open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dendera

Mae **Dendera** (Arabeg: دندرة) (hefyd Denderah/Dandarah), yn dref fechan yn Yr Aifft ar lan orllewinol Afon Nîl, tua 5&nbsp;km i'r de o Qina, ar y lan gyferbyn, a thua 50 milltir i'r gogledd-orllewin o Thebes a Luxor.

## Hanes
250px|bawd|Y fynedfa i Deml Dendera
Ar ymyl yr anialwch, tua 2.5&nbsp;km i'r de-orllewin o'r dref, ceir adfeilion y **Dendera** hynafol (*Iunet* neu *Tentyra* yn yr Hen Eiffteg), lleoliad teml Groeg-Rufeinig a oedd yn ewnog iawn yn yr Henfyd ac sy'n atyniad twristaidd heddiw. *Iunet* or *Tantere*. Roedd yn brifddinas chweched Nome (talaith) yr Aifft Uchaf. Roedd Dendera yn gysegredig i'r dduwies Eifftaidd Hathor, a uniaethid ag Aphrodite'r Groegiaid.

Roedd y ddinas yn ganolfan eglwysig yn yr Eglwys Goptaidd, gan wasanaethu fel sedd esgobaeth i suffragan Ptolemais. Dim ond dau enw a gysylltir â'r cyfnod Cristnogol, sef Pachymius, cyfaill y sant Melece (dechrau'r 4g) a Serapion neu Aprion, cyfoeswr a chyfaill y sant Pachomius, a gysylltir â mynachlog  Tabennisi. Dan yr Arabiaid daeth yn dref *Denderah*; erbyn cyfnod yr Otomaniaid roedd tua 6000 o bobl yn byw yno.

## Gweler hefyd
* Teml Dendera
* Hathor
* Eglwys Goptaidd

## Cyfeiriadau
* Tentyris ar *Catholic Encyclopedia*

Categori:Dinasoedd yr Aifft
Categori:Yr Hen Aifft
Categori:Esgobaethau Affrica
Categori:Esgobaethau Coptig
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Aifft
Edessa

Gallai'r enw lle **Edessa** gyfeirio at un o sawl lle:

* Edessa (Gwlad Groeg) 
* Edessa (Mesopotamia), Şanlıurfa, Twrci, heddiw 
* Swydd Edessa, un o wladwriaethau'r Croesgadwyr 
* Osroene, teyrnas hynafol ac un o daleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig
Varanasi

Dinas yn nhalaith Uttar Pradesh yn India yw **Vārānasī**, gynt **Benares**, **Banaras** neu **Benaras**. Ystyrir y ddinas yn ddinas sanctaidd gan ddilynwyr crefydd Hindŵaeth.

Saif Varanasi rhwng Afon Ganga ac Afon Varuna, ac ystyrir ei bod yn un o ddinasoedd hynaf y byd. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,371,749. Mae'n un o'r cyrchfannau pwysicaf i bererinion Hindŵaidd, ac mae mwy na 1,000,000 ohonynt yn ymweld â Varanasi bob blwyddyn. Dywedir i'r duw Shiva fyw yno unwaith. Cred dilynwyr Hindŵaeth fod ymdrochi yn Afon Ganga yn golchi ymaith bechodau, a bod marw yn Varanasi yn osgoi cylch dadeni. Canolbwynt y ddinas yw'r gatiau, grisiau sy'n arwain i lawr at yr afon.

Ceir nifer fawr o demlau yma; yr enwocaf yw Teml Kashi Vishwanath, wedi ei chysegru i Shiva. Mae Varanasi hefyd yn ddinas sanctaidd i ddilynwyr Jainiaeth. Ar gyrion y ddinas mae Sarnath, lle traddododd y Bwda ei bregeth gyntaf, yn fan sanctaidd i ddilynwyr Bwdhaeth.

### Pobl enwog o Varanasi 
* Kabir
* Munshi Premchand
* Jaishankar Prasad
* Ravi Shankar

bawd|dim|250px|Varanasi o Afon Ganga
bawd|dim|Varanasi, India o Afon Ganga, 2010
bawd|250px|dim|Seremoni Hindwaidd yn un o'r ghatiau yn Varanasi

Categori:Dinasoedd India
Categori:Dinasoedd sanctaidd
Categori:Uttar Pradesh
Categori:Hindŵaeth
Rhosili

Pentref bychan a chymuned yn Sir Abertawe, Cymru, yw **Rhosili** ()(llurguniad Saesneg: **Rhossili**). Mae'n gorwedd ar ben gorllewinol Penrhyn Gŵyr, tua 14 milltir i'r gorllewin o ddinas Abertawe. Mae traeth Bae Rhosili yn enwog am ei dywod braf.

Ger y pentref mae Ogof Paviland. Yn yr ogof honno darganfuwyd sgerbwd corff dynol o Hen Oes y Cerrig a adnabyddir dan yr enw "Arglwyddes Goch Pafiland".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .
chwith|bawd|Tywod ar draeth Rhosili

bawd|215x215px|Traeth Rhosili|chwith

## Cyfrifiad 2011
Yn y Cyfrifiad diwethaf roedd poblogaeth y gymuned yn 

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Abertawe
Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Traethau Cymru
Taleithiau Affganistan

Ceir 34 talaith yn Affganistan, a adnabyddir yn lleol fel *wilayats*. Rhennir pob talaith yn ei thro yn ardaloedd. Yma ceir rhestr o daleithiau'r wlad a map i ddangos eu lleoliad ynddi.

 Badakhshan
 Badghis
 Baghlan
 Balkh
 Bamiyan
 Daykundi
 Farah
 Faryab
 Ghazni
 Ghor
 Helmand
 Herat

 Jowzjan vJowzjan
 Kabul
 Kandahar
 Kapisa
 Khost
 Kunar
 Kunduz
 Laghman
 Lowgar
 Nangarhar
 Nimruz
 Nurestan

 Oruzgan
 Paktia
 Paktika
 Panjshir
 Parwan
 Samangan
 Sar-e Pol
 Takhar
 Wardak
 Zabul

## Dolenni allanol
*Afghanistan Information Management Services (AIMS)
Desperate Housewives

Cyfres deledu comedi a drama yn yr Unol Daleithiau yw ***Desperate Housewives***. Y prif actorion yw Teri Hatcher, Felicity Huffman, Marcia Cross a Eva Longoria.

## Y Cymeriadau 
* Susan Mayer (Teri Hatcher)
* Lynette Scavo (Felicity Huffman)
* Bree Van De Kamp (Marcia Cross)
* Gabrielle Solis (Eva Longoria)
* Edie Britt (Nicollette Sheridan)
* Katherine Mayfair (Dana Delany)
* Renee Perry (Vanessa Williams)
* Mary Alice Young (Brenda Strong)

## Rhestr episodau 
* Rhestr Penodau Desperate Housewives

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2004
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu ABC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Abu Ghraib

Mae **Abu Ghraib** (hefyd **Abu Ghuraib**; Arabeg: أبو غريب) yn ddinas yng nghanolbarth Irac, yn nhalaith Al Anbar. Mae'n gorwedd tua 32&nbsp;km i'r gorllewin o'r brifddinas, Baghdad, yn agos i lan ogleddol Afon Ewffrates. Rhed yr hen ffordd o Fagdad i Wlad Iorddonen trwy'r ddinas. Mae ganddi boblogaeth o tua 750,000 - 1.5 miliwn o bobl.

Daeth Abu Ghraib yn ddrwgenwog ledled y byd pan ddatguddiwyd yn 2004 fod milwyr Americanaidd yn camdrin carcharorion Iracaidd yn ngharchar Abu Ghraib, a fu cyn hynny yn garchar dan lywodraeth Saddam Hussein.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Irac
Categori:Sgandalau milwrol yr Unol Daleithiau
Chhachh

Mae **Chhachh** yn rhanbarth ddaearyddol yng ngogledd Ardal Attock, yn y Punjab Pacistanaidd, a de-orllewin Hazara, yng ngogledd Pacistan. Gwastadedd yw Chhachh, sy'n ymestyn o fryniau Hazara-Gandhara i gyfeiriad y de i Kamra, ac o lannau dwyreiniol Afon Indus i'r tir torredig o gwmpas Lawrencepur. Chhachh yw'r tir mwyaf ffrwythlon yn ardal Rawalpindi. Lleolir pentref Hindko Nartopa yno.

Mae tua 80% o boblogaeth y rhanbarth yn bobl o dras Pashtun, ond erbyn heddiw prin y siaradant Pushto. Eu prif iaith yw Hindko, sy'n dafodiaith o'r iaith Punjabi Orllewinol. Mae gweddill y boblogaeth yn cynnwys pobl Jat, Rajput, Gujjar, Syed, Awan, a sawl llwyth brodorol arall.

Mae Chhachh yn adnabyddus ym Mhacistan am brydferthwch ei thirwedd ffrwythlon a'i diwylliant arbennig. Mae'n ddyfryn eang i'r fe o fynyddoedd y Karakoram a amgylchynir gan fryniau ar dair ochr ac afon Indus ar y lall.

Categori:Pacistan
Alwyn Rice Jones

Roedd **Alwyn Rice Jones** (25 Mawrth 1934 - 12 Awst 2007) yn Esgob Llanelwy o 1982 hyd 1999 ac yn Archesgob Cymru o 1991 hyd 1999.

Ganed ef yng Nghapel Curig ac ordeiniwyd ef yn offeiriad ym Mangor yn 1958.  Bu'n ficer ym Mhorthmadog ac yn Ddeon Aberhonddu, yna yn 1982 yn Esgob Llanelwy ac yn 1991 yn Archesgob Cymru. Roedd yn gryf o blaid ordeinio merched, a thra yr oedd yn archesgob, er yn ddadleuol, newidiwyd y rheolau i ganiatáu ordeinio merched. Yn ystod ei gyfnod ef hefyd y rhoddwyd caniatad swyddogol i bobl oedd wedi ysgaru ail-briodi yn yr eglwys. Roedd yn gefnogwr brwd i ddatganoli.

Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Mihangel Sant, Llandaf
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Gymru
Punjab (rhanbarth)

:*Gweler hefyd Punjab (gwahaniaethu)*.
250px|de|bawd|Map o'r Punjab
250px|de|bawd|Map o'r Punjab
Mae **Punjab** yn rhanbarth ddaearyddol a hanesyddol yn ne Asia sy'n cynnwys rhan o ogledd-ddwyrain Pacistan a gogledd-orllewin India. Rhennir y rhanbarth yn ddwy dalaith o'r un enw:
:Punjab (India), yn India
:Punjab (Pacistan), ym Mhacistan

Punjabi yw iaith y rhanbarth.


Categori:Daearyddiaeth India
Categori:Daearyddiaeth Pacistan
Pwnjabeg

Iaith Indo-Ewropeaidd a siaradir yn rhanbarth ddaearyddol Punjab ar isgyfandir India yw **Pwnjabeg**. Mae'n perthyn i is-deulu'r ieithoedd Indo-Iraneg ac yn agos iawn i Wrdw.

Cadarnle'r Bwnjabeg yw talaith y Punjab yn India a thalaith y Punjab ym Mhacistan. Ceir yn ogystal nifer o siaradwyr Pwnjabeg yn nhaleithiau Rajasthan ac Uttar Pradesh. Mae'n iaith swyddogol talaith Punjab India.

Yn nhermau daearyddiaeth ieithyddol, mae'r iaith yn ffinio â'r ieithoedd Lahnda i'r gogledd (Jammu a Kashmir), Rajastani i'r de, Hindi i'r dwyrain a Pahari Orllewinol a Dardeg i'r gogledd-ddwyrain.

Yn niwylliannol mae gan yr iaith Bwnjabeg gysylltiad cryf â chrefydd Siciaeth, a sefydlwyd ar ddiwedd y 15g. Dyfeisiwyd yr wyddor Gurmukhi, seiliedig ar Nagari (gwyddor Hindi ac ieithoedd eraill). Cyn y 19g, Perseg ac Wrdw oedd ieithoedd llenyddol y Punjab, ond gyda thyfiant ymwybyddiaeth gymunedol y Siciaid daethpwyd i ddefnyddio'r iaith lafar fwyfwy fel cyfrwng llenyddol ac erbyn heddiw mae llenyddiaeth Bwnjabeg wedi hen ennill ei phlwyf.

## Geiriaduron ar-lein 
* *Punjabi Dictionary*  Geiriadur Pwnjabeg - Saesneg
* ijunoon  Geiriadur Pwnjabeg - Saesneg
* Punjabdictionary Geiriadur Pwnjabeg - Saesneg


Categori:Ieithoedd Indo-Ariaidd
Categori:Ieithoedd India
Categori:Ieithoedd Pacistan
Categori:Punjab
QI

Rhaglen deledu cwis ar ffurf gêm banel comig yw ***QI***, sy'n sefyll am *Quite Interesting*. Cafodd ei chreu a'i chynhyrchu gan John Lloyd a'i cyflwynir gan Sandi Toksvig (wedi iddi gymryd lle'r cyflwynydd gwreiddiol, Stephen Fry, ar ôl cyfres 13). Mae Alan Davies wedi ymddangos ymhob pennod fel panelydd rheolaidd.

Darlledwyd ar BBC Two a BBC Four, a dangosir hen benodau ar UKTV G2/Dave. Nodir *QI* am gael ffigurau gwylio uchaf unrhyw raglen ar BBC Four. O gyfres F yn 2008 ymlaen, symudodd y rhaglen i BBC One, gydag ail-ddarllediadau estynedig yn cael eu darlledu ar BBC Two (o'r enw *QI XL*). Gan ddechrau gyda'r nawfed gyfres, symudodd y brif raglen i BBC Two hefyd. Ym mis Hydref 2015, cyhoeddwyd mai cyfres M fyddai'r gyfres olaf i gael ei chyflwyno gan Stephen Fry a daeth y gomediwraig Sandi Toksvig yn ei le.

## Ymddangosiadau gwadd
Mae pob un o'r canlynol wedi ymddangos nifer o weithiau fel panelwyr gwadd ar y rhaglen, gan gynnwys penodau Cyfres N. Mae'r rhestr hon yn cynnwys penodau 'canonaidd' yn unig. Nid yw yn cynnwys y peilot sydd heb gael ei ddarlledu, na phenodau arbennig Comic Relief a Sport Relief, nag unrhyw sioeau llwyfan byw.

**38 o ymddangosiadau**
* Bill Bailey 

**37 o ymddangosiadau**
* Jo Brand 
* Phill Jupitus

**33 o ymddangosiadau**
* Jimmy Carr

**27 o ymddangosiadau**
* Sean Lock

**26 o ymddangosiadau**
* David Mitchell

**24 o ymddangosiadau**
* Rich Hall

**17 o ymddangosiadau**
* Ross Noble

**16 o ymddangosiadau**
* Clive Anderson
* Sandi Toksvig 

**15 o ymddangosiadau**
* Rob Brydon
* Sue Perkins 

**14 o ymddangosiadau**
* Jeremy Clarkson
* Dara Ó Briain

**10 ymddangosiad**
* John Sessions
* Johnny Vegas

**9 ymddangosiad**
* Jason Manford

**8 ymddangosiad**
* Danny Baker
* Sarah Millican

**7 ymddangosiad**
* Ronni Ancona
* Andy Hamilton
* Josh Widdicombe

**6 ymddangosiad**
* Jack Dee

**5 ymddangosiad**
* Aisling Bea
* Noel Fielding
* Lee Mack
* Sara Pascoe

**4 ymddangosiad**
* Susan Calman
* Victoria Coren Mitchell
* Jeremy Hardy
* Colin Lane
* Cariad Lloyd
* Vic Reeves
* Liza Tarbuck
* Jack Whitehall

**3 ymddangosiad**
* Chris Addison
* Gyles Brandreth
* Richard Coles
* Reginald D. Hunter
* Matt Lucas
* Richard Osman
* Lucy Porter
* Arthur Smith
* Linda Smith
* Mark Steel
* Julia Zemiro

Jo Brand, Jimmy Carr a Phill Jupitus yw'r unig westeion sydd wedi ymddangos ym mhob cyfres hyd yn hyn. Mae gan Rich Hall y nifer uchaf o ymddangosiadau gwadd mewn un gyfres—6 gwaith yng nghyfres B (hanner y penodau yn y flwyddyn honno).

**a.** Hefyd wedi ymddangos yn y peilot sydd heb gael ei ddarlledu.
**b.**  Hefyd wedi ymddangos ym mhennod fyw Comic Relief.
**c.**  Fel panelydd yn unig, bydd Toksvig yn cymryd lle Fry fel y cyflwynwydd o gyfres N (2016) ymlaen.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Quite Interesting Ltd.
* BBC - Comedy - QI

Categori:Comedi teledu'r BBC
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2003
Categori:Gemau panel
Gwlad drawsgyfandirol

Mae **gwlad drawsgyfandirol** yn wlad sydd â'i thiriogaeth yn gorwedd ar ddau gyfandir. Yr enghraifft amlycaf yw Twrci, sydd yn wlad Asiaidd yn bennaf ond gyda thir yn Ewrop dros y Bosphorus. Enghraifft arall yw'r Aifft, sy'n gorwedd yn Affrica ond yn cynnwys y Sinai, sy'n rhan o Orllewin Asia.

Categori:Daearyddiaeth
Categori:Daearyddiaeth wleidyddol
Categori:Gwledydd
Tywysogaeth

[bawd|200px|[Albert II, tywysog Monaco|Albert II, Tywysog Monaco gyda'r Tywysog Siarl, Tywysog Cymru.]]
Bro neu wlad y teyrnasir arni, yn uniongyrchol neu fel pennaeth cyfansoddiadol, gan tywysog neu dywysoges yw **Tywysogaeth**.

## Tywysogaethau
*Tywysogaeth Andorra
*Tywysogaeth Cymru - y rhan o Gymru a reolwyd gan dywysogion Gwynedd yn y 13g ac y trosglwyddwyd ei breiniau i fab hynaf brenin Lloegr ar ôl goresgyniad 1283.
*Tywysogaeth Monaco

## Gweler hefyd
*Ffiwdaliaeth
*Tywysog


Categori:Ffurfiau llywodraeth
Hathor

200px|bawd|Cerflun o Hathor yn Amgueddfa Luxor

Un o dduwiesau mwyaf yr Hen Aifft oedd **Hathor** (neu **Athyr**), a gysylltid â'r Llwybr Llaethog. Roedd y Groegiaid yn ei huniaethu ag Aphrodite, duwies serch ym mytholeg Roeg. Yn wreiddiol, ystyrid Hathor yn ferch i Ra, brenin y duwiau, ac yn wraig i Horus, duw'r haul a brawd y dduwies Isis; mae modd dehongli ei henw fel "trigfa Horus" am ei bod, fel duwies yr Awyr, yn amgau Horus yn ei mynwes bob nos ac yn rhoi genedigaeth iddo eto yn y bore.

Cyfeirir ati hefyd fel y Fuwch fawr yn y nefoedd a greodd y byd, gan gynnwys Horus, ac a'i gynhaliai. Mewn canlyniad fe'i portreadir yn aml fel duwies gyda phen buwch neu gyda phen dynol corniog neu glustiau buwch. Roedd hi'n nerthu bodau dynol fel petasent ei phlant, gan roi iddyn nhw o'i llefrith i'w yfed; ceir lluniau ohoni yn bwydo brenhinoedd yr Aifft o'i bronnau. Roedd ei haddolwyr yn credu mai llaeth yn llifio o'i bronnau oedd y Llwybr Llaethog.

Cysylltir Hathor â ffetis neilltuol yn ogystal, sef y *sistrum*. Roedd ei cherddoriaeth yn fod i yrru ysbrydion drwg i ffwrdd. Yn ei theml fawr yn Dendera mae'r colofnau i gyd ar ffurf *sistrums*.

Hathor oedd prif amddiffynes a noddwr merched yn yr Hen Aifft. Fel duwies serch a hyfrydwch roedd hi'n boblogaidd iawn. Roedd hi'n feistres cerddoriaeth ac adloniant.

Ond yn ogystal â gofalu am y Byw gofalai am y Meirw fel "Brenhines y Gorllewin" sy'n croesawu eneidiau. Yn yr agwedd hon roedd hi'n gysylltiedig yn arbennig â necropolis Thebes.

Prif gysegrfan Hathor oedd eu theml yn Dendera, yn yr Aifft Uchaf rhwng Abydos a Luxor. Yno fe'i haddolid gyda'i fab Ihy "Canwr y *Sistrum*." Dethlid gwyliau crefyddol mawr yn Dendera. Y pwysicaf oedd i groesawu'r Flwyddyn Newydd, penblwydd Hathor.

Y tu hwnt i'r Aifft ei hun roedd Hathor yn cael ei haddoli yng Ngwlad Pwnt (*Punt*: Ethiopia efallai) ac felly fe'i gelwid yn "Feistres gwlad Pwnt"; mae'n bosibl mai o'r rhanbarth hono y daeth i'r Aifft. Yn y Sinai roedd hi'n cael ei haddoli dan yr enw "Meistres gwlad Mefket" ac yn Ffenicia fel "Arglwyddes Byblos".

## Cyfeiriadau a darllen pellach 
*Margaret A. Murray, *The Splendour that was Egypt* (Llundain, 1963; sawl argraffiad ers hynny)
*Sawl awdur, *Egyptian Mythology* (Paul Hamlyn, Llundain, 1966; sawl argraffiad ers hynny)

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Eifftaidd
KT Tunstall

Cantores o'r Alban yw **Kate Victoria "KT" Tunstall** (ganwyd 23 Mehefin 1975).

### Albymau 
* *Eye to the Telescope* (2004)
* *Drastic Fantastic* (2007)
* *Tiger Suit* (2010)
* *Invisible Empire // Crescent Moon* (2013)
* *Kin* (2016)
* *Wax* (2018)
* *Nut* (2022)
* *Face to Face* (2023)

Categori:Cantorion o'r Alban
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Tudur Dylan Jones

Prifardd, awdur a chyn-athro o Gymru yw **Tudur Dylan Jones** (ganed 30 Mehefin 1965). Fe'i adnabyddir hefyd fel **Tudur Dylan**. Enillodd y Goron yn Eisteddfod Sir y Fflint 2007. Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Bro Colwyn yn 1995, pan oedd ei dad, y Prifardd John Gwilym, yn archdderwydd, ac eto yn Eisteddfod Eryri a'r Cyffiniau yn 2005. 

## Bywgraffiad 
Fe'i ganed yng Nghaerfyrddin, ond fe'i maged ym Mangor, lle mynychodd Ysgol y Garnedd ac Ysgol Tryfan. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Bangor gan raddio mewn Cymraeg ac Addysg. Roedd yn athro Cymraeg yn Ysgol Gyfun y Strade, Llanelli cyn ei ymddeoliad yn 2019. 

Rhwng 2003 a 2023 ef oedd meuryn *Ymryson y Beirdd* a gynhelir yn y Babell Lên yn ystod wythnos yr Eisteddfod Genedlaethol. Pasiodd yr awenau i Twm Morys yn 2023.

## Bywyd personol 
Mae'n byw yng Nghaerfyrddin gyda'i wraig Rhian ac yn dad i ddwy ferch.
* *Byd Llawn Hud* (Ceri Wyn Jones, **Tudur Dylan**, Mererid Hopwood, Sonia Edwards, Elinor Wyn Reynolds), Gorffennaf 2004, (Gwasg Gomer)
* *Caneuon y Coridorau*, Mehefin 2005, (Gwasg Carreg Gwalch)
* *Rhywun yn Rhywle: Cerddi Cyntaf i Blant*, Tachwedd 2005, (Gwasg Gomer)
* Y Bancsi Bach (cyfrol o gerddi, 2013)
* Am yn Ail, 2021, cyfrol o gerddi ar y cyd gyda'i dad John Gwilym Jones

### Fel cyfieithydd 
* *Bws y Nos*
* ''Crafangau'r Macra*
* *Idris, Cawr y Mynydd*
* *Llosgi*
* *Sepron, Y Neidr Fôr*
* *Tagus y Ceffyl-Ddyn*
* *Tania'r Ddraig Dân''

## Cyfeiriadau 
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd plant
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bangor
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Tryfan
Categori:Prifeirdd
Rhys Hartley

Mae **Rhys Hartley** yn actor o Gaerdydd, sy'n cael ei adnabod yn bennaf am ei ran fel Huw White yn y rhaglen boblogaidd Pobol y Cwm ar S4C.

Mae hefyd yn gefnogwr Pêl-droed brwd, ac yr unig blentyn i weld holl gemau Cymru yn rowndiau cymhwysol *Euro 2004*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
John Toshack

Rheolwr pêl-droed a chyn-chwaraewr [o Gymru ydy **John Benjamin Toshack** (ganed 22 Mawrth 1949 yng Nghaerdydd).

## Gyrfa fel chwaraewr
Ymunodd â Dinas Caerdydd yn 16 oed, a treuliodd 4 mlynedd gyda'r clwb. Ar 11 Tachwedd 1970 fe dalodd Bill Shankly £110,000 amdano wrth iddo symud i Lerpwl. Tra gyda Lerpwl fe sgoriodd 96 o goliau ac ennill hen Bencampwriaeth Cynghrair Lloegr yn 1973, 1976 a 1977, Cwpan FA a Chwpan UEFA yn 1973 ac 1976.  Fe chwaraeodd dros Gymru 40 o weithiau a sgoriodd 12 gôl. Cafodd broblemau gydag anafiadau ac fe ymunodd â Dinas Abertawe yn 1978 fel chwaraewr-reolwr.

## Gyrfa fel rheolwr
Cafodd ddechrau llwyddiannus iawn i'w yrfa fel reolwr drwy arwain Abertawe o'r hen bedwerydd adran i'r adran cyntaf o fewn pedwar tymor.  Yn 1984 fe'i benodwyd yn rheolwr ar Sporting Lisbon ym Mhortiwgal, ond treuliodd dim ond un tymor yno cyn gadael am Sbaen. Profodd cryn lwyddiant yno tra'n rheoli Real Madrid ddwy waith, Real Sociedad dair gwaith, Deportivo La Coruna a Real Murcia. Treuliodd gyfnod yn Nhwrci'n rheoli Beşiktaş J.K., AS Saint-Étienne yn Ffrainc a Catania yn yr Eidal. Fe'i benodwyd yn rheolwr ar dîm cenedlaethol Cymru am y tro cyntaf yn 1994 ond bu ond yn y swydd am 41 diwrnod, cyn ymddiswyddo yn dilyn colled o 3-1 yn erbyn Norwy. Er hyn cafodd ei benodi i'r swydd eto yn Nhachwedd 2004 wrth olynu Mark Hughes.

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Lerpwl
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Cantonian
John Gwilym Jones (dramodydd)

: *Am y bardd, gweler John Gwilym Jones (bardd)*

Dramodydd a darlithydd Cymraeg oedd y **Dr. John Gwilym Jones** (27 Medi 1904 – 16 Hydref 1988). Fe'i ganwyd yn y Groeslon, Dyffryn Nantlle.

Bu'n athro yn Llundain cyn cael ei benodi yn gynhyrchydd drama gyda'r BBC, ac yna bu'n ddarlithydd yn Adran y Gymraeg, Bangor. Fe ysbrydolodd genedlaethau o fyfyrwyr, a daeth nifer ohonyn nhw'n nofelwyr Cymraeg enwog, rhai fel John Rowlands, Jane Edwards ac Eigra Lewis Roberts. Ysbrydolodd hefyd lu o actorion, megis Maureen Rhys.

Cafodd ei daro'n wael wrth ail-agor festri Capel Brynrhos, Groeslon a bu'n farw fuan wedyn. Cafodd ei ymlosgi ym Mangor ar 21 Hydref, a fe gladdwyd ei lwch ym medd ei rieni yn Llandwrog.

Sefydlwyd Cymdeithas John Gwilym Jones, cymdeithas lên Gymraeg Prifysgol Bangor, ar yr 2il o Hydref 2018 er cof amdano. Penderfynwyd enwi'r Gymdeithas ar ôl y dramodydd enwog am y cred nifer o bobl na wnaed digon i goffau'r llenor o'r Groeslon wedi ei farwolaeth.

## Gweithiau
### Dramâu
* *Y Brodyr* (1934)
* *Diofal yw Dim* (1942)
* ''Lle Mynno'r Gwynt* (1958)
* *Gŵr Llonydd* (1958)
* *Y Tad a'r Mab* (1963)
* *Hanes Rhyw Gymro* (1964) - am Morgan Llwyd
* *Pedair Drama* (1971)
* *Rhyfedd y'n Gwnaed* (1976)
* *Ac Eto Nid Myfi* (1976)
* *Yr Adduned* (1979)
* *Cilwg yn Ôl* (cyfieithiad o *Look Back in Anger*)
* *Pedwarawd* (drama deledu)

### Nofelau
* *Y Dewis* 1942
* *Tri Diwrnod ac Angladd* 1979

### Storïau
* *Y Goeden Eirin* 1946

### Ysgolheictod 
* *William Williams Pantycelyn* (1969)
* *Daniel Owen* (1970)
* *Dau Lenor o Ochr Moeltryfan* (Darlith Flynyddol Llyfrgell Penygroes 1970)
* *Crefft y Llenor* (1977)
* *Swyddogaeth Beirniadaeth* (1977)

## Llyfryddiaeth
* Elan Closs Stephens, *Cyfres Astudiaethau Theatr Cymru:5. Y Canol Llonydd* (Cymdeithas Theatr Cymru, 1988) - darlith ar ddramâu John Gwilym Jones
* Gwyn Thomas (gol.), *John Gwilym Jones - Cyfrol Deyrnged* (Gwasg Dinefwr, 1974)
*  Manon Wyn Siôn (gol.), *Bro a Bywyd: John Gwilym Jones 1904-1988* (Cyhoeddiadau Barddas, 1993)
*William R. Lewis, *John Gwilym Jones'', Cyfres Writers of Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

## Oriel 

Delwedd:Gwyl Gelfyddyd Coleg y Brifysgol Bangor (1575227).jpg
Delwedd:Gwyl Gelfyddyd Coleg y Brifysgol Bangor (1575229).jpg
Delwedd:Gwyn Thomas and Bedwyr Lewis Jones presenting John Gwilym Jones with a tribute volume at UCNW Bangor (1548677).jpg
Delwedd:Gwyn Thomas and Bedwyr Lewis Jones presenting John Gwilym Jones with a tribute volume at UCNW Bangor (1548679).jpg
Delwedd:John Gwilym Jones after producing an annual drama at Bangor College for twenty five years (1549170).jpg
Delwedd:Performance of John Gwilym Jones' drama Y Gŵr Llonydd by Cwmni Theatr Fach Llangefni (1555650).jpg
Delwedd:Performance of John Gwilym Jones' drama Y Gŵr Llonydd by Cwmni Theatr Fach Llangefni (1555651).jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*John Gwilym Jones, gwefan BBC Cymru

Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Joshua Hughes

Clerigwr o Gymro oedd **Joshua Hughes** (7 Hydref 1807 – 21 Ionawr 1889), a ddaeth yn Esgob Llanelwy o 1870 hyd ei farwolaeth.

Ganed Hughes yn Nanhyfer, Sir Benfro ac addysgwyd ef yn ysgolion gramadeg Aberteifi ac Ystradmeurig, yna aeth i Goleg Dewi Sant, Llanbedr. Wedi iddo gael ei ordeinio, bu'n offeiriad yn  Aberystwyth ac Abergwili.

Yn 1870, roedd W. E. Gladstone yn chwilio am Esgob newydd i Lanelwy, ac yn awyddus i sicrhau fod yr esgob newydd ym medru siarad Cymraeg. Ar gyngor Connop Thirlwall, dewiswyd Hughes. Ef oedd y Cymro cyntaf i fod yn Esgob Llanelwy ers 1727. Gwnaeth lawer i hybu'r iaith Gymraeg yn yr eglwys, gan sicrhau fod offeiriaid oedd yn medru Cymraeg yn cael eui hapwyntio i blwyfi Cymraeg eu hiaith. Roedd yn gefnogwr brwd i'r symudiad i sefydlu Prifysgol Cymru.

Yn Awst 1888 tarawyd ef gan barlys tra ar ei wyliau yn Crieff yn yr Alban. Bu farw ar 21 Ionawr y flwyddyn ddilynol, a chladdwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy. Yn ddiweddarach daeth un o'i feibion, Joshua Pritchard Hughes, yn Esgob Llandaf.

Categori:Genedigaethau 1807
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Esgobion Llanelwy
Gwasg y Dref Wen

bawd|250px|Logo'r Dref Wen
Sefydlwyd **Gwasg y Dref Wen** gan Roger Boore yn 1969, erbyn hyn mae'n un o brif weisg Cymru ym myd llyfrau plant.  Lleolir ym mhentref yr Eglwys Newydd yng Nghaerdydd.  Meibion Roger, sef Alun a Gwilym Boore sy'n rhedeg y wasg erbyn hyn.  Enwir y wasg ar ôl 'Y Dref Wen' y cyfeirir ati yng Nghanu Heledd'.

Mae gan y wasg 500 o lyfrau mewn print ar y funud. Maent yn cyhoeddi llyfrau Cymraeg a Saesneg,  deunydd wedi ei addasu a gwreiddiol, i blant yn bennaf ond hefyd llyfrau i ddysgwyr o bob oedran.

Y Dref Wen a gyfieithodd rhai o gyfres Asterix i'r Gymraeg yn yr 1970au a'r 1980au, ond mae'r llyfrau eisoes allan o brint.

Mae llyfrau sydd wedi eu cyhoeddi gan y wasg wedi ennill nifer o wobrau, y diweddaraf yw *Y Llyfr Ryseitiau: Gwaed y Tylwyth* gan Nicholas Daniels a enillodd wobr Saesneg Tir na n-Og 2008.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1969
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Economi Caerdydd
Gŵyl y Faenol

Mae **Gŵyl y Faenol** yn ŵyl gerddorol flynyddol a drefnir gan Bryn Terfel ac a gynhelir fel rheol ar Ŵyl Banc Awst ar Stad y Faenol ger Bangor, Gwynedd. Dechreuodd yr ŵyl yn 2000.

Fel rheol, mae'r ŵyl yn para dros y penwythnos, o ddydd Gwener i ddydd Llun. Yr uchafbwyntiau yw'r noson o gerddoriaeth opera ar y Sadwrn, sy'n llwyfan i gantorion o bob rhan o'r byd, y gyngerdd "pops" clasurol ar y Sul, a'r noson roc Cymraeg "Tân y Ddraig" ar nos Lun.

Yn 2006 daeth dros 35,000 o bobl i'r digwyddiad pedwar diwrnod, sy'n record.

### Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 

Faenol
Categori:Gwynedd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1873

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1873** yn yr Wyddgrug, Sir y Fflint. Roedd yn Eisteddfod answyddogol gyda'r rhan fwyaf o gystadleuwyr o'r Gogledd.

Ymwelodd y Prif Weinidog ar y pryd, Gladstone, a dywedodd ei fod yn credu fod diwylliant Cymraeg yn rhywbeth gwerth chweil. Yn yr Eisteddfod hon sefydlwyd pwyllgor i sefydlu llyfrgell genedlaethol yng Nghymru.

Enillodd Rowland Williams Y Gadair. Enillodd Peter Maelor Evans wobr am y llyfr Cymraeg gorau ei ddiwyg, ar gyfer cyfrol o bregethau Henry Rees.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn yr Wyddgrug

## Dolenni allanol 
* http://www.siryfflint.gov.uk/webcont/archwdbd.nsf/Image%20View%20-%20Welsh/76F8FA6AFCC00F73802571A2003E2C56?OpenDocument  Llun y Bardd yn ei gadair gyda dynion eraill ar wefan Archifau Sir Fflint.
* http://www.siryfflint.gov.uk/webcont/archwdbd.nsf/Image%20View%20-%20Welsh/3451F326673F21C1802571A2003E2C53?OpenDocument  Llun Côr yr Eisteddfod

Wyddgrug 1873
1873, Wyddgrug
Wyddgrug
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Yr Wyddgrug
Categori:1873 yng Nghymru
Lewys Morgannwg

**Lewys Morgannwg** oedd enw barddol y bardd Cymraeg proffesiynol **Llywelyn ap Rhisiart**, (fl. 1520-1565). Roedd yn ‘Bencerdd y Tair Talaith,’ ac yn un o feirdd mwyaf y 16g. Canai Lewys yn nhai Syr William Griffith o Benrhyn a noddwyr eraill. Roedd hefyd yn athro barddol; un o'i ddisgyblion mwyaf blaengar oedd Gruffudd Hiraethog.

## Bywgraffiad
Roedd Lewys Morgannwg yn frodor o Dir Iarll ym Morgannwg. Mae'n bosibl fod ganddo dŷ yn Llanilltud Fawr. Roedd ei dad Rhisiart ap Rhys yn fardd proffesiynol hefyd, ac mae'n debyg iddo gael ei addysg barddol gynnar ganddo. Yn ddiweddarach cafodd ei hyfforddi gan Tudur Aled, bardd mwyaf yr oes. Cafodd nawdd gan Syr Edward Stradling.

Treuliodd Lewys ran helaeth ei oes yn clera ledled Cymru. Cafodd ei wneud yn 'Bencerdd y Tair Talaith', pennaeth Cyfundrefn y Beirdd (1530-1560). Mae dros 100 o'i gerddi yn y llawysgrifau.

## Llyfryddiaeth 
* *Gwaith Lewys Morgannwg*, gol. Cynfael Lake ac Ann Parry Owen, 2 gyfrol (Aberystwyth, 2005)

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* http://yba.llgc.org.uk/cy/c-LLYW-APR-1520.html Bywgraffiad ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1560au
Categori:Pobl o Forgannwg
Glyn Simon

Roedd **William Glyn Hughes Simon, DD** (14 Ebrill 1903 – 14 Gorffennaf 1972) yn Archesgob Cymru o 1968 hyd 1971.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Crist, Aberhonddu o 1913 ymlaen, ac aeth i Goleg Iesu, Rhydychen, yn 1922. Daeth yn Warden  Coleg Sant Mihangel, Llandaf; roedd y bardd R. S. Thomas yn fyfyriwr yno yr un adeg. Fel Deon Llandaf, ef oedd yn bennaf gyfrifol am atgyweirio'r Eglwys Gadeiriol wedi iddi gael ei difrodi yn ystod yr Ail Ryfel Byd, yn cynnwys comisynu cerflun enwog Epstein, *Majestas*. Daeth yn Esgob Abertawe ac Aberhonddu, gan ddod yn gefnogwr i'r iaith Gymraeg yn y cyfnod yma, yna'n Esgob Llandaf, lle cefnogodd ordeinio merched yn ddiaconiaid.

Fel Archesgob Cymru daeth i sylw trwy ymweld a Dafydd Iwan yn y carchar yn ystod ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn 1970. Bu ganddo bedwar plentyn, ond bu farw un yn ieuanc; un arall yw'r beirniad celf Robin Simon.

## Llyfryddiaeth
* Owain W. Jones, *Glyn Simon, His Life and Opinions* (1981).

### Llyfrau gan Glyn Simon
* *The Origins of the Church in Wales, and her History up to the Reformation* (Cyngres yr Eglwys yng Nghymru,1953).
**Torch Commentary I Corinthians* (1959).
**Then and Now (primary visitation)* (1961).
**The Landmark* (1962).
**Feeding the Flock* (1964).
**A Time of Change (second visitation)* (1966).

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Esgobion Llandaf
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Crist, Aberhonddu
Huw Ceiriog

Bardd o'r hen Sir Ddinbych oedd **Huw Ceiriog**, sef **Hywel Ceiriog** (bl. tua 1560 - 1600).

## Bywyd a cherddi
Ychydig a wyddys amdano. Ymddengys ei fod yn frodor o Lyn Ceiriog yn yr hen Sir Ddinbych (ond rhan o Fwrdeistref Sirol Wrecsam heddiw). Graddiodd yn Eisteddfod Caerwys 1567, yr ail o Eisteddfodau Caerwys. Roedd y beirdd Edward Maelor a Wiliam Llŷn yn ei adnabod.

Mae 15 o gerddi Huw Ceiriog ar glawr, yn gywyddau ac englynion i bobl leol a gwrthrychau fel merched, yr haf ac Eisteddfod Caerwys.

## Llyfryddiaeth
**Gwaith Huw Ceiriog ac Edward Maelor*, gol. Huw Ceiriog Jones (Caerdydd, 1990).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Bywgraffiadur Arlein, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 1540au
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1600au
Categori:Pobl o Wrecsam
Cymanfa ganu

Gwasanaeth canu emynau Cymraeg yw **Cymanfa Ganu**. Dechreuodd fel gwasanaethau canu emynau gan eglwysi anghydffurfiol Cymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, o tua 1830 ymlaen. Canu cynulleidfaol ydyw gyda nifer o leisiau.

Ar y cychwyn, roedd y Gymanfa Ganu yn achlysur pur ffurfiol gyda chanu disgybliedig, ond gyda dyfodiad y nodiant cerddorol sol-ffa a'i gwnaeth hi'n haws i bobl gyffredin ddarllen cerddoriaeth, daeth elfen o rwyddindeb i mewn a dechreuodd pobl fynd i'r Gymanfa Ganu fel achlysur cymdeithasol er mwyn cael cydganu'n hwyliog. Yn anterth y gymanfa, byddai miloedd o leisiau'n ymuno mewn cyngerddau, fel y gyfres a gynhaliwyd yn Neuadd Albert gan Gymry Llundain yn yr ugeinfed ganrif. Ymledodd y Gymanfa Ganu hefyd i gymunedau Cymraeg tramor, gan gynnwys yn yr Unol Daleithiau.

Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Ymneilltuaeth yng Nghymru
Stephen Fry

Digrifwr, ysgrifennwr, actor, nofelydd, gwneuthurwr ffilm, a phersonoliaeth deledu o Sais yw **Stephen John Fry** (ganwyd 24 Awst 1957). Ef yw cyn-bartner comedi Hugh Laurie, a chyflwynydd cyfredol y gêm banel *QI*.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Actorion llais yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion llais yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Actorion LHDT
Categori:Actorion radio'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion radio'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Actorion theatr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion theatr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Digrifwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Gwneuthurwyr ffilmiau dogfen
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion gwyddonias o Loegr
Categori:Llenorion Iddewig o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Norfolk
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
Categori:Pobl gydag anhwylder deubegwn
Categori:Sgriptwyr ffilmiau o Loegr
Categori:Sgriptwyr radio o Loegr
Categori:Sgriptwyr teledu o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Croes Geltaidd

:*Gweler hefyd: croesau eglwysig*.

Croes wedi ei chyfuno â chylch yw **Croes Geltaidd**. Mae'n symbol o Gristionogaeth Geltaidd, a cheir nifer ohonynt yn y gwledydd Celtaidd, rhai yn dyddio'n ôl i'r 7g. Oherwydd ei siâp pendrwm, mae llawer ohonynt wedi colli'r rhan uchaf dros y blynyddoedd e.e. Croes Eliseg.

Ymhlith y croesau enwocaf mae:
* Iwerddon - Kells, Ardboe, Monasterboice, Droim Chliabh a Clonmacnoise.
* Yr Alban - Iona
* Cymru - Penalun, Penmon, Nanhyfer, Croes Cynfelin, Carreg Dogfan a Chaeriw
* Cernyw - Croes Sant Piran, Porthpyran

## Oriel

Croes Geltaidd yn Eglwys Sant Dogfan, Church of St Dogfan, Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys 39.JPG|Carreg Dogfan, Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys
Celtic cross in Wales.jpg|Croes Geltaidd o'r 10g ym mynwent Eglwys Brychan, Nanhyfer, Sir Benfro
CroesMareduddAbEdwin.jpg|Croes Maredudd ab Edwin, Caeriw, Sir Benfro
Nevern High Cross from the East.jpg|Croes Sant Brynach, Nanhyfer, Sir Benfro
Celtic cross situated in the churchyard at St Nicholas and St Teilo's church, Penally.jpg|Croes ym mynweny Penalun, Dinbych-y-pysgod, Sir Benfro
Cross St Seiriol's Church.JPG|Croes Eglwys Sant Seiriol, Penmon, Sir Fôn
Celtic Cross, Eyam.jpg|Eglwys St Laurence's, Eyam, Swydd Derby, Lloegr
Croesdroimchliabh.png|Croes Geltaidd Droim Chliabh (a thŵr) ger Sligeach, Iwerddon
Muiredach s Cross.jpg|Croes Muiredach yn Monasterboice, Iwerddon


Celtaidd
Categori:Yr Eglwys Geltaidd
Categori:Pensaernïaeth
Parc cenedlaethol

[bawd|250px|Parc Cenedlaethol Los Cardones, [Yr Ariannin.]]
bawd|250px|Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yng Nghymru.

Darn o dir sy'n cael ei gadw ar gyfer y genedl a'r dyfodol yw **parc cenedlaethol**.

## Parciau cenedlaethol Cymru
Mae ardaloedd gwledig gorau Cymru wedi’u neilltuo’n Barciau Cenedlaethol neu’n Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol. Mae’r gyfraith wedi diogelu’r ardaloedd yma er mwyn gwarchod ac ehangu eu prydferthwch naturiol. Ceir tri Pharc Cenedlaethol yng Nghymru sy’n cynnwys 20% o arwynebedd y wlad: Bannau Brycheiniog, Arfordir Sir Benfro ac Eryri. Mae 2.9% o boblogaeth Cymru yn byw yma, ond maen nhw’n denu 22 miliwn o ymwelwyr bob blwyddyn.

*Parciau Cenedlaethol Cymru:
**Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
**Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
**Parc Cenedlaethol Eryri


Categori:Cadwraeth
Categori:Daearyddiaeth
Categori:Hamdden
Categori:Twristiaeth
Kells

Tref yn Swydd Meath, Iwerddon, yw **Kells** neu **Celys** (Gwyddeleg: *Ceanannas*). Saif gerllaw'r briffordd N3, 10 milltir o Navan a 40 milltir o Ddulyn. Roedd y boblogaeth yn 2002 yn 4,421.

Mae'n fwyaf adnabyddus fel safle Abaty Kells, a sefydlyd tua 804 gan fynachod yn ffoi o abaty Iona oherwydd ymosodiadau'r Llychlynwyr. Yma y cynhaliwyd Synod Kells yn 1152, a orffenodd y broses o droi eglwys Iwerddon o un oedd yn seiliedig ar abatai i eglwys yn seiliedig ar esgobaethau. Cysylltir Llyfr Kells a'r abaty yma, a gellir gweld pump croes Geltaidd fawr yma. Mae gan Kells gysylltiad a'r sant Colum Cille hefyd.

## Enwogion
*Damien McGrane (g. 1971), chwaraewr golff

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Trefi Swydd Meath
Rheilffordd Gorllewin Cymru

**Rheilffordd Gorllewin Cymru** yw'r rheilffordd sy'n cysylltu Abertawe a Gorllewin Cymru. Yn ogystal, mae'n cysylltu siroedd Caerfyrddin a Phenfro i Dde Cymru. Mae ganddi dair cangen, sef i Abergwaun, Aberdaugleddau, a Doc Penfro.

Cyn toriadau y 1960au, bu cysylltiadau â threfi Aberteifi, Castell Newydd Emlyn, Llanbedr Pont Steffan ac Aberystwyth yn ogystal.

## Y llwybr
|}

Dyma'r dinasoedd, trefi a phentrefi sydd yn cael eu gwasanaethu gan y rheilffordd. Mae'r trefi mewn print bras yn elwa o wasanaethau Rhyngddinas (InterCity).

### Abertawe i Hendy-gwyn
***Abertawe**
*Tregŵyr
***Llanelli**
***Penbre a Phorth Tywyn**
*Cydweli
*Glan y Fferi
***Caerfyrddin**
*Hendy-gwyn

### Cangen Doc Penfro
*Arberth
*Cilgeti
*Saundersfoot
*Dinbych-y-pysgod
*Penalun
*Maenorbŷr
*Llandyfai
*Penfro
*Doc Penfro

### Cangen Aberdaugleddau
*Clunderwen
*Clarbeston Road
*Hwlffordd
*Johnston
*Aberdaugleddau

### Cangen Abergwaun
*Porthladd Abergwaun

Categori:Cludiant yn Sir Benfro
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Gorllewin Cymru
Gorllewin Cymru
Roger Boore

Cyhoeddwr llyfrau ac awdur oedd **Roger Pryse Boore** (28 Medi 1938 – 30 Gorffennaf 2021). Mae'n fwyaf adnabyddus am sefydlu Gwasg y Dref Wen gyda'i wraig Anne yn 1969, gyda'r nod yn bennaf o gyhoeddi llyfrau Cymraeg o safon uchel i blant. Roedd hefyd yn awdur llyfrau teithio Cymraeg.

## Bywyd cynnar
Ganed yng Nghaerdydd yn 1938, ond magwyd yn Leamington Spa, Swydd Warwick, Lloegr. Addysgwyd yn Ysgol Warwick a Choleg Iesu, Rhydychen. Enillodd radd yn y Clasuron ("Literae Humaniores") yn Rhydychen yn 1961 a PhD mewn Hanes ym Mhrifysgol Cymru Abertawe yn 2005. Aeth ymlaen i fod yn gyfrifydd siartredig. Dysgodd Gymraeg ar ôl i’w deulu golli’r iaith.

## Gyrfa
Ef a’i wraig Anne a sefydlodd Wasg y Dref Wen, Caerdydd, yn 1969-70, gyda phwyslais ar lyfrau Cymraeg i blant, gan ddechrau â rhai lliwgar storïol ac ehangu i lyfrau addysgol, llyfrau dwyieithog ac eraill. Ymhlith y llaweroedd o gyhoeddiadau’r wasg dan ei reolaeth roedd *Llyfr Hwiangerddi y Dref Wen*, *Y Geiriadur Lliwgar*, a'r cyfresi "Storïau Hanes Cymru" ac "O’r Dechrau i’r Diwedd" (am grefyddau). Trosodd Roger Boore nifer o lyfrau plant i’r Gymraeg o amryw ieithoedd, yn cynnwys cyfrolau gwreiddiol *Asterix* a *Tintin* a'r clasur *Y Teigr a Ddaeth i De*.

Yn 1997 dyfarnwyd iddo Dlws Mary Vaughan Jones am ei “gyfraniad nodedig i faes llyfrau plant yng Nghymru dros gyfnod o flynyddoedd” ac yn 2016 derbyniwyd yn aelod o Orsedd y Beirdd, Wisg Las, am ei “wasanaeth i’r genedl”.

Enillodd Roger Boore gystadleuaeth y stori fer yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor a'r cylch 1971 a’r Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Pantyfedwen 1972. Yn ogystal â’i drosiadau, cyhoeddodd un casgliad o straeon byrion, un nofel i blant a chyfres arloesol o bum llyfr taith.

## Bywyd personol
Roedd yn briod ag Anne a cawsant tri mab, Gwilym, Rhys ag Alun. Yn dilyn ei ymddeoliad yn 1999, ei blant oedd yn rhedeg y wasg.

## Llyfryddiaeth i blant
**Hoff Hwiangerddi* (2001)
**Y Bachgen Gwyllt* (nofel, 1995). Caerdydd, Dref Wen. ISBN 1-85596-186-5

## Llyfryddiaeth i oedolion
**Taith i Rufain* (2018). Caerdydd,  Dref Wen. ISBN 978-1-78423-079-1
**Taith trwy Dde Sbaen* (2012). Caerdydd,  Dref Wen. ISBN 978-1-85596-952-0
**Glas y Sierra: Taith trwy ddwyrain Sbaen* (2010). Caerdydd,  Dref Wen. ISBN 978-1-85596-895-0
**Marchogion Crwydrol: Taith trwy berfeddwlad Sbaen* (2010).Caerdydd,  Dref Wen. ISBN 978-1-85596-857-8
**Taith i Awstralia* (2008). Caerdydd, Dref Wen. ISBN 978-1-85596-816-5
**Llyfrau Plant mewn Ieithoedd Lleiafrifol* (1978). Caerdydd, Dref Wen
**Ymerodraeth y Cymry* (straeon byrion, 1973). Caerdydd, Dref Wen

## Gwobrau ac anrhydeddau 
* Cystadleuaeth stori fer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor, 1971
* Y Fedal Ryddiaith, Eisteddfod Pantyfedwen 1972
* Tlws Mary Vaughan Jones 1997

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Teithlyfrau Cymraeg arloesol / Pioneering Welsh travel books

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Pobl o Gaerdydd
Amser Haf Prydain

**Amser Haf Prydain** neu **Amser yr Haf** (a adnabyddir gan amlaf fel **BST**, o'r term Saesneg *British Summer Time*) yw'r gyfundrefn amser sy'n ychwanegu 1 awr at Amser Safonol Greenwich yn y Deyrnas Unedig. Bwriad y drefn yw ymestyn oriau golau dydd i bobl sy'n gweithio oriau arferol. Cafodd y system ei chyflwyno gan Lloyd George yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf i'w gwneud hi'n haws i weithwyr yn y ffatrïoedd arfau.

Categori:Amser yn y Deyrnas Unedig
Pentre Ifan

**Pentre Ifan** yw cromlech fwyaf Cymru. Saif yng nghymuned Nanhyfer, Sir Benfro, rhyw 2&nbsp;km o bentref Nanhyfer a 17&nbsp;km o Aberteifi.

Mae'r gromlech, sydd yng ngofal Cadw, yn dyddio o tua 3500 CC., ac yn wreiddiol roedd wedi ei gorchuddio gan domen o gerrig tua 36 m o hyd i ffurfio siambr gladdu. Mae'r maen capan yn 5.1 m o hyd, ac yn pwyso tua in 16 tunnell.

Mae amlinelliad yr henebyn, sydd wedi'i gloddio gan archaeolegwyr, yn dangos fod ei ben blaen ar ffurf cilgant gyda phorth uchel a bod y domen o gerrig yn culhau yn y cefn. Mae hyn yn siâp anghyffredin yng Nghymru, ond ceir siambrau claddu cyffelyb yn ne-orllewin yr Alban. Mae'r cyfan yn gorwedd ar echel ogledd - de.

Darganfuwyd olion tyllau rheolaidd ar ei ymyl a rhesi o gerrig bychain a oedd efallai o arwyddocâd defodol fel rhan o gwlt y meirw.

## Gwersyll yr Urdd
Yn 2023 agorodd Urdd Gobaith Cymru wersyll newydd ger safle cromlech Pentre Ifan. Mae Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan wedi ei henwi ar ôl y gromlech. Mae'n llai na'r chwaer gwersylloedd yn Llangrannog neu Glan-llyn ac wedi ei teilwrio at arddegwyr hŷn a phobl ifainc.

## Cyfeiriadau 
* Christopher Houlder, *Wales: An Archaeological Guide* (Llundain, 1978)
bawd|dim|Pentre Ifan
bawd|dim|250px|Llun o ongl wahanol
250px|bawd|chwith|Adluniad o'r siambr gladdu wreiddiol.

Categori:Cadw
Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Nanhyfer
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Bwrdeistref sirol

Enw ar ffurf o ardal awdurdod lleol yn y Deyrnas Unedig yw **bwrdeistref sirol**. Erbyn heddiw, dim ond yng Nghymru maent yn bodoli.

## Hanes
Wrth greu cynghorau sir ym 1889, dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1888, crëwyd hefyd y fwrdeistrefi sirol ar gyfer y dinasoedd mawr oedd eisoes gyda chorfforaeth i redeg prif swyddogaethau awdurdod lleol.

Effaith statws bwrdeistref sirol oedd bod yr awdurdod hwnnw â'r swyddogaeth o redeg rhai o brif wasanaethau llywodraeth leol, megis addysg, a fuasai fel arall yn gyfrifoldeb i'r cyngor sir. Roedd bwrdeistrefi a dosbarthau eraill o fewn y sir yn bod, ond heb gynnal yr un swyddogaethau.

Dros gyfnodau o ad-drefnu llywodraeth leol ym Mhrydain, daeth ffurfiau eraill o awdurdod aml-bwrpas i fod, a gyda Deddf Llywodraeth Leol 1972 diddymwyd y ffurf 'bwrdeistref sirol' yn gyfangwbl ym Mhrydain.

## Adferiad yng Nghymru
Ym 1996, dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994, fe ail-drefnwyd awdurdodau lleol Cymru ar ffurf awdurdodau unedol, gan adfer y fwrdeistref sirol. Dan y ddeddf, roedd pob ardal llywodraeth leol (sef y prif ardaloedd) un ai yn sir neu yn fwrdeistref sirol, gyda'r Cyngor felly yn Gyngor Sir neu yn Gyngor Bwrdeistref Sirol. Nid oes gwahaniaeth o gwbl yn swyddogaethau'r cynghorau hyn. Yr unig wahaniaeth ymarferol yw bod cadeirydd bwrdeistref sirol yn defnyddio'r teitl "Maer".

I bob pwrpas mae'r teitl "bwrdeistref sirol" yn cael ei anwybyddu ar lafar ac yn wir yn y cyfryngau yn gyffredinol, yn cynnwys BBC Cymru, ac mae'n arferol cyfeirio atynt fel "siroedd" yn unig, e.e. "Sir Conwy" yn lle Bwrdeistref Sirol Conwy ac "yn y sir" yn lle "yn y fwrdeistref sirol".

## Bwrdeistrefi sirol Cymru
* Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent
* Bwrdeistref Sirol Bro Morgannwg
* Bwrdeistref Sirol Caerffili
* Bwrdeistref Sirol Casnewydd
* Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot
* Bwrdeistref Sirol Conwy
* Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful
* Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr
* Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf
* Bwrdeistref Sirol Torfaen
* Bwrdeistref Sirol Wrecsam

Mae gweddill prif gynghorau lleol Cymru yn gynghorau sir heblaw Gwynedd - a fodolodd am rai munudau yn unig fel "Sir Gaernarfon a Meirionnydd", yn unol â geiriad Deddf 1994, cyn i gyfarfod cyntaf y cyngor newydd newid yr enw i "Gwynedd" - nad yw yn sir nag yn fwrdeistref sirol yn ôl y cyngor ei hun ond sy'n cyfrif fel un o siroedd Cymru er hynny.

## Gweler hefyd 
* Bwrdeistref
* Sir
* Siroedd a Dinasoedd Cymru

Sirol
Categori:Bwrdeistrefi Cymru
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Nanhyfer

Pentref bychan a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Nanhyfer** neu **Nyfer** (Saesneg: *Nevern*). Saif yng ngogledd-ddwyrain y sir gerllaw Afon Nyfer a bryniau Preseli.

Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Sant Brynach; a chredir bod yr eglwys bresennol, sy'n dyddio o'r cyfnod Normanaidd ond wedi ei hail-adeiladu'n helaeth, ar safle clas Brynach yn y 6g. Yn y fynwent mae Croes Geltaidd yn dyddio o'r 10g neu ddechrau'r 11g. Gerllaw mae carreg gyda'r arysgrif Ladin  "VITALIANI EMERTO" ac mewn Ogam "vitaliani".  Yn yr eglwys mae maen arall gyda'r arysgrif "MAGLOCUNI FILI CLUTORI" mewn Lladin a "maglicunas maqi clutar.." mewn Ogam. Credir bod y garreg yma yn dyddio o'r 5ed neu'r 6g. Roedd yr hynafiaethydd George Owen yn frodor o Nanhyfer, ac mae wedi ei gladdu yma.

Rhyw 150 medr i'r gogledd-orllewin o'r eglwys mae gweddillion Castell Nanhyfer, a adeiladwyd gan Robert fitz Martin tua 1108.  Dinistriwyd y castell gan y Cymry yn 1136. Yn ddiweddarach cafodd ei fab, William fitz Martin, y castell yn ôl pan briododd ferch Rhys ap Gruffydd, ond tua 1189 gyrrodd Rhys ef ohono.

Mae cromlech Pentre Ifan rhyw ddwy filltir o'r pentref.

bawd|dim|290px|Castell nanhyfer
250px|bawd|dim|290px|Meini Nanhyfer

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Croesau Celtaidd Cymru
Donald Peers

Canwr poblogaidd oedd **Donald Peers** (10 Gorffennaf 1908 - 9 Awst 1973).

Cafodd ei eni ym Metws, ger Rhydaman.

Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Pobl o Rydaman