open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
When Harry Met Sally...

Ffilm gomedi sy'n serennu Billy Crystal a Meg Ryan yw **When Harry Met Sally...** (1989).
## Cast 
* *Harry Burns* - Billy Crystal
* *Sally Albright* - Meg Ryan
* *Marie* - Carrie Fisher
* *Jess* - Bruno Kirby
Innerspace

Ffilm gomedi ffugwyddonol yw ***Innerspace*** (1987).

## Cymeriadau 
* *Lt. Tuck Pendleton* - Dennis Quaid
* *Jack Putter* - Martin Short
* *Lydia Maxwell* - Meg Ryan
* *Cowboy* - Robert Picardo

Categori:Ffilmiau 1987
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau gwyddonias
Categori:Ffilmiau Saesneg
Sleepless in Seattle

Ffilm Americanaidd sy'n serennu Tom Hanks a Meg Ryan yw ***Sleepless in Seattle*** (1993).

Categori:Ffilmiau 1993
Afon Brahmaputra

Afon fawr yn Asia sy'n llifo trwy sawl gwlad yw **Afon Brahmaputra**, a elwir hefyd yn **Tsangpo-Brahmaputra** (Assameg ব্ৰহ্মপুত্ৰ *Brôhmôputrô*; Bengaleg ব্রহ্মপুত্র নদ *Bromhoputro*; Hindi ब्रम्हपुत्र *Bramhaputra* "Mab Brahma"; Tibeteg ཡར་ཀླུངས་གཙང་པོ་ *Yar klung gtsang po* / *Yarlung Tsangpo*).

O'i tharddle ger Llyn Manasarovar yn ne-orllewin Tibet fel Afon Yarlung Tsangpo, mae'n llifo ar draws rhan ddeheuol y wlad honno i dorri trwy'r Himalaya i Arunachal Pradesh lle mae'n cael ei hadnabod fel Afon Dihang. Mae hi'n llifo i gyfeiriad y de-orllewin trwy Ddyffryn Assam fel y Brahmaputra ac yna i gyfeiriad y de trwy Fangladesh fel **Afon Jamuna** lle mae'n cael ei chroesi gan Pont Jamuna. Ym Mangladesh mae'n ymuno ag un o ganghennau Afon Ganges i ffurfio delta anferth ar lan Bae Bengal. Gyda hyd o tua 1,800 milltir (2,900&nbsp;km), mae'r afon yn llwybr fasnach pwysig ac yn dyfrhau llawer o dir, yn arbennig yn ei rhannau isaf ar isgyfandir India. Am flynyddoedd lawer bu ei tharddle a'i chwrs trwy Dibet yn ddirgelwch i Ewropeaid, ac ni ddarganfuwyd y Yarlung Tsangpo tan 1884-86; defnyddir yr enw Afon Tsangpo-Brahmaputra weithiau mewn canlyniad. Ym Mangladesh mae'r Brahmaputra yn ymuno ag Afon Ganga. Cyn cyrraedd Bae Bengal mae'r ddwy afon unedig hyn yn ffurfio delta y Sunderbans, un o gadarnleoedd olaf y teigr ar yr isgyfandir.

Mae rhannau isaf yr afon yn gysegredig gan Hindwiaid. Yn y gwanwyn mae llif yr afon yn chwyddo gan eira toddedig o'r Himalaya a cheir llifogydd mawr sy'n gallu bod yn drychinebus, er eu bod hefyd yn ffrwythlonni'r tir ac felly'n bwysig i amaeth yn yr ardal.

Delwedd:Brahmaputrarivermap.png|Map o gwrs Afon Brahmaputra
Delwedd:Yarlong Tsangpo.jpg|Afon Barhamputra (Yarlung Tsangpo) yn llifo trwy ucheldiroedd Tibet
Delwedd:Homeward bound.jpg|Golygfa dros y Brahmaputra ger Sukleswar ghat yn Guwahati

### Dolenni allanol 
*  Banglapedia: Afon Brahmaputra
*  Banglapedia:Brahmaputra-Jamuna
*  Llifogydd 
*  Llifogydd ar y Brahmaputra 

Brahmaputra
Brahmaputra
Brahmaputra
Categori:Arunachal Pradesh
Categori:Assam
Guwahati

bawd|240px|Golygfa dros Afon Brahmaputra ger Sukleswar ghat yn Guwahati

Prifddinas talaith Assam yng ngogledd-ddwyrain India yw **Guwahati** (ffurfiau amgen: **Gauhati**, **Gawahati**). Mae'n gorwedd ar lan Afon Brahmaputra. Ei hen enw oedd **Pragjyotishpura** a cheir cyfeiriad ati yn y *Mahabharata*. Heddiw mae'n ganolfan ranbarthol bwysig a amgylchynnir gan nifer o gerddi te. Mae'r diwydiant olew yn bwysig hefyd. Ceir nifer o demlau Hindŵaidd yn y ddinas. Mae'n gartref hefyd i Amgueddfa Talaith Assam.

Mae'r rheilffordd yn cysylltu Guwahati a dinasoedd New Jalpaiguri a Calcutta yng Ngorllewin Bengal.

Categori:Dinasoedd India
Categori:Assam
Annwyd

Clefyd heintiol sy'n effeithio rhan uchaf y system anadlu yw **annwyd**. Y prif achos yw gwahanol fathau o feirws: picornafeirws (yn cynnwys rhinofeirws) neu  coronafeirws.

Ymhlith y symptomau arferol mae dolur gwddf, miwcws yn y trwyn a thisian; weithiau cur pen, poenau yn y cyhyrau a diffyg archwaeth. Fel rheol, mae'r symptomau yn parhau am tua wythnos, weithiau bythefnos. Ambell dro, mae'r dioddefydd yn disgrifio annwyd trwm fel ffliw, ond mae hwn yn afiechyd gwahanol.

Nid oes unrhyw gyffur gwrth-feirws wedi ei ddatblygu i drin annwyd hyd yn hyn. Trin y symptomau y mae'r gwahanol gyffuriau a ddefnyddir at annwyd.

Categori:Afiechydon
Brahma

200px|bawd|Brahma
:*Gweler hefyd Brahma (Bwdhaeth) a Brahman (Fedanta).*
Duw Hindŵaidd sy'n creu'r bydysawd ac sy'n un o'r Trimurti, gyda Vishnu (y Cynhaliwr) a Shiva (y Dinistriwr) yw **Brahma** (Sansgrit *Brahmā* ब्रह्मा). Ni ddylid ei gymysgu â'r Brahman, yr Ysbryd Cosmig Goruchel yn athroniaeth Fedanta, er bod y ddau enw yn gytras. Ei chymar yw Saraswati, duwies Hindŵaidd dysg a doethineb. Uniaethir Brahmā yn aml gyda Prajapati, un o'r duwiau yn nhraddodiad y Fedâu. Mewn cymhariaeth â Vishnu a Shiva a sawl duw a duwies arall yn Hindŵaeth, nid yw Brahma yn ffigwr amlwg ym mywyd crefyddol y wlad.

Fel rheol portreadir Brahma fel ffigwr dynol coch ei liw gyda phedwar wyneb barfog a phedair braich. Mae'n preswylio yn Brahmaloka ("paradwys"). Mae'n marchogaeth Hamsa, aderyn chwedlonol tebyg i alarch a gysylltir â soma'r *Rig Veda*; daeth Hamsa yn symbol o'r Enaid a'r Ysbryd Goruchel.

Mae tymor bywyd Brahma yn cael ei alw yn *kalpa*, sef yr uned sylfaenol yng nghosmoleg draddodiadol India.

## Gweler hefyd
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

Categori:Duwiau
Categori:Hindŵaeth
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Maes Awyr Dong Hoi

Maes awyr sifil a leolir 6&nbsp;km i'r gorllewin o ddinas Dong Hoi, Quang Binh, yn Fietnam, yw **Maes Awyr Dong Hoi** (Fietnameg: *Cảng hàng không Đồng Hới* neu *Sân bay Đồng Hới*). Mae'n perthyn i Ddinas Dong Hoi ac yn cael ei redeg ganddi; yn y gorffennol roedd yn gwasanaethu fel Gwersyll Awyrlu Dow (*Dong Hoi Air Base*). Mae gan y maes awyr un rhedfa 7,874  troedfedd (2400 m) o hyd a 147 tr (45 m) o led.

## Dolenni allanol 
*  "Dong Hoi airport put into use" 

Categori:Quang Binh
Dong Hoi
Baner Ynysoedd Cook

[bawd|250px|Baner Ynysoedd Cook [Delwedd:FIAV 110000.svg|23px]]
Baner o faes glas gyda Baner yr Undeb yn y canton a chylch o bymtheg o sêr yn y *fly* yw **baner Ynysoedd Cook**. Cynrychiola'r sêr bymtheg prif ynys y diriogaeth; fe'u gosodir mewn cylch i ddangos bod pob ynys yr un mor bwysig a'i gilydd. Daw'r ysbrydoliaeth am ddyluniad y faner o gysylltiadau'r ynysoedd gyda'r Gymanwlad (mae Ynysoedd Cook yn rhan o Deyrnas Seland Newydd).

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Ynysoedd Cook
Ynysoedd Cook, Baner
Categori:Ynysoedd Cook
Sudd

bawd|Sudd oren
:''Erthygl am sudd ffrwyth yw hon; ceir erthygl arall am y sudd sy'n llifo mewn coeden yma: Sudd (planhigyn).''

Diod a wneir o ffrwythau yw **Sudd**; gellir defnyddio rhan arall o'r planhigyn hefyd. Fel arfer, fe'i ceir trwy falu neu wasgu ffrwythau, heb ddefnyddio gwres. Y mathau mwyaf adnabyddus, efallai, yw sudd oren, sudd afal neu sudd grawnffrwyth.

Gwerthir nifer fawr o wahanol fathau o sudd yn fasnachol. Ceir hefyd sudd afal, grawnwin, mango a llawer o ffrwythau eraill; mae cyfuniadau o sudd gwahanol ffrwythau hefyd yn boblogaidd. Defnyddir sudd hefyd mewn diodydd fel smwythyn.

Categori:Diodydd
Baner Bolifia

[bawd|250px|Baner Bolifia [Delwedd:FIAV 110110.svg|23px]]
[bawd|250px|Baner wladwriaethol (swyddogol) Bolifia [Delwedd:FIAV 010010.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol gyda stribed uwch coch (i symboleiddio dewrder), stribed canol melyn (i gynrychioli cyfoeth fwynol y wlad), a stribed is gwyrdd (i symboleiddio ffrwythlondeb) yw **baner Bolifia**.

Ar ôl i Simón Bolívar sicrháu ymwahaniad Bolifia o Sbaen yn 1825, mabwysiadwyd baner drilliw lorweddol o stribedi coch ar y brig a'r gwaelod a gwyrdd yn y canol, gyda phum seren, o fewn plethdorchau llawryf, i gynrychioli pum adran wreiddiol y wlad. Newidiwyd y faner yn 1826 i faner drilliw lorweddol gyda stribed uwch melyn, stribed canol gwyrdd, a stribed is coch gyda'r arfbais genedlaethol yn y canol. Mabwysiadwyd y dyluniad cyfredol ar 30 Tachwedd, 1851 pan newidiwyd trefn y stribedi i goch-melyn-gwyrdd. Erbyn heddiw dim ond y faner swyddogol sydd â'r arfbais yn y canol.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Bolifia
Categori:Bolifia
Baner Gweriniaeth Tsieina

[bawd|250px|Baner Gweriniaeth Tsieina [Delwedd:FIAV 110011.svg|23px]]
[[Delwedd:Flag of Chinese Taipei for Olympic games.svg|bawd|250px|Baner Olympaidd Taipei] Tsieineaidd]]

Baner o faes coch (sy'n cynrychioli'r Han, y prif grŵp ethnig yn Tsieina) gyda chanton glas a symbol o haul wen yn ei ganol yw **baner Gweriniaeth Tsieina**. Dywedir bod y faner yn cynrychioli "haul wen mewn awyr las uwchben tir coch". Mabwysiadwyd ar 28 Hydref, 1928 gan Weriniaeth Tsieina (oedd yn cynnwys tir mawr Tsieina ac ynys Taiwan), pan oedd Plaid Genedlaetholgar Tsieina (*Kuomintang*) mewn grym; baner las gyda haul wen oedd baner y *Kuomintang*, gyda deuddeg o belydrau haul yn symbol o ddatblygiad a symud diddiwedd, a phob paladr yn cynrychioli dwy awr o'r dydd. Ar ôl i Weriniaeth Pobl Tsieina a Gweriniaeth Tsieina (Taiwan) rhannu yn 1949 fe'i cedwir fel baner Gweriniaeth Tsieina, tra mabwysiadodd GPT faner newydd.

Gan na dderbynir y faner hon yn y Gemau Olympaidd, mae gan Weriniaeth Tsieina faner Olympaidd arbennig a elwir yn Faner Olympaidd Taipei Tsieineaidd.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World* (Dorling Kindersley, 2002)

Gweriniaeth Tsieina
Categori:Gweriniaeth Tsieina
Mouilleron-en-Pareds

Cymuned yn département Vendée, rhanbarth Pays de la Loire, yw **Mouilleron-en-Pareds**.

## Enwogion
* Georges Clemenceau (1841 - 1929), gwleidydd radical a ddaeth yn Brif Weinidog Ffrainc.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y *commune* 

Categori:Cymunedau Vendée
Dyletswydd

Yr hyn a ofynnir neu a ddisgwylir gan rywun neu rywrai mewn cyd-destun moesol yw **dyletswydd**. Yn athroniaeth a moesoldeb mae dyletswydd yn cael ei ddiffinio fel "gweithred moesol a ddisgwylir neu a ofynnir". Mae'n un o brif destunau moeseg ac yn codi nifer o broblemau athronyddol a moesol sydd ag ymhlygiadau dwfn am ryddid a chyfrifoldebau'r unigolyn a'i ran mewn cymdeithas.

Gallai dyletswydd ar unigolyn neu unigolion godi o ymrwymiad ffurfiol neu addewid. Gallai hefyd godi mewn canlyniad i ran yr unigolyn mewn perthynas arbennig, e.e. rhiant a phlentyn, gŵr a gwraig, meddyg a chlaf. Ond mae dyletswydd yn gallu bod ar lefel uwch nag unrhyw berthynas gyfyngedig o'r fath, e.e. y dyletswydd moesol a geir mewn sawl athrawiaeth a chrefydd i helpu ein cyd-ddyn.

Diffiniwyd dyletswydd gan yr athronydd Immanuel Kant fel bod yn gyfystyr â'r ddeddf foesol ei hun: "mae'r ddeddf foesol", meddai, "yn ddeddf dyletswydd, o ymataliad moesol."

Gall fod wrthdaro rhwng mathau o ddyletswydd. Yn amser rhyfel, er enghraifft, mae sawl gwladwriaeth yn galw ar ddinesyddion i godi arf ac ymladd ac ystyrir gan rai ei fod yn ddyletswydd wneud hynny, ond mae heddychwyr ar y llaw arall yn ystyried mai eu dyletswydd hwy yw *peidio* gwneud hynny.

## Ffynhonnell 
*Ted Honderich (gol.), *The Oxford Companion to Philosophy* (Rhydychen, 1995)

Categori:Cymdeithas
Categori:Moeseg
Benjamin Hoadly

Clerigwr Anglicanaidd o Loegr a fu'n Esgob Bangor ac yn ddiweddarach yn esgob mewn nifer o esgobaethau yn Lloegr oedd **Benjamin Hoadly**, weithiau **Benjamin Hoadley** (14 Tachwedd 1676 – 17 Ebrill 1761).

Addysgwyd ef yng Ngoleg y Santes Catrin, Caergrawnt. Ordeiniwyd ef yn 1701 a bu'n rheithor St. Peter-le-Poor, Llundain, o 1704 hyd 1724. Daeth yn gaplan i George I.

## Esgob Bangor
Apwyntiwyd ef yn Esgob Bangor yn 1716. Ef oedd y cyntaf mewn olyniaeth o esgobion Seisnig a barhaodd hyd 1890.

Bu cryn anghydfod a dicter ymhlith y Cymry pan glywyd fod Sais wedi cael ei apwyntio yn Esgob Bangor. Teithiodd Hoadly ar hyd yr A5 hyd at Amwythig gyda'r bwriad o gymryd meddiant o'i esgobaeth newydd. Pan sylweddolodd Cymry'r dref honno ei fod yno, daeth torf ohonynt at ei gilydd a rhwystrwyd cerbyd Hoadly ar y bont sy'n croesi Afon Hafren. Bu'n rhaid iddo droi yn ei ôl a dywedir er iddo ddal y swydd am gyfnod o chwe blynedd ni osododd ei droed i lawr gymaint ag unwaith yn ei esgobaeth. Cymaint oedd y casineb tuag ato fel y bu bron iawn i brelad Gwyddelig gael ei gamdrin yn gorfforol gan dorf ym Mangor pan ddigwyddai fynd trwy'r ddinas ar ei ffordd i Gaergybi ar ôl i rywun feddwl mai Broadly oedd ef.

## "Y Ddadl Fangoraidd"
bawd|Y Parch. Ddr. Benjamin Hoadly
Yn 1717, dechreuodd ei bregeth ar "Natur Teyrnas Crist" yr hyn a elwir Y Ddadl Fangoraidd yn Eglwys Loegr. Yn ddiweddarach, symudwyd ef i dair esgobaeth yn Lloegr. Darluniwyd ef gan William Hogarth (1697-1764) pan oedd yn Esgob Caerwynt tua 1743.

## Gweithiau
**A Defence of the Reasonableness of Conformity* (1707)
*''A Plain Account of the Nature and End of the Sacrament of the Lord's Supper* (1735)
**The Repeal of the Corporation and Test Acts* (1736)

## Llyfryddiaeth
* William Gibson: *Enlightenment Prelate: Benjamin Hoadly, 1676-1761.'' Caergrawnt, 2004, ISBN 978-0-227-67978-4.

## Cyfeiriadau
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd o Loegr
Categori:Diwinyddion o Loegr
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Genedigaethau 1676
Categori:Marwolaethau 1761
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Loegr
William Barrow

Esgob Bangor o 1419 hyd 1423 oedd **William Barrow**, weithiau **William Barrowe** (bu farw 4 Medi 1429).

Apwyntiwyd ef yn Esgob Bangor ar 15 Chwefror 1418, a chysegrwyd ef ar ôl 13 Hydref 1419. Trosglwyddwyd ef o Fangor i fod yn Esgob Caerliwelydd ar 19 Ebrill 1423.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Esgobion Caerliwelydd
Categori:Marwolaethau 1429
Robert o Amwythig

Esgob Bangor o 1197 hyd ei farwolaeth oedd **Robert o Amwythig**, Saesneg: *Robert of Shrewsbury* (bu farw 1212).

## Bywgraffiad
Ymddengys i Robert fod yn Ddeon Amwythig a phrebendari Wolverhampton. Apwyntiwyd ef yn Esgob Bangor gan Hubert, Archesgob Caergaint, i bob golwg heb iddo gaeth ei ethol, a chysegrwyd ef gan yr Archesgob ar 16 Mawrth 1197. Cofnoda Gerallt Gymro ymdrechion person y cyfeiria ato fel "R.", is-brior Abaty Aberconwy, i gael ei gydnabod fel esgob etholedig Bangor.

Yn 1211, ymosododd y brenin John, brenin Lloegr ar Wynedd, mewn ymdrech i orchfygu Llywelyn Fawr. Roedd John wedi ei ysgymuno ar y pryd, a gwrthododd Robert ei gyfarfod. Ymateb y brenin oedd gyrru llu o filwyr o Brabant, a losgodd ddinas Bangor a chipio'r esgob o allor yr eglwys gadeiriol. Bu raid i Robert dalu dirwy o 200 o hebogiaid i ad-ennill ei ryddid. Bu farw'r flwyddyn ganlynol (neu 1213 yn ôl rhai ffynonellau) a chladdwyd ef yn yr Amwythig.

## Cyfeiriadau
Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Marwolaethau 1212
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Thomas Erastus

Diwiynydd o'r Swistir oedd **Thomas Erastus** (7 Medi 1524 – 31 Rhagfyr 1583). Enwyd Erastiaeth ar ei ôl.

Credir i Erastus gael ei eni yn Baden, Canton Aargau, i rieni tlawd. Astudiodd ym Mhrifysgol Basel, yna yn Bologna a Padova. Daeth yn gyfrin-gynghorydd i'r Ymerawdwr Glân Rhufeinig, Frederic III.

Mewn diwinyddiaeth, roedd yn ddilynydd Zwingli. Yn 1589, cyhoeddwyd ei waith *Explicatio gravissimae quaestionis utrum excommunicatio, quatenus religionem intelligentes et amplexantes, a sacramentorum usu, pro pier admissum facinus arcet, mandato natur divino, an excogitala sit ab hominibus*, sy'n datgan mai'r wladwriaeth oedd a'r hawl i gosbi pechodau Ceistionogion, nid yr eglwys. Rhoddodd hyn ei enw i Erastiaeth, barn fwy cyffredinol, sef mai'r wladwriaeth a ddylai fod yn ben mewn materion eglwysig.

## Llyfryddiaeth 
*Auguste Bonnard, *Thomas Éraste et la discipline ecclésiastique* (1894)
*Wilhelm Gass, in *Allgemeine deutsche Biog.* (1877)
*G. V. Lechler a R. Sthelin, yn A. Hauck *Realencyklop. für prot. Theol. u. Kirche* (1898)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1524
Categori:Marwolaethau 1583
Categori:Diwinyddion yr 16eg ganrif o'r Swistir
Categori:Cristnogaeth yn y Swistir
Categori:Protestaniaeth
Deco

Pêl-droedwr yn chwarae i Chelsea a thîm cenedlaethol Portiwgal yw **Anderson Luis de Souza** adwaenir hefyd fel **Deco** (ganwyd 27 Awst 1977). Cafodd ei eni yn São Bernardo do Campo, Brasil ond symudodd i Bortiwgal yn 1997.

Categori:Pêl-droedwyr o Frasil
Categori:Pêl-droedwyr o Bortiwgal
Categori:Genedigaethau 1977
Erastiaeth

**Erastiaeth** yw'r gred ddiwinyddol neu wleidyddol mai'r wladwriaeth a ddylai fod yn ben mewn materion eglwysig, yn hytrach na'r eglwys ei hun. Enwyd y gred ar ôl Thomas Erastus (1524 - 1583), diwinydd o'r Swistir.

Yn 1589, cyhoeddwyd Erastus ei waith *Explicatio gravissimae quaestionis utrum excommunicatio, quatenus religionem intelligentes et amplexantes, a sacramentorum usu, pro pier admissum facinus arcet, mandato natur divino, an excogitala sit ab hominibus*, sy'n datgan mai'r wladwriaeth oedd a'r hawl i gosbi pechodau Cristionogion, nid yr eglwys. Mae Erastiaeth ei hun yn syniad lletach, sef mai'r wladwriaeth ddulai fod yn ben ymhob agwedd o fywyd yr eglwys.

## Gweler hefyd
*Y Ddadl Fangoraidd

Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Y Ddadl Fangoraidd

, paentiad gan William Hogarth, c. 1743]]

Dadl ddiwinyddol o fewn Eglwys Loegr yn y 18g oedd **y Ddadl Fangoraidd** (Saesneg: *The Bangorian Controversy*).

Tarddodd y ddadl o lyfr o waith George Hickes, a gyhoeddwyd yn 1716 ar ôl iddo farw. Yn *Constitution of the Catholic Church, and the Nature and Consequences of Schism*, dadleuai Hickes, dros esgymuno pob eglwyswr heblaw y rhai oedd wedi gwrthod y llw oedd yn derbyn y teyrnoedd William a Mary yn ben ar yr eglwys. Ymatebodd Benjamin Hoadly, Esgob Bangor, mewn llyfr dan y teitl *Preservative against the Principles and Practices of Non-Jurors*, oedd yn argymell safbwynt Erastiaeth, sef mai'r wladwriaeth a ddylai fod yn ben ar yr eglwys. Ar 31 Mawrth 1717 pregethodd Hoadly, ym mhresenoldeb y Brenin George I ar *Natur Teyrnas Crist.*  Roedd ei destun o Efengyl Ioan 18:36, "Fy mrenhiniaeth I, nid yw o'r byd hwn". O hyn, dadleuodd Hoadly nad oedd cyfiawnhad beiblaidd i unrhyw lywodraeth eglwysig. Perthynai'r eglwys i Dduw ac nid i'r byd hwn, meddai, ac nid oedd Crist wedi dirprwyo'i waith i unrhyw gynrychiolydd bydol.

## Yn dilyn y bregeth
Cyhoeddwyd y bregeth yn syth ar ôl ei thraddodi, a daeth ymateb buan a chadarn yn ei herbyn. Gwrthwynebwyd safbwynt Hoadly gan William Law yn *Three Letters to the Bishop of Bangor*, Andrew Snape a Thomas Sherlock ymhlith eraill. Amddiffynnodd Hoadley ei hun yn ei ysgrif *A Reply to the Representations of Convocation* ac ymatebodd y brenin drwy ddiosg caplaniaeth brenhinol y tri yma (a Francis Hare, Deon Worcester). Mae'n ymddangos fod dros 200 o daflenni wedi eu cyhoeddi - gan 53 o awduron. Cyhoeddwyd 74 ohonynt yng Ngorffennaf 1717.

Ym Mai 1717 penododd yr Eglwys bwyllgor (*Convocation of the English Clergy*) i studio'r bregeth ond pan oedd ar fin cyhoeddi eu hymchwiliad (a oedd yn llawdrwm ar Hoadley), daeth gorchymyn gan y brenin iddynt beidio, ac ni ddaethant at ei gilydd eto am 130 o flynyddoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:Eglwys Loegr
Matthew Hutton

Roedd **Matthew Hutton** (3 Ionawr 1693 - 18 Mawrth 1758) yn Esgob Bangor o 1743 hyd 1747, ac yn ddiweddarach yn Archesgob Efrog, yna'n Archesgob Caergaint.

Ganed ef ger Richmond yn Swydd Efrog, a bu'n fyfyriwr yng Ngholeg yr Iesu, Caergrawnt, gan raddio yn 1713. Bu'n gymrawd o Ngholeg Crist, Caergrawnt o 1717 hyd 1727. Yn 1736 daeth yn gaplan i'r brenin Siôr II. Apwyntiwyd ef yn Esgob Bangor yn 1743, yna'n Archesgob Efrog yn 1747. Daeth yn Archesgob Caergaint yn 1757, ond bu farw'r flwyddyn ganlynol.

Categori:Genedigaethau 1693
Categori:Marwolaethau 1758
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Archesgobion Caergaint
Categori:Archesgobion Efrog
Epigram

Ffurf lenyddol gryno, yn llinell, cwpled neu bennill, sy'n traethu doethineb neu wirionedd neu gyngor buddiol ynghylch bywyd a'r byd wedi'i fynegi'n goeth, yn fachog a chofiadwy yw **epigram**. Gair Groeg yw *epigram* sydd wedi cael ei fenthyg gan sawl iaith, yn cynnwys y Gymraeg, a gan lenorion Groeg yr Henfyd y ceir yr epigramau cynharaf yn nhraddodiad llenyddol y Gorllewin. Ceir ffurfiau tebyg mewn diwylliannau eraill hefyd, e.e. yr haiku yn llenyddiaeth Siapaneg, ac mae'n ffurf lenyddol boblogaidd yn y Gymraeg ers canrifoedd.

Tyfodd yr epigram yn y Gorllewin allan o arfer y Groegiaid o lunio beddargraffiadau am y meirw. Yn ddiweddarach cafwyd casgliadau o epigramau Groeg, yn cynnwys *Y Flodeugerdd Roeg*. Ymledaenodd yr epigram i Rufain a daeth beirdd fel Martial yn feistri arno. Parhaodd traddodiad yr epigram Lladin clasurol yn rhan o brif ffrwd llenyddiaeth Ewrop am ganrifoedd. Un o epigramwyr Lladin enwocaf yr 17g oedd y Cymro John Owen, a adnabyddwyd fel "Martial Prydain".

Yng Nghymru gellid dweud fod naws yr epigram yn elfen bwysig ym marddoniaeth gynnar y Cymry, yn enwedig yn y canu englynol, ond er y ceir llinellau a chwpledi sy'n epigramau mewn llawer o ganu y Cywyddwyr, ni ddatblygodd yn ffurf ar wahân tan y ddeunawfed ganrif. Perthyn yn agos i'r epigram y mae'r diharebion Cymraeg hefyd. Heddiw mae'n parhau i fod yn ffurf boblogaidd gan feirdd Cymraeg ac mae'n un o gystadlaethau arferol *Talwrn y Beirdd*.

## Rhai enghreifftiau
Dyma ychydig o enghreifftiau o epigramau Cymraeg dros y blynyddoedd, gan gychwyn gyda chwpled enwog gan Llawdden (tua 1450-1480):

:'Nôl blino'n treiglo pob tref
:Teg edrych tuag adref.

Rhys Cain (m. 1614) ar garu'n ofer:

:Cur dwfn yw cariad ofer.

Saunders Lewis yn y ddrama Siwan:

:Rhodd enbyd yw bywyd i bawb.

Gerallt Lloyd Owen ar brofiad a chyfiawnder:

:A ŵyr frath newyn i'r fron
:A ry bris ar y briwsion.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Alan Llwyd (gol.), *Y Flodeugerdd o Epigramau Cynganeddol* (Cyhoeddiadau Barddas, 1985).


Categori:Genres barddonol
Categori:Termau llenyddol
Daniel Lewis Lloyd

Ysgolfeistr ac Esgob Bangor o 1890 hyd 1899 oedd **Daniel Lewis Lloyd**  (23 Tachwedd 1843 – 4 Awst 1899). Roedd yn nodedig fel y Cymro Cymraeg cyntaf i ddod yn Esgob Bangor ers dwy ganrif.

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Llanarth, Ceredigion. Addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Llanbedr Pont Steffan, ac enillodd ysgoloriaeth i Goleg yr Iesu, Rhydychen yn 1864. Graddiodd yn 1867, ac yn M.A. yn 1871. Ordeiniwyd ef yn offeiriad yn 1869. O 1867 hyd 1872 bu’n gurad Dolgellau ac yn brifathro ysgol ramadeg Dolgellau. Yn 1873, daeth yn brifathro Ysgol Friars, Bangor, yna yn 1878 yn brifathro Coleg Crist, Aberhonddu.

Daeth yn Esgob Bangor yn 1890, ond gwaethygodd ei iechyd yn fuan, a bu raid iddo roi'r gorau i’r swydd yn 1899. Bu farw yn Llanarth yn fuan wedyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1843
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Marwolaethau 1899
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Will Friedle

Actor Americanaidd yw **Will Friedle** (ganwyd 11 Awst 1976).

## Gwaith Ffilm a Theledu
* Boy Meets World (1993 - 2000)
* Are You Afraid of the Dark?, pennod: *The Tale of the Long Ago Locket* (1994)
* My Date with the President's Daughter (1998)
* H-E Double Hockey Sticks (1999)
* Batman Beyond (1999 - 2001)
* Kim Possible (2002 - 2007)
* National Lampoon's Gold Diggers (2003)

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Actorion Americanaidd
My Date with the President's Daughter

Ffilm deledu Americanaidd sy'n serennu Will Friedle, Elisabeth Harnois a Dabney Coleman yw '''My Date with the President's Daughter'* (1998).

## Cast
* *Duncan Fletcher* - Will Friedle
* *Hallie Richmond* - Elisabeth Harnois
* *George Richmond* - Dabney Coleman
* *Carol Richmond* - Mimi Kuzyk
* *Rita Fletcher* - Wanda Cannon
* *Charles Fletcher'' - Jay Thomas
Elisabeth Harnois

Actores ffilm a theledu o'r Unol Daleithiau yw **Elisabeth Rose Harnois** (ganwyd 26 Mai 1979 yn Detroit, Michigan).

## Ffilmiau
* One Magic Christmas (1985)
* *The Ugly Duckling* (1990)
* My Date with the President's Daughter (1998)
* The Warlord: Battle for the Galaxy (1998)
* Strangers with Candy (2005)
* Pretty Persuasion (2005)
* Solstice (2006)
* Chaos Theory (2006)
* Keith (2007)

## Gwaith Teledu
* Highway to Heaven
* Babar
* Adventures in Wonderland
* The Fresh Prince of Bel-Air
* Unhappily Ever After
* Boy Meets World
* Brotherly Love
* Charmed
* Point Pleasant
* One Tree Hill

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pobl o Michigan
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Adventures in Wonderland

Cyfres deledu plant Disney sy'n seiliedig ar y llyfrau gan Lewis Carroll oedd ***Adventures in Wonderland*** (1991–1995).

## Cymeriadau
* *Alice* - Elisabeth Harnois
* *The Red Queen* (*"Y Frenhines Goch"*) - Armelia McQueen
* *The White Rabbit* (*"Y Cwningen Gwyn"*) - Patrick Richwood
* *The Mad Hatter* - John Robert Hoffman
* *The March Hare* - Reece Holland
* *The Dormouse* (*"Y Pathew"*) - John Lovelady
* *The Cheshire Cat* - Richard Kuhlman
* *Tweedle Dum* - Robert Barry Fleming
* *Tweedle Dee* - Harry Waters Jr
* *The Caterpillar* (*"Y Lindysyn"*) - Wesley Mann
* *The Walrus* (*"Y Môr-Farch"*) - Ken Page
* *The Duchess* (*"Y Dduges"*) - Teri Garr

Categori:Rhaglenni teledu i blant‎
Young Frankenstein

Ffilm gomedi gan Mel Brooks yw ***Young Frankenstein*** (*"Frankenstein Ifanc"*) (1974).

## Cast
* *Dr. Frederick Frankenstein* - Gene Wilder
* *Yr Anghenfil* - Peter Boyle
* *Igor* - Marty Feldman
* *Elizabeth* - Madeline Kahn
* *Frau Blücher* - Cloris Leachman
* *Inga* - Teri Garr
* *Inspector Kemp* - Kenneth Mars
* *Y Dyn Dall* - Gene Hackman

Categori:Ffilmiau 1974
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Christopher Bethell

Clerigwr o Sais a fu'n Esgob Bangor o 1830 hyd ei farwolaeth oedd **Christopher Bethell** (21 Ebrill 1773 – 19 Ebrill 1859).

Roedd Bethell yn fab i'r Parchedig Richard Bethell, o Goleg Wadham, Rhydychen. Roedd yn rheithor Kirby Wiske, Swydd Efrog o 1808 hyd 1830 ac yn ddeon Chichester o 1814 hyd 1830.

Trosglwyddwyd ef gan Ddug Wellington o fod yn Esgob Caerwysg i Fangor ar 28 Hydref 1830. Roedd yn uchel-eglwyswr, a chyhoeddodd nifer o lyfrau, yn arbennig *A General View of the Doctrine of Regeneration in Baptism,* 1821. Roedd yn un o olyniaeth o esgobion Seisnig dros gyfnod o bron ddwy ganrif ym Mangor, esgobaeth lle amcangyfrifid fod 195,000 allan o 200,000 o bobl bron yn uniaith Gymraeg. Claddwyd ef ym munwent Llandygai.

Categori:Genedigaethau 1773
Categori:Marwolaethau 1859
Categori:Esgobion Bangor
The Adventure of Sherlock Holmes' Smarter Brother

Ffilm gomedi sy'n serennu Gene Wilder a Madeline Kahn yw '''''The Adventure of Sherlock Holmes' Smarter Brother'''* (1975).

## Cymeriadau
* *Sigerson Holmes* - Gene Wilder
* *Sgt. Orville Sacker* - Marty Feldman
* *Jenny Hill* - Madeline Kahn
* *Eduardo Gambetti* - Dom DeLuise
* *Moriarty'' - Leo McKern

## Gweler Hefyd
* Arthur Conan Doyle

Adventure of Sherlock Holmes' Smarter Brother, The
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Thomas Sherlock

Clerigwr Seisnig a fu'n Esgob Bangor ac awdur nifer o weithiau diwinyddol oedd **Thomas Sherlock** (1678 – 18 Gorffennaf 1761).

Ganed ef yn Llundain yn fab i William Sherlock. Addysgwyd ef yng Ngholeg Eton a Choleg Sant Catharine, Caergrawnt. Yn 1714 daeth yn is-ganghellor Caergrawnt, ac yn 1715 yn ddeon Chichester.

Bu ganddo ran amlwg yn y Ddadl Fangoraidd, gan wrthwynebu syniadau Erastaidd Benjamin Hoadly. Dilynodd Hoadly fel Esgob Bangor yn 1728. Trosglwyddwyd ef i Salisbury yn 1734 a daeth yn Esgob Llundain yn 1748.

## Cyhoeddiadau
* *The Use and Interest of Prophecy in the Several Ages of the World* (1725)
* *The Tryal of the Witnesses of the Resurrection of Jesus* (1729)
* *Pastoral Letter* (1750)
* *Sermons* (1754-1758) mewn nifer o gyfrolau

Categori:Genedigaethau 1678
Categori:Marwolaethau 1761
Categori:Esgobion Bangor
John Cledan Mears

Esgob Bangor o 1982 hyd 1992 oedd **John Cledan Mears** (8 Medi 1922 – 13 Gorffennaf 2014).

Cafodd goleg ym Mhrifysgol Aberystwyth, a'i ordeinio ym 1947. Dechreuodd ei yrfa fel curad ym Mostyn a Rhosllannerchrugog cyn iddo gael ei benodi'n ficar Cwm. Rhwng 1959 a 1973 bu'n ddarlithydd ym Mhrifysgol Caerdydd ac yna'n ficar yng Ngabalfa yn y ddinas honno.

Roedd yn wrthwynebydd cydwybodol yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ac yn amlwg fel heddychwr yn nes ymlaen.

## Cyfeiriadau
## Cyhoeddiadau
* *Marriage and Divorce*  (Abertawe: Tŷ John Penry, 1992)

Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Heddychwyr o Gymru
Lara Croft: Tomb Raider

Ffilm sy'n serennu Angelina Jolie fel *Lara Croft* yw ***Lara Croft: Tomb Raider*** (2001).

## Cymeriadau 
* *Lara Croft* - Angelina Jolie
* *Alex West* - Daniel Craig
* *Lord Richard Croft* - Jon Voight
* *Manfred Powell* - Iain Glen

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2001
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Liam Neeson

Actor o Ogledd Iwerddon yw **William John "Liam" Neeson** OBE (ganwyd 7 Mehefin 1952).

## Ffilmiau 
* *Excalibur*
* ''Schindler's List*
* *Nell*
* *Rob Roy*
* *Les Misérables*
* *Star Wars Episode I: The Phantom Menace*
* *Gangs of New York*
* *Love Actually*
* *Kinsey*
* *Batman Begins*
* *The Lion, the Witch and the Wardrobe*
* *The Chronicles of Narnia: Prince Caspian''

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Actorion o Ogledd Iwerddon
Lewis Bayly

Clerigwr ac awdur o Gymru oedd **Lewis Bayly** neu **Lewis Bayley** (bu farw 26 Hydref 1631). Roedd yn Esgob Bangor o 1616 hyd 1631.

## Bywgraffiad
Nid oes sicrwydd ymhle y cafodd ei eni; efallai Caerfyrddin yn ôl *Y Bywgraffiadur Cymreig*. Graddiodd o Goleg Exeter, Rhydychen, a daeth yn ficer Shipton-on-Stour, Swydd Gaerwrangon yn 1597, ac wedyn Evesham yn 1600, lle daeth hefyd yn brifathro'r ysgol ramadeg. Apwyntiwyd ef yn Esgob Bangor yn 1616.

Roedd yn gyfaill mawr i Syr John Wynn o Wydir, er iddynt ffraeo ar y dechrau pan geisiodd Bayly gyfyngu dylanwad yr uchelwr pwerus.

Mae'n fwyaf adnabyddus fel awdur *The Practice of Piety* (1611), llyfr defosiynol hynod o boblogaidd a gyfieithwyd i'r Gymraeg gan Rowland Vaughan o Gaergai fel *Yr Ymarfer o Dduwioldeb * yn 1630. Rhoddodd gefnogaeth i gyhoeddi Geiriadur John Davies, Mallwyd (1632).

Etifeddodd ei ŵyr Henry Bayly (1744-1812) ystâd Plas Newydd, Môn.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Genedigaethau'r 16eg ganrif
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1631
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Excalibur (ffilm)

Ffilm ffantasi yw ***Excalibur*** ("Caledfwlch") (1981).

## Cymeriadau
* *Y Brenin Arthur* - Nigel Terry
* *Merlin* (*"Myrddin*) - Nicol Williamson
* *Morgan Le Fay* - Helen Mirren
* *Lancelot* - Nicholas Clay
* *Guinevere* - Cherie Lunghi
* *Gawain* - Liam Neeson
* *Y Brenin Leondegrance* - Patrick Stewart
* *Syr Ector* - Clive Swift
* *Uther Pendragon* - Gabriel Byrne
* *Mordred* -  Robert Addie

Categori:Ffilmiau 1981
Categori:Ffilmiau Saesneg
The Interpreter

Ffilm gan Sydney Pollack sy'n serennu Nicole Kidman yw ***The Interpreter*** (2005).

## Cast
* *Silvia Broome* - Nicole Kidman
* *Tobin Keller* - Sean Penn
* *Dot Woods* - Catherine Keener
* *Nils Lud* - Jesper Christensen
* *Phillippe* - Yvan Attal
* *Zuwanie* - Earl Cameron

Interpreter, The
Humphrey Lloyd

Clerigwr a fu'n Esgob Bangor oedd **Humphrey Lloyd** (Gorffennaf neu Awst 1610 – 18 Ionawr 1689).

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Nhrawsfynydd, yn fab i Richard Lloyd, ficer Rhiwabon.

Bu yng Ngoleg yr Iesu, Rhydychen, ond graddiodd o Goleg Oriel, Rhydychen yn 1629. Bu'n rheithor Erbistock o tua 1627 ac ar farwolaeth ei dad yn 1647 daeth yn ficer Rhiwabon, ond trowyd ef allan yn 1650 gan y 
Pwyllgor er Taenu'r Efengyl yng Nghymru.

Pan adferwyd y brenin Siarl II adferwyd ef fel ficer Rhiwabon, a daeth yn ddeon Llanelwy yn 1663. Groeseddwyd ef fel Esgob Bangor at 5 Ionawr 1673/4. Bu mewn gwrthdrawiad â William Sancroft, archesgob Caergaint, ac a Thomas Gouge a'r *Welsh Trust*.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Genedigaethau 1610
Categori:Marwolaethau 1689
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Y Proffwyd a’i Ddwy Jesebel

bawd|Clawr *Y Proffwyd a’i Ddwy Jesebel*
Nofel gan Gareth Miles yw ***Y Proffwyd a’i Ddwy Jesebel***, a enillodd iddo wobr Llyfr y Flwyddyn yn 2008.

Mae *Y Proffwyd a’i Ddwy Jesebel* wedi ei gosod ym mwrlwm y diwygiad rhwng 1904 a 1905 yng Nghymru, ac mae'n ymdrin â pherthnasau y Diwygiwr Ivor Lewis gyda chyn-butain a gwraig weddw. Adroddir yr hanes o safbwynt W. T. Davies, gohebydd y *South Wales Weekly News*.

Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Categori:Nofelau 2007
Categori:Nofelau Cymraeg
Baner Ghana

[bawd|250px|Baner Ghana [Delwedd:FIAV 111011.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol gyda stribed uwch coch (i gynrychioli gwaed y rhai fu farw tra'n ymladd dros annibyniaeth), stribed canol melyn (i gynrychioli cyfoeth mwynol y wlad) gyda seren ddu yn ei ganol (sef Seren Ryddid Affrica), a stribed is gwyrdd (i symboleiddio coedwigoedd y wlad) yw **baner Ghana**. Ghana oedd y wlad gyntaf i ddefnyddio'r lliwiau pan-Affricanaidd coch, melyn, du, a gwyrdd pan fabwysiadwyd y faner ar 6 Mawrth, 1957, ar ôl i'r wlad ennill annibyniaeth ar Brydain, a daeth hyn i ysbrydoli nifer o faneri Affricanaidd eraill yn ystod y cyfnod o ddatrefedigaethu.

Dilynodd Ghana traddodiadau'r Deyrnas Unedig ynghylch baneri: mae ganddi luman coch i'w ddefnyddio ar longau sifil a lluman gwyn i'w ddefnyddio ar longau lyngesol. Mae gan y mwyafrif o wledydd eraill yng Ngorllewin Affrica dim ond un faner, a ddefnyddir am bob pwrpas.

Seiliwyd lliwiau'r faner ar liwiau baner Ethiopia a ddaeth yn liwiau'r mudiad Pan-Affricanaidd dros fudiadau annibyniaeth i bobloedd ddu y cyfandir, a thu hwnt.

## ffynonellau 
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Ghana
Categori:Ghana
Rosalind a Myrddin

Deuawd cerddorol oedd **Rosalind a Myrddin**. Daeth y pâr priod i amlygrwydd cenedlaethol gyntaf fel aelodau o ddau grwp gwahanol – Rosalind Lloyd o’r Perlau o ardal Llanbedr Pont Steffan, a Myrddin Owen o Hogia'r Wyddfa o ardal Llanberis, a’r ddau grwp fel ei gilydd â’u gwreiddiau’n ôl yn y chwedegau.

O’r gân gyntaf, daethom yn ymwybodol fod gan y ddau lais yn asio’n arbennig iawn – llais cryf soniarus Rosalind yn cyfuno’n effeithiol gyda llais meddalach Myrddin i ffurfio un o ddeuawdau mwyaf poblogaidd a welodd Cymru erioed.

Bu'r ddeuawd yn eu hanterth rhwng 1979 ac 1986, gan recordio pedwar o recordiau a sawl cyfres deledu ar S4C.

Bellach, mae'r ddau yn byw ym Mhwllheli.

## Disgyddiaeth
## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Cymraeg o Gymru
Categori:Cantorion gwlad o Gymru
Morgan Hen ab Owain

Brenin Teyrnas Morgannwg oedd **Morgan Hen ab Owain** (bu farw 975).

Dilynodd Morgan ei dad, Owain ap Hywel ar orsedd Morgannwg tua 930. Roedd y deyrnas yn y cyfnod yma hefyd yn cynnwys Gwent. Dilynodd Morgan yr un polisi o gyfeillgarwch a'r teyrnasoedd Seisnig a'i gyfoeswr Hywel Dda.

Categori:Marwolaethau 975
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Morgannwg
Heidi

:*Erthygl am y nofel yw hon. Gweler hefyd Heidi (gwahaniaethu).*

Nofel Almaeneg am ddigwyddiadau ym mywyd geneth ifanc sy'n byw yng ngofal ei thaid yn Alpau'r Swistir yw ***Heidi*** (teitl llawn gwreiddiol: *Heidis Lehr- und Wanderjahre* "Blynyddoedd Crwydro a Dysgu Heidi"). Ysgrifennwyd y nofel, a gyhoeddwyd yn 1880 ac a ystyrir yn un o glasuron llenyddiaeth plant, gan yr awdures Swisaidd Johanna Spyri. Cafwyd dau olyniant Saesneg gan Charles Titten, a gyfieithodd y nofel *Heidi* o'r Almaeneg i'r Saesneg, sef *Heidi Grows Up* (*Heidi yn tyfu i fyny*) a ''Heidi's Children* (*Plant Heidi'').

Gwnaethpwyd addasiad o'r nofel i'r Gymraeg gan Gwenno Hywyn. Gwasg Mynydd Mawr a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Clasuron Mawr y Plant* a hynny yn 1983.

200px|bawd|dim|Clawr *Heidi*

Categori:Nofelau 1880
Categori:Nofelau Almaeneg o'r Swistir
Categori:Nofelau plant
Economi Affganistan

100px|bawd|Affgani ifanc yn gwerthu carpedi

Mae **economi Affganistan** yn un o'r tlotaf yn y byd heddiw. Mae'r mwyafrif o'r bobl yn Affganistan yn gweithio ar y tir. Yn y dyffrynoedd a chymoedd mae rhwydweithiau dyfrhau yn galluogi amaethyddiaeth a thyfu coed ffrwythau i ffynu. Yn y mynyddoedd a'r gwastadeddau uchel bugeilio a chodi gwartheg a geifr yw asgwrn cefn yr economi leol. Mae tyfu cnydau opiwm yn bwysig yn yr ardaloedd gwledig ers canrifoedd ac mae canran uchel iawn o opiwm y byd yn dod o Affganistan. Mae nwyddau naturiol y wlad yn cynnwys glo, petroliwm a nwy naturiol a mwyngloddir lapis lazuli yn y gogledd, yn arbennig yn y Hindu Kush.

Mae'r rhyfela parhaol dros y degawdau diwethaf wedi dinistrio dros 65% o ffatrïoedd a safleoedd diwydiannol eraill y wlad ac mae'r economi heddiw mewn cyflwr bregus iawn ac yn ddibynnol ar gymorth ariannol tramor.


Categori:Affganistan
Affganistan
Affganistan
Chwaraeon Olympaidd

Mae **chwaraeon Olympaidd** yn cynnwys yr holl chwaraeon a gaiff eu cystadlu Ngemau Olympaidd yr Haf a'r Gaeaf. Hyd 2012, mae 26 o chwaraeon Olympaidd yr Haf, sy'n cynnwys 36 disgyblaeth a thua 300 cystadleuaeth, a 7  o chwaraeon Olympaidd y Gaeaf, sy'n cynnwys 15 disgyblaeth a thua 80 cystadleuaeth. Gall y nifer a'r mathau o chwaraeon amrywio o un Gemau Olympaidd i'r nesaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gemau Olympaidd
Abhijñānaśākuntalam

Drama yn yr iaith Sansgrit gan y dramodydd Indiaidd Kalidasa (fl. tua 4g - 6g?) yw ***Abhijñānaśākuntalam*** ("Adnabod Shakuntala") neu ***Sakuntala***. Mae'n seiliedig ar hanes y ferch Shakuntalā (Sakuntala) fel y'i ceir yn y *Mahabharata*.

Mae'n adrodd stori'r brenin Dushyanta, sy'n cyfarfod Shakuntalā, ferch y doethwr Visvamitra a'r nymff Menaka, tra allan yn hela ac yn ei phriodi. Mae gŵr doeth yn rhoi melltith ar Shakuntala, sef y bydd Dushyanta yn ei hanghofio'n llwyr nes iddo weld y fodrwy a adawodd ef gyda hi. Cyll Shakuntala y fodrwy, ac nid yw Dushyanta yn ei hadnabod nes i bysgotwr gael hyd i'r fodrwy.

Mae hanes y fodrwy yn fotiff llên gwerin ryngwladol y ceir amrywiadau arni yn sawl diwylliant ledled y byd, yn cynnwys llên gwerin Cymru.

Categori:Dramâu Sansgrit
Johanna Spyri

Awdures straeon i blant yn yr iaith Almaeneg sy'n adnabyddus fel awdures y clasur poblogaidd *Heidi* oedd **Johanna Spyri** (enw bedydd, **Johanna Louise Heusser**: 12 Mehefin, 1827, Hirzel, Y Swistir - 7 Gorffennaf, 1901, Zürich).

Yn ystod ei phlentyndod ymwelodd sawl gwaith yn yr haf â'r ardal o gwmpas Chur yn Graubünden, Y Swistir, a byddai'r ardal hon yn yr Alpau yn gefndir i'w gwaith llenyddol. Yn 1852, priododd Johanna Heusser y cyfreithiwr Bernhard Spyri ac aethant i fyw yn Zürich. Dechreuodd lunio straeon am fywyd yng nghefn gwlad y Swistir. Yn 1872 cyhoeddodd *Heidi*, hanes geneth amddifad sy'n byw efo'i thaid yn yr Alpau; mae'n llyfr sy'n enwog nid yn unig am ei ddisgrifiadau cofiadwy o fywyd gwerin y mynyddoedd ond am allu'r awdures i fynegi teimladau a safbwynt plant.

Bu farw ei gŵr a'i hunig fab yn 1884. Ymrododd Spyri i waith elusennol a pharhaodd i sgwennu gan gyhoeddi dros hanner cant o straeon arall cyn ei marw yn 1901. Daeth Spyri yn eicon cenedlaethol yn y Swistir. Cyhoeddwyd stamp gyda'i phortread arno yn 1951 a darn arian 20 Franc er ei anrhydedd yn 2001.

## Dolenni allanol 
*  Bywyd a gwaith Johanna Spyri 

Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1901
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o'r Swistir
Categori:Merched a aned yn y 1820au
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o'r Swistir
Categori:Nofelwyr Almaeneg o'r Swistir
Categori:Nofelwyr benywaidd o'r Swistir
Categori:Nofelwyr plant o'r Swistir
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Wang Wei (gwahaniaethu)

Gallai **Wang Wei** gyfeirio at un o sawl person:

* Wang Wei (Brenhinllin y Liang) (王偉), swyddog dan Hou Jing.
* Wang Wei (王維), bardd o gyfnod Brenhinllin y Tang.
* Wang Wei (bardd o'r 17eg ganrif) (王微), bardd yng nghyfnod Brenhinllinoedd y Ming a'r Qing.
Boris Becker

Cyn chwaraewr tenis proffesiynol o'r Almaen yw **Boris Franz Becker** (ganed 22 Tachwedd, 1967 yn Leimen, Gorllewin yr Almaen).

Mae wedi ennill Camp Lawn y senglau chwech gwaith, un medal aur Olympaidd, a fo yw'r ieuengaf i ennill cystadleuaeth senglau dynion Wimbledon, yn 17 oed. Ers ymddeol o'i yrfa tenis yn 1999, mae wedi parhau yn llygad y cyhoedd drwy ei waith gyda'r cyfryngau a hefyd fe'i dyfarnwyd yn euog yn 2002 o ymatal rhag talu treth yn yr Almaen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Chwaraewyr tenis o'r Almaen
Categori:Pencampwyr Agored Awstralia
Categori:Pencampwyr Agored yr Unol Daleithiau
Categori:Pencampwyr Wimbledon
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o osgoi treth
Theatr Harlech

Theatr yn nhref Harlech, de Gwynedd, yw **Theatr Harlech** (**Theatr Ardudwy** gynt).

Yr actor teledu adnabyddus Mici Plwm oedd Cyfarwyddwr Artistig y theatr rhwng 2002 a 2004.

## Dolenni allanol
* Theatr Harlech
* Theatres Trust Database

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Harlech
Harlech
Morgan Mwynfawr

Brenin Teyrnas Morgannwg yn ne-ddwyrain Cymru yn hanner cyntaf yr 8g oedd **Morgan Mwynfawr** neu **Morgan ab Athrwys** (fl. tua 730 OC).

Roedd yn fab i Athrwys ap Meurig ac yn ŵyr i Meurig ap Tewdrig. Dilynodd Meurig ar yr orsedd, gan fod ei dad, Athrwys, eisoes wedi marw. Morgan a roddodd ei enw i deyrnas Morgannwg, er fod ei deyrnas yn ehangach na Morgannwg ei hun, yn ymestyn i gyffiniau Afon Tywi yn y gorllewin ac yn cynnwys Teyrnas Gwent a Glywysing a rhan o Erging ar ochr ddwyreiniol Afon Gwy hefyd, efallai.

Olynwyd Morgan Mwynfawr gan ei fab, Ithel ap Morgan.

## Dolenni allanol 
* Y Bywgraffiadur Arlein

Categori:Pobl yr 8fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Morgannwg
Categori:Teyrnoedd Gwent
Wang Wei

[250px|bawd|Portread o [Fu Sheng, a briodolir i Wang Wei]]
:*Erthygl am y bardd enwog yw hon. Gweler hefyd Wang Wei (gwahaniaethu).*

Bardd, arlunydd, cerddor a gwladweinydd o Tsieina yng nghyfnod Brenhinllin Tang a elwir weithiau "y Bwdha-Fardd" oedd **Wang Wei** (Tsieineeg 王維 *Wáng Wéi*) (701 – 761).

## Ei fywyd
O dras uchelwrol, basiodd ei arholiadau ar gyfer y Gwasanaeth Sifil Ymherodrol yn 721 a chafodd yrfa lwyddiannus gan ymddyrchafu i fod yn Ganghellor yn 758. Yn ystod Gwrthyfel An Lushan osgodd gwrdd ag asiantau'r gwrthryfelwyr trwy esgus ei fod yn fyddar. Treuliodd ddeng mlynedd yn astudio dan y meistr Chán Daoguang. Ar ôl marwolaeth ei wraig yn 730, sefydlodd fynachlog ar ran o'i ystad ac aeth yno i ymddeol.

Fe'i cofir yn bennaf am ei gerddi sy'n darlunio golygfeydd tawel o ddyfroedd a niwl heb lawer o le ynddynt i bobl, fel yn achos llawer o baentiadau'r cyfnod.

Does dim un o'i baentiadau gwreiddiol wedi goroesi, ond ceir copïau a briodolir iddo, yn enwedig paetniadau tirwedd traddodiadol. Cafodd ddylanwad ar Ysgol Ddeheuol paentiadau tirwedd Tsieina, a nodweddir gan strociau brwsh cryf a golchiadau inc ysgafn.

## Enghraifft o'i ganu
Mae'r gerdd fer 'Yn Nyfnderoedd y Mynydd Anial' yn un o ddwy o gerddi Wang Wei a gyfieithwyd i'r Gymraeg gan Cedric Maby:

:Yn nyfnderoedd y mynydd anial,
:Byth ni ddynesa neb,
:Ond unwaith yn y pedwar amser,
:Fel llef o hirbell,
:Bydd pelydrau trwy'r goedwig gethin
:A thywynnu eto ar y cysgodog fwsogl.

## Gweler hefyd
* Rhestr llenorion Tsieineeg

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
Ceir dwy o gerddi Wei Wan wedi'u cyfieithu i'r Gymraeg yn y gyfrol:
*Cecil Maby, ''Y Cocatŵ Coch: Blodeugerdd o gerddi byrion o'r Tseinaeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, ar ran yr Academi Gymreig, 1987)

Ceir sawl cyfieithiad Saesneg, yn cynnwys
* *Wang Wei: Poems'', gol. G. W. Robinson (Harmondsworth: Penguin Books, 1973).

Categori:Genedigaethau 699
Categori:Marwolaethau 761
Categori:Arlunwyr yr 8fed ganrif o Tsieina
Categori:Arlunwyr Bwdhaidd
Categori:Beirdd yr 8fed ganrif o Tsieina
Categori:Beirdd Tsieineeg o Tsieina
Categori:Bwdhyddion o Tsieina
Categori:Cerddorion o Tsieina
Categori:Peintwyr o Tsieina
Ysgol Bryngwran

250px|bawd|chwith|Ysgol Gymuned Bryngwran
Ysgol gynradd gymunedol ym Mryngwran, Môn, yw **Ysgol Bryngwran**. Mae yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Bodedern.

Mrs.Dwynwen.Powell yw ei phrifathrawes presennol. un o brifathrawon y gorffennol oedd Mr R. J. Williams a   a gofir am ei gymorth i'r dysgyblion a'r athrawon.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol yr ysgol 
* Tudalen am yr ysgol ar wefan Cyngor Sir Ynys Môn 

Categori:Bryngwran
Bryngwran
Bryngwran
Star Wars Episode V: The Empire Strikes Back

Ffilm ffugwyddonol yn y gyfres *Star Wars* sy'n serennu Mark Hamill, Harrison Ford a Carrie Fisher yw ***Star Wars Episdoe V: The Empire Strikes Back*** (1980). Cafodd ei gyfarwyddo gan Irvin Kershner. Ysgrifennwyd y sgript gan Lawrence Kasdan a Leigh Brackett, yn seiliedig ar stori gan George Lucas. Dyma oedd yr ail ffilm a ryddhawyd yn y gyfres *Star Wars* ac fe'i dilynwyd gan Star Wars Episode VI: Return of the Jedi, a'r bumed ffilm o ran cronoleg mewnol y ffilm.

## Cymeriadau 
* *Luke Skywalker* - Mark Hamill
* *Han Solo* - Harrison Ford
* *Y Dywysoges Leia* - Carrie Fisher
* *Darth Vader* - David Prowse; James Earl Jones (llais)
* *Lando Calrissian* - Billy Dee Williams
* *C-3PO* - Anthony Daniels
* *R2-D2* - Kenny Baker
* *Yoda* - Frank Oz
* *Chewbacca* - Peter Mayhew
* *Boba Fett* - Jeremy Bulloch; Jason Wingreen (llais gwreiddiol)
* *Obi-Wan Kenobi* - Alec Guiness
* *Wedge Antilles* - Denis Lawson
* *Yr Ymerawdwr* - Clive Revill (fersiwn 1980); Ian McDiarmid (fersiwn 2004)

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1980
5
Categori:Ffilmiau gwyddonias o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau Disney
Robert Fitzhamon

Arglwydd Normanaidd a gymerodd feddiant o deyrnas Morgannwg oedd **Robert Fitzhamon** neu **Robert Fitz Hammo** (bu farw Mawrth 1107).

Roedd Fitzhamon yn berthynas i Gwilym Goncwerwr.   Ceir y cofnod cyntaf amdano fel un o gefnogwyr Gwilym II, brenin Lloegr yn ystod gwrthryfel 1088. Wedi gorchfygu'r gwrthryfel, gwobrwywyd ef a thiriogaethau eang yn Swydd Gaerloyw.

Nid oes sicrwydd sut y cafodd feddiant ar deyrnas Morgannwg; yn ôl rhai hanesion, galwodd Iestyn ap Gwrgant, brenin Morgannwg, ef i mewn i'w gynorthwyo yn erbyn Einion ap Collwyn, neu yn ôl stori arall, yn erbyn Rhys ap Tewdwr. Manteisiodd Robert ar hyn i gipio iseldiroedd Morgannwg, rywbryd rhwng 1089 a 1094. Castell Caerdydd oedd ei brif gaer.

Ail-sefydlodd Abaty Tewkesbury yn 1092. Cymerwyd ef yn garcharor yn Normandi ger Bayeux yn 1105. Llwyddodd y brenin Harri I i'w ryddhau, ac aethant ymlaen i warchae ar Falaise. Clwyfwyd Fitzhamon yn ei ben yn ddifrifol yno, a bu farw ddwy flynedd yn ddiweddarach.

Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1107
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Teyrnas Morgannwg
Pinocchio (ffilm 1976)

:*Erthygl am y ffilm deledu yw hon. Gweler hefyd Pinocchio (gwahaniaethu).*

Ffilm deledu sy'n seiliedig ar y llyfr enwog gan Carlo Collodi yw ***Pinocchio*** (1976).

## Cymeriadau
* *Pinocchio* - Sandy Duncan
* *Geppetto* - Danny Kaye
* *Y Llwynog* - Flip Wilson
* *Y Gath* - Liz Torres
* *Candlewick* - Gary Morgan
* *Y Cerbydwr* -  Clive Revill

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1976
Once Upon a Brothers Grimm

Ffilm deledu plant sy'n seiliedig ar chwedlau y Brodyr Grimm yw ***Once Upon a Brothers Grimm*** (1977).

## Cymeriadau
* *Jakob Grimm* - Dean Jones
* *Wilhelm Grimm* - Paul Sand
* *Selfish and Mean* - Artie Johnson
* *Y Frenhines Astrid* - Ruth Buzzi
* *Rumpelstiltskin* - Clive Revill
* *Dywysoges* - Teri Garr
* *Esmerelda* - Edie McClurg
* *Y Wrach* (Hansel & Gretel) - Chita Rivera

Categori:Ffilmiau 1977
Raven-Symoné

Actores a chantores o'r Unol Daleithiau yw **Raven-Symoné Christina Pearman** (ganwyd 10 Rhagfyr 1985).

## Gwaith ffilm a theledu
* The Cosby Show (1989 - 1992)
* Hangin' with Mr. Cooper (1993 - 1997)
* Kim Possible
* That's So Raven (2003 - 2007)
* Dr. Dolittle
* Zenon: Girl of the 21st Century
* Dr. Dolittle 2
* The Cheetah Girls
* Zenon: Z3
* The Princess Diaries 2: Royal Engagement
* The Cheetah Girls 2
* College Road Trip

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Zenon: Girl of the 21st Century (ffilm)

Ffilm ar gyfer y deledu gan y Disney Channel am ferch sy'n byw yn *2049* yw **Zenon: Girl of the 21st Century** (1999). Mae'r ferch o'r enw *Zenon* yn teithio i'r Ddaear o'r gofod.

## Cymeriadau
* *Zenon Kar* - Kirsten Storms
* *Astrid Kar* - Gwyneth Walsh
* *Mark Kar* - Greg Thirloway
* *Greg* - Gregory Smith
* *Margie* - Lauren Maltby
* *Judy Kling* - Holly Fulger
* *Edward Plank* - Stuart Pankin
* *Nebula Wade*  - Raven-Symoné
* *Parker Wyndham* - Frederick Coffin
* *Mr. Lutz* - Bob Bancroft

## Gweler Hefyd
* Zenon: Girl of the 21st Century (llyfr)

Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1999