open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Commodus

**Marcus Aurelius Commodus Antoninus** neu **Commodus** (31 Awst 161 – 31 Rhagfyr 192) oedd Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd **Lucius Aelius Aurelius Commodus**. Bu'n gyd-ymerawdwr gyda'i dad Marcus Aurelius o 177 i 17 Mawrth 180, ac ar ôl hynny bu'n unig ymeradwr hyd ei farwolaeth..

Cafodd ei eni yn Lanuvium, Latium. Roedd yn fab i Marcus Aurelius ac yr oedd ganddo efaill, Antoninus, a fu farw yn bedair oed, a chwaer, Galeria Lucilla. Gwnaeth ei dad ef yn gyd-ymerawdwr yn 177. Pan fu farw Marcus Aurelius yn 180, dilynodd Commodus ef ar yr orsedd. Ar y dechrau yr oedd yn boblogaidd, gan fod llawer o barch i'w dad, ond yn fuan gwelwyd fod Commodus yn fath gwahanol o ymerawdwr. Rhoddodd rym i ffrindiau llwgr, a chynorthwyodd hwy i ddwyn arian oddi ar y wladwriaeth. Roedd yn arbennig o hoff o ymladdfeydd gladiator a byddai'n ymladd yn yr arena ei hun yn erbyn gwrthwynebwyr oedd wedi cael cyffuriau i'w hatal rhag ymladd yn iawn neu oedd heb eu harfogi'n llawn. Gwnaeth hyn ef yn amhoblogaidd iawn gyda haenau uwch cymdeithas. Dywedir iddo orchymyn lladd y cyfan o boblogaeth un dref oherwydd ei fod yn credu fod un person wedi edrych yn gas arno, a chyhoeddodd ei hun yn dduw gyda'r enw Hercules Romanus.

Yn 192 distrywiwyd rhan o ddinas Rhufain gan dân, a chymerodd Commodus y cyfle i gyhoeddi ei fod yn ei hail-sefydlu dan yr enw *Colonia Commodiana*. Ychydig yn ddiweddarach bu cynllwyn yn ei erbyn, a thagwyd ef tra'r oedd yn cysgu gan gaethwas o'r enw Narciso. Dilynwyd ef gan Pertinax. Ar ôl ei farw cyhoeddodd Senedd Rhufain y *damnatio memoriae*. Seilir y ffilm *Gladiator* (2000) yn rhannol ar fywyd Commodus.

Categori:Gefeilliaid
Categori:Genedigaethau 161
Categori:Marwolaethau 192
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Abaty

[300px|bawd|**Abaty** [Rievaulx yn Swydd Efrog - un o abatai pwysicaf y Sistersiaid yng ngwledydd Prydain]]
Adeilad crefyddol ar gyfer cymuned o fynachod neu leianod yw **abaty** (o'r Lladin *abbatem* 'abad' + tŷ). Fel rheol disgwylid i'r gymuned gynnwys o leiaf ddeuddeg mynach neu leian gydag abad neu abades yn ben arnyn nhw. Weithiau byddai llun neu gerflun o'r abad neu'r abades a sedydlodd yr abaty yn eu dangos yn dal yr abaty yn eu dwylo. Ar ôl i'r abatai yng Nghymru a Lloegr gael eu diddymu yn yr unfed ganrif ar bymtheg cafodd nifer o'r adeiladau eu troi'n eglwysi neu eu defnyddio at ddibenion seciwlar.

Ceid nifer o abatai yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol, e.e. Abaty Cymer ger Dolgellau ac Abaty Ystrad Fflur yng Ngheredigion.

## Rhestr abatai Cadw 
Rhestrir y canlynol ar restr Cadw:
* Abaty Talyllychau, Sir Gaerfyrddin
* Abaty Hendy-gwyn ar Daf, Sir Gaerfyrddin
* Abaty Ystrad Fflur, Ceredigion
* Abaty Maenan, Sir Conwy
* Abaty Glyn y Groes, Sir Ddinbych
* Abaty Dinas Basing, Sir y Fflint
* Abaty Ynys Enlli, Gwynedd
* Abaty Cymer, Gwynedd
* Abaty Tyndyrn, Sir Fynwy
* Abaty Grace Dieu, Sir Fynwy. OS: SO451131.
* Abaty Margam, Castell-nedd Port Talbot
* Abaty Nedd, Castell-nedd Port Talbot. OS: SS738974.
* Abaty Llandudoch, Sir Benfro
* Abaty Ystrad Marchell, Powys
* Abaty Cwm Hir, Powys

## Gweler hefyd 
* Priordy
* Tai crefydd Cymru

Categori:Tai crefydd Cristnogol
Categori:Cristnogaeth
Trefedigaethrwydd

400px|bawd|Map o'r byd yn 1945, gan ddangos yr ymerodraethau gwladychol mawr

Estyniad sofraniaeth gwlad i diriogaethau tu hwnt i'w gororau yw **trefedigaethrwydd**, **gwladychiaeth** neu **goloneiddio**. Gelwir gwlad neu diriogaeth sydd wedi cael ei gwladychu yn drefedigaeth.

## Gweler hefyd 
* Datrefedigaethu
* Imperialaeth
* Trefedigaeth
* Ymerodraeth


Categori:Daearyddiaeth ddiwylliannol
Categori:Imperialaeth
Bodfan

Sant o Gymro oedd **Bodfan** (fl. 6g?). Yn ôl traddodiad roedd yn fab i Helig Foel.

Bodran yw nawddsant Abergwyngregin yng Ngwynedd. Sefydlodd ei eglwys uwchlaw Traeth Lafan a oedd, yn ôl yr hen chwedl, yn dir sych ar un adeg cyn i'r môr ei foddi ar noson dymhestlog. Dywedir mai ar ôl i Fodran weld y dinistr hwn, a boddi Llys Helig, y troes yn Gristion a dechrau byw fel meudwy.

Ei wylmabsant yw 2 Ionawr (hefyd 2 Mehefin).

Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Abergwyngregyn
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Pertinax

**Publius Helvius Pertinax** (1 Awst 126 – 28 Mawrth 193) oedd Ymerawdwr Rhufain o 1 Ionawr 193 hyd ei farwolaeth.

Dechreuodd ei yrfa fel athro gramadeg, ond yn ddiweddarach penderfynodd chwilio am yrfa oedd yn talu'n well a daeth yn swyddog yn y fyddin Rufeinig. Daeth i amlygrwydd yn ystod y rhyfel yn erbyn y Parthiaid ac yn ddiweddarach ym Mhrydain, lle bu'n dribiwn militariadd lleng VI *Victrix*, ar Afon Donaw ac yn Dacia. Dan deyrnasiad Marcus Aurelius amharwyd ar ei yrfa gan gynllwynion yn y palas ymerodrol, ond daeth i amlygrwydd eto pan alwyd ef i gynorthwyo mewn rhyfel yn erbyn y Germaniaid. Cyn 185 yr oedd eisoes wedi bod yn rhaglaw taleithiau Moesia (uchaf ac isaf), Dacia, Syria a Britannia.

Yn y 180au bu'n delio a gwrthryfel ymhlith milwyr Rhufain ym Mhrydain. Anafwyd ef yn ddifrifol yn y broses, ond ar ôl gwella cosbodd y gwrthryfelwyr yn drwm. Bu'n broconswl Affrica (188-189) ac yn gonswl ar y cyd a'r ymerawdwr. Pan lofruddiwyd Commodus, cyhoeddwyd Pertinax fel ymerawdwr ar 31 Rhagfyr 192, ond dim ond 86 diwrnod oedd hyd ei deyrnasiad. Dywedir fod milwyr Gard y Praetoriwm yn disgwyl rhoddion ariannol pan ddaeth Pertinax yn ymerawdwr, a phan wrthodwyd hwy troes y milwyr yn ei erbyn. Llofruddiwyd ef gan aelodau o Gard y Praetoriwm a dilynwyd ef gan Septimius Severus.

Categori:Genedigaethau 126
Categori:Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Categori:Marwolaethau 193
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Richard Bryn Williams

Llenor, bardd, hanesydd a dramodydd oedd **Richard Bryn Williams** neu **R. Bryn Williams** (28 Gorffennaf 1902 – 26 Gorffennaf 1981) a aned ym Mlaenau Ffestiniog yn yr hen Sir Feirionnydd (de Gwynedd).

## Bywgraffiad
Aeth gyda'i rieni i fyw yn Nhrelew yn Chubut, Patagonia,  yn fachgen saith mlwydd oed. Dychwelodd i Gymru yn 1923 ac astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru. Daeth yn arbenigwr ar hanes Y Wladfa ac yn gyfrannwr mawr i lenyddiaeth y dalaith honno.

Cefnogai'r Eisteddfod Genedlaethol a chystadlu ynddi. Enillodd y Gadair yn 1964 a 1968 a bu'n archdderwydd o 1975 hyd 1978. Mae bron y cyfan o'i waith yn adlewyrchu bywyd y Wladfa a'i hanes. Roedd yn awdur toreithiog.

Bu farw 26 Gorffennaf 1981 yn ei gartref, Camwy, yn Llanbadarn Fawr. Fe'i claddwyd ym mynwent Tywyn. Ar ei fedd y mae'r geiriau 'LLADMERYDD HANES Y WLADFA GYMREIG – PATAGONIA'.

## Gwaith llenyddol
[250px|bawd|Siaced lwch *Straeon Patagonia* ([1946) gan R. Bryn Williams]]

### Llyfrau plant
**Straeon Patagonia* (1944)
**Y March Coch* (1954)
**Bandit yr Andes* (1956)
*''Croesi'r Paith* (1958)
**Yn Nwylo'r Eirth* (1967)
**Y Rebel* (1969)
**Agar* (1973)
**Y Gwylliaid* (1976)

### Barddoniaeth
**Pentewynion* (1949)
**Patagonia* (1965)
**O'r Tir Pell* (1972)

### Dramâu
**Pedrito* (1947)
**Cariad Creulon* (1970)
**Dafydd Dywysog* (1975)

### Hanes, astudiaethau a llyfrau eraill
**Cymry Patagonia* (1942)
**Eluned Morgan: bywgraffiad a detholiad* (1945)
**Y Wladfa* (1962)
**Gwladfa Patagonia 1865-1965* (1965). Hanes y Wladfa.
**Atgofion o Batagonia* (1980).
**Crwydro Patagonia* (1960). Arweinlyfr.
**Taith i Sbaen* (1949). Llyfr taith.
**Teithiau Tramor* (1970). Llyfr taith.
**Prydydd y Paith'' (1983). Hunangofiant (cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Archdderwyddon
Categori:Pobl o'r Ariannin o dras Cymreig
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg o'r Ariannin
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Prifeirdd
Septimius Severus

**Lucius Septimius Severus Pertinax** neu **Septimius Severus** (11 Ebrill 146 – 4 Chwefror 211) oedd Ymerawdwr Rhufain o 9 Ebrill 193 hyd ei farwolaeth.

Ganed Septimius Severus yn Leptis Magna yn Libia, tua 1000&nbsp;km i'r de-ddwyrain o ddinas Carthago yn nhalaith Affrica. Roedd o deulu pendefigaidd Ffenisiaidd. Yn ôl rhai haneswyr siaradai Ladin gydag acen.

Yn 172 penodwyd ef yn seneddwr, gan yr ymerawdwr Marcus Aurelius yn ôl pob tebyg. Yn 190 daeth yn gonswl, a'r flwyddyn wedyn penododd yr ymerawdwr Commodus ef i arwain y llengoedd yn Panonia. Wedi i'r ymerawdwr Pertinax gael ei lofruddio yn 193 cyhoeddodd y llengoedd hyn Severus yn ymerawdwr. Llwyddodd llengoedd Severus i feddiannu Rhufain heb wrthwynebiad. Yr un pryd yr oedd y llengoedd yn Syria wedi cyhoeddi Pescennius Niger yn ymerawdwr, a'r llengoedd ym Mhrydain wedi cyhoeddi Clodius Albinus fel ymerawdwr. Gwnaeth Severus gynghrair a Clodius Albinus i orchfygu Pescennius Niger, yna yn 197 cafodd wared ar Albinus hefyd a theyrnasu ar ei ben ei hun.

Roedd Severus yn filwr galluog, ac ymladdodd ryfel llwyddiannus yn erbyn y Parthiaid, gan ddychwelyd rhan ogleddol Mesopotamia i'r ymerodraeth. Nid oes ei berthynas a'r Senedd yn dda, a chafodd wared o ddwsinau o seneddwyr gan ei cyhuddo o fod yn llwgr. Penodwyd seneddwyr eraill oedd yn gefnogol iddo ef. Roedd yn fwy poblogaidd ymysg y bobl gyffredin, oedd yn falch o gael sefydlogrwydd ar ôl helyntion teyrnasiad Commodus.

Ym mlynyddoedd olaf Septimius Severus bu raid iddo ymladd yn erbyn y barbariaid oedd yn bygwth ffiniau'r ymerodraeth. Roedd problemau arbennig ym Mhrydain, ac atgyweiriodd Severus Fur Hadrian. Bu farw yn Efrog ar 4 Chwefror 211. Olynwyd ef gan ei feibion Geta a Caracalla, ond llofruddiwyd Geta gan ei frawd yn fuan wedyn.

Septimius Severus (M.A.N. Madrid) 01.jpg|Cerflun yn Amgueddfa Archaeolegol Genedlaethol Sbaen (Madrid)
Aureus Septimius Severus-193-leg XIIII GMV.jpg|Aureus o'r flwyddyn 193 yn dangos Septimius Severus, yn anrhydeddu'r lleng XIV *Gemina Martia Victrix* a'i cyhoeddodd yn ymerawdwr

Categori:Genedigaethau 146
Categori:Marwolaethau 211
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Massachusetts

Talaith fechan ar arfordir dwyreiniol Unol Daleithiau America yw **Cymanwlad Massachusetts**. Mae'n rhan o Lloegr Newydd. Mae ganddi boblogaeth o 6.4 miliwn o bobl, gyda'r mwyaf yn Lloegr Newydd. Dinas fwyaf a phrifddinas y dalaith yw Boston.

Llysenw Massachusetts yw "Talaith y Bae" () sydd yn tarddu o'r hen enw trefedigaethol, Gwladfa Bae Massachusetts.

canol|bawd|350px|Lleoliad Massachusetts yn yr Unol Daleithiau

## Hanes 
Fe wladychwyd Massachusetts yn yr 17eg ganrif a datblygodd yn gyflym i droi'n un o diriogaethau mwyaf Lloegr Newydd.

Mae Massachusetts hefyd yn enwog am Salem, lle cafodd llawer o fenywod eu llosgi am fod yn wrachod.

Chwaraeodd Massachusetts ran bwysig yn y chwyldro Americanaidd, ac fe ddigwyddodd 'Te Barti Boston' yno, un o ddigwyddiadau cyntaf y chwyldro.

Image:View of the Hopper - Mt. Greylock.JPG
Image:Mayflower II.jpg
Image:131023-F-PR861-033 Hanscom participates in World Series pregame events.jpg
Image:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg

## Dinasoedd Massachusetts 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni Allanol 
*   www.mass.gov 


Categori:Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Categori:Lloegr Newydd
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Legio XX Valeria Victrix

bawd|300px|Teil to Antefix Rhufeinig yn dangos ystondard ac arwydd yr Ugeinfed Leng

Lleng Rufeinig oedd '*Legio XX *Valeria Victrix'''* (Yr Ugeinfed Leng *Valeria Victrix'') a godwyd gan Augustus, yn ôl pob tebyg, rywbryd ar ôl 31 CC. Gwasanaethai yn nhaleithiau Rhufeinig Hispania, Illyricum, a Germania cyn cymryd rhan yng ngoresgyniad de Prydain (Britannia) yn O.C. 43, lle arosodd hyd o leiaf dechrau'r 4g. Baedd oedd arwydd y lleng. Mae 'na ansicrwydd ynglŷn ag ystyr y teitl *Valeria*: efallai ei fod yn golygu "gwerth milwrol neu arwrol"; mae rhai haneswyr yn awgrymu cysylltiad â'r bobl *Valeria*, neu â'r eryr du. O tua O.C. 62 ymlaen roedd y lleng â'i phencadlys yn Deva (Caer) ac yn gyfrifol am Ogledd Cymru.

## Gweler hefyd
*Bovium
*Deva Victrix

Categori:Caer
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Hanes Swydd Gaer
XX Valeria Victrix
XX Valeria Victrix
Lloegr Newydd

:*Am y rhanbarth yn Awstralia, gweler: New England (Awstralia).*

Ardal yng ngogledd-ddwyrain eithaf Unol Daleithiau America ar lan Cefnfor Iwerydd yw **Lloegr Newydd** (Saesneg: ***New England***). Mae'n cynnwys y taleithiau presennol Massachusetts, Maine, Vermont, Connecticut, New Hampshire a Rhode Island. Yr Ewropeiad cyntaf i'w chwilio oedd Capten John Smith, a roddodd yr enw arni. Y Piwritaniaid oedd yr Ewropeiaid cyntaf i ymsefydlu yno.

bawd|chwith|Lloegr Newydd yn yr Unol Daleithiau

Image:Former_Post_Office,_Manchester_CT.jpg|Connecticut
Image:Portland Head Lighthouse, Maine.jpg|Maine
Image:Frost on Mt Greylock, from Notch Rd, Adams MA.jpg|Massachusetts
Image:Dalton Covered Bridge, Warner New Hampshire.jpg|New Hampshire
Image:Rosedale_Apartments,_Cranston_RI.jpg|Rhode Island
Image:Church in Newfane, Vermont fall 2009.jpg|Vermont


Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Rhanbarthau'r Unol Daleithiau
The Zutons

bawd|Y band

Band roc o Lerpwl a ffurfiwyd yn 2001 yw **The Zutons**

## Aelodau
*Dave McCabe
*Abi Harding
*Sean Payne
*Russell Pritchard

## Cyn aelodau
*Boyan Chowdhury (2001 - 2007)

## Albymau
**Who Killed...... The Zutons?*
**Tired of Hanging Around*
**You Can Do Anything*

## Senglau
*''Devil's Deal* (2002)
**Creepin' And A Crawlin* (2003)
**Haunts Me* (2003)
**Pressure Point* (2004)
**You Will You Won't* (2004)
**Remember Me* (2004)
**Don't Ever Think (Too Much)* (2004)
**Confusion* (2004)
**Why Won't You Give Me Your Love* (2006)
**Valerie* (2006)
**Oh Stacey (Look What You've Done!)* (2006)
**It's the Little Things We Do* (2006)
**Always Right Behind You'' (2008)

Categori:Bandiau o Loegr
Llawysgrifau Cymreig

Mae Cymru wedi cynhyrchu nifer o lawysgrifau dros y canrifoedd. Er i rai ohonyn nhw gael eu hysgrifennu yn Gymraeg yn unig mae'r rhan fwyaf ohonyn nhw'n cynnwys testunau Lladin hefyd. Yn achos rhai o'r llawysgrifau diweddarach nid yw'n anghyffredin cael testunau Cymraeg, Lladin, Ffrangeg a Saesneg yn yr un gyfrol. Mae rhai o'n llawysgrifau pwysicaf o'r Oesoedd Canol wedi'u hysgrifennu'n Lladin yn unig, e.e. sawl testun o'r Cyfreithiau.

## Casgliadau
Lluniwyd sawl casgliad o lawysgrifau Cymreig. Y pwysicaf o safbwynt llenyddiaeth Gymraeg yw:
* Llawysgrifau Cwrtmawr, yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Llawysgrifau Llansteffan, yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Llawysgrifau Peniarth, yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru

## Llawysgrifau unigol
**Llawysgrif Hendregadredd* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru); tua 1300-1330au
**Llawysgrif Juvencus* (Llyfrgell Prifysgol Caer-grawnt; 9fed-10g)
**Llyfr Ancr Llanddewibrefi* (Llyfrgell Bodley, Rhydychen)
**Llyfr Aneirin*
**Llyfr Bicar Woking*
**Llyfr Coch Asaph*
**Llyfr Coch Hergest* (Coleg Yr Iesu, Rhydychen; 14g)
**Llyfr Coch Nannau*
**Llyfr Coch Talgarth*
**Llyfr Du Basing*
**Llyfr Du Caerfyrddin* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth; 13g)
*''Y Llyfr Du o'r Waun*
**Llyfr Du Tyddewi*
**Llyfr Gwyn Corsygedol*
**Llyfr Gwyn Hergest*
**Llyfr Gwyn Rhydderch* (tua 1325)
**Llyfr Llandaf
**Llyfr St. Chad* (*Llyfr Teilo*)
**Llyfr Taliesin* (Peniarth 2)
**Peniarth 6* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth; ail hanner y 13g efallai)
**Peniarth 20*
**Peniarth 28* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth; 13g)

## Llyfryddiaeth
*Daniel Huws, *Llyfrau Cymraeg 1250-1400* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, 1993). Darlith Syr John Williams.


Cymreig
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr Oesoedd Canol
Trajan

**Caesar Nerva Traianus Germanicus** neu **Trajan** (18 Medi 53 – 9 Awst 117), oedd Ymerawdwr Rhufain o 28 Ionawr 98 hyd ei farwolaeth. Ganwyd  **Marcus Ulpius Traianus**.

Ganed Trajan yn y ddinas Rufeinig Italica (Santiponce heddiw), heb fod ymhell o ddinas Hispalis (Sevilla heddiw), rhan o dalaith Baetica. Roedd ei dad, oedd a'r un enw, yn un o ddilynwyr pwysicaf Vespasian. Dilynodd Trajan yr yrfa gyhoeddus draddodiadol, gan ddod yn gonswl yn 91. Priododd Ulpia Plotina, ond ni fu ganddynt blant.

Yn ystod teyrnasiad Nerva daeth Trajan yn rhaglaw talaith Germania Superior. Mabwysiadodd Nerva ef fel mab ac fel olynydd iddo. Roedd Trajan yn filwr galluog, ac ar ôl dod yn ymerawdwr parhaodd i ymladd ar Afon Rhein ac Afon Donaw. Ni ddaeth i Rufain am y tro cyntaf fel ymerawdwr hyd y flwyddyn 99. Bu'n ymladd llawer yn erbyn y Daciaid, oedd yn byw yn yr ardal sy'n awr yn Rwmania. Bu dau ryfel yn erbyn Decebalus, brenin Dacia, a gorchfygwyd ef gan Trajan, gan greu talaith Rufeinig newydd Dacia. Adeiladwyd Colofn Trajan yn Rhufain i goffhau ei fuddugoliaeth. Tua'r un pryd crëwyd talaith Arabia Petraea.

[bawd|dim|250px|Yr ymerodraeth Rufeinig ar ei heithaf yn [117, ar ddiwedd teyrnasiad Trajan]]

Yn 113 dechreuodd rhyfel yn erbyn y Parthiaid. Cipiodd Ctesiphon, prifddinas Parthia, yn 115, ac ymgorfforwyd Armenia, Asyria a Mesopotamia yn yr ymerodraeth. Bu farw Trajan ar ei ffordd yn ôl o'r brwydro yma, yn Selinus, gerllaw y Môr Du, ar yr 8 Awst 117. Yn ystod teyrnasiad Trajan y cyrhaeddodd yr ymerodraeth Rufeinig ei maint eithaf. Dewisodd Trajan Hadrian fel ei olynydd.

Categori:Genedigaethau 53
Categori:Marwolaethau 117
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Rhestr eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru

Dyma '''restr gyflawn o eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru''':

## Rhestr wedi'i threfnu yn ôl siroedd (gan gynnwys tiroedd a thraethau)
### Abertawe
* Canolfan Ymwelwyr a Siop Rhosili
* Penrhyn Gŵyr
* Creigiau Pennard

### Bro Morgannwg
* Gerddi Dyffryn
* Ynys y Barri

### Casnewydd
* Tŷ Tredegar

### Castell-nedd Port Talbot
* Rhaeadr Aberdulais

### Ceredigion
*Llannerch Aeron
*Mwnt
* Traeth Penbryn
*Mynachdy'r Graig

### Conwy
*Tŷ Aberconwy, yn nhref Conwy
*Gardd Bodnant
*Neuadd Bodysgallen (Gwesty)
*Pont Grog Conwy
*Tŷ Mawr Wybrnant

### Sir Gaerfyrddin
*Aberdeunant
* Parc Dinefwr
*Dolaucothi

### Gwynedd
*Aberglaslyn
*Braich y Pwll
*Carneddau
*Craflwyn
*Cregennan
* Cwrt
*Dinas Oleu
* Ystâd Dolmelynllyn
* Egryn
* Glan Faenol
* Hafod Garegog
* Hafod y Llan
* Llanbedrog Bach
* Mynydd Bachestyn
* Penarfynydd
*Bwthyn Llywelyn
*Castell Penrhyn
*Plas yn Rhiw
*Porthdinllaen
*Porthor
*Segontiwm
* Ystâd Ysbyty

### Môn
*Plas Newydd

### Powys
*Neuadd Abergwesyn
*Bannau Brycheiniog (a siroedd eraill)
*Corn Du (Pen y fan)
*Y Gribyn
*Pen-y-fan
*Castell Powys
*Sgwd Henrhyd

### Sir Fynwy
*Y Cymin
* Castell Ynysgynwraidd
*Parc Clytha
*Ysgyryd Fawr
*Pen-y-fâl (*Sugar Loaf*)

### Sir Benfro
*Bae Barafundle
*Aberllydan (*Broadhaven*)
*Castell Cilgerran
* Gardd Goedwig, Colby
* Ynys Dinas
* Freshwater West
* Penrhyn Lydstep (*Lydstep Headland*)
* Traeth Marloes a Pharc y Ceirw
*Martin's Haven
* Pen Anglas
* Ystad Y Stagbwll
*Bae Sain Ffraid
* Canolfan Ymwelwyr Tyddewi
* Penrhyn Tyddewi
*Tŷ Masnachwr Tuduraidd, Dinbych-y-Pysgod

### Wrecsam
*Castell Y Waun
*Erddig

## Gweler hefyd
*Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol

## Dolenni allanol
*  Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol
* Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghymru

Eiddo'r Ymddiddiriedolaeth Genedlaethol
Llywelyn (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw personol **Llywelyn** ar ddechrau enw yng Nghymru'r Oesoedd Canol:

* Llywelyn ab y Moel (m. 1440), bardd
* Llywelyn ab Ynyr (m. 1314), clerigwr
* Llywelyn ap Gruffudd
** Llywelyn ap Gruffudd ("Llywelyn ein Llyw Olaf", c.1225-1282), Tywysog Cymru
** Llywelyn ap Gruffudd (m. 1317) = Llywelyn Bren
* Llywelyn ap Gruffudd Fychan (1341?–1401), dilynwr Owain Glyn Dŵr
* Llywelyn ap Gutun ap Ieuan Lydan (bl. 1480), bardd
* Llywelyn ap Gwilym Lygliw (bl. 1400), bardd
* Llywelyn ap Iorwerth ("Llywelyn Fawr", 1173-1240), Tywysog Cymru
* Llywelyn ap Madog (m. 1160), mab Madog ap Maredudd
* Llywelyn ap Merfyn (m. 942), brenin Powys
* Llywelyn ap Moel y Pantri (m. 1440) = Llywelyn ab y Moel
* Llywelyn ap Rhisiart (Lewys Morgannwg, bl. 1520-1565), bardd
* Llywelyn ap Seisyll (m. 1023) - brenin Gwynedd a Deheubarth
* Llywelyn Bren (Llywelyn ap Gruffudd, m. 1317), arglwydd Senghennydd a Meisgyn
* Llywelyn Brydydd Hoddnant (bl. chwarter cyntaf y 14g), bardd
* Llywelyn Ddu ab y Pastard (bl. ail chwarter y 14g), bardd 
* Llywelyn ein Llyw Olaf (c.1225-1282) = Llywelyn ap Gruffudd
* Llywelyn Fardd I (bl. 1150-1175), un o Feirdd y Tywysogion 
* Llywelyn Fardd II (bl. 1215-1280),  un arall o Feirdd y Tywysogion
* Llywelyn Fawr = Llywelyn ap Iorwerth
* Llywelyn Fychan ap Llywelyn Foelrhon (bl. ail hanner y 14g), bardd
* Llywelyn Fychan ap Llywelyn Goch ap Llywelyn Gaplan (bl. ail hanner y 14g), uchelwr a bardd
* Llywelyn Goch ap Meurig Hen (bl. 1350-1390), bardd
* Llywelyn Goch y Dant (bl. 1470), bardd
* Llywelyn Offeiriad, cymeriad chwedlonol yn Chwedlau Saith Ddoethion Rhufain
* Llywelyn Siôn (1540-1615?), bardd a chopïwr 
* Llywelyn y Glyn (c.1420-1489), bardd = Lewys Glyn Cothi
----
Llywelyn Bren

:*Gweler hefyd Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Ein Llyw Olaf, Tywysog Cymru) a Llywelyn (gwahaniaethu).*

Arglwydd Senghennydd a Meisgyn ym Morgannwg oedd **Llywelyn ap Gruffudd** neu **Llywelyn Bren** (m. 1318). Roedd yn orwyr i Ifor Bach (Ifor ap Meurig ap Cadifor). Roedd yn arglwydd cyfrifol a rhyfelwr dewr a gododd mewn gwrthryfel yn erbyn gormes y goresgynwyr yn ne-ddwyrain Cymru.

Ar 28 Ionawr 1316, lansiodd ymgyrch yn erbyn y Saeson a oedd wedi cipio rheolaeth o Gymru drwy godi byddin o Gymry arfog ac ymosod ar Gaerffili.

## Bywgraffiad
Roedd Llywelyn wedi bod ar delerau da gyda'r arglwydd Normanaidd lleol Gilbert de Clare ond pan fu farw Gilbert cymerodd Pain de Turberville, arglwydd Coety, drosodd a dechreuodd ymddwyn yn drahaus. Cwynodd Llywelyn i Edward II, brenin Lloegr, ond heb gael boddlonrwydd gan y brenin diystyriol hwnnw. Aeth pethau o ddrwg i waeth a chododd Llywelyn a'r Cymry lleol mewn gwrthryfel ym mlaenau Morgannwg. Ni pharodd y gwrthryfel am hir gan fod brenin Lloegr a rhai o arglwyddi'r Mers yn anfon nifer o filwyr i Forgannwg i'w gorchfygu.

Cymerwyd Llywelyn Bren yn garcharor i Dŵr Llundain lle cafodd ei ddeddfrydu i farwolaeth ac oddi yno cafodd ei ddwyn i Gaerdydd a'i ddienyddio yn y modd erchyll arferol gan Goron Lloegr yn achos "teyrnfradwyr".

Roedd Llywelyn yn ŵr diwylliedig a deallus. Roedd yn hoff iawn o lenyddiaeth Gymraeg a Ffrangeg, yn perchen llawysgrifau yn y ddwy iaith honno ac yn noddi'r beirdd.  Yn ôl traddodiad roedd ganddo blasdy bychan yn Eglwys Ilan, yng nghantref Senghennydd.

## Llyfryddiaeth
* Ian Mortimer, *The Greatest Traitor* (Thomas Dunne Books, 2006)

Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1318
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Morgannwg
Caracalla

**Marcus Aurelius Antoninus Basianus** (4 Ebrill 186 – 8 Ebrill 217), mwy adnabyddus fel **Caracalla**, oedd Ymerawdwr Rhufain o 211 hyd ei farwolaeth. Daw'r enw *Caracalla* o *"caracallus"*, math o ddilledyn, efallai clogyn, a wisgai'r ymerawdwr yn gyson.

Ganed Caracalla yn Lugdunum, Lyon yn Ffrainc heddiw, yn fab i Septimius Severus oedd ar y pryd yn rhaglaw talaith Gallia Lugdunensis. Pan ddaeth ei dad yn ymerawdwr cafodd Caracalla y teitl "Cesar" pan oedd yn saith oed. Yn 198 enwyd wf yn "Augustus", ac felly'n gyd-ymerawdwr a'i dad. Yn 209 enwyd ei frawd Geta yn gyd-ymerawdwr hefyd. I gryfhau ei sefyllfa, gorfododd ei dad Caracalla i briodi Plautina, Plautianus, pennaeth Gard y Praetoriwm.

Roedd y berthynas rhwng Caracalla a Geta yn ddrwg, a gwaethygodd ymhellach pan enwyd y ddau yn gyd-olynwyr i'w tad pan fu ef farw ar 4 Chwefror 211. Llofruddiwyd Geta gan Caracalla yn 212. Dywedir i tua 20,000 o bobl oedd yn gwybod mai'r ymerawdwr yn gyfrifol am y llofruddiaeth gael ei lladd. Gadwodd Caracalla ddinas Rhufain i fynd ar ymgyrchoedd milwrol, ac ni ddychwelodd tra bu byw.

Aeth Caracalla i Germania, lle bu'n brwydro'n llwyddiannus yn erbyn rhai o'r llwythi Almaenaidd. Yn ddiweddarach bu'n ymladd yn y dwyrain. Ar ymweliad a Groeg daeth yn edmygydd mawr o Alecsander Fawr a phenderfynodd geisio ei efelychu. Yn 215 aeth i Alexandria i ymweld a bedd ei eilun, ond wedi cyhoeddi dychan ynglŷn â llofruddiaeth Geta, dinistriwyd llawer o'r ddinas a lladdwyd miloedd o'r dinaswyr gan filwyr Caracalla. Yna aeth i ryfela yn erbyn y Parthiaid gyda chryn lwyddiant.

Er gwaethaf ei lwyddiant milwrol yr oedd y rhan fwyaf o'r boblogaeth yn casau Caracalla oherwydd ei greulondeb, a chododd cynllwyn ei ei erbyn, gyda pennaeth y Praetoriaid, Macrinus, yn ei arwain. Llofruddiwyd Caracalla pan oedd ar ei ffordd i ddinas Carrhae yn Mesopotamia. Daeth Macrinus yn ymerawdwr yn ei le am gyfnod. Mae Baddonau Caracalla a adeiladwyd ganddo yn Rhufain yn parhau mewn bodolaeth.

Categori:Genedigaethau 186
Categori:Marwolaethau 217
Categori:Pobl o Lyon
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Gwilym Morus

Cerddor o Gymro yw **Gwilym Morus** (ganwyd Gorffennaf 1976). Mae arddull ei gerddoriaeth yn gymysg o gerddoriaeth werin, cerddoriaeth glasurol a cherddoriaeth fyd-eang. Ef yw prif leisydd y band affrobit Drymbago a phrif weithredwr cynllun Gwybodaeth Amgen - cywaith cerddorol rhwng cerddorion o Balestina a Chymru.

## Albymau
**Traffig*, Mawrth 2005
**Dan y Nen*, Awst 2006
**O Fethlehem i Fangor*, Rhagfyr 2005 (ar y cyd efo cerddorion o Balestina fel rhan o'r cynllun 'Gwybodaeth Amgen')

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cantorion o Gymru
Imperialaeth Newydd

Imperialaeth a fabwysiadwyd gan bwerau mawr Ewrop, ac yn ddiweddarach gan Siapan a'r Unol Daleithiau, yn hwyr y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac ar ddechrau'r ugeinfed ganrif oedd **Imperialaeth Newydd**. Buont yn cynyddu eu nerth a'u dylanwad yng ngwledydd yr Affrig, Asia ac America Ladin.

## Gweler hefyd 
* Diplomyddiaeth Doler
* Yr Ymerodraeth Brydeinig
* Yr Ymgiprys am Affrica


Categori:19eg ganrif
Categori:Hegemoni
Categori:Imperialaeth
Englyn

bawd|Clawr casgliad o englynion gan Wasg y Lolfa.
[bawd|Englyn unodl union ar garreg fedd merch 18 oed yn [Llangower]]
[bawd|Englyn unodl union ar garreg fedd Eglwys Sant Cynog yn [Llangynog]]
Math arbennig o bennill sy'n unigryw i ddiwylliant Cymru a llenyddiaeth Gymraeg yw'r **englyn**. Mae ei wreiddiau'n hen gyda'r enghreifftiau ysgrifenedig cynharaf yn dyddio o tua'r 9g. Ar lafar, mae *englyn* yn tueddu i fod yn gyfystyr ag *englyn unodl union*, ond mae sawl math arall. Nid englynion unodl union mo'r enghreifftiau cynharaf, ond yn hytrach englynion milwr ac englynion penfyr, sef Canu Llywarch Hen a'r enghreifftiau yn Llawysgrif Juvencus.

O ail-drefnu rhai o linellau'r Gododdin a briodolir i Aneirin, gellir ffurfio englyn unodl union. Ceisiodd yr ysgolhaig John Rhŷs brofi mai o'r Lladin y daeth mesur yr englyn, felly mae'n fesur hen iawn.

Erbyn hyn, gall englyn sefyll ar ben ei hun fel cyfanwaith. Tueddai Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr ganu gosteg, cadwyn neu gyfres o englynion yn hytrach nag englyn unigol, ond ceir eithriadau, fel englyn Guto'r Glyn i'w henaint. Canodd Cynddelw Brydydd Mawr dri englyn unodl union coffa i'w fab, Dygynnelw, yn ogystal.

Roedd englynion yn rhannau pwysig o gyfarwyddyd, a thybir mai gweddillion cyfarwyddyd yw'r englynion a briodolir i Lywarch Hen a Heledd. Mae Efnisien yn canu englyn yn Ail Gainc y Mabinogi.

## Mathau o englynion
*Englyn cyrch
*Englyn lleddfbroest
*Englyn milwr
*Englyn penfyr
*Englyn proest cadwynog
*Englyn proest cyfnewidiog
*Englyn toddaid
*Englyn unodl crwca
*Englyn unodl union
*Englyn Proest Dalgron
*Englyn cil-dwrn

**Gosteg Englynion** yw cyfres o ddeuddeg o Englynion Unodl Union ar yr un brifodl.

Techneg arall a ddefnyddir yw *cadwyno* englynion mewn cyfres drwy ddwyn gair o linell olaf yr englyn blaenorol a'i osod yn llinell gyntaf yr englyn newydd. Bydd rhai beirdd yn cloi'r gadwyn drwy gysylltu llinell olaf yr englyn olaf â llinell gyntaf yr englyn cyntaf. Enghraifft enwog o'r dechneg hon yw'r gadwyn o ddeuddeg englyn sy'n agor awdl John Lloyd-Jones, *Y Gaeaf*, sef awdl fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Rhydaman, 1922.

## Gweler hefyd
* ''Englynion Mynwentydd Gwlad Llŷn a'r Cyffiniau'' gan Gwyn Neale (Gwasg Carreg Gwalch, 2015)
bawd|chwith|160px
*Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin)
*Englynion y Juvencus (Llawysgrif Ladin o'r 9ed ganrif)
*Englyn Gwydion (Pedair Cainc y Mabinogi)
*Y pedwar mesur ar hugain

*
Categori:Cerdd Dafod

Categori:Termau llenyddol
Senana

Y Dywysoges **Senana** (neu **Senena**) **ferch Caradog ap Thomas** (fl. 1210 - 1260) oedd gwraig Gruffudd ap Llywelyn, Tywysog Gwynedd.

## Tras
Trwy ei thad Caradog roedd hi'n orwyres i Owain Gwynedd. Roedd hi'n fam i Lywelyn Ein Llyw Olaf a'i frawd Dafydd. Roedd hi hefyd yn fam i Rodri ac Owain ynghyd â dwy ferch, Gwladus a Margaret.

## Bywgraffiad
Mae'r ychydig sy'n hysbys am Senana yn deillio o'r cyfeiriadau amdani yng nghofnodion y cyfnod, a hynny am ei bod yn chwarae rhan bwysig yng ngwleidyddiaeth Gwynedd ac yn y berthynas rhwng Gwynedd a choron Lloegr. Yn Awst 1241 aeth o Wynedd i gyfarfod â Harri III o Loegr yn Amwythig i geisio amodau am ryddhau ei gŵr o garchar ei frawd Dafydd ap Llywelyn, Tywysog Gwynedd. Pan garcharwyd ei gŵr Gruffudd gan Harri yn Nhŵr Llundain âi Senana yno i ymweld ag ef a cheisio ei gynorthwyo. Er mwyn gwneud hynny llwyddodd i gael caniatad y brenin. Mae ei diwedd yn anhysbys.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Marwolaethau'r 1260au
Cywydd

Y **cywydd** oedd un o fesurau mwyaf poblogaidd y beirdd ar ddiwedd yr Oesoedd Canol, cymaint felly fel y cyfeirir at Feirdd yr Uchelwyr fel "Y Cywyddwyr" yn draddodiadol. Mae'r cywydd yn aros yn un o'r mesurau Cerdd Dafod mwyaf poblogaidd heddiw.

Yn ei hanfod, cwpled o ddwy linell saith sillaf yr un yw'r cywydd. Addurnir y cwpledi â'r gynghanedd.

[180px|bawd|[Dafydd ap Gwilym, un o arloeswyr y cywydd (cerflun yn Neuadd Dinas Caerdydd)]]
Daw'r cywydd i'r golwg yng ngwaith y beirdd yn hanner cyntaf y 14g. Does dim enghraifft o'r mesur yng ngwaith Beirdd y Tywysogion, ond ni ellir profi na dadbrofi nad oedd yn bodoli ar ryw ffurf fel un o fesurau'r Glêr (beirdd isradd) cyn y 14g. Mae Thomas Parry yn damcaniaethu y cafodd un o fesurau poblogaidd y Glêr a adweinir fel y traethodl ei gywreinio a'i ddatblygu i ffurfio'r cywydd ar ddechrau'r 14g.

Yng Ngramadeg Einion Offeiriad (tua 1330?) dywedir fod pedwar math o gywydd:
* Awdl-Gywydd, hen fesur
* Cywydd Deuair Hirion, y ffurf sy'n fwyaf adnabyddus o lawer heddiw; hoff fesur Beirdd yr Uchelwyr
* Cywydd deuair fyrion
* Cywydd llosgyrnog

Ymhlith meistri mawr y cywydd yn yr Oesoedd Canol gellid crybwyll Dafydd ap Gwilym a Llywelyn Goch ap Meurig Hen, dau o'r arloeswyr cynnar, a Gruffudd Gryg a Iolo Goch; Guto'r Glyn, Dafydd Nanmor a Lewys Glyn Cothi yn y ganrif olynol; a Tudur Aled, Lewys Môn a Wiliam Llŷn yn yr 16g.

Cafwyd adfywiad ar y cywydd yn y 18g, diolch yn bennaf i waith beirdd fel Goronwy Owen a Lewis Morris. Roedd Iolo Morganwg yn medru cyfansoddi cywyddau campus yn ogystal, er iddo dadogi nifer ohonynt ar feirdd canoloesol fel Dafydd ap Gwilym. Er i'r cywydd golli allan i'r awdl eisteddfodol a'r canu telynegol newydd yn y 19g, adenillodd ei fri yn yr 20g ac mae'n aros yn fesur poblogaidd gan y beirdd caeth cyfoes. Mae'n un o fesurau awdl gosod y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

## Llyfryddiaeth 
bawd
* *Englynion a Chywyddau*, gol. Aneirin Talfan Davies (Llyfrau'r Dryw, 1958). Ceir traethawd byr ond pwysig gan Thomas Parry ar hanes y cywydd.
* *Y Flodeugerdd o Gywyddau*, gol. Donald Evans (Gwasg Dinefwr, 1981)
* *Cywyddau Cyhoeddus*, gol. Iwan Llwyd a Myrddin ap Dafydd (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

Categori:Cerdd Dafod
*
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Categori:Y Traddodiad Barddol
Rhodri ap Gruffudd

Un o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a'i wraig Senana oedd **Rhodri ap Gruffudd** (m. tua 1315). Ei frodyr oedd Llywelyn ap Gruffudd, Dafydd ac Owain. Roedd ganddo ddwy chwaer, Gwladus ferch Senana a Margaret.

Priododd ddywaith. Ei wraig gyntaf oedd Beatrice, ferch Dafydd o Falpas. Mae enw ei ail wraig yn anhysbys. Trwy'r ail briodas cafodd fab, Thomas ap Rhodri (m. 1363), tad Owain ap Thomas (Owain Lawgoch) (m. 1378).

## Llinach
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1315
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Parthia

bawd|300px|Ymerodraeth y Parthiaid tua diwedd y ganrif gyntaf C.C.

Roedd y **Parthiaid** (hen Berseg *Partawa*, Lladin *Parthi*) yn bobl a sefydlodd ymerodraeth yn y wlad sydd nawr yn Iran o'r 3g CC hyd yr 2g OC.

Rhwng 250 CC a 238 CC, dan eu brenin Arsaces, llwyddodd y Parthiaid i gipio tiriogaeth Persia oddi wrth yr ymerodron Seleucid. Yn 141 CC, pan oedd Mithridates I yn frenin, ychwanegasant Fesopotamia at eu hymerodraeth. Cymerodd y brenin y teitl "Sháh an Sháh" (Brenin y Brenhinoedd). Dan Mithridates II (124/123 - 88/87 CC) agorwyd Llwybr y Sidan yn 115 CC a derbyniwyd llysgenhadaeth gan ymerawdwr Tsieina, Wu Ti.

Yn fuan wedyn daeth y Parthiaid i gysylltiad a'r Ymerodraeth Rufeinig. Bu llawer o ymladd rhwng yr ymerodraethau hyn dros y blynyddoedd. Ym mrwydr Carrhae yn 53 CC cafodd y Parthiaid fuddugoliaeth ysgubol dros fyddin Rufeinig dan Marcus Licinius Crassus, gan ladd 20,000 o filwyr Rhufeinig a chymeryd 10,000 yn gaethion. Yn 20 CC, dan Augustus, cytunwyd i dderbyn Afon Ewffrates fel ffin. Bu ymladd eto yn ystod teyrnasiad Nero ac enillodd yr ymerawdwr Trajan fuddugoliaethau pwysig dros y Parthiaid, gan gipio'r brifddinas Ctesiphon yn 116, a chymeryd y cyfenw "Parthicus" i'w nodi. Bu heddwch yn ystod teyrnasiad Hadrian ond yna bu ymladd eto dan Marcus Aurelius pan adenillodd y Parthiaid y tiroedd a gollasant i Trajan. Prif gryfder y Parthiaid mewn rhyfel oedd eu marchogion, oedd yn gallu saethu â'r bwa tra'n carlamu.

Yn ystod y ganrif gyntaf a'r ail OC, gwanychwyd ymerodraeth y Parthiaid gan ryfeloedd cartref. Yn 200 cododd y Persiaid mewn gwrthryfel dan Ardashir I, ac yn 224 lladdwyd Artaban V, brenin olaf y Parthiaid. Coronwyd Ardashir yn frenin, a sefydlwyd tŷ brenhinol y Sassanid.
Mithridates I, brenin Parthia

[bawd|de|300px|Darn arian Mithridates I o Parthia o fathdy [Seleucia ar Digris. Mae'r cefn yn dangos Heracles noeth yn dal cwpan, croen llew a chlwb. Mae'r ysgrifen Roeg yn darllen ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΡΣΑΚΟΥ ΦΙΛΕΛΛΗΝΟΣ (Y brenin mawr Arsaces, cyfaill y Groegiaid). Mae'r dyddiad ΓΟΡ yn cynrhychioli blwyddyn 173 y brenhinllin y Seleuciaid, h.y. 140-139 CC]]

Brenin Parthia oedd **Mithridates I** neu **Mithridates** (195 CC - 138 CC), a deyrnasai fel "Brenin Mawr" y wlad o tua 171 CC hyd 138 CC, gan ddilyn ei frawd Phraates I o Parthia (176 CC - 171 CC). Roedd yn fab i'r brenin Phriapatius o Parthia (191 CC - 176 CC). Dan Mithridates tyfodd Parthia yn rym gwleidyddol mawr a lledaenwyd i'r gorllewin i gynnwys Mesopotamia. Cipiwyd Babylonia (144 CC), Media (141 BC) ac yna Persia (139 BC), pan ddaliodd Mithridates y brenin Seleucid Demetrius II o Syria (146-139 CC a 129-126 CC). Yn ddiweddarach priododd Demetrius II Rhodogune ferch Mithridates.

Ymledodd ffiniau Parthia i'r dwyrain hefyd, i Margiana, Aria a Bactria yng Nghanolbarth Asia, gan sefydlu rheolaeth Parthia ar Lwybr y Sidan. Galwai Mithridates ei hun yn *philhellene* (cyfaill y Groegiaid) a defnyddiai arian bath yn dilyn patrymau Groegaidd.

Mae ei enw yn dynodi ei fod dan amddiffyn a nawdd y duw Mithra ac yn rhoi iddo ei awdurdod i ryw raddau. Fe'i olynwyd ar ei farwolaeth gan ei fab Phraates (teyrnasodd 138 CC - 128 CC).

Categori:Brenhinoedd Parthia
Categori:Genedigaethau 195 CC
Categori:Hanes Iran
Categori:Marwolaethau 138 CC
Categori:Parthia
Macrinus

[bawd|250px|[Aureus gyda delw Macrinus. Mae'r symbolau yn dathlu *liberalitas* ("haelioni") Macrinus a'i fab.]]

**Marcus Opellius Macrinus** neu **Macrinus** (164–218) oedd Ymerawdwr Rhufain o 11 Ebrill 217 hyd ei farwolaeth.

Ganed Macrinus yn Iol Caesarea yn nhalaith Mauretania Caesariensis. Roedd o deulu bonheddig ond yn ôl pob tebyg heb fod yn gyfoethog. Pan oedd yn ŵr ifanc bu Macrinus yn gweithio fel negesydd, fel heliwr proffesiynol a hyd yn oed fel gladiator. Aeth i Rufain i weithio fel cyfreithiwr, a phenododd Plautanius, pennaeth Gard y Praetoriwm ef fel ei asesydd cyfreithiol personol. Wedi i Plautanius gael ei lofruddio yn 205, bu Macrinus yn gweinyddu eiddo'r ymerawdwr, ac yn 212 penodwyd ef yn bennaeth Gard y Praetoriwm. Yn y flwyddyn 217 roedd yn un o arweinwyr y cynllwyn yn erbyn yr ymerawdwr Caracalla, ac wedi llofruddiaeth Caracalla cyhoeddwyd ef yn ymerawdwr gan ei filwyr.

Addawodd Macrinus deyrnasu yn ysbryd Marcus Aurelius yn hytrach na Caracalla. Ei brif broblem oedd y rhyfel yn erbyn y Parthiaid oedd wedi ei gychwyn yn nheyrnasiad Caracalla. Yn dilyn brwydr gyfartal yn Nisibis, cytunodd yr ymerawdwr i roi diwedd ar yr ymladd trwy dalu 200,000,000 sesterce i'r Parthiaid a gadael Armenia iddynt. Ariannwyd y taliadau hyn trwy leihau cyflog y milwyr, a throes hyn y fyddin yn ei erbyn. Aeth pethau'n waeth pan ymddangosodd Varius Avitus (Heliogabalus) yn honni bod yn etifedd i Caracalla. Ar fore'r 16 Mai 218 cyhoeddodd y llengoedd y bachgen 14 oed hwn yn ymerawdwr. Ar yr 8 Mehefin 218 bu brwydr rhwng milwyr Macrinus a milwyr Heliogabalus, a gorchfygwyd Macrinus. Bu raid i Macrinus ffoi, ond cafodd ei adnabod yn Calcedonia, yn disgwyl llong i groesi'r Bosphorus, a daliwyd ef. Dienyddiwyd ef yn ystod Mehefin neu Gorffennaf 218 yn Archelais. Dilynwyd ef fel ymerawdwr gan Heliogabalus.

Categori:Cyfreithwyr Rhufeinig
Categori:Genedigaethau 164
Categori:Marwolaethau 218
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Peter Prendergast

Arlunydd o Gymru oedd **Peter Prendergast** (27 Hydref 1946 – 14 Ionawr 2007).

Cafodd ei eni yn Abertridwr, Morgannwg ond a ymsefydlodd ym Methesda.

## Dolenni allanol
*Cofiant , *The Independent*, 17 Ionawr 2007
*Martin Tinney Gallery 
* Tributes paid to 'unique' artist, BBC News, 15 Ionawr 2007

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Forgannwg
John Marek

Gwleidydd Cymreig yw **John Marek** (ganwyd 24 Rhagfyr 1940). Cynrychiolodd Wrecsam yn San Steffan ar ran y Blaid Lafur am 18 mlynedd. Cynrychiolodd Wrecsam yn y Cynulliad Cenedlaethol ar ran plaid Cymru Ymlaen ar ôl iddo gael ei ethol am y tro cyntaf yn 1999 ond collodd y sedd i'r ymgeisydd Llafur yn etholiad Mai 2007. Mae'n cefnogi datganoli a'r galw am Senedd i Gymru. Ym Mawrth 2010 ymunodd Marek â'r Blaid Geidwadol

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cymru Ymlaen
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion annibynnol
Categori:Y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Arweinwyr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Heliogabalus

**Sextus Varius Avitus Basianus**, mwy adnabyddus fel **Heliogabalus** (c. 204 – 222) oedd ymerawdwr Rhufain o 218 hyd 222.

Ganed Heliogabalus yn Emesa, Syria, yn fab i Sextus Varius Marcellus a Julia Soaemias Bassiana. Roedd yn aelod trwy ei fodryb Avita Mamaea o deulu'r Severaid, a sefydlwyd gan yr ymerawdwr Septimius Severus. Roedd ei hynafiaid wedi bod yn offeiriaid y duw El-Gabal yn Emesa (Homs) heddiw). O hyn y daeth yr enw Heliogabalus.

Daeth yn ymerawdwr trwy fod ei nain, Julia Maesa, wedi llwgrwobrwyo y milwyr a lledaenu'r stori fod Heliogabalus yn fab gordderch i Caracalla. Cyhoeddodd y milwyr ef yn ymerawdwr ar 16 Mai 218. Ym mis Mehefin yr un flwyddyn gorchfygodd milwyr oedd yn cefnogi Heliogabalus filwyr yr ymerawdwr Macrinus mewn brwydr. Dienyddiwyd Macrinus, a daeth Heliogabalus yn ymerawdwr.

Roedd Heliogabalus yn ddilynydd y duwiau Ffenicaidd El-Gabal a Baal, a daeth a seremoniau i'w hanrhydeddu i Rufain. Ceisiodd sefydlu El-Gabal fel prif dduw y pantheon Rhufeinig dan yr enw *Sol invictus* ("Yr haul anorchfygol"). Priododd bum gwaith, gan gynnwys priodi un o'r gwyryfon Vestal, ond credir mai nid am resymau rhywiol y priododd. Roedd yn hoyw, a dywedir ei fod wedi cynnig swm mawr o arian i unrhyw lawfeddyg a allai ei droi yn ferch. Fodd bynnag ni allodd ddarganfod unrhyw lawfeddyg oedd yn barod i ymgymeryd a'r gwaith. Dywedir iddo syrthio mewn cariad a chaethwas o faintioli anferth o'r enw Heracles, ac ystyried penodi Heracles yn ymeradwr yn ei le, gydag ef ei hun ym ymerodres.

Roedd syniadau yr ymeradwr yn annerbyniol gan y mwyafrif o drigolion yr ymerodraeth a bu nifer o gynllwynion yn ei erbyn. Penderfynodd Julia Maesa ei bod yn bryd i'w ddiorseddu. Roedd gan Julia Maesa ferch arall, Julia Avita Mamaea, ac roedd ganddi hi fab 13 oed Alexander Severus. Llwyddodd i berswadio Heliogabalus i'w enwi ef fel ei etifedd, yna ceisiodd gynyddu poblogrwydd Alexandrus ymhlith y boblogaeth. Sylweddolodd Heliogabalus beth oedd ei bwriad, a gorchymynodd lofruddio Alexander, ond roedd Julia Maesa eisoes wedi llwgrwobrwyo'r milwyr. Lladdwyd Heliogabalus a'i fam Julia Soaemias ar 11 Mawrth 222, a thaflwyd eu cyrff i Afon Tiber.

Categori:Genedigaethau 203
Categori:Marwolaethau 222
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Alexander Severus

**Marcus Aurelius Severus Alexander** (1 Hydref 208 – 19 Mawrth 234), a adnabyddir yn gyffredin fel **Alexander Severus**, oedd ymerawdwr Rhufain o 222 hyd 234.

Ganed Alexander Severus yn ninas Ffenicaidd Arca Cesarea yn Syria. Roedd yn fab i Gessius Marcianus a Julia Mammaea ac yn ŵyr i Julia Maesa. Ei enw gwreiddiol oedd Alexandrus Basianus. Roedd Julia Maesa wedi cynorthwyo i wneud Heliogabalus yn ymerawdwr, ond pan ddaeth yn amlwg na allai hi ei reoli a'i fod yn amhoblogiaidd, dechreuodd Julia weithio i wneud Alexander yn ymerawdwr. Llwyddodd i wneud i Heliogabalus ei enwi fel ei olynydd ar 16 Mehefin 221, a newidiodd Alexander ei enw i Severus Alexander.

Wedi i Heliogabalus gael ei lofruddio yn 222 llwyddodd ei fam a'i nain i berswadio'r Senedd a'r bobl y dylid cyhoeddi Alexander, oedd ddim ond 13 oed, yn ymerawdwr. Ei fam ac yn arbennig ei nain Julia Maesa oedd yn rheoli mewn gwirionedd yn y blynyddoedd cynnar. Llwyddwyd i roi cyllid y wladwriaeth ar seiliau mwy diogel, ond arweiniodd toriadau yn y gyllideb filitaraidd at anesmwythyd yn y fyddin. Alexander oedd yr ymerawdwr cyntaf i fod a chydymdeimlad a'r Cristnogion, a dywedir ei fod yn meddwl codi temlau iddynt ac addoli Crist fel un o'r duwiau yn y pantheon Rhufeinig.

Priododd Alexander a Sallustia Barbia Orbiana yn 225 neu 226, ond ni bu ganddynt blant. Ddwy flynedd yn ddiweddarach alltudiwyd Sallustia i Affrica, ar orchymyn Julia Mammaea yn ôl pob tebyg. Yn ystod terynasiad Alexander yr oedd y Sassaniaid, oedd wedi cipio ymerodraeth Persia oddi ar y Parthiaid, yn magu nerth. O 230 ymlaen dechreuasant ymosod ar daleithiau Mesopotamia. Cododd Alexander fyddin i'w gwrthwynebu yn 231, ac wedi colledion enbyd ar y ddwy ochr penderfynodd y brenin Aradshir ddychwelyd y tiriogaethau yr oedd wedi eu concro.

Y flwyddyn wedyn ymosododd yr Almaenwyr ar ffiniau'r ymerodraeth yn y gogledd. Cychwynodd Alexander yn eu herbyn gyda'i fyddin, ond er mwyn ennill amser gyrrodd roddion i'r Almaenwyr. Teimlai ei filwyr fod hyn yn warth, ac mewn gwersyll gerllaw Maguncia lladdwyd Alexander ganddynt. Cyhoeddodd y llengoedd Maximinus Thrax yn ymerawdwr yn ei le.

Categori:Genedigaethau 208
Categori:Marwolaethau 234
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol

Sefydlwyd **yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol** (**IAEA**, Saesneg: *International Atomic Energy Agency*) ar 29 Gorffennaf 1957 i ehangu a chryfhau cyfraniadau ynni atomig i heddwch, iechyd a ffyniant. Mae'n cynorthwyo aelod-gwladwriaethau, yn enwedig gwledydd datblygol, trwy ddarparu cyfleusterau ar gyfer gwyddoniaeth a thechnoleg niwclear, yn cynnwys adweithyddion niwclear, arian i gyllido ymchwil, a chymorth a gwybodaeth gyffredinol ynglŷn â defnyddiau heddychlon ynni atomig. Mae'r IAEA hefyd yn ymchwilio i ffynonellau ynni i ddisodli tanwyddau ffosil.

## Aelodau 
Mae pob un o aelod-gwladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig, gan gynnwys Dinas y Fatican, yn aelodau'r IAEA ar wahân i'r canlynol:
* Andorra
* Antigwa a Barbiwda
* Bahamas
* Bahrein
* Barbados
* Bhwtan
* Bwrwndi
* Cabo Verde
* Cambodia (aelod 1958-2003)
* Ciribati
* Comoros
* Dominica
* Dwyrain Timor
* Fanwatw
* Ffiji
* Gaiana
* Y Gambia
* Gini
* Gini Bisaw
* Gini Gyhydeddol
* Gogledd Corea (aelod o 1974-1994)
* Grenada
* Gweriniaeth y Congo
* Gwlad Swasi
* Laos
* Lesotho
* Maldives
* Nawrw
* Nepal
* Oman
* Palaw
* Papua Gini Newydd
* Rwanda
* Samoa
* San Marino
* Sant Kitts-Nevis
* Sant Lwsia
* Sant Vincent a'r Grenadines
* São Tomé a Príncipe
* Somalia
* Swrinam
* Taleithiau Ffederal Micronesia
* Togo
* Tonga
* Trinidad a Thobago
* Twfalw
* Tyrcmenistan
* Ynysoedd Selyf

## Cyfarwyddwyr Cyffredinol 
* W. Sterling Cole (1957–1961)
* Sigvard Eklund (1961–1981)
* Hans Blix (1981–1997)
* Mohamed ElBaradei (1997–presennol)

## Dolenni allanol 
*  Gwefan yr IAEA

Categori:Amlhau niwclear
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Awstria
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Sefydliadau 1957
Categori:Sefydliadau a leolir yn Fienna
Categori:Sefydliadau niwclear
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Amnest

:*Am y corff hawliau dynol, gweler Amnest Rhyngwladol.*
Yng nghyfraith ryngwladol, **amnest**, **pardwn cyffredinol**, yw'r weithred o lywodraeth yn dileu ac anghofio troseddau ar gyfer y bobl sy'n euog o'r troseddau hynny. Mae'n wahanol i bardwn gan ei fod yn anghofio'r drosedd yn gyfangwbl, tra bod pardwn yn esgusodi'r troseddwr rhag fwy o gosb. Fel arfer rhoddir amnest i grŵp o bobl er mwyn adfer llonyddwch o fewn gwlad mewn amser arbennig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfraith ryngwladol
Categori:Maddeuant yn y gyfraith
Border Country

Nofel 1960 gan Raymond Williams yw ***Border Country***.

Lleolir yn Ne Cymru gwledig, yn agos i'r ffin â Lloegr. Pan gaiff y gŵr rheilffordd Harry Price strôc sydyn daw ei fab Matthew, sy'n ddarlithydd yn Llundain, 'nôl i Glynmawr ar y gororau. Wrth i Matthew a Harry ymgodymu â'u hatgofion o newidiadau cymdeithasol a phersonol, meithrinnir cwlwm o gariad agos rhwng y tad a'r mab. Mae ôl-fflachiau aml i'r 1920au a'r 1930au, gan gynnwys y Streic Gyffredinol yn 1926. Trwy ffuglen, mae gan y nofel nifer o bwyntiau sy'n gyffredin â cefndir Raymond Williams ei hun.

Ail-gyhoeddwyd y nofel ym mis Rhagfyr 2005 fel rhan o grŵp o deitlau yng nghyfres Library of Wales, ar ôl bod allan o argraffiad am nifer o flynyddoedd.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*

Categori:Llyfrau Cymreig 1960
Categori:Llyfrau gan Raymond Williams
Categori:Nofelau 1960
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau Saesneg o Gymru
Categori:Nofelau wedi eu gosod yng Nghymru
Pennar Davies

Bardd, awdur a diwinydd o Gymru oedd **William Thomas Pennar Davies** (12 Tachwedd 1911 - 29 Rhagfyr 1996) BA BLitt PhD. Cafodd ei eni yn Aberpennar, Cwm Cynon (Rhondda Cynon Taf).

Roedd yn aelod o Blaid Cymru ac fe sefodd dros y blaid honno ar gyfer sedd seneddol San Steffan yn Llanelli yn etholiadau 1964 a 1966. Ymgyrchodd dros gael sianel deledu Gymraeg.

Tad y bardd Meirion Pennar oedd ef.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
*''Cinio'r Cythraul* (1946)
**Naw Wfft* (1957)
**Yr Efrydd o Lyn Cynon* (1961)
**Y Tlws yn y Lotws* (1971)
**Llef* (Cyhoeddiadau Barddas, 1987)

### Nofelau
**Meibion Darogan* (1968)
**Mabinogi Mwys* (1979)
**Gwas y Gwaredwr* (Tŷ John Penri, 1991)

### Storïau
**Caregl Nwyf* (1966)

### Arall
**Rhwng Chwedl a Chredo* (1966)

### Astudiaethau
* Huw Ethall, *Pennar Davies: Y Dyn a'i Waith* (Eisteddfod Genedlaethol Cymru, 1998)
* D. Densil Morgan, *Pennar Davies'', Dawn Dweud (Gwasg Prifysgol Cymru, 2003)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Aberpennar
François Mitterrand

Gwleidydd Sosialaidd o Ffrainc oedd **François Maurice Adrien Marie Mitterrand** (26 Hydref 1916, Jarnac - 8 Ionawr 1996, Paris). Fe'i etholwyd fel Arlywydd Ffrainc ym mis Mai 1981, gan gael ei ailethol ym 1988 ac yn dal y swydd tan 1995. Bu'n arlywydd am 14 blynedd, y tymor hwyaf o bob arlywydd Ffrainc hyd yn hyn.

Fe'i ganed yn Jarnac, yn département Charente.

Categori:Arlywyddion Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Pobl o Charente
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad