Tansanïa

Gwlad yn nwyrain Affrica yw **Gweriniaeth Unedig Tansanïa** neu **Tansanïa**.  Saif yn ardal Llynnoedd Mawr Affrica. Mae'n ffinio ag Wganda a Chenia i'r gogledd, Rwanda, Bwrwndi a Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo i'r gorllewin, Sambia, Malawi a Mosambic i'r de a Chefnfor India i'r dwyrain. Saif mynydd uchaf Affrica,  Kilimanjaro, yng ngogledd-ddwyrain Tansanïa. Ei phoblogaeth yn ôl y Cyfrifiad cenedlaethol diwethaf oedd  a phoblogaeth ei phrifddinas, Dodoma, oedd .

Yn swyddogol, diffinnir y wlad fel 'Gweriniaeth Llywodraethol, Cyfansoddiadol' (*presidential constitutional republic*) ers 1996. Ei phrifddinas swyddogol yw Dodoma, ac yno hefyd mae Swyddfa'r Llywydd, y Cynulliad Cenedlaethol a llawer o swyddfeydd y Llywodraeth. Yn Dar es Salaam, sef yr hen Brifddinas mae'r rhan fwyaf o swyddfeydd y Llywodraeth, a hi hefyd yw dinas fwya'r wlad, y prif borthladd a phrif ganolfan marchnata.

Gwladychwyd y wlad gan Ewropead yn gyntaf yn niwedd y 19g a hynny gan yr Almaenwyr ac yna'r Prydeinwyr wedi'r Ail Ryfel Byd. Llywodraethwyd y tir mawr Tanganyika ar wahân i ynysfor Sansibar, ond wedi iddynt ddod yn annibynnol (yn 1961 ac yn 1963) cafwyd cytundeb rhyngddynt i uno, yn Ebrill 1964, gan ffurfio Gwladwriaeth Unedig Tansanïa.

Amcangyfrifodd y Cenhedloedd Unedig fod ei poblogaeth tua 56.31 miliwn, sydd ychydig yn llai na De Affrica, gan ei gwneud yr ail wlad fwyaf poblog sydd wedi'i lleoli'n gyfan gwbl i'r de o'r Cyhydedd. Mae'r boblogaeth yn cynnwys tua 120 o grwpiau ethnig, ieithyddol a chrefyddol. Gwladwriaeth sofran yw Tansanïa, gweriniaeth gyfansoddiadol arlywyddol ac ers 1996 ei phrifddinas swyddogol yw Dodoma lle mae swyddfa'r arlywydd, y Cynulliad Cenedlaethol, a holl weinidogaethau'r llywodraeth. Dar es Salaam, y brifddinas gynt, sy'n cadw'r mwyafrif o swyddfeydd y llywodraeth a hi yw dinas fwyaf, prif borthladd a phrif ganolfan fasnachol y wlad. Mae Tansanïa'n  wladwriaeth un blaid *de facto
File:Serengeti National Park 08 - lion - Panthera leo.jpg|Llewod y Serengeti
File: Giraffes Arusha Tanzania.jpg|Giraffod yn Arusha. 
File:Gombe Stream NP Mutter und Kind.jpg|Tsimpansi benywaidd gydag un bach yn Gombe Stream
File:Zebra in Mikumi.JPG|Sebras ynm Mharc Cenedlaethol Mikumi
File:Elephants, Serengeti.jpg|Eliffantod y Serengeti

Mae Tansanïa'n cynnwys tua 20% o rywogaethau poblogaeth enfawr gwaed cynnes Affrica, a gaiff eu gwasgaru dros ei 21 parc cenedlaethol, gwarchodfeydd, 1 ardal gadwraeth, a 3 pharc morol. Mae'r 21 parc yma oddeutu 38% o dir y genedl. Yng ngorllewin Tanzania, Parc Cenedlaethol Gombe Stream yw safle astudiaeth barhaus Jane Goodall sy'n astudio'r tsimpansî, a ddechreuodd ym 1960.

Mae Tansanïa'n fioamrywiol iawn ac mae'n cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd anifeiliaid. Ar baith y Serengeti ceir gnwod gwyn-barfog (*wildebeest* o fath *Connochaetes taurinus mearnsi),* bufilod a sebra  sy'n mudo'n flynyddol ar raddfa fawr. Mae Tansanïa'n gartref i oddeutu 130 o rywogaethau amffibiaidd a dros 275 o rywogaethau o ymlusgiaid, gyda llawer ohonynt yn gwbl frodorol ac wedi'u cynnwys yn Rhestrau Coch gwledydd yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur. Tansanïa sydd â'r boblogaeth fwyaf o lewod y byd.

## Gwleidyddiaeth 
### Llywodraeth 
Mae Tanzania'n wladwriaeth lle mae un blaid yn dominyddu: gyda phlaid Chama Cha Mapinduzi (CCM) mewn grym. O'i sefydlu, hyd at 1992, hi oedd yr unig blaid a ganiateir yn gyfreithiol yn y wlad. Newidiodd hyn ar 1 Gorffennaf 1992, pan ddiwygiwyd y cyfansoddiad. Mae wedi dal pŵer ers annibyniaeth ym 1961, a hi yw'r blaid sydd wedi gwasanaethu hiraf yn Affrica gyfan.

Yn Sansibar, mae gwladwriaeth lled-ymreolaethol *The Alliance for Change a Transparency-Wazalendois* (ACT-Wazalendo; neu *Chama cha Wazalendo* mewn Swahili) yn cael ei hystyried yn brif blaid wleidyddol yr wrthblaid. Mae cyfansoddiad Sansibar yn ei gwneud yn ofynnol i'r blaid sy'n dod yn ail yn y polau ymuno â chlymblaid gyda'r blaid fuddugol. Ymunodd ACT-Wazalendo â llywodraeth glymblaid gyda'r brif blaid  (Chama Cha Mapinduzi) yn Rhagfyr 2020 ar ôl i cryn ddadlau ynghylch etholiadau.

### Sansibar 
chwith|bawd| Archipelago Zanzibar lled-ymreolaethol
Mae'r awdurdod deddfwriaethol yn Sansibar dros yr holl faterion nad ydynt yn undebau wedi'u breinio yn Nhŷ'r Cynrychiolwyr (yn unol â chyfansoddiad Tansanïa)  neu'r Cyngor Deddfwriaethol (yn unol â chyfansoddiad Sansibar).

Mae gan yr arlywydd ac aelodau Tŷ'r Cynrychiolwyr dymhorau pum mlynedd a gellir eu hethol am ail dymor.

### Israniadau gweinyddol 
bawd|Rhanbarthau Tanzania
Ym 1972, diddymwyd llywodraeth leol ar y tir mawr a disodlwyd rheol uniongyrchol gan y llywodraeth ganolog. Fodd bynnag, ailgyflwynwyd llywodraeth leol ar ddechrau'r 1980au, pan ailsefydlwyd y cynghorau gwledig a'r awdurdodau gwledig. Cynhaliwyd etholiadau llywodraeth leol ym 1983, a dechreuodd cynghorau gweithredol ym 1984. Yn 1999, deddfwyd Rhaglen Ddiwygio Llywodraeth Leol gan y Cynulliad Cenedlaethol, gan osod "agenda gynhwysfawr ac uchelgeisiol yn cwmpasu pedwar maes: datganoli gwleidyddol, datganoli ariannol, datganoli gweinyddol a newid cysylltiadau canolog-lleol, gyda llywodraeth y tir mawr yn cael pwerauuwch o fewn fframwaith y Cyfansoddiad.

Yn 2016, rhannwyd Tansanïa yn dri deg un rhanbarth (neu *mkoa*), dau ddeg chwech ar y tir mawr a phump yn Sansibar (tri ar Unguja, dau ar Pemba). Yn 2012, rhannwyd y tri deg rhanbarth blaenorol yn 169 o ardaloedd (wilaya), a elwir hefyd yn "awdurdodau llywodraeth leol". O'r ardaloedd hynny, roedd 34 yn unedau trefol, a ddosbarthwyd ymhellach fel tri chyngor dinas (Arusha, Mbeya, a Mwanza), un deg naw o gynghorau trefol, a deuddeg cyngor tref.

### Milwrol 
bawd|Lluoedd arbennig FIB Tanzanian yn ystod hyfforddiant
Lluoedd arfog Tansanïa yw 'Llu Amddiffyn y Bobl Tansanïa' (neu'r TPDF; Kiswlarus: Jeshi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ)), sy'n gweithredu fel llu pobl o dan reolaeth sifil. Mae'n cynnwys pum cangen neu orchymyn: Llu Tir (byddin), Llu Awyr, y Llynges, Gwasanaeth Cenedlaethol a Phencadlys (MMJ). Gall dinasyddion Tansanïa wirfoddoli ar gyfer gwasanaeth milwrol pan yn 15 oed, a 18 oed ar gyfer gwasanaeth milwrol gorfodol ar ôl graddio o'r ysgol uwchradd.

### Hawliau Dynol 
Ledled Tansanïa, mae gweithredoedd rhyw rhwng dynion yn anghyfreithlon ac yn cario cosb uchaf o garchar am oes. Yn ôl arolwg o Ganolfan Ymchwil Pew yn 2007, roedd 95 y cant o Tansanïaid yn credu na ddylai cymdeithas dderbyn gwrywgydiaeth.

Ymosodir ar bobl gydag Albinedd yn aml neu eu lladd neu eu llurgunio oherwydd ofergoelion sy'n gysylltiedig â'r arfer *black-magic* o'r enw muti sy'n dweud bod rhannau o gorff albino briodweddau hudol. Tansanïa sydd â'r nifer uchaf o'r achosion hyn o dorri hawliau dynol ymhlith 27 o wledydd Affrica lle mae'n hysbys bod muti yn cael ei ymarfer.

Yn Rhagfyr 2019, adroddodd Amnest Rhyngwladol fod llywodraeth Tansanïa wedi dirymu hawl cyrff anllywodraethol (NGOs) yn ogystal ag unigolion i ffeilio unrhyw achos yn ei herbyn yn Llys Hawliau Dynol a Phobl Affrica.

## Economi a seilwaith 
chwith|bawd| Tyrau Banc Tansanïa
O 2021, yn ôl yr IMF, amcangyfrifwyd bod cynnyrch mewnwladol crynswth Tansanïa (GDP) yn $71 biliwn (enwol), neu $218.5 biliwn ar sail cydraddoldeb pŵer prynu (PPP). CMC y pen (PPP) oedd $3,574: gellir cymharu hyn gyda GDP y pen Cymru o $31,148 yn 2018.

Roedd allforion y wlad yn 2017 yn UD $ 5.3&nbsp;biliwn;  a phartneriaid masnachu mwyaf Tansanïa yn yr un flwyddyn oedd India, Fietnam, De Affrica, y Swistir a China. Cyfanswm ei fewnforion oedd US $8.17&nbsp;biliwn, gydag India, y Swistir, Saudi Arabia, China, a'r Emiraethau Arabaidd Unedig yn bartneriaid mwyaf. Mae plant mewn ardaloedd gwledig yn dioddef cyfraddau sylweddol uwch o ddiffyg maeth a newyn cronig, er bod gwahaniaethau trefol-gwledig wedi lleihau o ran pwysau plant. Mae cynhyrchiant bwyd isel yn y sector gwledig yn deillio'n bennaf o fuddsoddiad seilwaith annigonol; mynediad cyfyngedig i sgiliau ac offer fferm, gwasanaethau credyd; technoleg gyfyngedig yn ogystal â chymorth masnach a marchnata annigonol.

Dangosodd adroddiad Banc y Byd yn 2019 fod tlodi wedi gostwng 8% yn ystod y 10 mlynedd diwethaf, o 34.4% yn 2007 i 26.4% yn 2018.

### Twristiaeth 
[bawd| [Kilimanjaro|Copa Uhuru dan gap gwyn o eira]]
Cyfrannodd teithio a thwristiaeth 17.5% o gynnyrch mewnwladol crynswth Tansanïa yn 2016 a chyflogwyd 11.0% o weithlu'r wlad (1,189,300 o swyddi) yn 2013. Cododd y derbyniadau cyffredinol o US $1.74&nbsp;biliwn yn 2004 i UD $4.48&nbsp;biliwn yn 2013, Yn 2016, cyrhaeddodd 1,284,279 o dwristiaid y wlad o'i gymharu â 590,000 yn 2005. Mae mwyafrif llethol y twristiaid yn ymweld â Sansibar neu "gylched ogleddol"  Parc Cenedlaethol Serengeti, Ardal Gadwraeth Ngorongoro, Parc Cenedlaethol Tarangire , Parc Cenedlaethol Llyn Manyara, a Mynydd Kilimanjaro.

## Demograffeg 
Mae dosbarthiad y boblogaeth yn Tansanïa'n anwastad, gyda'r rhan fwyaf o bobl yn byw ar y ffin ogleddol neu'r arfordir dwyreiniol, a cheir poblogaeth denau yn ngweddill y wlad.

Mae tua 70% o'r boblogaeth yn wledig, er bod y ganran hon wedi bod yn gostwng ers o leiaf 1967. Dar es Salaam (poblogaeth 4,364,541)  yw'r brif ddinas o ran poblogaeth. Ond Dodoma (poblogaeth 410,956)  Mae gan bobloedd Sukuma, Nyamwezi, Chagga a Haya boblogaeth sy'n fwy na 1 filiwn. Mae tua 99% o Dansaniaid o dras Affricanaidd frodorol, gyda niferoedd bach o dras Arabaidd, Ewropeaidd ac Asiaidd.

### Addysg 
de|bawd| Neuadd Nkrumah ym Mhrifysgol Dar es Salaam
Yn 2012, amcangyfrifwyd bod y gyfradd llythrennedd yn Tanzania ar gyfer pobl 15 oed a hŷn yn 67.8%. Mae addysg yn orfodol nes bod plant yn cyrraedd 15 oed. Yn 2010, roedd 74.1% o blant rhwng 5 a 14 oed yn mynychu'r ysgol. Cyfradd cwblhau ysgolion cynradd oedd 80.8% yn 2012.

## Gweler hefyd
*Hadsa: tylwyth brodorol o ogledd-canolbarth Tansanïa

## Cyfeiriadau 

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Gymanwlad
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Affricanaidd
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Categori:Gwledydd Affrica
Categori:Gweriniaethau'r Gymanwlad