open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llanrhuddlad

Pentref a phlwyf eglwysig yng nghymuned Cylch-y-Garn yng ngogledd Môn yw **Llanrhuddlad** () (**Llanrhyddlad** ar y map OS). Saif ar y briffordd A5025 rhwng Cemaes, tua 4 milltir a hanner i'r gogledd-ddwyrain, a Llanfaethlu, tua 2 filltir i'r de-orllewin.

260px|bawd|dim|Llanrhuddlad o'r A5025.

Enwir yr eglwys a'r plwyf ar ôl y Santes Rhuddlad. Y cwbl a wyddys amdani yw ei bod yn ferch i frenin Leinster, dros y môr yn Iwerddon, yn ôl yr hynafiaethydd Henry Rowlands yn ei gyfrol *Mona Antiqua Restaurata* (1723). Ceir englyn ar garreg fedd ym mynwent yr eglwys:

O’r pridd wy' ŵr pruddaf, – pridd wyf 
::I’r pridd oer y syrthiaf;
:Prudd feddwl mai pridd fyddaf,
:O’r pridd yr wy' i’r pridd yr âf.

Mae lôn yn arwain i fae Borth Swtan ar yr arfordir, trwy bentref Rhydwyn, tua 2 filltir i'r gorllewin.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Cofeb Ryfel Llanrhuddlad

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch-y-Garn
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Tregele

Pentref bychan yng nghymuned Llanbadrig, Ynys Môn, yw **Tregele** (). Saif yng ngogledd yr ynys ar lôn yr A5025, tua thri chwarter milltir i'r de-orllewin o bentref Cemaes.

bawd|dim|Golygfa ar gwr Tregele i gyfeiriad Wylfa

Ceir lôn yn rhedeg i lawr i Fae Cemlyn ar yr arfordir i'r gogledd-orllewin. Hanner milltir i'r de o'r pentref ceir cromlech ar Foel Fawr, ar y ffordd i Llanfechell.

Mae atomfa'r Wylfa yn gorwedd cwta hanner milltir i'r gogledd o'r pentref, gyda gwarchodfa natur Cemlyn gerllaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbadrig
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
The Tenant of Wildfell Hall

bawd|200px|Tudalen Teitl y Argraffiad Cyntaf
Nofel Saesneg gan Anne Brontë yw ***The Tenant of Wildfell Hall*** (1848), ei hail nofel. Edrychwyd ar y nofel fel un gignoeth a cheisiodd ei chwaer Charlotte atal ei chyhoeddi. Mae'r nofel yn null llythyr gan Gilbert Markham at ei ffrind yn disgrifio sut y cyfarfu â'i wraig.

Mae'n sôn am garwriaeth y tu allan i briodas ac am effaith alcohol o fewn fframwaith o foesoldeb y cyfnod a chred un o'r prif gymeriadau mewn achubiaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Anne Brontë
Categori:Nofelau 1848
Categori:Nofelau'r 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelau Saesneg o Loegr
Categori:Nofelau epistolaidd Saesneg
Marianne Vos

Seiclwraig ffordd proffesiynol o'r Iseldiroedd ydy  **Marianne Vos** (ganwyd 13 Mai 1987). Mae wedi cael ei chymharu â Eddy Merckx fel "un o'r reidwyr gorau o'i chenhedlaeth".

Ar ôl ennill pencampwriaethau Ewrop a'r byd ar y ffordd yn y categori Iau, aeth ymlaen i ennill Bencampwriaethau'r Byd ar y ffordd ac yn cyclo-cross yn ei blwyddyn cyntaf fel reidiwr hyn yn 19 oed. Aeth ymlaen i ddod yn bencampwraig y byd ar y trac yn ogystal wedi ennill y ras bwyntiau yn 2008 a'r ras scratch yn 2011. Enillodd y fedal aur yn y ras bwyntiau yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008 a'r ras ffordd yn 2012.

## Bywgraffiad
Ganed Marianne Vos yn 's-Hertogenbosch, Noord-Brabant a mae'n byw yn Meeuwen. She started her career when she was six years old after she watched her older brother who was already a cyclist. Dechreuodd hyfforddi gan reidio gyda thîm ei brawd, ond nid oedd yn cael cystadlu i gychwyn, a dechreuodd reidio cyclo-cross yn ystod y gaeaf yn ogystal. Dechreuodd rasio cyn gyntad a gallai pan oedd yn 8 oed. Cystadlodd hefyd mewn sglefrio cyflymder a sglefrio cyflymder mewn-lein. Pan oedd yn 14, rhoddodd y gorau ar sglefrio a dechreuodd feicio mynydd yn hytrach.

## Canlyniadau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*Proffil Marianne Vos ar CycleBase.nl
*

Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Seiclwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Iseldiroedd
Beowulf

250px|de|bawd|Tudalen gyntaf llawysgrif *Beowulf*
Arwrgerdd Hen Saesneg (iaith yr Eingl-Sacsoniaid) yw ***Beowulf***, sy'n 3182 llinell gyflythrennol o ran hyd. Caiff y gerdd ei chyfrif fel y gerdd bwysicaf yn llenyddiaeth Hen Saesneg.
## Hanes testunol
Cedwir testun *Beowulf* mewn llawysgrif sy'n dyddio o tua dechrau'r 11g, ond credir gan mwyafrif o feirniadau i'r gerdd gyrraedd ei ffurf bresennol rhywbryd cyn hynny. Dichon fod hyn yn ddiwedd proses o drosglwyddo ar lafar ond ni ellir gwybod hyn i sicrwydd.
Fe'i hystyrir yn un o'r cerddi Hen Saesneg pwysicaf. Cyfansoddwyd y gerdd gan feirdd anhysbys yn Nwyrain Anglia, Lloegr o bosibl, gan gyrraedd ei ffurf bresennol rywbryd rhwng y 7fed a'r 10g OC, ond fe'i lleolir yng nghymdeithas arwrol Llychlyn fel yr oedd hi cyn i'r Eingl-Saeson groesi'r môr. Y gred gyffredinol yw fod rhai o'r cymeriadau sydd yn y gerdd (e.e. y Brenin Hroðgar a'r Scyldings) yn bobl go-iawn, o gig a gwaed a oedd yn trigo yn y gwledydd Sgandinafaidd yn y 6g.
## Disgrifiad
Mae'n dechrau trwy ddisgrifio cynhebrwng Scyld Scefing, un o arwyr mawr y Daniaid, cyn fynd ymlaen adrodd hanes yr arwr Beowulf yn ymladd yr anghenfil Grendel gan ei ladd. Mae mam Grendel wedyn yn ymosod arno ac mae Beowulf yn ei lladd hithau. Aiff adre'n arwrol ac yn fuddugoliaethus i Geatland yn Sweden. Ar ôl hanner can mlynedd, mae'n ymladd draig ac yn ei lladd ond caiff ei glwyfo'n angheuol wrth wneud hynny a chaiff ei gladdu gan ei gyfeillion yng ngolwg y môr.
Er mai Beowulf yw prif cymeriad y gerdd, mae hi hefyd yn cynnwys nifer o ffigyrau a straeon eraill. Mae llawer o gymeriadau a llwythi sydd yn y gerdd hefyd i'w canfod mewn llenyddiaeth Sgandinafaidd e.e. Healfdene, Hroðgar, Halga, Hroðulf, Eadgils ac Ohthere), y llwythi Scyldings, Scylfings a'r Wulfings a rhai digwyddiadau megis y Frwydr ar Rew Llyn Vänern.
## Llyfryddiaeth
Cafwyd nifer o argraffiadau o'r testun gwreiddiol dros y blynyddoedd a sawl cyfieithiad i Saesneg Diweddar a rhai ieithoedd eraill. Ceir cyfieithiad mydryddol Saesneg hwylus yn y gyfres *Penguin Classics*:
*Michael Alexander (cyf.), *Beowulf* (Penguin, 1973; sawl argraffiad arall ers hynny)
Golygiad safonol o'r testun yw:
*Friedrich Klaeber (gol.), ''Klaeber's Beowulf* (2008; 4ydd argraffiad)
## Ffilm
Cafodd ei gwneud yn ffilm yn 2007, gyda brodorion ynys Prydain (y Brythoniaid) yn siarad Saesneg gydag acen Gymraeg.
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Slade, Benjamin. *Beowulf on Steorarume (Beowulf in Cyberspace)''.

Categori:Arwrgerddi
Categori:Barddoniaeth Hen Saesneg
Categori:Cerddi'r Oesoedd Canol o Loegr
Categori:Cerddi Saesneg o Loegr
Categori:Gweithiau llenyddol Hen Saesneg
Categori:Mytholeg
Leontien van Moorsel

Seiclwraig ffordd proffesiynol o'r Iseldiroedd ydy '''Leontine Martha Henrica Petronella 'Leontien' van Moorsel** (ganwyd 22 Mawrth 1970 Boekel). Adnabyddir hefyd wrth ei henw priod **Leontien Zijlaard-van Moorsel'''.

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Seiclwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Iseldiroedd
Marcus Junius Brutus

Seneddwr Rhufeinig, sy'n fwyaf enwog am ei ran yn llofruddiaeth Iŵl Cesar, oedd **Marcus Junius Brutus** (85 CC - 42 CC).

Roedd Brutus yn fab i Marcus Junius Brutus yr Hynaf a Servilia Caepionis, a ddaeth yn gariad Cesar yn ddiweddarach. Mabwysiadwyd Brutus gan ei ewythr, Quintus Servilius Caepio. Pan ddatblygodd rhyfel cartref rhwng Pompeius Magnus a Iŵl Cesar, ochrodd gyda Pompeius. Wedi i Gesar ennill buddugoliaeth ym Mrwydr Pharsalus, ysgrifennodd at Gesar i'w gyfiawnhau ei hun, a maddeuodd Cesar iddo. Apwyntiodd Cesar ef yn llywodraethwr Gâl pan aeth ef i Affrica i ddelio a Cato a Metellus Scipio. Yn 45 CC, ysgarodd ei wraig gyntaf i briodi Porcia Catonis, merch Cato.

Erbyn hyn roedd nifer o seneddwyr yn pryderu fod Cesar yn dod yn rhy bwerus, a pherswadiwyd Brutus i ymuno â chynllwyn yn ei erbyn. Llofruddiwyd Cesar ar 15 Mawrth 44 CC. Ymddengys nad oes gwir yn y stori i Gesar ddweud *Et tu, Brute?* ("Tithau hefyd, Brutus?").

Yn dilyn y llofruddiaeth bu ymgipryd am rym yn Rhufain. Gadawodd Brutus y ddinas a byw ar ynys Creta hyd 42 CC, ond yna casglodd fyddin a gyda Gaius Cassius Longinus ymladdodd Frwydr Philippi yn erbyn byddinoedd Marcus Antonius ac Octavianus. Mewn gwirionedd roedd dwy frwydr, gyda thair wythnos rhyngddynt. Ym Mrwydr Gyntaf Philippi ar 3 Hydref, 42 CC, llwyddodd Brutus i orchfygu byddin Octavianus, ond gorchfygwyd byddin Cassius gan Marcus Antonius. Gan gredu fod Brutus hefyd wedi colli'r dydd, lladdodd Cassius ei hun.

Ymladdwyd Ail Frwydr Philippi ar 23 Hydref, a gorchfygwyd Brutus gan Antonius ac Octavianus. Lladdodd Brutus ei hun, ac wedi clywed y newyddion, lladdodd ei wraig Porcia ei hun hefyd.

## Brutus mewn llenyddiaeth 
* Mae Dante Alighieri yn gosod Brutus gyda Cassius a Judas Iscariot yn rhan isaf Uffern yn *Inferno*, rhan o'i *Divina Commedia* (*Inf*., XXXIV, 64-67), yn cael eu cnoi yng ngenau Satan.
* Mae Brutus yn un o'r prif gymeriadau yn y ddrama *Julius Caesar* gan William Shakespeare, lle'r awgrymir fod rhesymau Brutus dros ladd Cesar yn rhai mwy anrhydeddus na rhesymau'r llofruddion eraill. Yn y ddrama, disgrifir ef gan Marcus Antonius fel "the noblest Roman of them all".

Categori:Genedigaethau 85 CC
Categori:Gweriniaeth Rhufain
Categori:Marwolaethau 42 CC
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Carreg-lefn

Pentref bychan yng ngogledd Ynys Môn yw **Carreg-lefn**   () (weithiau **Carreglefn** neu **(Y) Garreg(-)lefn**). Mae'n bentref anghysbell sy'n gorwedd rhwng Llanfechell i'r gogledd-orllewin a glannau Llyn Alaw i'r de.

bawd|dim|Ysgol Gymuned Carreglefn Community School - geograph.org.uk - 1321742

Mae'n rhan o blwyf Llanfechell. Milltir i'r gogledd-ddwyrain ceir cymuned fechan Bodewryd.

Mae *llefn* yn ffurf fenywaidd ar yr ansoddair *llyfn*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mechell
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Mechell (sant)

Sant a gysylltir ag Ynys Môn oedd **Mechell** neu **Mechyll** (fl. 5g neu 6g). Yn ôl traddodiad roedd yn fab i Echwydd ap Gwyn Gohoyw. Dethlir ei wylmabsant ar 15 Tachwedd.

## Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddys amdano. Dywedir iddo sefydlu eglwys Llanfechell yn y 5g ar safle Eglwys Mechell Sant heddiw. Coffheir y sant mewn enw lle arall yn yr ardal, sef cymuned fechan Mynydd Mechell, filltir i'r de o'r pentref hwnnw.

Ceir carreg Gristnogol gynnar ym mynwent eglwys Penrhos Lligwy sy'n dwyn yr arysgrif ganlynol:

:HIC IACIT MACCVQ ECCETI (Yma y gorwedd ?Mechell [fab] ?Echwydd)

Ymddengys i Fechell gael ei gladdu yn y llan honno.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Bernard Hinault

Seiclwr proffesiynol o Ffrainc yw **Bernard Hinault** (ganwyd 14 Tachwedd 1954). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei bum buddugoliaeth yn y Tour de France.

## Canlyniadau 

;1977
:Grand Prix des Nations
:Critérium du Dauphiné Libéré
:Liège-Bastogne-Liège
:Gent-Wevelgem
;1978
:Tour de France
::20px 1af
::Cymalau 8, 15 a 20
::3 diwrnod yn y *maillot jaune*
:20pxVuelta a España
:Grand Prix des Nations
;1979
:Tour de France
::20px 1af
::20px 1af
::Cymalau 2, 3, 11, 15, 21, 23 a 24
::17 diwrnod yn y *maillot jaune*
:Grand Prix des Nations
:Critérium du Dauphiné Libéré
:Giro di Lombardia
:La Flèche Wallonne
;1980
:Tour de France
::Prologue, cymalau 4 a 5
::2 diwrnod yn y *maillot jaune*
:20pxGiro d'Italia
:22px Pencampwr y Byd
:Liège-Bastogne-Liège
:Tour de Romandie
;1981
:Tour de France
::20px 1af
::Cymalau 7, 16, 20 and 22
::18 diwrnod yn y *maillot jaune*
::Combativity award
:Paris-Roubaix
:Critérium du Dauphiné Libéré
:Amstel Gold Race
;1982
:Tour de France
::20px 1af
::Prologue, cymalau 15, 20 a 22
::12 diwrnod yn y *maillot jaune*
:20pxGiro d'Italia
:Grand Prix des Nations
;1983
:20pxVuelta a España
:La Flèche Wallonne
;1984
:Tour de France
::2il
::Prologue
::1 diwrnod yn y *maillot jaune*
::Combativity award
:Grand Prix des Nations
:Giro di Lombardia
:Quatre Jours de Dunkerque
;1985
:Tour de France
::20px 1af
::Prologue, cymal 8
::16 diwrnod yn y *maillot jaune*
:20pxGiro d'Italia
;1986
:Tour de France
::2il
::20px 1af - Crys dot polca
::Cymalau 9, 18 and 20
::5 diwrnod yn y *maillot jaune*
::Combativity award

Categori:Enillwyr y Tour de France
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Seiclwyr o Ffrainc
Rhydwyn

Pentrefan gwledig yng nghymuned Cylch y Garn ar Ynys Môn yw **Rhydwyn**     () (weithiau **Rhyd-wyn**). Saif yng ngogledd yr ynys ym mhlwyf Llanrhuddlad, tua milltir i'r gorllewin o'r pentref hwnnw a milltir o fae Porth Swtan ar yr arfordir i'r gorllewin. Milltir a hanner i'r de ceir pentref Llanfaethlu. Mae  142.5 milltir (229.4&nbsp;km) o Gaerdydd a 225.7 milltir (363.3&nbsp;km) o Lundain.

Ystyr yr enw yw 'rhyd Gwyn' (enw personol). Gellir cyrraedd y pentref trwy troi oddi ar yr A5025 ger Llanrhuddlad neu Lanfaethlu.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Trigolion
Mae dyddiadur ffermio Sadrach Thomas o Rydwyn (1965) wedi ei roi ar gof a chadw yn Nhywyddiadur gwefan Llên Naturhttps://www.llennatur.cymru/Cyhoeddiadau?keywords=Sadrach-Thomas&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=false&bwletinau=false&asc=true#angori

## Digwyddiadau naturiol
*Cofiai John (Sion) Richards pan yn tua 12 oed (tua 1937), i donnau`r mór ddod a thunnelli o fuchod cwta i`r lan a`u gadael yn un rhimyn hir ar y penllanw ar draeth Rhydwyn. Soniodd amdanynt yn *luminous* yn eu niferoedd ac yn amlwg bu i`r digwyddiad aros yn fyw yn y cof. (Roedd mis Awst 1937 yn boeth a thrymedd, amodau ffafriol i'r ffenomenon hwn)

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch-y-Garn
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Rhos-y-bol

Pentref bychan a chymuned ar Ynys Môn yw **Rhos-y-bol** (neu **Rhosybol**). Saif yng ngogledd yr ynys ar y B5111, hanner ffordd rhwng Amlwch i'r gogledd a Llannerch-y-medd i'r de.

Pentref estynedig sy'n gorwedd o neilldu'r lôn ydyw. Mae'r pentref yn rhan o blwyf eglwysig Amlwch. Tri chwarter milltir i'r gorllewin ceir pen dwyreiniol Llyn Alaw, ond does dim mynediad hawdd iddo o Rosybol. Milltir a hanner i'r gogledd o Rosybol ceir Mynydd Parys sy'n enwog am ei hen gloddfeydd copr.

250px|dim|bawd|Rhosybol 

Ceir Siop yng nghanol y pentref, sydd yno ers degawdau, ac mae'r ysgol (Ysgol Gymuned Rhosybol) wedi'i lleoli ychydig i'r gogledd o'r canol.

bawd|dim|Cofeb Rhyfel Byd Cyntaf Rhosybol

## Enw
Yr ystyr gyffredin sydd i'r gair *bol* yn yr enw, cyfeiriad naill ai at bant yn y tir neu chwydd arno.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Adeiladau a chofadeiladau
* Cofeb Ryfel Rhosybol

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn
Categori:Pentrefi Ynys Môn

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Opera seria

***Opera seria*** (fel arfer wedi ei enwi *drama per musica* neu *melodrama serio*) yw term cerddorol Eidaleg sydd yn cysylltu i’r "nobl" a’r steil difrifol o opera Eidaleg a oedd yn cyndomineiddio yn Ewrop o’r 1710au i 1770. Doedd y term ei hin yn cael ei ddefnyddio llawer ar y pryd ac roedd dim ond wedi ddod yn defnyddiad cyffredin pan oedd *opera seria* yn dod yn "anffasiwn", ac yn cael ei edrych arno fel genre hanesyddol. Y "gelyn" fwyaf poblogaidd *opera seria* oedd *opera buffa*, Y opera 'comigol' lle cymerodd ei ciw o’r "improvisatory" *commedia dell’arte*.  
      
Roedd opera seria Eidaleg yn cael ei creu nid yn unig yn yr Eidal ond hefyd yn Habsburg Awstria, Lloegr, Sacsoni a llefydd arall Almaeneg, hyd yn oed Sbaen, a gwledydd arall.

Categori:Opera
Jacques Anquetil

Seiclwr proffesiynol o Ffrainc oedd **Jacques Anquetil** (8 Ionawr 1934 – 18 Tachwedd 1987), a'r seiclwr cyntaf i ennill y Tour de France pum gwaith, yn 1957 ac rhwng 1961 ac 1964.

Ymddangosodd mewn ffilm wedi ei animeiddio, Les Triplettes de Belleville, *Bellville Rendez-vous* oedd yr enw ar y ffilm a'i ryddhawyd ym Mhrydain.

## Canlyniadau

; Tour de France
: 1957 - **1af**; 4 cymal; 16 diwrnod yn y *maillot jaune*
: 1959 - 3ydd
: 1961 - **1af**; 2 gymal; 21 diwrnod yn y *maillot jaune*
: 1962 - **1af**; 2 gymal; 3 diwrnod yn y *maillot jaune*
: 1963 - **1af**; 4 cymal; 5 diwrnod yn y *maillot jaune*
: 1964 - **1af**; 4 cymal; 5 diwrnod yn y *maillot jaune*

; Giro d'Italia
: 1959 - 2il; Cymal 2 ITT; Cymal 19 ITT; 7 diwrnod yn y *maglia rosa*
: 1960 - 20px**1af**; Cymal 9b ITT ; Cymal 14 ITT; 11 diwrnod yn y *maglia rosa*
: 1961 - 2nd overall; Stage 9 ITT win; 4 days in *maglia rosa*
: 1964 - 20px**1af**; Cymal 5 ITT; 17 diwrnod yn y *maglia rosa*

; Vuelta a España
: 1963 - 20px**1af**; 1 cymal; 16 diwrnod yn y *jersey de oro*

; Clasuron a rasus un diwrnod eraill
: Super Prestige Pernod International (1961, 1963, 1965, 1966)
: Grand Prix des Nations (1953, 1954, 1955, 1956, 1957, 1958, 1961, 1965, 1966)
: Liège-Bastogne-Liège (1966)
: Gent-Wevelgem (1964)
: Bordeaux-Paris (1965)
: Dauphiné Libéré (1963 - 1af; 1 cymal; 1965 - 1af, 3 cymal)
: Paris-Nice
:: 1961 - 1af; 1 cymal
:: 1963 - 1af; 1 cymal
:: 1965 - 1af; 1 cymal
:: 1966 - 1af; 1 cymal
: Vuelta al País Vasco (1969)
: Four Days of Dunkirk (1958, 1959)

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Ffrainc
Categori:Enillwyr y Tour de France
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 1987
Iwan B

Cerddor o dras Lydewig ydy **Iwan Benead** neu **Iwan B** (ganwyd 2 Hydref 1984). Ganwyd yn ardal Les Lilas o Baris, yn fab i gerddor proffesiynol, dechreuodd astudio piano a theori cerddorol pan oedd yn 5 oed. Pan oedd yn 9, ymunodd â'r Academi Gerddoriaeth ym Mharis.

Yn 2002, graddiodd ac yn 2004 enillodd radd pellach o 'Paris Atla School of Music'. Yn 2007, enillodd ei ddiploma *3rd cycle* yn yr Academi. Mae wedi bod ar daith ag artistiaid eraill gan chwarae mewn neuaddau cyngerdd megis “7 Lézards,” “Le Baiser Salé” a “New Morning”. Daw ei deulu'n wreiddol o Lydaw, ac yn 2003 penderfynodd ddysgu Llydaweg. Daeth yn hoff o gerddoriaeth yr iaith a dechreuodd ysgrifennu caneuon; gan ddefnyddio ysbrydoliaeth o fathau cyfoes o gerddoriaeth megis Pop, Rap a Reggae.

Ar 31 Mai 2007 yn Roazhon, enillodd wobr 'dyfodol yr iaith Llydaweg' yn nhrydydd blwyddyn y wobr, yn y categori 'unigolyn preifat'. Deuddydd yn ddiweddarach enillodd y *springboard* cerddorol cyntaf yn Karaez ar *devezh ar brezhoneg* (Llydaweg am 'ddydd yr iaith').
Mae Iwan wedi dechrau gweithio ar ei albwm cyntaf o dan yr enw Iwan B.

## Dolenni allanol
MySpace Iwan B 

Categori:Cerddorion o Ffrainc
Categori:Cerddorion o Lydaw
Categori:Pobl o Baris
Categori:Genedigaethau 1984
Swyddffynnon

Pentref bychan yng nghanolbarth Ceredigion yw **Swyddffynnon**. Saif tua 5 milltir i'r gogledd o Dregaron, milltir i'r de o Ystrad Meurig a thua 2 filltir a hanner i'r gorllewin o Bontrhydfendigaid. Rhed afon Teifi heibio i'r pentref.

Ceir Capel y Bedyddwyr yn y pentref, sydd ymhlith yr hynaf yn y sir.

Bu gan y pentref ysgol gynradd ffyniannus - Ysgol Gymunedol Swyddffynnon - a agorwyd yn 1896 ond a gaewyd yn 2006.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Ystrad Meurig
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
43 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - **40au CC** - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au 
48 CC 47 CC 46 CC 45 CC 44 CC - **43 CC** - 42 CC 41 CC 40 CC 39 CC 38 CC

----

## Digwyddiadau 
* 14 Ebrill — Brwydr Forum Gallorum: Marcus Antonius, yn gwarchae ar Decimus Brutus, un o lofruddion Iŵl Cesar, yn Mutina, yn gorchfygu byddin y conswl Gaius Vibius Pansa Caetronianus, gan ladd Pansa. Yn fuan wedyn caiff Antonius ei orchfygu gan y conswl arall, Hirtius, ond clwyfir Hirtius yn angheuol yn y frwydr. Mae ei milwyr yn dod dan reolaeth Octavianus.
* 21 Ebrill — Brwydr Mutina: gorchfygir Marcus Antonius gan fyddin Octavianus, Decimus Brutus a'r ddau gonswl. Mae Antonius i encilio i Gallia Transalpina. Yn fyan wedyn, lleddir Decimus Brutus.
* 24 Tachwedd — Octavianus, Antonius a Lepidus yn cyfarfod yn Bononia, ac yn cytuno i gydweithredu am bum mlynedd.
* Sefydlu Lugdunum (Lyon heddiw).

## Genedigaethau 
* 20 Mawrth — Publius Ovidius Naso (Ofydd), bardd Rhufeinig (bu farw 17/18)

## Marwolaethau 
* 7 Rhagfyr — Cicero, gwleidydd ac awdur Rhufenig (g. 106 CC)
* Atia Balba Caesonia, nith Iŵl Cesar a mam Augustus (g. 85 CC)
* Decimus Brutus, gwleidydd Rhufenig, un o lofruddion Iŵl Cesar.
* Publius Cornelius Dolabella, conswl suffect wedi llofruddiaeth Iŵl Cesar.
* Trebonius, gwleidydd Rhufenig, un o lofruddion Iŵl Cesar (lladdwyd gan Publius Cornelius Dolabella).

Categori:43 CC
Dôl-y-bont

250px|bawd|Dôl-y-bont
Pentre bychan yng ngogledd Ceredigion yw **Dôl-y-bont**. Gorwedd ar y B4353 rhwng Llandre i'r de a'r Borth ar yr arfordir i'r gogledd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Geneu'r Glyn
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Sant Kitts

Ynys yn yr Antilles Lleiaf yn nwyrain y Caribî yw **Sant Kitts**. Gyda'i chymydog Nevis, mae'n ffurfio Ffederasiwn Sant Kitts-Nevis, un o wledydd y Caribî. Mae ganddi arwynebedd tir o 168&nbsp;km² gyda phoblogaeth o 35,000. Lleolir Basseterre, prifddinas y wlad, ar ynys Sant Kitts.

300px|dim|bawd|Golygfa dros Sant Kitts gyda Nevis yn y cefndir

Categori:Antilles Leiaf
Categori:Sant Kitts-Nevis
Categori:Ynysoedd y Caribî
Dyffryn Dysynni

Dyffryn eang yn ne Gwynedd yw **Dyffryn Dysynni**. Llifa afon Dysynni drwyddo. Yn yr Oesoedd Canol roedd y dyffryn yn rhan o gwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd. Rhed y dyffryn o fryniau Cadair Idris i lawr i Fae Ceredigion.

Lleolir Castell y Bere yn rhan uchaf y dyffryn, ym mhlwyf hanesyddol Llanfihangel-y-Pennant. Mae'n sefyll ar grug neu fryncyn isel ar lan ddeheuol Afon Cader, ffrwd sy'n aberu yn Afon Dysynni hanner milltir i'r gorllewin o'r castell. Mae hen lwybr dros fwlch Nant yr Eira ac un arall ar lan Afon Dysynni yn ei gysylltu ag Abergynolwyn i'r dwyrain.

Ger yr arfordir ceir pentrefi Llanegryn ac, ar ymyl y dyffryn, Tywyn. Nid nepell o Lanegryn, ar lan ogleddol y dyffryn, ceir plasty Peniarth, lle diogelwyd rhai o'r llawysgrifau Cymreig pwysicaf. Roedd gwylfa ar ben Craig yr Aderyn, hanner ffordd i lawr y dyffryn, i amddiffyn Castell y Bere.

300px|bawd|chwith|Castell y Bere gyda bryniau Cadair Idris yn y cefndir
bawd|chwith|300px|Hen ysgubor nid nepell o Graig y Deryn

Oddi yma i'r Bala y cerddodd Mary Jones i ymofyn Beibl gan Thomas Charles yn 1800. Ganed y geiriadurwr a'r golygydd William Owen Pughe ym mhlwyf Llanfihangel-y-Pennant ar y 7 Awst 1759.

Dysynni
Categori:Meirionnydd
Categori:Tywyn
Gnaeus Pompeius Magnus

Cadfridog a gwleidydd Rhufeinig oedd **Gnaeus (neu Cnaeus) Pompeius Magnus** (29 Medi 106 CC–28 Medi 48 CC).

Ganed ef Picenum, lle roedd ei dad, Pompeius Strabo, yn ŵr cyfoethog ond heb fod yn aelod o'r hen deuluoedd oedd yn amlwg yng ngwleidyddiaeth Rhufain. Er hynny daeth ei dad yn gonswl yn 89 CC.

Bu farw Pompeius Strabo yn 87 CC, yn ystod yr ymryson rhwng Gaius Marius a Lucius Cornelius Sulla. Pan ddaeth y newyddion yn 84 CC fod Sulla ar fin dychwelyd i'r Eidal wedi'r rhyfel yn erbyn Mithridates, brenin Pontus, cododd Pompeius fyddin o dair lleng yn Picenum i'w gefnogi. Enillodd ffafr Sulla, a'i perswadiodd i ysgaru ei wraig i briodi Aemilia Scaura, llysferch Sulla. Dangosodd Pompeius ei hun yn gadfridog galloug yn y rhyfeloedd hyn, yn yr Eidal ac yna yn ymladd yn erbyn cefnogwyr Marius yng Ngogledd Affrica a Sicilia. Cipiodd Sicilia yn 82 CC.

Yn 77 CC gadawodd yr Eidal am Sbaen i ymuno â Quintus Metellus Pius yn erbyn Quintus Sertorius, un arall o gefnogwyr Marius. Ni chafodd lawer o lwyddiant ar y cychwyn; roedd Sertorius yn elyn anodd ei orchfygu. Fodd bynnag yn 72 CC llofruddiwyd Sertorius gan un o'i swyddogion ei hun, Marcus Perperna Vento, a gallodd Pompeius orchfygu Perperna y flwyddyn ddilynol i ddod a'r rhyfel yn Sbaen i ben.

Dychwelodd Pompeius a'i fyddin i'r Eidal yn 71 CC. Roedd Crassus yn ymladd yn erbyn y caethweision dan arweiniaid Spartacus, ac newydd eu gorchfygu mewn brwydr fawr. Daeth Pompeius a'i fyddin ar draws gweddillion o fyddin Spartacus a'u gorchfgu, ac yna hawlio ei fod wedi rhoi diwedd ar y rhyfel, gan ennyn cynddaredd Crassus.

Yn 67 CC, rhoddwyd iddo'r dasg o ddelio a'r môr-ladron oedd wedi dod yn bla ym Môr y Canoldir. Gwnaeth hyn yn llwyddiannus dros ben. Yn 66 CC penodwyd ef i olynu Lucius Licinius Lucullus fel cadfridog y fyddin oedd yn ymladd yn erbyn Mithridates. Gorffennodd Pompeius y rhyfel yn llwyddiannus, gan orchfygu Mithridates a'i fab-yng-nghyfraith Tigranes Fawr, brenin Armenia, a chipio Tigranocerta, prifddinas Armenia. Fodd bynnag, haerai Lucullus ei fod ef eisoes wedi gorchfygu Mithridates, a bod Pompeius yn cymryd y clod. Cipiodd Syria yn 64 CC, ac erbyn 62 CC roedd Pompeius rhoi tiriogaethau eang dan reolaeth Rhufain, gan gynnwys cipio Jeriwsalem.

Daeth Pompeius i gytundeb a Iŵl Cesar a Crassus i rannu grym, a phriododd Pompeius ferch Cesar, Julia. Bu farw Julia wrth eni plentyn yn 54 CC, ac yn ddiweddarch y flwyddyn honno, lladdwyd Crassus gan y Parthiaid. Yn 52 CC priododd Pompeius Cornelia Metella, merch Quintus Caecilius Metellus Scipio, un o elynion pennaf Cesar. Cyn hir aeth yn rhyfel rhwng Pompeius a Cesar. Pan groesodd Cesar Afon Rubicon yn 49 CC, enciliodd Pompeius i Brundisium cyn croesi i Wlad Groeg. Croesodd Ceasr a'i fyddin ar ei ôl. Gorchfygwyd Pompeius gan Cesar ym Mrwydr Pharsalus yn 48 CC, a ffodd i'r Aifft. Pan gyrhaeddodd yno, llofruddiwyd ef ar orchymyn y brenin Ptolemi XIII.

Categori:Genedigaethau 106 CC
Categori:Marwolaethau 48 CC
Categori:Milwyr Gweriniaeth Rhufain
45 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - **40au CC** - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au 
50 CC 49 CC 48 CC 47 CC 46 CC - **45 CC** - 44 CC 43 CC 42 CC 41 CC 40 CC

----

## Digwyddiadau
*17 Mawrth — Brwydr Munda: Iŵl Cesar yn gorchfygu Titus Labienus a Gnaeus Pompeius, mab Gnaeus Pompeius Magnus. Mae mab arall Pompeius Magnus,Sextus Pompeius, yn dianc.
*Hen filwyr Iŵl Cesar o'r llengoedd *Legio XIII Gemina* a *Legio X Equestris* yn cael ymddeol, ac yn cael tiroedd yn Narbo a'r Eidal.

## Genedigaethau
*Iullus Antonius, mab Marcus Antonius a Fulvia.

## Marwolaethau
*Chwefror — Tullia, merch Cicero
*17 Mawrth — Titus Labienus, lladdwyd ym Mrwydr Munda
*17 Mawrth — Publius Attius Varus, lladdwyd ym Mrwydr Munda
*12 Ebrill — Gnaeus Pompeius, mab Gnaeus Pompeius Magnus, dienyddiwyd ar ôl Brwydr Munda.

Categori:45 CC
46 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - **40au CC** - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au
51 CC 50 CC 49 CC 48 CC 47 CC - **46 CC** - 45 CC 44 CC 43 CC 42 CC 41 CC

----

## Digwyddiadau 
* 4 Ionawr — Brwydr Ruspina: Titus Labienus yn gorchfygu Iŵl Cesar
* 6 Chwefror — Brwydr Thapsus: Iŵl Cesar yn gorchfygu'r Pompeiaid dan Metellus Scipio a Juba I, brenin Numidia.
* Cesar yn dynodi ei nai Octavianus fel ei etifedd.
* Cesar yn dathlu eu fuddugoliaethau yng Ngâl; wedyn dienyddir Vercingetorix.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Marcus Porcius Cato, yr ieuengaf yn ei ladd ei hun wedi Brwydr Thapsus
* Metellus Scipio (*Quintus Caecilius Metellus Pius Cornelianus Scipio Nasica*) lladdwyd ym Mrwydr Thapsus
* Vercingetorix, arweinydd Galaidd

Categori:46 CC
Tal-y-bont (cwmwd)

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Tal-y-bont (gwahaniaethu).''

Un o ddau gwmwd cantref Meirionnydd oedd **Tal-y-bont**.

Gorweddai ar lan Bae Ceredigion yn hanner gogleddol y cantref gyda chwmwd Ystumanner i'r de. Dynodai afon Dysynni a ffrwd lai afon Cader, yn Nyffryn Dysynni, ac ysgwydd deheuol Cadair Idris y ffin rhwng y ddau gwmwd. I'r gogledd ffiniai ag Ardudwy gyda dyffryn Mawddach yn dynodi'r ffin (yn fras). I'r dwyrain ffiniai â chwmwd Uwch Tryweryn yng nghantref Penllyn a chantref Cyfeiliog (cwmwd Mawddwy yn ddiweddarach).

250px|bawd|chwith|Cadair Idris
Cwmwd mynyddig iawn oedd Tal-y-bont, gyda chadwyn hir Cadair Idris a'i fryniau yn ei ddominyddu. Gorweddai'r prif ganolfannau ar hyd yr arfordir, ar lan ddeheuol afon Mawddach, ac yn Nyffryn Dysynni.

Rhennid y cwmwd yn ddwy ran bur gwahanol, sef Is Cregennan ac Uwch Cregennan, yn gorwedd i'r gorllewin a'r dwyrain o Lynnau Cregennan. Yn Is Cregennan roedd y "trefi" canoloesol yn cynnwys Cregennan, Llwyngwril, Peniarth a Pennant. Yn Uwch Cregennan, rhwng llethrau gogleddol Cadair Idris a Mawddach, y canolfannau pwysicaf oedd Dolgellau, Nannau, Gwanas a Brithdir. Yn rhan o Uwch Cregennan ond yn gorwedd i'r gogledd oedd plwyf Llanfachraeth sy'n codi i 734m yn Rhobell Fawr.

Roedd yna ganolfannau eglwysig pwysig yn Llanegryn, Llanfendigaid, Llanfihangel y Pennant a Llanfachraith. Yn y 12g sefydlwyd Abaty Cymer (fymryn i'r gogledd o Ddolgellau) gan y Sistersiaid dan nawdd tywysogion Gwynedd. Perthynai'r cwmwd i Esgobaeth Bangor.

Fel gweddill y cantref, daeth Tal-y-bont yn rhan o Sir Feirionnydd yn 1284. Heddiw mae'n rhan o dde Gwynedd.

## Plwyfi
*Dolgellau
*Llanegryn
*Llanfachraeth
*Llanfihangel y Pennant (aeth yn rhan o Ystumanner yn nes ymlaen)
*Llangelynnin

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Ysgol Llawr y Betws

Ysgol gynradd ydy **Ysgol Llawr y Betws**. Lleolir yng Nglanyrafon, Gwynedd. Sefydlwyd yr ysgol ym 1909. Fe aiff disgyblion yr ysgol ymlaen i Ysgol y Berwyn ym mlwyddyn saith y system addysgol.

Mae Ysgol Llawr y Betws ar y rhestr o ysgolion i'w cau yng nghynlluniau aildrefnu Cyngor Gwynedd.

## Cefeiriadau
Llawr y Betws
Llawr y Betws
Categori:Sefydliadau 1909
Ysgol Llandwrog

Ysgol gynradd dwyieithog Cymraeg a Saesneg ydy **Ysgol Llandwrog**. Lleolir ym mhentref Llandwrog tua dwy ffilltir i'r de-orllewin o Gaernarfon yng Ngwynedd. Mae'r ysgol dan reolaeth wirfoddol yr Eglwys yng Nghymru. Mae'r ysgol yn nhalgylch Ysgol Syr Hugh Owen. Roedd 46 o ddisgyblion rhwng oedran 3-11 yn 2019. Daw 90% o’r disgyblion o gartrefi ble siaredir Cymraeg, a siaradai bron pob un o'r plant Gymraeg i safon iaith gyntaf. Y prif athrawes ydi Carys Thomas.

bawd|dim|Ysgol Llandwrog yn 2007

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol 

Categori:Llandwrog
Llandwrog
Llandwrog
Dinllaen

Un o dri chwmwd cantref Llŷn yn yr Oesoedd Canol oedd **Dinllaen**. Gorweddai ar arfordir gogleddol y cantref, yng nghanol Penrhyn Llŷn. Ystyr 'Dinllaen' yw 'Caer Llŷn'.

300px|bawd|chwith|Arfordir Dinllaen (Nefyn a Morfa Nefyn)
Ffiniai Dinllaen â chymydau Cymydmaen a Cafflogion i'r de, ei chymdogion yng nghantref Llŷn, Eifionydd i'r dwyrain, a rhan de-orllewinol cwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon i'r gogledd-ddwyrain. Mae'n wynebu Bae Caernarfon ac Iwerddon i'r gogledd ac ymestyn o'r Eifl yn y gogledd i Garn Fadryn i'r de.

Lleolid llys a chanolfan weinyddol y cwmwd yn Nefyn, prif ganolfan weinyddol y cantref. Yma y tyfodd bwrdeistref fechan Gymreig a ddaeth yn ddiweddarach yn fwrdeistref dan y drefn Seisnig ar ôl 1284. Ar wahân i Nefyn, "trefi" canoloesol bychan a geid yn y cwmwd. Erys enwau rhai ohonynt ar bentrefi'r ardal heddiw, e.e. Morfa Nefyn a Llithfaen.

Gorweddai Dinllaen ar lwybr y bererindod i Ynys Enlli, ac mae ei brif ganolfannau crefyddol i'w cael ar y llwybr hwnnw neu'n agos iddo, yn enwedig Pistyll, Ceidio, Tudweiliog a Llandudwen.

## Plwyfi
*Abererch
*Boduan
*Carnguwch
*Ceidio
*Edern
*Llandudwen
*Llannor
*Nefyn
*Pistyll
*Tudweiliog

## Ffynhonnell
*A. D. Carr, 'Medieval Administrative Divisions', yn *Atlas of Caernarvonshire* (Caernarfon, 1977)

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Llŷn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Ysgol Dinas Mawddwy

Ysgol gynradd Gymraeg ydy **Ysgol Dinas Mawddwy**, sydd wedi ei lleoli ar yr A470 ym mhentref Dinas Mawddwy ger Machynlleth yng Ngwynedd. Mae'r ysgol yn nhalgylch Ysgol y Gader. Roedd 26 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2004. Daw 73% o’r disgyblion o gartrefi Cymraeg iaith gyntaf.

## Ffynonellau
Ysgol Dinas Mawddwy
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Gwynedd
Ysgol Ffridd y Llyn

Ysgol gynradd Gymraeg yn nhalgylch Ysgol y Berwyn ydy **Ysgol Ffridd y Llyn**. Lleolir ym mhentref Cefnddwysarn ger Y Bala, Gwynedd. Roedd 35 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2004. Daw tua 72% o gartrefi Cymraeg iaith gyntaf ond gall 100% ohonynt siarad Cymraeg fel iaith gyntaf.

## Ffynonellau
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Gwynedd
Ysgol Ganllwyd

Ysgol gynradd dwy-ieithog yng Nganllwyd ger Dolgellau, Gwynedd, ydy **Ysgol Ganllwyd**. Mae'r ysgol yn nhalgylch Ysgol y Gader. Roedd 28 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2002, gyda 68% yn dod o gartrefi Cymraeg iaith gyntaf, gyda gweddill y disgyblion yn dod i siarad Cymraeg yn hyderus yn ystod eu hamser yn yr ysgol.

## Cyfeiriadau
Ganllwyd
Ganllwyd
Y Ganllwyd

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Y Ganllwyd** neu **Ganllwyd**. Saif mewn dyffryn ar yr A470 ger Dolgellau. Yno mae Afon Gamlan yn ymuno gydag Afon Mawddach. Mae'n gymuned hefyd.

Mae olion y diwydiant aur i'w gweld yno tu ôl i'r neuadd pentref. Y mwyngoddfa fwyaf oedd Ffridd Goch a'r chyfadeiladau yng Nghefn Coed. Cynhyrchwyd 80 owns o aur o’r safleoedd hyn rhwng 1896 a 1902. Y tro diwethaf y mwyngloddwyd yn yr ardal oedd rhwng 1919 ac 1922. Roedd hefyd mwynfa fechan Tyddyn Gwladys o tua 1830, a'i weithwyd yn ysbeidiol i gynhyrchu plwm ac aur. Cloddiwyd 43 tunell o fwyn aur, gan gynhyrchu 7 owns o aur yn ei blwyddyn olaf yn 1899.

dim|bawd|Y Ganllwyd

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o'r Ganllwyd 
* Richard Owen Davies, cemegydd, a aned yn y Ganllwyd yn 1894.
* Nesta Wyn Jones Bardd a Llenor

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan y Ganllwyd 

Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
47 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - **40au CC** - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au
52 CC 51 CC 50 CC 49 CC 48 CC - **47 CC** - 46 CC 45 CC 44 CC 43 CC 42 CC

----

## Digwyddiadau
*Chwefror — Iŵl Cesar a Cleopatra yn gorchfygu byddin Arsinoe IV ym Mrwydr Afon Nîl. Boddir Ptolemi XIII Theos Philopator, brenin yr Aifft.
*May — Cesar yn gorchfygu Pharnaces II, brenin Pontus, ym Mrwydr Zela, ac yn gyrru'r neges enwog *veni, vidi, vici*
*Cleopatra VII yn gwneud ei brawd Ptolemi XIV, yn gyd-frenin
*Hydref - Cesar yn croesi i Ogledd Affrica i ymladd a Metellus Scipio a Labienus

## Genedigaethau
*23 Mehefin — Caesarion, mab Iŵl Cesar a Cleopatra
*Marcus Antonius Antyllus, mab Marcus Antonius a Fulvia

## Marwolaethau
*13 Ionawr — Ptolemi XIII Theos Philopator, brenin yr Aifft (boddwyd yn Afon Nîl)
*Pharnaces II, brenin Pontus

Categori:47 CC
Cymydmaen

Un o dri chwmwd cantref Llŷn, yng Ngwynedd, oedd **Cymydmaen**. Gorweddai ym mhen eithaf penrhyn Llŷn.

Ffiniai'r cwmwd â chymydau Cafflogion a Dinllaen, yn yr un cantref, i'r dwyrain. Wynebai ei arfordir gogleddol dros y môr i dde-ddwyrain Iwerddon (Leinster), ac yn y de agorai Porth Neigwl a Bae Aberdaron ar rhan ogleddol Bae Ceredigion. Dros Swnt Enlli gyferbyn â phenrhyn gorllewinol y cwmwd ceid Ynys Enlli, gorffwysfa'r Ugain Mil o Seintiau.

Neigwl - rhwng Llanengan a Botwnnog heddiw, yn wynebu ar Borth Neiglw - oedd canolfan weinyddol y cwmwd a safle ei lys. Gan fod y cwmwd ar ran olaf llwybr y pererinion i Enlli, ceid sawl canolfan eglwysig yno. Ymhlith y pwysicaf oedd Aberdaron, Llanfaelrhys, Rhiw, Bryncroes, Llangwnadl a Sarn Mellteyrn.

## Plwyfi
*Aberdaron
*Bodferin
*Bryncroes
*Llandygwynin
*Llanengan
*Llanfaelrhys
*Llangwnadl
*Penllech
*Rhiw

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Ffynhonnell
*A. D. Carr, 'Medieval Administrative Units', yn *Atlas of Caernarvonshire* (Caernarfon, 1977)

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Llŷn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Llangelynnin

Gallai **Llangelynnin** gyfeirio at un o sawl lle:

*Llangelynnin, Conwy, pentref bychan a phlwyf yn Nyffryn Conwy
*Hen eglwys Llangelynnin, eglwys hanesyddol yn y plwyf uchod
*Llangelynnin, Gwynedd, pentref ar arfordir de Gwynedd

## Gweler hefyd
*Celynnin
Ysgol Bro Tegid

Ysgol gynradd gymunedol yn Y Bala, Gwynedd, ydy **Ysgol Bro Tegid**, ar gyfer plant 4 i 11 oed. Yn 2005, roedd 82 o ddisgyblion yn yr ysgol. Credir daw tua 50% o'r disgyblion o gartrefi lle siaredir Cymraeg fel iaith gyntaf, ond gall tua 80% ohonynt siarad yr iaith yn rhugl.

Sefydlwyd ysgol yn y Bala ym 1855 fel Ysgol Brydeinig *Bala British School* ar y Stryd Fawr. Trosglwyddwyd yr ysgol i reolaeth Bwrdd Ysgol Plwy Llanycil ar 1 Ebrill 1872 a newidiwyd ei henw i *Bala Board School* cyn cael ei throsglwyddo unwaith eto ar 30 Medi 1903, y tro yma i reolaeth Cyngor Sir Feirionydd; newidiwyd yr enw i *Bala Council School*.

Caewyd yr ysgol ddiwedd Rhagfyr 1904 a symudodd i adeilad newydd ar Heol Tegid ar 2 Ionawr 1905; roedd 125 o ddisgyblion yn yr ysgol ar y diwrnod agoriadol. Addaswyd yr ysgol i’w ffurf bresennol yn ystod chwarter olaf yr 20g. Aeth yr ysgol ymlaen dan yr enw *Bala Central School* gan addysgu plant hyd at 15 oed, hyd agoriad Ysgol y Berwyn yn 1964 a trodd yr ysgol yn un cynradd dan yr enw *Ysgol Gynradd y Bala*. Mabwysiadwyd yr enw presennol yn ystod yr 1980au.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol

Categori:Y Bala
Categori:Sefydliadau 1905
Bro Tegid
Bro Tegid
44 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - **40au CC** - 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC 00au 
49 CC 48 CC 47 CC 46 CC 45 CC - **44 CC** - 43 CC 42 CC 41 CC 40 CC 39 CC

----

## Digwyddiadau 
* 15 Mawrth — Llofruddir Iŵl Cesar yn Senedd Rhufain gan nifer o seneddwyr, yn cynnwys Gaius Cassius Longinus, Marcus Junius Brutus, a Decimus Brutus
* 20 Mawrth — angladd Cesar
* Dechrau Ebrill — Etifedd Cesar, Octavianus, yn dychwelyd i Rufain o Apollonia yn Dalmatia i hawlio ei etifeddiaeth.
* Mehefin — Marcus Antonius yn cael ei benodi'n llywodraethwr Gallia Cisalpina a Gallia Transalpina am bum mlynedd.
* 2 Medi — Cleopatra. brenhines yr Aifft, yn cyhoeddi ei mab gyda Cesar yn gyd-frenin fel Ptolemi XV Caesarion.
* 2 Medi — Cicero yn cyhoeddi'r cyntaf o'i *Philippicau*, ymosodiadau ar Marcus Antonius. Cyhoedda 14 ohonynt dros y misoedd nesaf.
* Ail-sefydlu Corinth fel trefedigaeth Rufeinig.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 15 Mawrth — Iŵl Cesar (llofruddiwyd)
* 26 Gorffennaf — Ptolemi XIV, brenin yr Aifft
* Burebista, Brenin Dacia
* Antipater yr Idumaead, procurator Iudaea a thad Herod Fawr

Categori:44 CC
Caeathro

Pentref yng nghymuned Waunfawr, Gwynedd, Cymru, yw **Caeathro** ().  Saif yn ardal Arfon ar briffordd yr A4085 rhwng Caernarfon a Waunfawr, tua 1.17 milltir o Gaernarfon a 0.72 milltir o Waunfawr. Mae tafarn, gorsaf betrol a maes carafanau yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganwyd y nofelydd Emily Huws yng Nghaeathro.
250px|bawd|dim|Canol Caeathro

## Geirdarddiad 
Yn 1558 y ceir y cyfeiriad cynharaf at enw Caeathro ac yn ôl Melville Richards, roedd yma athro barddol o'r enw Kay (Cai?), yn byw yma. Mae'n fwy tebygol mai athro a oedd yn dysgu darllen ac ysgrifennu i bobl yr ardal ydoedd. Ceir cyfeiriad at rai o'i ddisgynyddion ym mhlwyf Llanddeiniolen yn y 15g, ac yn eu plith yr oedd Tangwystl ferch Ieuan ap Llywelyn ap Robyn ap Madog ab yr Athro. Daw’r cyfeiriad at Dangwystl o’r flwyddyn 1430. Wrth olrhain ei llinach gellir amcangyfrif y byddai’r Athro ei hun yn fyw yn nechrau’r 14g. Ceir cyfeiriad arall at Gwenllian ferch yr Athro ('mergh Erathro') a ymddangosodd yn y llys yng Nghaernarfon yn 1364, ac Ieuan ap Rathro yn 1370.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Waunfawr
Llanfor

Pentref yng nghymuned Llandderfel, Gwynedd, Cymru, ydy **Llanfor** (). Saif llai na milltir o'r Bala i gyfeiriad Corwen. Yn hanesyddol bu'n ran o Sir Feirionnydd. **Llanfawr** oedd enw'r pentref yn wreiddiol, sy'n awgrymu fod y safle'n un pwysig o ran gweithgaredd eglwysig. Cyfeirir at yr eglwys leol fel "Llanfor", a gysegrwyd i Sant Mor ap Ceuneu, ac yna'n ddiweddar Sant Deiniol. Roedd hefyd *Frongoch Whiskey Distillery* gerllaw ym mhentref Frongoch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Mae hen gaer a gwersyll Rhufeinig wedi ei leoli gerllaw. Yn ôl traddodiad, roedd cylch meini cynhanesyddol a elwid yn "Babell Llywarch Hen" yn sefyll ger yr eglwys.

Ceir yma hefyd Castell mwnt a beili (Cyfeirnod OS: SH 938368) sy'n dyddio yn ôl i'r 11g, mae'n debyg.

## Capeli
Mae'r capel wedi ei chysegru i Sant Deiniol. Mae hefyd dwy gapel arall, Sant Marc yn Fron Goch a 'Trinity' yn yr ardal. Gynt roedd hefyd 'Capel Llwyneinion' yn y pentref, sef capel y Methodistiaid Calfinaidd a'i adeiladwyd cyn 1800 a caewyd hi tua 1967. Adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1874 yn lle'r eglwys Canoloesol a ddisgrifiwyd yn 1874 fel 'eglwys hynafol iawn ond mewn cyflwr gwael.'

Mae gan yr eglwys garreg yn ei thŵr gydag ysgrif o'r 6g:
: 'Yma y gorwedd *Cavo*, mab seiargios'.

Mae safle'r eglwys yn agos at olion Rhufeinig (NPRN 95489).

## Enwogion
*David Roberts (Dewi Havhesp) (1831-1884), bardd

## Cyfeiriadau
Categori:Llandderfel
Categori:Pentrefi Gwynedd
Chuck Palahniuk

Nofelydd dychan a newyddiadurwr llawrydd o'r Unol Daleithiau ydy **Charles Michael "Chuck" Palahniuk** (ganwyd 21 Chwefror 1962). Daw o dras Ukrainiaidd a ganwyd yn Pasco, Washington. Yn ôl datganiad i'r wasg ar gyfer ei lyfr diweddaraf *Rant*, dywed ei fod yn byw yn Vancouver, Washington. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei nofel *Fight Club* sydd wedi ennill nifer o wobrau, a gafodd ei droi'n ddiweddarach yn ffilm a'i gyffarwyddwyd gan David Fincher.

## Llyfryddiaeth
### Ffuglen
*''Insomnia: If You Lived Here, You'd Be Home Already* (ysgrifennwyd yn gynnar yn yr 1990au, ni gyhoeddwyd)
**Fight Club'' (1996) — a gafodd ei addasu i ffilm o'r un enw (1999)
**Survivor* (1999)
**Invisible Monsters* (1999) (ysgrifennwyd rhwng *Insomnia* a *Fight Club*)
**Choke* (2001)
**Lullaby* (2002)
**Diary* (2003)
**Haunted* (2005)
**Rant* (2007)
**Snuff*  (2008)

### Ffeithiol
**Fugitives and Refugees: A Walk in Portland, Oregon* (2003)
**Stranger Than Fiction: True Stories* (2004)

## Dolenni allanol
*Gwefan ffan swyddogol Chuck Palahniuk
*ChuckPalahniuk.com
*Y wefan Almaeneg 

Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Dychanwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1962
Traphont

[bawd|250px|[Pont du Gard, Ffrainc, hen draphont rhufeinig a;i adeiladwyd tua 19 CC]]

Sianel artiffisial yw **traphont** sy'n cael ei hadeiladu i gludo dŵr neu reilffordd dros ddyffryn rhwng dau fryn. Gall traphontydd mawr hefyd gludo cychod neu longau.
49 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - **40au CC** - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au 
54 CC 53 CC 52 CC 51 CC 50 CC - **49 CC** - 48 CC 47 CC 46 CC 45 CC 44 CC

----

## Digwyddiadau 
* 10 Ionawr — Iŵl Cesar yn croesi Afon Rubicon, sy'n ffurfio'r ffin rhwng ei dalaith ef yn Gallia Cisalpina a'r Eidal ei hun. Trwy hyn mae rhyfel cartref yn dechrau yn Rhufain
* Chwefror — Gnaeus Pompeius Magnus yn encilio i Epirus (yng ngorllewin Groeg) gyda'r rhan fwyaf o'r Senedd
* 9 Mawrth — Cesar yn gadael am Sbaen i ymgyrchu yn erbyn cefnogwyr Pompeius yno
* 24 Awst — Un o gadfridogion Cesar, Gaius Scribonius Curio, yn cael ei orchfygu yng Ngogledd Affrica gan y cadfridog Pompeiaidd Attius Varus a Juba I, brenin Numidia ym Mrwydr Afon Bagradas
* 6 Medi — Massilia yn ildio i Cesar

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Gaius Scribonius Curio (hunanladdiad)
* Xuan, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina
* Lucretius, Athronydd a bardd Rhufeinig

Categori:49 CC
William Jessop

Peiriannydd sifil o nôd oedd **William Jessop** (23 Ionawr 1745 – 18 Tachwedd 1814), yn fwyaf adnabyddys am ei waith ar gamlesi, porthladdoedd a rheilffyrdd cynnar yn ystod diwedd y 18g a'r 19g cynnar.

## Dyddiau cynnar
Ganwyd Jessop yn Devonport, Dyfnaint yn 1745, yn fab i Josias Jessop, fforman saer llongau yn y Porthladd Morol. Roedd Josias Jessop yn gyfrifol am drwsio a chynnal Tŵr Rudyerd, goleudy pren ar Eddystone. Cyflawnodd y dasg yma am ugain mlynedd hyd 1755, pan losgodd y goleudy i lawr. Creodd y peiriannydd sifil blaengar, John Smeaton, gynlluniau ar gyfer goleudy newydd carreg a daeth Josias yn gyfrifol am orolygu'r gwaith adeiladu. Daeth y ddau ddyn yn ffrindiau agos, a phan fu farw Josias yn 1761, dyflwydd ar ôll cwblhau'r goleudy, cymerwyd William Jessop ymlaen fel disgybl gan Smeaton (a oedd hefyd yn warcheidwar William Jessop), yn gweithio ar amryw o gamlesi yn Swydd Efrog.

Gweithiodd Jessop fel cynorthwyydd i Smeaton am nifer o flynyddoedd cyn dechrau gweithio fel peiriannydd ar ei ben ei hun. Cynorthwyodd Smeaton gyda chamlesi Calder a Hebble a'r Aire a Calder yn Swydd Efrog.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1745
Categori:Marwolaethau 1814
Categori:Dyfeiswyr o Loegr
Categori:Peirianwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr sifil o Loegr
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Llanycil

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yng Ngwynedd ydy **Llanycil** (), sydd wedi ei leoli tua 12 milltir i'r de orllewin  o Gorwen a 15 milltir i'r gogledd ddwyrain o Dolgellau. Hyd 1974 bu'n ran o Sir Feirionnydd.

Cysgegrir eglwys y plwyf i Sant Beuno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eglwys Sant Beuno
Saif Eglwys Sant Beuno ar lan Llyn Tegid, rhwng y llyn a'r A494; cyfeirnod OS: SH9146934868. Fe'i cofnodir am y tro cyntaf yn 1291. Ynddi, ers 2016, lleolwyd amgueddfa ar Mari Jones, ac ni cheir gwasanaethau. Yn agos at yr eglwys roedd yma unwaith ffynnon o'r un enw: Ffynnon Beuno. Yr ochr arall i'r briffordd mae hen Reithordy. Mae'r eglwys wedi'i chofrestru'n Gradd II a'i chodi o garreg lleol. Yn haenau isaf y waliau gellir gweld brics Rhufeinig a cherrig a gludwyd yma o Gaer Gai, hen gaer Rufeinig a leolir tua milltir i gyfeiriad Llanuwchllyn.

## Enwogion
* Siôn Cadwaladr, baledwr ac anterliwtwr o'r 18g.

## Oriel

Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (084).jpg|Bedd Dafydd Cadwaladr yn y fynwent
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (003).jpg|Llwybr y fynwent
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (048).jpg|Hen ffotograff o'r eglwys
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (045).jpg|Y brif ffenestr liw
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (018).jpg|Tu blaen yr eglwys
File:Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (054).jpg|Murlun Cymraeg ar y wal, ger yr allor
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (051).jpg|Murlun Cymraeg ar y wal, ger yr allor
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (006).jpg|Bedd Thomas Charles o'r Bala
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (012).jpg|Bedd Ioan Dyfrdwy

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwybodaeth hanesyddol am Lanycil ar genuki.org

Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Cafflogion

Un o dri chwmwd cantref Llŷn, teyrnas Gwynedd, oedd **Cafflogion** (amrywiadau: **Afflogion**, **Afloegion**). Dywedir iddo gael ei sefydlu gan Afloeg, un o feibion Cunedda (er bod 'Afloegion' yn ffurf gywirach at enw'r cwmwd felly, Cafflogion sy'n arferol yn nogfennau'r Oesoedd Canol).

200px|bawd|dim|Ynysoedd Tudwal ac Abersoch

Gorweddai ar lan Bae Ceredigion, rhwng Ynysoedd Tudwal ac afon Erch. I'r gorllewin gorweddai cwmwd Cymydmaen a phenrhyn eithaf Llŷn, ac i'r gorllewin roedd y trydydd cwmwd, Dinllaen.

Lleolid llys y cwmwd ym Mhwllheli, "tref" fechan ganoesol ar y pryd, i fyny yng nghornel dwyreiniol y cwmwd. Roedd y "trefi" eraill yn cynnwys Abersoch (Soch), Castellmarch, a Penyberth.

Fel ei gymdogion, gorweddai cwmwd Cafflogion ar un o lwybrau'r pererinion i Enlli, ond roedd yn llai prysur na'r llwybr gogleddol trwy Ddinllaen. Roedd y canolfannau eglwysig yn cynnwys Penrhos, Llanfihangel Bachellaeth, Llaniestyn, Llanbedrog a Llangïan.

## Plwyfi
*Botwnnog
*Denïo (ger Pwllheli)
*Llanbedrog
*Llanfihangel Bachellaeth
*Llangïan
*Llaniestyn
*Penrhos

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Ffynhonnell
*A. D. Carr, 'Medieval Administrative Units', yn *Atlas of Caernarvonshire* (Caernarfon, 1977)

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Llŷn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Erasmus Darwin

''Gweler Erasmus Darwin (gwahaniaethu) ar gyfer ei ddisgynyddion o'r un enw.''

[bawd|171px|Cerflun o Erasmus Darwin gan [W. J. Coffee, tua 1795]]
Ffisegydd, athronydd natur, ffisiolegydd, dyfeisiwr a bardd Seisnig oedd **Erasmus Darwin** (12 Rhagfyr 1731 – 18 Ebrill 1802). Roedd yn un o'r rhai a sefydlodd y *Lunar Society*, grŵp trafod o arloeswyr diwydiant ac athroniaeth natur. Roedd yn aelod o'r teulu 'Darwin — Wedgwood', sy'n cynnwys y naturiaethwr ac esblygwr Charles Darwin.

Categori:Botanegwyr Seisnig
Genedigaethau 1731
Categori:Marwolaethau 1802