open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elvira Gwenllian Payne

Roedd **Elvira Gwenllian (Gwen) Payne (née Hinds)** (28 Mawrth 1917 – 5 Ebrill 2007) yn wleidydd ac ymgyrchydd cymunedol yn y Barri. Hi oedd cynghorydd benywaidd Du cyntaf yng Nghymru, ac fe barhaodd i fod yn rhan o wleidyddiaeth leol hyd at ei marwolaeth yn 2007. 

Roedd yn cael ei hadnabod fel Gwen ac roedd hi'n ferch i Leonard Hinds ar 28 Mawrth 1917 cyn gweithio mewn ffatri arfau ym Mhont-y-pŵl. Ar ôl hynny, gweithiodd Gwen fel goruchwyliwr prydau bwyd ysgol yn ysgol Colcot am flynyddoedd. Priododd â Colin Montgomery Payne ym 1951 a chawsant dri mab gyda'i gilydd cyn marwolaeth ei gŵr ym 1978. Yn ogystal â'i gwaith gwleidyddol, cefnogai Gwen nifer o fentrau lleol gan gynnwys Sefydliad Cymdogion y Stryd Dda, Canolfan Ddydd Tŷ Roundel, Ymchwil Canser Tenovus a Chanolfan Gymunedol Ynys y Barri.

## Ymgyrch Neuadd Gymunedol y Barri 
Ar ôl marwolaeth Gwen, lansiwyd ymgyrch i enwi neuadd gymunedol newydd er cof amdani. Lansiwyd yr ymgyrch yn 2020.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl dduon
Categori:Pobl o'r Barri
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd
Hayes, Hillingdon

Tref ym Mwrdeistref Llundain Hillingdon, Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Hayes**. Saif tua 13 milltir (21&nbsp;km) i'r gorllewin o ganol Llundain a 6.5 milltir (10.5&nbsp;km) i'r dwyrain o Slough.  Mae Camlas Grand Union yn mynd drwy ganol y dref.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Hillingdon
Categori:Trefi Llundain Fwyaf
Langley, Berkshire

Ardal faestrefol Slough yn Berkshire, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Langley**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Slough.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Slough
Categori:Pentrefi Berkshire
Wroughton

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Wiltshire, De-orllewin Lloegr, yw **Wroughton**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Bwrdeistref Swindon.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 8,239.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Swindon
Categori:Plwyfi sifil Wiltshire
Categori:Pentrefi Wiltshire
Rosemary Coogan

Mae **Rosemary Theresa Coogan** (ganwyd 1991) yn astroffisegydd a gofodwr o Ogledd Iwerddon. Mae ei hymchwil yn cynnwys esblygiad galaethau a thelesgopiau gofod.

## Bywyd Cynnar ac addysg
Ganwyd hi yn Belffast, ac astudiodd yn Ysgol Uwchradd Brighton a Hove, sef Brighton Girls bellach. O oedran ifanc, roedd hi'n rhan o hyfforddiant y fyddin, lle hyfforddodd fel *petty officer* gyda Chadetiaid y Môr. Yn 2009, ymunodd â HMS *Calliope* a HMS *Example*, lle roedd hi'n *officer cadet*. Yn hwyrach, dyrchafwyd hi'n *Midshipman* gyda'r Royal Navy Reserve. 

Astudiodd Coogan ei gradd israddedig mewn Ffiseg ym Mhrifysgol Durham, gan raddio yn 2013. Arhosodd yn Durham i wneud gradd meistr mewn seryddiaeth pelydrau gama gyda Paula Chadwick. Mae ganddi ddwy radd meistr o'r brifysgol.

Yn 2019, derbyniodd ddoethuriaeth gan Brifysgol Sussex. 

## Gyrfa 
Yn 2022, curodd Coogan 22,500 ymgeisydd arall i gael un o'r chwe lle ar raglen hyfforddi gofodwyr newydd yr Asiantaeth Ofod Ewropeaidd (ESA), a graddiodd ar 22 Ebrill 2024. Mae'n gobeithio dilyn ôl-traed Helen Sharman a Tim Peake a'r 7 o bobl eraill o wledydd Prydain sydd wedi teithio i'r gofod. Bydd yr ESA yn chwilio am gyfleon i Coogan a'i chyd-ofodwyr deithio i'r Orsaf Ofod Ryngwladol (ISS) erbyn 2030. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Gofodwyr o'r Deyrnas Unedig
Twnelau Brynglas

Pâr o dwnelau ffordd ar Draffordd yr M4 sydd wedi'u lleoli o dan Bryn Brynglas yng Nghasnewydd, Cymru, yw **Twneli Brynglas**. Maen nhw'n 390 llath o hyd (360 medr).

Cynlluniwyd y twnelau'n wreiddiol gan Gorfforaeth Casnewydd yn Awst 1959 mewn cynllun a gyflwynwyd i'r Weinyddiaeth Drafnidiaeth. Dechreuodd y gwaith dan arweiniad y peiriannydd sifil Syr Owen Williams ar 10 Medi 1962. Agorwyd y ddau strwythur i draffig ar 5 Mai 1967. 

Cafodd y twneli eu trwsio yn 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Traffordd yr M4
Brynglas
Ysbyty Tywysoges Cymru

Ysbyty Cyffredinol Dosbarth ym Mhen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Ysbyty Tywysoges Cymru** (Saesneg: *Princess of Wales Hospital*). Mae’n cael ei reoli gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg, ac mae’n rhan o system gofal iechyd cyhoeddus GIG Cymru.

Agorwyd yr ysbyty, a ddisodlodd yr hen Ysbyty Cyffredinol Pen-y-bont ar Ogwr, yn swyddogol gan Diana, Tywysoges Cymru ar 11 Mehefin 1986.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhen-y-bont ar Ogwr
Categori:Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg
Categori:Sefydliadau 1985
Categori:GIG Cymru
Tywysoges Cymru
Ed Davey

Gwleidydd o Loegr yw **Syr Edward Jonathan Davey** (ganwyd 25 Rhagfyr 1965). Mae o'n arwain y Democratiaid Rhyddfrydol ers 2020. Cafodd ei urddo'n farchog yn 2016 am ei "wasanaeth gwleidyddol a chyhoeddus".

## Bywyd cynnar 
Cafodd Davey ei eni 25 Rhagfyr 1965 ym Mansfield, Swydd Nottingham. Bu farw ei dad pan oedd yn 4 oed, yn dilyn diagnosis canser. Roedd o'n gofalu am ei fam tan ei marwolaeth pan roedd o'n 15 oed. Roedd yn ofalwr i'w fam cyn ei marwolaeth. Ar ôl hyn, magwyd ef gan ei nain a thaid. Cafodd ei addysg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Wedyn, astudiodd yng Ngholeg Birkbeck, Llundain, lle cafodd MA mewn Economeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Gwleidyddion o Loegr
Loch Leven (Kinross)

:*Peidiwch â chymysgu y llyn hwn â Loch Leven (yr Ucheldiroedd), cilfach yn Ucheldiroedd yr Alban.*

Llyn dŵr croyw yn Iseldiroedd yr Alban yw **Loch Leven** (Gaeleg yr Alban: *Loch Lìobhann*), sydd wedi'i leoli yn union i'r dwyrain o fwrdeistref Kinross yn ardal cyngor Perth a Kinross. Mae'r llyn yn ymestyn tua 3.5 milltir (6&nbsp;km). Cyn i Afon Leven gael ei chamlasu yn 1826–36, roedd Loch Leven yn fwy. Gostyngodd y gostyngiad yn lefel y dŵr 1.4&nbsp;medr, gan ddatgelu sawl ynys fach, yn ogystal â chynyddu maint y rhai oedd yn bodoli o'r blaen.

Mae saith ynys ar y llyn, a'r fwyaf ohonynt yw St Serf's Inch. Lleolir Castell Lochleven, lle carcharwyd Mari, brenhines yr Alban ym 1567, ar un ohonynt.

Dyma'r llyn yw'r llyn mwyaf yn Iseldiroedd yr Alban, ac mae'n safle pwysig i adar dŵr.

Categori:Llynnoedd yr Alban
Categori:Daearyddiaeth Perth a Kinross
Palas Lambeth

Cyfadeilad ar lan ddeheuol Afon Tafwys ym Mwrdeistref Llundain Lambeth yw **Palas Lambeth**, sydd wedi bod yn breswylfa swyddogol yn Llundain i Archesgobion Caergaint ers bron i 800 mlynedd. Mae wedi esblygu dros y cyfnod hwnnw, gydag arddulliau pensaernïol sy'n amrywio o'r Oesoedd Canol i'r 21g. Saif 400 llath (370 metr) i'r de-ddwyrain o Balas San Steffan ar lan arall yr afon.  Mae'r Palas Lambeth wedi bod yn lleoliad amrywiol ddigwyddiadau gwleidyddol a chrefyddol o bwys cenedlaethol.

O fewn cyffiniau'r palas mae Llyfrgell Palas Lambeth, llyfrgell swyddogol Archesgob Caergaint, a phrif ystorfa cofnodion Eglwys Loegr.

## Oriel

Lambeth Palace - geograph.org.uk - 3867307.jpg|Panorama o gyfeiriad yr afon
Lambeth Palace - geograph.org.uk - 2704138.jpg|Ochr gogleddol
Lambeth Palace London (3).jpg|Ochr deheuol
Lambeth Palace Library 2025.jpg|Llyfrgell Palas Lambeth

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Lambeth
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Llyfrgelloedd Lloegr
Lambeth
Glwcos

Math o siwgr sydd â'r strwythur cemegol C6H12O6  yw **glwcos**. Mae glwcos yn cael ei gynhyrchu gan blanhigion trwy'r broses ffotosynthesis: maen nhw'n defnyddio ynni o olau'r haul i'w greu o ddŵr a charbon deuocsid. Defnyddir glwcos gan blanhigion i wneud seliwlos, y carbohydrad mwyaf cyffredin yn y byd, ar gyfer cellfuriau. Ar ben hynny dyfnyddir glwcos gan bob organeb fyw i wneud adenosin triffosffad (ATP), sy'n darparu'r egni sy'n cyflenwi tanwydd ar gyfer llawer o brosesau mewn celloedd byw.

Glwcos yw'r ffynhonnell ynni bwysicaf ym mhob organeb. Mewn planhigion mae glwcos yn cael ei storio yn bennaf fel amylos ac amylopectin, ac mewn anifeiliaid fel glycogen. Mae glwcos yn cylchredeg yng ngwaed anifeiliaid fel siwgr gwaed.

Mae cael y swm cywir o glwcos ar gael yng nghorff person yn bwysig. Mae glwcos yn hanfodol er mwyn i'r ymennydd weithredu'n iawn. Gellir ei fesur trwy brawf gwaed syml. Mae gan bobl nad oes ganddynt ddigon o glwcos lefelau isel o siwgr gwaed. Dyma'r cyflwr iechyd o'r enw hypoglycemia. Mae gan bobl sydd â gormod o glwcos hyperglycemia. Yn aml mae hyn yn gysylltiedig â chyflwr iechyd diabetes.

## Gweler hefyd
* Prawf goddefiad glwcos

## Cyfeiriadau
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Siwgr
Lambeth

Ardal yn Llundain o fewn Bwrdeistref Llundain Lambeth yw **Lambeth**. Fe'i lleolir ar lan ddeheuol Afon Tafwys, 1 filltir (1.6&nbsp;km) i'r de o Charing Cross, gyferbyn Palas San Steffan.

Roedd Lambeth yn blwyf hynafol yn Surrey. Tyfodd pwysigrwydd yr ardal yn yr Oesoedd Canol fel rhan o faenor Palas Lambeth. Erbyn Oes Fictoria, roedd yr ardal wedi profi datblygiad sylweddol, gydag adeiladau diwydiannol, masnachol a phreswyl wedi'u pacio'n dynn at ei gilydd.

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Lambeth
Cystadleuaeth Cân Eurovision 2025

**Cystadleuaeth Cân Eurovision 2025** oedd y 69fed Cystadleuaeth Cân Eurovision, gyda dwy rownd gyn-derfynol a rownd derfynol ym Mai 2025. Enillodd y Swistir y gystadleuaeth yn 2024 gyda'r gân *"The Code"* a berfformiwyd gan Nemo, felly lleolwyd y gystadleuaeth yn Basel, y Swistir.

Enillwyd cystadleuaeth 2025 gan JJ, Awstria, gyda'i gân "Wasted Love" felly disgwylir y bydd Awstria yn cynnal Cystadleuaeth Cân Eurovision 2026. 

## Cyfranogwyr 
Roedd 26 gwlad yn perfformio yn Ffeinal Cystadleuaeth Cân Eurovision 2025. Roedd y rhain yn cynnwys y 5 Mawr (Ffrainc, Yr Almaen, Yr Eidal, Sbaen ac Y Deyrnas Unedig) a'r gwahoddwr, y Swistir. Aeth y deg gwlad a dderbyniodd y nifer fwyaf o bleidleisiau o'r ddwy rownd gyn-derfynol ymlaen i'r ffeinal. Lleolwyd y rowndiau yn stadiwm St. Jakobshalle.

### Y rownd gyn-derfynol gyntaf 
Cynhaliwyd y rownd gyn-derfynol gyntaf ar 13 Mai 2025.

### Yr ail rownd gyn-derfynol 
Cynhaliwyd yr ail rownd gyn-derfynol ar 15 Mai 2025.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuaeth Cân Eurovision
Categori:2025 yn Ewrop
Loch Leven

Gall **Loch Leven** cyfeirio at dau gorff o ddŵr yn yr Alban:

* Loch Leven (Kinross), llyn dŵr croyw yn y dwyrain, ger tref Kinross 
* Loch Leven (yr Ucheldiroedd), culfôr ar yr arfordir gorllewinol, ger Fort William

----
Loch Leven (yr Ucheldiroedd)

:*Peidiwch â chymysgu y corff dŵr hwn â Loch Leven (Kinross), llyn dŵr croyw yn Iseldiroedd yr Alban.*

Cilfach ar arfordir gorllewinol yr Alban ym mhen draw dyffryn Glen Coe yw **Loch Leven** (Gaeleg yr Alban: *Loch Lìobhann*). Mae Afon Coe yn llifo i Loch Leven ar ôl gadael Loch Achtriochtan.

Mae Loch Leven tua 14 cilomedr o hyd, gan amrywio o ran lled rhwng 200 metr ac 1.8&nbsp;km. Ym mhen gorllewinol y gilfach, mae Loch Leven yn ymuno â Loch Linnhe, gilfach arall.

Saif pentref Glencoe ar lan ddeheuol y loch, a phentref Kinlochleven y lan ddwyreiniol. 
Mae ynys anghyfannedd Eilean Munde yn safle capel hynafol. Mae wyth ynys fechan arall yn y llyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Baeau yr Alban
Categori:Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Brwydr yr Iaith, 1962-67

Llyfr gan Geraint Jones sy'n disgrifio'r ymgyrch iaith yn y cyfnod 1962-67 yw ***Brwydr yr Iaith, 1962-67***. Fe'i cyhoeddwyd yn 2005 gan Wasg y Lolfa. Y person cyntaf i fynd i'r carchar dros y Gymraeg oedd Geraint neu "Twm" Jones, sy'n awdur, athro cerdd ac ymgyrchydd iaith. Yn y cyfnod hwn, roedd yn weithredol fel aelod ac Ysgrifennydd Cenedlaethol Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. 

Disgrifir yn y gyfrol hanes sefydlu'r Gymdeithas o ran enw, ym Mhontarddulais, ac o ran gweithredu ym mhrotest Pont Trefechan, protestiadau Dolgellau, Llambed, Machynlleth, Abertawe, Pontypridd, Eisteddfod Genedlaethol Aberafan 1966 a Chaerdydd, yr ympryd gyntaf a'r carcharu cyntaf "a syfrdanodd y genedl" drwy "ddefnyddio dulliau chwyldro y torcyfraith didrais".

Mae'r awdur yn eitha beirniadol o "weledigaeth ddof Plaid Cymru dan arweiniad Gwynfor Evans" yn 1962, pan draddododd Saunders Lewis ei ddarlith *Tynged yr Iaith* ar 13 Chwefror. "Buwch sanctaidd y blwch pleidleisio" oedd y Blaid yr adeg honno meddai, ond roedd grŵp o Bleidwyr wedi dod at ei gilydd dan yr enwau anffurfiol "Grŵp Garthewin" neu "Cywion Saunders". Cyhoeddodd y grŵp 6 chylchgrawn dan y teitl *Cymru ein Gwlad*. Aiff yr awdur ymhellach i gondemnio'r pleidiwr a'r hanesydd John Davies, pan ddywed "Hanner y gwir, os hynny a gawn ni gan John Davies yn ei gyfrol gawraidd" *Hanes Cymru* am ddechreuadau Cymdeithas yr Iaith." "Llwfrdra" Plaid Cymru oedd y rheswm dros gychwyn y Gymdeithas meddai.

Dywed hefyd: "O'r cychwyn cyntaf un, bu nifer ohonom yn argyhoeddedig mai ffurfio mudiad cyfansoddiadol oedd bwriad John Davies, Tedi Millward ... yn groes I ddymuniadau'r mwyafrif." Gwelir felly ddau grŵp o fewn y Gymdeithas reit ar y cychwyn: y rhai oedd o blaid torri'r gyfraith a'r rhai "cyfansoddiadol".

Hollt arall sy'n cael ei hamlygu yn y gyfrol hon yw'r rhai hynny a oedd yn dymuno i'r Gymdeithas fod yn rhan o Blaid Cymru ac eraill a oedd yn dymuno torri'n rhydd ohoni.

Pan ddarlledwyd *Tynged yr Iaith* am 7.30 yh ar 13 Chwefror 1962 ar y radio, myfyriwr yn y gyfraith yn Aberystwyth oedd Geraint Jones. Yn y fflat ar y noson honno, yn cydwrando gydag ef roedd Huw Daniel ac Emyr Llywelyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Traffordd yr M56

Traffordd  ym Manceinion Fwyaf a Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw'r **M56**. Mae'n ymestyn am 33.3 milltir (53.6&nbsp;km) o'r dwyrain i'r gorllewin, gan gysylltu Traffordd yr M60 yn ne Manceinion â'r A494 i'r de o Ellesmere Port ar benrhyn Cilgwri. Dechreuodd y gwaith adeiladu yn 1971 a chafodd ei gwblhau yn 1981.

bawd|canol|400px|Yr M56 yn y rhwydwaith traffyrdd

## Cyfeiriadau 
M56
Buster Keaton

Actor, digrifwr a gwneuthurwr ffilmiau o'r Unol Daleithiau oedd **Joseph Frank "Buster" Keaton** (4 Hydref 1895 – 1 Chwefror 1966). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ffilmiau mud yn ystod y 1920au, lle perfformiodd gomedi gorfforol a styntiau dyfeisgar. Yn aml, byddai'n cynnal mynegiant wyneb stoicaidd heb wên a ddaeth yn nodwedd iddo.

[bawd|320px|Mae Keaton yn perfformio stỳnt beryglus yn *[Steamboat Bill Jr.* (1928)]]

Yn blentyn, roedd Keaton yn perfformiwr yn act vaudeville teithiol ei deulu. Ei rôl ffilm gyntaf oedd yn *The Butcher Boy* (1917). Yn gynnar yn y 1920au, cyfarwyddodd a serennodd mewn cyfres o gomedïau ffilmiau byrion llwyddiannus, gan gynnwys *One Week* (1920), *The Playhouse* (1921), *Cops* (1922), a *The Electric House* (1922). Yna cyfarwyddodd a serennodd mewn nifer o ffilmiau hyd llawn; y mae nifer ohonynt, e.e. *Sherlock Jr.* (1924), *The General* (1926), *Steamboat Bill Jr.* (1928), a *The Cameraman* (1928), yn cael eu hystyried yn glasuron o'r oes fud.

Dirywiodd ei yrfa ar ôl 1928, pan lofnododd gontract gyda Metro-Goldwyn-Mayer a cholli ei annibyniaeth artistig. Ysgarodd ei wraig gyntaf ef, ac ac aeth ef i afael alcoholiaeth. Daeth ei yrfa fel prif actor mewn ffilmiau nodwedd i ben ym 1933 pan gafodd ei ddiswyddo o MGM. Adfeddiannodd ei hunan yn y 1940au, a byddai’n gweithio fel perfformiwr comig hyd ddiwedd ei oes. Yn ystod y cyfnod hwn, gwnaeth ymddangosiadau cameo yn Sunset Boulevard (1950) gan Billy Wilder, Limelight (1952) gan Charlie Chaplin, a nifer o raglenni teledu. 

Buster Keaton and Virginia Fox collapse in THE ELECTRIC HOUSE (1922).jpg|Gyda Virginia Fox yn *The Electric House* (1922)
File:Cops 1923.jpg|*Cops* (1923)
Buster Keaton in The Navigator.jpg|*The Navigator* (1924)
The General, front.jpg|*The General* (1926)
Filmkomiek Buster Keaton zit stoicijns op een spatbord van een autobus, SFA003004106.jpg|*The Cameraman* (1928)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Pobl o Kansas
Gwrthrych Messier

Grŵp o 110 o wrthrychau seryddol yw **gwrthrychau Messier**. Catalogwyd y mwyafrif ohonynt gan y seryddwr o Ffrancwr Charles Messier yn ei ''Catalogue des nébuleuses et des amas d'étoiles'' ("Catalog o Nifylau a Chlystyrau Seren"; argraff gyntaf 1774). Cafodd Messier gymorth yn y gwaith hwn gan ei gynorthwyydd Pierre Méchain. Prif ddiddordeb Messier oedd ymchwilio i gomedau, a lluniodd y rhestr hon o wrthrychau a rwystrodd ei chwiliad amdanynt. Daeth catalog Messier yn enwog a hyd heddiw cyfeirir at lawer o wrthrychau yn awyr y nos yn ôl eu rhifau yn y rhestr. Ychwanegodd amryw o seryddwyr eitemau at y rhestr ar ôl marwolaeth Messier. Ychwanegwyd yr olaf (M110) gan y seryddwr o Gymru Kenneth Glyn Jones yn 1966.

Mae'r catalog yn cynnwys amrywiaeth o wrthrychau seryddol – nifylau, galaethau, chlystyrau sêr o blith eraill. Er enghraifft, Nifwl y Cranc, sy'n weddillion uwchnofa, yw Messier 1; Galaeth Andromeda, sy'n galaeth droellog  fawr, yw M31; a Praesepe, sy'n clwstwr sêr, yw M44.

## Dolenni allanol
* "The Messier Catalogue", Gwefan SEDS (Students for the Exploration and Development of Space)


Categori:Gwrthrychau seryddol
George Wendt

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **George Robert Wendt, Jr.** (17 Hydref 1948 – 20 Mai 2025). Roedd yn fwyaf adnabyddus am chwarae Norm Peterson ar gomedi sefyllfa *Cheers* ar NBC rhwng 1982 a 1993. Ymddangosodd hefyd mewn nifer o ffilmiau comedi.

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2025
Traffordd yr M55

Traffordd fer yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw'r **M55**. Mae'n ymestyn am 12.2 milltir (19.6&nbsp;km) o'r gorllewin i'r dwyrain, gan gysylltu'r tref glan môr Blackpool â Traffordd yr M6 ar gyrion Preston.

Adeiladwyd un filltir o'r llwybr yn 1958 fel rhan o draffordd gyntaf y Deyrnas Unedig, sef Ffordd Osgoi Preston; adeiladwyd y gweddill yn 1975.

bawd|canol|400px|Yr M55 yn y rhwydwaith traffyrdd

## Cyfeiriadau 
M55
Hyperglycemia

:''Ni ddylid drysu hyperglycemia â hypoglycemia, sy'n digwydd pan fydd lefel siwgr rhywun yn syrthio'n rhy isel. ''

Cyflwr meddygol yw **hyperglycemia** lle mae lefel uchel o siwgr (glwcos) yn y gwaed. Mae'n broblem gyffredin i bobl â diabetes. Gall hyperglycemia effeithio ar bobl â diabetes math 1 a diabetes math 2, ynghyd a menywod beichiog sydd â diabetes adeg beichiogrwydd. Gall hyperglycemia hefyd effeithio ar bobl nad oes ganddynt ddiabetes, ond fel arfer dim ond pobl sy'n ddifrifol dost, fel y rhai sydd wedi cael strôc neu drawiad ar y galon, neu sydd â haint difrifol.

Oherwydd nad yw pobl â diabetes math 1 yn gallu cynhyrchu unrhyw inswlin, gall lefel y glwcos yn eu gwaed fynd yn uchel iawn. Heb ei drin, gall hyperglycemia arwain at cetoasidosis diabetig, sy'n gyflwr difrifol.

## Cyfeiriadau
Categori:Anhwylderau metabolig
Y Gosb (ffilm)

Ffilm ddrama yw **Y Gosb** a ysgrifennwyd gan Emyr Humphreys ac a gynhyrchwyd gan ei fab Siôn Humphreys. Mae'n adrodd hanes bachgen ifanc a gweinidog - y ddau'n cael profiad sy'n newid eu bywyd. Mae'n trafod yr ymgyrch i sefydlu S4C, gyda'r prif gymeriad yn cael ei gosbi am beidio â thalu ffi'r drwydded, ac ymddangosodd y ffilm ar y sianel honno oedd yn newydd iawn ar y pryd. Rhyddhawyd hi yng nghyfnod Nadolig 1983.

## Cast a chymeriadau
## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Hypoglycemia

:''Ni ddylid drysu hypoglycemia â hyperglycemia, sy'n digwydd pan fydd lefel siwgr rhywun yn mynd yn rhy uchel. ''

Y cyflwr meddygol o lefel isel o siwgr (glwcos) yn y gwaed yw **hypoglycemia**.  Bydd hypoglycemia'n digwydd os bydd rhywun sydd â diabetes yn cymryd gormod o inswlin, er y gall ddigwydd hefyd ar ôl colli pryd bwyd, ymarfer corff yn egnïol iawn, neu yfed alcohol ar stumog wag.

## Cyfeiriadau
Categori:Anhwylderau metabolig
Dietrich Fischer-Dieskau

Canwr bariton o'r Almaen oedd **Dietrich Fischer-Dieskau** (28 Mai 1925 &ndash; 18 Mai 2012). Dechreuodd ei yrfa canu yn 1947 yn Badenweiler ger Freiburg im Breisgau, ac erbyn 1948 roedd yn un o brif unawdwyr yr Opera yn Berlin. Roedd yn enwog am ei feistrolaeth ar ganu *Lieder* Almaeneg, ond roedd yn perfformio cerddoriaeth faróc megis gwaith Bach a cherddoriaeth rhamantaidd yn ogystal, ynghyd ag operâu Mozart a Wagner.

## Bywyd personol 
Ganwyd ef yn Berlin yn 1925. Athrawon oedd ei rieni, Albert Fischer a Theodora Fischer (Theodora Klingelhoffer cyn iddi briodi). Bu'n rhaid iddo ymuno â byddin yr Almaen yn 1943 pan oedd ond newydd orffen yn yr ysgol. Fe'i hanfonwyd i ffrynt yn dwyrain i ddechrau, ac yna i'r Eidal yn 1944-45.  Yn ystod y rhyfel fe lwgwyd ei frawd Martin i farwolaeth gan yr awdurdodau oherwydd ei anableddau, ac fe ddinistriwyd cartref y teulu. Bu'n garcharor rhyfel dan ofal Unol Daleithiau America am ddwy flynedd o 1945 tan 1947.

Rhoddodd y gorau i berfformio fel canwr yn 1992, ond parhaodd i arwain, dysgu, ysgrifennu ac adrodd. Bu farw yn ei gartref ym mhentref Berg ger llyn Starnberg ar gyrion München yn 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Cantorion opera o'r Almaen
Toni Breidinger

Gyrrwr ceir o'r Unol Daleithiau yw **Antoinette Marie "Toni" Breidinger** (g. 14 Gorffennaf 1999 yn San Francisco, Califfornia, Unol Daleithiau America). Roedd yn bencampwr cyffredinol rasio NASCAR Cup Series saith gwaith yn 2021, 2022, 2023 a 2024.

Ar hyn o bryd mae Johnson yn rasio yn NASCAR Truck Series ers 2023 a 2024.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Gyrwyr rasio o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Gracie Abrams

Cantores o'r Unol Daleithiau yw **Gracie Madigan Abrams** (ganwyd 7 Gorffennaf 1999).

Fe'i ganed yn Los Angeles, Califfornia ond symudodd y teulu i Hillsborough, Califfornia. Arwyddodd gyda chwmni Intercope Records a hi oedd y gyfansoddwraig ieuengaf i arwyddo gyda Polyscope. Rhyddhawyd ei halbwm cyntaf yn 2019.

## Albymau
* *Good Riddance* (2023)
* *The Secret of Us* (2024)

## Caneuon poblogaidd
* "Mean It" (2019)
* "Stay" (2019)
* "21" (2020)
* "I Miss You, I'm Sorry" (2020)
* "Long Sleeves" (2020)
* "Friend" (2020)
* "Brush Fire" (2020)
* "Unlearn" (2021)
* "Mess It Up" (2021)
* "Amelie" (2023)
* "Everywhere, Everything" (2023)
* "Risk" (2024)
* "Close to You" (2024)
* "I Love You, I'm Sorry" (2024)
* "That's So True" (2024)
* "Call Me When You Break Up" (2025)

## EPs
* *Minor* (2020)
* *This Is What It Feels Like* (2021)
* *Live from Vevo* (2025)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1989
Mark Jones (chwaraewr rygbi, ganed 1965)

Chwaraewr rygbi rhyngwladol o Gymru oedd **Mark Alun Jones** (22 Mehefin 1965 – 22 Mai 2025). Enillodd Jones 15 o gapiau i dîm undeb Cymru.

Cafodd ei eni yn Nhredegar. Bu farw o drawiad ar y galon yn Abu Dhabi.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Flaenau Gwent
Liam Óg Ó hAnnaidh

Mae **Liam Óg Ó hAnnaidh** (ganwyd 16 Hydref 1997), sy'n adnabyddus wrth ei enw llwyfan **Mo Chara**, yn rapiwr, yn actor ac yn ymgyrchydd dros yr Wyddeleg ac yn enedigol o Belffast, Gogledd Iwerddon. Mae'n un o sefydlwyr y grŵp hip hop Kneecap ac yn aelod o'r grŵp. Maent yn rapio yn yr Wyddeleg a'r Saesneg ac mae'n adnabyddus am ei eiriau pryfoclyd, a'i am ei ymgyrchu gwleidyddol, a'i gefnogaeth i'r iaith Wyddeleg. 

## Gyrfa 
Cyd-sefydlodd Ó hAnnaidh y grŵp Kneecap yn 2017 gyda Naoise Ó Cairealláin (Móglaí Bap) a JJ Ó Dochartaigh (DJ Próvaí). Daeth y grŵp i sylw'r cyfryngau rhyngwladol yn gyflym, yn dilyn eu perfformiadau egnïol, eu geiriau dychanol a gwleidyddol ac am iddynt gofleidio diwylliant ieuenctid Gweriniaethol Iwerddon a dosbarth gweithiol Belfast. Rhyddhawyd eu sengl gyntaf "CEARTA" yn 2017, ac yna'r albwm *3CAG* (2018) a *Fine Art* (2024); derbyniodd y ddwy albwm yma glod gan y beirniaid.

Mae cerddoriaeth Kneecap yn mynd i'r afael â themâu fel hawliau'r iaith Wyddeleg, gwrth-wladychiaeth, dosbarth, ac etifeddiaeth yr Helyntion, gan ddefnyddio hiwmor ac eironi yn aml. Mae'r grŵp hefyd yn ddi-flewyn-ar-dafod yn erbyn Seioniaeth Israel ac mae wedi bod yng nghanol dadleuon cyhoeddus ynghylch rhyddid barn a mynegiant gwleidyddol yn Iwerddon a'r DU.

Serennodd Ó hAnnaidh fel fersiwn ffuglennol ohono'i hun yn y ffilm *Kneecap* (2024), drama-gomedi a gyfarwyddwyd gan Rich Peppiatt sy'n darlunio ffurfio, datblygu a chynnydd y grŵ o fewn cyd-destun diwylliannol a gwleidyddol y Belfast gyfoes. Enillodd y ffilm, sydd hefyd yn cynnwys Michael Fassbender, sawl gwobr a chafodd ei chanmol am ei dilysrwydd, ei hiwmor a'i sylwebaeth gymdeithasol.

## Actifyddiaeth wleidyddol a beirniadaeth gan Saeson 
Mae Ó hAnnaidh a Kneecap yn adnabyddus am eu hymgyrchu dros yr iaith Wyddeleg yn ogystal â'u beirniadaeth o bolisïau llywodraeth Lloegr yng Ngogledd Iwerddon.

Caiff ei adnabod hefyd am ei gefnogaeth ddi-flewyn-ar-dafod i genedlaetholdeb Palesteinaidd a hawliau'r Palesteinaidd a rhan y Deyrnas Unedig yn yr hyn y mae'n ei ystyried yn hil-laddiad y Palesteiniaid. Ym Mai 2025, cyhuddwyd Ó hAnnaidh yn y DU o drosedd yn gysylltiedig â therfysgaeth a honnir iddo arddangos baner Hezbollah mewn cyngerdd, cyhuddiad a ddisgrifiodd ef a'r grŵp fel "plismona gwleidyddol" ac ymgais i dawelu rhyddid barn.

## Bywyd personol 
Magwyd Ó hAnnaidh yng Ngorllewin Belfast, ardal eitha Gwyddeleg ei hiaith a hanes o weithredu'n wleidyddol. Mae'n rhugl yn yr Wyddeleg ac fe'i hystyrir yn ffigwr amlwg yn y sîn gerddoriaeth Wyddeleg gyfoes.

## Gwobrau 
* Gwobr Academi Ffilm a Theledu Iwerddon (IFTA) am y Cyfarwyddwr Gorau ( *Kneecap*, 2024; wedi'i rhannu gyda'r cast a'r criw) 
* Gwobr BAFTA am *Gneecap* (2024; fel aelod o'r cast)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1990au
Categori:Pobl o Felffast
Categori:Ymgyrchwyr o Ogledd Iwerddon
Categori:Cantorion Gwyddeleg
Categori:Actorion o Ogledd Iwerddon
Lloyd Hatton

Gwleidydd Llafur o Loegr yw **Lloyd Hatton**. Mae'n aelod seneddol dros etholaeth seneddol De Dorset ers 2024.

Cafodd Hatton ei eni yn Wyke Regis, Dorset. Cafodd ei fagu yn Weymouth. Roedd ei dad yn rheoli siop pysgod a sglodion. Enillodd sedd "ddiogel" De Dorset oddi ar y Ceidwadwyr yn etholiad cyffredinol 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Vikki Slade

Gwleidydd o Loegr gyda'r Democratiaid Rhyddfrydol yw **Vikki Slade** (ganwyd 17 Rhagfyr 1972). Mae'n Aelod Seneddol dros Ganolbarth Dorset a Gogledd Poole ers 2024. Ymgeisiodd yn aflwyddiannus am yr un sedd yn 2015, 2017 a 2019.

## Gyrfa wleidyddol 
Slade oedd arweinydd Cyngor Bournemouth, Christchurch a Poole o 2023 tan ei hymddiswyddiad ym mis Gorffennaf 2024. Bu’n arweinydd y Cyngor cyn hynny o etholiad 2019 hyd at fis Medi 2020.  Roedd hi'n bennaeth ar glymblaid y "Three Towns Alliance".

Mae hi wedi cynrychioli ward Broadstone fel cynghorydd lleol ers 2011, gan gynnwys pan oedd y ward yn rhan o Gyngor Bwrdeistref Poole cyn 2019.

Yn etholiad cyffredinol 2015, cefnogwyd ei hymgyrch i olynu Annette Brooke gan Matthew Oakeshott.

Yn etholiad cyffredinol 2024, trechodd y Ceidwadwr Michael Tomlinson, a fu'n Weinidog y Wladwriaeth dros Wrthweithio Ymfudo Anghyfreithlon.  Ar ôl cael ei hethol dywedodd na fyddai wedi sefyll am y pumed tro pe bai wedi colli.

Yn y Senedd, mae Slade yn aelod o dîm mainc flaen Ed Davey fel llefarydd llywodraeth leol y blaid, gan gysgodi Angela Rayner. Gwrthwynebodd Slade penderfyniad y llywodraeth i dorri Taliad Tanwydd y Gaeaf. Yn ei blwyddyn gyntaf yn y senedd, mae hi wedi gweithio ar faterion fel cau gorsaf rheilffordd Wareham Crossing a lladrata o siopau yn Wimborne.

## Bywyd personol 
Mae hi'n briod â Paul Slade, sy'n gynghorydd dros ward Creekmoor. Mae ganddyn nhw bedwar o blant.

Cafodd ei haddysg yn Ysgol Ramadeg Tonbridge.

## Hanes etholiadol 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Dorset
Gilotîn

Peiriant ar gyfer cyflawni'r gosb eithaf trwy dorri'r pen i ffwrdd yw **gilotîn**. Mae'r ddyfais yn cynnwys ffrâm dal, unionsyth gyda llafn trwm onglog wedi'i hongian ar y brig. Mae'r condemniedig wedi'i sicrhau â charchar gwddf ar waelod y ffrâm, gan ddal safle'r gwddf yn uniongyrchol o dan y llafn. Caiff y llafn ei rhyddhau'n sydyn, gan ddienyddio'r condemniedig gydag un ergyd gyflym. Mae'r pen yn cwympo i fasged isod.

Mae'r gilotîn yn adnabyddus am gael ei ddefnyddio yn Ffrainc, yn enwedig yn ystod y Chwyldro Ffrengig, pan ddaeth i symboleiddio Teyrnasiad Braw. Parhaodd i fod y dull safonol o ddienyddio cyfreithiol yn Ffrainc nes i'r gosb eithaf gael ei diddymu yno ym 1981.

Roedd peiriannau i dorri bennau wedi cael eu defnyddio yn achlysurol mewn gwahanol leoedd yn Ewrop ers canrifoedd, ond enwyd y fersiwn benodol a ddefnyddiwyd yn Ffrainc ar ôl y gwleidydd o feddyg Joseph-Ignace Guillotin (1738–1814) a gynigiodd i'r *Assemblée nationale* o 1789 y dylid cynnal dienyddiadau trwy fecanwaith a fyddai'n gyflymach ac yn fwy dyngarol na llawer o'r dulliau erchyll a ddefnyddiwyd yn y gorffennol. Ystyriwyd bod cael un dull dienyddio ar gyfer pobl o bob dosbarth cymdeithasol yn fynegiant o'r ddelfryd chwyldroadol o gydraddoldeb. Ystyriwyd ei fod yn ddull mwy trugarog o weithredu na dulliau cynharach.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Categori:Dulliau dienyddio
Rakhi Singh

Mae **Rakhi Singh** yn chwaraewr ffidil a chyfansoddwr o Gymru. 

Sefydlodd y Manchester Collective yn 2016. Mae'n ensemble cerddoriaeth siambr arloesol, ac maent yn chwarae llawer o gerddoriaeth sydd wedi ei gomisiynu. Yn 2021, chwaraeon nhw yng Nhŵyl BBC Proms am y tro cyntaf yn Neuadd Frenhinol Albert.

Yn 2025, cyhoeddodd yr Urdd ynghyd â Choleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru chwech gwobr newydd sbon i gystadleuwyr sy'n serennu ar lwyfan Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd. Gwobr Rakhi Sing oedd y gwobr offerynnol.

Yn 2023, cyhoeddwyd bod Singh yn un o bump cymrawd er anrhydedd Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

## Bywyd personol ac addysg 
Ganwyd yng Nghymru i fam Saesneg a tad o India. Mae ganddi chwaer, Simmy, a brawd, Davinder, sydd hefyd yn chwarae'r ffidil.

Mynychodd Coleg Brenhinol y Gogledd (RNCM), Manceinion a graddiodd o'r Academi Gerdd Frenhinol, Llundain.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Rakhi Sing
Categori:Feiolinwyr
Categori:Feiolinwyr o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Nifwl y Cranc

Gweddillion uwchnofa yng nghytser Taurus yw **Nifwl y Cranc**, a adnabyddir hefyd fel **Messier 1** (M1), **NGC 1952** a **Taurus A**. Fe'i darganfuwyd  yn 1731 gan John Bevis, seryddwr o Loegr. Mae'r nifwl yn cyfateb i ddigwyddiad uwchnova llachar a welwyd ym 1054 OC gan seryddwyr yn Tsieina a gwledydd eraill; roedd y ffrwydrad mor llachar fel ei fod yn weladwy am bron i fis yn awyr y dydd. Erbyn heddiw, mae disgleirdeb y gwrthrych wedi lleihau'n aruthrol, ac nid yw'n weladwy i'r llygad noeth. Mae ganddo faint ymddangosiadol o 8.4. Ceir y nifwl ym Mraich Perseus galaeth y Llwybr Llaethog, tua 6,500&nbsp;ly o'r Ddaear. Yn ei ganol mae pulsyren, sef seren niwtron 28–30&nbsp;km mewn diamedr sy'n troelli 30.2 gwaith yr eiliad. Mae'r seren hon yn allyrru pylsau o ymbelydredd electromagnetig yn amrywio o belydrau gama i donnau radio; dyma'r ffynhonnell barhaus fwyaf disglair o belydrau gama yn yr awyr.

Mae'r enw "Nifwl y Cranc" yn deillio o lun o'r gwrthrych a wnaed gan y seryddwr William Parsons, 3ydd Iarll Rosse, yn 1842 neu 1843; mae'r ddelwedd a luniwyd ganddo yn debyg i granc.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Crab Nebula.jpg|Niwl y Cranc mewn delwedd fosaig o Delesgop Gofod Hubble
Crab nebula Rosse, 1844.jpg|Darlun o'r nifwl gan William Parsons (1844), lle mae'n debyg i ffurf cranc
Chandra-crab.jpg|Y pylseren yng nghanol y nifwl. Mae'r delwedd yn cyfuno data optegol o Delescop Gofod Hubble ac Arsyllfa Pelydr-X Chandra.

Categori:Gweddillion uwchnofa
Categori:Gwrthrychau Messier
Categori:Gwrthrychau NGC
Cranc
Categori:Taurus (cytser)
Sfferau

**Sfferau** (a Sefirot, , yn Saesneg ac ieithoedd eraill, Hebraeg: סְפִירוֹת, *səp̄īrōṯ*, lluosog y Roeg Goine: σφαῖρα, yn llythrennol 'sffêr'), sy'n golygu *tarddiadau*, yw'r 10 priodoledd/tarddiad yn Cabala, lle mae Ein Sof ("gofod anfeidrol") yn datgelu ei hun ac yn creu'r byd ffisegol a'r seder hishtalshelus (disgyniad cadwynog y Pedwar Byd metaffisegol) yn barhaus. Trawslythrennir y term yn Saesneg fel *sephirot/sephiroth*, a *sefira/sephirah* yn unigol. Mae'r Gymraeg yn adlewyrchu ynganiad Hebraeg y gair *סְפִירוֹת* (*sfirot*) gyda'r terfyniad lluosog 'au.'

Fel datguddiadau o ewyllys y crëwr ( *rāṣon*), ni ddylid deall y sfferau fel deg duw, ond yn hytrach fel deg sianel wahanol lle mae'r un Duw yn datgelu Ei ewyllys. Mewn llenyddiaeth Iddewig ddiweddarach, mae'r deg sffêr yn cyfeirio naill ai at y deg amlygiad o Dduw; y deg pŵer neu gyfadran yr enaid; neu'r deg grym strwythurol natur.

Mae ffurfweddiadau amgen o'r sfferau yn cael eu dehongli gan wahanol ysgolion yn esblygiad hanesyddol Cabala, gyda phob un yn mynegi agweddau ysbrydol gwahanol. Mae'r traddodiad o restru deg sffêr wedi'i nodi yn y *Sefer Yetzirah*, sy'n dweud, "Deg sffêr o ddim byd, deg ac nid naw, deg ac nid un ar ddeg." Gan fod cyfanswm o 11 sffêr, sydd wedi'u rhestru ar draws y gwahanol gynlluniau, gwelir dau (Keter a Da'at ) fel amlygiadau anymwybodol ac ymwybodol o'r un egwyddor, gan gadw'r 10 categori. Disgrifir y sfferau fel sianeli grym bywyd creadigol dwyfol neu ymwybyddiaeth lle mae'r hanfod dwyfol anhysbys yn cael ei ddatgelu i ddynolryw.

Yn athroniaeth Hasidig, sydd wedi ceisio mewnosod profiad cyfriniaeth Iddewig yn ysbrydoliaeth ddyddiol (*devekut*), archwilir y bywyd mewnol hwn o'r sfferau, a'r rôl maen nhw'n eu chwarae yng ngwasanaeth dyn i Dduw yn y byd hwn.

## Gweler hefyd 
* Arcana Fwyaf
* Qlippoth
* Llwybr y cleddyf fflamllyd

## Cyfeiriadau 
### Nodiadau 
### Dyfyniadau 
### Gweithiau a ddyfynnwyd 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Darllen pellach 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
*
* 

Categori:Cabala
Uwchnofa

Ffrwydrad sy'n digwydd pan fydd seren enfawr yn cyrraedd diwedd ei hoes yw **uwchnofa**. Mae'r seren yn dod yn filiynau neu biliynau o weithiau'n fwy disglair, efallai mor ddisglair â galaeth gyfan. Yna mae'n pylu dros sawl wythnos neu fis. Mae'r seren wreiddiol yn cael ei dinistrio, ac mae naill ai'n crebachu nes ei fod yn dod yn seren niwtron neu dwll du, neu'n cael ei dinistrio'n llwyr ac felly'n dod yn nifwl gwasgaredig.

Mae uwchnofa yn allyrru llawer iawn o ynni – sy'n cyfateb i'r hyn a allyrrir yn ystod oes gyfan seren fel yr Haul. Mae'r seren yn taflu mater allan ar gyflymder hyd at 30,000&nbsp;km/s neu 10% o gyflymder golau. Mae hyn yn gyrru siocdon sy'n cludo nwy a llwch i'r cyfrwng rhyngserol o'i gwmpas.

Mae uwchnofâu yn ddigwyddiadau cymharol brin o fewn galaeth, sy'n digwydd tua thair gwaith y ganrif yn y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni. Yr uwchnofa diwethaf i gael ei arsylwi'n uniongyrchol yn y Llwybr Llaethog oedd Uwchnofa Kepler yn 1604, a chyn hynny Uwchnofa Tycho yn 1572, ac roedd y ddau ohonynt yn weladwy i'r llygad noeth. Yr uwchnofa diweddaraf y tu allan i'r Llwybr Llaethog a oedd yn weladwy i'r llygad noeth oedd SN 1987A, sef ffrwydrad gorgawr glas yn 1987 yng Nghwmwl Mawr Magellan.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
* *Handbook of Supernovae*, gol. Athem W. Alsabti a Paul Murdin (Cham: Springer, 2017)


Categori:Ffrwydradau
Categori:Gwrthrychau seryddol
Categori:Seryddiaeth
Medwyn Williams

Garddwr llysiau o Gymru yw **Medwyn Williams MBE FNVS** (ganwyd Medi 1942), sydd wedi ennill y fedal aur 14 gwaith yn Sioe Flodau Chelsea.

## Bywyd cynnar
Ganwyd **Richard Medwyn Williams** ym mhentref Paradwys, yn fab i weithiwr fferm a symudodd ei deulu i Langristiolus pan oedd Medwyn yn flwydd oed. Yn 8 oed, helpodd ei dad ef i dyfu radis, mwstard a berwr mewn plot un llathen. Wedi hynny, helpodd ei dad i dyfu amryw o lysiau ar gyfer sioeau gardd ar Ynys Môn, lle'r oedd ei dad yn adnabyddus am dyfu moron hir. Gan orfod profi ei hun i'r Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol fel un o ansawdd digonol, gofynnwyd iddo lwyfannu ei arddangosfa gyntaf gan y Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol yn Sioe Flodau Palas Hampton Court. Enillodd Williams a'i dad fedal aur ar eu hymgais gyntaf, gwobr o fâs gwydr nadd am y cystadleuydd newydd gorau, a Gwobr Rhosyn Tudor a gyflwynir yn flynyddol i'r RHS gan Urdd y brodwyr ym Mhalas Hampton Court am yr arddangosfa orau yn Hampton Court.

Gofynnwyd iddo arddangos y flwyddyn ganlynol, 1996, yn Sioe Flodau Chelsea, a tyfodd ei lysiau yn sefydliad ymchwil Prifysgol Cymru, Bangor ym Mhenyffridd, lle mae'n rhentu tŷ gwydr 80 x 60&nbsp; troedfedd wedi'i gynhesu â thŷ hollol oer 120 x 70&nbsp;troedfedd, ac mae ganddo ddefnydd o storfa oer fach i gadw rhai llysiau yn ôl.

Yn Sioe Flodau Chelsea 2019, creuodd y "tomato Cymraeg" cyntaf erioed, sef amrywiad wedi ei gofrestru yn swyddogol gyda'r enw "Y Ddraig Goch". Mae'n debyg dyma'r enw Cymraeg cyntaf i gael ei gofrestru ar gyfer unrhyw ffrwyth neu lysieuyn.

Yn 2013 cyhoeddodd ei hunangofiant *Gwreiddiau* (Gomer@Lolfa, ).

Yn 2025, dathlodd Medwyn 75 mlynedd o gadw llysiau.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol-
* Gwefan gwerthu hadau
* Awgrymiadau ar wefan Garddio'r BBC

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Garddwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
South Park: Bigger, Longer & Uncut

Ffilm gerddorol gomedi Americanaidd o 1999 yw ***South Park: Bigger, Longer & Uncut*** (Cymraeg: 'De Parc: Mwyach, Hirach a Heb ei Dorri'). Mae'n seiliedig ar y gyfres deledu boblogaidd *South Park*. Cyfarwyddwyd y ffilm gan gyd-grëwr Trey Parker y gyfres o sgript ffilm a ysgrifennwyd gyda'r cyd-grëwr arall Matt Stone, a Pam Brady. Perfformiwyd y ffilm am y tro cyntaf ar 23 Mehefin 1999 yn Theatr Tsieineaidd Grauman a chafodd ei rhyddhau'n swyddogol yn yr Unol Daleithiau ar 30 Mehefin 1999.

## Nodynau
## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1999
Categori:Ffilmiau Comedy Central Films
Categori:Ffilmiau comedi animeiddiedig
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar raglenni teledu
Bigger, Longer & Uncut
Twyford Down

Ardal o dwyndir calch sy'n gorwedd  i'r de-ddwyrain o ddinas Caerwynt, Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Twyford Down**. Mae ei bwynt uchaf, Deacon Hill, yn 122 metr uwchben lefel y môr.

Ym 1992, cynhaliwyd protest mawr yn yr ardal hon yn erbyn adeiladu rhan newydd o draffordd yr M3 o Lundain i arfordir deheuol Lloegr. Erbyn y 1970au, roedd Ffordd Osgoi Caerwynt, a oedd wedi'i hadeiladu yn y 1930au, wedi dyddio ac yn orlawn, a gwnaed cynlluniau i'w disodli. Fodd bynnag, roedd chwilio am lwybr addas arall o amgylch y ddinas yn anodd. Ar ôl sawl ymholiad cyhoeddus, dewiswyd llwybr a fyddai'n mynd â'r draffordd dros Twyford Down mewn drychfa. Byddai hyn yn dinistrio 1.91 hectar (4.7 erw) (tua 4.5%) o Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA).

Roedd gwrthwynebiad eang i'r cynnig. Roedd pryderon ynghylch peryglu bywyd gwyllt ac ymddangosiad craith amlwg ar y dirwedd, ond ar ben hynny roedd dadleuon na fyddai'r draffordd newydd yn ateb digonol i broblemau traffig. Denodd y protestiadau a ddilynodd sylw eang gan y cyfryngau cenedlaethol. Dioddefodd protestwyr a geisiodd rwystro adeiladu'r drychfa drais wrth law swyddogion diogelwch ar y safle; cyhoeddwyd gwaharddebau llys i lawer o rai eraill. Arweiniodd y protestiadau at ymwybyddiaeth gyhoeddus gynyddol o effaith amgylcheddol cynlluniau o'r math hwn. Rhoddwyd mwy o ystyriaeth i'r amgylchedd gan gynlluniau ffyrdd dilynol. Cafodd rhai cynlluniau eu canslo.

Agorwyd y darn o draffordd drwy Twyford Down yn 1995, gan gwblhau'r M3. Yna caewyd y rhan o ffordd yr A33 rhwng Bar End a Compton – hen Ffordd Osgoi Caerwynt – a'i throi'n laswelltir.

Twyford down.jpg|Y drychfa yn Twyford Down yn ystod adeiladu Traffordd yr M3, Gorffennaf 1994
Twyford down cutting 03.jpg|Y trychfa mewn defnydd fel rhan o'r M3, Awst 2005

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
* Barbara Bryant, *Twyford Down: Roads, Campaigning and Environmental Law* (Llundain: E & FN Spon, 2/1996) 

Categori:Amgylcheddaeth
Categori:Cludiant yn Hampshire
Categori:Hanes Hampshire
Categori:Mynyddoedd a bryniau Hampshire
Categori:Protestiadau yn y Deyrnas Unedig
Loretta Swit

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Loretta Swit** (4 Tachwedd  1937 &ndash; 30 Mai 2025).  

Ganwyd Swit i fewnfudwyr Pwylaidd yn Passaic, New Jersey; roedd ei thad yn glustogwr a'i mam yn wraig tŷ.  Astudiodd actio yn Academi Celfyddydau Dramatig America ym Manhattan - yn erbyn dymuniadau ei rhieni. Yno cyfarfu â Gene Frankel, ac yn ei Theatr Repertory y cwblhaodd ei phrentisiaeth ac a benodwyd yn rheolwr iddi yn ddiweddarach. 

Daeth yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel y nyrs Major Margaret "Hot Lips" Houlihan yn y gyfres deledu M*A*S*H, o 1972 hyd at 1983.

Bu farw yn Ninas Efrog Newydd, yn 87 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o New Jersey
Pwca

Mae'r **pwca** (lluosog: **pwcaod**) yn greadur o lên gwerin Celtaidd, Seisnig ac Ynysoedd y Sianel. Mae Geiriadur Prifysgol Cymru yn ei ddiffinio fel: *coblyn, ellyll, bwci* ac *ysbryd*. Credid eu bod yn dod â lwc dda a lwc ddrwg, ac y gallent helpu neu rwystro cymunedau gwledig a morol. Gall pwcaod fod â ffwr neu wallt tywyll neu wyn. Dywedwyd bod y creaduriaid yn gallu newid eu gwedd, gan gymryd ffurf ceffylau, geifr, cathod, cŵn, neu ysgyfarnogod. Gallant hefyd edrych fel pobl, ond gyda nodweddion anifeiliaid, fel clustiau neu gynffon.

## Gweler hefyd 
* Aderyn y Corff
* Oni
* Puck, mewn llên gwerin Lloegr
* Torngarsuk
* Yaoguai
* Yekyua

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Llên gwerin Lloegr
Categori:Mytholeg Gymreig
David Nicholas

Newyddiadurwr teledu a gweithredwr busnes o Gymru oedd **Syr David Nicholas** CBE (25 Ionawr 1930 – 4 Mehefin 2022). Mewn gyrfa hir gyda chwmni newyddion ITN, bu'n brif olygydd, prif weithredwr (1977–1989), a chadeirydd (1989–91).

## Bywyd cynnar 
Ganed Nicholas ar 25 Ionawr 1930 yn Nhregaron, Ceredigionge. Roedd yn fab i Daniel Nicholas, prif dderbynnydd arian mewn banc, a'i wraig Elizabeth (née Williams). Magwyd ef yng Nglyn-nedd, Sir Forgannwg, a mynychodd ysgol ramadeg Castell-nedd. Ar ôl graddio mewn Saesneg (Baglor yn y Celfyddydau) o Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, a gwneud gwasanaeth cenedlaethol yng nghorff addysg y Fyddin (o 1951 i 1953), daeth Nicholas yn newyddiadurwr. Gweithiodd ar *The Yorkshire Post*, yna gweithiodd ar *The Daily Telegraph* fel is-olygydd.

## Gyrfa 
Ymunodd Nicholas ag ITN ym 1960 fel is-olygydd. Roedd yn gwneud shifft penwythnos ar *The Observer* hefyd. Gweithiodd ei ffordd i fyny i fod yn brif is-olygydd ac yna'n ddirprwy olygydd ym 1963. Ef oedd cynhyrchydd rhaglen *News at Ten* ITN pan sefydlwyd y rhaglen. Rhwng 1966 a 1987 roedd yn brif olygydd, a chynhyrchodd ddarllediadau noson etholiad yn ogystal â darllediadau Glaniad Apollo ar y Lleuad, a rhaglenni arbennig ITN. Daeth yn brif weithredwr ITN o 1977 i 1989, ac yna'n gadeirydd o 1989 hyd at ei ymddeoliad ym 1991. Roedd hefyd yn gyfarwyddwr Channel 4 o 1992 i 1997 ac yn gadeirydd Sports News TV o 1996 i 2003.

## Gwobrau 
Derbyniodd Nicholas Wobr Urdd y Cynhyrchwyr ym 1967 (am rhaglenni yn dangos dychweliad mordaith Syr Francis Chichester). Derbyniodd Gymrodoriaeth (FRTS) hefyd ym 1980, Gwobr Cyril Bennett ym 1985, Gwobr y Beirniaid ym 1991 a gwobr Cyflawniad Oes gan y Gymdeithas Deledu Frenhinol yn 2012. Dyfarnwyd CBE iddo yn Anrhydeddau Pen-blwydd 1982 a Baglor Marchog yn Anrhydeddau Pen-blwydd 1989. Fe'i gwnaed yn Gymrawd Coleg Prifysgol Aberystwyth a derbyniodd radd er Anrhydedd (LLD) gan Brifysgol Cymru ym 1990. Cafodd ei ethol ddwywaith yn Llywydd Cymdeithas Cyn-fyfyrwyr ei brifysgol ym 1990 a 1992. Dyfarnwyd gradd er anrhydedd (DHL) iddo hefyd gan Brifysgol De Illinois yn 2000. Derbyniodd hefyd Wobr Cyflawniad Oes News World yn 2001 a chafodd ei wneud yn Gymrawd Anrhydeddus o Goleg Goldsmiths, Llundain yn 2004.

## Teulu 
Roedd Nicholas yn briod â Juliet Davies o 1952 hyd at ei marwolaeth yn 2013. Roedd gan y cwpl ddau o blant.

Bu farw ar 4 Mehefin 2022 yn 92 oed.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*

Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Newyddiadurwyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Stiw

Mae **Stiw** yn sioe deledu a ddarlledwyd ar S4C.

## Lleisiau a Chriw 
* Stiw: Tomi Llywelyn
* Mam: Mirain Haf Roberts 
* Dad: Llŷr Ifans 
* Betsan Roberts
* Leisa Gwenillan
* Twm Evans
* Arfon Gwylim 
* Elain Lloyd 
* Cynhyrchiad gweithredol: Dafydd Meirion Roberts
* Cynhyrchiad: Hefin Ellis 
* Cyfeiriad dybio a sgript: Marian Ellis 
* Cymysgu sain: Siwan Lisa Evans a Sion Alun Jones 
* Golygu: Tristan Ellis 
* Graffeg: Clinton Owen

## Penodau (Anghyflawn) 
# Stiw y Cogydd

Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
Octonots

Mae **Octonots** yn sioe deledu a ddarlledwyd ar S4C.

## Lleisiau a Chriw 
* Capten Cwrwgl: Arwel Roberts
* Harri: Iwan Charles 
* Pegwn: Owain Arthur
* Dela: Elain Lloyd a Mirain Haf Roberts 
* Ira: Ffion Llwyd 
* Cregynnog: Aled Pugh a Aled Evans
* Yr Athro Wythennyn: Gwyn Parry a Dyfrig Evans 
* Emyr Roberts
* Cynhyrchiad gweithredol: Dafydd Meirion Roberts
* Cynhyrchiad: Hefin Ellis 
* Sgript: Marian Ellis 
* Gweinyddiaeth: Nerys Lloyd 
* Cymysgu sain: Siwan Lisa Evans a Sion Alun Jones 
* Golygu: Tristan Ellis
* Graffeg: Clinton Owen

## Penodau (Anghyflawn) 
# Morfil Ungorn

Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Bwrdeistref Sirol Warley

Bwrdeistref fetropolitan a phlwyf sifil yn Swydd Gaerwrangon, Lloegr, oedd **Bwrdeistref Sirol Warley** (Saesneg: *County Borough of Warley*). Fe'i crëwyd yn 1966 trwy gyfuno bwrdeistrefi Smethwick, Oldbury a Rowley Regis. Dim ond 8 mlynedd yn ddiweddarach, yn 1974 fe'i diddymwyd  o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, a throsglwyddwyd yr ardal i Fwrdeistref Fetropolitan Sandwell.

bawd|canol|320px|Map yn dangos Warley (amlinelliad glas) a'r tair bwrdeistref a'i ffurfiodd (coch) 

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sandwell
Categori:Hanes Swydd Gaerwrangon
Categori:Hanes Gorllewin Canolbarth Lloegr
Categori:Llywodraeth leol yn Swydd Gaerwrangon
Mwnci'n Dweud Mwnci'n Gwneud

Mae '''Mwnci'n Dweud Mwnci'n Gwneud''' yn sioe deledu a ddarlledwyd ar S4C.

## Lleisiau a Chriw 
* Mwnci a Parot: Huw Euron
* Sgript: Mererid Hopwood a Tudar Dylan
* Cymysgu sain: John Cross a Meruig Hailstone
* Golygu: Bleddyn Rhys 
* Cyfeiriad dybio: Pat Griffiths 

## Penodau (Anghyflawn) 
# Estrys

Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Popi'r Gath

Mae '''Popi'r Gath''' yn sioe deledu a ddarlledwyd ar S4C.

## Lleisiau a Chriw 
* Owi a Idwal: Carwyn Glyn
* Beca Lois Evans
* Siwan Rhys
* Eiry Thomas
* Beth Robert

* Cwmni dybio: Atsain
* Cymysgu sain: John Cross, Owain Simpson a Meurig Hailstone 
* Golygu fideo: Bleddyn Rhys
* Cyfeiriad Dybio: Pat Griffiths

## Penodau (Anghyflawn) 
# Sioe Owi

Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
Hwyl efo Cled

Mae *Hwyl efo Cled* (Fun with Claude) yn sioe deledu a ddarlledwyd ar S4C.

## Lleisiau a Chriw 
* Cled: Math Roberts
* Morus: Garmon Ynyr Edwards
* Mam: Mirain Haf Roberts
* Dad: Llŷr Ifans
* Nain: Anna Wyn Jones
* Cwmni dybio: Sain Recordiau Cyf
* Cynhyrchiad: Marian Ellis
* Golygu sgript: Hefin Ellis
* Cynhyrchiad gweithredol: Dafydd M. Roberts

## Penodau (Anghyflawn) 
# Bwyd

Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig