open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jemima Niclas

bawd|dde|Carreg bedd Jemima Niclas tu allan i Eglwys Santes Fair, Abergwaun

**Jemima Niclas** (hefyd **Jemima Nicholas** neu **Jemima Fawr**; c. 1750 &ndash; Gorffennaf 1832) oedd arwres Brwydr Abergwaun ar 22 Chwefror 1797.

Yn 2006 yn swyddfa cofnodion Hwlffordd fe ganfuwyd cofnodion gan ddarlithydd coleg lleol, Andrew Thomas o Thornton, Aberdaugleddau, sydd yn dangos rhywun o'r enw Jemima Nicholas yn cael ei bedyddio ym mhlwyf Mathri ar 2 Mawrth 1755.

## Nodiadau
## Cyfeiriadau
* "Fishguard Last Invasion Tapestry Gallery" —fishguardonline.com

Categori:Genedigaethau 1750
Categori:Marwolaethau 1832
Categori:Pobl o Abergwaun
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Merched y 19eg ganrif
Boconnoc

Plwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Boconnoc**  (Cernyweg: *Boskennek*). Mae'n cynnwys pentrefannau Couch's Mill a Brooks.
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 122.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Eglwys Boconnoc, adeilad Rhestredig Gradd I*, dyddio o'r 14g
* Boconnoc House, adeilad Rhestredig Gradd II*, dyddio o'r 18g

## Cyfeiriadau 
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Rosalía de Castro

Roedd **Rosalía de Castro** (24 Chwefror 1837 – 15 Gorffennaf 1885) yn brif lenor Galisia ac heddiw yn arwres ffeministaidd.

Ysgrifennodd yn Galego (Galisieg) ar adeg pan roedd yr iaith wedi'i gormesu ac ond wedi'i ystyri'n dafodiaith y werin ddi-addysg.

Cyhoeddodd ei chasgliad cyntaf o farddoniaeth *Cantares gallegos* (Cantoriaion Galisieg) ar 17 Mai, 1863. Mae 17 Mai bellach yn cael ei dathlu fel *Día das Letras Galegas* - Diwrnod llenyddiaeth Galisieg, yn ddiwrnod o wyliau yn Galisia.

Roedd *Follas novas* (Dail newydd), 1880, ei hail gasgliad yn y Galisieg a'r olaf.  Ystyrir y gyfrol hon yn glasur o fewn llenyddiaeth Galisiaidd. Dyma hefyd uchafbwynt gyrfa Castro, gan ei fod yn cynrychioli'r cyfnod rhwng *Cantares gallegos* a'i nofel radical *En las orillas del Sar* (1884) a sgwennwyd mewn Sbaeneg.  Mae rhan olaf *Follas novas* am ferched a adawyd yng Ngalisia, wedi i'w gwŷr eu gadael i chwilio am waith.

Priododd Manuel Murguía (1833–1923), yn un o brif ffigyrau y *Rexurdimento* (adfywiad) – mudiad llenyddol rhamantaidd i hybu llenyddiaeth a'r iaith Galego. Cafodd y cwpl 7 o blant.

Roedd bywyd Castro wedi'i effeithio gan dristwch a thlodi. Gwrthwynebodd gamddefnydd awdurdod ac roedd yn gefnogwr brwd o hawliau merched.

Mae ei gwaith yn cyfleu cryfder enaid pobl werin Galisia – eu llawenydd, doethineb a thraddodiadau, eu dicter at ormes Sbaen, a'u tristwch yn wyneb tlodi ac alltudio i dde America. Mae ei gwaith wedi nodi gan *saudade* (hiraeth).

Mae ei gwaith wedi'i gyffeithiau i nifer fawr o ieithoedd ac mae ei henw i weld ar enwau parciau, strydoedd, ysgolion a busnesau fel caffis a gwestai. Mae ei llun wedi ymddangos ar stampiau ac ar hen arian Sbaen y peseta.

## Dolenni
* Sefydliad Rosalía de Castro: http://rosalia.gal/
* Prosiect 'Merched Peryglus': http://dangerouswomenproject.org/2016/06/08/rosalia-de-castro/
* Ei gwaith yn Saesneg ar wefan *Poem Hunter*: https://www.poemhunter.com/rosalia-de-castro/biography/
* Helena Miguélez Carballeira - *Galicia, a Sentimental Nation: Gender, Culture, Politics* (2013), Gwasg Prifysgol Cymru. http://www.uwp.co.uk/cy/book/galicia-a-sentimental-nation-ebook-pdf/

## Gwaith
bawd|250px|chwith|Cofeb o Rosalia de Castro yn Padrón
bawd|250px|Rosalía a'r teulu, 1884.

### Yn Galego
;Cerddi
* *Cantares gallegos*  1863
* *Follas novas*  1880

;Rhyddiaith
* *Contos da miña terra I* 1864

### Yn Sbaeneg
;Cerddi
* *La Flor* 1857
* *A mi madre* 1863
* *En las orillas del Sar* 1884

;Rhyddiaith
* *La hija del mar* 1859
* *Flavio*  1861
* *El cadiceño*  1863
* *Ruinas*  1866
* *Las literatas*  1866
* *El caballero de las botas azules*  1867
* *El primer loco*  1881
* *El domingo de Ramos*  1881
* *Padrón y las inundaciones*  1881

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1885
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Sbaen
Categori:Beirdd Galiseg o Sbaen
Categori:Beirdd Sbaeneg o Sbaen
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Sbaen
Categori:Pobl o Galisia
Trefor Selway

Actor a diddanwr o Gymru oedd **Trefor Selway** (1931 – 25 Chwefror 2018). Roedd yn athro yn y 1950au ac yn yr 1980au daeth yn actor llawn amser. Yn y 1960au bu'n aelod o Chwaraewyr Garthewin a phortreadodd Hamlet yn un o gynyrchiadau Cymraeg cyntaf o'r ddrama.
## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Trefor Owen Selway ym Mhandy Tudur, Sir Conwy a magwyd yn ardal Penygroes. Astudiodd yn Y Coleg Normal, Bangor.

## Gyrfa 
[bawd|Trefor Selway (olaf ar y dde) yng nghynhyrchiad [Chwaraewyr Garthewin o'r ddrama *Taid* yn 1961.]]
Bu'n athro ac yna'n brifathro yn Eglwysbach, Ysgol Glanadda ym Mangor ac Ysgol Deganwy. Yn ystod y cyfnod yma roedd hefyd yn actio ar radio ac ar lwyfan.

Yn yr 1980au cynnar, aeth i weithio fel actor yn llawn amser. Bu'n cyflwyno'r rhaglen *Noson Lawen* ar y radio a cyflwynodd y rhifyn teledu cyntaf o'r gyfres *Noson Lawen* ar S4C.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Liz ac roedd ganddynt ddau o blant, Alwen ac Owain a berfformiodd fel deuawd yn y 1960au. Bu farw Owain Selway ar 16 Rhagfyr 2005 wedi tân difrifol yn ei dŷ yn Eglwysbach. Fe'i achubwyd o ystafell wely gan swyddogion tân ac fe'i gludwyd i Ysbyty Glan Clwyd lle bu farw yn ddiweddarach. Roedd hyn yn dilyn tân yn ei dŷ yn Eglwysbach.

Bu farw Trefor yn 86 mlwydd oed, yn nghwmni ei deulu, yn Ysbyty Glan Clwyd. Roedd wedi bod yn dioddef o glefyd lymffoma. Cynhaliwyd ei angladd ar Ddydd Llun, 5 Mawrth 2018. Roedd gwasanaeth cyhoeddus yng Nghapel MC Eglwysbach am 2.00yp wedi ei ddilyn gan wasanaeth hollol breifat yn Amlosgfa Bae Colwyn.

## Gwaith
### Theatr 
**Chwaraewyr Garthewin**
* ***Gofid Cudd** (1960)* 
* ***Taid*** (1962) - 
* ***Hamlet*** (1964) 
**Cwmni Theatr Gwynedd**
* *Y Gosb Ddiddial* (1992)
* *Golff* (1993)
* *Chwith Meddwl* (1993)
* *Y Gelli Geirios* (1993)
* *Dyddiau Difyr* (1998)
* *Amadeus* (2000)
**Theatr Genedlaethol Cymru**

* ***Diweddgan*** (2006)
*Henwalia* (1996) Theatr Bara Caws

### Teledu 
* *Coleg* (1982)

* *Dawn Dweud* - perfformiwr ar y sioe adloniant (1985–1989)
* *Breian* - comedi sefyllfa (1989–1990)
* *Porc Peis Bach*
* *Jabas*
* *Minafon* (1987)
* *Yr Alltud*
* *Paradwys Ffŵl* (1993)
* *Y Palmant Aur* fel William Jones (1996–1997)
* *Hafod Haidd* fel Evan (1998–1999)
* *Y Stafell Ddirgel* (2001)
* *Cysgodion Gdansk* (1987)

### Ffilm
* *Stormydd Awst* (1988)
* *Noson yr Heliwr* (1991)
* *Wild Justice* fel Samuel Hughes (1994) 
* *Y Mynydd Grug* (1997)
* *Oed yr Addewid* (2002)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Teipograffeg

bawd|Tudalen o Pierre Simon Fournier, *Manuel Typographique* (1766).
Crefft gosod teip er mwyn gwneud iaith ysgrifenedig yn ddarllenadwy ac yn atyniadol yw **teipograffeg**.

Teipograffeg yw gwaith cysodwyr, teipograffwyr, dylunwyr graffig, ac eraill. Hyd yr oes ddigidol, roedd teipograffeg yn alwedigaeth arbenigol; fodd bynnag, mae technoleg gyfrifiadurol wedi rhoi cyfle i lawer o ddylunwyr a defnyddwyr lleyg ymgymryd â gwaith teipograffig.


Categori:Argraffu
Categori:Dylunio graffig
Beibl Gutenberg

bawd|Tudalen o Feibl Gutenberg (cyfrol 1, ffolio 147r), yn dangos dechrau Ail Lyfr Samuel (Prifysgol Rhydychen, Llyfrgell Bodley, Arch. B&nbsp;b.&nbsp;10). Ychwanegwyd â llaw y llythyr F mawr a'r holl fanylion lliw ar ôl argraffu'r dudalen.

Y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Ewrop gan ddefnyddio teip symudol oedd **Beibl Gutenberg** neu **Beibl 42-llinell** neu **Beibl Mazarin**. Fel arfer fe'i enwir ar ôl ei argraffydd, Johannes Gutenberg. Weithiau fe'i enwir ar ôl nifer y llinellau ar bob tudalen (felly "Beibl 42-llinell"), ac weithiau fe'i enwir ar ôl llyfrgell Cardinal Mazarin ym Mharis, oherwydd dyna oedd lleoliad y copi cyntaf i'w ddisgrifio gan lyfrgraffwyr (felly "Beibl Mazarin").

Mae'n argraffiad mewn tair cyfrol o'r testun Lladin y Fwlgat. Gwnaethpwyd y gwaith yng ngweithdy Gutenberg yn Mainz, yr Almaen, a chafodd ei orffen tua 1455. Nid yw'n hysbys faint o gopïau a argraffwyd, ond mae ysgolheigion heddiw yn awgrymu bod rhwng 160 a 185 – tua tri chwarter ar bapur a'r gweddill ar femrwn.

Mae tudalennau'r llyfr yn debyg iawn i'r Beiblau llawysgrif o'r dydd; yn arbennig mae defnydd helaeth o fyrfoddau a chwtogiadau er mwyn cadw'r llinellau yn fyr, gydag ochrau'r colofnau yn gyfochrog. Mewn gwirionedd, roedd yn rhaid i oleuwyr proffesiynol gwblhau'r tudalennau trwy ychwanegu â llaw blaenlythrennau oliwiedig a goliwiadau eraill.

## Dolen allanol
* The Gutenberg Bible, copi o'r Beibl Gutenberg ym Mhrifysgol Texas yn Austin

Gutenberg
Categori:Llyfrau'r 1450au
Categori:Llyfrau Lladin
Upper Heyford, Swydd Rydychen

:''Am y pentref o'r un enw yn Swydd Northampton gweler Upper Heyford, Swydd Northampton.''

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Upper Heyford**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Cherwell.

Saif Upper Heyford ar lan ddwyreiniol Afon Cherwell, tua 1 milltir (1.6&nbsp;km) i fyny'r afon o bentref Lower Heyford. Lleolir y maes awyr milwrol RAF Upper Heyford tua 1 milltir (1.6&nbsp;km) i'r dwyrain.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Cherwell
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Advent, Cernyw

Plwyf sifil ar ymyl orllewinol Gwaun Bodmin yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Advent**  (Cernyweg: *Pluwadwyn*). 
Mae'n cynnwys pentrefannau Tresinney, Pencarrow, Highertown a Watergate, ond does dim pentref o'r enw "Advent".

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil poblogaeth o 189.

Mae'r eglwys blwyf wedi ei chysegru i Santes Adwen. Mae'n dyddio o'r 13g ac mae'n adeilad Rhestredig Gradd I.

## Cyfeiriadau 
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Haint

bawd|Enghraifft o haint - Malaria

Mae **haint** yn ganlyniad o bathogen (sylwedd heintus neu afiach) yn ymosod ar feinweoedd corff organeb, ynghyd ag ymatebiad y meinweoedd hynny i'r tocsinau a gynhyrchir. Gelwir anhwylderau sy'n deillio o heintiau yn **glefydau heintus**, neu'n **afiechydon trosglwyddadwy**.

Mae'r pathogenau sy'n achosi heintiau yn cynnwys firysau, firoidau, prionau a bacteria; nematodau megis llyngyr parasitig; arthropodau megis ticiau, gwiddon, chwain, a llau; ffwng megis tarwdenni; a macroparasitiaid eraill megis mathau o llynghyren.

Gall organedd letyol frwydro heintiau'n defnyddio eu system imiwnedd. Ymateba mamaliaid letyol i heintiau mewn modd cynhenid, ac yn aml mae'r dulliau ymateb yn cynnwys llid ynghyd ag ymatebion ymaddasol eraill.

Ymhlith y meddyginiaethau penodol a ddefnyddir i drin heintiau y mae gwrthfiotigau, gwrthfeirysau, meddygaeth gwrth-protosoaidd, gwrthffyngoliaid, a gwrthlynghyryddion. Arweiniodd clefydau heintus at 9.2 miliwn o farwolaethau yn 2013 (tua 17% o'r cyfanswm marwolaeth). Cyfeirir at y gangen o feddyginiaethau uchod fel meddyginiaethau clefydau heintus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Epidemioleg
Categori:Clefydau heintus

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Penny Vincenzi

Nofelydd Seisnig oedd **Penelope Vincenzi** (née Hannaford; 10 Ebrill 1939 – 25 Chwefror 2018).

Cafodd ei geni yn Bournemouth, yn ferch i Stanley George Hannaford a'i wraig Mary Blanche Hannaford née Hawkey.

## Nofelau
**Old Sins* (1989)	
**Wicked Pleasures* (1992)	
**An Outrageous Affair* (1993)	
**Another Woman* (1994)	
**Forbidden Places* (1995)	
**The Dilemma* (1996)	
**Windfall* (1997)	
**Almost a Crime* (1999)	
**No Angel* (2000)
**Something Dangerous* (2001)	
**Into Temptation* (2002)
**Sheer Abandon* (2005)	
**An Absolute Scandal* (2007)	
**The Best of Times* (2009)	
**The Decision* (2011)	
**A Perfect Heritage* (2014)
**A Question of Trust* (2017)

Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Emlyn Davies

Darlledwr a chyflwynydd teledu yw **Emlyn Davies** (ganwyd Ionawr 1945).

Fe'i ganwyd yn Llanberis, Gwynedd, cyn astudio ym Mhrifysgol Bangor rhwng 1963 ac 1968. Bu'n rhan o gast cynnar drama John Gwilym Jones, *Hanes Rhyw Gymro* ym 1964.

Yn 1969 daeth yn ohebydd newyddion a materion cyfoes gyda BBC Cymru. Rhwng 1976 ac 1979 roedd yn gyflwynydd rhaglenni addysg a cyflwynodd y rhaglen *Hyn o Fyd*. Aeth ymlaen i fod yn Olygydd Newyddion BBC Radio Cymru rhwng 1979 ac 1981. Pan sefydlwyd S4C yn 1982 daeth Davies yn Brif Gomisiynydd Rhaglenni cyntaf y sianel. Yn 1987 sefydlodd y cwmni cynhyrchu annibynnol Teledu Elidir. Ymddeolodd o'r cwmni yn 2005.

## Swyddi
*1969–1976 - Gohebydd Newyddion a Materion Cyfoes BBC Cymru
*1976–1979 - Cyflwynydd Rhaglenni Addysg BBC Cymru
*1979–1981 - Golygydd Newyddion BBC Radio Cymru 
*1981–1987 - Prif Gomisiynydd Rhaglenni S4C 
*1987–2005 - Cynhyrchydd Annibynnol, Teledu Elidir

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *Hyn o Fyd* ar BBC iPlayer

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Emma Chambers

Actores o Loegr oedd **Emma Gwynedd Mary Chambers** (11 Mawrth 1964 – 21 Chwefror 2018). Roedd yn adnabyddus am chwarae rhan Alice Tinker yn y comedi *The Vicar of Dibley* a Honey Thacker yn y ffilm *Notting Hill* (1999).

Fe'i ganwyd yn Doncaster. Priododd yr actor Ian Dunn ym 1991.

## Ffilmyddiaeth
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion llais o Loegr
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Caer Caradog

Ceir sawl lle o'r enw **Caer Caradog**:

*Caer Caradog, Cerrigydrudion, Sir Conwy
*Caer Caradoc, Swydd Amwythig
Caer Caradoc

Bryn ger Church Stretton ac All Stretton yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw ***Caer Caradoc*** (yr hen enw: **Caer Caradog**) gyda bryngaer ar ei gopa. Enwir y bryn a'r gaer ar ôl Caradog. O'r copa ceir golygfeydd gwerth chweil: i'r gogledd gwelir Din Gwrygon (Saesneg: *The Wrekin*), i'r dwyrain Cefn Gweunllwg (Saesneg: *Wenlock Edge*), i'r gorllewin ceir Cefn Hirfynydd (Saesneg: Long Mynd), ac ar ddiwrnod clir gellir gweld Bryniau Clwyd yn y gogledd a fflatiau tal Birmingham i'r dwyrain a Bannau Brycheiniog i'r de. Ceir bryn o'r un enw 1&nbsp;km i'r gorllewin, a cheir Caer Caradog arall yng Ngherrigydrudion. Adeiladwyd y gaer gan barchu tirffurfiau naturiol y mynydd.

Dyma fryncyn G/WB-006 yn *Summits on the Air* a chyfeirnod grid yr OS yw SO477953. Saif 1,506 tr (459 m) uwch lefel y môr. Cofrestrwyd y fryngaer gan Historic England ar gyfeirnod 1010723.

bawd|chwith|Yn ôl chwedl leol, cuddiodd Caradog mewn ogof ger y copa.

Ceir bryngaer o Oes yr Haearn neu efallai ddiwedd Oes yr Efydd ac o'r cyfnod Celtaidd hwn y daw'r enw. Credir fod brwydr bwysig wedi'i hymladd yma: brwydr olaf y 'Brenin Mawr Caradog' yn erbyn y Rhufeiniaid. Yn ôl chwedl leol, cuddiodd Caradog mewn ogof ger y copa, ac mai'r fryngaer hon oedd ei brif gartref ac amddiffynfa.

## Caradog
(Brythoneg **Caratācos*, Lladin *Caratacus* neu *Caractacus*) yn fab i Cunobelinus, brenin llwyth y Catuvellauni, oedd a’u tiriogaeth o gwmpas glan ogleddol Afon Tafwys yn ne-ddwyrain Lloegr.  Ymddengys iddo frwydro yn erbyn llwyth cyfagos yr Atrebates a’u gorchfygu. Ffôdd Verica, brenin yr Atrebates, i Rufain ac apeliodd i’r ymerawdwr Claudius am gymorth i adennill ei deynas. Rhoddodd hyn esgus i Claudius ymosod ar Ynys Prydain yn 43 O.C..

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Swydd Amwythig
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Amwythig
Heigiad llau pen

::''Mae'r erthygl hon yn ymwneud â'r heigiad. Ar gyfer y pryfetyn gweler Llau pen*.

bawd|lleuen benywaidd
**Heigiad, llau pen** yw cyflwr lle fydd pryfed parasitig o’r enw *Pediculus humanus capitis'', a elwir hefyd yn chwain, yn ymsefydlu yng ngwallt y pen a chroen y pen gan fwydo ar waed y pen letyol

## Symptomau 
Prif symptom heigiad llau pen yw crafu croen y pen. Y tro cyntaf i unigolyn cael ei heintio gall cymryd hyd at chwe wythnos i'r cosi cychwyn. Os yw unigolyn yn cael ei heintio eto gall symptomau ddechrau llawer cyflymach. Gallai'r cosi achosi problemau gyda chwsg. Yn gyffredinol, fodd bynnag, nid yw'n gyflwr difrifol.  Er bod llau pen yn ymddangos i ledaenu rhai afiechydon eraill yn Affrica, nid yw'n ymddangos eu bod yn gwneud hynny yn Ewrop neu Ogledd America.

## Achos a diagnosis 
Mae llau pen yn cael eu lledaenu trwy gyswllt uniongyrchol â gwallt rhywun arall sydd eisoes wedi'i heintio. Does dim cysylltiad rhwng cael heigiad o lau a glendid neu lanweithdra. Nid yw anifeiliaid eraill, megis cathod a chŵn, yn chwarae rhan wrth drosglwyddo. Mae llau pen yn bwydo yn unig ar waed dynol ac yn gallu goroesi yn unig ar wallt pen dynol. 

Mae llau yn mynd trwy dair gradd o ddatblygiad
* Nedd (nits) yw wyau hirgrwn, melynwyn y llau pen. Mae’r rhain yn ymlynu wrth waelod y gwallt unigol ac yn cymryd tuag wythnos i ddeor.
* Nymffau yw’r llau newydd ddeor sy’n edrych fel oedolion, ond sy’n llai o faint. Mae’r rhain yn byw ar waed ac yn cymryd tua 7 niwrnod i aeddfedu.
* Bydd oedolion tua maint hedyn sesame ac mae ganddynt grafangau tebyg i fachau a lliw melynddu i lwydwyn.  Gall oedolion fyw am hyd at 30 diwrnod trwy fwydo ar waed. Yn Ewrop, maent yn effeithio rhwng 1 a 20% o wahanol grwpiau o bobl. Yn yr Unol Daleithiau, mae rhwng 6 a 12 miliwn o blant yn cael eu heintio flwyddyn. Maent yn digwydd yn amlach mewn merched na bechgyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Iechyd
Cyflwr epileptig

[bawd|Mae [Diazepam y gellir ei weini trwy'r rectwm yn aml yn cael ei ragnodi i ofalwyr pobl ag epilepsi. Mae hyn yn eu galluogi i drin trawiadau lluosog cyn ceisio gofal meddygol.]]
Mae **cyflwr epileptig** neu *status epilepticus (SE)* yn ffit epileptig o fwy na phum munud neu fwy nag un ffit o fewn cyfnod o bum munud heb i'r person ddychwelyd i normal rhwng y ffitiau. Gall y problemau sylfaenol hyn cynnwys trawma, heintiau, neu strôc ymhlith eraill. Gellir defnyddio nifer o feddyginiaethau eraill os nad yw'r rhain yn effeithiol fel falporad, phenobarbital, propofol neu cetamin. Mae achos sylfaenol y ffit, oedran y claf a hyd yr atafaelu yn ffactorau pwysig sy'n effeithio ar y rhagolygon gwella. Mae cyflwr epileptig yn digwydd mewn tua 40 o bob 100,000 o bobl bob blwyddyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Argyfyngau meddygol
Categori:Epilepsi
Atafaeliad twymynol

bawd|Thermomedr yn dangos gwres twymyn
Mae **atafaeliad twymynol**, yn ffit neu atafaeliad epileptig sy'n gysylltiedig â thymheredd corff uchel..

Mae tueddiad at atafaeliadau twymynol  yn rhedeg mewn teuluoedd .

Yn gyffredinol ni fydd plentyn sydd wedi gwella o ffit dwymynol yn dioddef unrhyw niwed parhaol. Mae cyflawniadau academaidd yn debyg i blant eraill a does dim newid yn y risg o farwolaeth ar gyfer y rheini sydd wedi cael ffitiau syml. Mae 'na rywfaint o dystiolaeth i awgrymu bydd blentyn sydd wedi cael ffit dwymynol tua 2% mwy tebygol o gael epilepsi.

## Cyffredinoled 
Mae atafaeliadau twymynol yn effeithio ar ddau i ddeg y cant o blant  cyn eu bod yn bum mlwydd oed. Mae'n fwy cyffredin mewn bechgyn na merched. Ar ôl i blentyn cael un ffit mae yna siawns rhwng 15% i 70% o gael un arall. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Iechyd

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Llesmair

bawd|Darlun olew gan Pietro Longhi 1744 yn dangos dynes yn llesmeirio

Mae **llesmair**, **llewygu** neu **basio allan**, yn golled fer o ymwybyddiaeth a chryfder y cyhyrau sy'n ddechrau'n sydyn, yn para am gyfnod byr cyn adferiad digymell.

## Symptomau 
Mae llesmair yn digwydd o ganlyniad i ostyngiad yn llif y gwaed i'r ymennydd cyfan, fel arfer o ganlyniad i bwysedd gwaed isel. Mae gan rai achosion symptomau rhagarwyddol cyn i'r colli ymwybyddiaeth ddigwydd. Gallai'r symptomau hyn gynnwys pendro, chwysu, croen golau, golwg aneglur, teimlo'n gyfoglyd, chwydu, a theimlo'n gynnes ymhlith eraill. Efallai y bydd llesmair hefyd yn gysylltiedig â phennod fer o blycio'r cyhyrau.

## Achosion 
Mae achosion yn amrywio o heb fod yn ddifrifol i fod yn angheuol. Mae yna dri chategori eang o achosion:
* cysylltiad â'r galon a'r system gylchrediad
* atgyrchol sydd â deilliant niwral
* isbwysedd ystumiol

Cyflyrau yn ymwneud a'r galon a'r pibellau gwaed yw'r achos mewn tua 10% o achosion. Fel arfer y rhain yw'r rhai mwyaf difrifol. Llesmair gyda deilliant niwral yw'r mwyaf cyffredin. Gall achosion sy'n gysylltiedig â'r galon gynnwys rhythm calon annormal, problemau gyda falfiau neu gyhyrau'r galon a rhwystrau o bibellau gwaed o embolism ysgyfeiniol neu ddyraniad aortig ymhlith eraill..  O'r rhai sydd yn llesmeirio bydd tua 4% yn marw yn ystod y 30 diwrnod canlynol..

## Cyfeiriadau 
Categori:Iechyd

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Ymddiriodolaeth Adar Dŵr a Thiroedd Gwlybion

bawd|250px|Gwlyptir Martin Mere
bawd|260px|Gwarchodfa natur Slimbridge
bawd|250px|Fflamingod, Llanelli
Sefydlwyd yr  **Ymddiriodolaeth Adar Dŵr a Thiroedd Gwlybion** ym 1946 yn Slimbridge gan Syr Peter Scott. Agorwyd y warchodfa er mwyn rhannu’r profiad gyda’r cyhoedd, a chyflwynodd o raglenni natur ar deledu BBC o’r warchodfa.

Mae gan yr ymddidiodolaeth 10 canolfan:
* Gwarchodfa Natur Arundel
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol Caerlaverock
* Gwarchodfa natur Castle Elspie
* Gwarchodfa natur Llanelli
* Gwarchodfa natur Llundain (agorwyd yn 2000)
* Gwarchodfa natur Martin Mere
* Gwarchodfa natur Slimbridge
* Gwarchodfa natur Steart
* Gwarchodfa natur Washington
* Gwarchodfa natur Welney (agorwyd yn 2006)

Mae gwaith yr ymddiriodolaeth yn cynnwys gwarchod adar prin ac yna eu rhyddhau yn ôl i’w cynefinoedd naturiol. Dechreuodd y proses efo’r Nene, gwydd o Hawaii. Erbyn hyn, mae eu niferoedd wedi ailgodi o 30 i dros 2,000 ers 1962. Diolch i waith Gwarchodfa Caerlaverock, cododd niferoedd gwyrain ar Ynys Sfalbard o 300 ym 1948 i 25,000 erbyn 1999. Ailgyflwynwyd Corhwyaden Laysan i Hawaii yn 2005, a’r Garan i Loegr yn 2010, wedi absenoldeb o 400 mlynedd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr Ymddiriodolaeth

Categori:Cadwraeth yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1946
Llid yr isgroen

Mae **llid yr isgroen** yn haint bacteriol sy'n effeithio ar haenau mewnol y croen.

## Symptomau 
Mae llid yr isgroen yn effeithio'n benodol ar yr isgroen (*dermis*) a'r braster isgroenol (*subcutaneous*). Mae arwyddion a symptomau yn cynnwys ardal o gochni sy'n cynyddu mewn maint dros ychydig ddyddiau. Yn gyffredinol, nid yw ffiniau'r ardal goch yn llym, gall bod chwyddo ar y croen. Er bod y cochni'n aml yn troi'n wyn pan fydd pwysau'n cael eu rhoi arno, nid yw hyn bob amser yn wir. Fel arfer mae ardal yr haint yn boenus. Weithiau bydd y cyflwr yn effeithio ar y pibellau lymff. Gall y claf gael twymyn a theimlo'n flinedig.

## Achos a diagnosis 
Y coesau a'r wyneb sy'n cael eu heffeithio gan amlaf, er y gall llid yr isgroen effeithio ar unrhyw ran o'r corff. Fel rheol bydd yn effeithio'r goes yn dilyn toriad yn y croen. Mae ffactorau risg eraill yn cynnwys gordewdra, chwyddo yn y coesau, a henaint. Mewn achosion lle mae'r wyneb yn cael ei effeithio, ni fydd toriad croen, fel arfer, yn achos y llid. Y bacteria sy'n gyfrifol am y clefyd yn y rhan fwyaf o achosion yw streptococci a Staphylococcus aureus. Yn wahanol i lid yr isgroen mae clefyd tebyg, y fflamwydden dân (*erysipelas*), yn haint bacteriol sy'n effeithio ar haenau mwy arwynebol y croen, gydag ardal o gochni gydag ymylon wedi'u diffinio'n dda, ac yn fwy tebyg o achosi'r dwymyn. Fel arfer, mae diagnosis yn seiliedig ar y symptomau, yn anaml y bydd modd casglu meithriniad celloedd. Cyn gwneud diagnosis, dylid gwirio nad yw heintiau mwy difrifol megis haint ar yr asgwrn neu necrosis y ffasgau yn bresennol.

## Triniaeth 
Fel rheol bydd triniaeth drwy wrthfiotigau a gymerir trwy'r gen, megis cephalexin, amocsisilin, neu cloxacillin. Yn y rheiny sydd ag alergedd i benisilin, gellir defnyddio erythromycin neu clindamycin. Pan fo Staphylococcus aureus ymwrthiol i fethisilin (MRSA) yn bryder, efallai y bydd doxycycline neu trimethoprim / sulfamethoxazole yn cael ei argymell. Bydd pryder os bydd presenoldeb crawn neu hanes o heintiau MRSA blaenorol. Gallai codi'r ardal heintiedig fod yn fuddiol, weithiau bydd poenliniarydd yn cael ei ragnodi.

Bydd tua 95% o bobl yn gwella ar ôl tuag wythnos o driniaeth.

## Cyffredinoled 
Cafodd 21.2 miliwn o bobl y byd llid yr isgroen yn 2015. Yn yr Unol Daleithiau bydd 2 allan o bob mil o'r boblogaeth yn cael y llid ar ran isaf y goes. Yn 2015 achosodd llid yr isgroen 16,900 o farwolaethau trwy'r byd. Yn y Deyrnas Unedig, mae llid yr isgroen yn gyfrifol am 1.6% arhosiad ysbyty.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon 
Categori:Llidau
Categori:Meinweoedd

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Great Hanwood

Plwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Great Hanwood**.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 1,090.
Y prif bentref yn y plwyf yw Hanwood; mae pentref llai hefyd – Hanwood Bank.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Valentina Petrenko

Gwleidydd o'r Undeb Sofietaidd a Rwsia yw **Valentina Aleksandrovna Petrenko** (; ganwyd 23 Awst 1955, Kazakh SSR), aelod o Gyngor Ffederal ers 2001 o Lywodraeth Gweriniaeth Khakassia. 

Mae hi'n rhugl yn Bwyleg, Saesneg a Sbaeneg. Yn 1977 fe graddiodd hi o Sefydliad Pedagogaidd Talaith Rostov fel athrawes bioleg a chemeg.

Mae hi'n briod gyda un ferch.

Fe gafodd hi wobr Urdd Anrhydedd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Сенатор Петренко представила карикатуру на Charlie Hebdo

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Egin Rwsiaid
Categori:Gwleidyddion o Rwsia
Kurt Schwitters

Arlunydd arloesol o'r Almaen oedd **Kurt Schwitters** (ganwyd **Herman Edward Karl Julius Schwitters**, 20 Mehefin 1887 – 8 Ionawr 1948).

Arbrofodd gyda steil Ciwbaidd a Mynegiadaeth *(expressionist)* ac yn 1919 creuodd waith *collage* a defnyddiodd y term “Merz,” ar gyfer ei holl waith creadigol o farddoniaeth, *collage* a cerflunwaith.

Roedd yn rhan o'r grŵp Dada ym Berlin ar ddechrau 1920au gyda Jean Arp and Raoul Hausmann a Hannah Höch. Roedd yn rhan o'r arddangosfa yn *Der Sturm* a chyfrannodd i'r cylchgrawn *Der Sturm* .

Gydag Arp, mynychodd y *Kongress der Konstructivisten* yn Weimar ym 1922. Yno daeth yn ffrindau gyda'r arlunydd Iseldireg Theo van Doesburg a dylanwadwyd gan ei waith De Stijl.

Rhwng 1923 i 1932 cyhoeddodd cylchgrawn *Merz* gan arbrfi gyda dulliau Teipograffi a dechreuodd ar ei *Merzbau* - cerflunwaith a daeth i lenwi ei stiwdio yn Hannover. Cafodd ei waith eu cynnwys yn arddangosfeydd Ciwbaidd, Dada, Haniaethol *(abstract)* a Swrreal yn Zürich, Paris ac Efrog Newydd.

Hefyd rhwng 1923 a 1932 cyfansoddodd *Ursonate -* barddoniaeth sain a dylanwadwyd gan Raoul Hausmann. Mae'r cerdd yn defnyddio seiniau yn hytrach na geiriau arferol.

Yn 1937 cafodd Schwitters a llawer iawn o artistiaid a llenorion eu gwahadd gan y Natsïaid. Cafodd eu gwaith ei alw'n *Entartete Kunst* - 'Celf Ddirywiedig'. Trefnodd y Natsïaid arddangosfeydd o waith 'dirywiedig' gan rhoi cyfle i'r cyhoedd chwerthin ar ei ben. Distrywid llawr o'r darluniau a llosgwyd llyfrau. Fel llawer o arlunwyr, iddewon a gwrthwynebyr y Natsïad yn gyffredinol, roedd rhaid i Schwitters dianc yr Almaen rhag ofn iddo gael ei garcharu neu ladd.

Symudodd I Norwy a wedyn Lloegr. Yn Lloegr cafodd ei garcharu am dros flwyddyn gyda llawr o bobl eraill oedd wedi ffoi o'r Almaen ac Awstria, writh i'r llywodraeth yn poeni am sbïwyr. Bu farw yn Kendel ym 1947 
bawd|300px|chwith|Tudalen o gatalog yr arddangosfa *Entartete Kunst* - 'Celf Ddirywiedig', a drefnodd y Natsïaid. Mae llun o *Merzbild* gan Schwitters (chwith isaf). Cafodd y darluniau eu distrwyio gan y Natsïaid.

## Gweler hefyd 
* *Kurt Merz Schwitters*
* Kurt Schwitters - Ursonate (1932) ar Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=6X7E2i0KMqM
* Ffilm ddogfen ar Kurt Schwitters https://www.youtube.com/watch?v=5WnmSou-KAk
* Berlin Dada ar Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=C9jMqxSPWWQ

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o'r Almaen
Categori:Cerflunwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1947
Arogleuo

[bawd|upright=1.3|Y system arogleuo (dynol). 1:Y Bwlb Arogleuo (*bulbus olfactorius*) 2:Celloedd mitral 3:[Asgwrn 4:Epitheliwm trwynol 5:Y glomerwlws  6:Niwronau derbyn arogleuon]]

**Arogleuo** (neu arogli, gwynto; Saesneg: *Olfaction*) yw system y corff o dderbyn gwybodaeth am fater organig (fel bwyd), yn aml er mwyn i'r person neu'r anifail wybod a ydyw'n beryglus ai peidio. Mae'n gweithio ar y cyd gyda blasu fel arfer.

Mae'n digwydd pan fo'r aroglau ('arogleuon'; hefyd: 'sawr' neu yn Ne Cymru: 'gwynt') yn ymglymu i'r  derbynwyr arogleuol (*olfactory receptors*) yng ngheudod y trwyn. Mae'r Glomerwlws yn danfon signalau o'r derbynwyr i'r *bulbus olfactorius* ble mae'n dechrau rhyngweithio gyda rhan o'r ymennydd sy'n ymweneud ag adnabod arogleuo, cof ac emosiwn. Mae gan lawer o organebau sy'n byw ar y tir (ee pobl, cathod) ddwy system wahanol ar gyfer blasu ac arogleuo ond un system yn unig sydd gan y rhan fwyaf o organebau sy'n byw mewn dŵr.

## Gweler hefyd
* Blas

## Cyfeiriadau

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Goleudy Ynys Lawd

bawd|chwith|250px
bawd|chwith|250px
Mae **Goleudy Ynys Lawd** yn sefyll ar gopa Ynys Lawd, ynys bach yn ymyl Ynys Gybi.

Codwyd y goleudy cyntaf ar Ynys Lawd yn 1809. Cynlluniwyd y goleudy presennol gan y pensaer Joseph Nelson a chafodd ei godi gan y peiriannydd sifil Daniel Alexander. Costiodd £11,828 i adeiladu. Erbyn hyn mae'r goleudy yn cynnwys canolfan ymwelwyr. Gall ymwelwyr  gweld hen ystafell beiriant y goleudy a hefyd dringo’r grisiau at y golau ei hyn.

Defnyddiwyd golau olew yn wreiddiol. Tua 1840, adeiladwyd rheilffordd i ostwng golau llai i lawr y clogwyni os cuddiwyd y brif olau gan niwl. Disoldliwyd y brif lusern gan un newydd yn  yr 1870au, eto ym 1909 ac eto ym 1927. Trydanwyd y golau ym 1938.

Daeth y goleudy’n awtomatig ar 12 Medi 1984, a rheolir y goleudy gan ganolfan Tŷ Trinity yn Harwich.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynys Môn
Ynys Lawd
Categori:Trearddur
Aroglau

bawd|upright=1.5|"Aroglau", gan Jan Brueghel yr Hynaf, Museo del Prado.
**Aroglau** (hefyd: **oglau**, **sawr**, **gwynt** ac ar lafar yn y gogledd, **ogla**) yw'r hyn a ellir ei arogleuo. Fel arfer, sylweddau organic sy'n ffurfio aroglau e.e. bwyd, rhech, blodau neu dail gwartheg) ond ceir hefyd cyfansoddion di-garbon, megis hydrogen swlffid ac amonia.

Caiff aroglau eu creu gan un neu ragor o anweddolion (cemegolion cyfansawdd), fel arfer o grynodiad isel, a'u 'clywed' neu eu 'gwynto' gan anifail neu berson drwy ei synnwyr arogleuo.

Ceir dau fath o arogl: arogl da ('sent') ac arogl drwg. Mae rhai o'r geiriau sy'n disgrifio'r arogleuon da, neu dderbyniol yn ymwneud â bwyd, blodau ('persawrus') neu bersawr ('perarogleuon', 'mwsg', *fragrance* yn Ffrangeg). Ymhlith y geiriau Cymraeg am arogl drwg mae: 'hwmo' (bwyd wedi pydru), 'drewdod' a 'drycsawr ' (cyffredinol), 'miniog' a 'siarp' (arogl fineg), 'camfforaidd' (ogla peli lladd gwyfynod), oroglau 'mygu' neu 'fyglyd' (*reek* ond gall hefyd fod yn arogl da mewn cogionio). Weithiau gall yr arogl fod yn ddrwg neu'n dda i wahanol bobl ac ar wahanol adegau e.e. gall arogl chwys ffres fod yn dderbyniol, ond ymhen amser, oherwydd y meicrobau sydd yn cynyddu ynddo, gall fod yn ddrewdod annerbyniol.

## Gweler hefyd
* Blas
* Arogleuo

## Cyfeiriadau
Categori:Aroglau

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Selenča

de|bawd|333x333px|Yr eglwys Efengylaidd.
de|bawd|333x333px|Yr eglwys Gatholig
de|bawd|250x250px|Map o fwrdeistref Bač gan ddangos lleoliad Selenča.
Mae** Selenča** (Serbeg Селенча, Slofaceg: Selenča) yn bentref yn Serbia. Mae wedi'i leoli ym mwrdeistref Bač, Ardal De Bačka, yn nhalaith  Vojvodina. Mae mwyafrif ethnic Slofaciaidd i'r boblogaeth o 3,279 (cyfrifiad 2002).

## Demograffeg 
Grŵpiau ethnig (cyfrifiad 2002):
* Slofaciaidd = 2,990
* Rwmaneg = 175
* Serbiaidd = 45
* Hwngareg = 12
* eraill.

## Poblogaeth Hanesyddol 
* 1961: 4,155
* 1971: 4,057
* 1981: 4,008
* 1991: 3,705
* 2002: 3,279

## Gweler hefyd 
* Rhestr o lefydd yn Serbia
* Rhestr o ddinasoedd, trefydd a phentrefi'n Vojvodina

## Cyfeiriadau 
* Slobodan Ćurčić, Broj stanovnika Vojvodine, Novi Sad, 1996.

## Dolenni allanol 
* Tudalen gwê swyddogol Selenca
Clayton-le-Moors

Tref ddiwydiannol fach yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Clayton-le-Moors**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Hyndburn. Saif 2 filltir i'r gogledd o dref Accrington ar lannau Gamlas Leeds a Lerpwl.

Datblygodd ar ddechrau'r 19g o gyfuno dwy bentrefi – Oakenshaw i'r gogledd-orllewin o'r gamlas ac Enfield i'r de-ddwyrain.

Ar 7 Tachwedd 1883 fe roedd trychineb yn y Moorfield Colliery ar gyffiniau Clayton-le-Moors, pan laddwyd 68 o ddynion a hogiau, y ieuenga yn ddeg mlwydd oed. Heddiw mae yna Wal Goffa ar y lon A678 gerllaw i'r lle roedd y glofa yn sefyll. 

## Enwogion
*Fred Brown (1925-2004), biolegydd
*Jim Bowen (1937-2018), comediwr a chyflwynydd teledu
*Jack Simmons (g. 1941), cricedwr

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Hyndburn
Categori:Trefi Swydd Gaerhirfryn
Llenyddiaeth yn 2018

## Digwyddiadau
## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn (Cymru):
** Cymraeg: Goronwy Wynne, *Blodau Cymru: Byd y Planhigion*
** Saesneg: Robert Minhinnick, *Diary of the Last Man*
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Mari Williams, *Doe a Heddiw* (ailenwyd *Ysbryd yr Oes*)
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Olga Tokarczuk  
* Gwobr Booker: Anna Burns, *Milkman*
* Gwobr Ryngwladol Booker: Olga Tokarczuk, *Bieguni (hH

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Gwynn ap Gwilym, *Sgythia* (2018)
*Llwyd Owen, *Pyrth Uffern*
*Manon Rhys, *Stafell fy Haul*

### Drama
*Bethan Marlow, *Nyrsys*
*Meic Povey, *Dwyn i Gof*

### Barddoniaeth
*Ifor ap Glyn, *Cuddle Call?* (dwyieithog)
*Alan Llwyd, *Cyrraedd a Cherddi Eraill*

### Cofiant
*Robin Gwyndaf, *Cofio Hedd Wyn: Atgofion Cyfeillion a Detholiad o'i Gerddi*
*David Meredith, *Bro a Bywyd: Kyffin Williams: His Life, his Land*
*Hefin Wyn, *Ar Drywydd Niclas y Glais*

### Hanes
*Aled Eirug, *Gwrthwynebwyr Cydwybodol i'r Rhyfel Mawr*
*Alan Llwyd, *Colli'r Hogiau*

### Eraill
*Delyth MacDonald, *Llawlyfr y Wladfa*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*David Diop, *Frère d'âme (At Night All Blood Is Black)*
*Jonas Jonasson, *Hundraettåringen som tänkte att han tänkte för mycket* (Swedeg)
*Gareth Thomas, *I, Iolo* (Saesneg)
*Arndís Þórarinsdóttir, *Nærbuxnaverksmiðjan* (Islandeg)

### Drama
*Howard Brenton, *The Shadow Factory*
*Rafeeq Mangalassery, *Kithaab*
*Laura Wade, *Home, I'm Darling*

### Hanes
*Oliver Fairclough, *Things of Beauty: What Two Sisters Did for Wales*
*Angela V. John, *Rocking the Boat: Welsh Women Who Championed Equality 1840-1990*
*Steven John, *Welsh at War 1914-1919: From Mons to Loos and the Gallipoli Tragedy*

### Cofiant
*Ray Gamache, *Gareth Jones - Eyewitness to the Holodomor*
*Malcolm Nash, *Not Only, But Also: My Life in Cricket*  
*Meic Stephens, *Rhys Davies: A Writer's Life*

### Barddoniaeth
*Susan Richardson, *Words the Turtle Taught Me*
*Ben Wilkinson, *Way More Than Luck*

### Eraill
*Stevie Davies, *Arrest Me for I Have Run Away''

## Marwolaethau 
*8 Ionawr - Jenny Joseph, 85, bardd
*22 Ionawr - Ursula K. Le Guin, 88, nofelydd ffuglen wyddonol
*14 Mawrth - Emily Nasrallah, 86, llenores o Libanus yn yr iaith Arabeg
*16 Ebrill - Emyr Oernant, 86, bardd
*29 Ebrill - Gwyn Griffiths, 76, awdur, cyfieithydd a newyddiadurwr
* 1 Mehefin - John Julius Norwich, 88, hanesydd
* 6 Mehefin - Mary Wilson, 102, bardd
*18 Mehefin – Frank Vickery, 67, dramodydd
*29 Mehefin – Ieuan Gwynedd Jones, 97, hanesydd
* 2 Awst - Winston Ntshona, 76, actor a dramodydd
* 5 Awst - Matthew Sweeney, 65, bardd
* 11 Awst - V. S. Naipaul, 85, nofelydd a bardd, enillydd y Wobr Lenyddol Nobel 2001
*3 Gorffennaf – Meic Stephens, 79, llenor
*30 Medi - Walter Laqueur, 97, hanesydd
*16 Tachwedd - William Goldman, 87, nofelydd a dramodyd Americanaidd

## Cyfeiriadau
Penrhyn Kanin

bawd|Lleoliad Penrhyn Kanin.
bawd|384x384px|Penrhyn Kanin - map Byddin Unol Daleithiau America o 1956.
Mae **Penrhyn Kanin ** () yn benrhyn mawr ynOkrug Hunanlywodraethol Nenets, Rwsia. Lledred: 68° hydred: 45°

Mae wedi'i amgylchynu gan y Môr Gwyn i'r gorllewin a Môr Barents i'r gogledd a'r dwyrain. Shoyna yw un o'r ychydig gymunedau ar y penrhyn.

## Ffawna 
O ran morfilod, morfilod beluga yw'r mwyaf cyffredin a welir. Gwelir hefyd morfilod sberm gwryw yn ogystal ar brydiau.

### Ieir bach yr haf / glöynnod byw 
Mae 29 math o löyn byw yn y twndra goedwigol a 14 rhywogaeth yn y twndra is-arctig. Mae'r data ar y ffawna a dosbarthiad y rhywogaethau twndra goedwigol  Penrhyn Kanin yn gyffredinol yn nodweddiadol o'r parth naturiol hyn. Y rhywogaethau mwyaf niferus yw'r *Erebia disa*, *Oeneis norna*, *Clossiana freija*, *Bag napi*, a'r *Vacciniina optilete*. Y rhywogaethau amlycaf yn yr ardaloedd twndra deheuol yw'r *Erebia euryale*, *Erebia pandrose*, a *Boloria aquilonaris*, sy'n cyd-fynd â chanlyniad ymchwil a wnaed yn 1903. Mae niferoedd uchel o *E. pandrose* yn un o nodweddion penodol rhan ogleddol Penrhyn Kanin ac Ynys Kolguev, gan dynnu sylw at y cysylltiad ym miota'r tiriogaethau hyn â rhanbarthau îs-artig Fennoscandia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arfordiroedd Rwsia
Culfor Yenisei

Mae Culfor Yenisei a'i hynysigau'n perthyn i ranbarth weinyddol Krasnoyarsk Krai o Ffederasiwn Rwsia ac yn rhan o Warchodfa Natur Wladwriaeth Fawr yr Arctig, y warchodfa natur fwyaf yn Rwsia.

## Daearyddiaeth 
Mae Culfor Yenisei yn cael ei ffurfio drwy i'r afon ehangu i gyfartaledd o  hyd at   yn fras mewn cyfeiriad o'r gogledd i'r de, rhwng lledred o 70° 30' N yn yr ardal o amgylch anheddiad Munguy, i'r gogledd o Dudinka. Mae'r rhanbarth gyfan o Îs-Yenisei yn llwm a'r boblogaeth yn denau, ac mae'r anheddiadau wedi eu hadeiladu ar ddaear rew-parhaol. Nid oes unrhyw lystyfiant ac eithrio mwsoglau, cennau a rhai glaswellt. Mae dyfroedd arfordirol yn gynefinoedd ar gyfer morfilod beluga.

Dyfnder mwyaf Culfor Yenisei yw .

Lleolir aber Culfor Yenisei  yn fras yn 72° 30' N, yn ardal  Ynys Sibiryakov, yn y Môr Kara.

### Ynysoedd 
* Mae gan yr Yenisei rhai ynysoedd isel, gwastad tuag at y than ddeheuol, sef  **Ynysoedd Brekhovsky ** (Бреховские острова) . Safent lle mae'r afon yn llifo i'r aber. Mae llynnoedd a chorsydd yn amgylchynu'r ardal, lle gwêl nifer o afonnydd llai'n llifo o'r twndra ar draws y wlypdir i fansn yr Yenisei.

* Yn fwy tea's gogledd mae'r Yenisei'n ehangu i ddod yn ehangder bras. Mae'r dŵr yn troi'n hallt yma. Mae hair ynys bychain bron iawn yng nghanol y culler, yy  **Ynysoedd Bolshoi Korsakovsky ** (острова Большой Корсаковский). Mae'r ynys fwyaf yn  o hyd a  o lêd.  . Mae **Ynys Burnyy **wedi ei lleoli yngnghanol y culfor. **Ynys Chaishnyy** yw'r agosaf i'r lan.

## Hinsawdd 
Mae patrwm tywydd yr ardal yn llym, gyda gaeafau difrifol a stormydd a gwyntoedd cryfion ac aml. Mae aber yr Afon Yenisei'n rhewi am gyfnod o naw mis y flwyddyn, a hyd yn oed yn yr haf, nid yw byth yn hollo rhyme o new a llîf-rew. Yn ystod y gaeaf bydd môr-lwybrau'n cael eu cadw'n agored gan longau torri rhew.

## Darllen pellach 
Colin Thubron, *In Siberia.*

## Cyfeiriadau 
* Dissolved organic matter (DOM) in the estuary of the Yenisei
* Salt intrusions in Siberian river estuaries 
* Freight map 
* Pictures
* German-Russian project on Siberian River Run-off

Categori:Daearyddiaeth Rwsia
Bleona

Cantores Albaniaidd yw **Bleona Qereti** (ganwyd 14 Mai 1979).
## Albymau
* 1997 Kam Qejfin Tim
* 1999 Nese Me Do Fort
* 2001 S'me Behet Vone
* 2002 Ik Meso Si Dashurohet
* 2003 Ti Nuk Di As Me Ma Lyp
* 2005 Greatest Hits
* 2005 Boom Boom
* 2007 Mandarin

Categori:Cantorion o Albania
Steroid

alt=Complex chemical diagram|de|bawd|System cylchoedd steroid: Dangosir system cylchoedd rhiant steroid ABCD (fframwaith hydrocarbon) gyda llythrennu (cylchoedd) a rhifo (atomau) wedi eu cymeradwyo gan IUPAC.:1785f
Cyfansoddyn organig yw **steroid** ac mae iddo bedwar cylch sydd wedi eu trefnu mewn cyfluniad moleciwlaidd penodol. Ymhlith yr enghreifftiau amlwg y mae colesterol lipid dietegol, yr hormonau rhyw estradiol a thestosteron:10-19 a'r cyffur gwrthlidiol decsamethason. Ceir dwy brif swyddogaeth fiolegol i steroidau: mae rhai steroidau (megis colesterol) yn chwarae rhan allweddol mewn cellbilennau ac yn newid hylifedd pilenni, gweithreda llawer o steroidau hefyd fel moleciwlau signalau sy'n actifadu derbynyddion hormonau steroid.

Mae strwythur craidd steroid yn cynnwys dau ar bymtheg o atomau carbon sydd wedi'u bondio mewn pedwar cylch "ymdoddedig": tri chylch yn cynnwys chwe aelod seiclohecsan (cylchoedd A, B a C yn y darlun) ac un cylch o bum aelod cyclopentane (cylch D). Mae steroidau'n amrywio yn ôl grŵp swyddogaethol, nodwedd sydd ynghlwm a'r strwythur craidd uchod, ynghyd â chyflwr ocsidiad y cylchoedd. Math o steroid yw sterolau, ac maent yn cynnwys hydrocsyl yn safle tri'r darlun a deillia eu sgerbwd o cholestane.:1785f  Gallant hefyd amrywio'n sylweddol wedi newidiadau i strwythur y cylch (er enghraifft, holltau yn y cylchoedd sy'n cynhyrchu secosteroidau, fel fitamin D3).

Gellir canfod cannoedd o steroidau mewn planhigion, anifeiliaid a ffyngau. Mae'r holl steroidau yn cael eu cynhyrchu mewn celloedd o'r sterols lanosterol (anifeiliaid a ffyngau) neu cycloartenol (planhigion). Deillia lanosterol a cycloartenol o cylcheiddiad y sgwâr triterpene.

## Cyfeiriadau 
Categori:Metabolaeth
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Llwydlo (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn ne Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, oedd **Llwydlo** (Saesneg: *Ludlow*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Ludlow2007Constituency.svg|Etholaeth Llwydlo yn Swydd Amwythig
EnglandShropshire.svg|Swydd Amwythig yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1885, ac fe'i diddymwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1885–1903: Robert Jasper More (Ryddfrydol; wedyn Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1903–1918: Rowland Hunt (Unoliaethol Ryddfrydol; wedyn Plaid Genedlaethol; wedyn Unoliaethol)
* 1918–1922: Syr Beville Stanier (Unoliaethol)
* 1922–1923: Ivor Windsor-Clive (Unoliaethol)
* 1923–1945: George Windsor-Clive (Unoliaethol)
* 1945–1951: Uvedale Corbett (Ceidwadol)
* 1951–1960: Christopher Holland-Martin (Ceidwadol)
* 1960–1979: Jasper More (Ceidwadol)
* 1979–1987: Eric Cockeram (Ceidwadol)
* 1987–2001: Christopher Gill (Ceidwadol)
* 2001–2005: Matthew Green (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2005–2024: Philip Dunne (Ceidwadol)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1885
Categori:Dadsefydliadau 2024
The Wrekin (etholaeth seneddol)

:*Erthygl am yr etholaeth seneddol yw hon. Am y bryn yn Swydd Amwythig gweler Din Gwrygon.*

Etholaeth seneddol yn nwyrain Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **The Wrekin**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

West Midlands - The Wrekin constituency.svg|Etholaeth The Wrekin yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr

Enwir yr etholaeth ar ôl Din Gwrygon (Saesneg: *The Wrekin*). Ers ei sefydlu ym 1918 mae ei ffiniau a'i wardiau wedi newid yn rheolaidd. Cyn newidiadau i ffiniau 1997 roedd Telford yn rhan o'r etholaeth hon.

## Aelodau Seneddol 
* 1918–1920: Syr Charles Henry (Rhyddfrydol Clymblaid)
* 1920: Charles Frederick Palmer (Unoliaethwr Annibynnol; wedyn Grŵp Seneddol Annibynnol)
* 1920–1922: Syr Charles Townshend (Grŵp Seneddol Annibynnol)
* 1922–1923: Howard Stransom Button (Unoliaethol)
* 1923–1924: Henry Nixon (Llafur)
* 1924–1929: Thomas Oakley (Unoliaethol)
* 1929–1931: Edith Picton-Turbervill (Llafur)
* 1931–1941: James Baldwin-Webb (Ceidwadol)
* 1941–1945: Arthur Colegate (Ceidwadol)
* 1945–1955: Ivor Owen Thomas (Llafur)
* 1955–1966: William Yates (Ceidwadol)
* 1966–1970: Gerald Fowler (Llafur)
* 1970–1974: Anthony Trafford (Ceidwadol)
* 1974–1979: Gerald Fowler (Llafur)
* 1979–1987: Warren Hawksley (Ceidwadol)
* 1987–1997: Bruce Grocott (Llafur)
* 1997–2005: Peter Bradley (Llafur)
* 2005–presennol: Mark Pritchard (Ceidwadol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr
Categori:Sefydliadau 1918
Symbol cemegol

Cod o un neu ddwy lythyren Ladin sydd yn dynodi elfen gemegol arbennig yw **symbol cemegol**. Yn y tabl cyfnodol, dangosir symbolau'r elfennau ar y cyd â'u rhifau màs ac atomig. Weithiau defnyddir tair llythyren mewn symbolau ar gyfer enwau dros dro am elfennau newydd neu sydd heb eu darganfod eto. Mae nifer o'r symbolau yn tarddu o enwau Groeg a Lladin ar yr elfennau.

Categori:Elfennau cemegol
Cemegol
Gogledd Swydd Amwythig (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Gogledd Swydd Amwythig** (Saesneg: *North Shropshire*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

West Midlands - North Shropshire constituency.svg|Etholaeth Gogledd Swydd Amwythig yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983. Mae'n cynnwys adral fawr, wledig.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–1997: John Biffen (Ceidwadol)
* 1997–2021: Owen Paterson (Ceidwadol)
* 2021–presennol: Helen Morgan (Y Democratiaid Rhyddfrydol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr
Categori:Sefydliadau 1983
Newid ffisegol

Newid i gyflwr neu ffurf sylwedd cemegol, heb effeithio ar ei gyfansoddiad, yw **newid ffisegol**. Mae adwaith ffisegol yn wahanol felly i adwaith cemegol, sydd yn newid cyfansoddiad y sylwedd.

Categori:Cemeg ffisegol
Categori:Priodwedd faterol
Toddydd

Sylwedd cemegol yw **toddydd** neu **hydoddydd** sydd yn toddi sylwedd arall, y toddyn, gan greu hydoddiant. Hylif yw'r toddydd gan amlaf, ond gall hefyd fod yn solid neu nwy.

## Gweler hefyd 
* Hydoddedd

Categori:Cyfansoddion cemegol
Hylosgiad

Adwaith cemegol rhydocs ecsothermig yw **hylosgiad** sydd yn digwydd ar dymereddau uchel rhwng tanwydd ac ocsidydd, gan amlaf ocsigen, sydd yn cynhyrchu mwg.


Categori:Adweithiau cemegol
Hen oleudy Ynys Wair

Saif **hen oleudy Ynys Wair** ar uchafpwynt Ynys Wair, 122 medr uwchben Môr Hafren.
Cynlluniwyd y goleudy gan Daniel Asher Alexander, a chwblhawyd y gwaith adeiladu, yn ddefnyddio ithfaen, ym 1820 gan Joseph Nelson gyda wal geudod.

Mae’r waliau’n 3’6” o drwch ar y gwaelod, a 2’ o drwch ar ben y tŵr. Mae ceudod o 3” rhyngddynt. Uchder y tŵr yw 96 troedfedd, ac mae 147 o risiau tu mewn. Agorwyd y goleudy ar 21 Chwefror 1820, yn costio £36,000, yr un uchaf ym Mhrydain ar y pryd.

Cwblhawyd y golau cylch bob 16 munud, a fflachiodd bob 2 funud, ac roedd yn weladwy 32 milltir i ffwrdd. Roedd problemau’n rheolaidd gyda niwl, oherwydd uchder y goleudy. Gosodwyd 2 gwn 18 pwys ym 1863, i danu yn ystod niwl. Disodlwyd y gynnau gan rocedi ym 1878.

Adeiladwyd trgfannau ar gyfer 2 geidwad, yn dyfnyddio ithfaen, wedi cysylltu â’r goleudy gan goridorau. Adeiladwyd Goleudy Gogledd Ynys Wair a Goleudy De Ynys Wair ym 1897; caewyd yr hen oleudy, a daeth o’n eiddo i’r Parchedig Hudson Heaven,  perchennog y tir. Roedd yr adeilad ar log ar gyfer gwyliau hyd at yr Ail Ryfel Byd. Gosodwyd radio yn yr adeilad ym 1930 gan Martin Coles Harman i gysylltu â Gwylwyr y Glannau Penrhyn Hartlnand. Prynodd Harman Ynys Wair ym 1925.

Hawliwyd y goleudy gan y llynges yn ystod yr ail ryfel byd. Rhoddwyd  yr hen oleudy i Gymdeithas Maes Ynys Wair ym 1947, a daeth yr adeilad eu pencadlys ac yn hostel. Addaswyd un adeilad i fod yn labordy er cof Mr Harman ar Vl iddo farw.

Mae ymddiriodolaeth Landmark wedi gwneud gwaith adfer i’r adeiladau, gan gynnwys ffenestri newydd i’r tŵr ym 1976. Trwsiwyd y lusern a llafn gwynt ym 1979. Ail-grewyd fflatiau uwch ac is ym 1982-3 efo to llechi newydd.

Erbyn hyn mae'r 2 fflat, lle oedd y geidwaid yn byw, ar gael i dwristiaid, wedi rheoli gan Ymddiriedolaeth Landmark, sy'n rheoli’r ynys i gyd ar ran yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* yn Lloegr
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nyfnaint
Categori:Goleudai
Dadelfeniad

Adwaith cemegol sydd yn rhannu cyfansoddyn cemegol yn elfennau, neu gyfansoddion symlach, yw **dadelfeniad**. Mae'n groes i synthesis cemegol.

Categori:Adweithiau cemegol
Synthesis cemegol

Proses o adweithiau cemegol sydd yn cyfuno elfennau i greu cyfansoddion yw **synthesis cemegol**. Mae'n groes i ddadelfeniad.

Categori:Prosesau cemegol
Polyethylen

Plastig cyffredin yw **polyethylen** sydd yn gymysgedd o bolymerau ethylen. Defnyddir yn bennaf i wneud pecynnau megis bagiau plastig a photeli.

Categori:Plastigion
Ffwrnais chwyth

Ffwrnais sydd yn mwyndoddi i gynhyrchu metelau ac aloion megis haearn, plwm, a chopr yw **ffwrnais chwyth**

Categori:Dyfeisiau o Tsieina
Categori:Meteleg