open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1923

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1923** yn yr Wyddgrug, Sir y Fflint.

Enillodd Cynan y Goron am yr ail dro mewn tair blynedd gyda cherdd am y Tad Damien, fu'n gofalu am y gwahangleifion ar Ynys Molókai.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn yr Wyddgrug

Wyddgrug 1923
Wyddgrug 1923
1923
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Yr Wyddgrug
Categori:1923 yng Nghymru
Jane Horrocks

Mae **Barbara Jane Horrocks** (ganed 18 Ionawr 1964) yn actores, cerddor a chantores Seisnig. Cafodd ei geni yn Rawtenstall, Swydd Gaerhirfryn. Hyfforddodd yn y Royal Academy of Dramatic Arts gydag Imogen Stubbs a Ralph Fiennes cyn dechrau ar ei gyrfa gyda'r Cwmni Shakespeare Brenhinol. Derbyniodd ganmoliaeth mawr am ei pherfformiad yn y ffilm *Life is Sweet* (1990) cyn symud ymlaen i'r ddrama *The Rise and Fall of Little Voice* yn y West End. Yn y cynhyrchiad hwn, canodd Horrocks yr holl ganeuon. Daeth Horrocks yn fwyaf adnabyddus tra'n chwarae rhan Bubble yng nghomedi'r BBC, *Absolutely Fabulous*.

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Edward Prosser Rhys

Newyddiadurwr, bardd a chyhoeddwr Cymreig oedd **Edward Prosser Rhys**, yn ysgrifennu fel **E. Prosser Rhys** (4 Mawrth 1901 - 6 Chwefror 1945).

## Bywgraffiad
Ganed ef ym Methel, Mynydd Bach, Ceredigion. Addysgwyd ef yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth, ond bu raid iddo adael yn gynnar oherwydd afiechyd. Bu'n gweithio ar y Welsh Gazette yn  Aberystwyth, yna ar yr Herald Cymraeg yng Nghaernarfon. Daeth yn olygydd *Y Faner* yn 1923, a bu yn y swydd hyd ei farwolaeth.

## Gwaith llenyddol
Daeth i amlygrwydd fel bardd pan enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pont-y-pŵl 1924. Bu llawer o ddadlau ynghylch ei bryddest fuddugol, *Atgof*, oherwydd ei bod yn trin rhyw, yn cynnwys rhyw hoyw, mewn dull plaenach nag yr oedd rhai yn barod i'w dderbyn. Mae'r bryddest yn ganolog i'r ffilm fer *Atgof* a wnaethpwyd gan Ceri Sherlock ym 1998. Yn 1928, sefydlodd Gwasg Aberystwyth, ac ef hefyd a sefydlodd y Clwb Llyfrau Cymraeg.

Cyfansoddodd cymharol ychydig farddoniaeth; mae'r cwbl wedi'i chasglu ynghyd yn y gyfrol *Atgof a Cherddi Eraill* (2024).

## Llyfryddiaeth
* E. Prosser Rhys a J. T. Jones *Gwaed Ifanc* (Hughes a'i Fab, 1923)
* E. Prosser Rhys *Cerddi Prosser Rhys* (Gwasg Gee, 1950)
* E. Prosser Rhys *1901-1945 Bwygraffiad* gan Dr Rhisiart Hincks (Gwasg Gomer, 1980)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl LHDT
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1942

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1942** yn  Aberteifi, Sir Ceredigion. Y bwriad gwreiddiol oedd ei chynnal yng Nghaerfyrddin, ond bu raid ei symud oherwydd yr Ail Ryfel Byd. 

 Yn y ''Cyfansoddiadau a'r Beirniadaethau'', nodwyd nad oedd yr Athro W. J. Gruffydd yn cytuno â'i gyd-feirniaid [E. Prosser Rhys a Cynan] dros ddyfarnu'r Goron i "Aneirin". Ni chynhwyswyd ei feirniadaeth yn y gyfrol "oherwydd gwaeledd" ond "dywaid mewn llythyr ei fod "yn ddi-sigl o'r farn (a) nad *Aneirin* yw'r gorau, (b) nad oes neb yn haeddu'r goron"". Barn "y mwyafrif" felly oedd Coroni Herman Jones.

## Cefndir 
Nodwyd yn yr *Herald Cymraeg* [10 Awst 1942] mai dyma'r tro cyntaf i'r Eisteddfod "yn ei ffurf a'i dull diweddar gael ei chynnal yn Aberteifi, ond yno y cynhaliwyd yr Eisteddfod gyntaf erioed ag y mae hanes gweddol sicr amdani, a chynhaliwyd honno mor bell yn ôl a 1176."

Nodwyd mai dim ond "Neuadd" i "rhyw 700" oedd y Pafiliwn, lle, cyn y rhyfel, byddai'r Pafiliwn yn dal "15,000 o eisteddfodwyr". Crwys oedd yr Archdderwydd.

Yn ôl yr Aelod Seneddol Owen Evans, credodd rhai pobol na ddylid cynnal yr Eisteddfod "mewn amseroedd anodd fel y presennol, sydd yn llawn o ofnau a phryderon i bawb". Ychwanegodd mai, "Pobl y tywydd teg oedd y rheini. Yr oedd pobl Aberteifi a'i morwyr yn gwybod beth oedd tywydd garw hefyd."

Anerchwyd y dyrfa "mawr a brwdfrydig" yn ystod Seremoni Y Cadeirio gan David Lloyd George oedd yn falch iawn o weld cyn gymaint yno, "er gwaethaf trybestod y rhyfel". Canmolodd y nifer oedd wedi cystadlu. Soniodd am y bardd Wordsworth gan ddweud mai yn ystod "y rhyfel Napoleoniadd" y canodd "bardd mwyaf Prydain, sonedau am brydferthwch anian."

Yn yr Eisteddfod hon y dyfarnwyd Y Fedal Ryddiaith o'r flwyddyn flaenorol [1941] i Gwilym R. Jones "am y cynnyrch llenyddol gorau" o Eisteddfod Genedlaethol 1941.

Bu "beirniadu llym" yng nghyfarfod Undeb Prifysgol Cymru ar y nofel *How Green Was My Valley* gyda Dr Rowland Williams, Glyn Derwen yn datgan mai "llyfrau wedi eu sgrifennu i gyfarfod a galwad arbennig" oedd llyfrau Richard Llewellyn a dramâu Emlyn Williams a Caradoc Evans. "Nid oedd ef yn adnabod Cymru yn y nofel dan sylw", ychwanegodd.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi a'r Cylch 1976 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberystwyth

## Cyfeiriadau 
Categori:Aberteifi
Aberteifi 1942
Aberteifi 1942
1942
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:1942 yng Nghymru
Rhuddlan (gwahaniaethu)

Gallai **Rhuddlan**, sy'n enw ar dref yn Sir Ddinbych, gyfeirio at un o sawl lle arall hefyd:

* Rhuddlan (cwmwd), un o gymydau cantref Tegeingl, gogledd Cymru
* Rhuddlan Teifi (Rhuddlan), amlwd yn ne Ceredigion
* Castell Rhuddlan, castell tref Rhuddlan, Sir Ddinbych
* Morfa Rhuddlan, safle brwydr enwog, rhwng Rhuddlan ac Abergele
* Rhuddlan, Ceredigion, pentrefan yn ne Ceredigion

Gweler hefyd:
* Ffordd osgoi Rhuddlan
A4061

Priffordd yn ne Cymru yw'r **A4061**.  Mae'n rhedeg trwy fwrdeisdrefi sirol Pen-y-bont ar Ogwr a Rhondda Cynon Taf gan gysylltu Pen-y-bont ar Ogwr yn y de a Hirwaun yn y gogledd, ar yr A465.

## Lleoedd ar y lôn
Mae lleoedd ar yr A4061 neu'n agos iddi yn cynnwys, o'r de i'r gogledd:
*Pen-y-bont ar Ogwr
*Bryncoch
(croesffordd Traffordd yr M4)
*Bryncethin
*Melin Ifan Ddu
*Nant-y-moel
*Treorci
*Ynyswen
*Pen-yr-englyn
*Treherbert
*Blaenrhondda
*Hirwaun

Categori:Ffyrdd Cymru
Categori:De Cymru
Categori:Cludiant ym Mhen-y-bont ar Ogwr
Categori:Cludiant yn Rhondda Cynon Taf
Gwasanaeth rhwydweithio cymdeithasol

Llwyfan yw **gwasanaeth rhwydweithio cymdeithasol** sy'n galluogi unigolion i gysylltu a rhannu cynnwys gyda phobl ar-lein sydd â'r un diddordebau neu weithgaredd, neu sydd yn awyddus i drafod diddordebau neu weithgareddau pobl eraill.

Mae gwefannau rhwydweithio cymdeithasol wedi creu ffyrdd newydd o gyfathrebu a rhannu gwybodaeth. Defnyddir gwefannau rhwydweithio cymdeithasol yn rheolaidd gan filiynau o bobl, ac ymddengys y bydd rhwydweithio cymdeithasol yn parhau i fod yn rhan o fywyd bob dydd. Y prif fathau o wasanaethau rhwydweithio cymdeithasol yw'r rhai hynny sy'n cynnwys categorïau megis disgyblion a fu yn yr un dosbarth yn ysgol, ffyrdd i gysylltu â ffrindiau (gan amlaf drwy ddefnyddio tudalen hunan-ddisgrifio) a systemau argymell. Mae'r dulliau mwyaf poblogaidd yn cyfuno'r elfennau hyn gyda dros 2.2 biliwn o bobl yn defnyddio Facebook yn fyd-eang. Mae sawl gwasanaeth wedi mynd a dod mewn poblogrwydd dros y blynyddoedd a nifer o wasanaethau wedi cau lawr neu ei prynu a'i cyfuno.

Mae rhai gwefannau yn cael eu defnyddio yn bennaf mewn gwledydd neu ardaeloedd penodol, er enghraifft Nexopia (yng Nghanada); Bebo, Hi5, Tagged, Xing a Skyrock mewn rhannau o Ewrop; Orkut a Hi5 yn Ne America a Friendster, Orkut, Xiaonei a Cyworld yn Asia a'r Ynysoedd Tawel.

Ers dyfodiad ffonau clyfar mae nifer fawr o apiau cymdeithasol wedi datblygu, yn aml i gydfynd a gwefan.

Cafwyd ymdrechion i safoni'r gwasanaethau hyn er mwyn osgoi ailadrodd ffrindiau a diddordebau ond arweiniodd hyn at bryderon ynglŷn â phreifatrwydd.

## Rhwydweithiau Cymreig
Datblygwyd gwefan ac ap clecs yn 2014 gyda rhyngwyneb tebyg i Twitter, ond wedi ei anelu'n benodol at siaradwyr Cymraeg. Caewyd y wefan lawr ym Mai 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant y rhyngrwyd
Categori:Rhith gymunedau
Ar-lein
Categori:Web 2.0
Chubby Checker

Canwr ac ysgrifennwr caneuon Americanaidd sy'n enwog am boblogeiddio dawns y Twist gyda'i fersiwn o'r gân R&B "The Twist" ym 1960 yw **Chubby Checker** (ganwyd **Ernest Evans**, 3 Hydref, 1941).

Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Pobl o Dde Carolina
Categori:Pobl o Philadelphia
The Flying Pickets

Grŵp leisiol a cappella o Brydain yw **The Flying Pickets**. Cawsant sengl rhif-un adeg Nadolig 1983 yng Ngwledydd Prydain gyda'u fersiwn o "Only You", a ganwyd yn wreiddiol gan Yazoo. Sylfaenydd a phrif leisiwr gwreiddiol y grŵp oedd Brian Hibbard.

Categori:Bandiau a cappella
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1900

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1900** yn  Lerpwl. 

Credai llawer o feirniaid mai awdl Eifion Wyn, a ddaeth yn ail yng nghystadleuaeth y Gadair, oedd yr orau.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Lerpwl

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Canrif o Brifwyl

Lerpwl 1900
Lerpwl 1900
1900
Categori:Lerpwl
Categori:1900 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pont-y-pŵl 1924

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1924** ym Mhont-y-pŵl, Sir Fynwy (Torfaen bellach).

Bu llawer o ddadlau ynghylch cerdd E. Prosser Rhys, *Atgof*, a enillodd y Goron, oherwydd ei hymdriniaeth a rhyw, yn cynnwys rhyw hoyw.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Pont-y-pŵl 1924
Pont-y-pŵl 1924
1924
Categori:1924 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1901

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1901** ym  Merthyr Tudful, Sir Forgannwg (Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful bellach).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1881 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Merthyr Tudful

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Canrif o Brifwyl

Merthyr Tudful 1901
Merthyr Tudful 1901
1901
Categori:Hanes Merthyr Tudful
Categori:1901 yng Nghymru
John Jenkins

Gallai **John Jenkins** gyfeirio at:

* John Jenkins (Gwili), bardd Cymraeg
* John Barnard Jenkins, un o arweinwyr Mudiad Amddiffyn Cymru
* John Jenkins (gweinidog ac heddychwr)
* John Jones Jenkins,  Aelod Seneddol Bwrdeistref Caerfyrddin
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1903

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1903** yn Llanelli. Sir Gaerfyrddin.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanelli

Llanelli 1903
1903
1903
Categori:1903 yng Nghymru
NBC

Mae'r **National Broadcasting Company** (**NBC**) yn rwydwaith deledu Americanaidd. Lleolir eu pencadlys yn yr Adeilad GE yng Nghanolfan Rockefeller yn Ninas Efrog Newydd. Weithiau cyfeirir at NBC fel Rhwydwaith y Paun oherwydd logo'r cwmni sy'n edrych fel plu paun.

Ffurfiwyd y cwmni ym 1926 gan Gorfforaeth Radio America ac NBC oedd y rhwydwaith ddarlledu mawr cyntaf yn yr Unol Daleithiau. Ym 1986, trosglwyddwyd rheolaeth o NBC i General Electric (GE) pan brynodd GE Gorfforaeth Radio America am $6.4 biliwn. Ar ôl hyn, uwch gyfarwyddwr NBC oedd Bob Wright nes iddo ymddeol a throsglwyddo'r awenau i Jeff Zucker. Ar hyn o bryd, mae'r rhwydwaith yn rhan o gwmni cyfryngol NBC Universal, sy'n rhan o General Electric a Vivendi.

Amcangyfrifir fod NBC ar gael mewn 112 miliwn o gartrefi, neu 98.6% o'r Unol Daleithiau.


Categori:Rhwydweithiau teledu Americanaidd
Categori:Cwmnïau a leolir yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Sefydliadau 1926
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1905

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1905** yn Aberpennar, Sir Forgannwg (Rhondda Cynon Taf bellach).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberpennar.

Aberpennar 1905
Aberpennar 1905
1905
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Categori:1905 yng Nghymru
The Sugarland Express

Mae ***The Sugarland Express*** (1974) yn ffilm ddrama Americanaidd sy'n serennu Goldie Hawn a William Atherton. Dyma oedd y ffilm gyntaf i gael ei chyfarwyddo gan Steven Spielberg. Sonia'r ffilm am hanes gwr a gwraig sy'n ceisio dianc wrth yr awdurdodau ac mae'n seiliedig ar stori wir. Lleolir y ffilm yn Sugar Land, Texas. Ffiliwyd golygfeydd eraill yng Nghymuned Lone Oak, Floresville, Converse a Del Rio, Texas.

Categori:Ffilmiau 1974
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1904

250px|bawd|Meini'r Orsedd, y Rhyl
Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1904** yn y Rhyl, Sir y Fflint (Sir Ddinbych bellach).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn y Rhyl

Rhyl 1904
Rhyl 1904
1904
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Y Rhyl
Categori:1904 yng Nghymru
J. T. Job

Gweinidog, bardd ac emynydd o Gymru oedd **John Thomas Job**, a ysgrifennodd dan yr enw **J. T. Job** (21 Mai 1867 – 4 Tachwedd 1938).

Ganed ym mhlwyf Llandybie, Sir Gaerfyrddin. Addysgwyd yn athrofa Trefeca, a bu'n weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd yn Aberdâr, Bethesda ac Abergwaun. Dyfarnwyd gradd M.A. er anrhydedd iddo gan Brifysgol Cymru yn 1932.

Roedd yn gystadleuydd llwyddiannus yn yr Eisteddfod Genedlaethol, gan ennill y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Casnewydd 1897, Llanelli 1903, a Chastell-nedd 1918, a'r Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Lerpwl, 1900.

Bu iddo ennill Eisteddfod San Fransisco 1915 ac, yn yr un flwyddyn, priodi am yr ail waith. Enw ei ail wraig oedd Cathreine Shaw, a ganed iddynt ddau o blant.

## Cyhoeddiadau
bawd|chwith|J T Job yn 1897
* *Pryddest y diweddar Barchedig David Charles Davies, M.A., Trefecca* (Llundain, 1894)
* *Caniadau* (Caernarfon, 1929)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Diwygiad 1904–1905
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Prifeirdd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fenni 1913

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1913** yn Y Fenni, Sir Fynwy.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Fenni 1913
Fenni 1913
1913
Categori:Y Fenni
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:1913 yng Nghymru
Goldie Hawn

Mae **Goldie Jean Hawn** (ganed 21 Tachwedd 1945) yn actores, cyfarwyddwr a chynhyrchydd o'r Unol Daleithiau sydd wedi ennill Gwobr yr Academi. Mae'n fwyaf adnabyddus am actio mewn ffilmiau comedi poblogaidd yn ystod y 1960au, 1970au, 1980au a'r 1990au.

## Ei Bywyd Cynnar
Fe'i ganwyd yn Washington, D.C., yn ferch i Laura (née Steinhoff), perchennog siop emwaith / ysgol ddawns, ac Edward Rutledge Hawn, cerddor mewn band a chwaraeai mewn digwyddiadau mawrion yn Washington. Cafodd ei henwi ar ôl modryb ei mam. Mae ganddi chwaer, Patricia; a brawd, Edward, a fu farw cyn ei genedigaeth. Ar ochr ei thad, mae Hawn yn ddisgynnydd uniongyrchol i Edward Rutledge, un o arwyddwyr Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau. Magwyd  Hawn ym Mharc Takoma, Maryland.  Roedd ei thad yn Bresbyteraidd a'i mam yn Iddewes, yn ferch i fewnfudwyr o Hwngari; magwyd Hawn fel Iddewes.

Dechreuodd Hawn wersi ballet a dawnsio tap pan oedd yn dair oed, a dawnsiodd yng nghorws cynhyrchiad Ballet Russe de Monte Carlo o "The Nutcracker" ym 1955. Perfformiodd ar lwyfan am y tro cyntaf fel actores ym 1961, gan chwarae rhan Juliet yng nghyrchiad Gŵyl Shakesperaidd Virginia o Romeo a Juliet. Erbyn 1964, roedd yn rhedeg a chyfarwyddo ysgol ballet, wedi iddi adael Prifysgol Americanaidd, lle'r oedd yn astudio Drama. Ym 1964, gwnaeth Hawn ei pherfformiad dawns proffesiynol cyntaf mewn cynhyrchiad o "Can-Can" ym Mhafiliwn Texas yn Ffair y Byd Efrog Newydd. Dechreuodd weithio fel dawnswraig broffesiynol flwyddyn yn ddiweddarach, ac ymddangosodd fel dawnswraig go-go yn Ninas Efrog Newydd.

## Ffilmograffiaeth
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Washington, D.C.
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1907

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1907** yn Abertawe, Sir Forgannwg (Sir Abertawe bellach).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Abertawe

Abertawe 1907
1907
1907
Categori:Hanes Abertawe
Categori:1907 yng Nghymru
J. J. Williams (bardd)

Gweinidog, bardd a llenor Cymraeg oedd **John James Williams**, yn ysgrifennu fel **J. J. Williams** (8 Hydref 1869 – 6 Mai 1954).

## Bywgraffiad
Ganed ef ym mhentre Taigwynion ger Tal-y-bont, Ceredigion. Bu'n gweithio mewn pwll glo am gyfnod, cyn cael ei addysgu ym Mhontypridd, Aberhonddu a Choleg Prifysgol Caerdydd. Ordeiniwyd ef yn weinidog gyda'r Annibynwyr, a bu'n gwasanaethu yn Abercynon, Rhymni, Pentre, Rhondda a Chapel Tabernacl, Treforys. Bu'n llywydd Undeb yr Annibynwyr yn 1935.

## Gwaith llenyddol
Enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith, y tro cyntaf am ei awdl *Y Lloer* yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1906, cerdd a ddaeth yn boblogaidd iawn, ac eto am ei awdl *Ceiriog* yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangollen 1908. Ym marn Alan Llwyd roedd Williams yn ail dim ond ond i T. Gwynn Jones ac R. Williams Parry fel awdlwr yn negawd cyntaf yr 20g.

Bu'n Archdderwydd o 1936 hyd 1939. Ymhlith ei gerddi mwyaf adnabyddus mae ''Clychau Cantre'r Gwaelod*.

J. J. Williams oedd olygydd "*Cerddi'r Bugail''", Cyfrol Goffa Hedd Wyn (1918)

## Dolenni allanol
*Y Bywgraffiadur Ar-lein: John James Williams

Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Prifeirdd
Jaws

Mae ***Jaws*** (1975) yn ffilm gyffro a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg ac sy'n seiliedig ar nofel boblogaidd Peter Benchley a ysbrydolwyd gan yr ymosodiadau gan forgi ar Lannau Jersey ym 1916. Mae un o swyddogion yr heddlu yn nhref glan môr dychmygol, Ynys Amity yn ceisio amddiffyn y bobl ar y traeth o forgi mawr gwyn sy'n nofio'n agos i'r lan. Caiff ei awdurdod ei danseilio gan gyngor y dref sydd eisiau i'r traeth i barhau ar agor er mwyn elwa o arian y twristiaid dros fisoedd yr haf. Ar ôl nifer o ymosodiadau, gofynna'r heddlu am gymorth wrth fiolegwr morol a heliwr morgwn porffesiynol. Mae Roy Scheider yn chwarae rhan swyddog yr heddlu, Richard Dreyfuss fel y biolegwr morol Matt Hooper, Robert Shaw fel yr heluwr morgwn Quint, Lorraine Gary fel gwraig Brody, Ellen, a Murray Hamilton fel y Maer Vaughn.

Ystyrir fod Jaws wedi torri tir newydd ym myd y ffilmiau mawrion. Dyma oedd y ffilm hafaidd fawr gyntaf. Yn sgîl llwyddiant y ffilm, penderfynodd cyfarwyddwyr y stiwdios y dylent ryddhau'r ffilm ar raddfa llawer ehangach nag a wnaethpwyd yn flaenorol. Arweiniodd hyn at ffilmiau fel *The Omen* (1976) ac yna *Star Wars* (1977) yn cael eu rhyddhau yn ystod yr Haf, gan ddechrau ar draddodiad o ryddhau ffilmiau anturus a chyffrous yn ystod misoedd yr Haf. Rhyddhawyd tair ffilm fel dilyniant i'r *Jaws* gwreiddiol (Jaws 2 (1978), Jaws 3-D (1983) a Jaws: The Revenge (1987)) ond ni weithiodd Spielberg na Benchley ar yr un ohonynt. Yn 2006, rhyddhawyd gêm fideo o'r enw *Jaws Unleashed*.

Categori:Ffilmiau 1975
Categori:Ffilmiau cyffro Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg
Categori:Ffilmiau am forgwn
Darren Star

Mae **Darren Bennett Star** (ganed 1961) yn gyfarwyddwr ffilmiau / rhaglenni teledu a sgriptiwr Iddewig-Americanaidd.

## Gyrfa 
Mae Star yn fwyaf adnabyddus am greu'r gyfres deledu hynod lwyddiannus *Beverly Hills 90210*, *Melrose Place* (a gynhyrchodd ar y cyd gydag Aaron Spelling) a *Sex and the City* a oedd yn seiliedig ar y nofel o'r un enw gan Candace Bushell. Yn ogystal â chreu'r cyfresi hyn, ysgrifennodd nifer o'r sgriptiau a chyfarwyddodd rhai o'r rhaglenni.

Mynychodd Star Prifysgol California yn Los Angeles, lle graddiodd mewn ysgrifennu creadigol. Pan oedd yn 24 oed, gwerthodd ei sgript gyntaf ''Doin' Time on Planet Earth*. Ar y pryd, trigai mewn cymuned o fflatiau yng Ngorllewin Hollywood a ddaeth yn fodel ar gyfer Melrose Place yn ddiweddarach.

Mae gweithiau eraill Star yn cynnwys *Central Park West* (1995) ar gyfer CBS; *The WB's Grosse Pointe* (2000), a ddisgrfiodd Star ei hun fel fersiwn ddychanol o *Beverly Hills, 90210*;  *The $treet* (2000) ar gyfer FOX; *Miss Match* (2003) ar gyfer NBC; *Kitchen Confidential* (2005); *The CW's Runaway* (2006); a *Cashmere Mafia* ar gyfer ABC, a ddechreuodd yn 2008. Star oedd uwch-gynhyrchydd y ffilm *Sex and the City'' a ryddhawyd yn 2008.

## Bywyd personol 
Magwyd Star yn Potomac, Maryland, a mynychodd Ysgol Uwchradd Winston Churchill. Arferai ei dad fod yn orthodontydd cyn iddo ymddeol.

Bellach mae Star yn byw yn Ninas Efrog Newydd a Los Angeles. Mae'n agored fel dyn hoyw 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Archif o'r erthyglau papur newydd *Sex and the City* gwreiddiol 

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon
Categori:Cyfarwyddwyr LHDT
Categori:Pobl o Maryland
Adwaith cildroadwy

**Adwaith cildroadwy** yw adwaith sy'n gweithio mewn dau gyfeiriad. Mae yna lawer o adweithiau sy'n mynd mewn un cyfeiriad yn unig; maent yn symud ymlaen gyda'r adweithyddion ar y chwith ac yn creu cynhyrchion ar y dde e.e.

Ca + Cl2  → CaCl2

Y metel calsiwm a'r nwy clorin yw'r adweithyddion yn yr adwaith uchod. Y calsiwm clorid yw'r cynnyrch.
Mae'r adwaith uchod yn mynd o'r dde i'r chwith yn unig. Mae'r adwaith yn parhau nes bydd yr adweithyddion yn darfod ac felly bydd yr holl galsiwm a'r clorin yn adweithio.

Ond mae'r rhan fwyaf o adweithiau yn gildroadwy, hynny yw, gall adweithiau cildroadwy fynd yn ôl ac ymlaen (o'r dde i'r chwith ac o’r chwith i'r dde) am byth e.e. proses Haber:

N2 + 3H2 ⇌ 2NH3

### Ecwilibriwm Dynamig
Mewn adwaith sydd yn gildroadwy mae'r blaen adwaith a'r ôl adwaith yn digwydd gyda'r un gyfradd. Yn yr adwaith cildroadwy uchod, mae'r amonia yn cael ei gyfnewid i nitrogen a hydrogen (sef yr ôl adwaith) ac ar yr un pryd mae'r nitrogen a hydrogen yn cael eu trawsnewid i amonia (y blaen adwaith). Pan mae cyfraddau'r ddau yn hafal, mae symiau'r tri sylwedd yn aros yn gyson. Gelwir cymysgeddau o sylwedd mewn adwaith cildroadwy lle mae symiau'r sylwedd yn aros yn gyson yn ecwilibriwm. Pam mae ôl adwaith a blaen adwaith yn digwydd gyda'r un gyfradd, maent yn cydbwyso a gelwir hyn yn ecwilibriwm dynamig.

### Cysonyn yr ecwilibriwm
Am yr ecwilibriwm

:\alpha A + \beta B + \dots \rightleftharpoons \sigma S + \tau T + \dots

gellir mynegi cysonyn yr ecwilibriwm fel y ganlyn:

: K = \frac{\{S\}^\sigma {\{T\}}^\tau \dots } {{\{A\}}^\alpha {\{B\}}^\beta \dots}

lle {A} yw actifedd sylwedd A, {B} actifedd B ag ati; fel arfer mae eu crynodiadau mewn mol dm−3.

Dydy newidiadau i grynodiad y sylweddau ddim yn newid cysonyn yr ecwilibriwm. Dim ond tymheredd (T) sy'n gwneud hyn felly fe fynegir cysonyn ar gyfer pob tymheredd ( yn ôl y berthynas ganlynol

:\Delta G^o = -RT \ln K

lle ΔGo yw'r newid egni Gibbs ar grynodiad 1&nbsp;mol dm−3.   R yw'r cysonyn nwy cyffredinol.)

Categori:Cemeg
Categori:Thermodynameg
HBO

Is-gwmni teledu, rhan o Time Warner, yw **HBO** (**Home Box Office**). Mae'n rhedeg dau wasanaeth teledu 24 awr y mae'n rhaid talu amdanynt, HBO a Cinemax, i dros 38 miliwn o danysgrifwyr yn Unol Daleithiau America. Mae'r gwasanaeth yn cynnig cynhyrchion tanysgrifo i ffilmiau, HBO On Demand a Cinemax On Demand, yn ogystal â sianeli amrywiol ac atborthion Diffiniad Uchel. Mae gwasanaethau'r sianel ar gael mewn dros 50 o wledydd a bwriad y cwmni yw i ddarlledu i dros 150 o wledydd ledled y byd.


Categori:Cwmnïau a leolir yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1972
Categori:Is-gwmnïau Time Warner
Categori:Rhwydweithiau teledu Americanaidd
Categori:Sefydliadau 1972
Categori:Teledu cebl
Ob-La-Di, Ob-La-Da

Cân gan The Beatles a ryddhawyd ar eu halbwm *The Beatles* yw "**Ob-La-Di, Ob-La-Da**".

Categori:The Beatles
Categori:Senglau rhif-un yn y Deyrnas Unedig
Kim Cattrall

Mae **Kim Victoria Cattrall** (ynganer /kəˈtræl/, yn odli gyda tal; ganed 21 Awst 1956) yn actores Seisnig-Canadaidd. Mae'n adnabyddus am chwarae rhan Samantha Jones yng nghyfres gomedi / rhamant HBO, *Sex and the City*, ac am chwarae'r prif rannau yn ffilmiau'r 1980au *Police Academy* a *Mannequin*.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Cattrall yn Widnes, Swydd Gaer, Lloegr, yn un o bedwar o blant. Roedd ei mam, Shane, yn ysgrifenyddes a'i thad, Dennis yn beiriannydd adeiladu. Pan oedd Cattrall yn llai na blwydd oed, ymfudodd ei theulu i Courtenay, Columbia Brydeinig, Canada. Pan oedd yn 11 oed, dychwelodd i Loegr pan oedd ei mamgu yn sal, ac aeth i astudio yn y London Academy of Music and Dramatic Art (LAMDA), cyn dychwelyd i Ganada pan oedd yn 16 oed er mwyn cwblhau ei blwyddyn olaf yn ysgol uwchradd.

## Ffilmograffiaeth
### Teledu
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Ganada
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1956
Liam Finn

**Liam Mullane Finn** (ganwyd 1983) yw canwr a cherddor ac yn un o'r cerddorion mwyaf llwyddiannus erioed o Seland Newydd.

## Albymau
* ''I'll Be Lightning'' (2007)
* Live (in Spaceland) - February 22nd, 2008, Spaceland Recordings

Categori:Cantorion o Seland Newydd
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Cerddorion o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1983
Candace Bushnell

Newyddiadurwraig ac awdures Americanaidd yw **Candace Bushnell** (ganed 1 Rhagfyr 1958), sydd wedi'i lleoli yn Ninas Efrog Newydd. Mae'n fwyaf adnabyddus am ysgrifennu colofn yn ymwneud â rhyw a gafodd ei wneud yn lyfr o'r enw *Sex and the City*. Yn ei dro, cafodd y llyfr ei greu'n gyfres deledu hynod boblogaidd o'r un enw, ac yna i fod yn ffilm. Priododd Bushnell artist ballet ATB Dinas Efrog Newydd, Charles Askegaard ar y 4ydd o Orffennaf, 2002.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Bushnell yn Glastonbury, Connecticut. Pan adawodd ei chwrs ym Mhrifysgol Rice ar ddiwedd y 1970au, roedd yn enwog ar hyd Dinas Efrog Newydd fel partiwraig a chymdeithaswraig. Un o'i hoff glybiau oedd Studio 54. Yn hwyrach yn ei bywyd, cafodd swydd fel newyddiadurwr gyda'r New York Observer.

Ym 1994, gofynnodd ei golygydd iddi a fyddai diddordeb ganddi ysgrifennu colofn ar gyfer y papur. Derbyniodd Bushnell y swydd. Roedd hi eisiau colofn a oedd yn seiliedig ar yr hyn yr arferai hi a'i ffrindiau siarad amdano, a galwodd yr erthygl yn Sex and the City.

Ym 1998, dechreuodd HBO ddarlledu rhaglen o'r enw Sex and the City, a oedd yn seiliedig ar golofn Bushnell, er nad oedd yn union yr un peth. Cynyddodd y rhaglen deledu Sex and the City enwogrwydd Bushnell. Daeth y cynhyrchiad gwreiddiol o'r gyfres deledu i ben yn 2004 a darlledwyd y rhaglen olaf ar HBO ym mis Chwefror 2004.

Mae nifer o awduron wedi cymharu cymeriad Carrie Bradshaw ar y rhaglen deledu i Bushnell oherwydd mae gan Carrie golofn bapur newydd am rhyw a ffordd o fyw ac mae hithau hefyd yn mwynhau bywyd nos Efrog Newydd. Yn wir, mae llythrennau cyntaf Candace Bushnell yr un peth a Carrie Bradshaw. Mae Bushnell wedi datgan mewn nifer o gyfweliadau mai Carrie Bradshaw yw ei hail bersonoliaeth.

## Llyfryddiaeth
**Sex and the City* (1997)
**Four Blondes* (2001)
**Trading Up* (2003)
**Lipstick Jungle* (2005)
**One Fifth Avenue* (2008)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni Allanol 
* Gwefan Swyddogol
* Archif Colofn Candace Bushnell *Sex and the City* 

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Pobl o Connecticut
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Kristin Davis

Mae **Kristin Landen Davis** (ganed 23 Chwefror 1965) yn actores o'r Unol Daleithiau sydd wedi cael ei henwebu am Golden Globe ac Emmy. Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Charlotte York Goldenblatt ar Sex and the City ar HBO. Cafodd ei geni yn Boulder, Colorado ond mae bellach yn byw yn Los Angeles, Califfornia.

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Pobl o Colorado
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1918

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1918** yng  Nghastell-nedd, Sir Forgannwg (Castell-nedd Port Talbot bellach). 

Aethpwyd ati i roi seiliau ffurfio Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru yn sgil cyflafan y Rhyfel Byd Cyntaf yn yr eisteddfod yma.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghastell-nedd

Categori:Castell-nedd
Castell-nedd 1918
Castell-nedd 1918
1918
Categori:Hanes Castell-nedd Port Talbot
Categori:1918 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangollen 1908

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1908** yn  Llangollen, Sir Ddinbych.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Llangollen 1908
Llangollen 1908
1908
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Llangollen
Categori:1908 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1911

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1911** yng  Nghaerfyrddin.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Caerfyrddin 1911
1911
1911
Categori:1911 yng Nghymru
Chris Noth

Mae Christopher David "Chris" Noth (ganed 13 Tachwedd, 1954) yn actor ac yn fardd sydd wedi cael ei enwebu am Golden Globe. Mae'n fwyaf adnabyddus am ddwy rôl ar raglenni teledu; fel Detectif Mike Logan ar *Law & Order* ac fel *Mr. Big* ar *Sex and the City*.

Yn 2013 fe'i enwebwyd ar gyfer Gwobr *Golden Globe* am ei ran yn *The Good Wife*.

Fe'i ganwyd yn Madison, Wisconsin, yr ieuengaf o dri mab Jeanne L. Parr, cyn ohebydd gyda CBS, a Charles James Noth, twrnai  a gwerthwr yswiriant.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Beirdd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Pobl o Wisconsin
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Ffestiniog 1898

220px|bawd|*Cofnodion Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Ffestiniog 1898*

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1898** ym  Mlaenau Ffestiniog, Sir Feirionydd (Gwynedd bellach(.

Beirniaid y Gadair oedd Dyfed a Berw.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Categori:Blaenau Ffestiniog
Blaenau Ffestiniog 1898
Blaenau Ffestiniog 1898
1898
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:1898 yng Nghymru
Come Ye Blessed

***Come Ye Blessed*** yw anthem genedlaethol Ynysoedd Pitcairn ac Ynys Norfolk. Mae hi yn Saesneg, ac yn rhan o'r Efengyl yn ôl Mathew, Pennod 25, 34-36 a 40.

## Geiriau 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Pitcairn Anthem Sheet Music 

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Ynysoedd Pitcairn
Categori:Ynys Norfolk
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1906

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1906** yng Nghaernarfon.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaernarfon

Caernarfon 1906
1906
1906
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:1906 yng Nghymru
Michael Patrick King

Mae **Michael Patrick King** (ganed 14 Medi 1954, yn Scranton, Pennsylvania) yn gyfarwyddwr, cynhyrchydd ac ysgrifennwr rhaglenni teledu o'r Unol Daleithiau sydd wedi ennill Gowbr Emmy am ei waith. Mae'n fwyaf adnabyddus am ysgrifennu rhaglen olaf ymhob cyfres o *Sex and the City* a'r rhaglenni agoriadol ers yr ail gyfres. Yn ddiweddar, cyfarwyddodd King y ffilm *Sex and the City* (2008).

Ysgrifennodd sioe arall ar gyfer HBO o'r enw *The Comeback* yn ogystal â sioeau megis *Will & Grace*, *Cybill*, a *Murphy Brown*.

Yn ystod y 1980au symudodd King i Ddinas Efrog Newydd lle gweithiodd fel digrfiwr ac ysgrifennu dramâu. Yn ddiweddarach, symudodd i Los Angeles lle ysgrifennodd ar gyfer Murphy Brown a chafodd ei enwebu am sawl Emmy am ei waith.

Mae'n ddyn hoyw agored  ac mae'n berchen ar Arcade Productions.

Dechreuodd ei yrfa fel digrifwr ar ei draed a chomedi sgets ond bellach prin y mae'n perfformio. Ymddangosodd yn Un-Cabaret ac ymddengys ar eu cryno-ddisgiau a'u podcasts. Mae ef hefyd yn ymddangos ar The Other Network Writers Room, sef cyfres sain ar gyfer pobl sydd eisiau ysgrifennu comedi.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cyfweliad byr
* Archif o'r erthyglau papur newydd *Sex and the City* gwreiddiol 
* Un-Cabaret
* The Other Network Writers Room

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr LHDT
Categori:Pobl o Bennsylvania
Cynthia Nixon

Mae **Cynthia Ellen Nixon** (ganed 9 Ebrill 1966) yn actores o'r Unol Daleithiau sydd wedi ennill Gwobr Tony a dwy Wobr Emmy. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei phortread o'r cyfreithiwr Miranda Hobbs yn y gyfres deledu HBO *Sex and the City* (1998-2004) a'r ffilmiau o'r un enw a ddilynodd (2008, 2010).

## Bywgraffiad 
### Ei bywyd cynnar a'i gyrfa
Ganwyd Nixon yn Ninas Efrog Newydd, Efrog Newydd yn ferch i'r actores Anne Kroll a newyddiadurwr radio, Walter Nixon. Ymddangosodd ar y sgrîn am y tro cyntaf fel twryllwraig ar *To Tell the Truth*, lle gweithiai ei mam. Dechreuodd actio pan oedd yn 12 oed ar *The Seven Wishes of a Rich Kid*, rhaglen ar ABC ym 1979. Perfformiodd mewn ffilm am y tro cyntaf yn *Little Darlings* (1980) gyda Kristy McNichol a Tatum O'Neal. Ymddangosodd ar Broadway am y tro cyntaf fel Dinah Lord yn ail-gread 1980 o *The Philadelphia Story*.

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Actorion LHDT
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Sgwâr Leicester

Sgwâr yn Ninas Westminster, canol Llundain, yw **Sgwâr Leicester** (Saesneg: *Leicester Square*; ynganer /ˈlɛstɚ/). Lleolir y sgwâr gyda Stryd Lisle i'r gogledd, Heol Charing Cross i'r dwyrain, Stryd Orange i'r de, a Stryd Whitcomb i'r gorllewin. Saif Sgwâr Leicester tua 400 llath (370 m) i'r gogledd o Sgwâr Trafalgar, i'r dwyrain o Piccadilly Circus, i'r gorllewin o Covent Garden, ac i'r de o Cambridge Circus.

bawd|dim|Sgwâr Leicester yn y nos yn 2005; yr olygfa tua'r gornel ogledd-ddwyreiniol

Categori:Strydoedd Dinas Westminster
Mechain Is Coed

Un o ddau gwmwd canoloesol cantref Mechain ym Mhowys oedd **Mechain Is Coed**.

Mechain Is Coed oedd y rhan ddwyreiniol o gantref Mechain, a rennid yn ddau gan goedwig fawr yn ei ganol.  Ffiniai'r cwmwd â Mechain Uwch Coed, ail gwmwd Mechain, i'r gorllewin, Mochnant Is Rhaeadr i'r gogledd, Y Deuparth i'r dwyrain a Deuddwr i'r de.

Un o brif ganolfannau'r cwmwd oedd Llansantffraid ym Mechain.  Cysylltir teulu'r brydyddes serch o'r 15g Gwerful Mechain â'r cwmwd.

Ar ôl i deyrnas Powys dorri i fyny ar ddiwedd y 12g daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Wenwynwyn.  Gyda gweddill y cantref, daeth Mechain Is Coed yn rhan o Sir Faldwyn pan greuwyd y sir honno gyda phasio'r "Deddfau Uno".

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys
Martin o Tours

[bawd|[El Greco: Sant Martin a'r cardotyn]]

Sant ac Esgob Tours oedd **Sant Martin o Tours** (Lladin: *Sanctus Martinus Turonensis*; 316 - 8 Tachwedd
397). Ganed ef yn Savaria, Pannonia (Szombathely yn Hwngai heddiw). Roedd ei dad yn swyddog uchel yn y fyddin Rufeinig; yn ddiweddarach symundwud ef i Ticinum, Gallia Cisalpins (Pavia yn yr Eidal heddiw), lle magwyd Martin.
Ymunodd a'r fyddin, a thua 334 roedd yn gwasanaethu yn *Ambianensium civitas* neu Samarobriva, Gâl (Amiens yn Ffrainc heddiw). Yno, roedd gyda'i filwyr ger porth y ddinas pan welodd gardotyn heb fawr o ddillad. Torrodd Martin ei fantell yn ei hanner, a rhoi un hanner i'r cardotyn. Y noson honno, cafodd weledigaeth mai Iesu Grist oedd y cardotyn.
Yn ddiweddarach, aeth i Tours, lle daeth yn ddisgybl i Hilarius o Poitiers, ac yna bu'n byw fel meudwy ar yr Isola d'Albenga. Daeth yn Esgob Tours yn 371. Yn y Canol Oesoedd, daeth ei fedd yn ninas Tours yn gyrchfan boblogaidd i bererinion. Arferai brenhinoedd y Ffranciaid gario mantell Sant Martin (*cappa* yn Llanin, bychanigyn *cappilla*) o'u blaenau mewn brwydrau. Yr arferiad yma yw tarddiad y geiriau capel a caplan.
Yng Nghymru, rhoddodd ei enw i bentref Castellmartin yn Sir Benfro.

Categori:Genedigaethau 316
Categori:Marwolaethau 397
Categori:Seintiau o Ffrainc
William Morris

Gallai **William Morris** gyfeirio at:

* William Morris (1705–1763), un o Forysiaid Môn
* William Morris (1811–1877), bancer a gwleidydd
* William Morris (1834–1896), pensaer, bardd a sosialydd Seisnig
* William Morris (1889-1979), bardd ac awdur Cymraeg  
----
Crogen

:*Erthygl am y lle yng Ngwynedd yw hon. Am y frwydr yn Nyffryn Ceiriog gweler Brwydr Crogen.*
Pentrefan neu amlwd (*hamlet*) gwasgaredig yn ardal Meirionnydd, Gwynedd, yw **Crogen** ().  Mae'n gorwedd ar lan ddeheuol Afon Dyfrdwy tua hanner ffordd rhwng Y Bala i'r gorllewin a Llandrillo i'r dwyrain, Saif o fewn tafliad carreg i'r ffin rhwng Gwynedd a Sir Ddinbych.
250px|bawd|chwith|Rhan o Ystâd Crogen.

## Castell Crogen
Er nad yw'n fawr o le heddiw, roedd yn ganolfan o bwys yn yr Oesoedd Canol a chwareai ei ran yn hanes teyrnasoedd Gwynedd a Phowys.  Yma roedd **Castell Crogen**, a oedd ym meddiant Elise ap Madog ap Maredudd, arglwydd Penllyn, yn 1202 yn ôl *Brut y Tywysogion*.  Er bod rhai haneswyr yn dadlau dros leoli'r castell yn nes i safle Llandderfel, mae'n bur debyg fod y mwnt ar lan Afon Dyfrdwy ger Crogen yn dynodi safle'r castell mwnt a beili hwnnw.

Canodd y bardd Cynddelw Brydydd Mawr i un 'Ednyfed, arglwydd Crogen', ond ni ellir dweud i sicrwydd pa Grogen a olygir, y Crogen yma ynteu'r un yn Nyffryn Ceiriog lle ymladdwyd Brwydr Crogen yn 1165.

Parhaodd Crogen fel arglwyddiaeth leol. Ceir Ystâd Crogen yno heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Cestyll Gwynedd
Categori:Cestyll Tywysogion Powys
Categori:Pentrefi Gwynedd
Castell Caereinion (castell)

Castell mwnt a beili ym meddiant tywysogion teyrnas Powys oedd **Castell Caereinion**.  Enwir y pentref a chymuned o'r un enw, sef Castell Caereinion, Powys, ar ôl y castell.

Codwyd Castell Caereinion fel canolfan filwrol i reoli cantref Caereinion gan Madog ap Maredudd, tywysog Powys, yn y flwyddyn 1156.  Roedd y safle o fewn 4 milltir i dref Y Trallwng, yn nwylo arglwyddi Normanaidd Y Mers.

Daeth y castell i ddwylo'r tywysog Owain Cyfeiliog, ond yn 1165 torrodd ei air ag Owain Gwynedd a thywysogion eraill Cymru, a oedd wedi ymuno mewn cynghrair i wrthsefyll ymosodiadau Harri II o Loegr ar Gymru.  Am fod y castell a thiroedd eraill Owain Cyfeiliog mor agos i un o brif ganolfannau arglwyddi'r Mers, ymddengys ei fod yn ofni eu colli, ond enillodd y Cymry fuddugoliaeth ysgubol ar y Saeson ym Mrwydr Crogen yn yr un flwyddyn a rhoddwyd ei gastell i un o feibion eraill Madog ap Maredudd, sef Owain Fychan. Ffôdd Owain Cyfeiliog ond daeth yn ôl gyda mintai gryf o filwyr arglwyddi'r Mers a dinistriodd y castell a lladd ei amddiffynwyr i gyd.

Ni lwyddodd Owain Fychan i ailgipio'r safle ac ni cheir cyfeiriad at y castell ar ôl hynny.

Dim ond gweddillion mwnt y castell sydd i'w gweld heddiw, ger Eglwys Sant Garmon yn y pentref.

## Ffynonellau
*Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

Categori:Castell Caereinion
Caereinion (castell)
Caereinion (castell)
Caereinion (castell)
Brwydr Crogen

Ymladdwyd **Brwydr Coed Ceiriog** naill ai yn Aberceiriog neu Ddyffryn Ceiriog, yn 1165; syrthiodd llawer o’r Cymry ifainc a oedd wedi sleifio i ffwrdd o’r brif fyddin o dan Owain Gwynedd ar y naill law a llawer o flaengad byddin Harri II, brenin Lloegr ar y llall.

Ymladdwyd y sgarmes rhywle yng nghyffiniau Holt mewn lle o'r enw Aberceiriog neu bellach i lawr Dyffryn Ceiriog.

Yn 1164, ymunodd ‘Pura Wallia’, sef teyrnasoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth, ynghyd ag arglwyddi Cymreig Rhwng Gwy a Hafren, â’i gilydd o dan arweinyddiaeth Owain Gwynedd yn ei ryfel dros gadw ymreolaeth y Gymru frodorol yn erbyn Harri II. Ar ôl buddugoliaethau gan y Cymry yn ardal Tegeingl, paratôdd brenin Lloegr fyddin fawr i ymosod ar Gymru yn fuan wedyn. Ymgynullodd byddin yr Angefiniaid yn arglwyddiaeth Croesoswallt yn haf 1165 tra arhosai’r Cymry yr ochr arall i Fynydd y Berwyn. Ceisiodd Harri II arwain ei fyddin i fyny Dyffryn Ceiriog gyda'r bwriad o groesi'r Berwyn a thorri'r llinell rhwng gogledd a de Cymru. Roedd mintai o’r Cymry yn aros eu cyfle. Ar ôl aros i'r Angefiniaid gyrraedd naill ai Aberceiriog neu Ddyffryn Ceiriog, ymosodasant ar flaengad byddin yr Angefiniaid gyda nifer o ddewrion yn syrthio ar y ddwy ochr. Gellir cyfeirio at y rhagod fel *Brwydr Coed Ceiriog.* Yn bwysicach byth roedd y tywydd yn erbyn Harri. Glawiodd yn drwm a suddai ei farchogion ar eu meirch rhyfel trwm i'r llaid ac felly hefyd y milwyr traed. Ffôdd gweddill y fyddin yn ôl i'r Gororau ac roedd ymgyrch brenin Lloegr ar ben.

Credir na fu colledion enfawr, ond er hynny roedd hon yn ddihangfa fawr i'r Cymry a ystyrir gan rai haneswyr yn dystiolaeth o statws arweinyddol Owain Gwynedd, neu 'Owain Fawr', chwedl *Brut y Tywysogion*.  Fodd bynnag, y ffaith bwysicaf am yr ymgyrch hwn yw bod byddin ddirfawr yr Angefiniaid wedi’i threchu gan natur yn hytrach na chan wrthsafiad y Cymry mewn rhagod neu sgarmes na ellir ei hystyried yn frwydr lawn, er gwaethaf i David Powel, hanesydd o Oes Elisabeth I, roi’r enw, ‘Brwydr Crogen’, arni. Fodd bynnag, anwadal yw ei waith fel ffynhonnell hanesyddol a roes fod i fythau eraill yn ogystal, fel Llongau Madog ac Edwart Iaf yn cyflwyno’i faban, Edwart o Gaernarfon, i’r Cymry yn ei gastell newydd fel eu tywysog.

## Ffynonellau
*John Davies, *Hanes Cymru* (1990), t. 121.
*Huw Pryce, *Tywysogion* (2006), t. 68. ‘Owain Gwynedd’.

## Dolenni allanol
*https://meysyddbrwydro.cymru/collections/search?s=Crogen

Categori:1165
Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Crogen
Crogen
Categori:Hanes Wrecsam
Categori:Teyrnas Gwynedd
William Morris (1889-1979)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Morris.''

Bardd ac awdur Cymraeg oedd **William Morris** (1889 - 1979). Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934 gyda'r awdl *Ogof Arthur*. Bu'n Archdderwydd o 1957 hyd 1959.

Roedd yn frodor o Flaenau Ffestiniog, Meirionnydd, Gwynedd ond truliodd ei flynyddoedd olaf yng Nghaernarfon.

Roedd yn gyfaill i Hedd Wyn ac mae'n ymddangos fel cymeriad yn y ffilm Gymraeg a enwebwyd am Oscar yn 1994, Hedd Wyn (ffilm).

## Llyfryddiaeth
* *Clychau Gwynedd* (Gwasg Aberystwyth, 1946)
* *Sgwrs a Phennill* (1950)
* *Atgof a Phrofiad* (1961)
* *Oriau Difyr a Dwys* (1963)
* ''Cwmni'r Pererin* (1967)
* *Hedd Wyn'' (Llyfrfa'r Methodistiaid Calfinaidd, 1969)
* *Crist y Bardd* (Darlith Davies) (Llyfrfa'r Methodistiaid Calfinaidd, 1975)
* *Canu Oes*, gol. Glennys Roberts (Gwasg Gwynedd, 1981)

Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Prifeirdd
Castell Bodyddon

Un o gestyll tywysogion Powys oedd **Castell Bodyddon**. Mae ei hanes yn ansicr ac ni wyddom pryd cafodd ei godi.

Codwyd y castell ger pentref Llanfyllin, Powys.  Castell mwnt a beili pur sylweddol oedd Castell Bodyddon.  Mae'n debyg mai Tomen yr Allt, tua milltir a hanner o Lanfyllin, oedd y safle.

Erbyn y 1250au roedd y castell ym meddiant Gruffudd ap Gwenwynwyn, mab y tywysog Gwenwynwyn ab Owain, sefydlydd Powys Wenwynwyn.  Fel ei dad o'i flaen mewn perthynas â Llywelyn Fawr, roedd elyniaeth rhwng Gruffudd a Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Gwynedd a Chymru.  Pan ymgyngreiriodd Gruffudd â'r Goron Seisnig yn erbyn Llywelyn, cyrchodd yr olaf i Bowys yn 1257 a dinistriodd Gastell Bodyddon.  Cymerodd Llywelyn feddiant ar diroedd Gruffudd a ffôdd i alltudiaeth.  Dychwelodd Gruffudd yn 1263. Talodd wrogaeth i Lywelyn a dychwelwyd ei diroedd iddo ond ni cheir cyfeiriad arall at y castell.

## Ffynonellau
*Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

Bodyddon
Bodyddon
Brinley Richards

Gallai **Brinley Richards** gyfeirio at:

* Henry Brinley Richards (1819-1888), cyfansoddwr Cymreig
* Brinley Richards (1904-1981), bardd Cymraeg
Jonathan Ross

Cyflwynydd teledu a radio o Loegr yw **Jonathan Stephen Ross** OBE (ganed 17 Tachwedd 1960 yn Llundain), neu "Wossy", sydd wedi ennill gwobrau BAFTA. Daeth i amlygrwydd gyntaf yn yr 1980au gyda'i sioe siarad *The Last Resort with Jonathan Ross* ar Channel 4. Aeth ymlaen i wneud sawl rhaglen i'r BBC gan gyflwyno *The Film Programme* rhwng 1999 a 2010, sioe siarad wythnosol *Friday Night with Jonathan Ross* rhwng 2001 a 2010, a sioe radio ar BBC Radio 2 rhwng 1999 a 2010. Gadawodd y BBC yn 2010 a cychwynnodd ei sioe siarad newydd ar ITV yn Medi 2011.

## The Russell Brand Show ac Andrew Sachs
Gwaharddwyd Ross o'i waith ar y 18 Hydref, 2008 wedi iddo ymddangos ar sioe y digrifwr Russell Brand. Tra ar *The Russell Brand Show*, gwnaeth Ross a Brand gyfres o alwadau ffôn i'r actor 78 mlwydd oed Andrew Sachs, gan adael negeseuon ar ei beiriant ateb. Prin oedd y diddordeb i ddechrau, ond cafwyd erthyglau papur newydd am y nifer uchel o gwynion a wnaed. Ymddiswyddodd Brand o'r BBC a gwaharddwyd Ross o'i swydd yn ddi-dâl am 12 wythnos gan ddechrau ar y 29 Hydref. Dywedodd Uwch-Gyfarwyddwr y BBC, Mark Thompson y dylai Ross ystyried y camau disgyblu hyn fel ei gyfle olaf.

Ar yr 21ain o Dachwedd 2008, dywedodd Ymddiriedolaeth y BBC fod y galwadau ffôn yn "deplorable intrusion with no editorial justification" Cefnogodd yr ymddiriedolaeth gwaharddiad 12 wythnos Ross ond argymhellwyd na ddylid cymryd unrhyw gamau pellach yn ei erbyn. Dychwelodd Ross i'w waith yn Ionawr 2009 a darlledwyd y rhaglen gyntaf o *Friday Night With Jonathan Ross* ar y 23ain o Ionawr 2009. Y gwestai oedd Tom Cruise, Stephen Fry a Lee Evans, a chafwyd cerddoriaeth gan y band Franz Ferdinand.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl o Lundain
John Jenkins (Gwili)

Gweinidog a bardd Cymraeg oedd **John Jenkins**, yn ysgrifennu fel **Gwili** (8 Hydref 1872 – 16 Mai 1936).

Ganed ef yn Hendy, Sir Gaerfyrddin.  Addysgwyd ef yng Ngholeg y Bedyddwyr, Bangor, Coleg Prifysgol Cymru, Caerdydd a Choleg yr Iesu, Rhydychen.

Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Merthyr Tudful 1901, a bu'n Archdderwydd o 1932 hyd  1936.

## Gweithiau
**Poems* (1920)
**Hanfod Duw a Pherson Crist* (1931)
**Caniadau* (1934)

## Llyfryddiaeth
* E. Cefni Jones, *Gwili: Cofiant a Phregethau* (1937)

Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Brinley Richards (Brinli)

Bardd Cymraeg oedd **Brinley Richards** (13 Ebrill 1904 – 18 Medi 1981).

Ganed ef yng Nghwm Llynfi yn yr hen Sir Forgannwg. Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951, a bu yn Archdderwydd o 1972 hyd 1975.

## Llyfryddiaeth
### Gweithiau
* *Cofiant Trefin*  (Abertawe: John Penry, 1963)
* ''Cerddi'r Dyffryn* (Abertawe: John Penry, 1967)

### Astudiaeth
* *Brinli: cyfreithiwr, bardd, archdderwydd'', gol. Huw Walters a W. Rhys Nicholas (Abertawe: Tŷ John Penry, 1984)

Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Prifeirdd