open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Gwir Iforydd

Sefydlwyd y cylchgrawn chwarterol ***Y Gwir Iforydd***  gan aelodau Urdd Ddyngarol y Gwir Iforiaid dros Undebiaeth Gwrecsam, ym mis Hydref 1841. Cyhoeddwyd eraill ganddynt hefyd dros gyfnodau o amser - gweler , isod. Mudiad dyngarol oedd yr Iforiaid a'r Iforesau a ffurfiwyd yn ystod y cyffro cymdeithasol oherwydd y *Siartwyr* Llanidloes (1839), Terfysg Casnewydd (1839), a Merched Becca Caerfyrddin/Abertawe (1843), sef Morgannwg a Gwent yn bennaf. Roedd y cylchgrawn hwn yn cynnwys erthyglau ar hanes, daearyddiaeth, byd natur, newyddion cartref a thramor, barddoniaeth, materion cyfoes a'r iaith Gymraeg. Yn ogystal â hyn, byddai'n cyflwyno neu'n atgyfnerthu prif ddyletswyddau a gweithgareddau'r Cymdeithasau ar hyd a lled Cymru. Cyhoeddwyd llyfryn ganddynt o'r enw ''Yr Iforydd: neu, Gyfrwng Gwybodaeth Gyffredinol i'r Cymry'' (1842) i hyrwyddo'r achos, yn ogystal ag adroddiadau o'u cynadleddau blynyddol. Ar gyfer aelodau ymroddedig y 'gyfrinfa' Iforaidd, argraffwyd nifer o gyhoeddiadau ychwanegol, megis y canlynol;  
* ''Deddfau a Rheolau i'w Cadw gan Aelodau Cymdeithas y Gwir Iforiaid, sef. 30 Medi, 1836* (1840)      
* *Deddfau a Rheolau Diwygiedig* (1844) & (1850)      
* *Rheolau Urdd y Gwir Iforiaid a sefydlwyd yn 1836* *dan nawdd 18+19 Vic Pen 63, er 1859 wedi ei ddiwygio'' (1865)      
Cynhaliwyd y cyfrinfeydd gan "Urdd y Gwir Iforiaid" o Flaenau Gwent i Wrecsam, ac o Ynys Mon i UDA. Yn aml hefyd (ers 1845) defnyddiwyd yr enw **Undeb Dewi Sant** ganddynt i gynrychioli yr unig gymdeithas ddyngarol yng Nghymru. Bu gweithgareddau'r Undeb hwn yn weithredol am o leiaf hanner canrif, ac mae'r cyhoeddiad mwy diweddar, *Y Llith-lyfr: Cyfeillgarwch, Cariad a Gwirionedd* (1903) yn dystiolaeth o hynny.  Ers troad y ganrif a diwedd y Rhyfel Byd 1af, newidiwyd ychydig ar yr enw i '**Cymdeithas Dewi Sant**', ac ers argraffu *Cymdeithas Gatholig Dewi Sant* (1917), sefydlwyd llawer mwy ohonynt mewn gwledydd tramor trwy ddylanwad a gweithgareddau *Cymdeithas Y Cymry Ar Wasgar*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymru
Cronicl y Cerddor (cylchgrawn)

bawd|Clawr cylchgrawn ''Cronicl y Cerddor\'
Cyhoeddiad Cymraeg misol oedd ***Cronicl y Cerddor***. Y golygydd oedd y cerddor David Emlyn Evans (1843-1913) gyda'r llenor ac ysgolfeistr Moses Owen Evans (1842-1908) yn is-olygydd. Ef oedd yn gyfrifol am yr adrannau tonic sol-ffa. 

Roedd y cylchgrawn yn cynnwys cyfansoddiadau, erthyglau a newyddion yn ymwneud â cherddoriaeth a cherddorion.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Yr Esboniwr (cylchgrawn)

bawd|Clawr blaen *Yr Esboniwr*
Roedd ***Yr Esboniwr*** yn gylchgrawn crefyddol anenwadol oedd yn cael ei gyhoeddi'n fisol. Roedd yn Gymraeg ei iaith ac ynddo yn bennaf ceid esboniadau Beiblaidd ar gyfer yr ysgolion Sul. Golygydd y cylchgrawn hwn oedd y diwionydd, athro a phrifathro Coleg y Bala, Lewis Edwards (1809-1887).
alt=Revd Dr Lewis Edwards (1809-87)|bawd

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Yr Ysgol (New York)

bawd|Cyfrol 1, rhif 4 - Ebrill 1870

Cylchgrawn crefyddol, Cymraeg  a cyhoeddwyd gan T.J. Griffiths rhwng 1872 a 1875. Darparwyd ar gyfer plant ysgolion Sul Cymry-America. Prif gynnwys y cylchgrawn oedd erthyglau crefyddol. Cyhoeddwyd yn fisol tan Ebrill 1870, pan neiwidwyd i gyhoeddiad daufisol. Golygwyd y cylchgrawn gan y cerddor ac awdur, Hugh John Hughes  (ca.1828-1872). Teitlau cysylltiol: Blodau yr Oes a'r Ysgol (1872).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Y Gwron Odyddol

Cylchgrawn cyffredinol misol Cymraeg ei iaith a gyhoeddwyd ym 1840 oedd ***Y Gwron Odyddol***. Roedd yn gwasanaethau Cymdeithas Lesiant yr Odyddion . Erthyglau ar wyddoniaeth, llenyddiaeth, daearyddiaeth a byd natur, ynghyd ac erthyglau ar ddyletswyddau'r Odyddion ac adroddiadau ar ei gweithgareddau oedd prif gynnwys y cylchgrawn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
The Archaeological Magazine of Bristol

bawd|*The Archaeological Magazine of Bristol*, clawr y rhifyn cyntaf
Roedd y cylchgrawn ***The Archaeological Magazine of Bristol*** yn cyhoeddi gwybodaeth am bensaernïaeth yn ne ddwyrain Lloegr a de Cymru. Roedd yn hybu dealltwriaeth a gwerthfawrogiad o'r pensaernïaeth yma i'r cyhoedd. Roedd hefyd yn rhoi cyhoeddusrwydd i Gymdeithas Pensaernïol a Herodrol Bryste a De Orllewin Lloegr. Golygydd y cylchgrawn oedd Thomas Andrew Sealy.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Saesneg Lloegr
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn y 19eg ganrif
Categori:Pensaernïaeth Cymru
Categori:Pensaernïaeth Lloegr
Categori:Sefydliadau 1843
Twr Gwalia (cylchgrawn)

bawd|Twr Gwalia (cylchgrawn)
Cylchgrawn Cymraeg misol yn cyhoeddi erthyglau ar nifer o destunau yn cynnwys crefydd, seryddiaeth, cerddoriaeth, athroniaeth a dirwestiaeth, yn ogystal á barddoniaeth a newyddion gwladol a rhyngwladol oedd Twr Gwalia.

Cyhoeddwyd 12 rhifyn o'r cylchgrawn rhwng Ionawr a Rhagfyr 1843.

Golygwyd dau rifyn cyntaf y cylchgrawn (Ionawr a Chwefror) gan y gweinidog Cynulleidfaol, Isaac Harding Harries (marw c.1868) a Walter W. Jones, ac wedi hynny gan Harries yn unig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Jwg ar Seld

Cyfrol o straeon byrion gan Lleucu Roberts yw ***Jwg ar Seld***. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2016. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae wyth stori yn y casgliad:

* "Yes"
* "Tyrau"
* "Cyfnitherod"
* "Yr Eliffant yn y Siambr"
* "Lawntie"
* "Yma"
* "Galw"
* "Un Funud Fach"

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Y Wawrddydd (Caerfyrddin)

Roedd ***Y Wawrddydd*** yn gylchgrawn crefyddol misol, Cymraeg ei iaith, a gyhoeddwyd ar gyfer plant yr Ysgol Sul. Erthyglau crefyddol, ar y byd naturiol, ac ar ymddygiad plant, ynghyd â barddoniaeth oedd prif gynnwys y cylchgrawn. Y gweinidog a'r chyhoeddwr, Josiah Thomas Jones (1799-1873) oedd golygydd y cylchgrawn.

Cyhoeddwyd y cylchgrawn rhwng 1850 a 1851.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth grefyddol
Categori:Llenyddiaeth plant Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Leslie Patrick Abercrombie

Roedd Syr **Leslie Patrick Abercrombie** (6 Mehefin 1879 – 23 Mawrth 1957) yn gynllunydd tref Prydeinig ac yn bensaer, sydd fwyaf adnabyddus am ei gynlluniau i ddatblygu Llundain wedi’r Ail Ryfel Byd, *The Greater London Plan*.

Ganwyd yn Ashton-upon-Mersey, derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Lerpwl, lle daeth yn athro dylunio dinesig rhwng 1915 a 1935. Yna symudodd i Goleg y Brifysgol, Llundain, lle bu'n athro cynllunio tref o 1935 i 1946. Enillodd gystadleuaeth ym 1913 am ailgynllunio canol ddinas Dulyn ac fe ysgrifennodd y gwerslyfr safonol *Town and Country Planning* (1933). Ehangwyd ei gynllun cyntaf i ddatblygu Llundain, sef *The County of London Plan* (gyda JH Forshaw, 1943), ym 1944, gyda chymorth tîm o arbenigwyr, i *the Greater London Plan*, a oedd yn berthnasol i gynllunio cludiant, dosbarthiad poblogaeth, diwydiant, gwregys gwyrdd, a mwynderau eraill Llundain Fwyaf. Paratôdd gynlluniau ar gyfer trefi a rhanbarthau eraill yn y DU, gan gynnwys Caeredin, Plymouth, Kingston upon Hull, Caerfaddon, Bryste, Sheffield, Bournemouth, a Gorllewin Canolbarth Lloegr.

Fe'i hurddwyd yn farchog yn 1945.

Ef oedd pensaer adeiladau Athrofa Addysg Uwch Gogledd Ddwyrain Cymru (Prifysgol Glyndŵr bellach), yn Wrecsam.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Penseiri o Loegr
The Welchman

bawd|*The Welchman*, rhif 1
bawd|John Frost, 1784–1877

Cylchgrawn gwleidyddol radicalaidd afreolaidd a oedd yn cyhoeddi erthyglau gwleidyddol. Golygwyd gan gan ddarpar arweinydd y Siartwyr, John Frost (1784-1877).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Saesneg Cymru
Categori:Cylchgronau gwleidyddol
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Sefydliadau 1832
Categori:Siartiaeth
Cennad Hedd

Roedd ***Cennad Hedd*** yn gylchgrawn deufisol, Cymraeg ei iaith. Roedd yn cyhoeddi newyddion am weithgareddau cymdeithasau cenhadol yng ngogledd Cymru. Golygwyddd y cylchgrawn oedd Owen Jones, Yr Wyddgrug.

Cyhoeddwyd y cylchgrawn yn 1841.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido ac ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein y Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth grefyddol
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Y Cenhadydd Cymreig

bawd|*Y Cenhadydd Cymreig*
Cylchgrawn crefyddol misol, Cymraeg i Fedyddwyr ifanc oedd ***Y Cenhadydd Cymreig***. Prif gynnwys y cylchgrawn oedd erthyglau ar grefydd tramor, cenhadol ac enwadol a barddoniaeth. Golygwyd y cylchgrawn ar y cyd gan y Parchedig William Robert Davies a'r Parchedig Thomas Davies tan Ionawr 1842, ac yna gan William Robert Davies.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1840
Categori:Dadsefydliadau 1842
Y Medelwr Ieuanc (cylchgrawn)

Cylchgrawn crefyddol Cymraeg misol ar gyfer plant oedd ***Y Medelwr Ieuanc***. Fe'i seiliwyd ar 'The Young Reaper', cyhoeddiad gan Gymdeithas Cyhoeddiadau Bedyddwyr America.

Cyhoeddwyd 12 rhifyn yn fisol rhwng Ionawr a Rhagfyr 1871.

Golygwyd y cylchgrawn gan fwrdd yn cynnwys Bedyddwyr blaenllaw yn cynnwys Thomas Price (1820-1888), John Rhys Morgan (Lleurwg, 1822-1900) a John Rufus Williams (1833-1877).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Sefydliadau 1871
Ifor Hael (cylchgrawn)

Roedd y cylchgrawn ***Ifor Hael*** yn gylchgrawn cyffredinol misol, Cymraeg ei iaith, a gyhoeddwyd gan Gymdeithas lesiant yr Iforiaid. Roedd y cylchgrawn yn canolbwyntio ar gyhoeddi erthyglau ar faterion cyfoes, daearyddiaeth, seryddiaeth, yr iaith Gymraeg ac ar ddyletswyddau'r Iforiaid, ynghyd â newyddion cartref a tramor, adolygiadau a barddoniaeth. Cyhoeddwyd y cylchgrawn yng Nghaerfyrddin yn 1850, yn olynydd i'r cylchgrawn *Yr Iforydd* a gyhoeddwyd gan y Cyfundeb Iforaidd yng Nghaerfyrddin rhwng 1841-1842, ac yn ragflaenydd i'r cylchgrawn *Y Gwladgarwr* a gyhoeddwyd gan Gymdeithas y Gwir Iforiaid yng Nghaerfyrddin ym 1851.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Sefydliadau 1850
Elizabeth Dawn

Actores a chantores Seisnig oedd **Elizabeth Dawn, MBE** (ganwyd **Sylvia Butterfield**; 8 Tachwedd 1939 – 25 Medi 2017).

Cafodd ei eni yn Leeds, Gorllewin Swydd Efrog. Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Vera Duckworth yn y gyfres teledu *Coronation Street*.

Bu farw o glefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint.

Categori:Actorion teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Gorsaf reilffordd Elizabeth

chwith|bawd|260px|Mynedfa'r orsaf
bawd|260px

Mae **Gorsaf reilffordd Elizabeth** yn orsaf yn Elizabeth, Jersey Newydd. Mae’r orsaf ar Goridor y Gogledd Ddwyrain Amtrak er nad yw trenau Amtrak ddim yn aros yno. Gwasanaethir yr orsaf gan drenau NJ Transit rhwng Efrog Newydd a Trenton, New Jersey.

Roedd y lein yn rhan o Reilffordd Pennsylvania, a daeth wedyn yn Rheilffordd Penn Central.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan NJ Transit 

Categori:Gorsafoedd rheilffordd yr Unol Daleithiau
Categori:New Jersey
Anthony Booth

Actor Seisnig oedd **Anthony George Booth** (9 Hydref 1931 – 25 Medi 2017).

Fe'i ganwyd yn Lerpwl, yn fab morwr. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Santes Fair, Crosby.

Tad Cherie Booth, bargyfreithwraig a gwraig y gwleidydd Tony Blair, oedd ef.

## Ffilmiau
* *Suspect* (1960) 
* *Pit of Darkness* (1961) 
* *The Valiant * (1962)
* *Mix Me a Person* (1962) 
* *The L-Shaped Room* (1962) 
* *The Partner* (1963) 
* *The Hi-Jackers* (1963) 
* *Of Human Bondage* (1964) 
* *The Return of Mr. Moto* (1965) 
* *The Girl with the Pistol* (1968) 
* *Corruption* (1968) 
* *The Exorcism of Hugh* (1972) 
* *Adolf Hitler: My Part in His Downfall* (1973) 
* *Montreal Main* (1974)
* *Confessions of a Window Cleaner* (1974)
* *Brannigan* (1975) 
* *Confessions of a Pop Performer* (1975) 
* *Confessions of a Driving Instructor* (1976)
* *Confessions from a Holiday Camp* (1977)
* *Confessions from the David Galaxy Affair* (1979) 
* *Priest* (1994) 
* *Owd Bob* (1998)
* *Treasure Island* (1999) 
* *Revengers Tragedy* (2002) 
* *Upstaged* (2005) 
* *Gone to the Dogs* (2006)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2017
Iforydd

Roedd yr ***Iforydd*** yn gylchgrawn cyffredinol misol, Cymraeg ei iaith, a gyhoeddwyd gan Gymdeithas Lesiant yr Iforiaid yng Nghaerfyrddin rhwng 1841 a 1842. Roedd y cylchgrawn yn canolbwyntio gan mwyaf ar erthyglau ar Iforiaeth a newyddion y gymdeithas, ynghyd ac erthyglau ar faterion cyfoes, daearyddiaeth, seryddiaeth a hanes, newyddion cartref a tramor, barddoniaeth a bywgraffiadau.

Roedd yr Iforydd yn ragflaenydd i'r cylchgronau *Ifor Hael* yn 1850 a *Y Gwladgarwr* yn 1851.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Dadsefydliadau 1842
Categori:Sefydliadau 1841
John Alcock (RAF)

Awyrenwr o Loegr oedd **Syr John William Alcock**, (5 Tachwedd 1892 – 18 Rhagfyr 1919), a lwyddodd, gydag Arthur Brown (1886-1948), ym 1919 i hedfan ar draws Cefnfor yr Iwerydd am y tro cyntaf. Cafodd y ddau eu urddo’n farchogion mewn cydnabyddiaeth am eu llwyddiant.

Ganwyd Alcock ym Manceinion, yn fab i werthwr ceffylau, a bu'n gweithio yn y gwaith *Empress Motor* ym Manceinion fel prentis cyn mynd i faes awyr Brooklands fel mecanydd awyrennau. Derbyniodd ei drwydded hedfan ym mis Tachwedd 1912 a bu'n gweithio i gwmni *Sunbeam* fel peilot prawf hyd ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf.

Fe'i gwasanaethodd fel hyfforddwr yn Yr Awyrlu Brenhinol cyn mynd ar gyrchoedd bomio yn nwyrain Y Môr Canoldir. Ym mis Medi 1917 cafodd ei orfodi i lanio yn y môr wrth fynd ar gyrch ar Gaercwstenin (Istanbul, bellach). Fe gafodd ef a'i griw eu cipio a'u carcharu am gyfnod y rhyfel. Gadawodd yr Awyrlu Brenhinol ym mis Mawrth 1919, wedi ennill y Groes Gwasanaeth Neilltuol am ei ddewrder.

Cyn y rhyfel cynigiodd y *Daily Mail* gwobr o £10,000 i’r cyntaf i groesi’r Iwerydd, heb stopio, mewn awyren. Gan fod y rhyfel wedi rwystro pawb rhag cynnig amdani roedd y wobr dal ar gael. Cynigodd cwmni Vickers awyren ddwbl Vimy efo injan dwbl wedi ei addasu ar gyfer yr ymgais. Bu Arthur Brown, cyd awerynwr, yn gwasanaethu fel llywiwr ar gyfer y daith. Cychwynwyd y daith trwy esgyn o Newfoundland am 1.58pm yn lleol (4.13pm GMT) ar 14 Mehefin 1919. Wedi taro tywydd gwael, a cholli cysylltiad radio, rhoesant gorau i’w bwriad gwreiddiol o hedfan i Lundain, gan lanio mewn cors yng Clifden, Swydd Galway, am 8.25am GMT ar ôl daith yn para am 16 awr 28 munud. Roedd eu llwyddiant yn cael ei ddathlu ledled y byd fel prawf bod cyfnod teithiau awyr dros pellter hir am ddyfod. Ond nid oedd Alcock i'w weld.

Ar 18 Rhagfyr 1919, er gwaetha'r tywydd gwael, fe aeth allan o Brooklands i ddarparu awyren dŵr Vickers Viking i gwsmer ym Mharis. Methodd yr awyren yn agos i Rouen gan gwrthdaro i’r tir. Anafwyd Alcock yn ddifrifol a bu farw mewn ysbyty yn Ruen. Claddwyd ei weddillion ym mynwent *Southern Manchester*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Awyrenwyr o Loegr
Categori:Awyrfilwyr
Categori:Marwolaethau 1919
Sequoyah

Un o enwau mawrion yn hanes pobl frodorol America ac ieithyddiaeth oedd **Sequoyah** (Saesneg: **George Gist** neu **George Guess** (c. 1770 — Awst 1843). Creodd Sequoyah orgraff (system o wyddor) i'r iaith Cherokee, er iddo fod yn anllythrennog ei hun pan gychwynodd ar y gwaith. 

Mae'r ffaith fod heliwr a chrefftwr anllythrennog yn gallu cyflawni tasg a ystyrir ond yn faes ieithyddion arbenigol yn cael ei ystyried fel un o gampau deallusol mwyaf trawiadol a gyflawnwyd erioed.

## Yr wyddor Cherokee
bawd|chwith|Orgraff Sequoyah i’r iaith Cherokee
Daeth Sequoyah i'r casgliad mai'r gallu i ysgrifennu a darllen oedd yr allwedd i rym pobl wynion dros frodorion America a oedd yn methu ysgrifennu neu ddarllen yn eu hieithoedd eu hunain.

Ym 1809 aeth ati i greu wyddor i'r iaith Cherokee. Wedi 12 mlynedd o waith, yn 1821, cyhoeddodd ei waith.

Mabwysiadwyd yr wyddor gan y bobl Cherokee ym 1825. Yn fuan wedyn, cyhoeddwyd llyfrau a phapurau newydd yn yr iaith Cherokee gyda’i wyddor ef. Cenhadwr o Gymro o'r enw Evan Jones gyfieithodd y Beibl i'r iaith Cherokee gan ddefnyddio’r wyddor hon.

Cododd lefel llythrennydd y bobl Cherokee yn uwch na'r mewnfudwyr o dras Ewropeaidd o’u hamgylch. Defnyddir yr wyddor hyd heddiw heb ei newid.

bawd|chwith|225px|Papur newydd y *Cherokee Phoenix*, 1828

Bu cryn sylw i'r wyddor Cherokedd a chyrhaeddodd newyddion amdani'n bell.

Bu’n ysbrydoliaeth i nifer o bobloedd eraill i fynd ati i ddatblygu llythrennedd yn eu hieithoedd hefyd.

## Taith olaf Sequoyah
Breuddwydiodd  Sequoyah o weld y Genedl Cherokee yn unedig undwaith eto, wedi iddynt gael eu trechu a rhoi ar chwâl wrth i bobl gwynion cipio eu tiroedd.

Ym  1842 dechreuodd Sequoya daith i chwilio am bobloedd Cherokee a oedd wedi ffoi'r holl ffordd i Mecsico a’u perswadio i ddychwelyd i’w hen gynefin yn yr Unol Daleithiau.

Bu farw ar y daith a chredir iddo gael ei gladdu wrth dref Zaragoza ger ffin Mecsico-Texas.

## Coeden Sequoyah
Dywedir i’r goeden Sequohah (Lladin: *Sequoiadendron giganteum*) - goeden fwyaf America - gael ei enwi i’w anrhydeddu.

## Gweler hefyd
* Dic Aberdaron
* Orgraff

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1770
Categori:Marwolaethau 1843
Categori:Ieithyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Ieithoedd brodorol Gogledd America
Categori:Pobl y 18fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Mis Hanes Pobl Dduon

Mae **Mis Hanes Pobl Dduon**, a elwir hefyd yn **Mis Hanes Affricanaidd America** yn America, yn ddigwyddiad blynyddol yn yr Unol Daleithiau, Canada, Gwledydd Prydain (ers 1987) ac yn yr Iseldiroedd (o 2016) lle caiff ei alw'n **Fis Cyflawniad Du**.  

Dechreuodd fel ffordd i gofio pobl a digwyddiadau pwysig yn hanes y diaspora Affricanaidd. 

Fe'i dethlir bob blwyddyn yn yr Unol Daleithiau a Chanada ym mis Chwefror, yn ogystal ag yng ngwelydd Prydain a'r Iseldiroedd ym mis Hydref. 

## Sefydlu wythnos cofio
]]
Crëwyd *Negro History Week* yn wreiddiol ym 1926 gan yr hanesydd Carter G. Woodson fel ffordd o gynnwys hanes pobl dduon yn system addysg gyhoeddus yr Unol Daleithiau. Er iddo beidio derbyn fawr o gefnogaeth ar y dechrau, cydiodd y syniad a thyfodd y poblogrwydd dros y blynyddoedd.

Yn ôl Woodson: *If a race has no history, it has no worthwhile tradition, it becomes a negligible factor in the thought of the world, and it stands in danger of being exterminated*. 

## Cynabod y mis yn swyddogol
Ym 1969 sefydlwyd *Black History Month* gan addysgwyr ym Mhrifysgol Kent State.  

Erbyn 1976 cydnabuwyd y mis yn swyddogol gan yr Arwydd Gerald Ford yn ystod ddau-ganmlwyddiant  yr Unol Daleithiau gan annog Americanwyr i  *seize the opportunity to honor the too-often neglected accomplishments of black Americans in every area of endeavor throughout our history.* 

## Gwleydd Prydain (1987)
Dathlwyd yn gyntaf yn Llundain ym 1987, wedi’i trefnu gan Akyaaba Addai-Sebo ar ran Cyngor Llundain.  

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
Categori:Misoedd
Categori:Pobl dduon
Categori:Sefydliadau 1969
Refferendwm annibyniaeth i Gyrdistan Irac, 2017

Cynhaliwyd **refferendwm annibyniaeth i Gyrdistan Irac** ar 25 Medi 2017. Yn ôl comisiwn etholiadol y Cyrdiaid, roedd 72% o bobl oedd yn gymwys wedi pleidleisio, a phleidleisiodd 92.73% ohonynt o blaid annibyniaeth Cyrdistan oddi ar Irac. Ni chydnabuwyd y refferendwm gan lywodraeth Irac.

## Cyfeiriadau 
Categori:2017
Categori:Cyrdistan
Categori:Hanes Irac
Annibyniaeth Cyrdistan Irac
Y Deonglydd Ysgrythurol

bawd|Y Deonglydd Crefyddol
Cylchgrawn crefyddol oedd yn cyhoeddi deunydd am Gristnogaeth yng Nghymru. Cyhoeddwyd ym Methesda. Yn wreiddiol roedd yn gylchgrawn misol ond ar ôl 1877 fe'i cyhoeddwyd yn afreolus. Y cyhoeddwr oedd William Mark Owen.

## Cyfeiriadau 
 Cylchgronau Cymru *Y Deonglydd Ysgrythyrol*

Categori:Bethesda
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Y Gwladgarwr (Caerfyrddin)

bawd|260px

Roedd ***Y Gwladgarwr*** yn gylchgrawn misol, Cymraeg ei iaith a gyhoeddwyd gan Gymdeithas y Gwir Iforiaid yng Nghaerfyrddin ym 1851. Roedd yn cynnwys barddoniaeth, newyddion cartref a tramor, ac erthyglau ar Iforiaeth ynghyd â phynciau cyffredinol. Golygwyd y cylchgrawn gan Evan Evans.

Fe'i rhagflaenwyd gan y cylchgronau *Yr Iforydd* a gyhoeddwyd gan y Cyfundeb Iforaidd yng Nghaerfyrddin rhwng 1841 a 1842, ac *Ifor Hael* a gyhoeddwyd yng Nghaerfyrddin gan Gymdeithas lesiant yr Iforiaid ym 1850.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Y Bugail (Bethesda)

Roedd ***Y Bugail*** yn gylchgrawn a gafodd ei ddarparu ar gyfer ysgolion Sul y Methodistiaid Calfinaidd yng ngogledd Cymru. Cafodd ei olygu gan y gweinidog a llenor Owen Jones (Meudwy Môn, 1806-1889), Rodedd yn gylchgrawn Cymraeg ei iaith a cheid erthyglau crefyddol ynghyd â gwersi ar gyfer ysgolion Sul ynddo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cylchgronau crefyddol
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Benjamin Constant

Nofelydd a llenor gwleidyddol Ffrengig oedd **Henri-Benjamin Constant de Rebecque** (25 Hydref 1767 – 8 Rhagfyr 1830).

Ganwyd yn Lausanne yn y Swistir, i dad o dras Ffrengig. Mynychodd prifysgolion Erlangen a Chaeredin.

Mae ei waith hunangofiannol *Adolphe* (1816) yn rhagflaenydd i'r nofel seicolegol fodern. Fe gafodd berthynas â Germaine de Staël, ac roedd y ddau ohonynt yn gwrthwynebu Napoleon Bonaparte.

## Bywgraffiad 
### Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Henri-Benjamin Constant de Rebecque yn Lausanne, ar lannau gogleddol Llyn Genefa, yng ngorllewin hen Gydffederasiwn y Swistir. Merch o hen deulu Protestannaidd a wnaeth ffoi i Vaud oedd ei fam, a fu farw wedi iddi esgor arno. Cyrnol mewn catrawd Swisaidd, a fu'n gwasanaethu'r Iseldiroedd, oedd ei dad Juste. Aeth i Brifysgol Erlangen ym Mafaria yn 1782–3 cyn iddo astudio ym Mhrifysgol Caeredin yn 1783–5, lle'r oedd yn aelod gweithgar o'r Speculative Society a dylanwadwyd arno'n gryf gan syniadau'r Oleuedigaeth Albanaidd a'r economegwyr gwleidyddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1767
Categori:Marwolaethau 1830
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Categori:Pobl o Ffrainc o dras Swisaidd
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion gwleidyddol o Ffrainc
Categori:Llenorion Ffrangeg o'r Swistir
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Beti a'i Phobol

Rhaglen radio ar BBC Radio Cymru yw '''''Beti a'i Phobol''''' wedi ei gyflwyno gan Beti George. Cychwynnodd y rhaglen yn 1987 a chyfwelir un gwestai bob wythnos, gyda'r gwestai yn dewis pedwar darn o gerddoriaeth.

Darlledir y rhaglen am hanner dydd bob dydd Sul a fe'i ail-ddarlledir ar ddydd Iau.

Cyhoeddwyd addasiad o rai o'r sgyrsiau mewn cyfres o dri llyfr a gyhoeddwyd yn 2002, 2003 a 2004 - ''Beti a'i Phobol''.

## Gwestai 
### 2021
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Beti a'i Phobol ar wefan y BBC
* Beti a'i Phobol ar Soundcloud

Categori:BBC Radio Cymru
Categori:Rhaglenni radio Cymraeg
Categori:Rhaglenni radio'r BBC
Economeg ymddygiadol

Mae **economeg ymddygiadol** yn adeiladu ar economeg draddodiadol sydd yn credu bod bodau dynol yn dod i benderfyniad rhesymegol sydd o fudd iddynt wrth bwyso a mesur gwybodaeth. Mae economeg ymddygiadol yn adnabod ffactorau cymdeithasol, seicolegol, amgylcheddol a chyd-destunol sydd yn dylanwadu ar ymddygiad pobl.

Er mwyn adnabod ffiniau cyd-destun a mathau o ymddygiadau penodol. Gwahaniaethir rhwng damcaniaethau o newid—sydd yn egluro newid mewn ymddygiad, â modelau o ymddygiad—sydd yn egluro’r ffactorau seicolegol i egluro neu ragdybio ymddygiad penodol.
[bawd|[Daniel Kahneman, enillydd Gwobr Economeg Nobel, 2002]]

## Damcaniaeth argoeli 
Mae’r ddamcaniaeth hon yn canolbwyntio ar yr hyn sydd i’w ennill neu i’w golli o berfformio gweithred yn hytrach na chanolbwyntio ar ragdybiaeth ymddygiadol. Disgrifia damcaniaeth argoeli y modd y dewisa pobl rhwng mwy nag un tebygolrwydd a gynhwysai risg, a lle mae canlyniadau’r tebygolrwydd yn wybyddus. Yn ôl damcaniaeth argoeli nid yw unigolion yn seilio eu dewisiadau ar ganlyniad terfynol ond ar botensial gwerth colledion a buddion, sydd yn seiliedig ar ddychmygu, cofio a thebygrwydd. Mae unigolion yn defnyddio hewristig penodol i bwyso a mesur y colledion a’r buddion hynny.

## Cyfeiriadau

Ymddygiadol
Categori:Gwyddorau ymddygiadol
Categori:Micro-economeg
Categori:Seicoleg gymhwysol
Coed-yr-iarll, Sir Fynwy

Pentref yng nghymuned Drenewydd Gelli-farch, Sir Fynwy, Cymru, yw **Coed-yr-iarll** (Saesneg: *Earlswood*). Mae wedi'i leoli 5 milltir i'r gogledd-orllewin o Gas-gwent, ac i'r dwyrain o ardal goediog Coed Gwent.

## Hanes 
Cyn y goresgyniad Normanaidd yng Nghymru, roedd yr ardal dan goed. Ar adeg Llyfr Dydd y Farn, roedd yn rhan o ystadau Durand, Siryf Caerloyw. Aeth ef a'i ddisgynyddion ati i glirio'r coed, gan sefydlu pentref Drenewydd Gelli-farch (Shirenewton, neu "Sheriff's Newton", yn Saesneg). Yn ddiweddarach yn y 12g roedd Milo FitzWalter (Miles o Gaerloyw, Iarll 1af Henffordd) yn Siryf, a datblygodd yr enw "Coed-yr-iarll".

## Y pentref heddiw 
Heddiw mae gan y pentref ganolfan gymunedol fawr a adeiladwyd gyda chyfraniadau gan y cyhoedd, er cof am drigolion o'r plwyf a laddwyd yn yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Drenewydd Gelli-farch
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
France Daigle

Awdures o dras Acadiadd o New Brunswick, Canada, yw **France Daigle** (ganed 18 Tachwedd 1953).n 

## Bywgraffiad 
Cafodd France Daigle ei geni yn 1953 ym Moncton, yn ne-ddwyrain New Brunswick.

Derbyniodd radd baglor yn y celfyddydau o Brifysgol Moncton yn 1976. Roedd hi'n newyddiadurwraig gyda'r papur dyddiol ''L'Evangeline* o 1973 i 1977. Y cyfnodolyn hwn yw pwnc y nofel *1953: chronique d'une naissance annoncée ("1953: cronicl genedigaeth wedi'i darogan)*, a gyhoeddwyd ym 1995.

Mae wedi cyhoeddi dwsin o lyfrau ers cyhoeddi ei llyfr cyntaf, *Sans jamais parler du vent ("Heb fyth drafod y gwynt")'', gyda Éditions d'Acadie, Moncton, ym 1983. Mae chwech o'i nofelau wedi eu cyfieithu i'r Saesneg. Mae wedi ennill sawl gwobr: Pascal-Poirier (1991), Prix Éloizes (1998 a 2002), Ffrainc-Acadie (1998), Prix Antonine-Maillet Acadie-Vie (1999) a Prix du Gouverneur général (2012).

Crëodd y cyfarwyddwr Jean Marc Larivière y ffilm fer *Effractions* ("*Torri mewn")* o'r llyfr *La Vraie Vie*.  Dangoswyd gyntaf fel rhan o ŵyl ryngwladol y cinéma ffrangeg ei iaith yn Acadie yn 2014.

## Gweithiau cyhoeddedig 
* *Pour sûr ("Yn sicr"),* Boréal (2011)
* ''Petites difficultés d'existence ("Anawsterau bach bodolaeth"),* Boréal (2002)
* *Un fin passage ("Darn Cain",* Boréal (2001) 
* *Pas pire ("Ddim rhy ddrwg"),'' Éditions d'Acadie (1998), Boréal (2002)
* ''1953. Chronique d’une naissance annoncée ("1953. Cronicl genedigaeth wedi'i darogan")'', Éditions d'Acadie (1995)
* *La vraie vie ("Bywyd go iawn")*, l’Hexagone/Éditions d’Acadie (1993)
* *La beauté de l’affaire. Fiction autobiographique à plusieurs voix sur son rapport tortueux au langage ("Harddwch y peth: ffuglen hunangofiannol mewn sawl llais ar eu perthynas ingol ag iaith"*) Éditions nbj/Éditions d’Acadie (1991)
* *L’été avant la mort *("*Yr haf cyn y farwolaeth")* (mewn cydweithrediad gyda Hélène Harbec), Editions du remue-ménage (1986)
* *Variations en B et K. Plans, devis et contrat pour l’infrastructure d’un pont ("Amrywiadau yn B a K. Cynlluniau, manylebau a contract ar gyfer seilwaith pont"),* Éditions nbj (1985)
* ''Histoire de la maison qui brûle ("Hanes y tŷ sy'n llosgi"'') Éditions d'Acadie (1985)
* *Film d’amour et de dépendance ("Ffilm o gariad a dibyniaeth") *Éditions d'Acadie (1984)
* ''Sans jamais parler du vent. ("Heb fyth siarad am y gwynt") Éditions d'Acadie* (1983)

## Dramâu a gyflwynwyd yn y theatr 
* *Foin (Gwair)* (2000) a gyflwynwyr gan Moncton Sable
* *Craie (Sialc)* (1999) a gyflwynwyd gan Moncton Sable
* *Moncton Sable *(*Tywod Moncton)'' (1997) a gyflwynwyd gan Moncton Sable

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ganada
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Newyddiadurwyr o Ganada
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ganada
Categori:Pobl o New Brunswick
Porth Ceiriad

bawd|chwith|Edrych tua fferm Cilan Uchaf yn y de-orllewin.
Traeth yn wynebu'r de-ddwyrain ym mhlwyf Llanengan, Cymru, yw **Porth Ceiriad**. Mae nifer o nodweddion daearegol diddorol ar y traeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Egin Gwynedd
Ioan Kidd

Awdur a chyfieithydd o Gymru yw **Ioan Kidd** (ganwyd 4 Mehefin 1954). Yn enedigol o Gwmafan yng Ngorllewin Morgannwg, mae e'n byw yng Nghaerdydd ers blynyddoedd lawer. Graddiodd yn y Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan cyn symud i'r brifddinas lle bu'n gweithio mewn nifer o feysydd ond yn bennaf ym maes darlledu. Gweithiodd i BBC Cymru am ryw ugain mlynedd, yn yr Adran Newyddion a'r Adran Addysg. Fe oedd golygydd cyntaf *Ffeil*, sef y rhaglen newyddion i blant a phobl ifanc a ddarlledir ar S4C.

## Gwobrau 
bawd|Un o Ble Wyt Ti?
* 2014 - Llyfr y Flwyddyn am ei nofel *Dewis*
* 2014 - Gwobr Barn y Bobl am *Dewis*

## Llyfryddiaeth 
#### Llyfrau Oedolion 
* *Cawod o Haul* (Gwasg Gomer, 1977) - nofel
* ''O'r Cyrion* (Gwasg Gomer, 2006; ailargraffiad 2009) - straeon byrion 
* *Un o Ble Wyt Ti?* (Gwasg Gomer, 2011) - nofel 
* *Dewis* (Gwasg Gomer, 2013; ailargraffiad 2014) - nofel; enillydd Llyfr y Flwyddyn 2014 a Barn y Bobl yr un flwyddyn

#### Llyfrau Plant 
* *Craig y Lladron*, Cyfres Cled (Gwasg Gomer, 1994)
* *Mae'n Anodd Weithiau*, Cyfres Whap! (Gwasg Gomer, 2009)

#### Addasiadau - Llyfrau Plant 
* Louis Sachar, *Tyllau* (Gwasg Gomer, 2007)
* Robert Munsch, *Awyren Alys* (Houdmont, 2016)
* Robert Munsch, *Gwerth y Byd* (Houdmont, 2016)

#### Ar y Cyd 
* *Amddiffyn Fy Hun*, gyda Mark Aizlewood (Gwasg Gomer, 2009)
* *Tynnu Colur Toni Caroll'', gyda Toni Caroll (Gwasg Gomer, 2015)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Y Dywysoges Fiona

Mae **Tywysoges Fiona **yn un o'r prif gymeriadau ffuglennol yn y gyfres ffilmiau animeiddiedig Dreamworks, *Shrek*.  Ymddangosodd yn gyntaf yn *Shrek *(2001), wedi'i lleisio gan yr actores Americanaidd Cameron Diaz.

Ymddengys Fiona yn y ffilm cyntaf yn dywysoges wedi ei melltithio a'i thrawsnewid yn gawr-bwgan pob machlud haul.  Mae wedi'i chloi mewn castell sydd wedi amddiffyn gan ddraig am nifer o flynyddoedd cyn iddi cael i'w hachub gan gawr-bwgan di-nod o'r enw Shrek ac mae'n meddwl mai ef yw'r marchog sydd am ei hachub a torri'r felltith.  Mae Fiona yn cîn iawn i dorri'r felltith drwy gusan cariad pur er mwyn iddi gael aros yn ddynes. Mae'n disgwyl Lord Farquaad ond mae'n disgyn mewn cariad â Shrek.   

Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Tywysogesau mewn ffuglen
La Catedral

Carchar sy'n edrych lawr dros ddinas Medellín yng Ngholombia yw **La Catedral**. Cafodd y carchar ei adeiladu i ofynion pennaeth Cartél Medellín, sef Pablo Escobar, o dan gytundeb yn 1991 rhwng Escobar a llywodraeth Colombia lle byddai'n rhaid i Escobar ildio i'r awdurdodau a chael ei garcharu am uchafswm o bum mlynedd, ac na fyddai llywodraeth Colombia yn ei estraddodi i'r Unol Daleithiau. Yn ogystal â chael yr hawl i adeiladu'r carchar i'w ofynion penodol, cafodd Escobar yr hawl hefyd i ddewis y swyddogion diogelwch yn y carchar, a credir iddo ddewis swyddogion oedd yn ffyddlon iddo fe'n unig. Credir hefyd bod y carchar wedi cael ei ddylunio'n fwy i gadw gelynion Escobar allan, a'i amddiffyn rhag ymdrechion i'w ladd, yn hytrach na chadw Escobar yn y carchar.

Roedd pobl yn aml yn cyfeirio at y carchar fel "Gwesty Escobar" neu "Glwb Medellín" oherwydd yr holl fwynderau yn yr adeilad. Roedd gan La Catedral gae pêl-droed, tŷ dolis mawr, bar, jacuzzi, a rhaedr. Roedd Escobar hefyd wedi gosod telesgôp yn y carchar er mwyn iddo allu edrych lawr i ddinas Medellín at gartref ei ferch tra roedd yn siarad ar y ffôn gyda hi.

Yn ôl y darlledwr PBS, roedd y llywodraeth yn fodlon troi llygad ddall wrth i Escobar barhau i smyglo cyffuriau, ond daeth y trefniant hwnnw i ben ar ôl honiad bod Escobar wedi arteithio a llofruddio pedwar o'i lefftenantiaid o fewn muriau La Catedral. Penderfynodd llywodraeth Colombia fod yn rhaid iddi symud Escobar i garchar cyffredin, ond gwrthododd Escobar y gorchymyn. Ym mis Gorffennaf 1992, ar ôl blwyddyn a mis o'i ddedfryd, aeth Escobar ar ffo unwaith eto. Gyda Byddin Genedlaethol Colombia yn amgylchynu La Catedral, llwyddodd Escobar i gerdded allan o'r fynedfa yng nghefn y carchar. Fel rhan o'r helfa am Escobar cafodd llu o 600 o ddynion a oedd wedi cael eu hyfforddi'n arbennig gan Lu Delta yr Unol Daleithiau, o'r enw Search Bloc o dan arweiniad y Cyrnol Hugo Martinez, eu defnyddio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Colombia
Categori:Carcharau yn Colombia
Afiechyd a gludir gan fwyd

Mae **afiechydon a gludir gan fwyd** (neu **glefydau a gludir gan fwyd** neu **wenwyn bwyd**) yn cynnwys unrhyw salwch sydd o ganlyniad i fwyd wedi'i ddifetha o fwyd wedi'i halogi, bacteria pathogenig, firysau, neu barasitiaid sy'n halogi bwyd, ynghyd â thocsinau megis madarch gwenwynig a gwahanol rywogaethau o ffa sydd heb eu berwi am o leiaf deg munud.

Mae symptomau'n amrywio yn dibynnu ar yr achos, a chânt eu disgrifio isod yn yr erthygl hon. Mae'r cyfnod datblygu yn amrywio o oriau hyd at ddyddiau, yn dibynnu ar yr achos a faint gafodd ei fwyta. Mae'r cyfnod datblygu yn dueddol o olygu nad yw pobl yn cysylltu'r symptomau â'r eitem a gafodd ei fwyta, ac yn meddwl mai gastroenteritis neu bethau tebyg sydd i'w feio.

Mae symptomau yn aml yn cynnwys chwydu, gwres a pheonau, a gall gynnwys dolur rhydd. Gall cyfnodau o chwydu ddigwydd yn aml gyda chyfnod hir rhynddynt, oherwydd hyd yn oes os yw'r bwyd wedi'i waredu o'r stumog y tro cyntaf, gall microbau (os yn berthnasol) basio trwy'r stumog i'r coluddyn drwy gelloedd sy'n leinio waliau'r coluddyn a dechrau lluosogi. Mae rhai mathau o yn aros yn y coluddyn, ac mae rhai yn cynhyrchu tocsin sy'n cael ei amsugno i'r gwaed, a gall rhai fynd yn uniongyrchol i feinwe dyfnach y corff.

## Achosion 
Mae afiechyd a gludir gan fwyd fel arfer o ganlyniad i ymdrin, paratoi neu storio bwyd yn amhriodol. Gall arferion hylendid da cyn, yn ystod ac ar ôl paratoi leihau'r tebygolrwydd o gael afiechyd. Mae cydsyniad yng nghymuned iechyd y cyhoedd mai golchi dwylo'n rheolaidd yw un o'r ffyrdd mwyaf effeithiol o atal lledaenu afiechydon a gludir gan fwyd. Gelwir y weithred o sicrhau na fydd bwyd yn achosi afiechyd a gludir gan fwyd yn ddiogelwch bwyd. Gall afiechydon a gludir gan fwyd hefyd gael eu hachosi gan ystod eang o docsinau sy'n effeithio'r amgylchedd.

Ar hynny, gall afiechydon a gludir gan fwyd gael eu hachosi gan blaleiddiaid neu feddyginaethau mewn bwyd, a sylweddau tocsig naturiol megis madarch gwenwynig neu bysgod rîff.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diogelwch bwyd
Categori:Trychinebau iechyd

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Carwyn Ellis

Mae **Carwyn Meurig Ellis** (anwyd ar 9 Awst 1973) yn ganwr-cyfansoddwr, cerddor, cynhyrchydd, ac aml-offerynnwr o Gymru. Caiff ei adnabod fel prif leisydd band amgen Colorama, aelod o'r band gwerin Cymraeg Bendith ac fel yr artist electronig, Zarelli., ac arweinydd Carwyn Ellis & Rio 18.

Mae wedi cydweithio â sawl artist a chynhyrchydd arall gan gynnwys Ifan Dafydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Cerddorion yr 21ain ganrif o Gymru
Melon dŵr

Planhigyn ymgripiol a dringol o deulu'r cicaionau neu'r gowrdiau (*Cucurbitaceae*) yw'r **melon dŵr**, **dyfrfelon** (*Citrullus lanatus*). Tarddai'r rhywogaeth yn neheudir Affrica, gyda thystiolaeth o'i thyfiant yn yr Hen Aifft. Tyfir mewn ardaloedd trofannol ac isdrofannol ar draws y byd ar gyfer ei ffrwyth mawr bwytadwy sydd yn fath arbennig o aeron a chanddo groen caled a dim adrannau fewnol, a elwir yn fotanegyddol yn pepo. Mae'r cnawd melys, suddog fel arfer yn lliw coch tywyll i binc, gyda nifer of hadau du, er mae nifer o amrywiaethau di-hedyn wedi'u tyfu. Mae'r ffrwyth yn gallu cael ei fwyta'n amrwd neu ei biclo ac mae'r croen yn fwytatwy wedi coginio. 

Mae llawer o ymdrechion bridio wedi cael ei rhoi i mewn i amrywiaethau sy'n gwrthsefyll afiechydon. Mae nifer o dyfiant ar gael sy'n cynhyrchu ffrwyth aeddfed o fewn 100 diwrnod o blannu'r cnwd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cucurbitaceae
Categori:Ffrwythau
Listeria

Mae ***Listeria*** yn genws o facteria a oedd, tan 1992, yn cynnwys deg rhywogaeth hysbys, a phob un o'r rheiny yn cynnwys dau isrywogaeth. Ers 2014, nodwyd pum rhywogaeth arall. Cafodd ei enwi ar ôl yr arloeswr ym maes llawfeddygaeth di-haint Prydeinig Joseph Lister, cafodd y genws ei enw cyfredol yn 1940. Y prif bathogen pobl yn y genws *Listeria yw* *L. monocytogenes*. Fel arfer, dyma'r asiant sy'n achosi'r afiechyd bacteriol gweddol brin listeriosis, haint ddifrifol a achosir drwy fwyta bwyd sydd wedi'i halogi â'r bacteria. Mae'r afiechyd yn effeithio menywod beichiog, babnod newydd anedig, oedolion sydd ag imiwnedd gwan, a'r henoed.

Mae Listeriosis yn glefyd difrifol i bobl; mae gan ffurf amlycaf yr afiechyd gyfradd marwolaeth yn ôl achosion o oddeutu 20%. Sepsis a meningitis yw'r ddau brif achos. Caiff meningitis ei gymhlethu'n aml gan encephalitis, pan gaiff ei adnabod fel meningoencephalitis. Gall y cyfnod datblygu amrywio o rhwng tri a 70 diwrnod.

## Cyfeiriadau 
Listeria
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
MTR, Hong Cong

[bawd|Trên [Airport Express (MTR)|Airport Express]]
Mae **MTR** (Mass Transit Railway) yn rwydwaith o reilffyrdd, yn gwasanaethu Ynys Hong Cong, Cowloon a’r Tiriogaethau Newydd. Mae’n cynnwys gwasanaethau bysiau cysylltiedig i’u gwasanaethau trenau.

Awgrymwyd rhwydwaith o reilffyrdd tanddaearol mewn cyfarfod yn Cowloon ar 24 Ionawr 1961, a comisiwnwyd adroddiad yn Chwefror 1966.

Mae gan MTR 91 gorsaf reilffordd a 68 o orsafoedd eraill ar reilffyrdd ysgafn. Hefyd, mae Airport Express yn gwasanaethu Maes Awyr Rhyngwladol Hong Cong ar Ynys Lantau.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan MTR

Categori:Cludiant yn Hong Cong
MTR, Hong Cong
Benjamin Whitrow

Actor Seisnig oedd **Benjamin John Whitrow** (17 Chwefror 1937 – 28 Medi 2017).

Fe'i ganwyd yn Rhydychen. Cafodd ei addysg yn Ysgol y Ddraig, Ysgol Tonbridge, a RADA. Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Mr Bennet yng nghyfres deledu *Pride and Prejudice* (1995).

## Ffilmiau
**Quadrophenia* (1979)
**Brimstone and Treacle* (1982)
**Clockwise* (1986)
**Hawks* (1988)
**Personal Services* (1987)
**Restoration* (1995)
**Bomber* (2009)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2017
Ludmila Belousova

Sglefrwraig ffigyrau o Rwsia oedd **Ludmila Belousova** (22 Tachwedd 1935 – 29 Medi 2017).

Gyda'i phriod Oleg Protopopov, enillodd Belousova dwy fedal aur yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf.

Categori:Athletwyr o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Rwsia
De Revolutionibus Orbium Coelestium

bawd|Tudalen deitl *De Revolutionibus Orbium Coelestium* (Nürnberg: Johannes Petreus, 1543), yr argraffiad cyntaf
bawd|Tudalen deitl *De Revolutionibus Orbium Coelestium* (Basel: Henricus Petrus, 1566), yr ail argraffiad

Llyfr gan Nicolaus Copernicus o'r pwysigrwydd mwyaf i hanes gwyddoniaeth oedd ***De Revolutionibus Orbium Coelestium*** ("Ynglŷn â chylchdroadau sfferau'r nef"). 
Cyhoeddwyd argraffiad cyntaf yn Nürnberg, Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, ym 1543. Mae gan y llyfr cyflwyniad i Bab Pawl III.
Yn y gyfrol mae Copernicus yn cyflwyno ei theori heliosentrig ei theori i esbonio symudiadau'r planedau yn lle system geosentrig Ptolemi a dderbyniwyd yn gyffredinol ers oes yr Henfyd.

Dadleuodd Copernicus fod y bydysawd yn cynnwys wyth sffêr. 
Yn y sffêr mwyaf allanol oedd y sêr disymud, sefydlog; yn y canolbwynt oedd yr Haul. 
Roedd y planedau a oedd yn hysbys i seryddwyr ar y pryd yn cylchdroi o amgylch yr Haul, pob un yn ei sffêr ei hun, yn y drefn: Mercher, Gwener, Daear, Mawrth, Iau, Sadwrn. 
Fodd bynnag, roedd y Lleuad yn cylchdroi yn ei sffêr ei hun o gwmpas y Ddaear. 
Yr hyn yr ymddengys oedd chwyldro dyddiol yr Haul a sêr sefydlog o gwmpas y Ddaear mewn gwirionedd oedd cylchdro dyddiol y Ddaear ar ei echelin ei hun.

bawd|dim|400px|Diagram Copernicus o'r bydysawd, *De Revolutionibus Orbium Coelestium* (Nürnberg, 1543), ffolio 9v

## Dolenni allanol 
**De Revolutionibus Orbium Coelestium*, argraffiad cyntaf (1543) ym Mhrifysgol Harvard
**De Revolutionibus Orbium Coelestium* , argraffiad cyntaf (1543) yn Rare Book Room
**De Revolutionibus Orbium Coelestium*  argraffiad cyntaf (1543) yn Llyfrgell y Gyngres
**De Revolutionibus Orbium Coelestium* ail argraffiad (1566) yn Llyfrgell y Gyngres
**De Revolutionibus Orbium Coelestium*, trawsgrifiad y testun Lladin yn Wicidestun

Categori:Hanes gwyddoniaeth
Categori:Llyfrau 1543
Categori:Seryddiaeth
Chwyldro Gwyddonol

Cysyniad a ddefnyddir gan haneswyr i ddisgrifio datblygiad gwyddoniaeth fodern yn ystod y Cyfnod Modern Cynnar yw **Chwyldro Gwyddonol**.
Cafodd syniadau am y byd materol eu trawsnewid gan ddatblydiadau ym meysydd mathemateg, ffiseg, seryddiaeth, bioleg (gan gynnwys anatomeg dynol) a chemeg.
Yn aml, rhoddir man cychwyn y chwyldro gwyddonol fel 1543, pan gyhoeddwyd *De Revolutionibus Orbium Coelestium* gan Nicolaus Copernicus.

## Cyhoeddiadau pwysig
Dyma rai o gyhoeddiadau pwysicaf y Chwyldro Gwyddonol.
*1543 Nicolaus Copernicus, *De Revolutionibus Orbium Coelestium* ("Ynglŷn â chylchdroadau sfferau'r nef") Mae'n cyflwyno theori heliosentrig ei theori i esbonio symudiadau'r planedau yn lle system geosentrig Ptolemi.
*1543 Andreas Vesalius, *De Humani Corporis Fabrica* ("Ynglŷn â ffurfiad y corff dynol") Mae'n gwrthwynebu damcaniaethau ffisiolegol Galen. 
*1753 Tycho Brahe, *De Nova Stella* ("Ynglŷn â'r seren newydd") Mae'n gwrthbrofi athrawiaeth Aristoteles nad yw'r sfferau wybrennol byth yn newid.
*1600 William Gilbert, *De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure* ("Ynglŷn â'r magnet, cyrff magnetig, a'r magnet mawr y Ddaear") Mae'n sefydlu sylfeini theori magneteg a thrydan.
*1620 Francis Bacon, *Novum Organum* ("Yr offeryn newydd") Mae'n cyflwyno system newydd o resymeg fel gwelliant i system chyfresymol Aristoteles.
*1609 Johannes Kepler, *Astronomia Nova* ("Y seryddiaeth newydd") Mae'n cyflwyno'r cyntaf a'r ail o'r tair deddf mudiant planedau Kepler.
*1610 Galileo Galilei, *Sidereus Nuncius* ("Y negesydd serennog") Mae'n cyflwyno'r arsylwadau seryddol cyntaf a wneir gan ddefnyddio telesgop.
*1619 Johannes Kepler, *Harmonices Mundi* ("Cytgord y byd") Mae'n cyflwyno'r drydedd ddeddf mudiant planedau Kepler.
*1623 Galileo Galilei, *Il Saggiatore* ("Y profwr")
*1627 Johannes Kepler, * Tabulae Rudolphinae* ("Tablau Rudolph")
* 1628 William Harvey,  *De Motu Cordis* ("Ynglŷn â symud y gwaed") Mae'n dangos bod gwaed yn cylchredeg o gwmpas y corff
*1632 Galileo Galilei, *Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo* ("Deialog ynglŷn â dwy brif system y byd") Mae'n cymharu cosmoleg newydd Copernicus â chosmoleg hynafol Ptolemi.
*1637 René Descartes, *Discours de la méthode* ("Trafodiaeth ar y method") Mae'r llyfr yn sefydlu sail ddamcaniaethol ar gyfer y dull gwyddonol.
*1661 Robert Boyle, *The Sceptical Chymist* ("Y cemegydd sgeptigol") Mae'n cyflwyno'r ddamcaniaeth bod mater yn cynnwys atomau a chlystyrau o atomau yn symud.
* 1665 Robert Hooke, *Micrographia* Dyma'r cyhoeddiad cyntaf o luniadau o bryfed, planhigion ac eitemau eraill a welir trwy feicrosgop
* 1687 Isaac Newton, *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* ("Egwyddorion mathemategol gwyddoniaeth") Mae'n sefydlu holl egwyddorion pwysicaf mecaneg clasurol. gan gynnwys deddfau mudiant Newton a deddf disgyrchedd cyffredinol Newton
* 1690 Christiaan Huygens, * Traité de la Lumière* ("Traethawd ynglŷn â goleuni") Mae'n dadlau bod goleuni'n cael eu gwneud o donnau.
* 1704 Isaac Newton, *Opticks* ("Opteg") Mae'n dadlau bod goleunu'n cael ei wneud o ronynnau, ac mae'n cynnwys sbectrwm o liwiau

Categori:Hanes gwyddoniaeth
Umoja

Pentref yng Nghenia yw **Umoja Uaso**. Fe’i sefydlwyd fel pentref i ferched yn unig yn 1990, gan Rebecca Lolosoli, gwraig o lwyth y Sambwrw, fel lloches i ferched sydd wedi goroesi trais neu sy’n dianc o briodasau dan orfod.

## Hanes
Yn draddodiadol mae statws merched yn israddol yng nghymdeithas y Sambwrw. Nid oes hawl ganddynt i fod yn berchen ar dir nac eiddo; yn wir, gwelir merched fel eiddo eu gwŷr. Gall merched ddiodde anffurfio eu horganau cenhedlu, priodas dan orfod gyda’r henuriaid, treisio a thrais yn y cartref. Ddechrau’r nawdegau, cafwyd adroddiadau am dros 600 o ferched Cenia wedi’u treisio gan filwyr Prydain. Cafodd y merched hyn eu gadael gan eu gwŷr oedd o’r farn eu bod wedi eu “difwyno”, ac roedd pryderon hefyd am heintiau a drosglwyddir yn rhywiol.

Ar ôl i lawer o ferched gael eu hunain heb gartref, penderfynwyd creu Umoja. Rebecca Lolosoli gafodd y syniad o greu pentref ar gyfer merched pan oedd yn dadebru ar ôl cael ei churo am siarad allan am statws merched. Yn y pen draw, daeth pymtheg o ferched at ei gilydd i sefydlu’r pentref gwreiddiol yn 1990. Mae merched Umoja yn ymwrthod â'r safle israddol sydd gan ferched yn draddodiadol yng nghymdeithas y Sambwrw.

## Y Pentref
Mae'r pentref yng nghanol gogledd Cenia, yn nhalaith Sambwrw, tua 240 milltir o Nairobi, prifddinas Cenia.

### Poblogaeth
Nid yw dynion yn cael byw yn Umoja, ond maent yn gallu ymweld. Dim ond dynion sydd wedi’u magu yn Umoja fel plant sy’n cael cysgu yn y pentref. Yn 2005 roedd 30 o ferched a 50 o blant yn byw yn Umoja; erbyn 2015, roedd 47 o ferched a 200 o blant.

### Addysg
Yn draddodiadol, mae plant y Sambwrw yn gweithio fel bugeiliaid gyda’r anifeiliaid, ond yn Umoja mae pawb yn cael mynd i’r ysgol. Mae ysgol gynradd gyda lle i 50 o blant yn y pentref, ac yn fwy diweddar agorwyd ysgol feithrin. Mae’r pentrefwyr hefyd yn mynd i bentrefi eraill i hybu hawliau merched ac i ymgyrchu yn erbyn enwaedu merched.

### Economi
Mae’r merched yn gwerthu crefftau traddodiadol i ymwelwyr er mwyn gwneud arian. Mae pawb yn cyfrannu deg y cant o’u henillion i’r pentref i gefnogi'r ysgol a gwasanaethau cyffredinol eraill.

### Llywodraethu
Mae merched y pentref yn ymgynnull o dan goeden benodol er mwyn gwneud penderfyniadau o bwys. Rebecca Lolosoli yw cadeirydd y pentref, ac mae gan bob merch statws cyfartal.

Categori:Aneddiadau Cenia
Rodney Bickerstaffe

Arweinydd undeb llafur oedd **Rodney Kevan Bickerstaffe** (6 Ebrill 1945 – 3 Hydref 2017). Arweinydd UNISON 1996-2001 oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Llundain, yn fab i mam sengl. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Doncaster ac yng Ngholeg Technoleg Rutherford.

Categori:Arweinwyr undebau llafur
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2017
Cyflafan Las Vegas (2017)

bawd|Mandalay Bay hotel 
Llofruddiaeth dorfol yn Las Vegas ar 1 Hydref 2017 oedd **cyflafan Las Vegas 2017**. Saethwyd 60 o bobl yn farw gan Stephen Craig Paddock yn Las Vegas, Nevada, UDA, yng ngŵyl gerdd *Route 91 Harvest*. Ar y pryd, hwn oedd y llofruddiaeth dorfol fwyaf o'i bath yn yr Unol Daleithiau.

Dechreuodd Stephen Craig Paddock saethu i'r dorf o falconi ystafell yng ngwesty Mandalay Bay yn ystod perfformiad awyr agored gan y canwr gwlad Jason Aldean. Saethodd Paddock ei hunan yn farw yn yr ystafell cyn i'r heddlu ei ddal. Hon yw'r lladdfa fwyaf gan saethwr yn hanes yr Unol Daleithiau yn nhermau y nifer a laddwydd.

## Cyfeiriadau
Categori:2017 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Saethu torfol yn yr Unol Daleithiau
Las Vegas 2017
Categori:Las Vegas
Categori:Trosedd yn yr Unol Daleithiau