Durango

Tref a bwrdeistref yn ne-ddwyrain Bizkaia yw **Durango.** Mae'n rhan o ardal Durango, Durangaldea. Mae ganddi arwynebedd o 10.79&nbsp;km², ac yn 2023 roedd ganddi 29,767 o drigolion.

## Enw 
Mae sawl barn gwahanol am darddiad enw'r dref. Awgrymodd yr ieithydd Alfonso Irigoyen mai'r enw *Duranco,* a ddefnyddiwyd yn y canol oesoedd, yw'r tarddiad. Mae eraill yn awgrymu ei fod yn tarddu o *Urazango* neu *Padurango*. Mae'r Euskaltzaindia yn awgrymu bod yr enw *Durango*'n deillio o'r enw Lladin *Turanicus*, sef *fundus* Rhufeinig fel sawl un arall yng Ngwlad y Basg (Kuartango er enghraifft). Yn statud fuero'r dref, cyfeirir ati fel *Tavira de Durango*; Tabira oedd enw gwreiddiol y dref mae'n debyg, gyda Durango'n enw ar ardal ehangach o'i chwmpas. Tan y 16g, gelwid y dref yn Uribarri de Durango, sef Tref Newydd de Durango.

Enwyd Durango ym Mecsico, Durango yn Colorado, a Durangos eraill yn Iowa a Tecsas ar ei hôl.

## Daearyddiaeth 
Lleolir Durango ym mherfeddwlad Bizkaia, ar wastadedd bach a grëwyd gan afon Ibaizabal. Mae afon Ibaizabal yn mynd trwy'r dref, lle mae ffrydiau Mañarierreka a Larrinagatxu yn ymuno â hi.

O fewn adal y fwrdeistref, mae mynyddoedd Mugarra (960 metr) a Neberondo (453 metr) yn sefyll allan, gan ffurfio cadwyn o fynyddoedd calchfaen. Mugarra yw dechrau cadwyn mynyddoedd Durangalde, sy'n ymestyn ar draws y rhanbarth hwn o Bizkaia ac yn cynnwys mynyddoedd Alluitz, Untxillatz ac Anboto ym Mharc Natur Urkiola.

### Bwrdeistrefi cyfagos 
Mae Durango'n ffinio ag Iurreta i'r gogledd, Izurtza i'r de, Amorebieta-Etxano a Dima i'r gorllewin, ac Abadiño i'r dwyrain.

## Hanes 
[canol|bawd|250x250px| Map o Durango a wnaed gan Francisco Coello [1857|yn 1857. Yn ogystal â'r ddinas, gellir gweld y pum maestref.]]
Roedd ardal Durango'n rhan o deyrnas Nafarroa, nes iddi gael ei gynnwys yn derfynol yn nheyrnas Castilla yn 1200. Ddeuddeng mlynedd yn ddiweddarach, rhoddodd Brenin Harri'r 1af denantiaeth ardal Durango i Diego Lopéz de Harro, am ei wasanaeth ym mrwydr Navas de Tolosa.

Ganol y 12g, sefydlodd brenin Nafarroa dref o'r enw *Villanueva de Durango*, ar safle tref Tabira.

Un o'r digwyddiadau enwocaf oedd heresi Durango (1442-1445), mudiad anghydffurfiol dan arweiniad Fray Alfonso de Mella. Roedd yn argymell darllen y Beibl yn bersonol, rhyddid i eiddo a rhyddid personol. Cyhoeddodd yr Eglwys Gatholig bod Fray Alfonso yn heretic, ac anfonwyd y Chwil-Lys i erlyn y mudiad. Dedfrydwyd dros gant i farwolaeth, a llosgwyd 13 yn Kurutziaga, yn Santo Domingo de la Calzada ac yn Valladolid. Dywedir i groes Kurutziaga gael ei hadeiladu'n ymddiheuriad am y digwyddiad hwn.

Ar 31 Mawrth, 1937, bomiodd awyrennau Eidalaidd o dan orchymyn Franco y ddinas, gan ladd tua 400 o bobl.

Rhwng 1939 a 1940, roedd Carchar Menywod Durango dan ofal lleianod y Karidade. Bu farw 5 o fenywod a 6 o blant yno.

Ar 1 Tachwedd, 1965, trefnwyd Ffair Lyfrau Durango am y tro cyntaf.

## Demograffeg 
Fel llawer o leoedd eraill yn Bizkaia, cynyddodd poblogaeth Durango yn fawr yn ystod ail hanne, gyda phobl yn dod o Sbaen. Ar ddiwedd y ganrif sefydlogodd y boblogaeth, ond tyfodd eto ar ddechrau'r 20fed ganrif, gyda mewnfudwyr o bob rhan o'r byd y tro hwn.

Ym 1990, gwahanodd Iurreta oddi wrth Durango; ers hynny nid yw ei thrigolion yn ymddangos yn ystadegau Durango.
canol|bawd|600x600px| Trosolwg o Durango.

## Cymdogaethau 
A siarad yn ystadegol, mae gan dref Durango yr adrannau canlynol:

* Aramotz
* Aldezaharra/Casco Viejo
* Ensanche
* Erretentxu
* Landako
* Magdalena
* San Fausto
* San Ignazio
* San Roke
* Tabira

Ac o ran ardaloedd ffermydd:

* Sant Luzia
* Eguzkitza
* Larrinagatxu

## Diwylliant 
### Yr iaith Fasgeg 
bawd| Fideo a wnaed gyda thystiolaeth siaradwyr o Durango, a wnaed ar gyfer prosiect Ahotsak - Lleisiau Gwlad y Basg , i gasglu a lledaenu treftadaeth lafar
Mae tafodiaith gynhenid y dref a'r cyffiniau yn amrywiad ar Fasgeg Orllewinol, tafodiaith Durangalde sef ardal Durango. Erbyn hyn, o edrych ar ddata Eustat, roedd 52.91% o drigolion Durango (yn 2016) yn siaradwyr Basgeg.
start=0|thumbtime=0|bawd|
Fideo Basgeg yn cyflwyno hanes Ffair Lyfrau Durango, o brosiect fideos agored Ikusgela

### Canolfannau diwylliannol 
* Canolfan Ddiwylliannol San Agustin .
* Plas Etxezarreta: Amgueddfa Gelf a Hanes Durango.
* Theatr Plateruena Kafe.
* Andragunea

### Digwyddiadau 
* Ffair Lyfrau Durango .
* Pasiñue Durango .
* Diwrnod llenyddol gyda geiriau a lleisiau
* Aratusteak Durango

### Cyfryngau 
* Cylchlythyr Anboto

## Enwogion 
Ymhlith enwogion Durango, ceir Juan Zumarraga, a sefydlodd brifysgol Mecsico yn yr 16g; Xabier Castillo, chwaraewr gydag Athletic; Pablo Pedro Astarloa, offeiriad ac un o garedigion y Fasgeg; a'r bertsolaris Unai Iturriaga ac Igor Elortza.

## Oriel luniau 

Delwedd:Durangoko_santa_ana_elizaren_argazki_zaharra.jpg|link=Fitxategi:Durangoko_santa_ana_elizaren_argazki_zaharra.jpg|alt=Durangoko Santa Ana elizaren plazako arkuaren argazki zaharra.|Hen lun o'r bwa yn sqwâr eglwys Santa Ana yn Durango.
Delwedd:Durango_-_Plaza_de_Santa_Ana_4.jpg|link=Fitxategi:Durango_-_Plaza_de_Santa_Ana_4.jpg|alt=Santa Anako arkua eta plaza gaur egun.|Bwa sgwâr Santa Ana heddiw.
Delwedd:Kurutzeaga.jpg|link=Fitxategi:Kurutzeaga.jpg|alt=Kurutziagako gurutzea.| Croes Kurutziaga.
Delwedd:Durango_-_Torre_Lariz_1.JPG|link=Fitxategi:Durango_-_Torre_Lariz_1.JPG|alt=Lariz dorrea. Andragunea.|Tŵr Lariz Andragune
Delwedd:Durangoko_Zabala_jauregia.jpg|link=Fitxategi:Durangoko_Zabala_jauregia.jpg|alt=Zabala jauregia.|Plas Zabala
Delwedd:Durango_(Vizcaya)-Palacio_Etxezarreta-1.jpg|link=Fitxategi:Durango_(Vizcaya)-Palacio_Etxezarreta-1.jpg|alt=Etxezarreta jauregia Arte eta Historia Museoa|Amgueddfa Hanes a Chelf Plas Etxezarreta
Delwedd:Durango_-_Palacio_Garay_5.jpg|link=Fitxategi:Durango_-_Palacio_Garay_5.jpg|alt=Garai jauregia.|Plas Garai
Delwedd:Durangoko_udaletxea.jpg|link=Fitxategi:Durangoko_udaletxea.jpg|alt=Durangoko udaletxea.|Neuadd Tref Durango.
Delwedd:Durango_(Vizcaya)-Casa_en_Calle_Goenkale,_28-4.jpg|link=Fitxategi:Durango_(Vizcaya)-Casa_en_Calle_Goenkale,_28-4.jpg|alt=Arribi jauregia Goienkalen.|Plas Arribi ar stryd Goien.
Delwedd:Durango_-_Kurutziaga_13_(1).jpg|link=Fitxategi:Durango_-_Kurutziaga_13_(1).jpg|alt=Kurutziaga kaleko jauregia.|Y plas ar stryd Kurutziaga.
Delwedd:Durango_Tabira_urrian.jpg|link=Fitxategi:Durango_Tabira_urrian.jpg|alt=Tabirako San Pedro eliza.| Eglwys San Pedro yn Tabira.
Delwedd:Durango_-_Parroquia_de_San_Fausto_01.jpg|link=Fitxategi:Durango_-_Parroquia_de_San_Fausto_01.jpg|alt=San Fausto eliza.|Eglwys San Fausto
Delwedd:Durango_-_Iglesia_de_Santa_Maria_de_Uribarri_06.jpg|link=Fitxategi:Durango_-_Iglesia_de_Santa_Maria_de_Uribarri_06.jpg|alt=Uribarriko Andra Mariaren basilika.| Basilica Ein Harglwyddes o Uribarri.
Delwedd:Durango_-_Iglesia_de_Santa_Ana_19.jpg|link=Fitxategi:Durango_-_Iglesia_de_Santa_Ana_19.jpg|alt=Santa Ana eliza.| Eglwys Santa Ana
Delwedd:Durango_-_Ermita_de_Santa_Magdalena_5.jpg|link=Fitxategi:Durango_-_Ermita_de_Santa_Magdalena_5.jpg|alt=Andra Maria Madalena ermita.|Capel Mair Fadlen
Delwedd:Durango_-_Colegio_San_José_Jesuitas_02.jpg|link=Fitxategi:Durango_-_Colegio_San_José_Jesuitas_02.jpg|alt=San Jose ikastetxea.|Ysgol San Jose
Delwedd:Durango_-_Convento_de_San_Francisco_(MM_Clarisas)_15.jpg|link=Fitxategi:Durango_-_Convento_de_San_Francisco_(MM_Clarisas)_15.jpg|alt=San Frantzisko komentua.| Lleiandu San Frantzisko.
Delwedd:Durango_-_ex_Convento_de_San_Agustín_4.jpg|link=Fitxategi:Durango_-_ex_Convento_de_San_Agustín_4.jpg|alt=San Agustin Kultur Gunea, izen bereko komentu ohia.| Canolfan Ddiwylliannol San Agustin, cyn leiandy o'r un enw.
Delwedd:Durango_-_Plaza_de_Balbino_Garitaonandia.jpg|link=Fitxategi:Durango_-_Plaza_de_Balbino_Garitaonandia.jpg|alt=Balbino Garitaonandia plaza.|Sgwâr Balbino Garitaonandia.
Delwedd:Durango_-_Plaza_Ezkurdi_1.jpg|link=Fitxategi:Durango_-_Plaza_Ezkurdi_1.jpg|alt=Ezkurdi plaza.|Sgwâr Eskurdi
Delwedd:Landako_Erakustazoka.jpg|link=Fitxategi:Landako_Erakustazoka.jpg|alt=Landako Gunea.| Landako Gunea

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Durango
* Gwefan rhanbarth Durangaldea 
* Gwefan Ffair Durango
* Prosiect Berbalaguna
* Amgueddfa Gelf a Hanes Durango (Palas Etxezarreta)
* Canolfan Ddiwylliannol Agustin
* Pasiñue Durango (Wythnos y Pasg)
* Theatr Caffi Plateurena
* Cylchgrawn digidol Anbot
* Radio Bizkaia (96.7 FM) 

Categori:Gwlad y Basg
Categori:Bizkaia