open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ffwtsal

250px|bawd|Gêm futsal, Brasil v Ariannin, 2007
Mae **ffwtsal** yn fath o bêl-droed sy'n cael ei chwarae ar lain yr un maint â chwrt pêl-law ac sydd fel rheol o dan do ac ar lawr caled. Mae'n debyg i gêm pêl-droed pump-bob-ochr, pêl-droed dan-do, pêl-droed y traeth, pêl-droed chwech neu saith-bob-ochr, a phêl-droed SUB.

Daw'r enw *futsal* () fel gair cyfansawdd o'r Portiwgaleg  a Sbaeneg  (neu ) sy'n golygu "pêl-droed dan do".

## Hanes
Dyfeisiwyd ffwtsal yn strydoedd Montevideo yn y 1930au yn dilyn llwyddiant Wrwgwái yng Nghwpan y Byd y flwyddyn honno. Roedd Juan Carlos Ceriani, a oedd yn athro, a oedd am addasu pêl-droed ar gyfer chwarae dan do mewn clybiau YMCA. Yn y degawdau dilynol, ymledodd y gêm i weddill America Ladin ac yna i Ewrop.

Ym 1989, cynhaliwyd pencampwriaeth cyntaf y byd  gan FIFA, ac ers 1992 cynhaliwyd pencampwriaethau'r byd bob pedair blynedd. Yn ogystal, ceir cynghreiriau proffesiynol mewn gwahanol fannau yn y byd, gan gynnwys Sbaen a'r Eidal.

## Rheolau
[bawd|Cae futsal ar ben to, [Tokyo, Japan.]]
Fel arfer mae ffwtsal yn cael ei chwarae dan do ar gwrt neu faes sydd yr un maint â pêl-law. Lleiafswm y maint yw 25m × 16m, mwyafswm yw 42m × 25m. Os yw'r bêl yn mynd allan o chwarae, mae'r gêm yn ail-dechrau gyda chic ail-gychwyn o'r ochr. Nid oes rheol cam sefyll. Mae maint y gôl yr un maint â gôl mewn gêm pêl-law.

Mae'r bêl a ddefnyddir yn ffwtsal yn bêl arbennig i'r gêm nad sydd yn bownsio cymaint â phêl bêl-droed arferol. Mae'r bêl yn pwyso'r un fath â phêl pêl-droed rheolaidd, ond mae ganddo bêl fewnol feddalach sy'n cynyddu rheolaeth y bêl.

Mae tîm ffwtsal yn cynnwys un gôl-geidwad a phedwar chwaraewr maes. Ceir dwy hanner i bob gêm, sy'n para 20 munud yr un gydag egwyl o 15 munud.

## Ffwtsal yng Nghymru
Mae ffwtsal yn gêm gymharol newydd i Gymru (a Phrydain). Mae gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru dîm ffwtsal genedlaethol. Enillodd y tîm Gwpan gyntaf Ffwtsal Gwledydd Prydain ac Iwerddon ('Home Nations') yn 2016.

Bu gêm gyntaf tîm ffwtsal cenedelaethol Cymru yn erbyn Andorra ar 2 Medi 2012. Yn anffodus collodd Cymru 2-1.

Ceir hefyd Cwpan Ffwtsal CBDC. Enillwyd y Gwpan gyntaf yn 2011 gan dîm ffwtsal C.P.D. Y Seintiau Newydd Er hynny mae timau Prifysgol Caerdydd, C.P.D. Dinas Caerdydd a C.P.D. Wrecsam wedi ennill y gwpan.

Tîm ffwtsal Prifysgol Caerdydd oedd unig gynrychiolwyr Cymru ym Mhencampwriaeth Cynghrair Ffwtsal UEFA a gynhaliwyd yn  2018-19.

## Enillwyr Pencampwriaeth Byd Ffwtsal
Pencampwriaeth Ffwtsal y Byd (Cwpan y Byd Ffwtsal) yw'r bencampwriaeth tîm pwysicaf i unrhyw dîm cenedlaethol. Cynhaliwyd y bencampwriaeth gyntaf yn 1980 ac yna yn 1992 ac wedi hynny, pob pedair mlynedd.

### Canlyniadau 
## Nodynau
## Cyfeiriadau
Eisteddfod T, 2021

bu'n 'stiwdio' ar gyfer darlledu Eisteddfod T yn 2021]]
Cynhaliwyd **Eisteddfod T, 2021** rhwng 31 Mai - 4 Mehefin 2021. Daeth yn sgîl effaith parhaol Covid-19 a'r 'Gofid Mawr' (Covid-19 yng Nghymru), a'r gwaharddiadau am deithio a chymysgu cymdeithasol bua bu'n rhaid gohirio Eisteddfod yr Urdd oedd i'w chynnal yn Ninbych am flwyddyn arall. Yn dilyn llwyddiant menter fyr-rybudd Eisteddfod T, 2020 bwriwyd ymlaen gydag eisteddfod ar-lein a rhithiol arall.

Daeth arlwy'r Eisteddfod yn fyw ar S4C o ddydd Llun i ddydd Gwener, 31 Mai - 4 Mehefin 2021, o Wersyll yr Urdd Llangrannog o fewn cyfyngiadau Covid-19.

Yn sgil y newid anferthol cafwyd cystadleuaethau newydd a gwahanol fel rhan o'r eisteddfod gyda chystadleuwyr yn danfon clipiau wedi eu ffilmio gartref i fewn i S4C. Gweld dros 120,000 o gystadleuwyr yn cymryd rhan mewn 120 cystadleuaeth.

Bu i 12,000 gymryd rhan mewn rhyw fodd boed yn cystadlu, hyfforddwyr, athrawon a’r golygyddion ac i bob cyfeilydd a’r unigolion fu’n gyfrifol am recordio a chofrestru’r gwaith a’r fideos.

Ymysg un o'r cystadlaethau newydd oedd cystadleuaeth creu fideo i gyfryngau cymdeithasol.

## Prosiectau Untro
Fel rhan o ymdrech i gydweithio gyda chyfyngiadau Covid-19 a hefyd cyfleuoedd y cyfryngau cymdeithasol a'r rhwydwaith gyfryngau Gymraeg, creuwyd tair prosiect untro i adael gwaddol i'r Eisteddfod T.

### Prosiect Plethu
Fel rhan o Eisteddfod T eleni, mae grwpiau o bobl ifanc ar draws Cymru wedi bod yn cydweithio ac yn arbrofi gyda'r celfyddydau i greu perfformiadau newydd a chyffrous, gan gyfuno arddulliau a diwylliannau gwahanol.

### Epilog Eisteddfod T
Yn arbennig ar gyfer Eisteddfod T, gwelwyd pump artist cyfoes wedi mynd ati i greu fersiwn newydd o'r Emyn Hwyrol  (Nefol Dad Mae Eto'n Nosi), cân fydd yn adnabyddus i rai oedd wedi aros dros nos yng Ngwersyll yr Urdd, ac wedi canu hon cyn mynd i'r gwely.
* **Y Gadair** - 
* **Y Fedal Ddrama** - Rhiannon Lloyd Williams 
* **Y Fedal Gelf, Dylunio a Thechnoleg** - 
* **Y Fedal Lenyddiaeth** -  
* **Prif Gyfansoddwr** -  

* **Medal y Dysgwr** -  
* **Medal Bobi Jones** -

## Gweler hefyd
* Eisteddfod T, 2020
* Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd - rhestr enillwyr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Fideo Uchafbwyntiau Eisteddfod T ar wefan yr Urdd
*Epilog Eisteddfod T, 2021 caneuon gan wahanol artistiaid wedi eu hysbrydoli i greu fersiwn newydd o'r ''Emyn Hwyrol  (Nefol Dad Mae Eto'n Nosi)'', ar sianel Youtube y mudiad
*Rhestr cyn eisteddfodau (hyd 2023) tudalen 6
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Eisteddfod T, 2021
2021
Eisteddfod T
Paris Saint-Germain F.C.

Mae **Paris Saint-Germain Football Club** (), a elwir hefyd yn **PSG**, yn glwb pêl-droed wedi'i leoli ym Mharis, Ffrainc. Mae'r clwb yn chwarae yn y Ligue 1, adran uchaf pêl-droed yn Ffrainc.

Mae'r clwb yn chwarae ym Mharc des Princes, sydd wedi'i leoli yn 16eg ardal Paris, ger Boulogne-Billancourt.

## Cyfeiriadau

Categori:Timau pêl-droed Ffrainc
Categori:Timau chwaraeon Ffrainc
Luton Town F.C.

Mae **Luton Town Football Club** yn glwb pêl-droed proffesiynol wedi'i leoli yn Luton, Lloegr. Mae'r clwb yn cystadlu yn yr Uwch Gynghrair, adran uchaf Cynghrair Pêl-droed Lloegr. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Kenilworth Road.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl droed yn Lloegr
Cwpan y Byd Ffwtsal

Twrnamaint ffwtsal rhyngwladol i ddynion yw'r **Gwpan y Byd Ffwtsal FIFA** (). Fe'i hymleddir gan dimau ffwtsal dynion hŷn sy'n gysylltiedig â FIFA, y corff llywodraethu byd-eang ar gyfer pêl-droed, ffwtsal a phêl-droed traeth. Mae'n cael ei chwarae bob pedair blynedd, yn y flwyddyn eilrif rhwng Cwpan y Byd Merched a Chwpan y Byd.

Mae gan y twrnamaint presennol 24 o dimau. O dwrnamaint cyntaf 1989 i dwrnamaint 2004, roedd 16 tîm. Ehangwyd y twrnamaint i 20 tîm yn 2008 ac yna eto i 24 tîm yn 2012.

## Canlyniadau

## Cyfeiriadau

Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Categori:Ffwtsal
Y Bencampwriaeth (pêl-droed)

**Y Bencampwriaeth EFL** () yw ail adran pêl-droed yn Lloegr a lefel uchaf y Gynghrair Bêl-droed Lloegr. Mae ganddi 24 o glybiau (22 o Loegr ar hyn o bryd a dau o Gymru).

Mae tri chlwb yn cael eu dyrchafu i'r Uwch Gynghrair drwy orfen yn y ddau safle uchaf neu drwy ennill y gemau ailgyfle, tra bod y tri chlwb sy'n gorffen isaf yn disgyn i Gynghrair Un.

## Clybiau presennol
Isod mae rhestr o glybiau fydd yn chwarae yn nhymor 2025–26.

## Cyfeiriadau
Lloegr 2
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Pêl-droed yn Lloegr
Rotherham United F.C.

Mae **Rotherham United Football Club** yn glwb pêl-droed proffesiynol wedi'i leoli yn Rotherham, Lloegr. Mae'r clwb yn cystadlu yn y Bencampwriaeth, ail adran pêl-droed Lloegr ac adran uchaf Cynghrair Pêl-droed Lloegr. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn New York Stadium.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed yn Lloegr
Rudolf Agricola

Ysgolhaig Ffrisiaidd oedd **Rudolf Agricola** (Lladin: Rudolphus Agricola Phrisius; 1443 neu 1444 – 27 Hydref 1485) sydd yn nodedig fel un o brif ddyneiddwyr Dadeni'r Gogledd.

Ganed ef yn Baflo, a chafodd elfennau ei addysg yn Ysgol St Maarten yn Groningen cyn derbyn gradd baglor o Brifysgol Erfurt ym 1458 a gradd meistr o Leuven ym 1465. Un o Frodyr y Bywyd Cyffredin ydoedd, ac astudiodd weithiau Nikolaus von Kues yn frwd. Astudiodd hefyd ym mhrifysgolion Cwlen, Padova, a Ferrara, ac yn yr Eidal daeth dan ddylanwad neo-glasuriaeth y Dadeni Dysg. Yn wahanol i nifer o'r ddyneiddwyr Eidalaidd, daliodd Rudolf yn selog at yr Eglwys Gatholig, gan ddefnyddio'r ymadrodd *Philosophia Christi* i ddisgrifio'i syniadaeth o gymodi doethineb y byd clasurol â'r ffydd Gristnogol.

Dechreuodd yn ei dri degau ysgrifennu ei brif weithiau, gan gynnwys anerchiad er mawl i athroniaeth (1476), ei fywgraffiad o'r bardd Petrarca (1477), *De Inventione Dialectica libri tres* (1479), a'i ohebiaeth doreithiog â gwŷr hyddysg eraill yr oes. Daeth yn enwog am ei feistrolaeth ar yr ieithoedd Lladin, Groeg, ac Hebraeg, a chyflawnodd cyfieithiad o Lyfr y Salmau o'r Hebraeg Feiblaidd i Ladin.

Yn niwedd y 1470au a dechrau'r 1480au, teithiodd Agricola ar draws yr Iseldiroedd a gogledd-orllewin yr Almaen gan ymweld â sawl prifysgol. Ym 1484 derbyniodd wahoddiad oddi ar Johann von Dalberg, Esgob Worms, i ddarlithio ar bwnc llenyddiaeth glasurol ym Mhrifysgol Heidelberg, ac yno ysgrifennodd draethawd am addysg, *De formando studio*. Bu farw yn Heidelberg, oddeutu 42 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1440au
Categori:Marwolaethau 1485
Categori:Academyddion y 15fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Academyddion Prifysgol Ruprecht Karl Heidelberg
Categori:Catholigion o'r Iseldiroedd
Categori:Cyfieithwyr o'r Hebraeg i'r Lladin
Categori:Cyfieithwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Erfurt
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Ffrisiaid
Categori:Pobl fu farw yn Heidelberg
Categori:Ysgolheigion Groeg o'r Iseldiroedd
Categori:Ysgolheigion Lladin o'r Iseldiroedd
Ysbyty Brenhinol Morgannwg

Ysbyty Cyffredinol Dosbarth yn Ynysmaerdy, Tonysguboriau, Rhondda Cynon Taf yw **Ysbyty Brenhinol Morgannwg** (Saesneg: *Royal Glamorgan Hospital*). Mae’n cael ei reoli gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg, ac mae’n rhan o system gofal iechyd cyhoeddus GIG Cymru.

## Hanes
Comisiynwyd yr ysbyty i gymryd lle Ysbyty Cyffredinol Dwyrain Morgannwg oedd yn heneiddio. Fe'i hadeiladwyd ar gost o £103 miliwn ac fe'i hagorwyd yn Ngwaun Elai yn 1999.

## Gwasanaethau
thumb|250px|Mynedfa'r ysbyty

Mae cyfleuster damweiniau ac achosion brys yn yr ysbyty yn ogystal ag uned gofal dwys seiciatrig.

### Ehangu gwasanaethau
Yn 2016 cyhoeddwyd byddai bron £6 miliwn yn cael ei wario ar gyfer canolfan ddiagnostig newydd yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg gyda'r disgwyl i'r ganolfan gynnal 7,232 sgan MRI ychwanegol a 6,599 sgan CT ychwanegol y flwyddyn.

### Covid-19
Nodwyd, fel pob ysbyty, bod pwysau trwm iawn ar yr Ysbyty yn ystod pandemig Covid-19 wrth ddelio gyda chleifion oedd yn dioddeg o Covid-19 a chleifion di-Covid. Roedd staff yn diddef o'r haint.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*gwefan Ysbyty Brenhinol Morgannwg
*tudalen Facebook Cymraeg yr Ysbyty

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Rhondda Cynon Taf
Categori:Sefydliadau 1999
Categori:GIG Cymru
Morgannwg
Brian Price

Chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol Cymru oedd **Brian Price** (30 Hydref 1937 – 18 Rhagfyr 2023). Chwaraeodd Price rygbi i Gymru am y tro cyntaf ym 1961 ar ôl chwarae i'r Barbariaid yn erbyn De Affrica. 

Cafodd Price ei eni yn Deri ger Bargod. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Sant Luke, Caerwysg, ac yng Ngholeg Hyfforddi Athrawon Caerdydd, lle hyfforddodd fel athro.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2023
Ysbyty'r Tywysog Siarl

Ysbyty cyffredinol dosbarth yn y Gurnos, Merthyr Tudful, yw '''Ysbyty'r Tywysog Siarl'* (Saesneg: *Prince Charles Hospital''). Mae’n cael ei reoli gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg. Cod post yr Ysbyty yw CF47 9DT. Noder, ceir 'Prince Charles Hospital' yn Brisbane, Awstralia, hefyd. Nid oes sôn am newid enw'r ysbyty i 'Ysbyty'r Brenin Sial' yn dilyn egyniad Siarl III yn frenin y Deyrnas Unedig yn 2022.

## Hanes
Dechreuwyd adeiladu rhan gyntaf yr ysbyty newydd ym 1972 ac fe'i hagorwyd yn swyddogol ym 1978. Trosglwyddwyd gwasanaethau o Ysbyty Cyffredinol Merthyr ym 1986, ac unwaith y cwblhawyd ail gam Ysbyty'r Tywysog Siarl ym 1991, trosglwyddwyd gwasanaethau hefyd o Ysbyty Buckland.

### Esblygu
Agorodd Canolfan Gofal Brys newydd yn 2012 a chymeradwywyd y gwaith o adnewyddu’r ysbyty cyfan yn llwyr gan Lywodraeth Cymru ym mis Hydref 2013.

Fel rhan o waith ailwampio gwerth £6m, cafodd uned famolaeth newydd o'r radd flaenaf ei dadorchuddio yn yr ysbyty yn 2019.

Gosodwyd hofrennydd ysbyty yn 2017 ar gost o £700,000 a’r bwriad oedd ei ddefnyddio ar gyfer hofrenyddion achub ar gyfer cludo nwyddau brys yn ystod y nos a glanio. Yn 2019 nid oedd wedi cael ei ddefnyddio eto oherwydd diffyg ffensys a goleuadau digonol, sydd wedi codi pryderon diogelwch.

Cafodd gwasanaethau mamolaeth yr ysbyty eu rhoi o dan fesurau arbennig yn 2019 ar ôl i bryderon gael eu codi am driniaethau mamau a'u babanod. Roedd pryderon hefyd am safon y gofal a roddir i glaf canser a fu farw yn yr ysbyty.

Yn Hydref 2020 cyhoeddwyd byddai'r Ysbyty yn derbyn £220m o gyllid ychwanegol er mwyn ei adnewyddu. Roedd y cyllid ar gyfer adnewyddu a moderneiddio llawr gwaelod a llawr cyntaf yr ysbyty.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Ysbyty'r Tywysog Siarl (Cymraeg)
*tudalen Gymraeg Facebook yr Ysbyty

Categori:Merthyr Tudful
Categori:Ysbytai Cymru
Categori:Sefydliadau 1978
Categori:GIG Cymru
Tywysog Siarl
Fatima Whitbread

Mae **Fatima Whitbread**, MBE (ganwyd **Vedad**; 3 Mawrth 1961) yn daflwr gwaywffon o Loegr wedi ymddeol. Torrodd record y byd gyda thafliad ym 1986. Enillodd y fedal aur ym Mhencampwriaethau Athletau'r Byd yn Rhufain yn 1987.
 

Cafodd ei geni yn Stoke Newington. Fe'i magwyd yn bennaf mewn cartrefi plant. Ar ôl plentyndod cynnar anodd, mabwysiadwyd hi gan ei athrawes Margaret Whitbread, hyfforddwr gwaywffon. Fel disgybl ysgol, cafodd ei dewis ar gyfer Gemau'r Gymanwlad 1978, lle gorffennodd yn chweched. Wedyn, enillodd fedal aur ym Mhencampwriaethau Iau Athletau Ewropeaidd 1979.  Pencampwriaethau Athletau'r DU 1990 oedd ei digwyddiad olaf fel cystadleuydd. 
Enillodd Wobr Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn y BBC ym 1987 a'r Wobr Helen Rollason yn 2023.

## Hunangofiant
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Athletwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Hunangofianwyr benywaidd o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Tanner Buchanan

Actor Americanaidd yw **Tanner Emmanuel Buchanan** (ganwyd 8 Rhagfyr 1998). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Robby Keene yn y gyfres ddilynol i ffilmiau The Karate Kid yn Cobra Kai o 2018.

## Gyrfa
Ganed Tanner Emmanuel Buchanan ar 8 Rhagfyr 8 1998 yn Lima, Ohio  ond fe'i magwyd yn Ottawa yn Ohio. Yn 2010 gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf ar y teledu, gan chwarae rhan plentyn yn y gyfres Modern Family. Dair blynedd yn ddiweddarach ymddangosodd yn Major Crimes, Grey's Anatomy a The Goldbergs. Yn 2016 chwaraeodd ei rôl deledu fawr gyntaf, gan chwarae rhan Leo Kirkman yn y gyfres wleidyddol Designated Survivor.​ Yn 2018 ymunodd â phrif gast y gyfres Cobra Kai, gan ymddangos eto yn ei hail, trydydd, pedwerydd a phumed tymor, yn 2019, 2021 a 2022 yn y drefn honno.​ Yn 2021 bu’n serennu ochr yn ochr ag Addison Rae mewn addasiad o’r ffilm “She’s All That” o’r enw “He’s All That”.

## Ffilmograffiaeth
### Ffilmiau
*2012: *The Real St. Nick*  
*2013: *Jake Squared* ... Sammy	
*2015: *The Heyday of The Insensitive Bastards* ... Bobby Bell
*2017: *Anything* ... Jack Sachman	
*2019: *Max Winslow and the House of Secrets* ... Connor Lawson	
*2019: *Sinister Seduction* ... Dylan Warren	
*2020: *Chance* ... Colton	
*2021: ''He's All That* ... Cameron Kweller	
*2022: *The Hyperions* ... Apollo

### Teledu
*2010: *Modern Family* ... Kid #2			
*2013: *Grey's Anatomy* ... Lucas	
*2013: *Major Crimes* ... Michelle Brand	
*2013: *Ghost Ghirls* ... Hero	
*2013–2014: *The Goldbergs* ... Evan Turner	
*2014: *Growing Up Fisher* ... Slade	
*2014: *Mixology* ... Young Dom	
*2015: *Girl Meets World* ... Charlie Gardner	
*2015–2019: *Game Shakers* ... Mason Kendall	
*2016: *The Fosters* ... Jack Downey	
*2016–2018: *Designated Survivor* ... Leo Kirkman	
*2017: *Fuller House* ... Chad Brad Bradley	
*2018: *The Goldbergs: 1990-Something* ... Mike Stamm	
*2018-2025: *Cobra Kai* ... Robby Keene	
*2020: *Deputy'' ... Brendan

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Iddewon
Kylian Mbappé

Mae **Kylian Mbappé Lottin** (ganwyd 20 Rhagfyr 1998) yn bêl-droediwr proffesiynol o Ffrainc sy'n chwarae fel blaenwr i glwb La Liga Real Madrid C.F. ac yn gapten tîm cenedlaethol Ffrainc. Mae Mbappé yn cael ei ystyried yn un o chwaraewyr gorau'r byd. Ef yw'r wythfed uchaf sgoriwr gôl yn hanes Ligue 1. 

## Bywyd personol 
Ganwyd ym Mharis a magwyd yn agos i Bondy, yn Seine-Saint-Denis.  Daw ei dad, Wilfred Mbappé, o Gamerŵn, ac enw ei fam yw Fayza Lamari.  Mae ganddo ddau frawd sy'n bêl-droedwyr proffesiynol, Ethan Mbappé a Jirès Kembo Ekoko. Decheuodd Mbappé ei yrfa broffesiynnol yn 2015 gyda AS Monaco. Mynychodd ysgol gatholig ym Bondy. Pan oedd yn 15, dechreuodd ddysgu Sbaeneg, nes ei fod yn rhugl.

## Gyrfa 
### Ffrainc 
Chwaraeodd am y tro cyntaf i Ffrainc yn 2017 pan oedd yn 18 oed. Yng Nghwpan y Byd Pêl-droed 2018, ef oedd y Ffrancwr ieuengaf erioed i sgorio mewn cwpan byd. Ef hefyd oedd yr ail ieuengaf erioed i sgorio mewn rownd derfynol cwpan byd, ar ôl Pelé. Enillodd y wobr *FIFA World Cup Best Young Player* a Chwaraewr gorau Ffrengig y flwyddyn. Roedd Mbappé hefyd wedi helpu Ffrainc i ennill Cynghrair y Cenhedloedd UEFA 2020–21. Cyrhaeddodd Ffrainc y ffeinal eto yng Nghwpan y Byd Pêl-droed 2022, lle sgoriodd ef hat-tric.

### Paris Saint-Germain F.C. 
Yn 2017, symudodd i PSG am 180 miliwn ewro. Gyda PSG, enillodd 5 teitl Ligue 1 a tri Coupes de France. Mbappé sydd wedi sgorio y mwyaf o goliau i PSG erioed. 

### Real Madrid C.F. 
Ar 3 Mehefin 2024, symudodd i Real Madrid C.F ar gytundeb 5 mlynedd. Chwaraeodd am y tro cyntaf ar gyfer y clwb ar 14 Awst 2024, yn erbyn Atalanta. Sgoriodd am y tro cyntaf ar 1 Medi yn erbyn Real Betis.

### Rhyngwladol 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Pêl-droedwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
Dragon SpaceX

**Dragon** yw enw teulu o longau gofod a ddatblygwyd ac a gynhyrchwyd gan y cwmni preifat Americanaidd SpaceX. Hedfanodd aelod cyntaf y teulu, y cyfeirir ato bellach fel Dragon 1, 23 o deithiau cargo i'r Orsaf Ofod Ryngwladol (ISS) rhwng 2010 a 2020 cyn ymddeol. Nid oedd y fersiwn gyntaf hon wedi'i chynllunio ar gyfer cludo gofodwyr; fe'i hariannwyd gan NASA gyda $396 miliwn wedi'i ddyfarnu trwy'r rhaglen Gwasanaethau Cludiant Orbitol Masnachol (COTS), gyda SpaceX yn cael ei gyhoeddi fel y cwmni a enillodd y rownd ariannu gyntaf ar 18 Awst 2006.

Cychwynodd SpaceX ddatblygu ei long ofod Dragon 2 yn 2014, gyda fersiwn cargo a chriw o ofodwyr. Fe'i lansiwyd am y tro cyntaf yn 2019 gyda Demo-1, a'i hediad cyntaf gyda gofodwyr ar 30 Mai 2020, fel rhan o brosiectCrew Dragon Demo-2. 

Ymchwiliodd SpaceX hefyd i fersiwn o'r enw **Red Dragon** i archwilio'r blaned Mawrth, ond ni ddaeth dim o'r cynlluniau.

Cynigir fersiwn o'r enw **Dragon XL** i ddarparu Gateway Logistics Services (un o brosiectau NASA) i'r Lunar Gateway, sef gorsaf ofod a fydd yn orbitio, neu'n cylchynu'r Lleuad.

## Enw 
Enwodd Prif Swyddog Gweithredol SpaceX, sef Elon Musk, y llong ofod ar ôl y gân " Puff, the Magic Dragon" a sgwennwyd yn 1963 gan Peter, Paul a Mary, yn ôl pob sôn fel ymateb i feirniaid a oedd yn ystyried prosiectau hedfan Musk i'r gofod yn amhosibl. Enwyd y cerbyd i ddechrau yn ***Magic Dragon***, ac roedd crysau-t wedi'u hargraffu gyda'r enw hwn. Mor hwyr â mis Medi 2012, roedd aelod o fwrdd SpaceX, Steve Jurvetson, yn dal i gyfeirio at y cerbyd fel "The Magic Dragon, Puffed to the Sea." Yn 2008, cadarnhaodd Elon Musk mai'r cysylltiad rhwng y gân a mariwana oedd y rheswm y tu ôl i'r enw Dragon, gan ddweud bod "cymaint o bobl yn meddwl fy mod i'n ysmygu chwyn i wneud y fenter hon."

## Dragon 1 
Dragon 1 oedd fersiwn gwreiddiol y prosiect, a'i bwrpas oedd darparu gwasanaeth cludo llwythi i'r ISS. Hedfanodd 23 o deithiau rhwng 2010 a 2020, pan grewyd fersiwn 2. 

## Dragon 2 
Gan ddechrau yn 2014, datblygodd SpaceX *SpaceX Dragon 2*. Mae gan Dragon 2 amrywiad ar gyfer y criw ac amrywiad ar gyfer cludo llwyth (cargo). Dechreuodd ddarparu gwasanaeth yn 2019.

## Cyfeiriadau 
Categori:SpaceX
Categori:Gwyddoniaeth a thechnoleg yn yr Unol Daleithiau
Categori:Cerbydau gofod
Hyperloop

Mae **Hyperloop** (Cymreigiad: **hyperddolen**) yn system drafnidiaeth gyflym arfaethedig ar gyfer y cyhoedd a chludo nwyddau. Cyhoeddwyd y syniad gyntaf gan y dyfeisydd Elon Musk mewn papur gwyn a ryddhawyd yn 2013, lle disgrifiwyd yr Hyperloop fel prosiect cludo a fyddai'n cynnwys capsiwlau a gefnogir gan aer-berynnau (*air-bearings*) mewn amgylchedd pwysedd-isel y tu mewn i diwb. Mae gan systemau hyperloop dair elfen hanfodol: y tiwb ei hun, codennau sy'n gwibio o fewn y tiwb a therfynellau, sef math o orsafoedd. 
bawd|Dyluniad o gapsiwl neu goden Hyperddolen: Cywasgydd echelinol ar y blaen, adran teithwyr yn y canol, adran batri yn y cefn, a sgïau caster aer ar y gwaelod
bawd|Braslun 3D o seilwaith Hyperloop posibl. Mae'r tiwbiau dur wedi'u rendro'n dryloyw yn y ddelwedd hon.

Mae'r tiwb yn system pwysedd-isel (gwactod neu faciwm) enfawr, wedi'i selio ac ar ffurf twnnel hir. Mae'r pod neu goden yn gerbyd dan bwysau atmosfferig yn profi gwrthiant neu ffrithiant aer isel y tu mewn i'r tiwb ac yn teithio dan yriant magnetig. Mae'r derfynell yn fan cychwyn ac yn fan gorffen y daith. Mae'r Hyperloop, yn y ffurf gychwynnol a gynigiwyd gan Musk, yn wahanol i *vactrains* gan eu bod yn dibynnu ar bwysedd aer gweddilliol y tu mewn i'r tiwb a fyddai'n codi'r goden gyda chymorth aeroffoils a gyriad gan wyntyll; ond mae llawer o'r amrywiadau dilynol yn debyg iawn i'r *vagtrains* traddodiadol.

Cafodd Hyperloop ei awgrymu gan Elon Musk yn 2012, a ddisgrifiwyd ganddo fel "y pumed dull o deithio". Hyrwyddodd Musk y cysyniad ymhellach trwy gyhoeddi papur gwyn yn Awst 2013, papur a greodd am lwybr Hyperloop yn llifo o Los Angeles i Fae San Francisco, gan fwy neu lai dilyn coridor yr Interstate 5.  Roedd y cysyniad cychwynnol yn cynnwys tiwbiau gyda llai o bwysedd, lle mae capsiwlau neu gerbydau dan bwysau'n symud ar berynnau aer (*air bearings*) sy'n cael eu gyrru gan foduron llinol a chywasgwyr echelinol.  Heriodd rhai dadansoddwyr trafnidiaeth yr amcangyfrifon cost a gynhwyswyd yn y papur gwyn, gyda rhai yn rhagweld y byddai Hyperloop gorwario dros biliwn o ddoleri i'w gwireddu.   

Yn 2023, rhyddhaodd y Pwyllgor Ewropeaidd ar gyfer Safoni Electrodechnegol y safon dechnegol gyntaf ar gyfer systemau hyperddolen.

## Theori a gweithredu 
Mae'r cysyniad o *vactrain* (Cymreigiad: gwacdren) yn debyg i system reilffordd gyflym mewn gwactod (faciwm), heb wrthiant aer sylweddol trwy ddefnyddio trenau sy'n codi mewn modd magnetig. Fodd bynnag, mae'r anhawster o gynnal gwactod dros bellteroedd mawr wedi atal y math hwn o system rhag cael ei hadeiladu hyd yma. Mewn cyferbyniad, mae Hyperloop yn gweithredu ar oddeutu 1 milibar (100 Pa) o bwysau ac mae angen yr aer i'r goden godi. 

Mae nifer o lwybrau wedi'u cynnig ar gyfer systemau hyperddolen sy'n bodloni'r amodau pellter posib (pellteroedd o lai na tua 1,500 km (930 milltir).

## Cyfeiriadau 
Categori:Elon Musk
Categori:CS1: Julian–Gregorian uncertainty
Categori:CS1: long volume value
Categori:Teithio
Categori:Trenau
Categori:Gwactod
Categori:Cerbydau tir
Tesla Model Y

Mae **Model Y Tesla** yn SUV trydan maint canolig batri a adeiladwyd gan Tesla, Inc. ers 2020.

Mae'r Model Y yn seiliedig ar lwyfan sedan y  Model 3, ac mae 75 y cant o'i rannau'n gyffredin a llwyfan Model 3 Tesla, gan gynnwys dyluniad mewnol ac allanol tebyg a'i seilwaith trydan. Mae'r Model Y yn llai costus na Model X Tesla canolig.  Fel y Model X, mae'r Model Y yn cynnig trydedd rhes o seddi, fel opsiwn.

Dadorchuddiwyd y car ym Mawrth 2019 a dechreuodd y gwaith o'i gynhyrchu yn Ffatri Tesla yn Fremont yn mis Ionawr 2020,  gan ei ddosbarthu ar 13 Mawrth 2020.

Yn chwarter cyntaf ac ail 2023, gwerthodd y Model Y yn well na'r Toyota Corolla, gan ddod y car sy'n gwerthu orau yn y byd, y cerbyd trydan cyntaf erioed i hawlio'r teitl hwnnw.
de|bawd|300x300px| Model Tesla 3 (chwith) a Tesla Model Y (dde) ochr yn ochr
bawd| Golygfa o'r cefn

## Manylion technegol 
### Pwmp gwres 
Model Y yw cerbyd cyntaf Tesla i ddefnyddio pwmp gwres ar gyfer gwresogi caban mewnol y car.   Gall y pwmp gwres fod hyd at 300% yn fwy effeithlon na'r gwresogi gwrthiant trydan a arferid ei ddefnyddio.

Roedd rhai cerbydau trydan gan weithgynhyrchwyr eraill, gan gynnwys y Nissan Leaf, Renault Zoe, BMW i3, Jaguar I-Pace, Audi e-tron, a Kia Niro, eisoes wedi defnyddio pympiau gwres yn eu ceir trydan. Mae pympiau gwres Tesla, fodd bynnag, wedi cael eu canmol yn arw am ddefnyddio llawer llai o rannau.

### Radar 
Nid oedd gan grbydau a gynhyrchwyd ers mis Mai 2021 radar ar gyfer *adaptive cruise control*. Yn Chwefror 2022, agorodd y Weinyddiaeth Diogelwch Traffig Priffyrdd Cenedlaethol (National Highway Traffic Safety Administration yr UD) ymchwiliad i frecio diangen yn y cerbydau newydd hyn.+ 

Fe wnaeth diwedddariad meddalwedd 20 Medi 2022 drawsnewid y ceir oedd a radar i Tesla Vision. Mae'r cymorth llywio wedi'i gyfyngu i 85 mya (137 km/awr), i lawr o 90 mya (140 km/awr) ac mae'r lleiafswm y pellter rhwng dau gar wedi'i newid i ddau hyd car (i lawr o un hyd car).

## Derbyniad 
Mae Model Y wedi cael derbyniad da iawn ar y cyfan gyda'r beirniaid yn canmol ymddangosiad y car, ei gyflymiad cyflym, y tu mewn ac ystod eang eraill o bethau. Fodd bynnag, fe feirniadwyd y modd yr oedd y cerbyd yn cael ei lywio a'i reid anesmwyth. Yn ôl Top Gear, mae'r Model Y yn "gar gwych i fyw gydag ef". Cyfeiriwyd at y Model Y hefyd fel yr arweinydd yn ei ddosbarth, ond mae adolygwyr yn nodi bod cystadleuaeth yn cynyddu gyda nifer o ddewisiadau amgen yn dod i'r farchnad gan weithgynhyrchwyr eraill.

## Gwobrau 
Yn 2023, enillodd Model Y Tesla 'Wobr Gwerth Gweddilliol Grŵp Autovista' yn y categori '*Compact and Large Battery-Electric Vehicle (BEV) SUV*'. Enillodd Model Y hefyd wobr 'y Car Cwmni Gorau' yng Ngwobrau Ceir Gorau Carbuyer 2024. 

## Gweler hefyd
* Gigafactory Tecsas

## Cyfeiriadau 
Categori:Ceir trydan
Categori:Tesla, Inc.
Pompren Offeiriad

Pont dros Afon Rheidol ger Ysbyty Cynfyn, gogledd Ceredigion yw **Pompren Offeiriad** (a elwir hefyd yn **Pompren yr Offeiriad, Pompren Ffeirad**). Lleolir y bont 400 metr i'r dwyrain o Eglwys Ysbyty Cynfyn sydd rhwng Pontarfynach a Phonterwyd ar yr A4120. I gyraedd y bont o'r eglwys, mae angen dringo lawr llwybr serth trwy coedwig. 

Roedd Ysbyty Cynfyn yn arhosfan ar lwybr y mynachod o Lanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, i fynachlog Sistersaidd Ystrad Fflur, tua 12 milltir i ffwrdd.

Yn 1831, roedd y bont yn cynnwys dau foncyff coeden dros yr afon a chanllaw bren ar un ochr yn unig. Roedd yr afon o dan y bont yn aml yn cael ei disgrifio fel garw a gwyllt. Mae'r bont bresennol yn un weddol ddiweddar, a adeiladwyd yn 1951.

Credir bod y bont wedi cael ei hadeiladu i alluogi offeiriad oedd yn gweinyddu yn Ysbyty Cynfyn i gerdded o Lanbadarn i bregethu mewn dwy eglwys yn Ysgbyty Cynfyn ac Ystymtuen.

## Oriel

Delwedd:The Parson's Bridge (1129004).jpg|Pompren Offeiriad yn 1810 gan John Smith 
Delwedd:Afon rheidol.jpg|Yr Afon Rheidol o'r bont
Delwedd:Golygfa o'r bont Pompren Offeiriad.jpg|Golygfa o'r bont
Delwedd:Parson's Bridge - geograph.org.uk - 4434666.jpg|Y bont

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Ysbyty Cynfyn and Parson’s Bridge", Early Tourists in Wales
* Footsteps of the Parson

Categori:Blaenrheidol
Categori:Pontydd Ceredigion
Felicia Montealegre

Actores o Gosta Rica oedd **Felicia Montealegre** (ganwyd **Felicia María Cohn Montealegre**, hefyd **Felicia Montealegre Bernstein**; 6 Chwefror 1922 &ndash; 16 Mehefin 1978). 

Roedd Montealegre yn enwog am ei pherfformiadau mewn dramâu teledu ac mewn rolau theatraidd.  Priododd yr arweinydd Americanaidd Leonard Bernstein ym 1951. 

Cafodd Montealegre ei geni yn San José, Costa Rica,  yn ferch i Clemencia Cristina Montealegre Carazo, ; roedd ei thad, Roy Elwood Cohn,  yn weithredwr mwyngloddio o'r Unol Daleithiau wedi'i leoli yn Costa Rica. Roedd gan Felicia ddwy chwaer, Nancy Alessandri a Madeline Lecaros.   

Symudodd Felicia i Tsile fel plentyn. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Lleianod Ffrainc. Cafodd ei magu yn Gatholig ac yn ddiweddarach troswyd i Iddewiaeth cyn priodi y cyfansoddwr Leonard Bernstein ym 1951.

Ym 1963, daeth Montealegre yn gadeirydd cyntaf Adran Merched Undeb Rhyddid Sifil Efrog Newydd, lle canolbwyntiodd ei hymdrechion ar raglenni addysgol a digwyddiadau codi arian.  Roedd hi'n ymgyrchydd dros heddwch.

Bu farw Montealegre o ganser y fron a'r hysgyfaint yn East Hampton, Efrog Newydd, yn 56 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Gosta Rica
Ellie Leach

Actores Seisnig yw **Ellie Louise Leach** (ganwyd 15 Mawrth 2001), sy'n adnabyddus am ei rôl fel Faye Windass ar opera sebon ITV *Coronation Street* rhwng 2011 a 2023. Ar ôl iddi adael y gyfres, enillodd yr unfed gyfres ar hugain o'r cystadleuaeth teledu *Strictly Come Dancing*.

Cafodd Leach ei geni ym Manceinion. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Uwchradd Fairfield i Ferched.  

Dechreuodd Leach ei gyrfa gan ymddangos mewn hysbysebion teledu.  Yn 2009, ymddangosodd hi yn y ffilm *A Boy Called Dad*.  

Yn 2011, cafodd ei chastio ar yr opera sebon ITV *Coronation Street* .  Gadawodd y gyfres ar ôl deuddeg mlynedd.  

Ar ôl iddi adael *Coronation Street*, ymunodd Leach i ymddangos fel cystadleuydd ar ycystadleuaeth ddawns y BBC *Strictly Come Dancing*.  Roedd hi'n bartner gyda'r dawnswr proffesiynol Vito Coppola.  Yn 22 oed, hi oedd yr enwog ieuengaf i ennill y sioe.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Pobl o Fanceinion
K. M. Peyton

Awdures ffuglen o Loegr oedd **Kathleen Wendy Herald Peyton** MBE (2 Awst 1929 – 19 Rhagfyr 2023), neu **KM Peyton**. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei nofelau *Flambards*.

Cafodd Peyton ei geni yn Birmingham, Lloegr. Dechreuodd ysgrifennu pan oedd hi'n naw oed. Cafodd ei magu yn Llundain.

Mynychodd hi Ysgol Gelf Kingston, ac yna Ysgol Gelf Manceinion. Gwnaeth hi gwrdd a Mike Peyton, cyn-filwr, arlunydd milwrol ac yn garcharor rhyfel. Priodasant yn 1950 

Wedyn, ysgrifennodd  straeon antur i fechgyn yn bennaf a werthodd fel cyfresi i *The Scout*, ac a gyhoeddwyd yn llawn yn ddiweddarach. 

Helpodd ei gŵr hi yn ei hysgrifennu trwy ddyfeisio plotiau. Ysgrifennodd hi hefyd dan enwau eraill, megis Ruth Hollis a Jonathan Meredith.

Addaswyd y drioleg *Flambards* gan Yorkshire Television yn 1978 fel cyfres deledu.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Llenorion ffuglen benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion ffuglen benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Birmingham
Laura Ingalls Wilder

Awdures llyfrau plant o'r Unol Daleithiau oedd **Laura Elizabeth Ingalls Wilder** (7 Chwefror 1867 &ndash; 10 Chwefror 1957).  Mae hi'n adnabyddus am ei llyfrau Little House on the Prairie oedd wedi ei gyhoeddi rhwng 1932 a 1943. Mae'r llyfrau wedi cael ei seilio ar ei phlentydod.

## Llyfryddiaeth 
* *Little House in the Big Woods* (1932) 
* *Farmer Boy* (1933) 
* *Little House on the Prairie* (1935)
* *On the Banks of Plum Creek* (1937)
* *By the Shores of Silver Lake* (1939)
* *The Long Winter* (1940)
* *Little Town on the Prairie* (1941)
* *These Happy Golden Years* (1943)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Kay Macpherson

Ffeminydd ac ymgyrchydd o Ganada oedd **Kathleen Margaret Macpherson** (ganwyd **Walker** (1913 – 19 Awst 1999). Roedd hi'n adnabyddus fel ymgyrchydd gwrth-niwclear, yn ogystal â chael ei gwahardd o Unol Daleithiau America am ei barn. 

Cafodd ei geni yn Uxbridge, Lloegr.   Ar ôl marwolaeth ei thad ym 1917, symudodd y teulu i Branksome, lle ailbriododd mam Kathleen ym 1920 a symudodd y teulu i Bedford. Mae ei hysgrifau wedi ymddangos mewn cyhoeddiadau gan gynnwys *Fforwm Canada*, *Canadian Women Studies*, a  . 

Priododd â'r gwyddonydd gwleidyddol CB Macpherson ym 1943. Yn ddiweddarach cawsant dri o blant.  Yn ddiweddarach ymsefydlodd y ddau yn Toronto. 

Bu farw o ganser yn Toronto yn 86 oed. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Uxbridge
Billie Piper

Actores a chantores o Loegr yw **Billie Piper** (ganwyd 22 Medi 1982) Daeth hi i'r amlwg fel y cymeriad Rose yn y gyfres deledu *Doctor Who*.

Cafodd Piper ei geni yn Swindon, fel Leian Paul Piper, yn ferch i Paul Piper a Mandy Kent Cafodd ei haddysg yn yr Ysgol Coedwig Bradon yn Purton. Yn ddiweddarach enillodd ysgoloriaeth i'r ysgol Sylvia Young yn Llundain.

Ym 1998, daeth hi'n gantores ieuengaf i ymddangos am y tro cyntaf yn rhif un yn Siart Senglau'r DU gyda'r cân "Because We Want To", defnyddio'r enw "Billie".

Priododd Piper a'r cyflwynydd teledu a radio Chris Evans yn gyfrinachol yn Paradise, Nevada, UDA, ar 6 Mai 2001. Ysgarodd ym Mai 2007. Priododd yr actor Laurence Fox ar 31 Rhagfyr 2007. Ysgarodd yn 2016.

### Albymau
**Honey to the B* (1998)
**Walk of Life* (2000)

### Teledu
**Canterbury Tales* (2003)
**Bella and the Boys* (2004)
**ShakespeaRe-Told* (2005)
**Doctor Who* (2005–2006, 2008, 2010)
**The Ruby in the Smoke* (2006)
**Mansfield Park* (2007)
**The Shadow in the North* (2007)
**Secret Diary of a Call Girl* (2007–2011)
**A Passionate Woman* (2010)
**True Love* (2012)
**Penny Dreadful* (2014-2016)
**Collateral* (2018)
**I Hate Suzie* (2020-2022)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1982
Men Up

Ffilm deledu BBC yw ***Men Up*** a ddarlledwyd gyntaf yn 2023. Testun y ffilm yw'r  treialon clinigol cyntaf erioed ar gyfer y cyffur Viagra, a gynhaliwyd yn Abertawe ym 1994. Mae Russell T Davies yn un o'r cynhyrchwyr gweithredol. Mae'r ffilm yn serennu Aneurin Barnard, Alexandra Roach, Phaldut Sharma, Iwan Rheon, Steffan Rhodri a Joanna Page.

## Cynhyrchu 
Ysgrifennwyd y rhaglen gan Matthew Barry. Y cynhyrchwyr gweithredol yw Nicola Shindler a Davina Earl ar gyfer Quay Street Productions, Rachel Evans ar gyfer Boom, Matthew Barry, Russell T Davies a Rebecca Ferguson ar gyfer y BBC. Cyfarwyddir Men Up gan Ashley Way a chynhyrchir gan Karen Lewis.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2023
Rhestr o wledydd gydag arwynebedd llai na Chymru

Dyma ddwy restr o wledydd sofran sydd ag arwynebedd llai na Chymru. Daw'r data o ''Adran Ystadegau'r Cenhedloedd Unedig''. Mae arwynebedd Cymru (sy'n **21,218**) yn cael ei nodi ar wefan Swyddfa Ystadegau Gwladol yma. Mae'r ffigyrau hyn yn cynnwys afonydd, llynnoedd ayb, ond nid moroedd.

Ceir dwy restr:
# Tabl gyda 48 o **wledydd sofran** sydd ag arwynebedd llai na Chymru a 
# Tabl o 103 o **wledydd sofran a thiriogaethau dibynnol** (*dependent territories*) sydd ag arwynebedd llai na Chymru.

## Gwledydd sofran
Mae'r rhestr ganlynol yn cynnwys gwledydd sofran a thiriogaethau dibynnol:

## Gwledydd sofran a thiriogaethau dibynnol
Ceir o leiaf 103 o wledydd a thiriogaethu dibynnol sydd ag arwynebedd llai na Chymru:

## Cyfeiriadau
Categori:Rhestrau Cymru
Categori:Gwledydd
Wacari

Enw ar unrhyw un o'r sawl rhywogaeth o fwnci yn y genws *Cacajao* yw **wacari** (ffurfiau lluosog: wacarïod, wacarïaid). Mae'r genws yn cynnwys pedair rhywogaeth: y wacari moel neu goch (sy'n cynnwys pedair is-rywogaeth), y wacari eurgefn neu benddu, wacari Aracá, a wacari Neblina. Mae'r genws *Cacajao* yn perthyn i *Pitheciidae*, un o'r pum teulu o fwncïod y Byd Newydd, teulu sydd hefyd yn cynnwys y titïod a'r sacïod.

## Rhywogaethau 
Cydnabyddir pedair rhywogaeth yn y genws hwn:
* Genws *Cacajao*
** Wacari moel neu wacari coch, *Cacajao calvus*
*** *Cacajao calvus calvus*
*** *Cacajao calvus ucayalii*
*** *Cacajao calvus rubicundus*
*** *Cacajao calvus novaesi*
*Grŵp y rhywogaethau penddu:
** Wacari eurgefn neu wacari penddu, *Cacajao melanocephalus*
** Wacari Aracá, *Cacajao ayresi**
** Wacari Neblina, *Cacajao hosomi**

Yn 2014 cynigwyd tacsonomeg arall gan Ferrari *et al.* ar gyfer y grŵp penddu, sy'n ystyried wacari Aracá yn is-rywogaeth i'r wacari eurgefn, ac hefyd yn cydnabod *Cacajao ouakary* fel rhywogaeth ar wahân. Ni dderbynir yr adolygiad hwn gan bawb, ac yn ôl y consensws ar hyn o bryd mae *C. ouakary* yn gyfystyr â *C. melanocephalus*..

## Cyfeiriadau 
Categori:Genera o fwncïod
Categori:Mamaliaid De America
Categori:Pitheciidae
Felicity Dahl

Cynhyrchydd ffilm o yw'r **Fonesig Felicity Ann Dahl** (ganwyd '''D'Abreu'''; 12 Rhagfyr 1938). 

Cafodd Felicity D'Abreu ei geni yn Llandaf, yng ngogledd Caerdydd. Dyna oedd hefyd man geni ei darpar ŵr Roald Dahl ym 1916. 

Mae hi'n ferch i Pr. Alphonsus D' Abreu a'i wraig Elizabeth Throckmorton (wyres Syr Richard Charles Acton Throckmorton, 10fed Barwnig ) .

Priododd Felicity â Charles Reginald Hugh Crosland ym 1959. Fe wnaethon nhw ysgaru ym 1971. Cyfarfu â'r awdur Roald Dahl tra oedd hi'n gweithio fel dylunydd set ar hysbyseb ar gyfer coffi Maxim gyda gwraig cyntaf Roald Dahl, yr actores Americanaidd Patricia Neal. Priododd Felicity â Roald Dahl ym 1983.

Felicity Dahl oedd cynhyrchydd y ffilm *Matilda* (1996). Roedd hi'n gynhyrchydd gweithredol y ffilm 2005 *Charlie and the Chocolate Factory*.  

Sefydlodd Felicity Dahl "Sefydliad Roald Dahl" ym 1991 a oedd yn helpu pobl ifanc â phroblemau ymennydd, gwaed a llythrennedd.  

Cafodd ei chreu yn Fonesig (DBE) yn Rhestr Anrhydeddau Blwyddyn Newydd y Brenin ar gyfer 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1938
Brno

Dinas yn ne-ddwyrain Tsiecia yw **Brno** (). Hon ydy dinas ail fwyaf y wlad, ar ôl y brifddinas Prag, a phrif ganolfan wleidyddol a diwylliannol rhanbarth Morafia. Saif ar odreon dwyreiniol Ucheldiroedd Bohemia-Morafia, ger cydlifiad afonydd Svratka a Svitava. I'r gogledd lleolir Carst Morafia, rhanbarth sy'n nodedig am ei ogofâu, grotos, a cheunentydd.

## Hanes 
Mae olion archaeolegol o amgylch y ddinas yn profi presenoldeb dynol yn yr ardal ers cynhanes. Cafwyd hyd i esgyrn Neanderthal yn ogof Švédův Stůl, a gwersyll y bobl Gro-Magnon, helwyr mamothiaid o 30,000&nbsp;CC, yn Dolní Věstonice ar gyrion Ucheldiroedd Mikulov, oddeutu 30&nbsp;km (20&nbsp;milltir) i'r de. Cyfaneddwyd yr ardal gan y Celtiaid, ac yna'r Slafiaid yn y 5g a'r 6g. Mae'n bosib bod "Brno" yn tarddu o'r enw ar "fryn-dref" yn iaith Celteg y Cyfandir, ac felly'n deillio o'r un bôn â'r gair Cymraeg "bryn".

Daeth tiroedd Bohemia a Morafia dan reolaeth Dugiaid Bohemia o'r 9g ymlaen, ac felly'n rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Saif dinas bresennol Brno rhwng dau fryn, a chodwyd Castell Špilberk ar un o'r bryniau gan dywysog o Dŷ Přemysl yn y 11g. Cyfunwyd is-dywysogaethau Brno, Olomouc a Znojmo ym 1182 i ffurfio Ardalyddiaeth Morafia, un o diroedd coronog Bohemia, a dyrchafwyd y ddugiaeth yn Deyrnas Bohemia ym 1198. Gwahoddwyd gwladychwyr Almaenig i'r ardal yn y 13g, yn ystod teyrnasiadau Otakar I a Václav I, a chafodd Brno (neu Brünn yn Almaeneg) ei hymgorffori'n ddinas ym 1243. Derbyniodd siarter frenhinol i'w chydnabod yn ddinas rydd gyda llywodraeth ei hun, dan brotectoriaeth Brenin Bohemia.

Ymochrodd Brno â'r garfan Gatholig yn ystod Rhyfeloedd yr Husiaid (1419–34), a byddai Castell Špilberk yn gwrthsefyll gwarchae gan yr Husiaid ym 1428. Ym 1645, yn ystod y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain, llwyddodd y castell i wrthsefyll gwarchae arall a godwyd gan arno gan luoedd Teyrnas Sweden. Meddiannwyd Brno gan luoedd Napoleon I ym 1805, ac 11&nbsp;km (7&nbsp;milltir) i dde-ddwyrain y ddinas bu'r Ffrancod yn drech na byddinoedd Awstria a Rwsia ym Mrwydr Austerlitz. Dan reolaeth y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd, cafodd y castell ei droi'n garchar gwleidyddol ac ysbyty milwrol.

Parhaodd Brno yn ddinas ddwyieithiog gyda mwyafrif Almaenig ethnig hyd at ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Y brif dafodiaith yn ystod hanner cyntaf yr 20g oedd *Brünnerisch*, ffurf ar Almaeneg gyda nifer o fenthyceiriau ac elfennau eraill o Tsieceg. Wedi i'r Fyddin Goch feddiannu'r ddinas ym 1945, gyrrwyd y trigolion Almaenig yn alltud, a bu farw nifer ohonynt ar y daith i'r ffin ag Awstria. Yn sgil ailsefydlu Tsiecoslofacia, gorfodwyd i filoedd rhagor o Almaenwyr adael Brno gan lywodraeth Edvard Beneš. Bellach, mae mwyafrif helaeth o boblogaeth Brno yn Tsieciaid neu Forafiaid ethnig.

## Enwogion
Ymhlith yr enwogion a hanai o Brno mae'r cyfansoddwr Leoš Janáček (1854–1928) a'r llenor Milan Kundera (1929–2023).
Hefyd:
*Bohumil Hrabal (1914–1997), llenor
*Alena Wagnerová (g. 1936), awdures a newyddiadurwraig
*Jana Novotná (1968–2017), pencampwr tenis

## Cyfeiriadau 

Categori:De Morafia
Categori:Dinasoedd Tsiecia
Rhestr o wledydd gyda phoblogaeth llai na Chymru

Dyma restr o weldydd sofran y byd (gwledydd sofran) gyda phoblogaeth llai na Chymru. Yn 2024 roedd 64 o wledydd gyda phoblogaeth llai na Chymru.

## Rhestr o wledydd gyda phoblogaeth llai na Chymru 
## Gweler hefyd 
* Rhestr o wledydd yn ôl poblogaeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhestrau Cymru
Elinor Wyn Reynolds

Mae **Elinor Wyn Reynolds** (ganwyd 24 Mawrth 1970) yn fardd, awdur a golygydd Cymreig.

Elinor Wyn Reynolds enillodd Llyfr y Flwyddyn yn y categori Barddoniaeth am ei chyfrol *Anwyddoldeb* yn 2023.
Yn 2019, cyhoeddwyd ei chyfrol ryddiaith gyntaf *Gwirionedd*. Cyrhaeddodd *Gwirionedd* rhestr fer Llyfr y Flwyddyn 2020. 

Yn 2024 roedd hi'n gweithio fel swyddog cyhoeddiadau a chynorthwy-ydd i Undeb yr Annibynwyr Cymraeg ac yn byw yng Nghaerfyrddin.

Yn 2025, cafodd ei hethol fel Ysgrifennydd Cyffredinol Undeb yr Annibynwyr Cymraeg i olynu’r Parchg Dyfrig Rees. Hi oedd y fenyw cyntaf i gael y swydd yma erioed.
 
## Llyfryddiaeth
* *Gwirionedd*  (Bwthyn 2019)
* *Anwyddoldeb* (Barddas 2022)

## Dolenni allanol
* erthygl am Elinor Wyn Reynolds ar bbc.co.uk

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rhestr o wledydd gyda CMC y pen llai na Chymru

Dyma restr o wledydd sofran a thiriogaethau gyda CMC (cynnyrch mewnwladol crynswth; GDP) llai na Chymru. Rhifwyd y gwledydd sofran yn unig.

Yn 2022 roedd 167 o wledydd sofran a thiriogaethau gydag CMC y pen llai na Chymru. Mi fyddai gan Cymru y 29fed CMC y pen uchaf yn y byd petai'n wlad sofran. 

## Rhestr 
## Gweler hefyd 
* Rhestr o wledydd yn nhrefn CMC y pen

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhestrau Cymru
Categori:Rhestrau gwledydd
Rhestr o wledydd yn nhrefn CMC y pen

:*Ceir hefyd*: Rhestr o wledydd gyda CMC y pen llai na Chymru
Dyma restr o wledydd yn nhrefn CMC (Cynnyrch mewnwladol Crynswth) (GDP) y pen.

Fel y gwelir isod, roedd CMC y pen Cymru yn 2023 yn 34,731 (£27,274).

## Rhestr 
## Cyfeiriadau
Categori:Rhestrau gwledydd
Mary Oliver Jones

Awdures Seisnig o dras Gymreig a ysgrifennai yn y Gymraeg oedd **Mary Oliver Jones** (14 Chwefror 1858 – 30 Mehefin 1893).

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd yn Lerpwl yn ferch i weinidog Methodistaidd, a bu fyw yno drwy gydol ei bywyd byr lle fu'n chwarae rhan bwysig yng nghymuned Gymraeg y ddinas. 
'']]

Bu'n un o nifer o awduron benywaidd i gael ei sbarduno i ysgrifennu gan Cranogwen ar gyfer ei chylchgrawn hi, *Y Frythones*. Dywedir mewn dogfen ar womensarchivewales.org, 'Daeth llawer o awduron mwyaf llwyddiannus y cylchgrawn i fri trwy’r cystadlaethau hyn: y nofelydd Mary Oliver Jones, er enghraifft, a enillodd y gystadleuaeth gyntaf am stori gyfres. Enillodd ei nofel gyntaf, *Claudia*, wobr yn y cylchgrawn; dilynnodd nifer o nofelau eraill yn *y Frythones* a chylgronau eraill.

## Nofelau (Detholiad)
**Claudia* (1880)
**Y Fun o Eithinfynydd* (1891)
**Nest Merfyn* (1892-3; ail-gyhoeddwyd 2024)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymry Lerpwl
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Gwrthdaro'r banditiaid yn Nigeria

Gwrthdaro cyfredol yn Nigeria yw '''gwrthdaro'r banditiaid''' a ymleddir rhwng lluoedd y llywodraeth ffederal ac amryw gangiau troseddol, milisiâu ethnig, a therfysgwyr, a elwir yn gyffredinol yn "fanditiaid". Lleolir y gwrthdaro yn bennaf yng ngogledd-orllewin y wlad, gan gynnwys taleithiau Zamfara a Niger. Cychwynnodd yn 2011 yn bennaf o ganlyniad i'r ansefydlogrwydd a achoswyd gan y gwrthdaro cymunedol a'r gystadleuaeth dros dir rhwng bugeiliaid nomadaidd (Ffwlanïaid Mwslimaidd yn bennaf) a ffermwyr (Hawsaid Cristnogol yn bennaf). Er mai arian ydy prif gymhelliad y gangiau, mae banditiaeth yn Nigeria yn gysylltiedig â gwrthdaro ethnig a chrefyddol yn ogystal â thor-cyfraith cyfundrefnol ac herwriaeth.

Nodweddir ymosodiadau'r banditiaid gan gyrchoedd ar bentrefi a threfi i ladd, treisio, ac herwgipio'r trigolion, ac i ysbeilio a llosgi tai. Rhwng Rhagfyr 2020 a Gorffennaf 2021, cipiwyd mwy na mil o ddisgyblion o'u hysgolion a'u dal yn wystlon am bridwerth.

## Llinell amser o'r prif ymosodiadau 
* 18 Ebrill 2020
: Llofruddiwyd 47 o bobl mewn pentrefi yn Nhalaith Katsina yn ystod oriau mân y bore, gan grwpiau o ryw 300 o ddynion arfog.

* 4–6 Ionawr 2022
:Llofruddiwyd mwy na 200 o bobl yn Nhalaith Zamfara, gan ddynion arfog a deithiodd o bentref i bentref ar feiciau modur.

* 26 Mawrth 2022
: Ymosodwyd ar Faes Awyr Kaduna, gan ladd un gwarchodwr ar y llwybr glanio. Cafodd yr ymosodwyr eu gyrru i ffwrdd gan filwyr a oedd yn diogelu'r maes awyr.

* 28 Mawrth 2022
: Ymosodwyd ar drên ar ei daith o'r brifddinas Abuja i Kaduna gan ddynion arfog, a bu hefyd ffrwydrad. Lladdwyd o leiaf wyth o bobl ac herwgipiwyd dros 60 o'r teithwyr. Yn ôl y llywodraeth, cyflawnwyd yr ymosodiad gan fanditiaid yn cydweithio â therfysgwyr jihadaidd, mwy na thebyg Boko Haram. Ymatebodd y lluoedd arfog gyda chyrch awyr ar  fintai o "derfysgwyr" mewn coedwig ar y ffin rhwng taleithiau Kaduna a Niger. Rhyddhawyd pob un o'r gwystlon erbyn 6 Hydref 2022.

* 23–24 Rhagfyr 2023:
: Ymosodwyd ar 17 o gymunedau gwledig yn Nhalaith y Llwyfandir, gan ladd mwy na 160 o bobl ac anafu o leiaf 300. Nid yw'r un grŵp wedi hawlio'r cyflafanau eto, ond credir mai milisiâu Ffwlani sydd ar fai. Cafodd yr ymosodiadau eu galw'n "Nadolig Du" gan y wasg yn Nigeria.

## Cyfeiriadau 
Categori:2010au yn Nigeria
Categori:2020au yn Nigeria
Categori:Rhyfeloedd yr 21ain ganrif
Categori:Rhyfeloedd Nigeria
Categori:Trosedd yn Nigeria
Delta Niger

Rhanbarth daearyddol ac ecolegol yn ne Nigeria yw **Delta Niger** a leolir o amgylch aberdiroedd Afon Niger, prif afon Gorllewin Affrica, wrth iddi lifo i Gwlff Gini yng Nghefnfor yr Iwerydd. Hwn ydy un o'r deltâu mwyaf yn y byd. a chanddo arwynebedd o . Mae'n cwmpasu naw o daleithiau Nigeria: chwe thalaith ym mharth y De De (Akwa Ibom, Bayelsa, Cross River, Delta, Edo, a Rivers), taleithiau Abia ac Imo ym mharth y De Ddwyrain, a Thalaith Ondo ym mharth y De Orllewin. Mae'r delta yn ymestyn rhyw  o'r de i'r gogledd, o aberoedd Niger hyd at y fan mae'n cydlifo â'i phrif isafon, Benue, ger dinas Lokoja.

Ardal eang o wlyptiroedd trofannol ydy Delta Niger, a nodweddir gan rwydwaith cymhleth o nentydd, cilfachau, ynysoedd bychain, a gwernydd mangrof. Mae'n hynod o fioamrywiol ac yn meddu ar nifer o adnoddau naturiol, gan gynnwys gwaddodion olew a nwy. Mae'r rhanbarth yn gartref i uwch na 30&nbsp;miliwn o bobl o ryw 40 o grwpiau ethnig, gan gynnwys yr Ogoni, yr Ijaw, yr Urhobo, a'r Itsekiri.

Mae'r rhanbarth o bwysigrwydd economaidd a daearwleidyddol mawr. Yn y 1990au cychwynnodd tensiynau rhwng trigolion yr ardal a'r cwmnïau olew amlwladol, a gyhuddwyd o gamdrin ac ymelwa ar y bobl leol. Cychwynnodd rhyfel yn Nelta Niger yn 2003 gyda milisiâu lleol ac ymwahanwyr ethnig yn brwydro'n erbyn y lluoedd arfog a'r llywodraethau ffederal a thaleithiol, ac hefyd troseddwyr cyfundrefnol, môr-ladron, a banditiaid yn ymuno â'r ffrae.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afon Niger
Niger
Categori:Ecoranbarthau Affrica
Categori:Rhanbarthau Nigeria