open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llyr Huws Gruffydd

Gwleidydd Cymreig ac aelod o Blaid Cymru yw **Llyr Huws Gruffydd**, a adnabyddir weithiau fel **Llyr Hughes Griffiths** (ganed 25 Medi 1970). Mae'n Aelod o'r Senedd dros Etholaeth ranbarthol Gogledd Cymru.

## Cefndir
Mynychodd Gruffydd Ysgol Gyfun Bro Myrddin a Phrifysgol Aberystwyth. Dechreuodd ei yrfa fel gweithiwr ieuenctid, gan ddod yn Uwch Swyddog Datblygu gydag Asiantaeth Ieuenctid Cymru a Phrif Swyddog dros Gyngor Gwasanaethau Gwirfoddol Ieuenctid Cymru.

Mae'n byw ger Rhuthun yn Sir Ddinbych ac hyd ei ethol ym Mai 2011, bu'n gweithio yn Llandudno fel Swyddog Cyfathrebu Cymru Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Cyn hynny, bu'n rheolwr gyda chwmni datblygu economaidd Menter a Busnes.

## Gwleidyddiaeth
O 1999 hyd 2003, gweithiodd Gruffydd fel ymchwilydd a swyddog y wasg dros Aelodau Senedd Ewrop, Jill Evans ac Eurig Wyn. Ef hefyd oedd cydlynydd ymgyrch cenedlaethol Dafydd Wigley, ar gyfer Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999, pan fu Wigley yn Llywydd Plaid Cymru.

Daeth o fewn 400 pleidlais o gipio sedd Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro oddi ar Christine Gwyther yn 2003, pan fu'n ymgeisydd Plaid Cymru ar gyfer yr etholaeth.

Wedi symud i fyw i Sir Ddinbych yn 2004, ef oedd ymgeisydd dros Orllewin Clwyd yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010, gan gynyddu canran y blaid o'r pleidleisiau o dros 50% ac ennill y tro mwyaf yn y wlad tuag at Plaid.

Yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011, etholwyd yn aelod dros Ranbarth Gogledd Cymru, gyda 21% o'r bleidlais.

Yn dilyn ymddiswyddiad Adam Price fel arweinydd Plaid Cymru ym Mai 2023, daeth Gruffydd yn arweinydd dros dro.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Llyr Huws Gruffydd , gwefan Plaid Cymru

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Bro Myrddin
Sarcoplasm

bawd|300px|System cyhyr
Gellir cymharu **Sarcoplasm** sydd oddi fewn i ffibr cyhyrau i cytoplasm mewn celloedd eraill, ond mae'n storio symiau anarferol o uchel o *glycosomes* (gronigion o glycogen wedi'u storio) a symiau sylweddol o myoglobin, ocsigen sy'n cyfuno protein. Mae'r crynodiad o galsiwm mewn sarcoplasma hefyd yn elfen bwysig o'r ffibr cyhyrol gan mai dyna ble mae'r cyfangiadau'n digwydd ac yn cael eu rheoli.

Ar wahân i'r ffaith ei fod yn cynnwys mwy o myofibriliaid nag unrhyw beth arall, gellir cymharu ei gynnwys i cytoplasm mewn celloedd eraill. Mae ganddo organigyn Golgi, ger y cnewyllyn, mitocondrion tu allan i'r pilen cytoplasmig neu'r sarcolema, yn ogystal â recticwlwm endoplasmig llyfn wedi'i drefnu mewn rhwydwaith eang.

## Dolenni allanol
* 
* Geiriadur Merriam-Webster
* Sarcoplasm yn Encyclopedia.com

Categori:Bioleg cell
Dymbel

bawd|dde|Pâr o ddymbelau cymwysadwy gyda phlatiau 2 kg.

Darn o offer a ddefnyddir wrth hyfforddi gyda phwysau yw **dymbel**. Gellir ei ddefnyddio'n unigol neu mewn parau (un ymhob llaw).

## Gweler hefyd
* Barbwysau
* Bar tegell
* belt codi pwysau
* Dymbel pwll
* Bag Bwlgaraidd

Categori:Offer codi pwysau
Categori:Offer corfflunio
Hyfforddiant gyda phwysau

[bawd|250px|Gellir cwblhau sesiwn ymarfer llawn gyda phâr o [dymbel|ddymbelau cymwysadwy a set o blatiau pwysau.]]
Math cyffredin o hyfforddi cryfder er mwyn datblygu cryfder a maint chyhyrau ysgerbydol ydy **hyfforddiant gyda phwysau**. Defnyddia grym disgyrchiant (ar ffurf bariau gyda phwysau arnynt, dymbelau neu staciau o bwysau) i wrthwynebu'r grym a greir gan y cyhyr drwy gyfangiad echreiddig. Defnyddia hyfforddiant gyda phwysau amrywiaeth o offer arbenigol er mwyn targedu grŵpiau penodol o gyhyrau a mathau o symudiadau.

Amrywia hyfforddi gyda phwysau o gorfflunio, codi pwysau Olympaidd a chodi pŵer.


Pwysau
Hyfforddi cryfder

Defnyddio gwrthiant ar gyfangiad cyhyrol er mwyn cynyddu cryfer corfforol, dygnwch anaerobig a hypertrofedd cyhyrol cyhyrau ysgerbydol ydy **hyfforddi cryfder**. Ceir nifer o ddulliau gwahanol o hyfforddi cryfder ond yr un mwyaf cyffredin ydy defnyddio disgyrchiant neu hyfforddi gwydnwch er mwyn gwrthwynebu cyfangiad cyhyrol.


Categori:Ymarfer corff
Renault

Gwneuthurwr ceir Ffrengig yw **Renault S.A.** sy'n cynhyrchu ceir, faniau, ac yn y gorffennol, cerbydau autorail, tryciau, tractorau, bysiau, a choetsis. Mae ei gysylltiad â Nissan yn ei wneud yn wneuthurwr ceir trydydd fwyaf y byd. Carlos Ghosn o Frasil yw'r prif weithredwr cyfredol. Ceir mwyaf llwyddiannus y cwmni yw'r Renault Clio a'r Renault Laguna, ac Ewrop yw ei brif farchnad. Bu Renault yn weithgar ym myd rasio moduron ers blynyddoedd, gan gynnwys ralïo a Fformiwla Un. Mae llywodraeth Ffrainc yn berchen ar 15% o'r cwmni.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1899
Categori:Cwmnïau Ffrainc
Categori:Gwneuthurwyr ceir
Myoffibril

[bawd|300px|1. [Acson2. cysylltle niwrgyhyrol3. Ffibr cyhyr4. **Myofibril**]]

Uned sylfaenol o gyhyr ydy **myofibril**. Mae cyhyrau wedi'u gwneud o gelloedd tiwbaidd o'r enw myocytes neu myoffibrau. Mae Myoffibriliaid wedi'u gwneud i brotinau hir megis actin, myosin, a titin, a phrotinau eraill sy'n eu dal at ei gilydd. Mae'r protinau hyn wedi'u trefnu i mewn i ffilamentau tenau a ffilamentau trwchus, sy'n cael eu hailadrodd ar hyd y myoffibril i mewn i adrannau o'r enw sarcomerau. Mae cyhyrau yn cyfangu drwy lithro'r ffilamentau tenau (actin( a'r ffilamentau trwchus (myosin) ar hyd ei gilydd.

Mae echddygau actomyosin yn bwysig o ran cyfangiad cyhyrol (gan ddibynnu yn yr achos hwn ar "myosinau clasurol") yn ogystal â phrosesau eraill megis alldynnu pothellau pilennog, alldynnu ffiliopod a datblygiad iwropodiwm (gan ddibynnu ar "myosinau di-glasurol" yn yr achos hwn).

Categori:Bioleg cell
Beinn a' Bheithir - Sgorr Dhearg

Mae '''Beinn a'Bheithir - Sgorr Dhearg'''  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Linnhe i Loch Etive yn  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd ydy Beinn a'Bheithir.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Murdo
Uchafswm un rep

Ym myd hyfforddi gyda phwysau, cyfeiria **uchafswm un rep** at yr uchafswm o bwysau gall berson godi unwaith yn unig ar gyfer ymarfer penodol. Gellir defnyddio uchafswm un rep i benderfynu ar uchafswm cryfder unigolyn a dyma'r modd y penderfynir ar enillwyr mewn cystadlaethau fel codi pŵer a chodi pwysau. Gellir defnyddio'r uchafswm un rep hefyd fel cyfyngiad uchaf, er mwyn pennu y "llwyth" sydd ei angen ar gyfer ymarfer (fel canran o'r uchafswm un rep.

Categori:Hyfforddi gyda phwysau
Brwydr Llyn Garan

Ymladdwyd **Brwydr Llyn Garan** (neu 'Brwydr Dun Nechtain'; Hen Gymraeg: *Gueith Linn Garan*) ar 20 Mai 685 rhwng y Pictiaid o dan arweinyddiaeth brenin Bridei Mac Bili a'r Northumbriaid o dan arweinyddiaeth brenin Ecgfrith. Bu'r frwydr yn fuddugoliaeth fawr i'r Pictiaid. Lladdwyd Ecgfrith yn y frwydr.

Cyfeirir at y frwydr gan Beda yn ei *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum* (IV:XXVI) er nad yw'n rhoi enw iddi. Daw'r enw Hen Gymraeg *Gueith Linn Garan* ('Gwaith Llyn Garan') o *Historia Brittonum* (pennod 57, c. 828) a briodolir i Nennius.

Mae blwyddgofnoion o Iwerddon yn lleoli'r frwydr mewn man o'r enw *Dún Nechtain* ('caer Nechtan)'. Mae dau fan wedi eu huniaethu â'r enw hwn, sef Dunnichen yn Angus a Dunachton yn Badenoch. 

## Cyfeiriadau 
Categori:685
Dun Nechtain
Eisin

[bawd|Teisenni bychain wedi'u haddurno gan blant gan ddefnyddio eisin [hufen menyn]]
Sglein melys a wneir o siwgr a hylif megis dŵr neu laeth yw **eisin** sydd yn aml yn cynnwys cynhwysion megis menyn, gwynwy, caws hufen, neu gyflasynnau. Fe'i ddefnyddir i addurno bwydydd pob, megis teisenni neu fisgedi.

Gwneir siwgr eisin o'r gansen neu'r fetysen. Mae'n siwgr mân iawn sy'n hydoddi'n syth mewn dŵr. Gan amlaf mae'n wyn, ond gellir ei liwio â lliwiad bwyd.

Ceir cyfeiriad ato yn y gân Pedair Oed a genir gan Rhys Meirion. Hen air arall amdano ydy **siwgwr melys**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Siwgr
Apêl 18 Mehefin

Araith gan Charles de Gaulle, arweinydd Lluoedd Ffrainc Rydd, ym 1940 oedd **Apêl 18 Mehefin** (). Ystyriwyd yr apêl yn aml fel tarddiad y résistance yn erbyn meddiannaeth Ffrainc gan yr Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Anerchodd de Gaulle y Ffrancod ar ddarllediad radio gan y BBC o Lundain yn dilyn cwymp Ffrainc. Datganodd nad oedd y rhyfel wedi dod i ben ar gyfer Ffrainc eto, ac anogodd y wlad i gefnogi'r résistance. Hon yw un o'r areithiau pwysicaf yn hanes Ffrainc.

Categori:1940 yn Ffrainc
Categori:Areithiau
Categori:Charles de Gaulle
Categori:Résistance
CTB v News Group Newspapers

Achos gyfreithiol yn y Deyrnas Unedig rhwng CTB (pêl-droediwr) a'r diffynyddion News Group Newspapers Limited ac Imogen Thomas yw ***CTB v News Group Newspapers***.

Ar 14 Ebrill 2011, rhoddodd Mr Ustus Eady waharddeb dros dro er mwyn atal y pêl-droediwr rhag cael ei enwi gan gyfryngau yn y DU, a chafodd ei hestynnu ar 21 Ebrill 2011. Bwriad y waharddeb oedd i atal manylion yr achos – perthynas rhwng Ms Thomas a'r pêl-droediwr CTB y tu allan i'w briodas – o gael eu cyhoeddi yn *The Sun*. Seilir dyfarniad y llys ar Erthygl 8 y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol, sy'n sicrháu hawl unigolyn i breifatrwydd.

Wedi i fanylion y gorchymyn ffrwyno gael eu cyhoeddi ar Twitter, bu trafodaeth eang yn y DU ac yng nghyfryngau rhyngwladol ar bwnc gwaharddebau a sut y gellir eu gorfodi mewn oes gwefannau cyfryngau cymdeithasol.

Ar 23 Mai cafodd Ryan Giggs ei enwi gan John Hemming, AS o'r Democratiaid Rhyddfrydol, yn Nhŷ'r Cyffredin fel y pêl-droediwr yn yr achos.

## Gweler hefyd
* Uwch-waharddeb

## Cyfeiriadau
Categori:2011
Categori:Achosion llys
Categori:Cyfraith y Deyrnas Unedig
Categori:Twitter
Cyrcydu (ymarfer)

Ymarfer sy'n hyfforddi cyhyrau'r morddwyd, y glun a'r ffolen, llinyn y gar, yn ogystal â chryfhau'r esgyrn, gewynnau a mewniad y tendonau yng ngwaelod y corff ydy **cyrcydu**. Ystyrir cyrcydu yn ymarfer allweddol er mwyn cynyddu cryfder a maint coesau a ffolennau.

Mae cyrcydu hefyd yn godiad cystadleuol yn codi pŵer.

Categori:Codi pŵer
Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Categori:Ymarfer corff
Codi pŵer

Chwaraeon sy'n seiliedig ar gryfder yw **codi pŵer**. Mae'n debyg i codi pwysau Olympaidd, am fod y ddau faes yn cynnwys tair ymgais i godi pwysau. Esblygodd codi pŵer o chwaraeon a adwaenir fel 'codiadau od' ond dros amser safonwyd y codiadau i dri prif ddigwyddiad - y cyrcydu, gwasg mainc a'r celaingodi. Gellir cystadlu yn noeth neu gydag offer (hynny yw, heb neu gydag offer cefnogol penodol).

Ceir cystadlaethau ledled y byd ond maent fwyaf cyffredin yn yr Unol Daleithiau, Canada, y Deyrnas Unedig, Rwsia a'r Wcrain. Mae wedi bod yn chwaraeon Paralympaidd ers 1984.


Categori:Chwaraeon unigol
Categori:Hyfforddi gyda phwysau
Rhagwth (ymarfer)

bawd|350px|Safle rhagwth wedi'i gylchdroi
Ymarfer hyfforddi gyda phwysau a ddefnyddir i gryfhau cyhyrau'r cwadriceps, cyhyr y ffolen a'r cyhyrau sy'n creu llinynnau y gar, y semitendinosus, y semimembranosus, a'r biceps femoris ydy **rhagwth**. Mae rhagwth hir yn gweithio ar gyhyr y ffolen tra bod rhagwth byr yn pwysleisio'r cwadriceps.

Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Cyrlio'r cyhyryn deuben

dde|bawd|350px|Ymarfer cwrl barbel tra'n sefyll sy'n gweithio'r cyhyryn deuben

Mae '''cyrlio'r cyhyryn deuben''' yn medru bod yn unrhyw fath o ymarferion hyfforddi gyda phwysau sy'n targedu cyhyryn deuben brachii er mwyn datblygu un neu fwy o'r priodweddau canlynol:
*maint
*diffiniad
*cryfder
*dygnwch
*pŵer

Gellir cyrlio'r cyhyryn deuben gan ddefnyddio unrhyw un o'r ymarferion canlynol:
*Dymbel(au)
*Barbel
*Bar E-Z (a adwaenir hefyd fel y "Bar plygedig")
*Peiriant cebl
*Peiriant cyrlio'r cyhyryn deuben
*Offer Nautilus cam
*Mainc y pregethwr
*Mainc cymwysadwy

Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Cyhyryn y latissimus dorsi

bawd|dde|Cyhyrau'n cysylltu'r eithafion uchaf i'r asgwrn cefn

Cyhyr mawr ar y cefn yw **cyhyryn y latissimus dorsi** (lluosog:*latissimi dorsi*). Daw'r enw o'r Lladin a golyga 'cyhyr mwyaf llydan y cefn' (*latus* yn meddwl 'llydan', *latissimus* yn meddwl 'mwyaf llydan'  a *dorsum* sy'n meddwl 'cefn'). Lleolir y cyhyr ar gefn y bongorff, tu ôl y fraich, ac fe'i orchuddir i raddau gan y trapesiws yn yr adran canolwedd dorsal.

Categori:Cyhyrau
Codiad pwysau marw

Celaingodi|bawd|350px

Ymarfer hyfforddi gyda phwysau lle codir barbel llwythedig oddi ar y ddaear mewn safle plygedig sefydlog ydy **codiad pwysau marw** (yn Saesneg: *deadlift*). Fe'i ystyrir yn un o brif ymarferion codi pŵer ac yn ymarfer sy'n datblygu'r corff cyfan.

## Cyfeiriadau
Categori:Codi pŵer
Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Uwch-waharddeb

Math o orchymyn gan lys yn y Deyrnas Unedig i wahardd cyhoeddi manylion penodol yw **uwch-waharddeb**. Ni chaniateir cyhoeddi bodolaeth yr uwch-waharddeb ychwaith. Ym Mai 2011 cyhoeddodd *Private Eye* eu bod yn ymwybodol o 53 o uwch-waharddebau a gwaharddebau preifatrwydd dienw.

Ym Medi 2009 enillodd cyfreithwyr Carter-Ruck uwch-waharddeb ar gyfer y masnachwr olew Trafigura, gan wahardd y wasg rhag rhoi manylion am adroddiad mewnol gan Trafigura ar sgandal dros ddadlwytho gwastraff gwenwynig yn Arfordir Ifori yn 2006. Daeth bodolaeth yr uwch-waharddeb i'r amlwg pan gafodd ei gyfeirio ato yn Senedd y Deyrnas Unedig dan fraint seneddol. Cafodd y waharddeb ei newid fel gall y cwestiwn a ofynnwyd yn y Senedd gael ei ddatgelu yn y wasg.

Ar 26 Ebrill 2011, yn dilyn achos gyfreithiol gan Ian Hislop, golygydd *Private Eye*, cafodd cyfweliad â'r newyddiadurwr a chyflwynydd teledu Andrew Marr ei gyhoeddi yn y *Daily Mail* gan ddatgelu iddo ennill uwch-waharddeb yn 2008 i atal y wasg rhag ysgrifennu am berthynas y cafodd tu allan i'w briodas.

Ym Mai 2011 cafodd nifer o fanylion am uwch-waharddebau eu datgelu gan gyfrif ar y wefan Twitter. Er fod rhai o'r manylion yn anghywir, cafodd eraill eu cadarnháu gan gyfryngau y tu allan i'r DU, ac yn debyg gan y ffaith bu cyfryngau torfol yn y DU yn sensro y rhan fwyaf o'r cyhuddiadau. Bu pêl-droediwr a adnabwyd gan y llythrennau CTB yn dwyn achos llys yn sgîl datgeliad ei berthynas â'r fodel Imogen Thomas ar y we; gweler *CTB v News Group Newspapers*.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith y Deyrnas Unedig
Categori:Sgandalau
Gwasg goesau

Ymarfer hyfforddi gyda phwysau lle mae unigolyn yn gwthio pwysau i ffwrdd oddi wrthynt gan ddefnyddio eu coesau yw **gwasg goesau**. Mae'r term hefyd yn cyfeirio at yr offer a ddefnyddir er mwyn cyflawni'r weithgaredd hon.

Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Codi coes (ymarfer)

bawd|dde|400px|Codi coes
Ymarfer hyfforddi cryfder a ddefnyddir er mwyn cryfhau cyhyrau'r abdomen a'r cluniau yw **codi coes**.

Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Ymestyniad y goes

bawd|dde|400px|Ymestyniad y goes
Ymarfer hyfforddi cryfder a ddefnyddir er mwyn cryfhau'r cwadriceps yn y coesau ydy **ymestyniad y goes**.

Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Bidean nam Bian - Stob Coire nan Lochan

Mae **Bidean nam Bian - Stob Coire nan Lochan**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Linnhe i Loch Etive yn  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Bidean nam Bian.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Munro Top, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Murdo
Teisen siocled

[bawd|Sleis o deisen siocled wedi'i gwneud heb flawd (yn debyg i [torte) gyda saws siocled a mafon arni]]
Teisen a flasir â siocled todd neu bowdr coco yw **teisen siocled**. Yn aml caiff ei pharatoi â siocled ychwanegol ar ffurf saws siocled, eisin siocled, neu lenwad siocled rhwng haenau'r deisen.

Mae'n dyddio o 1765, pan ddarganfu Dr James Baker sut i wneud surop siocled trwy falu ffa coco rhwng dau faen melin mawr. Daeth yn boblogaidd ym Mhrydain ar ôl 1853, pan gafodd y dreth ormodol ar ffa coco ei gostwng gan lywodraeth William Gladstone gan wneud siocled yn fforddiadwy i'r gegin gyffredin.

## Cyfeiriadau
Categori:Siocled
Siocled
Rhestr ardaloedd cyfrifiad yr Alban

**Ardal cyfrifiad** yn yr Alban yw ardal (neu ddosbarth) ble cesglir a chyhoeddir canlyniadau cyfrifiad Cymru a Lloegr.

## Dinas Aberdeen 
#Trefedigaeth Aberdeen.

## Swydd Aberdeen 
## Angus 
#Trefedigaeth Montrose.

## Argyll a Bute 
#Trefedigaeth Dunoon.
#Trefedigaeth Helensburgh.

## Swydd Clackmannan 
#Trefedigaeth Alloa.
#Trefedigaeth Tillicoultry.

## Dumfries a Galloway 
## Dinas Dundee 
## East Swydd Ayr 
#Trefedigaeth Galston-Newmilns.

## East Dunbartonshire 
#Trefedigaeth Dinas Glasgow.
#Trefedigaeth Kirkintilloch-Lenzie.

## Dwyrain Lothian 
#Trefedigaeth Dinas Caeredin.

## Dwyrain Swydd Renfrew 
#Trefedigaeth Dinas Glasgow.

## Dinas Caeredin 
#Trefedigaeth Caeredin.

## Eileanan Siar 
#Trefedigaeth Coll.
#Trefedigaeth Stornaway.

## Falkirk 
#Trefedigaeth Banknock-Haggs.
#Trefedigaeth Bonnybridge.
#Trefedigaeth Falkirk.

## Fife 
#Anstruther-Pittenweem.
#Buckhaven.
#Glenrothes.
#Cowdenbeath.
#Halbeath-Crossgates.
#Inverkeithing-Dalgety Bay.
#Leuchars.
#Kennoway.

## Dinas Glasgow 
#Trefedigaeth Dinas Glasgow.

## Yr Ucheldir 
#Trefedigaeth Culloden.
#Trefedigaeth Inverness.

## Inverclyde 
#Trefedigaeth Greenock.

## Midlothian 
# Dalkeith

## Moray 
## Gogledd Swydd Ayr 
# Trefedigaeth Ardrossan.
# Trefedigaeth Irvine.

## North Lanarkshire 
# Trefedigaeth Dinas Glasgow.
#Trefedigaeth Kirkintilloch-Lenzie.
#Trefedigaeth Chryston.
#Trefedigaeth Overtown-Gowkthrapple.

## Orkney Islands 
## Perth a Kinross 
## Swydd Renfrew 
#Trefedigaeth Dinas Glasgow.
#Trefedigaeth Erskine.

## De Swydd Ayr 
#Trefedigaeth Ayr-Prestwick.

## De Swydd Lanark 
#Larkhall
#Blantyre | Hamilton
#Greater Glasgow

## Gororau'r Alban
## Ynysoedd Shetland 
## Stirling 
#Trefedigaeth Stirling.

## Gorllewin Swydd Dunbarton 
#Trefedigaeth Dumbarton.
#Trefedigaeth Greater Glasgow

## Gorllewin Lothian 
#Trefedigaeth Stoneyburn-Addiebrownhill.
# Trefedigaeth Livingston

## Gweler hefyd
Categori:Yr Alban
Ymarfer corff

[bawd|dde|200px|Cystadleuydd mewn [triathlon yn Catoctin Mountain yn 2005]]
[bawd|Plant Ysgol Eglwys [Llanfyllin mewn gwers ymarfer corff. Ffotograff gan Geoff Charles (1940).]]
Cyfeiria **ymarfer corfforol** at unrhyw weithgarwch corfforol sy'n datblygu neu'n cynnal ffitrwydd ac iechyd yn gyffredinol. Caiff ei wneud am nifer o resymau gan gynnwys cryfhau'r cyhyrau a'r system cardiofasgiwlar, gwella sgiliau athletaidd, colli pwysau yn ogystal ag am bleser. Mae ymarfer cyson a rheolaidd yn hybu's system imiwnedd ac yn helpu i leihau clefydau megis clefyd y galon, clefyd cardiofasgiwlar, clefyd y siwgr a gordewdra. Mae hefyd yn gwella iechyd meddyliol, yn atal iselder, ac yn helpu hybu a chynnal hunanddelwedd gadarnhaol.  Mae gordewdra ymysg plant yn broblem gynyddol yn fyd-eang a gallai ymarfer corfforol helpu leihau effaith gordewdra ymysg pobl ifanc mewn gwledydd datblygedig.

Mae diffyg **ymarfer corff** yn gwanhau'r cyhyrau, gan gynnwys y galon a'r ysgyfaint.

## Cyfeiriadau

Categori:Corff dynol
Categori:Difyrweithiau
Categori:Hamdden
Categori:Iechyd
Barbwysau

[bawd|250px|Dyn yn gwneud [gwasg fainc 345lb (156kg).]]

Darn o offer a ddefnyddir wrth hyfforddi gyda phwysau, codi pwysau a chodi pŵer ydy **barbwysau**. Amrywia hyd barbwysau o 4 i 8 troedfedd, er gan amlaf defnyddir barau dros 7 troedfedd o hyd gan godwyr pŵer ac nid ydynt mor gyffredin. Mae'r rhan ganol yn amrywio o ran diamedr, ond mae'n agos i fodfedd, a cheir arno batrwm cris-croes er mwyn rhoi gwell gafael i'r codwyr. Llithrir platiau pwysau ar ran allanol y bar er mwyn cyrraedd y pwysau a ddymunir.

## Cyfeiriadau
Categori:Offer codi pwysau
Categori:Offer corfflunio
Ffrynt poblogaidd

Clymblaid o grwpiau gwleidyddol adain chwith a chanolaidd yw **ffrynt poblogaidd**. Gallent fod yn eang iawn, gan gynnwys mudiadau rhyddfrydol yn ogystal â grwpiau sosialaidd a chomiwnyddol.

## Rhestr ffryntiau poblogaidd
* Front populaire (Ffrainc)

## Gweler hefyd
* Ffrynt cenedlaethol
* Ffrynt cyffredin
* Ffrynt unedig


Categori:Clymbleidiau
Categori:Gwleidyddiaeth yr adain chwith
Y Blaid Radicalaidd (Ffrainc)

Plaid wleidyddol ryddfrydol a chanolaidd yn Ffrainc yw'r **Blaid Radicalaidd** (). Ar hyn o bryd y Radicalwyr yw'r blaid bedwaredd fwyaf yn y Cynulliad Cenedlaethol, gyda 21 o seddi. Sefydlwyd ym 1901 dan enw **y Blaid Weriniaethol, Radicalaidd a Radicalaidd-Sosialaidd** (*Parti républicain, radical et radical-socialiste*) fel plaid radicalaidd weriniaethol, a bellach hi yw'r blaid wleidyddol hynaf sy'n dal i weithredu yn Ffrainc. Rhwng 1936 a 1938 roedd y Radicalwyr yn rhan o'r *Front populaire*.

Radicalaidd
Plaid Radicalaidd Ffrainc
Plaid Radicalaidd Ffrainc
Jean Moulin

[bawd|de|Llun o Jean Moulin, gyda [croes Lorraine|chroes Lorraine yn y cefndir]]
Aelod o'r résistance yn Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd oedd **Jean Moulin** (20 Mehefin 1899 – 8 Gorffennaf 1943). Ym 1941 teithiodd Moulin i Lundain a chafodd ei ofyn gan Charles de Gaulle i uno grwpiau amrywiol y résistance. Llwyddodd i berswadio'r mudiadau *Combat*, *Libération*, a *Francs-tireurs* i uno i ffurfio'r Mouvements Unis de la Résistance (M.U.R.) yn Ionawr 1943. Ar 21 Mehefin 1943 cafodd Moulin ei arestio ger Lyon a'i gwestiynu gan Klaus Barie, pennaeth y Gestapo yn yr ardal. Bu farw ger Metz ar drên ar y ffordd i'r Almaen.

Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Résistance
Gauliaeth

bawd|Croes Lorraine, a ddefnyddir weithiau i gynrychioli Gauliaeth.
Agwedd neu dueddfryd gwleidyddol Ffrengig yw **Gauliaeth** () sy'n seiliedig ar safbwyntiau a pholisïau Charles de Gaulle, arweinydd Ffrainc Rydd yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac Arlywydd Ffrainc rhwng 1959 a 1969. Pwysleisiodd de Gaulle genedlaetholdeb Ffrengig yn wyneb meddiannaeth Ffrainc gan yr Almaen a Llywodraeth Vichy ym mlynyddoedd y rhyfel, a thra'n arlywydd fe frwydrodd i gadw Ffrainc yn bŵer mawr ar lwyfan y byd. O ran polisi economaidd, ffafriodd de Gaulle *dirigisme*, sef system economaidd Keynesaidd gyda rôl fawr i'w chwarae gan y llywodraeth. Gellir ystyried Gauliaeth yn ffurf ar boblyddiaeth sy'n ceisio efelychu arweinyddiaeth de Gaulle.

Yn ôl yr hanesydd Serge Berstein, nid yw Gauliaeth yn athrawiaeth nac ychwaith yn ideoleg wleidyddol a ni ellir ei ddisgrifio'n adain chwith neu'n adain dde. Yn hytrach, ymddygiad pragmataidd wrth feddu ar rym yw'r meddylfryd hwn ac nid yw'n nacáu cyfaddawd a goddef pan fo angen. Tueddiad sy'n arbennig i Ffrainc yw Gauliaeth, ac "heb os nac onibai ffenomen wleidyddol hanfodol Ffrainc yr ugeinfed ganrif".

Ysgrifennai'r ysgolhaig Lawrence D. Kritzman taw ffurf ar wladgarwch Ffrengig yn nhraddodiad yr hanesydd Jules Michelet yw Gauliaeth. Fel arfer ymochrai'r Gaulyddion â phleidiau'r adain dde, ond hefyd yn glynu wrth werthoedd gweriniaethol y Chwyldro Ffrengig ac felly'n ymddieithrio oddi wrth neilltuoldeb ac estrongasedd y dde draddodiadol. Nod Gauliaeth oedd cadarnháu sofraniaeth Ffrainc ac undod y genedl, a thrwy hynny'n gwbl groes i'r rhwygau cymdeithasol a grewyd gan wrthdaro'r dosbarthiadau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenedlaetholdeb Ffrengig
Categori:Charles de Gaulle
Categori:Poblyddiaeth
Creach Bheinn

Mae **Creach Bheinn**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Linnhe i Loch Etive yn  Ucheldir yr Alban; . Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Corbett
Imogen Thomas

Model a cyflwynydd teledu o Gymru ydy **Imogen Mary Thomas** (ganed 29 Tachwedd 1982). Daeth yn enwog yn 2003, ar ôl iddi ddwyn y teitl Miss Cymru. Cynyddodd ei henwogrwydd yn 2006 pan ymddangosodd yn y gyfres deledu realiti *Big Brother*.

## Bywyd cynnar
Fe'i ganwyd i Charles Thomas, swyddog lles addysgol, a'i wraig Janette yn Ngorseinon, ger Abertawe. Gwahanodd y ddau pan oedd Imogen yn ddwy oed, ac ail-briododd ei mam pan oedd yn chwech. Fe'i magwyd gan ei mam a'i llysdad yn Llanelli.

## Gwaith teledu
Fel nifer o'r cystadleuwyr eraill, cymerodd Imogen ran mewn nifer o raglenni teledu a oedd yn gysylltiedig i *Big Brother*, gan gynnwys *BBLB* a ''Big Brother's Big Mouth*. Roedd hefyd wedi cyd-gyflwyno T4.

Am ei bod yn siarad Cymraeg, mae hefyd wedi ymddangos ar nifer o raglenni S4C, gan gynnwys *Uned 5*, *Wedi 3*, *Wedi 7*, *Jonathan Show* a *Bwrw Bar''. Roedd ganddi ei sioe ei hun gyda Glyn o'r rhaglen *Big Brother* hefyd o'r enw *Glyn and Imogen: A Year On*. Cafodd rôl cameo hefyd yn yr opera sebon Cymreig *Pobol y Cwm*.

## Bywyd personol
Cafodd Thomas berthynas gyda'r model Americanaidd Tyson Beckford, a gyfarfyddodd am y tro cyntaf yn y Sanderson Hotel. Ers ymddangos ar *Big Brother* mae hefyd wedi canlyn Russell Brand, chwaraewr polo Jamie Morrisson, a'r pêldroedwyr Matthew Collins o Ddinas Abertawe, a Jermain Defoe o Tottenham Hotspur.

Ym mis Ebrill 2011, cyhoeddodd papur newydd *The Sun* fod Imogen wedi bod yn cael perthynas gyda phêldroediwr di-enw priod o Uwchgynghrair Lloegr. Dyfarnwyd uwch-waharddeb, a alwyd *CTB v News Group Newspapers* , yn Uchel Lys Cyfiawnder Cymru a Lloegr gan Mr Ustus Eady, a rwystrai'r pêldroediwr rhag cael ei enwi yng nghyfryngau'r DU. O ganlyniad, trodd Imogen at y swyddog cysylltiadau cyhoeddus Max Clifford, a ddywedodd “Imogen never had any desire nor intention to sell her story, however if she had and was able to name the footballer she could easily command £250,000". Fodd bynnag, yn Nhŷ'r Cyffredin ar 23 Mai datgelodd yr Aelod Seneddol John Hemming mai Ryan Giggs oedd y pêldroediwr gan ddefnyddio braint seneddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Strade
Ffilm fer

Mae **ffilm fer** yn ffilm sydd wedi ei chynhyrchu fel ffilm gyflawn ynddoi'i hun, ond sydd yn llai o hyd na ffilm nodwedd. Nid oes diffiniad pendant wedi ei gytuno ar hyd ffilm fer, ond roedd mae'r uchafswm hyd ar gyfer cystadlaethau neu ŵyliau ffilmiau byrion yn amrywio o hyd at 15 munud i 60 munud.  Mae nifer fawr o ffilmiau byrion wedi eu cynhyrchu yng Nghymru, gyda ffilmiau byrion wedi eu hanimeiddio fel y rhai mwyaf nodedig yn rhyngwladol.

Rhwng 1993 a 2005 cynhaliwyd cystadleuaeth ffilmiau byrion Gwobr D.M. Davies. Roedd y wobr yn gwobrwyo ffilm fer orau'r flwyddyn gyda phecyn o arian ac adnoddau mewn-da fel bod creawdwr y ffilm yn gallu cynhyrchu eu ffilm nesaf. Ymysg enillwyr y wobr mae enwau Justin Kerrigan, Daniel Mulloy ac Arwel Gruffydd.

Mae nifer o sefydliadau celfyddydau a ffilm wedi bod yn gyfrifol am ariannu ffilmiau byrion o Gymru ers y 70au, gan gynnwys Cyngor Ffilm Cymru, Sgrin Cymru Wales a'n ddiweddarach Asiantaeth Ffilm Cymru. Mae BBC Cymru, ITV Wales ac S4C wedi chwarae rhan fawr mewn datblygu gwaith fformat byr yn ogystal.

## Cyfeiriadau

Byr
Christine Gwyther

Gwleidydd Cymreig ac aelod o'r Blaid Lafur yw **Christine Gwyther** (ganed 1959). Deliodd sedd Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru o 1999 hyd 2007.

## Bywgraffiad
Ganed Gwyther yn Noc Penfro. Cyn cychwyn gweithio ym myd gwleidyddiaeth, bu'n Swyddog Datblygu ar gyfer Cyngor Sir Benfro.

Gweinidog Amaeth yn llywodraeth Alun Michael oedd hi yn ystod tymor cyntaf y Cynulliad. Ond cafodd ei beirniadu gan ffermwyr a'r gwrthbleidiau gan ei bod yn lysieuwr. Mi fethodd i gyflwyno cynllun prosesu lloi, ar adeg pan oedd Cymru, a Phrydain mewn argyfwng cig eidion.

Collodd ei sedd yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007, gan golli etholiad agos i'r ymgeisydd Ceidwadol Angela Burns; ymgeisiodd am y sedd unwaith eto yn etholiad 2011 ond Angela Burns enillodd unwaith yn rhagor.

Cafodd ei diswyddo o'r swydd Gweinidog Amaeth ar noswyl y Sioe Frenhinol yn 2000, gan y Prif Weinidog Rhodri Morgan.

## Dolenni allanol
*Erthygl am Gwyther yn y Guardian
*Bywgraffiad ar wefan y Cynulliad 
*Bywgraffiad ar wefan Plaid Llafur Cymru 

Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Llysieuwyr
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Bore da (ymarfer)

Ymarfer codi-pwysau ydy **bore da (ymarfer)**. Mae'r symudiad yn debyg i berson yn moesymgrymu wrth gyfarch rhywun trwy ddweud "Bore da". Mae'r cyhyryn sythu sbinol ar waelod y cefn yn gweithio'n isometraidd er mwyn cadw'r asgwrn cefn mewn safle estynedig tra bod llinyn y gar a chyhyrau'r ffolennau yn gweithio'n isotonigaidd er mwyn ymestyn y glun. Defnyddir cyhyrau eraill wrth sefydlogi'r pwysau ar y cefn a chynnal cydbwysedd.

Categori:Codi pŵer
Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Grímsvötn

Llosgfynydd yng Ngwlad yr Iâ ydy **Grímsvötn** a echdorodd ar 21 Mai, 2011.

Rhyddhawyd mwy o ludw yn ystod y 24 awr cyntaf na wnaeth Eyjafjallajökull drwy gydol ei echdoriad. Roedd y cymylau lludw'n codi hyd at 15 km. Mesurodd VEI4 ar y raddfa berthnasol. Achosodd hefyd cyfres o ddaergrynfeydd a pheidiwyd a hedfan yn yr Ynys Las, yr Alban a Norwy rhwng 22-23 Mai, 2011.

Fe'i lleolir ar rewlif Vatna Jökull, yn ucheldiroedd yr ynys.

## Cyfeiriadau
Categori:Llosgfynyddoedd Gwlad yr Iâ
Categori:Mynyddoedd Gwlad yr Iâ
Cyrlio'r goes

bawd|dde|250px|Cyrlio'r goes tra'n sefyll
bawd|dde|350px|Cyrlio'r goes tra'n gorwedd

Ymarfer sy'n targedu cyhyrau llinyn y gar ydy '''cyrlio'r goes'''. Mae'r ymarfer yn cynnwys plygu gwaelod y goes tua'r ffolennau tra bod pwysau'n gwneud y weithred yn anoddach.

Gellir defnyddio'r celain-godi er mwyn cryfhau llinyn y gar hefyd.

Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Codiadau croth y goes

bawd|350px|Codiad croth y goes tra'n eistedd
Math o ymarfer corfforol lle mae cyhyrau'r gastrocnemius, tibialis posterior a'r soleus ar waelod y goes yn cael eu defnyddio ydy **codiadau croth y goes**.

Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Ymarfer tynnu i fyny

Ymarfer y corff uchaf lle mae'r corff cyfan yn hongian o'r breichiau cyn cael ei dynnu i fyny gan ddefnyddio cryfder y cyhyrau ydy **ymarfer tynnu i fyny**. Wrth i hyn ddigwydd, mae'r arddyrnau'n aros yn niwtral (yn syth a heb eu plygu), tra bod y penelinoedd yn plygu a'r ysgwyddau'n ymestyn fel bod y penelinoedd wrth neu weithiau tu ôl y torso.

Mae'r ymarfer tynnu i fyny traddodiadol yn dibynnu ar gryfder rhan uchaf y corff ac ni ddylid siglo yn ôl ac ymlaen (gan ddefnyddio grym cychwynnol y coesau er mwyn creu momentwm). Yn aml mae'r ymarfer hwn yn targedu'r cyhyr y latissimus dorsi yn y cefn ynghyd â nifer o gyhyrau cynorthwyol eraill.

## Rhai amrywiadau
## Cyfeiriadau
Categori:Codi pŵer
Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Jack Anthony

Joci o Gymru o ardal Cydweli, Sir Gaerfyrddin, oedd **John Randolph Anthony** (21 Ionawr 1890 – 10 Gorffennaf 1954) a adwaenid yn gyffredin fel **Jack Anthony**.

Mae'n fwyaf enwog am ei dair buddugoliaeth yn ras Y Grand National; ar *Glenside* yn 1911, ar *Ally Sloper* yn 1915 ac ar *Troytown* yn 1920. Ef oedd y trydydd joci i ennill y Grand National dair gwaith. Daeth yn drydydd hefyd yn 1925.
Yn dod o deulu rasio ceffylau, cafodd ei eni ar fferm Cilfeithy, Llandyfeilog ger Cydweli. Roedd ei dad John Anthony yn amlwg yn y byd rasio ceffylau ynghyd a'i frodyr Ivor Anthony ac Owen Anthony.

Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Jocis o Gymru
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Pobl o Gydweli
Marwolaeth Ian Tomlinson

Gwerthwr papurau newydd o Sais oedd **Ian Tomlinson** (7 Chwefror 1962&nbsp;– 1 Ebrill 2009) fu farw yn Ninas Llundain ar ei ffordd adref o'i waith yn ystod protestiadau uwchgynhadledd yr G-20. Dynododd awtopsi y cafodd trawiad ar y galon a bu farw o achosion naturiol. Daeth ei farwolaeth yn ddadleuol wythnos wedyn pan gafodd *The Guardian* afael ar fideo yn ei ddangos yn cael ei fwrw ar ei goes o'r tu ôl gan swyddog yr heddlu yn dal batwn, ac yna'i wthio i'r llawr gan yr un heddwas. Ni ddangosodd y fideo unrhyw gythrudd ar ran Tomlinson–nid oedd yn brotestiwr, ac ar y pryd y cafodd ei fwrw roedd yn cerdded gyda'i ddwylo yn ei bocedi. Cerddodd i ffwrdd o'r man, ond cwympodd a bu farw funudau wedyn.

Ar ôl i *The Guardian* gyhoeddi'r fideo, dechreuodd Comiswn Cwynion Annibynnol yr Heddlu (IPCC) ymchwiliad troseddol. Dangosodd ail awtopsi y bu farw Tomlinson o waedu mewnol a achoswyd gan drawma anhreiddiol i'r abdomen, yn ogystal â sirosis yr afu, a dangoswyd hyn hefyd gan drydydd awtopsi a drefnwyd gan dîm amddiffyn y heddwas dan sylw. Datganodd Gwasanaeth Erlyn y Goron (CPS) yng Ngorffennaf 2010 ni fydd y heddwas, PC Simon Harwood, yn cael ei gyhuddo, gan nid oedd erlynyddion yn gallu dangos cyswllt achosol rhwng y farwolaeth a'r ymosodiad honedig oherwydd yr anghytundeb rhwng patholegwyr. Ym Mai 2011 rhoddodd rheithgor yr ymchwiliad ddyfarniad o ladd anghyfreithlon, gan ddyfarnu roedd y gwthiad a'r ergyd batwn yn rym afresymol a gormodol. Cyhoeddodd y CPS bydd adolygiad o'i benderfyniad i beidio ag erlyn a thair wythnos yn hwyrach datganodd y bydd Harwood yn cael ei gyhuddo o ddynladdiad. Plediodd Harwood yn ddi-euog yn Hydref 2011; bydd ei achos llys yn dechrau yn yr Hen Feili ym Mehefin 2012.

Sbardunodd marwolaeth Tomlinson ddadl yn y DU dros y berthynas rhwng yr heddlu a'r cyhoedd a welwyd i fod yn dirywio; i ba raddau y mae'r IPCC yn annibynnol ar yr heddlu; a rôl dinesyddion mewn monitro gweithredoedd yr heddlu a'r llywodraeth trwy *sousveillance*. Bu feirniadaeth o'r ymateb newyddion hefyd, gyda Boris Johnson, Maer Llundain, yn ei alw'n "*orgy of cop bashing*". Cymharwyd y digwyddiad i farwolaethau cynt oedd yn ymwneud â naill ai'r heddlu neu ymchwiliadau a honnir yn annigonol, megis marwolaethau Blair Peach (1979),  Stephen Lawrence (1993), a Jean Charles de Menezes (2005), yr oeddent i gyd yn drobwyntiau mewn canfyddiad y cyhoedd o'r heddlu. Gan ymateb i bryderon y cyhoedd, cyhoeddodd Denis O'Connor, Prif Arolygwr yr Heddlu, adroddiad o 150 o dudalennau yn Nhachwedd 2009 a fwriedir i adfer model draddodiadol y DU o'r heddlu ar sail cydsyniad. Croesawodd *The Guardian* yr adroddiad fel cynllun am ddiwygio ar raddfa eang.

Categori:Hanes Llundain
Categori:Heddlu
Tomlinson, Ian
Tomlinson, Ian
Categori:Protestiadau yn y Deyrnas Unedig
Microsoft Windows

Cyfres meddalwedd o systemau gweithredol, cyfrifiadurol yw **Microsoft Windows**, a grëwyd ac a werthir gan Microsoft.  Cafodd y system weithredol *Windows* ei greu ar 20 Tachwedd 1985, fel atodiad (*add-on*) i MS-DOS.

Erbyn 2025, Windows oedd y system weithredu bwrdd-gwaith fwyaf poblogaidd yn y byd, gyda ~72 % o'r farchnad bwrdd-gwaith byd-eang. Ar Awst 2025, mae Windows 11 yn fersiwn Windows fwyaf poblogaidd ar gyfrifiaduron bwrdd-gwaith, gan gynrychioli tua 53 % o bob Windows bwrdd-gwaith.

## Fersiynau Cynnar
bawd|chwith|Fersiwn cyntaf Microsoft Windows, sef Windows 1.0, a ryddhawyd ym 1985
Gyda'r fersiynau cynnar iawn, dim ond y rhaglenni sylfaenol fel y cyfrifiannell, calendr, cloc, a'r panel arolygu oedd ar gael. Gelwir y fersiwn hon yn Windows 1.0. Yn ystod mis Hydref 1987, rhyddhaodd Microsoft Windows 2.0, ac wedyn Windows 2.1 tipyn ar ôl hynny.

### Windows 3.0 a 3.1
Yn ystod yr 1990au, rhyddhawyd Windows 3.0 a Windows 3.1. Cafodd y fersiynau yma ddyluniad newydd, a rhagor o gof rhith.

### Windows 95, 98, a ME
Cafodd Windows 95 ei ryddhau yn ystod mis Awst 1995 gyda rhyngwyneb defnyddiwr graffigol newydd, cymorth ar gyfer enwau ffeiliau hyd at 255 cymeriad, a'r gallu i redeg rhaglenni 32-did. Yn ystod mis Mehefin 1998, rhyddhawyd Windows 98, ac wedyn ail fersiwn o'r enw Windows 98 Second Edition yn ystod mis Mai 1999. Rhyddhawyd Windows 2000 yn Chwefror 2000, ac wedyn Windows ME (sef *Millenium Edition*) ym Medi 2000.

## Fersiynau Diweddar
Tua diwedd 2006, cafodd Windows Vista ei ryddhau, ac wedyn Windows 7 yn ystod mis Hydref 2009. Mae Windows 8 dal i gael ei ddatblygu.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan swyddogol


Categori:Systemau gweithredu
Ben Cruachan

Mae **Ben Cruachan**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn  Ucheldir yr Alban; . rock 3m from trig point

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Murdo
Athrawiaeth Hallstein

Athrawiaeth polisi tramor a enwyd ar ôl Walter Hallstein, ysgrifennydd yn swyddfa dramor Gorllewin yr Almaen, oedd **Athrawiaeth Hallstein** oedd yn mynnu ni fydd Gorllewn yr Almaen yn cynnal cysylltiadau diplomyddol gydag unrhyw wladwriaeth oedd yn cydnabod Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen (DDR). Roedd yn rhan allweddol o bolisi tramor Gorllewin yr Almaen o 1955 nes 1970 pan fabwysiadodd Willy Brandt Ostpolitik.

Categori:1955
Hallstein
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Gorllewin yr Almaen
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen
King's Cross, Caerdydd

Tafarn hoyw wedi ei lleoli yng nghanol prifddinas Cymru, Caerdydd yw'r '''King's Cross** (ond a elwir bellach yn **The Corner House'''). Adeiladwyd yr adeilad yn wreiddiol ym 1872  ond cafodd ei foderneiddio ym 1998. Mae'n adeilad rhestredig Gradd II.

## Diwedd cyfnod a newid enw
Yn 2009, cyhoeddwyd y byddai cwmni Mitchells & Butlers yn cymryd rheolaeth o'r dafarn ac yn ei newid yn dafarn gadwyn. Arweiniodd hyn at ymgyrch gan gymuned hoyw Caerdydd er mwyn achub naws y dafarn. Dadleuai'r ymgyrchwyr fod y dafarn yn hanesyddol gan mai dyma oedd tafarn hoyw hynaf Cymru. Cyflwynwyd deiseb gyda thros 2,000 o enwau arni yn gofyn ar y cwmni i gadw hunaniaeth y dafarn fel ag yr oedd. Cefnogwyd yr ymgyrch gan y chwaraewr rygbi hoyw, Gareth Thomas ac arweinydd Cyngor Caerdydd ar y pryd, Rodney Berman.

## Cyfeiriadau
Categori:LHDT yng Nghymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1872
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Caerdydd
Categori:Sefydliadau 1872
Categori:Tafarnau Caerdydd
60au

1g CC - **1g** - 2g
10au 20au 30au 40au 50au - **60au** - 70au 80au 90au 100au 110au
80 81 82 83 84 85 86 87 88 89

----

### Yn ôl lleoliad
##### Yr Ymerodraeth Rufeinig
* Y Rhufeiniaid yn adeiladu'r Bont Llundain cyntaf.
*Prasutagus, brenin Iceni, yn creu ewyllys ac yn gadael ei deyrnas i'r ddwy ferch a'r ymerawdwr Nero.
Ratko Mladić

Cyn-gadfridog Serbaidd o wlad Bosnia yw **Ratko Mladić** (Serbeg: Ратко Младић, ganwyd 12 Mawrth 1943) a wasanaethodd yn Bennaeth Staff Byddin Republika Srpska yn ystod Rhyfel Bosnia.

Ymunodd â Byddin Pobl Iwgoslafia ym 1965, a daeth i sylw'r byd yn ystod Rhyfel Bosnia (1992–95) pan arweiniodd lluoedd Republika Srpska, sef y weriniaeth Serbaidd ethnig yn y wlad a elwir heddiw Bosnia a Hertsegofina. Fel pennaeth y fyddin, roedd ganddo gyfrifoldeb trwy orchymyn dros Warchae Sarajevo (1992–96) a chyflafan Srebrenica. Ym 1995 cafodd ei dditio gan y Tribiwnlys Troseddol Rhyngwladol ar gyfer y cyn-Iwgoslafia (ICTY) am hil-laddiad, troseddau rhyfel, a throseddau yn erbyn dynoliaeth. Wedi'r rhyfel, bu helfa hir i ddal Mladić a throseddwyr honedig eraill o'r rhyfel, gan gynnwys y cyn-arlywydd Republika Srpska Radovan Karadžić.

Cafodd ei arestio gan luoedd diogelwch Serbia ar 26 Mai 2011 yn Lazarevo, Serbia. Cafwyd Mladić yn euog o ddeg allan o'r 11 o gyhuddiadau yn ei erbyn, a'i ddedfrydu i garchar am oes ar 22 Tachwedd 2017.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadfridogion
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Rhyfel Bosnia
Categori:Milwyr o Serbia
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o hil-laddiad
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau yn erbyn dynoliaeth
Gmail

bawd|Logo Gmail
Gwasanaeth ebost gan Google yw **Gmail**. Am gyfnod roedd rhaid i'r gwasanaeth ddefnyddio'r enw Googlemail yn y Deyrnas Unedig oherwydd fod cwmni arall yn berchen ar nod masnach 'Gmail' yn y D.U. Fe setlwyd y mater yn Mai 2010.

Mae'r gwasanaeth ar gael mewn 72 iaith, gan gynnwys y Gymraeg ers Mai 2012. Enillodd Gmail yr ail wobr yn "100 Cynnyrch Gorau o 2005" gan PC World, tu ôl i Mozilla Firefox.

Mae Gmail yn anwybyddu atalnod llawn mewn cyfeiriad ebost, e.e. mae'r cyfeiriad enghraifft@gmail.com yr un peth a engh.raifft@gmail.com. Mae Gmail yn cydnabod hyn yn eu dogfennau helpu. Gall Google orffen cyfrif Gmail ar ôl naw mis o anweithgarwch.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:E-bost
Categori:Google
Categori:Sefydliadau 2004
Categori:Gwasanaethau Ebost
Categori:Gwefannau'r Unol Daleithiau
Categori:Meddalwedd
Geraldine Chaplin

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Geraldine Leigh Chaplin** (ganed 31 Gorffennaf 1944).

Mae hi'n adnabyddus am ei rolau amlieithog mewn ffilmiau Saesneg, Sbaeneg, Ffrangeg, Eidaleg, ac Almaeneg, gan gynnwys ei pherfformiad fel Tonya yn *Doctor Zhivago* (1965) a enilloedd enwebedig Golden Globe iddi. Gwnaeth ei ymddangosiad Broadway cyntaf yn *The Little Foxes* (1967) a phortreadodd y Frenhines Nefertiti yn *Nefertiti and Akhenaton* (1973). Derbyniodd Chaplin glod pellach gydag enwebiad Golden Globe am *Nashville* (1975) ac enwebiad BAFTA am ''Welcome to L.A.' (1976).* Chwaraeodd ei mam-gu yn y ffilm fywgraffiadol *Chaplin (1992),* gan ennill enwebiad Golden Globe arall. *Roedd'' hi'n bartner i'r cyfarwyddwr Carlos Saura, gan serennu mewn sawl un o'i ffilmiau*.*.

Ganwyd hi yn Santa Monica, Califfornia yn 1944. Roedd hi'n blentyn i Oona O'Neill a Charlie Chaplin. Priododd â Patricio Castilla ac mae ganddi 1 plentyn.

## Ffilmyddiaeth
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) WHERE {
   ?item wdt:P31 wd:Q11424.  
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q230636 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P577 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
 
} 
  Group by ?item
|sort=?oneyear
|columns=label:Ffilm,?oneyear:Blwyddyn
}}

## Teledu
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) (SAMPLE(?year1) AS ?endyear) WHERE {
 ?item wdt:P31 wd:Q5398426.
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q230636 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P580 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
 OPTIONAL  { ?item wdt:P582 ?date1 .}
  BIND(YEAR(?date1) AS ?year1)
} 
  Group by ?item
|sort=P580
|columns=label:Cyfres,?oneyear:Cychwyn,?endyear:Gorffen
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau	
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau	
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau	
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Genedigaethau 1944	
Categori:Merched a aned yn y 1940au

Categori:Prosiect Wicifflics
Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999

**Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999** oedd yr etholiad cyntaf ar gyfer Cynulliad Cenedlaethol Cymru a cynhaliwyd ar 6 Mai 1999. Pleidleisiodd 46.3% o'r etholwyr. Er mai'r Blaid Lafur a enillodd y nifer fwyaf o seddi, ni enillont ddigon o seddi i ffurfio llywodraeth mwyafrif, ac yn hytrach crëwyd clyblaid gyda'r Democratiaid Rhyddfrydol. Bu'r etholiad yn nodweddiadol am y lefel uchel o gefnogaeth enillodd Blaid Cymru, gyda'r canran uchaf o'r bleidleisiau ar hyd Cymru mewn unrhyw etholiad erioed, ac hyd 2011, eu nifer uchaf o'r seddi yn y Cynulliad.

## Enwebiadau'r etholaethau
**Nodyn:** *Dynodir y rhai a etholwyd gyda chefndir lliw y blaid.*

## Aelodau Rhanbarthol
### Canolbarth a Gorllewin Cymru
*Nick Bourne (Ceidwadwyr)
*Glyn Davies (Ceidwadwyr)
*Alun Michael (Llafur)
*Cynog Dafis (Plaid Cymru)

### Gogledd Cymru
*Rod Richards (Ceidwadwyr)
*Peter Rogers (Ceidwadwyr)
*Christine Humphries (Democratiaid Rhyddfrydol)
*Janet Ryder (Plaid Cymru)

### Canol De Cymru
*David Melding (Ceidwadwyr)
*Jonathan Morgan (Ceidwadwyr)
*Pauline Jarman (Plaid Cymru)
*Owen John Thomas (Plaid Cymru)

### Dwyrain De Cymru
*William Graham (Ceidwadwyr)
*Michael German (Democratiaid Rhyddfrydol)
*Jocelyn Davies (Plaid Cymru)
*Phil Williams (Plaid Cymru)

### Gorllewin De Cymru
*Alun Cairns (Ceidwadwyr)
*Peter Black (Democratiaid Rhyddfrydol)
*Janet Davies (Plaid Cymru)
*David Rhys Lloyd (Plaid Cymru)

## Dolenni allanol
*Rhestr aelodau Cynulliad 1999–2003
*Canlyniad etholiad 1999 

## Cyfeiriadau
Categori:Etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Condoleezza Rice

Gwleidydd a diplomydd o'r Unol Daleithiau yw **Condoleezza Rice** (ganwyd 14 Tachwedd 1954).  Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau rhwng 2005 a 2009 oedd hi.

Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau Americanwr Affricanaidd benywaidd gyntaf oedd Rice.

Mae'r enw'n deillio o'r gair cerddoriaeth-gysylltiedig *con dolcezza* ("gyda melyster").

Categori:Americanwyr Affricanaidd
Categori:Cynghorwyr Diogelwch Cenedlaethol yr Unol Daleithiau
Categori:Diplomyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Gwladol
Categori:Adran Wladol yr Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Open Season 2

Ffilm animeiddiedig Americanaidd gan Sony Pictures Animation ar gyfer fideo yw ***Open Season 2*** (2008). Mae'n ddilyniant i'r ffilm *Open Season*. Mae'n serennu lleisiau Joel McHale, Mike Epps, Jane Krakowski, Billy Connolly, Crispin Glover, Danny Mann, Steve Schirripa, Fred Stoller, a Olivia Hack.

## Lleisiau
* Joel McHale - Elliot
* Mike Epps - Boog
* Cody Cameron - Mr. Weenie
* Jane Krakowski - Giselle
* Billy Connolly - McSquizzy
* Crispin Glover - Fifi
* Danny Mann - Serge
* Matthew W. Taylor - Deni / Buddy / Ian / Additional Voices
* Steve Schirripa - Roberto
* Fred Stoller - Stanley
* Sean Mullen - Roger
* Diedrich Bader - Rufus
* Olivia Hack - Charlene

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau