open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Owen Gruffydd

Bardd, hynafiaethydd, ac achyddwr o Gymru oedd **Owen Gruffydd** (c. 1643 - Rhagfyr, 1730). Yn enedigol o blwyf Llanystumdwy, Eifionydd, Gwynedd, canai ar y mesurau caeth a'r mesurau rhydd fel ei gilydd a daeth yn fardd poblogaidd yn ei ddydd. Cyhoeddwyd rhai o'i gerddi yn *Blodeu-gerdd Cymry* (1759).

## Bywgraffiad
Ganed y bardd yn 1643 (fe ymddengys). Yn ôl un traddodiad roedd yn fab perth a llwyn i offeiriad lleol. Roedd yn wehydd o ran ei grefft. Aeth yn ddall yn ystod ei oes. Bu fyw trwy amseroedd tymhestlus iawn, gyda Rhyfel Cartref Lloegr a'r Adferiad yn tarfu ar fywyd y Cymry ym mob rhan o'r wlad. Fe'i claddwyd ym mynwent eglwys plwyf Llanystumdwy ar 6 Rhagfyr 1730, yn henwr o oedran barchus yn yr oes honno, tua 87 oed. Roedd yn fwy adnabyddus yng ngogledd Cymru ar droad y 18g am ei gerddi ar y mesurau rhydd, yn enwedig ei garolau duwiol a moseol.

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddwyd rhai o gerddi'r bardd yn y blodeugerddi,
**Carolau a Dyriau Duwiol* (1688)
**Blodeu-gerdd Cymry* (1759)

Golygwyd detholiad o'i waith gan O. M. Edwards:
**Gwaith Owen Gruffydd* (Cyfres y Fil, 1904)

## Cyfeiriadau
Categori:Achyddiaeth
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1643
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1730
Categori:Pobl o Lanystumdwy
Y Ferwig

Pentref a chymuned yn ne Ceredigion yw **Y Ferwig**. Daw'r enw o'r Saesneg "Berwick", sy'n golygu "graens lle tyfir barlys". Saif ar ochr ogleddol aber Afon Teifi, i'r gogledd o dref Aberteifi.

Cysegrir eglwys y plwyf i Sant Pedrog.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Gwbert a Phenparc, yn ogystal ag Ynys Aberteifi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,177.
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Ferwig

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
East Williamston

Pentref, plwyf a chymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw **East Williamston** (Cymraeg: **Dwyrain Trewiliam** a **Tregwilym Ddwyrain**). Saif i'r gogledd-orllewin o dref Dinbych-y-pysgod, fymryn i'r de o briffordd yr A477.

Mae cymuned Tregwilym Ddwyrain hefyd yn cynnwys pentrefi Cold Inn a Broadmoor  Roedd poblogaeth y gymuned yn 1,787 yn 2001.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
* West Williamston, pentref arall yn Sir Benfro

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Bwlch-llan

Pentref yng nghymuned Nancwnlle, Ceredigion, Cymru, yw **Bwlch-llan**, weithiau **Bwlch-Llan** neu **Bwlchllan** neu **Bwlch-y-llan.** Mae'n gorwedd ychydig i'r gogledd o Afon Aeron ar y ffordd B4576, tua hanner y ffordd rhwng Tregaron ac Aberaeron.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
* Daniel Rowland, un o sylfaenwyr Methodistiaeth
* George Noakes, Archesgob Cymru o 1987 hyd 1991.
* John Davies, hanesydd (magwyd yma)

## Cyfeiriadau
Categori:Nancwnlle
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Nancwnlle

Cymuned a phlwyf yn Nyffryn Aeron yng nghanolbarth Ceredigion yw **Nancwnlle**, weithiau **Nantcwnlle**. Saif tua hanner ffordd rhwng Aberaeron a Thregaron.

Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Bwlch-llan, Abermeurig, Gartheli, Llundain-fach, Llwyn-y-groes, Penuwch, Tal-sarn a Threfilan. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 819. Mae Plwyfi Nantcwnlle a Llanfihangel Ystrad yn cyfuno i greu ward etholiadol Llanfihangel Ystrad ar Gyngor Sir Ceredigion.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Llanfihangel

Gall **Llanfihangel** gyfeirio at un o nifer o bentrefi, plwyfi eglwysig neu gymunedau yng Nghymru:

* Llanfihangel Aberbythych, pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin
* Llanfihangel Abercywyn, pentref a phlwyf yn Sir Gaerfyrddin
* Llanfihangel-ar-Arth, pentref yn Sir Gaerfyrddin
* Llanfihangel-ar-Elái, pentref ger dinas Caerdydd
* Llanfihangel Crucornau, pentref yn Sir Fynwy
* Llanfihangel Dinsilwy, plwyf ar Ynys Môn
* Llanfihangel Dyffryn Arwy, pentref ym Mhowys
* Llanfihangel Genau'r-glyn, pentref yng Ngheredigion
* Llanfihangel Glyn Myfyr, pentref yn Sir Conwy
* Llanfihangel Llantarnam, plwyf a chymuned yn Nhorfaen
* Llanfihangel Nant Brân, pentref ym Mhowys
* Llanfihangel Nant Melan, pentref ym Mhowys
* Llanfihangel-rhos-y-corn, plwyf a chymuned yn Sir Gaerfyrddin
* Llanfihangel Rhydieithon, pentref ym Mhowys
* Llanfihangel Tal-y-llyn, pentref ym Mhowys
* Llanfihangel Tor-y-mynydd, pentref a phlwyf yn Sir Fynwy
* Llanfihangel Tre'r Beirdd, plwyf ar Ynys Môn
* Llanfihangel Troddi, pentref a chymuned yn Sir Fynwy
* Llanfihangel-uwch-Gwili, pentref yn Sir Gaerfyrddin
* Llanfihangel y Creuddyn, pentref yng Ngheredigion
* Llanfihangel-y-fedw, pentref a chymuned yng Nghasnewydd
* Llanfihangel-y-gofion, pentref a phlwyf yn Sir Fynwy
* Llanfihangel-y-Pennant, pentref yn ne Gwynedd ger Abergynolwyn
* Llanfihangel-y-Pennant, pentref yng Nghwm Pennant, Gwynedd
* Llanfihangel-yng-Ngwynfa, plwyf a chymuned ym Mhowys
* Llanfihangel-yn-Nhywyn, pentref ar Ynys Môn
* Llanfihangel-y-pwll, plwyf a chymuned ym Mro Morgannwg
* Llanfihangel-y-traethau, pentref bychan a phlwyf yn Ardudwy, Gwynedd
* Llanfihangel Ysgeifiog, plwyf a chymuned ar Ynys Môn
* Llanfihangel Ystrad, cymuned yng Ngheredigion
* Llanfihangel Ystum Llywern, pentref a phlwyf yn Sir Fynwy

## Gweler hefyd
* Mihangel
----
Cyfarwydd

Storïwr traddodiadol yng Nghymru'r Oesoedd Canol oedd y **cyfarwydd**. Ychydig a wyddom â sicrwydd am y dosbarth hwn o lenorion a'u perthynas â'r beirdd, ond fel y beirdd llys roedd gan y cyfarwydd proffesiynol statws uchel yn llys y brenin. Daw'r enw o'r gair Cymraeg Canol *cyfarwyddyd* ('chwedl, stori, hanes'). Ystyr arall i'r gair yw 'arweinydd, tywysydd' neu 'dyn hyddysg'.

Y cyfarwyddiaid a luniodd y chwedlau Cymraeg Canol a adnabyddir yn gyffredinol fel y Mabinogi, yn cynnwys *Pedair Cainc y Mabinogi*. Yn y bedwaredd Gainc, *Math fab Mathonwy*, disgrifir Gwydion fel "gorau cyfarwydd yn y byd". Yn llys Pryderi yn Nyfed mae'n diddanu'r llys â'i chwedlau:

:Yntau Wydion gorau cyfarwydd yn y byd oedd. A'r nos honno, diddanu y llys a wnaeth ar ymddiddanau digrif ['pleserus'] a chyfarwyddyd, oni oedd [yn] hoff gan bawb o'r llys...

Enw un cyfarwydd yn unig sy'n hysbys heddiw, sef Bledri ap Cydifor, ond mae lle i gredu fod rhai o'r beirdd yn gyfarwyddiaid hefyd. Roedd y cyfarwydd yn cyflawni swyddogaeth yn y llys tebyg i swyddogaeth y Pencerdd a'r Bardd Teulu, sef diddanu'r llys ond â chwedlau rhyddiaith yn hytrach na barddoniaeth. Roedd yn cael ei restru gyda'r beirdd ond yn is na'r penceirddiaid a'r graddau eraill o feirdd.

Fel y beirdd, tynnai'r cyfarwydd ar stoc o chwedlau a dysg draddodiadol. Credir fod Trioedd Ynys Prydein yn ddetholiad o ddeunydd mnemonig i atgoffa'r cyfarwydd am chwedl a'i chysylltiadau â chwedlau eraill. Dibynnai'r cyfarwydd ar gof aruthrol er mwyn trosglwyddo'r deunydd hyn o genhedlaeth i genhedlaeth: crefft lafar ydoedd a dyna pam fod cyn lleied wedi goroesi ar glawr.

Yr enw Gwyddeleg am 'gyfarwydd' yw *senchaid*.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
bawd|chwith|90px|''Y Storïwr Gwyddeleg a'i chwedlau*
*J. E. Caerwyn Williams, *Y Storïwr Gwyddeleg a'i chwedlau'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 1972). Rhagymadrodd defnyddiol ar y cyfarwydd yng Nghymru ac Iwerddon mewn cyd-destun rhyngwladol.
*Patrick Ford, 'The Poet as Cyfarwydd in Early Welsh Tradition', *Studia Celtica* (X-XI, 1975-76)

## Gweler hefyd
*Mabinogi
*Rhyddiaith Cymraeg Canol

Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Elen

Gallai **Elen** (**Helen**/**Helena**) gyfeirio at un o sawl person neu beth:

Merched mewn hanes neu fytholeg:
*Elen Luyddog, gwraig Macsen Wledig
*Santes Elen (Santes Helena, neu Helena o Gaergystennin), mam Custennin Fawr
*Elen o Gaerdroea, cymeriad canolog yr *Iliad* gan Homer
*Elen ferch Llywelyn, merch Llywelyn Fawr a Siwan

Daearyddiaeth:
*Yr Elen, mynydd yn Eryri
*Sarn Helen, ffordd Rufeinig yng Nghymru

Gweler hefyd:
*Elen Gwdman, prydyddes o Fôn
Helena o Gaergystennin

Gwraig yr ymerawdwr Rhufeinig Constantius Chlorus a mam yr ymerawdwr Cystennin Mawr oedd **Flavia Iulia Helena Augusta** neu **Helena o Gaergystennin** (tua 250 – tua 330). Ei dydd gŵyl yw 18 Awst.

Credir ei bod yn enedigol o Drepanum, a dywedir fod ei thad yn cadw gwesty. Ysgarodd Constantius Chlorus hi tua 289 er mwyn priodi Theodora, llysferch Maximianus. Pan ddaeth ei mab Cystennin yn ymerawdwr, rhoddwyd y teitl "Augusta" iddi. Dywedir iddi fynd ar bererindod i Jeriwsalem a darganfod rhan o'r groes y croeshoeliwyd Iesu Grist arni. Ystyrir hi yn sant gan yr Eglwys Uniongred a'r Eglwys Gatholig. Hi yw nawdd-santes archaeolegwyr.

Credir fod cymeriad Elen Luyddog yn y chwedl Gymreig *Breuddwyd Macsen Wledig* wedi ei seilio yn rhannol ar Helena. Ymddengys hefyd fel cymeriad yng ngwaith Sieffre o Fynwy.

Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Genedigaethau 250
Categori:Marwolaethau 330
Categori:Merched y 3edd ganrif
Categori:Merched y 4edd ganrif
Coleg Balliol, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg Balliol** (IPA: /ˈbeɪliəl/) (Saesneg: *Balliol College*)

## Cynfyfyrwyr 
* Adam Smith (1723–1790), economegydd
* David Pugh (1806–1890), dirfeddiannwr a gwleidydd Cymreig
* Matthew Arnold (1822–1888), bardd
* George Osborne Morgan (1826–1897), gwleidydd Cymreig
* Herbert Henry Asquith (1852–1928), prif weinidog
* Owen Morgan Edwards (1858–1920), hanesydd, addysgydd ac awdur
* Harold Macmillan (1894–1986), prif weinidog
* Frank Soskice (1902–1979), cyfreithiwr a gwleidydd
* Graham Greene (1904–1991), nofelydd
* J. R. Jones (1911–1970), athronydd a llenor Cymreig
* Denis Healey (1917–2015), gwleidydd
* Ednyfed Hudson Davies (g. 1929), gwleidydd Cymreig
* John Keegan (1934–2012), hanesydd milwrol
* Howard Marks (1945–2016), smyglwr hashish
* Christopher Hitchens (1949–2011), awdur a newyddiadurwr
* Boris Johnson (g. 1964), newyddiadurwr a gwleidydd
* Rory Stewart (g. 1973), awdur a gwleidydd

dim|bawd|Cwad blaen Coleg Balliol

## Cyfeiriadau

Balliol
Categori:Sefydliadau 1263
Gŵyl Glastonbury

bawd|200px| Delwedd o'r ŵyl

Gŵyl yn ne-orllewin Lloegr yw **Gŵyl Glastonbury**, sy'n dathlu cerddoriaeth gyfoes, dawns, arlunio a chomedi. Hon yw'r ŵyl awyr agored fwyaf ar y ddaear. Mae'n gorchuddio 900 acer o dir, a mynychodd 177,000 o bobl yr ŵyl yn 2007. Y prif-drefnwr yw'r ffermwr Michael Eavis, sy'n berchen ar y tir. Mae ei ferch, Emily Eavis, yn ei gynorthwyo. Mae'r ŵyl ei hun yn cymryd lle rhwng y pentrefi bychain, Pilton a Pylle, chwe milltir o dref Glastonbury ei hun.
[chwith|200px|bawd|Logo'r ŵyl- [2009]]

Sêr Gŵyl Glastonbury yn 2013 oedd Y Rolling Stones.

## Gweler hefyd
*Gŵyl!, llyfr

Categori:Gwyliau cerddorol
Categori:Gwlad yr Haf
Glastonbury

Tref a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw **Glastonbury**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Mendip.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 8,932.

Mae Caerdydd 48.9 km i ffwrdd o Glastonbury ac mae Llundain yn 185.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wells sy'n 7.2&nbsp;km i ffwrdd.

Yr hen enw Cymraeg ar y lle oedd **Ynys Wydrin** neu **Ynys Wydr**, efallai oherwydd i'r "Glas" yn yr enw gael ei gam-gyfieithu i olygu "gwydyr".

Cysylltir Glastonbury a'r chwedl am Joseff o Arimathea yn dwyn y Greal Santaidd i Ynys Brydain, ac a'r chwedlau am y brenin Arthur. Yn 1191, cyhoeddwyd fod mynachod Abaty Glastonbury, wrth ail-adeiladu rhan o'r abaty yn dilyn tân yn 1184, wedi cael hyd i fedd gyda thair arch ynddo. Ar un arch roedd croes o blwm gyda'r arysgrif  :
:**HIC JACET SEPULTUS INCLITUS REX ARTURIUS IN INSULA AVALONIA**
"Yma y gorwedd yr enwog frenin Arthur yn Ynys Afallon".

Yn yr arch roedd gweddillion gŵr 2.40 medr o daldra. Y farn gyffredinol ymysg ysgolheigion yw mai twyll oedd hyn.

## Gweler hefyd
*Gŵyl Glastonbury

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Mendip
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Categori:Trefi Gwlad yr Haf
David Powel

Clerigwr a hanesydd o Gymru oedd **David Powel** (tua 1552 – 1598). Mae'n adnabyddus yn bennaf fel awdur y gyfrol ddylanwadol *Historie of Cambria, now called Wales*.

## Bywgraffiad
Roedd yn fab i Hywel ap Dafydd o Llandysilio-yn-Iâl a Bryneglwys yn Sir Ddinbych. Aeth i astudio i Rydychen tua 1568, gan symud i Goleg Iesu pan sefydlwyd hwnnw yn 1571. Dywedir mai ef oedd y person cyntaf i raddio o'r coleg.

Dath yn ficer Rhiwabon yn 1570 ac ychwanegodd ficeriaeth Llanfyllin yn 1571, cyn cyfnewid Llanfyllin am ficeriaeth Meifod yn 1579. Yn 1588/9 daeth yn rheithor Llansantffraid-ym-Mechain. Dywedir iddo gynorthwyo yr Esgob William Morgan i gyfieithu'r Beibl.

Ym 1583 gofynnwyd iddo baratoi cyfieithiad Humphrey Lhuyd o Frut y Tywysogion i'r wasg. Helaethodd Powel ar y gwaith yma, ac yn 1584 cyhoeddodd *Historie of Cambria, now called Wales*, carreg filltir bwysig iawn yn hanesyddiaeth Cymru.

Priododd Elisabeth, ferch Cynwrig o Farchwiail, a chawsant dri mab.

## Cyfeiriadau
Categori:Bryneglwys
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau'r 1550au
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1598
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Gorhoffedd

Dosbarth neu *genre* o gerddi a geir yng ngwaith Beirdd y Tywysogion yn yr Oesoedd Canol yw **Gorhoffedd**. Prif ystyr y gair *gorhoffedd* yw 'ymffrost' ond fe'i diffinnir hefyd fel 'edmygedd, canmoliaeth fawr, balchder, bost; hyfrydwch, gormod hoffter, pleser'.

Cerdd o natur ymffrostgar sy'n mynegi llawenydd y bardd yn ei orchest ryfelgar, ei gariad at ferch, ei hoffedd o natur, neu'r elfennau hyn i gyd, yw'r Gorhoffedd. Fe'i nodweddir gan elfen gref o gellwair hefyd. Mae'r Gorhoffedd yn sefyll allan yng ngwaith y Gogynfeirdd am ei fod yn ganu o natur bersonol yn hytrach an chanu mawl.

Yr enghreifftiau o ganu Gorhoffedd sydd ar gael heddiw yw'r cerddi gan Hywel ab Owain Gwynedd ('Gorhoffedd Hywel ab Owain Gwynedd'), Gwalchmai ap Meilyr ('Gorhoffedd Gwalchmai') ac Owain Cyfeiliog ('Gorhoffedd Owain Cyfeiliog'). Diau bod sawl enghraifft arall o'r *genre* heb oroesi. Ceir cerddi ymffrost cyffelyb yng ngwaith rhai o'r Cywyddwyr hefyd, ond ni ddefnyddir y gair *gorhoffedd* i'w disgrifio.

Dyma enghraifft allan o gerdd enwog Hywel ab Owain Gwynedd sy'n moli Gwynedd (a'i merched!):

Caraf ei theulu a'i thew annedd—ynddi,
Ac wrth fodd ei rhi rhwyfaw dyhedd.
Caraf ei morfa a'i mynyddedd,
A'i chaer ger ei choed a'i chain diredd,
A dolydd ei dwfr a'i dyffrynedd,
A'i gwylain gwynion a'i gwymp wragedd.

Gellid cyferbynnu'r Gorhoffedd â'r genre "Casbethau" a geir yn yr Areithiau Pros, e.e. "Casbethau Owain Cyfeiliog".

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth 
*Gruffydd Aled Williams, "Owain Cyfeiliog: Bardd-dywysog?", yn *Beirdd a Thywysogion*, gol.Morfydd E. Owen a Brynley F. Roberts (Caerdydd, 1996)

Categori:Termau llenyddol
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
François Couperin

Cyfansoddwr o Ffrainc oedd **François Couperin** (10 Tachwedd 1668 - 11 Medi 1733).

Cafodd ei eni ym Mharis, yn fab i Charles Couperin.

## Gweithiau cerddorol
* *Messe pour les paroisses* (1690)
* *Messe pour les couvents* (1690)
* *Ordres* 1 - 5 (1713)
* *Concerts royaux* (1714)
* *Ordres* 6 - 12 (1717)
* *Ordres* 13 - 19 (1722)
* ''Le Parnasse ou l'apothéose de Corelli* (1724)
* *Concert en forme d'apothéose à la mémoire de l'incomparable M. de Lully* (1724)
* *Les Nations* (1726)
* *Ordres* 20 - 27 (1728)
* *Pièces de violes* (1728)

## Llyfryddiaeth 
* *L'Art de toucher le clavecin* (1716)

## Dolenni allanol 
* *Cromorne en taille, messe des Paroisses*, Jean-Luc Perrot, organ François-Henri Clicquot o Souvigny.
* *Fugue sur les jeux d'anches, Kyrie, messe des Paroisses'', Jean-Luc Perrot, organ François-Henri Clicquot o Souvigny.

Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1668
Categori:Marwolaethau 1733
Categori:Pobl o Baris
Chicken Run

Ffilm gan Nick Park a Peter Lord a sy'n serennau Julia Sawalha, Mel Gibson, Miranda Richardson a Jane Horrocks ydy ***Chicken Run*** (Cyfieithiad swyddogol Cymraeg: *Cyw yn y Cawl*) (2000). Yn y ffilm, mae Ginger sy'n tywys grŵp o gywion i geisio dianc o fferm Mr a Mrs Tweedy.

## Lleisiau Saesneg 
*Julia Sawalha - Ginger
*Mel Gibson - Rocky
*Miranda Richardson - Mrs Tweedy
*Jane Horrocks - Babs
*Benjamin Whitrow - Fowler
*Timothy Spall - Nick
*Phil Daniels - Fetcher
*Imelda Staunton - Bunty
*Lynn Ferguson - Mac
*Tony Haygarth - Mr Tweedy

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2000
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau Disney
Ysgubor-y-coed

Cymuned yng ngogledd Ceredigion yw **Ysgubor-y-coed**. Saif o gwmpas glan ddeheuol Afon Dyfi, yn y rhan fwyaf gogleddol o Geredigion.  Llifa Afon Einion trwy'r gymuned.

Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Ffwrnais, Glandyfi ac Eglwys-fach. Ceir gweddillion castell mwnt a beili Domen Las (Castell Aberdyfi) ar lan Afon Dyfi, castell o godwyd gan Rhys ap Gruffudd yn y 12g. Yn y gymuned hefyd mae Gwarchodfa adar Ynys-hir, sy'n eiddo i'r RSPB. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 293.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Hafgan

Cymeriad yn y Gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi sy'n herio Arawn brenin Annwn am reolaeth y deyrnas honno unwaith bob blwyddyn yw **Hafgan**. Cyfeirir ato fel "Hafgan brenin Annwn".

I wneud iawn am ei *ansyberwydd* (anghwrteisi) yn llithro ei helgwn ar y carw a ddaliwyd gan helgwn Arawn, cytuna Pwyll i gyfnewid lle ag Arawn am flwyddyn gan gymryd arno bryd a gwedd y brenin. Ar ddiwedd blwyddyn o wledda a phob hyfrydwch yn y byd paradwysaidd hwnnw mae Pwyll yn ymladd yn lle Arawn â Hafgan ar ryd ar ffin y deyrnas ac yn ei drechu gan achub y deyrnas i Arawn. Credai W. J. Gruffydd fod Hafgan yn ymrithiad arall o Arawn ei hun. Er bod Arawn wedi rhoi ei bryd a'i wedd ei hun i Bwyll, arosodd Pwyll yn ffyddlon ac ni chafodd gyfathrach â gwraig Arawn, er iddynt gysgu yn yr un gwely ac iddi ymbil arno a chwyno am ei ddiethrwch. Am fod Pwyll wedi ymddwyn mor gwrtais a bonheddig ac wedi trechu Hafgan hefyd, mae'n ennill cyfeillgarwch Arawn.

Cafodd Pwyll gyngor gan Arawn pan gytunodd newid lle ag ef. Dywed Arawn wrtho i beidio â gwrando ar Hafgan, ar ôl ei glwyfo'n angheuol, pan ymbilia iddo dorri ei ben. Pe dorrai ei ben byddai Hafgan yn fyw eto ac yn ei drechu. Ceir motif cyffelyb mewn sawl chwedl, yn cynnwys y gerdd Saesneg Canol hir *Sir Gawain and the Green Knight* (sy'n deillio o ffynonellau Cymreig/Brythonig).

Credir fod Hafgan, fel mae ei enw yn awgrymu, yn ymgnawdoliad o'r Haf sy'n cael ei drechu gan y Gaeaf bob blwyddyn. Os felly, mae rhan o'r chwedl yn eisiau, gan y byddai Hafgan ei hun yn trechu Arawn (y Gaeaf) mewn brwydr arall, ar ddechrau'r haf, ac yn rheoli'r deyrnas am hanner y flwyddyn.

## Gweler hefyd
*Annwn
*Arawn
*Pwyll

## Cyfeiriadau
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Mytholeg Gymreig
Trawsgoed

Cymuned yng ngogledd Ceredigion yw **Trawsgoed**. Saif i'r gogledd o ddyffryn Afon Ystwyth.

Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Llanafan, Llanfihangel-y-Creuddyn, Abermagwr, Cnwch-coch a'r Gors. Caiff y gymuned ei henw o blasty y Trawscoed, hen gartref teulu Vaughan. Ar un adeg, ystad y Trawscoed oedd y fwyaf yng Ngheredigion. Gerllaw'r plasdy mae olion caer Rufeinig.

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 977.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Trawsgoed
Penbryn

Pentref bychan a chymuned yn ne Ceredigion yw **Penbryn** (). Saif ger yr arfordir, rhwng Llangrannog ac Aberporth. Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Tre-saith, Brynhoffnant, Glynarthen, Sarnau a Than-y-groes. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,283.

Mae'r traeth yn perthyn i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Maen Corbalengus
chwith|bawd|170px|Maen Corbalengi
Rhwng Penybryn a Thre-saith, mae carreg o'r 6g gyda'r arysgrif *CORBALENGI IACIT ORDOVS*, neu "[Yma y] gorwedd  Corbalengws yr Ordoficiad". Mae'n debyg felly fod Corbalengws wedi ymfudo yma o'r gogledd.

## Eglwys Sant Mihangel
[bawd|250px|chwith|Eglwys St. Mihangel, Penbryn. Yma y claddwyd [Allen Raine.]]
Cofrestrwyd yr eglwys yn Radd I, gan ei bod yn Ganoloesol. Mae'r to presennol yn tarddu o'r 17g a'r ffenestri o'r 19g.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Traethau Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Aislinge Oenguso

Chwedl Wyddeleg am yr arwr Gwyddelig Oengus (neu Aengus) yw **Aislinge Oenguso** ('Breuddwyd Oengus'). Mae'n un o'r remscéla sy'n rhagymadroddi y chwedl enwog *Táin Bó Cuailgne*.

Perthyn y chwedl i ddosbarth arbennig o chwedlau a cherddi a elwir yn *aisling*. Thema'r *aisling* yw bod arwr yn gweld yn ei gwasg gorwyn hardd ac yn syrthio mewn cariad â hi fel na all fyw heb fynd i chwilio amdani a'i chael. Mae *Breuddwyd Macsen* yn y traddodiad Cymraeg yn perthyn i'r dosbarth yma o lenyddiaeth Geltaidd.

Mab y Dagda a Boand yw Oengus. Yn ei gwsg caiff freuddwydion am forwyn hardd eithriadol. Gyda chymorth y brenin Ailill mac Mágach a Medb, brenhines Connacht, mae'n llwyddo i gael hyd iddi yn ne Iwerddon. Mae'r forwyn yn rhith alarch ar lyn gyda 150 o forwynion yn rhith eleirch. Mae Oengus yn troi ei hun yn rhith alarch ac yn cysgu â hi. Wedyn maent yn cylchu uwchben y llyn dair gwaith ac yn byw gyda'i gilydd am byth.

Daeth y chwedl yn adnabyddus iawn trwy'r fersiwn a luniodd yr Arglwyddes Augusta Gregory, cyfeilles W. B. Yeats. Ysgrifennodd Yeats ei hun gerdd seiliedig ar y chwedl, 'The Dream of Wandering Aengus'.

## Cyfeiriadau
Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Boydell Press, 1997)

## Llyfryddiaeth
*F. Shaw (gol.), *The Dream of Oengus* (Dulyn, 1934)
**Ceir cyfieithiad Saesneg dan y teitl *The Dream of Óengus* yn: J. Gantz (cyf.), *Early Irish Myths and Sagas* (Penguin, 1981)

Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Wyddelig
Llanwnnen

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysi yng Ngheredigion yw **Llanwnnen**. Saif   yn Nyffryn Teifi yn ne'r sir ar groesffordd ar yr A475 tua 4 milltir i'r gorllewin o Lanbedr Pont Steffan, ac ar lan Afon Grannell, fymryn i'r gogledd o'r fan lle mae'r afon honno yn llifo i Afon Teifi. Cysegrwyd yr eglwys, sy'n dyddio o'r 15g, i'r santes Gwnnen.

Mae'r gymuned yn cynnwys dalgylch Afon Grannell. Mae'r Undodiaid yn gryf iawn yn yr ardal hon, ac o'r herwydd cafodd yr enw "y smotyn du" gan aelodau enwadau eraill. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,391.

Treuliodd y bardd Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion) (1792-1846) rhan helaeth ei oes ar fferm y teulu yn y plwyf.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Pont Humber

Pont ar afon Humber yn agos i Kingston upon Hull, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Pont Humber**. Hon oedd y bont un rhychwant hiraf yn y byd (1410&nbsp;m / 4,626 troedfedd) pan gafodd ei hagor yn 1981.

250px|bawd|dim|Pont Humber

Humber
Categori:Sefydliadau 1981
Mathri

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Benfro, Cymru, yw **Mathri** (Saesneg: *Mathry*). Saif  yng ngogledd-orllewin y sir, heb fod ymhell o'r arfordir, ger y briffordd A487 i'r de-orllewin o dref Abergwaun.

Dengys cofnodion i ferch o'r enw Jemima Nicholas gael ei bedyddio ym mhlwyf Mathri ar 2 Mawrth 1755; mae'n bosibl ei bod yr un person a Jemima Nicholas, arwres y digwyddiadau o gwmpas glaniad y Ffrancod ger Abergwaun.

Mae cymuned Mathri hefyd yn cynnwys pentrefi Casmorys ac Abercastell. Saif tua chwarter arwynebedd y gymuned o fewn Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Golygfa ger Mathri

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru
Gwrtheyrn

[bawd|Dyluniad o Wrtheyrn allan o Frut y Brenhinedd (Llsgr. Peniarth 23C); [Llyfrgell Genedlaethol Cymru|Ll. G. C. ]]

Brenin Brythonig yng nghanol y 5g oedd **Gwrtheyrn** (Lladin: *Vortigernus*) yn ôl traddodiad. Dywedir mai ef fu'n gyfrifol am wahodd y Sacsoniaid i Ynys Prydain. Nid oes sicrwydd a yw'n gymeriad hanesyddol ai peidio. Cyfeirir ato hefyd fel 'Gwrtheyrn Gwrtheneu. 

Ceir sôn yng ngwaith Gildas, *De Excidio Britanniae* (6g) i gynghorwyr y Brythoniaid, "ynghyda'u teyrn balch" (*cum superbo tyranno*) wahodd y Sacsoniaid i'r ynys, ond nid yw Gildas yn rhoi enw'r teyrn hwnnw. Mae Beda yn ei *Hanes Eglwysig* yn yr 8g yn rhoi enw'r brenin yn y stori fel *Uurtigern*. 
bawd|chwith|250px|Gwrtheyrn

Yn yr *Historia Brittonum*, a briodolir i Nennius, ceir fersiwn lawnach o'r stori. Dywed fod y brenin Guorthigirnus wedi croesawu arweinwyr y Saesnon, Hengist a Hors, ac wedi rhoi ynys Tanet yn rhodd iddynt. Dywedir mai er mwyn cael merch Hengist, Alys Rhonwen (neu Ronwen), yn wraig y rhoes diroedd iddynt. Yn ôl Nennius gwahoddodd Hengist Wrtheyrn a'i bendefigion i wledd yn ei lys. Ond ystryw oedd y cyfan i lofruddio'r Brythoniaid er mwyn meddiannu Ynys Prydain. Cytunodd Gwrtheyrn, dall yn ei gariad at Ronwen, ond ar yr amod fod pawb yn ddiarfog yn y wledd. Ar air penodedig gan Hengist (*Nemet eour Saxes!* "Gafaelwch yn eich cyllyll!"), tynnodd y Saeson, oedd yn eistedd bob yn ail â'r Brythoniaid wrth y byrddau, eu cyllyll hirion a lladd tri chant o'r Brythoniaid. Dim ond un pendefig a lwyddodd i ddianc o'r gyflafan, sef Eidol, Iarll Caerloyw. Ni fu dewis gan Wrtheyrn wedyn ond ildio de Prydain i gyd i'r Sacsoniaid a ffoi a gweddill ei bobl i Gymru.

Dywedir iddo ffoi i Eryri. Yno ceisiodd godi caer ar safle Dinas Emrys, ond roedd y gwaith adeiladu yn cael ei chwalu bob nos. Dywedodd ei wŷr doeth wrtho fod rhaid arllwys gwaed bachgen heb dad dros y seiliau. Ceir hyd i fachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygir ef at y brenin, dywed mai Ambrosius yw ei enw. Mae'r bachgen, Emrys Wledig, yn dangos i'r brenin fod llyn oddi tan y gaer lle mae dwy ddraig yn byw, draig goch a draig wen, ac mai hwy sy'n achosi i'r seiliau gwympo. 
Newidiwyd yr hanes gryn dipyn gan Sieffre o Fynwy yn ei *Historia Regum Britanniae*, lle rhoir yn enw Myrddin i'r bachgen yn y chwedl am y ddwy ddraig.

Roedd gan Gwrtheyrn fab o'r enw Gwerthefyr, a ymladdodd nifer o frwydrau llwyddiannus yn erbyn y Sacsoniaid, ond a fu farw'n gymamserol.

Mewn fersiwn arall o stori Gwrtheyrn, priododd ei ferch ei hun, a chafodd ei felltithio gan Sant Garmon. Llosgwyd ef a'i wragedd gan dân o'r nefoedd yng Nghaer Gwrtheyrn yn Nyfed.

Yn ôl yr arysgrif ar Groes Eliseg, roedd brenhinoedd Teyrnas Powys yn ddisgynyddion Gwrtheyrn. Ymddengys fod cwmwd Gwerthrynion (Gwrtheyrnion mewn rhai ffynonellau) wedi ei enwi ar ei ôl, ac felly hefyd Nant Gwrtheyrn ync Ngwynedd.

## Gweler hefyd
*Brad y Cyllyll Hirion
*Caer Gwrtheyrn
*Dinas Emrys

Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Hanes traddodiadol Prydain
Prydwen

Llong yr Arthur chwedlonol yn y traddodiad Cymreig yw ***Prydwen***. Gallai'r ail elfen *[g]wen* gyfeiro naill ai at liw y llong neu at y ffaith ei bod yn "sanctaidd" (h.y. yn llong arallfydol).

Yn y gerdd 'Preiddeu Annwfn', sydd ar glawr yn Llyfr Taliesin, mae Arthur a'i wŷr yn anturio dros y môr yn y llong Prydwen i geisio Pair Annwn. Mordaith arallfydol yw honno, cyffelyb i'r immramau yn nhraddodiad Iwerddon. Aethpwyd â thri "llongiad" drosodd, sy'n awgrymu tair mordaith. Methiant arwrol fu'r ymgais a galara'r bardd y ffaith mai dim ond saith a ddychwelodd yn fyw o'r daith beryglus, ac yn eu plith y bardd Taliesin.

Mae'n debygol bod 'Preiddiau Annwfn' yn gynharach na'r chwedl *Culhwch ac Olwen*. Yn y chwedl enwog honno cyfeirir at Arthur a'i wŷr yn hwylio ar fwrdd Prydwen i Iwerddon er mwyn cipio pair hud a lledrith Diwrnach Wyddel.

Yn yr *Historia Regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy rhoddir 'Prydwen' yn enw ar darian arbennig y brenin Arthur, a addurnir â delw o Fair Forwyn. Ond mae'n amlwg bod Sieffre wedi addasu neu gamddeall y traddodiad Cymreig a hefyd yn ei Gristioneiddo.

Categori:Cylch Arthur
Categori:Llên y môr
Categori:Llongau
Categori:Mytholeg Gymreig
Albanactus

Brenin cyntaf yr Alban yn ôl Sieffre o Fynwy yn ei ffug hanes *Historia Regum Britanniae* oedd **Albanactus**.
Roedd yn un o dri mab Brutus, sefydlydd chwedlonol Prydain, gyda Camber a Locrinus.

Ar farwolaeth eu tad, cafodd Locrinus Loegria (Lloegr), cafodd Camber wlad Cambria a chafodd Albanactus *Albania* (yr Alban). Llofruddiwyd Albanactus gan Humber, brenin yr Huniaid, a ddaeth o Germania i oresgyn *Albania*. Bu rhaid i bobl Albanactus ffoi am gymorth i wlad Locrinus.  Digwyddodd hyn, yn ôl chwedl Sieffre, cyn i'r Pictiaid a'r Albanwyr ddod i Brydain. Defnyddiwyd y ffug hanes hwn gan frenhinoedd Lloegr - yn enwedig Edward I - i hawlio awdurdod dros yr Alban a cheisio ei goresgyn. Defnyddiwyd yr un ddadl yn achos Cymru am fod Camber, fel Albanactus, yn frawd iau Locrinus.

Ym mytholeg yr Alban ei hun ni cheir fawr o le i Albanactus (ac mae'r ychydig amdano yn deillio o "hanes" Sieffre): honnai'r Albanwyr eu bod yn ddisgynyddion o Gaidel Glas (sy'n cynrychioli'r Gael) a'i wraig Scota (sy'n cynrychioli'r Scotti, y Gwyddelod a ymsefydlodd yn yr Alban).

## Llyfryddiaeth
*Henry Lewis (gol.), *Brut Dingestow* (Caerdydd, 1942)

Categori:Hanes traddodiadol Prydain
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Mytholeg Gymreig
Llangynfelyn

Pentref, plwyf a chymuned yng ngogledd Ceredigion yw **Llangynfelyn**, weithiau **Llancynfelyn**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o'r Borth ar y ffordd B4353, fymryn i'r de o aber Afon Dyfi a Chors Fochno.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Tre'r-ddôl a Thre Taliesin. Ar aber Afon Dyfi mae Traeth Maelgwn neu Traeth Maelgwyn; yma yn ôl traddodiad y dewiswyd Maelgwn Gwynedd yn brif frenin Cymru. Roedd y bardd Deio ab Ieuan Du yn frodor o'r plwyf.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y gymuned boblogaeth o 581.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Llangynfelyn
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Llansantffraid, Ceredigion

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llansantffraid" (neu enwau tebyg), gweler Llansantffraid (gwahaniaethu).''

Pentref bychan a chymuned yng nghanolbarth Ceredigion yw **Llansantffraid**, hefyd **Llansanffraid** a **Llansantffraed**. Saif ar yr arfordir, i'r gogledd o Aberaeron ac ychygig i'r gorllewin o'r briffordd A487 a phentref mwy Llan-non. Erbyn hyn mae Llansantffraid bron wedi dod yn rhan o Lan-non. Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys Llannon ei hun. Cysegrwyd yr eglwys, sy'n dyddio o'r 15g, i'r santes Ffraid.

Roedd Morfa Esgob, i'r de o'r pentref, yn arfer bod yn eiddo i Esgob Tyddewi. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,241.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Camber

:*Am y dref yn ne Lloegr gweler Camber, Dwyrain Sussex.*
Brenin chwedlonol Cambria yn y ffug hanes *Historia Regum Britanniae* (c. 1136-38) gan Sieffre o Fynwy oedd **Camber**.

## Hanes bywyd 
Roedd Camber yn fab ieuengaf Brutus o Gaerdroea, ac felly'n ddisgynnydd i Aeneas, a ffoes i ddinas Rhufain o Gaerdroea. Ar farwolaeth Brutus etifeddodd draean o'r deyrnas, a elwid Cambria ar ei ôl.

Roedd ganddo ddau frawd hŷn, Locrinus (sefydlydd Lloegr) ac Albanactus (sefydlydd Yr Alban). Cynorthwyodd Locrinus i orchfygu Humber, brenin yr Huniaid, i ddial arno am lofruddio Albanactus. Nid oes sail hanesyddol o gwbl i chwedl Camber a'i frodyr Locrinus ac Albanactus, sy'n ffrwyth dychymyg ffrwythlon Sieffre o Fynwy. Bwriad y stori, mae'n ymddangos, oedd hyrwyddo hawl y Normaniaid i reoli Prydain trwy greu'r hanes am un deyrnas a ranwyd yn dair gyda rhan Locrinus, fel y mab hynaf, yn cael y flaenoriaeth.

Ym marddoniaeth Beirdd yr Uchelwyr, dan ddylanwad gwaith Sieffre, ceir sawl cyfeiriad at Gymru fel "gwlad Camber" a'r Cymry fel "llin Gamber", e.e. gan Lewys Glyn Cothi wrth gyfeirio at Gruffudd ap Nicolas:

:Brawdwr gwlad Camber ydyw
:yn rhoi barn ar y rhai byw.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Mytholeg Gymreig
Mawn

[bawd|250px|Tas fawn wedi’i dorri yn Ness ar Ynys [Leòdhas ar Ynysoedd Allanol Heledd.]]

Ffurfir **mawn** o weddillion planhigion dan amodau arbennig. Lle ceir cors ar dir asidig, y math mwyaf cyffredin ar gors yng Nghymru, mae mawn yn ffurfio. Ffurfir y mawn, gan fod diffyg ocsigen yn arafu pydru deunydd y planhigion. Y planhigion sy'n cyfrannu fwyaf at ffurfio mawn yn Ewrop yw’r migwyn.

Gellir cael mewn ar yr ucheldiroedd ac mewn rhai corsydd ar yr iseldiroedd. Mewn rhai corsydd ar dir isel, bydd ymgasgliad y mawn yn codi arwyneb y gors uwchben y tir o'i chwmpas i ffurfio llun cromen. Defnyddir y term cyforgors am y rhain; esiamplau yw Cors Fochno a Chors Caron.

Ceir mawn ledled y byd lle mae'r amodau yn ffafriol iddo gael ei ffurfio. Mae mawnogydd yn gorchuddio tua 3% o arwynebedd y ddaear, 3,850,000 hyd 4,100,000&nbsp;km². Gellir ei ddefnyddio fel tanwydd; er enghraifft mae torri mawn ar gyfer tanwydd yn bur gyffredin yn y Ffindir, yng ngorllewin Iwerddon ac ar Ynysoedd Allanol Heledd yn yr Alban. Ar un adeg roedd hyn yn gyffredin yng Nghymru hefyd.

Gellir hefyd ddefnyddio mawn at bwrpasau eraill, yn arbennig ar gyfer cynhyrchu compost ar gyfer garddio. Gan fod llawer o'r corsydd lle ceir mawn yn bwysig ar gyfer bywyd gwyllt, mae pryder fod torri mawn ar raddfa fawr yn medru difrodi cynefinoedd.

PEATMAP Welsh version.jpg|Map o fawndiroedd drwy’r byd 
Tourbiere.JPG|Pwll mawn newydd ei dorri, tyddynwyr yn Conamara, Iwerddon
Peat Lewis.jpg|Torri mawn ar Leòdhas (Ynys Lewis), Ynysoedd Allanol Heledd, yr Alban
Feu de tourbe.JPG|Llosgi mawn

## Llyfryddiaeth
* Owen, Trefor M. *Torri mawn* (Llyfrau llafar gwlad 17) (Gwasg Carreg Gwalch, 1990). ISBN 0-86381-161-2

## Dolenni allanol
* Gweminar Grant Mawndiroedd gan Cyfoeth Naturiol Cymru, 27 Ebrill 2022

## Gweler hefyd
* Torri mawn

Categori:Daeareg
Categori:Tanwyddau
Sosban Fach

Cân boblogaidd yw ***Sosban Fach***, sy'n cael ei harddel fel anthem rygbi tre Llanelli. Sosban yw arwydlun y dref honno.

## Hanes
Seiliwyd y gerdd ar bennill a ysgrifennwyd gan Mynyddog yn 1873 (gweler isod) fel rhan o'i gerdd 'Rheolau yr Aelwyd'. Talog Williams, cyfrifydd o Ddowlais, a luniodd y gerdd sydd gennym heddiw trwy newid pennill Mynyddog ac ychwanegu pedwar pennill newydd.

## Geiriau

Mae bys Meri-Ann wedi brifo,
A Dafydd y gwas ddim yn iach.
Mae'r baban yn y crud yn crio,
A'r gath wedi scramo Joni bach.
Sosban fach yn berwi ar y tân,
Sosban fawr yn berwi ar y llawr,
A'r gath wedi scramo Joni bach.

:Dai bach y sowldiwr,
:Dai bach y sowldiwr,
:Dai bach y sowldiwr,
:A chwt ei grys e mas.

Mae bys Meri-Ann wedi gwella,
A Dafydd y gwas yn ei fedd;
Mae'r baban yn y crud wedi tyfu,
A'r gath wedi huno mewn hedd.
Sosban fach yn berwi ar y tân
Sosban fawr yn berwi ar y llawr
A'r gath wedi huno mewn hedd.

Pennill gwreiddiol Mynyddog:

Pan fyddo yr aelwyd yn oeri,
A'r anwyd yn dyfod o'r gwaed;
Pan fyddo y trwyn bron a rhewi
A'r winrew ar fysedd y traed;
Pan fo Catherine Ann wedi briwio
A Dafydd y gwas ddim yn iach,
A'r babi yn nadu a chrio
A'r gath wedi crafu John Bach:
Rhowch broc i'r tân,
A chanwch gân
I gadw'r cwerylon o'r aelwyd lân.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Llanelli
Categori:Rygbi'r undeb yng Nghymru
Cors Fochno

Cors yng ngogledd Ceredigion yw **Cors Fochno**. Saif ar lan ddeheuol aber Afon Dyfi, rhwng yr aber a'r briffordd A487, wedi ei rhannu rhwng cymunedau Y Borth, Geneu'r Glyn a Llangynfelyn. Mae'n un o'r ddwy gyforgors fwyaf yng Nghymru; Cors Caron yw'r llall. Llunir cyforgorsydd mewn mannau lle mae dŵr yn casglu oherwydd traeniad gwael. Ffurfir mawn, gan fod diffyg ocsigen yn arafu pydriad y defnyddiau planhigol. Bydd ymgasgliad y mawn yn codi arwyneb y gors uwchben y tir o'i chwmpas i ffurfio llun cromen.

Ffurfia Cors Fochno ran o Warchodfa Natur Genedlaethol Dyfi, sydd yn ei dro yn rhan o Fiosffer Dyfi, yr unig warchodfa biosffer UNESCO yng Nghymru. Hyd ganol yr 20g roedd y trigolion lleol yn torri mawn o'r gors ar gyfer tanwydd.

Ceir nifer o chwedlau am y gors, yn enwedig y stori am Lyffant Cors Fochno, sy'n un o'r anifeiliaid hynaf yn y chwedl *Culhwch ac Olwen*.  Mae'r gors hefyd yn cael ei chrybwyll yn aml yn y brudiau fel safle un o'r brwydrau tynghedfennol rhwng y Cymry a'u cynghreiriad Celtaidd a'r Saeson.  Mae Evan Isaac yn ei gyfrol *Coelion Cymru* yn rhoi hanes Gwrach Cors Fochno; credid ei bod yn achosi afiechyd oedd yn creu cryndod yn y dioddefwyr.  Ymddengys mai malaria oedd yr afiechyd ond ceir sawl enghraifft arall ym mytholeg Geltaidd Prydain ac Iwerddon o gysylltu gwrach (h.y. dynes hen hagr, yn hytrach na witsh) â chorsydd.  Dywedir hefyd mai ger ymyl Cors Fochno yr oedd gored Gwyddno Garanhir, lle cafodd Elffin hyd i'r baban Taliesin.

Yn 2004, cafodd yr archaeolegydd Gwilym Hughes hyd i ffordd neu drac wedi ei gwneud o foncyffion  coed, yn dyddio o'r Canol Oesoedd cynnar, oedd wedi ei gladdu yn y gors.

## Dolenni allanol 
*  BBC Cymru: 'Cors Fochno Dig' 

Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Arfordir Ceredigion
Fochno
Categori:Llangynfelyn
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Y Borth
Bro Gozh ma Zadoù

[200px|bawd|[Baner Llydaw]]
Anthem genedlaethol Llydaw yw ***Bro Gozh ma Zadoù*** ("*Hen Wlad fy Nhadau*"), addasiad gan y bardd Llydewig François Jaffrennou (Taldir) o anthem genedlaethol Cymru yr un enw.

Cyfansoddodd Jaffrenou, mab i gyfreithiwr, ei fersiwn Llydaweg ym 1897 pan oedd e'n 18 mlwydd oed.

## Geiriau 
Categori:Llydaw
Categori:Anthemau cenedlaethol
Evan Isaac

Gweinidog ac awdur oedd **Evan Isaac** (18 Mehefin 1865 - 16 Rhagfyr 1938). Mae'n fwyaf adnabyddus fel awdur y llyfr *Coelion Cymru*, sy'n ffynhonnell werthfawr ar gyfer astudio llên gwerin Cymru.

## Bywgraffiad
Ganed Evan Isaac yn Nhre Taliesin yng ngogledd Ceredigion. Gadawodd yr ysgol yn ddeg oed, a bu'n gweithio mewn gwaith mwyn lleol cyn mynd i dde Cymru i weithio fel glowr. Dechreuodd bregethu pan oedd yn löwr yn Aberpennar. Daeth yn weinidog Wesleaidd yn 1888, cyn astudio yng Ngholeg Handsworth, Birmingham, am dair blynedd. Bu'n weinidog cryn nifer o leoedd yng nghanolbarth a de Cymru. Dychwelodd i Dre Taliesin ar ôl ymddeol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1865
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Bro Goth Agan Tasow

bawd|de|200px|Baner Cernyw
***Bro Goth Agan Tasow*** ("*Hen Wlad fy Nhadau*") yw anthem genedlaethol Cernyw. Mae'r anthem yn fersiwn o anthem genedlaethol Cymru, Hen Wlad fy Nhadau.

Cenir 'Bro Goth Agan Tasow' fel rhan o ddefodau Gorsedd Cernyw, yn lle'r hen anthem *Trelawny*.

## Geiriau
Categori:Cernyw
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Caneuon Cernywaidd
Ychen bannog

Anifeiliaid mytholegol y ceir sawl cyfeiriad atynt yn chwedloniaeth, barddoniaeth a llên gwerin Cymru yw'r **Ychen Bannog** ('Ychen Corniog'). Roeddynt yn hynod gryf.

Ceir y cyfeiriad cynharaf atynt sydd ar glawr yn y chwedl enwog *Culhwch ac Olwen* lle y'u henwir yn Nynniaw a Pheibiaw. Un o'r 'anoethau' (tasgau rhyfeddol o anodd) a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr i ennill llaw ei ferch Olwen yw cael hyd i'r ddau ych a'u dwyn ynghyd i aredig:

:Dau ychen bannog, y lleill ['y naill'] ysydd o'r parth hwnt i'r Mynydd Bannog a'r llall o'r parth hwn, ac eu dwyn i gyd dan yr un aradr. Ys hwy y rhai hynny, Nynniaw a Pheibiaw, a rithwys Duw yn ychen am eu pechod.

Mewn chwedlau gwerin fe'u cysylltir â'r afanc oedd yn byw mewn pwll ar afon Conwy (Llyn yr Afanc). Dywedir iddynt dynnu'r afanc o'r afon. Dywedir hefyd iddynt lusgo carreg fawr i adeiladu eglwys Llanddewibrefi. Mewn chwedl arall, y cyfeirir ato mewn cerdd gan Tudur Aled, fe'u cysylltir â Llyn Syfaddon yn Sir Frycheiniog.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Buwch Frech

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Mytholeg Gymreig
Llanwenog

Pentref, plwyf a chymuned yn Nyffryn Teifi yn ne Ceredigion yw **Llanwenog**. Saif ar yr A475 tua 6 milltir i'r gorllewin o Lanbedr Pont Steffan ac i'r gogledd-orllewin o Lanybydder.

Cysegrwyd yr eglwys i Sant Gwenog, ac mae'n cynnwys bedyddfaen nodedig. Cafwyd hyd i garreg yma gydag arysgrif o'r 5g mewn Lladin ac Ogam, yn coffhau Trenacatus fab Maglagnus. Mae'n awr yn yr Amgueddfa Genedlaethol. Enwyd brîd o ddefaid ar ôl Llanwenog.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Rhuddlan Teifi, Dre-fach, Cwrtnewydd, Alltyblaca a Gors-goch. Roedd poblogaeth yn gymuned yn 2001 yn 1,391.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
* John Bowen Jones (1829 – 1905), Gweinidog Annibynnol a golygydd cylchgronau Cymraeg

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Flower of Scotland

200px|bawd|de|Baner Yr Alban
***Flower of Scotland*** ("*Blodyn yr Alban*") yw anthem genedlaethol Yr Alban. Ysgrifennwyd y gân yn Saesneg yn y chwedegau gan Roy Williamson o'r grŵp gwerin The Corries. Mae'r fersiwn Gaeleg gan John Angus Macleod. Mae'r geiriau yn cofio Brwydr Bannockburn yn 1314 pan drechodd yr Albanwyr, dan arweiniad Robert Bruce, fyddin Lloegr dan arweiniad Edward II.

## Geiriau
Categori:Yr Alban
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Cerddoriaeth yr Alban
Categori:Symbolau cenedlaethol yr Alban
Cors Caron

Cors yng nghanolbarth Ceredigion yw **Cors Caron**, hefyd **Cors Goch Glan Teifi**. Saif ar lan Afon Teifi ychydig i'r gogledd o dref Tregaron, wedi ei rhannu rhwng cymunedau Tregaron ac Ystradmeurig.

Mae'n un o'r ddwy gyforgors fwyaf yng Nghymru; Cors Fochno yw'r llall. Llunir cyforgorsydd mewn mannau lle mae dŵr yn casglu oherwydd traeniad gwael. Ffurfir mawn, gan fod diffyg ocsigen yn arafu pydriad y defnyddiau planhigol. Bydd ymgasgliad y mawn yn codi arwyneb y gors uwchben y tir o'i chwmpas i ffurfio llun cromen. Ceir tair cromen fel hyn yng Nghors Caron, gydag Afon Teifi yn llifo rhyngddynt.

Ar ddiwedd yr Oes Iâ ddiwethaf, ffurfiwyd llyn yma, ac wedi i'r argae naturiol oedd yn dal y dŵr gael ei fylchu, troes yn gors a dechreuodd mawn ffurfio. Ar un adeg roedd y trigolion lleol yn torri mawn o'r gors ar gyfer tanwydd.

Mae'r gors, sydd tua 800ha o arwynebedd, yn warchodfa natur. Ganed James Kitchener Davies gerllaw'r gors.

Cors Caron, Boardwalk.jpg|Y llwybr pren trwy ganol Cors Caron
Gwaith adfer ar Cors Caron - Restoration work on Cors Caron Aug 2021.webm|Fideo (isdeitlau Cymrae) ar adfer y corsydd

## Dolenni allanol 
*  Cors Caron ar wefan Comisiwn Cefngwlad Cymru 

Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Caron
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngheredigion
Categori:Tregaron
Brwydr Camlan

Brwydr olaf y Brenin Arthur yn ôl hanes traddodiadol Cymru oedd **Brwydr Camlan** neu **Cad Gamlan**. Mewn gwahanol ffynonellau, dywedir iddo gael ei ladd yn y frwydr neu iddo gael ei glwyfo a'i ddwyn ymaith i Ynys Afallon. Nid oes sicrwydd a yw'r digwyddiadau hyn yn hanesyddol ai peidio.

Dywedir i Arthur ymladd y frwydr yn erbyn ei nai, Medrawd, a laddwyd yn y frwydr. Ceir yr hanes yn llawn gan Sieffre o Fynwy yn ei *Historia Regum Britanniae*, sy'n dweud fod Medrawd wedi cipio teyrnas Arthur a'i wraig, Gwenhwyfar. Mae traddodiad arall fod y cweryl rhwng Arthur a Medrawd wedi dechrau fel ffrae rhwng Gwenhwyfar a'i chwaer Gwenhwyfach.

Ceir y cofnod cynharaf am y frwydr yn yr *Annales Cambriae* am y flwyddyn 537:
:* Gueith camlann in qua Arthur eroxt Medraut corruerunt.*
: ("Brwydr Camlan, yn yr hon y bu farw Arthur a Medrawd")

Ceir cyfeiriad at y frwydr yn y chwedl *Breuddwyd Rhonabwy* o'r 13g. Ceir sawl cyfeiriad at y frwydr yng ngwaith y beirdd hefyd, gan amlaf dan yr enw *gwaith Camlan* neu *gwaith Cad Camlan*, fel trosiad am frwydr ffyrnig neu laddfa (*gwaith*='brwydr'). Yng ngwaith y Gogynfeirdd (Beirdd y Tywysogion) ceir cyfeiriadau at Frwydr Camlan mewn cerddi gan Cynddelw Brydydd Mawr, Prydydd y Moch, Llywelyn Fardd, a Gruffudd ab yr Ynad Coch. Mae un o 'Englynion y Beddau' yn sôn am 'Bedd mab Osfran yng Nghamlan'.

Cyfeirir at Frwydr Camlan mewn pump o Drioedd Ynys Prydain. Yn nhriawd 30 (trefn golygiad Rachel Bromwich) disgrifir gosgordd Alan Fyrgan fel un o 'Dri Anniwair ('anffyddlon') Deulu Ynys Prydain' am iddynt ei adael i ymladd ym Mrwydr Camlan gyda dim ond ei weision. Cyfeirir at Fedrawd fel un o'r 'Trywyr Gwarth' mewn triawd hir (51) sy'n rhoi hanes Camlan. Mae triawd arall (53) yn cofnodi Gwenhwyfach yn taro Gwenhwyfar fel un o'r 'Tair Gwith (Niweidiol) Balfawd ('cernod')' am iddo arwain at Frwydr Camlan. Cyfeira triawd arall (59) at ymrannu llu Arthur yn dair rhan cyn y frwydr yn un o'r 'Tri Anfad ('anffodus') Gynghor'. Disgrifir Brwydr Camlan ei hun yn un o 'Tri Ofergad ('brwydr ddiffrwyth') Ynys Prydain' am ei fod yn deillio o weithred dynghedfennol Gwenhwyfach yn taro Gwenhwyfar (triawd 84).

Mae llawer o drafod wedi bod ynghylch lleoliad y frwydr, gyda'r awgrymiadau yn cynnwys Camelford yng Nghernyw, Queen Camel yng Ngwlad yr Haf, sy'n agos i fryngaer South Cadbury a  chaer Rufeinig *Camboglanna*, efallai Birdoswald neu Castlesteads. Ceir Afon Camlan yn Eifionydd a chae o'r enw Camlan wrth waelod Bwlch Oerddrws ger Dolgellau. Ceir hefyd Afon Camlad yn nwyrain Powys.

Ychydig o'r milwyr a ymladdodd yn y frwydr a ddihangodd yn fyw yn ôl y chwedlau, ond mae'r fersiynau o bwy yn union a oroesodd y frwydr yn amrywio. Tri yn unig a ddihangodd yn ôl *Culhwch ac Olwen*, ond mae ffynonellau diweddarach yn cyfeiro at saith. Ymhlith y rhai a enwir mae'r seintiau Derfel Gadarn a Pedrog, Morfran mab Tegid Foel a Cheridwen, a ddihangodd am ei fod mor hyll, a Sandde Bryd Angel, a ddihangodd am ei fod mor hardd fel bod pawb yn credu nad meidrolyn ydoedd.

## Cyfeiriadau
Camlan
Categori:Cylch Arthur
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Castell Ystrad Meurig

Castell o gyfnod y Normaniaid y mae ei adfeilion yn gorwedd ger pentref Ystrad Meurig, canolbarth Ceredigion, yw **Castell Ystrad Meurig**.

Codwyd castell mwnt a beili ar y safle gan yr arglwydd Normanaidd Gilbert de Clare tua'r flwyddyn 1116. Llosgwyd y castell hwnnw gan meibion Gruffudd ap Cynan yn 1137 yn ôl cofnod yn *Brut y Tywysogion* am y flwyddyn honno.

Fe'i ailadeiladwyd mewn cerrig gan Cadell, Rhys a Maredudd, meibion Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth, yn y flwyddyn 1151, ond fe'i cipiwyd oddi wrthynt gan y Normaniaid yn 1158. Cipiwyd y castell gan wŷr Deheubarth unwaith eto yn 1164 a bu yn eu meddiant am dros ddeng mlynedd ar hugain, er iddo syrthio i'r Normaniaid am flwyddyn. Cafodd ei ddinistrio'n derfynol yn 1199 ar ôl bod ym meddiant Maelgwn ap Rhys ap Gruffudd.

Mae gwaith archaeolegol diweddar ar y safle wedi canfod olion o'r hyn a allai fod yn llys ac amddiffynfa sy'n dyddio o'r Oesoedd Canol Cynnar. Mae'r archaeolegwyr yn awgrymu mai hwn oedd safle un o brif lysoedd brenhinoedd Ceredigion.

Ar ben Craig Ystrad Meurig i'r gogledd o'r pentref ceir bryngaer fechan. Nepell o'r castell ceir Cors Caron. Tua 3 milltir i'r dwyrain, dros y dyffryn, ceir Abaty Ystrad Fflur lle claddwyd y bardd Dafydd ap Gwilym.

## Ffynonellau
Afan ab Alun, *Cestyll Ceredigion* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Ystrad Meurig
Ystrad Meurig
Ystrad Meurig
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Teyrnas Ceredigion
Categori:Ystrad Meurig
Felinfach

Gall **Felinfach** gyfeirio at:

*Felinfach, pentref yng Ngheredigion
*Felin-fach, pentref ym Mhowys
----