open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tiffany Atkinson

Mae **Tiffany Atkinson** (ganwyd 1972) yn fardd Prydeinig arobryn. Ym 1993 symudodd i Gymru lle, ar ôl cwblhau ei hastudiaethau yng Nghaerdydd, daeth yn ddarlithydd mewn Saesneg ac Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Aberystwyth. Yn 2014, fe'i penodwyd yn Athro Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol East Anglia

## Cefndir 
Ganed Atkinson ym Merlin, Yr Almaen, i deulu milwrol, cafodd ei magu yn yr Almaen, Ciprys a Lloegr. Ar ôl graddio mewn Saesneg ym Mhrifysgol Birmingham ym 1993, symudodd i Gymru lle enillodd PhD mewn damcaniaeth feirniadol o Brifysgol Caerdydd.

## Gyrfa academaidd 
Bu Atkinson yn cynnal gweithdai a seminarau academaidd yn nwyrain Ewrop ar ran y Cyngor Prydeinig. Daeth yn Uwch-ddarlithydd mewn Saesneg ac Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Aberystwyth wrth ymgymryd ag ymchwil i ddamcaniaethau o'r corff a hanes anatomeg, llenyddiaeth gyfoes a barddoniaeth. Arhosodd yn Aberystwyth hyd 2014 pan symudodd i Brifysgol East Anglia yn Athro Ysgrifennu Creadigol.

## Gyrfa lenyddol 
Ym 1993 ac eto ym 1994, enillodd cystadleuaeth Bardd Ifanc y Flwyddyn gwasanaethau Radio'r BBC. Enillodd Wobr Barddoniaeth *Ottakar’s and Faber* yn 2000. Hi oedd enillydd Cystadleuaeth Farddoniaeth Ryngwladol Caerdydd yr Academi Gymreig yn 2001 gyda'i gerdd *Photo from Belfast * sy'n sôn am adnabyddiaeth fer yr awdur o ddyn ifanc o'r enw Michael dros beint mewn tafarn ar Ffordd y Frenhines, Belffast yn fuan cyn i'r bachgen cael ei ladd gan fôm gar.
* *Catulla et al* (2011), a gyrhaeddodd rhestr fer Llyfr y Flwyddyn
* *So Many Moving Parts* (2014) a oedd hefyd yn argymhelliad *The Poetry Book Society*

## Dolenni allanol 
* Fideo o Atkinson yn darllen ei gwaith

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Lowri Gwilym

Cynhyrchydd radio-a-theledu Cymreig oedd **Lowri Gwilym** (14 Hydref 1954 – 21 Gorffennaf 2010). Bu'n gweithio i BBC Cymru ac i S4C.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Lowri Williams yn Aberystwyth i Daisy a David Gwyn Williams, awdur ac academydd. Fe'i magwyd yn Nhwrci a Libya, lle'r oedd ei thad yn Athro Saesneg. Pan oedd yn 18 oed, newidiodd ei chyfenw Williams i'r ffurf Gymraeg, Gwilym. Astudiodd y Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor a chwblhaodd gradd Meistr o Lythyrau ym Mhrifysgol Rhydychen. Yna fe ddarlithiodd ym Mhrifysgol Bologna am ddwy flynedd. Yn y 1980au hwyr cynhyrchodd rhaglenni dogfen am wahanol ferched mewn gwleidyddiaeth, gan gynnwys Eugenia Charles, Simone Veil, Tatyana Zaslavskaya a Benazir Bhutto. Creodd y rhaglen radio ''Beti a'i Phobol'', a gyflwynir gan Beti George, ar gyfer BBC Cymru. Ar achlysur pen-blwydd 25 oed y rhaglen, hi oedd gwestai Beti, ar 14 Mawrth 2010.

Wedi symud i fyd teledu, cynhyrchodd y rhaglen ddogfen 'pry ar y wal' *Aber* yn 1998 - rhaglen oedd yn dilyn hynt a helynt criw o myfyrwyr flwyddyn gyntaf ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Cyflogwyd Gwilym gan S4C yn 2004 fel golygydd rhaglenni ffeithiol a chyd-gynyrchiadau. Roedd ei chynyrchiadau ar gyfer S4C yn cynnwys ''O'r Galon*, *Wynebau Newydd*, *Cefn Gwlad*, *Ffermio'', a rhaglenni natur Iolo Williams. Bu'n olygydd cynnwys ar y rhaglenni materion cyfoes *Y Byd ar Bedwar* a *Wedi 7*. Yn 2010, enillodd wobr BAFTA Cymru am ei gwaith ar *Dwy Wraig Lloyd George*.

## Marwolaeth 
Bu farw Gwilym yn sydyn o waedlif ar yr ymennydd ar 21 Gorffennaf 2010; yn 55 mlwydd oed. Ei phartner oedd y newyddiadurwr teledu Meic Birtwistle, ac roedd ganddynt ddau fab, Ifan a Glyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Prif Weinidog yr Alban

**Prif Weinidog yr Alban** (Gaeleg yr Alban: *Prìomh Mhinistear na h-Alba*; Sgoteg: *Heid Meinister o Scotland*) yw arweinydd Llywodraeth yr Alban. Mae'r Prif Weinidog yn cadeirio Cabinet yr Alban ac yn bennaf gyfrifol am lunio, datblygu a chyflwyno polisi Llywodraeth yr Alban. Mae swyddogaethau ychwanegol y Prif Weinidog yn cynnwys hyrwyddo a chynrychioli'r Alban mewn swyddogaeth swyddogol, gartref a thramor, a chyfrifoldeb am faterion cyfansoddiadol.

Enwebir y Prif Weinidog gan Senedd yr Alban o blith ei haelodau, ac fe'i penodir yn ffurfiol gan Frenhines Lloegr. Penodir aelodau Cabinet yr Alban a gweinidogion iau Llywodraeth yr Alban yn ogystal â swyddogion cyfraith yr Alban, gan y Prif Weinidog. Fel pennaeth Llywodraeth yr Alban, mae'r Prif Weinidog yn uniongyrchol atebol i Senedd yr Alban am eu gweithredoedd a gweithredoedd y llywodraeth ehangach.

Hamza Yousaf o Blaid Genedlaethol yr Alban (SNP) yw Prif Weinidog presennol yr Alban.

## Tabl o Brif weinidogion yr Alban 
Categori:Llywodraeth yr Alban
Y Llyfrgell (ffilm)

Ffilm Gymraeg yw ***Y Llyfrgell*** sy'n addasiad o'r nofel *Y Llyfrgell* gan Fflur Dafydd. Dyma ffilm nodwedd gyntaf y cyfarwyddwr Euros Lyn.

## Crynodeb
Pan mae awdures enwog Elena Wdig yn farw drwy hunanladdiad, mae ei dwy ferch, y llyfrgellwyr Nan ac Ana ar goll hebddi. Mae geiriau olaf Elena yn awgrymu mai ei chofiannydd, Eben a'i lladdodd. Yn ystod un shifft nos mae'r efeilliaid yn mynd ar gyrch i geisio dial am farwolaeth eu mam yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ond yn cael eu hatal gan y porthor nos Dan, sy'n amharod i gymryd rhan yn yr antur.

## Cynhyrchiad
Cynhyrchwyd y ffilm gan Ffilmiau Ffolyn a cefnogwyd y cynhyrchiad gan gynllun talent Cinematic yr asiantaeth Ffilm Cymru Wales.

Cafodd ei ffilmio yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn ystod mis Medi 2015. Fe fydd y ffilm yn cael ei ddangos mewn gwyliau ffilm yn 2016 a disgwylir i'r ffilm gael ei ddarlledu ar S4C erbyn 2017.

## Cast a chymeriadau  
* Sharon Morgan - Elena Wdig 
* Catrin Stewart - Nan ac Ana
* Ryland Teifi - Eben
* Dyfan Dwyfor - Dan
* Carwyn Glyn - Glyn

## Gwobrau 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Ffilmiau 2016
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Joe Woolford

Canwr o Gymru yw **Joe Woolford** (ganwyd 6 Hydref 1994). Fe'i ganwyd yn Rhuthun.

Yn 2015 cystadlodd ym mhedwerydd cyfres y sioe dalent *The Voice UK* lle cyfarfu Jake Shakeshaft. Wedi i'r sioe ddod i ben, daeth y ddau at ei gilydd i ffurfio'r ddeuawd canu 'Joe and Jake'. Fe wnaeth y ddeuawd gynrychioli y Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2016 yn Stockholm gyda'r gân "You're Not Alone".

## Cyfeiriadau
Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pobl o Ruthun
Jane Aaron

Mae **Jane Rhiannon Aaron** (ganwyd 26 Medi 1951) yn addysgwr Cymreig, ymchwilydd llenyddol ac awdur. Hyd at ei hymddeoliad ym Medi 2011, roedd hi'n Athro Saesneg ym Mhrifysgol Morgannwg; yna daeth yn aelod cyswllt o'r Ganolfan Astudio'r Cyfryngau a Diwylliant mewn Cenhedloedd Bach ym Mhrifysgol De Cymru Mae Aaron yn adnabyddus am ei hymchwil i a chyhoeddiadau ar lenyddiaeth Gymraeg ac ar ysgrifeniadau menywod Cymru.

## Bywgraffiad
Ganed Jane Aaron yn Aberystwyth yn ferch i'r athronydd Richard Ithamar Aaron a'i wraig Annie Rhiannon Morgan. Graddiodd mewn Saesneg ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe, (1970-1973). Yna astudiodd yng Ngholeg Somerville, Rhydychen, lle enillodd PhD ym 1980.

Yn 1993, fe'i penodwyd yn Uwch-ddarlithydd Saesneg ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Daeth yn Athro Saesneg ym Mhrifysgol Morgannwg, Pontypridd, ym 1999 lle'r arhosodd tan ei hymddeoliad yn 2011.

Ers y 1990au cynnar mae Aaron wedi cyhoeddi nifer o draethodau a llyfrau ac wedi golygu gwaith ar gyfer gwasg *Honno* sy'n arbenigo mewn ysgrifennu gan fenywod Cymru. Ar gyfer Honno, ym 1999 bu'n golygu blodeugerdd o straeon byrion sy'n dwyn y teitl *A View Across the Valley: Short Stories from Women in Wales 1850–1950.* Ym 1988 cyhoeddodd *Pur Fel y Dur: Y Gymraes yn Llen Menywod y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg*  gan ennill gwobr Ellis Griffith. Yn 2009 enillodd Wobr Roland Mathias am y gyfrol *Nineteenth-century Women’s Writing in Wales: Nation, Gender and Identity* (2007).

## Derbyn i'r Orsedd
Derbyniwyd Jane i'r Orsedd yn 2024 ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhondda Cynon Taf 2024 a gynhaliwyd ym Mhontypridd. Cafodd ei derbyn yn y Wisg Werdd.

## Llyfryddiaeth 
*
*
*
*
*

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Menno Simons

Offeiriad Ffrisiaidd oedd yn arweinydd a diwygiwr yr ailfedyddwyr oedd **Menno Simons** (, *Simons* neu *Simonsz*,
Daeth yn weinidog Pabyddol ym 1524, ond yn fuan datblygodd amheuon am ei eglwys. Cafodd ei ddylanwadu gan waith y diwygwyr Protestannaidd, yn enwedig Martin Luther, a'i ddealltwriaeth bersonol o'r Beibl. Gadawodd yr eglwys ym 1536 gan ddatgan nad oedd bellach yn credu i fedyddio babanod ac ambell agwedd arall y ddysgeidiaeth Gatholig. Cafodd ei fedyddio'n aelod o fudiad yr ailfedyddwyr, ac ym 1537 ei urddo'n oruchwyliwr (megis esgob).

Mudiad radicalaidd oedd yr ailfedyddwyr a gafodd eu herlid gan enwadau Cristnogol eraill, yn enwedig yn sgil Gwrthryfel Münster (1534–35). Pregethodd Menno athrawiaeth heddychlon yn yr Iseldiroedd, ond bu'n ffoi i'r Almaen ym 1544 wedi iddo gael ei gyhuddo o fod yn heretic. Wrth deithio ar draws y wlad honno am weddill ei fywyd, llwyddodd i ledaenu mudiad heddychlon yr ailfedyddwyr a'i gadw'n fyw yn wyneb erledigaeth grefyddol.

Ym 1544 bu'n trafod a'r diwygiwr Pwylaidd Jan Laski yn Nwyrain Ffrisia, a threuliodd y cyfnod 1544–46 yn y Rheindir. Ymgartrefodd ger Oldesloe yn Holstein a sefydlodd wasg argraffu yno i gyhoeddi gweithiau ailfedyddiol. Parhaodd i deithio gan ymweld â'r Iseldiroedd a Danzig. Bu farw ger Lübeck, Holstein, ym 1561.

Cred Menno taw adfywiad oedd gwir brawf y Cristion: adlewyrchiad o ffydd yn unig oedd bedyddiaeth a'r cymun ac nid oedd y seremonïau hyn yn gallu rhoddi gras ar ben eu hunain. Dysgodd ni chaniateir tyngu llw na gwasanaethu yn y fyddin neu'r llywodraeth yn ôl yr ysgrythur, ond dylid ufuddhau i ynadon oni bai iddynt roi gorchmynion sy'n anghytuno â'r Beibl.

Nid Menno oedd sefydlwr y Mennoniaid, y mudiad sy'n dwyn ei enw, ond cafodd ei ddysgeidiaeth heddychlon effaith bwysig iawn ar yr enwad hwnnw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1496
Categori:Marwolaethau 1561
Categori:Ailfedyddwyr
Categori:Diwinyddion yr 16eg ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Diwygwyr Protestanaidd
Categori:Ffrisiaid
Categori:Heddychwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Offeiriaid o'r Iseldiroedd
Categori:Pobl o Fryslân
Categori:Pregethwyr o'r Iseldiroedd
Gorsaf reilffordd Ropley

Mae **Gorsaf reilffordd Ropley** yn orsaf ar Rheilffordd Canol Hampshire. Mae gweithdy a storfa ar gyfer locomotifau a  cherbydau yno.
Mae'r orsaf yn cynnwys 2 bompren, un o Ogledd Tawton ac un o King's Cross. Daeth y swydda tocynnau o Lyme Regis

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Ropley
Ropley
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Olive Wheeler

Roedd y Fonesig **Olive Annie Wheeler** (4 Mai 1886 – 26 Medi 1963) yn addysgwr, yn seicolegydd, yn Athro Addysg ym Mhrifysgol Caerdydd ac yn wleidydd Llafur Cymreig

## Cefndir 
Ganwyd Wheeler yn Aberhonddu yn ferch i Henry Burford Wheeler, argraffydd, ac Annie (née Poole) ei wraig. Derbyniodd ei haddysg yn Ysgol Sir y Merched, Aberhonddu cyn mynd ymlaen i Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth lle graddiodd gyda BSc ym 1907 ac MSc ym 1911. Roedd Wheeler yn enghraifft gynnar o'r myfyriwr Cymreig protestgar; wrth wasanaethu fel llywydd Undeb y Myfyrwyr cadwynodd ei hun i ffens y Prom tu allan i'r *Alexandra Hall* (neuadd y merched) i brotestio yn erbyn ei bwyd gwael a rheolau bychanus y coleg.

Enillodd DSc o Goleg Bedford, Llundain ym 1916, cyn mynd ymlaen i astudio am gyfnod ym Mhrifysgol Paris.

## Gyrfa 
O Baris symudodd Wheeler i Ysgol Uwchradd Chesterfield i gychwyn ei gyrfa fel addysgwr. Ar ôl cyfnod byr yn Chesterfield fe'i penodwyd yn ddarlithydd yn Ysgol Hyfforddi Athrawon Sant George, Caeredin gan gychwyn ar yrfa hir o hyfforddi athrawon ar gyfer ysgolion uwchradd. Bu Wheeler am gyfnod yn ddarlithydd Gwyddorau Meddyliol a Moesol yn y Cheltenham Ladies' College cyn cael ei phenodi yn ddarlithydd Addysg ym Mhrifysgol Manceinion ym 1918, ym 1923 cafodd ei phenodi yn Ddeon Cyfadran Addysg y Brifysgol.

Ym 1925 dychwelodd i Gymru i fod yn Athro Addysg Coleg Prifysgol Deheudir Cymru a Sir Fynwy (Prifysgol Caerdydd, bellach) gan barhau yn y coleg hyd ei ymddeoliad ym 1951. Gwasanaethodd fel Deon y Gyfadran Addysg yng Nghaerdydd o 1948 hyd ei ymddeoliad ac yn Athro Emeritws Prifysgol Cymru o'i ymddeoliad hyd ei marwolaeth.

## Gweledigaeth 
Roedd Wheeler yn gredwr cryf yn y cysyniad o ddefnyddio gwyddorau seicoleg i wella addysg, mae'r cysyniad yn amlwg yn y rhan fwyaf o'i llyfrau
* Youth: the psychology of adolescence and its bearing on the reorganisation of adolescent education (1929, 2il argraffiad 1933)
* The Adventure of Youth (1937, ailargraffiadau 1945 a 1950)
* The Psychological Basis of Adult Education (1938)
* Nursery School Education (1939)
* Mental Health and Education (1961)
Bu ei agweddau blaengar am addysg yn sail i ddatblygu gwaith tuag at Addysg Gyfun, cysylltiadau rhwng ysgolion a diwydiant a datblygiad Colegau Technegol er mwyn cynnig addysg bellach galwedigaethol. Roedd Wheeler hefyd yn lladmerydd cryf dros addysg gydol oes, gan wasanaethu fel cadeirydd Mudiad Addysg y Gweithwyr yn ne Cymru. Roedd hi'n gweld yr angen am gwnsela mewn ysgolion, gan gynnwys ymgynghorwyr gyrfa ac ymgynghorwyr iechyd meddwl.

Nid oedd ei syniadau blaengar yn ymestyn at addysg ddwyieithog, roedd hi'n credu bod dwyieithrwydd yn andwyol i seicoleg plant.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Gwastatir Arfordirol y Baltig

Gwastatir sy'n ymestyn ar draws gogledd Gwlad Pwyl yw **Gwastatir Arfordirol y Baltig**. Mae'n ffurfio rhanbarth o dir isel sy'n ardal Bomerania yn bennaf. Mond ychydig o gilfachau sydd i'r arfordir, a Bae Pomerania a Gwlff Gdańsk yw'r ddwy brif gainc o fôr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Gwlad Pwyl
Categori:Gwastadeddau Ewrop
Alvis Richards

Gweithwraig gymdeithasol oedd **Alvis Richards** (1935 – 22 Ionawr 2006) a ddaeth yn gyfarwydd fel cyfrannwr ar S4C a Radio Cymru. Roedd yn hanu o'r Tymbl ger Llanelli.

Ar gychwyn y rhaglen gylchgrawn Heno yn y 1990au, roedd angen rhywun i drafod materion teuluol a phroblemau cymdeithasol. Gwahoddwyd Richards i wneud cyfweliad prawf gyda'r gyflwynwraig Siân Thomas a bu'n cyfrannu'n rheolaidd ar y rhaglen ers hynny. Bu hefyd yn gweithio i Gymdeithas y Plant. Ysgrifennodd lyfr ar broblemau teuluol cyfoes o'r enw *Annwyl Alvis*.

Roedd Alvis wedi dioddef o ganser y fron yn ei 50au. Bu farw o ganser yn 71 mlwydd oed yn 2006.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lanelli
Gorsaf reilffordd Medstead a Four Marks

Mae **Gorsaf reilffordd Medstead a Four Marks** yn orsaf ar Reilffordd Canol Hampshire ac yr orsaf uchaf in ne Lloegr, 630 troedfedd uwchben y môr. Agorwyd, yn orsaf Medstead ym 1868, wedi ymgyrch dros 3 blynedd gan y trigolion. Daeth Four Marks yn fwy na Medstead, felly ailenwyd yr orsaf ym 1937.

Daeth y bocs signal o De Wilton a'r bompren o Cowes, Ynys Wyth.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Medstead a Four Marks
Medstead a Four Marks
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Gwastatir Ewrop

bawd|Map o Ewrop sy'n dangos y Gwastatir Mawr mewn llwyd.

Gwastatir sy'n ymestyn o fynyddoedd y Pyreneau ar draws gogledd Ewrop hyd at fynyddoedd yr Wral yw **Gwastatir Ewrop** neu **Wastatir Mawr Ewrop**.
De orllewin a gogledd Ffrainc a Gwlad Belg sy'n ffurfio rhan orllewinol gul y gwastatir ar hyd arfordir Cefnfor yr Iwerydd. Mae canolbarth neu ogledd y gwastatir, sy'n cynnwys yr Iseldiroedd, Denmarc, gogledd yr Almaen a Gwlad Pwyl, yn ffinio â phenrhyn Llychlyn i'r gogledd ac Ucheldiroedd Canolbarth Ewrop i'r de. Rhennir dwyrain Ewrop gan fynyddoedd Carpathia, sy'n rhoi gogledd Bwlgaria, de ddwyrain Rwmania, Moldofa, Wcráin, Belarws, a'r gwledydd Baltig &ndash; yn ogystal â'r Ffindir a gorllewin Rwsia &ndash; yn y gwastatir dwyreiniol, sy'n estyn i led o 2000&nbsp;milltir ar ei eithaf. Terfynir i'r dwyrain gan fynyddoedd yr Wral  ac yn y de ddwyrain gan y Cawcasws ar y goror rhwng Ewrop ac Asia.

Hwn yw un o wastadeddau mwya'r byd sy'n rhoi i Ewrop y cyfartaledd lleiaf yn nhermau uchder tir o'r holl gyfandiroedd. Dim ond ychydig o fryniau sy'n torri'r gwastadedd, yn bennaf yn y gorllewin. Tir ffermio gyda phridd ffrwythlon yw rhan mawr o'r gwastatir, a lleolir rhanbarthau o stepdiroedd, twndra, coedwigoedd a llynnoedd yn y gogledd a'r dwyrain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwastadeddau Ewrop
Llenyddiaeth Ffriseg

Llenyddiaeth a ysgrifennir yn iaith frodorol y Ffrisiaid yw **llenyddiaeth Ffriseg**, yn bennaf Ffriseg y Gorllewin.

Dechreuwyd y traddodiad llenyddol Ffriseg gan Gysbert Japicx (1603–66) a ysgrifennodd gasgliad o gerddi *Friesche Rymlerye* (1668) i gadw'r iaith safonol yn fyw. Er gwaethaf ei ymdrechion, anaml y defnyddid y Ffriseg yn iaith ysgrifenedig hyd yr 19g. Adfywiodd y llên genedlaethol yn yr oes Ramantaidd. Sefydlodd y brodyr Halbertsma (Eeltsje, Joast, a Tsjalling) fudiad Llenyddiaeth Ffriseg Newydd ac ysgrifenasant gasgliad o ryddiaith a barddoniaeth o'r enw *Rimen en Teltsjes* (1871). Dylanwadau'r cyfnod oedd llên gwerin a hen farddoniaeth Ellmynaidd. Lansiodd Douwe Kalma y Mudiad Ffrisiaidd Ifanc ym 1915, gan herio llenorion ifanc i roi'r gorau i daleithioldeb a didactigiaeth y gorffennol. Ffynodd y ddrama, cyfieithiadau, a beirniadaeth lenyddol ddechrau'r 20g. Wedi'r Ail Ryfel Byd, chwalwyd traddodiadau ymhellach yn enwedig drwy waith Anne Wadman fel beirniad, ysgrifwr a nofelydd. Mae'r mwyafrif o farddoniaeth a ffuglen Ffriseg fodern yn adlewyrchu themâu a thechnegau llenyddiaeth yn Ewrop gyfan.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ffriseg
Ffriseg
Ffriseg
Hendre

Ceir mwy nag un enghraifft o'r gair **Hendre** mewn enwau lleol:

*Hendre, pentref yng nghymuned Carno, Powys
*Hendre, pentref ym Mhen-y-bont ar Ogwr
*Hendre, pentrefan yn Sir Fynwy
*Hendre, pentref yn Sir y Fflint
*Hendre, pentref ar Ynys Môn
*Hendre, anheddiad yn nhalaith Chubut, yr Ariannin
*Hendre, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ym Mhowys

* Yr Hendre, plasty yn Sir Fynwy

*Hendre Bach, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir y Fflint
*Hendre-Rhys, pentref yng Ngheredigion
*Hendregadredd, plasdy ger Cricieth, Gwynedd
*Hendrerwydd, pentref bychan yn Sir Ddinbych

*Capel Hendre, pentref yn Sir Gaerfyrddin

----
Carla Lane

Awdures o Loegr oedd **Carla Lane** OBE (ganwyd **Roma Barrack**; 5 Awst 1928 – 31 Mai 2016) a oedd yn gyfrifol am ysgrifennu sawl comedi sefyllfa ar deledu yn cynnwys *The Liver Birds* (1969-78), *Butterflies* (1978-82), a *Bread* (1986-91).

## Bywyd cynnar
Ganwyd Roma Barrack yn West Derby, Lerpwl. Gwasanaethodd ei thad Gordon De Vince Barrack, a anwyd yng Nghaerdydd, yn y llynges fasnach. Aeth i ysgol gwfaint, ac yn 7 oed, enillodd wobr ysgol am farddoni. Fe'i magwyd yn West Derby ac yna Heswall. Gadawodd ysgol yn 14 oed, a gweithiodd yn y byd nyrsio.

## Lles anifeiliaid
bawd|Ynys Tudwal Fach (blaendir), sy'n nodedig am ei fywyd gwyllt
Roedd Lane wedi bod yn lysieuwraig ers 1965 ac yn ymroddedig i ofal a lles anifeilaid,  Yn 2002 danfonodd Lane ei OBE yn ôl i'r prif weinidog ar y pryd, Tony Blair mewn protest am greulondeb i anifeiliaid.

## Bywyd hwyrach a marwolaeth
Cyhoeddodd ei hunangofiant, ''Someday I'll Find Me: Carla Lane's Autobiography*, yn 2006. Bu farw Lane yng nghartref nyrsio Stapley yn Lerpwl ar 31 Mai 2016.

## Cyfresi teledu 
* 1969-78, 96 - *The Liver Birds* (gyda Myra Taylor ac eraill)
* 1971-76 - *yn Bless This House* (gyda Myra Taylor ac eraill)
* 1974 - *No Strings *
* 1975 - *Going, Going, Gone... Free?*
* 1977 - *Three Piece Suite *
* 1978-83, 2000 - *Butterflies*
* 1981-83 - *The Last Song *
* 1981-82 - *Solo*
* 1984-85 - *Leaving*
* 1985-87 - *The Mistress *
* 1985-86 - *I Woke Up One Morning *
* 1986-91 - *Bread*
* 1992 - *Screaming*
* 1993-94 - *Luv*
* 1995 - *Searching''

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Carla Lane(safle swyddogol).  o'r gwreiddiol ar 29 Hydref 2012.
* Carla Lane  ar wefan y Sefydliad Ffilm Prydeinig
*

Categori:Dramodwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Sgriptwyr teledu o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Edward Carnes

Argraffydd a llyfrwerthwr Cymreig oedd **Edward Carnes** (c.1772 - 25 Mai 1828) a oedd yn frawd i William Carnes. Ardal eu mebyd oedd Treffynnon, Sir y Fflint.

Yn ôl y dystiolaeth cychwynnodd Edward ar waith argraffu tua mis Mehefin 1796. Mae'n bosibl y bu'n llyfrwerthwr cyn hynny ac o'r herwydd yn gyfarwydd â'r byd cyhoeddi Cymraeg a Saesneg. Un enghraifft o'i ddawn fel crefftwr ydy'r gwaith a gyflawnodd i David Jones gydag argraffiad 1823 o *Flodeu-Gerdd y Cymry*. Bu'r ddau frawd yn weithgar yn yr un dref, gan fod swyddfa Edward yn Stryd Whitford yn 1828, tra roedd William yn rhwymo llyfrau yn Stryd y Ffynnon tua'r un cyfnod. Bu farw Edward Carnes o'r dwymyn ar 25 Mai 1828 yn 58 oed.

## Ffynonellau 
*James Ifano Jones, *A History of Printing and Printers in Wales to 1810, and of Successive and Related Printers to 1923* (Caerdydd, 1925)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1720au
Categori:Marwolaethau 1828
Pen Gwyn

Mae **Pen Gwyn** yn gymeriad anthropomorffig sydd yn ymddangos yng nghylchgronau plant ac ar nwyddau Urdd Gobaith Cymru, mae o'n greadur gwyn coch a du wedi ei seilio ar siâp pengwin.

Crëwyd y cymeriad Pen Gwyn ym 1979 gan Wynne Melville Jones, swyddog cyfathrebu'r Urdd ar y pryd, i fod yn gyfaill i Mistar Urdd penderfynodd Jones greu cymeriad byddai'n symbol o berthynas plant Cymru a phlant y Wladfa.

Cyflwynwyd Pen Gwyn i blant Cymru am y tro cyntaf ym Maes Awyr Caerdydd yn dod allan o awyren a oedd *wedi hedfan o Batagonia*, roedd nifer o aelodau'r Urdd yno, yng nghwmni Mistar Urdd i'w groesawu.

Ymddangosodd Pen Gwyn mewn stribedi cartŵn am helyntion Mr Urdd yn y cylchgrawn Deryn a ddyluniwyd gan Mary Vaughan Jones creawdwr Sali Mali. Yn ogystal fe ryddhawyd cân Pen Gwyn, wedi'i chyfansoddi gan Geraint Davies a'i pherfformio gan Emyr Wyn.

Prin bu'r sôn am Pen Gwyn o ganol y 1980au hyd Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Caerffili 2015 pan ddychwelodd i Gymru fel rhan o ddathliadau 150 mlynedd taith y Mimosa i ffurfio'r Wladfa, yn ogystal ag ymweld â'r eisteddfod ail ymddangosodd Pen Gwyn fel cymeriad stribed cartŵn yn CIP, cylchgrawn yr Urdd i blant 7-11 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Cymeriadau ffuglen
Derec Williams

:*Am y darlledwr, gweler Deryk Williams*

Athro ac un o sylfaenwyr Cwmni Theatr Maldwyn oedd **Derec Williams** (3 Tachwedd 1949 – 27 Mai 2014).

Fe'i ganwyd yn Amlwch, Ynys Môn a bu'n byw yn Llanuwchllyn ger Y Bala ers blynyddoedd. Bu Derec yn athro mathemateg yn Llanidloes ac yn Ysgol y Berwyn, Y Bala. Sefydlodd Theatr Maldwyn gyda ei ffrind, y prifardd Penri Roberts a Linda Gittins, yn 1981.

Bu farw yn sydyn yn 2014 gan adael ei wraig Ann a thri o blant - Branwen, Meilir ac Osian. Cafwyd gwasanaeth cyhoeddus yn Eglwys Sant Eleth, Amlwch Dydd Iau, 5 Mehefin 2014 am 12.30 o’r gloch cyn symud i Amlosgfa Bangor am 2.15yp.

Mae ei blant wedi dilyn trywydd cerddorol hefyd. Bu'r tri yn cydweithio i ysgrifennu, cyfansoddi a chyfarwyddo sioe ieuenctid *Dyma Fi* i'w berfformio yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Meirionnydd 2014 ond gohiriwyd y perfformiad oherwydd marwolaeth eu tad. Mae Branwen ac Osian yn aelodau o Siddi, Candelas a Cowbois Rhos Botwnnog, a Meilir yn actor a chanwr.

## Theatr Derek Williams
Enwyd canolfan adloniant ar safle Ysgol Godrau'r Berwyn yn *Theatr Derek Williams* ar ei ôl. Mae'r lleoliad yn dangos dramâu a cherddoriaeth Cymraeg a Saesneg a hefyd ffilmiau a digwyddiadau cymdeithasol a chymunedol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Addysgwyr o Gymru
Siwsann George

Cantores a cherddor gwerin oedd **Suzanne Elizabeth George** (2 Ebrill 1956 – 6 Mai 2005), a adwaenid fel **Siwsann George**. Sefydlodd y grŵp gwerin Mabsant ac roedd yn ymgyrchydd brwd dros y Gymraeg a hawliau'r anabl.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Siwsann yn Ysbyty Gorllewin Morgannwg ym Mhentre'r Eglwys ger Pontypridd.

Aeth i astudio ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth ac ar ôl graddio aeth ymlaen i Goleg Cerdd a Drama Caerdydd.

## Gyrfa
Cychwynnodd ganu gyda'i brawd, Roland, cyn ffurfio Mabsant yn 1978. I gychwyn roedd y grŵp yn chwarae caneuon gwerin Cymreig a Gwyddelig yn nhafarndai Caerdydd. Yn 1981 enillodd Siwsann y gystadleuaeth canu unigol yn yr Ŵyl Ban-Geltaidd gyda chân o'r enw "Aberfan". Trodd Mabsant yn grŵp proffesiynol yn 1984 a theithiodd y grŵp i bedwar ban byd.
bawd|chwith|Llyfr o ganeuon gwerin gan y grwp Mabsant

Cyhoeddwyd goreuon Mabsant ar label Recordiau Sain ac yn eu broliant maent yn dweud fod Siwsann "wedi ennill clod am ei llais 'cyfoethog llawn emosiwn' ac am ei chyflwyniadau cyffrous o'r caneuon. Roedd ganddi ddyfnder o ddealltwriaeth am y caneuon oedd heb ei debyg ymysg cantorion eraill ei chenhedlaeth".

Yn ddiweddarach, roedd Siwsann yn chwarae gyda ei grŵp ei hun - Sioe Gymreig Werinol Siwsann George.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Roger Plater ac roedd ganddynt un mab, Osian. Symudodd y teulu o Lantrisant i Abercynon yn 1994. Bu farw yn 49 oed yn dilyn brwydr hir yn erbyn cancr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Siwsann George a'i band yn canu 'Y Gwŷdd'

Categori:Cerddorion benywaidd o Gymru
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Pobl o Dreherbert
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Barwnigaeth Hamlyn-Williams

bawd|200px|Arfbais Hamlyn
Roedd **barwnigaeth Hamlyn**, wedyn **Hamlyn-Williams**, o Clovelly yn Nyfnaint, yn deitl ym marwnigaeth Prydain Fawr. 

Cafodd ei greu ar 7 Gorffennaf 1795 ar gyfer James Hamlyn (ganwyd James Hammett), etifedd ei hen ewythr Zachary Hamlyn (1677-1759) o Clovelly. Priododd Arabella Williams, merch ac aeres Syr Thomas Williams (bu farw.1792), ail farwnig Rhyd Edwin, Llandeilo Ychwanegodd  eu mab, yr ail Barwnig, yr enw ychwanegol Williams at gyfenw'r teulu ym 1798. Daeth y teitl i ben ar farwolaeth ei fab ef, y trydydd Barwnig, ym 1861. Bu'r tri Barwnig yn cynrychioli Sir Gaerfyrddin yn San Steffan. Bu Charles Hamlyn-Williams, mab ieuengaf yr ail Barwnig, yn ôl-lyngesydd yn y Llynges Frenhinol.

Susan Hester Hamlyn-Williams, merch hynaf y trydydd Barwnig, etifeddodd y sedd deuluol, Clovelly Court; priododd hi Henry Fane, a gymerodd y cyfenw Hamlyn-Fane.

## Deiliaid
*Syr James Hamlyn, Barwnig 1af (1735-1811)
*Syr James Hamlyn-Williams, 2il Farwnig (1765-1829)
*Syr James Hamlyn-Williams, 3ydd Barwnig (1790-1861)

## Cyfeiriadau
Categori:Barwnigiaethau
Cymorth Cristnogol

Asiantaeth datblygu rhyngwladol swyddogol ydy **Cymorth Cristnogol** (Saesneg: *Christian Aid*). Mae 41 o eglwysi yn ngwledydd Prydain ac Iwerddon yn gweithio i gefnogi datblygu cynaliadwy, atal tlodi, cefnogi cymdeithas sifil a darparu help pan fo trychineb yn Ne America, Y Caribî, y Dwyrain Canol, Affrica ac Asia.

Mae Cymorth Cristnogol yn ymgyrchu i newid y rheolau a systemau sydd yn cadw pobl yn dlawd, gan gynnwys datganiadau ar faterion fel cyfiawnder treth, cyfiawnder masnachu, newid hinsawdd, a dyled yn y Trydydd Byd. Mae Cymorth Cristnogol wedi brwydro yn erbyn tlodi ers mwy na 65 mlynedd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Cymorth Cristnogol yng Nghymru

Categori:Elusennau rhyngwladol
Dreinbigau

Grŵp o adar ydy'r **Dreinbigau** a elwir hefyd yn 'deulu' (enw gwyddonol (Lladin): *Acanthizidae*). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Passeriformes*.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q782355 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
:*Christidis*, L., a W.E. Boles. 1994. *The taxonomy and species of Birds of Australia and its territories*. R.A.O.U. Monograph 2: 1-112.

Categori:Acanthizidae
Categori:Teuluoedd o adar
Richard Owens (pensaer)

Roedd **Richard Owens** neu **Richard Owen** (1831 – 24 Rhagfyr 1891) yn bensaer o Gymro a weithiai, gan fwyaf, yn Lerpwl. Roedd yn un o benseiri mwyaf toreithiog capeli Cymreig a thai teras yn Lerpwl. Yn ôl yr hanesydd Dan Cruickshank ''Roedd Owens mor llwyddiannus gallai bod yn gyfrifol am (gynllunio) mwy o dai teras ym Mhrydain Oes Victoria na neb arall.

## Cefndir
[bawd|chwith|Plas Bell, [y Ffôr, Pwllheli – cartref Richard Owen.]]
Ganwyd Owens ym Mhlas Bell, y Ffôr, Pwllheli yn fab hynaf Griffith Owens, saer coed, a Catherine ei wraig.

Wedi cyfnod o addysg elfennol dysgodd grefft y saer wrth draed ei dad. Ym 1851 yn ŵr ugain oed aeth i Lerpwl i weithio fel clerc ac yna fel fforman i gwmni John Jones, adeiladydd, yn Everton.

Ymfudodd John Jones i Unol Daleithiau America a symudodd Owens i gwmni Williams & Jones, Castle Street, Lerpwl, cwmni oedd yn prynu tir gwledig o amgylch hen dref Lerpwl er mwyn ei werthu i ddatblygwyr tai. Ei brif ddyletswyddau i gwmni Williams a Jones oedd mesur tir a dylunio cynlluniau.

Tra'n gweithio yn ystod y dydd, bu Owens hefyd yn mynychu dosbarthiadau nos yn y Sefydliad Peirianyddol er mwyn dysgu rhagor am bensaernïaeth a chynllunio.

## Gyrfa
bawd|Capel Fitzclarence Street
Dechreuodd Owens weithio fel pensaer ar ei liwt ei hun ym 1862, ymysg ei gontractau cyntaf roedd adeiladu addoldy newydd ar gyfer cynulleidfa Methodistiaid Calfinaidd Cymraeg Rose Place, Lerpwl yn Fitzclarence Street, lle roedd yn aelod; y capel Cymraeg mwyaf costus (o ran gwerth cyffelyb hanesyddol) i'w adeiladu yn hanes Anghydffurfiaeth Gymreig. Wedi hynny aeth ati i gynllunio dros 250 o gapeli eraill i anghydffurfwyr Cymreig, o bob enwad, trwy Gymru a Lloegr, gan gynnwys capeli Baker Street, i'r Annibynwyr a'r Tabernacl i'r Methodistiaid Calfinaidd yn Aberystwyth; Capel Ebeneser, Dolgellau ar gyfer y Wesleaid a Chapel Penuel, Llanrwst i'r Bedyddwyr.

Wrth weithio ar gynllunio Capel Mynydd Seion, Abergele ym 1867 daeth i gysylltiad â Chwmni David Roberts & Co, Lerpwl. Trwy gydweithredu â chwmni David Roberts, bu Owens yn gyfrifol am adeiladu dros 10,000 o dai teras yn ninas Lerpwl, yn arbennig rhai yn ardal Toxteth a alwyd *The Welsh Streets* gan fod nifer o'r strydoedd wedi'u henwi ar ôl trefi a phentrefi Cymreig megis *Rhiwlas Street, Powis Street, Elwy Street* ac ati.. Ganwyd Ringo Starr yn un o'r *Welsh Streets*, sef 9 Madryn Street, a mynychodd ysgol ar Pengwern Street.

## Personol
Ym 1858 priododd Margaret Roberts, merch Hugh Roberts, Llanfairfechan, bu iddynt 5 merch ac un mab.

Bu farw yn ei gartref, 'Rhianfa', Anfield Road, Lerpwl yn 60 mlwydd oed o ddolur y garreg (*gall stones*), a rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym Mynwent Anfield.

## Oriel: Rhai o gapeli a strydoedd Owens
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1831
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Penseiri o Gymru
Categori:Pobl o Lerpwl
James Hamlyn-Williams, 3ydd Barwnig

Roedd **Syr James Hamlyn-Williams, 3ydd Barwnig** (25 Tachwedd 1790 - 10 Hydref 1861) yn dirfeddiannwr, yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig ac yn Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin ar ddau achlysur rhwng 1831 a 1832 ac wedyn rhwng 1835 a 1837

## Bywyd personol
Ganwyd Syr James yn fab hynaf i Syr James Hamlyn-Williams, 2il Farwnig, a Dianne Anna (née Whittaker) ei wraig; merch  Abraham Whittaker, marsiandwr o Stratford, Essex.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Caerwynt rhwng 1802 a 1806.

Ym 1823 priododd y Ledi Mary Fortescue, Merch Hugh Fortescue, Iarll Cyntaf Fortiscue; bu iddynt tair merch.

## Gyrfa
Gwasanaethodd fel milwr yng Nghatrawd y 7fed Hwsâr rhwng 1810 a 1823 gan wasanaethu fel is gapten o 1810 i 1813, Capten o 1813 i 1821 ac Uwchgapten o 1821 hyd ei ymddeoliad o'r fyddin sefydlog ym 1823.

Bu'n ymladd yn Rhyfel Iberia gan gael ei grybwyll mewn cadlythyrau am ei wasanaeth ym mrwydrau Orthes, Barcelona a Toulouse.

Ym 1829 etifeddodd barwnigaeth ac ystâd ei dad, gan ymgymryd â dyletswyddau tirfeddiannwr bonheddig.

Gwasanaethodd fel Cyrnol Milisia Swydd Dyfnaint, Dirprwy Raglaw Dyfnaint ac fel Uchel Siryf Sir Caerfyrddin ym 1848

## Gyrfa etholiadol
Safodd etholiad ym 1831 yn enw'r *gleision* sef cefnogwyr y Chwigiaid yng ngorllewin Cymru. Bu'n ymgyrchu o blaid diwygio'r etholfraint, am gael gwared â'r dreth ar frag, sebon a chanhwyllau, am wrthwynebu caethwasanaeth ac am economi rhydd. Bu'n canfasio ym mhell cyn i'r etholiad cael ei alw'n swyddogol ac, o weld y tebygrwydd o gael ei drechu penderfynodd deiliad y sedd, George Rice-Trevor, beidio â sefyll, gan ganiatáu i Hamlyn-Williams cael ei ethol yn ddiwrthwynebiad.

Wedi pasio'r Ddeddf Diwygio Mawr ym 1832 rhoddwyd ail sedd seneddol i Sir Gaerfyrddin, ac roedd Hamlyn-Williams yn sicr y byddai o fel ymgeisydd y *gleision* a Rice-Trevor fel ymgeisydd y *cochion* (cefnogwyr y Torïaid) yn rhannu'r ddwy sedd yn ddiwrthwynebiad; ond fe sicrhaodd Rice-Trevor bod ymgeisydd Chwig swyddogol yn sefyll yr etholiad hefyd sef Edward Hamlyn Adams a gan hynny daeth Hamlyn-Williams yn drydydd a cholli ei sedd.

Yn etholiad 1835 sicrhaodd cefnogaeth Rice-Trevor a'r Blaid Ryddfrydol i sefyll fel ymgeisydd swyddogol ar ran y Rhyddfrydwyr a llwyddodd i gipio'r ail safle ac ennill yr ail sedd, ond collodd cefnogaeth Rice-Trevor eto am gefnogi diwygio bellach ar yr etholfraint a chollodd pleidleiswyr rhyddfrydol oedd yn rhydd o ddylanwad yr ystadau trwy beidio â mynd yn ddigon pell yn ei gefnogaeth i ddiwygio, a chollodd ei sedd eto ym 1837.

Penderfynodd beidio â sefyll eto.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref yn Clovelly ym Mis Hydref 1861 yn 70 mlwydd oed. Gan nad oedd ganddo fab i etifeddu'r teitl bu farw'r farwnigaeth gydag ef.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1790
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1861
Categori:Rhyddfrydiaeth
Asid niwclëig

[bawd|Y gwyddonydd [Swistir|Swis Friedrich Miescher, a ddarganfu asidau niwclëig (DNA) yn 1869. Yn ddiweddarach, awgrymodd y gallent chwarae rhyw ran o etifeddeg.]]
Bio-polymerau o niwcleotidau ydyw **asidau niwclëig**, sy'n rhan anhepgor o fiocemeg bywyd ar y ddaear. Maent yn un o'r ychydig ffactorau sy'n nodweddu popeth byw. Mae iddynt ddwy ffurf wedi'u sylfaenu ar ribos (RNA - acronym o'r Saesneg *RiboNucleic Acid*) a deocsiribos (DNA).  Asid niwclëig deocsiribos (DNA) sy'n ymgorffori holl wybodaeth etifeddol organeb byw (a phob cell ynddynt). Dyma sylfaen y cromosomau ac etifeddiaeth fiolegol.

Mae swyddogaethau asid niwclëig ribos (RNA) yn fwy amrywiol. Er enghraifft, mae mRNA (m = *"messenger"* (Saes), negesydd) yn rhan o'r broses o drosglwyddo'r wybodaeth a gedwir yn nhrefn niwcleotidau DNA i strwythur protinau. Proteinau yw'r catalyddion gweithredol sy'n gyfrifol am yr hyn yr adnabyddir fel bywyd biolegol. Mae tRNA (t = trosi) yn allweddol yn y broses o drosi'r wybodaeth yn nilyniant DNA (mewn "iaith" niwcleotidau) i ddilyniant asidau amino proteinau, tra bo rRNA (r = ribosom) yn chwarae rhannau yn strwythur ac ymddygiad ribosomau (yr organynnau sy'n adeiladu proteinau). Yng nghanrif 21, darganfuwyd sawl math o RNA sy'n ymwneud â rheoli gweithgaredd celloedd. Disgwylir i sawl un o'r rhain fod yn bwysig mewn biotechnoleg ac ym meddyginiaethau'r dyfodol.

## Cyfeiriadau
Categori:Asidau niwclëig
Categori:Geneteg
Categori:Biomoleciwlau
Hercwyr

Grŵp o adar ydy'r **Hercwyr** a elwir hefyd yn 'deulu' (enw gwyddonol neu Ladin: ***Aramidae***; Saesneg: *carrao*, *limpkin* neu *crying bird*) o fewn y genws ***Aramus***. Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Gruiformes*.

Fe'i ceir yng ngwastatiroedd cynnes yr Americas: o Florida i ogledd yr Ariannin. Molwsgiaid yw ei hoff fwyd. Mae ei gerddediad yn ymddangos fel pe bai yn 'gloff'.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q13108171 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Aramidae
Categori:Teuluoedd o adar
Prysgadar

Grŵp o adar swil, cyfrinachol ydy'r **Prysgadar** a elwir hefyd yn 'deulu' (enw gwyddonol neu Ladin: ***Atrichornithidae***). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Passeriformes*.

Dim ond dwy rywogaeth sydd. Mae'r Prysgaderyn y Dwyrain yn aderyn prin iawn, gyda thiriogaeth cyfyng iawn a dim ond llond llaw o'r Prysgaderyn y Gorllewin sydd ar ôl, bellach. Hyd at 1961 credid ei fod wedi darfod. Mae'r ddwy rywogaeth yn frodorol o Awstralia.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q12809511 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Atrichornithidae
Categori:Teuluoedd o adar
Helyddion coed

{{Blwch tacson
| enw = {}*Artamidae*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y teulu

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| magnordo =
| superordo =
| ordo = 
| subordo = Passeri
| superfamilia = Malaconotoidea
| familia = **Artamidae**
| familia_authority = C. G. Sibley & J. A. Ahlquist, 1990
| subdivision_ranks = Isdeuluoedd
| subdivision =
*Cracticinae
*Artaminae

}}
Grŵp o adar ydy'r **Helyddion Coed** a elwir hefyd yn 'deulu' (enw gwyddonol neu Ladin: ***Artamidae***). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Passeriformes*.

Ceir 23 rhywogaeth gyda'r rhan fwyaf yn Awstralia a'r gweddill yn Awstralasia. Ceir 4 genera a dau isdeulu: Artaminae (gyda dim ond un genws: Artamus) a'r Cracticinae (currawongs, *butcherbirds* a'r bioden Awstralaidd).

Maent yn bwyta amrywiaeth eang o neithdar i adar bychan.

Gan fod lleoliad rhywogaethau, genera a theuluoedd yn newid yn eitha aml o fewn y tacson, yn enwedig o ganlyniad i ymchwil DNA, gall y dosbarthiad hwn hefyd newid.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q842378 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Artamidae
Categori:Teuluoedd o adar
Apodidae

Grŵp o adar ydy'r **Coblynnod** a elwir hefyd yn 'deulu' (enw gwyddonol neu Ladin: ***Apodidae***; Saesneg: *Swifts*). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Apodiformes*.

Yn arwynebol, maen nhw'n debyg iawn i'r gwenoliaid, ond o ran geneteg, mae'n nhw'n perthyn yn agosach at y si-ednod - ac maent yn rhannu yr un urdd, sef yr Apodiformes. Datblygodd y gwenoliaid a'r Coblynnod drwy esblygiad cydgyfeiriol, gan iddynt ill dau fyw'n debyg yn dal pryfaid ehedog.

Tua 22 miliwn o flynyddoedd CP, gwelwyd hollti'r grwp yn 338 rhywogaeth. Ceir naw cytras (*clade*) gyda bron y cyfan yn arbenigo mewn casglu neithdar allan o flodau.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26617 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Coblyn - creadur drygionus o'r hen chwedlau, a ddisgifir yn aml fel corrach hyll a rhyfedd sy'n amrywio mewn taldra o faint corrach i faint dyn.
*Bwci

## Cyfeiriadau
Categori:Apodidae
Categori:Teuluoedd o adar
Adar gwrychog

Grŵp o adar ydy'r **Adar Gwrychog** a elwir hefyd yn 'deulu' (enw gwyddonol neu Ladin: ***Bucconidae***). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Piciformes*.

Mae'r teulu hwn o adar yn bwyta pryfaid ac yn byw mewn coed a'u tiriogaeth yw De America i lawr hyd at Mecsico. Eu perthnasau agosaf yw'r Galbulidae a'r ddau deulu hyn sy'n creu'r urdd a elwir yn Piciformes. Brown neu lwyd yw eu lliw fel arfer ac mae ganddynt lygaid mawr a phigau fflat, gyda thro yn y blaen.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q621861 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Bucconidae
Gwanwyr

Grŵp o adar Trofannol ydy'r **Gwanwyr** a elwir hefyd yn 'deulu' (enw gwyddonol (Lladin): *Anhingidae*. Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Suliformes*.

Ceir pedair rhywogaeth sy'n fyw heddiw - gyda thair ohonynt yn eitha cyffredin a'r 4edd yn brin iawn. Ar gyfartaledd maen nhw'n 80–100&nbsp;cm o hyd (2.6 to 3.3 tr) a lled eu hadennydd yn 120&nbsp;cm (3.9 tr); maen nhw'n pwyso rhwng 1,050 - 1,350 gram (37 - 48 owns).

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q19370 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Anhingidae
Categori:Teuluoedd o adar
Rholyddion daear

{{Blwch tacson
| enw = {}*Brachypteraciidae*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y teulu

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Coraciiformes
| familia = **Brachypteraciidae**
| familia_authority = Bonaparte, 1854
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 
**Brachypteracias*
**Geobiastes*
**Atelornis*
**Uratelornis*
| synonyms =
* AtelornithidaeDes Murs, 1852 (*nomen oblitum*)
}}
Grŵp bychan o adar ydy'r **Rholyddion daear** a elwir hefyd yn 'deulu' (enw gwyddonol neu Ladin: ***Brachypteraciidae***). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Coraciiformes*. Maent yn frodorol o Fadagasgar ac yn perthyn i'r Pysgotwyr ac aelodau'r teuluoedd Meropidae a Rholyddion. O ran pryd a gwedd mae'n nhw'n edrych yn eitha tebyg i'r Rholyddion.

Gan fod lleoliad rhywogaethau, genera a theuluoedd yn newid yn eitha aml o fewn y tacson, yn enwedig o ganlyniad i ymchwil DNA, gall y dosbarthiad hwn hefyd newid.

## Teuluoedd eraill o adar
Yn ôl IOC World Bird List ceir 240 teulu (Mawrth 2017) sy'n fyw heddiw (nid ffosiliau):

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q539783 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Brachypteraciidae
Categori:Teuluoedd o adar
Elizabeth Griffith

Awdur, llenor ac actores oedd **Elizabeth Griffith** (née **Griffith**) (11 Hydref 1727 – 5 Ionawr 1793), a enwyd weithiau yn **Elizabeth Griffiths.** 

## Bywgraffiad 
Ganwyd Elizabeth Griffith ym Morgannwg, yn ferch i reolwr Theatr Dulyn, Thomas Griffith a'i wraig Jane Foxcroft Griffith ar 11 Hydref 1727. Yn ogystal â rhoi iddi fynediad i theatr y byd, addysgwyd Elizabeth mewn Ffrangeg a llenyddiaeth Saesneg. Bu ei thad farw yn 1744, a syrthiodd y teulu i dlodi.

Ar 13 Hydref 1749 y perfformiodd ar lwyfan am y tro cyntaf, pan chwaraeodd ran Juliet gyda Thomas Sheridan yn actio rhan Romeo. Arbenigodd mewn trasiediau e.e. Jane Lan yn *The Tragedy of Jane Shore* gan Nicholas Rowe a Cordelia yn *King Lear*.

Cyfarfu â'i darpar ŵr Richard Griffith, yn 1746. Ar 12 Mai 1751, priododd y ddau yn y dirgel a ganwyd dau o blant iddynt: Catherine a Richard.

Seiliwyd ei gwaith llenyddol cyntaf ar eu partneriaeth pum mlynedd, a chyhoeddwyd *A Series of Genuine Letters Between Henry and Frances *mewn chwe chyfrol rhwng 1757 a 1770. Mae'r llythyrau hyn yn cynnwys llawer o gyfeiriadau at "llenyddol ac athronyddol bynciau o ddiddordeb i'r ddwy ochr, fel llythyrau Jonathan Swift ac Alexander Pope neu *Swyddfeydd Cicero*". Daeth *Letters between Henry and Frances* yn llwyddiant ar unwaith.

Benthyciodd Richard swm mawr o arian i ddatblygu  ffatri gwneud lliain ond aeth yr hwch drwy'r siop yn 1756. Yn ystod y cyfnod hwn, a tra roedd Richard yn osgoi dyledwyr y llys, incwm Griffith, drwy ysgrifennu oedd yn cynnal y teulu. Parhaodd ei gyrfa actio yn Covent Garden, yn Llundain, o 1753 i 1755, er mai mân gymeriadau oedd yn eu hactio, fel arfer.

## Dolenni allanol 
* Millicent Tŷ, Kildare, Iwerddon http://kildare.ie/Heritage/historic-sites/millicent-house.asp 
* Elizabeth Eger, 'Griffith, Elizabeth (1727-1793)', *Oxford Dictionary of National Biography*, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2004, adalwyd 11 Tach 2006

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1720au
Categori:Marwolaethau 1793
Categori:Dramodwyr y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Dramodwyr benywaidd o Iwerddon
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Pobl a aned yng Nghymru
Frightened Rabbit

Band roc amgen o Selkirk, Yr Alban a ffurfiwyd yn 2003 oedd **Frightened Rabbit**. I ddechrau roedd yn brosiect unigol y lleisydd a’r gitarydd Scott Hutchison. Roedd aelodau olaf y band yn cynnwys Grant Hutchison (drymiau), Billy Kennedy (gitâr, bas), Andy Monaghan (gitâr, allweddellau), a Simon Liddell (gitâr).

Recordiwyd albwm stiwdio gyntaf Frightened Rabbit, Sing The Greys, fel deuawd gan y brodyr Hutchison, a chafodd ei ryddhau ar label annibynnol Hits the Fan yn 2006. Llofnododd y band wedyn i Fat Cat Records yn 2007, ac ymunodd y gitarydd Billy Kennedy â’r band ar gyfer ei ail albwm stiwdio, The Midnight Organ Fight (2008). Ymunodd y gitarydd ac allweddellydd Andy Monaghan i ychwanegu at eu perfformiadau byw wrth deithio gyda’r albwm.

Rhyddhawyd trydydd albwm stiwdio y band, The Winter of Mixed Drinks, yn 2010, gyda gitarydd Gordon Skene yn ymuno â'r band am ei daith gyfeiliorn. Llofnodwyd Frightened Rabbit i Atlantic Records yn ddiweddarach y flwyddyn honno, gan gyhoeddi ddau EP, A Frightened Rabbit EP (2001) a State Hospital (EP) (2012), cyn gyhoeddi ei bedwaredd albwm stiwdio, Pedestrian Verse yn 2013. Ymunodd gitarydd ychwanegol, Simon Liddell, â’r band ar ei daith ddilynol.

Ymadawodd Gordon Skene o’r band yn gynnar yn 2014, a recordiodd y band ei albwm Painting of a Panic Attack y flwyddyn ganlynol.

Bu farw Scott Hutchison ym mis Mai 2018 ar ôl mynd ar goll.

## Disgyddiaeth
**Albymau stiwdio**
* *Sing the Greys* (2006)
* *The Midnight Organ Fight* (2008)
* *The Winter of Mixed Drinks* (2010)
* *Pedestrian Verse* (2013)
* *Painting of a Panic Attack* (2016)
**Albymau byw**
* *Quietly Now!* (2008)
* *Live From Criminal Records* (2014)
**Recordiau estynedig**
* *A Frightened Rabbit EP* (2011)
* *State Hospital* (2012)
* *Recorded Songs* (2017)

## Aelodau 
* Scott Hutchison - prif lais, gitâr 
* Grant Hutchison - drymiau, llais cyfeiliant
* Billy Kennedy - gitâr fas, gitâr, allweddellau, llais cyfeiliant
* Andy Monaghan - gitâr, allweddellau, gitâr fas
* Simon Liddell - gitâr
**Cyn-aelodau**

Gordon Skene - gitâr, allweddellau, llais cyfeiliant

## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol

Categori:Bandiau o'r Alban