open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Happy Talk

Cân boblogaidd Saesneg yw ***Happy Talk***.

Ysgrifennodd Richard Rodgers y dôn, ac Oscar Hammerstein II y geiriau. Cyhoeddwyd y gân yn 1949, a chyflwynwyd yn y sioe gerdd Broadway *South Pacific*. Canwyd gan y gymeriad Bloody Mary i ei merch, Liat, amdano cael bywyd hapus.

Ym Mehefin 1982, cyrhaeddodd gitarydd The Damned, Captain Sensible, rhif 1 ar siart senglau'r Deyrnas Unedig am ddwy wythnos gyda'i fersiwn o'r gân.

Categori:Caneuon 1949
Categori:Caneuon o sioeau cerdd
Categori:Senglau 1982
Categori:Senglau rhif-un yn y Deyrnas Unedig
Manawydan

[250px|bawd|Manawydan, yr esgob a'r llygoden - llun o engrafiad yn "Mabinogion" yr Arglwyddes [Charlotte Guest (1877)]]
bawd|160px|*Manawydan Uab Llyr*, golygwyd gan Ian Hughes

**Manawydan** **fab Llŷr** yw'r prif gymeriad yn nhrydedd gainc y Mabinogi, chwedl *Manawydan fab Llŷr*, ac yn ymddangos hefyd yn yr ail gainc *Branwen ferch Llŷr*.

## Crynodeb o'r chwedl
Mae Manawydan yn frawd i Branwen a Brân Fendigaid, brenin Ynys Prydain. Pan gaiff Branwen ei cham-drin gan ei gŵr, Matholwch brenin Iwerddon, mae Manawydan yn croesi i Iwerddon gyda'i frawd a'i fyddin i ddial ei cham. Wedi ymladd chwerw, mae Manawydan yn un o'r saith gŵr sy'n dychwelyd yn fyw o Iwerddon. Mae'n derbyn gwahoddiad gan Pryderi i ddod gydag ef i Ddyfed a phriodi ei fam, Rhiannon.

Cyn hir mae hud yn disgyn ar Ddyfed ac mae ei phoblogaeth yn diflannu, heblaw am Manawydan, Rhiannon, Pryderi a Cigfa, gwraig Pryderi. Gorfodir hwy i symud i Loegr, lle mae Manawydan a Phryderi yn ennill bywoliaeth fel crefftwyr. Maent yn ymgymryd â nifer o grefftau, ond mae eu gwaith mor dda nes bod y crefftwyr lleol yn elyniaethus ac yn eu gorfodi i symud o fan i fan.

Maent yn dychwelyd i Ddyfed, lle mae Pryderi yn cael ei gaethiwo mewn caer hud, ac yna mae Rhiannon hithau yn cael ei charcharu wrth geisio ei achub, gan adael dim ond Manawydan a Chigfa ar ôl. Ymhen dwy flynedd mae Manawydan yn dal un o'r llygod sydd wedi bod yn bwyta ei ŷd, ac yn mynd ati i'w chrogi. Daw ysgolhaig, offeiriad ac yna esgob heibio i geisio perswadio Manawydan i beidio crogi'r llygoden. Datgelir mai gwraig feichiog Llwyd fab Cil Coed yn rhith llygoden ydyw, ac mai Llwyd a osododd yr hud ar Ddyfed fel dial am y modd y cafodd ei gyfaill Gwawl fab Clud ei gam-drin gan Pwyll yn y gainc gyntaf. Rhyddheir ei wraig ar yr amod ei fod yn rhyddhau Pryderi a Rhiannon a chodi'r hud.

O ran ei enw mae Manawydan fab Llŷr yn cyfateb i dduw'r môr, Manannán mac Lir, yn Iwerddon, sydd â chysylltiad hefyd ag enw Ynys Manaw. Fodd bynnag mae cymeriad Manawydan yn y Pedair Cainc yn bur wahanol i gymeriad Manannán mac Lir ym mytholeg Iwerddon.

## Llyfryddiaeth
### Y testun
**Pedeir Keinc y Mabinogi*, gol. Ifor Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)
**Manawydan Uab Llyr*, gol. Ian Hughes (Gwasg Prifysgol Cymru, 2008)

## Cyfeiriadau
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Duwiau Celtaidd

Categori:Duwiau môr ac afonydd
Categori:Duwiau Cymru
Tîm pêl-droed cenedlaethol Yr Alban

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Yr Alban** (Saesneg: *Scottish national football team*) yn cynrychioli Yr Alban yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Cymdeithas Bêl-droed Yr Alban (Saesneg: *Scottish Football Association*) (SFA), corff llywodraethol y gamp yn y wlad. Mae'r SFA yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed Ewrop (UEFA).

Yr Alban a Lloegr ydi'r ddau dîm hynnaf yn y byd, gyda'r ddwy wlad yn cwrdd yn y gêm bêl-droed rhyngwladol gyntaf ym 1872. Mae'r Alban wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar wyth achlysur ac ym Mhencampwriaethau Ewrop ddwywaith.

Kenny Dalglish sydd â'r record am y nifer fwyaf o ymddangosiadau dros Yr Alban ar ôl chwarae 102 o weithiau rhwng 1971 a 1986. Sgoriodd Dalglish 30 o goliau dros ei wlad ac mae'n rhannu'r record fel prif sgoriwr Yr Alban gyda Denis Law. Roedd yr unarddeg chwaraewr gynrychiolodd Yr Alban yn y gêm gyntaf yn erbyn Lloegr yn chwarae i glwb amatur Queen's Park o Glasgow ac Iwerddon - y cyntaf ym 1884 fel rhan o Bencampwriaeth Prydain.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cymdeithas Pêl-droed yr Alban

Alban
Categori:Pêl-droed yn yr Alban
186

1g - **2g** - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - **180au** - 190au 200au 210au 220au 230au 
181 182 183 184 185 - **186** - 187 188 189 190 191

----

## Digwyddiadau 
* Gwerin Gâl dan arweiniad Maternus yn gwrthryfela yn erbyn y trethi uchel

## Genedigaethau 
* 4 Ebrill — Caracalla, Ymerawdwr Rhufeinig (bu farw 217)

## Marwolaethau 
* Sant Apollonius — merthyr Cristionogol

Categori:186
Pengwern

:*Erthygl am y llys Gymreig yw hon. Am y pentrefan yn Sir Ddinbych gweler Pengwern, Sir Ddinbych*

**Pengwern** oedd llys brenhinoedd hen deyrnas Powys cyn i'r deyrnas gynnar honno golli'r rhan helaeth o'i dir yn y dwyrain i frenhinoedd Mersia.

Mae gan Bengwern le arbennig yn llenyddiaeth Gymraeg oherwydd y gyfres o englynion a elwir 'Canu Heledd', sy'n rhan o 'Canu Llywarch Hen'. Yn yr englynion hynny mae Heledd yn galaru am farwolaeth ei frawd Cynddylan wrth amddiffyn Powys. Mae'r neuadd wedi'i llosgi ac mae Eryr Pengwern yn aros ei gyfle i fwyta cyrff y meirwon.

Mae union leoliad Pengwern yn ansicr, ond cytunir yn gyffredinol ei fod yn ardal Swydd Amwythig heddiw (sir sy'n gyfateb yn fras i diriogaeth yr hen Bowys yn y dwyrain). Mae safle Amwythig yn cael ei awgrymu'n aml ond nid oes tystiolaeth archaeolegol o drigfa yno cyn ei meddiannu gan Mersia. Lleoliad arall a gynigir yw bryngaer gref Din Gwrygon (Saesneg: *The Wrekin*). Roedd y gaer ar diriogaeth y Cornovii, y llwyth Celtaidd y tybir bod Cynddylan yn perthyn iddi.

Yn ôl Gerallt Gymro, yn ei lyfrau *Hanes y Daith Trwy Gymru* a'r *Disgrifiad o Gymru*, roedd Pengwern yn un o dri brif lys Cymru yn yr hen amser (ac felly'n un o Dair Talaith Cymru gyda Aberffraw a Dinefwr). Ar ôl cwymp Pengwern symudwyd llys brenhinoedd Powys i Fathrafal, gogledd Powys.

Ceir hen ddywediad tywydd ym Mhowys o hyd am y 'gwynt oer o Bengwern', pan fo gwynt oer a main yn chwythu o'r dwyrain yn y gaeaf.

Mae'r nofelwraig Rhiannon Davies-Jones wedi ysgrifennu nofel gofiadwy am hanes Cynddylan, Heledd a Pengwern, o'r enw *Eryr Pengwern*.

## Brenhinoedd a Thywysogion 
* LLys Pengwern neu Din Gwrygon
** Iago ap Brochfael (-582)
** Mawn ap Brochfael (582-604/613/616)
** Cyndrwyn Fawr (?  -620)
** Cyndrwyn Glast (620-633)
** Cynddylan ap Cyndrwyn (633-656)
** Caranfael ap Cynddylan (656-?)
** Daeth yn rhan o Mersia, fel arwydd ffin - Wreocansaete
* Caer-Magnis
** Custennin ap Cynan (582-613/620?)
** Cynan ap Cyndrwyn (?  -656?)
** Elaed ap Eiludd ?
** Meurig ap Elaed ?
** Cynwrig ap Elaed ?
** Daeth yn rhan o Mersia, fel arwydd ffin - Magonsaete
* Caer Luit Coyt(Glastening)
** Morfael ap Glast (612/620-645?)
** Morgan Glas ap Morfael (645?-656?)
** Fel rhan o Mersia o'r enw - Lichfield

Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Hanes Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Teyrnas Powys
Diwylliant La Tène

Roedd **Diwylliant La Tène** yn ddiwylliant o Oes yr Haearn a gafodd ei enwi ar ôl safle archeolegol La Tène ar ochr ogleddol Llyn Neuchâtel yn y Swistir, lle cafwyd hyd i gasgliad mawr o eitemau nodweddiadol o'r diwylliant yma gan Hansli Kopp ym 1857.

Datblygodd diwylliant La Tène yn ddiweddar yn Oes yr Haearn, o tua 450 CC hyd at y goncwest gan y Rhufeiniad yn y ganrif gyntaf CC.. Mae'n nodweddiadol o ddwyrain Ffrainc, y Swistir, Awstria, de-orllewin yr Almaen, y Weriniaeth Tsiec, Slofacia a Hwngari. I'r gogledd roedd diwylliant Jastorf yng ngogledd yr Almaen. Datblygodd diwylliant La Tène o'r diwylliant Hallstatt, efallai dan ddylanwad diwylliannau o gwmpas Môr y Canoldir, yn enwedig diwylliant Groeg ac eiddo'r Etrwsciaid.

[bawd|chwith|Drych o'r [ganrif 1af CC o Desborough, Swydd Northampton, Dwyrain Canolbarth Lloegr|211x211px]]

Yn draddodiadol mae'r diwylliant La Tène yn cael ei gysylltu â'r Celtiaid. Yn sicr, roedd yn yr ardaloedd lle ceir y diwylliant yma bobloedd a ddisgrifid gan awduron clasurol fel *keltoi* (Celtiaid) a *galli* (Galiaid). Yn ôl Herodotus roedd mamwlad y Celtiaid ger tarddiad Afon Donaw, yn agos iawn i ganol yr ardal lle ceir y diwylliant La Tène. Fodd bynnag, mae'n ymddangos fod Herodotus yn credu fod Afon Donaw yn tarddu lawer ymhellach i'r gorllewin nag y mae mewn gwirionedd, yn ne-orllewin Ffrainc neu ogledd Sbaen.

Mae gan waith metel y diwylliant yma arddull nodweddiadol, yn llawn o linellau'n troi trwy'i gilydd ac anifeiliaid a phlanhigion mewn arddull unigryw. Ymledodd y diwylliant yn ddiweddarach, ac mae eitemau yn yr arddull yma i'w cael yng Ngâl, gogledd Sbaen, Prydain ac Iwerddon. Ystyrir y casgliad o eitemau a ddarganfuwyd yn Llyn Cerrig Bach ar Ynys Môn yn un o'r casgliadau pwysicaf o gelfi La Tène yn Ynysoedd Prydain. Credid ar un adeg fod ymddangosiad eitemau yn arddull La Tène yn dynodi dyfodiad y Celtiaid i'r ynysoedd hyn, gan ddwyn yr ieithoedd Celtaidd gyda hwy. Erbyn hyn, mae'r rhan fwyaf o ysgolheigion o'r farn na fu symudiad mawr o bobl, dim ond lledaeniad ffasiwn newydd mewn celfyddyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeoleg Ewrop
Categori:Celf gynhanesyddol
Categori:Cynhanes
Categori:Hanes y Swistir
Categori:Oes yr Haearn
Categori:Y Celtiaid
Gallia Cisalpina

bawd|dde|Map yn dangos lleoliad Gallia Cisalpina

Mae **Gallia Cisalpina**, yn golygu y "Gâl is yr Alpau" - sef enw'r Rhufeiniaid ar ran o ogledd yr Eidal a oedd yn cynnwys taleithiau presennol Emilia-Romagna, Friuli-Venezia Giulia, Liguria, Lombardi, Piedmont, Trentino-Alto Adige/Südtirol a Veneto). Daeth yn dalaith Rufeinig yn amser y Weriniaeth. Ystyrid yr ardal yn rhan o Gâl gan fod y boblogaeth i raddau helaeth yn Geltiaid.

Enwau eraill ar y dalaith oedd **Gallia Citerior** (Gâl agosaf), **Provincia Ariminum** a **Gallia Togata** (Gâl sy'n gwisgo Toga). Gelwid y rhan rhwng Afon Po a'r Alpau yn **Gallia Transpadana**. Mutina (Modena heddiw) oedd prifddinas y dalaith. Ffin ddeheuol y dalaith oedd Afon Rubicon, ac i'r de o'r afon roedd talaith Italia ei hun. Pan groesodd Iŵl Cesar yr afon i Italia gyda'i fyddin yn 49CC dechreuodd rhyfel cartref a arweiniodd at ddiwedd y Weriniaeth Rufeinig a sefydlu'r Ymerodraeth Rufeinig.

Tua 43 neu 42 CC, unodd Octavian (yr ymerawdwr Augustus yn ddiweddarach) y dalaith ag Italia. Yr enwocaf o feibion Gallia Cisalpina oedd y bardd Fyrsil.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Eisteddfa Gurig

Pentref gwledig bychan yng Ngheredigion, Cymru, yw **Eisteddfa Gurig**. Saif bron ar y ffin rhwng Ceredigion â Phowys. Mae ar ffordd yr A44 tua hanner ffordd rhwng Aberystwyth i'r gorllewin a Rhaeadr Gwy i'r dwyrain. Saif bron ar y ffin rhwng Ceredigion â Phowys. Fe'i lleolir ar y bwlch ar y ffordd honno gyda bryniau Pumlumon i'r gogledd. Rhed Afon Tarenig trwy Eisteddfa Gurig i gyfeiriad y dwyrain i ymuno yn Afon Gwy yn is i lawr y cwm.

Enwir Eisteddfa Gurig ar ôl Sant Curig. Dywedir ei fod yn mynd yno i fyfyrio o'i glas yn Llangurig, 8 milltir i lawr y lôn i'r dwyrain.

Mae Eisteddfa Gurig yn fan poblogaidd gan gerddwyr ar gyfer cychwyn am gopa Pumlumon, sydd 2 filltir i ffwrdd. Ceir adfeilion sawl cloddfa plwm yn yr ardal.

Saif "Craig Elvis" ger y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Diodorus Siculus

bawd|Agraffiad *Bibliotheca historica* gan Diodorus (Amsterdam: Jacob Wetsten, 1746)
Hanesydd Groegaidd a aned yn Agyrium (Agira heddiw) yn Sicilia oedd **Diodorus Siculus** (Groeg: ), c. 90 CC - ca. 30 CC.

Nid oes sicrwydd am ei ddyddiadau, ond mae'n crybwyll ei fod wedi ymweld â'r Aifft yn ystod y 180fed Olympiad, rhwng 60 a 56 CC). Tra'r oedd yno, gwelodd dyrfa o Eifftiaid yn dymuno lladd dinesydd Rhufeinig oedd wedi lladd cath, anifail sanctaidd yn yr Aifft, ar ddamwain. Y digwyddiad olaf y mae'n ei grybwyll yw dial Octavianus ar ddinas Tauromenium am wrthod ei gynorthwyo, tua 36 CC (16.7). Dywed Diodorus ei fod wedi treulio deng mlynedd ar hugain yn paratoi ei hanes, ac wedi teithio trwy Ewrop ac Asia i gasglu deunydd. Mae rhai ysgolheigion modern yn amau hyn, gan ddweud ei fod yn gwneud camgymeriadau na fyddai rhywun oedd wedi bod yn y gwledydd y mae'n eu trafod yn ei wneud.

Mae hanes Diodorus, *Bibliotheca historica* ("Llyfrgell Hanesyddol"), yn cynnwys deugain llyfr, wedi eu rhannu yn dair rhan. Mae'r chwech llyfr cyntaf yn trafod hanes a diwylliant yr Aifft (llyfr I), Mesopotamia, India, Sgythia ac Arabia (II), Gogledd Affrica (III) a Groeg ac Ewrop (IV - VI). Yn yr ail adran (llyfrau VII - XVII), mae'n adrodd hanes y byd o Ryfel Caerdroea hyd farwolaeth Alecsander Fawr. Mae'r rhan olaf yn rhoi'r hanes o farwolaeth Alecsander hyd un ai 60 CC neu ddechrau rhyfel Iŵl Cesar yng Ngâl - mae'r rhan olaf ar goll. Credir iddo ddefnyddio gwaith nifer o haneswyr eraill: Hecataeus, Ctesias o Cnidus, Ephorus, Theopompus, Hieronymus o Cardia, Duris o Samos, Diyllus, Philistus, Timaeus, Polybius a Posidonius.

Dim ond rhannau o'r llyfr sydd wedi goroesi; y pum llyfr cyntaf a llyfrau 10 hyd 20. Ceir rhannau o'r gweddill yng ngwaith Photius a Constantine Porphyrogenitus.

## Llyfryddiaeth 
* Gerhard Wirth und Wilhelm Gessel (Hgg): *Diodoros Griechische Weltgeschichte*. Bibliothek der griechischen Literatur, Bde. 34-37, Stuttgart 1993.

Categori:Hanesyddion  Groeg yr Henfyd
Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
Categori:Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
Dinefwr

Gallai'r enw lle **Dinefwr** gyfeirio at:

*Castell Dinefwr, safle llys tywysogion Deheubarth yn yr Oesoedd Canol
*Ystad Dinefwr (neu Parc Dinefwr), ystad hynafol yn Sir Gaerfyrddin 
*Gwasg Dinefwr, argraffwyr a cyhoeddwyr un Rhydaman 
*Cyngor Bwrdeistref Dinefwr, ardal llywodraeth leol yn Nyfed, 1974–96 

Un o ddwy etholaeth yn ne-orllewin Cymru:
*Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth seneddol)
*Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth Cynulliad)
----
185

1g - **2g** - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - **180au** - 190au 200au 210au 220au 230au 
180 181 182 183 184 - **185** - 186 187 188 189 190 

----

## Digwyddiadau 
* Gwrthryfel y llengoedd Rhufeinig ym Mhrydain yn cael ei orchfygu gan Pertinax
* Perennis, ei eeulu a llawer o bobl eraill yn cael eu dienyddio am gynllwynio yn erbyn yr ymerawdwr Commodus

## Genedigaethau 
* Origen, awdur Cristionogol (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:185
183

1g - **2g** - 3g
130au 140au 150au 160au 170au - **180au** - 190au 200au 210au 220au 230au
178 179 180 181 182 - **183** - 184 185 186 187 188 

----

## Digwyddiadau 
* Ymdrech gan aelodau o Senedd Rhufain i ladd yr ymerawdwr Commodus yn methu

## Genedigaethau 
* Lu Yi, cadfridog Teyrnas Wu yn China (bu farw 245)

## Marwolaethau 
* Theophilus, Patriarch Antiochia (tua'r dyddiad yma)

Categori:183
Caer Ffordun

Caer Rufeinig i'r gorllewin o Drefaldwyn, gogledd Powys, yw **Caer Ffordun** (hefyd **Forden Gaer**; Lladin: *Lavobrinta*?). Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r gogledd o Drefaldwyn ger pentref bychan Ffordun, ar lan ddwyreiniol Afon Hafren heb fod nepell o Ryd Chwima; .

Mae'r gaer yn gorwedd ar y ffordd Rufeinig sy'n rhedeg o ddinas Rufeinig Viroconium (ger Wroxeter yn Swydd Amwythig), canolfan y Cornovii yn y cyfnod Rhufeinig, i gyfeiriad y gorllewin. O Gaer Ffordun mae'r ffordd yn mynd yn ei blaen i gaerau Rufeinig Caersŵs a Phen-y-Crogbren ac efallai ymlaen i gaer Pennal, ger Machynlleth.

Ychydig o waith archaeolegol sydd wedi cael ei wneud ar y safle. Mae'n gorwedd mewn caeau agored. Tybir ei bod yn gaer ar gyfer marchoglu Rufeinig. Mae'n mesur 186m wrth 167m ac yn amgau ychydig dros 3 hectar o dir.

Ymddengys iddi gael ei sefydlu yn gynnar yn 70au'r ganrif gyntaf yn sgîl goresgyniad y Cornovii. Tua'r flwyddyn 160 cafodd y gaer ei dinistrio. Fe'i hadeiladwyd o'r newydd ond cafodd ei dinistrio eto o leiaf unwaith. Gadawyd y gaer tua'r flwyddyn 380. Mae ei hanes ansefydlog a threisgar yn awgrymu cyfnodau o anghydfod ac efallai o wrthryfela lleol yng nghanolbarth Cymru (tiriogaeth yr Ordovices) yn y cyfnod Rhufeinig.

Roedd y gaer yn cadw golwg ar ffiniau gorllewinol tiriogaeth y Cornovii, llwyth Celtaidd oedd ar dermau da â'r Rhufeinwyr. Roedd hefyd mewn safle ardderchog i warchod Rhyd Chwima, rhyd hanesyddol ar Afon Hafren sydd a rhan bwysig yn hanes Cymru yn yr Oeoedd Canol. Yn ogystal roedd yr ardal o'i chwmpas yn cael ei chloddio am blwm ac arian gan y Rhufeiniaid.

## Cadw 
Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: MG012.

## Cyfeiriadau
Ffordun
Categori:Ffordun gyda Thre'r-llai a Threlystan
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
182

1g - **2g** - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - **180au** - 190au 200au 210au 220au 230au 
177 178 179 180 181 - **182** - 183 184 185 186 187 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Commodus yn alltudio ei chwaer Lucilla i Capreae

## Genedigaethau 
* Origen, awdur Cristionogol (tua'r dyddiad yma)
* Sun Quan, sylfaenydd Teyrnas Wu yn Tsieina

## Marwolaethau 
Categori:182
Ffridd Faldwyn

Bryngaer 5.2 hectar yng ngogledd Powys yw **Ffridd Faldwyn**. Saif ar fryn amlwg i'r gorllewin o Drefaldwyn. Mae'n un o'r bryngaerau mwyaf yng Nghymru a'i maint yn 503m wrth 254m. 

## Disgrifiad a hanes
bawd|chwith|Safle caer Ffridd Faldwyn
Mae gan safle Ffridd Faldwyn hanes hir ac mae'r preswyliad cyntaf ar y safle yn dyddio i Oes Newydd y Cerrig, er nad yw'r gaer ei hyn yn dyddio o'r cyfnod cynnar hwnnw. Mae'n safle cymhleth a phwysig ac erys llawer o gwestiynau heb eu hateb. Ceir tystiolaeth archaeolegol fod Ffridd Faldwyn yn drigfan yn y cyfnod Neolithig. Codwyd yr amddiffynfa gynharaf yn y 3 CC pan adeiladwyd palisâd dwbl yno yn amgau o leiaf 1.2 hectar o dir ar siâp hirgwrn ar y copa. Cafwyd cyfres o ffosydd a muriau amddiffynnol ar ôl hynny, ar bedwar o gyfnodau gwahanol yn Oes yr Haearn.

Codwyd mur pridd gyda wyneb pren i gymryd lle'r palisâd cyntaf. Roedd ganddo ddwy ffos a mynedfa gyda phont o'i flaen. Cafodd yr amddiffynwaith hwn ei losgi'n ulw. Ar ddechrau'r ganrif gyntaf CC codwyd amddiffynfa uchelgeisiol gyda mur â wyneb o gerrig a ffos 6 medr o led yn amgau tua 4 hectar o dir. Atgyweiriwyd hyn eto yn ddiweddarach. Yn olaf ceir olion o atgyfnerthu'r gaer yn y ganrif gyntaf OC, efallai mewn ymateb i ddyfodiad y Rhufeiniaid i'r cyffiniau tua'r flwyddyn 50. Ymddengys fod hanes y gaer fel amddiffynfa yn dod i ben yn fuan ar ôl hynny. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Powys
Lucius Artorius Castus

Roedd **Lucius Artorius Castus** (fl. 2g) yn gadfridog Rhufeinig a wasanaethodd ym Mhrydain. Fel aelod o'r *gens Artoria* mae'n debygol ei fod yn frodor o Campania yn ne yr Eidal. Mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu mai ef oedd sail y chwedlau am y Brenin Arthur.

Mae'r hyn a wyddir am Artorius Castus yn dod o arysgrifau ar arch garreg a chofeb yn Podstrana ar arfordir Dalmatia. Nid oes dyddiad arnynt, ond mae'r arddull yn awgrymu dyddiad cyn 200. Yn ôl yr arysgrifau roedd Artorius yn ganwriad yn y y lleng  Legio III *Gallica*, yna symudodd i VI *Ferrata*, yna i V *Macedonica*, lle dyrchafwyd ef i *primus pilus*. Gwnaed ef yn *praepositus* y *Classis Misenensis* (llynges Bae Napoli), yna bu'n *praefectus* y lleng VI *Victrix*.

Roedd y lleng VI *Victrix* yng ngwledydd Prydain o tua 122, ac mae'n debyg fod Artorius wedi bod a rhan yn y gwaith o warchod Mur Hadrian. Pan wrthryfelodd VI *Victrix*, ymddengys i Artorius barhau'n deyrngar, oherwydd cafodd ei ddyrchafu yn *dux*, a chredir mai ef a anfonwyd i Armorica gan Pertinax i ddelio a gwrthryfel aral. Pan ymddeolodd o'r fyddin daeth yn *procurator centenaris* (rhaglaw) Liburnia, rhan o   Dalmatia. .

Awgrymodd Kemp Malone yn 1924 mai ef oedd sail y chwedlau am Arthur. Cysylltir Arthur ag ymosodiadau y Sacsoniaid yn y 5g, llawer diweddarch na chyfnod Artorius, ond efallai i chwedlau amdano barhau ar gôf gwlad.

Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
180

1g - **2g** - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - **180au** - 190au 200au 210au 220au 230au 
175 176 177 178 179 - **180** - 181 182 183 184 185 

----

## Digwyddiadau 
* Commodus yn olynu ei dad Marcus Aurelius fel Ymerawdwr Rhufeinig
* Y Gothiaid yn cyrraedd glannau'r Môr Du
* 17 Gorffennaf — Deuddeg o drigolion Cristionogol Scillium yn Numidia yn cael eu dienyddio yn Carthago am wrthod tyngu llŵ o ffyddlondeb i'r ymerawdwr

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 17 Mawrth — Marcus Aurelius, Ymerawdwr Rhufeinig (g. 121)

Categori:180
179

1g - **2g** - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - **170au** - 180au 190au 200au 210au 220au 
174 175 176 177 178 - **179** - 180 181 182 183 184 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius yn gyrru'r Marcomanni allan o'r ymerodraeth ac yn atgyfnerthu'r ffin
*Mae Marcus Aurelius yn caniatau i ymfudwyr Almaenaidd symud i Pannonia, sydd wedi ei diboblogi gan ryfeloedd.
* Abgar IX (Abgar Fawr) yn frenin Edessa

## Genedigaethau 
*Sima Yi, cadfridog a gwleidydd o Tsieina

## Marwolaethau 
Categori:179
178

1g - **2g** - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - **170au** - 180au 190au 200au 210au 220au 
173 174 175 176 177 - **178** - 179 180 181 182 183 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius a'i fab Commodus yn teithio i ffin Afon Donaw i ymgyrchu yn erbyn y Marcomanni.
* Yr eglwys Gristionogol yn condemnio Montaniaeth fel heresi.

## Genedigaethau 
*Marcus Clodius Pupienus Maximus, Ymerawdwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma).

## Marwolaethau 
*Santes Caecilia, merthyrwyd yn Rhufain.

Categori:178
177

1g - **2g** - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - **170au** - 180au 190au 200au 210au 220au 
172 173 174 175 176 - **177** - 178 179 180 181 182 

----

## Digwyddiadau 
*Erlid Cristionogion yn dechrau yn Rhufain dan yr ymerawdwr Marcus Aurelius
*Aab Marcus Aurelius, Commodus, yn cael ei enwi'n Imperator ac yna'n Augustus fel cyd-ymeawdwr a'i dad
*47 o Gristionogion yn cael eu merthyru yn Lyon yng Ngâl
*Ail ryfel Marcus Aurelius a Commodus yn erbyn y Quadi a'r Marcomanni
*Byddin Tsieina yn cael ei gorchfygu gan gynghrair o lwythau o Ganolbarth Asia dan arweiniad y Xianbei

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Sant Polycarpus, Merthyrwyd yn Lyon

Categori:177
184

1g - **2g** - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - **180au** - 190au 200au 210au 220au 230au 
179 180 181 182 183 - **184** - 185 186 187 188 189 

----

## Digwyddiadau 
* Milwyr Rhufeinig yn gadael Mur Antoninus yn yr Alban am y tro olaf
* Gwrthryfel y Twrban Melyn yn dechrau yn Tsieina

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:184
176

1g - **2g** - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - **170au** - 180au 190au 200au 210au 220au 
171 172 173 174 175 - **176** - 177 178 179 180 181 

----

## Digwyddiadau 
*27 Tachwedd — Commodus yn dod yn gyd-ymerawdwr Rhufeinig gyda'i dad, Marcus Aurelius.

## Genedigaethau 
*Tywysog Hongnong, (neu 173)

## Marwolaethau 
Categori:176
175

1g - **2g** - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - **170au** - 180au 190au 200au 210au 220au 
170 171 172 173 174 - **175** - 176 177 178 179 180 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius yn gorchfygu gwrthryfel y legad Avidius Cassius yn Syria wedi i Cassius ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr.
*Commodus, mab Marcus Aurelius, yn cael ei gyhoeddi'n Gesar.
*Pab Eleuterus yn olynu Pab Soter fel y 13eg pab. (tua'r dyddiad yma)

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Gorffennaf - Avidius Cassius.
*Arrian, hanesydd Rhufeinig.
*Faustina yr Ieuengaf, gwraig yr ymerawdwr Marcus Aurelius.

Categori:175
174

1g - **2g** - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - **170au** - 180au 190au 200au 210au 220au 
169 170 171 172 173 - **174** - 175 176 177 178 179 

----

## Digwyddiadau 
* Marcus Aurelius yn gorchfygu'r Quadi.
* Marcus Aurelius yn ysgrifennu ei lyfr enwog *Myfyrdodau* mewn Groeg tra'n ymgyrchu.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Pab Soter

Categori:174
173

1g - **2g** - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - **170au** - 180au 190au 200au 210au 220au 
168 169 170 171 172 - **173** - 174 175 176 177 178 

----

## Digwyddiadau 
*Avidius Cassius, llywodraethwr Syria, sydd wedi cael y cyfrifoldeb am ran ddwyreiniol yr Ymerodraeth Rufeinig, yn gorchfygu gwrthryfel bugeiliaid a elwir y *boukoloi*.
* Yn ystod teyrnasiad Lha Thothori Nyantsen, mae Bwdhiaeth yn cyrraedd Tibet o India.

## Genedigaethau 
*Maximinus Thrax, Ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:173
172

1g - **2g** - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - **170au** - 180au 190au 200au 210au 220au 
167 168 169 170 171 - **172** - 173 174 175 176 177

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius, wedi gwneud cynghrair â'r Marcomanni, yn gadael iddynt ymsefydlu mewn rhannau o'r ymerodraeth sydd wedi cael eu diboblogi gan y pla.
* Y Sarmatiaid yn ymosod ar ffin Afon Donaw.
* Montaniaeth yn lledu trwy'r Ymerodraeth Rufeinig.

## Genedigaethau 
* Philostratus II soffydd Athenaidd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:172
181

1g - **2g** - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - **180au** - 190au 200au 210au 220au 230au 
176 177 178 179 180 - **181** - 182 183 184 185 186 

----

## Digwyddiadau 
* Llwythau o ogledd yr Alban yn meddiannu Mur Antoninus
* Y cadfridog Rhufeinig Lucius Artorius Castus ym Mhrydain. Awgrymwyd mai ef yw ffynhonnell y traddodiadau am Arthur
* Ffrwydrad y llosgfynydd sy'n gysylltiedig a Llyn Taupo yn Seland Newydd. Gwelir effeithiau'r ffrwydrad hwn cyn belled a Rhufain a Tsieina

## Genedigaethau 
* Ymerawdwr Xian o Frenhinllin Han yn Tsieina

## Marwolaethau 
Categori:181
170

1g - **2g** - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - **170au** - 180au 190au 200au 210au 220au 
165 166 167 168 169 - **170** - 171 172 173 174 175 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius yn gwahardd camdrin Cristionogion a chaethweision.
*Cyhoeddi gweithiau Ptolemi ar gartograffeg.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Marcus Cornelius Fronto, gramadegydd, rhethregydd a chyfriethiwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma).
*An Shih Kao, cenhadwr Bwdhaidd
*Apuleius

Categori:170
169

1g - **2g** - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - **160au** - 170au 180au 190au 200au 210au 
164 165 166 167 168 - **169** - 170 171 172 173 174 

----

## Digwyddiadau 
*Dechrau'r ail ryfel rhwng yr Ymerodraeth Rufeinig a'r Marcomanni. Mae llwythau Almaenaidd yn ymosod ar daleithiau Raetia a Moesia
*Marcus Aurelius yn dod yn unig ymerawdwr Rhufain yn dilyn marwolaeth Lucius Verus
*Galen yn symud yn ôl i Rufain.

## Genedigaethau 
* Xu Huang, cadfridog Teyrnas Wei yn Tsieina
* Zhang Liao, cadfridog Teyrnas Wei yn Tsieina

## Marwolaethau 
*Lucius Verus, Ymerawdwr Rhufeinig, yn Altinum

Categori:169
Brwydr Mons Graupius

Roedd **Brwydr Mons Graupius** yn frwydr yn yr Alban rhwng y Rhufeiniaid a'r Caledoniaid yn y flwyddyn 83 neu 84. Roedd yn rhan o ymgyrch Gnaeus Julius Agricola, Llywodraethwr Prydain, yn yr Alban. Ceir yr hanes gan Tacitus, mab-yng-nghyfraith Agricola.

Roedd Agricola wedi gyrru ei lynges o'i flaen i ddychryn y brodorion, a symudodd tua'r gogledd gyda llengfilwyr a milwyr cynorthwol, y rhan fwyaf ohonynt o lwyth y Batavii. Ymddengys fod tua 20,000 yn y fyddin Rufeinig, ac wynebwyd hwy gan fyddin o tua 30,000 o gynghrair y llwythau Caledonaidd. Gyrroedd Agricola y milwyr cynorthwyol yn erbyn y Caledoniaid, oedd ar dir uwch. Gwthiwyd y Caledoniaid yn ôl, ac yna defnyddiodd Agricola y gŵyr meirch i selio'r fuddugoliaeth. Yn ôl Tacitus, ni fu raid i Agricola alw ar y llengfilwyr o gwbl. Dywed hefyd fod 10,000 o Galedoniaid wedi eu lladd ac mai dim ond 360 oedd colledion y Rhufeiniaid.

Rhoddodd Tactitus araith enwog i arweinydd y Caledoniaid, Calgacus, cyn y frwydr. Mae'n gorffen:

:Ond nid oes unrhyw lwythau tu draw i ni, dim byd ond tonnau a chreigiau, a'r Rhufeiniaid, mwy dychrynllyd na hwythau, gan mai ofer ceisio osgoi eu gormes trwy ufuddod a gostyngiad. Lladron y byd, wedi dihysbyddu'r tir trwy eu rhaib, maent yn ysbeilio'r dyfnderoedd. Os yw'r gelyn yn gyfoethog, maent yn farus; os yw'n dlawd maent yn ysu am arglwyddiaeth drosto; nid yw'r dwyrain na'r gorllewin yn ddigon i'w bodloni. Yn unigryw ymysg dynion, maent yn chwennych tlodi a chyfoeth fel ei gilydd. Galwant ladrad, llofruddiaeth ac ysbeilio wrth yr enw celwyddog ymerodraeth; gwnant anialwch a'i alw yn heddwch. (*Agricola* 30).

Yn fuan wedyn, galwyd Agricola yn ôl i Rufain, ac olynwyd ef gan Sallustius Lucullus. Yn ôl Tacitus, *Perdomita Britannia et statim missa*; hynny yw roedd Agricola wedi cwblhau concwest holl Brydain, ond collwyd gafael arni wedi iddo ef adael. Mae dadlau ynghylch safle'r frwydr; un safle sydd wedi ennill cefnogaeth yw bryn Bennachie yn Swydd Aberdeen, ar y ffin rhwng Iseldiroedd ac Ucheldiroedd yr Alban.

bawd|dim|Llun o'r 19g o Calgacus yn traddodi ei araith cyn y frwydr

Categori:80au
Mons Graupius
Mons Graupius
Categori:Hanes yr Alban
167

1g - **2g** - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - **160au** - 170au 180au 190au 200au 210au 
162 163 164 165 166 - **167** - 168 169 170 171 172 

----

## Digwyddiadau 
*Llwyth Almaenaidd y Marcomanni yn ymladd yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig yn Aquileia.
*Yr Almaenwyr yn anrheithio'r Balcanau a chysegr Eleusis gerllaw Athen.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Pab Anicetus (neu 157 neu 168)

Categori:167
Celtiberiaid

Roedd y **Celtiberiaid** (neu Celt-Iberiaid) yn bobl sy'n cael eu crybwyll gan yr haneswyr Diodorus Siculus, Appian a Martial fel pobl oedd yn gymysgedd o Geltiaid ac Iberiaid; yn ôl Strabo yr elfen Geltaidd oedd gryfaf. Roeddynt yn byw ar Benrhyn Iberia, yn y rhan sy'n awr yn ganol a gogledd Sbaen a gogledd Portiwgal. Ffurfiwyd hwy pan ymfudodd Celtiaid o Gâl a chymysgu a'r bobl leol.Mae tystiolaeth am yr iaith Geltibereg o'r ganrif gyntaf CC.. Credir fod Celtiaid yn bresennol yn Sbaen cyn gynhared a'r 6g CC, pan adeiladwyd y *castros* gyda muriau cerrig a ffosydd amddiffynnol. Mae'n debyg fod nifer o lwythau Celtiberaidd gwahanol; y llwyth cryfaf oedd yr Arevaci. Roedd eu canolfannau o gwmpas rhannau uchaf Afon Tagus ac Afon Douro, ac i'r dwyrain hyd Afon Ebro.

Yn yr Ail Ryfel Pwnig rhwng Carthago a Rhufain, Celtiberiaid oedd llawer o'r milwyr a groesodd yr Alpau gyda Hannibal i ymosod ar yr Eidal. Pan orchfygwyd y Carthaginiaid, bu raid i'r Celtiberiaid ymostwng i Rufain yn 195 CC ond bu mwy o ryfela yn y blynyddoedd nesaf. Cipiwyd dinas Numantia gan Scipio Aemilianus Africanus yn 133 CC. wedi gwarchae hir. Roedd rhai Celtiberiaid yn parhau i ymladd yn erbyn Rhufain yn rhyfel Sertorius, 79 - 72.

## Llyfryddiaeth
* Antonio Arribas, *The Iberians* 1964.
* Barry Cunliffe, 'Iberia and the Celtiberians' yn "The Ancient Celts" (Penguin Books, 1997), ISBN 0-14-025422-6
* J. P. Mallory, *In Search of the Indo-Europeans* (Thames & Hudson, 1989), ISBN 0-500-05052-X
*Alberto J. Lorrio a Gonzalo Ruiz Zapatero, "The Celts in Iberia: An Overview" yn *e-Keltoi* **6**

Categori:Y Celtiaid
Categori:Hanes Sbaen
Epona

Roedd **Epona** yn dduwies Geltaidd a addolid yng Ngâl ac ardaloedd Celtaidd eraill. Roedd yn amddiffynnydd ceffylau, mulod ac asynnod, ac yn dduwies ffrwythlondeb. Awgrymodd H. Hubert fod y dduwies a'i cheffylau yn arwain eneidiau'r meirw. Ceir cerfluniau o Epona trwy'r Ymerodraeth Rufeinig, y rhan fwyaf ohonynt, ond nid y cyfan, wedi eu cysegru iddi gan Geltiaid. Dangosir y dduwies yn marchogaeth mewn llawer o'r cerfluniau.

Daw'r enw Galeg *Epona* ‘caseg ddwyfol’ o'r Gelteg **epos* ‘ceffyl’ - cymharer yr Hen Gymraeg *eb* ‘march, cadfarch’ (a roes y Gymraeg *ebol*, *cyfeb*, *ebran*). Ceir yn elfen i enwau ambell i le, megis *Epynt*, yn ogystal. Mae nifer o ysgolheigion wedi ei chysylltu â Rhiannon ym Mhedair Cainc y Mabinogi. Y dduwies gyfatebol ym mytholeg Iwerddon yw Macha, duwies tra-arglwyddiaetj a gysylltir â defodau'n ymwneud â cheffylau.

Dichon fod cysylltiad rhwng cwlt Epona a'r cerflun sialc o geffyl gwyn anferth a welir yn Uffington, de Lloegr heddiw, yn ogystal.

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Gâl
166

1g - **2g** - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - **160au** - 170au 180au 190au 200au 210au 
161 162 163 164 165 - **166** - 167 168 169 170 171 

----

## Digwyddiadau 
*Y barbariaid yn ymosod ar dalaith Rufeinig Dacia
*Ymladd ar ffin Afon Donaw rhwng yr Ymerodraeth Rufeinig a'r Marcomanni
*Diwedd y rhyfel rhwng Rhufain a Parthia. Mae'r Parthiaid yn gadael Armenia a dwyrain Mesopotamia, sy'n dod dan reolaeth Rhufain.
*Llysgennad yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius yn cyrraedd Tsieina, lle mae'n cyfarfod yr ymerawdwr Han Huandi
*Y Lombardiaid yn ymosod ar Pannonia, ond yn cael eu gorchfygu
*Pab Soter yn olynu Pope Anicetus fel y deuddegfed pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:166
Baner Haiti

[bawd|250px|Baner Haiti [Delwedd:FIAV 100100.svg|23px]]
[bawd|250px|Baner Haiti am ddefnydd swyddogol a gwladwriaethol [Delwedd:FIAV 011011.svg|23px]]
bawd|250px|Baner Haiti, 1964–1986
Baner ddeuliw lorweddol o stribed glas ar ben stribed coch yw **baner Haiti**. Mabwysiadwyd ar 18 Mai, 1803, ac ail-fabwysiadwyd ar 25 Chwefror, 1986 ar ôl cael ei disodli yn ystod cyfnod unbennaeth deuluol François Duvalier a'i fab Jean-Claude. Yn ystod eu hamser mewn grym, o 1964 i 1986, defnyddiwyd baner fertigol o stribedi du a choch.

Dywedir crewyd y faner las a choch ar ôl i faner drilliw Ffrengig cael eu rhwygo gan y gwrthryfelwr Jean-Jacques Dessalines yn 1803. Yna cafodd y ddwy ran ar y pennau eu pwytho at ei gilydd yn llorweddol i greu baner newydd.

Ers 1843 mae arfbais Haiti wedi'i gosod ar banel gwyn yng nghanol y faner am ddefnydd swyddogol a gwladwriaethol. Gosodir yr arfbais yn yr un modd pan ddefnyddiwyd y faner arall yn ystod cyfnod y Teulu Duvalier.

## Ffynonellau 
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Haiti
Categori:Haiti
171

1g - **2g** - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - **170au** - 180au 190au 200au 210au 220au 
166 167 168 169 170 - **171** - 172 173 174 175 176 

----

## Digwyddiadau 
* Mesopotamia yn dod yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig.
* Y Marcomanni yn cael eu gorchfygu gan yr ymerawdwr Marcus Aurelius.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:171
Ceffyl Gwyn Uffington

Mae **Ceffyl Gwyn Uffington** yn ffigwr 374 troedfedd (110 m) o hyd o geffyl gwyn wedi'i dorri o'r fawn ar lethr bryn Castell Uffington, bryngaer o Oes yr Haearn ger Y Ridgeway, yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr. Cyn newidiadau ffiniau ym 1974 roedd y bryn yn Berkshire. Dyma'r unig geffyl gwyn yn yr ardal sy'n sylweddol o hen; mae'r eraill yn gymharol fodern, wedi'u creu dim mwy na dwy neu dair canrif yn ôl. Fe'i leolir tua 5&nbsp;milltir i'r de o dref Faringdon a thua'r un pellder i'r gorllewin o Wantage. Enwir y bryn y ceir y Ceffyl arno yn Fryn y Ceffyl Gwyn (*White Horse Hill*) a'r bryniau o gwmpas yn Fryniau'r Ceffyl Gwyn (*White Horse Hills*). Enwir ardal yr awdurdod lleol, Ardal Vale of White Horse, ar ei ôl hefyd.

Mae rhai ysgolheigion yn gweld cysylltiad rhwng y Ceffyl Gwyn a'r dduwies Geltaidd Epona, (Rhiannon ym Mhedair Cainc y Mabinogi) a Macha mewn chwedloniaeth Gwyddelig. Efallai fod adlais o addoliad y dduwies yn nhraddodiad Y Fari Lwyd hefyd.

## Gweler hefyd
* Arglwyddes Godiva

Categori:Ardal Vale of White Horse
Categori:Bryngaerau Swydd Rydychen
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Oes yr Haearn ym Mhrydain
Appian

Roedd **Appian** (Groeg: *Αππιανος*; Lladin: *Appianus*) (tua 95 - 165), yn hanesydd Groegaidd o ddinesyddiaeth Rufeinaidd a aned yn Alecsandria. Roedd yn byw yn oes yr ymerodron Trajan, Hadrian ac Antoninus Pius.

Cafodd ei eni tua OC 95 yn Alecsandria yn yr Aifft, prifddinas dysg yr Henfyd diweddar. Treuliodd gyfnod fel cyfreithiwr yn Rhufain lle enillasai gyfeillgarwch y rhethregydd Fronto. Mae'n debyg mai Fronto a lwyddodd i berswadio Antoninus Pius i apwyntio Appian yn *procurator* ymherodrol yr Aifft.

Ysgrifennodd Appian hanes cynhwysfawr o'r Ymerodraeth Rufeinig o'r cyfnod bore hyd amser Trajan. Ychwanegodd bennodau neilltuol ar gyfer hanes teyrnasoedd eraill cyn iddynt ddod dan awdurdod Rhufain, yn cynnwys hanes y Celt-Iberiaid yn Sbaen. Mae safbwynt Appian yn gadarn o blaid y Rhufeiniaid. Er gwaethaf ei ddiffygion, megis camgymeriadau cronolegol, ac arddull sych yr awdur, erys ei lyfr yn ffynhonnell bwysig am y cyfnod.

O'r 24 llyfr gwreididol dim ond 11 sydd wedi goroesi'n gyfan, ynghyd â'r rhagymadrodd, sef hanes:
*Sbaen (*liber* vi)
*Hannibal (vii)
*Carthago (viii)
*Syria (xi)
*Mithridates (xii)
*Rhyfeloedd Cartref Rhufain (xiii-xvii)
*Illyria (xxiii)

## Ffynonellau
*Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902)

## Llyfryddiaeth
*Testun ar-lein 

Categori:Cyfreithwyr
Categori:Genedigaethau'r 90au
Categori:Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Categori:Hanesyddion Rhufeinig
Categori:Marwolaethau'r 160au
Caer Drewyn

Bryngaer o Oes yr Haearn 1 filltir i'r gogledd o Gorwen yn ne Sir Ddinbych yw **Caer Drewyn** (weithiau **Caer Drewin**). Fe'i lleolir ar fryn uwchlaw Dyffryn Edeirnion ar uchder o tua 280 medr. Wrth waelod y gaer mae cymuned fechan Pentre Trewyn - .

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: ME012. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Rhed Afon Dyfrdwy islaw. O safle'r fyngaer ceir golygfeydd eang o Ddyffryn Edeirnion ac o'r mynyddoedd i'r gorllewin a'r gogledd.

## Disgrifiad a hanes 
bawd|300px|de|Caer Drewyn
Mae'r llwybr i fyny'r dyffryn wedi bod yn dramwyfa bwysig ers gwawr hanes a diau fod lleoliad strategol y gaer fawr hon, ar drofa yn y dyffryn, yn adlewyrchu hynny. Mae'r gaer yn gorwedd ar y ffin rhwng tiriogaeth y Deceangli i'r gogledd a'r Ordovices i'r de.

Mae'r fryngaer yn safle cymhleth. Tybir fod o leiaf pedwar cyfnod o adeiladau ar y safle. I ddechrau roedd 'na glawdd pridd siâp bedol yn terfynu ar glogwyn i'r gogledd. Mae rhan o'r gwaith hwn yn aros heddiw fel atodiad i'r brif gaer ar ei hochr ddwyreiniol. Mae'n bosibl fod hyn yn dyddio i ddiwedd Oes y Cerrig.

Mae'r gaer ddiweddarach yn cynnwys gwrthglawdd anferth o gerrig gyda mynedfeydd ar yr ochr orllewinol a'r ochr gogledd-ddwyreiniol. Ceir celloedd i warchod ygaer wedi'u hailadeiladu ym mynedfa'r gogledd-ddwyrain. Roedd llwybr o gwmpas y muriau. Rhed ffos ddofn oddi amgylch y cyfan. Mae'r gwaith hwn yn debyg iawn i'r hyn a geir ym mryngaer fawr Tre'r Ceiri a lleoedd eraill yn Llŷn.

Yn ddiweddarach ychwanegwyd clostir trionglog, yn ôl pob tebyg yn ystod y cyfnod Rhufeinig neu'n fuan ar ôl hynny. Ceir gweddillion cytiau crwn o gerrig tu mewn; ceir olion sy'n awgrymu adeiladau petrual ar bedwar postyn yn ogystal. Yn y gornel ogledd-ddwyreiniol gwelir olion llwyfannau tai.

Mae traddodiadau yn ardal Corwen yn cysylltu Caer Drewyn ag Owain Glyndŵr yn ogystal. Cyfeiria Thomas Pennant at Glyn Dŵr yn encilio i'r gaer ar ôl ymosod ar Ruthun. Mae trigolion lleol yn dal i gysylltu'r gaer ag Owain heddiw, gan gredu ei fod wedi mwstrio ei ryfelwyr yno.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Ymddirieddolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys 
*Llun awyr, gwefan Casglu'r Tlysau 

Categori:Bryngaerau Sir Ddinbych
Categori:Corwen
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Llên gwerin Cymru
Gwinllan

Darn o dir a neilltuir ar gyfer tyfu gwinwydd i gael grawnwin yw **gwinllan**. Fe'i cysylltir yn bennaf â gwledydd y Môr Canoldir ond ceir gwinllanoedd mor bell i'r gogledd â de Prydain a'r Almaen. Erbyn heddiw mae gwinllanoedd yn rhan o'r tirlun mewn nifer o wledydd y tu allan i Ewrop, e.e. Yr Ariannin a Tsile yn Ne America, De Affrica ac Awstralia.

Yn drosiadol mae gwinllan yn aml yn cynrychioli gwareiddiad a diwylliant mewn gwrthgyferbyniad â'r "anialwch" heb ei drin gan ddynion. Yn y ddrama enwog *Buchedd Garmon* gan Saunders Lewis mae cymeriad Emrys Wledig yn cymharu Cymru i winllan, mewn geiriau a ddyfynir yn aml:

Gwinllan a roddwyd i'm gofal yw Cymru fy ngwlad,
I'w thraddodi i'm plant
Ac i blant fy mhlant
Yn dreftadaeth dragwyddol;
Ac wele'r moch yn rhuthro arni i'w maeddu.

## Gweler hefyd
*Grawnwin
*Llan
*Gwinllan Pant Du

Categori:Amaeth
Categori:Gwin
Nahr al-Bared

Gwersyll ffoaduriaid Palesteinaidd yng ngogledd Libanus, ger y ddinas borth Tripoli, yw **Nahr al-Bared** (Arabeg:نهر البارد, sef *Afon Oer*). Mae rhyw 30&nbsp;000 o Balesteiniaid dadleoledig a'u disgynyddion yn byw yn Nahr al-Bared, a enwyd ar ôl yr afon sy'n rhedeg i de'r gwersyll. Gwaharddwyd Lluoedd Arfog Libanus rhag mynd i mewn i unrhyw wersyll Palesteinaidd o dan delerau Cytundeb Cairo 1969.

## Gwrthdaro Libanus 2007
Ym Mai 2007, roedd y gwersyll yn ganolbwynt gwrthdaro rhwng y Fyddin Libanaidd a'r grŵp radicalaidd Palesteinaidd Fatah al-Islam. Dioddefodd sielio trwm dan warchae. Bu ffoi'r mwyafrif o'r preswylwyr.

## Gweler hefyd
*Rhestr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd

## Dolenni allanol
* Proffil swyddogol UNRWA ar wersyll ffoaduriaid Nahr al-Bared
* Map UNRWA yn dangos lleoliad Nahr al-Bared

Categori:Gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd yn Libanus
Categori:Sefydliadau 1949
Platinwm

Elfen gemegol yw **platinwm** â'r symbol `**Pt**` . Mae'n fetel liw arianaidd oedd yn adnabyddus i Indiaid De America. Yn Ewrop fe'i darganfuwyd gan Charles Wood yn 1741.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Metelau
Antimoni

Elfen gemegol yw **antimoni** (symbol `Sb`) sy'n un o elfennau'r tabl cyfnodol. Yn ôl pob tebyg roedd eisoes yn adnabyddus i drigolion yr Henfyd cyn iddi gael ei disgrifio'n wyddonol am y tro cyntaf gan Tholden yn 1450. Mae i'w cael mewn natur fel elfen a hefyd fel rhan o'r cyfansoddyn swlffid stibneit (*stibnite*: Sb2S3).

Ei symbol yw **Sb** a'i rif atomig yw 51. Mae'n perthyn i'r grŵp hwnnw a elwir yn fetaloidau.

Categori:Elfennau cemegol
Llanddewi

Gallai'r enw lle **Llanddewi** gyfeirio at un o sawl lle:

;Cymru
*Llanddewi, Gŵyr
*Llanddewi Brefi
*Llanddewi Nant Hodni
*Llanddewi'r Cwm
*Llanddewi Rhydderch
*Llanddewi-yn-Heiob
*Llanddewi Ysgyryd
*Llanddewi Ystradenni

;Lloegr
*Llanddewi, Swydd Henffordd
*Llanddewi Cil Peddeg
Llanarth

Ceir mwy nag un lle o'r enw **Llanarth** yng Nghymru:

*Llanarth, pentref a chymuned yng Ngheredigion
*Llan-arth, pentref yn Sir Fynwy
----
Martyn Jones

Cyn-Aelod Seneddol Llafur dros Etholaethau De-Orllewin Clwyd, 1987-1997, a De Clwyd, 1997-2010, ydy **Martyn David Jones** (ganwyd 1 Mawrth 1947).

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Llan-arth, Sir Fynwy

:*Erthygl am bentref a chymuned yn Sir Fynwy yw hon. Gweler hefyd Llanarth (gwahaniaethu).*

Pentref bychan a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Llan-arth** neu **Llanarth**. Cofnodir y ffurf "Llangarth" yn Llyfr Llandaf (1125). Saif yn y bryniau yng ngogledd y sir, ar ffordd fynydd tua hanner ffordd rhwng Y Fenni i'r gorllewin a Rhaglan i'r dwyrain.

Mae'r pentref cyfan yn perthyn i Ystad Llanarth. Fe'i amgylchynir gan goedwigoedd a ffermdir ac mae'n gorwedd mewn ardal cadwraeth. Ceir yma eglwys wedi ei chysegru i Sant Teilo.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

200px|bawd|dim|Eglwys Teilo Sant, Llanarth

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Sylfaen Croes Llanarth
*Croes Betws Newydd
*Bryngaer Coed y Bwnydd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
165

1g - **2g** - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - **160au** - 170au 180au 190au 200au 210au 
160 161 162 163 164 - **165** - 166 167 168 169 170 

----

## Digwyddiadau 
*Byddin Rufeinig dan Avidius Cassius yn llwyddiannus yn erbyn Parthia, gan gipio dinasoedd Artaxata, Seleucia a Ctesiphon. Mae'r Parthiaid yn gofyn am heddwch.
*Pla a elwir yn "Bla Antoninus" yn Rhufain wedi i'r fyddin ddychwelyd o Parthia.
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius yn ffurfio Legio II *Italica*.
*Avidius Cassius yn cipio Nisibis a rhan ogleddol Mesopotamia.

## Genedigaethau 
*Macrinus, Ymerawdwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
*Claudius Ptolemaeus, seryddwr Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

Categori:165
Albert Owen

Gwleidydd Llafur ydy **Albert Owen** (ganwyd 10 Awst 1959) a oedd yn Aelod Seneddol dros Etholaeth Ynys Môn rhwng 2001 a 2019. Yn dilyn etholiad 2001, enillodd ei sedd bedair gwaith eto yn etholiadPau 2005, 2010, 2015 a 2017. Penderfynodd beidio â sefyll yn etholiad 2019, am resymau personol.

bawd|Albert Owen (fideo) Cyflwyniad

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caergybi
Llanbadarn

Ceir mwy nag un lle o'r enw **Llanbadarn** yng Nghymru, gydag eglwysi wedi eu cysegru i Sant Padarn:

*Llanbadarn Fawr, pentref hanesyddol sydd bellach yn rhan o Aberystwyth
*Llanbadarn Fawr, cymuned ym Mhowys
*Llanbadarn Fynydd, pentref bychan yn ne Powys
*Llanbadarn Odwyn, Dyffryn Aeron, Ceredigion
*Llanbadarn Trefeglwys, Ceredigion
*Llanbadarn-y-garreg (hefyd 'Llanbadarn Garreg'), pentref bychan yn ne Powys

Gweler hefyd:
*Padarn
*Llyn Padarn
*Castell Dolbadarn
----
Marseille

Dinas ail fwyaf Ffrainc yw **Marseille** (Ocsitaneg *Marselha*) gyda phoblogaeth o 1,349,772. Mae yng nghyn-dalaith Provence ger Môr y Canoldir. Marseille yw porthladd mwyaf Ffrainc a phrifddinas *région* Provence-Alpes-Côte d'Azur a *département* Bouches-du-Rhône.

Sefydlwyd Marseille tua 600 CC gan Roegiaid gynt o Phocaea dan yr enw *Massalia* (). Roedd yn ganolfan fasnachu bwysig a thyfodd yn gyflym. Daeth dan fygythiad gan gynghrair yr Etrwsgiaid, Carthago a'r Celtiaid, a throdd at y Rhufeiniaid am gymorth. Daeth yn ddinas bwysig iawn yn y cyfnod Rhufeinig, ac wedi cyfnod o ddirywiad yn dilyn cwymp yr ymerodraeth roedd wedi ad-ennill ei phwysigrwydd erbyn y 10fed ganrif.

Rhoddodd y ddinas ei henw i anthem genedlaethol Ffrainc, "La Marseillaise", a gafodd ei chanu am y tro cyntaf gan filwyr Marseille oedd wedi dod i Baris i gefnogi'r Chwyldro Ffrengig.

Yn y 1970au effeithiwyd ar Marseille gan broblemau economaidd, ac arweiniodd diweithdra uchel, lefel uchel o droseddu a chanran uchel o fewnfudwyr, yn enwedig o Ogledd Affrica, at gynnydd mewn cefnogaeth i bleidiau'r dde eithafol. Mae'r sefyllfa economaidd wedi gwella yn y blynyddoedd diwethaf.

## Adeiladau 
*Cathédrale de la Major
*Eglwys Notre Dame de la Garde 
*Eglwys St Laurent
*Gare Saint-Charles (gorsaf)
*Hôtel de Ville
*Musée des Beaux-Arts (amgueddfa)
*Palais Longchamp
*Théâtre du Gymnase

## Diwylliant 
Bydd Marseille yn Brifddinas Diwylliant Ewrop yn 2013.

## Enwogion 
Ymhlith yr enwogion a aned yn Marseille mae:
*Antonin Artaud (1897–1948), awdur
*Adolphe Thiers (1797–1877), arlywydd cyntaf Trydedd Weriniaeth Ffrainc
*Éric Cantona (ganed 1966), pêl-droediwr
*Zinedine Zidane (ganed 1972), pêl-droediwr

## Dolenni allanol 
*  Office du Tourisme 
*  Capitale culturelle européenne 2013
*  Marseille City of Culture 

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Bouches-du-Rhône
Ceidwadaeth

Term cymharol yw **ceidwadaeth** sy'n disgrifio ideolegau gwleidyddol sydd yn ffafrïo gwerthoedd ac ymddygiadau traddodiadol, lle mae "traddodiad" yn cyfeirio at gredoau ac arferion a ddiffinir yn grefyddol, diwylliannol neu genedlaethol. Daw'r term o "", yn yr ystyr i gadw traddodiadau. Gan fod gan ddiwylliannau wahanol werthoedd sefydledig, mae amcanion gwahanol gan geidwadwyr o ddiwylliant i ddiwylliant. Mae rhai ceidwadwyr yn ceisio cadw'r *status quo*, tra bod eraill yn dymuno dychwelyd at werthoedd amser cynt, y *status quo ante*.


Categori:Gwleidyddiaeth yr adain dde
Categori:Ideolegau gwleidyddol
François Duvalier

Arlywydd Haiti o 1957 ac yna unben (Arlywydd am Fywyd) o 1964 tan ei farwolaeth oedd **Dr. François Duvalier**, a elwir hefyd yn "**Papa Doc**" (14 Ebrill, 1907 – 21 Ebrill, 1971). Nodwyd ei gyfnod o rym gan awtocratiaeth, llygredigaeth, a dibyniaeth ar fyddinoedd preifat (gweler *Tonton Macoute*) i gadw rheolaeth.

Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1971
Categori:Arlywyddion Haiti
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Haiti
Categori:Gwrth-gomiwnyddion o Haiti
Categori:Meddygon o Haiti
Categori:Unbeniaid