open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Perdiccas

Cadfridog Macedonaidd dan Alecsander Fawr, ac yn ddiweddarach rheolwr teyrnas Macedon, oedd **Perdiccas**, Groeg: *Περδίκας*, *Perdikas* (bu farw 321 CC neu 320 CC).

Yn ôl yr hanesydd Arrian roedd yn fab i Orontes. Daeth i sylw yn ystod concwest Thebai yn 335 CC, pan glwyfwyd ef yn ddifrifol. Roedd yn bennaeth rhan o'r fyddin yn ystod ymgyrchoedd Alecsander yn India, a phan fu farw Hephaestion yn 324 CC penodwyd ef yn bennaeth marchogion y Cymdeithion.

Wedi marwolaeth Alecsander, yn Rhaniad Babilon, cytunodd cadfridogion Alecsander i dderbyn 
Philip III, hanner brawd Alecsander, yn frenin, ar y cyd a phlentyn gweddw Alecsander, Roxana, oedd heb ei eni eto. Penodwyd Perdiccas i reoli'r deyrnas ar eu rhan.

Cymerodd Meleager, pennaeth y gwŷr traed, i'r ddalfa a'i ladd. Yn 322 CC, torrodd ei ddyweddïad a Nicaea, merch Antipater, pan gynigiodd mam Alecsander, Olympias, iddo briodi ei merch Cleopatra, chwaer Alecsander. Cyn hir bu rhyfel rhwng Perdiccas a'i gyngheiriad Eumenes ar un ochr, ac Antigonus, Antipater, Craterus a Ptolemi ar yr ochr arall.

Gan adael Eumenes i ymgyrchu yn Asia Leiaf, aeth Perdiccas i ymosod ar Ptolemi yn yr Aifft. Cyrhaeddodd Pelusium, ond methodd a chroesi Afon Nîl. Gwrthryfelodd ei fyddin, a llofruddiwyd ef gan ei swyddogion, Peithon, Antigenes a Seleucus.

Categori:Alecsander Fawr
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Macedon
Susa

:*Am y dref yn yr Eidal, gweler Susa (Yr Eidal).*
 adeiniog o balas Darius Fawr yn Susa.]]

Hen ddinas yn yr hyn sy'n awr yn Iran oedd **Susa** (Hebraeg **שושן**, **Shushan**; Groeg: Σοῦσα, **Sousa**; Lladin **Susa**). Ar wahanol adegau, bu'n brifddinas yr Elamitaid, Ymerodraeth Persia ac ymerodraeth Parthia. Saif tua 250&nbsp;km (150 milltir) i'r dwyrain o Afon Tigris yn nhalaith Khūzestān; heddiw saif tref Shush ar y safle.

Roedd Susa yn un o ddinasoedd hynaf y byd, efallai yn mynd yn ôl i tua 4200 CC. Daeth yn brifddinas Ymerodraeth Elam, ac mae'n ymddangos yng ngofnodion hynaf y Sumeriaid. Ceir nifer o gyfeiriadau at Susa yn y Beibl hefyd; yma y lleolir digwyddiadau Llyfr Esther, a cheir beddrod yma y dywedir ei fod yn fedd Daniel.

Tua 2330 CC, ymgorfforodd Sargon Fawr Susa yn yr Ymerodraeth Acadaidd, ond erbyn tua 2004 CC, roedd eto yn brifddinas yr Elamitiaid. Yn 647 CC, dinistriwyd y ddinas gan frenin Assyria, Assurbanipal, ac yn 538 CC cipiwyd hi gan y Persiaid dan Cyrus Fawr. Dan fab Cyrus, Cambyses II, symudwyd prifddinas yr ymerodraeth o Pasargadae i Susa.

Yn 331 CC, cipiwyd y ddinas gan Alecsander Fawr, ac wedi marwolaeth Alecsander, daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Seleucaidd dan yr enw **Seleukeia**. Pan enillodd Parthia ei hannibyniaeth, daeth Susa yn un o'r ddwy brifddinas, gyda Ctesiphon. Cipiwyd y ddinas gan yr ymerawdwr Rhufeinig Trajan yn 116. Dinistriwyd y ddinas gan fyddinoedd Islam yn 638, ac eto gan y Mongoliaid yn 1218. Wedi hynny, gadawyd hi i adfeilio.

Categori:Ymerodraeth Persia
Categori:Yr Henfyd
Categori:Hanes Iran
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Iran
Gwobr Mercury

Mae'r **Wobr Mercury** yn wobr gerddorol flynyddol a roddir i'r albwm gorau o'r Deyrnas Unedig neu Iwerddon. Cafodd ei sefydlu gan y Gymdeithas Brydeinig o Werthwyr Recordiau ym 1992 fel gwobr wahanol i Wobrau'r BRITS, sydd wedi'u dominyddu gan y diwydiant gerddoriaeth.

Mercury
Queens of the Stone Age

Band roc o Palm Desert yng Nghaliffornia, UDA yw **Queens of the Stone Age** (hefyd **QOTSA** neu **Queens**). Ffurfiwyd y band ym 1997 gan Josh Homme, yr unig aelod parhaol.

## Disgyddiaeth 
### Albymau 
Categori:Bandiau Americanaidd
Charles de Gaulle (llenor)

Bardd Llydaweg ac un o arloeswyr Pan-Geltigiaeth oedd **Charles de Gaulle**, Llydaweg: '''Charlez Vro-C'hall''' (31 Ionawr 1837 - 1 Ionawr 1880).  Roedd yn ewythr i Charles de Gaulle, Arlywydd Ffrainc.

Nid oedd de Gaulle yn Llydawr; ganed ef yn Valenciennes a threuliodd y rhan fwyaf o'i oes yn ninas Paris. Yn ei ieuenctid, tarawyd ef gan afiechyd parlysol. Dechreuodd astudio'r ieithoedd Celtaidd wedi darllen *Barzaz Breiz* yn 16 oed. Dysgodd Lydaweg, Cymraeg a Gaeleg, er na allodd erioed ymweld a gwlad Geltaidd. Wedi cyfarfod Théodore Hersart de la Villemarqué, awdur *Barzaz Breiz*, daeth yn ysgrifennydd *Breuriez Breiz*, cymdeithas o feirdd Llydewig ym Mharis. O 1864 ymlaen, dechreuodd gyhoeddi erthyglau ar y diwylliant Celtaidd, a barddoniaeth Lydaweg.

Roedd yn frwd dros undod y gwledydd Celtaidd, a'r pwysigrwydd o barhad yr ieithoedd Celtaidd gan gynnig y dylid creu Undeb Celtaidd a datblygu iaith "esperanto" Geltaidd, yn cynnwys elfennau oedd yn gyffredin i bob un o'r ieithoedd Celtaidd. Ysgrifennodd at arweinyddion diwylliannol yng Nghymru, Iwerddon a'r Alban i drefnu cyngres Pan-Geltaidd yn Saint-Brieuc yn 1867. Mae'n debyg mai ef oedd y cyntaf i alw am fudiad pan-Geltaidd. Ni allai ef ei hun fod yno oherwydd ei afiechyd, ond ysgrifennodd gerdd *Da Varsez Breiz* ("Gyda Beirdd Llydaw"), yn cynnwys y llinellau:

:E Paris va c'horf zo dalc'het
:Med daved hoc'h nij va spered
:Vel al labous, a-denn askell,
:Nij de gaout he vreudeur a bell

:(Ym Mharis y delir fy ngorff
:Ond tuag atoch ehed fy enaid,
:Fel aderyn yn hedfan,
:I gyfarfod fy mrodyr o bell.)

## Ffynonellau
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1880
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Llydaweg o Ffrainc
Categori:Ysgolheigion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgolheigion Celtaidd o Ffrainc
Ton-teg

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, ydy **Ton-teg** (hefyd: **Tonteg**), Fe'i lleolir ger Pontypridd tua 9 milltir i'r gogledd o Gaerdydd. Saif wrth ymyl y pentref Pentre'r Eglwys ac nid yw'r ffiniau rhwng y ddau pentref yn glir.

Mae yna fwnt hanesyddol or 12g o'r enw 'Tomen y Clawdd' wedi ei leoli yno ar Ffordd Gerdinan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Tarddiad yr enw 
Daw'r enw o'r sail Twyn-teg, gan gyfeirio at y twyn, neu'r bryn uwch y pentref. Ceir tŷ fferm uwch Pentre'r Eglwys a elwir hyd heddiw yn Dan-y-Twyn gan arddel yr hen enw.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)
Saint Helena

Ynys o darddiad folcanig yn ne Cefnfor Iwerydd yw **Saint Helena**. Fe'i lleolir tua 1,950&nbsp;km i'r gorllewin o dde-orllewin Affrica. Mae'n ffurfio rhan o Saint Helena, Ascension a Tristan da Cunha, tiriogaeth dramor y Deyrnas Unedig sy'n cynnwys Ynys Ascension, 1,000&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Saint Helena, ac ynysoedd Tristan da Cunha, 2,100&nbsp;km i'r de.

Darganfuwyd Saint Helena ym 1502 gan y Portiwgaliaid. Enwyd yr ynys ar ôl Helena o Gaergystennin. Fe'i gwladychwyd gan Gwmni Prydeinig Dwyrain India ym 1659. Mae nifer o garcharorion wedi cael eu halltudio i'r ynys, er enghraifft Napoleon Bonaparte o 1815 hyd 1821.
Cockshutt

Pentref a phlwyf sifil cynt yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Cockshutt**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Mae'n gorwedd ar yr A528 tua hanner ffordd rhwng Wrecsam ac Ellesmere i'r gogledd a Burlton ac Amwythig i'r de.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan plwyf sifil Cockshutt boblogaeth o 787. Ers hynny mae'r plwyf sifil wedi ei uno â phlwyf sifil Petton i ffurfio plwyf sifil Cockshutt cum Petton. Yn ogystal â phentrefi Cockshutt a Petton, mae'r plwyf yn cynnwys pentref English Frankton.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Tobolsk

250px|bawd|Rhan ogleddol Tobolsk, dros Afon Irtysh

Dinas yng Ngorllewin Siberia, Rwsia yw **Tobolsk**. Saif yn Oblast Tyumen ar lan Afon Irtysh.

Roedd y cemegydd enwog Dmitri Mendeleev yn frodor o Tobolsk. Fe'i ganed yno ar yr 8fed o Chwefror 1834 a bu fyw yno tan yn bymtheg oed pan symudodd i St Petersburg.

Categori:Dinasoedd Oblast Tyumen
Valenciennes

Tref a chymuned yn département Nord yng ngogledd Ffrainc yw **Valenciennes** (Hen Isalmaeneg: *Valencijn*, Lladin: *Valentianae*). Saif ar Afon Scheldt. Roedd poblogaeth y *commune* yn 41,278 yn 1999.

Ceir y cyfeiriad cyntaf at Valenciennes mewn dogfen o 693, wedi ei hysgrifennu gan Clovis II. Yng Nghytundeb Verdun, fe'i gwnaed yn ddinas niwtral rhwng Neustria ac Austrasia. Yn 881, cipiwyd y dref gan y Normaniaid. Cipiwyd hi gan 
fyddin Louis XIV, brenin Ffrainc yn 1677 , a daeth yn rhan o Ffrainc dan Gytundeb Nijmegen y flwyddyn ddilynol.

## Enwogion
* Henri VII, ymerawdwr Glân Rhufeinig (c.1275-1313)
* Philippa o Hanawt (1314-1361), gwraig a brenhines Edward III, brenin Lloegr
* Jean Froissart (c.1337–c.1405), croniclydd o'r Canol Oesoedd
* Antoine Watteau (1684-1721), arlunydd
* Charles de Gaulle (1837-1880), bardd Llydaweg ac ysgolhaig Celtaidd

Categori:Cymunedau Nord
Babilon

bawd|250px|Un o'r addurniadau ar Borth Ishtar

Dinas-wladwriaeth ym Mesopotamia, yn yr hyn sy' nawr yn Irac, oedd **Babilon**, hefyd **Babylon** (Groeg: *Βαβυλώνα*, o'r Acadeg **Babilu**, efallai "Porth y duwiau". Saif tref Al Hillah ar y safle heddiw; ar lan Afon Ewffrates, tua 85&nbsp;km (55 milltir) i'r de o Baghdad. Enwir talaith Bābil, y mae Al Hillah yn brifddinas iddi, ar ôl Babilon.

Ceir y cofnod cyntaf am ddinas Babilon yn nheyrnasiad Sargon o Akkad, tua'r 24ain ganrif CC. O tua'r 20g CC, meddiannwyd hi gan yr Amoriaid. Sefydlwyd Brenhinllin Gyntaf Babilon gan Sumu-abum, ond ni ddaeth yn bwerus nes iddi ddod yn brifddinas ymerodraeth Hammurabi tua'r 18fed ganrif CC. Dinistriwyd y ddinas gan Sennacherib, brenin Assyria yn 689 CC, ond ail-adeiladwyd hi gan ei olynydd Esarhaddon.

Enillodd Babilon ei hannibyniaeth oddi wrth Assyria dan Nabopolassar yn 626 CC, a dath yn brifddinas Ymerodraeth Newydd Babilon. Dan ei fab, Nebuchodonosor II (604–561 CC) daeth y ddinas yn un o ryfeddodau y byd. Ymhlith yr enwocaf o'r hyn a adeiladodd Nebuchodonosor roedd Porth Ishtar a Gerddi Crog Babilon.

Gorchfygwyd Ymerodraeth Babilon gan y Persiaid dan Cyrus Fawr yn 539 CC. Llwyddodd Cyrus i feddiannu'r ddinas trwy newid cwrs Afon Ewffrates i alluogi ei filwyr i fynd i mewn iddi. Bu'n rhan o Ymerodraeth Persia nes i Alecsander Fawr ei chipio yn 331 CC. Yma y bu farw Alecsander yn 323 CC, ac y rhannwyd ei ymerodraeth rhwng ei gadfridogion yn ôl telerau Rhaniad Babilon. O hynny ymlaen, dirywiodd y ddinas yn raddol.

## Gweler hefyd 
* Bābil
* Mesopotamia
* Tŵr Babel


Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Hanes Irac
Categori:Safleoedd archaeolegol Irac
Categori:Yr Henfyd
Tahlequah, Oklahoma

Dinas yn Cherokee County yn nhalaith Oklahoma, Unol Daleithiau America yw **Tahlequah**, sy'n ganolfan weinyddol y sir, a phrifddinas y Genedl Cherokee. Fe'i lleolir ar waelod bryniau'r Mynyddoedd Ozark. Cafodd ei sefydlu (neu ei hymgorffori) yn y flwyddyn 1838. Yn ôl cyfrifiad 2020 roedd gan y ddinas boblogaeth o 16,209.

Lleolir prif gampws *Northeastern State University* yn y ddinas.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Tahlequah

Categori:Dinasoedd Cherokee County, Oklahoma
Categori:Sefydliadau 1838
Knob Lick

250px|bawd|Golygfa ar y gymuned o Fynydd Knob Lick

Cymuned heb ei hymgorffori yn St. Francois County, yn nhalaith Missouri, Unol Daleithiau America,  yw **Knob Lick**.  Fe'i lleolir ar Draffordd 67 tuag wyth milltir i'r de o Farmington. Cafodd y gymuned ei henwi yn 1876 ar ôl Mynydd Knob Lick gerllaw. Yn ardal Yr Ozarks, mae'r gair *knob* yn golygu fel rheol bryn moel, ac mae *lick* yn golygu ffynnon hallt naturiol ("*salt lick*").

Categori:Lleoedd cyfrifiad-dynodedig Missouri
Categori:St. Francois County, Missouri
Garaşsyz, Bitarap, Türkmenistanyň Döwlet Gimni

Anthem genedlaethol Gweriniaeth Tyrcmenistan yw ***Garaşsyz, Bitarap, Türkmenistanyň Döwlet Gimni***.  Ystyr y teitl yw "Anthem genedlaethol Tyrcmenistan niwtral, annibynnol".

## Geiriau
## Cyfeiriadau
* Testun yr anthem ar Wikisource 

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Tyrcmenistan
Ashgabat

Prifddinas a dinas fwyaf gweriniaeth Tyrcmenistan yng Nghanolbarth Asia yw **Ashgabat** (Tyrcmeneg: **Aşgabat**; yn hanesyddol **Ashkhabad** neu, weithiau, **Poltoratsk**). Mae gan y ddinas boblogaeth o tua 695,300 (Cyfrifiad 2001, amcangyfrifiad) ac mae'n gorwedd rhwng anialwch y Kara Kum a chadwyn mynyddoedd Kopet Dag. Mae mwyafrif trigolion Ashgabat yn Dwrcmeniaid, ond ceir lleiafrifoedd ethnig o Rwsiaid, Armeniaid, ac Azeriaid. Fe'i lleolir 250&nbsp;km i'r gogledd o Mashhad, ail ddinas Iran.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Ak Bugdaý (amgueddfa)
* Canolfan Ashgabat
* Mosg Azadi
* Mosg Khezrety Omar
* Palas Rukhiyet
* Palas Türkmenbaşy
* Senedd
* Theatre Ashgabat

## Enwogion 
* Dmitri Shepilov (1905-1995), gwleidydd
* Danil Burkenya (g. 1978), athletwr

Categori:Dinasoedd Tyrcmenistan
Categori:Prifddinasoedd Asia
Hammurabi

bawd|250px|de|Babilonia yng nghyfnod Hammurabi

Chweched brenin Babilon oedd **Hammurabi** (c. 1795 CC – 1750 CC). Acadeg yw'r ffutf yma ar ei enw, o'r Amoreg *ˤAmmurāpi*. Ef a sefydlodd ymerodraeth Babilon, gan ennill cyfres o fuddugoliaethau yn erbyn teyrnasoedd eraill Mesopotamia; erbyn diwedd ei oes roedd yn feistr Mesopotamia oll.

Mae'n fwyaf adnabyddus am Gyfraith Hammurabi, un o'r esiamplau cynharaf mewn hanes o ddeddfau ysgrifenedig. Cafwyd hyd i'r rhain yn 1901, wedi eu hysgrifennu ar dabled garreg, dros chwe troedfedd o uchder, yn Susa, lle roedd wedi ei ddwyn gan yr Elamitiaid. Mae'n awr yn Amgueddfa'r Louvre, Paris.

Categori:Brenhinoedd Babilon
Yr Ozarks

]]
Ardal o ucheldir yng nghanolbarth yr Unol Daleithiau sydd â nodweddion daearegol a diwylliannol unigryw yw **Yr Ozarks** (Saesneg: *The Ozarks*; hefyd *Ozarks Mountain Country*, *Ozark Mountains* neu *Ozark Plateau*).  Mae'r ucheldir hwn yn cynnwys rhan fawr o dde Missouri a rhan sylweddol o ogledd a chanolbarth Arkansas. Mae'r ardal yn ymestyn hefyd i gyfeiriad y gorllewin i ogledd-ddwyrain Oklahoma a rhan o dde-ddwyrain Kansas.

Er bod pobl yn cyfeirio at yr ardal weithiau fel "Mynyddoedd Ozark" neu "Fynyddoedd yr Ozarks", llwyfandir uchel gyda nifer o gymoedd yn torri trwyddo ydyw yn hytrach na mynyddoedd fel y cyfryw.  Canolbwynt daearegol yr Ozarks yw Mynyddoedd Saint Francois. Mae'r ardal yn cynnwys tua 47,000 milltir sgwar (122,000 km2), sy'n ei gwneud yr ardal fynyddig fwyaf sylweddol rhwng yr Appalachians i'r dwyrain a mynyddoedd y Rockies i'r gorllewin.

Defnyddir y gair Ozark i gyfeirio at y bobl sy'n byw yno a'u diwylliant, pensaernïaeth, a thafodiaith unigryw. Mae'r diwylliant Ozark traddodiadol yn gymysgfa o sawl diwylliant ac yn debyg i'r hyn a geir yn Appalachia, ucheldiroedd y De, a rhan o'r Midwest. Roedd yr ymsefydlwyr cynnar ym Missouri yn dod o'r Unol Daleithiau (taleithiau arfordir y dwyrain), a chawsant eu dilyn yn y 1840au a'r 1850au gan fewnfudwyr o'r Almaen ac Iwerddon. Yn ogystal, mae rhai teuluoedd o dras gymysg gan fod Gwyddelod ac Almaenwyr wedi priodi brodorion Americanaidd, nifer ohonynt yn bobl Cherokee. Mae'n gymdeithas sefydlog gyda llawer o'r teuluoedd wedi byw yn yr un ardal ers y 19g. Dyma un o ardaloedd cryfaf yr hen ganu gwlad yn yr Unol Daleithiau.

Categori:Mynyddoedd Arkansas
Categori:Mynyddoedd Kansas
Categori:Mynyddoedd Missouri
Categori:Mynyddoedd Oklahoma
Carry On Camping

Ffilm Carry On gyda Sid James, Kenneth Williams, Bernard Bresslaw, Joan Sims a Charles Hawtrey ydy ***Carry On Camping***  (1969).

## Actorion 
*Sid James - Sid Boggle
*Charles Hawtrey - Charlie Muggins
*Joan Sims - Joan Fussey
*Kenneth Williams - Doctor Kenneth Soaper
*Terry Scott - Peter Potter
*Barbara Windsor - Babs
*Hattie Jacques - Miss Haggard
*Bernard Bresslaw - Bernie Lugg
*Julian Holloway - Jim Tanner
*Dilys Laye - Anthea Meeks
*Peter Butterworth - Josh Fiddler
*Betty Marsden - Harriet Potter
*Trisha Noble - Sally
*Brian Oulton - Mr. Short
*Derek Francis - Ffermwr

## Gweler Hefyd
*Ffilmiau Carry On

Categori:Ffilmiau Carry On
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1969
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Daniel

Gallai **Daniel** gyfeirio at:

* Daniel, proffwyd, cymeriad yn Yr Hen Destament
* Llyfr Daniel, y llyfr yn yr Hen Destament lle ceir ei hanes
* Daniel, cymeriad arall yn yr Hen Destament, a grybwyllir yn Llyfr Ezekiel
Daniel (proffwyd)

]]

Cymeriad yn Y Beibl ac arwr Llyfr Daniel yw **Daniel** (Hebraeg: **דָּנִיּאֵל** *Daniyyel* ;Perseg: **دانيال**, ** Dâniyal** neu **Danial**, hefyd  **Dani**, **داني **; Arabeg: **دانيال**, Danyal).

Pan gaethgludwyd yr Iddewon i Babilon gan y brenin Nebuchodnesar, dewiswyd Daniel  ymhlith y rhai oedd i'w cymeryd. Wedi cyrraedd Babilon, bu Daniel yn gwasanaethu'r brenin, a daeth yn amlwg oherwydd ei allu i ddehongli breuddwydion. Enillodd Daniel rym a dylanwad ym Mabilon trwy egluro ystyr breuddwyd a gafodd y brenin am ddelwedd aur â thraed o glai (Dan 2:32-3). Gyda thri Iddew arall, Shadrach, Meshach ac Abednego, gwrthododd Daniel addoli'r delwedd aur a greuwyd ar orchymyn y brenin. Tro arall anwybyddodd Nebuchodnesar ddadansoddiad Daniel o freuddwyd am goeden a dorwyd i lawr i'w bôn gan angel, a oedd yn golygu y byddai'r brenin yn cael ei ddarostwng os nad edifarheuai. Flwyddyn yn ddiweddarach, ac yntau'n ymffrostio am ei allu mawr, aeth Nebuchodnesar o'i gof. Aeth i grwydro yn yr anialwch gan fwyta gwair fel anifail gwyllt (Dan 4:33). Daniel a ddehonglodd ystyr yr ysgrifen ar y pared i Belshasar, oedd yn dynodi diwedd ymerodraeth Babilon a goresgyniad y Persiaid.

Wedi i Babilon gael ei gorchfygu gan Ymerodraeth Persia, daeth Daniel yn un o brif swyddogion y deyrnas dan Darius y Mediad a Cyrus Fawr. Parhaodd i ddilyn Iddewiaeth, a rhai blynyddoedd yn ddiweddarach taflwyd ef i ffau llewod yn dilyn cyhuddiadau yn ei erbyn. Wedi i'r llewod ei adael heb ei niwedidio, gorchymynodd Cyrus fod thaid parchu crefydd Daniel.

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Iddewiaeth
Categori:Iddewon
Categori:Proffwydi'r Hen Destament
Categori:Babilon
Llawysgrifau Cwrtmawr

Casgliad sylweddol o lawysgrifau Cymraeg gwerthfawr a gasglwyd gan John Humphreys Davies o Gwrtmawr, ger Llangeitho, Ceredigion yw **Llawysgrifau Cwrtmawr**. Maent yn rhan o gasgliad llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn rhodd gan Davies eu hun.

Mae'r casgliad yn cynnwys 1,549 cyfrol amrywiol sy'n dyddio o ddiwedd yr Oesoedd Canol hyd y 18g. Testunau llenyddiaeth Gymraeg yw prif gynnwys y llawysgrifau, ond ceir sawl dogfen hanesyddol hefyd. Trosglwyddwyd rhan gyntaf llawysgrifau Cwrtmawr i'r Llyfrgell Genedlaethol ym 1925 (llawysgrifau 1-50), a throsglwyddwyd y gweddill (llawysgrifau 51-1492) ar ôl marw J H Davies ym 1926.

Mae'r casgliad yn cynnwys llawysgrifau:

* John Jones (Myrddin Fardd) (1836-1921)
* Peter Bailey Williams (1723-96)
* William John Roberts (Gwilym Cowlyd) (1828-1904)
* Daniel Silvan Evans (1818-1903)
* teulu Richards, Darowen

Plasty hynafol ger Llangeitho yw Cwrtmawr (hefyd Cwrt Mawr, Cwrt-mawr). Ceir atgofion T. I. Ellis amdano yn chwarter cyntaf yr 20g, pan fu'n gartref i J. H. Davies, yn y gyfrol *Crwydro Ceredigion* (Cyfres Crwydro Cymru).

## Cyfeiriadau
Cwrtmawr
Categori:Llawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
John Humphreys Davies

Ysgolhaig a chasglwr llyfrau a llawysgrifau oedd **John Humphreys Davies** (15 Ebrill 1871 – 10 Awst 1926).  Cysylltir ei enw â chasgliad Llawysgrifau Cwrtmawr. Maent yn rhan o gasgliad llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn rhodd gan **J. H. Davies**.

Ganed J. H. Davies yn y Cwrt Mawr ger Llangeitho, Ceredigion yn 1871. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth a Choleg Lincoln, Rhydychen. Fe'i penodwyd yn Gofrestrydd y coleg yn Aberystwyth yn 1905 a daeth yn brifathro yno yn 1919.

Roedd ei gyfeillion yn cynnwys Owen M. Edwards a T. E. Ellis.

Fel ysgolhaig gyda diddordeb eang yn llenyddiaeth a hanes Cymru, ymddiddorai yn llenyddiaeth a hanes y 18g, ac yn enwedig yng ngwaith Morrisiaid Môn a Goronwy Owen a chyhoeddodd sawl llyfr yn cynnwys golygiadau o gasgliadau o lythyrau'r Morrisiaid a Goronwy Owen.

Casglodd lyfrgell arbennig o lyfrau a llawysgrifau Cymraeg a Chymreig yn ei gartref yn y Cwrt Mawr.  Mae'r casgliad, a adwaenir fel Llawysgrifau Cwrtmawr, yn cynnwys 1,549 cyfrol amrywiol sy'n dyddio o ddiwedd yr Oesoedd Canol hyd y 18g. Testunau llenyddiaeth Gymraeg yw prif gynnwys y llawysgrifau, ond ceir sawl dogfen hanesyddol hefyd. Cafodd ei gyflwyno gan J. H. Davies yn rhodd i Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith J. H. Davies
**Rhai o Hen Ddewiniaid Cymru* (1901)
**A Bibliography of Welsh Ballads* (1909-11)
*(gol.), *The Morris Letters* (2 gyfrol, 1907, 1909)
*(gol.), *The Letters of Goronwy Owen* (1924)
### Cofiant
Ceir cofiant iddo gan T. I. Ellis (1963)

Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1926
Brenhiniaeth gyfansoddiadol

Ffurf ar lywodraeth lle cyfyngir grym a swyddogaeth brenhiniaeth gan gyfansoddiad gwleidyddol yw **brenhiniaeth gyfansoddiadol**. Fel rheol mae cyfundrefn o'r fath yn golygu fod y brenin neu frenhines yn aros yn ben swyddogol neu seremonïol y wladwriaeth ond bod y gwir rym yn nwylo'r llywodraeth etholedig.

Mae gwladwriaethau cyfoes a gyfrifir yn frenhiniaethau cyfansoddiadol yn cynnwys y Deyrnas Unedig (er nad oes ganddi gyfansoddiad ffurfiol fel y cyfryw), Yr Iseldiroedd a Moroco.

## Gweler hefyd 
* Brenhiniaeth absoliwt
* Cyfansoddiad
* Gweriniaeth

Cyfansoddiadol
Categori:Geirfa wleidyddol
Uppington

Pentref yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Uppington**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Wroxeter and Uppington yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.  Mae'n gorwedd ger tref Amwythig.

Gwasanaethodd y bardd Cymraeg adnabyddus Goronwy Owen fel curad yn Uppington am gyfnod byr yn y 1740au.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Cyrus

Gallai **Cyrus** (Perseg, کوروش, *Kurush*, Groeg: *Kyros*) gyfeirio at un o nifer o bobl:

* Cyrus I, brenin Persia (c. 650 CC)
* Cyrus II, brenin Persia (559 - 529 CC), a adwaenir fel "Cyrus Fawr"
* Cyrus yr Ieuengaf (bu f. 401 CC), brawd Artaxerxes, brenin Persia

* Cyrus o Alexandria, Patriarch ac yn o sylfaenwyr Monotheliaeth
* Sant Cyrus, Sant Coptig o'r 4edd ganrif
Donnington

Gallai **Donnington** gyfeirio at un o sawl lle yn Lloegr:

*Donnington, pentref yn Berkshire
*Donnington, pentref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Sussex
*Donnington, maestref yn Rhydychen
*Donnington, pentrefan yn Swydd Amwythig
*Donnington, pentref yn Telford a Wrekin, Swydd Amwythig
*Donnington, pentref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw
*Donnington, pentref a phlwyf sifil yn Swydd Henffordd

## Gweler hefyd 
*Donington

----
Llangeinwen

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Rhosyr, Ynys Môn, yw **Llangeinwen** (). Saif yn ne-orllewin yr ynys i'r dwyrain o Niwbwrch.

Brodor o Langeinwen oedd yr addysgwr Syr Hugh Owen (1804-1881), yr enwir Ysgol Syr Hugh Owen, Caernarfon, ar ei ôl.

## Eglwys Sant Ceinwen
Roedd eglwys Llangeinwen yn perthyn i Glynnog Fawr yn yr Oesodd Canol ac yn cael ei galw'n Glynnog Fechan.  Fe'i cysegrir i'r Santes Ceinwen.

Panorama of St Ceinwen's Church, Llangeinwen, Ynys Mon, Wales 07.jpg
Graves and St Ceinwen's Church, Llangeinwen, Ynys Mon, Wales 04.jpg
Gateway to St Ceinwen's Church, Llangeinwen, Ynys Mon, Wales 02.jpg
Gravestone with Welsh text at St Ceinwen's Church, Llangeinwen, Ynys Mon, Wales 05.jpg
'Pre-archaeological' Gothic Revival tower at St Ceinwen's Church, Llangeinwen, Ynys Mon, Wales 16.jpg

## Gweler hefyd
*Ceinwen

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Rhosyr
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Brwydr Dyrham

Brwydr dynghedfennol a ymladdwyd yn ne-orllewin Prydain rhwng Brythoniaid y Gorllewin a'r Eingl-Sacsoniaid o Wessex yn y flwyddyn 577 oedd **Brwydr Dyrham** (hefyd **Brwydr Deorham**). Cytunir yn gyffredinol mai Dyrham (Hen Saesneg: *Deorham*) yn ne Swydd Gaerloyw, ym mryniau'r Cotswold fymryn i'r gogledd o ddinas Caerfaddon oedd safle'r frwydr, ond erys peth ansicrwydd am hynny. Gan mai cyfeiriad moel yng Nghronicl yr Eingl-Sacsoniaid yw ein hunig ffynhonnell, does dim manylion am y frwydr ei hun ar gael.

Enillwyd y frwydr gan y Sacsoniaid, ac aethant ymlaen i oresgyn a meddiannu Cirencester, Caerloyw, a Chaerfaddon, un o ganolfannau crefyddol pwysicaf y Brythoniaid. Lladdwyd hefyd tri o frenhinoedd Brythonig. Mae tystiolaeth archaeolegol yn dangos fod y dinasoedd hyn a'r cyffiniau yn gymharol lewyrchus yn y cyfnod yma, ac felly roedd y golled yn un sylweddol i'r Brythoniaid.

Mae'n frwydr arwyddocaol hefyd yng nghyd-destun hanes Cymru. Fel y torrodd Brwydr Caer yn nes ymlaen y cysylltiad ar dir rhwng Cymru a'r Hen Ogledd, torrodd Brwydr Dyrham y cysylltiad ar dir rhwng Brythoniaid Cymru a'u cymdogion yn y de-orllewin (Gwlad yr Haf, Dyfnaint a Chernyw). Er hynny, mae'n bwysig nodi na chafodd y Sacsoniaid yr ardal gyfan yn eu meddiant ar ôl y frwydr. Daliodd rhannau o Swydd Gaerloyw eu tir am beth amser ac arosodd y rhan fwyaf o Wlad yr Haf yn nwylo'r Brythoniaid am genhedlaeth neu ddwy wedyn. Bu brenin Brythonig ar deyrnas Dyfnaint hyd 710 a brenin Brythonig ar Gernyw hyd at 878.

Cyfeirir ati yn aml fel trobwynt yn hanes yr iaith Gymraeg hefyd, gan y tybir fod y gwahaniaethau rhwng Hen Gymraeg a Brythoneg y de-orllewin (a gynrychiolir gan Gernyweg heddiw) wedi cynyddu ar ôl hynny.  Ac eto ceir digon o dystiolaeth fod cysylltiadau yn parhau dros Fôr Hafren er gwaethaf hynny.

## Cyfeiriadau
Dyrham
Categori:577
Categori:6ed ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes Prydain
Dyrham

Pentref yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw **Dyrham** (neu **Caerweir**). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Dyrham and Hinton yn awdurdod unedol De Swydd Gaerloyw.

Mae'n gorwedd ger briffordd yr A46, tua 6.5 milltir (10.5&nbsp;km) i'r gogledd o ddinas Caerfaddon a mymryn i'r de o'r M4. Mae llwybr y 'Cotswold Way' yn rhedeg trwy'r pentref.

Mae'n bosibl mai Dyrham oedd lleoliad Brwydr Dyrham (Brwydr Deorham) rhwng y Brythoniaid a'r Eingl-Sacsoniaid yn 577.

Ar gyrion y pentref ceir plasdy mawr Dyrham Park.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:De Swydd Gaerloyw
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Cyrus Fawr

**Cyrus Fawr**, Perseg: کوروش بزرگ, *Kurosh-e Buzurg* neu کوروش کبیر *Kurosh-e Kabeer* (c. 600 CC neu 576 - Awst 530 CC neu 529 CC), hefyd **Cyrus II, brenin Persia** oedd sylfaenydd yr Ymerodraeth Achaemenaidd.

Ceir nifer o hanesion gwahanol am ei fywyd cynnar. Yn ôl Herodotus, roedd yn ŵyr i Astyages, brenin Media, ond wedi ei fagu gan ffermwyr tlawd.

Roedd o lwyth Persaidd y Pasargadae a thylwyth yr Achaemenidae. Cyn iddo uno'r Mediaid a'r Persiaid mewn un deyrnas, roedd yn frenin Anshān, teyrnas yn yr hyn sy'n awr yn dde Iran. Adeiladodd Cyrus ei brifddinas, Pasargadae, yn yr ardal yma.

Bu'n frenin Persia am bron 30 mlynedd, ac adeiladodd ymerodraeth yn ymestyn o ffiniau yr Aifft hyd Afon Indus. Gorchfygodd Ymerodraeth y Mediaid, Ymerodraeth Newydd Babilon ac Ymerodraeth Lydia. Lladdwyd ef ar hyd y Syr Darya tra'n ymladd yn erbyn y Scythiaid. Olynwyd ef gan ei fab, Cambyses II.

Categori:Marwolaethau 529 CC
Categori:Ymerodraeth Persia
Darius I, brenin Persia

Pedwerydd brenin Ymerodraeth Persia oedd **Darius I**, Perseg: داریوش , Hen Roeg: , *Dareios* (c. 549 CC - 486 CC). Mae'n fwyaf adnabyddus fel y brenin a arweiniodd ymgyrch gyntaf y Persiaid yn erbyn y Groegiaid.

Roedd Darius, oedd yn fab i Hystaspes, yn wreiddiol yn swyddog ym myddin Cambyses II, a bu'n ymgyrchu gydag ef yn yr Aifft. Tra'r oedd Cambyses yn ymgyrchu, gwrthryfelodd ei frawd Smerdis (Bardiya) yn ei erbyn. Ceir yr hanes gan Darius, a ddaeth i'r orsedd o ganlyniad i'r digwyddiadau hyn. Dywed Darius i Cambyses gychwyn yn ôl i wrthwynebu Smerdis, ond iddo ei ladd ei hun pan welodd nad oedd gobaith iddo ennill. Dywed Herodotus iddo farw mewn damwain.

Daeth Darius yn arweinydd byddin Cambyses, a llwyddodd i orchfygu Smerdis a'i ladd, a chymeryd yr orsedd. Adeiladodd brifddinas newydd Persepolis. Bu nifer o wrthryfeloedd yn ystod ei deyrnasiad; gwrthryfelodd Babilon fwy nag unwaith. Ymestynnodd ffiniau'r ymerodraeth ymhellach; arweniodd ei fyddinoedd cyn belled a dyffryn Afon Indus a meddiannodd Thrace yn Ewrop. Methodd ymgyrch yn erbyn Groeg pan orchfygwyd byddin Bersaidd ym Mrwydr Marathon yn 490 CC. Olynwyd ef gan ei fab, Xerxes I.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Categori:Genedigaethau 549 CC
Categori:Marwolaethau 486 CC
Categori:Ymerodraeth Persia
Darius

Gallai **Darius** (Perseg: داريوش, *Dariush*) gyfeirio at un o nifer o frenhinoedd Ymerodraeth Persia:

*Darius I, brenin Persia, a elwir hefyd yn "Darius Fawr"
*Darius II, brenin Persia
*Darius III, brenin Persia

Yn y cyfnod diweddar, ceir nifer o bobl yn dwyn yr enw, yn arbennig:
 
*Dario Fo, llenor Eidalaidd
Gwobrau BRIT

Mae **Gwobrau BRIT**, a elwir yn **Y BRITs** yn aml, yn wobrwyau cerddoriaeth pop blynyddol y Diwydiant Ffonograffig Prydeinig. Yn wreiddiol, byrhawyd yr enw o'r gair British neu Britannia ond ers hynny mae ystyrir y term fel cyfeiriad at y British Record Industry Trust.

Categori:Cerddoriaeth
Whatever People Say I Am, That's What I'm Not

bawd|Clawr albwm yr Arctic Monkeys:''Whatever People Say I Am, That's What I'm Not*
*'''Whatever People Say I Am, That's What I'm Not''''' yw albwm gyntaf y band yr Arctic Monkeys sy'm dod o Sheffield. Rhyddhawyd yr albwm yr y 23ain o Ionawr 2006. Cafodd yr albwm ei enw o'r ffilm Saturday Night and Sunday Morning. Dyma oedd yr albwm a werthodd gyflymaf ers albwm gyntaf Oasis 'Definitely Maybe' a ryddhawyd ym 1994. Gwerthodd yr albwm dros 360,000 o gopïau yn ystod ei wythnos gyntaf ac ers hynny mae wedi mynd yn albwm platinwm bedair gwaith yn y Deyrnas Unedig gan ennill Gwobrau Mercury yn 2006.

Mae'r albwm yn cynnwys caneuon o EP gwreiddiol y band, 'Five Minutes with Arctic Monkeys', yn ogystal â'u dwy sengl gyntaf a'u rhifau un "I Bet You Look Good on the Dancefloor" a "When the Sun Goes Down".

Categori:Albymau 2006
Categori:Albymau Saesneg
Dafydd Goch

Mab llwyn a pherth y Tywysog Dafydd ap Gruffudd, Tywysog Cymru (m. 1283) a'r unig un o'i feibion i'w oroesi oedd **Dafydd Goch** neu **Dafydd ap Dafydd ap Gruffudd** (ganed yn y 1270au, efallai).

## Cefndir
Bu Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Gwynedd a Chymru, yn briod ag Elizabeth Ferrers a gwyddys iddo gael dau fab cyfreithlon, sef Llywelyn ac Owain, ac un ferch gyfreithlon, Gwladys. Bu farw'r ddau fab yn garcharorion alltud yng Nghastell Bryste tra daliwyd Gwladys am ei hoes yng Nghwfent Sixhills, Swydd Lincoln.  Yn ôl rhai ffynonellau roedd gan Dafydd saith ferch anghyfreithlon arall hefyd, ond ni wyddys dim amdanynt.

## Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddom am fywyd Dafydd Goch. Mae ei lysenw yn awgrymu ei fod yn gochyn. Cyfeirir ato mewn rhai o'r achresrtau fel 'Dafydd Goch Penmachno', sy'n awgrymu'n gryf iddo fyw yn ardal Penmachno. Yn ôl yr achau Cymreig, ei fam oedd Tangwystl ferch Owain Fflam, sydd fel arall yn anhysbys.  Priododd ferch o'r enw Angharad ferch Heilyn.

Cafodd o leiaf un mab, Gruffudd ap Dafydd Goch, a fu farw tua'r flwyddyn 1365: cafodd ei gladdu yn eglwys Betws-y-Coed lle ceir beddfaen cerfiedig sy'n rhoi ei achau.
[bawd|Beddrod mab Dafydd: [Gruffudd ap Dafydd Goch.]]
Roedd disgynyddion Gruffudd yn cynnwys dau fardd o ardal Nant Conwy, sef Gruffudd Leiaf, y cedwir englyn ganddo yn un o lawysgrifau Cwrtmawr, a'i fab Ieuan ap Gruffudd Leiaf a ganodd gywyddau ac awdlau i deuluoedd Penrhyn ac uchelwyr Nant Conwy, cerdd i abaty Aberconwy, dychan ar Afon Llugwy, ac ymryson barddol rhyngddo a Guto'r Glyn.

## Cyfeiriadau
*J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru 1998), tud. 578.

Categori:Bro Machno
Categori:Genedigaethau'r 1270au
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Pobl o Ddyffryn Conwy
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Deddf Gwahaniaethu ar sail Anabledd

Mae dwy ddeddf lywodraethol y Deyrnas Unedig â'r teitl **Deddf Gwahaniaethu ar sail Anabledd**, neu **(DDA)** *(Saesneg: Disability Discrimination Act)*, sef deddf 1995, a deddf 2005 a adeiladodd a estynodd ar ddeddf 1995. O dan y deddfau, mae yn erbyn y gyfraith i wahaniaethu yn erbyn pobl gan eu anableddau mewn perthynas i gyflogaeth, darpariad o nwyddau a gwasanaethau, addysg a chludiant.  Mae'r Adran Gwaith a Phensiynau yn gyfrifol am weinyddu'r Deddfau.

## Dolenni allanol
* Hysbysrwydd am y ddeddf DDA ar wefan yr adran DWP 

Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 1995
Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 2005
Esther

:*Erthygl am y cymeriad Beiblaidd yw hon. Gweler hefyd Esther (gwahaniaethu).*

**Esther** (Hebraeg: אֶסְתֵּר *Ester*) yw prif gymeriad *Llyfr Esther* yn y Beibl.  Priododd frenin y Persiaid, a enwir yn *Llyfr Esther* fel Ahasfferus; efallai Xerxes I neu Artaxerxes II.

## Llenyddiaeth
Ysgrifennodd Saunders Lewis y ddrama *Esther*, sy'n seiliedig ar yr hanes Beiblaidd.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fenywod y Beibl

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Iddewiaeth
Categori:Iddewon
Categori:Merched y Beibl
Cyfraith Hammurabi

bawd|dde|Rhan uchaf y dabled gyda chyfraith Hammurabi

**Cyfraith Hammurabi** (***Codex Hammurabi*** ) yw'r cyfreithiau cynharaf sydd wedi eu cadw'n gymharol gyflawn. Maent yn dyddio i deyrnasiad Hammurabi, chweched brenin Babilon, tua 1760 CC. Cafwyd hyd i'r cyfreithiau ar dabled garreg, dros chwe troedfedd o uchder, yn Khuzestan, Iran (yr hen Susa, yn Elam), lle roedd wedi ei ddwyn gan Shutruk-Nahhunte, brenin Elam, yn y 12fed ganrif CC. Mae yn awr yn y Louvre ym Mharis.

Ar ran uchaf y dabled, mae cerflun o'r brenin yn ei gyflwyno ei hun i dduw Babilonaidd, un ai Marduk neu Shamash. Dilynir hyn gan y cyfreithiau, wedi eu hysgrifennu mewn Acadeg. Yn gyffredinol, maent yn dilyn egwyddor "llygad am lygad a dant am ddant". Er enghraifft:

:Os yw unrhyw un yn dwyn cyhuddiad o drosedd o flaen yr henuriaid, ac yn methu profi ei gyhuddiad, os yw'n drosedd a gosbir â marwolaeth, fe'i rhoddir ef ei hun i farwolaeth.

Categori:Babilon
Categori:Cyfraith
Xerxes I, brenin Persia

Pumed brenin Ymerodraeth Persia oedd **Xerxes I, brenin Persia**, Hen Berseg: *Xšayāršā*, Groeg: Ξέρξης, *Xérxēs* (bu farw 465 CC).

Roedd Xerxes yn fab i Darius I, brenin Persia ac Atossa, merch Cyrus Fawr. Daeth yn frenin ar farwolaeth Darius yn 485 CC, a gorchfygodd wrthryfeloedd yn yr Aifft a Babilon. Yn 484 CC, dygodd o ddinas Babilon y ddelw aur o Bel (Marduk, a arweiniodd at wrthryfeloedd gan y Babiloniaid yn 484 CC a 479 CC.

Yn 480 CC, arweiniodd fyddin enfawr i wneud Groeg yn rhan o’r ymerodraeth. Roedd ei dad, Darius, wedi methu gwneud hyn ddeng mlynedd ynghynt, pan orchfygwyd ei fyddin gan yr Atheniaid ym Mrwydr Marathon. Roedd byddin Xerxes yn un enfawr; yn ôl Herodotus yn ddwy filiwn a hanner o wŷr, er nad yw haneswyr diweddar yn derbyn hyn. Ceisiodd byddin fechan o 300 o Spartiaid a 700 o Thespiaid dan arweiniad Leonidas, brenin Sparta, atal y Persiaid yn Thermopylae, lle roedd y ffordd tua’r de yn dilyn rhimyn cul o dir rhwng y mynyddoedd a’r môr. Bu ymladd am dri diwrnod a lladdwyd nifer fawr o’r Persiaid, ond yn y diwedd lladdwyd y Groegiaid i gyd pan ddangosodd bradwr i’r Persiaid lwybr trwy’r mynyddoedd a’u galluogodd i ymosod ar y Groegwyr o’r tu cefn.

Aeth y Persiaid ymlaen tuag Athen, lle roedd dadl a ddylent ymladd y Persiaid ar y tir ynteu ddibynnu ar eu llynges. Ar gyngor Themistocles, penderfynwyd gadael y ddinas a defnyddio’r llynges i ymladd y Persiaid. Cipiwyd a llosgwyd Athen gan y Persiaid, ond gorchfygwyd llynges Xerxes gan lynges Athen a’i cynghreiriaid ym Mrwydr Salamis. Dychwelodd Xerxes i Asia Leiaf, ond gadawodd Mardonius gyda byddin gref i ymladd y Groegiaid. Y flwyddyn ganlynol, gorchfygwyd a lladdwyd Mardonius gan fyddin o Roegiaid dan arweiniad Pausanias, brenin Sparta ym Mrwydr Plataea.

Cred rhai mai Xerxes yw'r cymeriad sy'n ymddangos yn y Beibl dan yr enw "Ahasfferus", enw sy'n tarddu o'r fersiwn Hebraeg o'i enw. Mae'n gymeriad yn Llyfr Esther, lle ceir ei hanes yn priodi Esther.

Olynwyd ef ar yr orsedd gan ei fab, Artaxerxes I.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Categori:Marwolaethau 465 CC
Categori:Ymerodraeth Persia
Cambyses II, brenin Persia

**Cambyses II** (Hen Berseg: *Kambūjia*, Perseg: کمبوجیه (bu farw 522 CC) oedd ail frenin yr Ymerodraeth Achaemenaidd.

Roedd Cambyses yn fab i Cyrus Fawr. Pan goncrodd Cyrus Babilon yn 539 CC, ceir Cambyses yn arwain y gwasanaethau crefyddol, ac roedd datganiad Cyrus i drigolion Babilon yn cynnwys enw Cambyses gyda'i dad yn y gweddïau i Marduk. Gelwir ef yn frenin Babilon ar un dabled. Yn 530 CC, cyn i Cyrus gychwyn ar ei ymgyrch olaf, gwnaeth ei fab yn gyd-frenin.

Yn 525 CC, ymgyrchodd Cambyses yn erbyn yr Aifft, lle'r oedd Amasis II newydd farw, ac wedi ei olynu gan ei fab, Psammetichus III. Gorchfygodd fyddin yr Aifft mewn brwydr ger Pelusium, ac yn fuan wedyn cipiodd ddinas Memphis. Daliwyd Psammetichus a'i ddienyddio wedi iddo wrthryfela. Ceisiodd Cambyses goncro Kush, teyrnasoedd Napata a Meroe yn ne yr hyn sy'n awr yn Sudan, ond bu raid iddo ddychwelyd wedi i'w fyddin fethu croesi'r anialwch. Ceir nifer o hanesion amdano gan Herodotus, lle ceir traddodiad iddo ladd tarw Apis, a chael ei gosbi trwy ei yrru'n wallgof. Dywed hefyd iddo yrru byddin o 50,000 i ymosod ar oracl Amun yn Siwa, ond i'r fyddin ddiflannu mewn storm dywod enfawr ar y ffordd.

Tra'r oedd Cambyses yn ymgyrchu, gwrthryfelodd ei frawd Smerdis (Bardiya) yn ei erbyn. Ceir yr hanes gan Darius, a ddaeth i'r orsedd o ganlyniad i'r digwyddiadau hyn. Dywed Darius i Cambyses gychwyn yn ôl i wrthwynebu Smerdis, ond iddo ei ladd ei hun pan welodd nad oedd gobaith iddo ennill. Dywed Herodotus iddo farw mewn damwain. Claddwyd ef yn Pasargadae.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Categori:Marwolaethau 522 CC
Categori:Ymerodraeth Persia
Rolling Stone (cylchgrawn)

Cylchgrawn Americanaidd pythefnosol sy'n canolbwyntio ar gerddoriaeth, gwleidyddiaeth, a diwylliant poblogaidd yw ***Rolling Stone***.

## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol *Rolling Stone*

Categori:Cylchgronau Saesneg yr Unol Daleithiau
Categori:Cylchgronau cerddoriaeth
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Sefydliadau 1967
Nadia Nerina

Dawnswraig ballet o Dde Affrica oedd **Nadia Nerina** (ganwyd **Nadia Judd**; 21 Hydref 1927  6 Hydref 2008).

Cafodd ei eni yn Nhref y Penrhyn.

Categori:Dawnswyr o Dde Affrica
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Dref y Penrhyn
Y Pethe (llyfr)

Llyfr dylanwadol gan Robert Lloyd (Llwyd o'r Bryn) (1888-1961) a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1955 yw ***Y Pethe***.  Bathodd Llwyd o'r Bryn y term "y Pethe" i gynrychioli'r traddodiad gwerinol Cymraeg diwylliedig a'i werthoedd gorau. Mae'n derm a ddefnyddir yn aml heddiw i ddisgrifio diwylliant traddodiadol Cymru.

## Disgrifiad
Mae'r gyfrol yn llawn o ddisgrifiadau ac atgofion o'i fro enedigol a'i chymdeithas drwyadl Gymraeg. Magwyd Llwyd o'r Bryn ar fferm ei rieni rhwng Cefnddwysarn a Llandderfel, ger Y Bala, Meirionnydd. Gweithiodd ar fferm ei dad a daeth ei brofiad o fyd amaeth a diwylliant anghydffurfiol bro Penllyn yn ddylanwad mawr arno. Roedd yn gymdeithas amaethyddol o werinwyr diwylliedig a'i gwreiddiau'n ddwfn yn 'Y Pethe', sef byd y capel a'r Eisteddfod, "Byd y Pethe".

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1955
No Country for Old Men

Nofel Saesneg gan yr awdur Americanaidd Cormac McCarthy (1933–2023) yw ***No Country for Old Men*** a gyhoeddwyd yn 2005.

Cafod ei haddasu'n ffilm o'r un enw yn 2007.

Categori:Nofelau 2005
Categori:Nofelau gan Cormac McCarthy
Stephanie Beacham

Actores o Saesnes ydy **Stephanie Beacham** (ganwyd 28 Chwefror 1947).

## Bywgraffiad
### Bywyd Cynnar
Ganwyd Beacham yn Barnet, Gogledd Llundain, Lloegr yn un o bedwar o blant. Roedd ei mam, Joan, yn wraig tŷ a'i thad yn weithredwr yswiriant ac yn rheolwr gyfarwyddwr Stâd Grosvenor. Ychydig amser ar ôl ei genedigaeth, dywedwyd ei bod yn gwbl fyddar yn ei chlust dde gan fod ei mam wedi dal brech ieir pan oedd yn feichiog. Mae'n medru clywed tua 75% o seiniau arferol yn ei chlust chwith. Ar ôl iddi adael Ysgol y Frenhines Elizabeth i Ferched, teithiodd Beacham i Ffrainc lle astudiodd meim gydag Étienne St Creux cyn iddi fynychu RADA. Ei nod gwreiddiol oedd dysgu symudiadau dawns i blant byddar. Dechreuodd ei gyrfa fel model ac yna cafodd rannau fel acotres mewn nifer o ffilmiau.

## Bywyd Personol 
Priododd Beacham ei chyd-actor John McEnery rhwng 1973 a 1978. Cawsant ddau o blant, Phoebe a Chloe. Bellach mae gan Beacham ŵyr, Jude, sy'n ei galw'n "Glamma" yn hytrach na "Grandma". Dywedodd Beacham mai ei hŵyr oedd y rheswm dros iddi gymryd rhan mewn pantomeim.

## Ffilmgraffiad
*''The Queen's Traitor* (1967)
**UFO* (1970)
**Dracula A.D. 1972* (1972)
**-- And Now the Screaming Starts!* (1973)
**Schizo* (1976)
**Inseminoid *(1981)
**Tenko* (1981–1982)
**Sorrell and Son* (1984)
**Connie* (1985)
**Dynasty* (1985, 1988 - 1989)
**The Colbys* (1985 - 1987)
**The Wolves Of Willougby Chase* (1989)
**Sister Kate* (1989–1990)
**Lucky Chances* (1990)
**Beverly Hills, 90210* (occasional - 1991–1998)
**Star Trek: The Next Generation* (1 episode - 1993)
**Cluedo* (1990)
**seaQuest DSV* (1993–1994)
**No Bananas* (1996)
**Charmed* (1 episode - 2000)
**Relative Values* (2000)
**The Witches Hammer* (2006)
**Love and Other Disasters* (2006)
**Bad Girls* (2003–2006)
**New Tricks* (TV series) (1 episode - 2006)
**Little Birds'' (2009)

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
The Pit and the Pendulum (ffilm 1961)

[200px|bawd|Poster gwreiddiol *The Pit and the Pendulum* ([Roger Corman, 1961)]]
Ffilm liw o 1961 gan y cyfarwyddwr Roger Corman yw ***The Pit and the Pendulum***.  Mae'n seiliedig ar un o straeon arswyd mwyaf adnabyddus Edgar Allan Poe, o'r gyfrol *Tales of Mystery and Imagination* ac yn nodweddiadol o waith sinematig Corman, llawn lliw ac awyrgylch.

Mae'n serennu Vincent Price yn y brif ran, John Kerr a Barbara Steele.

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1961
Les Fleurs du mal

Cyfrol ddylanwadol o gerddi Ffrangeg a gyhoeddwyd yn 1857 gan y bardd Charles Baudelaire (1821–1867) yw ***Les Fleurs du mal*** ("Blodau'r Fall"). Dyma gyfrol enwocaf Baudelaire ac un o'r casgliadau mwyaf adnabyddus o gerddi yn y byd.

Cyfansoddodd Baudelaire y cerddi a gyhoeddwyd yn *Les Fleurs du mal* dros gyfnod o rai blynyddoedd ac mae ambell gerdd - fel y rhai yn yr adran *Tableaux parisiens* - yn ychwanegiadau a geir yn yr ail argraffiad.

Thema'r casgliad yw'r gwrthdaro rhwng *spleen* (sef 'drygioni') ac *idéal* (sy'n cynrychioli 'daioni') sy'n rhwygo meddwl a chalon pobl. Mae Baudelaire yn rhoi heibio'r hen gonfensiynau llenyddol ac artistig am brydferthwch a harddwch ac yn ceisio tynnu hanfod gwir brydferthwch o'r gwrthrychau mwyaf hyll. Disgrifia'r cerddi bywyd strydoedd Paris ganol y 19g neu ddrygioni ei hun, gan roi iddo ryw harddwch afreal eithriadol sy bron iawn a chyrraedd lefel cyfriniol. Yn gorwedd y tu ôl i'r synfyfyriau hyn yw'r synnwyr o golledigaeth sy'n llenwi meddwl y bardd. Ond er i'r cerddi suddo i ddyfnderoedd anobaith a drygioni mae llais y bardd yn mynnu gwaredigaeth erbyn y diwedd gan na all y Fall orchfygu Daioni yn y pen draw.

Enynnodd y llyfr ymateb ffyrnig gan rai, yn bennaf oherwydd ei gyfeiriadau erotig (cymharol ddiniwed ac anuniongyrchol yn ôl safonau heddiw) er nad yw'n waith erotig fel y cyfryw. Cafodd ei sensrio a bu rhaid i Baudelaire a'r cyhoeddwyr wynebu achos llys am gyhoeddi llyfr "anfoesol".

200px|bawd|dim|Wynebddalen agraffiad 1900 o *Les fleurs du mal* (Paris, 1900: darluniedig gan Carlos Schwabe)

## Dolenni allanol 
*  :s:fr:Les Fleurs du mal: y cerddi i gyd ar *wikisource*
*  Les Fleurs du mal: testun llawn ar-lein i'w llwytho i lawr 

Categori:Casgliadau o gerddi Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llyfrau 1857
Categori:Llyfrau barddoniaeth y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llyfrau barddoniaeth Ffrangeg y 19eg ganrif
Artaxerxes I, brenin Persia

Brenin Ymerodraeth Persia rhwng 465 CC a 424 CC oedd **Artaxerxes I** (Hen Berseg: *Artaxšacā*, Perseg: اردشیر یکم (Ardeshir), Groeg: **Ἀρταξέρξης**; bu farw 424 CC).

Roedd yn fab i Xerxes I, brenin Persia, ac olynodd ef ar yr orsedd yn 465 CC. Ceisiodd wanhau Athen trwy ariannu ei gelynion yng Ngwlad Groeg. Hyn a achosodd i'r Atheniaid symud trysorfa Cynghrair Delos o ynys Delos i'r Acropolis yn Athen. Yn 449 CC, gwnaed cytundeb heddwch rhwng Athen, Argos a Persia.

Mae Artaxerxes yn ymddangos yn Llyfr Ezra yn y Beibl, lle mae'n rhoi llywodraeth ar yr Iddewon i Ezra. Gadawodd Ezra ddinas Babilon yn 457 CC a theithio i ddinas Jeriwsalem.

Olynwyd ef gan ei fab, Xerxes II.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Categori:Marwolaethau 424 CC
Categori:Ymerodraeth Persia
Les Liaisons dangereuses (ffilm 1959)

Ffilm Ffrangeg o 1959 a gyfarwyddwyd gan Roger Vadim yw ***Les Liaisons dangereuses***. Mae'n addasiad o'r nofel enwog o'r un enw, *Les Liaisons dangereuses* gan Pierre Choderlos de Laclos ac mae'n serennu Jeanne Moreau (Madame de Merteuil), Gérard Philipe (Valmont) ac Annette Vadim (Madame de Tourvel).

Categori:Ffilmiau 1959
Categori:Ffilmiau Ffrangeg
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Dangerous Liaisons

Ffilm Saesneg gan y cyfarwyddwr Stephen Frears a ryddhawyd yn 1988 yw ***Dangerous Liaisons***.  Mae'n addasiad o'r nofel enwog *Les Liaisons dangereuses* gan Pierre Choderlos de Laclos.  Mae'n serennu Glenn Close (Madame de Merteuil), John Malkovich (Valmont) a Michelle Pfeiffer (Madame de Tourvel) gyda Uma Thurman (Cécile de Volanges) a Keanu Reeves.

Categori:Ffilmiau 1988
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Andy John

Cyn-Archesgob Cymru yw'r Hybarch **Andrew Thomas Griffith John** (neu 'Andy John'; ganed 9 Ionawr 1964). Daeth yn Esgob Bangor yn 2008 cyn cael ei ethol yn Archesgob yn 2021.

Yn 2023 cyhoeddodd y byddai Cymru'n well well pe bai'n wlad annibynnol, yn rhydd oddi wrth Lloegr.

Magwyd Andrew Thomas Griffith John yn Aberystwyth. Astudiodd ym Mhrifysgol Caerdydd ac yna yn Ngholeg Sant Ioan, Nottingham. Ordeiniwyd ef yn ddiacon yn 1989 ac yn offeiriad yn 1990. Galwodd John Pockett ar yr Archesgob i ystyried ei ddyfodol. Ar ran yr Eglwys yng Nghymru, dywedodd y Parchedicaf Andrew John ei fod yn "ymddiheuro'n ddiffuant i unrhyw aelodau'r Eglwys Gadeiriol sydd wedi eu brifo neu'n teimlo fy mod wedi eu gadael i lawr". Ar 27 Gorffennaf 2025 cyhoeddodd ei fod yn ymddeol fel Archesgob Cymru ar unwaith ac fel Esgob Bangor ar 31 Awst.

## Annibyniaeth
Ar y rhaglen *Y Byd y ei Le* ar S4C dywedodd mai ei farn bersonol oedd ei fod yn deall y galwadau am annibyniaeth i Gymru, ac nad oedd Westminster yn ddigonol i Gymru. Nododd mai'r "dull gorau i ddatrus problemau Cymru yw annibyniaeth." Mewn cyfweliad yn y *Spectator* yn Ebrill 2023, dywedodd fod San Steffan yn annigonol ac mai'r unig ddull i ateb problemau Cymru yw trwy annibyniaeth.

## Personol
Dywedodd wrth Golwg360 iddo, yn ei ieuenctid, chwarae’r gitâr mewn band roc, a bod ganddo datŵ ar ei gefn.

Bu'n briod ac mae ganddo ddwy ferch a nifer o wyrion.  Yn 2023, fe'i hurddwyd i'r Orsedd gyda Gwisg Las.

## Cyfeiriadau
Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Penglais
Valmont (ffilm 1989)

Ffilm Saesneg gan y cyfarwyddwr Miloš Forman a ryddhawyd yn 1989 yw ***Valmont***.  Fe'i henwir ar ôl yr Ardalydd Valmont, un o'r ddau brif gymeriad yn y nofel *Les Liaisons dangereuses* gan Pierre Choderlos de Laclos, ac mae'r ffilm yn addasiad o'r nofel enwog honno.  Mae'n serennu Colin Firth (Valmont), Annette Bening (Madame de Merteuil) a Meg Tilly (Madame de Tourvel).

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1989
Smerdis, brenin Persia

Brenin Ymerodraeth Persia am gyfnod byr oedd **Smerdis**, hefyd **Bardiya** neu **Bardia** (Perseg *Bardia*, bu farw 522 CC).

Roedd Amerdis yn fan i Cyrus Fawr. Pan oedd y brenin Cambyses II yn ymgyrchu yn yr Aifft, hawliodd Smerdis yr orsedd. Dywedir i Cambyses ei ladd ei hun wedi anobeithio cael buddugoliaeth. Fodd bynnag, byr fu teyrnasiad Smerdis; saith mis yn ddiweddarach gorchfygwyd ef a'i ladd gan Darius, un o swyddogion Cambyses, a ddaeth yn frenin fel Darius I.

Yn ôl Darius, nid y gwir Smerdis oedd y person a hawliodd y goron. Dywed ef fod Cambyses wedi lladd y gwir Smerdis cyn cychwyn i'r Aifft, rhag ofn iddo wrthryfela yn ei absenoldeb. Oherwydd nad oedd neb yn gwybod am hyn, gallodd person o'r enw Gaumata hawlio mai ef oedd Smerdis.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Categori:Marwolaethau 522 CC
Categori:Ymerodraeth Persia