Màiri Mhòr nan Òran

thumb|250px|Y garreg fedd a osodwyd ar fedd Mary gan Charles Fraser Mac-In-Toisich
Ganed **Máiri Mòr nan Òran** (1821–1898), neu **Máiri McPherson**, neu **Máiri Nighean Iain Bháin**, yn Sgeabost ar yr An t-Eilean Sgitheanach (Ynys Skye), yn yr Alban. Treuliodd ei phlentyndod yn yr An t-Eilean Sgitheanach ac yn 1848 priododd ag Isaac McPherson, crydd o Inverness, ac aeth i fyw gydag ef i'r dref honno. Bu iddynt chwech o blant. Yn 1871 bu farw Isaac ac aeth Mary i weithio fel nyrs.

Yn ystod y gwaith hwn, yn ôl ei barddoniaeth, y cyhuddwyd Mary o ddwyn dillad gwraig oedd newydd farw ac fe'i hanfonwyd i garchar am fwy na mis. Cadarnhawyd yn ddiweddarach bod Mary yn ddieuog ond ni wellodd o'r cywilydd am amser hir a chafodd ei symud i farddoni am y drosedd a gyflawnwyd yn ei herbyn a llawer o bynciau eraill. Ar adeg ei phrawf fe'i cefnogwyd gan John Murdoch, newyddiadurwr ymgyrchu a sylfaenydd papur *The Highlander*. Dywedir hefyd i Charles Fraser-Mackintosh, cyfreithiwr a gwleidydd o Inverness, weithredu ar ei rhan, ond nid yw'n glir ym mha rinwedd. Dyma gychwyn cyfeillgarwch rhwng y bardd a’r gwleidydd a barhaodd am weddill ei hoes. Mae ei phrofiad gyda'r gyfraith a'r teimlad roedd yn ei gyffroi wedi'i gofnodi yn *Tha mi sgìth de luchd na Beurla* ("rwy wedi blino ar y siaradwyr Saesneg"). Dywedodd fod y darostyngiad ("tàmailt") a ddioddefodd wedi dod â'i hawen yn fyw.  Cadwodd ei chaneuon a'i cherddi er cof amdani nes i eraill eu hysgrifennu i'w cyhoeddi. Roedd hi'n cyfeirio ati'i hun yn aml fel Mairi Nighean Iain Bhàin (Mary, merch John deg [gwallt golau]), yr enw y byddai'n cael ei hadnabod wrth yr Skye o'i phlentyndod.

Gadawodd Mary dref Inverness yn fuan wedi hyn a mynd i fyw i Glasgow. Yno hyfforddodd yn ffurfiol fel nyrs a bydwraig, ymddengys iddi ddysgu darllen ac ysgrifennu Saesneg yno. Daeth yn enwog ymhlith yr Glasgow Highlanders oherwydd y ffordd yr arferai fynychu ceilidhs a digwyddiadau mawr Ucheldirol eraill y ddinas. Cyfansoddodd nifer o ganeuon enwog am y cynulliadau hyn, gan gynnwys *Camanachd Glasgow* a *Deaux-slâinte Gàidheil Grianaig*.

Yn 1876 symudodd i Greenock i weithio ond dychwelodd yn aml i Glasgow ar gyfer ceilidhs a chynulliadau eraill o bobl Skye. Roedd gan Glasgow a Greenock gymunedau Gaeleg sylweddol eu hiaith ar y pryd. Credir ei bod yn fwy na thebyg yn canu mewn llawer o'r cèilïau hyn gan fod tystiolaeth ei bod yn gwneud hynny'n aml ar ôl iddi ymddeol i Skye yn 1882. Erbyn hyn roedd wedi ennill enw da am ei chaneuon a'i hyrwyddiad o'r crofftwyr yn y cynhesrwydd cynyddol. dadl dros hawliau tir. Canodd yn y Mòd Genedlaethol cyntaf erioed yn Oban yn 1892 ond ni enillodd fedal.

## Caneuon
Mae llawer o ganeuon Mary yn sôn am harddwch yr Ynys Skye a’r newidiadau oedd wedi dod i’r lle. Mae llawer o'r rhain yn dal i gael eu canu, megis 'Pan oeddwn i'n ifanc', 'Eilean a Ceò' a 'Sorayh le Eilean a Ceò'. Roedd hi'n arfer dychwelyd adref yn aml tra roedd hi'n byw yn y de ac yn y diwedd aeth yn ôl i fyw, yn gyntaf yn Òs ac yna yn Sgeabost. Bu'n ymwneud yn fawr â'r Struggle for the Land ac roedd hi'n arfer mynychu cyfarfodydd o'r crofftwyr a gwneud a recordio caneuon ysgogol iddynt. Ymhlith y rhain mae 'Cyfarfod Croatwyr', 'Brosnachad nan Gàidheal' ac 'Oran Beinn Lì'.

Bu farw Mary yn Port Rìgh ond mae wedi ei chladdu wrth ymyl ei gŵr yn Inverness.

## Arwyddocâd ei gwaith 
Yn ystod yr Highland Land League, roedd canu yn fodd allweddol o ledaenu gwybodaeth i gymunedau Gaeleg lleol yn Skye, llawer ohonynt heb fod yn llythrennog yn yr Aeleg. Ymhellach mae ei barddoniaeth bellach yn darparu corff sylweddol o dystiolaeth am wrthryfelwyr y crofftwyr.

## Llyfryddiaeth 
* Gaelic Songs and Poems, by Mary MacPherson, 1891.

## Dolenni allanol
*Màiri Mhór nan Òran  gan Sorley MacLean 
*Màiri Mhòr nan Oran  gan y Saltire Society
*Màiri Mhòr Nan Òran ar raglen blant Gaeleg CBeebies Alba ar BBC Alba
*Scotland's Missing Histories 2 - Màiri Mhòr nan Òran rhaglen ar Youtube

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Marwolaethau 1898
Categori:Gwledydd Celtaidd
Categori:Barddoniaeth yr Alban
Categori:Gaeleg yr Alban