open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dyfnaint

200px|bawd|Baner Dyfnaint (Croes Sant Pedrog)

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Ne-orllewin Lloegr yw **Dyfnaint** (Cernyweg: Dewnans; Llydaweg: Devnent; Saesneg: Devon). Caerwysg yw'r ddinas sirol. Mae'r sir yn ffinio â Chernyw, Gwlad yr Haf, Dorset, Môr Hafren a'r Môr Udd. Er i'r ardal gael ei goresgyn a'i gwladychu gan Sacsoniaid Wessex yn yr Oesoedd Canol Cynnar, mae'r enw yn gysylltiedig ag enw hen deyrnas Geltaidd Dumnonia.

bawd|200px|dim|Lleoliad Dyfnaint yn Lloegr

Dyfnaint ydyw'r unig sir yn Lloegr i fod â dau arfordir ar wahân, heb gyffwrdd â'i gilydd.

Mae baner Dyfnaint yn dyddio o 2003. Fe'i mabwysiadwyd ar ôl cystadleuaeth a gynhaliwyd gan y BBC. Mabwysiadwyd y briallu fel blodyn y sir hefyd.

Ceir sawl enw lle o darddiad Brythonig yn Nyfnaint (er enghraifft *combe* (cwm), *tor* (twr), *pen* (pen)) ond mae nhw'n fwy cyffredin ar ôl croesi Afon Tamar, ffin Cernyw, yn y gorllewin. Y dosbarth lluosocaf o'r enwau lleoedd hyn yw enwau'r Celtiaid ar afonydd.

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
### Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn wyth ardal an-fetropolitan a dau awdurdod unedol:

320px|dim

# Ardal Gogledd Dyfnaint
# Ardal Torridge
# Ardal Canol Dyfnaint
# Ardal Dwyrain Dyfnaint
# Dinas Caerwysg
# Bwrdeistref Gorllewin Dyfnaint
# Ardal Teignbridge
# Dinas Plymouth – awdurdod unedol
# Ardal South Hams
# Bwrdeistref Torbay – awdurdod unedol

### Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn 12 etholaeth seneddol yn San Steffan:
* Caerwysg
* Canol Dyfnaint
* De-orllewin Dyfnaint
* Dwyrain Dyfnaint
* Gogledd Dyfnaint
* Newton Abbot
* Plymouth Moor View
* Plymouth Sutton a Devonport
* Tiverton a Honiton
* Torbay
* Torridge a Gorllewin Dyfnaint
* Totnes

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Dolenni allanol 
* Cyngor Sir Dyfniant 
* An Ger Dewnansek (yn nhafodiaith Dyfnaint)


Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw **Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr**. Mae'n cynnwys rhan ddwyreiniol Sir Gaerfyrddin.

Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

## Aelodau 
* 1999 – 2016: Rhodri Glyn Thomas (Plaid Cymru)
* 2016 - presennol: Adam Price (Plaid Cymru)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiad 2011
### Canlyniadau Etholiad 2007
### Canlyniad etholiad 2003
### Canlyniad etholiad 1999 
## Gweler Hefyd
*Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Sir Gaerfyrddin
Harri II, brenin Lloegr

**Harri II o Loegr** (5 Mawrth 1133 – 6 Gorffennaf 1189) oedd brenin Lloegr o 25 Hydref 1154 hyd at ei farw.

Roedd yn fab i'r Ymerawdres Matilda a Geoffrey Plantagenet. Cafodd ei eni yn Anjou.  Ei wraig oedd Eleanor o Aquitaine. Harri oedd tad y brenhinoedd Rhisiart I, brenin Lloegr a John, brenin Lloegr.

Derbyniodd ddugiaeth Normandi gan ei dad yn 1150, yna ar farwolaeth ei dad yn 1151, etifeddodd Anjou a Maine. Yn 1152 daeth yn ddug Aquitaine trwy briodi Eleanor o Aquitaine, yna yn 1154 etifeddodd goron Lloegr.  Bu farw yn y Castell Chinon.

*Llysenwau*: "Curt Mantle", "Fitz Empress", "Y Llew Cyfiawnder".

## Plant
* Wiliam (1153–1156)
* Harri, y brenin ieuanc (1155–1183)
* Matilda, neu Maud (1156–1189)
* Rhisiart I (1157–1199), brenin Lloegr 1189–1199
* Sieffre, Dug Llydaw (1158–1186)
* Eleanor, brenhines Castile (1162–1214)
* Joanna, brenhines Sisili (1165–1199)
* John (1167–1216)

## Cymru
Ceisiodd Harri II oresgyn teyrnas Gwynedd a gweddill Cymru yn 1157 ac eto yn 1163 a 1165.

Yn 1164, ymunodd y Gymru rydd gyfan, sef teyrnasoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth, ynghyd ag arglwyddi Cymreig Rhwng Gwy a Hafren, ag Owain Gwynedd yn ei ryfel dros gadw ymreolaeth y Gymru frodorol yn erbyn Harri II. Ar ôl buddugoliaethau gan y Cymry yn ardal Tegeingl, paratôdd brenin Lloegr fyddin fawr i ymosod ar Gymru. Ymgynullodd byddin yr Angefiniaid yn arglwyddiaeth Croesoswallt yn haf 1165 tra arhosai’r Cymry yr ochr arall i Fynydd y Berwyn.  Ceisiodd Harri II arwain ei fyddin i fyny Dyffryn Ceiriog gyda'r bwriad o groesi'r Berwyn a thorri'r llinell rhwng gogledd a de Cymru. Roedd mintai o’r Cymry yn aros eu cyfle. Ar ôl aros i'r Angefiniaid gyrraedd naill ai Aberceiriog neu Ddyffryn Ceiriog, ymosodasant ar flaengad byddin yr Angefiniaid gyda nifer o ddewrion yn syrthio ar y ddwy ochr. Gellir cyfeirio at y rhagod fel *Brwydr Coed Ceiriog.* Yn bwysicach byth roedd y tywydd yn erbyn Harri. Glawiodd yn drwm a suddai ei farchogion ar eu meirch rhyfel trwm i'r llaid ac felly hefyd y milwyr traed. Ffôdd gweddill y fyddin yn ôl i'r Gororau ac roedd ymgyrch brenin Lloegr ar ben.

Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1133
Categori:Marwolaethau 1189
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
De Clwyd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw **De Clwyd** o fewn Rhanbarth Gogledd Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

## Aelodau
* 1999 – 2011: Karen Sinclair (Llafur)
* 2011 - presennol: Ken Skates (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniad Etholiad 2021
### Canlyniad Etholiad 2016
### Canlyniad etholiad 2011
### Canlyniad Etholiad 2007
### Canlyniad Etholiad 2003
### Canlyniad Etholiad 1999
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Etholaeth newydd:** [[Y Blaid Lafur (DU)|]] **yn ennill**.
| align="right" | **gogwydd**
| align="right" | 
||
|-

## Gweler Hefyd
*De Clwyd (etholaeth seneddol)
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Sir Ddinbych
1818

18g - **19g** - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - **1810au** - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1813 1814 1815 1816 1817 - **1818** - 1819 1820 1821 1822 1823

----

## Digwyddiadau 
*11 Mai - Coroniad Siarl XIV, brenin Sweden
*20 Hydref - Cytundeb 1818 rhwng yr Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig
***Llyfrau**
**Charles Norris - *A Historical Account of Tenby*
**Mary Shelley - *Frankenstein*
***Cerddoriaeth**
**Franz Xaver Gruber - *Tawel Nos*
**Owen Williams - *Egwyddorion Canu*

## Genedigaethau 
*11 Ionawr - Daniel Silvan Evans, geiriadurwr (m. 1903)
*5 Mai - Karl Marx, athronydd (m. 1883)
*17 Mehefin - Charles Gounod, cyfansoddwr (m. 1893)
*30 Gorffennaf - Emily Brontë, awdures (m. 1848)
*18 Rhagfyr - David Davies (Llandinam) (m. 1890)
*24 Rhagfyr - James Joule, ffisegydd (m. 1889)

## Marwolaethau 
*10 Mai - Paul Revere, gwladgarwr Americanaidd, 83
*12 Medi - John Thomas (Eos Gwynedd), bardd, 76
* 1 Tachwedd - Marie-Gabrielle Capet, arlunydd, 57
1817

18g - **19g** - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - **1810au** - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1812 1813 1814 1815 1816 - **1817** - 1818 1819 1820 1821 1822

----

## Digwyddiadau 
*12 Chwefror - Brwydr Chacabuco rhwng Sbaen a'r Ariannin a Tsile
*4 Mawrth - James Monroe yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
*Ebrill - Daeargryn yn Palermo, yr Eidal
*31 Hydref - Ninkō yn dod Ymerawdwr Japan
*5 Tachwedd - Brwydr Khadki
***Llyfrau**
**Jane Austen - *Persuasion*
**Samuel Taylor Coleridge - *Biographia Literaria*
**Ann Hatton - *Gonzalo de Balvidio*
**Catherine Hutton - *The Welsh Mountaineer*
**John Thomas (Eos Gwynedd) - *Annerch Plant a Rhieni oddi ar farwolaeth William Thomas mab Lewis Thomas, Llanrwst*
***Drama**
*Franz Grillparzer - *Die Ahnfrau*
***Barddoniaeth**
**Thomas Moore - *Lalla Rookh*
***Cerddoriaeth**
**Muzio Clementi - *Gradus ad Parnassum*
**Gioachino Rossini - *La Cenerentola* (opera)
**Robert Williams - "Llanfair", neu "Bethel" (emyn-dôn)
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfennau cemegol Lithiwm, Cadmiwm a Seleniwm

## Genedigaethau 
*12 Gorffennaf - Henry David Thoreau, athronydd (m. 1862)
*30 Tachwedd - Theodor Mommsen, hanesydd (m. 1903)

## Marwolaethau 
*14 Gorffennaf - Anne Louise Germaine de Stael, awdures, 51
*28 Gorffennaf - Jane Austen, nofelydd, 41
1816

18g - **19g** - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - **1810au** - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1811 1812 1813 1814 1815 - **1816** - 1817 1818 1819 1820 1821

----

## Digwyddiadau 
*21 Mawrth - Sefydlu'r Académie des Beaux-Arts yn Ffrainc
*9 Gorffennaf - Yr Ariannin yn cael ei annibyniaeth o Sbaen
*24 Awst - Cytundeb St Louis rhwng Unol Daleithiau America a brodorion Gogledd America
*6 Tachwedd - James Monroe (Gweriniaethwr-Democrataidd) yn ennill yr etholiad ac yn dod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau
***Llyfrau**
**Jane Austen - *Emma*
**Ann o Abertawe - *Chronicles of an Illustrious House*
**Benjamin Constant - *Adolphe*
***Barddoniaeth**
**Arglwydd Byron - *The Siege of Corinth*
***Cerddoriaeth**
**Ludwig van Beethoven - Sonata piano rhif. 28
**Gioachino Rossini - *Il Barbiere di Siviglia* (opera)

## Genedigaethau 
*21 Ebrill - Charlotte Brontë, nofelydd (m. 1855)
*3 Gorffennaf - John Ralph Ormsby-Gore, Barwn 1af Harlech (m. 1876)
*13 Rhagfyr - Werner von Siemens, dyfeisiwr (m. 1892)

## Marwolaethau 
*23 Ebrill - Thomas Johnes, aelod seneddol, pensaer tirwedd, ffermwr, cyhoeddwr, llenor a chymwynaswr cymdeithasol, 67
*20 Mawrth - Mari I, brenhines Portiwgal, 81
*5 Mehefin - Giovanni Paisiello, cyfansoddwr, 76
*5 Gorffennaf - Dorothy Jordan, actores, 74
Steffan, brenin Lloegr

Bu **Steffan** (1096 – 25 Hydref 1154) yn frenin ar Loegr o 1135 hyd 1154. Roedd yn fab i Adela o Blois, chwaer Harri I, brenin Lloegr. Cafodd ei eni ym Mlois, Ffrainc.

Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1096
Categori:Marwolaethau 1154
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
1815

18g - **19g** - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - **1810au** - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1810 1811 1812 1813 1814 - **1815** - 1816 1817 1818 1819 1820

----

## Digwyddiadau 
*8 Ionawr – Rhyfel 1812: Brwydr New Orleans
*18 Mehefin - Brwydr Waterloo
***Llyfrau**
**Jane Austen - *Emma*
**Benjamin Constant - *Adolphe*
**Syr Walter Scott - *Guy Mannering*
***Barddoniaeth**
**Pierre-Jean de Béranger - *Chansons I*
***Cerddoriaeth**
**Giacomo Meyerbeer - *Gli Amori di Teolinda* (cantata)
**Anton Reicha - Concerto Clarinét

## Genedigaethau 
*1 Ebrill - Otto von Bismarck, gwleidydd (m. 1898)
*24 Ebrill - Anthony Trollope, nofelydd (m. 1882)
*12 Tachwedd - Elizabeth Cady Stanton (m. 1902)

## Marwolaethau 
*5 Mawrth - Franz Mesmer, 80
*18 Mehefin - Thomas Picton, milwr, 56
*7 Rhagfyr - Michel Ney, milwr, 46
Jane Davidson

Gwleidydd Cymreig ac aelod o'r Blaid Lafur yw **Jane Davidson** (ganwyd 19 Mawrth 1957). His oedd Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn Llywodraeth Cymru o 1999 hyd 2011, ac Aelod Cynulliad Pontypridd. Roedd hi'n athrawes cyn dod yn aelod Cynulliad.

Mae hi'n byw yng Ngwaelod-y-Garth gyda'i gŵr a'i thri phlentyn.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Birmingham
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Sue Essex

Gwleidydd o Loegr yw **Susan "Sue" Essex** (ganed 29 Awst 1945), a chyn-aelod o Lywodraeth Cynulliad Cymru.

## Bywgraffiad
Ganed Essex yn Cromford, Swydd Derby, a magwyd yn Tottenham, Llundain. Symudodd i Gymru yn 1971. Dechreuodd ei gyrfa wleidyddol fel Cynghorydd sir ar Gyngor Caerdydd, gan ddod y ddynes gyntaf i arwain y cyngor yn ddiweddarach.

Essex oedd yr Aelod Cynulliad dros Ogledd Caerdydd o 1999 hyd 2007. Roedd hefyd yn weinidog yn Llywodraeth Cynulliad Cymru. Bu'n Weinidog dros yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a Chynllunio o 2000 hyd 2003, a'r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus o 2003 hyd 2007. Ni safodd i gael ei hail-ethol yn 2007.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Proffil ar wefan y BBC, Medi 1999

Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Swydd Derby
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Karen Sinclair

Gwleidydd Cymreig yw **Karen Sinclair** (ganwyd 20 Tachwedd 1952); roedd hi'n Trefnydd yn Llywodraeth Cymru. Roedd yn Aelod Cynulliad De Clwyd rhwng 1999 a 2011 ac yn Gynghorydd Sir Ddinbych. Mae hi'n farchogwraig frwd.

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Glasynys

Gall **Glasynys** gyfeirio at:

*Owen Wynne Jones, bardd
*Yr Ynys Las, ynys fwyaf y byd
*Lasynys Fawr, cartref Ellis Wynne
Edwina Hart

Gwleidydd Cymreig yw **Edwina Hart** (ganwyd 26 Ebrill 1957). Roedd hi'n Aelod Cynulliad Gŵyr dros y Blaid Lafur rhwng 1999 a 2016.

Bu'n weinidog dros Gyfiawnder Cymdeithasol ac Adfywio yn Llywodraeth Cymru rhwng 2000 a 2003. Yna aeth yn Weinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol rhwng 2007 a 2011. Ei swydd olaf yn y Cynulliad oedd Gweinidog dros Fusnes, Menter, Technoleg a Gwyddoniaeth, rhwng 2011 a 2016. Ni gystadlodd yn etholiad Cynulliad 2016.

Cyn cael ei hethol i'r Cynulliad bu'n gweithio ym myd bancio ac yn llywydd undeb y BIFU, sy'n awr yn rhan o undeb Amicus. Priod Edwina yw Bob Hart.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Sir Abertawe
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
1814

18g - **19g** - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - **1810au** - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1809 1810 1811 1812 1813 - **1814** - 1815 1816 1817 1818 1819

----

## Digwyddiadau
*29 Ionawr - Brwydr Brienne rhwng Napoleon a Gebhard Leberecht von Blücher.
*31 Ionawr - Gervasio Antonio de Posadas yn dod yn arweinydd yr Ariannin.
*14 Chwefror - Napoleon yn ennill Brwydr Vauchamps.
*18 Chwefror - Napoleon yn ennill Brwydr Montereau.
*7 Mawrth - Napoleon yn ennill Brwydr Craonne.
*25 Mawrth - Mae'r De Nederlandsche Bank yn cael ei sefydlu.
*6 Ebrill - Louis XVIII yn dod yn frenin Ffrainc.
*10 Ebrill - Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington, yn ennill Brwydr Toulouse.
*5 Gorffennaf - Brwydr Chippawa rhwng Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Unedig.
*24 Rhagfyr - Cytundeb Ghent: Diwedd y Rhyfel 1812.

***Llyfrau**
**Jane Austen - *Mansfield Park*
**Maria Edgeworth - *Patronage*
**Syr Walter Scott - *Waverley*
***Seren Gomer* yn cael ei lansio;
***Cerddoriaeth**
**Ludwig van Beethoven - *Fidelio* (opera)
**Franz Schubert - *Gretchen am Spinnrade* (*Singspiel*)

## Genedigaethau
*27 Ionawr - Eugene Viollet-le-Duc, pensaer (m. 1879)
*18 Mai - Mikhail Bakunin, gwleidydd ac athronydd (m. 1876)
*15 Hydref - Mikhail Lermontov, awdur (m. 1841)
*6 Tachwedd - Adolphe Sax, cerddor (m. 1894)

## Marwolaethau
*28 Mawrth - Joseph-Ignace Guillotin, dyfeisydd, 75
*26 Medi - Owen Jones (Owain Myfyr), hynafiaethydd
*5 Hydref - Thomas Charles o'r Bala, diwiynydd, 58
*2 Rhagfyr - Marquis de Sade, llenor, 74
*27 Rhagfyr - Joanna Southcott, arweinydd crefyddol, 64
1812

18g - **19g** - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - **1810au** - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1807 1808 1809 1810 1811 - **1812** - 1813 1814 1815 1816 1817

----

## Digwyddiadau 
* 22 Gorffennaf - Brwydr Salamanca
* 7 Hydref - Brwydr Borodino
* 19 Hydref - Napoleon yn encilio o Moscow
* **Llyfrau**
** Felicia Hemans - *The Domestic Affections and Other Poems*
** Lewis Hopkin - *Y Fêl Gafod*
** Benjamin Millingchamp - ''A Sermon preached at St. Peter's Church, Carmarthen, on Thursday, July 4th, 1811*
** Johann David Wyss - *The Swiss Family Robinson*
* **Drama**
** Joanna Baillie - *Orra''
* **Cerddoriaeth**
** Ludwig van Beethoven
*** Symffoni rhif 7
*** Symffoni rhif 8

## Genedigaethau 
* 7 Chwefror - Charles Dickens, nofelydd (m. 1870)
* 15 Chwefror - Charles Louis Tiffany
* 3 Ebrill - Henry Richard, "Yr Apostol Heddwch", gwleidydd (m. 1888)
* 7 Mai - Robert Browning, bardd (m. 1889)
* 19 Mai - Yr Arglwyddes Charlotte Guest, cyfieithydd y Mabinogi (m. 1895)

## Marwolaethau 
* 15 Ionawr - Theophilus Jones, hanesydd, 52
* 11 Mai - Spencer Perceval, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 59
Jane Hutt

Gwleidydd Seisnig yw **Jane Hutt** (ganwyd 15 Rhagfyr 1949). Mae'n aelod o'r Blaid Lafur ac yn Aelod o'r Senedd dros etholaeth Bro Morgannwg ers 1999.

Ganwyd Hutt yn Epsom, Lloegr; daeth ei nain a'i thaid, a oedd yn Gymry Cymraeg rhugl, o Gymru. Mae Jane hithau'n mynychu gwersi Cymraeg (2018). Cafodd ei haddysg ym Mhrifysgol Caint, Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddiaeth Llundain, a Phrifysgol Bryste.

Daeth yn Weinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar ei hethol i Gynulliad Cymru a daliodd y swydd tan Ionawr 2005 er gwaethaf tipyn o feirniadaeth. Wedyn symudwyd hi i fod yn Drefnydd Busnes y Cynulliad ac yna daeth yn Weinidog Plant, Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau.  Ers i Carwyn Jones ddod yn Brifweinidog yn 2009, hi oedd Gweinidog dros Gyllid a Busnes. Yna daeth yn Arweinydd y Tŷ a Phrif Chwip.

Ar 3 Tachwedd 2017, gadawodd Lywodraeth Cymru wedi gwasanaethu yn y cabinet am 18 mlynedd. Dychwelodd i'r cabinet yn Rhagfyr 2018 fel Dirprwy Weinidog a Prif Chwip o dan arweinyddiaeth Mark Drakeford.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Surrey
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Charles I, brenin Lloegr a'r Alban

bawd|Portread o Charles I, tua 1780

**Charles Stuart** (19 Tachwedd 1600 - 30 Ionawr 1649) oedd Tywysog Cymru o 1616 hyd 1625, ac wedyn brenin '''Charles I, brenin Lloegr a'r Alban''' o 27 Mawrth 1625 tan ei ddienyddiad yn sgil Rhyfel Cartref Lloegr. Roedd ei deyrnasiad yn gyfnod o frwydro am rym rhwng y brenin a'r senedd. Yn bleidiwr brwd dros hawl ddwyfol brenhinoedd, gweithredai Charles i gryfháu ei rymoedd ei hun, gan reoli heb y Senedd am gyfnod helaeth o'i deyrnasiad. Mae John Gwilym Jones yn ei gynnwys fel cymeriad yn ei ddrama *Hanes Rhyw Gymro*.

## Bywyd cynnar
Yn ail fab i'r Brenin James VI o'r Alban a'i wraig Anne o Ddenmarc, cafodd Charles ei eni ym Mhalas Dunfermline yn yr Alban ar 19 Tachwedd 1600. Ar farwolaeth Elizabeth I o Loegr yn mis Mawrth 1603, dyrchafwyd ei dad i orsedd Lloegr. Roedd Charles yn blentyn eiddil, ac, ar y dechrau, fe'i gadawyd yn yr Alban yng ngofal nyrsys rhag ofn i'w iechyd waethygu ar y daith hir i Lundain.

## Teyrnasiad cynnar
Esgynodd Charles i orsedd Lloegr a'r Alban ar farwolaeth ei dad ar 27 Mawrth 1625. Ar 13 Mehefin o'r un flwyddyn, priododd Henrietta Maria, yn absenoldeb y ddau gymar. Roedd ei senedd gyntaf, oedd wedi agor ym mis Mai, yn erbyn y briodas o'r cyntaf am mai pabyddes oedd hi, ac ofnid y byddai Charles yn lleddfu mesurau yn erbyn pabyddion a thanseilio Protestaniaeth fel crefyddol swyddogol y deyrnas.

## Brwydrau â'r Senedd
Roedd Charles yn brwydo â'r Senedd yn ystod rhan helaeth o'i deyrnasiad.

## Achos llys a'i ddienyddio
bawd|dde|300px|Print Almaenig o'r 17eg ganrif yn dangos dienyddiad Charles I
Cyhuddiwyd Charles o uchel frad ac uchel droseddau eraill ar 2 Ionawr 1649. Gwrthododd Charles bledio gan fynnu nad oedd gan lys mo'r hawl i ddwyn achos yn erbyn brenin. Fe'i cafwyd yn euog, a llofnodwyd warant marwolaeth gan 59 o'r comisiynwyr, gan gynnwys John Jones, Maesygarnedd ar 29 Ionawr 1649. Fe'i dienyddiwyd y diwrnod wedyn ar lain o dir o flaen y Tŷ Gwledda, Whitehall yn Llundain.

## Plant
*Charles James Stuart (1629)
*Charles II, brenin Lloegr a'r Alban (1630-1685)
*Mari Stuart, tywysoges Orange (1631-1660)
*James II/VII, brenin Lloegr a'r Alban (1633-1701)
*Elisabeth Stuart (1635-1650)
*Anne Stuart (1637-1640)
*Catrin Stuart (1639)
*Harri Stuart (1640-1660)
*Henrietta Anne Stuart (1644-1670)

## Arfau

File:Coat of Arms of the Stuart Princes of Wales (1610-1688).svg|Arfau fel Tywysog Cymru
File:Coat of arms of England (1603–1649).svg|Arfau fel Charles I yn Lloegr
File:Coat of Arms of Scotland (1603-1649).svg|Arfau fel Charles I yn yr Alban

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1600
Categori:Marwolaethau 1649
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Categori:Tywysogion Cymru
Janet Ryder

Gwleidydd o Loegr sy'n gweithio yng Cymru yw **Janet Ryder** (ganwyd 21 Mehefin 1955). Etholwyd yn Aelod Cynulliad dros Rhanbarth Gogledd Cymru yn etholiad cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru ym 1999. Hi oedd Gweinidog cysgodol Plaid Cymru dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn ail Lywodraeth Cymru.

Cafodd ei geni yn Sunderland a'i haddysg yn Newcastle upon Tyne. Daeth i fyw i Gymru yn 1990 a dysgu Cymraeg. Bu'n athrawes ac yn Faer Rhuthun a chyn ei hethol i'r Cynulliad Cenedlaethol roedd yn Gynghorydd Sir Ddinbych (1995-1999).

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Janet Ryder 

Categori:Addysgwyr o Loegr
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Tyne a Wear
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Gwaelod-y-garth

Pentref ger Caerdydd yw **Gwaelod-y-garth** (), ym mhlwyf Pentyrch. Mae wedi bod yn rhan o Ddinas Caerdydd ers 1996 a bu'n rhan o sir Morgannwg Ganol rhwng 1974 a 1996. Fe'i lleolir rhwng Caerdydd a Phontypridd.

## Hanes
Yn yr 16g roedd Gwaelod-y-garth yn enwog am ei mwyngloddfeydd haearn. Agorwyd y gweithfeydd haearn cyntaf rhwng 1565 a 1625. Yn ystod y 19g ailagorwyd gweithfeydd yno gan gmwni Blackmoor Booker. Agorwyd Gwaith Glô Y Lan yn 1872 gan TW Booker a gyflogodd tua 300 o weithwyr. Ar 6 Rhagfyr 1875, oherwydd diffyg awyru, bu ffrwydriad a laddodd 12 o fechgyn. Dyma'r ddamwain waethaf o'i bath yn Ne Cymru yn y flwyddyn honno, a'r waethaf yn ardal Caerdydd erioed. Yn 2015, 140 mlynedd yn ddiweddarach, rhoddwyd torch o flodau yn y fan, i nodi'r drychineb.

Bu ymgyrchu i gadw'r gweithfeydd yn y 1990au.

## Enwogion
*Y Parch R.G.Berry. Dramodydd
*Dr Mary Gillham - un o'r merched cyntaf i ymweld ag Antarctica, yn 1959.
*G. J. Williams - ysgolhaig Cymraeg.
*Jane Davidson - gweinidog yn Llywodraeth Cynulliad Cymru.
*Catrin Dafydd - awdures, enillydd y Fedal Lenyddiaeth yn Eisteddfod yr Urdd 2005

## Addysg
Lleolir Ysgol Gynradd Gwaelod Y Garth ar y briffordd yn y pentref, sef ysgol gynradd ddwyieithog gyda unedau Cymraeg a Saesneg arwahan. Derbyniai dros 70% o'r plant eu addysg drwy gyfrwng y Gymraeg.

## Côr Godre'r Garth
Sefydlwyd Côr Godre'r Garth yn y pentref yn 1974. Er nad yw'r côr yn ymarfer yn y pentref mwyaf mae'n dal i arddel yr enw ac yn denu cantorio'n o'r ardal gyfagos.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Lluniau 

Categori:Pentrefi Caerdydd
1813

18g - **19g** - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - **1810au** - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1808 1809 1810 1811 1812 - **1813** - 1814 1815 1816 1817 1818

----

## Digwyddiadau 
* 23 Awst - Brwydr Großbeeren rhwng Ffrainc a Prwsia
* 26 Awst - Brwydr Katzbach rhwng Ffrainc a Prwsia gyda Russia
* 26 Awst-27 Awst - Brwydr Dresden
* 29 Awst-30 Awst - Brwydr Kulm
*16 Hydref-19 Hydref - Brwydr Leipzig
*25 Hydref - Brwydr Chateauguay rhwng Canada ac America
***Llyfrau**
**Jane Austen - *Pride and Prejudice*
**Thomas Jones (Dinbych) - *Hanes y Merthyron*
***Cerddoriaeth**
**Ludwig van Beethoven - *Wellingtons Sieg oder die Schlacht bei Vittoria*
**Louis Spohr - *Faust* (opera)

## Genedigaethau 
*19 Ionawr - Syr Henry Bessemer, dyfeisiwr (m. 1898)
*19 Mawrth - David Livingstone, meddyg a fforiwr (m. 1873)
*5 Mai - Søren Kierkegaard, athronydd (m. 1855)
*22 Mai - Richard Wagner, cyfansoddwr (m. 1883)
*10 Hydref - Giuseppe Verdi, cyfansoddwr (m. 1901)

## Marwolaethau 
*20 Ionawr - Christoph Martin Wieland, bardd, 79
*10 Ebrill - Joseph-Louis Lagrange, mathemategydd, 77
*17 Ebrill - Thomas Edwards (Yr Hwntw Mawr), crogwyd am lofruddiaeth
*5 Hydref - Tecumseh, arweinydd gwleidyddol a milwrol, 45
Andrew Davies (gwleidydd)

Gwleidydd o Gymru yw **Andrew Davies** (ganwyd 5 Mai 1952), ac aelod o'r Blaid Lafur. Ef oedd Aelod Cynulliad Gorllewin Abertawe yn Cynulliad Cenedlaethol Cymru rhwng 1999 a 2011. Roedd yn Weinidog dros Ddatblygu Economaidd a Thrafnidiaeth yn Llywodraeth Cymru o 2003 hyd 2007.

Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Swydd Henffordd
Categori:Pobl o Abertawe
Alun Pugh

Gwleidydd o Gymru yw **Alun John Pugh** (ganwyd 9 Mehefin 1955); roedd yn Weinidog dros Ddiwylliant, y Gymraeg a Chwaraeon yn Llywodraeth Cymru, 2003–2007. Ef oedd yr Aelod Cynulliad dros Orllewin Clwyd. Mae o'n dod o Lwynypia ac yn byw yn Rhuthun.

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Mike German

Gwleidydd Cymreig yw **Michael James German**, neu'r **Barwn German** OBE, a adnabyddir fel **Mike German** (ganwyd 8 Mai 1945). Etholwyd ef i'r Cynulliad am y tro cyntaf ym 1999. Bu'n Aelod Cynulliad dros Ddwyrain De Cymru hyd 30 Mehefin 2010, pan adawodd ei sedd i ddod yn Barwn German o Llanfrechfa ym Mwrdeistref Sirol Torfaen. Cymerodd ei wraig, sef cynhorydd Torfaen, Veronica German ei le fel Aelod Cynulliad. Mae'n gyn-arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru ac yn un o Is-lywyddion Anrhydeddus Searchlight Cymru.

Gwasanaethodd ddwywaith fel Dirprwy Brif Weinidog Cymru.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Dirprwy Brif Weinidogion Cymru
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Arweinwyr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Peter Black (gwleidydd Seisnig)

Gwleidydd Seisnig yw **Peter Black** (ganwyd 30 Ionawr 1960). Ef yw'r Aelod Cynulliad dros Ranbarth Gorllewin De Cymru. Ers 9 Mehefin 2007 mae'n un o aelodau Comisiwn y Cynulliad.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol 
*  Gweflog swyddogol

Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Pobl o Lannau Merswy
Harri I, brenin Lloegr

Bu **Harri I** (tua 1068 – 1 Rhagfyr 1135) yn frenin Lloegr o 3 Awst 1100 hyd at ei farw. Roedd yn fab i Wiliam I ac yn frawd i Wiliam II.

*Llysenw:* Beauclerc

Priododd Matilda, merch Malcolm III, brenin yr Alban, ym 1100, ar ôl iddo ddod i'r orsedd. Bu farw Matilda ym 1118; wedyn priododd Harri Adeliza o Louvain.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau'r 1060au
Categori:Marwolaethau 1135
Categori:Teyrnoedd yr 11eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Brycheiniog a Sir Faesyfed (etholaeth seneddol)

Roedd **Brycheiniog a Sir Faesyfed** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1918 hyd at 2024. Roedd yn etholaeth wledig ym Mhowys, canolbarth Cymru, oedd yn cynnwys hen siroedd Brycheiniog a Maesyfed. 

Roedd hi'n sedd diogel i Lafur o 1945 tan 1979, ond ers hynny mae hi wedi bod yn sedd ymylol rhwng y Torïaid a'r Democratiaid Rhyddfrydol. Collodd Llafur oherwydd y daeth y diwydiant trwm yn Nhe-Orllewin Brycheiniog i ben yn y 1960au a'r 1970au.

## Aelodau Seneddol 
* 1918 – 1922: Sidney Robinson (Rhyddfrydol Clymblaid)
* 1922 – 1924: William Albert Jenkins (Rhyddfrydol Genedlaethol *1922-1923*, Rhyddfrydol *1923-1924*)
* 1924 – 1929: Capten Walter D'Arcy Hall (Ceidwadol)
* 1929 – 1931: Peter Freeman (Llafur)
* 1831 – 1935: Capten Walter D'Arcy Hall (Ceidwadol)
* 1935 – 1939: Ivor Grosvenor Guest (Cenedlaethol)
* 1939 – 1945: William Frederick Jackson (Llafur)
* 1945 – 1970: Tudor Elwyn Watkins, (Llafur)
* 1970 – 1979: Caerwyn Eifion Roderick (Llafur)
* 1979 – 1985: Tom Ellis Hooson (Ceidwadol)
* 1985 – 1992: Richard Livsey (Rhyddfrydol)
* 1992 – 1997: Jonathan Evans (Ceidwadol)
* 1997 – 2002: Richard Livsey (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2001 – 2015: Roger Williams (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015 – 2019 Christopher Davies (Ceidwadol)
* 2019 - 2019: Jane Dodds (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2019 - 2024: Fay Jones (Ceidwadol)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
Ar 22 Mawrth 2019 plediodd Davies yn euog i gyhuddiadau o dwyll wrth gyflwyno hawliad am dreuliau seneddol. Roedd yr euogfarn yn cychwyn deiseb awtomatig yn yr etholaeth i weld os oedd yr etholwyr am iddo barhau i'w cynrychioli yn y Senedd. Ar 21 Mehefin 2019, cyhoeddwyd bod 19% o bleidleiswyr wedi deisebu i adalw Davies. Gan fod hyn yn fwy na'r trothwy o 10%, datganwyd bod ei sedd yn wag a bod angen isetholiad.

Cafodd Davies ei ddewis gan y Blaid Geidwadol i ail sefyll yn yr isetholiad fel ymgeisydd y blaid.. Penderfynodd Plaid Cymru  a'r Blaid Werdd beidio â chodi ymgeisydd i sefyll yn erbyn Davies er mwyn gwella cyfle Jane Dodds o'r Democratiaid Rhyddfrydol i ennill. Roedd Plaid Cymru, y Blaid Werdd a'r Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi aros yn yr Undeb Ewropeaidd. Y gred oedd mai'r Rhyddfrydwyr Democrataidd oedd y blaid *aros* mwyaf tebygol o ennill yr etholiad, a fellu fu, gyda Dodds yn cipio'r sedd.

bawd|Jane Dodds

 
 

bawd|Chris Davies

### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
### Etholiadau yn y 1970au
### Etholiadau yn y 1960au
### Etholiadau yn y 1950au
### Etholiadau yn y 1940au 
### Etholiadau yn y 1930au 
### Etholiadau yn y 1920au 
### Etholiadau yn y 1910au 
## Gweler hefyd
*Brycheiniog a Sir Faesyfed (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Powys
Wiliam II, brenin Lloegr

Bu **Wiliam II** (tua 1056 – 2 Awst 1100) yn frenin Lloegr o 9 Medi 1087 hyd at ei farw. Roedd yn fab i Wiliam I ac yn frawd i Harri I.

Fe'i llysenwid yn **Wiliam Rufus**, neu **Gwilym Goch** oherwydd ei wallt coch.

Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Y Normaniaid
Categori:Genedigaethau'r 1050au
Categori:Marwolaethau 1100
Categori:Teyrnoedd yr 11eg ganrif
Morffoleg (iaith)

Mewn ieithyddiaeth, **morffoleg** yw'r astudiaeth o adeiladwaith geiriau, am y rhyngwyneb rhwng ffonoleg a chystrawen. Mae cydrannau yn eiriau, sy'n cael eu hadnabod fel morffemau.

Gwahaniaethir rhwng morffoleg ffurfdroadol a morffoleg darddiadol. Mae morffoleg ffurfdroadol yn ymdrin â sut mae geiriau'n newid eu siâp i fynegi nodweddion gramadegol megis rhif (unigol neu luosog) a chyflwr mewn enwau, neu amser (presennol neu gorffennol) a pherson mewn berfau. Mae morffoleg darddiadol ar y llaw arall yn ymdrin â sut mae morffemau yn clymu wrth ei gilydd i fynegi gwahaniaethau geirfaol, fel, er enghraifft, y gellir creu ansoddeiriau yn y Gymraeg drwy ychwanegu'r olddodiad -*og* at fôn enw, megis *haul* + -*og* > *heulog*.

Fel arfer, mae morffemau ffurfdroadol yn digwydd yn agosach at fôn gair na morffemau tarddiadol. Gwelir hyn yn y Gymraeg mewn ffurf megis *lleihaodd*, sy'n cynnwys tair morffem, *llai* + -*ha*- 'peri' + -*odd* 'trydydd unigol gorffennol'. Morffem darddiadol yw -*ha*- sy'n creu berf yn golygu 'peri i fod yn' allan o ansoddair, a morffem ffurfdroadol yw -*odd* gan ei bod hi'n mynegi nodwedd ramadegol, amser gorffennol. Mae'r drefn yn yr achos hwn felly yn adlewyrchu'r tueddiad cyffredinol mewn iaith.

## Cysyniadau pwysig 
* Morffoleg ffurfdroadol
:* Rhediad
* Morffoleg darddiadol
:* Cyfansoddion
:* Dodiaid: rhagddodiaid, olddodiaid a mewnddodiaid

Categori:Morffoleg ieithyddol
Dyffryn Clwyd

:*Gweler hefyd Dyffryn Clwyd (gwahaniaethu)*.

Dyffryn eang yn Sir Ddinbych, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Dyffryn Clwyd**. Llifa afon Clwyd drwyddo, ar lawr y dyffryn, drwy drefi Rhuthun, Dinbych a Llanelwy, i aberu ym Môr Iwerddon ger Y Rhyl. Ar ochr ddwyreiniol y dyffryn ceir Bryniau Clwyd sy'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol.

Er mai o'r gogledd i'r de y llifa'r dyffryn, mae'r ffyrdd yn aml yn croesi o'r gorllewin i'r dwyrain, gyda phump o fryngaerau Neolithig yn gwarchod pob bwlch e.e. Moel Fenlli'n gwarchod Bwlch Pen Barras. Ar y cyfan, bywyd cefn gwlad sydd yma, ond yn y gogledd ceir trefi twristaidd y Rhyl a Phrestatyn. Yn y gogledd, hefyd mae un o brif ysbytai Gogledd Cymru: Ysbyty Glan Clwyd.

Ceir llawer o olion bywyd a diwylliant yma drwy Oes y Cerrig ac Oes yr Efydd, gan gynnwys olion Neanderthaliaid yn Ogof Bontnewydd, yng ngogledd-orllewin y Dyffryn a dynol yn Ogof Llandegla. Yn wir caiff gogledd-orllewin Cymru ei gyfrif yn 'un o'r llefydd pwysicaf yng ngorllewin Ewrop am dystiolaeth o weithgaredd dynol Paleolithig'. Yn yr Oesoedd Canol roedd cantref Dyffryn Clwyd yn cyfateb yn fras i'r dyffryn daearyddol ac roedd oddi fewn i'r hyn a elwid y Berfeddwlad (rhwng Afon Conwy a'r Ddyfrdwy).

bawd|dim|Lleoliad Dyffryn Clwyd
bawd|dim|Y Dyffryn o Fwlch Pen Barras
bawd|260px|dim|Môr o gwmwl dros y dyffryn

## Cyfeiriadau

Clwyd
Manaweg

]]
Iaith Geltaidd gynhenid Ynys Manaw yw **Manaweg** (Manaweg: Gaelg/Gailck). Mae'n perthyn yn agos i ieithoedd Celtaidd Iwerddon a'r Alban - Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban - fel rhan o'r is-deulu ieithyddol Q-Gelteg neu Goedeleg (sydd gyda'r Frythoneg yn rhan o deulu mwy, sef Celteg Ynysig).

## Hanes 
Credir i'r Fanaweg gael ei chyflwyno i'r ynys gan ymsefydlwyr o Iwerddon yn y 4g neu'r 5ed O.C. Ymsefydlai llwythi eraill o Iwerddon mewn rhannau gorllewinol o Gymru a'r Alban yn yr un cyfnod. Mae mileniwm gyntaf ei bodolaeth yn dywyll. Does dim llenyddiaeth o'r cyfnod wedi goroesi a rhaid dibynnu ar dystiolaeth enwau lleoedd a phersonol am ein gwybodaeth. Dim ond yn y 18g a'r 19eg y daw'r dystiolaeth ysgrifenedig gyntaf i'r golwg (ac eithrio ambell arysgrif a chofnod byr) ar ffurf cyfieithiadau crefyddol, geiriaduron a gramadegau, yn ogystal â cherddi llafar a baledi â'i gwreiddiau yn yr 16g efallai.

Daeth y Fanaweg i ben fel mamiaith fyw yn hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Bu farw siaradwr brodorol olaf y Fanaweg, Ned Maddrell, yn 1974, ond mae'r iaith wedi profi ychydig o adfywiad yn ddiweddar. Fe'i siaredir gan rai cannoedd o Fanawiaid - rhai sydd wedi dysgu'r iaith o ddiddordeb, a rhai o'u plant yn ogystal. Agorwyd yr ysgol Fanaweg gyntaf, y Bunscoill Ghaelgagh, yn 2001 a ceir darpariaeth meithrin dan nawdd sefydliad Mooinjer veggey. Yn ôl cyfrifiad 2011 mae 1,823 yn gallu ei siarad, ei darllen a'i hysgrifennu. Yn ôl yr adferwr iaith, Brian Stowell, dechreuodd yr adfywiad mewn Manaweg wedi i'r olaf o'r siaradwyr cynhenid farw yng nghanol yr 20g gan bod ganddyn nhw agwedd mor negyddol at yr iaith.

## Treigladau 
[bawd|250px|Mae [arwyddion dwyieithog i'w gweld mewn llawer o lefydd, er enghraifft, Douglas. Sylwch fod enw Manaweg y dre, *Doolish*, wedi treiglo i *Ghoolish*.]]
)]]

Fel pob iaith Celtaidd, ceir treigladau.  Mae ganddi ddau dreiglad: *boggaghys* (math o dreiglad meddal) a *stronnaghys* (math o dreiglad trwynol).  Mae dau fath o *boggaghys* i'w gweld mewn sefyllfoedd gwahanol.  Dydyn nhw ddim yn gweithio fel treigladau'r Gymraeg.

Dyma dreigladau Manaweg:

:

## Geirfa 
### Ymadroddion a geiriau 
:

### Rhifau 
:

#### Nodau am rifau 
Mae ffurfiau lluosog i'w weld ar ôl llawer o rifau.
* Does dim ffurf lluosog ar ôl  neu 
* Does dim ffurf lluosog ar ôl lluosrifau o 20+ (yn cynnwys 100, 1000 ac ati)
* Fel arfer, does dim ffurf lluosog ar ôl mesurau: e.e. arian ac amser.

## Arddodiaid 
Fel yn y Gymraeg, gellir rhedeg arddodiaid Manaweg yn ôl y person. Mae ganddynt ansoddeiriau meddiannol hefyd. Dyma ffurfiau '''' ‘gan’, a'r ansoddeiriau meddiannol yn *italaidd*:
 
:

## Gweler hefyd 
* Llenyddiaeth Fanaweg

## Llyfryddiaeth 
* G. Broderick, *A Handbook of Late Spoken Manx*. 3 cyfrol. (Llundain, 1984-86)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Newyddion ym Manaweg  (clywedol)
* Eitem mewn Gwyddleg am yr iaith Fanaweg ar Sianel Youtube An Ghaeilge 


Categori:Ieithoedd Celtaidd
Categori:Ynys Manaw
1811

18g - **19g** - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - **1810au** - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1806 1807 1808 1809 1810 - **1811** - 1812 1813 1814 1815 1816

----

## Digwyddiadau 
*13 Mawrth - Brwydr Lissa rhwng y Deyrnas Unedig a Ffrainc
*Ymwahanu'r Methodistiaid Calfinaidd oddi wrth Eglwys Loegr
***Llyfrau**
**Friedrich de la Motte Fouqué - *Undine*
**Jane Austen - *Sense and Sensibility*
***Cerddoriaeth**
**Ludwig van Beethoven - *Trio piano rhif 7*
**Giacomo Meyerbeer - *Gott und die Natur* (oratorio)
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Ïodin gan Bernard Courtois

## Genedigaethau 
*11 Mawrth - Thomas Jones (Glan Alun), bardd (m. 1866)
*12 Mawrth - Mary Pendrill Llewelyn, cyfieithydd ac awdures (m. 1874)
*20 Mawrth - Napoleon II, ymerawdwr Ffrainc (m. 1832)
* 14 Mai - Antoni Patek, oriadwr (m. 1877)
*31 Awst - Théophile Gautier, bardd (m. 1872)
*22 Hydref - Franz Liszt, cyfansoddwr (m. 1886)
Yn ystod y flwyddyn:
*John Williams (Ab Ithel), hynafiaethydd a golygydd (m. 1862)

## Marwolaethau 
*3 Mehefin - Henry Herbert, Iarll 1af Caernarfon, 69
*31 Awst - Louis Antoine de Bougainville, milwr, 81
*21 Tachwedd - Heinrich von Kleist, awdur, 34

## Cyfeiriadau
Cystrawen

**Cystrawen** (o'r Lladin *construenda*) yw'r drefn y rhoddir geiriau mewn cymal neu  frawddeg mewn gramadeg. Mewn ieithyddiaeth, gall gyfeirio at reolau cyffredinol ar gyfer pob iaith ddynol, neu at gystrawen iaith benodol (e.e. Cystrawen y Gymraeg). Mewn mathemateg, rhesymeg a gwyddor cyfrifiaduron, mae gan ieithoedd ffurfiol cystrawen arbennig eu hunain.

## Hanes 
Yn y bedwaredd ganrif cyn Crist yn Gandhara, ysgrifennodd Pāṇini ei Aṣṭādhyāyī, astudiaeth gynhwysfawr o ramadeg y Sanscrit. Dechreuodd yr astudiaeth o ramadeg yn Ewrop gyda Dionysius Thrax (170 ‑ 90 CC).

Ym 1660, cyhoeddodd Antoine Arnauld ei *Grammaire générale et raisonnée*, llyfr mawr ei ddylanwad. Defnyddiodd dulliau rhesymeg glasurol a'u cymhwyso i iaith. Honnodd fod iaith yn adlewyrchiad uniongyrchol o brosesau meddwl, ac mai'r iaith Ffrangeg oedd y ffordd fwyaf naturiol o fynegi syniadau!

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, daeth tro ar fyd diolch i ganfyddiadau ym maes ieithyddiaeth gymharol. Daeth ieithyddion i sylweddoli maint amrywiaeth ieithoedd y byd am y tro cyntaf, a herwyd y berthynas rhwng cystrawen a rhesymeg. Daeth i'r amlwg nad oedd un ffordd arbennig o fynegi syniad yn fwy naturiol na'r lleill i gyd.

## Damcaniaethau cyfoes 
Ar lefel haniaethol, mae sawl ffordd o ymdrin â chystrawen. Yn ôl rhai (Noam Chomsky yn eu plith), astudiaeth o'r wybodaeth ieithyddol sydd wedi'i ymgorffori yn y meddwl dynol yw cystrawen, a'i fod felly yn gangen o fioleg. Mae Gerald Gazdar ac eraill yn fwy platonig ac yn honi mai astudiaeth o sustem ffurfiol haniaethol yw cystrawen. Yn olaf, mae rhai ieithyddion fel Joseph Greenberg yn defnyddio cystrawen yn bennaf i ddosbarthu a chymharu ieithoedd.

Dyma'r mathau mwyaf poblogaidd o ddamcaniaethau cystrawennol:
* Gramadeg cynhyrchiol
* Gramadeg categorïaidd
* Gramadeg ddibyniaetheb
* Gramadeg stocastig
* Gramadeg ffwythianyddol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Y Dull Gramadegol 

Categori:Gramadeg
Categori:Termau iaith
Categori:Ieithyddiaeth
Rhestr ieithoedd

Dyma rhestr rannol o ieithoedd y byd sy'n cynnwys eu teulu ieithyddol, eu henw brodorol a'u codau ISO.
canol|600x600px

## Cyfeiriadau 

Categori:Rhestrau iaith
1810

18g - **19g** - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - **1810au** - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1805 1806 1807 1808 1809 - **1810** - 1811 1812 1813 1814 1815

----

## Digwyddiadau 
*10 Ionawr - Ysgariad Napoleon I, ymerawdwr Ffrainc a Josephine Beauharnais
*11 Mawrth - Priodas Napoleon I a Marie-Louise o Awstria
*12 Hydref - Yr Oktoberfest cyntaf yn yr Almaen: mae Ludwig, Tywysog Bafaria, yn priod y Tywysoges Therese o Saxe-Hildburghausen.

### Llyfrau
*Dafydd Ddu Eryri - *Corph y Gaingc*
*Richard Fenton - *Historical Tour through Pembrokeshire*
*Ann Hatton - *Cambrian Pictures*
*Anne Louise Germaine de Stael - ''De l'Allemagne*
### Cerddoriaeth
*Ludwig van Beethoven - *Für Elise*
*Gioachino Rossini - *La Cambiale di Matrimonio'' (opera)

## Genedigaethau 
*Dyddiad anhysbys: Thomas Lloyd Jones (Gwenffrwd), bardd (m. 1834)
*19 Ionawr - John Jones (Talhaiarn), bardd (m. 1869)
*1 Mawrth - Frederic Chopin, cerddor a chyfansoddwr (m. 1849)
*2 Mawrth - Pab Leo XIII (m. 1903)
*8 Mehefin - Robert Schumann, cyfansoddwr (m. 1856)
*29 Medi - Elizabeth Gaskell, nofelydd (m. 1865)
*1 Tachwedd - David Jones, bancwr a gwleidydd (m. 1869)
* 11 Rhagfyr -  Alfred de Musset, bardd a dramodydd (m. 1857)

## Marwolaethau 
*3 Ebrill - Twm o'r Nant, bardd a dramodydd, 71
*26 Mehefin - Joseph Michel Montgolfier, difeisiwr, 69
*27 Mehefin - Richard Crawshay, diwydiannwr a pherchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa, 70
*11 Tachwedd - Johann Zoffany, arlunydd, 77

## Cyfeiriadau
Seineg

Astudiaeth seiniau iaith lafar yw **seineg**, ac fe ystyrir yn un o brif feysydd ieithyddiaeth, yr astudiaeth wyddonol o iaith. Yn seineg astudir priodweddau'r seiniau eu hunain, y modd y caent eu cynhyrchu, eu clywed a'u deall. Mae'n wahanol, felly, i ffonoleg, sef yr astudiaeth o systemau seinegol haniaethol. Mae seineg yn ymdrin â'r seiniau eu hunain yn hytrach na'u cyd-destyn mewn iaith. Ni thrafodir semanteg (sef astudiaeth ystyr ieithyddol) ar y lefel hon o ddadansoddiad.

Mae tair prif gangen i seineg:
* seineg ynganol, sy'n ymwneud â lleoliad a symudiad y gwefusau, y tafod, tannau'r llais ac yn y blaen;
* seineg acwstig, sy'n ymwneud â phriodweddau tonnau sain a sut caent eu derbyn gan y glust fewnol; a
* seineg clybydol, sy'n ymwneud â synhwyro lleisiau, yn bennaf sut mae'r ymenydd yn gallu cynrychioli mewnbwn lleisiol.

Astudiwyd seineg cyn gynhared â 2,500 mlynedd yn ôl yn yr India, gydag eglurhad y gramadegydd Pāṇini o leoliad a natur ynganiad cytseiniaid yn ei draethawd gramadegol ar Sansgrit.

## Dolenni
* 'Cyflwyniad i Ieithyddiaeth Golygyddion: Sarah Cooper a Laura Arman ar Porth Coleg Cymraeg Cenedlaethol

## Cyfeiriadau

Categori:Termau iaith
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Gramadeg
Laura Jones

Gallai **Laura Jones** gyfeiro at:

* Laura Anne Jones (ganed 1979), gwleidydd
**Laura Jones*, pedwerydd llyfr Kate Roberts
Laura Anne Jones

Gwleidydd o Gymraes yw **Laura Anne Jones** (ganwyd 21 Chwefror 1979). Mae hi'n Aelod o'r Senedd dros ranbarth dwyrain De Cymru. Mae hi'n byw ym Mrynbuga.

Fe'i etholwyd fel Aelod Cynulliad dros Ddwyrain De Cymru am y tro cyntaf yn 2003 a hi oedd yr AC ieuengaf ar y pryd. Roedd yn llefarydd chwaraeon i'r Ceidwadwyr. Collodd ei sedd yn etholiad 2007 pan enillodd Plaid Cymru sedd ychwanegol ar restr rhanbarthol Dwyrain De Cymru.

Dychwelodd i'r Senedd yn dilyn marwolaeth Mohammad Asghar yn 2020. Hi oedd yr ail ar y rhestr rhanbarthol i'r Ceidwadwyr.

Bu'n ffigwr dadleuol yn ystod ei chyfnod gyda'r Ceidwadwyr. Yn 2007, fel hawliodd dros £1,000 am deledu newydd. Roedd hi'n gofyn i'w staff ychwanegu mwy nag oedd hi wedi'i deithio i'w ceisiadau am dreuliau, ac yn 2024 cynhaliwyd ymchwiliad i'w threuliau. Oddeutu 2011, fe gyhoeddodd Laura Anne Jones y hoffai hi "saethu chavs" a dywedodd ei fod yn drueni nad oedd hynny'n gyfreithlon.

Ar 22 Gorffennaf 2025, gadawodd blaid y Ceidwadwyr gan ymuno a Reform UK.

Ym mis Awst 2023, defnyddiodd sarhad hiliol i ddisgrifio pobl Tsieineaidd mewn sgwrs WhatsApp. Ar 19 Tachwedd 2025, yn dilyn ymchwiliad, pleidleisiodd y Senedd i'w gwahardd o'r sefydliad am 14 diwrnod**.**

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Bois y Cilie

Teulu o feirdd gwlad a fagwyd ar fferm Y Cilie, Cwmtydu, Ceredigion, oedd **Bois y Cilie** (hefyd '''Teulu'r Cilie''').

## Yr enwocaf o deulu'r Cilie
* Jeremiah Jones (1855 – 1902), y tad
* Fred Jones (1877 – 1948), y mab hynaf
* Dafydd Jones (Isfoel) (1881 – 1968)
* John Jones (Tydu) (1883 – 1968)
* Evan George Jones (Sioronwy) (1892 – 1953)
* Simon Bartholomew Jones (1894 – 1964)
* Alun Cilie (Alun Jeremiah Jones), (1897 – 1975) y mab ieuengaf

### Aelodau eraill o'r teulu
* Emyr Llywelyn (1941)
* Huw Ceredig (1942 – 2011)
* Dafydd Iwan (1943)
* Iolo Ceredig Jones (1947 - 2021)
* Alun Ffred Jones (1949)

Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Teuluoedd o Gymru
Categori:Teuluoedd llenyddol
William Graham

Gwleidydd Cymreig yw **William Graham** (ganwyd 18 Tachwedd 1949). Roedd yn Aelod o'r Senedd dros Ranbarth Dwyrain De Cymru a phrif chwip y Blaid Geidwadol hyd at Ebrill 2016. Ers 9 Mehefin 2007 mae'n un o aelodau Comisiwn y Cynulliad.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Gasnewydd
1808

18g - **19g** - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - **1800au** - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1803 1804 1805 1806 1807 - **1808** - 1809 1810 1811 1812 1813

----

## Digwyddiadau 
*26 Mawrth - Ferdinand VII yn dod yn frenin Sbaen.
*6 Mai - Mae Ferdinand VII yn ymddiswyddo ac yn cael ei garcharu gan Napoleon.
*21 Awst - Brwydr Vimeiro rhwng Prydain Fawr a Ffrainc
*23 Tachwedd - Brwydr Tudela rhwng Ffrainc a Sbaen

### Llyfrau
*Robert Davies (Bardd Nantglyn) - *Ieithiadur neu Ramadeg Cymraeg*
*Thomas Edwards (Twm o'r Nant) - *Bannau y Byd*
### Drama
*Johann Wolfgang von Goethe - *Faust: Rhan 1*
*Heinrich von Kleist - *Das Käthchen von Heilbronn, oder Die Feuerprobe*
### Cerddoriaeth
*Ludwig van Beethoven - Symffoni rhif 5
## Gwyddoniaeth
* Darganfod yr elfennau cemegol Calsiwm, Bariwm a Boron

## Genedigaethau 
*22 Mai - Gérard de Nerval, bardd (m. 1855)
*6 Mai - Yr Emir Abd El-Kader (m. 1883)
*6 Hydref - Frederic VII, brenin Denmarc (m. 1863)

## Marwolaethau 
*21 Ionawr - Richard Pennant, Barwn 1af Penrhyn, tua 70
*13 Mawrth - Christian VII, brenin Denmarc, 59

## Cyfeiriadau