Rhuthun

Tref fach a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Rhuthun** (). Hi yw tref sirol Sir Ddinbych, ac fe'i lleolir ar lan Afon Clwyd yn ne Dyffryn Clwyd. Mae'r A494 a'r A525 yn rhedeg drwyddi. Roedd â phoblogaeth o 5,218 yn 2001 (47% gwryw, 53% benyw, oed cyfartaledd 43.0).

Mae Rhuthun wedi ei hefeillio â thref Brieg, Llydaw. Ceir dwy ysgol uwchradd: Ysgol Brynhyfryd a Ysgol Rhuthun (neu *Ruthin School*) sy'n ysgol breifat. Yr enw lleol ar yr ysgol breifat ydy "Ysgol y Capie Cochion".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Mae gan y dref hen gastell, a adeiladwyd tuag 1280, ond cafodd ei ddymchwel ar ôl y Rhyfel Cartref, ac fe'i ail-adeiladwyd fel gwesty mawr yn y 19g. Arferai fod yn brif dref Dogfeiling yn yr Oesoedd Canol Cynnar, a fu yn ddiweddarach yn un o ddau gwmwd a ffurfiai cantref Dyffryn Clwyd. Mae stryd yn y dref yn dal i gael ei galw'n "Dog Lane" (neu "Stryd Dogfael") ar ei ôl. Mae Maen Huail yn garreg o flaen Banc Barclays ac sy'n coffau torri pen brawd Gildas, yn ôl y chwedl.

## Hanes
Dafydd ap Gruffudd (1238-83) a gododd y castell cyntaf i gael ei gofnodi ar y safle hwn, er bod tystiolaeth fod yma gastell cyn hyn. Cryfhawyd y castell yn helaeth gan Edward I o Loegr tua'r flwyddyn 1280. Enw gwreiddiol y Dref oedd 'Castell Coch yng Ngwern-fôr, oherwydd y tywodfaen coch yn waliau'r castell.

Ar 16 Medi 1400 llosgodd Owain Glyndŵr dref Rhuthun yn ulw, heblaw'r castell. Mae plac yn nodi'r ffaith hon ar fanc y Nat West, yr adeilad o flaen yr un presennol a losgwyd gyntaf gan Owain. Ar y plac mae dyfyniad o waith y prifardd Robin Llwyd ab Owain: 'Yn dy galon di... Glyn Dŵr!' Ymunodd llawer o drigolion Rhuthun gydag Owain gan ymosod wedyn ar Ddinbych, Rhuddlan ac yna Fflint.

Gall y cyhoedd hefyd ymweld â'r Hen Garchar  a adferwyd yn ddiweddar. Dyma'r carchar a enwogwyd yn y gerdd:

:Mae Wil yng ngharchar Rhuthyn,
:A'i wedd yn ddigon trist...

Yn ôl yr hanesydd Peter Smith, 'Tan y 18g roedd y rhan fwyaf o drefi Cymru yn frith o dai du a gwyn (megis Tŷ Nantclwyd y Dre). Bellach, dim ond Rhuthun sydd ar ôl. Dylid ei gwarchod yn ofalus fel cofeb genedlaethol, fel yr atgof olaf sydd gennym...' . Capel hynaf y dref yw Pendref.

[bawd|dim|Siop Rhonw, 1975: o gasgliad [John Thomas (ffotograffydd), y Llyfrgell Genedlaethol]]

## Nantclwyd y Dre
Agorwyd drysau Tŷ Nantclwyd (neu Nantclwyd y Dre) i'r cyhoedd ar droad y mileniwm, adeilad hynod, sy'n dyddio nôl i oddeutu 1445. Hwn yw'r tŷ trefol ffrâm bren hynaf yng Nghymru.

## Canolfan Grefft
Ceir Canolfan Grefftau yn Rhuthun, sy'n cael ei ariannu gan Gyngor Sir Ddinbych. Mae wedi ennill nifer o wobrau, yn enwedig am ei bensaernïaeth.

## Pobol sy'n gysylltiedig â Rhuthun
* Edward Pugh, ffotograffydd
* Dave Brailsford
* Edward Jones (Bathafarn)
* Emrys ap Iwan
* Neil Taylor (pêl-droediwr)
* Rhys Ifans
* John Langford
* Rhys Meirion
* Robat Arwyn
* Tom Pryce
* William Lloyd (mynyddwr)
* Joe Woolford

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Rhuthun ym 1973. Am wybodaeth bellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhuthun 1973

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Codau QRpedia yn Rhuthun
Mae'r codau canlynol yn cysylltu'n uniongyrchol ag erthyglau ar y Wicipedia Cymraeg:

|}

Yn ychwanegol at y rhain mae 6 arall sy'n cysylltu gyda'r erthygl hon.

## Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Rhuthun wedi'i gefeillio â:

* Briec, Llydaw

## Oriel

Delwedd:Sgwar rhuthun.jpg|Sgwâr y dref
Delwedd:Capel y Tabernacl, Rhuthun.JPG|Capel y Tabernacl
Delwedd:Cae ddol rhuthun.jpg|Cae Ddôl, Rhuthun
Delwedd:Nantclwyd y dre 3.jpg|Nantclwyd y Dre
File:Adeiladau yn Rhuthun - Buildings in Ruthin 08.JPG|Siop Nain: y fan lle cyhoeddwyd yr Anthem Genedlaethol am y tro cyntaf
File:Adeiladau yn Rhuthun - Buildings in Ruthin 19.JPG|Crown House
File:Adeiladau yn Rhuthun - Buildings in Ruthin 09.JPG|Capel Pendref
File:Adeiladau yn Rhuthun - Buildings in Ruthin 04.JPG|Banc Barclays
Delwedd:Mynedfa castell rhuthun.jpg|Mynedfa'r Castell
Delwedd:Castell33.jpg|Castell Rhuthun
Delwedd:Castell dau.jpg|Castell Rhuthun
Delwedd:Rhan or castell.jpg|Rhan o'r castell
Delwedd:Castell llwybr rhuthun.jpg|Llwybr troed yng Nghastell Rhuthun
Delwedd:Cylch rhuthun.jpg|Cerrig yr Orsedd o fewn waliau'r castell
Delwedd:Sgwlys rhuthun dau.jpg|Eglwys St Pedr
Delwedd:Ffenet liw rhuthun.jpg|Ffenest liw yn Eglwys St Pedr, Rhuthun

Delwedd:Gorymdaith gd rhuthun dau.jpg|Gorymdaith Owain Glyn Dŵr drwy'r dref ar Ddiwrnod Glyn Dŵr
Delwedd:Gwestyr angor.jpg|Gwesty'r Angor
File:Gwesty'r angor ym mhen pella'r stryd.JPG|Stryd y Ffynnon, gyda Gwesty'r Angor yn y pen draw
Delwedd:Wynnstay Hotel.jpg|Hen Westy Wynnstey a Phlas Coch ar y chwith
File:Plas Coch Rhuthun.JPG|Plas Coch. Clwb Ceidwadol, bellach
Delwedd:Gwestyr angor 2.jpg|Gwesty'r Angor o gyfeiriad Ffordd Llanfair
File:Adeilad Neylor Leyland, Stryd y Ffynnon.JPG|Adeilad Neylor Leyland
Delwedd:Rhen garchar rhuthun.jpg|Yr hen garchar
Delwedd:Llygaid y dre rhuthun.jpg|"Llygaid y Dre", sef ffenestri'r Myddleton; Rhuthun
Delwedd:Cloc y dref Rhuthun - Ruthin Town Clock 01.JPG|Cloc Sgwar St Pedr, ongl wahanol
Delwedd:Cloc y dref Rhuthun - Ruthin Town Clock 02.JPG|Yr ysgrifen ar gloc y sgwar
Delwedd:Cloc y dref Rhuthun - Ruthin Town Clock 03.JPG|Tap dŵr ar gloc y sgwar
Delwedd:Cloc y dref Rhuthun - Ruthin Town Clock 04.JPG|Manylun o ran o'r cloc
File:Eglwys San pedr Rhuthun St Peter's Church Ruthin 08.JPG|Elusendai yng nghefn yr eglwys
File:Eglwys San pedr Rhuthun St Peter's Church Ruthin 04.JPG|Eglwys San Pedr
File:Eglwys San pedr Rhuthun St Peter's Church Ruthin 13.JPG|Rhan o wal yr eglwys

## Gweler hefyd
*Croes Sant Meugan: croes Geltaidd bron i dair metr o uchder.
*Crug Cae Gwynach
*Capel Pendref, Rhuthun
*Eglwys Sant Meugan, Llanrhudd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan gefeillio Rhuthun - Brieg 
* Blog Rhuthun 

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Trefi Sir Ddinbych
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)