Dewi 'Pws' Morris

Cerddor, bardd, actor a chomedïwr oedd '''Dewi 'Pws' Morris'* (21 Ebrill 1948 – 22 Awst 2024). Roedd yn adnabyddus am fod yn brif leisydd y Tebot Piws ac yn ddiweddarach am ei gyfresi comedi *Torri Gwynt'' ar S4C. Ef oedd Bardd Plant Cymru rhwng 2010 a 2011.

## Bywyd cynnar
Ganwyd **Dewi Gray Morris** yn Nhreboeth, Abertawe. Aeth i Ysgol Gymraeg Lôn Las ac yna Ysgol Ramadeg Dinefwr, Abertawe. Daeth i sylw Cymru gyfan gyntaf fel aelod o Aelwyd yr Urdd, Treforys.  Wedi hynny, aeth i Goleg Cyncoed i hyfforddi'n athro a bu'n dysgu am rai blynyddoedd yn y Sblot, Caerdydd, ond ddwy flynedd yn ddiweddarach, datblygodd ei ddiddordeb ym myd actio, gyda swydd llawn amser gyda Chwmni Theatr Cymru.

## Gyrfa
. Bu'n arwain y Ras yn 2014 a 2016 ac am ddiwrnod yn 2018 gan roi o'i amser am ddim yn hybu a chodi hwyl y rhedwyr]]
### Cerddoriaeth
Bu'n aelod o'r band pop cynnar Y Tebot Piws ac wedyn y *supergroup* Cymraeg cyntaf Edward H. Dafis. Enillodd gystadleuaeth *Cân i Gymru* yn 1971 gyda'i gân "Nwy yn y Nen". Ef a gyfansoddodd y gân nodedig "Lleucu Llwyd". Mae wedi chwarae gyda'r band pync-gwerin Radwm ac mae wedi ymddangos ar lwyfan gyda'r band gwerin Ar Log.

Yn Mehefin 2025, ryddhawyd CD *Caneuon Dewi Pws* (SCD2868), casgliad o hanner cant o ganeuon Dewi Pws ar label Recordiau Sain 

### Actio a chomedi
[bawd|Ffotograff gan [Geoff Charles o Dewis Pws ac Alwen Lewis yn y pantomeim *Gweld Sêr* (1972).]]
Chwaraeodd y cymeriad "Wayne Harries" ar *Pobol y Cwm* o'r cychwyn yn 1974 hyd at 1987. Roedd ganddo un o'r brif rannau yn y ffilm gomedi eiconig *Grand Slam* yn 1978. Yn yr 1970au ymddangosodd yn y gyfres i blant *Miri Mawr*. Bu'n actio hefyd yn y gyfres sebon *Taff Acre* (HTV Cymru, 1981). Yn yr 1980au daeth i sylw ehangach yn perfformio ac ysgrifennu yn y gyfres comedi sgets *Torri Gwynt*. Yn y 1990au cynnar bu'n chwarae rhan tad y teulu yn y gomedi sefyllfa *Hapus Dyrfa*.

## Bywyd personol
Roedd yn briod â Rhiannon a bu'n byw yn Nhre-saith a'r Felinheli cyn ymgartrefu yn Nefyn, Gwynedd. Cyhoeddodd ei hunangofiant, *Theleri Thŵp*, yn 2003.

Yn 2010 fe'i dderbyniwyd i'r orsedd fel Urdd Derwydd er Anrhydedd, gan ddewis yr enw barddol "Dewi’n y Niwl". Derbyniodd radd anrhydedd gan Brifysgol Abertawe ar 18 Rhagfyr 2018.

Wedi cyfnod byr o waeledd, bu farw yn sydyn ar 22 Awst 2024, yng nghwmni ei wraig, yn eu cartref - Penbryn Holborn, Nefyn. Roedd yn 76 mlwydd oed. Teithiodd dros 600 o bobl o bob rhan o'r wlad i fod yn bresennol.

## Teyrngedau 
### Cerddi coffa 
#### Englyn coffa gan Annes Glynn 
:Dan leuad wen, cau'r llenni a wnaethost
:: ar daith llawn direidi
: ond d'awen fu'n cân, Dewi,
: a gwn nad anghofiwn hi.

#### Englyn coffa gan Siôn Aled Owen 
:Dy stôr o gân a stori - a daenaist
:: â dawn ysbrydoli:
: o oes dawn, gorffwysa di
:yn dawel, ond heb dewi.

#### Triban gan dîm Glannau Teifi yn Eisteddfod Rhys Thomas James, Llanbedr Pont Steffan 
:Tri pheth sy'n gwasgu heno:
:Bod Lleucu Llwyd yn wylo,
:Mai tawel mwy yw'r Miri Mawr,
:A nawr does neb i'n herio.

#### Englyn gan Jim Parc Nest 
:Dewi mor drist, mor oer dy dre', - anian
:wahanol i tithe;
:ond nawr, cer di'n hwyl dy ne'
:â'n diolch am dy 'IE'.

### Cyngerdd Eisteddfod 
Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2025, bron flwyddyn ar ôl ei farwolaeth, trefnwyd cyngerdd "Noson Nwy yn y Nen: Cofio Dewi Pws" i ddathlu bywyd Dewi. Cleif Harpwood a gafodd y syniad a Mei Gwynedd oedd yn gyfrifol am ddewis y caneuon. Dywedodd Cleif "Wi'n credu, a ma'r neges yma gan Rhiannon hefyd, dewch i fwynhau, dewch i ddathlu Dewi nid yn unig trwy gofio fe ond trwy fwynhau ei gerddoriaeth e."

Nos Lun ar Lwyfan y Maes perfformiodd nifer o artistiaid rhai o ganeuon enwocaf Dewi. Cyflwynwydd y noson oedd Elin Fflur. Roedd y perfformwyr yn cynnwys Band Tŷ Potas gyda Pedair, Elidyr Glyn, Gwilym Bowen Rhys, Linda Griffiths, Rhys Gwynfor, Meibion Carnguwch, Cleif Harpwood, Hefin Elis, Elin Fflur a mwy.

## Llyfryddiaeth
bawd|dde|200px|Clawr ''Dewi, Dwpsi a'r Dreigiau*
* *Llyfr i Blant dan Gant* (Y Lolfa, 1972)
* *Poster I Ti To* (Y Lolfa)
* *Pws!* (Y Lolfa, 1986)
* gyda Steve Eaves, Robat Gruffudd, Robin Llwyd ab Owain, *Posteri Poeth* (pecyn o 4 poster â cerdd) (Y Lolfa, 2001)
* *Teithiau Dewi Pws: Fo a Fi Gyda'i Help Hi* (Gwasg Carreg Gwalch, 2004)
* *Theleri Thŵp*, Cyfres y Cewri 26 (Gwasg Gwynedd, 2003)
* gyda Rhiannon Roberts ac Eric Heyman, *Dewi, Dwpsi a'r Dreigiau* (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
* *Hiwmor Pws'', Cyfres Ti'n Jocan (Y Lolfa, 2007)
* gyda Rhiannon Roberts ac Eric Heyman, ''Dewi, Dwpsi a'r Aur* (Gwasg Carreg Gwalch, 2010)
* *Wps!* (Gwasg Gomer, 2011)
* gyda Alun Gibbard, *Straeon Tafarn* (Y Lolfa, 2012)
* *Llyfr Jôcs y LOL fa* (Y Lolfa, 2013)
* gyda Rhiannon Roberts, *Parri'r Pobydd* (Gwasg Gomer, 2013)
* *Popeth Pws* (Y Lolfa, 2015)

## Straeon ar Grynoddisgiau
* *Straeon Cymru: 10 o Chwedlau Cyfarwydd (CD) (Scd2480)'' (Awduron: Esyllt Nest Roberts ac Elena Morus), Rhagfyr 2004 (Cwmni Recordiau Sain) 
Delwedd:Dewi Morris 'Dewi Pws' with a cat (1530860).jpg
Delwedd:Dewi Morris 'Dewi Pws' with a cat (1530861).jpg
Delwedd:Dewi Morris 'Dewi Pws' visiting Ysgol Feithrin Llandegfan, Anglesey (1554443).jpg
Delwedd:Dewi Morris 'Dewi Pws' visiting Ysgol Feithrin Llandegfan, Anglesey (1554444).jpg
Delwedd:Dewi Morris 'Dewi Pws' visiting Ysgol Feithrin Llandegfan, Anglesey (1554436).jpg
Delwedd:Alwen Lewis, Miss Asbri 1972, with Dewi Pws in the Pantomime 'Gweld Sêr', 1972 (1559969).jpg
Delwedd:Alwen Lewis, Miss Asbri 1972, with Dewi Pws in the Pantomime 'Gweld Sêr', 1972 (1559977).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dinefwr, Abertawe