Sara Minwel Tibbott

Anthropolegydd ac ymchwilydd hanes llafar a llên gwerin oedd **Sara Minwel Tibbot** (ar lafar **Minwel Tibbott** fel rheol; ganwyd **Sara Minwel Williams**; 8 Chwefror 1936 – 13 Hydref 1998). Fe'i hysyriwyd yn arloeswr ym maes astudiaethau menywod yng Nghymru ac yn arbenigwr mewn astudio bywyd cartref a bwydydd traddodiadol, yn enwedig ryseitiau a choginiaeth Cymru.

## Gyrfa
, sy'n adleisio llyfr, *The Gwalia: The Story of a Valleys Shop*]]
Dechreuodd Minwel Tibbott weithio yn St Fagans yn gynnar yn y 1960au (er bod gwefan archifo Casgliad y Werin yn nodi iddi gychwyn yn 1969 ) ac yn ddiweddarach daeth yn Geidwad Cynorthwyol yn Adran Traddodiadau Llafar a Thafodieithoedd yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan. Canolbwyntiodd ei gwaith ymchwil yn bennaf ar fywydau domestig bob dydd menywod a gasglwyd trwy dystiolaeth lafar, ffotograffiaeth a ffilm, ac fe’i gosodwyd yn erbyn Cymru ar ôl yr Ail Ryfel Byd a oedd yn trawsnewid yn gyflym, ond i nifer o fenywod, roedd bywyd wedi aros yn gymharol ddigyfnewid ers cenedlaethau. Roedd offer domestig a dyfeisiau arbed llafur yn dod i'r amlwg ac ar gael, ond allan o gyrhaeddiad economaidd llawer o ferched Cymru ar yr adeg hon, fodd bynnag, wrth i'r 1960au incwm symudadwy a thaladwy yn fwy cyffredin dechreuodd hyn newid. Trwy ei gwaith maes ledled Cymru, casglodd a recordiodd fywyd gwerin Cymru i'r Amgueddfa er mwyn iddo fod ar gael i bobl sydd â diddordeb ym mywyd Cymru.

Gyda chyflwyniad y recordydd tâp daeth yn bosibl i Tibbott a'r Amgueddfa recordio pobl yn siarad am eu bywydau. Trwy gasglu recordiadau o'r fath helpodd Tibbott yr Amgueddfa i adeiladu archif o atgofion llafar o fywyd traddodiadol Cymru. Mae'r casgliad bellach yn cael ei gadw yn yr archifau fel cyfweliadau wedi'u tapio neu ar ffurf llawysgrif ac mae ar gael ar wefan yr Amgueddfa.

## Ysgrifennu
 cig oen traddodiadol Gymreig - y math o fwyd a choginio a astudiodd Minwel]]
Cyfrannodd Tibbott at raglen gyhoeddiadau’r Amgueddfa ar fywyd Cymru gyda *Welsh Fare*. Cyhoeddwyd y llyfr yn y Gymraeg ym 1974 a dilynwyd argraffiad Saesneg ym 1975. Mae'r llyfr yn seiliedig ar dystiolaeth lafar a gasglwyd gan Tibbott gan siaradwyr ledled Cymru a roddodd wybodaeth am fwyd traddodiadol Cymru. Mae'r llyfr yn cynnwys detholiad o ryseitiau a sylwebaeth gefndir arnynt. Mae'r sylwebaeth yn academaidd ei natur ac yn egluro'r rôl y mae'r ryseitiau wedi'i chael yn hanes bwyd yng Nghymru. Yn 2017 cyhoeddwyd y llyfr ar wefan yr Amgueddfa.

Yn y llyfr *Domestic Life in Wales*, ysgrifennodd Tibbott am agweddau penodol ar fywyd gwerin Cymru. Gwelwyd y llyfr gan y Western Mail fel un sy'n torri tir newydd wrth astudio bywyd gwerin yng Nghymru. Dangosodd y llyfr hefyd amrywiaeth a dyfnder ymchwil Tibbot, mae'n ymdrin â hanes cymdeithasol a diwylliannol Cymru, bywyd gwerin a hanes bwyd ac mae'n seiliedig ar dystiolaeth lafar a dogfennol o amrywiaeth o ffynonellau a chyfnodau. Mae'r llyfr yn cynnwys wyth pennod ar wahanol elfennau o fywyd gwerin. 

Yn *Liberality and Hospitality*, dadansoddodd Tibbot bwysigrwydd bwyd fel ffactor cymdeithasol trwy'r oesoedd. 

Yn *Laundering in the Welsh Home*, ysgrifennodd Tibbott am yr amser golchi cyn peiriannau, pan oedd golchi dillad yn dasg ddomestig fawr. Yn ei herthygl *Sucan a Llymru*, dadansoddir y 'jeli' sur o flawd ceirch a gynhyrchir yng Nghymru. Wrth *Cheese-making in Glamorgan* trafodir tasg y menywod o wneud caws a'i gyfraniad at incwm ffermio. Yn *Traditional Breads of Wales*, mae Tibbott yn ysgrifennu am wneud bara cartref. Yn yr adran *Going Electric*, mae Tibbott yn cofnodi'r newidiadau a foderneiddiodd gegin y ffermdy a'r amheuaeth o'i gwmpas. Yn *The Covering of Table Legs in (South-East) Wales*, mae cyfres o ffotograffau yn dangos y traddodiad anarferol hwn. Yn y bennod olaf, *Knitting Stockings in Wales*, trafododd Tibbott werth economaidd gwau a'r offer sy'n gysylltiedig ag ef. Bu farw Tibbott cyn iddi gwblhau ei gwaith a chwblhaodd Beth Thomas, Ceidwad Hanes Cymdeithasol a Diwylliannol yr Amgueddfa y gwaith.

Yn ei hadolygiad o'r llyfr, ar gyfer Cyngor Llyfrau Cymru, dywedodd Susan Passmore:

Roedd Mrs Tibbott yn arloeswr ym maes astudiaethau menywod, gyda'i chydnabyddiaeth o arwyddocâd ehangach y tasgau domestig di-glod hyn yn gyffredinol

Yn y llyfr ''O Wasanaeth Gwaith i Gwasanaeth Gwely: A Woman's Work'', defnyddiodd Tibbott (a Beth Thomas) atgofion menywod o'r Archif Sain yn Amgueddfa Werin Cymru i ddangos sut beth oedd bywydau menywod yn ystod yr 20g. Mae'r llyfr yn dangos y sgiliau, yr ymdrech a'r oriau lawer o lafur sydd eu hangen i redeg cartref.

Cyfrannodd Tibbott at gyfnodolion ysgolheigaidd fel *Folk Life*, lle ym 1981 cyhoeddodd ei herthygl ar *Laundering in the Welsh Home*.

Cyhoeddodd Tibbott hefyd yn Gymraeg, gan gynnwys llyfr ar derminoleg cegin: *Geirfa’r gegin: Casgliad o dermau yn ymwneud â pharatoi a choginio bwyd*.

## Personol
Fe'i ganwyd yng Nghaerfyrddin. Priododd Minwel â Delwyn Tibbott yn 1960. Bu farw Delwyn yn ei gartref yn Llandaf, Caerdydd ar 8 Tachwedd 2021.

## Llyfryddiaeth Minwel Tibbot
**Welsh Fare, A Selection of Traditional Recipes* (Amgueddfa Werin Cymru, 1976) 
**Cooking on the Open Hearth* (Amgueddfa Werin Cymru, 1982) 
**Geirfa’r gegin: Casgliad o dermau yn ymwneud â pharatoi a choginio bwyd* (Amgueddfa Werin Cymru, 1983) 
**The Gwalia: The Story of a Valleys Shop* (National Museums and Galleries of Wales, 1991) 
**O’r Gwaith i’r Gwely: A Woman’s Work* (Amgueddfa Genedlaethol Cymru, 1994) 
**Domestic Life in Wales* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2002) 

## Gweler hefyd
* Coginiaeth Cymru
* D. Roy Saer

## Darllen pellach
* Bwyd a Choginio: Ffynonellau Cymreig ar Goginio  - rhestr cyhoeddiadau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

## Dolenni allanol
* 'Amser Bwyd' ar Wefan Amgueddfa Werin Cymru
* eitem ar Minwell Tibbot ar gyfres The Ark of Taste, The Food Programme ar BBC Radio4, 13 Ebrill 2015
* 'S Minwel Tibbott and Making Yeast the Old Welsh' Blog Kitchen Counter Culture

## Cyfeiriadau
Categori:Coginiaeth Cymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Merched yr 20fed ganrif