Manhattanhenge

bawd|Twristiaid yn arsylwi Manhattanhenge yng Ngorffennaf 2016

**Manhattanhenge**, a elwir hefyd yn **Heuldro Manhattan**, yw ddigwyddiad lle mae'r haul yn machlud neu'r haul yn gwawrio yn cyd-fynd â strydoedd dwyrain-gorllewin grid prif stryd Manhattan, Dinas Efrog Newydd. Mae'r machlud a'r gwawrio yn alinio ddwywaith y flwyddyn, ar ddyddiadau sydd wedi'u gosod yn gyfartal o amgylch heuldro'r haf a heuldro'r gaeaf. Mae aliniadau'r machlud yn digwydd tua 28 Mai a 13 Gorffennaf. Mae aliniadau'r gwawrio yn digwydd tua Rhagfyr 5 ac Ionawr 8. Y llefydd orau ar gyfer gwylio Manhattanhenge yw Strydoedd 14eg, 23ain, 34ain, 42fed, a 57fed. 

## Esboniad a manylion 
Bathwyd y term *Manhattanhenge* gan Neil deGrasse Tyson, astroffisegydd yn Amgueddfa Hanes Naturiol America a brodor o Efrog Newydd. Mae'n gyfeiriad at Gôr y Cewri, heneb gynhanesyddol wedi'i lleoli yn Wiltshire, Lloegr, a adeiladwyd fel bod gwawrio'r haul, a welir o ganol yr heneb ar adeg heuldro'r haf, yn alinio gyda'r un o'r graig allanol. Mewn cyfweliad, nododd Tyson fod yr enw wedi’i ysbrydoli gan ymweliad plentyndod â Chôr y Cewri ar alldaith dan arweiniad Gerald Hawkins - seryddwr a oedd y cyntaf i gynnig taw pwrpas Côr y Cewri oedd fel arsyllfa seryddol hynafol a ddefnyddiwyd i ragfynegi symudiadau haul a sêr. 

Yn unol â Chynllun y Comisiynwyr 1811, mae'r grid stryd ar gyfer y rhan fwyaf o Manhattan yn cael ei gylchdroi 29° clocwedd o'r gwir dwyrain-gorllewin. Felly, pan mae ongl y machlud 299° (hy, 29° i'r gogledd o'r gorllewin dyledus), mae'r machlud yn cyd-fynd â'r strydoedd ar y grid hwnnw. Mae'r dyluniad grid hirsgwar hwn yn rhedeg o'r gogledd o Stryd Houston ym Manhattan Isaf i'r de o Stryd 155fed ym Manhattan Uchaf. Mae golygfa weledol fwy trawiadol, a'r un y cyfeirir ati'n gyffredin fel Manhattanhenge, yn digwydd cwpl o ddiwrnodau ar ôl dyddiad cyntaf y flwyddyn, a chwpl o ddyddiau cyn yr ail ddyddiad, pan gall cerddwr sy'n edrych i lawr llinell ganol y stryd i'r gorllewin tuag at New Jersey gweld y ddisg solar lawn ychydig yn uwch na'r gorwel a rhwng proffiliau'r adeiladau. 

Mae union ddyddiadau Manhattanhenge yn dibynnu ar ddyddiad heuldro'r haf, sy'n amrywio o flwyddyn i flwyddyn, ond sy'n parhau'n agos at 21 Mehefin. Yn 2014, digwyddodd Manhattanhenge "haul llawn" ar 30 Mai am 8:18yh, ac ar 11 Gorffennaf am 8:24yh 

Mae'r dyddiadau y mae gwawrio'r haul yn cyd-fynd â'r strydoedd ar grid Manhattan wedi'u gosod yn gyfartal o amgylch heuldro'r gaeaf, ac yn cyfateb yn fras i Ragfyr 5 ac Ionawr 8. 

## Digwyddiadau 
bawd| Machlud yr haul yn edrych i'r gorllewin ar hyd Stryd 42fed, 8:23yh, 13 Gorffennaf 2006.
alt=Manhattan sunset on June 3 on West 42nd Street|bawd| Machlud haul Manhattan ar Stryd 42fed Gorllewin.
bawd| Gwawrio'r haul ar hyd Stryd 32fd Gorllewin. 

Yn y tabl canlynol, mae "haul llawn" yn cyfeirio at ddigwyddiadau lle mae'r ddisg solar lawn ychydig uwchben y gorwel, ac mae "hanner haul" yn cyfeirio at ddigwyddiadau lle mae'r ddisg solar wedi'i chuddio'n rhannol o dan y gorwel. Yn Chicago, mae'r haul yn machlud yn cyd-fynd â'r system grid ar 20 Mawrth a 25 Medi, ffenomen a alwyd yn *Chicagohenge*. 

Yn Toronto, mae'r haul yn machlud yn cyd-fynd â'r strydoedd dwyrain-gorllewin ar 16 Chwefror a 25 Hydref, ffenomen a elwir bellach yn lleol fel *Torontohenge*. Ym Montreal, gall fod *Montrealhenge* bob blwyddyn tua 12 Mehefin. 

Pan ddarganfu’r penseiri a oedd yn dylunio canol dinas Milton Keynes, yn y Deyrnas Unedig, fod ei phrif stryd bron â fframio’r haul yn codi ar Hirddydd Haf a’r haul yn machlud ar Heuldro'r Gaeaf, fe wnaethant ymgynghori ag Arsyllfa Greenwich i gael yr union ongl sy’n ofynnol ar eu lledred, a pherswadiodd eu peirianwyr i symud y grid ffyrdd ychydig raddau. 

Yng Cambridge, Massachusetts, mae *MIThenge* yn digwydd tuag 11 Ionawr a 29 Tachwedd. Gellir gweld yr haul yn machlud ar hyd y "Coridor Anfeidrol", yn Sefydliad Technoleg Massachusetts (MIT). 

## Cyfeiriadau