open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lloyd Jones

Nofelydd, bardd a chyfieithydd o Gymru oedd **Lloyd Jones** (14 Gorffennaf 1951 &ndash; 13 Mawrth 2026).

## Bywgraffiad
Ganwyd Lloyd Jones ym Mryn Clochydd, Gwytherin, ger Llanrwst. Gweithiodd am gyfnod ar fferm, fel golygydd papur newydd, darlithydd, a nyrs mencap.

Cyhoeddwyd ei ddwy nofel gyntaf gan wasg Seren, y cyntaf oedd *Mr Vogel* (2004), enillydd Gwobr McKitterick, a seliwyd yn rhannol ar daith cerdded Jones o amgylch Cymru, taith 1,000 milltir o hyd ac ef oedd y Cymro cyntaf i'w gwblhau. Seiliwyd ei ail lyfr *Mr Cassini* (2006), yn rhannol ar ei deithiau cerdded ar draws Gymru mewn amryw o wahanol gyfeiriadau; enillodd wobr Llyfr y Flwyddyn 2007.

Casgliad o straeon byrion a thraethodau oedd ei drydydd llyfr, *My First Colouring Book*, a gyhoeddwyd yn Hydref 2008. Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf yn Gymraeg, *Y Dŵr*, gan y Lolfa ym Mehefin 2009.

Bu farw yn 74 oed.

## Llyfryddiaeth
* *Mr Vogel* (Seren Books, 2001)
* *Mr Cassini* (Seren Books, 2006)
* *My First Colouring Book* (Seren Books, 2008)
* *Y Dŵr* (Y Lolfa, 2009)
* *Y Daith* (Y Lolfa, 2011)
* (gyda Catherine Owen ac Eurwyn William) *Bron Haul - Y Tyddyn ar y Mynydd/The Croft on the Moors* (Gwasg Carreg Gwalch, 2011)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Adolygiad o *Mr Cassini*, The Independent

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2026
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Nyrsys o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy
Jerry Hunter

Academydd a llenor o'r Unol Daleithiau yw Dr **Jerry Hunter** (ganwyd 1965), sy'n dod yn wreiddiol o Cincinnati, Ohio. Pan oedd yn astudio Saesneg ym Mhrifysgol Cincinnati cyflwynwyd llenyddiaeth Gymraeg iddo. Daeth i Gymru ac i Lanbedr Pont Steffan i ddysgu Cymraeg ar gwrs dwys, ac wedyn i Aberystwyth i ddilyn MPhil yn y Gymraeg.

Aeth yn ôl i Cincinnati a bu yn athro yno, yn gweithio ar fferm ei dad ac yn weithiwr cyflogedig i Greenpeace.
Cafodd ddoethuriaeth o Brifysgol Harvard ar ôl astudio Ieithoedd a Llenyddiaethau  Celtaidd.
Wedyn bu yn ddarlithydd yn Harvard am ychydig cyn dod nôl i Gymru.

Mae wedi dal swyddi academaidd ym Mhrifysgol Caerdydd a Phrifysgol Bangor. Mae'n un o'r aelodau a sefydlodd grŵp Cymuned.

Enwyd ei lyfr *Soffestri’r Saeson* (2000) ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2001. Enillodd ei lyfr *Llwch Cenhedloedd* y wobr yn 2004.  Enillodd y nofel *Gwenddydd* y Fedal Ryddiaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2010.

## Llyfryddiaeth 
bawd|''Soffestri'r Saeson* gan Jerry Hunter; Tachwedd 2000
### Cymraeg 
**Soffestri’r Saeson* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2000)
**Llwch Cenhedloedd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2003)
**I Ddeffro Ysbryd y Wlad: Robert Everett a’r Ymgyrch yn erbyn Caethwasanaeth Americanaidd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
**Ceffylau'r Cymylau* (Gwasg Gomer, 2010)
**Gwenddydd* (Gwasg Gwynedd, 2010)
**Llwybrau Cenhedloedd*  (Gwasg Prifysgol Cymru, 2012)
**Gwreiddyn Chwerw* (Gwasg Gwynedd, 2012)
**Ebargofiant* (Y Lolfa, 2014)
**Y Fro Dywyll* (Y Lolfa, 2014)
**Ynys Fadog* (Y Lolfa, 2018)

### Saesneg 
**Welsh Writing from the American Civil War* (Gwasg Prifysgol Cymru,  2007)
**Dark Territory'' (Y Lolfa, 2018)

## Cyfeiriadau 
__NOTOC__

Categori:Academyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Pobl o Cincinnati
Deborah Kay Davies

Llenor a bardd o Gymru yw **Deborah Kay Davies**.

Ganwyd Davies ym Mhont-y-pŵl, Torfaen, a graddiodd o Brifysgol Caerdydd gyda M.A. mewn Ymarfer Addysgu ac Ysgrifennu Creadigol. Mae wedi dysgu Ysgrifennu Creadigol ym mhrifysgolion Caerdydd a Morgannwg.

Cyhoeddwyd ei chasgliad cyntaf o farddoniaeth ''Things You Think I Don't Know*, gan Parthian Books yn 2006. Mae ei straeon byrion wedi cael eu cyhoeddi yng nghylchgronnau *MsLexia*, *Planet'' a'r *New Welsh Review* ac wedi cael eu darlledu ar BBC Radio 4. Mae Davies wedi ennill cystadleuaeth Rhys Davies dair gwaith.

Enillodd ei llyfr ffuglen gyntaf, sef casgliad o straeon byrion, *Grace, Tamar and Laszlo the Beautiful*, wobr Llyfr y Flwyddyn yn 2009, a oedd yn werth £10,000.

## Gweithiau 
*''Things You Think I Don't Know* (Aberteifi: Parthian, 2005)
**Grace, Tamar and Laszlo the Beautiful* (Aberteifi: Parthian, 2008)
**True Things About Me* (Caeredin: Canongate, 2011)
* *Reasons She Goes to the Woods* (Llundain: Oneworld, 2014)
* *Tirzah and the Prince of Crows'' (Llundain: Oneworld, 2018)

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Dorfaen
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Kathryn Grayson

Actores a chantores soprano o'r Unol Daleithiau oedd **Kathryn Grayson** (ganwyd **Zelma Kathryn Elisabeth Hedrick**; 9 Chwefror 1922 – 17 Chwefror 2010).
Cafodd ei geni yn Winston-Salem, Gogledd Carolina.

## Ffilmiau
**Rio Rita* (1942)
**Thousands Cheer* (1943)
**Anchors Aweigh* (1945)
**The Toast of New Orleans* (1950)
**Show Boat* (1951)
**Kiss Me Kate* (1953)
**The Vagabond King* (1956)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2010
Cyngor Celfyddydau Lloegr

bawd|dde|200px|Logo Cyngor Celfyddydau Lloegr
Ffurfiwyd **Cyngor Celfyddydau Lloegr** () ym 1994 pan ranwyd Cyngor Celfyddydau Prydain Fawr yn dair corff ar wahân ar gyfer Lloegr, yr Alban a Chymru. Mae'n gorff cyhoeddus heb fod yn rhan o'r llywodraeth, o dan Adran Ddigidol, Diwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon. Cafodd system ariannu'r celfyddydau ei ail-wampio yn Lloegr yn 2003, pan wnaethpwyd yr holl Fyrdd Celfyddydau Rhanbarthol yn rhan o Gyngor Celfyddydau Lloegr.

Ariannir y corff gan y llywodraeth, a cysegrir i hybu celfyddydau perfformio, gweledol a llenyddol yn Lloegr. Mae'r Cyngor wedi bod yn gyfrifol am ddosbarth arian loteri ers 1994. Mae'r buddsoddiad hwn wedi trawsnewid adeiladau sefydliadau celf a chreu'r cyfle i gynnal nifer o ddigwyddiadau celfyddydol.

Categori:Y celfyddydau yn Lloegr
Categori:Sefydliadau Lloegr
Categori:Sefydliadau 1994
Cacamwri

Cymeriad chwedlonol yn chwedl *Culhwch ac Olwen* yw **Cacamwri**. Nodweddir ei hanes â throeon trwstan ac ymddengys ei fod yn greadigaeth gomig, fwrlesg yn unig.

Yn ôl y chwedl, roedd yn was i'r Brenin Arthur yn ei lys. Ei frawd oedd Hygwydd, sy'n cludo pair Diwrnach Wyddel o Iwerddon gydag Arthur.

Mae'n dangos y fath frwdfrydedd wrth ddyrnu mewn ysgubor fel bod trawstiau'r adeilad yn torri'n feilchion.

Mae'n un o'r rhai sy'n cymryd rhan yn hela'r Twrch Trwyth. Wrth i'r arwyr hela'r twrch trwy afon Hafren mae Cacamwri yn syrthio i'r afon a bu bron â boddi ond ceiff ei dynnu allan.

Yn olaf mae'n cynorthwyo Arthur i drechu'r Widdon Orddu trwy afael yn ei gwallt a'i thynnu i lawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Chwarel y Berwyn

Chwarel lechi ger Llangollen yw **Chwarel y Berwyn**, hefyd **Chwarel y Clogau**. Saif ar lethrau Mynydd Llantysilio, uwchben Bwlch yr Oernant, Sir Ddinbych.

Credir i'r chwarel gael ei chychwyn yn y 1770au, ac mae'n un o'r ychydig chwareli llechi yng Nghymru sy'n parhau i gael eu gweithio.

bawd|dim|240px|Chwarel y Berwyn

Berwyn
Categori:Llangollen
Glyn Morris

Cyfieithydd o Gymru, sy'n cyfieithu o'r Almaeneg i'r Gymraeg yw **Glyn Morris**.

## Gweithiau
* *Storïau Tramor II* (gwaith gan dri gwahanol awdur Almaenig)  gol. Bobi Jones (Gwasg Gomer, 1975)
* *Anna Welw* (*Die Blasse Anne*) gan Heinrich Böll
* *Y Wraig wrth yr Olwyn* (*Dame am Steuer*) gan Gertud Fusseneger
* *Yn y Trocadero* (*Im Trocadero*) gan Wolfdietrich Schnurrel

Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Abaty Sweetheart

Abaty yn Dumfries a Galloway yw **Abaty Sweetheart** (Gaeleg: ***An Abaid Ur***), a leolir 8 milltir (13&nbsp;km) i'r de o Dumfries ger aber Afon Nith yn ne-orllewin yr Alban. Abaty Sistersiaidd ydyw, a sefydlwyd yn 1275 gan Dervorguilla o Galloway, merch Alan, Arglwydd Galloway, er cof am ei ŵr John Balliol, Brenin yr Alban o 1292 i 1296. Cafodd calon berarogledig de Balliol ei chladdu mewn coffr o ifori ac arian wrth ochr Devorguilla pan fu farw honno ac ailenwyd yr abaty gan y mynachod er anrhydedd iddi.

*New Abbey* oedd yr enw gwreiddiol, a chedwir yr enw hwnnw yn enw pentref bychan New Abbey, ger adfeilion yr abaty.

Mae'r safle yng ngofal Historic Scotland

## Dolenni allanol
*  Abaty Sweetheart  ar wefan Historic Scotland

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Dumfries a Galloway
Categori:Tai crefydd yr Alban
Categori:Tai Sistersiaidd
John Elwyn Jones

Cyfieithydd o'r Almaeneg, Pwyleg a'r Ffrangeg i'r Gymraeg oedd **John Elwyn Jones** (1921 – 25 Medi 2008). Yn frodor o ardal Dolgellau, magwyd ef ym Mryn Mawr.

## Gyrfa
Ymunodd â’r Gwarchodlu Cymreig dechrau'r Ail Ryfel Byd ond cymerwyd ef yn garcharor rhyfel  ger Boulogne ym 1940.  Wedi iddo ddianc, ymunodd â Fyddin Gel y Pwyliaid cyn dychwelyd drwy Sweden yn ôl i Brydain.  Anrhydeddwyd ef â Distinguished Conduct Medal am ei waith. Wedi'r rhyfel bu'n athro yn Ysgol Dr Williams, Dolgellau. Daeth yn rhugl yn Ffrangeg, Almaeneg, Rwsieg a Phwyleg, mae e wedi cyfieithu tua dwsin o gyfrolau o’r ieithoedd hynny i’r Gymraeg.  Yn ogystal â Pum Cynnig i Gymro a 'hunangofiant' a ymddangosodd ym 1971, cyhoeddodd dair cyfrol o hunangofiant o dan y teitl Yn fy Ffordd fy Hun.

Bu farw ar 25 Medi 2008 yn 87 oed. Roedd ei angladd yng Nghapel yr Annibynwyr, Brithdir ar 2 Hydref 2008 dan ofal y Parch. Iwan Llywelyn Jones.

## Llyfryddiaeth
;Cyfieithiadau
* Gwyrdd Fel Afal Awst  gan Horst Biernath. Gwasg Gomer, 1970
*''Dyma'r Dyn i mi,* gan Horst H Tiedke*.'' Llyfrau'r Faner, 1971
**Priodi ar Brawf,* gan Paul Georg Kaufmann*.* Gwasg John Penry, 1971
*Rhybudd: Trofeydd! gan Horst Biernath. Y Bala : Llyfrau'r Faner, 1972.
**Christina,* gan Eva Marianne Gowerius*.* Llyfrau'r Faner, 1973
*Llond ceg o lwc gan Horst Biernath, 1977. Aberystwyth : Cambrian News Cyf, 1978.
* Ôl Traed yn y Tywod  (Spuren im Sand, 1953)  gan Hans Werner Richter. Cyngor Llyfrau Cymraeg, 1968
* Nos Galan  (Krabat 1971)  gan Otfried Preussler.  Y Dref Wen, 1974
* Carnifal  (Karnival)  chwech stori fer gan Heinrich Böll a Gerhart Hauptmann,  Llyfrau'r Faner, 1973
* Lludw a Diemwnt (Popiól I Diament)  gan Jerzy Andrezejewski. Gomer, 1975
* Storïau Byr O'r Bwyleg gan Bolesaw Prus. Llyfrau'r Faner, 1974
* Pinc a Gwyn-Pinc a Coch gan Hans Werner Richter. Llyfrau'r Faner, 1975
* ''Detholiad o'i Gerddi'' gan Zbigniew Herbert, cyfieithwyd gan Gwyn Thomas, John Elwyn Jones, Nesta Wyn Jones. 'Cyfres Barddoniaeth Pwyllgor Cyfieithiadau'r Academi Gymreig - Cyfrol V' 1985.
* Milwr Napoleon (Histoire d’un Conscrit de 1813 gan Chatrian Erckmann). Llanrwst : Gwasg Carreg Gwalch, 1990.
;Gwaith gwreiddiol
* Pysgotwyr Llydaw : (nofel gan Pierre Loti). 1985
* *Pum Cynnig I Gymro*, Llyfrau'r Faner, 1971, 
* *Pum Cynnig I Gymro*, Gwasg Carreg Gwalch, 1987
* *Yn Fy Ffordd Fy Hun: Hunangofiant Dyn Byrbwyll*. Gwasg Carreg Gwalch, 1986
* *At the Fifth Attempt* Pen & Sword Books

## Dolenni allanol
* Broliannau ar y llyfrau uchod

Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Afon Nith

Afon yn ne-orllewin yr Alban yw **Afon Nith** (Gaeleg yr Alban: *Abhainn Nid*). Dyma'r seithfed afon fwyaf yn y wlad honno. Mae'n llifo trwy sir Dumfries a Galloway i lifo i mewn i Foryd Solway i'r de o Dumfries. Gelwir yr ardal mae'n llifo trwyddi yn *Strath Nid* (Gaeleg) neu Nithsdale (Saesneg). Ei hyd yw 71 milltir (112&nbsp;km).

Dynofir aber yr afon yn Ardal Dirlunnol Genedlaethol (*National Scenic Area*).

## Trefi ar ei glannau
* Carron Bridge
* New Cumnock
* Kirkconnel
* Sanquhar
* Mennock
* Thornhill
* Dumfries

250px|bawd|dim|Afon Nith ger Ellisland

## Dolenni allanol
*  Aber afon Nith 

Nith
Categori:Daearyddiaeth Dumfries a Galloway
Coperniciwm

[200px|de|bawd|[Plisgyn electronau|Plisg electronau coperniciwm]]

Elfen gemegol ymbelydrol sydd â'r symbol **Cn** a'r rhif atomig 112 yw **coperniciwm**. Mae'n elfen synthetig a grëwyd am y tro cyntaf ym 1996 gan y Gesellschaft für Schwerionenforschung (GSI) yn Darmstadt, yr Almaen. Roedd ganddo'r enw dros dro **ununbiwm** (**Uub**) tan 19 Chwefror 2010 pan fabwysiadwyd yr enw coperniciwm yn swyddogol. Fe'i henwyd ar ôl y seryddwr o Bwyliad Nicolaus Copernicus.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Metelau
Dumfries

Tref yn Dumfries a Galloway, yr Alban, yw **Dumfries** (Gaeleg: *Dùn Phris*; Cymraeg: *Caerferes*).  Mae'n dref farchnad fawr a fu'n dref sirol hen sir Dumfries. Saif yn ne-orllewin yr Alban ar lan Afon Nith ger ei haber ym Moryd Solway. Poblogaeth: 49,221 (2011) Mae Caerdydd 400.5 km i ffwrdd o Dumfries ac mae Llundain yn 459.1&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caerliwelydd sy'n 46.9&nbsp;km i ffwrdd.

Mae enw Gaeleg y dref yn cynnwys yr elfennau *dùn* (caer) a *phris* (coedwig fach; cf. Cymraeg *prys*gwydd), sy'n awgrymu y bu amddiffynfa ar y safle ar un adeg. Roedd yr ardal yn rhan o diriogaeth llwyth Celtaidd y Selgovae yn yr Hen Ogledd ac mae'n bosibl y bu ganddynt gaer yno.

Bu'r bardd Robert Burns, brodor o Swydd Ayr, yn byw yn Dumfries o 1791 hyd ei farwolaeth yn 1796. Claddwyd ef ym mynwent Eglwys St. Michael's.

Dyma gartref clwb pêl-droed Queen of the South.

## Enwogion
*Eliza Newton (1837–1882), actores
*Flora Murray (1869–1923), ffeminist
*John Laurie (1897–1980), actor
*Kirsty Wark (g. 1955), newyddiadurwr a chyflwynydd teledu
*Calvin Harris (g. 1984), cerddor

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan Cyngor Dumfries a Galloway 

Categori:Trefi Dumfries a Galloway
Cyfres Dramâu'r Byd

:*Gweler hefyd y Gyfres Y Ddrama yn Ewrop.*

Cyfieithiadau i'r Gymraeg o ddramâu o bob rhan o'r byd yw '''''Cyfres Dramâu'r Byd''''' a gyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru rhwng 1974 a 1991.  Prif olygydd y gyfres oedd yr Athro Gwyn Thomas. Mae'r gyfres yn ddilyniant i'r gyfres ddrama-radio a rhai cyhoeddiadau llenyddol *Cyfres Y Ddrama yn Ewrop,* gan yr un Wasg.
bawd|Clawr *Y Wers ac Y Tenant Newydd* (1974)
Mae cyfresi eraill hefyd o gyfieithiadau fel *Cyfres Dramâu Aberystwyth* gan CAA a *Cyfres yr Academi* gan yr Academi Gymreig.

## Rhestr o deitlau'r ''Gyfres Dramâu'r Byd''
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Rhestrau llyfrau Cymraeg
Categori:Cyfresi o lyfrau
Fflemeg

Iaith frodorol Fflandrys yw'r **Fflemeg**, tafodiaith o'r Iseldireg i rai, ond iaith ar wahân i lawer.  Debyg iawn ydyw i Iseldireg (*Nederlands*). Mae hi'n rhan o'r teuluoedd ieithyddol Indo-Ewropeaidd. Mae'n perthyn i'r teulu ieithyddol Germanaidd fel Saesneg ac Almaeneg fodern.

Mae Gogledd-ddwyrain Ffrainc (o gwmpas Dunkerque) tua'r ffin a Gwlad Belg hefyd yn rhan o Fflandrys ac o fan'ma y daeth y Ffleminiaid enwog o Dde Sir Benfro yn amser y Normaniaid.

Roedd Fflemeg dan oruchafiaeth y Ffrangeg yn y ddwy wlad am ganrifoedd. Ers y 1950au mae mudiad i ailsefydlu'r iaith wedi llwyddo i'r fath raddau bod arwyddion uniaith Fflemeg erbyn hyn yn Vlanderen, a rhai dwyieithog ym Mrwsel ac mae hi'n iaith swyddogol drwy Wlad Belg i gyd.


Categori:Ieithoedd Gwlad Belg
Categori:Ieithoedd Isel Ffranconaidd
Y Duwdod

Gallai **y Duwdod** gyfeirio at:

*Y Duwdod
*Dwyfoldeb, yr ansawdd o fod yn Dduw
*Cysyniad Duw
**Y Duwdod (Iddewiaeth), yr agwedd anwybodadwy o Dduw sy'n gorwedd y tu hwnt i'w weithgareddau neu'i ddeilliadau
**Y Duwdod (Cristnogaeth), y duwdod neu ddwyfoldeb, ac uniad y Tad, y Mab, a'r Ysbryd Glân yn un Duw, sef y Drindod
***Y Duwdod (Mormoniaeth), cysyniad y Tad, y Mab, a'r Ysbryd Glân yn nysgeidiaeth enwadau amrywiol y Seintiau Diweddar.
**Duw yn Hindŵaeth
***Svayam Bhagavan (Personoliaeth Oruchaf y Duwdod), yn Gaudiya Vaishnavism, y person dwyfol y mae popeth yn tarddu ohono
***Brahman, ffynhonnell ddwyfol bodolaeth y mae popeth yn tarddu ohoni
***Paramatma

;Gweler hefyd
*Godhead
Crefft Cochrane

Mae **Crefft Cochrane** yn draddodiad o ddewiniaeth neo-baganaidd a darddodd o gredau ac ymarferion Robert Cochrane. Fe'i hystyrir yn ffurf ar Wica gan rai pobl.

Mae aelodau cwfennau Cochrane yn addoli Duw Corniog a Duwies Driphlyg ill dau. Mae'r Dduwies yn Dduwies Wen, term a gymerid o gerdd Robert Graves, *The White Goddess*.  Mae hi hefyd yn cael ei chynrychioli gan driawd o dair mam neu dair chwaer â nodweddion tebyg i'r Norniau.

Yng Nghrefft Cochrane, cysylltir y Duw â thân, yr isfyd ac amser. Mae'r Duw yn "afr-dduw o dân, crefft, is-hudion, ffrwythlondeb a marwolaeth". Adnabyddir y Duw gan sawl enw, megis Tubal Cain, Bendigeidfran fab Llŷr, ac Herne.

Credodd Cochrane, yn debyg i Gardner, mewn bodolaeth y tu hwnt i'r Duw a'r Dduwies, sef y Duwdod, er y cyfeiriodd ef at y duwdod hwn yn "y Dduwies Gudd". Cyfeiriodd ef hefyd ato'n "Wirionedd".

## Gweler hefyd
*Wica Gardneraidd

## Cyfeiriadau
----

Categori:Dewiniaeth
Categori:Neo-baganiaeth
Catherine Merriman

Nofelydd a llenor straeon byrion Prydeinig yw **Catherine A. Merriman**, sy'n ysgrifennu yn yr iaith Saesneg. Er na'i ganwyd yng Nghymru mae wedi byw yn ne-ddwyrain Cymru ers 1973 a chysidrir hi i fod yn Gymraes.

Mae Merriman wedi cyhoeddi pump nofel a tair casgliad o straeon byrion. Enillodd ei nofel gyntaf, *Leaving the Light On*, Wobr Goffa Ruth Hadden ym 1992. Enwyd ei chasgliad o straeon byrion, *Silly Mothers*, ar restr fer Llyfr y Flwyddyn 1992, ac mae wedi ennill gwobr stori fer Rhys Davies ddwywaith, ym 1991 ac 1998. Mae nifer o'i straeon byrion wedi cael au darlledu ar BBC Radio 4.

Golygodd antholeg ''Laughing, Not Laughing: Women Writing on 'My Experience of Sex''', o ferched Cymru'n ysgrifennu am ryw, a enillodd y categori cyhoeddiadau yng Ngwobrau Erotig 2004.

Mae ei llenyddiaeth yn aml yn cyfeirio at brofiadau merched; mae *Broken Glass* yn canolbwyntio ar gancr y fron a *State of Desire* yn cyfeirio at ail-ddefro rhywioldeb wedi profedigaeth. Dywed Merriman fod dwy o'i nofelau (*Leaving The Light On* a *Fatal Observations*), yn trafod pŵer a thrais yn y cartref, ac wed ieu seilio ar unarddeg mlynedd o brofiad fel gwirfoddolwr gydag elusen Women's Aid.>

Mae Merriman yn dysgu ysgrifennu ym Mhrifysgol Morgannwg. Mae'n Gymrawd o'r Academi a chyd-gadeirydd eu pwyllgor aelodau. Bu'n olygydd ffuglen y *New Welsh Review* am sawl blynedd, ac mae wedi beirniadu mewn nifer o gystadlaethau straeon byrion.

## Gweithiau 
### Nofelau 
**Leaving the Light On* (1992)
**Fatal Observations* (1993)
**State of Desire* (1996)
**Broken Glass* (1998)
**Brotherhood* (2003)

### Straeon byrion
**Silly Mothers * (1991)
**Of Sons and Stars* (1997)
**Getting a Life* (2001)

### Golygydd 
*''Laughing, Not Laughing: Women Writing on 'My Experience of Sex''' (Honno; 2004)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*University of Glamorgan: MPhil tutors
*'Mammary orgasmic potential -- a case study' & 'Learning to speak Klingon' (two short stories available online)

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Nofelwyr benywaidd o Gymru
Gwysiwr (Wica)

Swydd o fewn llawer o cwfennau Wica yw'r **gwysiwr**.  Mae prif rôl y Gwysiwr yw galw aelodau eraill y cwfen i ymgynnull ar gyfer cyfarfodydd y cwfen. Yn draddodiadol y gwysiwr yw unig aelod y cwfen sy'n gwybod lle mae aelodau eraill yn byw. O fewn llawer o gwfennau, mae'r Gwysiwr fel arfer yn wrywaidd ac yn cynrychioli agwedd wrywaidd y Forwyn.

Categori:Wica
Turtur

bawd|Ŵy * Streptopelia turtur turtur*

Mae'r **Durtur** (*Streptopelia turtur*) yn aderyn sy'n aelod o deulu'r Columbidae, y colomennod. Mae'n aderyn mudol, yn nythu yn Ewrop ac Asia cyn belled i'r de a Twrci, ac yn gaeafu yn rhan ddeheuol Affrica.

Yn Ewrop, mae ei niferoedd wedi gostwng yn sylweddol yn y blynyddoedd diwethaf, yn rhannol oherwydd newidiadau mewn amaethyddiaeth. Credir fod y niferoedd sy'n cael eu saethu yn rhai o wledydd Môr y Canoldir wrth iddynt fudo hefyd wedi cael effaith.

Bu gostyngiad mawr yn ei niferoedd yng Nghymru dros y blynyddoedd, a dim ond yn y de-ddwyrain, yn Sir Fynwy, y mae'n nythu'n rheolaidd bellach.

## Ecoleg a chadwraeth
Mae y rhan fwyaf o’r adar sy’n ddibynol ar gynefinoedd amaethyddol yng Nghymru wedi bod yn prinhau yn gyflym ers degawdau. Er engraifft, mae'r
Betrisen lwyd *Perdix perdix* a ystyrir yn ddanghosydd amlwg o gynefinoedd tir ȃr ecolegol iach, eisoes wedi mynd i ddifodiant fel aderyn gwyllt sy’n magu yng Nghymru. Felly hefyd y **Durtur** (*Streptopelia turtur*), sydd bellach ond yn aderyn prin ac achlysurol, ac mae Bras yr ŷd (*Emberiza calandra*) yn fridiwr prin iawn ar y gororau erbyn hyn. Anaml iawn y gwelir Cornchwiglen (*Vanellus vanellus*) yn magu y tu allan i wlyptiroedd gaiff eu gwarchod, ac mae Golfan y mynydd (*Passer montanus*) a’r Bras Melyn (*Emberiza citronella*) yn prysur ddiflannu o’n tir amaeth.
Yn Sir Benfro mae’r Bras melyn wedi lleihau >99% o gymharu ȃ’i boblogaeth yn 1988, gyda’r ychydig sydd ar ȏl yn dibynnu ar orsafoedd bwydo i fedru goroesi dros y gaeaf, yn aml mewn gerddi. Mae’r Ehedydd (*Alauda arvensis*) a’r Ydfran (*Corvus frugilegus*) hefyd yn lleihau. Tybir mai prinder bwyd i’r cywion dros yr haf a phrinder hadau dros y gaeaf sydd i gyfrif am hyn 

Categori:Colomennod
Pibydd y dorlan

Aderyn sy'n aelod o deulu'r  rhydyddion yw **Pibydd y Dorlan** (***Actitis hypoleucos***). Mae'n aderyn mudol, yn nythu ar draws rhan helaeth o Ewrop ac  Asia, ac yn gaeafu yn Affrica, de Asia ac Awstralia.

Mae'r aderyn yn 18–20&nbsp;cm o hyd, a 32–35&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Mae ganddo gefn llwyd a bol gwyn. Eu prif fwyd yw unrhyw greaduriad bychain sy'n byw ar y mwd o gwmpas y glannau neu yn y dŵr. Mae'n nythu ar lawr. gerllaw afonydd a llynnoedd.
bawd|chwith|* Actitis hypoleucos*

Yng Nghymru, mae Pibydd y Dorlan yn nythu o gwmpas llynnoedd ac afonydd ar yr ucheldiroedd yn bennaf, a gall fod yn weddol gyffredin. Yn y gwanwyn ac wedi diwedd y tymor nythu, fe'i gwelir ger glannau aberoedd. Ceir ambell un yn treulio'r gaeaf yma.

## Enwau ar lafar, Cymru a'r Gororau
*sneipen yr haf
*pibydd y traeth (sir Fôn) [gweler sanderling]
*giach yr haf
*snipen yr haf
*wil dŵr (Blaenau Ffestiniog)
*tywod ganwr cyffredin (Llandysul)
**shad-bird* (pysgotwyr afon Hafren oherwydd iddo gyrraeddar ddechrau tymor pysgota gwangod

## Cyfeiriadu
Categori:Rhydwyr
Siân James (nofelydd)

Nofelydd o Gymru oedd **Siân James** (20 Medi 1930 &ndash; 21 Gorffennaf 2021). Ysgrifennodd hi yn yr iaith Saesneg.

Ganwyd James yng Nghoed-y-bryn ger Llandysul yng Ngheredigion (Sir Gaerfyrddin ar y pryd), a mynychoedd Brifysgol Cymru, Aberystwyth. Yn ddiweddarach daeth yn Gymrawd o'r brifysgol. Gwobrwywyd gyda gradd anrhydedd gan Brifysgol Morgannwg ac roedd hefyd yn Gymrawd o'r Academi. Enillodd wobr yr Yorkshire Post ddwywaith, a cysidrir ei thrydydd nofel *A Small Country* i fod yn glasur ymysg llenyddiaeth Saesneg o Gymru.  Yn 2006, cafodd *A Small Country* ei droi'n gyfres ddrama ar y teledu yn yr iaith Gymraeg (*Calon Gaeth*), a enillodd wobr BAFTA Cymru ar gyfer y ddrama orau/cyfres ddrama orau ar gyfer y teledu.

Ym 1958, priododd yr actor, Emrys James (m. 1989). Roedd yn perthyn drwy briodas i D. J. Williams, Abergwaun.

## Gweithiau 
**One Afternoon* (1975)
**Yesterday* (1978)
**A Small Country* (1979)
**Another Beginning* (1979)
**Dragons and Roses* (1983)
**A Dangerous Time* (1984)
**Love and War* (1994)
**Storm at Arberth* (1994)
**Not Singing Exactly* (casgliad o straeon byrion, 1996)
**Two Loves* (1997)
**The Sky Over Wales* (cofiant, 1997)
**Summer Storm* (1998)
**Second Chance* (2000)
**Outside Paradise* (straeon byrion, 2001)
**Summer Shadows* (2004)
**Return to Hendre Ddu* (2009)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*A Small Country used in postgraduate English courses 

Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
[[Categori:Merched yr 21ain ganrif] o Gymru]
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Cyn y Wawr

Casgliad o straeon gan yr awdur a bardd Catalonaidd Lluís Ferran de Pol yw ***Cyn y Wawr*** (Catalaneg: '''''Abans de l'Alba''''') (1954), a gyfieithywd i'r Gymraeg yn 1994.

## Llyfryddiaeth
**Cyn y Wawr* (''Abans de l'Alba'') gan Lluis Ferran de Pol, cyfieithwyd gan Victor John ac Esyllt T. Lawrence, Gwasg Gomer 1994.

Categori:Llenyddiaeth Gatalaneg
Chwarel Bwlch Cwmllan

bawd|chwith|240pc|Inclên yn Chwarel Bwlch Cwmllan

Chwarel lechi ar ochr ddeheuol yr Wyddfa yw **Chwarel Bwlch Cwmllan**, hefyd **Chwarel Bwlch Cwm Llan** neu **Chwarel West Snowdon**. Saif gerllaw Bwlch Cwmllan, rhwng Yr Aran ag Allt Maenderyn (cyf. OS: SH602521).

Credir i waith ar y safle ddechrau yn y 1840au.

## Llyfryddiaeth
* Alan John Richards *Gazeteer of slate quarrying in Wales* (Llygad Gwalch, 2007)

Bwlch Cwmllan
Italo Calvino

Awdur o'r Eidal oedd **Italo Calvino** (15 Hydref 1923 - 19 Medi 1985). Roedd yn ohebydd ac yn awdur straeon byrion a nofelau. Adeg ei farwolaeth ef oedd yr awdur Eidaleg mwyaf cyfieithedig ac yn ymgeisydd am Wobr Nobel.

Ceir cyfieithiad i'r Gymraeg o un o'i weithiau, sef:

* *Y Goedwig ar y Draffordd* (''Il bosco sull'autostrada*), cyfieithwyd gan John Mathias, J. R. Woodhouse.  Nodiadau ar Italo Calvino a straeon byrion ganddo, yn *Storïau Tramor 2*, gol. Bobi Jones (Gwasg Gomer).

## Nofelau
* *Il sentiero dei nidi di ragno*, 1947
* *Ultimo viene il corvo*  1949
* *Il visconte dimezzato*, 1952
* *La formica argentina*, 1952
* *Fiabe Italiane*, 1956
* *Il barone rampante*, 1957
* *La speculazione edilizia*, 1957
* *I racconti*, 1958
* *Il cavaliere inesistente*, 1959
* *I nostri antenati*, 1960
* *La giornata d'uno scrutatore*, 1963
* *Marcovaldo ovvero le stagioni in città*, 1963
* *La nuvola di smog e La formica argentina*, 1965
* *Ti con zero*, 1967
* *Il castello dei destini incrociati*, 1969
* *Gli amori difficili*, 1970
* *Le città invisibili*, 1972
* *Se una notte d'inverno un viaggiatore*, 1979
* *Palomar*, 1983
* *Cosmicomiche vecchie e nuove*, 1984
* *Sotto il sole giaguaro*, 1986
* *Prima che tu dica 'Pronto','' 1993

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Llenorion o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Nofelwyr Eidaleg o'r Eidal
Uffern

Mewn sawl crefydd, man yw **Uffern** lle y cosbir pechaduriaid a phobl drygionus ar ôl eu marwolaeth am eu gweithredoedd pan fuont yn fyw. Fel arfer fe'i lleolir dan y ddaear ac mae'n cyfateb i raddau i'r syniad o arallfyd y meirw a gynrychiolir gan Hades ym mytholeg y byd clasurol. Dan ddylanwad Cristnogaeth, uniaethwyd yr Annwn Cymreig ag Uffern hefyd, ond math o Baradwys arallfydol oedd Annwn yn wreiddiol, fel y'i darlunir yn chwedl Pwyll Pendefig Dyfed.

## Cristnogaeth
Ceir sawl enw ar uffern yn y *Beibl* Cristnogol.
### Hen Destament
*Sheol: Llyfr Genesis 37:35, 42:38, 44:29, 44:31, ayyb.
*Hinnom: Jeremiah 19:06, etc.
### Testament Newydd
*Hades: Yr Efengyl yn ôl Mathew 11:23 16:18. Efengyl Luc 10:15. Actau'r Apostolion. 2:27,31. 1 Corinthiaid 15:55. Llyfr y Datguddiad 6:8 1:18 20:13,14
*Gehenna: Yr Efengyl yn ôl Mathew 5:22,29, 30, 10:28, 18:09, 23:15,33. Yr Efengyl yn ôl Marc 9:43,45,47, Yr Efengyl yn ôl Luc 12:05, Llythyr Iago 3:6.

## Cyfeiriadau
Categori:Crefydd
Categori:Diwinyddiaeth
Categori:Mytholeg
Llechylched

Plwyf eglwysig ar Ynys Môn yw **Llechylched**. Gorwedd y plwyf yng ngogledd-orllewin yr ynys ac mae'n cyfateb yn fras i diriogaeth cymuned Bryngwran. Mae'n rhan o Esgobaeth Bangor.

Yn yr Oesoedd Canol roedd Llechylched yn rhan o gwmwd Llifon, cantref Aberffraw. Prif anneddfa'r plwyf yw pentref Bryngwran. Adeiladwyd Eglwys y Drindod yno yn 1841, i gymeryd lle'r hen eglwys, Eglwys Sant Ulched (neu Ylched). Gellir gweld gweddillion yr hen eglwys rhyw filltir i'r de-orllewin o'r pentref. Ni wyddom unrhyw beth o gwbl am Sant Ulched/Ylched. Mae'r enw Llechylched ('llech' + Ylched) yn awgrymu maen cysylltiedig ag ef.

Cofnodir bod 405 o bobl yn byw yn y plwyf yn 1831.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Llechylched ar wefan Yr Eglwys yng Nghymru.

Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Elissa

Gallai **Elissa** gyfeirio at:

* Dido (Elissa), brenhines-sefydlydd Carthago 
* Elissa (cantores), cantores Arabeg boblogaidd
Tropenmuseum

Amgueddfa ethnoleg yn Amsterdam yw'r **Tropenmuseum** (Iseldireg, yn golygu 'Amgueddfa'r Trofannau). Mae'n rhan o'r *Koninklijk Instituut voor de Tropen* (KIT, 'Sefydliad Brenhinol y Trofannau'). Ei chyfarwyddwr presennol (er 2009) yw Lejo Schenk.

Mae'r amgueddfa yn cyflwyno amryw o wareiddiadau'r byd trwy gyfrwng atgynhyrchiadau. Fe'i lleolir yn Amsterdam Oost, yn Amsterdam.

Ar 25 Tachwedd 2009, rhoddodd y Tropenmuseum rodd o 35,000 o ddelweddau sy'n ymwneud ag Indonesia a'i diwylliant i Gomin Wicifryngau.
bawd|300px|left

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Amgueddfeydd yr Iseldiroedd
Categori:Amsterdam
Categori:Ethnoleg
W. Gareth Jones

Academydd a chyfieithydd o'r Rwseg i'r Gymraeg ydy **W. Gareth Jones** (ganwyd Tachwedd 1936).  Yn enedigol o Gwmtawe enillodd radd mewn Rwseg a Ffrangeg o Brifysgol Gaergrawnt.  Bu hefyd yn newyddiadurwr gyda'r *Western Mail*.

## Gweithiau
* *Un Diwrnod Ifan Denisofitsh* (Один день Ивана Денисовича Odin den' Ivana Denisovicha, 1962) gan Alecsandr Solzhenitsyn,(Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын). Cyfres Yr Academi 5, Yr Academi Gymreig 1977.
* *Gwylan (Tshaica Чайка* 1896) gan Anton Tshechof. Cyfres *Y Ddrama yn Ewrop*, Gwasg Prifysgol Cymru 1970.
* *Ffarwel Gwlsari*  (Прощай, Гульсары", 1966) gan Tshingiz Aitmatof, (Чингиз Торекулович Айтматов). Llyfrau'r Dryw, 1971.
* *Storïau Tramor IV*  (yn cynnwys straeon gan Tshechof) gan Anton Tshechof, (Антон Павлович Чехов). Gwasg Gomer, 1977.
*'''Far from the West End: Chekhov and the Welsh language stage 1924-1991'*, yn Patrick Miles (gol.),*Chekhov on the British Stage* (Caergrawnt: Cambridge University Press,1993), tt. 101-112.
* *Y Gelli Geirios'' (Вишнёвый сад, 1904) gan Anton Tshechof (Антон Павлович Чехов). Cyfres Dramâu Aberystwyth (Aberystwyth: Y Ganolfan Astudiaethau Addysg (CAA), 2007).

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Mawrth Vallis

400px|dde|Mawrth Vallis

**Mawrth Vallis** yw enw dyffryn ar Fawrth, lleolir 22.3° Gogledd, 343.5° Dwyrain, gydag uchder o -2&nbsp;km. Sianel all-lif dŵr hynafol yw lle ceir digon o glai yn y creigiau. Enwyd y dyffryn ar ôl yr enw Cymraeg ar y blaned, gan ychwanegu'r gair Lladin *vallis* ('dyffryn').

Mawrth Vallis yw un o ddyffrynoedd hynaf Mawrth. Mae o ddiddordeb mawr i wyddonwyr oherwydd presenoldeb ffylosilicadau, sef mwnau clai sydd angen dŵr i gael eu ffurfio. Gallai'r clai gynnwys olion o fywyd microsgopig hynafol Mawrth.

Categori:Areoleg
Categori:Mawrth
Categori:Dyffrynnoedd
Chwarel Wrysgan

Chwarel lechi yn ardal Blaenau Ffestiniog oedd **Chwarel Wrysgan**. Saif i'r gorllewin o Flaenau Ffestiniog ei hun ac i'r gogledd-orllewin o bentref Tanygrisiau, ar lethrau dwyreiniol Moel yr Hydd (cyf. OS: SH678456).

Agorwyd y chwarel tua 1830, a chaewyd hi yn y 1950au.

Wrysgan
Chwarel Gallt-y-Llan

Chwarel lechi ar lechweddau'r Wyddfa oedd **Chwarel Gallt-y-Llan**. Saif ychydig i'r de-orllewin o bentref Nant Peris.

Gweithiwyd y chwarel yn ysbeidiol rhwng y 1810au a 1940. Roedd cynnwys swlffwr uchel y llechi yn golygu nad oeddynt o'r safon uchaf, a dim ond ychydig o weithwyr a gyflogid yma.

Gallt-y-Llan
Categori:Llanberis
David Milwyn Duggan

Gwleidydd o Ganada o dras Gymreig oedd **David Milwyn Duggan** (5 Mai 1879 – 4 Mai 1942).  Bu'n faer Edmonton, Alberta, yn aelod o Gynulliad Deddfwriaethol Alberta, ac yn arweinydd Plaid Geidwadol Alberta.

Ganwyd David Duggan yn Llanfair-ym-Muallt, Cymru ym 1879 lle priododd Marian Price.  Ymfudodd y ddau i Ganada ym 1905 i fferm ger Nanton, Alberta.  Ym 1912 symudodd i Edmonton a sefydlodd Duggan Investments, Ltd., cwmni buddsoddi arian.

Cafodd ei ethol yn faer Edmonton ar 13 Rhagfyr 1920 gan ddisodli Joseph Clarke. Ym 1926, cafodd ei ethol i Gynulliad Deddfwriaethol Alberta.

## Dolenni allanol
* Bywgraffiad David Duggan ar wefan Llyfrgell Gyhoeddus Edmonton 

Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Ymfudwyr o Gymru i Ganada
Olifin

Mwyn yw **olifin**, sy'n silicad haearn magnesiwm gyda'r fformiwla (Mg,Fe)2SiO4. Un o fwynau mwyaf gyffredin y Ddaear yw, ac mae hefyd wedi cael ei ddarganfod mewn awyrfeini ac ar y Lleuad, ar Fawrth ac ar y comed Wild 2.

Categori:Mwynau
Chwarel Rosebush

bawd|230px|Hen bwll chwarel Rhos-y-bwlch

Chwarel lechi yng ngogledd Sir Benfro oedd **Chwarel Rhos-y-bwlch** (Saesneg: *Rosebush Quarry*). Saif ychydig i'r gogledd o bentref Rhos-y-bwlch, ar lechweddau isaf y Preselau, i'r de-ddwyrain o gopa Foel Cwmcerwyn.

Agorwyd y chwarel yn 1842. Yn 1876, roedd y chwarel yn eiddo i Edward Cropper, a thalodd ef am reilffordd rhwng Maenclochog a Clunderwen i gludo cynnyrch y chwarel, yn ogystal ag adeiladu 26 o dai i'r gweithwyr. Caeodd y chwarel tua diwedd y 19g.

## Dolen allanol
* Bro Preseli 1 : Chwarel Rhos-y-bwlch 
*  Bellstone and Rosebush Slate Quarries

Rosebush
Gwasanaeth Iechyd Gwladol

bawd|dde|200px|Logo Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru
Mae **Gwasanaeth Iechyd Gwladol** (**GIG**) (Saesneg: *National Health Service* neu *NHS*, a gamgyfieithir i'r Gymraeg fel 'Gwasanaeth Iechyd Cenedlaethol' weithiau) yn cyfeirio at bedwar gwasanaeth iechyd yng ngwledydd Prydain:

* GIG Cymru
* GIG Lloegr
* GIG yr Alban
* GIG Gogledd Iwerddon

Ar 5 Gorffennaf 1948 yng nghefn yr ysbyty a elwir heddiw yn Ysbyty Cyffredinol Trafford ym Manceinion, Lloegr, y dadorchuddiwyd plac i'w lansio, plac a oedd yn cyhoeddi: "*We now have the moral leadership of the world*" ("Rwan mae gennym arweiniad moesol y byd").

Categori:Iechyd yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1948
Legenda

Cân a berfformir gan Marcin Mroziński yw **Legenda** (*Y Chwedl*). Enillodd y gân gystadleuaeth *Krajowe Eliminacje* ar 14 Chwefror 2010, gyda 33.61% o'r bleidlais derfynol. Bydd y gân yn cynrychioli Gwlad Pwyl yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy. Caiff y gân ei chanu yn Saesneg a Phwyleg.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Algo Pequeñito

Cân a berfformir gan Daniel Diges yw ***Algo Pequeñito*** (*Rhywbeth bach*), bydd yn chynrychioli Sbaen yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010. Enillodd y gân *Eurovisión: Destino Oslo* ar 22 Chwefror 2010.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Jas ja imam silata

Cân a ysgrifennwyd gan Krisijan Gabrovski a perfformir gan Gjoko Taneski yw **Jas ja imam silata** (Macedoneg: *Јас ја имам силата*; Cymraeg: Mae gennyf i'r cryfder). Bydd yn cynrychioli Macedonia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Tramffordd Croesor

Tramffordd a adeiladwyd i gario llechi o chwareli Croesor i bothladd Porthmadog, Gwynedd oedd **Tramffordd Croesor** (Saesneg: *Croesor Tramway*. Fe'i adeiladwyd yn 1864, a defnyddif ceffylau i dynnu'r wagenni.

Yn 1865, daeth y dramffordd yn rhan o'r *Croesor and Port Madoc Railway*, yna yn 1879 yn rhan o'r *Portmadoc, Croesor and Beddgelert Tram Railway*. Yn 1922, daeth y rhan o'r trac o Gyffordd Croesor i Borthmadog yn rhan o Reilffordd Ucheldir Cymru. Parhaodd y gweddill o'r dramffordd i ddefnyddio ceffylau, a bu'n gweithio hyd ganol y 1940au.

bawd|canol|400px|Map o Dramffordd Croesor

Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Hanes Gwynedd
Rhydocs

[300px|bawd|[Sodiwm a fflworin yn bondio'n ïonig i greu sodiwm fflworid. Collir electron allanol sodiwm i greu ffurfwedd electronau sefydlog, ac mae hwn yn ei roi i'r atom fflworin. Wedyn, mae'r ïonau wedi'u wefru yn cael eu hatynnu at ei gilydd. Mae sodiwm yn cael ei ocsideiddio, ac mae fflworin yn ei rydwytho.]]

Mae **rhydocs** (o'r Saesneg *redox*, talfyriad o *reduction-oxidation*, **rhydwythiad-ocsidiad** yn Gymraeg) yn disgrifio pob adwaith cemegol lle mae rhif ocsidiad atomau yn cael ei newid; fel arfer, mae adweithiau rhydocs yn cynnwys trosglwyddiad rhwng rhywogaethau cemegol.

Gallai hynny fod naill ai yn broses syml o rydocs fel ocsidiad carbon i greu carbon deuocsid a rhydwythiad carbon gan hydrogen i greu methan (CH4), ynteu'n broses gymhleth fel ocsidiad siwgr yn y corff dynol trwy gyfres o brosesau cymhleth o drosglwyddo electronau.

Daw y term "rhydocs" o ddau gysyniad sy'n ymwneud â throsglwyddiad electron; rhydwythiad a ocsidiad. Gallen nhw gael eu hesbonio'n syml:
* Colled electron(au) neu gynnydd mewn cyflwr ocsidiad gan moleciwl, atom, neu ïon ydy **ocsidiad**.
* Ennill electron(au) neu leihad mewn cyflwr ocsidiad gan moleciwl, atom, neu ïon ydy **rhydwythiad**.

## Cyfeiriadau
Categori:Cemeg
Afon Llafar (Penllyn)

Afon yn ardal Penllyn ym Meirionnydd, Gwynedd yw **Afon Llafar**. Mae'n tarddu ar lethrau Arenig Fawr ac yn cyrraedd ei haber yn Llyn Tegid. Ei hyd yw tua 5 milltir.

Gorwedd tarddle'r afon ar lethrau dwyreiniol Arenig Fawr tua 500 metr i fyny. Mae sawl ffrwd o'r llethrau hynny yn ymuno mewn llecyn a enwir ym Manc y Merddwr i ffurfio'r afon. Llifa wedyn ar gwrs de-ddwyreiniol gyda sawl ffrwd fechan yn llifo iddi, yn cynnwys afon Dylo o rannau uchaf Cwm Dylo.

Mae'n llifo heibio i bentre bychan Parc, safle hen blasdy, ac o dan bont sy'n dwyn y lôn sy'n dringo o Lanycil i ben Cwm Dylo. Mae'n cyrraedd pen ei thaith ger Glanllyn, safle gwersyll yr Urdd, lle mae'n aberu yn Llyn Tegid.

Llafar (Penllyn)
Llafar (Penllyn)
Categori:Llanuwchllyn
Y Gelli, Rhondda Cynon Taf

Pentref ym mwrdeistref sirol  Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Y Gelli**. Saif ar lan Afon Rhondda. Bu'n bentref glofaol yn y gorffennol ac yn rhan o gymuned ehangach Ystrad Rhondda. Roedd fferm o'r enw'r *Gelli* yma ar un adeg; ystyr y gair yw *coedwig fechan*.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Mark Williams (gwleidydd)

Cyn aelod Seneddol Ceredigion ydy **Mark Williams** (ganwyd 24 Mawrth 1966). Mae o'n aelod o blaid y Democratiaid Rhyddfrydol. 

Mae Williams yn dod o Swydd Hertford yn Lloegr, lle aeth ef i Richard Hale School, Hertford, wedyn symudodd i Gymru i fynd i Brifysgol Aberystwyth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Pobl o Swydd Hertford
Ysgolion Duon

[250px|bawd|Ysgolion Duon o'r [Yr Elen|Elen.]]
250px|bawd|Wrth ben y graig: Cefn Ysgolion Duon.
Craig fawr yn y Carneddau, Eryri yw'r **Ysgolion Duon**. Mae'n gorwedd tua milltir i'r dwyrain o gopa Carnedd Dafydd ac mae'n rhan o fur gogleddol y grib uchel sy'n cysylltu'r mynydd hwnnw â Charnedd Llywelyn i'r gogledd-ddwyrain. Cyfeirir ati yn Saesneg weithiau wrth yr enw *(The) Black Ladders*, er mai Ysgolion Duon yw'r unig enw a geir ar y map Arolwg Ordnans.

Gelwir rhan o'r grib rhwng Carnedd Dafydd a Charnedd Llywelyn yn Gefn Ysgolion Duon (*cefn* yma yn golygu 'crib'). Mae ffrwd fynyddig Afon Llafar yn tarddu yng Nghwm Llafar wrth droed y graig.

Mae'r graig fawr hon yn wynebu'r gogledd ac mae ei gwaelod yn gorwedd tua 2,400 troedfedd uwch lefel y môr gan esgyn tua 900 troedfedd. Mae'n weddol boblogaidd gan ddringwyr creigiau ond ar y cyfan dydy'r garreg ddim yn dda. Ceir rhai llwybrau dringo gaeaf yma hefyd ac mae'r ffaith fod y graig mor uchel ac yn wynebu'r gogledd yn golygu fod rhew ac eira yn aros yma am hir.

Y prif lwybrau dringo, o'r dwyrain i'r gorllewin, yw:
*''Jacob's Ladder*
**Central Gully* (haf a gaeaf)
**Western Gully'' (haf a gaeaf; 950 troedfedd; safon VD+)

Gellir cyrraedd yr Ysgolion o gyfeiriad Bethesda trwy gerdded i fyny Cwm Llafar.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Dringo
Categori:Eryri
Categori:Bethesda
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn Ynys Môn:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1983
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017

Gweler hefyd:

* Eisteddfod Môn
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caergybi 1927
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangefni 1957

----
Fflamio

Nofel gan Ann Pierce Jones yw ***Fflamio*** a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1999. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad
Nofel yn portreadu gwraig a mam ifanc wrth iddi chwilio am gymorth i wynebu dirywiad yn ei phriodas ac ofn y gallai gam-drin ei merch.

Camdrin gorfforol plant yw ei phrif thema.  Mae'n nofel realaidd sydd hefyd yn trafod priodasau cymysg eu hil.  Un is-thema yw cadw Cymreictod yn Lloegr - sy'n deillio o brofiad yr awdures tra'n magu ei phlant yn Llundain.  Athrawes ac Ymgynghorydd Addysg yn Ne Llundain yw'r awdur.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1999
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau 1999
Categori:Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Chwarel Ty'n-y-Coed

Chwarel lechi gerllaw pentref Arthog, Gwynedd, oedd '''Chwarel Ty'n-y-Coed'*.

## Llyfryddiaeth
* Alan John Richards, *Gazeteer of Slate Quarrying in Wales'' (Llygad Gwalch, 2007)

Categori:Arthog
Ty'n-y-Coed
Afon Llafar

Ceir sawl **Afon Llafar** yng Nghymru, yn cynnwys:

* Afon Llafar (Carneddau), sy'n llifo i Afon Ogwen ger Bethesda, Gwynedd
* Afon Llafar (Penllyn), sy'n llifo i Lyn Tegid ger Llanuwchllyn, Gwynedd
Elissa (cantores)

Cantores Arabeg o'r Libanus yw **Elissar Zakaria Khoury** (Arabeg: إليسار زكريا خوري) (ganwyd 27 Hydref 1972 yn Deir el Ahmar, Libanus), a adnabyddir fel **Elissa** (Arabeg: إليسا). Mae hi wedi ennill sawl gwobr ryngwladol. Mae hi'n un o'r cantorion benywaidd mwyaf adnabyddus yn y byd Arabaidd.

Mae hi'n enwog am ei harddull angerddol o ganu a'i galluoedd lleisiol; cyfeirir ati yn aml fel "Brenhines Rhamant" a "Brenhines y Teimladau". Elissa oedd y cerddor Libanaidd cyntaf i ennill Gwobr Cerddoriaeth y Byd yn 2005 a 2006 ar gyfer gwerthu'r albwm gorau yn y Dwyrain Canol.

## Disgyddiaeth 
**Albymau stiwdio**

*1999: *Baddi Doub*
*2000: ''W'akherta Ma'ak*
*2002: *Ayshalak*
*2004: *Ahla Donya*
*2006: *Bastanak*
*2007: *Ayami Beek*
*2009: *Tsadaq Bmein*

## Fideos 
* *Baddi Doub (1998)*
* *W'akherta Ma'ak (2000)*
* *Betghib Betrouh (2001)*
* *Ayshalak (2002)*
* *Ajmal Ehssas (2003)*
* *Lebanese Night (2003)*: gyda Chris De Burgh
* *Koli youm fi omry (2004)*
* *Erga' Lel Sho2 (2004)*
* *Hobak Wajaa (2005)*
* *Bastanak (2006)*
* *Law Te'rafoh (2007)*
* *Betmoon (2008)*
* *Awakher El Sheta (2009)''

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Elissa 

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Cantorion Arabeg
Categori:Cantorion o Libanus
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Libanus
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Libanus
Chwarel Cook & Ddôl

Chwarel lechi, ger Llanberis, Gwynedd, oedd **Chwarel Cook & Ddôl**.  Roedd yn ymestyn ar hyd y llechweddau rhwng Llyn Padarn a'r llechweddau i'r gorllewin o'r llyn (cyf. OS 560605).

Ffurfiwyd y chwarel trwy gyfuno Chwarel Ddôl, ar yr ochr ddwyreiniol, a Chwarel Cook. Credir fod y ddwy chwarel yma yn dyddio o gyfnod cynnar. Caeodd y Ddôl yn gymharol gynnar, ond datblygwyd y rhan orllewinol ymhellach. Roedd yn cyflogi 26 o weithwyr yn 1882 Caeodd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Llyfryddiaeth
* Alan John Richards, *Gazeteer of slate quarrying in Wales* (Llygad Gwalch, 2007)

## Gweler hefyd 
* Diwydiant llechi Cymru
* Llanberis

Cook & Ddôl
Categori:Llanberis
Carol-Ann Courtney

Nofelydd o Gymru yw **Carol-Ann Courtney**, a ysgrifennai yn yr iaith Saesneg.

Enillodd ei nofel *Morphine and Dolly Mixtures* wobr Llyfr y Flwyddyn 1989. Addaswyd y nofel yn ddrama ar gyfer y teledu a enillodd wobr BAFTA Cymru ym 1990.

Mae'n dioddef o glefyd Crohn.

## Gweithiau 
**Morphine and Dolly Mixtures*, Hydref 1989 (Honno)
*''A Shilling for the Axe-man: The True Story of a Young Girl's Painful Journey to Adulthood'', Ionawr 1993 (Signet Books)

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Pencarnisiog

Pentref bychan yng nghymuned Llanfaelog, Ynys Môn, yw **Pencarnisiog** () (hefyd: **Pencaernisiog**). Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin yr ynys ar yr A4080 tua milltir i'r dwyrain o bentref Llanfaelog a thua 8 filltir i'r gorllewin o dref Llangefni.

Ceir dwy ffordd o sillafu enw'r pentref. Yn yr Oesoedd Canol roedd treflan o'r enw "Conysiog" yno ("Tir Conws"). Tyfodd pentref bychan  a galwyd y lle yn "Penconisiog". Tybid fod yr enw yn cynnwys y gair *caer* ac felly cafwyd yr enw "Pencaernisiog".

Yn ymyl y pentref ceir siambr gladdu neolithig Tŷ Newydd.

Lleolir Ysgol Pencarnisiog yn y pentref, ysgol gynradd sydd yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Bodedern.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfaelog
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Ffelsbar

Mae **ffelsbar** (KAlSi3O8 - NaAlSi3O8 - CaAl2Si2O8) yn fwyn tectosilicad sydd yn ffurfio cymaint â 60% o gramen y Ddaear.

Mae'r enw ffelsbar yn dod o'r geiriau Almaeneg *Feld*, "maes", a *Spath*, "craig heb fwynau".

Ceir ffelsbar hefyd ar y blaned Mawrth.

Categori:Mwynau
Hematit

**Hematit** yw ffurf fwynol ocsid (III) haearn (Fe2O3), un o sawl ocsid haearn. Mae'r enw hematit yn dod o'r gair Groeg  (*aima* "gwaed") oherwydd gall hematit fod yn goch.

Categori:Mwynau
Categori:Haearn
Bedydd

**Bedydd** neu **bedyddio** yw'r arfer yn y Gristnogaeth o gymhwyso dŵr at berson trwy drochiad neu daenelliad fel arwydd o buredigaeth neu atgenhedliad a hefyd o dderbyniad i'r ffydd Gristnogol. Mae'r gair Cymraeg yn tarddu o'r gair Lladin *baptidio*.

Ceir dau fath o fedydd, sef bedydd babanod a bedydd credinwr.

## Gweler hefyd
*Bedyddfaen
*Bedyddwyr
*Enw bedydd

## Cyfeiriadau

Categori:Crefydd a dŵr
Categori:Defodau newid byd
Categori:Puredigaeth
Categori:Sacramentau
Categori:Tröedigaeth at Gristnogaeth
Bathodyn Brenhinol Cymru

**Bathodyn Brenhinol Cymru** yw'r bathodyn neu arfbais sy'n ymddangos ar deddfau Senedd Cymru.

## Deddf cyntaf 
O dan Ddeddf Llywodraeth Cymru, cafodd Senedd Cymru (Cynulliad ar y pryd) bwerau i wneud deddfwriaeth mewn rhai meysydd heb ganiatâd gan San Steffan.

Cafodd Mesur Gwneud Iawn am Gamweddau’r GIG ei gymeradwyo a'i gwneud yn haws ac yn gyflymach i hawlio iawndal ar ôl triniaeth esgeulus gan GIG Cymru. Hwn oedd y mesur cyntaf, neu gyfraith Cymru, i gwblhau'r broses.

## Arfbais 
Ers hyn, fe wnaeth deddfwriaeth gynnwys arfbais Cymru, neu Fathodyn Brenhinol Cymru, am y tro cyntaf yn 2008. Mae’n seiliedig ar arfbeisiau tywysogion brodorol Cymru, yn dyddio’n ôl i’r 13g, wedi’i dylunio gan y "Garter King of Arms", Peter Gwynne-Jones.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Symbolau cenedlaethol Cymru
Chwarel Bwlch-y-groes

Chwarel lechi gerllaw Llanberis, Gwynedd oedd **Chwarel Bwlch-y-groes**. Roedd yn un o nifer o chwareli cymharol fychan i'r gogledd-orllewin o Lanberis (Cyf. OS SH560600).

Agorwyd y chwarel yn y 18g ac ehangwyd hi yn y 1870au. Daeth yn rhan o Chwarel Cefn Du yn 1886.

## Llyfryddiaeth
* Alan John Richards *Gazeteer of slate quarrying in Wales* (Llygad Gwalch, 2007)

Bwlch-y-groes
Categori:Llanberis
Brian Henson

Cyfarwyddwr, cynhyrchydd, technegydd a phypedwr o'r Unol Daleithiau ydy **Brian Henson** (ganed 30 Tachwedd, 1962 yn Ninas Efrog Newydd). Mae ef wedi ennill Gwobr yr Academi am ei waith. Ynghyd â'i chwaer Lisa, ef yw cyd-gadeirydd The Jim Henson Company.

Jim Henson oedd ei dad.

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Pypedwyr