'n cynnwys cemegyn carsinogenaidd.

Mae'n cynhyrchu ffrondiau sengl sy'n tyfu o risom hir tanddaearol. Gall y ffrondiau gyrraedd taldra o dri medr. Maent yn drianglog ac fe'u rhennir ddwywaith neu deirgwaith i ffurfio deilios bach.

## Perthynas â dyn
;Llosgi
Nododd Lewis Morris yn ei adroddiad dyddiedig 1748 mewn adran neilltuedig i ardal Dulas, Ynys Môn, bod gweithfeydd llosgi rhedyn *upon all this Coast*. Meddai: *...they make Fern-ashes, which is sold to Soapboilers, Glass-houses, Smelting-houses, Refiners, &c.*.

Ysgrifennwyd y canlynol, am y defnydd lleol hwn a wnaed o redyn, gan Rolant Williams, brodor o ogledd-orllewin Môn. Fe'i hysgrifennwyd ar gyfer prosiect Llên y Llysiau (Cymdeithas Edward Llwyd) yn y 1990au a dyma ei hatgyfodi yma:

## Cyfeiriadau
* Hutchinson, G. (1996) *Welsh Ferns*, Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru.

Categori:Rhedyn
Baner India

[bawd|250px|Baner India [Delwedd:FIAV 111000.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol gyda stribed uwch o liw saffrwm, stribed canol gwyn gydag olwyn las yn ei ganol, a stribed is gwyrdd yw **baner India**. Symbol Bwdhaidd o'r enw chakra yw'r olwyn, ac mae'n dangos y chakra o golofn hynafol Asoka yn Sarnath. Mae lliw saffrwm yn symboleiddio dewrder ac aberth, mae'r gwyn yn cynrychioli heddwch a gwir, ac mae'r gwyrdd yn cynrychioli ffydd a sifalri. Mabwysiadwyd ar 22 Gorffennaf 1947.

## Ffynonellau
* Znamierowski, Alfred, *The World Encyclopedia of Flags* (Llundain: Southwater, 2010)

India
Categori:India
Gwedi Brad a Gofid

220px|bawd|Clawr blaen *Gwedi Brad a Gofid*

Nofel gan T. Gwynn Jones yw ***Gwedi Brad a Gofid***, a gyhoeddwyd gan Gwmni'r Wasg Genedlaethol Gymreig, Caernarfon, yn 1898. Nofel ramantaidd yn ôl chwaeth y cyfnod ydyw, ond yn wahanol i fwyafrif y nofelau Cymraeg eraill o'r cyfnod mae'r iaith a mynegiant yn raenus. Fe'i disgrifrwyd gan Thomas Parry yn *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* fel "stori gyffrous, ac ynddi blot cywrain".

Cyhoeddwyd y nofel fesul pennod yn *Yr Herald Cymraeg* bob wythnos yn 1897-1898 cyn iddi gael ei chyhoeddi fel llyfr yn 1898. Cyflwynodd T. Gwynn Jones y gyfrol er cof am ei fam. Dyma ei nofel gyntaf.

## Manylion cyhoeddi
*Gwedi Brad a Gofid* / gan T. Gwynn-Jones. (*sic*) / Caernarfon: argaphwyd gan Gwmni'r Wasg Genedlaethol Gymreig, cyf. / 1898.

Ni chafwyd ail argraffiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1898
Categori:Nofelau 1898
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:T. Gwynn Jones
Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym

220px|bawd|*Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym*: yr ail argraffiad (Lerpwl, 1873).
Casgliad arloesol o gerddi gan Dafydd ap Gwilym yw ***Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym*** (*sic*) a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1789. Dyma'r tro cyntaf i olygiad o waith y bardd canoloesol enwog gael ei gyhoeddi, er bod rhai cerddi unigol wedi ymddangos mewn print cyn hynny, er enghraifft yn y flodeugerdd *Gorchestion Beirdd Cymru*. Y golygyddion oedd Owain Myfyr, William Owen Pughe a Iolo Morganwg ar ran y Gwyneddigion.

Mae'r gyfrol yn garreg filltir yn hanes ysgolheictod llenyddiaeth Gymraeg. Cafodd testunau mwyafrif y cerddi dilys o lawysgrifau Cymraeg a gasglwyd gan Morysiaid Môn. Ond andwyir gwerth y gyfrol gan y ffaith ei fod yn cynnwys cerddi ffug a dadogwyd ar Ddafydd ap Gwilym gan Iolo Morganwg. Ni ddaeth hynny'n amlwg tan yr 20g, er bod rhai beirniaid yn amheus cyn hynny. Er mai ffugiadau ydynt, erbyn hyn mae sawl beirniad yn cydnabod gwerth llenyddol cerddi "ap Gwilymaidd" Iolo fel rhai o gerddi Cymraeg gorau'r 18g.

## Llyfryddiaeth
**Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym* (Llundain, 1789)
**Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym*, dan olygiad Cynddelw (Isaac Foulkes, Lerpwl, 1873)

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg o Gymru
Categori:Dafydd ap Gwilym
Categori:Llyfrau 1789
Categori:Llyfrau'r 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Cymraeg y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Baner Iemen

[bawd|250px|Baner Yemen [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol o'r lliwiau pan-Arabaidd, gyda stribed uwch coch, stribed canol gwyn, a stribed is du, yw **baner Iemen**. Mabwysiadwyd ar 22 Mai 1990 yn sgil uniad Iemen.

## Ffynonellau
* Alfred Znamierowski, *The World Encyclopedia of Flags* (Llundain: Southwater, 2010)

Iemen
Categori:Iemen
Baner Gwlad Iorddonen

[bawd|250px|Baner Gwlad Iorddonen [Delwedd:FIAV 110110.svg|23px]]

Baner drilliw lorweddol o'r lliwiau pan-Arabaidd, gyda stribed uwch du, stribed canol gwyn, a stribed is gwyrdd, gyda thriongl coch yn yr *hoist* â seren saith-pwynt wen yn ei ganol yw **baner Gwlad Iorddonen**. Mae saith pwynt y seren yn cynrychioli saith pennill Al-Fâtiha y Coran. Cyflwynwyd y faner ym 1921, a mabwysiadwyd yn swyddogol ar 16 Ebrill 1928.

Mae Arfbais Gwlad Iorddonen hefyd yn cynnwys baner yn ei dyluniad, ond baner y Gwrthryfel Arabaidd gwelir yma, sef, sail baner gyfredol Gwlad Iorddonen a'r lliwiau Pan Arab a ddefnyddir gan sawl gwlad Arabaidd arall.

### Dehongliad o'r Lliwiau 
## Baneri eraill 

Air Force Ensign of Jordan.svg| Barner Awyrlu'r Iorddonen
Naval Ensign of Jordan.svg| Baner Llynges yr Iorddonen
Royal Jordanian Army Flag.svg| Baner Byddin Frenhinol yr Iorddonen
Royal standard of Jordan.svg| Ystondord Frenhinol yr Iorddonen
Flag of Hejaz (1917).svg| Baner Gwerthryfel yr Hejaz, 1917
Flag of the Ba'ath Party.svg| Baner Trawsiorddonen, 1921 tan 1928
Flag of the Emirate of Transjordan.svg| Baner Trawsiorddonen, 1928 tan 1939

## Ffynonellau
* Znamierowski, Alfred, *The World Encyclopedia of Flags* (Llundain: Southwater, 2010)

## Dolenni allanol
* Baner Gwlad Iorddonen yn Flags of the World

Gwlad Iorddonen
Categori:Gwlad Iorddonen
Ronald Lewis

Actor o Gymru oedd **Ronald Lewis** (11 Rhagfyr 1928 – 11 Ionawr 1982).

## Ffilmiau
* *The Square Ring* (1953)
* *The Beachcomber* (1954)
* *Storm Over the Nile* (1955)
* *The Prisoner* (1955)
* *Helen of Troy* (1956)
* *Sailor Beware!* (1956)
* *A Hill in Korea* (1956)
* *Robbery Under Arms* (1957)
* *The Secret Place* (1957)
* *Bachelor of Hearts* (1958)
* *The Wind Cannot Read* (1958)
* *The Full Treatment* (1960)
* *Conspiracy of Hearts* (1960)
* *Mr. Sardonicus* (1961)
* *Taste of Fear* (1961)
* *Billy Budd* (1962)
* *Jigsaw* (1962)
* *Twice Round the Daffodils* (1962)
* *Nurse on Wheels* (1963)
* *Siege of the Saxons* (1963)
* *The Brigand of Kandahar* (1965)
* *Friends* (1971)
* *Paul and Michelle* (1974)

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Pobl o Bort Talbot
Popgorn

Math o indrawn sy'n ffrwydro o'r cnewyllyn ac yn chwyddo wrth gael ei wresogi yw **popgorn**. Americanwyr Brodorol oedd y cyntaf i ddarganfod y gellid popio indrawn, a daeth popgorn yn boblogaidd fel byrbryd yn yr Unol Daleithiau yn ystod y Dirwasgiad Mawr, yn enwedig mewn sinemâu.

Categori:Bwyd a diod yn yr Unol Daleithiau
Categori:Bwydydd cyfleus
Categori:Indrawn
Baner Maldives

Maes coch gyda phetryal gwyrdd yn ei ganol â chilgant gwyn y tu fewn iddo yw **baner Maldives**. Symbol Islamaidd yw'r cilgant, tra bod gwyrdd yn cynrychioli heddwch a ffyniant a choch yn symboleiddio'r gwaed a gollwyd yn y frwydr am annibyniaeth. Mabwysiadwyd ar 26 Gorffennaf 1965.

## Ffynonellau
* Znamierowski, Alfred, *The World Encyclopedia of Flags* (Llundain: Southwater, 2010)

Maldives
Categori:Maldives
David James Jones

Gallai **David James Jones** gyfeirio at:

*David James Jones (Gwenallt) (1899–1968), bardd
*David James Jones (1886–1947), athronydd
----
Baner Macau

[bawd|250px|Baner Macau [Delwedd:FIAV 110110.svg|23px]]
Maes gwyrdd gyda blodyn alaw'r dŵr gwyn arddulliedig yn ei ganol gyda phum seren felen mewn arc uwch ei ben yw **baner Macau**. Mae'r blodyn yn cynrychioli pobl y diriogaeth, ac mae'r tri phetal yn symboleiddio tair ynys Macau, a daw'r pum seren felen o faner Gweriniaeth Pobl Tsieina. Mae'r bont a'r tonnau o dan y blodyn yn arwyddlun o amgylchedd Macau. Mabwysiadwyd ar 31 Mawrth 1993, a defnyddiwyd yn gyntaf ar 20 Rhagfyr 1999.

## Ffynonellau
* Znamierowski, Alfred, *The World Encyclopedia of Flags* (Llundain: Southwater, 2010)

Macau
Categori:Macau
Perthnasedd cyffredinol

Damcaniaeth sy'n ymwneud â disgyrchiant wedi'i sgwennu gan Albert Einstein ar 25 Tachwedd 1915 ydy'r **ddamcaniaeth perthnasedd cyffredinol** (Saesneg: *General relativity*). Mae'n parhau i fod yn berthnasol i Ffiseg ac yn cael ei ddefnyddio fel y disgrifiad cyfredol, diysgog o ddisgyrchiant mewn ffiseg fodern.
bawd|chwith|220px|Albert Einstein yn 1921.G_{\mu \nu} + \Lambda g_{\mu \nu}= {8\pi G\over c^4} T_{\mu \nu}
[bawd|chwith|260px|Darlun gwneud o [twll du|dwll du - golygfa o bellter o 600&nbsp;cmilometer.]]

Mae'n cyffredinoli damcaniaeth arall a sgwennwyd gan Einstein, sef y ddamcaniaeth perthnasedd arbennig a deddfau Isaac Newton ar ddisgyrchiant, gan gynnig disgrifiad o ddisgyrchiant fel rhan hanfodol o ofod ac amser gofodol. Dywed fod cromlin amser gofodol yn perthyn yn uniongyrchol i'r pedwar momentwm: egni mas, momentwm llinell, mater ac ymbelydredd. Mae'r berthnasedd rhyngddynt yn cael ei ddisgrifio gan hafaliadau Einstein, sef system o ran-hafaliadau gwahaniaethol (*partial differential equations*).

Mae'r ddamcaniaeth yn wahanol i'r damcaniaethau a gafwyd cyn 1915 yn y meysydd canlynol: amser, geometreg gofol, symudiad mas rhydd, a lledaeniad golau. Hyd yma mae'r rhagfynegiadau a gyflwynodd Einstein, yn dal dŵr ac yn gywir heddiw (2015), a hynny ym mhob arsylwad ac arbrawf a wnaeth. Nid dyma'r unig ddamcaniaeth ar ddisgyriachant, hwn yn sicr yw'r symlaf, ac agosaf at ganlyniadau data arbrofion ledled y byd. Fodd bynnag, ceir cwestiynau heb eu hateb, er enghraifft: sut y medrir cysoni deddfau ffiseg cwantwm a perthnasedd cyffredinol er mwyn cwbwlhau un ddamcaniaeth gyflawn, sy'n gyson hefyd i ddamcaniaeth 'cwantwm disgyrchiant'.

Mae i'r ddamcaniaeth hon oblygiadau pellgyrhaeddol o ran astroffiseg. Er enghraifft, mae'n awgrymu bodolaeth y twll du, ble mae gofod ac amser yn cael eu warpio cymaint fel nad oes unrhyw beth, nid hyd yn oed golau, yn medru dianc ohono. Ceir peth tystiolaeth o fodolaeth tyllau du e.e. ceir ymbelydredd dwys a allyrir gan rai gwrthrychau yn y gofod oherwydd bodolaeth y twll du seryddol. Mae perthnasedd cyffredinol hefyd yn rhagweld bodolaeth tonnau disgyrchiol (*gravitational waves*) a *pulsar timing arrays*; mae hefyd yn sail i'r gred fod y bydysawd yn ehangu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Disgyrchiant
Categori:Ffiseg
Categori:Perthnasedd arbennig
Jeff Gordon

Gyrrwr ceir o'r Unol Daleithiau yw **Jeff Gordon** (ganwyd 4 Awst 1971, Vallejo, Califfornia. Roedd yn bencampwr cyffredinol rasio NASCAR bedair gwaith ym 1995, 1997, 1998, a 2001. Mae hefyd yn bencampwr y Daytona 500 dair gwaith. Enillodd y gyfres *Sprint Cup* dair gwaith.

Mae'n gyd-berchennog gyda Rick Hendrick ar dîm ''#48 Lowe's Chevrolet'' sy'n cael ei yrru gan Jimmie Johnson, sydd hefyd wedi ennill y Cwpan Sprint NASCAR yn 2006, 2007, 2008, a 2009.

Gordon oedd y gyrrwr NASCAR cyntaf i ennill cyfanswm o $100 miliwn yn ystod ei yrfa. Ef hefyd oedd y gyrrwr cyflymaf yn hanes NASCAR i allu cyflawni 50 buddugoliaeth. Hyd yn hyn, mae Gordon wedi ennill ras NASCAR 82 o weithiau.

## Dolenni allanol
*Safle swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Gyrwyr rasio o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Y Batel

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Ysgir, Powys, Cymru, yw'r **Batel** (Saesneg: *Battle*). Mae'n gorwedd tua 2.5 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Aberhonddu yn ardal Brycheiniog.

Cysegrwyd eglwys y plwyf i Sant Cynog.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Ysgir
Battle

Gallai **Battle** (Saesneg, yn golygu 'brwydr') gyfeirio at:

*Battle, tref yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr; safle Brwydr Hastings
*Y Batel (Saesneg: *Battle*), pentref ym Mhowys, Cymru
Isatyn

Pentref bychan a phlwyf egwysig yng nghymuned Yr Ystog, Powys, Cymru, yw **Isatyn** (Saesneg: *Hyssington*). Fe'i lleolir tua 6 milltir i'r dwyrain o Drefaldwyn, bron am y ffin rhwng Cymru a Lloegr (Swydd Amwythig).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Capel Methodistaidd Hyssington.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Yr Ystog
Twll du

Yn ôl damcaniaeth perthnasedd cyffredinol Einstein rhan o'r gofod yw **twll du** lle na all unrhyw beth (gan gynnwys golau) ddianc, o herwydd y duwch hwn y cafodd ei enw. Yr hyn sy'n atynnu popeth tuag ato yw disgyrchiant cryf, a phan fo rhywbeth yn cael ei sugno i'r twll, ni all fyth ddod oddi yno. Ceir ymyl, neu ffin, i'r twll du, sef yr union bwynt o ble na ddaw dim yn ôl, a gelwir y ffin hwn yn "orwel y digwyddiad".
bawd|chwith|200px|Llun gwneud o dwll du o flaen cwmwl mawr Magellan.

Caiff y twll du ei greu o ganlyniad i ddadfeiliad amser-gofod a achosir gan gywasgedd màs. Pan na all seren ehangu rhagor, a'r egni oddi fewn yn dod i ben (egni a fu'n gwrthweithio yn erbyn disgychiant) mae'n crebachu'n llai ac yn llai ac yn y diwedd yn ffurfio twll du. Ceir cymaint o fas mewn cyn lleied o gyfaint, fel na all golau ddianc ohono.

O dan reolau neu ddamcaniaeth mecaneg cwantwm, mae i'r twll du dymheredd ac mae ymbelydredd Hawking yn cael ei allyrru ohonynt. Mae'r tymheredd hwn, fodd bynnag, yn is na thymheredd yr ymbelydredd cefndirol. Er ei fod yn anweledig, gall y seryddwr ei adnabod oherwydd y ffordd mae'r gwrthrychau sydd o'i gwmpas yn symud ac yn ymateb iddo. Pan fo cwmwl o nwy yn cael ei 'sugno' i mewn iddo, gwnaiff hynny mewn siâp sbiral gan allyrru llawer o ymbelydredd a gaiff ei fesur gan delesgopau ar y Ddaear.

Ar 11 Chwefror 2016, cyhoeddodd prosiect LIGO y darganfyddiad uniongyrchol o donnau ddisgyrchol, oedd hefyd yn cynrychiol y darganfyddiad cyntaf o gyfuniad twll du. Hyd at Rhagfyr 2018, darganfyddwyd 11 ton ddisgyrchol a ddeiliodd o gyfuniadau tyllau du (ac un cyfuniad o gyfuniad seren niwtron ddeuol). Ar 10 Ebrill 2019, cyhoeddwyd y ddelwedd uniongyrchol cyntaf erioed o dwll du yn Messier 87, yn dilyn arsylwadau wnaed gan Delesgôp Event Horizon yn 2017.

Mae twll du yn rhanbarth o ofod gofod sy'n arddangos cyflymiad disgyrchiant mor gryf fel na all dim - dim gronynnau neu hyd yn oed ymbelydredd electromagnetig fel golau - ddianc ohono.

## Gweler hefyd
* Theori perthnasedd cyffredinol

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Garth, Wrecsam

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Garth.''

Pentref bychan yng nghymuned Llangollen Wledig, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Garth Trefor** neu **Garth**. Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng Rhiwabon a Llangollen bron am y ffin sirol rhwng Wrecsam a Sir Ddinbych. Y pentref agosaf yw Trefor.

Tua 2 filltir i'r gorllewin o'r pentref ceir Castell Dinas Brân.
[250px|dim|bawd|[Camlas Llangollen ger Garth]]

## Cyfeiriadau
Categori:Llangollen Wledig
Categori:Pentrefi Wrecsam
Llowes

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Y Clas-ar-Wy, Powys, Cymru, yw **Llowes**. Mae'n gorwedd yn ardal Maesyfed, tua 3 milltir (5&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o bentref Y Clas-ar-Wy, ger y ffin â Lloegr. Roedd 110 o bobl yn byw ynddo yn 2005.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Cefn gwlad Powys ger Llowes

## Eglwys Meilig Sant a Chroes Meilig
Mae eglwys y plwyf wedi'i chysegru i Meilig Sant, y dywedir iddo sefydlu mynachlog yn y 6ed ganrif yng Nghroes Feilig ger y pentref, lle y cafodd ei gladdu. Dichon fod Meilig yn un o feibion Caw ac yn frawd i Gildas. Cyfeirir ato yn Culhwch ac Olwen fel un o'r marchogion yn llys Brenin Arthur.

Ailadeiladwyd yr eglwys yn llwyr ym 1853, er y gall fod gwaelod y tŵr yn ganoloesol a chredir bod y bedyddfaen â band haearn amdano yn dyddio o'r 12fed ganrif.

Symudwyd Croes Meilig, y dywed traddodiad iddi sefyll gynt ar ei safle eponymaidd Croes Feilig, i'r eglwys ei hun yn 1956 i atal erydiad pellach. Oddeutu 1699 safai yn y fynwent pan y'i gwelwyd hi gan Edward Lhuyd. Credir bod y groes, sydd wedi'i cherfio ar faen hir, yn dyddio i oddeutu'r 11eg ganrif. Roedd chwedl leol yn cyfeirio at y groes fel 'Moll Walbec's Stone', gan honni iddi gael ei thaflu yno gan 'Moll Walbec' neu Maud de St. Valery, gwraig hynod gadarn ac anorchfygol William de Braose (1144/1153–1211), arglwydd y Gelli Gandryll. Wrth gario cerrig yn ei ffedog o'r chwarel yn Y Clas ar Wy i ailadeiladu'r castell, syrthiodd un i'w hesgid. Tynnodd Maud hi allan a'i thaflu'n ddig dros Afon Gwy i lanio ym mynwent eglwys Llowes.

250px|bawd|dim|Croes Meilig

## Yr arysgrif Gymraeg i William Bevan 
Ym mynwent yr eglwys mae'r hyn a alwyd gan Ffransis Payne yn 'un o bethau prinnaf sir Faesyfed sef carreg fedd ac arni arysgrif yn Gymraeg'. Dyma'r geiriau sydd ar y garreg hon: 'William Bevan or Vedowlwyd Dan y garreg sydd Imma yn gorphywys ay oydran oydd 84 mhylnedd ac ymadevis ar y byd hwn y 17 Dydd o Ebrill yn y flwyddyn 1684 Miserere Mei Deus'.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Y Clas-ar-Wy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Cynghanedd bengoll

Mewn barddoniaeth gaeth, ceir ***cynghanedd bengoll*** pan na fo gair neu eiriau ar ddiwedd llinell yn rhan o'r gyfatebiaeth gynganeddol. Nid yw cynghanedd bengoll yn gynghanedd gywir yn ôl rheolau heddiw ag eithrio'r gyfatebiaeth rhwng gair cyrch ac ail linell englyn unodl union ac englyn penfyr.

Pan fo cynghanedd groes neu gynghanedd draws yn cael ei defnyddio rhwng gair cyrch ac ail linell englyn unodl union neu englyn penfyr, mae gair neu eiriau olaf yr ail linell yn bengoll; hynny yw; nid ydynt yn rhan o'r gyfatebiaeth gynganeddol.
Dyma enghraifft, sef englyn adnabyddus Dewi Emrys i'r *Gorwel*, gyda'r geiriau pengoll wedi'i duo:

:''Wele rith fel ymyl rhod - o'n cwmpas,*
:::*Campwaith **dewin hynod**...*

Yma, nid yw *dewin hynod'' yn rhan o'r gynghanedd, ond mae'n cynnal y brifodl *od*.

Pan ddefnyddir y Gynghanedd Sain rhwng y gair cyrch a'r ail linell, fe'i cynganeddir yn ddibengoll. Dyma enghraifft o waith John Morris-Jones:

:*Di fegi bendefigion, - oreugwyr*
:::*Uchelwyr, â chalon...*

Nid yw'r ail linell yn bengoll yma. Pan ddefnyddir y Gynghanedd Sain Alun, mae'r ail linell yn bengoll, fel yn yr enghraifft hon o waith T. Arfon Williams, *Gwastraff*, gyda'r rhan bengoll wedi'i duo:

:''Mae'r ifainc mawr eu hafiaith - aeth Gatraeth*
:::*Un tro **yn llawn gobaith?***

Yng nghyfnod y Gogynfeirdd ac yn gynnar yng nghyfnod Beirdd yr Uchelwyr, cenid y gynghanedd sain yn bengoll yn aml, fel y ddwy linell hyn o waith Dafydd ap Gwilym:

:*Duw a'th gatwo, tro tra**serch***
a
:*Gwedi cysgu, tru tre**myn**''

Diflannodd y gynghanedd bengoll yn raddol wrth i gyfundrefn y gynghanedd esblygu, ac erbyn cyfnod Tudur Aled, prin iawn yw'r enghreifftiau o'r gynghanedd hon, ac eithrio llinellau fel

:*Oni chaf a chwi **ymddiddan***.

Nid yw'r gynghanedd hon yn gywir yn ôl rheolau modern.

## Gweler hefyd
*Cynghanedd (barddoniaeth)
*Cynghanedd Sain Alun
*Cynghanedd sain
*Englyn unodl union
*Englyn penfyr

## Llyfryddiaeth
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)

Pengoll
Alys (Anturiaethau Alys yng Ngwlad Hud)

Cymeriad ffuglennol o'r llyfrau ''Alice's Adventures in Wonderland'' a'i ddilyniant *Through the Looking-Glass*, a ysgrifennwyd gan Lewis Carroll, ydy **Alice**, hefyd **Alys**. Merch ifanc ydy Alys o Loegr Oes Fictoria.

## Datblygiad 
Mae'r cymeriad wedi'i seilio ar Alice Liddell, plentyn oedd yn gyfeillgar â Charles Lutwidge Dodgson (enw go iawn Lewis Carroll) ond dywedodd Dodgson nad oedd ei 'arwres fach' yn seiliedig ar unrhyw blentyn go iawn a'i bod yn hollol ffuglennol. Portreadwyd Alys fel merch rhesymegol, weithiau'n bedantig, yn arbennig gyda Humpty Dumpty yn yr ail lyfr. Mae *Through the Looking-Glass* yn dweud bod Alys yn saith a hanner mlwydd oed, ond mae hi'n aeddfed. Mae'r stori *Anturiaethau Alys yng Ngwlad Hud* yn digwydd ar 4 Mai, penblwydd Alice Liddell. Mae'r stori *Through the Looking-Glass* yn digwydd ar 4 Tachwedd, ei hanner-penblwydd (dywedodd Alys yn y llyfr ei bod hi'n "saith a hanner yn union").

## Amlinelliad y cymeriad 
Darlunir Alys yn boblogaidd yn gwisgo ffrog glas golau hyd at ei phenglin gyda phinaffor gwyn dros y ffrog. Roedd y ffrog yn felyn yn wreiddiol yn *The Nursery "Alice"*, y fersiwn cyntaf o ''Alice's Adventures in Wonderland* i ddefnyddio lliwiau. Yn y darluniau *Through the Looking-Glass'', mae Alys yn gwisgo rhuban llydan a, fel adlais i Alys, chaiff rwymynnau gwallt eu henwi yn 'Alice bands', yn arbennig yn y DU.

Lluniadwyd Alys yn gyntaf yn ddu a gwyn a byddai'r lliwiau yn newid o artist i artist; sut bynnag, yng ngweithiau lliw cynnar John Tenniel, roedd ffrog Alys yn las, roedd amlinell goch ar ei phinaffor gwyn a'r oedd gwallt golau ganddi a dyma'r ddelwedd enwocaf o Alys heddiw, fel y gwelir gan Disney. Lluniadodd Tenniel Alys mewn dau amrywiolyn, yn *Through the Looking-Glass*, mae mwy ryfflau ar binaffor Alys acmae hi'n gwisgo hosanau streipïog sy'n rhan o ddelwedd Alys hyd heddiw.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Disgrifiad cymeriad Alys

Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Lewis Carroll
Mary Shelley

Nofelydd o Loegr oedd **Mary Wollstonecraft Shelley**, née Godwin (30 Awst 1797 – 1 Chwefror 1851), a gofir yn bennaf fel awdures y nofel Gothig *Frankenstein*. Priododd y bardd Percy Bysshe Shelley a golygodd ei gerddi. Ei thad oedd yr athronwr gwleidyddol William Godwin, a'i mam oedd yr awdures ffeministaidd Mary Wollstonecraft.

## Llyfryddiaeth ddethol
* ''History of Six Weeks' Tour through a Part of France, Switzerland, Germany, and Holland, with Letters Descriptive of a Sail round the Lake of Geneva, and of the Glaciers of Chamouni* (1817)
* *Frankenstein, or The Modern Prometheus* (1818)
* *Mathilda* (1819)
* *Valperga; or, The Life and Adventures of Castruccio, Prince of Lucca* (1823)
* *Posthumous Poems of Percy Bysshe Shelley* (1824)
* *The Last Man* (1826)
* *The Fortunes of Perkin Warbeck* (1830)
* *Lodore* (1835)
* *Falkner* (1837)
* *The Poetical Works of Percy Bysshe Shelley* (1839)
* Cyfraniadau i *Lives of the Most Eminent Literary and Scientific Men'' (1835–39), rhan o'r *Cabinet Cyclopaedia*
* *Rambles in Germany and Italy in 1840, 1842, and 1843* (1844)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1797
Categori:Marwolaethau 1851
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith benywaidd o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl o Dorset
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
John A. Macdonald

Prif Weinidog Canada cyntaf  oedd **Syr John Alexander Macdonald**, GCB, KCMG, PC, PC (Can), (11 Ionawr 1815 - 6 Mehefin, 1891).

Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Prif Weinidogion Canada
Categori:Cyfreithwyr o Ganada
Philip I, Landgraf Hessen

Arweinydd y Diwygiad Protestannaidd yn yr Almaen oedd **Philip I, Landgraf Hessen** neu **Philip y Mawrfydig** (Almaeneg: *Philip der Großmütige*) (13 Tachwedd 1504 – 31 Mawrth 1567). Roedd yn un o brif arweinwyr yr Almaen yng nghyfnod  Y Diwygiad Protestannaidd.

Ganed Philip ym Marburg yn fab i William II, Landgraf Hessen ac Anna o Mecklenburg-Schwerin; bu farw ei dad pan oedd yn bump oed.  Daeth ef yn landgraf yn dilyn farwolaeth ei dad yn 1509.  Trefnodd Philip yr Egwys yn Hessen dan egwyddorion Protestannaidd yn 1527.  Daeth ef yr arweinydd yr Cynghrair Schmalkaldig.

Bu farw yn 1567 yn Kassel, a rhannwyd Landgrafiaeth Hessen rhwng ei bedwar feibion o'r briodas gyntaf. Etifeddodd Wilhelm y Landgrafiaeth Hessen-Kassel, etifeddodd Ludwig y Landgrafiaeth Hessen-Marburg, etifeddodd Philip y Landgrafiaeth Hessen-Rheinfels, ac etifeddodd Georg y Landgrafiaeth Hessen-Darmstadt.

Categori:Tŷ Hessen
Categori:Genedigaethau 1504
Categori:Marwolaethau 1567
Y Pelydrau

:*Gellir darllen erthygl lawnach ar Wici Porth ar Y Pelydrau*
Grŵp pop o Drawsfynydd oedd **Y Pelydrau**.  Daethont i'r amlwg yn 1966 ar ôl ennill cystadleuaeth bop yr Urdd.  Wnaethon nhw ryddhau nifer o senglau ac EPau dros y saith blynedd nesaf, gan gynnwys *Caneuon Serch Y Pelydrau* (1967), *Dewch I Ddawnsio* (1968), a *Coffa Hedd Wyn* (1973).  Roedd y recordiau yma yn boblogaidd iawn, yn sicrhau lle rheolaidd i'r grŵp yn Nheg Uchaf *Y Cymro* yn ystod y 60au hwyr a'r 70au cynnar.  Wnaethon nhw ymddangos ar deledu ar nifer o achlysuron. Wnaethon nhw chwalu yn 1973.

## Aelodau
bawd|Glenys a Gwenan, dwy o aelodau'r Pelydrau
Susan Dobbs, Edith Barker a Gwenan Jones (lleisiau), Glenys Davies (llais a gitâr), a Gareth Williams (gitâr, llais). Mae enw’r grŵp yn cyfeirio at yr atomfa yn Nhrawsfynydd, bro eu mebyd, a ddechreuodd gynhyrchu trydan yn 1965.

Bu iddynt ymddangos ar raglen gerddoriaeth Gymraeg Hob y Deri Dando yn 1969, a gellid tybio, sawl tro arall. Roeddynt yn weithgar yn perfformio mewn cyngherddau ar draws Cymr gan gynnwys cyngerdd fawr enwog 'Pinaclau Pop' a gynhadliwyd ym Mhafiliwn Pontrhydfendigaid ar 29 Mehefin 1968 i godi arian i Eisteddfod Genedlaeth yr Urdd, Aberystwyth 1969 ynghŷd a pherfformiwyr adnabyddus eraill bu'n perffordmio fel Dafydd Iwan, Heather Jones, Hogia Llandegai, Aled a Reg, Y Derwyddon, Y Cwiltiaid, Mari Griffith, Y Diliau a mwy gyda Ryan Davies yn cyflwyno i gynulleidfa o 3,000 o bobl.

## Disgyddiaeth
Cyhoeddodd Y Pelydrau sawl record yn eu gyrfa.
* **Y Pelydrau** [sengl] (Recordiau Cambrian CEP405, 1967)
* **Caneuon Serch** [EP] (Recordiau Cambrian CEP401, 1967)
* **Eiliad i Wybod** [EP] (Recordiau Cambrian CEP416, 1968)
* **Dewch i Ddawnsio** [EP] (Recordiau Cambrian WRE1056, 1969)
* '**Roced Fach Ni’/‘Dim Ond Y Fi Sydd Ar Ôl** (Recordiau'r Dryw WSP2002, 1969)
* **Hwrli Bwrli** [sengl] (Recordiau'r Dryw WSP2003, 1970)
* **Coffa Hedd Wyn** [EP] (Recordiau'r Dryw CEP487, 1973)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* cân 'Trawsfynydd gan Y Pelydrau ar Youtune
* cân 'Wyt ti'n Fodlon ar dy Gymru ar sianel Ffarout ar Youtube

Categori:Bandiau Cymreig
Y Pelydrau
Categori:Bandiau Cymraeg
Y Pelydrau
Categori:Sefydliadau 1966
Categori:Dadsefydliadau 1973
John Williams (emynydd)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler John Williams.''

Emynydd o Sir Gaerfyrddin oedd **John Williams** (tua 1728 – 26 Awst 1806).

Yn frodor o blwyf Llandyfaelog, Sir Gaerfyrddin, symudodd i fyw yn Sain Tathan, Bro Morgannwg. Bu'n weithgar yn sefydlu capel Bethesda'r Fro. Mae ei emynau yn cynnwys 'Pa feddwl, pa 'madrodd, pa ddawn' a 'Pwy welaf o Edom yn dod'.

## Llyfryddiaeth
**Cân Diddarfod* (1793). Casgliad o'i emynau.

## Cyfeiriadau
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 1720au
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1806
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Edward George Hemmerde

Cyfreithiwr a gwleidydd Seisnig oedd **Edward George Hemmerde** (13 Tachwedd 1871 – 24 Mai 1948).

Ganed ef yn Peckham, de Llundain, yn fab i reolwr banc. Addysgwyd ef yng Ngholeg Caerwynt a Choleg y Brifysgol, Rhydychen. Yn ystod ei gyfnod yn Rhydychen, cafodd gryn lwyddiant fel rhwyfwr. Enillodd sedd Dwyrain Sir Ddinbych dros y Rhyddfrydwyr yn Etholiad Cyffredinol 1906. Daliodd y sedd hyd 1910.

Yn 1920, ymunodd a'r Blaid Lafur, a bu'n Aelod Seneddol Llafur cyntaf etholaeth Crewe rhwng 1922 a 1924.

## Cyfeiriadau 
'

Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
William Williams (Gwilym Cyfeiliog)

Bardd ac emynydd Cymraeg oedd **William Williams**, neu **Gwilym Cyfeiliog** (4 Ionawr 1801 – 3 Mehefin 1876). Roedd yn frodor o ardal Cyfeiliog ym Maldwyn, Powys.

Ganed Gwilym Cyfeiliog ym mhlwyf Llanbryn-mair yn 1801. Agorodd siop yn y pentref lle gwerthai wlân lleol.

Fel bardd, cyfansoddodd y rhan fwyaf o'i gerddi ar y mesurau caeth traddodiadol, yn enwedig yr englyn. Cystadleuodd mewn eisteddfodau mawr a bychain gan ennill enw iddo'i hun fel un o englynwyr gorau'r oes. Fel emynydd, fe'i cofir yn bennaf am yr emyn sy'n dechrau 'Caed trefn i faddau pechod'.

Roedd ei fab, Richard Williams (1835-1906) yn hynafiaethydd a olygodd ail argraffiad y *Royal Tribes of Wales* gan Philip Yorke.

## Llyfryddiaeth
**Caniadau Cyfeiliog* (1878). Cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1801
Categori:Marwolaethau 1876
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Bwgan brain

250px|bawd|Bwganod brain mewn cae padi reis yn Siapan.
250px|bawd|Bwgan brain mewn alotment yng Nghymru.
Ffigwr anthropomorffig a roddir mewn caeau er mwyn dychryn adar yw **bwgan brain**. Y bwriad yw cadw hadau, cnydau megis gwenith, a ffrwythau rhag cael eu bwyta gan adar. Gwneir bwgan brain traddodiadol o wair ar bolyn gyda hen ddillad amdano.

Categori:Amaeth
William Lyon Mackenzie King

Degfed Prif Weinidog Canada oedd **William Lyon Mackenzie King**, PC, OM, CMG (17 Rhagfyr 1874 – 22 Gorffennaf 1950).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Prif Weinidogion Canada
Categori:Cyfreithwyr o Ganada
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Richard Livsey

Gwleidydd o Gymru oedd **Richard Arthur Lloyd Livsey, Barwn Livsey o Dalgarth** (2 Mai 1935 – 16 Medi 2010). Roedd yn aelod o'r Blaid Ryddfrydol hyd 1988, wedyn y Democratiaid Rhyddfrydol.

Magwyd ef yn nhref Talgarth, a chymerodd radd MsC mewn Rheolaeth Amaethyddol ym Mhrifysgol Reading. Etholwyd ef yn Aelod Seneddol dros etholaeth Brycheiniog a Sir Faesyfed mewn is-etholiad yn 1985, a chadwodd y sedd yn Etholiad Cyfffredinol 1987. Daeth yn llefarydd ei blaid ar faterion Cymreig, ac yn arweinydd y blaid yng Nghymru o 1988 hyd 1992. Collodd ei sedd o 130 o bleidleisiau yn Etholiad Cyffredinol 1992, ond enillodd hi eto yn Etholiad Cyffredinol 1997, gyda mwyafrif o dros 5,000.
 
Roedd yn ffigwr amlwg yn yr ymgyrch o blaid datganoli yn 1997, ac yn aelod o'r grŵp Cymru Yfory.

## Dolenni allanol
* Arglwydd Richard Livsey wedi marw, BBC Cymru

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Talgarth
Cwningen Wen

Cymeriad ffuglennol o'r llyfr *Anturiaethau Alys yng Ngwlad Hud* gan Lewis Carroll ydy'r **Gwningen Wen** neu **The White Rabbit**, yn Saesneg. Mae'n ymddangos yn y dechrau'r llyfr, yn pennod un, yn gwisgo gwasgod, ac yn mwmian "O'r annwyl! O'r annwyl! Mi fydda' i'n rhy hwyr!". Mae Alys yn ei ddilyn i lawr y twll cwningen i Wlad Hud. Mae Alys yn cyfarfod ag ef eto a mae'r gwningen yn camgymryd Alys fel ei forwyn tŷ, Meri Ann. Mae'r gwningen yn ymddangos eto fel gwas i Frenin a Brenhines y Calonnau.

Ceir cerflun o'r Gwningen Wen ger traeth Pen y Morfa yn Llandudno; roedd Alice Liddell, y ferch a ysbrydolodd cymeriad 'Alys', yn treulio gwyliau gyda'r teulu yn y dref gan aros ym Mhen y Morfa..

Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Lewis Carroll
Gwlad Hud

Lleoliad ffuglennol ar gyfer y llyfr plant *Anturiaethau Alys yng Ngwlad Hud* yw **Gwlad Hud** neu **Wonderland**.

## Daearyddiaeth 
Yn y stori, tanddaearol ydy Gwlad Hud, ac mae Alys yn ei chyrraedd trwy fynd i lawr twll cwningen, ar lan Afon Tafwys yn bosibl. Nid yw Carroll yn enwi pa mor bell tanddaearol yw Gwlad Hud, ond mae Alys yn dyfalu a yw'n agos i ganol y ddaear neu'r cyferbwyntiau, lle dywed Alys "...''rhaid imi ofyn iddyn nhw enw'r wlad. Os gwelwch yn dda, Ma'am, ai Seland Newydd ynteu Awstralia ydi'r lle yma?''". Coediog yw'r wlad lle mae llawer o fadarch yn tyfu. Ceir gerddi a gynhelir a thai sylweddol, fel tai'r Dduges a'r gwningen. Mae gan Gwlad Hud arfordir, lle mae'r Crwban Ffug yn byw.

## Llywodraeth 
Rheolir y wlad yn unbenaethol gan Frenin a'r Frenhines y Calonnau sy'n gorfodi eu chwilod yn aml trwy archddyfarniadau'r gosb eithaf a phrofion ffug. Mae o leiaf un Dduges yng Ngwlad Hud.

## Trigolion 
Mae prif boblogaeth Gwlad Hud yn cynnwys cardiau chwarae animeiddiedig: y teulu brenhinol (y Calonnau), gwŷr llys (Diemwntau), milwyr (Clybiau), a gweision (Rhawiau). Hefyd, mae llawer o anifeiliaid siarad. Ymhlith y cymeriadau sy'n cwrdd ag Alys yw:
*Bil y Fadfall
*Y Lygoden
*Y Gath Swydd Gaer
*Y Dodo
*Y Lindysyn
*Y Dduges
*Y Hetiwr Gwallgof
*Y Sgwarnog Fawrth
*Y Pathew
*Y Frenhines y Calonnau
*Y Brenin y Calonnau
*Y Jac y Calonnau
*Y Griffwn
*Y Crwban Ffug
*Y Gogyddes
*Y Gwningen Wen

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Map o "Alice's Wonderland"

Categori:Llenyddiaeth ffuglen Lloegr
Categori:Llenyddiaeth plant Lloegr
Baner Sawdi Arabia

[bawd|250px|Baner Saudi Arabia [Delwedd:FIAV 011011.svg|23px]]
Maes gwyrdd gydag arysgrif Arabeg a chleddyf gwyn yw **baner Sawdi Arabia**. Gwyrdd yw lliw Islam, tra bo'r cleddyf yn symboleiddio cyfiawnder. Y shahadah, Cyffesiad y Ffydd Islamaidd, yw'r arysgrif sydd yn darllen "Un Duw sydd a Muhammad yw Ei Broffwyd". Mae'n debyg iawn i faner yr enwad Wahabi, a ddefnyddiwyd ers 1901. Cyflwynwyd baner Sawdi Arabia ym 1932, a mabwysiadwyd y dyluniad cyfredol ar 15 Mawrth 1973.

Dydy baner Arabia Sawdi byth yn cael ei chwifio ar hanner mast hyd yn oed mewn achos o gydnabod marwolaeth neu trasiedi. Dyfernir ei fod yn gableddus i wneud. Ymysg y baneri eraill na chaiff byth eu chwifio ar hanner mast mae Irac, Afghanistan a Somaliland.

## Ffynonellau
* Znamierowski, Alfred, *The World Encyclopedia of Flags* (Llundain: Southwater, 2010)

Sawdi Arabia
Categori:Sawdi Arabia
David Elis

Ysgolhaig a chyfieithydd o Gymru oedd **David Elis** (31 Awst 1736 – Mai 1795). Roedd yn frodor o blwyf Dolgellau ym Meirionnydd, Gwynedd.

## Bywgrafiad
Offeiriad Anglicanaidd oedd David Elis wrth ei alwedigaeth. Cafodd ei addysg brifysgol yn Rhydychen. Gwasanaethodd fel curad mewn sawl plwyf ar draws gogledd Cymru a dim ond ym mlwyddyn olaf ei oes y cafodd ei ordeinio'n Berson, a hynny yn Llanberis, lle bu farw yn 1795.

Cyfieithodd sawl llyfr ar bynciau crefyddol o'r Saesneg i'r Gymraeg, ond fe'i cofir yn bennaf am ei waith fel copïwr llawysgrifau Cymreig. Mae llawer o'r rhain ar gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac maent yn cynnwys rhai testunau na fyddent ar gael heddiw heb lafur David Elis.

## Llyfryddiaeth
Cyfieithiadau:
*''Gwybodaeth ac Ymarfer o'r Grefydd Gristionogol* gan Thomas Wilson (1774)
**Llawlyfr o weddïau ar achosion cyffredin* gan James Merrick (1774)
**Histori yr Iesu Sanctaidd'' gan William Smith (1776)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1736
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1795
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Ddolgellau
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Scafell Pike

Mynydd uchaf Lloegr yw **Scafell Pike**, ac mae'n cyrraedd 978m. Fe'i lleolir yn Ardal y Llynnoedd, Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr. Mae'n un o gadwyn hir o fynyddoedd yng nghanol Ardal y Llynnoedd, wedi'i amgylchynu gyda mynyddoedd fel Great Gable, Kirk Fell, Sca Fell a Broad Crag.

## Twristiaeth
Mae llawer iawn o dwristiaid yn ogystal â cherddwyr a dringwyr lleol yn cerdded Scafell Pike bob blwyddyn. Yn wir, mae'r  mynydd yn cael ei adnabod fel un o ddringfeydd gorau Ardal y Llynnoedd yn un faint ag yw yn daith gerdded. Er ei safle weddol unig, mae pentref cyfagos o'r enw Nether Wasdale ac mae pentrefi eraill yn bellach. Yn Nether Wasdale mae yna hostel ieuenctid, ac mae safleoedd gwersylla yn frith o gwmpas y lle.

## Cerdded
Mae modd cyrraedd y mynydd o nifer o ddyffrynnoedd gwahanol -

*Eskdale
*Borrowdale
*Great Langdale 
*Wasdale Head

Mae ffyrdd Borrowdale ac Eskdale yn hir iawn, ac nid oes golwg o'r mynydd am yn hir. Mae Wasdale Head yn ffordd haws a chyflymach o gyrraedd y mynydd.

Disgrifiodd A. Wainwright Scafell Pike fel mynydd, bob modfedd ohono.

### Rhinweddau
Mae Scafell Pike cyfan a'i gadwyn yn ardal greigiog iawn ac mae copa Scafell Pike yn wyneb o gerrig sydd yn rhaid dringo drostynt i gyrraedd y gorlan ar y brig.

Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Mynyddoedd a bryniau Cumbria
Gwirod

bawd|280px|Gwirodydd ar werth mewn archfarchnad

Hylif yfadwy sy'n cynnwys alcohol a gaiff ei gynhyrchu trwy ddistyllu grawn, ffrwyth, neu lysiau eplesedig yw **gwirod** (lluosog: gwirodydd), **diod ddistyll**, neu **licar** (lluosog: licars; o'r Saesneg *liquor*) neu weithiau, yn Ne Cymru, **licorach**. Mae'r categori gwirodydd yn cynnwys absinth, brandi, fodca, jin, rỳm, schnapps, tecila a wisgi.

## Cyfeiriadau
Categori:Diodydd alcoholaidd
Categori:Distyllu
Cân

[bawd|[Cerys Matthews, yn 2006; cantores bop sy'n cyfansoddi llawer o'i chaneuon ei hun.]]
Cyfansoddiad cerddorol i'r llais yw **cân** (lluosog: caneuon), sydd yn aml yn cynnwys penillion ac sydd ag offeryn neu offerynnau yn rhan cefndirol ohono. Fel arfer, mae'r penillion ar fydr ac odl ond weithiau, yn enwedig mewn opera ceir caneuon ar y wers rydd.

Gelwir y person sy'n canu'r gân yn unawdydd, a gellir wrth fwy nag un: deuawd pan ddaw daw berson at ei gilydd i ganu'r un gân, triawd gyda thri, pedwarawd gyda phedwar ayb. Mewn cân gorawl, ceir mwy na tua dwsin.

Yr enw a roddir ar gân grefyddol yw emyn, er y ceir hefyd ganu salmau a chaneon plygain yn yr eglwys.

## Mathau o ganeuon
* Caneuon Jazz
* Caneuon gwerin
* Caneuon clasurol
* Canu gwlad
* Baledi
* Caneuon poblogaidd

Categori:Cerddoriaeth
Plentyn

Yn fiolegol, mae'r cyfnod o fod yn **blentyn** yn para rhwng yr enedigaeth a glasoed; lluosog plentyn ydyw "plant". Mae'r gair, hefyd, yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio'r berthynas rhwng mam a'i phlentyn (neu tad a'i blentyn). Caiff hefyd ei ddefnyddio i gynrychioli yr enw torfol "plant" e.e. "plentyn y Chwedegau" neu "blentyn siawns".

Yn gyffredinol, mae'r Cenhedloedd Unedig yn diffinio'r gair "plentyn" fel unrhyw berson sydd o dan 18 oed. Mae ganddynt lai o hawliau na'r oedolyn ac yn gyfreithiol rhaid iddynt fod yng ngofal oedolyn cyfrifol drwy'r amser. Gall y plentyn fod yn ferch neu'n fachgen.

## Nid oedolyn mohono
Datblygodd y syniad nad oedolyn bychan yw plentyn tua'r 16g. Gellir gweld hyn mewn lluniau. Yn yr Oesoedd Canol, gwisgid y plentyn mewn dillad oedolyn, maint llai, heb unrhyw nodweddion plentynnaidd. Erbyn yr 16g gwelir teganau ganddo, a dillad ychydig yn wahanol am y plentyn.

Mewn cywydd coffa i'w fab, fodd bynnag, canodd y bardd Lewis Glyn Cothi yn y 15g gerdd hyfryd iawn sy'n disgrifio rhai o deganau a gemau ei blentyn bach:

Bwa o flaen y ddraenen,
Cleddau digon brau o bren.

Ofni'r bib, ofni'r bwbach,
Ymbil â'i fam am bêl fach...

## Oriel

A young girl standing on a trunk NLW3364773.jpg|Merch tua 4 oed o tua 1875
Soapbubbles-SteveEF.jpg|Plentyn yn chwythu swigod sebon

## Gweler hefyd
* Baban dethol (Saesneg: *Designer baby*)
* Cyfradd geni (Saesneg: *Birthrate*)
* Genedigaeth
* Oed cydsyniad
* Plant Mewn Angen
* Rhestr llenorion plant Cymraeg
* Mesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010
* Rhieni Dros Addysg Gymraeg
* Cylch chwarae
* Ysgol (addysg)

Categori:Plentyndod
Categori:Datblygiad corfforol
Categori:Rhyw
Apollo 12

Taith ofod Americanaidd oedd **Apollo 12**, yr ail glaniad ar y Lleuad a'r chweched roced i gario dyn i fyny i'r gofod fel rhan o Raglen Apollo.

Ei chriw oedd Charles Conrad, Richard Gordon, ac Alan Bean.

Lansiwyd y roced (Saturn V) ar 14 Tachwedd, 1969, pedwar mis ar ôl Apollo 11. Glaniwyd ar y Lleuad yn yr ardal a fedyddiwyd yn Fôr Gwybodaeth (Mare Cognitum). Pan ddaeth Conrad allan o'r goden Leuad a sefyll ar wyneb y Lleuad dywedodd, "Whoopie! Man, that may have been a small one for Neil, but that's a long one for me." Roedd ychydig yn fyrach o ran corff nag Armstrong.

bawd|dim|Richard Gordon gyda camera yn y Command Module, Apollo 12

Mae darn o garreg Leuad yn 3.3 biliwn mlwydd oed o alldaith Apollo 12 i'w gweld yn yr Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd, ar fenthyg gan NASA.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Y Lleuad
Categori:NASA
Categori:1969
Metaloid

Elfen gemegol ydy **metelffurf** (hefyd **metalffurf**, **lled-fetel** a **gofetel**) sydd â phriodweddau metelig ac anfetelig, fel arsenig, silicon neu boron. Gellir dosbarthu bron pob elfen o'r tabl cyfnodol i ddau ddosbarth: metalau ac anfetalau. Ond ceir rhai eithriadau prin a elwir yn fetelffurfiau neu'n led-fetelau. Daw'r gair hwn o'r Hen Roeg *metallon* ‘metel’ ac *eidos* ‘siâp, ffurf’.

## Aelodau'r grŵp 
# Boron (B)
# Silicon (Si)
# Germaniwm (Ge)
# Arsenig (As)
# Antimoni (Sb)
# Telwriwm (Te)
# Poloniwm (Po)

## Cyfeiriadau
Categori:Tabl cyfnodol
Josiah Thomas Jones

Gweinidog Ymneilltuol, awdur a chyhoeddwr Radicalaidd o Gymruoedd **Josiah Thomas Jones** (23 Medi 1799 – 26 Ionawr 1873). Roedd yn werinwr i'r carn a gredai mewn cyflwyno gwybodaeth i werin ei wlad. Ei gyhoeddiad mwayf adnabyddus heddiw yw *Enwogion Cymru*, geiriadur bywgraffyddol a gyhoeddwyd mewn dwy gyfrol yn 1867.

## Bywgraffiad
250px|bawd|Wynebddalen cyfrol I *Enwogion Cymru* gan Josiah Thomas Jones

Brodor o blwyf Clydai, Sir Benfro oedd Josiah Jones. Yn 14 oed aeth oddi cartref a bu'n gweithio mewn siop yn Arberth. Dechreuodd bregethu ac yn 1828 cafodd ei wneud yn weinidog  Pendref, Caernarfon. Bu yn y dref honno hyd 1836, lle dechreuodd gyhoeddi ac argraffu llyfrau Cymraeg. Yno bu ganddo ran yn *Y Seren Ogleddol*, dan olygyddiaeth Caledfryn. Symudodd i dref Merthyr Tudful a chychwyn newyddiadur Saesneg, sef y *Merthyr and Cardiff Chronicle* ond bu rhaid iddo adael oherwydd erledigaeth gan y meistri haearn a ofnai farn radicalaidd Josiah Jones. Dychwelodd i'r weinidogaeth ac ymgartrefu yng Nghaerfyrddin yn 1838. Sefydlodd wasg yno. Yn 1852 aeth i Aberdâr lle treuliodd weddill ei oes. Bu farw yno ganol nos 26/27 Ionawr, 1873.

## Llyfryddiaeth ddethol
;Newyddiaduron
**Merthyr and Cardiff Chronicle*
**Yr Odydd Cymraeg*
**Y Gwron Cymreig*
**Y Gweithiwr*
**The Aberdare Times*

;Llyfrau
**Daearyddiaeth Ysgrythyrol*
**Geiriadur Bywgraffyddol Enwogion Cymru* (Aberdâr, 2 gyfrol, 1867)

## Cyfeiriadau
Categori:Bywgraffyddion
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1799
Categori:Golygyddion o Gymru
[[Categori:Gweriniaethwyr o Gymru]
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Michael Collins (gwahaniaethu)

Gallai **Michael Collins** gyfeirio at:

* Michael Collins (1890–1922), arweinydd a gwleidydd Gwyddelig
* Michael Collins (1930–2021), gofodwr o'r Unol Daleithiau, aelod o griwiau Apollo 11 a Gemini 10