open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Braster annirlawn

Mae **braster annirlawn** yn fath o fraster. Mae'n wahanol i fraster dirlawn gan ei fod yn hylif ar dymheredd ystafell tra bod braster dirlawn yn fwy solet. Mae ei foleciwlau'n cynnwys bondiau dwbl nad yw eu hatomau carbon wedi'u dirlawn yn llawn â hydrogen. Mae dau fath:

* Monannirlawn; neu'r rhai sydd ag un cwlwm, neu bond, dwbl
* Amlannirlawn; neu gyda mwy nag un bond dwbl

Mewn metaboledd cellog, mae moleciwl braster annirlawn yn cynnwys ychydig yn llai o egni (hynny yw llai o galorïau) na'r moleciwl braster dirlawn o'r un hyd.

Enghreifftiau o frasterau annirlawn yw asid palmitoleic, asid oleic, asid myristoleic, asid linoleig, ac asid arachidonic. Mae bwydydd sy'n cynnwys brasterau annirlawn yn cynnwys afocado, cnau, ac olewau llysiau fel olewau canola (sy'n cynnwys olew rêp) ac olewydd. Mae cynhyrchion cig yn cynnwys brasterau dirlawn ac annirlawn.

## Maeth
Mae brasterau annirlawn yn fathau iachach o fraster sy’n cynnwys olewau llysiau, had rêp, olewydd a blodyn yr haul. Mae’n bwysig cofio bod pob math o fraster yn uchel mewn egni ac felly cynghorir pobl, a menywod beichiog, i defnyddio y rhain mewn symiau bach.

Mae brasterau annirlawn yn cael eu disgrifio’n aml fel ‘brasterau da’. Pan maen nhw’n cael eu defnyddio yn lle brasterau dirlawn yn y deiet, maen nhw’n helpu i ostwng cholesterol, un o’r ffactorau risg sy’n gysylltiedig â chlefyd y galon.

Yn ôl y Ganolfan Maeth yr Iseldiroedd (ac eraill), mae brasterau annirlawn yn well na brasterau dirlawn. Yn ôl y Ganolfan Maeth, mae brasterau mono- ac amlannirlawn yn helpu i gadw lefelau colesterol yn isel. O dan y slogan *braster dirlawn = drwg; braster annirlawn = iawn*, mae'r effaith hon ar iechyd yn cael ei nodi gan Ganolfan Maeth yr Iseldiroedd. Fodd bynnag, mae mewnwelediadau i niweidioldeb braster dirlawn yn newid. Yn wahanol i'r hyn a feddyliwyd yn flaenorol, ni fyddai braster dirlawn yn cyfrannu at risg uwch o glefyd cardiofasgwlaidd. Mae brasterau dirlawn hefyd yn helpu i gadw'r ysgyfaint a'r arennau'n iach.

Mae rhai profion wedi dangos y gall godi lefelau HDL, High Density Lipoprotein (cholesterol "da") person.

Mae brasterau annirlawn i'w cael yn bennaf mewn olew llysiau a physgod.

## Cyfansoddiad brasterau cyffredin
 (*olej rzepakowy* yn Pwyleg) yn enghraifft dda o fraster annirlawn]]
Mewn dadansoddiad cemegol, caiff brasterau eu torri i lawr i'w asidau brasterog cyfansoddol, y gellir eu dadansoddi mewn gwahanol ffyrdd. Mewn un dull, mae brasterau'n cael eu trawsesteru i roi esterau methyl asid brasterog (fatty acid methyl ester, FAMEs), sy'n hawdd eu gwahanu a'u meintioli gan ddefnyddio cromatograffaeth nwy. Yn glasurol, roedd isomerau annirlawn yn cael eu gwahanu a'u hadnabod gan gromatograffaeth haen denau argentation.

## Cymraeg
Ceir y cofnod cynharaf o'r term *annirlawn* mewn cyd-destun cemegol o 1977. Mae'n dod o an + dirlawn. Ceir y cofnod cynharach archifiedig o'r term 'braster annirlawn' o 2001.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Unsaturated Fat | Structure, Types & Examples fideo esboniadol
* Bwyta'n Iach Bwyta diet cytbwys gwefan Gwasanaeth Iechyd Genedlaethol Cymru

Categori:Iechyd
Categori:Bioleg
Categori:afiechyd
Raghavan

Actor o India yw **Raghavan** (Malaialam: രാഘവൻ; ganwyd 12 Rhagfyr 1941)  sydd wedi actio ym Malayalam dros 100 o ffilmiau gan gynnwys ffilmiau Telugu a Kannada. 

O ddechrau'r 2000au mae'n fwy gweithgar ar gyfresi teledu Malayalam a Tamil. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i Direction yn *Kilippaattu* (1987) a hefyd ef yw derbynnydd Gwobrau Teledu Talaith Kerala a Gwobrau Teledu Asianet. 

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Raghavan yn Taliparamba yn ardal Kannur . Mynychodd ei addysg Ysgol Uwchradd Moothedath yn Kozhikode.  Ar ôl cwblhau uwchradd uwch bu'n gweithio yn Tagore Drama Troupe.

Dilynodd baglor mewn Addysg Wledig o Sefydliad Gwledig Gandhigram .  Cafodd ei Ddiploma o Ysgol Ddrama Genedlaethol Delhi . Ei ffilm gyntaf oedd *Kayalkarayil* yn 1968.

## Bywyd personol 
Bu'n briod â Shobha ers 1974, ac mae ganddynt fab, Jishnu Raghavan,  sydd hefyd yn actor a merch, Jyothsna.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*

Categori:Actorion teledu o India
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o India
Categori:Genedigaethau 1941
Elfyn Lewis

Arlunydd o Gymru yw **Elfyn Lewis** (ganwyd 1969). 

Fe'i ganwyd a magwyd ym Morthmadog. Mae'n byw yn Grangetown, Caerdydd ers 2002, ond yn dweud bod ei fywyd ym Mhorthmadog yn dal i ddylanwadu ar ei waith.

## Anrhydeddau
Enillodd Lewis y Medal Aur am Gelfyddyd Gain yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol 2009, wedyn enillodd Welsh Artist of the Year yn 2010. Etholwyd ef i'r Academi Frenhinol Gymreig, Conwy fel cydnabyddiaeth i'w gyfraniad i'r byd celf Gymreig.

## Oriel Gelf Genedlaethol
Yn 2017 cefnogodd alwadau ar gyfer Oriel Gelf Genedlaethol i Gymru gan nodi y gall gwaith cael ei harddangos yno yn ogystal ag yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd. Nododd y byddai hynny'n cryfhau hunaniaeth genedlaethol Gymreig ac y gallai atynnu gwaith celf ryngwladol. Dywedodd hefyd y gallai'r adeilad fod yng Nghaerdydd neu man arall a dangos peth o gasgliad "anferthol" yr Amgueddfa Genedlaethol nad yw i'w gweld i'r cyhoedd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* @ElfynLewis cyfrif Instagram Elfyn Lewis

Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Enillwyr y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Peintwyr o Gymru
Categori:Pobl o Borthmadog
Kogal

Yn niwylliant Japan, mae **Kogal** (コギャル, kogyaru) yn cyfeirio at aelodau'r isddiwylliant Gyaru sy'n dal yn yr ysgol uwchradd neu'n fyfyrwyr ac sy'n ymgorffori gwisg ysgol Japan yn eu steil arferol. Nodweddir y merched ysgol uwchradd hyn gan wallt wedi'u lliwio, colur, sgertiau byr, a sanau llydan a rhydd. Daw'r gair kogal allan o kogyaru , sef cyfangiad o 'kōkōsei gyaru' (sef "merch o'r ysgol uwchradd"). Mae merched Japan yn ymfalchïo yn eu gwisg ysgol gymaint, nes eu bod yn ei wisgo y tu allan i furiau'r ysgol.

Isddiwylliant o ffasiwn yw'r Gyaru, ac mae'n perthyn i ferched ifanc, rhyfelgar (yn erbyn eu rhieni fel rheol), sy'n hoff o bartïon gwyllt, fflyrtio a hel bechgyn. Mae **Kogal**, felly yn is-isddiwylliant.

Yn amlach na pheidio, mae eu sgertiau'n gwta neu'n gwta iawn (sgert fini neu sgert facr), a gwisgant siaced ysgol math Burberry, sgarffiau siec, sgwarog a sgidiau llwyfan, trwchus. Gall eu hiaith gynnwys lawer o slang Saesneg ac yn aml, ond nid bob amser, myfyrwyr ydyn nhw, dros 18 oed, sy'n ceisio edrych yn iau, yn fwy rhywiol: mae nifer ohonyn nhw'n gwisgo fel hyn er mwyn denu dynion am arian. Prif ardaloedd y diwylliant kogal yw Harajuku a Shibuya yn Tokyo, yn enwedig Adeilad 109 Shibuya. Roedd y gantores pop Namie Amuro yn hyrwyddo'r ffasiwn yma. Mae Kogals yn ddefnyddwyr brwd o flychau tynnu lluniau, gyda'r mwyafrif yn ymweld o leiaf unwaith yr wythnos, yn ôl yr arolygon barn.

Fel sydd wedi'i ddweud yn barod, mae llawer o'r merched hyn yn buteiniaid. Mae rhai'n gwadu eu bod yn adlewyrchu gwacter seicolegol neu ysbrydol bywyd modern Japan. Mae rhai kogals yn cefnogi eu ffordd o fyw gyda lwfansau gan rieni cyfoethog, gan fyw bodolaeth "parasit sengl" sy'n cyd-fynd ag egwyddorion traddodiadol dyletswydd a diwydiant. Cred rhai ffeminyddion fod y "merched ifanc hyn yn deilio gyda'u sefyllfa unigol mewn modd clyfar, mewn byd patriarchaidd gwrywaidd. Mae eraill yn dweud fod y ffenomen kogal yn gweld bai ar y cyfryngau am greu ffetis allan o wisg ysgol yn hytrach na beio’r rhai sydd yn eu gwisgo.

Dechreuodd ffasiwn Japan rannu yn ôl oedran yn y 1970au gydag ymddangosiad cylchgronau gyaru wedi'u hanelu at bobl ifanc yn eu harddegau. Mae *Popteen*, y cylchgrawn a ddarllenir amlaf, wedi bod yn cyhoeddi'n fisol ers 1980. Er bod ffasiwn brif ffrwd yn yr 1980au a'r 1990au cynnar yn pwysleisio arddull ferchetaidd a chiwt (kawaii), roedd cyhoeddiadau gyaru yn hyrwyddo a thueddiadau rhywiol. Cynhyrchwyd y prif gylchgronau gyaru, gan gynnwys *Popteen*, * Street Jam* a *Happie Nuts*, gan olygyddion a fu'n ymwneud yn flaenorol â chreu pornograffi.

## Gweler hefyd
* Gwisg ysgol Japan

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhywioldeb yn Japan‎
Categori:Dillad Japan
Léon Marchand

Nofiwr o Ffrainc yw **Léon Marchand** (ganwyd 17 Mai 2002). Mae'n rhan o dîm nofio Prifysgol Talaith Arizona. Ef sy'n dal y record byd ac Olympaidd ar gyfer medli unigol 400 metr, record Olympaidd ar gyfer dull glöyn byw 200 metr a 100 metr dull broga. Ef hefyd sy'n dal y record Ffrengig ar gyfer medli unigol 200 metr, dull glöyn byw 200 metr a 200 metr dull broga. Yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024 enillodd y fedal aur yn y medli 200m, 200m dull broga, dull glöyn byw 200m a medli 400 metr. Ef yw'r pedwerydd nofiwr yn hanes y gemau i ennill pedair medal aur unigol mewn un gemau. Ei gemau Olympaidd cyntaf oedd Gemau Olympaidd yr Haf 2020 yn Tokyo.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Marchand yn Toulouse, Ffrainc. Mae'n fab i'r cyn-nofiwyr medli Xavier Marchand a Céline Bonnet.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2002
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Saethu ysgol ganol gorllewinol

Roedd saethu Ysgol Ganol Westside yn saethu torfol a ddigwyddodd ar 24 Mawrth 1998, yn Ysgol Ganol Westside yn Sir Craighead anghorfforedig, Arkansas ger dinas Jonesboro. Agorodd Mitchell Johnson, 13 oed ac Andrew Golden, 11 oed dân ar yr ysgol, gan saethu a lladd pump o bobl ag arfau lluosog, a chafodd y ddau eu harestio pan geision nhw ffoi o'r lleoliad.
Alun Carter

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru oedd **Alun Jonathan Carter** (13 Rhagfyr 1964 &ndash; 4 Awst 2024).

Cafodd Carter ei eni ym Malpas, Casnewydd. Cafodd ei fagu yng Ngorllewin yr Almaen. Ar ôl dod i Gymru yn yr 1970au, cafodd ei addysg yn Ysgol Gorllewin Mynwy ac yng Ngholeg Kelly.

Chwaraeodd dros Pont-y-pŵl yn yr 1980au.

Bu farw yn sydyn yn 59 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Marwolaethau 2024
Cassandre Beaugrand

Triathletwr o Ffrainc yw **Cassandre Beaugrand** (ganed 23 Mai 1997). Cafodd ei geni yn Livry-Gargan, Paris).

Enillodd fedal efydd ar 31 Gorffennaf 2021 yng Ngemau Olympaidd Tokyo, fel rhan o dîm triathlon ras gyfnewid gymysg Ffrainc.

Ers Medi 2022 mae hi wedi bod yn byw yn Lloegr ac hyfforddi yn Loughborough. Ar y pryd roedd hi mewn perthynas â nofiwr Prydeinig, Hector Pardoe.

Enillodd y fedal aur y Triathlon ar 31 Gorffennaf 2024 yng Ngemau Olympaidd ym Mharis. Ar ôl ennill, dywedodd bod hyfforddiant yn Lloegr wedi'w helpu i ddod i arfer â chystadlu yn y glaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o Ffrainc
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Pobl o Baris
Categori:Triathletwyr
Andrea Spendolini-Sirieix

Plymwraig o Brydain Fawr yw **Andrea Spendolini-Sirieix** (ganwyd 11 Medi 2004).  Cafodd ei geni yn Llundain, yn ferch i Fred Sirieix a'i cariad Alex Spendolini.

Gwnaeth Andrea ei ymddangosiad rhyngwladol cyntaf yn 2018 fel plentyn tair ar ddeg oed, ac enillodd ei medal aur rhyngwladol unigol gyntaf yn Grand Prix Deifio FINA 2020.

Roedd Spendolini-Sirieix yr aelod ieuengaf tîm deifio Team GB yng Ngemau Olympaidd 2020. Yn Tokyo, ac yntau ond yn 16 oed, aeth hi drwy'r rowndiau a chyrhaeddodd rownd derfynol y Gemau Olympaidd yn Llwyfan 10m y Merched, gan orffen yn seithfed yn y pen draw.

Cafodd ei dewis yn Bersonoliaeth Chwaraeon Ifanc y Flwyddyn y BBC yn 2020. 

Ym mis Mai 2021, enillodd Spendolini-Sirieix a Noah Williams fedal arian yn y digwyddiad synchro cymysg 10m ym Mhencampwriaethau Dŵr Ewropeaidd 2020. Enillodd hefyd efydd yn y platfform 10m unigol yn yr un Pencampwriaethau. 

Ym mis Awst 2022, enillodd ddwy fedal aur, ym mhlatfform 10m y Merched a llwyfan 10m Synchro Cymysg gyda Noah Williams, a medal arian ym mhlatfform 10m Synchro Merched gydag Eden Cheng, yng Ngemau'r Gymanwlad yn Birmingham.

Ym mis Gorffennaf 2023 enillodd medal arian ym Mhencampwriaethau Dŵr y Byd 2023 yn synchro 10m y Merched gyda Lois Toulson. Yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024, ennillodd fedal efydd yn synchro 10m y Merched gyda Lois Toulson hefyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Genedigaethau 2004
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl o Loegr o dras Ffrengig
Simone Biles

Gymnast artistig o'r Unol Daleithiau yw **Simone Arianne Biles Owens** (ganwyd 14 Mawrth 1997). Mae ganddi 10 medal Olympaidd a 30 medal o Bencampwriaeth y Byd. Mae hi'n cael ei chydnabod fel y gorau erioed yn gymnasteg.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Biles yn Columbus, Ohio, y trydydd o bedwar plentyn. Roedd hi a'i brodyr a chwiorydd yn mynd mewn ag allan o ofal rhieni maeth. Yn 2003, cafodd ei mabwysiadu gan ei thadcu a mamgu. Dechreuodd gymnasteg pan oedd yn chwech oed.

Mynychodd Biles Ysgol Benfer yn Texas. Yn 2012, dechreuodd Biles cael addysg adref er mwyn codi ei hamser hyfforddi o 20 awr yr wythnos i 32.

## Gyrfa
Yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016 yn Rio de Janeiro, cipiodd y fedal aur gyda thîm Unol Daleithiau America, ac yn y gystadleuaeth gyffredinol, ac ar y llofnaid a'r llawr. Enillodd y fedal efydd ar y trawst. Yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020 yn Tokyo, tynnodd yn ôl o'r cystadlu oherwydd cafodd y 'twisties' (sef colli hyder). Enillodd y fedal arian gyda thîm Unol Daleithiau America ac efydd ar y trawst. Yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024 ym Mharis, hi oedd yr Americanes gyntaf i ennill dwy fedal aur gyffredinol ac ar y llofnaid. Enillodd Biles y fedal aur hefyd gyda thîm Unol Daleithiau America. 

Mae Biles wedi ennill Cystadleuaeth unigol gyffredinol 6 gwaith (2013, 2014, 2015, 2018, 2019 a 2023) ym Mhencampwriaeth y Byd Gymnasteg Arsistig. Mae hi'n bencampwr llawr y byd 6 gwaith (2013, 2014, 2015, 2018, 2019, 2023), pencampwr trawst y byd 4 gwaith (2014, 2015, 2019, 2023), pencampwr llofnaid y byd 2 waith (2018, 2019). Roedd hi'n rhan o dîm Unol Daleithiau America a enillodd y fedal aur yn 2014, 2015, 2018, 2019 a 2023.

[alt=P20220707AS-1273_(52308684538)|chwith|bawd|180x180px|[Joe Biden yn gwobrwyo Simone]]

Yn 2019, torrodd Biles y record am y nifer fwyaf o fedalau Pencampwriaeth y Byd. Yn 2024, roedd ganddi 30 medal Pencampwriaeth y Byd.

Yn 2022, gwobrwyodd Joe Biden arlywydd yr Unol Daleithiau Medal Rhyddid yr Arlywydd iddi.

## Hanes cystadlu 
#### Cystadlaethau iau 
#### Cystadleuthau hŷn 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Gymnastwyr o'r Unol Daleithiau
Rhestr ysgolion Sir Fynwy

Dyma **restr o ysgolion** Sir Fynwy yng Nghymru.

## Ysgolion cynradd cyfrwng Saesneg 
*Ysgol Gynradd Archesgob Rowan Williams 
*Ysgol Gynradd Cantref
*Ysgol Gynradd Cross Ash
*Ysgol Gynradd Dewstow
*Ysgol Gynradd Drenewydd Gellifarch
*Ysgol Gynradd Durand
*Ysgol Gynradd Eglwys yng Nghymru Brynbuga
*Ysgol Gynradd Eglwys yng Nghymru Llandeilo Bertholau
*Ysgol Gynradd Eglwys yng Nghymru Magwyr
*Ysgol Gynradd Eglwys yng Nghymru Osbaston
*Ysgol Gynradd Gatholig Santes Fair 
*Ysgol Gynradd Gilwern
*Ysgol Gynradd Goetre Fawr
*Ysgol Gynradd Gwndy
*Ysgol Gynradd Kymin View
*Ysgol Gynradd Llan-ffwyst
*Ysgol Gynradd Llandogo
*Ysgol Gynradd Llanfihangel Crucornau
*Ysgol Gynradd Our Lady and St Michael
*Ysgol Gynradd Overmonnow
*Ysgol Gynradd Parc y Castell
*Ysgol Gynradd Pembroke
*Ysgol Gynradd Rhaglan
*Ysgol Gynradd Rogiet
*Ysgol Gynradd The Dell
*Ysgol Gynradd Thornwell
*Ysgol Gynradd Trellech

## Ysgolion cynradd cyfrwng Cymraeg 
* Ysgol Gymraeg Trefynwy
* Ysgol Gymraeg Y Fenni
* Ysgol Gymraeg Y Ffin

## Ysgolion uwchradd 
* Ysgol Brenin Harri VIII Y Fenni
* Ysgol Cas-Gwent
* Ysgol Cil-y-Coed
* Ysgol Gyfun Trefynwy

## Ysgolion annibynnol 
* Ysgol Llangatwg Mynwy
* Ysgol Haberdashers i Ferched Trefynwy
* Ysgol Bechgyn Trefynwy
Categori:Ysgolion Sir Fynwy
Cymdeithas Wyddonol Genedlaethol

Sefydlwyd y **Gymdeithas Wyddonol Genedlaethol** yn 1971 gyda'r amcan o hybu ymwybyddiaeth o faterion gwyddonol yng Nghymru, yn enwedig drwy gyfrwng y Gymraeg. Mae'r gymdeithas wedi'i threfnu ar gynllun ffederal. Ym 1979 noddodd wobr gwyddoniaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Mae yna ganghennau ym Mangor, yng Nghaerdydd ac yn Aberystwyth.

## Digwyddiadau 
Mae'r gymdeithas yn trefnu digwyddiadau mewn ysgolion yn ogystal â chynhadledd flynyddol, ac mae'n cynhyrchu llyfrau a defnyddiau printiedig eraill ar gyfer plant ac oedolion, yn cynnwys *Cystadleuaeth fathemategol* (1983-) a ''Llyfr cyflwyno plentyn i'r Micro BBC'' (1986). Roedd yn cynhyrchu deunydd i'r we yn Gymraeg (archif gwe) ac yn ddwyieithog ar bynciau gwyddonol.

## Cadeirydd 
* Alwyn R Owens
* Deri Tomos

## Dolenni allanol 
* https://www.star.bris.ac.uk/rahm/cwcc/
* https://deritomos.cymru/cymdeithas-wyddonol-gwynedd/
## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1971
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Gwyddoniaeth a thechnoleg yng Nghymru
Saith Gysgadur Effeseus

Chwedl Gristnogol hynafol, a stori Islamaidd hefyd, yw **Saith Gysgadur Effeseus** (Groeg: ἑπτὰ κοιμώμενοι, rhufeinedig: *hepta koimōmenoi* – "Y Saith Gysgadur"; Lladin: *Septem dormientes*; Arabeg: *Aṣḥāb al-Kahf*, sef "Cymdeithion yr Ogof").

## Y Chwedl
Yn ystod erledigaethau'r ymerawdwr Rhufeinig Decius, tua 250 OC, cyhuddwyd saith dyn ifanc o Effesus o fod yn Gristnogion. Gwrthodasant ymgrymu i eilunod Rhufeinig ond yn hytrach rhoddasant eu heiddo i'r tlodion ac encilio i ogof fynydd i weddïo, lle syrthiasant i gysgu. Gorchmynnodd yr Ymerawdwr i geg yr ogof gael ei selio.

Bu farw Decius yn 251, ac aeth llawer o flynyddoedd heibio pan aeth Cristnogaeth o gael ei herlid i fod yn grefydd wladol yr Ymerodraeth Rufeinig. Flynyddoedd lawer yn ddiweddarach — fel arfer rhoddir y dyddiad yn 447 OC, yn ystod teyrnasiad Theodosius II (408–450) —  pan oedd dadl frwd rhwng amrywiol ysgolion Cristnogaeth am atgyfodiad y corff yn Nydd y Farn a bywyd ar ôl marwolaeth, penderfynodd tirfeddiannwr agor ceg yr ogof, er mwyn ei defnyddio fel corlan wartheg. Pan wnaeth hynny cafwyd y cysgwyr y tu fewn. Deffrasant, gan ddychmygu nad oeddent wedi cysgu ond un diwrnod, ac aeth un o'u plith i Effesus i brynu bwyd.

Wedi cyrraedd y ddinas, cafodd y dyn ei syfrdanu wrth ddarganfod adeiladau gyda chroesau ynghlwm wrthynt; cafodd pobl y ddinas eu syfrdanu wrth ddod o hyd i ddyn yn ceisio gwario hen ddarnau arian o deyrnasiad Decius. Galwyd yr esgob i gyfweld y cysgwyr; adroddasant hanes eu gwyrthiau wrtho, a buont farw yn moli Duw.

bawd|350px|dim|Mae Decius yn gorchymyn i'r Saith Cysgwr gael eu cau yn eu hogof. Llawysgrif y 14g.

## Lledaenu'r chwedl yn y Gorllewin
Roedd yr chwedl yn adnabyddus trwy gydol y Byd Cristionogol am ganrifoedd lawer. Fe'i poblogeiddiwyd yn y Gorllewin gan Grigor o Tours, yn ei gasgliad o wyrthiau o ddiwedd y 6g, *De gloria martyrum*. Yn ystod cyfnod y Croesgadau, cludwyd esgyrn o'r beddau ger Effesus, a adnabyddir fel creiriau'r Saith Cysgwr, i Marseille, Ffrainc, mewn arch garreg fawr, a oedd yn parhau i fod yn dlws Abaty Saint-Victor, Marseille. Mae'r stori wedi'i chynnwys yn *Y Llith Euraid*, llyfr mwyaf poblogaidd yr Oesoedd Canol diweddarach,

## Gŵyl
Mae Dydd y Saith Cysgadyr (Almaeneg: *Siebenschläfertag*) yn ŵyl sy'n cael ei dathlu ar 27 Mehefin mewn gwledydd Almaeneg eu hiaith i goffau'r chwedl. Mae wedi ei ymgorffori mewn chwedlau tywydd traddodiadol yn y gwledydd hynny: mae tywydd y diwrnod hwnnw i fod i ragweld y tywydd dros y saith wythnos ganlynol.

## Gweler hefyd
* Y Saith Gysgadur, enw traddodiadol ar saith o anifeiliaid sy'n gaeafgysgu

## Cyfeiriadau
Categori:Chwedlau'r Oesoedd Canol
Katie Ledecky

Nofiwr o'r Unol Daleithiau yw **Kathleen Genevieve Ledecky** (ganwyd 17 Mawrth, 1997). Mae ganddi 9 medal aur Olympaidd a 21 o fedalau aur o Bencampwriaeth y Byd, y mwyaf o fedalau erioed ar gyfer nofwraig. Mae hi'n cael ei chydnabod fel un o'r goreuon erioed yn y pwll.

Ledecky sy'n dal y record byd am 800m a 1500m steil rhydd, ac mi oedd hi'n dal y record ar gyfer 400m steil rhydd.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Ledecky yn Washington, D.C., a magwyd ger Bethesda, Maryland. Dechreuodd nofio yn chwech oed.

## Gyrfa
Aeth i'w gemau olympaidd cyntaf yn Llundain, 2012 pan oedd yn 15 oed. Yn annisgwyl, enillodd y fedal aur yn 800m steil rhydd. Yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016 yn Rio de Janeiro, cipiodd bedair medal aur ac un arian. Torrodd ddwy record byd hefyd. Enillodd dwy fedal aur a dwy fedal arian yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020 yn Tokyo. Yn 2023, hi oedd y person cyntaf erioed i ennill chwech aur ym Mhencampwriaeth y Byd yn yr un gystadleuaeth. Yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024, enillodd dwy fedal aur, un arian, ac un efydd.

Mae hi wedi ennill cyfanswm o 50 medal (38 aur, 10 arian a 2 efydd) mewn cystadleuthau rhyngwladol yn y gemau Olympaidd, Pencampwriaeth y Byd a Pencampwriaeth Pan Pacific.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Categori:Nofwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Caselle Landi

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd yr Eidal yw **Caselle Landi** (Lladin: *Casellae Landorum*, ac yn nhafodiaith leol Lodigiano: **Caséli**), sy'n brifddinas talaith Lodi yn rhanbarth Lombardia.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y gymuned boblogaeth o 1,497.

Mae Caselle Landi yn ffinio â'r bwrdeistrefi canlynol: Cornovecchio, Meleti, Corno Giovine, Santo Stefano Lodigiano, Castelnuovo Bocca d'Adda, Piacenza, Caorso.

## Enwogion 
* Giovanni Losi (1838-1882), offeiriad

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Eglwys (Chiesa dell'Assunzione della Beata Vergine Maria). Cafodd yr eglwys ei adfer ar ôl cael ei ddifrodi gan lifogydd yn afon Po ym 1951.  

Image: Caselle-Landi-castello-vecchio.JPG|Yr hen gastell
Image: Caselle-Landi-chiesa.JPG|Eglwys y plwyf
Image: Caselle-Landi-municipio-01.JPG|Neuadd y Ddinas.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan y ddinas

Categori:Dinasoedd Lombardia
Categori:Talaith Lodi
Femke Bol

Athletwr o'r Iseldiroedd yw **Femke Bol** (ganed 23 Chwefror 2000). Mae hi'n arbenigo mewn rhedeg 400 metr ar y fflat a chlwydi 400 metr. Mae hi wedi ennill medal aur yn y Gemau Olympaidd, y Pencampwriaethau Ewropeaidd a Phencampwriaethau'r Byd.

Cafodd Bol ei geni yn Amersfoort, Iseldiroedd.

Enillodd fedal efydd clwydi 400m yng Ngemau Olympaidd 2020 yn Japan. 

Ym Mhencampwriaethau'r Byd 2023 cwympodd i lawr ychydig cyn y llinell derfyn yn y ras gyfnewid gymysg 400m. Ond aeth hi ymlaen i ennill medal aur yn y clwydi 400 metr. Wedyn enillodd ras gyfnewid 400m y merched dros ei gwlad ar ôl pasio Prydain Fawr a Jamaica yn y 30 metr olaf.

Enillodd medal aur am ras gyfnewid gymysg 400m yng Nghemau Olympaidd 2024 ym Mharis, ond enillodd fedal efydd yn y ras clwydi 400 metr, wedi colli i Sydney McLaughlin-Levrone o'r Unol Daleithau.

Mae gyda Bol y llysenw "Bambi" oherwydd ei thechneg osgeiddig dros y clwydi.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Pobl o dalaith Utrecht
Categori:Rhedwyr
Lloyd Lewis

Cyflwynydd teledu, chwaraewr rygbi a rapiwr o Gymru yw **Lloyd Lewis** (ganwyd 5 Medi 1996 ). Mae'n chwarae rygbi saith bob ochr fel asgellwr i'r Dreigiau.

Magwyd Lewis yng Nghwmbran ac aeth i Ysgol Gymraeg Cwmbrân ac Ysgol Gyfun Gwynllyw, Pontypŵl. Astudiodd am radd Llenyddiaeth Saesneg ar y cyd â'r Cyfryngau a Newyddiaduraeth ym Mhrifysgol Caerdydd gan raddio yn 2019.

## Gyrfa 
Fel chwaraewr rygbi saith bob ochr, mae Lewis wedi cynrychioli Cymru ar y lefel Dan 18 a Dan 20. Roedd hefyd yn rhan o dîm Cymru a gyrhaeddodd dwrnamaint Saith Bob Ochr Cwpan Rygbi'r Byd a gynhaliwyd yn Ne Affrica. Cystadlodd hefd yng Ngemau'r Gymanwlad 2022. Mae hefyd yn gapten tîm ar *Tekkers*, y cwis chwaraeon i blant. Roedd yn un o gyflwynwyr rhaglen uchafbwyntiau Tafwyl 2024. Roedd yn ohebydd yn crwydro'r maes ar gyfer rhaglenni teledu Eisteddfod Genedlaethol 2024.

Mae'n rapiwr ac wedi cydweithio gyda Dom James ar sawl cân. Mae Dom a Lloyd wedi chwarae mewn gigiau yng nghŵyl Tafwyl 2023 ac yn Eisteddfod Genedlaethol 2023.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Lloyd Lewis ar Instagram

Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Rapwyr o Gymru
Categori:Pobl o Dorfaen
Sglefrfyrddio

Mae **sglefrfyrddio** yn gamp sy'n cynnwys reidio a pherfformio triciau gyda sglefrfwrdd (a elwir hefyd yn 'fwrdd sgrialu'). Mae sglefrfyrddio'n weithgaredd hamdden poblogaidd ymhlith pobl ifanc. Dechreuodd sglefrfyrddio yn yr Unol Daleithiau. Mae pobl yn sglefrfyrddio mewn parciau sglefrio fel arfer.

Mae sglefrfyrddio yn un o gampau Gemau Olympaidd yr Haf, a hynny ers gemau 2020 yn Tokyo, Japan.

Sky Brown oedd y sglefrfyrddiwr proffesiynol ieuengaf yn y byd pan gystadlodd yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020, lle enillodd medal efydd.  

## Sglefrfyrddio a Chymru
Yn 2024 cymeradwyodd Cyd-bwyllgor Addysg Cymru Sglefyrddio fel pwnc dilys fel rhan o arholiad TGAU i ddisgyblion Cymru. Bydd yn weithredol erbyn 2026 fel rhan o gwrs arholiad Chwaraeon yn dilyn ymgyrch gan sgefrfyrddiwr ifanc o'r enw Osian. Mae'n un o 13 camp arall, fel seiclo, sydd wedi eu derbyn yn rhan o'r arholiad Chwaraeon.

Mae gan Gymru Gorff Llywodraethu Cenedlaethol ar gyfer Sglefrfyrddio, sef Sglef Cymru.

## Gweler hefyd
* Sglefrio iâ

## Dolenni allanol
* Skateboarding Wales tudalen Facebook Sglef
* The Best of Welsh Skateboarding blog a fideos am sglefyrddio yng Nghymru

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon byrddau
Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Categori:Chwaraeon unigol
Biwro Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Llai eu Defnydd

sy'n cynnwys baneri nifer o'r gwledydd a'r tiriogaethau a oedd yn cael eu cynrychioli gan EBLUL. Yma gwelir baneri Galisia, Catalwnia, a'r Basgtir]]
Sefydliad anllywodraethol oedd y **Biwro Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Llai eu Defnydd** (*European Bureau for Lesser-Used Languages*, **EBLUL**) a sefydlwyd i hybu amrywiaeth ieithyddol ac ieithoedd. Fe'i sefydlwyd ym 1982 a daeth i ben yn 2010. Roedd gan y sefydliad gysylltiadau agos â Senedd Ewrop a Chyngor Ewrop, ac fe'i hariannwyd gan y Comisiwn Ewropeaidd a sefydliadau llywodraethol lleol a rhanbarthol. Roedd ganddo swyddfeydd ym Mrwsel a Dulyn.

## Hanes
Yn dilyn ei sefydlu ym 1982, gweithiodd y Biwro Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Llai eu Defnydd i gryfhau cysylltiadau a datblygu cydweithrediad rhwng cymunedau ieithyddol llai eu defnydd. Y prif nod oedd hybu amrywiaeth ieithyddol a chynnal yr ieithoedd hyn. Gweithredodd i hwyluso cysylltiadau a chyfathrebu â sefydliadau Ewropeaidd, Cyngor Ewrop, yr OSCE, y Cenhedloedd Unedig ac UNESCO. Siaradai ar ran y 50 miliwn o siaradwyr ieithoedd rhanbarthol neu leiafrifol yn Ewrop.

Daeth grant gweithredol EBLUL gan yr Undeb Ewropeaidd i ben yn 2007 er gwaethaf argymhellion gan Senedd Ewrop, gan gynnwys Adroddiad Ebner 2003 a gwerthusiad yr Undeb Ewropeaidd ei hun a gynhaliwyd gan Ernst and Young y dylai’r Undeb barhau i gefnogi’r sefydliad. Mae’r toriad mewn cyllid yn parhau i fod yn ddadleuol oherwydd bod Adroddiad Ebner 2003, adroddiad deddfwriaethol Senedd Ewrop, y mae’n rhaid i’r Undeb Ewropeaidd ei roi ar waith, yn argymell bod EBLUL yn parhau i dderbyn cyllid yr Undeb.

Fodd bynnag, gyda'r toriad yn ei gyllid craidd, caewyd EBLUL o'r diwedd gan benderfyniad ei fwrdd cyfarwyddwyr ar 27 Ionawr 2010. Y prif reswm a roddwyd oedd "nad oedd mecanwaith ariannu model sefydliadol o'r fath yn addas o dan yr amgylchiadau presennol."

Ers hynny disodlwyd EBLUL gan y Rhwydwaith Cydraddoldeb Ieithoedd Ewrop (ELEN) y corff anllywodraethol Ewropeaidd ar gyfer ieithoedd llai eu defnydd, sy'n cynnwys y rhan fwyaf o gyn-aelodau EBLUL ynghyd â llawer mwy o sefydliadau cymdeithas sifil o bob rhan o Ewrop. Hyd yn hyn, mae ELEN yn cynrychioli 44 o ieithoedd gyda 60 o aelod-sefydliadau mewn 20 gwladwriaeth Ewropeaidd.

## Darllen pellach
Ceir cyfeiriad ar EBLUL a sefydliadau eraill mewn cyflwyniad *Cynllunio Ieithyddol: Tueddiadau Rhyngwladol 1993-2018* a wnaethpwyd gan yr Athro Colin H. Williams yn 2018. Nodir EBLUL fel un o'r sefydliadau rhwydweithio a grewyd er mwyn adfer ieithoedd.

## Gweler hefyd
* Sefydliad Mercator
* Cymdeithas Ryngwladol y Comisiynwyr Iaith

## Dolenni allanol
* Yr 'European Language Equality Network'
* Cyngor Ewrop: Siarter dros Ieithoedd Rhanbarthol a Llai
* dogfen Cyngor Ewrop: *Framework Convention for the Protection of National Minorities*
* Cysylltiadau Ieithoedd Lleiafrifol Ewropar wefan Dathlu'r Gymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:sefydliadau 1982
Categori:Ieithoedd Ewrop

Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Côr Llundain

|450px]]

Côr cymysg Cymraeg wedi ei leoli yn Llundain yw **Côr Llundain**. Mae nhw'n ymarfer yn Eglwys Gymraeg Canol Llundain yn wythnosol. Maent yn ymarfer ac yn cymdeithasu yn y Gymraeg. Mae'r côr yn canu'n rheolaidd yn Eglwys Gymraeg Canol Llundain a chapeli Cymreig eraill y ddinas. Maent wedi perfformio yn Rhif 10 Stryd Downing, yn Ysgol Harrow ac yng nghapel Coleg y Drindod Caer-grawnt. Yn 2024, perfformiodd y côr yn neuadd y Guildhall, Llundain. Yn 2023, enillodd y côr y wobr gyntaf yng Ngystadleuaeth Côr Cymysg Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llŷn ac Eifionydd 2023. Yn 2024, enillodd y Côr wobr gyntaf am Gôr Cymysg a'r ail wobr am Gôr Agored yn yr Ŵyl Ban Geltaidd. 
## Hanes 
Sefydlwyd Côr Llundain yn 2017 fel côr ieuenctid. 

Yn 2024, yr arweinydd oedd Will Thomas a'r cyfeilydd oedd Manon Browning.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*
*Facebook y côr
*Instagram y côr

Categori:Corau
Chikan

bawd|Yr eicon a ddefnyddir amlaf fel rhybudd fod chikan yn digwydd yn aml yn yr orsaf yma
Aflonyddu corfforol, rhywiol ar gorff person yw ***Chikan*** (Japaneeg: 痴漢, チカン, neu ちかん) a gyflawnir yn erbyn ewyllys y dioddefwr. Defnyddir y term yn aml i ddisgrifio dynion sy'n manteisio ar drenau gorlawn ar y systemau tramwy cyhoeddus yn Japan, lle mae'r dioddefwr (merch ysgol fel arfer) yn methu symud oherwydd yr holl bobl o'i chwmpas, nac yn medru adnabod y person sy'n cyflawni'r weithred. Oherwydd fod gan bob rhanbarth ei deddfau (neu ddiffyg deddfau) ei hun, ac oherwydd diwylliant o droi llygad dall, mae chikanu'n broblem fawr yn ninasoedd Japan. Gall dynion hefyd fod yn ddioddefwyr. Nid Japan yw'r unig wlad lle ceir cyffwrdd anghyfreithiol, ond mae'n digwydd yma'n fwy nag unrhyw wlad arall yn ôl yr ystadegau.

Er mai merched ysgol ar drenau gorlawn yn Japan yw targedau amlaf chikan, gall y drwgweithredwr hefyd fanteisio ar bobl mewn sefyllfaoedd eraill ee mewn llefydd parcio beiciau, lle bydd y gweithredwr yn aros nes bod menyw yn plygu drosodd, yn datgloi clo eu beic, ac yna'n eu cyffwrdd o'r tu ôl. Mae Chikan yn aml yn ymddangos mewn pornograffi Japaneaidd, ynghyd â drwgweithredowedd a themâu eraill nad ydynt yn gydsyniol.

Erbyn y 2020au roedd cwmnïau rheilffordd wedi dynodi ceir teithwyr i fenywod yn unig, fel rhan o'r ymdrech i frwydro yn erbyn chikan. Dywedodd Asiantaeth Genedlaethol yr Heddlu yn Japan fod rhwng 2,000 i 3,000 o bobl yn cael eu harestio'n flynyddol am Chikanu.

## Cyfeiriadau
Categori:Gweithgareddau rhyw
Categori:Camdrin plant yn rhywiol
Categori:Diwylliant Japan
Categori:Cludiant yn Japan‎
Ysgol Gelf a Dylunio Caerdydd

**Ysgol Gelf a Dylunio Caerdydd** (Saesneg: *Cardiff School of Art and Design*) yw'r prif goleg celf yng Nghaerdydd. Mae'n rhan o Brifysgol Metropolitan Caerdydd ers 2011 ac fe'i lleolir ar gampws Llandaf. 

## Hanes
Sefydlwyd yr ysgol yn 1865 dan yr enw *Cardiff School of Science & Art*, wedyn *Cardiff Technical College* (1916 - 1949) ac ar ôl 1949, *Cardiff College of Art*, gyda'r gwersi'n digwydd o fewn Llyfrgell Rhydd Caerdydd

Ym 1976 daeth y coleg yn rhan o Athrofa Addysg Uwch De Morgannwg. Newidwyd yr enw i Athrofa Addysg Uwch Caerdydd ym 1988 a daeth y coleg celf yn rhan o Athrofa Prifysgol Cymru, Caerdydd ym 1996. Ail-enwyd y brifysgol yn Brifysgol Fetropolitan Caerdydd yn 2011.

Yn 2014 gorffenwyd adeilad newydd £10 miliwn ar gampws Rhodfa'r Gorllewin, Llandaf, gan benseiri Austin-Smith:Lord. Yn 2015 enillodd yr adeilad wobr rhanbarthol Sefydliad Brenhinol Penseiri Prydain.

## Cyn-fyfyrwyr o nod
* Joan Baker
* Iwan Bala, peintiwr
* Brendan Burns
* Charles Byrd
* Glenys Cour
* Ruth Jên Evans, printiwr
* Harry Greene
* Hywel Harries
* Angharad Pearce Jones
* Mary Lloyd Jones
* Osi Rhys Osmond
* Sue Williams, peintiwr

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* Ysgol Gelf a Dylunio Caerdydd

Categori:Addysg‎ yng Nghaerdydd
Caerdydd Celf
Categori:Sefydliadau 1865
Rhwydwaith Cydraddoldeb Ieithoedd Ewrop

ar Promenâd Aberystwyth yn cynnwys nifer o'r wledydd a thiriogaethau ieithoedd a gynrychiolir gan ELEN megis, Llydaweg, Cymraeg, Basgeg a nifer o rai eraill]]
Mae **Rhwydwaith Cydraddoldeb Ieithoedd Ewrop** (*European Language Equality Network*, **ELEN**) yn sefydliad anllywodraethol rhyngwladol sy’n weithgar ar lefel Ewropeaidd sy’n gweithio i warchod a hyrwyddo ieithoedd Ewropeaidd llai eu defnydd, hynny yw ieithoedd rhanbarthol, ieithoedd lleiafrifol, ieithoedd mewn perygl, ieithoedd cyd-swyddogol ac ieithoedd cenedlaethol cenhedloedd bychain. Mae gan ELEN 174 o aelod-sefydliadau yn cynrychioli 50 o ieithoedd mewn 25 gwladwriaeth. Mae pencadlys y sefydliad yn adeilad Ti ar Vro, 6 plasenn Gwirioù Mab-den, Karaez, Llydaw.

## Hanes
Ffurfiwyd ELEN ar ôl cau EBLUL, Biwro Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Llai eu Defnydd, sefydliad anllywodraethol â nodau tebyg a sefydlwyd ym 1982 ac a gaeodd yn 2010.

## Cenadaethau
Mae cenhadaeth a gwaith ELEN yn cymryd sawl ffurf:

* gwaith lobïo wedi'i anelu at y prif sefydliadau rhyngwladol sy'n ymwneud ag amddiffyn hawliau dynol a chyfunol (Cenhedloedd Unedig, Cyngor Ewrop, yr Undeb Ewropeaidd). Mae ELEN yn cyflwyno’i hun fel llais y lleiafrifoedd lleiaf clywadwy (megis Llydaweg, Basgeg, Ocsitaneg, a Chatalaneg), yn arbennig drwy ddod â galwadau i gyrff etholedig fel Senedd Ewrop. Mae’r corff hefyd yn gweithredu ar lefel leol, er enghraifft drwy gymryd rhan yn yr ymgyrch genedlaethol o blaid cadarnhau’r Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol neu Ieithoedd Lleiafrifol yn Ffrainc, drwy mynd i'r Cenhedloedd Unedig ag adroddiad yn gresynu at agwedd llywodraeth Sbaen tuag at leiafrifoedd heblaw'r Sbaeneg, a thrwy gysylltu ei hun â phryderon amddiffynwyr ieithoedd lleiafrifol am ymadawiad y Deyrnas Unedig â'r Undeb Ewropeaidd.
* cychwyn neu gymryd rhan mewn prosiectau monitro a gweithredu ar ieithoedd lleiafrifol.

Cyfrannodd ELEN yn arbennig at lansiad Protocol Gwarant Hawliau Ieithyddol Donostia, sy’n rhestru mesurau pendant i sicrhau parch at hawliau ieithyddol yn Ewrop, yn ogystal â'r Prosiect Amrywiaeth Ieithyddol Digidol, prosiect ar gyfer creu a rhannu cynnwys digidol gan ddefnyddio ieithoedd lleiafrifol.

## ELEN a'r Gymraeg 
Cynhaliwyd cynhadledd 2022 y corff yng Nghymru. Mae ymgyrchwyr Cymdeithas yr Iaith yn mynychu'r cynadleddau, ac mae Mudiadau Dathlu'r Gymraeg, Rhieni Dros Addysg Gymraeg, Cwmni Iaith, a Phrifysgol y Drindod Dewi Sant hefyd yn aelodau o ELEN.

## Gweler hefyd
* Biwro Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Llai eu Defnydd (EBLUL)
* Sefydliad Mercator

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol ELEN
* @EuropeanLanguageEqualityNetwork safle ELEN ar Facebook
* @EUROLANG presenoldeb ar X

## Cyfeiriadau
Categori:sefydliadau 2010
Categori:Ieithoedd Ewrop

Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Ellie Aldridge

Barcudfyrddiwr o Dorset yw **Eleanor "Ellie" Aldridge** (ganwyd 29 Rhagfyr 1996) sy'n cystadlu yn y dosbarth "Formiwla Kite". Ennillodd fedal aur yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Genedigaethau 1996
Neah Evans

Seiclwr rasio proffesiynol o'r Alban yw **Neah Alexina Evans** (ganwyd 1 Awst 1990) sy'n arbenigo mewn digwyddiadau trac. Mae hi wedi cynrychioli Prydain Fawr yn y Gemau Olympaidd, Pencampwriaethau Ewropeaidd a Phencampwriaethau'r Byd, a'r Alban yng Ngemau'r Gymanwlad. 

Ennillodd Evans yn enillydd medalau Olympaidd yn yr her tîm ac y Madison (gyda'r seiclwraig o Gymru Elinor Barker).

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Seiclwyr benywaidd o'r Alban
Carwyn Eckley

Newyddiadurwr a bardd yw **Carwyn Eckley** (ganwyd 1996). Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhondda Cynon Taf 2024, un o'r ieuengaf erioed i gyflawni'r gamp, yn 28 oed. 

Astudiodd gwrs gradd mewn Cymraeg Proffesiynol ym Mhrifysgol Aberystwyth. Mae'n gweithio gyda adran Gymraeg ITV Cymru.

Dysgodd gynganeddu mewn gwersi gydag Eurig Salisbury, ac yna gyda Rhys Iorwerth.  Enillodd gadair Eisteddfod yr Urdd yn 2020-21. Mae’n aelod o dîm Talwrn y Beirdd Dros yr Aber o Gaernarfon.

## Bywyd personol 
Magwyd Carwyn ym Mhenygroes, Dyffryn Nantlle. Yn 2024 roedd e'n byw yng Nghaerdydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Prifeirdd
Jessica Roberts

Seiclwr Olympaidd o Gymru yw **Jessica Anne Roberts** (ganwyd 11 Ebrill 1999), sydd ar hyn o bryd yn reidio ar gyfer Tîm Cyfandirol Tîm Merched UCI Team Coop–Repsol  Enillodd Roberts Bencampwriaethau Ras Ffordd Cenedlaethol Prydain yn 2018.

Cafodd Roberts ei geni yng Caerfyrddin Mae ei chwaer, Amy Roberts, hefyd yn seiclwr proffesiynol. 

Gyda Elinor Barker, Anna Morris, a Josie Knight o Loegr, cafodd Jessica Roberts fedal efydd yng Nghemau Olympaidd yr Haf 2024.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Gwilym a Benni Bach

Nofel Gymraeg yw ***Gwilym a Benni Bach*** gan William Llewelyn Williams a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1894. Mae'r nofel wedi'i ysgrifennu o safbwynt ewythr brodyr y teitl, sy'n dod i'w hadnabod drwy gyfres o anecdotau doniol a hoffus, ac wrth wneud yn syrthio mewn cariad â'u cymydog. Mae'r nofel i gyd wedi'i ysgrifennu yn nhafodiaith Dyffryn Tywi yn Sir Gaerfyrddin.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg

Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1894
Faith Kipyegon

Rhedwr pellter canol Cenia yw **Faith Chepngetich Kipyegon** (ganed 10 Ionawr 1994) sydd wedi dal record byd am redeg sawl ras: 1,500m, milltir a 5,000m.

Enillodd hi ddwy fedal aur ym Mhencampwriaethau'r Byd 2023 yn Budapest yn y ras 1,500m a'r 5,000m, y fenyw gyntaf erioed i wneud hyn. Torrodd hi'r record byd yn y rasys 1,500m, milltir a 5,000m, yn yr un tymor.

## Bywyd personol
Gŵr Kipyegon yw'r athletwr Timothy Kitum ac mae ganddyn nhw ferch o'r enw Alyne.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pobl o Genia
Categori:Rhedwyr
Categori:Rhedwyr o Genia
Gwobr Ifor Davies

Gwobr gelf yw **Gwobr Ifor Davies** a gyflwynir yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Dyfernir y wobr am y gwaith yn yr Arddangosfa Agored sy’n cyfleu 'ysbryd y frwydr' dros iaith, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru.

Noddwyd y wobr gan yr artist Ifor Davies. Pan enillodd y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro 2002, penderfynodd ddefnyddio’r wobr ariannol er mwyn sefydlu ei wobr ei hun. Er bod yr arian gwreiddiol wedi hen ddod i ben, mae’n parhau i ddyfarnu Gwobr Ifor Davies. Erbyn hyn mae cyhoeddi enw’r enillydd yn un o uchafbwyntiau gweithgareddau’r Lle Celf.

## Rhestr enillwyr 
## Cyfeiriadau 
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Toitū Te Reo

]]
**Toitū Te Reo** (llyth. "Sefyll dros yr Iaith"?), yw'r ŵyl iaith Māori gyntaf a gynhelir yn benodol i ddathlu iaith, diwylliant a hunaniaeth Māori ac Aotearoa ehangach. Cynhaliwyd yr ŵyl gyntaf yng nghanol tref Heretaunga, (Hastings) ar 8 a 9 Awst 2024. Yn ôl adroddiadau ar y digwyddiad, roedd yr ŵyl hanesyddol gyntaf hon yn llwyddiant - gyda 7,000 o bobl wedi mynd i'r ŵyl.

Hysbysir yr ŵyl fel dathliad dyrchafol o bopeth Māori sy'n cynnig cyfle i flasu bwyd a diwylliant Māori.

## Seiliedig ar yr Eisteddfod
Dywed gwefan y digwyddiad bod Toitū Te Reo yn seiliedig yr Eisteddfod Gymraeg. Noda ei fod yn gyfle i siaradwyr Maori rhugl a phobl sydd newydd ddechrau ar eu taith gyda'r iaith i ymgynnull gyda siaradwyr eraill rhugl. Yn ôl y trefnwyr, mae’r ŵyl yn seiliedig ar yr Eisteddfod Genedlaethol wedi i'r academydd ac arbenigwr ar ddiwylliant Māori, Sir Tīmoti Kāretu gael ei ysbrydoli gan y Brifwyl wrth ymweld â Chymru. Yn benodol, roedd y profiad o drochi ieithyddol yn apelio ato, a hynny wedi’i hwyluso gan y ‘rheol Gymraeg’ sy’n gofyn bod pob perfformiad drwy gyfrwng y Gymraeg. Recordiwyd neges gan Archdderwydd Cymru, Mererid Hopwood o Eisteddfod Pontypridd yn datgan cefnogaeth i'r Toitū Te Reo gyntaf a chefnogaeth i ymgyrchwyr yr iaith Maori.

Mae'r digwyddiad newydd yn estyniad o fentrau eraill gan gynnwys Te Wiki o te Reo Māori (wythnos iaith Māori).

## Partneriaeth
Mae Toitū Te Reo yn bartneriaeth rhwng Ngāti Kahungunu Iwi Inc, Cyngor Dosbarth Hastings a chwmni Kauwaka o Te Matau-a-Māui, ac mae ganddo gefnogaeth Kīngi Tūheitia Pōtatau Te Wherowhero VII a chadeiriau iwi o ynys boblog y Gogledd ac Ynys y De.

## Breuddwyd
Mae Toitū Te Reo yn ddyhead ers tro gan bencampwr iaith Maori uchel ei barch, yr academydd ac arbenigwr, Dr Sir Tīmoti Kāretu ac eraill, a bu'r hui ā-motu (cyfarfod genedlaethol) a gynhaliwyd yn Tūrangawaewae Marae ym mis Ionawr 2024 yn gatalydd ar gyfer gwireddu'r weledigaeth hon.

## Digwyddiadau
Mae gŵyl Toitū Te Reo yn cynnwys digwyddiadau rhad ac am ddim gan gynnwys wānanga, slam barddoniaeth rangatahi, stondinau bwyd, stondinau gwybodaeth, gofod kōhanga reo, man encil i rieni, llwybr celf, arddangosiadau byw, manwerthu a chyngherddau stryd.

Uchafbwynt yr ŵyl oedd sioe amrywiaeth llawn-seren â thocynnau gyda chomedi stand-yp dwyieithog, cerddorion a kapa haka.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Toitū Te Reo Maori a Saesneg
*Toitū Te Reo ar Facebook
*Eitem newyddion ar yr ŵyl gyntaf ar sianel deledu Maori, Te Karare 9 Awst 2024 (Maori gydag isdeitlau Saesneg)

## Cyfeiriadau
Categori:Maori
Helen Prosser

Athrawes o Gymru yw **Helen Elizabeth Prosser** (ganwyd Awst 1962), sy'n Gyfarwyddwr Dysgu ac Addysgu y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol. Roedd hi'n Gadeirydd Cymdeithas yr Iaith rhwng 1987 a 1989.

Cafodd ei geni yn Nhonyrefail. Astudiodd y Gymraeg ym Mhrifysgol Aberystwyth. Mae hi wedi treulio ei gyrfa yn dysgu’r Gymraeg i oedolion mewn sawl prifysgol yng Nghymru. 

## Cyfeiriadau
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Donyrefail
Sifan Hassan

Rhedwr pellter canol a phellter hir o'r Iseldiroedd a aned yn Ethiopia yw **Sifan Hassan** (ganed 1993). Mae hi'n adnabyddus am ei gallu i gystadlu dros bellteroedd gwahanol, gan ennill medalau Olympaidd yn rasys 1,500m, 5,000m, 10,000m a'r marathon.

Daeth Hassan i'r Iseldiroedd fel ffoadur, a daeth yn ddinesydd yr Iseldiroedd yn 2013.

## Gyrfa athletau
Ar ôl derbyn pasbort yr Iseldiroedd rhedodd Hassan dros ei gwlad newydd ym Mhencampwriaeth Traws Gwlad Ewropeaidd 2013. Enillodd y medal aur dan 23.

Enillodd hi'r medal efydd 1,500m ym Mhencampwriaethau'r Byd 2015, wedyn ennill aur yn ras uwch y Pencampwriaeth Traws Gwlad Ewropeaidd 2015.

Hi oedd deiliad record y byd dros 1500m pan gyrhaeddodd Gemau Olympaidd Tokyo yn 2021, gydag uchelgais i ennill medalau aur 1,500m, 5,000m a 10,000m.

Yng Ngemau Olympaidd 2024 ym Mharis, enillodd hi fedalau efydd yn y rasys 10,000m a 5,000m. Wedyn ar y dydd olaf, enillodd Hassan y marathon, ar ôl sbrintio'r 200m olaf a phasio'r rhedwr blaen, Tigst Assefa.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Pobl a aned yn Ethiopia
Categori:Rhedwyr
Eglwys Esgyniad y Forwyn Fair Fendigaid

Eglwys yn Caselle Landi yw **Eglwys Esgyniad y Forwyn Fair Fendigaid** (Eidaleg: ''Chiesa dell'Assunzione della Beata Vergine Maria''). Mae'r cyfeiriad cyntaf am eglwys yn Caselle Landi wedi'i gynnwys mewn dogfen o 1230 a sgwennwyd gan y notari Iacobo Mussi lle mae'n sôn am y brodyr Counts Guido a Nicolò, Enrico diweddar, Iarll Lomello, yn teithio drwy Caselle del Po, ym mhentref Santa Maria, drwy stryd lle safodd eglwys San Giovanni delle Caselle. Fel y dangosir gan ddogfennau eraill sy'n dyddio'n ôl i'r 13g, roedd yr adeilad hwn wedi'i leoli *uwchben y Po*, neu ger yr afon.

Cwblhawyd adeilad dilynol, wedi'i gysegru i'r Drindod Sanctaidd, Santa Maria a'r llys nefol cyfan yn yr 16g a'i gysegru ym 1526 ym mhresenoldeb yr esgob Sebaste Pietro Recorda, yn ogystal â'r arglwydd ffiwdal Ludovico Landi. Adeiladwyd eglwys arall yn ail hanner y ganrif, ac fe'i dinistriwyd wedi hynny, fel yr adeiladau blaenorol, gan orlifiad y Po.

Yn 1600 disodlwyd yr adeilad gan un arall

Ym 1750,  o'r diwedd, cwblhawyd adeiladu'r eglwys newydd, a barhaodd o dan reolaeth esgobaeth Piacenza hyd at 1819. Wedi i  Caselle Landi gael ei datgysylltu'n weinyddol oddi wrth ddinas Piacenza yn ystod oes Napoleon, cyfunwyd Piacenza i'r gogledd o afon Po gydag esgobaeth Lodi. Yna cysegrwyd yr eglwys yn Ebrill 1857.

Ym 1858, gosodwyd organ y tu mewn i'r eglwys, organ a grëwyd gan Luigi Biancardi, na ellir ei ddefnyddio mwyach oherwydd traul.

Yn Hydref 1897 aeth esgob Lodi, y Monsignor Giovanni Battista Rota, ar achlysur ei ymweliad bugeiliol â Caselle Landi i gasglu creiriau St. Paul y Merthyr; ar 12 Mai 1898, gwnaeth yr un esgob, archwiliwyd cynnwys y creiriau, a chafwyd hyd i weddillion asgwrn dyn a oedd tua 30 mlwydd oed ac ar 27 Mai  dychwelodd yr esgob y crair i blwyf Caselle.

Atgyweiriwyd yr adeilad sawl tro, dros y blynyddoedd, gan gynnwys gwaith adfer rhwng 2016 a 2019.

## Disgrifiad 
chwith|bawd| Ffresgo Mam Cabrini yn gadael am yr Americas.
Mae gan yr adeilad, sydd â chynllun petrual gyda chromen hanner cylch, corff sengl gyda chyfres o gapeli ochr. Mae'r unig borth y tu mewn wedi'i amgylchynu gan addurn gyda delw o'r Forwyn Fair.

Ar ochr dde'r ffasâd, mae capel Ein Harglwyddes o Lourdes a'r clochdy, a adeiladwyd rhwng 1899 a 1900, sy'n 3,895 metr o uchder gyda chromen pyramidaidd ar ei ben; mae sffêr wedi'i osod ar waelod croes wedi'i gwneud o haearn. Wrth ochr y clochdy ceir adeilad deulawr gyda gwaelod petrual, yn dyddio'n ôl i'r 20g ac sy'n cael ei ddefnyddio fel areithfa.

## Llyfryddiaeth 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Eglwysi'r Eidal
Categori:Eglwysi Catholig