open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ysgolion Cylchynol Cymreig

Cyfundrefn addysg yn ystod y 18g oedd yr **Ysgolion Cylchynol Cymreig**. Sefydlwyd hwy gan Griffith Jones, Llanddowror (1683 - 1761).

## Hanes
Dechreuodd Griffith Jones  cyntaf o'i ysgolion cylchynol yn 1731. Roedd ysgolion wedi eu cynnal dan nawdd yr SPCK, ond erbyn y 1720au roedd dylanwad y rhain ar drai. Un rheswm am hyn oedd bod yr SPCK yn amheus iawn o'r iaith Gymraeg. Cymraeg oedd iaith ysgolion Griffith Jones, ac roedd yr addysg yn canolbwyntio ar ddysgu darllen Cymraeg, i ddarllen y Beibl Cymraeg a gweithiau defosiynol megis *Canwyll y Cymry*, ac i adrodd catecism Eglwys Loegr. Roedd yr ysgolion mewn un man am ryw dri mis, fel arfer yn y gaeaf pan oedd amser gan y ffermwyr i fynychu'r ysgol. Roedd yr ysgol yn dysgu plant ac oedolion; plant yn ystod y dydd ac oedolion gyda'r nos gan amlaf. Dywedid fod y disgyblion disgleiriaf yn medru dysgu darllen mewn chwech i saith wythnos.

Bu Griffith Jones yn brysur yn codi arian ar gyfer yr ysgolion; y prif gyfranwyr oedd Syr John Philipps a Bridget Bevan (Madam Bevan) o Dalacharn. Telid tua £5 y flwyddyn i'r athrawon, oedd yn cael eu hyfforddi yn *Yr Hen Goleg* yn Llanddowror. Erbyn 1740 roedd 150 o ysgolion wedi ei sefydlu, y rhan fwyaf yn ne Cymru. Yn ddiweddarach lledaenodd yr ysgolion yn y gogledd hefyd. Erbyn 1758 roedd 218 o ysgolion, gyda nifer sylweddol o ddisgyblion ym mhob sir heblaw Sir y Fflint a Sir Drefaldwyn. Wedi marwolaeth Griffith Jones yn 1761, parhawyd yr ysgolion gan Madam Bevan. Pan fu hi farw yn 1779 gadawodd £10,000 i barhau'r ysgolion, ond cystadlwyd ei hewyllys ac ni chafwyd penderfyniad cyfreithiol am 31 mlynedd. Oherwydd diffyg arian, daeth y cynllun i ben.

Amcangyfrifa Geraint Jenkins fod yr ysgolion cylchynol wedi dysgu tua 250,000 o bobl i ddarllen, allan o boblogaeth o tua 490,000. Erbyn marwolaeth Griffith Jones, roedd Cymru yn mwynhau un o'r lefelau llythrennedd gorau yn y byd, cymaint felly nes i'r Ymerodres Catrin Fawr o Rwsia yrru comisiynydd i weld a oedd modd addasu'r system ar gyfer Rwsia.

## Cyfeiriadau
Categori:18fed ganrif yng Nghymru
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Elusennau
Llandegfan

Pentref yng nghymuned Cwm Cadnant, Ynys Môn, yw **Llandegfan** (). Saif yn ne-ddwyrain yr ynys, ar ffordd gefn ychydig i'r gogledd-ddwyrain o dref Porthaethwy ac i'r gogledd o briffordd yr A545 rhwng Porthaethwy a Biwmares.

bawd|dim|Melin wynt Llandegfan

Mae'r pentref mewn dwy ran; y pentref gwreiddiol yw'r hyn a elwir yn awr yn Hen Landegfan, o gwmpas yr eglwys, sydd wedi ei chysegru i Sant Tegfan. Tyfodd y rhan arall, sydd gryn dipyn yn fwy, i'r de o'r hen bentref ac yn nes at yr A545. Codwyd ystad newydd yn y pentref o'r enw Gwêl y Llan yn 2003 - sef y datblygiad mwyaf diweddar yn y pentref. Mae yna siop fach ar gornel Lôn Ganol a hefyd mae yna Ysgol Gynradd fawr yno, hefo dros 120 o blant yno. Poblogaeth y pentref (2010) yw 927.

Mae yna Neuadd y Plwyf yn y pentref, lle mae cyfarfodydd, digwyddiadau elusen, a hefyd y clwb ieuenctid yn cael ei gynnal. Mae yna barc chwarae tu allan i'r neuadd.

Mae yna dafarn o'r enw Pen y Cefn, sydd yn sefyll wrth ymyl hen felin a chafodd ei ddefnyddio llawer o flynyddoedd yn ôl.

Gweithio yn ninas Bangor y mae'r mwyafrif o'r trigolion.

## Eisteddfod
Cynhaliwyd Eisteddfod Môn 2008 yn Llandegfan.

## Chwaraeon
Mae yna dim pêl-droed yn y pentref, CPD Llandegfan sydd yn chwarae ar gae Lôn Tŷ Newydd. Mae'r clwb wedi cael trafferthion ariannol yn y gorffennol, ond rwan erbyn 2018 mae'r tim wedi ail-sefydlu ac maen nhw yn chwarae yng Nghynghrair Ynys Môn.

Mae'r Ysgol Gynradd hefo cyfleusterau chwaraeon cymharol well na lot o ysgolion o'i gwmpas. Mae gan yr ysgol dimau pêl-droed, rygbi 'tag', pêl-rwyd, hoci, a nofio.

Mae'r tafarn yn cynnal clybiau dartiau a hefyd snwcer/pŵl.

## Pobl o Landegfan
Bu Aled Jones yn byw yma pan oedd ei fam yn athrawes yn yr ysgol gynradd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Nodweddion o ddiddordeb yn Llandegfan, gan ddisgyblion yr ysgol 

Categori:Cwm Cadnant
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Canu penrhydd

Barddoniaeth sydd ddim yn defnyddio'r mesurau caeth na'r mesurau rhydd yw **canu penrhydd**, neu'r **wers rydd**, sy'n cynnwys y math a ddeilliodd o Ffrainc ac a elwir yn ***vers libre*** ac a gyfeirir ati felly weithiau yn y Gymraeg. Nid yw'n defnyddio patrymau na mesurau megis yr odl nac unrhyw batrwm cerddorol cyson. Mae felly'n tueddu i ddilyn rhythm lleferydd naturiol, ac yn gwbwl groes i'r mesur traddodiadol o rythm ac odl neu'r Pedwar Mesur ar Hugain.

Yn y Gymraeg, defnyddir y term "canu rhydd" am bob mesur nad yw'n cynnwys y canu caeth (neu'r gynghanedd); gall hyn gynnwys mesurau fel y soned nad ydynt yn "rhydd" o gwbl yn yr ystyr bod ganddynt reolau pendant iawn o ran mydr ac odl; "canu penrhydd" yw'r term arferol ar gyfer barddoniaeth heb gynghanedd nac unrhyw reolau pendant o ran mydr ac odl. Y cysyniad yma felly, nid "canu rhydd", yw'r term Cymraeg sy'n cyfateb i'r termau Saesneg "free verse"' a'r Ffrangeg *verse libre*.

Ysgrifennodd T. S. Eliot, "Nid oes unrhyw bennill yn gwbwl rhydd, i'r un sydd am wneud gwaith da." Dywedodd y bardd a'r beirniad Kenneth Allott fod mabwysiadu'r *vers libre* yn deillio o “ddim ond awydd am newydd-deb, dynwared Whitman, astudio pennill gwag dramatig Jacobeaidd, a'r ymwybyddiaeth o'r hyn yr oedd beirdd Ffrainc eisoes wedi'i wneud i'r *alexandrin* yn Ffrainc." Sylwodd y beirniad o'r Unol Daleithiau John Livingston Lowes yn 1916: "Gellir ysgrifennu pennill rhydd fel rhyddiaith hardd iawn; gellir ysgrifennu rhyddiaith fel pennill rhydd hardd iawn. Pa un yw?"

## Y Gymraeg
Gwelwyd dechrau canu penrhydd yn Gymraeg yr ugeinfed ganrif; Wil Ifan oedd y cyntaf i ennill Coron yr Eisteddfod Genedlaethol am gerdd a luniwyd ar ddull penrhydd, a hynny yn 1925.  Bardd dylanwadol yn y cyfrwng oedd Euros Bowen: dywedodd yn ei ragair i'w gyfrol *Cerddi Rhydd* (1961) ei fod yn ceisio gwneud heb yr un peth yn arbennig a oedd yn perthyn i'r hen ddull o lunio barddoniaeth, sef y llinell. Golygai hynny sgrifennu yn nhrefn mynegiant rhithmig yn unig, a'r cymal, neu'r frawddeg, neu'r paragraff felly'n unedau mynegiant a rhythm.  

## Gweler hefyd
*Canu rhydd

## Llyfryddiaeth
**Canu Rhydd Cynnar*, gol. T. H. Parry-Williams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1932)

## Cyfeiriadau
Categori:Termau llenyddol
Categori:Barddoniaeth
Llwybr Arfordir Sir Benfro

bawd|Cychwyn y llwybr

Llwybr sy'n arwain ar hyd arfordir Sir Benfro o Landudoch ger Aberteifi i Amroth yw **Llwybr Arfordir Sir Benfro** (hefyd **Llwybr Cenedlaethol Arfordir Sir Benfro**). Mae'n cadw yn agos at y môr y rhan fwyaf o'r ffordd. Sefydlwyd y llwybr yn  1970, ac mae'n 186 milltir (300&nbsp;km) o hyd, gyda tua 35,000 troedfedd o esgyn a disgyn. Mae'n un o wyth llwybr rhanbarthol ar Lwybr Arfordir Cymru, sy'n 870 milltir o hyd ac a agorwyd yn 2012.

Mewn dau le, Dale a Sandy Haven, mae rhannau na ellir eu defnyddio ond ar lanw isel. Yn cychwyn o Landudoch, gellir aros dros nos yn y lleoedd canlynol:
* Ymhen 25&nbsp;km Trefdraeth
* Ymhen 20,5&nbsp;km Wdig neu Abergwaun
* Ymhen 27,8&nbsp;km Trefin
* Ymhen 18&nbsp;km Porth Mawr
* Ymhen 19,3&nbsp;km Solfach
* Ymhen 19,5&nbsp;km Aber Bach
* Ymhen 31,4&nbsp;km Dale
* Ymhen 25,7&nbsp;km Neyland
* Ymhen 26&nbsp;km Angle
* Ymhen 28,6&nbsp;km Bosherston
* Ymhen 34,2&nbsp;km Dinbych y Pysgod
* Ymhen 11,7&nbsp;km Amroth

## Is-lwybrau lleol
Ceir nifer o lwybrau lleol, llai y gellir eu defnyddio ac sy'n cychwyn ger Llwybr yr Arfordir, er enghraifft:
*Taith gylchol Cilgerran. Disgrifir anhawster y llwybr 4.2 milltir hwn fel un 'canolig', a dylai gymryd oddeutu teirawr. Y man cychwyn ydy maes parcio Dolbadau, Cilgerran ac mae'n dilyn llwybr y goedwig i'r Ganolfan Awyr Agored. Mae'r llwybr yn ôl i Ddolbadau'n cynnwys rhannau serth drwy ddyffryn Cilgerran.
*Llwybr feics a cherdded Neyland. Ceir wyneb caled i'r llwybr hwn sydd yn 9&nbsp;km; dylai gymryd oddeutu pedair awr i'w gerdded, llai ar feic. Y man cychwyn ydy maes parcio Cei Brunel yn Neyland (OS: SM965055) ac mae'n diweddu yn Neuadd y Dref, Hwlffordd (OS: SM954155). Ar hyd y daith ceir golygfeydd hynod o Aberdaugleddau a'i fae a ddisgrifir gan rai fel y marina smartiaf yng Nghymru.
*Llwybr Llys-y-Frân, Hwlffordd. Disgrifir anhawster y llwybr 6.5 milltir hwn fel 'canolig' a dylid medru ei gerdded mewn teirawr. Gro mân neu laswellt yw ei wyneb ac mae'n cylchu argae Llys-y-Frân (OS: SN036242) a pharc gwledig Llys-y-Frân, sy'n 350 erw. Mae'r llwybr a'r parc ar agor 365 diwrnod y flwyddyn o 8.00 y bore hyd fachlud haul.

## Gweler hefyd
*Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro

## Llyfryddiaeth
* Hefin Wyn, *Pentigily: Dilyn Llwybr Arfordir Sir Benfro* (Y Lolfa, 2008)

## Oriel

SgomerLB01.jpg|Ynys Sgomer ac arfordir Sir Benfro
LittleHaven01LB.jpg|Little Haven
ArfordirBenfro01LB.jpg|ger Martin's Haven
Solfach01LB.jpg|Solfach
Angle01LB.jpg|Machlud dros Aberdaugleddau, Angle

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Sir Benfro
Categori:Cludiant yn Sir Benfro
Trefin

:*Erthygl ar y pentref yn Sir Benfro yw hon. Am y bardd "Trefin", gweler Edgar Phillips.*

Pentref yng nghymuned Llanrhian, Sir Benfro, Cymru, yw **Trefin** neu **Tre-fin**. Fe'i lleolir ar arfordir gogleddol y sir, ychydig i'r gogledd o briffordd yr A487, tua hanner y ffordd rhwng Tyddewi ac Abergwaun. Saif ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, ac mae Llwybr Arfordir Sir Benfro gerllaw.

Enwogwyd y pentref gan gerdd adnabyddus Crwys, *Melin Trefin*, am yr hen felin, sy' ddim yn malu'r gwenith eto, ond sydd yn cael ei "malu" erbyn hyn gan yr amser a'r hin.  Mae geiriau'r gerdd yn ffitio'r tiwn i "Dyma Gariad". Defnyddiai yr Archdderwydd Edgar Phillips "Trefin" fel enw barddol.

Yn Nhrefin y bu ymgyrch gyntaf Cymdeithas yr Iaith yn 1964 yn erbyn ffurfiau Seisnigedig o enwau lleoedd; "Trevine" oedd ar yr arwyddion ar y pryd.

## Yr hen felin

Melin Trefin (old water mill) yn Sir Benfro (anfarwolwyd gan Crwys) 04.jpg
Melin Trefin (old water mill) yn Sir Benfro (anfarwolwyd gan Crwys) 05.jpg
Melin Trefin (old water mill) yn Sir Benfro (anfarwolwyd gan Crwys) 07.jpg
Melin Trefin (old water mill) yn Sir Benfro (anfarwolwyd gan Crwys) 08.jpg
Melin Trefin (old water mill) yn Sir Benfro (anfarwolwyd gan Crwys) 09.jpg
Melin Trefin (old water mill) yn Sir Benfro (anfarwolwyd gan Crwys) 10.jpg
Melin Trefin (old water mill) yn Sir Benfro (anfarwolwyd gan Crwys) 12.jpg
Melin Trefin (old water mill) yn Sir Benfro (anfarwolwyd gan Crwys) 13.jpg
Melin Trefin (old water mill) yn Sir Benfro (anfarwolwyd gan Crwys) 14.jpg
Melin Trefin (old water mill) yn Sir Benfro (anfarwolwyd gan Crwys) 15.jpg

## Cylch Cerrig Trefin
Ceir cylch o gerrig ar y penrhyn gel y felin.

Cylch Cerrig Trefin (stone circle); 2021 07.jpg
Cylch Cerrig Trefin (stone circle); 2021 10.jpg
Cylch Cerrig Trefin (stone circle); 2021 11.jpg
Cylch Cerrig Trefin (stone circle); 2021 14.jpg
Cylch Cerrig Trefin (stone circle); 2021 15.jpg
Cylch Cerrig Trefin (stone circle); 2021 16.jpg
Cylch Cerrig Trefin (stone circle); 2021 17.jpg
Cylch Cerrig Trefin (stone circle); view towards Melin Trefin 2021 08.jpg
Cylch Cerrig Trefin (stone circle); view towards Melin Trefin 2021 09.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Llanrhian
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
A Child's Christmas in Wales

Stori fer gan Dylan Thomas ydy '''''A Child's Christmas in Wales'''* ("*Nadolig Plentyn yng Nghymru''") (1955).

Dyma un o straeon mwyaf poblogaidd yr awdur, sy'n ddarlun hiraethus a bardddonol o'i blentyndod yng Nghymru. Recordiwyd Thomas ei hun yn darllen y stori ar gyfer darllediad ar y BBC.

## Addasiad Cymraeg
* *Nadolig Plentyn yng Nghymru*, addaswyd gan Bryan Martin Davies. Gwasg Gomer 2003.

## Cyfeiriadau
Categori:Gweithiau gan Dylan Thomas
Categori:Llenyddiaeth Nadoligaidd
Categori:Llyfrau Cymreig 1955
Categori:Straeon byrion Saesneg
Gela

Dinas  a chymuned (*comune*) ar ynys Sisili yn yr Eidal yw **Gela**. Saif ar arfordir deheuol yr ynys yn nhalaith Caltanissetta.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y *comune* boblogaeth o 75,668.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Acropolis
*Castelluccio
*Eglwys gadeiriol
*Torre di Manfria

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Salvatore Piccolo, "Gela", *Ancient History Encyclopedia*. Adalwyd 18 Chwefror 2018.

Categori:Dinasoedd Sisili
Categori:Talaith Caltanissetta
Neyland

Tref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Neyland**. Mae yn y rhanbarth Saesneg ei iaith o'r sir, ac nid ymddengys bod enw Cymraeg. Saif ar ochr ogleddol Afon Cleddau, gyferbyn a Doc Penfro, gyda Phont Cleddau yn eu cysylltu. Mae Caerdydd 125.3 km i ffwrdd o Neyland ac mae Llundain yn 335.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe sy'n 68.8&nbsp;km i ffwrdd.

Pentref pysgota bychan oedd Neyland hyd 1856, pan ddaeth yn orsaf a phorthladd ar ben draw Rheilffordd y Great Western a adeiladwyd gan Isambard Kingdom Brunel. Yn 1899 agorwyd porthladd newydd yn Wdig ger Abergwaun, a lleihaodd y defnydd o Neyland. Caewyd porthladd Neyland yn 1964.

Mae'r dref wedi'i gefeillio gyda Sanguinet yn Aquitaine.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl
*Gordon Parry (1925–2004), Barwn Parry
*Sarah Waters (g. 1966), awdur

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Trefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Marc Griffiths

Darlledwr o Gymru yw **Marc Griffiths** (ganwyd 23 Mawrth 1979 yng Nghaerfyrddin) sydd ar hyn o bryd yn gweithio fel cyflwynydd ar BBC Radio Cymru bob nos Sadwrn.

## Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Marc ym mhentref Llanybydder ger Llanbedr Pont Steffan, a chafodd ei addysg yn *Ysgol Llanybydder* ac yna yn Ysgol Dyffryn Teifi, Llandysul.

## Gyrfa
Yn 1995, gadawodd yr ysgol a chafodd swydd llawn amser yn Theatr Felinfach fel technegydd, ac yn y stiwdio fach ar gampws y theatr y cafodd y cyfle i gyflwyno, recordio a golygu rhaglenni i Radio Ceredigion.

Ymunodd â *BBC Radio Cymru* yn 2000, ac mae bellach yn cyflwyno ei raglen ei hun bob nos Sadwrn am 7.15pm, a bu hefyd yn gyfrifol am gyflwyno rhaglen arbennig i'r De Orllewin bob bore am 8.30am ar *BBC Radio Cymru*, yn dilyn marwolaeth Ray Gravell yn Hydref 2007. Roedd criw o bobl yn ei helpu ar ei raglen foreol, gan gynnwys Tomos Morse, Keith 'Bach' Davies a Wyn Jones.

Mae Marc hefyd wedi bod yn actio mewn ambell i gyfres deledu gan gynnwys Tafarn y Gwr Drwg, Tair Chwaer, *Y Glas*, *Marinogion* a *Llafur Cariad*.

Bu hefyd am gyfnod o wyth mlynedd yng nghwmni darlledwyr eraill fel Geraint Lloyd a Terwyn Davies, yn aelod o gwmni actorion *Theatr Felinfach* ac yn portreadu rhan un o'r dynion drwg yn eu pantomeim.

### Cymru FM
Yn 2014 sefydlodd Marc wasanaeth miwsig Cymraeg 24 awr di-stop, Cymru FM.

Mae'r radio anfasnachol i'w chlywed ar wefan neu drwy app. Yn ogystal â chwarae cerddoriaeth gyfoes Gymraeg yn ddi-stop mae Cymru FM hefyd yn darlledu yn fyw o ddigwyddiadau ac yn cynnwys podlediadau o sefydliadau neu ysgolion sydd wedi recordio rhaglenni arbennig i'w darlledu ar y gwasanaeth.

## Bywyd personol
Wedi cyfnod yn byw yng Nghaerdydd, mae Marc bellach wedi ymgartrefu yn Nantycaws ar gyrion Caerfyrddin gyda'i deulu.

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:BBC Radio Cymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Doc Penfro

Tref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Doc Penfro** (Saesneg: *Pembroke Dock*). Saif yn ne-orllewin y sir, ar ochr ddeheuol Afon Cleddau, gyferbyn a Neyland, gyda Pont Cleddau yn eu cysylltu. Gyda phoblogaeth o 8,676 yn 2001, roedd Doc Penfro y drydedd dref yn Sir Benfro o ran maint.

Sefydlwyd y dref yn 1814 pan ddechreuodd y Llynges Frenhinol iard adeiladu llongau yma. Lansiwyd y ddwy long gyntaf, *Valorous* ac *Ariadne*, yn Chwefror 1816. Gyda'r angen i amddiffyn yr iard, daeth Doc Penfro yn dref filwrol, gyda barics yn cael ei adeiladu yn 1844. Lansiwyd y llong olaf yma yn 1922, a chaewyd yr iard yn 1926.

Yn 1931 sefydlodd yr Awyrlu Brenhinol ganolfan yma. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu tân mawr ar 19 Awst 1940 pan fomiwyd tanciau olew gan arwyren Almaenig.

Erbyn hyn mae'r lluoedd arfog wedi gadael, ac mae diweithdra'n uchel. Mae'r porthladd yn parhau, ac mae cwmni Irish Ferries yn rhedeg fferi i Rosslare yn Iwerddon ddwywaith y dydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Phil Carradice (g. 1947), awdur a cyflwynwr radio

## Oriel

Doc Penfro (Cymru).jpg|Doc Penfro
Pdock cleddau.jpg|Doc Penfro yn y nos

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Trefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Wayne Rooney

Cyn-chwaraewr pêl-droed i Manchester United F.C. yw **Wayne Mark Rooney** (ganwyd 24 Hydref 1985).

Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Dale

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Dale**. Saif ar arfordir i'r gogledd-orllewin o Aberdaugleddau. Saif yn y rhan Saesneg o Sir Benfro, ac nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Daw'r enw "Dale" o'r Hen Norseg *Dalr* ("dyffryn"). Gerllaw mae Llwybr Arfordir Sir Benfro.

250px|bawd|dim|Traeth Dale

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir caer o'r cyfnod Fictoraidd yn y pentref, sy'n awr yn ganolfan astudiaethau maes bioleg y môr, daeareg a phynciau tebyg. Effeithiwyd ar yr ardal pan gollwyd 72,000 tunnell o olew i'r môr wedi i'r llong *Sea Empress* fynd ar y creigiau gerllaw ar 15 Chwefror 1996.

Gerllaw Dale, ym  Mae Pont y Pistyll, y glaniodd Harri Tudur yn 1485 i ddechrau'r ymgyrch a arweiniodd at fuddugoliaeth Brwydr Maes Bosworth a'i goroni fel Harri VII.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Llychlynnaidd
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Doreen Lewis

Cantores canu gwlad a ffermwraig yw **Doreen Lewis** (ganwyd 4 Ebrill 1953).

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Doreen Davies yn Aberystwyth ac fe'i magwyd yn ardal Abermeurig yn Nyffryn Aeron, Ceredigion.

Cafodd ei haddysg yn Ysgol Gynradd Felinfach ac yna yn Ysgol Gyfun Aberaeron.

## Canu
Yn 1969, rhyddhaodd Doreen ei record gyntaf *Y Storm* ar label Cambrian, â hithau ond yn 16 oed. Bu hyn yn ddechrau ar yrfa ddisglair i'r ferch ifanc o Abermeurig.

Daeth yn enw a gwyneb cyfarwydd yn ystod y blynyddoedd wedyn gan ymddangos ar lwyfannau a sgriniau teledu led led Cymru. Aeth ei gyrfa o nerth i nerth gan ryddhau nifer o recordiau ar label Sain, a chaneuon cofiadwy fel “Nans o’r Glyn”, “Rhowch i mi Ganu Gwlad”, “Cae’r Blode Menyn” a “Y Gwr Drwg”.

Hi yw'r unig ferch yn hanes canu pop Cymraeg i'w chyflwyno â disg aur am ei chyfraniad oes i adloniant.

Mae Doreen wedi teithio ar hyd a lled Cymru a thramor yn canu am yn agos i 40 mlynedd – ac mae’n dal i fwynhau’r cyfansoddi a’r perfformio, os yw amser yn caniatau iddi ynghanol bwrlwm adref ar y fferm yng Ngheredigion.

## Bywyd personol
Priododd ei gŵr John yn Eglwys Ystrad Aeron yn mis Mai 1972. Ar ôl priodi symudodd y pâr i fyw i Sgwâr Alban yn Aberaeron. Yno fe magwyd eu plant, Gwyndaf a Caryl.

## Disgyddiaeth
### ''Ha' Bach Mihangel''
#Cariad Di-Derfyn 
#Os Daw'r Gwas Yn Feistr 
#Y Gwely Plu 
#Bob Yn Awr Ac Yn Y Man 
#Mater Bach O 'Ngalon I 
#Dy Oleuni Di 
#Y Gwr Drwg 
#Aderyn Mewn Llaw 
#Rwy'n Siwr 
#Ha' Bach Mihangel 
#Un Storom Arall 
#Cymru, Ti Yw Ngwynfyd 
#Pan Edrychi Di I'm Llygaid I

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Safle MySpace Doreen Lewis

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Llandudoch

Pentref a chymuned yng ngogledd Sir Benfro, Cymru, yw **Llandudoch** (Saesneg: *St. Dogmaels*). Saif ar lan orllewinol aber Afon Teifi, gyferbyn â thref Aberteifi ac ar y ffordd B4546. Gefeilliwyd Llandudoch a Tredarzeg yn Llydaw.

Ceir eisteddfod gadeiriol flynyddol yma. Mae Llwybr Arfordir Sir Benfro yn dechrau gerllaw. Hyd yn ddiweddar roedd y ffin rhwng Sir Benfro a Sir Ceredigion yn mynd trwy'r pentref, ond yn 2002 pasiwyd mesur i roi'r pentref i gyd yn Sir Benfro.

Rhyddhaodd y band Ail Symudiad gân o fawl i'r pentref, sef *Trip i Llandoch*, yn 1995.

250px|bawd|dim|Llandudoch dros Afon Teifi o draeth Patch
bawd|dim|Sant Tudoch

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
bawd|chwith|Y Stryd Fawr tua 1885.

Yn 987 anrheithiwyd y lle gan y Daniaid.

Yr adeilad mwyaf diddorol yma yw adfail Abaty Llandudoch, a sefydlwyd gan fynachod Urdd y Tironiaid o Ffrainc yn 1115 ar safle clas Celtaidd cynharach. Yn yr eglwys, y drws nesaf i'r abaty, mae Carreg Sagranus, sydd wedi bod yn bwysig iawn i ysgolheigion fel allwedd i fedru dehongli arysgrifau Ogam. Mae'r arysgrif Ladin arni yn coffáu *Sagarani fili Cunotami*, ac mewn Ogam *Sagrani maqi Cunatami* (Sagranus fab Cunotamus).

Yn 1091 cafwyd brwydr fawr yma lle lladdodd Rhys ap Tewdwr Gruffudd ap Maredudd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Awyrlun o Abaty Llandudoch, o Casglu'r Tlysau 

Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Boncath, Sir Benfro

Pentref  a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Boncath**. Mae'n gorwedd yng ngogledd y sir, ychydig i'r dwyrain o'r briffordd A478 rhwng Aberteifi a Chrymych.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd 
* Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir Benfro 2013

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Angle

Pentref a chymuned yn Sir Benfro yw **Angle**. Mae yn y rhanbarth Saesneg ei hiaith, ac nid ymddengys fod enw Cymraeg ar y pentref. Saif yn ne-orllewin y sir, ar ochr ddeheuol Afon Cleddau, gyferbyn ag Aberdaugleddau ac i'r gorllewin o dref Doc Penfro.

Ceir gorsaf bad achub yma, dwy dafarn, ysgol gynradd, swyddfa'r post ac eglwys, ac mae Llwybr Arfordir Sir Benfro yn mynd heibio'r pentref.

250px|dim|bawd|Machlud dros yr aber o Angle
250px|bawd|dim|"Tŵr Peles", hen amddiffynfa yn Angle

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Llannewydd

Plwyf a phentref  yng nghymuned Llannewydd a Merthyr, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llannewydd** (Saesneg: *Newchurch*). Gorwedd 5&nbsp;km i'r gogledd o dref Caerfyrddin a 2&nbsp;km i'r de o bentref Cynwyl Elfed ar lannau afon Gwili. Adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1829.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o Lannewydd
* Bridget Bevan (Madam Bevan). Ganed y noddwraig yr Ysgolion Cylchynol Cymreig yn y 18g, yn y Derllys, Llannewydd, yn Hydref 1698.

## Cyfeiriadau
Categori:Llannewydd a Merthyr
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Mynachlog-ddu

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yng ngogledd Sir Benfro, Cymru, yw **Mynachlog-ddu**. Saif yn nwyrain y sir, ychydig i'r gorllewin o'r briffordd A478, ac i'r de-orllewin o bentref Crymych. I'r gorllewin o'r pentref mae copaon Mynydd Preseli. Credir fod rhai o gerrig Côr y Cewri wedi dod o Gaermeini, neu'n fwy cywir Carn Menyn gerllaw.

Cysegrwyd yr eglwys i Sant Dogfael; cyn diddymu'r mynachlogydd roedd y plwyf yn eiddo i Abaty Llandudoch. Roedd Thomas Rees (Twm Carnabwth) (1806 - 1876), un o arweinwyr Merched Beca, yn frodor o Fynachlog-ddu, ac mae wedi ei gladdu yma. Bu'r bardd Waldo Williams yn byw yma o 1911 hyd 1915, pan oedd ei dad yn brifathro ar yr ysgol gynradd, ac yma y dysgodd Gymraeg. Ceir cofeb iddo gerllaw'r pentref.

Bu'r Parch Parry Roberts a oedd yn frodor o Sir Fôn yn weinidog ar gapel y Bedyddwyr yma am gyfnod hir. Ef oedd un o'r ymgyrchwyr yn erbyn y Weinyddiaeth filwrol gymryd drosodd ffermydd yr ardal i'w gwneud yn ardal ymarfer rhyfel.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Mynachlog-ddu

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Cysylltiadau rhyngwladol Ewrop

Mae gan y mwyafrif o wledydd Ewrop sofraniaeth o ran eu polisi tramor, ond mae 27 aelod-wladwriaeth yr Undeb Ewropeaidd (UE) hefyd yn rhannu rhywfaint o bolisi tramor cyffredin, yn enwedig ym materion masnach ac ynni.

Yn hanesyddol, chwaraeodd Ewrop rhan fawr yn hanes cysylltiadau rhyngwladol ac yn natblygiad y system ryngwladol. Adeiladodd gwledydd Ewropeaidd ymerodraethau yn ystod oes imperialaeth, a gafodd eu diddymu yn ystod yr 20g. Bellach mae'r UE yn uno 27 o wladwriaethau'r cyfandir mewn sefydliad uwchgenedlaethol a rhynglywodraethol, sydd yn cysylltu polisïau tramor llywodraethau Ewrop tuag at ei gilydd ac tuag at wledydd eraill o gwmpas y byd. Ystyrir rhai gwledydd, megis Ffrainc, y Deyrnas Unedig, a'r Almaen, yn bwerau mawrion neu'n bwerau canolig ar y lwyfan ryngwladol, ac yn ôl rhai gall yr UE ennill statws uwchbwer yn ystod y ganrif nesaf. Mae nifer o wledydd Ewrop hefyd yn aelodau'r cynghrair milwrol NATO.

## Gweler hefyd
* Cysylltiadau rhyngwladol yr Undeb Ewropeaidd


Ewrop
Categori:Gwleidyddiaeth Ewrop
Stori fer

Ffuglen greadigol ar ffurf darn o ryddiaith cymharol fyr yw **stori fer**. Mae'n fyrrach na nofel ond mae ei hyd yn gallu amrywio o sawl paragraff yn unig i ddegau o dudalennau. Ar ôl y nofel, mae'r stori fer yn un o'r ffurfiau ffuglen mwyaf poblogaidd.

Anodd diffinio'r stori fer yn derfynol, ond mae ganddi sawl nodwedd arbennig fel ffurf lenyddol. 
# Mae'r stori fer yn tueddu i ganolbwyntio ar un agwedd ar stori neu gymeriad a'i archwilio'n ofalus.
# Cyfyngir y llwyfan fel rheol ac mae'r cynllun yn llawer llai cymhleth na chynllun nofel.
# Torrir allan popeth sydd ddim yn berthnasol i'r stori ei hun.
# Dylai fod yn waith gorffenedig ynddo ei hun, yn gyfanwaith cyfan.

## Rhai o feistri mawr y Stori Fer
* Jorge Luis Borges
* Arthur Machen
* Guy de Maupassant
* Gérard de Nerval
* Pádraic Ó Conaire
* Edgar Allan Poe
* Kate Roberts
* Voltaire

## Llyfryddiaeth
*Dafydd Jenkins, *Y Stori Fer Gymraeg* (1966)
*John Jenkins (gol.), *Y Stori Fer: Seren Wib Llenyddiaeth* (1979)

## Gweler hefyd
* Chwedl
* Y Stori Fer yn Gymraeg
* Termau llenyddol


Categori:Ffuglen
Categori:Rhyddiaith
Categori:Termau llenyddol
Bridget Bevan

Cymwynaswraig ac addysgydd o Gymru oedd **Bridget Bevan** (*née* Vaughan), a adnabyddir hefyd fel **Madam Bevan** (bedyddwyd 30 Hydref 1698 – 11 Rhagfyr 1779). Hi oedd prif gynheiliad gwaith addysgol y clerigwr Griffith Jones o Landdowror, sefydlydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig.

## Bywgraffiad
Ganwyd Bridget Bevan yn y Derllys, Llannewydd, yn Sir Gaerfyrddin, ddiwedd Hydref 1698, yn ferch ieuengaf y philanthropydd John Vaughan (1663-1722), noddwr ysgolion y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol yn y sir, a'i wraig, Elizabeth Thomas (m. 1721). Ar 30 Rhagfyr 1721 priododd yr AS lleol a chyfreithiwr Arthur Bevan (1689-1743) yn eglwys Merthyr. Roedd hi'n etifeddes ystad ei ewythr John Vaughan o'r Derllys.

[200px|bawd|chwith|Ysgol Madam Bevan yn [Trefdraeth, Sir Benfro|Nhrefdraeth, Sir Benfro]]
Yn 1731 dechreuodd noddi gwaith Griffith Jones i sefydlu ysgol arbrofol ym mhentref Llanddowror, Sir Gaerfyrddin. O'r cnewyllyn hwn tyfodd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig, a symudai o bentref i bentref trwy Gymru yn cyflwyno addysg sylfaenol i blant ac oedolion a'u dysgu i darllen Cymraeg. Cyfranodd Madam Bevan lawer o'i chyfoeth sylweddol i'r ysgolion arloesol hyn. Ar ôl marwolaeth ei wraig yn 1755, symudodd Griffith Jones i fyw ym mhlasdy Madam Bevan; pan fu farw yntau yn 1761, ysgwyddodd hi faich y brosiect. Rhwng 1736 a 1776, cynhaliwyd 6,321 o ysgolion a rhoddwyd elfennau addysg Gymraeg i 304,475 o blant ac oedolion, sef bron i hanner poblogaeth Cymru.

Bu farw Madam Bevan yn Nhalacharn yn 1779. Gadawodd £10,000 i'r ysgolion (swm sylweddol iawn yn y 18g). Ond gwrthynebodd rhai o'i pherthnasau yr ewyllys am 30 o flynyddoedd, ac erbyn i'r arian gael ei ryddhau yn 1804 roedd y swm wedi tyfu i £30,000.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Bywgraffiad
*  Bywgraffiad
*  Bridget Bevan (1698-1779) Llyfrgell John Rylands 
*  Bywgraffiad byr
*Portread Bridget Bevan ar safle Casglu'r Tlysau

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1698
Categori:Marwolaethau 1779
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Canon

Gallai **canon** gyfeirio at un o sawl peth:

* Canon, swydd eglwysig
* Canon, cyfraith yr Eglwys (Canonau Eglwysig, Canon yr Eglwys)
* Canon, corff o waith safonol
* Canon, ffurf gerddorol
* Canon (Magnel), arf milwrol

Gweler hefyd:
* Canoneiddo, cyfrif yn sant yn swyddogol gan yr Eglwys
* Canon, Georgia, dinas yn Swydd Franklin, Georgia, UDA
Francisco de Quevedo

Boneddigwr, gwleidydd a bardd o Sbaen oedd **Francisco Gómez de Quevedo y Santibáñez Villegas** (14 Medi 1580 – 8 Medi 1645). Roedd ymysg beirdd mwyaf blaengar llenyddiaeth Sbaeneg yr "Oes Aur".

Defnyddiwyd y cyfieithiadau Saesneg o'i waith dychanol *Sueños y discursos* neu *Los Sueños* ('Y breuddwydion', 1627) fel sylfaen i *Gweledigaethau y Bardd Cwsc* gan Ellis Wynne.

Categori:Genedigaethau 1580
Categori:Marwolaethau 1645
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Sbaen
Categori:Beirdd Sbaeneg o Sbaen
Cas-blaidd

Pentref  a chymuned yng nghanolbarth Sir Benfro, Cymru, yw **Cas-blaidd** neu weithiau hefyd **Casblaidd** (Saesneg: ''Wolf's Castle* neu *Wolfscastle''). Saif ar briffordd yr A40, tua hanner y ffordd rhwng Abergwaun a Hwlffordd, lle mae Afon Anghof yn llifo i mewn i Afon Cleddau Ddu. Mae'r pentref mewn dwy ran, Cas-blaidd ei hun a Penybont yr ochr draw i Afon Anghof.

250px|bawd|dim|Capel Penybont, Cas-blaidd

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Ceir castell mwnt a beili yma a godwyd yng nghyfnod y Normaniaid. Dyma'r "Castell y Blaidd" yr enwir y pentref ar ei ôl. Cafwyd hyd i olion fila Rufeinig ger y pentref. Ychydig i'r gogledd-ddwyrain ceir Cerrig Garn Turne, sef hen gromlech wedi'i chwalu. Mae'r garreg draws yn un o'r mwyaf yng Nghymru, ac yn mesur 5 wrth 3.5 metr.

Yn ôl y chwedl leol, yma y lladdwyd y blaidd olaf yng Nghymru, ond nid ymddengys fod tystiolaeth o hyn. Mae'n bosibl ei bod yn chwedl i esbonio'r enw lle.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Gasblaidd
* Joseph Harris (Gomer) (1773–1825), golygydd ac awdur, sefydlydd *Seren Gomer* (ganed yn y plwyf yn hytrach na'r pentref ei hun).
* Mae chwedl i Owain Glyndŵr gael ei eni yn yr ardal, ond nid oes tystiolaeth o gwbl i gefnogi hyn.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan y gymuned 


Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Caeo (pentref)

bawd|chwith|dde|200px|Caio
bawd|Capel Caeo
Pentref yng nghymuned Cynwyl Gaeo yn Sir Gaerfyrddin yw **Caeo** neu **Caio**. Saif ychydig i'r dwyrain o'r briffordd A482 gerllaw pentref Pumsaint a Crugybar, tua hanner y ffordd rhwng Llanbedr Pont Steffan a Llanymddyfri, lle mae Afon Annell a Nant Frena yn cyfarfod.

Cysegrwyd yr eglwys i Sant Cynwyl. Gerllaw mae ffordd Rufeinig, a heb fod ymhell o'r pentref mae mwynglawdd aur Rhufeinig Dolaucothi. Daliai Llywelyn ap Gruffudd Fychan diroedd yn yr ardal.

## Pobl o Gaeo
* Dafydd Jones o Gaeo (1711-1777). Emynydd.
* John Dafydd (1727-1783). Emynydd.
* Morgan Dafydd (m. 1762). Emynydd a brawd John Dafydd.

## Gweler hefyd
*Caeo (cwmwd)

Categori:Cynwyl Gaeo
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Mwynfeydd aur Dolaucothi

Mwynfeydd aur o’r cyfnod Rhufeinig, ac yn ôl pob tebyg cyn hynny, yn Sir Gaerfyrddin yw  **Mwynfeydd Aur Dolaucothi**. Saif y mwynfeydd gerllaw Afon Cothi, ychydig i’r dwyrain o bentref Pumsaint, a rhwng y pentref hwnnw a phentref Caeo. Dolaucothi yw’r unig fwynfeydd aur yng Nghymru tu allan i ardal Dolgellau.

## Hanes
bawd|chwith|Gweithwir yn y mwyn tua 1938

Ceir tystiolaeth archaeolegol i gloddio am aur ddechrau yma yn ystod Oes yr Efydd. Gweithiwyd y mwynfeydd ar raddfa sylweddol gan y Rhufeiniaid o tua 75 O.C. hyd tua 140. Ceir yma dystiolaeth o ddefnydd cynnar iawn o bwer dŵr i weithio morthwylion i falu’r graig a’r aur ynddi. Mae ffordd Rufeinig Sarn Helen gerllaw.

Adfywiwyd y mwynfeydd am gyfnod byr yn y 19g, ac yn y 1930au bu ymgais i ddarganfod haenau aur newydd. Caewyd y gwaith eto yn 1938. Yn 1941 daeth yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ac mae ar agor i’r cyhoedd.

## Cadwraeth
Mae'r safle wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1954 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 18.92 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

## Gweler hefyd 
* Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
* Mwynfeydd aur Gwynfynydd
* Mwynfeydd aur Clogau

## Cyfeiriadau
Categori:Aur Cymru
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Gaerfyrddin
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Llwybrau Byw
Philippe V, brenin Ffrainc

bawd|dde|Philippe V, brenin Ffrainc
Brenin Ffrainc o 1316 hyd 1322 oedd **Philippe V** (c.1292/3 – 3 Ionawr 1322).

*Llysenw: "Le Long"*

Cafodd ei eni yn Lyon, mab y brenin Philippe IV a'i wraig Jeanne o Navarre.

## Teulu
### Gwraig 
* Jeanne II, comtesse de Bourgogne (ers 1307)

### Plant 
* Jeanne III, comtesse de Bourgogne (1308–1347)
* Marged I, comtesse d'Artois (1310–1382)
* Isabelle (c. 1312–1348), gwraig Guigues VIII de La Tour du Pin, Dauphin de Viennois.
* Blanche (1313–1358)
* Philippe (1313–1317)
* Louis (1316–1317)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau'r 1290au
Categori:Marwolaethau 1322
Categori:Pobl o Lyon
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Afon Cothi

Afon yn Sir Gaerfyrddin yw **Afon Cothi**. O'i tharddle ym Mlaen Cothi yng ngogledd y sir, i'r gogledd o Bumsaint, mae'n llifo tua'r de-ddwyrain ac yna'n troi tua'r de-orllewin i lifo heibio Cwrt-y-cadno, Pumsaint, Abergorlech a Phont-ar-Gothi cyn ymuno ag Afon Tywi i'r gorllewin o bentref Llanarthne.

Ceir pysgota da yma am eog a brithyll y môr.

Arferid credu y cafodd y bardd canoloesol Lewys Glyn Cothi ei enw barddol am iddo fod yn frodor o lannau Cothi, ond gwyddys erbyn hyn mai frodor o ardal ym mhlwyf Llanybydder a oedd yn cynnwys fforest frenhinol Glyn Cothi oedd ef.

Cothi
Cothi
Nicolas Anelka

Chwaraewr pêl-droed o Ffrainc yw **Nicolas Anelka** (ganwyd 14 Mawrth 1979 yn Versailles, Yvelines, Ffrainc). Mae wedi chwarae i Dîm pêl-droed cenedlaethol Ffrainc a'r tîm olaf iddo chwarae iddynt oedd  Mumbai City FC.

Mae Anelka hefyd wedi chwarae i Baris St Germain, Arsenal, Real Madrid, Lerpwl, Manchester City, Fenerbahçe a Bolton Wanderers.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 21ain ganrif  o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pêl-droedwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Yvelines
Birmingham City F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Birmingham sy'n chwarae yn Bencampwriaeth Lloegr yw **Birmingham City Football Club**.


Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Blackburn Rovers F.C.

Clwb pêl-droed yn Blackburn, Lloegr yw **Blackburn Rovers Football Club**.


Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Bolton Wanderers F.C.

Clwb pêl-droed yn nhref Bolton, Lloegr yw **Bolton Wanderers Football Club**. Mae wedi'i sefydlu yn ardal Horwich o'r ddinas.

Yn y 1920au enillodd  Gwpan Lloegr dair gwaith a'r bedwaredd tro yn 1958. Cafwyd cyfnod llwm yn dilyn hyn ac erbyn 1987 treuliwyd tymor yn y Bedwaredd Adran. Ad-enillwyd tir erbyn 1995 pan ddyrchafwyd y clwb i Uwchgynghrair Lloegr.

## Cyfeiriadau

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Fulham F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Llundain sy'n chwarae yn Uwchgynghrair Lloegr yw **Fulham Football Club**.

## Chwaraewyr
### Chwaraewyr Cymreig
Mae'r pêl-droediwr Gymreig, Harry Wilson, yn chwarae i Fulham ar hyn o bryd. Ymunodd Wilson â Fulham yn 2022.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yn Llundain
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Derby County F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Derby, Lloegr, sy'n chwarae yn Pencampwriaeth Lloegr yw **Derby County Football Club** (llysenw: *The Rams*).

Yn nodedig am fod yn un o'r 12 aelod gwreiddiol y Gynghrair Bêl-droed yn 1888, mae Derby County yn un o 10 clwb sydd wedi cystadlu ym mhob tymor o'r system gynghrair pêl-droed Lloegr ac, yn 2009, roedd yn safle 137eg yn y rhestr o'r 200 clybiau pêl-droed Ewropeaidd uchaf.

## Hanes
Sefydlwyd y clwb yn 1884 gan William Morley. Daeth uchafbwynt cystadleuol y clwb yn y 1970au pan enillodd yr 'First Division' ddwywaith a chystadlu mewn cystadlaethau mawr Ewropeaidd ar bedwar achlysur gwahanol, gan gyrraedd rowndiau cynderfynol Cwpan Ewrop yn ogystal ag ennill nifer o dlysau rhanbarthol. Mae lliwiau cartref y clwb wedi bod yn ddu a gwyn ers y 1890au. Mae'r tîm yn cael y llysenw, The Rams, i ddangos teyrnged i'w gysylltiadau â Chatrawd Gyntaf Milisia Derby, a gymerodd hwrdd fel ei fasgot.

Mae Derby yn cael ei gydnabod yn aml fel "tref bêl-droed angerddol" gan gefnogwyr cystadleuol a'r cyfryngau fel ei gilydd. Yn ystod tymor Uwch Gynghrair 2007-08, cyfeiriwyd droeon at gefnogwyr Derby County fel y gorau yn y wlad oherwydd eu teyrngarwch er ymgyrch drychinebus y clwb yn y dymor yna. Gwerthwyd bob tocyn bron pob gêm gartref yn Stadiwm Pride Park i gefnogwyr Derby ac roedd gan y clwb ddilyniant mawr oddi cartref.

Clybiau cystadleuol Derby yw Nottingham Forest, Leicester City a Leeds United, gyda Forest, a leolir yn Nottingham, 14 milltir i'r dwyrain o Derby, nhw yw'r cystadleuwyr mwyaf ffyrnig o bell ffordd. Mae'r tlws Brian Clough ar gael i'r tîm sydd yn ennill yr 'East Midlands Derby' pob blwyddyn.

## Yr sgwad
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Portsmouth F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Portsmouth, de Lloegr, yw ***Portsmouth Football Club***. Llysenw'r clwb ydy *Pompey*. Ar hyn o bryd maent yn chwarae yn Adran 1 Cynghrair Lloegr.

Mae Portsmouth yn chwarae eu gemau cartref yn y Parc Fratton.

## Cyfeiriadau

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Sunderland A.F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Sunderland, gogledd-ddwyrain Lloegr, sy'n chwarae yn Uwchgynghrair Lloegr yw **Sunderland Association Football Club**.


Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Falkirk F.C.

Clwb pêl-droed yn Falkirk, canolbarth yr Alban yw **Falkirk Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Hibernian F.C.

Clwb pêl-droed yn yr Alban, sy'n chwarae yn Uwch Gynghrair yr Alban yw **Hibernian Football Club**. Lleolir y clwb yng Nghaeredin.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Inverness Caledonian Thistle F.C.

Clwb pêl-droed yn Inverness, yn Ucheldiroedd yr Alban, sy'n chwarae ym Mhencampwriaeth yr Alban yw **Inverness Caledonian Thistle Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Manchester City F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Manceinion sy'n chwarae yn Uwchgynghrair Lloegr yw **Manchester City Football Club**.

## Hanes 
Sefydlwyd yn 1880 fel 'St Mark's (West Gorton)'. Ei gartref oedd Maine Road, ond erbyn hyn maen nhw'n chwarae yn y City of Manchester Stadium.

Ei rheolwr yw Josep Guardiola, a chapten y tîm yw Vincent Kompany.

Chwaraeon nhw yn y Cynghrair Uchaf am y tro cyntaf yn 1899 ac enillon nhw eu tlws cyntaf yn 1904 hefo'r Cwpan FA.

Ar ôl colli gêm derfynol Cwpan FA yn 1981, aeth y clwb mewn i ddirywiad, gan ddod i ben gyda'r clwb yn mynd lawr cynghrair. Enillon nhw ddyrchafiad yn yr 2000au cynnar.

Prynwyd yr clwb gan yr "Abu Dhabi United Group" yn 2008 - naeth hyn dechrau cyfnod newydd sylweddol i'r clwb

## Ar ôl yr pryniant 
Khaldoon al Mubarak oedd yr person ac oedd yn arwain yr pryniant. Yr taliant oedd £210miliwn.

Ar ôl yr pryniant gwnaeth yr clwb brynu llawer o chwaraewyr a hefyd cael rheolwr newydd yn Roberto Mancini - un o'r rheolwyr gorau yn y gêm.

Enillodd nhw yr cynghrair yn 2012, 2014 ac 2018.

## Tîm presennol 
## Anrhydeddau 
### Domestig 
* Rhanbarth Cyntaf/Premier League - Enillwyr yn 1936-37, 1967-68, 2011-12, 2013-14, 2017-18, 2018–19, 2020–21, 2021–22, 2022–23, 2023–24
* Rhanbarth Eilaidd - Enillwyr yn 1898-99, 1902-03, 1909-10, 1927-28, 1946-47, 1965-66, 2001-02

### Cwpanau 
* Cwpan FA - Enillwyr yn 1903-04, 1933-34, 1955-56, 1968-69, 2010-11, 2018–19, 2022–23

Categori:Manceinion
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Arsenal F.C.

Clwb pêl-droed sy'n chwarae yn Uwchgynghrair Lloegr yw **Arsenal Football Club** (llysenw: *The Gunners*, "Gwnwyr"), a elwir yn gyffredin **yr Arsenal** neu **Arsenal**, sydd wedi'i leoli yn Stadiwm Emirates, yn Holloway un o faestrefi dinas Llundain sydd tua 3.3 milltir (5.3&nbsp;km) i'r gogledd o Charing Cross.

Hyd at 2016 roedd y clwb wedi ennill Cwpan Loegr 12 gwaith, uwch adran Lloegr 13 gwaith, Cwpan Cynghrair Lloegr dwyaith, a Tharian Cymuned Lloegr 14 gwaith.

Arsenal oedd y clwb cyntaf yn ne Lloegr i ymuno gyda Cynghrair Pêl-droed Lloegr, a hynny yn 1893. Erbyn 1904 roedden nhw wedi cyrraedd yr adran uchaf (yr adeg honno) sef yr 'Adran Gyntaf' (*First Division*). Ers hynny, nhw yw'r ail dîm uchaf o ran pwyntiau. Gan ond disgyn o'r adran uchaf unwaith yn unig, ym 1913, maent yn parhau â'r rhediad hiraf yn yr adran uchaf. Yn y 1930au roedd Arsenal yn bencampwyr yr uwch adran ar bum achlysur, ac ennillon nhw Gwpan Lloegr ddwywaith. Wedi'r Ail Ryfel Byd fe enillon nhw un Gwpan Lloegr arall a dau Bencampwriaeth. Yn 1970–71 fe enillon nhw'r Dwbwl cyntaf: y gynghrair a Chwpan Lloegr yn yr un tymor. Rhwng 1988 a 2005 fe enillon nhw'r gynghrair bum gwaith a Chwpan Lloegr bum gwaith - gan gynnwys y Dwbwl ddwywaith. Ar ddiwedd 20g nhw oedd deiliaid y safle uchaf o ran cyfartaledd safleoedd cynghrair.

Prif gystadleuwyr Arsenal yw Tottenham Hotspur, ac maen nhw'n ymladd yn erbyn Darbi Gogledd Llundain. Mae Arsenal hefyd yn cystadlu â Chelsea, Manchester City a Manchester United.

## Chwaraewyr
### Chwaraewyr Cymreig
Mae nifer o Gymry wedi chwarae i Arsenal ar hyd y blynyddoedd.

## Cyfeiriadau

Categori:Chwaraeon yn Llundain
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Newcastle United F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Newcastle, Lloegr yw **Newcastle United Football Club**. Maent yn chwarae yn Stadiwm St James' Park, sy'n dal 52,404 o wylwyr.

Enillodd y tîm Gwpan Lloegr yn 1955 yn erbyn Manchester City, a Chwpan Cynghrair Lloegr yn 2025 yn erbyn Lerpwl.

## Chwaraewyr
## Cyfeiriadau

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Dundee F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Dundee, yr Alban, yw **Dundee Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Dunfermline Athletic F.C.

Clwb pêl-droed yn Dunfermline, canolbarth yr Alban, sy'n chwarae yn Adran Gyntaf yr Alban yw **Dunfermline Athletic Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Hamilton Academical F.C.

Clwb pêl-droed yn yr yr Alban, sy'n chwarae yn Uwchgynghrair yr Alban yw **Hamilton Academical Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Queen of the South F.C.

Clwb pêl-droed yn yr Alban yw **Queen of the South Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
St. Johnstone F.C.

Clwb pêl-droed Perth yn yr Alban, sy'n chwarae yn Uwchgynghrair yr Alban yw **St Johnstone Football Club**. Er iddi gael ei ffurfio'n swyddogol yn 1884, ni chwaraesont eu gêm gyntaf hyd Chwefror 1885. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref ym Mharc McDiarmid.

## Rhestr Rheolwyr 
*  Tommy Wright (2013-)
*  Steve Lomas (2011-2013)
*  Derek McInnes (2007–2011)
*  Owen Coyle (2005-2007)
*  John Connolly (2004-2005)
*  Billy Stark (2001-2004)
*  Sandy Clark (1998-2001)
*  Paul Sturrock (1993-1998)
*  John McClelland (1992-1993)
*  Alex Totten (1987-1992)
*  Ian Gibson (1985-1987)
*  Alex Rennie (1980-1985)
*  Alex Stuart (1978-1980)
*  Jim Storrie (1976-1978)
*  Jackie Stewart (1973-1976)
*  Willie Ormond (1967-1973)
*  Bobby Brown (1958-1967)
*  Johnny Pattillo (1953-1958)
*  Jimmy Crapnell (1947-1953)
*  David Rutherford (1936-1947)
*  Tommy Muirhead (1931-1936)
*  David Taylor (1924-1931)
*  Jimmy Buchan (1920-1922)
*  Peter Grant (1919-1920)

Dewiswyd y tîm gan bwyllgor gynt, ymarfer a oedd yn gyffredin ar y pryd.

## Noddwyr gwasg 
* 1986-1989: The Famous Grouse
* 1989-1991: Bonar
* 1991-1998: The Famous Grouse
* 1998-2002: Scottish Hydro-Electric
* 2002-2004: Scottish Citylink
* 2004-2006: Megabus.com
* 2006-2008: George Wimpey
* 2008-presennol: Taylor Wimpey

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Categori:Sefydliadau 1884
Peniarth 109

Llawysgrif Gymraeg o ail hanner y 15g yn llaw'r bardd Lewys Glyn Cothi (tua 1425 - tua 1490) yw Llawysgrif **Peniarth 109**.  Mae'n rhan o'r casgliad a enwir yn Llawysgrifau Peniarth, yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Llawysgrif femrwn hir a chul sy'n mesur 238 x 99&nbsp;mm ydyw, sy'n cynnwys 192 dalen a 106 o gerddi Lewys Glyn Cothi, un o'r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr, yn ei law ei hun. Addurnir y llawysgrif â nifer o ddarluniau, rhai ohonynt mewn lliw, o arfbeisiau teuluoedd uchelwrol Cymru, ffaith sy'n dyst i ddiddordeb y bardd mewn herodraeth ac achau.

Mae'n bosibl iddi gael ei llunio er anrhydedd i'r Arglwydd William Herbert (m. 1469), sefydlydd teulu'r Herbertiaid, gan mai awdl iddo a geir ar ddechrau'r gyfrol, gydag awdl arall i'w frawd Rhisiart yn ei dilyn.

Ni cheir unrhyw gerdd y gellir ei dyddio i'r 1480au yn y casgliad. Mae'r cerddi diweddaraf y gellir eu dyddio yn perthyn i ddiwedd y 1470au, ac mae'n deg casglu fod y llawysgrif wedi'i gorffen tua'r adeg honno.

## Llyfryddiaeth
*Dafydd Johnston (gol.), *Gwaith Lewys Glyn Cothi* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1995). Rhagymadrodd, t. xxviii.
*E. D. Jones (gol.), *Gwaith Lewis Glyn Cothi: y Gyfrol Gyntaf* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1953). Testun llawysgrif Peniarth 109 yn llaw y bardd ei hun, yn yr orgraff wreiddiol. (Ni chafwyd ail gyfrol).

Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llawysgrifau Peniarth
Categori:Llyfrau'r 1470au
Livingston F.C.

Clwb pêl-droed yn yr Alban yw **Livingston Football Club**.

## Hanes
### Ferranti Thistle (1943-1974)
Sefydlwyd y clwb o dan yr enw **Ferranti Thistle** yn 1943. Tim gweithle a gystadlodd yng nghyngrair dwyrain yr Alba oedd hi'n wreiddiol a chwaraeodd yn City Park, Caeredin. Yn dilyn diddymiad Third Lanark, daeth cyfle i fyned i'r ail adran yng Nghyngrair Pêl-droed yr Alban. Ar ôl curo pedwar o dimau Highland League, Hawick Royal Albert a Gateshead United, derbyniwyd Ferranti Thistle i'r gynghrair o 21-16 pleidlais dros Inverness Thistle. Oherwydd rheolau llym y Gyngrhair ar y pryd ynglŷn â noddi timau, roedd yn rhaid newid yr enw er mwyn gallu cymryd rhan. Yn dilyn ymgyrch gan yr *Edinburgh Evening News* i ganfod enw newydd i'r clwb, dewiswyd **Meadowbank Thistle**, a chymeradwywyd ef gan y Gyngrhair mewn pryd ar gyfer y tymor newydd.

### Meadowbank Thistle (1974-1995)
:

Prin y cawsont unrhyw amser i greu sgwad felly roedd yn gryn sialens i reolwr cyntaf Meadowbank Thistle, John Bain, adeiladu sgwad cystadleuol ar gyfer y tymor newydd. Chwaraewyd eu gêm gystadleuol gyntaf ar 9 Awst 1974 yn erbyn Albion Rovers yng nghystadleuaeth Cwpan y Gyngrhair, gan golli 1-0 er holl ymdrechion y dawnsiwr go-go a logwyd i ddathlu'r digwyddiad.

### Noddwyr
Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Categori:Sefydliadau 1943
Gwernogle

Pentref bychan yng ngogledd Sir Gaerfyrddin yw **Gwernogle**. Fe'i lleolir tua 3 milltir i'r gorllewin o bentref Brechfa, yn y fforest o'r un enw, a thua 9 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Caerfyrddin.

Gorwedd ym mhlwyf Llanfihangel-rhos-y-corn, ardal o fryniau isel a choedwigoedd mawr, ar lannau afon Clydach, un o ledneintiau afon Cothi, sy'n llifo trwy gwm dwfn yng nghanol y plwyf.

Ganwyd y bardd Lewys Glyn Cothi yn yr ardal tua'r flwyddyn 1425, ond ni wyddys ym mha ran o'r plwyf.

Brodor o Wernogle oedd yr Undodwr radicalaidd a llenor Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi), a aned yng Nghapel Sant Silyn, ger Gwernogle, yn 1764.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin