open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Rutter

Cyfansoddwr o Loegr yw **John Milford Rutter, CBE** (ganwyd 24 Medi 1945).

Cafodd ei eni yn Llundain.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Highgate; ffrind John Tavener oedd ef.

## Gwaith cerddorol
### Carolau Nadolig
*"Angels' Carol"
*"Candlelight Carol"
*"Donkey Carol"
*"Shepherd's Pipe Carol"
*"Star Carol"
*"Wexford Carol"

### Eraill
**A Gaelic Blessing* (1978)
**The Beatles Concerto* (1977)
**Mass of the Children* (2003)

Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Pobl o Lundain
Hydrocsyl

. Gall "R" olygu hydrocarbon neu grŵp organig arall. Mae'r sffêr coch a llwyd yn cynrychioli atomau ocsigen a hydrogen, yn ôl eu trefn, a'r cysylltiadau rhwng yr atomau yn cynrychroli bondiau cofalent.]]

Grŵp gweithredol cemegol ydy **hydrocsyl**. Mae atom ocsigen cysylltiedig ag atom hydrogen gan bond cofalent gyda fe.

Categori:Cemeg organig
Categori:Grwpiau gweithredol
Gwaith Owain ap Llywelyn ab y Moel

Golygiad o waith y bardd Owain ap Llywelyn ab y Moel, golygwyd gan Eurys Rolant, yw ***Gwaith Owain Ap Llywelyn Ab y Moel***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1984. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint. Mae'r gyfrol, o ran iaith, wedi'i sgwennu mewn Cymraeg.

## Disgrifiad byr
Cyfrol yn cynnwys chwech ar hugain o gywyddau Owain ap Llywelyn ab y Moel, un o feirdd y 15g, wedi'u casglu a'u golygu gyda rhagymadrodd gan Eurys Rolant.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1984
Castell yr Iechyd

:*Am yr adargraffiad a gyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru ym 1969, gweler yma.*

Testun meddygol gan Elis Gruffydd (c.1490-c.1552) yw ***Castell yr Iechyd***, a ysgrifennwyd yn hanner cyntaf yr 16g. Mae'n drosiad Cymraeg o destun Saesneg poblogaidd o'r un cyfnod gan Syr Thomas Elyot, sef *Castel of Helthe*. Ceir y testun yn llawysgrif Cwrtmawr 1 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Llyfryddiaeth
**Castell yr Iechyd*, gol. S. Minwel Tibbott (Gwasg Prifysgol Cymru, 1969)

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau'r 16eg ganrif
Melville Richards

Ysgolhaig o Gymru oedd **Melville Richards** (Tachwedd 1910 – 3 Tachwedd 1973). Roedd yn arbenigwr ar yr ieithoedd Celtaidd, rhyddiaith Cymraeg Canol, Cymru'r Oesoedd Canol ac enwau lleoedd Cymraeg. Roedd yn frodor o Ffair-fach ger Llandeilo, Sir Gaerfyrddin.

## Llyfryddiaeth
### Ysgolheictod
**Llawlyfr Hen Wyddeleg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)
**Cystrawen y Frawddeg Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1938)
*(golygydd) *Breudwyt Ronabwy* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948). Adargraffwyd 2012: ISBN 9780708326183 .
*(golygydd) *Cyfreithiau Hywel Dda* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1957)
**Welsh Administrative and Territorial Units* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1969)

### Ffuglen
**Y Gelyn Mewnol* (1946). Nofel am ysbiwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ieithyddion o Gymru
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Ysgolheigion Celtaidd o Gymru
Ether

neu aryl]]

Dosbarth o gyfansoddion organig ydy **etherau**. Maent yn cynnwys grŵp ether, sef atom o ocsigen sy'n gysylltiedig â dau grŵp alcyl neu aryl. Eu fformiwla cyffredin ydy R–O–R'.

Mae diethyl ether, sy'n anasthetig, yn enghraifft; caiff ei adnabod yn gyffredinol fel *"ether"* (CH3-CH2-O-CH2-CH3). Maent yn gyffredin mewn cemeg organig a biocemeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Cemeg
Categori:Grwpiau gweithredol
Carbonyl

Mewn cemeg organig, mae **carbonyl** yn grŵp gweithredol cemegol sy'n cynnwys atom carbon wedi ei fondio dwbl gyda atom ocsigen: C=O.

Categori:Cemeg organig
Categori:Grwpiau gweithredol
John Tavener

Cyfansoddwr o Loegr oedd **Syr John Tavener** (28 Ionawr 1944 – 12 Tachwedd 2013).

Fe'i ganwyd yn Wembley, Llundain.  Cafodd ei addysg yn Yr Ysgol Highgate; roedd yn ffrind i John Rutter.

## Gwaith cerddorol
* *The Whale* (1966)
* *Celtic Requiem* (1969)
* *Thérèse* (1973)
* *The Protecting Veil* (1988)
* *Mary of Egypt* (1991)
* *Ikon of the Nativity* (1991)
* *Song for Athene* (1993)
* *Fall and Resurrection* (2000) 
* *Lamentations and Praises* (2001)
* *The Veil of the Temple* (2002)
* *Schuon Lieder* (2003)
* *Laila (Amu)* (2004)
* *Lament for Jerusalem* (2006)
* *Towards Silence*

Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Lundain
Plaid Glyndŵr

bawd|Logo'r blaid
Plaid wleidyddol Gymreig asgell dde yw **Plaid Glyn Dŵr**. Ei phrif nod yw ennill annibyniaeth i Gymru y tu allan i'r Deyrnas Unedig a'r Undeb Ewropeaidd.

Ymhlith amcanion y blaid y mae:
* Ymgyrchu dros Gymru annibynnol y tu allan i’r Undeb Ewropeaidd.
* Ymgyrchu dros swyddi Cymreig o flaen unrhyw bolisiau gwyrdd Prydeinig.
* Gwrthwynebu pob cynllun fydd yn bygwth neu ddinistrio hunaniaeth genedlaethol y Cymry.
* Yr hawl i Gymru reoli ei hadnoddau naturiol ei hun.
* Ymgeisio mewn etholiadau Cymuned, tref a Sir.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Glyndwr
Categori:Sefydliadau 2012
Llawysgrif Peniarth 76

Llawysgrif Gymraeg yw ***Llawysgrif Peniarth 76***, sy'n rhan o'r casgliad Llawysgrifau Peniarth ar gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Mae'n cynnwys cerddi gan sawl un o Feirdd yr Uchelwyr.

## Llyfryddiaeth
**Peniarth Ms 76*. Argraffiad diplomatig o destun Llawysgrif Peniarth 76 wedi'i olygu gan E. Stanton Roberts a W. J. Gruffydd. Gwasg Prifysgol Cymru, 1927. Yn 2013 roedd y gyfrol yn cael ei ystyried i'w hadargraffu.

## Gweler hefyd
* Beirdd yr Uchelwyr
* Llawysgrifau Peniarth

## Cyfeiriadau
Categori:Llawysgrifau Peniarth
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Plaid Ranbarthiaethol Wessex

Plaid wleidyddol yn Lloegr yw **Plaid Ranbarthiaethol Wessex** (Saesneg: ***Wessex Regionalist Party***), sy'n ymgyrchu dros ymreolaeth i Wessex. Mae'n blaid ranbarthiaethol chwith-canol a sefydlwyd yn 1974. Nid oes gan y blaid aelodau seneddol ond mae ganddi rai cynghorwyr lleol.

Mae'r blaid yn diffinio tiriogaeth 'Wessex' yn nhermau'r deyrnas Eingl-Sacsonaidd o'r un enw ac yn maentumnio ei bod yn cynnwys siroedd  Berkshire, Dyfnaint, Dorset, Hampshire (yn cynnwys Ynys Wyth), Gwlad yr Haf a Wiltshire, ac yn ddiweddar ychwanegwyd Swydd Gaerloyw a Swydd Rydychen i'r rhestr.

## Gweler hefyd
*Rhanbarthiaeth

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol

Ranbarthiaethol Wessex
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Wessex
Mandala

250px|bawd|Mandala Vajradhatu 

Symbol crefyddol yw **mandala** (Sansgrit: मण्डल, *cylch*), sydd i'w gael yn amrywiol draddodiadau ysbrydol Asia, megis Hindŵaeth, Bwdhaeth (yn enwedig ym Mwdhaeth Tibet), Jainiaeth a Shintō. Defnyddir mandalâu i ganolbwyntio sylw ymarferwyr, fel cymorth i fyfyrdod neu fel map sy'n cynrychioli duwiau neu baradwys. Yn gyffredinol, mae mandala yn cynrychioli taith ysbrydol, gan ddechrau o'r tu allan, trwy haenau, i'r craidd mewnol.

Categori:Bwdhaeth
Categori:Bwdhaeth Tibet
Categori:Hindŵaeth
Categori:Jainiaeth
Categori:Myfyrdod
Categori:Shintō
Llawysgrif Gwyneddon 3

Llawysgrif Gymraeg yw ***Llawysgrif Gwyneddon 3***, sy'n rhan o'r casgliad Llawysgrifau Gwyneddon ar gadw yn Adran Llawysgrifau Prifysgol Bangor. Mae'n cynnwys cerddi gan sawl un o Feirdd yr Uchelwyr.

## Llyfryddiaeth
**Gwyneddon Ms 3*. Argraffiad diplomatig o destun Llawysgrif Gwyneddon 3 wedi'i olygu gan  Ifor Williams. Gwasg Prifysgol Cymru, 1931. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print. ISBN 9780708302477 .

## Gweler hefyd
* Beirdd yr Uchelwyr
* Llawysgrifau Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Prifysgol Bangor
Categori:Llawysgrifau Cymreig
John Morgan (Aberconwy)

Clerigwr Anglicanaidd ac awdur o Gymru oedd **John Morgan** (1662 – 14 Medi 1701), y cyfeirir ato gan amlaf fel "**John Morgan, Ficer Aberconwy**".

## Gyrfa
Ychydig iawn a wyddys am fywyd yr awdur. Daeth yn Ficer Aberconwy (sef plwyf a thref Conwy, Sir Conwy) yn rhan olaf yr 17g.

Fel llenor, cyfieithodd waith crefyddol Saesneg a'i gyhoeddi fel *Eglurhad byrr ar Gatechism yr Eglwys* (1699). Ysgrifennodd waith gwreiddiol hefyd, sef *Bloedd-nad Ofnadwy yr Udcorn Diweddaf*, a gyhoeddwyd yn 1704 ar ôl ei farwolaeth. Mae'r gwaith hwnnw yn cynnwys pregeth, adran o gerddi Cymraeg, ac adran i ddysgu Cymry anllythrennog sut i ddarllen Cymraeg, sef "Hyfforddiad i'r anllythrennog i ddysgu darllen Cymraeg."

## Llyfryddiaeth
**Eglurhad byrr ar Gatechism yr Eglwys* (1699)
**Bloedd-nad Ofnadwy yr Udcorn Diweddaf* (1704)

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1701
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy
Ysgrifau Dydd Mercher

Casgliad o ysgrifau Cymraeg ar bynciau llenyddol a diwylliannol gan Saunders Lewis yw ***Ysgrifau Dydd Mercher***. Fe'i cyhoeddwyd gan Y Clwb Llyfrau Cymreig, wedi'i argraffu gan Gwasg Gomer, yn Awst 1945. Cyhoeddwyd y rhan fwyaf o'r ysgrifau yn *Y Faner* yn wreiddiol; gofynnodd E. Prosser Rhys i'r awdur ddethol yr ysgrifau ar gyfer y gyfrol. Bu farw Prosser Rhys cyn cyhoeddi'r gyfrol a chyflwynodd Saunders y llyfr i'w goffadwriaeth.

## Cynnwys
Ceir 14 adolygiad ac ysgrif, sef:

# "Ffrainc cyn y Cwymp"
# "Lle pyncid cerddi Homer"
# "Gerallt Gymro"
# "Cyfnod y Tuduriaid"
# "Machiavelli"
# "Gruffydd Robert"
# "Charles Edwards"
# "Y Cymmrodorion"
# "Alfredo Panzini"
# "Emrys ap Iwan"
# "Eluned Morgan"
# "Cymry Patagonia"
# "Diwylliant yng Nghymru"
# "Edward Prosser Rhys"

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Llyfrau Cymreig 1945
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Cywyddau Ymryson Syr Dafydd Trefor

Golygiad gan Rhiannon Ifans o gywyddau gan Syr Dafydd Trefor yw ***Cywyddau Ymryson Syr Dafydd Trefor***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, Aberystwyth, a gyhoeddodd y gyfrol yng Nghyfres Beirdd yr Uchelwyr a hynny ar 15 Ebrill 2013.

## Disgrifiad byr
Cyflwynir yn y gyfrol hon gywyddau pum ymryson a ddatblygodd rhwng Syr Dafydd Trefor a phedwar o feirdd ei gyfnod, ynghyd â marwnad iddo gan Ieuan ap Madog ap Dafydd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Gwaith Syr Dafydd Trefor
* Cyfres Beirdd yr Uchelwyr
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfres Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Gwaith Casnodyn

Golygiad gan R. Iestyn Daniel o gerddi Casnodyn yw ***Gwaith Casnodyn***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, Aberystwyth, a gyhoeddodd y gyfrol yng Nghyfres Beirdd yr Uchelwyr, a hynny ar 01 Ionawr 1999. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Golygiad o ddeuddeg cerdd gan Casnodyn, un o feirdd pwysicaf y Gogynfeirdd diweddar, a ganai yn hanner cyntaf y 14g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd yr Uchelwyr
* Cyfres Beirdd yr Uchelwyr
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Casnodyn
Categori:Llyfrau Cymreig 1999
Gwaith Dafydd Bach ap Madog Wladaidd 'Sypyn Cyfeiliog' a Llywelyn ab y Moel

Golygiad o gerddi dau o Feirdd yr Uchelwyr, wedi'u golygu gan R. Iestyn Daniel, yw '''''Gwaith Dafydd Bach ap Madog Wladaidd 'Sypyn Cyfeiliog' a Llywelyn ab y Moel'''''. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ym 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Fe geir yn y gyfrol hon destun cerddi Dafydd Bach ap Madog Wladaidd ('Sypyn Cyfeiliog') a Llywelyn ab y Moel, wedi'u golygu gyda rhagymadrodd, nodiadau a geirfa.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd yr Uchelwyr
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Dafydd Bach
Categori:Llyfrau Cymreig 1998
Gwaith Dafydd Gorlech

Llyfr o gerddi ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg o waith Dafydd Gorlech gan Erwain Haf Rheinallt (Golygydd)   yw ***Gwaith Dafydd Gorlech***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Awst 1997. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Testun, rhagymadrodd a nodiadau ar waith bardd o'r 15g, a hanai o Sir Gaerfyrddin yn bur debyg.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales
## Cyfeiriadau
Dafydd Gorlech
Categori:Llyfrau Cymreig 1997
Raspberry Pi

Cyfrifiadur bychan, maint cerdyn credyd, yw'r **Raspberry Pi**. Fe'i fwriedir yn bennaf ar gyfer ysgolion, gyda'r nod o hyrwyddo gwersi rhaglennu a gwyddor cyfrifiadur.

Gall y cyfrifiadur redeg sawl system weithredu gwahanol, gan gynnwys Linux a RISC OS. Yn wir ysbrydolwyd y cyfarfpar electronig hwn gan y "BBC Micro" a lansiwyd yn 1981. Gallwyd cywasgu'r fersiwn ARM gwreiddiol i mewn i becyn bach cymaint â dongl USB y co-bach.

Ar hyn o bryd, cynhyrchir y Raspberry Pi yn ffatri Sony ym Mhen-coed ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Morgannwg.

bawd|dim|Raspberry Pi, Model-B Rev1
bawd|dim|Raspberry Pi 2, Model-B (2015)
bawd|dim|Raspberry Pi 5 (2023)

## Cyfeiriadau
John Williams (diwinydd)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler John Williams.''

Cleriwgr, athro ac awdur o Gymru oedd **John Williams** (bu farw 4 Medi 1613). Fe'i cofir yn bennaf fel prifathro Coleg yr Iesu, Rhydychen ac fel diwinydd. Roedd yn frodor o Sir Gaerfyrddin.

## Gyrfa
Ganed John Williams ym mhlwyf Llansawel, Sir Gaerfyrddin, yn aelod o deulu lleol pur gefnog. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen. Yn 1594 graddiodd yn BD a derbyniodd reithoraeth Llandrinio yn Sir Drefaldwyn. Yn yr un flwyddyn fe'i penodwyd yn "Margaret Professor" mewn diwinyddiaeth yn Rhydychen; daliodd y swydd hyd ei farwolaeth. Fe'i apwyntwyd yn brif athro ar 17 Mai 1602 ac yn is-ganghellor yn 1604. Bu'n ddeon ym Mangor hefyd, o 1605 hyd ei farw yn 1613.

YsgrifeNnodd lyfr diwinyddol yn yr iaith Ladin. Fe'i cofir hefyd fel cyhoeddwr un o lyfrau'r athronydd Seisnig Roger Bacon, sef y *De retardandis senectutis accidentibus et sensibus confirmandis* (1590).

## Llyfryddiaeth
* *De Christi Justitia et in regno spirituali ecclesiae pastorum officio* (1597)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd o Gymru
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1613
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Gwaith Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug

Golygiad o waith barddonol Dafydd Ddu Hiraddug ac Einion Offeiriad wedi'i olygu gan R. Geraint Gruffydd a Rhiannon Ifans yw ***Gwaith Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Testunau gwaith y ddau fardd a gramadegydd o'r 14g gyda rhagymadrodd a nodiadau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd yr Uchelwyr
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Einion
Categori:Llyfrau Cymreig 1998
Gwaith Gwerful Mechain ac Eraill

Golygiad o gerddi Gwerful Mechain ac eraill, a olygwyd gan Nerys Ann Howells, yw ***Gwaith Gwerful Mechain ac Eraill***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Testun golygiedig gwaith Gwerful Mechain (bl. 1462- 1500), yr unig Gymraes o'r Oesoedd Canol mae casgliad sylweddol o'i gwaith wedi goroesi, yn cynnwys rhagymadrodd i'w bywyd a'i gwaith, golygiad o'r testun, nodiadau a geirfa.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Gwerful Mechain
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Gwaith Dafydd Epynt

Golygiad o waith y bardd Dafydd Epynt, wedi'i olygu gan Owen Thomas, yw ***Gwaith Dafydd Epynt***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 02 Gorffennaf 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Golygiad o waith Dafydd Epynt (bl. c. 1456- 1515), yn cynnwys rhagymadrodd am y bardd a'i noddwyr, ei waith a'i arddull, golygiad newydd o destunau 24 cywydd ac awdl, nodiadau a geirfa.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Dafydd Epynt
Categori:Llyfrau Cymreig 2002
Gwaith Hywel Swrdwal a'i Deulu

Golygiad gan Dylan Foster Evans o waith Hywel Swrdwal a'i deulu yw '''''Gwaith Hywel Swrdwal a'i Deulu'''''. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Astudiaeth ysgolheigaidd o ganu mawl a marwnad, crefyddol a gwladgarol Hywel Swrdwal a'i feibion Ieuan a Dafydd o ardal y Gororau (bl. 15g).

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Hywel
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Gesta Romanorum (golygiad)

Golygiad ysgolheigaidd o destun Cymraeg yw ***Gesta Romanorum***, a olygwyd gan  Patricia Williams. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol yn olygiad ysgolheigaidd o destun Cymraeg y Gesta Romanorum, detholiad o chwedlau a moeswersi a seiliwyd ar ddamhegion dwyreiniol, a'u llunio'n wreiddiol yn Lladin er mwyn cynorthwyo pregethwyr i draddodi pregethau diddorol. Mae'r gyfrol yn cynnwys rhagymadrodd cynhwysfawr yn trafod ffynonellau, dyddiad, awduraeth ac orgraff, y testun wedi'i olygu, a nodiadau manwl.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales
## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Gweithiau Oliver Thomas ac Evan Roberts

Gweithiau gan Oliver Thomas ac Evan Roberts, wedi'u golygu gan Merfyn Morgan, yw ***Gweithiau Oliver Thomas ac Evan Roberts***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ym 1981. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Casgliad o weithiau Oliver Thomas ac Evan Roberts, dau a berthynai i'r to o Biwritaniaid cynnar a weithiai i sicrhau lledaenu'r Efengyl yng Nghymru, gyda rhagymadrodd gan Merfyn Morgan.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1981
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 17eg ganrif
Gwaith Gruffudd ap Maredudd: Y Cerddi Crefyddol

Golygiad o waith y bardd Gruffudd ap Maredudd (bl.1366-82) gan  Barry J. Lewis ac Ann Parry Owen yw ***Gwaith Gruffudd Ap Maredudd II: Y Cerddi Crefyddol***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol yn cynnwys rhagymadrodd llawn gwybodaeth am yrfa'r bardd, themâu ac arddull ei waith.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales
## Cyfeiriadau
Gruffudd ap Maredudd - Y Cerddi Crefyddol
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru

Canolfan ymchwil Cymreig a Cheltaidd yw **Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru**, a leolir ar safle ger Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth, Ceredigion. Mae'n rhan o Brifysgol Cymru. Mae'n "cynnal prosiectau cydweithredol ar iaith, llên a hanes Cymru a’r gwledydd Celtaidd eraill." Un o brif amcanion y ganolfan yw cyhoeddi gwaith anolygedig y beirdd Cymraeg canoloesol, yn cynnwys Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr. Agorwyd y ganolfan ar 28 Mai, 1993, gan yr Arglwydd Cledwyn o Benrhos. Cyfarwyddwr y ganolfan ers Hydref 2008 oedd yr Athro Dafydd Johnston. Penodwyd yr Athro Elin Haf Gruffydd Jones yn Gyfarwyddwr yn Ionawr 2021. Mae Elin hefyd yn bennaeth ar Sefydliad Mercator sydd nawr hefyd wedi ei lleoli yn y Ganolfan.

## Cyhoeddiadau (detholiad)
* Cyfres Beirdd y Tywysogion (saith gyfrol, 1991-1996)
* Cyfres Beirdd yr Uchelwyr (dros 40 cyfrol hyd yn hyn, 1994 ymlaen)
* Cyfres o bapurau ymchwil
* Iolo Morganwg a'r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru 1740-1918 (6 cyfrol)

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Categori:Astudiaethau Celtaidd
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Prifysgol Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1993
Categori:Ysgolheictod Cymreig
Islwyn (Dawn Dweud)

Astudiaeth o waith y bardd William Thomas (Islwyn) gan Glyn Tegai Hughes yw ***Islwyn***. 
Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol fel rhan o'r gyfres Dawn Dweud a hynny yn 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Astudiaeth o waith y bardd Islwyn yn cynnwys dadansoddiad o'i farddoniaeth mewn cyd-destun Cymreig, Seisnig ac Ewropeaidd ynghyd â gwerthfawrogiad o gyd-destunau cymdeithasol a diwylliannol y cyfnod, gyda nodiadau, llyfryddiaeth a mynegai.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 19eg ganrif
Gwaith Gruffudd ap Maredudd 1 - Canu i Deulu Penmynydd

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan  Barry J. Lewis (Golygydd)   yw ***Gwaith Gruffudd Ap Maredudd I: Canu i Deulu Penmynydd***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol hon yn olygiad o waith Gruffudd ap Maredudd (bl.1366-82), yn cynnwys rhagymadrodd llawn gwybodaeth am ei fywyd a'i waith, ynghyd â manylion am deulu Tuduriaid Penmynydd, Môn y canodd iddynt. Ceir yma  aralleiriad o wyth testun, nodiadau manwl a geirfa ddefnyddiol.

## Rhan o adolygiad ar Gwales
gan Margaret Bowen 
Ceir rhagymadrodd ar y dechrau sy'n trafod agweddau o waith y bardd, ei gefndir a'i ddyddiadau. Trafodir ei noddwyr a noddai nifer o feirdd, Iolo Goch a Llywelyn Goch ap Meurig Hen yn eu plith, yn eu llysoedd a chartrefi ar Ynys Môn. Serch hynny, nid oes trafodaeth ar grefftwaith y bardd a'i ddefnydd o ddelweddau a throsiadau, er enghraifft, yn yr adran hon. Â ymlaen i gyhoeddi'r wyth cerdd yn eu cyfanrwydd ac, yn dilyn hynny, ceir nodiadau helaeth ar y cerddi.

Dengys y golygydd bod y bardd yn moli ei noddwyr yn y ffordd draddodiadol, er enghraifft ym marwnad Hywel ap Goronwy, archddiacon Môn, disgrifir y gwrthrych â'r geiriau arwrol arferol a chanolbwyntir ar ei haelioni a'i letygarwch. Yn yr awdl foliant a'r farwnad i Dudur Fychan ap Goronwy, brawd gwrthrych y gerdd gyntaf, ceir disgrifiad o'i gampau ar faes y gad a delweddau traddodiadol o fyd anifeiliaid sy'n cyfleu eu safle fel noddwr delfrydol. Ceir delweddau tebyg yn y cerddi i'w fab Goronwy Fychan ap Tudur, er bod y gyfres o englynion yn rhif 5 yn canolbwyntio mwy ar ei salwch. Mae'r gerdd i'r noddwr anhysbys hefyd yn dilyn yr un confensiynau. 

Mae'r nodiadau ar eiriau ac ymadroddion anghyfarwydd yn swmpus ac yn ein cynorthwyo i ddwyn goleuni ar y cerddi hyn o'r 14g. Mae'r golygydd yn tynnu ein sylw yn y rhagymadrodd at sylwadau Saunders Lewis yn ei lyfr Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 lle mae'n disgrifio Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd fel 'un o'r mawrion'. Edrychaf ymlaen felly at ddarllen gyfrolau eraill o waith y bardd hwn sy'n cynnwys cerddi crefyddol a pheth canu serch a chanu dychan. Bydd yn gyfle i werthfawrogi ymhellach waith bardd a ganai ar ddiwedd cyfnod Beirdd y Tywysogion a dechrau cyfnod newydd a chyffrous Beirdd yr Uchelwyr.  

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales
## Cyfeiriadau
Gruffudd ap Maredudd 1 - Canu
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Hanes Cyhoeddi Cerddi Eryri (1927) Carneddog

Hanes helbulus cyhoeddi'r gyfrol *Cerddi Eryri* gan Garneddog yw ***Hanes Cyhoeddi Cerddi Eryri (1927) Carneddog*** gan Bleddyn Owen Huws. 

Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1999. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Hanes helbulus cyhoeddi *Cerddi Eryri*, 1927, casgliad o hen faledi a cherddi ardal Eryri a gofnodwyd gan Richard Griffith (Carneddog) (1861-1947), sef darlith a draddodwyd yn yr XIfed Gyngres Astudiaethau Celtaidd Ryngwladol yng Nghorc, Iwerddon, 30 Gorffennaf 1999.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1999
Jack Daniel's

Math o chwisgi breci sur o Tennessee yn yr Unol Daleithiau ydy '''Jack Daniel's'''. Dyma yw'r math o chwisgi sy'n gwerthu fwyaf yn fyd eang. Caiff ei gynhyrchu yn Lynchburg, Tennessee, gan Ddistyllfa Jack Daniel, sydd wedi bod ym mherchnogaeth Corfforaeth Brown-Forman ers 1956. Er gwaethaf lleoliad y ddistyllfa enfawr hwn, mae sir Moore yn sir "sych", ac felly nid yw'r chwisgi yn medru cael ei yfed na'u werthu mewn siopau a bwytai'r sir.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwirodydd
Gwaith Gruffudd ap Maredudd - III Canu Amrywiol

Casgliad o waith Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd wedi'i olygu gan  Ann Parry Owen yw ***Gwaith Gruffudd Ap Maredudd III: Canu Amrywiol***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Dyma'r olaf o dair cyfrol o waith Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd, y Gogynfardd diweddar o Fôn a ganai yn ail hanner y 14g. Cynhwysir yma gerddi amrywiol iawn sy'n adlewyrchu rhychwant eang o bynciau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Gruffudd ap Maredudd III
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Gwaith Ieuan ap Rhydderch

Golygiad o waith y bardd Ieuan ap Rhydderch, wedi'i olygu gan R. Iestyn Daniel, yw ***Gwaith Ieuan Ap Rhydderch***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2004. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Golygiad cynhwysfawr o waith y bardd Ieuan ap Rhydderch (c. 1390 - c. 1470), yn cynnwys rhagymadrodd am yrfa'r bardd, themâu ac arddull ei waith, ynghyd â golygiad newydd o destunau 11 o gerddi caeth, yn gywyddau, awdlau, cerddi crefyddol ac englyn gyda nodiadau a geirfa.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Ieuan ap Rhydderch
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Gwaith Gronw Gyriog, Iorwerth ab y Cyriog ac eraill

Golygiad o gerddi 5 bardd o Fôn ac Arfon a olygwyd gan Rhiannon Ifans, Ann Parry Owen, W. Dyfed Rowlands ac Erwain H. Rheinallt yw ***Gwaith Gronw Gyriog, Iorwerth ab y Cyriog ac eraill***.
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1997. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Testun, rhagymadrodd a nodiadau ar waith pum bardd a hanai o Fôn ac Arfon yn y 14g, sef Gronw Gyriog, Iorwerth ab y Cyriog, Mab Clochyddyn, Gruffudd ap Tudur Goch ac Ithel Ddu.

## Gweler hefyd
* Beirdd yr Uchelwyr
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Gronw Gyriog
Categori:Llyfrau Cymreig 1997
Gwaith Dafydd y Coed a Beirdd Eraill o Lyfr Coch Hergest

Golygiad o waith pum bardd canoloesol, wedi'i olygu gan R. Iestyn Daniel, yw ***Gwaith Dafydd y Coed a Beirdd Eraill o Lyfr Coch Hergest***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Awst 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Golygiad o destun waith pum bardd o'r 14eg a'r 15g sef Dafydd y Coed, Ieuan Llwyd ab y Gargam, Meurig ab Iorwerth, Y Proll, Y Mab Cryg, Tudur ap Gwyn Hagr a Tudur Ddall, yn cynnwys rhagymadroddion am fywydau a gwaith y beirdd, aralleiriad o'r testunau, nodiadau a geirfa.

Ceir yma bedair awdl foliant i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan yng Ngŵyr, un o noddwyr beirdd mwyaf diwylliedig y ganrif a chasglwr llawysgrifau gan gynnwys Llyfr Coch Hergest ei hun a luniwyd tua 1400. Ymhlith y cerddi mawl eraill mae awdl Dafydd y Coed i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yng Ngheredigion, cyfaill i Ddafydd ap Gwilym, a'r sawl a roes ei enw i'r llawysgrif, Llyfr Gwyn Rhydderch. 

Yn ogystal â cherddi mawl a thair cerdd grefyddol, ceir gan Ddafydd y Coed bum cerdd sy’n nodweddiadol o'r corff o ddychan bras a ddiogelwyd rhwng cloriau'r Llyfr Coch, yn cynnwys dychan i Raeadr Gwy. Trigolion Rhaeadr sydd dan y lach am geisio llofruddio’r bardd, a hynny’n adlewyrchu efallai, fel yr awgrymir, y tensiwn a fodolai rhwng dwy genedl yng nghyffiniau trefi Seisnig newydd y cyfnod wedi’r Goncwest. 

Dychanwr oedd Y Mab Cryg yntau, a barnu wrth y tair cerdd o’i eiddo yn y Llyfr Coch: i leidr a feiddiodd ysbeilio cartre’r bardd, i Sais o’r enw Griffri a’i carcharodd ar gam, ac i ddau lwfrgi am ffoi o faes y gad. Agwedd ar y cerddi hyn yw eu naws ysgafn, storïol, a’u diffyg prifodl hefyd sy’n beth anghyffredin yn y cyfnod hwnnw. 

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Dafydd y Coed
Categori:Llyfrau Cymreig 2002
Fformiwla empirig

Mewn cemeg, y cymhareb symlaf o'r nifer o atomau mewn cyfansoddyn ydy'r **fformiwla empirig**. Er enghraifft, byddai'r fformiwla empirig hydrogen perocsid (H2O2) yn HO.

Mewn cyferbyniad, mae'r fformiwla foleciwlaidd yn dangos y nifer o bob atom mewn cyfansoddyn. H2O2 ydy'r fformiwla foleciwlaidd hydrogen perocsid gan fod 'na ddau atom ocsigen a dau atom hydrogen yn y moleciwl.

## Yn cyfrifo'r fformiwla empirig
Os dych chi'n gwybod y cyfansoddiad màs o ryw cyfansoddyn allwch chi gyfrifo ei fformiwla empirig trwy dilyn y camau hyn.

**Cam 1:** Rhannwch bob màs (neu'r canran màs) â'r rhif atomig o bob elfen.
**Cam 2:** Cyfrifwch y cymarebau rhif cyfan symlaf gan rhannu pob canlyniad o gam 1 â'r rhif lleia.
**Cam 3:** Os oes 'na un canlyniad o gam 2 sydd ddim yn rhif cyfan, lluoswch bob canlyniad â un rhif priodol er mwyn gwneud pob rhif yn rhif cyfan.

### Enghraifft
Dychmygwch eich bod chi wedi ei ddadansoddi cyfansoddyn mewn labordy. Mae'r canlyniadau yn dangos bod 'na 48.64% carbon, 8.16% hydrogen a 43.2% ocsigen ynddo. Gan defnyddio'r wybodaeth hon a thrwy dilyn y camau uchod, allwch chi gyfrifo'r fformiwla empirig.

**Cam 1:**
Carbon : \frac{48.64}{12.01} = 4.049
Hydrogen : \frac{8.16}{1.008} = 8.095
Ocsigen : \frac{43.2}{16} = 2.7
**Cam 2:**
Carbon : \frac{4.049}{2.7} = 1.5
Hydrogen : \frac{8.095}{2.7} = 3
Ocsigen : \frac{2.7}{2.7} = 1
Felly, 1.5:3:1 ydy'r cymareb carbon:hydrogen:ocsigen. Gan fod 1.5 ddim yn rhif cyfan, rhaid i chi luosi'r canlyniadau o'r cam hwn â rhif cyfan.
**Cam 3:**
Carbon : 1.5 \times 2 = 3
Hydrogen : 3 \times 2 = 6
Ocsigen : 1 \times 2 = 2
Felly, 3:6:2 ydy'r cymareb rhif cyfan symlaf o carbon:hydrogen:ocsigen. Mae hyn yn golygu taw  ydy'r fformiwla empirig y cyfansoddyn.
## Cyfeiriadau
Categori:Cemeg
Gwaith Gruffydd Llwyd a'r Llygliwiaid Eraill

Golygiad o waith teulu o feirdd o'r 14-15g, wedi'i olygu gan Rhiannon Ifans, yw '''''Gwaith Gruffydd Llwyd a'r Llygliwiaid Eraill'''''. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Teulu o feirdd o Bowys a Meirionnydd oedd teulu'r Llygliwiaid. Canodd Llywelyn ap Gwilym Lygliw ar y testun 'Gweledigaeth Pawl yn Uffern' gan rybuddio yn erbyn dychrynfeydd y byd a ddaw gan annog gwell bywyd yn y byd hwn. Canodd Rhys ap Dafydd Llwyd ap Llywelyn Lygliw gywydd serch yn gofidio ynghylch swildod y bardd yng ngŵydd ei gariad, a chanodd Hywel ab Einion Lygliw awdl foliant enwog i Fyfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân yn Llangollen. Roedd Hywel ab Einion, un o feirdd pwysicaf Owain Glyndŵr, yn ewythr i Ruffudd Llwyd.

Ceir yma 17 o gerddi o waith Gruffudd Llwyd. Mawrygwyd Gruffudd Llwyd gan ei gyfoeswyr fel bardd serch a chrefydd. Canodd hefyd gerddi i uchelwyr Cymreig, yn eu mysg ddau gywydd mawl i Owain Glyn Dŵr o gyfnod cyn dechrau’r Gwrthryfel ym mis Medi 1400.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Gruffudd Llwyd
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Gwaith Lewys Morgannwg

Golygiad mewn dwy gyfrol o waith Lewys Morgannwg, wedi'i olygu gan A. Cynfael Lake ac Ann Parry Owen, yw ***Gwaith Lewys Morgannwg***. 
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y ddwy gyfrol hyn a hynny yn 2005. Yn 2013 roedd y cyfrolau mewn print.

## Disgrifiad byr
Golygiad cynhwysfawr o waith un o feirdd pwysicaf a mwyaf cynhyrchiol yr 16g, Lewys Morgannwg (c.1523-55); bu'n canu cywyddau mawl a marwnad yn bennaf, a bu'n athro cerdd dafod ar hyd taleithiau Cymru, yn ogystal â chanu i noddwyr blaenllaw ym mywyd cyhoeddus cyfoes Cymru.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd yr Uchelwyr
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Lewis Morgannwg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Gwaith Siôn Ceri

Gwaith y bardd Siôn Ceri, wedi ei olygu gan A. Cynfael Lake, yw ***Gwaith Siôn Ceri***. 
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Testun golygiedig gwaith un o feirdd cynhyrchiol y Canolbarth ar drothwy'r Deddfau Uno, sef Siôn Ceri.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Sion Ceri
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Peter Fatialofa

Chwaraewr a hyfforddwr rygbi'r undeb Samoaidd a anwyd yn Seland Newydd oedd **Peter Momoe Fatialofa** (26 Ebrill 1959 – 6 Tachwedd 2013). Ef oedd capten tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Samoa yng Nghwpan Rygbi'r Byd 1991, gan guro Cymru yng Nghaerdydd cyn colli i'r Alban yn y rownd gogynderfynol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Samoa
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Hyfforddwyr rygbi'r undeb
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Auckland
Gwaith Ieuan ap Llywelyn Fychan, Ieuan Llwyd Brydydd a Lewys Aled

Golygiad o waith tri bardd o'r 15g, wedi'i olygu gan M. Paul Bryant-Quinn, yw ***Gwaith Ieuan ap Llywelyn Fychan, Ieuan Llwyd Brydydd a Lewys Aled***. 
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Testun ac astudiaeth o waith tri bardd a ganai yng nghyffiniau Dyffryn Conwy a Dyffryn Clwyd yn ystod y 15g, sef Ieuan ap Llywelyn Fychan, Ieuan Llwyd Brydydd a Lewys Aled.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Ieuan ap Llywelyn
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Gwaith Ieuan Brydydd Hir

Golygiad o waith Ieuan Brydydd Hir, wedi'i olygu gan M. Paul Bryant-Quinn, yw ***Gwaith Ieuan Brydydd Hir***. 
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Golygiad ysgolheigaidd o waith Ieuan Brydydd Hir Hynaf (blodeuodd ar ddiwedd y 15g) yw'r gyfrol hon ac mae'n cynnwys testunau golygiedig o ddeunaw cywydd, crefyddol eu naws yn bennaf, nodiadau eglurhaol, geirfa a rhestr o ffynonellau llawysgrifau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Ieuan Brydydd Hir
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Gwaith Llawdden

Golygiad o waith barddonol Llawdden, wedi'i olygu gan R. Iestyn Daniel, yw ***Gwaith Llawdden***. 
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Cyfres Beirdd yr Uchelwyr* a hynny yn 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Blodeuai Llawdden yng nghanol y 15g a bu'n clera yng nghanolbarth Cymru, yn y de-ddwyrain a'r Gororau. Dengys ei waith feistrolaeth gyflawn ar gerdd dafod ac roedd yn enwog am safon a chywirdeb ei ganu.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd yr Uchelwyr
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Llawdden
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Gwaith Llywelyn ap Gutun

Golygiad o gerddi Llywelyn ap Gutun, golygwyd gan R. Iestyn Daniel, yw ***Gwaith Llywelyn ap Gutun***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Gwaith Llywelyn ap Gutun a ganai yn ail hanner y 15g. Roedd yn fardd a gysylltir â gororau gogledd-ddwyrain Powys.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Llywelyn ap Gutun
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Gwaith Syr Dafydd Trefor

Gwaith barddonol Syr Dafydd Trefor, wedi'i olygu gan Rhiannon Ifans, yw ***Gwaith Syr Dafydd Trefor***. 
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2006. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dyma gyfrol yn cynnwys cynnyrch barddol Syr Dafydd Trefor, Rheithor Llaneugrad a Llanallgo ym Môn, a bardd yn canu ar ei fwrdd ei hun. Ymysg y cerddi amrywiol ceir cywyddau mawl a marwnad, cywyddau gofyn a chywyddau crefyddol, yn eu plith folawd i Santes Dwynwen.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Cywyddau Ymryson Syr Dafydd Trefor
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Syr Dafydd
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Fformiwla adeileddol

Mae **fformiwla adeileddol** yn dangos yn raffigol sut mae atomau a grwpiau mewn moleciwl yn cael eu trefnu ac yn eu bondio.

## Gweler hefyd 
* Fformiwla empirig
* Grŵp gweithredol
* Cemeg organig
* Fformiwla foleciwlaidd

Categori:Cemeg
Tony Curtis (bardd)

Bardd Cymreig yw **Tony Curtis FRSL** (ganwyd 1946).

Fe'i ganwyd yng Nghaerfyrddin.  Cafodd ei addysg yn Mhrifysgol Abertawe.

## Llyfryddiaeth
* *Three Young Anglo-Welsh Poets: Duncan Bush, Tony Curtis, Nigel Jenkins* (1974)
* *Album* (1974)
* *Preparations* (1980)
* *The Art of Seamus Heaney* (gol.) (1982)
* *Letting Go* (1983)
* *Dannie Abse* (1985) (cyfres *Writers of Wales*)
* *Selected Poems 1970-85* (1986)
* *Poems Selected and New* (USA 1996)
* *The Last Candles* (1989)
* *The Poetry of Snowdonia*, gol. (1989)
* *The Poetry Of Pembrokeshire*, ed. (1989)
* *Love from Wales*, gol. gyda Siân James (1991)
* *Taken for Pearls* (1993)
* *War Voices* (1995)
* *Welsh Painters Talking* (1997)
* *Coal: an anthology of Mining* (gol.) (1997)
* *The Arches* (gyda'r arlunydd John Digby) (1998)
* *Welsh Artists Talking* (2001)
* ''Heaven's Gate* (2001)
* *Crossing Over* (2007)
* *Following Petra* (2008)
* *The Meaning of Apricot Sponge - Selected Writing of John Tripp* (2010)
* *Real South Pembrokeshire'' (2011)

Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Apocryffa Siôn Cent

Golygiad o rai o'r cerddi a briodolir i Siôn Cent ond nad oes modd eu derbyn fel gwaith y bardd hwnnw, a olygwyd gan  M. Paul Bryant-Quinn, yw ***Apocryffa Siôn Cent***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2004. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Golygiad o 13 o gerddi crefyddol a briodolir i Siôn Cent, bardd crefyddol pwysicaf yr Oesoedd Canol yng Nghymru, ond nad oes modd eu derbyn i ganon ei waith a geir yn y gyfrol hon. Maent yn adlewyrchu cyfoeth y traddodiad canu crefyddol yn y cyfnod. Ceir nodiadau eglurhaol manwl a geirfa lawn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd yr Uchelwyr
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfres Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Lewis Morris (Dawn Dweud)

Bywgraffiad o Lewis Morris ac astudiaeth o'i waith gan Alun R. Jones yw ***Lewis Morris***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Dawn Dweud* a hynny yn 2004. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol yn fywgraffiad o fywyd a gwaith y llenor Lewis Morris (1701-65), un o "Morysiaid Môn", llythyrwr toreithiog, bardd ac athro barddol, mapiwr tir a môr a swyddog tollau, amaethwr a goruchwyliwr mwynfeydd yng Ngheredigion. Ceir astudiaeth o'i waith yng nghyd-destun amgylchiadau ei fywyd a llenyddiaeth y 18g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Morris, Lewis
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau am y 18fed ganrif yng Nghymru
Gwaith Gruffudd Gryg

Golygiad o waith y bardd Gruffudd Gryg o'r 14g yw ***Gwaith Gruffudd Gryg***. Cafodd y gyfrol ei golygu gan Barry J. Lewis ac Eurig Salisbury.
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Un o feirdd y cywydd oedd Gruffudd Gryg, a ganai yn yr un cyfnod â'i gyfaill a'i wrthwynebydd Dafydd ap Gwilym, sef tua chanol y 14g. Ceir yn y gyfrol hon rai o'r cywyddau megis y cerddi a ganodd Gruffudd i'r lleuad ac i'r don tra oedd ar bererindod i Santiago de Compostela yn Sbaen.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Gruffudd Gryg
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Gwaith Llywelyn Goch ap Meurig Hen

Golygiad o gerddi'r bardd canoloesol Llywelyn Goch ap Meurig Hen, wedi'u golygu gan Dafydd Johnston, yw ***Gwaith Llywelyn Goch ap Meurig Hen***. 
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cerddi o'r 14g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Llywelyn Goch
Categori:Llyfrau Cymreig 1998
Awr y Locustiaid

Cyfrol o straeon byrion gan Fflur Dafydd ydy ***Awr y Locustiaid***. Fe'i cyhoeddwyd gan wasg Y Lolfa ym mis Tachwedd 2010.

Mae naw stori yn y casgliad:

* "Dwy Law yn Erfyn"
* "Gwaed"
* "Awr y Locustiaid"
* "Merano"
* "Hollti Blew"
* "Cath heb Glustiau"
* "Pwdin"
* "Mis Mêl"
* "Helsinki/Hensingfors"

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Gorsaf reilffordd Alsager

Mae **gorsaf reilffordd Alsager** yn gwasanaethu tref Alsager yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr.

Alsager
Alsager
Gorsaf reilffordd Wilmslow

Mae **gorsaf reilffordd Wilmslow** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Wilmslow yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr.

Wilmslow
Wilmslow
Eleri Llewelyn Morris

Awdures Gymraeg o Gymru ydy **Eleri Llewelyn Morris**. Fe'i ganed ym mhentref Mynytho ym Mhen Llŷn a derbyniodd ei haddysg yn Ysgol Botwnnog. Graddiodd mewn seicoleg yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd. Ar ôl hynny, bu'n olygydd y cylchgrawn i ferched, *Pais*, am bum mlynedd. Roedd ei chyfrol o straeon byrion *Straeon Bob Lliw* ar y cwrs TGAU am dros ddegawd.

## Llyfryddiaeth
* *Straeon Bob Lliw* (1978)
* *Yn eu Helfen* (1990)
* *Genod Neis* (1993)
* *Cwlwm Serch* (1995)
* *Breuddwyd Madlen* (1996)
* *Inc Wirion Bost!* (1996)
* *Bwli a Babi* (2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Lŷn
Gwaith Maredudd ap Rhys a'i Gyfoedion

Golygiad o gywyddau Maredudd ap Rhys, un o Feirdd yr Uchelwyr yn y 15g, wedi'i olygu gan Enid Roberts, yw '''''Gwaith Maredudd Ap Rhys a'i Gyfoedion'''''. 
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2018 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Golygiad cynhwysfawr o gywyddau Maredudd ap Rhys, ynghyd ag ambell gerdd gan ei gyfoedion Ifan Fychan ab Ifan ab Adda a Syr Rhys o Garno, yn cynnwys rhagymadrodd am fywydau'r beirdd, testunau golygiedig, nodiadau a geirfa.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Maredudd ap Rhys
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
SQL

**SQL**, sef acronym am **Structured Query Language**, yw'r brif iaith am cyfathrebu gyda a rheoli ddata mewn Cronfa ddata.

Dyma enghraifft fer o ymholiad SQL:

```sql
SELECT *
 FROM  Llyfr
 WHERE pris > 10.00
 ORDER BY teitl;
```

## Cystrawen 
### Elfennau Iaith 
bawd|400px|de
Mae'r iaith SQL yn cael ei rannu i mewn i sawl elfen iaith, gan gynnwys:

* *Cymalau*, sydd yn elfennau cyfansoddol o ddatganiadau ac ymholiadau. (Mewn rhai achosion, mae'r rhain yn ddewisol.)
* *Ymadroddion*, sy'n gallu cynhyrchu naill ai gwerthoedd sgalar, neu dablau yn cynnwys colofnau a rhesi o ddata.
* *Predicates*, sy'n pennu amodau y gellir eu gwerthuso i rhesymeg tri-bris SQL (3VL) (gwir/anwir/anhysbys) neu werthoedd Boole gwir ac sy'n cael eu defnyddio i gyfyngu ar effeithiau datganiadau ac ymholiadau, neu i newid llif rhaglen.
* *Ymholiadau*, sy'n adfer y data yn seiliedig ar feini prawf penodol. Mae hon yn elfen bwysig o SQL.
* *Datganiadau*, a allai gael effaith barhaus ar schemata a data, neu a all reoli trafodion, llif rhaglen, cysylltiadau, sesiynau, neu diagnosteg.

### Gweithredwyr 
## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithoedd cyfrifiadurol
Robin Farrar

Mae **Robin Crag Farrar** (ganed 26 Gorffennaf, 1985) yn ffigwr cyhoeddus ac yn gyn gadeirydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Etholwyd Robin yn Gadeirydd ar Gymdeithas yr Iaith ym Mis Ragfyr 2012 . Yn wreiddiol o Fynydd Llandygái, Gwynedd, bu'n gweithio hefyd fel gweinyddwr i'r Gymdeithas yn Aberystwyth. Iaith gyntaf Farrar yw Cymraeg. Mae hefyd yn rhugl yn y Saesneg, Pwyleg a Ffrangeg.

Mae'n enwog am ei ddelwedd nodweddiadol a'i brotestiadau gyda Cymdeithas yr Iaith.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr hawliau iaith o Gymru
Glafcos Clerides

Gwleidydd Cypraidd oedd **Glafcos Ioannou Clerides** (24 Ebrill 1919 – 15 Tachwedd 2013). Roedd yn Arlywydd Cyprus o 1993 hyd 2003 ac yn arlywydd dros dro'r wlad, wedi i'r Archesgob Makarios III ffoi'r ynys yn sgil ''coup d'état'', o Orffennaf hyd Ragfyr 1974.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Cyprus
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Nicosia
Ysgrifau (T.H. Parry-Williams)

:*Gweler hefyd Ysgrifau (gwahaniaethu).*
Casgliad o ysgrifau gan T. H. Parry-Williams yw ***Ysgrifau***. Fe'i cyhoeddwyd yn 1928 gan gwmni cyhoeddi Foyle's, Llundain. Dyma'r gyfrol gyntaf o'i ysgrifau i gael ei chyhoeddi ac mae'n cael ei hystyried yn garreg filltir yn hanes yr ysgrif lenyddol Gymraeg. Roedd rhai o'r ysgrifau wedi'u cyhoeddi eisoes mewn cylchgronau llenyddol yn y cyfnod 1922–7.

## Ysgrifau
Rhoddir teitlau'r ysgrifau yn y drefn a geir yn y gyfrol gyda dyddiad eu hysgrifennu neu eu cyhoeddi rhwng cromfachau.

* "KC 16" (1922)
* "Gwybedyn Marw" (1924)
* "Y Pryf Genwair" (1923)
* "Oedfa'r Pnawn" (1922)
* "Ceiliog Pen-y-Pas" (1923)
* "Yr Ias" (1927)
* "Adar y To" (1927)
* "Cydwybod" (1927)
* "Tywod" (1927)
* "Aros" (1927)
* "Glaw" (1927)
* "Boddi Cath" (1927)
* "Polion Teligraff" (1925)
* "Dieithrwch" (1927)
* "Y Naill a'r Llall" (1926)
* "Robin y Gyrrwr" (1927)
* "Gweld y Gwynt" (1927)

## Llyfryddiaeth
* *Ysgrifau* (Llundain: Foyle's Welsh Depot, 1928)

Cyhoeddwyd yr ysgrifau hyn, ynghŷd ag ysgrifau eraill gan yr awdur, yn y gyfrol *Ysgrifau T.H. Parry-Williams* (1984).

## Gweler hefyd
**Casgliad o Ysgrifau T.H. Parry-Williams*

Categori:Llyfrau Cymreig 1928
Categori:Gweithiau gan T.H. Parry-Williams
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Ysgrifau

Gallai **Ysgrifau** gyfeirio at:

*Yr ysgrif (ffurf lenyddol)

;Llyfrau
**Ysgrifau*, T. H. Parry-Williams
**Ysgrifau Beirniadol* (cyfres)
**Ysgrifau Dydd Mercher*, Saunders Lewis
Uwch Gynghrair Cymru 2012–13

**Tymor 2012-13 Uwch Gynghrair Cymru** oedd 21ain tymor Uwch Gynghrair Cymru, y gynghrair pêl-droed uchaf Cymru ers ei sefydlu yn 1992. Roedd Y Seintiau Newydd yn llwyddiannus yn amddiffyn eu teitl.

## Gweler hefyd 
* Pêl-droed yng Nghymru 2012-13
## Cyfeiriadau 
2012
Categori:2012 yng Nghymru
Categori:2013 yng Nghymru