open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Jones (Jac Glan-y-gors)

Awdur pamffledau gwleidyddol a bardd dychanol o Gymru oedd **John Jones** (**Jac Glan-y-gors**) (10 Tachwedd 1766 – 21 Mai 1821), a anwyd yng Ngherrigydrudion, yn yr hen Sir Ddinbych (Sir Conwy).

## Ei fywyd
Ganwyd a magwyd Jac Glan-y-gors yn ffermdy Glan-y-gors ym mhlwyf Cerrigydrudion, yn fab i Margaret a Laurence Jones. Treuliodd ei lencyndod yn gweithio ar y fferm deuluol, hyd yn 23 oed. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Llanrwst (Ysgol Rad Llanrwst) am gyfnod.

Symudodd i Lundain yn 1789 i weithio mewn siop yn y dref honno. Yn ôl un ffynhonnell, ffodd yno oddi wrth gwŷr y gyfraith, wedi iddo wrthod ymuno â'r milisia lleol, un o ugeiniau a godwyd yng Nghymru yr adeg honno am fod yr awdurdodau'n ofni goresgyniad y Ffrancod, a bygwth torri tŷ'r person lleol, un o'r enw Rowlands, ar ei ben. Yn 1793 roedd yn rhedeg tafarn y Canterbury Arms, Southwark. Ar 23 Gorffennaf 1816 priododd â Jane Jones (née Mondel; merch o Whitehaven) yn eglwys y plwyf, Bermondsey.

Yn 1818 cymerodd denantiaeth y ''King's Head'' yn Stryd Ludgate yn 1818, a fu'n gyrchfan i Gymry Llundain a bu farw yno yn 1821.

## Cymdeithasau llenyddol Llundain
Yn Llundain daeth yn aelod blaengar o Gymdeithas y Gwyneddigion yn 1790, yn yr un flwyddyn â Twm o'r Nant ac Edward Charles. Roedd yn un o sylfaenwyr Cymdeithas y Cymreigyddion er hyrwyddo'r Gymraeg. Ef hefyd oedd un o gychwynwyr *Y Greal*, ar ran y Gymdeithas honno.

## Ei waith llenyddol
Yn ôl traddodiad lleol arferai Glan-y-gors eistedd ar garreg fawr ar lan ffrwd ger y fferm i brydyddu. Perthyn i draddodiad y bardd gwlad mae ei gerddi cyntaf, yn gerddi mawl neu ddiolch i ffrindiau a chymdogion; "cerddi achlysurol".

Cyflwynodd syniadau radicalaidd Thomas Paine i'r Cymry drwy'i ddau lyfryn enwog *Seren Tan Gwmmwl* (1795) a *Toriad y Dydd* (1797). Bu rhaid iddo ffoi o Lundain a llechu yng nghymdogaeth Cerrigydrudion am gyfnod mewn canlyniad; roedd yr awdurdodau'n llawdrwm ar unrhyw un a gefnogai syniadau'r Chwyldro Ffrengig.

Ysgrifennodd nifer helaeth o faledi hefyd, gan gynnwys *Hanes offeiriad wedi meddwi* (*Person Sir Aberteifi*), *Yr hen amser gynt* (addasiad o Auld Lang Syne) a *Cerdd Dic Siôn Dafydd* sy'n dychanu Cymry Llundain am droi eu cefn ar yr iaith Gymraeg.

## Llyfryddiaeth
**Seren Tan Gwmmwl a Toriad y Dydd*, (Lerpwl, 1923). Adargraffiad o'r testunau gwreiddiol gyda rhagymadrodd gan Hugh Evans.
*Richard Griffith (gol.), *Gwaith Glan y Gors* (Llanuwchllyn, 1905). Detholiad o'i gerddi yng Nghyfres y Fil gyda rhagymadrodd gan Carneddog.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Cerrigydrudion
Categori:Dychanwyr
Categori:Genedigaethau 1766
Categori:Gweriniaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1821
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Rad Llanrwst
Manic Street Preachers

Band roc o'r Coed Duon yn Ne Cymru yw **Manic Street Preachers**. Ffurfiwyd y band - yn wreiddiol o'r enw 'Betty Blue' - yn Ysgol Gyfun Oakdale, 1986, gan ffrindiau James Dean Bradfield, Sean Moore, Nicky Wire a Flicker (Miles Woodward). Ym 1988, gadawodd Flicker y grŵp am resymau cerddorol.

Ar ôl recordio'r sengl 'Suicide Alley' fel triawd, fe ymunodd gitarydd newydd, Richey Edwards, â'r grŵp. Er nad oedd Edwards yn gallu chwarae'r gitâr yn dda iawn, ei brif gyfraniad oedd ysgrifennu'r geiriau gyda Nicky Wire.

Ar ôl rhyddhau tri albwm rhwng 1992 a 1994, roedd y band yn dechrau poeni am iechyd Richey Edwards; roedd yn camddefnyddio alcohol, hunan-anafu ag yn dioddef o anorecsia. Fe ddiflannodd Richey Edwards o'i westy yn Llundain ar y 1 Chwefror 1995. Darganfuwyd ei gar yn ymyl Pont Hafren ond nid oes neb wedi'i weld ers iddo ddiflannu.

Bron iddynt orffen y grŵp ar ôl i Edwards adael, ond ail-ffurfiwyd y band fel triawd unwaith eto. Ar ôl diflaniad Edwards, aeth y band ymlaen i fwynhau llwyddiant masnachol ar sgil llawer mwy nac yr oeddent wedi cyflawni yn eu blynyddoedd cynnar. Maent wedi rhyddhau naw albwm arall, gan gynnwys *Everything Must Go* (1996), *This Is My Truth Tell Me Yours* (1998) a aeth i #1 yn y siartiau Prydeinig yn 1998, *Lifeblood* (2004), a *Send Away The Tigers* (2007).

## Aelodau
300px|bawd|Manic Street Preachers, Brighton 2004
* James Dean Bradfield - llais, gitâr
* Nicky Wire - geiriau, gitâr fas
* Sean Moore - drymiau
* Richey Edwards (ar goll ers 1995) - geiriau, gitâr

## Albymau
* Generation Terrorists (1992) - #13
* Gold Against the Soul (1993) - #8
* The Holy Bible (1994) - #6
* Everything Must Go (1996) - #2
* This Is My Truth Tell Me Yours (1998) - #1
* Know Your Enemy (2001) - #2
* Lifeblood (2004) - #13
* Send Away The Tigers (2007) - #2
* Journal for Plague Lovers (2009) - #3
* Postcards From a Young Man (2010) - #3
* Rewind the Film (2013) - #4
* Futurology (2014) - #2
* Resistance Is Futile (2018)
* The Ultra Vivid Lament (2021)

## Senglau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol
* Manic Street Preachers, BBC Cymru
*  Tudalen MySpace swyddogol

Categori:Bandiau o Gymru
Pedr II, tsar Rwsia

[250px|bawd|''Pedr II a'i fodryb [Elizaveta Petrovna yn hela* (1900).]]

Tsar Rwsia o 1727 hyd 1730 oedd **Pedr II** (Rwseg: *Пётр II Алексеевич'') (12 / 23 Hydref 1715 - 18 / 29 Ionawr 1730).

Fe'i ganwyd yn St Petersburg, yn fab i Alexei Petrovich (mab Pedr I, tsar Rwsia.

Categori:Genedigaethau 1715
Categori:Marwolaethau 1730
Categori:Pobl o St Petersburg
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Categori:Tsariaid Rwsia
Riviera di Ponente

Rhan o'r Riviera Eidalaidd yw **Rivera di Ponente**. Mae'n ymestyn o Genova hyd at ffin Ffrainc yn rhanbarth Liguria.

## Gweler hefyd
*Riviera di Levante

Categori:Daearyddiaeth Liguria
Stefan Stambolov

bawd|250px|Cerflun Stambolov yn ei dref enedigol, Veliko Tarnovo

Prif weinidog Bwlgaria o Awst 1887 tan Mai 1894 ac un o ffigyrau pwysicaf blynyddoedd cynnar y wladwriaeth Fwlgaraidd fodern oedd **Stefan Stambolov** (Bwlgareg *Стефан Николов Стамболов*) (31 Ionawr / 12 Chwefror 1854, Veliko Tarnovo - 6 / 18 Gorffennaf 1895, Sofia).

Arweiniodd y gwrthwynebiad i'r ''coup d'état'' a ddymchwelodd Tywysog Alexander Battenberg yn 1886, ac wedyn chwaraeodd rôl allweddol yn y gais am dywysog newydd. Penodwyd yn brif weinidog gan olynydd Alexander, Tywysog Ferdinand Saxe-Coburg-Gotha ym mis Awst 1887. Sefydlodd blaid wleidyddol, y Blaid Genedlaethol Ryddfrydol, a fyddai'n ei gefnogi yn y senedd. Yn ystod ei saith mlynedd fel prif weinidog, cryfhaodd safle Ferdinand, gan ennill consesiynau i'r Eglwys Fwlgaraidd gan yr Ymerodraeth Ottoman a threfnu briodas Ferdinand â Thywysoges Marie-Louise o Bourbon Parma. Er iddo sicrhau sefyllfa'r goron y tu fewn i Fwlgaria, methodd ag ennill cydnabyddiaeth Rwsia, oedd wedi gwrthwynebu dewis Ferdinand fel Tywysog Bwlgaria yn y lle cyntaf.

Erbyn 1893, roedd ei fethiant i wella'r berthynas rhwng Rwsia a Bwlgaria wedi dod yn amlwg, a chafodd ei ddiswyddo gan Ferdinand ar ôl iddo gael ei gyhuddo o garwriaeth â gwraig un o'i gyd-weinidogion. Penodwyd Konstantin Stoilov, cenedlaetholwr a fyddai'n anelu at ymgymodi â Rwsia, yn ei le. Y flwyddyn ganlynol, ar 3 / 15 Gorffennaf 1895, ymosodwyd arno ar y stryd yn Sofia gan elynion gwleidyddol. Bu farw dridiau yn ddiweddarach.

Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1895
Categori:Gwleidyddion o Fwlgaria
Categori:Hanes Bwlgaria
Bwystfil Bont

Bwystfil - chwedlonol neu ddychmygol yn ôl rhai - yw **Bwystfil Bont** sy’n parhau i ymosod ar anifeiliaid ffermydd Ceredigion.  Honnir gan nifer o lygad-dystion iddynt adnabod ffigur cath ddu enfawr ar hyd caeau ffermydd Sir Ceredigion wrth iddi nosi.

Ers 30 mlynedd mae’r heddlu wedi derbyn galwadau niferus yn son am olwg o gathod enfawr tebyg i bwma, panther, llewpard neu lyncs.  Y dystiolaeth bennaf am fodolaeth y creadur yw’r gyfradd farwolaeth uchel yn ffermydd Ceredigion, yn enwedig wedi astudio’r marciau crafangau miniog a welir ar breiddiau o ddefaid.

Daeth Americanwr o’r enw Tom Brown i Gymru i astudio a chwilio am drywydd y 'Bwystfil'.  Dywedodd dynes leol i’r Americanwr fynegi "*that there are definitely big cats in Mid Wales*".

Elfen o ddirgelwch a rhyfeddod bellach ynghylch y creadur yw pa mor dawel y cyflawnir yr ymosodiadau.  Dywedwyd am ddigwyddiad pan ymosododd y ‘Bwystfil’ ar un ddafad, gan arwahanu ei hysgwydd a’i choes o weddill ei chorff.  Fodd bynnag, parhau i gysgu oedd gweddill y praidd.

## Dolen allanol
*  Gwefan y BBC.

Categori:Ceredigion
Augusto Pinochet

Arlywydd Tsile o 1973 i 1990 oedd **Augusto José Ramón Pinochet Ugarte** (25 Tachwedd 1915 – 10 Rhagfyr 2006). Daeth i rym yn dilyn *coup* milwrol yn erbyn llywodraeth Salvador Allende. Rheolodd Tsile fel unben gyda chefnogaeth y lluoedd arfog a chydweithrediad llywodraeth yr Unol Daleithiau. Carcharwyd, arteithwyd, herwgipwyd a llofruddwyd nifer o wrthwynebwyr gwleidyddol yn ystod ei gyfnod fel arlywydd. Roedd yn gyfaill da i Margaret Thatcher.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Arlywyddion Tsile
Categori:Hawliau dynol
Categori:Milwyr
Categori:Troseddwyr
Categori:Unbeniaid
Mirek Topolánek

Gwleidydd Tsiec yw **Mirek Topolánek** (ganed 15 Mai, 1956, Vsetín, Gweriniaeth Tsiec). Roedd o'n gadeirydd o'r Blaid Ddemocrataidd Ddinesig (ODS) o 2002 i 2010, plaid geidwadol gryfa'r wlad. Roedd yn prif weinidog y Weriniaeth Tsiec o 2006 i 2009.

## Cysylltaidau allanol
* Gwefan Mirek Topolánek 

Categori:Prif Weinidogion Tsiecia
Categori:Genedigaethau 1956
Kūkai

Arweinydd crefyddol a llenor o Siapan a adnabyddir hefyd dan ei enw crefyddol **Kōbō Daishi** oedd **Kūkai** (774-835).

Yn bolymath o ysgolhaig athrylithgar, roedd un o brif ffigyrau bywyd ymenyddol y cyfnod Heian a'r Siapanwr cyntaf i ysgrifennu Tsieineeg lenyddol o safon uchel; ffrwyth ei daith i Tsieina (804-806). Ar ôl dychwelyd i Siapan cododd fynachlog ar fynydd Kōyasan, tua 50 milltir i'r de o Heian Kyo (Kyoto heddiw) ac yno yn 816 sefydlodd yr enwad Shingon ("Y Gair Cywir") sy'n cyfuno Bwdhiaeth gyfriniol ag elfennau o Shintō, crefydd genedlaethol Siapan, ynghyd â phwyslais pantheistaidd.

Yn ôl traddodiad Kūkai yw sefydlwr y wyddor sillafaidd Siapanaeg Kana, sail y Katakana a'r Hiragana a ddefnyddir heddiw. Ysgrifennodd Kūkai sawl traethawd crefyddol ac athronyddol, e.e. *Sokushin-Jobutsu-Gi* ("Egwyddor Cyrraedd Bwdha-iaeth yn y Corff Presennol"). Ei waith llenyddol pwysicaf yw'r *Shōrai Mokuroku*, sy'n gyfuniad o hunangofiant ysbrydol yr awdur a deialog athronyddol esoterig rhyngddo a'i brif ddisgybl Hui-kuo (764-805). Erys Kūkai yn ffigwr allweddol ym mywyd ysbrydol a diwyllianol Siapan heddiw.

## Llyfryddiaeth fer 
* Yoshito S. Hakeda, *Kukai and His Major Works* (Columbia University Press, 1984).
* Donald Keene (gol.), *Anthology of Japanese Literature* (Llundain, 1956), tt. 63-7.

## Dolenni allanol 
*  Cyfieithiad Saesneg o'r *Sokushin-Jobutsu-Gi* 

Categori:Bwdhaeth Japan
Categori:Genedigaethau 774
Categori:Hanes Japan
Categori:Llenorion o Japan
Categori:Llenorion yr 8fed ganrif
Categori:Llenorion y 9fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth Tsieineeg
Categori:Marwolaethau 835
Categori:Shintō
Alexander I, tsar Rwsia

Tsar Rwsia o 1801 tan 1825 a Brenin Gwlad Pwyl o 1815 tan 1825 oedd **Alecsandr I Paflofich** (Rwsieg *Александр I Павлович*) (12 / 23 Rhagfyr 1777, St Petersburg - 19 Tachwedd / 1 Rhagfyr 1825 Taganrog). Yn ystod hanner cyntaf ei deyrnasiad cyflwynodd nifer o ddiwygiadau rhyddfrydol, ond yn ddiweddarach trodd at bolisïau ceidwadol gan ddileu llawer o'i diwygiadau cynharach.

## Bywyd cynnar 
Roedd Alexander yn fab i Archddug Pawl Petrovich (wedyn Tsar Pawl) a Maria Fedorovna, Sophia Dorothea o Württemberg. O'i blentyndod cynnar ymlaen, roedd Alexander yn degan mewn brwydr rhwng ei dad a'i fam-gu, Catrin Fawr. Roedd Catrin eisiau i'w ŵyr hynaf gael addysg rhyddfrydol, ac felly dysgodd ef egwyddorion rheswm a natur Rousseau gan y tiwtor a drefnodd hi iddo o'r Swistir, Frederic Caesar de Laharpe. Ar y llaw arall, cafodd ef ddylanwad ei dad Tsar Pawl a'i athro milwrol, Nikolay Saltykov, drwy ymweliadau wythnosol i Gatchina, lle cafodd e wybod am draddodion unbennaeth y tsariaid. Gwelir tensiynau ei blentyndod yn ei bersonoliaeth drwy gydol ei deyrnasiad yn ei bolisïau anwadal. Yn bymtheg oed, ym 1793, priododd dywysoges o'r Almaen, Louise o Baden (Elizaveta), oedd hefyd yn ifanc, 14 blwydd oed. Daeth marwolaeth ei fam-gu dair blynedd yn ddiweddarach (Tachwedd 1796) â'i dad i'r orsedd. Roedd teynrasiad ei dad Pawl yn ystormus. Ceisiodd gyflwyno diwygiadau yn wyneb gwrthwynebiad ei gynhorwyr closaf a'i fab. Daeth Alexander i rym mewn amgylchiadau anodd. Cafodd Pawl ei ddiorseddu a'i lofruddio mewn ''coup d'état'' ym mis Mawrth 1801, a gosodwyd Alexander yn ei le. Er iddo gefnogi'r *coup*, mae'n debyg nad oedd Alexander wedi bod eisiau i'w dad gael ei ladd, a pharodd amgylchiadau ei ddyrchafiad iddo ddrwgdyio y cynghorwyr brenhinol.

Categori:Tsariaid Rwsia
Categori:Genedigaethau 1777
Categori:Marwolaethau 1825
Categori:Pobl o St Petersburg
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
The Kid

bawd|*The Kid*
Ffilm fud a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin ac sy'n serennu Chaplin a'r Jackie Coogan ifanc yw ***The Kid*** ("*Y Plentyn*") (1921). Mae yna elfen hungofiannol gref ynddi: atgofion Chaplin am ei blentyndod ar strydoedd yr *East End* yn Llundain sydd yma.

Categori:Ffilmiau 1921
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin
Categori:Ffilmiau mud
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
D. W. Griffith

Cyfarwyddwr ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **David Llewelyn Wark Griffith** (22 Ionawr 1875 - 23 Gorffennaf 1948), a anwyd yn La Grange, Kentucky, UDA. Roedd yn fab i Gymro a chyn-swyddog ym myddin y Confederate (Y Cyrnol "Roaring Jake" Griffith) a fu farw (yn 1885) o glwyfau a gafodd yn ystod Rhyfel Cartref America pan oedd Griffith yn 10 oed. Fe'i hystyriwyd yn un o dadau'r ffilm naratif. bawd|chwith|*The Adventures of Dollie* (1908)Yn ei ugeiniau cychwynnodd yrfa, aflwyddiannus braidd, ar y llwyfan. Yn 1907, yn dilyn methiant ei gynhyrchiad *A Fool and a Girl*, fe drodd ei olygon at Hollywood, gan ysgrifennu ag actio i gwmnïoedd *Edison* a *Biograph*. Yn 1908 cafodd swydd fel cynhyrchydd gan *Biograph* a dechreuodd ei yrfa go iawn. Hyd at 1913 cynhyrchodd dros 400 o ffilmiau i'r cwmni - gan orffen gyda *Judith of Bethulia* (ffilm 4 rîl a ryddhawyd yn 1914). Yn ystod y cyfnod hwn datblygodd ei grefft yn aruthrol - yn arbennig agweddau golygu a pherfformio. Daeth yn enwog am olygu crefftus yr "achub munud olaf". Cafodd yr agweddau yma ddylanwad mawr ar y diwydiant - gan wneud *Biograph* yn flaengar iawn.

Er i Griffith ddal i gynhyrchu ffilmiau am ddegawd arall (roedd ei ddau olaf yn "talkies"), roedd ei oes aur ar ben. Ni lwyddodd i symud gyda'r oes - roedd ei galon o hyd ym myd sentimental y 19 ganrif. Collodd arian, ac ar ôl *Orphans of the Storm* (1921) nid oedd yn medru fforddio cyflogi ei "protege" Lillian Gish (a gafodd gyrfa ddisglair iawn tan y 1950au), hyd yn oed. Priododd Linda Arvidson yn 1906 (ysgarwyd 1936) ac Evelyn Baldwin yn 1936 (ysgarwyd 1947).

## Ffilmiau 
* 1908-1913: Ffilmiau byr dwy-rîl yn stiwdios Biograph (dros 400 ohonynt: 1908, 61; 1909, 141; 1910, 87; 1911, 70; 1912, 67; 1913, 30), a restrir yn llyfr Robert Henderson, *D.W. Griffith: The Years at Biograph*.
* 1913: *Judith of Bethulia*.
* 1914: *The Battle of the Sexes*, *The Escape*, *Home Sweet Home*, *The Avenging Conscience*, *The Mother and the Law*.
* 1915: *The Birth of a Nation*.
* 1916: *Intolerance*.
* 1918: *Hearts of the World*, *The Great Love*, *The Greatest Thing in Life*.
* 1919: *A Romance of Happy Valley*, *The Girl Who Stayed at Home*, *Broken Blossoms*, *True Heart Susie*, *The Fall of Babylon*, *The Mother and the Law*, *Scarlet Days*, *The Greatest Question*.
* 1920: *The Idol Dancer*, *The Love Flower*, *Way Down East*.
* 1921: *Dream Street*, *Orphans of the Storm*.
* 1922: *One Exciting Night*.
* 1923: *The White Rose*.
* 1924: ''America; Isn't Life Wonderful?*.
* 1925: *Sally of the Sawdust*, *That Royale Girl*.
* 1926: *The Sorrows of Satan*.
* 1928: *Drums of Love*, *The Battle of the Sexes*.
* 1929: *Lady of the Pavement*.
* 1930: *Abraham Lincoln*.
* 1931: *The Struggle''.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Pobl o Kentucky
Holger Pedersen

Ieithydd o Ddenmarc a wnaeth gyfraniad pwysig i ddatblygiad cynnar ieitheg Geltaidd gymharol oedd **Holger Pedersen** (ganed Gelballe, Denmarc, 7 Ebrill 1867 - bu farw Copenhagen, 25 Hydref 1953). Treuliodd ran fwyaf ei yrfa fel athro ym Mhrifysgol Copenhagen. Mae'n fwyaf enwog am ei *Vergleichende Grammatik der keltischen Sprachen* ('Gramadeg cymharol yr ieithoedd Celtaidd', 1909) ac am addasiad Saesneg ohoni a ysgrifennodd gyda Henry Lewis *A concise comparative Celtic grammar* (1937).

Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Academyddion o Ddenmarc
Categori:Ieithyddion o Ddenmarc
Moesia

Rhanbarth yn yr Henfyd a thalaith Rhufeinig a leolir yn ardal heddiw Serbia a Bwlgaria yw **Moesia**, rhwng Mynyddoedd y Balcanau i'r de ac Afon Donaw i'r gogledd. Ei ffin orllewinol oedd Afon Dvina. Prif drigolion y rhanbarth oedd Thraciaid ac Ilyriaid. Cymerodd ei enw oddi wrth y Moesi, llwyth Thracaidd oedd yn byw yno.

Moesia
Categori:Hanes y Balcanau
Categori:Hanes Serbia
Categori:Hanes Bwlgaria
DCU

Cymwyster cenedlaethol y Deyrnas Unedig yn Addysg Uwch yw **DCU** neu **Diploma Cenedlaethol Uwch** (Saesneg: *Higher National Diploma* neu **HND**). Mae hi'n gymwyster lefel pump.

Categori:Addysg yn y Deyrnas Unedig
John Lloyd

* John Lloyd (bardd)
* John Lloyd (chwaraewr tenis)
* John Lloyd (hynafiaethydd) (1833-1915), arbenigwr ar hanes Brycheiniog a de Cymru
* Syr John Edward Lloyd, hanesydd
* John Lloyd Williams
* John Ambrose Lloyd, cerddor
Fluminense FC

Clwb Pêl-droed yn Rio de Janeiro, Brasil yw **Fluminense Football Club**. Sefydlwyd y clwb ar 21 Gorffennaf 1902 gan Oscar Cox.

### Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Timau pêl-droed Brasil
Omar Khayyam

Mathemategydd, seryddwr, athronydd a bardd oedd **Omar Khayyām** (Persieg: *عمر خیام* / *Omar-e Khayyām*) (18 Mai 1048 – 4 Rhagfyr 1131), a anwyd yn Nishapur, Persia.

Mae Omar Khayyām yn fwyaf abnabyddus yn y Gorllewin am ei gasgliad o gerddi, Rubaiyat Omar Khayyām, ond yn ei wlad enedigol fe'i cofir yn bennaf am ei waith gwyddonol ac athronyddol. Fel ei gyfoeswr agos y bardd Faruddin Attar, Sŵffi oedd Omar Khayyam ac mae olion athroniaeth gyfrinol y Sŵffiaid i'w gweld yn glir yn ei farddoniaeth.

## Cyfieithiad Edward FitzGerald o'r Rubaiyat 
250px|bawd|chwith|Llun dychmygol o **Omar Khayyām** (o argraffiad o fersiwn Fitzgerald o'r *Rubaiyat*, 1905)
Aralleiriad neu addasiad yw'r fersiwn o'r Rubaiyat a gyhoeddwyd gan Edward FitzGerald (1809-1883) yn 1859. Mae wedi rhedeg i nifer o argraffiadau ers hynny, rhai ohonyn' nhw yn llyfrau cain gyda darluniau gan arlunwyr fel Gilbert James. Roedd Rubaiyat FitzGerald yn arbennig o boblogaidd ar droad yr 20g.

## Cyfieithiadau Cymraeg o'r Rubaiyat 
Cyfieithiwyd casgliad o waith Omar Khayyām (*Penillion Omar Khayyam*) o'r Bersieg gwreiddiol i'r Gymraeg gan Syr John Morris-Jones ym 1928. Serch hynny mae dylanwad cyfieithiad Saesneg FitzGerald yn amlwg ynddo. Dyma bennill ohono:
:*Yn wir, rhyw ddernyn gwyddbwyll ydyw dyn*,
:''Tynged yn chware â hwnnw'i chware'i hun*;
:*Ein symud ar glawr Bywyd, ôl a blaen*,
:*A'n dodi 'mlwch yr Angau, un ac un.''

Yn 1939 cyhoeddodd Thomas Ifor Rees (1890–1977) ei drosiad ei hun o fersiwn Saesneg Edward FitzGerald o'r *Rubaiyat* yn Ninas Mecsico, gyda lluniau gan yr arlunydd Robert Hesketh.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1048
Categori:Marwolaethau 1131
Categori:Algebryddion
Categori:Athronwyr yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Athronwyr y 12fed ganrif o Iran
Categori:Beirdd yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Beirdd y 12fed ganrif o Iran
Categori:Beirdd Arabeg o Iran
Categori:Beirdd Perseg o Iran
Categori:Mathemategwyr yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Mathemategwyr y 12fed ganrif o Iran
Categori:Pobl o Nishapur
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Seljwcaidd
Categori:Seryddwyr yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Seryddwyr y 12fed ganrif o Iran
Categori:Ysgolheigion yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Ysgolheigion y 12fed ganrif o Iran
Categori:Ysgolheigion Arabeg o Iran
Categori:Ysgolheigion Perseg o Iran
Rhestr Prif Weinidogion Tsiecia

Dyma restr o **brif weinidogion Tsiecia**, gan gynnwys cyfnodau pan oedd yn rhan o Tsiecoslofacia.

## Gweriniaeth Sosialaidd Tsiec (Y Weriniaeth Tsiec o 1990 ymlaen) o fewn Tsiecoslofacia 
# Stanislav Rázl: 8 Ionawr – 29 Medi 1969
# Josef Kempný: 29 Medi 1969 – 28 Ionawr 1970
# Josef Korčák: 28 Ionawr 1970 – 20 Mawrth 1987
# Ladislav Adamec: 20 Mawrth 1987 – 12 Tachwedd 1988
# František Pitra: 12 Tachwedd 1988 – 6 Chwefror 1990
# Petr Pithart: 6 Chwefror 1990 – 2 Gorffennaf 1992
# Václav Klaus: 2 Gorffennaf 1992 – 31 Rhagfyr 1992 (yn parhau isod)

ImageSize = width:230 height:400 
PlotArea  = left:50 right:0 bottom:40 top:10
Legend    = columns:3 left:15 top:30 columnwidth:60

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:01/01/1993 till:29/04/2013
TimeAxis   = orientation:vertical format:yyyy
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1993

Colors=
  id:ODS value:darkblue legend:ODS
  id:ČSSD  value:red    legend:ČSSD
  id:sine value:gray(0.25)  legend:di-blaid

PlotData=
  bar:Leaders width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:M

  from:start till:17/12/1997 shift:(25,5)  color:ODS text:Václav Klaus
  from:17/12/1997  till:17/07/1998 shift:(25,-3)    color:sine  text:Josef_Tošovský
  from:17/07/1998  till:12/07/2002 shift:(25,3)  color:ČSSD  text:Miloš_Zeman
  from:12/07/2002  till:19/07/2004 shift:(25,5)  color:ČSSD  text:Vladimír_Špidla
  from:19/07/2004  till:25/04/2005 shift:(25,5)  color:ČSSD  text:Stanislav_Gross
  from:25/04/2005  till:16/08/2006 shift:(25,5)  color:ČSSD  text:Jiří_Paroubek
  from:16/08/2006  till:09/04/2009 shift:(25,5)  color:ODS  text:Mirek_Topolánek
  from:09/04/2009  till:28/06/2010 shift:(25,-5)  color:sine  text:Jan_Fischer
  from:28/06/2010  till:end shift:(25,0)   color:ODS  text:Petr_Nečas

## Y Weriniaeth Tsiec (gwladwriaeth annibynnol)
# Václav Klaus: 1 Ionawr 1993 – 17 Rhagfyr 1997 (parhâd oddi uchod)
# Josef Tošovský: 17 Rhagfyr 1997 – 17 Gorffennaf 1998
# Miloš Zeman: 17 Gorffennaf 1998 – 12 Gorffennaf 2002
# Vladimír Špidla: 12 Gorffennaf 2002 – 19 Gorffennaf 2004
# Stanislav Gross: 19 Gorffennaf 2004 – 25 Gorffennaf 2005
# Jiří Paroubek: 25 Ebrill 2005 - 16 Awst 2006
# Mirek Topolánek: 16 Awst 2006 - 8 Mai 2009
# Jan Fischer: 8 Mai 2009 - 28 Mehefin 2010
# Petr Nečas: ers 28 Mehefin 2010

Categori:Prif Weinidogion Tsiecia
Tsiecia
Pontius Pilat

Marchog Rhufeinig a rhaglaw talaith Rufeinig Iudaea rhwng 26 a 36 OC oedd **Pontius Pilat** (Lladin: *Pontius Pilatus*). Heddiw mae'n fwyaf enwog am fod yn farnwr ym mhrawf llys Iesu Grist ac am gorchymyn ei groeshoeliad ar ôl iddo gael ei farnu'n euog gan yr archoffeiriad Caiaphas.

Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Al-lâh

**Al-lâh** neu **Allah** (Arabeg: الله) yw enw Duw neu "Arglwydd" yn Arabeg. Cysylltir y term yn bennaf gyda'r syniad Islamaidd o Dduw ym meddwl pobl o wledydd gorllewinol er roedd y term mewn defnydd gan bobl Arabeg gan gynnwys Cristnogion ac eraill yn y cyfnod cyn-Islamaidd (ac ef sy'n dal i fod y gair cyffredin am Dduw yng nghyfieithadau Arabeg y Beibl Cristionogol heddiw).  Cywasgiad o'r fannod *al* a'r enw *ilâh* "duw".

170px|bawd|chwith|Y gair Al-lâh mewn ysgrifen Arabaidd
Yn ystod y cyfnod cyn-Islamaidd yn y Dwyrain Canol, yn arbennig yn nheyrnasoedd De Arabia, roedd y syniad o Dduw goruchaf eisoes yn cael ei gynrychioli gan y gair *Al-lâh* (enw gwrywaidd yw *al-lâh* ond ceid hefyd y gair benywaidd *al-lâaha* neu *al-Lât*); roedd yno duw Arabaidd o'r un enw hefyd. Ceir yr enw Al-lâh yn y ffurf Semitaidd HLH mewn arysgrifau o Balesteina sy'n dyddio o'r 5ed ganrif CC. Fe'i ceir hefyd yn y ffurf *Hal-lâh* mewn arysgrif o Saffa yn Yemen o'r ganrif 1af a hefyd mewn arysgrif Gristionogol o Umm al-Jima yn Syria o'r 7g. Addolwyd *Hal-lâh* ym Mecca fel un o dduwiau llwythol y Qurayshites, llwyth Mohamed. Enw tad Mohamed oedd Abdal-lâh ("mab neu ddisgynnydd Al-lâh"). Fel canlyniad i bregethu Mohamed collodd yr enw Al-lâh bob cysylltiad â'r duw paganaidd lleol a datblygodd i fod yr hyn ydyw heddiw, sef y prif enw ar y Duw goruchaf gyda'r syniad o'i undod a'i unigolrwydd ymhlyg yn hynny; cysyniad a fynegir yng nghymal gyntaf y fformiwla *shahâda*, sy'n ganolog i Islam ac yn grynodeb o'r gred honno: *Lâ Ilaha illâ Al-lâh*, "Nid oes duw arall ond Duw."

## Cyfeiriadau 
* Gabriel Mandel Khan, *Mahomet le Prophète* (Paris, 2002). ISBN 2-7441-5686-8

Categori:Diwinyddiaeth Islamaidd
Categori:Islam
Millét

Cymuned grefyddol yn yr Ymerodraeth Otomanaidd oedd **millét**.

Dan system a gyflwynwyd ym 1454, rhannwyd poblogaeth yr Ymerodraeth Otomanaidd yn bedwar grŵp neu *millét*: y Mwslemiaid, y Cristnogion Uniongred, Cristnogion Armenia a'r Iddewon. Cafodd pob grŵp crefyddol gwahanol drefnu ei faterion mewnol, gan gynnwys addysg a'r gyfraith. Pennaeth y millét oedd pennaeth y grŵp crefyddol dan sylw, a fe oedd yn cynrychioli ei grŵp mewn trafodion â'r Sublime Porte, y llywodraeth Otomanaidd. Er i'r tri millét di-Fwslemaidd gael trefnu eu gweinyddiaeth eu hunain, roedden nhw mewn sefyllfa israddol. Cafodd unrhyw ddadl yn ymwneud â Mwslemiaid a di-Fwslemiaid ei setlo yn ôl y gyfraith Fwslemaidd. Doedd system y millét na'r llywodraeth Otomanaidd ddim yn cydnabod y syniad o 'genedl' neu 'ethnigrwydd'. Roedd hyn yn golygu na chydnabuwyd dim lleiafrifoedd ethnig. Er enghraifft, pennaeth y millét Cristnogol Uniongred oedd y Patriarch Uniongred Groegaidd yng Nghaergystennin. Ni welodd llywodraeth yr ymerodraeth wahaniaeth rhwng y Groegwyr a'r cenhedloedd Cristnogol eraill yn y Balcanau, megis y Serbiaid a'r Bwlgariaid, gan eu bod nhw i gyd yn Gristnogion Uniongred.

Dylanwadwyd ar system y millét gan bwerau mawr Ewrop o'r 18g ymlaen. Noddwyd y Cristnogion Uniongred gan Rwsia, y Pabyddwyr gan Ffrainc, a'r Protestaniaid a'r Iddewon gan Brydain. Ychwanegwyd grwpiau eraill i'r system millét o ganlyniad i hyn. Er enghraifft, crewyd millét Protestannaidd ym 1850, a millét i'r Cristnogion Uniongred Bwlgaraidd ym 1870. Defnyddir system y millét heddiw i ryw raddau mewn rhai gwledydd Mwslemaidd, megis Iorddonen, Libanus, Iran, Pacistan a'r Aifft, lle mae cyfraith deuluol yn dibynnu ar grefydd unigolion.

Categori:Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Categori:Crefydd yn yr Ymerodraeth Otomanaidd
Pliska

bawd|150px|Lleoliad Pliska ym Mwlgaria

Hen brifddinas Bwlgaria yn ystod blynyddoedd cynnar y 'Deyrnas Gyntaf' o 681 tan canol yr 890au oedd **Pliska**. Fe'i sefydlwyd gan Khan Asparukh ychydig o flynyddoedd cyn 680. Yn 892 daeth Pliska'n ganolfan gwrthryfel Paganaidd o dan arweinyddiaeth Brenin Vladimir. Ar ôl rhoi pen ar y gwrthryfel, disodlwyd Vladimir, a gosodwyd trydydd fab Boris I yn ei le fel Simeon I. Un o'i benderfyniadau cyntaf fel teyrn oedd symud y brifddinas i Preslav, tref gaerog gerllaw, mae'n debyg oherwydd bod dylanwad y Paganiaid yn dal yn gryf yn Pliska. Lleihaodd pwysigrwydd y dref o hynny ymlaen. Difethwyd y ddinas yn llwyr yn ystod ymosodiadau gan Rws Kiev a'r Ymerodraeth Fysantaidd rhwng 969 a 972, a chafodd hi mo'i hailadeiladu wedyn.

chwith|bawd|250px|Adfeilion y ddinas ganoloesol
Heddiw Pliska yw enw pentref bach yn agos at adfeilion y ddinas ganoloesol. Ei henw cynharach oedd **Aboba**, ac fe'i hailenwyd yn 1925, ryw deg ar hugain o flynyddoedd ar ôl i adfeilion y dref hanesyddol gael eu darganfod ym 1899. Mae adfeilion y ddinas hen yn gorwedd tua 3&nbsp;km i'r gogledd o'r pentref cyfoes.

Categori:Dinasoedd Bwlgaria
Categori:Prifddinasoedd hanesyddol Bwlgaria
Prif Weinidog Bwlgaria

Dyma restr o brif weinidogion Bwlgaria.

## Prif weinidogion o 1991 ymlaen 
#Filip Dimitrov: 8 Tachwedd 1991 - 30 Rhagfyr 1992 (Lluoedd Democrataidd)
#Lyuben Berov: 30 Rhagfyr 1992 - 17 Hydref 1994 (Dim plaid)
#Reneta Indzhova: 17 Hydref 1994 - 25 Ionawr 1995 (Dim plaid, Prif weinidog dros dro)
#Zhan Videnov: 25 Ionawr 1995 - 13 Chwefror 1997 (Plaid Sosialaidd Bwlgaria)
#Stefan Sofiyanski: 13 Chwefror 1997 - 21 Mai 1997 (Lluoedd Democrataidd)
#Ivan Kostov: 21 Mai 1997 - 24 Gorffennaf 2001 (Lluoedd Democrataidd)
#Simeon Sakskoburggotski: 24 Gorffennaf 2001 - 17 Awst 2005 (Mudiad dros Simeon II)
#Sergey Stanishev: 17 Awst 2005 - (Plaid Sosialaidd Bwlgaria)


Bwlgaria
Hegira

Y ffurf orllewinol arferol (Ffr. *Hégire*) ar y gair Arabeg *Hijira*; yn llythrennol "torri cysylltiad"; ymfudiad y Proffwyd Mohamed o Mecca i Fedina ym Medi 622.

I'r Mwslimiaid mae'r cyfieithiad gorllewinol arferol, "ffoi, ffoedigaeth," yn gyfeiliornus. Dethlir y digwyddiad ar ddiwrnod cyntaf y mis Islamaidd Rabi'l. Gelwir y rhai a ymfudodd i Medina gyda Mohamed yn *muhâjirun* ("yr Ymfudwyr").

Y farn gyffredinol yw mai Abû Bakr, califf cyntaf Islam, oedd yn gyfrifol am ddechrau cyfrif y blynyddoedd gyda'r Hejira yn fan gychwyn, gan greu'r calendr Islamaidd, ryw 12 neu 15 mlynedd yn ddiweddarach. Gellir defnyddio'r fformiwla a ganlyn i gael y flwyddyn yn ôl Calendr Gregori (G) sy'n cyfateb i'r flwyddyn Islamaidd: H:33=X. H-X=Y. Y+622=G.

## Ffynonellau 
* Gabriel Mandel Khan, *Mahomet le Prophète* (Paris, 2002). ISBN 2-7441-5686-8
* André Miquel, ''L'Islam et sa Civilisation[:] livre I[:] Le siècle des Arabes'' (Paris, 1977; arg. new. Tunis, 1996). ISBN 9973-19-210-9

Categori:Islam
Categori:Calendr
Anna, tsarina Rwsia

Tsarina Rwsia o 1730 hyd 1740 oedd **Anna o Rwsia** (Rwsieg *Анна Ивановна* / *Anna Ivanovna*) (28 Ionawr / 7 Chwefror 1693 – 17 / 28 Hydref 1740).

Categori:Genedigaethau 1693
Categori:Marwolaethau 1740
Categori:Pobl o Foscfa
Categori:Tsariaid Rwsia
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Al-Fâtiha

200px|bawd|Al-Fâtiha: swra agoriadol y Corân
**Al-Fâtiha** ("Yr hyn sy'n agor", "agoriad") yw swra agoriadol y Corân. Mae'n un o destunau sylfaenol Islam, a elwir mewn rhai o'r Hadithau yn "Fam y Llyfr" (Umm al-Kitab) a "Mam y Corân" (Umm al-Qur'an). Fe'i hadroddir gan bob Mwslim uniongred ar ddechrau ei weddïo defodol, bum gwaith y dydd. Ar ôl adrodd y Fâtiha mae'n arferol dweud *âmin* (Amen). Mae'n un o'r swrâu byrraf yn y Corân, ac iddi 7 pennill (*âya*) byr yn unig:
## Yn enw'r Duw Trugarhaol, Rhoddwr pob daioni.
## Moliant i Dduw, Arglwydd y Bydysawd,
## Rhoddwr pob daioni, y Trugarhaol,
## Brenin Dydd y Farn Olaf.
## Fe'th addolwn; atat Ti yn unig trown am gymorth.
## Arwain ni hyd Llwybr Cyfiawnder,
## Llwybr y rhai sydd wedi derbyn Dy ddaioni, y rhai nad ennynant Dy ddicter, y rhai nad ydynt ar gyfeiliorn.

Fatiha
Pawl I, tsar Rwsia

Tsar Rwsia rhwng 1796 a 1801 oedd **Pawl I o Rwsia** (Rwsieg *Павел I Петрович* / *Pavel Petrovich*) (1 / 20 Hydref 1754 – 12 / 23 Mawrth 1801). Roedd yn fab i Catrin Fawr a Pedr III.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Pedr ym Mhalas yr Haf, St Petersburg, yn fab i'r Archdduges Catrin (yn ddiweddarach, Catrin Fawr), gwraid Tsar Pedr III. Cysudrodd Pedr III ef fel ei fab cyfreithlon, ond mae Catrin yn lled awgrymu yn ei hysgrifiadau mai Cownt Sergey Saltykov oedd ei dad. Mae hyn y bosib, er bod llawer o ysgolheigion yn ei weld fel cais i niweidio safle Pawl, yr oedd ganddo hawl gwell i'r orsedd na'r un Catrin ei hun.

Categori:Tsariaid Rwsia
Categori:Genedigaethau 1754
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Pobl o St Petersburg
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Elisabeth, tsarina Rwsia

Tsarina Rwsia o 1741 hyd 1762 oedd **Elisabeth o Rwsia** (Rwsieg *Елизавета Петровна* / *Elizaveta Petrovna*) (18 / 29 Rhagfyr 1709 – 25 Rhagfyr 1761 / 5 Ionawr 1762). Roedd yn ferch i Pedr Fawr a'i ail wraig Catrin I.

Cafodd ei geni yn Kolomenskoye, Moscfa.

Categori:Genedigaethau 1709
Categori:Marwolaethau 1762
Categori:Pobl o Foscfa
Categori:Tsariaid Rwsia
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Rhestr o Tsariaid Rwsia

## Tsariaid Rwsia 1721-1917
* Pedr I (Pedr Fawr) (1721-1725)
* Catrin I (1725-1727)
* Pedr II  (1727-1730)
* Anna (1730-1740)
* Ifan VI (1740-1741)
* Elisabeth (1741-1762)
* Pedr III (1762)
* Catrin II (Catrin Fawr) (1762-1796)
* Pawl I (1796-1801)
* Alexander I (1801-1825)
* Niclas I (1825-1855)
* Alexander II (1855-1881)
* Alexander III (1881-1894)
* Niclas II (1894-1917)

Categori:Hanes Rwsia

Categori:Rhestrau pennau gwladwriaethau
Ifan VI, tsar Rwsia

Tsar Rwsia fel baban o 1740 hyd 1741 oedd **Ifan VI o Rwsia** (Rwseg *Иоанн Антонович* / *Ioann Antonovich*) (12 / 23 Awst 1740 – 5 / 16 Gorffennaf 1764).

## Hanes
Mab hynaf Anna von Mecklenburg a'i gŵr Anton Ulrich von Braunschweig oedd ef. Mabwysiadwyd Ifan gan ei hen fodryb Tsarina Anna yn faban wyth wythnos ym 1740. Hithau a'i enwodd fel ei hetifedd, ac, ar ei marwolaeth, ar 17 / 28 Hydref 1740, cyhoeddwyd ef yn tsar a'i ewythr Ernst Johann von Biron, Dug Kurland, yn gweithredu fel rhaglyw. Ar ôl cwymp Von Biron ym mis Tachwedd, daeth mam Ifan, Anna Leopoldovna o Mecklenburg yn rhaglyw yn ei le. Serch hynny, gwir rym oedd yn nwylo Cownt Von Münnich, ac, yn hwyrach, Andrey Osterman. Diorseddwyd Ifan mewn ''coup d'état'' ym mis Rhagfyr 1741, tri mis ar ddeg ar ôl ei ddyrchafiad i'r orsedd. Carcharwyd Ifan yn Riga cyn iddo gael ei drosglwyddo i Kholmogory ar y Môr Gwyn ac wedyn i Shlisselburg. Fe'i llofruddiwyd yno ym mis Gorffennaf 1764 ar ôl cynllun anlwyddiannus i'w ryddhau. Roedd ganddo ddau frawd a dwy chwaer iau a ganwyd mewn carchar. Fe'u cadwyd yn gaethion gydag ef, ond goroesasant y profiad.

Categori:Tsariaid Rwsia
Categori:Genedigaethau 1740
Categori:Marwolaethau 1764
Categori:Pobl o St Petersburg
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Reading

Tref fawr yn Berkshire, de Lloegr yw **Reading**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Bwrdeistref Reading. Saif tua 40 milltir i'r gorllewin o Lundain. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Reading boblogaeth o 218,705.

Mae Reading yn sefyll yn agos at draffordd yr M4 ac mae ar y llinell rheilffordd rhwng Llundain, Bryste a de Cymru. Mae Caerdydd 153 km i ffwrdd o Reading ac mae Llundain yn 60.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Rhydychen sy'n 38.5&nbsp;km i ffwrdd.

Mae'r dref yn cynnal gŵyl gerddoriaeth roc fawr blynyddol.

## Enwogion
* Syr Alec Victor Bedser, cricedwr

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Reading

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Reading

Categori:Trefi Berkshire
Ewtroffigedd

[200px|de|bawd|Dŵr gwyrdd llachar yn aber [Afon Potomac o ganlyniad i ewtroffigedd]]

Mae **ewtroffigedd** yn broses sydd yn peryglu nifer o rywogaethau o anifeiliaid ledled y byd.  Bydd glaw yn golchi gwrtaith (sy'n cynnwys ffosffad, nitrad a maethynnau eraill) a ddefnyddir mewn ffermydd i mewn i afonydd, nentydd a llynnoedd lleol a bydd presenoldeb y cemegion hyn yn berygl bywyd i'r rhywogaethau o fewn y cyrff dŵr.  Bydd cemegion yn y gwrtaith yn peri tyfiant algâu yn y dŵr, a bydd y tyfiant mawr o algâu a welir yn arwain at lefelau ocsigen peryglus o isel. Canlyniad hyn fydd marwolaeth nifer o bysgod a phlanhigion.

## Cyfeiriadau
Categori:Ecoleg
Cynllwyn i fomio awyrennau trawsiwerydd (2006)

[bawd|250px|[Heddlu yn Heol Forest, Walthamstow, Llundain, yn chwilio tŷ a ddrwgdybir o ymwneud â'r cynllwyn.]]

Yn ôl awdurdodau Prydain a'r Unol Daleithiau, cynllwyn terfysgol i danio ffrwydron hylifol wedi'u cludo mewn bagiau llaw ar nifer o awyrennau yn teithio o Lundain i ddinasoedd yn yr Unol Daleithiau oedd y **cynllwyn awyrennau trawsiwerydd 2006**. Cafodd y digwyddiad ei ddisgrifio gan yr Ysgrifennydd Cartref, John Reid, fel cynllwyn "arwyddocaol iawn" gyda'r bwriad o ladd nifer fawr o bobl. Bu mesurau diogelwch llym iawn ym meysydd awyr Prydain, yr Unol Daleithiau, a nifer o wledydd eraill yn dilyn datgeliad y cynllwyn.

## Manylion y cynllwyn
### Ffrwydron hylifol
Yn ôl nifer o ffynonellau newyddion, bu'r terfysgwyr yn cynllunio i gludo ffrwydron hylifol ar yr awyrennau mewn poteli Lucozade. Cynlluniodd y cynllwynwyr i adael top y botel wedi'i selio a llawn y ddiod wreiddiol, ond i roi gwaelod ffug yn cynnwys ffrwydryn hylifol neu gel wedi'i lliwio'n goch i gydweddu â'r ddiod chwaraeon yn nhop y cynhwysydd.

## Ymateb diogelwch
### Diogelwch hedfan
#### Y Deyrnas Unedig
Yn dilyn datgeliad y cynllwyn honedig, cafodd mesurau diogelwch llym eu gorfodi ar gyfer teithwyr oedd yn hedfan o Brydain, neu yn newid awyren ym Mhrydain. Ni chaniaetheir bagiau llaw (rhaid cael eu rhoi yng nghrombil yr awyren), a ni chaniaeteir rhoi eiddo mewn pocedi dillad. Bu rhaid i deithwyr cario dim ond eitemau hanfodol (megis arian, pasportau, sbectolau, meddyginiaethau) mewn waledi tryloyw. Cafodd pob teithiwr eu harchwilio gyda llaw, a sgriniodd â phelydr-X pob esgid a waled dryloyw.

#### Yr Unol Daleithiau
Yn dilyn yr ymgyrch i atal y cynllwyn, gwaharddodd Diogelwch Mamwlad yr Unol Daleithiau pob hylif a gel, ac eithrio fformiwla llaeth babanod a meddyginiaethau presgripsiwn yn enw daliwr y tocyn, mewn bagiau llaw ar bob siwrnai. Cododd y Lefel DHS yn yr Unol Daleithiau i "Uchel Iawn" (coch) ar gyfer pob siwrnai awyren o'r DU. Cododd y lefel ar gyfer pob daith fewnwladol neu ryngwladol (ar wahân i Brydain) yn yr Unol Daleithiau i "Uchel" (oren).

### Diogelwch cyffredinol
Fel yn dilyn ymosodiadau a chynllwynion eraill yn y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth, bu cynnydd mewn diogelwch cyffredinol. Ddydd Sul, 13 Awst, 2006, bu mwy o heddlu yn patrolio Caerdydd cyn gêm pêl-droedd rhwng Lerpwl a Chelsea yn Stadiwm y Mileniwm. Dywedodd y Brif Arolygydd Bob Evans:Nid oes bygythiad terfysgol penodol i dde Cymru, Caerdydd, neu Stadiwm y Mileniwm - ond mae'n rhaid i ni fod yn ofalus .

## Cyfeiriadau
Categori:Terfysgaeth yn y Deyrnas Unedig
Categori:Terfysgaeth yn yr Unol Daleithiau
Categori:Terfysgaeth yn 2006
Categori:2006 yn y Deyrnas Unedig
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mhrydain

Dyma restr o safleodd yn y Deyrnas Unedig sydd wedi cael eu henwebu a'u cadarnháu fel Safleoedd Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Mae'r rhestr yn cynnwys 18 o safleoedd yn Lloegr (un ar y cyd â'r Almaen), pump yn yr Alban, pedwar yng Nghymru, un yng Ngogledd Iwerddon a thri yn Tiriogaethau tramor. Cysidrir dau ar hugain o'r safleodd hyn yn "ddiwylliannol", pedwar yn "naturiol" ac un yn "gymysg". Isod ceir rhestr o'r safleodd o fewn pob gwlad yn ôl dyddiad eu hychwanegu i'r rhestr.

250px|dde|bawd|Yr Hen Dref, Caeredin
bawd|250px|Castell Caernarfon
bawd|250px|Côr y Cewri
bawd|250px|Lerpwl

### Yr Alban 
* 1986: St Kilda (ymestynnwyd yn 2004 a 2005 – safle naturiol yn wreiddiol, wedyn wedi'i estyn i ddod yn "gymysg" yn 2004)
* 1995: Trefi Hen a Newydd Caeredin
* 1999: Calon Ynysoedd Erch Neolithig - gan gynnwys Maes Howe, Cylch Brodgar, Skara Brae, Meini Stenness a safleodd eraill
* 2001: New Lanark
* 2015: Pont reilffordd Forth

### Cymru 
* 1986: Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd – gan gynnwys Castell Biwmares, Castell Caernarfon, Castell Conwy a Chastell Harlech
* 2000: Tirlun Diwydiannol Blaenafon
* 2009: Traphont Pontcysyllte
*2021: Tirwedd Llechi Gogledd Orllewin Cymru 

### Gogledd Iwerddon 
* 1986: Sarn y Cawr ac Arfordir y Sarn (safle naturiol)

### Lloegr 
* 1986: Eglwys Gadeiriol a Chastell Durham
* 1986: Parc Brenhinol Studley gan gynnwys adfeilion Abaty Fountains
* 1986: Ceunant Ironbridge
* 1986: Côr y Cewri, Avebury a Safleodd Cysylltiedig
* 1987: Palas a Pharc Blenheim
* 1987: Palas San Steffan, Abaty Westminster ac Eglwys Santes Marged, Westminster (ymestynnwyd 2008)
* 1987: Dinas Caerfaddon
* 1987: Ffiniau'r Ymerodraeth Rufeinig (safle trawsgenedlaethol yn ymgorffori Mur Hadrian (1987), Ffiniau Germania Superior a Raetia (2005) a Mur Antoninus (2008))
* 1988: Tŵr Llundain
* 1988: Eglwys Gadeiriol Caergaint, Abaty Sant Awstin ac Eglwys Sant Martin, Caergaint
* 1997: Greenwich Forwrol
* 2001: Arfordir Dorset a Dwyrain Dyfnaint (safle naturiol)
* 2001: Melinau Dyffryn Derwent
* 2001: Saltaire
* 2003: Gerddi Botanig Brenhinol, Kew
* 2004: Dinas Fasnachol Arforol Lerpwl (wedi diddymu Gorffennaf 2021) 
* 2006: Tirwedd Mwyngloddio Cernyw a Gorllewin Dyfnaint
* 2017: Ardal y Llynnoedd
* 2019: Arsyllfa Jodrell Bank

### Tiriogaethau Tramor 
* 1988: Ynys Henderson, Ynysoedd Pitcairn (safle naturiol)
* 1995: Ynysoedd Gough ac Inaccessible (safle naturiol – ymestynnwyd 2004)
* 2000: Tref Hanesyddol Sant Siôr a Ffiniau Cysylltiedig Bermuda

## Cyfeiriadau 
## Dolennau allanol 
*  Safle UNESCO

Prydain
Carlo Borromeo

Cardinal yr Eglwys oedd **Carlo Borromeo** (2 Hydref 1538 – 4 Tachwedd 1584). Mae'n un o seintiau'r Eglwys Gatholig Rufeinig.

## Bywgraffiad
Chwaraeodd rôl bwysig yng Nghyngor Trent ym mis Ionawr 1562. Daeth yn Archesgob Milan ym 1565, lle cyflwynodd ddiwygiadau gweinyddol sylweddol. Roedd yn arweinydd brwd y Gwrthddiwygiad, gan deithio i'r Swistir yn y frwydr yn erbyn Protestaniaeth. Yn ystod y pla yn Milan ym 1576 aeth allan yn gyson ar y strydoedd i ddosbarthu elusennau i'r anghenus. Bu farw yn 46 oed, a chafodd ei ganoneiddio fel sant ym 1610.

Roedd Gruffydd Robert yn gweithio iddo fel cyffeswr a chanon duwinyddol o ganol y 1560au tan 1582.

## Cyfeiriadau
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Genedigaethau 1538
Categori:Marwolaethau 1584
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Seintiau o'r Eidal
Tir

Gall **tir** cyfeirio at nifer o bethau, mewn daearyddiaeth, gwleidyddiaeth a chyfraith:
* *Tir*, y rhan o'r Ddaear sydd heb ei gorchuddio gan ddŵr
** Tirffurf, nodwedd o'r tir
** Tirwedd, golwg y tir
** Tirlun, siâp y tir (gan amlaf o rhan uchder a graddfa)

## Gweler hefyd
* Tir Neb
* Y Tir Newydd
* Tirdeunaw, Abertawe
* Tiriogaeth
Yr Amerig

bawd|250px|Map o'r byd yn dangos yr Amerig
Tiroedd yr hemisffer gorllewinol, sef Gogledd America, De America, a'u ynysoedd a rhanbarthau cysylltiedig, yw **yr Amerig**.
Yr Ymgiprys am Affrica

bawd|260px|Map yn dangos ceisiadau Ewropeaidd i'r Affrig ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf
Y gwrthdaro rhwng ceisiadau Ewropeaidd i dir yr Affrig, ac ymraniad cynddeiriog y tiroedd hynny, yn ystod cyfnod Imperialaeth Newydd, rhwng yr 1870au a dechrau y Rhyfel Byd Cyntaf, oedd **yr Ymgiprys am Affrica**. Daeth bron y cyfandir i gyd yn rhannau o ymerodraethau trefedigaethol y gwledydd hynny. Dechreuodd yr Ymgiprys yn araf yn yr 1870au, cyrhaeddodd ei uchafbwynt yn hwyr yr 1880au a'r 1890au, a daeth i ben yn negawd gyntaf yr ugeinfed ganrif. Rhwng 1885 ac 1900, bu grymoedd Ewrop yn rasio'i gilydd i ddatgan eu hawliau yn Affrica. Gwrthwynebodd y mwyafrif o Affricanwyr i gael eu meddiannu a'u rheoli gan Ewropeaid, ac o ganlyniad bu ail ran yr Ymgiprys yn ymwneud â byddinoedd Ewropeaidd yn defnyddio arfau modern i drechu'r gwrthwynebwyr a sefydlu awdurdod dros drigolion y cyfandir.

Gwelwyd yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg y trawsnewidiad o reolaeth imperialaeth "anffurfiol" drwy ddylanwad milwrol a goruchafiaeth economaidd i reolaeth uniongyrchol. Methodd ymgeision i gyfryngu cystadleuaeth imperialaidd – megis Cynhadledd Berlin (1884–1885) rhwng Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon, y Drydedd Weriniaeth Ffrengig a'r Ymerodraeth Almaenig – i sefydlu, yn derfynol, hawliau y grymoedd oedd yn cystadlu yn erbyn ei gilydd. Anghydfod dros yr Affrig oedd un o'r brif ffactorau ag arweinioddd at y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Gweler hefyd
*Gwladychiaeth

Categori:19eg ganrif yn Affrica
Categori:20fed ganrif yn Affrica
Categori:Hanes milwrol Affrica
Categori:Hanes gwleidyddol Affrica
Categori:Imperialaeth Newydd
Maori (iaith)

:*Am y bobl, gweler Maorïaid*.

**Maori** yw'r iaith frodorol a siaredir gan y Maorïaid yn Seland Newydd, ar Ynys y Gogledd yn bennaf. Mae'n iaith swyddogol yn y wlad, gyda'r Saesneg ac iaith arwyddion Seland Newydd, ac mae tua 160,000 o bobl yn medru ei siarad.

Mae Comisiynydd yr iaith Maori yn ymladd dros hawliau siaradwyr yr iaith a thros ei hyrwuddo.

Mae Maoeieg yn perthyn i'r ieithoedd Tahitïeg, Rarotongeg, Hawaieg, a Marceseg .

## Ymadroddion
Categori:Ieithoedd Awstronesaidd
Categori:Seland Newydd
869

8g - **9g** - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - **860au** - 870au 880au 890au 900au 910au
864 865 866 867 868 - **869** - 870 871 872 873 874

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 14 Chwefror - Sant Cyril, cenhadwr a dyfeisydd yr wyddor Glagolitig, 42

Categori:869
Gwyliau cyhoeddus yn Tsiecia

Dyma restr o wyliau cyhoeddus yn Tsiecia.

* 1 Ionawr: Dydd Calan
* Llun y Pasg
* 1 Mai: Calan Mai
* 8 Mai: Dydd y Rhyddhâd o Ffasgaeth
* 5 Gorffennaf: Gŵyl Cyril a Methodius
* 6 Gorffennaf: Llosgiad Jan Hus wrth y stanc
* 28 Medi: Dydd y Wladwriaeth Tsiecaidd
* 28 Hydref: Sefydliad Gweriniaeth Tsiecoslofacia
* 17 Tachwedd: Dydd Rhyddid a Democratiaeth
* 24 Rhagfyr: Noswyl Nadolig
* 25 Rhagfyr: Dydd Nadolig
* 26 Rhagfyr: Ail ddiwrnod Nadolig

Ni symudir gwyliau os ydynt yn digwydd ar y penwythnos.

Categori:Cymdeithas Tsiecia
Categori:Diwylliant Tsiecia
Tsiecia
Gwyliau cyhoeddus Bwlgaria

Dyma restr o wyliau cyhoeddus Bwlgaria.

* 1 a 2 Ionawr: Dydd Calan
* 3 Mawrth: Dydd Rhyddhâd (oddi wrth yr Ymerodraeth Ottoman)
* Llun y Pasg
* 1 Mai: Dydd Llafur
* 6 Mai: Gŵyl San Siôr (*Gergyovden*) a Dydd Byddin Bwlgaria
* 24 Mai: Dydd Addysg a Diwylliant Bwlgareg a Llythrennedd Slafonaidd
* 6 Medi: Dydd Undod
* 22 Medi: Dydd Annibyniaeth
* 1 Tachwedd: Dydd y Diwygwyr Cenedlaethol
* 24 Rhagfyr: Noswyl Nadolig
* 25 Rhagfyr: Dydd Nadolig
* 26 Rhagfyr: Ail ddiwrnod Nadolig

Categori:Gwyliau
Categori:Bwlgaria
867

8g - **9g** - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - **860au** - 870au 880au 890au 900au 910au
862 863 864 865 866 - **867** - 868 869 870 871 872

----

## Digwyddiadau 
* 14 Rhagfyr - Daw Hadrian II yn Bab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 13 Tachwedd - Pab Niclas I

Categori:867
Heliodorus

[300px|bawd|Darn o arian a fathiwyd yn 253 gan [Uranius Antoninus yn Emesa; ar y dde ceir llun sydd efallai'n dangos Teml Haul y ddinas]]

Nofelydd Groeg, yn enedigol o ddinas Emesa yn Syria, awdur y rhamant Roeg yr *Aethiopica*, neu *Chwedl Ethiopiaidd Theagenes a Chariclea*, (fl. 3g) oedd **Heliodorus**.

## Bywyd a gwaith
Ychydig iawn o ffeithiau cadarn sydd ar gael amdano. Ar ddiwedd ei nofel dywed ei fod *yn Ffeniciad o Emesa, mab Theodosius, disgynydd gwaed Helios.* Felly roedd yn aelod o deulu o offeiriaid etifeddol a wasanaethai Duw'r Haul, yn ninas Emesa ar lan ddwyreiniol Afon Orontes yn nhalaith Syria Phoenice. Roedd y ddinas yn enwog am ei theml i'r Duw Haul Syro-Phoeniciaidd ac am yr offeiriaid a wasanaethai yno; saif Homs ar ei safle heddiw. Mae'r bywgraffyddwr Rhufeinig Flavius Philostratus (fl. dechrau'r 3g) yn cyeirio at soffydd o'r enw "Heliodorus yr Arab" a oedd yn treulio dyddiau olaf ei oes yn Rhufain, ond yn ôl y nofelydd roedd o dras Phoeniciaidd ac mae'r dyddiad yn fymryn rhy gynnar hefyd.

Yn ôl traddodiad arall, sy'n ddiweddarach, ysgrifennodd yr *Aethiopica* yn ddyn ifanc, cyn iddo droi'n Gristion. Dywedir iddo fod yn Esgob Tricca, yn Thessaly, yng ngogledd Gwlad Groeg, ar ddiwedd y 4g. Yn ôl yr hanesydd eglwysig Socrates (fl. 5g), Heliodorus a sefydlodd y rheol eglwysig fod rhaid i offeiriad newydd roi heibio ei wraig os oedd yn briod. Mae hanesydd eglwysig arall llawer diweddarach, Nicephorus (13g), yn adrodd bod yr awdur wedi cael ei ddwyn gerbron synod ranbarthol dan y cyhuddiad fod ei lyfr yn llygru moes pobl ifanc. Gwadodd hynny ond rhoddwyd iddo'r dewis rhwng derbyn gwaharddiad ei lyfr neu gael ei ddiymarddel o'i esgobaeth. Yn ôl Nicephorus rhoddodd Heliodorus ei lyfr o flaen ei esgobaeth ond yn anffodus ni ellir profi hynny ac mae'n debyg fod yr hanes yn apocryffaidd; yn wir mae'n bur debygol bod elfennau o hanes Heliodorus, oedd yn enwog am ganrifoedd, wedi cael eu tadogi ar ffigwr arall o'r enw yng nghyfnod y Bysantiaid, efallai fel rhan o'r propaganda Cristnogol yn erbyn y paganiaid. Nid yw'n hysbys fod Heliodorus wedi troi'n Gristion ond ceir elfennau yn ei nofel sy'n adlewyrchu meddylfryd Plotinus ac athronyddion Groeg Newydd-Blatoniaid eraill.

## Llyfryddiaeth 
* Walter Lamb (cyf.), *Heliodorus: Ethiopian Story* (Llundain, 1961)

Categori:Marwolaethau'r 3edd ganrif
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
Categori:Llenorion o Syria
Categori:Nofelwyr Groeg
866

8g - **9g** - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - **860au** - 870au 880au 890au 900au 910au
861 862 863 864 865 - **866** - 867 868 869 870 871

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*19 Medi - Leo VI, ymerawdwr Bysantaidd

## Marwolaethau 
Categori:866
865

8g - **9g** - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - **860au** - 870au 880au 890au 900au 910au
860 861 862 863 864 - **865** - 866 867 868 869 870

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Abu Bakr Mohammad Ibn Zakariya al-Razi, ysgolhaig a gwyddonydd o Bersia

## Marwolaethau 
Categori:865