Blodyn haul

Mae'r **blodyn haul cyffredin** (*Helianthus annuus*) yn blanhigyn blynyddol mawr o'r genws *Helianthus* a dyfir fel cnwd ar gyfer ei hadau olewog bwytadwy . Ar wahân i gynhyrchu olew coginio, fe'i defnyddir hefyd fel porthiant da byw (fel pryd o fwyd neu blanhigyn silwair), fel bwyd adar, mewn rhai cymwysiadau diwydiannol, ac fel addurnol mewn gerddi domestig. Mae *H*  *annuus* gwyllt yn blanhigyn blynyddol canghennog eang gyda llawer o bennau blodau. Fodd bynnag, yn aml dim ond un fflurgainc mawr (pen blodyn) sydd gan y blodyn haul domestig ar ben coesyn di-ganghennau.

Daw'r enw binomaidd *Helianthus annuus* o'r Groeg *Helios* 'haul' ac *anthos* 'blodyn', tra bod yr epithet *annuus* yn golygu 'blynyddol' yn Lladin.

Cafodd y planhigyn ei ddofi gyntaf yn America. Daethpwyd â hadau blodyn yr haul i Ewrop o America yn yr 16eg ganrif, lle, ynghyd ag olew'r blodyn haul, daethant yn gynhwysyn coginio eang. Gydag amser, mae swmp y cynhyrchiad ar raddfa ddiwydiannol wedi symud i Ddwyrain Ewrop, ac (ers 2020) gyda'i gilydd mae Rwsia a'r Wcráin yn cynhyrchu dros hanner yr hadau a gynhyrchir ledled y byd.

## Disgrifiad 
chwith|bawd| Manylion am ddisg y blodigyn
Mae gan y planhigyn goesyn blewog garw, a all gyrraedd uchder nodweddiadol o 3 medr. Cyflawnodd y blodyn haul talaf a gofnodwyd 9.17medr. Mae dail y blodyn haul yn eang, yn fras danheddog, yn arw ac fel rheol wedi eu gosod bob-yn-ail i fyny'r coesyn; mae'r rhai sy'n agos at y gwaelod yn fwyaf ac yn gyffredinol ar  ffurf calon.

#### Heliotropiaeth 
bawd| Pennau blodau yn wynebu'r dwyrain, i ffwrdd o haul hwyr y prynhawn
Camsyniad cyffredin yw bod pennau blodau haul yn olrhain yr Haul ar draws yr awyr. Er bod blagur blodau anaeddfed yn arddangos yr ymddygiad hwn, mae'r pennau blodeuol aeddfed yn pwyntio i gyfeiriad sefydlog (ac yn nodweddiadol dwyreiniol) trwy gydol y dydd. Dadleuwyd yr hen gamsyniad hwn yn 1597 gan y botanegydd Seisnig John Gerard, a dyfai flodau haul yn ei ardd lysieuol enwog : " [y mae rhai] wedi adrodd ei fod yn troi gyda'r Haul, yr hyn ni allwn byth sylwi arno, er fy mod wedi ymdrechu i gael gwybod y gwir am hyn."  Gallai aliniad unffurf pennau blodyn haul mewn cae roi'r camargraff i rai pobl fod y blodau'n dilyn yr Haul.

Mae'r aliniad hwn yn deillio o heliotropiaeth mewn cyfnod datblygu cynharach, y cyfnod blodau ifanc, cyn aeddfedrwydd llawn pennau blodau ( anthesis ). Mae'r blodau haul ifanc yn troi i gyfeiriad yr haul. Ar doriad gwawr mae pen y blodyn yn wynebu tua'r dwyrain ac yn symud tua'r gorllewin drwy'r dydd. Pan fydd blodau haul yn cyrraedd aeddfedrwydd llawn nid ydynt bellach yn dilyn yr haul, ac yn wynebu'r dwyrain yn barhaus. Bydd blodau ifanc yn unig, yn ailgyfeirio dros nos i wynebu'r dwyrain gan ragweld y wawr yn y bore. Mae eu mudiant heliotropig yn ran o'u rhythm circadaidd, wedi'i gydamseru gan yr haul, sy'n parhau os yw'r haul yn diflannu ar ddiwrnodau cymylog neu os yw planhigion yn cael eu symud i olau cyson. Gallant reoli eu rhythm circadaidd mewn ymateb i'r golau glas a allyrrir gan ffynhonnell golau.

Pan fydd tyfiant coesyn y blodyn yn dod i ben a'r blodyn yn aeddfed, mae'r heliotropaeth hefyd yn dod i ben ac mae'r blodyn yn wynebu'r dwyrain o'r eiliad honno ymlaen. Mae'r cyfeiriadedd hwn i'r dwyrain yn caniatáu cynhesu cyflym yn y bore ac, o ganlyniad, cynnydd mewn ymweliadau peillwyr. Mae'r patrwm hwn yn galluogi'r cynhyrchiad fwyaf effeithiol fathemategol o hadau o fewn pen y blodyn.

Cynigiwyd model ar gyfer y patrwm o flodigion ym mhen blodyn yr haul gan H. Vogel ym 1979. Mynegir hyn mewn cyfesurynnau pegynol

: r=c \sqrt{n},
: \theta=n \times 137.5^{\circ},

lle mae'r θ yn ongl, *r* yw'r radiws neu'r pellter o'r canol, ac *n* yw rhif mynegai'r blodigyn ac mae *c* yn ffactor graddio cyson. Mae'n ffurf ar droell Fermat . Mae'r ongl 137.5° yn gysylltiedig â'r gymhareb euraidd (55/144 o ongl gylchol, lle mae 55 a 144 yn rhifau Fibonacci) ac mae'n rhoi pecyn agos o flodigion. Defnyddiwyd y model hwn i gynhyrchu cynrychioliadau cyfrifiadurol o flodau'r haul. 

### Genom 
Mae genom blodyn haul yn ddiploid gyda rhif cromosom sylfaen o 17 ac amcangyfrif o faint genom o 2,871–3,189 miliwn o barau sylfaen .   Mae rhai ffynonellau'n honni mai ei wir faint yw tua 3.5 biliwn o barau sylfaen (ychydig yn fwy na'r genom dynol ). 

## Dosbarthiad a chynefin 
Cafodd y planhigyn ei ddofi gyntaf yn yr Americas . Mae blodau haul yn tyfu orau mewn pridd ffrwythlon, llaith, wedi'i ddraenio'n dda gyda thomwellt trwm . Maent yn aml yn ymddangos ar fannau agored sych a godre bryniau. 

Mae llwydni llwyd yn glefyd arall y mae blodau haul yn agored iddo. Mae ei dueddiad i lwydni llwyd yn arbennig o uchel oherwydd ffordd blodyn haul o dyfu a datblygu. Yn gyffredinol, mae hadau blodyn yr haul yn cael eu plannu o fewn ychydig gentimedrau o wyneb y pridd. Pan fydd plannu bas o'r fath yn cael ei wneud mewn pridd neu bridd llaith a socian, mae'n cynyddu'r siawns o glefydau fel llwydni llwyd.

Bygythiad mawr arall i gnydau blodau haul yw broomrape, paraseit sy'n ymosod ar wraidd blodau haul ac yn achosi difrod helaeth i gnydau blodau haul, hyd at 100% o'r cnwd. 

## Amaethu 
Mewn plannu masnachol, mae hadau'n cael eu plannu 45 cm ar wahân a 2.5cm o ddwfn.

### Hanes 
Roedd blodyn haul cyffredin yn un o nifer o blanhigion a dyfwyd gan frodorion y  Cenhedloedd Cyntaf yng Ngogledd America cynhanesyddol fel rhan o Gyfadeilad Amaethyddol y Dwyrain . Er y derbyniwyd yn gyffredinol bod y blodyn haul wedi'i ddofi gyntaf yn yr hyn sydd bellach yn dde-ddwyrain yr Unol Daleithiau, tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl,  mae tystiolaeth bellach iddo gael ei ddofi cyn hynny'n Mecsico  tua 2600&nbsp;COB(BCE.) Darganfuwyd y cnydau hyn yn Tabasco, Mecsico, ar safle cloddio San Andres. Mae'r enghreifftiau cynharaf y gwyddys amdanynt yn yr Unol Daleithiau o flodyn haul dof llawn wedi'u canfod yn Tennessee, ac maent yn dyddio i tua 2300COB.  Daw enghreifftiau cynnar iawn eraill o safleoedd ogofau cyfnosol (*rockshelters*) yn nwyrain Kentucky, UDA.  Defnyddiodd llawer o bobl Cenhedloedd Cyntaf America y blodyn haul fel symbol o'u dwyfoldeb solar, gan gynnwys yr Aztecs a'r Otomi  o Fecsico a'r Incas yn Ne America. Ym 1510, daeth fforwyr Sbaenaidd cynnar ar draws y blodyn haul yn yr Americas a chludo ei hadau yn ôl i Ewrop.  O'r pedwar planhigyn y gwyddys eu bod wedi'u dofi yn nwyrain Gogledd America  ac sydd wedi dod yn nwyddau amaethyddol pwysig, y blodyn haul yw'r pwysicaf yn economaidd ar hyn o bryd.

Mae ymchwil i gysylltiadau ffylogeograffeg a phatrymau demograffig poblogaeth ar draws blodau haul wedi dangos fod blodau haul a dyfwyd yn gynharach o glâd o boblogaethau gwyllt o'r Gwastadeddau Mawr, yn dynodi bod un digwyddiad dofi wedi digwydd yng nghanol Gogledd America. Yn dilyn tarddiad blodyn haul wedi'i drin, efallai ei fod wedi mynd trwy 'dagfeydd' sylweddol yn dyddio'n ôl i ~5,000 o flynyddoedd yn ôl. 

Yn yr 16eg ganrif daethpwyd â'r bridiau cnwd cyntaf o America i Ewrop gan fforwyr.  Mae hadau blodyn haul domestig wedi'u darganfod ym Mecsico, yn dyddio i 2100&nbsp;COB. Tyfodd pobl Cenhedloedd Cyntaf America flodau haul fel cnwd o Fecsico i Dde Canada.  Yn gynnar yn y 19eg ganrif, cafodd ei fasnacheiddio gyntaf ym mhentref Alexeyevka yn Voronezh Oblast yn ne orllewin Rwsia gan fasnachwr o'r enw Daniil Bokaryov, a ddatblygodd dechnoleg a oedd yn addas ar gyfer ei echdynnu ar raddfa fawr, ac a ymledodd yn gyflym. 

### Cynhyrchu 
Yn 2020, roedd cynhyrchiad hadau blodau haul  y byd yn 50 miliwn o dunelli, dan arweiniad Rwsia a'r Wcrain gyda 53% wedi'u cyfuno o'r cyfanswm (tabl).

### Defnydd gwrtaith 
Mae ymchwilwyr wedi dadansoddi effaith gwrteithiau amrywiol sy'n seiliedig ar nitrogen ar dyfiant blodau haul. Canfuwyd bod amoniwm nitrad yn cynhyrchu gwell amsugniad o nitrogen nag wrea, a berfformiodd yn well mewn ardaloedd tymheredd isel. 

### Cynhyrchu ym Mrasil 
Ym Mrasil, defnyddir system gynhyrchu unigryw o'r enw system ffa soia-blodyn haul : mae blodau haul yn cael eu plannu yn gyntaf, ac yna mae cnydau ffa soia yn dilyn, gan leihau cyfnodau segur a chynyddu cyfanswm cynhyrchu blodyn haul a phroffidioldeb. Mae blodau haul fel arfer yn cael eu plannu yn rhanbarthau deheuol neu ogleddol eithafol y wlad. Yn aml, yn y rhanbarthau deheuol, feu'i tyfir ar ddechrau'r tymhorau glawog, ac yna gellir plannu ffa soia yn yr haf.  Mae ymchwilwyr wedi dod i'r casgliad y gallai'r dull tyfu planhigfa yma gael ei wella ymhellach drwy newidiadau yn y defnydd o wrtaith . Dangoswyd bod y dull presennol yn cael effeithiau amgylcheddol cadarnhaol. 

### Hybridau a chyltifarau 
Yn y farchnad heddiw, mae'r rhan fwyaf o'r hadau blodyn haul a ddarperir neu a dyfir gan ffermwyr yn hybridau. Mae hybridau neu flodau haul hybrid yn cael eu cynhyrchu trwy groesfridio gwahanol fathau a rhywogaethau, er enghraifft blodau haul wedi'u tyfu gyda rhywogaethau gwyllt. Drwy wneud hynny, ceir ailgyfuniadau genetig newydd yn y pen draw gan arwain at gynhyrchu rhywogaethau hybrid newydd. Yn gyffredinol, mae gan y rhywogaethau hybrid hyn ffitrwydd uwch ac mae ganddynt briodweddau neu nodweddion y mae ffermwyr yn chwilio amdanynt, megis ymwrthedd i bathogenau. 

Nid yw Hybrid, *Helianthus annuus dwarf2* yn cynnwys yr hormon *gibberellin* ac nid yw'n arddangos ymddygiad heliotropig. Mae planhigion sy'n cael eu trin â chymhwysiad allanol o'r hormon yn arddangos adferiad dros dro o batrymau twf ymestyniadol. Lleihaodd y patrwm twf hwn 35% 7-14 diwrnod ar ôl y driniaeth derfynol. 

Mae blodau haul yn cael eu tyfu fel addurniadau mewn lleoliad domestig. Gan eu bod yn hawdd eu tyfu a chynhyrchu canlyniadau ysblennydd mewn unrhyw bridd da, llaith yn llygad yr haul, maent yn hoff bwnc i blant. Mae nifer fawr o gyltifarau, o wahanol faint a lliw, bellach ar gael i'w tyfu o hadau. Mae'r canlynol yn gyltifarau o flodau haul (y rhai sydd wedi'u marcio  wedi ennill Gwobr Teilyngdod Gardd y Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol :- 

Delwedd:Helianthus annuus prado red.jpg|Prado Red
Delwedd:Sunflower3-2012.jpg|Russian Mammoth
Delwedd:Helianthus annuus (cultivar) 02.jpg|Teddy bear

## Defnyddiau 
Gwerthir "had cyfan" (ffrwythau) blodyn yr haul fel byrbryd bwyd, yn amrwd neu ar ôl ei rostio mewn poptai, gyda neu heb halen a/neu sesnad wedi'i ychwanegu. Gellir prosesu blodau haul i mewn i fenyn cnau daear, menyn blodyn haul . Mae hefyd yn cael ei werthu fel bwyd i adar a gellir ei ddefnyddio'n uniongyrchol mewn coginio a saladau. Roedd gan y Cenhedloedd Cyntaf Americanaidd ddefnyddiau lluosog ar gyfer blodau haul yn y gorffennol, megis mewn bara, eli meddygol, llifynnau a phaent corff. 

Defnyddir olew blodyn haul, wedi'i dynnu o'r hadau, ar gyfer coginio, fel olew cludo ac i gynhyrchu margarîn a biodiesel, gan ei fod yn rhatach nag olew olewydd . Mae amrywiaeth o fathau o flodau haul yn bodoli gyda chyfansoddiadau asid brasterog gwahanol; mae rhai mathau "uchel-oleic" yn cynnwys lefel uwch o frasterau mono-annirlawn yn eu olew na hyd yn oed olew olewydd. Mae'r olew hefyd yn cael ei ddefnyddio weithiau mewn sebon.  Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, yn ystod Rhyfel Cartref Rwsia, defnyddiodd pobl yn yr Wcráin olew hadau blodau haul mewn lampau yn lle cerosin oherwydd prinder. Mae'r golau o lamp o'r fath wedi'i ddisgrifio fel "diflas" a "myglyd." 

Defnyddir yr hyn sy'n weddill ar ôl i'r hadau gael eu prosesu ar gyfer olew fel porthiant da byw.  Gellir bwydo'r cyrff sy'n deillio o ddadhylio'r hadau cyn echdynnu olew i anifeiliaid domestig hefyd.  Mae gan rai cyltifarau a ddatblygwyd yn ddiweddar bennau sy'n plygu tuag at i lawr. Mae'r cyltifarau hyn yn llai deniadol i arddwyr sy'n tyfu blodau fel planhigion addurnol, ond maent yn apelio at ffermwyr, oherwydd eu bod yn lleihau difrod adar a cholledion o rai clefydau planhigion . Mae blodau haul hefyd yn cynhyrchu latecs, ac yn destun arbrofion i wella eu haddasrwydd fel cnwd amgen ar gyfer cynhyrchu rwber hypoalergenig .

Yn draddodiadol, plannodd nifer o lwythau Cenhedloed Cyntaf America flodau haul ar ymylon gogleddol eu gerddi fel "pedwerydd chwaer" i'r cyfuniad mwyaf adnabyddus o dair chwaer o ŷd, ffa a gowrdiau .  Mae rhywogaethau blynyddol yn aml yn cael eu plannu oherwydd eu priodweddau alelopathig .  Fe'i defnyddiwyd hefyd gan Genhedloedd Cyntaf America i drin gwallt.  Mae'r pwltis cyfansawdd hwn o'r gwraidd yn cael ei gymhwyso gyda llawer o seremoni i frathiadau neidr gribell. 

Fodd bynnag, ar gyfer ffermwyr masnachol sy'n tyfu cnydau nwyddau eraill, mae'r blodyn haul gwyllt yn aml yn cael ei ystyried yn chwyn . Yn enwedig yng nghanolbarth yr Unol Daleithiau, mae rhywogaethau gwyllt (lluosflwydd) i'w cael yn aml mewn caeau corn a ffa soia a gallant leihau cynnyrch. Gellir priodoli'r gostyngiad mewn cnwd i gynhyrchu cyfansoddion ffenolig a ddefnyddir i leihau cystadleuaeth am faetholion mewn ardaloedd lle mae'r blodyn haul cyffredin yn tyfu'n brin o faetholion. 

Gellir defnyddio blodau haul mewn phytoremediation (technoleg sy'n defnyddio planhigion byw i lanhau pridd, aer a dŵr sydd wedi ei lygru gan gemegolion peryglus megis  plwm, arsenig ac wraniwm, a'u defnyddio mewn rhizofiltration (lle defnyddir gwreiddiau planhigion i ddadlygru dŵr) i niwtraleiddio radioniwclidau a chynhwysion gwenwynig eraill a bacteria niweidiol o ddŵr. Fe'u defnyddiwyd i dynnu caesiwm-137 a strontiwm-90 o bwll cyfagos ar ôl trychineb Chernobyl,  a chynhaliwyd ymgyrch debyg mewn ymateb i drychineb niwclear Fukushima Daiichi .  
Delwedd:Sunflower Seeds Kaldari.jpg|Hadau, heb blisgyn (chwith) a gyda phlisgyn (dde)
Delwedd:SunflowerYield.png|Allbwn blodau haul ledled y byd
Delwedd:Helianthus whorl.jpg|Pen yn arddangos blodau mewn troellau o 34 a 55 o amgylch y tu allan
Delwedd:Helianthus annuus pollen 1.jpg|Paill

## Diwylliant 
[bawd| [Antoon van Dyck|Anthony van Dyck gyda blodyn  haul ( c. 1633 )]]
[bawd| [Vincent van Gogh - Blodau Haul "Lausanne" (1888)]]
Yn ystod y 19eg ganrif, credwyd y byddai tyfu planhigion cyfagos o'r rhywogaeth yn amddiffyn cartref rhag malaria.  Roedd blodau haul hefyd yn cael eu haddoli gan yr Incas oherwydd eu bod yn ei weld fel symbol ar gyfer yr Haul. 

Y blodyn haul yw blodyn cenedlaethol Wcráin. Yn ystod goresgyniad Rwsia o’r Wcráin yn 2022, dangoswyd fideo a rannwyd yn eang ar gyfryngau cymdeithasol fenyw o Wcráin yn wynebu milwr o Rwsia, gan ddweud wrtho i “gymryd yr hadau hyn a’u rhoi yn eich pocedi fel y bydd blodau haul o leiaf yn tyfu pan fyddwch chi i gyd yn gorwedd yma " .  Ers hynny mae'r blodyn haul wedi dod yn symbol byd-eang o wrthwynebiad, undod a gobaith. 

Y blodyn haul hefyd yw blodyn talaith Kansas yn yr Unol Daleithiau, 

Y blodyn haul yw'r symbol y tu ôl i Fudiad Blodau'r Haul, protest dorfol yn 2014 yn Taiwan .

Ym mis Gorffennaf 2015, caffaelwyd hadau hyfyw o'r cae lle bu damwain Malaysia Airlines Flight 17 flwyddyn ynghynt ac fe'u tyfwyd fel teyrnged i'r 15 o drigolion Iseldiroedd Hilversum a laddwyd.  Yn gynharach y flwyddyn honno, roedd prif ohebydd Fairfax Paul McGeough a'r ffotograffydd Kate Geraghty wedi casglu 1.5&nbsp;kg o hadau blodau haul o safle'r trychineb ar gyfer teulu a ffrindiau'r 38 o ddioddefwyr Awstralia, a oedd yn anelu at roi symbol teimladwy o obaith iddynt. 

Ar Fai 13, 2021, yn ystod cystadleuaeth Gwisgoedd Cenedlaethol pasiant harddwch Miss Universe 2020, gwisgodd Miss Dominican Republic Kimberly Jiménez wisg “Duwies Blodau Haul” wedi’i gorchuddio â rheinstonau aur a melyn  a oedd yn cynnwys sawl blodyn haul go iawn wedi’u gwnïo ar y ffabrig, er bod un ohonyn nhw wedi cwympo i ffwrdd ac yn gorwedd y tu ôl iddi ar y llwyfan yn ystod ei pherfformiad.

Mae straeon modern yn aml yn honni bod y nymff Clytie, ym mytholeg Groegaidd, wedi trawsnewid yn flodyn haul tra'n torri ei chalon ar ôl ei chyn gariad Helios, duw'r haul, a'i dirmygodd hi a'i gadael am rywun arall. Fodd bynnag, nid yw blodau haul yn frodorol i Wlad Groeg na'r Eidal, ond i Ogledd America .  Mae'r hanes wreiddiol yn ymwneud â blodyn arall, yr heliotropiwm . 

## Cyfeiriadau 
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Categori:Planhigion unflwydd
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Pages with unreviewed translations