Jwg

[bawd|300px|*La aguadora* ("Y clydydd dŵr", 1808–12) gan [Francisco de Goya]]
bawd|300px|"Toby Jug" nodweddiadol Seisnig

Mae **jwg** hefyd **siwg** yn fath o gynhwysydd a ddefnyddir yn gyffredin i ddal hylifau. Mae ganddo agoriad, weithiau'n gul, i arllwys neu yfed ohono, ac mae ganddo dolen (a elwir yn *clust* yn aml), a gwefus arllwys yn aml. Mae jygiau trwy gydol hanes wedi'u gwneud o fetel, cerameg, neu wydr, ac mae plastig bellach yn gyffredin.

Gelwir sawl math arall o gynwysyddion hefyd yn jygiau, yn dibynnu ar leoliad, traddodiad, a dewis personol. Gellir galw jygiau ar rai mathau o boteli, yn enwedig os oes ceg gul yn y cynhwysydd a bod ganddo handlen. 

Mae cau fel stopwyr neu gapiau sgriw yn gyffredin ar gyfer y pecynnau manwerthu hyn.

## Etymoleg
Daw'r gair *jwg* o'r Saesneg. Ceir y cofnod cynharaf o'r gair yn y Gymraeg yn 1688 fel *Sîwg* yn llyfr *Y Gymraeg yn ei Disgleirdeb*, gol. Thomas Jones. Ceir y gair wedyn, efo fel "siwg" yn 1755. Gellir amau bod "jwg" yn fwy cyffredin na "siwg" bellach fel gair am y llestr yn y Gymraeg.

Yn Saesneg Gogledd America gelwir y jygiau bwrdd yn 'pitcher' fel rheol a gellir galw beth fyddai'n "bottle" yn Saesneg Prydain, yn "jug" yn yr Unol Daleithiau. Mae "jugs" hefyd yn slang am fronnau merched yn y Saesneg.

## Hanes
Yng Ngwlad Groeg hynafol, yr *amffor*, jar grochenwaith fawr, oedd y prif gyfrwng storio a chludo ar gyfer hylifau fel olew a gwin, yn ogystal â grawn.

Un o'r prototeipiau hynaf yw'r *enócoe*, jwg ar gyfer gweini gwin gyda handlen fertigol a phowt arllwys hir, ac y gellir dod o hyd i'w dyluniad wedi'i etifeddu gan lawer o wahanol ddiwylliannau. Ym Môr y Canoldir, mae'r patrwm hwn yn ymddangos o'r Minoan Canol yng Nghreta (2000-1600 CC) a hyd at ddiwedd yr Oes Efydd Aegeaidd (13g CC). Mae crochenwyr Athen yn ei gynhyrchu o'r arddull Protogeometric (1050-900 CC). Disgrifiad o'r model "enocoe": "jwg gyda gwddf uchel a handlen fertigol, ceg trilobed sy'n caniatáu arllwys yn gyffyrddus a chorff â mwy o led yn ei hanner uchaf".

## Jwg cwrw
Mewn rhai gwledydd, yn enwedig Seland Newydd ac Awstralia, mae "jwg" yn cyfeirio at gynhwysydd plastig wedi'i lenwi â dau beint (ychydig dros litr) o gwrw. Fel rheol mae'n cael ei weini ynghyd ag un neu fwy o wydrau bach y mae'r cwrw yn cael ei yfed ohonynt fel arfer, er mewn rhai bariau myfyrwyr mae'n fwy cyffredin i'r cwrw gael ei yfed yn uniongyrchol o'r jwg, sydd fel arfer yn cael ei weini heb y gwydr sy'n cyd-fynd ag ef. Yn yr Unol Daleithiau, gellir galw hyn yn *pitcher* - er mai ychydig o 

geginwyr yr Unol Daleithiau sydd mor fach â litr, yn gyffredinol yn dal rhwng 64 a 128 owns hylif yr UD, tua 2-4 litr. Yn Seland Newydd ac Awstralia weithiau gall piser gyfeirio ato mesur llawer mwy o gwrw. 

Yn y rhannau hynny o wledydd Prydain lle mae dewis rhwng tancard peint (20 owns hylif) a gwydraid syth o gwrw, gellir galw tancard yn dancard neu "jwg". Efallai y bydd jwg o gwrw hefyd yn cyfeirio at jwg sy'n cynnwys symiau mwy (maint peintiau fel arfer), ond os gwerthir jwg fawr bydd yn cael ei hysbysebu felly yn y dafarn ac mae hyn yn helpu i leihau dryswch. Mae'r mwg Toby yn fath penodol ymhlith mygiau cwrw. Mae'n cynrychioli dyn ar ei eistedd sy'n dal jwg mewn un llaw a phibell yn y llall ac wedi'i wisgo mewn dillad o'r 18g: cot llaes a het tricorn. Mae'r tricorn yn ffurfio sianel ar gyfer arllwys cwrw, fel arfer gyda chaead symudol. Datblygwyd y jwg toby wreiddiol gan grochenwyr Swydd Stafford fel Ralph Wood "the Younger" yn yr 1760au. Mae ei boblogrwydd i fod i sbarduno datblygiad tebyg yn y jygiau Delft yn yr Iseldiroedd ac yn ddiweddarach mewn gwledydd eraill.

Yn Ewrop, mae diwylliannau sy'n gysylltiedig â chwrw, fel gwledydd â thraddodiad Brydeinig, a'r ymerodraethau yr Almaen ac Ymerodraeth Awstro-Hwngari, wedi datblygu modelau clasurol o jwg ceramig gydag un dolen a chyfeintiau amrywiol hyd at un litr. Mae gwreiddioldeb eu dyluniadau wedi eu gwneud yn eitem casglwr ac mewn rhai lleoliadau daearyddol mae'r darnau hyn wedi cyrraedd gwerth deunyddiau amgueddfa.

Yn y model Germanaidd Canol Ewropeaidd, mae gan fath penodol o jwg gaead metel colfachog i gadw tymheredd y cwrw. Mae'n ymddangos yn aml mewn bywydau llonydd a phaentio genre o'r Iseldiroedd o'r 17g a'r 18g. Gellir gweld enghreifftiau yn y golygfeydd tafarn a baentiwyd gan Adriaen ac Isaak van Ostade, Jan Steen, Adriaen Brouwer a Teniers, ac mewn rhai paentiadau dewr gan Gerard ter Borch.

## Jygiau Cymreig
Golygfa faint a wyneb lled wastad ochr jwg ei fod yn lestr defnyddiol iawn ar gyfer addurno a chynnwys delweddau neu negeseuon amrywiol - gan gynnwys rhai Cymreig (tiriniau) neu negeseuon Cymraeg a gwladgarol. Bydd sawl mudiad a sefydliad Cymreig yn manteisio ar ymarferoldeb siwg - ac felly'n declyn defnyddiol i'w berched - a'r cyfle i gyfleu neges. Yn ei plith gwelwyd jwg Merched y Wawr  a jwg cain gyda delwedd Robin Goch a'r geiriad Cymraeg "Nadolig Llawen" arno ar werth yn siop y Llyfrgell Genedlaethol sy'n hyrwyddo'r neges, codi incwm ac yn rhan o normaleiddio'r Gymraeg.  

### Crochenwaith Nant Garw
Cynhyrchwyd jygiau (a llestri eraill) cain gan Grochendy Nantgarw ar ddechrau'r 19g. Roedd Crochendy Nantgarw yn ffatri porslen, a fu hefyd yn gwneud mathau eraill o grochenwaith yn ddiweddarach, a leolir yn Nantgarw ar lan ddwyreiniol Camlas Morgannwg, 8 milltir (13 km) i'r gogledd o Gaerdydd.

### Crochenwyr Cymreig
Bydd crochenwyr Cymreig, megis Lowri Davies yn cynhyrchu pob math o lestri gan gynnwys siwgiau sy'n gain ac yn defnyddio motiffs Cymraeg a Chymerig.

## Gweler hefyd
* Tebot

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Fideo, 'How to make a Milk Jug'
* Siwgiau a llestri eraill gan Lowri Davies

## Oriel
Amrywiaeth o lestrau a elwir yn "jwg":

File:Jug, 1500-1450 BC, AM of Nafplion, 202199x.jpg|Siwg Jug, 1500-1450 CC, Amgueddfa Nafplio,
File:WHISKEY JUG WITH BEAR.JPG|Siwg Wisgi 
File:Hamilton and Inches Claret jug.jpg|Siwg dal Claret gam Hamilton and Inches, Caeredin 1902
File:Somerset Cider Jugs (2518375463).jpg|Siwgiau seidr, Gwlad yr Haf, Lloegr
File:Stamp of Russia 2004 No 981 Silver milk jug.jpg|Stamp o Rwsia, 2004 gyda enghraifft o jwg arian o'r 19g-20g
File:Refilling 18L water jug bottled water 5219.JPG|Jwg ddŵr blastig ail-lewni 18 Litr
File:Milk jug upright.jpg|Potel laeth blastig; a elwir, weithiau, yn “milk jug” yn yr Unol Daleithiau
File:64 fluid ounce Growler style beer bottle in brown glass with a screw top cap.jpg|Potel cwrw growler neu “jug”
File:Enamel wash basin and jug, South Africa.jpg|Basin ymolch enamel a siwg

Categori:Cartref
Categori:Coginio