Colli bioamrywiaeth

Mae **colli bioamrywiaeth** yn cynnwys difodiant byd-eang gwahanol rywogaethau, yn ogystal â lleihau neu golli rhywogaethau mewn cynefinoedd lleol, gan arwain at golli amrywiaeth fiolegol. Gall y ffenomen olaf fod dros dro neu'n barhaol, yn dibynnu a yw'r diraddiad amgylcheddol sy'n arwain at y golled yn gildroadwy trwy adferiad ecolegol neu drwy wytnwch ecolegol neu'n barhaol (ee trwy golli tir). Mae'r difodiant byd-eang presennol (a elwir yn chweched difodiant torfol neu'n ddifodiant Anthroposen yn aml), wedi arwain at **argyfwng bioamrywiaeth** sy'n cael ei yrru gan weithgareddau dynol sy'n gwthio y tu hwnt i ffiniau planedol ac sydd hyd yn anghildroadwy.

Er bod colli rhywogaethau byd-eang parhaol yn ffenomen fwy dramatig a thrasig na newidiadau rhanbarthol yng nghyfansoddiad rhywogaethau, gall hyd yn oed mân newidiadau o gyflwr sefydlog iach gael dylanwad dramatig ar y we fwyd a’r gadwyn fwyd i’r graddau y gall gostyngiadau mewn un rhywogaeth yn unig effeithio’n andwyol ar y gadwyn gyfan (cyd- ddifodiant), gan arwain at leihad cyffredinol mewn bioamrywiaeth. Mae effeithiau ecolegol bioamrywiaeth fel arfer yn cael eu gwrthweithio drwy golli'r bioamrywiaeth. Mae llai o fioamrywiaeth yn arbennig yn arwain at lai o wasanaethau ecosystem ac yn y pen draw yn achosi perygl uniongyrchol i ddiogelwch bwyd, ond gall hefyd gael canlyniadau iechyd cyhoeddus mwy parhaol i bobl.

Mae sefydliadau amgylcheddol rhyngwladol wedi bod yn ymgyrchu i atal colli bioamrywiaeth ers degawdau, gyda swyddogion iechyd y cyhoedd wedi integreiddio'r golled hon i ddull Un Iechyd o ymarfer iechyd cyhoeddus, ac yn gynyddol mae cadw bioamrywiaeth yn rhan o bolisïau rhyngwladol. Er enghraifft, mae Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Amrywiaeth Fiolegol yn canolbwyntio ar atal colli bioamrywiaeth a chadwraeth ragweithiol (*proactive*) o ardaloedd gwyllt. Mae'r ymrwymiad rhyngwladol a'r nodau ar gyfer y gwaith hwn wedi'u hymgorffori ar hyn o bryd gan Nod Datblygu Cynaliadwy 15 "Bywyd ar Dir" a Nod Datblygu Cynaliadwy 14 "Bywyd o Dan y Dŵr" a gyhoeddwyd gan y Cenhedloedd Unedig yn 2015. Fodd bynnag, canfu adroddiad Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig ar "Gwneud Heddwch â Natur" a ryddhawyd yn 2020 fod y rhan fwyaf o'r ymdrechion hyn wedi methu â chyrraedd eu nodau rhyngwladol.

## Cyfradd colli 
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Extinction_Rebellion-2.jpg/220px-Extinction_Rebellion-2.jpg|bawd| Ymgyrchydd yn erbyn colli bioamrywiaeth, yn [Extinction Rebellion (2018).]]
Amcangyfrifir bod y gyfradd bresennol o golli'r amrywiaeth byd-eang 100 i 1000 gwaith yn uwch na chyfradd difodiant cefndirol sy'n digwydd yn naturiol, yn gyflymach nag ar unrhyw adeg arall yn hanes dyn, a disgwylir iddo dyfu ymhellach yn y dyfodol. Mae'r tueddiadau cynyddol hyn, sy'n effeithio ar nifer o grwpiau anifeiliaid gan gynnwys mamaliaid, adar, ymlusgiaid, amffibiaid a physgod wedi ysgogi gwyddonwyr i ddatgan argyfwng bioamrywiaeth cyfoes.

Gellir mesur cyfraddau colledion o fewn ffiniau lleol gan ddefnyddio cyfoeth rhywogaethau dros amser. Efallai na fydd y cyfrif crai mor berthnasol yn ecolegol â chyfrif cymharol neu helaethrwydd absoliwt. Gan ystyried yr amleddau cymharol, mae llawer o fynegeion bioamrywiaeth wedi'u datblygu drwy'r byd. Heblaw am gyfoeth, ystyrir mai gwastadrwydd a heterogenedd yw'r prif ddimensiynau ar gyfer mesur amrywiaeth.

Yn 2006, cafodd llawer mwy o rywogaethau eu dosbarthu'n ffurfiol fel rhai prin neu mewn perygl neu dan fygythiad; ar ben hynny, mae gwyddonwyr wedi amcangyfrif bod miliynau yn fwy o rywogaethau mewn perygl nad ydynt wedi'u cydnabod yn ffurfiol.

Yn 2021, roedd tua 28 y cant o'r 134,400 o rywogaethau a aseswyd gan ddefnyddio meini prawf Rhestr Goch yr IUCN bellach wedi'u rhestru fel rhai sydd dan fygythiad o ddifodiant — cyfanswm o 37,400 o rywogaethau o gymharu â 16,119 o rywogaethau dan fygythiad yn 2006.

Mae astudiaeth a wnaed yn 2022 ac a gyhoeddwyd yn *Frontiers in Ecology and the Environment*, a arolygodd dros 3,000 o arbenigwyr, yn nodi “y gallai colledion bioamrywiaeth byd-eang a’i heffeithiau fod yn fwy na chredwyd yn flaenorol,” ac mae’n amcangyfrif bod tua 30% o rywogaethau “wedi cael eu bygwth yn fyd-eang neu wedi cael eu gyrru i Ebargofiant er y flwyddyn 1500."

## Achosion 
Diffinnir bioamrywiaeth yn gyffredin fel amrywiaeth bywyd ar y Ddaear yn ei holl ffurfiau, gan gynnwys amrywiaeth y rhywogaethau, eu hamrywiadau genetig, a rhyngweithiad rhwng y ffurfiau hyn. Fodd bynnag, ers diwedd yr 20g mae colli bioamrywiaeth a achosir gan ymddygiad dyn wedi achosi effeithiau mwy difrifol a pharhaol. Mae gwyddonwyr blaenllaw ac *Adroddiad Asesu Byd-eang nodedig IBES ar Fioamrywiaeth a Gwasanaethau Ecosystem* yn honni mai twf poblogaeth ddynol a gor-gymeriant (*overconsumption*) yw'r prif ffactorau yn y dirywiad hwn. Ceir llawer o bethau'n achosi bioamrywiaeth, gan gynnwys newid cynefinoedd, llygredd, a gorddefnyddio adnoddau.

### Newid defnydd tir 
Ymhlith y newidiadau yn y defnydd o dir mae datgoedwigo, ungnwd dwys, a threfoli.

### Llygredd 
#### Llygredd aer 
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Air_pollution3.jpg/220px-Air_pollution3.jpg|bawd| Prosesau diwydiannol sy'n cyfrannu at lygredd aer trwy allyriadau [carbon deuocsid, sylffwr deuocsid, ac ocsid nitraidd.]]
Pedwar o nwyon tŷ gwydr sy'n cael eu hastudio a'u monitro'n gyffredin yw anwedd dŵr, carbon deuocsid, methan, ac ocsid nitraidd. Yn ystod y 250 mlynedd diwethaf, mae crynodiadau carbon deuocsid a methan wedi cynyddu, cyflwynwyd allyriadau anthropogenig pur megis hydrofflworocarbonau, perfflworocarbonau, a sylffwr hecsaflworid i'r atmosffer. Mae'r llygryddion hyn yn cael eu hallyrru i'r atmosffer trwy losgi tanwyddau ffosil a biomas, datgoedwigo, ac arferion amaethyddol sy'n gwaethygu effeithiau newid hinsawdd. Wrth i grynodiadau mwy o nwyon tŷ gwydr gael eu rhyddhau i'r atmosffer, mae hyn yn achosi i dymheredd arwyneb y Ddaear gynyddu. Mae hyn oherwydd bod nwyon tŷ gwydr yn gallu amsugno, allyrru a dal gwres o'r Haul ac i atmosffer y Ddaear. Gyda'r cynnydd mewn tymheredd o achos nwyon tŷ gwydr cynyddol, bydd lefelau uwch o lygredd aer, mwy o amrywiaeth mewn patrymau tywydd, dwysáu effeithiau newid yn yr hinsawdd, a newidiadau yn nosbarthiad llystyfiant ar wyneb y Ddaear.

#### Llygredd sŵn 
Gall sŵn a gynhyrchir gan draffig, llongau, cerbydau ac awyrennau effeithio ar allu rhywogaethau bywyd gwyllt i oroesi a gallant ffoi i cynefinoedd pell, lle nad oes neb yn tarfu arnynt. Er bod seiniau'n gyffredin yn yr amgylchedd, mae modd gwahaniaethu synau anthropogenig oherwydd gwahaniaethau mewn amledd ac osgled. Mae llawer o anifeiliaid yn defnyddio synau i gyfathrebu ag eraill o'u rhywogaeth, boed hynny at ddibenion atgenhedlu, mordwyo, neu i hysbysu eraill am ysglyfaeth neu ysglyfaethwyr. Fodd bynnag, mae synau anthropogenig yn atal rhywogaethau rhag canfod y synau hyn, gan effeithio ar gyfathrebu cyffredinol o fewn y boblogaeth. Os na all anifail gyfathrebu â'i gilydd, mi wnaiff hyn arwain at ddirywiad (methu â dod o hyd i gymar) a mwy o farwolaethau. Yn ôl Asesiad Ecosystem y Mileniwm, mae rhywogaethau ymledol yn cael eu hystyried yn un o'r pum prif ffactor sy'n arwain at golli bioamrywiaeth. Mae rhywogaethau ymledol yn cael eu cyflwyno i gynefin newydd, naill ai'n fwriadol neu'n anfwriadol, gan weithgareddau dynol. Y dulliau mwyaf cyffredin o gyflwyno rhywogaethau ymledol dyfrol yw trwy ddŵr balast, ar gyrff llongau, ac ynghlwm mewn offer megis rhwydi pysgota.

### Gor-ymelwi 
#### Tanwydd ffosil 
Oherwydd gofynion dynol mae tanwydd ffosil yn parhau i fod yn brif ffynhonnell ynni, yn fyd-eang; yn yr Unol Daleithiau a gwledydd eraill, mae tua 78% o'r ynni a gynhyrchir yn deillio o danwydd ffosil. Mae echdynnu, prosesu a llosgi tanwyddau ffosil yn effeithio'n anuniongyrchol ar golli bioamrywiaeth trwy gyfrannu at newid hinsawdd, tra'n achosi dinistrio cynefinoedd a thrwy greu llygredd yn uniongyrchol. Mewn safleoedd echdynnu tanwydd ffosil, mae newid y defnydd o dir, colli a diraddio cynefinoedd, halogiad a llygredd yn effeithio ar fioamrywiaeth y tu hwnt i ecosystemau daearol; mae'n effeithio ar amgylcheddau dŵr croyw, arfordirol a morol. Unwaith y bydd tanwyddau ffosil wedi'u hechdynnu, cânt eu cludo, eu prosesu a'u mireinio, sydd hefyd yn effeithio ar fioamrywiaeth gan fod datblygu seilwaith yn gofyn am gael gwared ar gynefinoedd, a llygredd pellach yn cael ei ollwng i'r amgylchedd. Er enghraifft, mae adeiladu ffyrdd, padiau ffynnon, piblinellau, pyllau wrth gefn, pyllau anweddu, a llinellau pŵer yn arwain at ddarnio cynefinoedd ac yn creu llygredd sŵn. Gwelwyd gostyngiad mewn poblogaethau pysgod byd-eang am y tro cyntaf yn ystod y 1990au. Erbyn y 2020au roedd llawer o bysgod masnachol wedi'u gorgynaeafu a thua 27% o'r stoc pysgod sy'n cael eu gor-ymelwi (*ecsbloetio*) yn yr Unol Daleithiau yn digwydd oherwydd gorbysgota. Yn Tasmania, sylwyd bod dros 50% o rywogaethau pysgodfeydd mawr wedi dirywio dros y 75 mlynedd diwethaf oherwydd gorbysgota.

## Gweithredu rhyngwladol 
 Frans Timmermans, Is-Lywydd y Cenhedloedd Unedig

Ceir llawer o sefydliadau sy'n ymroddedig i gadwraeth e.e. Rhestr Goch o Rywogaethau Dan Fygythiad gan yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur ac Adnoddau Naturiol (IUCN) a Deddf Rhywogaethau Mewn Perygl yr Unol Daleithiau. Mae'r gwyddonydd amgylcheddol Norman Myers a'i gydweithwyr wedi nodi 25 man o ran bioamrywiaeth a allai fod yn flaenoriaethau ar gyfer diogelu cynefinoedd.
 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Global Biodiversity Outlook Convention on Biological Diversity
* Biodiversity: Why the nature crisis matters, in five graphics. BBC, 30 Medi 2020
* Scientists describe 'hidden biodiversity crisis' as variation within species is lost. Phys.org, 1 Mawrth 2021.
* Biodiversity loss risks 'ecological meltdown' - scientists. BBC, 10 Hydref 2021
* The Biodiversity Crisis Needs Its Net Zero Moment. *Wired*, 17 Rhagfyr 2021.

Categori:Bioamrywiaeth
Categori:Newid hinsawdd