open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwynne D. Evans (dramodydd)

Awdur a dramodydd o Gymru oedd **Gwynne D. Evans** neu **Gwynne David Evans** (9 Medi 1908 - 1988)  Ef oedd un o'r 6 sgriptwyr cyntaf y gyfres *Pobol y Cwm*. Cyfieithiodd sgript y ffilm *Grand Slam* o Gymraeg Gwenlyn Parry. Enillodd Tlws y Ddrama yn yr Eisteddfod Genedlaethol deirgwaith - yn Aberystwyth 1952, Pwllheli 1955 ac yn Llangefni 1957.

## Gyrfa 
Ganwyd a magwyd Gwynne yng Nghefneithin.

Bu’n brifathro ar Ysgol Gynradd Nantygroes ger Rhydaman ac roedd yn ddramodydd a enillodd nifer o wobrau yn yr Eisteddfod Genedlaethol. 

Cyn 1939, bu'n cyfarwyddo dramâu gyda Chwmni Cefneithin a gyda Chwmni Mynydd-Mawr ar ôl hynny. 

Cyfieithiodd sgript y ffilm *Grand Slam* (1978) i’r Saesneg. Yr oedd yn un o awduron cynnar *Pobol y Cwm* yn 1974. Bu’n cyfarwyddo *Under Milk Wood* am nifer o flynyddoedd i’r Laugharne Players yn Saesneg ac yn ddiweddarach *Dan y Wenallt* yn Nhalacharn.

## Gwaith 
(detholiad)

### Teledu a Ffilm a Radio 
* *Yr Etifeddwyr* (1956) - addasiad teledu o ddrama lwyfan
* *Sadwrn* (1965)
* *Pobol y Cwm* (1974 -)
* *Grand Slam* (1978)

### Theatr 
* *Y Groes Grwca* (1946)
* ''Lili'r Gwendraeth*
* *Brwydrau Cudd* (1952) - drama fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1952
* *Glo Caled* (1953)
* *Yr Etifeddwyr* (1955) - drama gomisiwn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli 1955
* *Corn Beca* (1955) - drama fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli 1955 
* *Y Glo i'r Marwor* (1957) - drama fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangefni 1957 
* *Cartref* (1961)
* *Does unman yn debyg* (1969)
* *Nos fory. Ystradmynach* (1972)
* *Priodas dda* (1973)
* *Angladd i bawb* (1973)
* drama gomisiwn Eisteddfod Genedlaethol Bro Myrddin 1974
* *Pen y daith'' (1976) 

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1988
Manchester Originals

Mae **Manchester Originals** yn dîm criced 100 pêl sydd wedi'i leoli yn ninas Manceinion. Mae'r tîm yn cynrychioli sir hanesyddol Swydd Gaerhirfryn yng nghystadleuaeth newydd sbon Y Cant, a ddechreuodd yn nhymor 2021, ac yn chwarae yn Old Trafford. Mae’r Gymraes, Seren Smale, yn chwarae i Fenywod y Manchester Originals ac mae’r Cymro, Phil Salt, yn capteinio Dynion y Manchester Originals.

## Hanes 
Roedd peth dadlau wrth gyhoeddi cyfres dwrnamaint wyth tîm newydd i ddynion a menywod yn 2019, gyda phobl fel Virat Kohli yn beirniadu Bwrdd Criced Cymru a Lloegr am geisio symud i ffwrdd o griced Prawf,  tra oedd eraill yn dadlau y dylai'r gyfres fod wedi dilyn y fformat Twenty20 sefydledig a llwyddiannus. Fodd bynnag, penderfynodd y Bwrdd fod angen fformat unigryw er mwyn denu torfeydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Criced
The Cherry Orchard

Gall *The Cherry Orchard* yn gyfeirio at sawl gwaith:

*Y Gelli Geirios (drama 1904)
*The Cherry Orchard (ffilm 1999)
*The Cherry Orchard (ffilm 1973)
Dyrnod Branwen

Drama lwyfan Gymraeg gan Gareth Miles yw ***Dyrnod Branwen*** a ddatblygwyd ac a lwyfannwyd gan Hwyl a Fflag yn ystod 1992 a 1993. Darlunio canlyniadau anffodus priodas Cymraes a Gweriniaethwr o Wyddel o Felffast y mae'r ddrama gydag adleisiau amlwg o ail gainc y Mabinogi. 

## Disgrifiad byr 
Y bwriad, yn ôl y dramodydd, yw dangos nad oes neb yn gweithredu mewn gwagle. "Mae'r amgylchiadau'n gwasgu ar y cymeriadau," eglurodd Miles ym 1993, "Mae ymddygiad Math brawd Branwen, yn cael ei gyflyrru wrth iddo ymuno â'r Fyddin Brydeinig. Mae Branwen yn ysgogi ei gŵr, Kevin, i weithredu mewn modd fydd yn golygu bod milwr o Gymro'n cael ei saethu, ac mae cadwyn o ddigwyddiadau'n deillio o hynny..."

"Mae'r ddrama'n adlewyrchu cymhlethdod sefyllfa'r Cymry mewn perthynas â'r Iwerddon a gwelwn yr angen i ddeall a derbyn y gorffennol ac i ddysgu oddi wrthi tra'n cynnal cred yn y posibilrwydd am faddeuant."

## Cefndir 
Drama a welwyd gyntaf yng ''Ngŵyl Codi'r Hwyl'' Theatr Hwyl a Fflag ym 1992 oedd hon, wedi'i "hail a'i thrydydd-ysgrifennu" yn ôl y dramodydd.

"Sefyllfa ddigyfnewid y Chwe Sir yng Ngogledd yr Iwerddon yw prif gefndir y ddrama" yn ôl cyfarwyddwr y cynhyrchiad theatr, Wyn Williams, "a gwyddom fod bechgyn ifanc o Gymru yn dal i wynebu peryglon rhyfel yn ddyddiol - rhyfel sy'n digwydd o fewn y wladwriaeth Brydeinig", nododd yn rhaglen y cynhyrchiad ym 1993.

Addaswyd y ddrama yn ffilm ar gyfer S4C o dan yr enw *Branwen*.

## Cymeriadau 
* Kevin McCarthy
* Branwen Roberts
* Llion T. Roberts
* Peredur Roberts
* Mathonwy Roberts
* Huw Arwel Evans
* Swyddog

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama'n wreiddiol yng Ngŵyl flynyddol Hwyl a Fflag, ''Codi'r Hwyl'' ym 1992. Wedi datblygu pellach, ail-lwyfannwyd y ddrama y flwyddyn ganlynol o dan gyfarwyddyd Wyn Williams; cynllunydd Christopher Green; goleuo Bobi Jones; sain Lloyd Elis; cast:

* Kevin McCarthy - Idris Morris Jones
* Branwen Roberts - Nia WIlliams
* Llion T. Roberts - Grey Evans
* Peredur Roberts - Dafydd Dafis
* Mathonwy Roberts - Rhys Bleddyn
* Huw Arwel Evans /Swyddog - Huw Llŷr

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
François Truffaut

Cyfarwyddwr ffilm ac actor o Ffrainc oedd **François Truffaut** (6 Chwefror 1932 &ndash; 21 Hydref 1984).
Cafodd ei eni ym Mharis. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol ym 1955 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Bu farw yn yr Ysbyty Americanaidd, Neuilly-sur-Seine, o ganser, yn 52 oed.

## Ffilmyddiaeth
### Prif ffilmiau
* *Les Quatre Cents Coups* (1959)
* *Tirez sur le pianiste* (1960)
* (gyda Claude de Givray) *Tire-au-flanc 62* (1961)
* *Jules et Jim* (1962)
* *La Peau douce* (1964)
* *Fahrenheit 451* (1966)
* *Baisers volés* (1968)
* *La Mariée était en noir* (1968)
* *La Sirène du Mississipi* (1969)
* ''L'Enfant sauvage* (1970)
* *Domicile conjugal* (1970)
* *Les Deux Anglaises et le Continent* (1970)
* *Une belle fille comme moi* (1972)
* *La Nuit américaine* (1973)
* *L'Histoire d'Adèle H.* (1975)
* *L'Argent de poche* (1976)
* *L'Homme qui aimait les femmes* (1977)
* *La Chambre verte* (1978)
* *L'Amour en fuite* (1979)
* *Le Dernier Métro* (1980)
* *La Femme d'à côté* (1981)
* *Vivement dimanche!* (1983)

### Ffilmiau byrion
* *Une visite* (1955)
* *Les Mistons* (1957)
* (gyda Jean-Luc Godard) *Une histoire d'eau* (1961)
* *Antoine et Colette'', y rhan gyntaf o'r ffilm antholegol ''L'Amour à vingt ans'' (1962)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Ffrainc
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Pobl o Baris
John Elfed Jones

Gweithredwr busnes a gwas sifil o Gymru yw **John Elfed Jones** CBE (ganwyd 19 Mawrth 1933), sydd wedi cadeirio sawl corff cyhoeddus yng Nghymru.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd John Elfed Jones ar 19 Mawrth 1933, yn fab i Urien Maelgwyn Jones a Mary Jones. Cafodd ei fagu ym Maentwrog, lle'r oedd ei dad yn gweithio fel rheolwr i Gwmni Pŵer Gogledd Cymru.

Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Blaenau Ffestiniog ac yng Ngholeg Technegol Sir Ddinbych, Wrecsam, cyn astudio yng Ngholeg Heriot Watt yng Nghaeredin. Gadawodd y rôl ym 1993 ac ym 1997 daeth yn Gadeirydd Grŵp Ymgynghorol y Cynulliad Cenedlaethol.

## Dadleuon 
Cafodd ymwneud Jones ag Awdurdod Dŵr Cymru, a oedd yn eiddo cyhoeddus, ei feirniadu'n ddiweddarach gan Rhodri Morgan, Prif Weinidog Cymru ar y pryd, a chan eraill oherwydd y pecyn cymhellion a ddaeth gyda'i rôl. O ganlyniad i'w sylwadau, roedd yn un o ddau swyddog oedd yn siarad Cymraeg ac achwynwyd i'r Comisiwn dros Gydraddoldeb Hiliol gan y newyddiadurwr Ian Skidmore.

Yn 2012 dywedodd y dylai dŵr Cymru gael ei drin fel olew, a’i werthu i Loegr fel adnodd naturiol. Ar raglen Taro Naw ar S4C dywedodd dylid rhoi ystyriaeth o ddifri i’r posibilrwydd o drosglwyddo dŵr o Gymru i Loegr – gyda’r elw yn dychwelyd i Gymru.

## Anrhydeddau 
Dyfarnwyd CBE i Jones yn Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 1987.

Mae portread Jones, gan Peter Douglas Edwards, i'w weld yn Llyfrgell y Sylfaenwyr ym Mhrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant yn Llanbedr Pont Steffan, lle bu'n llywydd rhwng 1992 a 1998. Cyhoeddwyd ei hunangofiant, *Dyfroedd Dyfnion*, gan Y Lolfa yn 2013 ().

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Gweithredwyr busnes o Gymru
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Pa Leshad? (drama)

Drama fer Gymraeg i'r llwyfan gan John Ellis Williams yw ***Pa Leshad?*** Daeth y ddrama'n fuddugol yn nghystadleuaeth y *Ddrama Fer* yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926. Cyhoeddwyd y ddrama yn y gyfres *Welsh Drama Series* [Rhif 85].

Mae gan y bardd T. Gwynn Jones gân o'r un teitl *Pa Leshad?* a gyhoeddwyd yn *Gwlad y Gân a Chaniadau Eraill* ym 1902.https://cy.wikisource.org/wiki/Gwlad_y_Gan_a_Chaniadau_Eraill_(testun_cyfansawdd)

Noda John Ellis Williams yn y rhagair i'r ddrama, mai bwriadol bellach oedd gorfod cyfansoddi dramâu i gwmnïau llai.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Llyfrau Cymreig 1926
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1920au
Categori:Theatr Gymraeg y 1930au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Tewach Dŵr (drama)

Drama fuddugol Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1983 yw ***Tewach Dŵr*** gan William Owen. Cyhoeddwyd y ddrama gan Wasg Carreg Gwalch yn Awst 1983. "Dyma'r ddrama symlaf a mwyaf di-lol ei chynllun yn y gystadleuaeth", yn ôl y beirniaid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau 1983
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Ruben Owen

Crëwr cynnwys a dylanwadwr cyfryngau cymdeithasol o Gymru yw **Ruben Owen** (**Ruben Chorlton-Owen**, ganwyd 21 Mehefin 2001). Fe'i ganwyd yng Ngwynedd, Cymru, ac fe'i magwyd yng Ngogledd Cymru a Manceinion, Gogledd-orllewin Lloegr. Mae’n enwog am gynnwys comig am ei fywyd beunyddiol ei fod yn rhannu ar TikTok ac Instagram. Yng Ngorffennaf 2025 cyrhaeddodd sylw rhyngwladol ar ôl digwyddiad firaol yn ymwneud â thriniaeth trin gwallt ym Mhrydain.

## Stori transplant gwallt a sylw’r cyfryngau 
Yn 2022, cafodd Owen driniaeth transplant gwallt yn Nhwrci. Yn ddiweddarach, datgelodd nad oedd wedi dilyn cyngor ôl-lawdriniaeth i osgoi gweithgaredd rhywiol yn ystod y cyfnod adfer. Arweiniodd hyn at lifft wyneb annisgwyl a lledaenodd yn helaeth ar-lein. Yn 2025, fe ddaeth y fideo a’r stori’n firaol, gan ennill sylw eang mewn cyfryngau lleol yng Nghymru a’r Deyrnas Unedig, yn ogystal â sylw rhyngwladol.

Mae’r digwyddiad wedi cael sylw helaeth mewn cyfryngau Cymru, gan gynnwys:
* *WalesOnline*, gyda phapur helaeth yn manylu ar ei brofiad a chysylltiad lleol yng Ngwynedd.
* *Daily Post*, sy’n canolbwyntio ar efelychu ei hanes yng Ngogledd Cymru.
* *Cambrian News*, sy’n tynnu sylw at ei gysylltiad ag Abersoch a’i brofiad lleol.

Yn ogystal, cyrhaeddodd y stori sylw rhyngwladol mewn cyfryngau megis *Vice*, *New York Post*, a nifer o gyfryngau ledled y byd.

## Ymwybyddiaeth o drichotillomania 
Yn 2026, ymddangosodd Owen mewn nifer o adroddiadau newyddion yn trafod ei brofiad gyda thrichotillomania, cyflwr seicolegol sy'n cynnwys tynnu gwallt yn orfodol. Cafodd ei stori sylw mewn cyfryngau cenedlaethol a rhanbarthol, gan ganolbwyntio ar effaith y cyflwr a phwysigrwydd codi ymwybyddiaeth.

Roedd y sylw’n cynnwys:
* *BBC News*, a gyhoeddodd erthygl yn trafod ei brofiad personol a’r angen am fwy o ymwybyddiaeth o’r cyflwr.
* *BBC Cymru Fyw*, a drafododd ei stori drwy gyfrwng y Gymraeg.
* *WalesOnline* a *Daily Post*, a roddodd sylw lleol yng Nghymru i'w brofiad.

Mae’r sylw hwn wedi cyfrannu at godi ymwybyddiaeth o’r cyflwr yng Nghymru a thu hwnt.

## Derbyniad 
Mae’r digwyddiad wedi agor trafodaeth am ofal ôl-lawdriniaeth, tueddiadau mewn llawfeddygaeth harddwch, a phŵer straeon firaol ar lwyfannau cyfryngau cymdeithasol. Nododd sylwebwyr sut gall y cyfryngau cymdeithasol gyflymu stori bersonol i lwyfan rhyngwladol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* TikTok – @savage
* Instagram – @rube

Categori:Genedigaethau 2001
Bob Roberts (dramodydd a beirniad theatr)

Dramodydd a beirniad theatr oedd **Bob Roberts** (1924 - 8 Awst 2020) a adnabyddwyd hefyd fel **Bob Diserth** a **Robert Arthur Roberts**. Enillodd Dlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Feirionnydd 1967 a bu'n beirniadu'r gystadleuaeth sawl gwaith wedi hynny.

## Gyrfa 
Treuliodd gyfnod fel Prifathro.

## Gwaith 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Cambriae Typus

Map printiedig cynharaf o Gymru sy'n ei dangos fel gwlad ar wahân i Loegr yw ***Cambriae Typus*** (Lladin: "Cynllun Cymru"). Fe'i cyhoeddwyd gyntaf yn 1573 yn Antwerp, yr Iseldiroedd, gan Abraham Ortelius mewn *Additamentum* ("Atodiad") at ei atlas mawr *Theatrum Orbis Terrarum*, a gafodd ei argraffiad cyntaf yn 1570. Roedd print gwreiddiol y map yn 47.2cm × 34.7cm gan ddefnyddio graddfa o tua 1:520,000.

Paratowyd y map gan y meddyg a hynafiaethydd Humphrey Lhuyd. Lhuyd oedd meddyg Henry Fitzalan, 12fed Iarll Arundel, ac aeth gydag ef ar daith o amgylch Ewrop, gan ymweld â'r Eidal, yr Almaen a'r Iseldiroedd yn ystod 1566-8. Yn yr Iseldiroedd daeth Lhuyd i adnabod y daearyddwr Ortelius a oedd wrthi'n creu ei atlas. Ychydig cyn ei farwolaeth yn 1568 anfonodd Lhuyd llythyr at Ortelius, gan gynnwys gopi llawysgrif y map ynghyd â map o Gymru a Lloegr gyda'i gilydd (*Angliae Regni Florentissimi Nova Descriptio*). Mae llawysgrif wreiddiol Lhuyd ar goll.

Nid oedd Lhuyd yn dirfesurwr proffesiynol, ac roedd gan ei fap lawer o anghywirdebau. Er hynny, roedd yn welliant mawr ar fapiau cynt. Roedd Llwyd yn canolbwyntio ar greu map hanesyddol a diwylliannol yn hytrach na phortreadu’r sefyllfa wleidyddol gyfoes; er enghraifft mae’n dangos Cymru fel petai yn ymestyn cyn belled ag Afon Hafren.

bawd|canol|600px|Argraffiad o'r map *Cambriae Typus* sy'n dyddio o 1592 (efallai) yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

## Gweler hefyd
* Cambria irredenta

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Copi o'r map yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Gweithiau 1573
Categori:Hanes Cymru
Categori:Mapiau o Gymru
Jim Lovell

Roedd **James Arthur Lovell** (25 Mawrth 1928 – 7 Awst 2025) yn ofodwr, awyrennwr llyngesol, peilot prawf a pheiriannydd mecanyddol o'r o'r Unol Daleithiau. Fel peilot modiwl gorchymyn Apollo 8 ym 1968 daeth ef, ynghyd â Frank Borman a Bill Anders, yn un o'r gofodwyr cyntaf i hedfan i'r Lleuad a chylchdroi o'i chwmpas. 

Mae e'n fwyaf adnabyddus fel capten criw Apollo 13 ym 1970; ar ôl methiant technegol difrifol ar y daith yno, llwyddodd y modiwl lleuad i ddychwelyd i'r Ddaear yn ddiogel. Mae Tom Hanks yn chwarae rhan Lovell yn y ffilm 1995 *Apollo 13*.

Cafodd Lovell ei eni yn Cleveland, Ohio, yr unig blentyn i James Lovell Sr., gwerthwr ffwrnais a aned yn Toronto a'i wraig Blanche (née Masek), a oedd o dras Tsiec.  

Ar farwolaeth Frank Borman ar 7 Tachwedd 2023, daeth Lovell yn gyn-ofodwr byw hynaf.  

Bu farw Lovell yn ei gartref yn Lake Forest, Illinois, UDA. Roedd yn 97 oed ac mae'n gadael pedwar o blant, 11 o wyrion, a naw o or-wyrion.

## Cyfeiriadau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Gofodwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Cleveland, Ohio
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Tsiecaidd
Bysellfwrdd Dvorak

Trefn ar gyfer y botymau ar fysellfwrdd cyfrifiadur neu deipiadur yw **bysellfwrdd Dvorak**. Fe'i dyfeisiwyd yn yr Unol Daleithiau gan August Dvorak a William Dealey, a chafodd batent ym 1936. Gwnaethant ymchwil wyddonol helaeth i ddylunio bysellfwrdd i leihau gwallau teipio, cyflymu teipio, a gwneud teipio'n llai blinedig. Bwriad eu bysellfwrdd oedd disodli'r cynllun QWERTY, sef trefn y bysellfwrdd safonol mewn gwledydd Saesneg eu hiaith. Er bod gan gynllun Dvorak gefnogwyr brwd, nid yw'n cynnig mantais llethol o ran effeithlonrwydd dros yr hen gynllun QWERTY.

bawd|canol|500px|Trefn y fysellfwrdd Dvorak fodern

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Randy Cassingham, "The Dvorak Keyboard: the Basics", Dvorak Keyboard

Categori:Cynllun bysellfwrdd
Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1936
Alderton, Suffolk

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Alderton.''

Pentref a phlwyf sifil yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, ydy **Alderton**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Suffolk. Saif y pentref tua 6 milltir (10&nbsp;km) i'r gogledd o dref Felixstowe.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 482.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dwyrain Suffolk
Categori:Plwyfi sifil Suffolk
Categori:Pentrefi Suffolk
Alderton, Wiltshire

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Alderton.''

Pentref yn sir seremonïol Wiltshire, De-orllewin Lloegr, yw **Alderton**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Luckington yn awdurdod unedol Wiltshire. 

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Wiltshire
Categori:Pentrefi Wiltshire
Buckland

Gallai **Buckland** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Cymru
* Coetsiws Buckland, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ym Mhowys 

### Lloegr
* Buckland, pentref yn Nyfnaint
* Buckland, pentref yn Surrey
* Buckland, pentref yn Swydd Buckingham
* Buckland, pentref yn Swydd Gaerloyw
* Buckland, pentref yn Swydd Hertford
* Buckland, pentref yn Swydd Rydychen

* Buckland Filleigh, pentref yn Nyfnaint
* Buckland-in-the-Moor, pentref yn Nyfnaint
* Buckland Monachorum, pentref yn Nyfnaint
* Buckland Newton, pentref yn Dorset
* Buckland Ripers, pentref yn Dorset
* East Buckland, pentref yn Nyfnaint
* West Buckland, pentref yn Nyfnaint
* West Buckland, pentref yng Ngwlad yr Haf

### Unol Daleithiau America
* Buckland, Massachusetts, tref yn nhalaith Massachusetts
* Buckland, Ohio, pentref yn nhalaith Ohio

## Pobl
* Robert Buckland (g.1968), gwleidydd o Gymru
* William Buckland (1784–1856), paleontolegwr o Loegr
----
Buckland, Swydd Rydychen

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Buckland.''

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Buckland**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Vale of White Horse. Saif y pentref tua 4 milltir (6.4 km) i'r gogledd-ddwyrain o dref Faringdon.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 611.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Vale of White Horse
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Buckland, Surrey

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Buckland.''

Pentref a phlwyf sifil yn Surrey, De-ddwyrain Lloegr, yw **Buckland**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Mole Valley. Saif hanner ffordd rhwng trefi Dorking a Reigate.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 573.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Mole Valley
Categori:Pentrefi Surrey
Categori:Plwyfi sifil Surrey
Asgre Lân (drama)

"Drama Gymraeg mewn Pedair Act" yw ***Asgre Lân*** o waith y dramodydd a'r Parch. R. G. Berry. Daeth y ddrama yn gyd-fuddugol yng nghystadleuaeth y *Ddrama Hir* yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1911. Roedd y ddrama'n boblogaidd iawn yn ystod y 1910au a'r 1930au ymysg cwmnïau amatur yng Nghymru. Cyhoeddwyd y ddrama ym 1916 yn y *Welsh Drama Series*. Honnir mai hon oedd un o'r dramâu cyntaf iddo'i chyfansoddi.

## Crynodeb 
### Act 1 
Digwydd yr Act Gyntaf yng nghegin Y Berthlwyd, cartref Gruffydd Huws a'i deulu. Mae ei "hen gyfaill" Dafydd Roberts, Y Bwlch wedi dod i ymweld â nhw, tra bod Morus, [mab Gruffydd] yn gorffen cyfansoddi llythyr, ar ran ei dad. Wedi i Morus ymadael i bostio'r llythyr, cawn wybod ei fod yn "caru" efo Gwen, merch eu gweinidog, Y Parch Eli Evans. 

Mae Gruffydd yn mentro gofyn i'w gyfaill, am ei farn o'i wraig, Mari, sy'n aelod yng Nghapel Horeb. "Ateb parod pob cynnig" yw ymateb Dafydd, sy'n cadarnhau ofnau ei gŵr, Gruffydd. Ceisio siarsio Gruffydd i ddod yn "aelod" o'r Capel wna Dafydd, ond mae'n ei ateb drwy ofyn "Fasa dod yn aelod yn y ngneud i'n ddyn gwell nag ydw i rwan?".

## Cymeriadau 
* Y Parchedig Elis Evans - Gweinidog Horeb
* Gwen Evans - ef ferch
* Gruffydd Huws, Y Berthlwyd
* Mari Huws - ei wraig
* Morus Huws - eu mab.
* Dafydd Roberts, Y Bwlch
* Huw Tomos, Y Ffridd
* Pirs Davis, Rhyd y Fen
* Doctor Lewis
* Jones - y plisman
* Rodric, Y Bedol
* Bevan - yr arwerthwr
* Gomer - ei glerc
* Jonathan - y criwr
* Cadwaladr - ei fab

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan gan Gwmni Gwaelod y Garth.

Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni'r Drindod, Pontarddulais yng ngŵyl ddrama gyntaf Cymdeithas y Ddrama Gymraeg Abertawe ym 1919.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymreig 1916
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1910au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Alderton

Gallai **Alderton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Alderton, pentref yn Suffolk
* Alderton, pentref yn Swydd Amwythig
* Alderton, pentref yn Swydd Gaerloyw
* Alderton, pentref yn Swydd Northampton
* Alderton, pentref yn Wiltshire

### Unol Daleithiau America
* Alderton, Washington, cymuned heb ei hymgorffori yn nhalaith Washington

----
Luckington

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Wiltshire, De-orllewin Lloegr, yw **Luckington**. Fe'i lleolir ym yn awdurdod unedol Wiltshire. Saif y pentref tua 6.5 milltir (10&nbsp;km) i'r gorllewin o dref Malmesbury.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 675.

Y safle archaeolegol pwysicaf yn y plwyf yw Ogof y Cawr, crug hir, siambrog, sy'n dyddio'n ôl i'r cyfnod Neolithig (sef Oes Newydd y Cerrig, tua 3,400-2,400 CC), ychydig cyn y Celtiaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Wiltshire
Categori:Pentrefi Wiltshire
Categori:Plwyfi sifil Wiltshire
Cwpan Cynghrair Lloegr 2025–26

**Cwpan Cynghrair Lloegr 2025–26** (a elwir yn **Cwpan Carabao 2025–26** am resymau nawdd) oedd 145fed tymor Cwpan Cynghrair Lloegr.

Newcastle United oedd deiliaid, ar ôl trechu Lerpwl yn rownd derfynol y tymor blaenorol. Fodd bynnag, cawsant eu dileu o'r twrnamaint yn y rownd gynderfynol gan Manchester City.

Enillodd Manchester City eu nawfed teitl, gan drechu'r Arsenal 2–0 yn y rownd derfynol ar 22 Mawrth 2026 yn Stadiwm Wembley, Llundain.

## Rownd rhagarweiniol
### Adran ogleddol
### Adran ddeheuol
## Rownd gyntaf
### Adran ogleddol
### Adran ogleddol
## Ail rownd
### Adran ogleddol
### Adran ddeheuol
## Trydedd rownd
## Pedwaredd rownd
## Rownd y chwarteri
## Rownd cynderfynol
|}

:*Enillodd Manchester City 5–1 dros y ddwy gymal.*
----

:*Enillodd Arsenal 4–2 dros y ddwy gymal.*

## Gêm derfynol
## Ystadegau
### Prif sgorwyr goliau
#### Hat-triciau
## Gweler hefyd
* Cwpan Lloegr 2025–26

## Cyfeiriadau
2025–26
Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2025–26
Sŵn y Gwynt sy'n Chwythu

Pryddest gan y bardd Cymraeg James Kitchener Davies yw '''''Sŵn y Gwynt sy'n Chwythu'''''. Ni chafodd ei llunio ar gyfer cystadleuaeth Eisteddfodol, ond yn hytrach fel cerdd i'w darlledu ar y radio; gwnaed hynny yn 1952 tra'r oedd y bardd ar ei wely angau. Cyhoeddwyd y gerdd mewn llyfryn y flwyddyn ganlynol.

## Cefndir
Gwahoddwyd Davies i lunio'r gerdd er mwyn ei darlledu ar y radio gan Aneirin Talfan Davies tua Nadolig 1951. Roedd y llawdriniaethau'n aflwyddiannus fodd bynnag a bu farw Davies yn 1952 ychydig wedi darllediad gwreiddiol y gerdd.

## Dehongliadau
Mae'r gerdd yn y bôn yn ddisgrifiad o Gwm Rhondda ac o bererindod ysbrydol, sy'n dwyn ysbrydolaeth gan waith Williams Pantycelyn ymhlith eraill:
Cerdd ysgytwol ydyw a'r bardd yn dadwisgo'i holl gymhellion; felly y gwnaethai Pantycelyn, ond ceir yma lais newydd didostur. Dyry inni olwg ar bererindod arswydus hyd at wyddfod sancteiddrwydd, a thry ymbil y Cymro rhag ei ddyletswydd yn argyfwng dyn ym mhob oes. ac mae beirniaid eraill wedi'i disgrifio mewn termau cyffelyb.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cerddi Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Pryddestau
Tân Cymreig

Mae **Tân Cymreig** (Saesneg: ***Welsh Fire***) yn dîm criced 100-pêl masnachfraint wedi'i leoli yn ninas Caerdydd. Mae'r tîm yn cynrychioli siroedd hanesyddol Sir Forgannwg, Swydd Gaerloyw a Gwlad yr Haf yn y gystadleuaeth newydd ei sefydlu o'r enw Y Cant neu’r Can Pelen (The Hundred), a gynhaliwyd am y tro cyntaf yn ystod tymor criced Cymru a Lloegr yn 2021. Mae timau'r dynion a'r menywod yn chwarae eu gemau cartref yng Ngerddi Sophia yng Nghaerdydd.

## Hanes 
Sefydlwyd Tân Cymreig ym mis Mehefin 2019 fel un o wyth tîm i gymryd rhan yn nhymor cyntaf Y Can Pelen. Roedd y tîm yn cael ei redeg ar y cyd gan Glybiau Criced Sir Forgannwg, Gwlad yr Haf a Swydd Gaerloyw . Adroddwyd y gallai'r tîm gael ei ailenwi'n Western Fire, i leddfu pryderon yng Ngwlad yr Haf a Swydd Gaerloyw nad oeddent yn cael eu cynrychioli'n ddigonol gan y tîm, ond ni wireddwyd hyn. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Criced yng Nghymru
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Cyngor Criced Rhyngwladol

Y **Cyngor Criced Rhyngwladol** ( **ICC** ) yw corff llywodraethu criced byd-eang. Fe'i sefydlwyd fel y Gynhadledd Griced Ymerodrol yn 1909 gan gynrychiolwyr o Awstralia, Lloegr a De Affrica. Yn 1965, ailenwyd y corff yn Gynhadledd Griced Ryngwladol a mabwysiadodd ei enw presennol yn 1987. Mae pencadlys ICC yn Dubai, Emiradau Arabaidd Unedig.

Ar hyn o bryd mae gan yr ICC 110 o wledydd, cenhedloedd a gysylltir at ddibenion criced ac ardaloedd daearyddol sy'n aelodau : 12 aelod llawn sy'n chwarae gemau Prawf, a 98 aelod cysylltiol . 

## Aelodau 
**Aelodau Llawn** – Deuddeg corff llywodraethu timau sydd â hawliau pleidleisio llawn o fewn y Cyngor Criced Rhyngwladol ac sy'n chwarae gemau Prawf swyddogol.

## Cyfeiriadau
Categori:Criced
Categori:Cyrff rheoli chwaraeon
Selma Meerbaum-Eisinger

Bardd Iddewig a aned yn Romania mewn cymuned Almaeneg ei hiaith oedd **Selma Meerbaum-Eisinger** neu **Selma Merbaum** (5 Chwefror1924 – 16 Rhagfyr 1942). Cafodd ei llofruddio pan yn 18 oed mewn gwersyll llafur yn Wcrain fel rhan o'r Holocost.

## Bywyd
Roedd yn ferch i siopwr yn Cernăuţi (Czernowitz), tref yn rhanbarth Bwcofina Teyrnas Rwmania (bellach Chernivtsi yn Wcrain). Eisinger oedd cyfenw ei llystad.  Dechreuodd astudio llenyddiaeth yn ifanc, ac mae dylanwad y beirdd astudiodd yn amlwg ar ei gwaith: Heinrich Heine, Rainer Maria Rilke a Klabund Tagore. Dechreuodd ysgrifennu a chyfieithu barddoniaeth yn 1939. Medrai sawl iaith, o leiaf yn ddigon da i gyfieithu barddoniaeth rhyngddynt: Almaeneg oedd ei mamiaith ond cyfieithodd gerddi o Rwmaneg, Ffrangeg ac Iddeweg. Daeth ei chartref yn ran o'r Undeb Sofietaidd am gyfnod byr yn 1940 a phan ymosododd byddin yr Almaen yn yr Ail Ryfel Byd gorfodwyd i'r teulu symud i geto'r ddinas. Ym 1942 symudwyd y teulu i wersyll llafur Mikhailovka yn Transnistria, lle bu farw Selma o deiffws.

## Barddoniaeth
Cyfanswm gwaith Meerbaum-Eisinger yw 52 o gerddi a 5 o gyfieithiadau, wedi'u hysgirfennu â phensil a'u rhwymo â llaw mewn cyfrol dan y teitl *Blütenlese* (Cymraeg: *Cynhaeaf Blodau*). Roedd y cyfieithiadau o'r Ffrangeg (Paul Verlaine), Iddeweg (Itzik Manger, H. Leivick), a Rwmaneg (Discipol Mihnea). Rhoddodd y gyfrol i'w chariad Lejser Fichman oedd yn ffoi y geto; y bwriad oedd y byddai Fichman wedyn yn trosglwyddo'r cerddi i gyfaill arall fyddai'n trefnu cyhoeddi'r cerddi wedi cyrraedd Palesteina. Fodd bynnag bu farw Fichman a gorweddodd y cerddi yn angof ym Mhrifysgol Tel Aviv tan 1979, pan gawsant eu cyhoeddi mewn golygiad gan Adolf Rauchwerger, yn gyntaf yn Israel a'r flwyddyn ganlynol yn yr Almaen.

Cyfieithwyd y cerddi wedyn i nifer o ieithoedd, gan gynnwys y Gymraeg gan Mary Burdett-Jones yn 2024 dan y teitl Cerddi 1939-1941.

## Arddull
Mae cerddi Meerbaum-Eisinger yn rhyfeddol o aeddfed a hyderus o ystyried mai merch 18 oed a'u hysgrifennodd. Maent mewn arddull argraffiadol, a'u naws cyffredinol yn bruddaidd a digalon. Ystyrir ei barddoniaeth i fod o ansawdd uchel iawn: meddai'r bardd Hilde Domin bod ei cherddi yn "glir, brydferth, golau, ac eto'n llawn argoelion." Ystyrir ei cherddi, ynghyd â rhai Rose Ausländer a Paul Celan, yn ran bwysig o ddiwylliant Iddewon Almaeneg Bwcofina.

## Llyfryddiaeth
*
*
*
* Ortrun Niethammer: *Innere Differenzierung. Selma Meerbaum-Eisinger: Rezeption ihrer Gedichte nach 1980.* In Inge Hansen-Schaberg (ed.): *Als Kind verfolgt. Anne Frank und die anderen.* Berlin 2004, . (Almaeneg)
* Mariana-Virginia Lăzărescu: *„Schau, das Leben ist so bunt“.	Selma Meerbaum-Eisinger, Karin Gündisch und Carmen Elisabeth Puchianu: drei repräsentative deutsch schreibende Autorinnen aus Rumänien*. WVB, Berlin 2009, . (Almaeneg)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Beirdd Iddewig
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Rwmania
Categori:Beirdd Almaeneg o Rwmania
Richard Mawddwy Jones

Bardd Coronog Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treffynnon 1869 oedd y Parch. **Richard Mawddwy Jones** neu **R. Mawddwy Jones** (1837 - 14 Mehefin 1922). Cyhoeddodd gofiant i Risiart Ddu o Wynedd ym 1906, o'i gartref yn yr Unol Daleithiau. Ef oedd golygydd y cyfnodolyn misol *Y Ddraig Goch* o 1876, “at wasanaeth Y Wladfa Gymreig”. 

## Gyrfa 
Wedi'i eni'n Llanymawddwy ym 1837, bu'n byw yn Sir y Fflint a Dolwyddelan cyn ymfudo gyda'i deulu yn Ebrill 1881, i ofalu am Eglwys Gomer yn Ohio, yn yr Unol Daleithiau. Bu'n ymweld â'r ardal yn ystod Hydref 1880. Roedd yn gefnogwr brwd i achos Y Wladfa hefyd ac yn Olygydd y misolyn *Y Ddraig Goch*.

Ennillodd Y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Treffynnon ym 1869. Bu John Thomas yn tynnu ei lun, gyda'i Goron, tra'n ymweld â Dolwyddelan.

Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Annibynwyr y Bala a bu'n Weinidog gyda'r Annibynwyr wedi hynny. Bu'n feirniad ar gystadlaethau llenyddol mewn Eisteddfodau.

Bu farw yn Portland, Oregon ar y 14 Mehefin 1922.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1922
Categori:Pobl o Ddolwyddelan
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Dewi Bryn Jones

**Dewi Bryn Jones** yw enillydd Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2025. Mae'n wyddonydd cyfrifiadurol ac yn arloeswr ym maes technolegau iaith a thechnolegau lleferydd Cymraeg. Gweithiodd ers 2002 yn yr Uned Technolegau Iaith yng Nghanolfan Bedwyr, Prifysgol Bangor, lle mae'n arwain tîm o ddatblygwyr meddalwedd. Fe'i derbyniwyd i Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llŷn ac Eifionydd 2023 yn 2023, gyda'r enw **Dewi Bryn**.

## Bywyd a Gyrfa 
Ganwyd Dewi Bryn ym Mhwllheli, Gwynedd a graddiodd mewn Gwyddoniaeth Gyfrifiadurol o Brifysgol Efrog. Ar ôl graddio, gweithiodd mewn cwmnïau technoleg yng Nghaergrawnt, Zürich, a Helsinki, y Ffindir. Yn Helsinki, roedd yn gyfrifol am gyfieithu a lleoleiddio meddalwedd Netscape Navigator. Mae ei gyfraniadau nodedig yn cynnwys datblygu'r pecyn meddalwedd Cysgliad, creu'r cynorthwyydd personol Macsen, a datblygu'r ap Lleisiwr.

Dychwelodd i Gymru i weithio i gwmni Draig Technology Cyf., cyn symud ymlaen i Ganolfan Bedwyr yn 2002. Ers hynny, mae ei waith yn yr Uned Technolegau Iaith wedi bod yn allweddol i ddatblygiad technolegau Cymraeg yn y byd digidol: yn ôl yr Athro Deri Tomos, cyn-enillydd y Fedal Wyddoniaeth, “Mae Dewi’n byw ym myd cyfrifiaduron – mae’n rhan greiddiol o’i fywyd, ac rwy’n siŵr ei fod wrth ei fodd gyda’r anrhydedd hwn.”
* Ap Geiriaduron - un o'r datblygwyr.
* Macsen: Creodd yr ap Macsen, sef y cynorthwyydd personol Cymraeg cyntaf, sy'n ymateb i orchmynion llais Cymraeg.
* Adnoddau Termau: Mae'n gyfrifol am ddatblygu a chynnal y Porth Termau Cenedlaethol a fersiynau digidol o eiriaduron Cymraeg gan gynnwys y Bywiadur (Cymdeithas Edward Llwyd).
* Common Voice: Chwaraeodd ran ganolog wrth gynnwys y Gymraeg ym mhrosiect Common Voice Mozilla.

## Anrhydeddau 
* Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2025

## Dolennau allanol
* Dewi Bryn Jones ar GitHub
* ORCID

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfrifiadureg
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Technoleg
Categori:Gwyddonwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Biddy Baxter

Roedd **Joan Maureen "Biddy" Baxter**, MBE (25 Mai 1933 – 10 Awst 2025) yn gynhyrchydd teledu o Loegr. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus fel un o'r grymoedd creadigol pwysicaf y tu ôl i'r rhaglen gylchgrawn plant poblogaidd *Blue Peter* o 1965 i 1988, gan ddyfeisio llawer o'r fformat presennol.

## Bywyd cynnar ac addysg
Cafodd Baxter ei geni yn Ysbyty Regent,  Caerlŷr, i Bryan Reginald Baxter a'i wraig Dorothy Vera, née Briers. Roedd Bryan yn athro, a ddaeth yn gyfarwyddwr cwmni dillad chwaraeon; roedd Dorothy yn bianydd.  Cafodd ei magu yn 'Brydor', Syston Road, Thurmaston yn yr 1930au, yna yn 92 Highway Road yn yr 1940au. 

Astudiodd Baxter yn St Mary's, coleg i fenywod ym Mhrifysgol Durham, rhwng 1952 a 1955.

## Gyrfa
Ar ôl graddio yn y gwyddorau cymdeithasol, ymunodd Baxter â'r BBC fel rheolwr stiwdio ym 1955  a *Listen with Mother* ym 1961. Ar ôl symud i swydd dros dro ym 1962, cafodd swydd barhaol fel cynhyrchydd *Blue Peter* o fis Tachwedd 1962.

Daeth Baxter a'i dirprwy Edward Barnes sy'n ddatblygodd y fformat yn rhaglen lwyddiannus, gyda chyllideb o ddim ond £180 y rhifyn i ddechrau.  

Dyfeisiodd a chyflwynodd Baxter fathodyn *Blue Peter* ym 1963 

## Bywyd personol
Aeth Baxter i fyw yn Hong Kong gyda'r phartner, John Hosier.  Ar ôl dychwelyd o ym 1993, parhaodd Baxter i weithio i'r BBC, fel ymgynghorydd i'r cyfarwyddwyr cyffredinol Michael Checkland a John Birt. Roedd hi wedi dioddef o ganser y fron a chlefyd Alzheimer.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Loegr
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl fu farw o ganser y fron
Abby Meehan

Newyddiadures ffasiwn a ffilm o Gymru oedd **Abby Meehan** (1853&ndash;1931). Mae'n cael ei hystyried yn un o'r menywod cyntaf i gyfrannu'n greadigol at ddatblygiad ffilmiau dogfennol a ffasiwn yng Nghymru, gwledydd Prydain a llawer o wledydd eraill.

Ganwyd Meehan yn Abertawe, i Bartholomew Meehan, gwerthwr llyfrau hynafol o Corcaigh, Iwerddon ac fe'i magwyd mewn teulu Catholig, Gwyddelig. Symudodd y teulu i Bath, Lloegr lle sefydlodd Abby a'i chwaer Catherine siop hetiau tua 1880. Roedd gan Meehan ddiddordeb cynnar mewn sinematograffi ac roedd yn gyfarwydd â John Arthur Roebuck Rudge, dyfeisiwr offer gwyddonol a llusern hud. Roedd Rudge yn arbrofi gyda dilyniant ffotograffig i greu'r rhith o symudiad, cam pwysig tuag at ffilmiau symudol.

Ar ôl marwolaeth ei thad yn 1892, symudodd Meehan i Lundain a daeth yn newyddiadures amlwg o fewn y byd ffasiwn. Sefydlodd gylchgronau megis *The Millinery Record* (1896), *The New Album* (1905), a *The Sportswoman* (1908). Er iddi fynd yn fethdalwr yn 1909, ailgychwynnodd ei gyrfa drwy sefydlu'r *Ladies All-British Fabric and Fashion Association*. Roedd ei gwaith yn hyrwyddo ffasiwn gwledydd Prydain ac yn herio dylanwad Paris.

Yn 1911, cydweithiodd Meehan â Charles Urban, cynhyrchydd ffilm, i greu ffilm ffasiwn liw cyntaf y byd: *Kinemacolor Fashion Gazette*. Roedd y ffilm hon yn gyfwerth â chylchgronau ffasiwn, ac yn rhan o ddatblygiad cynnar y genre *cinemagazine*. Er nad oedd yn gyfarwyddwr ffilm, roedd ei rôl fel trefnydd ac awdur yn hanfodol i'r prosiect. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Merched ym myd ffilm
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Green Party Northern Ireland

**Green Party Northern Ireland** yn blaid wleidyddol yng Gogledd Iwerddon.

## Cyfeiriadau
Categori:Pleidiau gwleidyddol Gogledd Iwerddon
Categori:Gogledd Iwerddon
The Cherry Orchard (ffilm 1999)

Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Michael Cacoyannis yw ***The Cherry Orchard*** a gyhoeddwyd yn 1999. Fe'i cynhyrchwyd yn Gwlad Groeg, Ffrainc a'r Almaen. Lleolwyd y stori yn Ymerodraeth Rwsia a chafodd ei ffilmio yn Bwlgaria. Mae'r ffilm hon wedi'i seilio ar y ddrama *Y Gelli Ceirios* gan Anton Chekhov a gyhoeddwyd yn 1904. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Michalis Cacoyannis.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Gerard Butler, Frances de la Tour, Charlotte Rampling, Melanie Lynskey, Katrin Cartlidge, Michael Gough, Alan Bates, Owen Teale, Xander Berkeley, Tushka Bergen, Ian McNeice, Itzhak Fintzi ac Andrew Howard. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1999. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Matrix* sef ffilm wyddonias gan Lana Wachowski a Lilly Wachowski. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 

## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Michael Cacoyannis ar 11 Mehefin 1922 a bu farw yn Athen.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Michael Cacoyannis nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q315374.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau drama o Wlad Groeg
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Wlad Groeg
Categori:Ffilmiau 1999
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Ymerodraeth Rwsia
Abigail Bergstrom

Mae'r Gymraes **Abigail Bergstrom** (ganwyd Ionawr 1989) yn awdures, yn asiant llenyddol ac yn entrepreneur yn y byd cyhoeddi. Mae hi'n sylfaenydd Bergstrom Studio, ac yn gyn-bennaeth ar Gleam Titles, asiantaeth lenyddol flaenllaw sy'n arbenigo mewn awduron digidol ac arloesol.

## Gyrfa 
Graddiodd Bergstrom mewn Saesneg o Goleg y Brenin, Llundain ac aeth ymlaen i weithio yn y diwydiant cyhoeddi am dros bymtheg mlynedd. Dechreuodd ei gyrfa yn Simon & Schuster, lle bu'n comisiynu ac yn golygu llyfrau. Yn 2017, sefydlodd Gleam Titles, asiantaeth a oedd yn arbenigo mewn awduron sy'n defnyddio cyfryngau cymdeithasol i rannu eu straeon. Ymhlith ei chleientiaid roedd Liv Little, Gina Martin, Chidera Eggerue a Munroe Bergdorf. Yn 2021, lansiodd Bergstrom Studio, cwmni cyhoeddi a oedd hefyd yn cynrychioli awduron. Mae hi wedi helpu dros 35 o lyfrau i gyrraedd rhestrau gwerthiant gorau The New York Times a The Sunday Times, ac mae ei hawduron wedi cael eu henwebu am wobrau megis Gwobr Orwell, Gwobr y Menywod am Ffuglen, a Gwobr Llyfr y Flwyddyn Waterstones.

## Cysylltiad Cymreig 
Cyhoeddodd Bergstrom ei nofel gyntaf, *What a Shame*, yn 2022 gyda Hodder & Stoughton. Cafodd y llyfr ganmoliaeth feirniadol ac fe gafodd ei opsiynu gan Severn Productions i'w addasu ar gyfer y teledu. Cyhoeddwyd ei hail nofel, *Selfish Girls*, yn 2025. Mae'r stori'n archwilio perthnasoedd teuluol cymhleth mewn tref Gymreig, gan adlewyrchu cysylltiad Bergstrom â Cymru.

## Gweithgareddau eraill 
Mae Bergstrom yn ysgrifennu ar gyfer cylchgronau cenedlaethol megis ELLE, Sunday Times Style, Red Magazine, Grazia, ac mae'n adolygu llyfrau ar gyfer Konfekt Magazine. Mae hi hefyd yn cynhyrchu cylchlythyr Substack o'r enw *Something to Say*, sy'n cynnig cyngor am gyhoeddi rhyddiaith, awgrymiadau ar sut i ysgrifennu a sylwebaeth ddiwylliannol. Mae hi'n aelod o fwrdd cynghori Gŵyl Llenyddol Cheltenham ac fe’i henwebwyd fel *Asiant Llenyddol y Flwyddyn* yn 2020. Mae hi wedi cael ei chynnwys yn *The Bookseller 150*, rhestr o'r bobl fwyaf dylanwadol yn y diwydiant llyfrau.

## Cyfeiriadau 
* Bergstrom Studio – Biograffiad swyddogo; adalwyd 15 Awst 2025
* Gŵyl Lyfrau Caeredin – Selfish Girls; adalwyd 15 Awst 2025
* Goodreads – Selfish Girls; adalwyd 15 Awst 2025
* Companies House – Dyddiad geni; adalwyd 15 Awst 2025
* Sonder & Tell – Cyfweliad; adalwyd 15 Awst 2025
* Peters Fraser & Dunlop – Proffil awdur; adalwyd 15 Awst 2025

Categori:Llenorion benywaidd o Gymru
Categori:Asiantau llenyddol
Categori:Entrepreneuriaid o Gymru
Categori:Gwleidyddiaeth a diwylliant
Categori:Genedigaethau 1989
Arolygon barn ar etholiad Senedd Cymru 2026

Dyma restr o arolygon barn ar gyfer etholiad Senedd nesaf Cymru ym mis Mai 2026.

### Rhanbarthol 
## Rhagamcan nifer y seddi 
Bydd 96 sedd yn y Senedd o dan y drefn newydd. Gyda rhai (ond nid pob un) o'r arolygon uchod, mae modd rhagamcan sawl sedd fydd gan bob plaid.

## Gweler hefyd 
* Arolygon barn ar annibyniaeth i Gymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Etholiadau yng Nghymru
Cross Currents (drama)

Drama lwyfan tair act Gymreig, ond yn yr iaith Saesneg, am "Wleidyddiaeth Cymru" yw ***Cross Currents*** gan John Oswald Francis [J. O. Francis]. Cyhoeddwyd y ddrama ym 1922 fel rhan o'r gyfres *Welsh Drama Series*. Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg ym 1924 gan R. Silyn Roberts, o dan yr enw ***Gwyntoedd Croesion***. Bu'r ddrama'n destun trafod tanbaid yng Nghymru'r 1920au yn sgil portreadu'r ddadl rhwng pleidleisio dros Y Blaid Lafur neu Phlaid Genedlaethol i Gymru yng Ngogledd Cymru.

## Crynodeb 
Cyfyng gyngor y Cymro 38 oed Gareth Parry yw canolbwynt y stori, wrth iddo orfod dewis rhwng cynrychioli'r Blaid Lafur mewn etholiad lleol, neu sefyll fel ymgeisydd unigol dros Genedlaetholdeb Cymru, cyn sefydlu Plaid Genedlathol Cymru ym 1924-1925.

Mae'r ddrama wedi'i gosod yn "stydi Brynawel, fferm ger pentref Dinas yng Ngogledd Cymru" yn ystod "wythnos olaf Gorffennaf 1921".

### Act 1 
Sefydlir yn fuan iawn bod tad Gareth, y diweddar "Gwilym Parry, Dinas" wedi bod yn ymgyrchydd brwd dros Genedlaetholdeb Cymru, cyn ei farw cynnar. Mae Gareth yn disgwyl llythyr yn cynnig a chadarnhau "Cadeirdrawiaeth Ecomoni Wleidyddol" iddo yng Ngholeg Abertawe. Nodwyd hefyd bod David Lloyd George yn bwriadu bod yn bresennol, a disgrifiwyd J. O. Francis fel "Prif Ddramodydd Cymru".  Wedi'r perfformiad yng Nghaernarfon, anerchodd Lloyd George y gynulleidfa gan ychwanegu, [yn ôl adroddiad *Yr Herald*] " "Ni ddywedaf ddim am y ddrama a berfformiwyd yma heno", meddai Mr Lloyd George, "ond caf gyfle i wneuthur hynny yn Llanfairfechan yfory. Ni wn beth a ddigwydd yn yr etholiad [1924] (chwerthin). Nid oes amheuaeth nad oes llawer o wyntoedd croesion. Ond ni phair hynny bryder i mi"". Colli i'r Blaid Geidwadol fu hanes Llafur a'r Rhyddfrydwyr yn Hydref 1924, a gwelsom greu Plaid Genedlaethol Cymru ym 1925.

Yn ôl Ioan Williams yn y gyfrol *Y Mudiad Drama Yng Nghymru 1880-1940,* mae diwedd y ddrama yn "'wrthgleimacs llwyr" am bod yr arwr [Gareth] y derbyn y swydd yn Abertawe "er mwyn osgoi dewis rhwng dwy ideoleg y mae'n credu eu bod yn annigonnol. Nid oes gan Gareth unrhyw syniad am yr hyn y dylai dyfodol gwleidyddol Cymru fod, ond gwrthoda'r dewis a gynigir iddo," eglurodd.

Yn y *Western Mail* ym 1926, mae'r dramodydd D. T. Davies yn dadlau bod y cyfieithiad o'r ddrama "mor Gymreig ag unrhyw ddrama a gyfansoddwyd yn y Gymraeg". "They are much more Welsh than one could ever make a translation, however excellent, of a French or a German play. In the former case, the material of the play, the atmosphere produced and the stimulus to write, even though it be in English, have their origin in Wales and Welsh culture, and it is a matter of common equity that these dramas in their Welsh garb be regarded as indigenous efforts. Welsh literature claims them as its own."

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymreig 1922
Categori:Dramâu Cymreig
Adi Taviner

Mae **Abi Taviner** (ganwyd 20 Chwefror 1990) yn chwaraewraig rygbi undeb Cymru sydd wedi chwarae fel asgellwr canol i dîm menywod y Gweilch a thîm rygbi undeb cenedlaethol menywod Cymru. Enillodd ei chap rhyngwladol cyntaf yn 2011, mewn gêm yn erbyn Seland Newydd yng Nghwpan Rygbi'r Byd i Ferched 2010, a daeth ei chais rhyngwladol cyntaf yn erbyn Iwerddon y flwyddyn ganlynol.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Taviner ar 20 Chwefror 1990 yng Nghastell-nedd Port Talbot, Cymru. Yn ôl ei thudalen bywgraffiad ar Undeb Rygbi Cymru yn 2025 ac Eurosport, roedd hi'n 5 troedfedd 5 modfedd (1.65 m) ac yn pwyso , Y tu allan i rygbi, mae Taviner yn gweithio fel achubwr bywyd yn Village Urban Resorts, Abertawe, ac mae hefyd yn chwarae badminton a thenis bwrdd. Yng Nghwpan Rygbi'r Byd i Ferched 2010 yn Llundain, cafodd ei chap rhyngwladol cyntaf i dîm cenedlaethol menywod Cymru mewn gêm yn erbyn Seland Newydd ac aeth ymlaen i chwarae mewn sawl ymgyrch Pencampwriaeth y Chwe Gwlad i Ferched, Enillodd 25 o gapiau rhyngwladol cyn troi'n 26 oed,

Sgoriodd Taviner ei chais rhyngwladol cyntaf mewn gêm yn erbyn Iwerddon ym Mharc Pandy yn 2011.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb benywaidd o Gymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1875

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1875** ym Mhwllheli rhwng 24 a 27 Awst 1875. Roedd yn Eisteddfod answyddogol o dan yr enw Eisteddfod Freiniol Genedlaethol Pwllheli. 

"Enillodd Tudno y Gadair gyda'i awdl ar *"Brydferthwch"* ac yr oedd Llawdden, Gwalchmai ac Islwyn yn beirniadu. Yr oedd hefyd yn amlwg yn yr Eisteddfod hon Ceiriog, Llew Llwyfo, Eos Morlais, James Samage, Edith Wynne, Dr Mary Davies, sydd yn fyw, ac yn un o lywyddion yr Eisteddfod hon [1925]"

"Seisnigaidd iawn oedd awyrgylch yr Eisteddfod honno, ac mae'n amlwg mai aristocratiaid oedd y rhan luosocaf o'r llywyddion. Mae'n amheus a allai'r un ohonynt siarad Cymraeg rhwydd. Wele eu henwau: Syr Watkin Williams-Wynn A.S, Arglwydd Mostyn; Richard Lloyd Edwards, Nanhoron; yr Anrhydeddus Douglas Pennant, ac wedi hynny Arglwydd Penrhyn; Syr H. J. Ellis-Nanney; Syr Love Jones-Parry; Picton Jones ac Owen Evans."

"Rhyw bedwar diwrnod oedd hyd yr Eisteddfod yr adeg honno [...] Nid oedd y rhestr testunau y pryd hwnnw ond pedair tudalen, ac yn edrych yn llawer mwy diaddurn na rhestr testunau ambell i gyfarfod adloniadol a gynhelir yn y dyddiau hyn [1925]. [...] Ffaith arall dra hynod yn hanes rhestr testunau a rhaglen 1875 ydoedd eu bod oll yn yr iaith Saesneg".

Nid oedd "costau oll" yr Eisteddfod "yn cyrraedd mil o bunnau" a chyfanswm y gwobrau ariannol yn "495p".

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Categori:Pwllheli
Aberystwyth 1875
Pwllheli  1875
1875
Categori:1875 yng Nghymru