open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Archoffeiriad

200px|bawd|Crist o flaen Caiaphas. Paentiad gan Bachiacca, 16eg ganrif
Offeiriad uchel, neu brif offeiriad yw **archoffeiriad** (). Gall y term gyfeirio at y prif offeiriad mewn teml neu gysegrfa (*shrine*) arall neu at bennaeth enwad crefyddol. Yr enw cyfatebol am fenyw yw **archoffeiriades**.

Mae union ystyr y term yn amrywio o grefydd i grefydd.

## Y traddodiad Abrahamig
Yn Iddewiaeth, gelwir prif offeiriad yn yr eglwys Iddewig yn archoffeiriad.  Yn y traddodiad Iddewig, aberthid yn y Tabernacl yn wreiddiol, ac wedyn yn y Deml yn Jerwsalem a adnabyddir yn gyffredin fel Teml Solomon.  Rhennid y deml yn sawl ystafell, ac elwid yr adran fewnol y "lle sancteiddiaf".  Yr archoffeiriad oedd yr unig berson â'r hawl i fynd i mewn i'r "lle sancteiddiaf", a dim ond ar un diwrnod yn y flwyddyn, sef Yom Kippur, pan arferid offrymu anifail yno. Yn wreiddiol, prif offeiriad y Lefitiaid, yr offeiriadaeth a oedd yn ddisgynyddion o lwyth Lefi, oedd yr archoffeiriad Iddewig. Erbyn cyfnod y Rhufeiniaid, yr archoffeiriad hwnnw oedd pennaeth gwladwriaeth Judaea. Roedd yn cael ei apwyntio gan y Rhufeiniaid. Yn ôl y Testament Newydd, Caiaphas oedd yr archoffeiriad y dygwyd Iesu o Nasareth o'i flaen i sefyll ei brawf.

Mewn Cristnogaeth, mae'n enw a ddefnyddir am Grist weithiau, yn bennaf yn y Llythyr at yr Hebreaid.  Ond mae'r llythyr yn gwahaniaethu rhwng rhôl archoffeiriadaeth Iesu a'r archoffeiriaid cynt; yn ôl y llythyr, roedd rhaid i'r hen aberthau cael eu hailgyflawni bob tro achos nad oedden nhw'n effeithiol i ddileu pechod, ond offrymodd Iesu ei hun yn aberth unwaith ac am byth ac wedyn esgynnodd i eistedd ar ochr dde Duw.

## Crefyddau'r Henfyd a Phaganiaeth
[250px|bawd|Dau archoffeiriad o'r [Hen Aifft.]]
Mae'n derm a gymhwysir yn gyffredin i ddisgrifio swydd prif Offeiriad yng nghrefyddau'r Henfyd. Fel rheol byddai'r Archoffeiriad(es) yn gwasanaethu duw neu dduwies neilltuol a gan amlaf yn bennaeth teml wedi'i chysegru i'r bod dwyfol hwnnw.

Ceir tystiolaeth am Archoffeiriaid ac Archoffeiriaid mewn sawl diwylliant hynafol, yn cynnwys yr Hen Aifft a Mesopotamia a'r Rhufain hynafol. Fel rheol byddai dyn yn gwasanaethu duw fel Archoffeiriad a dynes yn gwasanaethu duwies, ond ceir eithriadau hefyd.

## Neo-baganiaeth
* Yn Wica, mae Archoffeiriad ac Archoffeiriades yn arwain Cwfen ac yn gallu croesawu eraill i’r cwfen a’r grefydd. 
* Yn Nharot Rider Waite, mae'r Archoffeiriades yn un o'r cardiau yn y Prif Arcana.

Categori:Crefydd
Categori:Offeiriaid
Saint-Denis, Seine-Saint-Denis

bawd|bawd|de|Basilica Sant Denis

*Commune* yn Ffrainc ac un o faesdrefi Paris yw **Saint-Denis**. Saif tua 5&nbsp;km i'r gogledd o ddinas Paris ei hun, yn *département* Seine-Saint-Denis, ac roedd y boblogaeth yn 1999 yn 85.832.

Enwyd Saint-Denis ar ôl Sant Denis neu Dionysius, a ferthyrwyd tua 250 ym Mharis, ar y safle a elwir yn awr yn Montmartre. Yn y fan lle claddwyd ef, adeiladodd Dagobert I, brenin y Ffranciaid, abaty, a dyfodd i fod yn bwysig dan yr Abad Suger o 1120 ymlaen. Claddwyd y rhan fwyaf o frenhinoedd Ffrainc ym Masilica Sant Denis yma.

Tyfodd Saint-Denis yn gyflym fel canolfan ddiwydiannol yn y 19g, ond gyda machlud llawer o'r diwydiannau hyn yn yr 20g tyfodd problemau economaidd. Yn 1998, adeiladwyd y stadiwn rygbi cenedlaethol, Stade de France, yma.

Categori:Seine-Saint-Denis
Athamé

[bawd|200px|de|Fersiwn o Athamé, gyda llafn dur a charn [Coed cors|derwen-gors. Ceir delwedd o'r Lleuad Driphlyg yn arian arno.]]

Dagr seremonïol gyda llafn daufiniog yw'r **Athamé** neu **Athame**, un o sawl offeryn a ddefnyddir i ddewino yn Wica, neo-baganiaeth a thraddodiadau eraill yr Oes Newydd. Mae cyllell gyda llafn daufiniog o'r enw *arthame* yn ymddangos yn y *Clavicula Salomonis*, sydd yn llyfr hudol o'r Oesoedd Canol.

Mae'r Athamé yn ymddangos mewn ysgrifen Gerald Gardner yn y 1950au; dyn a boblogeiddiodd Wica (sydd yn grefydd neo-baganaidd) oedd Gardner. Yn ôl rhai sy'n ymarfer Wica, yr offeryn defodol mwyaf pwysig yw'r Athamé, oherwydd caiff ei defnyddio hi mewn llawer o arferion a defodau  ysbrydol, ond ni ddefnyddir hi byth i dorri'r corff.

Dywed Philip Heselton oherwydd diddordeb a medrusrwydd Gardner mewn cleddyfau a chyllyll hen ffasiwn, ac yn enwedig y cyllyll kris hudol o Falaysia ac Indonesia, y ceir pwyslais canolog ar yr Athamé yn Wica.

## Cyfeiriadau
Categori:Wica
Categori:Neo-baganiaeth
Categori:Dewiniaeth
Denis

Nawdd-sant Ffrainc yw Sant **Denis** neu **Dionysius** (bu farw c. 250 neu tua 270). Merthyrwyd ef ym Mharis, ar y safle a elwir yn awr yn Montmartre.
bawd|130px|chwith|Sant Denis

Yn ôl y chwedl, wedi torri ei ben, cododd ei ben yn ei ddwylo a cherddodd am rai milltiroedd, gan bregethu. Yn y fan lle claddwyd ef, yn awr Saint-Denis i'r gogledd o ganol Paris, adeiladodd Dagobert I, brenin y Ffranciaid, abaty, a dyfodd i fod yn bwysig dan yr Abad Suger o 1120 ymlaen. Claddwyd y rhan fwyaf o frenhinoedd Ffrainc ym Masilica Sant Denis yma.

Categori:Marwolaethau'r 2il ganrif
Categori:Pobl o Baris
Categori:Seintiau o Ffrainc
Jèrriais

Iaith Jersey ydyw'r **Jèrriais**, neu **Jersïeg**. Mae'n un o'r sawl ffurf o Normaneg a siaredir yn Normandi ac Ynysoedd y Sianel. Mae Jèrriais wedi edwino yn ystod y ganrif ddiwethaf ond mae ymdrechion i ddiogelu'r iaith.

## Ffonoleg 
### Llafariaid 
### Cytseiniaid 
Categori:Ieithoedd Romáwns
Categori:Jersey
Categori:Ynysoedd y Sianel
Argenteuil

bawd|130px|Arfbais Argenteuil

Un o faesdrefi Paris a *commune*  yn *département* Val-d'Oise, *région* Île-de-France, Ffrainc, yw **Argenteuil**. Saif ar afon Seine. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 93,961.

Bu'r arlunydd Claude Monet yn byw yma am gyfnod.

bawd|dim|240px|Pont Argenteuil dros afon Seine

Categori:Cymunedau Val-d'Oise
Y Fedwen Fai

[bawd|300px|Y Fedwen Fai yn [Llangwm (Sir Ddinbych), 1920]]

Defnyddid **y Fedwen Fai** mewn dawnsfeydd a gynhelid fel rhan o ddathliadau Calan Mai. Roedd hyn yn arferiad cyffredin trwy holl wledydd gorllewin Ewrop. Credir ei fod yn tarddu o'r cyfnod cyn-Gristnogol a'i fod yn ymwneud â ffrwythlondeb. Yr enw a ddefnyddid yn ne Cymru arni oedd **Pawl Haf** ac yn y gogledd sonir am '''godi'r Fedwen'* (*maypole'' yn Saesneg). Roedd y fedwen yn bren tal ac yn aml fe gadewid hi ar sgwar y pentref drwy gydol y flwyddyn, gan ei phaentio pan oedd angen a'i haddurno gyda rhubanau, blodau a thorchau. Roedd y pawl mwyaf drwy wledydd Prydain yn Welford-on-Avon yn Swydd Warwick ac roedd yn 65 troedfedd o uchder.

## Cymru
Roedd yn arfer gyffredin i osod Bedwen Fai neu Bawl Haf yng nghanol trefi a phentrefi yng Nghymru'r Oesoedd Canol. Canodd y bardd Gruffudd ab Adda ap Dafydd (14g) gywydd i'r fedwen a dorrwyd i wneud pawl haf yn Llanidloes. Mae'n cyferbynu harddwch ac urddasrwydd byd natur â hyllni ac anghyfiawnder y dref a phopeth a gynrychiolir ganddi, tref lle gosodwyd y fedwen ddifethiedig yn ymyl y pilori cyhoeddus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coed
Categori:Dawns werin
Categori:Dawns werin yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Paganiaeth
Montreuil, Seine-Saint-Denis

Cymuned ac un o faesdrefi Paris, Ffrainc yw **Montreuil**. Saif ychydig i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Paris ei hun, tua 7.5&nbsp;km o ganol Paris, yn département Seine-Saint-Denis ac *arrondissement*  Bobigny, ac roedd y boblogaeth yn 1999 yn 90,674.

Categori:Cymunedau Seine-Saint-Denis
Xbox

Consol gemau fideo yw'r **Xbox**, sy'n gael ei gynhyrchu gan Microsoft. Mae hefyd yn cael ei chwarae ar-lein. Cafodd ei rhyddhau ar 15 Tachwedd 2001 yn America, 22 Chwefror 2002 yn Siapan a 14 Mawrth 2002 yn Awstralia ac Ewrop. Dydy'r consol ddim yn gael ei werthu ers 2006 ond cafodd y gêm olaf ei rhyddhau yn Awst 2008. Roedd yn rhagflaenydd i'r consol Xbox 360. Mae'r Xbox diweddaraf efo 1 tb. Fortnite yw'r gem fwyaf poblogaidd ar Xbox. Bill Gates sy'n berchen ar xbox.

## Consolau 
* Xbox (14 Mawrth 2002)
* Xbox 360 (2 Rhagfyr 2005)
* Xbox One (22 Tachwedd 2013)
* Xbox One X (7 Tachwedd 2017)

Categori:Consolau gemau
Categori:Microsoft
Elias Ashmole

Sêr-ddewin, herodr, gwleidydd a hanesydd o Loegr oedd **Elias Ashmole** (17 Mai 1617 - 18 Mai 1692). Ef oedd sylfaenydd Amgueddfa'r Ashmolean yn Rhydychen.

Cafodd ei eni yn Lichfield, Swydd Stafford, mab y cyfrwywr Simon Ashmole a'i wraig Anne (merch dilledydd cyfoethog o Goventry.  Pleidiwr Siarl I, brenin Lloegr, oedd ef.  Priododd Mary, Arglwyddes Mainwaring yn 1649.

Ffrind y llysieuydd John Tradescant oedd Ashmole.  Bu farw ei wraig Mary yn Ebrill 1668.  Priododd Ashmole Elizabeth Dugdale yn Tachwedd 1668.

## Llyfryddiaeth
**Fasciculus Chemicus* (1650)

Categori:Genedigaethau 1617
Categori:Hanesyddion o Loegr
Categori:Marwolaethau 1692
Categori:Pobl o Swydd Stafford
IPod

300px|de|bawd|O'r chwith i'r dde: iPod Shuffle(3G), iPod Nano(4G), iPod Classic ac iPod Touch
Math o chwaraewr cerddoriaeth cludadwy ydy'r **iPod** sy'n cael ei ddylunio a'i farchnata gan Apple Inc. Cafodd ei lansio ar y 23ain o Hydref, 2001. Mae sawl math gwahanol o iPod, yn cynnwys yr iPod Classic, yr iPod Touch, yr iPod Nano a'r iPod Shuffle. Cafodd 173 miliwn iPod eu gwerthu ar draws y byd mor belled. Lansiwyd yr iPhone sef ffôn clyfar ar y 29ain o Fehefin 2007.

## Gweler hefyd 
* iPad

Categori:Cerddoriaeth
Categori:Technoleg sain
Cadwaladr (gwahaniaethu)

Gallai **Cadwaladr** gyfeirio at un o sawl person:

Enw bedydd:
*Cadwaladr Fendigaid (Cadwaladr, Cadwaladr ap Cadwallon) (c. 633–682), brenin Gwynedd
*Cadwaladr ap Gruffudd, trydydd fab Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd
*Cadwaladr Cesail (bl. 1610-1625), bardd o Eifionydd

Cyfenw:
*Betsi Cadwaladr (Elizabeth Davies) (1789-1860), nyrs enwog
*Dilys Cadwaladr (1902-1979), llenor
*Rhys Cadwaladr (bl. 1666-1690), bardd o Gonwy
*Siôn Cadwaladr (John Kadwaladr) (bl. 1760), baledwr ac anterliwtwr o Feirionnydd
Cadwaladr Cesail

Bardd Cymraeg o Eifionydd, Gwynedd, oedd **Cadwaladr Cesail** (bl. 1610 - 1625), neu **Cadwaladr Gruffudd** mewn rhai ffynonellau. Roedd yn perthyn i gyfnod olaf traddodiad Beirdd yr Uchelwyr yng ngogledd-orllewin Cymru.

## Oes a gwaith
Ychydig a wyddom am ei hanes personol. Mae ei enw barddol yn dangos cysylltiad â phlasdy hynafol Y Gesail Gyfarch, Penmorfa, yn Eifionydd ond does dim sicrwydd a oedd yn un o deulu'r Gesail neu beidio. Canodd farwnad i Elis Wyn o'r Gesail Gyfarch yn 1624.

Roedd yn fardd o fri yn ei oes a chedwir tua hanner cant o'i gerddi yn y llawysgrifau, yn awdlau, cywyddau ac englynion. Maent i gyd yn gerddi mawl i uchelwyr lleol ardal Eifionydd, sy'n awgrymu ei fod yn fardd proffesiynol yn hytrach nac uchelwr yn "canu ar ei fwyd ei hun." Canodd i deuluoedd Bryncir, Meillionen, Cefnllanfair, Pengwern (Meirionnydd), Glynllifon a Gwydir. Ceir rhai englynion 'smala ei naws, e.e. un i gi hela gŵr lleol o'r enw Ieuan Tew:

Mae ci gennyt ti I'an Tew—min gerwin,
Mae'n gorwedd ar lwydrew;
Gwaeth yw dy gi nag Iddew,
Gwaeth na'r ci wyt ti, I'an Tew.

Ei gerdd fwyaf nodedig efallai yw 'Marwnad Marged, gwraig Siôn Bodwrda' (1623), sy'n cynnwys cyfeiriad diddorol at y cymeriad chwedlonol Olwen.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith y bardd
*Nesta Lloyd (gol.), ''Blodeugerdd Barddas o'r Ail Ganrif ar Bymtheg'', cyfrol 1 (Cyhoeddiadau Barddas, 1993). Testun 'Marwnad Marged, gwraig Siôn Bodwrda', gyda nodiadau.

### Ysgrif amdano
*William Rowland, *Gwŷr Eifionydd* (Gwasg Gee, 1953). Pennod III: 'Cadwaladr Cesail'.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Eifionydd
Versailles

Tref a chymuned yn rhanbarth Île-de-France, gogledd Ffrainc, yw **Versailles**. Mae'n brifddinas *département* Yvelines. Saif tua 19&nbsp;km i'r de-orllewin o ddinas Paris.

Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 85,726.

Mae Versailles yn adnabyddus oherwydd y Château de Versailles, a adeiladwyd gan Louis XIII, brenin Ffrainc ac a ehangwyd gan ei fab, Louis XIV.

Ymhlith y digwyddiadau pwysig yma, mae Heddwch Versailles yn 1783, cyhoeddi Ymerodraeth yr Almaen yn 1871 a Cytundeb Versailles yn 1919.

## Enwogion 
* François René Gebauer, cyfansoddwr 
* Nicolas Anelka, pêl-droediwr

## Gweler hefyd 
* Palas Versailles
* Prifysgol Versailles


Categori:Cymunedau Yvelines
Hel bwyd cennad y meirw

**Hel bwyd cennad y meirw** oedd yr enw ar yr hen arferiad Celtaidd o roi bwyd i'r meirw, trwy gynnal gwledd fawr a rhoi torth neu gacen i'r tlodion. Ceir cofnod fod hyn yn digwydd mor ddiweddar â 1876 gan drigolion Cynwyd, Corwen, Llansanffraid a Glyndyfrdwy - a oedd yn ffyddlon iawn i'r ddefod hon. Cerddai llawer iawn o wragedd a phlant tlawd o gwmpas y tai a'r bythynod yn casglu teisennau neu fara. Cofnodwyd i hyn ddigwydd hyd at 1876 yn yr ardaloedd hyn yn llyfr Hugh Evans, *Cwm Eithin*. Ym Metws Gwerful Goch roedd yr arferiad yn dal yn fyw yn 1900 a chofnodwyd cân a gannai'r ymwelwyr:

:Dydd da i chi heddiw
:Bwyd cennad y meirw,
:Da ges i yma
:Flwyddyn i heddiw.

Sonia Hugh Evans yn ei lyfr *Cwm Eithin* iddo ef ei hun fynd ati i yn hel bwyd cennad y meirw yn y Cwm Main (Edeirnion) pan oedd tua phump oed.

Ceir traddodiad cyffelyb yn yr Iwerddon, fel rhan o'r *Wake* (Gwylnos y Meirw).

## Gweler hefyd
* Gŵyl Calan Gaeaf

## Cyfeiriadau 
Categori:Crefydd yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Marwolaeth
Categori:Diwylliant Celtaidd
Pedair camp ar hugain

Y **pedair camp ar hugain** oedd un o orchestion yr hen Gymry mewn gwyliau megis Gŵyl Fabsant.

Yn ei lyfr *Dictionarum Duplex* (Geirlyfr Lladin a Chymraeg) (1632) mae'r Dr John Davies o Fallwyd yn eu rhestru fel a ganlyn:

*Campau corfforol:
:1. cryfder
:2. rhedeg 
:3. neidio
:4. nofio
:5. ymafael
:6. marchogaeth
:7. saethu
:8. chwarae cleddyf a bwcled
:9. chwarae cleddau deuddwr
:10. chwarae ffon ddwybig

*Campau yn ymwneud â hela:
:11. hela â milgi
:12. hela pysg
:13. hela aderyn

*Campau a ystyrid yn ddiwylliannol:
:14. barddoniaeth
:15. canu telyn
:16. darllen Cymraeg
:17. tynnu arfau
:18. herodraeth
:19. canu cywydd gan dant
:20. canu cywydd pedwar ac acennu

*Campau a elwid yn ‘gogampau’ a oedd yn ymwneud â chwarae gemau:
:21. chwarae gwyddbwyll
:22. chwarae tawlbwrdd
:23. chwarae ffristial
:24. cyweirio telyn.

Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Categori:Diwylliant Cymru yn yr Oesoedd Canol
Saint-Paul, Réunion

bawd|de|260px|Saint-Paul

Tref a *commune* yn *département* Réunion, sy'n un o Diriogaethau tramor Ffrainc yw **Saint-Paul**. Saif ar yr arfordir, ar ochr orllewinol yr ynys. Roedd y boblogaeth yn 2005 yn   99,300.

Categori:Réunion
Nanterre

Un o faesdrefi Paris a chymuned yn département Hauts-de-Seine yn Ffrainc yw **Nanterre**. Hi yw prifddinas Hauts-de-Seine. Saif i'r gorllewin o ganol Paris, ac roedd y boblogaeth yn 1999 yn 86,219.

Mae rhan o ardal La Défense, ardal fusnes bwysicaf Paris, yn Nanterre.

## Enwogion
* Genoveva (422 - 502), sant

Categori:Cymunedau Hauts-de-Seine
Saint-Pierre, Réunion

bawd|240px|Saint-Pierre o'r harbwr

Tref a *commune* yn *département* Réunion, sy'n un o Diriogaethau tramor Ffrainc yw **Saint-Pierre**. Saif ger yr arfordir, yn ne-orllewin yr ynys. Roedd y boblogaeth yn 2004 yn 74,000. Mae poblogaeth yr ardal ddinesig, sy'n cynnwys Le Tampon, yn 140,700, yr ail-fwyaf ar yr ynys.

## Pobl enwog o Saint-Pierre
*Didier Agathe (ganed 1975), pêl-droediwr
*Florent Sinama-Pongolle (ganed 1984), pêl-droediwr

Categori:Réunion
Caiaffas

Yn ôl y Testament Newydd, **Joseff Caiaffas** (fl. 18 - 37 OC) oedd yr archoffeiriad y dygwyd Iesu o Nasareth o'i flaen i sefyll ei brawf. Roedd yn fab-yng-nghyfraith i Annas.

Archoffeiriad Judaea oedd Caiaffas. Yn wreiddiol, prif offeiriad y Lefitiaid, yr offeiriadaeth a oedd yn ddisgynyddion o lwyth Lefi, oedd yr archoffeiriad Iddewig. Erbyn cyfnod y Rhufeiniaid, yr archoffeiriad hwnnw oedd pennaeth gwladwriaeth Judaea. Roedd yn cael ei apwyntio gan y Rhufeiniaid.

Mae Caiaffas yn enwog am ei ran yn hanes croeshoelio Iesu o Nasareth fel y'i adroddir yn y Testament Newydd. Bradychwyd Iesu gan Jiwdas Iscariot a chafodd ei arestio gan heddlu'r archoffeiriad yng ngardd Gethsemane a'i ddwyn o flaen Caiaffas. Fel pennaeth y Sanhedrin, roedd yn awyddus i dawelu'r dyfroedd am fod perygl y byddai'r Iddewon yn codi mewn gwrthryfel yn erbyn y Rhufeiniaid a dwyn dinistr ar y genedl Iddewig. Roedd yn well aberthu un Iddew na gweld colli popeth. Yn ôl y Testament Newydd, ceisiodd Caiaffas ac Annas dwyllo Iesu i ddweud cabledd. Pan gyfaddefodd ei fod "y Meseia a addewyd", rhwygodd Caiaffas ei ddilad fel arwydd o glywed cabledd a farnwyd Iesu yn euog gan y Sanhedrin. Ond doedd ganddynt ddim grym i'w ddeddfrydu ac felly cafodd ei arwain o flaen Pontius Pilat.
[200px|bawd|chwith|Crist o flaen Caiaphas. Paentiad gan Bachiacca, [16g]]

Ar ôl y Groeshoeliad, dywedir fod Caiaffas wedi parhau i erlid y Cristnogion cynnar. Ymddangosodd y seintiau Pedr ac Ioan o'i flaen am wneud miraglau yn y Deml. Rhoddwyd Sant Steffan i farwolaeth ganddo. Anfonodd Saul (Sant Paul) i Ddamascus i geisio atal ymlediad y grefydd newydd.

Ond ceir anghysondebau mawr yn yr hanes ac mae rhai ysgolheigion Beiblaidd yn amau fod hanes y prawf o flaen Caiaffas, yn enwedig, wedi cael ei ychwanegu yn ddiweddarach er mwyn rhoi'r bai i gyd ar yr Iddewon yn lle'r Rhufeiniaid (roedd nifer o'r Cristnogion cynnar yn ddinesyddion Rhufeinig).

## Ffynhonnell 
* J. C. J. Metford, *Dictionary of Christian lore and legend* (Thames & Hudson, 1983).

Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Iddewiaeth
Categori:Iddewon
Categori:Marwolaethau'r ganrif gyntaf
Categori:Offeiriaid
Gwylnos

**Gwylnos** oedd y dull traddodiadol o goffáu'r meirw, trwy ddathlu yn hytrach na thristhau a galaru. Roedd chwarae cardiau (weithiau ar arch y corff marw) ac yfed cwrw yn digwydd yn ystod yr wylnos. Ceir arfer cyffelyb yn yr Iwerddon (*wake*). Cyfeirir ati hefyd fel 'Gwylnos y Meirw'.

Dywed Hugh Evans: "Anodd iawn esbonio hyfdra'r hen Gymry ym mhresenoldeb y marw, a hwythau mor ofergoelus gyda golwg ar ymddangosiad ysbrydion yr ymadawedig."

Arferai merched fynd i dŷ person eithaf sâl i "wylad", ers talwm, sef gwylio'r corff. Diddorol sylwi fod "wake" yn Saesneg hefyd yn cynnwys yr agwedd hon: "*to watch or guard*".

Gyda thwf dylanwad y Methodistiaid yng Nghymru, difrifolwyd yr wylnos a'i throi'n achlysur crefyddol yn unig, a chollwyd y firi a fu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Marwolaeth
Dawnsio haf

[bawd|[Y fedwen Fai yn Llangwm, 1920]]
Roedd dwy ran i'r flwyddyn yn ôl yr hen Frythoniaid: haf a gaeaf a gelwid cychwyn yr haf yn Galan Haf sef y Calan Mai; a brwd iawn oedd y dathlu. Rhan o'r dathlu hwn ydoedd **Dawnsio Haf** a'r hen arfer o Godi'r Fedwen neu'r Pawl Haf a oedd ar un adeg yn ddigwyddiad drwy Gymru gyfan.

Weithiau defnyddid torch addurnedig yn hyrach na'r fedwen neu'r pawl (yr un gair a "polyn") arferol. Rhwng dueddeg ac ugain oedd yn y criw, fel arfer. Y prif gymeriad yn y ddawns oedd y Cadi Haf neu'r ffŵl ac ef oedd yn gyfrifol am gario'r dorch. Gwisgai hanner fel dyn a hanner fel dynes gyda gwasgod, côt a pheisiau; ac ambell waith - hen fwgwd hyll. Dro arall byddai wedi duo ei wyneb ar wahân i'w lygaid a'i fochau - a liwiai'n gochion. Cariai gydag ef ysgub yn y naill law a lletwad yn y  llall.

Gwisgai gweddill y dawnswyr ddillad wedi'u haddurno â rhubanau mwyaf lliwgar posibl a blodau. Cariai'r arweinydd fforch bren ar lun y llythyren "Y". Roedd hon wedi ei gorchuddio â lliain (o'r naill fraich i'r llall) ag amryw lestri arian, tebotiau, llwyau arian ayb. Aethant o fferm i fferm yn dawnsio ac yn casglu arian.

Yn eu plith byddai crythor yn gofalu am y gerddoriaeth. Roedd i'r ddefod hon gychwyn cyngristnogol a sefydlwyd hi er cof neu i ddathlu duwies y blodau a oedd yn cyfateb i Flora'r Rhufeiniaid.

Dywed Hugh Evans yn ei gyfrol *Cwm Eithin*:
:"Gwelais hanes y dawnsio haf yng Ngwyddelwern, (Sir Ddinbych): dywedai'r hanesydd fod nifer o lanciau o Ddyffryn Clwyd yn myned o gylch y wlad i ddawnsio haf, ac iddynt ddyfod i Wyddelwern. A dywedodd gwraig, nad yw ond trigain oed iddi gymeryd rhan yn y ddefod droeon pan oedd yn eneth ieuanc o gylch Colwyn a'r parthau hynny."

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Carol haf

Haf
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Calan Mai

[250px|bawd|Plant yn Ffair Glamai [y Bala, 1952, yn bwysa cwmwl siwgwr]]
[bawd|dde|250px|Sawl Bedwen haf yng Ngholeg Bryn Mawr, [Pennsylvania]]

Hen ŵyl sy'n nodi dechrau'r haf ydyw **Calan Mai** (hefyd a elwir yn **Gŵyl Calan Mai**, neu **Calan Haf**; '''Gla'Mai** neu **Glamai''' ar lafar) a ddethlir ar 1 Mai. Roedd yn ŵyl bwysig i'r Celtiaid a sawl diwylliant arall. Gelwir hi hefyd yn ***Beltane*** neu ***Bealtaine***, neu *Cétshamhain* mewn Gwyddeleg. Fel y mae'r enw *Bealtaine* yn ei awgrymu, y mae'r duw Celtaidd Belenos (Beli Mawr i'r Cymry) yn ymwneud â'r ŵyl bwysig hon. Yng nghalendr y Celtiaid, y mae'n gorwedd rhwng Gŵyl y Canhwyllau (1 Chwefror) ac Alban Hefin (21 Mehefin). Roedd dawnsio haf a chodi'r fedwen (neu'r pawl haf) ar un adeg yn ddigwyddiad cyffredin ledled Cymru a gwledydd eraill. Dethlir Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr ar Galan Mai hefyd.

## Arferion ac arwyddocâd 
Yn y testun Gwyddeleg Canol *Sanas Cormac*, dywedir fod gan y derwyddon le pwysig iawn i'w chwarae mewn cynnau tân tua'r adeg hon o'r flwyddyn gan yrru gwartheg rhwng y tanau er mwyn eu diogelu rhag clefydau.

Gŵyl ffrwythlondeb a thwf oedd hon yn bennaf ac fe'i dethlir hi heddiw drwy'r byd. Arferid cynnau coelcerthi ar Galan Mai hyd at ganol y 19ed ganrif yn ne Cymru.

Mae cyfeiriadau at ddigwyddiadau tynghedfennol - Ffawd - ar Nos Calan Mai yn gyffredin mewn chwedlau Cymraeg, e.e. yn *Hanes Taliesin*. Yn y Mabinogi, arferai Gwyn ap Nudd a Gwythyr fab Greidawl ymryson â'i gilydd am law Creiddylad brydferth pob Calan Mai.

## Traddodiadau Cymreig 
* Ar nos Calan Mai (h.y. y noson cyn y cyntaf o Fai) arferid casglu canghennau o'r ddraenen wen a blodau eraill i addurno'r tu allan i'r tŷ fel symbol o dwf.
* Ar noson Calan Mai yn Sir Fôn a Sir Gaernarfon arferid chwarae gŵr gwyllt (neu grogi gŵr gwellt). Pe bai dyn yn colli ei gariad i berson arall, arferai wneud fodel bychan ohono gyda gwellt a'i guddio wrth dŷ ei gariad. Rhoddid nodyn bychan wedi ei glymu i'r dyn gwellt i ddo a lwc drwg i'r lleidr calon.
* Arferid canu carolau Mai ('carolau haf' neu 'garolau dan y pared') sef caneuon eithaf erotig.
* Yfid medd a meddyglyn (medd a pherlysiau) i ddathlu'r ŵyl yn ogystal â gwaseila.

## Neo-baganiaeth 
Mae'n un o wyliau Wica ac fe'i dethlir gan neo-baganiaid eraill hefyd.

## Gwleidyddiaeth 
[250px|bawd|Stamp [Rwsiaidd i ddathlu canmlynedd Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr.]]
Dethlir Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr ar y 1af o Fai. Sefydlwyd yr ŵyl yn 1889.
Yn yr hen Undeb Sofietaidd a gwledydd eraill y Bloc Dwyreiniol cynhelid gorymdeithiau mawr ar achlysur Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr. Mae'r traddodiad yn parhau mewn sawl gwlad o gwmpas y byd fel diwrnod o ddathlu a/neu brotest.

## Gweler hefyd 
* Alban Arthan
* Alban Eilir
* Alban Elfed
* Alban Hefin
* Beltany
* Gŵyl Cadi Ha
* Gŵyl Fair
* Nos Calan Gaeaf

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwyliau
Categori:Gwyliau Celtaidd
Categori:Mai
Categori:Paganiaeth
Dydd Calan

:''Gall Calan hefyd gyfeirio at y dydd cyntaf o'r mis: Calan Mai, Calan Gaeaf''

**Dydd Calan** yw'r enw ar gyfer diwrnod cyntaf y flwyddyn, sef 1 Ionawr. Gall y gair "calan" hefyd gyfeirio at ddydd cyntaf mis. Arferid credu nifer o goelion a oedd yn berthnasol i'r diwrnod cyntaf o'r flwyddyn e.e. arwyddocâd y person cyntaf i ddod dros trothwy'r drws. Ym Mhenfro aethpwyd â dŵr o gwmpas y tai i'w ddiferyd dros y trigolion i sicrhau hapusrwydd am weddill y flwyddyn. Roedd hel calennig yn arferiad drwy Gymru benbaladr. Mewn ardaloedd eraill yr arferiad oedd i ddyn penddu ymweld â'r tŷ efo darn o lo; deuai hyn â lwc dda i'r trigolion.

Yn 1752 newidiwyd y dyddiad i'r un presennol; cyn hynny diwrnod cynta'r flwyddyn oedd 13 Ionawr. Mae rhai ardaloedd yn dal i ddathlu'r Hen Galan e.e. Cwm Gwaun a Llandysul ar sail yr hen galendr Iwlaidd gafodd ei ddisodli ym 1752 gan galendr Gregori.

## Penillion
Dyma rai penillion sy’n cael eu canu ar 13 Ionawr:

:Mae dydd Calan wedi gwawrio
:Dydd tra hynod yw i gofio,
:Dydd i roddi, dydd i dderbyn,
:Yw’r trydydd dydd ar ddeg o’r flwyddyn.

:Rhowch yn hael i rai gwael,
:Rhowch yn hael i rai gwael,
:Pawb sy’n ffyddlon i roi rhoddion
:Yw’r rhai hynny sydd yn cael.

## Tarddiad y gair "Calan"
Mae'r gair "calan" yn dod o'r gair Lladin *calendae* "y galwedig", yr enw ar gyfer diwrnod cyntaf pob mis yn y calendr Rhufeinig.

## Gweler hefyd
*Calan Mai
*Calan Gaeaf
*Calendr Coligny: Calendr y Celtiaid
*Calendr Tsieineaidd
*Calendr Hebraeg
*Calendr Islamaidd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Casgliady Werin: Lluniau o blant tua 1961 yn hel calennig

Categori:Gwyliau
Categori:Gwyliau Celtaidd
Categori:Ionawr
Gwaseila

Mae **gwasael** neu **wasael** yn fath o ddiod alcoholaidd wedi'i wneud o gwrw neu seidr cynnes gyda sbeisys a arferid ei yfed rhwng y Nadolig a Gŵyl Ystwyll (6ed o Ionawr heddiw, 17fed o Ionawr cyn newid y calendr). **Gwaseila** ydy'r arferiad o fynd o dŷ i dŷ gan gario'r ffiol yn llawn o'r wasael a hynny tan ganu; ac a gysylltid gyda'r Fari Lwyd. Gall y gair hefyd olygu'r wledd, neu'r dathliad.

Yn ôl yr hanesydd Robin Gwyndaf, fe all seremoni'r Fari Lwyd fod yn hen amrywiad ar yr hen arfer o waseila pryd yr ymgorfforwyd ynddi elfen o gwlt ceffyl. Arferid gwaseila ar wyliau penodol, megis Calan Gaeaf, Y Nadolig, Nos Ystwyll, Gŵyl Fair y Canhwyllau a Chalan Mai.

Yng Ngwlad yr Haf mae'r traddodiad o 'waseilio'r Berllan' yn parhau hyd heddiw, sef mintai'n canu i goed afalau, er mwyn iddynt ddwyn ffrwyth yn y gwanwyn. Ceir nifer o gemau'n ymwneud ag afalau yn ystod dathliadau Calan Gaeaf e.e. 'twco fale', sy'n cryfhau gwreiddiau Celtaidd y ddefod hon. Yn ystod y seremoni yn y berllan falau, byddai Brenin a Brenhines y pentref yn arwain y fintai i'r berllan, yn trochi darn o fara wedi'i grasu mewn seidr cynnes ac yn ei roi yng nghanghennau un o'r coed er mwyn dennu ysbrydion da. Tolltir gweddill y seidr o amgylch bonyn y goeden er mwyn diarddel yr ysbrydion drwg - a gwneir sŵn clecian uchel (defnyddir gynnau heddiw!) fel symbol ohonynt yn ffoi. Yna, dawnsia'r fintai o amgylch y coed gan eu serenadau. Mae dawnsio fel hyn o amgylch y pren yn cysylltu gyda'r hen arferiad o ddawnsio o amgylch y Fedwen Fai. Mae'r cysylltiad gyda'r afallen yn cael ei gryfhau yng Ngeiriadur Thomas Lloyd, Plas Power pan mae'n diffinio'r wasael fel: 'powlen o ddiod a wnaed o afal, cwrw a siwgwr.'

Roedd ffiol y wasail yn arbennig o hardd a chedwir llawer o rai traddodiadol yn Sain Ffagan, wedi'u haddurno â dolenni cylchog a rhubannau.

## Geirdarddiad
Tarddiad y gair, mae'n debyg, yw "Wassail" (neu 'iechyd da'!) yn Saesneg, ond mae'r ddefod Geltaidd hon yn llawer hŷn na'r gair. Mae'r gair yn ymddangos gyntaf mewn Cymraeg ysgrifenedig yn 1592 yng ngwaith Siôn Dafydd Rhys.

## Gweler hefyd 
* Ffagod onennaidd

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Tribannau gwaseila gan y grwp gwerin 'Yr Hwntws'.

Categori:Diodydd
Categori:Diwylliant gwerin
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Gwyliau Celtaidd
Meddyglyn

Math o fedd traddodiadol-Gymreig yw **meddyglyn** (benthyciwyd y gair Saesneg "metheglin" o'r gair hwn) a wneir o fedd yn bennaf gan ychwanegu sunsur, sbeis, te, nytmeg, croen oren, sinamon neu fanila. Mae'n hen ddiod ac yn cael ei yfed ar wyliau, gan ymwelwyr y gwaseila er enghraifft. Daw o'r gair "meddyg" a "llyn" (sef 'diod'), am ei fod yn dda at yr anwyd.

Yn ôl y meddyg, Thomas Wiliems o Drefriw yn ei eiriadur (1605) mae'n 'ddiod iachus o fedd a sbeisys, ac iachach na gwin'. Credai mai meddyg o'r enw Sylfester (14g?) a'i creodd yn gyntaf; mae carreg fedd Sylfester yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.

Yn 2016 ceisiwyd ail-greu meddyglyn o'r Oesoedd Canol a wnaed gyda nifer o berlysiau er mwyn creu mêl arbennig o rinweddol fel meddygaeth amgen i ymladd yn erbyn bacteria.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Categori:Bwydydd traddodiadol
Categori:Diodydd alcoholaidd
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Meddygaeth
Categori:Llysiau rhinweddol
Saint-Pierre-et-Miquelon

bawd|285px|Saint-Pierre-et-Miquelon

Ynysoedd sy'n un o diriogaethau tramor Ffrainc yng ngogledd Môr Iwerydd yw **Saint-Pierre-et-Miquelon**, Safant 25&nbsp;km oddi ar arfordir Canada. Ar un adeg, roeddynt yn ''département d'outre-mer*; ers 1985 mae ganddynt y statws o *collectivité territoriale''.

Mae tair prif ynys: Saint-Pierre, y leiaf o'r tair ond yr un lle mae 90% o'r boblogaeth yn byw, Miquelon, a Langlade. Ers y 18g, mae penrhyn tywodlyd yn cysylltu'r ddwy olaf.

Cafodd ynys Saint-Pierre ei henw gan y fforiwr Jacques Cartier yn 1536. Yn yr 16g, defnyddid yr ynysoedd gan bysgotwyr o Normandi, Gwlad y Basg a Llydaw. Erbyn cyfrifiad 1999, roedd y boblogaeth yn 6,316, gyda 5,618 o'r rhain ar Saint-Pierre.

bawd|dim|245px|Yr ynysoedd a rhan o Ganada


Categori:Tiriogaethau tramor Ffrainc
Esgid

250px|de|bawd|Esgidiau

Dilledyn sy'n cael ei wisgo er mwyn amddiffyn y droed ydy **esgid**. Mae'r droed yn cynnwys mwy o esgyrn nag unrhyw darn arall o'r corff. Dim ond yn ddiweddar mae rhan fwyaf o boblogaeth y byd wedi dechrau gwisgo esgidiau, yn bennaf oherwydd nad oeddynt yn gallu eu fforddio. Mae esgidiau wedi newid a datblygu llawer dros y canrifoedd.

Gelwir crefftwr sy'n gwneud a thrwsio esgidiau yn grydd.

## Darnau'r esgid 
***Gwadn** - Gwaelod yr esgid.
***Mewnwadn** - Darn o ddefnydd sy'n eistedd o dan y droed. Mae'n bosib ychwanegu mewnwadn arall oherwydd rhesymau iechyd.
***"Outsole"** - Yr "outsole" ydy'r haen sy'n cyffwrdd y llawr. Mae'r "outsole" yn gallu cael ei wneud o ledr neu rwber.
***Sawdl** - Ôl gwaelod yr esgid ydy'r sawdl. Fel arfer maent yn cael eu gwneud o'r un defnydd â'r gwadn. Mae'r darn yma yn gallu fod yn uchel ar gyfer ffasiwn neu i wneud i'r gwisgwr edrych yn dalach neu'n wastad ar gyfer defnydd ymarferol.

## Mathau 
* Esgid sglefrio iâ
* Sandalau
* Sliperi


Categori:Troed
Studio Ghibli

bawd|Logo'r cwmni
200px|de|bawd|Amgueddfa Ghibli yn Tokyo.
Stiwdio animeiddiad Siapaneg ydy **Studio Ghibli** (スタジオジブリ - *Sutajio Jiburi*). Mae logo'r cwmni yn cynnwys llun o'r cymeriad Totoro - o'r ffilm *My Neighbor Totoro*. Sefydlwyd y stiwdio yn 1985 gan Hayao Miyazaki ac Isao Takahata. Mae pencadlys y cwmni yn ninas Koganei, Tokyo. Yn 2002 enillodd *Spirited Away* Gwobr Academi am Ffilm Animeiddio Gorau; yr unig ffilm allan o'r byd Saesneg i erioed gwneud hyn.

## Ffilmiau 
**Nausicaä of the Valley of the Wind* (1984)
**Castle in the Sky* (1986)
**Grave of the Fireflies* (1988)
**My Neighbor Totoro* (1988)
*''Kiki's Delivery Service* (1989)
**Only Yesterday* (1991)
**Porco Rosso* (1992)
**Ocean Waves* (1993)
**Pom Poko* (1994)
**Whisper of the Heart* (1995)
**Princess Mononoke* (1997)
**My Neighbors the Yamadas* (1999)
**Spirited Away* (2001)
**The Cat Returns* (2002)
**Howl's Moving Castle* (2004)
**Tales from Earthsea* (2006)
**Ponyo* (2008)
**Arrietty* (2010)
**From Up on Poppy Hill* (2011)
**The Wind Rises* (2013)
**The Tale of the Princess Kaguya* (2013)
**When Marnie Was There'' (2014)

Categori:Cwmnïau cynhyrchu ffilmiau
Categori:Ffilm yn Japan
Troyes

Tref a chymuned yn nwyrain Ffrainc yw **Troyes**. Hi yw prifddinas département Aube. Saif ar afon Seine, ac roedd y boblogaeth yn 1999 yn 60,958.

Yma yr arwyddwyd Cytundeb Troyes yn 1420, penllanw llwyddiant Lloegr yn y Rhyfel Can Mlynedd. Dan y cytundeb yna, daeth Harri V, Brenin Lloegr yn etifedd coron Ffrainc yn lle'r Dauphin. Yn nes ymlaen, fodd bynnag, coronwyd y Dauphin yn frenin Ffrainc fel Charles VII, gyda chymorth Jeanne d'Arc, a llwyddodd i ad-ennill y deyrnas.

Bu'r awdur Chrétien de Troyes yn byw yma, ac fe allai fod yn enedigol o Troyes.

bawd|chwith|240px|Neuadd y Dref, Troyes

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Gadeiriol Saint-Pierre-et-Saint-Paul 
*Hôtel de Ville

## Enwogion
*François Girardon (1628-1715), cerflunydd
*Édouard Herriot (1872-1957), gwleidydd

Categori:Cymunedau Aube
Saint-Pol

Gallai **Saint-Pol** gyfeirio at:

* Saint-Pol-de-Léon, yr enw Ffrangeg ar dref Kastell-Paol yn Llydaw
* Saint-Pol-sur-Mer, *commune* yn *département* Nord
* Saint-Pol-sur-Ternoise, *commune* yn *département*  Pas-de-Calais
Iwcs a Doyle

Deuawd cerddoriaeth boblogaidd Gymraeg oedd **Iwcs a Doyle**.

## Cefndir
Ffurfiodd Iwan Roberts, a John Doyle, y deuawd Iwcs a Doyle ym 1996. Ar y pryd, roedd Iwcs yn gweithio fel actor, a John Doyle yn gweithio fel adeiladwr a cherddor rhan-amser.  Penderfynasant ymgeisio yn y gystadleuaeth *Cân i Gymru* ym Mawrth 1996, a daethant yn fuddugol yn y gystadleuaeth gyda’r gân *Cerrig yr Afon*.

## Albwm a gigiau
Ar sail eu llwyddiant yn ngystadleuaeth Cân i Gymru, penderfynwyd recordio albwm o ganeuon Iwcs a Doyle, a rhyddhawyd ''Edrychiad Cynta'* ym 1997.  Bu’r albwm yn llwyddiant ysgubol yn “Siart Cytgord” Radio Cymru a threuliodd hi dros flwyddyn yn rhif un, sy’n gwneud yr albwm hon yr albwm fwyaf llwyddiannus erioed yng Nghymru, ar ôl *Mwng'' gan y Super Furry Animals.  Enwyd Iwcs a Doyle fel band mwyaf addawol Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Y Bala ym 1997.  Teithiodd a gigiodd y deuawd lawer rhwng 1996-1998 gan berfformio mewn theatrau a thafarndai ar hyd a lled Cymru.  Mae'n bosib mai un o'u gigiau gorau oedd pan wnaethant berfformio fel un o'r prif actiau yn Sesiwn Fawr Dolgellau 1997 a 1998.

Nodweddir eu cerddoriaeth gan arddull acwstic werinol a pop gyda darnau gitâr cofiadwy gan John Doyle, oedd yn aml yn ymestyn yn achlysurol i arddull funk.

## Disgograffiaeth
### Albwm
* ''Edrychiad Cynta'* - Sain 2147, 1997

### Recordiau eraill
* *Tri Degawd Sain* (CD Aml-gyfranog)(Clywed Sŵn) (Sain SCD2230)
* *Ram Jam Sadwrn* (CD Aml-gyfranog)(Da Iawn) (Sain)
* *Gwlad i Mi, Cyfrol 2* (CD Aml-gyfranog)(Ffydd y Crydd)(Sain SCD2166)
* *Gwlad i Mi, Cyfrol 2'' (CD Aml-gyfranog)(Clywed Sŵn)(Sain SCD2166)

### Sesiynau byw ar Radio Cymru
* Lost Boys (Sesiwn Radio Cymru, 1998)
* Mama (Sesiwn Radio Cymru, 1998)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Caneuon Iwcs a Doyle ar iTunes
* Gwybodaeth am Iwcs a Doyle ar wefan Curiad

Categori:Bandiau o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Actiwari

Un sy'n arbenigo mewn effeithiau ariannol ansicrwydd a pheryglon yw **actiwari**. Mae actiwarïaid yn deall systemau diogelu ariannol yn drylwyr, gan ddefnyddio modelau mathemategol.

Mae actiwarïaid yn cloriannu tebygolrwydd gwahanol ddigwyddiadau, ac yn meintioli'r canlyniadau a ddaw ohonynt. Eu hamcan yw lleihau'r colledion ariannol a emosiynol a ddaw yn sgîl digwyddiadau anymunol. Er enghraifft, gan nad oes modd osgoi marwolaeth, mae'n ddefnyddiol ceisio lleihau effeithiau ariannol marwolaeth. Mae ymafael â phroblemau o'r fath yn gofyn meistrolaeth o reoli asedau, rheoli rhwymedigaethau a phrisiad. Er mwyn llunio a chynnal cynlluniau sy'n rheoli risg, mae angen sgiliau dadansoddol yn ogystal â gwybodaeth ym meysydd busnes, ymddygiad dynol, a systemau gwybodaeth.

Yn 2002 a 2009, casgliad arolwg yn y *Wall Street Journal* oedd mai actiwariaeth oedd y swydd ail orau yn Unol Daleithiau America. Defnyddiodd yr arolwg chwe maen prawf: awyrgylch, incwm, rhagolygon cyflogi, gofynion corfforol, sicrwydd a straen.

## Cyfeiriadau 

Categori:Galwedigaethau ariannol a busnes
Categori:Gwyddor actiwaraidd
Categori:Mathemategwyr
Y Dewin (cerdyn Tarot)

bawd|de|Y Dewin (I)

Cerdyn trwmp cyntaf y Prif Arcana yw'r **Dewin**, hefyd ceir ''Y Magus a'r Jyglwr (I)'' yn y mwyafrif o becynnau traddodiadol Tarot. Defnyddir ef wrth chwarae gêmau yn ogystal â darogan. Wrth ddarogan, ystyrier ef gan rai i ddilyn cerdyn Y Ffŵl, gyda’r rhif 0 fel arfer.

Categori:Darogan
Philadelphia (gwahaniaethu)

Mae **Philadelphia**, Pennsylvania, yn ddinas yn Unol Daleithiau America a dyma yw'r ddinas fwyaf sydd yn dwyn yr enw.

Mae **Philadelphia**, **Filadelfia** neu **Filadélfia** (Groeg am "frawdgarwch") yn enw ar nifer o lefydd eraill hefyd:

Llefydd
Yn yr **Unol Daleithiau**:

*Philadelphia, Indiana
*Philadelphia, Mississippi
*Philadelphia (tref), Efrog Newydd
**Philadelphia (pentref), Efrog Newydd
*Philadelphia, Rockingham Township, Talaith Richmond, Gogledd Carolina
*Philadelphia, Tennessee

Yn **Ewrop**:
*Philadelphia, yr Almaen, cyn-bentref, sydd bellach yn rhan o Storkow, Oder-Spree, Brandenburg
*Philadelphia, Tyne a Wear, pentref i'r gogledd o Houghton-le-Spring, Dinas Sunderland
*Filadelfia, Vibo Valentia, tref yn Calabria, yr Eidal
*Nea Filadelfeia, maesdref ar gyrion Athens

Yn **Affrica**:
*Darb Gerza, Egypt; safle archaeolegol dinas o'r enw Philadelphia, sydd yn yr Al Fayyum Governorat

Yn **Asia**:
*Alaşehir, Twrci. Arferai gael ei adnabod fel Philadelphia, yn un o saith eglwys Asia (Minor) yn Llyfr y Datguddiad
*Amman, Iorddonen. Arferai gael ei alw'n Philadelphia yn ystod y cyfnodau Hellenig a Rhufeinig

Yn **Ne America**:
*Filadelfia, tref yn Boquerón, Paragwái
*Filadélfia, Tocantins, tref yn Tocantins, Brasil

Gall **Philadelphia** gyfeirio hefyd at:

* Caws Hufen Philadelphia, a gynhyrchir gan Kraft Foods
* cromosom Philadelphia, abnormalrwydd genetaidd sy'n arwain at liwcemia myelogenous cronig 
* Arbrawf Philadelphia, cynllun honedig gyda'r nod o wneud llongau yn anweledig yn ystod yr Ail Ryfel Byd
* USS *Philadelphia*, un o'r amryw longau sy'n dwyn yr enw
* *The Philadelphia Inquirer*, un o brif bapurau newyddion Philadelphia, PA
* *Philadelphia Daily News*, un o brif bapurau newyddion Philadelphia, PA

Ym myd **adloniant**:
**Philadelphia*, ffilm a gynhyrchwyd ym 1993 ac a enwebwyd am bump o Wobrau'r Academi
** "Philadelphia" (cân), cân gan Neil Young a enwebwyd am wobrau o'r ffilm uchod
**"Streets of Philadelphia", cân gan Bruce Springsteen a enwebwyd am wobrau o'r ffilm uchod
*Philadelphia International Records, label recordio a ddaeth yn boblogaidd oherwydd y gantores Patti LaBelle
**The Philadelphia Experiment* (ffilm) ffilm am yr arbrawf o'r Ail Ryfel Byd
**The Philadelphia Story*, ffilm gomedi o 1940 yn serennu Katharine Hepburn, Cary Grant a Jimmy Stewart
**The Young Philadelphians*, ffilm o 1959 yn serennu Paul Newman a Barbara Rush, ac a gyfarwyddwyd gan Vincent Sherman
----
Tarot

Pac o saith deg wyth o gardiau chwarae yw'r **Tarot** (hefyd: *tarocchi*, *tarock* ac enwau tebyg). Fel arfer, mae'r pac yn cynnwys:

* Yr Arcana Fwyaf (*Major Arcana*), sef 21 cerdyn trwmp, gydag un Ffŵl
* yr Arcana Leiaf (*Minor Arcana*), sef pedair siwt eraill o 14 cerdyn ym mhob siwt — deg cerdyn dincodyn, a phedwar cerdyn wyneb.

Mae'n debyg i'r dec Tarot gael ei ddyfeisio yng ngogledd yr Eidal yn ystod y 15g a'i gyflwyno i dde Ffrainc ar ddiwedd y ganrif. Y dyluniad Ffrengig hwn, sef y *Tarot de Marseille*, a ddaeth yn sail i'r rhan fwyaf o'r amrywiadau eraill o ddyluniad y pac a argraffwyd yn ddiweddarach. Cynhyrchwyd y cardiau cynharaf sydd wedi goroesi o batrwm Marseille gan Jean Noblet o Baris tua 1650.

Yn wreiddiol dim ond pac o gardiau cardiau oedd y tarot, ac mae'n dal i gael ei ddefnyddio mewn rhannau o Ewrop ar gyfer chwarae gemau. Fodd bynnag, daeth y tarot yn ddiweddarach yn gysylltiedig â dweud ffortiwn. Y person cyntaf i briodoli ystyron daroganol i'r cardiau oedd Jean-Baptiste Alliette (a elwir hefyd yn Etteilla) ym 1783.

Mae'r delweddau canlynol o'r trympiau yn dod o'r dec adnabyddus a argraffwyd gan Jean Dodal yn Lyon ar ddechrau'r 18g.

Jean Dodal Tarot trump 01.jpg|I. *Le Bateleur*(Y&nbsp;Dewin neu Y&nbsp;Jyglwr)
Jean Dodal Tarot trump 02.jpg|II. *La Papesse*(Y Babes)
Jean Dodal Tarot trump 03.jpg|III. ''L'Impératrice*(Yr Ymerodres)
Jean Dodal Tarot trump 04.jpg|IIII. *L'Empereur*(Yr Ymerawdwr)
Jean Dodal Tarot trump 05.jpg|V. *Le Pape*(Y Pab)
Jean Dodal Tarot trump 06.jpg|VI. *L'Amoureux*(Y Cariadon)
Jean Dodal Tarot trump 07.jpg|VII. *Le Chariot*(Y Cerbyd Rhyfel)
Jean Dodal Tarot trump 08.jpg|VIII. *La Justice*(Cyfiawnder)
Jean Dodal Tarot trump 09.jpg|VIIII. *L'Ermite*(Y Meudwy)
Jean Dodal Tarot trump 10.jpg|X. *La Roue de Fortune*(Olwyn Ffawd)
Jean Dodal Tarot trump 11.jpg|XI. *La Force*(Nerth)
Jean Dodal Tarot trump 12.jpg|XII. *Le Pendu*(Y Crodedig)
Jean Dodal Tarot trump 13.jpg|XIII. *La Mort*(Angau)
Jean Dodal Tarot trump 14.jpg|XIIII. *Tempérance*(Cymedroldeb)
Jean Dodal Tarot trump 15.jpg|XV. *Le Diable*(Y Diafol)
Jean Dodal Tarot trump 16.jpg|XVI. *La Maison Dieu*(Y Tŵr)
Jean Dodal Tarot trump 17.jpg|XVII. *L'Étoile*(Y Seren)
Jean Dodal Tarot trump 18.jpg|XVIII. *La Lune*(Y Lleuad)
Jean Dodal Tarot trump 19.jpg|XVIIII. *Le Soleil*(Yr Haul)
Jean Dodal Tarot trump 20.jpg|XX. *Le Jugement*(Y Farn)
Jean Dodal Tarot trump 21.jpg|XXI. *Le Monde*(Y Byd)
Jean Dodal Tarot trump Fool.jpg|*Le Fol (Le Mat)''(Y Ffŵl)

Categori:Cardiau chwarae
Categori:Darogan
Categori:Tarot
Gŵyl Fair

Gallai **Gŵyl Fair** gyfeirio at un o sawl ŵyl Gristnogol yn y calendar eglwysig:

'''Gwyliau cysegredig i'r Forwyn Fair'*

*Gŵyl Fair yn Awst (neu Gŵyl Fair gyntaf: *The festival of the Assumption of the Virgin Mary'', 15 Awst)
*Gŵyl Fair y Canhwyllau (neu Gŵyl Fair dechrau'r gwanwyn: *Candlemas*, *The Feast of the Purification of the Virgin Mary*, 2 Chwefror; gweler hefyd Imbolc)
*Gŵyl Fair ddiwethaf (neu Gŵyl Fair pan aned, Gŵyl Fair ym Medi: *The Nativity of the Virgin Mary*, 8 Medi)
*Gŵyl Fair y Cyhydedd / y Gyhydedd (neu Gŵyl Fair hanner y gwanwyn: *The Annunciation of the Virgin Mary*, ''St. Mary's Day*, *Lady-day*, 25 Mawrth)
*Gŵyl Fair y Gwirodau
*Gŵyl Fair yn y gaeaf (*Conception Day*, *the festival of the Conception of the Virgin Mary*, 8 Rhagfyr)
*Gŵyl Fair yn yr haf (*The Visitation of Our Lady*, 2 Gorffennaf)

*'Gŵyl gysegredig i'r Santes Fair Fadlen'*
*Gŵyl Fair Fadlen (*St. Mary Magdalene's Day'', 22 Gorffennaf)

Categori:Gwyliau Cristnogol
Créteil

Cymuned ac un o faesdrefi Paris, yn *département* Val-de-Marne a *région* Île-de-France yw **Créteil**. Saif i'r de o ganol Paris, ar afon Marne. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 82,154.

## Enwogion
* Sammy Traoré, pêl-droediwr
* Sylviane Félix, athletwraig
* Marc Raquil, athletwr

bawd|180px|chwith|Église Saint-Christophe, Créteil

Categori:Cymunedau Val-de-Marne
Caseg Fedi

Yn draddodiadol, yr ysgub olaf o ŷd i'w chasglu o'r cae oedd y **Gaseg Fedi** neu **Caseg Ben Fedi**; yn Sir Benfro, yr enw arni ydoedd **Gwrach Fedi** a cheir tystiolaeth mai'r **Wrach** oedd yr enw yn Arfon a'r cylch a "Gwrach Fedi" yn Sir Benfro. Roedd ffyniant — yn wir roedd bywyd ei hunan yn dibynnu ar gynhaeaf da ac felly roedd ei gywain yn llwyddiannus yn achlysur i'w ddathlu— llawenhau a chynnig diolch i'r duwiau. Roedd islais erotig i'r ddefod hon, fel gyda defodau eraill a oedd yn ymwneud â'r cynhaeaf. Mae'n rhan o draddodiad hynafol a geir ar draws Ewrop gyfan.

Mewn rhai rhannau dwyreiniol o Gymru plethid y cesyg Medi'n gelfydd iawn gan hepgor weithiau'r ddefod o'i chasglu i'r tŷ.

## Y ddefod 
Ar ôl torri'r ŷd i gyd, gadawyd twffyn bach ar ôl, heb ei dorri a phlethwyd ef yn ofalus gan un o'r gweision hynaf. Safai pob un o'r cynhaeafwyr (neu'r medelwr) mewn llinell gan daflu cryman (yn eu tro) i geisio torri'r ychydig ŷd oedd ar ôl (sef y gaseg fedi). Tasg y medelwr llwyddiannus oedd cludo'r gaseg i'r ffermdy (neu weithiau'r ysgubor) a'i gosod i hongian wrth y bwrdd bwyd —heb iddi gael ei gwlychu gan y merched.

Ceisiai'r merched daflu dŵr ar y gaseg (symbol o law ar y gwair) ac pe llwyddent yna byddai'r medelwr yn destun gwawd. Os llwydda yna câi cymain o gwrw ag y gallai yfed.

## Lwc dda 
Cedwid y gaseg fedi tan y cynhaeaf dilynol fel addurn, ond hefyd i ddwyn swyn i ddiogelu'r teulu. Mewn rhai mannau, defnyddid ei hadau ymhen blwyddyn, wedi'u cymysgu gyda'r hadau eraill i'w dysgu sut i dyfu.

## Ewrop 
Cofnodir defodau tebyg trwy weddill Ewrop ac awgrymodd Syr James Fraser yn ei lyfr *The Golden Bough* eu bod yn adlewyrchu hen goel fod ysbryd yr ŷd a grymuster tyfiant yn parhau'n fyw yn yr ysgub olaf hon. Diddorol yw sylwi mai "gwrach fedi" y'i gelwid yn Sir Benfro - ac yn Iwerddon (*cailleach*) —neu'n sgwarnog; gweler Chwedl Taliesin i weld y cysylltiad.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth 
* Robin Gwyndaf, *Chwedlau Gwerin Cymru*, Amgueddfa Werin Cymru, 1995
* Evan Isaac, *Coelion Cymru* (Aberystwyth, 1938), tud. 170-72.

Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Épinal

Tref a chymuned yn nwyrain Ffrainc yw **Épinal**. Mae'n brifddinas *département* Vosges*, région* Grand Est. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 35,794.

Saif y dref ar lan afon Moselle, a cheir castell yma, sydd bellach yn adefeilion. Mae'n adnabyddus am y printiau lliw  ''Images d'Épinal'', a gynhyrchwyd yma gan Jean-Charles Pellerin yn 1796. Daeth y rhain yn boblogaidd iawn yn Ffrainc yn y 19g.

bawd|canol|1000px|Epinal o adfelion y castell

Categori:Cymunedau Vosges
Castres

Gallai **Castres** gyfeirio at un o nifer o drefi yn Ffrainc:
*Castres (Aisne)
*Castres (Tarn) (Castres-en-Albigeois)
hefyd:
:Castres-Gironde,  Gironde
Castres (Tarn)

bawd|240px|Eglwys Gadeiriol Castres

Cymuned a thref yn ne Ffrainc yw **Castres**. Saif yn *département* Tarn, *région* Ocsitania. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 43,496.

Mae'r *musée Goya* yma yn dal y casgliad gorau o waith arlunwyr Sbaen yn Ffrainc. Mae'r tîm rygbi'r undeb, *Castres Olympique*, hefyd yn nodedig.

## Enwogion
*Jean Jaurès, gwleidydd a sylfaenydd mudiad Sosialaidd Ffrainc
*Nicolas Jean de Dieu Soult, cadfridog, un o farsials Napoleon

Categori:Cymunedau Tarn
Afon Tarn

bawd|200px|Y Gorges du Tarn o Point Sublime

Afon yn ne Ffrainc sy'n llifo i afon Garonne yw **Afon Tarn**. Mae'r afon, sy'n 380&nbsp;km o hyd, yn tarddu yn y Massif central ac yn ymuno ag afon Garonne ger Castelsarrasin. Mae'r Gorges du Tarn yn enwog.

Mae'r llednentydd yn cynnwys Afon Tarnon

Traphont Millau, a agorwyd yn Rhagfyr 2004, yw pont uchaf y byd. Mae'n cario'r draffordd A75 dros afon Tarn gerllaw Millau.

Enwyd *départements* Tarn a Tarn-et-Garonne ar ôl yr afon.

Tarn
Categori:Daearyddiaeth Ocsitania (rhanbarth)
Categori:Tarn
Categori:Tarn-et-Garonne
Arles

bawd|240px|Amffitheatr Arles

Dinas a *commune* yn ne Ffrainc yw **Arles**. Saif ar afon Rhône yn *département* Bouches-du-Rhône. Mae'r Camargue gerllaw.  Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 50,513. Arles yw'r *commune* mwyaf o ran arwynebedd yn Ffrainc, gydag arwynebedd o 750&nbsp;km²; mae'r *commune* yn cynnwys pentrefi Salin-de-Giraud, Raphèle-lès-Arles, Saliers, Gimeaux, Moulés a Mas-Thibert yn ogystal ag Arles ei hun.

Roedd Arles yn ddinas bwysig iawn yng ngyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig, o cheir nifer o olion Rhufeinig o bvwysigrwydd mawr yma, megis yr amffitheatr. Yn y 19g bu Vincent van Gogh yn byw yma.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Abaty Montmajour
*Clwysty Sant Trophimus
*Cryptoporticus 
*Eglwys Gadeiriol
*Eglwys Sant Trophimus
*Theatr Rufeinig
*Thermae Constantine

==Enwogion=
* Djibril Cissé, pêl-droediwr
* Jeanne-Louise Calment, person hynaf y byd

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Categori:Cymunedau Bouches-du-Rhône
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Shadowfell

Yn y gêm chwarae rôl Dungeons & Dragons, byd o gysgodion sy'n adlewyrchu'r byd naturiol (fel byd *The Forgotten Realms*) ydy **Shadowfell** (yn llythrennol "*Gwyllfyd*").

Categori:Dungeons & Dragons
Jeanne-Louise Calment

**Jeanne-Louise Calment** (21 Chwefror 1875 - 4 Awst 1997) oedd y person hynaf yn y byd mae cofnodion dibynadwy amdani. Pan fu farw, roedd yn 122 mlwydd a 164 diwrnod oed.

Ganed hi yn Arles yn ne Ffrainc, a threuliodd y cyfan o'i hoes yno. Priododd Fernand Calment yn 1896, a chan ei fod ef yn fasnachwr cefnog, ni fu'n gweithio erioed. Daeth yn enwog yn ystod dathliadau canmlwyddiant arhosiad yr arlunydd Vincent van Gogh yn Arles. Hi oedd yr unig berson oedd yn ei gofio. Pan oedd yn 114 oed, bu'n actores mewn ffilm ar ei bywyd ei hun, yr actores hynaf erioed. Roedd yn dal i fynd o gwmpas ar feic pan oedd yn gant oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Pobl o Bouches-du-Rhône
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Aulnay-sous-Bois

bawd|240px|Aulnay-sous-Bois

Cymuned yn Ffrainc ac un o faesdrefi Paris yw **Aulnay-sous-Bois**. Saif  i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Paris ei hun, yn département  Seine-Saint-Denis ac *arrondissement*  Le Raincy, ac roedd y boblogaeth yn 1999 yn 80,021.

bawd|chwith|210px|Lleoliad Aulnay-sous-Bois yn ardal ddinesig Paris

Categori:Cymunedau Seine-Saint-Denis
Ymyriant

Mewn ffiseg, mae **ymyriant** yn golygu arosodiad dwy neu fwy o donnau sy'n rhoi ton efo patrwm newydd. Gall dwy don fodoli yn yr un lle ar yr un pryd ac felly naill ai cynyddu cryfder y don neu leihau cryfder y don.

## Ymyriant dinistriol ac adeiladol
Pan arosodith dwy don neu fwy mewn gwedd fe grëir ymyriant adeiladol ac mae'r osgled yn cynyddu. Pan arosodir dwy don neu fwy allan o wedd fe fydd yna ymyriant dinistriol oherwydd mae'r osgledau a chafnau yn dirymu'r don.

Pan mae dwy don yn cael ei arosod yn anghydwedd, mae'r gwahaniaeth gwedd yn π (3.14..)

## Gweler hefyd
*Ton
*Diffreithiant


Categori:Ffiseg