open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ystrad Marchell

:*Gweler hefyd Abaty Ystrad Marchell.*

Cwmwd canoloesol yn nwyrain Teyrnas Powys (gogledd-ddwyrain Powys heddiw) oedd **Ystrad Marchell**. Gyda'r Llannerch Hudol a chwmwd Deuddwr ffurfiai'r 'Teirswydd'. Pan ymranodd teyrnas Powys yn y 12g, daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Wenwynwyn.

Gorwedd y cwmwd ar lan orllewinol afon Hafren, sy'n ei wahanu oddi ar gwmwd Gorddwr dros yr afon. I'r gogledd ffiniai'r cwmwd â chwmwd Deuddwr a rhan o gantref Mechain, ac i'r de ffiniai â Llannerch Hudol a rhan o gantref Caereinion.

Enwir y cwmwd ar ôl un o'i gymoedd, Ystrad Marchell. Yno y lleolir Abaty Ystrad Marchell (*Strata Marcella*), abaty Sistersiaidd a sefydlwyd gan y bardd-dywysog Owain Cyfeiliog o Bowys yn 1170-1172. Bu Owain a'i fab Gwenwynwyn yn hael iawn wrth yr abaty.

Gorweddai'r cwmwd i'r gogledd o'r Trallwng, a tueddai i fod ym meddiant pwy bynnag a reolai'r dref honno ar y pryd, boed y Cymry neu'r Normaniaid. John Charleton, un o farwniaid grymusaf y Mers, a'i rheolai ar ddechrau'r 14g.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Powys

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys
Cedewain

200px|bawd|Map braslun o gantrefi Powys
Cantref yn ne Teyrnas Powys (gogledd Powys heddiw) oedd **Cedewain** (ffurf amgen: **Cydewain**). Pan ymranodd teyrnas Powys yn ddwy ran ar ddiwedd y 12g daeth yn rhan o dywysogaeth byrhoedlog Powys Wenwynwyn.

Gorwedd y cantref rhwng Ceri i'r de (Rhwng Gwy a Hafren), Arwystli (cwmwd Is Coed) i'r de-ddwyrain, a chantref Caereinion a rhannau o gymydau Llannerch Hudol a Gorddwr i'r gogledd. Yn y dwyrain roedd rhan o'r cantref yn ffinio â Swydd Amwythig dros y ffin yn Lloegr.

Roedd gan y cantref ganolfan eglwysig bwysig yn Aberriw. Ei brif ganolfan weinyddol yn y 13g oedd Dolforwyn, lle cododd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, Gastell Dolforwyn ym 1273. Tyfodd tref fechan wrth droed y castell.

Bu'r cantref yn bwysig i dywysogion Gwynedd yn eu hymdrechion i ymestyn eu hawdurdod dros y rhan honno o Gymru. Roedd Castell Dolforwyn yn enwedig yn her sylweddol i rym arglwyddi'r Mers, yn sefyll gyferbyn i'r Drenewydd.

Yn 1279, rhoddodd Edward I o Loegr y cwmwd, gyda chwmwd Ceri, i Roger Mortimer, ac arosodd yn nwylo'r Mortimeriaid ar ôl hynny fel un o arglwyddiaethau'r Mers hyd y Deddfau Uno.

Cedwir enw'r hen gantref yn enw pentref Betws Cedewain, i'r gogledd o'r Drenewydd.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Arglwyddiaethau'r Mers
Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys
Heptagon

Mewn geometreg, mae **heptagon** yn bolygon sydd â saith ochr a saith ongl.

Categori:Polygonau
Categori:Siapau elfennol
Categori:7 (rhif)
William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469)

bawd|270px|Arfau William Herbert, Iarll 1af Penfro

:''Am eraill o'r un enw, gweler William Herbert (gwahaniaethu)''

Iarll Penfro a ffigwr allweddol ar ochr plaid yr Iorciaid yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau yng Nghymru oedd **William Herbert, Iarll 1af Penfro** (tua 1423 – 27 Gorffennaf 1469). Roedd yn fab i William ap Thomas ac yn ŵyr i Dafydd Gam.

Bu'n ymladd ym myddin Lloegr yn Normandi gyda Mathau Goch, a chafodd ei gymeryd yn garcharor ym Mrwydr Formigny yn 1450. Gwnaed ef yn farchog Nadolig yr un flwyddyn. Fel cefnogwr selog plaid yr Iorciaid, gwobrwywyd Herbert a'r teitl Arglwydd Herbert o Raglan gan y brenin Edward IV. Ymladdodd dros yr Iorciaid ym Mrwydr Mortimer's Cross yn 1461, pan gymerwyd Owain Tudur yn garcharor a'i ddienyddio. Yn 1468, wedi iddo gipio Castell Harlech, fe'i gwnaed yn Iarll Penfro, a rhoddwyd Harri Tudur ieuanc dan ei ofal. Bwriad Herbert oedd i Harri briodi ei ferch ef.

Fodd bynnag, cwerylodd Herbert a Richard Neville, Iarll Warwick, oedd wedi troi yn erbyn y brenin ac at achos y Lancastriaid. Cymerwyd Herbert a'i frawd Richard Herbert yn garcharor ym Mrwydr Edgecote, ger Banbury, a'i ddienyddio gan Warwick. Dilynwyd ef fel Iarll Penfro gan ei fab, William. Roedd yn briod ag Anne Devereux, a chawsant o leiaf ddeg plentyn, gan gynnwys:
*William Herbert, 2il Iarll Penfro (1451–1491).
*Syr Walter Herbert. (c. 1452 - m. 16 Medi 1507). Priododd Anne Hastings, iarlles Huntingdon, chwaer Edward Stafford, 3ydd dug Buckingham.
*Syr George Herbert o Sant Julians.
*Philip Herbert o Lanfihangel.
*Cecilie Herbert.
*Maud Herbert, iarlles Northumberland. Priododd Henry Percy, 4ydd iarll Northumberland.
*Katherine Herbert. Priododd George Grey, ail iarll Kent.
*Anne Herbert. Priododd John Grey, barwn Grey of Powis cyntaf, 9fed arglwydd Powys (m. 1497).
*Isabel Herbert. Priododd  Sir Thomas Cokesey.
*Margaret Herbert. Priododd yn gyntaf Thomas Talbot, 2nd isiarll Lisle ac yna Syr Henry Bodringham.

Roedd William Herbert yn noddwr beirdd, a chanwyd nifer o gywyddau iddo gan Feirdd yr Uchelwyr, yn enwedig Guto'r Glyn, oedd ei hun yn bleidydd Iorc. Yn un o gywyddau enwocaf Guto, mae'n galw ar William Herbert i yrru'r swyddogion Seisnig o'r wlad ac uno Cymru, ac yn addo:

O digia Lloegr a'i dugaid
Cymru a dry yn dy raid

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1423
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Ieirll Penfro
Categori:Iorciaid
Categori:Marwolaethau 1469
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
2 CC

2g CC - **1g CC** - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - **0au CC** - 0au 10au 20au 30au 40au 
7 CC 6 CC 5 CC 4 CC 3 CC - **2 CC** - 1 CC 1 2 3 4

----

## Digwyddiadau 
* Julia yr Hynaf, merch yr ymerawdwr Augustus a Scribonia, yn cael ei halltudio i ynys Pandateria ar gyhuddiad o deyrnfradwriaeth a godineb.
* Augustus yn cael y teitl *Pater Patriae* gan Senedd Rhufain, yn cadarnhau ei safle fel *princeps*.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Iullus Antonius, mab Marcus Antonius, conswl yn 10 CC (dienyddiwyd am deyrnfradwriaeth).

Categori:2 CC
Mor Bihan

250px|bawd|Y Mor Bihan, trefi a'r ddwy ynys pwysicaf

**Mor Bihan** (Ffrangeg: *Morbihan* neu *Golfe du Morbihan*, Cymraeg: *Môr Bychan*) yw'r enw Llydaweg am y môr bach sydd o flaen tref Gwened, a'r ynysoedd yno. Enwir departamant Mor-Bihan ar ôl y môr. Y tu allan i gwlff *Mor Bihan* mae Cefnfor yr Iwerydd, neu yn ôl yr enw lleol Llydaweg *Mor Bras* (Cymraeg: *Môr mawr*).

## Trefi a phentrefi ar lan y  *Mor Bihan*
*Aradon
*Arzhon-Rewiz
*An Alre
*Baden
*Ar Bonoù
*Hezoù
*An Arzh
*Enizenac'h
*An Arvor-Baden
*Lokmaria-Kaer
*Noaloù
*Plougouvelen
*Porzh-Noaloù
*Sant-Armael
*Lokentaz
*Sarzhav
*Sine
*Teiz
*Gwened

## Ynysoedd
Mae llawer o ynysoedd bach yn y *Mor Bihan*. Fel bydd yn digwydd yn yr ardaloedd eraill o arfordir Llydaw, mae nifer o dai ar y ddwy ynys fwyaf yn cael eu prynu gan bobl gyfoethog o Baris.

*An Arzh , yr ail ynys fwyaf,
*Ynys Bailleron
*Berder
*Ynys Boëd  (*Ynys Bwyd*, yn Gymraeg)
*Ynys Boëdic
*Ynys Brannec
*Ynys Charles
*Cohty
*Ynys Conleau
*Korn Bihan
*Ynysoedd Brouel
*Ynys Creïzic
*Denten
*An Dervenn
*Ynys Drenec (dwy ynys 'Drenec vras' a 'Drenec vihan')
*Enézy
*Er Lannic
*Er Runio
*Gavriniz
*Ynys Godec
*Ynys Govihan
*Le Grand Huernic
*Hent Tenn
*Ynys Holavre
*Ynys Ilur
*Ynys Iluric
*Inézic
*Ynys Irus
*Ynys ar gazeg (*Ynys y Gaseg* yn Gymraeg)
*Ynys Lerne
*Logodenn vras (*Llygoden Fawr* yn Gymraeg)
*Logodenn vihan (*Llygoden Fach* yn Gymraeg)
*Enez hir (*Ynys Hir* yn Gymraeg)
*Ynys Mancel
*Izenac'h (*Île aux Moines* yn Ffrangeg), yr ynys fwyaf,
*Ynys Mouchiouse (ou Mouchot)
*Île des Œufs
*Île aux oiseaux
*Penn Bleï
*Ynys Piren
*Ynys Pladic
*Île de la Pointe
*Ynys Quistinic
*Radeneg
*Ynys Reno
*Sept Îles
*Ynys Stibiden (ynghanir fel *chébdenn*)
*Ynys Tascon
*Ynys Trohennec
*Grand Veïzit
*Petit Veïzit

Categori:Ynysoedd Llydaw
Categori:Mor-Bihan
3 CC

2g CC - **1g CC** - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - **0au CC** - 0au 10au 20au 30au 40au 
8 CC 7 CC 6 CC 5 CC 4 CC - **3 CC** - 2 CC 1 CC 1 2 3 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Seneca, gwladweinydd Rhufeinig
* 24 Rhagfyr - Servius Sulpicius Galba, ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:3 CC
4 CC

2g CC - **1g CC** - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - **0au CC** - 0au 10au 20au 30au 40au 
9 CC 8 CC 7 CC 6 CC 5 CC - **4 CC** - 3 CC 2 CC 1 CC 1 2 

----

## Digwyddiadau 
* Herod Archelaus yn dod yn ethnarch Iudaea a Herod Antipas yn dod yn detrarch Galilea a Perea.

## Genedigaethau 
* Iesu (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
* Herod Fawr
* Marcus Tullius Tiro, cyn-gaethwas Cicero

Categori:4 CC
Herod Antipas

Tetrach ("rheolwr dros chwarter") Galilea a Perea oedd **Herod Antipas** (yn llawn "Antipatros") (cyn 20 CC - ar ôl 39 OC).

Roedd Antipas yn fab i Herod Fawr, ac ar farwolaeth ei dad yn 4 CC cafodd diriogaethau Galilea a Perea pan rannwyd ei deyrnas. Roedd yn eu llywodraethu dan nawdd yr Ymerodraeth Rufeinig. Adeiladodd brifddinas newydd, Tiberias, wedi ei henwi ar 
ôl ei noddwr, yr ymerawdwr Tiberius, ar lan Môr Galilea.
bawd|chwith|250px|Darn arian a fathwyd gan Herod Antipas

Ysgarodd Antipas ei wraig gyntaf, merch Aretas IV, brenin Nabatea, er mwyn priodi Herodias, oedd wedi bod yn briod a'i frawd, Philip.  Condemniwyd hyn gan Ioan Fedyddiwr. Yn ôl yr hanesydd Josephus, dienyddiwyd Ioan gan Herod i osgoi gwrthryfel. Yn ôl Efengyl Mathew, dawnsiodd merch Herodias, Salome, i Herod, a'i blesio gymaint nes iddo addo iddi unrhyw beth a ddymunai. Ei dymuniad oedd cael pen Ioan.

Yn ôl Efengyl Luc yn y Testament Newydd, pan roddwyd Iesu ar ei brawf o flaen Pontius Pilat, gyrrodd Pilat ef at Antipas, fel rheolwr Galilea. Gyrrodd Antipas ef yn ôl at Pilat.

Yn 39 OC, cyhuddwyd Antipas gan ei nai Agrippa I o gynllwynio yn erbyn yr ymerawdwr newydd, Caligula. Alltudiwyd ef i Gâl, lle bu farw.

Categori:Genedigaethau'r ganrif gyntaf CC
Categori:Hanes Iddewig
Categori:Marwolaethau'r ganrif gyntaf
6 CC

2g CC - **1g CC** - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - **0au CC** - 0au 10au 20au 30au 40au 
11 CC 10 CC 9 CC 8 CC 7 CC - **6 CC** - 5 CC 4 CC 3 CC 2 CC 1 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Augustus yn gyrru ffuredau (*viverrae* mae Plinius yr Hynaf yn eu galw) i'r Ynysoedd Balearig i ddelio a phla o gwningod.
* Tiberius yn cael ei yrru i Armenia, yna'n ymneilltuo i Rhodos.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:6 CC
7 CC

2g CC - **1g CC** - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - **0au CC** - 0au 10au 20au 30au 40au 
12 CC 11 CC 10 CC 9 CC 8 CC - **7 CC** - 6 CC 5 CC 4 CC 3 CC 2 CC 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Un dyddiad posibl ar gyfer genedigaeth Iesu, gan fod y planedau Iau a Sadwrn yn agos at ei gilydd yn Pisces, efallai yn creu effaith Seren Bethlehem.

## Marwolaethau 
* Cheng, ymerawdwr Han

Categori:7 CC
Llannerch Hudol

:*Erthygl am y cwmwd ym Mhowys yw hon. Am y cwmwd yn Nyffryn Clwyd, gweler Llannerch (cwmwd). Gweler hefyd Llannerch.*

Cwmwd yn Nheyrnas Powys oedd **Llannerch Hudol**. Gorweddai yn ne-ddwyrain y deyrnas (gogledd Powys heddiw), yn agos i'r ffin â Lloegr. Pan ymrannwyd teyrnas Powys ddiwedd y 12g, daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Wenwynwyn.

Cwmwd bychan oedd y Llannerch Hudol, yn ffinio â chwmwd Gorddwr i'r dwyrain, cantref Cedewain i'r de, Caereinion i'r gorllewin a chwmwd Ystrad Marchell i'r gogledd. Ei brif ganolfan o'r 12g ymlaen oedd y Trallwng, safle castell mwnt a beili a godwyd gan Cadwgan ap Bleddyn o Bowys a elwyd y Castell Coch (Domen Castell yn y Trallwng heddiw efallai).

O'r 11g ymlaen bu'r cwmwd yn destun ymrafael cyson rhwng y Normaniaid a ymsefydlasant ar hyd y Mers a brenhinoedd a thywysogion Powys. Daeth y Trallwng yn ganolfan bwysig i arglwyddi Normanaidd y Mers yn eu hymgyrch i reoli canolbarth Cymru. Gyda'i chymdogion Ystrad Marchell a Gorddwr, daeth yn rhan o ardal weinyddol Normanaidd a elwid y Teirswydd.

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Teyrnas Powys

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys
Llanfair Caereinion

Pentref gwledig  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llanfair Caereinion**. Saif ar groesfan bwysig ar lôn yr A458, 18&nbsp;km (11 milltir) i'r gogledd o'r Drenewydd. Mae'n gorwedd yn Nyffryn Banwy a rhed afon Banwy trwy'r pentref. Mae ganddo boblogaeth o 1,810 (2011).

Yn yr Oesoedd Canol Llanfair Caereinion oedd canolfan bwysicaf cantref Caereinion. Yn ôl y traddodiad, sefydlwyd Caereinion gan Einion Yrth, un o feibion Cunedda, ganol y 5g. Ceir hen fryngaer o'r enw Caereinion tua milltir o'r pentref. Roedd eglwys y pentref dan awdurdod Meifod a safai ym Mathrafal, prif lys brenhinoedd Teyrnas Powys, tua tair milltir a hanner i'r gogledd.

Yn fersiwn John Jones o Gellilyfdy o'r chwedl *Hanes Taliesin*, mae Gwion Bach, ymgnawdoliad cyntaf Taliesin Ben Beirdd, yn "fab gwreang o Lan Uair yn Kaer Einion ym Powys".

bawd|dim|Y pentref oddeutu 1885

Ym 1837 cafwyd terfysg fawr yn y plwyf pan ymosododd tlodion yr ardal ar Swyddog y Tlodion plwyf Llanfair Caereinion oherwydd cyfyngiadau Deddf Newydd y Tlodion a bu rhaid galw'r milisia lleol i mewn i adfer trefn.

''Plu'r Gweunydd'' yw papur bro Llanfair Caereinion a'r cylch.

Lleolir terminws gorllewinol Rheilffordd y Trallwng a Llanfair Caereinion yn y pentref, sy'n denu twristiaid o ganlyniad.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Tywydd
*Tân yn Llanfair Caereinion 21 Awst 1758: 
Digwyddodd hwn ar ddydd Llun Awst 21, 1758. Ymddangosodd adroddiad ar y digwyddiad yn y London Chronicle ar Fedi 9-12 1758 ac mae W.T.R. Pryce yn sôn am y digwyddiad yn ei lyfr Samuel Roberts, Clock Maker https://www.amazon.co.uk/Samuel-Roberts-clock-maker-eighteenth-century/dp/0854850716. Mae'r gwynt mawr yn cael ei grybwyll Yn gywir efallai. ond roedd yn gyfnod o sychder hefyd. Dyma beth ddywedodd un o gyfoeswyr Samuel Roberts ar y pryd, sef William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn 1758: 
:*“as a result of dry conditions in early summer, [the hay] was "very thin and short" and the hay making weather was not particularly favourable*.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Polygon

bawd|225px|dde|Amryw o bolygonau (ch - dde):1. Agored (heb ffin)2. Ffin yn unig3. Caeedig (ffin a thu fewn), a4. Polygon sy'n croestori.)

O fewn y maes geometreg mae **polygon** (ynganiad: 'pɒlɪɡɒn') yn ffurf plân sydd wedi ei arffinio gan lwybr caeedig neu *gylched*, wedi ei gyfansoddi o gyfres o linellau syth.

Gelwir y rhannau hyn yn ymylon neu ochrau, a'r pwyntiau lle mae dau ymyl yn cwrdd yw fertigau'r polygon (unigol: fertig) neu gorneli. Gelwir y tu mewn i'r polygon weithiau'n gorff. Mae n-gon yn bolygon gydag 'n' ochr; er enghraifft, mae triongl yn 3-gon. Mae polygon yn enghraifft 2-ddimensiwn o'r polytop mwy cyffredinol mewn nifer o ddimensiynau.

Mae gofynion geometrig sylfaenol polygon wedi'i addasu mewn sawl ffordd i ddiwallu dibenion penodol. Mae mathemategwyr yn aml yn ymwneud â'r gadwyn ffiniol, gaeedig a chyda polygonau syml nad ydynt yn croestori ei hunain. Gellid caniatáu i ffin polygonal groestori ei hun, gan greu polygonau sêr a pholygonau eraill sy'n croestori eu hunain.

## Etymoleg 
Tarddiad y gair "polygon" yw'r ansoddair Groeg πολύς (*polús*) "llawer" a γωνία (*gōnía*) "cornel" neu "ongl". Mae'n bosib mai tarddiad y gair γόνυ (*gónu*) oedd "y pen-glin", sy'n enghraifft da o ongl.

## Gweler hefyd
*Tarddiad (mathemateg)
Marcus Brigstocke

Digrifwr a dychanwr o Loegr ydy **Marcus Alexander Brigstocke** (ganwyd 8 Mai 1973, Guildford, Surrey) Mae wedi gwneud llawer o waith ym meysydd digrifwch *stand-up*, teledu a radio. Mae wedi ei gysylltu'n benodol gyda rhaglen BBC Radio 4 am 6.30 y nos, *The Now Show*, gan ei fod wedi ymddangos yn y rhaglen nifer o weithiau.

## Gyrfa
### Gwaith Radio
**Just A Minute*
**The Now Show*
**Giles Wemmbley Hogg Goes Off*
**We Are History*
**The Museum of Everything*
**2000 Years of Radio*
**As Safe As Houses*

### Gwaith teledu
**The Savages*
**We Are History*
**The Late Edition*
**My Hero*
**Stupid!*
**Have I Got News for You*
**Excuse My French*
*''What's The Problem? With Anne Robinson*
**Marcus Brigstocke's Trophy People*
**News Knight with Sir Trevor McDonald''

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Pobl o Surrey
Tympan (gwahaniaethu)

Gall y gair **tympan** gyfeirio at nifer o bethau:

*Mewn anatomeg, 
**Enw Lladin am ddrwm y glust
**Tympan, strwythur clyw allanol mewn rhai anifeiliaid
*Mewn argraffu,
**Tympan, offer argraffu
*Mewn pensaerniaeth,
**Tympanwm, cilfach drionglog neu hanner-cylchog uwchben drws
*Fel enw priod,
**Tympan, cyhoeddwr llyfrau Cymraeg

----
Dyfed Edwards

Awdur a dramodydd  o Ynys Môn yw **Dyfed Edwards** (ganwyd Tachwedd 1966).

## Bywgraffiad
Ganwyd Edwards ym Mangor a'i fagu yn Rhosmeirch, Ynys Môn, ond mae bellach yn byw yn Whistable, Caint. Dechreuodd ei yrfa gyda phapurau'r Herald yng Ngogledd Cymru, cyn mynd ymlaen i weithio i'r Daily Post, y Journal yn Newcastle a'r Daily Mail.

Mae wedi ennill Y Fedal Ddrama yn yr Eisteddfod Genedlaethol ddwy waith, y tro cyntaf yn 2008 yng Nghaerdydd am y ddrama *Cors Oer*, ac yna flwyddyn yn ddiweddarach yn Y Bala am *Tân Mewn Drain*. Bu'n newyddiadurwr am dros 20 mlynedd, ac mae wedi cyhoeddi nofelau a llyfrau ffeithiol yn y Gymraeg a'r Saesneg. Cyhoeddwyd ei nofel *Iddew*, a disgrifwyd gan feirniad Gwobr Goffa Daniel Owen Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau 2015 fel "gwaith o athrylith", yn Mawrth 2016.

Mae ei lyfrau Saesneg wedi cyhoeddi dan y ffugenw Thomas Emson.

## Gwaith
### Ffuglen
**Dant at Waed* (Y Lolfa, 1996)
**Cnawd a Storïau Eraill* (Y Lolfa, 1997)
**Y Syrcas*  (Y Lolfa, 1998)
**Llwybrau Tywyll* (Y Lolfa, 1990)
**Hen Friwiau* (Gwasg Carreg Gwalch, 2002)
**Y Moch a Straeon Eraill* (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
**Iddew* (Gwasg y Bwthyn, 2016)
**Apostol* (Gwasg y Bwthyn, 2019)
**Bedydd Tân* (Gwasg y Bwthyn, 2021)

### Ffeithiol 
* *Dynion Dieflig* (Y Lolfa, 2008)
* ''Peter Moore: Y Gwaethaf o'r Gwaethaf*, Stori Sydyn (Y Lolfa, 2009)

### Llwyfan 
* *Tân Mewn Drain* (Sherman Cymru, Mehefin 2011)
* *Llwch O'r Pileri'' (Trwy'r Ddinas Hon, Sherman Cymru, Mehefin 2013)

### Radio 
* *Cors Oer* (BBC Radio Cymru, 2010)
* *Anfonwch Fil* (BBC Radio Cymru, 2011)
* *Goleuni yn yr Hwyr* (BBC Radio Cymru, Medi 2012)
* *Aderyn y Ddrycin* (BBC Radio Cymru, Mawrth 2015)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Ynys Môn
Mynydd Bodafon

Bryn ar Ynys Môn yw **Mynydd Bodafon**. Ei bwynt uchaf yw copa **Yr Arwydd** (178 m / 585'). Hwn yw'r bryn uchaf ar yr ynys. Mynydd Eilian yw'r ail uchaf, (177 m / 581'.) Pwynt uchaf y sir ydy Mynydd Twr 220m, 720' sydd yn ddaearyddol ar Ynys Gybi nid Ynys Môn.

Lleolir Mynydd Bodafon yng ngogledd-ddwyrain yr ynys, tua hanner ffordd rhwng Llannerch-y-medd i'r gorllewin a Moelfre i'r dwyrain. Mae ar y ffin rhwng plwyfi Penrhosllugwy a Llanfihangel Tre'r Beirdd; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 0metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Mae union ystyr yr enw **Bodafon** yn ansicr. Mae *bod* (trigfan) yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd, ond does dim afon yn y cylch i esbonio'r enw. Fodd bynnag, ceir *Llyn Archaddon* fel hen enw ar y llyn bychan ar lethr y mynydd a elwir yn Llyn Bodafon heddiw. Gall *Bodafon* fod yn amrywiad ar *Bodaddon* (gyda *-dd* yn newid i
*-f*, fel sy'n digwydd weithiau). Felly *bod* (trigfan) + *aeddon* ('arglwydd') neu *A(e)ddon* (enw personol), efallai.

Ceir olion Cytiau'r Gwyddelod, sy'n perthyn i Oes yr Haearn yn ôl pob tebyg, ar lethrau'r mynydd.

Mae'r bryn yn boblogaidd gan bobl leol i fynd am dro neu i bysgota. Ceir golygfa dros Fôn o'r copa.

Enwir *Yr Arwydd*, papur bro cylch Mynydd Bodafon, ar ôl enw copa'r bryn.

## Y Copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 178m (584tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Bodafon
Categori:Copaon Marilyn
Yr Arwydd

***Yr Arwydd*** yw papur bro cylch Mynydd Bodafon yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn. Enwir y papur ar ôl copa Yr Arwydd (copa), pwynt uchaf Mynydd Bodafon (178 m).

Mae'r cylch yn cynnwys Amlwch, Moelfre a Benllech hyd at y Traeth Coch. Cafodd y bardd, ciwrad a chaethfeistr Goronwy Owen ei eni yn y fro.

## Dolen allanol
*Gwefan *Yr Arwydd* ar BBC Cymru

Arwydd, Yr
Elfed

Gallai **Elfed** gyfeirio at un o sawl peth:

## Hanes a daearyddiaeth
*Elfed, ffurf Gymraeg Diweddar ar Elmet, un o deyrnasoedd y Brythoniaid (gogledd Lloegr heddiw)
*Elfed, cwmwd yn Nyfed yr Oesoedd Canol
**Cynwyl Elfed, pentre yn Sir Gaerfyrddin

## Pobl
*Howell Elvet Lewis (Elfed) (1860-1953), o bentre Cynwyl Elfed
*Elfed Davies, Barwn Davies o Benrhys (1913–1992), gwleidydd Llafur Cymreig
*Elfed Evans (1926–1988), pêl-droediwr proffesiynol o Gymru
*Elfed Morris (ganed 1942), cyn bêl-droediwr proffesiynol o Gymru

## Gweler hefyd
*Alban Elfed
----
Guildford

Tref yn Surrey, De-ddwyrain Lloegr, yw **Guildford**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Guildford, ac mae pencadlys yr ardal yn y dref. Mae'n dref sirol Surrey, ac mae'n bencadlys gweinyddu rhanbarth De-ddwyrain Lloegr hefyd. Lleolir Cyngor Sir Surrey yn Kingston upon Thames sydd yn Llundain Fwyaf erbyn hyn. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Guildford boblogaeth o 77,057.

Mae'r dref wedi ei geffeillio gyda Freiburg im Breisgau  yn ne'r Almaen, ac wedi ei chysylltu â Mukono yng nghanolbarth Wganda.

Mae Caerdydd 183 km i ffwrdd o Guildford ac mae Llundain yn 45.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Dinas Westminster sy'n 42.4&nbsp;km i ffwrdd. Lleolir tua 50&nbsp;km (31 milltir) i'r de-orllewin o Lundain, ar ffordd yr A3 sy'n cysylltu'r brifddinas gyda Portsmouth.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Canolfan Friary
*Castell
*Eglwys Gadeiriol
*Guildhall
*Ysbyty'r Drindod
*Ysgol Ramadeg Brenhinol

## Enwogion
*P. G. Wodehouse (1881-1975), awdur
*David Hemmings (1941-2003), actor
*Tony Blackburn (g. 1943), DJ
*Elizabeth Buchan (g. 1948), nofelydd

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Guildford

Categori:Trefi Surrey
Elfed (cwmwd)

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Elfed.''

Cwmwd yng Nghantref Gwarthaf, Dyfed, oedd **Elfed**. Bu'n rhan o hen deyrnas Dyfed ac wedyn Deheubarth.

bawd|canol|400px|Cwmwd Elfed yng nghantref Gwarthaf (gwyrdd tywyll), i'r gorllewin o gwmwd Peuliniog, ac i'r gogledd o gymydau Ystlwyf a Derllys

Gorweddai ar lannau gorllewinol Afon Gwili yng ngogledd-ddwyrain y cantref gan ffinio â chymydau Derllys, Ystlwyf a Peuliniog yn y cantref hwnnw, i'r de, a gydag Emlyn Is Cuch ac Emlyn Uwch Cuch i'r gogledd, a chymydau Mabudrud a Gwidigada yn y Cantref Mawr a chantref Chantref Cydweli i'r dwyrain. Ei ganolfan bwysicaf oedd Cynwyl Elfed.

Yn y 13g fe'i cyplyswyd â Derllys a Gwidigada gan ffurfio felly ran bwysig o'r Sir Gaerfyrddin yn ddiweddarach.

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Teyrnas Dyfed
Alun Talfan Davies

Cyfreithiwr, cyhoeddwr ac awdur o Gymru oedd **Syr Alun Talfan Davies** (22 Gorffennaf 1913 – 11 Tachwedd 2000). Roedd yn fab i'r Parchedig William Talfan Davies, yn frawd i'r llenor Aneirin Talfan Davies ac yn dad i'r cyhoeddwr Christopher Davies.

Ganwyd yng Ngorseinon ger Abertawe. Ym 1940 sefydlodd Llyfrau'r Dryw ar y cyd â'i frawd Aneirin. Priododd Eluned Christopher Williams ym 1942.

Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Pobl o Abertawe
Powys Wenwynwyn

[bawd|120px|[Arfbais Powys Wenwynwyn a Theyrnas Powys.]]

Roedd **Powys Wenwynwyn** yn dywysogaeth Gymreig a fodolai yn ei therfynau o ail hanner y 12g hyd chwarter cyntaf y 13g. Er byrred ei pharhad, chwaraeai ran bwysig yng ngwleidyddiaeth Cymru'r Oesoedd Canol.

Yn 1160, ar farwolaeth Madog ap Maredudd, rhannwyd hen deyrnas Powys yn ddwy ran. Etifeddodd un o feibion Madog, Owain Cyfeiliog ran ddeheuol y deyrnas. Cantref Cyfeiliog oedd canolfan ei rym. Ar ei farwolaeth ef pasiodd y dywysogaeth i ddwylo ei fab Gwenwynwyn ab Owain (1195 – 1216), a daethpwyd i adnabod y deyrnas fel Powys Wenwynwyn mewn cyferbyniaeth â'r rhan ogleddol, Powys Fadog.

Mathrafal, hen lys brenhinoedd Powys yng nghantref Caereinion, oedd canolfan y dywysogaeth, ond yn ddiweddarach symudwyd y llys i'r Trallwng pan ochrodd Gwenwynwyn â brenin Lloegr. Dilynwyd Gwenwynwyn gan ei fab Gruffudd ap Gwenwynwyn, ond bregus fu ei afael ac am y rhan fwyaf o'r amser bu Powys Wenwynwyn ym meddiant tywysogion Gwynedd. Gyda chwymp Gwynedd yn 1283 nid adferwyd Powys Wenwynwyn, a chael ei hymrannu'n fân arglwyddiaethau neu ddod i feddiant Coron Lloegr fu ei thynged.
bawd|120px|chwith|Baner Powys Wenwynwyn

## Tywysogion
200px|bawd|Map sy'n dangos ymraniad teyrnas Powys yn 1160 (diweddarach yw'r siroedd)
*Owain Cyfeiliog
*Gwenwynwyn ab Owain
*Gruffudd ap Gwenwynwyn
*(*de jure*: Llywelyn ab Iorwerth a Llywelyn ap Gruffudd)
*Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn; ildiodd ei hawl i'r dywysogaeth a daeth yn un o arglwyddi'r gororau

## Cantrefi a chymydau
*Arwystli
**Arwystli Is Coed
**Arwystli Uwch Coed
*Caereinion
*Cedewain
*Cyfeiliog (ar ddiwedd yr Oesoedd Canol crëwyd cwmwd Mawddwy o ran o Gyfeiliog)
*Deuddwr
*Gorddwr
*Llannerch Hudol
*Mechain
*Mochnant Uwch Rhaeadr, rhan o gantref Mochnant (aeth Mochnant Is Rhaeadr i Bowys Fadog)
*Ystrad Marchell, lle codwyd Abaty Ystrad Marchell

Categori:Teyrnasoedd Cymru
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Arglwyddiaethau'r Mers
Categori:Sefydliadau 1160
Dafydd Rowlands

Roedd **Dafydd Rowlands** (25 Rhagfyr 1931 – 26 Ebrill 2001) yn weinidog gyda'r Annibynwyr, yn ddarlithydd, ac fardd ac yn llenor. Fe'i ganwyd ym Mhontardawe. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Pontardawe, lle bu ei athro Cymraeg, Eic Davies, yn ddylanwad mawr arno. Roedd yr actores Siân Phillips yn un o'i gyfoedion. Oddi yno aeth i Goleg y Brifysgol Abertawe, lle derbyniodd radd yn y Gymraeg, ac yna i'r Coleg Presbyteraidd yng Nghaerfyrddin i baratoi ar gyfer y weinidogaeth. Ar ôl cyfnod yn y weinidogaeth aeth i ddysgu yn Ysgol Ramadeg y Garw ac yn 1968 fe'i penodwyd ar staff Coleg y Drindod, Caerfyrddin yn yr Adran Gymraeg, ac yn ddiweddarach dechreuodd ysgrifennu sgriptiau i'r teledu.

Enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fflint 1969 a'r Goron a'r Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro 1972. Bu'n archdderwydd (Dafydd Rolant) o 1996 i 1999.

## Llyfryddiaeth
**Meini: Cerddi 1960–71* (1972), barddoniaeth
**Ysgrifau yr Hanner Bardd* (1972), ysgrifau
**Yr Wythfed Dydd: Cerddi 1972-74* (1975), barddoniaeth
**Mae Theomemphus yn Hen* (1977), nofel/cerdd
**Paragraffau o Serbia / Paragraphs from Serbia* (1980), barddoniaeth a rhyddiaith
* (gol.) *Bro a Bywyd: Gwenallt 1899-1968* (1982)
**Licyris Olsorts* (1995), straeon seiliedig ar gyfres deledu
**Sobers a Fi* (1995), barddoniaeth
* (gol.) ''Cerddi'r Troad: Barddoniaeth Newydd i'r Mileniwm* (2000)

## Astudiaethau
*Alun Jones, "Holi Dafydd Rowlands", *Yr Aradr* 6 (1995): 152-201
*Ioan Williams, "Nofel/Cerdd *Mae Theomemphus yn Hen*", yn *Rhyddid y Nofel*, gol. Gerwyn Wiliams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1999), tt.238-45
*"Dafydd Rowlands", yn *Y Patrwm Amryliw: Cyfrol 2'', gol. Robert Rhys (Abertawe: Cyhoeddiadau Barddas, 2006), tt.64-75


Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Categori:Prifeirdd
Cwmni Cyhoeddi Gwynn

Cwmni sy'n cyhoeddi cerddoriaeth ydy **Cwmni Cyhoeddi Gwynn**, a sefydlwyd yn 1937 gan y cyfansoddwr W. S. Gwynn Williams.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1937
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Diwydiant cerddoriaeth Cymru
John Doherty

Peldroedwr Sesnig oedd **John Herbert Doherty** (12 Mawrth 1935 – 13 Tachwedd 2007).

Bu Doherty yn chwarae i Manchester United, Leicester City a Rugby Town ac Altrincham.

Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Categori:Genedigaethau 1935
Marwolaethau 2007
The Now Show

a Steve Punt yn y 2005 Radio Festival, Caeredin.]]
Rhaglen radio gomedi ddychanol ydy ***The Now Show***, sy'n cael ei ddarlledu ar BBC Radio 4. Mae'r rhaglen yn dychanu newyddion yr wythnos drwy gymysgedd o *stand-up*, sgetsys a chaneuon wedi eu cyflwyno gan Steve Punt a Hugh Dennis. Mae sgitiau gan Jon Holmes (gyda jociau ynglŷn â'i daldra), Laura Shavin (Emma Kennedy oedd yn gwneud y lleisiau yn y cyfresi cynnar), a monolog (fel arfer yn debycach i refru) gan Marcus Brigstocke, a cherddoriaeth gan Mitch Benn. Mae cyfresi yn y gorffennol hefyd wedi cynnwys Robin Ince, Dave Gorman, Simon Munnery, Al Murray, Andy Zaltzman a Dr Phil Hammond. Mae Jon Culshaw wedi ymddangos ym mhenodau'r Nadolig yn 2004 a 2005. Mae Rory Bremner hefyd yn westai ar y rhaglen weithiau. Mae gwestai hefyd yn cymryd lle aelodau cast o bryd i'w gilydd.

***The Now Show Wikipedia Excerpt***
Media:TheNowShow 20060804 Wikipedia.ogg
Darn o fersiwn *podcast* y rhaglen sy'n dychanu Wicipedia fel offer twyllo ar gyfer myfyrwyr TGAU - 565KB

## Dolenni allanol 
* Gwefan Sywddogol
* BBC 'Download Trials'
* Canllaw penodau a dyddiadau'r cyfresi
* Marcus Brigstocke.co.uk 
* Jon Holmes.net 
* Mitch Benn.com

Categori:BBC Radio 4
Categori:Cyflwyniadau radio 1998
Categori:Dychan
Categori:Rhaglenni radio'r BBC
Arwystli

200px|bawd|Map braslun o gantrefi Powys
Cantref yn ne Teyrnas Powys (gorllewin canolbarth Powys heddiw) oedd **Arwystli**. Mae'n enw sy'n fyw o hyd; fe'i gwelir yn yr enw lle 'Pen Pumlumon Arwystli', un o bum copa Pumlumon, er enghraifft. Roedd y cantref yn fynyddig ac yn cynnwys rhannau uchaf Dyffryn Hafren.

Gorweddai Arwystli yn ne-orllewin y deyrnas. Pan ranwyd Powys yn ddwy ran yn 1160 daeth yn rhan o Bowys Wenwynwyn. Ffiniai'r cantref â Ceri, Maelienydd, Gwerthrynion a Chwmwd Deuddwr i'r de (Rhwng Gwy a Hafren), cantref Penweddig a rhan o gwmwd Mefenydd i'r gorllewin (Ceredigion), a chantrefi Cyfeiliog, Caereinion (rhan fechan) a Cedewain i'r gogledd, ym Mhowys ei hun.

Rhennid Arwystli yn ddau gwmwd gan goedwig fawr, sef:
*Arwystli Is Coed (canolfannau: Caersws, Llangurig)
*Arwystli Uwch Coed (canolfannau: Talgarth, Llandinam)

## Hanes
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Arwystli gan Arwystl, un o feibion tybiedig Maelgwn Gwynedd, ond mae'n bosibl mai chwedl onomastig a ddyfeisiwyd yn yr Oesoedd Canol i esbonio'r enw yw'r traddodiad hwnnw.

Ar wahanol adegau bu ymgiprys am reolaeth ar Arwystli rhwng Deheubarth, Gwynedd a theyrnas Powys ei hun. Fel yn achos Cyfeiliog, hawliwyd Arwystli gan dywysogion Deheubarth. Ond bu gan Arwystli gysylltiadau cryf â theyrnas Gwynedd hefyd. Yn yr 11g daeth yn rhan o Esgobaeth Bangor, ac roedd ei rheolwyr lleol yn tueddu i edrych at Aberffraw a Bangor am arweiniad yn hytrach na Mathrafal a Llanelwy. Yn ail hanner y ganrif honno, ymledodd Trahaearn ap Caradog ei awdurdod dros ran helaeth o ogledd a gorllewin Cymru. Daeth yn frenin Gwynedd ond fe'i trechwyd gan Gruffudd ap Cynan o Wynedd a Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth a'i ladd ym Mrwydr Mynydd Carn (1081).

Yn ail hanner y 12g daeth y cantref i feddiant Owain Cyfeiliog a dan ei fab Gwenwynwyn bu'n rhan o dywysogaeth Powys Wenwynwyn. Yn y 13g bu hawl Llywelyn ap Gruffudd i Arwystli yn ffactor amlwg yn yr anghydfod rhyngddo ac Edward I o Loegr yn y cyfnod o 1277 hyd 1282, gan fod Coron Lloegr yn cefnogi ei deiliad Gruffudd ap Gwenwynwyn.

Mwynheai Owain Glyndŵr gefnogaeth gref yn Arwystli. Roedd yn gadarnle pwysig iddo yn ei wrthryfel. Ymladdwyd un o frwydrau mawr y gwrthryfel ar lethrau Pumlumon yn 1402, pan guriwyd llu Seisnig ym Mrwydr Hyddgen.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Ffynonellau
*J. E. Lloyd, *A History of Wales...* (3ydd arg., Longmans, 1937)
*J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys
8 CC

2g CC - **1g CC** - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - **0au CC** - 0au 10au 20au 30au 40au 
13 CC 12 CC 11 CC 10 CC 9 CC - **8 CC** - 7 CC 6 CC 5 CC 4 CC 3 CC 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 27 Tachwedd — Quintus Horatius Flaccus (Horace), bardd Rhufeinig (g. 65 CC)
* Maecenas, gwleidydd Rhufeinig a noddwr y celfyddydau

Categori:8 CC
Tympan (argraffu)

''Am ddefnydd arall o'r gair gweler Tympan (gwahaniaethu).*

Yn argraffu *letterpress'' gyda llaw, roedd **tympan** yn lliain tyn neu'n bapur wedi ei fowntio mewn ffram a gawsai ei roi dros y papur yn syth cyn gostwng y platen i greu'r argraff.

Categori:Argraffu
9 CC

2g CC - **1g CC** - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - **0au CC** - 0au 10au 20au 30au 40au 
14 CC 13 CC 12 CC 11 CC 10 CC - **9 CC** - 8 CC 7 CC 6 CC 5 CC 4 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Pannonia yn cael ei ymgorffori yn yr Ymerodraeth Rufeinig fel rhan o Illyria.
* Yr Ara Pacis (Allor Heddwch), yn cael ei gysegru yn Rhufain.
* Tiberius yn parhau i ymgyrchu yn yr Almaen.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Nero Claudius Drusus, mab Livia a llysfab yr ymerawdwr Augustus (o ganlyniad i syrthio oddi ar geffyl)

Categori:9 CC
Arllechwedd Isaf

Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd, ac un o dri chwmwd cantref Arllechwedd, gydag Arllechwedd Uchaf a Nant Conwy, oedd **Arllechwedd Isaf**. Fel gweddill y cantref, roedd yn rhan o Esgobaeth Bangor ac yn parhau felly hyd heddiw.

Roedd y cwmwd yn cynnwys rhan ogleddol Dyffryn Conwy a chymoedd dwyreiniol y Carneddau. Ffiniai ag Arllechwedd Uchaf i'r gorllewin, gyda'r ffin yn rhedeg o benrhyn y Penmaen-bach (rhwng Penmaenmawr a Morfa Conwy heddiw) yn y gogledd i'r Creigiau Gleision ger Capel Curig yn y de. I'r de ffiniai â chwmwd Nant Conwy gyda llinell y ffin yn rhedeg o'r Creigiau Gleision trwy Lyn Cowlyd ac i lawr i Ddyfryn Conwy ger Abaty Maenan. Roedd yn cynnwys llecyn o dir yr ochr arall i'r afon (plwyf Maenan), ond fel arall dynodai afon Conwy'r ffin â chantref Rhos yn y Berfeddwlad.

Roedd canolfan bwysig yn Aberconwy, safle'r abaty Sistersiaidd a sefydlwyd gan Llywelyn Fawr (Abaty Aberconwy).

Roedd fferis bwysig ger Tal-y-Cafn a Threfriw. Cysylltir caer Rufeinig Caerhun â Rhun ap Maelgwn Gwynedd. Rhedai ffordd Rufeinig o Gaerhun dros Fwlch y Ddeufaen i Abergwyngregyn; dyma'r brif dramwyfa yn yr Oesoedd Canol hefyd.

## Plwyfi
*Caerhun
*Gyffin
*Llangelynnin
*Llanbedr-y-cennin

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Ffynonellau a darllen pellach
* A. D. Carr, 'Medieaval Administrative Divisions', yn *Atlas of Caernarvonshire* (Caernarfon, 1974)
* E. D. Rowlands, ''Dyffryn Conwy a'r Creuddyn* (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1947)
* Herbert L. North, *The Old Churches of Arllechwedd'' (1906)

* Isaf
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Categori:Dyffryn Conwy
Categori:Hanes Conwy
Categori:Teyrnas Gwynedd
10 CC

2g CC - **1g CC** - 1g 
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - **10au CC** - 0au CC 0au 10au 20au 30au 
15 CC 14 CC 13 CC 12 CC 11 CC - **10 CC** - 9 CC 8 CC 7 CC 6 CC 5 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Y Rhufeiniaid yn adeiladu pont dros Afon Rhein ger Bonn
* Gwersyll milwrol Rhufeinig yn cael ei sefydlu yn Speyer

## Genedigaethau 
* 1 Awst — Claudius, ymerawdwr Rhufain
* Agrippa I, brenin Iudaea
* Marcus Verrius Flaccus, gramadegydd Rhufeinig
* Domitia Lepida, merch Lucius Domitius Ahenobarbus ac Antonia Major

## Marwolaethau
11 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - **10au CC** - 0au CC 0au 10au 20au 30au 
16 CC 15 CC 14 CC 13 CC 12 CC - **11 CC** - 10 CC 9 CC 8 CC 7 CC 6 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Brwydr Afon Lupia — y Rhufeiniaid dan Nero Claudius Drusus yn ennill buddugoliaeth dros yr Almaenwyr.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Octavia Minor, chwaer yr ymerawdwr Augustus

Categori:11 CC
Glo Mân

***Glo Mân*** yw'r enw ar bapur bro Rhydaman a'r cylch, Sir Gaerfyrddin. Fe'i cyhoeddwyd gyntaf yn 1977.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Glo Mân

Categori:Papurau bro Sir Gaerfyrddin
Categori:Rhydaman
Categori:Sefydliadau 1977
Arllechwedd Uchaf

Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd, ac un o dri chwmwd cantref Arllechwedd, gydag Arllechwedd Isaf a Nant Conwy, oedd **Arllechwedd Uchaf**. Fel gweddill y cantref, roedd yn rhan o Esgobaeth Bangor.

## Tirwedd hanesyddol
Mae Arllechwedd Uchaf yn ardal fynyddig a garw a ddominyddir gan gadwyn hir y Carneddau, ond mae'n cynnwys llain o dir isel ffrwythlon ar hyd yr arfordir yn y gogledd, yn wynebu Bae Conwy rhwng Bangor a Penmaenmawr. Lleolid canolfan y cwmwd a phrif lys y cantref ei hun yn Garth Celyn, Abergwyngregin, efallai ar safle plasdy Pen y Bryn. Yn ddiweddarach tyfodd Abergwyngregin yn brif lys i Wynedd gyfan yn oes Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd.

300px|bawd|dim|Arllechwedd Uchaf o Ynys Môn

Ffiniai'r cwmwd a chymydau Arllechwedd Isaf i'r dwyrain a Nant Conwy i'r de, ac â chantref Arfon (cwmwd Arfon Is Gwyrfai) i'r gorllewin gyda chwrs afon Ogwen a'r Glyderau yn dynodi'r ffin, a ymestynnai mor bell i'r de â Pen-y-gwryd yng nghanol Eryri. Gorweddai Capel Curig ar y ffin rhwng Arllechwedd Uchaf a Nant Conwy. Rhedai'r ffin rhwng Arllechwedd Uchaf ac Arllechwedd Isaf dros gymoedd dwyreiniol y Carneddau hyd lethrau Tal y Fan, gan gyrraedd y môr yn y Penmaen-bach (y penrhyn sydd rhwng Penmaenmawr a Morfa Conwy heddiw.

Roedd fferi brysur yn cysylltu'r cwmwd ag ardal Penmon ar Ynys Môn; rhaid oedd croesi Traeth Lafan gyda'r llanw allan i'w defnyddio. Rhedai'r hen ffordd Rufeinig rhwng Caer a Segontiwm dros Fwlch y Ddeufaen. Parheai'r ffordd yn llwybr pwysig yn yr Oesoedd Canol. Rhedai llwybr pwysig arall i fyny Dyffryn Ogwen i Gapel Curig. Mae'n ardal gyfoethog ei henebion, gan gynnwys safle bryngaer diflanedig Braich-y-Dinas a chylch cerrig y Meini Hirion ger llaw. Roedd y prif "drefi" canoloesol i gyd yn gorwedd ar y llain arfordirol ac yn cynnwys Cororion, Y Wig a Bodsilin, yn ogystal ag Abergwyngregin ei hun.

[250px|bawd|dim|Pen y Bryn, Aber, safle tybiedig [Garth Celyn, prif lys Arllechwedd Uchaf.]]

## Yr ardal heddiw
Erbyn heddiw mae rhan ddwyreiniol yr ardal yn gorwedd yn Sir Conwy tra bod y rhan ddwyreiniol yn gorwedd yn sir Gwynedd. Mae rhan helaeth y tir yn gorwedd o fewn Parc Cenedlaethol Eryri. Mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn byw ar y llain arfordirol.

## Plwyfi
*Abergwyngregin
*Capel Curig
*Dwygyfylchi
*Llandygai
*Llanfairfechan
*Llanllechid

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Ffynonellau
*A. D. Carr, 'Medieval Administrative Divisions', yn *Atlas of Caernarvonshire* (Caernarfon, 1976)

## Llyfryddiaeth
* Herbert L. North, *The Old Churches of Arllechwedd* (1906)

## Dolenni allanol
* Tirwedd hanesyddol Arllechwedd Uchaf ar wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru
* Map o'r ardal (sylwer nad ydyw'r map yn dangos ffin yr hen gantref).

* Uchaf
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
12 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - **10au CC** - 0au CC 0au 10au 20au 30au
17 CC 16 CC 15 CC 14 CC 13 CC - **12 CC** - 11 CC 10 CC 9 CC 8 CC 7 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Tiberius yn cael ei alw i Pannonia i ddelio â gwrthryfel.
* Y cofnod cyntaf am *Argentoratum* (Strasbourg heddiw).
* Comed Halley yn ymddangos.

## Genedigaethau 
* Marcus Vipsanius Agrippa Postumus, mab Julia yr Hynaf ac ŵyr yr ymerawdwr Augustus

## Marwolaethau 
* Marcus Vipsanius Agrippa, cadfridog a gwleidydd
* Propertius, bardd

Categori:12 CC
Teyrnas Rhufain

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Rhufain ar 21 Ebrill 753 CC gan Romulus a Remus, disgynyddion Aeneas o Gaerdroea. Efeilliaid oeddynt, meibion y duw Mawrth a Rhea Silvia, merch chwedlonol Numitor, brenin Alba Longa. Cafodd yr efeilliaid ifainc eu taflu i Afon Tiber gan Amulius, oedd wedi diorseddu Numitor. Cawsant eu golchi i'r lan a'u magu gan fleiddiast. Yn ddiweddarach fe'u darganfuwyd gan fugail a'u mabwysiadu ganddo.

Yn nes ymlaen sefydlasant ddinas Rhufain ar y llecyn lle cawsant eu golchi i'r lan. Dywedir i Romulus a Remus sefyll ar ddau fryn a gwylio am arwyddion. Gwelodd Remus chwech fwltur, ond gwelodd Romulus ddeuddeg, ac felly ef gafodd osod sylfaen y ddinas. Cododd Romulus y ddinas ar allt Palatein.

Tyfodd y ddinas yn raddol o sefydliadau bychain o gwmpas rhyd dros Afon Tiber. Bu cyfres o frenhinoedd ar Rufain, hyd nes i'r brenin olaf, Lucius Tarquinius Superbus, gael ei ddiorseddu a'i alltudio tua 510 neu 509 CC. Ystyrir hyn fel dechreuad Gweriniaeth Rhufain.

## Brenhinoedd Rhufasin
*Dyddiadau yn dilyn Marcus Terentius Varro.*
*Romulus (753 CC - 716 CC)
*Numa Pompilius (715 CC - 674 CC)
*Tullus Hostilius (673 CC - 642 CC)
*Ancus Marcius (642 CC - 617 CC)
*Lucius Tarquinius Priscus (616 CC - 579 CC)
*Servius Tullius (578 CC - 535 CC)
*Lucius Tarquinius Superbus (535 CC - 510 CC)
Arfon Uwch Gwyrfai

Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol oedd **Arfon Uwch Gwyrfai** (ffurf amgen: **Arfon Uwch-Gwyrfai**). Gyda'i gymydog Arfon Is Gwyrfai, roedd yn un o ddau gwmwd cantref Arfon.

Dynodai afon Gwyrfai y ffin rhwng y ddau gwmwd. Rhed yr afon honno o'i tharddle yn Llyn y Gadair ger Rhyd Ddu i'r gogledd i aberu yn Afon Menai rhwng plwyfi Llanwnda a Llanfaglan. Mae'n gorwedd i'r gorllewin o gwmwd Is Gwyrfai. I'r de ffiniai Uwch Gwyrfai â chantref Eifionydd. I'r de-orllewin cyffyrddai â rhan o gantref Llŷn, ac i'r gorllewin ymagorai'r cwmwd ar Fae Caernarfon.

Yn nhermau daearyddol mae rhan orllewinol y cwmwd yn rhan o benrhyn Llŷn gyda chopaon Yr Eifl (safle bryngaer Tre'r Ceiri) yn ei dominyddu. I'r dwyrain o'r arfordir o fryniau isel, ymestynnai'r cwmwd i mewn i ganol Eryri a llethrau gorllewinol Yr Wyddfa. Mae'n cynnwys y Mynydd Mawr a Chrib Nantlle gyda Dyffryn Nantlle yn gorwedd rhyngddynt.

Mae gan Uwch Gwyrfai gysylltiadau cryf â'r chwedl *Math fab Mathonwy*, y bedwaredd o Bedair Cainc y Mabinogi. Yma ceir Dolbebin a Baladeulyn. Oddi ar yr arfordir gyferbyn â Dinas Dinlle ceir safle Caer Arianrhod.

Nodweddir y cwmwd gan ei gysylltiadau crefyddol. Yma ceir eglwys hynafol Clynnog Fawr. Mae eglwsi cynnar eraill yn cynnwys Llanaelhaearn, Llandwrog a Llanwnda. Ar dir Rhedynogfelen yn y plwyf olaf ymsefydlodd y mynachod Sistersiaid cyntaf a ddaeth i Arfon: aethant oddi yno i sefydlu Abaty Aberconwy ar aber afon Conwy.

Roedd y "trefi" neu drefgorddi canoloesol yn cynnwys Elernion (ger Trefor), Pennardd, Eithinog, Dolbebin a Dinlle.

Yn 2006 sefydlodd Canolfan Hanes Uwchgwyrfai yn adeilad hen ysgol ragbaratoawl y Presbyteriaid yng Nghlynnog Fawr, lle cynhelir cyfarfodydd a gweithgareddau yn ymwneud â hanes y cwmwd a'r gymdogaeth ehangach. Mae gan y Ganolfan hon bellach gronfa gynyddol ar-lein o ffeithiau hanesyddol ar batrwm wici, sef Cof y Cwmwd https://cof.uwchgwyrfai.cymru.

## Plwyfi
*Clynnog
*Llanaelhaearn
*Llandwrog
*Llanllyfni
*Llanwnda

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Ffynonellau
*A. D. Carr, 'Medieval Administrative Divisions', yn *Atlas of Caernarfonshire* (Caernarfon, 1974)

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Nero Claudius Drusus

Cadfridog Rhufeinig oedd **Nero Claudius Drusus Germanicus**, ganed  **Decimus Claudius Drusus** ac a elwir fel rheol yn **Drusus**, neu **Drusus yr Hynaf** (14 Ionawr 38 CC - 9 CC). Ef oedd mab ieuengaf Livia, yn ddiweddarach yn wraig yr ymerawdwr Augustus, a'i gŵr cyntaf, Tiberius Claudius Nero.

Ganed ef ychydig cyn i Livia ysgaru Tiberius Claudius Nero er mwyn priodi Augustus. Magwyd ef yn nhŷ Claudius Nero gyda'i frawd Tiberius, a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarach.

Priododd Antonia Minor, merch Marcus Antonius a chwaer Augustus, Octavia Minor. Roedd y briodas yn un nodedig o glos, ac wedi marw Drusus bu Antonia yn weddw am bron hanner canrif hen ail-briodi. Cawsant bump o blant; bu dau farw yn ieuanc. Y tri arall oedd Germanicus, Livilla a Claudius, a ddaeth yn ymerawdwr.

Bu'n ymladd yn yr Alpau, cyn cael ei benodi'n llywodraethwr Gâl yn 13 CC. Pan ymosododd llwyth Almaenig ar ei dalaith, gwrth-ymosododd Drusus tu hwnt i Afon Rhein, gan orfodi'r Ffrisiaid i dalu teyrnged flynyddol. Parhaodd i ymgyrchu yn yr Almaen dros y blynyddoedd nesaf, gan ennill buddugoliaethau dros y Chatti a'r  Sicambri.

Bu farw yn 9 CC o ganlyniad i ddisgyn oddi ar ei geffyl, er iddo fyw am fis ar ôl y ddamwain. Ysgrifennodd yr ymerawdwr Augustus fywgraffiad iddo, ond nid yw wedi goroesi.

Drusus Claudius Nero
Drusus Claudius Nero
Drusus Claudius Nero
Philippeville

Enw tref yw **Philippeville**. Gallai gyfeirio at un o ddau le:

*Philippeville (Gwlad Belg), Gwlad Belg
***Philippeville** yn Algeria: Skikda heddiw.
13 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - **10au CC** - 0au CC 0au 10au 20au 30au
18 CC 17 CC 16 CC 15 CC 14 CC - **13 CC** - 12 CC 11 CC 10 CC 9 CC 8 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Y via Claudia Julia Augusta yn cael ei hadeiladu trwy yr Eidal.
* Y cadfridog Rhufeinig Drusus yn adeiladu castrum Moguntiacum, a ddatblygodd yn ddinas Mainz yn yr Almaen.

## Genedigaethau 
* Livilla, merch Nero Claudius Drusus ac Antonia Minor

## Marwolaethau 
* Aemilius Lepidus Paullus, aelod o Senedd Rhufain

Categori:13 CC
14 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - **10au CC** - 0au CC 0au 10au 20au 30au 
19 CC 18 CC 17 CC 16 CC 15 CC - **14 CC** - 13 CC 12 CC 11 CC 10 CC 9 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Sefydlir Augsburg (Augusta Vindelicorum) gan yr ymerawdwr Augustus.

## Genedigaethau 
* Agrippina yr Hynaf, merch Marcus Vipsanius Agrippa a Julia yr Hynaf (tua'r dyddiad yma)
* Claudia Pulchra, merch Aemilius Lepidus Paullus a Claudia Marcella Minor

## Marwolaethau 
Categori:14 CC
15 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - **10au CC** - 0au CC 0au 10au 20au 30au 
20 CC 19 CC 18 CC 17 CC 16 CC - **15 CC** - 14 CC 13 CC 12 CC 11 CC 10 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Chur yn dod yn brifddinas talaith Rufeinig Rhaetia Prima

## Genedigaethau 
* Germanicus, cadfridog Rhufeinig (bu farw 19)

## Marwolaethau 
* Lucius Munatius Plancus, conswl 42 CC
* Vedius Pollio, cyfaill yr ymerawdwr Augustus

Categori:15 CC
16 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - **10au CC** - 0au CC 00au 10au 20au 30au 
21 CC 20 CC 19 CC 18 CC 17 CC - **16 CC** - 15 CC 14 CC 13 CC 12 CC 11 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Noricum yn cael ei hymgorffori yn yr Ymerodraeth Rufeinig
* Augustus yn ail-drefnu'r taleithiau Almaenig, gan wneud Trier yn brifddinas
* Y legade Marcus Lollius yn cael ei orchfygu gan lwythau Almaenaidd

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Cornelia Scipio, merch Publius Cornelius Scipio Salvito a Scribonia

Categori:16 CC
Pingo

Twmpath o rew a orchuddir gan bridd a geir yn yr Arctig, yr isarctig, a'r Antarctig ac sy'n gallu cyrraedd uchder o hyd at 70 metr a lled o 2 cilometr yw **pingo**. Daw'r term o'r gair yn yr iaith  Inuit am fryn isel. Mae'r pingo yn dirffurf periglasaidd.

Un o'r ardaloedd sydd gydag un o'r dwysedd mwyaf o pingos yn y byd yw Tuktoyaktuk yn Delta Mackenzie, Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin, yng Nghanada, gyda tua 1,300 ohonynt. Mae parc Pingo National Landmark yn gwarchod wyth o'r rhain. Mae llefydd eraill gyda nifer sylweddol o pingos yn cynnwys Alaska, Yr Ynys Las, ac ynys Spitsbergen yn Norwy. Ceir gweddillion hen pingos yn yr Iseldiroedd yn ogystal, ger Zwaagwesteinde yn nhalaith Fryslân, ac yn nhaleithiau Drenthe a Groningen.

Ceir enghreifftiau yn Siberia hefyd, lle y'u gelwir yn *bulganniakh* yn yr iaith Yakuteg.

Credir fod pingos yn cael eu ffurfio wrth i ddŵr llyn rewi ac ymgodi o'r tir gan dyrchafu pridd gwaddol gwaelod y llyn i ffurfio bryn gyda chalon o rew.

Categori:Tirffurfiau