open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hapus Dyrfa

Cyfres deledu comedi sefyllfa oedd ***Hapus Dyrfa*** a ddarlledwyd rhwng 1990 a 1992. Fe'i gynhyrchwyd gan Ffilmie Matinée ar gyfer S4C. Roedd yn gyfres gomedi traddodiadol wedi ei ffilmio mewn stiwdio. Darlledwyd rhifyn arbennig *Nadolig Hapus Dyrfa* yn Rhagfyr 1992.

Ysgrifennwyd y gyfres gan Caryl Parry Jones a Tony Llewelyn. Cyfarwyddwr y gyfres oedd Delwyn Siôn.

## Cymeriadau 
* Menna - Caryl Parry Jones
* Gareth - Dewi 'Pws' Morris
* Dafydd - Arwel Davies
* Rhys - Aled Pugh
* Elin - Claire Williams
* Eric - Roy Noble
* Mamgu - Megan Evans
* Nain - Nesta Harris

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu comedi
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1990
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1992
Arwel Davies

Actor Cymraeg o Gymru yw **Arwel Davies** (ganwyd 11 Ebrill) sy'n fwyaf adnabyddus am chwarae "Eifion Rowlands" yn yr opera sebon *Pobol y Cwm*. Yn ei arddegau roedd hefyd yn actio yn y gomedi sefyllfa *Hapus Dyrfa*. 

## Bywyd personol
Ganwyd Arwel Davies yn Nghaerfyrddin, Sir Gaerfyrddin, yn fab i Brennig Davies a Delyth (nee Williams).  Mae ganddo ddwy chwaer.  Roedd chwaer ei dad yn briod a'r dramodydd Cymraeg Gwenlyn Parry.  Bu'n briod a'r actores Sharon Roberts a mae ganddyn nhw ddau fab, Steffan a Dyfed.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Croeso Nôl* (1996)
* *Tylwyth* (2022)
*

### Ffilm a Theledu 
* *Pobol y Cwm*
* *Hapus Dyrfa*

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa
Lemmy

Roedd **Lemmy** (ganwyd  Ian Fraiser Kilmister, 24 Rhagfyr 1945 – 28 Rhagfyr 2015) yn ganwr a chwaraewr gitâr bâs y grŵp roc trwm Motörhead a chyn hynny Hawkwind. Yn ffigwr byd enwog - symbolodd y genre *metel trwm* ac eithafion bywyd roc caled.

## Dyddiau cynnar
Ganwyd yn Stoke-on-Trent, ond symudodd ei deulu i fyw ym Menllech ar Ynys Môn ac fe gafodd y llysenw Lemmy pan oedd yn Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch.

''"Funnily enough, being the only English kid among 700 Welsh ones didn't make for the happiest time, but it was interesting from an anthropological point of view"*, meddai mewn cyfweliad blynyddoedd wedyn.

Erbyn iddo adael yr ysgol roedd ei deulu wedi symud i fyw yng Nghonwy a gweithiodd yn ffatri Hotpoint yng Nghyffordd Llandudno cyn iddo droi at chwarae roc a rôl.

## Hawkwind a Motörhead
Chwaraeodd mewn nifer o fandiau fel *Rainmaker's*, *Motown Sect*,  *Rockin' Vickers*, ac *Opal Butterfly'' yn perfformio mewn gigs bach trwy ogledd Lloegr.

Bu'n *roadie* i Jimi Hendrix ar un o'i deithiau cynnar o Brydain.

Ym 1971 ymunodd â Hawkwind yn chwarae bâs ac yn canu o bryd i'w gilydd, yn cynnwys ar eu llwyddiant mwyaf y gân *Silver Machine* ym 1972. Ym 1975 fe'i arestiwyd yng Nghanada am fod â cocaine ond pan ddarganfuwyd yr heddlu mai speed (anffetamin) oedd y cyffur fe'i rhyddhawyd. Serch hynny fe'i daflwyd allan o Hawkwind.

bawd|270px|Lemmy, a'i steil canu clasurol gyda'r meicroffon yn uchel *"fel nad oedd rhaid edrych ar y gynulleidfa"* meddaiFfurfiodd Lemmy band newydd o'r enw *Bastard* ond pan berswadiodd nad oedd byth siawns i fand o'r enw cael eu chwarae ar radio neu ymddangos ar deledu newidiwyd yr enw i Motörhead ar ôl teitl cân Hawkwind am ddefnyddwyr speed.

Roedd Lemmy yn benderfynol i sŵn y band newydd fod yn fwy syml gan ddychwelyd at elfennau craidd cerddoriaeth roc ac i fod yn gyflym, uchel ac ymosodol.

Wedi i aelodaeth Motörhead newid nifer o weithiau, dechreuodd y band cael llwyddiant fel triawd gyda'r gitarydd "Fast" Eddie Clarke and drymiwr Phil "Philthy Animal" Taylor a Lemmy ar gitâr fâs a chanu.

Yn y 1970au roedd eu caneuon egnïol, syml yn aml yn cael eu hystyried yn nes at Punk Rock na llawer o grwpiau roc trwm y cyfnod a oedd wedi datblygu dull o chwarae cymhleth a gor-hunanbwysig.

Daeth caneuon fel *Overkill*, *Bomber*, *Ace of Spades*, a ''No Life 'Til Hammersmith'' yn llwyddiannau mawrion ac enillodd Motörhead dilyniant enfawr trwy'r byd. Dywedir i werthiant cyrsiau T Motörhead (gyda logo'r band mewn ffont gothig a ddau ddot ar ben yr ail 'o') fod cymaint â'u recordiau.

Bu Motörhead yn ddylanwad ar gystadlaethau canlynol o fandiau a genres fel Thrash/Death Metal.

Bu farw o ganser ar 28 Rhagfyr 2015. Roedd newyddion ei farwolaeth yn un o brif benawdau'r newyddion a thalwyd teyrngedau lu iddo gan nifer fawr o gerddorion a beirniad. Lansiwyd deiseb yn galw ar Lywodraeth Cymru newid Pont Britannia, Ynys Môn i *Pont Lemmy* fel anrhydedd iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Cerddoriaeth metel trwm
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Thomas Jones
Jennifer Lawrence

Mae **Jennifer Shrader Lawrence** (ganed 15 Awst 1990) yn actores o'r Unol Daleithiau. Daeth yn amlwg gyntaf am ei rôl yn y comedi sefyllfa TBS *The Bill Engvall Show* (2007-09). Serennodd yn y ddrama annibynnol ''Winter's Bone* (2010), a chafodd ei llwyddiant masnachol cyntaf yn y ffilm archarwyr *X-Men First Class'' (2011).

Daeth Lawrence yn enwog yn rhyngwladol ar ôl chwarae'r arwres Katniss Everdeen yn y gyfres ffilmiau'r *Hunger Games* (2012-15), yn rhoi lle iddi yn 2015 fel yr arwres acsiwn sy'n ennill y swm uchaf o arian. Serennodd yn *Silver Linings Playbook* (2012), comedi rhamantaidd David O. Russell, ac enillodd Wobr Golden Globe, Gwobr Gymdeithas yr Actorion Sgrin, a Gwobr yr Academi ar gyfer yr Actores Orau, yr ail ferch ieuengaf i ennill y wobr. Enillodd Gwobrau BAFTA a Golden Globe ar gyfer ei rôl gefnogol yng nghomedi-drama Russell, *American Hustle* (2013). Yn 2015, serennodd yn nrama Russell, *Joy*.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Gari Williams

Digrifwr, canwr, actor a chyflwynydd oedd **Gari Williams** (10 Mawrth 1946 – 18 Gorffennaf 1990).

## Bywgraffiad 
Fe'i ganwyd ym Mryn Rhyd-yr-Arian ger Llansannan, yn fab hynaf i Harri Pierce a Nance Williams. Ei enw bedydd oedd **Emyr Pierce Williams**. Symudodd y teulu i Lanrwst yn 1956 ac i Fochdre ger Bae Colwyn yn 1963.

Fe briododd Hafwen ar 17 Mai 1969 - ganed eu merch Nia yn 1977 a'u mab Guto yn 1988.

Cafodd ei daro'n ddifrifol wael yng Ngorffennaf 1990 ac fe'i cludwyd i Ysbyty Walton, Lerpwl, lle bu farw wedi gwaeledd byr.. Roedd Gari yn honni fod swilder ei frawd yn golygu fod rhaid iddo wneud y gwaith cyflwyno rhwng y caneuon, ac fe ddefnyddiodd hyn i ymarfer ei ddawn berfformio a chomedi.

Yn 1974 fe ddaeth yn berfformiwr proffesiynol gyda mwy o bwyslais ar gomedi na chanu. Fe awgrymodd y digrifwr Ronnie Williams iddo newid ei enw llwyfan i er mwyn gallu apelio at gynulleidfa ehangach ar draws Prydain - a dewisodd Emyr yr enw **Gari Williams**.

Yn 1976 cafodd y brif ran ym mhantomeim Cwmni Theatr Cymru, *Madog*, ac fe ddaeth yn wyneb cyfarwydd iawn ar lwyfannau Cymru. Fe ymunodd â'r opera sebon *Pobol y Cwm* yn 1979, gan chwarae'r mecanic Edgar Sutton. Yn *Jabas*, y gyfres ddrama deledu i bobl ifanc, roedd yn chwarae Sam Llonga, tad y prif gymeriad. Ymddangosodd mewn nifer o gyfresi eraill fel y gomedi sefyllfa *Eric* gyda Stewart Jones a Myfanwy Talog a'r gyfres gomedi *Hafod Henri.* 

Yn yr 1980au fe ddechreuodd gyflwyno'r sioe *Galw Mewn* ar BBC Radio Cymru. Sefydlodd ef a'i frawd Elwyn Vaughan Williams y cwmni cynhyrchu Cwmni'r Castell ym 1981. Ar deledu cyflwynodd y sioe gomedi *Galw Gari* ar S4C o 1982 ymlaen, y cwis ''Twyllo'r Teulu* yn ogystal â thair cyfres o sioe adloniant *Rargian Fawr*. Darlledwyd y bedwaredd gyfres o *Galw Gari'' yn 1990, misoedd cyn ei farwolaeth. Bwriad y gronfa yw cynnig cefnogaeth ariannol i unigolyn neu unigolion sy'n dymuno canolbwyntio ar adloniant byw o flaen cynulleidfa Gymraeg. Ers hynny mae wedi cefnogi nifer o ddigrifwyr a digwyddiadau comedi yn y Gymraeg, yn cynnwys sawl Gala Comedi yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Dyffryn Conwy, Llanrwst, un nodwedd o'r steddfod hon oedd cwymp y babell fawr (1464044).jpg|Emyr (Gari) Williams ar y chwith a'u tad yn y canol [Harri Pierce Williams] a'i frawd Elwyn ar y dde yn Eisteddfod Llanrwst 1961. 
Delwedd:Rehersals for the pantomime Madog (1544855).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's pantomime, Madog (1580583).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's pantomime, Madog (1580647).jpg

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 1990
Naomie Harris

Mae** Naomie Melanie Harris** (ganed 6 Medi 1976) Gwahaniaethant cyn a anwyd Harris, a fe'i magwyd gan ei mam. Gweithiodd ei mam fel sgrin-awdur ar *EastEnders*, ac erbyn hyn mae'n gweithio fel iachawraig. Hyfforddodd Harris yn Ysgol Theatr yr Old Vic ym Mryste.

## Gyrfa
Mae Harris wedi ymddangos mewn rhaglenni teledu a ffilmiau ers iddi fod yn naw mlwydd oed, gan gynnwys rôl serennu yn ailwampiad y gyfres ffuglen wyddonol *The Tomorrow People*. Ym mis Tachwedd 2002, serennodd yn ffilm ôl-apocalyptaidd Danny Boyle *28 Days Later*. Ers hynny, mae Harris wedi ymddangos yn ''Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest*, *Pirates of the Caribbean: At World's End* a *Miami Vice'' Michael Mann. Serennodd yn addasiad Channel 4 o'r nofel *Poppy Shakespeare*, a ddangoswyd am y tro cyntaf ar 31 Mawrth, 2008. Ymddangosodd yn nrama hanesyddol y BBC *Small Island* ym mis Rhagfyr 2009.

## Bywyd personol 
Mae Harris wedi bod mewn perthynas gyda Peter Legler ers 2012.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilmiau 
### Teledu 
### Gemau fideo 
### Theatr 
## Gwobrau ac enwebiadau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Mary Jones (actores)

Actores o Gymru oedd **Mary Jones** (19 Gorffennaf 1896 – 26 Mawrth 1990) a aned yn Rhaeadr Gwy, Sir Faesyfed.

Ymddangosodd mewn ffilmiau fel *Hay Fever* (1946), *Celestial Fire* (1948), *The Big Chance* (1957), *The Promise* (1969) ac *Under Milk Wood* (1972).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Lili Elbe

Yr oedd** Lili Ilse Elvenes**, a adnabyddir yn well fel **Lili Elbe** (28 Rhagfyr 1882 – 13 Medi 1931), yn ferch drawsryweddol o Ddenmarc. Roedd hi ymysg y bobl gyntaf un i dderbyn  llawdriniaeth ailgyfeirio rhyw. Ganwyd Elbe yn **Einar Magnus Andreas Wegener** ac roedd yn artist llwyddiannus o dan yr enw hwnnw. Ymddangosodd hefyd fel Lili, sillafir Lily weithiau, a fe'i chyflwynwyd yn gyhoeddus fel chwaer Einar. Ar ôl trawsnewid, newidiodd ei henw yn gyfreithiol i Lili Ilse Elvenes, yn ogystal â rhoi'r gorau i'w gyrfa beintio. 

Arddangosir blwyddyn geni Elbe fel 1886 weithiau. Mae'n debyg mai ffynhonnell hyn yw llyfr amdani, lle newidiwyd rhai ffeithiau er mwyn gwarchod hunaniaethau'r rhai a fanylwyd ynddo. Dengys cyfeiriadau ffeithiol i fywyd gwraig Elbe, Gerda Gottlieb, mai 1882 yw'r dyddiad cywir, oherwydd y ffaith amlwg a briodant tra yn y coleg yn 1904. Mae'n debygol iawn bod Elbe yn berson rhyngrywiol, er bod rhai yng anghytuno.

Cyhoeddwyd ei hunangofiant *Man into Woman*, yn 1933.

## Priodas a modelu 
chwith|bawd|Lili Elbe tua'r flwyddyn 1920
Cwrddodd Elbe â Gerda Gottlieb yn Academi Frenhinol y Celfyddydau Cain Denmarc yng Nghopenhagen, priodasant yn 1904, pan oedd Gottlieb yn 19 a Wegener yn 22.

Dechreuodd Elbe wisgo dillad merched tra'n cymryd lle model absennol; fe'i gofynnir i wisgo hosanau a sodlau yn gadael i'w choesau cymryd lle coesau'r model. Synnodd Elbe at ba mor gyfforddus a deimlodd yn y dillad. Cyflwynir Elbe fel chwaer Einar Wegener gan Gottlieb tra'n gwisgo dillad merched. Yn yr ail lawdriniaeth, mewnblannwyd wyfa ar ei chyhyredd abdomenol, yn y drydedd, cafodd wared â'r pidyn a'r ceillgwd, ac yn y bedwaredd, trawsblannwyd croth ac adeiladwyd camlas weiniol.

Erbyn llawdriniaeth olaf Elbe, roedd ei hachos yn derbyn cryn dipyn o sylw ym mhapurau newydd Denmarc a'r Almaen. Dirymwyd priodas Elbe i'w gwraig gan lys Danaidd yn Hydref 1930, a newidiwyd ei rhyw a'i henw yn gyfreithiol, gan gynnwys derbyn pasbort fel Lili Ilse Elvenes. Rhoddodd y gorau i'w pheintio, yn credu mai elfen o hunaniaeth Einar oedd. Wedi diddymiad ei phriodas, dychwelodd i Ddresden ar gyfer ei llawdriniaeth derfynol.

## Marwolaeth 
Ym Mehefin 1931, cafodd Elbe ei phedwaredd llawdriniaeth, a gynhwysodd trawsblaniad y groth ac adeiladu gwain, y ddwy yn driniaethau arbrofol ar y pryd.

Rhoiff MIX Copenhagen bedair gwobr "Lili" a enwir ar ôl Elbe.

Mae nofel 2000 David Ebershoff*, The Danish Girl*, yn gyfrif ffuglennol o fywyd Lili Elbe. Gwerthodd yn dda yn rhyngwladol a fe'i chyfieithwyd i ddwsin o ieithoedd. Derbyniodd y fersiwn ffilm, a gynhyrchwyd gan Gail Mutrux a Neil LaBute ac sy'n serennu Eddie Redmayne fel Elbe, adolygiadau da yng Ngŵyl Ffilm Fenis ym Medi 2015. Er hyn, mae rhai wedi beirniadu'r penderfyniad i gastio dyn cis-ryweddol i chwarae merch drawsryweddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl Trawsrywedd
Cara Fi

Cyfres ddrama gomedi rhamantaidd oedd ***Cara Fi*** a ddarlledwyd yn Nhachwedd a Rhagfyr 2014 ar S4C, ac oedd ar gael yn ddiweddarach ar y BBC iPlayer. Creuwyd y gyfres wyth pennod gan Sarah Dollard. Yn 2015 enwebwyd y sioe yng nghwobrau BAFTA Cymru am gynllunio gwisgoedd a cherddoriaeth wreiddiol.

## Plot 
Pan mae pentref cysglyd ger y môr yn rhedeg allan o fenywod, mae'r bobl leol yn ceisio datrys y broblem drwy hysbysebu dynion sengl ar ochrau cartonau llaeth sy'n gadael y llaethdy. Mae pob pennod yn canolbwyntio ar fenyw newydd sy'n cyrraedd y pentre i gwrdd a un o'r dynion lleol.

Mae'r cynllun yn syniad i berchennog y dafarn leol Nancy Hopkins (Christine Pritchard), gyda'r amcan o ddod o hyd i wraig i'w mab, Will (Iwan John), fel na fydd yn symud i ffwrdd o Tretarw. Heb yn wybod i Nancy, mae Will yn hoyw.

Mae'r gyfres yn dechrau wrth i ferch sengl Nancy (Rhian Jones), symud yn ôl o'r pentre gyda'i merch eu hunain, Lee (Saran Morgan). Mae Nancy yn benderfynol o aduno Nina gyda'i chariad o'r ysgol, pen-cogydd y dafarn, Vic Reed (Steffan Rhodri). Er mawr poendod i Nancy, mae Nina yn hytrach yn troi ei sylw at y doctor lleol, Brian (Gareth Pierce).

## Prif gast 
* Christine Pritchard fel Nancy Hopkins, perchennog y dafarn
* Rhian Jones fel Nina Hopkins, merch Nancy
* Saran Morgan fel Lee Rees-Hopkins, merch Nina
* Iwan John fel Will Hopkins, mab Nancy
* Steffan Rhodri fel Vic Reed, prif-gogydd y dafarn
* Gareth Pierce fel Brian Phelps, doctor lleol
* Gwydion Rhys fel Dai Jones
* Gaynor Morgan Rees fel Betty Jones

## Penodau 
### Cyfres 1 (2014) 
## Cynhyrchiad 
Lleolir *Cara Fi* ym mhentre dychmygol Tretarw yn Sir Benfro ond mae trafferthion yr ardal - cynnydd yn y nifer o dai haf a ymadawiad pobl ifanc - yn broblem go iawn sy'n cael ei wynebu gan nifer o bentrefi yng nghefn gwlad Cymru 
Dywedodd cynhyrchydd y gyfres Laura Cotton, a fagwyd yn yr ardal, fod pwnc y sioe yn agos at ei chalon. "Roeddwn eisiau dod nôl yma a'i gwneud hi yma, lle dwi'n dod o ac i ddangos pa mor anhygoel a phrydferth yw'r ardal", meddai. "Roedden ni'n ymwybodol iawn o beth oedd yn digwydd i bentrefi a threfi bach, fel fy nghartre i yn Trefin, lle mae rhan fwyaf o'r tai nawr yn berchen i ymwelwyr gwyliau".

Dechreuwyd ffilmio ar Cara Fi ger Caerdydd yn Mawrth 2014, gyda saethu yn symud i Little Haven yn Sir Benfro yn Ebrill. Ffilmiwyd yn y Swan Inn, a ail-enwyd Yr Angor ar gyfer y sioe. Dywedodd perchennog y Swan Inn, Paul Morris, fod cast a chriw Cara Fi wedi bod yn ymwelwyr i'w croesawu yn Little Haven, gan roi hwb i'r economi leol.

Fe wnaeth Steffan Rhodri, sy'n fwy adnabyddus am ei rannau yn *Gavin and Stacey* a *Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1*, ddweud mai ansawdd y sgript a'i ddenodd i'r rhan. "Be sy yn aml ar goll o gomedi Cymreig yw gwir ffraethineb, a mae gan hwn hynny".

Cynhyrchwyd y gyfres gan Touchpaper Television, a dechreuodd ddarllediad ar S4C yn Nhachwedd 2014 gyda isdeitlau Saesneg, a roedd ar gael yn ddiweddarach ar y BBC iPlayer.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyfresi drama S4C
Mandela: Long Walk to Freedom

Mae ***Mandela: Long Walk to Freedom*** yn ffilm fywgraffyddol Brydeinig-Dde Affricanaidd 2013. Fe'i chyfarwyddwyd gan Justin Chadwick gyda sgript a ysgrifennwyd gan William Nicholson. Serenna Idris Elba a Naomie Harris yn y ffilm a seiliwyd ar y llyfr bywgraffyddol *Long Walk to Freedom* gan y chwyldroadwr gwrth-apartheid a chyn-Arlywydd De Affrica Nelson Mandela.

## Plot
Seilir y ffilm ar hunangofiant Nelson Mandela sy'n trafod ei fywyd cynnar, magwraeth, addysg a 27 o flynyddoedd yn y carchar cyn iddo gael ei ethol fel Arlywydd a'i waith i ailadeiladu cymdeithas ar wahân y wlad.

## Cast
* Idris Elba fel Nelson Mandela
* Naomie Harris fel Winnie Madikizela-Mandela
* Tony Kgoroge fel Walter Sisulu
* Riaad Moosa fel Ahmed Kathrada
* Zolani Mkiva fel Raymond Mhlaba
* Simo Mogwaza fel Andrew Mlangeni
* Fana Mokoena fel Govan Mbeki
* Thapelo Mokoena fel Elias Motsoaledi
* Jamie Bartlett fel James Gregory
* Deon Lotz fel Kobie Coetsee
* Terry Pheto fel Evelyn Mase
* Sello Maake fel Albert Lutuli
* Gys de Villiers fel F. W. de Klerk
* Carl Beukes fel Niel Barnard
* Nomfusi Gotyana fel Miriam Makeba

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2013
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau bywgraffyddol Saesneg o Dde Affrica
Categori:Ffilmiau bywgraffyddol Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Lisa Palfrey

Actores o Gymru yw **Lisa Palfrey** (ganwyd 9 Chwefror 1967).

## Bywgraffiad 
Fe aeth i Ysgol Gyfun Llanhari ger Pont-y-clun. Mae'n ferch i'r actores ac awdur, Eiry Palfrey. ac mae ganddi ferch, Lowri Palfrey sydd hefyd yn actores.

## Gyrfa 
Dechreuodd actio yn broffesiynol yn 20 oed pan gafodd ran yn chwarae merch 15 oed yng nghyfres *The District Nurse*.

Mae'n adnabyddus am chwarae prif ran yn y ffilm *The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain*. Fe aeth ymlaen i serennu yn y ffilm gwlt *House of America*, ac mae wedi ymddangos yn ffilm gomedi *Guest House Paradiso* a chyfres deledu *Casualty*.

Mae wedi chwarae cymeriad "Rhiannedd Frost" yn opera sebon *Pobol y Cwm*. Mae wedi perfformio mewn nifer o ddramau llwyfan yn cynnwys cynhyrchiad gwreiddiol addasiad David Eldridge o *Festen* a *Under The Blue Sky*, *The Iceman Cometh*  gyda Kevin Spacey a *The Kitchen Sink*.

Yn 2021 chwaraeodd ran Mair yn y ffilm arswyd Gymraeg *Gwledd*.

## Gwaith 
### Theatr
* *Festen*
* *Under The Blue Sky*
* *The Iceman Cometh*
* *The Kitchen Sink*

### Teledu
* *District Nurse* - BBC
* *Soldier Soldier* - ITV
* *Fondue, Rhyw a Deinosors* - S4C
* *Split Second* - BBC
* *Outside the Rules* - BBC
* *The Bench* - BBC Cymru
* *Family Tree* - HBO (2013)
* *Line of Duty* - BBC, Cyfres 3 (2016)

### Ffilm
* *The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain* (1995) "Blod Jones"
* *House of America* (1997) "Gwenny"
* *Guest House Paradiso* (1999) "Mrs. Nice"
* *Byw Yn Dy Groen* - S4C (2001)
* *Pride* (2014) "Maureen Barry"
* *Under Milk Wood* (2015)
* *Gwledd* (2021)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llanhari
Eiry Palfrey

Actores, awdur, cynhyrchydd ac astrolegydd o Gymru yw **Eiry Palfrey** (ganwyd Tachwedd 1939).

## Bywgraffiad
Ganed Eiry Palfrey yn Llanfihangel y Creuddyn ger Aberystwyth. Cafodd ei magu a'i haddysgu yn Llanfyllin, Sir Drefaldwyn ac fe astudiodd Cymraeg ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth. Mae'n byw yng Nghaerdydd.. Mae'n fam i'r actores Lisa Palfrey a'r cyfarwyddwr Dafydd Palfrey.

## Gyrfa 
Ar ôl gadael y brifysgol fe aeth i ddysgu am ychydig cyn cael swydd gyda HTV Cymru yn 1974 fel cyflwynydd a darllenydd newyddion. Fe wnaeth hynny tan tua 1982. Yn 1985 fe ddatblygodd HTV Cymru yr opera sebon *Dinas* ar gyfer S4C a chafodd Eiry ran yn chwarae'r cymeriad Helen Ambrose. Bu'n gweithio gyda chwmni Teliesyn rhwng 1990 a 2001 fel cynhyrchydd, cyn gadael i ffurfio cwmni cynhyrchu Tracrecord.

Mae'n ymddiddori mewn dawnsio gwerin a bu'n gadeirydd Cymdeithas Dawns Werin Cymru.
g
Ysgrifennodd y ddrama ddogfen *Poncho Mamgu* a ddangoswyd ar S4C yn 2008. Roedd y rhaglen yn adrodd hanes Nel Davies a ymfudodd i'r Wladfa ym Mhatagonia ym 1875. Cyfarwyddwyd y rhaglen gan ei mab Dafydd, ei merch Sian Elin oedd tu ôl i'r camera a roedd ei merch arall, Lisa yn chwarae rhan Nel.

## Llyfryddiaeth 
* *Arwyr Gwerin Cymru i Ddysgwyr* (Dref Wen)
* *Un Tro – Chwedlau Cymru, Cernyw ac Iwerddon i Blant* (J.D. Lewis, 1979)
* *Cyfres Slici a Slac* (Hughes a’i Fab)
* *Chwedlau Cymru i Ddysgwyr* (Gwasg y Dref Wen, 1982)
* *Melangell* (Gomer, 2005)
* *Hiding Hopcyn* (Pont, 2006)
* *Llyfr Penblwydd* (Gwasg Gomer, 2008)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Betsan Llwyd

Actores a chyfarwyddwraig o Gymraes yw **Betsan Llwyd** (ganwyd Medi 1959).

## Bywgraffiad 
Ganed Betsan ym Mhenffordd-las ym Mhowys a'i magwyd yn Yr Wyddgrug, Sir Y Fflint.

## Gyrfa
Yn 2012 cafodd ei phenodi yn Gyfarwyddwr Artistig Theatr Bara Caws. Mae'n un o gyfarwyddwyr Theatr Pena.

Fe enillodd wobrau yr Actores Orau gan BAFTA Cymru ym 1996 am *Y Wisg Sidan* ac yn 2001.

Cafodd lwyddiant gyda Theatr Genedlaethol Cymru yn perfformio yn *Ty Bernarda Alba* a *Y Pair* a gyda Theatr Clwyd, Yr Wyddgrug yn *Salt, Root and Roe*, *Gas Light* a *Pygmalion*

Ar deledu, mae hi wedi chwarae rhannau yn *Yr Alwad*, *Talcen Caled*, *Sombreros*, *Heliwr,* *Pen Talar, Ac Eto Nid Myfi* ac mae wedi ymddangos ar *Pobol y Cwm*.

## Theatr Bara Caws 
Rhwng 2013 a Rhagfyr 2025, Betsan oedd Arweinydd Artistig Theatr Bara Caws. Cychwynodd a gorffenodd ei chyfnod gyda'r cwmni drwy gyfarwyddo cynhychiad o gyfieithiad Gareth Miles o'r ddrama *Llanast!* .

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Margaret Lacey

Actores ac athrawes bale Cymreig oedd **Margaret Lacey ** (15 Chwefror 1910 – 4 Hydref 1989). Yn ei ymddeoliad roedd yn byw yn Wern ym mhentre Rowen, Conwy.

Fe ymddangosodd mewn dros 30 o ffilmiau rhwng 1957 a 1985, fel arfer yn chwarae hen ddynes annwyl neu gymeriad mamol mewn rhannau bach. Efallai ei fod yn fwyaf adnabyddus yn rhyngwladol am ei rhan yn ffilm James Bond *Diamonds Are Forever* (1971) lle'r oedd yn chwarae rhan athrawes ysgol oedd yn ymddangos i fod yn Gristion diniwed ond oedd yn smyglo diemwntau yn ei beibl ar gyfer y dihirod Mr. Wint and Mr. Kidd. Yn y ffilm, mae'n cael ei ganfod yn ddiweddarach wedi ei llofruddio ac mae'r corff yn cael ei godi o gamlas yn Amsterdam.

Fe wnaeth Lacey wneud ymddangosiadau yn Dr Finlays Casebook (1960au), *Z-Cars* a gwnaeth ei ymddangosiad olaf cydnabyddedig yn *Magnum, P.I.* yn 1985.

## Ffilmyddiaeth detholedig 
* *Brothers in Law* (1957)
* *Happy is the Bride* (1958)
* *Carlton-Browne of the F.O.* (1959)
* ''I'm All Right Jack* (1959)
* *A French Mistress* (1960)
* *Bomb in the High Street* (1961)
* *Only Two Can Play* (1962)
* *Billy Liar* (1963)
* *Ladies Who Do* (1963)
* *Séance on a Wet Afternoon* (1964)
* *Rotten to the Core* (1965)
* *Sky West and Crooked* (1966)
* *Island of Terror* (1966)
* *The Deadly Affair* (1966)
* *The Family Way* (1966)
* *Far from the Madding Crowd* (1967)
* *There's a Girl in My Soup* (1970)
* *Mr. Forbush and the Penguins* (1971)
* *Black Beauty* (1971)
* *Diamonds Are Forever* (1971)
* *Bless This House* (1972)
* *The Ruling Class* (1972)
* *Yanks* (1979)
* *Richard's Things* (1980)
* *Secret Places'' (1984)

## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Pobl o Landudno
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Madoline Thomas

Actores o Gymru oedd** Madoline Thomas** (2 Ionawr 1890 – 30 Rhagfyr 1989) a gafodd yrfa ar lwyfan, ffilm a theledu.

Roedd cydnabyddiaethau llwyfan Thomas yn cynnwys nifer o rannau gyda'r Royal Shakespeare Company yn y 1960au yn cynnwys cynyrchiadau o *The Comedy of Errors*, *Richard II*, *Richard III*, *Henry V* a *Henry VI, Part 2*.

Fe chwaraeodd rannau cefnogol mewn 13 ffilm rhwng 1945 a 1972, ac roedd ei rhannau teledu yn cynnwys *Dixon of Dock Green*, *Coronation Street*, *Angels* a *When the Boat Comes In*.

Bu farw Thomas ar 30 Rhagfyr 1989, tri diwrnod yn fyr o'i 100fed pen-blwydd.

## Ffilmyddiaeth 
* 1945: *Painted Boats*
* 1946: *Toad of Toad Hall*
* 1949: *Blue Scar*
* 1949: The Last Days of Dolwyn
* 1950: *No Trace*
* 1950: *Blackout*
* 1951: *The Black Widow*
* 1952: *Ghost Ship*
* 1953: *The Square Ring*
* 1956: *Suspended Alibi*
* 1957: *Second Fiddle*
* 1957: ''Rogue's Yarn*
* 1971: *Burke & Hare*
* 1972: *Something to Hide''

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o'r Fenni
William Stanley (Brwydr Bosworth)

bawd|243px|Arfau Syr William Stanley, KG
bawd|thumbtime=9|300px|Castell Holt, cartref William a'i deulu, fel ag yr oedd yn 1495

Milwr ac uchelwr o Loegr oedd **Syr William Stanley** KG (c. 1435 – 16 Chwefror 1495) a brawd iau Thomas Stanley, iarll cyntaf Derby. Ymladdodd mewn sawl brwydr yn Rhyfel y Rhosynnau. Yn 1483 fe'i gwnaed yn Brif Ustus Gogledd Cymru ac wedi coroni Richard II, brenin Lloegr trosglwyddwyd rhagor o dir iddo yng Nghymru. Er iddo fod yn allweddol ym muddugoliaeth Harri Tudur ym Mrwydr Maes Bosworth fe'i dienyddiwyd ddeg mlynedd yn ddiweddarach am deyrnfradwriaeth.

Fe'i ganed yn Lytham St Annes, Swydd Gaerhirfryn, yn fab i Thomas Stanley, barwn cyntaf Stanley. Trigodd yn Holt ger Wrecsam gyda'i briod Joan, merch John Beaumont. Tua 1471, priododd yr ail dro, i Elizabeth Hopton, merch Thomas Hopton a chawsant un ferch, Jane Stanley.

## Newid ei gôt ym Mrwydr Maes Bosworth
Iorcydd oedd Stanley am rai blynyddoedd a chydnabyddwyd ef yn strategaethwr milwrol da. Ymladdodd ym Mrwydr Tewkesbury yn 1471, ac ef a ddaliodd y Frenhines Margaret o Anjou, arweinydd y Lancastriaid ac fe'i gwnaed yn Farchog Banneret gan y brenin.

Bu'n driw i Edward IV a'i frawd Richard III ar ei ôl. Ond yn 1485, newidiodd ei liwiau, gan ochri gyda Harri Tudur ac ymgyrch y Lancastriaid. Mae'n fwyaf enwog am ei ran ym Mrwydr Bosworth, pan lwyddodd Harri Tudur i orchfygu'r Iorcwyr a chipio Coron Lloegr. Fel diolch, gwnaed ef yn Arglwydd Siambrlen.

Roedd Richard wedi'i amau ef a'i frawd iau Thomas ers tro, ac ofnodd y byddai'n deyrngar i Harri Tudur, a gwireddwyd hyn. Yn haf 1485 mynnodd Richard III fod Thomas yn danfon ei fab (George Lord Strange) ato fel gwystl, a gwnaeth hynny. Yn ôl cerdd Gymraeg o'r cyfnod hwn, cymerodd y brenin gwystl arall: nai William Stanley (ar ochr ei wraig) sef William Gruffudd a wnaed yn Siambarlen Gwynedd yn 1843. Pe bai Thomas neu William wedi ochri gyda Harri'n agored, byddai'r ddau wystl wedi'u dienyddio. Cadw'n niwtral wnaeth y Stanleys, felly, tan y funud olaf.

## Torri ei ben
Fodd bynnag, yn 1495 fe'i cyhuddwyd am gefnogi Perkin Warbeck i ddisodli Harri Tudur, a chytunodd iddo wneud hynny. Plediodd yn euog gan y credodd y byddai Harri Tudur yn maddau iddo. Ond gosodwyd ef fel esiampl i eraill ac o fewn dyddiau torrwyd ei ben fel cosb.

Roedd Richard III yng Ngogledd Lloegr pan glywodd fod Harri Tudur wedi glanio ym Mhenfro a galwodd am gymorth

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1435
Categori:Marwolaethau 1495
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid
Mary Glynne

Actores o Gymru oedd **Mary Glynne** (25 Ionawr 1895 &ndash; 19 Medi 1954). Ymddangosodd mewn 24 o ffilmiau rhwng 1919 a 1939. Ganed hi ym Mhenarth, Bro Morgannwg a bu farw yn Llundain.

Cychwynnodd ei gyrfa yn 1908 ar lwyfan mewn drama o'r enw *The Dairymaids* yn y Princes Theatre ym Manceinion. Mis yn ddiweddarach fe ymddangosodd yn yr un ddrama ar lwyfan y Queen's Theatre yn Llundain.

Yn dilyn ei llwyddiannau mewn nifer fawr o ymddangosiadau yn West End Llundain, fe deithiodd o gwmpas y rhanbarthau ac yna De Affrica. Roedd yn briod â Dennis Neilson-Terry buodd farw yn Rhodesia yn 1932.

## Ffilmyddiaeth detholedig 
* *Unmarried* (1920)
* *The Call of Youth* (1921)
* *Appearances* (1921)
* *The Mystery Road* (1921)
* *The Princess of New York* (1921)
* *The White Hen* (1921)
* *Dangerous Lies* (1921)
* *The Bonnie Brier Bush* (1921)
* *The Good Companions* (1933)
* *Flat Number Three* (1934)
* *Emil and the Detectives* (1935)
* *Scrooge* (1935)
* *Royal Cavalcade* (1935)
* *Grand Finale* (1936)
* *The Heirloom Mystery* (1936)
* *The Angelus* (1937)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion ffilm benywaidd o Gymru
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Benarth
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Richard Lynch

Actor ffilm-a-theledu o Gymru yw **Richard Lynch** (ganwyd Rhagfyr 1965) sydd yn fwyaf adnabyddus am chwarae'r cymeriad **Garry Monk** yn opera sebon *Pobol y Cwm*.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Lynch ym Medwas ac fe aeth i Ysgol Gyfun Rhydfelen, ger Pontypridd. Graddiodd mewn Drama o Brifysgol Aberystwyth yn 1987.

## Gyrfa 
Daeth Lynch i amlygrwydd yn gyntaf yn 1986 wrth chwarae rhan y milwr ifanc Will Thomas yn y ffilm *Milwr Bychan* gan Karl Francis. Wedi hyn ymddangosodd mewn rhagor o ffilmiau yn cynnwys *Branwen* (1994), *Darklands* (1996), *The Proposition* (1997), a *Y Mabinogi* (2003). Mae Lynch wedi serennu mewn nifer o gynyrchiadau a chyfresi teledu yn cynnwys *The Christmas Stallion* (1992), *The Lifeboat* (1994), a *Tales from Pleasure Beach* (2001).

## Ffilmyddiaeth 
* *Milwr Bychan* (1986)
* *The District Nurse* (Cyfres deledu 1987)
* *Eight Men Out* (1988)
* *Spirit* (1989)
* *Screen One* (Cyfres deledu 1989)
* ''Eira Cynta'r Gaeaf / The Christmas Stallion* (Ffilm deledu 1992)
* *Pris y Farchnad* (1992-1997)
* *Thicker Than Water* (Ffilm deledu 1994)
* *The Healer* (Ffilm deledu 1994)
* *The Lifeboat* (Cyfres deledu 1994)
* *Branwen* (1995)
* *Darklands* (1996)
* *The Proposition* (1997)
* *Dangerfield* (Cyfres deledu 1999)
* *Score* (Ffilm deledu 2001)
* *Tales from Pleasure Beach* (Cyfres deledu fer 2001)
* *Heliwr* */ A Mind to Kill* (Cyfres deledu 1997-2002)
* *Y Mabinogi*  (2003)
* *Secret History of Religion: Knights Templar'' (Ffilm deledu 2006)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database
* BBC Pobol Y Cwm 
* Yr actor - gwaith a hamdden

Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Owen Holland (AS Môn 1584)

Roedd **Owen Holland** (bu farw 1 Chwefror, 1601) o Blas Berw, Llanidan yn ŵr cyhoeddus ym Môn yn yr 16 ganrif.

Roedd Holland yn unig fab ac etifedd i Edward Holland ac Elin merch Rowland Griffith, Plas Newydd. Priododd Elizabeth ferch Syr Richard Bulkeley AS Môn a dri achlysur rhwng 1549 a 1571); bu iddynt 8 Mab, gan gynnwys Thomas Holland AS Môn ym 1601.

Yn ogystal â bod yn dirfeddiannwr ym Môn daeth Holland hefyd yn berchennog ar dir yn ardal Ysgeifiog lle dechreuodd datblygu'r diwydiant glo cynnar yn Sir y Fflint.

Bu Holland yn gwasanaethu fel Siedwr Môn ym 1574-1575 (swyddog cyfreithiol a oedd yn dyfarnu ar eiddo pobl bu farw heb etifeddion). Bu'n Ustus Heddwch o 1583 hyd ei farwolaeth; gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Môn ym 1584 ac Uchel Siryf y Sir ym 1590 a 1599.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1601
Categori:Pobl o Ynys Môn
Trystan Gravelle

Actor theatr, ffilm-a-theledu o Gymru yw **Trystan Gravelle** (ganwyd 1981).

## Bywyd a gyrfa 
Ganwyd Gravelle ym mhentre Trimsaran yn Sir Gaerfyrddin. Aeth i Ysgol Gyfun Y Strade. Roedd yn aelod o Theatr Ieuenctid Llanelli rhwng 1997 a 1999 cyn mynd yn fyfyriwr yn y Royal Academy of Dramatic Art.

Yn 2011 fe ymddangosodd gyferbyn Rhys Ifans a Vanessa Redgrave yn y ffilm *Anonymous*, oedd yn herio awduraeth dramau Shakespeare, yn chwarae Christopher Marlowe. Methodd Gravelle fynd i ddangosiad cyntaf y ffilm yn Llundain oherwydd ei fod yn serennu yng nghynhyrchiad Mike Bartlett o *13 *yn y National Theatre. Yn haf 2012 fe'i henwyd fel un o 'Sêr Yfory' gan *Screen International*.

## Ffilmyddiaeth detholedig 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Strade
Deddf Llywodraeth Leol 1929

Deddf a basiwyd gan Senedd y Deyrnas Unedig yw **Deddf Llywodraeth Leol 1929** a newidiodd y ffordd oedd tlodion yn cael eu trin yng Nghymru a Lloegr.

Categori:1929
Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 1929
Categori:Llywodraeth leol yn Lloegr
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Iola Gregory

Actores o Gymraes oedd **Eirian Iola Gregory** neu **Iola Gregory** (1 Ionawr 1946 – 21 Tachwedd 2017) a ddaeth yn fwyaf adnabyddus am chwarae'r cymeriad Jean McGurk yn yr opera sebon *Pobol y Cwm*.

## Bywyd cynnar
Roedd ei rhieni yn byw yn Comins Coch ger Aberystwyth. Ei mam oedd Millicent Gregory o Sir Benfro, athrawes Gymraeg ac ymgyrchydd iaith gyda Chymdeithas yr Iaith. Roedd ei thad Oliver yn reolwr banc yn Aberystwyth.

## Gyrfa
Daeth Iola Gregory yn actores broffesiynol yn y 1970au. Roedd yn un o sylfaenwyr Theatr Bara Caws yn 1977.

Daeth yn wyneb cyfarwydd ar gynyrchiadau teledu a ffilm Cymraeg yn yr 1980au, yn chwarae mam *Joni Jones* ar y gyfres deledu o'r un enw.. Fe ymddangosodd yn y ffilmiau *Aderyn Papur* (1983), *Rhosyn a Rhith* (1986), *Ac Eto Nid Myfi* (1987), *Yr Alwad* (1988) a *Stormydd Awst* (1988), Yr Alltud (ffilm). Fe chwaraeodd gymeriad y Matron yn nhrydedd cyfres y ddrama deledu *The District Nurse* a ddangoswyd ar rwydwaith BBC One.

Ymddangosodd yn y gyfres *Minafon,* ac yn y gyfres gyfnod *Y Graith* cyn ymuno gyda chast yr opera sebon *Pobol y Cwm* yn 1987, gan chwarae'r cymeriad lliwgar Jean McGurk (Mrs Mac) a fyddai'n dod yn boblogaidd iawn dros y blynyddoedd. Fe adawodd y gyfres yn 1997.

Yn fwy diweddar, ymddangosodd Iola ar y gyfres sebon i blant *Rownd a Rownd* a'r ddrama *Porthpenwaig*.

## Bywyd personol
Roedd hi'n briod gyda'r actor Robert Blythe cyn gwahanu yn ddiweddarach. Roedd ganddi ddwy ferch, yr awdures Angharad Elen Blythe a'r actores, Rhian Blythe.

Yn fwy diweddar roedd yn bartner i'r prifardd Gerallt Lloyd Owen cyn ei farwolaeth yn 2014.

Bu farw yn ei chartref yng Nghaernarfon ar 21 Tachwedd 2017 wedi salwch byr. Mewn teyrnged, dywedodd Huw Jones, Cadeirydd S4C "Roedd ei chyfraniad i’r byd drama yn un anferthol, ei hymroddiad i’r diwydiannau creadigol yn angerddol ac fe fydd yna golled aruthrol ar ei hôl."

Yn Rhagfyr 2018 lansiwyd cronfa er cof amdani, gan ei merched. Bydd y gronfa yn agored i unrhyw un sydd am lwyfannu drama neu greu ffilm fer ddramatig

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Creigiau Hardcastle

Dyffryn coediog yn ardal y Pennines yng Ngorllewin Swydd Efrog, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Hardcastle Crags**, sy'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Mae'n gorwedd tua 2 filltir (3.2&nbsp;km) i'r gogledd o dref Hebden Bridge a 10 milltir (16&nbsp;km) i'r gorllewin o dref Halifax.

Mae'n cynnwys dros 400 erw o goetir ar lannau Nant Hebden. Mae Melin Gibson yn ganolfan ymwelwyr, sydd heb gysylltiad i'r Grid Cenedlaethol.

## Dolen allanol
* Tudalen Creigiau Hardcastle ar wefan yr Ymddiriodolaeth Genedlaethol

## Oriel

Delwedd:Hebden01LB.jpg
Delwedd:Hebden02LB.jpg
Delwedd:Hebden03LB.jpg
Delwedd:Hebden04LB.jpg
Delwedd:Hebden05LB.jpg
Delwedd:Hebden06LB.jpg

Categori:Daearyddiaeth Gorllewin Swydd Efrog
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn Lloegr
Katy Wix

Actores a digrifwraig Cymreig yw ** Katy Wix** (ganwyd 28 Chwefror 1980 yng Nghaerdydd). Mae wedi ymddangos yn *Not Going Out*, *Rush Hour*, *Miranda*, *Torchwood* a *Fried*.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Wix yng Nghaerdydd ac fe aeth i Brifysgol Warwick cyn mynd ymlaen i Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

## Gyrfa 
Yn 2007, fe ymunodd a chast y comedi sefyllfa *Not Going Out* fel y cymeriad achlysurol Daisy ac fe ddaeth yn gymeriad rheolaidd yng nghyfres 3. Yn *Torchwood: Children of Earth* roedd yn chwarae Rhiannon Davies, chwaer Ianto Jones. Yn 2010, fe gyflwynodd y gyfres *The King Is Dead* ar BBC Three. Mae wedi gwneud ymddangosiadau gwadd ar y sioeau BBC *- Horrible Histories*, *Outnumbered* (2010) a *Absolutely Fabulous* (2011). Fe ymddangosodd yn hysbysebion nawdd Harvey's Furniture Store ar gyfer *Coronation Street*.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilm 
### Teledu 
### Radio 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database
* Proffil Asiant 

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Actorion ffilm benywaidd o Gymru
Categori:Actorion ffilm Saesneg o Gymru
Categori:Actorion radio'r 21ain ganrif o Gymru
Categori:Actorion radio benywaidd o Gymru
Categori:Actorion radio Saesneg o Gymru
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o Gymru
Categori:Actorion teledu benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu Saesneg o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Warwick
Categori:Merched a aned yn y 1980au
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl a aned yng Nghaerdydd
Jessica Sula

Actores o Gymraes yw **Jessica Sula** (ganwyd 3 Mai 1994) sy'n fwyaf adnabyddus am chwarae'r cymeriad Grace Blood yn nhrydedd cenhedlaeth y gyfres deledu Brydeinig *Skins*.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Sula yng Nghymru. Mae ei mam o Drinidad ac o dras hanner Affro-Sbaenaidd a hanner Tsieineaidd tra bod ei thad o dras hanner Almaenaidd a hanner Estoniaidd. Fe'i magwyd yng Ngorseinon, lle cwblhawyd ei lefel A yn Sbaeneg, Ffrangeg a Drama yng Ngholeg Gorseinon. 
Yn ddiweddarach, cafodd ran yn nrama comedi *Love and Marriage* a ddarlledwyd ar  ITV yn 2013. Yn 2015, castiwyd Sula fel Maddie Graham, y brif ran yn nrama *Recovery Road* ar sianel Freeform (ABC Family gynt), wrth ochr ei chyd-actor* o Skins*, Sebastian de Souza.

Mae ganddi ei rhan cyntaf ar y sgrîn fawr fel prif actores yn *Honeytrap*, stori merch 15 mlwydd oed sy'n trefnu llofruddiaeth bachgen sydd mewn cariad a hi.

## Bywyd personol 
Mae Sula yn chwarae'r gitâr ac yn ymarfer Karate.

## Ffilmyddiaeth 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database
*  arTwitter
* Jessica Sula ar Instagram

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Cymry Du
Categori:Pobl o Abertawe
The Other Boleyn Girl

Nofel gan Philippa Gregory yw ***The Other Boleyn Girl***. Fe'i cyhoeddwyd gan Scribner yn 2001.

Categori:Nofelau 2001
Categori:Nofelau hanesyddol Saesneg
Gorsaf reilffordd Perth (Awstralia)

Mae **Gorsaf reilffordd Perth** yn ganolpwynt i rwydwaith reilffordd Transperth; mae 6 lein yn dod at ei gilydd yn yr orsaf. Ailadeiladwyd y rhwydwaith i gyd, yn dechrau efo'r lein i Fremantle ym 1983, ac y gweddill yn 90au. Adeiladwyd lein newydd i Clarkson yn y 90au, ac un arall i Rockingham a Mandurah yn 2007 ac  un arall i Butler yn 2014. Trydaneiddiwyd y rhwydwaith i gyd yn y 90au. Mae trenau TransWA yn mynd o'r orsaf i Bunbury.

bawd|dim|260px
bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Transperth

Perth
Categori:Perth, Gorllewin Awstralia
Jennifer Daniel

Actores o Gymru yw **Jennifer Daniel** (ganwyd 23 Mai 1936). Ymddangosodd mewn ffilmiau yng nghyfres *Edgar Wallace Mysteries* a ffilmiau Hammer horror *The Kiss of the Vampire* (1963) and *The Reptile* (1966). Roedd yn chwarae Mrs Linton yn y ffilm ''Emily Brontë's Wuthering Heights* (1992)

Roedd ei ymddangosiadau teledu yn cynnwys *ITV Play of the Week*, *A Man Called Harry Brent*, *Barlow at Large*, *General Hospital*, *Rumpole of the Bailey* and *The Collectors''.

Roedd yn briod gyda'r actor Dinsdale Landen o 1959 hyd ei farwolaeth yn 2003.

## Ffynonellau 
* Kinsey, Wayne A. *Hammer Films: The Bray Studios Years* (Reynolds & Hearn, 2002)

## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion ffilm benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion teledu benywaidd o Gymru
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Pobl o Bont-y-pŵl
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Gruffydd Dwnn

Uchelwr o Gymru ac un o noddwyr Beirdd yr Uchelwyr oedd **Gruffydd Dwnn** (c. 1500 - c. 1570) a'r enwocaf o Ddwniaid Sir Gaerfyrddin. Cartrefodd ym mhlasty Ystrad Merthyr, ger Cydweli, a godwyd yn 1518, yn 1533. Ef oedd ail fab Owain ap Robert Done o Ystrad Merthyr.

Er iddo gael wyth o blant gan ddwy wraig, bu farw nifer ohonynt. Priododd Ellen cyn 1522, merch Henry ap Sion ap Harri o Rhydarwen a chawsant bedwar mab. Yna priododd eilwaith (cyn 1533): Gwenllian, merch Lewis ap Thomas ap Sion a chawsant dau fab a dwy ferch. Bu ef, ei deulu a'i gartref yn destun nifer o gerddi gan rai o feirdd y cyfnod gan gynnwys: Harri ap Rhys ap Gwilym, Syr Owain ap Gwilym, Wiliam Llŷn, Tomas Fychan ac Owain Gwynedd. Gwnaeth y Dwniaid eu harian drwy ryfel a gweinyddu, gan fwayaf y ganrif gynt.

Cedwir y cerddi hyn yn Llawysgrifau Llansteffan 40 a 133, ac llawgryrif y Llyfrgell Genedlaethol 728. Yr anerchiad olaf iddo oedd yn 1566 gan Wiliam Cynwal. Casglai gyfrolau Cymraeg ac gwyddom fod ganddo 64 ohonynt yn 1564. Bu Llyfrgellydd y Brenin yn ymweld ag ef: John Leland, yn ogystal â William Salesbury.

## Swyddi
Bu'n feili Caerfyrddin rhwng 1535-6, henadur yn 1555 ac yn faer yn 1549 ac eto yn 1556.  Bu hefyd yn siryf : 1546-7, 1555-6 a rhwng 1559-60; bu'n siedwr 1548-9 ac yn feili Cydweli tua 1560.

## Llyfryddiaeth
*Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion , 1941 , 136-43.
*Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd, ix, 110.

## Gweler hefyd
*Lewys Dwnn (bl. 1568 - 1616): bardd Cymraeg ac achyddwr.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Cydweli
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1500
Categori:Marwolaethau 1570
Categori:Sir Gaerfyrddin
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1924-1929

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1924 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1929
bawd|Walter D'Arcy Hall AS
bawd|David Davies AS
bawd|Christmas Price Williams AS
*George Barker
*Henry Arthur Evans
*Reginald George Clarry
*William Cope
*David Davies
*Ellis William Davies
*Evan Davies
*Charles Edwards
*Ernest Evans
*Leolin Forestier-Walker
*David Grenfell
*Thomas Griffiths
*George Henry Hall
*Walter D'Arcy Hall
*Vernon Hartshorn
*William Jenkins
*Henry Haydn Jones
*Morgan Jones
*Thomas Isaac Mardy Jones
*William Nathaniel Jones o 1928
*William John
*Clement Kinloch-Cooke
*David Lloyd George
*Lewis Lougher
*James Ramsay MacDonald
*Alfred Mond hyd 1928
*David Watts-Morgan
*Rhys Hopkin Morris
*Goronwy Owen
*Charles William Mackay Price
*Ernest Handforth Goodman Roberts
*Walter Runciman
*Syr Robert Thomas
*Richard Collingham Wallhead
*Christmas Price Williams
*David Williams
*John Henry Williams (AS)

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1924
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1935-1945

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1935 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1945
bawd|Stephen Owen Davies
bawd|Henry Haydn Jones
bawd|Patrick Munro
*Ronald Bell o1945
*Ernest Bennett
*Aneurin Bevan
*Reginald George Clarry hyd 1945
*William George Cove
*George Daggar
*Clement Davies
*David Lewis Davies hyd 1938
*David Richard Seaborne Davies o 1945
*Stephen Owen Davies
*Charles Edwards
*Ness Edwards o 1939
*David Owen Evans
*Ernest Evans hyd 1943
*Henry Arthur Evans
*David Grenfell
*P.J. Grigg
*William John Gruffydd o 1943
*Ivor Grosvenor Guest hyd 1939
*George Henry Hall
*John Arthur Herbert hyd 1939
*Daniel Hopkin hyd 1941
*Goronwy Moelwyn Hughes o 1941
*Arthur Jenkins
*William Frederick Jackson o 1939
*William Jenkins hyd 1945
*William John
*Henry Haydn Jones
*Henry Morris-Jones
*Lewis Jones
*Morgan Jones hyd 1939
*Cyril Lakin o 1942
*David Lloyd George hyd 1945
*Gwilym Lloyd George
*Megan Lloyd George
*Jim Griffiths o 1936
*David Mort
*Owen Temple-Morris hyd 1942
*Patrick Munro
*Goronwy Owen
*Leslie Pym o 1939
*Arthur Pearson o1938
*Robert Richards
*Aled Owen Roberts
*David Williams hyd 1940
*David James Williams o 1945
*Ted Williams
*John Henry Williams (AS) hyd 1936
## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1935
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1929-1931

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1929 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1931
bawd|Aneurin Bevan AS
bawd|David a Megan Lloyd George
bawd|Henry Haydn Jones AS
*Ernest Bennett
*Aneurin Bevan
*William George Cove
*George Daggar
*Clement Davies
*David Lewis Davies o 1931
*Charles Edwards
*James Ewart Edmunds
*Ernest Evans
*Leolin Forestier-Walker
*Peter Freeman
*David Grenfell
*Thomas Griffiths
*George Henry Hall
*Vernon Hartshorn hyd 1931
*Arthur Henderson
*Daniel Hopkin
*William Jenkins
*Henry Haydn Jones
*Frederick Llewellyn-Jones
*Henry Morris-Jones
*Morgan Jones
*Thomas Isaac Mardy Jones hyd 1931
*William John
*Charles Ellis Lloyd
*David Lloyd George
*Gwilym Lloyd George
*Megan Lloyd George
*David Watts-Morgan
*Rhys Hopkin Morris
*Goronwy Owen
*Robert Richards
*Howel Walter Samuel
*James Walker
*Richard Collingham Wallhead
*David Williams
*Ted Williams
*John Henry Williams (AS)

## Cyfeiriadau
Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1929