open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toriad Cesaraidd

bawd|Babi yn cael ei esgor trwy doriad C

**Toriad Cesaraidd**, neu **doriad C** yw'r defnydd o lawdriniaeth i esgor ar un neu ragor o fabanod

## Defnydd meddygol 
Mae toriad Cesaraidd yn aml yn angenrheidiol pan fyddai esgor trwy'r wain yn peri perygl i'r babi neu'r fam. Gallai hyn gynnwys cyfnod o wewyr esgor gwael, atalfa esgor, esgor ar ddau neu ragor o efeilliaid, pwysedd gwaed uchel yn y fam, esgoriad ffolennol, neu broblemau gyda'r brych neu'r llinyn bogail. Gellir penderfynu perfformio toriad Cesaraidd yn seiliedig ar siâp pelfis y fam neu hanes o gael toriad C blaenorol. Gellir rhoi prawf ar roi enedigaeth trwy'r wain ar gyfer esgor ar blant eraill ar ôl cael toriad C blaenorol. Cynghorir mamau sydd wedi rhoi genedigaeth trwy doriad C ddwywaith i osgoi beichiogi eto. Mae Sefydliad Iechyd y Byd yn argymell bod toriad Cesaraidd yn cael ei berfformio yn unig pan fo angen meddygol. Perfformir rhai toriadau C heb reswm meddygol, ar gais gan rywun, fel arfer y fam

## Peryglon 
Mae toriadau C yn arwain at gynnydd bychan cyffredinol mewn canlyniadau gwael mewn beichiogrwydd risg isel. Yn nodweddiadol, maen nhw hefyd yn cymryd mwy o amser i wella, tua chwe wythnos, na genedigaeth trwy'r wain. Mae'r risgiau uwch yn cynnwys problemau anadlu yn y baban ac embolism hylif amniotig a gwaedu ôl-enedigol yn y fam. Mae'r canllawiau sefydledig yn argymell na chaiff toriadau Cesaraidd cael eu defnyddio cyn 39 wythnos o feichiogrwydd heb reswm meddygol. Nid yw'n ymddangos bod y weithdrefn yn cael effaith ddilynol ar allu na mwynhad rhywiol y fam.

Yn y rhai sydd mewn perygl isel, mae'r risg o farwolaeth o ganlyniad i doriad Cesaraidd yn 13 o bob 100,000 ac ar gyfer enedigaeth trwy'r wain yn 3.5 o bob 100,000 yn y byd datblygedig. Mae Gwasanaeth Iechyd Gwladol y Deyrnas Unedig yn rhoi'r risg o farwolaeth ar gyfer y fam fel tair gwaith yn uwch nag enedigaeth trwy'r wain.. Ond mae'n bwysig nodi bod y gwir risg o farwolaeth yn y naill sefyllfa neu'r llall yn fach iawn mewn lleoliadau cyfoethog eu hadnoddau.

## Hanes 
Mae'r weithdrefn wedi cael ei ddefnyddio ers o leiaf 715CC. Yn draddodiadol fe'i defnyddiwyd yn dilyn marwolaeth y fam gyda'r babi yn goroesi yn achlysurol iawn. Ceir adroddiadau o famau sydd wedi goroesi'r llawdriniaeth o'r 1500au. Gyda chyflwyno antiseptig ac anesthetig yn y 1800au bu goroesiad y fam a'r babi yn fwy gyffredin.

Bu gred bod y weithdrefn wedi ei enwi ar ôl Iŵl Cesar, ymerawdwr Rhufain, gan ei fod ef wedi ei eni trwy doriad o'r fath. Er bod toriadau Cesaraidd yn cael eu perfformio yn ystod cyfnod y Rhufeiniaid, nid oes ffynhonnell glasurol yn cofnodi bod mam wedi goroesi o'r fath driniaeth. Bu fam Iŵl Cesar, Aurelia Cotta, byw am 46 mlynedd wedi genedigaeth ei mab.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beichiogrwydd
Categori:Iechyd y fam a'r plentyn
Categori:Llawdriniaethau meddygol

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Ranitidin

Mae **ranitidin**, a werthir o dan yr enw masnachol Zantac, ymysg eraill, yn feddyginiaeth sy'n lleihau cynhyrchu asid yn y stumog.

## Defnydd 
Fe'i defnyddir yn gyffredin wrth drin wlserau peptig, clefyd adlif gastroesoffageal, a syndrom Zollinger-Ellison. Mae rhywfaint o dystiolaeth ei fod hefyd o fudd wrth drin llosg dynad (hives). Gellir ei weini trwy'r genau, trwy chwistrelliad i mewn i gyhyr, neu drwy chwistrelliad i mewn i wythïen.

## Sgil effeithiau 
Mae sgil effeithiau cyffredin yn cynnwys cur pen a phoen neu losgi o'i weini drwy bigiad. Gall sgil effeithiau difrifol gynnwys problemau'r afu, cyfradd calon araf, niwmonia, a'r potensial i guddio symptomau presenoldeb canser y stumog. Mae hefyd wedi'i gysylltu â risg gynyddol o glefyd Clostridium difficile. Yn gyffredinol mae'n ddiogel yn ystod beichiogrwydd. Mae ranitidine yn gwrthweithydd derbynyddion histamin H2 sy'n gweithio trwy atal histaminau a thrwy hynny yn  lleihau'r asid sy'n cael ei ryddhau gan gelloedd y stumog.

## Hanes 
Darganfuwyd ranitidin ym 1976 a daeth i ddefnydd masnachol ym 1981. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd. Mae ar gael fel meddyginiaeth generig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Rachel Carson

Biolegydd morol, cadwraethwraig ac awdur o'r Unol Daleithiau oedd **Rachel Louise Carson** (27 Mai 1907 – 14 Ebrill 1964). Mae ei hysgrifau wedi gwneud cyfraniad pwysig i'r mudiad amgylcheddol rhyngwladol.

Roedd ei llyfr *The Sea Around Us* ("Y Môr o'n Gwmpas", 1951) yn llwyddiannus iawn, ac fe'i cyfieithwyd i 28 o ieithoedd. Dilynwyd hyn gan nifer o lyfrau eraill am y môr.

Oherwydd ei llwyddiant fel awdur, tynnodd ei llyfr *Silent Spring* ("Gwanwyn Distaw", 1962) sylw rhyngwladol at beryglon plaladdwyr i'r amgylchedd.
Arweiniodd y llyfr i wrthwynebiad ffyrnig o gwmnïau cemegol, ond daeth newidiadau mawr yn y rheoliadau ar ddefnyddio plaladdwyr yn yr Unol Daleithiau a gwledydd eraill, gyda gwaharddiad ar ddefnyddio DDT a phlaladdwyr eraill.

Ar ôl ei marwolaeth, dyfarnwyd Rachel Carson Medal Rhyddid yr Arlywydd gan yr Arlywydd Jimmy Carter.

Categori:Biolegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Ecolegwyr
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1964
Keflavík

bawd|Llun o Keflavík o tua 1804 gan y morwr Daneg a pherchennog y cerdyn Poul de Løvenørn (1751-1826).).
bawd|Harbwr Keflavík
dde|thumbnail|Eglwys yn Norðfjörðsgata
Mae **Keflavík** (ynganiad IPA:ˈcʰɛplaˌviːk) yn dref yn rhanbarth Reykjanes yn ne orllewin Gwlad yr Iâ ar benrhyn y de, Reykjanesskagi. Ystyr yr enw yr "Bae Broc-môr". Mae'n adnabyddus i deithwyr fel tref Maes Awyr Keflavík, prif faes awyr ryngwladol yr ynys. Ei phoblogaeth yn 2016 (wedi ei chyfuno gyda'r dref gyfagos, Njarðvík) oedd 15,129.

Yn 1995 ymunodd Kelfavík gyda Njarðvík a Hafnir i greu bwrdeistref Reykjanesbær gyda phoblogaeth o  15,233 (Ionawr 2016).

## Hanes 
Sefydlwyd Keflavík yn yr 16g, a datblygodd y dref yn sgil ei diwydiant pysgota a phrosesu pysgod, a sefydlwyd gan entrepreneuriaid a pheirianwyr o'r Alban.
leoliad i awyrennau ail-lenwi eu tanciau wrth hedfan ar draws yr Iwerydd rhwng Gogledd America ac Ewrop cyn oes awyrennau mwy. Mae'r awyrfa bellach yn gwasanaethu fel prif ganolfan ryngwladol y wlad.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd y maes awyr milwrol yn wasanaeth ail-lenwi a thrafnidiaeth. Yn ystod y Rhyfel Oer, roedd Naval Air Air Keflavik yn chwarae rhan bwysig wrth fonitro traffig morol a llong danfor o foroedd Norwy a'r Ynys Las i mewn i gefnfor yr Iwerydd. Roedd pencadlys ar gyfer monitro, rhyng-gipio (intercept) awyrennau milwrol, ail-lenwi yn yr awyr, ac achub awyr/mor yno hefyd. Ar ôl cwymp yr Undeb Sofietaidd, fodd bynnag, collwyd llawer o'r angen strategol dros y gwaith yma. Caewyd y pencadlys yn swyddogol ar 30 Medi 2006, pan gadawodd 30 o bersonél milwrol Unol Daleithiau America y safle.

Mae Keflavík yn enwog yng Ngwlad yr Iâ fel canolfan gerddorol bwysig yn ystod y 1960au a'r 70au. Fe'i gelwir hefyd yn *bítlabærinn* neu 'Tref y Beatle'.

## Daearyddiaeth 
Mae'r daearyddiaeth leol yn cael ei dominyddu gan gaeau o rwbel basalt, wedi'u rhyngddynt â rhai planhigion caled a mwsoglau. Ar ddiwrnod clir, gall un weld Snæfellsjökull ar draws y bae, tua 115&nbsp;km i ffwrdd.

## Chwaraeon
Cyrychiolir y dref ym maes y campau gan Keflavík ÍF (sef Íþrótta- og ungmennafélag Keflavíkur). Fel sy'n gyffredin yng Ngwlad yr Iâ, mae corff o'r fath yn gyfrifol am lwyfanu timau mewn gwahanol gampau i wahanol oedrannau.

## Enwogion y Dref Stadt 
* Ingvar Jónsson (pêl-droediwr) (* 1989)
* Arnór Ingvi Traustason, (pêl-droediwr rhyngwladol i Tîm pêl-droed cenedlaethol Gwlad yr Iâ sy'n chwarae i dîm SK Rapid Wien yn Bundesliga Awstria) (* 1993)

## Mewn Diwylliant Boblogaeth
Defnyddir hen ganolfan filwrol NATO fel lleoliad ar stori bwysig yn nofel bwsig Tom Clancy. Disgrifiodd Clancy y ganolfan, daeareg, llystyfiant ac offer yr orsaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Alena Varmužová

Mathemategydd o Tsiecoslofacia a'r Weriniaeth Tsiec oedd **Alena Varmužová** (24 Ebrill 1939 – 7 Awst 1997), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel mathemategydd ac athro.

Ei gŵr oedd y cerflunydd Vratislav Varmuža.

## Manylion personol
Ganed Alena Varmužová ar 24 Ebrill 1939 yn Rožnov pod Radhoštěm.

## Gyrfa
Fe'i haddysgwyd yng Nghyfadran Addysg Prifysgol Ostrava yn Ostrava, lle roedd hi'n bennaeth yr Adran Mathemateg. Bu hefyd yn gweithio yn Undod Mathemategwyr Ffisegwyr Tsiec.
### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

## Gweler hefyd
*Bioleg
*Cemeg
*Ffiseg
*Mathemateg bur
*Ystadegaeth
*Geometreg
*Rhestr o wyddonwyr o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Academyddion benywaidd yr 20fed ganrif o Tsiecia
Categori:Academyddion o Tsiecoslofacia
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol o Tsiecia
Categori:Mathemategwyr yr 20fed ganrif o Tsiecia
Categori:Mathemategwyr benywaidd o Tsiecia
Categori:Mathemategwyr o Tsiecoslofacia
Diaffram (atal cenhedlu)

bawd|Diaffram
Mae'r **diaffram** yn ddull rhwystr o atal cenhedlu. Mae'n gymharol effeithiol, gyda chyfradd methiant blynyddol o tua 12% gyda defnydd cyffredinol

## Defnydd 
Fe'i gosodir dros wddf y groth gyda sberm laddwr cyn cael cyfathrach rywiol ac yn cael ei adael yn ei le am o leiaf chwe awr ar ôl rhyw.

Yn gyffredinol, mae angen ei osod am y tro cyntaf gan ddarparwr gofal iechyd.

## Sgil effeithiau 
Ar y cyfan prin iawn yw'r sgil effeithiau. Gall y defnydd gynyddu'r risg o faginosis bacteriol a heintiau'r llwybr wrinol. Os caiff ei adael yn y wain am fwy na 24 awr gall syndrom sioc wenwynig ddigwydd. Er y bydd y defnydd yn lleihau'r risg o heintiau a drosglwyddir yn rhywiol, nid yw'n effeithiol iawn wrth wneud hynny.

## Mathau 
Mae yna nifer o fathau o ddiafframau gyda dyluniad gwahanol i natur y sbring a'r rhimyn. Maent ar gael wedi eu cynhyrchu o latecs, silicon neu rwber naturiol. Maent yn gweithio trwy rwystro mynediad at, a chadw sberm oddi wrth, gwddf y groth.

## Hanes 
Dyfeisiwyd y diaffram tua 1882. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.

Yn y Deyrnas Unedig maent yn costio llai na £10 . Mae'n ddull atal genhedlu sy'n cael ei ddefnyddio gan tua 0.3% o ferched y byd. Nid yw'r gost yn cynnwys cost y sberm laddwr.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Atal cenhedlu
Categori:Rhyw
Categori:Beichiogrwydd
Marina Solodkin

Gwleidydd ac economegydd o Israel a Rwsia yw **Marina Solodkin** (Hebraeg: ***מרינה סולודקין***; Rwsieg: ***Марина Михайловна Солодкина***; ganed 31 Mai 1952 – 16 Mawrth 2013). Yn Israel roedd yn aelod o Knesset. Ymfudodd i Israel o Rwsia yn gynnar yn y 1990au ac ymunodd â phlaid yr ymfudwr 'Yisrael BaAliyah'. Gwasanaethodd fel cyfreithiwr tan fis Chwefror 2013 pan gollodd ei sedd yn yr etholiadau.

## Manylion personol
Ganed Marina Solodkin ar 14 Mehefin 1952 yn Moscfa ac wedi gadael yr ysgol leol mynychodd Brifysgol y Wladwriaeth, Moscaw gan dderbyn gradd PhD mewn economeg a'r gwyddorau cymdeithasol.

## Gyrfa
Enillodd sawl gradd academaidd gan gynnwys Gwobr Kandidat Nauk mewn Economeg, ond trodd at yrfa wleidyddol, heb fod yn rhy llwyddiannus yn hwnnw.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

## Gweler hefyd
*Bioleg
*Cemeg
*Ffiseg
*Mathemateg bur
*Ystadegaeth
*Geometreg
*Rhestr o wyddonwyr o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddonwyr benywaidd
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Gwyddonwyr o Israel
Baner Tyrcmenistan

Disgrifir **baner Tyrcmenistan** (Turkmeneg: Türkmenistanyň baýdagy, Түркменистаның байдагы) fel Maes gwyrdd ac arno pum seren wen a chilgant a stribed fertigol coch ger y hòs yw **baner Tyrcmenistan**. Ar hyd y stribed coch darlunir pum patrwm carpedi traddodiadol, uwchben torch olewydd. Mae'r stribed goch yn ddarlun o garpedi enwog y wlad.

Cyflwynwyd y faner ar 27 Medi 1992 gan ddisodli baner Sofietaidd y wlad (gw. isod). Newidiwyd cymeseredd y faner rhywfaint ar 24 Ionawr 2001 gan fabwysiadu ratio 2:3.

## Baneri Hanesyddol Tyrcmenistan
Baner yr Ymerodraeth Rwsiaidd y Tsar oedd baner swyddogol Tyrcmenistan hyd nes dyfodiad comiwnyddiaeth gyda Chwyldro Rwsia.

Yn ystod yr Undeb Sofietaidd hyd nes annibyniaeth yn 1991, roedd baner Tyrcmenistan yn debyg i holl faneri eraill gweriniaethau eraill yr Undeb Sofietaidd.

Turkestan Autonomous SSR Flag.svg|1:2 Tyrcmenistan ASSR, 1919 tan 1924
Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg|1:2  Gweriniaeth Tyrcmenistan yn yr Undeb Sofietaidd, 1 Awst 1953 tan 1991
Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1953–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992) (reverse).svg|1:2 Gweriniaeth Tyrcmenistan Undeb Sofietaidd, 1 Awst 1953 tan 1991, tu cefn

Flag of Turkmenistan (1992–1997).svg|1:2 Tyrkmenistan, 1992 tan 1997
Flag of Turkmenistan (1997-2001).svg|1:2 Tyrkmenistan, 1997 tan 2001

## Baneri Milwrol Tyrcmenistan Annibynnol
Tyrcmenistan
Categori:Tyrcmenistan
Canlyniadaeth

Dosbarth o ddamcaniaethau moesegol normadol yw **canlyniadaeth** sydd yn dal taw canlyniadau sydd yn pennu gwerthoedd moesol. Defnyddiolaeth yw'r ddamcaniaeth ganlyniadol amlycaf. Gwelir ei gwreiddiau yn syniadaeth yr Epiciwriaid a gwaith Francis Hutcheson a Joseph Priestley. Gellir ei leoli yn rhan o'r traddodiad pleseryddol (neu hedonaidd). Jeremy Bentham a John Stuart Mill yw'r ddau Sais a gydnabyddir yn arloeswyr defnyddiolaeth, sy'n hyrwyddo'r lles cyffredin. Yn yr 20g datblygodd G. E. Moore ffurf ar ganlyniadaeth o'r enw "defnyddiolaeth ddelfrydol", sydd yn cydnabod harddwch a chyfeillgarwch ar y cyd â phleser.

## Gweler hefyd 
* Dyletswyddeg

## Cyfeiriadau 
Categori:Damcaniaethau moesegol
Henry David Thoreau

Traethodydd ac athronydd  o'r Unol Daleithiau oedd **Henry David Thoreau** (12 Gorffennaf 1817 – 6 Mai 1862).

Roedd yn gyfaill agos i brif aelodau'r mudiad trosgynoliaeth. Dylanwadwyd arno gan Ralph Waldo Emerson, a roddodd fenthyg gaban i Thoreau, wrth ymyl Walden Pond yn Concord, Massachusetts. Ysbrydolodd Thoreau gan ei arhosiad yno a disgrifiodd hynny yn ei lyfr *Walden* (1854), ei waith mwyaf adnabyddus, sy'n bennaf yn fyfyrdod ar fyw'n syml mewn amgylchedd naturiol.

Gwaith pwysig arall yw traethawd Thoreau *"Civil Disobedience"* ("Anufudd-dod Sifil", 1849), sy'n dadlau bod gan unigolyn ddyletswydd i wrthwynebu gweithredoedd anghyfiawn llywodraeth sifil. Dylanwadodd ei athroniaeth ynghylch anufudd-dod sifil ar feddyliau a gweithredoedd ffigurau nodedig o'r fath fel Leo Tolstoy, Mahatma Gandhi, a Martin Luther King.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1817
Categori:Marwolaethau 1862
Categori:Amgylcheddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirniaid cymdeithasol o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirniaid Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Diddymwyr
Categori:Dyddiadurwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion natur
Categori:Pobl a aned ym Massachusetts
Categori:Pobl fu farw ym Massachusetts
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Edit Bauer

Gwyddonydd a gwleidydd Hwngaraidd o Slofacia yw **Edit Bauer** (ganed 21 Awst 1946), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel economegydd ac Aelod o Senedd Ewrop (ASE). Mae'n aelod o blaid Magyar Koalíció Pártja, sy'n rhan o Blaid y Bobl Ewropeaidd ac yn eistedd ar Bwyllgor Seneddol Ewrop ar Ryddidoedd Sifil, Cyfiawnder a Materion Cartref a'i Bwyllgor ar Hawliau Merched a Chydraddoldeb Rhywiol.

## Manylion personol
Ganed Edit Bauer ar 21 Awst 1946 yn Šamorín ac wedi gadael yr ysgol leol bu'n astudio Economeg ym Mhrifysgol Economeg, Bratislava (1968) ac yn Academi Gwyddorau Slofacia (1980) lle derbyniodd ddoethuriaeth.
## Gyrfa
### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

## Gweler hefyd
*Bioleg
*Cemeg
*Ffiseg
*Mathemateg bur
*Ystadegaeth
*Geometreg
*Rhestr o wyddonwyr o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddonwyr benywaidd
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Gwyddonwyr o Slofacia
Aston Martin Valkyrie

Mae'r **Aston Martin Valkyrie** (a elwir hefyd yn enwau mewnol AC-RB 001 a Nebula) yn gar coupé 2-ddrws cyflym, trydan hybrid. Cychwynwyd cynhyrchu'r car yn 2018, a hynny ar y cyd gan Aston Martin, Red Bull Racing a sawl gweithgynhyrchydd arall. Daw'r gair *valkyrja* o chwedloniaeth Hen Norwyeg; roedd hi'n un o nifer o dduwiesau a ddewisiai pwy mewn brwydr a oedd yn byw a phwy a oedd yn marw. Datgelwyd yr enw 'Valkyrie' yn enw newydd sbon yn 2017.

Mae'r car chwarae yma'n gynnyrch sawl blwyddyn o gydweithio rhwng Aston Martin a Red Bull Racing i greu car y gellir ei ddefnyddio fel car ffordd. Mae gwneuthurwyr y car yn honni mai hwn yw'r car stryd cyflymaf yn y byd. Un o'r prid ddylunwyr oedd Adrian Newey, Prif Swyddog Technegol Red Bull Racing a dylunydd F1 mwyaf llwyddiannus y byd.

Ei brif gystadleuwyr yw ceir Mercedes-AMG, a McLaren Senna.

Yn ogystal â Red Bull, cydweithiodd nifer o gwmnïau gan gynnwys: Cosworth, Ricardo, Rimac Automobili, Multimatic, Alcon, Bosch, Surface Transforms, Wipac, a Michelin.

## Cyflymder a hwb gan fatri
Mae'r car yn cynnwys peiriant V12 6.5 litr naturiol a deilwriwyd gan Cosworth, a gynlluniwyd i ddechrau i gynhyrchu oddeutu , ond fe'i cyhoeddwyd yn ddiweddarach ym mis Mehefin 2017 y byddai'r injan yn cynhyrchu . Ar yr un pryd ryddhawyd yr allbwn pŵer, soniwyd hefyd am y pwysau, ar , sy'n rhagori ar y gymhareb 1: 1 cymhareb pŵer i bwysau, gyda  fesul tunnell.

Gosodwyd system batri hybrid hyblyg, sy'n perfformio fel system KERS, ynghyd â'r injan. Cyflwynir y pŵer trwy drosglwyddiad swits 7 cyflymder a adeiladwyd gan Ricardo. Cynhyrchwyd y batri, o fath KERS, gan Rimac.

Mae'r nwyon gwacau'n dod drwy bibau mwg a osodwyd ger yr injan - yn union fel ceir rasio F1 a'r Porsche 918 Spyder.

## Gweler hefyd
*Aston Martin DB5 - a ymddangosodd yn un o ffilmiau James Bond (*Goldfinger*; 1964).
*Aston Martin DB11

## Cyfeiriadau 
Categori:Aston Martin
Categori:Ceir heibrid
The Woollen Industry (Shire Album 81)

Casgliad o ffotograffau mewn cyfrol yn yr iaith Saesneg gan Chris Aspin yw ***The Woollen Industry*** a gyhoeddwyd gan Shire Publications yn 2000. Yn 2018 roedd y gyfrol mewn print.

Hanes darluniadol y diwydiant gwlân ym Mhrydain o'r cyfnod cynhanesiol hyd heddiw. 50 llun du-a-gwyn.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Anita Shreve

Nofelydd o'r Unol Daleithiau oedd **Anita Shreve** (7 Hydref 1946 - 29 Mawrth 2018).

Cafodd ei eni yn Dedham, Massachusetts. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Dedham.

Bu farw o ganser yn ei gartref yn Newfields, New Hampshire.

## Nofelau
**Past the Island, Drifting* (1975)
**Eden Close* (1989)
**Strange Fits of Passion* (1991)
**Where or When* (1993)
**Resistance* (1995)
**The Weight of Water* (1997)
*''The Pilot's Wife* (1998)
**Fortune's Rocks* (1999)
**The Last Time They Met* (2001)
**Sea Glass* (2002)
**All He Ever Wanted* (2003)
**Light on Snow* (2004)
**A Wedding in December* (2005)
**Body Surfing* (2007)
**Testimony* (2008)
**A Change in Altitude* (2009)
**Rescue* (2010)
**Stella Bain* (2013)
**The Stars Are Fire'' (2017)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Seljalandsfoss

bawd|Seljalandsfoss
Mae **Seljalandsfoss** yn rhaeadr yng Ngwlad yr Iâ. Lleolir Seljalandsfoss yn Rhanbarth y De, wrth ymyl y brif ffordd sy'n amgylchynu'r ynys, Ffordd 1 ar hyd y ffordd sy'n arwain at Þórsmörk, Ffordd 249. Ystyr yr enw yw *rhaeadr Seljaland*bawd|Seljalandsfoss pronunciation

Cwympa'r rhaeadr 60m ac mae'n rhan o afon Seljalands sy'n tarddu yn rhewlif llosgfynydd Eyjafjallajökull. Gall ymwelwyr gerdded y tu ôl i'r rhaeadr. Dyma oedd y llosgfynydd enwog a ffrwydrodd yn 2010 gan achosi anhawsterau i awyrennau hedfan i Wlad yr Iâ.

## Dadlau 
bawd|Rhaeadr
Yn 2017 achosodd cynlluniau i adeiladu canolfan wybodaeth 2000m sgwâr ac 8 metr o uchder ger y rhaeadr dadlau mawr ar yr ynys. Dadleua'r gwrthwynebwyr y byddai'r datlygiad yn anharddu golygfa a natur yr ardal a'r atyniad.

## Cyfeiriadau
## Dolenni
* Gwybodaeth bellach am Seljalandsfoss ar Hit Iceland 
* Seljalandsfoss at the IMDb
* Rhith daith panoramig 

Categori:Daearyddiaeth Gwlad yr Iâ
Y Bachgen Mewn Ffrog

Mae ***Y Bachgen Mewn Ffrog*** yn llyfr ffuglen i blant. Ysgrifennwyd y llyfr Saesneg gwreiddiol, *The Boy in the Dress* (2008), gan David Walliams gyda darluniadau gan Quentin Blake. Cyfieithwyd y llyfr i'r Gymraeg gan Iwan Huws ac fe'i gyhoeddwyd gan Atebol yn 2017. Hon yw nofel gyntaf Walliams a'r chweched i'w chael ei throsi i'r Gymraeg ar ôl *Cyfrinach Nana Crwca* (2014), *Deintydd Dieflig* (2015), *Mr Ffiaidd* (2016), *Anti Afiach* (2017) ac *Y Biliwnydd Bach* (2017).

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau 2017
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Reneta Indzhova

Gwyddonydd a gwleidydd o Fwlgaria yw **Reneta Indzhova** (Bwlgareg: ***Ренета Иванова Инджова***; ganed 16 Gorffennaf 1953). Rhwng Hydref 1994 a Ionawr 1995 bu'n Brif Weinidog Bwlgaria, y ferch gyntaf hyd yma (2018).

## Manylion personol
Ganed Reneta Indzhova ar 6 Gorffennaf 1953 yn Nova Zagora ac wedi gadael yr ysgol leol bu'n astudio Mathemateg hyd at safon Doethor  a daeth yn athro economi wleidyddol. Priododd a phlentyn, ond yn ddiweddarach fe'i hysgarwyd. Bu'n gweithio fel arbenigwr ariannol i'r Undeb Democrataidd rhyddfrydol-geidwadol (UDF) ac roedd yn bennaeth Asiantaeth Preifateiddio Bwlgaria (1992-1994).

Penodwyd Indzhova gan Arlywydd Zhelev, arweinydd yr UDF, i lywodraethu gofalwr ar ôl cwymp cabinet Lyuben Berov. Yn ystod ei hamser fer yn y swydd fe enillodd rywfaint o boblogrwydd am ei hymdrechion i frwydro yn erbyn troseddau-a-gynllwyniwyd.

## Gyrfa
### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

## Gweler hefyd
*Bioleg
*Cemeg
*Ffiseg
*Mathemateg bur
*Ystadegaeth
*Geometreg
*Rhestr o wyddonwyr o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Gwyddonwyr benywaidd o Fwlgaria
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Prif Weinidogion Bwlgaria
Wncl Sam

[bawd|Poster recriwtio o 1917, a ddyluniwyd ar sail y poster enwog o'r [Arglwydd Kitchener.]]
Personoliad cenedlaethol o Unol Daleithiau America, neu yn benodol llywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau, yw **Wncl Sam** (). Dywed iddo ymddangos yn ystod Rhyfel 1812 a'i enwi am Samuel Wilson, cigydd a werthai cig i Fyddin yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Personoliadau cenedlaethol
Categori:Symbolau cenedlaethol yr Unol Daleithiau
Rhyw Ddrwg yn y Caws

Mae ***Rhyw Ddrwg yn y Caws*** yn llyfr ffuglen i blant. Ysgrifennwyd y llyfr Saesneg gwreiddiol, *Ratburger* (2012), gan David Walliams gyda darluniadau gan Tony Ross. Cyfieithwyd y llyfr i'r Gymraeg gan Mared Llwyd a fe'i gyhoeddwyd gan Atebol yn 2018. Hon yw pumed nofel Walliams a'r nawfed i'w chael ei throsi i'r Gymraeg ar ôl *Cyfrinach Nana Crwca* (2014), *Deintydd Dieflig* (2015), *Mr Ffiaidd* (2016), *Anti Afiach* (2017), *Y Biliwnydd Bach* (2017), *Y Bachgen Mewn Ffrog* (2017), *Dihangfa Fawr Taid* (2017) a ''Plant Gwaetha'r Byd'' (2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau 2018
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Gwyran

Mae **gwyran** (lluosog: **gwyrain**) ac a elwir weithiau'n 'ŵydd môr' a 'chragen long') yn fath o arthropod a ffurfia'r grŵp Cirripedia yn yr is-ffylwm Cramenogion, ac mae'n perthyn felly i grancod a chimychod.

Ceir gwyrain yn byw yn y môr yn unig - mewn dyfroedd bas a llanwol. Ceir tua 1,220 rhywogaeth o wyrain.

## Geirdarddiad
Mae'r enw 'Cirrypedia' yn Lladin yn golygu "troed cyrliog".

## Hanes fel Ffosil 
Ceir ffosilod gwyrain sy'n dyddio i'r 'Cyfnod Cambraidd Canol' (sef tua 510 i 500 miliwn o flynyddoedd yn ôl).

## Perthynas â Dynolryw 
Bwyteir gwyrain mewn diwylliannau ledled y byd megis Portwgal a Siapan.

## Cyfeiriadau
Categori:Cramenogion
An t–Àrchar

bawd|250px
Mae **An t–Àrchar** (Saesneg: *Arrochar*) yn bentref yn Argyll a Bute ar ben gogleddol Loch Long, wedi'i amgylchu gan Alpau Arrochar. Mae’r pentref yn rhan o Parc Genedlaethol Loch Llymonwy a’r Trossachs. Enw gaeleg arall y pentref yw An Tairbeart Iar.

Yn hanesyddol mae yn Sir Dunbartons, wrth droed grŵp o fynyddoedd a elwir yn 'Alpau Arrochar', ac yn arbennig gan grib creigiog enwog 'Beinn Artair' (neu'r *Cobbler*). Saif wrth gyffordd yr A83 a'r A814 ac fe'i gwasanaethir gan orsaf reilffordd Arrochar a Tarbet, sydd gerllaw. Yn ogystal, mae ffordd yr A82 yn rhedeg trwy Tarbet ddwy filltir i'r dwyrain.

## Gweler hefyd
*

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Pentrefi Argyll a Bute
Tomb Raider

bawd|Arwyddlun Tomb Raider o 2013 ymlaen

Gêm fideo antur boblogaidd yw **Tomb Raider** a gafodd ei creu gan gwmni Core Design a oedd yn eiddo yn ffurfiol gan Eidos Interactive, a wedyn gan Square Enix ar ôl iddynt gael gafael ar Eidos yn 2009.

Mae'r fasnachfraint yn canolbwyntio ar archaeolegydd ffuglenwol Lara Croft, sy'n teithio o gwmpas y byd yn chwilio am arteffactau a gollwyd ac yn ymledu beddau ac adfeilion peryglus. Yn gyffredinol, mae'r 'gameplay' yn canolbwyntio ar archwilio antur gweithredu o amgylcheddau, datrys posau, llywio amgylcheddau gwenwynig wedi'u llenwi â thrapiau, ac ymladd nifer o elynion. Mae cyfryngau ychwanegol wedi tyfu o gwmpas y thema ar ffurf addasiadau ffilm, comics a nofelau.

Dechreuodd y datblygiad ar y gêm Tomb Raider wreiddiol ym 1993. Fe wnaeth ei llwyddiant ysgogi Dylunio Craidd i ddatblygu gêm newydd bob blwyddyn am y pedair blynedd nesaf, a oedd yn rhoi straen ar staff. Roedd y chweched gêm, The Angel of Darkness, yn wynebu anawsterau wrth ddatblygu ac fe'i hystyriwyd yn fethiant wrth ei ryddhau. Roedd hyn yn ysgogi Eidos i newid dyletswyddau datblygu i Crystal Dynamics, a oedd wedi bod yn ddatblygwr cynradd y gyfres ers hynny. oedd datblygwyr eraill wedi cyfrannu naill ai at deitlau diddymu o fewn y gyfres neu borthladdoedd o brif deitlau.

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau fideo
Categori:Meddalwedd
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Reykjanesbær

bawd|Tref Keflavik o'r harbwr
bawd|250px|Eglwys Hafnir

Mae **Reykjanesbær** yn fwrdeistref gymharol newydd ar benrhyn yn orllewin Gwlad yr Iâ, Penrhyn y De neu Reykjanesskagi fel y'i gelwir. Ystyr yr enw yw *tref y mwg* yn Islandeg. Mae'n cynnwys y trefi Keflavík, Njarðvík, a phentref Hafnir, ac, ers 2006 Ásbrú. Crewyd y bwrdeisdref yn 1994 pan bleidleisiodd y tair tref o blaid uno. Gydag oddeutu 18,000 o drigolion, Reykjanesbær yw'r bumed fwrdeistref fwyaf yng Ngwlad yr Iâ o ran poblogaeth.

## Gorwolwg
bawd|Keflavík
O'r tair tref sy'n ffurfio'r fwrdeistref, Keflavík yw'r mwyaf, tra Hafnir yw'r lleiaf a rhyw 10&nbsp;km o bellter. Roedd Keflavík a Njarðvík yn drefi gwahanol yn wreiddiol, ond tyfodd yn raddol gyda'i gilydd yn ystod hanner olaf yr 20g, nes mai dim ond un stryd oedd yr unig beth sy'n eu gwahanu. Roedd ochr ogleddol y stryd yn perthyn i Keflavík a'r ochr ddeheuol i Njarðvík.
Ers mis Mai 2009 bu treflab Njarðvík yn lleoliad Amgueddfa'r Llychlynwyr (Viking World Museum).

Yn 2006, pan gaeodd Unol Daleithiau America eu presenoldeb yn Gorsaf Awyr y Llynges yn Keflavik, cafodd y safle ei gymryd drosodd gan yr asiantaeth ddatblygu Kadeco, a'i hailenwi  yn Ásbrú. Sefydlwyd prifysgol brefiat ni-er-elw Keilir (Atlantic Centre of Excellence: Keilir, miðstöð vísinda, fræða og atvinnulífs) yno yn 2007. byn hyn mae Ásbrú yn gartref i gampysau sefydliadau addysgol amrywiol a hefyd busnesau, wedi'u sefydlu'n newydd ac wedi'u symud i safle'r awyr.

## Gefalldrefi
Dyma gefelldrefi Reykjanesbær:
*Kerava, Y Ffindir
*Kristiansand, Norwy
*Miðvágur, Ynysoedd Ffaro 
*Orlando, Florida, UDA
*Trollhättan, Sweden

## Atyniadau
*The Icelandic Museum of Rock 'n' Roll
*Naval Radio Transmitter Facility Grindavik
*Reykjanesviti
*Viking World museum

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Cosworth

Cwmni cynhyrchu peiriannau modurol a sefydlwyd yn Llundain ym 1958 yw **Cosworth**, sy'n arbenigo mewn peiriannau hylosgi mewnol perfformiad uchel, powertrain, ac electroneg. Mae cynnyrch y cwmni ar gyfer ceir rasio yn bennaf, a diwydiannau modurol prif ffrwd i raddau llai. Lleolir y cwmni yn Northampton, Lloegr, ac mae ganddynt rai ffatrioedd yng Ngogledd America: yn Indianapolis a Mooresville, Gogledd Carolina.
bawd|chwith|200px|Injan (neu 'beiriant') Cosworth Mk.IV ar gar 1962 Lotus 20
bawd|chwith|200px|Cosworth Mk.XIII ar Lotus 59

Hyd at 2018 mae Cosworth wedi casglu 176 o wobrau yn Fformiwla Un (F1) fel cyflenwr injan, ac felly'n ail - y tu ôl i Ferrari.

Cyflenodd Cosworth ei beiriannau rasio dosbarth cyntaf olaf i un tîm yn F1 yn 2013, sef Tîm Marussia F1.

## Geirdarddiad
Sefydlwyd y cwmni fel gwneuthurwr periannau tanio mewnol yng ngwledydd Prydain yn 1958 gan Mike Costin a Keith Duckworth. Deilliodd enw'r cwmni 'Cosworth', fel *portmanteau* o gyfenwau dau sylfaenydd y cwmni: COStin a duckWORTH.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn yr 1950au
Categori:Cwmnïau Lloegr
Categori:Gwneuthurwyr ceir
Don Imus

Cyflwynwr radio a digrifwr Americanaidd oedd **Jonathan Donald** "**Don**" **Imus, Jr.** (23 Gorffennaf 1940 – 27 Rhagfyr 2019).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr radio Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr radio'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr radio'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr radio Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw yn Texas
Gisele Bündchen

Model o Frasil yw **Gisele Bündchen** (ganwyd 20 Gorffennaf 1980).

Ers 2004 bu Bündchen ymhlith y modelau uchaf eu tâl yn y byd, ac o 2007 hi oedd yn safle 16 ar y rhestr o fenywod cyfoethocaf yn y diwydiant adloniant. Yn 2012, fe'i gosododd yn gyntaf ar restr modelau a enillai'r cyflog uchaf, gan Forbes. Yn 2014, cafodd ei rhestru fel y 89eg menyw mwyaf pwerus mwyaf yn y byd, eto gan Forbes.

Priododd Bündchen Tom Brady, chwarterwr y New England Patriots, yn 2009. Mae'n cefnogi nifer o elusennau gan gynnwys Achub y Plant, y Groes Goch a Meddygon Heb Ffiniau, yn ogystal â neilltuo amser i achosion amgylcheddol. Hi yw'r Llysgennad Ewyllys Da ar gyfer Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig.

## Cyfeiriadau
Categori:Catholigion o Frasil
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Modelau o Frasil
Categori:Pobl o Bahia
Trefedigaeth y Goron

Tiriogaeth dramor Brydeinig a reolir yn uniongyrchol gan lywodraeth y Deyrnas Unedig, trwy awdurdod y Goron, yw **trefedigaeth y Goron**. Y fath hon o diriogaeth oedd yn nodwedd o'r Ymerodraeth Brydeinig o ddechrau'r 19g hyd ddiwedd yr 20g. Nid oedd gan drefedigaethau'r Goron gynrychiolwyr yn Senedd y Deyrnas Unedig. Rheolai trefedigaeth y Goron gan lywodraethwr a benodir gan y Goron ac yn atebol i Lundain (Y Swyddfa Dramor a Chymanwlad, ers 1966).

Meddai'r llywodraethwr ar faint sylweddol o rym ac awdurdod, a chafodd ei gynorthwyo yn y blynyddoedd cynnar gan gyngor penodedig. Yn y 1820au a'r 1830au, cafodd y system ei diwygio mewn sawl tiriogaeth gan gyflwyno cynghorau deddfwriaethol ac gweithredol i gynorthwyo'r llywodraethwr. Gan amlaf, cafodd aelodau'r cynghorau eu penodi gan y llywodraethwr ei hunan. Yn ddiweddarach yn oes yr Ymerodraeth Brydeinig, daeth ambell drefedigaeth y Goron i ddefnyddio cynghorau etholedig.

Dyluniwyd y system yn gyntaf gan yr Arglwydd Hawkesbury ar gyfer trefedigaeth Martinique. Ymledodd ei arferion i ynysoedd cyfagos yn India'r Gorllewin, gan gynnwys Trinidad a Sant Lwsia, ac yn ddiweddarach i Drefedigaeth y Penrhyn, Mawrisiws, Seilón, De Cymru Newydd, Tir Van Diemen, a Gorllewin Awstralia. O safbwynt yr awdurdodau Llundeinig, roedd poblogaethau'r tiriogaethau hyn yn anaddas ar gyfer llwyodraeth gynrychioladol gan yr oeddynt naill ai'n frodorion y tir neu yn wladfeydd cosb.

Nid oedd pob rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig yn drefedigaeth y Goron. Cafodd ambell diriogaeth ei rheoli gan gwmnïau preifat, er enghraifft India dan Gwmni India'r Dwyrain. Rhoddwyd ymreolaeth trwy statws dominiwn i'r gwledydd a chanddynt boblogaeth wen sylweddol, sef Canada, Awstralia, Seland Newydd, De Affrica, Newfoundland, ac Iwerddon. Roedd nifer o drefedigaethau'r Goron yn brotectoriaethau ynghynt, gan gynnwys Aden, Nigeria, Sansibar, ac Wganda. Hong Cong oedd trefedigaeth olaf y Goron, nes ei hildio i Tsieina ym 1997.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Tiriogaethau dibynnol y Goron, sef Ynys Manaw a Beiliaethau Jersey ac Ynys y Garn, sydd yn meddu ar ymreolaeth ond yn eiddo'r Goron
* Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig

Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
Lois Wilfred Griffiths

Mathemategydd ac athro prifysgol Americanaidd oedd **Lois Wilfred Griffiths** (27 Mehefin 1899 – 9 Tachwedd 1981). Bu'n ymchwilydd, yn fathemategydd, ac yn athro am 37 mlynedd ym Mhrifysgol Gogledd-orllewinol Evanston, Illinois cyn ymddeol yn 1964. Mae hi'n adnabyddus am ei gwaith mewn rhifau polygonaidd. Cyhoeddodd nifer o bapurau ac ysgrifennodd lyfr *Introduction to the Theory of Equations* (Cyflwyniad i'r Theori Hafaliadau), a gyhoeddwyd ym 1945.

## Manylion personol
Ganed Lois Wilfred Griffiths ar 27 Mehefin 1899 yn Chagrin Falls, Ohio yn ferch i Frederick William Griffiths, gweinidog, a Lena Jones Griffiths, athrawes ysgol. Ymfudodd Frederick Griffiths i'r Unol Daleithiau ym 1880 o Gymru. Yn yr Unol Daleithiau, enillodd Lois BA yng Ngholeg Diwinyddol Oberlin yn 1893 a Bagloriaeth  Divinity (BD) yn 1896.

Ym 1898, symudodd i Ohio lle rhoddodd Lena enedigaeth i fab: Harold F. Griffiths yn 1898 a merch: Lois ym 1899. Symudodd eto yn 1899 i Jennings, Territory Oklahoma, cyn ymgartrefu yn Seattle yn 1904.

## Gyrfa
Yn 1927, ar ôl ennill ei doethuriaeth, bu'n gweithio fel hyfforddwr mathemateg ym Mhrifysgol Gogledd-orllewinol Evanston, Illinois, lle treuliodd weddill ei gyrfa. Ym 1930, fe'i dyrchafwyd yn athro mathemateg cynorthwyol, ac yn 1938 cafodd ei henwi'n athro cyswllt. Ymddeolodd o Brifysgol Northwestern ym 1964 ac fe'i gwnaed yn athro emeritus.

Yn ystod ei gyrfa broffesiynol, cyhoeddodd lawer o bapurau mathemategol fel *Generalized Quaternion Algebras and the Theory of Numbers* Representation of Integers in the Form x2 + 2y2 + 3z2 + 6w2", yn yr *American Journal of Mathematics*. Cyhoeddodd hefyd *A generalization of the Fermat theorem on polygonal numbers* yn yr *Annals of Mathematics*, "Representation by Extended Polygonal Numbers and by Generalized Polygonal Numbers" a "Representation as Sums of Multiples of Generalized Polygonal Numbers* (Cynrychiolaeth fel Symiau Lluosogau o Niferoedd Polygonol Cyffredinol).

Ysgrifennodd Lois hefyd adolygiadau o destunau mathemategol megis *Introduction to the Theory of Groups of Finite Order* (Cyflwyniad i Theori Grwpiau o Orchymyn Gorffen) (1939) gan Robert Daniel Carmichael, *An Introduction to Abstract Algebra* (Cyflwyniad i Algebra Cryno) (1941) gan Cyrus Colton MacDuffee, ac *A Survey of Modern Algebra* (Arolwg o Algebra Modern) (1942) gan Garrett Birkhoff a Saunders Mac Lane. Cyhoeddodd hefyd nodiadau ar swyddogaethau rhifau poligoniadd.

Ysgrifennodd lyfr ar benderfynyddion (*determinants*) a systemau o hafaliadau llinol, a gyhoeddwyd fel y llyfr gosod *Introduction to the Theory of Equations'' (Cyflwyniad i'r Theori Hafaliadau) gan John Wiley and Sons yn 1945.

## Gweler hefyd
*Bioleg
*Cemeg
*Ffiseg
*Mathemateg bur
*Ystadegaeth
*Geometreg
*Rhestr o wyddonwyr o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Mathemategwyr benywaidd
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Merched y 19eg ganrif‎
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Mathemategwyr Americanaidd
Llosgach llaeth

Perthynas ar sail rhannu llaeth y fron, sydd yn dabŵ mewn sawl diwylliant, yw **llosgach llaeth**. Ni chanateir priodas rhwng dyn a'i laethfam, nac ychwaith rhwng dyn a menyw a gawsant eu bwydo ar y fron gan yr un laethfam, mewn cymdeithasau Islamaidd. Ceir gwaharddiadau tebyg ymhlith y Mende, y Samariaid, y Coptiaid, Cristnogion yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, a Phabyddion yr Eidal.

## Cyfeiriadau 
Categori:Tabŵau
Cabrales

bawd|320px|Bwrdeistref Cabrales
bawd|320px|Mynyddoedd y Picos de Europa, gyda phentref Sotres o fewn Bwrdeistref Cabrales, Asturias

Mae **Cabrales** yn ardal weinyddol yng nghymuned ymreolaethol Asturias, gogledd-orllewin Sbaen. Ystyrir Asturies gan lawer yn wlad ac iddi ei thraddodiadau a'i hanes ei hun, a cheir ymgyrch dros annibyniaeth i Asturies. Mae ganddi boblogaeth o 2,257 o drigolion ac mae'r ardal yn enwog iawn am ei chaws. Mae ganddi arwynebedd o 238.29 cilomedr sgwâr. Mae ychydig llai na hanner yr arwynebedd o fewn Parc Cenedlaethol y Picos de Europa, gan gynnwys Picu Urriellu, 2518m,  (Sb. el Naranjo de Bulnes) sy'n denu dringwyr o bob rhan o'r byd, a Torrecerredo, 2648m, copa uchaf Asturies.

Mae'n rhannu ei ffin gogleddol gyda Llanes, i'r de gyda Cantabria a Leon, i'r dwyrain gyda Peñamellera Alta ac i'r gorllewin gyda Onís. Rhennir cyngor Cabrales yn 9 plwyf: Berodia, Bulnes, Carreña, Las Arenas, Poo, Prau (yn Sbaeneg: Prado), Puertas, Sotres a Tielve.

Y ganolfan ddinesig yw Carreña.

Y brif afon yw Afon Cares, sy´n llifo i´r gogledd tuag at Arenas de Cabrales ac yna´n troi tua´r dwyrain ac yn ymuno ag Afon Deva yn y ffin â Cantábria.

Fe'i croesir gan wahanol ffyrdd, yr AS-114 o Cangas de Onis i Panes, yr AS-345 sy'n mynd tuag at Peñamellera Alta, a'r AS-264 sy'n mynd tuag at Puente Poncebos a Sotres. Mae'n gyngor gwartheg arwyddocaol, gan yr orograffeg a'i phorfeydd, gan gael enwogrwydd ei laeth, ac ymhelaethir ar gaws Cabrales, o enwogrwydd rhyngwladol. Mae'r caws glas hwn yn cael ei gynhyrchu o laeth gwartheg, neu o gymysgedd o hwnnw gyda llaeth defaid a llaeth geifr, a'i gadw mewn ogofau i'w aeddfedu.

Puente Poncebos yw man cychwyn llwybr Ceunant Cares, taith gerdded poblogaidd iawn, 12&nbsp;km i bentre Caín yn León. Mae llwybrau eraill, hir a byr, yn dechrau o Sotres, 1050m, pentref uchaf Asturies.

Un o´r trefi mwyaf pwysig yw Arenas de Cabrales, un o feysydd Brwydr El Mazucu ym 1937. Ar hyn o bryd mae'n ymddangos bod economi Arenas yn seiliedig yn bennaf ar dwristiaeth, er yn wahanol i lawer o ganolfannau twristiaeth mae'n cadw ei harddull frodorol, hynafol.

## Maestrefi
Mae gan cymuned Cabrales 9 plwyf:
*Berodia
*Bulnes
*Carreña
*Las Arenas
*Poo
*Prado (Prau in Asturian)
*Puertas
*Sotres
*Tielve

## Gweler hefyd
*Xixón

Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Leah Bracknell

Roedd **Alison Rosalind Bracknell** (geni 12 Gorffennaf 1964 - 16 Medi 2019), oedd yn cael ei hadnabod yn broffesiynol fel **Leah Bracknell**, yn actores Seisnig, sy'n adnabyddus am ei rôl fel Zoe Tate yn opera sebon ITV Emmerdale (1989-2005). Roedd hi hefyd yn athro cymwysedig gydag Ysgol Ioga Prydain ac roedd yn dylunio ac yn cynhyrchu ei gemwaith ei hun.

## Bywyd cynnar
Cafodd Bracknell ei eni yn Westminster, Llundain yn ferch i'r cyfarwyddwr teledu David Ian Bracknell (1932-1987) a'r actores Tsieineaidd Li-Er Hwang. Cafodd ei magu yn Llundain, Rhydychen, Seland Newydd a Ffiji.

## Gyrfa
Ymddangosodd Bracknell ar y teledu am y tro cyntaf ym 1976 fel plentyn 12 oed. Bu yn y rhaglen teledu *The Chiffy Kids* a oedd yn cael ei chyfarwyddo gan ei thad.

Mynychodd Academi Celf Drama Webber Douglas i hyfforddi i fod yn actor. O fewn ddwy flynedd o ymadael a'r academi cafodd rhan yn opera sebon ITV Emmerdale yn chware ran y milfeddyg *Zoe Tate*. Bu yn y rhaglen am 16 mlynedd cyn ymadael a'r sioe yn 2005. Ei chymeriad oedd y lesbiad gyntaf mewn opera sebon o wledydd Prydain ac yn un o'r cymeriadau hoyw mwyaf hyd hoedlog ar raglen o'r fath.

Enillodd Bracknell gwobr am yr 'Ymadawiad Gorau' yng Ngwobrau Sebon Prydain ym mis Mai 2006 am ei olygfa olaf yn Emerdale.

Ar ôl gadael Emmerdale, dychwelodd i'r theatr gan ymddangos fel Mrs Manningham yn *Gaslight* a *Strangers on a Train*. Yn 2008, ymunodd â chynhyrchiad teithiol Theatreworks *Turn of the Screw* i chwarae'r rôl arweiniol, sef  athrawes preifat. Mae hi hefyd wedi ymddangos yn y dramâu teledu *Judge John Deed*, *Casualty 1907* ac yn yr opera sebon canol prynhawn *Doctors*. Ym mis Mehefin 2007, ymunodd â chast rhaglen gyfres ITV *The Royal Today* fel y Fetron Jenny Carrington.

## Bywyd personol
Mae hi'n byw yn Worthing, Sussex gyda'i gŵr Jez Hughes a'i ddwy ferch o'i priodas cyntaf i Lyle Watson. Ers gadael Emmerdale mae hi wedi bod yn athro myfyrdod ac ioga .

### Iechyd
Ym mis Hydref 2016, datgelodd Bracknell ei bod yn dioddef o ganser terfynol yn yr ysgyfaint. Cyrhaeddodd apêl codi arian i dalu am driniaeth arbrofol yn yr Almaen ei darged o £50,000 o fewn tridiau.  Gwnaeth ymddangosiadau ar y rhaglenni *This Morning* a *Loose Women* lle bu'n trafod ei chanser a'i phenderfyniad i'w ymladd.

## Ffilmograffi
**The Chiffy Kids* (1976)
**Emmerdale* fel Zoe Tate (1989–2005)
**Judge John Deed* fel Doctor Mary Moon (2007)
**Casualty 1907* fels Mrs Turner (2008)
**Doctors* (2008)
**The Royal Today* fel Matron Jenny Carrington (2008)
**A Touch of Frost* (2010) fel Carolyn Viner
**DCI Banks* (2011) fel Maria
**A Dark Reflection* (2015) fel Isabelle Morris

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Actorion teledu Seisnig
Caravia

Mae **Caravia** yn ardal weinyddol yng nghymuned ymreolaethol Asturias. Mae'n ffinio yn y gogledd gyda môr Cantabricu (Sbaeneg: Cantabri), yn y de gan Parres (Barres), yn y dwyrain gan Ribeseya (Ribadesella) ac yn y gorllewin gan Colunga.

bawd|canol|320px|Lleoliad Caravia yn Asturias

Caravia yw'r drydedd fwrdeistref leiaf yn Asturias. Mae'r boblogaeth wedi'i ganoli'n bennaf yn Prau, y brifddinas weinyddol, yn Duesos ac yn Duyos. Mae 68&nbsp;km o Oviedo, prifddinas Asturias.

## Demograffeg
## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias
Pen-y-cae

Gall **Pen-y-cae** gyfeirio at:

*Pen-y-cae, pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam, gerllaw Rhosllannerchrugog a Rhiwabon
*Pen-y-cae, pentrefan yng nghymuned Tawe Uchaf, yn ne sir Powys
Mary Jackson

Mathemategydd Americanaidd oedd **Mary Jackson** (9 Ebrill 1921 – 11 Chwefror 2005), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel mathemategydd a hanesydd mathemateg.

Roedd Mary Winston Jackson (Ebrill 9, 1921 - 11 Chwefror, 2005) yn fathemategydd Americanaidd a pheiriannydd awyrofod yn y Pwyllgor Ymgynghorol Cenedlaethol ar gyfer Awyrennau (*National Advisory Committee for Aeronautics* neu NACA), a newidiodd ei enw yn 1958 i'r Weinyddu Awyrenneg a Gofod Cenedlaethol *National Aeronautics and Space Administration* (NASA).

bawd|Mary Jackson, NASA, 1980

## Gyrfa
Bu'n gweithio yng Nghanolfan Ymchwil Langley yn Hampton, Virginia, am y rhan fwyaf o'i gyrfa. Dechreuodd fel cyfrifiadur (dynol) yn yr adran ar wahân ar gyfer Cyfrifiadurau'r Ardal Orllewinol. Cymerodd ddosbarthiadau peirianneg uwch ac ym 1958 daeth yn beiriannydd benywaidd cyntaf y NASA.

Ar ôl 34 mlynedd yn NASA, roedd Jackson ennill y swydd uchaf a oedd ar gael, o fewn peirianneg. Sylweddolodd na allai hi gael ei dyrchafu ymhellach heb ddod yn oruchwyliwr. Derbyniodd ddirymiad i fod yn rheolwr Rhaglen Merched Ffederal, yn Swyddfa Rhaglenni Cyfle Cyfartal NASA, a'r Rhaglen Weithredu Cadarnhaol. Yn y rôl hon, bu'n gweithio i ddylanwadu ar gyflogi a hyrwyddo menywod yng ngyrfaoedd gwyddoniaeth, peirianneg a mathemateg NASA.

## Ffilm
Sgriptiwyd stori Jackson yn y llyfr ffeithiol o'r enw * Hidden Figures: The Story of the African-American Women Who Helped Win the Space Race* (2016). Hi yw un o dair arwres y ffilm *Hidden Figures,* a ryddhawyd yr un flwyddyn.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

## Gweler hefyd
*Bioleg
*Cemeg
*Ffiseg
*Mathemateg bur
*Ystadegaeth
*Geometreg
*Rhestr o wyddonwyr o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Mathemategwyr benywaidd
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif‎
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Mathemategwyr Americanaidd
Cuaña

bawd|320px|Olion Celtaidd yn Cuaña.

Mae **Cuaña** (Sbaeneg: Coaña) yn ardal weinyddol yng nghymuned ymreolaethol Asturias. Mae'n ffinio arfordir Môr Cantabri i'r gogledd, ac yn y de gan Bual (Sbaeneg:Boal), yn y dwyrain gan Ríu Navia a Villayón ar draws Afon Navia, ac yn y gorllewin gan El Franco.

320px|canol|bawd|Lleoliad Cuaña yn Asturias

Yn 1581, daeth Coaña yn fwrdeistref annibynnol, pan brynodd y trigolion yr ardal gan Philip II, perchennog Castropol.

Dioddefodd y fwrdeistref yn ystod ymosodiad milwyr Ffrainc yn ystod Rhyfel y Penrhyn, a chafodd pentrefi Cuaña, Folgueiras a Mouguías eu difetha.

## Gweler hefyd
*Xixón

## Plwyfi
*Cartavio
*Cuaña
*Folgueiras
*Llebredo
*Mouguías
*Trelles
*Villacondide

Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Robert Blythe

Actor o Gymro oedd **Robert Blythe** neu **Bob Blythe** (1947 – 20 Tachwedd 2018) a fu'n fwyaf adnabyddus am chwarae 'Fagin' yn y gomedi sefyllfa Cymreig *High Hopes*. Fe'i ganwyd ym Mhort Talbot a fe'i magwyd ar Stryd Tan-y-Groes yn y dref.

## Gyrfa
Gweithiodd fel syrfëwr cyn iddo hyfforddi fel actor yng ngholeg Ymddiriedolaeth Addysgol y Celfyddydau (Arts Educational Trust) yn Llundain.

Roedd ei waith theatr yn cynnwys tymhorau repertoire yn Theatr yr Haymarket, Leicester, Theatr y Sherman, Caerdydd, Playhouse Lerpwl, Theatr Connaught, Worthing, a Theatr y Grand, Abertawe. Fe wnaeth hefyd hefyd deithiau o amgylch y Dwyrain Pell, y Dwyrain Canol, India ac Ewrop, gyda sawl cynhyrchiad.

Roedd ei waith gyda'r Theatr Frenhinhol Genedlaethol yn cynnwys *Henry IV, Rhan 1* a *Rhan 2*, *Henry V*, ''Mother's Clap's Molly House* ac *Under Milk Wood*.

Roedd yn artist cyswllt gyda Clwyd Theatr Cymru lle roedd ei gredydau yn cynnwys, yn *Life of Galileo*, *Barnaby and the Old Boys*, *Cabaret*, *Equus*, *Entertaining Mr Sloane*, *A Christmas Carol*, *The Journey of Mary Kelly*, *The Norman Conquests*, *King Lear*, *Bedroom Farce*, *The Rabbit*, *One Flew over the Cuckoo's Nest*, *A Chorus of Disapproval* a *An Inspector Calls*.

Roedd gwaith theatr arall yn cynnwys *Badfinger* yn y Donmar Warehouse ac ar daith, *Ghosts* yn Theatr y Royal Exchange, Manceinion, *House and Garden* ar gyfer Alan Ayckbourn yn Theatr Stephen Joseph, Scarborough a *Twelve Angry Men'' yn Theatr y Garrick, Llundain.

## Bywyd personol
Roedd Blythe yn briod a'r actores Iola Gregory a chawsant ddwy ferch. Mae eu merch hynaf, Angharad Blythe yn awdur a chynhyrchydd teledu  Rhian Blythe, yn actores. Priododd am yr eildro i Naomi a chawsant ddau fab.

Bu farw yn 71 mlwydd oed wedi salwch hir.

## Ffilmyddiaeth ddethol 
* 1975 – *How Green Was My Valley* (cyfres deledu 1975) 
* 1983 – *Owain Glyndŵr* 
* 1985 – *Troubles and Strife* (cyfres deledu)
* 1994 – *The Lifeboat* (cyfres deledu)
* 1999 – *High Hopes* (peilot)
* 2002-2009 – *High Hopes*
* 2007 – *The Royal* (cyfres deledu)  (1 pennod)
* 2007 – *Midsomer Murders* (cyfres deledu) (1 pennod)
* 2006 – *Casualty* (cyfres deledu) (1 pennod)
* 2005 – *Doctors* (cyfres deledu) (1 pennod)
* 2004 – *Little Britain* (1 pennod)
* 2004 – *The Bill* (1 pennod)
* 2004 – *Lie Still* (Ffilm nodwedd)
* 2011 – *There Be Dragons* (Ffilm nodwedd) cyf Roland Joffe

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Pobl o Bort Talbot
Selandwyr Newydd

Pobl o Seland Newydd yw **Selandwyr Newydd** (). Gelwir y rhain ar lafar yn ciwis (gan gyfeirio at yr aderyn ciwi a'r ffrwyth ciwi). Pobl frodorol Seland Newydd yw'r Maorïaid, sy'n galw'r wlad Aotearoa (llythrennol *Gwlad y Cwmwl Gwyn Hir*) yn Maorïeg.

## Gweler hefyd
* Selandwyr Newydd Cymreig

Categori:Pobl o Seland Newydd