open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Angelica (ffilm 2015)

Ffilm arswyd llawn cyffro gan y cyfarwyddwr Mitchell Lichtenstein yw ***Angelica*** a gyhoeddwyd yn 2015. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Mitchell Lichtenstein a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Zbigniew Preisner.

Y prif actor yn y ffilm hon yw Jena Malone. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2015. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Black Mass* sef ffilm fywgraffyddol gan Scott Cooper ac sy’n serennu Johnny Depp, Benedict Cumberbatch a Dakota Johnson. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 

## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mitchell Lichtenstein ar 10 Mawrth 1956 yn Cleveland. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Bennington.
 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Mitchell Lichtenstein nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
 
 ?item wdt:P57 wd:Q3859421.           # P57 = film director
 OPTIONAL {
 ?item wdt:P136 ?genre.
 ?genre rdfs:label ?genre_label.
 FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau arswyd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 2015
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Deddf Zipf

Mae **Deddf Zipf** yn arsylwad empirig sy'n ymwneud â phatrwm neilltuol sydd i'w gael mewn rhai mathau o ddata ystadegol. Ceir yr enghraifft fwyaf adnabyddus o'r ddeddf ym maes ieithyddiaeth, ond fe'i defnyddiwyd hefyd mewn amrywiol wyddorau cymdeithasol a gwyddorau naturiol eraill. Mae'r ddeddf wedi'i henwi ar ôl George Kingsley Zipf (1902-1950), a'i lluniodd yn y 1930au, er bod rhywrai wedi sylwi ar y  ffenomen cyn hynny.

Mae'r enghraifft fwyaf adnabyddus o Ddeddf Zipf yn ymwneud ag amlder geiriau mewn testun neu gorpws o iaith naturiol. Os cymerir sampl o destun mewn iaith naturiol, ar yr amod nad yw'n rhy fyr, yna mae'r canlynol yn debygol o fod yn wir. Os bydd y gwahanol eiriau yn y testun yn cael eu graddio yn ôl pa mor aml y digwyddant ynddo, ac yn cael eu gosod mewn trefn yn ôl pa mor aml y maent yn digwydd, bydd y patrwm canlynol yn dod i'r amlwg yn gyffredinol:

* Ceir y gair a ymddengys yn yr ail safle yn y rhestr tua hanner mor aml â'r gair yn y safle cyntaf.
* Ceir y gair a ymddengys yn y trydydd safle yn y rhestr tua thraean mor aml â'r gair yn y safle cyntaf.
* Ac yn y blaen. Sef, ymddengys y gair yn safle *n* yn y rhestr tua 1/*n* gwaith mor aml â'r gair yn y safle cyntaf.

Mewn termau mwy ffurfiol:
\ \text{amlder gair}\ \propto\ \frac{ 1 }{\ \text{trefn restrol y gair}\ }

Dywedir bod dosraniad o'r math hwn yn cydymffurfio â Deddf Zipf. Ymddengys fod y patrwm hwn yn wir ni waeth beth fo hyd neu deithi'r testun, boed yn baragraff mewn llyfr hanes, yn bennod mewn nofel, yn erthygl mewn papur newydd, neu'n wyddoniadur cyfan.

Mynegiant mwy manwl gywir o'r egwyddor yw **Deddf Zipf–Mandelbrot**:

\ \text{amlder}\ \propto\ \frac{ 1 }{\ \left(\ \text{trefn restrol} + b\ \right)^a\ }\  lle mae \ a\  a \ b\  yn baramedrau cymwys: \ a \approx 1; \ b \approx 2.7

## Y Ddeddf a'r Gymraeg
Am gymhwysiad Deddf Zipf i'r Gymraeg gweler yr erthygl "O sero i dri chant" (2024) gan Fitzpatrick a Morris, sef astudiaeth o'r 300 o eiriau Cymraeg a ddefnyddir amlaf. Dywed yr awduron:

canfyddwn fod y 500 gair a ddefnyddir amlaf yn y Gymraeg yn cwmpasu 71% o gynnwys y Corpws Cenedlaethol Cymraeg Cyfoes (CorCenCC). Fel y nodwyd uchod yng nghyd-destun deddf Zipf, daw’r budd mwyaf o ran cwmpas o’r geiriau a ddefnyddir amlaf; yn wir, canfyddwn fod y 300 gair a ddefnyddir amlaf yn y Gymraeg yn cwmpasu 65% o CorCenCC. 

## Gweler hefyd
* Deddf byrfodd Zipf

## Cyfeiriadau
Categori:Damcaniaeth tebygolrwydd
Categori:Ieithyddiaeth gymhwysol
Categori:Ystadegaeth
Cân i Gymru 2025

bawd|285px|Cân i Gymru 2024
Cynhaliwyd cystadleuaeth **Cân i Gymru 2025** yn Dragons Studios, Pen-y-bont ar Ogwr, ar 28 Chwefror. Y cyflwynwyr oedd Elin Fflur a Trystan Ellis-Morris. 

Y prif wobr oedd £5,000, ac roedd enillydd yr ail wobr yn derbyn £3,000 ac enillydd y drydedd wobr yn derbyn £2,000. Roedd 109 o ymgeiswyr eleni a beirniaid y panel oedd Peredur ap Gwynedd, Caryl Parry Jones, Sage Todz a Catty - gydag Osian Huw Williams, prif leisydd Candelas, yn cadeirio.

Yn dilyn trafferthion gan rai gwylwyr yn pleidleisio ar y ffôn y llynedd, newidiwyd y broses. Yn hytrach na galw rhif ffôn penodol, y drefn oedd pleidleisio ar lein ac am ddim (un pleidlais i bob cyfeiriad e-bost). 

Y gan fuddugol oedd "Troseddwr Yr Awr", a gyfansoddwyd ac a berfformiwyd gan y grŵp Dros Dro o Sir Gâr - mae'r aelodau yn gyn-ddisgyblion Ysgol Maes y Gwendraeth ac Ysgol Bro Myrddin.

## Cystadleuwyr 
## Cyfeiriadau
2025
Categori:2025 yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Diwylliant poblogaidd
Cwpan y Byd Pêl-droed 2026

**Cwpan y Byd FIFA 2026** (, , ) fydd 23ain rhifyn Cwpan y Byd FIFA. Bydd y twrnamaint yn dechrau ar 11 Mehefin ac yn gorffen ar 19 Gorffennaf. Bydd y twrnamaint yn cynnwys 48 o dimau o chwe chonffederasiwn.

Bydd y twrnamaint yn cael ei gynnal ar y cyd gan dair o wledydd Gogledd America. Bydd mwyafrif y gemau yn cael eu chwarae yn yr Unol Daleithiau, tra bydd gemau dethol yn cael eu chwarae yng Nghanada a Mecsico. Bydd gemau'n cael eu chwarae mewn 16 o ddinasoedd. Hwn fydd Cwpan y Byd cyntaf Gogledd America ers 1994.

Yr Ariannin yw'r pencampwyr amddiffyn, ar ôl ennill eu trydydd teitl yn y gêm derfynol 2022.

## Stadiwmau
## Timau
### Cymhwyster
#### Timau wedi cymhwyso
* 
* 
* 
*  (cychwyn)
* 
* 
* 
* 
*  (cychwyn)

* 
* 
*  (cychwyn)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

*  (cyd-westeiwr)
* 
* 
*  (cyd-westeiwr)
* 

*  (cyd-westeiwr)

* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cam grŵp
### Grŵp A
### Grŵp B
### Grŵp C
### Grŵp D
### Grŵp E
### Grŵp F
### Grŵp G
### Grŵp H
### Grŵp I
### Grŵp J
### Grŵp K
### Grŵp L
### Safle'r timau yn y trydydd safle
## Cam bwrw allan
### Braced
### Rownd o 32
### Rownd o 16
### Rowndiau y chwarteri
### Rownidau cynderfynol
### Gêm ail gyfle trydydd safle
### Gêm derfynol
## Nodynau
## Cyfeiriadau

2026
Gwyneth ap Tomos

de|bawd|350px|Dyffryn Nantlle gan Gwyneth ap Tomos
de|bawd|350px| Fferm Traean, yn y Dolydd pan yn gartref i Gwyneth ap Tomos
Ganwyd yr arlunydd **Gwyneth ap Tomos** (1937 &ndash; 5 Rhagfyr 2016) yng Nghaeathro ger Caernarfon. Fe'i magwyd ar dyddyn bychan Tŷ Gwyn yn y pentref. Ni chafodd addysg ffurfiol fel arlunydd ond datblygodd i fod yn arlunydd tirluniau nodedig, yn arbenigo ar luniau o olygfeydd a ffermydd yn ei hardal enedigol. Gwerthai luniau trwy eu harddangos ar waliau'r Lee-ho, caffi ar gwch yn harbwr Caernarfon, lle roedd hi'n gweithio.

Wedi priodi ei hail ŵr, Dafydd, a oedd ar y pryd yn werthwr pysgod - cyn mynd i gadw siop sglodion yng Nghaernarfon - prynodd y ddau fferm Traean yn y Dolydd, Llanwnda - er mwyn tyfu tatws ar gyfer y siop, yn ôl yr hanes. Prynodd y ddau Siop Sglodion XL, Pen-y-groes a rhedeg honno am rai blynyddoedd yn y 1960au a 1970au. Yno, datblygodd Gwyneth ei thalent fel artist, ond fe'i thrawyd hi efo canser yr ymennydd, a bu'n ddifrifol wael am gyfnod. Wedi gwrthod triniaeth radical, gwellhaodd hi ei hun trwy ddilyn cyngor llyseuol, gan fwyta llawer i bwys o foron bob dydd.

Ar ôl rhai blynyddoedd, gwireddwyd yr ysfa am gadw oriel oedd yn ei hysbrydoli trwy iddi hi a'i gŵr, Dafydd, brynu Plas Glyn-y-weddw er mwyn ei achub a'i hadfer fel oriel, a hynny pan oedd yr adeilad yn brysur fynd yn adfail. Gyda llawer o lafur cariad, fe agorwyd yr adeilad fel oriel gyhoeddus unwaith eto. Aeth y gost yn drech na chwpl preifat, ond sicrhaodd Gwyneth a Dafydd fod eu gweledigaeth yn parhau trwy drosglwyddo'r awenau i elusen. 

Fel teyrnged i Gwyneth a Dafydd, mae un o’r ystafelloedd arddangos yn y Plas wedi’i henwi'n 'Oriel ap Tomos' ac mae arddangosfa barhaol yn y Plas yn olrhain eu hanes yn atgyweirio’r adeilad ac agor yr oriel.

Yn drist iawn, bu farw Gwyneth yn 2016, yn 79 oed, wedi ail frwydr gyda chanser a brofodd y tro hwnnw'n drech na hi.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Gaernarfon
Haearn wedi'i rydwytho'n uniongyrchol

bawd| Bricsen haearn
Mae '''haearn wedi'i rydwytho'n uniongyrchol**, a elwir hefyd yn **haearn sbwng''', yn cael ei gynhyrchu drwy rydwytho mwyn haearn (ar ffurf lympiau, pelenni, neu fanion) yn haearn yn uniongyrchol gan nwy rhydwytho sy'n cynnwys carbon elfennol (a gynhyrchir o nwy naturiol neu lo) a/neu hydrogen. Pan ddefnyddir hydrogen fel y nwy rhydwytho ni chynhyrchir unrhyw garbon deuocsid. Mae llawer o fwynau yn addas ar gyfer rhydwytho uniongyrchol.

Mae rhydwytho uniongyrchol yn cyfeirio at brosesau cyflwr solet sy'n rhydwytho ocsidau haearn i haearn metelaidd ar dymheredd islaw pwynt toddi haearn. Caiff haearn wedi'i rydwytho yr enw o'r prosesau hyn, un enghraifft yw gwresogi mwyn haearn mewn ffwrnais ar dymheredd uchel o rhwng 800 a 1,200 °C (1,470 - 2,190 °F) gyda nwy rhydwytho o'r enw syngas, sy'n gymysgedd o hydrogen a charbon monocsid, neu hydrogen pur. 

## Proses 
Gellir rhannu prosesau rhydwytho uniongyrchol yn fras yn ddau gategori: nwy a glo. Yn y ddau achos, amcan y broses yw cael gwared ar yr ocsigen sy'n bresenol mewn gwahanol fathau o fwyn haearn (mwyn maint, dwysfformau, pelenni, graddfa felin, llwch ffwrnais, ac ati) er mwyn trosi'r mwyn yn haearn metelaidd, heb ei doddi (o dan 1,200 ° C (2,190 ° F)).

Mae'r broses rhydwytho uniongyrchol yn gymharol effeithlon o ran ynni. Mae dur a wneir gan ddefnyddio rhydwytho haearn uniongyrchol yn defnyddio llawer llai o danwydd, gan nad oes angen ffwrnais chwyth traddodiadol. Caiff rhydwytho haearn uniongyrchol ei wneud yn ddur fel arfer gan ddefnyddio ffwrneisi arc trydan i fanteisio ar y gwres a gynhyrchir gan gynnyrch rhydwytho haearn uniongyrchol. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Haearn
Prif afonydd y Deyrnas Unedig

Dyma restr o brif afonydd y Deyrnas Unedig, yn bennaf ar sail eu hyd. Dylid cofio, serch hynny, nad oes fawr o gydsyniad ynghylch hyd afonydd, nac ychwaith yr hyn a olygir wrth "afon". Felly gellir cyfrif Afon Ure ac Afon Ouse fel un rhwydwaith afonydd neu ddwy afon ar wahân.

## Cyfeiriadau

Deyrnas Unedig
Ymosodiad nerth pur

Ymosodiad technolegol yw **ymosodiad** **nerth pur** pan fydd ymosodwr yn ceisio dyfalu cyfrinair drwy roi cynnig ar nifer fawr o gyfrineiriau yn y gobaith o ganfod yr un cywir. Yr hyn sy'n gwneud ymosodiad nerth pur yn wahanol i ymosodiadau eraill yw nad yw'n dibynnu ar wybodaeth am gyfrinair rhywun; yn hytrach, mae'n dibynnu ar roi cynnig ar bob posibilrwydd tan i'r un cywir gael ei ganfod. Mae angen llawer o adnoddau cyfrifiadurol er mwyn cynnal ymosodiad nerth pur, a'r hiraf yw cyfrinair, y mwyaf o adnoddau ac amser sydd ei angen er mwyn cracio'r cyfrinair a llwyddo yn yr ymosodiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiaduro
Categori:Cryptograffeg
Sextans (cytser)

Cytser pŵl bach a welir yn awyr y nos yn hemisfferau wybrennol y gogledd a'r de, yn croesi'r cyhydedd wybrennol, yw **Sextans**. "Sextans" yw'r gair Lladin am "secstant". Fe'i henwyd yn wreiddiol gan Johannes Hevelius yn 1687. Fe'i lleolir ychydig i'r de o'r cytser Leo. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Sextans

## Gweler hefyd
* Sextans A

## Cyfeiriadau
Categori:Cytserau
Scutum (cytser)

bawd|320px|Scutum Sobiescianum yn atlas sêr Johannes Hevelius, *Firmamentum Sobiescianum sive Uranographia* (1690)

Cytser bach a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y de yw **Scutum**. "Scutum" yw'r gair Lladin am "darian". Yn wreiddiol fe'i henwyd yn **Scutum Sobiescianum** ("Tarian Sobieski") gan Johannes Hevelius yn 1684. Fe'i lleolir ychydig i'r de o'r cyhydedd wybrennol. Mae ei phedair seren ddisgleiriaf yn ffurfio siâp rhombws cul. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Scutum

## Cyfeiriadau
Categori:Cytserau
Johannes Hevelius

Seryddwr o Gdańsk (Danzig yn y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd bryd hynny) oedd **Johannes Hevelius**  (28 Ionawr 1611 – 28 Ionawr 1687). 
Gwnaeth lawer o arsylwadau pwysig, yn enwedig ynghylch y lleuad. Disgrifiodd ddeg cytser newydd, saith ohonynt yn dal i gael eu defnyddio gan seryddwyr. 

Ar hyd ei oes, cymerodd Hevelius ran flaenllaw mewn gweinyddiaeth ddinesig, gan ddod yn gynghorydd tref yn 1651; ond o 1639 ymlaen, seryddiaeth oedd ei brif ddiddordeb. Yn 1641 adeiladodd arsyllfa fawr ar doeau ei dri thŷ cysylltiedig, gan roi offer gwych iddi, gan gynnwys telesgop 148 troedfed (45&nbsp;m) o hyd. Dinistriwyd ei arsyllfa, ei offerynnau a'i lyfrau gan dân yn 1679.

## Cyhoeddiadau
* *Selenographia, sive Lunae descriptio* (1647)
** De nativa Saturni facie ejusque varis Phasibus* (1656)
**Historiola Mirae* (1662)
**Mercurius in Sole visus Gedani* (1662)
**Prodromus cometicus* (1665)
**Cometographia* (1668)
**Machina coelestis* (1673, 1679)
**Annus climactericus* (1685)
**Prodromus Astronomiae*, gwaith anorffenedig a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth gan ei wraig Elisabeth mewn tri llyfr:
***Prodromus*
***Catalogus Stellarum Fixarum* (1687)
***Firmamentum Sobiescianum sive Uranographia* (1687)

## Cyfeiriadau
## Oriel

Houghton Typ 620.73.451 - Johannes Hevelius, Machinae coelestis, 1673.jpg|Telesgop mawr Hevelius (1673)
Johannes & Elisabetha Hevelius Sextant 1673.png|Hevelius a'i wraig Elisabeth yn gwneud arsylwadau â secstant mawr

Categori:Genedigaethau 1611
Categori:Marwolaethau 1687
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Leiden
Categori:Llenorion Lladin o Wlad Pwyl
Categori:Pobl a aned yn Gdańsk
Categori:Pobl o'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd
Categori:Pobl fu farw yn Gdańsk
Categori:Seryddwyr o'r Almaen
Categori:Seryddwyr o Wlad Pwyl
Horologium (cytser)

Cytser pŵl a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y de yw **Horologium**. "Horologium" yw'r gair Lladin am "gloc pendil".  Fe'i henwyd yn "L’Horloge" yn 1756 gan y seryddwr o Ffrancwr Nicolas Louis de Lacaille. Yn ddiweddarach newidiodd Lacaille yr enw i'w ffurf Ladin, sef *Horologium*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Horologium

## Cyfeiriadau
Categori:Cytserau
Prifysgol Indiana Bloomington

Mae **Prifysgol Indiana Bloomington** (IU Bloomington) yn brifysgol gyhoeddus ymchwil a leolir yn Bloomington, Indiana, Unol Daleithiau. Fe’i sefydlwyd ym 1820 ac mae’n brif gampws y System Prifysgol Indiana, sy’n cynnwys sawl sefydliad addysg uwch arall yn nhalaith Indiana. Mae gan y brifysgol dros 40,000 o fyfyrwyr israddedig ac uwchraddedig ac mae’n adnabyddus am ei rhaglenni academaidd mewn meysydd fel cerddoriaeth, busnes, gwyddorau, a’r dyniaethau. 

Mae IU Bloomington yn gartref i Ysgol Gerddoriaeth Jacobs, sydd ymhlith yr ysgolion cerddoriaeth mwyaf nodedig yn y byd, yn ogystal â Ysgol Fusnes Kelley a Ysgol Materion Cyhoeddus a’r Amgylchedd O’Neill. Mae gan y brifysgol gampws mawr sy’n cynnwys adeiladau hanesyddol a chyfleusterau ymchwil modern.

Dylid gwahaniaethu rhwng Prifysgol Indiana Bloomington a’r System Prifysgol Indiana, sy’n cynnwys sawl campws arall, megis IU Indianapolis, IU Northwest, ac IU South Bend. Bloomington yw’r campws mwyaf a’r un sy’n cynnig y rhan fwyaf o raglenni ymchwil uwch a graddau uwch.

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysg yn Indiana
Categori:Prifysgolion yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1820
Pavo (cytser)

Cytser a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y de yw **Pavo**. "Pavo" yw'r gair Lladin am "baun". Dyma un o'r 12 cytser deheuol sy'n deillio o arsylwadau'r mordwywyr o'r Iseldiroedd Pieter Dirkszoon Keyser a Frederick de Houtman ar ddiwedd y 16g. Fe'i darluniwyd gyntaf yn 1598 ar glôb wybrennol gan Petrus Plancius ac ymddangosodd mewn print gyntaf yn 1603 yn atlas *Uranometria* Johann Bayer. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Pavo

## Cyfeiriadau
Categori:Cytserau
Vela (cytser)

Cytser a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y de yw **Vela**. 
"Vela" yw'r gair Lladin am "hwyliau llong". 
Tan 1756 roedd Vela yn rhan o gytser Argo Navis (llong Iason a'r Argonawtiaid), ond rhannwyd y gytser fawr hwnnw yn dair rhan gan Nicolas Louis de Lacaille yn ei gatalog o sêr y de a gyhoeddwyd yn y flwyddyn honno. Mae Vela'n cynrychioli hwyliau'r llong; yr adrannau eraill oedd Puppis, y starn, a Carina, y cilbren. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Vela

## Cyfeiriadau
Categori:Argo Navis
Categori:Cytserau
Equuleus

Cytser pŵl bach a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd ger y cyhydedd wybrennol yw **Equuleus**. "Equuleus" yw'r gair Lladin am "geffyl bach" neu "ebol", ac mae'n sefyll wrth ymyl cytser Pegasus, y ceffyl adeinog.
Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Equuleus yw'r lleiaf ond un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Equuleus

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Equuleus", Awyr Dywyll Cymru

Categori:Cytserau
Ophiuchus

Cytser mawr a welir yn awyr y nos yn hemisfferau wybrennol y gogledd a'r de, yn croesi'r cyhydedd wybrennol, yw **Ophiuchus**. Mae ei enw yn deillio o'r Hen Roeg ὀφιοῦχος, sy'n golygu "cludwr sarff", ac fe'i cynrychiolir yn gyffredin fel dyn yn gafael mewn neidr. Cynrychiolir y sarff gan y cytser Serpens, sy'n cael ei rannu'n ddwy ran gan y dyn. Gelwid y cytser weithiau wrth yr enw Lladin *Serpentarius*. Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Ophiuchus

Mae'r cytser yn cynnwys Seren Barnard, un o'r sêr agosaf at y Ddaear.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Ophiuchus", Awyr Dywyll Cymru

Categori:Cytserau
Kinder der Straße

Mae yna ddwy ffilm Almaeneg yn dwyn yr enw hon:

* Kinder der Straße (ffilm 1921) — cyfarwyddwyd gan Wolfgang Neff
* Kinder der Straße (ffilm 1929) — cyfarwyddwyd gan Carl Boese
Argo Navis

Un o'r 48 cytserau  yn awyr y nos a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest* yw **Argo Navis**. "Argo Navis" yw'r enw Lladin am "y llong Argo", sef llong Iason a'r Argonawtiaid ym mytholeg yr Hen Roeg. Roedd yn gytser mawr yn hemisffer wybrennol y de, ond mae seryddwyr modern wedi ei rannu'n dair rhan: Puppis, Carina a Vela. Gwnaed y rhaniad hwn gyntaf gan y seryddwr Nicolas Louis de Lacaille yn 1756, ond ni ddaeth yr hen gytser i ben yn swyddogol tan 1930. Felly nid yw Argo Navis yn un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol.

bawd|dim|400px|Argo Navis fel y darlunir yn *Firmamentum Sobiescianum, sive Uranographia* gan Johannes Hevelius (1690)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-gytserau
Etholiad nesaf Senedd yr Alban

Bydd etholiad nesaf Senedd yr Alban yn digwydd ar neu cyn 7 Mai 2026. 

 

## Arolygon barn mwyaf diweddar 
## Gweler hefyd 
* Arolygon barn ar annibyniaeth yr Alban
* Refferendwm annibyniaeth yr Alban, 2014
* Etholiad nesaf Senedd Cymru
* Etholiad nesaf Cynulliad Gogledd Iwerddon

## Cyfeiriadau 
Categori:Etholiadau yn yr Alban
Antinous (cytser)

Cytser anarferedig yn awyr y nos yw **Antinous**. Ni chyfeirir ato mwyach gan seryddwyr. 

Cymeriad hanesyddol oedd Antinous (c.111–130 OC), llanc hardd roedd yr ymerawdwr Rhufeinig Hadrian yn ei garu. Wedi i Antinous gael ei foddi yn Afon Nîl yn 130 OC, fe'i cyhoeddodd yn dduw gan Hadrian a sefydlodd gwlt wedi'i gysegru i'w addoli. Lledaenodd y cwlt ledled yr Ymerodraeth. Cysegrwyd clwstwr o sêr i Antinous; rhestrwyd hyn fel rhan o Aquila gan y seryddwr Ptolemi yn ei *Almagest* tua 20 mlynedd ar ôl marwolaeth y llanc. 

Darluniwyd Antinous fel cytser yn ei rinwedd ei hun yn 1536 ar glôb gan Caspar Vopel. Derbyniwyd y grŵp hwn am ganrifoedd gan seryddwyr, ond aeth allan o arfer yn y 19g, wedi ei uno â'r cytser Aquila. Felly nid yw Antinous yn un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-gytserau
Andrey Batt

Actor ac canwr Rwsia oedd **Andrey Batt** (; 6 Awst 1985). 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Actorion o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Pobl o Estonia
Gŵyl Fel 'Na Mai

Gŵyl gerddorol ar safle Parc Gwynfryn wrth odre’r Frenni Fawr ym Mro’r Preseli, gogledd Sir Benfro yw '''Gŵyl Fel 'Na Mai'''.

Ceir perfformiadau gan artistiaid mwyaf y sîn yng Nghymru ynghyd â thalentau lleol.

Cynigir amrywiaeth o fwydydd blasus, yn cynnwys bwyd llysieuol a fegan; bar yn cynnig amrywiaeth o ddiodydd; safleoedd parcio cyfagos; darpariaeth gwersylla a gweithgareddau amrywiol, hwylus a chyffrous i blant.

Mae Gŵyl Fel 'Na Mai yn cynnig profiad unigryw i bawb sy’n caru’r Gymraeg a’r diwylliant Cymreig lle y gellir profi awyrgylch gyfeillgar a chartrefol i bobl o bob oed. Mae’n ŵyl gynhwysol sy’n berffaith i deuluoedd, ffrindiau ac unrhyw un sy’n mwynhau cerddoriaeth Cymraeg a chymdeithasu.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Fel 'Na Mai
Tim Lewis

Artist o Gymru oedd **Tim Lewis** (1940 – 14 Ionawr 2025). Roedd yn arbenigwr ar greu ffenestri gwydr lliw.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd **Timothy Lewis** yn 1940 ac fe'i magwyd ym Mhontarddulais. Fe astudiodd yng Ngholeg Celf Abertawe cyn mynd ymlaen i'r Coleg Celf Brenhinol yn Llundain. Yn ei gyfnod yn Llundain bu'n dysgu gan Laurence Lee - un o feistri y crefft o wydr lliw ym Mhrydain.

## Gyrfa
Dychwelodd Lewis i Abertawe ym 1963 ac erbyn 1972 daeth yn bennaeth yr adran ffenestri lliw pensaernïol yng Ngholeg Celf Abertawe. Datblygodd yr adran gan ennill enw da yn rhyngwladol a denu myfyrwr o bob cwr o'r byd. Ymddeolodd o'r adran yn 1995.

Roedd Lewis yn rhagori ar arddull *appliqué*, dull newydd oedd yn defnyddio glud i roi darnau o wydr ar ben ei gilydd yn hytrach na defnyddio'r plwm du trwm traddodiadol.

Ym 1982 sefydlodd stiwdio ei hun - Stiwdios Glantawe yn Nhreforys – lle cafodd y rhan fwyaf o'i waith ei greu. Gweithiodd ar nifer o ffenestri ar gyfer eglwysi ac mae ei waith i'w weld yn amlosgfa Llangrallo ym Mhen-y-bont ar Ogwr ac adeiladau cyhoeddus eraill. Yn 1969 roedd yn gyfrifol am greu'r ffenestr liw ar un o brif goridorau Ysgol y Berwyn, Y Bala. Cafodd y ffenestr ei symud i storfa yn Ysgol Godre'r Berwyn yn 2019, pan ailwampiwyd yr hen ysgol uwchradd. Un arall o’i weithiau enwog yw ffenestr i gofio criw bad achub y Mwmbwls a fu farw mewn storm ar y môr yn 1947, sydd wedi ei leoli yn Eglwys yr Holl Saint, Ystumllwynarth.

## Bywyd personol
Roedd yn briod â Janet ers 1969 gan ddathlu 55 mlynedd o briodas yn Awst 2024.

Bu farw yn 84 mlwydd oed ar 14 Ionawr 2025.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwybodaeth am Stiwdios Glantawe

Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Arlunwyr o Gymru
Nicolas Louis de Lacaille

Seryddwr o Ffrainc oedd **Nicolas Louis de Lacaille** (hefyd **La Caille**; 15 Mawrth 1713 – 21 Mawrth 1762). 

Cymerodd urddau eglwysig, ond ni chafodd ei ordeinio yn offeiriad. Yn 1736, daeth yn fyfyriwr i'r seryddwr Jacques Cassini yn Arsyllfa Paris. Wedi hynny bu'n weithgar iawn yn gwneud arsylwadau a chyfrifiadau llafurus.

O 1750 hyd 1754, arsyllodd ar yr awyr ym Mhenrhyn Gobaith Da (rhan o Dde Affrica heddiw). Yno cofnododd Lacaille dros 10,000 o sêr gan ddefnyddio telesgop plygiannol. Cyhoeddwyd ei gatalog o sêr y de, *Coelum Australe Stelliferum*, yn 1763 ar ôl ei farwolaeth. Tynnodd sylw at 14 cytser newydd sydd wedi dod yn safonol ers hynny: 

* Antlia
* Caelum
* Circinus
* Fornax
* Horologium 
* Mensa
* Microscopium
* Norma
* Octans
* Pictor
* Pyxis
* Reticulum
* Sculptor
* Telescopium

Rhannodd hefyd yr hen gytser anhylaw Argo Navis yn dair rhan, sef Puppis, Carina a Vela.

## Cyhoeddiadau
* *Leçons élémentaires de Mathématiques* (1741)
* *Leçons élémentaires de Mécanique* (1743)
* ''Leçons élémentaires d'Astronomie* (1746)
* *Leçons élémentaires d'Optique* (1750)
* Cyfrifiadau o eclipsau am 1,800 o flynyddoedd yn *L'Art de vérifier les dates* gan Charles Clémencet (1750)
* *Tabulae Solares* (1758)
* *Coelum australe stelliferum'' (wedi ei farw, 1763)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion Prifysgol Paris
Categori:Genedigaethau 1713
Categori:Marwolaethau 1762
Categori:Seryddwyr o Ffrainc
Almagest

Traethawd ar seryddiaeth a ysgrifennwyd tua 150 OC gan Ptolemi, ysgolhaig o Alexandria, oedd yr ***Almagest***. Parhaodd y llyfr yn brif sail i wybodaeth seryddol yn Ewrop a'r byd Islamaidd nes y cyhoeddwyd gweithiau Copernicus yn yr 16g, a derbyniwyd model geosentrig Ptolemi o'r bydysawd fel ffaith trwy gydol yr amser hwnnw.

Ysgrifennodd Ptolemy yn Groeg. Cyfieithwyd ei waith i Arabeg ar ddiwedd yr 8g a dechrau'r 9g ac yna o Arabeg i Ladin yn ail hanner y 12g. Erbyn ddechrau'r 15g roedd y testun Groeg gwreiddiol tra hysbys yn Ewrop, er bod cyfieithiadau Lladin yn parhau i fod yn fwy dylanwadol. Y teitl Groeg gwreiddiol oedd Μαθηματικὴ σύνταξις ("Traethawd mathemategol"). Mae'r enw "Almagest" yn deillio o'r Arabeg *al-Magisṭī*.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau'r 150au OC
Categori:Hanes gwyddoniaeth
Categori:Seryddiaeth
Mikola Ovcharov

**Mikola Ovcharov** (ganed 9 Gorffennaf 1988) — areithiwr Wcreinaidd, cyfarwyddwr ffilm, artist cyfryngau. Yn adnabyddus am ei ddosbarthiad o fathau dadleuon mewn celfyddyd areithio. Awdur llyfrau ar rethreg, moeseg a filosofi.

## Bywgraffiad 
Cafodd Ovcharov ei eni yn Rhanbarth Odesa, Wcráin. Yn 2009 sefydlodd Sefydliad Rethreg D. Kennedy, lle mae'n dysgu celfyddyd siarad cyhoeddus, yn cyhoeddi erthyglau dadansoddol ar rethreg, seicoleg, moeseg a filosofi. Awdur y llyfr "Meistr Siarad Cyhoeddus" (2017, 2023) a chyhoeddiadau ar foeseg siarad cyhoeddus. Yn 2024 cyflwynodd ddau lyfr newydd — "Moeseg Bach" a "Dadleuon Seiliedig ar Dystiolaeth".

## Theori Dadleuaeth 
Mae Mikola Ovcharov wedi nodi tri phrif fath o ddadleuaeth mewn rethreg fodern:

* **Damcaniaethol** — ffeithiau gwyddonol, data ymchwil, ystadegau, dadansoddiad.

* **Ymarferol** — enghraifft ymarferol o'i brofiad ei hun neu brofiad pobl eraill.

* **Gweledol** — profi gan ddefnyddio delweddau neu ddigwyddiadau adnabyddus.

Mae tri gofyniad ar gyfer pob dadl: awdurdod, unigrywydd, ac atgyfnerthu'r thesis gyda dadl eilaidd.

## Celf Cyfryngau a Ffilm 
Yn 2018 cyflwynodd ei arddangosfa gyntaf o gelf fideo a chyfryngau "The Interaction" am drawsnewid pobl o ffurf emosiynol i ffurf wybodaeth. Dangoswyd y gweithiau yn Oriel Saatchi a'r Ŵyl Celf Rhyddid yn Llundain.

Yn 2019 ffilmiodd ei ffilm fer gyntaf heb eiriau "Y Twll Du". Mae'r ffilm am sut mae pobl yn amsugno ei gilydd er mwyn eu datblygiad eu hunain. Cafodd ei dangos gyntaf ar 11 Gorffennaf 2019 yn y Ŵyl Ffilm Ryngwladol "Revelation" yn Perth (Awstralia). 

Ar 29 Medi 2019, enillodd y ffilm wobr arbennig gan y beirniaid yn y Ŵyl Ffilm Fer Annibynnol "Bardak" yn Kharkiv "am lofnod cyfarwyddwr clir, gwaith gwych a dwfn gan y camera, dewis o gymeriadau rhyfedd. Mae pob elfen a manylion yn gweithio at un dasg — maent yn eich suddio i fyd rhyfedd a grëwyd gan yr awdur".

Yn 2020, ffilmiwyd ei ail ffilm fer "Opera Wyllt", ond ar ôl y golygu, penderfynodd y cyfarwyddwr beidio â'i rhyddhau.

## Gweithgareddau Cymdeithasol 
Ers 2019, mae'n cynnal dosbarthiadau meistr am ddim yn rheolaidd ar siarad cyhoeddus ar gyfer grwpiau cymdeithasol penodol sy'n destun neu a all fod yn destun gwahanol ffurfiau o wahaniaethu yn Wcráin ac yn y byd (yn ôl tarddiad, rhyw, hunaniaeth genedlaethol neu arall) er mwyn lleihau lefelau ymosodedd a chynyddu lefelau cyfathrebu effeithiol rhwng gwahanol bobl a lefelau goddefgarwch.

## Llyfryddiaeth 
* 2017 "Meistr Siarad Cyhoeddus" 
* 2023 "Meistr Siarad Cyhoeddus. Argraffiad Monochrom" 
* 2023 "Meistr Siarad Cyhoeddus. Argraffiad Lliw" 
* 2024 "Moeseg Bach" 
* 2024 "Dadleuon Seiliedig ar Dystiolaeth"
* 2025 cylchgrawn "Areithiwr Anhysbys"
* 2025 "Sut i Fagu Siaradwr"

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Areithwyr o Wcráin
Categori:Athronwyr o Wcráin
Keith Andrew

Arlunydd o Gymru oedd **Keith Andrew** (1947 – 13 Ionawr 2025). Roedd wedi byw a gweithio yng Nghymru ers 1975.

Cafodd ei eni yn Llundain ac astudiodd yn Ysgol Gelf Beckenham a Choleg Celf a Dylunio Ravensbourne College.  Bu'n gweithio yn Llundain fel artist graffig cyn troi at beintio yn llawn amser yn 1975, pan symudodd i fyw ar Ynys Môn.

Roedd Andrew yn feistr ar luniau dyfrlliw ac yn nodedig am beintio tirwedd Cymru. Mae ei waith yn rhan o gasgliadau Llyfrgell Cenedlaethol Cymru a'r Academi Frenhinol Gymreig (RCA). Roedd yn aelod o'r RCA ers 1980 ac yn Is-Gadeirydd y corff rhwng 1993 a 1995.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod a Rosa ac roedd ganddynt ddau o blant, James a Matthew.

Bu farw yn ei gartref, Gwyndy Bach, Ty'n Lon, Caergybi, yn 77 mlwydd oed. Cynhaliwyd ei angladd ar ddydd Llun, 24 Chwefror 2025 gyda gwasanaeth cyhoeddus yn Amlosgfa Bangor 1.30 y prynhawn. 

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Lundain
Julian Holloway

Actor ac artist llais o Loegr oedd **Julian Robert Stanley Holloway** (24 Mehefin 1944 – 16 Chwefror 2025). Roedd yn fab i'r actor a'r canwr comedi Stanley Holloway a'r actores Violet Lane ac yn dad i'r awdur a'r cyn fodel Sophie Dahl.

Gan ddechrau yn 1962 cafodd yrfa hir ym myd teledu a ffilmiau yn y Deyrnas Unedig. Ymddangosodd mewn sawl ffilm *Carry On*. Roedd hefyd yn artist llais llwyddiannus, yn bennaf yn yr Unol Daleithiau.

Yn 1971 priododd â Zena Walker, ond ysgarasant yn fuan wedyn. Yn 1976, cafodd berthynas fer â Tessa Dahl, merch Patricia Neal a Roald Dahl. Arweiniodd y berthynas at un ferch, yr awdur a'r cyn fodel Sophie Dahl, a aned y flwyddyn ganlynol. Ym 1991 priododd â'r actores Debbie Wheeler. Daeth y briodas i ben drwy ysgariad yn 1996.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Actorion llais o Loegr
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
Categori:Pobl o Swydd Rydychen
Richard Chamberlain

Actor a chanwr o'r o'r Unol Daleithiau oedd **George Richard Chamberlain** (31 Mawrth 1934 – 29 Mawrth 2025). Daeth yn boblogaidd yn rôl deitl y sioe deledu *Dr. Kildare* (1961–1966). Wedyn, enillodd y teitl “Brenin y gyfres fach” am ei waith mewn sawl cyfres deledu, fel *Centennial* (1978), *Shōgun* (1980), a *The Thorn Birds* (1983). Ef oedd y cyntaf i chwarae rhan Jason Bourne yn y ffilm deledu *The Bourne Identity* ym 1988. Perfformiodd Chamberlain rannau clasurol ar lwyfan hefyd, a gweithiodd ym myd theatr gerdd.

## Bywyd cynnar 
Cafodd Chamberlain ei eni yn Beverly Hills, Califfornia, yn ail fab i Elsa Winnifred (née von Benzon; Matthews yn ddiweddarach) a Charles Axion "Chuck" Chamberlain; roedd Chuck yn werthwr offer siop o Indiana. Roedd ei fam o dras Almaenig rhannol. 

Roedd gan Chamberlain frawd William, a oedd yn gweithio ochr yn ochr â'u tad yn y busnes teuluol. Ym 1952, graddiodd Chamberlain o Ysgol Uwchradd Beverly Hills, Cafodd Chamberlain ei ddrafftio i Fyddin yr Unol Daleithiau a gwasanaethodd o 1956 i 1958. Cyrhaeddodd reng rhingyll.
**Lady Caroline Lamb* (fel Arglwydd Byron; 1973),
**The Slipper and the Rose* (1976)
**The Last Wave* (1977)
*''King Solomon's Mines* (1985) 
**The Return of the Musketeers* (1989); 
**Lost City of Gold'' (1986)

## Llyfryddiaeth 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion LHDT o'r Unol Daleithiau
Petrus Plancius

Seryddwr, cartograffydd a chlerigwr  o Fflandrys oedd **Petrus Plancius**  (ganwyd **Pieter Platevoet**; 1552 – 15 Mai 1622). Fe'i ganwyd yn Dranouter (bellach yng Ngwlad Belg), ac astudiodd ddiwinyddiaeth yn yr Almaen a Lloegr. Yn 24 oed daeth yn weinidog yn Eglwys Ddiwygiedig yr Iseldiroedd.

Gadawodd Plancius Frwsel i osgoi erledigaeth grefyddol gan y Chwilys ar ôl i'r ddinas gael ei meddiannu gan Sbaen yn 1585. Aeth i Amsterdam, lle y dechreuodd ymddiddori mewn mordwyo a chartograffeg. Cafodd ei gydnabod yn fuan fel arbenigwr ar môr-lwybrau i India ac Indonesia. Roedd yn fuddsoddwr yn y Vereenigde Oost-Indische Compagnie (Cwmni Iseldiraidd India'r Dwyrain), a thynnodd dros 100 o fapiau ar ei gyfer.

Ym 1595 hyfforddodd Plancius y morlywiwr Pieter Dirkszoon Keyser i wneud arsylwadau seryddol o hemisffer wybrennol y de yn ystod yr alldaith gyntaf i India'r Dwyrain gan longau o'r Iseldiroedd. Ddwy flynedd yn ddiweddarach derbyniodd Plancius y catalog o 135 o sêr a luniwyd gan Keyser a'i gydweithiwr Frederick de Houtman. Rhannwyd y sêr yn 12 cytser newydd (Apus, Chamaeleon, Dorado, Grus, Hydrus, Indus, Musca, Pavo, Phoenix, Triangulum Australe, Tucana a Volans) ar glôb wybrennol o 1598 a ddyluniwyd gan Plancius a'r cartograffydd Jodocus Hondius. Mae'r cytserau hyn ymlhlith y 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922. Ar glôb diweddarach o 1612 cyflwynodd Plancius wyth cytser ychwanegol, o'r rhain, dim ond dau (Camelopardalis a Monoceros) a fabwysiadwyd gan yr Undeb Seryddol.

bawd|dim|400px|Map o ynysoedd India'r Dwyrain gan gan Plancius, 1592

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Glôb wybrennol gan Plancius], Science Museum Group

Categori:Genedigaethau 1552
Categori:Marwolaethau 1622
Categori:Cartograffwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Ffleminiaid
Categori:Pobl fu farw yn Amsterdam
Clynnog Fechan

Gwelir yr enw **Clynnog Fechan** weithiau ymysg rhestrau o eiddo Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr neu Clas ac Abaty Sant Beuno fel yr oedd yn ystod y Canol Oesoedd. Dywedir mai gŵr o'r enw Idwal a roddodd yr eiddo hwn i'r sefydliad, ynghyd â Phenrhos (ni ddywedir yn glir yn y ffynonellau pa Benrhos) ac hefyd Aber Braint. Mae aber Afon Braint ger Plas Penrhyn a Rhuddgaer, dau blasty ym mhlwyf Llangeinwen yn Ynys Môn, ac mae'n sicr hefyd fod Clynnog Fechan ym mhlwyf Llangeinwen. Yn wir, Clynnog yw enw'r fferm yn union i'r gorllewin o eglwys y plwyf hwnnw. 

Nid oes sicrwydd pwy oedd Idwal, ond gall mai Idwal Foel ap Anarawd ap Rhodri Fawr, brenin Gwynedd rhwng 916 a'i farwolaeth yn 942 ydoedd.

Roedd Eglwys Clynnog Fawr yn eglwys gyfranogol yn y Oesoedd Canol Diweddar ac roedd ficer yn cael ei benodi i bob cyfran gan reithor y fam egwlys. Clynnog Fechan oedd un o'r pum cyfran hyn, a chyfranogydd Clynnog Fechan oedd ficer Llangeinwen felly.
## Cyfeiriadau
Categori:Crefydd
Categori:Enwau lleoedd
Categori:Sefydliadau crefyddol

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Altair

Seren yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd yng nghytser Aquila yw **Altair** (hefyd **α Aquilae** neu **Alpha Aquilae**). Mae ganddi maint ymddangosol o 0.77. Mae'n cymryd y deuddegfed safle ymhlith y sêr disgleiriaf yn awyr y nos. Lleolir Altair tua 16.7 o flynyddoedd golau o'r Ddaear. Mae'n meddiannu un gornel o seroliaeth Triongl yr Haf.

bawd|canol|320px|Safle Altair yng nghytser Aquila

## Cyfeiriadau
Categori:Aquila (cytser)
Categori:Sêr gydag enwau priod
Emyr Young

Mae **Emyr Young** (ganwyd 1952) yn ffotograffydd proffesiynol sy'n arbenigo mewn rygbi a phêl-droed. Cyn troi'n broffesiynol yn 2002 bu'n gweithio fel actor, cyflwynydd ac artist llais.

## Gyrfa 
### Actio a chyflwyno 
Yn yr 1980au roedd yn actor yn defnyddio'r enw Emyr Glasnant (ei enw canol). Hyfforddodd fel athro yn y Coleg Normal, Bangor. Wedi gadael y coleg a methu cael swydd fel athro, ymunodd a Theatr y Werin yn Aberystwyth. Bu'n cyflwyno y rhaglen gerddoriaeth *Seren Un* ar HTV. Bu'n actio mewn cyfresi drama i blant a drama deledu *SOS yn Galw Gari Tryfan*. Yna bu'n lleisio cyfresi wedi'u hanimeiddio, fel *Cei Cocos*, a throsleisio rhaglenni. Ef oedd yn lleisio Sgerbwd yng nghyfres cartŵn *SuperTed*.

Rhwng 2000 a 2010 gweithiodd fel tywysydd teithiau yn Stadiwm y Mileniwm.

### Ffotograffiaeth 
Roedd Young wedi bod yn dynnwr lluniau ers ei ddyddiau coleg. Yn y dyddiau hynny bu'n tynnu lluniau bandiau y cyfnod gan gynnwys Brân, Ac Eraill, Hergest a  Cwrwgl Sam... band cynnar Derec Brown. Gweithiodd fel athro am gyfnod yn y 1990au. Cafodd gamera digidol fel anrheg ac ysgogodd hyn ei yrfa llawn amser ym myd ffotograffiaeth.

Yn 2014 sefydlodd Ffoton Cymru gyda'r dylunydd graffeg Brian Carroll. Mae Ffoton yn archif sy’n rhoi llais i ffotograffwyr dawnus ledled Cymru, ac wedi'i leoli ar wefan YouTube.

Dros y blynyddoedd mae wedi gweithio gyda chwmniau cenedlaethol megis: Theatr Genedlaethol Cymru, Cwmni Theatr 3D, Stand Up Drama/Cardiff Bites, Gwasg Gomer, Golwg, Golley Slater PR, Utgorn PR, Western Mail, Undeb Rygbi Cymru, Stadiwm y Mileniwm a chylchgrawn y DU - Building Design and Construction.

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddodd Emyr nifer o luniau gan gynnwys:
* *The Arms Park: Heart of a Rugby Nation* gyda Bill O'Keefe; Gwasg y Lolfa ()
* *Bwytai Cymru* gyda Lowri Haf Cooke; Gomer @Lolfa ()
* *Caffis Cymru* gyda Lowri Haf Cooke; Gomer @Lolfa (ISBN 978-1785620690)
* ''Sir Benfro - Tir Hela'r Cof / Pembrokeshire - Memory's Hunting Ground*; Gwasg y Lolfa ()
* *Llwybrau Llonyddwch - Teithiau Cerdded Myfyrgar ar hyd a Lled Cymru* gydag Aled Lewis Evans; Gwasg y Lolfa ()
* *Dwylo Coch a Menig Gwynion'' gydag Alan Llwyd; Gwasg y Lolfa ()

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Ffotograffwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1952
Caer Arianrhod

Llys Arianrhod yn chwedl *Math fab Mathonwy* yw **Caer Arianrhod**. Gall yr enw gyfeirio at:

* Caer Arianrhod, ynys fechan greigiog oddi ar arfordir Gwynedd sydd â chysylltiad traddodiadol â'r chwedl

* Corona Borealis, neu "Goron y Gogledd", cytser a welir yn awyr y nos

* Y Llwybr Llaethog, y stribed o oleuni sydd i'w weld yn awyr y nos

----
Hywel Davies (joci)

Mae **Hywel Davies** (ganwyd 1957) yn joci Helfa Genedlaethol proffesiynol o Gymru, sydd wedi ymddeol. Marchogodd am 16 mlynedd gyda 761 buddugoliaeth yng ngwledydd Prydain. Daeth ei yrfa marchogaeth i ben ym 1994.

## Bywyd cynnar 
Mae Davies yn Gymro Cymraeg ac nid oedd yn siarad Saesneg nes ei fod yn 7 oed.  Mynychodd Ysgol Gyfun Aberteifi o 1969 hyd 1975.

## Gyrfa rasio 
Davies oedd y joci wrth gefn i Tim Forster am 8 mlynedd yn ei stablau yn Letcombe Bassett ger Lambourn yn Berkshire. Ymddeolodd o farchogaeth yn 37 oed yn 1994.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Jocis o Gymru
Categori:Pobl o Aberteifi
Arcturus

Seren yng nghytser Boötes yw **Arcturus** (hefyd **α Boo**, **α Boötis**, **Alpha Boötis**). Mae ganddi maint ymddangosol o −0.04. Dyma'r seren ddisgleiriaf  a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd, a'r bedwaredd o'r sêr disgleiriaf yn y ddau hemisffer, ar ôl Sirius (−1.46), Canopus (−0.86), ac Alpha Centauri (−0.27). Mae Arcturus yn meddiannu un gornel o seroliaeth Triongl y Gwanwyn.

bawd|canol|320px|Safle Arcturus yng nghytser Boötes

Mae'n seren gymharol agos, dim ond 36.7&nbsp;ly o'r Ddaear, ac, ynghyd â Vega a Sirius, un o'r sêr mwyaf goleuol yng nghymdogaeth yr Haul.

Seren gawr goch o ddosbarth sbectrol K1.5 III yw Arcturus, gyda maint absoliwt o −0.30. Mae'n debyg ei fod wedi dihysbyddu ei hydrogen o'r craidd ac mae bellach yn ei gyfnod cawr coch gweithredol.

Yr enw "Arcturus" yw'r ffurf Ladinaidd o'r enw Groeg hynafol Ἀρκτοῦρος (*Arktouros*) sy'n golygu "Gwarchodwr yr Arth".

## Cyfeiriadau
Categori:Boötes
Categori:Sêr gydag enwau priod
Llion Jones (peiriannydd meddalwedd)

Mae Llion Jones yn beiriannydd meddalwedd ac yn un o awduron papur trawsffurfiannol Attention_Is_All_You_Need  Fe'i anwyd ym Mangor, bu'n byw yn Abergynolwyn a mynychodd Coleg Meirion-Dwyfor Graddiodd o Brifysgol Birmingham yn 2006 a gorffennodd radd bellach yno yn 2009.

Ynghyd ag ymchwilydd arall o Google, sefydlodd gwmni newydd Sakana AI  yn Siapan yn 2023 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Gwefan Sakana AI
Categori:Cymry
Wicipedia Saesneg Syml

Mae'r **Wicipedia Saesneg Syml** yn Wicipedia a ysgrifennwyd yn bennaf mewn fersiwn Saesneg wedi'i addasu – *Basic English* neu *Learning English*. Nod y wefan yw darparu Wicipedia ar gyfer "pobl ag anghenion gwahanol, fel myfyrwyr, plant, oedolion ag anawsterau dysgu, a phobl sy'n dysgu Saesneg". 

Mae arddull Wicipedia Saesneg Syml yn ei gwneud yn ddefnyddiol i ddechreuwyr sy'n dysgu Saesneg. Mae ei strwythur geiriau a'i gystrawen syml yn gwneud gwybodaeth yn haws i'w deall o'i chymharu â'r Wikipedia Saesneg arferol.

## Hanes 
Lansiwyd Wicipedia Saesneg Syml ar 18 Medi 2001. O Ebrill 2025, mae'r wefan yn cynnwys dros 267,000 o dudalennau cynnwys. Mae ganddo fwy na 1,577,000 o ddefnyddwyr cofrestredig.

## Strwythur y wefan 
Mae'r prosiect yn annog, ond nid yw'n gorfodi, defnyddio geirfa o tua 1,500 o eiriau Saesneg mwyaf cyffredin sy'n seiliedig ar *Basic English*, rhestr o 850 geiriau a grëwyd gan Charles Kay Ogden yn y 1920au.

Mae'r erthyglau ar y Wicipedia Saesneg Syml fel arfer yn fyrrach na'r prif Wikipedia Saesneg, gan amlaf yn cyflwyno gwybodaeth sylfaenol yn unig. Eglurodd Tim Dowling o bapur newydd *The Guardian* fod "y fersiwn Saesneg Syml yn tueddu i gadw at ffeithiau cyffredinol".

## Gweler hefyd 
* Cymraeg Clir
* Cywair Iaith

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Wicipeida Saesneg Syml

Categori:Ysgrifennu
Categori:Iaith
Categori:Saesneg
Categori:WiciBrosiectau
Cwpan Clwb y Byd FIFA 2025

**Cwpan Clwb y Byd FIFA 2025** () oedd yr 21ain rhifyn o Gwpan Clwb y Byd FIFA. Fe'i cynhaliwyd yn yr Unol Daleithiau rhwng 14 Mehefin a 13 Gorffennaf 2025, ac roedd ganddo 32 o dimau.

Manchester City oedd y pencampwyr amddiffynnol, ar ôl ennill rhifyn 2023 o'r twrnamaint yn ei hen fformat. Fodd bynnag, cawsant eu dileu gan Al Hilal yn rownd yr 16 mewn gorchfygiad syndod.

Cafodd ehangu'r twrnamaint ei feirniadu'n hallt gan undeb chwaraewyr FIFPRO a Fforwm Cynghrair y Byd, oherwydd tagfeydd gemau a lles chwaraewyr.

Enillodd Chelsea y twrnamaint, gan drechu Paris Saint-Germain (PSG) 3-0 yn y rownd derfynol yn syfrdanol. Enwyd Cole Palmer yn Chwaraewr y Twrnamaint, a chyflwynwyd y wobr iddo gan Lywydd FIFA Gianni Infantino ac Arlywydd yr Unol Daleithiau Donald Trump, mewn delwedd a ddaeth yn memyn rhyngrwyd.

## Timau
|- valign=top
|

|}

## Stadiwmau
## Carfanau
## Cam grŵp
### Grŵp A
----

----

### Grŵp B
----

----

### Grŵp C
----

----

### Grŵp D
----

----

### Grŵp E
----

----

### Grŵp F
----

----

### Grŵp G
----

----

### Grŵp H
----

----

## Cam bwrw allan
### Braced
### Rownd o 16
----

----

----

----

----

----

----

### Rowndiau y chwarteri
----

----

----

### Rowndiau cynderfynol
----

### Gêm derfynol
## Ystadegau
### Prif sgorwyr goliau
### Hat-triciau
## Cyfeiriadau
2025
Betty Webb

Torrwr cod o Loegr oedd **Charlotte Elizabeth Webb** MBE (ganwyd **Vine-Stevens**; 13 Mai 1923 – 31 Mawrth 2025)  

Dechreuodd hi'n gweithio yn Bletchley Park yn ystod yr Ail Ryfel Byd yn 18 oed.     Ym 1941 ymunodd â Gwasanaeth Tiriogaethol Ategol Prydain .   Yn ddiweddarach yn ei bywyd, meddai "Roeddwn i eisiau gwneud rhywbeth mwy ar gyfer ymdrech y rhyfel na phobi rholiau selsig." Cafodd ei magu ger Richard's Castle, ym mhentref Ryeford. Addysgwyd hi gartref, gan ei mam, Charlotte, gyda'i brawd.  Cafodd hyfforddiant sylfaenol ym Marics Hightown y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn Wrecsam. Ar ôl cyfweliad yn Devonshire House, Llundain, anfonwyd hi ar unwaith i Bletchley. Yn 2021, cydnabuwyd gwaith Webb gan lywodraeth Ffrainc, gyda'i phenodiad yn ''Chevalier de la Légion d'Honneur''.

Yn 2023 fe’i gwahoddwyd i goroni’r Brenin Siarl ar 6 Mai ac eisteddodd yn y rheng flaen.  Cafodd ei phenblwydd yn 100 oed ym mis Mai 2023  . Bu farw yn 101 oed. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Derbynwyr Légion d'honneur
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Castellamare di Stabia

**Castellammare di Stabia** yw bwrdeistref (*comune*) yn Ninas Fetropolitan Napoli, rhanbarth Campania, yn ne'r Eidal. Fe'i lleolir ar Fae Napoli tua  i'r de-ddwyrain o Napoli, ar y llwybr i Sorrento. Bu farw’r awdur Rhufeinig Plinius yr Hynaf yng Nghastellamare yn ystod ffrwydrad Mynydd Vesuvius yn 79.

Yr hen dref "Stabiae" oedd un o dair yr effeithiwyd arnynt gan ffrwydrad Vesuvius, ynghyd â Pompeii a Herculaneum.

## Hanes
Codwyd y castell, y mae'r ddinas fodern yn cymryd ei enw ohono, tua'r 9fed ganrif ar fryn ar ochr ddeheuol Gwlff Napoli.

Ym mis Ebrill 2025, bu damwain ar Fynydd Faito (Monte Faito), lle mae car cebl yn cysylltu'r dref â Napoli. Lladdwyd pedwar teithiwr, gan gynnwys dau o Brydeinwyr. Dim ond un ddamwain angheuol oedd wedi bod yn flaenorol, ym 1960.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Baddonau thermol
*Castell
*Eglwys gadeiriol
*Eglwys San Bartolomeo
*Eglwys Santa Caterina
*Villa Arianna
*Villa San Marco

## Enwogion
*Luigi Denza (1846-1922), cyfansoddwr

## Cyfeiriadau
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Trefi Campania
Categori:Official website different in Wikidata and Wikipedia
Categori:79
Heather Cox Richardson

Hanesydd Americanaidd yw **Heather Cox Richardson** (ganwyd 8 Hydref 1962) sy'n gweithio fel athro hanes yng Ngholeg Boston. Mae hi'n dysgu cyrsiau ar Ryfel Cartref America, y Cyfnod Ailadeiladu, Gorllewin America, ac Indiaid y Plains. Bu'n dysgu hanes yn MIT a Phrifysgol Massachusetts Amherst. Mae hi wedi ysgrifennu saith llyfr ar hanes a gwleidyddiaeth. 

Cafodd Richardson ei geni yn Chicago a'i fagu ym Maine. Cafodd ei addysg yn Academi Phillips Exeter yn Exeter, New Hampshire .   Derbyniodd ei AB, MA, a PhD o Brifysgol Harvard. 

Fel hanesydd, mae Richardson yn eiriol dros astudio hanes i ddysgu distyllu sefyllfaoedd cymhleth yn rhywbeth haws ei ddeall. Mae hi'n gwneud hyn trwy ei chylchlythyrau, ei llyfrau a'i phodlediadau.  Yn 2019, dechreuodd hi gyhoeddi *Letters from an American*, cylchlythyr nosweithiol sy'n croniclo digwyddiadau cyfredol yng nghyd-destun mwy hanes America. 

Ym mis Medi 2022 priododd Richardson a Buddy Poland,  cimwch Maine, lle mae hi'n byw yn Sir Lincoln.  Disgrifiodd Richardson ei hun fel Gweriniaethwr o gyfnod Lincoln, heb unrhyw gysylltiad ag unrhyw blaid wleidyddol.  
***Testun trwm***Testun trwm''''''
## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Hanesyddion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Chicago
Allsvenskan

Yr **Allsvenskan** (; 'Swedaidd i Gyd') neu'r **Fotbollsallsvenskan** (; 'Swedaidd i Gyd Pêl-droed') yw'r adran uchaf pêl-droed dynion yn Sweden. Yr adran isod yw'r Superettan.

## Clybiau
### Clybiau presennol
Isod mae rhestr o glybiau fydd yn chwarae yn nhymor 2025.

## Gweler hefyd
* Cwpan Sweden
* Damallsvenskan

## Cyfeiriadau
Sweden 1
Categori:Pêl-droed yn Sweden
Damallsvenskan

Y **Damallsvenskan** (; 'Allsvenskan y Merched'), a elwir yn **OBOS Damallsvenskan** am resymau nawdd, yw haen uchaf pêl-droed merched yn Sweden. Yr ail haen yw'r Elitettan.

## Clybiau
### Clybiau presennol
Isod mae rhestr o glybiau fydd yn chwarae yn nhymor 2025.

## Gweler hefyd
* Allsvenskan
* Cwpan Sweden (merched)

## Cyfeiriadau
Sweden 1
Categori:Pêl-droed merched yn Sweden