open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melangell

bawd|Rhan o'r allor yn 1795.
bawd|Gwaith pren yn dylunio chwedl Brochwel; cofnod inc, 
1903

Santes o'r 6ed oedd **Melangell** (Lladin: **Monacella**).

## Hanes a thraddodiad
Yn ôl traddodiad, roedd yn enedigol o Iwerddon ond bu yn ferch i Eithne Wyddelles a Cyfwlch Addfwyn, perthynas i Elen o Gaernarfon. Ffôdd i osgoi priodas oedd wedi ei threfnu iddi gan ei thad, a daeth i Bowys i fyw yn unig ym mhen uchaf dyffryn Afon Tanad yn 590. Un diwrnod daeth Brochwel, Tywysog Powys, (efallai Brochwel Ysgithrog) i'r dyffryn i hela. Ymlidiodd ei gŵn hela ysgyfarnog, a redodd at Melangell a llochesu dan ei gwisg. Gwrthodasant y cŵn mynd ymlaen; rhedasant i ffwrdd dan ubain. Gwnaeth hyn ddigon o argraff ar Brochwel nes peri iddo roi'r dyffryn, a elwir yn awr yn Bennant Melangell iddi.

Daeth Melangell yn arweinydd cymuned Cristnogol fechan yno, ac mae'r eglwys yno wedi ei chysegru iddi. Yn yr eglwys gellir gweld creirfa Melangell, sydd wedi ei ail-adeiladu wedi iddo gael ei ddinistrio adeg y Diwygiad Protestannaidd ac sy'n un o'r esiamplau gorau o'i fath yng ngwledydd Prydain. Ymhen dwyreiniol yr eglwys mae cell fach hanr gron a elwir 'Cell y Bedd' Credir fod Melangell wedi claddu yno. Ail adeiladwyd y cell yn y 20g ar seiliau o'r 10g.

Roedd yr eglwys yn gyrchfan boblogaidd i bererinion yn yr Oesoedd Canol, ac yn ddiweddar mae'r cyngor sir wedi creu llwybr "Pererindod Melangell" yn arwain yno. Mae Melangell yn nawddsant ysgyfarnogod a elwir "wyn bach Melangell" ym Maldwyn.  Yn ail haner yr ugeinfed canrif, gyda diddordeb yn yr amgylchfyd yn tyfu daeth yn poblogaedd fel "nawddsantes" bywyd gwyllt yn cyfredinol.

Mae buchedd Ladin iddi, *Historia Divae Monacellae*, ar gael, yn dyddio o tua'r 15g. Ei dydd gŵyl yw 27 Mai.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

The church of St Melangell - geograph.org.uk - 1267380.jpg|Eglwys Pennant Melangell
Sante Melangell shrine.JPG|Creirfa Melangell yn Eglwys Pennant Melangell
Marker post for the Pererindod Melangell - geograph.org.uk - 600290.jpg|Arwydd: Pererindod Melangell

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau i blant
* Eiry Palfrey, *Melangell* (Gwasg Gomer, 2005)
* Siân Lewis, *Melangell: Ffrind y Sgwarnog*, Cyfres Merched Cymru 6 (Gwasg Carreg Gwalch, 2012)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Eglwys Santes Melangell, Pennant Melangell.

Categori:Merched 7fed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Llangynog, Powys
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Powys
Moya Brennan

Cantores yw **Moya Brennan** (ganwyd **Máire Ní Bhraonáin**, 4 Awst 1952), yn enedigol o Iwerddon, yn ganwr o Wyddeles gyda'r band Clannad.

## Albymau
*1992 - *Máire*
*1994 - *Misty Eyed Adventures*
*1998 - *Perfect Time*
*1999 - *Whisper to the Wild Water*
*2002 - *New Irish Hymns* (with Joanne Hogg and Margaret Becker)
*2003 - *Two Horizons*
*2005 - *Óró - A Live Session*
*2005 - *An Irish Christmas*
*2006 - *Signature*
*2008 - *Heart Strings*

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Cantorion o Iwerddon
Categori:Cantorion Gwyddeleg
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Iwerddon
Doutzen Kroes

Model ffasiwn enwog o Friesland, yn yr Iseldiroedd yw **Doutzen Kroes** (ganwyd 23 Ionawr 1985). Mae hi i'w gweld yn yr hysbysebion ''L'oreal''.

Categori:Ffrisiaid
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Modelau o'r Iseldiroedd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Iseldiroedd
Coreeg

Prif iaith De Corea a Gogledd Corea yn nwyrain Asia yw **Coreeg** (De Corea: 한국어 (Hangug-eo); Gogledd Corea: 조선말 (Joseon-mal)). Caiff ei siarad gan tua 78 miliwn o bobl ledled y byd. Mae Coreeg yn cael ei ysgrifennu yn ffonetig gyda'r wyddor Hangeul.

## Cyfeiriadau

Categori:Ieithoedd Coreaidd
Categori:Ieithoedd Corea
Categori:Ieithoedd Tsieina
Ectogram

__NOTOC__

alt=Ann Matthews, Ectogram|bawd|350px|Ann Matthews, Ectogram
Band o ardal Bangor oedd **Ectogram** a grewyd, o weddillion y band Fflaps pan wahanodd hwnnw yn 1993.

Ei aelodau oedd Ann Matthews, Alan Holmes y ddau gynt o Fflaps a Maeyc Hewitt. Bu farw Maeyc Hewitt yn 2015.

Yn ystod 2005, chwaraeodd Ectogram nifer o gyngherddau gyda'r grŵp Almaeneg *Faust*, gan ymuno â nhw ar lwyfan o bryd i'w gilydd am berfformiadau ar y cyd. Yn 2012 roeddent yn fand cyfeilio i gyn aelod *Can*, Damo Suzuki.

## Disgograffi 
### Albymau
* ''I Can't Believe It's Not Reggae!*, 1996, (Ankst)
* *All Behind the Witchtower*, 2000, (Ankstmusik)
* *Tall Things Falling*, 2002, (Ankstmusik)
* *Electric Deckchair*, 2005, (Ankstmusik)
* *Concentric Neckwear*, 2006, (Pure Pop For Now People)
* *Fluff on a Faraway Hill*, 2007, (Klangbad)
* *Exo-celestial* - feinyl LP gyda CD, (Turquoise Coal) 2012

### Senglau ac EPs
*1994 *Spio Trwy Tylla* - (Atol)
*1995 *Mary* - (Atol)
*1995 *Spoonicon EP* - (Ankst)*
*1997 ''Eliot's Violet Hour* - (Ankst)
*1998 *Spitsbergen* - (Ochre)
*1999 *Evanescence*  - (Ochre)
*2006 *Y Lleill EP* - (Ankstmusik)

### Cydweithrediad â Eraill
* *Stolen Ecstasy*, 1998, gyda Flowchart (100 Guitar Mania)
* *Spitsbergen Part 4*, 1998, gyda The Land of Nod (Ochre)
* *Füxa vs. Ectogram*, 2001, gyda Füxa (Ochre)

### Cyfraniadau mewn Casgliadau
* *S4C Makes Me Want to Smoke Crack*, 1995, (Atol)
* *Triskadekaphilia*, 1995, (Ankst)
* *Plan Boom*, 1996, (What’s That Noise)
* *Angels With Big Wings*, 1997, (Ankst)
* *Floralia Vol 3*, 1999, (Wot 4)
* *Croeso 99*, 1999, (Ankstmusik)
* *Through the Square Window*, 1999, (Blue Flea)
* *Yr Agog*, 2000, (Oggum)
* *The Stooges*, 2001, (Snowdonia)
* *Radio Crymi Playlist Vol. 1* (1988-1998), 2003, (Ankstmusik)
* *Nødutgang*, 2007, (Go To Gate)
* *Klangbad Festival'', 2007, 2007, (Klangbad)

## Dolenni Allanol 
* http://www.myspace.com/ectogram Safle MySpace Ectogram
* http://www.ectogram.co.uk/ Gwefan Ectogram
*   https://web.archive.org/web/20041211211123/http://www.bbc.co.uk/wales/music/sites/ectogram/pages/ectogram_biography.shtml Bywgraffiad Ectogram ar wefan y BBC

Categori:Bandiau Cymreig
Tim Henman

Chwaraewr tenis o Loegr yw **Timothy Henry "Tim" Henman** OBE (ganwyd 6 Medi, 1974 yn Rhydychen).

Ef yw'r chwaraewr Prydeinig cyntaf ers Roger Taylor yn yr 1970au i gyrraedd rowndiau cynderfynol Pencampwriaeth Senglau Dynion Wimbledon. Ef yw'r chwaraewr Prydeinig mwyaf llwyddiannus yn Oes Agored Tenis, ar ôl cyrraedd chwe rownd gynderfynol Gamp Lawn a dal safle rhif 4 yn nhabl detholion y byd. Ei steil chwarae yw serfio a folïan.

Wnaeth ymddeol o denis proffesiynol ar ôl cynrychioli Prydain yn erbyn Croatia yng Nghwpan Davis Medi 2007.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol 
*  Proffil ATP Tour ar gyfer Henman

Categori:Chwaraewyr tenis o Loegr
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996
Categori:Pobl o Swydd Rydychen
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1974
Hugo Chávez

Arlywydd Feneswela o 1999 hyd 2013 oedd **Hugo Rafael Chávez Frías** (IPA:  (28 Gorffennaf 1954 – 5 Mawrth 2013). Fel arweinydd y Chwyldro Bolifariaidd hybodd ei weledigaeth o sosialaeth ddemocrataidd drwy ddiwygio cymdeithasol ac roedd yn feirniadol iawn o bolisïau tramor yr Unol Daleithiau.

Dywedir iddo sefydlu mudiad asgell-chwith o'r enw Fifth Republic Movement wedi methiant y ''coup d'état'' i ddiorseddu'r Arlywydd Carlos Andrés Pérez yn 1992. Cafodd ei ethol yn Arlywydd ei wlad yn 1998 gyda maniffesto yn addo cynorthwyo'r tlodion. Cafodd ei ail-ethol i'r swydd yn 2000, yn 2006 ac yn 2012. O fewn ei wlad roedd yn frwdfrydig iawn dros datblygiadau economaidd amgen; gan ganolbwyntio hefyd ar estyn llaw i wledydd eraill yn Ne America.

Roedd yn ddyn oedd yn barod iawn i ddweud ei farn, gan greu gelynion a chyfeillion gyda phob brawddeg, bron. Hona Llywodraeth yr Unol Daleithiau ei fod yn fygythiad i systemau democrataidd America Ladin.

## Y cyfnod cynnar
Cafodd ei fagu ar aelwyd gweithiol yn Sabaneta, Barinas. Wedi cyfnod fel swyddog yn y fyddin sefydlodd MBR-200 yn y 1980au cynnar gyda'r nod o ddymchwel Llywodraeth yr Arlywydd Carlos Andrés Pérez. Yn 1992 aflwyddiannus oedd ei ymdrech i wneud hyn drwy ''coup d'état'' a chafodd ei garcharu am ddwy flynedd. Yn dilyn ei ryddhau o'r carchar sefydlodd plaid sosialaidd, democrataidd o'r enw Mudiad y Pumed Gweriniaeth.

## Diwygio cymdeithasol
Yn 1998 fe'i etholwyd yn Arlywydd Feneswela. Canlyniad ei bolisiau i adfer diwydiant a chymdeithas (Cyfansoddiad Newydd y Llywodraeth, 1999) oedd: gwladoli sawl diwydiant allweddol, cynyddu nawdd y Llywodraeth ym maesydd iechyd a gofal ac addysg, a lleihau tlodi.

## Beirniadu George W. Bush 
Ar 20 Medi, 2006, areithiodd Chávez i Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig gan gondemnio George W. Bush (Arlywydd yr Unol Daleithiau ar y pryd) yn hallt. Yn yr araith, fe alwodd ef Bush yn "Ddiafol", gan gyfeirio at y ffaith i Bush fod yn areithio yn yr un fan y diwrnod cynt "to share his nostrums to try to preserve the current pattern of domination, exploitation and pillage of the peoples of the world."   Er iddo gael ei feirniadu am hyn gan y cyfryngau a gwleidyddion led-led y byd,   fe dderbyniodd Chávez gymeradwyaeth frwdfrydig..

## Salwch a marwolaeth
Bu farw ar 5 Mawrth 2013 yn dilyn dwy flynedd o frwydro yn erbyn cancr. Cyhoeddwyd cyfnod saith niwrnod o fwrnio cenedlaethol drwy'r wlad i'w goffáu.

## Gweler hefyd 
* ¿Por qué no te callas?

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Feneswela
Categori:Catholigion o Feneswela
Categori:Chwyldroadwyr o Feneswela
Categori:Pobl o Feneswela o dras Affricanaidd
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Gwleidyddion Catholig
Categori:Gwrthryfelwyr o Feneswela
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Milwyr o Feneswela
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Sosialwyr Cristnogol
Categori:Sosialwyr o Feneswela
Padarn

220px|bawd|Sant Padarn. Eicon Uniongred o Lydaw.

Santo Gymru neu Lydaw oedd **Padarn**, Lladin: *Paternus* (bl. naill ai tua OC 560 neu 15 Ebrill 510 Dethlir ei Ŵyl mabsant ar 16 Ebrill.

## Eglwysi
Enwyd nifer o eglwysi yng Ngheredigion a Powys ar ei ôl; yr enwocaf ohonynt yw Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Eglwysi eraill yw Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Trefeglwys yng Ngheredigion a Llanbadarn Fynydd a Llanbadarn-y-garreg ym Mhowys. Mae gweddillion hen eglwys y dywedir ei bod wedi ei chysegru iddo ger Llanberis yng Ngwynedd, felly mae'n debyg mai ef a roddodd ei enw i Lyn Padarn a Dolbadarn gerllaw.
bawd|chwith|Delwedd o Badarn yn Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr

## *Buchedd Padarn*
Mae'r unig fuchedd iddo, yn y casgliad B.M. Vespasian A, xiv, yn ddiweddar. Dywedir yno ei fod yn frodor o Lydaw, ond cred G. H. Doble nad yw hyn yn gywir, ac mai brodor o dde-ddwyrain Cymru ydoedd yn ôl pob tebyg. Mae'r enw Lladin "Paternus" yn un cyffredin, a chredir fod hanes Padarn wedi ei gymysgu ag o leiaf ddau sant o Lydaw sy'n dwyn yr un enw. Mae **Patern**, esgob Gwened yn un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw.

## Eglwysi a gysegrwyd i Padarn 
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q770633 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Gweler hefyd
* Tro Breizh

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Llanberis
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Mihangel Morgan

Mae **Mihangel Morgan** (ganwyd 7 Rhagfyr 1955, Trecynon) yn awdur a bardd Cymraeg sy'n ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth. Newidiodd ei enw o Michael Finch i Mihangel Morgan yn ei ugeiniau cynnar, gan gymryd cyfenw ei fam cyn iddi briodi. Bu'n geinlythrennydd (caligrapher) yn Rhuthun, Sir Ddinbych ar ddechrau'r 80au ac mae bellach yn byw ym mhentref Tal-y-bont yng Ngheredigion.

Daw'n wreiddiol o Aberdâr, Rhondda Cynon Taf ac mae'n ddyn hoyw sy'n gwbl agored am ei rywioldeb. Cafodd ei hyfforddi fel ceinlythrennydd a bu'n dysgu hyn i fyfyrwyr am flynyddoedd cyn graddio. Enillodd Y Fedal Ryddiaith yn 1993 gyda'i nofel *Dirgel Ddyn* a chafodd ei lyfr *Digon o Fwydod* ei enwi ar restr hir Llyfr y Flwyddyn yn 2006.

## Gwobrau ac anrhydeddau 
* Y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993, *Dirgel Ddyn*

## Llyfryddiaeth 
* *Diflaniad Fy Fi*,  cerddi (Cyhoeddiadau Barddas, 1988)
* *Beth yw Rhif Ffôn Duw?*,  cerddi (Cyhoeddiadau Barddas, 1991 
* *Hen Lwybr a Storïau Eraill*, straeon byrion (Gwasg Gomer, 1992)
* *Dirgel Ddyn*, nofel (Gwasg Gomer, 1993; ail-argraffiad Y Lolfa,  2006)
* *Saith Pechod Marwol*, straeon byrion (Y Lolfa, 1993)
* ''Te Gyda'r Frenhines*, straeon byrion (Gwasg Gomer, 1994)
* *Tair Ochr y Geiniog*, straeon byrion (Gwasg Gomer, 1996)
* *Llên y Llenor: Jane Edwards*, astudiaeth academig (Gwasg Pantycelyn, 1997)
* *Melog*, nofel (Gwasg Gomer, 1997)
* *Darllen Ffilmiau*, astudiaeth academig (Prifysgol Cymru Aberystwyth, 1998)
* *Dan Gadarn Goncrit*, nofel (Y Lolfa, 1999)
* *Y Corff yn y Parc*, straeon byrion (Gwasg Carreg Gwalch, 1999)
* *Llên y Llenor: Caradog Prichard*, astudiaeth academig (Gwasg Pantycelyn, 2000)
* *Cathod a Chŵn*, straeon byrion (Y Lolfa, 2000)
* *Modrybedd Afradlon*, stori fer ar gyfer dysgwyr (Gwasg Gomer, 2000)
* *Creision Hud*, cerddi i blant (Y Lolfa, 2001)
* *Y Ddynes Ddirgel*, nofel (Y Lolfa, 2001)
* *Pan Oeddwn Fachgen*, nofel (Y Lolfa, 2002)
* *Croniclau Pentre Simon*, nofel (Y Lolfa, 2003)
* *Digon o Fwydod*, cerddi i blant (Cyhoeddiadau Barddas, 2005) 
* *Cestyll yn y Cymylau*, nofel (Y Lolfa, 2007)
* *Pantglas*, nofel (Y Lolfa, 2011)
* *Pygiana ac Obsesiynau Eraill*, ysgrifau (Y Lolfa, 2013)
* *Y Planhigyn*, nofel i blant (Y Lolfa, 2014)
* *Kate Roberts a'r Ystlum a Dirgelion Eraill*, straeon byrion (Y Lolfa, 2012)
* *60*, nofel (Y Lolfa, 2017)
* *Hen Bethau Anghofiedig*, stori ysbryd (Y Lolfa, 2017)
* *Hen Ieithoedd Diflanedig*, cerddi (Cyhoeddiadau Barddas, 2018)

## Astudiaethau
* Rhiannon Marks, *Y Dychymyg Ôl-fodern: Agweddau ar Ffuglen Fer Mihangel Morgan'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2020)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Bywgraffiad ar wefan BBC Cymru
* Proffil  ar wefan Prifysgol Aberystwyth

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion LHDT o Gymru

Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Zeno

Gallai **Zeno** gyfeirio at un o sawl person:

*Zenon o Elea (c.490–c.430 CC), athronydd, disgybl Parmenides.
*Zenon o Citium (333-264 CC), sefydlydd ysgol athroniaeth y Stoiciaid 
*Zenon o Tarsus (3g CC), athronydd Stoic 
*Zenon o Sidon (ganrif 1af CC), athronydd Epicwraidd 
*Zeno o Verona (4g OC), sant
*Zeno (ymerawdwr) (c. 425–491 OC), ymerawdwr Bysantaidd 
*Y brodyr Zeno (14g), Nicolo ac Antonio, fforwyr o Fenis 
*Apostolo Zeno (18g), bardd a chyfansoddwr opera
----
Lennox Berkeley

Cyfansoddwr o Loegr oedd **Syr Lennox Randal Francis Berkeley** (12 Mai 1903&nbsp;– 26 Rhagfyr 1989).

## Gwaith cerddorol
* *Serenade for Strings* (1939)
* *Divertimento* (1943)
* *Four Poems of St Teresa of Avila* (1947)
* *Trio for Horn, Violin, and Piano* (1953)
* *A Dinner Engagement* (1954, opera)
* *Missa Brevis* (1960)

### Crynoddisg
* *A Dinner Engagement* - Chandos CHAN10219
* *Missa Brevis* - Naxos 8.557277
* *Serenade for Strings* - Chandos CHAN 9981

## Dolenni allanol
* Lennox Berkeley, Chester Music (yn Saesneg)
*The Lennox Berkeley Society (yn Saesneg)

Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
Gilbert Hunter Doble

Clerigwr Anglicanaidd o Gernyw oedd **Gilbert Hunter Doble** (26 Tachwedd 1880 – 15 Ebrill 1945). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith ysgolheigaidd ar saint Cernyw, Cymru a Llydaw.

Ganed ef yn Penzance, Cernyw, ac addysgwyd ef yng Ngholeg Exeter, Rhydychen, a Choleg Diwinyddol  Ely. Ordeiniwyd ef yn 1907. Bu'n gurad cynorthwyol mewn nifer o leoedd yng Nghernyw a Lloegr, yn gurad Redruth ac yna yn ficer Wendron yng Nghernyw. Yn 1935, gwnaed ef yn Ganon er anrhydedd yn Eglwys Gadeiriol Truro.

Ysgrifennodd lawer ar seintiau Cernyw, Cymru a LLydaw, gan ganolbwyntio ar ddadansoddi'r bucheddau o'r Canol Oesoedd. Cyhoeddoedd astudiaethau ar lawer o saint, ar wahân yn y lle cyntaf. Ail-gyhoeddwyd ei waith ar nifer o saint Cymreig, Dyfrig, Illtud, Paulinus Aurelianus, Teilo ac Oudoceus, yn gyfrol wedi ei golygu gan D. Simon Evans dan y teitl *Lives of the Welsh Saints* (1971).

### Anhawsterau 
Anhawster sy'n codi wrth defnyddio gwaith Doble oedd ei fethiant i credu fod menywod yn medru arwain cymynedau neu teithio yn rheolaidd. Credodd fod y mynaich a ysgrifennodd amdanynt wedi gwneud gangymeriad. Ceisiodd cywiro neu cysoni trwy troi ambell santes yn ddyn ac uno seintiau oedd yn gweithio yn agos at ei gilydd. E. e. Awgrymodd dod dau sant a elwid Non, un yn fenyw a esgorodd ar Ddewi a'r llall yn dyn oedd wedi teithio a sefydlu cymunedau.

## Cyfeiriadau
Categori:Cernywiaid
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Hanesyddion o Loegr
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Ysgolheigion Celtaidd
Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900

***Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900*** yw teitl cyfrol arloesol gan yr ysgolhaig Syr Thomas Parry (1904 - 1985) ar hanes llenyddiaeth Gymraeg. Fe'i cyhoeddwyd yn 1944 gan Wasg Prifysgol Cymru.

Mae'r llyfr yn garreg filltir yn hanes llenyddiaeth Gymraeg ac ysgolheictod Cymraeg am ei fod yr ymgais cyntaf i ysgrifennu arolwg o hanes llenyddiaeth Gymraeg yn ei grynswth (nid yw'n cynnwys llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif am ei fod yn rhy gynnar i wneud hynny ar y pryd, ym marn yr awdur). Cyn cyhoeddi'r gyfrol cafwyd sawl llyfr ar gyfnodau yn hanes llenyddiaeth Gymraeg, yn arbennig ar lenyddiaeth yr Oesoedd Canol, ond heb ei drin fel un pwnc cyfan, ac roedd hyn yn ddiffyg amlwg mewn cymhariaeth â'r sefyllfa yn achos nifer o lenyddiaethau eraill.

Mae Thomas Parry yn rhannu ei waith yn ôl cyfnod, yn hytrach na themâu. Ceir 13 o benodau, yn rhychwantu cyfnod o bron i 1500 mlynedd. Mae llenyddiaeth gynnar a llenyddiaeth yr Oesoedd Canol yn cael tua hanner y gyfrol, gyda phennodau ar Yr Hengerdd, Canu'r Bwlch ("Amryfal Hen Ganu"), Rhyddiaith Cymraeg Canol, Beirdd y Tywysogion ("Barddoniaeth Llys") a Beirdd yr Uchelwyr ("Barddoniaeth yr Uchelwyr"). Neilltuir pennod gyfan i waith Dafydd ap Gwilym. Mae gweddill y gyfrol yn dilyn trefn gronolegol, o gyfnod y Dadeni Dysg hyd diwedd y 19g, gyda'r olaf yn cael ei rhannu'n dair pennod.

Er nad yw heb ei ddiffygion - yn bennaf oherwydd y cynnydd mewn gwybodaeth er ei gyhoeddi - roedd cyhoeddi'r llyfr yn hwb sylweddol i astudiaethau ar lenyddiaeth Gymraeg. Un o'i rinweddau yw'r modd y dangosodd Thomas Parry yn eglur ac yn awdurdodol mai ffugiadau llenyddol oedd llawer o'r hyn a gyhoeddwyd o lawysgrifau Iolo Morganwg. Yn ogystal mae'r llyfr yn ceisio gosod hanes llenyddiaeth Gymraeg yn ei gyd-destun cymdeithasol.

Cyfieithwyd y gwaith i'r Saesneg gan H. Idris Bell dan y teitl *A History of Welsh Literature* yn 1955. Ychwanegodd Bell atodiad ar lenyddiaeth Gymraeg yr 20g.

## Gweler hefyd
*Llenyddiaeth Gymraeg

Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1944
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig
Categori:Ysgolheictod Cymraeg
Samson (sant)

Sant o Gymru a ymsefydlodd yn Llydaw oedd **Samson** (c. 485 — c. 565), Llydaweg:**Samzun**. Mae'n un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw.

## Hanes a thraddodiadau
Ceir buchedd Ladin gynnar i Samson, y *Vita Sancti Samsonis*, a ysgrifennwyd rywbryd rhwng 610 ac 820. Dywedir ei fod yn fab i Amwn o Ddyfed ac Anna o Went. Cafodd ei addysgu gan sant Illtud yn Llanilltud Fawr, a daeth sant Dyfrig yno i'w ordeinio yn ddiacon ac yn ddiweddarch yn offeiriad. Treuliodd amser ar Ynys Bŷr ym mynachlog Pŷr ei hun, a daeth yn abad yno wedi marwolaeth Pŷr.

Teithiodd i Iwerddon, lle mae eglwysi wedi eu cysegru iddo yn Balgriffin ger Dulyn ac yn Ballysamson. Dychwelodd i Ddyfed i fyw fel meudwy am gyfnod, a chysegrodd Dyfrig ef yn esgob ar Ddydd Gŵyl Cadair Pedr. Gellir rhoi dyddiad pendant i'r digwyddiad yma o'r manylion yn ei fuchedd, sef 22 Chwefror 521. Treuliodd rai blynyddoedd yng Nghernyw; yn wir, mae yno ynys, sy'n rhan o Ynysoedd Syllan (*Scilly Isles*) wedi ei alw ar ei ôl. Wedi cyfnod yma, hwyliodd i Lydaw, lle sefydlodd fynachlog yn Dol. Dywedir i sant Teilo ymweld ag ef yma yn 547, wedi iddo ffoi o Gymru rhag y Fad Felen.

Dywedir iddo fedru rhyddhau Iudual, tywysog gogledd Llydaw, oedd yn cael ei ddal yn garcharot ym Mharis gan Childebert, brenin y Ffranciaid, ac ymwelodd a'r ddinas eto yn 556, pan oedd yn bresennol mewn senedd esgobol. Arwyddodd ddogfen yma fel *Samson peccator episcopus*.

Ei wylmabsant yw 28 Gorffennaf.

### Llefydd sy'n gysylltiedig â Samson
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q1269091.
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Gweler hefyd
* Tro Breizh

Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Esgobion o Lydaw
Categori:Genedigaethau'r 480au
Categori:Marwolaethau'r 560au
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Ravenna

Dinas hynafol a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal, yw **Ravenna**, sy'n brifddinas talaith Ravenna yn rhanbarth Emilia-Romagna. Fe'i lleolir ger arfordir Môr Adria. Mae'n borthladd a gystylltir â Môr Adria gan gamlas.

Roedd poblogaeth y gymuned yng nghyfrifiad 2011 yn 153,740.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Ravenna gan y Sabiniaid. Bu'n ddinas o gyfnod yr Umbriaid ymlaen ac mae'n bosibl iddi gael ei gwladychu gan yr Etrwsciaid. Syrthiodd i'r Rhufeiniaid yn yr 2g CC.  Cryfhawyd y ddinas gan yr ymerawdwr Augustus, a adeiladwyd camlesi yno a phorthladd milwrol. Roedd yn brifddinas yr Ymerodraeth Rufeinig yn y Gorllewin (402–476), teyrnas yr Ostrogothiaid (476–526) a rhaglawiaeth Fysantaidd Ravenna ar ôl hynny (584–751). Yn 751 cafodd y ddinas ei meddiannu gan y Lombardiaid a daeth yr Oes Aur i ben. Dirywiodd i fod yn dref fechan ddinod yn yr Oesoedd Canol. Yn 1431 fe'i cipiwyd gan Gweriniaeth Fenis. Dim ond ar ôl i'r wlad gael ei huno gan Garibaldi a sefydlu gwladwriaeth fodern yr Eidal y dechreuodd Ravenna adfywio. Erbyn heddiw mae'n ganolfan masnach a diwydiant ac mae'n un o atyniadau twristaidd mwyaf yr Eidal.

Mae'r ddinas yn enwog am yr adeiladau o'r cyfnodau cynnar a'r mosaics sy'n eu haddurno, sy'n cynnwys Mawsolëwm Theodoric, eglwys San Vitale, Mawsolëwm Galla Placida, eglwys Sant'Apollinare in Classe, Palas Theodoric a'r *Duomo* (eglwys gadeiriol).

[bawd|dim|Mawsolëwm [Theodoric yn Ravenna, sy'n esiampl bwysig o bensaernïaeth y Gothiaid]]

## Enwogion
*Barbara Longhi (1552–1638), arlunydd
*Romolo Gessi (1831–1881), fforiwr
*Giuseppe Vitali (1875–1932), mathemategydd

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Emilia-Romagna
Categori:Porthladdoedd yr Eidal
Categori:Talaith Ravenna
Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Llenyddiaeth Fanaweg

**Llenyddiaeth Fanaweg**, sef llenyddiaeth yn yr iaith Fanaweg, yw'r lleiaf o'r llenyddiaethau Celtaidd.

Credir fod yr iaith Fanaweg, sy'n un o'r ieithoedd Celtaidd sy'n tarddu o'r Goideleg (gyda Gwyddeleg a Gaeleg), wedi ei chyflwyno i Ynys Manaw gan ymsefydlwyr Gwyddelig yn y 4g neu'r 5g OC, ond tan ddechrau'r cyfnod modern dim ond enwau lleoedd ac enwau personol sy'n dyst i'r cyfnod cynharaf yn hanes yr iaith. Mae'r testunau cynharaf y gellir eu dyddio yn perthyn i'r 18g. Rhwng cloriau un o'r llawysgrifau hyn ceir copi o hanes mydryddol Ynys Manaw o gyfnod cyflwyno Cristnogaeth i'r ynys ymlaen i ddiwedd yr Oesoedd Canol, testun sydd i'w ddyddio i'r 16g, efallai.

Prin iawn yw'r testunau seciwlar yn y Fanaweg cyn yr 20g, ond cafwyd sawl testun crefyddol. Cyfieithwyd o'r Saesneg y Llyfr Gweddi Gyffredin a'r Beibl yn yr 17g a'r 18fed. Mae'r Beibl Manaweg  argraffedig cynharaf yn dyddio o 1771/1775 ac yn gosod safon i orgraff fodern yr iaith Fanaweg. Cyfieithiad ar y cyd ydoedd, gan offeiriaid yr ynys dan olygyddiaeth gyffredinol Philip Moore. Cafwyd argraffiadau eraill yn 1777 a 1819. Ceir testunau canu crefyddol tebyg i garolau (*carval*) yn y cyfnod hwnnw hefyd, sydd yn deillio o'r cyfnod cyn y Diwygiad Protestannaidd efallai. Gwŷr eglwysig oedd yr awduron cyntaf, ond yn y 19g cafodd y *carval* ei addasu gan y werin ar gyfer caneuon crefyddol poblogaidd.

Cafodd y llyfr argraffedig cyntaf yn yr iaith, *Coyrle Sodjeh*, ei gyhoeddi yn 1707; roedd yn gyfieithiad o gatecism gan yr Esgob Thomas Wilson. Yn 1796, cyhoeddwyd fersiwn Manaweg talfyredig o *Goll Gwynfa* John Milton, gan Thomas Christian, ficer Marown rhwng 1780-1799.

Ceir yn ogystal sawl llyfr gramdeg a geiriadur. Cadwyd rhai chwedlau a chaneuon llafar, ond ni chawsant eu cyhoeddi tan yr 20g, e.e. gan William Cashen yn ei gyfrol *Manx Folkore* (cyhoeddwyd gan *Yn Cheshaght Ghailckagh* yn 1912).

Ystyrir Edward Faragher, (Neddy Beg Hom Ruy, 1831-1908) o Cregneash fel yr olaf o'r ysgrifenwyr Manaweg brodorol yn yr hen draddodiad. Roedd yn fardd, a ysgrifennai ar bynciau crefyddol yn bennaf. Ond mewn rhai o'i straeon ceir atgofion am ei fywyd fel pysgotwr. Yn 1901 cyhoeddwyd *Skeealyn Aesop*, detholiad o chwedlau Aesop.

Gydag adfywiad yr iaith Fanaweg yn ail hanner yr 20g, mae llenyddiaeth newydd wedi dechrau cael ei chreu, yn cynnwys *Contoyryssyn Ealish ayns Cheer ny Yindyssyn*, cyfieithiad Manaweg o *Alice in Wonderland*, gan Brian Stowell, a gyhoeddwyd yn 1990. Ym Mawrth 2006, cyhoeddwyd y nofel hir gyntaf erioed yn y Fanaweg: *Dunveryssyn yn Tooder-Folley* ("Y Llofruddiaethau Fampyr"), hefyd gan Brian Stowell.

## Dolenni allanol
*Testun Manaweg *Skeealyn Aesop*
*Erthygl yn *Isle of Man Today* ar *Dunveryssyn yn Tooder-Folley* 


Manaweg
Manaweg
Categori:Manaweg
Pibau Cymreig

[250px|bawd|Antwn Owen Hicks a Gafin Morgan yn chwarae pibau Cymreig yng ngŵyl [An Oriant, Awst 2008]]
 yn 2024 gyda Sam Petersen oedd hefyd yn Avanc, yn canu'r pibgod (y gaita o Galisia)]]
Offerynnau cerdd yw'r **pibau Cymreig**. Ceir sawl math, e.e. pibgorn, côd-biban, pibgod, pibgwd, pibau cyrn, pibau cwd, bacbib, pibau gwynt.

Ceir tystiolaeth am bibau gwynt yng Nghymru o'r 10g ymlaen, ond bu i'r traddodiad farw erbyn diwedd y 19g oherywdd newid mewn ffasiwn a chwaeth cerddorol a dylanwad y mudiad Methodistaidd a filwriodd, ar y cychwyn, yn erbyn cerddoriaeth 'werin' am resymau crefyddol. Erbyn hyn, dim ond un enghraifft o bibau gwynt Cymreig a geir, a hynny yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan.

Serch hynny, cafwyd adfywiad mewn diddordeb mewn canu'r pibau ers yr 1980au.

Bydd 'badgad' o bipwyr Cymreig yn arwain Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth bob blwyddyn. Ymhlith y rhai bu'n gorymdeithio bu Gwilym Bowen Rhys (cyn leisydd grŵp y Bandana) a Geraint Roberts o Ystalyfera. Yn 2024 canwyd tonau *Hoffed ap Hywel*, *Crwtyn Llwyd*, a *Chalon Lân* ar y pibau gan 'Bagad Sblot' sef, Sam Petersen a Rhodri Gibbon o'r grŵp gwerin, Avanc o Gaerdydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Pibau Cymru Erthygl ar wefan 'Lleoli i Mi' y Gogledd Orllewin y BBC
*Welsh Bagpipe Welsh Hornpipe: Blog am bibau Cymraeig gan Ceri Rhys Matthews (Saesneg)
*Pibydd Glantywi: Blog dwyieithog gan bibau Cymreig
*Tim Eastwood Wales Border Bagpiper Sianel Youtube pibydd sy'n canu'r pibau Cymreig a phibau eraill

Categori:Offerynnau cerdd o Gymru
Llanbedrgoch

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llanbedr", gweler Llanbedr (gwahaniaethu).''

bawd|Eglwys Sant Pedr

Pentref a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llanfair Mathafarn Eithaf, Ynys Môn, yw **Llanbedrgoch** () (hefyd **Llanbedr-goch**). Saif ar ffordd gefn ychydig i'r gorllewin o'r briffordd A5025 rhwng Pentraeth a Benllech. Mae gwarchodfa natur Gors Goch yn gorwedd ar llyn rhewlifol hynafol.

## Hanes
Roedd dau enw amgen ar y pentref a'r plwyf yn y gorffennol, pan fu'n rhan o gwmwd Dindaethwy, sef: 
****Llanfair Mathafarn Wion***. Enw'r plwyf, ar ôl treflan ganoloesol Mathafarn Wion (er mwyn gwahaniaethu rhyngddo a Llanfair Mathafarn Eithaf). Enw arall ar Fathafarn Wion oedd Mathafarn Fechan. Pennaeth lleol oedd Gwion; ceir Croes Wion ger Benllech.
****Llanfeistr***. Enw personol yw 'Meistr' yn yr achos yma. Roedd ysgol gyntaf Llanbedrgoch ar safle'r ganolfan.

Ysgol Gynradd Llanbedrgoch yw ysgol y pentref.

Agorwyd yr ysgol yn  y flwyddyn 1901.

Ers talwm roedd yna siop, post a dau ofaint yn y pentref.

## Galeri

File:Llanbedrgoch 01.jpg|bawd|Yr hen ganolfan
File:Llanbedrgoch 02.jpg|bawd|Tŷ Croes
File:Llanbedrgoch 03.jpg|bawd|Cefn yr ysgol
File:Llanbedrgoch 04.jpg|bawd|Cae yr ysgol
File:Llanbedrgoch 05.jpg|bawd|Yr ysgol

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Redknap, Mark *Y Llychlynwyr yng Nghymru: ymchwil archaeolegol*  (Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru, 2000) ISBN  072000487x

## Dolen allanol
*Cloddio gan Angueddfa Genedlaethol Cymru ar y safle Lychlynnaidd 

Categori:Llanfair Mathafarn Eithaf
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
The Pipettes

Band bop *indie* Prydeinig oedd **The Pipettes**, gyda rhai o'r aelodau'n byw yn Brighton ar y pryd.  Cymharwyd eu cerddoriaeth i grwpiau merched y 60au megis The Shangri-Las a The Ronettes.

## Arolwg 
Ffurfwyd y grŵp gan y hyrwyddwr, cyflawnwr a gitarydd, Monster Bobby, yng nghanol 2003 gyda'r bwriad o adfywio sŵn bop traddiodiadol Phil Spector a rhoi troad fodern arni, wedi iddo sylwi ar yr ymateb a gafodd grŵpiau merched gan y dorf yn ystod ei ymddangosiadau *DJ*. Mae Monster yn cynorthwyo'r gantores, bardd a ffotograffydd Julia Clark-Lowes, a gafodd ei hysbrydoli gan lyfr *The Manual* Bill Drummond (a Jimmy Cauty).

Cyfeiriodd un beirniad mai "arbrawf mewn pop".

## Aelodau 
* Ani Pipette (Ani Glass) – Llais ac allweddellau
*Becki Pipette neu RiotBecki (enw go iawn Rebecca Stephens) – Llais
* Gwenno Pipette (Gwenno Saunders) – Llais ac allweddellau
* Rose Pipette neu Rosay (Rose Dougall) – Llais ac allweddellau
* Monster Bobby (Bobby Barry) – Gitar
* Jon Cassette (Jon Falcone) – Gitar Fâs
* Seb Cassette (Seb Falcone) – Allweddellau
* Jason Cassette (Jason Adelinia) - Drymiau

Gadawodd Jason Teasing Lulu i ymuno â'r Pipettes yn Gorffennaf 2007 ar ôl i'r drymiwr gwreiddiol, Robin Of Loxley, adael i ganolbwyntio ar ei fand ei hun, Joe Lean And The Jing Jang Jong.

## Disgograffi
### Albymau
### Senglau
### EPau
*2006 - *Meet the Pipettes*
*2007 - *Your Kisses Are Wasted on Me* (US only)

### Eraill 
* 2005 - *Kiss Kiss Bang Bang*
* 2006 - *Rough Trade Counter Culture Compilation 2005*
* 2006 - *The Memphis Family Album*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol
* Safle MySpace 'The Pipettes'

Pipettes, The
Bleddyn Fardd

Bardd Cymreig oedd **Bleddyn Fardd** (fl. 1268-1283), un o'r olaf o Feirdd y Tywysogion. Mae'n fardd nodweddiadol oherwydd y galargerddi a ysgrifennodd ar farwolaeth Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, sydd wedi eu cofnodi yn Llawysgrif Hendregadredd, fel gweddill y testunau.

## Bywgraffiad
Ni wyddys dim am fywyd y bardd ar wahân i'r hyn y gellir casglu o dystiolaeth ei gerddi. Ymddengys mai Dafydd Benfras oedd athro barddol Bleddyn. Fel Dafydd Benfras, mae hi bron yn sicr fod Bleddyn Fardd yn bencerdd i Lywelyn ap Gruffudd; yn sicr yr oedd yn un o feirdd llys Gwynedd.

## Cerddi
Cedwir 14 o gerddi gan Fleddyn Fardd. Ceir saith awdl a saith cadwyn englynion; cyfanswm o 458 o linellau. Canodd farwnadau i Ddafydd Benfras, Goronwy ab Ednyfed (distain Gwynedd) a'i fab Hywel ap Goronwy. Ceir yn ogystal marwnad i Gruffudd ab Iorwerth ap Maredudd o Fôn. Canodd gerdd o fawl i Rys ap Maredudd ap Rhys o Ddeheubarth.

Ond fe'i cofir yn bennaf efallai am y gyfres o farwnadau nodedig i Lywelyn ap Gruffudd a'i frodyr Dafydd ac Owain Goch. Yn ogystal canodd gerdd arbennig 'Marwnad Tri Mab Gruffudd ap Llywelyn', sydd i'w dyddio i tua 1283.

Ceir yn ogystal marwysgafn gan y bardd ar ei wely angau.

## Llyfryddiaeth
*Rhian M. Andrews (gol.). 'Gwaith Bleddyn Fardd', yn *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1996). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Bywgraffiad Bleddyn Fardd ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Teyrnas Gwynedd
Peris

Sant o Gymru oedd **Peris** (bl. 6g efallai) a gysylltir ag Eryri a Gwynedd.

## Hanes a thraddodiad
Ychydig a wyddys amdano, ac nid oes buchedd iddo wedi goroesi. Mae cyfeiriad ato ym Monedd y Saint, lle dywedir iddo fod yn Gardinal  yn Rhufain. Efallai ei fod yn fab i Helig ap Glannog o Dyno Helig.

## Nant Peris
Cysegrwyd eglwys Nant Peris yng Ngwynedd iddo; hwn yw'r sefydliad gwreiddiol, a datblygodd Llanberis gerllaw yn ddiweddarach. Mae eglwys Llanberis wedi ei chysegru i sant Padarn yn hytrach na Peris. Ceir Ffynnon Peris (neu Ffynnon y Sant) yn Nant Peris. Rhoddodd ei enw i Lyn Peris.

Ei wylmabsant yw 11 Rhagfyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanberis
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Gwenno Saunders

bawd|320px|Gwenno yn tafarn y Parrot, Caerfyrddin

Cantores a chwaraewr allweddellau o Gymru ydy **Gwenno Mererid Saunders** (ganed 23 Mai 1981). Mae wedi teithio'r byd efo Pnau (Empire Of The Sun) ac Elton John. Cyn hynny bu'n aelod o fand pop The Pipettes.  Mae hi'n siaradwraig Cymraeg rugl a hefyd yn siarad Cernyweg. Caiff Gwenno ei hadnabod weithiau fel **Gwenno Pipette**. Cyhoeddodd albwm o'r enw'r Y *Dydd Olaf* yn Awst 2014, sydd wedi'i sylfaenu ar themâu ffug-wyddonol nofel o'r un enw a gyhoeddwyd yn 1976 gan Owain Owain.

## Bywgraffiad 
Ganed Saunders yng Nghaerdydd, yn ferch i'r ieithydd a bardd Cernyweg nodweddiadol, Tim Saunders, a Lyn Mererid, sy'n aelod o'r côr sosialaidd Cymreig adnabyddus, Côr Cochion Caerdydd, ac yn gweithio fel cyfieithydd.

Bu Saunders yn mynychu Academi Dawns Wyddelig Seán Éireann-McMahon ers oedd hi'n bump oed, roedd Gwenno hefyd yn aelod o gast cynhyrchiadau Michael Flatley, *Lord Of The Dance* a *Feet of Flames*, tra roedd hi yn ei harddegau, a chwaraeodd y rhan arweiniol yng nghynyrchiad Las Vegas *Lord Of The Dance*.  Yn 2001, cafodd ran yn y gyfres teledu *Pobol y Cwm* ar S4C, ac yn hwyrach cyflwynodd y rhaglen ''"Ydy Gwenno'n Gallu... ?"''.

## Gyrfa gerddorol 
Yn ystod y blynyddoedd cyn ymaelodi â'r Pipettes, bu Gwenno yn gantores bop unigol, yn canu y rhan fwyaf drwy gyfrwng y Gymraeg a Chernyweg, gan ryddhau dwy EP unigol, *Môr Hud* a ryddhawyd yn 2002, a *Vodya* yn 2004. Yn ddiweddarach, cynrychiolodd Saunders Gernyw yn y Gystadleuaeth Cân Eurovision Amgen yn 2003, ac enillodd Wobr Dewis y Bobl am ei pherfformiad o *Vodya*.

Ymaelododd Gwenno â'r Pipettes ym mis Ebrill 2005 wedi i'r aelod cychwynnol, Julia, adael. Mae hi'n nodweddiadol yn bennaf am ei llais arweiniol ar y sengl *Pull Shapes* a chytgan *Your Kisses Are Wasted on Me*. Fe gyhoeddoedd waith unigol ar ei gwefan MySpace. Rhyddhaodd albwm unigol fechan *U & I* ym mis Hydref 2007. Wedi ymadawiad Rosay a RiotBecki o'r Pipettes, ymunodd chwaer ieuengaf Saunders, Ani â'r band ym mis Ebrill 2008.

Yn Rhagfyr 2005 cyrhaeddodd ei albwm *Y Dydd Olaf* restr fer un o brif siartiau cerddoriaeth Prydain. Dyma'r tro cyntaf i albwm Cymraeg ei hiaith gyrraedd y safle hwn.

The Pipettes 3.jpg|Gwenno 2006
Gwenno Saunders 2014.jpg|Gwenno 2014

## Disgyddiaeth 
### Albymau ac EPs
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Safle MySpace Gwenno
* Academi Dawns Wyddelig Seán Éireann-McMahon 

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Cantorion Cernyweg
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Llyn Syfaddan

**Llyn Syfaddan** neu **Llyn Syfaddon** yw llyn naturiol mwyaf de Cymru, gydag arwynebedd o 132 ha (327 acer), tua milltir ar ei hyd a phum milltir (8&nbsp;km) o gwmpas y glannau. Saif ychydig i'r de-ddwyrain o Aberhonddu, Powys, ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog a gerllaw pentref Llan-gors, sy'n rhoi'r enw Saesneg *Llangorse Lake* iddo. Mae Afon Llynfi yn llifo trwy'r llyn.

Mae'r llyn yn nodedig am gynnig pysgota da am nifer o rywogaethau o bysgod, ond yn arbennig Penhwyad. Yma hefyd ceir crannog, sef sefydliad wedi ei adeiladu ar ynys artiffisial mewn llyn. Y crannog yn Llyn Syfaddan yw'r unig esiampl y gwyddir amdano yng Nghymru, er eu bod yn gyffredin yn Iwerddon a'r Alban. Credir fod yr esiampl yma yn dyddio o ddiwedd y 9g. Roedd teulu brenhinol Brycheiniog o darddiad Gwyddelig, ac efallai fod hyn yn egluro presenoldeb crannog yma. Yn 916 ceir cofnod am fyddin Mersia yn dinistrio *Brecenanmere*, crannog Llyn Syfaddan, yn ôl pob tebyg.

bawd|chwith|Crannog Llyn Syfaddan

## Llên gwerin 
Adroddir chwedl am y llyn gan Gerallt Gymro, a ddywed fod traddodiad y byddai Adar Syfaddan yn canu pan fyddai gwir dywysog Deheubarth yn gorchymyn iddynt. Yn ôl Gerallt, roedd Gruffudd ap Rhys yn cerdded ar lan y llyn yng nghwmni dau arglwydd Normanaidd, yn y cyfnod pan oedd y Normaniaid wedi cymryd meddiant o bron y cyfan o Ddeheubarth. Gorchmynodd y ddau Norman i'r adar ganu, heb lwyddiant, ond ar orchymyn Gruffudd codasant i'r awyr a chanu.

Mae hefyd draddodiad am dref wedi ei boddi dan ddyfroedd y llyn fel cosb am ei phechodau.

## Dolen allanol
*Crannog Llyn Syfaddan 

Categori:Amgylchedd Powys
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Llan-gors
Categori:Llên gwerin Cymru
Syfaddan
Tomos a'i Ffrindiau

Rhaglen deledu wedi ei animeiddio ar gyfer plant bach yw '''''Tomos a'i Ffrindiau'''* (Teitl gwreiddiol Saesneg: *Thomas the Tank Engine and Friends''). Cyhoeddir llyfrau o dan enw'r gyfres yn ogystal gan wasg Dref Wen.

## Cymeriadau, Lleisiau a Chriw 
* Tomos
* Edward: Dyfrig Evans
* Henri
* Gordon: Dyfrig Evans
* James
* Pyrsi/Persi/Perci
* Tobi: Dyfrig Evans
* Dyc
* Donald a Douglas
* Oliver/Olifer
* Emily
* Bil a Ben
*Steffan
* Fergus
* Spensyr
* Disl
* Daisy
* Boco
* Mefis
*Harri a Bert
*Terence 
* Berti
* Trefor
*Harold
* Twmffat/Bwlgi
* George
*Carla
*Bedwyr
* Caradog/Cranci
* Elisabeth
* Tryciau
* Sgrwff
* Annie a Clarabel
*Topsyn/Broga/Tôd
* Y Rheolwr Tew
*Foneddiges Hatt
*Ceinwen y Caffi
*Twm Postman
*Alyssia Bottie
*Mr. McCall
*Mr. Trotter
* Sgarloi
* Rheinallt/Rhys/Rheinias
* Syr Handel/Heboc
* Peter Sam/Stuart
* Cochyn/Rhwsti
* Duncan
* Diwc
* Swagrwr

## Ffilmiau 
* Thomas and the Magic Railroad (2000)
* Thomas & Friends: Calling All Engines! (2005)
* Thomas & Friends: The Great Discovery (2008)
* Thomas & Friends: Hero of the Rails (2009)
* Thomas & Friends: Misty Island Rescue (2010)
* Thomas & Friends: Day of the Diesels (2011)
* Thomas & Friends: Blue Mountain Mystery (2012)
* Thomas & Friends: King of the Railway (2013)
* Thomas & Friends: Tale of the Brave (2014)
* Thomas & Friends: The Adventure Begins (2015)
* Thomas & Friends: Sodor's Legend of the Lost Treasure (2015)
* Thomas & Friends: The Great Race (2016)
* Thomas & Friends: Journey Beyond Sodor (2017)
* Thomas & Friends: Big World! Big Adventures! (2018)
* Thomas & Friends: Digs & Discoveries (2019)
* Thomas & Friends: Marvellous Machinery (2020)
* Tomos a'i Ffrindiau: Ras Cwpan Sodor (2021)
* Thomas & Friends: All Star Parade (2022)
* Thomas & Friends: The Mystery of Lookout Mountain (2022)

## Penodau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 


Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1984
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Crannog

Mae **crannog** yn fath o lyndy a godid ar ynys, artiffisial fel rheol ond naturiol weithiau, mewn llynnoedd yn yr Alban, Iwerddon, ayyb. Daw'r enw o'r gair Gwyddeleg *crannóg*, o *crann* ‘pren’.
.]]

Prif fantais crannog oedd ei bod yn hawdd i'w hamddiffyn. Gellir cyrraedd at y crannog ar hyd cob neu dros bont o bren. Credir fod yr esiampl hynaf, Eilean Domhnuill yn Loch Olabhat ar ynys Gogledd Uist, yn dyddio o 3200-2800 CC. Mae'r rhan fwyaf ohonynt i dyddio o Oes yr Haearn a'r Canol Oesoedd Cynnar.

Yn Iwerddon a'r Alban y ceir y rhan fwyaf ohonynt, ond mae un neu ddwy o esiamplau yng Nghymru, yn Llyn Syfaddan, Llangors, Powys ac yn 'Crofft-y-Bwla', Trefynwy. Roedd teulu brenhinol Brycheiniog o darddiad Gwyddelig, ac efallai fod hyn yn egluro presenoldeb crannog, sy'n dyddio o ddiwedd y 9g, yma. Ymddengys y cranogau Gwyddelig cyntaf yng nghanol yr Oes Efydd, a hynny yn Ballinderry (1200–600 CC). Ceir 1,200 ohonynt yn Iwerddon.

## Crofft-y-Bwla, Trefynwy
Yn 2012, tra'n tyllu mewn ystâd o dai o'r enw 'Parc Glyn Dŵr' yng nghanol Trefynwy, darganfu Martin Tuck o Gymdeithas Archaeoleg Trefynwy olion crannog - tŷ enfawr, hir; mae'r ystâd o dai hwn ar dir fferm 'Crofft-y-Bwla'. Yn 2015 datgelwyd fod yr olion mor hen â'r Oes Efydd ac y bu yno waith adeiladu cychod mewn llyn enfawr, sydd wedi diflannu ers canrifoedd. Darganfuwyd ffosydd twfn, metr o led, yn sianeli hirion dros bridd a losgwyd ac a ddyddiwyd i Oes Newydd y Cerrig gan system dyddio radiocarbon: 5,000 o flynyddoedd yn ôl (2,917 CC). Mae hyn yn golygu fod y crannog hwn yn Nhrefynwy yn 2,000 o flynyddoedd yn hŷn nag unrhyw anhediad-llyn drwy Lloegr a Chymru ac yn 300 mlynedd cyn adeiladu pyramidiau'r Aifft.

Cafwyd hyd hefyd i lawer o olion preswylio o Oes y Cerrig a'r cyfnod pan y bu'r Rhufeiniaid yng Nghymru.

## Must Farm, Dwyrain Anglia
Yn Ionawr 2016 datgelodd archaeolegwyr o Brifysgol Caergrawnt eu bod wedi darganfod olion cranogau mewn cyflwr arbennig o dda yn Nwyrain Anglia mewn man a elwir yn 'Must Farm Quarry' yn y gwlybdiroedd a elwir yn y Ffendiroedd (Saesneg: *fenland* neu *fens*), sef math o gors. Mae'r olion hyn wedi'u dyddio i 3,000 o flynyddoedd yn ôl h.y. i'r Oes Efydd (1200-800 CC), ac yn cynnwys cartref, a fyddai wedi cynnwys sawl teulu, ar stilts pren uwch ben y dŵr.

Llosgwyd yr adeilad gwreiddiol yn ulw gan dân mawr a achosodd i'r adeilad ddisgyn i'r llyn, neu afon, a chadwyd y pren dros y blynyddoedd yn y mwd, heb iddynt bydru. Cafwyd hyd i decstiliau a wnaed o ffibr planhigion, cwpanau bychan, prin, bowleni a jariau cyfan gyda bwyd ynddynt. Cafwyd hefyd mwclis o wydr, sy'n dangos fod gan y gymuned Geltaidd hon sgiliau soffistigedig, uwch nag a geir fel arfer yn y cyfnod hwn. Yn ôl yr archaeolegwyr, mae'r crannog hwn mewn cyflwr gwell nag unrhyw un arall ym Mhrydain.

Lleolir y maes archaeolegol ar dir sydd a'i arwynebedd yn 1,100 metr sgwâr, ac mae'r darganfyddiadau tua dwy fetr yn is na lefel modern y ddaear. Oddeutu'r cartref crwn ceir olion palis (neu fur) a oedd unwaith yn ei warchod.

## Gweler hefyd 
* Llyndy
* Llyn Cerrig Bach

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Safleoedd archaeolegol
*
*
Categori:Y Celtiaid
Einion ap Madog ap Rhahawd

Un o Feirdd y Tywysogion a ganai yn ail chwarter y 13g oedd **Einion ap Madog ap Rhahawd** (fl. 1237). Roedd yn fardd llys yn oes Llywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd.

## Llinach
Ychydig a wyddys am fywyd personol Einion. Hanai o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel 'Llwyth Cilmin Droetu', a oedd yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o ardal cwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon. Roedd yn geifn (perthynas nesaf ar ôl cyfyrder) i'r bardd diweddarach Gruffudd ab yr Ynad Coch, a ganodd farwnad enwog i'r tywysog Llywelyn ap Gruffudd. Enwir tad Einion, Madog ap Rhahawd, yn y testun achyddol 'Bonedd Gwŷr Arfon' a chofnodir 'gwely (tir teuluol) Gwyrion Rhahawd' yn ardal Dinas Dinlle, Uwch Gwyrfai, ar ddechrau'r 14g.

## Cerdd
Dim ond un gerdd o waith Einion ap Madog ap Rhahawd sydd wedi goroesi. Mae'r testun ar glawr yn Llawysgrif Hendregadredd a chwech llawysgrif diweddarach sy'n deillio o'r llawysgrif honno. Mae'n awdl foliant fer i Gruffudd ap Llywelyn Fawr. Cafodd ei chyfansoddi ar ôl i Gruffudd gael ei ryddhau o gaethiwed yn 1234 a chyn ei ail-garcharu yn 1239, cyfnod pan reolai Gruffudd dros ei dir etifeddol yn Llŷn ac Eifionydd a rhan o Bowys, dan awdurdod ei dad, â'i lys yng Nghastell Cricieth yn ôl pob tebyg.

## Llyfryddiaeth
*Gruffydd Aled Williams (gol.), 'Gwaith Einion ap Madog ap Rhahawd', yn, *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Teyrnas Gwynedd
Gruffudd ab yr Ynad Coch

Bardd llys yng Ngwynedd yn ail hanner y 13g oedd **Gruffudd ab yr Ynad Coch** (fl. 1277 - 1283), un o'r olaf o Feirdd y Tywysogion. Mae'n adnabyddus yn bennaf fel awdur un o'r marwnadau enwocaf yn yr iaith Gymraeg, a ganodd i alaru a choffáu Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Ein Llyw Olaf), Tywysog Cymru.

## Cefndir
Ychydig a wyddys am fywyd personol y bardd. Hanai o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel 'Llwyth Cilmin Droetu', a oedd yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o ardal cwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon. Roedd yn geifn (perthynas nesaf ar ôl cyfyrder) i'r bardd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237), a ganodd i Gruffudd ap Llywelyn Fawr, tad Llywelyn Ein Llyw Olaf. Mae'n bosibl mai Madog Goch Ynad oedd tad Gruffudd ab yr Ynad Coch; mae'n bosibl ei fod yn dal tir ym Môn yn ddiolch am ei wasanaeth fel ynad yn llywodraeth Gwynedd.

Yn ddieithriad, mae beirniaid llenyddol yn cydnabod y gerdd hon fel un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac un o gerddi mawr y byd. Er bod strwythur a mydr y gerdd yn gymhleth, mae'r iaith yn syml a'r mynegiant yn blaen ac mae'n un o'r cerddi hawsaf i'w deall o blith holl gerddi'r Gogynfeirdd gan y darllenydd cyffredin heddiw.

## Llyfryddiaeth
*Rhian M. Andrews a Catherine McKenna (gol.), 'Gwaith Bleddyn Fard' yn, *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1996). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.
*Ceir testun hwylus o destun 'Marwnad Llywelyn ap Gruffudd' mewn orgraff ddiweddar yn y gyfrol *Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg*.
**Ar Farwolaeth Llywelyn yr Ail*: darn o fersiwn Cymraeg Diweddar o'r gerdd ar Wicisource.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1280au
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Afon Irfon

Afon ym Mhowys yw **Afon Irfon**. Ei hyd yw tua 20 milltir.

Mae'n tarddu ym mryniau de Powys rhwng Bryn Garw (1827') a Drum yr Eira (1968'), tua 7 milltir i'r dwyrain o Abaty Ystrad Fflur. Yna mae'n llifo i'r de trwy bentref Abergwesyn a thrwy Gwm Irfon i Lanwrtyd. Mae'n troi i gyfeiriad y dwyrain wedyn ac yn llifo trwy Langamarch. Ger Llanfair-ym-Muallt mae hi'n llifo i Afon Gwy.

Mae'r afon yn adnabyddus yn hanes Cymru am fod Llywelyn Ein Llyw Olaf, Tywysog Cymru, wedi ei ladd ar ei lannau ar 11 Rhagfyr 1282. Digwyddodd hyn yng nghyffiniau Cilmeri.

Irfon
Irfon
Categori:Llanfair-ym-Muallt
Categori:Llanwrtyd
Derwyddon Dr Gonzo

Band ffync/ska Cymreig o Ogledd Cymry oedd **Derwyddon Dr Gonzo**. Wedi cyrraedd y lle cyntaf yn y siartiau Cymreig, mae eu sengl, *K.O/Madrach* wedi cael ei chwarae ar yr awyr ar BBC Radio Cymru, BBC Radio 1 ac ar Radio Serbiaidd.

## Aelodau
* Jamz: offerynnau taro, rapio
* Cai Sgons: drymiau, ffon glaw
* Smilin Tom: gitar
* Bomshell: gitar rythm, llais
* Berwyn BB: trwmped
* Dewi Ffowcyn: gitar fâs
* Ivan David: allweddellau, llais
* Sion Corn: trwmped
* Mei Slei: sacs tenor

## Disgograffi
**Ffandango* (2006)
**K.O/Madrach* (Ciwdod, 2007)
**Chaviach/Bwthyn* (Copa, 2008)
**Stonk!* (Copa, 2009)

## Gwobrau ac anrhydeddau
* Brwydr y Bandiau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005
* "Band Gorau" a "Band Byw Gorau" yn Gwobrau Roc a Phop Radio Cymru 2009

## Ifan Dafydd
Mae un o gyn-aelodau'r grŵp, yr allweddellwr, Ifan Dafydd, bellach yn gynhyrchydd a cherddor ac wedi creu a chydweithio gydag amryw o artistiaid ar drefnu neu aildrefnu caneuon.

## Y Derwyddon
Noder y bu grŵp pop a gwerin, Y Derwyddon yn yr 1960au hwyr. Roedd rhain yn grŵp canol y ffordd a heb berthynas gyda Derwyddon Dr Gonzo.

## Dolenni allanol
*Safle MySpace Derwyddon Dr Gonzo
*Proffil ar wefan y BBC

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau o Gymru
Categori:Dadsefydliadau 2011
Categori:Sefydliadau 2005

Categori:Prosiect Wicipop