open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Airat Ichmouratov

Cyfansoddwr ac mae'n athro ym Mhrifysgol Laval yn Quebec, Canada.

## Disgograffi 
* Klezmer music, Kleztory (2002)
* Barber, Copland, Britten, Bruch, Kazan Chamber Orchestra La Primavera, Ak Bars (2002)
* lezmer, Kleztory, Yuli Turovsky & I Musici de Montreal Chamber Orchestra, Chandos Records(2004)
* Nomade, Kleztory, Opus Award winner 2007, Amerix (2007)
* Shostakovich,Weinberg,Ichmouratov, I Musici de Montreal Chamber Orchestra, Analekta (2008)
* Symphonique, Le Vent du Nord et Quebec Symphony Orchestra, CBC (2010)
* Carte Postale, Alcan Quartet, ATMA Classique (2011)
* Beethoven, Violin Concerto (cadenzas by Ichmouratov), Symphony No. 7, Taipei Symphony Orchestra, Warner Classics (2013)
* Arrival, Kleztory, Amerix (2014)
* Tales from the Dinarides, Michael Bridge, Guillaume Tardif, Kornel Wolak, Wirth Institute (2017)
* Klezmer Dreams, Andre Moisan, Jean Saulnier and Molinari Quartet,ATMA Classique (2017)
* Nigun, Kleztory, Amerix (2017)
* Melodies of Nations, Romic – Moynihan Duo, Hedone Records (2017)
* Letter From an Unknown Woman, Three Romances for Viola, Concerto Grosso No. 1 – Belarusian State Chamber Orchestra, Evgeny Bushkov – Chandos (2019)
* Youth' Overture, Maslenitsa Overture, Symphony, Op.55 'On the Ruins of an Ancient Fort' – Orchestre de la Francophonie, Jean-Philippe Tremblay – Chandos (2020)
* Momentum, Kleztory - Chandos (2020)
* Julia MacLaine, Preludes - Analekta (2022)
* Ichmouratov: Viola Concerto No.1 / Piano Concerto – London Symphony Orchestra, Airat Ichmouratov conductor – Chandos (2023)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* Kleztory klezmer grŵp
* Canolfan Gerdd Canada

Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Tatariaid
Categori:Cyfansoddwyr o Ganada
Microdon

Math o ymbelydredd electromagnetig yw **microdon**. Fel arfer mae gan microdonnau donfeddi rhwng tua 30&nbsp;cm ac 1&nbsp;mm, sy'n cyfateb i amleddau rhwng 1&nbsp;GHz a 300&nbsp;GHz. Fodd bynnag, nid yw'r amrediad hwn wedi'i ddiffinio'n llym: mae meysydd astudio gwahanol yn defnyddio eu ffiniau eu hunain i wahaniaethu rhwng microdonnau ac isgoch pell, ymbelydredd terahertz, a thonnau radio UHF.

Mae microdonnau'n dilyn llwybr sy'n debyg i donnau golau, hynny yw llinell syth. Yn wahanol i donnau radio ag amledd is, nid ydynt yn diffreithio o amgylch bryniau, nid ydynt yn dilyn wyneb y ddaear, ac nid ydynt yn adlewyrchu o'r ionosffer. Felly pan ddefnyddir microdonnau fel cyfrwng cyfathrebu, mae'r pellter y maent yn ei deithio yn cael ei gyfyngu gan y gorwel gweledol (tua 40&nbsp;milltir, 64&nbsp;km). Ar amleddau uchel, maent yn cael eu hamsugno gan nwyon yn yr atmosffer, gan gyfyngu ar bellteroedd cyfathrebu ymarferol i tua 1&nbsp;km.

Defnyddir microdonnau'n helaeth mewn technoleg fodern, er enghraifft mewn radar, radio-seryddiaeth, rhwydweithiau cyfnewid radio microdon, cysylltiadau cyfathrebu pwynt-i-bwynt, rhwydweithiau diwifr, cyfathrebu lloeren, triniaethau meddygol,  gwresogi diwydiannol, ac ar gyfer coginio bwyd mewn poptai microdon.

## Gweler hefyd 
*Popty microdon

## Cyfeiriadau
Categori:Ymbelydredd electromagnetig
Condorito: La Película

Mae ***Condorito: La Película*** yn ffilm o Periw a gyfarwyddwyd gan Alex Orrelle ac Eduardo Schuldt, a ryddhawyd yn 2017.

Gyda mwy na miliwn o ddoleri mewn refeniw yn America Ladin, mae'r ffilm yn un o lwyddiannau mwyaf y cyfandir ym maes animeiddio.

## Derbyniad 
## Gweler hefyd 
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2017
Categori:Ffilmiau comedi o Beriw
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar gomics
Vercetti Regular (ffont)

Ffont sans-serif yw **Vercetti Regular**, a elwir hefyd yn **Vercetti**. Fe'i gwnaed ar gael yn 2022 o dan y trwydded meddalwedd *Licence Amicale*, sy'n caniatáu i ddefnyddwyr rannu ffeiliau ffont gyda ffrindiau a chydweithwyr.

Mae wedi'i ysbrydoli gan elfennau dylunio dyneiddiol a geometrig. Wrth greu Vercetti, defnyddiwyd egwyddorion o ffont agored blaenorol a elwir yn *MgOpen Moderna*.

Mae'n addas i'w defnyddio ym mhob iaith Ewropeaidd sy'n defnyddio'r wyddor Ladin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Teipiau
Evika Siliņa

Gwleidydd o Latfia yw **Evika Siliņa** (ganwyd 3 Awst 1975). Mae hi wedi gwasanaethu fel prif weinidog Latfia ers 15 Medi 2023, gan ddod yr ail fenyw yn y swydd honno. Roedd hi'n Weinidog Lles yn yr ail gabinet Krišjānis Kariņš.  Mae hi'n aelod o blaid wleidyddol Unity.

Cafodd Siliņa ei geni yn Riga.   Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Latfia o 1993 i 1997, ac yn Ysgol y Gyfraith i Raddedigion Riga.  Priododd ag Aigars Siliņš; mae gan y cwpl dri o blant.  Ar 24 Awst, gofynnodd yr Arlywydd Edgars Rinkēvičs iddi ffurfio llywodraeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Prif Weinidogion Latfia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Latfia
Categori:Gwleidyddion o Latfia
Petr Chelčický

Arweinydd Cristnogol a thraethodydd crefyddol Tsieceg oedd **Petr Chelčický** (tua 1390 – tua 1460) a arddelai heddychiaeth yn ystod y Diwygiad Bohemaidd.

Ganed ef yn Chelčic, yn ne Teyrnas Bohemia, yn aelod o'r bonedd. Dylanwadwyd arno'n gryf gan feddwl y Sais John Wycliffe, a'r diwygiwr Jan Hus, a ferthyrwyd ym 1415. Ar y cychwyn, ymlynodd Chelčický â changen radicalaidd yr Husiaid, y Taboriaid, ond trodd ei gefn ar drais y rheiny gan ddadlau nad oedd yn bosib i Gristion ladd yn enw Duw. Yn ei ysgrifeniadau, condemniodd y gosb eithaf a rhyfela, a gwrthwynebodd fasnach, llwon, a bywyd trefol. Arddelai ffurf gyntefig ac egalitaraidd ar Gristnogaeth, yn groes i bob math o rym ac awdurdod seciwlar. Credodd Chelčický i gymdeithas o'r fath fodoli yng nghyfnod yr Eglwys Fore, cyn teyrnasiad Cystennin Fawr.

Ysgrifennodd Chelčicky ryw 50 o draethodau ar bynciau crefyddol, pob un yn yr iaith Tsieceg. Ei brif weithiau yw *O boji duchovním* ("Rhyfela Ysbrydol"), *O trojím lidu* ("Teir-Raniad Cymdeithas"), *Sieť viery pravé* ("Rhwyd y Wir Ffydd"), a *Postilla* (casgliad o'i bregethau). Sefydlwyd Brawdoliaeth Chelčice ar sail ei ddysgeidiaeth, ac ym 1457 yn Krunwald datblygodd yr honno yn y Frawdoliaeth Fohemaidd, neu Undod y Brawdolion, sef yr Eglwys Forafaidd bellach. Bu farw Petr Chelčický yn ei dref enedigol, Chelčic, oddeutu 70 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1390au
Categori:Marwolaethau'r 1460au
Categori:Arweinwyr crefyddol Cristnogol
Categori:Y Diwygiad Bohemaidd
Categori:Heddychwyr
Categori:Llenorion ffeithiol y 15fed ganrif o Tsiecia
Categori:Llenorion ffeithiol Tsieceg o Tsiecia
Categori:Pobl o Fohemia
Gaia Zucchi

Actores o'r Eidal ydy **Gaia Zucchi**, (ganed Rhufain; 27 Mawrth 1970), o deulu aristocrataidd.

Graddiodd yn y *Centro Sperimentale di Cinematografia*, lle bu dan ofal Goliarda Sapienza ac Attilio Corsini a lle graddiodd mewn seicoleg. Dechreuodd fel model gan ddehongli lluniau o gomics yn ei gwaith.

Yn 2023 cyhoeddodd lyfr hunangofiannol, *La vicina di Zeffirelli* (Cymydog Zeffirelli), sy'n disgrifio'r cyfeillgarwch a gafodd gyda'r cyfarwyddwr Franco Zeffirelli.

## Ffilmiau
* *Plagio* (1989), cyfarwyddo gan Cinzia TH Torrini
* *Nessuno mi crede* (1992), cyfarwyddo gan Anna Carlucci
* *Peggio di così si muore* (1995), cyfarwyddo gan Marcello Cesena
* *Fermo posta Tinto Brass* (1995), cyfarwyddo gan Tinto Brass
* *Il Cielo È Sempre Più Blu* (1996), cyfarwyddo gan Antonello Grimaldi
* *Il tocco: la sfida* (1997), cyfarwyddo gan Enrico Coletti
* *I Volontari* (1998), cyfarwyddo gan D. Costanzo
* *Forever* (2003), cyfarwyddo gan Alessandro Di Robilant
* *Rabbia in pugno* (2012), cyfarwyddo gan Stefano Calvagna
* *Jerry e Tom* (2023), cyfarwyddo gan Gianluca Ansanelli

## Ffilmiau byr 
* *Est* (1993), cyfarwyddo gan F. Brizzi
* *Caso Wanderbit* (1994), cyfarwyddo gan N. Nimica
* *Muccino Muccina* (1994), cyfarwyddo gan G. Petitti
* *Carrozzelle felici* (2003), cyfarwyddo gan Walter Garibaldi
* *Come un fiore* (2023), cyfarwyddo gan Benedicta Boccoli

## Theatr 
* *La crisi del teatro* (1994), cyfarwyddo gan A. Corsini
* *Marasade* (1996), cyfarwyddo gan M. Garroni
* *Voglia matta - anni 60* (1995 - 1997), cyfarwyddo gan A. Corsini
* *Gente soprattutto matta* (1997), cyfarwyddo gan D. Formica
* *Voglia matta - anni 50* (1998), cyfarwyddo gan A. Corsini
* *Voglia matta di Roma* (1999), cyfarwyddo gan A. Corsini
* *La bottega del caffè* (2000), cyfarwyddo gan M. Belli
* ''La giornata d'uno scrutatore* (2003), cyfarwyddo gan Luca Ronconi

## Teledu 
, 2023.]]

* *Papà prende moglie* (1993)
* *La signora della città* (1996), cyfarwyddo gan B. Cino
* *Tutti gli uomini sono uguali* (1998), cyfarwyddo gan A. Capone
* *Turbo* (1999), cyfarwyddo gan A. Bonifacio
* *La Squadra* (2003)
* *Carabinieri* (2004-2005), cyfarwyddo gan R. Mertes
* *Distretto di Polizia* (2005), cyfarwyddo gan Monica Vullo
* *Camera Cafè'' (2005)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan Gaia Zucchi  

Categori:Actorion benywaidd o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Pobl o Rufain
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Y Diwygiad Bohemaidd

Mudiad Cristnogol dros ddiwygio'r Eglwys Gatholig a flodeuai yn Nheyrnas Bohemia yn y 15g a'r 16g oedd **y Diwygiad Bohemaidd** neu'r **Diwygiad Tsiecaidd** a ysgogwyd yn bennaf gan ddysgeidiaeth yr offeiriad Jan Hus (tua 1370–1415). Prif yriedydd y diwygiad oedd mudiad yr Husiaid, ac o'r herwydd fe'i elwir weithiau yn **y Diwygiad Husaidd**. Fodd bynnag, cynhwysai hefyd arweinwyr ysbrydol, meddylwyr diwinyddol, a grwpiau crefyddol eraill megis Undod y Brawdolion, yn ogystal â'r sectau a ymrannodd oddi ar yr Husiaid cynnar gan gynnwys y Taboriaid a'r Orebiaid. Olynwyd y cyfnod hwn gan y Diwygiad Protestannaidd yn yr 16g, a chyda Waldensiaeth, Arnaldiaeth, a Lolardiaeth, ystyrir Husiaeth yn ffurf ar rag-Brotestaniaeth. Yn hanesyddiaeth Tsiecia, cyfeirir at y Diwygiad Bohemaidd weithiau fel "y Diwygiad Cyntaf".

Datblygodd sawl tuedd diwinyddol dros hynt y Diwygiad Bohemaidd. Er iddo gynnwys sawl carfan a sect, rhennid ambell nodwedd ganddynt: cymun drwy'r ddwy elfen (Wtracaeth), gwrthwynebiad i gyfoeth a grym yr eglwys, pwyslais ar bregethu'r Beibl yn iaith y werin, a pherthynas ddigyfrwng rhwng dyn a'i Dduw. Dylanwadwyd ar Jan Hus gan ddiwygwyr eraill, megis John Wycliffe yn Lloegr, i gondemnio llygredigaeth yn yr Eglwys Gatholig ac i gwestiynu grym ac awdurdod y Pab. Dadleuodd Hus, yn debyg i Wycliffe, dros gyfieithu'r Beibl i iaith y werin. Cafodd Hus ei esgymuno a fe'i gwahoddwyd i Gyngor Konstanz ym 1414 i amddiffyn ei daliadau. Fodd bynnag, cafodd ei arestio a'i gael yn euog o heresi, a fe'i llosgwyd wrth y stanc ym 1415. Ni rhoddwyd ei ferthyrdod daw ar ei ddilynwyr, a throdd yn radicalaidd fyth. Cychwynnodd Rhyfeloedd yr Husiaid ym 1419, a chyflwynodd pendefigion a chlerigwyr Husaidd Bedair Erthygl Prag ym 1420, gan fynnu'r hawl i bregethu'r Efengyl, i weini dwy elfen y cymun i leygwyr, i gosbi pechodau marwol, ac i ddiddymu grym seciwlar yr eglwys. Daeth y rhyfeloedd i ben yn sgil Cytundeb Basel ym 1434, a roddai oddefiadau i'r Husiaid heb ildio awdurdod yr Eglwys Gatholig ym Mohemia. Caniatawyd sefydlu Eglwys Bohemia, eglwys ddiwygiedig unigryw a arddelai Wtracaeth. Hon oedd yr eglwys genedlaethol gyntaf yn hanes Cristnogaeth y Gorllewin a oedd ar wahân i awdurdod Eglwys Rhufain.

Bu'r Diwygiad Bohemaidd yn annibynnol ar y diwygiadau Protestannaidd yn yr Almaen a'r Swistir yn yr 16g, er i nifer o Wtracyddion Tsiecaidd ddod dan ddylanwad Lutheriaeth. Daeth y Diwygiad Bohemaidd i ben yn sgil Gwrthryfel Bohemia ym 1620, a sbardunodd yr Ymerawdwr Ferdinand II i orfodi Catholigiaeth Rufeinig ar holl drigolion y deyrnas.

## Cyfeiriadau 

Categori:Crefydd yn Tsiecia yn y 15fed ganrif
Categori:Crefydd yn Tsiecia yn yr 16eg ganrif
Categori:Cristnogaeth yn Tsiecia
Categori:Rhag-Brotestaniaeth
Categori:Teyrnas Bohemia
Dean Powell

Newyddiadurwr, awdur, cerddor a hanesydd o Gymru oedd **Dean Powell** (Gorffennaf 1972 &ndash; 5 Awst 2023).

Fel newyddiadur, roedd e'n gweithio ar y *Merthyr Express*, y *Rhondda Leader* a'r *Western Mail*. Roedd e'n golygydd y *Pontypridd Observer* am pum mlynedd. Ymunodd â'r côr ym 1989, yn 16 oed. Bu'n gweithio fel swyddog y wasg i Gyngor Rhondda Cynon Taf. 

Priododd â'i bartner Jonathan Wickett a 17 Mehefin 2023 yn Lantrisant, lle oedd e'n rheolydd y Guildhall.

## Llyfryddiaeth
**Wonder Wales: Dr William Price* (2007)
**Llantrisant From Old Photographs* (2010)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1970au
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Lantrisant
Pydredd rhuddin

de|bawd| Boncyff *Spirostachys africana* gyda phydredd y galon
Afiechyd ffyngaidd sydd yn bregu coed yw **pydredd rhuddin**. Gellir dod o hyd iddo yng nghanol y boncyff neu tu fewn i'r canghennau. Mae ffwng yn cyrraedd y goeden trwy fandyllau yn y rhisgl cyn bregu y rhuddin. Mae'r rhuddin heintus wedyn yn meddalu gan wanhau strwythur y goeden. Mae Pydredd rhuddin yn arwyddocaol i'r diwydiant torri coed ac mae'r afiechyd yn bresennol ledled y byd, gan effeithio pob rhywogaeth bren galed. Gall yr afiechyd bod yn anodd iawn i'w hatal. Dangosydd da ar gyfer darganfod Pydredd rhuddin ydy presenoldeb madarch yn enwedig madarch y derw (polypore) ar y goeden.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon coed
Categori:Ffyngau
Lower Gravenhurst

Pentref yn Swydd Bedford, Dwyrain Lloegr, ydy **Lower Gravenhurst**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Gravenhurst yn awdurdod unedol Canol Swydd Bedford.

## Cyfeiriadau
Categori:Canol Swydd Bedford
Categori:Pentrefi Swydd Bedford
Charles Van Doren

Academydd, awdur, a phersonoliaeth deledu o'r Unol Daleithiau oedd **Charles Van Doren** (12 Chwefror 1926 – 9 Ebrill 2019) sydd yn nodedig am ei ran yn sgandal y sioeau cwis yn y 1950au.

Ganed ef yn Ninas Efrog Newydd i deulu llenyddol amlwg yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau. Bardd a beirniad llenyddol oedd ei dad Mark Van Doren, a fyddai'n athro Saesneg ym Mhrifysgol Columbia am ddeugain mlynedd, a'i fam oedd y nofelydd a golygydd Dorothy Van Doren, Graffe gynt. Mynychodd Charles y "City and Country", ysgol flaengar yn Greenwich Village, cyn dysgu'r clarinét yn yr Uwchysgol Cerdd a Chelf yng ngogledd Manhattan. Astudiodd lenyddiaeth y Gorllewin yng Ngholeg St John yn Annapolis, Maryland, cyn gwasanaethu yng Nghorfflu Awyr Byddin yr Unol Daleithiau yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Wedi'r rhyfel derbyniodd ei radd baglor yn y celfyddydau breiniol o Goleg St John ym 1947, ac aeth ymlaen i Brifysgol Columbia i ennill gradd meistr mewn mathemateg a ffiseg ym 1949. Aeth ar gymrodoriaeth i Brifysgol Caergrawnt ac astudiodd ym y Sorbonne am gyfnod cyn dychwelyd i Columbia i ennill doethuriaeth mewn llenyddiaeth Saesneg ym 1955. Yno dechreuodd ddarlithio, gan rannu swyddfa gyda'i dad, a oedd bellach yn athro llawn.

Ym 1958, daeth sïon am anonestrwydd ym myd y sioeau cwis i'r amlwg, a chafodd Van Doren ei gwestiynu gan is-erlynydd sirol Manhattan, Joseph Stone, ond ni chyfaddefai ei ran yn y sgandal nes iddo annerch ymchwiliad gan Gyngres yr Unol Daleithiau ym 1959. Ymddiswyddodd Van Doren o Brifysgol Columbia, a chafodd ei ddiswyddo gan NBC. Fe'i cafwyd yn euog o anudoniaeth ym 1962 a derbyniodd ddedfryd ohiriedig o garchar.

Wedi'r sgandal, cafodd Van Doren waith fel golygydd gyda'r *Encyclopædia Britannica* yn Chicago. Cyd-weithiodd â Mortimer Adler ar argraffiad newydd o'r gyfrol *How to Read a Book* (1965), ac ysgrifennodd Van Doren sawl llyfr ffeithiol arall gan gynnwys *The Joy of Reading* (1985) ac *A History of Knowledge* (1991). Cyrhaeddodd swydd is-lywydd cwmni'r *Encyclopædia Britannica* erbyn iddo ymddeol ym 1982. Ymgartrefodd Van Doren yn hen fwthyn ei rieni yn Cornwall, Connecticut, ac addysgodd efe a'i wraig mewn cangen leol o Brifysgol Connecticut. Ni siaradodd yn gyhoeddus am y sgandal nes iddo ysgrifennu erthygl ar gyfer *The New Yorker* yn 2008. Bu farw Charles Van Doren yn Canaan, Connecticut, yn 93 oed.

Portreadir Van Doren gan Ralph Fiennes yn y ffilm ddrama *Quiz Show* (1994) sy'n seiliedig ar hanes y sgandal.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Bywgraffyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Bywgraffyddion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Paris
Categori:Golygyddion llyfrau o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn Connecticut
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o anudoniaeth
Categori:Ysgolheigion llenyddol o'r Unol Daleithiau
Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy

Mae **Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy** yn un o Ardaloedd Harddwch Naturiol Eithriadol Cymru (AHNE).

## Awgrymiadau i ddod yn Barc Cenedlaethol 
Mae awgrymiadau wedi bod i wneud yr ardal yn bedwerydd o Barciau Cenedlaethol Cymru. Cynigwyd hyn gan Blaid Llafur Cymru yn 2021.

Mae Llywodraeth Cymru wedi comisiynu Cyfoeth Naturiol Cymru i asesu'r rhagolwg greu Parc cenedlaethol Gogledd Ddwyrain Cymru yn seiliedig ar Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy. Bydd hyn yn cael ei hystyried yn nhymor 2021-26 y Senedd. Dyma yw'r Parc Cenedlaethol cyntaf i gael ei ystyried yng Nghymru ers bron 70 mlynedd.

Cynhelir ddigwyddiadau ymgysylltu ynglyn â photential creu'r parc newydd ym mis Hydref a mis Tachwedd 2023.

Mi fydd cyfnodau ymgynghori cyhoeddus hefyd ym mis Hydref 2024 a 2025 ac mae'n bosib y bydd ffiniau y parc yn cael eu haddasu. Mae Llywodraeth Cymru yn dweud eu bod wedi clustnodi £700,000 y flwyddyn rhwng yn y cyfnod 2022-25 ar gyfer y parc newydd. Y gweinidog materion gwledig, Lesley Griffiths fydd yn gwneud y penderfyniad terfynnol ac mae'r llywodraeth yn bwriadau gallu gwneud hyn cyn Etholiad nesaf Senedd Cymru yn 2026.

Mae'r ardal a gynigwyd gan Gyfoeth Naturiol Cymru yn cynnwys yr AHNE i gyd yn pgystal a rhan o ogledd gogledd Powys, Llyn Efyrnwy a rhan o Wynedd sy'n ffinio a pharc Eryri.
[chwith|bawd|248x248px|[Crëyr glas, Llandegla]]

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol yng Nghymru
Hanes Suffolk

Gellir olrhain aneddiadau cynhanesyddol yn Suffolk yn ôl i Hen Oes y Cerrig, a chanfuwyd cloddfeydd fflint yn ardal Breckland. Mae celc o lestri arian Rhufeinig, Trysor Mildenhall, yn dyddio o'r 4g&nbsp;OC, a fe'i cedwir yn yr Amgueddfa Brydeinig. Gwladychwyd Suffolk gan lwyth yr Eingl a daeth yn rhan o deyrnas Dwyrain Anglia yn ystod oes yr Eingl-Sacsoniaid. Yn safle Sutton Hoo, ger Woodbridge, cafwyd hyd i feddrodau Eingl-Sacsonaidd gan gynnwys claddedigaeth mewn llong, a nifer o arteffactau.

Ffynnai Suffolk yn economaidd yn yr Oesoedd Canol, a thyfodd sawl tref farchnad yn y sir, gan gynnwys Bury St Edmunds ac Ipswich. Y prif ddiwydiant oedd cynhyrchu a masnachu wlân, ac enwid brethynnau lleol ar ôl pentrefi Lindsey a Kersey. Daeth Ipswich hefyd yn adnabyddus am adeiladu llongau.

Yn ogystal â ffermio defaid, daeth ffurfiau arall ar amaeth yn bwysig i'r economi yn y 18g, gan gynnwys cnydau grawn, betys melys, a llysiau. Cafwyd rhywfaint o drefoli a thrafnidiaeth o ganlyniad i'r Chwyldro Diwydiannol, a datblygodd Ipswich yn enwedig yn ganolfan weithgynhyrchu. Mae pysgota o hyd yn bwysig i borthladd Lowestoft, ac ers Oes Fictoria adeiladwyd tai gwyliau ar yr arfordir. Wedi i'r Deyrnas Unedig ymaelodi â'r Gymuned Ewropeaidd yn y 1970au, datblygwyd porthladd Felixstowe yn sylweddol. Mae twristiaeth o hyd yn bwysig i economi'r sir.

## Cyfeiriadau 

Suffolk
Categori:Suffolk
Ahmad Shah Massoud

bawd|242x242px|Bedd Ahmad Shah Massoud, Dyffryn Panjshir

Arweinydd milwrol a gwleidydd o Affganistan oedd **Ahmad Shah Massoud** (2 Medi 1953 – 9 Medi 2001). Roedd yn arweinydd Cynghrair y Gogledd a gwrthryfelwyr Dyffryn Panjshir, ac ymladdod yn erbyn y Taliban ac Al-Qaeda, cyn iddo gael ei ladd dyddiau cyn ymosodiad 9/11.

## Bywyd 
chwith|bawd|Beddrod Ahmad Shah Massoud, Dyffryn Panjshir
Bu Ahmad Massoud ar ymweliad i Senedd yr Undeb Ewropeaidd ym mis Ebrill 2001 gan nodi'r cymorth roedd Pacistan yn rhoi i'r Taliban yn Afghanistan ac fe ofynodd am gymorth dyngarol i bobl Afghanistan.

## Marwolaeth 
Laddwyd Ahmad Shah Massoud gan griw Al-Qaeda hunanladdol a oedd yn esgus bod yn griw ffilmio cyfweliad. Cuddion nhw ddyfais ffrwydrol tu fewn i'r camera. Osama Bin Laden ei hun roddodd y gorchymun am y llofruddiaeth.

Bu farw dyddiau'n unig cyn ymosodiad 9/11. Roedd ei fab Amrullah Saleh yn gyn-ddirpwy arlywydd ac arweinydd gwrthryfel yn erbyn y Taliban yn Nyffryn Panjshir, Gogledd Affganistan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Gwleidyddion o Affganistan
Categori:Marwolaethau 2001
Jean Boht

Roedd **Jean Boht** (née **Dance**; 6 Mawrth 1932 - 12 Medi 2023), yn actores o Loegr sy'n fwyaf enwog am rôl fel Nellie Boswell yn y comedi sefyllfa *Bread*, gan Carla Lane. Roedd hi'n aros gyda'r sioe am ei chyfnod cyfan o saith cyfres rhwn 1986 a 1991.

Cafodd ei geni yn Bebington, Sir Gaer, yn ferch i'r pianydd Edna "Teddy" Dance. Cafodd ei addysg i yn Ysgol Ramadeg i Ferched Cilgwri .  dechreuodd ei gyrfa fel actores theatr yn Lerpwl

Roedd hi'n gweithio mewn nifer o Theatrau’r West End gan gynnwys y Royal National Theatre a’r Bristol Old Vic. Ymddangosodd yn rhaglenni teledu fel*Softly, Softly* (1971), ''Some Mothers Do 'Ave' Em* (1978), *Grange Hill* (1978), *Last of the Summer Wine* (1978), *Boys from the Blackstuff* (1982), *Scully* (1984) a *Casualty''.

Daeth ei phriodas gyntaf â William Boht i ben mewn ysgariad. Priododd y cerddor Americanaidd-Brydeinig Carl Davis ar 28 Rhagfyr 1970. Roedd ganddynt ddwy ferch, y gwneuthurwyr ffilm Hannah Louise (ganwyd 1972) a Jessie Jo (ganwyd 1974). 

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl fu farw o glefyd Alzheimer
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Loegr
Undod Celtaidd

[bawd|Map o [Gwledydd Celtaidd|wledydd Celtaidd; gwyrdd: Iwerddon, glas: Yr Alban, coch: Cymru, melyn: Cernyw, du: Llydaw.]]
Mae **undod Celtaidd** yn cyfeirio at undod gwleidyddol, cydweithio a chynghreiriau rhwng y gwledydd Celtaidd. Mae'n enghraifft o syniadaeth Pan-Geltaidd.

=Mudiad modern=
Yn 2010, ffurfiodd Plaid Cymru a’r SNP “Cynghrair Celtaidd” gyda’r nod o gynyddu eu dylanwad ar lywodraeth y Deyrnas Unedig trwy gytundebau dros bolisïau a chyllid.

Cynigwyd Undeb Celtaidd fel dewis amgen i Brexit.

Yn 2016, awgrymodd Nicola Sturgeon, Prif Weinidog yr Alban ar y pryd goridor Celtaidd o fusnes rhwng yr Alban, Gogledd Iwerddon a Gweriniaeth Iwerddon.

Yn mis Ionawr 2019, awgrymodd arweinydd Plaid Cymru y pryd, Adam Price y gallai'r gwledydd Celtaidd ffurfio Banc Datblygu Celtaidd yn ogystal a rhyw fath o undeb gwleidyddol Celtaidd. Yn 2020, awgrymodd greu Undeb Celtaidd eto ond rhwng Cymru a'r Alban y tro hwn.

Yn mis Hydref 2019 dywedodd Llywydd Sinn Féin, Mary Lou McDonald wrth gynhadledd Plaid Cymru ei bod hi'n "Amser i adeiladu diwylliant gwleidyddol pan-Geltaidd i drechu Torïaeth’".

Yn 2020, awgrymodd y newyddiadurwr Gina Tonic “Weriniaeth Geltaidd Unedig” gan gynnwys yr Alban, Cymru, Cernyw, Ynys Manaw, Llydaw ac Iwerddon Unedig.

Yn 2021 awgrymwyd Undeb Celtaidd a phosibilrwydd Undeb Gaelaidd yn cynnwys Yr Alban ac Iwerddon gan un newyddiadurwr.

Yn 2022, awgrymodd y newyddiadurwr Ifan Morgan Jones y gallai gwledydd Celtaidd o fewn y Deyrnas Unedig ffurfio "undeb o fewn undeb" er mwyn sicrhau dylanwad a hunan-ymreolaeth. Awgrymodd y gallai mwy o ymreolaeth neu annibyniaeth fel undeb ffurfiol neu fel cynghrair, gynnig rhyw fath o sicrwydd.

Ym mis Gorffennaf 2023, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru "Y Dreftadaeth Geltaidd - Cytundeb Cydweithio Cernyw-Cymru" yn canolbwyntio ar gydweithredu yn y meysydd canlynol;

* tai cynaliadwy
* cyflawni sero net
* economïau gwledig
* diwylliant ac iaith

Ym mis Awst 2023, cyfarfu arweinwyr gwleidyddol o Iwerddon, yr Alban, Cymru, Cernyw, Llydaw, Galisia ac Asturias yn y Fforwm Celtaidd cyntaf erioed. Roedd y meysydd a drafodwyd yn cynnwys "Erasmus Celtaidd", trafnidiaeth forwrol, pysgota ac ynni gwynt ar y môr ac ieithoedd brodorol. Ymysg ieithoedd brodorol y gwledydd hynny ceir Astwrieg, Llydaweg, Cernyweg, Galiseg, Gwyddeleg, Gaeleg, a Chymraeg.

## Gweler hefyd
* Y Gynghrair Geltaidd
* Y Gyngres Geltaidd

## Cyfeiriadau 
Categori:Y Celtiaid
Americana

Enw ar y pethau cofiadwy sydd yn nodweddiadol o ddiwylliant ac hanes Unol Daleithiau America yw **Americana**, gan gynnwys arteffactau, traddodiadau, arferion, a symbolau, yn enwedig y pethau sydd yn ennyn hiraeth am yr hen ddyddiau. Mae'n amrywio o ddiwylliant materol a phethau bob dydd i'r celfyddydau cain. Gall gynnwys:
* Hen bethau, cynnyrch, a ffasiynau'r oesoedd o'r blaen, megis dillad, offer, ceir tras, ac hysbysebion;
* Celf y werin, celf a chrefft, gweithiau llaw, celfyddydau tecstilau (er enghraifft, cwiltiau), crochenwaith, gwaith pren, a chreiriau'r cartref;
* Cerddoriaeth, yn enwedig cerddoriaeth werin ac hen gerddoriaeth boblogaidd megis y felan, jazz, canu gwlad, a roc a rôl;
* Llên gwerin, chwedlau lleol, ac hanes llafar;
* Symbolau ac eiconau, er enghraifft yr eryr moel, ffordd Route 66, Cerflun Rhyddid, a Phont Golden Gate;
* Coginiaeth, yn enwedig bwyd cysur, prydau traddodiadol, a danteithion rhanbarthol, megis teisen afalau, hambyrgyrs, cŵn poeth, cyw iâr wedi ei ffrio, a barbeciw;
* Gwyliau a dathliadau, yn enwedig Diwrnod Annibyniaeth a Diwrnod Diolgarwch ac agweddau Americanaidd ar y Nadolig a Nos Galan Gaeaf, ac adloniant cyhoeddus yn yr awyr agored megis tân gwyllt, paredau, a ffeiriau;
* Chwaraeon, yn enwedig "y Pedwar Mawr", sef pêl-fas, pêl-droed Americanaidd, pêl-fasged, ac hoci iâ; 
* Y sinema a'r cyfryngau torfol, yn enwedig "Oes Glasurol Hollywood" (oddeutu 1927–69), "Radio yr Oes o'r Blaen" (1920au–1950au), ac "Oes Aur y Teledu" (1947–60).

## Cyfeiriadau
Categori:Cysyniadau diwylliannol
Categori:Diwylliant gwerin yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes diwylliannol yr Unol Daleithiau
Categori:Pethau cofiadwy
Mary Lou McDonald

**Mary Lou McDonald** yw Llywydd Sinn Féin a Teachta Dála ar gyfer etholaeth Canol Dulyn.
## Bywyd Personol 
Mae Mary Lou yn briod â Martin ac mae ganddynt ddau o blant ifanc, Iseult a Gerard.

## Addysg a gyrfa cynnar 
Addysgwyd hi yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, Prifysgol Limerick a Phrifysgol Dinas Dulyn ac astudiodd Lenyddiaeth Saesneg, Astudiaethau Integreiddio Ewropeaidd a Rheoli Adnoddau Dynol. Cyn hynny bu’n gweithio fel ymgynghorydd i'r Canolfan Cynhyrchiant Gwyddelig, yn ymchwilydd i’r Sefydliad Materion Ewropeaidd ac yn hyfforddwr yn Uned Partneriaeth yr Ymddiriedolaeth Gwasanaethau Addysg a Hyfforddiant a noddir gan undebau llafur.

## Gyrfa wleidyddol 
Bu’n Aelod o Senedd Ewrop dros Ddulyn o 2004 i 2009 ac yn ystod ei chyfnod yn Senedd Ewrop roedd Mary Lou yn aelod o’r pwyllgor Cyflogaeth a Materion Cymdeithasol a’r pwyllgor Rhyddid Sifil.

Yn dilyn ei hethol i’r Dáil yn 2011 Mary Lou oedd Llefarydd Sinn Féin ar Wariant Cyhoeddus a Diwygio ac ar ei hail-etholiad yn 2016 Llefarydd Iwerddon Gyfan Sinn Féin dros Iechyd Meddwl ac Atal Hunanladdiad. 

Bu’n aelod o’r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus rhwng 2011 a 2017 gan ddwyn Gweinidogion ac uwch weision sifil i gyfrif. Mae hi hefyd wedi gwasanaethu ar Gyd-bwyllgorau’r Oireachtas ar gyfer Gwariant Cyhoeddus a Diwygio a Dyfodol Iechyd Meddwl.

Cyn dod yn Arweinydd Sinn Féin ym mis Chwefror 2018, roedd Mary Lou yn Ddirprwy Arweinydd y blaid.

Mae hi'n cynrychioli Canol Dulyn fel Teachta Dála ac yn Llywydd Sinn Féin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Marie Antoinette

Uchelwraig o dras Awstriaidd a brenhines olaf Ffrainc cyn y Chwyldro Ffrengig oedd **Marie Antoinette** (; Marie Antoinette Josèphe Jeanne; 2 Tachwedd 1755 – 16 Hydref 1793). Ganed hi yn archdduges, yn ferch ieuaf Ffransis I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig a'r Ymerodres Maria Theresa. Ym Mai 1770, yn 14 oed, daeth Marie yn *dauphine* Ffrainc drwy ei phriodas â Louis-Auguste, etifedd eglur y goron Ffrengig. Ar 10 Mai 1774, esgynnodd ei gŵr i'r orsedd, yn Louis XVI, a daeth Marie yn frenhines.

Wedi wyth mlynedd yn briod, dechreuodd Marie Antoinette esgor ar blant, gan wella'i safle yn y llys brenhinol. Fodd bynnag, daeth yn fwyfwy amhoblogaidd ymhlith y bobl, a fe'i cyhuddwyd gan y *libelles* o afradlondeb, anfoesoldeb, godineb, a chydymdeimlo â gelynion Ffrainc, yn enwedig Awstria. Pardduwyd ei henw ymhellach gan sgandal y gadwyn ddiemwnt ym 1784–85. Wedi cychwyn y Chwyldro Ffrengig ym 1789, fe'i gelwid yn *Madame Déficit*, a rhoddwyd arni'r bai am argyfwng ariannol Ffrainc oherwydd ei gwariant o bwrs y wlad a'i gwrthwynebiad i ddiwygiadau Turgot a Necker.

Wedi i'r llywodraeth arestio'r teulu brenhinol yn Hydref 1789 a'u cyfyngu i Balas Tuileries, dirywiodd safle'r frenhines yn llygad y bobl o ganlyniad i'w hymgais i ffoi i Varennes, a'r bwriad gan Louis i arwain gwrth-chwyldro, a'i chefnogaeth i'w nai, yr Ymerawdwr Ffransis II, yn Rhyfel y Glymblaid Gyntaf. Yn sgil cyrch ar y palas ar 10 Awst 1792, gorfodwyd i'r teulu brenhinol gymryd lloches yn y Cynulliad Deddfwriaethol, a chawsant eu carcharu yn Square du Temple ar 13 Awst. Diddymwyd y frenhiniaeth ar 21 Medi 1792, ac ar 21 Ionawr 1793 dienyddiwyd y cyn-frenin Louis XVI. Cychwynnodd achos llys Marie Antoinette ar 14 Hydref 1793, a fe'i cafwyd yn euog o uchel frad a'i dienyddiwyd â'r gilotîn yn Place de la Révolution ar 16 Hydref.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Awstria
Categori:Breninesau Ffrainc
Categori:Merched y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1755
Categori:Marwolaethau 1793
Categori:Pobl a aned yn Fienna
Categori:Pobl fu farw yn Ffrainc
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o frad
Categori:Pobl y Chwyldro Ffrengig
Categori:Tywysogesau Awstria
Americanwyr Eidalaidd

Y rhan o boblogaeth Unol Daleithiau America sydd yn disgyn o fewnfudwyr o'r Eidal yw **Americanwyr Eidalaidd** (,  neu *italo-americani*, ). Yn ôl y Gymdeithas Astudiaethau Eidalaidd-Americanaidd, maent yn cyfri am ryw 18&nbsp;miliwn o Americanwyr, cynnydd ers 16&nbsp;miliwn yn 2010, sydd yn cyfateb i 5.4&nbsp;y&nbsp;cant o boblogaeth yr Unol Daleithiau. Lleolir y niferoedd mwyaf o Americanwyr Eidalaidd yn yr ardaloedd metropolitanaidd yn nhaleithiau'r Gogledd-ddwyrain a'r Gorllewin Canol, gyda chymunedau sylweddol mewn dinsoedd a threfi eraill ar draws y wlad. Maent yn disgyn o'r rhyw 5.5&nbsp;miliwn o Eidalwyr a ymfudodd i'r Unol Daleithiau rhwng dechrau'r 19g a dechrau'r 21g.

Cynnyddodd mewnfudo o'r Eidal i'r Unol Daleithiau yn sylweddol yn niwedd y 19g, ac yn y 1880au croesodd dwywaith gymaint o Eidalwyr Gefnfor yr Iwerydd nag yn yr holl hanner can mlynedd cynt. Rhwng 1880 a 1914, ymfudodd uwch na 4&nbsp;mliwn o Eidalwyr i'r Unol Daleithiau. Ymsefydlodd y mwyafrif ohonynt yn ninasoedd ar hyd yr arfordir dwyreiniol, yn enwedig Efrog Newydd a Philadelphia. Ar y cychwyn, dynion ar ben eu hunain oeddynt a symudodd am waith, ac anfonasant daliadau yn ôl i'w teuluoedd yn y famwlad. Dychwelodd nifer o'r gweithwyr hyn yn ôl i'r Eidal. Ar droad y ganrif, daeth gwragedd a phlant hefyd ar y daith a ffynnai cymunedau Eidalaidd-Americanaidd yn y wlad newydd. Daeth mewnfudo ar raddfa eang i ben yn sydyn yn sgil cychwyn y Rhyfel Byd Cyntaf ym 1914, a gostyngodd y niferoedd blynyddol o fewnfudwyr Eidalaidd i'r miloedd (ac eithrio sbonc dros dro ym 1922). Cyfyngwyd ar fewnfudo o Dde Ewrop gan Ddeddfau Mewnfudo 1917 a 1924 a Deddf Cwota Frys 1921.

## Cyfeiriadau 

Eidalaidd
Eidalaidd
Categori:Pobl o dras Eidalaidd
Surni

Un o'r pum prif flas a ganfyddir gan y dafod ddynol yw **surni** a nodweddir gan flas siarp neu egr, sy'n deillio o bresenoldeb sylweddau asidaidd mewn bwydydd a diodydd. Bydd surni'n aml yn peri crychu'r geg neu deimlad o dynnu'r dŵr o'r dannedd. Y prif flasau eraill yw melyster, chwerwder, blas hallt, a blas sawrus.

Mae bwydydd sur cyffredin yn cynnwys ffrwythau sitrws (lemwn, leim, oren, grawnffrwyth), finegr, iogwrt, ambell fath o aeron (er enghraifft mafon cochion), a bwydydd eplesedig megis picls a surdoes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Blas
Glanmor Griffiths

Gweinyddwr ym myd rygbi oedd **Glanmor Griffiths** (21 Rhagfyr 1939 – 26 Medi 2023). Yn ei dro bu'n drysorydd, cadeirydd a llywydd Undeb Rygbi Cymru dros gyfnod o 22 mlynedd. Yn yr 1990au arweiniodd y gwaith o godi Stadiwm y Mileniwm, a hynny mewn pryd i gynnal Cwpan Rygbi'r Byd yn 1999.

## Bywgraffiad
Ganwyd Glanmor ym Mhen-y-bont ar Ogwr y trydydd o saith plentyn, a roedd ei deulu yn byw i ddechrau yn Melin Ifan Ddu. Aeth i Ysgol Ramadeg Ogwr ond gadawodd yn 16 mlwydd oed i ymuno a Banc y Midland. Aeth ei yrfa fancio ag ef i Paddock Wood (Caint), Tonypandy, Llandochau, Pen-y-bont ar Ogwr ac yna Ascot pan oedd yn gweithio yn Llundain. Wedi cyfarfod ei ddarpar-wraig Mair, mewn dawns ym Mhorthawl, priododd y cwpl yn 1964.

Pan gafodd ei wraig ganser y fron yn yr 1980au cynnar, dychwelodd y teulu i dde Cymru, a daeth Glanmor yn reolwr banc yng Nghaerdydd ac yna Cyfarwyddwr Corfforaethol (Cymru) Banc y Midland. Yn 50 mlwydd oed ymddeolodd yn gynnar ac yn 1985 rhoddodd ei holl sylw at rygbi Cymreig pan ddaeth yn drysorydd Undeb Rygbi Cymru gan ddilyn Ken Harris.

Llwyddodd Glanmor i drefnu contract adeiladu'r stadiwm newydd gyda chwmni John Laing plc am phris penodol ac uchafswm o £130m. Aeth cwmni Laing i ddyledion yn ddiweddarach oherwydd eu bod wedi tan-brisio y prosiect.

Dilynodd Vernon Pugh fel Cadeirydd URC gan ddal y swydd rhwng 1996 a 2003, ac roedd hefyd yn gadeirydd Millennium Stadium plc hyd at 2003. Cynrychiolodd URC ar y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol, pwyllgorau y Pum Gwlad a Pedwar Undeb Cartref ac roedd yn aelod o fwrdd Rugby World Cup Ltd.

Roedd yn ymddiriedolwr Ymddiriedolaeth Elusennol Rygbi Cymru rhwng 1985 a 2003. Daeth yn 48fed llywydd URC rhwng Mai a Hydref 2007 yn dilyn marwolaeth Keith Rowlands.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Mair a cawsant pedwar o blant - Stephen, Kathryn, Susan a Judith.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Bancwyr o Gymru
Categori:Rygbi'r undeb yng Nghymru
Magiad

Un o'r offeiriadaeth yn Zoroastriaeth a chrefyddau hynafol eraill Persia yw **magiad** (Perseg: مغ *magh*). 

Yn ôl Herodotus, un o chwe llwyth y Mediaid oedd y "Magoi". Ar y cychwyn buont yn gyfrifol am holl ddefodau'r Mediaid, beth bynnag yr arfer neu gwlt lleol. Mae'n debyg iddynt ddatblygu felly fel dosbarth offeiriadol etifeddol. Sefydlwyd y ffydd Zoroastriaidd gan y Proffwyd Zarathustra yn yr 2il fileniwn&nbsp;CC, ac wrth iddi ymledu ar draws llwyfandir Iran daeth yn rhan o draddodiadau crefyddol Ymerodraeth Persia dan gyfarwyddiaeth y magiaid. Dan drefn Zarathustra, bu dau fath o offeiriad: y *zaotar* sy'n gweinyddu, a'r *manthran* sy'n cyfansoddi mantrâu sanctaidd. Yn ystod cyfnod yr Achaemeniaid, daeth Babilon yn ganolfan i'r magiaid, ac yno mae'n debyg iddynt ymwneud â dewiniaeth a sêr-ddewiniaeth. Yn ddiweddarach, rhoddwyd yr enw *mobed* ar offeiriad gweinyddol, a chanddo'r hawl i hyfforddi offeiriaid eraill. Wedi cwymp yr Ymerodraeth Sasanaidd yn y 7g&nbsp;OC, a gorchfygiad Persia gan yr Arabiaid, mabwysiadodd yr uchel offeiriad y teitl *hudnan pesobay* ("arweinydd y ffyddlon"), yn debyg i'r arfer Fwslimaidd.

Yn yr oes fodern, rhennir yr offeiriadaeth Zoroastriaidd yn dri math o glerigwr: y *mobed*, yr *ervad*, a'r *dastur*. Mae gan yr *ervad* hawl i berfformio is-ddefodau'r ffydd. Uchel offeiriad ydy'r *dastur*, a gysylltir fel arfer ag un o'r temlau mawr, a chanddo griw o'r *mobed* yn ei gynorthwyo. Swyddogaethau litwrgïaidd sydd gan y *mobed* a'r *ervad*, heb fawr o waith bugeiliol na dysgu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Offeiriaid
Categori:Zoroastriaeth
Sianti

Cân waith a genid yn wreiddiol gan forwyr yn Oes yr Hwylio yw **sianti**, **cân fôr**, neu **gân morwr**. Nodweddir ffurf y sianti gan unawd a chytgan am yn ail, yr unawd a genir gan y siantïwr (a ddewisid am ei allu morwrol yn hytrach na'i ddawn gerddorol) a'r gytgan gan aelodau eraill y criw. Byddai rhythm y gân yn cynorthwyo wrth wneud y gwaith ar y llong, fel rheol tynnu rhaff, gyda'i gilydd. Dan arweiniad llafarganu'r siantïwr, a safai ar flaen y rhaff, byddai'r morwyr yn ateb ac yn halio ar y cyd ar le penodol yn y gân. Tynnodd y tonau'n aml ar faledi, caneuon gwerin, ac alawon poblogaidd eraill. Cenid ar gyflymder a oedd yn addas i'r gwaith wrth law, a gallai'r siantïwr cyfansoddi'r dôn a'r geiriau ar y pryd er mwyn estyn hyd y sianti i gyflawni'r dasg.

Tardda'r enw sianti, trwy'r ffurfiau Saesneg *shanty*, *chantey* a *chanty*, o'r Ffrangeg *chanter*, sef "canu".

## Siantis yn Gymraeg 
Cyfansoddwyd a chyfieithwyd llawer o siantis Cymraeg gan John Glyn Davies, megis y rhai sy'n ymwneud â Fflat Huw Puw.

## Dolenni
* Sea Shanties with Gwilym Bowen Rhys / Shantis Môr gyda Gwilym Bowen Rhys caneuon a sgwrs gan Gwilym Bowen Rhys ar sianel Youtube Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru, 2021
* Shanti Gymraeg / Welsh Sea Shanty *Oceans Apart* ar Youtube

## Cyfeiriadau 

Categori:Caneuon gwaith
Categori:Cerddoriaeth werin
Categori:Cerddoriaeth y môr
Talaith Granada

Talaith (*provincia*) yn ne Sbaen, yng nghymuned ymreolaethol Andalucía, yw **Talaith Granada**. Mae'n ffinio â Môr y Canoldir i'r de a thaleithiau Málaga i'r gorllewin, Córdoba, Jaén ac Albacete i'r gogledd, a Murcia ac Almeria i'r dwyrain. Granada yw ei phrifddinas.

bawd|300px|canol|Talaith Granada yn Sbaen

Mae ganddi arwynebedd o 12,647 km². Mae'n cynnwys 170 o fwrdeistrefi (*municipios*).

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y dalaith boblogaeth o 925,046.

## Cyfeiriadau

Granada
Hidalgo

Teitl Sbaenaidd hanesyddol yw **hidalgo** (ffurf luosog: hidalgos) a gyfeiriodd yn yr Uchel Oesoedd Canol at bendefig etifeddol, ac yn yr Oesoedd Canol Diweddar a'r cyfnod modern cynnar at farchog neu un o'r bonedd.

Ymddangosodd yr enw Hen Sbaeneg *fidalgus*, neu *hidalgo* yn Gastileg, yn gyntaf yn y 12g, a dywed taw cywasgair ydyw o *hijo de algo* ("mab rhywbeth"). Geirdarddiad posib arall yw'r Lladin *filius* (mab) a *legis* (cyfraith). Fe'i defnyddiwyd i ddisgrifio'r holl uchelwyr, ond yn enwedig y mân-bendefigion, i wahaniaethu rhwng y rheiny, y meistri cyfoethog (*ricos hombres*), a'r marchogion gwrêng (*caballeros villanos*). Fel arfer, uchelwyr etifeddol o rengoedd is y bendefigaeth oedd yr hidalgos, yn berchen ar rywfaint o dir ac yn gwasanaethu yn y fyddin. Er iddynt etifeddu eu teitlau, nid oedd eu heiddo a'u cyfoeth teuluol cymaint â'r dugiaid, ardalyddion, ac ieirll ac roedd eu safle ariannol felly yn llai sicr. Buont yn ddibynnol ar renti o'u hystadau, a swyddi milwrol a llywodraethol, ond derbyniasant hefyd ragorfreintiau.

Erbyn y 15g, mae'n debyg cyfyngwyd yr enw i gynnwys mân-uchelwyr o dras Gristnogol yn unig, ac nid cyn-Fwslimiaid na chyn-Iddewon yn Sbaen. Fodd bynnag, dirywiodd sefyllfa ariannol nifer o'r hidalgos, a chymerai'r enw ystyr lacach, i ddisgrifio marchogion a gwŷr bonheddig yn gyffredin. Erbyn y 18g, nid oedd unrhyw freintiau yn gysylltiedig â'r hidalgos. Mae'r hidalgo tlawd neu ddieiddo yn gymeriad mewn sawl gwaith yn llenyddiaeth Sbaeneg, gan gynnwys y nofelau picarésg *Lazarillo de Tormes* a *Don Quixote*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau ac ymadroddion Sbaeneg
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Sbaen
Categori:Pendefigion Sbaen
Categori:Teitlau bonheddig
Hidalgo (gwahaniaethu)

Teitl Sbaenaidd yw **hidalgo**. Gall hefyd gyfeirio at:

## Lleoedd 
* Hidalgo (talaith), talaith ym Mecsico
* Hidalgo, Illinois
* Hidalgo, Texas
* Hidalgo County, Texas
* Hidalgo County, Mecsico Newydd

## Pobl 
* Anne Hidalgo, gwleidydd Sbaenaidd-Ffrengig
* Banessa Falcón Hidalgo, pysgodegydd a botanegydd o Giwba
* Bartolomé Hidalgo, bardd o Wrwgwái
* Matilde Hidalgo, meddyg a bardd o Ecwador
* Miguel Hidalgo y Costilla, offeiriad a chwyldroadwr o Fecsico

## Ffilmiau 
* *Hidalgo* (ffilm), ffilm Americanaidd o 2004
* *Hidalgo: La historia jamás contada*, ffilm Fecsicanaidd o 2010
----
Wartski

Mae **Wartski** yn gwmni teuluol ym Mhrydain sy'n gwerthu hynafolion ac yn arbenigo mewn gweithiau celf Rwsiaidd, yn enwedig y rhai gan Carl Fabergé, gemwaith cain ac arian. Sefydlwyd y busnes ym Mangor yn 1865, ond mae'r busnes wedi'i leoli yn 60 St James's Street, Llundain bellach.

## Hanes 
chwith|bawd| Siop gyntaf Morris Wartski ar y Stryd Fawr, Bangor
chwith|bawd| Caeau Wartski ym Mangor
chwith|bawd| Safle siop Wartski ym Mangor, siop Debenhams erbyn 2006
Sefydlwyd y cwmni ym Mangor yn 1865 gan Morris Wartski, mewnfudwr Iddewig o dref Turek yng nghanolbarth Gwlad Pwyl. Sefydlodd Wartski fusnes gemwaith ar Stryd Fawr Bangor i ddechrau ac yna siop ddillad. Aeth ei fab, Isidore, ymlaen i ddatblygu'r busnes dillad a chreu siop fawr, ffasiynol. Datblygodd hefyd y Castle Inn ar y Stryd Fawr ym Mangor, i fod yn Westy'r Castell. Roedd yn faer poblogaidd ar y ddinas ac yn noddwr chwaraeon ac elusennau lleol. Cymynroddwyd Wartski Fields i ddinas a phobl Bangor gan ei weddw, Winifred Marie, er cof am Isidore Wartski.

Aeth un arall o feibion Morris ymlaen i ddatblygu rhan gemwaith y busnes. Aeth dau fab Morris Wartski, Harry a Charles, i mewn i’r busnes ond pan anafwyd Charles mewn damwain seiclo, symudwyd y busnes yn 1907 i Landudno er mwyn ei iechyd. Ardalydd Môn oedd y cwsmer gorau a chyflogwyd David Lloyd George fel cyfreithiwr y cwmni. Wedi i Charles farw yn 1914, roedd Harry yn rhedeg y busnes gyda'i dad Morris a'i ddau frawd-yng-nghyfraith SM Benjamin ac Emanuel Snowman .

Wedi marwolaeth Morris Wartski a Benjamin, ymunodd ei fab, Charles Wartski, a nai iddo, Cecil Manson, â Harry yn y busnes yn Llandudno. Agorwyd ail sefydliad gemwaith a hen bethau ar Stryd Mostyn, Llandudno. Roedd Harry Wartski mor hoff o Landudno fel pan agorodd y cwmni gangen yn New Bond Street Llundain ym 1911, rhoddwyd yr enw "Wartski of Llandudno" arno.
bawd| Wartski ar 14 Grafton Street, Llundain (2011)

## Cyfeiriadau 
Categori:Bangor
Categori:Hen bethau
Categori:Llandudno
Categori:Iddewon ac Iddewiaeth yng Nghymru
Tomos a'i Ffrindiau: Pob Injan Ewch

Rhaglen deledu wedi ei animeiddio ar gyfer plant bach yw '''''Tomos a'i Ffrindiau: Pob Injan Ewch'''* (Teitl gwreiddiol Saesneg: *Thomas & Friends: All Engines Go'').

## Cymeriadau 
* Tomos y Tanc
* Persi
* Nia
* Clarabel
* Cana
* Disl
* Carli
* Annie
* Sandi
* Gordon
* James
* Cranci
* Y Rheolwr Tew
* Kenji
* Morgan
* Sgiff

## Ffilm 
* Tomos a'i Ffrindiau: Ras Cwpan Sodor (2021)
* Thomas & Friends: The Mystery of Lookout Mountain (2022)

## Dolenni Allanol 
*  Gwefan swyddogol 
* 

Categori:Tomos a'i Ffrindiau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2021
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Pam Fod Eira'n Wyn

Cân Gymraeg gan Dafydd Iwan (ganed 1943) yw "'''Pam Fod Eira'n Wyn'''".

## Cynnwys 
Yn y gân hon mae Dafydd Iwan yn ceisio esbonio ei rwystredigaeth fod yn rhaid i Gymro frwydro am ei hawliau sylfaenol, hawliau mae pobl mewn gwledydd eraill yn eu cymryd yn ganiataol.

## Dylanwad ieithyddol 
Yn draddodiadol, ystyrir "Pam mae..." yn gywir a "Pam fod..." yn anghywir, ond wrth i ddefnydd "Pam fod..." ddod yn fwy cyffredin, mae rhai wedi awgrymu bod y gân yn rhannol gyfrifol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Youtube

Categori:Caneuon yr 20fed ganrif
Categori:Caneuon Cymraeg o Gymru
Categori:Caneuon gwladgarol o Gymru
Categori:Dafydd Iwan
Francesco Algarotti

Athronydd, llenor yn yr ieithoedd Ffrangeg ac Eidaleg, a chasglwr celf Eidalaidd oedd **Francesco Algarotti** (11 Rhagfyr 1712 – 3 Mai 1764) sydd yn nodedig fel un o bolymathiaid hyddyscaf yr Oleuedigaeth. Ysgrifennai draethodau am ffiseg, pensaernïaeth, ac opera yn ogystal â beirniadaeth celf a barddoniaeth. Efe oedd prif ladmerydd Newtoniaeth yng nghanol y 18g.

Ganed ef yn Fenis, Gweriniaeth Fenis, yn fab i farsiandïwr cefnog. Astudiodd fathemateg ac athroniaeth ym Mhrifysgol Bologna cyn teithio ar draws Ewrop, i Rufain, Paris, Llundain, a St Petersburg. Ym Mharis yn enwedig enillodd enw fel bonheddwr golygus, gwybodus ac ymddiddangar, a daeth yn gyfarwydd â chylchoedd dysgedig y ddinas a deallusion megis Pierre-Louis Moreau de Maupertuis a Voltaire. Ymddiddorai mewn ffiseg glasurol a gwaith y gwyddonydd Isaac Newton, ac ym 1737 ysgrifennodd esboniad poblogaidd o opteg Newtonaidd, *Il Newtonianismo per le dame*.

Ar argymhelliad Voltaire, galwyd Algarotti i Ferlin gan Ffredrig II, brenin Prwsia, ac yno gwasanaethodd yn siambrlen y llys am naw mlynedd. Ym 1740, ar orchymyn y Brenin Ffredrig, fe'i dyrchafwyd yn gownt, teitl etifeddol. Wedi iddo adael Prwsia ym 1742, bu Algarotti a Ffredrig yn gohebu â'i gilydd yn fynych. Treuliodd y cyfnod o 1742 i 1747 yn Sachsen, yn ysgrifennu traethodau ar gyfer arddangosfeydd celf a nosau cyntaf operâu. Wedi ei farwolaeth cyhoeddwyd casgliad o'i lythyrau o'i daith i Rwsia ym 1738–39 dan yr enw *Viaggi di Russia* (1769).

## Llyfryddiaeth 
* *Il Newtonianismo per le dame ovvero dialoghi sopra la luce e i colori* (1737).
* *Il congresso di Citera* (1745).
* *Viaggi di Russia* (1769).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1712
Categori:Marwolaethau 1764
Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Athronwyr yr Oleuedigaeth
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Beirniaid celf o'r Eidal
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bologna
Categori:Pobl a aned yn Fenis
Categori:Pobl o Weriniaeth Fenis
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Eidaleg o'r Eidal
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrangeg o'r Eidal
Uchel Ddugiaeth Toscana

Gwladwriaeth yng nghanolbarth yr Eidal oedd **Uchel Ddugiaeth Toscana** (, ) a fodolai o 1569 i 1860, ac eithrio'r cyfnod 1801–15 yn ystod Rhyfeloedd Napoleon. Roedd ei thiriogaeth yn cyfateb i raddau helaeth â rhanbarth Toscana heddiw. Fflorens oedd prifddinas yr uchel ddugiaeth trwy gydol ei hoes.

Rhagflaenydd yr uchel ddugiaeth oedd Dugiaeth Fflorens, a ehangodd ei thiriogaeth dan arweiniad y Dug Cosimo I de' Medici. Dyrchafwyd Cosimo yn Uchel Ddug Toscana gan y Pab Pïws V ym 1569, a byddai teulu'r Medici yn teyrnasu ar Toscana nes dechrau'r 18g.

Yr olaf o frenhinllin y Medici oedd Gian Gastone, a fu farw heb etifedd ym 1737. Yn ôl Cytundeb Fienna (1738), bu'n rhaid i Ffransis Steffan o Dŷ Hapsbwrg-Lorraine ildio Dugiaeth Lorraine i Stanisław Leszczyński, wedi i'r hwnnw golli ei goron yn Rhyfel Olyniaeth Gwlad Pwyl (1733−35). Derbyniodd Toscana yn iawndal, ac felly olynwyd Gian Gastone gan yr Uchel Ddug Ffransis Steffan, neu Francesco Stefano yn Eidaleg. Trwy reolaeth Ffransis, a ddaeth hefyd yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig ym 1745, daeth Toscana yn rhan o'r Ymerodraeth Hapsbwrgaidd.

Yn sgil buddugoliaeth Napoleon Bonaparte yn erbyn y Glymblaid yn ystod Rhyfeloedd Chwyldroadol Ffrainc, daeth gogledd a chanolbarth yr Eidal dan dra-arglwyddiaeth y Ffrancod. O ganlyniad i Gytundeb Aranjuez (1801), a arwyddwyd gan Ffrainc a Sbaen, diddymwyd Uchel Ddugiaeth Toscana a sefydlwyd Teyrnas Etruria, un o wladwriaethau dibynnol Ffrainc, yn ei lle. Diddymwyd yr honno yn ei thro ym 1807, a daeth Toscana yn rhan o Ymerodraeth Ffrainc. Wedi cwymp Napoleon, adferwyd Uchel Ddugiaeth Toscana gan Gyngres Fienna ym 1815, gyda Thŷ Hapsbwrg-Lorraine unwaith eto yn teyrnasu.

Yn haf 1859, wedi Ail Ryfel Annibyniaeth yr Eidal, meddianwyd y rhan fwyaf o diriogaeth yr uchel ddugiaeth gan fyddin Vittorio Emanuele II, Brenin Sardinia, a diorseddwyd yr Hapsbwrgiaid yn Toscana. Yn Rhagfyr, unodd â dugiaethau Modena a Reggio a Parma a Piacenza i ffurfio Taleithiau Unedig Canolbarth yr Eidal. Meddianwyd yr undeb hwnnw gan Sardinia ym Mawrth 1860, a chynhaliwyd refferendwm i gyfeddiannu'r diriogaeth yn ffurfiol i Deyrnas yr Eidal fel rhan o'r *Risorgimento*.

## Cyfeiriadau

Categori:16eg ganrif yn yr Eidal
Categori:17eg ganrif yn yr Eidal
Categori:18fed ganrif yn yr Eidal
Categori:19eg ganrif yn yr Eidal
Toscana
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1569
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1801
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1815
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1860
Categori:Hanes gwleidyddol yr Eidal
Categori:Hanes Toscana