open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martin Coles Harman

Dyn busnes o Loegr oedd **Martin Coles Harman** (1885 – 1954). Ganwyd yn Steyning, Gorllewin Sussex. Addysgwyd yn Ysgol Whitgift. Prynodd Ynys Wair ym 1925 am £25,000, a datganodd ei hun yn frenin yr ynys. Bathodd arian, y Pâl a hanner Pâl (ceiniog a hanner ceiniog). Erlynwyd am fathu arian anghyfreithlon; cafodd o’n euog ym 1931 a chafodd dirwy o £5, gyda threuliau o 15 gini.

Creodd y Merlyn Ynys Wair.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Pobl fusnes o Loegr
Marie-Dominique Chenu

Diwinydd Dominicaidd o Ffrainc oedd **Marie-Dominique Chenu** (1895 – 1990). Cafodd ei feirniadu gan y Fatican am ei ddiwinyddiaeth ryddfrydol.

Categori:Diwinyddion yr 20fed ganrif
Categori:Diwinyddion Catholig o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Llenorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Urdd y Dominiciaid
Maes Awyr Ryngwladol y Fam Teresa, Tirana

bawd|Rinas
bawd|Tu fewn terfynnell, 2016
**Maes Awyr Ryngwladol y Fam Teresa, Tirana** neu  (Albaneg: **Aeroporti Ndërkombëtar i Tiranës Nënë Tereza**, Saesneg: Tirana International Airport Nënë Tereza; côd ryngwladol IATA: **TIA**, ICAO: **LATI**), a elwir yn gyffredin yn Faes Awyr Rinas, yw prif awyrfa ryngwladol Albania.

Enwyd yr awyrfa ar ôl Y Fam Teresa yn 2002. Roedd hi'n leian a chenhades Catholig yn yr India. Lleolir y maesawyr ym mhentref Rinas sydd 11&nbsp;km i'r gogledd orllewin o brifddinas Albania, Tirana.

Mae'r maes awyr yn un o'r rhai prysuraf yn y Balcan gan ddygymod gyda 2.6 teithiwr yn 2017. Dinasoedd eraill Ewrop yw ei phrif gyrchfannau. Mae'n gweithredu fel canolfan ar gyfer y cwmni hedfan domestig, Albawings a fel 'focus city' ar gyfer Adria Airways, Blue Panorama Airlines ac Ernest Airlines.

## Hanes
bawd|Hen awyrfa Tirana, golygfa o du fewn awyren am allan, 1978
bawd|Awyrfa Ryngwladol y Fam Teresa, Tirana cyn y dyluniad newydd, 2004

Roedd gan Albani wasanaeth hedfan fasnachol ryngwladol cyn yr Ail Ryfel Byd pan oedd awyr domestig Iwgoslafia, Aeroput yn gweithredu hediadau cyson rhwng Belgrâd a Tirana a glaniad yn Dubrovnik. Adeiladwyd y maes awyr ar y safle yn Rinas rhwng 1955 a 1957. Gyda cwymp Comiwnyddiaeth yn 1991 a'r rhyddhau'r farchnad a ddaeth yn sgîl hynny, gwelwyd cynnydd sydyn yn nifer y cwmnïau hedfan oedd yn defnyddio'r awyrfa.

## Cyfredol
Mae offer y maes awyr wedi'i foderneiddio'n sylweddol, yn dilyn buddsoddiad gan gonsortiwm Tirana International Airport SHPK, a gymerodd reolaeth dros y maes awyr ar 23 Ebrill 2005, ar ôl ennill consesiwn am gyfnod o ugain mlynedd. Mae'r contract consesiwn yn golygu adeiladu terfynell deithwyr hollol newydd a gwahanol welliannau i'r seilwaith, gan gynnwys adeiladu llwybr mynediad newydd. Bydd y gwaith newydd yn gwella'r gwasanaethau a gynigir i deithwyr yn sylweddol. Fodd bynnag, nid oes gan y maes awyr bontydd glanio sy'n caniatáu i deithwyr drothwyo (board) ac dad-drothwyo awyren heb orfod gadael y terfynell. Gyda'r gwelliannau hyn, bydd gan y maes awyr y gallu i ddelio gyda traffig teithwyr Albania am y 10-15 mlynedd nesaf.

## Cyrraedd y Maes Awyr
Car
Cysylltir y maes awyr gan draffordd SH60 (10&nbsp;km i ffwrdd) i ffordd fynedfa SH2 Durres -Tirana. Ceir gwasnaethau tacsi a llogi car yn yr awyrfa. Mae siwrne o Tirana i'r awyrfa yn cymryd oddeutu 20-25 munud (yn ddibynnol ar y traffig).

Bws
Mae bws awyrfa, Rinas Express, wedi ei lleoli y tu allan i derfynnell 'cyrraedd' ac yn gadael ar yr awr bob awr (8.00am - 7.00pm) am ganol dinas Tirana. Hyd y daith yw oddeutu 25 - 30 munud. Mae'r Rinas Express yn gwasanaethau 12 awr (6.00am i 6.00pm) fel gwasanaeth rhwng y maes awyr a'r Amgueddfa Genedlaethol yng nghanol dinas Tirana. Cost tocyn un ffordd yw 250 Lek. O ddinas Durres, pris tocyn sengl yw 480 Albanian Lek

### Traffig
### Llwybrau Prysuraf
## Cyfeiriadau
Tirana
Categori:Awyrennu
Piloña

de|300px
Ardal weinyddol yw **Piloña** (Sbaeneg: Laviana, sydd hefyd yn dref.

Prifddinas yr ardal yw tref Infiesto. Mae Piloña wedi'i ffinio i'r gogledd gan Villaviciosa a Colunga, i'r dwyrain gan Parres, i'r gorllewin gan Nava a Cabranes, ac i'r de gan Ponga, Casu a Sobrescobiu. Mae'r ardal yn lled-fynyddig gyda llawer o gymoedd bach, ond dwfn a chul.

## Plwyfi
Ceir nifer o blwyfi (neu *Parroquies*) oddi fewn i Piloña:

*Anayo
*L'Arteosa
*Belonciu
*Boriñes
*Cerecea
*Coya
*Espinaréu
*L'Infiestu
*Lludeña
*La Marea
*Miyares
*Los Montes
*Pintueles
*Ques
*Santana de Maza
*San Román
*San Xuan de Berbío
*Sebares
*Sellón
*Sorribes
*El Tozu
*Valle
*Vallobal
*Villamayor

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Borgarnes

Mae **Borgarnes** (IPA:ˈpɔrkarˌnɛs) (Islandeg: *penrhyn y graig*) yn dref a leolir ar benrhyn ar lannau'r Borgarfjörður ar ynys Gwlad yr Iâ a dyma'r dref fwyaf ym mhwrdeisdref Borgarbyggð gyda phoblogaeth o tua 2,000 person. Mae'n gyffordd bwysig yng Ngwlad yr Iâ ac yn gweithredu fel porth i Barc Cenedlaethol Snaefellsnes. Mae'r brifddinas, Reykjavik 69&nbsp;km i'r de o ganol Borgarnes.  Mae ail bontfwyaf Gwlad yr Iâ, y Borgarfjarðarbrú, yn cysylltu'r dref gyda Reykjavik.

## Gorolwg
bawd|Lleoliad Borgarnes
Mae'r dref yn agos i 4 fforest a weinyddir gan Awdurdod Coedwigaeth Gwlad yr Iâ.

## Hanes
Mae'r ardal wedi ei phoblogi ers amser y gwladych a'r enw ar yr anedd yn wreiddiol oedd Digranes.

Caiff y dref a'r ardal eu henwi yn Llyfr y Gwladychu, y Landnámabók a Sagas y wlad.

Ystyrir Borgarnes fel tref enedigol y bardd a'r Saga arwr, Egill Skallagrímsson, a ceir sawl cerflyn iddo. Yr un amlycaf yw'r cerflyn iddo gan Ásmundur Sveinsson sy'n sefyll o flaen pentrefan Borg á Mýrum, gan mai yno, yn ôl yr hanes, yr oedd yn byw. Mae anturiaethau Egil yn cael eu cofnodi yn saga Egils. Ei dad, Skallagrímur, oedd un o'r gwladychwyr cyntaf yn ôl y Landnámabók ac roedd ei ddylanwad ar yr ardal yn gryf.

Mae tref Borgarnes gyfoes ei hun yn seiliedig ar ei thwf fel canolfan fasnachol a phrosesu pysgod. Adeiladwyd y tai cyntaf yn ardal Englendingavik gan yr Albanwr, James Richie yn 1857  i brosesu eog. Ceir sawl afon eog yn ardal Borgarnes a'r rhai mwyaf adnabyddus yw Norðurá (Hvítá) a Grímsá.

O 1929 ymlaen, adeiladwyd harbwr yn Borgarnes. Daeth yn ganolfan bwysig. Hyd nes adeiladu'r bont, tynnwyd y llong i Borgarnes ac oddi yno mewn car.

## Eglwys Borgarnes
Mae'r eglwys y pentref yn dyddio o 1959, cyn hynny defnyddiwyd eglwys Borg Mýrum gan y bobl Borgarnes.

## Statws Cyfansoddiadol
Arferai Borgarnes fod yn fwrdeistref annibynnol, yn Islandeg, *Borgarnesbær*. Ond ar 11 Mehefin, 1994 ffurfiwyd un bwrdeisdref newydd gan uno tri cymuned wledig Norðurárdalur (Norðurárdalshreppur) Stafholtstunga (Stafholtstungnahreppur) a Hraun (Hraunhreppur) i greu gymuned newydd Borgarbyggð.

## Gefeilldrefi 
*  – Dragsholm
*  – Falkenberg
*  – Leirvík
*  – Phitihupudas
*  – Ullensaker

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
R. Lee Ermey

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Ronald Lee Ermey** (24 Mawrth 1944 –  15 Ebrill 2018). Daeth i enwogrwydd drwy chwarae Sarjant Hartman yn y ffilm *Full Metal Jacket* yn 1987. Cafodd enwebiad Gwobr Golden Globe am Actor Cynhaliol Gorau yn y ffilm.

Roedd yn Sarjant saethu yn Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau rhwng 1961 a 1972.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Môr-filwyr yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Pierre Bourdieu

Cymdeithasegydd, anthropolegydd, athronydd a deallusyn o Ffrainc oedd **Pierre Felix Bourdieu** (buʁdjø; 1 Awst 1930 – 23 Ionawr 2002).

Roedd gwaith Bourdieu yn ymwneud yn bennaf â grym mewn cymdeithas, ac yn enwedig y ffyrdd amrywiol mae grym yn cael ei drosglwyddo a sut mae'r drefn gymdeithasol yn cael ei chynnal o fewn ac ar draws cenhedlaethau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Academyddion y Collège de France
Categori:Academyddion Prifysgol Paris
Categori:Anthropolegwyr o Ffrainc
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Cymdeithasegwyr o Ffrainc
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Paris
Categori:Pobl a aned yn Pyrénées-Atlantiques
Categori:Pobl o Baris
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Pobl fu farw o ganser
Antón de Marirreguera

Llenor Sbaenaidd yn yr iaith Astwrieg oedd  **Antón de Marirreguera** (Antón González Reguera; 1600au –1661/2). Fe'i ystyrir yn yr awdur cyntaf yn yr iaith Astwrieg lenyddol.

Categori:Genedigaethau'r 1600au
Categori:Marwolaethau'r 1660au
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Sbaen
Categori:Llenorion Astwrieg o Sbaen
LaSalle County, Illinois

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q487003;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd Illinois
Waliau heddwch Belffast

Mae **Waliau heddwch Belffast** yn waliau rhwng ardaloedd sydd yn y bôn yn genedlgarol ac ardaloedd yn y bôn gweriniaethol. Adeiladwyd waliau tebyg mewn trefi eraill yng Ngogledd Iwerddon, megis y Deri, Portadown a Lurgan.

Mae hyd y waliau’n amrywio, rhai ohonynt milltiroedd o hyd; mae rhai’n cynnwys gatiau, agor yn ystod y dydd ond ar gau gyda nos.

## Hanes
Adeiladwyd y waliau cyntaf ym 1969, i fod yn waliau dros dro, ond wedi dod yn ehangach, hirach, ac wedi aros. Mae eu nifer ac uchder wedi cynyddu ers Cytundeb Gwener y Groglith ym 1998. Erbyn hyn mae'r murluniau arnynt yn denu twristiaid i'r ddinas.

Cyhoeddwyd Rhaglen Rhyngwyneb gan Adran Gyfiawnder Gogledd Iwerddon i gael gwared or adeiladwaith rhyngwyneb i gyd erbyn 2023.

Delwedd:Belffast01LB.jpg
Delwedd:Belffast02LB.jpg

Delwedd:Belffast03LB.jpg
Delwedd:Belffast04LB.jpg

Delwedd:Belffast05LB.jpg
Delwedd:Belffast06LB.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Belffast
Blönduós

bawd|Lleoliad Blonduosbaer
bawd|dde|260px |Tai yn Blönduós

Mae **Blönduós** neu **Blönduósbær** yn dref a bwrdeisdref yng ngogledd Gwlad yr Iâ. Gorwedda yn Rhanbarth y Gogledd Orllewin, Norðurland vestra. Ystyr y gair 'Blönduós' yw aber yr afon Blanda - yn Islandeg ystyr *ós* yw 'aber' a *blanda*, yw 'cymysgedd'. Mae'n un o drefi twristiaeth prysuraf Gwlad yr Iâ. Ei phoblogaeth yw 865 ac mae ei thiriogaeth yn 182&nbsp;km sgwâr.

Fel sawl tref a phentref ar yr ynys, ni ddatblygodd Blönduós yn bentref nes yn hwyr yn y 19g. Mae yna rai hen dai yn y pentref ond ceir clwster o dai o ddechrau'r 20g ar ochr ddeheuol yr afon. Does gan Blönduós ddim harbwr dda a phrif rôl yr annedd yw fel canolfan llaeth i'r ffermydd lleol.

## Lleoliad
bawd|Blonduos, 2007
Lleolir Blönduós ar Ffordd Rhif 1, neu'r Hringvegur y gylchffordd sy'n teithio o amgylch Gwlad yr Iâ. Sair y dref ar aber yr afon rhewlifol, Blanda. Enwir y pentref ar ôl yr afon, (Blöndu yw'r 'oblique case' o Blandais). Ar y bryn uwchben y dref saif eglwys sydd â phensaerniaeth drawiadol sydd fod i adlewyrchu crater llosgfynydd.

Mae gan Blönduós hinsawdd 'tundra'.

## Hanes
bawd|Blönduós
Ffurfiwyd y lle presennol yn ei rhan orllewinol ar dir y ffermydd Hjaltabakka a Hnjúka, yn ei dwyreiniol ar fferm Ennis.

1875 a 1876, cafodd y dref yr hawl swyddogol fel dref fasnachol a phorthladd. Tyfodd yr anheddiad i ddechrau o gwmpas tŷ masnachu Thomas J. Thomsen, o Bergen yn Norwy a'i deulu, ond cafodd ei losgi i lawr ym 1914.

Arweiniodd gwelliant sylweddol yn y cysylltiadau allanol â Blönduós drwy adeiladu pont dur dros y Blanda ym 1897, a ddisodlwyd yn 1963 gan y bont concrid ]press stressed' gyntaf.

Ym 1976, codwyd cofeb er cof am y masnachwr.

Hyd 1914, roedd y dref yn rhan o gymuned wledig Torfalækjarhreppur ac yna daeth yn gymuned wledig ar wahân (Isl Blönduóshreppur). 1988 Derbyniodd Blönduós y statws "kaupstaður", hynny yw, bwrdeisdref annibynnol (isl. Blönduoskaupstaður). Ym mis Mehefin 2002, unodd y gymuned wledig Engihlíðarhreppur â Blönduós.

## Poblogaeth 
Fel sy'n gyffredin ar draw Gwlad yr Iâ (heblaw am y de orllewin o gwmpas y brifddinas, Reykjavík gostwng yw hanes poblogaeth Blönduós yn gostwng (1997 i 2006: -14.5%), er y bu cynnydd bychan iawn iawn yn 2007.

## Gefeilldrefi 
*  – Horsens
*  – Karlstad
*  – Moss
*  – Nokia

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Off. Gwefan Swyddogol Blönduós  (Islandeg)
* www.blonduos.com  (Saesneg)
* Gwefan Twristaidd yn Almaeneg 
* Off. Gwefan bysgota  (Saesneg)

Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
FK Jelgava

Mae **FK Jelgava** yn glwb pêl-droed o ddinas Jelgava yn Latfia. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Stadiwm Zemgales Olimpiskais Sporta Centrs sydd â chapasiti o 1,560 people.

## Hanes
Mae jelgava yn ddinas o rhyw 60,000 o bobl i'r de o'r brifddinas, Riga. Hyd nes 2004 roedd yno ddau dîm pêl-droed yn Jelgava; FK Viola a RAF Jelgava. Penderfynwyd yn 2004 i uno'r ddau glwb i greu un clwb newydd - FK Jelgava. Ers ei sefydlu, mae FK Jelgava wedi chwarae yn Gynghrair 1af Latfia, *1. Liga*, ond yn 2009, wedi iddynt ennill pencampwriaeth y Gynghrair gyntaf, dyrchafwyd hwy i'r Uwch Gynghrair, y Virslīga.

Ar 19 Mai 2010 enillodd FK Jelgava gystadleuaeth Cwpan Latfia yn Stadiwm Skonto gan guro FK Jūrmala-VV 6 - 5 mewn rownd cic-o'r-smotyn wedi i'r gêm orffen yn gyfartal 0 - 0.

Yn ystod tymor 2010, Jelgava oedd yr unig glwb o Latfia i ennill gêm mewn twrnament pêl-droed Ewropeaidd. gan guro 2 - 1 yn erbyn Molde FK o Norwy.

Bydd cefnogwyr pêl-droed Cymru yn cofio i RAF Jelgava guro Lido Afan yng nghwpan UEFA yn 1994-95.

## Gwobrau
### Latvia
***Virslīga (Uwch Gynghrair**
****Ail Safle (1):** 2016
***Cwpan Latfia**
****Enillwyr (4): **2009–10, 2013–14, 2014–15, 2015–16

## Record Ewropeaidd
## Dolenni
* Gwefan swydogol FK Jelgava
* Gwefan Swyddogol Ffederasiwn Pêl-droed Latfia

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yn Latfia
Rhys Trimble

Mae **Rhys Trimble** (ganwyd 9 Medi 1977) yn fardd sydd yn ysgrifennu, cyhoeddi, perfformio, canu, creu gwaith gweledol a byrfyfyriol *(improvisational)* yn Gymraeg a Saesneg.

Astudiodd lenyddiaeth ac ysgrifennu creadigol ym Mhrifysgol Bangor yn 2010, gan gyhoeddi ei gyfrol cyntaf o farddoniaeth *Keinc* yn yr un flwyddyn. Derbyniodd PhD o Brifysgol Northumbria, Newcastle, gyda'r thesis doethurol *Tywysogion*.

Mae ei waith pellach wedi'i gyhoeddi mewn dros 15 cyfrol yng Nghymru, Lloegr a'r Unol Daleithiau yn cynnwys *Swansea Automatic*, *Anatomy Mnemonics for Caged Waves* ac *Hexerisk*.

Mae Timble hefyd yn ganwr gyda'r grŵp pync *Lolfa Binc*. ac wedi cyfrannu gelf gyhoeddus yn Denbigh, Dyffryn Conwy a Blackpool. Fe'i enwebwyd am wobr T. S. Eliot yn 2016. Mae hefyd yn olygydd  y wefan farddoniaeth arbrofol *ctrl+alt-del* ers 2008.

Mae ei waith wedi'i gyfieithu i nifer o ieithoedd yn cynnwys Slofaceg, Latfieg, Sbaeneg, Tyrceg a Galiseg. Mae ei gerddi hefyd wedi'u cynnwys mewn nifer o gyfrolau o flodeugerddi. Mae wedi perfformio a chymryd rhan mewn nifer o brojectau celfyddydol ar draws y byd yn cynnwys India, Croatia, Jamaica a Latfia..

## Cyhoeddiadau
**Keinc* - Cinnamon Press. ISBN 978-1-907090-02-8.(2010)
**Kapita* - Knives Forks and Spoons Press. ISBN 978-0-9565418-4-0. (2010)
**Mynydd* - Boiled String Press. ISBN 978-0-9569473-1-4. (2011)
**Skine* - Knives Forks and Spoons Press. ISBN 978-1-907812-83-5. (2012)
**Trace Agents* - DeptPress. (2012)
**/fine* - Literary Pocket Book Press. (2013)
**Hexerisk* - Knives Forks and Spoons Press. ISBN 978-1-909443-44-0. (2014)
**Plurilingual Poetry* - Poetry Wales, Literary Pocket Book Press.(2014)
**Places in Poetry: The Poem as Heterotopia* - Poetry Wales/DeptPress.(2014)
**rej ect ame nta* - Contraband Press. ISBN 978-1-910319-20-8. (2015)
**Swansea Automatic* - Aquifer Books. ISBN 978-0-9928438-4-7. (2015)
**Anatomy Mnemonics for Caged Waves* - Xexoxial Editions. (2017)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd o Gymru
Prifysgol Caerlŷr

Prifysgol gyhoeddus a leolir yn ninas Caerlŷr, Lloegr, yw **Prifysgol Caerlŷr** (). Sefydlwyd Coleg Prifysgol Swydd Gaerlŷr a Rutland ym 1921, a derbyniodd statws prifysgol drwy Siarter Frenhinol ym 1957.

## Cyn-fyfyrwyr
*Natalie Bennett, gwleidydd
*Heather Couper, seryddwr
*C. P. Snow, awdur

## Gweler hefyd 
* Prifysgol De Montfort, prifysgol arall a leolir yng Nghaerlŷr


Categori:Caerlŷr
Caerlyr
Stegosaurus

Math o ddinosor yw'r **Stegosaurus**, sy'n aelod o genws *thyreophora*; difodwyd y rhywogaeth tua 150 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

Mae ffosiliau'r genws hwn yn dyddio i'r cyfnod Jwrasig Hwyr, lle cânt eu canfod yn rhwng yr haenau Kimmeridgian a'r Tithonian, rhwng 155 a 150 miliwn o flynyddoedd yn ôl, yn nwyrain Unol Daleithiau America a Phortiwgal. O'r rhywogaethau a ddosbarthwyd yn yr haen ddaearegol a elwir yn 'Ffurfiad Morrison', yng ngorllewin UDA, dim ond tair rhywogaeth sy'n cael eu cydnabod fel arfer: S. stenops, S. ungulatus a S. sulcatus. Mae olion dros 80 o anifeiliaid unigol o'r genws hwn wedi'u canfod.

Byddai'r Stegosaurus wedi byw ochr yn ochr â deinosoriaid megis Apatosaurus, Diplodocus, Brachiosaurus, Allosaurus, a'r Ceratosaurus; gallai'r ddau olaf fod wedi bod yn ysglyfaethwyr ohono.

Roedd y Stegosaurus yn anifail enfawr, ar bedair coes, ac yn drwm iawn.

Oherwydd fod ganddo blatiau bras, unionsyth ar ei gefn a chynffon pigog, dyma un o'r mathau mwyaf adnabyddus o ddeinosoriaid. Mae swyddogaeth y platiau a'r pigauau (neu'r 'ysbigau') wedi bod yn destun llawer o ddyfalu ymhlith naturiaethwyr. Heddiw, cytunir yn gyffredinol bod y cynffonau sydd wedi eu sbotio'n fwyaf tebygol o gael eu defnyddio ar gyfer amddiffyn rhag ysglyfaethwyr, er y byddai eu platiau wedi'u defnyddio'n bennaf i'w harddangos, ac yn ail ar gyfer oeri a chynhesu'r corff.

Roedd gan Stegosaurus gymhareb màs o ymennydd i gorff cymharol isel. Roedd ganddo wddf byr a phen bach, sy'n golygu ei fod yn fwy tebygol o fwyta planhigion a llwyni isel. Y *Stegosaurus ungulatus* yw'r rhywogaeth mwyaf poblogaidd o'r holl stegosauriaid.

## Geirdarddiad
Daw'r gair 'stegosaurus' o'r ddau air Groeg: *stegos* (στέγος) sy'n golygu 'to' a *sauros* (σαῦρος) sy'n golygu 'madfall' (Groeg: Στεγόσαυρος). Mae'r ddau air yn cyfeirio at y ffaith fod y Stegosaurus wedi'i orchuddio gan blatiau, yn debyg i do o lechi.

## Canfod ac enwi
Canfyddwyr olion y Stegosaurus cyntaf gan Othniel Charles Marsh. Oherwydd mai tameidiau o esgyrn a ganfyddwyd - a hynny bob yn dipyn, mewn gwahanol lefydd - ni roddwyd y jig-so at ei gilydd i greu anifail cyflawn am rai blynyddoedd.

Roedd y sgerbydau cyntaf a oedd yn hysbys yn darniog ac roedd yr esgyrn yn wasgaredig, a byddai llawer o flynyddoedd cyn i wir ymddangosiad yr anifeiliaid hyn, gan gynnwys eu trefniadaeth a threfniant plât, ddeall yn dda.

## Disgrifiad
bawd|chwith|201px|Maint y *S.&nbsp;ungulatus* (oren) a *S. stenops* (gwyrdd) o'u cymharu gyda pherson dynol.
Gallai'r oedolyn dyfu i hyd at  o ran hyd Roedd yn fychan o'i gymharu gyda rhai cyfoeswyr e.e. y sauropodau.

## Cyfeiriadau
Categori:Stegosauriaid
Coed Cadw

Elusen er cadwraeth coetiroedd yn y Deyrnas Unedig yw **Coed Cadw** (). Hwn yw'r sefydliad mwyaf o'i fath ym Mhrydain, ac mae ganddo uwch na 500,000 o gefnogwyr ac wedi plannu mwy na 30&nbsp;miliwn o goed ers ei sefydlu ym 1972.

## Cymru 
[bawd|chwith|Arwydd Coed Cadw ger giât ym Mharc Mawr, [Sir Conwy.]]
Mae Coed Cadw yn rheoli dros 100 o goedlannau yng Nghymru gydag arwynebedd o 1,580 o hectarau (3,900 o erwau).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadwraeth yn y Deyrnas Unedig
Categori:Coedwigoedd y Deyrnas Unedig
Categori:Elusennau
Categori:Sefydliadau 1972
Derwen Adwy'r Meirwon

bawd|Derwen Adwy'r Meirwon dan yr eira yn 2013.
bawd|Arwydd sydd yn nodi enw'r goeden.
Derwen ger Wrecsam yng ngogledd Cymru yw '''Derwen Adwy'r Meirwon'''. Lleolir y goeden hon ger Clawdd Offa, a chredir ei fod yn fwy na mil o flynyddoedd oed. Saif ar safle Brwydr Crogen (1165) a daw enw'r dderwen o'i chysylltiad â chladdedigaeth meirwon y frwydr honno. Yn 2013, hon oedd y goeden gyntaf yng Nghymru ymgeisio am gystadleuaeth Coeden Ewropeaidd y Flwyddyn yn 2013.

## Lleoliad 
Derwen mes coesynnog (*Quercus robur*) ydy'r goeden hon. Saif ar Lwybr Clawdd Offa sydd yn rhedeg ger Clawdd Offa, y ffin hanesyddol rhwng Cymru a Lloegr sydd yn dyddio'n ôl i'r 8g. Lleolir y dderwen tua  oddi ar Gastell y Waun, ger Dyffryn Ceiriog a ffordd y B4500.

## Hanes 
Amcangyfrif oed y dderwen i fod yn uwch na mil o flynyddoedd, ac fe'i chysylltir â theyrnasiad Ecgberht, Brenin Wessex (802–839). Safai'r goeden ym 1165 pryd ymladdwyd Brwydr Crogen, a dywed taw'r dderwen yw'r "unig dyst byw i'r frwydr hon". Llwyddodd byddin Gymreig dan Owain Gwynedd i drechu Harri II, brenin Lloegr a'i orfodi i ffoi. Claddwyd y meirw mewn cae cyfagos a elwir yn Adwy'r Meirwon, ac enillodd y goeden yr enw Derwen Adwy'r Meirwon. Daeth y goeden yn symbol o'r frwydr ac ym Mawrth 2009 gosodwyd arwydd gerllaw i nodi'r cysylltiad hwn. Rhannodd y dderwen yn ddau yn Chwefror 2010 o ganlyniad i dywydd oer a derbyniodd orchymyn cadwraeth coeden gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam.

Mae'r dderwen yn dirnod lleol enwog ac yn un o'r coed cyntaf yn y byd i gael tudalen ei hunan ar wefan Facebook. Cafodd ei ddangos mewn sawl rhaglen deledu a radio, gan gynnwys *Countryfile*, newyddion BBC Midlands, BBC Wales TV, BBC Radio Wales, a BBC Radio Shropshire. Yn ogystal, adroddai hanes y goeden mewn ffilm gan Take 27 Ltd a gafodd ei harddangos yng Ngŵyl Hanesion Wrecsam ar 4 Chwefror 2011. Cafodd y dderwen ei henwebu gan Goed Cadw ar gyfer Coeden Ewropeaidd y Flwyddyn yn 2013, y tro cyntaf i goeden yng Nghymru gael ei henwebu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coed Cymru
Categori:Hanes Wrecsam
Coedwig law Geltaidd

Coedwig wlyb a geir yn Iwerddon, Gorllewin yr Alban, a Gorllewin Cymru yw **coedwig law Geltaidd**. 

## Rhywogaethau 
Nodir am y dderwen mes di-goes (*Quercus petraea*), y fedwen lwyd (*Betula pubescens*), a'r gollen (*Corylus avellana*). Tyfir nifer o rywogaethau o fwsogl, cen, a llysiau'r afu o ganlyniad i'r hinsawdd lawiog a niwlog, y lleithder uchel a'r tymheredd cymedrol. Mae nifer sylweddol o blanhigion ardyfiannol sydd yn tyfu ar goed heb iddynt fod yn barasitig.

## Llefydd 
Mae safleoedd coedwigoedd glaw geltaidd yn cynnwys Eryri, Sir Benfro, Cernyw a Gwlad yr Haf.
Categori:Coedwigoedd yr Alban
Categori:Coedwigoedd Cymru
Categori:Coedwigoedd Iwerddon
A Veiga

Ardal weinyddol (neu *concejo*) yng nghymuned ymreolaethol Astwrias yw **A Veiga** (Castileg: La Vega; Sbaeneg *Vegadeo*).  Mae'n ffinio yn y gogledd a'r dwyrain gyda Castropol, yn y de gyda Vilanova d'Ozcos, Taramundi, a San Tiso d'Abres, ac yn y gorllewin gydag Afon Eo a bwrdeistref San Tiso d'Abres.

bawd|canol|300px|Lleoliad A Veiga yn Astwrias

Prif iaith yr ardal yw'r Astwrieg.

## Plwyfi
Caeir sawl plwyf (neu *Parroquies*) oddi fewn i A Veiga:
*Abres
*A Veiga
*Guiar
*Meredo
*Paramios
*Piantón

## Poblogaeth

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.9)
ImageSize  = width:580 height:300
PlotArea   = left: 60 bottom: 30 top: 20 right: 20
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:8000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar: 1877 text: 1877
  bar: 1887 text: 1887
  bar: 1900 text: 1900
  bar: 1910 text: 1910
  bar: 1920 text: 1920
  bar: 1930 text: 1930
  bar: 1940 text: 1940
  bar: 1950 text: 1950
  bar: 1960 text: 1960
  bar: 1970 text: 1970
  bar: 1980 text: 1980
  bar: 1990 text: 1990
  bar: 2000 text: 2000
  bar: 2010 text: 2010
PlotData=
  color:barra width:20 align:center
  bar: 1877 from:6797 till: 0
  bar: 1887 from:6797 till: 0
  bar: 1900 from:6685 till: 0
  bar: 1910 from:6443 till: 0
  bar: 1920 from:6875 till: 0
  bar: 1930 from:7096 till: 0
  bar: 1940 from:6483 till: 0
  bar: 1950 from:6624 till: 0
  bar: 1960 from:6124 till: 0
  bar: 1970 from:5408 till: 0
  bar: 1980 from:5163 till: 0
  bar: 1990 from:5138 till: 0
  bar: 2000 from:4561 till: 0
  bar: 2010 from:4147 till: 0
PlotData=
  bar: 1877 at: 6797 fontsize:S text: 6.797 shift:(0,5)
  bar: 1887 at: 6797 fontsize:S text: 6.797 shift:(0,5)
  bar: 1900 at: 6685 fontsize:S text: 6.685 shift:(0,5)
  bar: 1910 at: 6443 fontsize:S text: 6.443 shift:(0,5)
  bar: 1920 at: 6875 fontsize:S text: 6.875 shift:(0,5)
  bar: 1930 at: 7096 fontsize:S text: 7.096 shift:(0,5)
  bar: 1940 at: 6483 fontsize:S text: 6.483 shift:(0,5)
  bar: 1950 at: 6624 fontsize:S text: 6.624 shift:(0,5)
  bar: 1960 at: 6124 fontsize:S text: 6.124 shift:(0,5)
  bar: 1970 at: 5408 fontsize:S text: 5.408 shift:(0,5)
  bar: 1980 at: 5163 fontsize:S text: 5.163 shift:(0,5)
  bar: 1990 at: 5138 fontsize:S text: 5.138 shift:(0,5)
  bar: 2000 at: 4561 fontsize:S text: 4.561 shift:(0,5)
  bar: 2010 at: 4147 fontsize:S text: 4.147 shift:(0,5)
From: INE Archiv

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Emyr Oernant

Ffermwr a bardd o Gymro oedd **Emyr Jones** (1 Ebrill 1932 – 16 Ebrill 2018) a adwaenid fel **Emyr Oernant**.

Cafodd ei fagu yn Llwyncelyn ger Aberaeron cyn i'w deulu symud i fferm Oernant ar gyrion Aberteifi, pan oedd yn ei arddegau. Bu'n ffermio yno gyda'i fab Richard hyd ei farwolaeth.

Mynychodd ddosbarthiadau cerdd dafod T. Llew Jones. Un o'i gyd-aelodau yn y gwersi yn yr 1980au oedd Ceri Wyn Jones, a ddywedodd amdano "…mi synhwyrais yn syth fod hwn yn ddyn ffraeth a galluog, a chanddo ffordd wreiddiol – a digyfaddawd – o fynd at ei bethau,".

Daeth yn enw cyfarwydd fel aelod o dîm Tan-y-groes – un o dimau gwreiddiol cyfres radio *Talwrn y Beirdd* ddiwedd y 1970au. Ymfalchiodd fod ei dîm wedi dod yn Bencampwyr y Talwrn yn 1997.

Roedd yn briod a Mary Emily Jones a fu farw yn 76 mlwydd oed ar 4 Medi 2010. Roedd ganddynt ddau o blant, Elin a Richard.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Ffermwyr o Gymru
Gwarchodfa Natur Genedlaethol Ceunant Llennyrch

bawd|260px|Rhaeadr Ddu
Gwarchodfa Natur Genedlaethol a leolir yn Nyffryn Maentwrog ym Mharc Cenedlaethol Eryri, Gwynedd, yw **Gwarchodfa Natur Genedlaethol Ceunant Llennyrch**. Ystyrir yn enghraifft o goedwig law Geltaidd.
bawd|chwith|Clip fideo o'r warchodfa.

Fe’i gelwir yn fforest law Geltaidd oherwydd ei amgylchedd laith a’r cyfoeth o fywyd gwyllt. Ceir 200 rhywogaeth o fwsogl a llysiau’r afu yma. 
Mae dros 200 rhywogaeth o gen yn ffynnu ar y boncyffion ac mae’r tingoch a thelor y coed, y dyfrgi a’r ystlum pedol lleiaf oll yn byw yma.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coedwigoedd Gwynedd
Categori:Eryri
Ceunant Llennyrch
Höfn

bawd|Höfn o'r awyr, 2014
Tref bysgota yn ne-ddwyrain Gwlad yr Iâ yw **Höfn** neu **Höfn í Hornafirði**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref Hornafjörður yn Rhanbarth y Dwyrain, Austurland. Saif ger fjord o'r enw Hornafjörður.

Höfn yw ail dref fwyaf de Gwlad yr Iâ. Mae'n cynnig golygfeydd panoramig o Vatnajökull (pegwn iâ fwyaf Ewrop o ran cyfaint). Adnabwyd y gymuned fel **Hornafjarðarbær**, rhwng 1994 a 1998. Poblogaeth y dref yn 2017 oedd 2,187. bawd|yngannu Höfn í Hornafirði

## Gorolwg
bawd|Höfn, 2009
bawd|Eglwys Hafnarkirkja Skaftafellsprófastsdæmi
Mae Höfn ar benrhyn de ddwyreiniol yng Ngwlad. Mae'r enw Höfn yn golygu 'harbwr' mewn Islandeg. Mae'n borthladd bysgota wedi'i amgylchynu gan dair ochr gan y môr, gyda thraethau hir ar yr arfordir de-ddwyrain. Mae banciau tywod ac afonydd rhewlifol yn croesi'r ardal hon gyda llawer o lagynau a chreigiau tywod sy'n cael eu ffurfio yn newid. Mae nifer o ynysoedd bychain wedi'u hamgylchynu gan Höfn, y mwyaf ohonynt yw Mikley, ac yna Krókalátur a Hellir, i'r dwyrain o'r dref.

Mae Höfn yn un o'r ychydig borthladdoedd yn rhan ddeheuol Gwlad yr Iâ ac mae angen ei forwyr lywio â gofal ers i'r banciau tywod newid eu lle. Mae carthu yn ofyniad hanfodol i ddileu'r tywod cronedig ger y porthladd fel bod y cychod yn gallu eu clymu. Mae gan y sianel fynedfa i harbwr Höfn o leiaf 6-7 metr o ddyfnder. Fodd bynnag, y dyfnder yn y fynedfa ei hun yw 7-8 metr. Fel rheol mae harbwr Höfn wedi'i rewi yn ystod misoedd difrifol y gaeaf.

## Trafnidiaeth
Mae Höfn wedi'i gysylltu gyda cylchffordd enwog Route1 Gwlad yr Iâ, yr Hringvegur gan lôn gysylltu (Ffordd 99) 5&nbsp;km o hyd (ffordd 99). Mae felly yn gyfleus i rwydwaith ffyrdd Gwlad yr Iâ.

Y pellter i Reykjavík yw 459&nbsp;km i'r gorllewin ac i'r gogledd cysylltir â Egilsstaðir sy'n 247&nbsp;km o bellter.

wrth ymyl y höfn gorllewin Þorlákshöfn bellach y mae gan yr unig borthladd y amaethyddol a gwastad yn bennaf ar gyfer llongau i arfordir Gwlad yr Iâ de.

Y maes awyr agosaf, Hornafjarðarflugvöllur (Saesneg Hornafjörður Maes Awyr, IATA: HFN, ICAO: BIHN), 7&nbsp;km i'r gogledd o'r dref.

## Diwylliant
Digwyddiad diwylliannol y ddinas yw Humarhátíð ('Gŵyl Sioncyn y Gwair') a ddathlir yn ystod wythnos gyntaf mis Gorffennaf. Yn ystod tymor yr haf, cynhelir yr Arddangosfa Rhewlif yn yr hen adeilad archfarchnad.

Mae Höfn yn cynnwys nifer o amgueddfeydd, gan gynnwys yr arddangosfa ar y Vatnajökulsþjóðgarð yn Gamlabúð sydd ag amrywiaeth o arddangosfeydd o ddaeareg, ecoleg a hanes y rhewlif.

## Oriel

Höfn - Schiff im Hafen 1.jpg|Llong yn y porthladd
East toward the sunrise, Höfn.jpg|gwynebu tua'r wawr
Caballos cerca de Höfn, Vesturland, Islandia, 2014-08-14, DD 021.JPG|ceffylau yn Höfn

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* Gwefan swyddogol bwrdeisdref Hornafjörður y mae Höfn yn rhan ohono 

Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Dyffryn Maentwrog

Dyffryn ym Mharc Cenedlaethol Eryri, Gwynedd, yw **Dyffryn Maentwrog** sydd yn estyn o Flaenau Ffestiniog yn y dwyrain i Borthmadog yn y gorllewin. Rhed Afon Dwyryd drwy'r dyffryn, a lleolir pentref Maentwrog yno.

Categori:Dyffrynnoedd Gwynedd
Categori:Eryri
Categori:Maentwrog
Categori:Parc Cenedlaethol Eryri
Rhanbarthau Gwlad yr Iâ

Defnyddir **rhanbarthau Gwlad yr Iâ** yn bennaf at ddibenion ystadegol. Mae'r awdurdodau'r llysoedd hefyd yn dilyn y rhaniadau gweinyddol yma yn ogystal â chodau post y Swyddfa Bost, gydag ychydig eithriadau.

Cyn 2003, defnyddiwyd y rhanbarthau hefyd fel etholaethau cyffredinol mewn rhai etholiadau seneddol. Ac eithrio ei ddefnydd wrth gasglu ystadegau cenedlaethol, yn enwedig data cyfrifiad, mae'r diffiniadau hyn yn dibynnu ar y Reykjavík Capital priodol a ddaeth i ben.

Mae ffiniau blaenorol rhanbarth Reykjanes, fel y'u diffinnir gan yr awdurdodau llywodraeth a rhanbarthol, wedi symud, ac o'r herwydd, collwyd llawer o fwrdeistrefi i ardal newydd Penrhyn y De-ddwyrain. Mae newidiadau mawr eraill hefyd wedi'u cynnwys, megis ailddosbarthu dros ugain o is-adrannau e.e. y newid yn lleoliad dinas Höfn i'r Rhanbarth Dwyreiniol.

Nid yw'r rhanbarthau hyn yn cael eu diffinio yn ôl y gyfraith ac nid ydynt yn ffurfiau swyddogol o ran gweinyddiaeth, ond fe'u defnyddir i rannu Gwlad yr Iâ i rai dibenion. Rhennir rhaglen gofal iechyd y wlad yn saith ardal. Mae'r rhanbarthau hyn yn bennaf yn cyfateb i'r rhai a nodir isod, er nad yw rhai diweddariadau wedi'u gweithredu'n llawn eto. Er enghraifft, mae aneddiadau yn Norðurland wedi dioddef mân broblemau o uno'r Gogledd-orllewin a'r Gogledd-ddwyrain i un grŵp.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhanbarthau Gwlad yr Iâ
Norðurland eystra

**Norðurland** (neu **Rhanbarth y Gogledd-ddwyrain**) yw un o 8 rhanbarth yng Ngwlad yr Iâ. Y dref fwyaf yn y rhanbarth yw Akureyri, oedd a phoblogaeth o  ar .

## Cyfeiriadau
Categori:Rhanbarthau Gwlad yr Iâ
Llawysgrifen Spenceraidd

bawd|300px|Enghraifft o lawysgrifen Spenceraidd o 1884

Arddull o lawysgrifen a ddefnyddiwyd yn yr Unol Daleithiau o tua 1850 i 1925 yw **lawysgrifen Spenceraidd**. Dyfeisiwyd y dull hwn o ysgrifen redeg ym 1840 gan Platt Rogers Spencer (1800–1864). Daeth ei lawysgrifen yr arddull ysgrifennu safonol ar gyfer gohebiaeth busnes yn UDA cyn i'r teipiadur gael ei ddefnyddio'n gyffredinol.

Ysgrifennir logos Coca-Cola a'r Ford Motor Company gan ddefnyddio llawysgrifen Spenceraidd.

Delwedd:CocaCola.gif|Logo Coca-Cola
Delwedd:Ford Motor Company Logo.svg|Logo Ford

Categori:Addysg yn yr Unol Daleithiau
Categori:Crefft ysgrifennu
Ysgrifen redeg

Unrhyw arddull ysgrifennu lle mae llythrennau wedi'u hysgrifennu gyda'i gilydd mewn ffordd sy'n llifo, fel arfer er mwyn gwneud ysgrifennu'n gyflymach, yw **ysgrifen redeg**. Gellir defnyddio'r dechneg hon gyda gwahanol systemau ysgrifennu, gan gynnwys y gwyddorau Lladin, Arabeg, Cyrilig a Syrieg.

Categori:Crefft ysgrifennu
Yves Congar

Offeiriad Dominicaidd a diwinydd Catholig o Ffrainc oedd **Yves Marie-Joseph Congar** (13 Ebrill 1904 – 22 Mehefin 1995). Fe'i nodir am ei waith ar eglwyseg ac eciwmeniaeth. Cafodd ddylanwad cryf ar Ail Gyngor y Fatican, a fe'i ystyrir yn un o ddiwinyddion Catholig pwysicaf yr 20g.

## Bywgraffiad 
Ganwyd yn Sedan, Ardennes, yng ngogledd ddwyrain Ffrainc. Astudiodd yng ngholeg diwinyddol Reims (1919–21) a'r Institut Catholique de Paris (1921–24) cyn iddo benderfynu ymuno ag Urdd y Dominiciaid. Gwasanaethodd yn y fyddin am flwyddyn cyn iddo ddechrau ei nofyddiaeth yn Amiens ym 1925, a chafodd ei ordeinio'n offeiriad ym 1930.

## Ei ddiwinyddiaeth 
Ymgeisiodd Congar i ddatblygu diwinyddiaeth eglwysig i ddangos "gwir wyneb fyw" yr Eglwys. Canolbwyntiodd ei waith yn bennaf ar eciwmeniaeth ac ymchwil hanesyddol ym maes diwinyddiaeth. Pwysleisiodd taw corff Crist yw'r Eglwys, a bod angen adnewyddu diwinyddiaeth y offeiriadaeth, pwysigrwydd y lleygwyr, a'r genhadaeth fydol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cardinaliaid
Categori:Diwinyddion Catholig o Ffrainc
Categori:Diwinyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Offeiriaid Catholig o Ffrainc
Categori:Pobl o Ardennes
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Urdd y Dominiciaid
Copor-plât

bawd|300px|Enghraifft o ysgrifen copor-plât o *The Universal Penman* (tua 1740–1741) gan George Bickham

Arddull ysgrifen redeg yw **copor-plât** (Saesneg: *copperplate*). Dyma'r arddull mwyaf adnabyddus o ysgrifen gron (Saesneg: *roundhand*), sef y llawysgrifen a ddysgwyd fel arfer mewn ysgolion Prydeinig o'r 18g i ganol y 20g. Ysgrifennir copor-plât gan ddefnyddio pen gyda nib miniog, ystwyth a all gynhyrchu strôc drwchus neu fain. Pan wneir yn dda, mae'r canlyniadau'n brydferth, ond mae angen medrusrwydd mawr i wneud y gwaith.

Defnyddir yr enw oherwydd yn ystod y 18g a 19g copïwyd enghreifftiau o lawysgrifen ardderchog gan engrafwyr ar blatiau copr; defnyddiwyd y platiau hyn i argraffu taflenni y gellid eu prynu i ddisgyblion eu copïo.

Categori:Crefft ysgrifennu
Michael McIntyre

Digrifwr stand-yp o Loegr ydy **Michael Hazen James McIntyre** (ganwyd 21 Chwefror 1976) sydd weithiau hefyd yn cyflwyno rhaglenni teledu. Yn 2012, dywedir iddo ennill mwy o gyflog nag unrhyw ddigrifwr arall, drwy'r byd.

Yn ychwanegol i fod yn stand-yp ar lwyfannau mwya'r byd, mae ganddo hefyd ei raglen deledu ei hun: ''Michael McIntyre's Comedy Roadshow '' (BBC One) ac mae'n ymddangos yn achlysurol ar sioeau eraill ee *Live at the Apollo* ac ar banel beirniaid ''Britain's Got Talent* yn 2011. Yn 2018 roedd ganddo ei gyfres deledu ar nosweithiau Sadwrn: *Michael McIntyre's Big Show''  (BBC One).

Yn 2018 roedd McIntyre yn byw yn Hampstead, Llundain gyda'i wraig Kitty (armoatherapydd o ran ei galwedigaeth) a dau o blant. Mae Kitty'n ferch i'r actor Simon Ward ac yn chwaer i'r actores Sophie Ward. The couple have two sons, Lucas and Oscar.

Cefnogwr Tottenham Hotspur F.C. yw McIntyre. Mae criced yn un o'i ddiddordebau eraill, ac mae wedi ymddangos ar y rhaglen *Test Match Special* ble roedd yn trafod y maes.

Ar 1 Ebrill 1989, yn 13 oed, eisteddai McIntyre yng nghynulleidfa stiwdio *Going Live* (BBC); cafodd gyfle i ofyn cwestiwn i'r grwp pop Five Star. Mwynhaodd y profiad, cymaint, rhoddodd ei fryd ar fod o flaen y camera.

Rhwng 2017 a 2019 teithiodd yn perfformio ledled y byd gyda'i sioe ''Michael McIntyre's Big World Tour'', gyda Chaerdydd yn un o'r llefydd ble'r ymddangosodd. Roedd 83 llwyfan yn ei aros, mewn 15 gwlad.

## Cyfeiriadau
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Prifysgol Gatholig Louvain (1835–1968)

Prifysgol Gatholig hanesyddol yn Leuven, Gwlad Belg, oedd **Prifysgol Gatholig Louvain** neu **Brifysgol Gatholig Leuven**. Rhannodd y brifysgol yn ddwy ym 1968 ar sail iaith, a bellach lleolir y sefydliad Fflemeg (*Katholieke Universiteit te Leuven*) yn Leuven a'r brifysgol Ffrangeg (*Université catholique de Louvain*) yn Louvain-la-Neuve.

Sefydlwyd yr hen brifysgol ym 1425 gan y Pab Martin V ar gais Jean IV, Dug Brabant. Seiliwyd ei gyfansoddiad ar Brifysgol Paris. Sefydlwyd ei Goleg Teirieithog ym 1517, er astudiaeth Groeg, Lladin, a Hebraeg. Roedd y brifysgol yn ganolfan i ysgolheigion y Gwrth-Ddiwygiad yn ystod yr 16g.

Ym 1797 cafodd ei darostwng dan agenda wrth-grefyddol y Chwyldro Ffrengig. Ail-sefydlwyd y brifysgol ym 1835 gan esgobaeth Gwlad Belg, fel athrofa Babyddol ei ffydd a Ffrangeg ei hiaith.

Llosgwydd y llyfrgell gan yr Almaenwyr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ac eto yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Dechreuodd y brifysgol addysgu gyrsiau drwy gyfrwng y Fflemeg yn y 1930au. Yn sgil protestiadau ac ymgyrchoedd ym 1968, cafodd y brifysgol ei haildrefnu'n adran Fflemeg ac adran Ffrangeg. Derbyniodd y ddwy adran statws ar wahân ym 1970, a chodwyd safle newydd i'r brifysgol Ffrangeg yn Louvain-la-Neuve, tua 24&nbsp;km i dde Leuven.

## Cyfeiriadau 
Louvain
Avicii

Troellwr, cerddor, a chynhyrchydd recordiau o Sweden oedd **Tim Bergling** a oedd yn fwy adnabyddus dan ei enw llwyfan **Avicii** (8 Medi 1989 – 20 Ebrill 2018).

Cafodd Bergling ei roi yn drydydd ar restr *DJ Mag* yn 2012 and 2013 a cafodd ei enwebu ddwywaith am Gwobr Grammy, unwaith am ei waith ar "Sunshine" gyda David Guetta yn 2012 ac unwaith am ei gân "Levels" yn 2013. Rhai o'i ganeuon enwocaf yw "I Could Be the One" gyda Nicky Romero, "Wake Me Up", "You Make Me", "X You", "Hey Brother", "Addicted to You", "The Days", "The Nights", "Levels", "Waiting for Love", "Without You" a "Lonely Together". Rhyddhaodd ei albwm cyntaf, *True*, yn 2013. Yn gyffredinol derbyniodd adolygiadau cadarnhaol gan feirniad cerddorol, gan gyrraedd y deg uchaf mewn dros pymtheg o wledydd ac aeth i'r brig yn siartau Awstralia, Sweden, yr Iseldiroedd a'r Unol Daleithiau. Yn 2015, rhyddhaodd Bergling ei ail albwm stiwdio, *Stories*.

Gwnaethpwyd fersiwn mewn Gwyddeleg o'i gân 'Wake Me Up' gan wersyll iaith Wyddeleg, 'Lurgan'. Mae'r fersiwn, Avicii Vs Lurgan - "Wake Me Up" as Gaeilge sydd wedi derbyn dros 6 miliwn gwyliwr ers ei lwytho ar Youtube yn 2014.

Bu farw ar 20 April 2018 yn Oman.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Sweden
Categori:Cynhyrchwyr recordiau
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl o Stockholm
Categori:Troellwyr
Swediaid

Cenedl a grŵp ethnig sy'n frodorol i wlad Sweden ym mhenrhyn Llychlyn yng Ngogledd Ewrop yw'r **Swediaid**. Hefyd mae cymunedau Swedaidd hirsefydlog yn y Ffindir, gan gynnwys Ynysoedd Aland yn y Môr Baltig. Maent yn siarad yr iaith Swedeg.
bawd|Gwraig o Sweden.
Maent yn perthyn yn agos i'r Norwyaid a'r Daniaid, ac mae peth cyd-eglurder rhwng Swedeg, Norwyeg, a Daneg. Mae'r mwyafrif o Swediaid yn Lwtheriaid, a lleiafrif mawr yn ddigrefydd.

Llwythau Germanaidd oedd trigolion Sweden a Norwy: y Svear, y Dani, y Gothiaid, a'r Llychlynwyr. Bu gwrthdaro rhwng y bobloedd hyn am oesoedd, ac hanes hir o ymfudiad gan y Llychlynwyr. Yn y 12g, brwydrodd Erik IX Jedvardsson i uno ac ehangu tiriogaeth y Swediaid. Ar ddiwedd y 14g, unwyd Sweden, Denmarc a Norwy dan Undeb Kalmar. Llwyddodd Sweden i ennill annibyniaeth dan Gustav I Vasa yn yr 16g. Unwyd Sweden a Norwy o 1814 i 1905.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cenhedloedd y gwledydd Nordig
Categori:Grwpiau ethnig yn y Ffindir
Categori:Grwpiau ethnig yn Sweden
Categori:Pobloedd Germanaidd
Stadiwm Marston

**Stadiwm Marston** yw'r enw noddedig cyfredol am **Maes Pêl-droed Afan Lido** sy'n cartref i CP Afan Lido. Lleolir hi ar Princess Margaret Way yn Aberafan, bwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot.

Mae gan y stadiwm gapasiti o 4,200 (601 sedd). Y dorf fwyaf a welwyd gan y stadiwm oedd 501 ar gyfer gêm Uwch Gynghrair Cymru yn erbyn C.P.D. Tref Port Talbot ar ddydd San Steffan yn 2001. Y record Cynghrair Cymru (Y De) oedd 546 ar 24 Ionawr 2009 yn erbyn C.P.D Goytre United Roedd y torfeydd dda yma mewn gemau darbi lleol.

## Dolen allanol
* Gwefan Afan Lico F.C.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghastell-nedd Port Talbot
Categori:Chwaraeon yng Nghastell-nedd Port Talbot
Categori:Meysydd pêl-droed Cymru
Homo erectus pekinensis

Math o *Homo erectus* yw **Dyn Beijing** (*北京猿人* neu *Běijīng Yuánrén*; Saesneg: ***Peking Man***), a elwir yn Lladin yn ***Homo erectus pekinensis*** (ac a arferwyd ei adnabod dan yr enw *Sinanthropus pekinensis*). Darganfuwyd yr olion cynharaf ohono rhwng 1923–27 wrth i archaeolegwyr gloddio yn Zhoukoudian (Chou K'ou-tien) ger Beijing (neu "Peking" fel y'i gelwid cyn mabwysiadu'r sillafiad newydd), Tsieina.

Credir fod y grŵp yma o ffosiliau yn dyddio 750,000 o flynyddoedd cyn y presennol (CP), ac yn 2009 cafwyd dyddio 26Al/10Be a oedd yn cadarnhau eu bod  rhwng 680,000–780,000 o flynyddoedd CP.

Rhwng 1929 a 1937, darganfuwyd rhan o benglog (crania), 11 gên, llawer o ddannedd, esgyrn amrywiol a nifer fawr o offer cerrig yn y Ogof Isaf yn Ardal 1 o safle Dyn Beijing yn Zhoukoudian. Amcangyfrifwyd ar y pryd eu bod rhwng 500,000 a 300,000 o flynyddoedd CP. Darganfuwyd hefyd nifer o ffosilau o bobl modern yn yr Ogof Uchaf ar yr un safle yn 1933.

Ymhlith y ffosiliau mwyaf cyflawn roedd:
*Mae Penglog II, a ddarganfuwyd yn 'Locus D' ym 1929, ac a ddyddiwyd yn 1930, yn oedolyn neu'n lasoed gyda maint ymennydd y tri hyn yn 1030 cc.
*Penglog III, a ganfuwyd yn 'Locus E' yn 1929 - glasoed gyda'i ymennydd yn 915 cc.
*Darganfuwyd Penglogau X, XI a XII (a elwir weithiau LI, LII a LIII) yn 'Locus L' yn 1936. Credir eu bod yn perthyn i oedolyn gwrywaidd, oedolyn benywaidd ac oedolyn ifanc (neu 'lasoed'), gyda maint yr ymennydd yn 1225 cc, 1015 cc a 1030 cc.
*Penglog V: canfuwyd dwy ran o benglog yn 1966 - rhannau coll o benglog a ganfuwyd yn 1934/6; mae cyfaint y penglog hwn yn 1140 cc. Mae'r penglog hwn yn fwy modern na'r gweddill.

Davidson Black oedd yr archaeolegydd a wnaeth y rhan fwyaf o'r astudiaeth ar y ffosilau hyn hyd nes ei farwolaeth yn 1934. Cymerodd Pierre Teilhard de Chardin ac yna Franz Weidenreich ddisodli nes iddo adael Tsieina yn 1941. Diflannodd y ffosilau gwreiddiol yn 1941, ond mae'r modelau (castai) yn fanwl iawn ac felly hefyd y disgrifiadau o'r ffosiliau gwreiddiol.

Homo erectus pekinensis - archeaeological.png|chwith|Ail-ffurfiad drwy fodelu cyfrifiadurol
Sculpture of Peking Man at the Zhoukoudian Museum.jpg|Cerflun llawn o *Dyn Beijing*, yn Amgueddfa Zhoukoudian.
Skull pekingman.jpg|Ailffurfiad o'r penglog coll

## Gweler hefyd
*Homo habilis
*Homo heidelbergensis

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeoleg Tsieina
Categori:Hominini
Categori:Homo erectus
Categori:Pleistosen
Categori:Hanes Tsieina
Categori:Rhywogaethau cynnar o Homo
Craig David

Canwr, cyfansoddwr caneuon, rapiwr a chynhyrchydd recordiau o Loegr yw **Craig Ashley David** (ganwyd 5 Mai 1981) a gododd i enwogrwydd ym 1999, gyda'i berfformiad yn y sengl "Re-Rewind" gan Artful Dodger. Rhyddhawyd ei albwm cyntaf *Born to Do It*, yn 2000, ac wedi hynny mae wedi rhyddhau pum albwm stiwdio arall ac wedi gweithio gydag amrywiaeth o artistiaid fel Tinchy Stryder, Kano, Jay Sean, Rita Ora, Hardwell a Sting. Mae gan David 20 sengl sydd wedi bod yn y 40 Uchaf y Deyrnas Unedig, a saith albwm uchaf-40 yn y Deyrnas Unedig, gan werthu dros 15 miliwn o gofnodion ledled y byd fel artist unigol.

Enwebwyd David am dair ar ddeg Brit Awards: Pedair am Best British Male, a ddwywaith cafodd ei enwebu am Grammy Award am Best Male Pop Vocal Performance.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Cantorion Iddewig o Loegr
Categori:Rapwyr o Loegr
Carfan bwyso

Sefydliad neu grŵp o bobl sydd yn rhannu'r un diddordeb, safbwynt neu bryder yw **carfan bwyso**. Nod y fath sefydliad yw dylanwadu ar farn y cyhoedd ac i lobïo'r llywodraeth er lles ei aelodau. Gall sefydliadau megis undebau llafur, cymdeithasau proffesiynol, ac elusennau i gyd ymddwyn fel carfanau pwyso. Mae'r garfan bwyso gyffredin yn gweithredu drwy ddulliau anuniongyrchol, naill ai drwy dynnu ar nerth ei aelodaeth megis deisebau a phrotestiadau, neu drwy gyhoeddi adroddiadau a ballu i ddadlau dros ei achos. Nodir y carfanau mwyaf pwerus – er enghraifft y rhai sydd â'r nifer fwyaf o aelodau neu sydd yn meddu ar awdurdod arbenigol – gan "fynediad gwleidyddol", hynny yw y gallu i bwyso ar y llywodraeth yn uniongyrchol drwy gynghori ar faterion neilltuol neu drwy gysylltiadau agos â gwleidyddion a gweision sifil. Ystyrir y garfan bwyso yn agwedd bwysig o wyddor gwleidyddiaeth ac yn hanfodol wrth esbonio dewis ar y cyd.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gweithredaeth
Categori:Sefydliadau
Democratiaeth Gristnogol

Ideoleg a arddelir gan sawl plaid wleidyddol yn Ewrop yw **democratiaeth Gristnogol**. Gellir ei olrhain i'r cylchlythyr *Rerum Novarum* a gyhoeddwyd gan y Pab Leo XIII ym 1891, a oedd yn annog Catholigion i ymuno â'r mudiadau democrataidd newydd a dylanwadu arnynt. Roedd yr Eglwys Babyddol yn gwrthwynebu comiwnyddiaeth, anffyddiaeth, anghydraddoldeb materol, ac ymyrraeth gan y wladwriaeth mewn bywyd cymdeithasol a'r teulu. Yn yr 20g, ehangodd aelodaeth y fath bleidiau i groesawu Cristnogion o bob enwad, ac nid Pabyddion yn unig.

Mae democratiaeth Gristnogol yn cyfuno agwedd geidwadol tuag at lywodraeth a pholisïau o blaid cyfiawnder cymdeithasol megis ailddosrannu cyfoeth a darpariaeth les.

Categori:Crefydd a gwleidyddiaeth
Categori:Cristnogaeth
Cristnogol