open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwynegon

Grŵp o gyflyrau sy'n ymwneud â niwed i gymalau'r corff ydy **cricymalau** (neu'r **gwynegon** yn y de; **cryd cymalau**  yn y gogledd, neu **cricmala** ar lafar; yn ddiweddar: **arthritis**). Daw'r gair arthritis o'r Groeg *arthro-*, cymal + *-itis*, llid; lluosog: arthritides). Mae gwynegon yn un o brif achosion anabledd mewn pobl sy'n hŷn na 55 mlwydd oed.

Mae sawl ffurf o gricymalau; ac mae gan pob un achos gwahanol. Y ffurf mwyaf cyffredin o gricymalau yw osteoarthritis (clefyd dirywiol y cymalau), mae'n ganlyniad o henaint, trawma neu haint i'r cymal. Mae'r dystiolaeth yn awgrymu y gall anatomeg annormal gyfrannu at ddatblygiad cynnar osteoarthritis. Y ffurfiau eraill o arthritis yw arthritis rhiwmatoid ac arthritis psoriatic, clefyd awtoimiwn lle mae'r corff yn ymosod ar ei hun. Mae arthritis septig yn cael ei achosi gan haint yn y cymal. arthritis cymalwstog yn cael ei achosi gan dyddodiad o grisialau asid wrig yn y cymal, gan achosi llid. Mae hefyd ffurf anghyfredin o gymalwst a achosir gan ffurfiad crisialau rhomboid o chalsiwm pyroffosffad. Adnabyddir y cymalwst hwn o dan yr enw ffug-gymalwst.

## Meddygaeth naturiol
Credir y gall y llysiau canlynol gynorthwyo rhai mathau o wynegon: Lafant, Penrhudd (*Oregano*), Rhosmari a Seleri.

Dengys ymchwil diweddar  fod rhai bwydydd (gan gynnwys cigoedd) yn ffyrnigo'r anhwylder, ac nad yw llysieuwyr yn dioddef cymaint. Ymhlith y rhain y mae: ŷd, corn, siwgwr, caffîn, orenau,grawnffrwyth, lemonau a thomato. Y cigoedd gwaethaf yw: cig moch, porc, cig eidion a chig oen.

Ar y llaw arall, credir fod pysgod olewllyd, megis macrell, eog, sardins a phennog yn llesol ac yn lleddfu'r symptomau. Mae bwyta deiet vegan yn lleihau'r nifer o gymalau gryn dipyn.  Mae troi at olew yr olewyddan (*olive oil*) yn beth da, a bwydydd llawn Omega-3.

Mae rhai pobl hefyd yn sensitif i lysiau un teulu yn arbennig, sef y *Solanaceae*: tatws, pupur melys, paprica, cayenne a bron pob math arall o bupur ar wahân i bupur du.

## Gweler hefyd
*cryd coch: *scarlet fever*
*cryd y wrach: *intermittent fever*
*cryd melyn: *yellow jaundice*.
*cryd pigyn: *pleurisy*

## Cyfeiriadau
Categori:Anhwylderau ysgerbydol

Categori:Afiechyd
Categori:Rhiwmatoleg
Loteri

Ffurf o gamblo yw **loteri**, sy'n ymwneud â thynnu eitemau ar gyfer gwobr. Mae rhai llywodraethau yn ei wahardd, tra bod eraill yn ei gefnogi i'r ystent o drefu loteri cenedlaethol. Mae'n gyffredin i ganfod rheoliad i un gradd newu'r llall o loteriau gan lywodraeth.

Ar ddechrau'r 20g, roedd y rhanfwyaf o ffurfiau o gamblo, gan gynnwys loteriau a swîps, yn anghyfreithlon mewn nifer o wledydd, gan gynnwys yr Unol Daleithiau a rhanfwyaf o Ewrop. Dyma oedd y sefyllfa hyd diwedd yr Ail Ryfel Byd. Yn yr 1960au, dechreuodd casinos a loteriau agor ar draws y byd fel modd o godi arian ar ben trethi.

## Dolenni allanol
*World Lottery Association
*North American Association of State and Provincial Lotteries
*Multi-State Lottery Association
*Euler's Analysis of the Genoese Lottery

Categori:Gamblo
Tal-y-bont, Abermaw

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Tal-y-bont (gwahaniaethu).''

Pentref i'r gogledd o Abermaw, Gwynedd, ydy **Tal-y-bont**. Saif i'r gorllewin o'r ffordd A496 i'r de o Llanddwywe. Mae canol y pentref tua 400 medr i'r de o Afon Ysgethin, a 400 medr i'r dwyrain o arfordir Bae Ceredigion.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir yno orsaf Rheilffordd y Cambrian a sawl safle carafan, siop pentref, tafarn yr *Ysgethin Inn* a bwyty ''Tony's Restaurant''. Cynhelir "Diwrnod Hwyl Dyffryn a Thal-y-bont" bob blwyddyn ar y Sul olaf o Orffennaf.

## Hanes
Bu llongddrylliad ar greigiau tanddwr peryglus Sarn Badrig ger Tal-y-bont tua 1702. Suddodd llong fasnach a oedd yn cludo llwyth o farmor o Carerra, yr Eidal. Roedd yn llong arfog, gyda 18 o brif ganonau, 8 canon haearn bwrw llai a 10 canon haearn gyr. Mae’r llong ddrylliedig wedi cael ei datgloddio yn rhannol gan ddatgelu ei chloch a nifer fawr o arteffactau morlywio a domestig. Trowyd un lwmp o farmor yn gerflu i gofio'r digwyddiad a gellir ei weld ar y prom yn y Bermo.

## Pobl nodedig o'r ardal
*R. Geraint Gruffydd, Athro Cymraeg ym Mhrifysgol Aberystwyth

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Pentrefi Eryri
Carneddi

: *Am y mynyddoedd, gweler Y Carneddau*

Pentref bychan ger Bethesda, Gwynedd ydy **Carneddi** (). Fe'i lleolir tua hanner milltir i'r gogledd o Fethesda oddiar yr A5. Yno y magwyd yr ysgolhaig Idris Foster.

Mae Swyddfa Bost yno, ond datganwyd bwriad cau honno ar ddiwedd 2008. Mae hefyd dafarn 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Bethesda
Tal-y-bont, Conwy

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Tal-y-bont (gwahaniaethu).''

Pentref yng nghymuned Caerhun, mwrdeisdref sirol Conwy, Cymru, yw **Tal-y-bont**. Mae'n gorwedd yng ngogledd-orllewin Dyffryn Conwy, ar lan orllewinol Afon Conwy, ar ffordd y B5106 6 milltir i'r de o dref Conwy, a 6 milltir i'r gogledd o Lanrwst. Mae gyferbyn â phentref Dolgarrog a ger pentref Llanbedr-y-Cennin. Mae'n debygol mai'r bont dros Afon Dulyn a gyfeirir ati yn yr enw, sy'n un o lednentydd Afon Conwy.

## Eryri a'r Carneddau
Mae Tal-y-Bont yn fan cychwyn y ffordd i Llyn Eigiau a mynyddoedd deheuol y Carneddau. Gellir cyrraedd gogledd y Carneddau a Ffordd Rufeinig Caer-Segontiwm gan ddilyn y ffordd o Dal-y-Bont trwy Llanbedr-y-Cennin - sydd yn marcio ymyl dwyreiniol Parc Cenedlaethol Eryri - a throi i'r chwith wrth dafarn Ye Olde Bull Inn, yn Llanbedr. Gall cerddwyr gyrraedd ochr gogleddol Carneddau a mynyddoedd megis y Drum a Foel Fras, cyn cario mlaen i'r de ddwyrain i gyrraedd Carnedd Llewelyn.

## Cyfleusterau
Mae capel ac ysgol gynradd, gwesty *The Lodge*, tafarn *Y Bedol*, siop cigydd *T. Parry-Jones and Daughters*, siop leol a neuadd goffa gyda cyfleusterau adloniadol sy'n cynnwys cwrt tenis. Roedd gorsaf petrol a garej unwaith, sef "Rose's Garage" a oedden yn eiddo Mr. Rose ac yn ddiweddrach ei fab Keith Rose, ond mae hwn eisoes wedi cau i lawr.

250px|bawd|dim|Ysgol Tal-y-bont

## Henebion yn y cylch
Lleolir pentref bychan Caerhun hanner milltir i'r gogledd o Dal-y-Bont, mae Caer Rufeinig Kanovium (tua 60 OC) i'w chanfod yma.

I'r gorllewin o'r pentref mae bryn o'r enw Pen-y-Gaer, lle ceir bryngaer o Oes yr Efydd ar ei gopa.  Mae'r bryn yn sefyll mewn lleoliad awdurdodol uwchben y pentref, gyda golygfeydd i lawr y dyffryn i'r gogledd i Gonwy a Llandudno, ac i'r de i Llanrwst. Gellir cyrraedd Pen-y-Gaer gan ddilyn y ffordd sy'n mynd fyny drwy Llanbedr-y-Cennin, a throi i'r chwith wrth dafarn yr Olde Bull Inn a throi i'r chwith eto mewn rhai milltiroedd pan mae'r bryn yn ymddangos uwchben ar y chwith.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*www.geograph.co.uk : Lluniau o Dal-y-bont a'r ardal

Categori:Caerhun
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Pentrefi Eryri
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Octagon

Polygon wyth ochrog yw **octagon** mewn geometreg. Cynyrchiolir octagon rheolaidd gan y Symbol schläfli {8}.

## Octagonau rheolaidd 
[bawd|chwith|Gellir creu octagon rheolaidd gyda [cwmpawd|chwmpawd ac ymyl syth (e.e. pren mesur). I wneud hyn, dilynwch y camau o 1 i 18 o'r animeiddio, gan nodi nad yw radiws y cwmpawd yn cael ei newid yn ystod camau 7 i 10.]]

Mae octagon rheolaidd yn octagon sydd â phob ochr o'r un hyd a phob ongl mewnol yr un maint. Mae ongl mewnol pob fertig octagon rheolaidd yn 135° ac mae swm yr holl onglau mewnol yn 1,080°.

Rhoddir arwynebedd octagon rheolaidd gydag ochr hyd *a* gan
:A = 2 \cot \frac{\pi}{8} a^2 = 2(1+\sqrt{2})a^2 \simeq 4.828427\,a^2.

Yn nhermau R, (circumradius) yr arwynebedd yw
:A = 4 \sin \frac{\pi}{4} R^2 = 2\sqrt{2}R^2 \simeq 2.828427\,R^2.

Yn nhermau r, (inradius) yr arwynebedd yw
:A = 8 \tan \frac{\pi}{8} r^2 = 8(\sqrt{2}-1)r^2 \simeq 3.3137085\,r^2.

Yn naturiol, mae'r ddau gyfernod olaf yn cromfachu'r gwerth pi, sef ardal y cylch.

bawd|Octagon wedi ei mewnosod mewn sgwâr.
Gellir hefyd ganfod yr arwynebedd fel hyn:
:\,\!A=S^2-B^2.
S yw rhychwant yr octagon, neu'r croeslin ail-fyraf; a B yw hyd un o'r ochrau neu'r gwaelod. Gellir profi hyny'n hawdd gan gymryd octagon, a darlunio sgwâr o gwmpas y tu allan iddi (gan wneud yn siwr fod pedwar ochr o'r wyth yn cyffwrdd pedwar ochr y sgwâr), a gan gymryd y trionglau sy'n ffurfio'r corneli (trionglau 45-45-90) a'u gosod gyda'r onglau sgwâr yn pwyntio i mewn at ei gilydd gan ffurfio sgwâr. Mae ymylon y sgwâr hwn yr un maint a gwaelod yr octagon.

Gan gymryd y rhychwant S, hyd ochr B yw

:S=\frac{B}{\sqrt{2}}+B+\frac{B}{\sqrt{2}}=(1+\sqrt{2})B
:S=2.414B

Yr arwynebedd felly yw

:A=((1+\sqrt{2})B)^2-B^2=2(1+\sqrt{2})B^2. 

## Dolenni allanol 
*  Sut i ganfod arwynebedd octagon
*  Diffiniad priodweddau octagon Gyda animeiddio rhyngweithiol

Categori:Polygonau
Categori:Siapau elfennol
Categori:8 (rhif)
Tŷ Nant

Cwmni dŵr mwynol tarddell naturiol o Geredigion yw **Tŷ Nant**, a sefydlwyd yn 1989. Mae'n enw adnabyddus oherwydd y cynhwysydd - potel las nodedig a oedd yn unigryw pan lawnswyd hi.

## Cefndir
Darganfuwyd tarddiad y dŵr gan Geoff a Gwenllian Lockwood, a dyllodd y ffynnon gyntaf yn dilyn cyfarwyddiad gan ddowswr dŵr a gyflogwyd i adfer y cyflenwad dŵr i'w ffermdy cerrig ger Bethania, ym mryniau'r Mynydd Mawr ger arfordir Ceredigion. Lawnswyd y dŵr fel cynnyrch wedi ei botelu yn 1989.

### Allforio
Caiff Tŷ Nant ei hallforio i dros 30 o wledydd; Tŷ Nant yw prif werthwr dŵr mwynol Prydain. Dosbarthir y cynnyrch fel cynnyrch safon uchel, gyda phrisiau yn yr Unol Daeithiau tua £1.25 am botel 0.75 litr.

Adeiladwyd ffatri potelu newydd ar y safle a dechreuodd gynhyrchu ym mis Rhagfyr 1996. Mae'n ffatri sy'n defnyddio'r dechnoleg ddiweddaraf, gydag arwynebedd llawr o 45,000 troedfedd sgwar gan gynnwys warws a swyddfa yn union uwchben y twll gwreiddiol lle tynnwyd y dŵr am y tro cyntaf yn 1976.

### Dyluniad y botel
Dyluniwyd y botel gan Robin Sheppard, ac mae rhai wedi sylwi i'r cynllun, efallai, gael ei ysbrydoli gan siâp potel Perrier. Yn fuan ar ôl cael ei lawnsio, fe enillodd y botel las wobr "Gwydr Cyntaf" Gwydr Prydain ar gyfer "Dylunio Rhagorol".

Yn 1999 lawnswyd potel ychwanegol, un coch **Tŷ Nant Too**. Lawnswyd potel newydd clir ym mis Mawrth 2003, o dan frand TAU (hen Gymraeg am *taw*). Crëwyd y botel gan y dylunydd Cymreig, Ross Lovegrove.

### Perchennog presennol
Prynwyd cwmni Tŷ Nant yn 1992 gan eu dosbarthwyr Eidalaidd, Pietro Biscaldi Luigi Export-Import.

## Cyfansoddiad mwyn
*Calsiwm 22.0&nbsp;mg/l
*Magnesiwm 11.5&nbsp;mg/l
*Potasiwm l.0&nbsp;mg/l
*Sodiwm 22.0&nbsp;mg/l
*Clorid 14.0&nbsp;mg/l
*Sylffadau 4.0&nbsp;mg/l
*Nitradau < 0.1&nbsp;mg/l
*Gweddillion Sych 180&nbsp;°C 165&nbsp;mg/l
*Haearn 0.002&nbsp;mg/l
*Fflworid 0.148&nbsp;mg/l
*pH 6.8 wrth y ffynon

## Ymddangosiadau nodweddiadol
Mae potel ddŵr Tŷ Nant wedi ymddangos yn y cyfryngau ac mewn digwyddiadau proffil uchel yn fyd-eang:

### Teledu
*Little Britain
*Parks and Recreation - Tymor 3, Pennod 11, "Jerry's Painting"
*Glee
*The MTV Awards
*Doctor Who
*Smallville
*Sex and the City
*Scrubs
*Frasier
*Will & Grace
*Veronica Mars
*Friends
*The OC
*CSI: Crime Scene Investigation - Tymor 3, pennod 'The Last Laugh'.
*The Nanny
*Arrested Development
*Dexter

### Ffilmiau
*Die Another Day
*Bridget Jones's Diary
*The Italian Job
*Clueless
*American Pie
*Cruel Intentions
*Killing Me Softly
*Forgetting Sarah Marshall

### Ffasiwn
*Cwpan Hwylio Louis Vuitton Sailing Cup
*Pencampwriaeth Tennis Stella Artois
*Wythnos Ffasiwn Llundain

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Tŷ Nant

Categori:Cwmnïau diod Cymru
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1989
Swyddfa Bost Gyffredinol

Sefydlwyd y **Swyddfa Bost Gyffredinol**, neu'r **SBG** (Saesneg: *General Post Office* neu *GPO*), yn swyddogol yn Lloegr yn 1660 gan Siarl II a tyfodd i gynnwys swyddogaethau cludiant post a telathrebu y wlad. Sefydlwyd Swyddfeydd Post Gyffredinol tebyg ar draws yr Ymerodraeth Brydeinig. Diddymwyd yr SBG yn 1969 a trosglwyddwyd yr asedau i'r sefydliad newydd, **Corfforaeth Swyddfa Bost** (Saesneg: *Post Office Corporation*), gan ei newid o fod yn Adran Wladol i gorfforaeth statudol. Rhanwyd y sefydliad yn 1981, i greu dwy gorfforaeth arhwahan, sef y Swyddfa Bost a British Telecommunications. Gweler y Post Brenhinol a Swyddfa Bost Cyf am hanes mwy diweddar y system bost yn y Deyrnas Unedig.

Categori:Adrannau darfodedig o Lywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Gwasanaethau post
Categori:Sefydliadau 1660
Categori:Dadsefydliadau 2007
Arffed

Mewn anatomeg ddynol, y plyg lle mae gwaelod y bol yn cyfarfod y cluniau ydy arffed. Rhwng y ddau arffed mae'r gedor, sydd yn gorwedd ar y Mons Venus.

Fe ddefnyddir y gair yn gyffredinol hefyd am yr ardal rhwng y ddau blyg, er enghraifft, sonir mor gynnar â Beibl a gyhoeddwyd yn y 13g am Fair yn *dal ei baban yn ei harffed*. Dro arall, fe ddefnyddir y gair am odre neu waelod sgert.

Categori:Anatomeg ddynol
Hywel

Enw personol gwrywaidd Cymraeg yw **Hywel**.

Mae'n enw ar sawl person:

*Hywel ap Cadwaladr
*Hywel ab Owain Gwynedd, tywysog a bardd, bu farw yn 1170
*Hywel ap Rhodri Molwynog
*Hywel ab Edwin
*Hywel fab Emyr Llydaw
*Hywel Dda, brenin Deheubarth a Gwynedd
*Hywel Davies
*Hywel ab Ieuaf, brenin Gwynedd,  bu farw yn 985 .
*Hywel Cilan , bardd ( 1435 - 1470 )
*Hywel Ystorm, bardd
*Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel
*Syr Hywel y Fwyall

Dau o Esgobion Llanelwy:
*Hywel I, Esgob Llanelwy (bu farw 1240)
*Hywel II, Esgob Llanelwy (bu farw 1247), sef Hywel ab Ednyfed

Hefyd:
*Cynan ap Hywel  (999-1005)
*Owain ap Hywel
*Edwin ap Hywel
*Rhodri ap Hywel

Diweddar:
*Hywel Teifi Edwards
*Hywel Rhodri Morgan

## Lleoedd
*Llyn Hywel

## Gweler hefyd
*O'r enw Hywel mae 'r enwau Powell (ap Hywel) a Howells yn dod.
*Hoel yw'r enw yn Llydaweg.

Categori:Enwau personol Cymraeg
Afon Dulas (Ceredigion)

:*Am yr Afon Dulas yng Nghonwy, gweler Afon Dulas (Rhos).*

Un o ledneintiau Afon Teifi yng Ngheredigion ydy **Afon Dulas**.

Mae'n tarddu ger pentref Llangybi, lle daw sawl llednant i lawr o'r mynyddoedd o amgylch fferm Penblodeuyn a Gelligarneddau, cyfunir rhain i greu Afon Dulas ger fferm Glandulas Uchaf, rhwng Llangybi a phentref bychain Olmarch i'r gogledd. Mae wedyn yn llifo i'r de-orllewin trwy Betws Bledrws, heibio i Gastell Olwen a Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan cyn ymuno ag Afon Teifi i'r de o ganol tref Llanbedr Pont Steffan.

Dulas
Dulas
Madagascar (ffilm)

Mae ***Madagascar*** yn deitl 4 ffilm:

**Madagascar* (ffilm 1994)
**Madagascar* (ffilm 2005)
**Madagascar: Escape 2 Africa* (2008), olyniad i ffilm 2005
* ''Madagascar 3: Europe's Most Wanted'' olyniad i ffilm 2008
Disneyland Hong Kong

Parc thema Disney yw **Disneyland Hong Cong**.

## Atyniadau
### Fantasyland
**Sleeping Beauty Castle*
**Cinderella Carousel*
*''Mad Hatter's Tea Cups*
**Dumbo the Flying Elephant*
**Fantasy Gardens*
**Mickey's PhilharMagic*
**The Many Adventures of Winnie the Pooh*
**The Golden Mickeys at Storybook Theatre*
**it's a small world* (2008)

### Adventureland
**Jungle River Cruise*
**Rafts to Tarzan's Treehouse*
**Liki Tikis*
**Festival of the Lion King*

### Tomorrowland
**Space Mountain*
**Buzz Lightyear's Astro Blasters*
**Orbitron*
**Autopia* (2006)
**Stitch Encounter* (2006)
**UFO Zone'' (2006)

Categori:Parciau thema yn Tsieina
Categori:Hong Cong
Categori:Sefydliadau 2005
Categori:The Walt Disney Company
Afon Semois

250px|bawd|Afon Semois
Afon sy'n llifo o ucheldir yr Ardennes yn Ffrainc a Gwlad Belg i gymer ar Afon Meuse yw **Afon Semois** (Iseldireg: *Simwès*; Almaeneg: *Semoy*, *Sesbach*; weithiau hefyd *Semoy* yn Ffrainc).

Gorwedd tarddle afon Semois yn Arlon yn nhalaith Felgaidd Lwcsembwrg, ger y ffin a Lwcsembwrg ei hun.  Oddi yno mae'n ffinio ar gwrs gorllewinol i FFrainc ar ôl llifo trwy bentref Belgaidd Bohan-sur-Semois i'w chymer ar afon Meuse ym Monthermé. Ei hyd yw 210&nbsp;km.

Mae lleoedd eraill ar lannau afon Semois yn cynnwys Chiny, Florenville, Herbeumont, Bouillon (yn cynnwys Dohan a Poupehan), a Vresse-sur-Semois (i gyd yng Ngwlad Belg).

Semois
Semois
Categori:Ardennes
Chwyddiant

[bawd|400px|Graddfa chwyddiant ledled y byd yn 2019, yn ôl yr [IMF.]]
[bawd|400px|Chwyddiant (glas) a datchwyddiant (gwyrdd) yn [Unol Daleithiau America rhwng 1666 a 2019.]]

Yn gyffredinol, cyflwr economaidd yw **chwyddiant** pan fo prisiau nwyddau a gwasanaethau'n codi am ysbaid o amser, hynny yw, pan fo swm yr arian dreigl a chredyd yn cynyddu o'u cymharu â maint y cynnyrch mewn nwyddau masnachol.

Ceir tri phrif fath o chwyddiant:
* Chwyddiant galw-tynnu (*demand-pull inflation*), pan fo'r galw am nwyddau yn uwch na'r cyflenwad ar y farchnad.
* Chwyddiant cost-gwthio (*cost-push infaltion*), pan fo cynnydd mewn prisiau nwyddau yn absenoldeb cynnydd yn y galw amdanynt.
* Chwyddiant ariannol (*monetary inflation*), pan geir cynnydd yn y cyflenwad arian.

Pan fo prisiau nwyddau a gwasanaethau'n codi, mae uned o arian yn prynu llai o nwyddau; adlewyrcha hyn y 'pŵer prynu' (*purchasing power*) gwladwriaeth; po fwya'r chwyddiant, po leiaf ydy'r pŵer prynu, a pho fwyaf yw'r diffyg a'r gwerth real yr economi. Mesurir chwyddiant gan raddfa blynyddol chwyddiant a'r *consumer price index*.

Mae chwyddiant yn effeithio'r economi mewn ffyrdd gwahanol: yn adeiladol ac yn negyddol. Yn negyddol, gwelir cynnydd yng nghostau buddsoddi, ansicrwydd o lefel chwyddiant y dyfodol (sy'n atal buddsoddi), ac (ar ei eithaf) lleihad yn y nwyddau sydd ar gael. Yn adeiladol, mae'n caniatáu i fanciau canolog graddfeydd llog, a rheoli neu leihau'r posibilrwydd o ddirwasgiad, ac yn annog buddsoddi mewn prosiectau cyfalaf.

## Gwledydd Prydain
Datgysylltwyd arian sterling oddi ar y 'safon aur' yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf er mwyn ei ariannu. Effaith hyn oedd chwyddiant a chynydd yng ngwerth aur; gwelodd y bunt, hefyd ostyngiad o fewn y cyfraddau llog rhyngwladol. Pan ail-gysylltwyd y bunt gyda'r 'safon aur' wedi'r Rhyfel Mawr, gwnaed hynny ar sail prisiau aur cyn y rhyfel, a oedd yn uwch, a bu'n rhaid gostwng prisiau'n sylweddol.

Cafwyd adegau o wrth-chwyddiant (neu 'ddatchwyddiant') yng ngwledydd Prydain: disgynnodd 10% yn 1921 a 3-5% yn y 1930au cynnar.

## Gweler hefyd 
* Datchwyddiant

## Cyfeiriadau 
Categori:Arian
Categori:Dangosyddion economaidd
Categori:Macro-economeg ac economeg arian
Categori:Problemau economaidd
Morfudd ferch Urien

Yn nhraddodiad Cymru'r Oesoedd Canol, merch Urien Rheged gan Modron, a chwaer efell yr arwr Owain ab Urien yw **Morfudd ferch Urien**.  Cyfeirir at Forfudd yn y casgliad o ddeunydd mnemonig Trioedd Ynys Prydain a hefyd yn y chwedl *Culhwch ac Olwen*.  Cyfeirir at y cariad anfarwol rhwng Morfudd a Cynon fab Clydno, arwr o'r Hen Ogledd sy'n un o ryfelwyr Arthur yn nhraddodiad yr Oesoedd Canol, mewn rhai o'r Trioedd, sy'n awgrymu y bu chwedl boblogaidd am y carwyr yn cylchredeg yn yr Oesoedd Canol.

Mae Morfudd a'i frawd Owain yn ymddangos mewn hen chwedl werin Cymraeg a gysylltir a Llanferres, yn awr yn Sir Ddinbych.  Gerllaw Llanferres roedd rhyd a elwid yn Rhyd-y-gyfarthfa.  Byddai holl gŵn y wlad yn dod yno i gyfarth, ond ni feiddiai neb fynd yno i weld beth oedd yn ei achosi nes i Urien Rheged fynd, a darganfod merch yn golchi.  Cafodd Urien ryw gyda'r ferch yn y rhyd, ac yna dywedodd hi ei bod yn ferch i frenin Annwn, a bod tynged arni i olchi wrth y rhyd nes cael mab gan Gristion.  Dywedodd wrth Urien am ddychwelyd ymhen blwyddydyn, a phan ddaeth, cyflwynodd hi ddau blentyn iddo, Owain a Morfudd.

Nid yw'r ferch yn rhoi ei henw yn y chwedl, ond mae un o Drioedd Ynys Prydain (70) yn cyfeirio at Owain ab Urien a Morfudd ei chwaer fel plant Modron ferch Afallach. Uniaethir Modron a'r fam-dduwies Matrona, oedd yn dduwies Afon Marne yng Ngâl ac yn dduwies ffrwythlondeb a'r cynhaeaf. Gellir dosbarthu'r chwedl am Ryd-y-gyfarthfa yn y dosbarth o chwedlau Celtaidd am 'olchwraig y rhyd' a duwies sofraniaeth.

Er na chyfeirir ati ac Owain fel ei chwaer a'i frawd fel rheol, mae Morfudd yn chwaer i'r cymeriad chwedlonol Mabon fab Modron hefyd, ond ymddengys fod y ddau draddodiad wedi tyfu'n annibynnol ar ei gilydd.

## Cyfeiriadau
* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Gwasg Prifysgol Cymru), 1961; argraffiad newydd 1996)
* Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.) *Culhwch and Olwen: an edition and study of the oldest Arthurian tale* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992) ISBN 0-7083-1127-X

## Gweler hefyd
* Owain ab Urien
* Rheged
* Urien Rheged

Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Gefeilliaid
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Rheged
Categori:Yr Hen Ogledd
Brwydr y Marne

Ymladdwyd dwy frwydr fawr ar lan Afon Marne yn Ffrainc yn y Rhyfel Byd Cyntaf, sef:

* Brwydr Gyntaf y Marne (1914)
* Ail Frwydr y Marne (1918)
Saint-Dizier

Tref a chymuned yn *département* Haute-Marne, *région* Grand Est, gogledd canolbarth Ffrainc, yw **Saint-Dizier**.  Mae ganddi boblogaeth o 31,000 (2003) ac mae'n un o *sous-préfectures* Haute-Marne.  Gorwedd Saint-Dizier tua 120 milltir i'r dwyrain o Paris, hanner ffordd rhwng y ddinas honno a Strasbourg, a 5&nbsp;km o lyn artiffisial mwyaf Gorllewin Ewrop, Llyn Der-Chantecoq, ar Afon Marne.

Tyfodd y dref yng nghysgod y castell yn yr Oesoedd Canol.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Cymunedau Haute-Marne
Dŵr mwynol

*Defnyddir y term "dŵr mwynol" neu "dŵr mwyn" ar lafar yn aml gan olygu dŵr carbonedig (sydd fel arfer yn ddŵr mwynol carbonedig, yn hytrach na dŵr tap).*

Dŵr sy'n cynnwys mwyn a sylweddau eraill wedi eu hydoddi yw **dŵr mwynol** (weithiau **dŵr mwyn**), dyma rhoddir iddo ei flas neu ei werth therapiwtig. Gall y dŵr gynnyws halen, cyfansoddion sylffwr, a nwyon ymysg nifer o gyfansoddion eraill. Gall dŵr mwynol yn aml fod yn eferw, gall ddigwydd yn naturiol neu ei greu.

Yn draddodiadol, yfwyd dŵr mwynol wrth y darddell, cyfeirwyd at rhain yn aml fel sba, baddon neu ffynnon. Defnyddiwyd y gari *sba* pan ddefnyddwyd y dŵr i ymolchi ynddo a'i yfed, a *baddon* pan na yfwyd y dŵr yn gyffredinol, a *ffynnon* pan na ymolchwyd yn y dŵr yn gyffredinol. Tyfodd canolfan twristiaeth oamgylch y tarddiad yn aml, megis Caerfaddon.

Yn ddiweddar, mae'n gyffredin i nifer o darddellau gael eu defnyddio er mwyn potelu dŵr mwynol wrth y darddell a'i dosbarthu. Mae'n anghyfredin i bobl deithio i'r darddell er mwyn yfed dŵr mwynol heddiw, ac yn aml mae'n amhosibl gan fod y ffynhonnell weid ei lleoli ar dir preifat. Mae drost tri mil o frandiau dŵr mwynol ar gael yn fasnachol yn fyd eang.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Rhestr o frandiau dŵr mwynol Ewropeaidd gyda dadansoddiad mwyn

Categori:Dŵr
Châlons-en-Champagne

250px|bawd|Eglwys Ein Harglwyddes, Châlons

Cymuned a dinas yn Ffrainc yw **Châlons-en-Champagne**.  Mae'n ganolfan weinyddol (*préfecture*) département Marne, *région* Grand Est, er nad ydyw ond chwarter maint Reims, dinas fwyaf y rhanbarth.  Mae'n gorwedd ger lan Afon Marne yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc, tua hanner ffordd rhwng Paris i'r gorllewin a Strasbourg i'r dwyrain.  Poblogaeth: 47,339 (1999).

Yn cael ei hadnabod cynt fel **Châlons-sur-Marne**, ailenwyd y ddinas yn swyddogol yn 1998. Ni ddylir ei chymysgu â Chalon-sur-Saône, Bwrgwyn.

Tybir mai Châlons oedd safle brwydr Maes Catalaunia (Brwydr Chalons), lle atalwyd ymdaith Attila i gyfeiriad y gorllewin yn 451 OC.

## Enwogion 
* Nicolas Appert (1749-1841), coginydd arloesol a dyfeisydd.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Cymunedau Marne
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Carbonadu

.]]

Proses lle mae carbon deuocsid yn cael ei hydoddi mewn dŵr neu hydoddiant dyfrllyd arall yw **carbonadu**. Y broses hon sy'n achosi i ddŵr carbonedig, a dŵr mwynol pefriol i "**sïo**", yn achosi ewyn ar gwrw, sy'n rhoi swigod ac yn achosi i gorcyn bopian allan o botel champagne a gwinoedd pefriol eraill.

## Eferw
Dihangiad nwy o hydoddiant dyfrllyd yw eferw. Defnyddir y term i ddisgrifio canlyniadau ewynnu neu sïo a achosir gan ryddhad y nwy. Enghraifft cyffredin o eferw mewn labordy yw ategu asid hydroclorig at ddarn o carreg galch. Os rhoddir darnau o farmor neu dabled gwrth-asid mewn asid hydroclorig mewn tiwb arbrofi gyda corcyn, gall weld eferw carbon deuocsid.

 \mbox{CaCO}_{3} + 2\mbox{HCl} 
\longrightarrow  \mbox{H}_{2}\mbox{CO}_3 + \mbox{CaCl}_{2}

Adwaith cemegol arall sy'n cynhyrchu nwy yw adwaith sodiwm bicarbonad gyda asid, er enghraifft mewn tabledi brand Alka-Seltzer a ddefnyddir i drin diffyg traul. Yr adwaith cemegol hanfodol yw:

 \mbox{asid citrig} + \mbox{sodiwm bicarbonad} 
\longrightarrow  \mbox{dŵr} + \mbox{carbon deuocsid} + \mbox{sodiwm citrad}

 \mbox{C}_6\mbox{H}_8\mbox{O}_7 + \mbox{3}\mbox{Na}\mbox{HC}\mbox{O}_3 \longrightarrow  \mbox{3}\mbox{H}_2\mbox{O} + \mbox{3}\mbox{CO}_2 +
\mbox{Na}_3\mbox{C}_6\mbox{H}_5\mbox{O}_7

Cynrychiolir y broses o swigod carbon deuocsid yn dianc yn gyffredinol gyda'r adwaith canlynol, lle mae hydoddiant gwanedig gwasgeddedig o asid carbonig yn y dŵr yn rhyddhau carbon deuocsid nwyol o dan datgywasgiad:

 \mbox{H}_2\mbox{CO}_3 \longrightarrow  \mbox{H}_2\mbox{O} + \mbox{CO}_2

Yn nhermau syml, mae hyn yn ganlyniad o'r broses cemegol sy'n digwydd yn yr hylif gan gynhyrchu nwy.

Categori:Adweithiau cemegol
Categori:Diodydd
Categori:Bragu
Afon Marne

:*Erthygl am yr afon yn Ffrainc yw hon. Gweler hefyd Afon Marne (Awstralia).*
Afon weddol fawr yn Ffrainc sy'n un o ledneintiau Afon Seine yw **Afon Marne**.  Mae'n llifo trwy'r ardal i'r dwyrain a'i de-ddwyrain o ddinas Paris.  Ei hyd yw 514&nbsp;km (319 milltir).  Rhydd yr afon ei henw i départements Haute-Marne, Marne, Seine-et-Marne, a Val-de-Marne.

Ymladdwyd dwy frwydr fawr ar lan Afon Marne River yn y Rhyfel Byd Cyntaf, yn 1914 a 1918.

Mae Afon Marne yn tarddu ar lwyfandir Langres, ac yn llifo i gyfeiriad y gogledd cyn troi i'r gorllewin rhwng Saint-Dizier a Châlons-en-Champagne, i ymuno ag Afon Seine yn Charenton fymryn i fyny'r afon o Baris.

## Celf
Mae'r afon wedi ysbrydoli sawl arlunwr enwog yn y ddwy ganrif diwethaf, yn cynnwys:

* Camille Corot
* Paul Cézanne
* Camille Pissarro
* Henri Rousseau, neu " Le Douanier Rousseau"
* Albert Marquet
* Raoul Dufy
* André Dunoyer de Ségonzac
* Louis Vuillermoz
* Maurice Boitel
* Daniel du Janerand

## Y Cysylltiad Celtaidd
Uniaethir Modron, mam Mabon fab Modron ym mytholeg Cymru, a'r fam-dduwies Matrona, oedd yn dduwies Afon Marne yng Ngâl yn amser y Celtiaid ac yn dduwies ffrwythlondeb a'r cynhaeaf.

## *Départements* a phrif drefi ar ei glannau 
* Haute-Marne (52): Chaumont, Saint-Dizier
* Marne (51): Châlons-en-Champagne, Épernay
* Aisne (02): Château-Thierry
* Seine-et-Marne (77): Meaux
* Seine-Saint-Denis (93): Neuilly-sur-Marne, Noisy-le-Grand
* Val-de-Marne (94): Nogent-sur-Marne, Créteil, Charenton-le-Pont, Champigny-sur-Marne, Saint-Maur-des-Fossés, Joinville-le-Pont, Saint-Maurice

Marne
Categori:Daearyddiaeth Grand Est
Categori:Aisne
Categori:Haute-Marne
Categori:Marne
Categori:Seine-et-Marne
Categori:Seine-Saint-Denis
Categori:Val-de-Marne
Coes

bawd|250px

Mae'r goes (neu goesau) yn cynnal gweddill y corff rhwng y migwrn a'r glun, ac yn cael ei ddefnyddio ar gyfer symud. Ar y rhan pellaf o'r goes oddi wrth y corff fe geir rhan arbennig sydd wedi'i addasu ar gyfer y tir mae'n cerdded arno: troed neu garnau. Gellir rhannu'r goes, o ran anatomi yn wahanol rannau megis croth y goes a'r pen-glin.

'Does yna yr un math o anifail gydag un goes, ond mae'n bosibl creu robot ungoes, mae'r coesau, felly'n dod bob yn bâr. Dyma rai enwau:

Ungoes - 1

Deugoes - 2

Trichoes - 3

Pedwar coes - 4

Mae gan yr arthropod: 4, 6, 8, 12 a rhai ohonyn nhw 14 coes. Mae 'na rai efo mwy na hynny: y pry cantroed a'r pry miltroed er enghraifft. Gyda llaw, does gan y ddau bry ola ddim cweit cymaint o goesau â hynny!

## Esblygiad
Yn y dŵr yr esblygodd y coesau'n gyntaf, fel ffins, mae'n debyg, gan addasu wedyn ar gyfer y tir. Mae'n bosib mai'r cyntaf i wneud hyn oedd cregin, pryfaid, pryfaid cop ayb.

## Rhannau rhywiol
Mae llawer o bobol yn gweld y goes yn rhan rhywiol o'r corff. Fe'u cuddir fel arfer yn y gorllewin a chyfandir America, ar wahân i lan y môr, lle mae eu dangos yn beth cwbwl dderbyniol. Mae merched, weithiau, yn eu gwisgo â dillad sy'n eu gwneud yn fwy rhywiol fyth: neilons, sgert gwta, esgidiau hirion, y garter a'r sysbendars er enghraifft.

Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Anatomeg anifeiliaid
Chaumont

Mae **Chaumont** yn enw neu'n rhan o enw sawl lle yn Ffrainc, a hefyd yn enw tref yn Efrog Newydd.

Ffrainc:
* Chaumont, Cher, *département* Cher 
* Chaumont, Haute-Marne, *département* Haute-Marne
* Chaumont, Orne, *département* Orne 
* Chaumont, Haute-Savoie, *département* Haute-Savoie
* Chaumont, Yonne, *département* Yonne
* Chaumont-d'Anjou, *département* Maine-et-Loire
* Chaumont-devant-Damvillers, *département* Meuse
* Chaumont-en-Vexin, *département* Oise
* Chaumont-la-Ville, *département* Haute-Marne
* Chaumont-le-Bois, *département* Côte-d'Or
* Chaumont-le-Bourg, *département* Puy-de-Dôme
* Chaumont-Porcien, *département* Ardennes
* Chaumont-sur-Aire, *département* Meuse
* Chaumont-sur-Loire, *département* Loir-et-Cher
* Chaumont-sur-Tharonne, *département* Loir-et-Cher

Efrog Newydd:
* Chaumont, Efrog Newydd

Hefyd:
* Chaumont yw enw Ffrangeg Chiomonte, yn yr Eidal.
* Cytundeb Chaumont (9 Mawrth 1814).
Swtomeg

Gair gwneud (neu fathiad) ydy **swtomeg** sy'n cyplysu dau air: swoleg ac anatomeg, ac sy'n ymwneud â dyndyranu (neu 'ddeisectio') anifeiliaid, ond nid dyn. Mae'n un o dair rhan o anatomeg; dyma'r ddwy ran arall:

Anatomeg ddynol, sy'n ymwneud ag anatomi dyn.

Ffytonomeg, sy'n astudiaeth o anatomi planhigion

Categori:Anatomeg
Llanenddwyn

Pentref bychan ger Dyffryn Ardudwy, Gwynedd yw **Llanenddwyn** ().  Yn hanesyddol bu'n blwyf yng nghantref Ardudwy. Fe'i lleolir milltir i'r de o Harlech i'r gorllewin rhwng y ffordd A496 a'r arfordir.

## Hanes a hynafiaethau
Cysegrir eglwys y blwyf i'r Santes Enddwyn; ni wyddom ddim o gwbl am ei hanes. Dywedir fod dŵr Ffynnon Enddwyn, 2 filltir o'r eglwys, yn effeithlon i drin cricmala.
250px|bawd|chwith|Ar gwr Llanenddwyn

Roedd 798 o drigolion yn byw yn y plwyf yn 1833, a 940 erbyn 1849.

## Twristiaeth
Ceir sawl gwersyll carafanau ar yr arfordir ger y pentref mewn ardal sy'n boblogaidd gan dwristiaid haf.

## Cyfeiriadau
Categori:Harlech
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Chaumont, Haute-Marne

250px|bawd|Golygfa ar Chaumont

Cymuned a dinas yn Ffrainc yw **Chaumont**, a *préfecture* (canolfan weinyddol) département Haute-Marne. Poblogaeth (2002): tua 30,000.

Gorwedd y ddinas ar lan Afon Marne ar y rheilffordd sy'n cysylltu Paris a Basel, sy'n cael ei chludo ar bont 52 m (164 troedfedd) o uchder a 600m o hyd a godwyd yno yn 1856. Bu gynt yn brifddinas cowntiau Champagne.

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Haute-Marne
Organau dynol

bawd|320px|Y prif organau dynol
Mewn bioleg, mae'r organau (o'r Lladin oganum, sef 'offeryn', 'cyfarpar', 'twlsyn') wedi'u gwneud allan o grŵp o feinwe sy'n arbenigo mewn un gwaith. Fel arfer, ceir prif feinwe, sy'n gwbwl unigyw i'r organ hwnnw, a meinwe atodol yw meinwe'r nerfau, meinwe'r cyhyr ayb.

## Yr organau mewnol
Dyma enwau'r prif organau:

yr arennau - y bledren - y boten - y ceilliau - y coluddion - cwlwm y coledd ('apendics') - y chwarren bitwidol - y chwarrennau adrenal - y galon - y goden fustl - y gwythiennau - yr iau - yr iwterws - y llygaid - yr oesoffagws - yr ofaris - y pancreas - y prostrad - y stumog - y theiroid - y thymws - yr ymennydd - yr ysgyfaint .

## Gweler hefyd
*Organ (bioleg)
*Organ planhigyn

Categori:Anatomeg ddynol
Pelfis

Mewn anatomeg ddynol, y **pelfis** ydy'r asgwrn ar waelod yr asgwrn cefn. Mewn mamal ifanc (e.e. plentyn), nid yw'r esgyrn mân wedi'u hasio at ei gilydd, ond mae hyn yn digwydd mewn glasoed, pan fo maint yr esgyrn hefyd yn cynyddu. Yr enw cyffredin ar yr ardal ble gorwedd y pelfis yw'r cluniau.

Categori:System ysgerbydol
Mons veneris

bawd|200px|Cnwc Gwener
Mewn anatomeg ddynol, **cnwc Gwener** neu **chwydd Fenws** (yn iaith meddygaeth *mons veneris*, ymadrodd Lladin sy'n golygu ‘mynydd Gwener’) ydy'r chwydd llyfndew o feinwe frasterog yn y werddyr (hefyd cedorlle) lle gorwedd y gedor a'r symffysis piwbig. Mae'n fwy amlwg mewn benywod nag ydyw mewn dynion a dydy'r term ‘cnwc Gwener’ ddim yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio'r rhan yma o gorff dynion fel rheol, ond *mons pubis* (Cymreigiad: *mons pwbis* ‘mynydd y pwbis’). Ar ôl glasoed, pan fo llif yr estrogen yn gryf, caiff ei orchuddio â blewiach mân a elwir yn gedor.

Mewn benywod, mae cnwc Gwener yn ymrannu gan ffurfio'r gweflau mwyaf o boptu'r hollt hwnnw a elwir yn hollt Gwener sy'n amgylchynu'r clitoris, agoriad y wain a strwythurau eraill o fewn y fylfa. Mae cnwc Gwener felly'n gwthio'r fylfa allan oddi wrth y corff pan fo'r ferch yn sefyll.

Nid yw ei bwrpas yn wybodus i'r anatomydd, ond un posibilrwydd yw ei fod yn amlygu'r organau cenhedlu, fel modd o geisio denu cymar.

Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Rhyw
Castell Olwen

Bryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, wedi'i lleoli ger Llanbedr Pont Steffan, Ceredigion, Cymru, yw **Castell Olwen**. Fe'i lleolir uwchben Afon Dulas.

## Disgrifiad
Mae'n dyddio o tua'r ail neu'r 3g cyn Crist; mae dwy gaer arall ger llaw o'r un cyfnod sef Castell Allt Goch a Castell Goetre.

Ar y ddaear mae olion amddiffynfa gylch ganoloesol. Mae clawdd llydan sy'n troi yn gwynebu i'r gorllewin a'r gogledd; mae dwy ran tu mewn gyda'r hanner gogleddol yn ffurfio hanner cylch a'r hanner deheuol yn hirgrwn.

Mae'n gofadail rhestredig sydd wedi wedi ei restru fel bryngaer. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Ceredigion
Categori:Adeiladau rhestredig yng Nghymru
Categori:Llanbedr Pont Steffan
Mesur Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Darn o ddeddfwriaeth a basiwyd gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru o fewn meysydd penodol yw **Mesur Cynulliad Cenedlaethol Cymru** neu yn fyr **Mesur y Cynulliad**. Cafodd y grymoedd deddfu perthnasol eu rhoi ar ddechrau'r Trydydd Cynulliad ym Mai 2007 dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006. Prif gwnsler y Cynulliad, sy'n gyfrifol am ddrafftio'i Mesurau yw Thomas Glyn Watkin.

Fe nodir y meysydd mae gan y Cynulliad gymhwysedd deddfwriaethol ynddynt ar hyn o bryd yn Atodlen 5 i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006; mae cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad (sef y rhestr meysydd) yn cael ei ddiwygio fesul achos, naill ai drwy Ddeddf Seneddol neu Orchymyn Cymhwysedd Deddfwriaethol (GCD) (yn destun cymeradwyaeth y Cynulliad a Senedd y DU). Yn Neddf Llywodraeth Cymru 2006, diffinnir cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad drwy gyfeirio at "feysydd" a "materion": maes pwnc eang megis priffyrdd a thai yw "maes", a maes polisi diffiniedig penodol o fewn maes yw "mater".

## Proses
### Cyfnod 1
Gall Mesur gael ei gyflwyno gan Lywodraeth Cynulliad Cymru, pwyllgor y Cynulliad, AC unigol, neu Gomisiwn y Cynulliad. Mae'n rhaid i Fesur arfaethedig gael ei osod yn Gymraeg a Saesneg, cael "datganiad cymhwysedd deddfwriaethol" gan y Llywydd yn nodi a oes gan y Cynulliad y pŵer i wneud y Mesur arfaethedig yn ei farn ef, a chael Memorandwm Esboniadol i gyd-fynd ag ef. Mae Memorandwm Esboniadol yn nodi:

"amcanion polisi'r Mesur arfaethedig;
a oedd unrhyw ffyrdd amgen o gyflawni amcanion polisi'r Mesur arfaethedig wedi'u hystyried; 
manylion unrhyw ymgynghori a wnaed; 
crynodeb gwrthrychol o holl ddarpariaethau'r Mesur arfaethedig a'i effaith fwriadedig; 
amcangyfrifon gorau o ran y costau sy'n gysylltiedig â'r Mesur arfaethedig; 
manylion unrhyw bwerau is-ddeddfwriaeth yn y Mesur arfaethedig; 
manylion unrhyw dâl a godir ar Gronfa Gyfunol Cymru."

Gall unrhyw bwyllgor y Cynulliad gyflwyno Mesur arfaethedig sy'n ymwneud â chylch gwaith y pwyllgor hwnnw. Bydd y Mesur arfaethedig yn ddarostyngedig i'r broses arferol (gweler isod) heblaw na chaiff egwyddorion cyffredinol pwyllgor eu hystyried oherwydd bydd disgwyl i'r pwyllgor gwneud hyn fel rhan o'r paratoadau ar gyfer ei gynigion.]]
Yn ystod cyfnod 4, y cyfnod olaf, bydd y Cynulliad yn cynnal pleidlais dros ffurf derfynol y Mesur arfaethedig. Os caiff ei basio, bydd y Mesur arfaethedig yn derbyn Cydsyniad Brenhinol, sef sêl bendith Teyrn y Deyrnas Unedig (ar hyn o bryd y Frenhines Elisbaeth) cyn iddo ddod yn ddeddfwriaeth ffurfiol.

Ar ôl i Fesur gael ei basio mae'n bosib y bydd yn rhaid iddo fynd trwy gyfnod ail-ystyried os yw Ysgrifennydd Gwladol Cymru neu Oruchaf Lys y DU yn cwestiynu os oedd maes neu fater y Mesur o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad.

Os na chaiff y Mesur arfaethedig ei basio gan y Cynulliad bydd yn syrthio ac ni chymerir unrhyw gamau eraill mewn perthynas ag ef.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Rhestr Mesurau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011

## Dolenni allanol
* Atodlen 5 i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 


Categori:Cyfraith statudol
Categori:Deddfau Cymreig
Rhestr aelodau seneddol Cymru 2001-2005

Dyma **rhestr aelodau seneddol Cymru o 2001 i 2005**.

## Galeri

Official portrait of Lord Anderson of Swansea crop 2.jpg|Donald Anderson
Official portrait of Kevin Brennan crop 2.jpg|Kevin Brennan
Official portrait of Chris Bryant crop 3.jpg|Chris Bryant
Official portrait of Ann Clwyd crop 3.jpg|Ann Clwyd
Peter Hain.png|Peter Hain
Official portrait of David Hanson crop 2.jpg|David Hanson
Official portrait of Lord Howarth of Newport crop 3.jpg|Alan Howarth
Kim Howells 2.jpg|Kim Howells
Huw Irranca-Davies Member of Parliament for Ogmore.jpg|Huw Irranca-Davies
Ian Lucas.jpg|Ian Lucas
AlunMichael.JPG|Alun Michael
Julie Morgan.jpg|Julie Morgan
Paul Murphy cropped.jpg|Paul Murphy
Lembit opik interview crop.jpg|Lembit Öpik
Official portrait of Albert Owen crop 2.jpg|Albert Owen
Adam Price 2016.jpg|Adam Price
Official portrait of Chris Ruane crop 2.jpg|Chris Ruane
Official portrait of Mark Tami (cropped).jpg|Mark Tami
Gareth Thomas Clwyd and Aberconwy Count National Assembly Election 2016.JPG|Gareth Thomas
Simon Thomas (politician).jpg|Simon Thomas
Dtouhig.jpg|Don Touhig
Official portrait of Hywel Williams crop 3.jpg|Hywel Williams
Roger Williams.jpg|Roger Williams

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Aelodau seneddol Cymru 2001-2005
Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Ysgol gynradd

[bawd|dde|250px|Ysgol gynradd yn [Český Těšín, Gweriniaeth Tsiec.]]

Sefydliad lle mae plant yn derbyn rhan gyntaf eu haddysg orfodol, a adnabyddir fel addysg gynradd, yw **ysgol gynradd**.  'Ysgol gynradd' yw'r term a ddefnyddir yng ngwledydd Prydain a nifer o wledydd y Gymanwlad, ac yn y rhan fwyaf o gyhoeddiadau UNESCO.  Defnyddir y term *ysgol elfennol* yn hytrach nag *ysgol gynradd* mewn nifer o wledydd, yn arbennig gwledydd Gogledd America. Mae plant yn mynychu ysgol gynradd o bedwar i bump oed hyd at unarddeg i ddeuddeg oed yn gyffredinol.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Addysg
* Ysgol

Cynradd
Bill Nighy

Actor o Loegr ydy **William Francis "Bill" Nighy** (ynganer /ˈnaɪ/; ganed 12 Rhagfyr 1949), sydd wedi ennill Gwobr Gloden Globe a BAFTA. Dechreuodd weithio ym myd y theatr a'r teledu, cyn iddo symud ymlaen at ei rôl gyntaf mewn ffilm ym 1981. Efallai ei fod yn fwyaf adnabyddus am ei rôlau yn y ffilmiau Love Actually, Shaun of the Dead, Notes on a Scandal, Underworld a Pirates of the Caribbean.

## Ffilmograffiaeth
**Agony* (1981)
**Eye of the Needle* (1981)
**Curse of the Pink Panther* (1983)
**The Little Drummer Girl* (1984)
*''Hitler's SS: Portrait in Evil* (1985)
**Thirteen at Dinner* (1985)
**The Last Place on Earth* (1985) (TV)
**The Phantom of the Opera: The Motion Picture* (1989)
**Being Human* (1993)
**The Maitlands* (1993)(TV)
**Llety Piod* (1995)
**FairyTale: A True Story* (1997)
**Still Crazy* (1998)
**Kiss Me Kate* (1998) (TV)
**Guest House Paradiso* (1999)
**Blow Dry* (2001)
**Lucky Break* (2001)
**Auf Wiedersehen, Pet* (2002)
**The Inspector Lynley Mysteries: Well Schooled in Murder* (2002) (TV)
**The Lost Prince* (2003) (TV)
**State of Play* (2003) (TV)
**Ready When You Are, Mr McGill*(2003)
**Love Actually* (2003)
**I Capture the Castle* (2003)
**Underworld* (2003)
**Shaun of the Dead* (2004)
**He Knew He Was Right* (2004) (TV)
**Enduring Love* (2004)
**The Girl in the Café* (2005)(TV)
**The Magic Roundabout* (2005) (voice)
**The Hitchhiker's Guide to the Galaxy* (2005)
**The Constant Gardener* (2005)
**Underworld: Evolution* (2006)
**Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest* (2006)
**Flushed Away* (2006) (llais)
**Notes on a Scandal* (2006)
**Stormbreaker* (2006)
**Hot Fuzz* (2007)
**Pirates of the Caribbean: At World's End*  (2007)
**Valkyrie* (2008)
**Underworld: Rise of the Lycans* (2009)
**The Boat that Rocked* (2009)
**G-Force* (2009)
**Astro Boy* (2009) (voice)
**Wild Target'' (2009)

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Actorion o Loegr
Is-etholiad Cyngor Sir Ceredigion, 2008

Cynhaliwyd **Is-etholiad Cyngor Sir Ceredigion, 2008** ar gyfer ward Rheidol, Aberystwyth, ar 10 Gorffennaf.

Ymddeolodd Eric John Griffiths yn fuan wedi iddo gael ei ethol yn dilyn y rhybydd a dderbyniodd gan yr heddlu am "drosedd rhywiol". Gorfodwyd iddo roi ei enw ar y cofrestr troseddwyr rhywiol.

Bu ymryson pan wrthodwyd cais Maer Aberystwyth ar y pryd, Lorrae Jones-Southgate, i fod yn ymgeisydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn yr is-etholiad. Dywedodd na allai gario'm mlaen yn ei swydd fel Maer os nad oedd ganddi gefnogaeth ei phlaid, a hithau eisoes wedi cynychioli'r ward ar gyngor y dref ers pedair mlynedd.

Cyhuddwyd Plaid Cymru o chwarae'n chwerw gan y Democratiaid, pan gyfeirwyd at ymddiswyddiad Griffiths, y diffyg hyder yn Jones-Southgate, a'r ffaith fod yr ymgeisydd Democrataidd yn gweithio yn Llundain ar y pryd.

Yn dilyn yr etholiadau, dyma oedd sefyllfa'r cyngor:
*Plaid Cymru 20
*Y Democratiaid Rhyddfrydol 9
* annibynnol 11
*Llafur 1
* Annibynnol, dim plaid 1

## Crynodeb Canlyniadau'r Is-etholiad
## Ffynonellau
Categori:2008 yng Nghymru
Ceredigion 2008
Categori:Hanes Ceredigion
Notes on a Scandal

Nofel gan Zoe Heller a gyhoeddwyd yn 2003 yw ***Notes on a Scandal***.

### Gweler hefyd
**Notes on a Scandal*, fersiwn ffilm o'r nofel.

Categori:Nofelau Saesneg
Categori:Nofelau 2003
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1997-2001

Dyma **rhestr aelodau seneddol Cymru o 1997 i 2001**.

*Nicholas Ainger
*Donald Anderson
*Martin Caton
*Ann Clwyd
*Denzil Davies
*Cynog Dafis (Ymddiswyddo Ionawr 2000)
*Ron Davies
*Huw Edwards
*Paul Flynn
*Win Griffiths
*Peter Hain
*David Hanson
*Alan Howarth
*Kim Howells
*Barry Jones
*Ieuan Wyn Jones
*Jackie Lawrence
*Jon Owen Jones
*Martyn Jones
*Richard Livsey
*Elfyn Llwyd
*John Marek
*Alun Michael
*Julie Morgan
*Rhodri Morgan
*John Morris
*Paul Murphy
*Lembit Öpik
*Syr Raymond Powell
*Allan Rogers
*Ted Rowlands
*Chris Ruane
*John Smith
*Llew Smith
*Gareth Thomas
*Simon Thomas (o Is-etholiad yn 2000)
*Don Touhig
*Dafydd Wigley
*Alan Williams
*Alan Wynne Williams
*Betty Williams

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Y Ffôr

Pentref ger Pwllheli yng Ngwynedd ydy **Y Ffôr** ( sy'n dalfyriad o'r enw Saesneg *The Four Crosses*); yr hen enw oedd **Y Groes Heglog**. Lleolir ar groesffordd ffyrdd B4354 rhwng Chwilog a Rhos-fawr a'r A499 rhwng Pwllheli a Chaernarfon. Mae'n rhan o gymuned Llannor.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .
250px|dim|bawd|Y Ffôr

Mae Afon Erch yn llifo tua chwarter milltir i'r dwyrain o ganol y pentref. Mae'r rhan fwyaf o bobl yno yn siarad Cymraeg. Ceir ysgol gynradd Ysgol Bro Plenydd yn y pentref. Mae yna ysgol i blant gyda anghenion arbennig yno hefyd, Ysgol Hafod Lon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llannor
Categori:Pentrefi Gwynedd
Glandyfi

Pentref yng ngogledd Ceredigion yw **Glandyfi** (). Lleolir ger lan Afon Dyfi, ar ffordd yr A487 rhwng Machynlleth ac Aberystwyth, a thri chwarter milltir i'r de o Orsaf Reilffordd Cyffordd Dyfi. Lleolir Castell Glandyfi gerllaw, a adeiladwyd ym 1810, yn agos i safle Castell Aberdyfi sy'n dyddio o 1156.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae'n debyg mai *Carreg* neu *Garreg* oedd yr enw ar y cymuned hyd canol yr 19g, ond fe mabwysiadodd enw'r castell.

## Wal Fawr Glandyfi
Arferai llifogydd gau'r ffordd yn rheolaidd, ychydig i'r gogledd o'r pentref. Oherwydd hyn a'r nifer o ddamweiniau ffordd, yn 2004 datguddiwyd cynlluniau er mwyn lledu a gwella'r ffordd yng Nglandyfi,; yn 2007 trefnwyd pryniant gorfodol, codwyd y wal enfawr rhwng 2012 a 2013. Costiodd y gwaith lledu a gwella 1.3 km o hyd £10 miliwn o bunnoedd, a ddaeth o goffrau Llywodraeth Cymru. Y pensaeri oedd Parsons Brinkerhoff.

Mae'r llysenw 'Wal Fawr Glandyfi' yn parodio'r enw 'Wal Fawr Tsieina'. 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*www.geograph.co.uk : lluniau o Glandyfi a'r ardal cyfagos

Categori:Ysgubor-y-coed
Categori:Pentrefi Ceredigion
Meinwe

Casgliad neu grŵp o gelloedd ydy **meinwe**. Mae meinweoedd i gyd yn tarddu o'r un lle, ond er eu bod wedi eu creu o'r un math o gell yn wreiddiol, maent yn newid eu siâp a'u pwrpas drwy arbenigo mewn rhyw fodd neu'i gilydd. Er mwyn gweithredu, mae sawl cell o whanol siapiau yn cyfuno i greu meinwe arbennig, unir y gwahanol feinweoedd i greu organ.

Histoleg ydy'r enw ar yr astudiaeth o'r feinwe. Defnyddir y meicrosgop a'r bloc paraffîn yn draddodiadol wrth eu hastudio. Mae datblygiadau technegol y ddau ddegawd diwethaf, yn enwedig gyda'r meicrosgop electron a'r defnydd o feinwe wedi'i rhewi, yn golygu y gellir gweld llawer mwy o fanylder o fewn y feinwe. Mae hyn yn golygu y gallwn adnabod afiechydon yn llawer cynt, a chreu ateb i lawer o broblemau yn ymwneud ag afiechydon.

## Meinweoedd anifeiliaid
Yn seiliedig ar forffoleg, mae pedwar math elfennol o feinwe mewn anifeiliaid. Mae amryw o fathau o feinweoedd yn cyfuno i greu organau a strwythrau'r cordd. Tra y gall cysidro pob anifail i gynnwys y pedwar math o feinwe, mae rhain yn ymddangos yn wahanol yn dibynnu ar y math o organeb.

### Epitheliwm
### Meinwe gyswllt
### Meinwe'r cyhyr
### Meinwe'r nerfau
## Meinweoedd planhigion
Mewn planhigion, mae tri math.

Mae enghreifftiau o feinweoedd mewn organebau amlgellog eraill yn cynnwys meinwe fasgiwlar mewn planhigion, megis sylem a ffloem. Caiff meinweoedd planhigion eu dosbarthu yn fras yn dri fath: yr epidermis, y feinwe ddaear, a'r feinwe fasgiwlar. Cyfeirir atynt ar y cyd fel biomas.

***Epidermis** – celloedd sy'n ffurfio ar ymylon allanol dail a'r planhigyn ifanc.
***Meinwe fasgiwlar** – prif gyfansoddion meinwe fasgiwlar yw'r sylem a'r ffloem sy'n symud hylif a mwynau o fewn y planhigyn.
***Meinwe ddaear** – mae meinwe ddaear yn llai gwahaniaethol na meinweoedd eraill. Mae'n cynhyrchu maeth drwy ffotosynthesis ac yn ei storio.


Categori:Histoleg
Llyfr Oriau Llanbeblig

Llawysgrif Gymreig ganoloesol a gysylltir ag ardal Llanbeblig, ar gyrion Caernarfon, Gwynedd, yw **Llyfr Oriau Llanbeblig**.  Mae'n enghraifft brin o ddosbarth arbennig o lyfrau canoloesol a elwir yn llyfrau oriau, sef llyfrau defosiynol wedi'u darlunio'n gain. Lladin yw iaith y llawysgrif.

Credir fod y llawysgrif yn dyddio o tua diwedd y 14g. Fe'i adnabyddir fel 'Llyfr Oriau Llanbeblig' am fod darlun sy'n dangos dathliad cysegru eglwys Peblig Sant yn ymddangos ynddi. Damcaniaethir ei bod yn bosib mai'r perchennog cyntaf oedd merch o'r enw Isabella Godynogh (bu farw yn 1413). Roedd llyfrau oriau yn aml yn cael eu llunio ar gyfer merched. Ceir nodyn am farwolaeth Isabella yn y llawysgrif ar gyfer 23 Ebrill.

Llawysgrif groen ydyw Llyfr Oriau Llanbeblig, sy'n cynnwys 138 tudalen ffolio (175mm x 121mm).  Mae'n cynnwys saith mân-ddarlun, yn cynnwys portread o frenin a allai gynrychioli Macsen Wledig, a gysylltir ag ardal Segontiwm yn y chwedl ganoloesol *Breuddwyd Macsen Wledig*.  Ceir yn ogystal ddarluniau o Sant Pedr, yr archangel Gabriel, a'r Forwyn Fair a'r Iesu.

## Dolen allanol
* Llyfr Oriau Llanbeblig wedi'i ddigideiddo ar y Drych Digidol, LlGC

Categori:Caernarfon
Categori:Llawysgrifau goliwiedig Cymreig
Categori:Llawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif