open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhys Iorwerth

Bardd a phrifardd ydy **Rhys Iorwerth** (ganwyd 1 Ebrill 1983). Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011 a'r Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llŷn ac Eifionydd 2023.  Mae'n byw ac yn gweithio yng Nghaernarfon.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd ym Mangor a chafodd ei fagu yng Nghaernarfon a mynychodd Ysgol Syr Hugh Owen.

Wedi gorffen yn yr ysgol symudodd i Gaerdydd gyda'r bwriad o astudio'r Gyfraith a Gwleidyddiaeth ym Mhrifysgol Caerdydd. Newidiodd drywydd gan astudio yn Adran Gymraeg y Brifysgol lle graddiodd gyda BA yn 2004 ac yna derbyniodd ei MA yn 2005. Yn dilyn hynny bu'n gweithio am gyfnod i'r gwasanaeth ymchwil yn y Cynulliad Cenedlaethol.

Yn ddiweddarach symudodd yn ôl i Gaernarfon gan weithio fel cyfieithydd llawrydd.

## Llyfryddiaeth 
* *Un Stribedyn Bach* (Barddoniaeth - Carreg Gwalch 2014)
* *Abermandraw* (Nofel - Gomer 2017)
*''Carthen Denau: Cerddi'r Lle Celf 2019'' (Cyhoeddiadau'r Stamp 2019)
**Cawod Lwch* (Barddoniaeth - Carreg Gwalch 2021)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Pobl o Gaernarfon
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen
Categori:Prifeirdd
Coladu

**Coladu** yw'r broses o osod unedau o wybodaeth destunol mewn trefn safonol. Er enghraifft trefnu rhifau yn ôl eu gwerth neu drefnu geiriau yn ôl yr wyddor. Yn gyffredinol y mae gan bob iaith ei threfn benodol.

## Unicode 
Mae Unicode yn safon gyfrifiadurol rhyngwladol ar gyfer amgodi, cynrychioli a thrafod testunau yn y rhan fwyaf o systemau ysgrifennu'r byd.
Mae'n diffinio trefn goladu ddiofyn sy'n annibynnol o unrhyw iaith benodol trwy'r Tabl Elfennau Coladu Unicode Diofyn ( DUCET ) ac Algorithm Coladu Unicode ( UCA ).
Mae'r drefn goladu benodol ar gyfer ieithoedd unigol yn cael ei diffinio fel rhan o'r Storfa Ddata Iaith Gyffredin ( CLDR )

### Ieithoedd Cyfrifiadurol 
Enghreifftiau o goladu gyda ieithoedd rhaglennu gwahanol

**Perl**

```perl
my $coladydd = Unicode::Collate::Locale->new( locale=>'cy' );
my @anhrefnedig = qw(llaw mân man lori pin chi phin ci);
my @trefnedig = $coladydd->sort( @anhrefnedig);
print join( "\n", @trefnedig );
```

**Allbwn**:cichilorillawmanmânpinphin

## Dolennau allanol
*Algorithm Coladu Unicode : Safon Dechnegol Unicode #10
*Siartiau Coladu 
*Storfa Ddata Iaith Gyffredinol
*Crynodeb o Ddata Locale ar gyfer y Gymraeg

Categori:Ystadegaeth
Categori:Dosraniadau
Categori:Llyfrgellyddiaeth
Ysgol Talacharn

Ysgol gynradd wirfoddol reoledig yn Nhalacharn, Sir Gaerfyrddin, ydy **Ysgol Talacharn**, sy'n darparu addysg Gristnogol ar gyfer plant rhwng 3 ac 11 oed.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Talacharn
Talacharn
Athens, Georgia

Dinas yn nhalaith Georgia, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol, ac yn rhannu'r un ffiniau a Clarke County, yw **Athens**. Cofnodir fod 115,452 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1806.

## Pobl o Athens 
* Kim Basinger (1953-), actores
* Jeff Daniels (1955-), actor

## Gefeilldrefi Athens 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Athens 


Categori:Dinasoedd Clarke County, Georgia
Macon, Georgia

Dinas yn nhalaith Georgia, Unol Daleithiau America yw **Macon** roedd yn arfer ymestyn dros ddwy Sir: Bibb County  a Jones County. Cofnodir fod 91,351 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1823.

Mewn refferendwm yn 2012, cymeradwyodd pleidleiswyr gydgrynhoad llywodraethau Dinas Macon a Bibb County, a daeth Macon yn bedwaredd ddinas fwyaf Georgia (ychydig ar ôl Columbus). Unodd y ddwy lywodraeth yn swyddogol ar 1 Ionawr, 2014.

## Gefeilldrefi Macon 
## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol
* Gwefan Dinas Macon

Categori:Dinasoedd Bibb County, Georgia
Locale

Yng nghyd-destun meddalwedd mae *locale* yn set o baramedrau sy'n diffinio iaith a gwlad neu leoliad y defnyddiwr yn ogystal ag unrhyw ffactorau eraill sy'n dylanwadu ar gyflwyniad gwybodaeth.

Fel arfer mae dynodwr locale yn cynnwys o leiaf dynodwr iaith a dynodwr rhanbarth. Mae **cy_GB** yn nodweddiadol ar gyfer y Gymraeg yng ngwledydd Prydain.

Mae'n gallu dylanwadu ar y drefn coladu, fformatau dyddiad ac amser, confensiynau arian a rhif, iaith enwau llefydd, misoedd ac yn y blaen. Mae'r Storfa Ddata Iaith Gyffredin ( CLDR ) yn rhan o Unicode ac mae'n cadw gwybodaeth *locale* ar gyfer y rhan fwyaf o ieithoedd a rhanbarthau.

### Ieithoedd Cyfrifiadurol 
Enghreifftiau o'r defnydd o **locale** gyda ieithoedd rhaglennu gwahanol

**Perl**

```perl
my $dyddiad = DateTime->new( year=>2012, month=>6, day=>15, locale=>'cy', );
print $dyddiad->date();
print $dyddiad->month_name();
print $dyddiad->day_name();
print $dyddiad->quarter_name();
```

**Allbwn**:2012-06-15MehefinDydd Gwener2il chwarter

```perl
my $l=Locales->new(q(cy));
for my $code (qw(ar cy eg fr gb gr pl us)) { 
    print $code,' => ',$l->get_territory_from_code($code);
}
```

**Allbwn**:
ar => Yr Ariannin
cy => Cyprus
eg => Yr Aifft
fr => Ffrainc
gb => Prydain Fawr
gr => Gwlad Groeg
pl => Gwlad Pwyl
us => Yr Unol Daleithiau

## Dolennau allanol
*Storfa Ddata Iaith Gyffredinol
*Crynodeb o Ddata Locale ar gyfer y Gymraeg

Categori:Cyfrifiadureg
Yitzhak Shamir

Prif Weinidog Israel (1983–84 a 1986–92) oedd **Yitzhak Shamir** (ganwyd **Icchak Jaziernicki**; 15 Hydref 1915 – 30 Mehefin 2012).

Fe'i ganwyd yn Ruzhany, Belarws.  Bu farw ei fam a'i ddwy chwaer yn yr Holocost.  Priododd Shulamit Shamir (m. 2011) ym 1944.

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Gwleidyddion o Israel
Categori:Marwolaethau 2012
Augusta, Georgia

Dinas yn nhalaith Georgia, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Richmond County, yw **Augusta**. Cofnodir fod 195,844 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1736.

## Pobl o Augusta 
* James Brown (1933-2006), canwr
* Hulk Hogan (1953-), ymgodymwr, actor, personoliaeth deledu, a chanwr
* Laurence Fishburne (1961-) actor

## Gefeilldrefi Augusta 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Augusta


Categori:Dinasoedd Richmond County, Georgia
Helen Castor

Hanesydd a chyflwynydd teledu o Loegr yw **Helen Castor**, neu **H. M. Castor** (ganwyd 4 Awst 1968). Bu'n fyfyrwraig yng Ngholeg Gonville a Caius, Caergrawnt. Yna fe ddaeth yn ddarlithydd yng Ngholeg Sidney Sussex, Caergrawnt ac mae'n awdur *Blood & Roses* (2005) a *She-Wolves:The Women Who Ruled England Before Elizabeth (2010).

## Llyfryddiaeth
**Blood & Roses* (2005) Faber & Faber 
**She-Wolves: The Women Who Ruled England Before Elizabeth * (2010) Faber & Faber 

## Teledu
**She-Wolves'' (2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Hanesyddion o Loegr
Gwyn Alf Williams

Hanesydd o Gymru oedd **Gwyn Alf Williams** (30 Medi 1925 – 16 Tachwedd 1995) a gafodd ei eni yn Lower Row, Pen-y-Wern, Dowlais. Roedd yn fab i Thomas John (1892–1971) a Gwladys Morgan (1896–1983): y ddau yn athrawon. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Castell Cyfarthfa a hefyd Gwernllwyn, capel yr Annibynwyr, lle y dysgodd cryn dipyn o Gymraeg a ble y derbyniodd gryn anniddigrwydd a gwrthwynebiad i'w syniadau Marcsaidd.

Er iddo gael ei dderbyn, drwy ysgoloriaeth i Brifysgol Aberystwyth, fe'i gwysiwyd i ymuno â'r fyddin. Yna treuliodd flwyddyn yn adeiladu ffordd rhwng Zagreb a Belgrade yn Iwgoslafia, oherwydd ei ddaliadau comiwnyddol; ei arwr, bryd hynny, oedd y gwladweinydd Josip Broz Tito. Wedi dychwelyd i Gymru ar ôl y rhyfel derbyniodd radd dosbarth cyntaf mewn hanes yn Aberystwyth a gradd feistr ddwy flynedd wedyn.Ym 1963 aeth i ddarlithio hanes ym Mhrifysgol Efrog a daeth yn Athro ddwy flynedd wedyn. Ym 1974 symudodd i Brifysgol Caerdydd.

Daeth yn enwog am ei ran yn y gyfres deledu ar hanes Cymru, *The Dragon Has Two Tongues*, fel gwrthwynebydd i'r hanesydd Wynford Vaughan-Thomas.

Ar 12fed o Dachwedd 1979 traddododd ddarlith radio blynyddol BBC Cymry ar y testun *When was Wales?*.

## Cyhoeddiadau
**Medieval London*, 1963
**Artisans and Sans-Culottes*, 1968
**Proletarian Order*, 1975
**Goya and the Impossible Revolution*, 1976
**The Merthyr Rising*, 1978
**Madoc: The Making of a Myth*, 1979
**The Search for Beulah Land: the Welsh and the Atlantic Revolution*, 1980
**The Welsh in Their History*, 1982
**When was Wales?*, 1985
**Excalibur: the Search for Arthur*, 1994

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Saint Barthélemy

Ynys o darddiad folcanig ym Môr y Caribî sy'n diriogaeth dramor Ffrainc yw **Saint Barthélemy** (Ffrangeg: *Collectivité territoriale de Saint-Barthélemy*). Fe'i lleolir yn yr Antilles Lleiaf, i'r de-ddwyrain o ynys Sant Martin ac i'r gogledd o Saint Kitts. Mae'r ynys yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid.

Darganfuwyd yr ynys ym 1493 gan Christopher Columbus a enwodd yr ynys ar ôl ei frawd Bartolomeo. Ymsefydlodd y Ffrancod ar yr ynys ym 1648 ond fe'i gwerthwyd i Sweden ym 1784. Prynwyd yr ynys eto gan Ffrainc ym 1878. Gweinyddwyd yr ynys fel rhan o Guadeloupe tan 2007 pan ddaeth hi'n diriogaeth gwahanol.

[300px|dim|bawd|[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia, prifddinas yr ynys]]

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan Llywodraeth Saint Barthélemy

Categori:Antilles Leiaf

Categori:Tiriogaethau tramor Ffrainc
Categori:Ynysoedd y Caribî
Peter Sagan

Seiclwr proffesiynol o Slofacia ydy **Peter Sagan** (ganed 26 Ionawr 1990). Cafodd Sagan yrfa iau llwyddiannus fel beiciwr mynydd, gan ennill Bencampwriaethau Iau y Byd yn 2008, cyn troi ei law at rasio ffordd.

Ganed Sagan yn Žilina, Tsiecoslofacia (Slofacia erbyn hyn), yn ifengaf o bump o blant. Magwyd gan ei unig chwaer am y ran helaeth, gan y treuliodd ei rieni gryn amser yn rhedeg eu siop groser. Mae ei frawd Juraj Sagan hefyd yn rasio dros dîm Liquigas.

## Canlyniadau

;2012
:Tour of Oman
::1af  Dosbarthiad bwyntiau
::1af Cymal 2
:Tirreno–Adriatico
::1af Cymal 4
:Drei Daagse De Panne
::1af Cymal 1
:Tour of California
::1af  Dosbarthiad bwyntiau
::1af Cymal 1
::1af Cymal 2
::1af Cymal 3
::1af Cymal 4
::1af Cymal 8
:Tour de Suisse
::1af  Dosbarthiad bwyntiau
::1af Cymal 1 (TTU)
::1af Cymal 3
::1af Cymal 4
::1af Cymal 6
:Tour de France
::1af Cymal 1
::1af Cymal 3
:1af 20px Pencampwr Rasio Ffordd Slofacia
:4ydd Milan – San Remo
:2il Gent–Wevelgem
:5ed Ronde Van Vlanderen
:3ydd Ras Amstel Gold

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol
*Proffil ar wefan swyddogol Liquigas 

Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Seiclwyr o Slofacia
Te llysieuol

Trwythiad llysieuol neu blanhigyn yw **te llysieuol**. Mae'n wahanol i'r te a yfir fel 'te brecwast' a wneir gyda dail *Camellia sinensis*. Fel diodydd eraill a wneir gyda'r llwyn te, paratoir te llysieuol drwy gymysgu dŵr poeth â ffrwythau, dail, gwreiddiau, neu ronynnau. Gellir yfed y ddiod yn oer neu'n boeth.

## Cyfansoddiad
Gellir creu te llysieuol gyda blodau ffres neu wedi'u sychu, dail, hadau neu wreiddiau drwy arllwys dŵr berw ar ben rhannau'r planhigion a gadael iddynt drwytho am ychydig funudau. Gellir berwi hadau a gwreiddiau hefyd ar ffwrn. Mae'r te wedyn yn cael ei hidlo, melysu a ddymunir, a'i yfed. Mae llawer o gwmnïau yn cynhyrchu bagiau te llysieuol ar gyfer trwythau o'r fath.

Paratoir te blas (*flavored tea*) drwy ychwanegu planhigion eraill at de gwirioneddol (te du, ŵlong, gwyrdd, melyn, neu wyn); er enghraifft, mae'r te poblogaidd *Iarll Llwyd* yn de du gyda bergamot (yr olew oren, nid y perlysieuyn o'r un enw), mae te jasmin yn de Tsieineaidd gyda blodau jasmin, ac mae te genmaicha yn de gwyrdd Japaneaidd gyda reis wedi'u tostio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diodydd
Categori:Perlysiau
Col du Grand Colombier

Bwlch yw'r **Col du Grand Colombier** (uchder: 1,501 medr, neu 4,925 troedfedd), a leolir ym mynyddoedd Jura yn Ffrainc.

Lleolir y bwlch ar ben mwyaf deheuol y Jura yn massif y Grand Colombier. Ynghyd â Col du Chasseral, dyma'r fwlch ffordd uchaf yn y Jura. Croesai rhwng y Grand Colombier (uchder: 1,531 medr, neu 5,023 troedfedd) a'r Croix du Colombier (ucher: 1,525 medr, neu 5,003 troedfedd), a ellir ei gyrchu ar lwybr o'r bwlch.

Mae golygfeydd o gopa'r bwlch, i lawr i ddyffryn Rhône, Llyn Bourget a cheunant Val-de-Fier, neu y ffordd arall gweler copaon yr Alpau.

## Rasio beiciau
Mae hon yn un o'r bylchau caletaf i'w ddringo yn Ffrainc, gyda rhai adrannau dros 20% ar yr esgynniad o Artemare a Virieu-le-Petit ar yr ochr Bugey (gorllewinol). Defnyddir y bwlch yn aml mewn rasus beic ar y ffordd, gan ymddangos yn gyson yn y Tour de l'Ain, a defnyddir hefyd yn y Critérium du Dauphiné a'r Tour de l'Avenir.

O Culoz ar yr ochr deheuol, mae'r esgynniad yn 18.3 cilomedr, gan godi 1,255 medr, gyda llethr o 6.9% ar gyfartaledd, ond gyda rhai adrannau o 12%. Dyma'r esgynniad a ddefnyddwyd yng nghymal 5 Critérium du Dauphiné 2012 a chymal 10 o Tour de France 2012.

### Tour de France
Ymwelwyd gan y Tour de France am y tro cyntaf yn ystod Cymal 10 o Tour 2012 fel esgynniad Hors Catégorie.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Le col du Grand Colombier dans le Tour de France

Grand Colombier
Caerwedros (cwmwd)

:''Erthygl am y cwmwd yw hon. Am y pentref bychan o'r un enw, gweler Caerwedros (pentref).''
Cwmwd canoloesol yn ne Teyrnas Ceredigion oedd **Caerwedros**. Gyda Mebwynion, Gwynionydd ac Is Coed, roedd yn un o dri chwmwd cantref Is Aeron.

Cwmwd arfordirol, yn gorwedd ar lannau Bae Ceredigion, oedd Caerwedros. Ffiniai â chwmwd Anhuniog i'r gogledd (yng nghantref Uwch Aeron), cwmwd Mebwynion i'r dwyrain, a chymydau Gwynionydd ac Is Coed i'r de.

Mae'n bosibl mai yn Llwyndafydd yr oedd canolfan gynnar y cwmwd. Yn ddiweddarach meddiannwyd y cwmwd gan y Normaniaid am gyfnod a chodwyd Castell Caerwedros, ger Llwyndafydd, gan yr Arglwydd Richard de Clare yn 1110.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Ceredigion
*Is Aeron

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ceredigion
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Teyrnas Ceredigion
Serain

Cymuned yn département Aisne, *région* Hauts-de-France, Ffrainc yw **Serain**.

## Hanes
Ceir yn Serain hen ffordd Rufeinig Chaussée Brunehaut, a ffynnon Reine de Navarre sydd wedi cael ei adnewyddu.

Cafodd pigdwr eglwys Saint-Sauveur, sy'n dyddio o'r 16g, ei losgi ym 1967 wedi iddo gael ai daro gan fellt, ac mae'n gofadail dynodedig. Mae hefyd Capel La Grande Folie, ac adfeilion teml Protestanaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Aisne
Worcester, Massachusetts

Dinas yn nhalaith Massachusetts, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Worcester County, yw **Worcester**. Cofnodir fod 181,045 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1673.

## Pobl o Worcester 
* H. Jon Benjamin (1966-), actor, comediwr ac awdur

## Gefeilldrefi Worcester 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Worcester

Categori:Dinasoedd Worcester County, Massachusetts
Lowell, Massachusetts

Dinas yn nhalaith Massachusetts, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Middlesex County, yw **Lowell**. Cofnodir fod 106,519 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1653.

## Enwogion 
* Jack Kerouac (1922-1969), awdur, bardd a darlunyd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Lowell

Categori:Dinasoedd Middlesex County, Massachusetts
Tîm pêl-droed Olympaidd Prydain Fawr

**Tîm pêl-droed Olympaidd Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon** yw'r tîm dynion sydd yn cynrychioli'r Deyrnas Unedig yng Ngemau Olympaidd yr Haf. Nid yw'r tîm yn aelod o FIFA; tîm ar gyfer y gemau Olympaidd yn unig ydyw.

Yn dilyn creu Cwpan Byd FIFA cytunwyd y byddai pêl-droed Olympaidd yn gyfyngedig i chwaraewyr amaturaidd yn unig. Erbyn gemau 1992 gallai timau gynnwys chwaraewyr proffesiynol - dim ond iddynt fod o dan 23 mlwydd oed a gallai 3 chwaraewr fod yn hŷn. Er hynny nid yw Prydain Fawr wedi cael ei chynrychioli yn y gemau ers 1960.

## Gemau 2012
Yn dilyn llwyddiant y cais i gael y gemau i ddod i Lundain roedd hawl gan y Deyrnas Unedig i gystadlu yn y twrnamaint pêl-droed. Gwnaeth BOA sef y gymdeithas Olympaidd Brydeinig gyhoeddi ar unwaith ei bod am gystadlu, ond gwnaeth cymdeithas pêl-droed yr Alban wrthod hyd yn oed fynychu'r cyfarfodydd oedd yn trafod y posibiliadau ac fe wnaeth Cymdeithas Pêl-droed Cymru dynnu allan o'r trafodaethau.
Gwnaeth y Gymdeithas Pêl-droed Wyddelig a oedd yn cynrychioli Gogledd Iwerddon ddatgan yn 2007 na fyddent yn cefnogi tîm unedig. O ganlyniad, dim ond Cymdeithas pêl-droed Lloegr oedd yn barod i gymryd rhan. Gwraidd y gwrthwynebiad oedd yr ofn y byddai'r cenhedloedd cartref - Yr Alban, Gogledd Iwerddon a Chymru - yn colli'r hawl i chwarae fel unedau unigol, ac yn cael eu gorfodi i fod yn rhan o dîm unedig Prydeinig.

## Y sgwad llawn
The Great Britain squad for the 2012 Olympic Games was announced on 2 July 2012, with Ryan Giggs named as captain.

|-----
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
|----- bgcolor="#DFEDFD"

|-----
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
|----- bgcolor="#DFEDFD"

|-----
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
|----- bgcolor="#DFEDFD"

## Cyfeiriadau 
Prydain Fawr
Critérium du Dauphiné

Ras seiclo ffordd flynyddol yw'r  **Critérium du Dauphiné** (a adnabyddwyd fel y **Critérium du Dauphiné Libéré** cyn 2010), a gystadlir dros wyth cymal yn rhanbarth Dauphiné, Ffrainc yn ystod hanner cyntaf mis Mehefin. Dyfeiswyd y ras gan bapur newydd lleol, y *Dauphiné Libéré*, a roddodd i'r ras ei henw. Rhannwyd y gwaith o drefnu'r ras rhwng cyhoeddwyr y papur a'r Amaury Sport Organisation (ASO) am nifer o flynyddoed: ond yn 2010, ildiodd y papur yr holl gyfrifoldeb am redeg y ras i ASO, a byrrhawyd enw'r ras. Ynghyd â'r Tour de Suisse, mae'r Dauphiné yn ras bwysig yn arwain at y Tour de France ym mis Gorffennaf, ac mae'n ran o galendr Rheng y Byd, UCI.

Oherwydd fod y Dauphiné yn ardal fynyddig, arbenigwyr dringo yw'r enillwyr yn aml. Mae nifer o esgyniadau sy'n adnabyddus o'u cynnwys yn y Tour de France, megis Mont Ventoux, l'Alpe d'Huez, a'r Col du Galibier nau *Col de la Chartreuse*, yn aml yn ymddangos yn y Dauphiné Libéré. Mae pob un o'r seiclwyr sydd wedi ennill y Tour de France bum gwaith neu fwy, hefyd wedi ennill y Dauphiné Libéré.

Cynhaliwyd y Dauphiné Libéré gyntaf ym 1947, pan enillodd Edouard Klabinski o Wlad Pwyl. Mae Nello Lauredi, Luis Ocaña, Charly Mottet a Bernard Hinault yn rhannu'r record am y nifer fwyaf o fuddugoliaethau, gyda tair yr un.

## Hanes 
Wedi'r Ail Ryfel Byd, wrth i seiclo adnewyddu wedi seibiant o bump i chwe mlynedd, penderfynodd y papur newydd *Dauphiné Libéré* sefydlu a threfnu ras seiclo cymalog trwy rhanbarth Dauphiné. Ers y cychwyn, defnyddiwyd y ras gan reidwyr Ffrengig, megis Louison Bobet a John Robic, i baratoi ar gyfer y Tour de France. Gwasanaethodd hefyd er mwyn profi offer arloesol y seiclwyr ac offer darlledu, sydd odan bwysedd ychwanegol yn y mynyddoedd.

Daeth ffurf presennol y critérium i fod, wedi iddo gyfuno gyda'r Circuit de la Six-Provinces-Dauphiné yn 1969.

Y Critérium yw'r unig ras sydd hefyd wedi cael ei ennill gan pob un o enillwyr bum gwaith y Tour de France (Anquetil, Merckx, Hinault, Indurain ac Armstrong). Mae saith seiclwr hefyd wedi ennill y Dauphiné Libéré a'r Tour de France yr un flwyddyn: Louison Bobet ym 1955, Jacques Anquetil ym 1963, Eddy Merckx ym 1971, Luis Ocaña ym 1973, Bernard Thévenet ym 1975, Bernard Hinault ym 1979 a 1981, Miguel Indurain ym 1995 a Lance Armstrong yn 2002 a 2003.

Y dinasoedd sydd wedi cynnal cychwydd newu ddiwedd y ras amlaf yw: Grenoble (44 gwaith), Avignon (32 gwaith), Saint-Étienne (23 gwaith), Annecy (22 gwaith), Chambéry (21 gwaith), Gap (21 gwaith), Lyon (19 gwaith), Aix-les-Bains (18 gwaith), Valence (16 gwaith), Briançon (15 gwaith) a Vals-les-Bains (15 gwaith).

## Crysau 
Mae arweinydd y dosbarthiad cyffredinol yn gwisgo crys melyn gyda band glas, sydd yn eu gwahaniaethu oddi wrth y reidwyr eraill. Gwobrwywyd crys coch gyda dotiau polca gwyn i'r dringwr gorau cyn gynhared a 1948, oherywdd llwybr mynyddig y Critérium, cyflwynwyd crys werdd ar gyfer y sbrintiwr gorau ym 1955.

## Enillwyr
## Buddugoliaethau yn ôl gwlad 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 


Categori:Seiclo yn Ffrainc
Categori:Rasys seiclo
Categori:Sefydliadau 1947
Hen

Gall **Hen** gyfeirio at:

## Daeareg
* Hen Dywodfaen Coch, math o garreg

## Daearyddiaeth
* Afon Hen, afon yn Arfon, Gwynedd

## Hanes
* Hen Imperialaeth, cyfnod o imperialaeth Ewropeaidd cyn 1870
* Hen Oes y Cerrig, y cynharaf o dri chyfnod Oes y Cerrig
* Yr Hen Aifft, gwareiddiad hynafol yn yr Aifft
* Yr Hen Deyrnas, cyfnod yn hanes yr Hen Aifft
* Yr Hen Ogledd, teyrnasoedd Brythonaidd yng Ngogledd Lloegr a'r Alban
* Yr Henfyd, y gwareiddiau o amgylch y Môr Canoldir cyn cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig

## Ieithyddiaeth
* Hen Ffrangeg, ffurf gynharaf yr iaith Ffrangeg
* Hen Gymraeg, ffurf gynharaf yr iaith Gymraeg
* Hen Norseg, iaith hynafol a siaredid yn Llychlyn
* Hen Roeg, iaith hynafol a siaredid yng Ngroeg yr henfyd
* Hen Saesneg, ffurf gynharaf yr iaith Saesneg
* Hen Slafoneg Eglwysig, iaith ysgrifenedig gyntaf y Slafiaid
* Hen Wyddeleg, ffurf gynharaf yr iaith Wyddeleg

## Llên
* Hen Benillion, casgliad o gerddi traddodiadol
* Yr Hen Destament, rhan gyntaf y Beibl
* Yr Hengerdd, y canu cynharaf yn Gymraeg

## Lleoedd
### Cymru
* Hen Bentref Llandegfan, pentref yn Ynys Môn
* Hen Golwyn, tref yng Nghonwy
* Hen Gwmbrân, ardal Cwmbrân, Torfaen
* Hen Laneirwg, ardal yng Nghaerdydd
* Hen Ystog, pentref ym Mhowys
* Yn ogystal mae yna lawer o enwau lleodd yng Nghymru lle mae'r ansoddair "hen" wedi'i asio i brif ran yr enw, e.e. Heneglwys, Hengoed, Hengwrt. Mae gormod i'w rhestru yma, ond gweler hefyd y tudalennau gwahaniaethu Hendre, Hendy, a Henllan.

### India
* Hen Ddelhi, y rhan hynaf o ddinas Delhi 

### Lloegr
* Henffordd, dinas yng Ngorllerwin Canolbarth Lloegr

### Llydaw
* Henbont, cymuned
* Hengoad, cymuned
* Henvoustoer, cymuned

### Palesteina
* Hen Ddinas Hebron, y rhan hynaf o ddinas Hebron 

## Pobl
* Coel Hen (tua 5g), brenin yn yr Hen Ogledd
* Gwyndaf Hen, sant cynnar o Gymru
* Llywarch Hen (tua 6g), uchelwr yn yr Hen Ogledd
* Morgan Hen ab Owain (m. 975), brenin Teyrnas Morgannwg 
* Tudur Hen (m. 1311), uchelwr o Fôn
* Yr Hen Ficer, llysenw Rhys Prichard (1579-1644)

## Eraill
* Hen beth, hen wrthrych a chanddo werth esthetaidd, hanesyddol, neu ariannol
* Hen Galan, 13 Ionawr
* Hen nodiant, nodiant cerddorol sy'n defnyddio erwydd o bum llinell
* *Yr Hen Ganfed*, emyn dôn
* Yr Hen Gorff, y Methodistiaid Calfinaidd

* pob tudalen â theitl sy'n cynnwys "Hen"
* pob tudalen â theitl sy'n dechrau â "Hen"
----
Fabian Cancellara

Seiclwr proffesiynol o'r Swistir ydy **Fabian Cancellara** (ganed 18 Mawrth 1981). Mae'n arbennigo mewn treialon amser, ac mae'n wedi bod yn Bencampwr y Byd bedair gwaith yn y ddisgyblaeth honno, ac yn Bencampwr Cenedlaethol Treial Amser saith gwaith. Enillodd hefyd fedal aur Treial amser dynion Gemau Olympaidd yr Haf 2008. Mae hefyd wedi ennill y Ronde van Vlanderen, Paris–Roubaix (dwywaith), Milan – San Remo, Tirreno–Adriatico, Tour de Suisse, Strade Bianche (dwywaith), a phum prologue o'r Tour de France.

## Gyrfa
### Blynyddoaedd cynnar
Ganed Cancellara yn Wohlen bei Bern, ger Bern, y Swistir. Mae ei fam yn Eidalaidd a'i dad yn Swis-Almaenaidd. Dechreuodd seiclo wedi disgyn mewn cariad gyda hen feic a ganfododd yn y garej, gan roi'r gorau i chwarae  pêl-droed er mwyn canolbwyntio ar seiclo.

## Canlyniadau

;2012
: 1af 20px Pencampwriaeth Cenedlaethol Treial Amser
: 1af Strade Bianche
: 1af Prologue Tour de France
: 1af Cymal 7 (treial amser) Tirreno–Adriatico
: 2il Milan – San Remo

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Seiclwyr o'r Swistir
Columbus, Ohio

**Columbus** yw prifddinas y dalaith Americanaidd, Ohio, Unol Daleithiau. Mae gan Columbus boblogaeth o 757,033. ac mae ei harwynebedd yn 550.5. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1812.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Canolfan Jefferson
*Capitol Ohio
*Pentref Almaeneg
*Replica y llong *Santa Maria*
*Tŵr LeVeque
*Tŷ Kelton (amgueddfa)

## Enwogion
*Warner Baxter (1889-1951), actor
*Gene Sheldon (1908-1982), actor a cherddor
*Randy Savage (1952-2011), reslwr
*Buster Douglas (g. 1960), paffiwr

## Gefeilldrefi Columbus 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Columbus

Categori:Dinasoedd Franklin County, Ohio
Gwensgod Dyfed

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwensgod Dyfed**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **gwensgodau Dyfed**; yr enw Saesneg yw *Devonshire Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Mythimna putrescens*.

## Rhywogaethau
**Leucania putrescens putrescens*
**Leucania putrescens vallettai*

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwensgod  Dyfed yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
NASDAQ

[200px|bawd|Adeilad NASDAQ yn [Times Square, Dinas Efrog Newydd.]]

Cyfnewidfa stoc Americanaidd yw **NASDAQ**. Mae'r enw'n tarddu o acronym am *National Association of Securities Dealers Automated Quotations*. Hi yw'r gyfnewidfa stoc ail fwya yn y byd yn nhermau cyfalafiad marchnad, yn ail i Gyfnewidfa Stoc Efrog Newydd.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cwmnïau a leolir yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Cyfnewidfeydd stoc yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1971
Credit Suisse

Cwmni gwasanaethau ariannol amwladol a'i bencadlys yn Zürich, y Swistir, yw **Credit Suisse** ().

Ym mis Hydref 2021, yn ôl cyhoeddiad awdurdod marchnadoedd America, bydd Credit Suisse yn talu bron i $ 475 miliwn i awdurdodau America a Phrydain, er mwyn setlo’r achosion cyfreithiol sy’n gysylltiedig â dau fond a benthyciad a lansiwyd gan y banc ar ran ar ran. o fentrau sy'n eiddo i'r wladwriaeth ym Mozambique. Mae'r trafodion hyn wedi codi cyfanswm o dros $ 1 biliwn. Fe'u defnyddiwyd i dalu llwgrwobrwyon, wrth gael eu cyflwyno i fuddsoddwyr fel ffordd i ariannu datblygiad pysgodfa tiwna Mozambique.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau'r Swistir
Categori:Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Efrog Newydd
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1856
Milimetr

Uned fesur hyd yn y System Rhyngwladol o Unedau yw **milimetr** neu **milimedr** a dalfyrir, fel arfer, i **mm**.) Mae can milimetr mewn centimetr a mil (1,000) mewn metr - dyna sut y ffurfiwyd yr enw. Er nad yw'n cydymffurfio â'r arfer o ddefnyddio pwerau o 1000 ar gyfer unedau yn y system SI, mae'n ymarferol iawn ar gyfer mesuriadau pob dydd.

Mae 25.4&nbsp;mm mewn un fodfedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Unedau mesur
Categori:Unedau SI
Modfedd

gan farciau modfeddi]]

Defnyddir y mesuriad **modfedd** yn y drefn unedau imperialaidd o fesur. Ceir 36&nbsp;modfedd mewn llathen a 12&nbsp;modfedd mewn troedfedd.

Fe'i defnyddir yn Unol Daleithiau America, Canada a gwledydd Prydain. O 1 Gorffennaf 1959 ymlaen, cafodd y mesur "llathen" ei ddiffinio gan UDA a'r Gymanwlad i fod yn union 0.9144 metr. O ganlyniad, y diffiniad o fodfedd yw 25.4 milimetr.

Y symbol rhyngwladol o'r fodfedd ydy *in* ac ar adegau defnyddir y symbol dyfynodau: ". Fel y rhan fwyaf o ieithoedd, mae'n bur debyg fod y gair Cymraeg "modfedd" yn tarddu o'r gair "bawd".

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Centimetr
* Hyd
* Milimetr
* Milltir
* Troedfedd

Categori:Unedau mesur
Categori:System Imperial
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012** ar 4–11 Awst 2012 ger hen faes awyr Llandŵ ger Y Bontfaen, Bro Morgannwg. Gwnaeth yr eisteddfod elw o £50,000.

## Prif gystadlaethau 
## Paratoi
Targed y Gronfa Leol oedd £300,000 ac erbyn yr wythnos cyn yr Eisteddfod, roedd y Gronfa wedi cyrraedd £315,000.

## Y Lle Celf
Bu rhaid i’r Eisteddfod Genedlaethol roi gorchudd tros bedwar o luniau yn y Lle Celf am eu bod yn dangos lluniau o ferch a gafodd ei llofruddio a’r dyn ifanc oedd wedi ei lladd. Roedd teulu’r ferch, Rebecca Aylward, wedi cwyno ar ôl clywed am luniau'r artist David Rees Davies. Fe ymddiheurodd yr artist i'r teulu.

## Pafiliwn Gwyddoniaeth a Thechnoleg
"Darganfod Gronynnau" oedd teitl prif arddangosfa Pafiliwn Gwyddoniaeth a Thechnoleg yr Eisteddfod eleni, mewn cydweithrediad gyda CERN ac Adran Ffiseg Prifysgol Abertawe.

## Gŵyl Dechnoleg Gymraeg ar faes Eisteddfod Genedlaethol Cymru  2012
Yn ystod yr Ŵyl fe gynhaliwyd Gŵyl Dechnoleg Gymraeg y Maes, gyda lleoliad swyddogol ym mhabell Cefnlen tu cefn i'r Babell Lên. Gwahoddwyd criw Hacio'r Iaith i lenwi amserlen wythnos gyfan o weithgareddau. Ymysg y gweithgareddau hyn fe gynhaliwyd cyflwyniadau amrywiol a gweithdai blogio, sut i greu apps, a sut i olygu'r Wicipedia Cymraeg. Fe ymwelodd Carwyn Jones, y Prif Weinidog â'r babell, ynghyd â Leighton Andrews, aelod o gabinet Llywodraeth Cymru.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Eisteddfod Genedlaethol Cymru 
* Holl eitemau o wefan BBC Cymru am yr Ŵyl 

Categori:Bro Morgannwg
Bro Morgannwg 2012
2012
Bro Morgannwg 2012
Categori:2012 yng Nghymru
Arwydd tafarn

Arwydd sy'n dynodi lleoliad tafarn yw **arwydd tafarn**, sydd i'w gael, yn draddodiadol ar draws Ewrop. O adeg y Rhufeiniaid hyd heddiw defnyddiwyd arwyddion y tu allan i adeiladau o bob math i ddynodi busnes neu wasanaeth y sefydliad, gan nad oedd mwyafrif y boblogaeth yn llythrennog.

Cafwyd hyd i arwyddion tebyg ar y rhan fwyaf o siopau a thafarnau yn nhrefi Herculaneum a Pompeii, sy'n mynd yn ôl i'r ganrif gyntaf OC.

Ym 1393 gorchmynodd y Brenin Rhisiart II o Loegr i'r holl dafarnau arddangos arwydd ar yr adeilad.

## Oriel

Mohren Hatlerdorf.JPG|Arwydd "Y Bachgen Du" yn Hatlerdorf, Awstria
Black Boy - Pub Sign - geograph.org.uk - 3562178.jpg|Arwydd "Y Bachgen Du" yng Nghaernarfon
Nördlingen, Nasenschild Schäfflesmarkt 3, 1.jpeg|Arwydd "Yr Oen Aur" yn Nördlingen, yr Almaen
Pub sign, The Red Lion, Sennybridge - geograph.org.uk - 2655826.jpg|Arwydd "Y Llew Coch" ym Mhontsenni, Powys

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Cadbury Lamb a Gordon Wright, *Discovering Inn Signs* (Tring: Shire Publications, 1968)

Tafarn
Categori:Tafarnau
Akron, Ohio

Dinas yn nhalaith Ohio, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Summit County, yw **Akron**. Cofnodir fod 199,110 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1825.

## Gefeilldrefi Akron 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Akron 

Categori:Dinasoedd Summit County, Ohio
Comisiwn Gwarantau a Chyfnewid yr Unol Daleithiau

bawd|140px|Sêl Comisiwn Gwarantau a Chyfnewid yr Unol Daleithiau
Asiantaeth o lywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau yw **Comisiwn Gwarantau a Chyfnewid yr Unol Daleithiau** () sy'n gyfrifol am orfodi'r gyfraith ffederal ym meysydd gwarantau, cyfnewidfeydd stoc, a marchnadau gwarantau eraill yn yr Unol Daleithiau. Cafodd yr asiantaeth ei chreu ym 1934 dan yr Arlywydd Franklin D. Roosevelt, a'i Chadeirydd cyntaf oedd Joseph P. Kennedy, Sr. Ei Chadeirydd cyfredol yw Jay Clayton.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Asiantaethau llywodraeth yr Unol Daleithiau
Categori:Rheoliad ariannol yn yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1934
The Dragon Has Two Tongues (teledu)

Cyfres deledu am hanes Cymru oedd ***The Dragon Has Two Tongues***. Cafodd ei ddarlledu ar Channel 4 yn 1985.

## Penodau
*"The Death of Wales?"  (03/04/1985)
*"Exodus"  (27/03/1985)
*"How red was my valley?"  (20/03/1985)
*"From riot to respectability"  (13/03/1985)
*"The Crucible"  (06/03/1985)
*"Rebirth of a nation"  (27/02/1985)
*"The Gentry Century"  (20/02/1985)
*"Swallowing the leek"  (13/02/1985)
*"Under the heel"  (06/02/1985)
*"The Norman smash and grab"  (30/01/1985)
*"Aliens in their own land"  (23/01/1985)
*"When was Wales?"  (16/01/1985)
*"Where to begin?"  (09/01/1985)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1985
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Colorado Springs, Colorado

Dinas yn nhalaith Colorado, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol El Paso County, yw **Colorado Springs**. Mae gan Colorado Springs boblogaeth o 419,848. ac mae ei harwynebedd yn 482.1&nbsp;km². Cafodd ei ymgorffori yn y flwyddyn 1886.

## Enwogion 
* Robert A. Heinlein (1907-1988), awdur ffuglen wyddonol

## Gefeilldrefi Colorado Springs 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Colorado Springs 


Categori:Dinasoedd El Paso County, Colorado
Rhestr o longddrylliadau ar arfordir Cymru

Dyma '''restr o rai o'r llongddrylliadau ar arfordir Cymru'''.

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes morwrol Cymru
Llongddrylliadau
Gwibiwr y llennyrch

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwibiwr y llennyrch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwibwyr y llennyrch**; yr enw gwyddonol yw *Carterocephalus palaemon,* a'r enw Saesneg yw *Chequered  Skipper*. Ystyr llennyrch yw llawer o lefydd agored mewn coedwig (unigol: "llannerch").

Hyd ei adenydd yw rhwng 29 a 31&nbsp;mm. Mae i'w ganfod yn yr Eidal, Portiwgal, Iwerddon, Denmarc, Sbaen, UDA, gwledydd Prydain a Gwlad Groeg. Caiff yr wyau eu dodwy yn yr Alban ar *Molinia caerulea*, yn Lloegr ar y planhigyn *Brachypodium sylvaticum* ac yn Unol Daleithiau America ar *Calamagrostis purpurascens* sef ei hoff fwyd. Cânt eu dodwy rhwng Mehefin a Gorffennaf a chymerant 10 diwrnod i ddeor.

Diflannodd o Loegr yn 1976 ond cafwyd ymgais i'w ail gyflwyno yno yn yr 1990au.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloÿnnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae gwibiwr y llennyrch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd gloÿnnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Delweddau

Image:Carterocephalus palaemon1.jpg
Image:Carterocephalus palemon 0001.JPG
Image:Carterocephalus palaemon-01 (xndr).jpg
Image:Carterocephalus palaemon-02 (xndr).jpg
Image:Carterocephalus palaemon-04 (xndr).jpg
Image:Carterocephalus palaemon 002.jpg
Image:Carterocephalus_palaemon_grassroots.jpg

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a glonnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw
Gwibiwr mawr

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwibiwr mawr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwibwyr mawr**; yr enw Saesneg yw *Large Skipper*, a'r enw gwyddonol yw *Ochlodes sylvanus* (yr hen enw oedd *Ochlodes venata*; *Ochlodes faunus* yw enw arall arno).

Mae i'w ganfod yng Nghymru, Lloegr a'r Alban a hefyd yn Tsieina, Japan, Asia ac Ewrop. Caiff yr wyau eu dodwy fel arfer ar *Dactylis* ac weithiau ar *Molinia caerulea*, *Brachypodium sylvaticum* a *Calamagrostis epigejos*. Mae'r oedolion yn byw rhwng Mehefin ac Awst.

## Delweddau 

File:Hesperiidae - Ochlodes sylvanus.JPG|*Ochlodes sylvanus* mawr, o'r ochr
File:Ochlodes sylvanus, caterpillar 2.JPG|Siani flewog
File:Ochlodes sylvanus, caterpillar.JPG|Siani flewog
File:Large.skipper.jpg|Oedolyn *Ochlodes sylvanus* ar ysgall.
File:Ochlodes sylvanus-fo.jpg|♀

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwibiwr mawr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw
Denver, Colorado

**Denver** (Arapahoek: Niinéniiniicíihéhe') yw prifddinas a dinas fwyaf talaith Colorado, Unol Daleithiau. Mae gan Denver boblogaeth o 619,968. ac mae ei harwynebedd yn 401.3&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1858.

## Enwogion 
* Hattie McDaniel (1895-1952), actores
* Ruth Handler (1916-2002), gwraig busnes
* Judy Collins (1939-), cantores, cyfansoddwraig
* Tim Allen (1953-), actor
* David Fincher (1962-), cyfarwyddwr ffilm

## Gefeilldrefi Denver 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Denver

Categori:Denver, Colorado
Aurora, Colorado

Dinas yn nhalaith Colorado, Unol Daleithiau America yw **Aurora** sy'n ymestyn dros sawl sir: Arapahoe County, Adams County a Wise County. Mae gan Aurora boblogaeth o 325,078. ac mae ei harwynebedd yn 369.7&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1891.

## Enwogion 
* John Kerry (1943-), gwleidydd Americanaidd

## Gefeilldrefi Aurora 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Aurora

Categori:Dinasoedd Adams County, Colorado
Categori:Dinasoedd Arapahoe County, Colorado
Categori:Dinasoedd Douglas County, Colorado.
Gwibiwr yr hocys

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwibiwr yr hocys**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwibwyr yr hocys**; yr enw Saesneg yw *Mallow Skipper*, a'r enw gwyddonol yw *Carcharodus alceae*.

Fe'i gwelir yn ne a chanol Ewrop, gogledd Affrica a chanol Asia. Mae'n hoff iawn o greigiau cynnes i orffwys arno. Caiff ei neithdar o blanhigion llysieuog.

Mae'n dodwy ei wyau ar y planhigyn *Malva* (hocys) ac ar *Althaea officinalis* (hocysen y morfa).

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae gwibiwr yr hocys yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Delweddau

Carcharodus_alceae_ovum.jpg|Ŵy
Carcharodus_alceae_larva3.jpg|Siani flewog ifanc
Carcharodus alceae larva.jpg|Siani flewog
Carcharodus alceae larva2.jpg|Siani flewog yn chwarae mig rhwng y dail
Carcharodus alceae MHNT.jpg|

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw
Fort Collins, Colorado

Dinas yn nhalaith Colorado, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Larimer County, yw **Fort Collins**. Mae gan Fort Collins boblogaeth o 143,986. ac mae ei harwynebedd yn 122.1&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1864.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Fort Collins

Categori:Dinasoedd Larimer County, Colorado
Duncan, British Columbia

Dinas o bron 5,000 o bobl yn ne Ynys Vancouver, Canada, yw **Duncan, British Columbia**. Saif yn ardal Dyffryn Cowichan sydd â phoblogaeth yn agos i 70,000 i gyd.

Mae Priffordd Traws-Canada yn rhedeg drwy'r dref. Galwyd y dref ar ôl William Chalmers Duncan.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd British Columbia
Lakewood, Colorado

Dinas yn nhalaith Colorado, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Jefferson County, yw **Lakewood**.Mae gan Lakewood boblogaeth o 142,980. ac mae ei harwynebedd yn 110.0&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1889.

## Gefeilldrefi Lakewood 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Lakewood

Categori:Dinasoedd Jefferson County, Colorado
Boulder, Colorado

Dinas yn nhalaith Colorado, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Boulder County, yw **Boulder**. Mae gan Boulder boblogaeth o 97,385. ac mae ei harwynebedd yn 65.7&nbsp;km². Cafodd ei ymgorffori yn y flwyddyn 1871.

## Enwogion 
* Kristin Davis (1965-), actores Americanaidd

## Gefeilldrefi Boulder 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Boulder

Categori:Dinasoedd Boulder County, Colorado
Amaury Sport Organisation

Mae'r **Amaury Sport Organisation** (ASO) yn rhan o grŵp cyfryngau Ffrengig EPA (Éditions Philippe Amaury). Mae'n trefnu digwyddiadau chwaraeon gan gynnwys rasys seiclo proffesiynol Tour de France a Paris–Nice a Rali Dakar. Yn 2008, cychwynnwyd y Central Europe Rally, ras dygner rally-raid yn Rwmania a Hwngari.

The Tour de France was instituted by the newspaper ''L'Auto'' in 1903. The paper was closed after the war because of links with the occupying Germans and a new paper, L'Équipe, took over. ''L'Équipe'' (now part of EPA) organised the Tour until the race was taken over by its parent company, ASO. ASO also organises Vuelta a España, Critérium du Dauphiné, Paris–Roubaix, Liège–Bastogne–Liège, La Flèche Wallonne and Paris–Tours one-day races, and the L'Étape du Tour cyclosportive events.

Mae'r ASO yn trefnu Marathon Paris, seiclo yn Affrica (Tour du Faso) a'r Dwyrain Canol (Tour Qatar), golff (Open de France) a marchogaeth. 

Llywydd yr ASO yw Jean-Étienne Amaury, mab sefydlydd EPA, Philippe Amaury.

Fel ag y mae yn 2013 mae ASO yn trefnu y digwyddiadau beicio proffesiynol canlynol :

*Critérium International
*Critérium du Dauphiné
*La Flèche Wallonne
*La Flèche Wallonne Féminine
*Ladies Tour of Qatar
*Liège–Bastogne–Liège
*Paris–Nice
*Ras Paris i Roubaix
*Paris–Tours

*Tour de l'Avenir
*Tour de Picardie
*Tour de France
*Tour of Beijing
*Tour of Oman
*Tour of Qatar
*Vuelta a España
*World Ports Classic

Hefyd maent yn trefnu digwyddiadau beicio amatur, gan gynnwys y L'Étape du Tour a'r La Etapa de la Vuelta.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Tour de France
Categori:Seiclo yn Ffrainc
Categori:Rali Dakar
Himno Nacional de Chile

***Himno Nacional de Chile*** yw anthem genedlaethol Tsile.

## Fersiwn llawn 

:**Dulce Patria, recibe los votos**
:**con que Chile en tus aras juró**
:**que o la tumba serás de los libres**
:**o el asilo contra la opresión.**

I 
:Ha cesado la lucha sangrienta;
:ya es hermano el que ayer invasor;
:de tres siglos lavamos la afrenta
:combatiendo en el campo de honor.
:El que ayer doblegábase esclavo
:hoy ya libre y triunfante se ve;
:libertad es la herencia del bravo,
:la Victoria se humilla a su pie.

II 
:Alza, Chile, sin mancha la frente;
:conquistaste tu nombre en la lid;
:siempre noble, constante y valiente
:te encontraron los hijos del Cid.
:Que tus libres tranquilos coronen
:a las artes, la industria y la paz,
:y de triunfos cantares entonen
:que amedrenten al déspota audaz.

III 
:Vuestros nombres, valientes soldados,
:que habéis sido de Chile el sostén,
:nuestros pechos los llevan grabados;
:los sabrán nuestros hijos también.
:Sean ellos el grito de muerte
:que lancemos marchando a lidiar,
:y sonando en la boca del fuerte
:hagan siempre al tirano temblar.

IV 
:Si pretende el cañón extranjero
:nuestros pueblos, osado, invadir;
:desnudemos al punto el acero
:y sepamos vencer o morir.
:Con su sangre el altivo araucano
:nos legó, por herencia, el valor;
:y no tiembla la espada en la mano
:defendiendo, de Chile, el honor.

**V**
:**Puro, Chile, es tu cielo azulado,**
:**puras brisas te cruzan también,**
:**y tu campo de flores bordado**
:**es la copia feliz del Edén.**
:**Majestuosa es la blanca montaña**
:**que te dio por baluarte el Señor,**
:**y ese mar que tranquilo te baña**
:**te promete futuro esplendor.**

VI 
:Esas galas, ¡oh, Patria!, esas flores
:que tapizan tu suelo feraz,
:no las pisen jamás invasores;
:con su sombra las cubra la paz.
:Nuestros pechos serán tu baluarte,
:con tu nombre sabremos vencer,
:o tu noble, glorioso estandarte,
:nos verá, combatiendo, caer.

## Dolenni allanol 
* Ffeil sain (MIDI) 

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Caneuon Sbaeneg
Categori:Tsile
Cyngor Bwrdeistref Sirol Torfaen

**Cyngor Bwrdeistref Sirol Torfaen** () yw'r corff llywodraethu ar gyfer Torfaen, un o Prif Ardaloedd Cymru.

## Gwleidyddiaeth
Mae etholiadau yn digwydd bob pedair blynedd.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Cyngor Bwrdeistref Sirol Torfaen

Categori:Torfaen
Torfaen
Minneapolis

Dinas **Minneapolis** yw dinas fwyaf Minnesota yn Unol Daleithiau America. Cofnodir 382,578 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Fe'i lleolir yn Hennepin County. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1850.

## Enwogion
* Prince (g. 1958 - ) canwr, cyfansoddwr

## Gefeilldrefi Minneapolis 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Minneapolis


Categori:Dinasoedd Hennepin County, Minnesota
Brian Thomas

Chwaraewr Rygbi'r Undeb Cymreig oedd **Brian Thomas** (18 Mai 1940 – 9 Gorffennaf 2012). Bu'n chwaraewr a hyfforddwr i dîm rygbi Castell-nedd. Cafodd 21 gap dros Gymru rhwng 1964 a 1969, a bu'n aelod o dîm buddugol y Pum Gwlad.

## Bywgraffiad
Ganwyd Thomas ym Mhont-walby, dros yr afon o Lyn-nedd, a chwaraeodd rygbi fel plentyn. Dewiswyd i gynrychioli ei wlad ar dîm Ysgolion Uwchradd Cymru. Wedi gadael yr ysgol, aeth i Brifysgol Caergrawnt, lle bu'n chwarae dros dîm y brifysgol. Enillodd tri 'Blues' yn chwarae yn y Varsity Match ym 1960, 1961 a 1962. Y tu allan i'r brifysgol, chwaraeodd dros ei dîm lleol, Castell-nedd, yn ogystal, gan wynebu tîm De Affrica a oedd ar daith ym 1961, fel rhan o dîm Aberavon a Chastell-nedd ar y cyd. Wedi gadael Caergrawnt, dychwelodd i Gastell-nedd. Cafodd ei ddewis i gynrychioli Cymru am y tro cyntaf pan oedd yn 22 oed, fel rhan o dîm Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1963.

Cynrychiolodd Gymru 21 gwaith rhwng 1963 a 1969. Aeth ar daith gyda thîm Cymru ddwywaith, ym 1964 i Dde Affrica, gan chwarae pob un o'r pedwar gêm, ac ym 1969 i Awstralasia a Ffiji. Bu'n gapten dros Gastell-nedd rhwng 1966 a 1968.

Ym 1981, daeth Thomas yn reolwr dros Gastell-nedd, ac yn ystod y cyfnod hwnnw o dan ei lyw, enillont bump teitl Pencampwyr Clybiau Cymru ym 1986/87, 1988/89 a 1989/90, yn ogystal â Chynghrair Gyntaf Cymru ym 1990/91 a 1995/96.

Roedd hefyd yn dad yng nghyfraith i'r chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol, Rowland Phillips.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Hyfforddwyr rygbi'r undeb
Categori:Hyfforddwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain

Delir **Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain** yn flynyddol. Gwobrwyir yr enillwyr gyda chrys symboliadd, un wen gyda streip glas a streip coch llorweddol ar draws y canol ac ar y llewys. Caiff yr enillwyr wisgo'r crys mewn treialon amser drwy gydol y flwyddyn i ddynodi eu statws fel pencampwr, a gellir cyfuno'r streipiau yng nghynllun cit eu noddwyr ar gyfer y pwrpas hyn.

## Dynion
### Elite
## Merched
## Cyfeiriadau
*Canlydiadau'r dynion, cyclebase.nl 
*Canlydiadau'r merched, cyclebase.nl 

Treial Amser Prydain
Treial Amser
Alcali

Mewn cemeg, halwyn ïonig o fetel alcalïaidd neu elfen metel daear alcalïaidd yw **alcali**. Mae rhai awduron hefyd yn diffinio alcali fel bas sy'n hydoddi mewn dŵr.

Categori:Cemeg anorganig
Gorsaf reilffordd Hartwood

Mae **gorsaf reilffordd Hartwood** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref Hartwood yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Hartwood
Gorsaf reilffordd Cleland

Mae **gorsaf reilffordd Cleland** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref Cleland ger Motherwell yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban.

Cleland
Terepai Maoate

Prif Weinidog yr Ynysoedd Cook rhwng 18 Tachwedd 1999 a 11 Chwefror 2002 oedd **Syr Terepai Tuamure Maoate**, KBE (1 Medi 1934 – 9 Gorffennaf 2012).

Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Gwleidyddion
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Prif Weinidogion Ynysoedd Cook