open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brad (drama)

Drama gan Saunders Lewis yw ***Brad***, a gyhoeddwyd yn 1958. Seiliwyd y ddrama ar ddigwyddiad hanesyddol yn ystod yr Ail Ryfel Byd, Cynllwyn 20 Gorffennaf, yn 1944, pan geisiodd rhai o swyddogion byddin yr Almaen ladd Adolf Hitler a chipio grym oddi ar y Blaid Natsïaidd. Darlledwyd y ddrama am y tro cyntaf ar Radio'r BBC Home Service ym 1958.

Cyfieithwyd y ddrama i'r Saesneg ag Elwyn Jones a'i darlledu o dan yr enw *Treason* ym 1959. Addaswyd y ddrama lwyfan [ynghyd â rhanau o'r ddrama *1938]* yn ffilm i S4C ym 1994, o dan yr un enw *Brad.*

## Cymeriadau
Y prif gymeriadau yw:

* Yr Iarlles Else von Dietlof, ysgrifennydd preifat i Lywodraethwr Milwrol Ffrainc
* Cyrnol Caisar von Hofacker, ar staff y Llywodraethwr, cymeriad hanesyddol
*Y Cadfridog Heinrich von Stülpnagel, Lywodraethwr Milwrol Ffrainc, cymeriad hanesyddol
*Y Cadfridog Karl Albrecht, Pennaeth yr S.S. a'r Gestapo yn Ffrainc
* Cyrnol Hans Otfried Linstow, Pennaeth y Staff ym Mharis, cymeriad hanesyddol
* Y Cadfridog Blumentritt 
* Y Cad-farsial Gunther von Kluge, Pennaeth Lluoedd Arfog y Gorllewin, cymeriad hanesyddol
Cymeriadau yn yr addasiad i deledu yn Saesneg.
* Y Cadfridog von Neudeck 
* Cyrnol Caisar von Kahr

## Cynyrchiadau nodedig 
### 1950au 
Fel nodwyd, darlledwyd y ddrama am y tro cyntaf ar Radio'r BBC Home Service ar y 13 Tachwedd 1958. Cynhyrchydd [cyfarwyddwr] Emyr Humphreys.

* Yr Iarlles Else von Dietlof - Siân Phillips
* Cyrnol Caisar von Hofacker - Richard Burton
* Y Cadfridog Heinrich von Stülpnagel - Meredith Edwards
* Y Cadfridog Karl Albrecht - Emlyn Williams
Llwyfannwyd y ddrama gan "Chwaryddion y Cyngor Celfyddydau" yng Ngŵyl Ddrama Genedlaethol Llangefni yn 1958.

Cyfieithwyd y ddrama i'r Saesneg gan Elwyn Jones a'i darlledu ar Radio'r BBC Home Service ar y 9 Mawrth 1959. Cynhyrchydd [cyfarwyddwr] Emyr Humphreys. Cast:

* Yr Iarlles Else von Dietlof - Siân Phillips
* Cyrnol Caisar von Hofacker - Richard Burton
* Y Cadfridog Heinrich von Stülpnagel - Meredith Edwards
* Y Cadfridog Karl Albrecht - Emlyn Williams
* Cyrnol Hans Otfried Linstow - Hugh David
* Y Cadfridog Blumentritt - Gareth Jones
* Y Cad-farsial Gunther von Kluge - Clifford Evans
bawd|Radio Times yn darlledu *Treason* 1959Darlledwyd y ddrama yn Saesneg ar deledu'r BBC ar y 12 Ebrill 1959. Cynhyrchydd [cyfarwyddwr] Emyr Humphreys; cynllunydd Alan Taylor; cast: 

* Yr Iarlles Else von Dietlof - Siân Phillips
* Cyrnol Caisar von Hofacker - Richard Burton
* Y Cadfridog Heinrich von Stülpnagel - Bernard Archard
* Cyrnol Caisar von Kahr - Donald Houston
* Y Cadfridog Karl Albrecht - Kenneth Griffith
* Cyrnol Hans Otfried Linstow - Alex Scott
* Y Cadfridog von Neudeck - Walter Hudd
* Y Cad-farsial Gunther von Kluge - Clifford Evans

### 1960au 
Cafwyd addasiad ym 1968 gan BBC Cymru. Ymysg yr actorion roedd Dillwyn Owen.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1958
Categori:Dramâu 1958
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Fan Fawr

**Fan Fawr** yw'r copa uchaf yn y Fforest Fawr, sy'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog . Saif ychydig i'r gorllewin o'r briffordd A470, i'r de-orllewin o Aberhonddu, Powys; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 439 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Mae'r nentydd ar lethrau gorllewinol y mynydd yn ffurfio afon Dringarth, a chrewyd Cronfa Ystradfellte trwy adeiladu argae ar yr afon yma. Ar yr ochr ddwyreiniol, mae'r nentydd yn ffurfio afon Taf Fawr; ceir argae yma hefyd, sy'n ffurfio Cronfa'r Bannau. Ar y ochr ogledd-ddwyreniol, mae afon Tarell yn tarddu, ac yn llifi i afon Wysg. Yn y de, mae Afon y Waun yn llifo i mewn i afon Hepste.
, gan Erwyn Jones]]

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 734 metr (2408 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Afon Dringarth

Afon yn ne Powys yw **Afon Dringarth**. Saif o fewn Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Ceir tarddle'r afon ar lechweddau dwyreiniol Fan Dringarth, llechweddau gorllewinol Fan Fawr a llechweddau deheuol Craig Cerrig-gleisiad yn y Fforest Fawr, lle mae nifer o nentydd yn ymuno i ffurfio'r afon. Mae'n llifo tua'r de am 5&nbsp;km (3 milltir) cyn ymuno ag Afon Llia i ffutfio Afon Mellte.

Adeiadwyd argae ar yr afon yn nechrau'r 20g i greu Cronfa Ystradfellte.

250px|bawd|dim|Afon Dringarth ger Cronfa Ystradfellte

Dringarth
Dringarth
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Rhewlifeg

**Rhewlifeg** (sy'n air cyfansawdd: 'rhew' a 'llif' yn yr ystyr 'llifo') yw'r astudiaeth o rewlifau, iâ a'r ffenomenau sy'n cwmpasu iâ. Mae'n un o faesydd gwyddorau daear o fewn daearyddiaeth ffisegol.

Ceir sawl rhyngddisgyblaeth o fewn i rewlifeg gan gynnwys: geoffiseg, daeareg, daearyddiaeth ffisegol, hinsoddeg, meteoroleg, hydroleg, bioleg ac ecoleg. mae effaith ac impact rhewlifau ar bobl yn cynnwys y maes daearyddiaeth ddynol ac anthropoleg. Mae darganfod iâ ar y Lloer, Mawrth, Ewropa a Phlwton yn ychwanegu'r cydran all-ddaearol i'r maes hwn a elwir yn astrorewlifeg.

, Y Swistir]]

## Golwg fras
Mae ymchwil i hanes rhewlifau ac ail-greu modelau ohonynt ar wahanol gyfnodau yn y gorffennol yn gymorth i ragweld y dyfodol - pa mor gyflym y byddant yn meirioli ayb. Mae'r rhan fwyaf o waith y rhewlifegwr yn digwydd yn y ddau begwn: y Gogledd a'r De, oherwydd y tymheredd isel yno. Caiff rhewlif ei greu dros gyfnod hir iawn o amser, o ganlyniad i fwrw eira; symudant yn araf, o dir uchel, mynyddoedd fel arfer, ar ffurf 'rhewlifau'r dyffrynoedd' neu gan symud o'r canol allan, ar ffurf 'rhewlifau cyfandirol'. Gelwir y math cyntaf hefyd yn 'rhew-afonydd' neu'n 'rhewlifau'r Alpau' a chreithir y tir ganddynt, gan greu geunentydd garw. Canfyddir yr ail fath, bellach, dim ond yn yr Ynys Las (Daneg: Grønland) a'r Antartig ac mae'r rhew yma'n dew: miloedd o fetrau o drwch ac arwynebedd o filoedd o gilometrau. Yn hytrach na chreithio'r tirwedd, maen nhw'n ei lyfnu.

## Y 5 prif oes iâ
Rhenir llinell amser daearegol y Ddaear yn bedair Eon: y cyntaf yw'r Eon Hadeaidd, a'i chychwyn yw ffurfio'r Ddaear. Fel yr awgryma'r gair, a ddaw o'r Hen Roeg 'Hades', roedd y Ddaear yn aruthrol o boeth, gyda llosgfynyddoedd byw ymhobman, ond yn araf oeroedd y Ddaear ac erbyn y 3ydd Eon, y Proterosöig, daeth y tymheredd mewn rhai mannau o'r Ddaear yn is na rhewbwynt a chafwyd haenau trwchus o rewlifau'n ffurfio. Ers hynny cafwyd o leiaf 5 Oes yr Iâ sylweddol: y Rhewlifiad Hwronaidd (*Huronian*), y Rhewlifiad Cryogenaidd (*Cryogenian*), y Rhewlifiad Andea-Saharaidd (*Andean-Saharan*), Oes Iâ Karoo a'r Rhewlifiant Cwaternaidd sef yr Oes Iâ rydym yn byw ynddi heddiw). Ar wahân i'r 5 cyfnod hyn, mae'n fwy na phosibl nad oedd rhew ledled y Ddaear gyfan. Credir i gapiau rhew yr Arctig a'r Antartig gael eu ffurfio rhwng 5 a 15 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). 
[bawd|550px|canol|Diagram yn dangos y 4 Eon ([Hadeaidd, Archeaidd, Proterosöig a Ffanerosöig sef yr oes bresennol ar yr ochr dde. Yn y gwaelod ceir y 5 prif Oes Iâ.]]

## Cyfeiriadau

Categori:Gwyddorau daear
A Chorus Line (sioe gerdd)

Sioe gerdd 1975 ydy ***A Chorus Line***, am un deg saith o ddawnswyr Broadway mewn clyweliad  am ran yn y llinell gorws. Ysgrifennwyd y llyfr gan James Kirkwood, Jr. a Nicholas Dante, geiriau'r caneuon gan Edward Kleban a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Marvin Hamlisch.

Am fod 19 o brif gymeriadau, caiff y sioe ei lleoli ar lwyfan gwag yn un o theatrau Broadway, yn ystod clywediad am sioe gerdd. Dengys y sioe gipolwg o bersonoliaethau'r perfformwyr a'u coreograffwr, wrth iddynt ddisgrifio'r digwyddiadau sydd wedi dylanwadu ar eu bywydau ac ar eu penderfyniad i fod yn ddawnswyr.

Roedd y cynhyrchiad Broadway gwreiddiol, a gyfarwyddwyd a choreograffwyd gan Michael Bennett yn llwyddiant ysgubol nas gwelwyd ei fath o'r blaen, a derbyniodd ddeuddeg enwebiad am Wobr Tony, gan ennill naw ohonynt yn ogystal â'r Wobr Pulitzer am Ddrama ym 1976. Rhedodd y sioe am 6,137 o berfformiadau. Mae'r sioe wedi cael ei chynhyrchu'n llwyddiannus ledled y byd droen, a dychwelodd i Broadway yn 2006.

## Caneuon
*"I Hope I Get It"&nbsp;– Zach, Paul a Company
*"I Can Do That"&nbsp;– Mike
*"And..."&nbsp;– Bobby, Richie, Val a Judy
*"At the Ballet"&nbsp;– Sheila, Bebe a Maggie
*"Sing!"&nbsp;– Kristine, Al a Chwmni
*"Montage Rhan 1: Hello Twelve, Hello Thirteen, Hello Love"&nbsp;– Mark, Connie a Chwmni
*"Montage Rhan 2: Nothing"&nbsp;– Diana
*"Montage Rhan 3: Mother"&nbsp;– Don, Judy, Maggie a Cwmni
*"Montage Rhan 4: Gimme The Ball"&nbsp;– Greg, Richie a Chwmni
*"Dance: Ten; Looks: Three"&nbsp;– Val
*"The Music and the Mirror"&nbsp;– Cassie
*"One"&nbsp;– Cwmni
*"The Tap Combination"&nbsp;– Company
*"What I Did for Love"&nbsp;– Diana a Chwmni
*"One" (Reprise)&nbsp;– Company

## Dolenni Allanol
*Gwefan y ffilm Every Little Step
*Bas-data yn rhestru holl gynhyrchiadau Broadway
*Gwefan Swyddogol Cynhyrchiad Broadway 2006
*Crynodeb o Blot a Chymeriadau *A Chorus Line*  o StageAgent.com

Categori:Sioeau cerdd 1975
Arfordir

[bawd|270px|Mae llawer o'r arfordir wedi'i ddiogelu fel Ardaloedd Cadwraeth Arbennig ac Ardaloedd Gwarchodaeth Arbennig; [Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n eu hamddiffyn.]]
Y rhan o'r tir sy'n ymylu â'r môr yw **arfordir** (o dri gair: 'ar+môr+tir) neu **forlin** ('môr' a 'llin' neu 'linell'). Nid oes yna linell fanwl gywir rhwng y tir ar môr oherwydd effaith y llanw, sy'n gyfnewidiol. Oherwydd hyn, mae'r gair arfordir felly'n cyfeirio at ardal neu stribed o dir a môr, yn hytrach na llinell denau. Gellir defnyddio'r gair hefyd am lyn. Gellir cyfeirio ato fel lleoliad e.e. gellir dweud fod Caerdydd ar arfordir De Cymru.

Cofnodir y gair yn gyntaf yn Brut Dingestow yn 13g: "Ac odyna y doeth Caswallavn a holl gedernyt yr enys ganthav y warchadv yr arfordir (maritima) racdav."

## Arfordir Cymru
Agorwyd Llwybr Arfordir Cymru ar 5 Mai 2012. Mae'r llwybr mor agos i'r arfordir ag y caniatâ’r gyfraith, a mae'n cydymffurfio â gofynion iechyd a diogelwch, rheoli tir a chadwraeth. ac mae'n ymestyn am 870&nbsp;milltir (1,400&nbsp;km) o gyrion Caer yn y gogledd i Gas-gwent yn y de.

## Gweler hefyd
* Traethau Baner Las Cymru

Cymru ar hyd ei Glannau (llyfr).jpg|Cymru ar hyd ei Glannau (2012)
Delwedd:Ar Lan y Môr - Y Ffotograffydd ar yr Arfordir 1850-2012 - On the Seashore - The Photographer on the Welsh Coast 1850-2012 (llyfr).jpg|*Ar Lan y Môr - Y Ffotograffydd ar yr Arfordir 1850-2012*

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth arfordirol
Llys Gwenllian

Tua tri-chwarter milltir i'r de o Ddinbych, ger Pont Ystrad, saif olion **Llys Gwenllian**, sef caer neu gastell mwnt a beili. Galwyd y llys am flynyddoedd yn 'Llys Gwenllian' (Cyfeirnod OS: SJ06SE1) ac yn **Hen Ddinbych**.  Dywed rhai mai dyma leoliad gwreiddiol Dinbych.

Mae'r olion a welir heddiw mewn siâp petryal ac yn mesur  tua 75m wrth 54m. Mae'r mwnt ei hun tua 6.5m o uchder.

Cyflwynodd Llywelyn Fawr (c.1173 – 1240) y tir yn anrheg i'w ferch anghyfreithlon Gwenllian a briododd William de Lacey. Yn 1283, flwyddyn wedi lladd y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd. Rhoddodd Edward I, brenin Lloegr orchymun i godi'r castell presennol (tua milltir oddi yma) yn ei ymgais o orchfygu Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Cestyll mwnt a beili Cymru
Categori:Cestyll Tywysogion Gwynedd
Categori:Cestyll Sir Ddinbych
Tomen y Bala

Saif **Tomen y Bala**, (Cyfeirnod OS: SH929 360 ) y drws nesa i'r brif faes parcio yn Y Bala, Gwynedd. Castell mwnt a beili ydyw ac mae'n 40metr o ddiametr ac yn 9 metr o uchder.

Bala oedd maerdref cwmwd Tryweryn yn yr adeg y'i codwyd – tua'r 11g. Roedd y domen yn dal yn amddiffynfa yn 1202 pan erlidiodd Llywelyn ap Iorwerth, Elis ap Madog, Arglwydd Penllyn o'i dir. Aeth Llywelyn yn ei flaen i godi castell cryfach yng Ngharndochan, ond parhaodd Tomen y Bala i fod yn eitha pwysig am gyfnod.

Categori:Y Bala
Categori:Cestyll Gwynedd
Categori:Cestyll mwnt a beili Cymru
Wilkinson Eyre

Cwmni o benseiri â'u pencadlys yn Llundain yw **Wilkinson Eyre**. Yn 2001 a 2002 enillon nhw Wobr Stirling, y wobr bensaernïol mwyaf ar gyfer penseiri Prydeining yn unig, ar gyfer eu gwaith ar Bont y Mileniwm yn Gateshead yng ngogledd-ddwyrain Lloegr. Maent yn arbenigo mewn prosiectau sydd yn cyfuno peirianyddiaeth cymhleth â chynllunio cain, megis yr uchod. Eu hunig adeilad yng Nghymru yw Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe.

Categori:Penseiri o'r Deyrnas Unedig
Afon Hepste

Afon ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yn ne Powys yw **Afon Hepste**.

Mae'n tarddu yn y Fforest Fawr, yn yr ardal rhwng Ystradfellte a'r briffordd A4059. lle mae nentydd Afon y Waun, Nant y Cwrier a Nant Hepste Fechan yn ymuno i ffurfio afon Hepste ger ffermdy Hepste Fechan. Llifa tua'r de-orllewin, dros ardal o galchfaen Garbonifferaidd; mae rhan helaeth o'i dŵr yn llifo dan y ddaear mewn mannau, ac ar dywydd sych gall y cyfan fod dan y ddaear yn y rhannau hyn. Yn is i lawr, mae'r afon yn ffurfio rhaeadr enwog Sgwd yr Eira, yna'n ymuno ag afon Mellte ger pentref Ystradfellte.

Hepste
Hepste
Fan Gyhirych

Copa yn y Fforest Fawr, sy'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, yw **Fan Gyhirych**. Saif ym Mhowys; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 445 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Mae'r nentydd ar lethrau gogleddol y mynydd yn llifo i Afon Crai, a'r nentydd ar ei lethrau deheuol a gorllewinol yn llifo i afon Tawe. Gerllaw mae copa is Fan Fraith. Yn nechrau'r 19g, adeiladodd John Christie dramffordd, Tramffordd y Fforest Fawr, ar hyd rhan isaf y llechweddau gorllewinol. Yn ddiweddarach, daeth rhan o'r trac yn rhan o Reilffordd Castell-nedd ac Aberhonddu.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 725 metr (2379 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Carnedd gron
Saif Carnedd gron Fan Gyhirych ar y llethrau sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
A4059

Priffordd yn ne-ddwyrain Cymru yw'r **A4059**.

Mae'n gadael yr A470 gerllaw'r argae ar ochr ddeheuol Cronfa'r Bannau, ac yn arwain tua'r de ac yna'r de-orllewin ar hyd ochr ddwyreiniol y Fforest Fawr. Llifa'n gyfochrog ag Afon Hepste am gyfnod, yna mae'n arwain drwy Penderyn cyn ymuno a'r A465 ger Hirwaun.

bawd|200px|dim|Yr A4059 yn y Bannau Brycheiniog

Categori:Cludiant ym Mhowys
Categori:Ffyrdd Cymru
Pearl Jam

Band roc Americanaidd oedd **Pearl Jam**.

## Gyrfa
Cawsont eu ffurfio yn Seattle yn 1990, a rhyddhawyd eu halbwm cyntaf, *Ten*, y flwyddyn wedyn. Aeth ymlaen i werthu mwy na 12 miliwn o gopiau, a daeth y band i'r amlwg o ganlyniad fel un o'r bandiau *grunge* mwyaf llwyddiannus. Dilynodd eu hail albwm, *Vs.*, yn 1993, yn gwerthu tua miliwn o gopiau yn America yn ei wythnos cyntaf. Mae albymau eraill yn cynnwys *Vitalogy* (1994) a *No Code* (1996).

## Gweler hefyd
* Nirvana
* Smashing Pumpkins

Categori:Bandiau Americanaidd
Cronfa Ystradfellte

Cronfa ddŵr yn y Fforest Fawr, sy'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, yw **Cronfa Ystradfellte**. Saif ym Mhowys, ychydig i'r gogledd o bentref Ystradfellte (SN 946178), 367 m uwch lefel y môr.

Crëwyd y gronfa rhwng 1907 and 1914 gan Gyngor Gwledig Castell-nedd, trwy adeiladu argae ar Afon Dringarth. Adeiladwyd rheilffordd dros dro, 11&nbsp;km o hyd, o bentref Penderyn i gario'r deunydd ar gyfer ei adeiladu.

285px|bawd|dim|Cronfa Ystradfellte

## Cyfeiriadau
Ystradfellte
Cantref
Categori:Hanes Powys
Cronfa Ystradfellte
Afon Nedd Fechan

Afon yn ne Powys sy'n llifo i mewn i afon Nedd yw **Afon Nedd Fechan**.

Ceir tarddle'r afon yn y Fforest Fawr ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, ar lethrau dwyreiniol Fan Gyhirych. Mae'n llifo tua'r de am 12&nbsp;km / 7 milltir, gydag  afon Pyrddin yn ymuno â hi ger y Pwll Du ar Byrddin, cyn ymuno ag Afon Mellte ger Pontneddfechan, i ffurfio Afon Nedd.

Ceir nifer o raeadrau ar yr afon, yn cynnwys Sgŵd Ddwli a Sgŵd Pedol. Mae dyffryn yr afon yn rhan o Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ac Ardal Gadwraeth Arbennig.

Nedd Fechan
Nedd Fechan
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ym Mhowys
RMS Titanic

[300px|bawd|RMS *Titanic* yn gadael [Southampton ar 10 Ebrill 1912.]]

Llong deithio gefnforol yn perthyn i gwmni'r White Star Line oedd yr **RMS** ***Titanic***. Suddodd y llong 11 mis ar ôl iddi gael ei lansio; roedd ar ei thaith gyntaf ar draws yr Iwerydd. Dechreuodd y fordaith o borthladd Southampton i Efrog Newydd ar 10 Ebrill 1912. Dywedir mai enghraifft o 'falchder dynol yn arwain at drychineb' oedd y trasiedi yma. 

Titanic oedd llong fwyaf y byd ar yr adeg y cafodd ei adeiladu. Hi oedd yr ail llong o'r ddosbarth Olympic allan o dri a adeiladwyd gan Harland & Wolff yn Belffast ar gyfer y White Star Line.

Teithiodd y llong o Southampton i Cherbourg, Ffrainc, ac yna i Queenstown, yn Iwerddon, cyn cychwyn ar ei daith i America.

Am 11:40pm ar 14 Ebrill 1912 tarodd y Titanic fynydd o rew tua 400 o filltiroedd o Newfoundland. Ar ôl 2 awr a 40 munud, suddodd y llong am 2.20am ar 15 Ebrill. Collodd tua 1,514 o bobl eu bywydau. Achubwyd 705 o bobl yn unig gan nad oedd digon o fadau achub ar gyfer pawb ar fwrdd y Titanic, a nid oedd nifer o'r badau achub yn cael eu llenwi yn llwyr cyn gadael y llong. Roedd gan rai ohonynt 28 o bobl yn unig, allan o 65 lle posib.

Capten y llong oedd Edward J. Smith, a hon oedd ei fordaith olaf cyn ymddeol. Fe fu farw’r person olaf i deithio ar y Titanic, Millvina Dean, yn 98 oed yn 2009. Dim ond deufis oed oedd hi pan suddodd y llong ar y daith yn 1912.

## Darganfyddiad
Cafodd y *Titanic* ei darganfod ar wely'r môr ar 1 Medi 1985 gan dîm o nofwyr tanfor Americanaidd, o dan arweinyddiaeth Robert Ballard. ar ôl archwiliad manwl gan chwiliedyddion robotig Americanaidd a Ffrengig. Mae nifer o alldeithiau wedi ymweld ag olion y llong. Daeth y darganfyddiad yn ystod cyrch gwahanol, lle'r oedd tim Ballard wedi derbyn cais gan yr Llynges Americanaidd i chwilio am ddwy long tanfor niwclear oedd wedi mynd ar goll, yr U.S.S. Thresher ac yr U.S.S. Scorpion.

## Ffilmiau
Mae nifer o ffilmiau wedi cael eu cynhyrchu am y trychineb hwn, gan gynnwys *A Night To Remember* (1958), *Raise The Titanic!* (1980) a *Titanic* (1997), yn serennu Kate Winslet a Leonardo DiCaprio.

## Cyfeiriadau

Categori:Agerlongau
Categori:Llongau teithio
Categori:Trychinebau 1912
Categori:Trychinebau ar y môr
Bernard de Neufmarché

Arglwydd Normanaidd oedd yn un o'r cyntaf i goncro tiriogaethau yng Nghymru oedd **Bernard de Neufmarché** (c. 1050 - c. 1125). Roedd Bernard yn un o'r mân arglwyddi Normanaidd a lwyddodd i ennill safle gref ar y Gororau cyn cipio Teyrnas Brycheiniog rhwng 1088 a 1095, a chreu Arglwyddiaeth Brycheiniog.

## Bywgraffiad
Ganed ef yng nghastell Le-Neuf-Marché-en-Lions, ar y ffin rhwng Normandi a Beauvais. Roedd yn perthyn o bell i Gwilym Goncwerwr. Rhoddwyd tiroedd yn Swydd Henffordd iddo gan y brenin yn 1086 neu 1087. Priododd Agnes (Nest), merch Osbern fitz Richard a Nest, merch Gruffudd ap Llywelyn.

Ymosododd ar deyrnas Brycheiniog tua 1088, Cipiwyd Talgarth, ac adeiladodd gastell Bronllys. Erbyn 1091, roedd wedi cyrraedd dyffryn afon Wysg. Yn ôl un cofnod diweddarach, gwnaeth brenin Brycheiniog, Bleddyn ap Maenarch, gynghrair a Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth yn 1093 neu 1094, ac ymosododd ar Bernard, oedd yn adeiladu castell yn Aberhonddu. Lladdwyd Rhys yn y frwydr, a chipiodd Bernard y gweddill o Frycheiniog.

## Cyfeiriadau
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Afon Tarell

250px|bawd|Afon Tarell

Afon ym Mhowys sy'n llifo i mewn i afon Wysg yw **Afon Tarell**.

Mae'r afon yn tarddu ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, gyda nifer o nentydd yn tarddu ar lechweddau'r Fforest Fawr. Llifa tua'r gogledd ac yna tua'r gogledd-ddwyrain am 14&nbsp;km (9 milltit) ar hyd Glyn Tarell, gan lifo'n gyfochrog a'r briffordd A470 a mynd trwy bentrefi Libanus a Tai'r Bull. Wedi mynd heibio Tai'r Bull, mae Nant Cwm Llwch yn ymuno â hi. Mae'r afon yma yn tarddu yn Llyn Cwm Llwch islaw Pen y Fan.

Llifa Afon Tarell i mewn i Afon Wysg yn Llanfaes, ar oche dde-orllewinol Aberhonddu. Gydag afon Wysg, mae'r afon yn Ardal Gadwraeth Arbennig.

Tarell
Tarell
Categori:Glyn Tarell
Llyn Cwm Llwch

Llyn ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog ym Mhowys yw **Llyn Cwm Llwch**. Saif mewn cwm o darddiad rhewlifol islaw copaon  Pen y Fan a Corn Du ym Mannau Brycheiniog. Llifa Nant Cwm Llwch o'r llyn i ymuno ag Afon Tarell, sydd yn ei thro yn ymuno ag Afon Wysg gerllaw Aberhonddu.

Gerllaw'r llyn mae cofeb Tommy Jones, bachgen bychan a fu farw yma flynyddoedd yn ôl wedi mynd ar goll yn y mynyddoedd.

Cwm Llwch
Max Clifford

Roedd **Maxwell Frank Clifford** (6 Ebrill 1943 – 10 Rhagfyr 2017) yn swyddog cyhoeddusrwydd Seisnig. Roedd yn gymeriad dadleuol am ei fod yn cynrychioli cleientiaid amhoblogaidd yn aml (fel pobl a gyhuddwyd neu a gafwyd yn euog o droseddau) neu'n gweithio fel asiant at gyfer pobl sy'n gwerthu straeon "cusanu-a-dweud" wrth y papurau newydd tabloid.

Fe'i arestiwyd yn Rhagfyr 2012 gan swyddogion yr Heddlu Metropolitan ar amheuaeth o droseddau rhywiol; yn rhan o Operation Yewtree. Aeth o flaen ei well yn Mawrth 2014 ac fe'i gafwyd yn euog o saith achos o ymosodiad anweddus ar pedwar merch a menyw rhwng 14 ac 19 oed. Ar 2 Mai 2014 fe'i ddedfrydwyd i wyth mlynedd yn y carchar, ac o 7 Tachwedd 2014 fe'i garcharwyd yn HM Prison Littlehey. Bu farw yn Rhagfyr 2017 dridiau ar ôl dioddef trawiad ar y galon.

## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol
* Gwefan Swyddogol 
* Proffil Newyddion y BBC
* Bio wrth Speakers UK 
* Erthygl fisol o gylchgrawn Surrey Life 
* Rhys Daniels Trust

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Loegr ym myd cysylltiadau cyhoeddus
Categori:Pobl o Surrey
Categori:Pobl fu farw yn Swydd Gaergrawnt
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau rhyw
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Troseddwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Aberwysg

Ardal i'r de o ddinas Casnewydd yw **Aberwysg** (Saesneg: *Uskmouth*). Yma y mae Afon Wysg yn cyrraedd Môr Hafren.

Saif i'r gorllewin o bentref Trefonnen, ac mae'n cynnwys rhan o warchodfa natur Gwlyptiroedd Casnewydd.

Yn dilyn stormydd yn 1986, cafwyd hyd i olion traed dynol yn y clai ar y traeth. Dyddiwyd yn rhain y tua 4200 CC, yr olion traed dynol hynaf ym Mhrydain.

Categori:Casnewydd (sir)
Bingu wa Mutharika

Arlywydd Malawi oedd **Bingu wa Mutharika** (24 Chwefror 1934 – 5 Ebrill 2012).

Ganed ef fel **Brightson Webster Ryson Thom** yn Thyolo, tua 30&nbsp;km o Blantyre. Newidiodd ei enw i'r enw teuluol Mutharika a mabwysiadu Bingu fel enw cyntaf yn y 1960au. Bu'n astudio yn yr Unol Daleithiau, a daeth yn economegydd, yn gweithio i'r Cenhedloedd Unedig am flynyddoedd.
 
Daeth yn Arlywydd Malawi ar 24 Mai 2004, fel olynydd i Bakili Muluzi, ar ôl ennill yr etholiad arlywyddol.

Bu farw yn Lilongwe.

Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Gwleidyddion o Falawi
Feeder

Mae **Feeder** yn fand roc o Gasnewydd. Cafodd y band ei ffurfio yn 1992, ac ers hynny mae'r band wedi rhyddhau deuddeg o albymau stiwdio. Aelodau gwreiddiol y band oedd Grant Nicholas (llais, gitâr), Jon Lee (drymiau) a Taka Hirose (bâs), ond ar ôl marwolaeth Lee yn 2002, ymunodd Mark Richardson fel drymiwr. Eu cân fwyaf llwyddiannus yw 'Buck Rogers', oddi ar eu halbwm *Echo Park* (2001).

## Albymau 
**Polythene* (1997)
**Yesterday Went Too Soon* (1999)
**Echo Park* (2001)
**Comfort in Sound* (2002)
**Pushing the Senses* (2005)
**Silent Cry* (2008)
**Renegades* (2010)
**Generation Freakshow* (2012)
**All Bright Electric* (2016)
**Tallulah* (2019)
**Torpedo* (2022)
**Black/Red* (2024)

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau roc
Zomba, Malawi

Dinas yn ne Malawi a phrifddinas Ardal Zomba yw **Zomba**. Saif ar Ucheldir Shire. Roedd y boblogaeth yn 2008 yn 101,140.

Zomda oedd prifddinas Nyasaland, a phrifddinas gyntaf Gweriniaeth Malawi. Bu'n brifddinas Malawi hyd 1974, pan ddaeth Lilongwe yn brifddinas. Gerllaw, mae Ucheldir Zomba yn codi i 1800m uwch lefel y môr.

Categori:Dinasoedd Malawi
Tabloid

Mae **tabloid** yn derm y diwydiant sy'n cyfeirio at bapur newydd sy'n llai o ran maint; gall gyfeirio at bapur newydd wythnosol sy'n ffocysu ar straeon ac adloniant lleol, sydd yn aml yn cael ei ddosbarthu'n rhad ac am ddim (yn aml ar ffurf papur newydd llai, maint tabloid); neu cyfeiria at bapur newydd sy'n dueddol o bwysleisio straeon anghyffredin, colofnau clecs sy'n ailadrodd hanesion am fywydau personol enwogion neu sêr y byd chwaraeon.

Categori:Argraffu
Categori:Papurau newydd
Label recordio

Yn y diwydiant cerddorol, mae **label recordio** yn gallu bod yn label neu'n nod masnachu sy'n gysylltiedig â marchnata recordiadau neu fideos cerddorol. Gan amlaf, y label recordio yw'r cwmni sy'n rheoli'r nodau masnachu ac sy'n cydlynu'r cynhyrchiad, gwneuthuriad, dosbarthiad, marchnata a'r hyrwyddo ac yn sicrhau hawlfraint eu recordiadau sain a'u fideos cerddorol. Maent hefyd yn cynnal cytundebau ag artistiaid a'u rheolwyr.

Mae nifer o labeli yn bodoli yng Nghymru.

## Y prif labeli heddiw (Y Pedwar Mawr) 
#Warner Music Group
#EMI
#Sony Music (BMG wedi'i uno â Sony)
#Universal Music Group

Categori:Cerddoriaeth
Osbern fitz Richard

Arglwydd Normanaidd ar ororau Cymru oedd **Osbern fitz Richard** (bu farw c. 1100).

Roedd yn fab i Richard Scrob. Ymddengys iddo gael tiroedd ar ororau Cymru gan Gwilym Goncwerwr, oedd yn berthynas pell iddo, yn fuan ar ôl 1066, a chofnodir ei ddaliadau yn Llyfr Dydd y Farn.

Priododd Nest, merch Gruffudd ap Llywelyn. Roedd ganddynt ferch, Nest neu Agnes, a briododd un arall o arglwyddi Normanaidd y gororau, Bernard de Neufmarché.

Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Jon Lee

Cerddor oedd **Jon Lee** (28 Mawrth 1968 - 7 Ionawr 2002).  Roedd yn aelod o'r band roc Feeder. Cafodd ei eni yn ninas Casnewydd, de Cymru.

Bu farw lee ym Miami, Fflorida, UDA.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Drymwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Drymwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Drymwyr roc o Gymru
Categori:Pobl a aned yng Nghasnewydd
Categori:Pobl fu farw ym Miami
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Arfordir Treftadaeth

[250px|de|bawd|[Pentir Beachy yn Sussex, yr Arfordir Treftadaeth cyntaf]]

Darn o arfordir yng Nghymru neu Loegr sydd â harddwch naturiol neu bwysigrwydd gwyddonol arbennig yw **Arfordir Treftadaeth**. Dynodir Arfordiroedd Treftadaeth gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru yng Nghymru a gan Natural England yn Lloegr. Maent yn diogelu tua 500&nbsp;km o arfordir yng Nghymru a 1,057&nbsp;km yn Lloegr.

## Rhestr o Arfordiroedd Treftadaeth 
### Cymru 
250px|de|bawd|Arfordir ger Marloes, Sir Benfro

* Bae Aberffraw
* Bae Sain Ffraid
* Bro Morgannwg
* Ceredigion
* De Sir Benfro
* Gogledd Môn
* Llandudoch a Threwyddel
* Marloes a Dale
* Mynydd Twr
* Pen y Gogarth
* Penrhyn Dewi
* Penrhyn Gŵyr
* Penrhyn Llŷn
* Ynys Dinas

### Lloegr 
* De Dyfnaint
* Dover-Folkestone
* Dwyrain Dyfnaint
* Exmoor
* Foreland y De
* Godreavy-Pentreath
* Gogledd Dyfnaint
* Gogledd Norfolk
* Gogledd Northumberland
* Gorllewin Dorset
* Hamstead
* Hartland
* Lizard
* Pentir Flamborough
* Pentir Gribbin-Polperro
* Pentir Rame
* Pentir St Bees
* Pentir Trevose
* Penwith
* Purbeck
* Pwynt Pentire-Widemouth
* Roseland
* Spurn
* St Agnes
* Suffolk
* Sussex
* Swydd Durham
* Gogledd Swydd Efrog a Cleveland
* Tennyson, Ynys Wyth
* Ynysoedd Scilly
* Ynys Wair

## Dolenni allanol 
* Arfordiroedd Treftadaeth yng Nghymru
*  Arfordiroedd Treftadaeth yn Lloegr

*

Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Cadwraeth yn Lloegr
Prince

Roedd **Prince Rogers Nelson** (7 Mehefin 1958 &ndash; 21 Ebrill 2016) yn gerddor o'r Unol Daleithiau. Roedd yn perfformio o dan yr enw Prince, ond mae hefyd wedi defnyddio enwau eraill, yn eu mysg y symbol Delwedd:Prince logo.svg na ellir ei ynganu a ddefnyddiwyd fel ei enw rhwng 1993 a 2000. Sbardun ei benderfyniad i arddel y symbol oedd dadl am gontract gyda Warner Bros.. Yn ystod y cyfnod hwn, cyfeiriwyd ato fel "The Artist Formerly Known as Prince".

Priododd ddwywaith: Mayte Garcia ar 14 Chwefror 1996 (ysgarwyd yn 1999) ac yna priododd Manuela Testolini yn 2001.

## Disgograffi 
* 1978: *For You*
* 1979: *Prince*
* 1980: *Dirty Mind*
* 1981: *Controversy*
* 1982: *1999*
* 1984: *Purple Rain*
* 1985: *Around the World in a Day*
* 1986: *Parade*
* 1987: ''Sign o' the Times*
* 1988: *Lovesexy*
* 1989: *Batman
* 1990: *Graffiti Bridge
* 1991: *Diamonds and Pearls*
* 1992: *Love Symbol*
* 1994: *Come*
* 1994: *The Black Album* (Recordiwyd ym 1987)
* 1995: *The Gold Experience*
* 1996: *Chaos and Disorder*
* 1996: *Emancipation*
* 1999: *Rave Un2 the Joy Fantastic*
* 2001: *The Rainbow Children*
* 2002: *One Nite Alone...*
* 2003: *Xpectation*
* 2003: *N.E.W.S*
* 2004: *Musicology*
* 2004: *The Chocolate Invasion*
* 2004: *The Slaughterhouse*
* 2006: *3121*
* 2007: *Planet Earth*
* 2009: *Lotusflow3r*
* 2010: *20Ten*
* 2014: *Plectrumelectrum*
* 2014: *Art Official Age*
* 2015: *HITnRUN Phase One*
* 2015: *HITnRUN Phase Two*

### Ar ôl marwolaeth
* 2018: *Piano and a Microphone 1983*
* 2019: *Originals*
* 2021: *Welcome 2 America''

Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Minnesota
Bantu

Gallai **Bantu** gyfeirio at:

*Bantu (pobl), uwch-grŵp ethnig yn ne a chanolbarth Affrica
*Ieithoedd Bantu
Fan Bwlch Chwyth

Copa yn y Fforest Fawr, sy'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yw **Fan Bwlch Chwyth**. Saif ym Mhowys, ychydig i'r gorllewin o'r briffordd A470, i'r de-orllewin o Aberhonddu; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 574 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Ceir olion rhewlif ar y llethrau gogledd-ddwyreiniol, a bu chwarel yma'n ddiweddarach.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 603 metr (1978 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2008.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Tsieineeg Mandarin

Tafodiaith Tsieineeg ydy **Mandarin** (中文 *ZhongWen*; 汉语 *HanYu* 普通话 "yr iaith gyffredin"). Y dafodiaith "safonol" ydyw, gyda'r gair "mandarin" yn cyfeirio at y swyddog a gaed yn y Tsieina draddodiadol (er nad yw'r gair "mandarin" ei hun yn air Tsieineaidd).

Seilir Mandarin i ryw raddau ar dafodiaith Beijing, gan hepgor acen gref brodorion y ddinas honno.  Hon yw'r iaith a ddefnyddir gan ddarllenwyr newyddion ar y teledu a'r radio.

Dylid nodi fod gwahaniaethau mawr rhwng yr iaith lafar a'r iaith a ddefnyddir mewn dogfennau swyddogol lle gwelir o bryd i'w gilydd eiriau a chystrawen yr iaith glasurol.  Oherwydd i nifer o silliau ddatblygu'n debyg i'w gilydd crëwyd yn yr iaith lafar yr arfer o ychwanegu gair arall at un o'r geiriau hyn er mwyn arbed camddealltwriaeth.  Gan fod y lluniau Hanzi (汉字) yn glir eu hystyr nid oes rhaid gwneud hyn wrth ysgrifennu.  Dyma un rheswm am yr agendor rhwng yr iaith lafar a'r iaith ysgrifenedig.

Serch hynny defnyddir llawer o ymadroddion o'r iaith ysgrifenedig draddodiadol yng nghanol yr iaith lafar, gan gynnwys y llu o ddywediadau pedwar llun. Er enghraifft,

骑虎难下 (qí hŭ nán xià / qi1hu3nan2xia4 - lle mae'r rhifau yn dynodi goslef y sill). Cyfieithiad llythrennol fyddai "Marchogaeth Teigr, anodd disgyn" a dynoda'r y dywediad sefyllfa sydd yn anodd parhau ynddi a hefyd yn anodd dod allan ohoni.

班门弄斧 (bān mén nòng fŭ) - Defnyddio bwyellt o flaen drws Ban (saer crefftus iawn).  Ystyr hyn ydyw rhywun o allu pitw yn ceisio dangos ei hun o flaen arbennigwr.

九牛一毛 (jiŭ niú yī máo) - naw buwch un blewyn, hynny yw rhywbeth sy'n anodd dod o hyd iddo.

同床异梦 (tóng chuáng yì mèng) - cysgu yn yr un gwely ond breuddwydio breuddwydion gwahanol, hynny yw, sefyllfa lle y mae dau berson neu gwmni yn cydweithio ond gyda nodau gwahanol.

Noder hefyd mai yr un iaith ysgrifenedig sydd yn cael ei defnyddio gan siaradwyr pob tafodiaith o Tsieineeg. Dyma un rheswm am undod Tsieina dros y canrifoedd.


Mandarin
Bantu (pobl)

[250px|bawd|Mam a phlentyn [Makua (pobl)|Makua, y grŵp Bantu fwyaf ym Mosambic.]]
Defnyddir y term **Bantw** am uwch-grŵp ethnig yng nghanolbarth, dwyrain a de Affrica sy'n siarad un o'r ieithoedd Bantu. Mae'n cynnwys dros 400 o grwpiau ethnig, gan gynnwys y Zulu, y Kikuyu, y Kongo, y Tutsi, yr Hutu, y Tswana, y Swazi, a'r Swahili.

## Hanes
Ystyr y gair "Bantu" neu air tebyg mewn llawer o'r ieithoedd Bantu yw "pobl" neu "y bobl". Y farn gyffredinol ar hyn o bryd yw bod y Bantu wedi tarddu o ardal ger ffin dde-orllewinol Nigeria a Camerŵn tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl (3000 CC). Dros gyfnod o ganrifoedd, bu lledaeniad graddol tua'r dwyrain a thua'r de. Roeddyny y bobl amaethyddol, ac yn raddol disodlwyd yr helwyr-gasglwyr oedd yn byw yn Affrica i'r de o'r cyhydedd.

Yn y 14eg a'r 15g, datblygodd gwladwriaethau Bantu pwerus yn rhan ddeheuol Affrica, yn arbennig yn ardal afon Zambezi, lle adeiladwyd Simbabwe Fawr gan y brenhinoedd Monomatapa.

## Cyfeiriadau
Categori:Grwpiau ethnig yn Affrica
Categori:Hanes Affrica
Geoff Holmes

Chwaraewr criced o Gymro oedd **Geoffrey Clarke Holmes** (16 Medi 1958 - 23 Mawrth 2009). Roedd yn chwarae criced dros glwb criced Morgannwg.

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Llyn Helyg

Llyn yn Sir y Fflint yw **Llyn Helyg**. Saif rhwng priffyrdd yr A55 a'r A5151, i'r gorllewin o dref Treffynnon (cyf. OS SJ113772).

Mae arwynebedd y llyn yn 37 acer, a cheir coedwig o'i amgylch. Mae'n eiddo i Glwb Pysgota Treffynnon.

## Dolenni allanol
* Llun o'r llyn o www.geograph.org.uk

Helyg
Categori:Treffynnon
A5151

Priffordd yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw'r **A5151**.

Mae'n gadael yr A55 gerllaw pentref Gorsedd yn Sir y Fflint, ac yn arwain tua'r gorllewin drwy Drelawnyd a Dyserth gan ddiweddu ger Rhuddlan yn Sir Ddinbych.

Categori:Ffyrdd Cymru
Gorsedd, Sir y Fflint

:*Gweler hefyd Yr Orsedd ("Rossett").*

Pentref yng nghymuned Chwitffordd, Sir y Fflint, Cymru, yw **Gorsedd** (). Saif i'r gorllewin o dref Treffynnon, rhwng y priffyrdd A55 ac A5026. Agorwyd ei heglwys (Sant Pawl) yn 1853.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn 1872, ysgrifennodd John Marius Wilson yn yr *Imperial Gazetteer of England and Wales*: *GORSEDD, a chapelry in Whitford and Ysceifiog parishes, Flint... was constituted in 1853.*

Rhwng Gorsedd a Lloc, sydd tua cilometr i'r gorllewin ceir pentrefan "Pant y Waco".

bawd|250px|dim|Arwyddbost Pant y Wacco

## Cyfeiriadau
Categori:Chwitffordd
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Quincy Jones

Arweinydd corau, cynhyrchydd recordiau, trefnwr sgôrau cerddorol, cyfansoddwr ffilmiau a thrympedwr oedd o'r Unol Daleithiau oedd **Quincy Delight Jones, Jr.** (14 Mawrth 1933 – 3 Tachwedd 2024). Yn ystod ei bum degawd yn y diwydiant adloniant, cafodd ei enwebu am 80 Gwobr Grammy, gan ennill 28 ohonynt gan gynnwys Gwobr *Grammy Legend* ym 1992.

Roedd yn fwyaf adnabyddus fel cynhyrchydd yr albwm *Thriller*, gan yr eicon pop Michael Jackson, albwm a werthodd dros 104 miliwn o gopïau yn fyd-eang, ac fel cynhyrchydd ac arweinydd y gân elusennol “We Are the World”. Mae ef hefyd yn adnabyddus am ei gân boblogaidd *"Soul Bossa Nova"* (1962), a ddechreuodd ar yr albwm *Big Band Bossa Nova*.

Roedd ei fam-gu ar ochr ei fam yn gyn-gaethwas o Louisville, ac yn ddiweddarach darganfu bod ei ddad-cu yn berchennog caethweision o Gymru.

Bu farw yn 91 mlwydd oed yn ei gartref yn Bel Air, Los Angeles.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Cyfansoddwyr Americanaidd
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cynhyrchwyr recordiau o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Chicago
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Gŵyl Fair y Canhwyllau

Yng Nghymru, mae **Gŵyl Fair y Canhwyllau** yn ŵyl ar 2 Chwefror. Dyma'r Imbolc Cymreig, a daeth yr enw o seremoni cyn-Ddiwygiad o fendithio canhwyllau, eu dosbarthu, a'u cario nhw mewn gorymdaith (*Candlemass* yw enw'r ŵyl yn Saesneg). Mae’r seremoni Gristionogol hon yn tarddu o wyliau Paganaidd gyda chysylltiadau â’r Gwanwyn, ac mae rhai o’r hen ymarferiadau (sef ymarferiadau Paganaidd) yn dal i barhau yn ardaloedd o Gymru hyd heddiw. Nid oes dim cysylltiad gyda’r ŵyl o’r Gwanwyn cynnar â Ffraid ('Gwenffrewi' neu 'Winifred'), ond mae cysylltiad â hi yn yr Alban ac yn Iwerddon, ac mae rhai yn galw'r ŵyl yn "Gŵyl Ffraid" hefyd, oherwydd personolir hi i fywyd newydd, ac mae Gŵyl Fair y Canhwyllau yn ŵyl o fywyd newydd.

## Defodau
* Roedd yr enw o weithio dan olau canhwyllau yn *amser gwylad*, ac roedd yn amser i gadw gwyliadwriaeth. Roedd yn rhaid i’r bobl roi’r canhwyllau’n ôl ar yr ail o fis Chwefror pan gynyddwyd y golau ac roedd yna ddigon o olau i fwydo anifeiliaid fferm cyn y cyfnos.
* Fel gyda mwyafrif y gwyliau yn ystod y flwyddyn Geltaidd, perfformiwyd darogan (Saesneg: *divination*) ar adeg Ŵyl Fair. Ar un adeg, roedd yn gyffredin i bobl gynnau dwy gannwyll, a’u gosod ar fwrdd neu ffwrwm uchel. Wedyn, bob yn ail, byddai pob aelod o un teulu yn eistedd ar gadair rhwng y canhwyllau ac yn yfed allan o ffiol neu gynhwysydd gyda chorn. Wedyn mi fyddent yn taflu’r llestr dros eu pennau a phe glaniai ar ei ben, byddai'r person a daflodd y llestr yn byw i gyrraedd glwth o oedran; pe glaniai ef ar ei waelod, byddai'r person yn marw’n ifanc. Roedd y ddiod fel arfer yn gwrw, oherwydd bod ganddo gysylltiadau gyda Gŵyl Fair.

## Gweler hefyd
* Canu Plygain - roedd canhwyllau'n rhan hanfodol o'r gwasanaeth hwn hefyd

## Cyfeiriadau
*Trefor M. Owen, *Welsh Folk Customs* (Llandysul: Gwasg Gomer, 1987)
*Marie Trevelyan, *Folklore and Folk Stories of Wales* (Wakefield: EP Publishing, 1973)
* fersiwn electronig, gan Hilaire Wood

Categori:Chwefror
Categori:Gwyliau Cristnogol
Fair y Canhwyllau
Tystion Jehofa

bawd|240px|dde|Tystion Jehofa yn pregethu o dŷ i dŷ yn Lisbon, Portiwgal.
bawd|240px|Tystion Jehofa. Cynhadledd
Mae **Tystion Jehofa** yn fudiad crefyddol Cristnogol adferiadol  a milflynyddol.. Mae cymdeithasegwyr crefyddol wedi nodi'r grŵp fel sect adfentyddol. Tarddiodd y grŵp o Fudiad Beiblaidd y Myfyrwyr ar ddiwedd y 19g gan Charles Taze Russell. Aeth trwy gyfnod o newid sylweddol rhwng 1917 a'r 1940au, wrth i'w strwythur awdurdod gael ei ganoli a'u dulliau o bregethu gael eu strwythuro ymhellach. Erbyn heddiw, dywedant fod ganddynt aelodaeth fyd-eang o tua 8,7 miliwn o bobl.

Maent yn fwyaf adnabyddus am eu pregethu o ddrws-i-ddrws, ac am eu bod yn gwrthod gwasanaeth milwrol a thrawslifiadau gwaed. Mae safbwynt y grefydd ar wrthwynebiad cydwybodol wedi achosi iddynt wrthdaro â llywodraethau sy'n ymfyddino trigolion y wlad. O ganlyniad, mae gweithgarwch Tystion Jehofa wedi'i wahardd mewn rhai gwledydd.. Mae Tystion Jehofa wedi cael dylanwad mawr ar gyfraith cyfansoddiadol yr Unol Daleithiau oherwydd eu hawliau sifil a'u gwrthwynebiad cydwybodol i wasanaeth milwrol.

Ers 1876, mae dilynwyr y ffydd wedi bod yn credu eu bod yn byw yn nyddiau olaf y byd presennol. Yn ystod y blynyddoedd a arweiniodd i fyny at 1914, 1925 a 1975, dywedodd cyhoeddiadau'r grefydd eu bod yn credu y byddai Armagedon yn ystod y blynyddoedd hyn. Arweiniodd hyn at nifer yn ymuno â Thystion Jehofa, dim ond i adael yn ddiweddarach.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol Tystion Jehofah - jw.org: ceir yma drosiad Cymraeg o'r Beibl gan y Tystion ynghyd â thaflenni a fideos Cymraeg.

Categori:Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Categori:Enwadau Cristnogol
Sgwd Henrhyd

Ehaeadr uchaf de Cymru yw **Sgwd Henrhyd**. Fe'i ffurfir wrth i Nant Llech ddisgyn 27 medr (90 troedfedd). Saif ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot.

Saif ar dir sy'n perthyn i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ger ffin ddeheuol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Y pentref agosaf yw Coelbren, ar y ffordd rhwng Glyn-nedd ac Abercraf.  Mae'n atyniad poblogaidd i ymwelwyr.

Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Categori:Rhaeadrau Castell-nedd Port Talbot
A5026

[250px|bawd|Yr A5026 ger [Treffynnon]]

Priffordd yn Sir y Fflint yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw'r **A5026**.

Mae'n gadael yr A55 gerllaw Pentre Helygain, ac yn arwain tua'r gogledd-orllewin trwy ganol Treffynnon. Wedi mynd heibio pentref Gorsedd, mae'n ail-ymuno a'r A55 gerllaw ei chyffordd a'r A5151.

Categori:Cludiant yn Sir y Fflint
Categori:Ffyrdd Cymru
Shilpa Shetty

Mae **Shilpa Shetty** (Tulu: ಶಿಲ್ಪ ಶೆಟ್ಟಿ; ganed 8 Mehefin 1975) yn actores a model o India. Ers ymddangos yn ei ffilm gyntaf Baazigar (1993), mae hi wedi bod mewn bron i 40 o ffilmiau 40 Hindi, Tamil, Telugu a Kannada, gyda'i phrif rôl gyntaf yn y ffilm Aag (1994). Er i'w gyrfa ddirywio'n sylweddol dros y blynyddoedd, mae Shetty wedi ail-greu ei delwedd yn rheolaidd. Gwerthfawrogwyd ei pherfformiadau yn Dhadkan (2000) a Rishtey (2002), tra bod ei phortread o berson yn dioddef o AIDS yn Phir Milenge (2004) wedi ennill nifer o wobrau iddi. MAe ei chwaer ieuengaf, Shamita Shetty hefyd yn actores mewn ffilmiau Bollywood.

Mae Shetty wedi cael ei chysylltu droeon â phynciau dadleuol, gan gynnwys amheuon fod ganddi gysylltiadau â'r Maffia. Ar ôl iddi gyrmyd rhan yn y rhaglen deledu Brydeinig, "Celebrity Big Brother" yn 2007, fe'i coronwyd fel enillydd y gyfres pan dderbyniodd 63% o'r bleidlais gyhoeddus.   Tra ar y rhaglen hon, cafwyd anghydfod hiliol rhyngwladol rhyngddi hi a'i chyd-gystadleuwyr Jade Goody, Jo O'Meara a Danielle Lloyd. Arweiniodd hyn at Shetty'n ail-sefydlu ei hun ym myd ffilmiau ac ymddangosodd mewn dwy ffilm, Life in a... Metro a Apne, gyda'i pherfformiadau'n derbyn adolygiadau cadarnhaol iawn wrth y beirniaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o India
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Modelau
The Jackson 5

[bawd|dde|Rhes uchaf o'r chwith i'r dde: [Marlon Jackson|Marlon, JackieRhes waelod o'r chwith i'r dde: Tito, Michael, Jermaine]]

Roedd **The Jackson 5** (a adwaenid hefyd fel **The Jackson Five** neu "The Jackson 5ive", ac yn hwyrach fel **The Jacksons**) yn grŵp pop teuluol Americanaidd o Gary, Indiana. Cawsant eu henwebu am Wobr Grammy ar ddwy achlysur. Enwau aelodau'r grŵp oedd Jackie, Tito, Jermaine, Marlon a Michael. Yn wreiddiol, defnyddiodd y grŵp yr enw The Jackson Brothers, a dim ond y tri brawd hynaf oedd ynddo. Perfformiodd y grŵp o 1966 tan 1990, gan ganu caneuon R&B, soul, pop ac yn ddiweddarach disco. Roedd *The Jackson 5* yn un o brif grŵpiau pop y 1970au, ac arweiniodd llwyddiant y band at yrfa unigol i'r prif leiswyr Jermaine a Michael, gyda Michael Jackson yn cymryd mantais o'i enwogrwydd a'i lwyddiant cynnar er mwyn cael mwy fyth o lwyddiant fel artist unigol pan yn oedolyn.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni Allanol 
*Rhaglen ddogfen am y Jackson Five ar Radio'r BBC 
*Tudalen y Rock and Roll Hall of Fame ar The Jackson 5
*Tudalen Neuadd Enwogrwydd Grŵp Lleisiol y 'Jackson Five' 

Categori:Bandiau
Categori:Bandiau Americanaidd
Categori:Cerddoriaeth yr 1970au
Thriller (albwm)

bawd|Clawr yr albwm "Thriller"

***Thriller*** yw chweched albwm stiwdio y canwr Americanaidd, Michael Jackson. Rhyddhawyd yr albwm ar 30 Tachwedd 1982 gan Epic Records ac fel albwm ddilynol i albwm hynod lwyddiannus Jackson ym 1979, *Off the Wall*. Mae'r caneuon ar yr albwm *Thriller* yn gymharol debyg i *Off the Wall*, am eu bod yn cynnwys cerddoriaeth ffync, disco, soul, roc ysgafn, R&B a pop. Fodd bynnag, yn gyffredinol mae geiriau caneuon Thriller yn ymdrin â themâu mwy tywyll, gan gynnwys paranoia, a'r goruwchnaturiol.

Costiodd yr albwm $750,000 i'w chynhyrchu a chafodd ei recordio yn Stiwdios Recordio Westlake yn Los Angeles, Califfornia rhwng mis Ebrill a Thachwedd 1982. Ysgrifennodd Jackson bedair o'r naw cân ar yr albwm. Gweithiodd Quincy Jones fel cynhyrchydd ar yr albwm hefyd.

Categori:Albymau 1982
Categori:Albymau Saesneg
Categori:Albymau Michael Jackson
Richard Curtis

Sgriptiwr, gynhyrchydd cerddorol, actor a chyfarwyddwr ffilmiau o Loegr a anwyd yn Seland Newydd yw **Richard Whalley Anthony Curtis**, CBE (ganed 8 Tachwedd 1956). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ffilmiau comedi rhamantaidd fel *Four Weddings and a Funeral*, ''Bridget Jones's Diary*, *Notting Hill* a *Love Actually'', yn ogystal â'r comedïau llwyddiannus Blackadder, Mr. Bean a The Vicar of Dibley. Ef hefyd sefydlydd yr elusen Brydeinig Comic Relief.

## Ffilmyddiaeth
### Ffilmiau
* *The Tall Guy* (1989) (Ysgrifennwr)
* *Four Weddings and a Funeral* (1994) (Ysgrifennwr/Cyd-Uwch Gynhyrchydd)
* *Bean* (1997) (Ysgrifennwr/Uwch-Gynhyrchydd)
* *Notting Hill* (1999) (Ysgrifennwr/Cynhyrchydd)
* ''Bridget Jones's Diary* (2001) (Ysgrifennwr)
* *Love Actually* (2003) (Cyfarwyddwr/Ysgrifennwr)
* *Bridget Jones: The Edge of Reason (ffilm)* (2004) (Ysgrifennwr)
* *Mr. Bean's Holiday* (2007) (Uwch Gynhyrchydd)
* *The Boat that Rocked* (2009) (Cyfarwyddwr/Ysgrifennwr/Cynhyrchydd)

### Teledu
* *Not the Nine O'Clock News* (1979-82) (Ysgrifennwr)
* *Blackadder* (Ysgrifennwr)
* *Spitting Image* (1984-85) (Ysgrifennwr)
* *Mr. Bean* (1990-1994) (Ysgrifennwr)
* *The Vicar of Dibley* (1994-2007) (Ysgrifennwr/Cyd-Uwch Gynhyrchydd)
* *Robbie the Reindeer* (Ysgrifennwr)
* *The Girl in the Café* (2005)  (Ysgrifennwr/Uwch-Gynhyrchydd)
* *Casualty*  (2007) (Ysgrifennwr - 1 Rhaglen)
* *The No. 1 Ladies' Detective Agency* (2008) (Ysgrifennwr/Uwch-Gynhyrchydd)

## Gweler hefyd
* *Comic Relief*
* *Live 8*
* *Skinhead Hamlet''

## Dolenni allanol
* Mynediad i Ganllaw Comedi y BBC
* Cyfweliad ar y wê gyda Richard Curtis yng Ngŵyl Latitude , BAFTA, Gorffennaf 2007
* Hollywood.com
* Cyfweliad Laurie Taylor gyda Richard Curtis ar gyfer cylchgrawn New Humanist
* [Y ser yn talu teyrnged i Richard Curtis mewn fideo BAFTA(https://cy.wikipedia.org/wiki/BAFTA)

Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Pobl o Suffolk
Categori:Pobl o Seland Newydd
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Sgriptwyr ffilm o Loegr
Cronfa'r Bannau

Cronfa ddŵr yn ardal y Fforest Fawr o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yw  '''Cronfa'r Bannau'* (Saesneg: *Beacons Reservoir'').  Saif ym Mhowys, gerllaw'r briffordd A470, fymryn i'r gogledd o'i chyffordd a'r A4056 ac ychydig i'r dwyrain o gopa Fan Fawr.

Crëwyd y gronfa trwy adeiladu argae ar afon Taf Fawr. Cronfa'r Bannau yw'r mwyaf gogleddol o'r tair cronfa yn nyffryn afon Taf: yn is i lawr ceir Cronfa Cantref a Chronfa Llwyn-onn. Mae'n eiddo i Dŵr Cymru.

Bannau
Categori:Hanes Powys
Argaeau Dyffryn Elan
Categori:Cronfeydd dŵr Powys
Four Weddings and a Funeral

Ffilm gomedi rhamantus yw ***Four Weddings and a Funeral*** (1994).

## Prif Gast 
* Hugh Grant: Charles
* Andie MacDowell: Carrie
* James Fleet: Tom
* Simon Callow: Gareth
* John Hannah: Matthew
* Kristin Scott Thomas: Fiona
* David Bower: David
* Charlotte Coleman: Scarlett
* Rowan Atkinson: Father Gerald
* Anna Chancellor: Henrietta ("Duckface")
* David Haig: Bernard
* Sophie Thompson: Lydia

Categori:Ffilmiau 1994
Categori:Ffilmiau comedi Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau MGM