open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Concwest yr Anialwch

**Concwest yr Anialwch** (Sbaeneg: *La Conquista del Desierto*) neu **Ymgyrch yr Anialwch** (Sbaeneg: *Campaña del Desierto*) yw'r enw a roddir i gyfres o ymgyrchoedd milwrol gan lywodraeth Ariannin yn erbyn llwythau brodorol y Mapuche, Tehuelche a Ranquel. Y bwriad oedd ennill rheolaeth ar ardaloedd y Pampa a dwyrain Patagonia, oedd ym meddiant y llwythau hyn. Pwnc dadleuol yw a ddylid ystyried yr ymgyrchoedd yn hil-laddiad.

Dechreuodd yr ymgyrchoedd tua diwedd y 18g gydag ymosodiadau ar diriogaethau y Ranquel. Rhwng 1820 a 1824, bu tair ymgyrch yn nhalaith Buenos Aires dan y cadfridog  Martín Rodríguez.  Rhwng 1826 a 1827 bu tair ymgyrch arall dan Federico Rauch, ond yn 1829 lladdwyd ef gan y *cacique* Arbolito ym mrwydr Vizcacheras. Yn raddol, gwthiwyd y ffin ymhellach i'r de.

Yn 1877, enwyd Julio Argentino Roca yn Weinidog dros Ryfel, a daeth i'r casgliad mai'r unig ddull o ddeilio a'r brodorion oedd eu lladd neu eu gyrru o'u tiroedd. Pasiwyd deddf i ymestyn y ffin hyd afonydd Negro, Neuquén ac Agrio. Dechreuodd y gyfres gyntaf o ymgyrchoedd yn niwedd 1878. Yn Ebrill 1879 dechreuodd yr ail gyfres o ymgyrchoedd, gyda 6,000 o filwyr, gan gyrraedd Choele Choel ac yna ymlaen at yr Afon Negro a'r Afon Neuquén.

Pan ddaeth Roca yn Arlywydd, aeth yr ymgyrchoedd yn eu blaenau dan y cadfridog Villegas. Cyrhaeddodd 100 o filwyr dan Lino Oris de Roa ran isaf Dyffryn Camwy ac wedi brwydr ar 18 Hydref 1884, ildiodd y ddau *cacique* olaf,  Inacayal a Foyel i fyddin dan Miguel Vidal. Cymerwyd llawer o'r brododrion yn garcharorion, a'u cadw mewn gwersylloedd. Dywedir i dros fil o'r brodorion gael eu lladd ac i 10,539 o wragedd a phlant a  2,320 o ryfelwyr gael eu cymryd yn garcharorion. Gyrrwyd y gweddill i rannau lleiaf ffrwythlon 
Patagonia.

Categori:Y Wladfa
Categori:Hanes yr Ariannin
Categori:Hil-laddiadau'r 19eg ganrif
Categori:Hil-laddiadau yn Ne America
Eluned Morgan (gwleidydd)

:*Gweler hefyd Eluned Morgan (gwahaniaethu).*

Gwleidydd Llafur yw **Eluned Morgan** (ganed 16 Chwefror 1967) sydd yn Brif Weinidog Cymru ac Arweinydd Llafur Cymru ers 2024. Mae wedi bod yn Aelod o'r Senedd dros Ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru ers Mai 2016. Roedd yn Aelod Senedd Ewrop dros Gymru o 1999 i 2009.

## Magwraeth
Ganed hi i'r parchedig gannon Bob Morgan OBE ac Elaine Morgan, yn Nhrelái, Caerdydd, llei'i maged, a chafodd ei haddysg yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf, Coleg yr Iwerydd a Phrifysgol Hull. Roedd ei thâd, Bob, yn gyn arweinydd Cyngor Sir De Morgannwg.

## Gyrfa
Gweithiodd fel ymchwilydd i S4C a'r BBC ac fel  yn y Senedd Ewropeaidd yn 1990. Pan oedd yn 27 oed, etholwyd hi'n Aelod Seneddol Ewropeaidd dros Ganolbarth a Gorllewin Cymru yn 1994, yr ASE ieuengaf ar y pryd.

Fe'i penodwyd i Dŷ'r Arglwyddi yn 2010 fel Barwnes Morgan o Drelái, a bu'n Llefarydd yr Wrthblaid ar Faterion Cymreig yno o 2013 i 2016.

Etholwyd Eluned Morgan yn Aelod Cynulliad dros Canolbarth a Gorllewin Cymru yn 2016.

Yn 2017 fe'i gwnaed yn Weinidog y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes. Yn Hydref 2020 fe'i gwnaed yn Weinidog Iechyd Meddwl, Llesiant a’r Gymraeg er mwyn i'r Gweinidog Iechyd, Vaughan Gething, yn canolbwyntio’n gyfan gwbl ar ymateb i’r coronafirws a pherfformiad y Gwasanaeth Iechyd Gwladol.

Yng Ngorffennaf 2024 cyhoeddodd Vaughan Gething y byddai'n ymddiswyddo fel arweinydd Llafur Cymru ac fel Prif Weinidog. Yr wythnos ganlynol cyhoeddodd Morgan byddai'n sefyll fel arweinydd nesaf Llafur, gyda Huw Irranca-Davies, yn rhedeg fel ei dirprwy. Ni chafwyd unrhyw enwebiadau arall ar gyfer yr arweinyddiaeth ac felly cyhoeddwyd Morgan fel arweinydd ar 24 Gorffennaf 2024. Hi yw arweinydd benywaidd cyntaf Llafur Cymru. Fe'i etholwyd yn Brif Weinidog ar 6 Awst 2024 mewn cyfarfod arbennig o'r Senedd.

## Nodiadau
## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Eluned Morgan yn siarad yn y Llyfrgell Genedlaethol  am bwysigrwydd Wicipedia Cymraeg.

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iwerydd
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Prif Weinidogion Cymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Categori:Pobl o Gaerdydd
Tour de France 1905

**Tour de France 1905** oedd y trydydd Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 9 Gorffennaf i 30 Gorffennaf 1905. Oherwydd y twyllo a fu yn ystod ras y flwyddyn gynt, newidiwyd y ras mewn sawl ffordd:
*Byrhawyd y cymalau i gadarnhau nad oedd y cystadlwyr yn reidio drwy'r nos. Ymestynodd hyn y ras i 11 cymal, bron i ddwbl y nifer o'r flwyddyn gynt.
*Penderfynwyd yr enillydd ar sail system bwyntiau yn hytrach nac amser.
Roedd gwrthwynebwyr ymysg y gwylwyr er hyn. Dioddefodd bron pob reidiwr dwll yn eu teiar oherwydd yr hoelion a gafodd eu harswyll ar draws y ffordd.
Roedd y ras yn 2,994 km (1,860 milltir) o hyd yn gyfan, 27.107 km/awr oedd cyfartaledd cyflymder y reidwyr. Ymaddangosodd y dringiad mawr cyntaf, Ballon d'Alsace, yn y Tour am y tro cyntaf y flwyddyn hon hefyd.

Enillwyd y ras gan y Ffrancwr, Louis Trousselier, ac enillodd 5 o'r 11 cymal yn ogystal. Profodd René Pottier i fod yn anghuradwy yn y mynyddoedd, ond yn dilyn damwain, ymddeolodd o'r ras yn ystod y drydedd cymal.

## Cymalau 
|}

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tour 1905

1905
Categori:1905 yn Ffrainc
Rio Negro

Gall **Rio Negro** mewn Portiwgaleg neu **Río Negro** mewn Sbaeneg ("Afon Ddu") gyfeirio at:
* Rio Negro (Amazonas), un o'r afonydd mwyaf sy'n llifo i mewn i Afon Amazonas
* Río Negro (Ariannin), afon fwyaf Patagonia
* Río Negro (Uruguay), afon sy'n llifo i mewn i Afon Uruguay
* Río Negro (Chaco), afon yn nhalaith Chaco, Ariannin.
* Mae hefyd yn enw ar dalaith Río Negro, talaith fwyaf gogleddol Patagonia yn Ariannin.
Tour de France 1906

**Tour de France 1906** oedd y trydydd Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 4 Gorffennaf i 29 Gorffennaf 1906. Hwn oedd yr ail ras i gael ei rhedeg ar y system bwyntiau, roedd 4545&nbsp;km (2824 milltir) o hyd, cyflawnodd y reidwyr y ras ar gyflymder cyfartaledd o 24.463&nbsp;km yr awr.

Fel y rasys cynt, roedd twyllo a difrodi yn dal i ddigwydd. Digymhwyswyd tri cystadlwr ar ôl cymryd trên fel toriad byr a thaflodd gwylwyr hoelion i'r ffordd unwaith eto. Ni atalodd hyn René Pottier rhag ddinistrio'r gystadleuaeth yn y cymalau cynnar, heb iddo ddioddef o'r tendonitis a sbwyliodd ei gyfleoedd yn ras 1905, domineiddiodd yr holl ras. Yn wahanol i'r flwyddyn cynt, nid oedd y cystadleuwyr i gyd yn Ffrengig a gorffennodd reidiwr o Wlad Belg yn y 10 safle uchaf.

## Cymalau
|}

## Dolenni allanol
*Canlyniadau Tour de France 1906 

1906
Categori:1906 yn Ffrainc
René Pottier

Seiclwr proffesiynol o Ffrainc oedd **René Pottier** (ganwyd 5 Mehefin 1879, Moret-sur-Loing – bu farw 25 Ionawr 1907, Levallois-Perret).

## Tour de France
*Tour de France 1905: Gadawodd y ras ar ôl y trydydd cymal
*Tour de France 1906: Enillydd y ras a 5 cymal

Categori:Enillwyr y Tour de France
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Pobl o Seine-et-Marne
Categori:Seiclwyr o Ffrainc
Coala

Mae'r **coala** yn folgodog prendrig digynffon sydd â blew llwydwynion trwchus, clustiau mawr tuswog ac ewinedd miniog ac sy'n bwydo'n bennaf ar ddail coed ewcalyptws ac yn byw yng nghoedwigoedd Awstralia.

## Cadwriaeth 
Yn ôl gweinidog iechyd Awstralia Sussan Ley, mae'r tymor tanau gwyllt Awstralia 2019-20, ac yn enwedig tanau De Cymru Newydd, wedi arwain at farwolaeth hyd at 8,400 coala (30% o'r boblogaeth leol) ar arfordir canol gogledd De Cymru Newydd.

Categori:Bolgodogion
Categori:Mamaliaid Awstralia
A-senee-ki-wakw

Hil o gewri carreg ym mytholeg yr Abenaki, un o bobloedd brodorol Gogledd America yw'r **A-senee-ki-wakw**.  Y cewri hyn oedd y creaduriaid cyntaf a grëwyd gan Glooscap, duw cyntafanedig yr Abenaki. Ond am eu bod mor fawr a thrwm ac felly'n lladd cymaint o anifeiliad wrth grwydro'r byd, cawsant eu difa gan Glooscap.

Maent yn perthyn i ddosbarth o gewri cyntefig tebyg i gewri barrug Jotunheimen ym mytholeg Llychlyn a'r Titaniaid ym mytholeg Roeg.

Categori:Mytholeg Gogledd America
Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Cewri
Jane Williams (Ysgafell)

Bardd, hanesydd ac awdures o Gymru oedd **Jane Williams**, neu **Ysgafell** (1 Chwefror 1806 – 15 Mawrth 1885). Fe'i ganed yn Llundain i rieni Cymreig ond ymsefydlodd ym mhentref Talgarth, Brycheiniog.

Ystyrir ei chyfrol arloesol *A History of Wales derived from Authentic Sources* (1869) y llyfr gorau ar y pwnc hyd gyhoeddi gwaith Syr John Edward Lloyd.

## Llyfryddiaeth
**Miscellaneous Poems* (1824)
*''Twenty Essays on the Practical Improvement of God's Providential Dispensations as Means to the Moral Discipline to the Christian* (1838)
**Artegall; or Remarks on the Reports of the Commissioners of Inquiry into the State of Education in Wales* (1848)
**The Literary Remains of the Rev. Thomas Price, Carnhuanawc … with a Memoir of his Life* (1845-55)
**The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse, Daughter of Dafydd Cadwaladr* (1857)
**The Literary Women of England * (1861)
**Celtic Fables, Fairy Tales and Legends versified* (1862)
**A History of Wales derived from Authentic Sources'' (1869)

Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Marwolaethau 1885
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Cymry Llundain
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Frycheiniog
Rio Negro (Amazonas)

bawd|250px|de|Machlud haul dros y Rio Negro, rhyw 2 km uwchlaw Manaus

Y **Rio Negro** (Portiwgaleg: *Rio Negro*, Sbaeneg: *Río Negro*, "Afon Ddu") yw'r mwyaf o'r afonydd sy'n llifi i mewn i Afon Amazonas o'r ochr chwith. Mae'n tarddu gerllaw ymylon dalgylch yr Orinoco, ac mae hefyd yn cysylltu a'r Orinoco trwy Gamlas Casiquiare. Mae'n llifo i mewn i'r Rio Solimões i ffurfio Afon Amazonas gerllaw Manaus, Brasil.

Gellir mynd a llongau bychain i fyny'r Rio Negro am tua 450 milltir, gyda dyfnder o tua 4 troedfedd. Fodd bynnag, yn y tymor sych mae'r banciau tywod yn broblem. Yn y tymor gwlyb, mae'r afon yn ymestyn dros ardal 20 milltir neu fwy o lêd.

Er gwaethaf yr enw, nid yw ei dyfroedd yn hollol ddu, yn hytrach mae'r lliw yn debyf i de. Daw'r lliw yma o'r dail sy'n disgyn i'r afon o'r fforestydd ar hyd ei glannau.

Negro
Negro
Tour de France 1907

**Tour de France 1907** oedd y pumed Tour de France, y cyntaf i gael reidiwr o Luxembourg yn gorffen yn y 10 safle uchaf. Cynhaliwyd o 8 Gorffennaf i 4 Awst 1907, roedd y ras 4488 kilomedr (2,788 Milltir) o hyd i gyd, rediodd y cystadlwyr ar gyflymder cyfartaledd o 28.47 kilomedr yr awr (17.690 mya). Nid oedd enillydd Tour de France 1906, René Pottier, yno i amddiffyn ei deitl han ei fod wedi hunanladd ym mis Ionawr.

Roedd Émile Georget yn agos at ennill y ras, ond cafodd ei gosbi am fenthyg beic, a rhoddwyd arweiniaeth y ras felly i Lucien-Petit-Breton. ROedd Petit-Breton yn seiclwr ddi-adnabyddadwy cyn y ras, roedd wedi dod i'r ras yn y categori "poinçonnée", a oedd ar gyfer reidwyr heb gefnogaeth tîm felly nid oedd yn cael unrhyw gefnogaeth mecanyddol bron. Enillodd Petit-Breton y ras a dau gymal. Yn wahanol i Tour mewn blynyddoedd cynt, roedd y ras yn rhydd o ddifrodwyr bron, ond parhaodd y twyllo.

## Cymalau
|}

## Dolenni allanol
*Canlyniadau Tour de France 1907 
*Hanes Tour de France
*Map Tour de France 

1907
Categori:1907 yn Ffrainc
Jillian Evans

[bawd|Video **(cymraeg)** / [:File:Evans, Jill (en).webm|(english)]]

Gwleidydd o Gymru yw **Jillian "Jill" Evans** (ganed 8 Mai 1959), sy'n aelod blaenllaw o Blaid Cymru a oedd yn Aelod Senedd Ewrop dros Gymru o 1999 hyd 2020. 

## Gyrfa
Ganed hi yn Ystrad Rhondda yn y Rhondda a'i haddysgu yn Nhonypandy a Phrifysgol Abertawe. Bu'n gweithio fel cynorthwydd ymchwil ym Mholytechnig Cymru lle enillodd radd M.Phil. Bu'n gweithio dros Sefydliad y Merched yng Nghymru am chwe blynedd cyn dod yn drefnydd gros Gymru i CHILD - Rhwydwaith Cefnogi Anffrwythlondeb Cenedlaethol.

Bu'n gadeirydd Plaid Cymru o 1994 hyd 1996.

Daeth yn Aelod Seneddol Ewrop yn etholiad 1999, gan ddod yn ASE cyntaf y Blaid gydag Eurig Wyn. Hi oedd yr aelod cyntaf i ddefnyddio'r Gymraeg mewn dadl yn Senedd Ewrop. Cadwodd ei sedd nes i'r Deyrnas Unedig adael yr Undeb Ewropeaidd o ganlyniad i Brexit yn 2020.

Roedd yn gadeirydd CND Cymru o 2001 hyd 2011.

Cafodd ei hethol yn Is-Lywydd Plaid Cymru yn 2004. Ar 8 Mehefin 2010 cafodd ei hethol yn ddiwrthwynebiad i olynu Dafydd Iwan fel Llywydd y Blaid, cymerodd drosodd fel Llywydd ym Medi 2010.

Yn Ionawr 2011, cyhoeddwyd ei bod yn un o gant oedd wedi gwrthod talu eu trwydded teledu, fel rhan o brotest Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn erbyn y cynlluniau arfaethedig i dorri cyllideb y sianel deledu Gymraeg S4C, a'r bwriad i drosglwyddo cyfrifoldeb ariannu'r sianel i ddwylo'r BBC.

Yn 2010 fe'i derbyniwyd i'r orsedd fel Urdd Derwydd er Anrhydedd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Jill Evans", Cymdeithas Hanes Plaid Cymru

Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Cynghorwyr Plaid Cymru
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Tour de France 1908

**Tour de France 1908** oedd y chweched Tour de France, ac fe'i cynhaliwyd o 13 Gorffennaf i 9 Awst 1908. Roedd y ras 4,488 kilomedr (2,789 milltir) o hyd. Fel y rasys cynt, domineiddwyd hi gan y Ffrancwyr, gorffennodd dau Eidalwr ac un Luxembourgiwr yn y 10 safle uchaf.

Ar ôl ei fuddugoliaeth yn 1907, Lucien Petit-Breton oedd y ffefryn i ennill. Enillodd 5 o'r 14 cymal cyn gorffen i ail-adrodd ei fuddugoliaeth a phrofi ei gryfder a nad oedd yn syndod iddo ennill y ras y flwyddyn cynt.

## Cymalau
|}

## Dolenni allanol
*Hanes Tour de France 1908
* Tour de France 1908

1908
Categori:1908 yn Ffrainc
Afon Wrwgwái

Mae **Afon Wrwgwái** (, ) yn afon yn Ne America. Mae'n llifo o'r gogledd i'r de ac yn ffurfio'r ffin rhwng Brasil, Ariannin ac Wrwgwái, gan wahanu rhai o daleithiau'r  Mesopotamia Archentaidd oddi ar y ddwy wlad arall. Rhed rhwng taleithiau Santa Catarina a Rio Grande do Sul ym Mrasil; yn ffurfio ffin ddwyreiniol taleithiau Misiones, Corrientes ac Entre Ríos yn yr Ariannin; ac yn nodi ffiniau gorllewinol dosbarthau Artigas, Salto, Paysandú, Río Negro, Soriano a Colonia yn Wrwgwái.

Hyd yr afon yw tua 1,500&nbsp;km. Mae'n tarddu yn y Serra do Mar (Brasil), lle daw afonydd Canoas a Pelotas i mewn, 2,050 m uwch lefel y môr. Yma mae'r afon yn llifo trwy dir anwastad ac yn ffurfio nifer o raedrau.

Gydag afon Paraná, mae afon Wrwgwái yn ffurfio aber Río de la Plata. Gellir ei hwylio o Salto Chico ymlaen. Daw y Río Negro, sy'n tarddu yn ne Brasil ac yn rhedeg trwy Wrwgwái am 500&nbsp;km, i ymuno ag afon Wrwgwái 100&nbsp;km i'r gogledd o gymer afon Wrwgwái a'r Río de la Plata, yn Punta Gorda (Dosbarth Colonia, Wrwgwái).

Croesir yr afon gan Pont Ryngwladol Paso de los Libres-Uruguaiana, rhwng Ariannin a Brasil. Mae tair pont ryngwladol eraill yn ei croesi yn ogystal, rhwng yr Ariannin ac Wrwgwái, sef Pont Salto Grande, Pont y Cadfridog Artigas a Pont Libertador General San Martín.

Mae gan fasn afon Wrwgwái arwynebedd o 370,000 km². Ei phrif defnydd economaidd yw ar gyfer cynhyrchu trydan hydroelectrig (gweler Argae Salto Grande).

## Yr enw
Daw enw'r afon o gamddealtwriaeth yr ymsefydlwyr Sbaenaidd o'r enw brodorol. Mae'r enw gwreiddiol, ''Urugua'ý'', yn yr iaith Guaraní, yn golygu "afon yr adar paentiedig".

Wrwgwai
Wrwgwai
Wrwgwai
Tour de France 1909

**Tour de France 1909** oedd y seithfed Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 5 Gorffennaf i 1 Awst 1909. Roedd y ras 4,498 kilomedr (2,794.9 milltir) o hyd dros 14 cymal.

Ni gystadlodd cyn-enillwr 1907 ac 1908, Lucien Petit-Breton, ac o'r herwydd, François Faber, a daeth yn ail y flwyddyn gynt, oedd y ffefryn i ennill y ras, aeth Faeber ymlaen i ennill 6 o'r 14 cymal gan ennill y ras yn hawdd.

Ar ôl y cymal cyntaf, y Belgwr Cyrille van Hauwaert oedd yn arwain y ras, y tro cyntaf yn hanes y Tour nad oedd Ffrancwr yn arwain, cymerodd Faber drosodd yr arweiniad ar yr ail gymal a deliodd hi hyd y diwedd gan wneud y Tour yma y cyntaf erioed i beicio a chael ei hennil gan Ffrancwr.

|}

## Dolenni allanol
* Torelli.com Canlyniadau Tour de France 1909 
* Memoire-du-Cyclisme.net Canlyniadau Tour de France 1909 
* Tour de France 1909

1909
Categori:1909 yn Ffrainc
Tour de France 1910

**Tour de France 1910** oedd yr wythfed Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 3 Gorffennaf i 31 Gorffennaf 1910. Roedd y ras 4,737 kilomedr (2,943 milltir) o hyd dros 15 cymal.

Hwn oedd y Tour cyntaf i fynd i fynyddoedd y Pyrénées. Y ddau ffefryn i ennill y ras oedd enillwr 1909, François Faber, abrintiwr, a Octave Lapize, dringwr. Oherwydd y system bwyntiau a ddefnyddwyd i benderfynnu'r enillydd, roedd eu cyfle o ennill yn weddol hafal, dim ond o 4 pwynt enillodd Lapize y ras yn y diwedd.

Cyflwynwyd *broom wagon* i'rras am y tro cyntaf, er mwyn codi reidwyr a oedd yn rhoi'r gorau yn ystod y ras.

|}

## Dolenni allanol 
* Canlyniadau Tour de France 1910 
* "*The "Assassins" send the race to the Pyrenees*, VeloArchive
* Hanes Tour de France 1910
* Tour de France 1910

1910
Categori:1910 yn Ffrainc
Foyel

*Cacique* neu bennaeth llwyth o frodorion Patagonia oedd **Foyel** (fl. tua 1870-1885), a fu'n ymladd yn erbyn byddin Ariannin yn ystod ymgyrchoedd Concwest yr Anialwch.

Roedd ganddo reolaeth ar diroedd eang i'r de o Lyn Nahuel Huapi. Mae ansicrwydd ynghylch ei darddiad ethnig, gyda rhai ffynonellau yn dweud ei fod yn perthyn i'r Araucano, eraill ei fod yn perthyn i'r  Tehuelche; daw ei enw o iaith y Mapuche. Cofnodir iddo ef a dau bennaeth arall, Lauquen a Chuquinchano, wneud cytundeb heddwch a llywodraeth Ariannin yn 1873. Aelodau o'r llwyth oedd dan ei arweiniad ef oedd yn gyfrifol am yr ymosodiad ar y pedwar fforiwr o'r Wladfa yn Nyffryn y Merthyron 1884, pan laddwyd tri ohonynt ac y dihangodd John Daniel Evans diolch i'w geffyl Malacara. Roedd Foyel yn un o'r ddau *cacique* olaf i ildio i'r fyddin yn ystod Concwest yr Anialwch; wedi brwydr ar 18 Hydref 1884, ildiodd ef ac Inacayal i fyddin dan Miguel Vidal.

Dywedir iddo gasglu trysor sylweddol o aur, gemau ac arian, ac yn ddiweddarach ei guddio, ond nid oes neb wedi llwyddo i'w ddarganfod. Enwyd afon Río Foyel yn nhalaith Río Negro a phentref El Foyel ar ei ôl.

Categori:Brodorion De America
Categori:Hanes yr Ariannin
Categori:Y Wladfa
Tour de France 1913

**Tour de France 1913** oedd yr 11ed Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 29 Mehefin i 27 Gorffennaf 1913. Roedd y ras 5,388 kilomedr o hyd, reidwyd y ras ar gyflymder cyfaltaledd o 26.715 kilomedr yr awr dros 15 cymal. Enillwyd y ras gan y Belgwr Philippe Thys.

## Cymalau
|}

## Dolenni allanol
*Canlyniadau Tour de France 1912 
*Hanes Tour de France 1912
*Map Tour de France 1912 

1913
Categori:1913 yn Ffrainc
Papur Pawb (Tal-y-bont)

*Ar gyfer yr hen bapur newydd Cymreig, gweler Papur Pawb.*

bawd|dde|200px|Clawr *Papur Pawb*, Tachwedd 2007

Papur bro misol o ardal fwyaf gogleddol Ceredigion yw ***Papur Pawb***. Mae’n gwasanaethu pentrefi Tal-y-bont, Bont-goch, Tre Taliesin, Tre’r-ddôl ac Eglwys-fach. Credir mai dyma’r papur bro sy’n gwasanaethu’r ardal leiaf o ran poblogaeth o holl bapurau bro Cymru.

Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Hydref 1974 gyda’r sylfaenwyr yn honni mae dyma oedd papur bro cyntaf Cymru gan fod papurau tebyg yn cael eu dosbarthu am ddim ymhlith sefydliadau Cymraeg eu hiaith yn unig. Credent yn gryf yn yr egwyddor bod gwir bapur bro yn gwasanaethu’r gymuned gyfan a dylid ei werthu mewn siopau lleol. Rhoddwyd gair o esboniad yn y rhifyn cyntaf am swyddogaeth ***Papur Pawb***, sef:

‘anelu i adlewyrchu pob agwedd ar fywyd cymdeithasol a diwylliannol y cylch mewn gair ac mewn llun. Bwriadwn i bawb feddwl am y papur fel gwasanaeth sy’n perthyn i’r gymdeithas gyfan, megis neuadd bentref neu ysgol, ac nid rhywbeth sy’n perthyn i grŵp bychan o fewn yr ardal yn unig.’

Mae ***Papur Pawb*** yn ymddangos deg mis y flwyddyn ac fe’i hargreffir yn Y Lolfa, Tal-y-bont. Pum ceiniog oedd pris y rhifyn cyntaf ac mae’r pris yn parhau yn isel iawn ar 50 ceiniog y copi.

Y golygydd cyntaf oedd Gwilym Huws (1974-1980) a’i olynydd oedd Gwyn Jenkins (1980-1985). Wedi hynny golygwyd y papur gan dimau o olygyddion dan ofal golygydd cyffredinol. Mae dros 40 o drigolion y gymuned yn cynorthwyo i gynhyrchu’r papur.

Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf yn rhannol mewn lliw yn 2008 a chyhoeddir atodiadau lliw yn cynnwys lluniau lliw o’r sioeau a gwyliau lleol yn flynyddol yn rhifyn Medi.
  
Mae gwefan ***Papur Pawb*** yn cynnwys y rhifyn cyfredol a dull o glywed y cynnwys drwy feddalwedd Readspeaker. Ceir yno hefyd rhai ôl-rifynnau a lluniau o archif y papur.

## Dolenni allanol
* Gwefan Papur Pawb
* Tudalen ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Ceredigion
Categori:Sefydliadau 1974
Yr Oriel Genedlaethol (Llundain)

Yr **Oriel Genedlaethol** yn Sgwâr Trafalgar, Llundain, yw oriel gelf genedlaethol y Deyrnas Gyfunol. Fe'i sefydlwyd ym 1824 pan prynodd y wladwriaeth Brydeinig 36 o beintiadau o gasgliad preifat John Julius Angerstein. Yn wahanol i nifer o orieli cenedlaethol eraill Ewrop, felly, nid yw'n seiliedig ar gyn-gasgliad brenhinol o gelf. Ceir yno 2,300 o beintiadau o orllewin Ewrop, yn cynnwys campweithiau o bob cyfnod o'r 13g hyd ddiwedd y 19eg.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Amgueddfeydd Llundain
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd
Categori:Orielau celf cenedlaethol
Sbigoglys

Planhigyn sy'n blodeuo ydy **Sbigoglys** neu **Pigoglys** (Enw Lladin:*Spinacia oleracea*; Saesneg: *Spinach*; ar lafar yn Gymraeg: **Sbinaits**) yn nheulu Amaranthaceae sy'n gynhenid i ganolbarth a de Asia. Mae'n blanhigyn unflwyddiad, ac yn llai aml, eilflwyddiad sy'n tyfu hyd at 30 centimetr o daldra. Gall oroesi dros y gaeaf mewn ardaloedd tymherus.

Mae'r dail yn tyfu bob yn ail, siâp hirgrwn trionglaidd ac an yn amrywio mewn maint; rhwng 2–30&nbsp;cm o hyd a 1–15&nbsp;cm o led gyda'r dail mwyaf ar fôn y planhigyn a dail llai tuag at y blagur blodeuo. Mae'r blodau yn anamlwg disylw, melyn-wyrdd tua 3–4&nbsp;mm yn niamedr sy'n aeddfedu i greu clystyrau 5-10mm o frwythau bach sych, talpiog a chaled sy'n cynnwys nifer o hadau.

Categori:Llysiau
Categori:Amaranthaceae
Tour de France 1912

**Tour de France 1912** oedd y degfed Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 30 Mehefin i 28 Gorffennaf 1912. Roedd y ras 5,289 kilomedr o hyd, reidwyd y ras ar gyflymder cyfaltaledd o 27.763 kilomedr yr awr dros 15 cymal.

Ar ôl i Odiel Defraye ennill 4 cymal o'r Tour of Belgium, cyflogodd Alcyon ef i gefnogi Gustave Garrigou er mwyn ail-adrodd ei fuddugoliaeth yn Tour de France 1911. Er, fel i'r ras fynd yn ei flaen, profodd Defraye i fod y reidiwr cryfaf a gwnaeth ei dîf ef yn arweinydd y tîm. Aeth Defraye ymlaen i ennill y Tour a daeth Garrigouyn drydydd.

## Cymalau
|}

## Dolenni allanol
*Canlyniadau Tour de France 1912 
*Hanes Tour de France 1912
*Map Tour de France 1912 

1912
Categori:1912 yn Ffrainc
Tour de France 1914

**Tour de France 1914** oedd yr 12fed Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 28 Mehefin i 26 Gorffennaf 1914. Roedd y ras 5,405 kilomedr (3,359 milltir) o hyd, reidwyd y ras ar gyflymder cyfaltaledd o 26.835 kilomedr yr awr dros 15 cymal. Enillwyd y ras gan y Belgwr Philippe Thys yn yr ail flwyddyn ganlynol.

Y diwrnodd ddechreuodd y Tour, llofruddwyd Franz Ferdinand yn Sarajevo, gan farcio dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf. Ar 3 Awst, goresgynodd Yr Almaen â Gwlad Belg a datagnont ryfel ar Ffrainc. Roedd yn bum mlynedd cyn i'r Tour nesaf gael ei ddal yn 1919. Bu farw'r tri dyn a enillodd y Tour rhwng 1907 a 1910 yn y rhyfel.

## Cymalau
|}

## Cyfeiriadau
* 1914 Tour de France results 

1914
Categori:1914 yn Ffrainc
Tour de France 1919

**Tour de France 1919** oedd yr 13fed Tour de France, a'i gynhaliwyd o 29 Mehefin i 27 Gorffennaf 1919. Roedd y ras 5,560 kilomedr o hyd, reidwyd y ras ar gyflymder cyfaltaledd o 24.054 kilomedr yr awr dros 15 cymal.

Ar 12 Awst, diarddelwyd Paul Duboc a oedd yn yr wythfed safle, am fenthyg car er mwyn mynd i drwsio echel ei bedal.

## Cymalau
|}

1919
Categori:1919 yn Ffrainc
Octave Mirbeau

Llenor, nofelydd a dramodydd o Ffrainc oedd  **Octave Mirbeau** (16 Chwefror 1848 – 16 Chwefror 1917).

Ystyrir ef yn un o lenorion Ffrangeg  pwysicaf y 19g. Ymhlith ei weithiau enwocaf mae'r nofel ''Le Journal d'une femme de chambre* (1900).

## Llyfryddiaeth ddethol 
### Nofelau 
bawd|chwith|150px|Henri-Gabriel Ibels, *Sébastien Roch*, 1906
* *Le Calvaire* (1886).
* *L'Abbé Jules* (1888).
* *Sébastien Roch* (1890).
* *Dans le ciel* (1892-1893).
* *Le Jardin des supplices* (1899).
* *Le Journal d'une femme de chambre* (1900).
* *La 628-E8* (1907).
* *Dingo* (1913).

### Dramâu 
* *Les Mauvais bergers* (1897)
* *Les affaires sont les affaires* (1903)
* *Farces et moralités* (1904).
* *Le Foyer* (1908).

## Beirniadaeth 
* *L'Affaire Dreyfus* (1991).
* *Lettres de l'Inde* (1991).
* *Combats esthétiques* (1993).
* *Combats esthétiques* (2006).

## Dolenni allanol 
* 20px Société Octave Mirbeau 
* 20px *Dictionnaire Octave Mirbeau'' 

Categori:Beirniaid llenyddol o Ffrainc
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Llenorion Ffrangeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Calvados
Hia C-ed O'odham

Mae'r '''Hia C-ed O'odham** ("Pobl y Tywynnau Tywod"), a elwir hefyd yn **Areneños**, **Papagos y Tywod**, neu **Pima y Tywod''', yn bobloedd brodorol Americanaidd gyda'u bro'n wreiddiol yn gorwedd yn ardal mynyddoedd Altas Tinajas (O'odham: *Uʼuva:k* neu *Uʼuv Oopad*) ger tref Ajo, Arizona, ar dir a rennir heddiw rhwng gwarchodfa natur Cabeza Prieta a'r Sierra El Pinacate dros y ffin ym Mecsico.

Ar hyn o bryd nid ydynt yn cael eu cydnabod yn swyddogol fel pobl brodorol gan UDA na Mecsico chwaith, er bod gan Cenedl y Tohono O'odham bwyllgor i gynrychioli eu buddiannau ac yn dal tie ger Ajo fel ymddiriedolaeth ar eu cyfer. Maent yn cael eu cynrychioli gan Gynghrair yr Hia-Ced O'odham. Heddiw mae mwyafrid yr Hia C-ed O'odham yn byw yn Ajo, Arizona, neu ar dir ffederal ger llaw lle ceir eu tir amaethyddol.

Maent yn perthyn yn agos i'r Akimel O'odham (Pima) a'r Tohono O'odham:

## Llyfryddiaeth 
* Trudy Griffin-Pierce, *Native Peoples of the Southwest* (Albuquerque, Mecsico Newydd: University of New Mexico Press, 2000)

Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America
Sean Yates

Seiclwr ffordd proffesiynol o Loegr oedd **Sean Yates** (ganwyd 18 Mai 1960,  Ewell, Surrey).

Cyn cychwyn ei yrfa broffesiynol, cystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1980, gan orffen yn chweched yn y pursuit 4 kilomedr. Cystadlodd hefyd yng Ngemau Olympaidd 1996. Enillodd Bencampwriaeth Cenedlaethol Treial Amser 25 milltir yn 1980.

Trodd yn broffesiynol yn 1982, gan ymuno â tîm Peugeot, cyn symyd ymlaen i Fagor yn 1988 lle roedd Yr Albanwr Robert Millar hefyd yn aelod. Ymunodd a tîm 7-Eleven yn 1989 ac yna Motorola ble roedd Lance Armstrong hefyd yn aelod.

Yates oedd pencampwr pursuit proffesiynol Prydain yn 1982 a 1983.

Gwariodd Yates y rhafwyaf o'i yrfa proffesiynol fel domestique, ond enillodd gymalau yn y Tour de France a'r Vuelta a España yn 1988. Y flwyddyn honno, enillodd gymal hefyd yn ras Paris-Nice a'r Midi-Libre a gorffenodd yn bedwerydd yn y Kellogg's Tour of Britain. Y flwyddyn canlynol,1989, cymerodd ddau gymal a buddugoliaeth yn y Tour of Belgium, enillodd y GP Eddy Merckx a gorffenodd yn ail yn y Gent-Wevelgem.

Gwisgodd Yates y Maillot jaune fel arweinydd y ras yn ystod Tour de France 1994, ar y pryd ef oedd ond y trydydd Prydeiniwr erioed i wisgo'r crys. Cystadlodd Yates mewn 12 Tour agn gyflawni naw.

Ar ôl ymddeol o fod yn reidiwr proffesiynol yn 1996, daeth Yates yn reolwr y Linda McCartney Racing Team, a gystadlodd yn y Giro d'Italia. Ar ôl i'r tîm ddod i ben yn 2001, helpodd sefydlu tîm Awstraliaidd iteamNova, ond gadawodd ar ôl i'r arian redeg allan. Symudodd ymlaen i reoli tîm Discovery yn 2005 ar wahoddiad Lance Armstrong, arweiniwr y tîm ar y pryd.

Er nad oedd yn reidiwr proffesiynol bellach, cariodd Yates ymlaen i ymarfer a rasio ym Mhrydain, gan ffitio rasio oamgylch ei waith yn rheoli timau. Yn 1997, enillodd Bencampwriaeth Treial Amser 50 milltir, a gorffenodd yn drydydd yn yr un ras yn 2005.

Ym mis Mai 2007, datganodd Yates nad oedd bellach yn gallu cystadlu fel reidiwr 'veteran' oherwyth y trafferthion a oedd yn parhau iw cael gyda afreoleidd-dra yn ei galon.

Ef oedd cyfarwyddwr chwaraeon Discovery Channel Pro Cycling Team yn 2007.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Sean Yates 
**Q&A: Sean Yates* Ben Moore, BBC, 2007.
*Proffil ar cyclingwebsite.net

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Hyfforddwyr seiclo o Loegr
Categori:Genedigaethau 1960
2010au

20g - **21g** - 22g
1960au 1970au 1980au 1990au 2000au - **2010au** - 2020au 2030au 2040au 2050au 2060au
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Bened XVI
*Pab Ffransis
*Yr Arlywydd Barack Obama (Unol Daleithiau)
*Yr Arlywydd Vladimir Putin (Rwsia)
*Yr Arlywydd Dmitry Medvedev (Rwsia)
*Yr Arlywydd Hu Jintao (Gweriniaeth Pobl Tsieina)
*Yr Arlywydd Xi Jinping (Gweriniaeth Pobl Tsieina)
*Yr Arlywydd Nicolas Sarkozy (Ffrainc)
*Yr Arlywydd François Hollande (Ffrainc)
*Canghellor Angela Merkel (Almaen)
*Y Frenhines Elisabeth II (y Deyrnas Unedig)
*Y Prif Weinidog Gordon Brown (y Deyrnas Unedig, tan 2010)
*Y Prif Weinidog David Cameron (y Deyrnas Unedig, o 2010)
* Kim Jong-un (Gogledd Corea)
* Benjamin Netanyahu (Israel)
*Yr Arlywydd Mahmoud Ahmadinejad (Iran)
*Yr Arlywydd Hassan Rouhani (Iran)
*Yr Arlywydd Bashar al-Assad (Syria, o 2000)
* Muammar al-Gaddafi (Libya, 1969-2011)
*Yr Arlywydd Hugo Chávez (Venezuela), 1999-2013)
*Yr Arlywydd Raúl Castro (Ciwba), o 2008)

**Diddanwyr**

**Chwaraeon**
*Y Gemau Olympaidd yn dychwelyd i Lundain yn 2012 am y tro cyntaf ers 1948.


Categori:Degawdau'r 21ain ganrif
Fuegiaid

250px|bawd|Darlun o Fuegiad (Yaghan, efallai) a wnaethpwyd ar fordaith HMS *Beagle*

Y **Fuegiaid** yw trigolion brodorol Tierra del Fuego, pwynt mwyaf deheuol De America.  Yn gyffredinol mae'r enw yn golygu pobl Yaghan Tierra del Fuego.  Yn Sbaeneg gall olygu unrhyw un o'r orynys honno.

Roedd y Fuegiaid yn perthyn i sawl grŵp yn wreiddiol, yn cynnwys yr Ona (Selk'nam), Haush (Manek'enk), Yahgan (Yámana), a'r Alacaluf (Kawésqar).  Ac eithrio'r Selk'nam, roedd y llwythau hyn i gyd yn byw ar arfordir Tierra del Fuego ac yn defnyddio canŵs i deithio o gwmpas yr arfordir a'r ynysoedd cyfagos.  Roedd y Selk'nam yn byw ar Isla Grande de Tierra del Fuego ac yn dibynnu'n bennaf ar hela guanacos am fwyd.  Siaradai'r pobloedd Fuegiaidd peoples sawl iaith wahanol: ieithoedd ynysig oedd yr iaith Kawésgar a'r iaith Yaghan, a siaradai'r Selk'namiaid iaith Chon, fel yn achos y Tehuelches ar y tir mawr.

Pan ddaeth yr Ewropeaid cyntaf, yn bobl o Tsile ac Ariannin, i ymsefydlu ar yr ynysoedd ganol y 1800au, daethant ag afiechydion fel y frech goch a'r frech wen gyda hwy, ac roedd y Fuegiaid yn methu eu gwrthsefyll.  Cafodd y boblogaeth ei degymu gan afiechyd, a syrthiodd nifer y Fuegiaid o rai miloedd yn y 1800au i ddim on rhai cannoedd erbyn y 1900au.  Heddiw nid oes yr un Fuegiad gwaed coch ar ôl; bu farw yr olaf yn 1930.

Categori:Pobloedd brodorol yr Ariannin
Categori:Pobloedd brodorol Tsile
117

1g - **2g** - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - **110au** - 120au 130au 140au 150au 160au 
112 113 114 115 116 - **117** - 118 119 120 121 122 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Trajan yn gorchfygu gwrthryfel yn Judea.
* Cymerir Trajan yn ddifrifol wael, ac ar ei wely angau mae'n penddi Hadrian fel ei olynydd.
* Hadrian yn dychwelyd rhannau healaeth o Mesopotamia i'r Parthiaid fel rhan o gytundeb heddwch.
* Dechrau adeiladu'r Pantheon yn Rhufain.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 9 Awst — Trajan, ymerawdwr Rhufain
* Gaius Cornelius Tacitus, hanesydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Categori:117
Tour de France 1911

**Tour de France 1911** oedd y chweched Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 2 Gorffennaf i 30 Gorffennaf 1911. Roedd y ras 5,344 kilomedr o hyd, reidwyd y ras ar gyflymder cyfaltaledd o 27.322 kilomedr yr awr dros 15 cymal. Roedd y cymal hiraf 470 kilomedr o hyd a cymerodd dros 18 awr i'r reidwyr gorau iw gyflawni. Allan o'r 84 reidiwr a ddechreuodd y Tour, dim ond 28 a lwyddodd iw gyflawni.

Rhoddodd ffefrynau'r ras y gorau yng nghymalau cynnar y ras, yr enillydd 1907 a 1908, Lucien Petit-Breton ar y cymal cyntaf, enillydd, 1910, Octave Lapize ar gymal 4, ac enillydd 1909, François Faber ar gymal 12. Enillodd reidiwr neydd, Paul Duboc, bedwar cymal a bu'n agos at ennill y Tour ond aeth yn sâl hanner ffordd drwy'r ras a gorffennodd yn ail, yr enillydd oedd Gustave Garrigou, a enillodd dau gymal.

## Cymalau 
|}

## Dolenni allanol 
*Canlyniadau Tour de France 1911 
*Hanes Tour de France 1911
*Map Tour de France 1911 

1911
Categori:1911 yn Ffrainc
Pont Alexandra

Pont yn Québec, Canada, ar draws afon Ottawa, yw **Pont Alexandra** (Ffrangeg: *Pont interprovincial Royal Alexandra*, Saesneg: *Royal Alexandra Interprovincial Bridge*).

Agorodd y Tywysog Siôr bont Alexandra, yn 1901.

Alexandra
Categori:Québec (dinas)
Mandan

bawd|230px|Dau aelod o'r llwyth Mandan
[bawd|230px|Aelod o lwyth y Mandan mewn gwisg o groen byffalo yn edrych dros [Afon Missouri. Llun gan Edward S. Curtis, circa 1908. Llun o Lyfrgell y Gyngres,]]

Llwyth o frodorion Gogledd America yw'r **Mandan**. Yn hanesyddol roeddynt yn byw ar hyd glannau Afon Missouri a dwy afon sy'n llifo i mewn iddi, afonydd Heart a Knife River; heddiw yn nhaleithiau Gogledd Dakota a De Dakota.

Yn wahanol i lwythau eraill yr ardaloedd hyn, roedd y Mandan yn byw mewn pentrefi parhaol, yn hytrach na symud i ddilyn y byffalo. Heblaw hela, roeddynt hefyd yn amaethu.

Daethant i gysylltiad ag Ewropeaid yn 1738, ac ymwelwyd a hwy gan nifer o fasnachwyr dros y ganrif nesaf. Erbyn dechrau'r 19g roedd heintiau ac ymosodiadau gan lwythau eraill wedi gostwng eu nifer yn sylweddol. Wedi haint o'r Frech Wen yn 1837, roedd eu nifer cyn ised a 125. Oherwydd hyn, ymunasant a llwythau cyfagos yr Arikara a'r Hidatsa.

Dros y degawdau nesaf, lleihaodd tiroedd y llwythau dan bwysau o'r llywodraeth. Sefydlwyd tiriogaeth iddynt yn Fort Berthold, yn wreiddiol o tua 8 miliwn acer (32,000&nbsp;km²), ond erbyn  1910, roedd ei faint wedi gostwng i tua 900,000 acer (3,600&nbsp;km²). Yn 1934 unwyd y Mandan yn swyddogol a'r Hidatsa a'r Arikara. Bu farw'r Mandan gwaed-llawn olaf yn 1971; mae'r Mandan presennol o hil gymysg.

Cysylltwyd y Mandan a'r chwedl am ddarganfyddiad America gan Madog ab Owain Gwynedd tua 1170. Dechreuodd straeon gylchredeg am lwyth y Mandan, yn haeru eu bod yn siarad Cymraeg ac yn ddisgynyddion y Cymry a deithiodd i America gyda Madog. Teithiodd John Evans o'r Waunfawr yng Ngwynedd i fyny Afon Missouri i chwilio am y Mandan ddiwedd y 18g. Cafodd hyd iddynt, ond ni chanfu unrhyw arwydd o eiriau Cymraeg yn eu hiaith.

Categori:Llwythau brodorol Gogledd America
Pantheon

: *Am ystyron eraill, gweler Pantheon (gwahaniaethu)*

Teml, a drowyd yn eglwys, yn Rhufain yw'r **Pantheon** (Lladin *Pantheon*, o'r Groeg Πάνθεον *Pantheon*, yn golygu "Teml yr holl dduwiau"). Adeiladwyd y Pantheon fel teml i saith duw y saith planed yng ngrefydd wladwriaethol Rhufain. Mae'n parhau mewn cyflwr da, wedi ei gadw'n well nag unrhyw adeilad Rhufeinig arall ac efallai'n well nag unrhyw adeilad arall o'i oed yn y byd.

Adeiladwyd yr adeilad presennol ar seiliau adeilad blaenorol, a godwyd gan Agrippa tua 27 CC. Llosgwyd yr adeilad hwn yn 80 OC., a thua 117 dechreuwyd ar y gwaith o godi adeilad newydd. Nid oes sicrwydd pwy oedd y prif bensaer, ond credir mai pensaer yr ymerawdwr Trajan, Apollodorus o Ddamascus, ydoedd. Gorffennwyd y gwaith tua 125 OC, yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr nesaf, Hadrian.

Ers cyfnod y Dadeni, mae wedi ei ddefnyddio fel man claddu i nifer o bobl enwog, yn arbennig yr arlunydd Raffael. Mae dau o frenhinoedd yr Eidal, Vittorio Emanuele II a Umberto I, wedi eu claddu yno hefyd.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Rhufain
Categori:Temlau Rhufeinig
Categori:Eglwysi'r Eidal
Ysgol Gyfun Oakdale

Ysgol gyfun cyfrwng Saesneg yn y Coed-Duon, Bwrdeistref Sirol Caerffili, yw **Ysgol Gyfun Oakdale** (Saesneg: **Oakdale Comprehensive School**).

Sefydlwyd yr ysgol ym 1968 fel Ysgol Uwchradd Fodern, gyda 350 o ddisgyblion.

## Cyn-ddisgyblion
* Joe Calzaghe - paffiwr
* Nicky Wire, James Dean Bradfield, Sean Moore a Richey James Edwards - aelodau o'r Manic Street Preachers
* Matthew Watkins - canolwr Newport Gwent Dragons a Chymru
* Steve Strange - Canwr
* Patrick Jones - Bardd

## Dolenni allanol
* Gwefan yr ysgol 
*Adroddiad Estyn 2008

Categori:Sefydliadau 1968
Oakdale
Oakdale
116

1g - **2g** - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - **110au** - 120au 130au 140au 150au 160au 
111 112 113 114 115 - **116** - 117 118 119 120 121 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Trajan yn gorffen ei ymgyrch yn erbyn Parthia trwy gipio dinasoedd Seleucia, Babylon, Ctesiphon a Susa. Mae'r Ymerodraeth Rufeinig yn cyrraedd ei maint eithaf.
* Trajan yn diorseddu Osroes I fel brenin Parthia, a gosod ei fab Parthamaspates yn ei le. Mae Parthamaspates yn Rhufeineiddio ei enw i *Parthicus*.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:116
115

1g - **2g** - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - **110au** - 120au 130au 140au 150au 160au 
110 111 112 113 114 - **115** - 116 117 118 119 120 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Trajan yn cipio Ctesiphon, prifddinas Parthia.
* Iddewon yn yr Aifft a Cyrene yn gwrthryfela yn erbyn Rhufain. Mae'r gwrthryfel yn lledu i daleithiau Cyprus, Judea a Mesopotamia.
* Dinistrir dinas Alexandria yn ystod yr ymladd rhwng Iddewon a Groegiaid.
* Pab Sixtus I yn olynu Pab Alexander I fel y seithfed pab.

## Genedigaethau 
* Pausanias, hanesydd a daearyddwr Groegaidd.

## Marwolaethau 
Categori:115
Othello

[bawd|160px|Yr actor Rwsaidd [Constantin Stanislavski fel Othello yn 1896.]]

Trasiedi gan William Shakespeare yw ***Othello*** (neu ***The tragedy of Othello, the Moor of Venice***). Perfformiwyd y ddrama am y tro cyntaf ar 1 Tachwedd 1604 ym Mhalas y Neuadd Wen (*Whitehall*) yn Llundain, ac ymddangosodd mewn print an y tro cyntaf yn 1622.

## Cymeriadau
Categori:Dramâu Saesneg
Categori:Dramâu 1604
Categori:William Shakespeare
Coblyn

Mae **Coblyn** neu **Fwgan** yn greadur drygionus o'r hen chwedlau, a ddisgifir yn aml fel corrach hyll a rhyfedd sy'n amrywio mewn taldra o faint corrach i faint dyn. Yn y chwedlau, priodolir hwy ag amryw o alluoedd, tymerau a golwg, gan ddibynu ar y chwedl a'r wlad y tarddir hi ohoni.

## Ffuglen
Yn fwy diweddar mae Coblynod yn ymddangos yn straeon J. R. R. Tolkien, yn *The Hobbit* a *The Lord of the Rings* ymysg eraill. Maent hefyd yn boblogaidd fel cymeriadau ym myd gemau cyfrifiadur ffantasi.

## Gweler hefyd
*Bwci

Categori:Cythreuliaid
Categori:Llên gwerin
Ctesiphon

Un o ddinasoedd mwyaf Mesopotamia oedd **Ctesiphon**. Daw'r enw Lladin 'Ctesiphon' neu 'Ctesifon' o'r Groeg 'T(h)esifon' neu 'Et(h)esifon','Ktesiphon' mewn Groeg diweddarach. Safai ar lan ddwyreiniol  Afon Tigris, gyferbyn a dinas Roegaidd Seleucia. Mae yn awr yn Irac, tua 35&nbsp;km i'r de o  Baghdad.

Ctesiphon oedd prifddinas ymerodraeth Parthia a phrifddinas brenhinllin y Sassanid yn ddiweddarach. Yn y 6g, hi oedd dinas fwyaf y byd. Yr unig olion sydd i'w gweld bellach yw bwa mawr Taq-i Kisra, yn y rhan sy'n awr yn dref  Salman Pak.

Oherwydd ei phwysigrwydd strategol, bu llawer o ymladd o gwmpas Ctesiphon. Cipiwyd hi nifer o weithiau gan yr Ymerodraeth Rufeinig, yn fwyaf nodedig gan yr ymerawdwr Trajan yn 115. Dychwelwyd y ddinas i'r Parthiaid gan ei olynydd Hadrian yn 117 fel rhan o gytundeb heddwch. Cipiwyd hi eto gan y cadfridog Rhufeinig Avidius Cassius yn 164, ac yn 197, anrheithiwyd y ddinas gan yr ymerawdwr Septimius Severus, a werthodd filoedd o'r trigolion fel caethion.  Lladdwyd yr ymerawdwr Julian mewn brwydr tu allan i'r muriau yn 363 yn ystod ei ryfel yn erbyn Shapur II.

Bu brwydr o gwmpas adfeilion Ctesiphon yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, pan orchfygwyd byddin Brydeinig oedd yn ceisio cipio Baghdad gan fyddin yr Ymerodraeth Ottoman.

Categori:Hanes Irac
Categori:Mesopotamia
Categori:Safleoedd archaeolegol Irac
Categori:Parthia
Bwci

Mae **Bwci** neu **Bwgan** (lluosog: **bwganod**) yn gymeriad o fyd llên gwerin.

## Ffuglen
Yn straeon J. R. R. Tolkien, megis *The Lord of the Rings*, mae Bwci yn Goblyn mawr.

Yn y gêm chwarae rôl Dungeons & Dragons, mae'r bwcïod ellyllon nos (spectre)(gweler Bwci yn Geiriadur Prifysgol Cymru)

## Gweler hefyd
*Coblyn
*Hobgoblyn

Categori:Cythreuliaid
Categori:Llên gwerin
Bob Denard

Milwr hur o Ffrancwr oedd **Bob Denard** (7 Ebrill 1929 – 13 Hydref 2007), efallai yr enwocaf o filwyr hur yr 20g.

Ganed ef yn Bordeaux, Aquitaine fel **Gilbert Bourgeaud**. Defnyddiai ef ei hun yr enw "Cyrnol Denard", a defnyddiai hefyd yr enw "Said Mustapha Mahdjoub". Gwasanaethodd yn y Fyddin Ffrengig yn Rhyfel Cyntaf Indo-Tsieina ac yn Algeria ac fel plismon yn Morocco cyn troi'n filwr hur yn y 1960au. Bu ganddo ef a'r milwyr oddi tano ran mewn rhyfeloedd neu ymgais i wrthdroi'r llywodraeth yn Biafra, Gabon, Angola, Saïr, Simbabwe, Benin, Gogledd Yemen ac Iran.

Cysylltir ef yn arbennig ag ynysoedd Comoros, lle bu a rhan mewn pedair ymgais i wrthdroi'r llywodraeth. Wedi iddi orfodi'r Arlywydd Ahmed Abdallah o'i swydd yn 1975, cynorthwyodd ef i ennill grym yn ôl yn 1978, gyda dim ond 50 o filwyr. Arhosodd ef a 30 o filwyr fel gwarchodlu personol Ahmed Abdallah, a daeth yn ddinesydd y Comoros. I bob pwrpas, Denard oedd yn rheoli. Pan ddaeth François Mitterrand yn Arlwydd Ffrainc yn 1981, collodd Denard gefnogaeth Ffrainc. Yn 1989 bu cweryl yn y Comoros, a lladdwyd yr arlywydd Ahmed Abdallah. Ystyrid bod Denard yn gyfrifol, a chymerodd Ffrainc ef i'r ddalfa yn 1991. Yn 1993 dedfrydodd llys ym Mharis ef i bum mlynedd o garchar am ei ran mewn ymgais i wrthdroi llywodraeth Benin yn 1977.

Ceisiodd Denard gipio grym yn y Comoros unwaith eto yn 1995, ond gyrrodd Jacques Chirac filwyr i gefnogi'r llywodraeth. Yn 1999 rhoddwyd ef ar ei brawf ym Mharis am lofruddio Ahmed Abdallah, ond oherwydd diffyg prawf, cafwyd ef yn ddieuog. Bu'n briod a chwech o ferched a bu ganddo saith o blant.

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Hurfilwyr o Ffrainc
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Bordeaux
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Pen Dinas, Aberystwyth

Bryn i'r de o Aberystwyth, Ceredigion, yw **Pen Dinas**. Adwaenir y bryn yn syth gan y tŵr uchel sy'n ei goroni. Ar yr ochr orllewinol i Ben Dinas, rhed  Afon Ystwyth i'r môr, tra bod harbwr Aberystwyth ac Afon Rheidol yn gorwedd i'r gogledd. Ceir golygfeydd oddi yma o ddyffrynoedd y ddwy afon, tref Aberystwyth, y Llyfrgell Genedlaethol a Bae Ceredigion. Saif y copa 114 metr uwchlaw lefel y môr.

## Hanes 
Adeiladwyd caer Oes yr Haearn ar Ben Dinas, sydd o bosibl yn esbonio'r enw hefyd. Yn ystod cloddio archaeolegol yn ystod y 1930au, darganfuwyd olion crochenwaith yn dyddio o tua 100 CC ar y bryn. Credir i'r gaer gyntaf gael ei hadeiladu gan y Celtiaid ar ochr ogleddol y bryn, ac na adeiladwyd ar gopa deheuol y bryn tan ddegawdau'n ddiweddarach. Er fod nifer o gaerau Oes yr Haearn eraill yn y cyffiniau, mae arddull adeiladu'r gaer yn fwy tebyg i gaerau a welir i'r dwyrain, yn agosach at y ffin bresennol a Lloegr, sy'n awgrymu o bosibl i'r gaer gael ei hadeiladu gan fudwyr o'r dwyrain tua 300 CC (Stanford: 1972). Mae'n debyg i ddyfodiad y Rhufeiniaid ddod ag oes y gaer fel amddiffynfa i ben.

Cofgolofn o'r 19g yw'r tŵr a welir heddiw. Mae'r twr, sydd ar siâp magnel yn wynebu i fyny, yn deyrnged i Dug Wellington a Brwydr Waterloo. Gobeithiwyd coroni'r golofn gyda cherflun o Wellington ar gefn ei geffyl, ond aeth y noddwyr i drafferthion ariannol cyn cwblhau'r gwaith.

bawd|dim|Cofgolofn Wellington ar gopa Pen Dinas

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Bryngaer Pen Dinas"; Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

Categori:Aberystwyth
Categori:Bryngaerau Ceredigion
Categori:Mynyddoedd a bryniau Ceredigion
Afon Missouri

Afon sy'n llifo i mewn i Afon Mississippi yn yr Unol Daleithiau yw **Afon Missouri**. Mae'n tarddu lle mae'r afonydd Madison, Jefferson a Gallatin yn cyfarfod yn nhalaith Montana, ac yn cyrraedd y Mississippi i'r gogledd o St. Louis, Missouri.  Mae ei hyd yn 2,341 milltir, ac mae ei dalgylch yn ffurfio chweched ran o holl gyfandir Gogledd America. Hi yw'r ail fwyaf o'r afonydd sy'n llifo i'r Mississippi. Gelwir hi yn "Big Muddy" a "Dark River" oherwydd y mwd yn ei dyfroedd.

Yr Ewropeaid cyntaf i weld yr afon oedd y fforwyr Ffrengig Louis Jolliet a Jacques Marquette. Cyhoeddwyd y disgrifiadau cyntaf ohoni gan Étienne de Veniard, Sieur de Bourgmont yn 1713 a 1714. Yn 1795-1797 teithiodd James MacKay a'r Cymro John Evans i fyny'r afon i chwilio am ffordd trwodd i'r Pasiffig, dan nawdd llywodraeth Sbaen. Aeth John Evans ymlaen i dreulio gaeaf gyda llwyth y Mandan, i chwilio gwirionedd y stori eu bod yn siarad Cymraeg ac yn ddisgynyddion ymsefydlwyr Cymreig dan arweiniad Madog ab Owain Gwynedd. Casgliad Evans oedd nadd oedd arwydd o ddylanwad y Gymraeg ar eu hiaith.

Rhwng 1804 a 1806 teithiodd Meriwether Lewis a William Clark i fyny'r afon ar gais Thomas Jefferson, gan orffen y gwaith o ddarganfod cwrs yr afon.

[bawd|dim|250px|Afon Missouri yn N.P. Dodge Park, [Omaha, Nebraska.]]
200px|bawd|dim|Cwrs Afon Missouri a'r afonydd sy'n llifo iddi

Missouri
Missouri
Missouri
Missouri
Missouri
Missouri
Missouri
Pentre'r Eglwys

Pentref bychan yng nghymuned Llanilltud Faerdref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, ydy '''Pentre'r Eglwys'* (Saesneg: *Church Village''). Saif ger Pontypridd. 

Yn 2011, roedd  () o boblogaeth (3 oed a throsodd) y Gymuned yn gallu siarad Cymraeg.

Aiff hanes y gymuned yn ôl i ganol y 19g pan nad oedd ond cartref saer coed a dau adeilad neu dŷ gwag yno, yn ôl cyfrifiad 1841. Tyfodd y pentref yn ystod y deng mlynedd canlynol ond eto, gan mai bach iawn oedd, dan enw pentref cyfagos Cross Inn y'i cofnodwyd yng nghyfrifiad 1851, pan oedd 91 o bobl yn byw yno mewn 14 cartref.

Cynhaliwyd ysgol mewn stablau ger fferm Tir Bach cyn symyd i ystafell hir y tu ôl i Tafarn y Groes yng nghanol y pentref. Roedd yr ystafell hefyd yn gartref i'r Bedyddwyr Cymreig. Adeiladwyd Capel yn ddiweddarach ym 1854 tua milltir i ffwrdd yng Ngwaun y Celyn. Erbyn cyfrifiad 1861, roedd tuag 11 o bobl yn byw mewn 22 cartref. ym Mhentre'r Eglwys ac agorwyd hi ar 4 Medi 2006. Mae cynlluniau i adeiladu miloedd o dai newydd yn y pentref. Mae cynlluniau hefyd ar gyfer ffordd-osgoi Penter'r Eglwys, mae hyn wedi bod ar y gweill ers 2006 ond nid oes gwaith wedi dechrau esioes (2007).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanilltud Faerdref
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)