open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hijaz

bawd|275px|Map sy'n dangos y rhanbarth Sawdïaidd mewn coch a'r gyn-deyrnas mewn gwyrdd.
Rhanbarth yng ngorllewin Arabia yw'r **Hijaz** neu'r **Hejaz** (, *al-Ḥiǧāz*). Mae'n ffinio â'r Môr Coch i'r gorllewin, ac yn estyn o Haql ar Wlff Aqaba i Jizan. Mae'n cynnwys dinasoedd Jeddah, Mecca, a Medina, a chadwyn yr Hijaz.

Gan fod Mecca a Medina yn ddinasoedd pwysicaf Islam, mae'r Hijaz wastad wedi bod yn ardal bwysig i'r grefydd honno. Roedd yn rhan o'r Galiffiaeth ac Ymerodraeth yr Otomaniaid, ac ym 1916 datganodd y Sharif Hussein bin Ali ei hunan yn Frenin Teyrnas Hijaz. Unodd Ibn Saud yr Hijaz a'r Najd gan ffurfio Sawdi Arabia.

## Cyfeiriadau 

Categori:Daearyddiaeth Sawdi Arabia
Engelbert Humperdinck

:*Am y canwr, gweler Engelbert Humperdinck (canwr).*
Cyfansoddwr Almaenig oedd **Engelbert Humperdinck** (1 Medi 1854 – 27 Medi 1921) sydd fwyaf  enwog am ei opera *Hänsel und Gretel*.

Cafodd drawiad ar y galon wrth fynychu cyngerdd, a bu farw yn fuan wedyn, yn 67 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr Almaenig
Categori:Cyfansoddwyr opera
Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1921
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
London Midland

bawd|260px

Mae ***London Midland*** yn gwmni gweithredu trenau yn y Deyrnas Unedig. Yn gyfreithiol a enwir yn *London a Birmingham Railway Ltd* ac yn is-gwmni o Govia, mae ei gwasanaethau yn gweithredu yn bennaf ar Linell Arfordir y Gorllewin o  Euston Llundain ac yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr.
Craig-y-tyddyn (bryngaer)

Mae  **Craig-y-Tyddyn** yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Dolbenmaen yng Ngwynedd, Cymru; cyfeirnod OS: SH505427.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN046. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonyn nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Gwynedd
Categori:Dolbenmaen
Sigâr

bawd|250px|Tiwb sigâr a torrwr

Mae **sigâr** yn fwndel o dybaco sych sydd wedi'i rowlio'n dynn a'i eplesu sy'n cael ei thanio fel y gall mwg cael ei dynnu i mewn i'r geg. Mae tybaco sigâr yn cael ei dyfu mewn symiau sylweddol ym Mrasil, Camerŵn, Ciwba, Gweriniaeth Dominica, Hondwras, Indonesia, Mecsico, Nicaragwa, Ynysoedd y Philipinau, a Dwyrain yr Unol Daleithiau.

Bydd ysmygwyr sigâr yn defnyddio blwch llwch llwch er mwyn gwaredu lludw y sigarét. Yn aml caiff rhain eu cynhyrchu gan fragdai ond hefyd caent eu gwerthu a'u haddurno fel nwyddau cofroddion gan y diwydiant twristiaeth.

## Gweler hefyd
*Cetyn
*Canabis
*Marijuana
*Tobaco
*Sigarét
Ibn Saud, brenin Sawdi Arabia

Brenin cyntaf Sawdi Arabia oedd **Abdul-Aziz ibn Abdul-Rahman al Faisal al Saud** (, *‘Abd al-‘Azīz Āl Su‘ūd*; 1876 (ond dywedir 1880 mewn ffynonellau traddodiadol) – 9 Tachwedd 1953) a elwir yn aml yn **Ibn Saud**.

Fe'i ganwyd yn Riyadh i'r frenhinllin Saud, a chafodd ei deulu ei alltudio i Coweit pan oedd Arabia yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid. Ym 1902 dychwelodd Ibn Saud i adennill Riyadh a rheoli Nejd a Hasa, ac ym 1921 datganodd ei hunan yn Swltan Nejd. Ym 1926 concrodd Teyrnas Hejaz a ffurfiodd Teyrnas Nejd a Hejaz, a ailenwodd yn Sawdi Arabia ym 1932.

Darganfuwyd petroliwm yn Sawdi Arabia yn y 1930au a daeth â chyfoeth anhygoel i Ibn Saud a'i wlad; erbyn ei farwolaeth roedd yn un o ddynion cyfoethocaf y byd. Bedowin ac imam etifeddol yr Wahabïaid oedd Ibn Saud, a gosododd sharia yn sail gyfreithiol ei deyrnas. Roedd yn briod i tua 300 o wragedd, ac yn dad i nifer o blant gan gynnwys Saud a'i olynodd fel brenin (1953-64), ac yna'i fab Faisal (1964-75), Khalid (1975-82), Fahd (1982-2005), Abdullah (2005-15) a Salman (2015 hyd y presennol).

## Cyfeiriadau
Categori:Arabiaid
Categori:Brenhinoedd Sawdi Arabia
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Pobl o Riyadh
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Shinkansen

bawd|265px|Shinkansen E5

Mae'r **Shinkansen** (新幹線 *prif linell newydd*) – a elwir hefyd yn "trên bwled" – yn rhwydwaith o reilffyrdd cyflymder uchel yn Japan a weithredir gan bedwar cwmni sy'n perthyn i'r Grŵp JR (Rheilffyrdd Japan). Gan ddechrau gyda'r Shinkansen Tōkaidō yn 1964, mae'r rhwydwaith wedi ehangu i gynnwys ar hyn o bryd 2,764.6&nbsp;km (1,717.8 milltir) o linellau gyda chyflymder uchaf o 240–320&nbsp;km yr awr (149-198 milltir yr awr).

Categori:Cludiant yn Japan
She'eb

Tref yn rhanbarth Gogledd Môr Coch, Eritrea, yw '''She'eb'''.

Ar 12 Mai 1988 bu farw 200 i 400 o sifiliaid mewn cyflafan gan luoedd Ethiopia yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Eritrea. Cafodd tua 80 o bobl eu mathru gan danciau, a mor gymaint â 320 o bobl eu saethu'n farw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Eritrea
Orientalism

Llyfr gan Edward Said a gyhoeddwyd ym 1978 yw ***Orientalism*** sy'n ddylanwadol ac yn ddaleuol yn astudiaethau ôl-drefedigaethol a meysydd eraill. Dadleua Said bod ysgolheictod y Gorllewin ar y Dwyrain Canol yn cynnwys rhagfarn Ewroganolog yn erbyn Arabiaid a Mwslimiaid. Tyn Said ar draddodiad hir o ramantiaeth tuag at Asia a'r Dwyrain Canol yn niwylliant y Gorllewin, a dadleua bod hyn wedi'i ddefnyddio i gyfiawnhau trefedigaethrwydd ac imperialaeth Ewropeaidd ac Americanaidd. Condemiodd Said hefyd yr elitau Arabaidd sy'n mewnoli syniadau Dwyreinyddiaeth (*Orientalism*).

Categori:Beirniadaeth lenyddol
Categori:Dwyreinioldeb
Categori:Llyfrau 1978
Categori:Llyfrau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llyfrau ffeithiol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llyfrau gwleidyddol
Tragopan

Genws o adar yn nheulu'r Phasianidae yw **Tragopan** neu'r **ffesant corniog**. Ceir pum rhywogaeth sy'n byw ym mynyddoed yr Himalaya a de Tsieina:

* *Tragopan melanocephalus*
* *Tragopan satyra*
* *Tragopan temminckii*
* *Tragopan blythii*
* *Tragopan caboti*

## Cyfeiriadau
Categori:Ffesantod
Categori:Phasianidae
Rémi Ochlik

Ffotograffydd a newyddiadurwr ffotograffig Ffrengig oedd **Rémi Ochlik** (16 Hydref 1983 - 22 Chwefror 2012).

Cafodd ei eni yn Thionville, Moselle, Ffrainc. Enillodd Wobr François Chalais yn 2004.

Bu farw yn ninas Homs, Syria, yn ystod gwrthryfel, ynghyd â'r newyddiadures Americanaidd Marie Colvin pan gafodd y tŷ roedden nhw'n aros ynddo ei fomio gan luoedd y llywodraeth.

Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Marwolaethau 2012
Gorsaf reilffordd Small Heath

Mae **gorsaf reilffordd Small Heath** yn gwasanaethu ardaloedd Small Heath a Sparkbrook o ddinas Birmingham yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr.

Small Heath
Small Heath
Gorsaf reilffordd Rowley Regis

Mae **gorsaf reilffordd Rowley Regis** yn gwasanaethu tref Blackheath ac ardal Rowley Regis o Sandwell yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr.

Rowley Regis
Rowley Regis
Gorsaf reilffordd Charing Cross Llundain

Mae **gorsaf reilffordd Charing Cross**, neu **Charing Cross Llundain**, yn derfynfa sy'n gwasanaethu ardal Westminster o Lundain, Prif ddinas Lloegr.

## Gweler hefyd
* Charing Cross

Charing Cross
Charing Cross
Charing Cross
Pen-y-Castell, Corneli

Mae **Pen-y-Castell** yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Corneli ym Mhen-y-bont ar Ogwr, Cymru; cyfeirnod OS: SS842826. 
bawd|Olion y fryngaer

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: GM240. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonyn nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Pen-y-bont ar Ogwr
Gorsaf reilffordd Marylebone Llundain

Mae **gorsaf reilffordd Marylebone**, neu **Marylebone Llundain**, yn derfynfa sy'n gwasanaethu ardal Dinas Westminster yng nghanol Lundain, Prif ddinas Lloegr.

## Cyfeiriadau
Marylebone
Marylebone
Marylebone
Gorsaf reilffordd Woolwich Arsenal

Mae **gorsaf reilffordd Woolwich Arsenal** yn gwasanaethu ardal Woolwich yn fwrdeistref frenhinol Greenwich yn Llundain, Prif ddinas Lloegr.

Categori:Bwrdeistref Frenhinol Greenwich
Woolwich Arsenal
Woolwich Arsenal
Woolwich Arsenal
Robert Carr

Gwleidydd o Loegr ac Ysgrifennydd Cartref y Deyrnas Unedig rhwng 1972 a 1974 oedd **Leonard Robert Carr, Arglwydd Carr o Hadley** (11 Tachwedd 1916 – 17 Chwefror 2012).  Aelod y Blaid Geidwadol (DU) oedd ef.

Cafodd Carr ei eni yn Llundain.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Ysgrifenyddion Cartref
The Monkees

Band roc a pop oedd **The Monkees** a fu'n weithgar yn wreiddiol rhwng 1966 ac 1971, gyda aduniad a theithiau yn y degawdau wedi hynny. Fe'i ffurfiwyd yn Los Angeles yn 1965 gan Bob Rafelson a Bert Schneider yn benodol ar gyfer y gyfres teledu Americanaidd *The Monkees*, a ddarlledwyd rhwng 1966 a 1968. Y pedwarawd o actorion cerddorol oedd yr Americanwyr Micky Dolenz, Michael Nesmith, a Peter Tork; a'r canwr ac actor Seisnig Davy Jones. Goruchwyliwyd cerddoriaeth y band yn wreiddiol gan Don Kirshner, gyda chefnogaeth gan y ddeuawd ysgrifennu caneuon 'Boyce and Hart'.

Ar y cychwyn, bach iawn oedd cyfraniad y pedwar actor-gerddor yn y stiwdio recordio am y misoedd cyntaf yn ei gyrfa pum mlynedd fel y "Monkees". Roedd hyn yn rhannol oherwydd yr amser oedd angen i ffilmio'r gyfres deledu. Er hyn, gwnaeth Nesmith cyfansoddi a chynhyrchu rhai caneuon o'r cychwyn, a cyfrannodd Tork ychydig bach o waith gitâr ar y sesiynau gynhyrchwyd gan Nesmith. Cyfranodd y pedwar prif leisiau i wahanol draciau. Yn y diwedd, brwydrodd y pedwar i gael yr hawl i oruwchwylio yr holl gynnyrch cerddorol dan enw'r band, yn gweithio fel cerddorion, cantorion, cyfansoddwyr a chynhyrchwyr.

Wedi i'r sioe deledu ddod i ben yn 1968, parhaodd y Monkees recordio cerddoriaeth hyd 1971, pan chwalodd y grŵp. Daeth adfywiad o ddiddordeb yn y band yn 1986, a arweiniodd at gyfres o deithiad aduniad a recordiau newydd. Mae'r grŵp wedi aduno a theiio sawl gwaith ers hynny gyda gwahanol aelodau a gwahanol raddau o lwyddiant. Bu farw Jones yn Chwefror 2012 a bu farw Tork yn Chwefror 2019. Mae Dolenz a Nesmith yn parhau fel aelodau gweithredol o'r grŵp.

Disgrifiodd Dolenz *The Monkees* i ddechrau fel "sioe deledu am fand dychmygol.. oedd eisiau bod fel y Beatles ond byth yn llwyddiannus". Yn eironig, arweiniodd llwyddiant y sioe at yr actor-gerddorion i ddod yn un fandiau mwyaf llwyddiannus y 1960au. Mae'r Monkees wedi gwerthu mwy na 75 miliwn o recordiau yn fyd-eang gan eu wgendu yn un o'r grwpiau a werthodd fwyaf erioed gyda chaneuon poblogaidd rhyngwladol, fel "Last Train to Clarksville", "Pleasant Valley Sunday", "Daydream Believer", ac "I'm a Believer". Adroddwyd mewn papurau newydd a chylchgronau fod y Monkees wedi gwerthu fwy na'r Beatles a'r Rolling Stones gyda'i gilydd yn 1967, ond honnodd Nesmith yn ei hunangofiant *Infinite Tuesday* mai celwydd oedd hynny, a ddywedodd ef wrth newyddiadurwr.

## Albymau
**The Monkees* (1966)
**More of The Monkees* (1967)
**Headquarters* (1967)
**Pisces, Aquarius, Capricorn & Jones Ltd.* (1967)
**The Birds, The Bees & the Monkees* (1968)
**Head* (1968)
**Instant Replay* (1969)
**The Monkees Present* (1969)
**Pool It!* (1987)
**Justus* (1996)
**Good Times!* (2016)

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Americanaidd
Gorsaf reilffordd Liverpool Street Llundain

Mae **gorsaf reilffordd Liverpool Street Llundain** yn derfynfa sy'n gwasanaethu ganol prif ddinas Lloegr, Llundain.

## Gwasanaethau
Mae Rheilffordd Abelio Greater Anglia yn cynnal y brif gwasanaethau o’r orsaf, yn mynd i Norwich, Caergrawnt, Colchester, Yarmouth, Maes awyr Stansted, Harwich, Chelmsford a threfi eraill yn yr ardal. Perchnogio y cwmni yw Rheilffordd NS, rheilffordd genedlaethol yr Iseldiroedd sydd yn perchen Scotrail yn yr Alban a Merseyrail yn Lerpwl

Gwasanaethir Liverpool Street hefyd gan Central Line, Circle Line,  Hammersmith & City Line, Metropolitan Line., Overground Llundain a Transport for London (TFL).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan National Rail
* Gwefan Abelio East Anglia

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Llundain
Liverpool Street
Liverpool Street
Copaon yr Alban Adran 1-2

Mae **copaon yr Alban Adran 1-2** yn copaon ar fynyddoedd yr Alban; ceir 3,006 ohonynt i gyd a cheir erthygl ar bob un ohonynt ar y Wicipedia Cymraeg. Mae'r erthyglau wedi'u clystyru yn ôl lleoliad:
:''Mae'r fynegai i'r holl copaon (a theithiau) i'w weld yma.

## Adran 1: Moryd Clud i Strath Tay
bawd|100px
### Loch Tay i Perth
bawd|chwith|upright=1.8|Lleoliad y copaon o Loch Tay i Perth.Mwya'r dot, ucha'r copa.

### Strathyre i Strathallan
bawd|chwith|upright=1.8|copaon o Strathyre i Strathallan. 

### Loch Lomond i Strathyre
bawd|chwith|upright=1.8|Map o'r copaon rhwng Loch Lomond a Strathyre.

### Inveraray i Crianlarich
bawd|chwith|upright=1.8|Map o'r copaon

### Loch Long i Loch Lomond 
bawd|chwith|upright=1.8|copaon o Loch Long i Loch Lomond.

## Adran 2: Loch Rannoch i Loch Tay
bawd|100px
### Loch Rannoch i Glen Lyon 
chwith|upright=1.8|copaon o Loch Rannoch i Glen Lyon.

### Glen Lyon i Glen Dochart a Loch Tay 
bawd|chwith|upright=1.8|Y copaon rhwng Glen Lyon, Glen Dochart a Loch Tay.

## Gweler hefyd 
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* copaon uchaf siroedd Cymru
* Rhestr o gopaon dros 610m (2,000 troedfedd) yn yr Alban
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Cyfeiriadau
*
Alban
Copaon yr Alban Adran 9-10

Mae **copaon yr Alban Adran 9-10** yn cynnwys y teithiau a'r mynyddoedd canlynol:
:''Mae'r Mynegai i'r holl deithiau i'w weld yma.

## Adran 9: Spean Bridge i Elgin
bawd|100px
### Glen Albyn i Monadh Liath 
bawd|chwith|upright=1.6|Copaon Glen Albyn i Monadh Liath

### Loch Lochy i Loch Laggan 
bawd|chwith|upright=1.6|Copan o Loch Lochy i Loch Laggan

## Adran 10: Glen Shiel i Glenfinnan
bawd|100px
### Glen Shiel i Loch Hourn a Loch Quoich 
bawd|chwith|upright=1.6|Copaon o Glen Shiel i Loch Hourn a Loch Quoich

### Knoydart i Glen Kingie 
bawd|chwith|upright=1.6|Copaon rhwng Knoydart a Glen Kingie

### Loch Arkaig i Glen Moriston 
bawd|chwith|upright=1.6|Copan rhwng Loch Arkaig a Glen Moriston

### Mallaig i Fort William
bawd|chwith|upright=1.6|Copaon o Mallaig i Fort William

## Gweler hefyd 
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Copaon uchaf siroedd Cymru
* Rhestr o gopaon dros 610m (2,000 troedfedd) yn yr Alban
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Cyfeiriadau
*
Alban
Copaon yr Alban Adran 5-6

Mae **copaon yr Alban Adran 5-6** yn cynnwys y teithiau a'r mynyddoedd canlynol:
:''Mae'r Mynegai i'r holl deithiau i'w weld yma.

## Adran 5: Loch Ericht i Glen Tromie a Glen Garry
bawd|100px
bawd|chwith|upright=1.6|Copaon o Loch Ericht i Glen Tromie a Glen Garry.

## Adran 6: Coedwig Atholl i Braemar a Blairgowrie
bawd|100px
### Glen Tromie i Glen Tilt 
bawd|chwith|upright=1.6|Copaon o Glen Tromie i Glen Tilt.

### Pitlochry i Braemar a Blairgowrie 
bawd|chwith|upright=1.4|Copaon o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie.

## Gweler hefyd 
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Copaon uchaf siroedd Cymru
* Rhestr o gopaon dros 610m (2,000 troedfedd) yn yr Alban
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Cyfeiriadau
*
Alban
Bron-y-Gaer

Mae **Bron-y-Gaer** yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Meidrim yn Sir Gaerfyrddin, Cymru; cyfeirnod OS: SN306192.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CM148. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Sir Gaerfyrddin
Hassan II, brenin Moroco

Brenin Moroco o 1961 hyd ei farwolaeth oedd **Hassan II** (9 Gorffennaf 1929 – 23 Gorffennaf 1999).

Categori:Brenhinoedd Moroco
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Gwrth-gomiwnyddion o Foroco
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Rabat
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Karley Scott Collins

Actores a digrifwraig o'r Unol Daleithiau yw **Karley Scott Collins** (ganwyd 1999).

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Joel McHale

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Joel Edward McHale** (ganwyd 20 Tachwedd 1971).

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1971
Bryngaerau Sir Fynwy

[bawd|chwith|365|[Coed y Bwnydd (bryngaer)|Bryngaer Coed y Bwnydd: a llond gwlad o glychau'r gôg!]]

Dyma restr o **fryngaerau yn Sir Fynwy**, sydd wedi'u cofrestru gan CADW:

|}

## Gweler hefyd
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint
* Cylchoedd cerrig
* Siambr gladdu

## Cyfeiriadau

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Cadw
Categori:Rhestrau Cymru
Crispin Glover

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Crispin Hellion Glover** (ganwyd 1964).

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1964
Danny Mann

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Danny Mann** (ganwyd 28 Gorffennaf 1951).

Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Actorion Americanaidd
Teledu clyfar

bawd|300px|Teledu clyfar LG Electronics a laniswyd yn Rhagfyr 2011.
Mae'r **teledu clyfar** (Saesneg: *smart tv* neu *connected tv*) yn caniatáu i ddau fath gwahanol o dechnoleg uno gyda'i gilydd mewn un set neu focs, fel mae'r ffôn clyfar yn ei wneud. Mae'n caniatáu i'r defnyddiwr weld (a chlywed) ffilmiau, rhaglenni, drwy'r We ond hefyd mae'n cynnig y sianeli teledu arferol megis Sky, BBC (drwy iPlayer) a Freeview. Gall y defnyddiwr hefyd drin a thafod ffeiliau personol megis lluniau a fideo mae wedi'u creu eu hun drwy gysylltu'r teledu clyfar â'i gyfrifiadur neu gyda dyfais storio gwybodaeth megis y co-bach. Yr "arwyneb" a ddefnyddir i uno'r ddau dechnoleg ac i wneud y fforio'n hawdd yw'r hyn a elwir yn EPG.

Erbyn 2012 roedd y dechnoleg hwn ar gael nid yn unig ar gyfer teledai Haen 1 (sef y teledai drud gan gwmnïau mawrion fel LG Electronics a ddyfeisiodd y teledu clyfar cyntaf yn 2007 a Samsung (Samsung Smart TV) ond hefyd ar deledai Haen 2 gan gwmnïau megis InView Technology. Fis Mawrth 2012, dechreuodd Argos werthu teledai a bocsys rhad gan InView am y tro cyntaf.

## Gweler hefyd 
*Ffonau clyfar

## Cyfeiriadau
Categori:Telegyfathrebu
Categori:Teledu
Suleiman Mousa

Llenor ac hanesydd  o Wlad Iorddonen oedd **Suleiman Mousa** (11 Mehefin 1919 - 9 Mehefin 2008). Ymysg ei lyfrau mae *Bywgraffiad y Sharif Hussein Bin Ali*, *Iorddonen yn Rhyfel 1948*, *Gwrthryfel Mawr yr Arabiaid*, *Hanes Iorddonen yn yr 20fed Ganrif*, a *T. E. Lawrence: Safbwynt Arabaidd*.

Categori:Bywgraffyddion
Categori:Cristnogion Arabaidd
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Hanesyddion o Wlad Iorddonen
Categori:Llenorion Arabeg o Wlad Iorddonen
Categori:Marwolaethau 2008
Eillio

bawd|300px|Dyn yn eillio gyda rasel
Tynnu blew gan ddefnyddio llafn megis rasel yw **eillio**, **siafio** (gog.) neu **siafo** (de). Gan amlaf dynion sy'n eillio i dynnu blew'r wyneb, a menywod i dynnu blew'r goes a'r gesail. Dau brif ddull eillio yw eillio llaw, gyda rasel hir neu rasel ddiogel, ac eillio sych, gyda rasel drydanol.

Defnyddir gwahanol fathau o sebon eillio ar gyfer eillio. Gall y sebon fod ar ffurf bloc sebon, mewn disgyl, fel past o diwb neu ewyn parod o gan. Gellir hefyd credu sebon eillio personol gartref.

Cedwir a chreir sebon eillio hefyd mewn mẃg eillio hunanddarpar neu bwrpasol.

## Dolenni
* History Of The Shaving Razor
* 'History of Shaving: Science, Technology and Razor Innovations' gwmni raseli Gillette
* Fideo ar sut mae eillio â llafn

## Cyfeiriadau
Categori:Blew
Categori:Iechyd
Mike Epps

Actor, comediwr, cyfarwyddwr ffilm ac awdur Americanaidd yw **Michael Elliot** "**Mike**" **Epps** (ganwyd 18 Tachwedd 1970).  Fe'i ganwyd yn Indianapolis.

## Ffilmiau
**Next Friday* (2000)
**All About the Benjamins* (2002)
**Friday After Next* (2002)
**The Honeymooners* (2005)
**Welcome Home Roscoe Jenkins* (2008)
**Soul Men* (2008)
* *Open Season 2* (2008)
**Ghetto Stories: The Movie* (2010)

## Teledu
**The Sopranos* (1999)
**The Boondocks* (2006)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1970
Robert Vaughn

:*Efallai eich bod yn chwilio am Robert Vaughan.*

Actor o Americanwr yw **Robert Francis Vaughn** (22 Tachwedd 1932 – 11 Tachwedd 2016) sy'n enwog am ei rannau yn y rhaglenni teledu *The Man from U.N.C.L.E.*, *The Protectors*, ac *Hustle*, a'r ffilm *The Magnificent Seven*. Yn 2012 ymddangosodd yn *Coronation Street*.

Fe'i ganwyd yn Ddinas Efrog Newydd, yn fab i'r actorion Marcella Frances (née Gaudel) a Gerald Walter Vaughn. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Minnesota.

Priododd yr actores Linda Staab ym 1974.

Bu farw yn 2016 wedi brwydr gyda liwcemia.

### Ffilmiau
## Teledu
**The Man from U.N.C.L.E.* (1964–68)
**The Girl from U.N.C.L.E.* (1966)
**The Protectors* (1972–74)
**Washington: Behind Closed Doors* (1977)
**Hustle* (2004–12) 
**Coronation Street* (2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Tinker Tailor Soldier Spy (rhaglen deledu)

Cyfres deledu a ddarlledwyd gan y BBC ym 1979 yw ***Tinker Tailor Soldier Spy*** sy'n addasiad o'r nofel ysbïo *Tinker Tailor Soldier Spy* gan John le Carré. Cafodd ei haddasu gan Arthur Hopcraft a'i chyfarwyddo gan John Irvin. Mae'n serennu Alec Guinness mewn rhan George Smiley, yr enwocaf o gymeriadau le Carré, ac ystyrid hwn yn un o berfformiadau gorau Guinness.

Darlledwyd saith pennod y gyfres rhwng 10 Medi a 22 Hydref 1979, ac yn ystod y cyfnod hwn cafodd Anthony Blunt ei enwi fel un o ysbiwyr Sofietaidd Pump Caergrawnt, cyd-ddigwyddiad o nod gan yr oedd stori le Carré yn seiliedig ar hanes Kim Philby, un o gyd-ysbiwyr Blunt. Gwnaed dilyniant ym 1982, ''Smiley's People'', sy'n seiliedig ar y nofel o'r un enw gan le Carré.

## Cast 
* George Smiley - Alec Guinness
* Peter Guillam - Michael Jayston
* Oliver Lacon - Anthony Bate
* Toby Esterhase - Bernard Hepton
* Bill Haydon - Ian Richardson
* Jim Prideaux - Ian Bannen
* Ricki Tarr - Hywel Bennett
* Percy Alleline - Michael Aldridge
* Roy Bland - Terence Rigby
* Control - Alexander Knox
* Mendel - George Sewell
* Connie Sachs - Beryl Reid
* Jerry Westerby - Joss Ackland
* Ann Smiley - Siân Phillips
* Roddy Martindale - Nigel Stock
* Karla - Patrick Stewart
* Sam Collins - John Standing
* Tufty Thessinger - Thorley Walters
* Molly Purcell - Mandy Cuthbert
* Alwyn - Warren Clarke
* Irina - Susan Kodicek
* Fawn - Shahrukh Khan
* Boris - Hilary Minster
* Polyakov - George Pravda
* "Jumbo" Roach - Duncan Jones
* Mrs Pope Graham - Pauline Letts
* Headmaster - John Wells
* Lauder Strickland - Frank Moorey
* Bryant - Frank Compton
* Alisa Brimley - Marjorie Hogan
* Paul Skordeno - Joe Praml

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu'r 1970au
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu sy'n seiliedig ar nofelau
Categori:Rhaglenni teledu ysbïo
Hassanal Bolkiah

Swltan Brwnei yw '''Hassan al-Bolkiah Mu'izzaddin Waddaulah''' GCB, GCMG (ganwyd 15 Gorffennaf 1946).

Categori:Brwnei
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Swltanau
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Steve Prefontaine

bawd|Carreg Pre: cofeb i Steve Prefontaine yn y man bu farw

Rhedwr o'r Unol Daleithiau oedd **Steve Roland "Pre" Prefontaine** (25 Ionawr 1951 – 30 Mai 1975) oedd yn un o sbardunau'r twf mewn rhedeg yn yr Unol Daleithiau yn y 1970au.

Ganwyd yn Coos Bay, Oregon, UDA. Dechreuodd redeg tra'n mynychu Marshfield High School, ac yn ei flwyddyn olaf torrodd y record genedlaethol am y ras ddwy filltir. Tynodd sylw Bill Bowerman, hyfforddwr trac a maes ym Mhrifysgol Oregon a chyd-sefydlydd Nike, Inc. Ymunodd Prefontaine â Phrifysgol Oregon ym 1969, a denodd niferoedd mawr o bobl i wylio ei rasys. Ar ôl iddo raddio, roedd ganddo saith teitl o'r National Collegiate Athletic Association (NCAA): traws gwlad 1970, '71, a '73, a'r ras dair milltir  '70, '71, '72, a '73. Mae ei recordiau yn y rasys tair milltir a chwe milltir yn sefyll hyd heddiw. Yn ystod ei yrfa torrodd recordiau cenedlaethol (weithiau rhai ei hunan) 14 o weithiau.

Bu farw Prefontaine mewn damwain car, ger Parc Hendricks yn Eugene, Oregon, pan trodd ei gar godi to drosodd wrth iddo ei yrru. Crynodiad yr alcohol yn ei waed oedd .16; dan gyfraith Oregon mae .10 yn dynodi bod person wedi meddwi.

Cynhelir Ras Goffa Prefontaine bob blwyddyn ym Mae Coos.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Tom Jordan, ''Pre: The Story of America's Greatest Running Legend'' (Rodale, 1998)

Categori:Athletwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Categori:Pobl o Oregon
Najd

bawd|Ardal y Nejd yn Sawdi Arabia.
Canolbarth Gorynys Arabia yw'r **Najd** neu'r **Nejd** (, *Naǧd*).

Llwyfandir yw'r Najd rhwng 762 a 1,525 metr. Mae'r rhan ddwyreiniol yn cynnwys nifer o bentrefi wedi'u hadeiladu o amgylch gwerddon, tra bod Bedouins crwydrol yng ngweddill y llwyfandir.

Yn 1932, daeth Najd yn dalaith i Sawdi Arabia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Sawdi Arabia
Rhestr o gopaon De Cymru

Dyma **restr o gopaon De Cymru**:
:*Gellir gweld copaon y Gogledd yn fama.*
[bawd|250px|Yr olygfa o [Banc y Garn|Fanc y Garn.]]

## Rhwng Aberystwyth a'r Trallwng 
bawd|chwith|upright=1.9|Lleoliad y copaon o Aberystwyth i'r Trallwng.

|}

## Rhwng Caerfyrddin a Dyffryn Nedd 
[bawd|250px|Carnedd ar gopa [Carn Pen-rhiw-ddu, Bannau Brycheiniog.]]
bawd|chwith|upright=1.3|Lleoliad y copaon o Gaerfyrddin i Ddyffryn Nedd

|}

## Rhwng Llanymddyfri a Threfynwy 
[bawd|250px|[Llyn y Fan Fawr, yng nghesail Fan Brycheiniog ar y Mynydd Du.]]
bawd|chwith|upright=2.1|Lleoliad y copaon o Lanymddyfri i Drefynwy

|}

## Rhwng Castell-nedd a Chas-gwent 
[bawd|250px|[Blorens, Rhwng Castell-nedd a Chas-gwent.]]
bawd|chwith|upright=1.6|Lleoliad y copaon o Castell-nedd a Chas-gwent

|}

## De-orllewin Cymru 
[bawd|250px|[Domen Milwyn.]]
bawd|chwith|upright=1.8|Lleoliad y copaon o De-orllewin Cymru

|}

## Rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll 
[bawd|250px|Banc Burfa, Rhwng y [Trallwng a'r Gelli Gandryll.]]
bawd|chwith|upright=0.8|Lleoliad y copaon o Trallwng a'r Gelli Gandryll

|}

## Gweler hefyd 
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Copaon uchaf siroedd Cymru
* Rhestr o gopaon dros 610m (2,000 troedfedd) yn yr Alban

Cymru
Jon Ronson

Newyddiadurwr, awdur, a gwneuthurwr ffilmiau dogfen o Gymro yw **Jon Ronson** (ganwyd 10 Mai 1967 yng Nghaerdydd).

## Llyfrau 
* *The Psychopath Test: A Journey Through the Madness Industry* (2011) ISBN 978-1594488016
* *What I Do: More True Tales Of Everyday Craziness* (2007) ISBN 0-330-45373-8
* *Out of the Ordinary: True Tales of Everyday Craziness* (2006) ISBN 0-330-44832-3
* *The Men Who Stare at Goats* (2004) ISBN 0-330-37547-4
* *Them: Adventures with Extremists* (2001) ISBN 0-330-37545-8
* *Clubbed Class* (1994) ISBN 1-85793-320-6

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Gwneuthurwyr ffilmiau dogfen
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caerdydd
Wayne Hennessey

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Wayne Robert Hennessey** (ganwyd 24 Ionawr 1987). Mae'n chwarae i Nottingham Forest yn Uwch Gynghrair Lloegr a thîm cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa clwb
Dechreuodd Hennessey gydag Academi Manchester City ond bu rhaid i'r teulu symud o Ynys Môn i fyw yng Nglannau Dyfrdwy er mwyn ei alluogi i deithio i Manceinion.

Gadawodd Manchester City pan yn 16 mlwydd oed wedi i'r clwb ffafrio Kasper Schmeichel fel eu dewis cyntaf i'r tîm ieuenctid a symudodd i Wolverhampton Wanderers. Cafodd ei gêm broffesiynol cyntaf tra ar fenthyg gyda Stockport County a llwyddodd i dorri record y Gynghrair Bêl-droed am gadw llechen lan mewn naw gêm yn olynol.

Chwaraeodd 166 o gemau i  Wolverhampton Wanderers dros gyfnod o wyth tymor, gan gynnwys tri thymor yn Uwch Gynghrair Lloegr cyn symud i Crystal Palace ym mis Ionawr 2014.

## Gyrfa ryngwladol
Mae Hennessey wedi ennill capiau i dimau cenedlaethol Cymru dan17, dan 19 a dan 21 a llwyddodd i sgorio yn erbyn Twrci dan19 â chic rhydd..

Cafodd ei gap cyntaf i dîm cenedlaethol Cymru fel eilydd ail hanner yn y gêm gyfeillgar ar Y Cae Ras,Wrecsam yn erbyn Seland Newydd ym mis Mai 2007. a casglodd ei 50fed cap yn erbyn Cyprus ym mis Medi 2015.

Chwaraeodd ym mhob un o gemau Cymru yn ymgyrch rhagbrofol Pencampwriaeth UEFA Euro 2016, gan ildio pedair gôl yn unig. Cafodd ei gynnwys yng ngharfan 23-dyn Cymru ar gyfer y bencampwriaeth ond bu rhaid iddo fethu'r gêm agoriadol yn erbyn Slofacia oherwydd problem gyda'i gefn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol David Hughes
Mark Pilkington

Golffiwr proffesiynol o Gymru yw **Mark Pilkington** (ganed 17 Mawrth 1978).

Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Golffwyr o Gymru
Modern Talking

Band cerddorol o'r Almaen yw **Modern Talking**. Aelodau'r band yw Thomas Anders, sef y prif leisydd a Dieter Bohlen.
Mae'r grŵp wedi gwerthu dros 120 miliwn o recordiau ledled y byd.

## Albymau 
* 1985 *The 1st Album*
* 1985 ''Let's Talk About Love*
* 1986 *Ready for Romance*
* 1986 *In the Middle of Nowhere*
* 1987 *Romantic Warriors*
* 1987 *In the Garden of Venus*
* 1998 *Back for Good*
* 1999 *Alone*
* 2000 *Year of the Dragon*
* 2001 *America*
* 2002 *Victory*
* 2003 *Universe''

Categori:Bandiau
Keith Richards

Cerddor o Loegr, ysgrifennwr caneuon, ac aelod gwreiddiol o'r The Rolling Stones yw **Keith Richards** (ganwyd 18 Rhagfyr 1943).

Categori:Cerddorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Gitaryddion o Loegr
Categori:Pobl o Loegr o dras Wyddelig
Neville Powell

Rheolwr pêl-droed a chyn chwaraewr pêl-droed proffesiynol o Gymru yw **Neville Powell** (ganed 2 Medi 1963) sy'n rheoli Tref Aberystwyth yn Uwch Gynghrair Cymru.

## Gyrfa chwarae
Dechreuodd Powell ei yrfa gyda Tranmere Rovers, gan sgorio ar ei ymddangosiad cyntaf i'r clwb yn 17 mlwydd oed ar 1 Mawrth 1981.. Gwnaeth 86 ymddangosiad i'r clwb cyn gadael ym 1984 er mwyn ymuno â Dinas Bangor oedd, ar y pryd, yn chwarae yn Uwch Gynghrair Gogledd Lloegr (Saesneg: *Northern Premier League*). ac yn nhymor cyntaf un Uwch Gynghrair Cymru.

Ym 1993 cymerodd yr awenau fel chwaraewr-reolwr gyda Chei Connah, ond daeth ei yrfa chwarae i ben ar ddiwrnod agoriadol tymnor 1996-97 wedi iddo dorri ei goes mewn gêm yn erbyn Llansantffraid.

Llwyddodd Powell i ennill Uwch Gynghrair Cymru gyda Bangor yn 2010-11 yn ogystal ag arwain y clwb ar rediad hynod o 22 gêm heb golli gêm yng Nghwpan Cymru welodd Bangor yn ennill Cwpan Cymru yn 2007-08, 2008-09 a 2009-10 a chyrraedd rownd derfynol 2010-11

Cafodd ei wobrwy fel Rheolwr y Flwyddyn yn Uwch Gynghrair Cymru yn 2009-10 a 2010-11 ond yn Gorffennaf 2016 cafodd ei ddiswyddo llai na thair wythnos cyn dechrau'r tymor.

Ar 11 Gorffennaf 2017, cyhoeddwyd mai Powell fyddai rheolwr newydd Tref Aberystwyth.

Mae Powell wedi ei anfarwoli yn Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:C.P.D. Cei Connah
Categori:C.P.D. Dinas Bangor
Categori:C.P.D. Tref Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Bangor
Categori:Aelodau Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru
Blackcliff Wood

Mae  **Blackcliff Wood** yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Tyndyrn, Sir Fynwy, Cymru; cyfeirnod OS: ST529990.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: MM027. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Sir Fynwy
Categori:Tyndyrn
Llenyddiaeth yn 2000

## Digwyddiadau
## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn:
** Cymraeg: *Y Llofrudd Iaith* gan Gwyneth Lewis
** Saesneg: *Stonelight* gan Sheenagh Pugh
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Gao Xingjian
* Gwobr Booker: *The Blind Assassin* gan Margaret Atwood

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Geraint V. Jones - *Cur y Nos*
*Eirug Wyn - *Tri Mochyn Bach*

### Barddoniaeth
### Straeon byrion
*Mihangel Morgan - *Cathod a Chŵn*
*Manon Rhys (gol.) - ''Storïau'r Troad*

### Eraill
*Jerry Hunter - *Soffestri’r Saeson*
*A. Cynfael Lake (gol.) - *Anterliwtiau Huw Jones o Langwm*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Trezza Azzopardi - *The Hiding Place*
*Barbara Kingsolver - *Prodigal Summer*
*Philip Pullman - *The Amber Spyglass*
*J. K. Rowling - *Harry Potter and the Goblet of Fire*
*Nigel Tranter - *Courting Favour*

### Drama
*Timothy Findley - *Elizabeth Rex*

### Hanes
### Cofiant
*Lorna Sage - *Bad Blood*

### Barddoniaeth
*Ruth Bidgood - *Singing to Wolves*
*Owen Sheers - *The Blue Book*

### Eraill
*Peter Ackroyd - *London: A Biography''

## Marwolaethau
*28 Mawrth - Anthony Powell, nofelydd, 94
*13 Ebrill - Giorgio Bassani, nofelydd, 84
*7 Medi - Malcolm Bradbury, nofelydd, 68
*25 Medi - Ronald Stuart Thomas, bardd, 87
*6 Tachwedd - L. Sprague de Camp, nofelydd, 92
*11 Tachwedd - Syr Alun Talfan Davies, cyfreithiwr, cyhoeddwr ac awdur, 87
*1 Rhagfyr - Thomas Firbank, awdur Canadaidd, 90
*2 Rhagfyr - Romain Gary, nofelydd, 66

2000
Categori:2000
Liam Ridgewell

Chwaraewr pêl-droed Seisnig yw **Liam Matthew Ridgewell** (ganwyd 21 Gorffennaf 1984). Mae'n chwarae dros dîm Portland Timbers yn Major League Soccer.

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Philipp Meyer

Nofelydd o'r Unol Daleithiau yw **Philipp Meyer** (ganwyd 1974).

Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Cornell
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Chris Smalling

Chwaraewr pêl-droed Seisnig yw **Christopher Lloyd "Chris" Smalling** (ganwyd 22 Tachwedd, 1989). Mae'n chwarae dros dîm Manchester United yn Uwchgynghrair Lloegr a Thîm Cenedlaethol Lloegr.

Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Cwmni Da

Cwmni cynhyrchu rhaglenni teledu ydy **Cwmni Da**, sy'n creu rhaglenni teledu ar gyfer S4C, yn bennaf. Mae cynnyrch cenedlaethol a rhyngwladol y cwmni yn cynnwys rhaglenni ffeithiol, plant, comedi, adloniant, drama, digwyddiadau a chwaraeon. Mae Cwmni Da hefyd yn creu cynnwys ar gyfer y BBC, C4 ac yn cyd-gynhyrchu rhaglenni ar gyfer y farchnad ryngwladol.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae nifer o gynyrchiadau'r cwmni wedi derbyn clod – yn genedlaethol yn ogystal ag ar y llwyfan rhyngwladol. Ymysg y gwobrau mae 9 Gwobr BAFTA Cymru, Prif Wobr yr Ŵyl Cyfryngau Celtaidd, Gwobr *One World Media* a’r wobr ryngwladol glodwiw: *The Jules Verne Adventure Film Award*. Cyrhaeddodd cynyrchiadau diweddar y cwmni restr fer gwobrau BAFTA UK yn ogystal â rhestr fer y *Grierson Documentary Awards*.

Sefydlwyd y cwmni yn 1997 gan Dylan Huws, Ifor ap Glyn a Neville Hughes. Ar gychwyn y 2000au, unwyd gyda Tonfedd Eryri. Yn 2007 gwerthwyd cyfranddaliadau y ddau gyfarwyddwr arall i Dylan Huws.
Yn 2008 penderfynodd Huws drosglwyddo ei gyfranddaliadau i 'Ymddiriedolaeth ym Mherchnogaeth y Gweithwyr' fel bod y staff yn berchen y busnes. Mae'r Ymddiriedolwyr – sy;n cynnwys aelod o staff Cwmni Da – yw cadw golwg ar waith y cwmni.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cwmnïau cyfryngau Cymru
Categori:Sefydliadau 1997
Categori:Teledu yng Nghymru
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Norman St John-Stevas

Gwleidydd o Loegr oedd **Norman St John-Stevas, Arglwydd St John o Fawsley** (18 Mai 1929 - 2 Mawrth 2012).

Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Marwolaethau 2012
Cryptome

Gwefan a westeir yn yr Unol Daleithiau ers 1996 yw **Cryptome** a redir gan yr ysgolheigion annibynnol a phenseiri John Young a Deborah Natsios. Ystorfa yw'r wefan hon o wybodaeth am ryddid barn, cryptograffeg, ysbïo, a gwyliadwriaeth.

## Dolen allanol 
* 

Categori:Gwefannau
Gorsaf fysiau Caerdydd Canolog

:*Am yr orsaf fysiau newydd ers 2024, gweler Cyfnewidfa Fysiau Caerdydd*
bawd|250px
Cyfnewidfa cludiant bws yng Nghaerdydd, prifddinas Cymru, oedd **gorsaf fysiau Caerdydd Canolog**.

Agorwyd hi ar y hen safle Temperance Town, rhwng yr orsaf reilffordd a Stryd Wood, yn 1954.

Gyda 34 o stondinau, dyma oedd yr orsaf fysiau mwyaf y ddinas a Chymru tan 1 Awst 2015. Ar ôl 2015, cafodd yr ardal (Sgwâr Canolog) ei hailddatblygu, gyda phencadlys newydd i'r BBC a nifer o swyddfeydd eraill.

Lleoliwyd gerllaw gorsaf reilffordd Caerdydd Canolog gan ffurfio prif gyfnewidfa bws, rheilffordd, beiciau a thacsis.

Prynodd Llywodraeth Cymru y tir drws nesa i'r hen safle a disgwylwyd yr olynydd yn cael ei gwblhau erbyn 2022. Agorodd y Cyfnewidfa Fysiau Caerdydd newydd o’r diwedd ar 30 Mehefin 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yng Nghaerdydd
Caerdydd Canalog
Rhestr o gopaon Gogledd Cymru

Dyma **restr o gopaon Gogledd Cymru** wedi'u trefnu'n grwpiau cerdded:
:*Gellir gweld copaon y De yn fama.*

## Rhwng Ynys Môn a Phen Llŷn 
[bawd|Mynydd [Moel-y-gest.]]

|}

## Rhwng y Bala a'r Trallwng 
[bawd|Gwaun y Llwyni: rhan o glwstwr mynyddoedd [Aran Fawddwy; Rhwng Rhydymain a Llanymawddwy.]]
bawd|chwith|upright=1.9|Lleoliad y copaon o'r Bala i'r Trallwng

|}

## Rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r Bala 
[bawd|[Crib-y-rhiw, yn y Rhinogydd.]]
bawd|chwith|upright=1.4|Lleoliad y copaon o'r Bermo i Fetws-y-Coed a'r Bala

|}

## Rhwng Dolgellau a Machynlleth 
[bawd|[Bryn Brith, Cadair Idris]]
chwith|bawd|upright=1.3|Lleoliad y copaon o Ddolgellau i Fachynlleth

|}

## Rhwng Llandudno a Wrecsam 
[bawd|[Moel Fenlli, Bryniau Clwyd.]]
bawd|chwith|upright=1.4|Lleoliad y copaon o Llandudno a Wrecsam

|}

## Eryri 
[bawd|[Carnedd Dafydd, Carneddau, Eryri.]]
bawd|chwith|upright=1.2|Lleoliad y copaon o Eryri

|}

## Gweler hefyd 
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Copaon uchaf siroedd Cymru
* Rhestr o gopaon dros 610m (2,000 troedfedd) yn yr Alban

Categori:Gogledd Cymru

Gogledd Cymru
Mynyddoedd Gogledd Cymru
Yr Helyntion

bawd|Map gwleidyddol o Iwerddon, adeg yr Helyntion
Cyfnod o wrthdaro ethno-wleidyddol yng Ngogledd Iwerddon oedd **yr Helyntion** (, ) a barhaodd o ddiwedd y 1960au hyd Gytundeb Gwener y Groglith ym 1998, er bod ychydig o drais ers hynny. Tair carfan y gwrthdaro oedd lluoedd diogelwch y Deyrnas Unedig a Gweriniaeth Iwerddon, gweriniaethwyr Gwyddelig, gan gynnwys yr IRA; a'r Unoliaethwyr, gan gynnwys yr UDF a'r *Ulster Defence Association* (UDA). Brwydrodd y gweriniaethwyr a'r Unoliaethwyr dros statws cyfansoddiadol Gogledd Iwerddon, a cheisiodd lluoedd diogelwch y ddwy wladwriaeth dawelu'r ymladd (er bod cyhuddiadau bod rhywfaint o gymorth gan Weriniaeth Iwerddon i'r gweriniaethwyr, a chan y DU i'r Unoliaethwyr).
bawd|chwith|Y lleihad yng nghanran Protestaniaid Iwerddon.

Bu brwydro ar draws Gogledd Iwerddon, yn enwedig yn y brifddinas Belffast, rhwng y cymunedau Catholig, a oedd ar y cyfan yn cefnogi'r gweriniaethwyr, a'r cymunedau Protestannaidd, a oedd ar y cyfan yn gefnogol o'r Unoliaethwyr. Bu'r gwrthdaro hefyd yn ymledu i weddill y Deyrnas Unedig ac i Weriniaeth Iwerddon ar ffurf terfysgaeth.

## Llyfryddiaeth
*Michael Hughes, *Ireland Divided - The Roots of the Modern Irish Problem*. Gwasg Prifysgol Cymru, 1994.

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Gogledd Iwerddon
Categori:Rhyfeloedd yr 20fed ganrif
Categori:Rhyfeloedd herwfilwrol
Categori:Rhyfeloedd Iwerddon
Categori:Rhyfeloedd y Deyrnas Unedig
Standing Still

Cân a ganir gan ganwr Almaenaidd Roman Lob yw "***Standing Still***". Ymgeisydd i'r Gystadleuaeth Cân Eurovision 2012 yw'r gân a bydd Lob ei pherfformio yn y rownd derfynol ar 26 Mai 2012 yn Baku, Aserbaijan.

## Siart
## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Eurovision 2012
Categori:Senglau 2012
Copaon yr Alban Adran 11-12

Mae **copaon yr Alban Adran 11-12** yn cynnwys y teithiau a'r mynyddoedd canlynol:
:''Mae'r Mynegai i'r holl deithiau i'w weld yma.

## Adran 11: Loch Duich i Loch Ness, i'r de o Loch Mullardoch
bawd|100px
### Loch Duich i Cannich 
bawd|chwith|upright=1.6|Copaon rhwng Loch Duich a Cannich

### Glen Affric i Glen Moriston 
bawd|chwith|upright=1.6|Copaon rhwng Glen Affric a Glen Moriston

## Adran 12: Kyle of Lochalsh i Inverness, i'r gogledd o Loch Mullardoch
bawd|100px
### Kyle of Lochalsh i Garve 
bawd|chwith|upright=1.6|Copaon rhwng Kyle of Lochalsh a Garve

### Killilan i Inverness 
bawd|chwith|upright=1.6|Copaon rhwng Killilan and Inverness

## Gweler hefyd 
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Copaon uchaf siroedd Cymru
* Rhestr o gopaon dros 610m (2,000 troedfedd) yn yr Alban
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Cyfeiriadau
*
Alban
Copaon yr Alban Adran 3-4

Mae **copaon yr Alban Adran 3-4** yn cynnwys y teithiau a'r mynyddoedd canlynol:
:''Mae'r Mynegai i'r holl deithiau i'w weld yma.

## Adran 3: Loch Leven i Connel Bridge a Glen Lochy
bawd|100px

### Loch Leven i Rannoch Station 
bawd|chwith|upright=1.9|Copaon o Loch Leven i Rannoch Station.

### Loch Linnhe i Loch Etive 
bawd|chwith|upright=1.7|Copaon o Loch Linnhe i Loch Etive.

### Glen Etive i Glen Lochy 
bawd|chwith|upright=1.8|Copaon o Glen Etive i Glen Lochy.

## Adran 4: Fort William i Loch Ericht 
bawd|100px

### Fort William i Loch Treig a Loch Leven 
bawd|chwith|upright=1.9|Copaon o Fort William i Loch Treig a Loch Leven

### Loch Treig i Loch Ericht 
bawd|chwith|upright=1.9|Copaon o Loch Treig i Loch Ericht.

### Loch Ericht i Glen Tromie a Glen Garry 
bawd|chwith|upright=1.9|Copaon o Loch Ericht i Glen Tromie a Glen Garry.

## Gweler hefyd 
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Copaon uchaf siroedd Cymru
* Rhestr o gopaon dros 610m (2,000 troedfedd) yn yr Alban
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Cyfeiriadau
*
Alban
Nicholas Jones

Actor Seisnig yw **Nicholas Jones** (ganwyd 3 Ebrill 1946) sy'n fab yr actor Cymreig Griffith Jones a brawd yr actores Seisnig Gemma Jones.

Fe'i ganwyd yn Llundain a chafodd ei addysg yn yr Ysgol Westminster.

## Ffilmiau
**Daisy Miller* (1974)
**When the Whales Came* (1989)
**Vera Drake* (2004)
**Flawless* (2007)
**The Iron Lady* (2011)

## Teledu
**Our Mutual Friend* (1976)
**Anna Karenina* (1977)
**Wings* (1977-78)
**The Flame Trees of Thika* (1981)
**The Price* (1985)
**The District Nurse* (1987)
**Come Home Charlie and Face Them* (1990)
**Anglo Saxon Attitudes* (1992)
*''Sharpe's Company* (1994)
**Kavanagh QC* (1995-2001)
**Hornblower: Retribution* (2001)
**Jericho* (2005)
**Spooks* (2006)
**Silent Witness* (2006)
**Sensitive Skin* (2007)
**Little Dorrit* (2009)
**Silk* (2012)
**The Crown'' (2016)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Griffith Jones (actor)

Actor o Gymru oedd **Griffith Jones** (19 Tachwedd 1909 - 30 Ionawr 2007).

Fe'i ganwyd gyda'r enw **Harold Jones** yn Llundain, yn fab i Gymro. Cafodd ddau o blant a oedd hefyd yn actorion: 
* Gemma Jones (ganwyd Jennifer Jones, 4 Rhagfyr 1942), a
* Nicholas Jones (ganwyd 3 Ebrill 1946).

## Ffilmiau
**The Rise of Catherine the Great* (1934)
**Escape Me Never* (1935)
**The Mill on the Floss* (1937)
**Henry V* (1944)
**The Wicked Lady* (1945)
**Miranda* (1948)
**The Sea Shall Not Have Them* (1954)
**Kill Her Gently* (1957)
**The Crowning Touch* (1959)

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 2007
Gorsaf reilffordd Aberdeen

bawd|chwith|260px
bawd|chwith|260px
Mae **gorsaf reilffordd Aberdeen** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu dinas Aberdeen yn Swydd Aberdeen, yr Alban.

Adeiladwyd yr orsaf bresennol rhwng 1913 a 1916, yn disodli gorsaf arall ar yr un safle, yn cyfuno rheilffyedd o'r de a gogledd. Yn gynharach, daeth y rheilffordd o'r de i orsaf reilffordd Heol Guild, drws nesaf.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan National Rail

Aberdeen
Gorsaf reilffordd Portlethen

Mae **gorsaf reilffordd Portlethen** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Portlethen yn Swydd Aberdeen, yr Alban.

Portlethen
Gorsaf reilffordd Dundee

Mae **gorsaf reilffordd Dundee** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu dinas Dundee yn Yr Alban.

Agorwyd yr orsaf ym 1878 gyda’r enw Tay Bridge ar Reilffordd North British. Newidiwyd enw’r orsaf ym 1966.

Dechreuodd gwaith ailadeiladu'r orsaf yn 2014.

bawd|dim|250px

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan National Rail
* Gwefan Scotrail

Dundee
Gorsaf reilffordd Stevenage

Mae **gorsaf reilffordd Stevenage** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Stevenage yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr.

Stevenage
Stevenage
Pigalle (Paris Métro)

Mae **Pigalle** yn orsaf Metro Paris sydd wedi ei leoli yn yr ardal Monmartre o ogledd Paris, Ffrainc. Mae ar lein 2 a 12 y Metro.
Gorsaf reilffordd Blackfriars

Mae **gorsaf reilffordd Blackfriars**, neu **Blackfriars Llundain**, yn derfynfa sy'n gwasanaethu ardal Dinas Llundain yn ganol Lundain, Prif ddinas Lloegr.

Blackfriars
Blackfriars