open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grugiar

Mae'r **Grugiar** (*Lagopus lagopus*) yn aelod o deulu'r grugieir, y *Tetraonidae*.

Mae'r Grugiar yn nythu ar draws gogledd Ewrop ac Asia ac Alaska a gogledd Canada. Mae'n nythu ar dir agored, yn enwedig rhosdir, neu mewn coed bedw.

Yn y tymor nythu mae'r Grugiar yn frown ar y cefn gyda gwyn ar yr adenydd a'r bol. Yn y gaeaf maent yn troi yn wyn, heblaw fod y gynffon yn ddu. Yr unig eithriad yw'r adar a geir ym Mhrydain Fawr ac Iwerddon sy'n frowngoch trwy'r flwyddyn ac yn nythu fel rheol lle mae grug yn tyfu.

Planhigion yw'r prif fwyd, ond mae'r cywion yn bwyta pryfed hefyd. Yr iâr sy'n gyfrifol am y cywion, heb unrhyw gymorth gan y ceiliog.

Mae'r Grugiar yn llawer llai cyffredin yng Nghymru nag oedd 50 mlynedd yn ôl, pan oedd cannoedd yn cael eu saethu mewn diwrnod mewn ambell le. Credir fod nifer o resymau am hyn, yn cynnwys bod llai o rug oherwydd fod mwy o ddefaid yn ei bori, a hefyd effaith afiechydon.

chwith|200px|bawd|Grugiar goch, *Lagopus lagopus scoticus*
bawd|*Lagopus lagopus lagopus*

Categori:Adar
Pibydd Gwyrdd

Mae'r **Pibydd Gwyrdd** (***Tringa ochropus***) yn aelod o deulu'r rhydyddion.

Mae'r Pibydd Coesgoch yn nythu ar draws gogledd Ewrop a gogledd Asia. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a'r gorllewin ac yn gaeafu o gwmpas Môr y Canoldir, de Asia ac Affrica.

Nid yw'r Pibydd Gwyrdd yn hel at ei gilydd yn heidiau y tu allan i'r tymor nythu fel llawer o rydyddion, ac fel rheol dim ond nifer bach, hyd at 6 neu 7, sydd i'w gweld gyda'i gilydd. Mae'n well ganddo ddŵr croyw na glannau'r môr, ac mae'n aml i'w weld ar llan llyn neu bwll llai, neu hyd yn oed mewn ffôs. 
 
Mae ganddo gefn gwyrdd tywyll, sy'n edrych bron yn ddu fel rheol, pen a bron llwydddu a bol gwyn. Mae smotiau gwyn ar y cefn, ac mae llinell wen fer uwchben y llygad, ond heb ymestyn tu draw iddi. Pan mae'n hedfan gellir gweld y darn mawr gwyn uwchben y gynffon.

Mae'r Pibydd Gwyrdd yn dodwy eu wyau mewn hen nythod wedi eu hadeiladu gan adar eraill, er enghraifft y Socan Eira. Dodwyir 3 neu 4 wy. Eu prif fwyd yw unrhyw greaduriad bychain sy'n byw ar y mwd o gwmpas y glannau.

Nid yw'r Pibydd Gwyrdd yn nythu yng Nghymru, ond mae'n weddol gyffredin wrth iddo fudo tua'r de ar ôl nythu, yn enwedig tua diwedd Gorffennaf a thrwy Awst. Mae nifer fychan yn treulio'r gaeaf yma.

Categori:Rhydwyr
Malteg

**Malteg** yw iaith genedlaethol Malta ac yn un o ddwy iaith swyddogol yr ynys (Saesneg yw'r llall). Mae'n un o ieithoedd swyddogol yr Undeb Ewropeaidd. Mae ganddi ryw  371,900 o siaradwyr. Malteg yw'r unig iaith Semitaidd sy'n cael ei hysgrifennu o'r chwith i'r dde ac sy'n defnyddio'r wyddor Rufeinig. Mae tua 60% o eirfa'r iaith yn Semitaidd, gyda'r gweddill at ei gilydd yn dod o ieithoedd Romawns ac Eidaleg Sicilia yn bennaf.  Daw'r rhan fwyaf o'r eirfa "sylfaenol" o wreiddiau Semitaidd, ac mae'r geiriau sy'n ymwneud â llywodraeth a dysg yn dod o Eidaleg Sicilia e.e. *dar* yw "tŷ", ond *skola* yw "ysgol". Mae wedi benthyg nifer o eiriau o'r Saesneg sy'n ymwneud â byd gwaith e.e. *strajk* ("streic"), *union*, *leave* a *bonus*.

Mae llawer yn ystyried Malteg fel tafodiaith o Arabeg ond mae Malteg yn agos iawn i Aramaeg. Mae hi'n debyg mai Malteg yw'r iaith fodern agosaf i'r iaith roedd Iesu Grist yn ei siarad.

Y ddogfen hynaf mewn Malteg yw "Il Cantilena", cerdd o'r 15g a luniwyd gan Pietro Caxaro.  Am ganrifoedd, iaith lafar yn unig oedd Malteg, gydag Arabeg yn gwasanaethu fel iaith lenyddol, ac yn ddiweddarach, Eidaleg. Eidaleg oedd yr iaith swyddogol ar yr ynys tan 1936 pan ddaeth Malteg a Saesneg yn swyddogol.

## Ymadroddion cyffredin 
*Bonġu! : ''Bore/P'nawn da!* (cynaniad; **bonjw**)
*Bonswa! : *Noswaith dda!*
*Il-lejl it-tajjeb! : *Nos da!* (cynaniad; **il-leil it-taieb**)
*Saħħa! : *Da boch chi!*
*Ċaw! : *Hwyl (fawr)!* (cynaniad; **shâw**)
*Skużi! : *Esgusodwch fi!*
*Skużani! : *Mae'n flin gen i!*
*Jekk jogħġbok! : *Os gwelwch chi'n dda!* (cynaniad; **iec iôjboc**)
*Grazzi (ħafna)! : *Diolch (yn fawr)!* (cynaniad; **gratsi haffna**)
*Iva : *ie/oes/do* etc.
*Le : *na''

## Dolenni allanol 
*  Maltese verbal morphology  (PDF)
*L-Akkademja tal-Malti 
*Il-Kunsill Nazzjonali ta' l-Ilsien Malti 
*  Maltese English 

Categori:Ieithoedd Semitaidd
Categori:Ieithoedd Malta
Louis IX, brenin Ffrainc

[200px|bawd|Cerflun o Sant Louis yn y [Sainte-Chapelle, Paris]]

Brenin Ffrainc o 1226 hyd ei farwolaeth oedd **Louis IX** (25 Ebrill 1215 – 25 Awst 1270). Mae'n sant yn yr Eglwys Gatholig.

Cafodd ei eni ym Mhoissy, yn fab i'r brenin Louis VIII a'i wraig Blanche o Castille.

Mae'n nawddsant talaith San Luis Potosí ym Mecsico, a enwir ar ei ôl.

## Teulu
### Gwraig 
* Marguerite de Provence (yn 1234)

### Plant 
* Blanche (1240 – 29 Ebrill 1243)
* Isabelle (2 Mawrth 1241 – 28 Ionawr 1271), gwraig Theobald V o Champagne
* Louis (25 Chwefror 1244 – Ionawr 1260)
* Philippe III (1 Mai 1245 – 5 Hydref 1285)
* Jean (1248)
* Jean Tristan (1250 – 3 Awst 1270)
* Pierre (1251 – 1284)
* Blanche (1253 – 1323), gwraig Ferdinand de la Cerda
* Marguerite (1254 – 1271), gwraig John I, Dug Brabant
* Robert, Iarll Clermont (1256 – 7 Chwefror 1317).
* Agnes o Ffrainc (*c*. 1260 – 19 Rhagfyr 1327), gwraig Robert II, Dug Bwrgwyn

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1215
Categori:Marwolaethau 1270
Categori:Pobl o Yvelines
Categori:Seintiau o Ffrainc
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
James III, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 3 Awst 1460 ymlaen oedd **James III** (c. 1451 - 11 Mehefin 1488). Roedd yn frenin amhoblogaidd oherwydd ei ffefrynnau a'i amharodrwydd i weinyddu cyfiawnder yn deg.

## Gwraig 
* Marged o Ddenmarc

## Plant 
* James IV, brenin yr Alban
* James Stewart, Dug Ross
* John Stewart, Iarll Mar

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1451
Categori:Marwolaethau 1488
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Gwennol y Bondo

Mae **Gwennol y Bondo** (***Delichon urbicum***), sy'n aelod o'r teulu Hirundinidae, y gwenoliaid, yn gyffredin trwy ran helaeth o Ewrop ac Asia. Mae'n aderyn mudol, gyda'r rhan fwyaf yn treulio'r gaeaf yn Affrica.

Mae'n aderyn eithaf tebyf i'r Wennol o ran lliw, ond yn hawdd ei adnabod oherwydd y darn mawr gwyn uwchben y gynffon. Mae'r gynffon yn fyrrach na chynffon y Wennol. Fel rheol gwelir yr adar cyntaf yn Ewrop tua dechrau ebrill, er ei bod yn ddiwedd Ebrill cyn i'r rhan fwyaf gyrraedd. Fel rheol mae'n adeiladu'r nyth, sydd wedi ei wneud o fwd, ar dai, o dan y bondo, ac mae nifer o barau yn nythu gyda'i gilydd. Mae'n debyg mai ar glogwyni roedd Gwennol y Bondo yn nythu'n wreiddiol, ac mae ambell un yn parhau i wneud hynny.

bawd|chwith|240px|Gwennol y Bondo'n hedfan
bawd|Wyau

Mae'r rhan fwyaf o'r adar wedi gadael Ewrop erbyn diwedd mis Hydref, er bod ambell un yn cael ei weld yn ystod Tachwedd neu hyd yn oed Rhagfyr.

Categori:Hirundinidae
Roc

* roc (candi) : melysion caled wedi wneud o siwgr a sawr.
* cerddoriaeth roc : gweler hefyd cerddoriaeth boblogaidd.
* Roc (mytholeg) : aderyn chwedlonol, gweler hefyd Rhestr creaduriaid mytholegol.
Roc (candi)

bawd
Melysion caled wedi wneud o siwgr a sawr yw **roc**. Mae roc fel arfer yn rholaidd gyda sawr mintys poeth.

Categori:Melysion
16eg ganrif

## Digwyddiadau 
*1519-1521: Concwest yr Asteciaid gan y Sbaenwyr
*1520-1566: Teyrnasiad Swleiman Ysblennydd yn Ymerodraeth yr Otomaniaid
*1558-1603: Teyrnasiad Elisabeth I, Brenhines Lloegr

## Blynyddoedd a degawdau 
1500au 1500 1501 1502 1503 1504 1505 1506 1507 1508 1509
1510au 1510 1511 1512 1513 1514 1515 1516 1517 1518 1519
1520au 1520 1521 1522 1523 1524 1525 1526 1527 1528 1529
1530au 1530 1531 1532 1533 1534 1535 1536 1537 1538 1539
1540au 1540 1541 1542 1543 1544 1545 1546 1547 1548 1549
1550au 1550 1551 1552 1553 1554 1555 1556 1557 1558 1559
1560au 1560 1561 1562 1563 1564 1565 1566 1567 1568 1569
1570au 1570 1571 1572 1573 1574 1575 1576 1577 1578 1579
1580au 1580 1581 1582 1583 1584 1585 1586 1587 1588 1589
1590au 1590 1591 1592 1593 1594 1595 1596 1597 1598 1599
1600au 1600

Categori:Canrifoedd
Bronfraith

bawd|Wyau'r fronfraith
bawd|chwith|Bronfraith y grug, *Turdus philomelos*
Mae'r **fronfraith** (hefyd **bronfraith y grug**, **bronfraith fach**; Lladin *Turdus philomelos*) yn aelod o deulu'r *Turdidae*. Mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus trwy Ewrop heblaw am dde Sbaen a Phortiwgal, yn enwedig gan ei fod yn hoff o erddi.

Nid yw'r fronfraith yn aderyn mudol fel rheol, ond mae adar o'r gogledd yn symud tua'r de yn y gaeaf. Eu prif fwyd yw pryfed, malwod ac aeron. Defnyddir carreg i dorri cregyn y malwod cyn eu bwyta, a gan fod yr aderyn yn aml yn defnyddio'r un garreg bob tro gellir gweld darnau o gregyn ar wasgar o'i chwmpas. Mae'n nythu mewn llwyni fel rheol.

Gellir gwahaniaethu rhwng y Fronfraith a brych y coed sy'n aderyn tebyg iawn trwy fod y Fronfraith llai na brych y coed ac yn fwy brown ar y pen a'r cefn lle mae brych y coed yn fwy llwydfrown. Mae'r gân yn adnabyddus iawn, a gellir ei hadnabod trwy fod yr aderyn yn ail-adrodd pob darn o'r gân nifer o weithiau cyn symud ymlaen i ddarn arall.

## Rhai rhywogaethau yn nheulu'r *Turdidae*
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26050 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Llenyddiaeth
### Cymraeg
Honna rhaihttps://www.facebook.com/groups/CymunedLlenNatur/permalink/1970821529779807/ mai cerdd am frych y coed *Turdus viscivorus* ac nid y fronfraith *Turdus philomelos* roedd goddrych cerdd [Dafydd ap Gwilym] am dan y teitl *Y Ceiliog Fronfraith*:

Plygain y darllain deirllith,
Plu yw ei gasulhttp://geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html?casul i'n plith.
**Pell y clywir uwch tiroedd
**Ei lef o lwyn a'i loyw floedd.'''
Proffwyd rhiw, praff awdur hoedhttp://geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html?hoed
Pencerdd gloyw angerdd glyngoed.”

Un peth sydd o blaid ceiliog bronfraith fel
goddrych y gerdd ydi’r gair “llwyn”. Mae brych y coed yn canu fel hynhttps://xeno-canto.org/743092/download o’r coed uchaf fel arfer. Mae’r hen enw gwerinol S. ‘stormcock’ yn addas iawn I gyfleu hyn.

## Dolenni allanol
*Cân y Fronfraith 

Categori:Turdidae
Treboeth

Mae **Treboeth** (hefyd: **Tre-boeth**) yn rhan o ward Mynydd-bach yn Abertawe rhwng Tirdeunaw i'r gogledd, Brynhyfryd i'r de, Treforys i'r dwyrain a Phenlan i'r gorllewin.

Brodor o Dreboeth oedd y bardd Gwyrosydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn y Cynulliad Cenedlaethol gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Abertawe
Twm Siôn Cati

Hynafiaethydd, arwyddfardd a herwr o Dregaron, Ceredigion, oedd **Twm Siôn Cati** (1 Awst 1532 neu 1530 - 1609). Ei enw iawn oedd **Thomas Jones**. Tyfodd gylch o chwedlau a thraddodiadau amdano fel y "Robin Hood" Cymreig; credir erbyn hyn mai apocryffaidd ydynt a bod enw Thomas Jones wedi cael ei ddrysu gyda threiglad amser ag enwau lladron pen ffordd yng Ngheredigion.

Dywedir ei fod yn fab i Cati Jones a Siôn ap Dafydd ap Madog ap Hywel Moetheu o Borth-y-ffynnon ger Tregaron a'i fod "yn dirfeddiannwr parchus, yn hynafieithydd a bardd a ddaeth yn ynad heddwch ac yn Faer tref Aberhonddu."

## Ffuglen 
Cyhoeddwyd nofel Saesneg amdano gan Thomas Jeffery Llewelyn Prichard yn 1828 *Adventures and Vagaries of Twm Shôn Catti*. Mae T. Llew Jones wedi cyhoeddi tair nofel Gymraeg amdano sef *Y Ffordd Beryglus*, *Ymysg Lladron* a ''Dial o'r Diwedd''.

## Hen bennill
Dengys y pennill hwn cymaint o ofn oedd gan y trigolion lleol ohono:

Mae llefain mawr a gweiddi
Yn Ystrad-ffin eleni,
:A'r cerrig nadd yn toddi'n blwm
Gan ofon Twm Siôn Cati.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1530
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Marwolaethau'r 1600au
Categori:Pobl o Geredigion
Baban Sgwiral

bawd|Clawr sengl gan Baban Sgwiral.
Band gwerin-roc-ffync o Ddyffryn Nantlle yw **Baban Sgwiral**. Rhyddhaodd y grŵp ddau albwm: *Ma Pawb yn Hoffi Ni* a *Noeth *.

## Aelodau
*Mari Davies - gitâr, llais
*Richard Evans - gitâr, llais
*Huw - gitâr flaen
*Delyth Badder - allweddellau, organ
*Gareth - drymiau
*Elis Davies - bas

## Dolenni allanol
*We-flog y band 

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Gwalch glas

Mae'r **Gwalch glas** (*Accipiter nisus*) yn aderyn rheibiol sy'n gyffredin trwy rannau helaeth o Ewrop ac Asia.

Yn y rhannau lle mae'r gaeafau yn arbennig o oer mae'n mudo tua'r de, weithiau cyn belled a Gogledd Affrica ac India, ond mewn rhannau eraill, megis Gorllewin Ewrop, mae'n aros o gwmpas ei diriogaeth trwy'r flwyddyn. 
200px|chwith|bawd|Iâr
bawd|chwith|Wyau'r * Accipiter nisus*

Mae'n nythu mewn coed, ac yn hela adar bychain yn bennaf. Mae'n medru symud yn gyflym trwy'r coed i ddal adar cyn iddynt wybod ei fod yno. Gellir adnabod y Gwalch glas o'i gynffon hir ac adenydd gweddol fyr a llydan. Mae'r ceiliog yn llwydlad ar ei gefn a llinellau coch ar y fron, tra mae'r iâr yn fwy brown. Gellir cymysgu rhwng y Gwalch glas a'r Gwalch Marth ar brydiau, ond mae'r Gwalch glas yn llawer llai, yn enwedig y ceiliog sydd rhwng 29 a 34&nbsp;cm o hyd a 59–64&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Mae'r iâr yn fwy, 35–41&nbsp;cm o hyd a 67–80&nbsp;cm ar draws yr adenydd, ond me'n dal i edrych yn aderyn llai na cheiliog Gwalch Marth. Mae iâr Gwalch Marth yn fwy byth, tua'r un faint a Bwncath.

Mae'r Gwalch glas yn aderyn cyffredin yng Nghymru ac i'w weld ymhobman heblaw yn y mynyddoedd.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Gwalch y pysgod

Categori:Adar ysglyfaethus
Merthyr (gwahaniaethu)

Gall **merthyr** gyfeirio at:

*Merthyr, un sy'n marw dros ei (h)egwyddorion, neu rhywbeth y mae'n credu ynddo

## Enwau lleoedd yng Nghymru
*Merthyr, pentref yn Sir Gaerfyrddin 
*Merthyr Cynog, pentref a chymuned ym Mhowys
*Merthyr Dyfan, pentref ym Mro Morgannwg
*Merthyr Mawr, pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr
*Merthyr Tudful, tref ym mwrdeistref sirol Merthyr Tudful

## Gweler hefyd
*Deugain Merthyr Lloegr a Chymru

----
Gwalch Marthin

Mae **Gwalch Marthin** (***Accipiter gentilis***) yn aderyn rheibiol sy'n gyffredin trwy rannau helaeth o ogledd Ewrop, Asia a Gogledd America.

Mewn ardaloedd lle mae'r gaeafau'n arbennig o oer mae'n mudo tua'r de, ond mewn mannau eraill, megis gorllewin Ewrop, mae'n aros o gwmpas ei diriogaeth drwy'r flwyddyn.

Mae'n nythu mewn coed, ac yn hela adar hyd at faint Ffesant ac weithiau anifeiliad hyd at faint Ysgyfarnog. Mae'n medru symud yn gyflym drwy'r coed i ddal adar cyn iddynt wybod ei fod yno. Gellir adnabod gwalch Marthin wrth ei gynffon hir a'i adenydd gweddol fyr a llydan, sy'n ei alluogi i symud yn gyflym trwy'r coed. Mae'r ceiliog yn llwydlas ar ei gefn gyda llinellau llwyd ar y fron, a'r iâr yn fwy tywyll gyda llai o liw glas ar y cefn. Mae'n bosibl cymysgu rhwng gwalch Marthin a'r gwalch glas ar brydiau, ond mae gwalch Marthin yn aderyn mwy o faint. Fel y gwalch glas, mae'r iâr yn fwy na'r ceiliog. Mae'r ceiliog rhwng 49 a 56&nbsp;cm o hyd a 93–105&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Er bod y mesuriadau yma yn weddol debyg i iâr gwalch glas, mae gwalch Marthin yn ymddangos yn aderyn mwy o faint. Mae'r iâr yn fwy o lawer, 58–64&nbsp;cm o hyd a 108–127&nbsp;cm ar draws yr adenydd, tua'r un maint â bwncath.

Credir i walch Marthin ddiflannu o Gymru erbyn y 19eg ganrif, ond bod adar wedi eu rhyddhau yn ddiweddarach gan hebogwyr a'r rheini wedi ail-sefydlu'r boblogaeth. Mae wedi manteisio ar y coedwigoedd a blannwyd gan y Comisiwn Coedwigaeth, sy'n cynnig digon o le i nythu, ac mae'n debyg bod tua chant o barau bellach yn nythu yng Nghymru, a'r nifer yn cynyddu.

Categori:Adar ysglyfaethus
Undeb yr Annibynwyr Cymraeg

bawd|Tŷ John Penri, Abertawe

**Undeb yr Annibynwyr** yw'r Undeb gwirfoddol o eglwysi Annibynnol Cymraeg, yng Nghymru a Lloegr, sy'n cydlynu gweithgarwch a thystiolaeth yr Annibynwyr. Fe'i sefydlwyd yn Abertawe ym 1871 a chynhaliodd ei Gyfarfodydd Blynyddol cyntaf yng Nghaerfyrddin ym 1872. Y Parchg Owain Llŷr Evans oedd y Llywydd yn 2025 ac Elinor Wyn Reynolds yw'r Ysgrifennydd Cyffredinol (2025-).

Mae swyddfa'r Undeb, sef Tŷ John Penri, ar gyrion dinas Abertawe, yn agos i Gyffordd 45 ar yr M4, ac mae dros 400 o eglwysi yn perthyn iddo (2019).

## Dolen allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Annibynwyr
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1872
Gwyddelod

Grŵp ethnig o ogledd-orllewin Ewrop yw'r **Gwyddelod** sy'n dod o ynys Iwerddon. Mae nifer o bobl â llinach Wyddelig tu fas i Iwerddon, yn enwedig yng ngwledydd y Gymanwlad a Gogledd America.

## Rhestr Gwyddelod enwog
*Gerry Adams
*Adomnan
*Samuel Beckett
*Brian Boru
*Roger Casement
*Colum Cille
*James Connolly
*Éamon De Valera
*Oliver Goldsmith
*Douglas Hyde
*James Joyce
*Louis MacNeice
*Brian Merriman
*Thomas Moore
*Van Morrison
*Daniel O'Connell
*Sant Padrig
*Joseph Plunkett
*Pádraig Pearse
*Oscar Wilde
*George Bernard Shaw
*Jonathan Swift
*William Butler Yeats

## Pobl a anwyd yn Iwerddon
Oherwydd maint y tabl hwn, fe'i rhannwyd yn ddwy restr:
*Rhestr o bobl a anwyd yng Ngweriniaeth Iwerddon
*Rhestr o bobl a anwyd yng Ngogledd Iwerddon

## Gweler hefyd
*Rhestr o feirdd Gwyddelig


Categori:Cenhedloedd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngweriniaeth Iwerddon
Categori:Grwpiau ethnig yn y Deyrnas Unedig
Categori:Pobloedd Geltaidd
Gresffordd

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Gresffordd** (Saesneg: *Gresford*). Yn y Cyfrifiad 2011, roedd gan y gymuned boblogaeth o .

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Trychineb Glofa Gresffordd
Ar 22 Medi 1934, collodd 266 o bobl eu bywydau mewn trychineb yn y lofa leol. Roedd y danchwa hon yn un o drychinebau pyllau glo mwyaf erchyll yn hanes gwledydd Prydain, os nad Ewrop. Digwyddodd y drychineb yn ystod y sifft nos, pan oedd tua 500 o lowyr yn gweithio dan y ddaear, llawer ohonynt yn gweithio sifftiau dwbl. Hyd heddiw, does neb yn gwybod beth achosodd y ffrwydrad nwy a laddodd cymaint ohonynt. Bu'n rhaid cau'r lofa lle digwyddodd y drychineb am gryn amser rhag ofn y digwyddai ffrwydriadau eraill ac o ganlyniad bu raid gadael 254 o gyrff yn y pwll.

## Eglwys yr Holl Saint
Mae clychau Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
* Y Pandy, Wrecsam
* Glofa Gresffordd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam

Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Bangor-is-y-coed

:*Gweler hefyd Bangor (gwahaniaethu).*

Pentref hanesyddol a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Bangor-is-y-coed**(), hefyd **Bangor Is-coed** (Saesneg: *Bangor-on-Dee*). Saif ar Afon Dyfrdwy. Mae cae rasio ceffylau i'r de-orllewin o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Mynachlog Bangor is y Coed
Roedd clas (mynachlog) **Bangor is y Coed** yn ganolfan crefydd a dysg pwysig iawn yn hanes cynnar Cymru a'r Brydain Geltaidd. Yn ôl traddodiad sefydlwyd y fynachlog enwog gan y sant Dunawd yn y 6g, gyda'i feibion Deiniol Wyn (nawddsant Bangor yng Ngwynedd), Cynwyl a Gwarthan. Roedd y sant wedi ffoi o'r Hen Ogledd a chafodd heddwch a lloches ar lannau Afon Dyfrdwy ac felly penderfynodd sefydlu mynachlog yno. Daeth yn ganolfan bwysicaf cantref Maelor (a chwmwd Maelor Gymraeg yn ddiweddarach).

Yn ôl yr hanesydd o Sais Beda, cafodd Bangor is y Coed ei dinistrio gan y Saeson yn sgîl Brwydr Caer (tua 615 neu 616). Roedd carfan gref o'r mynachod wedi cymryd rhan yn y frwydr ei hun ond collwyd y dydd i luoedd y brenin Aethelfrith o Ddeira (Northumbria heddiw) a chollodd 1200 o'r mynachod eu bywydau.

Does dim olion o'r fynachlog i'w gweld yno heddiw.

## Y pentref
Mae pont pump bwa, Pont Bangor-is-y-coed sy'n dyddio o tua 1660 yn rhychwantu Afon Dyfrdwy yn y pentref; credir iddo gael ei chodi gan y pensaer enwog Inigo Jones.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Clasau
Categori:Cymunedau Wrecsam
Categori:Oes y Seintiau yng Nghymru
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Tai crefydd Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Holt

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Holt** ("Yr Holt" yn 1566). Saif ar Afon Dyfrdwy. Mae Caerdydd 180 milltir  i ffwrdd o Holt ac mae Llundain tua 190.

Ceir croes farchnad ganoloesol yng nghanol y pentref a chofrestrwyd Eglwys Sant Chad yn Gradd I gan Cadw ers 17 Gorffennaf 1996.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hynafiaethau
### Bovium
Yn y cyfnod Rhufeinig, roedd Holt yn safle o bwys. Lleolwyd gweithfa lleng caer Rufeinig Deva (Caer) yn Holt (Bovium), lle cynhyrchid crochenwaith a theiliau at ddefnydd miwrol a sifil. Gorwedd y safel ar lan orllewinol afon Dyfrdwy ger y pentref. O bryd i'w gilydd mae darnau o grochenwaith yn cael eu darganfod o hyd wrth droi'r caeau.

### Castell Holt
200px|bawd|chwith|Adfeilion Castell Holt
Codwyd castell ar gynllun pentagonaidd gyda thŵr ar bob cornel gan yr arglwydd lleol John de Warenne, arglwydd Brwmffild a Iâl, a dderbyniodd ei dir gan Edward I o Loegr ar ôl 1282. Roedd Castell Holt yn adfail erbyn y 17g; y cwbl a erys heddiw yw rhannau isel muriau'r gorthwr mewnol, porth a grisiau. Cafodd gweddill yr adfeilion ei symud ar gychod i lawr afon Dyfrdwy ar ôl gwarchae yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr a'u defnyddio at adeiladau Neuadd Eaton.

### Eglwys Sant Chad
Mae rhannau o Eglwys Sant Chad yn dyddio i'r 15g a'r 17g a chofrestwryd hi yn Gradd I gan Cadw ers 17 Gorffennaf 1996. Ceir motiffau ar y fedyddfaen sy'n cynrychioli Harri Tudur a theulu'r Stanleys a wnaed tua 1483.

Bedyddfaen Font at St Chad A Grade I Listed Building in Holt, Wrexham, Wales 03.jpg|Y fedyddfaen.
Bedyddfaen Font at St Chad A Grade I Listed Building in Holt, Wrexham, Wales 09.jpg|Rhosyn Harri Tudur

### Pont Rhedynfre 
bawd|chwith|Pont Farndon o Holt.
Yr enw Cymraeg ar y bont yw 'Pont Rhedynfre' neu 'Bont Holt', sef y pentref ar ochr Cymru o'r afon (hefyd: Pont Farndon) Yr enw a ddefnyddir yn Saesneg arni yw 'Farndon Bridge' () sy'n dod o enw'r pentref sydd yr ochr arall i'r bont, yn Sir Gaer, ac felly'n cysylltu Cymru a Lloegr, dros Afon Dyfrdwy. Mae'r bont yn dyddio i tua 1339 ac fe'i codwyd gan fyneich o Abaty Sant Werburgh, Caer. Ceir chwedl leol i ddau o feibion Madog ap Gruffudd of Dinas Brân, Llangollen foddi yma ger y bont, a bod eu sgrechiadau yn dal i'w clywed ar adegau.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

bawd|Eglwys Bresbyteraidd Holt

## Enwogion
*Leigh Richmond Roose (1877-1916), chwaraewr pêl-droed
*William Stanley (Brwydr Bosworth)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Pentre Holt
*  Holt, BBC Cymru 

Categori:Cymunedau Wrecsam

Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Rabat

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Rabat (gwahaniaethu).*
Prifddinas Moroco yw **Rabat** (poblogaeth: 1.2 miliwn). Ystyr y gair *rabat'' yn Arabeg yw "dinas gaerog". Lleolir Rabat ar lan Cefnfor Iwerydd yng ngogledd-orllewin y wlad. Mae'n brifddinas rhanbarth Rabat-Salé-Zemmour-Zaer, un o 16 rhanbarth Moroco.

## Adeiladau 
* Kasbah'r Udayas
* Mawsolëwm Mohammed V
* Plas brenhinol
* Senedd
* Tŵr Hassan

## Enwogion 
* Mohammed VI, brenin Moroco
* Maxim Levy (1950-2002), gwleidydd
* Alain Badiou (g. 1937), athronydd

## Gefeilldrefi 
* 25px Tunis, Tiwnisia

## Gweler hefyd 
* Rabat-Salé-Zemmour-Zaer
* Rhestr dinasoedd Moroco


Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Categori:Rabat-Salé-Zemmour-Zaer
Coedpoeth

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Coedpoeth** neu **Coed-poeth**. Mae'r pentref yng nghanol olion diwydiant cloddio mwynau megis plwm, haearn a glo llefydd fel Brymbo, Bersham a'r Mwynglawdd (Minera).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

250px|bawd|dim|Capel Rehoboth, Coedpoeth, sydd bellach wedi'i ddymchwel

## Pedair Cymuned
Mae pedair rhan i'r Pentref:-

* Y Nant yw'r hynaf o'r ardaloedd, sydd i'r gogledd o Afon Clywedog. Roedd llawer iawn o byllau-glo bach yn y rhan yma o'r pentref a chodwyd llawer o dai ar gyfer mwyngloddwyr calch, plwm a glo.
* Mae'r Adwy yn ardal sy'n agos iawn i Glawdd Offa ac mae'r gair 'adwy' o bosib yn cyfeirio at fwlch yn y clawdd hwnnw. Mae'r Adwy yn ardal serth iawn, wrth i chi ddringo i fyny at y pentref sydd tua 795 troeddfedd uwch y môr. Yn yr Adwy roedd Capel anghydffurfiol cyntaf yr ardal sef Capel Adwy'r Clawdd (Methodistiaidd Calfinaidd).
* Saif y Talwrn yn ardal ogleddol Coedpoeth, sydd i'r de o Afon Gwenfro sy'n llifo i lawr drwy Glanrafon at Wrecsam ac i Ddyfrdwy. Roedd yn y Talwrn nifer o byllau glo yn cynnwys 'Pwll Y Talwrn' a ddaeth i ben tua 1914.
* Y Smelt yw'r enw ar yr ardal lle roedd coed efallai yn cael eu llosgi i drin y plwm a'r haearn.
Mwyngloddiwyd plwm o weithfeydd plwm Y Mwynglawdd, gerllaw.

## Yr enw
Defnyddiwyd yr enw (Coid Poch) yn gyntaf yn 1391 a'r sillafiad cyfoes yn 1412.
Mae'n bosib fod yr enw "poeth" yn cyfeirio at yr arferiad o losgi pren i greu siarcol a arferid ei ddefnyddio yn y gweithfeydd haearn a phlwm gerllaw, ers dyddiau'r Rhufeiniaid neu o bosib yn cyfeirio at y clirio tir a ddigwyddodd yn yr Oesoedd Canol er mwyn cyrraedd y mwynau.

Ceir yma nifer o strydoedd gydag enwau diddorol iddynt, gan gynnwys: Stryd Pen-y-Gelli, Heol y Fynwent, Ffordd Talwrn, Allt Tabor, Llys Rehoboth, Ffordd Smelt, Ffordd y Cynulliad, Lôn y Gegin, Pen y Palmant a Hen Ffordd y Mwynglawdd. Ceir hefyd Heol Caradog, Heol Offa sydd yn agos iawn at Glawdd Offa.

## Enwogion
120px|bawd|Blwch post aur yn nodi bod Tom James wedi ennill medal aur yn Llundain 2012
*Tom Carrington - Organydd, cyfansoddwr ac argraffwr. Fe oedd Trefnydd Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam 1933. Roedd e'n organydd yng Nghapel Rehoboth, Coedpoeth, am tua 50 mlynedd.
*Dewi Humphreys - Prifathro cyntaf Ysgol Bryn Tabor (Ysgol Gynradd Gymraeg; sef. 1967), Athro Ysgol Sul Capel Rehoboth, Coedpoeth. Aelod o Cantorion Coedpoeth (1962-1995) a Chôr Ieuenctid Coedpoeth (1947-1959). Hefyd sefydlodd Cangen Plaid Cymru yng Nghoedpoeth tua dechrau'r 1990au.
*Tom James - Rhwyfwr rhwngwladol sy wedi ennill medal aur yng Ngemau Olympaidd Llundain 2012.
*Bu'r gantores Annie Lennox yn byw yn y pentref ym 1988 (am gyfnod byr).
*Hefyd bu Ricky Tomlinson, yr actor, yn byw yma.
*John Evans (glöwr)

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y pentref


Categori:Cymunedau Wrecsam
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Merched y Wawr

[alt=Stondin Merched y Wawr yn Eisteddfod Wrecsam 2025|bawd|250x250px|Stondin Merched y Wawr, [Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2025|Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam 2025]]

Mae **Merched y Wawr** yn fudiad Cymreig a Chymraeg sy'n rhoi'r cyfle i fenywod i gymdeithasu trwy drefnu teithiau, cyngherddau a chyfarfodydd. Sefydlwyd y mudiad yn 1967 yn dilyn anfodlonrwydd ymysg rhai o aelodau Sefydliad y Merched gyda natur uniaith Saesneg y mudiad hwnnw. Mae dros 250 o ganghennau yng Nghymru, ac fe gyhoeddir y cylchgrawn *Y Wawr* bedair gwaith y flwyddyn.

Yn 1994 aethpwyd ati i ddechrau sefydlu Clybiau Gwawr er mwyn denu aelodau ieuanc i’r mudiad.

Yn 1975, gadawodd Zonia Bowen, prif sylfaenydd a Llywydd Anrhydeddus y mudiad oherwydd ei gwrthwynebiad i le crefydd yng nghyfarfodydd swyddogol y mudiad.

## Oriel 

Delwedd:Meirionethshire Show at Bala (1540051).jpg
Delwedd:Merched y Wawr pageant in Anglesey (1536126).jpg
Delwedd:Merched y Wawr pageant in Anglesey (1536128).jpg
Delwedd:Meirionnydd Merched y Wawr Eisteddfod at Penrhyndeudraeth (1577541).jpg

## Gweler hefyd
* *Pin-yp*, nofel gan Janice Jones (2004)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Gwefan Merched y Wawr
*Hanes Merched Llafar: Menywod yng Nghymru (1920 - 1960)
*Gwefan Clybiau Gwawr 

Categori:Ffeministiaeth
Categori:Mudiadau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1967
Cudyll coch

Mae'r **Cudyll coch** (***Falco tinnunculus***) yn aderyn rheibiol sy'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop, Asia ac Affrica. Yr un elfen -*cud-* sydd yn y geiriau *cudyll* a *barcud*. Ar lafar yn y De ac yng Ngheredigion, ceir yr enw ar y ffurf 'curyll'**.**
bawd|chwith|Wy'r *Falco tinnunculus*

Aderyn rheibiol gweddol fychan yw'r Cudyll coch, rhwng 34 a 38&nbsp;cm o hyd a 70–80&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Mae'r rhan fwyaf o'r plu yn frown gyda smotiau du, ac mae gan y ceiliog ben a chynffon llwydlas. With iddo hedfan, gellir ei adnabod o'r gynffon hir, adenydd hir a'r ffaith ei fod yn aml yn medru aros yn ei unfan yn yr awyr wrth hela.

Anifeiliaid bychan, yn enwedig gwahanol fathau o lygod, yw'r prif fwyd, ond mae hefyd yn bwyta adar bychain, llyffantod a phryfed. Mae'n hela dros dir agored fel rheol, yn aml yn aros yn ei unfan yn yr awyr i wylio am symudiad cyn plymio i'r ddaear. Maent yn nythu mewn coed, yn am yn defnyddio hen nythod brain, ar greigiau neu ar adeiladau.

Mae'r Cudyll coch yn aderyn cyffredin a chyfarwydd yng Nghymru, er fod ei nifer wedi gostwng rhywfaint yn y blynyddoedd diwethaf, efallai oherwydd newidiadau mewn amaethyddiaeth. Gellir ei weld yn aml yn hela'r darnau glaswellt ar ochrau traffyrdd.

## Heboga yn yr Oesoedd Canol
Yn nhraethawd doethuriaeth Howard Willams, *Adar yng Ngwaith y Cywyddwyr* (2014), dau gyfeiriad yn unig sydd i’r Cudyll coch, o’i gymharu a 9 cyfeiriad at y Cudyll bach. Arwydd yw hyn, o bosib, nas defnyddid y cudyll coch i ddibenion heboga yn yr Oesoedd Canol cymaint ac y defnyddid ei gefnder llai. Roedd un o'r ddau gyfeiriadau hefyd yn ddigon amwys: meddai Howard, “Nid yw’n anodd credu mai aderyn cyfansawdd a ddisgrifir ambell waith... Ni fyddai beirdd yr Oesoedd Canol yn unigryw yn hyn o beth. Dengys yr aderyn ysglyfaethus yn y gerdd enwog gan I. D. Hooson, ‘Y Cudyll Coch’, nodweddion a berthyn i dair rhywogaeth, sef y Boda a’r Gwalch glas yn ogystal â'r cudyll coch ei hun”.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q21744 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Falconidae
Categori:Adar ysglyfaethus
Swlŵiaid

Grŵp ethnig Affricanaidd o tua 11 miliwn o bobl yw'r **Swlŵiaid** (Saesneg De Affrica a Swlŵeg: *amaZulu*) sy'n byw yn benodol yn nhalaith KwaZulu-Natal, De Affrica.

Ymhlith enwogion y Swlŵiaid mae:

* Shaka
* Dingane
* Cetshwayo
* Dinuzulu
* Mangosuthu Buthelezi
* Jacob Zuma

## Gweler hefyd 
* *Zulu* (y ffilm enwog)

Categori:Swlŵiaid
Categori:Grwpiau ethnig yn Ne Affrica
Persiaid

Pobl Iranaidd o Iran (hen enw: Persia hyd 1935 ac dal yn cael ei galw felly weithiau) sy'n siarad Perseg (*Fârsi*) yw'r **Persiaid**.

## Cyfeiriadau

Categori:Grwpiau ethnig yn Iran
Categori:Pobloedd Iranaidd
Albanwyr

:''Mae'r erthygl hon am bobl yr Alban. Am bobl Albania, gweler Albaniaid.''

Pobl o'r Alban neu sydd o dras Albanaidd yw'r **Albanwyr** neu'r **Sgotiaid**.

## Y Sgotiaid gwreiddiol
Yn wreiddiol cyfyngid y defnydd o'r enw **Sgotiaid** i'r Gwyddelod a ddaeth drosodd o Iwerddon i ymgartrefu yng nghanolbarth a gorllewin yr Alban. Y *Scotti* oedd eu henw a siaradent Wyddeleg. Eu cymdogion oedd y Brythoniaid i'r de a'r Pictiaid i'r gogledd a'r dwyrain. Dim ond tua'r flwyddyn 850 y cawsant eu huno'n un deyrnas gan y brenin Kenneth mac Alpin. Rywbryd ar ôl hynny y dechreuodd yr arfer o alw pobl y wlad yn **Albanwyr** neu 'Scots'.


Categori:Cenhedloedd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon
Categori:Grwpiau ethnig yn y Deyrnas Unedig
Categori:Pobloedd Geltaidd
+Alban
Bob Owen, Croesor

Hynafiaethydd a chasglwr llyfrau o Gymru oedd **Bob Owen Croesor** OBE (**Robert Owen**: 8 Mai 1885 – 30 Ebrill 1962). Roedd yn frodor o Lanfrothen yn yr hen Sir Feirionnydd (Gwynedd heddiw), ond treuliodd ran helaeth o'i oes ym mhentref Croesor, wrth droed y Cnicht a'r Moelwynion.

## Bywgraffiad
Brodor o Groesor oedd Bob Owen. Priododd âg Ellen (Nel) Jones yn 1923. Yn ôl pob sôn treuliodd ei fis mêl yn Aberystwyth yn y Llyfrgell Genedlaethol. Roedd iddynt un mab a dwy ferch.

Roedd ganddo ddiddordeb arbennig mewn hanes lleol, hanes y Cymry yn America ac achyddiaeth Gymreig. Darlithiai i Gymdeithas Addysg y Gweithwyr a daeth yn adnabyddus felly i'r werin. Roedd ei dŷ bychan yng Nghroesor yn enwog am fod mor llawn o lyfrau a phapurau o bob math fel prin y gellid symud yno, yn llythrennol.

## Cof
Enwyd Cymdeithas Bob Owen, cyhoeddwyr *Y Casglwr*, ar ei ôl pan gafodd ei sefydlu yn 1976.
chwith|bawd|Angladd Bob Owen
## Llyfryddiaeth
*Dyfed Evans, *Bywyd Bob Owen * (Gwasg Gwynedd 1977). Cofiant.
*Geraint Jones (gol.), *Dyfed Evans yng nghwmni Bob Owen, Croesor* (Gwasg Utgorn Cymru, 2007)
*Robin Williams, *Y Tri Bob* (Dinbych, 1970) 
*Robin Williams, *Y Tri Bob* (recordau Teledisc, Abertawe, 1965) record; https://www.discogs.com/Robin-Williams-Y-Tri-Bob/release/2607912

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Canu gwerin

bawd|Y ddeuawd DnA (Delyth & Angharad Jenkins); ffidil a thelyn. Cân draddodiadol 'Glyn Tawe', o'u halbwm *Adnabod*.
Defnyddir y term **canu gwerin** fel arfer i olygu cân draddodiadol sy'n perthyn i'r gymuned gyfan, ac nid i arbenigwyr cerddorol, ac a drosglwyddwyd ar lafar yn aml tan yr 20g. Yn aml does neb yn gwybod pwy yw awdur neu gyfansoddwr y gân. Mae canu gwerin yn rhan bwysig o ddiwylliant gwerin sawl gwlad, yn cynnwys Cymru. Gellir dosrannu canu gwerin i ganu gwerin traddodiadol ac i ganu gwerin modern neu'n ganeuon lleisiol ac offerynnol. Gellir ystyried canu baledi neu garolau Plygain yn fath o ganu gwerin. Mae cryn gwahaniaeth rhwng canu gwerin a chanu gwlad, sydd fel arfer yn tarddu o America. 
[bawd|Gweithdy gan aelodau 'Ancience' (Andy May, Gwenan Gibbard a Mary McMaster) yng [Gŵyl Tegeingl|Ngŵyl Tegeingl.]]

Cynhelir sawl gŵyl gerddorol sy'n canolbwyntio ar ganu gwerin. Un o'r enwocaf yw Eisteddfod Ryngwladol Llangollen, sy'n denu perfformwyr o sawl rhan o'r byd.

## Canu gwerin Cymraeg
Mae Meredydd Evans, Elfed Lewys, Arfon Gwilym a Lynda Healey yn gantorion gwerin traddodiadol ac mae Ar Lôg a Calan yn grwpiau gwerin traddodiadol. Cafwyd tipyn o adfywiad yn y maes hwn yn y 1970au a'r 1980au; ymhlith y grwpiau gwerin yr oedd: Clochan, Cilmeri, Plethyn, 4 yn y Bâr, Bwchadanas a'r Hwntws.

Recordiwyd llawer iawn o hen ganeuon gan Roy Saer o Sain Ffagan ers 1963 e.e. Cân y Cythreiniwr a gellir clywed rhagor ohonynt ar wefan yr Amgueddfa.

Sefydlwyd Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru yn 1906. Mae'r Gymdeithas yn cyhoeddi cylchgrawn, *Canu Gwerin*, ac yn cynnal darlithiau a chynadleddau yn rheolaidd. Sefydlwyd prosiect i gofnodi a hyrwyddo cerddoriaeth werin draddodiadol, sef Pan Cymru yn Hydref 2012.

Gweler hefyd Wefan Baledi Cymru http://www.caerdydd.ac.uk/insrv/libraries/scolar/digital/welshballads/index.html 

## Gweler hefyd
* Cân y Cythreiniwr, enghraifft o gân werin Cymreig
* Cerdd Dant
* Hen Benillion

## Cyfeiriadau

Categori:Diwylliant gwerin
Gwerin, Canu
Sgiwen y Gogledd

Mae **Sgiwen y Gogledd** (***Stercorarius parasiticus ***) yn aderyn môr sy'n aelod o deulu'r Stercorariidae, y sgiwennod.

Mae Sgiwen y Gogledd yn un o'r lleiaf o'r sgiwennod, tua 41&nbsp;cm o hyd. Mae'n nythu yn rhannau gogleddol Ewrop, Asia a Gogledd America, ar dir agored fel rheol. Dodwyir hyd at bedwar wy, ac mae'r aderyn yn ymosod ar unrhyw anifail sy'n dod yn rhy agos at y nyth, gan gynnwys bodau dynol. Mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de i dreulio'r gaeaf.

Pan mae'n nythu mae Sgiwen y Gogledd yn bwydo ar wahanol fathau o lygod, ond un o'i brif ddulliau o fwydo yw dwyn bwyd oddi ar adar eraill, megis gwylanod a môr-wenoliaid. Mae'n eu hymlid nes iddynt ollwng unrhyw fwyd sydd ganddynt.

Fel nifer o'r sgiwennod eraill, mae gan Sgiwen y Gogledd nifer o ffurfiau gyda lliwiau gwahanol. Gall fod yn frown tywyll i gyd, neu gall fod a bol gwyn, cefn brown, cap du a'r gweddill o'r pen a'r gwddf bron yn wyn. Mae hefyd ffurf arall sydd rhywle yn y canol rhwng y ddau arall. Beth bynnag eu lliw, maent darn gwyn ar eu hadenydd i gyd, ac mae'r plu yng nghanol eu cynffonnau yn hirach na'r gweddill ac yn dod allan yn big. Gall fod yn anodd gwahaniaethu rhwng Sgiwen y Gogledd a'r sgriwennod eraill, yn enwedig y ffurf dywyll ac adar ieuanc.

Nid oes cofnod i Sgiwen y Gogledd nythu yng Nghymru, er fod cryn nifer yn nythu yng ngogledd Yr Alban. Mae'n aderyn gweddol gyffredin o gwmpas glannau Cymru yn yr hydref, a gellir gweld nifer llai yn y gwanwyn ac ambell un yn ystod y gaeaf.

Categori:Sgiwennod
Dafydd Ieuan

Mae **Dafydd Ieuan** (ganed 1 Mawrth 1969) yn ddrymiwr yn y grŵp pop Cymraeg, Super Furry Animals. Mae'n gyn-aelod o Ffa Coffi Pawb.

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Drymwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Drymwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Drymwyr roc o Gymru
Categori:Super Furry Animals
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol David Hughes
Wilkie Collins

Nofelydd o Loegr oedd **William Wilkie Collins** (8 Ionawr 1824 – 23 Medi 1889). Ganed ef yn Llundain, yn fab hynaf i'r arlunydd enwog, William Collins.

## Ei hanes 
Treuliodd gyfnod yn gweithio fel clerc wedi iddo adael yr ysgol yn 17 mlwydd oed cyn mynychu Lincoln's Inn fel myfyriwr Y Gyfraith yn 1846. Ystyriodd yrfa fel arlunydd ond wedi iddo gyhoeddi llyfr yn son am hanes bywyd ei dad, yn 1850, a'r nofel *Antonina*, yn 1851, sicrhawyd ei ddyfodol fel awdur llewyrchus. Ni wnaeth Collins briodi, ond bu'n byw a gweddw, Mrs Caroline Graves, o 1858 hyd ei farwolaeth. Hefyd, cafodd dri phlentyn gan wraig ifancach, Martha Rudd; fe'i cadwodd hi mewn sefydliad arall. Roedd Collins yn dioddef o'r gymalwst rhiwmatig (rheumatic gout), math o grydcymalau a'i drodd yn glaf yn ei flynyddoedd olaf. Yn ogystal, magodd gaethiwed at y laudanum a gymerodd i leddfu'r boen.

## Ei waith llenyddol 
Mae sawl un o'r farn mai Collins ddechreuodd genre'r nofelau ditectif a mae'r rhan fwyaf o'i weithiau enwocaf yn perthyn i'r symudiad cyffrogarol (sensationalism) a oedd yn boblogaidd ar y pryd. Roedd Collins yn ffrindiau mawr a Charles Dickens, nofelydd amlyca'r cyfnod ym marn llawer.

## Addasiadau 
Yn 2004, agorodd addasiad o nofel enwocaf Collins, *The Woman in White*, ar lwyfan y Palace Theatre yn Llundain fel sioe gerdd. Cyfansoddwyd y sioe gan Andrew Lloyd Webber ac addaswyd y testun gwreiddiol gan Charlotte Jones a David Zippel.

## Llyfryddiaeth 
**Memoirs of the Life of William Collins, Esq., R.A.* (1848)
**Antonina* (1850)
**Basil* (1852)
*''Mr Wray's Cash Box* (1852)
**Hide and Seek* (1854)
**The Dead Secret* (1856)
**The Woman in White* (1860)
**No Name* (1862)
**Armadale* (1866)
**The Moonstone* (1868)
**Man and Wife* (1870)
**Poor Miss Finch* (1872)
**Miss or Mrs?* (1873)
**The New Magdalen* (1873)
**The Law and The Lady* (1875)
**The Two Destinies* (1876)
**The Haunted Hotel* (1878)
**The Fallen Leaves* (1879)
**A Rogue's Life* (1879)
**My Lady's Money* (1879)
**Jezebel's Daughter* (1880)
**The Black Robe* (1881)
**Heart and Science* (1883)
**I Say No* (1884)
**The Evil Genius* (1886)
**The Guilty River* (1886)
**The Legacy of Cain* (1889)
**Blind Love'' (1889)

Categori:Genedigaethau 1824
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Bras y cyrs

bawd|*Emberiza schoeniclus *

Mae **Bras y Cyrs** (***Emberiza schoeniclus ***) yn aelod o deulu'r Emberizidae, y breision. Mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus trwy Ewrop a rhan helaeth o Asia.

Nid yw'r Bras Melyn yn aderyn mudol fel rheol, ond mae'r adar sy'n nythu yn y rhannau lle mae'r gaeafau'n arbennig o oer yn symud tua'r de. Mae yn aml yn nythu mewn corsydd neu o gwmpas glannau afonydd neu lynnoedd, ond gall nythu mewn mannau sych hefyd. Dodwir 4-7 wy mewn llwyn neu dyfiant arall.

Gellir adnabod Bras y Cyrs yn weddol hawdd, yn enwedig y ceiliog sydd a pen a gwddf du, coler wen a bol gwyn a chefn brown. Mae yr iâr yn fwy brown ar y pen gyda marciau du. Ei brif fwyd yw hadau, ond mae'r cywion yn cael eu bwydo ar bryfed.

Mae Bras y Cyrs yn aderyn gweddol gyffredin yng Nghymru, er fod ei niferoedd wedi gostwng rhywfaint yn y blynyddoedd diwethaf.

Categori:Emberizidae
Dryw

bawd|*Troglodytes troglodytes *

:*Gweler hefyd Dryw (gwahaniaethu).*
Mae'r **Dryw** (***Troglodytes troglodytes ***) yn aelod o deulu'r Troglodytidae, y drywod. Mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus trwy Ewrop a rhan helaeth o Asia yn ogystal â Gogledd America. Y Dryw yw'r unig aelod o'r teulu sydd i'w gael y tu allan i America.

Nid yw'r Dryw yn aderyn mudol fel rheol, ond mae'r adar sy'n nythu yn y gogledd yn symud tua'r de. Mae'n aderyn bychan, 9-10.5&nbsp;cm o hyd, gyda phlu browngoch a barrau du. Mae'r gynffon fer yn cael ei dal ar i fyny fel rheol, ac mae llinell welw uwchben y llygad.

## Ffeithiau difyr
Dyma gasgliad o waith ymchwil plant Ysgolion Llangoed a Biwmares (Bro Seiriol), Ynys Môn:
bawd|260px|chwith|Fideo o'r dryw

*Ei brif fwyd yw pryfed o wahanol fathau, ac mae'n medru mynd i mewn i gilfachau mewn creigiau i'w hela. O'r arfer hwn y daw'r enw Lladin "Troglodytes", sef "preswyliwr ogof".
*Mae'r Dryw yn aderyn cyffredin iawn yng Nghymru ac mae'n bresennol mewn pob math o gynefin, hyd yn oed yn uchel yn y mynyddoedd.
*Mae'n aderyn brown ofnadwy o fach a chryf. 
*Mae ganddo goesau hir. 
*Maen nhw'n pwyso 7-12g.
*Weithiau maen nhw'n bwyta hadau a caws.
*Maen nhw yw gweld drwy'r flwyddyn.

## Gweler hefyd
*Hela'r dryw

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tŷ dryw a ddefnyddiwyd i 'hela'r dryw' ar Nos Ystywyll, Casglu'r Tlysau

Categori:Passeriformes
Ffriseg

Iaith Almaenaidd orllewinol a siaredir yn yr Iseldiroedd a'r Almaen yw **Ffriseg**. Tri amrywiad sydd i'r iaith: Ffriseg y Gorllewin, Ffriseg y Gogledd a Saterffriseg (Ffriseg y Dwyrain); mae nifer o ieithyddion yn eu hystyried yn dair iaith ar wahân. Ynghyd â'r ieithoedd Angliaidd maent yn ffurfio'r grŵp Eingl-Ffrisiaidd. Ffriseg yw'r iaith sy'n perthyn yn agosaf at y Saesneg, ac eithrio'r Sgoteg. Yn yr Hen Ffriseg mae cofnodion ysgrifenedig hynaf yr iaith, sy'n dyddio o ddiwedd y 13g, a pharhaodd y cyfnod hwn o'r iaith hyd ddiwedd y 16g. Dangosa Hen Ffriseg y nodweddion sy'n gwahaniaethu Ffriseg fodern a Saesneg oddi ar yr ieithoedd Almaenaidd eraill. Yn hanesyddol fe'i siaredir ar draws ardal Ffrisia: o'r Isalmaen (heddiw Noord-Holland) ar hyd arfordir Môr y Gogledd i Schleswig, ac Ynysoedd Ffrisia yng Ngeneufor yr Almaen. Anaml y defnyddid Ffriseg yn iaith ysgrifenedig yn y tair canrif nesaf, ond gwelir adfywiad yr iaith yn y ganrif ddiwethaf yng Ngorllewin Ffrisia. Yno mae cadarnle'r iaith, a'i defnyddir ar y cyd â'r Iseldireg; fe'i disodlir yn raddol gan yr Almaeneg yn Nwyrain a Gogledd Ffrisia.

## Dosbarthiad 
### Ffriseg y Gorllewin 
Ffriseg y Gorllewin yw'r iaith gryfaf o ran nifer ei siaradwyr: tua 470,000 a 467,000 ohonynt yn yr Iseldiroedd, Adfywiodd llenyddiaeth Ffriseg yn y 19g. Defnyddir y Ffriseg mewn ysgolion a llysoedd yn nhalaith Fryslân, a hyrwyddir yr iaith a'i diwylliant gan y mudiad iaith Ried fan de Fryske Beweging a'r Fryske Akademy.

### Saterffriseg 
Roedd ganddi tua 2000 o siaradwyr yn 2015, a'r rhan fwyaf ohonynt yn ganol oed neu'n hŷn. Fe'i chlywir yn nhalaith Niedersachsen yn yr Almaen: Saterland, Strücklingen, Ramsloh, a Scharrel yn ardal Cloppenburg.

### Ffriseg y Gogledd 
Ym 1976 roedd 10,000 o siaradwyr, o boblogaeth o 60,000 o Ffrisiaid Gogleddol, yn nhalaith Schleswig-Holstein yng ngogledd yr Almaen. Yr arfordir rhwng Afon Eider ac Afon Wiedau ac Ynysoedd Gogledd Ffrisia yw ardal yr iaith (ynysoedd Föhr, Amrum, Sylt, Norstrand, Pellworm, grŵp Halligen, a Helgoland). Ymhlith y tafodieithoedd mae Mooringer (tir mawr, Mooringa), Ferring (Fohr-Amrum), Sölreng (Sylt), a Helgoland. Er nad oes fawr o agwedd negyddol tuag at yr iaith, fe'i siaredir yn bennaf gan yr hen bobl ac yn y cartref a dim ond ychydig sy'n ei darllen. Parheir i glywed tafodiaith Ferring, ond mae tafodiaith Sölreng bron wedi diflannu. Nid oes gan yr iaith droedle yn yr ysgol, yr eglwys neu'r farchnad.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ffriseg y Gorllewin  Mercator Cyfryngau
* Ffriseg y Gogledd  Mercator Cyfryngau
* Saterffriseg  Mercator Cyfryngau
* Geiriadur Cymraeg-Ffriseg y Gorllewin 
* Geiriadur Ffriseg y Gorllewin-Cymraeg 
*  Newyddion radio yn Ffriseg y Gogledd


Categori:Ieithoedd yr Almaen
Categori:Ieithoedd Denmarc
Categori:Ieithoedd Eingl-Ffrisiaidd
Categori:Ieithoedd yr Iseldiroedd
Gwerin

Gallai **gwerin** gyfeirio at un o sawl peth.

Gallai gyfeirio at:
*Ganu Gwerin
*Dawnsio Gwerin
*Gwerin bobl Y bobl gyffredin
*Llên gwerin
**Llên gwerin Cymru
*Y darnau o'r enw *gwerin* mewn gêm o wyddbwyll.
*Y mudiad ieuenctid Gwerin y Coed

Gweler hefyd:
*Gweriniaeth
*Gweriniaetholdeb, llywodraeth yn enw'r werin
Albaniaid

:''Mae'r erthygl hon am bobl Albania. Am bobl yr Alban, gweler Albanwyr.''

Grŵp ethnig a gysylltir â'i diriogaeth frodorol yn Albania, Kosovo a Gogledd Macedonia, a'r iaith Albaneg, yw'r **Albaniaid**.

Image:Albania minorities.png
Image:Ethnic groups in Albania 1913 (138699859).jpg
Image:EthnicAlbania1911.jpg
Image:Ethnic composition of Albania, municipality data of 1989 census.gif
Image:AlbaniansOutsideAlbania.png
Image:Albanians in Europe.jpg


Categori:Cenhedloedd y Balcanau
Categori:Grwpiau ethnig yn Albania
Categori:Grwpiau ethnig yn yr Eidal
Categori:Grwpiau ethnig yng Nghosofo
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngogledd Macedonia
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngwlad Groeg
Categori:Pobloedd Indo-Ewropeaidd
Hebog yr Ehedydd

Mae **Hebog yr Ehedydd** (***Falco subbuteo***) yn aderyn rheibiol bychan sy'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop ac Asia. Mae'n aderyn mudol, sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica a De Asia.

Enwau mewn ieithoedd Celtaidd eraill:

Gwelir Hebog yr Ehedydd o gwmpas tir agored fel rheol. Mae'n nythu mewn hen nythod adar eraill, yn enwedig brain. Adar a phryfed megis Gwas y neidr yw ei brif fwyd, a gan ei fod yn medru hedfan yn gyflym gall dal adar megis y Wennol neu hyd yn oed y Wennol Ddu, rhywbeth na all y rhan fwyaf o adar rheibiol ei wneud.

Gellir adnabod Hebog yr Ehedydd o'r adenydd hir gyda blaen miniog, sydd yn rhoi ffurf debyf i Wennol Ddu fawr iddo pan maen'n hedfan. Mae'n llwyd tywyll ar y cefn ac yn wyn ar y gwddf, gyda lliw coch o gwmpas y coesau.

Nid yw'n aderyn cyffredin yng Nghymru, ond mae nifer fychan o barau yn nythu yn y rhannau dwyreiniol ac mae'n ymddangos bod eu nifer yn cynyddu.

Categori:Adar ysglyfaethus
Corhedydd y coed

Mae **Corhedydd y Coed** (***Anthus trivialis***) yn aelod o deulu'r Motacillidae, sy'n cynnwys y siglennod yn ogystal a'r corhedyddion.

Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o  Ewrop a gorllewin a chanol Asia.Mae'n aderyn mudol, sy'n symud i Affrica a de Asia dros y gaeaf.

Fel y rhan fwyaf o'r corhedyddion mae'n aderyn brown ar y cefn a gwyn gyda marciau duon ar y fron a'r bol. Gall fod yn anodd ei wahaniaethu oddi wrth Gorhedydd y Waun sydd fymryn yn llai. Mae gan Gorhedydd y Coed big ychydig yn fwy, llinell welw fwy amlwg uwchben y llygad a bol gwynnach. Pan mae'n canu mae'n haws ei wahaniaethu, gan fod y gân yn gryfach ac yn fwy amrywiol. Mae'n canu o'r awyr, gan godi'n weddol uchel ac yna dod i lawr dan ganu. Adeiledir y nyth ar lawr, ond fel rheol mae'n nythu mewn mannau lle mae ychydig o goed neu lwyni. Pryfed yw'r prif fwyd ond gall fwyta hadau hefyd.

Mae'n aderyn gweddol gyffredin yng Nghymru, yn enwedig ar lethrau isaf y mynyddoedd, ond nid yw'n adnabyddus iawn, efallai oherwydd ei fod yn anodd gwahaniaethu rhyngddo a'r corhedyddion eraill.

Categori:Motacillidae