open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cymdeithaseg

Astudiaeth cymdeithas a gweithredoedd cymdeithasol bodau dynol yw **cymdeithaseg**. Yn gyffredinol mae'n ymwneud â rheolau a phrosesau cymdeithasol sy'n cysylltu a gwahanu pobl nid yn unig fel unigolion, ond fel aelodau cymunedau, grwpiau, a sefydliadau, ac yn cynnwys astudiaeth o drefniadaeth a datblygiad bywyd cymdeithasol dynol. Mae ymchwil cymdeithasegol yn amrywio o ddadansoddiad cysylltiadau byrion rhwng unigolion dienw ar y stryd i astudiaeth prosesau cymdeithasol byd-eang. Mae'r rhan fwyaf o gymdeithaswyr yn gweithio mewn un arbenigedd neu fwy.

Mae'r gair cymdeithaseg yn tarddu o'r olddodiad "" sy'n golygu "astudiaeth", a'r gair "cymdeithas" (sef, mewn ystyr llac, "pobl"). Gwyddor cymdeithas sy'n cynnwys astudiaeth bywydau cymdeithasol pobl, grwpiau, a chymdeithasau yw e, a ddiffinir weithiau fel astudiaeth rhyngweithiadau cymdeithasol. Fel disgyblaeth academaidd mae cymdeithaseg yn weddol ifanc – cafodd ei datblygu yn y 19g.

Oherwydd bod cymdeithaseg yn bwnc mor eang, gall fod yn anodd i'w diffinio, hyd yn oed i gymdeithaswyr proffesiynol. Un ffordd ddefnyddiol i ddisgrifio'r ddisgyblaeth yw fel clwstwr o is-feysydd sy'n astudio agweddau gwahanol ar gymdeithas. Er enghraifft, mae haeniad cymdeithasol yn astudio anghyfartaledd a'r strwythur dosbarth; mae demograffeg yn astudio newidiadau mewn meintiau a mathau poblogaethau; mae troseddeg yn astudio ymddygiadau troseddol; mae cymdeithaseg wleidyddol yn astudio llywodraeth a'r gyfraith; ac mae cymdeithaseg hil a chymdeithaseg rhyw yn astudio adeiladwaith hiliau a rhywiau yn ogystal ag anghyfartaledd hiliol a rhywiaethol yng nghymdeithas. Mae is-feysydd cymdeithasegol dal i ymddangos – megis dadansoddiad rhwydwaith – ac mae nifer ohonynt yn groes-ddisgyblaethol eu natur.

Mae nifer o gymdeithaswyr yn gwneud ymchwil defnyddiol y tu allan i'r academi. Mae eu darganfyddiadau yn cynorthwyo addysgwyr, deddfwyr, gweinyddwyr, datblygwyr, arweinwyr busnes, a phobl sydd â diddordeb yn natrys problemau cymdeithasol a ffurfio polisi cyhoeddus.


Categori:Cymdeithas
Categori:Gwyddorau cymdeithas
Gotheg

250px|de|bawd|Enw'r iaith yn yr wyddor Otheg

Iaith y Gothiaid oedd **Gotheg**. Mae hi ar glawr heddiw yn bennaf mewn cyfieithiad cyflawn o'r Beibl a wnaethpwyd gan Esgob Ulfilas yn y 4g OC. Mae'n perthyn i gangen ddwyreiniol yr ieithoedd Germanaidd, yr unig iaith yn y gangen honno sydd wedi gadael olion sylweddol hyd heddiw.

Categori:Gothiaid
Categori:Ieithoedd Germanaidd Dwyreiniol
Nofel epistolaidd

Nofel ar ddull llythyr neu gyfres o lythyrau yw **Nofel epistolaidd**.

Gall nofel epistolaidd fod ar ffurf llythyraeth gan unigolyn at ddarllenydd dychmygol neu fel cyfres o lythyrau rhwng dau neu ragor o gymeriadau ffuglen. Mae'r nofel fer *Ffarwel Weledig* (1946) gan Cynan yn enghraifft dda o'r ffurf flaenorol yn y Gymraeg.

Roedd y nofel epistolaidd yn arbennig o boblogaidd gan lenorion y 18g yn Ewrop. Mae enghreifftiau adnabyddus yn cynnwys:

**Les Lettres portugaises* (1669) yn Ffrangeg gan Claude Barbin
**Love-Letters Between a Nobleman and His Sister* (1684) yn Saesneg gan Aphra Behn
**Pamela* (1740) yn Saesneg gan Samuel Richardson
**Clarissa* (1748) yn Saesneg gan Samuel Richardson
**Fanny Hill* (1748) yn Saesneg gan John Cleland
**Julie, ou la Nouvelle Héloïse* (1761) yn Ffrangeg gan Jean-Jacques Rousseau
**The Expedition of Humphry Clinker* (1771) yn Saesneg gan Tobias Smollett
**Geschichte des Fräuleins von Sternheim* (1771) yn Almaeneg gan Sophie von La Roche
**Die Leiden des jungen Werthers* (1774) yn Almaeneg gan Johann Wolfgang von Goethe
**Les Liaisons dangereuses* (1782) yn Ffrangeg gan Choderlos de Laclos 
**Ultime lettere di Jacopo Ortis* (1802) yn Eidaleg gan Ugo Foscolo
**Frankenstein, or The Modern Prometheus* (1818) yn Saesneg Mary Shelley
**The Tenant of Wildfell Hall* (1848) yn Saesneg gan Anne Brontë


Epistolaidd
Categori:Termau llenyddol
Ffarwel Weledig

Nofel fer gan Cynan a gyhoeddwyd gan Wasg Y Brython (Lerpwl, 1946) yw ***Ffarwel Weledig***.

Mae'r teitl yn adlais o'r casgliad emynau *Ffarwel Weledig, Groesaw Anweledig Bethau* (1763-1769), gan William Williams (Pantycelyn).

Ei his-deitl yw **Rhamant am Facedonia**. Fe'i lleolir yn ardal Macedonia ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd.

Nofel epistolaidd ydyw, ar ddull llythyr y mae milwr o Gymro ifanc o'r enw Gwilym Bowen yn ysgrifennu adref, er bod ei deulu ac eraill yn tybio ei fod wedi ei ladd gan y gelyn. Ond yn hytrach na chael ei ladd fe'i achubwyd gan bennaeth y Romani ym Macedonia. Ym mynyddoedd gwyllt y Balcanau mae'r arwr yn dysgu llawer amdano'i hun a'r byd.

Stori ddigon rhamantaidd ydyw ar un ystyr - mae'r arwr yn syrthio mewn cariad â merch Romani ddel o'r enw **Carita**, er enghraifft - ond mae hi hefyd yn nofel sy'n ymdrin â natur gormes a thrais mewn ffordd gynnil a threiddgar, heb bregethu yn eu cylch.

Mae'n nofel anodd ei chategoreiddio, ond erys yn glasur bach sy'n deffro'r dychymyg ac yn swyno'r synhwyrau.

Categori:Albert Evans-Jones (Cynan)
Categori:Llyfrau Cymreig 1946
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau 1946
Nishapur

250px|bawd|Beddrod y bardd Fariduddin Attar yn Nishapur

Mae **Nishapur** (neu Neyshâbûr; Perseg نیشابور) yn dref yn nhalaith Khorasan yng ngogledd-ddwyrain Iran.

## Daearyddiaeth 
Lleolir Nishapur ar wastadedd ffrwythlon wrth droed Mynyddoedd Binalud, heb fod ymhell o'r brifddinas daleithiol Mashhad. Mae ganddi boblogaeth o tua 215,940 o bobl (2005).

## Hanes 
Sefydlwyd Nishapur yng nghyfnod y Sassaniaid (O.C. 224 - 642)ma chafodd ei henwi ar ôl y brenin Shapur (O.C.255-271). Yn sgîl y goresgyniad Arabaidd daeth yn brifddinas talaith Khorasan ac erbyn y 10g roedd yn ddinas o bwys mawr. Fel Rayy a Gurgan roedd yn ewnog am ei chrochenwaith. Yn 1037 fe'i dewiswyd gan y brenin Toghril Beg yn brifddinas Persia.

Cafodd y ddinas ei hysgwyd gan daeargryn yn 1145 a dioddefodd dan law y Tyrcomaniaid yn 1153. Cafodd ei hailadeiladu erbyn 1216 ond byr fu ei hysbaid o dawelwch oherwydd hi oedd y ddinas gyntaf yn y wlad i gael ei difetha gan y Mongoliaid yn 1221 ar ddechrau eu cyrch brawychus trwy'r Dwyrain Canol. Er gwaethaf hyn ac ail ddaeargryn yn 1281 roedd hi'n ddinas lewyrchus unwaith eto erbyn y 14g. Ond yn ystod y canrifoedd nesaf collodd dir i Mashad a dioddefodd ymosodiad dinistriol gan yr Affganiaid yn 1722; ar ôl hynny fe'i disodlwyd gan Mashad fel prifddinas Khorasan.

## Diwylliant 
Ganwyd Omar Khayyam yn Nishapur y 18 Mai, 1048; bu farw yno yn 1123 ac mae ei fedd i'w weld yng ngerddi cygegrfan Muhamed Mahruq. Roedd y ddinas yn gartref i'r bardd Fariduddin Attar yn ogystal; fe'i lladdwyd yno yn ystod ymosodiad y Mongoliaid ac mae ei feddrod i'w chael yn agos i feddrod Omar Khayyam.

## Economi 
Mae economi ardal Nishapur yn seiliedig ar amaethyddiaeth, grawn a chotwn yn bennaf. Cloddir y maen glas gwerthfawr *turquoise* yn y bryniau ger llaw. Mae'r ddinas ei hun yn gartref i ddiwydiant, yr ail o ran ei phwysigrwydd economaidd yn y dalith, ac yn un o'r dinasoedd mwyaf weddol ffynnianus yn Iran.

Categori:Nishapur
Hogia'r Bonc

Grŵp o ardal Bethesda yw '''Hogia'r Bonc'* sydd yn mynd o gwmpas tafarndai, clybiau a neuaddau yn canu caneuon gwerin a phoblogaidd Cymraeg.

Maent wedi recordio dwy CD ar label Sain; *Y Rheol Bump* oedd y cyntaf ac *Un Cam yn Nes'' yw'r ail. Mae *Un Cam yn Nes* yn cynnwys caneuon gan Meic Stevens, Dafydd Iwan, Mim Twm Llai, yn ogystal â chaneuon gwreiddiol gan aelodau'r grŵp.

Mae 11 aelod yn y grŵp, gydag 10 ohonynt yn aelodau hefyd o Gôr Meibion y Penrhyn, ac eleni (2018) maent yn. dathlu eu penblwydd yn 20 oed.

Maent yn canu i gyfeiliant gitar Acwstig a gitar fas. Gellir eu clywed yn canu caneuon gwerin a chaneuon poblogaidd o'r 70au - 90au, yn ogystal â chaneuon poblogaidd cyfoes a chaneuon gwreiddiol.

Mae'r hogia wedi rhyddhau 3 CD: *Y Rheol Bump*, *UnCam yn Nes*, *Pesda Bach Ni* (2018).

## Aelodau
*Alun Davies (gitâr acwstig a llais)
*Alwyn Jones (gitâr fas)
*Bryn Evans
*Ieuan Hughes
*Brynmor Jones
*Gwyn Burgess
*Tom Williams
*Gareth Hughes
*Brian Pritchard
*Maldwyn Pritchard
*Walter Williams

Mae'n draddodiad i'r grŵp deithio i'r Iwerddon yn flynyddol. Maent eisoes wedi bod yn Galway, Rosslare, Mulingar, Maynooth, yn ogystal a chanu mewn cyngherddau yn yr Unol Daleithiau.

## Dolenni allanol
*Safle'r grŵp 
*Safle Côr Meibion y Penrhyn 

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bethesda
Ynysoedd Cook

Grŵp o bymtheg ynys yn Polynesia yn ne'r Cefnfor Tawel, sy'n gorwedd rhwng Polynesia Ffrengig a Ffiji yw **Ynysoedd Cook**.

Arwynebedd tir yr ynysoedd yw 240&nbsp;km² yn unig, ond mae eu hardal economiadd forol yn cynnwys dros 2 filiwn km². Cyfanswm poblogaeth yr ynysoedd yw 21,388. Mae'r brifddinas Avarua ar y brif ynys, Rarotonga. Gorweddant rhwng 9 ac 20 gradd o hydred y de.

## Daearyddiaeth 
Rhennir yr ynysoedd, a'r wlad, yn fras yn ddau grŵp, Grŵp y De a Grŵp y Gogledd.

Mae ynysoedd Grŵp y De, sy'n cynnwys Rarotonga, Aitutaki, Atiu, Mangaia, Manuae, Mauke, Mitiaro, Ynys Palmerston a Takutea, o ffurfiad fwlcanaidd uchel (hyd at 632m yn achos Rarotonga) gyda phridd ffrwythlon a thyfiant trofaol cyfoethog. Yr eithriadau yw atolau bach Manuae a Palmerston, ac mae Takutea yn forfa (*key*) dywodlyd. Rhyngddynt mae ynysoedd Grŵp y De yn cynrychioli tua 90 y cant o gyfanswm arwynebedd tir Ynysoedd Cook. Rarotonga yw'r ynys fwyaf (6,719 hectar) a Takutea yw'r lleiaf (122 hectares).

Yng Ngrŵp y Gogledd ceir Manihiki, Nassau, Tongareva (Ynys Penrhyn), Pukapuka, Rakahanga a Suwarrow. Ac eithrio Nassau, sy'n forfa dywodlyd, mae'r ynysoedd hyn i gyd yn atolau coral isel a chanddynt dyfiant prin (coed cnau cocos a pandanus, er enghraifft) a lagŵns mawr. Ynys Penrhyn yw'r ynys fywaf (984 hectar) a Suwarrow yw'r lleiaf (40 hectar).

Mae yna bellteroedd sylweddol rhwng yr ynysoedd. Yr ynys allanol agosaf i'r brif ynys Rarotonga yw Mangaia (204&nbsp;km) a'r bellaf i ffwrdd yw Penrhyn (1,365&nbsp;km). Y ddwy ynys sydd bellach i ffwrdd o'i gilydd yw Pukapuka, yn Ngrŵp y Gogledd, a Mangaia yng Ngrŵp y De, sy'n 1,470&nbsp;km oddi wrth ei gilydd.

Mae Rarotonga tua 3,010&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Auckland yn Seland Newydd, 1,140&nbsp;km i'r de-orllewin o Tahiti, 2,300&nbsp;km i'r dwyrain o Ffiji a 4,730&nbsp;km i'r de o Hawaii.

## Hinsawdd 
Mae gan yr ynysoedd hinsawdd gefnforol drofannol ac iddi ddau dymor. Yn ystod y tymor sych, o Ebrill i Dachwedd, ceir tymheredd o tua 26 gradd sentigradd ar ei uchaf a tua 20 gradd ar ei isaf. Mae'r tymor gwlypach, mwy glos, yn ymestyn rhwng Rhagfyr a mis Mawrth, gyda thymheredd o tua 28 gradd sentigradd ar ei uchaf a tua 22 gradd ar ei isaf. Yn ystod y tymor hwnnw mae Ynysoedd Cook yn tueddu i gael ystormydd trofannol cryf a chorwyntoedd yn ogystal ar adegau.

250px|bawd|dim|Rarotonga, y brif ynys

## Hanes 
* Geoffrey Henry, Prif Weinidog ym 1983 a 1989–99

## Diwylliant 
Mae trigolion brodorol Ynysoedd Cook yn Maori (Maori Ynysoedd Cook), grŵp ethnig Polynesiaidd sy'n perthyn yn agos i frodorion ynysoedd Tahiti a phobl Maori Seland Newydd. Sieredir Maori Ynysoedd Cook a Saesneg ar yr ynysoedd.

Mae'r ymadrodd *Kia Orana* ("Hir Oes i chi!") bron iawn yn arwyddair genedlaethol.

## Dolenni allanol 
* Gwefan llywodraeth yr ynysoedd 
* Twristiaeth
* Diwylliant yr ynysoedd 

Cook
Categori:Ynysoedd Cook
Tongareva (Ynys Penrhyn)

250px|bawd|Lagŵn Tongareva
250px|bawd|Stampiau o Ynys Penrhyn
:*Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu)*.

Mae **Tongareva** neu **Ynys Penrhyn** neu **Mangorongaro** yn un o bymtheg ynys Ynysoedd Cook. Mae tua 984 o bobl yn byw arni.

## Daearyddiaeth 
Mae Ynys Penrhyn yn enghraifft ragorol o atol, y fwyaf o'i math yn Ynysoedd Cook. Mae'n gorwedd 1365&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Rarotonga, prif ynys Ynysoedd Cook, sy'n ei gwneud hi'r ynys fwyaf anghysbell yn y grŵp. Mae wedi ei lleoli ar ben llosgfynydd tanfor sy'n codi 4876m o lawr y cefnfor. Mae'n gylch 77&nbsp;km o goral gyda lagŵn canolog 233&nbsp;km² â'i chwarter yn orchuddiedig â chregynnau perl.

## Hanes 
Pan dreuliodd E.H. Lamont flwyddyn ar yr ynys yn 1853 ar ôl llongdrylliad ei long, nid oedd y trigolion yn ystyried Tongareva fel un ynys unedig ond yn hytrach fel tair tiriogaeth lwythol, wedi'u gwahanu gan *reefs*, a ryfelai â'i gilydd yn aml. **Te Pitaka** (Y Cylch) oedd enw'r brodorion am yr ynys gyfan. I'r ynyswyr eraill ei henw oedd **Tongareva**, sy'n golygu "Tonga sy'n nofio mewn gofod". Yr enw Maori presennol arni yw **Mangarongaro**. Yr enw mwyaf cyfarwydd arni yw **Ynys Penrhyn**, ar ôl y llong Lady Penrhyn, dan y Capten William Cropton Lever, a laniodd yno ar 8 Awst, 1788. Enw Ewropeaidd arall ar yr ynys, nas defnyddir bellach, oedd **Ynys Bennett**.

Cyrhaeddodd cenhadon yn 1854. Roedd Tongareva, ac ynysoedd eraill yn ogystal, yn dioddef o ymosodiadau gan masnachwyr caethweision o Periw yn y 19g; yn 1863 cipiwyd tua 410 o'r bobl allan o boblogaeth o tua 500 trwy dwyll pedwar cenhadwr brodorol a'u meistri Sbaenaidd o Periw: cawsant eu prynu am 5 dolar y pen. Ar ôl y digwyddiad hwnnw enillodd yr ynys yr enw **Ynys y Pedwar Efengylwr** yn Periw.

Erbyn heddiw mae Tongareva yn mwynhau ei statws fel uned yng ngwlad annibynnol Ynysoedd Cook. Mae gan yr ynys ei gyngor ei hun, gyda maer, is-faer a 4 cynghorwr etholedig, ac mae'n anfon cynrychiolydd i gyfarfodydd y llywodraeth yn Avarua, prifddinas Ynysoedd Cook.

Y diwydiannau pwysicaf heddiw yw twristiaeth a'r diwydiant perlau duon, a gesglir o'r lagŵns.

## Llyfryddiaeth 
* E.H. Lamont, *Wild Life Among the Pacific Islanders* (1867; adargraffiad clawr papur, 1994, ISBN 982-315-003-6). Llyfr Lamont am ei daith i Tahiti a'r Ynysoedd Cook deheuol, yn cynnwys ei gyfnod ar Ynys Penrhyn, 1853-1854.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol yr ynys a Phorth Cymunedol iddi 
* Hanes a diwylliant Ynys Penrhyn
* Map o'r ynys 
* Gwefan llywodraeth Ynysoedd Cook 

Categori:Ynysoedd Cook
Uwchiaith

Mewn rhesymeg a ieithyddiaeth, iaith a ddefnyddir i ddweud pethau ynglŷn â ieithoedd eraill yw **uwchiaith**.

## Mathau 
## Swyddogaeth mewn trosiad 
## Cyfrifiadureg
Nid yw cyfrifiaduron yn ddeallus fel pobl felly nid ydynt yn cael ystyr syniad fel y byddai person. Dilyna cyfrifiaduron rhaglenni sydd yn setiau cyfarwyddiadau mewn iaith glîr a syml.  Mae datblygiad ieithoedd rhaglennu yn ymglymu defnydd uwchiaith. Ffurf Backus-Naur yw'r un o'r uwchieithoedd cynharach defnyddiwyd yng nghyfrifiadura a ddatblygwyd yn y chwedegau gan John Backus a Peter Naur. Enghraifftau o ieithoedd marcio yw HTML a XHTML a allai gael eu defnyddio i gyflwyno tudalennau gwe ar y rhyngrwyd gyda chyfryngau fel testun (wedi ei fformatio neu heb ei fformatio), graffigau, sain a fideo. Mae ieithoedd marcio yn wahanol i uwchieithoedd oblegid dim ond sut mae dogfen yn cael ei dangos, nid cystrawen iaith raglennu, maent yn eu disgrifio. XML yw'r uwchiaith a ddefnyddir i ddisgrifio XHTML fel defnyddir SGML i ddisgrifio HTML. Mae XHTML yn llymach nag HTML, e.e. mae XHTML yn gas sensitif tra nad yw HTML yn. Defnyddir XML i ddisgrifio dogfennau eraill fel "OpenDocument Text" sydd yn y fformat brodorol i raglen y prosesydd geiriau yn OpenOffice.org. Mae uwchieithoedd eraill wedi'u selio ar safon W3C XML 1.0, gan gynnwys:
*XQuery
*XLink
*SVG
*SMIL
Yn ychwanegol, mae ieithoedd marcio ar gyfer nodiant mathemategol a gwyddonol megis Tex a LaTeX.

Categori:Ieithyddiaeth
Lady Penrhyn (llong)

:*Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu)*.

Roedd y ***Lady Penrhyn*** yn llong transport 338 tunnell yn y Llynges Gyntaf fasnachol. Fe'i adeiladwyd ar lannau Afon Tafwys yn 1786.

Enwir y llong ar ôl Anne Susannah, Arglwyddes Penrhyn, merch ac unig etifeddes y Cadfridog Warburton o Winnington, a briododd Richard Pennant yn 1763.

Roedd ei feistr, William Cropton Lever, yn berchennog rhannol arni. Hwyliodd o Portsmouth yn Lloegr ar y 13 Mai, 1787, yn cludo 108 o gonficts benywaidd i Awstralia. John Turnpenny Altree oedd y meddyg oedd yn gyfrifol am y carcharorion ac Arthur Bowes Smyth oedd llawfeddyg y llong.

Cyrhaeddodd y **Lady Penrhyn** Port Jackson, ger Sydney heddiw, yn Awstralia, ar 26 Ionawr, 1788. Roedd hi wedi cael ei huro gan y British East India Company, a gadawodd Port Jackson ar 5 Mai yn yr un flwyddyn ar fordaith anuniongyrchol i Tsieina er mwyn codi cargo o de. Ond yn gyntaf ymwelodd â rhai o ynysoedd y Cefnfor Tawel, yn cynnwys Ynys Penrhyn yn Ynysoedd Cook, lle glaniodd ar 8 Awst, 1788; mae'r ynys yn dwyn ei henw hyd heddiw.

Cyrhaeddodd y **Lady Penrhyn** yn ôl i Portsmouth ganol Awst, 1789, wedi bod i ffwrdd am dros ddwy mlynedd o amgylch y byd.

## Darllen pellach
*Gillen, Mollie, *The Founders of Australia: a biographical dictionary of the First Fleet* (Sydney, Library of Australian History, 1989)
*Bateson, Charles, *The Convict Ships, 1787-1868* (Sydney, 1974)

Categori:Llongau hwylio
Categori:Mordeithiau
Pierre Choderlos de Laclos

Llenor o Ffrainc oedd **Pierre Ambroise François Choderlos de Laclos** (18 Hydref 1741 – 5 Medi 1803), a aned yn Amiens, Ffrainc.

Swyddog artileri yn y fyddin Ffrengig oedd Laclos wrth ei alwedigaeth. Roedd yn fab i glerc canolradd yn Amiens lle cafodd ei eni yn 1749. Graddiodd fel swyddog artileri o ysgol filwrol La Fère yn 1763 ond yn yr un flwyddyn arwyddwyd Cytundeb Paris (1763) a ddaeth â heddwch i Ffrainc am 30 mlynedd a chafodd Laclos ei hun mewn sefyllfa diflas o wasanethu mewn garsiynau rhanbarthol heb obaith o ddyrchafiad.

Pan ymledodd fflam gwerinaetholdeb trwy Ffrainc adeg y chwyldro yn America yn 1779 ymroddodd Laclos i lenydda. Yn 1782 cyhoeddodd ei waith mwyaf adnabyddus, y nofel epistolaidd *Les Liaisons dangereuses*, ar ffurf cyfres o lythyrau rhwng Valmont a Madame Merteuil, sy'n portreadu moesau gwyriedig rhai elfennau o'r dosbarth uchel yn Ffrainc yn ail hanner y 18g.

Mae ei weithiau eraill yn cynnwys ''De l'Education des Femmes'' (1785) a'r feirniadaeth lenyddol ddychanol ''Lettre à MM. de l'Academie Française sur l'Eloge de Vauban'' (1786). Yn y flwyddyn honno priododd Marie Duperré, y wraig y byddai'n ffyddlon iddi am weddill ei oes.

Yn 1788 cafodd swydd gyda'r Dug Orléans ac aeth efo fo i Lundain yn sgîl Goregyniad y Bastille. Ar ei ddychweliad i Paris bu'n aelod ymroddgar o'r Club des Jacobins. Cafodd ei benodi'n llywodraethwr cyffredinol ar y tiriogaethau Ffengig yn India lle cafodd ei garcharu am gyfnod am ei gefnogaeth i blaid yr *Orléanistes*. Ar ôl dychwelyd i Ffrainc ymyrodd ei gyfaill Thermidor i achub ei groen yn ystod dyddiau duaf y Chwyldro Ffrengig ac ysgrifennodd draethawd ar ryfel a heddwch, *De la Guerre et de la Paix*. Bu farw yn 1803 yn Tarento tra'n gwasanaethu fel cadfridog yn yr artileri.

Camfernir ei nofel enwog yn aml am fod yn wrth-fenywaidd ond ystyriai Laclos ei fod yn gweithio o blaid benywod mewn cymdeithas ac yn ceisio dyrchafu moes ei oes trwy ddulliau llenyddol arloesol. Yn ei eiriau ei hun,
::*Peut-être ces mêmes* **Liaisons dangereuses**, ''tant reporchées aujourd'hui par les femmes, sont une preuve assez forte que je me suis beaucoup occupé d'elles''.
::(Efallai'n wir bod y **Liaisons dangereuses** hynny eu hunain, a feirniadir gymaint gan y merched, yn brawf digon cryf fy mod wedi ymroi llawer i'w hachos.)

## Llyfryddiaeth
* Roger Vailland, *Laclos par lui-même* (Paris, 1953)

Categori:Genedigaethau 1741
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1803
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Somme
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999** yn Llanbedrgoch, Ynys Môn.

Comisiynwyd Aled Jones Williams i gyfansoddi'r ddrama *Wal* ar gyfer yr Eisteddfod a lwyfannwyd gan Gwmni Theatr Gwynedd yn Neuadd Goronwy Owen, Ty'n y Gongol.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Ynys Môn

## Ffynonellau
*Cyfansoddiadau a Beirniadaethau: Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn 1999*

Mon 1999
Mon 1999
1999
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Llanfair Mathafarn Eithaf
Categori:1999 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998** ym Mhencoed, Pen-y-bont ar Ogwr.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Ffynonellau
*Cyfansoddiadau a Beirniadaethau: Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998*

Bro Ogwr 1998
1998, Bro Ogwr
Bro Ogwr
Categori:Hanes Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:1998 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Meirion a'r Cyffiniau 1997''' yn Y Bala, Gwynedd.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009 – achlys arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Meirion

## Ffynonellau
*''Cyfansoddiadau a Beirniadaethau: Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997''

Meirion 1997
Meirion 1997
1997
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Y Bala
Categori:1997 yng Nghymru
Y Groes Danllyd

Arwydd hynafol a ddefnyddid i wysio rhyfelwyr i'r gad yn Ucheldiroedd yr Alban gynt.

Ffurfid croes allan o ddau ddarn pren â'u pennau wedi'u llosgi a'u trwchu mewn gwaed gafr. Byddai pennaeth clan yn ei hanfon wedyn o le i le yng ngofal negeswyr buan. Roedd unrhyw rhyfelwr oedd yn perthyn i'r clan yn rhwym i ateb yr alwad ar boen marwolaeth. Dywedir bod yr arfer wedi parhau mewn rhannau o'r Ucheldiroedd hyd at Wrthryfel 1745.

Groes Danllyd, Y
Y Flying Dutchman (llong)

[250px|bawd|**The Flying Dutchman** (llun gan [Albert Pinkham Ryder)]]
Mae'r ***Flying Dutchman*** yn enw a roddir ar long ysbrydol y dywedir ei bod yn hwylio moroedd de Affrica, yn bennaf Penrhyn Gobaith Da.

Yn ôl y traddodiad mae'n llong na all fyth ddychwelyd adre ac sydd wedi'i thyngedu i hwylio'r "Saith Fôr" hyd dragwyddoldeb. Credai morwyr fod unrhyw forwyr digon anffodus i'w gweld hi'n rhwym o gwrdd a thrychineb yn fuan wedyn. Roedd y *Flying Dutchman* yn cael ei gweld o hirbell fel rheol, weithiau'n disgleirio â goleuni gwyn annaearol. Os caiff y llong ei galw gan llong arall mae'r criw yn ceisio anfon negeseuon i'r tir mawr, i bobl sydd wedi marw ers blynyddoedd.

Dywedir ei bod yn hwylio am byth heb obaith o gyrraedd y lan eto fel cosb am greulondeb y capten, Vanderdecken, a'i griw.

Mae Richard Wagner wedi cyfansoddi opera enwog am y llong, sy'n dwyn ei henw.

Categori:Melltithion
Categori:Llên y môr
Categori:Llongau
Y Gêm

Ffenomen gymdeithasol a gêm yw ***Y Gêm***. Yr unig peth rydych angen i chwarae ydy gwybod fod *y Gêm* yn bodoli. Amcan *y Gêm* ydy peidio â meddwl am y gem. Lledaenir y Gêm ar lafar, felly mae sawl fersiwn gwahanol, ond maent i gyd yn rhannu'r rheolau sylfaenol:

* Gwybod am *y Gêm* ydy'r unig peth rydych angen i chwarae.
* Mae meddwl am Y Gêm yn wneud i chi golli'r gêm.
* Mae rhaid i rhywyn sydd yn colli'r Gêm dweud hynny.

Mae yna wahanol fathau o'r Gêm, er enghraifft: mewn un fersiwn, pan mae chwaraewr yn dweud ei fod wedi colli'r Gêm, mae pob chwaraewr arall sydd yn presennol yn cael dipyn o amser i anghofio am y Gêm (5-30 munud). Ar ôl hynny, maent yn parhau i chwarae. Toes ddim diwedd i'r Gêm; fedrith chwaraewyr colli nifer o weithiau.

Categori:Gemau
Einir Dafydd

Cantores yw **Einir Mai Dafydd** (ganwyd 9 Mai 1989 yn Hwlffordd, Sir Benfro), sydd fwyaf enwog am ennill y drydedd gyfres o *Wawffactor* ar S4C, ac ennill Cân i Gymru 2007 gyda'i chân *Blwyddyn Mas*.

Dechreuodd Einir Dafydd ar ei gyrfa gerddorol fel y prif leisydd yn y band Garej Dolwen, ond daeth i amlygrwydd am y tro cyntaf wedi iddi ennill cystadleuaeth *WawFfactor* ar S4C ym Mawrth 2006, a hynny wedi iddi gyfareddu miloedd o wylwyr S4C gyda’i llais swynol a’i dawn naturiol o berfformio.

Roedd ennill *WawFfactor* yn drobwynt pwysig iawn yn ei gyrfa, gan iddo agor sawl drws i bob math o gyfleon. Yn ystod y flwyddyn honno, cafodd y cyfle i ymddangos droeon ar y teledu ar raglenni fel *Uned 5*, *Wedi 7*, *Noson Lawen* a Planed Plant.

Ym Mehefin 2006, rhyddhawyd CD cyntaf Einir gan S4C sef Y Garreg Las oedd yn cynnwys tair cân a fideo, “Y Garreg Las” gan Ryland Teifi, “Fel Bod Gatre’n Ôl” gan Caryl Parry Jones a Christian Phillips, a fersiwn arbennig o “W Capten” gan Eliffant.

Cafwyd noson i lansio’r CD newydd yn Theatr y Gromlech, Crymych yng nghwmni Elen Pencwm, Ryland Teifi a Caryl Parry Jones. Darlledwyd yn fyw o'r noson gan Terwyn Davies ar gyfer rhaglen C2 ar Radio Cymru.

Yn mis Rhagfyr 2006, rhannodd Einir lwyfan gyda Bryn Fôn a Bryn Terfel yng nghyngerdd Nadolig Llangollen a ddarlledwyd ar S4C.

Ym mis Mawrth 2007, daeth Einir i’r brig yng nghystadleuaeth *Cân i Gymru* gyda chân o’r enw “Blwyddyn Mas” - yr alaw wedi'i chyfansoddi ganddi, a’r Prifardd Ceri Wyn Jones yn gyfrifol am y geiriau.

Rhyddhawyd *Ffeindia Fi* yn ystod yr haf 2007 ar label Rasp. Roedd yr EP yn cynnwys 6 o ganeuon - dwy gân gan Caryl Parry Jones, sef “Gwerth y Byd” a “Sibrydion ar y Gwynt”; “Eira Cynnes” a “Blwyddyn Mas” o waith Einir ei hun a Ceri Wyn Jones, a dwy gân gan Ryland Teifi sef “Bachgen Wyt Ti” a’r ddeuawd a ganwyd gan y ddau ar raglen *C2: Yn y Ciwb* ar Radio Cymru, *Ffeindia Fi*.

## Disgograffi
### EP
* Y Garreg Las, 2006, (Fflach)
* Ffeindia Fi, 2007, (Fflach)

## Dolenni allanol 
* Einir yn ennill Wawffactor, S4C
* Einir yn ennill, BBC

Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Hwlffordd
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Preseli
Oregon

Talaith yng ngogledd-orllewin Unol Daleithiau America ydy **Oregon**.

canol|bawd|350px|Lleoliad Oregon yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Oregon 
## Dolen allanol 
* www.oregon.gov


Categori:Gorllewin yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Gwyddoniaeth

:''Mae 'Gwyddonydd' yn ailgyfeirio i'r dudalen hon. Am y cylchgrawn Cymraeg gweler Y Gwyddonydd.''
[bawd|[Galileo: tad gwyddoniaeth fodern yn ôl llawer.]]
bawd|Gwyddonydd wrth ei gwaith
System o wybodaeth a dealltwriaeth o'r byd ffisegol, sy'n defnyddio dulliau a ellir eu gwirio yw **gwyddoniaeth**. Yn benodol, mae'n cyfeirio at system o ganfod gwybodaeth sy'n seiliedig ar empiriaeth, arbrofi, a methodolegol rheysmegol ac at y corff o wybodaeth mae pobl wedi'u casglu trwy ymchwil o'r fath. Athroniaeth gwyddoniaeth yw astudiaeth haniaethol o natur a chyfiawnhâd gwybodaeth wyddonol.

Mynna gwyddonwyr bod yn rhaid i ymchwil wyddonol ufuddhau i'r dull gwyddonol, gan egluro digwyddiadau yn nhermau achosion naturiol, a gwrthod syniadau goruwchnaturiol na ellir ei brofi. Hynny yw, nid lle gwyddoniaeth ydy gofyn 'Oes na Dduw?'

Dosberthir meysydd gwyddoniaeth yn ddau brif grŵp: gwyddorau naturiol, a gwyddorau cymdeithasol. Mae Mathemateg yn arf hanfodol i'r gwyddonydd, ac mae Mathemateg yn debyg (ac yn rhan o) Wyddoniaeth gan ei bod yn astudiaeth drwyadl a rhesymegol o bynciau megis rhif, maint, strwythur, gofod, a newid. Fodd bynnag, ni ellir ystyried Mathemateg yn Wyddoniaeth bur, gan fod y dull mathemategol yn gwbl wahanol i'r dull gwyddonol.

Dros y canrifoedd cafwyd llawer o Gymry a fu'n flaenllaw iawn y myd Gwyddoniaeth gan gynnwys dau enillydd y wobr Nobel: Brian David Josephson (g. 1940) a Bertrand Russell, y biolegydd Alfred Russel Wallace a'r economegydd Clive W. J. Granger (g. 1934). Robert Recorde (1510–1558) o Ddinbych-y-pysgod a greodd symbol yr hafaliad **(=)** ac William Jones (1675–1749) oedd y cyntaf i ddefnyddio'r symbol '''''' () i gynrychioli cymhareb y cylchedd i'r diamedr yn 1796.

## Gwyddoniaeth naturiol 
Ystyr draddodiadol Gwyddoniaeth Naturiol yw astudiaeth o agweddau di-ddynol y byd. Fel casgliad, gwahaniaethwyd y gwyddoniaethau naturiol oddi wrth diwinyddiaeth a'r gwyddoniaethau cymdeithasol ar un llaw, a'r celfyddydau a dyniaethau ar y llaw arall.

## Gwyddoniaeth bur 
Cangen o wyddoniaeth sy'n disgrifio'r gwrthrychau a'r grymoedd mwyaf gwaelodol a sylfaenol ynghyd â'r berthynas rhyngddynt a'r deddfau sy'n eu llywodraethu fel y gellir dweud fod pob ffenomen naturiol yn deillio ohonynt yw gwyddoniaeth bur neu wyddoniaeth waelodol (Saesneg: *fundamental science*).

## Gwyddoniaeth gymhwysol 
Defnyddio gwybodaeth wyddonol a'i chymhwyso i broblemau ymarferol yw gwyddoniaeth gymhwysol.

## Gweler hefyd 
* Gwyddoniaeth a thechnoleg yng Nghymru
* Gwyddorau cymdeithas
* Gwyddorau daear
* Gwyddor iechyd
* System Ryngwladol o Unedau

## Cyfeiriadau
Edward FitzGerald (bardd)

Bardd o Sais oedd **Edward FitzGerald** (31 Mawrth 1809 – 14 Mehefin 1883), a anwyd yn Woodbridge, Suffolk, de Lloegr.

Roedd yn fab i John Purcell, a gymerodd enw ei wraig, FitzGerald, yn 1818. Cafodd ei addysg yn Bury St Edmunds a Coleg y Drindod, Caergrawnt.

Mae FitzGerald yn enwog am ei gyfieithiad rhydd o **Rubaiyat** Omar Khayyam, a gyhoeddwyd yn 1859.

Mae ei weithiau eraill yn cynnwys cyfieithiadau o chwech o ddramâu'r llenor o Sbaenwr Calderon (1600-1681 a'r gerdd hir *Salaman and Absal*.

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau FitzGerald
**Six Dramas of Calderon* (1853)
**Sálaman and Absal* (1856)
**The Rubáiyát of Omar Kháyyám* (1859)
**Readings in Crabbe* (1882)
### Llyfrau amdano
*John Griffith Williams, *Omar* (1981). Astudiaeth yn y Gymraeg o gyfieithiad Fitzgerlad a gwaith Khayyam.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1883
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg y 19eg ganrif
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyfieithwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Cyfieithwyr o'r Roeg i'r Saesneg
Categori:Cyfieithwyr o'r Berseg i'r Saesneg
Categori:Cyfieithwyr o'r Sbaeneg i'r Saesneg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Pobl a aned yn Suffolk
Categori:Pobl fu farw yn Suffolk
Morfa Conwy

Mae **Morfa Conwy** yn drwyn isel o dir, a fu ar un adeg yn gorsdir tywodlyd yn bennaf, i'r gorllewin o dref Conwy.

Yn gefn i Morfa Conwy yn y de mae bryniau Mynydd Caer Seion (neu *Mynydd y Dref*), a goronir gan fryngaer Caer Seion, a chlogwynni serth Penmaen-bach. Rhwng y bryniau hyn a'r morfa ei hun ceir yr A55 heddiw; cyn hynny rhedai'r hen lôn bost wrth droed y bryniau i gysylltu Penmaenmawr â Conwy. Pan drowyd yr hen A55 yn ffordd ddeuol yn y 1980au cloddwyd twnnel dan Afon Conwy sy'n dechrau ar ymyl y Morfa.

Mae gogledd y Morfa yn gorwedd ar lan orllewinol aber Afon Conwy. Ar ei ochr orllewinol lle cwrdd â'r môr ceir traeth o dywod brad; pan fo'r llanw allan mae'r traeth yn eang iawn ac yn cynnwys banciau cregyn gleision enwog Bae Conwy. Mae'r traeth yn boblogaidd gan bysgotwyr lleol yn ogystal ag ymwelwyr.

Mae'r Morfa wedi newid cryn dipyn er canol y 19g.

Yn 1869 mentrodd tri Albanwr ar eu gwyliau yng ngogledd Cymru osod allan ychydig o dyllau golff ar y Morfa. Honnir mai dyna oedd y tro cyntaf i golff gael ei chwarae yng Nghymru. Yn 1875 agorodd aelodau o glwb golff Hoylake (y Royal Liverpool Golf Club) gwrs 12 twll ac yn 1890 ffurfiwyd Clwb Golff Sir Gaernarfon ar y safle. Yn 1895 ymunodd y clwb ag Undeb Golff Cymru. Pan dyfodd i fod yn gwrs 18 twll chwareuwyd Pencampwriaeth Golff gyntaf Cymru yno.

Mae'n gartref i ddau faes carafan mawr ac yn boblogaidd gan ymwelwyr. Mae stadau o dai wedi'u codi dros y blynyddoedd ar ymyl dde-ddwyreiniol y Morfa yn ogystal. Yn fwy diweddar codwyd ystâd ddiwydiannol ysgafn Parc Diwydiannol Caer Seion ar ymyl yr A55 ar ddiwedd y 1990au. Mae'r Morfa yn gartref i Glwb Pêl-droed Conwy yn ogystal.

## Yr Harbwrs Mulberry
Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gwelwyd angen am harbwr symudol a fyddai'n galluogi lluoedd y Cynghreiriaid i lanio ar arfordir gogledd-orllewin Ewrop. Dewiswyd Morfa conwy fel safle i adeiladu'r harbwrs hyn, a elwir Harbwrs Mulberry. Cafodd peiriannydd o ogledd Cymru,Hugh Iorys Hughes, y dasg o brofi un o'r cynlluniau y buasai'n gweithio arno. Safle ger ail dwll y cwrs golff presennol oedd y prif leoliad ar gyfer y gwaith. Ar ôl iddynt gael eu lawnsio ar yr afon aethpwyd â'r harbwrs i dde Lloegr i baratoi ar gyfer glaniadau *D-Day*.

## Darllen pellach
*Mark Hughes, *Conwy Mulberry Harbour* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 2001)

## Dolenni allanol
*Yr Harbwr Mulberry 
*Traeth Morfa Conwy  

Categori:Arfordir Conwy
Categori:Conwy (cymuned)
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Categori:Traethau Cymru
Gwener

Gall **Gwener** gyfeirio at:

* Dydd Gwener
* Gwener (planed)
* Gwener (duwies)
* Gwener Mal'ta, cerflun cynhanesyddol
* *Gwener yn y Drych*, paentiad
* Mwnt Gwener y rhan uwch ben fwlfa merch
Wales

**Wales** yw'r enw Saesneg am **Gymru**. "Gwlad yr Estronwyr" oedd yr ystyr gwreiddiol. Mae'n bosib ei fod yn tarddu o'r gair Hen Saesneg *Wealh* 'estronwr, neu efallai o'r gair 'Gwales' neu 'Gwalia'. Mae Cymru'n wlad Geltaidd. Yr ansoddair sy'n disgrifio pobol o Gymru, neu bethau o Gymru yw 'Welsh' (e.e. 'The Welsh Nation' neu 'Welsh slate').

Yn ogystal gallai **Wales** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Wales, Swydd Efrog

### Yr Unol Daleithiau
* Wales, Alaska
* Lake Wales, Florida
* Wales, Gogledd Dakota
* Wales, Maine
* Wales, Massachusetts
* Wales, Michigan
* Wales, Efrog Newydd
* Wales, Utah
* Wales, Wisconsin
:hefyd -
* North Wales, Pennsylvania

### Awstralia
* New South Wales, gweler De Cymru Newydd

## Pobl
* Jimmy Wales, sylfaenydd Wikipedia
* Thomas C. Wales, erlynydd ffederal

## Cylchgrawn
* Wales

## Gweler hefyd
*Cymru (gwahaniaethu)
*Welsh (gwahaniaethu)
Cyfathrebu

bawd|Cyfathrebu
Math o gyfathrach gymdeithasol lle rhennir gwybodaeth yw **cyfathrebu**. Gwneir llawer o gyfathrebu trwy gyfrwng iaith, boed hynny ar lafar neu'n ysgrifenedig. Defnyddir sawl dyfais i hwyluso cyfathrebu dros bellter, enghreifftiau yw'r rhyngrwyd a ffôn symudol. Daeth y gair i fodolaeth yn y 50 mlynedd olaf.

## Gweler hefyd
* William Henry Preece


Categori:Gwybodaeth
Categori:Ymddygiad
Mauretania (talaith)

350px|bawd|dde|Mauretania a Numidia
Talaith Rufeinig yng ngogledd Affrica oedd **Mauretania**.

Yn y gorllewin roedd Mauretania'n cyffwrdd y Môr Iwerydd, yn y gogledd wynebai'r Môr Canoldir, yn y dwyrain rhannai ffin â'r Numidia Rufeinig ac yn y de rhannai ffin â theyrnas y Getulii. Daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig yn ystod teyrnasiad yr ymerodr Claudius. Fe'i enwir ar ôl y llwyth brodorol, y Mauri (enw sy'n rhoi'r enw diweddar *Mwriad* neu *Moor*).

Cafodd ei rhannu'n ddwy is-dalaith, Mauretania Tingitana a Mauretania Caesariensis.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes Gogledd Affrica
Categori:Hanes Algeria
Categori:Hanes Moroco
Mauretania

Gall yr enw **Mauretania** gyfeirio at fwy nag un peth:

*Mauretania (talaith) - y dalaith Rufeinig o'r un enw yng ngogledd Affrica
*Mauretania (llong 1906-35) - yr enwocaf o ddwy long deithio o'r un enw yn yr 20g
*Mauretania (llong 1938-65) - yr ail long deithio o'r enw hwnnw
*Mauritania - mae **Mauretania** yn enw amgen ar y wlad **Mauretania** yng ngorllewin Affrica
Mauretania (llong 1906-35)

300px|bawd|RMS Mauretania
bawd|200px|Cerdyn post Mauretania o 1908

Chwaer-long RMS *Lusitania* oedd **RMS** ***Mauretania***, y gyntaf o ddwy long deithio i ddwyn yr enw. Fe'i henwir ar ôl y dalaith Rufeinig Mauretania yng ngogledd Affrica.

Adeiladwyd y *Mauretania* gyntaf yn 1906 yn iardau Swan, Hunter & Wigham Richardson, Newcastle upon Tyne, gogledd-ddwyrain Lloegr. Roedd ganddi hyd o 790 troedfedd a lled trawst o 88 troedfedd. Roedd y llong yn pwyso 31,938 tunnell ac yn cael ei gyrru gan bedwar siafft tyrbein ag iddynt nerth o 76,000&nbsp;hp. Gallai gyrraedd cyflymder o 25 *knot* ar y môr agored.

Ar ei byrddau roedd ganddi le i 563 teithiwr dosbarth cyntaf, 464 ail dosbarth a 1,138 trydydd dosbarth; fel llong i gludo milwyr roedd ganddi ddigon o le i 4,000 o filwyr.

Fel ei chwaer-long *Lusitania*, cafodd *Mauretania* ei lawnsio yn 1906. Gwnaeth ei mordaith gyntaf yn 1907 o Lerpwl i Ddinas Efrog Newydd. Gyda'r *Lusitania*, hi oedd y llong deithio gyflym gyntaf i gael ei hadeiladu yng ngwledydd Prydain yn yr 20g. Enillodd y Ruban Glas ym mis Medi, 1909, diolch i'w tyrbeins grymus a'i chynllun uchelgeisiol.

Gwasanaethai fel llong i gludo milwyr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf gan ddychwelyd i'r rhediad traws-Iwerydd ar ddiwedd y rhyfel ar ôl cael ei hatgyeirio'n sylweddol yn sgîl tân trychinebud yn 1921.

Cafodd ei sgrapio yn 1935 yn iard dorri Rosyth, yn yr Alban.

Categori:Agerlongau
Categori:Llongau teithio
Gallia Narbonensis

Talaith Rufeinig yn ne Gâl oedd **Gallia Narbonensis**, yn yr ardal lle mae Languedoc a Profens heddiw, yn ne Ffrainc.

bawd|300px|canol Lleoliad Gallia Narbonensis  yn yr Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC

Daeth yn dalaith Rufeinig yn 121 CC, yn wreiddiol o dan yr enw **Gallia Transalpina** ('Gâl dros yr Alpau') er mwyn ei gwahaniaethu oddi wrth Gallia Cisalpina ('Gâl is yr Alpau'). Ailenwyd Gallia Transalpina yn Gallia Narbonesis yn ddiweddarach ar ôl ei phrifddinas Narbo Martius (Narbonne), a oedd wedi cael ei sefydlu ar lan y Môr Canoldir yn 118 CC.

Ganwyd yr hanesydd Rhufeinig Tacitus, mab-yng-nghyfraith Agricola, yn y dalaith tua'r flwyddyn 55 O.C.

Gallia Narbonensis
Categori:Gâl
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Categori:Provence-Alpes-Côte d'Azur
Gallia Lugdunensis

Talaith yn yr Ymerodraeth Rufeinig oedd **Gallia Lugdunensis**, wedi'i lleoli yn rhannau gogleddol a dwyreiniol Gâl (Ffrainc heddiw). Roedd ei henw'n tarddu oddi wrth Lugdunum (Lyon heddiw), ei phrifddinas.

bawd|300px|canol||Lleoliad Gallia Lugdunensis yn yr Ymerodaeth Rufeinig, tua 120 OC

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Gâl
Cyrenaica

Talaith yn yr Ymerodraeth Rufeinig oedd **Cyrenaica**.

Roedd hi'n cynnwys yr hyn sy'n gyfateb yn fras i ogledd Libia heddiw, ynghyd ag Ynys Crete. Ei rhanbarth bwysicaf oedd y **Pentapolis**, a'i phrifddinas oedd Cyrene.

250px|bawd|canol|Talaith Cyrenaica  yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Roedd y Cyrenaici yn ysgol o athronwyr, dilynwyr Aristippus, a enwyd felly am eu bod wedi ymsefydlu yn y dalaith.

Cyrenaica
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Hanes Libia
Categori:Hanes Affrica
Baner Denmarc

bawd|300px|Baner Denmarc
Croes Lychlynaidd wen ar faes goch yw'r ***Dannebrog***, neu **Faner Denmarc**: un o'r rhai hynaf yn Ewrop. Mae baner gyda chroes wen-ar-goch yn cael ei hardystio fel un a ddefnyddir gan y brenhinoedd Denmarc ers y 14g. Yn y cyfnod modern mae pob un o'r gwledydd Nordig (ac eithrio'r Ynys Las) wedi mabwysiadu baneri o ddyluniad tebyg – gweler ymhellach: baner Norwy, baner Sweden, baner y Ffindir, baner Ynysoedd Ffaro, a baner Gwlad yr Iâ.

## Cyfeiriadau
Denmarc
Categori:Denmarc
Isadeiledd

[bawd|Golwg oddi uchod ar gornel stryd yn [San Francisco: tram, car codi, ffordd foduron, a mynedfa'r rheilffordd danddaearol. System gludiant cyhoeddus yw un o hanfodion y ddinas fodern.]]
Y strwythurau, systemau a chyfleusterau sy'n cynnal neu wasanaethu ardal ddaearyddol neu ddiwydiant penodol yw **isadeiledd**, **tanadeiledd**, **seilwaith** neu **rwydwaith mewnol**. Casgliad o'r adeileddau sy'n gosod sylfaen economaidd ar gyfer system ryng-gysylltiol yw isadeiledd: y cyfarpar cyfalaf sy'n ffurfio fframwaith er mwyn i economi weithredu. Mae isadeiledd yn nodwedd hollbwysig o'r byd modern, ac yn hanfodol wrth alluogi safonau byw da, yn enwedig mewn ardaloedd trefol. Yn bennaf mae'r term yn cyfeirio at yr adeiladwaith materol sy'n galw am arbenigedd technegol ac arian i'w gynnal a chadw: ffyrdd, pontydd, twneli, rheilffyrdd, dociau, pibelli dŵr, carthffosydd, ceblau trydan, telegyfathrebu, ac ati. Mewn ystyr ehangach, sy'n ystyried sylfeini cymdeithasol a gwleidyddol, gall isadeiledd gynnwys sefydliadau megis y llywodraeth, yr heddlu, llysoedd barn, ysbytai, banciau ac ysgolion.

Gwasanaethau cyhoeddus yw isadeiledd yn gyffredinol ac felly dan reolaeth y wladwriaeth, naill ai drwy berchenogaeth neu reoliadau cyfreithiol. Mae isadeiledd mewn gwledydd sy'n llai economaidd ddatblygedig yn tueddu i fod yn annibynadwy neu heb fod ar gael ac yn rhwystro datblygiad economaidd. Oherwydd ei gostau uchel, mae'n rhaid i wledydd datblygedig fuddsoddi mewn isadeiledd yn gyson er mwyn ei atal rhag dirywio ac i'w uwchraddio yn sgil datblygiadau technolegol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Datblygu economaidd
Categori:Technoleg a chymdeithas
Hispania Tarraconensis

Talaith Rufeinig bwysig sy'n gyfateb yn fras i ogledd, canolbarth a dwyrain Sbaen heddiw oedd **Hispania Tarraconensis**.

bawd|canol|250px|Talaith Hispania Tarraconensis  yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Yr enw Rhufeinig cynharaf ar y dalaith yn sgil ei choncwest oddi wrth y Carthaginiaid oedd **Hispania Citerior**, mewn cyferbyniaeth â **Hispania Ulterior** a rannwyd yn ddiweddarach yn daleithiau Lusitania a Baetica.

Roedd y dalaith yn enwog am ei mwyngloddiau arian cyfoethog.

Ymhlith ei henwogion gellid rhestru'r bardd Martial, Quintilian, y dychanwr Lucan, Mela, Silius a'r dramodydd Seneca'r Ieuaf.

Hispania Tarraconensis
Categori:Hanes Sbaen
Baetica

Talaith Rufeinig sy'n gyfateb yn fras i Andalucía a de Castille yn ne Sbaen heddiw oedd **Baetica**.

250px|bawd|canol|Talaith Baetica yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Ym mlynyddoedd cynnar teyrnasiad y Rhufeiniaid yn Sbaen roedd Baetica, gyda'i chymydog Lusitania, yn ffurfio talaith **Hispania Ulterior**.

Mae'r dalaith yn cael ei enwi ar ôl **Afon Baetis**, yr hen enw brodorol ar Afon Guadalquivir heddiw. Roedd y gwlân a gynhyrchid yn Baetica yn enwog am ei safon uchel a daeth yr enw Baeticus i olygu "dillad o safon uchel" ledled yr Ymerodraeth Rufeinig.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes Sbaen
Categori:Andalucía
Baner Gwlad yr Iâ

bawd|dde|300px|Baner Gwlad yr Iâ

Baner las â chroes wen a choch yw **baner Gwlad yr Iâ**. Fe'i mabwysiadwyd yn swyddogol ar 17 Mehefin 1944, y diwrnod y daeth Gwlad yr Iâ yn weriniaeth annibynnol o Ddenmarc. Fe'i defnyddiwyd yn answyddogol o 1913 ymlaen. Fe'i mabwysiadwyd ar 19 Mehefin 1915 i gynrychyioli Gwlad yr Iâ o fewn Teyrmas Denmarc. Fel baneri eraill gwledydd Llychlyn, fe'i seilir ar faner Denmarc, y Dannebrog.

Gwlad yr Iâ
Categori:Gwlad yr Iâ
Cymunedau ymreolaethol Sbaen

Rhennir Sbaen yn sawl **Cymuned Ymreolaethol** (Sbaeneg: *comunidad autónoma*), sef yr haen gyntaf o raniadau gwleidyddol, yn unol â Chyfansoddiad Sbaen, 1978. Mae'r haen yma'n rhoi hawliau cyfyngedig i ranbarthau a chenhedloedd Sbaen. Mae'r gair "ymreolaethol" yn cyfeirio hawl y cymunedau i reoli eu hunain.

Nid ffederasiwn yw Sbaen, eithr gwladwriaeth unedol sydd wedi datganoli llawer o'i phwerau. Derbynia cenhedloedd y byd fod Sbaen, yn ei chyfanrwydd, yn genedl sofran ac yn cael ei chynrychioli yn ei llywodraeth ganolog. Ond mae pwerau'r llywodraeth, i raddau, wedi'u datganoli i'r cymunedau, fel a nodir yn y Cyfansoddiad. Nododd sawl ysgolhaig fod y system hon yn un 'Ffederal' ym mhob ffordd, oddigerth i'r enw, neu *"federation without federalism"*.

Ceir 17 cymuned ymreolaethol a dwy ddinas ymreolaethol, a adnabyddir fel a ganlyn:
:Sbaeneg: *autonomías*
:Basgeg: *autonomien*
:Catalaneg: *autonomies*
:Galisieg: *autonomías*

Mae gan y ddwy ddinas ymreolaethol yr hawl i gael eu hystyried yn gymunedau ymreolaethol, ond hyd yma, nid yw'r naill na'r llall wedi ymgymryd â'r hawl hwnnw.

### Dinasoedd ymreolaethol
## Cyfeiriadau
Helenius Acro

Gramadegydd Rhufeinig oedd **Helenius Acro**, neu **Acro** (fl. tua'r 3g OC).

Ysgrifennodd feirniadaethau ac esboniadau Lladin ar waith Terens a Horas. Mae'r gwaith yma ar Horas, bellach, ar goll, ond cyfeirir atynt gan y gramadegydd Charisius.  Ceir peth tystiolaeth o'i waith ar Persius.

Mae casgliad o scholia o'r 7g ar lenyddiaeth Ladin yn dwyn ei enw.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 3edd ganrif
Categori:Llenorion Rhufeinig
Lucius Aelius Stilo Praeconinus

Roedd **Lucius Ælius Stilo Præconinus** neu **Ælius** (c.150 CC - c.80 CC) yn ramadegydd Rhufeinig a anwyd yn Lanuvium.

Roedd yn perthyn i ddosbarth yr *eques* (marchogion) ac yn gyfaill i'r bardd Lucilius; cyflwynodd lyfr cyntaf ei *Satirii* iddo.

Cafodd y llysenw **Stilo** (o'r Lladin *stilus*, "stylus, pensil") am ei fod yn ysgrifennu areithiau ar gyfer ffigyrau cyhoeddus a'r llysenw **Præconinus** am mai *præco* (datgeinydd newyddion cyhoeddus) oedd ei dad.

Yn sgîl ffrae wleidyddol treuliodd gyfnod mewn alltudiaeth o Rufain tua 100 CC. Pan ddychwelodd cafodd swydd yn athro i Varro a Cicero.

Er ei fod yn hyddysg yn yr iaith Roeg a'i llenyddiaeth, ymroddodd i astudio'r llên Ladin gynharaf. Cyhoeddodd esboniadau ar Lyfrau Gweddi'r Offeiriaid Saliaidd a ''Deddfau'r Deuddeg Tabled'' (Cyfraith Rhufain). Fe'i anrhydeddwyd am ymdrechion i gadw gwybodaeth am yr Hen Ladin yn fyw. Heddiw rydym yn ddyledus i Ælius am yr ychydig ddarnau o Hen Ladin sydd wedi goroesi, y rhan fwyaf ohono mewn glossau ar ei waith sydd fel arall ar goll.

Categori:Genedigaethau'r 150au CC
Categori:Llenorion Rhufeinig
Categori:Marwolaethau'r 80au CC
Aelius Lampridius

Hanesydd Rhufeinig oedd **Ælius Lampridus**, un o awduron *Historia Augustus*.

Categori:Hanesyddion Rhufeinig
Aelius Spartianus

Hanesydd Rhufeinig oedd **Ælius Spartianus**, un o awduron *Historia Augusta*.

Categori:Hanesyddion Rhufeinig
Lucius Afranius

Bardd Lladin a meistr pennaf Rhufain ar y dull comedi boblogaidd a elwir yn Fabula Togatusoedd **Lucius Afranius** (fl. 100 CC).

Mabwysiadodd waith Menander fel patrwm i'w waith ei hun. Yn ôl Cicero roedd yn ysgrifennydd ffraeth ac yn feistr ar yr iaith Ladin. Dim ond ambell ddryll o'r ddeugain drama a ysgrifennodd sydd ar gael heddiw, ond mae eu teitlau'n adnabyddus.

Roedd yn awdur toreithiog. Mae teitlau ei ddramâu a'r drylliau ohonynt yn awgrymu fod Afranius yn cymryd ei themâu o fywyd teuluol y cyfnod yn bennaf. Roedd ei waith yn boblogaidd ac roedd yn dal i gael ei berfformio yn ystod teyrnasiad Nero.

Categori:Beirdd Lladin
Categori:Llenorion Rhufeinig
Marcus Vipsanius Agrippa

Gwleidydd, cadfridog a phensaer yn amser yr ymerodwr Augustus oedd **Marcus Vipsanius Agrippa** neu **Agrippa** (63 CC – 12 CC).

Roedd Agrippa'n gyfaill a mab-yng-nghyfraith i Awgwstws. Gwnaeth enw iddo'i hun fel areithydd ac awdur. Ef oedd pennaeth y llynges pan drechwyd Marcus Antonius a Cleopatra ym Mrwydr Actium yn 31 CC, a gwobrwywyd ef gan Augustus.

Dan oruchwyliaeth Agrippa y gorffennwyd yr arolwg mawr o diriogaeth yr Ymerodraeth Rufeinig a gychwynwyd gan Iŵl Cesar yn 44 CC. Gyda chymorth y deunydd a ddaeth i'w law felly gwnaeth Agrippa fap crwn o'r Byd. Tua'r flwyddyn 7 CC, gorchmynodd Awgwstws gael copi ohono mewn marmor a osodwyd i fyny mewn teml yng nghanol Rhufain.

Cafodd y gwaith hwnnw ddylanwad mawr, yn arbennig ar yr Itinerarium ymherodrol (math o lawlyfrau daearyddol ar gyfer y fyddin a'r weinyddiaeth Rufeinig yn dangos y ffyrdd o Rufain i'r taleithiau). Yr unig lyfr gan Agrippa sy'n hysbys yw hwnnw y dechreuodd ysgrifennu ar ganlyniadau'r arolwg. Ar ôl marwolaeth Agrippa cafodd y gwaith ei gwblhau dan orchymyn Awgwstws ac fe'i cyhoeddwyd dan y teitl *Chorographia*.

Roedd Agrippa yn noddwr amlwg hefyd. Ef a fu'n gyfrifol am godi dwy o'r temlau Rhufeinig mwyaf adnabyddus, sef y Maison Carrée yn Nîmes a'r Pantheon yn Rhufain.

Categori:Genedigaethau 63 CC
Categori:Marwolaethau 12 CC
Categori:Penseiri Rhufeinig
Categori:Gwleidyddion Ymerodraeth Rhufain
Categori:Llenorion Rhufeinig
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Bridgwater

Tref farchnad a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw **Bridgwater**. Mae'n ganolfan weinyddol ardal an-fetropolitan Sedgemoor.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 35,886.

Mae Caerdydd 40.8 km i ffwrdd o Bridgwater ac mae Llundain yn 205.7&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wells sy'n 25.2&nbsp;km i ffwrdd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Blake
*Cyfnewidfa Ŷd
*Eglwys y Santes Fair
*Tŷ'r Castell

bawd|dim|Eglwys y Santes Fair, Cerflun Robert Blake a Chyfnewidfa Ŷd, Bridgwater

## Enwogion
*Robert Blake (1599-1657), milwr a morwr
*Breaker Morant (1864-1902), milwr

## Gefeilldrefi
## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Sedgemoor
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Categori:Trefi Gwlad yr Haf
Wells

Dinas fechan a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw **Wells**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Mendip. Mae hi'n enwog am ei heglwys gadeiriol.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 10,536.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Wells a Mendip
*Eglwys Gadeiriol Sant Andreas
*Eglwys Sant Cwthbert
*Neuadd y Dref
*Palas yr Esgob
*Plas y Farchnad
*Ysgol Las

## Enwogion
*Elizabeth Goudge (1900-1984), awdures
*Julia Somerville (g. 1947) newyddiadurwraig

## Gefeilldrefi
## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Mendip
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Categori:Trefi Gwlad yr Haf