open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johnny Williams

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru oedd **Johnny Williams**  (3 Ionawr 1882 - 12 Gorffennaf 1916).

Cafodd ei eni yng Nghymru yn 1882 a bu farw yn Mametz. Chwaraeodd Williams 17 o weithiau dros Gymru, a bu'n gapten yn y Gatrawd Gymreig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg y Bont-faen.

## Cyfeiriadau
*Johnny Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1916

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Alfred Ollivant

Offeiriad o Loegr oedd **Alfred Ollivant**  (16 Awst 1798 - 16 Rhagfyr 1882).

Cafodd ei eni ym Manceinion yn 1798. Bu Ollivant yn athro brenhinol mewn diwinyddiaeth yng Nghaergrawnt, nes ei benodi'n esgob Llandaf.

Cafodd Alfred Ollivant blentyn o'r enw Frances Ollivant.

Addysgwyd ef yng Ngholeg y Drindon, Caergrawnt ac Ysgol Sant Paul.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Alfred Ollivant - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Alfred Ollivant - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1798
Categori:Marwolaethau 1882
Categori:Offeiriaid o Loegr
Josiah Tucker

Economegydd o Gymru oedd **Josiah Tucker**  (1713 - 4 Tachwedd 1799).

Cafodd ei eni yn Talacharn yn 1713. Cyhoeddodd Tucker nifer o bamffeldi a llyfrau yn cyflwyno ei safbwyntiau gwleidyddol.

## Cyfeiriadau
*Josiah Tucker - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Josiah Tucker - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1713
Categori:Marwolaethau 1799
Categori:Economegwyr o Gymru
Categori:Pobl o Dalacharn
Leigh Richmond Roose

Pêl-droediwr o Gymru oedd **Leigh Richmond Roose**  (27 Tachwedd 1877 - 7 Hydref 1916). Byddai'r hanesydd Cymreig Thomas Richards yn cyfeirio ato fel 'Yr Ercwlff Synfawr' (Ercwlff oedd yr hen air Cymraeg am *Hercules*) - sy'n cyfeirio at daldra a maint Roose.

Cafodd ei eni yn Holt, Bwrdeisdref Sirol Wrecsam a bu farw yn Ffrynt y Gorllewin yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. 

Bu Roose yn aelod o dîm Cenedlaethol Cymru a thimau pêl-droed Everton, Sunderland, Stoke, a Glasgow Rangers

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Aberystwyth a Choleg y Brenin. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys y Fedal Filwrol.

## Cyfeiriadau
*Leigh Richmond Roose - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Lewis Pugh Evans

Milwr, ffigwr cyhoeddus ag enillwyr y Groes Fictoria o Gymru oedd **Lewis Pugh Evans (VC)**  (3 Ionawr 1881 - 30 Tachwedd 1962).

Cafodd ei eni yng Ngheredigion yn 1881 a bu farw yn Paddington. Dyfarnwyd Croes Fictoria i Evans yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, a chafodd yrfa nodedig yn y lluoedd arfog.

Addysgwyd ef yng  Ngholeg Eton a Choleg Milwrol Brenhinol, Sandhurst. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys gwobr Cydymaith i Urdd St.Mihangel a St.Siôr a Chydymaith Urdd y Baddon.

## Cyfeiriadau
*Lewis Pugh Evans - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Milwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Leon Atkin

Gweinidog a gwleidydd o Loegr oedd **Leon Atkin**  (26 Gorffennaf 1902 - 27 Tachwedd 1976).

Cafodd ei eni yn Spalding, Swydd Lincoln, Dwyrain Lloegr, yn 1902. Bu Atkin yn ymgyrchu dros hawliau'r di-freintiedig yn Ne Cymru, a ffurfiodd ei blaid wleidyddol ei hun.

## Cyfeiriadau
*Leon Atkin - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Gweinidogion Methodist
Categori:Gwleidyddion o Loegr
John Wilkinson

Metelegwr a dyfeisiwr o Loegr oedd **John Wilkinson**  (1728 - 14 Gorffennaf 1808).

Cafodd ei eni yn Bridgefoot yn 1728, yn fab i Isaac Wilkinson. Ym 1748, adeiladodd ffwrnais yn Bradley, ger Wolverhampton. Erbyn 1772 roedd o wedi prynu plas a stad Bradley ac wedi estyn ei waith haearn yno. Erbyn 1763, roedd o, yn cyweithio efo William Wilkinson, ei frawd, wedi cymyd drosodd Gwaith Haearn y Bers, gwaith ei dad Isaac Wilkinson. Roedd ganddynt bartneriaeth efo Matthew Boulton a James Watt, gwneuthwyr peiriannau stêm. Mynnodd Boulton a Watt bod eu cwsmeriaid yn defnyddio cynnyrch Wilkinson wrth adeiladu’r peiriannau. Daeth eu perthynas i ben ar ôl i Wilkinson adeiladu copi o’r peiriannau Boulton a Watt heb ganiatâd. Ym 1792, prynodd Wilkinson Stad Brymbo i greu gwaith haearn newydd i ddisodli’r Bers.

Crëwyd Wilkinson peiriant i greu magneli mwy effeithiol a diogel, ac yn hwyrach, ffordd o greu rhigolau tu mewn i fagneli, i wella’u perfformiad. Lansiodd gych haearn ar Afon Hafren ym 1787.

Bu farw yn Bradley ar 14 Gorffennaf, 1808 a chafodd ei gladdu mewn arch haearn.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*John Wilkinson - Y Bywgraffiadur Cymreig
*John Wilkinson - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1728
Categori:Marwolaethau 1808
Categori:Peirianwyr o Loegr
Categori:Pobl o Wrecsam

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Robert Mansell

Swyddog yn y llynges o Gymru oedd **Robert Mansell**  (1573 - 1656).

Cafodd ei eni ym Margam yn 1573. Bu Mansel yn lyngesydd am flynyddoedd lawer, a bu'n berchennog ar nifer o weithfeydd gwydr.

Roedd yn fab i Edward Mansell.

Yn ystod ei yrfa bu'n aelod Seneddol yn Senedd Lloegr.

## Cyfeiriadau
*Robert Mansell - Y Bywgraffiadur Cymreig
*Robert Mansell - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1573
Categori:Marwolaethau 1656
Categori:Swyddogion y Llynges Frenhinol
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig
Louis Lucien Bonaparte

Ieithydd a gwleidydd o Ffrainc oedd **Louis Lucien Bonaparte**  (4 Ionawr 1813 – 3 Tachwedd 1891).

Cafodd ei eni yn Grimley, Swydd Gaerwrangon, Lloegr. Roedd Bonaparte yn seneddwr ac yn dywysog, ond ei ddiddordeb pennaf oedd ieitheg.

Roedd yn fab i Lucien Bonaparte ac Alexandrine de Bleschamp.

Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Gynulliad Cenedlaethol Ffrainc. Roedd hefyd yn aelod o Academi Gwyddoniaethau Rwsia. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Uwch Groes y Lleng Anrhydedd.

Bonaparte oedd perchennog yr unig gopi hysbys o *Athravaeth Gristnogavl*, sef catecism Catholig yn Gymraeg gan Morys Clynnog a gyhoeddwyd ym 1568, ac fe roddodd ganiatâd i Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion gyhoeddi trawsgrifiad o'r llyfr hwnnw ym 1880.

Bu farw Bonaparte ar 3 Tachwedd 1891 yn Fano, Marche, yr Eidal, tra ar wyliau gyda'i ffrind yr ysgolhaig o Gymro Isambard Owen.

## Cyfeiriadau
*Louis Lucien Bonaparte - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Louis Lucien Bonaparte - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Teulu Bonaparte
Categori:Tywysogion
Categori:Ieithegwyr o Ffrainc
Norman Biggs

Chwaraewr rygbi'r undeb a chricedwr o Gymru oedd **Norman Biggs**  (3 Tachwedd 1870 - 27 Chwefror 1908).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd yn 1870 a bu farw yn Nigeria. Bu Biggs yn gapten ar dîm rygbi Caerdydd, a chwaraeodd dros Gymru wyth o weithiau.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caerdydd a Neuadd y Drindod, Caergrawnt.

## Cyfeiriadau
*Norman Biggs - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Cricedwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Percy Bush

Cricedwr o Gymru oedd **Percy Bush**  (23 Mehefin 1879 - 19 Mai 1955).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd yn 1879 a bu farw yng Nghaerdydd. Bu Bush yn gapten ar dîm rygbi Caerdydd, a chwaraeodd dros Gymru wyth o weithiau.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caerdydd.

## Cyfeiriadau
*Percy Bush - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Percy Bush - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Llewelyn Davies

Diwinydd o Loegr oedd **Llewelyn Davies**  (26 Chwefror 1826 - 18 Mai 1916).

Cafodd ei eni yn Chichester yn 1826 a bu farw yn Hampstead. Davies, gyda'i dywysyddion, oedd y cyntaf i ddringo mynyddoedd y Dom a'r Täschhorn yn y Swistir.

Roedd yn fab i John Davies.

Addysgwyd ef yng Ngholeg y Drindon, Caergrawnt.

## Cyfeiriadau
*Llewelyn Davies - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Llewelyn Davies - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1826
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Diwinyddion
David Thomas (hynafiaethydd)

Hynafiaethydd a hanesydd o Gymru oedd **David Thomas**  (1833 - 11 Hydref 1916).

Cafodd ei eni yn Llanfechain yn 1833. Bu Thomas yn gadeirydd Cymdeithas Hynafiaethol Cymru ac yn olygydd Archaeologica Cambrensis. Ei gampwaith yw ei 'History of the Diocese of S. Asaph'.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Gymdeithas Hynafiaethau Llundain.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*David Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
John Downman

Arlunydd o Gymru oedd **John Downman**  (1750 - 12 Rhagfyr 1824).

Cafodd ei eni yn Rhiwabon yn 1750. Roedd Downman yn peintio mewn dyfrlliw ac olew, ac ymysg ei weithiau mae ‘A lady at work’ a ‘Death of Lucretia’ .

Addysgwyd ef yn Academi Frenhinol y Celfyddydau. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Academi Frenhinol y Celfyddydau.

## Cyfeiriadau
*John Downman - Y Bywgraffiadur Cymreig

*John Downman - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1750
Categori:Marwolaethau 1824

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Reggie Gibbs

Chwaraewr rygbi'r undeb a diwydiannwr o Gymru oedd **Reggie Gibbs**  (7 Mai 1882 - 28 Tachwedd 1938).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd yn 1882 a bu farw yng Nghaerdydd. Bu Gibbs yn chwarae i dîm rygbi Caerdydd, ac enillodd 16 cap dros Gymru.

## Cyfeiriadau
*Reggie Gibbs - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1938

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Lloyd (offeiriad)

Offeiriad o Gymru oedd **John Lloyd**  (1638 - 13 Chwefror 1687).

Cafodd ei eni ym Mhentywyn yn 1638. Bu Lloyd yn bennaeth Coleg Iesu yn Rhydychen, ac yn esgob Tyddewi am gyfnod byr cyn ei farwolaeth.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Merton, Rhydychen. Yn ystod ei yrfa bu'n Esgob Tyddewi.

## Cyfeiriadau
*John Lloyd - Y Bywgraffiadur Cymreig

*John Lloyd - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1638
Categori:Marwolaethau 1687
Categori:Offeiriaid o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Edward Barnwell

Anthropolegydd ac archeolegydd o Gymru oedd **Edward Barnwell**  (1813 - 9 Awst 1887).

Cafodd ei eni yng Nghaerfaddon yn 1813 a bu farw yn Melksham. Bu Barnwell yn ysgriifennydd Cymdeithas Hynafiaethol Cymru am 21 mlynedd, ac yn gyfrannwr cyson I Archaeologica Cambrensis.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Edward Barnwell - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Anthropolegwyr o Gymru
Griffith Williams, Talsarnau

Gweinidog ac awdur o Gymru oedd **Griffith Williams**  (1824 - 23 Hydref 1881).

Cafodd ei eni yn Nolwyddelan yn 1824. Cyhoeddwyd llawer o erthyglau yn y cyfnodolion Cymraeg, a chyhoeddodd dri llyfr.

## Cyfeiriadau
*Griffith Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1824
Categori:Marwolaethau 1881
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Hugh Pugh

Gweinidog ac athro o Gymru oedd **Hugh Pugh**  (1 Mai 1803 - 23 Rhagfyr 1868).

Cafodd ei eni yn Tywyn, Conwy yn 1803. Roedd Pugh yn adnabyddus fel gweinidog, llenor, a diwygiwr pybyr.

## Cyfeiriadau
*Hugh Pugh - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1868
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Jones (Humilis)

Golygydd, gweinidog a chyfieithydd o Gymru oedd **John Jones**  (1818 - 13 Mawrth 1869).

Cafodd ei eni yn Llantrisant yn 1818 a bu farw yng Nghaerdydd. Bu Jones yn olygydd cylchgrawn yr Eurgrawn Wesleyaidd, a chyhoeddodd nifer o'i weithiau.

## Cyfeiriadau
*John Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1818
Categori:Marwolaethau 1869
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Pobl o Lantrisant

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Lot Hughes

Gweinidog a hanesydd o Gymru oedd **Lot Hughes**  (20 Mai 1787 - 13 Gorffennaf 1873).

Cafodd ei eni yn Abergele yn 1787 a bu farw yng Nghaer. Dywedir bod Hughes yn bregethwr llwyddiannus iawn, a chyhoeddodd gyfres o erthyglau yn yr Eurgrawn Wesleaidd yn sôn am ddyddiau cynnar y mudiad mewn gwahanol leoedd.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Lot Hughes - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1787
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Thomas Davies, Llanelli

Gweinidog o Gymru oedd **Thomas Davies**  (17 Rhagfyr 1823 - 28 Chwefror 1898).

Cafodd ei eni ym Mhencarreg yn 1823. Bu Davies yn olygydd 'Y Diwygiwr' am gyfnod. Ysgrifennodd lawer am wyddoniaeth, a chyhoeddodd cyfrol o bregethau.

## Cyfeiriadau
*Thomas Davies - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1823
Categori:Marwolaethau 1898
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Robert Llugwy Owen

Gweinidog, awdur ac athro o Gymru oedd **Robert Llugwy Owen**  (1 Hydref 1836 - 16 Medi 1906).

Cafodd ei eni ym Metws-y-Coed yn 1836. Gwaith pwysicaf Owen oedd 'Hanes Athroniaeth y Groegiaid', a gyhoeddwyd yn 1898.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Llundain a Phrifysgol Tübingen.

## Cyfeiriadau
*Robert Llugwy Owen - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Marwolaethau 1906
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Richard Perryn

Barnwr o Gymru oedd **Richard Perryn**  (1723 - 2 Ionawr 1803).

Cafodd ei eni yn Y Fflint yn 1723. Bu Perryn yn dirprwy-Siambrlen Caer, ac ar fainc y Trysorlys.

## Cyfeiriadau
*Richard Perryn - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Richard Perryn - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1723
Categori:Marwolaethau 1803
Categori:Barnwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William James (clerigwr)

Clerigwr ac ysgolfeistr o Gymru oedd **William James**  (13 Ebrill 1848 - 26 Hydref 1907).

Cafodd ei eni yn Llandysul yn 1848. Bu James yn ddyn busnes, yn ysgolfeistr ac yn bregethwr. Bu hefyd yn ysgrifennydd a llywydd y Gymdeithas Undodaidd.

## Cyfeiriadau
*William James - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Marwolaethau 1907

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William James (gweinidog)

Gweinidog o Gymru oedd **William James**  (15 Mawrth 1833 - 19 Hydref 1905).

Cafodd ei eni yn Ty'n Rhos yn 1833. Roedd James yn ffigwr blaenllaw yn ei gyfundeb. Bu'n lywydd cymdeithasfa'r Gogledd ac yn llywydd y gymanfa gyffredinol.

## Cyfeiriadau
*William James - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Samuel Prideaux Tregelles

Ysgolhaig Beiblaidd ac ieithydd Ieithegydd o Gymru oedd **Samuel Prideaux Tregelles**  (30 Ionawr 1813 - 24 Ebrill 1875).

Cafodd ei eni yn Aberfal yn 1813 a bu farw yn Plymouth. Cofir Tregelles am ei waith enfawr yn astudio ieithoedd y Beibl, a chyhoeddodd nifer o lyfrau.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Samuel Prideaux Tregelles - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Samuel Prideaux Tregelles - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Marwolaethau 1875
Categori:Ieithyddion o Gymru
Categori:Ysgolheigion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Robert Jones (llawfeddyg)

Llawfeddyg orthopedig a llawfeddyg o Gymru oedd **y Barwnig Robert Jones**  (28 Mehefin 1857 - 4 Ionawr 1933).

Cafodd ei eni yn y Rhyl yn 1857 a bu farw yn Llanfechain. Etholwyd Jones yn llywydd cyntaf yr International Society of Orthopaedic Surgery.

## Cyfeiriadau
*Robert Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Robert Jones - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Llawfeddygon o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Samuel Griffith

Gwleidydd a barnwr o Gymru oedd **Samuel Griffith**  (21 Mehefin 1845 - 9 Awst 1920).

Cafodd ei eni ym Merthyr Tudful yn 1845 a bu farw yn Brisbane. Bu Griffith yn brif weinidog Queensland, ac yn brif farnwr yno. Yn y rôl honno bu iddo ymwneud â gwaith dadleuol.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Sydney. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Gyfrin Gyngor Deyrnas Unedig. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Marchog Croes Fawr Urdd San Fihangel a San Siôr.

## Cyfeiriadau
*Samuel Griffith - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Samuel Griffith - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Sharon Turner

Hanesydd o Loegr oedd **Sharon Turner**  (24 Medi 1768 - 13 Chwefror 1847).

Cafodd ei eni yn Pentonville yn 1768 a bu farw yn Sgwâr Y Llew Coch. Prif wwaith Turner oedd ei 'History of England … to the Norman Conquest', a gyhoeddwyd 1799-1805.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Sharon Turner - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Sharon Turner - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1768
Categori:Marwolaethau 1847
Categori:Hanesyddion
Philip Evans

Cenhadwr o Gymru oedd **Philip Evans**  (1645 - 22 Gorffennaf 1679).

Cafodd ei eni yn Sir Fynwy yn 1645 a bu farw yng Nghaerdydd. Cofir am Evans fel merthyr Ieswitaidd wedi iddo gael ei ddienyddio yng Nghaerdydd 1679.

## Cyfeiriadau
*Philip Evans - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Philip Evans - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Cenhadon o Gymru
Categori:Genedigaethau 1645
Categori:Marwolaethau 1679
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Gwilym Williams

Barnwr o Gymru oedd **Gwilym Williams**  (2 Mai 1839 - 25 Mawrth 1906).

Cafodd ei eni yn Aberdâr yn 1839. Bu Williams yn farnwr yn llysoedd sirol Morgannwg, ac yn gadeirydd Sesiwn Chwarter Morgannwg.

## Cyfeiriadau
*Gwilym Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Marwolaethau 1906
Categori:Barnwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas Brigstocke

Arlunydd o Gymru oedd **Thomas Brigstocke**  (17 Ebrill 1809 - 11 Mawrth 1881).

Cafodd ei eni yng Nghaerfyrddin yn 1809. Cofir am Brigstocke yn bennaf am ei bortreadau niferus o hen deuluoedd adnabyddus De Cymru ac o gymeriadau milwrol ei gyfnod.

## Cyfeiriadau
*Thomas Brigstocke - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas Brigstocke - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1881
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Gymru
Sidney Gilchrist Thomas

pheiriannydd a anwyd yn Lloegr i dad o Gymru oedd **Sidney Gilchrist Thomas**  (16 Ebrill 1850 - 1 Chwefror 1885). Cafodd ei eni yn Llundain yn 1850 a bu farw ym Mharis. Daeth Thomas yn enwog am ddatblygu proses i wneud cynhyrchu dur yn fwy effeithiol, gan gael gwared a ffosfforws.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Dulwich.

## Cyfeiriadau
*Sidney Gilchrist Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig - sy'n ei alw'n 'Gymro'.

*Sidney Gilchrist Thomas - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1850
Categori:Marwolaethau 1885
Categori:Peirianwyr o Gymru
Categori:Peirianwyr o Loegr

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas Foley

Swyddogion milwrol o Gymru oedd **Thomas Foley**  (1757 - 9 Ionawr 1833).

Cafodd ei eni yn Ridgeway yn 1757 a bu farw yn Sir Gaerfyrddin. Cofir Foley am chwarae rhan mewn sawl brwydr lyngesol enwog, ac fe'i dyrchafwyd yn briflyngesydd.

Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Marchog Groes Fawr Urdd y Baddon.

## Cyfeiriadau
*Thomas Foley - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas Foley - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1757
Categori:Marwolaethau 1833
Categori:Swyddogion milwrol
Thomas Mytton

Arweinydd milwrol o Gymru oedd **Thomas Mytton**  (1608 - 1656).

Cafodd ei eni yng Nghroesoswallt yn 1608. Daeth Mytton yn enwog am lwyddo i oresgyn Gogledd Cymru ar ran y Senedd yn ystod y Rhyfel Cartref.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Balliol, Rhydychen. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod Seneddol yn Senedd Lloegr.

## Cyfeiriadau
*Thomas Mytton - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas Mytton - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1608
Categori:Marwolaethau 1656
Categori:Milwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas Lewis (cardiolegydd)

Cardiolegydd, ffisiolegydd a meddyg o Gymru oedd **Thomas Lewis (CBE)**  (26 Rhagfyr 1881 - 17 Mawrth 1945).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd yn 1881 a bu farw yn Swydd Hertford. Roedd Lewis yn un o'r ymchwilwyr amlycaf i weithrediad y galon ddynol, ac yn un o arloeswyr defnyddio'r electrocardiograff.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caerdydd, Coleg Clifton ac Ysgol Feddygol UCL. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Goleg Brenhinol y Ffisegwyr a'r Gymdeithas Frenhinol. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys gwobr Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig, Medal Copley, Medal Brenhinol, CBE a Chymrawd y Gymdeithas Frenhinol.

## Cyfeiriadau
*Thomas Lewis - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas Lewis - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Meddygon o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas Olivers

Emynydd o Gymru oedd **Thomas Olivers**  (1725 - 1 Mawrth 1799).

Cafodd ei eni yn Nhregynon yn 1725. Roedd Olivers yn gyfaill mawr i John Wesley, a bu'n arolygydd ei wasg yn Llundain am 14 mlynedd.

## Cyfeiriadau
*Thomas Olivers - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas Olivers - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1725
Categori:Marwolaethau 1799
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig
Thomas Thomas (paffiwr)

Paffiwr o Gymru oedd **Thomas Thomas**  (8 Ebrill 1880 - 13 Awst 1911).

Cafodd ei eni yn Glynarthen yn 1880 a bu farw yn Llundain. Cofir Thomas fel y cyntaf ym Mhrydain i ddal y ‘Lonsdale Belt’ yn dosbarth canolbwys.

## Cyfeiriadau
*Thomas Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1911
Categori:Paffwyr o Gymru
John Powell

Barnwr o Gymru oedd **John Powell**  (1633 - 7 Medi 1696).

Cafodd ei eni yn Llanwrda yn 1633. Bu Powell yn farnwr yn llys Mainc y Brenin, ac roedd yn aelod o'r llys a ddyfarnodd y 'Saith Esgob' yn ddi-euog o sarhad enllibus yn 1688.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen a Choleg y Brenin. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Gray's Inn.

## Cyfeiriadau
*"Powell, Syr, John (1633-1696), barnwr", *Y Bywgraffiadur Cymreig*
*"Powell, Sir John", *Bywgraffiadur Rhydychen*

Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1633
Categori:Marwolaethau 1696

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas Button

Fforiwr o Loegr oedd **Thomas Button**  (1575 - 1 Ebrill 1634).

Cafodd ei eni yn Sir Forgannwg yn 1575. Bu Button yn arwain ymgyrch a anfonwyd i chwilio am Henry Hudson yn 1612-13.

## Cyfeiriadau
*Thomas Button - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas Button - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1575
Categori:Marwolaethau 1634
Categori:Fforwyr o Loegr
Tommy Jones-Davies

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru a meddyg yn y fyddin oedd **Tommy Jones-Davies**  (4 Mawrth 1906 - 25 Awst 1960).

Cafodd ei eni yn Nantgaredig yn 1906 a bu farw yn Abertawe. Roedd Jones-Davies yn ŵr amryddawn ym myd chwaraeon, ac fe'I cofir yn bennaf am chwarae rygbi dros Gymru.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Gonville a Caius, Caergrawnt.

## Cyfeiriadau
*Tommy Jones-Davies - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Meddygon o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Tommy Vile

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru a swyddog gêm rygbi'r undeb oedd **Tommy Vile**, MBE  (6 Medi 1882 - 30 Hydref 1958).

Cafodd ei eni yng Nghasnewydd yn 1882 a bu farw yn yr un dref. Roedd Vile yn gapten tîm rygbi Casnewydd, ac enillodd 8 cap dros Gymru.

Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys MBE.

## Cyfeiriadau
*Tommy Vile - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1958

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Evan Morgan,2ail is-iarll Tredegar

Bardd o Loegr oedd **Evan Morgan,2ail is-iarll Tredegar**  (13 Gorffennaf 1893 - 27 Ebrill 1949).

Cafodd ei eni yn Llundain yn 1893 a bu farw yn Dorking. Bu Morgan yn Ystafellydd Cledd a Chlôg i'r Pabau Bened XV a Phiws XI Morgan. Roedd yn ŵr amryddawn, a caiff ei gofio am ei farddoniaeth ac am greu a chasglu gweithiau celf.

Roedd yn fab i Courtenay Morgan, Is Iarll 1af Tredegar.

Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Dŷ'r Arglwyddi. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Cymrawd Cymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth.

## Cyfeiriadau
*Evan Morgan, 2ail is-iarll Tredegar - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1949
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
John Price (cyhoeddwr)

Cyhoeddwr, ysgolhaig clasurol a hanesydd o Loegr oedd **John Price**  (1602 - 1676).

Cafodd ei eni yn Llundain yn 1602. Roedd Price yn un o ysgolheigion clasurol disgleiriaf ei oes.

## Cyfeiriadau
*John Price - Y Bywgraffiadur Cymreig
*John Price - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1602
Categori:Marwolaethau 1676
Categori:Cyhoeddwyr o Loegr
Categori:Ysgolheigion o Loegr
Categori:Hanesyddion o Loegr
Lewis Thomas (peiriannydd)

Peiriannydd mwyngloddio, gwleidydd a pherson busnes o Gymru oedd **Lewis Thomas**  (20 Tachwedd 1832 - 16 Chwefror 1913).

Cafodd ei eni yn Llanfihangel Genau'r Glyn yn 1832. Roedd yn un o arloeswyr y diwydiant glo yn Awstralia. Bu hefyd yn aelod seneddol yn Queensland, Awstralia. Bu farw yn Ipswich, Queensland.

## Cyfeiriadau
*Lewis Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Gwleidyddion o Awstralia
Categori:Pobl o Geredigion
William Jones (gwerthwr)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Gwerthwr hen greiriau a bardd o Gymru oedd **William Jones**  (1 Mehefin 1726 - 20 Awst 1795).

Cafodd ei eni yn Llangadfan yn 1726 a bu farw yn Llangadfan. Roedd Jones yn hynafiaethydd nodedig, a chyhoeddwyd rai o'i weithiau gan Gwallter Mechain.

## Cyfeiriadau
*William Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig
*William Jones - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1726
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1795

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Richards

Awdur o Gymru oedd **William Richards**  (1749 - 1818).

Cafodd ei eni ym Mhenrydd yn 1749. Cofir Richards am fod yn ddadleuydd diwinyddol, ac am ei gyhoeddiad *History of Lynn*

## Cyfeiriadau
*William Richards - Y Bywgraffiadur Cymreig

*William Richards - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1749
Categori:Marwolaethau 1818
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Williams (Carw Coch)

Cerddor o Gymru oedd **William Williams**  (6 Mawrth 1808 - 26 Medi 1872).

Cafodd ei eni yn Aberpergwm, Glyn-nedd, yn 1808. Cofir Williams am sefydlu gwesty'r Stag yn Nhrecynon, ac am hyrwyddo a chynnal eisteddfodau.

## Cyfeiriadau
*William Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Cerddorion o Gymru

Categori:Genedigaethau 1808
Categori:Marwolaethau 1872

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Conybeare

Paleontolegydd a daearegwr o Loegr oedd **William Conybeare**  (7 Mehefin 1787 - 12 Awst 1857).

Cafodd ei eni yn Horsham yn 1787 a bu farw yng Nghaerwynt. Chwaraeodd Conybeare ran bwysig yn y gwaith o sefydlu astudiaeth ffosiliau ymlusgiaid o'r oesoedd cyntefig.

Addysgwyd ef yn Eglwys Crist, Rhydychen ac Ysgol Westminster. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod  o'r Gymdeithas Frenhinol. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Medal Wollaston a Chymrawd y Gymdeithas Frenhinol.

## Cyfeiriadau
*William Conybeare - Y Bywgraffiadur Cymreig

*William Conybeare - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1787
Categori:Marwolaethau 1857
Barbara Brooke, Barwnes Brooke o Ystradfellte

Gwleidydd o Gymru oedd **Barbara Brooke, Barwnes Brooke o Ystradfellte**  (4 Ionawr 1908 - 1 Medi 2000).

Fe'i ganed yn Llan-wern yn 1908. Cofir Brooke am ei gyrfa wleidyddol lwyddiannus, ac yn bennaf ei chyfraniad I nyrsio ac ysbytai.

Roedd yn ferch i'r Parch Alfred Mathews.

Yn ystod ei gyrfa roedd hi'n aelod o Dŷ'r Arglwyddi. Enillodd hi nifer o wobrau, gan gynnwys gwobr Bonesig Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig.

## Cyfeiriadau
*Barbara Brooke, Barwnes Brooke o Ystradfellte - Y Bywgraffiadur Cymreig
*Barbara Brooke, Barwnes Brooke o Ystradfellte - Gwefan Hansard
*Barbara Brooke, Barwnes Brooke o Ystradfellte - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Walter E. Rees

Gweinyddwr rygbi'r undeb Cymreig oedd **Walter Enoch Rees**  (13 Ebrill 1863 - 6 Mehefin 1949) Gwasanaethodd fel ysgrifennydd Undeb Rygbi Cymru am bron i 60 mlynedd.

## Cefndir
Ganwyd Rees yn London Road, Castell-nedd, Sir Forgannwg, yr ail o chwe phlentyn Joseph Cook Rees, adeiladwr a chontractwr, a Margaret, (née Howell) ei wraig. Cafodd ei addysgu mewn ysgolion yng Nghastell-nedd a Barnstaple.

## Gyrfa
Ar ôl gorffen ysgol bu Rees yn gweithio i'r busnes teuluol.

Er na fu yn chware rygbi, roedd yn gwasanaethu fel llumanwr rheolaidd a dyfarnwr achlysurol.

Ym 1888 etholwyd Rees yn ysgrifennydd a thrysorydd clwb rygbi Castell-nedd. Profodd yn ddewis manteisiol i'r clwb, o fewn dim o amser roedd wedi a gwella trefn restr gemau'r clwb a gwella ei sefyllfa ariannol. Yn rhinwedd ei swydd fel ysgrifennydd bu'n cynrychioli ei glwb ar Bwyllgor Cynrychiolwyr y Clybiau, Undeb Rygbi Cymru. Ym 1889 cafodd ei ddyrchafu i Bwyllgor Gêm (sef pwyllgor cyffredinol) yr Undeb. Parhaodd ei gysylltiad efo weinyddiaeth ganolog Undeb Rygbi Cymru am y 60 mlynedd nesaf.

Ym 1896 etholwyd Rees yn Ysgrifennydd Undeb Rygbi Cymru. Pan ddechreuodd Rees fel ysgrifennydd roedd yn swydd etholedig wirfoddol, erbyn 1898 roedd wedi dod yn swydd gyflogedig. Fel swyddog cyflog cyntaf yr Undeb daeth â phroffesiynoldeb newydd at y ffordd roedd yn cael ei redeg. Trwy fod yn gysylltiedig ag oes euraidd rygbi Cymru, rhwng 1900 a 1911, pan enillodd y tîm chwe choron driphlyg a chyflawni buddugoliaeth hanesyddol (ym 1905) dros y Crysau Duon Seland Newydd daeth yn ffigwr chwedlonol yn y byd rygbi.

Cynrychiolodd Rees Gymru ar y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol rhwng 1896 a 1900, ac ym 1910 aeth gyda thîm rygbi Ynysoedd Prydain i Dde Affrica fel rheolwr cynorthwyol.

Ym 1916, yng nghanol y Rhyfel Byd Cyntaf, penodwyd Rees yn swyddog recriwtio milwrol ar gyfer Castell-nedd a’r cylch. I gydnabod ei wasanaethau rhoddodd y Swyddfa Ryfel iddo reng capten. Fe fu cwynion ym mysg rhai o'r chwaraewyr a swyddogion y clybiau bod Rees yn tueddu at fod yn rhy awdurdodol yn ei driniaeth ohonynt. Wedi derbyn rheng filwrol aeth y tueddiadau hyn o ddrwg i waeth. Mynnai bod pawb yn ei gyfarch wrth ei deitl milwrol a bod pawb yn ufuddhau yn ddi-gwestiwn yw orchmynion. a chafodd ei ethol i Gyngor y dref ym 1900. Bu'n aelod o holl brif bwyllgorau'r cyngor ac ym 1905, ynghanol peth anghydfod am ei enwebiad, cafodd ei benodi'n Faer y dref. Fe ddaeth yn Ynad Heddwch ym 1918.

## Teulu
Ym 1898 priododd Rees ag Elizabeth Leith Peters cawsant mab.

## Marwolaeth
Bu farw yn ysbyty Pen-y-bont ar Ogwr yn 86 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Llanilltud Fawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1949
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig
Categori:Rygbi'r undeb yng Nghymru
Categori:Dyfarnwyr rygbi'r undeb
Categori:Pobl o Gastell-nedd
Categori:Gwleidyddion Ceidwadol
Winifred Coombe Tennant

Gwleidydd o Loegr oedd **Winifred Coombe Tennant**  (1 Tachwedd 1874 - 31 Awst 1956).

Fe'i ganed yn Rodborough yn 1874. Roedd Coombe-Tennant yn genedlaetholwraig ac yn aelod blaenllaw o'r Orsedd yn ei rôl fel Meistres y Gwisgoedd.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Winifred Coombe Tennant - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Winifred Coombe Tennant - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Gwleidyddion o Loegr
Categori:Merched y 19eg ganrif

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Gwendolen Williams

Cerflunydd o Gymru oedd **Lucy Gwendolen Williams**  (27 Rhagfyr 1870 - 11 Chwefror 1955).

Fe'i ganed yn New Ferry yn 1870. Roedd Williams yn gerflunwraig nodedig. Un o'i gweithiau pwysicaf oedd penddelw o Robert Owen.

Fe'i haddysgwyd yn Academi Frenhinol y Celfyddydau.

## Cyfeiriadau
*Lucy Gwendolen Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Cerflunwyr o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Caroline Skeel

Academydd a hanesydd o Loegr oedd **Caroline Skeel**  (9 Chwefror 1872 - 25 Chwefror 1951).

Fe'i ganed yn Hampstead yn 1872 a bu farw yn Hendon. Cofir am Skeel yn enwedig am ei chyfraniad i astudiaethau hanesyddol Cymreig.

Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Girton.

## Cyfeiriadau
*Caroline Skeel - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Caroline Skeel - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Academyddion benywaidd o Loegr
Categori:Hanesyddion o Loegr
Categori:Merched y 19eg ganrif
Annie Davies

Cynhyrchydd radio a chynhyrchydd teledu o Gymru oedd **Annie Davies**  (16 Mehefin 1910 - 5 Gorffennaf 1970).

Fe'i ganed yn Nhregaron yn 1910. Cofir am Davies fel golygydd a chynhyrchydd rhaglenni Cymraeg ar radio a theledu.

## Cyfeiriadau
*Annie Davies - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Merched a aned yn y 1910au

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Grace Wynne Griffith

Nofelydd o Gymru oedd **Grace Wynne Griffith**  (1 Chwefror 1888 - 5 Ionawr 1963).

Fe'i ganed yn Niwbwrch yn 1888. Daeth Griffith yn adnabyddus am iddi ddod yn gydradd gyntaf gyda Kate Roberts yng nghystadleuaeth y nofel yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934.

## Cyfeiriadau
*Grace Wynne Griffith - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Megan Watts Hughes

Cyfansoddwr caneuon a chanwr o Gymru oedd **Megan Watts Hughes**  (12 Chwefror 1842 - 29 Hydref 1907).

Fe'i ganed yn Nowlais yn 1842. Bu Hughes yn gantores adnabyddus, a bu ar deithiau cerddorol yng Ngogledd Cymru gyda Dr Joseph Parry.

Fe'i haddysgwyd yn yr Academi Gerddoriaeth Frenhinol.

## Cyfeiriadau
*Megan Watts Hughes - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Marwolaethau 1907

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Kathryn Jenkins

Emynydd ac ysgolhaig o Gymru oedd **Kathryn Jenkins**  (9 Mehefin 1961 - 3 Mai 2009).

Fe'i ganed yn Nhonypandy yn 1961 a bu farw yn Llangybi, Ceredigion. Bu Jenkins yn weithgar yng Nghymdeithas Emynau Cymru, gan gynnwys bod yn Lywydd arni am ddegawd.

## Cyfeiriadau
*Kathryn Jenkins - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Ysgolheigion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Elizabeth Jane Louis Jones

Ysgolhaig o Gymru oedd **Elizabeth Jane Louis Jones**  (28 Ebrill 1889 - 14 Mai 1952).

Fe'i ganed yn Llanilar yn 1889. Cofir am Jones am iddi fod yn ddarlithydd mewn Cymraeg a Saesneg yng Ngholeg Normal, Bangor.

Fe'i haddysgwyd ym Mhrifysgol Aberystwyth.

## Cyfeiriadau
*Elizabeth Jane Louis Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Gwenan Jones

Academydd o Gymraes oedd **Gwenan Jones**  (3 Tachwedd 1889 – 1 Rhagfyr 1971).

Ganed Gwen Ann Jones yn Y Bala yn 1889. Yn y Coleg y dechreuodd arfer yr enw Gwenan. Cofir Jones am fod yn Lywydd cyntaf Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru, a bu hefyd yn weithgar gyda'r Urdd a Phlaid Cymru ac o blaid heddychaeth.

Gwenan Jones oedd ymgeisydd Plaid Cymru yn etholiad cyffredinol 1945 dros sedd Prifysgol Cymru - y fenyw cyntaf i ymladd etholiad seneddol ar ran y Blaid. Wrth iddi ennill bron chwarter o'r pleidleisiau (24.5%), ac achub ei blaendal, hi oedd y mwyaf llwyddiannus o ymgeisydd y Blaid yn etholiad 1945.  

Fe'i haddysgwyd ym Mhrifysgol Cymru a Phrifysgol Minnesota.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1971
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Pobl o'r Bala

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Kathleen Freeman

Ysgolhaig, ysgolhaig clasurol ac awdur o Gymru oedd **Kathleen Freeman**  (22 Mehefin 1897 - 21 Chwefror 1959).

Fe'i ganed yng Nghaerdydd yn 1897 a bu farw yn Llaneirwg. Roedd Freeman yn awdur nofelau ditectif, a bu'n gadeirydd y Philosophical Society of Great Britain.

Fe'i haddysgwyd ym Mhrifysgol Caerdydd.

## Cyfeiriadau
*Kathleen Freeman - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Ellen Evans

Pennaeth ysgol o Gymru oedd **Ellen Evans**  (10 Mawrth 1891 - 26 Medi 1953).

Fe'i ganed yn Y Gelli, Rhondda Cynon Taf yn 1891. Bu Evans yn ffigwr amlwg ym myd addysg Cymru, gan weithio ar ran y 'Nursery School Association' (corff Brydeinig), colegau Prifysgol Caerdydd ac Aberystwyth a cholegau Coleg Harlech a Choleg Hyfforddi Athrawon Morgannwg yn y Barri. 

## Gyrfa
Ymunodd Evans â staff Coleg Hyfforddi Morgannwg, yn 1915. Roedd Coleg y Barri, fel y'i gelwid ar lafar (ond ni ddylid drysu â Choleg y Barri gyfoes sy'n coleg addysg bellach), yn goleg hyfforddi athrawesau a sefydlwyd yn 1914. Daeth Evans yn yn Bennaeth yn 1923 a bu farw yn ei swydd yn 1951.  

Bu'n aelod o nifer o gyrff cyhoeddus. Hi oedd yr unig ferch ar y Pwyllgor Adrannol ar Addysg, 1925-27, a'r wraig gyntaf i'w hethol ar lys yr Ysgol Feddygol (bellach Coleg Meddygol Prifysgol Cymru). Bu ar bwyllgor gwaith Coleg Harlech o'r dechreuad yn 1927, yn is-lywydd yn ddiweddarach ar lysoedd colegau Prifysgol Cymru yn Aberystwyth a Chaerdydd, ac islywydd Urdd Gobaith Cymru. Hi oedd cadeirydd cyntaf cangen Cymru o Gymdeithas Ysgolion Meithrin (Nursery School Association).

Roedd yn ymgyrchwr a gweithredwr cryf dros addysg cyfrwng Gymraeg. Fel Pennaeth Coleg Athrawon y Barri i ferched, mynnodd bod darpar-athrawon o bob cefndir (hyd yn oed rhai di-Gymraeg) yn dysgu peth Cymraeg fel rhan o'r cwricwlwm. Ymddengys iddi hefyd gyd-awdura pamffledi ar bwnc addysg Gymraeg ac addysg Gymreig gan Cylch Dewi, sef, *Welsh Books for Children* ac *Y Gymraeg yn yr Ysgolion*.

## Gwaddol
Mewn teyrnged a gyhoeddwyd fel rhan o ysgrif goffa’r Western Mail ym Medi 1953, ffrind agos Ellen, Annie Gwen Jones (Mrs Edgar Jones), yn dweud:

''"Wales will never posses a stronger or more pungent advocate of the Welsh way of life, its education or its literature. She lived for Wales without being insular. She pioneered for Wales at the expense of every personal and physical consideration as author, lecturer, adjudicator and broadcaster."'

Roedd yn berson oedd ynghannol bwrlwm dros iaith, cymdeithas ac addysg Gymraeg a welwyd yn yr 1920au. Mae rhywfaint o dystiolaeth ei bod yn ymwneud â ‘Cymdeithas i Famau a Merched Cymru’, a sefydlwyd gan grŵp bach o ferched yn 1920 (yn sgil dathliadau canmlwyddiant genedigaeth Ieuan Gwynedd) i hyrwyddo dysgeidiaeth yr iaith Gymraeg a chrefyddol gwerthoedd i blant gan famau gartref.

## Gweler hefyd
* *Rediscovering Ellen Evans (1891–1953),Principal of Glamorgan Training College, Barry gan Sian Rhiannon Williams* erthygl yng nghylchlythyr Y Cymmrodorion
* Ffotograff o Ellen Evans a staff a myfyrwyr Coleg Hyfforddi Morgannwg 1951-52 ar wefan Casgliad y Werin

## Cyfeiriadau
*Ellen Evans - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Jane Helen Rowlands

Ieithydd ac athro o Gymru oedd **Jane Helen Rowlands**  (3 Ebrill 1891 - 12 Chwefror 1955).

Fe'i ganed ym Mhorthaethwy yn 1891 a bu farw yn ardal Karimganj, Assam, India. Cofir Rowlands yn bennaf am ei gwaith cenhadol, yn enwedig yn India. Yno, yn Karimganj, sefydlodd gartref Dipti Nibash ar gyfer merched diymgeledd.

Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Newnham, Prifysgol Calcutta a Phrifysgol Bangor.

## Cyfeiriadau
*Jane Helen Rowlands - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1955
Rosalind Rusbridge

Gweithredydd dros heddwch ac athro o Gymru oedd **Rosalind Rusbridge**  (19 Ebrill 1915 - 9 Gorffennaf 2004).

Fe'i ganed yn Abertawe yn 1915 a bu farw ym Mryste. Cofir Rusbridge am ei ymgyrchu dros hawliau dynol, ac yn bennaf am ei rhan yn helynt heddychwyr Abertawe yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Fe'i haddysgwyd yn Brifysgol Caergrawnt.

## Cyfeiriadau
*Rosalind Rusbridge - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Addysgwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Ray Daniel

Pêl-droediwr a rheolwr pêl-droed o Gymru oedd **Ray Daniel**  (2 Tachwedd 1928 - 6 Tachwedd 1997).

Cafodd ei eni yn Abertawe yn 1928 a bu farw yn Abertawe. Bu Daniel yn bêl-droediwr yn nhîmau Abertawe a Chaerdydd, ac enillodd 21 cap dros Gymru.

## Cyfeiriadau
*Ray Daniel - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Charles Lewis

Chwaraewr rygbi'r undeb, cricedwr a swyddog gêm rygbi'r undeb o Gymru oedd **Charles Lewis**  (20 Awst 1852 - 28 Mai 1923).

Cafodd ei eni yn Sir Gaerfyrddin yn 1852 a bu farw yn Llanymddyfri. Bu Lewis yn gricedwr ac yn chwaraewr rygbi. Enillodd 5 cap dros Gymru.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*Charles Lewis - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Cricedwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Edward Edwards (swolegydd)

Swolegydd o Gymru oedd **Edward Edwards**  (23 Tachwedd 1803 - 13 Awst 1879).

Cafodd ei eni yn Corwen yn 1803. Cofir Edwards am ei waith yn astudio bywyd pysgod, ac am ddyfeisio gwelliannau pwysig mewn gwneuthuriad tanciau pysgod.

## Cyfeiriadau
*Edward Edwards - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Edward Edwards - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1879
Paul Diverrès

Awdur o Lydaw oedd **Paul Diverrès**  (12 Rhagfyr 1880 - 25 Rhagfyr 1946).

Cafodd ei eni yn An Oriant yn 1880 a bu farw yn Abertawe. Cofir Diverrès am ei gyfraniad i ysgolheictod Celtaidd, ac am ei gasgliad o lyfrau a chyfnodolion yn ymwneud â Llydaw, sydd nawr yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Addysgwyd ef yn Brifysgol Rennes.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Paul Diverrès - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Llenorion Ffrangeg
Philip Burton

Cyfarwyddwr theatr, cynhyrchydd teledu ac awdur o Gymru oedd **Philip Henry Burton**  (30 Tachwedd 1904 &ndash; 28 Ionawr 1995).

Cafodd ei eni yn Aberpennar yn 1904 a bu farw yn Ddinas Haines. Cofir Burton am ei waith ym myd theatr a theledu, ac yn enwedig am iddo fod yn dysgu'r actor enwog Richard Burton pan oedd yn fachgen ifanc.

Addysgwyd ef yn Brifysgol Cymru. Fel athro Llenyddiaeth Saesneg yn yr Ysgol Dyffryn (Port Talbot Secondary Grammar School) o hyd yn 1945, bu ddysgu Richard Jenkins.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Aberpennar

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas McKenny Hughes

Academydd a phaleontolegydd o Gymru oedd **Thomas McKenny Hughes**  (17 Rhagfyr 1832 - 9 Mehefin 1917).

Cafodd ei eni yn Aberystwyth yn 1832 a bu farw yng Nghaergrawnt. Cofir Hughes fel daearegwr, yn bennaf am ei waith ymchwil I greigiau Cymru.

Roedd yn fab i Joshua Hughes.

Addysgwyd ef yng Ngholeg y Drindon, Caergrawnt. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod  o'r Gymdeithas Frenhinol. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Medal Lyell a Chymrawd y Gymdeithas Frenhinol.

## Cyfeiriadau
*Thomas McKenny Hughes - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas McKenny Hughes - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Academyddion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Gilbert Parkhouse

Chwaraewr rygbi'r undeb a chricedwr o Gymru oedd **Gilbert Parkhouse**  (12 Hydref 1925 - 10 Awst 2000).

Cafodd ei eni yn Abertawe yn 1925 a bu farw yng Nghaerfyrddin. Roedd Parkhouse yn gricedwr llwyddiannus iawn gyda thîm Morgannwg, a bu hefyd yn chwarae rygbi i Abertawe.

## Cyfeiriadau
*Gilbert Parkhouse - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Cricedwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Evans Hoyle

Malacolegydd a swolegydd o Loegr oedd **William Evans Hoyle**  (28 Ionawr 1855 – 7 Chwefror 1926).

Cafodd ei eni ym Manceinion yn 1855 a bu farw yng Nghymru. Cofir Hoyle fel cyfarwyddwr cyntaf Amgueddfa Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
*William Evans Hoyle - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1855
Categori:Marwolaethau 1926
Alfred Neobard Palmer

Hanesydd o Loegr oedd **Alfred Neobard Palmer**  (10 Gorffennaf 1847 - 7 Mawrth 1915).

Cafodd ei eni yn Thetford yn 1847 a bu farw yn Wrecsam. Cofir Palmer am ei waith fel hanesydd, yn enwedig yn siroedd Dinbych a Fflint.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Alfred Neobard Palmer - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Hanesyddion
Audrey Evelyn Jones

Athrawes o Loegr a weithiodd yng Nghymru oedd **Audrey Evelyn Jones**  (15 Hydref 1929 - 16 Awst 2014).

Fe'i ganed yn Bushey, Swydd Hertford, yn 1929 a bu farw yng Nghaerdydd. Cofir Jones yn bennaf am ei gwaith yn hyrwyddo hawliau merched, ac yn un o ffeministiaid mwyaf blaenllaw y DU.

Fe'i haddysgwyd yn Brifysgol Manceinion a Phrifysgol Southampton.

## Cyfeiriadau
*Audrey Evelyn Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Addysgwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Manceinion
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Southampton
Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Pobl o Swydd Hertford
Archibald Rowlands

Swyddogion milwrol o Gymru oedd **Archibald Rowlands**  (26 Rhagfyr 1892 - 18 Awst 1953).

Cafodd ei eni ym Mhenarth yn 1892. Cofir Rowlands am ei waith yn y Gwasanaeth Sifil, ym Mhrydain ac yn India.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen a Phrifysgol Cymru. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Marchog Groes Fawr Urdd y Baddon a MBE.

## Cyfeiriadau
*Archibald Rowlands - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Archibald Rowlands - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig