open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dant

bawd|300px|Dant
[250px|de|bawd|A - Coron, B - Gwraidd, 1 - Enamel, 2 - Dentin, 3 - [Bywyn (dant)|Bywyn, 4 - Deintgig, 5 - Smentwm, 6 - Asgwrn, 7 - Pibell waed, 8 - Nerf]]
Mae **dant** (lluosog: dannedd) yn helpu i dorri, rhywgo a malu bwyd cyn bod y bwyd yn cael ei lyncu. Mae gwahanol fathau o ddannedd. Mae gan fodau dynol dri math o ddannedd. Mae'r cilddannedd fel arfer yng nghefn y geg yn malu'r bwyd yn fân. Mae'r dannedd llygad yn hir ac yn finiog iawn. Defnyddir dannedd llygad i ddal gafael yn y bwyd. Mae'r blaenddannedd ym mhen blaen y geg, fel yr awgryma'r enw, ac fe'u defnyddir i rwygo'r bwyd.

Mae dannedd yn wahanol mewn anifeiliad eraill. Mae gan y cigysyddion (bwytwyr cig) ddannedd sydd yn addas i ladd anifeiliad eraill ac i rwygo cnawd. Mae'r dannedd llygad yn hir a miniog i afael yn dynn mewn cnawd a'r cilddannedd yn cracio a malu esgyrn yn fan. Mae gan lysysyddion (bwytwyr cig) ddannedd sy'n addas i fwyta planhigion. Mae'r blaenddannedd yn torri a'r cilddannedd yn malu'n fan.

## Mewn llenyddiaeth Gymraeg
Ceir sôn am ddannedd yn yr hen benillion:

:On'd ydyw yn beth hynod
:Fod dannedd merch yn darfod?
:Ond tra bo yn ei genau chwyth
:Ni dderfydd byth mo'i thafod.

## Arferion Hanesyddol
Roedd yna arferiad (ffashiwn?) ddechrau’r 20ed ganrif sy’n anodd iawn i ni ddeall erbyn heddiw, sef talu deintydd i dynnu’ch dannedd i gyd er mwyn prynu danedd gosod (dannedd dodi) smart a di-drafferth i bara am oes! Dyma ddwy enghraifft byw o ddyddiadur Griffith Thomas (11 mlynedd rhwng y ddau!):
*3 Ebrill 1918 Rhiw, Llŷn: "Mercher 3. Fi a Eliza yn mynd i’r dre. Llwytho yr SS Anne. 350 Tynnu fy nanedd - dim gwaith.".
*13 Awst 1929 Rhiw Llŷn: "Arian gan Daniel 5/7d. Yn ffair awst yn gorffen tynnu fy nanedd"

Dyma rai cofnodion o hyn wedi eu codi o Facebook (Grwp Cymuned Llên Natur):
*Yn Nhregaron yn y 60au roeddech yn gallu neud hyn ar yr NHS gyda'r deintydd oedd yn dod ar ddiwrnod mart! (Jenny Heney)
*Cofio fy ffrind yn dweud i’w nain (Bethesda) gael tynnu ei dannedd igyd a chael set cyfan o ddannedd gosod fel presant priodas gan ei rhieni!! I arbed trafferth efo nhw yn y dyfodol! Fel Dowry od. Dwi ddim yn gwybod pryd roedd hyn ond debyg y byddai ei nain tua 80-90 erbyn hyn. (Catrin Meirion)
*Fe dynnwyd dannedd Mam i gyd jyst cyn fy ngeni i yn y 40au i arbed trafferth! Ac roedd gen i aelod o staff yn y 70au gafodd dynnu ei dannedd yn anrheg 18 oed. (Megan Tudur)


Categori:Ceg
Categori:Deintyddiaeth
Criced

Mae **criced** yn gamp bat a phêl ym myd chwaraeon sydd gan amlaf yn cael ei chwarae rhwng dau dîm o un ar ddeg chwaraewr. Caiff ei chwarae ar gae gwair newydd ei dorri (sydd fel arfer yn siâp hirgrwn) a sydd â 'llain' o dir, dwy lath ar hugain o hyd, sy'n ddi-wair ar y cyfan. Chwaraeir y gêm gan 120 miliwn o bobl drwy'r byd, mewn nifer o wledydd, gan ei gwneud yr ail gamp fwyaf poblogaidd. Mae tri math o griced - criced undydd (50 pelawd ar lefel ryngwladol), criced 5 niwrnod a chriced 20 pelawd.

Ar bob pen y llain, mae strwythur pren wedi ei ffurfio o dri pholyn paralel, fertigol (a elwir yn 'stympiau') wedi eu gyrru i mewn i'r ddaear a dau ddarn croes (caten/catiau) yn gorwedd ar ben y stympiau. Gelwir y strwythurau hyn yn 'wicedi'. Bydd un o chwaraewyr y tîm sy'n maesu (y 'bowliwr') yn bowlio pêl ledr o un wiced tuag at y wiced arall, gan geisio ei tharo. Wedi ei 'bowlio', fel arfer, bydd y bêl yn adlamu unwaith oddi ar y llain cyn cyrraedd chwaraewr o'r tîm arall (y 'batiwr'), sy'n amddiffyn y wiced rhag y bêl gyda bat criced pren. Ceir 6 phelen mewn 'pelawd' a cheir nifer o belawdau mewn gêm ee 20, 40 neu 50.

[bawd|800px|canol|Clwb Criced Bae Colwyn gyda Morgannwg yn chwarae yn erbyn [Clwb Criced Swydd Gaerhirfryn|Swydd Gaerhirfryn; 21 Gorffennaf 2015.]]

Mewn criced proffesiynol, mae hyd y gêm yn amrywio o 20 pelawd (*Twenty20*) (i bob tîm) - i griced prawf a chwaraeir dros gyfnod o bum niwrnod. Y 'Cyngor Criced Rhyngwladol' (yr *ICC*) a Chlwb Criced Marylebone (*MCC*) sy'n gyfrifol am gyfreithiau'r gêm undydd a phrawf.

Dywedir i griced gael ei chwarae yn gyntaf yn ne Lloegr tua'r 16eg ganrif ac erbyn y 18fed ganrif datblygodd i fod yn brif gamp genedlaethol yn Lloegr. Lledodd y chwarae i nifer o wledydd yr Ymerodraeth Brydeinig a chwaraewyd y gêm ryngwladol gyntaf ganol y 19eg ganrif. Mae gan yr ICC ddeg aelod llawn (deg gwlad) a 37 o aelodau cysylltiol. O ran niferoedd mae criced yn fwyaf poblogaidd yn Awstralia, Lloegr, India, Pacistan, India'r Gorllewin a gwledydd de Affrica.

## Geirdarddiad
[bawd|250px|Tim criced [Castell Newydd Emlyn yn 1893. Ffotograff o gasgliad John Thomas.]]
[bawd|Criced ar y traeth yn [y Rhyl. Ffotograff gan Geoff Charles (1955).]]
*"Creckett"* oedd y sillafiad gwreiddiol a chofnodwyd hynny mewn llys barn yn Surrey yn 1598. Mae'n bosibl mai tarddiad y gair ydy *cricc* neu *cryce* sef yr Hen Saesneg am ffon gerdded, neu fagl.  Mae Samuel Johnson yn ei eiriadur *Dictionary*, yn nodi mai o'r gair Sacsoneg "*cryce*, y daw, sef ffon". Fodd bynnag, mae'r gair Ffrangeg *criquet* hefyd yn golygu 'ffon', felly nid oes sicrwydd pendant.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan y BBC - Chwaraeon Criced
*Gwefan Golwg360 - Criced
*expertcricket 


Categori:Chwaraeon bat a phêl
Categori:Chwaraeon tîm
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fflint 1969

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1969** yn y Fflint, Sir y Fflint.

Delwedd:Tocyn Sadwrn Eisteddfod 1969.jpg|Llun o docyn mynediad i'r maes ar y dydd Sadwrn
Delwedd:Fflint National Eisteddfod, 1969 (1541597).jpg|Bardd y Gadair
Delwedd:Fflint National Eisteddfod, 1969 (1541473).jpg|Carlo yn annerch yr eisteddfod ym mlwyddyn ei arwisgiad yn Dywysog Cymru
Delwedd:Fflint National Eisteddfod, 1969 (1541494).jpg
Delwedd:Fflint National Eisteddfod, 1969 (1541535).jpg
Delwedd:Fflint National Eisteddfod, 1969 (1541491).jpg
Delwedd:Fflint National Eisteddfod, 1969 (1541542).jpg
Delwedd:Fflint National Eisteddfod, 1969 (1541513).jpg
Delwedd:Fflint National Eisteddfod, 1969 (1541492).jpg
Delwedd:Fflint National Eisteddfod, 1969 (1541476).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol y Fflint 1969 (1486230).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol y Fflint 1969 (1486232).jpg

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Fflint 1969
1969
Fflint
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Y Fflint
Categori:1969 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru De Powys 1993

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru De Powys 1993** yn Llanelwedd, Powys.

* dyma'r flwyddyn olaf i Dlws y Ddrama gael ei chyflwyno. (gwobr ariannol a roddwyd i'r Brif Ddrama tan 2005)

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

De Powys 1993
1993
De Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:1993 yng Nghymru
Hedda Gabler

Drama enwog yn yr iaith Ddaneg gan y dramodydd Norwyaidd Henrik Ibsen yw ***Hedda Gabler*** (1890).

Categori:Dramâu 1890
Categori:Dramâu Daneg gan ddramodwyr o Norwy
Aoraki

**Aoraki** neu **Mynydd Cook** (Saesneg:*Mount Cook*) yw'r mynydd uchaf yn Seland Newydd. Mae Aoraki yn gopa yn Yr Alpau Deheuol, cadwyn o fynyddoedd sy'n rhedeg i lawr yr arfordir gorllewinol Ynys y De, Seland Newydd. Yn gyrchnod poblogaidd gan dwristiaid, mae'r mynydd hefyd yn sialens i ddringwyr. Mae Rhewlif Tasman a Rhewlif Hooker yn llifo i lawr y mynydd.

## Lleoliad 
Mae'r mynydd yn Parc Cenedlaethol Aoraki. Sefydlwyd y parc yn 1953, a gyda Parc Cenedlaethol Westland mae'n un o'r Safleoedd Treftadaeth y Byd. Mae'r parc yn cynnwys mwy na 140 o gopaon dros 2000 m (6500 tr) a 72 rhewlif, yn gorchuddio 40% o'r 700&nbsp;km² (173,000 aceri) y parc.

Mae Pentref Mount Cook (neu'r *Hermitage*) yn canolfan twristiaeth a gwersyll ar gyfer dringo'r mynydd. Mae'r pentref 4&nbsp;km o ben Rhewlif Tasman, 12&nbsp;km i'r dde o gopa Aoraki.

## Enw 
Mae *Aoraki* yn arwyddocáu "Rhwyllwr y Cwmwlau" yn y tafodiaith K&#257;i Tahu o'r iaith Maorieg. Yn hanesyddol, mae'r enw Māori wedi cael eu sillafu yn y ffurf: *Aorangi*. Mae'r enw Saesneg yn anrhyddedi Capten James Cook, a oedd y tirfesurydd cyntaf yn Seland Newydd a hwyliodd rownd Seland Newydd yn 1770.

## Ceisiadau ar y gopa 
Y cais gyntaf gan Ewropewyr i dringo'r gopa oedd gan yr Wyddel, y Parch. W. H. Green a ddwy arweinyddion mynydd o'r Swistir ar yr 2 Mawrth 1882, ond roeddynt yn 50 m yn fyr o'r gopa cywir. Ar 25 Rhagfyr 1894 dringodd y Seland Newyddwyr Tom Fyfe, James (Jack) Clarke a George Graham y gopa trwy taith y Dyffryn Hooker.

Mae'n dal yn sialens o esgyniad, gyda llawer o stormau, eira serth iawn, a dringo iâ i cyrraedd y gopa. Mae'r mynydd yn gopa driplig, gyda'r copa'r gogledd yn uchaf a'r gopau canolog a deheuol yn ychydig is.

bawd|de|250px|Aoraki/Mount Cook o LandSat

Roedd Aoraki/Mount Cook yn 10 m (33 tr) uchaf tan i ddarn mawr o carreg ac iâ syrthio oddi wrth gopa'r gogledd ar 14 Rhagfyr 1991.

## Yr Alpau Deheuol 
Mae'r Alpau Deheuol wedi cael eu greu ar yr Ynys y De trwy codiad tectoneg a pwysau trwy'r platiau tectoneg y Cefnfor Tawel ac Awstralia-India yn gwrthdaro ar arfordir gorllewinol yr ynys. Mae'r codiad yn achosi Aoraki/Mt Cook codi 10&nbsp;mm (ychydig llai na hanner modfedd) bob blwyddyn ar gyfartaledd. Er hynny, mae lluoedd erydol hefyd yn siapio'r mynyddoedd. Mae'r tywydd llym o achos y mynydd codi i mewn Gwynt Masnach y *Roaring Forties* sy'n chwthu rownd y byd tua'r lledred 45° de, i'r dde o Affrica ac Awstralia, felly yr Alpau Deheuol yw'r rhwystr cyntaf mae'r gwyntoedd yn taro ar ôl iddynt gadael De America, fel maent y chwthu i'r dwyrain dros y Cefnfor Deheuol.

## Coedwigau a rhewlifau 
bawd|de|250px|Golygfa twrsitol o Aoraki/Mount Cook o'r Gwesty'r Hermitage, Pentref Aoraki/Mt Cook
Mae'r cyfanswm glaw flynyddol yn ardal yr iseltir ger y mynydd tua 7.6 m (300 modfeddi). Mae'r cyfanswm mawr hon yn creu coedwigau glaw tymherol yn yr iseltirau arfordirol, a ffynhonnell dibynadwy o eira yn y mynyddoedd i cadw'r rhewlifau yn llifo. Mae'r rhewlifau yn cynnwys y Rhewlifau Tasman a Murchison i'r ddwyrain, a'r rhewlifau lleiaf Hooker a Mueller i'r dde.

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Rhys Ifans

Actor a chanwr o Gymru yw **Rhys Ifans** (ganed **Rhys Owain Evans**: 22 Gorffennaf 1967). Cafodd ei eni yn Hwlffordd, Sir Benfro, ond symudodd y teulu i Ruthun yn Sir Ddinbych, lle cafodd ei addysg gynradd yn Ysgol Pentrecelyn a'i addysg uwchradd yn Ysgol Maes Garmon, yr Wyddgrug. Roedd ei fam, Beti Wyn, yn Brifathrawes yn Ninbych tan iddi ymddeol ar ddiwedd y 90au ac roedd Eurwyn, ei dad, yn athro cynradd ym Mwcle. Roedd ei dad yn aelod o Gwmni Drama John Owen yn Rhuthun a chafodd Rhys brentisiaeth dan adain ei dad. Cafodd hefyd gyfle tra'n ifanc i actio yn Theatr Clwyd, Yr Wyddgrug. Mae'n frawd hŷn i'r actor Llŷr Ifans.

Yn Gymro Cymraeg, ymddangosodd mewn amryw o raglenni teledu Cymraeg, megis cyfresi *Swig o...*, *Sdwnsh*, *Mwy Na Phapur Newydd* a *Pobl y Chyff* ar S4C cyn esgor ar yrfa ym myd ffilmiau rhyngwladol.

Ym Medi 2012 cafodd ei benodi yn Llywydd Anrhydeddus Cymdeithas Wici Cymru, sef y gymdeithas sy'n gefn i Wicipedia Cymraeg.

## Gyrfa
Mae wedi perfformio yn y Theatr Frenhinol Genedlaethol, Llundain ac yn Theatr Frenhinol y Gyfnewidfa, Manceinion. Bu'n brif ganwr y Super Furry Animals ar un adeg, cyn iddynt ddod i amlygrwydd. Ym Mehefin 2008 sefydlodd fand newydd o'r enw *The Peth*; ef yw prif ganwr y grŵp. Mae un o'u caneuon yn cyfeirio at gyn-ffrind iddo, sef Sienna Miller, a oedd i'w gweld gyda Rhys yn Rhuthun, Nadolig 2007. Cafodd y ddau datŵ gwennol ar eu garddwn chwith.

Cafodd Radd Anrhydedd gan Brifysgol Bangor yng Ngorffennaf 2007 am ei gyfraniad i'r byd ffilmiau.
bawd|270px|chwith|Rhys yn 2011

Ymhlith ei ddramâu llwyfan y mae: 'Accidental Death Of An Anarchist', a berfformiwyd yn Theatr Donmar, Llundain, 2003, 'Hamlet' yn Theatr Clwyd, 'A Midsummer Night's Dream' yn Regent's Park Theatre ac 'Under Milk Wood' a 'Volpone' yn y *Royal National Theatre*.

Serenodd yn *Last Call* Steven Bernstein, a ryddhawyd yn theatrig yn yr Unol Daleithiau ar 25 Tachwedd 2020. Mae’n biopic swreal, sy’n ail-greu bywyd y bardd o Gymro Dylan Thomas trwy ôl-fflachiau yn ystod y sesiynau yfed enwog yn White Horse Tavern yn Ninas Efrog Newydd a ddaeth i ben yn angheuol yn 1953. Mae'n serennu Ifans fel Thomas ochr yn ochr â John Malkovich, Rodrigo Santoro, Romola Garai, Zosia Mamet, a Tony Hale.

Ar 16 Tachwedd 2021 datgelwyd, trwy drelar swyddogol y ffilm, y byddai Ifans yn ailafael yn ei rôl fel Lizard  (o'r ffilm *The Amazing Spider-Man)* yn y ffilm Marvel Cinematic Universe *Spider-Man: No Way Home*, a ryddhawyd ar 17 Rhagfyr. Yn ddiweddarach datgelwyd nad oedd Ifans yn bresennol ar y set mewn gwirionedd a dim ond benthyg ei lais ar gyfer y cymeriad a grëwyd trwy ddulliau digidol CGI, gyda'i ffurf ddynol ar ddiwedd y ffilm yn dod o ffilm archifol o *The Amazing Spider-Man*.

Ymddangosodd Ifans hefyd fel Grigori Rasputin yn y ffilm ysbïwr ''The King's Man'', a ryddhawyd yn Rhagfyr 2021.

## Ffilmyddiaeth
## Teledu
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Maes Garmon
Lindsay Lohan

Actores a chantores o'r Unol Daleithiau sydd wedi ymddangos ym *Mean Girls* (2004) a *Freaky Friday* (2003) yw **Lindsay Dee Lohan** (ganwyd 2 Gorffennaf 1986). F'i ganwyd yn Ninas Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau. Mae hi'n byw yn Beverly Hills yng Nghaliffornia.

## Damwain car 
Ym Mis Tachwedd 2006, Cafodd fân anafiadau mewn damwain car pan oedd Paparazzo yn ei dilyn yn Los Angeles.

## Ffilmiau 
* *Dare to Love Me* (2008)
* *I Know Who Killed Me* (2007)
* *Georgia Rule* (2007)
* *Chapter 27* (2007)
* *Bobby* (2006)
* *A Prairie Home Companion* (2006)
* *Just My Luck* (2006)
* *Herbie: Fully Loaded* (2005)
* *Mean Girls* (2004)
* *Confessions of a Teenage Drama Queen* (2004)
* *Freaky Friday* (2003)
* *The Parent Trap* (1998)

## Teledu 
* That '70s Show (2004) (episôd: Mother's Little Helper)
* Get a Clue (2002)
* Bette (2000-2001)
* Life-Size (2000)
* Another World (Aelod rhwng 1996-1997)

## Caneuon 
**Albymau**
* *Speak* (2004)
* *A little more personal* (2005)
* *Spirit in the dark* (2009)

**Senglau**

**Bossy* (2008)
**I Live for the Day* (2006)
**Confessions of a Broken Heart (Daughter to Father)* (2005)
* *First* (2005)
* *Over* (2005)
* *Rumors* (2004)
* *Drama Queen (That Girl)* (2004)

Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Wcráin

250px|de|bawd|Baner y weriniaeth.
Cyn wladwriaeth a fu'n rhan o'r Undeb Sofietaidd oedd **Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Wcráin**. Cyn hynny roedd Wcráin ei hun yn rhan o Ymerodraeth Rwsia. Ffiniai â Gweriniaeth Sofiet Sosialaidd Belarws (Belarws heddiw), Gweriniaeth Sofietaidd Moldofa (Moldofa) a Gweriniaeth Sofietaidd Ffederal Rwsia (Rwsia). Daeth yn wlad annibynnol ar Rwsia yn 1991, ar ddiwedd y Rhyfel Oer, fel Gweriniaeth Wcráin.

## Gweler hefyd
* Gweriniaeth Pobl Gorllewin Wcráin
* Gweriniaeth Pobl Wcráin


Categori:20fed ganrif yn Wcráin
Categori:Comiwnyddiaeth yn Wcráin
Wcrain
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1919
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1991
Categori:Hanes gwleidyddol Wcráin
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Clwyd 1973

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Clwyd 1973** ar y Maes yng Nghae Ddôl, Rhuthun, Sir Ddinbych.

Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1581119).jpg|Alan Llwyd
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580984).jpg|Emyr Roberts
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580891).jpg|Alan Llwyd
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1581144).jpg|Alan Llwyd
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1581148).jpg|Alan Llwyd
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580985).jpg|Emyr Roberts
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580993).jpg|Emyr Roberts
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1581108).jpg|Alan Llwyd
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580967).jpg|Seremoni Y Fedal Ddrama
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1581000).jpg|Emyr Roberts
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580974).jpg|Cwmni Theatr Cymru [Charles Williams ac Elen Roger Jones] yn cyfarch Urien Wiliam - enillydd Y Fedal Ddrama
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580884).jpg|Alan Llwyd
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1581181).jpg|Y Maes
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1581163).jpg|Y Maes
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1581164).jpg|Y Maes
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1581166).jpg|Y Maes
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580874).jpg|Alan Llwyd
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580970).jpg|Urien Wiliam - ennillydd Y Fedal Ddrama
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580992).jpg|Emyr Roberts
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580991).jpg|Emyr Roberts
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580996).jpg|Emyr Roberts

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Dyffryn Clwyd 1973
1973, Dyffryn Clwyd
Dyffryn Clwyd
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Rhuthun
Categori:1973 yng Nghymru
Mayim Bialik

Actores a aned yn San Diego, Califfornia, yn yr Unol Daleithiau (ganed 12 Rhagfyr 1975) ydy **Mayim Bialik**.

Astudiodd niwrowyddoniaeth yn UCLA. Yn 1989, enillodd yr "*Young Artist Award*" am ei rhan yn *Beaches* (1988). Roedd hi'n chwarae'r brif ran yn *Blossom* (1991–5). Ers 2010 mae hi wedi chwarae rhan Amy Farrah Fowler yn *The Big Bang Theory*.

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
EastEnders

Opera sebon a leolir yn nwyrain Llundain yw ***EastEnders***. Lawnsiwyd y gyfres gan y BBC ar y 19eg o Chwefror 1985. Un o amcanion y rhaglen yw dangos bywyd pob dydd trigolion dwyrain Llundain.

Mae EastEnders yn opera sebon sydd wedi ennill nifer o wobrau. O ran y nifer o wylwyr mae EastEnders yn un o'r rhaglenni mwyaf poblogaidd yn y Deyrnas Unedig, ac yn aml mae'n agos neu ar frig siart BARB. Mae llinynnau stori'r rhaglen yn astudio bywydau personol a phroffesiynol trigolion Albert Square, sgwâr Fictorianaidd o dai teras, tafarn, stryd farchnad ac nifer o fusnesau bychain yn Nwyrain Llundain, y Deyrnas Unedig.

Yn wreiddiol, cafodd y rhaglen ei darlledu ddwy waith yr wythnos am hanner awr. Erbyn hyn, darlledir pedair rhaglen yr wythnos ar BBC1 (gyda phob rhaglen yn cael ei ail-darlledu ar BBC 3 am 10y.h.) ac omnibws ar brynhawn dydd Sul. O fewn wyth mis o lawnsio'r rhaglen, roedd wedi cyrraedd y brig o ran y nifer o wylwyr. Ar gyfartaledd, mae pob rhaglen yn derbyn tua 35 i 45% o'r gynulleidfa. Crëwyd y rhaglen gan Julia Smith a golygydd y sgript oedd Tony Holland. Mae'r rhaglen wedi ymdrin â nifer o bynciau llosg a dadleuol, gyda nifer o'r pynciau hynny'n cael eu gweld am y tro cyntaf ar deledu ym Mhrydain.

## Cymeriadau 
## Hen Cymeriad 
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1985
Categori:Operâu sebon
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2020au
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Civilization III

Gêm gyfrifiadurol a grewyd gan Atari a Sid Meier yw '''''Sid Meier's Civilization III'''*. Mae gan Civilization III ddau ehangiad hefyd, sef *Play the World* a *Conquests''. Roedd Civilization III yn dilyn Civilization a Civilization II.

## Y Gwareiddiadau sydd yn yr gêm 
## Cyfres eraill Sid Meier 
*Colonization
*Civlization
*Civilization II
*Settlers

Categori:Gemau fideo
Turner Network Television

Rhwydwaith teledu yn yr Unol Daleithiau sy'n dangos ffilmiau clasurol a'r rhaglenni *Law and Order* a *Judging Amy*, ymhlith pethau eraill, ydy **Turner Network Television** neu **TNT**. Cafodd ei sefydlu yn 1988.

Darlledwyd fel TNT yng ngwledydd Prydain hyd 2000, ac ar ôl hynny lawnsiwyd sianel newydd, TCM (*Turner Classic Movies*) yn 1999. Roedd TNT ym Mhrydain yn dangos ffilmiau clasurol yn unig yn y 1990au ond erbyn heddiw mae'n dangos reslo a chyfresi poblogaidd fel *Freddy Kruger*.

## Gweler hefyd 
*Turner Broadcasting System
*CNN
*Cartoon Network
*Boomerang
*TCM

Categori:Sianeli teledu
Categori:Teledu yn yr Unol Daleithiau
Peirianneg meddalwedd

Proffesiwn sy'n creu a chynnal cymwysiadau meddalwedd yw **peirianneg meddalwedd**.


Categori:Cyfrifiadureg
Categori:Meddalwedd
Meddalwedd
Gene Pitney

Canwr Americanaidd oedd **Gene Francis Alan Pitney** (17 Chwefror 1941 – 5 Ebrill 2006). Roedd e'n ganwr llwyddiannus yn yr 1960au. Cafodd lwyddiant eto yn yr 1980au pan ganodd "Something's Gotten Hold of My Heart" gyda Marc Almond, cân a aeth i rif 1 yn y siartiau.

Ganwyd yn Hartford, Connecticut yn yr Unol Daleithiau. Bu farw yn ngwesty'r Hilton Caerdydd ar ôl perfformio mewn cyngerdd y noson cynt yn Neuadd Dewi Sant.

## Caneuon 
Dydw i ddim yn cael pob caneuon 'ma.

*"(I Wanna) Love My Life Away"
*"It Hurts to be in Love"
*"Town Without Pity"
*"(The Man Who Shot) Liberty Valance"
*"If I Didn't Have a Dime"
*"Only Love Can Break a Heart"
*"Half Heaven-Half Heartache"
*"Backstage"
*"Twenty-Four Hours from Tulsa"

## Caneuon wedi ysgrifennu gan Gene Pitney
*"Hello, Mary Lou"
*"Rubber Ball"
*"He's a Rebel"

Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2006
Ellen Corby

Actores yn *The Waltons* a *The Wonderful Life* oedd **Ellen Corby** (3 Mehefin 1911 – 14 Ebrill 1999).

Roedd hi'n  chwarae rhan y "famgu" yn y gyfres deledu *The Waltons* yn y 1970au. Bu'n actio ers yr 1920au.

Fe'i ganwyd yn Racine, Wisconsin, ond cafodd ei magu yn Philadelphia, Pennsylvania.

Roedd hi'n briod â **Francis Corby** o 1934 hyd 1944.

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Wisconsin
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Asgwrn cefn

Mae'r **asgwrn cefn** (neu'r **golofn gefn** neu **golofn y cefn**) yn gyfres o fertebrâu cymalog wedi'u gwahanu gan ddisgiau rhyngfertebrol sy'n amddiffyn madruddyn y cefn mewn anifeiliaid, gan gynnwys bodau dynol.

Ceir 33 fertebra o fewn yr asgwrn cefn, gellir eu grwpio'n 5 teulu:

* fertebrâu'r cwtyn (h.y. cwtyn y cefn): 4 fertebra
* fertebrâu sacrol: 5 fertebra
* fertebrâu meingefnol - 5 fertebra
* fertebrâu thorasig - 12 fertebra
* fertebrâu gyddfol - 7 fertebra

Categori:System ysgerbydol
Charles IX, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 5 Rhagfyr 1560 hyd ei farwolaeth, oedd **Charles IX** neu **Charles-Maximilien**, weithiau **Siarl IX** (27 Mehefin 1550 – 30 Mai 1574). Roedd yn fab i'r brenin Harri II, brenin Ffrainc, a'i wraig Catrin de Medici.

## Teulu
### Gwraigedd 
* Elisabeth o Awstria

### Plant 
* Marie-Elisabeth (1572–1578)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1550
Categori:Marwolaethau 1574
Categori:Pobl o Yvelines
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Daniel Jones (cyfansoddwr)

Cyfansoddwr o Gymro oedd **Daniel Jones** (7 Rhagfyr 1912 – 23 Ebrill 1993).

Cafodd ei eni ym Mhenfro ond fe'i fagwyd yn Abertawe. Roedd yn gyfoeswr â Vernon Watkins ac â Dylan Thomas, a fagwyd yn Abertawe hefyd. Ar ôl astudio Saesneg yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe, aeth i astudio cerddoriaeth yn yr Academi Frenhinol, Llundain.

Cyfansoddodd Daniel Jones un opera, tair symffoni ar ddeg, sawl concerto, gweithiau corawl a cherddoriaeth siambr, ynghyd â sonata arbrofol i dri drwm cegin.

## Gweithfa cerddorol
**The Knife* (opera, 1963)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen Tŷ Cerdd 

Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Terfysg Paris 1968

bawd|350px|Myfyrwyr yn protestio y tu allan i'r Sorbonne, Paris, 3 Mai 1968
Dechreuodd **Terfysg Paris 1968** ym Mai 1968 wrth i fyfyrwyr brotestio ar y strydoedd yn erbyn gor wario ar amddiffyn gan fynnu mwy o wariant ar addysg. Cefnogwyd y myfyrwyr gan y gweithwyr a chafwyd streic cyffredinol yn erbyn Arlywydd Ffrainc, Charles de Gaulle. Bu rhaid iddo gyfaddawdu gan addo i'r myfyrwyr y byddai yna ddiwygiadau a lleiafswm cyflog i'r gweithwyr.

Categori:1968 yn Ffrainc
Categori:Gwleidyddiaeth yr adain chwith
Categori:Hanes Paris
Categori:Protestiadau myfyrwyr
Categori:Protestiadau yn Ffrainc
Categori:Streiciau
Paris 1968
Louis XI, brenin Ffrainc

bawd|200px|Louis XI; portread gan arlunydd anhysbys (15g)

Brenin Ffrainc o 22 Gorffennaf 1461 hyd ei farwolaeth oedd **Louis XI** (3 Gorffennaf 1423 – 30 Awst 1483). Llysenw: "Y brenin adyrgop".

Cafodd ei eni yn Bourges.

## Teulu
### Gwragedd 
* Mari o'r Alban (rhwng 1436 a 1445)
* Charlotte o Safwy (rhwng 1451 a 1483)

### Plant 
* Anne o Beaujeu (1461–1522)
* Jeanne (1464–1505)
* Charles VIII (1470–1498)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1423
Categori:Marwolaethau 1483
Categori:Pobl o Cher
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926** yn Abertawe, Sir Forgannwg (Sir Abertawe bellach).

## Cystadlaethau Perfformio Dramâu 
O ran y Ddrama Hir, rhoddwyd y dewis i'r cwmnïau eleni i gyflwyno un o ddwy ddrama a ddewiswyd gan yr Eisteddfod sef *Pelenni Pitar* neu *Gwyntoedd Croesion*. O'r 13 cwmni oedd am gystadlu, roedd 10 wedi dewis *Pelenni Pitar* a 3 *Gwyntoedd Croesion*.

## Drama 
Dewiswyd y *Ddrama Hir* fuddugol mewn digon o amser fel bod Cymdeithas Ddrama Gymraeg Abertawe yn gallu trefnu i'w llwyfannu yn Theatr y Grand, yn ystod yr Ŵyl.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Abertawe

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*BBC Cymru: "Canrif y Brifwyl"

Abertawe 1926
1926
1926
Categori:Hanes Abertawe
Categori:1926 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1964

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1964** yn Abertawe, Sir Forgannwg (Sir Abertawe bellach).

Archdderwydd yr eisteddfod oedd Cynan.

Eisteddfod Genedlaethol 1964, Abertawe (1476652).jpg|Bardd y Goron
Eisteddfod Genedlaethol 1964, Abertawe (1455798).jpg|Bardd y Gadair
Eisteddfod Genedlaethol 1964, Abertawe (1455791).jpg|Enillydd y Rhuban Glas
Eisteddfod Genedlaethol 1964, Abertawe (1469442).jpg|Enillydd y Fedal Ryddiaith  

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Abertawe

Abertawe 1964
1964
1964
Categori:Hanes Abertawe
Categori:1964 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 1982

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 1982''' yn Abertawe, Gorllewin Morgannwg (Sir Abertawe bellach).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Abertawe

Abertawe 1982
1982
1982
Categori:Hanes Abertawe
Categori:1982 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1902** ym Mangor, Sir Gaernarfon (Gwynedd bellach).

Delwedd:Coron Eisteddfod Genedlaethol 1902.jpg|Y goron a enillodd Silyn
Delwedd:Bangor1902.jpg|T Gwynn Jones yn eistedd yng Nghadair Eisteddfod Bangor 1902, gyda'r Archdderwydd, Hwfa Môn, a'r Orsedd

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mangor

## Cyfeiriadau
1902, Bangor
1902
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:1902 yng Nghymru
Sain (ffiseg)

[bawd|chwith|200px|[Gramoffon yn 1901, un o'r dyfeisiau cyntaf i gynhyrchu seiniau yn y cartref]]
:*Am y cwmni recordio, gweler Cwmni Recordiau Sain. Am noson Gymraeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, gweler Sŵn (UMCA).*
Cynhyrchir **sain** neu **sŵn** pan fydd gwyrthrych yn dirgrynnu. Mae egni'r dirgryniad yn cael ei drosglwyddo trwy'r aer ar ffurf tonnau sain, sef tonnau arhydol yn yr aer. Yr ydym yn clywed y sain wrth i'r dirgryniadau cyrraedd y glust a dirgrynnu tympan y glust.

Mae tonnau sain yn teithio trwy aer ar fuanedd o 343ms−1 o dan amodau safonol.

## Gweler hefyd 
*Acwsteg
*Ton


Categori:Clyw
Categori:Tonnau
Bywyd Cudd Sabrina

Cartŵn Americanaidd sydd hefyd ar gael yn y Gymraeg yw ***Bywyd Cudd Sabrina*** (teitl gwreiddiol ). Ymddangosodd y gyfres ar deledu'r oriau brig ar Nickelodeon, y fersiwn cartŵn a fersiwn teledu. Fe ellir gwylio *Bywyd Cudd Sabrina* ar S4C. Mae'n olygwedd ar Planed Plant.

Cynhyrchiwyd y fersiwn Saesneg gan DiC Entertainment. Ers 2000 mae'r Disney Channel yn darlledu'r cartŵn.

## Lleisiau a chriw 
* Sabrina: Catherine Ayers
* Dafydd Emyr
* Tara Bethan

## Gweler hefyd 
* Sabrina the Teenage Witch (cyfres deledu)

Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu ABC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Kyiv

Prifddinas Wcráin yw **Kyiv** (Wcreineg: '**, Cymraeg: **Cïef'*). Saif ar afon Dnieper.

Dan drefn yr Undeb Sofietaidd roedd Kyiv yn brifddinas Gweriniaeth Sofietaidd Wcráin hyd at 1991. Yn y ddinas y digwyddodd y "Chwyldro Oren" yn 2004, gwrthryfel am newid y llywodraeth. Viktor Yushchenko a enillodd yr etholiad yn 2005.

## Diwylliant 
Un o weithiau cerddorol enwocaf a grymusaf y cyfansoddwr Modest Mussorgsky ydy *Pyrth Mawr Kiev*, yn ei gyfres enwog *Darluniau mewn Arddangosfa''.

## Enwogion 
* Mikhail Bulgakov (1891–1940), nofelydd a dramodydd
* Golda Meir (1898–1978), gwleidydd
* Viktor Nekrasov (1911–1987), llenor
* Milla Jovovich (g. 1975), actores

## Oriel
## Gweler hefyd 
* Santes Olga, tywysoges Kyiv yn y 10g.


Categori:Dinasoedd Wcráin
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Yma o Hyd

Gall *Yma o Hyd* fod yn:

* "Yma o Hyd (cân)", cân genedlaetholgar boblogaidd a genir gan Dafydd Iwan.
* *Yma o Hyd (nofel)*, nofel gan Angharad Tomos. Fe'i cyhoeddwyd ym 1985, ac mae'n sôn am fywyd mewn carchar merched.
Cigysydd

[250px|de|bawd|[Llewod yn bwydo ar fyfflo.]]
Anifail sydd yn bwyta anifeiliaid eraill yw **cigysydd**. Ni fydd yn bwyta planhigion. Cigysyddion yw'r mwyafrif o famaliaid yn yr urdd Carnivora.

Mae ychydig o blanhigion yn bwyta anifeiliaid hefyd e.e. Magl Gwener.

## Gweler hefyd
*Llysysydd
*Hollysydd

Categori:Ecoleg
Ffrwydradau Llundain 7 Gorffennaf 2005

bawd|260px|Lleoliad ffrwydradau Llundain

Cyfres o ffrwydradau bom cydamserol a darodd system cludiant cyhoeddus Llundain yn ystod cyfnod awr frys y bore oedd **ffrwydradau Llundain 7 Gorffennaf 2005**. Am 8:50 BST 7 Gorffennaf 2005, ffrwydrodd dri bom o fewn 50 eiliad o'i gilydd ar dri trên London Underground. Ffrwydrodd bedwaredd fom ar fws bron i awr yn hwyrach am 9:47 y.b. yn Sgwâr Tavistock. Arweiniodd y ffrwydradau at chwalfa ddygn o isadeiledd trafnidiaeth a thelathrebu y ddinas am weddill y diwrnod.

Lladdwyd 56 o bobl yn yr ymosodiadau, gan gynnwys y pedwar hunan-fomiwr, ac anafwyd 700. Hyn oedd yr ymosodiad terfysgol mwyaf difrifol yn y Deyrnas Unedig ers i Pan Am Flight 103 cael ei fomio dros dref Lockerbie, yr Alban, yn 1988 (a wnaeth lladd 270), a'r cyrch bomio a laddodd y fwyaf yn Llundain ers yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Ffrwydradau Llundain 21 Gorffennaf 2005

Categori:2005 yn Lloegr
Categori:Gweithgareddau al-Qaeda
Categori:Hanes Llundain
Categori:Terfysgaeth yn 2005
Categori:Terfysgaeth Islamaidd
Categori:Terfysgaeth yn y Deyrnas Unedig
Diwrnod

**Diwrnod** yw un cylchdro cyfan o'r ddaear, a wneir mewn 24 awr. Wrth fod y ddaear yn cylchdroi bydd rhan o'r ddaear yn gwynebu'r haul a dyma'r rhan sy'n olau, yn hytrach na tywyllwch ar y gweddill. Pan na fydd y  rhan honno o'r ddaear yn wynebu'r haul dyna pryd y bydd hi'n nos ar y rhan honno o'r ddaear.

## Gweler hefyd
*Nos
*Dyddiau'r Wythnos

Categori:Unedau amser
Categori:Unedau SI ychwanegol
Llysysydd

250px|de|bawd|Ceirw yn bwydo ar laswellt

Anifail sydd wedi addasu ei gorff fel y gall fwyta rhannau o blanhigion, er enghraifft dail neu algâu morol planhigion yw **llysysydd** e.e. mae cwningod, benbyliaid, crancod, morgrug gwynion, ceffylau, coalas, ceirw a gwenyn yn llysysyddion. Ceir infertebratau hefyd e.e. gwyfynod, lindys, pryfaid genwair a malwod, a cheir ambell amffibiad a physgpd e.e. y penbwl ac ambell bysgodyn. Oherwydd hyn, mae rhanau o'u cyrff wedi esblygu ar gyfer y gwaith hwn e.e. mae dannedd llydan a fflat y ceffyl wedi'u siapio i dynnu ac yna malu'r glaswellt.

Mae gan ganran fawr o lysysyddion fflora perfedd cydymddibynnol (*mutualistic*) sy'n eu helpu i dreulio planhigion, sy'n fwy anodd ei dreulio na chig anifeiliaid. Mae'r fflora hwn yn cynnwys protosoaid neu facteria sy'n treulio seliwlos i planhigyn.

## Gweler hefyd 
* Llysieuwr
* Hollysydd
* Cigysydd

## Cyfeiriadau
Categori:Ecoleg
Leatherhead

Tref yn Surrey, De-ddwyrain Lloegr, yw **Leatherhead**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Mole Valley.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Leatherhead boblogaeth o 32,522.

Mae enw'r dref yn dod o ddwy hen elfen Geltaidd yn cyfateb i llwyd a rhyd yn Gymraeg Modern. Felly "Y Rhyd Lwyd" yw ystyr enw Leatherhead.

Mae Caerdydd 199 km i ffwrdd o Leatherhead ac mae Llundain yn 29.1&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Dinas Westminster sy'n 26.4&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Mole Valley
Categori:Trefi Surrey
Edward Heath

Prif Weinidog y Deyrnas Unedig rhwng Mehefin 1970, a Mawrth 1974, oedd Y Gwir Anrhydeddus **Syr Edward Richard George Heath** (9 Gorffennaf 1916 – 17 Gorffennaf 2005).

## Dolenni allanol 
*Edward Heath ar Wefan 10 Stryd Downing 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Ovaltine

bawd|Mwgaid o Ovaltine wedi'i wneud â llaeth poeth, gydag ychydig o'r powdr wrth ei ymyl
bawd|Hysbyseb Ovaltine yn yr *American Journal of Clinical Medicine*, Gorffennaf 1909

Cynhwysyn a werthir er mwyn rhoi blas brag (*malt*) ar laeth cynnes yw **Ovaltine** (**Ovomaltine** yn wreiddiol). Mae'n cynnwys maidd a siwgr (ar wahân i'r rhai a werthir yn y Swistir), ac yn yr Unol Daleithiau nid oes flas brag ychwaith yn yr Ovaltine mewn pacedi glas. Ceir amrywiadau a gall rhai mathau gynnwys cocoa. Perchennog y cwmni sydd bia'r nod masnach cofrestredig yw'r *Associated British Foods*, a chaiff ei wneud gan Wander AG, un o is-gwmnïau Twinings a brynnodd y nod masnach oddi wrth Novartis yn 2003, drwy'r byd, oddigerth i UDA, ble prynodd Nestlé yr hawl i'r enw oddi wrth Novartis.

Allforiwyd Ovaltine i wledydd Prydain yn gyntaf yn 1909 dan yr enw *Ovomaltine*. Yn yr Eidal, yr enw ydy *Ovalmaltina*.

## Hanes
Datblygwyd y blas yn gynyrch y gellid ei werthu yn Bern, y Swistir, ac yno mae'n dal i gael ei alw gyda'r enw gwreiddiol, sef *Ovomaltine* sy'n tarddu o'r gair "ofwm", sef y Lladin am wy, un o'r prif gynhwysion gwreiddiol. Ychydig wedi iddynt ddyfeisio'r cynnyrch Ovaltine, symudodd y cwmni ychydig filltiroedd i'r gorllewin o Berne, i bentref o'r enw Neuenegg, ac yno y maent hyd heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Diodydd
Lisbon

Prifddinas Portiwgal yw **Lisbon** (hefyd **Lisboa** yn Portiwgaleg, hen enw Cymraeg **Lisbwm**). Fe'i lleolir ar yr arfordir gorllewinol yng nghanolbarth Portiwgal. Hon yw canolfan fasnachol, gwleidyddol a diwylliannol y wlad. Mae'n gartref i lywodraeth Portiwgal ynghyd â saith prifysgol. Porthladd pwysica'r wlad yw Lisbon hefyd. Mae gan y ddinas ei hun boblogaeth o 564,477, gyda tua 2.8 miliwn yn yr ardal fetropolitaidd.

Mae Pont Vasco da Gama, pont hwyaf Ewrop, yn croesi Afon Tagus (Afon Tejo) yn Lisbon, yn cysulltu'r ddinas â de Portiwgal. Ei hyd yw 17.2&nbsp;km (10.7 milltir).

bawd|dim|300px|Y Praça da Figueira yn Lisbon

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Eglwys gadeiriol
* Gare do Oriente
* Mynachdy Jerónimos (gyda'r bedd Vasco da Gama)
* Oceanarium
* Padrão dos Descobrimentos 
* Pont 25 de Abril
* Tŵr Belém

## Enwogion o Lisbon 
* Pab Ioan XXI (1215-1277)
* Nuno Valente (g. 1974), chwaraewr pêl-droed

Lissabon-Castelo de Sao Jorge-40-von Calcada do Duque-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Vicente de Fora-52-Dachterrasse-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Domingos-04-2011-gje.jpg
Lissabon-Ascensor da Bica-18-2011-gje.jpg
Lissabon-Ginjinha-06-2011-gje.jpg
Lissabon-Kathedrale-Se-02-2011-gje.jpg
Lissabon-238-Restaurante Coracao da Se-2011-gje.jpg
Lissabon-Solar do Duque-02-2011-gje.jpg

## Gweler hefyd 
* Cytundeb Lisbon


Categori:Dinasoedd Portiwgal
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Categori:Rhanbarth Lisbon
Arlywydd

Arweinydd gwlad sydd â chyfansoddiad gweriniaethol yw **Arlywydd**. Mae swydd yr arlywydd yn uwch na swydd Prif Weinidog mewn gwledydd sydd â chyfansoddiadau brenhinol am fod y brenin neu'r frenhines yn bennaeth y gwladwriaethau hynny tra bo'r arlywydd, ar y llaw arall, yn cynrychioli lefel uchaf llywodraeth y wlad.

## Gweler hefyd
*Arlywyddion yr Eidal
*Arlywydd Ffrainc
*Arlywydd Iwerddon
*Arlywydd Unol Daleithiau America
*Llywydd


Categori:Gwleidyddiaeth
Gweriniaeth

Gwlad neu wladwriaeth sydd yn cael ei harwain gan bobl nad ydynt yn ddibynnol am ei grym gwleidyddol ar unrhyw egwyddor mwy na'i bod yn atebol i bobl y wlad yw **gweriniaeth**. Er enghraifft ni all unrhyw wlad sydd â brenhiniaeth fod yn weriniaeth, gan mai sail brenhiniaeth yw bod Duw yn trosglwyddo'r hawl i frenin neu frenhines lywodraethu.

Mae Unol Daleithiau America er enghraifft yn weriniaeth ac yn ethol Arlywydd bob pedair blynedd. Gweriniaeth hefyd yw Ffrainc a nifer o wledydd eraill yn y byd.

## Gweler hefyd 
* Gweriniaetholdeb


Categori:Gweriniaetholdeb
Categori:Ffurfiau llywodraeth
Portiwgaleg

Mae **Portiwgaleg** (hefyd **Portiwgeeg**; *português* neu'n llaw: *língua portuguesa*) yn iaith Romáwns a siaredir hi'n bennaf ym Mrasil, Portiwgal a rhai gwledydd eraill yn Affrica a De-ddwyrain Asia gan gynnwys Angola, Cabo Verde, Gini Bisaw a Mosambic. Mae ganddi statws swyddogol hefyd yn Nwyrain Timor, Gini Gyhydeddol, a Macau.

Mae'n iaith sy'n agos iawn at y Galisieg, ac i raddau llai at y Sbaeneg a'r Gatalaneg, ac mae iddi elfennau sy'n debyg i'r Eidaleg a Ffrangeg gan fod gan yr holl ieithoedd hyn wreiddiau Lladin.

## Portiwgaleg - Cymraeg 
### Cyfarchion 
Bom dia = Bore da 
Boa tarde = Prynhawn da 
Boa noite = Noswaith dda / Nos da
Oi = Helô
Olá = Helô
Como vai? = Sut mae?
Como estás?= Sut mae?
Como você está?= Sut mae? (ym Mrasil)
Bem = iawn
..., obrigado = ..., diolch (g)
..., obrigada = ..., diolch (b)
bawd|upright=1.5|chwith|Niferoedd: tywyll = iaith swyddogol.

### Cyflwyno chi'ch hun ac eraill 
(Eu) Sou [João] = [Siôn] ydw i
(Tu) és [Angharad] = [Angharad] wyt ti (anffurfiol, Brasil)
(Você) é [Carlos] = [Siarl] wyt ti
(Ele) é [...] = [...] ydy e(o)
(Ela) é [...] = [...] ydy hi
(Nós) somos [...] e [...] = [...] a [...] ydyn ni
(A gente) é [...] = [...] ydyn ni (anffurfiol, Brasil)
(Vós) sois [...] = [...] ydych chi
(Vocês) são [...] = [...] ydych chi (anffurfiol, Brasil)
(Eles) são [...] = [...] ydyn nhw (g)
(Elas) são [...] = [...] ydyn nhw (b)

**Ffurfiau negyddol**

Rhoi 'não' o flaen y berfau:

Eu sou professor = Athro ydw i
Eu não sou professor = Dim athro ydw i

**Ffurfiau gofynnol**

Rhoi '?' ar y diwedd

Você é professor = Athro wyt ti
Você é professor? = Athro wyt ti? (Ydy e'n gywir?)
Ela não é médica > Ela não é médica?
[médica = meddyg]

## Cyfeiriadau
Emily Davison

*Swffraget* oedd **Emily Wilding Davison** (11 Hydref 1872 – 8 Mehefin 1913) a fu farw pan daflodd ei hunan o dan "Anmer", geffyl brenin Lloegr, yn ystod ras fawr y 'Derby' yn Epsom fel rhan o'r ymgyrch dros ennill y bleidlais i ferched.

Wedi'i geni yn Blackheath, Llundain, roedd Davison eisoes wedi cael ei charcharu dros yr achos, wedi ymprydio ac wedi cael ei gorfodi i fwyta pan benderfynodd gyflawni ei gweithred fawr. Fel na fyddai neb yn camddeall ei rhesymau, fe gariodd gyda hi faner yn lliwiau'r swffragéts: gwyrdd a phorffor.

Denodd ei hangladd filoedd o'i chefnogwyr. Bu'n fyfyrwraig ar un adeg yng Ngholeg Sant Huw, Rhydychen, ac mae ei marwolaeth wedi'i chofnodi'n syml iawn yng nghofrestr y coleg â'r geiriau "*Died at Epsom*" heb ddim esboniad pellach. 
Mae cofeb gudd i Emily Davison wedi'i chuddio o dan Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan gan y gwleidydd Tony Benn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Addysgwyr benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Addysgwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Athrawon o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Surrey
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau chwaraeon
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau marchogaeth
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Tsiecoslofacia

bawd|200px|Baner Tsiecoslofacia
bawd|Lleoliad Tsiecoslofacia

Roedd **Tsiecoslofacia** (neu **Czecho-Slovakia**; yn Tsiec a *Československo* neu *Česko-Slovensko* yn Slofacieg) yn wladwriaeth sofren yng nghanol Ewrop a grewyd yn 1918 tan iddi ymrannu'n ddwy wlad ar 1 Ionawr 1993: Gweriniaeth Tsiec a Slofacia.

O 1939 hyd at 1945, yn dilyn ei gorfodi i ymrannu (a'i hintigreiddio'n rhannol i mewn i'r Almaen Natsiaidd) nid oedd y wlad yn bodoli, eithr roedd ei llywodraeth alltud yn dal i gyfarfod.

File: Czechoslovakia01.png
File:Czechoslovakia.svg

## Cyfeiriadau
CNN

250px|de|bawd|Gwledydd a thaleithiau'r Unol Daleithiau gyda biwro CNN
Sianel deledu newyddion o'r Unol Daleithiau, ond a ddarlledir mewn llawer o wledydd ledled y byd drwy gêbl a lloeren erbyn hyn, yw **Cable News Network** (**CNN**). Perchennog CNN yw Time Warner. Sefydlodd Ted Turner CNN yn 1980.

Categori:Is-gwmnïau Time Warner
Categori:Sianeli teledu
Categori:Teledu yn yr Unol Daleithiau
Traffordd yr M4

Traffordd yw'r **M4**, sy'n rhedeg o Chiswick, Llundain trwy siroedd Berkshire, Wiltshire a Swydd Gaerloyw yn Lloegr, ac yna ar draws de Cymru i Bont Abraham rhwng Rhydaman a Llanelli.

Gelwir ardal economaidd y draffordd yn Goridor yr M4.

bawd|canol|400px|Yr M4 yn y rhwydwaith traffyrdd

## Cyffyrdd 
## Cyfeiriadau

M04
M04
Llewelyn Lewellin

Clerigwr o Gymru oedd **Llewelyn Lewellin** (3 Awst 1798 – 25 Tachwedd 1878).

Addysgwyd ef yn ysgol ramadeg y Bont-faen ac yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen; cafodd anrhydedd yn y dosbarth blaenaf yn yr arholiad terfynol yn y Clasuron, a graddio'n B.A. ym 1822, yn M.A. ym 1824, yn B.C.L. ym 1827, ac yn D.C.L. ym 1829. Cafodd urddau diacon ym 1822 ac fe'i gwnaed yn offeiriad ym 1823, ar law esgob Rhydychen. Ym 1826 cafodd gynnig, a derbyniodd, swydd prifathro ysgol ramadeg Bruton yng Ngwlad yr Haf. Ond yn hytrach na mynd yno, aeth, ym 1827, i Goleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan fel ei brifathro cyntaf, a bu yno hyd ei farw ar 25 Tachwedd 1878. Bu hefyd yn ficer Llambed o 1843 ymlaen ac yn ddeon Tyddewi o 1843 ymlaen. Fe'i claddwyd yn Llambed.

## Ffynonellau
* Erthygl ar Lewelyn gan Thomas Iorwerth Ellis, in *The Dictionary of Welsh Biography*, Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1959.

Categori:Genedigaethau 1798
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Deddf yr Iaith Gymraeg 1993

Deddf seneddol yw **Deddf yr iaith Gymraeg 1993**, sydd yn ddeddf a basiwyd gan Senedd Sansteffan sydd yn rhoi i'r Gymraeg yr un statws a'r Saesneg yng Nghymru mor bell ag y mae'r sector gyhoeddus yn y cwestiwn.

## Hanes 
Roedd Deddf Uno 1536 a 1542 wedi deddfu mai Saesneg yn unig fyddai iaith y llysoedd a sefydliadau gweinyddol a chyhoeddus  Roedd Deddf Llysoedd 1942 wedi rhoi yr hawl i ddefnyddio'r Gymraeg tra bod y siaradwr Cymraeg dan fantais wrth siarad Saesneg, ond roedd hyn yn cael ei ddiffinio yn gyfyng iawn. Gwrthdrôdd Deddf yr Iaith Gymraeg 1967 y deddfau hyn gan greu'r cysyniad o statws cyfartal rhwng y ddwy iaith. O ganlyniad paratôdd rhai adrannau o'r Llywodraeth a rhai awdurdodau lleol ddeunydd Cymraeg, ac yn dilyn ymgyrch o ddifrodi arwyddion codwyd rhai arwyddion dwyieithog. 

## Darpariaeth y Ddeddf 
Deddf Iaith 1993 a roddodd statws cyfatal i'r Gymraeg a'r Saesneg cyhyd a'i bod yn rhesymol, o ran awdurdodau lleol, cyrff cyhoeddus, y llysoedd a'r Llywodraeth.

Prif ofynion y ddeddf oedd:

* gorfodi cyrff cyhoeddus yng Nghymru i ddarparu gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg ac i baratoi cynllun i ddangos sut maen nhw'n bwriadu defnyddio'r iaith
* rhoi hawl i ddefnyddio'r Gymraeg mewn llys barn yng Nghymru
* rhoi'r hawl i gwmnïau ac i elusennau ddefnyddio rhai dogfennau swyddogol yn Gymraeg heb gyfieithiad i'r Saesneg
* creu Bwrdd yr Iaith Gymraeg i oruchwylio defnydd o'r iaith gan gyrff cyhoeddus ac i gymeradwyo cynlluniau iaith cyrff cyhoeddus

Roedd y ddeddf yn rhoi hawl i Ysgrifennydd Gwladol Cymru benodi 15 aelod o'r Bwrdd. Gyda sefydliad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, mae'r hawl i benodi aelodau i'r Bwrdd wedi pasio i'r cynulliad.

## Pwnc llosg 
Mae’r ddeddf hon wedi bod yn bwnc llosg ers cyn ei derbyn. Cafodd y ddeddf ei phasio gan fwyafrif ond ni wnaeth mwyafrif ASau Cymru ei chefnogi. Yn wir, ni fyddai wedi llwyddo oni bai am gefnogaeth Ceidwadwyr o Loegr. Gwrthododd Rhodri Morgan gefnogi'r ddeddf ym 1993, gan ddweud:

*"The Government calls this a Welsh Language Bill, but it would be better described as a Welsh Language Quango Bill. What one could call a Quango for the lingo ...... We shall be abstaining tonight because we hope to have the opportunity before long to do the job properly. That will be done when we revisit the question of a Welsh language messure when we are in Government." *

Yn y nawdegau, cyfeiriwyd ati fel enghraifft glasurol pam bod angen datganoli a chynulliad i Gymru. Beirniedir y ddeddf gan rai, yn enwedig Cymdeithas yr Iaith am nad oes gorfodaeth ar y sector breifat i gydymffurfio â’i gofynion. Mae Cymdeithas yr Iaith hefyd wedi beirniadu'r ddeddf yn llym am nad yw'n ymdrin â phroblemau cymunedau gwledig Cymraeg eu hiaith.

## Gweler hefyd 
*Deddf yr Iaith Gymraeg 1967

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Testun Deddf Iaith 1993

Iaith Gymraeg 1993
Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 1993
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Hawliau iaith
Categori:1993 yng Nghymru
Ofydd

200px|bawd|**Publius Ovidius Naso**: Llun toriad pren canoloesol lliwiedig, o Gronicl Nüremburg (*Liber Chronicarum*)
Roedd **Publius Ovidius Naso**, neu **Ofydd** (20 Mawrth 43 CC–17 OC), yn fardd Lladin ac awdur Rhufeinig. Ysgrifennodd yn bennaf am serch a mytholeg glasurol.

Fe'i ganwyd yn Sulmona, yr Eidal, yn fab i *eques*. Cafodd ei addysg yn Nhrufain.

Ei gampwaith yw'r *Metamorphoses* ('Trawsffurfiadau'), sef cerdd 15 llyfr o hyd yn adrodd hanes y byd fel cyfres o gyfnewidiadau. Rhai o'r hanesion enwocaf yw hwnnw am y duw Apollo yn troi ei gariad Daphne yn lawryfen a'r un am Narcissus yn cael ei droi'n flodyn (y cenhinen bedr) ar ôl syllu ar ei adlewyrchiad yn y dŵr am gyfnod hir.

Drwy'r Canol Oesoedd a'r Dadeni Dysg dyma oedd y gwaith llenyddol mwyaf poblogaidd yn yr iaith Ladin ac mae wedi gadael ôl sylweddol ar lenyddiaeth y Gorllewin, o William Shakespeare (roedd hanes trasig y cariadon Pyramus a Thisbe yn ysbrydoliaeth ar gyfer *Romeo and Juliet*) i Saunders Lewis (a ysgrifennodd gyfieithiad farddonol o'r un stori, *Puraf a Thisbe*).

## Gweithiau gan Ofydd sydd wedi goroesi 
* (10 CC) *Amores*
* (5 CC) *Heroides* neu * Epistulae Heroidum*
* (5 CC) *Remedium Amoris*
* (5 CC) *Medicamina Faciei Femineae*
* (2 CC) *Ars Amatoria*
* (8 OC) *Metamorphoses*
* (9 OC) *Ibis*
* (10 OC) *Tristia*
* (10 OC) *Epistulae ex Ponto*
* (12 OC) *Fasti*

Categori:Beirdd Lladin
Categori:Genedigaethau 43 CC
Categori:Llenorion Rhufeinig
Categori:Marwolaethau 17