Lludwymon

Gwymon algâu brown mawr yw **lludwymon** (hefyd **môr-wiail**, **morwiail**, **brŵal** Er gwaethaf ei ymddangosiad, nid yw gwymon yn cael ei alw'n blanhigyn - mae'n heterokont, sydd yn grŵp cwbl anghysylltiedig o organebau.

Mae brŵydd yn tyfu mewn "coedwigoedd tanddwr" (coedwigoedd gwymon) mewn cefnforoedd bas, a chredir iddo ymddangos yn oes y Mïosen, 5 i 23 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Mae angen dŵr llawn maetholion ar yr organebau gyda thymheredd rhwng 6 ac 14°C. Maent yn adnabyddus am eu cyfradd twf uchel - gall y genera *Macrocystis* a *Nereocystis* dyfu mor gyflym â hanner metr y dydd, gan gyrraedd rhwng 30 ac 80 metr.

Trwy'r 19eg ganrif, roedd y gair "kelp" yn Saesneg yn gysylltiedig yn agos â gwymon y gellid ei losgi i gael lludw soda (sodiwm carbonad yn bennaf). Roedd y gwymon a ddefnyddiwyd yn cynnwys rhywogaethau o'r ddau ddosbarth Laminariales a Fucales. Defnyddiwyd y gair "kelp" hefyd yn uniongyrchol i gyfeirio at y lludw wedi'i brosesu hyn, **lludw gwymon** yn Gymraeg.

## Disgrifiad 
Yn y rhan fwyaf o frŵydd, mae'r thalws (neu'r corff) yn cynnwys strwythurau gwastad neu dail a elwir yn llafnau. Mae llafnau'n tarddu o strwythurau hirgul tebyg i goesyn, - 'stipe' yn Saesneg. Mae'r holdfast, strwythur tebyg i wreiddiau, yn angori'r brŵydd i swbstrad y cefnfor a chreigiau. Mae pledrennau llawn nwy (niwmatocysts) yn ffurfio ar waelod llafnau rhywogaethau Americanaidd, fel *Nereocystis lueteana* ( Mert. & Post & Rupr.) i ddal llafnau'r brŵydd yn agos at yr wyneb.
 
## Twf ac atgenhedlu 
[chwith|bawd| [Plymio sgwba|Deifio sgwba mewn coedwig brŵydd yng Nghaliffornia]]
Mae twf yn digwydd ar waelod y meristem, lle mae'r llafnau a'r *stipe* yn cwrdd. Gall y twf gael ei gyfyngu gan bori. Gall draenogod y môr, er enghraifft, leihau ardaloedd cyfan i fod yn hesb draenogiaid. Mae cylch bywyd brŵydd yn cynnwys cam sporoffyt diploid a chamloid gametoffyt. Mae'r cyfnod haploid yn dechrau pan fydd yr organeb aeddfed yn rhyddhau llawer o sborau, sydd wedyn yn egino i ddod yn gametoffytau gwrywaidd neu fenywaidd. Yna mae atgenhedlu rhywiol yn arwain at ddechrau'r cam sporoffyt diploid, a fydd yn datblygu'n unigolyn aeddfed.

Yn gyffredinol, mae'r thali parenchymatous wedi'u gorchuddio â haen o lyslyn, yn hytrach na cwtigl.

## Coedwigoedd brŵydd 
Gall brŵydd ddatblygu'n goedwigoedd trwchus gyda chynhyrchiant uchel, bioamrywiaeth a swyddogaeth ecolegol. Ar hyd arfordir Norwy mae'r coedwigoedd hyn yn gorchuddio 5800&nbsp;km2, ac maent yn cynnal nifer fawr o anifeiliaid. Mae nifer o anifeiliaid digoes (sbyngau, bryosoaid ac asidiaid) i'w cael ar stipes brŵydd ac mae ffawna infertebratau symudol i'w cael mewn dwyseddau uchel ar algâu epiffytig ar stipes brŵydd ac ar yr holdfasts Mae mwy na 100,000 o anifeiliaid di-asgwrn-cefn symudol fesul metr sgwâr i'w cael ar stipiau brŵydd a dalfeydd mewn coedwigoedd brŵydd sydd wedi'u datblygu'n dda (Christie et al., 2003). Er bod infertebratau mwy ac yn arbennig draenogod môr *Strongylocentrotus droebachiensis* (OF Müller) yn ddefnyddwyr eilaidd pwysig sy'n rheoli ardaloedd mawr o dir hesb ar arfordir Norwy, maent yn brin y tu mewn i goedwigoedd brŵydd trwchus.

## Defnyddiau masnachol 
[chwith|bawd| Brŵydd traeth [Alaska]]

Gellir cynaeafu gwymon enfawr yn weddol hawdd oherwydd ei ganopi arwyneb a'i arfer twf o aros mewn dŵr dyfnach.

Mae lludw brŵydd yn gyfoethog mewn ïodin ac alcali. Mewn cyfeintiau mawr iawn, gellir defnyddio lludw brŵydd i gynhyrchu sebon a gwydr. Hyd nes i broses Leblanc gael ei masnacheiddio ar ddechrau'r 19eg ganrif, llosgi brŵydd yn yr Alban oedd un o'r prif ffynonellau diwydiannol o ludw soda (sodiwm carbonad yn bennaf). Roedd angen tua 23 tunnell o frŵydd i gynhyrchu 1 tunnell o ludw gwymon. Byddai'r lludw gwymon yn cynnwys tua 5% sodiwm carbonad.

Unwaith y daeth Proses Leblanc yn fasnachol hyfyw ym Mhrydain yn ystod y 1820au, disodlodd halen cyffredin ludw brŵydd fel deunydd crai ar gyfer sodiwm carbonad. Er bod pris lludw brŵydd wedi gostwng yn sylweddol, gwymon oedd yr unig ffynhonnell fasnachol o ïodin o hyd. Er mwyn cyflenwi'r diwydiant newydd mewn synthesis ïodin, parhaodd cynhyrchu lludw brŵydd mewn rhai rhannau o Orllewin a Gogledd yr Alban, Gogledd Orllewin Iwerddon ac Ynys y Garn (Guernsey). Y rhywogaeth *Saccharina latissima* a gynhyrchodd y swm mwyaf o ïodin (rhwng 10 a 15 pwys y dunnell fetrig) ac roedd yn fwyaf toreithiog ar Ynys y Garn. Roedd ïodin yn cael ei dynnu o ludw brŵydd gan ddefnyddio proses sugno. Yn yr un modd â sodiwm carbonad fodd bynnag, yn y pen draw, disodlodd ffynonellau mwynau wymon wrth gynhyrchu ïodin.

Defnyddir alginad, carbohydrad sy'n deillio o frŵydd, i dewychu cynhyrchion fel hufen iâ, jeli, dresin salad a phast dannedd, yn ogystal â chynhwysyn mewn bwyd cŵn egsotig ac mewn nwyddau gweithgynhyrchu. Mae powdr alginad hefyd yn cael ei ddefnyddio'n aml mewn deintyddiaeth gyffredinol ac orthodonteg ar gyfer gwneud argraffiadau o'r bwâu uchaf ac isaf. Defnyddir polysacaridau brŵydd mewn gofal croen fel cynhwysion gelio ac oherwydd y manteision a ddarperir gan *fucoidan*.

Mae  Kombu (昆布 yn Japaneaidd, a 海带 yn Tsieinëeg, *Saccharina japonica* ac eraill), sawl rhywogaeth Môr Tawel o frŵydd, yn gynhwysyn pwysig iawn mewn bwydydd Tsieineaidd, Japaneaidd ac yng Nghorea. Defnyddir Kombu i flasu brothiau a cawl (yn enwedig *dashi*), fel garnais sawrus (*tororo konbu*) ar gyfer reis a seigiau eraill, fel llysieuyn, a phrif gynhwysyn mewn byrbrydau poblogaidd (fel *tsukudani*). Defnyddir dalennau tryloyw o wymon (*oboro konbu*) fel deunydd lapio addurnol bwytadwy ar gyfer reis a bwydydd eraill.

Gellir defnyddio Kombu i feddalu ffa yn ystod coginio, ac i helpu i drosi siwgrau anrheuliadwy a thrwy hynny leihau pasio gwynt. 
chwith|bawd|Saccharina latissima ar ffurf salad tun
Yn Rwsia, yn enwedig yn Nwyrain Pell Rwsia, a gwledydd yr Undeb Sofietaidd gynt mae sawl math o frŵydd o bwysigrwydd masnachol : *Saccharina latissima*, *Laminaria digitata*, *Saccharina japonica*. Fe'i gelwir yn lleol yn "Fôr-fresych" (Морская капуста yn Rwsieg), mae'n dod mewn masnach adwerthu wedi'i sychu neu wedi'i rewi, yn ogystal ag ar ffurf tun a'i ddefnyddio fel llenwad mewn gwahanol fathau o saladau, cawliau a theisennau.

Oherwydd ei grynodiad uchel o ïodin, mae brŵydd brown (*Laminaria*) wedi cael ei ddefnyddio i drin goiter, ehangiad yn y chwarren thyroid a achosir gan ddiffyg ïodin, ers y canol oesoedd. Mae cymeriant o tua 150 microgram o ïodin y dydd yn fuddiol ar gyfer atal hypothyroidiaeth. Gall goryfed arwain at thyrotoxicosis a achosir gan frŵydd.

Yn 2010, canfu ymchwilwyr fod alginad, y sylwedd ffibr hydawdd mewn brŵydd, yn well am atal amsugno braster na'r rhan fwyaf o driniaethau colli pwysau dros y cownter mewn treialon labordy. Fel ychwanegyn bwyd, gellir ei ddefnyddio i leihau amsugno braster ac felly gordewdra. Nid yw brŵydd, yn ei ffurf naturiol wedi cael ei ddangos eto i gael effeithiau o'r fath.

Gall cynnwys haearn cyfoethog brŵydd helpu i atal diffyg haearn.

### Cynhyrchu masnachol 
Mae cynhyrchiant masnachol o frŵydd wedi’i gynaeafu o’i gynefin naturiol wedi bod yn digwydd yn Japan ers dros ganrif. Mae llawer o wledydd heddiw yn cynhyrchu ac yn bwyta cynhyrchion laminaria; y cynhyrchydd mwyaf yw Tsieina. Cyflwynwyd *Laminaria japonica*, y gwymon masnachol pwysig, i Tsieina am y tro cyntaf ar ddiwedd y 1920au o Hokkaido, Japan. Ac eto, dim ond yn y 1950au y gwireddwyd morwriaeth yr alga hwn ar raddfa fasnachol fawr iawn. Rhwng y 1950au a'r 1980au, cynyddodd cynhyrchiant brŵydd yn Tsieina o tua 60 i dros 250,000 o dunelli metrig pwysau sych bob blwyddyn.

## Mewn hanes a diwylliant 
Mae peth o'r dystiolaeth gynharaf o ddefnydd dynol o adnoddau morol, sy'n dod o safleoedd Canol Oes y Cerrig yn Ne Affrica, yn cynnwys cynaeafu bwydydd fel abalone, llygaid meheryn, a chregyn gleision sy'n gysylltiedig â chynefinoedd coedwig brŵydd.

Yn 2007, awgrymodd Erlandson et al. y gallai coedwigoedd brŵydd o amgylch Ymyl y Môr Tawel fod wedi hwyluso gwasgariad bodau dynol anatomegol modern gan ddilyn llwybr arfordirol o Ogledd-ddwyrain Asia i America. Awgrymodd y "rhagdybiaeth priffyrdd brŵydd" hon fod coedwigoedd brŵydd hynod gynhyrchiol yn cynnal gweoedd bwyd morol cyfoethog ac amrywiol mewn dyfroedd ger y lan, gan gynnwys llawer o fathau o bysgod, pysgod cregyn, adar, mamaliaid morol, a gwymon a oedd yn debyg o Japan i California. Erlandson a'i gydweithwyr dadleuodd hefyd fod coedwigoedd brŵydd arfordirol yn lleihau ynni tonnau ac yn darparu coridor gwasgaru llinellol yn gyfan gwbl ar lefel y môr, heb fawr o rwystrau i bobl arforol. Mae tystiolaeth archeolegol o Ynysoedd y Sianel yng Nghaliffornia yn cadarnhau bod ynyswyr yn cynaeafu pysgod cregyn coedwig brŵydd a physgod, gan ddechrau cymaint â 12,000 o flynyddoedd yn ôl.

Yn ystod Clirio'r Ucheldiroedd, symudwyd llawer o drigolion Ucheldir yr Alban i ardaloedd o ystadau a elwid yn grofftau, ac aethant i ddiwydiannau megis pysgota a brŵydd (yn cynhyrchu lludw soda o lwch y gwymon). Hyd at o leiaf y 1840au, pan oedd gostyngiadau serth ym mhris gwymon, roedd landlordiaid am greu cronfeydd o lafur rhad neu bron yn rhad ac am ddim, a gyflenwyd gan deuluoedd a oedd yn byw mewn trefgorddau newydd. Roedd casglu a phrosesu brŵydd yn ffordd broffidiol iawn o ddefnyddio’r llafur hwn, a gwnaeth landlordiaid ddeisebu’n llwyddiannus am ddeddfwriaeth a luniwyd i atal allfudo. Roedd proffidioldeb cynaeafu brŵydd yn golygu bod landlordiaid wedi dechrau isrannu eu tir ar gyfer tenantiaid casglu brŵydd, a allai bellach fforddio rhent uwch na'u cymheiriaid bonheddig. Ond arweiniodd cwymp economaidd y diwydiant gwymon yng ngogledd yr Alban yn ystod y 1820au at ymfudo pellach, yn enwedig i Ogledd America. 

Weithiau mae brodorion Ynysoedd y Falkland yn cael eu galw'n "Kelpers". Defnyddir y term hwn yn bennaf gan bobl o'r tu allan yn hytrach na'r brodorion eu hunain.

## Cadwraeth 
Mae gorbysgota ecosystemau ger y lan yn arwain at ddiraddio coedwigoedd brŵydd. Mae llysysyddion yn cael eu rhyddhau o'u rheolaeth arferol o'r boblogaeth, gan arwain at or-bori brŵydd ac algâu eraill. Gall hyn arwain yn gyflym at dirweddau diffrwyth lle mai dim ond nifer fach o rywogaethau all ffynnu. Mae ffactorau mawr eraill sy'n bygwth brŵydd yn cynnwys llygredd morol ac ansawdd dŵr, newidiadau hinsawdd a rhai rhywogaethau ymledol.

## Oriel 

Delwedd:Giant kelp (Macrocystis pyrifera) 01.jpg|Brwydd anferth yng Nghoedwig Kelp Aquarium Bae Monterey
Delwedd:Scuba diver in kelp forest.jpg|Deifiwr sgwba yng nghoedwig brwydd
Delwedd:Blue Rockfish in kelp forest.jpg|Pysgod roc glas yng nghoedwig brwydd
Delwedd:Anemone and seastar in kelp forest.jpg|Anemone a seren yng nghoedwig brwydd
Delwedd:Kelp forest-blue.jpg|Ergyd tanddwr o goedwig brwydd
Delwedd:KelpforestI2500ppx.JPG|Coedwig brwydd
Delwedd:CLOSE UP OF ECKLONIA MAXIMA LEAF.jpg|Golygfa agos o *Ecklonia maxima ,* brwydd brown anferth
Delwedd:Kelpwik.jpg|Brwydd wedi'i olchi i fyny a ddarganfuwyd ar hyd arfordir La Jolla Shores

## Rhywogaethau amlwg 
* Brŵydd y tarw, *Nereocystis luetkeana*, rhywogaeth o ogledd-orllewin America. Defnyddir gan bobloedd brodorol yr arfordir i greu rhwydi pysgota
* Y brŵydd enfawr, *Macrocytis pyrifera*, y gwymon mwyaf. Wedi'i ddarganfod ar arfordir Môr Tawel Gogledd America a De America
* Kombu, *Saccharina japonica* ( *Laminaria japonica* gynt ) ac eraill, nifer o rywogaethau bwytadwy o frŵydd a geir yn Japan

Rhywogaethau o *Laminaria* yn Ynysoedd Prydain:

* *Laminaria digitata* (Hudson) JV Lamouroux (Oarweed; Tangle)
* *Laminaria hyperborea* (Gunnerus) Foslie (Curvie)
* *Laminaria ochroleuca* Bachelot de la Pylaie
* *Saccharina latissima* (Linnaeus) JVLamouroux (gwregys y môr; brŵydd siwgr; siwgwr)

Rhywogaethau o *Laminaria* ledled y byd, rhestru rhywogaethau yn AlgaeBase:

* *Laminaria agardhii* (GDd. America )
* *Laminaria bongardina* Postels et Ruprecht (Môr Bering i California )
* *Laminaria cuneifolia* (NE. America)
* *Laminaria dentigera* Klellm. (California - America)
* *Laminaria digitata* (NE. America)
* *Laminaria effemera* Setchell (Sitka, Alaska, i Sir Monterey, California - America)
* *Laminaria farlowii* Setchell (Santa Cruz, California, i Baja California - America)
* *Laminaria groenlandica* (GDd. America)
* *Laminaria longicruris* (NE. America)
* *Laminaria nigripes* (NE. America)
* *Laminaria ar y cyfryngau* (NE. America)
* *Laminaria palida* Greville ex J. Agardh ( De Affrica )
* *Laminaria platymeris* (NE. America)
* *Laminaria saccharina* (Linnaeus) Lamouroux, cyfystyr *Saccharina latissima* (gogledd ddwyrain Cefnfor yr Iwerydd, Môr Barents i'r de i Galicia - Sbaen)
* *Laminaria setchellii* Silva (Ynysoedd Aleutian, Alaska i Baja California America)
* *Laminaria sinclairii* (Harvey ex Hooker f. ex Harvey) Farlow, Anderson et Eaton (Ynys Hope, British Columbia i Los Angeles, California - America)
* *Laminaria solidungula* (NE. America)
* *Laminaria stenophylla* (GDd. America)

bawd| *Costaria costata,* brwydd pum rhesog
Rhywogaethau eraill yn y Laminariales y gellir eu hystyried yn frŵydd:

* *Alaria esculenta* (Gogledd yr Iwerydd)
* *Alaria marginata* Post. & Rupr. ( Alaska a California - America )
* *Costaria costata* (C.Ag.) Saunders (Japan; Alaska, California - America)
* *Ecklonia brevipes* J. Agardh (Awstralia; Seland Newydd)
* *Ecklonia maxima* (Osbeck) Papenfuss (De Affrica)
* *Ecklonia radiata* (C.Agardh) J. Agardh (Awstralia; Tasmania; Seland Newydd; De Affrica)
* *Eisenia arborea* Aresch. (Ynys Vancouver, British Columbia, Montrey, Ynys Santa Catalina, California - America)
* *Egregia menziesii* (Trowch. ) Aresch.
* *Hedophyllum sessile (C.Ag.) Setch (Alasga, California - America)*
* *Macrocystis pyrifera* (Linnaeus, C.Agardh) (Awstralia; Tasmania a De Affrica)
* *Pleurophycus gardneri* Setch. &Sain. (Alasga, California - America)
* *Pterygophora californica* Rupr. (Ynys Vancouver, British Columbia i Bahia del Ropsario, Baja California a California - America)

Rhywogaethau nad ydynt yn Laminariales y gellir eu hystyried yn frwydd:

* *Durvillea antarctica*, Fucales ( Seland Newydd, De America, ac Awstralia )
* *Durvillea willana*, Fucales (Seland Newydd)
* *Durvillaea potatorum* ( Labillardière ) Areschoug, Fucales ( Tasmania ; Awstralia )

## Rhyngweithiadau 
Enwir rhai anifeiliaid ar ôl y brŵydd, naill ai oherwydd eu bod yn byw yn yr un cynefin â  brŵydd neu oherwydd eu bod yn bwydo ar frŵydd. Mae’r rhain yn cynnwys:

* Brŵydd y Cranc gogleddol ( *Pugettia producta* ) a chranc gwymon gosgeiddig ( *Pugettia gracilis* ), arfordir Môr Tawel Gogledd America.
* Ceiliog môr ( blenny ) (ee, *Heterosticbus rostratus*, genws *Gibbonsia* ), arfordir Môr Tawel Gogledd America.
* Brŵydd gŵydd  (brŵydd yr  iâr) ( *Chloephaga hybrida* ), De America ac Ynysoedd y Falkland
* Colomen y brŵydd (sheathbill) ( *Chionis alba* a *Chionis minor* ), Antarctig

## Gweler hefyd 
* Morwyol codennog – Rhywogaeth o Phaeophyceae
* Carbon glas – Carbon a ddalwyd gan ecosystemau morol
* *Durvillaea – Genws gwymon*
* Parth morwyol – Ardal arfordirol lle mae deunydd organig yn cel eu gadael ar lanw uchel.
* Letysen y môr – Genws o wymon
* Dyframaeth brŵydd enfawr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwymonau
Categori:Gwymon bwyta