Gwas neidr

[bawd|300px|Y gwas neidr *Mesurupetala*, Jurasig hwyr (Tithonian), calchfaen Solnhofen, yr [Almaen.]]
bawd|300px|Un o nodweddion pennaf y gweision neidr yw eu llygaid mawr, symudliw (*iridescent*).

Pryf gydag adenydd dwbwl sy'n perthyn i urdd Odonata yw **gwas neidr** (hefyd: gwas y neidr) (lluosog:  gweision neidr). Mae'n byw ger llynnoedd, nentydd a gwernydd ac maen nhw'n bwyta mosgitos, gwybed, clêr, gwenyn, gloynnod byw a phryfed eraill. Nid ydynt yn brathu nac yn pigo pobl. Mae'r gair Groeg *Anisoptera* yn golygu "adenydd anwastad" gan fod yr adain cefn yn lletach na'r rhai blaen.

Un o brif nodweddion y gwas neidr yw ei lygaid cyfansawdd enfawr, dau bâr o adenydd a chorff hir sy'n eu galluogi i weld bron i 360 gradd - i bob cyfeiriad. Fel pob pryfyn arall mae ganddyn nhw chwe choes; ond nid ydy'r rhan fwyaf ohonyn nhw, bellach, yn medru cerdded. Mae'r gwas y neidr ymhlith y pryfaid a all hedfan gyflymaf ac am gyfnod hir e.e. ar draws y cefnforoedd. Gallant hedfan i 6 chyfeiriad: ymlaen, yn ôl, i fyny, i lawr, i'r chwith ac i'r dde. Mae'r Ymerawdwyr yn medru hedfan ar gyflymder uchaf o 10–15 metr yr eiliad (22–34 mya).

Dim ond am chwe mis mae rhai gweision y neidr yn byw, tra bod eraill yn byw cyn hired â chwe neu saith mlynedd.

Ceir oddeutu 3000 math gwahanol o weision neidr ac mae tua 5,900 o rywogaethau yn yr urdd Odonata gan gynnwys y mursennod.

## Ffosiliau a pherthynas teuluoedd
Mae'r gwas y neidr yn hen grŵp a cheir ffosiliau o weision neidr mawr o gyfnod y Meganisoptera (tua 300-325 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol. Mae gan y ffosiliau hyn faint adenydd o 750&nbsp;mm (30 mod). Yn y grŵp hwn mae'r *Meganeuropsis*, sef y pryf mway ei faint ar wyneb y Ddaear. Ceir tua 3,000 rhywogaeth o Anisoptera ar y Ddaear heddiw. Mae'r rhan fwyaf yn drofanol.

'Dyw'r union berthynas rhwng y gwahanol deuluoedd heb ei brofi'n llawn (yn 2015), ondmae'r coeden deulu canlynol yn rhoi syniad i ni o'r berthynas honno. Y llinellau toredig yw' berthynas nad ydyw wedi'i brofi'n llawn.

## Gweision neidr gwledydd Prydain
Ceir 57 o rywogaethau'r Odonata yng ngwledydd Prydain: mae 21 ohonynt yn fursennod (is-urdd *Zygoptera*) a 36 ohonynt yn weision neidr (is-urdd *suborder Anisoptera*). Ond ymwelwyr yw rhai o'r rhain ac mae rhai ar y rhestr wedi hen farw o'r gwledydd hyn. Y niferoedd sy'n parhau i baru ar yr ynysoedd hyn (yn 2015) yw 42, sef 17  o fursennod a 25 o weision neidr. Caiff y rhestr hon ei diweddaru ar adegau gan *Odonata Records Committee* a ffurfiwyd yn 1998.

Dyma nhw:
;Is-urdd Anisoptera (Gweision neidr)
:Teulu'r Gomphidae ('Gweision neidr tindrom')
:Teulu'r Aeshnidae ('Yr Ymerawdwyr')
:Teulu'r Cordulegastridae ('Gweision neidr torchog')
:Teulu'r Corduliidae ('Y Gweision gwyrdd')
:Teulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr')

Ar lafar, ac yn gyffredinol gelwir y mursennod hefyd yn weision neidr, er nad yw hyn yn hollol gywir. Dyma'r prif grwpiau:
;Is-urdd Zygoptera (Mursennod)
:Teulu'r Calopterygidae ('Y Morwynion')
:Teulu'r Lestidae ('Y Mursennod gwyrdd')
:Teulu'r Coenagrionidae ('Y Mursennod coch a glas-ddu')
:Teulu'r Platycnemididae ('Y Mursennod coeswen')

Mae gan nifer o weision neidr enwau Cymraeg ac mae'r rheiny ar y cyfan wedi'u canfod yng ngwledydd Prydain ar ryw gyfnod.

### Teulu'r *Gomphidae* - Y Gweision neidr tindrom
### Teulu'r *Aeshnidae* - Yr Ymerawdwyr
### Teulu'r *Cordulegastridae* - Gweision neidr torchog
### Teulu'r *Corduliidae* - Y Gweision Gwyrdd
### Teulu'r *Libellulidae* - Y Picellwyr
### Gweision neidr yng Nghymru
Yng Nghymru roedd 37 o rywogaethau o Urdd yr Odanata yn paru rhwng 2010 a 2015: 22 o fursennod (*Zygoptera*) a 15 o weision neidr (*Anisoptera*).

Dyma'r gweision neidr:

Common hawker.jpg|Gwas neidr glas - *Aeshna juncea*
2014.09.29.-04-Waldeck Nieder-Werbe--Herbst-Mosaikjungfer-Maennchen.jpg|Gwas neidr mudol - *Aeshna mixta*
Aeshna.cyanea.male.jpg|Gwas neidr y De - *Aeshna cyanaea*
Aeshna grandis f 10130.jpg|Gwas neidr brown - *Aeshna grandis*
AnaxImperatorFemale.jpg|Ymerawdwr - *Anax imperator*
2012.08.11.-18-Viernheimer Heide Viernheim-Kleine Koenigslibelle-Maennchen.jpg|Ymerawdwr bach - *Anax parthenope* 
Anax ephippiger.jpg|Gwas neidr crwydrol - *Anax (Hemianax) ephippiger*
Hairydragonfly.jpg|Gwas neidr flewog - *Brachytron pratense*
Libelle 03 (MK).JPG|Gwas neidr dindrom - *Gomphus vulgatissimus*
Cordulegaster boltonii male Wuestenrot 20080830 2.jpg|Gwas neidr eurdorchog - *Cordulegaster boltonii*
Corduliidae 2(loz).jpg|Gwas gwyrdd blewog - *Cordulia aenea*
Leucorrhinia dubia orientalis.JPG|Picellwr wynebwyn - *Leucorrhinia dubia*
2013.05.18.-26-Kirschgartshaeuser Schlaege Mannheim-Vierfleck-Weibchen.jpg|Picellwr pedwar nod - *Libellula quadrimaculata*
Female Libellula depressa 2 bgiu.jpg|Picellwr praff - *Libellula depressa*
Orthetrum cancellatum - Tiergarten Schönbrunn 3.jpg|Picellwr tinddu - *Orthetrum cancellatum*
OrthetrumCoerulescensMale2.jpg|Picellwr cribog - *Orthetrum coerulescens*
Darter August 2007-26.jpg|Gwäell wythien goch - *Sympetrum fonscolombii*
Sympetrum flaveolum - side (aka).jpg|Gwäell asgell aur - *Sympetrum flaveolum *
2014.07.16.-06-Woellnau Winkelmuehle--Blutrote Heidelibelle-Weibchen.jpg|Gwäell rudd - *Sympetrum sanguineum*
SchwarzeHeidelibelle m1.JPG|Gwäell ddu - *Sympetrum danae*
Sympetrum vulgatum LC284.jpg|Gwäell grwydrol - *Sympetrum vulgatum*

#### Maint
## Gweler hefyd
*Mursennod (*Zygoptera*)

## Cyfeiriadau
Categori:Gweision neidr
Categori:Pryfed