open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Milo O'Shea

Actor o Iwerddon oedd '''Milo O'Shea'* (2 Mehefin 1926 – 2 Ebrill 2013). Chwaraeodd Leopold Bloom mewn addasiad ffilm o *Ulysses* (1967).

Cafodd ei enwebu am Wobr Tony ddwywaith.

## Teledu
**Me Mammy* (1968-1970)
**Tales from the Lazy Acre* (1972)
**QB VII* (1977)
**The Best of Families* (1977)
**St Elsewhere* (1986)
**The Golden Girls* (1987)
**Cheers* (1992)
**Spin City* (1998)
**The West Wing* (2003-2004)

## Ffilmiau
**This Other Eden* (1959)
**Mrs. Gibbons' Boys* (1962)
**Carry On Cabby* (1963)
**Bing Crosby in Dublin* (1965)
**Ulysses* (1967)
**Romeo and Juliet* (1968)
**Barbarella* (1968)
**The Adding Machine* (1969)
**Loot* (1970)
**Theatre of Blood* (1973)
**Steptoe and Son Ride Again* (1973)
**Percy's Progress* (1974)
**The Verdict* (1982)
**The Purple Rose of Cairo* (1985)
**Only the Lonely* (1991)
**The Playboys* (1992)
**Murder in the Heartland* (1993)
**The Butcher Boy* (1997)
**The Matchmaker* (1997)
**Puckoon* (2002)
**Mystics'' (2003)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Ddulyn
Balisteg

Astudiaeth mudiant taflegryn yw **balisteg**. Mae tri math o falisteg parthed drylliau: mewnol (tu mewn y dryll), allanol (pan mae'n gadael y ), a therfynol (pan mae'n taro'r targed). Mae rocedeg yn gangen o falisteg sy'n ymwneud â rocedi.

## Cyfeiriadau 

Categori:Drylliau
Categori:Dynameg
Categori:Ffiseg gymhwysol a rhyngddisgyblaethol
Stompin' Tom Connors

Canwr ac ysgrifennwr caneuon gwlad a gwerin o Ganada oedd '''Thomas Charles "Stompin' Tom" Connors''', OC (9 Chwefror 1936 – 6 Mawrth 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion gwlad o Ganada
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Prince Edward Island
Y Corfflu Cudd-wybodaeth

[bawd|[Bathodyn cap y Corfflu Cudd-wybodaeth.]]
Corfflu yn y Fyddin Brydeinig yw'r **Corfflu Cudd-wybodaeth** () sy'n gyfrifol am gasglu, dadansoddi a dosbarthu cudd-wybodaeth filwrol. Lleolir ei bencadlys yn Chicksands, Swydd Bedford, Dwyrain Lloegr.

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Asiantaethau cudd-wybodaeth y Deyrnas Unedig
Cuddwybodaeth
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1940
Categori:Unedau, trefniannau, ac asiantaethau cudd-wybodaeth filwrol
Ray Mala

Actor ffilm a sinematograffydd o'r Unol Daleithiau oedd **Ray Mala** (ganwyd **Ray Wise**; 27 Rhagfyr 1906 – 23 Medi 1952). Ymddangosodd mewn dros 25 o ffilmiau Cafodd blentyndod anodd: priododd Casina berchennog pwb o Sweden, a gadawodd ei mab gyda'i mam, Nancy Armstrong. Cafodd ei fwlio gan blant eraill oherwydd ei dras gymysg, ond cryfhaodd gymeriad Ray o ganlyniad i hyn. Dysgodd Ray sut i hela gan ddefnyddio bwa a saeth, a gwaywffon, ac roedd yn ddisgybl astud yn yr ysgol leol. Pan oedd yn 14 oed, a nifer o'i deulu wedi eu lladd gan y pandemig ffliw, aeth Ray i Nome i weithio fel llafurwr. Canfuwyd Mala yn ei arddegau gan y fforiwr Frank Kleinschmidt i weithio camera wrth ffilmio yn yr Arctig. Bu farw Mala yn Hollywood yn 45 oed o gymhlethdodau o ganlyniad i afiechyd y galon, a waethygwyd gan ffilmio mewn jynglau Mecsico.

## Ffilmyddiaeth 
### Actor 
* *Igloo* (1932)
* *Eskimo* neu *Mala the Magnificent* (1933)
* *The Last of the Pagans* (1935)
* *Robinson Crusoe of Clipper Island* (1936)
* *Union Pacific* (1939)
* *Flash Gordon Conquers the Universe* (1940)
* *The Girl from Alaska* (1942)
* *Red Snow* (1952)

### Sinematograffydd 
* *How Death Was Cheated in the Great Race to Nome* (1925). Adluniad gan Pathé News o'r rhediad serwm i Nome.
* *Les Misérables* (1952)

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Morgan, Lael.*Eskimo Star: From the Tundra to Tinseltown the Ray Mala Story* (Epicenter Press, 2011). ISBN 9781935347125

## Dolenni allanol 
*  

__NOTOC__

Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Americanwyr Brodorol
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Pobl a aned yn Alaska
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Sinematograffwyr o'r Unol Daleithiau
Robert Edwards

Gwyddonydd o Loegr oedd yr Athro Syr **Robert Geoffrey Edwards** (27 Medi 1925 – 10 Ebrill 2013) oedd yn arloeswr ym maes IVF. Astudiodd ar gyfer ei radd cyntaf ym Mhrifysgol Bangor.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Gwyddonwyr o Gymru
* Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

Categori:Arloeswyr
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Gwyddonwyr o Loegr
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Prifen fawr

bawd|320px|Rhestr o enwau traddodiadol ar gyfer teip, yn nhrefn eu maint: Prifen Fawr, (1) ar frig y rhestr, yw'r mwyaf sydd ar gael. (''Chambers's Twentieth Century Dictionary of the English Language'', 1908)

Maint ffont mawr (18 pwynt) yw **prifen fawr**  a ddefnyddiwyd yn hanesyddol wrth argraffu Beiblau.

## Cyfeiriadau
Categori:Teipiau
Ffont

bawd|Ffontiau gwahanol o'r teip **Helvetica Neue**.
Maint o deip yw **ffont** (lluosog: ffontiau) neu **ffownt** (lluosog: ffowntiau). Ers y 1980au datblygodd y term yn sgil dyfodiad cyfrifiaduron a'r gallu i addasu nodweddion teipiau megis uchder, pwysau, a goleddf yn hawdd. Wrth i bobl gyffredin dod yn gyfarwydd â theipograffeg trwy deipiau cyfrifiadurol, heddiw defnyddir y gair "ffont" yn aml yn gyfystyr â'r termau teip, ffurfdeip neu wyneb.

Ceir dau brif fath o ffont, sef Serif a Sans-serif. Mae'r serif yn cyfeirio at lythrennau sydd wedi eu dylunio gyda 'troed' neu 'gynffon' yn y lythryren e.e. ar ddiwedd R, neu ar waelod A. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Teipograffeg
Bwled

Taflegryn sy'n cael ei saethu o ddryll yw **bwled** (neu weithiau **bwleden**; lluosog: bwledi).

## Hanes 
## Y fwled fodern 
[bawd|Trawslun o fwled blwm: *1.* y plisgyn; *2.* y [plwm; *3.* y craidd.]]

### Gwneuthuro’r fwled 
## Mathau 
### Calibr 
Mesuriad o ddiamedr bwled yw’r calibr. Mesur syml o’r diamedr yw’r calibr metrig, er enghraifft 9mm. Yn ôl y dull Imperialaidd o fesur calibr, dynodir degolyn o fodfedd, er enghraifft 22/100 o fodfedd yw 0.22 neu ar lafar “dau ddeg dau”, a hanner modfedd yw .50.

## Ffiseg y fwled 
### Gyriad 
### Treiddiad 
### Difrod 
bawd|Helmed Almaenig o’r Rhyfel Byd Cyntaf gyda thwll bwled ynddi.
bawd|Arwydd yn Alasga gyda thyllau bwledi.

## Gwyddor fforensig 
## Y gyfraith 
## Gweler hefyd 
* Bwled rwber
* Cetrisen (rownd)
* Haelsen (pelen)
* Shrapnel
* Slycsen

## Cyfeiriadau 
Categori:Drylliau
Categori:Ffrwydron rhyfel
Jack Stokes

Animeiddiwr o Loegr oedd **John Albert "Jack" Stokes** (2 Ebrill 1920 – 20 Mawrth 2013). Gweithiodd ar y ffilm *Yellow Submarine* (1968).

## Cyfeiriadau 
Categori:Animeiddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Essex
Andrej Korotayev

Mae **Andrej Vitaljevič Korotajev** (Rwsieg Андрей Витальевич Коротаев) (ganwyd 17 Chwefror, 1961, Moscfa, yr Undeb Sofietaidd) yn anthropolegydd o Rwsia. Mae hefyd yn arbenigo mewn materion Dwyreiniol ac yn economegydd, hanesydd ac yn cymdeithasegydd. Mae ei feysydd arbenigol yn ymwneud ag ymchwil rhyng-ddiwylliannol, hanes y Dwyrain Canol a modelu mathemategol. Gwnaeth gyfraniad sylweddol i hanes y Dwyrain Canol.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
**Ancient Yemen: Some General Trends of Evolution of the Sabaic Language and Sabaean Culture*. Oxford: Oxford University Press, 1995.
**Pre-Islamic Yemen: Socio-Political Organization of the Sabaean Cultural Area in the 2nd and 3rd Centuries A.D.* Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag, 1996.
**World Religions and Social Evolution of the Old World Oikumene Civilizations: A Cross-cultural Perspective* Lewiston, New York: The Edwin Mellen Press, 2004.
* Korotayev A., Malkov A., Khaltourina D.  *Introduction to Social Macrodynamics: Compact Macromodels of the World System Growth.* Moskova, 2006. ISBN 5-484-00414-4.
* **Great Divergence and Great Convergence. A Global Perspective** (Springer, 2015).

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Anthropolegwyr o Rwsia
Categori:Comiwnyddion
Categori:Chwyldroadwyr
Categori:Economegwyr o Rwsia
Categori:Hanesyddion economaidd
Categori:Pobl o Foscfa
BART

Mae **BART** (**Bay Area Rapid Transit**) yn system drafnidiaeth cyflym sy'n cysylltu San Francisco efo dinasoedd a threfi ar ochr ddwyreiniol Bae San Francisco, gan gynnwys Berkeley ac Oakland, ac yn gwasanaethu siroedd San Francisco, Alameda a Contra Costa. Defnyddir y rhwydwaith gan dros 350,000 o bobl yn ddyddiol.

Mae 44 o orsafoedd a 104 o filltiroedd o gledrau.  Lled y cledrau yw 1.676mm, ac mae trydedd cledr yn cyflenwi 1000 folt o drydan i'r trenau.

## Leiniau'r rhwydwaith
bawd|280px|Map rhwydwaith BART
Mae gan BART 5 lein:-
### Y Lein Felen
Pittsburg/Bay Point – Maes Awyr San Francisco
### Y Lein Goch
Richmond – Daly City/Millbrae
### Y Lein Werdd
Fremont – Daly City
### Y Lein Oren
Richmond – Fremont
### Y Lein Las
Dublin/Pleasanton - Daly City/Millbrae

## Cysylltu gyda gwasanaethau eraill
Cysylltir rhwydwaith o dramffyrdd Muni efo BART yn sawl gorsaf yn San Francisco, a hefyd y lein Metrolink rhwng San Francisco a Los Angeles yng Ngorsaf San Matteo.

## Y Dyfodol
* Bwriedir ymestyn BART o Fremont i Berryessa, yn San Jose, er mwyn gwasanaethu Dyffryn Silicon.
* Bwriedir ymestyn BART o Pittsburg/Bay Point i'r dwyrain Swydd Contra Costa  wrth defnyddio trenau diesel llai.
* Bwriedir ymestyn BART o Dublin/Pleasanton i Livermore.
* Bwriedir ymestyn BART gan 5.4 milltir o Fremont i Warm Springs.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
Gwefan BART 

Categori:Rheilffyrdd yr Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau Gweithredu Trenau
Categori:Ardal Bae San Francisco
Categori:Rheilffyrdd tanddaearol
Wimbolds Trafford

Pentref yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr,  ydy **Wimbolds Trafford**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Mickle Trafford and District yn awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer
Categori:Pentrefi Swydd Gaer
Aziz Batukayev

Troseddwr o Girgistan o dras Tsietsniaidd yw **Aziz Batukayev**. Fe'i cyhuddwyd o droseddau megis cyffuriau a chredir iddo drefnu nifer o wrthdystiadau eitha treisiol oddi fewn i garchardai. Cafodd ei ryddhau o garchar yn 2013 gan ei fod yn dioddef o gancr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o dras Tsietsniaidd
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o lofruddiaeth
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau cyffuriau
Categori:Troseddwyr o Girgistan
Veintiocho de Julio

Pentref a bwrdeistref yn Departmento y Gaiman, Talaith Chubut, yr Ariannin,
yw **Veintiocho de Julio** ("Yr wythfed a'r hugain o Orffennnaf"), neu **28 de Julio** neu yn syml **Veintiocho**. Saif i'r dwyrain o Dolavon, i'r gogledd ohono mae'r Ruta Nacional 25. Amaethyddiaeth ydy prif economi'r pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Y Wladfa
Hank Snow

Canwr gwlad a gitarydd o Ganada oedd **Clarence Eugene "Hank" Snow** (9 Mai 1914 – 20 Rhagfyr 1999).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Cantorion gwlad o Ganada
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Gitaryddion o Ganada
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Nova Scotia
Timothy Evans (achos camwedd)

Cymro o Ferthyr Tudful, y cyhuddwyd ef o lofruddio ei wraig a'i ferch fach oedd **Timothy John Evans** (20 Tachwedd 1924 – 9 Mawrth 1950). Roedd y teulu'n byw yn rhif 10 Rillington Place, yn Notting Hill yn Llundain. Ym mis Ionawr 1950, rhoddwyd ef ar brawf am lofruddio'i ferch yn eu cartref yn niwedd 1949; mewn achos byr, fe'i dyfarnwyd yn euog, a'i ddedfrydu i farwolaeth drwy grogi. Yn ystod ei brawf, roedd Timothy Evans wedi cyhuddo cymydog i'r teulu, John Christie, o'r llofruddiaethau. Dair blynedd ar ôl dienyddio Timothy Evans, canfuwyd sawl corff yn yr adeilad a sylweddolwyd bod Christie wedi lladd nifer o ferched eraill yno. Cyn iddo yntau gael ei ddienyddio, cyfaddefodd mai ef a laddodd Mrs. Evans. Penderfynodd ymchwiliad swyddogol ym 1966 mai John Christie oedd wedi llofruddio'r ferch fach hefyd, a rhoddwyd pardwn i Timothy Evans.
bawd|Timothy Evans (canol) yn cael ei hebrwng gan yr heddlu o Orsaf Paddington i orsaf heddlu Notting Hill ym mis Rhagfyr 1949

Bu'r achos yn bwnc llosg am flynyddoedd, a chydnabyddir ef fel achos o gamwedd difrifol. Daeth yn amlwg bod pwysau wedi ei roi ar dystion gan yr heddlu a bod llawer o'r dystiolaeth berthnasol heb ei chyflwyno yn y llys. Ynghyd ag achos Derek Bentley ac achos Ruth Ellis, chwaraeodd achos Timothy Evans ran bwysig yn y penderfyniad diweddarach i gael gwared ar y gosb eithaf yn y Deyrnas Unedig ym 1965.

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Trosedd yng Nghymru
Timothy Evans (tenor)

[bawd|Clawr hunangofiant Timothy Evans, *Pafaroti Llanbed*, a gyhoeddwyd gan [Gwasg Carreg Gwalch|Wasg Carreg Gwalch]]
Canwr o Lanbedr Pont Steffan yw **Timothy Evans**, neu ar lafar, **Pafaroti Llanbed** (ganed tua 1961). Caiff ei gydnabod fel "un o denoriaid gorau Cymru".

Daeth Timothy Evans i amlygrwydd mewn eisteddfodau: mae wedi ennill ar yr unawd tenor bum gwaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol a theirgwaith yn Eisteddfod Gydwladol Llangollen. Ym 1991, enillodd wobr Canwr y Flwyddyn yn Llangollen.

Dai Jones Llanilar roddodd yr enw Pafaroti Llanbed arno yn gyntaf (gan ei gymharu â'r tenor byd-enwog Luciano Pavarotti), a hynny ar ei raglen ceisiadau boblogaidd *Ar eich cais* ar Radio Cymru lle caiff recordiau Timothy Evans eu chwarae'n gyson. Er ei fod wedi teithio'r byd yn canu yn achlysurol, dewisodd aros yn ei fro enedigol i amaethu a gweithio yn Swyddfa Bost y teulu yn hytrach na mynd ati i wneud enw iddo'i hunan ar y llwyfan rhyngwladol.

## Recordiau
* Clyw fy nghân (1996)
* Yr Hudol Awr (1999)
* Timothy (2001)
* Dim ond un gair (2003)
* Dagrau (2009)

## Ffynonellau
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Pobl o Geredigion
Notting Hill

Ardal ym Mwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea, Llundain Fwyaf, yw **Notting Hill**, sy'n agos i gornel gogledd-orllewinol Gerddi Kensington. Mae'n fyd-enwog am ei Garnifal, ac am fod yn gartref i'r farchnad stryd ar Heol Portobello.
bawd|chwith|upright|Crochendy gwneud brics yn Walmer road, yng ngogledd "Pottery Lane"
Roedd yn ardal dlawd a difreintiedig, hyd at y 1980au, ond bellach mae'n cael ei gyfrif yn ardal gefnog a ffasiynol, sy'n enwog am ei dai terras enfawr, Fictorianaidd, a'i siopau a'i dai-bwyta drudfawr - yn enwedig oddeutu Westbourne Grove a Clarendon Cross. Defnyddiodd erthygl yn y *Daily Telegraph* yn 2004 yr ymadrodd y *Notting Hill Set* i gyfeirio at grwp o wleidyddion Ceidwadol megis David Cameron a George Osborne a drigoodd yma'r adeg honno.
Mae rhan orllewinol Notting Hill yn cynnwys ardal lle arferid gwneud brics a theils yn nechrau'r 19g, gan ddefnyddio clai'r ardal. Mae'r unig bopty sydd wedi goroesi i'w weld yn Walmer Road. Symudodd meichiaid yma gyda'u moch, wedi iddynt gael eu gorfodi allan o ardal Marble Arch. Roedd hyn yn rhan o gynllun i "lanhau" rhannau o Lundain a alwyd yn *"Potteries and Piggeries"*.
## Carnifal Notting Hill
Cynhelir y Carnifal yn Awst, dros gyfnod o ddeuddydd: ar y Sul a'r Llun (Gŵyl y Banc) dilynol. Mae'n ddigwyddiad blynyddol, ers 1965,
 a chaiff ei drefnu gan y boblogaeth Garibiaidd, llawer ohonynt wedi byw yma ers y 1950au. Yn ei anterth, ymwelodd 1.5&nbsp;miliwn o bobl, sy'n ei wneud yn un o wyliau mwyaf Ewrop.
Cafwyd cryn sylw yn y wasg i derfysg pan ymladdwyd rhai brwydrau stryd gyda'r heddlu yn 1976, wedi i'r heddlu arestio person am ddwyn. Anafwyd dros gant o'r heddlu yn y terfysgoedd a ddilynodd hynny.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Notting Hill (ffilm): sy'n serennu Rhys Ifans
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea
Timothy Evans

Gallai **Timothy Evans** gyfeirio at fwy nag un unigolyn. Gallai gyfeirio at:
* Timothy Evans (1961-) y tenor o Lanbedr Pont Steffan
* Timothy Evans (20 Tachwedd 1924 - 9 Mawrth 1950), a gyhuddwyd ar gam o lofruddio'i wraig a'i ferch fach, a'i ddedfrydu i farwolaeth
Biloxi, Mississippi

Dinas yn nhalaith Mississippi, Unol Daleithiau America, sy'n un o ddau ddinas sirol Harrison County (Gulfport yw'r llall), yw **Biloxi**. Mae gan Biloxi boblogaeth o 45,670, ac mae ei harwynebedd yn 120.5&nbsp;km². Mae'r ddinas wedi ei lleoli ger Gwlff Mecsico. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1838.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Beauvoir (tŷ Jefferson Davis)
*Eglwys Sant Michael
*Goleudy
*Hotel Beau Rivage

## Enwogion 
* Fred Haise (g. 1933), gofodwr
* Jimmy Buffett (g. 1946), canwr, cyfansoddwr, awdur, dyn busnes

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Jackson

Categori:Dinasoedd Harrison County, Mississippi
Night Life (gêm fideo)

Gem cyfrifiadur erotig oedd **Night Life** a gyhoeddwyd yn 1982 o fath Eroge. Mae gemau (ac yn wir y genre) bishōjo wedi tarddu allan o'r gem hwn. Cafodd ei gyhoeddi yn Ebrill 1982. Roedd *Night Life* yr adeg honno yn cael ei marchnata i helpu cyplau a'u bywyd rhywiol. Roedd yn cynnwys dull i ragweld pa bryd roedd y misglwyf yn cyrraedd a lluniau du a gwyn yn dangos safleon cyfathrach rywiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Erotica
Categori:Gemau fideo
Yr Ynys (cyfres deledu)

Rhaglen ffeithiol a ddarlledwyd ar S4C ydy **Yr Ynys**. Mewn cyfres o chwe rhaglen, cyflwynir chwe ynys.
 
Cynhyrchwyd y gyfres gan Grenn Bay Media.

## Dolenni allanol
*Yr Ynys - tudalen am y gyfres ar wefan S4C
*Yr Ynys ar wefan Caban S4C

Categori:Rhaglenni teledu S4C
Ffrwydradau Marathon Boston

Ymosodiad terfysgol yn ystod ras Farathon Boston yn 2013 gan y brodyr Tamerlan a Dzhokhar Tsarnaev oedd **ffrwydradau Marathon Boston**. Ar 15 Ebrill 2013, ffrwydrodd ddau fom yn agos i linell derfyn y marathon ar Boylston Street ger Copley Square yn Boston, Massachusetts, UDA, am 2:50 p.m. EDT (18:50 UTC). Bu farw tri, a chafodd nifer o bobl eraill yn y dorf eu hanafu'n ddifrifol a cholli coesau. Cafodd mwy na 260 eu hanafu i gyd. Y diwrnod wedi'r ffrwydradau, datganodd yr Arlywydd Barack Obama bod yr FBI yn ei drin fel ymosodiad terfysgol.

Tridiau wedi'r ffrwydradau, cafodd heddwas ei saethu'n farw ar gampws MIT a chafodd cerbyd ei gipio a'i yrru i faestref Watertown, Boston. Dilynai'r car a chafwyd ysgarmes rhwng yr heddlu a Tamerlan a Dzhokhar Tsarnaev. Llwyddodd Dzhokhar i ddianc yn y car, ond anafwyd Tamerlan a bu farw yn yr ysbyty ar 19 Ebrill. Cyhoeddid *lockdown* swyddogol yn y rhan fwyaf o'r ddinas wrth i'r heddlu mynd o ddrws i ddrws yn chwilio am yr ail frawd. Daeth un o drigolion Watertown o hyd i Dzhokhar yn cuddio yn ei gwch yn ei ardd. Cafodd ei arestio, ac yn 2015 cafwyd yn euog o 30 o droseddau'n ymwneud â ffrwydradau'r marathon a'i ddedfrydu i farwolaeth. Islamiaeth eithafol oedd cymhelliad y brodyr Tsarnaev, ond nid oes tystiolaeth o gysylltiadau rhyngddynt a grwpiau terfysgol. Yn hytrach, roeddent wedi "hunan-radicaleiddio".

## Cyfeiriadau 
Categori:2013 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Boston
Categori:Terfysgaeth yn 2013
Categori:Terfysgaeth yn yr Unol Daleithiau
Bishōjo (gêm)

bawd|Enghraifft o gem Bishōjo
Mae , neu , yn fath rhyngweithiol o gêm fideo o Japan efo llawer o ferched bach anime.  
 Mae'r math yma yn is-ddosbarth o *dating sim* ar gyfer cynulleidfa gwryw, fel arfer.

Mae gemau Bishōjo yn arbennig i Japan ac nid oes dim byd tebyg iddyn nhw yn y Gorllewin. Mae'r mwyaf poblogaidd yn gwerthu dros miliwn o gopiau. Ychydig iawn ohonyn nhw sydd wedi cael ei cyfieithu ac ar gael y tu allan i Japan.

Mae na sawl math gwahanol ohonyn nhw: ''ren'ai games* (neu *dating sim*), nofel rhyngweithio ac eroge ("gemau hentai" yn Gymraeg).

Y gêm cyntaf i ddod allan oedd *Night Life* gan Koei yn 1982. Yna daeth gêm allan gan gwmni *Koei'' -  Danchi Tsuma no Yuwaku ar gyfer y PC8001.

## Cyfeiriadau
Categori:Anime
Colin Davis

Arweinydd cerddorfa o Loegr oedd **Syr Colin Davis** (25 Medi 1927 - 14 Ebrill 2013).

Fe'i ganwyd yn Weybridge, Surrey.  Priododd y cantores soprano April Cantelo ym 1949 (ysgaru 1964).  Priododd Ashraf Naini (m. 2010) yn 1964.

Bu farw yn Llundain.

Categori:Arweinyddion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Surrey
Jackson, Mississippi

**Jackson** yw prifddinas a dinas fwyaf talaith Mississippi, Unol Daleithiau. Mae gan Jackson boblogaeth o 173,514. ac mae ei harwynebedd yn 106.8&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1822.

## Enwogion 
* Faith Hill (1967-), cantores gwlad

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Jackson 

Categori:Dinasoedd Hinds County, Mississippi
Iolo ac Indiaid America

Rhaglen ffeithiol a ddarlledwyd ar S4C oedd ***Iolo ac Inidiaid America***. Mewn cyfres o chwe rhaglen, cyflwynwyd chwe llwyth brodorol yng Ngogledd America gan Iolo Williams.

Cynhyrchwyd y gyfres gan Indus Films.

## Dolenni allanol
*Gwefan y gyfres

Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu ffeithiol
Categori:Rhaglenni teledu 2011
Carnifal Notting Hill

Cynhelir **Carnifal Notting Hill** yn Awst, dros gyfnod o dridiau: ar y Sadwrn, y Sul a'r Llun (Gŵyl y Banc) dilynol a hynny yn ardal Notting Hill o Lundain ym Mwrdeisdref Kensington a Chelsea. Mae'n ddigwyddiad blynyddol, ers 1965,
 a chaiff ei drefnu gan y boblogaeth Garibiaidd, llawer ohonynt wedi byw yma ers y 1950au. Yn ei anterth, ymwelodd 1.5&nbsp;miliwn o bobl, sy'n ei wneud yn un o wyliau mwyaf Ewrop. Roedd yma garnifal yn 1959, yn Neuadd y Dref, St Pancras er mwyn ceisio llesteirio drwg deimlad rhwng gwahanol hil; fe'i trefnwyd gan  Claudia Jones a adnabyddir heddiw fel "Mam y Carnifal". Er i'r ŵyl hon fod yn llwyddiannus, fe'i cynhaliwyd y tu fewn i adeilad am nifer o flynyddoedd. Yn 1966 sefydlwyd carnifal arall yma i ddathlu syniadau'r hipi ac mewn parti stryd aeth y band dur Russell Henderson am dro drwy'r strydoedd. Cyfuniad o'r tri yma ydy'r carnifal presennol, mewn gwirionedd.

Man cychwyn traddodiadol yr ŵyl ydy Emslie Horniman's Pleasance sydd yn Ladbroke Grove. Yn y blynyddoedd cynnar, gan nad oedd swyddfa ganolog, gweithredai'r *Mangrove Restaurant* yn Notting Hill, fel pencadlys, dan drefniant y gŵr o Drinidad, Frank Crichlow.

## Terfysg 1976
Cafwyd cryn sylw yn y wasg i derfysg pan ymladdwyd rhai brwydrau stryd gyda'r heddlu yng Ngharnifal 1976, wedi i'r heddlu arestio person am ddwyn. Anafwyd dros gant o'r heddlu yn y terfysgoedd a ddilynodd hynny.

Notting Hill Carnival 2005 005.jpg|Tabyrddwyr 2005
Notting Hill Carnival 2005 006.jpg|Merched ar stilts, 2005
Notting Hill Carnival 2005 023.jpg|Glynod byw, 2005
Notting Hill Carnival 2002 large.jpg|Rhes o ddawnswyr mewn gwisgoedd, 2002
Loewe.JPG|Wyneb yr Haul, 2004
Notting Hill Carnival 2007 001.jpg|Carnifal 2007
Notting Hill Carnival 2014 (1).JPG|Carnifal 2014
Notting Hill Carnival 2014 (2).JPG|Carnifal 2014
Notting Hill Carnival 2014 (3).JPG|Carnifal 2014

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Brenin Momo
* Carnifal
* Notting Hill (ffilm): sy'n serennu Rhys Ifans

Notting Hill
Categori:Diwylliant Lloegr
Categori:Llundain
Sara Montiel

Actores a chantores o Sbaen oedd **Sara Montiel** (10 Mawrth 1928 – 8 Ebrill 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion ffilm o Sbaen
Categori:Cantorion o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Gene Siskel

Beirniad ffilm o Americanwr oedd **Eugene Kal "Gene" Siskel** (26 Ionawr 1946 – 20 Chwefror 1999). Ef oedd beirniad ffilm y *Chicago Tribune*, a chyd-gyflwynodd y rhaglen deledu *Siskel and Ebert and The Movies* gyda Roger Ebert o 1986 hyd 1999.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Beirniaid ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffeithiol Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Chicago
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ymennydd
Marathon Boston

Marathon flynyddol yn ardal Greater Boston, Massachusetts, UDA, yw **Marathon Boston** (). Hon yw'r farathon flynyddol hynaf yn y byd, a sefydlwyd ym 1897 gydag ysbrydoliaeth gan farathon Gemau Olympaidd 1896. Cynhelir ar Patriots' Day, sef y trydydd Ddydd Llun ym mis Ebrill.

Cafodd ras 2013 ei daro gan ddau ffrwydrad bom, gan ladd tri pherson.

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Boston
Categori:Chwaraeon yn yr Unol Daleithiau
Boston
Categori:Sefydliadau 1897
Marathon Caerdydd

Marathon flynyddol a gynhelir yng Nghaerdydd, Cymru, o 1981 hyd 2006 oedd **Marathon Caerdydd**. Ni chafwyd ras yn y blynyddoedd 1987–9 a 1993–2001.

Categori:Cystadlaethau athletaidd yng Nghymru
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Categori:Dadsefydliadau 2006
Caerdydd
Categori:Sefydliadau 1981
Marathon Llundain

Marathon flynyddol a gynhelir yn Llundain, Lloegr yw **Marathon Llundain** (). Cynhaliwyd y ras gyntaf ar 29 Mawrth 1981. Ers 2010, mae'r ras wedi cael ei noddi gan Virgin Money ac fe'i gelwir y Virgin Money London Marathon. Cynhaliwyd ras 2013 ar 21 Ebrill 2013, a bydd ras 2014 yn cael ei chynnal ar 13 Ebrill 2014.

## Dolenni allanol 
*  

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yn Llundain
Llundain
Categori:Sefydliadau 1981
Tarddiant y frech goch yn Abertawe, 2013

Yn Ebrill 2013 cafwyd cynnydd yn y nifer o achosion o'r frech goch yn ardal sir Abertawe, Cymru. Erbyn 16 Ebrill roedd 765 o achosion, a 808 o achosion erbyn 18 Ebrill. Sefydlwyd clinigau brechu dros dro ac anogwyd pobl ar draws Cymru i dderbyn y brechlyn, a chafwyd ymgyrch i frechu plant mewn pedair ysgol uwchradd yn ninas Abertawe ac yng Nghastell-nedd Port Talbot. Yn ôl Iechyd Cyhoeddus Cymru, mae disgwyl i'r nifer o achosion gyrraedd y brig tua canol mis Mai. Hwn yw'r tarddiant mwyaf o'r frech goch i daro Cymru mewn 10 mlynedd.

Ar 18 Ebrill daethpwyd o hyd i gorff dyn 25 oed yn Abertawe oedd yn dioddef o'r frech goch, y farwolaeth gyntaf o ganlyniad i'r tarddiant.

Yn ôl rhai meddygon ac arbenigwyr, credir i'r tarddiant gael ei achosi gan benderfyniad nifer o rieni i beidio â rhoi brechlyn triphlyg MMR i'w plant gan gredu y gallai achosi awtistiaeth. Lledodd y syniad hon gan y meddyg Andrew Wakefield mewn erthygl yn *The Lancet* ym 1998, ond cafodd ei waith ei brofi'n anghywir a chafodd Wakefield ei ddileu o'r gofrestr feddygol yn 2010 ac felly wedi ei wahardd o weithio fel meddyg yn y Deyrnas Unedig. Ar 12 Ebrill 2013 cyhoeddodd *The Independent* ddatganiad gan Wakefield yn beio'r llywodraeth am y tarddiant yn Abertawe gan nad oedd y llywodraeth yn barod i ddarparu pigiad sengl yn lle'r pigiad triphlyg. Cafodd y feirniadaeth hon ei gwrthod gan Adran Iechyd y Deyrnas Unedig a chafodd *The Independent* ei gondemnio gan nifer o newyddiadurwyr am gyhoeddi geiriau Wakefield.

## Cyfeiriadau 
Categori:2013 yng Nghymru
Categori:Brech goch
Categori:Hanes Abertawe
Categori:Iechyd yng Nghymru
Arweinydd (cerddoriaeth)

Person sy'n arwain cerddorfa, côr, band pres neu grŵp cerddorol arall trwy ystumiau yw **arweinydd**. Yn aml bydd arweinydd yn defnyddio ffon. Trwy arwain, mae arweinydd yn uno perfformiad y gerddorfa trwy gadw'r tempo.

bawd|300px|Enghraifft o ffon arweinydd|dim


Categori:Cerddorfeydd
Categori:Cerddorion
Mwcws

Secretiad gan bilenni a chwarennau gludiog yw **mwcws** (o'r Lladin: *mucus*, sef llysnafedd). Mae'n cynnwys mwsin, celloedd gwynion y gwaed, dŵr, halwynau anorganig, a chelloedd wedi eu disblisgo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hylifau corfforol
Categori:System ecsocrin
George Plimpton

Newyddiadurwr, awdur, golygydd, actor, a sbortsmon o Americanwr oedd **George Ames Plimpton** (18 Mawrth 1927 – 25 Medi 2003). Chwaraeodd pêl-droed Americanaidd gyda'r Detroit Lions ac ysgrifennodd y llyfr *Paper Lion* am ei brofiad. Cyd-sefydlodd *The Paris Review* ym 1953, a golygodd y cylchgrawn llenyddol hwnnw am hanner canrif hyd ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Saesneg o'r Unol Daleithiau am chwaraeon
Categori:Bywgraffyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Bywgraffyddion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brenin, Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Chwaraewyr y Detroit Lions
Categori:Chwaraewyr pêl-droed Americanaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Golygyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Golygyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Golygyddion cylchgronau o'r Unol Daleithiau
Categori:Golygyddion llyfrau o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Montenegreg

Iaith a siaredir yn Montenegro a rhai gwledydd cyfagos yw **Montenegreg**. Mae'n iaith swyddogol yn Montenegro (a bwrdeistref Mali Iđoš yn Serbia). Siaredir Montenegreg gan tua 500,000 o bobl. Ceir dadl os yw Montenegreg yn iaith wahanol i Serbeg neu'n hytrach yn ddiffiniad wleidyddol. Mae'r Montenegreg yn cyd-ddealladwy gyda'r ieithoedd Serbo-Croateg eraill.

## Gwyddorau 
Mae'r wyddor Ladin a'r wyddor Cyrilig yn cael ei ddefnyddio yn Montenegreg:

**Lladin**
Aa Bb Cc Čč Ćć Dd Dždž Đđ Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Ljlj Mm Nn Njnj Oo Pp Rr Ss Šš **Śś** Tt Uu Vv Zz Žž **Źź**

**Cyrilig** 
Aa Бб Bb Гг Дд Ҕҕ Ee Жж Зз **З&#769;з&#769;** Ии Jj Kk Лл Љљ Мм Нн Њњ Oo Пп Pp Cc **С&#769;c&#769;** Tt Ђђ Уу Фф Xx Цц Чч Џџ Шш

Llythrennau a gafwyd ei cyflwyno yn 2009 ydi'r llythrennau sydd wedi praffu: ⟨**Śś/С&#769;c&#769;**⟩ a ⟨**Źź/З&#769;з&#769;**⟩. Cyflwynwyd y llythrennau er mwyn disodli'r deugraffau ⟨sj/cj⟩ a ⟨zj/зj⟩

## Cyfeiriadau

Categori:Ieithoedd Montenegro
Categori:Serbo-Croateg
Y Gwarchodlu Du

Bataliwn o Gatrawd Frenhinol yr Alban yn y Fyddin Brydeinig yw'r **Gwarchodlu Du, 3ydd Fataliwn, Catrawd Frenhinol yr Alban** () (3 SCOTS). Sefydlwyd yn 2006, ac ynghynt roedd yn gatrawd ynddi'i hun: y Gwarchodlu Du (Ucheldirwyr Brenhinol) o 1881 hyd 1931, a'r Gwarchodlu Du (Catrawd Frenhinol yr Alban) o 1931 hyd 2006.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bataliynau'r Fyddin Brydeinig
Categori:Catrawd Frenhinol yr Alban
Categori:Sefydliadau 2006
Bigas Luna

Cyfarwyddwr ffilm o Sbaen oedd **Juan José Bigas Luna** (Catalaneg: Josep Joan Bigas Luna; 19 Mawrth 1946 – 6 Ebrill 2013). Ei ffilm enwocaf yw *Jamón Jamón* (1992), sy'n serennu Javier Bardem a Penélope Cruz, a enillodd Lew Aur yng Ngŵyl Ffilm Fenis.

Bu farw o ganser.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Pobl o Barcelona
Les Blank

Gwneuthurwr ffilmiau dogfen o'r Unol Daleithiau oedd **Leslie Harrod Blank** (27 Tachwedd 1935 – 7 Ebrill 2013). Bu farw o ganser y bledren.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Gwneuthurwyr ffilmiau dogfen
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl fu farw o ganser y bledren
Categori:Pobl o Florida
The Lancet

Cyfnodolyn academaidd meddygol yn yr iaith Saesneg yw ***The Lancet*** a gyhoeddir yn wythnosol.

## Dolen allanol 
*  

Categori:Cyfnodolion meddygol
Categori:Cyfnodolion Saesneg
Categori:Sefydliadau 1823
Annette Funicello

Actores a chantores Americanaidd oedd **Annette Joanne Funicello** (22 Hydref 1942 – 8 Ebrill 2013). Hi oedd un o'r "Mouseketeers" gwreiddiol, ac yn y 1960au ymddangosodd mewn nifer o ffilmiau *beach party*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1940au
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw o sglerosis ymledol
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
G. K. Chesterton

Llenor o Loegr oedd **Gilbert Keith Chesterton** (29 Mai 1874 – 14 Mehefin 1936) sydd yn nodedig am ei nofelau, straeon byrion, beirniadaeth gymdeithasol, newyddiaduraeth wleidyddol, ysgrifau a thraethodau, bywgraffiadau, barddoniaeth, a diffyniadaeth Gatholig. Ysgrifennodd y nofel ysbïo *The Man Who Was Thursday* (1908) a'r straeon dirgel am y cymeriad Father Brown.

Ganed ef yn Kensington, Llundain, a mynychodd Ysgol St Paul. Astudiodd gelf yn Ysgol Slade a llenyddiaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain.

Bu farw G. K. Chesterton yn Beaconsfield, Swydd Buckingham, yn 62 oed.

Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Athronwyr Catholig o Loegr
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Catholig o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid cymdeithasol
Categori:Beirniaid Saesneg o Loegr
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Kensington
Categori:Pobl fu farw yn Swydd Buckingham
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Tim Hetherington

Ffoto-newyddiadurwr a gwneuthurwr ffilm o Loegr oedd **Timothy Alistair Telemachus Hetherington** (5 Rhagfyr 1970 – 20 Ebrill 2011). Astudiodd ym mhrifysgolion Rhydychen a Chaerdydd. Enillodd wobr Ffotograff y Flwyddyn gan y World Press ym 1997. Cyd-gyfarwyddodd y ffilm ddogfen *Restrepo* (2010) am filwyr Americanaidd yn Rhyfel Affganistan gyda Sebastian Junger, a gafodd ei henwebu am Oscar. Cafodd Hetherington a'r ffotograffydd Chris Hondros eu lladd wrth eu gwaith ym Misrata yn ystod Rhyfel Cartref Libya.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Saesneg o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Neuadd yr Arglwyddes Margaret, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ffotograffwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gohebyddion rhyfel o Loegr
Categori:Gwneuthurwyr ffilmiau dogfen
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Benbedw
Categori:Pobl fu farw yn Libia
Marathon Berlin

Marathon flynyddol a gynhalir ym Merlin, yr Almaen, ers 1974 yw **Marathon Berlin** ().

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Berlin
Categori:Chwaraeon yn yr Almaen
Berlin
Categori:Sefydliadau 1974
Marathon Dinas Efrog Newydd

250px|bawd|Ar Bont Verrazano
Marathon flynyddol a gynhelir ar Ddydd Sul cyntaf mis Tachwedd yn Ninas Efrog Newydd, Efrog Newydd, UDA, yw **Marathon Dinas Efrog Newydd** (). Mae llwybr y ras yn mynd trwy bob un o fwrdeistrefi'r ddinas.

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Chwaraeon yn yr Unol Daleithiau
Categori:Dinas Efrog Newydd
Efrog Newydd, Dinas
Categori:Sefydliadau 1970
Bathodyn cap

Bathodyn milwrol a wisgir ar benwisg feddal, megis cap â phig neu het gantel, yw **bathodyn cap**. Yn gywir, dyler galw bathodyn ar *beret* yn fathodyn *beret*, a ni ddyler galw bathodyn ar helmed yn fathodyn cap. Mae'r bathodyn yn nodi cenedligrwydd, trwy liwiau neu symbolau cenedlaethol, uned filwrol, neu reng.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arwyddnodau milwrol
Cap
Categori:Penwisg
HMS Owen Glendower (1808)

Llong ryfel â 36 gwn oedd '*HMS *Owen Glendower''''' a adeiladwyd rhwng 1807 a 1808. Cafodd ei hadeiladu yn Lloegr, a'i lansio ar 19 Tachwedd 1808.

Roedd y llong yn 145.25tr o ran hyd, a 38.25tr o led ac yn pwyso 95 13/95 tunnell BM.

Fe'i henwyd ar ôl cymeriad o'r un enw "Owen Glendower" allan o un o ddramâu Shakespeare, sef Seisnigiad o'r enw Owain Glyndŵr, tywysog olaf Cymru. Dyma unig long y Llynges Frenhinol i gael ei henwi ar ôl Glyn Dŵr.

## Cyfeiriadau
Categori:Llongau rhyfel
Gwisgo

bawd|Dyn yn gwisgo ei grys
Mae **gwisgo** yn golygu rhoi gwisg neu ddillad ar y corff. Yn amal mae hyn yn digwydd yn y bore.

## Gweler hefyd
* Wiciadur

Categori:Dillad
Hilary Koprowski

Firolegydd Pwylaidd oedd **Hilary Koprowski** (5 Rhagfyr 1916 – 11 Ebrill 2013) a ddyfeisiodd y brechlyn geneuol cyntaf i drin polio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Firolegwyr o Wlad Pwyl
Categori:Biolegwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Gwyddonwyr Iddewig o Wlad Pwyl
Categori:Imiwnolegwyr o Wlad Pwyl
Categori:Pobl a aned yn Warsaw
Categori:Pobl fu farw yn Philadelphia
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Ymchwilwyr meddygol o Wlad Pwyl
Categori:Ymfudwyr o Wlad Pwyl i'r Unol Daleithiau
Cystadleuaeth y Meistri

Un o'r bedair prif gystadleuaeth golff yw **Cystadleuaeth y Meistri** () a gynhelir yn flynyddol yn Augusta, Georgia, UDA.

Meistri
Categori:Chwaraeon yn Georgia (talaith UDA)
Categori:Golff yn yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1934
Adran Heddlu Boston

bawd|Pencadlys Adran Heddlu Boston
Heddlu sy'n gyfrifol am orfodi'r gyfraith yn ninas Boston, Massachusetts, UDA, yw **Adran Heddlu Boston** (). Sefydlwyd ym 1838, ac hwn yw'r heddlu trefol hynaf yn yr Unol Daleithiau ac eithrio Adran Heddlu Philadelphia ac Adran Heddlu Richmond.

Categori:Boston
Boston
Categori:Sefydliadau 1838
Julius Nyerere

[bawd|Llun o Julius Nyerere ar gefn darn deg [swllt Tansanïaidd]]

Gwleidydd Tansanïa oedd **Julius Kambarage Nyerere** (13 Ebrill 1922 – 14 Hydref 1999) oedd yn arweinydd cyntaf ei wlad yn sgil annibyniaeth ar y Deyrnas Unedig, gan ddal swyddi Prif Weinidog Tanganica (1961–2), Arlywydd Tanganica (1962–4), ac Arlywydd Tansanïa (1964–85). Yn ystod ei gyfnod mewn grym mabwysiadodd bolisïau sosialaidd gan gynnwys ei weledigaeth bersonol o ujamaa. Ceisiodd "bentrefoli" poblogaeth ei wlad, hynny oedd cyfunoli'r system economaidd trwy ail-leoli pobl o'r cefn gwlad i bentrefi newydd, ond gwrthwynebwyd hyn gan nifer fawr o Dansanïaid.

Bu farw yn Llundain o liwcemia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Tanganica
Categori:Arlywyddion Tansanïa
Categori:Catholigion o Dansanïa
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Prif Weinidogion Tanganica
Categori:Pobl fu farw o liwcemia
Categori:Sosialwyr
Kodomo manga

bawd|Cymeriad anime
Mae  ac , yn eiriau Japaneg sy'n golygu "manga" (neu "anime") ar gyfer plant". Mae manga plant hefyd yn cael ei alw'n "Kodomo", neu "plentyn". Storiau ydy'r rhain sydd â moeswers ac sy'n dysgu plant sut i fihafio a byw'n dda. Mae'r gyfres yn sefyll ar ei thraed ei hun heb dilyniant, er mwyn apelio at y plentyn. Yr esiampl gorau o'r genre yma ydy *Doraemon* gan Fujiko F. Fujio

Cychwynodd y genre yma ar ddiwedd y 19g efo cylchgronau manga, byr tua 16 tudalen ar gyfer bechgyn a merched. Cafodd rhain eu creu er mwyn hybu darllen gan bobl ifanc a glasoed.

## Esiamplau
* CoroCoro Comic
* Comic Bonbon
* Lucky Star

## Cyfeiriadau
Categori:Manga
Pentti Lund

Chwaraewr hoci iâ Ffinnaidd-Ganadaidd oedd **Pentti Alexander Lund** (6 Rhagfyr 1925 – 16 Ebrill 2013). Lund oedd yr ail Ffiniad i chwarae yn yr NHL; Al Pudas oedd y cyntaf, gyda'r Toronto Maple Leafs yn nhymor 1926–7.

Ganwyd yn Karijoki, y Ffindir, a symudodd ei deulu i Port Arthur, Ontario, pan oedd yn 6 oed. Chwaraeodd Lund i'r Boston Bruins a'r New York Rangers. Ym 1962 ymunodd â'r *Daily-Times Journal* yn Ontario a daeth yn olygydd chwaraeon y papur newydd hwnnw. Bu farw yn Thunder Bay, Ontario, o strôc.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Chwaraewyr hoci iâ o Ganada
Categori:Chwaraewyr hoci iâ o'r Ffindir
Categori:Newyddiadurwyr o Ganada
Categori:Newyddiadurwyr chwaraeon
Categori:Newyddiadurwyr o'r Ffindir
Categori:Pobl o Ontario
Categori:Pobl fu farw o strôc
Eddie Izzard

Digrifwr Seisnig yw **Suzy Eddie Izzard** (ganwyd 7 Chwefror 1962).

Cafodd hi ei geni yn Aden, yn chwaer i Harold John Izzard, gweithiwr British Petroleum, a'i wraig, y nyrs Dorothy Ella Izzard.

## Gwaith
### Fideos
### Ffilmograffeg
#### Ffilmau
#### Teledu
#### Theatr
* *900 Oneonta* (1994)
* *The Cryptogram* (1994)
* *Edward II* (1995)
**Lenny* (1999)
**A Day in the Death of Joe Egg* (2001–2002, 2003)
**Trumbo* (2003)
**Race* (2010)
**What About Dick?* (2012)
*''Charles Dickens' Great Expectations* (2022–2023)
**Hamlet* (2024)

#### Gêmau fideo
### Llyfryddiaeth
**Believe Me: A Memoir of Love, Death and Jazz Chickens'' (2017), Michael Joseph, .

## Cyfeiriadau
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Tŷ Oakleigh
Storm Thorgerson

Arlunydd graffig o Loegr oedd **Storm Elvin Thorgerson** (28 Chwefror 1944 – 18 Ebrill 2013) sy'n enwog am ddylunio albymau gan gynnwys *The Dark Side of the Moon* gan Pink Floyd.

Fe'i ganwyd yn Potters Bar, Middlesex.  Cafodd ei addysg yn yr un ysgol â'r cerddorion Syd Barrett a Roger Waters.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Dylunwyr graffig o Loegr
Categori:Pink Floyd
Categori:Pobl o Middlesex
Risin

bawd|Strwythur gemegol risin.
Protein gwenwynig yw **risin** a ddaw o'r planhigyn trogenllys (*Ricin communis*). Gwneir y gwenwyn o'r gwastraff a gynhyrchir wrth brosesu hadau'r trogenllys ("hadau castor"). Gall y gwenwyn bod ar ffurf powdwr, erosol, neu beled, a gellir mynd i mewn i'r corff trwy ei fwyta, ei anadlu, neu drwy bigiad. Mae'n bosib i risin effeithio ar y corff trwy fwyta hadau'r trogenllys yn unig, ond gan amlaf mae angen creu risin yn fwriadol i'w alluogi i wenwyno pobl.

## Hanes 
bawd|Diagram o'r fecanwaith yn yr ymbarél a ddefnyddiwyd i ladd Georgi Markov.
Cafodd y llenor Bwlgaraidd Georgi Markov ei lofruddio yn Llundain ym 1978, gan ddyn a ddefnyddiodd ymbarél i saethu peled o risin i mewn i goes Markov.

## Cyfeiriadau 
Categori:Proteinau
Categori:Tocsinau
Gulfport, Mississippi

Dinas yn nhalaith Mississippi, Unol Daleithiau America, sy'n un o ddau ddinas sirol Harrison County (Biloxi yw'r llall), yw **Gulfport**. Mae gan Gulfport boblogaeth o 69,220, ac mae ei harwynebedd yn 166.4&nbsp;km². Mae'r ddinas wedi ei lleoli ger Gwlff Mecsico. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1898.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Casino Fawr
*Casino Copa
*Maes awyren Gulfport-Biloxi
*Ysgol Sant Ioan

## Enwogion 
* Brittney Reese (1986-), enillydd medal aur Olympaidd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Gulfport

Categori:Dinasoedd Harrison County, Mississippi
Southaven, Mississippi

Dinas yn DeSoto County, yn nhalaith Mississippi, Unol Daleithiau America yw **Southaven**. Mae gan Southaven boblogaeth o 48,982, ac mae ei harwynebedd yn 88.0&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1980, a caiff ei ddosbarthu fel maestref o ddinas Memphis.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Southaven

Categori:Dinasoedd DeSoto County, Mississippi
Hattiesburg, Mississippi

Dinas yn nhalaith Mississippi, Unol Daleithiau America yw **Hattiesburg** sy'n ymestyn dros ddwy sir (neu swydd): Forrest County a Lamar County. Mae gan Hattiesburg boblogaeth o 46,626, ac mae ei harwynebedd yn 128.6&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1882.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Hattiesburg

Categori:Dinasoedd Forrest County, Mississippi
Categori:Dinasoedd Lamar County, Mississippi
Trogenllys

Rhywogaeth o blanhigyn blodeuol yw'r **trogenllys** (*Ricinus communis*) o'r genws *Euphorbia* (fflamgoed). Daw olew castor o'r planhigyn hwn. Daw'r gwenwyn risin o hadau'r trogenllys (neu "hadau castor").

Categori:Planhigion
Gotthold Ephraim Lessing

bawd|Gotthold Ephraim Lessing ym 1767/8

Athronydd a dramodydd o'r Almaen oedd **Gotthold Ephraim Lessing** (22 Ionawr 1729 – 15 Chwefror 1781).

Fe'i ganwyd yn Kamenz, yr Almaen.  Priododd ym 1776 Eva König (m. 1778).

## Llyfryddiaeth
### Drama
**Der junge Gelehrte* (1748)
**Miss Sara Sampson* (1755)
**Philotas* (1759) 
**Minna von Barnhelm* (1767)
**Emilia Galotti* (1772)
**Nathan der Weise* (1779)

### Eraill
**Fabeln* (1759) 
**Laokoon oder Über die Grenzen der Malerei und Poesie* (1766)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1729
Categori:Marwolaethau 1781
Categori:Athronwyr o'r Almaen
Categori:Beirdd Almaeneg o'r Almaen
Categori:Dramodwyr Almaeneg o'r Almaen
Categori:Pobl o Braunschweig
Stripio

250px|bawd|Striptîs traddodiadol, UDA

**Stripio** (neu "dinoethi") ydy'r weithred o dynnu neu ddiosg dillad o'r corff mewn modd erotig (*striptîs*). Mae'r person sy'n gwneud hyn er diddanu yn cael ei galw'n "stripar" ac weithiau mae dawnsiwr polyn yn tynnu ei dillad i ffwrdd, ac felly'n gneud striptîs. Ar adegau arbennig mae pobl yn talu person (neu "strip-o-gram") i wneud hyn am hwyl, wedi ei gwisgo fel plismon, nyrs neu wisg ffantasi arall.

Gelwir adeilad lle perfformir stripio yn glwb stripio (*strip club*) a cheir ar adegau stripio erotig mewn clybiau nos. Efallai mai'r clybiau stripio enwocaf, fodd bynnag yw'r Folies Bergère a sefydlwyd yn 1869 a'r Moulin Rouge a sefydlwyd gan Charles Zidler a Joseph Oller a hynny ger Montmartre ym Mharis. Yn ogystal i stripio ei hun, mae rhai lleoliadau stripio yn cynnig *cabaret*, canu a pherfformiadau amrywiol gan sioeferched.

Am flynyddoedd edrychwyd ar stripio erotig fel tabw ac roedd deddfau pwrpasol i'w atal mewn nifer o wledydd.

## Hanes cynnar
[bawd|[Mata Hari, 1906]]
Mae'n bosibl mai yn Babilon y ceir y cyfeiriad cyntaf at stripio er pleser. Yng Ngwlad Groeg, sefydlodd Solon yn y 6g Cyn Crist sawl dosbarth gwahanol o buteiniaid gan gynnwys yr *auletrides*, sef dawnswyr benywaidd erotig. Roedd gan y Rhufeiniaid hefyd ferched a ddawnsiai'n erotig, gan ddiosg eu dillad, ac a oedd yn rhan o'r adloniaint a elwir yn *ludi* yn y *Floralia* pob mis Ebrill. Arferai'r Ymerodres Theodora yn y 6g stripio mewn dawns a oedd yn darlunio stori Leda a'r Alarch. Ymddengys, felly fod stripio'n gwbwl dderbyniol gan gymdeithas ledled y byd hyd at ddyfodiad yr Eglwys Gristnogol yn y 7g ac ni cheir lawer o gyfeiriadaeth at y weithred hon yn y Canol Oesoedd.

## Gweler hefyd
* Llygadu (sbecian neu *voyeuriaeth*)

## Cyfeiriadau
Categori:Dawns erotig
Categori:Noethni
Categori:Rhyw
How I Met Your Mother

Comedi sefyllfa o'r Unol Daleithiau a grëwyd gan Craig Thomas a Carter Bays yw ***How I Met Your Mother***. Darlledwyd y bennod gyntaf ar CBS ar 19 Medi 2005. Mae'r sioe'n dilyn bywydau cymdeithasol a rhamantus Ted Mosby a'i ffrindiau Marshall Eriksen, Barney Stinson, Robin Scherbatsky a Lily Aldrin ym Manhattan, Efrog Newydd. Mae'r sioe'n defnyddio dyfais fframio lle mae Ted Mosby yn adrodd wrth ei blant yn y blwyddyn 2030 y digwyddiadau yn arwain at y cyfarfod cyntaf â'u mam.

## Cast a chymeriadau
* Josh Radnor fel Ted Mosby
* Jason Segel fel Marshall Eriksen
* Neil Patrick Harris fel Barney Stinson
* Cobie Smulders fel Robin Scherbatsky
* Alyson Hannigan fel Lily Aldrin
* Bob Saget (llais yn unig) fel Ted Mosby yn y dyfodol
*Christin Milloti fel yr fam 
*Sarah Chalke fel Stella Zinman
*Taran Killam fel Gary Blauman
*Wayne Brady fel James Stinson
*Alexis Denisof fel Sandy Rivers
*Ashley Williams fel Victoria

## Dolenni allanol
*  How I Met Your Mother. Internet Movie Database.

Categori:Comedïau sefyllfa Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu CBS
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2013

bawd|180px|dde|Y Chwe Gwlad
**Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2013** oedd y 14eg yng nghyfres Pencampwriaeth y Chwe Gwlad, sef prif gystadleuaeth rygbi'r undeb yn hemisffêr y gogledd. Chwaraewyd pymtheg gêm dros gyfnod o bump penwythnos rhwng 2 Chwefror a 16 Mawrth 2013. Caiff ei galw, hefyd, yn "Cystadleuaeth RBS 2013, y Chwe Gwlad" oherwydd cyfraniad y noddwyr: Banc Cenedlaethol yr Alban.

Enillodd Cymru eu hail bencampwriaeth mewn dwy flynedd, yn dilyn eu buddugoliaeth o 30 i 3 yn erbyn Lloegr yn eu gêm derfynol. Cyflwynwyd y llwy bren i Ffrainc a ddaeth yn olaf am y tro cyntaf ers 1999.

O gyfri holl gemau (gan gynnwys Pencampwriaethau'r Pum Gwlad), hwn oedd y 119fed gêm.

## Tabl
## Timau
Y timau a gymerodd ran oedd:

## Cyfeiriadau 
2013
Tocsicoleg

Maes o fioleg, cemeg, a meddygaeth yw **tocsicoleg** sy'n ymwneud ag astudiaeth cemegion gwenwynig a'u heffeithiau ar organebau byw, yn enwedig bodau dynol.