Gwriad ab Elidyr

Roedd **Gwriad ab Elidyr** yn ffigwr Brythoniaid o’r 8g a fu, yn ôl pob tebyg, yn llywodraethwr ar Ynys Manaw. Mae gwybodaeth ymarferol amdano'n brin iawn, ond mae'n parhau i fod yn un o'r ffigurau cynharaf o Gymru gyda thystiolaeth gyfoes yn cadarnhau eu bodolaeth - yn yr achos hwn, oherwydd bod croes garreg ger Maughold sydd, mae'n debyg, yn dwyn ei enw. Roedd priodas Gwriad ag Ethyllt ferch Cynan, a oedd yn perthyn i Frenhinlin Gyntaf Gwynedd, yn fam i Merfyn Frych, brenin Gwynedd. Olynodd Merfyn berthynas ei fam, Hywel ap Caradog, a theyrnasodd Wynedd o 826 hyd 844, gan sefydlu Ail Linach Gwynedd. Felly, Gwriad oedd hynafiad y deyrnas hon ac, yn y pen draw, hefyd hynafiad llinach y Deheubarth drwy ei or-ŵyr Cadell ap Rhodri.

## Cefndir
Mae cefndir Gwriad yn aneglur. Er hyn, oherwydd i’w ddisgynyddion reoli Gwynedd am bron i bum canrif, bu diddordeb yn ei linach a’i hanes ar ôl ei farwolaeth. Y cofnod cynharaf sydd wedi goroesi o’i linach ar y linell dadol yw’r *Vita Griffini filii Conani*, bywgraffiad o Gruffudd ap Cynan a luniwyd, yn ôl pob tebyg, yn gynnar yn nheyrnasiad olynydd Gruffudd, Owain Gwynedd. Mae achau Gruffudd ap Cynan yn y testun hwn yn cefnogi ei fri a'i hawl ar Wynedd trwy olrhain achau Gwriad yn ôl at lawer o ffigurau chwedlonol megis Dwg ap Llywarch Hen, Coel Hen a Beli Mawr. Mae’n ymddangos bod achau tadol Gwriad yn ymddangos yn y llinach hon am y tro cyntaf, gan fod achau cynharach yn olrhain disgyniad yr Ail Deyrnas trwy wraig Gwriad, Ethyllt, oedd yn cysylltu'r teulu â Cunedda, sylfaenydd chwedlonol Gwynedd. Mae'n debygol mai ffrwyth y dychymyg oedd y ffigurau a gofnodwyd y tu hwnt i Alcun, taid Guriad; ymddengys bod y cenedlaethau rhwng Alcwn a Dwg ap Llywarch Hen wedi'u copïo'n uniongyrchol o linach Cunedda yn Harley MS 3859.

Mae’r achau yn Jesus MS 20 yn nodi mai Celenion, merch Tudwal Tudglyd ac wyres Merfyn Mawr, oedd mam-gu Gwriad, ac mae ei llinach hi hefyd yn ymddangos yn Harley MS 3859. Deellir mai Merfyn Mawr oedd y sawl a elwid yn  a gafodd ei ladd ''* yn 681 yn ôl y Croniclau Wleth. Mae achau brenhinoedd Manaw yn Harley MS 3859 hefyd yn olrhain llinach Merfyn Mawr yn ôl at Ednyfed ab Annun Ddu a Magnus Maximus. Mae Ben Guy yn nodi bod yr enw Ednyfed yn addasiad o Nemed mac Agnoman neu Agnon, hynafiad y Fir Bolg yn nhraddodiad y *Lebor Gabála Érenn* y mae’r *Historia Brittonum* yn ei ddefnyddio fel un o’i ffynonellau. Copïwyd rhannau o’r *Historia Brittonum* yn Harley MS 3859, ac ymddengys mai naratif yr *Historia* wnaeth ysbrydoli nifer o’r achau yn y llawysgrif hon.  Yn ogystal, mae’r *Historia Brittonum* yn nodi bod y Fir Bolg, pobl Annun/Agnon, wedi sefydlu ym Manaw.

Ceir hefyd gyfeiriad at y cysylltiad hwn yn *'', deialog ddychmygol a gyfansoddwyd ar ddechrau’r drydedd ganrif ar ddeg rhwng y proffwyd chwedlonol Myrddin Wyllt a’i chwaer Gwenddydd, lle mae Gwenddydd yn gofyn i Myrddin enwi olyniaid Prydain. Yn llinell 111 mae Myrddin yn proffwydo “”.  Er bod y darn hwn o fewn proffwydoliaeth chwedlonol, credir ei fod yn adlewyrchu gwybodaeth sefydlog am gefndir Merfyn, efallai yn seiliedig ar chwedl goll am ‘Merfyn Frych’. O ganlyniad, mae'n debygol iawn mai o Ynys Manaw y deuai teulu Merfyn wreiddiol, ac o ganlyniad, bod eu cysylltiad â'r ynys yn ddigon cryf i awgrymu mai nhw oedd ei rheolwyr ar y pryd.

## Croes Gwriad
bawd|Slab graeanog wedi’i hysgythru â chroes, yn debygol o gael ei godi er cof am Gwriad

Mae'r dystiolaeth fwyaf eglur a mwyaf trawiadol sy’n cysylltu Gwriad ag Ynys Manaw wedi’i hysgrifennu ar faen sefyll a geir ar yr ynys. Efallai bod y maen yn sefyll yn wreiddiol yng nghladdfa’r hen *keeill* yn Ballaterson Treen, ond cafodd ei symud i gloddwaith wrth ochr ffordd ger Port e Vullen cyn 1841, ac yn y pen draw i eglwys blwyf Maughold ar anogaeth P. M. C. Kermode yn 1897. Mae’r maen yn slab graeanog wedi’i gerfio â chroes â phen cylch, wedi’i ddyddio i’r wythfed neu’r nawfed ganrif. Fodd bynnag, mae Thomas Charles-Edwards yn awgrymu dyddiad mwy penodol o tua  ar gyfer codi’r groes, ar doriad Oes y Llychlynwyr. Ymddengys mai un o nifer o slabiau wedi’u hysgythru ger Maughold yw’r maen, a allai fod wedi’i gerfio gan un meistr cerrig, efallai aelod o’r gymuned leol. Roedd plwyf modern Maughold, a enwir felly ar ôl y sant o’r un enw, yn safle cymuned fynachaidd bwysig yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Mae’r maen yn dwyn arysgrif â'r geiriau  ar ei ymyl dde mewn llythrennau hanner-uncial Inswlaidd, a ddefnyddid mewn llawysgrifau’r Oesoedd Canol Cynnar ym Mhrydain ac Iwerddon. Roedd y sefydliad crefyddol cynnar ger Maughold yn safle oedd yn cynnig “radd o ddysg fynachaidd”, ac felly byddai wedi cymryd rhan yn y gwaith o gynhyrchu llawysgrifau. Y cyfieithiad o’r arysgrif yw “croes ”. Fodd bynnag,  yw’r sillafiad Hen Gymraeg safonol o’r enw Gwriad, gyda’r llythyren derfynol *t* yn cynrychioli’r sain /d/, ac felly roedd y sawl a anrhydeddwyd a’r sawl a wnaeth yr arysgrif yn debygol iawn o fod yn siaradwyr Cymraeg a oedd yn gyfarwydd â ffurfiau safonol yr iaith ysgrifenedig. Mae adroddiad Kermode yn 1907 yn cynnwys atgof gan un o bobl leol Maughold yn cofio bod y cae lle cafodd y maen ei ganfod yn cynnwys beddau cist oedd wedi dod i'r wyneb wrth aredig. Felly, mae’n debygol iawn fod y  a anrhydeddwyd gan y maen wedi’i gladdu ger safle gwreiddiol y maen, yn ôl pob tebyg yng nghladdfa’r keeill leol a oedd yn gysylltiedig â’r mynachlog.

bawd|Yr arysgrif ar y groes: ""

Awgrymodd Syr John Rhŷs gyntaf yn 1897 mai’r  a goffawyd ar y maen hwn oedd Gwriad, tad Merfyn Frych, brenin Gwynedd. Mae ysgolheigion ers hynny wedi cytuno ag ef, er bod Ben Guy yn nodi, tra bod y Gwriad a anrhydeddwyd yn arysgrif y groes yn sicr yn ffigwr blaenllaw ac uchelwrol ac yn debygol iawn o fod yr un Gwriad, ei bod hefyd yn bosibl mai aelod arall o deulu Merfyn oedd y dyn, o ystyried bod sawl un yn dwyn yr enw ‘Gwriad’ yn y teulu. Mae Thomas Charles-Edwards, Bedwyr Lewis Jones, a Patrick Sims-Williams hefyd yn cefnogi’r syniad mai Gwriad ab Elidyr yw'r dyn a goffeir ar y maen, ond gyda pheth amheuaeth.
Elfen arall o hanes y maen yw ei berthynas â natur teyrnas Gwriad. Mae Thomas Charles-Edwards yn dyfalu y gallai’r ffaith fod dwy o achau frenhinol ar Ynys Manaw awgrymu y gallai’r ynys fod wedi’i llywodraethu’n wreiddiol gan ddau deulu gwahanol, a’u tiriogaethau wedi’u rhannu gan y rhydiau canolog o fynyddoedd sy’n rhedeg o’r gorllewin i’r dwyrain o Peel fodern i Maughold. Felly gallai ardal Maughold, wedi’i lleoli ar ben dwyreiniol y mynyddoedd canolog, fod yn le da i fynegi rheolaeth dros y gogledd a’r de o’r ynys, ac efallai mai hon oedd canolfan bŵer Gwriad.

## Priodas ac etifeddiaeth
Ar ryw adeg, priododd Gwriad ag Ethyllt, merch Cynan Dindaethwy, brenin Gwynedd. Gallai cynghrair rhwng Manaw a Gwynedd fod yn synhwyrol, gan fod ynysoedd Môn a Manaw mor agos at ei gilydd fel y gellir gweld y naill o'r llall ar ddiwrnod clir. Nid yw’n hysbys pryd y bu farw Gwriad, ond syrthiodd Gwynedd i ryfel cartref o 812 ymlaen, gyda Cynan a’i wrthwynebydd Hywel Farf-fehinog yn ymladd i feistroli Môn ac i sicrhau brenhiniaeth Gwynedd. Bu farw Cynan yn sydyn yn 816, a llywodraethodd Hywel hyd at 825. Fodd bynnag, erbyn diwedd 826, roedd Merfyn Frych ap Gwriad yn frenin Gwynedd, wedi cipio’r orsedd trwy daro coup-d’état, yn ôl pob tebyg drwy honni parhad â hawl Cynan i Wynedd. Mae’n debygol bod Merfyn wedi ochri â Cynan yn gynharach yn y rhyfel cartref, ac efallai iddo gael ei gynorthwyo i orsedd Gwynedd gan gyn-gefnogwyr ei daid.

Parhaodd y deyrnas a sefydlwyd gan Merfyn, a elwir y Merfynion ar ei ôl, i ddominyddu ardal Môr Iwerddon gyda’u meddiant ar Fôn ac Ynys Manaw hyd at droad y ddegfed ganrif. O Ferfyn y daeth disgynyddion Ail Frenhinllin Gwynedd, yr hon a sefydlodd ef, ac yn ddiweddarach Tŷ Dinefwr drwy ei or-ŵyr Cadell ap Rhodri. Dyma oedd ddwy o’r llinachau pwysicaf yng Nghymru'r oesoedd canol. Serch hynny, ni fyddai esgyniad Merfyn i rym wedi bod yn bosibl heb briodas ei dad ag Ethyllt ei fam, aelod o Frenhinlin Gyntaf Gwynedd.

## Gweler hefyd 
* Rhodri Mawr

## Nodiadau
## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
Categori:Ynys Manaw
Categori:8fed ganrif yng Nghymru