Teyrngaredd Wlster

[bawd|dde|200px|[Baner yr Undeb, Baner Wlster, a baner yr Urdd Oren yn chwifio yng Ngogledd Iwerddon.]]
Ideoleg sy'n groes i Iwerddon Unedig yw **teyrngaredd Wlster**. Ceir gorgyffwrdd sylweddol o deyrngarwyr Wlster a'r gymuned Brotestannaidd yng Ngogledd Iwerddon.

## Diffiniad 
Mae'r mwyafrif o deyrngarwyr yn cefnogi cadw safle Gogledd Iwerddon fel talaith o fewn y Deyrnas Unedig, ac nid ymuno â Gweriniaeth Iwerddon sef nod y cenedlaetholwyr/gweriniaetholwyr Gwyddelig. Mae ambell mudiad teyrngarol o blaid annibyniaeth i Ogledd Iwerddon. Gall y term hefyd gyfeirio at gefnogaeth dros grwpiau parafilwrol teyrngarol yng Ngogledd Iwerddon.

Mae rhai yn defnyddio'r term "teyrngarwch" i ddisgrifio unoliaethwyr dosbarth gweithiol yng Ngogledd Iwerddon sy'n barod i ddefnyddio trais i ennill eu hamcanion. Yn ôl eraill, megis Garret FitzGerald, ffyddlondeb i Wlster yw teyrngaredd Wlster ac nid o reidrwydd i'r Undeb.

## Hanes 
### Gwladychu Wlster 
### Londonderry a'r Boyne 
[bawd|[Wiliam III & II, brenin Lloegr a'r Alban|Y Brenin Wiliam, *King Billy*, ym Mrwydr y Boyne.]]

### Yr Oruchafiaeth Brotestannaidd 
### Amddiffyn yr Undeb 
Datblygodd teyrngaredd Wlster wrth i unoliaethwyr yn Iwerddon amddiffyn yr Undeb yn wyneb ymdrechion gan lywodraeth San Steffan i roi Ymreolaeth i ynys Iwerddon. Bathwyd yr arwyddair *Ulster will fight and Ulster will be right* gan yr Arglwydd Randolph Churchill ym 1886. Arwyddair poblogaidd arall oedd *Home Rule is Rome Rule*, gan adlewyrchu atgasedd y Protestaniaid tuag at yr Eglwys Gatholig Rufeinig.

Erbyn 28 Medi 1912, arwyddwyd Cyfamod Wlster gan hanner miliwn o drigolion Wlster i brotestio Mesur Ymreolaeth llywodraeth Asquith. Rhagfynegodd Edward Carson ryfel cartref yn Wlster, gan recriwtio rhyw 80,000 o ddynion i Wirfoddolwyr Wlster a pharatoi llywodraeth dros dro i'r dalaith.

### Y rhaniad hyd 1969 
Wedi rhaniad Iwerddon ym 1921, daeth tair o naw sir Wlster yn rhan o Iwerddon Rydd, a daeth y chwe arall yn dalaith Gogledd Iwerddon. Yn ôl ystadegau o 1926, roedd 33.5% o boblogaeth Gogledd Iwerddon yn Gatholig a 62.2% yn Brotestannaidd (31.3% yn Bresbyteraidd, 27% yn Eglwys Iwerddon, a 3.0% yn Fethodistaidd).

### Yr Helyntion 
[bawd|250px|Graffiti a baner deyrngarol ar adeilad ger [Shankill Road ym 1970.]]
[bawd|250px|[Murlun i'r UVF yn Carrickfergus.]]

Yn ystod yr Helyntion, bu nifer o grwpiau parafilwrol teyrngarol yn gweithredu yng Ngogledd Iwerddon, gan gynnwys Gwirfoddolwyr Protestannaidd Wlster (UPV), Corfflu Gwirfoddol Wlster (UVF),  a Chymdeithas Amddiffyn Wlster (UDA).

Yn y 1970au, arweiniwyd plaid unoliaethol y VUPP (neu Vanguard) gan Bill Craig, oedd â chysylltiadau â nifer o grwpiau parafilwrol teyrngarol. Cyhuddir hefyd Ian Paisley a lluoedd diogelwch y Deyrnas Unedig o gael cysylltiadau â parafilwyr teyrngarol.

### Cytundeb Gwener y Groglith hyd heddiw 
Ymddangosodd grwpiau parafilwrol newydd wedi'r Cytundeb, gan gynnwys y Gwirfoddolwyr Oren ac Amddiffynwyr y Llaw Goch.

## Diwylliant 
Mae nifer o frawdoliaethau teyrngarol yng Ngogledd Iwerddon, gan gynnwys yr Urdd Oren, yr Urdd Oren Annibynnol, Bechgyn Prentisiaid Derry, a'r Sefydliad Du Brenhinol. Maent yn cynnal gorymdeithiau ar draws y dalaith, a'r amlycaf ohonynt yw'r ŵyl flynyddol ar 12 Gorffennaf, neu'r Deuddegfed Gogoneddus, i ddathlu buddugoliaeth y Brenin Wiliam ym Mrwydr y Boyne. Mae nifer o genedlaetholwyr yng Ngogledd Iwerddon yn ystyried y gorymdeithiau yn orchestaidd.

Ymysg caneuon poblogaidd y teyrngarwyr yw *The Sash*, ''Derry's Walls*, a *God Save the Queen*.

## Gwleidyddiaeth 
### Pleidiau 
* Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd (DUP)
* Plaid Unoliaethol Ulster (UUP)

## Gweler hefyd 
* Cenedlaetholdeb Prydeinig
* Enwadaeth yn Glasgow
* Prydeindod

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
## Cyfeiriadau
* McKittrick, David a McVea, David. *Making Sense of the Troubles* (Llundain, Penguin, 2001).
* Miller, David W. *Queen's Rebels: Ulster Loyalism in Historical Perspective* (Dulyn, Gwasg Coleg Prifysgol Dulyn, 2007 [1978]).
* Mulholland, Marc. *Northern Ireland: A Very Short Introduction* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2003).
* Patterson, Henry. *Ireland Since 1939: The Persistance of Conflict* (Llundain, Penguin, 2007).
* Taylor, Peter. *Loyalists'' (Llundain, Bloomsbury, 1999).


Categori:Diwylliant Gogledd Iwerddon
Categori:Gwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon
Categori:Hanes Gogledd Iwerddon
Categori:Unoliaeth