open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
TAG Safon Gyffredin

Cymhwyster yn seiliedig ar bwnc penodedig, a roddwyd fel rhan o'r Dystysgrif Addysg Gyffredinol, oedd **TAG Safon Gyffredin** (Saesneg *O Level*, sef *Ordinary Level*). Fe'i cyflwynwyd fel rhan o ad-drefnu'r gyfundrefn addysg yn y DU yn y 1950au ynghyd â'r TAG Safon Uwch (Saesneg: *A Level*), sy'n gymhwyster dyfnach a mwy academaidd.

Diddymwyd TAGau Safon Gyffredin pan gyflwynwyd arholiadau Tystysgrif Gyffredinol Addysg Uwchradd (TGAU) yng Nghymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon yn 1988. Diddymwyd y cymhwyster cyfatebol yn yr Alban hefyd, sef yr *O-grade* (cymerodd y *Standard Grade* ei le).

## Strwythur
Seiliwyd y TAGau Safon Gyffredin ar arholiadau yn bennaf. Roedd hyn yn fantais ar gyfer myfyrwyr a oedd yn dysgu yn rhan-amser neu gyda'r nos; ond, roedd rhai sylwebwyr yn beirniadu hyn yn hallt oherwydd ei fod ond yn cynnig prawf cyfyngedig o allu myfyriwr i gymharu â ffurfiau eraill o asesu, (gwaith cwrs er enghraifft).

## Graddio
Graddiwyd arholiadau lefel-O ar Raddfa 1 i 9, gydag 1 i 6 yn pasio'r prawf, a gradd 7 i 9 yn methu. Cyflwynodd y rhan fwyaf o fyrddau arholi system safonol o raddio yn ddiweddarach, gydag A, B a C yn graddau pasio a D, E ac U (*Unclassified*) yn graddau methu. Ni restrwyd graddau U ar y dystysgrif. Nid oedd system Bwrdd Prifysgol Llundain yn cydlynu yn wreiddiol, ac roeddent yn gwobrwyo graddau A, C ac E ar gyfer pasio a F, H ac U ar gyfer methu. Ymunodd Prifysgol Llundain â'r system safonol o raddio yn yr 1970au.

## Hanes
Ym 1986, cyflwynwyd system newydd i gymryd lle'r safon gyffredin, gyda'r Tystysgrif Gyffredinol Addysg Uwchradd (TGAU). Cymerwyd yr arholiadau olaf y safon gyffredin yn 1987, roedd y cwricwlwm TGAU eisoes wedi cael ei gychwyn ym 1986, cymerwyd yr arholiadau TGAU cyntaf ym 1988. Mae'r safon gyffredin yn parhau i gael ei ddefnyddio mewn nifer o gyn-wladfeydd Prydain, megis Bangladesh, Brwnei, Ghana, Pacistan, Singapôr, Sri Lanca, Maleisia, Malta, Mawrisiws, Trinidad a Tobago a Hong Cong. Mai rhai ysgolion Prydeinig hefyd wedi troi'n ôl at ddefnyddio arholiadau sy'n seiliedig ar yr hen safon gyffedin.

Mae'r TAGau Safon Gyffredin yn parhau i fod yn gymhwyster a gaiff ei barchu a'i gydnabod yn rhyngwladol ar gyfer myfyrwyr o wledydd eraill, sy'n eu defnyddio er mwyn paratoi ar gyfer addysg bellach yn eu gwlad eu hun, neu er mwyn mynd i astudio mewn addysg bellach dramor. Ym mis Mehefin 2005, cofrestrodd 12 miliwn o ymgeiswyr o dros 200 gwlad ar gyfer arholiadau TAGau Safon Gyffredin ar draws y byd. Mae'r sefydliadau sy'n cynnig cyrsiau y safon gyffredin yn cynnwys Arholiadau Rhyngwladol Caergrawnt ac Edexcel Rhyngwladol.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Addysg yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Addysg yn Lloegr
Categori:Cymwysterau addysg yn y Deyrnas Unedig
Categori:Cymwysterau ysgol
Barakaldo

bawd|240px|Gorsaf y *metro* yn Barakaldo

Tref yn nhalaith Bizkaia yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Barakaldo** (Basgeg: *Barakaldo*, Sbaeneg: *Baracaldo*).

Saif ar ochr chwith aber afonydd Nervión-Ibaizábal, gerllaw dinas Bilbo, ac fe'i hystyrir yn rhan o ardal ddinesig Bilbo. Mae'r boblogaeth yn , yr ail-fwyaf yn nhalaith Bizkaia.

Categori:Bwrdeistrefi Bizkaia
Categori:Trefi Gwlad y Basg
John Glen

Cyfarwyddwr ffilmiau adnabyddus, Seisnig ydy **John Glen** (ganwyd 15 Mai 1932). Fe'i ganwyd yn Sunbury-on-Thames, Lloegr. Mae Glen yn fwyaf adnabyddus am ei waith fel cyfarwyddwr pump o ffilmiau James Bond yn ystod y 1980au, sef:

*For Your Eyes Only (1981)
*Octopussy (1983)
*A View to a Kill (1985)
*The Living Daylights (1987)
*Licence to Kill (1989)

Gweithiodd hefyd fel golygydd ffilmiau a chyfarwyddwr ail uned ar dair ffilm Bond blaenorol, sef:

*On Her Majesty's Secret Service (1969)
*The Spy Who Loved Me (1977)
*Moonraker (1979)

Gweithiodd Glen fel cyfarwyddwr ail uned ar ffilmiau eraill hefyd megis Superman a The Wild Geese, y ddwy ohonynt ym 1978.

Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Surrey
Honor Blackman

Actores Seisnig oedd **Honor Blackman** (22 Awst 1925 – 5 Ebrill 2020) a oedd efallai'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhannau Cathy Gale yn *The Avengers* (1962-1964) ac y ferch Bond Pussy Galore yn *Goldfinger* (1964). Yn hwyrach yn ei gyrfa chwaraeodd rhan Laura West yn y sefyllfa gomedi *The Upper Hand* ar ITV (1990–1996).

Ganwyd Blackman yn Plaistow, Llundain, yn ferch i Frederick Blackman. Roedd hi'n fyfyrwraig yn Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall. Priododd Bill Sankey ym 1948 (ysgarodd 1956). Priododd yr actor Maurice Kaufmann ym 1961.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Goldfinger (trac sain)

***Goldfinger*** oedd y prif gân o ffilm James Bond o'r un enw (1964). Cyfansoddwyd y gân gan John Barry ac ysgrifennwyd y geiriau gan Leslie Bricusse ac Anthony Newley.

Perfformiwyd y gân gan Shirley Bassey ar gyfer teitlau agoriadol a chlo'r ffilm, yn ogystal ag ar yr albwm a rhyddhawyd i gyd-fynd â'r ffilm. Llwyddodd i gân fynd i rif wyth yn siart Unol Daleithiau America, yr unig dro i Shirley Bassey gyrraedd deg uchaf yr Unol Daleithiau. Cynhyrchwyd y gân gan Georgew Martin a oedd yn cynhyrchu gweithiau The Beatles hefyd. Yn ddiweddarach, byddai Paul McCartney yn perfformio'r prif gân ar gyfer y ffilm James Bond o 1973, *Live and Let Die*.

Categori:James Bond
Paul Dehn

Sgriptiwr o Loegr oedd **Paul Dehn** (5 Tachwedd 1912 – 30 Medi 1976). 

## Bywyd a gwaith
Ganwyd Dehn ym Manceinion, Lloegr. Mynychodd Brifysgol Rhydychen lle cyfrannodd adolygiadau ffilmiau wythnosol i'r papur newydd i îs-raddedigion. Dechreuodd ei yrfa ym myd ffilm ym 1936 fel adolygwr ffilmiau i nifer o bapurau newydd Llundain. Adroddodd y ffilm *Waters of Time* ym 1951 ac yn hwyrach ysgrifennodd ddramâu, operettas a sioeau cerdd ar gyfer y llwyfan. Gweithiodd ar lawer o sgriptiau ffilmiau, gan gynnwys *Moulin Rouge* (1952), *The Innocents* (1961), *Goldfinger* (1964) a *The Spy Who Came in from the Cold (ffilm)* (1965) .

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Llenorion LHDT o Loegr
Categori:Sgriptwyr ffilm o Loegr
Baracaldo

Gallai **Baracaldo** gyfeirio at:

* Enw Sbaeneg dinas Barakaldo, Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg
* Baracaldo, tref yn Gini Gyhydeddol
Prifysgol Gwlad y Basg

**Prifysgol Gwlad y Basg** (Basgeg: *Euskal Herriko Unibertsitatea*; Sbaeneg: *Universidad del País Vasco*) yw'r unig brifysgol gyhoeddus yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg. Mae gan y brifysgol sawl campws ym mhob un o dair talaith y gymuned.

Crëwyd Prifysgol Gwlad y Basg yn 1980, pan newidiodd Prifysgol Bilbao ei henw. Yn nhalaith Bizkaia, mae campws yn  Portugalete, Lejona-Erandio, Bilbo a Barakaldo; yn nhalaith Guipúzcoa yn Donostia (San Sebastián) ac Éibar, ac yn nhalaith Araba yn Vitoria-Gasteiz. Roedd 50.869 o fyfyrwyr yn y flwyddyn academaidd 2005-06.

Gellir astudio 43% o gyrsiau'r brifysgol trwy gyfrwng yr iaith Fasgeg.

bawd|dim|240px|Campws Vitoria-Gasteiz

## Dolenni allanol 
*Gwefan Prifysgol Gwlad y Basg

Categori:Prifysgolion Gwlad y Basg
Prifysgol Gwlad y Basg
Portugalete

bawd|180px|Arfbais Portugalete

Tref yn nhalaith Bizkaia o Gymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Portugalete**. Saif gerllaw dinas Bilbo, ac mae'n rhan o ardal ddinesig Bilbo. Mae'r boblogaeth yn . Saif ar fryn rhwng aber Biblo (afonydd Nerbioi ac Idarzabal) ac aber afon Ballonti.

Sefydlwyd Portugalete yn 1322. Ceir campws Prifysgol Gwlad y Basg yma, ac mae'n nodedig am Bont Bizkaia sy'n cysylltu Portugalete a Las Arenas, rhan o Getxo, yr enghraifft gyntaf yn y byd o Bont Gludo. Enwyd y bont fel Safle Treftadaeth y Byd yn 2006

bawd|300px|chwith|Pont Vizcaya.

Categori:Gwlad y Basg
Afon Nerbioi

bawd|220px|Afon Nerbioi yn Etxebarri

Afon yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Afon Nerbioi** (Basgeg: *Nerbioi*, Sbaeneg: *Nervión*). Mae'n tarddu ger y ffin rhwng taleithiau Burgos ac Araba. Heb fod ymhell o'i tharddiad mae'n ffurfio rhaeadr lle mae'r dŵr yn disgyn 270 medr. Llifa i mewn i dalaith Bizkaia ger Orduña, ac yn Basauri, mae Afon Ibaizabal yn ymuno â hi. Mae'r ddwy afon yn ffurfio aber sy'n llifo trwy ddinas Bilbo, ac a adwaenir fel Aber Bilbo (*Bilboko Itsasadarra* yn Basgeg neu *Ría de Bilbao* yn Sbaeneg).

Categori:Afonydd Gwlad y Basg
Afon Douro

Afon yn Sbaen a Portiwgal yw **Afon Douro ** (Portiwgaleg: *Douro*, Sbaeneg: *Duero*). Mae'n tarddu ger Duruelo de la Sierra yn nhalaith Soria ac yn llifo am 897&nbsp;km i gyrraedd y môr ger Porto.

Yn Sbaen, mae'n llifo ar draws *meseta* uchel Castilla y León, heibio trefi Soria, Almazán, Aranda de Duero, Tordesillas, Valladolid a Zamora, gyda Afon Pisuerga yn ymuno â hi ychydig i'r de o Valladolid. Am 112&nbsp;km, mae'r afon yn ffurfio'r ffin rhwng Sbaen a Portiwgal. Wedi llifo i mewn i Bortiwgal, mae'n mynd heibio Miranda de l Douro, Foz Côa, Peso da Régua, Lamego a Vila Nova de Gaia.

bawd|dim|Cwrs Afon Douro
[bawd|dim|Rhan isaf Afon Douro; Porto ar y dde, [Vila Nova de Gaia ar y chwith]]

Douro
Duero
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Tots TV

Rhaglen deledu Seisnig ar gyfer plant bach yw ***Tots TV***. Y prif gymeriadau ydy Tilly, Tom a Tiny. Darlledwyd y gyfres yn wreiddiol yn y DU ar rwydwaith ITV rhwng 1993 a 1998.

## Cyfeiriadau 
Categori:Teledu yn y Deyrnas Unedig
Porto

Dinas ar arfordir rhan ogleddol Portiwgal yw **Porto** (Portiwgaleg: *Porto*, Sbaeneg: *Oporto*). Gyda 240.000 o drigolion yn 2008, a 2,000,000 yn yr ardal ddinesig, hi yw ail ddinas Portiwgal o ran maint. Saif ar lan ogleddol aber Afon Douro.

Cyhoeddwyd canol hanesyddol y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Mae'r ardal yn enwog am ei gwin, a roddodd y ddinas ei henw i win "port".

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Casa da Música
*Eglwys gadeiriol
*Gorsaf São Bento 
*Igreja dos Clérigos (eglwys)
*Palácio da Bolsa
*Pont Arrábida

## Enwogion 
*Francisco de Sá Carneiro (1934-1980), gwleidydd
*Rosa Mota (g. 1958), athletwraig

Categori:Dinasoedd Portiwgal
Oñati

bawd|Hen adeilad Prifysgol Oñati

Tref yn rhanbarth Gipuzkoa yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Oñati** (Basgeg: *Oñati*, Sbaeneg: *Oñate*. Roedd y boblogaeth yn 10,756 yn 2007.

Yn Oñati y sefydlwyd prifysgol gyntaf Gwlad y Basg yn 1543.

Categori:Bwrdeistrefi Gipuzkoa
Categori:Trefi Gwlad y Basg
Theatr Broadway

Mae'r term **theatr Broadway**, neu'n syml **Broadway** yn cyfeirio at berfformiadau theatraidd a gyflwynir yn un o'r 40 theatr proffesiynol sydd â 500 o seddi yr un ac sydd wedi'u lleoli yn Ardal Theatr Manhattan, Efrog Newydd yn ogystal ag un theatr yn Lincoln Center.

Ystyrir theatr Broadway a theatr y 'West End' Llundain yn aradloedd theatr o safon uchaf yn y byd Saesneg ei iaith.

Mae Broadway'n styniad twristaidd pwysig iawn yn Efrog Newydd, ac yn ôl *The Broadway League* yn 2014, er enghraifft, gwerthwyd record o werth US$1.36 biliwn o docynnau. Roedd hyn yn gynnydd o 14% ar y flwyddyn cynt.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Efrog Newydd
Broadway
Terence Young

Cyfarwyddwr ffilmiau o'r Deyrnas Unedig oedd **Stewart Terence Herbert Young** (20 Mehefin 1915 – 7 Medi 1994). Cafodd ei eni yn Shanghai, Tsieina a derbyniodd addysg breifat. Astudiodd Hanes Dwyreiniol yng Ngholeg St. Catherine, Prifysgol Caergrawnt. Mae'n fwyaf adnabyddus am gyfarwyddo tair ffilm, gan gynnwys y ffilm gyntaf yn y gyfres James Bond sef Dr. No (1962) yn ogystal â From Russia With Love (1963) a Thunderball (1965).

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Deyrnas Unedig
United Artists

Mae **United Artists Entertainment LLC** (UA) yn stiwdio ffilmiau  o'r Unol Daleithiau. Crëwyd yr United Artists presennol ym mis Tachwedd 2006 mewn partreniaeth rhwng y cynhyrchydd/actor Tom Cruise a'i bartner cynhyrchu Paula Wagner a Metro-Goldwyn-Mayer Studios Inc., cwmni MGM. Gadawodd Paula Wagner y stiwdio ar 14 Awst 2008. Mae Cruise yn berchen ar gyfran fechan o'r stiwdio, un o îs-gwmnïau MGM Studios.

Categori:Cwmnïau cynhyrchu ffilmiau yr Unol Daleithiau
Ursula Andress

[bawd|dde|Ursula Andress yn ei gwisg eiconig yn y ffilm *[Dr. No (ffilm)|Dr. No* (1962)]]

Mae **Ursula Andress** (ganwyd 19 Mawrth 1936) yn actores o'r Swistir. Mae wedi ennill Gwobr Golden Globe am ei gwaith a chaiff ei hystyried fel un o brif symbolau rhyw y 1960au. Mae'n fwyaf adnabyddus am actio rhannau dwy ferch Bond: Honey Ryder yn *Dr. No* a Vesper Lynd yn *Casino Royale* (1967).

Categori:Actorion o'r Swistir
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ted Moore

Sinematograffydd o Dde Affrica oedd **Ted Moore**, B.S.C. (7 Awst 1914 – 1987). Gweithiodd ar yn agos i hanner cant o ffilmiau ac mae'n fwyaf enwog am ei waith ar saith o'r ffilmiau James Bond yn ystod y 1960au a dechrau'r 1970au.

Ganwyd yn Ne Affrica, a symudodd i Brydain pan oedd yn 16 oed.

Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:James Bond
Categori:Pobl o'r Deyrnas Unedig o dras Dde Affricanaidd
Categori:Sinematograffwyr
Martin Campbell

Cyfarwyddwr teledu a ffilmiau o Seland Newydd yw **Martin Campbell** (ganwyd 24 Hydref 1943 yn Hastings, Seland Newydd). Mae ef wedi cynhyrchu dwy ffilm James Bond sef *GoldenEye* (1995), yn serennu Pierce Brosnan a *Casino Royale* (2006) yn serennu Daniel Craig. Mae ef hefyd wedi cyfarwyddo dwy ffilm Zorro diweddar sef *The Mask of Zorro* (1998) a *The Legend of Zorro* (2005), yn serennu Antonio Banderas a Catherine Zeta-Jones.

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Seland Newydd
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Seland Newydd
Categori:James Bond
Tina Turner

bawd|Tina Turner yn perfformio yn 2008

Cantores, dawnswraig a diddanwr o'r Unol Daleithiau oedd **Tina Turner** (ganwyd **Anna Mae Bullock**; 26 Tachwedd 1939 – 24 Mai 2023).

Yn sgîl ei llwyddiant, ei phoblogrwydd a'i chyfraniadau parhaus i gerddoriaeth roc, mae nifer wedi rhoi'r teitl "Brenhines Roc & Rol" iddi. Roedd yn enwog am ei pherfformiadau llwyfan bywiog, ei llais pŵerus a'i chyngherddau poblogaidd. Enillodd Turner wyth Gwobr Grammy.

Mae yna gysylltiad pell rhwng cyn-deidiau ei thad, gyda chyfenw Bullock a Chymru. Mae gan y cerddor Rhys Mwyn gysylltiad yn ei goeden deulu drwy ei hen hen daid. Ceir sawl un gyda'r cyfenw Bullock ym Methesda ac yn nghymoedd y de.

## Bywyd personol 
Priododd Ike Turner ym 1962 a buont yn perfformio gyda'i gilydd am nifer o flynyddoedd. Dros amser, daeth yn anhapus gyda'r berthynas gan fod Ike yn dreisgar ac yn ymateb heb feddwl. Priododd Erwin Bach yn 2013.

Bu farw yn 83 oed wedi cyfnod o salwch. Bu'n dioddef o ganser y coluddyn ers rhai blynyddoedd ac wedi cael trawsblaniad aren yn 2017.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Saving Private Ryan

Mae ***Saving Private Ryan*** yn ffilm  o'r Unol Daleithiau o 1998. Sonia'r ffilm am yr ymosodiad ar Normandi yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Steven Spielberg ac ysgrifennwyd y sgript gan Robert Rodat. Mae'r ffilm yn enwog am ddwyster y 24 munud agoriadol, sy'n darlunio'r ymosodiad ar draeth Omaha ar 6 Mehefin 1944. Yna, mae'r ffilm yn dilyn Tom Hanks fel Capten John H. Miller a nifer o Farchfilwyr (Tom Sizemore, Edward Burns, Barry Pepper, Vin Diesel, Giovanni Ribisi, ac Adam Goldberg) wrth iddynt chwilio am  awyrfilwr o Adran Awyrlu'r UDA.

Categori:Ffilmiau 1998
Categori:Ffilmiau am yr Ail Ryfel Byd
Categori:Ffilmiau DreamWorks
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg
Categori:Ffilmiau Disney
Michael G. Wilson

Sgriptiwr a chynhyrchydd ffilmiau y gyfres James Bond yw **Michael Gregg Wilson** OBE (ganwyd 21 Ionawr 1942). Mae'n lysfab i'r cynhyrchydd James Bond diweddar Albert R. Broccoli ac yn hanner-brawd i gyd-gynhyrchydd y James Bond presennol, Barbara Broccoli. Yr actor Lewis Wilson yw ei dad.

Graddiodd Wilson o Goleg Harvey Mudd ym 1963 fel peiriannydd trydanol. Yn ddiweddarach, astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Stanford. Ar ôl iddo raddio, gweithiodd Wilson i lywodraeth UDA ac yna i gwmni a arbenigai mewn cyfraith ryngwladol yn Washington D.C..

Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1942
John Spencer, 8fed Iarll Spencer

Roedd **Edward John Spencer, 8fed Iarll Spencer**, MVO (24 Ionawr 1924 – 29 Mawrth 1992) yn fab i Albert Edward John Spencer, 7fed Iarll Spencer, a Fonesig Cynthia Elinor Beatrix Hamilton, merch James Albert Edward Hamilton, 3ydd Dug Abercorn, ac yn dad i Diana Spencer.

## Addysg a gyrfa filwrol 
Addysgwyr yr Arglwydd Spencer yng Ngholeg Eton, y Coleg Milwrol Brenhinol yn Sandhurst, ac yn y Coleg Amaethyddol Brenhinol. Roedd yn Capten yn y "Royal Scots Greys", ymladdodd yr Arglwydd Spencer yn yr Ail Ryfel Byd rhwng 1944 a 1945. Rhwng 1947 a 1950, gwasanaethodd fel Aide-de-Camp i Lywodraethwr De Awstralia ar y pryd, Malcolm Barclay-Harvey.

## Gwleidyddiaeth 
Deiliodd yr Arglwydd Spencer swyddi Cyngorydd Sirol dros Swydd Northampton (1952), Uchel Siryf Swydd Northampton (1959) a Ustus yr Heddwch dros Norfolk (1970). ac arwisgwyd ef fel Aelod o'r Urdd Fictoraidd Brenhinol (M.V.O.) ym 1954.

## Priodas cyntaf 
Priododd yr Anrhydeddus Frances Ruth Burke-Roche ar 1 Mehefin 1954, merch Edmund Burke Roche, 4ydd Barwn Fermoy, yn Abaty Westminster gan Percy Herbert, Esgob Norwich.

Cawsont bump o blant:

* Elizabeth Sarah Lavinia Spencer (19 Mawrth 1955), a briododd Neil Edmund McCorquodale, cefnder pell i Raine, Iarlles Spencer
* Cynthia Jane Spencer (11 Chwefror 1957), a briododd Syr Robert Fellowes, Barwn Fellowes yn ddiweddarach
* John Spencer, a bu farw o fewn 10 awr o'i eni ar 12 Ionawr 1960
* Diana Frances Spencer, **Diana, Tywysoges Cymru** yn ddiweddarach (1 Gorffennaf 1961 – 31 Awst 1997), gwraig cyntaf Siarl, Tywysog Cymru
* Charles Edward Maurice Spencer, 9fed Iarll Spencer (20 Mai 1964), a briododd Victoria Lockwood, ac wedyn Caroline Freud (gweddw Matthew Freud)

Priododd Raine, Iarlles Dartmouth, ar 15 Gorffennaf 1976.

## Llinach 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Ieirll ym Mhendefigaeth Prydain Fawr
Categori:Teulu Spencer
Normandi

:''Mae'r erthygl hon yn ymwneud â'r ardal ddaearyddol a diwylliannol. Am ranbarth gweinyddol Ffrainc, gweler Normandie (rhanbarth).*

Mae **Normandi** (yn hanesyddol **Norddmandi**; Ffrangeg: *Normandie*, Ffrangeg Normanaidd: *Normaundie'') yn rhanbarth daearyddol a hanesyddol yr arferid ei alw'n Ddugiaeth Normandi. Lleolir Normandi ar hyd arfordir Ffrainc i'r de o Fôr Udd rhwng Llydaw i'r gorllewin a Picardi i'r dwyrain. Rhennir y diriogaeth rhwng sofraniaeth Ffrengig a Phrydeinig. Mae'r ardal sydd o dan sofraniaeth Ffrengig yn gorchuddio 30,627&nbsp;km², sydd tua 5% o holl dir Ffrainc. Mae Ynysoedd y Sianel (y cyfeirir atynt fel yr *Iles Anglo-Normandes* yn Ffrangeg, sef yr 'Ynysoedd Eingl-Normanaidd') yn gorchuddio 194&nbsp;km² ac yn cynnwys dwy feilïaeth, Guernsey a Jersey, ac mae'r ddwy ohonynt o dan reolaeth Coron Prydain, er nad ydynt yn rhan o'r DU.

Mae Haute-Normandie (Normandi Uchaf) yn cynnwys y *départements* Ffrengig Seine-Maritime ac Eure, tra bod Basse-Normandie (Normandi Isaf) yn cynnwys adrannau Orne, Calvados, a Manche.

Yn ystod Brwydr Normandi yn ystod yr Ail Ryfel Byd, daeth Normandi yn safle lanio ar gyfer ymosod ar Ewrop a'i rhyddhau o Natsïaeth yr Almaen.

## Gweler hefyd 
* Normaniaid
* Normandie, y rhanbarth gweinyddol cyfoes


Categori:Taleithiau hanesyddol Ffrainc
The Talented Mr. Ripley (ffilm)

Mae ***The Talented Mr. Ripley*** yn ffilm o 1999 a gyfarwyddwyd gan Anthony Minghella. Mae'r ffilm yn addasiad o'r nofel gan Patricia Highsmith a gyhoeddwyd yn 1955. Cafodd ei ffilmio ym 1960 hefyd o dan yr enw *Plein Soleil*.

Serennodd *The Talented Mr. Ripley* Matt Damon fel Tom Ripley, Gwyneth Paltrow fel Marge Sherwood, Jude Law fel Dickie Greenleaf, Cate Blanchett fel Meredith Logue (cymeriad a grëwyd ar gyfer y ffilm), Philip Seymour Hoffman fel Freddie Miles, Jack Davenport fel Peter Smith-Kingsley (cymeriad a ddatblygwyd ar gyfer y ffilm) a James Rebhorn fel Herbert Greenleaf.

Ffilmiwyd y rhan fwyaf o'r ffilm yn yr Eidal gyda dinasoedd fel Rhufain a Fenis yn cael eu defnyddio fel cefnlen i'r naratif.

Categori:Ffilmiau 1999
Categori:Ffilmiau Anthony Minghella
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Anthony Minghella

Roedd **Anthony Minghella CBE** (6 Ionawr 1954 — 18 Mawrth 2008) yn gyfarwyddwr ffilmiau, dramodydd a sgriptiwr o Loegr. Enillodd Wobr yr Academi am ei waith. Rhwng 2003 a 2007, ef oedd Cadeirydd Corff Llywodraethol y Sefydliad Ffilm Brydeinig.

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marchogion Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Marwolaethau 2008
Juan José Ibarretxe

Gwleidydd o Wlad y Basg yw **Juan José Ibarretxe Markuartu** (ganed 15 Mawrth 1957). Mae'n aelod o Blaid Genedlaethol Gwlad y Basg (EAJ-PNV).  Ef oedd *Lehendakari* (arlywydd) presennol Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg rhwng 1999 a 2009.

Ganed ef yn Laudio yn nhalaith Araba. Graddiodd mewn economeg o Brifysgol Bilbao, yn awr Prifysgol Gwlad y Basg. Dechreuodd ei yrfa fel gwleidydd yn 1979, pan enillodd etholiad i ddod yn faer Laudio. Wedi cyfnod fel dirprwy Lehendakari, daeth yn Lehendakari ar 2 Ionawr 1999.

Yn 2003, cyflwynodd Gynllun Ibarretxe i'r senedd Fasgaidd, cynllun fyddai'n rhoi mesur helaeth o hunanlywodraeth i'r Basgiaid. Derbyniwyd y cynllun gan y senedd Fasgaidd, ond gwrthodwyd ef gan Gyngres Sbaen yn 2005.

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Gwleidyddion o Wlad y Basg
Categori:Cenedlaetholdeb Basgaidd
Getxo

bawd|180px|Arfbais Getxo

Tref yn nhalaith Bizkaia yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Getxo**. Saif ar ochr dde yr aber a ffurfir gan Afon Ibaizabal ac Afon Nerbioi. Mae'n rhan o ardal ddinesig Bilbo (*Bilboaldea*), 14&nbsp;km o ddinas Bilbo ei hun. Roedd y boblogaeth yn 81,746 yn 2007.

Yn 2001, roedd 19.9% o'r boblogaeth yn medru Basgeg yn dda (o'i gymharu a dim ond 9% yn 1981), 31.5% yn medru rhywfaint o Fasgeg a 48.56% heb fedru dim.

Mae Getxo yn nodedig am Bont Bizkaia sy'n cysylltu Las Arenas, rhan o Getxo, a Portugalete yr ochr arall i'r aber. Hon yw'r enghraifft gyntaf yn y byd o bont gludo. Enwyd y bont fel Safle Treftadaeth y Byd yn 2006

## Enw 
**Getxo** yw'r enw Fasgeg ac unig enw swyddogol y dref. Cyn 1989, defnyddiwyd y sillafiad *Guecho* yn Sbaeneg.bawd|300px|chwith|Pont Bizkaia.

## Pobl enwog o Getxo 
* Jose Antonio Aguirre, gwleidydd, *Lehendakari* cyntaf Llywodraeth Gwlad y Basg

Categori:Gwlad y Basg
Cap marwol

{{Blwch tacson
| enw = Cap marwol

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| maint_delwedd = 225px
| neges_delwedd = 
| regnum = Fungi
| divisio = Basidiomycota
| classis = Agaricomycetes
| ordo = Agaricales
| familia = Amanitaceae
| genus = *Amanita*
| species = ***A. phalloides***
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol = (Vaill. ex Fr.) Link
}}

Ffwng gwenwynig o'r genws *Amanita* yw'r **cap marwol** (*Amanita phalloides*). Mae'n gynhenid i Ewrop a gogledd-orllewin Affrica ac mae wedi cael ei gludo yn ddamweiniol i rannau eraill o'r byd. Mae'n tyfu o dan coed, yn arbennig derw a ffawydd.

Mae'n mesur 5–15&nbsp;cm ar draws y cap sy'n wyrdd golau. Mae'r goes yn wen ac yn cyrraedd taldra o 15&nbsp;cm. Mae gan y goes fodrwy o'i chwmpas a gorchuddiwyd gwaelod y goes gan goden a adwaenir fel folfa.

Un o'r ffyngau mwyaf gwenwynig yn y byd yw'r cap marwol. Mae'n cynnwys sawl tocsin megis α-amanitin sy'n niweidio'r afu a'r arennau.

## Cyfeiriadau
Categori:Amanita
José Antonio Aguirre

ar Aberri Eguna (Diwrnod Mamwlad y Basgiaid)]]

**José Antonio Aguirre i Lecube** oedd *lehendakari* (Arlywydd) cyntaf Gwlad y Basg yn Ystod Rhyfel Cartref Sbaen (6 Mawrth 1904 – 22 Mawrth 1960).

Ganed Aguirre yn Bilbo, a bu'n chwarae pêl-droed i glwb Athletic de Bilbao. Graddiodd yn y gyfraith o Brifysgol Deusto, ac ymunodd a Phlaid Genedlaethol Gwlad y Basg, gan gael ei ethol yn faer Getxo. Ar farwolaeth ei dad, daeth yn rheolwr ffatri siocled y teulu.

Yn nechrau'r 1930au, bu'n flaenllaw yn yr ymdrechion i geisio creu Gwlad y Basg hunanlywodraethol, yn cynnwys Navarra. Roedd yr ymdrechion yma'n parhau pan ddechreuodd y Rhyfel Cartref ar 1 Hydref 1936. Ar 7 Hydref, etholwyd Aguirre yn "lehendakari", gan gymeryd y llŵ traddodiadol dan y dderwen yn Gernika. Ffurfiwyd llywodraeth Fasgaidd a Byddin Fasgaidd. Parhaodd yr ymladd yng Ngwlad y Basg hyd 1937, pan gipiwyd Bilbo gan fyddin Franco ym mis Mehefin. Bu raid i Aguirre ffoi, a bu mewn alltudiaeth ym Mharis hyd 1941, gan gynnal llywodraeth alltud. Wedi i Ffrainc gael ei meddiannu gan yr Almaen, symudodd i'r Unol Daleithiau. Yn 1946 dychwelodd i Ffrainc, lle ail-ffurfiwyd y Llywodraeth Fasgaidd. Bu farw o drawiad y galon yn 1960.

Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Gwleidyddion o Wlad y Basg
Categori:Hanes Gwlad y Basg
Athletic Bilbao

Clwb pêl-droed o ddinas Bilbo (*Bilbao*) yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Athletic Club** neu **Athletic Bilbao**.

Sefydlwyd y clwb yn 1898, a chyda Barcelona a Real Madrid, mae'n un o'r tri clwb sydd heb fod allan o adran gyntaf cynghrair La Liga erioed. Mae wedi ennill y bencampwriaeth 8 gwaith.

Mae'r clwb yn enwog am ei bolisi o ddefnyddio dim ond chwaraewyr sydd wedi eu geni neu eu magu yn nhaleithiau Gwlad y Basg (*Euskal Herria*).

Categori:Gwlad y Basg
Categori:Timau pêl-droed Sbaen
Irun

Dinas yn nhalaith Gipuzkoa yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Irun** (Basgeg: *Irun*, Sbaeneg: *Irún*). Saif ar Afon Bidasoa, sy'n ffurfio'r ffin rhwng Sbaen a Ffrainc yma. Hi yw'r ail ddinas yn nhalaith Gipuzkoa o ran poblogaeth, gyda phoblogaeth o 60,416 yn 2007.

Mae'r ardal ddinesig yn cynnwys trefi  Hendaia a Hondarribia, gyda phoblogaeth o dros 95,000.

Categori:Bwrdeistrefi Gipuzkoa
Categori:Trefi Gwlad y Basg
Santurtzi

bawd|180px|Arfbais Santurtzi

Dinas yn nhalaith Bizkaia yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Santurtzi** (Basgeg: *Santurtzi*, Sbaeneg: *Santurce*).

Saif Santurtzi ar yr arfordir, lle mae aber Afon Nerbioi ac Afon Idaizabal yn cyrraedd y môr, ychydig i'r gorllewin o Portugalete. Mae'n rhan o ardal ddinesig Bilbo. Mae'r boblogaeth yn .

Categori:Gwlad y Basg
Ethelred yr Amharod

Brenin Eingl-Sacsonaidd Lloegr (978-1013 a 1014-1016) oedd **Ethelred II** (tua 968 – 23 Ebrill 1016), a adnabyddir hefyd fel **Æthelred II**, **Aethelred II** ac **Ethelred yr Amharod** (Hen Saesneg: *Æþelræd* a'r llysenw poblogaidd *Unræd*, yn llythrennol "drwg ei gynghor" ond a ddëellir yn gyffredinol fel "amharod"). Roedd yn fab i'r brenin Edgar a'i frenhines Ælfthryth. Nodwyd y rhan healeth o'i deyrnasiad (991–1016) gan ryfela amddiffynnol yn erbyn y Daniaid a geisiai oresgyn teyrnas Lloegr. Cafodd ei olynu gan Edmwnd Ystlyshaearn.

Yng Nghymru yr adeg yma trigai brenin tra gwahanol, Elystan Glodrydd, gyda'i gyfenw, mewn cyferbyniad i Ethelred 'Drwg ei Gyngor', yn ŵr cldfawr, uchel ei barch a ddyblodd maint ei diroedd gan greu ardal iddo'i hun rhwng y ddwy afon, Rhwng Gwy a Hafren (a elwid yn Fferleg ers talwm, Maesyfed heddiw) yng nghanolbarth Cymru.

Ethelred a orchmynodd y gyflafan ar drigolion Danaidd Lloegr yn 1002 a adnabyddir fel Cyflafan Gŵyl Sant Bricius.

Categori:Brenhinoedd Eingl-Sacsonaidd
Categori:Genedigaethau 968
Categori:Marwolaethau 1016
Hanes Portiwgal

[bawd|de|200px|Teml [Diana, Évora]]

Mae **hanes Portiwgal** yn y cyfnod cynnar yn rhan o hanes Penrhyn Iberia yn gyffredinol. Daw'r enw *Portiwgal* o'r enw Rhufeinig Portus Cale. Yn y cyfnod cyn dyfodiad y Rhufeiniad, poblogid yr ardal sydd yn awr yn ffurfio Portiwgal gan nifer o bobloedd wahanol, yn cynnwys y Lwsitaniaid a'r Celtiaid. Ymwelodd y Ffeniciaid a'r Carthaginiaid a'r ardal, a bu rhan ohoni dan reolaeth Carthago am gyfnod.

Ymgorfforwyd yr ardal yn yr Ymerodraeth Rufeinig wedi i Cathago gael ei gorchfygu; roedd talaith Rufeinig Lusitania, wedi 45 CC, yn cyfateb yn fras i'r wlad bresennol. Wedi diwedd yr ymerodraeth, meddiannwyd y wlad gan lwythau Almaenig megis y Suevi, Buri a'r Fisigothiaid. Wedi'r goresgyniad Islamaidd ar ddechrau'r 8g daeth yn rhan o Al Andalus. Ffurfiwyd tiriogaeth o'r enw Portiwgal yn 868, wedi i'r Cristionogion ddechrau ad-ennill tir yn y Reconquista. Wedi buddugoliaeth dros y Mwslimiaid yn Ourique yn 1139, ffurfiwyd Teyrnas Portiwgal. Parhaodd yr ymladd yn erbyn y Mwslimiaid, ac yn 1249 cipiwyd yr Algarve gan y Cristionogion, gan sefydlu ffiniau presennol Portiwgal.

Yn niwedd y 14g, hawliwyd coron Portiwgal gan frenin Castilla, ond bu gwrthryfel poblogaidd, a gorchfygwyd Castillia ym Mrwydr Aljubarrota gan João o Aviz, a ddaeth yn João I, brenin Portiwgal. Dros y blynyddoedd nesaf, bu gan Bortiwgal ran flaenllaw yn y gwaith o fforio a gwladychu gwledydd tu allan i Ewrop. Yn 1415, meddiannodd Ceuta yng Ngogledd Affrica, ei gwladfa gyntaf; dilynwyd hyn gan feddiannu Madeira a'r Azores. Yn 1500, darganfuwyd Brasil gan Pedro Álvares Cabral, a'i hawliodd i goron Portiwgal, a deng mlynedd wedyn, cipiwyd Goa yn India, Ormuz yng Nghulfor Persia a Malacca yn yr hyn sy'n awr yn Maleisia. Cyrhaeddodd llongwyr Portiwgal cyn belled a Siapan ac efallai Awstralia.

Wedi marwolaeth y brenin Sebastian heb aer mewn brwydr ym Moroco, hawliwyd ei orsedd gan Felipe II, brenin Sbaen, a rhwng 1580 a 1640, roedd brenin Sbaen yn frenin Portiwgal hefyd (fel Filipe I), er ei bod yn parhau i gael ei hystyried fel teyrnas annibynnol. Yn 1640, bu gwrthryfel, a chyhoeddwyd João IV yn frenin Portiwgal.

O ddechrau'r 19g, dechreuodd grym Portiwgal edwino; daeth Brasil yn annibynnol yn 1822, er iddi feddiannu rhannau o Affrica yn nes ymlaen yn y ganrif, yn cynnwys y tiriogaethau sy'n awr yn wledydd Cabo Verde, São Tomé a Príncipe, Gini Bisaw, Angola a Mosambic.

Wedi gwrthryfel yn Lisbon, dymchwelwyd y frenhiniaeth a sefydlwyd gweriniaeth ddemocrataidd yn 1910. Yn 1926, bu gwrthryfel milwrol a sefydlwyd llywodraeth filwrol a arweiniodd at unbennaeth António de Oliveira Salazar. Collodd Portiwgal ei meddiannau yn India pan oresgynnwyd hwy gan fyddin India yn 1961. Tua dechrau'r 1960au hefyd y dechreuodd rhyfeloedd annibyniaeth yn Angola a Mosambic. Wedi gwrthryfel yn 1974, rhoddwyd diwedd ar unbennaeth a daeth Portiwgal yn wlad ddemocrataidd. Yn 1999, dychwelwyd Macau, yr olaf o'i meddiannau tramor, i Tsieina.


Portiwgal
Olivia Newton-John

Cantores bop, cyfansoddwraig ac yn actores o Awstralia oedd **Olivia Newton-John**, OBE (26 Medi 1948 – 8 Awst 2022); roedd ganddi llinach Almaenig a Chymreig. Fe'i ganwyd yn Lloegr ond cafodd ei magu yn Awstralia. Ymgyrchodd yn frwd dros ymwybyddiaeth cancr y fron a materion amgylcheddol. Fe lawnsiodd nifer o gynhyrchion ar gyfer cwmni Koala Blue.

Roedd ei thad Bryn Newton-John yn academydd, yn swyddog cudd-wybodaeth yn Bletchley Park yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac yn ddarlledwr ar deledu Awstralia. Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

Bu farw o gancr yn 73 mlwydd oed.

Cafodd 5 rhif un a 10 record arall yn y Deg Uchaf yn yr Unol Daleithiau ac enillodd bedair gwobr Grammy.  Daeth yn fwyaf enwog am ei rhan yn y ffilm *Grease* (1978) ac fe'i enwebwyd am Golden Globe fel Actores Orau mewn Sioe Gerdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Actorion benywaidd o Awstralia
Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Cantorion o Awstralia
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Melbourne
Categori:Pobl o Awstralia o dras Almaenig
Categori:Pobl o Awstralia o dras Gymreig
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Ymfudwyr o Awstralia i'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Gert Fröbe

Actor o'r Almaen oedd **Karl Gerhart "Gert" Fröbe** (ynganer [geɐt fʁøbə]) (25 Chwefror 1912 – 5 Medi 1988) a serennodd mewn nifer o ffilmiau, gan gynnwys y ffilm James Bond *Goldfinger* yn chwarae'r cymeriad Auric Goldfinger ac yn *Chitty Chitty Bang Bang* fel Barwn Bomburst.

## Ffilmograffiaeth rhannol
* Berliner Ballade (1948)
* Dunja (1955)
* Winter in the Woods (1956)
* Nasser Asphalt (1958)
* The Longest Day (1962)
* Goldfinger (1964)
* Those Magnificent Men in Their Flying Machines (1965)
* A High Wind in Jamaica (1965)
* Is Paris Burning? (1966)
* Triple Cross (1966)
* Rocket to the Moon (1967)
* Chitty Chitty Bang Bang (1968)
* Monte Carlo or Bust (1969)
* $ (1971)
* Ludwig (1972)
* Bloodline (1979)

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Actorion o'r Almaen
Sweyn I, brenin Denmarc

Brenin Denmarc, Lloegr a rhannau o Norwy oedd **Sweyn I** (tua 960 - 3 Chwefror 1014).  Cyfeirir ato wrth sawl enw, yn cynnwys **Sweyn Farf Fforchog** (*Sweyn Forkbeard*), **Sweyn Ddaniad** (ffynonellau Saesneg), hefyd Svein, Svend, Swegen a Tuck (Hen Norseg: *Sveinn Tjúguskegg*, Norwyeg: *Svein Tjugeskjegg*, Swedeg: *Sven Tveskägg*; Daneg: *Svend Tveskæg*, o *Tjugeskæg* neu *Tyvskæg*).  Roedd yn arweinydd Viking Llychlynaidd ac yn dad i'r brenin Cnut Fawr.  Pan fu farw ei dad Harald Lasdant ar ddiwedd 986 neu ddechrau 987, daeth yn frenin Denmarc; yn 1000, mewn cynghrair â'r Trondejarl, Eric o Lade, daeth yn rheolwr ar y rhan fwyaf o Norwy hefyd.  Ar ôl cyfnod hir o ymgyrchu yn erbyn y Saeson am feddiant o'r wlad, ac yn fuan cyn ei farwolaeth, yn 1013 goresgynodd deyrnas Lloegr.  Ym mlynyddoedd olaf ei oes, ef oedd teyrn Danaidd ymerodraeth a ymestynnai dros Fôr y Gogledd, ac a etifeddwyd gan ei fab Cnut a'i ehangodd i fod yn un o ymerodraethau mwyaf gogledd Ewrop.

Ymosododd Sweyn ar Loegr sawl gwaith yn y 1000au cyn llwyddo i oresgyn y deyrnas honno.  Un o'i resymau dros hynny oedd dial llofruddiaeth ei chwaer Gunhilde a nifer o Ddaniaid eraill gan dorf yn Rhydychen yn y flwyddyn 1002, fel rhan o ymgyrch glanhau ethnig a elwir yn Gyflafan Gŵyl Sant Bricius.

Categori:Brenhinoedd a breninesau Denmarc
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Brenhinoedd Norwy
Categori:Hanes Llychlyn
Categori:Genedigaethau 960
Categori:Marwolaethau 1014
Categori:Teyrnoedd y 10fed ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 11eg ganrif
Leona Lewis

Mae **Leona Louise Lewis** (ganwyd 3 Ebrill 1985 yn Llundain, y Deyrnas Unedig) yn gantores bop/R&B ac yn gyfansoddwraig. Leona Lewis enillodd y drydedd gyfres o'r sioe dalentau ar deledu Prydeinig The X Factor yn 2006. Torrodd ei sengl gyntaf yn y DU, "A Moment Like This" record y byd ar ôl 50,000 copi o'r gân gael eu lawrlwytho o fewn hanner awr o gael ei rhyddhau.

Ei hail sengl, "Bleeding Love", oedd y sengl a werthodd fwyaf o gopïau yn 2007 yng ngwledydd Prydain. Aeth i rif un mewn dros 30 o siartiau rhyngwladol gan gynnwys Canada, UDA, Mecsico, Awstralia,Seland Newydd, Iwerddon, Ffrainc a'r Almaen.

Rhyddhawyd ei halbwm gyntaf, *Spirit*, ledled Ewrop a daeth yr albwm i fod yr albwm a werthodd gyflymaf a fwyaf yn 2007.  Rhyddhawyd fersiwn gwahanol o Spirit yng Ngogledd America yn 2008, gan gyrraedd rhif un ar siart albwm y *Billboard 200*.  Lewis yw'r artist unigol Prydeinig cyntaf i gyrraedd y brig gydag albwm cyntaf. Hyd yn hyn, mae'r albwm wedi gwerthu 7 miliwn o gopïau yn fyd-eang ac wedi derbyn ardystiad platinwm 9× yn y Deyrnas Unedig.

Yn Nhachwedd 2008, torrodd Lewis record yn y DU am y gân lawr-lwythiad yn unig i werthu gyflymaf yn y DU. Gwerthodd ei fersiwn hi o "Run" gan Snow Patrol 69,244 o gopïau mewn deuddydd yn unig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion benywaidd o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Gorchymyn prynu gorfodol

Gweithred gyfreithiol yn y Deyrnas Unedig a hefyd yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Gorchymyn prynu gorfodol** (Saesneg: *Compulsory purchase order*).  Mae'n Ddeddf Breifat sy'n caniatau cyrff penodol sydd angen cael meddiant ar dir neu eiddo i wneud hynny heb gydsyniad y perchennog.  Un enghraifft o hynny yw prynu tir ar gyfer priffordd pan fo'r perchennog yn gwrthod ei werthu.  Gall gael ei defnyddio gan y llywodraeth ei hun, neu un o'i adrannau, neu gan gyngor lleol, er enghraifft ar gyfer datblygu canolfan siopa.

Categori:Cyfraith
Categori:Llywodraeth
Cyflafan Gŵyl Sant Bricius

Llofruddiaeth drefniedig nifer o Ddaniaid yn nheyrnas Lloegr yn y flwyddyn 1002 ar orchymyn y brenin Ethelred yr Amharod oedd **Cyflafan Gŵyl Sant Bricius**.

Roedd y Llychlyniaid wedi ymosod ar Loegr bob blwyddyn o 997 hyd 1001.  Roedd nifer o bobl o wledydd Llychlyn eisoes yn byw yn Lloegr, a chredodd Ethelred eu bod yn rhoi cymorth i'r Vikingiaid hyn.  Penderfynodd gael gwared arnynt i gyd er mwyn atal yr ymosodiadau a gorchmynodd "ladd pob Daniad (yn ddynion, merched a phlant) yn Lloegr". Adnabyddir hyn fel Cyflafan Gŵyl Sant Bricius am iddo ddigwydd ar yr 2il o Ragfyr, dydd gŵyl Sant Bricius o Tours.

Er na lladdwyd pob Daniad yn y deyrnas, credir fod nifer wedi cael eu llofruddio, yn enwedig yn y trefi.  Mae rhai haneswyr yn cyfeirio at hyn fel polisi o lanhau ethnig gan y brenin.

Cofnodir y gyflafan yn nhref Rhydychen yng nghronicl John o Wallingford lle dywedir fod y trigolion Danaidd wedi ceisio noddfa mewn eglwys a losgwyd yn ulw gan y dorf.  Ymhlith y rhai a laddwyd yr oedd Gunhilde, chwaer Sweyn I, brenin Denmarc, ei gŵr Pada a'i merch.

Arweiniodd ysfa Sweyn i ddial ar y Saeson at ymgais i oresgyn Lloegr yn 1003/04, a 10 mlynedd yn nes ymlaen gorfodwyd Ethelred i ffoi i Normandi, gan adael yr orsedd i Sweyn, a reolodd Loegr o am rai misoedd ar ddiwedd 1013 a dechrau 1014.

## Dolen allanol
*  "A Brief History Of The Anglo-Danes"

Categori:1002
Categori:11eg ganrif yn Lloegr
Categori:Eingl-Sacsoniaid
Gwyl Sant Bricius
Bessie Braddock

Gwleidydd Llafur o Saesnes oedd **Elizabeth Margaret Braddock** YH (24 Medi 1899 – 13 Tachwedd 1970), a adnabyddir yn well fel **Bessie Braddock**.

Yn enedigol o Lerpwl, ymaelododd â'r Blaid Lafur yn 1925 ar ôl cyfnod byr fel aelod o'r Blaid Gomiwnyddol. Daeth yn ffigwr amlwg yng ngwleidyddiaeth leol Lerpwl a gwasanaethodd fel arweinydd Cyngor Dinas Lerpwl o 1955 hyd 1961 ac eto ym Mai 1963.

Cafodd ei hethol yn AS dros Gyfnewidfa Lerpwl (*Liverpool Exchange*) yn etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1945, a daliodd y swydd am 24 mlynedd.  Roedd hi'n sosialydd brwd a adnabyddid fel "Battling Bessie". Rhoddwyd 'Rhyddid Dinas Lerpwl' i Braddock gan gyngor y ddinas yn 1970, ychydig cyn ei marwolaeth.

Cofir Braddock yng Nghymru hyd heddiw fel un o brif arweinwyr y cynllun gan Gorfforaeth Lerpwl i foddi Cwm Tryweryn yng ngogledd Cymru, a hynny yn wyneb gwrthwynebiad bron pob AS Cymreig.

Wrth sôn am y cynllun arfaethedig i foddi Capel Celyn dwedodd Braddock yn Nhŷ'r Cyffredin yn 1957:

:Some disturbance of the inhabitants is, of course, inevitable. Everyone deplores the fact that in the interests of progress sometimes some people must suffer, but that is progress.

Fe'i cofir hefyd fel gwrthrych un o *ripostes* enwocaf Winston Churchill:

:Braddock: "Mr. Churchill, this is a disgrace. You are quite drunk."
:Churchill: "My dear, you are ugly, and what's more, you are disgustingly ugly. But tomorrow I shall be sober and you will still be disgustingly ugly."

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Basauri

bawd|180px|Arfbais Basauri

Tref yn nhalaith Bizkaia yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Basauri**. Saif gerllaw'r fan lle mae Afon Nerbioi ac Afon Ibaizabal yn cyfarfod i ffurfio aber. Mae tua 7&nbsp;km o ddinas Bilbo ac yn rhan o ardal ddinesig Bilbao, *Bilboalde*. Mae'r boblogaeth yn .

Categori:Gwlad y Basg
Llanyblodwel

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Llanyblodwel**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Fe'i lleolir tua milltir yn unig o'r ffin rhwng Swydd Amwythig a Powys, 6 milltir i'r de-ddwyrain o Groesoswallt.  Mae ei leoliad a'i enw Cymraeg yn dangos y bu ar un adeg yn rhan o Bowys.  Arosodd yn rhan o Gymru tan gyfnod y "Deddfau Uno" pan roddwyd Arglwyddiaeth Croesoswallt i Swydd Amwythig.

Llifa Afon Tanad o gyfeiriad Llangedwyn ym Mhowys i mewn i Loegr a heibio Llanyblodwel, lle mae'n troi tua'r de ac yn dychwelyd y Gymru i ymuno ag Afon Efyrnwy.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan blwyf sifil Llanyblodwel boblogaeth o 767. Yn ogystal â phentref Llanyblodwel ei hun, mae'r plwyf yn cynnwys pentref Porth-y-waen.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Henry Brooke

Gwleidydd Ceidwadol o Loegr oedd **Henry Brooke**, Baron Brooke o Cumnor CH (9 Ebrill 1903 – 29 Mawrth 1984).

## Gyrfa wleidyddol
Cafodd Brooke yfra hir fel gwleidydd. Treuliodd gyfnod byr fel Ysgrifennydd Cartref yn 1964, yng nghabinet Harold Macmillan. Cafodd ei wneud yn farwn am oes ar ddiwedd y 1960au.

Fe'i cofir yn bennaf yng Nghymru am ei ran fel un o brif hyrwyddwyr y cynllun gan Gorfforaeth Dinas Lerpwl i foddi Capel Celyn a Chwm Tryweryn yn y cyfnod pan wasanaethodd fel Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol a Gweinidog Materion Cymreig (rhagflaenydd swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru), o 1957 hyd 1961.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Ysgrifenyddion Cartref
Categori:Pobl fu farw o glefyd Parkinson
Real Sociedad

Clwb pêl-droed o ddinas Donostia (San Sebastián) yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Real Sociedad de Fútbol**, a adnabyddir fel rheol fel **Real Sociedad**. Yn yr iaith Fasgeg, gelwir hwy yn ***Erreala*** neu'r ***txuri-urdin*** (gwyn a glas).

Sefydlwyd y clwb ar 17 Medi 1909. Eu stadiwm yw'r *Estadio Anoeta*, sy'n dal 32,000 o wylwyr. Mae'r clwb wedi treulio amser yn adran gyntaf La Liga ac yn yr ail adran yn ystod ei hanes; ar ddiwedd tymor 2006-2007 aeth i lawr o'r adran gyntaf i'r ail. Cawsant eu cyfnod gorau yn nechrau'r 1980au, pan enillwyd pencampwriaeth yr adran gyntaf ddwywaith yn olynol.

Ar 9 Gorffennaf 2007, apwyntiwyd y Cymro Chris Coleman yn rheolwr. Roedd hyn ar argymhelliad John Toshack, ei hun yn gyn-reolwr y clwb. Ymddiswyddodd Coleman ar 16 Ionawr 2008.

## Y tîm presennol
Categori:Gwlad y Basg
Categori:Timau pêl-droed Sbaen
Morda

:*Erthygl am y pentref yw hon. Am y cymeriad yn chwedl Taliesin gweler Hanes Taliesin. Gweler hefyd Afon Morda.*

Pentref yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Morda**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Oswestry Rural yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Llifa Afon Morda, un o ledneintiau Afon Hafren, heibio i'r pentref gan roi iddo ei enw. Fe'i lleolir tua milltir a hanner i'r de o Groesoswallt.  Mae ei leoliad a'i enw Cymraeg yn dangos y bu ar un adeg yn rhan o Bowys.  Arosodd yn rhan o Gymru tan gyfnod y "Deddfau Uno" pan roddwyd Arglwyddiaeth Croesoswallt i Swydd Amwythig.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Hopi

Grŵp ethnig o drigolion brodorol America, yn byw yn bennaf yn ne-orllewin yr Unol Daleithiau yw'r **Hopi**. Credir bod tua 10,000 ohonynt i gyd, y mwyafrif yn byw ar diroedd cadw yr Hopi yn Arizona. Amgylchynir eu tiroedd yma gan diroedd cadw y Navajo.

Er eu bod yn debyg i'r Zuñi o ran diwylliant, mae Hopieg yn iaith uto-astecaidd. Maent wedi cadw mwy o'u diwylliant na mwyafrif pobloedd brodorol Gogledd America, ac maent yn adnabyddus am ei celfyddyd. Maent yn cynnal canolfan ddiwylliannol, amgueddfa a gwestai.

Yn ôl mytholeg yr Hopi, daeth bodau o'r sêr i ymweld a'u hynafiaid, Roedd gan y bodau hyn, a elwir yn "katchinas", wybodaeth am ddulliau o symud meini enfawr ac adeiladu twneli. Un diwrnod, dychwelodd y "katchinas" i'r sêr, ond disgwylir iddynt ddychwelyd ar ddiwedd y byd presennol.

Categori:Llwythau brodorol Gogledd America
Categori:Arizona
Snailbeach

Pentref yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Snailbeach**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Worthen with Shelve yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Bu'n ganolfan mwyngloddio plwm mor bell yn ôl â chyfnod y Rhufeiniaid, yn ôl pob tebyg, ac erbyn y 19g roedd gwaith cloddio plwm Snailbeach ymhlith y mwyaf cynhyrchiol yn Lloegr gyfan. Caewyd y gwaith danddaear yn 1955 ond mae'r tomeni slac yn dal i gael eu defnyddio fel ffynhonnell cerrig mân ar gyfer *pebbledashing* ayyb.

Erbyn heddiw mae safle'r hen fwynglawdd yn cael ei datblygu fel atyniad i dwristiaid.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan Mwynglawdd Snailbeach 

Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Nafacho (pobl)

:*Erthygl am bobl y Nafacho yw hon; ceir erthygl arall am y genedl-lwyth yma.*

Y **Nafacho** (enwau eraill: **Navajo**, **Navaho**) yw'r mwyaf o ran poblogaeth o holl bobloedd brodorol Gogledd America. Eu henw arnynt yn (sef y Nafacho yw'r **Diné** ("Y bobl"). 
bawd|chwith|Aelod o lwyth y Nafacho

Mae tua 175,000 o Nafacho, yn byw yn bennaf yn ne-orllewin yr Unol Daleithiau, yn arbennig yn nhalaith Arizona ond gyda niferoedd sylweddol hefyd yn New Mexico, Utah a Colorado. Mae'r mwyafrif yn byw ar diroedd cadw (neu *reservations*) y Nafacho yn Arizona. Prifddinas y Nafacho yw Window Rock, Arizona.
bawd|chwith|250px|Helwyr Nafacho yn 1887

Roedd y Nafacho, sy'n siarad iaith atabascaidd, yn wreiddiol o'r hyn sy'n awr yn Canada, ond symudodd y llwyth i'r de yn y cyfnod wedi'r 13g. Bu ymladd rhyngddynt a dynion gwynion a geisiodd ddwyn eu tiroedd, am rai blynyddoedd, cyn iddynt orfod ildio. Yn 1864 gorfodwyd y Nafacho i wneud Hirdaith y Nafacho i wersyll Bosque Redondo, a cheir cân am hyn gan Tecwyn Ifan.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America
Categori:Arizona
Afon Morda

[250px|bawd|[Rhyd ar Afon Morda ger Weston, Swydd Amwythig]]

Un o ledneintiau Afon Efyrnwy yw **Afon Morda**.  Gorwedd ei tharddle yng Nghymru ond mae'n llifo trwy orllewin Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, am weddill ei chwrs.  Ei hyd yw tua 18 milltir.

Mae'r afon yn tarddu ym mhen gogleddol Y Berwyn ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, ger pentref gwledig Llechrydau.  Tua dwy filltir yn is i lawr mae hi'n croesi'r ffin i Loegr.  Mae'r afon yn rhedeg ar gwrs deheuol, yn gyffredinol, trwy Swydd Amwythig i ymuno yn Afon Efyrnwy yn union ar y ffin â Phowys a Chymru.  Llifa'r Efyrnwy yn ei blaen am rai milltiroedd i'w chymer ar Afon Hafren tua hanner ffordd rhwng Y Trallwng ac Amwythig.

Mae'r pentrefi ar lan Afon Morda yn cynnwys Llawnt a Morda, ger Croesoswallt, sy'n cymryd ei enw o'r afon.

Morda
Morda
Morda
Nahwatleg

Iaith yn perthyn i deulu yr ieithoedd Uto-Astecaidd yw **Nahwatleg** (yn dod o *nāhua-tl*, "sain glir neu ddymunol" a *tlahtōl-li*, "iaith"). Fe'i siaredir ym Mecsico yn bennaf, gyda rhai siaradwyr yn yr Unol Daleithiau a rhai o wledydd canolbarth America. Nahwatleg yw'r iaith frodorol gyda'r nifer fwyaf o siaradwyr ym Mecsico, gyda thua miliwn a hanner o siaradwyr. Mae'r rhan fwyaf o'r rhain yn ddwyieithog ynghyd â Sbaeneg. Ceir nifer o dafodieithoedd gwahanol.

Nahwatleg oedd *lingua franca* ymerodraeth yr Astec o'r 13g hyd ei chwymp yn 1521. Parhaodd yr iaith i ledaenu hyd yn oed ar ôl y goncwest Sbaenaidd, oherwydd defnyddid hi gan genhadon ac eraill. Dechreuwyd defnyddio yr wyddor Ladin ar gyfer ysgrifennu'r iaith, a chyhoeddwyd y llyfr argarffedig cyntaf ynddi, *Doctrina cristiana breve traducida en lengua mexicana*, gan  Alonso de Molina yn 1546.

Daw geiriau megis "tomato" a "siocled" o'r iaith Nahwatleg.

bawd|canol|400px|Ardaloedd o siaradwyr Nahwatleg ym Mecsico: gwyrdd = cyn y goncwest Sbaenaidd; coch = heddiw

Categori:Ieithoedd Mecsico