open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1909

19g - **20g** - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - **1900au** - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1904 1905 1906 1907 1908 - **1909** - 1910 1911 1912 1913 1914

----

150px|bawd|William Howard Taft, 27ydd Arlywydd yr Unol Daleithiau
## Digwyddiadau 
*12 Chwefror - Sefyllfa'r NAACP
*4 Mawrth - William Howard Taft yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau.
*16 Gorffennaf - Gwrthryfel yn Persia; mae Mohammad Ali Shah yn ymddiswyddo.
*8 Hydref - Daeargryn ger dinas Zagreb.
*29 Hydref - Trychineb pwll glo Darren, Tredegar Newydd; 26 o bobl yn colli eu bywydau.
*8 Tachwedd - Mae Freddie Welsh yn ennill gwregys Lonsdale.

## Genedigaethau 
* 16 Ionawr - Ethel Merman, actores a chantores (m. 1984)
* 22 Ionawr - U Thant, diplomydd (m. 1974)
* 29 Ionawr - George Thomas, gwleidydd (m. 1997)
* 28 Chwefror - Stephen Spender, bardd (m. 1995)
*5 Ebrill - Albert R. Broccoli, cynhyrchydd ffilmiau (m. 1996)
*22 Ebrill
**Paola Levi-Montalcini, arlunydd (m. 2000)
**Rita Levi-Montalcini, niwrolegydd (m. 2012)
* 11 Mai - Aneirin Talfan Davies, awdur (m. 1980)
* 20 Mehefin - Errol Flynn, actor (m. 1959)
* 12 Awst - Muhammad Ali Bogra, Prif Weinidog Pakistan (m. 1963)
* 25 Awst - Arwel Hughes, cyfansoddwr (m. 1988)
* 14 Medi - Syr Peter Scott, naturiaethwr (m. 1989)
* 30 Medi Arthur Probert, gwleidydd (m. 1975)
* 13 Hydref - Art Tatum, pianydd jazz (m. 1956)
* 19 Hydref - Stein Grieg Halvorsen, actor (m. 2013)
* 24 Hydref - Elwyn Jones, Arglwydd Elwyn-Jones, gwleidydd (m. 1989)
* 28 Hydref - Francis Bacon, arlunydd (m. 1992)
*1 Tachwedd - Kenneth H. Jackson, ysgolhaig (m. 1991)
* 7 Tachwedd - Eirene White, gwleidydd (m. 1999)
* 29 Tachwedd - Goronwy Rees, newyddiadurwr (m. 1979)
* 14 Rhagfyr Ronald Welch, nofelydd plant (m. 1982)
** Isaac Davies (Eic Davies), dramodydd (m. 1993)
** Evan Roberts, botanegydd (m. 1991)

## Marwolaethau 
* 9 Ionawr — Erasmus Jones, nofelydd, 91
* 17 Chwefror — Geronimo, arweinydd milwrol yr Apache, 79
* 12 Ebrill — Algernon Swinburne, bardd, 72
* 18 Mai — George Meredith, nofelydd, 81
* 31 Mai — Thomas Price, Prif Weinidog De Australia, 57
* 1 Awst — Hugh Rowlands, arwr rhyfel, 81
* 10 Tachwedd — George Essex Evans, bardd, 46
* 17 Rhagfyr — Leopold II, brenin Gwlad Belg, 74

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *The Lonely Villa* (gyda Mary Pickford)

### Llyfrau
* Emrys ap Iwan — *Homilïau* cyf. 2
* Anatole France — *Balthazar*
* Edward Thomas — *The South Country*
* H. G. Wells — *The History of Mr Polly*

### Drama
* J. M. Edwards — *Rhys Lewis* (wedi ei threfnu o'r nofel gan Daniel Owen)
* John Galsworthy — *Strife*

### Barddoniaeth
* Guillaume Apollinaire — ''L'Enchanteur Pourrissant*
* François Mauriac — *Les Mains Jointes*

### Cerddoriaeth
* Evan Thomas Davies - *Ynys y Plant*
* Gustav Mahler - *Das Lied von der Erde*
* Richard Strauss - *Elektra'' (opera)

## Eisteddfod Genedlaethol (Llundain) 
* **Cadair:** T. Gwynn Jones
* **Coron:** W. J. Gruffydd

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Guglielmo Marconi a Karl Ferdinand Braun
* **Cemeg:** Wilhelm Ostwald
* **Meddygaeth:** Emil Theodor Kocher
* **Llenyddiaeth:** Selma Lagerlöf
* **Heddwch:** Auguste Beernaert a Paul Henri Balluet d'Estournelles de Constant

## Cyfeiriadau
1891

18g - **19g** - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - **1890au** - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1886 1887 1888 1889 1890 - **1891** - 1892 1893 1894 1895 1896

----

## Digwyddiadau 
* 16 Ionawr - Dechreuad y Rhyfel Cartref Chile.
* 29 Ionawr - Mae Liliuokalani yn dod yn frenhines Hawaii.
* 1 Mai - Sefydlu'r  "Fascio dei lavoratori" cyntaf gan Giuseppe De Felice Giuffrida yn Catania, Sisili.
* 5 Mai - Agorfa'r Neuadd Carnegie.
* 1 Hydref - Agorfa Prifysgol Stanford.
* 27 Hydref - Daeargryn yn Gifu, Japan; 7000 o bobol yn colli ei bywydau.
* **Llyfrau**
** Charles Ashton - *Bywyd ac Amserau yr Esgob Morgan*
** George Essex Evans - *The Repentance of Magdalene Despar*
** George Gissing - *New Grub Street*
** Thomas Hardy - ''Tess of the d'Urbervilles*
** Daniel Owen - *Enoc Huws*
* **Drama**
** Frank Wedekind - *Frühlings Erwachen*
* **Cerddoriaeth**
** Fred Gilbert - "The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo" (cân)
** Erik Satie - *6 Gnossiennes''

## Genedigaethau 
* 9 Chwefror - Ronald Colman, actor (m. 1958)
* 13 Chwefror - Kate Roberts, awdur (m. 1985)
* 2 Ebrill - Max Ernst, arlunydd (m. 1976)
* 5 Ebrill - Margaret Hughes (ganed Jones), (Leila Megáne), cantores opera (m. 1960)
* 23 Ebrill - Sergei Prokofiev, cyfansoddwr (m. 1953)
* 15 Mai - Mikhail Bulgakov, awdur (m. 1940)
* 9 Mehefin - Cole Porter, cyfansoddwr (m. 1964)
* 20 Hydref - Jomo Kenyatta, gwleidydd (m. 1978)
* 15 Tachwedd - Erwin Rommel, milwr (m. 1944)

## Marwolaethau 
* 14 Chwefror - William Tecumseh Sherman, milwr, 71
* 7 Ebrill - Phineas T. Barnum, 80
* 26 Medi - David Charles Davies, gweinidog, 65
* 28 Medi - Herman Melville, nofelydd, 72
* 6 Hydref - Charles Stewart Parnell, gwleidydd, 45
* 10 Tachwedd - Arthur Rimbaud, bardd, 37

## Eisteddfod Genedlaethol (Abertawe) 
* **Cadair:** John Owen Williams
* **Coron:** David Adams

*
1890

18g - **19g** - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - **1890au** - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1885 1886 1887 1888 1889 - **1890** - 1891 1892 1893 1894 1895

----

## Digwyddiadau
*1 Ionawr - Eritrea yn dod yn wladfa'r Eidal.
*27 Mawrth - Tornado yn Louisville, Kentucky, UDA; 76 o bobol yn colli ei bywydau.
* 13 Ebrill - Ethol David Lloyd George yn AS Bwrdeistref Caernarfon.
*1 Gorffennaf - Cytundeb Heligoland-Zanzibar rhwng yr Almaen a'r Deyrnas Unedig.
*29 Rhagfyr - Cyflafan Wounded Knee
***Llyfrau**
**Rhoda Broughton - *Alas!*
**Anne Beale - *Old Gwen*
***Cerddoriaeth**
**Nikolai Rimsky-Korsakov - *Scheherazade*

## Genedigaethau
*10 Chwefror - Boris Pasternak, nofelydd (m. 1960)
*20 Mawrth - Beniamino Gigli, canwr (m. 1957)
*19 Mai - Ho Chi Minh, gwleidydd (m. 1969)
*16 Mehefin - Stan Laurel, comediwr (m. 1965)
*20 Awst - H. P. Lovecraft, awdur (m. 1937)
*27 Awst - Man Ray, artist (m. 1976)
*15 Medi -  Agatha Christie, nofelydd (m. 1976)
*2 Hydref - Groucho Marx, comediwr (m. 1977)
*16 Hydref - Michael Collins, arweinydd chwyldroadwyr Iwerddon (m. 1922)
*22 Tachwedd - Charles de Gaulle, milwr a gwleidydd (m. 1970)

## Marwolaethau
*18 Ionawr - Amadeo I, brenin Sbaen, 44
*11 Awst - John Henry Newman, cardinal a diwinydd, 89
*29 Gorffennaf - Vincent van Gogh, arlunydd, 37
*20 Hydref - Syr Richard Francis Burton, llenor a fforiwr, 69
*26 Hydref - Carlo Collodi, awdur, 63
*8 Tachwedd - César Franck, cyfansoddwr, 67
*23 Tachwedd - Wiliam III, brenin yr Iseldiroedd, 73
*26 Rhagfyr - Heinrich Schliemann, archeolegydd, 68

## Eisteddfod Genedlaethol (Bangor)
* **Cadair:** Thomas Jones (Tudno)
* **Coron:** John John Roberts

*
1901

19g - **20g** - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - **1900au** - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1896 1897 1898 1899 1900 - **1901** - 1902 1903 1904 1905 1906 

----

## Digwyddiadau 
* 5 Chwefror - Cytundeb Hay-Pauncefote rhwng Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Unedig
* 31 Mawrth - Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 1901
* 9 Tachwedd - Tywysog Siôr, mab Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig, yn dod yn Dywysog Cymru

## Genedigaethau 
* 20 Ionawr - Cecil Griffiths, athletwr (m. 1973)
* 1 Chwefror - Clark Gable, actor (m. 1960)
* 18 Chwefror - Will Owen, gwleidydd (m. 1981)
* 28 Chwefror - Linus Pauling, cemegydd (m. 1984)
* 29 Ebrill - Yr Ymerodr Hirohito o Japan (m. 1989)
* 4 Awst - Louis Armstrong, cerddor (m. 1971)
* 29 Medi - Enrico Fermi, ffisegydd (m. 1954)
* 3 Tachwedd - André Malraux, nofelydd (m. 1976)
* 22 Tachwedd - Joaquín Rodrigo, cyfansoddwr (m. 1999)
* 5 Rhagfyr - Walt Disney (m. 1966)
* 24 Rhagfyr - Hilary Marquand, gwleidydd (m. 1972)

## Marwolaethau 
* 22 Ionawr Brenhines Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig, 81
* 27 Ionawr - Giuseppe Verdi, cyfansoddwr, 86
* 11 Chwefror - Y brenin Milan I o Serbia, 46
* 13 Mawrth - Benjamin Harrison, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 67
* 23 Mawrth - Lewis William Lewis (Llew Llwyfo), 69
* 3 Ebrill - Richard D'Oyly Carte, impresario, 66
* 24 Mai - Charlotte Mary Yonge, nofelydd, 67
* 1 Mehefin - John Viriamu Jones, gwyddonydd, 45
* 7 Gorffennaf
**Johanna Spyri, awdures, 74
**Euphrosine Beernaert, arlunydd, 70
* 9 Medi - Henri de Toulouse-Lautrec, arlunydd, 36
* 14 Medi - William McKinley, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 58
* 22 Medi - William Davies, cerflunydd

## Y celfyddydau
### Llyfrau
* Miles Franklin - *My Brilliant Career*
* Thomas Mann - *Buddenbrooks*
* Morris Williams (Nicander) - *Damhegion Esop ar Gân*

### Drama
* Gabriele D'Annunzio - *Francesca da Rimini*
* August Strindberg - *Ett drömspel*

### Cerddoriaeth
* Gustav Mahler - Symffoni rhif 4
* Sergei Rachmaninov - Concerto i Biano rhif 2

## Eisteddfod Genedlaethol (Merthyr Tudful) 
* **Cadair:** Evan Rees (Dyfed)
* **Coron:** John Jenkins (Gwili)

## Gwyddoniaeth
* Darganfyddiad yr elfen gemegol Ewropiwm gan Eugène-Antole Demarçay

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Wilhelm Conrad Röntgen
* **Cemeg:** Jacobus Henricus van 't Hoff
* **Meddygaeth:** Emil Adolf von Behring
* **Llenyddiaeth:** Sully Prudhomme
* **Heddwch:** Jean Henri Dunant a Frédéric Passy

## Cyfeiriadau
1890au

18g - **19g** - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - **1890au** - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1890 1891 1892 1893 1894 1895 1896 1897 1898 1899

----
bawd|1890au

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Tywysog Cymru - Tywysog Edward Albert, mab Victoria
*Mae Henri Becquerel yn ddarganfod dadfeilio ymbelydrol.

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Leo XIII
* Victoria (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog 5th Iarll Rosebery (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog William Ewart Gladstone (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog 3rd Marquess of Salisbury (y Deyrnas Unedig)
* Arlywydd Benjamin Harrison (Unol Daleithiau)
* Arlywydd Grover Cleveland (Unol Daleithiau)
* Arlywydd William McKinley (Unol Daleithiau)
* Brenin Umberto I (Yr Eidal)
* Ymerawdwr Wilhelm II (Yr Almaen)
* Tsar Alexander III (Rwsia)
* Tsar Nicholas II (Rwsia)

**Diddanwyr**

**Chwaraeon**


Categori:Degawdau'r 19eg ganrif
19eg ganrif

## Digwyddiadau 
Yn ystod y **19eg ganrif** gwelwyd sawl ymerodraeth yn syrthio: Sbaen, Ffrainc, Tsieina, Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig a'r Ymerodraeth y Mughal. Llenwyd y bwlch gan dwf Yr Ymerodraeth Brydeinig, Ymerodraeth Rwsia, Unol Daleithiau America, Ymerodraeth yr Almaen Ail ymerodraeth Ffrainc ac Ymerodraeth Japan, gyda Phrydain yn hawlio rheolaeth fyd-eang ar ôl 1815.
bawd|240px|Y cenedlaetholwr Emrys ap Iwan
[bawd|240px|[Antoine-Jean Gros, *Surrender of Madrid*, 1808. Napoleon yn cyrraedd prifddinas Sbaen yn ystod  Rhyfel Iberia, 1810]]

* 1815: Diwedd Rhyfeloedd Napoleon
* 1837-1901: Teyrnasiad Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig
* 1854-1856: Rhyfel Crimea
* 1861-1865: Rhyfel Cartref America

## Blynyddoedd a degawdau 
## Gweler hefyd 
* Y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg yng Nghymru

Categori:Canrifoedd
1880au

18g - **19g** - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** -1890au 1900au 1910au 1920au 1930au 
1880 1881 1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Leo XIII
* Brenhines Victoria (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog William Ewart Gladstone (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog 3rd Marquess of Salisbury (y Deyrnas Unedig)
* Arlywydd Rutherford B. Hayes (Unol Daleithiau)
* Arlywydd Chester A. Arthur (Unol Daleithiau)
* Arlywydd Grover Cleveland (Unol Daleithiau)
* Brenin Umberto I (Yr Eidal)
* Ymerawdwr Wilhelm I (Yr Almaen)
* Ymerawdwr Wilhelm II (Yr Almaen)
* Tsar Alexander II (Rwsia) (tan 1881)
* Tsar Alexander III (Rwsia) (o 1881 ymlaen)

**Diddanwyr**

**Chwaraeon**


Categori:Degawdau'r 19eg ganrif
18fed ganrif

## Digwyddiadau 
*1700-1721: Rhyfel Mawr y Gogledd
*1701-1714: Rhyfel Olyniaeth Sbaen
*1707: Sefydlu Teyrnas Prydain Fawr
*1789-1799: Y Chwyldro Ffrengig

## Blynyddoedd a degawdau 
## Gweler hefyd 
* Y Ddeunawfed Ganrif yng Nghymru

Categori:Canrifoedd
1889

18g - **19g** - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1884 1885 1886 1887 1888 - **1889** - 1890 1891 1892 1893 1894

----

## Digwyddiadau 
*15 Ionawr - Sefydlwyd y *Pemberton Medicine Company*, gwneuthurwr Coca-Cola.
*19 Mehefin - Dyfais y Pizza Margherita gan Raffaele Esposito yn Napoli.
*Awst - Arhosodd y frenhines Victoria i Neuadd y Palé am 10 diwrnod.
*10 Medi - Albert Honoré Charles Grimaldi yn dod yn Albert I, Tywysog Monaco. 
*23 Medi - Sefydlwyd y Nintendo Koppai (cwmni).
* **Llyfrau**
** Owen Morgan Edwards - ''O'r Bala i Geneva*
** Jerome K Jerome - *Three Men in a Boat*
** Friedrich Nietzsche - *Also sprach Zarathustra*
** Lev Tolstoy - *Крейцерова соната (Y Sonata Kreutzer)*
** T. Marchant Williams - *The Land of My Fathers* (nofel ddychanol)
** Jules Verne - *Sans dessus dessous*
* **Drama**
** Anton Chekhov - *Предложение (Y Cynigiad)*
** Maurice Maeterlinck - *La Princesse Maleine*
* **Barddoniaeth**
** William Butler Yeats - *The Wanderings of Oisin and Other Poems*
* **Cerddoriaeth**
** W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan - *The Gondoliers*
** Enrique Granados - *Danzas españolas''

## Genedigaethau 
* 12 Mawrth - Idris, brenin Libya (m. 1983)
* 16 Ebrill - Charles (Charlie) Chaplin, actor (m. 1977)
* 20 Ebrill - Adolf Hitler, gwleidydd (m. 1945)
* 26 Ebrill - Ludwig Wittgenstein, athronydd (m. 1951)
* 29 Ebrill - Anita Loos, awdur (m. 1981)
* 5 Gorffennaf - Jean Cocteau, awdur (m. 1963)
* 10 Awst – Irene Steer, nofiwr (m. 1977)

## Marwolaethau 
* 21 Ionawr - Joshua Hughes, Esgob Llanelwy, 81
* 3 Chwefror - Belle Starr, herwraig, 40
* 8 Mehefin - Gerard Manley Hopkins, bardd, 44
* 26 Mehefin - Walter Rice Howell Powell, dirfeddianwr a gwleidydd, 70
* 23 Medi - Wilkie Collins, nofelydd, 65
* 11 Hydref - James Prescott Joule, ffisiegwr, 70
* 15 Hydref - Daniel Gooch, peiriannydd rheilffordd, 73

## Eisteddfod Genedlaethol (Aberhonddu)
* **Cadair:** Evan Rees
* **Coron:** Howell Elvet Lewis, "Llywelyn ein Llyw Olaf"

## Cyfeiriadau
*
Amhrán na bhFiann

***Amhrán na bhFiann*** ("*Cân y Milwr*") yw anthem cenedlaethol Gweriniaeth Iwerddon. Peadar Kearney ysgrifennodd y geiriau, a Kearney a Patrick Heeney y dôn. Cyhoeddwyd y gân am y tro cyntaf yn yr *Irish Freedom* yn 1912 (ond cyfansoddwyd y gân yn 1907).

Roedd y gân yn anhysbys tan y cafodd ei chanu yn Swyddfa'r Post Cyffredinol (GPO) yng Ngwrthryfel y Pasg yn 1916, ac wedyn mewn gwersylloedd dalgadwraeth ym Mhrydain. Daeth yn anthem swyddogol y wladwriaeth yn 1926.

Mae'r anthem yn cynnwys y gytgan yn unig, (dechrau *Sinne Fianna Fáil . . .* tan *. . . Amhrán na bhFiann.* isod). Mae'r ddwy linell gyntaf, a'r ddwy linell olaf, yn ffurfio'r Cyfarchiad Llywyddol, sydd yn cael eu chwarae pan mae Arlywydd Iwerddon yn mynychu digwyddiadau.

Yn y blynyddoedd diweddar, mae rhai papurau newydd Gwyddelig wedi cynnig newid yr anthem am fod y geiriau'n rhy dreisiol a gwrth-Brydeinig, a bôd y dôn yn rhy anodd i fandiau ei chwarae yn iawn (fel mae tîmau chwaraeon Gwyddelig yn darganfod yn aml pan mae'r gân gyfan yn cael ei chwarae (nid ond y cytgan), neu pan mae'r darn iawn yn cael ei chwarae yn rhy gyflym neu yn rhy araf!).

## Geiriau 
## Cyswllt allanol 
*Ffeil MIDI

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Caneuon Gwyddeleg
Categori:Diwylliant Gweriniaeth Iwerddon
1888

18g - **19g** - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1883 1884 1885 1886 1887 - **1888** - 1889 1890 1891 1892 1893 

----
Blwyddyn naid a ddechreuodd ar Ddydd Sul yng nghalendr Gregori ac ar Ddydd Gwener yng nghalendr Iŵl oedd **1888** (ynganer: mil-wyth-wyth-wyth neu un-wyth-wyth-wyth; rhifolion Rhufeinig: MDCCCLXXXVIII). Hon oedd yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain wedi'r fil ac wyth gant (1888fed) yn ôl trefn Oed Crist, yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain wedi'r wyth gant (888fed) yn yr 2il fileniwm, yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain (88fed) yn y 19g, a'r nawfed flwyddyn yn negawd y 1880au. Ar gychwyn 1888, mi oedd calendr Gregori 12 diwrnod o flaen calendr Iŵl.

Enw difyr arni yw blwyddyn y tair sbectol. Fe'i elwir yn Flwyddyn y Tri Caiser () yn yr Almaen, oherwydd dyma oedd y flwyddyn i Wilhelm I, Friedrich III, a Wilhelm II i gyd deyrnasu dros Ymerodraeth yr Almaen.

## Digwyddiadau
*Ffurfiodd y Rhyddfrydwyr 'Blaid Gymreig o fewn y Llywodraeth' gan Aelodau Seneddol Rhyddfrydol.
*13 Mai - Mae Beatrix Potter, 22, yn ymweld â Machynlleth.
*Sefydlu'r Blaid Ryddfrydol yng Nghymru.
*Mae Henry Morton Stanley yn darganfod Llyn Edward yn nwyrain Affrica.
***Llyfrau**
**Anne Beale - *Old Gwen*
**Guy de Maupassant - *Pierre et Jean*
**Robert Louis Stevenson - *The Master of Ballantrae*
***Drama**
**August Strindberg - *Miss Julie*
***Cerddoriaeth**
**W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan - *The Yeomen of the Guard*
**Erik Satie - *3 Gymnopédies*
***Digwyddiadau naturiol**
Daeargryn honedig Waunfawr 18 Ebrill 1888

## Genedigaethau
*24 Ionawr - Ernst Heinkel, difeisiwr (m. 1958)
*12 Mawrth - Vaslav Nijinsky, dawnswr (m. 1950)
*11 Mai - Irving Berlin, cyfansoddwr (m. 1989)
*21 Mai - William Cove, gwleidydd (m. 1963)
*13 Awst - John Logie Baird, difeisiwr (m. 1946)
*16 Awst - T. E. Lawrence, arwr rhyfel ac awdur (m. 1935)
*26 Medi - T. S. Eliot, bardd (m. 1965)
*16 Hydref - Eugene O'Neill, dramodydd (m. 1953)
*19 Hydref - Peter Freeman, gwleidydd (m. 1956)
*9 Tachwedd - Jean Monnet, economydd a diplomydd (m. 1979)

## Marwolaethau
*29 Ionawr - Edward Lear, bardd ac arlunydd, 65
*23 Chwefror - Evan Davies (Myfyr Morganwg), hynafiaethydd, 87
*6 Mawrth - Louisa May Alcott, nofelydd, 55
*20 Gorffennaf - Paul Langerhans, biolegydd, 40
*20 Awst - Henry Richard, gwleidydd, 76

## Eisteddfod Genedlaethol (Wrecsam)
* **Cadair:** Thomas Tudno Jones
* **Coron:** Howell Elvet Lewis

## Cyfeiriadau
1887

18g - **19g** - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1882 1883 1884 1885 1886 - **1887** - 1888 1889 1890 1891 1892 

----

## Digwyddiadau 
*2 Chwefror - Y "Dydd Groundhog" cyntaf yn Unol Daleithiau America.
*21 Mehefin -  Dathliad blwyddyn jwbili'r Frenhines Victoria.
* **Llyfrau**
** Arthur Conan Doyle - *A Study in Scarlet*
** Amy Dillwyn - *Jill and Jack*
** Daniel Silvan Evans - *Geiriadur Cymraeg*
* **Drama**
** Anton Chekhov - *Ivanov*
* **Cerddoriaeth**
** Gustave Charpentier - *Didon* (cantata)
** W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan - *Ruddigore*
** Asger Hamerik - *Requiem*

## Genedigaethau 
* 13 Ionawr - Hedd Wyn, bardd (m. 1917)
* 3 Mawrth - Rupert Brooke, bardd (m. 1915)
*20 Mehefin - Kurt Schwitters, arlunydd (m. 1948)
* 7 Gorffennaf - Marc Chagall, arlunydd (m. 1985)
*12 Awst
**Erwin Schrödinger, fisegydd (m. 1961) 
**Helene Roth, arlunydd (m. 1966)
* 19 Awst - Francis Ledwidge, bardd (m. 1917)
* 7 Medi - Edith Sitwell, bardd (m. 1964)
* 6 Hydref - Le Corbusier, pensaer (m. 1965)
* 31 Hydref
**Chiang Kai-shek, gwleidydd (m. 1964)
**Roger Sherman Loomis, ysgolhaig (m. 1966)
* 1 Tachwedd - L. S. Lowry, arlunydd (m. 1976)

## Marwolaethau 
* 25 Ionawr - Rowland Huw Pritchard, cerddor, 76
* 27 Chwefror - Alexander Borodin, cyfansoddwr, 53
* 23 Ebrill - John Ceiriog Hughes, bardd, 54
* 11 Mai - Ion Keith Falconer, cenhadwr, 30
* 19 Gorffennaf - Lewis Edwards, athro a diwinydd, 77
* 20 Awst - Jules Laforgue, bardd, 27
* 2 Tachwedd - Jenny Lind, cantores, 67
* 3 Tachwedd - John Jones (Idris Fychan), telynor, bardd a llenor, tua 62

## Eisteddfod Genedlaethol (Llundain) 
* **Cadair:** Robert Arthur Williams
* **Coron:** John Cadfan Davies

## Cyfeiriadau
*
1886

18g - **19g** - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1881 1882 1883 1884 1885 - **1886** - 1887 1888 1889 1890 1891

----

## Digwyddiadau 
* Etholwyd William Abraham ('Mabon') yn Aelod Seneddol - y cyntaf yng Nghymru a oedd wedi'i fagu yn y dosbarth gweithiol.
* 3 Mawrth - Cytundeb Bucharest
* 30 Tachwedd - "Revue" cyntaf y Folies Bergère ym Mharis.
* **Llyfrau**
** Rhoda Broughton - *Doctor Cupid*
** Frances Hodgson Burnett - *Little Lord Fauntleroy*
** Edmondo De Amicis - *Il Cuore*
** Pierre Loti - ''Pêcheur d'Islande*
** Octave Mirbeau - *Le Calvaire*
* **Drama**
** Henrik Ibsen - *Rosmersholm*
* **Cerddoriaeth**
** John Philip Sousa - *The Gladiator''
* **Diwylliant** - sefydlu Cymdeithas Dafydd ap Gwilym ym Mhrifysgol Rhydychen
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfyddiadau'r elfennau cemegol Germaniwm, Dysprosiwm a Fflworin

## Genedigaethau 
* 2 Ionawr - Florence Lawrence, actores (m. 1938)
* 1 Mawrth - Oskar Kokoschka, arlunydd (m. 1980)
*17 Mai
**Alfonso XIII, brenin Sbaen (m. 1941)
**Varvara Bubnova, arlunydd (m. 1983)
*17 Mehefin - Ima Breusing, arlunydd (m. 1968)
*29 Mehefin - Robert Schuman, gwladweinydd (m. 1963)
* 8 Medi
**Marguerite Jeanne Carpentier, arlunydd (m. 1965)
**Siegfried Sassoon, bardd a nofelydd (m. 1967)
* 16 Hydref - David Ben-Gurion, Prif Weinidog Israel (m. 1973)
* 12 Tachwedd - Ben Travers, dramodydd (m. 1980)

## Marwolaethau 
* 24 Mawrth - Charles Hughes, cyhoeddwr, 63
* 31 Mawrth - Edward Gordon Douglas-Pennant, Barwn 1af Penrhyn, 85
* 7 Mai - Timothy Richards Lewis
* 15 Mai - Emily Dickinson, bardd, 55 
* 31 Gorffennaf - Franz Liszt, cyfansoddwr, 74
* 13 Hydref - John Prichard, pensaer, 69

## Eisteddfod Genedlaethol (Caernarfon) 
* **Cadair:** Richard Davies
* **Coron:** John Cadfan Davies

## Cyfeiriadau
*
1885

18g - **19g** - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1880 1881 1882 1883 1884 - **1885** - 1886 1887 1888 1889 1890

----

:*Ceir erthygl benodol am Gymru* yn 1885.

## Digwyddiadau 
*Cynhaliwyd yr etholiad cyffredinol cyntaf, lle roedd gan y Rhyddfrydwyr ymgeisydd ym mhob etholaeth.
*4 Mawrth - Grover Cleveland yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
*17 Tachwedd-19 Tachwedd - Brwydr Slivnitsa rhwng Serbia a Bwlgaria
200px|bawd|*The Mikado* gan Gilbert a Sullivan
* **Llyfrau**
** Karl Marx - *Das Kapital*
** Guy de Maupassant - *Bel Ami*
** Daniel Owen - *Rhys Lewis*
** Mark Twain - *Adventures of Huckleberry Finn*
* **Barddoniaeth**
** Robert Louis Stevenson - ''A Child's Garden of Verses*
** Algernon Charles Swinburne - *Marino Faliero*
* **Cerddoriaeth**
** Johannes Brahms - Symffoni rhif 4
** W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan - *The Mikado''
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfyddiad yr elfennau cemegol Praseodymiwm a Neodymiwm gan Carl Auer von Welsbach

## Genedigaethau 
*27 Ionawr - Jerome Kern, cyfansoddwr (m. 1945)
*7 Chwefror - Sinclair Lewis, awdur (m. 1951)
* 8 Mai - Bob Owen, Croesor, hanesydd, llyfrbryf ac achyddwr (m. 1962)
*14 Mai - Otto Klemperer, cerddor (m. 1973)
* 20 Mai - Faisal I, brenin Irac (m. 1933)
*26 Mehefin - D. J. Williams, llenor a chenedlaetholwr (m. 1970)
*11 Medi - D. H. Lawrence, nofelydd (m. 1930)
*7 Hydref - Niels Bohr, ffisegydd (m. 1962)
* 30 Hydref - Ezra Pound, bardd (m. 1972)
*9 Tachwedd - Velimir Khlebnikov, bardd (m. 1922)

## Marwolaethau 
*1 Mai - Syr Henry Brinley Richards, cyfansoddwr, 67
*22 Mai - Victor Hugo, awdur, 83
*27 Gorffennaf - Penry Williams, arlunydd, 85
*1 Awst - Sidney Gilchrist Thomas, difeisiwr, 34
*25 Tachwedd - Brenin Alfonso XII o Sbaen, 27

## Eisteddfod Genedlaethol (Aberdâr) 
* **Cadair:** Watkin Hezekiah Williams
* **Coron:** Griffith Tecwyn Parry

*
1884

18g - **19g** - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1879 1880 1881 1882 1883 - **1884** - 1885 1886 1887 1888 1889

----

## Digwyddiadau 
*4 Ionawr - Sylfaen y Cymdeithas y Ffabiaid gan Frank Podmore ac eraill.
*22 Ebrill - Daeargryn yn Colchester, Lloegr.
* **Llyfrau**
**Friedrich Engels - *The Origin of the Family, Private Property and the State*
**Lev Tolstoy - *Marwolaeth Ivan Ilyich* (''Smert' Ivan Ilyicha* / *Смерть Иван Ильича*)
* **Cerddoriaeth**
**César Franck - *Prélude, Chorale et Fugue''
**Percy Montrose - "Clementine"

## Genedigaethau 
* 13 Ionawr - Sophie Tucker, cantores (m. 1966)
* 8 Mai - Harry S. Truman, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1972)
* 8 Gorffennaf
**Emmy Haesele, arlunydd (m. 1981)
**Rie Swartwout de Hoog, arlunydd (m. 1979)
* 12 Gorffennaf - Amedeo Modigliani, arlunydd (m. 1920)
* 11 Hydref - Eleanor Roosevelt, gwleidydd a diplomydd (m. 1962)

## Marwolaethau 
* 12 Mai - Bedřich Smetana, cyfansoddwr, 60
* 27 Awst - David Roberts (Dewi Havhesp), bardd, 53
* 31 Hydref - Marie Bashkirtseff, arlunydd, 25

## Eisteddfod Genedlaethol (Lerpwl) 
* **Cadair:** Evan Rees
* **Coron:** Edward Foulkes

*
Iaith

[bawd|200px|[Carreg Rosetta]]

Cyfundrefn gyfathrebu yw **iaith**. Gelwir astudiaeth ieithoedd yn ieithyddiaeth. Mae'n cynnwys astudiaeth cystrawen, seineg a morffoleg iaith.

Does dim cytundeb pryd y dechreuwyd defnyddio iaith gan yr hil ddynol. Mae amcangyfrifon yn amrywio o ryw ddwy filiwn o flynyddoedd yn ôl hyd at mor ddiweddar â phedwar deng mil o flynyddoedd yn ôl.

Mae ieithoedd y byd wedi eu rhannu'n deuluoedd ieithyddol lle mae'r ieithoedd ym mhob teulu yn tarddu o'r un ffynhonnell hanesyddol. Ond mae rhai ieithoedd sydd ddim yn dangos perthynas ag unrhyw iaith arall e.e. Basgeg. Mae'r prif deuluoedd ieithyddol yn cynnwys yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd, yr ieithoedd Affro-Asiaidd, a'r ieithoedd Sino-Tibetaidd.

## Gweler hefyd 
* Rhestr ieithoedd
* Rhestr ieithoedd yn nhrefn nifer eu siaradwyr brodorol
* Rhestr o wledydd lle mae iaith yn bwnc dadl gwleidyddol.


Categori:Cyfathrebu dynol
Categori:Dyniaethau
1883

18g - **19g** - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1878 1879 1880 1881 1882 - **1883** - 1884 1885 1886 1887 1888

----

## Digwyddiadau 
200px|bawd|Pont Brooklyn
*24 Mai - Agoriad Pont Brooklyn yn Efrog Newydd
*26 Awst - Ffrwydrodd Krakatoa
*24 Hydref - Agoriad Prifysgol Caerdydd
* **Llyfrau**
** Rhoda Broughton - *Belinda*
** Carlo Collodi - *Le avventure di Pinocchio*
** Friedrich Nietzsche - *Also sprach Zarathustra*
** Mark Twain - *Life on the Mississippi*
* **Drama**
** François Coppée - *Severo Torelli*
* **Barddoniaeth**
** Robert Browning - *Jocoseria*
* **Cerddoriaeth**
** Johannes Brahms - Symffoni rhif 3
** Charles Gounod - *Christus factus est* (oratorio)

## Genedigaethau 
* 3 Ionawr - Clement Attlee, gwleidydd (m. 1967)
* 6 Ionawr - Khalil Gibran, bardd ac arlunydd (m. 1931)
* 23 Chwefror - Karl Jaspers, athronydd (m. 1969)
* 18 Mai - Walter Gropius, pensaer (m. 1969)
* 3 Gorffennaf - Franz Kafka, awdur (m. 1924)
* 29 Gorffennaf - Benito Mussolini, gwleidydd (m. 1945)
*19 Awst - Coco Chanel, dylunydd ffasiwn (m. 1971)
* 31 Hydref - Marie Laurencin, arlunydd (m. 1956)
* 8 Tachwedd - Arnold Bax, cyfansoddwr (m. 1953)
* 3 Rhagfyr - Anton Webern, cyfansoddwr (m. 1945)
* 26 Rhagfyr - Maurice Utrillo, arlunydd (m. 1955)

## Marwolaethau 
* 23 Ionawr - Gustave Doré, arlunydd, 51
* 13 Chwefror - Richard Wagner, cyfansoddwr, 69
* 14 Mawrth - Karl Marx, athronydd, 64
* 30 Ebrill - Edouard Manet, arlunydd, 51
* 26 Mai - Yr Emir Abd El-Kader, gwleidydd a llenor, 74
* 3 Medi - Ivan Turgenev, awdur, 64
* 8 Tachwedd - William Rees, awdur, 81

## Eisteddfod Genedlaethol (Caerdydd) 
* **Cadair:** dim gwobr
* **Coron:** Anna Walter Thomas
1882

18g - **19g** - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1877 1878 1879 1880 1881 - **1882** - 1883 1884 1885 1886 1887

----

## Digwyddiadau 
*11 Chwefror - Trychineb Pwll Glo Lewis Merthyr; 6 glowyr yn colli ei bywydau
*3 Mawrth - Trychineb Pwll Glo Henwaen, Blaina; 5 glowyr yn colli ei bywydau
*6 Mai - Llofruddiaethau Parc Phoenix yn Nulyn, Iwerddon gan yr Irish National Invincibles 
*6 Mehefin - Brwydr Embabo yn Ethiopia
*Medi - Comed Fawr 1882
* 20 Awst - Tro cyntaf i *Agorawd 1812* gan Tchaikovsky gael ei pherfformio
*14 Hydref - Sylfaen y Prifysgol y Punjab

200px|bawd|*Parsifal*, opera gan Richard Wagner
* **Llyfrau**
** Frances Hoggan - *Education for Girls in Wales*
** Jules Verne - *Le raie vert*
* **Cerddoriaeth**
** Pyotr Ilyich Tchaikovsky - *Agorawd 1812*
**Richard Wagner - *Parsifal* (opera)

## Genedigaethau 
* 18 Ionawr - A. A. Milne, awdur plant (m. 1956)
* 25 Ionawr - Virginia Woolf, nofelydd (m. 1941)
* 1 Chwefror - Louis St. Laurent, Prif Weinidog Canada (m. 1973)
* 2 Chwefror - James Joyce, awdur (m. 1941)
* 20 Chwefror - Pádraic Ó Conaire, awdur (m. 1928)
* 22 Chwefror - Eric Gill, arlunydd (m. 1940)
* 13 Mai - Georges Braque, arlunydd (m. 1963)
* 20 Mai - Sigrid Undset, awdures (m. 1949)
* 17 Mehefin - Igor Stravinsky, cyfansoddwr (m. 1971)
*22 Gorffennaf - Edward Hopper, arlunydd (m. 1967)
* 14 Hydref - Éamon de Valera, Prif Weinidog Iwerddon (m. 1975)
* 20 Hydref - Bela Lugosi, actor (m. 1956)
*1 Tachwedd - Hilary Jenkinson, archifydd (m. 1961)
* 16 Rhagfyr - Zoltán Kodály, cyfasoddwr (m. 1967)

## Marwolaethau 
* 22 Chwefror - Catherine Stephens, actores, 87
* 8 Mawrth - William Bulkeley Hughes, gwleidydd, 84
* 24 Mawrth - Henry Wadsworth Longfellow, bardd, 75
* 3 Ebrill - Jesse James, 34
* 10 Ebrill - Dante Gabriel Rossetti, bardd ac arlunydd, 53
* 19 Ebrill - Charles Darwin, 71
* 2 Mehefin - Giuseppe Garibaldi, milwr, 74
* 22 Hydref - János Arany, llenor, 65
* 27 Rhagfyr - Giovanni Losi, eidalaidd offeiriad Catholig, 44

## Eisteddfod Genedlaethol (Dinbych) 
* **Cadair:** dim gwobr
* **Coron:** Dafydd Rees Williams

## Cyfeiriadau
*
1900

18g - **19g** - 20g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - **1900au** - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1895 1896 1897 1898 1899 - **1900** - 1901 1902 1903 1904 1905

----

## Digwyddiadau 
* 24 Ionawr - Brwydr Spion Kop
* 14 Mai - Agoriad y Gemau Olympaidd ym Mharis.
* 2 Hydref - Keir Hardy - yr Aelod Seneddol cyntaf ym Mhrydain yn cael ei ethol i'r Senedd - dros Ferthyr Tudful.
* 26 Hydref Dechrau streic fawr chwarel y Penrhyn

## Genedigaethau 
* 4 Chwefror - Jacques Prévert, bardd (m. 1977)
* 9 Chwefror - David Williams, hanesydd (m. 1978)
* 22 Chwefror - Luis Buñuel, cyfarwyddwr ffilm (m. 1983)
* 5 Ebrill - Spencer Tracy, seren ffilm (m. 1967)
* 19 Ebrill - Richard Hughes, nofelydd (m. 1976)
* 3 Mehefin - David Wynne, cyfansoddwr (m. 1983)
* 4 Awst - Elizabeth Bowes-Lyon, gwraig Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig (m. 2002)
*1 Tachwedd - Eiluned Lewis, nofelydd, bardd a newyddiadurwraig (m. 1979)
* 2 Tachwedd - Tom Macdonald, newyddiadurwr a nofelydd (m. 1980)

## Marwolaethau 
* 20 Ionawr - R. D. Blackmore, nofelydd, 74
* 22 Ionawr - David Edward Hughes, gwyddonydd, 68
* 22 Mawrth - Thomas Charles Edwards, ysgolhaig, 62
* 5 Mehefin - Stephen Crane, awdur, 28
* 19 Gorffennaf - Umberto I, brenin yr Eidal, 56
* 25 Awst - Friedrich Nietzsche, athronydd, 55
* 30 Tachwedd - Oscar Wilde, dramodydd, 46

## Y celfyddydau
### Llyfrau
* Joseph Conrad - *Lord Jim*
* Theodore Dreiser - *Sister Carrie*
* Owen Morgan Edwards - *Tro yn Llydaw*
* David Brynmor Jones a John Rhys – *The Welsh People*
* Allen Raine - *Garthowen*
* Ernest Rhys – *The Whistling Maid*
* Silyn Roberts a W. J. Gruffydd -*Telynegion*
* Bertrand Russell - *A Critical Exposition of the Philosophy of Leibniz*

### Drama
* Anton Chekhov — *Dyadya Vanya*
* August Strindberg — *Dödsdansen*

### Cerddoriaeth
* Gustave Charpentier - *Louise* (opera)
* Reinhold Glière - Symffoni rhif 1

## Eisteddfod Genedlaethol (Lerpwl) 
* **Cadair:** John Owen Williams (Pedrog)
* **Coron:** J. T. Job
1870au

18g - **19g** - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - **1870au** - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au 
1870 1871 1872 1873 1874 1875 1876 1877 1878 1879

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Pïws IX
* Pab Leo XIII
* Brenhines Victoria (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog William Ewart Gladstone (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Benjamin Disraeli (y Deyrnas Unedig)
* Arlywydd Ulysses S. Grant (Unol Daleithiau)
* Arlywydd Rutherford B. Hayes (Unol Daleithiau)
* Brenin Vittorio Emanuele II (Yr Eidal)
* Brenin Umberto I (Yr Eidal)
* Ymerawdwr Wilhelm I (Prwsia, Yr Almaen o 1871)
* Tsar Alexander II (Rwsia)

**Diddanwyr**

**Chwaraeon**


Categori:Degawdau'r 19eg ganrif
1881

18g - **19g** - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - **1880au** - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1876 1877 1878 1879 1880 - **1881** - 1882 1883 1884 1885 1886

----

## Digwyddiadau 
150px|bawd|James A. Garfield
*4 Mawrth - James Garfield yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
* 19 Chwefror - Sefydlu Undeb Rygbi Cymru
*2 Gorffennaf - Mae Charles Julius Guiteau yn saethu James Garfield, Arlywydd yr Unol Daleithiau.
* **Llyfrau**
** Anatole France - *Sylvestre Bonnard*
** Daniel Owen - *Y Dreflan*
* **Drama**
** Henrik Ibsen - *Ghosts*
* **Cerddoriaeth**
** Franz Liszt - *Nuages gris*
** Jacques Offenbach - ''Les Contes d'Hoffman''

## Genedigaethau 
* 12 Chwefror - Anna Pavlova, dawnswr (m. 1931)
* 14 Chwefror - William John Gruffydd, gwleidydd (m. 1954)
* 12 Mawrth - Kemal Atatürk, arweinydd Twrci (m. 1938)
* 25 Mawrth - Béla Bartók, cyfansoddwr (m. 1945)
* 1 Mai - Pierre Teilhard de Chardin, athronydd (m. 1955)
* 16 Mehefin - Dafydd Jones (Isfoel), bardd (m. 1968)
* 6 Awst - Syr Alexander Fleming, meddyg a difeisiwr (m. 1955)
* 31 Awst - R. T. Jenkins, hanesydd (m. 1969)
* 25 Hydref - Pablo Picasso, arlunydd (m. 1973)
* 25 Tachwedd - Pab Ioan XXIII (m. 1963)

## Marwolaethau 
* 19 Ionawr - John Roose Elias, bardd, 61
* 28 Ionawr - Fyodor Dostoevsky, nofelydd, 59
* 13 Mawrth - Alexander II, tsar Rwsia, 62
* 19 Ebrill - Benjamin Disraeli, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 76
* 20 Ebrill - William Burges, pensaer, 53
* 19 Medi - James A. Garfield, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 49

## Eisteddfod Genedlaethol (Merthyr Tudful) 
* **Cadair:** Evan Rees
* **Coron:** Watkin Hezekiah Williams

## Tywydd
### Gaeaf 1880-81
*Heth 1880 – 1881
“Yn 2013 cafwyd gaeaf oer a hir. Wrth drawsgrifio rhai o ddyddiaduron Edward Evans, https://cy.wikipedia.org/wiki/Dyddiaduron_amgylcheddol_Cymreig?wprov=sfti1 sylweddolais bod rhywbeth tebyg wedi digwydd yn ystod y gaeaf 1880 – 1881. Ffermwr oedd EE ac yr oedd yn cofnodi’r tywydd bob dydd. Fe’i syfrdanwyd gan eira buan a syrthiai ar 20 Hydref 1880. Roedd hyn yn gychwyn wythnos o dywydd oer. Ail-gychwynnodd y tywydd hynod o oer yn y flwyddyn newydd ar 4 Ion 1881 efo rhew caled am wythnos. Parhâi’r tywydd hwn efo wythnos eiräog ar yr 11 Ion 1881. Gwaethygodd y tywydd fwy fyth ar 17 Ion 1881 efo storm eira tri diwrnod, ac fe gafodd ei adrodd mewn papurau newyddion yn fynych. Yn ei ddyddiadur, mae EE yn cyfeirio at achos o fenyw a aeth ar goll yn ystod y storm, a bron colli ei bywyd. Roedd ganddi blant adref heb wres. Parhaodd y tywydd oer tan ddiwedd y mis, a disgrifiai EE y problemau a wynebai wrth geisio teithio o gwmpas gogledd Sir Benfro yr adeg honno oherwydd y lluwchfeydd a fu’n gyndyn iawn o ddadlaith.
Bu pwl o dywydd oer arall, yn hwyr ym mis Chwefror â’r pridd yn rhy galed i aredig. Wedyn, o 20 Mawrth 1881 tan 8 Ebrill 1881 yr oedd rhew caled pob nos. Hyd yn oed ym mis Mai 1881, mae EE yn cofnodi effeithiau’r heth:
::10 Mai 1881: torri eithyn – y rhew wedi lladd yr holl eithyn ym mhob man.

*
Sir Aberteifi

**Cyngor Sir Aberteifi** oedd awdurdod llywodraeth leol sir Aberteifi, Cymru, sefydlwyd ym 1889 o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1888. Fe'i disodlwyd gan Gyngor Sir Dyfed.

Cynhaliwyd yr etholiad cyntaf ym 1889 a daliodd y Blaid Ryddfrydol fwyafrif helaeth o'r seddi hyd at y Rhyfel Byd Cyntaf, gan adlewyrchu ei goruchafiaeth dros wleidyddiaeth y sir.

Roedd cyfarfod cyntaf y cyngor yn drobwynt nodedig, wrth i Morgan Evans o Oakford gynnig y dylid, er tegwch i fusnes cynghorwyr Cymru, gael ei drafod yn Gymraeg yn ogystal ag yn Saesneg. Aeth ymlaen i gynnig y crefftwyr o Aberystwyth Peter Jones, a etholwyd i gynrychioli Trefeurig wledig yn gadeirydd. Eiliwyd y cynnig hwn gan Iarll Lisburne.

Erbyn blynyddoedd cynnar yr ugeinfed ganrif roedd llawer o'r brwdfrydedd cynharach wedi mynd yn wasgaredig a dim ond ychydig o gyfarfodydd y flwyddyn a fynychai llawer o'r aelodau.

Yn y blynyddoedd cynnar cynhaliodd y cyngor sir eu cyfarfodydd yn Neuadd y Dref Llanbedr Pont Steffan. Sefydlodd y cyngor sir swyddfeydd i swyddogion y sir a'u hadrannau yn hen neuadd y dref yn Aberaeron yn 1910 ac nid tan 1950 y sefydlodd y cyngor ganolfan barhaol yn Swyddfa'r Sir yn Aberystwyth. Arhosodd rhai adrannau, gan gynnwys adrannau'r syrfëwr sirol a'r pensaer sirol, yn Aberaeron.

bawd|canol|Sir Aberteifi yng Nghymru (cyn 1974)

## Ardaloedd llywodraeth leol
Rhanwyd y sir yn ardaloedd llywodraeth leol, sef dosbarthiadau gwledig, dosbarthiadau trefol a bwrdeistrefi dinesig:

* Dosbarth Gwledig Aberaeron
* Dosbarth Trefol Aberaeron
* Bwrdeistref Ddinesig Aberystwyth
* Dosbarth Gwledig Aberystwyth
* Bwrdeistref Ddinesig Aberteifi
* Bwrdeistref Ddinesig Llanbedr Pont Steffan
* Dosbarth Trefol Ceinewydd
* Dosbarth Gwledig Glannau Teifi
* Dosbarth Gwledig Tregaron

## Diddymu
Diddymwyd yr awdurdod yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol ym 1974 pan ddaeth yr ardal dan weinyddiaeth Cyngor Sir Dyfed a Cyngor Dosbarth Ceredigion.

## Cyfeiriadau
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Siroedd Cymru hynafol
1879

18g - **19g** - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - **1870au** - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1874 1875 1876 1877 1878 - **1879** - 1880 1881 1882 1883 1884

----

## Digwyddiadau
[200px|bawd|Brwydr Rorke's Drift gan [Adolph Alphonse de Neuville ]]
*22 Chwefror - Brwydr Rorke's Drift
***Llyfrau**
**William Harrison Ainsworth - *Beau Nash*
**George Meredith - *The Egoist*
**Cyhoeddi cyfrol olaf (o 10) *Y Gwyddoniadur Cymreig*
***Drama**
**Henrik Ibsen - *Et dukkehjem*
***Cerddoriaeth**
**Henri Duparc - *Le Manoir de Rosemonde*
**Pedr Ilyich Tchaikovsky - *Eugène Onegin* (opera)
***Gwyddoniaeth**
**Darganfod yr elfennau cemegol Thwliwm, Samariwm a Scandiwm.

## Genedigaethau
* 1 Ionawr - E. M. Forster, nofelydd (m. 1970)
* 8 Mawrth - Otto Hahn, chemegydd (m. 1968)
* 14 Mawrth - Albert Einstein, ffisegydd (m. 1955)
* 8 Mai - Roxy Barton, actores (m. 1962)
* 26 Hydref - Leon Trotsky, gwleidydd (m. 1940)
* 28 Hydref - E.M. Forster, nofelydd (m. 1970)
* 29 Hydref - Franz von Papen, Ganghellor yr Almaen (m. 1969)
* 10 Tachwedd 
**Vachel Lindsay, bardd (m. 1931)
**Pádraig Pearse, bardd (m. 1916)

## Marwolaethau
*20 Chwefror - John Orlando Parry, cerddor ac actorr, 69
*23 Medi - Francis Kilvert, ficer Clyro, 39 (peritonitis)
*5 Tachwedd - James Clerk Maxwell, mathemategydd a ffisegydd, 48
*11 Rhagfyr - William Thomas (Gwilym Marles), bardd, 54

## Cyfeiriadau
*
Pyotr Ilyich Tchaikovsky

Cyfansoddwr o Rwsia oedd **Pyotr Ilyich Tchaicovsky** (Rwseg: *Пётр Ильич Чайковский*) (25 Ebrill (hen steil)/7 Mai (steil newydd) 1840 - 6 Tachwedd 1893).

## Cyfansoddiadau 
* Opus 20 *Llyn yr Alarch* (bale)
* Opus 23 Concerto i biano rhif 1
* Opus 31 *Marche Slave*
* Opus 35 Concerto i Ffidil yn D fwyaf
* Opus 36 Symffoni rhif 4
* Opus 45 *Capriccio Italien*
* Opus 49 Agorawd *1812*
* Opus 64 Symffoni rhif 5
* Opus 66 *Sleeping Beauty* (bale)
* Opus 71a *Nutcracker* (bale)
* Opus 74 Symffoni rhif 6 ("Pathétique")

Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Cyfansoddwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr bale o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr opera o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr Rhamantaidd o Rwsia
Categori:Pobl o Oblast Kirov
Categori:Pobl fu farw yn St Petersburg
Blaenau Gwent

:*Am yr etholaeth Westminster, gweler Blaenau Gwent (etholaeth seneddol)*

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Blaenau Gwent**. Mae'n fwrdeistref sirol sy'n gweithredu fel awdurdod unedol. Mae wedi'i lleoli yn ne-ddwyrain y wlad, yn ffinio â phrif ardaloedd Torfaen a Sir Fynwy i'r dwyrain, Bwrdeistref Sirol Caerffili i'r gorllewin, a Phowys i'r gogledd. Abertyleri, Brynmawr, Glyn Ebwy, a Thredegar yw'r prif drefi.

bawd|canol|Blaenau Gwent yng Nghymru

## Llywodraeth 
Sefydlwyd y fwrdeistref ym 1974 fel dosbarth llywodraeth leol yng Ngwent. Cyfunwyd hen ddosbarthau trefol Sir Fynwy, gan gynnwys Abertyleri, Glyn Ebwy, Nant-y-glo, y Blaenau a Thredegar, yn ogystal â Brynmawr a phlwyf Llanelli yn Sir Frycheiniog.

Ailansoddiwyd ym 1996 fel bwrdeistref sirol, gan eithrio Llanelli a aiff yn lle i Sir Fynwy. Rheolir yr ardal gan Gyngor Bwrdeistref Siriol Blaenau Gwent bellach.

## Hanes 
Mae pobl wedi byw yn yr ardal hon ers dros 4,000 o flynyddoedd. Dyma ble roedd pobl Geltaidd o'r enw'r Silwriaid yn byw. I'r Cymry, yr enw ar yr ardal hon rhwng Afon Sirhywi ac Afon Gwy oedd Gwent. Roedd pobl Gwent yn siarad tafodiaith Gymraeg o'r enw 'Gwenhwyseg' am amser hir iawn. Ym 1542, daeth enw newydd i'r ardal - Sir Fynwy. Yna, daeth y Chwyldro Diwydiannol a daeth newid. Agorodd gwaith haearn yn Sirhywi ym 1779 ac wedyn mewn llefydd fel Glyn Ebwy, Tredegar, a Nant-y-glo. Daeth llawer o bobl newydd i'r ardal i weithio ac roedd llawer iawn yn Gymry Cymraeg. Wedyn, daeth y gwaith glo ac wedyn y gwaith dur. Roedd llawer iawn o bobl yn dod i'r ardal ac roedd iaith y Cymoedd yn newid yn araf o Gymraeg i Saesneg. Ym 1801, roedd 45,000 o bobl yn byw yn yr hen Sir Fynwy ac erbyn 1901, roedd 450,000 o bobl yn yr ardal ac roedd y rhan fwyaf yn siarad Saesneg. Ym 1991, dim ond 2.2% o'r bobl oedd yn gallu siarad Cymraeg, ond erbyn 2001, roedd 9.5% yn siarad Cymraeg ac mae nifer y bobl ifanc sy'n siarad yr iaith yn codi bob blwyddyn, gan fod ysgol gynradd Gymraeg newydd yno o'r enw Ysgol Gynradd Bro Helyg a leolir yn y Blaenau (*Ysgol Gymraeg Brynmawr*] cyn hynny); Ysgol Gymraeg Bro Helyg.

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
Rhennir y fwrdeistref sirol yn 11 o gymunedau:

* Abertyleri
* Badminton
* Bryn-mawr
* Cendl
* Cwm
* De Glynebwy
* Gogledd Glynebwy
* Llanhiledd
* Nantyglo a Blaenau
* Rasa
* Tredegar

## Gwybodaeth arall 
Mae gan Blaenau Gwent y lefel uchaf o dlodi plant difrifol yng Nghymru, fel y datgelir gan ddata ystadegol yn ôl adroddiad gan Achub y Plant.

Yn ôl y Cyfrifiad 2011, mae 5,284 o breswylwyr y sir (neu 7.8%) yn gallu siarad Cymraeg, mewn cymhariaeth â 6,417 o siaradwyr (neu 9.5%) yn 2001.

## Gefeilldref 
* - Oberhausen Rheinhausen

## Gweler hefyd 
*Blaenau Gwent (etholaeth)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Cyngor Blaenau Gwent 
*Cell Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, Blaenau Gwent a Chaerffili

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Sefydliadau 1996
1878

18g - **19g** - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - **1870au** - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1873 1874 1875 1876 1877 - **1878** - 1879 1880 1881 1882 1883

----

## Digwyddiadau
200px|bawd|Nodwydd Cleopatra yn Llundain
*Ionawr - Mae'r "Nodwydd Cleopatra" yn dod i Llundain.
* 3 Mawrth - Cytundeb Heddwch San Stefano yn dod â'r rhyfel rhwng Rwsia ac Ymerodraeth yr Otomaniaid i ben.
***Llyfrau**
**William Rees (Gwilym Hiraethog) - ''Llythyrau 'Rhen Ffarmwr*
**Lev Tolstoy - *Anna Karenina*
***Cerddoriaeth**
**W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan - *HMS Pinafore''
*Gwyddoniaeth
**Darganfyddiadau yr elfennau cemegol Yterbiwm gan Jean Charles Galissard de Marignac a Holmiwm gan Marc Delafontaine a Jacques Louis Soret

## Genedigaethau
*12 Ionawr - Ferenc Molnar, dramodydd (m. 1952)
*8 Chwefror - Martin Buber, athronydd  (m. 1965)
*3 Mawrth - Edward Thomas, bardd (m. 1917)
*31 Mawrth - Jack Johnson, paffiwr (m. 1946)
*26 Mai - Isadora Duncan, dawnsiwr (m. 1927)
*1 Mehefin - John Masefield, bardd (m. 1967)
*28 Mehefin - Evan Roberts (m. 1951)
*18 Rhagfyr - Joseph Stalin, gwleidydd (m. 1953)
*25 Rhagfyr - Louis Chevrolet
*31 Rhagfyr - Caradoc Evans, awdur (m. 1945)

## Marwolaethau
*3 Ionawr - Morris Williams (Nicander), awdur, 68
*7 Chwefror - Pab Pïws IX, 85
*25 Ebrill - Anna Sewell, nofelydd, 58
*20 Tachwedd - William Thomas (Islwyn), bardd, 46

## Cyfeiriadau
*
John Charles

Roedd **John Charles** (27 Rhagfyr 1931 – 21 Chwefror 2004) yn chwaraewr pêl-droed o Abertawe — y chwaraewr gorau mae Cymru erioed wedi'i gynhyrchu, yn ôl rhai.

## Gyrfa
Fe'i ganwyd yng Nghwmdu, ger Abertawe, a bu'n chwarae dros glwb pêl-droed Leeds United o 1949 i 1957. Yn ystod yr adeg hon, fe sgoriodd 150 o goliau, gan gynnwys 42 o goliau yn y tymor 1953-1954.
chwith|bawd|250px|John Charles

Ym 1957 fe'i trosglwyddwyd i'r tîm enwog Eidalaidd, Juventus, am dâl o £65,000, a oedd yn record ar y pryd. Bu'n chwarae dros Juventus am bum mlynedd, gan sgorio 93 o weithiau mewn 155 o gêmau. Enillodd y *scudetto* (pencampwriaeth y cynghrair Eidalaidd) dair gwaith, a'r Cwpan Eidaleg ddwywaith. Ei lysenw yn yr Eidal oedd *Il Gigante Buono*, neu *Y Cawr Caredig*, gan na chafodd ei rybuddio na'i anfon o'r cae trwy gydol ei yrfa.

Ar ôl iddo adael Juventus ym 1962, chwaraeodd dros glwb Leeds United eto, ac A.S. Roma yn yr Eidal, a gorffennodd ei yrfa gyda chlwb Dinas Caerdydd.

Chwaraeodd John Charles am y tro cyntaf dros dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru pan oedd yn 18 mlwydd a 71 diwrnod o oedran. Charles oedd calon tîm Cymru yng Nghwpan y Byd 1958 yn Sweden pan gollodd Cymru y rownd chwarter-derfynol 1-0 i dîm Brasil, enillwyr y twrnamaint—ni chwaraeodd Charles yn y gêm hon oherwydd anaf.

Tra'n hybu llyfr ym Milano yn yr Eidal yn Ionawr 2004, fe ddioddefodd drawiad ar y galon, a bu'n rhaid torri rhan o'i droed cyn ei hedfan yn ôl i Loegr. Yn gynnar ar fore Dydd Sadwrn, 21 Chwefror, bu farw yn ysbyty Pinderfields yn Wakefield.

Roedd ei frawd Mel Charles hefyd yn beldroediwr rhyngwladol.

## Gweler hefyd
*Cliff Jones (g. 7 Chwefror 1935),  Cymru, Abertawe a Tottenham Hotspur

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
1892

18g - **19g** - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - **1890au** - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1887 1888 1889 1890 1891 - **1892** - 1893 1894 1895 1896 1897

----

## Digwyddiadau 
* Ionawr 1892 - cyhoeddi rhifyn gyntaf Cymru'r Plant
* 4 Gorffennaf-18 Gorffennaf - Etholiaeth gyffredinol yn y Deyrnas Unedig.
* 4 Awst - Llofruddiaeth y teulu Lizzie Borden.
* 26 Awst - Ffrwydrad Glofa Parc Slip, Tondu, ger Pen-y-bont.
* 5 Rhagfyr - John Thompson yn dod yn brif weinidog Canada.
* **Llyfrau**
** Rhoda Broughton - *Mrs Bligh*
** Amy Dillwyn - ''Maggie Steele's Diary*
** Owen Morgan Edwards - *Cymru*
* **Barddoniaeth**
** Daniel James (Gwyrosydd) — *Caniadau Gwyrosydd*
** W. B. Yeats - *The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics*
* **Drama**
** Brandon Thomas - *Charley's Aunt*
** Oscar Wilde - *Lady Windermere's Fan*
* **Cerddoriaeth**
** Ruggiero Leoncavallo - *I Pagliacci* (opera)
** Joseph Parry - *Saul of Tarsus'' (oratorio)

## Genedigaethau 
* 3 Ionawr - J. R. R. Tolkien, awdur (m. 1973)
* 28 Chwefror - Amanullah Khan, brenin Affganistan (m. 1960)
* 10 Mawrth - Arthur Honegger, cyfansoddwr (m. 1955)
* 7 Mai - Josip Broz Tito, gwleidydd (m. 1980)
*26 Mehefin
**Pearl S. Buck, nofelydd (m. 1973)
**Vilma Eckl, arlunydd (m. 1982)
* 4 Medi - Darius Milhaud, cyfansoddwr (m. 1974) 
* 29 Hydref - Wendy Wood, arlunydd a llenor (m. 1981)
* 30 Hydref - Charles Atlas, corffliniwr (m. 1972)
* 4 Rhagfyr - Francisco Franco, milwr ac arweinydd Sbaen (m. 1975)

## Marwolaethau 
* 26 Mawrth - Walt Whitman, bardd, 72
* 24 Ebrill - John Davies (Ossian Gwent), bardd, 53
* 29 Awst - William Forbes Skene, hanesydd, 83
* 2 Hydref - Ernest Renan, awdur, athronydd a hanesydd Llydewig, 69
* 6 Hydref - Alfred, Arglwydd Tennyson, bardd, 83
* 6 Rhagfyr - Werner von Siemens, difeisiwr, 75

## Eisteddfod Genedlaethol (Y Rhyl)
* **Cadair:** Evan Jones
* **Coron:** John John Roberts

## Cyfeiriadau
*
Caergrawnt

Dinas yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, ydy **Caergrawnt** (Saesneg: *Cambridge*). Hi yw'r tref sirol ac mae hi'n gartref i ail brifysgol hynaf y byd Seisnig, Prifysgol Caergrawnt.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Caergrawnt boblogaeth o 145,818.

Beic ydy modd cludiant llawer o bobl yng Nghaergrawnt, oherwydd y brifysgol, a'r diffyg bryniau.

## Hanes 
Anheddwyd yr ardal er cyn y Rhufeiniaid ond datblygodd gyda dyfodiad y Rhufeiniaid tua 40 O.C. Yn dilyn ymadawiad y Rhufeiniaid, gwladychwyd yr ardal gan y Sacsoniaid. Nodir dyfodiad y Llychlynwyr mewn cronicl yn 878.

Gwraidd Gwasg Prifysgol Caergrawnt oedd rhoi trwydded argraffu yn 1534. Sefydlwyd Ysbyty Addenbrooke (Addenbrooke's Hospital) yn 1719.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Fitzwilliam
*Capel Coleg y Brenin
*Eglwys Mawr Santes Fair
*Kettle's Yard
*Pont y Gegin (1709)
*Pont Mathemategol (1905)
*Ysgol Pythagoras (c. 1200)

## Enwogion
*Christopher Cockerell (1910-1999), peiriannydd
*Ronald Searle (g. 1920), arlunydd
*Richard Attenborough (g. 1923), actor a chyfarwyddwr ffilm
*David Gilmour (g. 1946), cerddor
*Olivia Newton-John (g. 1948), cantores
*Jeremy Northam (g. 1961), actor

## Gefeilldrefi
* - Heidelberg (1957)
* - Szeged (1987)

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Cyngor y Ddinas


Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Swydd Gaergrawnt