open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Larin Paraske

Awdures o Ymerodraeth Rwsia oedd **Larin Paraske** (27 Rhagfyr 1833 - 3 Ionawr 1904) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur, bardd a canwr

## Bywyd 
Roedd Larin Paraske yn fardd llafar ac fe'i hystyrir yn ffigwr allweddol ym myd barddoniaeth werin y Ffindir. Paraskeva Nikitina oedd ei henw swyddogol Rwsaidd ac fe'i ganed yn Lempaala, Gogledd Ingria. Roedd ei thad, Mikitta Mikitanpoika (1802-1851) yn werinwr heb dir a oedd yn rhentu ei fferm ac ye oedd o, fel mam Paraske, yn dod o gefndir ethnig Izhoraidd. Yn 1853 priododd Paraske gyda gwerinwr a oedd ugain mlynedd yn hŷn na hi o'r enw Kaurila Teppananpoike (neu Gavril Stepanov) o bentref Vasketa yn Sakkola. Cawsant naw o blant rhwng 1855 ac 1878 ond dim ond tri ohonynt wnaeth oroesi i fod yn oedolion. Bu hefyd yn gofalu am 50 o blant amddifad o St Petersburg. Roedd ei gŵr yn ddyn gwael ar hyd ei oes a bu farw yntau yn 1888. Aeth a'i gwaith fel bardd â hi i ddinas Porvoo am gyfnod, ond yna dychwelodd i Vaskela, Sakkola yn 1894 ac er gwaethaf ei llwyddiant fel bardd, parhaodd i fod yn dlawd a bu'n rhaid gwerthu ei thŷ yn ystod haf 1899 oherwydd dyledion treth. Dyfarnwyd pensiwn artist iddi gan Gymdeithas Lenyddol y Ffindir yn 1901, ond ni fu modd iddi oresgwyn ei phroblemau ariannol a bu farw'n ddiymgeledd yn Sakkola yn 1904.

## Gyrfa 
Gallai Paraske adrodd dros 3200 llinell o farddoniaeth ar ei chof. Cafodd ei cherddi ei chofnodi gan Adolf Neovius yn yr 1880au, ac wedi nifer o flwynyddoedd o waith cofnodwyd 1200 o gerddi, 1750 o ddiarhebion  a 336 o rigymau, ynghyd â nifer o alarnadau (itkuvirsi) a berfformiwyd trwy wylo ac igian. Yn 1891 teithiodd Paraske i Porvoo gyda Neovius er mwyn cwblhau eu prosiect. Yn y tair blynedd a ddilynodd rhoddod nifer o berfformiadau yn Porvoo a Helsinki a chynyddodd ei phoblogrwydd yn ystod y cyfnod hwn. Roedd Noevius wedi adnabod ei thalent a thalai un rwble yr awr iddi am ganu ei cherddi. Ymysg y rhai arferiai wrando'n gyson ar ei gwaith roedd nifer o artistiaid cenedlaetholgar rhamantaidd megis Jean Sibelius fu'n chwilio am ysbrydoliaeth o'i dehongliad hi o'r Kalevala, cerdd epig o lên gwerin Ffinnaidd gan Elias Lönnrot.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Beirdd o Rwsia
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Llenorion benywaidd o Rwsia
Categori:Merched y 19eg ganrif o Rwsia
Rosser Beynon (Asaph Glan Taf)

Cerddor o Gymro oedd **Rosser Beynon (Asaph Glan Taf)** (Mawrth 1810 — 3 Ionawr 1876).

## Cefndir 
Ganwyd Asaph Glan Taf yng Nglyn-nedd, Morgannwg, yn fab John Beynon ac Elizabeth Rosser ei wraig. Dydy union ddyddiad ei eni ddim yn hysbys ond cafodd ei fedyddio yn Eglwys Blwyf Glyncorrwg ar 25 Mawrth 1810. Roedd yn frawd i'r cerddor John Beynon (leuan Lwyd) ac yn ewythr i'r Parch David J. Beynon, Rhiwabon. Pan oedd Asaph tua 4 mlwydd oed symudodd y teulu i Ferthyr Tudful. Cafodd ei addysgu mewn ysgol ddyddiol dan ofalaeth gŵr o'r enw George Williams.

## Gyrfa 
Yn 8 mlwydd oed ymadawodd Asaph a'r ysgol i weithio yng ngwaith haearn Dowlais. Fe gododd i safle is-oruchwyliwr yn y gwaith cyn ymadael a'r gwaith i weithio fel gwerthwr llyfrau ar ei liwt ei hun. Methiant bu'r busnes gwerthu llyfrau a symudodd i'r gwaith glo fel goruchwyliwr ac wedyn fel asiant.

## Cerddor 
Ni chafodd Asaph Glan Taf na Ieuan Lwyd, ei frawd, unrhyw hyfforddiant cerddorol ffurfiol, ond gan fod y ddau yn frwdfrydig dros ganu cynulleidfaol cawsant bob cefnogaeth a chymorth i ddatblygu gan y capeli a chorau lleol ym Merthyr a Dowlais. Daeth Ieuan yn gerddor medrus ac Asaph yn gerddor rhagorol. Roedd Asaph yn arweinydd corau a chymanfaoedd, yn arbennig cymanfaoedd dirwest. Roedd yn athro gerdd ac yn cael ei gydnabod fel *"tad cerddoriaeth Morgannwg"*, gan ei fod wedi hyfforddi cymaint o gerddorion, arweinwyr a chodwyr canu'r sir. Roedd yn feirniad cystadlaethau Eisteddfodol, mawr ei barch, trwy Gymru gyfan. Ei gyfraniad pwysicaf i gerddoriaeth ei ddydd oedd cyhoeddiad ei gampwaith *Telyn Seion*. Cyhoeddwyd y rhan gyntaf o'r gwaith ym 1845, a'r holl rannau yn un llyfr yn 1848. Ceir yn y casgliad 20 o donau o'i waith ei hun a thonau gan gyfansoddwyr eraill. *Telyn Seion* oedd y llyfr gyntaf erioed i gynnwys nodau amser i fetronom gyda'r gerddoriaeth.

## Teulu 
Priododd Mary Lewis ym 1833 a chawsant dau fab a thair merch.

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei gartref ym Mhenydarren o lid ar yr ysgyfaint yn 65 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Cefn Coed y Cymmer, Merthyr. Ar ei garreg fedd mae hir a thoddaid gan Watcyn Wyn er cof amdano:

Yma yn isel mae un o weision 
Miwsig a'i mawredd ymysg y meirwon 
Cenad dirwest ac athraw cantorion, 
Hunodd yn Ngwalia dan nawdd angylion, 
Ac yn Iesu cysga'i noson — a'i ffydd 
Roes aur obenydd i Rosser Beynon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1876
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
John Cox

Argraffydd, llyfrwerthwr, a phostfeistr o Gymro oedd **John Cox** (1800 - 1870).

## Cefndir
Ganwyd Cox yn Aberystwyth yn blentyn i William Cox, llyfrwerthwr ac Anne ei wraig. Dydy union ddyddiad ei eni ddim yn hysbys ond cafodd ei fedyddio yn Eglwys Sant Mihangel a'r Holl Angylion, Aberystwyth ar 14 Rhagfyr 1800 Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg Aberystwyth.

## Gyrfa
Aeth Cox i Gaerfyrddin fel prentis argraffydd gan ddychwelyd i Aberystwyth ym 1824 i agor siop lyfrau ac argraffdy, ar y cyd a William ei frawd, ar yr Heol Fawr. Yn ystod ei yrfa fel argraffydd symudodd ei wasg i New Street ac yna i Heol y Wig.

Yn fuan wedi cychwyn ar ei yrfa yn Aberystwyth argraffodd Cox gyfrol fechan o'r enw, *A Guide to Aberystwyth;* T. J. Llewelyn Pritchard. Cyhoeddodd hefyd argraffiad cyntaf o nofel Pritchard *Twm Siôn Cati*.

Roedd yn cyhoeddi baledi i'w gwerthu gan y baledwyr wrth iddynt ganu, gan gynnwys un i David Rice, o dan y teitl "Llongddrylliad Frances Mary, 1826", oedd yn cynnwys dros 80 pennill.

Gan fod teulu Cox yn eglwyswyr selog ffafriwyd gwasg John Cox gan awduron Eglwys Loegr fel y lle i gyhoeddi eu llyfrau. Ef oedd argraffydd llyfrau gan yr Archddiacon Hughes a'r Parch William Jones Periglor Llandwrog a phregeth gan y Parch Isaac Williams ymysg awduron Anglicanaidd amlwg eraill. Cyhoeddodd llyfrau barddoniaeth George Ernest John Powell, Nanteos *Quod Libet* (1860): *Poems by Miolnir, Nanteos" (1861) a "Poems, by Miolnir Nanteos, Second Series" (1861).*

Rhoddodd gychwyn ar ddau bapur newydd wythnosol aflwyddiannus *The Demetian Mirror; or Aberystwyth Reporter and Visitants’ Informant*, a ymddangosodd rhwng Awst a Hydref 1840, a *The Aberystwyth Chronicle, and Illustrated Times*, a gyhoeddwyd rhwng Mehefin a Rhagfyr 1855. Ef a agorodd lyfrgell yn y dref gyntaf ac roedd ''Cox's Circulating Library'' yn cael ei werthfawrogi gan drigolion ac ymwelwyr fel ei gilydd.

## Marwolaeth
Bu farw Cox yn ddibriod yn Aberystwyth ar ddechrau 1870 yn 69 mlwydd oed. Cafodd ei gladdu ym mynwent Eglwys Sant Mihangel a'r Holl Angylion, Aberystwyth ar 5 Chwefror 1870.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1800
Categori:Marwolaethau 1870
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Argraffwyr o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Essais de Théodicée

Llyfr athroniaeth yn Ffrangeg, gydag atodiad Lladin, gan yr Almaenwr Gottfried Wilhelm Leibniz yw ***Essais de Théodicée***, a gyhoeddwyd yn 1710, sydd yn ymdrin â phroblem drwg ac yn ymateb yn bennaf i ddadleuon Pierre Bayle ynghylch bodolaeth Duw. Enw llawn y gwaith yw ''Essais de Théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l'homme et l'origine du mal'' ("Traethodau Theodiciaeth am ddaioni Duw, rhyddid dyn a tharddiad drwg"), a fe'i gelwir fel arfer yn *Théodicée*.

Bathodd Leibniz y term *théodicée* drwy gyfuno'r geiriau Groeg *theos*, sef "duw", a *dikē*, sef "cyfiawnhâd", ac felly ystyr lythrennol y gair yw i gyfiawnhau duw, neu i amddiffyn priodoleddau duw. Ysgrifennodd Leibniz ragair mewn drafft o'r gwaith sydd yn esbonio ystyr y teitl fel "cyfiawnder Duw". Ni chynhwysir yr eglurhad hwn yn y llyfr cyhoeddedig, ac felly bu nifer o ddarllenwyr yn tybio taw enw neu ffugenw'r awdur oedd "Théodicée".

Mae'r rhan fwyaf o'r traethodau yn ymateb i athroniaeth grefyddol y Ffrancwr Pierre Bayle. Yn ôl Bayle, amhosib ydy cysoni cred mewn Duw daionus â bodolaeth drygioni yn y creu, a dadleuodd felly bod Cristnogaeth yn ffydd sydd yn groes i reswm. Cychwynna *Théodicée* gyda rhag-draethawd hir sydd yn dadlau bod ffydd yn uwch na rheswm, ond nid yn groes iddi. Rhennir gweddill y gyfrol yn dair rhan. Yn y rhan gyntaf, ymdrecha Leibniz i egluro natur a tharddiad drygioni, a chyflwynir amddiffyniad o gred mewn Duw sydd yn llawn daioni. Mae'n ymdrin â sawl pwnc diwinyddol ac athronyddol, gan gynnwys tarddiad yr enaid, yr ewyllys rydd, a rhagwybodaeth ddwyfol. Dilyna ymatebion manwl i ddadleuon Bayle – ar bwnc pechod yn y rhan gyntaf a drwg natur yn yr ail – ac mae'n debyg bod y rhain yn seiliedig ar waith a gychwynnwyd gan Leibniz sawl blwyddyn ynghynt ar anogaeth  Sophia Charlotte, gwraig i Ffredrig I, brenin Prwsia. Cynhwysir crynodeb ffurfiol o ddadleuon yr awdur mewn atodiad yn yr iaith Ladin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athroniaeth yr Almaen yn y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau 1710
Categori:Llyfrau'r 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Llyfrau Ffrangeg y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau Ffrangeg o'r Almaen
Categori:Llyfrau Lladin y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau Lladin o'r Almaen
Categori:Llyfrau athroniaeth y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau athroniaeth o'r Almaen
Categori:Prosiect WiciLlên
William Jones, Abergwaun

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Geinidog gyda'r Bedyddwyr o Gymru oedd y Parchedig **William Jones** (10 Awst 1834 – 24 Mawrth 1895).

## Cefndir 
Ganwyd Jones ym Mrymbo yn blentyn i John Robert Jones (Alltud Glyn Maelor), crydd ac emynydd a Mary ei wraig. Roedd yn frawd i'r bardd gwlad Noah T Jones a'r Parchedig John R Jones, Pontypridd.

## Gyrfa 
Dechreuodd Jones ei yrfa fel mowldiwr yng ngwaith Haearn Brymbo.

Derbyniwyd Jones yn aelod o eglwys y Bedyddwyr ym Mrymbo ar ddiwedd 1853. Dechreuodd bregethu ym 1855. Aeth i Athrofa'r Bedyddwyr yn Hwlffordd ym 1858. Ym 1860 cafodd ei ordeinio yn weinidog ar gapel Bedyddwyr Pen-y-fron, Sir y Fflint. Ar gychwyn 1864 derbyniodd alwad oddi wrth yr eglwys ym Margod, Sir Fynwy (Bwrdeistref Sirol Caerffili bellach). Bu'n weinidog ym Margod am bum mlynedd cyn derbyn galwad i wasanaethu yn Hermon, Abergwaun ym 1869. Ym 1883 ymadawodd oddi yno, gan gymryd gofal Capel Cymraeg y Bedyddwyr yn Heol y Castell, Llundain. Ni fu ei arhosiad yn Llundain yn hir. Yn Ionawr 1885, dychwelodd i Hermon, Abergwaun, ac yno y bu am ddeng mlynedd olaf ei oes.

Gwasanaethodd fel Cadeirydd cymanfa Penfro'r Bedyddwyr ym 1878, a llywydd Undeb y Bedyddwyr Cymreig ym 1894.

Roedd Jones yn nodedig am natur athronyddol ei bregethu ac yn arbennig am gyflwyno dylanwad yr athronydd Georg Wilhelm Friedrich Hegel i'w enwad. Roedd syniad Hegel o ddelfrydiaeth yn ddylanwad mawr ar ei weinidogaeth.

Roedd hefyd yn ddarlithydd poblogaidd ar destunau fel ‘Prometheus,’ ‘John Bunyan,’ a ‘Charles Dickens.

Golygwyd cyfrol o'i bregethau hyn gan T. T. Jones, Caerdydd: ''Yr Angel Mawr a'r Llyfr Bychan'' (Llangollen, 1899), a chyhoeddwyd pigion o'i ddywediadau fel *Drychfeddyliau Detholedig* (Llundain, 1907).

## Teulu 
Roedd William Jones a Hannah ei wraig yn rhieni i dri mab

## Marwolaeth 
Bu farw yn Abergwaun yn 60 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Capel Hermon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1834
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1895

Categori:Prosiect WiciLlên
John Robert Jones (Alltud Glyn Maelor)

Llenor ac emynydd gwerinol oedd **John Robert Jones (Alltud Glyn Maelor)** (tua 1800 – 11 Mai 1881).

## Cefndir 
Ganwyd Alltud Glyn Maelor yn Llanarmon yn Iâl. Mae'n debyg ei fod yn perthyn i Ehedydd Iâl. Symudodd i Frymbo ym 1834 ac yno fu'n byw am weddill ei fywyd.

## Gyrfa 
Gweithiodd fel crydd am y rhan fwyaf o oes cyn mynd i weithio i'r gwaith haearn fel torrwr sgriwiau.

Roedd yn emynydd toreithiog. Cyhoeddwyd nifer ohonynt mewn dwy gyfrol: *Y Fodrwy Aur* ym 1866 a *Y Rhosyn Diweddaf (1889)*. Yn ystod Diwygiad Cymru 1904 - 1905 cyhoeddwyd llyfr o emynau a fu'n boblogaidd yn ystod Diwygiad Cymru 1859 *Gwreichion y Diwygiadau* o dan olygyddiaeth Carneddog. Roedd y gyfrol yn cynnwys nifer o emynau poblogaidd Alltud Glyn Maelor.

Yn ôl W. Eifion Powell ym Mwletin Cymdeithas Emynau Cymru:

Meddai ar ddiwylliant a diddordeb crefyddol dwfn a hoffai fydryddu rhai o'r ymadroddion a'r syniadau trawiadol a glywai o bulpud ac mewn seiat yn ogystal â mydryddu darnau o'r Ysgrythur.

Ei emyn enwocaf oedd:

Cofio'r wyf yr awr ryfeddol,
:Awr wirfoddol oedd i fod; 
Awr a nodwyd cyn bod Eden, 
:Awr a'i dyben wedi dod; 
Awr wynebu ag un aberth,
:Awr fy Nuw i wirio'i nerth; 
Hen awr annwyl prynu enaid, 
:Awr y gwaed - Pwy wyr ei gwerth?

Roedd rhai o'i emynau yn Llyfr Emynau'r Bedyddwyr *Y Llawlyfr Moliant Newydd*. Ond ni chafodd ei gynnwys yn y llyfr emynau cyd enwadol *Caneuon Ffydd* a disodlodd y llyfrau emynau enwadol yn 2001.

## Teulu 
Cafodd Alltud Glyn Maelor a Mary ei wraig o leiaf 6 o feibion roedd ei fab hynaf Noah yn fardd gwlad hefyd ond bu farw yn 26ain oed. Roedd dau arall o'i feibion y Parch John R Jones, Pontypridd a'r Parch William Jones, Abergwaun  yn weinidogion gyda'r Bedyddwyr.

## Marwolaeth 
Bu farw ym Mrymbo yn 81 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys Brymbo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1800
Categori:Marwolaethau 1881

Categori:Prosiect WiciLlên
Mererid Puw Davies

Awdur a bardd o Sir Gaerhirfryn yw **Mererid Puw Davies** (ganwyd 1970).

Cafodd Mererid ei magu yn Sir Gaerhirfryn a Chlwyd. Ers hynny mae wedi rhannu ei hamser rhwng Rhydychen a gwahanol diroedd pellennig eraill, yn bennaf yr Almaen. Graddiodd mewn ieithoedd modern ym Mhrifysgol Rhydychen. Gyda'i chwaer Angharad mae Mererid yn gyd-awdur dau lyfr antur aml-ddewis, *Trwy Ogof Arthur* a *Melltith Madog* a gyhoeddwyd gan y Lolfa yn 1986 a 1989. Yn ogystal mae'n awdur dwy gyfrol o gerddi. Cyhoeddwyd y gyntaf, *Darluniau*, a enillodd iddi Fedal Lenyddiaeth Eisteddfod yr Urdd, yn 1988. Ymddangosodd ei hail gyfrol, ''Caneuon o Ben Draw'r Byd'', yng nghyfres Beirdd Answyddogol y Lolfa yn 1996. Tardda llawer o'r Caneuon o Ben Draw'r Byd o gyfnod hir a dreuliodd Mererid yng Ngogledd Llydaw. '''Penn ar Bed' - Pen Draw'r Byd'' - yw enw'r ardal honno ac mae'r cerddi'n ymdrin ag argraffiadau ac eiliadau yno.  Mae Mererid hefyd wedi cyhoeddi beirniadaeth lenyddol a diwylliannol yn Gymraeg ar gyfer cylchgronau megis Tu Chwith; ac yn Saesneg mae wedi cyhoeddi ar agweddau ar fytholeg a straeon tylwyth teg mewn llenyddiaeth Ewropeaidd gyfoes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Nerys Howell

Busneswraig, cyflwynydd teledu ac awdur o Gymru yw **Nerys Howell** (ganwyd Awst 1956).

Bu Nerys Howell yn gweithio ym myd bwyd a diod ers dros ddeng mlynedd ar hugain ac ers 2005 mae'n rhedeg cwmni ei hun yn arbenigo mewn darparu cyngor a chymorth i gwmnïau bwyd a diod yng Nghymru. Dechreuodd ei diddordeb mewn bwyd pan yn ferch fach wrth dreulio wythnosau gwyliau'r ysgol ar ffermydd ei Mamgu a Thadcu yn Llangeler a Chapel Iwan. Yno gwelodd yr hadau yn tyfu yn gnydau, casglu wyau o'r cwt ieir, tynnu riwbob o'r berllan, codi tatws, bwydo'r lloi, godro, plufio, crafu tatws a helpu i goginio. Bu dylanwadau coginio ei Mam a'i dwy Famgu yn allweddol wrth iddi benderfynu ar yrfa.

Wedi astudio cwrs Rheoli Arlwyo, aeth i weithio gyda'r Awdurdod Iechyd; yna ymunodd ag Ysgol Fwyd a Diod Prue Leith yn Notting Hill. Bu'n gweithio yng Ngroeg i deulu un o wleidyddion enwog San Steffan, ac yna dychwelyd i Lundain i weithio mewn tai bwyta. Dychwelodd i Gymru yn 1996 a chychwynnodd gyflwyno eitemau bwyd a diod yn rheolaidd ar gyfer S4C, BBC Cymru a HTV. Bu hefyd yn gweithio i nifer o gyrff cyhoeddus a chwmnïau preifat ers 1999. Mae wedi teithio'r byd yn hyrwyddo bwyd a diod Cymru'r Gwir Flas yn Sydney, Paris, Hong Kong, San Fransisco, Dubai ac Efrog Newydd ar ran Llywodraeth Cynulliad Cymru. Sefydlwyd Ymgynghoriaeth Bwyd Howell yn 2005.

Cyhoeddodd y gyfrol *Cymru ar Blât/Wales on a Plate* efo Gwasg Carreg Gwalch yn 2011.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Evan Owen (Allen)

Llenor a bardd o Gymro oedd **Evan Owen** (Allen) (1805 - 18 Rhagfyr 1852). Fe'i ganwyd ar fferm Pantyllin, trefgordd Garthgyfanedd, Llanrwst, yn fab i William Owen, codwr canu Capel y Bedyddwyr yn Llanrwst a ffarmwr gweddol gefnog a Catherine ei wraig. (Mae *Eminent Welshmen*   a'r Bywgraffiadur  yn awgrymu mae *Allen* oedd cyfenw'r bardd, ond mae nodyn cyfredol am ei farwolaeth yn  *Y Greal* yn dystiolaeth glir mae enw barddol gŵr o'r enw bedydd Evan Owen yw *Allen*, sef *A Llên* nid *Alen*  Fel ei dad roedd Allen yn gerddor medrus ac yn arwain y gan mewn gwasanaethau a gynhaliwyd gan y Bedyddwyr mewn annedd dŷ o'r enw Tan y Bryn yn Llanddoged.

Ym 1826 priododd Allen ac Elizabeth Edwards o Eglwysbach . Bu iddynt 3 Mab a 7 merch. Yn fuan ar ôl priodi symudodd i Lanfwrog, ger Rhuthun gan weithio fel arwerthwr.

Fel awdur rhyddiaith bu Allen yn cyfrannu erthyglau'n aml i gylchgrawn Seren Gomer a chylchgronau eraill. Gadawodd lawer iawn o farddoniaeth mewn llawysgrif ar ei ôl ar adeg ei farwolaeth ond ychydig ohonynt cafodd ei gadw mewn print. Dyma blas ar un o'i gerddi:

Gwreichionen anfarwol, sef anadl y Duwdod, 
:Yn trigo mewn marwol adeilad o glai; 
Ymwelydd am ennyd a llethrau'r byd isod,
:Ond brodor y tragwyddoldeb di-drai;
Gwir sylwedd na ddichon y llygad ei ganfod, 
:A bywyd na ddichon yr angeu ei ladd; 
Dirgelwch na ddichon meidroldeb ei 'nabod, 
:Daearol ei drigfan, ond nefol ei radd, 
Perl gwerthfawr anmhrisiawl a gollwyd yn Eden, 
:A gafwyd a brynwyd gan Iesu fy Nuw, 
Nid ag aur, nac arian, nac ebyrth anorphen, 
:Ond a gwaed bendigaid ei bur galon friw.

Doedd Allen ddim yn fardd nac yn llenor o bwys o ran awen na llen, ond mae'n bwysig i hanes y wasg Gymreig, fel cyfrannydd "werin datws" lluosog i'r cylchgrawn sefydlog gyntaf yn y Gymraeg. *Agorodd drws* i'r wasg i bobl nad oeddynt yn weinidogion, beirdd eisteddfodol nac yn academyddion trwy ei gyfraniadau i *Seren Gomer*.

## Marwolaeth
Bu farw yn Rhuthun yn 47 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion yn Llanfwrog, yn y fynwent ynghlwm wrth gapel y Bedyddwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1805
Categori:Marwolaethau 1852
Categori:Pobl o Lanrwst

Categori:Prosiect WiciLlên
Claire Bretécher

Cartwnydd Ffrengig oedd **Claire Bretécher** (7 Ebrill 1940 - 10 Chwefror 2020) 
Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am y cymeriadau *Agrippine* a *Les Frustrés*.

Cafodd ei geni yn Naoned, yn ferch i cyfreithegwr. Cafodd ei addysg yn yr École supérieure des beaux-arts de Nantes. Priododd y cyfreithegwr Guy Carcassonne (1951-2013) ym 1983.

## Llyfryddiaeth
*''Les états d'âme de Cellulite* (1972, Dargaud, )
**Salades de saison* (1973, Dargaud, )
**Les frustrés* (5 cyf, 1975–80, Bretecher)
**Le cordon infernal* (1976, Bretecher, )
**Les angoisses de Cellulite* (1977, Dargaud, ) 
**Baratine et Molgaga* (1977, Glénat, )
* *La vie passionnée de Thérèse Avila* (1980, Bretecher, )
**Le destin de Monique* (1983, Bretecher, )
**Les Mères* (1982, Bretecher, )
**Docteur ventouse, bobologue* (2 cyf 1985-86, Bretecher/Hyphen)
**Agrippine'' (8 cyf 1988–2004, Bretecher/Hyphen)

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr Ffrengig
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl o Naoned
Eglwys Sant Gabriel, Hokianga

bawd|260px
Mae **Eglwys Sant Gabriel, Hokianga** yn eglwys gatholig yn Hokianga, Northland, uwchben Harbwr Whangape ar Ynys y Gogledd,  Seland Newydd. Adeiladwyd yr eglwys  ym 1899 gan Robert Becker, yn defnyddio coed Kauri. Roedd ei gynulleidfa o dras Maori, sy wedi dod yn gatholigion. Atgyweiriwyd yr eglwys ym 1982.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Seland Newydd
Sant Gabriel, Hokianga
Categori:Ynys y Gogledd
Parc Gwledig Abaty Rufford

chwith|bawd|260px
Mae **Parc Gwledig Abaty Rufford** yn barc gwledig ger Ollerton o dan reiolaeth Cyngor Swydd Nottingham a chwmni preifat, sef Parkwood Outdoors. Mae gerddi, coetir, llyn, siopau, caffis ac ardal chwarae. Maint y parc yw 150 acer.

Roedd yr Abaty yn un Sistersiaid, yn dyddio o’r 12fed ganrif.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Cyngor Swydd Nottingham
* Gwefan y parc 
* Gwefan Parkwood Outdoors 

Categori:Swydd Nottingham
Abaty Rufford
Wos

Mae **Valentín Oliva** (ganwyd 23 Ionawr 1998) a elwir **Wos**, yn rapiwr ac yn *freestyler* o'r Ariannin.

Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Cantorion o'r Ariannin
Andrea Mohr

Awdures o'r Almaen yw **Andrea Mohr** (ganwyd 19 Gorffennaf 1963) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur.

## Bywyd Cynnar 
Ganwyd Andrea Mohr yn Neustadt, Gorllewin Yr Almaen. Mynychodd Mohr ysgol gynradd yn Neustadt o 1969 hyd 1973.  Bu hefyd yn mynychu'r Leibniz Gymnasium a'r ysgol nos Saesneg Inlingua in Mannheim. Cafodd gyfnod o astudio economeg (rhwng 1985-86) ym Mhrifysgol Ludwig Maximillan Munich, ac yna o 1986-89 astudiodd Siapanaeg ac Astudiaethau Americanaidd ym Mhrifysgol Rydd Berlin. Bu'n gweithio fel model a gwesteiwraig yn Berlin ac fel dawnswraig stri-bryfocio mewn cabaret.

## Smyglo cyffuriau 
Cyn iddi ddechrau ysgrifennu teithlyfrau bu'n gysylltiedig gyda chylch smyglo cyffuriau rhyngwladol a rhai gweithgareddau troseddol eraill. Fe'i dedfrydwyd i garchar yn 1999 a hynny mewn carchar diogelwch uchel ar gyfer merched yn Awstralia. Plediodd yn euog i fod yn gysylltiedig gyda mewnforio cocên i Awstralia, ynghyd â'i chyn- ŵr, Werner Roberts. Yn ystod ei chyfnod yn y carchr cwblhaodd gwrs dysgu o bell gyda Phrifysgol Swinnburne University of Technology, Melbourne ym maes newyddiaduraeth ac ysgrifennu creadigol.Fe'i rhyddhawyd yn 2004 a'i halltudio; y mae bellach wedi dychwelyd i'w thref enedigol.

## Gyrfa fel awdur 
Ers 2004 mae wedi cyhoeddi nifer o lyfrau - er enghraifft cyfres o lyfrau teithio yn seiliedig ar goginio i'r cyhoeddwr Umschau Buchverlag, Cyhoeddodd ei hunangofiant, *Pixie* yn Saesneg yn 2009 gan Hardie Grant Books (gyda dyfyniad ar y clawr gan Howard Marks) ac yna yn Almaeneg yn 2011 gan dŷ cyhoeddi Egmont. Ysgrifennodd hefyd nifer o straeon byrion gyda dwy ohonynt yn ymddangos yn antholeg Howard Marks, *Tripping*. Yn 2010 dechreuodd gyflwyno ei darlleniadau aml-gyfrwng o dan y teitl *This is not a striptease* sy'n adrodd henes ei bywyd. Mae hi'n aelod gweithredol o Amnest Rhyngwladol ac yn ymladd dros amgylchiadau gwell o fewn y system garchardai.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Ludwig Maximilian München
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o'r Almaen
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 21ain ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion taith yr 21ain ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion taith Almaeneg o'r Almaen
Categori:Llenorion taith benywaidd o'r Almaen
Categori:Merched a aned yn y 1960au
Categori:Pobl a aned yn Rheinland-Pfalz
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau cyffuriau
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Khea

Mae **Ivo Alfredo Thomas** (ganwyd 13 Ebrill 2000) sy'n fwyaf adnabyddus wrth ei enw llwyfan **Khea**, yn ganwr trap o'r Ariannin. Cafodd ei eni yn Buenos Aires.

Ei gân fwyaf adnabyddus yw "Loca".

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o'r Ariannin
Categori:Cerddoriaeth De America
Categori:Cerddoriaeth trap
Categori:Genedigaethau 2000
Ynysoedd Bonin

Ynysfor yng ngorllewin y Cefnfor Tawel sydd yn perthyn i Japan yw **Ynysoedd Bonin** a leolir 600 milltir i dde-ddwyrain arfordir Japan. Mae'n cynnwys rhyw 30 o ynysoedd folcanig a chanddynt gyfanswm arwynebedd o 28 milltir sgwâr.

## Hanes 
Mae'n debyg i forwyr Ewropeaidd canfod yr ynysoedd yng nghanol yr 16g, cyn i'r Japaneaid eu fforio yn niwedd yr 17g. Nid oedd poblogaeth yno bryd hynny. Hawliwyd yr ynysoedd yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig gan y Capten Frederick Beechey, HMS *Blossom*, ar 9 Mehefin 1827. Nathaniel Savory o Massachusetts oedd y cyntaf i wladychu'r ynysoedd, a hynny gyda chefnogaeth Richard Charlton, conswl y Deyrnas Unedig yn Ynysoedd Sandwich (bellach Hawaii). Cyrhaeddodd Savory yr ynysoedd ar 26 Mehefin 1830 gyda rhyw 30 o gyd-deithwyr, gan gynnwys 25 o frodorion Ynysoedd Hawaii. Cynyddodd y boblogaeth wedi i'r llong forfila *Howard* ymweld yno yn 1846. Yn ôl y sôn, bu un o'r setlwyr a gyrhaeddodd ar y llong honno, hen wraig o'r enw Hypa, farw yn 112 oed yn 1897.

Yn 1853, pan oedd Llynges yr Unol Daleithiau ar fin gorfodi Japan i agor ei phorthladdoedd i longau tramor, meddai'r Comodôr Matthew C. Perry nad oedd gan y Prydeinwyr hawl i Ynysoedd Bonin, a bod y gwladychwyr yno wedi gwrthod sofraniaeth Coron Lloegr drostynt. Gorchmynnodd Perry i'r Comander Kelly, USS *Plymouth*, gipio ynysoedd deheuol Bonin. Ar 30 Hydref 1853, meddiannwyd rhai o'r ynysoedd gan forwyr Americanaidd.

Yn 1861, methiant a fu ymdrech gan y Japaneaid i sefydlu gwladfa yn yr ynysoedd. Er gwaethaf, danfonwyd alldaith arall i hawlio'r holl ynysfor gan Japan ar 24 Tachwedd 1875. Ni chafwyd gwrthsafiad gan ddiplomyddion Prydeinig, siŵr o fod oherwydd roedd cysylltiadau masnachol â Japan yn amcan pwysicach na chadw rheolaeth dros yr ynysoedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ynysforoedd
Bonin
Moelni (cerdd)

Cerdd ar ffurf soned gan y Prifardd T. H. Parry Williams yw **Moelni**.

Mae'r gerdd yn enwog ac yn un y gall llawer o Gymry Cymraeg uniaethu â hi oherwydd ei chyffyrddiad â sawl thema, er enghraifft cariad at fro mebyd ac ystyr tragwyddoldeb. Mae'r bardd yn ceisio symud y darllenydd gyda'i gerdd a gwneud iddynt uniaethu â'i safbwynt. Mae'n trafod y berthynas rhwng bywyd a marwolaeth ac yn cwestiynu a fydd yn bodoli mewn rhyw ffurf ar ôl iddo farw.

## Agwedd y Bardd 
Mae'r soned wedi'i rhannu yn chwechawd ac yn wythawd. Yn yr wythawd, mae'r bardd yn trafod ei blentyndod yn Eryri ac yn lleoli'r gerdd. Fe gawn folta yn llinell wyth, sy'n newid awyrgylch y gerdd gan fod y bardd yn dechrau cwestiynu tragwyddoldeb a thrafod a oes bywyd ar ôl marwolaeth. Fe ddaw'r gerdd i uchafbwynt yn y darn hwn. Yn dilyn yr wythawd negyddol i ddechrau'r gerdd, mae'r chwechawd yn llawer mwy gobeithiol ac yn dangos nad yw'r bardd wedi colli ei holl ffydd.

## Dyfyniadau Pwysig 
"Nid oedd ond llymder anial byd di-goed."

"Ac os bydd peth o'm defnydd yn y byd."

"Ni welir arno lun na chynllun chwaith, dim ond amlinell lom y moelni maith."

## Y Bardd 
T.H. Parry-Williams yw un o feirdd Cymraeg enwocaf yr ugeinfed ganrif, roedd ei farn a'i safbwyntiau yn cael eu dangos yn glir yn ei gerddi, fel sydd i'w weld yn y gerdd hon. Mae'r bardd yn cyfeirio at ei fagwraeth yn Eryri yn sawl un o'i gerddi, a dyna wnaeth ei ysbrydoli i ysgrifennu'r gerdd hon.

Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cerddi Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Sonedau Cymraeg
Eglwys Seren y Môr, Canso

bawd|260px
Mae **Eglwys Seren y Môr, Canso** yn eglwys gatholig yn Canso, Nova Scotia, Canada.

Adeiladwyd yr eglwys wreiddiol ym 1845, ond llosgwyd yr un wreiddiol, ac adeiladwyd un newydd erbyn 1891 gan Sylvester O’Donoghue, brodor o Wicklow, Iwerddon.  Enw gwreiddiol yr eglwys oedd Stella Maris. Mae mynwent i’r de.

## Cyfeiriadau
Seren y Môr, Canso
Categori:Nova Scotia
Theda Bara

Roedd **Theda Bara** (ganwyd **Theodosia Burr Goodman**; 29 Gorffennaf 1885&nbsp;– 7 Ebrill 1955) yn actores ffilm o'r Unol Daleithiau. Priododd y cyfarwyddwr ffilm Charles Brabin ym 1921. Ymddeolodd o actio ym 1926.

Cafodd Goodman ei geni yn Cincinnati, Ohio, yn ferch i'r teiliwr Bernard Goodman (1853–1936) a'i wraig Pauline Louise Françoise (née de Coppett; 1861–1957). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Walnut Hills. Mae'r rhan fwyaf o'i ffilmiau wedi'u colli.

Bu farw o ganser yn Los Angeles.

## Ffilmiau
**The Stain* (1914)
**Sin* (1915)
**A Fool There Was* (1915)
**The Kreutzer Sonata* (1915)
**The Clemenceau Case* (1915)
*''The Devil's Daughter* (1915)
**Carmen* (1915)
**Lady Audley's Secret* (1915)
**Siren of Hell* (1915)
**East Lynne* (1916)
**Her Double Life* (1916)
**Gold and The Woman* (1916)
**The Vixen* (1916)
**The Eternal Sapho* (1916)
**Camille* (1917), fel Marguerite Gauthier
**Cleopatra* (1917)
**Heart and Soul* (1917)
**Madame du Barry* (1917)
**Her Greatest Love* (1917)
**The Rose of Blood* (1917)
**The She Devil* (1918)
**The Soul of Buddha* (1918)
**When a Woman Sins* (1918)
**The Forbidden Path* (1918)
**Under The Yoke* (1918)
**The Lure of Ambition* (1919)
* *A Woman There Was* (1919)
**When Men Desire* (1919)
**The Unchastened Woman* (1925)
**Madame Mystery'' (1926)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Cincinnati
Categori:Pobl fu farw o ganser
Parc Cenedlaethol Mynydd Aspiring

bawd|260px
bawd|260px
Mae **Parc Cenedlaethol Mynydd Aspiring** yn rhan o’r Alpau Deheuol Seland Newydd, ar Ynys y De, yn rhan o Safle Treftadaeth Byd  Te Wahipounamu. Enw Maori Mynydd Aspiring] yw Tititea. Rhennir y parc rhwnd Otago a Westland. Mae’r parc hefyd yn cynnwys Bwlch Haast, sy’n mynd trwy’r Alpau Deheuol at arfordir gorllewinol yr ynys. Mae canolfannau ymwelwyr yn Wanaka, Makarora, Queenstown a Haast.Maint y parc yw 355,543  hectar ac mae gan Tititea uchder o 3,033 medr. Mae rhiwlifau yn y parc.

bawd|260px|dim|Y ffordd rhwng Wanaka a'r mynyddoedd

## Cyfeiriadau
Categori:Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Mynydd Aspiring
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Garfield Todd

Gwleidydd o Seland Newydd a ymfudodd i Dde Rhodesia oedd Syr **Reginald Stephen Garfield Todd** (13 Gorffennaf 1908 – 13 Hydref 2002) a fu'n Brif Weinidog De Rhodesia o 1953 i 1958.

## Bywyd cynnar (1908–42) 
Ganed Reginald Stephen Garfield Todd ar 13 Gorffennaf 1908 yn Invercargill, Ynys y De, Dominiwn Seland Newydd, yn fab i friciwr o'r enw Thomas Todd a'i wraig Edith.

Sefydlodd Todd a Syr John Moffatt, o Ogledd Rhodesia, Blaid Canolbarth Affrica yn 1960, ond unwaith eto methodd ennill yr un sedd yn y cynulliad. Cododd wrychyn y boblogaeth groenwen drwy gyfathrebu ag arweinwyr croenddu gwrth-drefedigaethol, megis Joshua Nkomo, ac am apelio at lywodraeth y Deyrnas Unedig i ymyrryd yn y drefedigaeth.

Yn sgil annibyniaeth Simbabwe yn 1980, penodwyd Todd yn seneddwr gan yr Arlywydd Robert Mugabe. Siaradodd Todd yn erbyn llygredigaeth wleidyddol yn y llywodraeth newydd, ac ymddiswyddodd o'r senedd yn 1985.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenhadon o Seland Newydd
Categori:Cristnogion o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Gwleidyddion Rhodesaidd
Categori:Gwleidyddion o Simbabwe
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Pobl o Ynys y De
Categori:Prif Weinidogion De Rhodesia
Hugh Pugh, Brithdir

Gweinidog cyflogedig cyntaf yr Annibynwyr yn ardal Dolgellau oedd y Parchedig **Hugh Pugh** (22 Tachwedd, 1779 – 28 Hydref, 1809).

## Cefndir 
Ganwyd Hugh Pugh yn y Tynant Bach, Brithdir, Plwyf Dolgellau, Meirionnydd yn blentyn i Robert a Mary Pugh. Cafodd ei addysgu mewn ysgol gyffredin yn Nolgellau; a phan oedd o gylch 13 blwydd oed, anfonwyd ef i ysgol yn High Ercall, Swydd Amwythig, lle yr arhosodd dros flwyddyn.

## Gyrfa 
Nid oedd tad Hughes yn ŵr crefyddol iawn ond roedd ei fam yn aelod selog o'r Annibynwyr yn Rhydymain. Dechreuodd Hughes fynychu gwasanaethau gyda'i fam ac yn 16 mlwydd oed derbyniwyd ef yn aelod yn y Brithdir gan y Parch Dr George Lewis. Dechreuodd bregethu rhyw dwy flynedd yn niweddarach ac ym 1799 aeth i athrofa'r Annibynwyr yn Wrecsam i baratoi am y weinidogaeth. Ei fwriad oedd aros yno am bedair blynedd ond oherwydd iechyd gwael bu'n rhaid iddo ddychwelyd adref cyn cyflawni blwyddyn gyfan o'r cwrs.

Ym 1802 penderfynwyd creu ofalaeth newydd allan o gapeli Rhydymain a'r Brithdir a oedd gynt wedi bod yn ganghennau o'r achos yn Llanuwchllyn ac ordeiniwyd Pugh yn weinidog arnynt. Bu'n gyfrifol am ehangu lawer ar yr Annibynwyr yng Nghylch Dolgellau. Prynodd hen gapel wag gan y Methodistiaid Calfinaidd ym Mhenucha'r dref, Dolgellau i'w defnyddio fel capel parhaol cyntaf yr achos. Evan Jones, tad Ieuan Gwynedd, oedd y cyntaf a dderbyniwyd fel aelod newydd gan Pugh yn y capel yn Nolgellau. Dechreuodd achosion yn Llanelltyd, y Cutiau ger Abermaw ac Islaw'r Dref, Dolgellau. Dechreuodd achosion yn Llwyngwril, Llanegryn a Thywyn, Meirionnydd.

## Teulu 
Priododd Elizabeth Roberts, Dolserau ym 1804; cawsant fab a merch.

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei gartref yn y Brithdir yn 29 mlwydd oed o'r dwymyn goch. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys St Mair, Dolgellau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1779
Categori:Marwolaethau 1809
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Dolgellau
Categori:Pobl o Ddolgellau
Traws Link Cymru

Mae **Traws Link Cymru** a elwir hefyd yn **Ymgrch Rheilffordd Gorllewin Cymru** yn fudiad sy'n ymgyrchu dros ail sefydlu’r rheilffyrdd rhwng Aberystwyth a Chaerfyrddin ac Afon Wen a Bangor.

Caewyd y lein rhwng Aberystwyth a Chaerfyrddin yn y 1960au gan ynysu ardaloedd helaeth o Gymru. Mae'n bosib i hyn gael ei wneud yn fwriadol, yn benderfyniad gwleidyddol, wrth gwrs. Nod Traws Link Cymru yw ailagor y lein, a'r gorsafoedd er mwyn ailfywiogi'r ardaloedd maent yn rhedeg trwodd. Byddai eu hailagor yn helpu pobl leol i gymudo, yn hwyluso mynediad i wasanaethau iechyd, siopa ayyb, ac yn helpu myfyrwyr i fynychu prifysgolion yng Nghaerfyrddin, Llanbedr Pont Steffan, Aberystwyth a Bangor. Yn ôl y mudiad, fe fyddai’n hwb i dwristiaeth yn yr ardal, ac yn lleihau'r nifer o gerbydau nwyddau trymion (megis pren, cynnyrch archfarchnad ayyb) o’r ffyrdd cul i’r rheilffordd, sy’n fwy diogel a chynaliadwy.

Yn Awst 2016 galwodd Jeremy Corbyn, arweinydd y blaid Lafur am ailagor lein Caerfyrddin – Aberystwyth. ac yn Hydref 2016 cyhoeddodd Llywodraeth Cymru astudiaeth ddichonoldeb lawn gwerth £300k i ailagor y rheilffordd.

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffordd y Cambrian
Categori:Rheilffyrdd Cymru
Emyr Huws Jones

Cyfansoddwr a cherddor o Gymru yw **Emyr Huws Jones** (ganwyd Chwefror 1950). Mae'n gyn-aelod o fandiau Y Tebot Piws a Mynediad am Ddim ac yn gyfansoddwr caneuon adnabyddus fel "Cofio Dy Wyneb", "Ceidwad y Goleudy" a "Rebal Wicend".

Fe'i magwyd yn Llangefni. Roedd tua 12 pan gafodd gitâr a cafodd ei ddylanwadu gan gerddoriaeth Bob Dylan.

Cafodd ei addysg yn Ysgol Llangefni a Choleg y Brifysgol, Bangor. Daeth yn ffrindiau gyda Alun 'Sbardun' Huws a ffurfiodd y band Y Tebot Piws gyda Stan Morgan-Jones a Dewi 'Pws' Morris.

Ar ôl gadael y coleg, cafodd swydd yn llyfrgell y dre' yn Aberystwyth, lle roedd yn cymysgu efo'r myfyrwyr oedd yn yfed yn y Blingwyr. Daeth yn ffrindiau gyda Emyr Wyn a chafodd wahoddiad i ymuno gyda Mynediad am Ddim.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pobl o Langefni
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bangor
Cymdeithas Ddaearyddol Rwsia

[bawd|[Vladimir Putin, Arlywydd Rwsia, yn annerch cyfarfod o fwrdd ymddiriedolwyr Cymdeithas Ddaearyddol Rwsia yn 2015.]]
Cymdeithas ddysgedig i ddaearyddwyr yn Ffederasiwn Rwsia yw **Cymdeithas Ddaearyddol Rwsia** (). Lleolir ei phencadlys yn St Petersburg (cynt Petrograd, Leningrad).

Sefydlwyd yn 1845 dan yr enw Cymdeithas Ddaearyddol Ymerodraeth Rwsia, dan orchymyn y Tsar Niclas I. Adeg Chwyldro Rwsia yn 1917, roedd gan y gymdeithas 11 o is-adrannau a 1,000 o aelodau. Fe'i ailenwyd yn Gymdeithas Ddaearyddol Rwsia yn 1917, yn Gymdeithas Ddaearyddol y Wladwriaeth yn 1926, ac yn Gymdeithas Ddaearyddol yr Undeb Sofietaidd yn 1938. Dychwelodd at yr enw Cymdeithas Ddaearyddol Rwsia yn 1991.

Cynyddodd aelodaeth y Gymdeithas Ddaearyddol i 19,000 erbyn 1971, a buont yn danfon cynrychiolwyr i'r Gyngres Ddaearyddol Holl-Sofietaidd bob pum mlynedd. Yn y cyfnod rhwng cynnal y cyngresau, gweinyddwyd y gymdeithas gan bwyllgor gwyddonol a etholwyd gan ddirprwyon y gyngres, dan arweiniad llywydd y presidiwm. Ymhlith y llywyddion bu'r eigionegwr Yuly Shokalsky, y botanegydd a genetegydd Nikolai Vavilov, y daearyddwr a physgodegwr Lev Berg, y söolegydd Yevgeny Pavlovsky, a'r rhewlifegydd Stanislav Kalesnik. Bu'r ganolfan yn St Petersburg yn goruchwylio 15 o gymdeithasau cysylltiedig yng Ngweriniaeth Sofietaidd Ffederal Sosialaidd Rwsia, 14 o gymdeithasau yng ngweriniaethau eraill yr Undeb Sofietaidd, a rhyw 100 o is-ganghennau.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Daearyddol Rwsia
Categori:Sefydliadau 1845
Categori:Sefydliadau a leolir yn St Petersburg
Mikhail Sholokhov

Nofelydd ac awdur straeon byrion Rwsiaidd oedd **Mikhail Aleksandrovich Sholokhov** (24 Mai 11 Mai yn yr Hen Arddull] 1905 – 21 Chwefror 1984) a enillodd Wobr Lenyddol Nobel yn 1965 am "y gallu a gonestrwydd celfydd y mae'n defnyddio yn ei epig am Afon Don i fynegi cyfnod hanesyddol ym mywyd y Rwsiaid".

Ganed yn Veshenskaya yn ardal Cosaciaid Afon Don yn Ymerodraeth Rwsia, bellach yn Oblast Rostov. Ymunodd â'r Fyddin Goch yn 1920 yn ystod Chwyldro Rwsia. Symudodd i Foscfa yn 1922 a chyhoeddodd ei stori fer gyntaf yn 1924. Y flwyddyn honno, dychwelodd i fyw yn ei bentref genedigol, yn y rhanbarth a fu'n ysbrydoliaeth i'w lên am weddill ei oes.

Ei gampwaith ydy'r nofel epig *Tikhii Don* (1928–40), portread o frwydrau'r Cosaciaid yn erbyn y Fyddin Goch yn ne Rwsia. Dethlir llwyddiant yr ymgyrch gyfunoli yn nechrau'r 1930au yn ei ail nofel, *Podnyataya tselina* (1932–60), gwaith sydd yn nodweddiadol o Realaeth Sosialaidd.

Ymunodd Sholokhov â Phlaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd yn 1932, a fe'i penodwyd yn aelod o'r Pwyllgor Canolog yn 1961. Bu'n selog i'r blaid trwy gydol ei oes, a gwobrwywyd iddo urdd yr Arwr Llafur Sosialaidd yn ogystal â Gwobrau Lenin a Stalin. Aeth ar sawl taith i Orllewin Ewrop, ac yn 1959 ymwelodd ag Unol Daleithiau America yng nghwmni Nikita Khrushchev. Bu farw yn Veshenskaya yn 78 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Herman Ermolaev, *Mikhail Sholokhov and His Art* (Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1982).

Categori:Comiwnyddion o Rwsia
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Llenorion straeon byrion Rwseg o Rwsia
Categori:Llenorion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Nofelwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Pobl o Oblast Rostov
Olion

Casgliad o ysgrifau a cherddi gan T. H. Parry-Williams yw ***Olion: Ysgrifau a Rhigymau***. Fe'i gyhoeddwyd yn 1935 gan Wasg Aberystwyth. Mae'n cynnwys 6 ysgrif lenyddol ar amrywiaeth o bynciau a 20 cerdd.

## Cynnwys
#### Ysgrifau
*"Bwrn"
*"Darnau"
*"Ar Chwâl"
*"Dewis"
*"Prynu Caneri"
*"Y Gri"

#### Rhigymau
*"I'm Hynafiaid"
*"Cynharwch"
*"Hyfrydwch"
*"Dryswch"
*"Chwaer"
*"Daear"
*"Cynefin"
*"Bargen"
*"Y Diwedd"
*"Ymennydd"
*"Nid Drychiolaeth"
*"Gwynt y Dwyrain"
*"Amser"
*"Tegwch Pryd"
*"Gwaed"
*"Cŵn Ebrill"
*"Ogof Owain Glyndŵr"
*"Haul a Lloer"
*"Dau ac Un"
*"Geiriau"

Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1935
Categori:Gweithiau gan T.H. Parry-Williams
Categori:Ysgrifau Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Llenyddiaeth yn 2020

## Digwyddiadau
*14 Ebrill - Mae siopau llyfrau yn ailagor yn yr Eidal ar ôl argyfwng COVID-19.

## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn (Cymru):
** Cymraeg: Ifan Morgan Jones, *Babel*  
* Gwobr Goffa Daniel Owen:   
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Louise Gluck
* Gwobr Man Booker: Douglas Stuart, *Shuggie Bain*
* Gwobr Ryngwladol Booker:  
* Gwobr Dylan Thomas: Bryan Washington
* Prix Goncourt: Hervé Le Tellier "L'anomolie"

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Jon Gower – *Y Dial*
*John Alwyn Griffiths – *Dan Fygythiad*
*Bethan Gwanas – *Merch y Gwyllt*
*Siôn Hughes – *Plant Magdeburg*
*Llwyd Owen – *Rhedeg i Parys*

### Drama
*Daf Jams - *Tylwyth*

### Barddoniaeth
*Alan Llwyd – *Cyrraedd a Cherddi Eraill*

### Cofiant
*Aled Wyn Davies – ''O'r Gwlân i'r Gân*
*Huw Jones – *Dwi Isio Bod Yn...*
*Alan Llwyd – *Byd Gwynn – Cofiant T. Gwynn Jones, 1871-1949*
*Elfyn Llwyd – *Betws a'r Byd*
*Eryl Owain (gol.) – *Arthur - Breuddwydiwr a Gweithredwr*
*Harri Parri – *Cerdded y Palmant Golau*
*Hazel Walford Davies – *O.M. – Cofiant Syr Owen Morgan Edwards*

### Hanes
*Alan Llwyd ac Emyr Young – *Dwylo Coch a Menig Gwynion*
*Elin Tomos – * 'Y Mae y Lle yn Iach' - Chwarel Dinorwig 1875-1900*

### Eraill
*Angharad Fflur Jones & Gwerfyl Eidda – *Curo'r Corona'n Coginio*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Jean Echenoz – *Vie de Gérard Fulmard*
*Raphaël Enthoven – *Le Temps gagné*
*Catrin Kean – *Salt*
*Hilary Mantel – *The Mirror and the Light'' (Saesneg)
*Maggie O'Farrell – *Hamnet*
*Lydia Sandgren – *Samlade verk*
*Eloise Williams – *Wilde*

### Drama
*Tom Stoppard – *Leopoldstadt*

### Hanes
*Joe England – *Merthyr, The Crucible of Modern Wales*

### Cofiant
*Boyd Clack - *Kisses Sweeter Than Wine*
*Michael Franklin (gol.) - *Writers of Wales: Hester Lynch Thrale Piozzi*

### Barddoniaeth
*Peter Finch - *The Machineries of Joy*

### Eraill
*Owen Jones Thomas - *The Welsh Language in Cardiff – A History of Survival*
*Mary L. Trump - ''Too Much and Never Enough: How My Family Created the World's Most Dangerous Man''

## Marwolaethau 
*16 Ionawr – Christopher Tolkien, 95, golygydd, mab J. R. R. Tolkien
*21 Ionawr &ndash; Terry Jones, actor, chomedïwr a hanesydd, 77
*31 Ionawr - Mary Higgins Clark, 92, nofelydd Americanaidd
*4 Chwefror &ndash; Terry Hands, cynhyrchydd theatr, Cyfarwyddwr Artistig Theatr Clwyd 1997-2015, 79
*10 Chwefror - Claire Bretécher, 79, cartwnydd Ffrengig
*17 Chwefror - Charles Portis, 86, nofelydd Americanaidd
*24 Mawrth - Albert Uderzo, 92, darlunydd Ffrangeg ac ysgrifennwr sgript
*15 Ebrill - Dafydd Huws ("Goronwy Jones"), awdur a sgriptiwr, 70/71
*30 Mai - Siôn Eirian, awdur a dramodydd, 66
*5 Gorffennaf - Ena Thomas, cogyddes, awdures llyfrau coginio Cymraeg, 85
*2 Awst – Mark Ormrod, hanesydd, 62 (canser colorectaidd)
*20 Tachwedd – Jan Morris, awdur, 94
*3 Rhagfyr - Alison Lurie, nofelydd Americanaidd, 94 
*12 Rhagfyr - John le Carré, nofelydd Seisnig, 89

## Cyfeiriadau
Ralph Lingen, Barwn 1af Lingen

Gwas sifil o Loegr oedd **Ralph Robert Wheeler Lingen, Barwn 1af Lingen** KCB (19 Rhagfyr 1819 – 22 Gorffennaf 1905). Mae'n adnabyddus fel un o'r tri chomisiynydd a oedd yn gyfrifol am yr adroddiad *Inquiry into the State of Popular Education in Wales* (1847) – y Llyfrau Gleision drwg-enwog.

Fe'i ganwyd yn Birmingham, yn fab i'r dyn busnes Thomas Lingen (1771–1848). Astudiodd yn Ysgol Ramadeg Bridgnorth, Swydd Amwythig (1831–7), ac yng Ngholeg y Drindod, Rhydychen (1837–40). Enillodd gymrodoriaeth yn Ngholeg Balliol, Rhydychen ym 1841. Cafodd ei alw i'r Bar yn Lincoln's Inn, Llundain, ym 1847, ond ni ymarferodd fel bargyfreithiwr, ond daeth yn was sifil yn y Swyddfa Addysg y Llywodraeth.

Yn 1846 fe'i penodwyd, gyda Jelinger Cookson Symons a Henry Robert Vaughan Johnson – dau fargyfreithiwr arall o Loegr – yn gomisiynydd ymchwiliad seneddol i gyflwr addysg yng Nghymru. Ar adeg pan oedd mwyafrif y boblogaeth yn siaradwyr Cymraeg roedd y tri chomisiynydd yn siaradwyr Saesneg uniaith. Roeddent yn dibynnu i raddau helaeth ar dystiolaeth unochrog gan dirfeddianwyr a chlerigwyr Anglicanaidd a ddifenwasant iaith, addysg a moesoldeb y Cymry Cymraeg. Arweiniodd adroddiad y comisiynwyr – a gyhoeddwyd mewn cloriau glas ym 1847– at ddicter yng Nghymru, a daeth y mater yn adnabyddus fel Brad y Llyfrau Gleision.

Ym 1849 fe'i penodwyd yn Ysgrifennydd Parhaol i'r Adran Addysg, ac wedyn, ym 1969 yn Ysgrifennydd Parhaol y Trysorlys, swydd y parhaodd i'w gwneud nes iddo ymddiswyddo yn 1885, pan gafodd ei urddo'n arglwydd fel Barwn Lingen.

## Cyfeiriadau
Categori:Bargyfreithwyr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1819
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Pobl o Birmingham
John Evans, Archddiacon Meirionnydd

Clerigwr, hynafiaethydd ac achydd o Gymru oedd **Yr Hybarch John Evans** (4 Mawrth 1815 – 24 Mai 1891). Roedd yn offeiriad Anglicanaidd a wasanaethodd fel Archddiacon Meirionnydd.

## Cefndir 
Ganwyd Evans yn Nhŷ'n y Coed Llanfair, Harlech yn blentyn i John Evans, tirfeddiannwr ac Anne Owen ei wraig o deulu'r Crafnant, Llanbedr. Roedd Evans, gan hynny, yn disgyn o deuluoedd yr uchelwyr trwy'r ddau riant. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg Biwmares a Choleg y Drindod, Dulyn lle graddiodd BA ym 1841 ac MA ym 1863.

## Gyrfa 
Wedi ymadael a'r ysgol aeth Evans i gwmni cyfreithiol David Williams AS, Castell Deudraeth fel clerc erthyglau, er mwyn cymhwyso i ddod yn gyfreithiwr. Wedi cyflawni ei erthyglau a gweithio fel cyfreithiwr am tua phedwar blynedd penderfynodd nad oedd byd y gyfraith at ei ddant ac aeth yn fyfyriwr diwinyddol i Goleg y Drindod, Dulyn.

Wedi graddio o'r brifysgol fe'i hordeiniwyd yn ddiacon yn yr Eglwys Anglicanaidd ar Sul y Drindod 1841 ac yn offeiriad ym 1842 gan Christopher Bethell, Esgob Bangor. Ym 1841 fe'i penodwyd yn Gurad Llanbedr-y-cennin, Dyffryn Conwy gan wasanaethu yno o 1841 i 1844. Ym 1844 fe'i penodwyd yn Gurad parhaus Pentrefoelas a'i ddyrchafu yn Ficer yr un plwyf ychydig wedyn. Ym 1857 fe'i penodwyd yn Berson Machynlleth ac ym 1862 yn Rheithor Llanllechid. Ym 1866 fe'i codwyd yn Archddiacon Meirionnydd a Channon Trigiannol Eglwys Gadeiriol Bangor, gan barhau hefyd â bywoliaeth Llanllechid. Bu hefyd yn gyfrifol am achos Maes-y-groes rhwng Llandegai ac Abergwyngregyn. Sefydlodd ysgol ddyddiol Eglwysig ym Maes-y-groes. Ym 1888 fe'i penodwyd yn Rheithor Abergwyngregyn gan yr Arglwydd Penrhyn, perchennog y fywoliaeth. Arhosodd yn Abergwyngregyn am weddill ei ddyddiau.

Ym 1881 bu Evans yn un o dri gŵr eglwysig a enwyd mewn gweithred gyfreithiol fel perchenogion darn o dir a defnyddiwyd fel estyniad i fynwent blwyf Llanfrothen. Y ddogfen gyfreithiol hon arweiniodd at Achos claddu Llanfrothen, 1888, yr achos llys a daeth a'r cyfreithiwr ifanc o Lanystumdwy, David Lloyd George i sylw Cymru.

## Hynafiaethydd 
Roedd Evans yn hynafiaethydd ac yn achydd brwd, yn aelod o bron y cyfan o gymdeithasau a oedd yn ymwneud a'r fath bynciau yn ei ddydd. Roedd yn siaradwr a darlithydd poblogaidd ar y pynciau. Yn anffodus ychydig o ffrwyth ei lafur a gyhoeddwyd ond mae ei lithiau ar hanes Pentrefoelas yn y *Cambrian Journal* rhwng 1854 a 1855 ac ysbytywyr Ysbyty Ifan yn *Archæologia Cambrensis* ym 1860 yn dangos faint ei allu fel hanesydd.

Bu'n gwasanaethu fel beirniad mewn nifer o'r prif Eisteddfodau ar y cystadlaethau llenyddol a fu'n gadeirydd Pwyllgor Llên Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Bangor 1890.

## Teulu 
Priododd Mary Williams merch William Williams, Brynberllan, Pwllheli cawsant dau fab a dwy ferch. Bu'r ddau fab hefyd yn offeiriaid Anglicanaidd.

## Marwolaeth 
Bu farw ar Sul y Drindod 1891, ym Mangor o niwmonia yn 76 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion yn yr Eglwys Gadeiriol ym Mangor.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
The Grand Budapest Hotel

Ffim gomedi-drama o 2014 a gyfarwyddwyd gan Wes Anderson yw ***The Grand Budapest Hotel***.  Mae'r Ralph Fiennes, F. Murray Abraham, Tony Revolori, Jude Law, Tilda Swinton, Saoirse Ronan a Willem Dafoe yn y ffilm.

Dechreuwyd ffilmio *The Grand Budapest Hotel* ar 26 Awst, 2013, yn yr Almaen. Rhyddhawyd y ffilm ar 6 Chwefror 2014, yn yr Almaen, ac ar 7 Mawrth 2014 yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2014
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau drama Saesneg
Categori:Ffilmiau drama o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
Saoirse Ronan

Actores o Iwerddon yw **Saoirse Una Ronan** (ganwyd 12 Ebrill 1994). Mae hi wedi cael ei henwebu am Wobr Academi bedair gwaith.

Cafodd Ronan ei geni yn Efrog Newydd, yn ferch i'r actor Gwyddelig Paul Ronan a'i wraig Monica (ganwyd Brennan). Cafodd ei fagu yn Ardattin, Swydd Carlow, Iwerddon.

## Ffilmiau
**I Could Never Be Your Woman* (2007)
**Atonement* (2007)
**The Lovely Bones* (2009)
**The Way Back* (2010)
**The Grand Budapest Hotel* (2014)
**Brooklyn* (2015)
**Lady Bird* (2017)
**On Chesil Beach* (2017)
**Mary Queen of Scots* (2018)
**Little Women* (2019)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pobl o Efrog Newydd