open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beirniadaeth cerddoriaeth

Yr arfer o ysgrifennu am nodweddion esthetaidd cerddoriaeth a phwyso a mesur gwerth cyfansoddiadau a pherfformiadau yw **beirniadaeth cerddoriaeth**. Mae'r maes hwn yn cynnwys astudiaethau ysgolheigaidd yn ogystal ag adolygiadau poblogaidd a gyhoeddir mewn papurau newydd a chylchgronau neu ddarlledir ar y radio a'r teledu.

bawd|Tudalen flaen y gyfrol gyntaf o'r *Allgemeine musikalische Zeitung* (1798–99).
Datblygodd beirniadaeth cerddoriaeth fodern ar y cyd â thwf y diwydiant argraffu a'r wasg boblogaidd. Sefydlwyd y cyfnodolyn cyntaf ar bwnc cerddoriaeth, *Critica musica*, gan y cyfansoddwr Johann Mattheson yn Hambwrg yn 1722. Yn ddiweddarach sefydlwyd cylchgronau tebyg yn Ffrainc (*Journal de musique française et italienne*; 1764) a Lloegr (*New Musical and Universal Magazine*; 1774). Mae'n bosib taw'r beirniad proffesiynol cyntaf ar bwnc cerddoriaeth oedd J. F. Rochlitz (1769–1842), golygydd yr *Allgemeine musikalische Zeitung* yn Leipzig, a ddefnyddiai'r cyfnodolyn hwnnw i glodfori gwaith Johann Sebastian Bach. F. Rellstate oedd y newyddiadurwr cyntaf i ysgrifennu adroddiadau am berfformiadau cerddorol, a hynny yn y papur newydd dyddiol *Vossische Zeitung* (Berlin) o 1803 i 1813. Y papur Saesneg, *The Times*, oedd y cyntaf i benodi cerddor proffesiynol yn feirniad. Prif feirniad cerddorol Lloegr yn y 19g oedd J. W. Davison yn *The Times*  (1846–79) a H. F. Chorley yn y cylchgrawn llenyddol wythnosol *Athenaeum* (1833–68).

Ysgrifennwyd beirniadaeth gan sawl cyfansoddwr o fri, er enghraifft Robert Schumann yn *Neue Zeitschrift für Musik*, Hector Berlioz yn *Journal des Débats* (1835–63), Hugo Wolf yn *Wiener Salon-Blatt*, a Claude Debussy dan y ffugenw Monsieur Croche. Yn aml, modd o hyrwyddo cyfansoddwyr arbennig oedd beirniadaeth yn y wasg. Yn ystod y ddadl am opera a elwir *Querelle des Bouffons* yn 1752–4, cyhoeddwyd sawl pamffled ffyrnig ym Mharis yn amddiffyn y traddodiad opera Ffrengig ac yn lladd ar yr opera Eidalaidd, a fel arall. Yn Fienna, y beirniad pwysicaf oedd Eduard Hanslick sydd yn nodedig am ei bleidgarwch ac am ei atgasedd tuag at Richard Wagner a Johannes Brahms. Ymhlith y beirniaid cerddoriaeth yn Unol Daleithiau America oedd Philip Hale (Boston *Post*, *Journal*, a *Herald*), Lawrence Gilman (''Harper's Weekly*), Olin Downes (cefnogwr brwd dros Jean Sibelius yn *The New York Times*), a Richard Aldrich (*The New York Times''). Mae sawl llenor o fri wedi ysgrifennu ar bwnc cerddoriaeth, megis Heinrich Heine a George Bernard Shaw. Prif feirniaid Lloegr yn hanner cyntaf yr 20g oedd Ernest Newman, Neville Cardus, a H. C. Colles.

## Cyfeiriadau 

Cerddoriaeth
Categori:Cerddoriaeth
Super Mario World

Gêm fideo blatfform yw **Super Mario World** a grëwyd yn 1990 gan Nintendo EAD a chyhoedd gan Nintendo. Roedd *Super Mario World* yn un o'r ddwy gêm oedd yn deitl Lansio ar y Super Nintendo Entertainment System gyda F-Zero. Wnaeth y gêm fideo yn cadw elfennau o'r gêm gynt (Super Mario Bros. 3), fel map y byd a'r Kooplings ond cafodd elfennau newydd fel yr arwedd safio a thai bwgan. Roedd Super Mario World yn llai llinellog, er enghraifft y dechrau o'r gêm ble gall chwaraewyr dewis pa lefel i chwarae.

Categori:Gemau fideo
Categori:Nintendo
Ben Cabango

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymro yw **Benjamin Cabango** (ganwyd 30 Mai 2000) sy'n chwarae fel amddiffynnwr i Ddinas Abertawe .

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Cabango yng Nghaerdydd i dad Angolaidd a mam o Gymru. Mae ganddo frawd iau o'r enw Theo sy'n chwarae rygbi. Mynychodd Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr.

## Gyrfa clwb 
Dechreuodd Cabango ei yrfa fel chwaraewr ieuenctid gyda'r tîm amatur leol Maindy Corries, lle'r oedd ei dad Paolo yn hyfforddwr, cyn iddo ymuno ag academi ieuenctid Sir Casnewydd, lle chwaraeodd o lefelau dan-13 i lefelau dan-15. Symudodd i'r academi yn Ninas Abertawe lle bu'n gapten ar yr ochr dan-19 i ennill Cwpan Ieuenctid Cymru CBDC yn 2018 a helpodd yr ochr dan-23 i gyrraedd rownd derfynol Cwpan Uwch Gynghrair Lloegr ar gyfer timau dan-23.

Ym mis Mehefin 2018, arwyddodd Cabango i bencampwyr Uwch Gynghrair Cymru ar y pryd, Y Seintiau Newydd ar gytundeb benthyciad chwe mis. Yn y cymal nesaf, sgoriodd Cabango ei gôl gyntaf ar lefel uwch wrth i’r Seintiau Newydd ennill 4–0 ond collasant ar gyfanswm goliau.

Ar 13 Awst 2019, gwnaeth ei ymddangosiad proffesiynol cyntaf dros Abertawe mewn buddugoliaeth 3-1 dros Northampton Town yn rownd gyntaf Cwpan Cynghrair Lloegr. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn y gynghrair fel eilydd yn erbyn Huddersfield Town ar 26 Tachwedd 2019.

Cafodd ei gynnwys yng ngharfan Cymru yn Awst 2020  ac enillodd ei gap cynta dros Gymru ar 3 Medi 2020 mewn gêm yn erbyn y Ffindir yn Helsinki.

## Ystadegau gyrfa 
### Clwb 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr
Categori:Cymry Du
Pilagá

Iaith a siaradir yng ngogledd-ddwyrain yr Ariannin yw **Pilagá**. Mae 4,000 o siaradwyr, ac ystyrir Pilagá yn iaith o dan fygythiad. 

## Ffonoleg
### Llafariaid 
### Cytseiniaid 
## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd yr Ariannin
Cirgisiaid

Pobl Dyrcig o Ganolbarth Asia yw'r **Cirgisiaid** sydd yn byw yn bennaf yng Nghirgistan ac yn siarad yr iaith Girgiseg. Maent lleiafrifoedd ohonynt hefyd yn byw yn Affganistan, gorllewin Tsieina, Casachstan, Wsbecistan, Tajicistan, a Thwrci. Islam Sunni ydy ffydd y mwyafrif.
bawd|chwith|Hen ddarluniad o Girgisiaid (1858).

Nomadiaeth fugeiliol yw ffordd o fyw draddodiadol y Cirgisiaid. Gorchfygwyd gorllewin Tyrcestan gan Ymerodraeth Rwsia yn ystod ail hanner y 19g, a rhoddwyd tiroedd yn rhanbarth y Cirgisiaid i wladychwyr Rwsiaidd. Gwrthryfelodd y Cirgisiaid yn 1916, a chafodd degoedd o filoedd – o bosib cannoedd o filoedd – ohonynt eu lladd, a ffoes rhyw draean ohonynt dros fynyddoedd Tien Shan i Tsieina. Yn ystod cyfnod cynnar yr Undeb Sofietaidd, o 1926 i 1959, ymfudodd niferoedd mawr o Rwsiaid ac Wcreiniaid i Girgisia, a gostyngodd y gyfran o boblogaeth yr ardal a oedd yn Girgisiaid ethnig o 66% i 40%. Bu llawer ohonynt yn rhoi'r gorau i'w ffordd grwydrol o fyw ac yn amaethu neu yn symud i weithio yn y diwydiannau trymion yn y dinasoedd.

## Cyfeiriadau 

Categori:Grwpiau ethnig yng Nghirgistan
Categori:Pobloedd Dyrcig
Seamus Mallon

Roedd **Seamus Frederick Mallon** (17 Awst 1936 – 24 Ionawr 2020) yn genedlaetholwr o Iwerddon. Dirprwy Prif Weinidog Gogledd Iwerddon rhwng 1998 a 2001 oedd ef.

Cafodd ei eni ym Markethill, pentref gyda thrigolion Protestannaidd yn bennaf. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Brodyr Cristnogol yr Abaty (Newry) ac yn Ysgol Ramadeg Sant Padrig. Athro, fel ei dad, oedd ef.

Chwaraeodd Mallon pêl-droed Wyddelig ar lefel uwch dros y clwb Armagh.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Marwolaethau 2020
Cymru Ar Y We

Roedd **Cymru Ar Y We** (Saesneg: *Wales on the Web*) yn wefan wedi noddir gan y Llywodraeth Cynulliad Cymru; wedu cyllidwyd y wefan gan Cymru Ar-lein a wedi lleolir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru; roedd y wefan yn dwyiaithog ar cymruarywe.org (Cymraeg, o'r blaen wedi newid mewn gwefan am y Llyfrgell Genedlaethol Cymru, mynd ar weth a mynd i lawr) a walesontheweb.org (Saesneg, yn nawr gwefan am Casio Awstralia).

## Cyfeiriadau
Categori:Gwefannau Cymraeg
Rheilffordd Zig Zag

chwith|bawd|260px
bawd|260px
bawd|260px
Mae’r **Rheilffordd Zig Zag** yn Rheilffordd Dreftadaeth yn Awstralia, ger Lithgow yn Ne Cymru Newydd. Mae’r rheilffordd yn defnyddio ‘zig zags’ er mwyn dringo llethrau gorllewinol y Mynyddoedd Glas. Disodlwyd y rheilffordd fel rhan o o reilffordd y dalaith gan dwnel trwy’r mynyddoedd, ond ail-agorwyd y rheilffordd fel rheilffordd dreftadaeth ym mis Hydref 1975 gan gwmni cydweithiol, sef  Zig Zag Railway Co-op. Ltd

Caewyd y rheilffordd yn 2012 oherwydd problemau gweinyddol, ond cyn ail-agoriad y rheilffordd, difrodwyd y rheilffordd gan dân yn 2013 ac wedyn gan lifogydd. Roedd tân arall yn 2015 ac dydy’r rheilffordd ddim wedi ail-agor hyd yn hyn.

## Locomotifau
### Locomotifau stêm
### Locomotifau diesel
### Cerbydau diesel
## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Categori:Twristiaeth yn Awstralia
Categori:Rheilffyrdd treftadaeth Awstralia
Categori:De Cymru Newydd
Eryl Glynne

Meddyg a botanegydd o Gymraes oedd **Eryl Glynne Jones** (1893 – 1930).

Ganwyd yng Nglandyl, Bangor Uchaf, y ferch hynaf o naw o blant, i’r twrnai John Glynne Jones a’i wraig Dilys. Hannai ei thad o deulu Cymryd , Conwy a’i mam yn un o Gymry Llundain, merch y cerflunydd a cherddor William Davies (Mynorydd). Mynychod Ysgol Merched Bangor lle bu ei Mam yn lywodraethwraig. Yn 1910 buodd yn ffodus i oroesi damwain cwch lle bu farw Gerald, mab yr Athro Reginald William Phillips.

Astudiodd meddygaeth yn Llundain, yn graddio yn 1918. Wedi priodi ei chyd-feddyg (a herpetolegydd enwog) Dr. Malcolm Arthur Smith yn 1921, aethant i Siam lle bu Malcolm Smith yn feddyg i’r llys frenhinol. Roedd Eryl yn fotanegydd dawnus, yn arbennigo ar redynau. Casglodd dros 2000 o samplau ar draws y Dwyrain pell.

Wedi dychwelyd i fyw ym Mhrydain yn 1925, bu’n gweithio yng Ngerddi Kew tra bu ei gwr yn gweithio yn yr Amgueddfa Hanes Natur yn Kensington.

Lladdwyd Eryl yn 1930 mewn damwain car ger Llundain. Roedd ganddi dri o blant yn cynnwys y dringwr Cymryd (“Cym”) Smith â laddwyd mewn damwain beic modur yn 27 oed yn 1952.  Enwyd nifer o flodau, e.e. *Lobelia eryliae*, i’w anrhydeddu. Roedd ei chwaer Mary Dilys Glynne hefyd yn wyddonydd ac yn gweithio yn Sefydliad Ymchwil Amaethyddol Rothamsted.

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Meddygon o Gymru
Pensynnu

Casgliad o ysgrifau gan T. H. Parry-Williams yw ***Pensynnu***. Fe'i gyhoeddwyd yn 1966 gan Wasg Gomer. Mae'n cynnwys 12 ysgrif lenyddol ar amrywiaeth o bynciau.

## Cynnwys
* "Aur Drws-y-Coed"
* "Lleisiau" (stribed o nodiadau)
* "Myfyrio Ofn"
* "Nodion Dyddiadurol"
* "El ac Er"
* "Pendraphendod"
* "Lincyn-Loncyn"
* "Emynau Williams Pantycelyn" (sgwrs radio)
* "Samarkand"
* "Priddgist"
* "Caer a Charreg"
* "Bro"

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1966
Categori:Gweithiau gan T.H. Parry-Williams
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Myfyrdodau

Casgliad o ysgrifau a cherddi gan T. H. Parry-Williams yw ***Myfyrdodau***. Fe'i gyhoeddwyd yn 1957 gan Wasg Aberystwyth. Mae'n cynnwys 17 ysgrif lenyddol ar amrywiaeth o bynciau a 6 cerdd.

## Cynnwys
#### Rhyddiaith
*"Borshiloff"
*"Teulu'r Ffatri"
*"Ffidlan"
*"Congrinero"
*"Cymro ar Wasgar"
*"Ann"
*"Ar Encil"
*"Colli Robert Williams Parry"
*"Pagan Glân"
*"Ar Fôr ac Ar Dir"
*"Colli Gwynt"
*"JC 3636"
*"Nimrod"
*"Athro Methedig"
*"Dau Lyffant"
*"Ogo-Pogo"
*"Gynau Duon"

#### Mydr
*"Nant y Benglog"
*"Carol Nadolig"
*"Cesar"
*"1904"
*"Dafydd ap Gwilym"
*"Bro"

Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1957
Categori:Gweithiau gan T.H. Parry-Williams
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Gorsaf reilffordd Gundegai

Roedd **Gorsaf reilffordd Gundagai** yn orsaf reilffordd ar reilfyrdd Tumut a Kunama yn Gundegai, De Cymru Newydd, Awstralia, wedi cynllunio gan John Whitton.  Ychwanegwyd yr adeilad i gofrestr adeiladau treftadaeth De Cymru Newydd ar 2 Ebrill 1999.

bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
Categori:Gorsafoedd rheilffordd Awstralia
Categori:De Cymru Newydd
Ethnomethodoleg

Is-faes i gymdeithaseg yw **ethnomethodoleg** sydd yn astudio yr adnoddau, dulliau gweithredu, ac arferion y mae pobl o ddiwylliant neu gymdeithas benodol yn defnyddio.

Arloeswyd ethnomethodoleg yn niwedd y 1960au ac yn y 1970au gan Harold Garfinkel ac Harvey Sacks. Testunau sylfaenol y maes yw *Studies in Ethnomethodology* gan Garfinkel, a gyhoeddwyd yn 1967, a darlithoedd Sacks o 1965 i 1975, a gesglir yn y gyfrol *Lectures in Conversation* (1992). Bathodd Garfinkel yr enw *ethnomethodology* trwy gydweddiad ag arbenigaethau anthropolegol eraill, megis ethnowyddoniaeth ac ethnobotaneg, sydd yn astudio ffurfiau ar ddealltwriaeth gynhenid.

Prif broses ethnomethodoleg ydy ymresymu ymarferol, sef defnyddio cynllun rhesymol – hynny yw, dulliau a thechnegau cymdeithasegol – i ddeall gweithgareddau ymarferol, yn benodol y moddion a ddefnyddir gan unigolion i ymateb i'w gilydd yn nhermau synnwyr cyffredin. Gan ei bod yn canolbwyntio ar brofiad yr unigolyn mewn rhyngweithiadau cymdeithasol, mae ethnomethodoleg yn groes i ddamcaniaethau cymdeithaseg glasurol, megis syniadaeth Karl Marx, Max Weber, a Émile Durkheim, sydd yn ymdrin â strwythur gymdeithasol a'i goblygiadau. Yn hytrach, mae'n tynnu ar ddamcaniaeth rhyngweithredaeth symbolaidd George Herbert Mead a ffenomenoleg fel y'i deellir gan Alfred Schutz, ac yn debycach i seicoleg gymdeithasol na chymdeithaseg glasurol.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Martyn Hammersley, *The Radicalism of Ethnomethodology* (Manceinion: Manchester University Press, 2018).
* Dirk vom Lehn, *Harold Garfinkel: The Creation and Development of Ethnomethodology* (Walnut Creek, Califfornia: Left Coast Press, 2014).

Categori:Is-feysydd cymdeithaseg
Categori:Methodoleg gwyddorau cymdeithas
Manas

Arwrgerdd genedlaethol y Cirgisiaid yw ***Manas*** sydd yn traddodi hanes y *batyr* eponymaidd wrth iddo uno'r llwythau Cirgisaidd yn erbyn eu gelynion yn y frwydr am annibyniaeth. Fe'i cenir ar lafar yn gyhoeddus gan feirdd o'r enw *masnachi* hyd heddiw, wedi ei drosglwyddo o genhedlaeth i genhedlaeth dros sawl canrif, a chaiff ei hystyried yn gronfa o hanes, traddodiadau a diwylliant, a meddylfryd gwleidyddol a chymdeithasol y Cirgisiaid.

Rhennir cylch Manas yn dair rhan: Manas ei hun ydy arwr y rhan gyntaf; ei fab Semetey sydd yn brif gymeriad yr ail ran; ac am Seitek, mab Semetey, cenir y drydedd ran. Credir bod y cyfnod o'r 9g i'r 11g yn gefndir i'r cylch, ac yn ôl traddodiad y Cirgisiaid dyma oedd eu hethnogenesis. Cafodd pen-blwydd honedig *Manas* yn filflwydd oed ei dathlu ar gais llywodraeth Cirgistan yn 1995, mewn ymdrech i hyrwyddo undod ac hunaniaeth ddiwylliannol y genedl. Gellir olrhain traddodiad llafar y gerdd ei hun i'r 18g, ond mae nodweddion ynddi yn awgrymu ei bod ychydig yn hŷn na hynny. Dylanwadodd yn gryf ar lenyddiaeth Girgiseg ysgrifenedig gynnar, ac mae llawysgrifau yn seiliedig arni yn goroesi o ddechrau'r 20g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arwrgerddi
Categori:Barddoniaeth Girgiseg
Categori:Gweithiau llenyddol Cirgiseg
Categori:Llên lafar
Mariner 9

Chwiliedydd gofod di-griw a anfonwyd gan NASA i archwilio'r blaned Mawrth oedd Mariner 9. Fe’i lansiwyd o Cape Canaveral yn Florida, yr Unol Daleithiau, ar 30 Mai 1971 a chyrhaeddodd y blaned Mawrth ar 14 Tachwedd yr un flwyddyn. Felly, hi oedd y llong ofod gyntaf i orbitio planed arall. Ar ôl misoedd o stormydd llwch llwyddodd i anfon lluniau clir o'r wyneb yn ôl i'r Ddaear. Dychwelodd Mariner 9 7,329 o ddelweddau yn ystod ei orchwyl, a ddaeth i ben ym mis Hydref 1972.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Mawrth
Categori:NASA
David Hughes, Tredegar

Roedd y Parchedig **David Hughes** BA (21 Mehefin, 1813 – 3 Mehefin, 1872) yn weinidog gyda'r Annibynwyr ac yn awdur.

## Cefndir 
Ganwyd Hughes ar fferm Cefn uchaf, Llanddeiniolen, yn fab i Hugh Hughes ac Anne ei wraig. Cafodd ei addysgu yn Athrofa'r Efengylwyr yn Hackney, Llundain a Phrifysgol Glasgow lle graddiodd BA ym 1841.

## Gyrfa 
Bu Hughes yn cadw ysgol yn Llanddeiniolen ar y cyd a'i frawd hŷn Griffith. Yn ôl adroddiad yn y Geninen *Yr oedd y ddau yn hynod dirion at fechgyn da, ond yn llym iawn yn erbyn rhai direidus, neu  y neb a droseddai drwy siarad Cymraeg*.

Dechreuodd bregethu yng Nghapel Bethel, Llanddeiniolen pan oedd yn 19 mlwydd oed, tua 1832. Wedi gorffen ei astudiaethau yn Llundain a Glasgow cafodd ei ordeinio i weinidogaeth yr Annibynwyr yn Llan Sain Siôr ar 14 Medi 1841 gan ddod yn weinidog ar achosion ei enwad yn Llan Sain Siôr a Moelfre. Arhosodd yn Llan Sain Siôr hyd 1846 pan symudodd i Lanelwy. Yn ystod ei gyfnod yn Llanelwy bu'n olygydd ar gylchgrawn misol byrhoedlog o'r enw *Y Beirniadur*.. Ni fu ganddo ofalaeth capel ym Mangor ond parhaodd i bregethu'n rheolaidd. Aeth yn ôl i fod yn weinidog ym mis Tachwedd 1855 pan dderbyniodd alwad i fod yn weinidog ar Gapel Saron, Tredegar. Parhaodd yn weinidog Saron hyd ei farwolaeth.
 
## Gyrfa lenyddol 
Yn ystod ei gyfnod yn Llanelwy bu'n olygydd ar gylchgrawn misol byrhoedlog o'r enw *Y Beirniadur*. Cyfrannodd nifer fawr o ysgrifau i'r Gwyddoniadur Cymreig. Cyhoeddodd dau lyfr: *Geiriadur Ysgrythrol a Duwinyddol* (1852) ac *Elfenau Daearyddiaeth* (1859). Bu hefyd yn olygydd ar ddiwygiad o eiriadur Thomas Edwards (Caerfallwch). Cyfieithodd rhan o *An Introduction to the Critical Study and Knowledge of the Holy Scriptures* gan Thomas Hartwell Horne i'r Gymraeg fel *Arweiniad at Efrydiaeth Feirniadol a Gwybodaeth Sanctaidd* ym 1854.

## Teulu 
Roedd yn briod a merch o'r enw Jane, merch o Lanbadrig, Ynys Môn. Ganwyd eu mab hynaf Y Parch David Griffith Hughes ym 1858, sy'n awgrymu eu bod wedi priodi rhywbryd cyn hynny.

## Marwolaeth 
Bu farw Hughes yn ei gartref yn Georgetown, Tredegar yn 58 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Cefn Golau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Marwolaethau 1872
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Beaufort, Blaenau Gwent, mewn gwyrdd

Cerdd Gymraeg gan Ifor ap Glyn yw ***Beaufort, Blaenau Gwent, mewn gwyrdd***.

Mae'n cerdd sy'n sôn am sut mae Cymry yn troi yn ddwl ac yn fodern. Mae'n canolbwyntio ar un o'r lliwiau'r spectrwm a du a gwyn,. Mae *cerdd*  yn trafod yr effaith mae'r diffyg iaith Cymraeg wedi cael ar y gymdeithas a Chymru yn gyffredinol. Mae'r cerdd yn dangos sut mae rhywbeth drwg yn gallu newid i rywbeth da, ac yna obaith dros yr iaith Gymraeg.

## Iaith ac Arddull
Mae'r credd yn dramatig ar sawl lefel gan defnyddio mynwent yn llwyfan a hen gapel yn gefnlen. Mae'r ecrdd yn defnyddio mesur rhydd gyda'r penillion yn amrywio o ran nifer a hyd llinellau. Mae'r cerdd yn defnyddio cwpled sy'n odli i gloi'r gerdd yn gofiadwy.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Prosiect WiciLlên
Y Gŵr sydd ar y Gorwel

Cerdd Gymraeg gan y bardd Gerallt Lloyd Owen yw ***y Gŵr sydd ar y Gorwel***.

Cywydd i gofio a mawrygu Saunders Lewis yw hwn. Mae felly yn perthyn i'r hen, hen draddodiad Cymreig lle gwelir bardd yn 'canu mawl' i aelodau blaenllaw cymdeithas. Fel arfer, noddwyr y beirdd oeddynt, ond yma, mae Gerallt Lloyd Owen yn mynegi ei edmygedd at un o'i arwyr.

## Cyfeiriadu 
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cywyddau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect WiciLlên
Eliezer Pugh

Diwydiannwr a dyngarwr o Gymru oedd **Eliezer Pugh** (28 Mehefin 1815 – 8 Rhagfyr 1903).

## Cefndir 
Ganwyd Pugh yn Nolgellau yn blentyn i Edward Pugh, teiliwr, ac Elizabeth née Ellis ei wraig. Cafodd ei fedyddio yng Nghapel Salem, y Methodistiaid Calfinaidd, Dolgellau ar 14 Gorffennaf 1815 gan y Parch Robert Griffith.

## Gyrfa 
Yn 13 mlwydd oed symudodd Pugh i Lerpwl er mwyn mynychu ysgol. Wedi cyfnod yn yr ysgol fe aeth yn brentis i gwmni masnachwyr cotwm Rushton a Johnson. Arhosodd gyda'r cwmni am weddill ei fywyd gwaith gan godi'n bartner ac yna'n brif berchennog y cwmni. Roedd yn gwmni hynod lwyddiannus. Trwy lwyddiant y busnes daeth Pugh yn un o'r Cymry Cymraeg cyfoethocaf yn Lerpwl.

Roedd yn gefnogwr brwd a chyfrannwr hael i waith cenhadaeth tramor y Methodistiaid Calfinaidd yn yr India. Wedi ei farwolaeth cyflwynodd ei gartref yn 16 Faulkner Street i'r genhadaeth dramor ac yno fu ei phencadlys hyd 1969 pan symudwyd y pencadlys i Gaerdydd.

Tu allan i faes crefydd roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn addysg. Roedd yn danysgrifiwr i ac yn aelod o bwyllgor tanysgrifwyr y Coleg Normal Bangor.. Bu hefyd yn gefnogwr i'r syniad o sefydlu Prifysgol yng Nghymru a phan agorwyd Prifysgol Aberystwyth addawodd £50 y flwyddyn i gronfa'r ysgoloriaethau i alluogi pobl addawol o gefndiroedd difreintiedig i fynychu'r coleg. Ym 1874 rhoddodd cyfraniad o £2,300 at glirio dyledion sefydlu'r Brifysgol a £300 arall at y gost o dalu am brynu Gwesty'r Castell fel cartref i'r coleg (Adeilad Yr Hen Goleg, bellach). Rhoddai wobr o £5 pob blwyddyn i'r myfyriwr gorau yn arholiad Saesneg Coleg y Bala.

## Teulu 
Ym 1843 priododd Eliezer Pugh a Mary Mills o Lanidloes, ni fu iddynt blant eu hunain ond fe wnaethant magu nai a nith amddifad Mrs Pugh, Anna a James Mills. Bu farw Mrs Pugh ym 1883.

## Marwolaeth 
Bu farw Pugh yn ei gartref, 16 Falkner St. Lerpwl yn 88 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion gyda rhai ei ddiweddar wraig ym mynwent Toxteth Park.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymry Lerpwl
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Marwolaethau 1903
Categori:Pobl o Ddolgellau

Categori:Prosiect WiciLlên
DIY

Cerdd Gymraeg gan Grahame Davies yw ***DIY.***

Mae *DIY* yn canolbwyntio ar bryder yr awdur ynghylch a diriwiad cymdeithas a cefnogaeth cymydog.  Mae'n sôn am cymdeithas a ymateb bobl at *DIY* yn y ganrif hon ac yn awgrymu bod gwell gan bobl gwellau a canolbwyntio ar ei hunain yn lle helpu eraill. Pryderon am y gymdeithas a ymateb modern bobl at helpu sydd yn lliwio cerddi nifer o gerddi Grahame Davies.

Cerdd ar ffurf rhydd yw hi.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect WiciLlên
The Life and Times of David Lloyd George

Cyfres drama o BBC Cymru yw *** The Life and Times of David Lloyd George***. Fe'i darlledwyd gyntaf ym 1981 ar rwydwaith BBC1. Chwaraewyd y prif ran gan Philip Madoc.

Roedd yn cynnwys cerddoriaeth gan Ennio Morricone: roedd y prif thema, "Chi Mai", yn llwyddiant mawr yn siartiau'r DU, gan gyrraedd rhif 2. Roedd y teitlau agoriadol yn dangos David Lloyd George fel hen ddyn yn cerdded trwy gefn gwlad ger Cricieth gan gofio ei hun fel bachgen yn cael ei fedyddio mewn nant mynydd gan ei Wncl Lloyd.

Mae'r gyfres mewn 9 rhan sy'n cwmpasu'r rhan fwyaf o ddigwyddiadau pwysig ym mywyd Lloyd George o'i eni ym Manceinion ym mis Ionawr 1863 hyd at ei farwolaeth ym 1945 yn Llanystumdwy. Mae digwyddiadau mawr ei fywyd personol, yn enwedig rhedeg dau deulu, i'w gweld yn y cynhyrchiad. Fodd bynnag, mae llawer o fanylion ei yrfa wleidyddol hir (dros 54 mlynedd) wedi'u symleiddio. Yr ymgynghorydd hanesyddol ar gyfer y gyfres oedd yr hanesydd A. J. P. Taylor.

Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Lloffion

Casgliad o ysgrifau a cherddi gan T. H. Parry-Williams yw ***Lloffion: Pros a Mydr [1937–1942]***. Fe'i gyhoeddwyd yn 1942 gan Y Clwb Llyfrau Cymreig. Mae'n cynnwys 15 ysgrif lenyddol ar amrywiaeth o bynciau a 15 cerdd.

## Cynnwys
#### Pros
*"Y Llyfr Lôg"
*"Nodyn ar Farddoniaeth Emynau"
*"Hen Chwareli"
*"Y Tu Mewn"
*"Oerddwr"
*"Ar ei Hanner"
*"Ymwared"
*"Rhyddhad"
*"Gollyngdod"
*"Geiriau"
*"Pen yr Yrfa"
*"Troad y Rhod"
*"*Arcus Senilis*"
*"Y Trên Bach"
*"Idoc"

#### Mydr
*"Nefoedd"
*"Awen"
*"Ffynnon"
*"Un a Dau"
*"Madrondod"
*"Diolchgarwch"
*"Chums"
*"Oeni"
*"Sgawt"
*"Temtasiwn"
*"'Beth yw Heddiw? Yfory?'""
*"Y Tramp"
*"Daw ein Tro"
*"Y Doethion o'r Dwyrain"
*"Haf 1942"

Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1942
Categori:Gweithiau gan T.H. Parry-Williams
Categori:Ysgrifau Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Tomen dermit

[bawd|260px|Tomen dermit yn [Tirigogaeth y Gogledd|Nhiriogaeth y Gogledd, Awstralia]]
Mae **Tomen dermit** yn strwythur crëwyd gan Dermitiaid. Gall y domen bod hyd at 30 troedfedd o uchder. Dydy termitiaid ddim yn byw yn y domen, ond yn y ddaear o dan y domen. Mae twneli tu mewn y domen yn rheoli tymheredd mewnol eu cartref. Mae'n cyfnewid ocsygen a charbon diocsid hefyd. Crewyd y domen gyda daear, poer a thail. Cedwir coed yn y domen, prif fwyd termitiaid.. Mae termitiaid yn byw yn Affrica, Awstralia a De America.

## Cyfeiriadau
Categori:Pryfed
Kobe Bryant

Chwaraewr pêl-fasged o'r Unol Daleithiau oedd **Kobe Bean Bryant** (23 Awst 1978 – 26 Ionawr 2020). Fe'i ystyrir yn un o'r chwaraewyr gorau yn hanes y gêm.

Ganed yn Philadelphia, Pennsylvania. Treuliodd ei yrfa gyfan yng nghynghrair yr NBA, o 1996 i 2016, yn chwarae i dîm y Los Angeles Lakers. Enillodd y Lakers bencampwriaeth yr NBA dair gwaith yn olynol rhwng 2000 a 2002, camp sydd heb ei hefelychu ers hynny. Aeth Bryant i Gemau Olympaidd yr Haf yn 2008 a 2012 yn aelod o dîm pêl-dasged cenedlaethol yr Unol Daleithiau, a enillodd y fedal aur yn y ddwy bencampwriaeth honno. Mae ganddo'r bedwaredd safle uchaf ar restr prif sgorwyr erioed yr NBA.

Bu farw Bryant, gyda'i ferch Gianna a saith arall, mewn damwain hofrennydd yn Calabasas, Califfornia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Categori:Chwaraewyr Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Chwaraewyr pêl-fasged yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Chwaraewyr pêl-fasged yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl o Philadelphia
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau hofrenyddion
Karrimurra

Cyfres o raeadrau yw  **Karrimurra** (enw Saesneg: Florence Falls) mewn Fforest Monsŵn yn Nhiriogaeth y Gogledd, Awstralia. Mae’n rhan o Barc Genedlaethol Litchfield.

bawd|dim|260px
bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Tiriogaeth y Gogledd
Categori:Rhaeadrau Awstralia
Harold Garfinkel

Cymdeithasegwr Americanaidd oedd **Harold Garfinkel** (29 Hydref 1917 – 21 Ebrill 2011) sydd yn nodedig am arloesi ethnomethodoleg.

Ganed yn Newark, New Jersey, yn fab i ddyn busnes. Astudiodd gyfrifeg yng Ngholeg Newark a throdd ei sylw at gymdeithaseg. Derbyniodd ei radd meistr mewn cymdeithaseg o Brifysgol Gogledd Carolina yn 1942. Pwnc ei draethawd ymchwil oedd cysylltiadau hiliol yn ne'r Unol Daleithiau. Cafodd ddylanwad pwysig ar y maes yn sgil cyhoeddi ei gyfrol *Studies in Ethnomethodology* yn 1967.

Priododd Garfinkel ag Arlene Steinbach yn 1945 a chawsant ferch, Leah, a mab, Mark. Bu farw yn 93 oed o fethiant y galon yn ei gartref yn Pacific Palisades, Califfornia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Cymdeithasegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Pobl o New Jersey
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl fu farw o fethiant y galon
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Friederike Caroline Neuber

Awdures ac actores o'r Almaen oedd **Friederike Caroline Neuber** (9 Mawrth 1697 – 30 Tachwedd 1760) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur ac actor llwyfan.

## Bywyd personol 
Ganwyd Friederike Caroline Weissenborn ar 9 Mawrth 1697 yn Reichenbach im Vogtland i Daniel Weissenborn a'i wraig, Anna Rosine Weissenborn, née Anna Rosine Wihelmine. Roedd ei thad yn arolygydd llys cyfreithiol ac roedd ei mam wedi'i haddysgu'n dda iawn. Ganddi hi y dysgodd Caroline sut i ddarllen ac ysgrifennu, a hi hefyd ddysgodd Ffrangeg iddi. Roedd ei thad yn ddyn gormesol a bu'n curo ei mam hyd nes ei marwolaeth gynnar ym 1705. Yn 20 oed, ym 1717, llwyddodd Caroline i redeg i ffwrdd o gartref gyda Johann Neuber, clerc a fu'n gweithio i'w thad. Priododd y cwpwl flwyddyn yn ddiweddarach, ym 1718. Bu i'r ddau ohonynt fwrw prentisiaeth theatrig gyda chwmnïau teithiol Christian Spiegelberg (1717–22) a Karl Caspar Haack (1722-25).

## Gyrfa 
Fe'i hystyrir yn un o'r actoresau a'r rheolwyr actorion enwocaf yn hanes theatr yr Almaen, a bu'n ddylanwadol yn natblygiad theatr fodern yr Almaen. Gweithiodd Neuber hefyd i wella statws cymdeithasol ac artistig actorion ac actoresau o'r Almaen, gan bwysleisio techneg naturiolaidd. Yn ystod cyfnod pan oedd y rhan fwyaf o reolwyr theatrig yn yr Almaen yn ddynion, cofir am Caroline Neuber fel menyw hynod uchelgeisiol a lwyddodd, yn ystod ei gyrfa 25 mlynedd, i newid hanes y theatr, gan ddyrchafu statws theatr yr Almaen ochr yn ochr â'r arweinwyr theatraidd gwrywaidd ar y pryd, fel "ei gŵr Johann", y ffŵl llwyfan poblogaidd Johann Müller, prif actor y genhedlaeth nesaf Johann Schönemann, Gotthold Ephraim Lessing, ac yn bennaf Johann Gottsched.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1697
Categori:Llenorion o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1760
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Merched y 18fed ganrif

Categori:Prosiect WiciLlên
Annette Pehnt

Awdures o'r Almaen yw **Annette Pehnt** (ganwyd 25 Gorffennaf 1967) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel academydd, awdur a beirniad llenyddol.

## Addysg a gyrfa 
Wedi iddi orffen ei haddysg yn yr ysgol yn 1986 bu Pehnt yn gwneud gwaith gwirfoddol yn Belfast ac yn dilyn hyn aeth i fyw am gyfnod i'r Alban. Astudiodd Saesneg, Astudiaethau Celtaidd ac Almaeneg mewn prifysgolion yn  Köln, Galway (Iwerddon), Berkeley (Califfornia) a Freiburg (Breisgau). Derbyniodd radd meistr o Brifysgol Freiburg am waith ar lenyddiaeth Wyddelig. Ers 1992 bu'n gweithio fel beirniad llenyddol ac awdur hunangyflogedig yn Freiburg ac mae'n dysgu yn y brifysgol yno. Dyfarnwyd gwobrau iddi am ei gweithiau llenyddol yn cynnwys y *Fördenpreis* yn 2001, *gwobr artist Northrhine-Westphalia* a *gwobr Mara-Cassens* (2002).

## Bywyd personol 
Ganwyd Annette Pehnt yn Köln ac mae'n byw yn Freiburg. Mae'n briod a chanddi dri o blant.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Llenorion Almaenig
Malwida von Meysenbug

Awdures o'r Almaen oedd **Malwida von Meysenbug** (28 Hydref 1816 – 23 Ebrill 1903) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur a hunangofiannydd. Hi oedd y fenyw gyntaf erioed i gael ei henwebu ar gyfer y Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth.

## Bywyd personol 
Ganwyd Malwida Von Meysenbug yn Kassel, Hesse. Roedd ei thad, Carl Rivalier yn ddisgynnydd  o deulu o Hiwgenotiaid o Ffrainc, a derbyniodd y teitl Barwn Meysenbug gan William I o Hesse-Kassel. Y nawfed o deg o blant, torrodd pob cysylltiad gyda'i theulu oherwydd ei daliadau  gwleidyddol. Cafodd dau o'i brodyr yrfaoedd disglair - y naill fel gweinidog gwladol yn Awstria, a'r llall fel Gweinidog y Karlsruhe. Gwrthododd Von Meysenbug apelio i'w theulu fodd bynnag, gan ddewis byw yn y lle cyntaf ymhlith cymuned rydd yn Hamburg, ac yna trwy ymfudo i Loegr ym 1852 lle bu’n cynnal ei hun trwy ddysgu a chyfieithu gweithiau.

## Gyrfa 
Roedd ei gwaith yn gynnwys *Memories of an Idealist*. Cyhoeddodd y gyfrol gyntaf yn ddienw yn 1869. Hefyd, roeddd yn ffrind i Friedrich Nietzsche a Richard Wagner, a chyfarfuâ'r awdur Ffrengig Romain Rolland yn Rhufain yn 1890. Yn 1901 von Meysenbug oedd y fenyw gyntaf erioed i gael ei henwebu ar gyfer y Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth ar ôl cael ei henwebu gan yr hanesydd Ffrengig Gabriel Monod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1816
Categori:Marwolaethau 1903
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llenorion Almaenig y 19eg ganrif
Categori:Merched y 19eg ganrif
Ennio Morricone

Cyfansoddwr clasurol o'r Eidal oedd **Ennio Morricone** (10 Tachwedd 1928 − 6 Gorffennaf 2020) a oedd yn fwyaf enwog am gyfansoddi'r sgôr ar gyfer mwy na 400 o ffilmiau a rhaglenni teledu. Roedd yn adnabyddus am gyfansoddi'r sgoriau i ffilmiau'r Gorllewin Gwyllt, yn enwedig *spaghetti westerns*, gan gynnwys *The Good, the Bad and the Ugly* (1966) a *Once Upon a Time in the West*.

Yn 2007 derbyniodd Wobr yr Academi er Anrhydedd am y nifer fawr o sgoriau ffilm gwych yr oedd wedi'u hysgrifennu. Yn ei yrfa, gwerthodd y cyfansoddwr dros 50 miliwn o recordiau ledled y byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2020
Marianna Salzmann

Awdures o'r Almaen yw **Marianna Salzmann** (ganwyd 21 Awst 1985) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur a dramodydd.

Ganwyd Sasha Marianna Salzmann y Volgograd, yr Uneb Sofietaidd ar 21 Awst 1985, a chafodd ei magu ym Moscfa tan 1995 pan ymfudodd, gyda'i theulu, i'r Almaen  yn un o'r ymfudwyr Iddewig (Kontingentflüchtingen).

Mae Salzmann yn adnabyddus fel ddramodydd, ysgrifennwr traethodau, curadur theatr a nofelydd. A hithau'n awdur preswyl yn y Maxim Gorki Theatre yn Berlin, lle bu'n gyfarwyddwr artistig y theatr stiwdio. Studio Я, rhwng 2013 a 2015, dyfarnwyd iddi sawl gwobr am ei dramau yn ystod y cyfnod bu'n astudio yn Berlin ac wedi graddio, fe sefydlodd y *New Institute for Writing for the Stage* ar y cyd gyda Maxi Obexer.  Mae'n dysgu ysgrifennu gwelidyddol ac yn trefnu gweithdai a darlleniadau yn rhyngwladol. Cyhoeddodd y nofel *Beside Myself* yn 2017 sy'n olrhain hanes teulu Iddewig dros bedair cenhedlaeth ac sydd hefyd yn adrodd hanes efeilliaid sy'n cael eu magu mewn fflat bychan ym Moscfa ac sydd wedyn yn symud i dŷ lloches yng Ngorllewin yr Almaen. Enillodd wobr *Jürgen Ponto Foundation Prize for Literature* am y nofel gyntaf hon sydd wedi ei chyfieithu i 15 o ieithoedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Llenorion benywaidd o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1985

Categori:Prosiect WiciLlên
Nicholas Parsons

Roedd **Christopher Nicholas Parsons**, CBE (10 Hydref 1923 – 28 Ionawr 2020) yn actor a chyflwynydd radio a theledu Seisnig.

Cafodd ei eni yn Grantham, Swydd Lincoln, yn fab i'r meddyg Paul Parsons a'r nyrs Nell Parsons (neé Maggs). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Sant Pawl, Llundain.

Bu farw yn ei gartref yn Aylesbury.

## Radio
**Just a Minute* (1967-2019)

## Teledu
**The Adventures of Robin Hood* (1956)
**The Arthur Haynes Show* (1957-1965)
**The Benny Hill Show* (1968-1971)
**The Very Merry Widow and How* (1969)
**Sale of the Century* (1971-1983)
**The Comic Strip* (1988)
**Doctor Who* (1989)
**Bodger & Badger*
**Cluedo* (1993)
**Celebrity Mastermind* (2007)
**Good Omens* (2019)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cyflwynwyr radio
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2020
Kenyon Emrys-Roberts

Cyfansoddwr o Gymru oedd **Kenyon Emrys-Roberts** (16 Ionawr 1923 – 23 Mai 1998).  Roedd yn weithgar fel cyfansoddwr cerddoriaeth ar gyfer rhai o gyfresi drama mwyaf poblogaidd BBC Teledu, gan gynnwys *Poldark* (1975–7), *To Serve Them All My Days* (1980–81), *The Life and Times of David Lloyd George* (1981) a *Strangers and Brothers* (1984).

Ganwyd Emrys-Roberts ym Mhenarth, Bro Morgannwg, chweched plentyn yr Athro Edward Emrys-Roberts.  Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Stowe ac yng Ngholeg Cerdd Brenhinol, Llundain. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gweithiodd i BBC Radio; yn ddiweddarach gweithiodd i BBC Teledu ac Associated Rediffusion cyn iddo weithio ar eich liwt eich hun fel cyfansoddwr a darlledwr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 1998
Mabel Brookes

Awdures o Awstralia oedd **Mabel Brookes** (15 Mehefin 1890 - 30 Ebrill 1975) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur a chymdeithaswr.

## Bywyd a gyrfa 
Ganwyd Mabel Brookes yn South Yarra, Victoria, Awstralia yn unig blentyn i gyfreithiwr o Melbourne a H. Emmerton a'i wraig. Cafodd ei haddysgu gan ei thad a chyfres o athrawesau cartref a disgrifiodd ei phlentyndod fel un unig. A hithau'n 18 oed, fe ddyweddiodd gyda Norman Brookes, chwaraewr tenis a'r Awstraliad cyntaf i ennill Wimbeldon. Priododd y ddau yn Eglwys Anglicanaidd St Paul yn Melbourne ar 19 Ebrill 1911 a thair blynedd yn ddiweddarach rhoddodd Mabel enedigaeth i'w merch gyntaf (ganwyd dwy ferch arall iddynt yn ystod y blynyddoedd a ddilynodd). Aeth Mabel ar sawl taith dramor gyda'i gŵr i gystaedlaethau tenis yn Ewrop ac UDA. Yna yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, pan oedd Norman Brookes yn gweithio yng Nghairo fel comisiynydd cangen Awstralia o'r Groes Goch Brydeinig. Ysbrydolwyd rhai o weithiau llenyddol Mabel gan ei chyfnod yn yr Aifft - *Broken Idols* (Melville and Mullin, 1917) ac *Old Desires* (Australian Authors Agency, 1922). Pan gafodd ei gŵr ei anfon i Mesopotamia yn 1917 dylchwelodd Mabel i Melbourne. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd caniataodd teulu'r Brookes i'w cartref yn Kurneh gael ei ddefnyddio gan y Groes Goch fel catref ymadfer i filwyr oedd wedi dychwelyd o'r Rhyfel. Gwasanaethodd fel llywydd y Queen Victoria Hospital rhwng 1923 ac 1970 ac enwyd adain newydd o'r ysbyty ar ei hôl. Cyhoeddodd hunangofiant yn 1974 lle mae'n dwyn i gof amrywiol ddigwyddiadau yn ystod ei bywyd, gan gynnwys cwrdd â nifer o bobl nodedig a hanesyddol. Bu farw Mabel Brookes yn South Yarra ar 30 Ebrill 1975 yn 84 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Llenorion Almaenig
Abergele, Amhara

Ardal (*woreda*) yn rhanbarth Amhara, Ethiopia, yw **Abergele** (Amhareg: አበርገሌ). Mae'n rhan o Gylch Wag Hemra ac yn rhannu ffiniau gyda Zikuala i'r de, Sehala i'r de orllewin, Cylch Semien (Gogledd) Gondar i'r gogledd orllewin, rhanbarth Tigray i'r gogledd a dwyrain, Soqota i'r de-ddwyrain. Cafodd Abergele ei gwahanu oddi wrth ardal weinyddol Soqota.

## Demograffeg
Yn ôl cyfrifiad cenedlaethol 2007 a gynhaliwyd gan Asiantaeth Ystadegau Canolog Ethiopia, poblogaeth Abergele fel *woreda* yw 43,191. O'r cyfanswm hwn mae 21,976 yn ddynion ac mae 21,215 yn fenywod. Does neb ohonynt yn drigolion trefol. Roedd mwyafrif o'r trigolion yn dilyn Cristnogaeth Uniongred Ethiopia, gyda 99.93% o'r poblogaeth yn nodi hynny fel eu crefydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Ethiopia
Louis Althusser

Athronydd o Ffrainc oedd **Louis Althusser** (16 Hydref 1918 – 22 Hydref 1990) sydd yn nodedig am gyfuno athroniaeth Farcsaidd ag adeileddaeth.

Ganed yn Birmandreis, Algeria Ffrengig (heddiw Bir Mourad Raïs, Algeria). Fe'i galwyd i'r fyddin yn 1939 ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd, ac yn sgil cwymp Ffrainc ym Mehefin 1940 fe gafodd ei ddal mewn gwersyll carcharorion rhyfel gan yr Almaenwyr nes diwedd y rhyfel.

Yn 1948 ymunodd Althusser â Phlaid Gomiwnyddol Ffrainc. Yn yr un flwyddyn, fe'i penodwyd i gyfadran yr École Normale Supérieure ym Mharis, a bu'n addysgu yno am ddeng mlynedd ar hugain bron. Yn 1965 cyhoeddodd ei ddau brif waith ar bwnc athroniaeth Karl Marx, *Pour Marx* a ''Lire 'le Capital'''. Tynnodd ar waith athronwyr y gwyddorau Gaston Bachelard a Georges Canguilhem i amlygu'r wahaniaeth rhwng syniadaeth Hegelaidd gynnar Marx a'i hanesyddiaeth ddiweddarach, a bod y wahaniaeth hon yn nodi "toriad epistemolegol" yn athroniaeth Marx. I'r un perwyl, ysgrifennodd Althusser draethawd, "Idéologie et appareils idéologiques d'État" (1970), yn dadlau'n erbyn dehongliadau traddodiadol o benderfyniaeth economaidd Marx drwy dynnu sylw at y pwysigrwydd a roddai i wleidyddiaeth, y gyfraith, ac ideoleg yn ei weithiau diweddarach. Yn y 1970au bu'n lladd ar Blaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd a Staliniaeth. Bu hefyd yn beirniadu Plaid Gomiwnyddol Ffrainc am roi'r gorau i'r nod o unbennaeth y proletariat.

Yn Nhachwedd 1980, dioddefodd Althusser chwalfa yn ei iechyd meddwl a fe dagodd ei wraig, Hélène Rytmann, yn farw. Fe'i datganwyd yn anghymwys i'w roi ar brawf yn 1981, a chafodd ei gadw mewn ysbyty seiciatrig am dair blynedd. Bu farw o fethiant y galon mewn ysbyty henoed ger Paris yn 72 oed. Wedi ei farwolaeth, cyhoeddwyd ei hunangofiant, ''L'avenir dure longtemps'', yn 1992. Ynddo mae'n cyfaddef nad oedd wedi darllen yn helaeth ac nid oedd yn gyfarwydd â gwaith nifer o brif athronwyr y Gorllewin, a'i fod yn euog o ffugio dyfyniadau gan Bachelard yn ei draethawd ymchwil.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr Marcsaidd
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Hunangofianwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Marcswyr o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Pobl a aned yn Algeria
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Pobl fu farw o fethiant y galon
Categori:Ysgolheigion Ffrangeg o Ffrainc
Henriette Goldschmidt

Awdures o'r Almaen oedd **Henriette Goldschmidt** (23 Tachwedd 1825 – 30 Ionawr 1920) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel ffeminist, awdur plant, cyfieithydd ac ieithydd.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Henriette Goldschmidt yn Krotochin, yn nhalaith Posen, Prwsia, yn ferch i Eva Goldschmidt (née Laski) a'r marsiandwr Iddewig, Levin Benas. Bu farw ei mam pan oedd yn bum mlwydd oed. Yn 1853 priododd ei chefnder, Abraham Meir Goldschmidt,  gŵr gweddw gyda thri mab a oedd hefyd yn rabbi y gynulleidfa Iddewig-Almaenaidd yn Warsaw. Bum mlynedd yn ddiweddarach cafodd ei gŵr ei benodi yn rabbi Leipzig a symudodd y teulu i gyd yno. Ymrôdd i'r gymuned Iddewig-Almaenaidd yn Leipzig lle daeth dan ddylanwad syniadaeth Friedrich Fröbel, sylfaenydd kindergarten, y system addysg ar gyfer plentyndod cynnar. Cafodd ei hannog gan ei gŵr i ddilyn ei diddordebau ym myd addysg ac aeth ymlaen i astudio hanes, llenyddiaeth, addysgu ac athroniaeth ar ei phen ei hun.

Yn 1865 trefnodd Goldschmidt gynhadledd o ferched Almaenaidd ar y cyd gyda Louise Otto-Peters ac Auguste Schmidt a sefydlwyd Cymdeithas Merched yr Almaen (Allgemeiner Deutcher Frauenverein) ganddynt er mwyn gweithio tuag at wella bywyd merched. Yn 1867 bu Goldschmidt ynghlwm wrth drefniadau i gyflwyno deiseb i'r Reichstag yn cefnogi hawliau merched i gael mynediad i addysg a chyflogaeth, ac roedd yn llofnodwr ar y ddeiseb i amddiffyn plant anghyfreithlon. Parhaodd i ysgrifennu ac i siarad yn gyhoeddus am yr angen am addysg gynnar ac addysg i ferched ar hyd ei hoes.

Bu farw ar 30 Ionawr 1920 yn Leipzig ac fe'i claddwyd yn yr Hen Fynwent Iddewig yno.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffeministiaid o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1825
Categori:Llenorion o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Almaen

Categori:Prosiect WiciLlên
Guy Debord

Athronydd Marcsaidd a gwneuthurwr ffilmiau o Ffrainc oedd **Guy Debord** (28 Rhagfyr 1931 – 30 Tachwedd 1994).

Ganed ym Mharis, ac yn ei ieuenctid daeth yn gyfeillgar ag artistiaid a deallusion adain-chwith y ddinas. Cynhyrchodd ei ffilm gyntaf, *Hurlements en faveur de Sade*, yn 1952. 

Gweithiodd gyda Isidor Isou a Maurice Lamaitre, aelodau'r cymundod artistig L'Internationale lettriste, i wneud celf arbrofol a elwir "gwrth-gelf" a chanddi ei gwreiddiau ym mudiadau Dada a Swrealaeth.  

Ysgrifennodd nifer o erthyglau a golygodd sawl rhifyn o gylchgawn L'Internationale Situationniste. Cyhoeddodd ei gampwaith, *La société du spectacle*, yn 1967. 

Tynnodd ar syniadaeth yr *avant-garde* ac astudiaethau pensaernïaeth, y sinema, a chynllunio tref yn ogystal â damcaniaeth Marx yn ei ymdriniaeth o'r "sbectacl" fel amlygiad o ymddieithriad a thrin profiad y ddynolryw yn gynwydd. Cyhoeddodd ddilyniant i'r gwaith hwnnw, *Commentaires sur la société du spectacle*, yn 1988. 

Bu farw trwy hunanladdiad yn 62 oed.

## Gweler hefyd
* Internationale situationniste

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach
* Andrew Hussey, *The Game of War: The Life and Death of Guy Debord* (Llundain: Pimlico, 2002)

Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr Marcsaidd
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Gwneuthurwyr ffilmiau
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marcswyr o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Pobl o Baris
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Ysgolheigion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Delfrydiaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)

Damcaniaeth ym maes cysylltiadau rhyngwladol yw **delfrydiaeth** sydd yn dal taw delfrydau athroniaeth wleidyddol wladol a ddylai pennu amcanion polisi tramor y wladwriaeth.

Datblygodd faes cysylltiadau rhyngwladol mewn adlach i'r Rhyfel Byd Cyntaf. Un o ysbrydoliaethau'r ddisgyblaeth newydd oedd syniadaeth Woodrow Wilson, Arlywydd yr Unol Daleithiau, am y byd rhyddfrydol a ddaw. Danfonodd David Davies a'i chwiorydd lythyr at Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, yn cynnig arian er cof am y myfyrwyr fu farw i sefydlu cadair er astudiaethau'r pynciau hynny – gwleidyddiaeth, y gyfraith, moeseg, economeg – sydd yn ceisio datrys gwrthdaro rhyngwladol. Sefydlwyd Cadair Woodrow Wilson ac Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol Aberystwyth ym 1919. Ysgrifennai'r hanesydd C. K. Webster, yr ail athro i gymryd y Gadair, bod y Rhyfel Mawr "wedi gwanhau seiliau'r drefn ryngwladol cymaint, ac wedi newid ein cysyniadau o gysylltiadau rhyngwladol mor ddidrugaredd, fel mae'n rhaid ailfwrw ein syniadau".

Yn y cyfnod rhwng y ddau ryfel byd, rhagolwg gobeithiol o heddwch oedd y farn gyffredin gan ysgolheigion yr egin ddisgyblaeth, a gafodd y ddamcaniaeth hon ei alw'n ddiweddarach yn ddelfrydiaeth. Dadleuai'r delfrydwyr o blaid diwygiadau a sefydliadau i feithrin cydweithrediad a chyfeillgarwch rhwng gwladwriaethau. Cynghrair y Cenhedloedd oedd yr ymdrech amlycaf rhwng y rhyfeloedd i ymgynnull gwladwriaethau mewn sefydliad rhyngwladol. Gosodant seiliau damcaniaethol i'r polisïau hyn drwy gysyniadau megis harmoni diddordebau a'r heddwch democrataidd. Osgoi rhyfel oedd y prif amcan polisi tramor yn ôl y delfrydwyr, ac o ganlyniad buont yn argymell anymyrraeth a dyhuddiad yn wyneb ymlediad tiriogaethol a thwf ffasgaeth yn Ewrop.

Categori:Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
Coronafeirws (grŵp o firysau)

:*Erthygl am y grwp o firysau yw hon.*
:*Am y firws penodol a achosodd yr epidemig, gweler SARS-CoV-2.*
:*Am yr haint a achoswyd gan SARS-CoV-2, gweler COVID-19
:*Am y pandemig cyfoes, gweler yr erthygl Pandemig coronafeirws 2019–20.''

Grŵp o firysau a all achosi heintiau mewn mamaliaid ac adar yw'r **coronafirysau**, a ddarganfuwyd yn y 1960au. Mewn bodau dynol, mae'n achosi problemau anadlu, a cheir amrywiadau negis SARS a MERS sy'n beryg bywyd, a mathau eraill sy'n eithaf diniwed ac sy'n debycach i'r ffliw. Mewn gwartheg a moch gall y firws achosi dolur rhydd, tra mewn ieir gall achosi clefyd anadlol. Yn 2020 nid oedd brechlynnau na chyffuriau gwrthfeirol a oedd yn cael eu cymeradwyo i atal y firws rhag ymledu, na thriniaeth ar gyfer y claf.

Mae'r coronafeirws yn feirws o fewn yr isdeulu Orthocoronavirinae yn y teulu Coronaviridae, o fewn urdd y Nidovirales. Mae'r coronafirysau'n 'amlennol', ac mae ganddyn nhw *positive-sense single-stranded RNA genome* a chymesuredd heligal. Hyd y gwyddys, dyma'r firws-RNA mwya: 26 i 32 kbp (kilo base pair).

Mae'r enw 'coronafeirws' yn fenthyciad o'r Saesneg, "coronavirus" sy'n deillio o'r gair Lladin 'corona' sef 'coron' yn Gymraeg, ac sy'n cyfeirio at ymddangosiad nodweddiadol y gronynnau firws (virions): mae ganddyn nhw ymyl sy'n atgoffa rhywun o goron frenhinol neu'r corona solar.

## Mewn bodau dynol
Credir bod coronafirysau yn achosi canran sylweddol o'r holl annwyd cyffredin mewn oedolion a phlant. Mae coronafirysau yn achosi symptomau trwm e.e. twymyn, adenoidau chwyddedig yn y gwddf, a hynny yn bennaf yn nhymor y gaeaf a dechrau'r gwanwyn. Gall coronafirysau achosi niwmonia, naill ai niwmonia firaol uniongyrchol neu niwmonia bacteriol eilaidd a gallant hefyd achosi broncitis, firaol neu facteriol.

Mae gan y coronafeirws dynol a ddarganfuwyd yn 2003, sef y SARS-CoV sy'n achosi syndrom anadlol acíwt difrifol (SARS), bathogenesis unigryw oherwydd ei fod yn achosi heintiau'r llwybr anadlol uchaf ac isaf. (mae 'Novel' yma'n enw dros dro, ac yn cyfeirio at y ffaith mai firws newydd ei ddarganfod yw hwn.)

## Cyfeiriadau 
Categori:Coronafirysau
Categori:Organebau
Categori:Firoleg