open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charles II, brenin Lloegr a'r Alban

Brenin Lloegr a'r Alban o 29 Mai 1660 hyd ei farwolaeth ar 6 Chwefror 1685 oedd **Charles II** (Cymreigiad: **Siarl II**; 29 Mai 1630 - 6 Chwefror 1685). Roedd yn fab i Charles I, brenin Lloegr a'r Alban, a'i wraig Henrietta Maria, ond bu farw ei dad un-ar-ddeg mlynedd cyn ei esgyniad.

Fe'i ganwyd ym Mhalas Sant Iago yn Llundain.

Ei wraig oedd Catrin o Braganza.

## Arfau

File:Coat of Arms of the Stuart Princes of Wales (1610-1688).svg|Tywysog Cymru
File:Coat of Arms of England (1660-1689).svg|Charles II, brenin Lloegr
File:Coat of Arms of Scotland (1660-1689).svg|Charles II, brenin yr Alban

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1630
Categori:Marwolaethau 1685
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Categori:Tywysogion Cymru
Jocelyn Davies

Gwleidydd o Gymru yw **Jocelyn Davies** (ganwyd 18 Mehefin 1959). Hi oedd yr Aelod o'r Cynulliad dros Dwyrain De Cymru ers dyfodiad y Cynulliad ym 1999 tan 2016.

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Frynbuga
Categori:Pobl o Sir Fynwy
1807

18g - **19g** - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - **1800au** - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1802 1803 1804 1805 1806 - **1807** - 1808 1809 1810 1811 1812

----

## Digwyddiadau
*14 Mehefin - Brwydr Friedland rhwng Ffrainc a Rwsia

## Y celfyddydau
### Llyfrau
*Thomas Charles - *Hyfforddwr*
*Charles Lamb a Mary Lamb - *Tales from Shakespeare* (llyfr plant)
### Drama
*Giovanni Giraud - *Gelosie per equivoco*
### Cerddoriaeth
*Gaspare Spontini - *La Vestale* (opera)
## Gwyddoniaeth
* Darganfod yr elfennau cemegol Potasiwm a Sodiwm gan Syr Humphry Davy.

## Genedigaethau
*19 Ionawr - Robert E. Lee, milwr (m. 1870)
*27 Chwefror - Henry Wadsworth Longfellow, bardd (m. 1882)
*4 Gorffennaf - Giuseppe Garibaldi, milwr (m. 1882)
*22 Medi - Stephen Richard Glynne, 9fed Barwnig (m. 1874)

## Marwolaethau
*21 Rhagfyr - John Newton, awdur hymnau, 82
*18 Gorffennaf - Thomas Jones, mathemategydd, 51
* 5 Tachwedd - Angelica Kauffman, arlunydd, 56

## Cyfeiriadau
James II a VII, brenin Lloegr a'r Alban

Roedd **James II a VII** (14 Hydref 1633 – 16 Medi 1701) yn frenin Lloegr ac Iwerddon fel **James II**, ac yn frenin yr Alban fel **James VII**. Fe'i gelwir hefyd yn Gymraeg yn **Iago II a VII**. Ef oedd y brenin Catholig olaf o'r gwledydd hynny. Teyrnasodd rhwng 6 Chwefror 1685 a 11 Rhagfyr 1688. Roedd yn fab i Charles I ac yn frawd i Charles II.

Ei wraig gyntaf oedd Anne Hyde, ond bu hi farw ym 1671. Brenhines James oedd Maria o Modena.

### Plant 
* Charles Stuart (1660-1661)
* Mari II, brenhines Lloegr a'r Alban (1662-1694)
* James Stuart (1663-1667)
* Anne, brenhines Prydain Fawr (1665-1714)
* Charles Stuart (1666-1667)
* Edgar Stuart (1667-1669)
* Henrietta Stuart (1669)
* Catrin Stuart (1671)
* Catrin Laura Stuart (1675)
* Isabelle Stuart (1676-1681)
* Charles Stuart (1677)
* Charlotte Maria Stuart (1682)
* James Francis Edward Stuart, Tywysog Cymru (1688-1766), *Yr Hen Ymhonnwr*.
* Louisa Stuart (1692-1712)

Categori:Genedigaethau 1633
Categori:Marwolaethau 1701
Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Dugiaid Efrog
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
1806

18g - **19g** - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - **1800au** - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1801 1802 1803 1804 1805 - **1806** - 1807 1808 1809 1810 1811

----

## Digwyddiadau
*9 Medi - Mae'r Tywysog Cymru a'i brawd yn ymweliad a Llandrino gyda Syr Richard Puleston.
***Llyfrau**
**Maria Edgeworth - *Leonora*
**Thomas Roberts o Lwynrhudol - ''Amddiffyniad i'r Methodistiaid*
***Cerddoriaeth**
***Casgliad o Hymnau gan mwyaf heb erioed eu hargraffu o'r blaen''

## Genedigaethau
*1 Chwefror - Jane Williams (Ysgafell), bardd ac awdures (m. 1885)
*6 Mawrth - Elizabeth Barrett Browning, prydyddes (m. 1861)
*9 Ebrill - Isambard Kingdom Brunel, peiriannydd (m. 1859)
*21 Ebrill - Syr George Cornewall Lewis, gwleidydd (m. 1863)
*20 Mai - John Stuart Mill, athronydd (m. 1873)
*15 Gorffennaf - Owen Jones (Meudwy Môn), golygydd a hanesydd (m. 1889)

## Marwolaethau
*23 Ionawr - William Pitt y Ieuengaf, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 46
*? Ionawr - Mungo Park, fforiwr, 34
*10 Gorffennaf - George Stubbs, arlunydd, 81
*22 Awst - Jean-Honoré Fragonard, arlunydd, 74
*31 Hydref - Utamaro, arlunydd, tua 53
Plaid wleidyddol

## Rhestr pleidiau gwleidyddol Canada
*Plaid Geidwadol Canada
*Plaid Ddemocrataidd Newydd
*Plaid Ryddfrydol Canada
*Bloc Québécois
*Plaid Werdd Canada

## Rhestr pleidiau gwleidyddol y Deyrnas Unedig
* Plaid Geidwadol
* Democratiaid Rhyddfrydol ("DemRhydd")
* Plaid Llafur
* UKIP (Plaid Annibyniaeth DU)
* Plaid Werdd Cymru a Lloegr

### Yr Alban 
* SNP
* Plaid Lafur yr Alban

### Cymru 
## Rhestr pleidiau gwleidyddol yr Eidal 
### Clymbleidiau 
* Yr Undeb
* Tŷ Rhyddfreiniau

## Rhestr pleidiau gwleidyddol Iwerddon 
* Fianna Fáil
* Fine Gael
* Plaid Gomiwnyddol
* Plaid Lafur
* Sinn Féin

## Rhestr pleidiau gwleidyddol Unol Daleithiau America 
* Plaid Ddemocrataidd
* Plaid Weriniaethol
* Y Blaid Seneddol Wyddelig
Rhestr aelodau seneddol Cymru 2005-2010

Dyma restr o Aelodau Seneddol (ASau) etholwyd i'r Ty'r Cyffredin dros etholaethau yng Nghymru i'r hanner canfed a pedwaredd Senedd o'r Y Deyrnas Gyfunol (2005 i 2010).

Mae'n cynnwys ASau etholwyd yn etholiad cyffredinol 2005, gynhaliwyd ar 5 Mai 2005, a'r rhai a etholwyd mewn is-etholiadau.

## Cyfansoddiad cyn etholiad 2010 
1. Gwag: 25 Ebrill 2006 - 30 Mehefin 2006

## Aelodau Seneddol
## Cyfeiriadau
Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
1805

18g - **19g** - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - **1800au** - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1800 1801 1802 1803 1804 - **1805** - 1806 1807 1808 1809 1810

----

## Digwyddiadau
*21 Hydref - Brwydr Trafalgar
*2 Rhagfyr - Brwydr Austerlitz
***Llyfrau**
**Denis Diderot - *Le Neveu de Rameau*
**Ann Griffiths - Emynau
***Cerddoriaeth**
**Ludwig van Beethoven - *Fidelio* (opera)

## Genedigaethau
*2 Ebrill - Hans Christian Andersen, awdur plant (m. 1875)
*22 Mehefin - Giuseppe Mazzini, gwladgarwr Eidalaidd (m. 1872)
*5 Gorffennaf - Robert FitzRoy, morwr a meteorolegydd (m. 1865)
*29 Gorffennaf - Alexis de Tocqueville, athronydd gwleidyddol (m. 1859)
*21 Awst - August Bournonville, coreograffydd (m. 1879)
*13 Rhagfyr - Robert Griffiths, peiriannydd (m. 1883)
*14 Tachwedd - Fanny Mendelssohn, cyfansoddwr a phianydd (m. 1847)
*23 Rhagfyr - Joseph Smith, sefydlydd Mormoniaeth (m. 1844)
yn ystod y flwyddyn
*John William Thomas, mathemategydd (m. 1840)
*Hugh Hughes (Tegai), bardd (m. 1864)

## Marwolaethau
*9 Mai - Friedrich Schiller, bardd a dramodydd, 45
*28 Mai - Luigi Boccherini, cyfansoddwr, 82
*2 Gorffennaf - Brian Merriman, bardd, tua 56
*Awst - Ann Griffiths, emynyddes, 30
*2 Hydref - Anna Maria Crouch, actores, 42
*21 Hydref - Horatio Nelson, llyngesydd, 47
*25 Tachwedd - Jonathan Hughes, bardd, 84
yn ystod y flwyddyn
*Marie-Thérèse Reboul, arlunydd, tua 77
Alistair Cooke

Newyddiadurwr o Loegr a ymsefydlodd yn yr Unol Daleithiau oedd **Alistair Cooke** KBE (20 Tachwedd 1908 - 30 Mawrth 2004).

Cafodd ei eni yn Salford yng Ngogledd Lloegr. Cooke oedd cyflwynwr *Letter from America*, rhaglen radio, bob wythnos, rhwng 1946 a 2004.

## Llyfryddiaeth
* *A Generation on Trial: The USA v. Alger Hiss*
* *Alistair Cooke’s America*
* ''America Observed: From the 1940's to the 1980's/Ronald A.Wells*
* *Fun & Games with Alistair Cooke: On Sport and Other Amusements*
* *Letter from America: The Early Years 1946-1968*
* *Letters from America: The Americans, Letters from America and Talk About America*
* *Memories of the Great and the Good*
* *One Man's America*
* *Six Men*
* *Talk About America*
* *The Americans*
* *The Patient Has the Floor''

Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marchogion Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw o ganser yr esgyrn
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i'r Unol Daleithiau
1803

18g - **19g** - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - **1800au** - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1798 1799 1800 1801 1802 - **1803** - 1804 1805 1806 1807 1808

----

## Digwyddiadau
*30 Ebrill - "Pryniant Louisiana"
*11 Medi - Brwydr Delhi rhwng Prydain Fawr a'r fyddin Marathas o Scindia
*18 Tachwedd - Brwydr Vertières rhwng Haiti a Ffrainc
***Llyfrau**
**Camilla Dufour - *Aurora*  
**William Owen Pughe - *Geiriadur Cymraeg-Saesneg* 
***Cerddoriaeth**
**Luigi Cherubini - *Anacréon* (opera) 
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfennau cemegol Ceriwm, Paladiwm, Iridiwm, Osmiwm a Rhodiwm

## Genedigaethau
*19 Ionawr - Richard Parry (Gwalchmai), bardd a llenor (m. 1897)
*10 Mai - Christopher Rice Mansel Talbot, gwleidydd (m. 1890)
*25 Mai - Ralph Waldo Emerson, bardd ac athronydd (m. 1882)
*5 Gorffennaf - George Borrow, awdur (m. 1881)
*24 Gorffennaf - Adolphe Adam, cyfansoddwr (m. 1856)
*15 Medi - Charles Octavius Swinnerton Morgan, hanesydd a gwleidydd (m. 1888)
*28 Medi - Prosper Mérimée, awdur (m. 1870)
* 16 Hydref - Robert Stephenson, peiriannydd sifil (m. 1859)
* 17 Hydref - Samuel Holland, gwleidydd (m. 1892)
* 18 Hydref - Richard Green-Price, gwleidydd (m. 1887)
*3 Rhagfyr - Robert Stephen Hawker, awdur a hynafiaethydd (m. 1875)
*5 Rhagfyr - Ffedor Tiwtsief, llenor (m. 1873)
*11 Rhagfyr - Hector Berlioz, cyfansoddwr (m. 1869)
*25 Rhagfyr - Syr Hugh Owen Owen, tirfeddiannwr a gwleidydd (m. 1891)
*yn ystod y flwyddyn
**Dafydd Jones (Dewi Dywyll), baledwr (m. 1868)
**Owain Meirion, baledwr (m. 1868)

## Marwolaethau
*7 Ebrill - Toussaint l'Ouverture, arweinydd, 59
*24 Ebrill - Adélaïde Labille-Guiard, arlunydd, 54
*29 Ebrill - Thomas Jones, arlunydd, 60
*23 Mai - Lucile Messageot, arlunydd, 22
*5 Medi - Pierre Choderlos de Laclos, llenor, 61
1809

18g - **19g** - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - **1800au** - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1804 1805 1806 1807 1808 - **1809** - 1810 1811 1812 1813 1814

----

## Digwyddiadau 
* 5 Ionawr - Cytundeb y Dardanelles rhwng Twrci a'r Deyrnas Unedig
*16 Ionawr - Brwydr Corunna rhwng Ffrainc a Phrydain
*25 Chwefror - Brwydr Valls rhwng Ffrainc a Sbaen
* 4 Mawrth - Mae James Madison yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
* 13 Mawrth - Mae Siarl XIII, brenin Sweden, yn dod dirprwy frenin
*19 Ebrill - Brwydr Raszyn
*21 Mai - Brwydr Aspern-Essling rhwng Awstria a Ffrainc
* 27 Gorffennaf - Brwydr Talavera
* **Llyfrau**
** Edward Davies - *The Mythology and Rites of the British Druids*
** Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi) - *An English-Welsh Dictionary neu Eir-Lyfr Saesneg a Chymraeg*
** Anne Grant - *Memoirs of an American Lady*
* **Drama**
** Heinrich von Kleist - *Die Hermannschlacht*
* **Cerddoriaeth**
** Ludwig van Beethoven - *Concerto piano rhif 5* ("Ymeradwr")
** François-Joseph Gossec - *Symphonie à 17 parties*

## Genedigaethau 
* 4 Ionawr - Louis Braille, dyfeisiwr (m. 1852)
* 18 Ionawr - John Gwyn Jeffreys, naturiaethwr (m. 1885)
* 19 Ionawr - Edgar Allan Poe, bardd ac awdur (m. 1849)
* 3 Chwefror - Felix Mendelssohn, cyfansoddwr (m. 1847)
* 12 Chwefror
**Abraham Lincoln, Arlywydd ur Unol Daleithiau (m. 1865)
**Charles Darwin, naturiaethwr (m. 1882)
* 15 Chwefror - Owen Jones, pensaer (m. 1874)
* 31 Mawrth
**Nicolai Gogol, awdur (m. 1852)
**Edward FitzGerald, bardd (m. 1883)
* 7 Mehefin - William Forbes Skene, hanesydd (m. 1892)
* 6 Awst - Alfred, Arglwydd Tennyson, bardd (m. 1892)
* 11 Awst - Robert Thomas (Ap Vychan), llenor (m. 1880)
* 20 Awst - Morris Williams (Nicander), awdur (m. 1874)
* 20 Medi - Sterling Price, gwleidydd (m. 1867)
* 13 Hydref - Walter Wilkins, gwleidydd (m. 1840)
*27 Hydref - Lewis Edwards, athronydd (m. 1887)
* 27 Tachwedd - Fanny Kemble, actores (m. 1893)
* 29 Rhagfyr - William Ewart Gladstone, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1898)
yn ystod y flwyddyn:
* Evan James, awdur *Hen Wlad fy Nhadau* (m. 1852)

## Marwolaethau 
* Ebrill - Charles Francis Greville, sylfaenydd Aberdaugleddau, 59
* 8 Mehefin - Thomas Paine, athronydd, 72
* 31 Mai - Josef Haydn, cyfansoddwr, 77
* 28 Hydref - Hugh Pugh, gweinidog, 29
1800au

18g - **19g** - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - **1800au** - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1800 1801 1802 1803 1804 1805 1806 1807 1808 1809

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Pïws VII
*Brenin George III (y Deyrnas Unedig)
*Prif Weinidog William Pitt y Ieuengaf (y Deyrnas Unedig)
*Prif Weinidog William Wyndham Grenville, 1af Arglwydd Grenville (y Deyrnas Unedig)
*Prif Weinidog William Henry Cavendish-Bentinck, 3ydd Dug Portland (y Deyrnas Unedig)
*Prif Weinidog Spencer Perceval (y Deyrnas Unedig)
*Arlywydd John Adams (Unol Daleithiau)
*Arlywydd Thomas Jefferson (Unol Daleithiau)
*Ymerawdwr Napoleon I (Ffrainc)
*Ymerawdwr Ffransis II (Awstria)
*Tsar Alexander I (Rwsia)


Categori:Degawdau'r 19eg ganrif
1804

18g - **19g** - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - **1800au** - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1799 1800 1801 1802 1803 - **1804** - 1805 1806 1807 1808 1809   

----

## Digwyddiadau
*21 Chwefror - Y peiriant ymsymudol cyntaf ar waith ym Mhenydarren, wedi'i gynllunio gan Richard Trevithick
*Lansio *The Cambrian*, papur wythnosol cyntaf Cymru, yn Abertawe
***Llyfrau**
**Benjamin Heath Malkin - *The Scenery, Antiquities, and Biography of South Wales*
**Azariah Shadrach - ''Drws i'r Meddwl Segur*
***Drama**
**Friedrich von Schiller - *Wilhelm Tell*
***Barddoniaeth**
**William Blake - *Jerusalem*
***Cerddoriaeth**
**Ludwig van Beethoven - *Sonata piano rhif 22*
**Ferdinando Paer - *Leonora'' (opera)

## Genedigaethau
*14 Ionawr - Syr Hugh Owen, addysgwr (m. 1881)
*14 Mawrth - Johann Strauss I, cyfansoddwr (m. 1849)
*1 Gorffennaf - George Sand, awdures (m. 1876)
*20 Gorffennaf - Richard Owen, anatomegwr (m. 1892)
* 24 Tachwedd - Franklin Pierce, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1869)
*4 Rhagfyr - Calvert Jones, ffotograffydd, mathemategydd ac arlunydd (m. 1877)
*21 Rhagfyr - Benjamin Disraeli, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1881)

## Marwolaethau
*12 Chwefror - Immanuel Kant, athronydd, 79
*19 Mawrth - Philip Yorke, hanesydd, 60
*20 Medi - Josiah Rees, pregethwr, 59
*22 Tachwedd - Elisabeth Hudtwalcker, arlunydd, 52
*7 Rhagfyr - Morgan John Rhys, gweinidog ac ymgyrchydd gwrth-gaethwasiaeth, 43
Cymru Ymlaen

Blaid wleidyddol yng Nghymru oedd **Cymru Ymlaen**. Esblygodd o Blaid Annibynnol John Marek, a sefydlwyd gan y cyn-aelod Llafur Wrecsam yn y Cynulliad.

Ar 8 Tachwedd 2003 ailenwyd y blaid yn **Cymru Ymlaen**. Roeddynt yn arddel polisïau sosialaidd yng Nghymru fel dewis amgen i'r Blaid Lafur, a oedd yn cael ei weld wedi pellhau oddi wrth sosialaeth.

Ymunodd cyn-aelod Llafur o'r Cynulliad a chyn- ysgrifennydd gwladol Cymru, Ron Davies, â'r blaid ond collodd ei ernes pan ymladdodd Etholiad Ewropeaidd 2004 ar ran y blaid.

Gadawodd nifer o aelodau y blaid yn ystod haf 2005, gan gynnwys y cynghorydd Dave Bithell a'r ysgrifennydd cyffredinol, oherwydd eu bod yn teimlo nad oedd y blaid yn ddigon radical. Diddymwyd y blaid yn 2010.

## Dolenni allanol
* Archif y Wefan swyddogol


Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Categori:Pleidiau sosialaidd
Categori:Sefydliadau 2003
Categori:Dadsefydliadau 2010
1800

17g - **18g** - 19g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - **1800au** - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1795 1796 1797 1798 1799 - **1800** - 1801 1802 1803 1804 1805

----

## Digwyddiadau 
*14 Mehefin - Brwydr Marengo rhwng Ffrainc ac Awstria
*20 Medi - Cytundeb Mortefontaine rhwng Prydain, Ffrainc a'r Unol Daleithiau
*3 Rhagfyr - Brwydr Hohenlinden
***Llyfrau**
**William Bingley - *Tour round North Wales*
**Friedrich Schelling - *System des transcendentalen Idealismus*
**Richard Warner - *Second Walk Through Wales*
**Henry Wigstead - *Remarks on a Tour to North and South Wales: In the Year 1797*
***Drama**
**Friedrich Schiller - *Maria Stuart*
***Barddoniaeth**
**Richard Llwyd - *Beaumaris Bay*
***Cerddoriaeth**
**Ludwig van Beethoven - Symffoni rhif 1
**Luigi Cherubini - *Les Deux Journées* (opera)

## Genedigaethau 
*7 Ionawr - Millard Fillmore, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1874)
*11 Chwefror - William Henry Fox-Talbot, ffotograffiwr (m. 1877)
* 12 Chwefror - John Edward Gray, naturiaethwr (m. 1875)
* 4 Mawrth - William Price, meddyg  ac arloeswr rhyddid personol (m. 1893)
*6 Mawrth - Samuel Roberts, radicalydd ac awdur (m. 1885)
*20 Mawrth - Ann Charlotte Bartholomew, arlunydd (m. 1862)
*20 Mehefin - Edward Gordon Douglas-Pennant, Barwn 1af Penrhyn (m. 1886)
* 1 Awst - Elizabeth Randles, telynores a pianyddes (m. 1829)
*29 Tachwedd - David Griffith (Clwydfardd), bardd (m. 1894)
* 30 Hydref - Ernest Vaughan, 4ydd Iarll Lisburne, gwleidydd (m. 1873)
* David Morris, gwleidydd (m. 1864)
* Penry Williams, arlunydd (m. 1885)

## Marwolaethau 
*6 Ionawr - William Jones, gweinidog ac awdur, 73
*25 Ebrill - William Cowper, bardd, 68
*Mai - Evan Hughes (Hughes Fawr), gweinidog ac awdur
*7 Mai - Niccolò Piccinni, cyfansoddwr, 72
* 10 Hydref - Gabriel Prosser, arweinydd gwrthryfel pobl groen ddu, tua 25
* John Warren, Esgob Tyddewi, tua 70
1802

18g - **19g** - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - **1800au** - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1797 1798 1799 1800 1801 - **1802** - 1803 1804 1805 1806 1807

----

## Digwyddiadau
*25 Mawrth - Cytundeb Amiens
*19 Mai - Y Légion d'honneur yn cael ei greu gan Napoléon Bonaparte
***Llyfrau**
**François-René de Chateaubriand - *René*
**Syr Walter Scott - *The Minstrelsy of the Scottish Border*
***Cerddoriaeth**
**Ludwig van Beethoven - *Sonata "Golau Leuad"*
**Joseph Haydn - *Harmoniemesse*
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Tantalwm gan Anders Ekeberg

## Genedigaethau
*11 Chwefror - Lydia Maria Child, gwyddonydd (m. 1880)
*26 Chwefror - Victor Hugo, bardd a nofelydd (m. 1885)
* 7 Mawrth - Edwin Henry Landseer, arlunydd (m. 1873)
*21 Mawrth - Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer, noddwraig y celfyddydau (m. 1896)
*9 Ebrill - Elias Lönnrot, ieithydd a bardd (m. 1884)
*24 Gorffennaf - Alexandre Dumas *père*, awdur (m. 1870)
*Awst - Ebenezer Thomas (Eben Fardd), bardd (m. 1863)
*31 Hydref - Charlotte Napoléone Bonaparte, arlunydd (m. 1839)
*8 Tachwedd
**Benjamin Hall, peiriannydd a gwleidydd (m. 1867)
**Gwilym Hiraethog, emynydd (m. 1883)
*2 Rhagfyr - Dominic Corrigan, meddyg a gwleidydd (m. 1880)
yn ystod y flwyddyn:
*William Rowlands, llyfryddwr (m. 1865)
*John Lloyd Vaughan Watkins, gwleidydd (m. 1865)
*William Owen Stanley, tirfeddiannwr a hynafiaethydd (m. 1884)

## Marwolaethau
*18 Ebrill - Erasmus Darwin, athronydd natur a bardd, 70
*28 Ebrill - Richard Howell, Llywodraethwr New Jersey, 47
*22 Mai - Martha Washington, gwraig George Washington, 70
*26 Gorffennaf - Rose-Adélaïde Ducreux, arlunydd, 40
*15 Tachwedd - George Romney, arlunydd, 67
*30 Tachwedd - Thomas Williams, Llanidan, diwydiannwr, 65
*31 Rhagfyr - Francis Lewis, llofnodydd Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau, 90
Castell-nedd Port Talbot

bawd|200px|Logo y Cyngor

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Castell-nedd Port Talbot** sy'n fwrdeistref sirol yn ne Cymru. Mae'n ffinio Pen-y-bont ar Ogwr a Rhondda Cynon Taf yn y dwyrain, Powys a Sir Gaerfyrddin yn y gogledd, ac Abertawe yn y gorllewin. Y prif drefydd yw Castell-nedd a Phort Talbot.

bawd|canol|Castell-nedd Port Talbot yng Nghymru

## Cymunedau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Cyngor Castell-nedd Port Talbot 

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Sefydliadau 1996
1801

18g - **19g** - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - **1800au** - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1796 1797 1798 1799 1800 - **1801** - 1802 1803 1804 1805 1806

----

## Digwyddiadau
*Y Cyfrifiad swyddogol cyntaf yn dangos fod gan Gymru boblogaeth o 587,000. Merthyr Tudful oedd y dref fwyaf (7,705).
*1 Ionawr - Deddf Uno 1801
*2 Ebrill - Brwydr Gyntaf Copenhagen
*6 Gorffennaf - Brwydr Algeciras
***Llyfrau**
**François-René de Chateaubriand - *Atala*
***The Myvyrian Archaiology of Wales*, golygwyd gan Owain Myfyr, William Owen Pughe ac Iolo Morganwg
***Drama**
**Friedrich Schiller - *Maria Stuart*
***Cerddoriaeth**
**Joseph Haydn - * Y Tymhorau* (oratario)
**Pavel Vranický – *Das Urteil des Paris* (ballet)
* **Gwyddoniaeth**'
** Darganfod yr elfen gemegol Fanadiwm gan Andrés Manuel del Río
** Darganfod yr elfen gemegol Niobiwm gan Charles Hatchett

## Genedigaethau
*4 Ionawr - William Williams (Gwilym Cyfeiliog), bardd (m. 1876)
*6 Ionawr - Evan Davies (Myfyr Morganwg), hynafiaethydd (m. 1888)
*6 Chwefror - William Williams (Caledfryn), bardd (m. 1869)
*21 Chwefror - John Henry Newman, cardinal a diwinydd (m. 1890)
*1 Mawrth - John Williams, naturiaethwr (m. 1859)
*6 Ebrill- W. H. Miller, crisialegydd (m. 1880)
*1 Mehefin - Brigham Young, arweinydd Mormoniaeth (m. 1877)
*7 Mehefin - Richard Bulkeley Philipps Philipps, gwleidydd (m. 1857)
*29 Mehefin - Frédéric Bastiat, economegydd (m. 1850)
*5 Gorffennaf - David Farragut, llyngesydd (m. 1870)
*23 Medi - Syr Richard Bulkeley Williams-Bulkeley, dirfeddiannwr a gwleidydd (m. 1875)
*1 Tachwedd
**Vincenzo Bellini, cyfansoddwr (m. 1835)
**John Lloyd Davies, gwleidydd (m. 1860)
*18 Tachwedd - David Rees, awdur (m. 1869)
*23 Rhagfyr - William Watkin Edward Wynne. hynafiaethydd (m. 1880)

## Marwolaethau
*11 Ionawr - Domenico Cimarosa, cyfansoddwr, 51
*14 Chwefror - Rhys Jones o'r Blaenau, bardd a hynafiaethydd, 87
*25 Mawrth - Novalis, bardd, 28
*17 Mai - William Heberden, meddyg, 90
Mair o Teck

**Mair o Teck** (Y Dywysoges Victoria Mary o Teck) (26 Mai 1867 – 24 Mawrth 1953) oedd Tywysoges Cymru rhwng 1900 a 1910 a Brenhines y Deyrnas Unedig rhwng 1910 a 1936, gwraig George V, brenin y Deyrnas Unedig.

Cafodd ei dyweddïo i fod yn wraig i Albert Victor, mab hynaf Tywysog Cymru. Bu farw Albert Victor bythefnos ar ôl y dyweddïad. Ym 1893, priododd Mair y Tywysog Siôr, brawd iau Albert Victor. Daliodd y teitl Duges Efrog yn ystod oes y Frenhines Fictoria (mamgu Siôr V). Daeth yn Dywysoges Cymru yn 1901, pan esgynnodd ei thad yng nghyfraith, y brenin Edward VII, i'r orsedd.

## Gweler hefyd
* Queen Mary, Prifysgol Llundain, prifysgol a enwyd ar ei hôl

Categori:Breninesau cydweddog y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Tŷ Windsor
Categori:Tywysogesau Lloegr
Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu

Un o'r chwe esgobaeth sy'n ffurfio'r Eglwys yng Nghymru yw  **Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu**. Mae'n ymestyn o Abertawe i Aberhonddu. Crëwyd yr esgobaeth yn 1923 o'r ardal a fu gynt yn Archddiaconiaeth Aberhonddu o fewn Esgobaeth Tyddewi. Eglwys y Priordy, Aberhonddu yw'r eglwys gadeiriol.

## Dolenni allanol
* 


Abertawe ac Aberhonddu
Categori:Sefydliadau 1923
Lembit Öpik

Cyn-Aelod Seneddol Maldwyn yw **Lembit Öpik** (ganwyd 2 Mawrth 1965). Mae'n aelod o blaid y Democratiaid Rhyddfrydol. Roedd ei daid Ernst Julius Öpik yn seryddwr enwog yn Estonia. Mae'n nai i Helgi Öpik.

Roedd Öpik yn aelod seneddol dros Maldwyn rhwng 1997 a 2010 ac yn arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol rhwng 2001 a 2007.

O 2002 i 2006 bu Öpik mewn perthynas gyda'r cyflwynydd Siân Lloyd.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
1799

17g - **18g** - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1794 1795 1796 1797 1798 - **1799** - 1800 1801 1802 1803 1804

----
## Digwyddiadau
*
***Llyfrau**
**Charles Brockden Brown  - *Arthur Mervyn*
**Philip Yorke - *The Royal Tribes of Wales*
***Cerddoriaeth**
**Ludwig van Beethoven - *Sonata Pathétique*

## Genedigaethau
*20 Mai - Honoré de Balzac, llenor (m. 1850)
*26 Mai - Aleksandr Pushkin, bardd (m. 1837)
*4 Gorffennaf - Y Brenin Oskar I o Norwy

## Marwolaethau
*4 Mai - Tipu Sultan
*18 Mai - Pierre Beaumarchais
*29 Awst - Pab Pïws VI
*24 Hydref - Karl Ditters von Dittersdorf, cyfansoddwr
*14 Rhagfyr - George Washington, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 63

*
1798

17g - **18g** - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1793 1794 1795 1796 1797 - **1798** - 1799 1800 1801 1802 1803

----

## Digwyddiadau
*22 Ionawr - ''Coup d'état'' gan Pieter Vreede yn yr Iseldiroedd
*13 Mehefin - Sylfaen y Mission San Luis Rey de Francia yng Nghaliffornia gan Padre Fermín Lasuén
*12 Gorffennaf - Brwydr Shubra Khit
*21 Gorffennaf - Brwydr y Pyramidau
***Llyfrau**
**Thomas Roberts, Llwyn'rhudol - *Cwyn yn erbyn Gorthrymder*
**Hester Thrale - *Three Warnings to John Bull before he dies. By an Old Acquaintance of the Public*
***Drama**
**Friedrich von Schiller - *Wallensteins Lager*
***Barddoniaeth**
**William Wordsworth a Samuel Taylor Coleridge - *Lyrical Ballads*
***Cerddoriaeth**
**Edward Jones (Bardd y Brenin) - *Popular Cheshire Melodies*
**Gaspare Spontini - *Il Teseo riconosciuto* (opera)
***Celf**
**Joseph Mallord William Turner - *Hunanbortread*
***Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Beliliwm gan Nicolas-Louis Vauquelin

## Genedigaethau
*17 Chwefror - Auguste Comte, athronydd (m. 1857)
*2 Ebrill - August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, bardd ac ysgolhaig (m. 1874)
*26 Ebrill - Eugène Delacroix, arlunydd (m. 1863)

## Marwolaethau
*12 Mai - George Vancouver, fforiwr a morwr, 40
*23 Tachwedd - David Samwell, meddyg a llenor, 47
*4 Rhagfyr - Luigi Galvani
*14 Rhagfyr - George Washington, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 67
*16 Rhagfyr - Thomas Pennant, hynafiaethydd a naturiaethwr, 72

*
1797

17g - **18g** - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1792 1793 1794 1795 1796 - **1797** - 1798 1799 1800 1801 1802

----

## Digwyddiadau
*14 Chwefror - Brwydr Cape Sain Vincent
*22 Chwefror - Brwydr Abergwaun
***Llyfrau**
**Lorenzo Mascheroni -  *Geometria del Compasso*
***Cerddoriaeth**
**Luigi Cherubini - *Médée* (opera)
***Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfennau cemegol Titaniwm a Chromiwm

## Genedigaethau
*31 Ionawr - Franz Schubert, cyfansoddwr (m. 1828)
*15 Chwefror - Henry Steinway, cerddor
*27 Mawrth - Alfred de Vigny, bardd
*30 Awst - Mary Shelley, awdures (m. 1851)
*8 Hydref - Rees Jones (Amnon), bardd
*29 Tachwedd - Gaetano Donizetti, cyfansoddwr (m. 1848)
*13 Rhagfyr - Heinrich Heine, bardd (m. 1856)
*tua diwedd y flwyddyn - John Blackwell (Alun), bardd (m. 1840)

## Marwolaethau
*9 Gorffennaf - Edmund Burke, athronydd, 68
*25 Awst - Joshua Thomas, gweinidog, 78
*10 Medi - Mary Wollstonecraft, awdures, 38

*
1790au

17g - **18g** - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1790 1791 1792 1793 1794 1795 1796 1797 1798 1799

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Pïws VI
* Siôr III, brenin Prydain Fawr
* Prif Weinidog William Pitt y Ieuengaf (Prydain Fawr)
* Yr Arlywydd George Washington (Unol Daleithiau)
* Yr Arlywydd John Adams (Unol Daleithiau)
* Y Brenin Louis XVI (Ffrainc)
* Maximilien Robespierre (Ffrainc)
* Yr Ymerawdwr Ffransis II (Awstria)
* Yr Ymerodres Catrin II (Rwsia)
* Yr Ymerawdwr Paul (Rwsia)


Categori:Degawdau'r 18fed ganrif
1794

17g - **18g** - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1789 1790 1791 1792 1793 - **1794** - 1795 1796 1797 1798 1799

----

## Digwyddiadau 
*
* **Llyfrau**
** Iolo Morganwg - *Poems Lyric and Pastoral*
** Thomas Paine - *The Age of Reason*
* **Drama**
** François Juste Marie Raynouard - ''Caton d'Utique*
* **Barddoniaeth**
** William Blake - *Songs of Experience''
* **Cerddoriaeth**
** Josef Haydn - Symffoni rhif 102
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Ytrwim gan Johan Gadolin

## Genedigaethau 
* 27 Mai - Cornelius Vanderbilt

## Marwolaethau 
* 16 Ionawr - Edward Gibbon
* 8 Mai - Antoine Lavoisier
* 28 Gorffennaf - Maximilien Robespierre

*
1796

17g - **18g** - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1791 1792 1793 1794 1795 - **1796** - 1797 1798 1799 1800 1801

----

## Digwyddiadau
*
### Llyfrau
*Fanny Burney &ndash; *Camilla*
*François Guillaume Ducray-Duminil – *Victor, ou l’Enfant de la forêt*

### Cerddoriaeth
*Josef Haydn &ndash; Offeren rhif 8 yn Bb

## Genedigaethau
*6 Gorffennaf
**Niclas I, tsar Rwsia (m. 1855)
**Maria Martin, arlunydd (m. 1863)
*19 Medi - Hartley Coleridge
*30 Tachwedd - Carl Loewe

## Marwolaethau
*21 Gorffennaf - Robert Burns, bardd, 37
*17 Tachwedd - Catrin II o Rwsia

## Cyfeiriadau
*
1795

17g - **18g** - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1790 1791 1792 1793 1794 - **1795** - 1796 1797 1798 1799 1800

----

## Digwyddiadau 
* 8 Ebrill - Priodas y Tywysog Siôr a'r Dywysoges Caroline o Brunswick
* 25 Hydref - Sylfaen yr Institut de France yn Ffrainc
* **Llyfrau** - *Seren Tan Gwmmwl* gan Jac Glan-y-gors; *The Monk* gan Matthew Lewis
* **Cerddoriaeth** - *Le Cabaleur* (opera) gan Louis Emmanuel Jadin

## Genedigaethau 
* 20 Ebrill - Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd), bardd (m. 1855)
* 19 Mai - Johns Hopkins
* 31 Hydref - John Keats, bardd (m. 1821)
* 2 Tachwedd - James K. Polk, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1849)
* 4 Rhagfyr - Thomas Carlyle, awdur
Yn ystod y flwyddyn:
* David Owen (Brutus), llenor

## Marwolaethau 
* 3 Ionawr - Josiah Wedgwood, 64
* 8 Mehefin - Louis XVII, brenin Ffrainc, 10

*
1791

17g - **18g** - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1786 1787 1788 1789 1790 - **1791** - 1792 1793 1794 1795 1796

----

## Digwyddiadau 
*4 Mawrth - Vermont yn dod yn talaith America.
* **Llyfrau**
**James Boswell - *Life of Johnson*
**Thomas Paine - *The Rights of Man*
* **Cerddoriaeth**
**Luigi Cherubini - *Lodoïska* (opera)
**Wolfgang Amadeus Mozart - *Die Zauberflöte* (opera)

## Genedigaethau 
* 27 Ebrill - Samuel Morse
* 22 Medi - Michael Faraday, peiriannydd (m. 1867)
* 26 Rhagfyr - Charles Babbage, mathemategydd (m. 1871)

## Marwolaethau 
* 11 Ionawr - William Williams Pantycelyn, bardd, 73
* 19 Ebrill - Richard Price, athronydd, 68
* 5 Rhagfyr - Wolfgang Amadeus Mozart, cyfansoddwr, 35

*
1793

17g - **18g** - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1788 1789 1790 1791 1792 - **1793** - 1794 1795 1796 1797 1798

----

## Digwyddiadau 
*1 Chwefror - Rhyfel rhwng Prydain a Ffrainc yn dechrau
*10 Mehefin - Sylfaen y Jardin des Plantes a'r Muséum national d'histoire naturelle ym Mharis
* **Llyfrau a chylchgronau**
** Thomas Paine - *The Age of Reason*
** *Y Cylch-grawn Cynmraeg neu Drysorfa Gwybodaeth*
* **Cerddoriaeth**
** Josef Haydn - Symffoni rhif 100
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Strontiwm gan Martin Heinrich Klaproth

## Genedigaethau 
* 2 Mawrth - Sam Houston, gwleidydd (m. 1863)
* 19 Ebrill - Ferdinand I, ymerawdwr Awstria (m. 1875)
* 25 Medi - Felicia Hemans, bardd (m. 1835)
* 28 Hydref - Eliphalet Remington, dyn busnes (m. 1861)

## Marwolaethau 
* 21 Ionawr - Louis XVI, brenin Ffrainc, 38 (gan guillotine)
* 6 Chwefror - Carlo Goldoni, dramodydd, 85
* 13 Gorffennaf - Jean-Paul Marat, gwleidydd, 50
* 17 Gorffennaf - Charlotte Corday, 24 (gan guillotine)
* 16 Hydref - Marie Antoinette, brenhines Ffrainc, 37 (gan guillotine)
* 8 Tachwedd - Madame Roland, 39 (gan guillotine)

*
Wiliam III & II, brenin Lloegr a'r Alban

**Wiliam III** neu **Wiliam II** *(Iseldireg: **Willem III, Stadhouder van de Nederlanden**)* (14 Tachwedd, 1650 - 8 Mawrth, 1702), oedd brenin Lloegr a'r Alban o 11 Rhagfyr, 1688, a mab-yng-nghyfraith y Brenin Iago II. Fe gafodd ei eni wyth diwrnod wedi marwolaeth ei dad, Willem II. Ei fam oedd Mari Stuart, tywysoges Orange, ferch hynaf y brenin Siarl I. Bu farw y tywysoges o'r frech wen yn 1660.

Ei wraig oedd Mari II, merch Iago II & VII, brenin Lloegr a'r Alban.  Bu farw Mari o'r frech wen ym 1694.

Ei feistres oedd Elizabeth Villiers. Ymwrthododd â hi ar ôl marwolaeth ei wraig, ar gais Mari.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1650
Categori:Marwolaethau 1702
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau marchogaeth
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
1790

17g - **18g** - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1785 1786 1787 1788 1789 - **1790** - 1791 1792 1793 1794 1795

----

## Digwyddiadau
*13 Mai - Brwydr Reval rhwng Sweden a Rwsia
*14 Awst - Cytundeb Värälä
***Llyfrau**
**Edmund Burke - *Reflections on the Revolution in France*
**Thomas Pennant - *Indian Zoology*
**Peter Williams - *Tafol i Bwyso Sosiniaeth*
***Barddoniaeth**
**Robert Burns - ''Tam o' Shanter''
**Thomas Edwards (Twm o'r Nant) - *Gardd o Gerddi*
***Drama**
**Johann Wolfgang von Goethe - *Torquato Tasso*
**Mariana Starke - *The Widow of Malabar*
***Cerddoriaeth**
**Karl Ditters von Dittersdorf - *Der Teufel ein Hydraulikus* (opera)
**Wolfgang Amadeus Mozart - *Così fan tutte* (opera)

## Genedigaethau
*10 Ionawr - Owen Williams (Owen Gwyrfai), bardd (m. 1874)
*27 Ionawr - William Davies Evans, chwaraewr gwyddbwyll (m. 1872)
*29 Mawrth - John Tyler, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1862)
*16 Rhagfyr - y Brenin Leopold I o Wlad Belg

## Marwolaethau
*17 Ebrill - Benjamin Franklin, gwleidydd Americanaidd, 85
*17 Gorffennaf - Adam Smith, athronydd Albanaid, 66
*16 Hydref - Daniel Rowland, arweinydd Methodistiaidd, 77

*
1792

17g - **18g** - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - **1790au** - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1787 1788 1789 1790 1791 - **1792** - 1793 1794 1795 1796 1797

----

## Digwyddiadau 
* 20 Ebrill - Ffrainc yn cyhoeddi rhyfel yn erbyn Awstria.
* 21 Mehefin - Iolo Morganwg yn cynnal cyfarfod cyntaf Gorsedd Beirdd Ynys Prydain ar Fryn y Briallu yn Llundain.
* 6 Tachwedd - Brwydr Jemappes
* **Llyfrau**
** Johann Baptist Durach - *Philippine Welserin*
** Mary Wollstonecraft - *A Vindication of the Rights of Woman*
* **Drama**
** Joseph Chénier - *Caïus Gracchus*
* **Cerddoriaeth**
** Étienne Méhul - *Stratonice* (opera)
** Rouget de Lisle - "La Marseillaise"

## Genedigaethau 
* 29 Chwefror - Gioachino Rossini, cyfansoddwr (m. 1868)
* 7 Mawrth - John Herschel, mathemategydd (m. 1871)
* 13 Mai - Pab Pïws IX (m. 1878)
* 4 Awst - Percy Bysshe Shelley, bardd (m. 1822)
* 13 Awst - Adelaide o Saxe-Meiningen, priod William IV, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1829)
* 11 Tachwedd - Mary Anne Evans, gwraig Benjamin Disraeli (m. 1872)
* 28 Tachwedd - Victor Cousin, athronydd (m. 1867)

## Marwolaethau 
* 23 Chwefror - Syr Joshua Reynolds, arlunydd, 68
* 3 Mawrth - Robert Adam, pensaer, 63
* 2 Mai - John Jones (Ioan Tegid), awdur, 60
* 4 Mehefin - John Burgoyne, milwr, 70
* 18 Gorffennaf - John Paul Jones, morwr, 45
*28 Hydref - John Smeaton, peiriannydd sifil, 68

*
Castell-nedd

:*Gweler hefyd Castell-nedd (gwahaniaethu).*

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Castell-nedd** (Saesneg: *Neath*). Mae'n gorwedd ar lan chwith Afon Nedd. Roedd ganddi boblogaeth o 19,258 yn 2011.

## Hanes
Man croesi'r afon oedd **Castell-nedd** i ddechrau, ac ymsefydlodd pobl yma yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ond at dri lle yn unig yng Nghymru y mae'r llenor Rhufeinig Tacitus yn cyfeirio atynt yn ei *Historiae* (*Hanes*), ac mae Castell-nedd yn un ohonynt.

Ceir tystiolaeth am aneddiadau hynafol yn y bryniau sy'n amgylchynu'r dref, ac mae'n debyg mai aneddiadau Celtaidd ydynt ond nid ydynt wedi cael eu dyddio. Canfuwyd gweddillion dynol 25&nbsp;km i ffwrdd yn Ogof Paviland ar Benrhyn Gŵyr, yn dyddio o 24,000 CC, gan brofi bod pobl yn byw yn yr ardal yn ystod Oes yr Iâ ddiwethaf. Er y'i hadnabyddir fel "Arglwyddes Goch Paviland", gweddillion dyn nid menyw ydy. Roedd Castell-nedd wedi ei leoli ar ymyl deheuol y cynfas o iâ, ac roedd Glyn Nedd yn ddyffryn rhewlifol. Daeth llystyfiant ac anifeiliaid i'r ardal yn dilyn enciliad y rhew tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl.

Roedd trigolion Castell-nedd cyn dyfodiad y Rhufeniaid yn perthyn i lwyth Celtaidd y Silwriaid. *Nidum* yw'r enw ar y gaer Rufeinig a ganfuwyd yn agos i'r ystad dai, a adnabyddir fel *Roman Way*, ar lan orllewinol Afon Nedd. Roedd y gaer yn gorchuddio ardal eang sy'n gorwedd dan feysydd chwarae Ysgol Gyfun Dŵr-y-Felin heddiw.

Mae adfeilion castell bychan Normanaidd, sef y Castell Nedd gwreiddiol, ger canol y dref.

Roedd yn dref farchnad, a chychwynodd diwydiant newydd yna yn ystod y 18g, sef haearn, dur ac alcam. Mwyngloddid llawer o lo yn yr ardal, a daeth y dref yn ganolfan bwysig i gludiant ar reilffyrdd a chamlesi. Mwyngloddid hefyd silica. Adeiladwyd goethdŷ i betrol yn yr 20ed ganrif.

Roedd y dref yn borthladd hyd yn ddiweddar. 
bawd|chwith|280px|Heol Windsor yng Nghastell-nedd

## Y dref heddiw
Mae atyniadau i ymwelwyr yn cynnwys Abaty Nedd, Parc Y Gnoll, a'r farchnad.

Rhannau amlwg o'r dref yw Tonna i'r gogledd, Cimla i'r dwyrain, Bryncoch a Sgiwen i'r gorllewin a Llansawel i'r de.

## Enwogion
*Walter E. Rees (1863 - 1949) Ysgrifennydd Undeb Rygbi Cymru am bron i 60 mlynedd.
*Ray Milland (1907-1986), actor
*Michael Bogdanov (1938-2017), cyfarwyddwr theatr
*Katherine Jenkins (1980-), cantores a actores

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yng Nghastell-nedd ym 1918, 1934 a 1994. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1918
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1994

## Gefeilldrefi Castell-Nedd
## Gweler hefyd
*Castell-nedd (etholaeth)
*Adzuki: band roc o'r dref

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Trefi Castell-nedd Port Talbot
Mari II, brenhines Lloegr a'r Alban

Bu **Mari II** (30 Ebrill 1662 - 28 Rhagfyr 1694) yn frenhines ar Loegr a'r Alban o 1688 ymlaen. Teyrnasai ar y cyd gyda'i phriod, Gwilym III/II o Loegr a'r Alban. Chwaer Anne, brenhines Prydain Fawr, oedd hi.

Daeth Mari a'i gŵr i'r orsedd yn sgil chwyldro 1688 a welodd ddisodli'r brenin catholig Iago II (Iago VII yr Alban) a rhoi Gwilym a Mari, oedd yn Brotestaniaid, yn ei le ar y ddwy orsedd fel cyd-reolwyr. Gwilym a fyddai'n rheoli y rhan fwyaf o'r amser, ond byddai'r grym gan Mari pan fyddai Gwilym allan o'r wlad yn cymryd rhan mewn ymgyrchoedd milwrol. Bu farw Mari II yn 1694. Rheolodd Gwilym yn frenin ar ei ben ei hun nes iddo farw yn 1702.

Digwyddodd Cyflafan Glen Coe yn yr Alban yn ystod teyrnasiad Mari II.

Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1662
Categori:Marwolaethau 1694
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
John Dyer

Bardd yn yr iaith Saesneg a pheintiwr o Gymru oedd **John Dyer** (1699 – Rhagfyr 1757), a aned yn Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin ac a ymfalchiai yn ei linach Gymreig. Fe'i gwnaed yn offeiriad yn Eglwys Lloegr yn 1741. Cyfeirir ato mewn soned gan y bardd Wordsworth, *To The Poet, John Dyer*

Mae John Dyer yn adnabyddus yn bennaf am ei gerdd *"Grongar Hill"* a hefyd *The Ruins of Rome*, *The Fleece* a *Written at Ocriculum*. Ymhlith ei luniau sydd wedi goroesi mae llun dyfrlliw o gastell Caerffili (1733).

Byr iawn oedd ei boblogrwydd wedi cyhoeddi ei gerdd fwyaf, *Grongar Hill*, er i'r bardd John Gray frolio'i ddychymyg a'i arddull, *“more of poetry in his imagination than almost any of our number, but rough and injudicious.”*
bawd|Plasdy Aberglasni yn 2015

Ni wyddys union ddyddiad ei eni, ond gwyddom iddo gael ei fedyddio ar 13 Awst 1699, ac felly y byddai wedi'i eni rywdro yn y pythefnos cyn y diwrnod hwnnw. Roedd ei daid yn warden yn Eglwys Llanfynydd a'i dad yn gyfreithiwr llwyddiannus a oedd yn berchen ar sawl adeilad yn yr ardal. Oherwydd fod iddynt chwech o blant, symudodd y teulu i fyw i blasdy Aberglasni. Sonia John Dyer am y fan hon yn ei gerdd *"The Country Walk" *.

Ysgol fonedd yn Llundain yw Coleg Brenhinol Sant Pedr a adwaenir fel 'Ysgol Westminster' (Saesneg: *Westminster School*). Fe'i lleolir yn Westminster, ger yr Abaty, ac i'r ysgol honno y danfonwyd  John rhwng 1711 a 1733, ysgol roedd yn ei chasáu. Oddi yno, dychwelodd i Gymru fel prentis cyfreithiwr yn swyddfa'i dad. Pan fu farw ei dad aeth yn ddisgybl at Jonathan Richardson (1665-1745), awdur cyfrol *Theory of Painting* (cyhoeddwyd yn 1715).

## Gwaith a marwolaeth
Teithiodd drwy Dde Cymru a'r gororau yn paentio ac oddi yno i'r Eidal i ddatblygu ei ddawn fel arlunydd. Yn 1726, trodd ei olygon tua Lloegr lle y daeth yn gyfaill i'r dramodydd James Thomson a Richard Savage.

Ar un cyfnod dechreuodd ffermio yn Mapleton, Swydd Henffordd, ond ni pharodd yno'n hir a phriododd Miss Ensor, ac fe'i hordeiniwyd yn yr eglwys. Wedi hynny bu mewn sawl swydd gwahanol yng Nghaerlŷr a Lincoln. Erbyn1751 roedd yn offeiriad yn Eglwys Mihangel Sant, Coningsby, lle claddwyd ef ar 15 Rhagfyr 1757.

## Llyfryddiaeth 
* Belinda Humfrey, *John Dyer* (Cyfres *Writers of Wales*, Caerdydd, 1980).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1699
Categori:Marwolaethau 1757
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Peintwyr y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Anne, brenhines Prydain Fawr

Etifeddodd **Anne** (6 Chwefror 1665 - 1 Awst 1714) orsedd Lloegr, yr Alban ac Iwerddon ar 8 Mawrth, 1702. Unwyd Lloegr a'r Alban yn un deyrnas ar 1 Mai 1707 i greu Teyrnas Prydain Fawr.

Anne oedd merch Iago II/VII, brenin Lloegr a'r Alban a chwaer Mari II, brenhines Lloegr a'r Alban. Ei phriod oedd Siôr, Tywysog Denmarc.

Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Brenhinoedd a breninesau Prydain Fawr
Categori:Genedigaethau 1665
Categori:Marwolaethau 1714
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Categori:Tywysogesau yr Alban
Categori:Tywysogesau Lloegr
1789

17g - **18g** - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1784 1785 1786 1787 1788 - **1789** - 1790 1791 1792 1793 1794

----

## Digwyddiadau 
* Y Chwyldro Ffrengig yn dechrau; Thomas Charles o'r Bala yn agor ei Ysgol Sul gyntaf
* **Llyfrau**
** William Hill Brown - *The Power of Sympathy* (nofel Americanaidd cyntaf)
** William Owen Pughe (gol.) - *Barddoniaeth Dafydd ap Gwilym*
* **Barddoniaeth**
** William Blake - *Songs of Innocence*
* **Cerddoriaeth**
** Domenico Cimarosa - *I Due Baroni* (opera)
** Josef Haydn - Symffoni rhif 92 ("Rhydychen")
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfennau cemegol Wraniwm a Sirconiwm

## Genedigaethau 
* 16 Mawrth - Georg Ohm, ffisegydd (m. 1854)
* 15 Medi - James Fenimore Cooper, nofelydd (m. 1851)

## Marwolaethau 
* 23 Ionawr - John Cleland, nofelydd, awdur *Fanny Hill*, 79
* 15 Gorffennaf - Jacques Duphly, cyfansoddwr, 74
*28 Hydref - Mari'r Fantell Wen (Mary Evans), cyfrinwraig, tua 54

*
1788

17g - **18g** - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1783 1784 1785 1786 1787 - **1788** - 1789 1790 1791 1792 1793

----

## Digwyddiadau
*26 Ionawr - Dydd Awstralia
***Llyfrau**
**Immanuel Kant - *Kritik der praktischen Vernunft*
***Cerddoriaeth**
**Wolfgang Amadeus Mozart - Symffoni rhif 39

## Genedigaethau
*22 Ionawr - George Gordon, Arglwydd Byron, bardd (m. 1824)
*5 Chwefror - Syr Robert Peel, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1850)
*22 Chwefror - Arthur Schopenhauer, athronydd (m. 1860)

## Marwolaethau
*31 Ionawr - Charles Edward Stuart ("Tywysog Charlie"), 67
*16 Ebrill - Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon
*4 Awst - Evan Evans (Ieuan Fardd), ysgolhaig a bardd, 57
*14 Rhagfyr - Carl Philipp Emanuel Bach, cyfansoddwr, 74

*
George I, brenin Prydain Fawr

**Georg Ludwig Hanover, George I, brenin Prydain Fawr** (28 Mai 1660 - 11 Mehefin 1727) oedd brenin Teyrnas Prydain Fawr, a'r brenin Prydeinig cyntaf o Dŷ Hanover. Roedd George yn Etholwr Hannover cyn cael ei ddyrchafu'n frenin Prydain Fawr gyda'r enw George I a hynny ar 1 Awst 1714.

Cafodd ei eni yn Hannover, yr Almaen, yn fab i'r Etholwraig Sophia o Hanover.

Ei wraig oedd y Dywysoges Sophia o Zelle.

*Llysenw*: "Geordie Whelps"

### Plant 
* George II, brenin Prydain Fawr (1683-1760)
* Sophia Dorothea (1687-1757)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau Prydain Fawr
Categori:Genedigaethau 1660
Categori:Marwolaethau 1727
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Categori:Hanoferiaid
George II, brenin Prydain Fawr

**George II** (10 Tachwedd 1683 – 25 Hydref 1760) oedd brenin Teyrnas Prydain Fawr o 11 Mehefin 1727 hyd ei farwolaeth.

Cafodd ei eni yng nghastell Herrenhausen, Hannover, yr Almaen. Ef oedd yn fab i George I, brenin Prydain Fawr a'i wraig, y Dywysoges Sophia Dorothea o Brunswick-Zell. Bu'n Tywysog Cymru o 27 Medi 1714 hyd ei ddyrchafiad i'r orsedd. Ei wraig oedd Caroline o Ansbach.

## Plant 
* Frederic, Tywysog Cymru (1707–1751)
* Anne (2 Tachwedd 1709 – 12 Ionawr 1759)
* Amelia Sophia Eleanor (10 Gorffennaf, 1711 – 31 Hydref 1746).
* Caroline Elizabeth (21 Mehefin 1713 – 28 Rhagfyr 1757).
* George William (13 Tachwedd 1717 – 17 Chwefror 1718).
* William Augustus, Dug Cumberland (26 Ebrill 1721 – 31 Hydref 1765)
* Mary (5 Mawrth 1723 – 14 Ionawr 1772)
* Louisa (18 Rhagfyr 1724 – 19 Rhagfy, 1751)

Categori:Brenhinoedd a breninesau Prydain Fawr
Categori:Genedigaethau 1683
Categori:Marwolaethau 1760
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Hanoferiaid
George III, brenin y Deyrnas Unedig

**George III** (4 Mehefin 1738 – 29 Ionawr 1820) oedd brenin Teyrnas Prydain Fawr ac, o 1801 ymlaen, brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon.

Roedd yn fab i Frederick, Tywysog Cymru, a'i wraig, Augusta o Sachsen-Gotha. Bu farw ei tad yn 1751.

Priododd George y Dywysoges Charlotte o Mecklenburg-Strelitz, ar 8 Medi 1761.

### Plant 
* George IV, brenin y Deyrnas Unedig (12 Awst, 1762 - 26 Mehefin, 1830)
* Frederick, Dug Efrog - (16 Awst, 1763 - 5 Ionawr, 1827)
* William IV, brenin y Deyrnas Unedig (21 Awst, 1765 - 20 Mehefin, 1837)
* Charlotte, brenhines Württemberg - (29 Medi, 1766 - 6 Hydref 1828)
* Edward Augustus, Dug Caint (2 Tachwedd, 1767 - 23 Ionawr, 1820) (tad y frenhines Victoria)
* Augusta Sophia (8 Tachwedd, 1768 - 22 Medi, 1840).
* Elisabeth (22 Mai, 1770 - 10 Ionawr, 1840)
* Ernest I, brenin Hanover (5 Mehefin 1771 - 18 Tachwedd 1851)
* Augustus Frederick, Dug Sussex (27 Ionawr, 1773 - 21 Ebrill, 1843)
* Adolphus Frederick, Dug Caergrawnt (24 Chwefror, 1774 - 8 Gorffennaf, 1850)
* Mair (25 Ebrill, 1776 - 30 Ebrill, 1857)
* Sophia (3 Tachwedd 1777 - 27 Mai 1848).
* Octavius (23 Chwefror 1779 - 3 Mai 1783).
* Alfred (22 Medi 1780 - 20 Awst 1782).
* Amelia (7 Awst, 1783 - 2 Tachwedd 1810).

Categori:Genedigaethau 1738
Categori:Marwolaethau 1820
Categori:Brenhinoedd a breninesau Prydain Fawr
Categori:Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Hanoferiaid
Caroline o Ansbach

Gwraig Siôr II, brenin Prydain Fawr oedd **Caroline o Ansbach** (1 Mawrth 1683 – 20 Tachwedd 1737), Tywysoges Cymru (1714–1727) a brenhines 1727–1737.

Caroline oedd ferch y Margrave o Brandenburg-Ansbach a ffrind yr athronydd, Gottfried Leibniz.

Categori:Genedigaethau 1683
Categori:Marwolaethau 1737
Categori:Brenhinoedd a breninesau cydweddog Prydeinig
Categori:Tywysogesau Cymru
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Hanoferiaid