Leioa

Bwrdeistref yng ngogledd Bizkaia yng Ngwlad y Basg yw **Leioa**, ar ochr dde aber afon Ibaizabal. Wedi'i sefydlu ym 1526, mae Leioa bellach yn gartref i reithoriaeth Prifysgol Gwlad y Basg a phencadlys campws Bizkaia. Mae ganddi 8.6 km2 o arwynebedd, ac yn 2016 roedd 30.793 o drigolion.

## Enw 
Ym 1979, gosododd cyngor y ddinas yr enw Basgeg *Leioa* fel unig enw swyddogol y fwrdeistref - tan hynny *"Lejona"* oedd yr enw - fel y gwnaeth llawer o fwrdeistrefi eraill yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg.

Ffurf wreiddiol lawn yr enw fuasai **Leiona* ac oddi yno daw'r enw Sbaeneg *Lejona*, a ysgrifennwyd yn wreiddiol fel *Lexona*, Leioa yn y Fasgeg, fel gyda Lujua a Loiu, enw tref arall.

Yn yr un modd, yn hanes diacronig a seineg hanesyddol y Fasgeg, fod colli’r *n* rhwng llafariaid yn duedd naturiol ac fe’i canfyddwn mewn amryw eiriau benthyg Lladin ac mewn enwau lleoedd: *katea* (o *catena* ), *bolua* (o *molinum*); Buia (Bujana), Galdakao (*Galdácano*), Lemoa (*Lemona*), Lemoiz (*Lemóniz*) a Sopela (Sopelana).

## Daearyddiaeth 
Mae'r dref yn gymharol wastad, dim ond ychydig o fryniau sy'n cyrraedd 100 metr. Kurkudi (126 m), Bolunburu ac Ikea (mynydd) yw'r lleoedd uchaf yn y fwrdeistref .

### Trefi cyfagos 
Mae'n ffinio ag Erandio i'r gorllewin, Getxo i'r dwyrain, ac afon Ibaizabal i'r de. Yr ochr arall i afon Ibaizabal, mae'n ffinio â Sestao. Mae Portugalete gyferbyn â Getxo yr ochr arall i afon Ibaizabal.

Er nad yw ond ychydig o fetrau i ffwrdd, nid yw Leioa'n rhannu ffin â Berango.

## Economi 
Y prif sector economi'r dref yw gwasanaethau. Mae hefyd sawl math o ddiwydiant sydd wedi'u datblygu dros y blynyddoedd: dur, cemeg, mecaneg, gwydr a'r diwydiant bwyd.

## Isadeiledd 
### Cludiant 
bawd| Mae ffordd BI-637, rhodfa La Avanzada / Iparragirre, yn croesi Leioa yn y canol, sawl metr o dan y ddaear.
Mae Leioa, rhwng ardaloedd poblog Getxo a Bilbao, wedi dod yn dramwyfa i filoedd o geir bob dydd. Mae'r prif lwybrau'n gyfochrog ag afon Ibaizabal, yn bennaf oll ffordd BI-637, sef rhodfa La Avanzada / Iparragirre. Mae llawer o geir yn mynd heibio'r ffordd sy'n rhedeg o Gampws Leioa-Erandio EHU a heibio Ibaizabal bob dydd, ond BI-637 yw'r ffordd brysuraf yng Ngwlad y Basg ers amser maith. Llwybr arall yw'r un sy'n mynd o'r orsaf metro i Gampws Leioa-Erandio Prifysgol Gwlad y Basg.

Ar un adeg roedd cynllun i osod gwasanaeth tramffordd yn Leioa, ac adeiladwyd neuaddau i storio'r trenau, ond yn y diwedd, sefydlwyd gwasanaeth fysiau o'r enw *Lejoan*, yn ychwanegol at wasanaeth Bizkaibus.

#### Metro 
Mae lein cyntaf metro Bilbao yn mynd trwy Leioa, gyda'r gorsafoedd canlynol yn y fwrdeistref:

* Leioa
* Lamia

#### Bysiau 
Mae 18 o wasanaethau dinesig Bizkaibus yn croesi'r fwrdeistref.

## Diwylliant 
### Iaith 
[bawd| Y [Korrika yn Leioa yn 2024]]
**Mae tafodiaith Leioa** ( *"Leyoáko berbeté"*) yn amrywiad ar y is-dafodiaith Basgeg Gogledd Bizkaia. Mae'n pontio rhwng amrywiaethau Uribe Kosta a Txorierri, ac yn debyg i rai Getxo a Berango.

## Adeiladau nodedig 
bawd|250x250px| Palas Artatza

* Palas Artatza
* Palas Mendibile
* Capel Ein Harglwyddes o Ondiz
* Capel San Bartolome
* Capel Santi Mami

## Enwogion 
* Sabino Bilbao (1897 - 1983), chwaraewr pêl-droed.
* Felix Sesumaga (1898 - 1925), chwaraewr pêl-droed.
* Laurentzi Gana (1937 -), cyn-lywydd ffederasiwn pêl-droed yr EAC.
* Javier Landeta (1959 -), cyn-lywydd Ffederasiwn Athletau Gwlad y Basg. Llywydd ffederasiwn pêl-droed EAC.
* Leire Ortueta (1971 -), dawnsiwr bale.
* Javier Mendizabal (1977 -), sglefrwr proffesiynol.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Prifysgol Gwlad y Basg

## Dolenni allanol 
* Gwefan Neuadd y Ddinas Leioa .
*  Ana Lopez Asensio. *Leioa trwy Hanes* . Cyngor Dinas Leioa. 2001 Gellir darllen a lawrlwytho'r llyfr ar-lein.

Categori:Gwlad y Basg
Categori:Bizkaia