Bertsolaritza

[bawd|300x300px| Y bertsolaris Jon Azpilaga, Koxme Lizaso, Jon Lopategi, Joxe Lizaso, Uztapide, Manuel Lasarte, Jose Joakin Mitxelena, Mattin a Xalbador, ar ôl sesiwn [1970au|yn y 1970au .]]
Canu byrfyfyr ar fydr ac odl yn Basgeg yw **Bertsolaritza**. Mae'n un o ganghennau llên lafar Fasgeg. Mae'n rhaid i'r perfformiwr, sef y **bertsolari**, creu a pherfformio **bertso** (penillion) yn gyhoeddus yn sydyn. Gellir canu bertso sy'n ymateb i destun a roddwyd, heb destun penodol, neu fel ymddiddan rhwng dau bertsolari.

Rhaid i'r bertsolaris ddilyn rheolau caeth o ran mesur ac odlau, ac mae ganddi hi neu fo gyfnod byr o amser i wrando ar y testun a dechrau meddwl a chanu'r bertso (ac eithrio bertso papur). 

Mae traddodiadau tebyg o ymddiddan cyhoeddus wedi ymddangos mewn llawer o ddiwylliannau ledled y byd. Heddiw, ymhlith eraill, ceir *trovo* yn ardal Alpujarra yn Andalucía, y *payada* yn niwylliant Gaucho De America, a *repentismo* yng Nghiwba. Mae hefyd yn rhan o'r traddodiad Asiaidd, o ddiwylliannau Groeg a Rhufain yr henfyd, ac o hanes Islamaidd Môr y Canoldir. 
bawd|340x340px| Mesurau gwahanol y bertso

## Hanes 
### 18g a'r 19g 
bawd|638x638px| Llinell amser bertsolaritza
Er bod olion cynharach hefyd, datblygodd bertsolaritza yng Ngwlad y Basg o'r 19g ymlaen. Ni ledodd ar draws yr holl wlad i'r un raddau, fodd bynnag. Perfformiodd rhai o'r bertsolari mwyaf poblogaidd mewn rhannau o Gipuzkoa. Rhyfeloedd a helbulon niferus yr 19g oedd y thema yn aml. Yn hynny o beth, ymddangosodd pamffledi bertso niferus yn erbyn Ffrainc, o blaid y Carlistiaid a'r Rhyddfrydwyr, ac ynglŷn â Rhyfel Annibyniaeth Ciwba, gyda rhai ar lafar hefyd. Roedd y bertso a ledaenwyd trwy'r pamffledi hyn yn boblogaidd iawn, ac mewn rhai achosion nhw oedd un o'r ffyrdd mwyaf poblogaidd i drafod digwyddiadau a newyddion y dydd.

Xenpelar o Errenteria yw'r enwocaf o bertsolari hynaf y ganrif. Y mae llawer o'i benillion yn cael eu canu o hyd, megis *Betroiarenak*, *Pasaiko zezenarenak (tarw Pasaia*) neu *Ia guriak egin du*. Er nad oeddent yn sefyll allan fel perfformwyr byrfyfyr, mae penillion Jose Mari Iparragirre (megis *Ume eder bat -* plentyn hardd*,* a *Gerniako arbola -* coeden Gernika) a Bilintxen (megis *Behin batian Loiolan* a *Loriak udan intza bezela*) hefyd yn nodedig. Gadawodd Piarres Topet (enw barddol: ) o Barkoxe yn Zuberoa gyfres o benillion adnabyddus (*Ürx’aphal bat badügü*, *Maria Solt eta Kastero* ... ) a Joanes Otsalde o Bidarrai yn Nafarroa Beherea (*Lurreko ene bizia*, *Iruñeko ferietan*…)

Ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g, roedd deallusion Basgaidd yn edrych i lawr ar bertsolaritza byrfyfyr. Newidiodd Manuel Lekuona (1894-1987) y ffordd draddodiadol hon o feddwl pan siaradodd am farddoniaeth boblogaidd ym 5ed Cyngres yr Eusko Ikaskuntza yn Bergara ym 1930. Rhoddodd enghreifftiau, rhoddodd drefn ar ddulliau bertsolaritza, a dosbarthodd y mathau gwahanol o ganu. Trwy hynny, gosododd y sylfeini ar gyfer astudiaeth wyddonol o bertsolaritza.

Wrth i'r 19g fynd rhagddi, ymddangosodd llawer o bertsolari yn Gipuzkoa, yn enwedig yn ardaloedd Asteasu a Zizurkil ar y naill law a Donostia ac Orio ar y llall: y rhai enwocaf oedd Udarregi (sef Juan Jose Alkain), Pello Errota (sef Pedro Jose Elizegi) a Pello Mari Otaño. Roedd Udarregi, fel llawer, yn anllythrennog ar y pryd: ond yn ddeallus iawn. Dyfeisiodd system arbennig ar gyfer cofio bertso. Mae Pello Errota yn enwog oherwydd ei feddwl cyflym a'i ddychan miniog; felly, gofynnid yn fynych iddo ysgrifennu bertso. Roedd Pello Mari Otaño yn cael ei adnabod wrth y llysenw *Kattarro* (annwyd) oherwydd ei lais gwan. Fodd bynnag, gan ei fod yn fwy llythrennog nag eraill, rhoddodd lawer o'i waith ar bapur - megis *Lagundurikan danoi*, *Mutil koxkor bat*, *Zazpiak bat*, *Ameriketako panpetan* ac ati. 

Dyma enwau rhai o bertsolari'r cyfnod:

* Pernando Amezketarra 1764-1823
* Etxaun Barkoxe 1786-1862
* Iparragirre 1820-1881
* Bilintx 1831-1876
* Xenpelar 1835-1869

* Otaño 1857-1910

### Dechrau'r 20g 
bawd|306x306px| Dargaitz, Harriet, Iriarte, Txirrita, Saiburu, Etxeberria, Zepai, Txapel ac Uztapide (1936)
Gostyngodd bri bertsolaris ychydig ar ddechrau'r 20g. Fodd bynnag, nid oedd prinder bertsos yn ystod gwyliau a dathliadau pwysicaf trefi a chymdogaethau, a pharhaodd pamffledi gyda hanesion doniol i ymledu. Roedd y bertsolaris hefyd yn ymdrin â'r rhan fwyaf o faterion cymdeithasol: bywydau morwyr a ffermwyr, brwydrau a streiciau'r gweithwyr, digwyddiadau enwog y cyfnod (Y Rhyfel Byd Cyntaf neu Rhyfel y Rif yng Ngogledd Affrica tua 1920), ac ati.

Cyn y rhyfel, perfformiodd bertsolaris da yn Gipuzkoa a'r cyffiniau; Usurbil, Hernani, Errenteria, yn enwedig yn Oiartzun: Gaztelu (sefJuan Bautista Urkia) o Usurbil, Saiburu (sef Juan Jose Lujanbio) o Hernani, Teilleri txiki (sef Jose Mari Berra) o Errenteria, Kaskazuri (sef Jose Joakin Urbieta) o Oiartzun, Fermin Imaz o Donostia; Zapirain a'r brodyr Juan a Pello Zabaleta o Errenteria; Lexo (sef Juan Jose Sarasola) o Lezoko ymhlith eraill. Roedd yna hefyd bertsolaris yn Azkoitia ac Azpeitia: Atano (sef Juan Mari Juaristi), Etxeberritxo (sef Juan Mari Zubizarreta), *Uztarri*, Frantzisko Iturzaeta . . .

Ond y bertsolari a ganai ym mron pob cwr o Wlad y Basg y pryd hwnnw oedd Jose Manuel Lujanbio  (1860 - 1936). Cafodd y dyn hwn, a aned yn Hernani ac a symudodd i fferm Txirrita yn Errenteria yn dair ar ddeg oed, lwyddiant aruthrol. Roedd yn dda am bopeth: yn chwim ei feddwl ac yn llythrennog, mewn pynciau chwareus a difrifol, ar ei ben ei hun neu gyda ffrindiau. Mae wedi dod yn ystrydeb i alw bertsolaritza yr amser yn "bertsolaritza seidr". Weithiau byddai hefyd yn cymryd rhan mewn twrnameintiau, ond nid dyma oedd y mwyaf cyffredin, gan nad oedd yn teimlo'n gyfforddus o gwbl yn yr awyrgylch honno a mynegwyd hyn mewn llawer o'i benillion.  Mae rhai o'i benillion enwog yn cynnwys *Neskazar bat tentatzen*, *Albaiteruen salan*, *Proportziyo bat*, *Il da Canovas*, *Gure munduko bizimodua* a *Norteko trenari jarriak*.

Tu allan i Gipuzkoa, ni chryfhawyd bertsolaritza rhyw lawer yn Bizkaia. Fodd bynnag, rhaid inni beidio ag anghofio pwysigrwydd y teulu Enbeita yn Muxika. Ar ddechrau'r 20fed ganrif, *Urretxindorra* (sef Kepa Enbeita, 1878 - 1942) oedd yr enwocaf ynghyd â'i frawd Imanol. Teithiodd yn aml y tu allan i'w dalaith hefyd, gan gystadlu ag eraill neu hyd yn oed amddiffyn syniadau cenedlaetholwyr yn ystod ymgyrchoedd etholiadol a ralïau. Er ei fod yn defnyddio Basgeg "pur" y puryddion i raddau, gallai gyrraedd y gynulleidfa yn hawdd. Ar ôl y rhyfel, dilynodd ei fab Balendin a nifer o wyrion draddodiad bertsolari'r teulu.

### Arloesi yn ystod y Weriniaeth 
de|bawd|334x334px| Cylchgrawn *Bertsolariya*

### Cyfnod o dawelwch: (1936-1945) 
### Bertsolaritza'r gwrthryfel: (1960-1979) 
## Bertsolaritza a bertsolaris cyfoes 
### Ysgolion Bertso 
bawd|438x438px| Nifer yr ysgolion bertso ym mhob talaith yng Ngwlad y Basg.|dim
bawd|284x284px| Rhigymau bertso|dim

## Menywod a bertsolaritza 
bawd|250x250px| Maialen Lujanbio, enillydd Pencampwriaeth Bertsolari 2017|dim
bawd|471x471px| Cymhariaeth rhwng dynion a merched yn y blynyddoedd diwethaf yn y Bencampwriaeth Bertso.|dim

## Mathau o sesiynau 
### Sesiynau cyhoeddus 
### Gwobrau a thwrnameintiau 
## Bertsolaris enwog 
chwith|bawd|573x573px| Darlun o bertsolari.

### Clasuron 

* Basarri
* Bilintx
* Balendin Enbeita
* Kepa Enbeita
* Pello Errota
* Etxahun
* Joan Etxamendi
* Lazkao Txiki
* Lexo
* Lexoti
* Otaño
* Pernando Amezketarra
* Mattin Treku
* Txirrita
* Uztapide
* Xalbador
* Xenpelar
* Zepai

### Cyfoes 

* Miren Amuriza
* Xabier Amuriza
* Amets Arzallus
* Sustrai Colina
* Andoni Egaña
* Igor Elortza
* Aitor Sarriegi
* Nerea Elustondo
* Xabier Euzkitze
* Oihana Iguaran
* Jesus Mari Irazu
* Unai Iturriaga
* Sebastian Lizaso
* Jon Lopategi
* Maialen Lujanbio
* Jon Maia
* Mañukorta
* Alaia Martin
* Jon Martin
* Xabier Paya
* Anjel Mari Peñagarikano
* Jon Sarasua
* Xabier Silveira

## Gweler hefyd 
* Canu sean-nós Gwyddelig

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Bertsozale Elkartea
* Erthygl "Adnodau mewn ysgol iaith" yn y cylchgrawn Argia (2009-06-21)

Categori:Barddoniaeth
Categori:Basgeg
Categori:Gwlad y Basg