open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hatikva

***Hatikva*** (Hebraeg: הַתִּקְוָה, *ha-Tiḳṿa(h)*; Arabeg: هاتكفا; yn llythrennol *Y Gobaith*) yw anthem genedlaethol Israel.

Ysgrifennwyd y geiriau yn 1878 gan Naftali Herz Imber, bardd o Iddew seciwlar o Zolochiv yn Wcráin.

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Israel
Categori:Iddewon ac Iddewiaeth
Lawnslot-Greal

Cyfres o chwedlau am y brenin Arthur yn Ffrangeg yw'r **Lawnslot-Greal** (Ffrangeg: 
*Lancelot-Graal*, a adnabyddir hefyd fel y '* Lawnslot rhyddiaith:*, y *Fwlgat*, neu'r  *Cycle du Pseudo-Map*. Credir fod y gwaith yn perthyn i ddechrau'r 13g, ond ni wyddir pwy oedd yr awdur. Mae'n ymdrin a'r ymchwil am y Greal Santaidd a hanes y garwriaeth rhwng y frenhines Gwenhwyfar a Lawnslot. Bu'n ffynhonnell bwysig i weithiau eraill, megis ''Le Morte d'Arthur* gan Thomas Malory.

Rhennir y gwaith yn bump adran:

# *'''L'Estoire del Saint Grail'''* (*Hanes y Greal Santaidd''), hanes Joseph o Arimathea a'i fab Josephus yn dwyn y Greal i Ynys Brydain.
# '''''L'Estoire de Merlin'''* (neu *Merlin en prose*), hanes y dewin Myrddin a dechrau teyrnasiad Arthur.
# ***Le Lancelot*** y rhan hiraf, yn rhoi hanes anturiaethau Lawnslot a marchogion eraill y Ford Gron, a pherthynas Lawnslot a Gwenhwyfar.
# ***La Queste del Saint Graal***, yr ymchwil am y Greal Santaidd a llwyddiant Galahad. Ceir trosiad rhydd i ryddiaith Cymraeg Canol dan y teitl *Ystoryaeu Seint Greal*.
# ***La Mort Artu***, marwolaeth Arthur, a leddir gan Medrawd a dinistr y deyrnas.

## Llyfryddiaeth
*Thomas Jones (gol.), *Ystoryaeu Seint Greal* (Caerdydd, 1992).
*Albert Pauphilet (gol.), *La Queste del Saint Greal* (Paris, adargraffiad 1972)
*Albert Pauphilet, *Études sur la Queste del Saint Graal'' (Paris, 1968)

Categori:Cylch Arthur
Categori:Y Greal Santaidd
Categori:Llenyddiaeth Ffrangeg yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Ffrainc yn yr Oesoedd Canol
Joseph

Gallai **Joseph** gyfeirio at un o sawl peth:

*Joseph Parry
*Joseph P. Kennedy, Sr.
*Joseph Conrad
*Joseph Stiglitz
*Joseph Bonaparte
*Joseph-Louis Lagrange
*Joseph Fourier
*Joseph Hughes
*Will Joseph
*Joseph Priestley
*Joseph Bailey
*Joseph David Jones
*Joseph Hume
*Joseph Smith
*Joseph Jenkins
*Joseph Heller
*Joseph McCarthy
*Joseph Tregelles Price
*Joseph Halfpenny
*Joseph Collyer
*Jenny Joseph
*Joseph Vendryes
*Joseph Lawrence
*Joseph Erlanger
*Joseph Banks
*Joseph Chamberlain
*Joseph Seth Jones
*Lily Delissa Joseph
*Joseph Harris (Gomer)
*Joseph John Jenkins
*Joseph Jones (prifathro)
*Joseph Jones (mwynwr)
Gofilon

Pentref yng nghymuned Llan-ffwyst Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Gofilon** (Seisnigiad: *Govilon*), sydd wedi ei leoli rhwng Llanffwyst a Gilwern, ger Y Fenni, yng ngogledd Sir Fynwy.

Mae Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog yn rhedeg trwy'r pentref.

250px|bawd|dim|Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog yng Ngofilon

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Hanes Gofilon

Categori:Llan-ffwyst Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Machen

Pentref eitha mawr yng nghymuned Bedwas, Tretomos a Machen, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Machen**. Saif tua 3 milltir i'r dwyrain o dref Caerffili ar ffordd yr A468. Mae Bedwas a Threthomas gerllaw, sydd ynghyd â Machen yn llunio ward cyngor. Ceir Castell Machen, un o gestyll y tywysogion Cymreig, ger y pentref.

Saif y pentref wrth droed Mynydd Machen. Mae'n bosibl cerdded i fyny ac ar hyd y mynydd, lle mae nifer o feini a enwir mewn chwedlau lleol. Creodd Dennis Spargo, trigolyn o Fachen, ffilm o'r enw *Machen: Then & Now*, sef hanes y pentref yn 2005, ynghyd â'i deulu a'i ffrindiau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Hen domenni gwastraff uwchben Machen

## Hanes diwydiannol
Mae gan pentref Machen wreiddiau yn y diwydiant glo a haearn yn deillio o'r 17g. Er nid oes llawer o ôl y diwydiannau i'w gweld erbyn hyn, roedd y pentref yn leoliad i Efail Machen a sawl pwll glo. Mae yna lwybr hanesyddol leol sy'n ymweld a rhai o'r mannau yma. Yn gynnar yn ei hanes, cychwynodd Efail Machen ddefnyddio y dull Osmond o gynhyrchu haearn gyr.

Roedd un o orsafoedd rheilffordd Brycheiniog a Merthyr ym Machen, gyda changen i Gaerffili ar reilffordd Pontypridd, Caerffili a Chasnewydd, a gaewyd i deithwyr ym 1956. Heddiw mae yna gangen weddilliol o RB&M yn agored i wasanaethu chwarel Hanson Aggregates ym Machen.

## Chwaraeon
Mae gan Machen dîm rygbi lleol. Maent yn chwarae yn Adran Pedwar y Dwyrain URC ac mae'r tîm yn gwisgo crysau glas gydag ochrau du, trowsus byr du a hosannau du. Maent yn chwarae eu gemau cartref ar Faes Lles Machen.

## Addysg
Mae yna ysgol cynradd ym Machen or enw Ysgol Gynradd Machen. Mae'r ysgol yn darparu ei addysg trwy gyfrwng y Saesneg. Mae yna hefyd ysgol Gristnogol annibynnol ym Machen o'r enw 'Wycliff Independent Christian School', sydd yn darparu addysg trwy gyfrwng y Saesneg a thrwy weledigaeth Gristnogol unigryw.

## Pobl Nodedig
*Alfred Edward Morgans (17 Chwefror 1850 – 10 Awst 1933), Prif Weinidog Gorllewin Awstralia am ddim ond 32 o ddyddiau in 1901. Cafodd ei eni ym Machen.
*Daw'r gwleidydd Ron Davies o Fachen. Anrhydeddwyd ef, yn aelod o'r Orsedd gyda'r enw barddol "Ron o Fachen". Nodir Ron hefyd fel "pensaer datganoli Cymreig", tra'n Ysgrifennydd Gwladol Dros Cymru yng nghabined Plaid Lafur Tony Blair.
*Ian Thomas - cyn gricedwr i Glwb Criced Morgannwg. Fe chwaraeodd dros Forgannwg rhwng 1998 a 2005 gan ennill dwy dlws y Gynghrair Undydd gyda'r sir. Cofir amdano hefyd am iddo sgorio'r can rhediad cyntaf i'w ddarlledu ar deledu yn 2004 (116 heb ei wared yn erbyn Gwlad yr Haf).
*Arthur Machen (Arthur Jones) (1863-1947), ffigwr cwlt o'r 1920au a gyhoeddodd nifer o storiau iasoer am y byd goruwch naturiol gan gynnwys  *The Bowmen*.

## Cyfeiriadau
Categori:Bedwas, Tretomos a Machen
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Canaletto

Peintiwr o Fenis oedd **Giovanni Antonio Canal**, neu **Canaletto** (17 neu 18 Hydref 1697 - 19 Ebrill 1768).

Mab y peintiwr Bernardo Canal oedd ef.

## Gweithiau 
* *Capriccio architettonico* (1723)
* *Piazza San Marco* (1723)
* ''L'arco di trionfo di Costantino a Roma* (1742)
* *Il Campo di Rialto a Venezia*
* *Capriccio: Paesaggio fluviale con colonna ed arco di trionfo*
* *San Cristoforo, San Michele e Murano*
* *Capriccio: I Cavalli di San Marco sulla Piazzetta*
* *Vista di Canal Grande da Palazzo Balbi a Rialto''

Categori:Genedigaethau 1697
Categori:Marwolaethau 1768
Categori:Arlunwyr o'r Eidal
Categori:Pobl o Fenis
Pa gur yv y porthaur

]]
Cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin yw **Pa gur yv y porthaur** (**Pa Gwr yw y Porthawr** fel trawslythreniad, a '''Pa ŵr yw'r porthor?''' mewn Cymraeg modern). Credir fod y gerdd yn dyddio o tua'r 10g, ac mae'n ffynhonnell bwysig ar gyfer astudiaeth o Arthur. Nid oes teitl fel y cyfryw ar y gerdd; daw'r enw arni o'r llinell gyntaf.

Dechreua'r gerdd gyda'r cwestiwn yma, yna ateba'r porthor mai Glewlwyd Gafaelfawr ydyw. Hola yntau yn ei dro pwy sy'n gofyn, a chaiff ar ateb mai Arthur a Cei sydd yno. Ymddengys eu bod yn dymuno cael mynediad i gaer sy'n cael ei chadw gan Glewlwyd. Hola Glewlwyd pwy sydd gyda hwy, ac aiff Arthur ymlaen i ganmol gwrhydri ei wŷr, yn enwedig Cei a Bedwyr. Ymhlith gorchestion Cei, dywedir iddo ladd cath enfawr, Cath Palug. Dywedir i Bedwyr ladd cannoedd ym mrwydr Tryfrwyd. Ymhlith eraill, enwir Manawydan fab Llŷr a Mabon fab Modron; dywedir bod Mabon yn was i Uthr Bendragon.

## Llyfryddiaeth 
*A . O. H. Jarman (gol.), *Llyfr Du Caerfyrddin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1982)
*John T. Koch a John Carey(gol.) *The Celtic Heroic Age: literary sources for ancient Celtic Europe and early Ireland and Wales* (Maldon, Mass., 1995).
*Brynley F. Roberts, 'Rhai o gerddi ymddiddan Llyfr Du Caerfyrddin', yn *Astudiaethau ar yr Hengerdd* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1978), tt. 296-309.
*Gwyn Thomas, *Y Traddodiad Barddol* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1976), tt. 68-71.

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Canu'r Bwlch
Categori:Cylch Arthur
Categori:Llyfr Du Caerfyrddin
Penalun

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Benfro, Cymru, yw **Penalun** (Saesneg: *Penally*). Saif ger yr arfordir, fymryn i'r de-orllewin o dref Dinbych y Pysgod. Ceir yma orsaf ar gangen Doc Penfro o Reilffordd Gorllewin Cymru. Mae gan y fyddin faes tanio rhwng y pentref a'r môr. Mae Llwybr Arfordir Sir Benfro yn nadreddu drwy'r gymuned.

Yn ôl traddodiad, yma y ganwyd Sant Teilo, ac roedd clas cynnar yma. Yn yr eglwys, a gysegrwyd i Sant Nicolas a Sant Teilo ac sy'n dyddio o tua'r 13g, ceir dwy groes Geltaidd; ystyrir un o'r rhain gan lawer fel y gorau yng Nghymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

[dim|bawd|Rhan o [Croes Geltaidd|groes Geltaidd ym mynwent yr eglwys]]

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Benjamin Phelps Gibbon (1802-1851), ysgythrwr

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Penalun

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Luar na Lubre

bawd|de|300px|Luar na Lubre

Mae **Luar na Lubre** (*Golau y lleuad*) yn band werin traddodiadol o A Coruña, Galicia sy'n chwarae cerddoriaeth Celtaidd.

## Aelodau
*Sara Louraço Vidal - *llais*
*Xulio Valera - *bouzouki, llais, trawiad*
*Bieito Romero - *pibau, acordion, zanfoña*
*Eduardo Coma - *ffidl*
*Patxi Bermudez - *bodhran, drwm, djimbek*
*Pedro Valero - *gitâr acwstig*
*Xavier Ferreiro - *trawiad lladin, effeithiau*
*Xan Cerqueiro - *ffliwt*

## Disgyddiaeth
* *Camiños da Fin da Terra* (2007)
* *Saudade* (2005)
* *Hai un paraiso* (2004)
* *Espiral* (2002)
* *XV Aniversario* (2001)
* *Cabo do Mundo* (1999)
* *Plenilunio* (1997)
* *Ara Solis* (1993)
* *Beira Atlántica* (1990)
* *O Son do Ar* (1988)

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Luar na Lubre

Luar na Lubre
Cas-mael

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Cas-mael**, weithiau '''Cas' Mael'* (Saesneg: *Puncheston''). Saif ar ffordd gefn i'r de-ddwyrain o dref Abergwaun ac i'r dwyrain o'r briffordd A40. Bu Waldo Williams yn athro yn y pentref am gyfnod, ac yma yr ysgrifennodd ei gerdd enwog ''Ar Weun Cas' Mael''.

Heblaw pentref Cas-mael, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Casnewydd-bach, Castellhenri, Cas-fuwch a Poll Tax. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 472.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
* John Gambold, esgob Morafaidd
* Evan Rees (Dyfed), bardd
* Barti Ddu, morleidr (o Gasnewydd-bach)

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Galahad

.]]

Un o farchogion y brenin Arthur yn y chwedlau Ffrengig a Seisnig amdano yw **Galahad**.   Yn y rhain, mae'n fab i Syr Lawnslot, a'r puraf ei gymeriad o holl farchogion y Ford Gron. Nid yw'n ymddangos yn y chwedlau Cymreig cynnar am Arthur; ymddengys gyntaf yn y Lawnslot-Greal, gwaith Ffrangeg o ddechrau'r 13g. Mae'n gymeriad pwysig mewn gweithiau diweddarach megis ''Le Morte d'Arthur'' gan Syr Thomas Malory.

Dywedir iddo gael ei genhedlu pan mae Elaine, merch y brenin Pelles, yn defnyddio dewiniaeth i wneud i Lawnslot gredu mai Gwenhwyfar ydyw. Caiff ei fagu gan abades, yna wedi iddo dyfu mae ei dad yn ei urddo'n farchog a dod ag ef i lys Arthur. Yng ngwaith Malory, ef yn unig o'r marchogion sy'n mynd i chwilio am y Greal Santaidd sy'n llwyddo yn yr ymgais. Wedi iddo lwyddo, caiff ei gipio i'r nefoedd, gan adael ei gymdeithion ar ôl.

Categori:Cylch Arthur
Thomas Malory

Awdur o Loegr oedd Syr **Thomas Malory** (tua 1405–14 Mawrth 1471). Ysgrifennodd y fersiwn fwyaf dylanwadol o'r chwedlau am y brenin Arthur yn y traddodiad Seisnig, ''Le Morte d'Arthur''.

## Bywgraffiad
Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am Malory. Credai'r hynafiaethydd John Leland (1506–1552) mai Cymro ydoedd, ond barn y rhan fwyaf o ysgolheigion heddiw yw ei fod yr un person a'r Syr Thomas Malory o Newbold Revel yn Swydd Warwick.

Bu'n aelod o Senedd Lloegr, ond cafodd hefyd ei gyhuddo o amrywiol ddrwgweithredoedd. Dihangodd o'r carchar o leiaf ddwywaith, ac ni chafodd ei roi ar brawf erioed ar y cyhuddiadau yn ei erbyn. Cred rhai ei fod yn offeiriad.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Cylch Arthur
Categori:Genedigaethau'r 1400au
Categori:Llenorion Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion yr Oesoedd Canol o Loegr
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1471
Categori:Pobl o Swydd Warwick
Mynwent Glasnevin

Prif fynwent Gatholig Dulyn, Iwerddon, yw **Mynwent Glasnevin** (Gwyddeleg: *Reilig Ghlas Naíon*). Fe'i agorwyd yn 1832. Cyn hynny, dan Ddeddfau Cosb a Phenyd Lloegr, gorfodwyd Pabyddion Iwerddon i gynnal eu gwasanaethau angladdol o fewn mynwentydd ac eglwysi Seisnig ac Anglicanaidd y wlad.

## Beddau
* Brendan Behan - awdur, bardd a dramodydd
* Kevin Barry - myfyriwr meddygol, merthyr gweriniaethwr
* Syr Roger Casement - Diplomydd Brydeinig a Chenedlaetholwr Gwyddelig
* Peadar Kearney - cyfansoddwr anthem genedlaethol Iwerddon, Amhrán na bhFiann
* Michael Collins - gwleidydd
* Arthur Griffith - gwleidydd
* Iarlles Constance Markievicz - gwleidydd Sinn Féin
* Éilís Ní Fhearghail (en: Elizabeth O'Farrell) Nyrs a gweriniaethwraig amlwg
* Dáithí Ó Conaill - gwleidydd
* Charles Stewart Parnell - gwleidydd
* Iarll George Plunkett Gwleidydd aelod o'r Dáil Éireann cyntaf
* Éamon de Valera - Llywydd Iwerddon (1959-1973), gwleidydd Sinn Féin ac, yn hwyrach, Fianna Fáil

Dublin Glasnevin Cemetery Chapel NW 2012 09 28.jpg|Capel o fewn y fynwent
Glasnevin Cemetery - Established In 1832 (4164599122).jpg|Mae arwynebedd y fynwent dros 120 erw
Brendanbehanglasnevin.png|Bedd Brendan Behan (1923 – 1964)
Dáithí Ó Conaill.JPG|Bedd Dáithí Ó Conaill, un o sefdlwyr y 'Profos' (1938 – 1991)
Devgrave-close.jpg|Rhan o fedd de Valera
Parnellgrave.jpg|Bedd Charles Stewart Parnell
James Larkin gravestone.JPG|Bedd James Larkin
Maud Gonne's headstone.jpg|Bedd Maud Gone

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nulyn
Glasnevin
Y Ford Gron

bawd|Y brenin Arthur a'i farchogion o gwmpas y Ford Gron.

Ymddengys **y Ford Gron** mewn fersiynau Ffrengig a Seisnig o chwedlau am y brenin Arthur. Nid yw'n ymddangos yn y traddodiad Cymreig am Arthur. Dywedir i'r Ford Gron gael ei chynllunio fel y gallai marchogion Arthur eistedd o'i chwmpas heb gweryla ynghylch pwy ddylai eistedd ar ben y bwrdd.

Ceir yr hanes cyntaf am y Ford Gron yng ngwaith Wace, y *Roman de Brut*, er fod y syniad o Arthur yn casglu rhyfelwyr gorau'r deyrnas o'i amgylch yn mynd yn ôl i waith Sieffre o Fynwy, yr *Historia Regum Britanniae*, chwedlau megis *Culhwch ac Olwen* a Trioedd Ynys Prydain. Yn ôl Robert de Boron, y dewin Myrddin oedd yn gyfrifol am greu'r ford, yn efelychiad o ford Joseff o Arimathea ar gyfer y Greal Santaidd. Yn ôl gweithiau fel y Lawnslot-Greal a ''Le Morte d'Arthur'' gan Thomas Malory, crewyd y Ford Gron ar gyfer tad Arthur, Uthr Bendragon, ac wedi marwolaeth Uthr, cadwyd ef gan Leodegrance, tad Gwenhwyfar, a'i rhoddodd yn anrheg i Arthur pan briododd ei ferch.

Categori:Cylch Arthur
Preiddeu Annwfn

[bawd|396x396px|Delwedd gan E. Wallcousins, 1912. "Yng Nghaer Pedryvan, pedwar ei gylchdro; Yn y gair cyntaf o'r pair pan siaredid, O anadl [Naw dewines|naw chwaer y'i gynheswyd yn dynner".]]

Cerdd a geir yn Llyfr Taliesin yw ***Preiddiau Annwfn*** neu ***Preiddiau Annwn***. Cerdd weddol fer ydyw, ac nid yw'r ystyr ymhobman yn hollol sicr, ond mae'n adrodd hanes ymgyrch gan Arthur a'i wŷr i Annwfn i gyrchu pair. Barn y mwyafrif o ysgolheigion yw ei bod yn dyddio o tua'r flwyddyn 900, felly mae'n un o'r ffynonellau cynharaf sy'n ymdrin ag Arthur.

Gellir casglu o'r gerdd ei hun mai Taliesin sy'n siarad ynddi. Dywed ei fod wedi cael ei ddawn fel bardd o bair hud. Dywed iddo deithio gydag Arthur a thair llongiad o'i wŷr i Annwfn, yn cynnwys Prydwen, llong Arthur, ond mai dim ond saith gŵr a ddychwelodd. Disgrifir pair brenin Annwn, na wnaiff ferwi bwyd i lwfrddyn. Nid oes eglurhad beth ddigwyddodd fel mai dim ond saith o'r cwmni a ddychwelodd.

Ceir hanes tebyg yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, lle mae Arthur a'i wŷr yn hwylio i Iwerddon i gael pair Diwrnach Wyddel. Yn *Culhwch ac Olwen*, lladdir Diwrnach gan  Llenlleawc Wyddel, a cheir cyfeiriad at "Lleawch" a "Lleminawc" yn *Preiddiau Annwn*. Cred rhai ysgolheigion y gellir uniaethu'r cymeriadau yma.  Mae'r **Pair Dadeni** yn bair sy'n gallu adfywio celanedd y meirw. Mae'r Pair Dadeni yn chwarae rhan bwysig yn chwedl *Branwen ferch Llŷr*, yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi.

Nododd R. S. Loomis debygrwydd rhwng yr hanes am gaer o wydr ac amddiffyniad gan 6,000 o filwyr yn *Preiddiau Annwn* a hanesion tebyg yn y *Lebor Gabála Érenn* o Iwerddon a'r *Historia Britonum*. Awgrymodd rhai ysgolheigion fod cysylltiad rhwng yr hanes yn *Preiddiau Annwn* a'r chwedlau diweddarach am y Greal Santaidd.

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Canu'r Bwlch
Capercaillie (band)

bawd|de|200px|Karen MathesonMae **Capercaillie** yn band werin traddodiadol o'r Alban sy'n chwarae cerddoriaeth Celtaidd.

## Aelodau
* Karen Matheson - llais
* Donald Shaw - allweddellau, acordion
* Charlie McKerron - ffidl
* Michael McGoldrick - ffliwt, pibau Uilleann
* Manus Lunny - bouzouki, gitâr
* Ewen Vernal - gitâr fâs
* Che Beresford - drymiau
* David *Chimp* Robertson - trawiad

## Disgyddiaeth
* 1984: *Cascade*
* 1987: *Crosswinds*
* 1988: *The Blood is Strong*
* 1989: *Sidewaulk*
* 1991: *Delirium*
* 1992: *Get Out*
* 1993: *Secret People*
* 1994: *Capercaillie*
* 1996: *To the Moon*
* 1997: *Beautiful Wasteland*
* 1998: *Glenfinnan*
* 1998: *Dusk Till Dawn: The Best of Capercaillie*
* 2000: *Nàdurra*
* 2002: *Choice Language*
* 2002: *Capercaillie Live in Concert*
* 2004: *Grace and Pride: The Anthology 2004-1984*
* 2008: *Roses and Tears*

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Capercaillie
Robert de Boron

Bardd o Ffrainc o ddiwedd y 12g a dechrau'r 13g oedd **Robert de Boron** (hefyd *Borron", "Bouron" neu "Beron"). Cadwyd dwy gerdd o'i eiddo;  ''Joseph d'Arimathe* a *Merlin*; ond dim ond rhannau o *Merlin'' sydd ar ôl.

Robert de Boron oedd yr awdur cyntaf i roi dimensiwn Cristnogol i hanes y Greal Santaidd. Dywed i Joseff o Arimathea ddefnyddio'r Greal, y llestr oedd wedi ei ddefnyddio yn y Swper Olaf, i ddal gwaed Iesu Grist pan oedd ar y groes. Cariodd teulu Joseff y Greal i Afallon, a uniaethir a Glastonbury.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Cylch Arthur
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion yr Oesoedd Canol o Ffrainc
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Tylluan Wen (ffilm)

Ffilm a gynhyrchwyd ym 1996 gan Ffilmiau'r Nant ar gyfer S4C yw ***Tylluan Wen***. Mae'n addasiad o'r nofel *Y Dylluan Wen* gan Angharad Jones. Mae'r ffilm hon yn cael ei gwylio gan fyfyrwyr ysgol uwchradd fel rhan o faes llafur cwrs Cymraeg Llên TGAU (CBAC).

## Crynodeb 
Mae Martha/Eirlys (Siân James) yn dychwelyd at yr ardal lle y'i ganed hi i ddial ar Ifor Preis (John Ogwen) ei chyn-brifathro, am farwolaeth ei thad (David Tennant). Mae hi'n gorfodi Ifor Preis i odinebu ar ei wraig ffyddlon Meri (Betsan Llwyd) ac yn codi cywilydd ar y ddau, wrth iddi gyhoeddi'i pherthynas ag Ifor o flaen eu holl ffrindiau. Ceisia Ifor Preis, yn gandryll, ei thagu cyn ei gollwng. Wedyn mae Martha yn dial am farwolaeth ei thad trwy daro Ifor Preis ar ei ben â'i thelyn. Gwêl merch Ifor Preis, sef Gwen, y llofruddiad, a rhed i ganol yr heol. I achub bywyd Gwen mae Martha'n aberthu ei hunan wrth wthio Gwen allan o'r ffordd.

Newidia Martha ei henw o Eirlys i Martha i geisio sicrhau na chaiff ei hadnabod, ond erbyn y diwedd mae hen gogyddes yr ysgol, Mrs Roberts, yn darganfod pwy ydy hi wrth iddi ymweld â bedd ei thad. Yn ogystal â Mrs Roberts, mae Roger, sef cyn-ddisgybl yn yr ysgol, yn ei hadnabod o hen lun ysgol.

## Symbolaeth 
Mae llawer o symbolaeth yn y ffilm; gwelwn ôl-fflachiadau o Eirlys yn cael y gansen, y prifathro yn gwisgo mantell, a chan fod Martha yn cyrraedd yn gwisgo mantell, dengys hyn ei bod bellach yn rheoli. Yn nes ymlaen mae saethiad o Ifor Preis yn gwisgo ei fantell yn breifat yn dangos sut y mae ef eisiau adennill rheolaeth. Mewn rhannau lle mae Martha eisiau bod yn arbennig o fygythiol mae hi’n gwisgo coch. Clywir llawer o gerddoriaeth ailadroddus yn y ffilm - symbol o’r gorffennol yn ailadrodd ei hun - ac mae’n adeiladu tensiwn i uchafbwynt ar y diwedd. Symbol arall yn y ffilm yw'r delyn, offeryn a ddefnyddir ar y cyfan i greu, ond tua diwedd y ffilm i ddinistrio, yn debyg i'r gansen yn y nofel *Y Dylluan Wen*.

## Cymeriadau ac actorion 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Ffilmiau 1996
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Joseff o Arimathea

[bawd|220px|Joseff o Arimathea gan [Pietro Perugino. Darn o lun mwy.]]

Ymddengys **Joseff o Arimathea** yn y Testament Newydd fel y gŵr a roddodd ei feddrod ei hun ar gyfer claddu Iesu Grist wedi iddo gael ei groeshoelio. Roedd yn dod o ddinas Arimathea, ac i bob golwg yn ŵr cyfoethog; credir ei fod yn aelod o'r Sanhedrin.

Dywedir iddo fynd at Pontius Peilat, a ganiataodd ei gais am gorff Iesu, ac iddo ef a Nicodemus baratoi'r corff i'w gladdu. Ystyrir ef yn sant gan yr Eglwys Gatholig a'r Eglwys Uniongred. Ei ddydd gŵyl yw 17 Mawrth yn y gorllewin a 31 Gorffennaf yn y dwyrain.

Yn hwyr yn y 12g, dechreuwyd cysylltu Joseff a'r gyfres o chwedlau oedd yn ymwneud a'r brenin Arthur. Ymddengys i hyn gychwyn yng ngwaith Robert de Boron, ''Joseph d'Arimathie'', lle mae Joseff yn derbyn y Greal Santaidd gan weledigaeth o'r Iesu ac yn ei yrru gyda'i ddilynwyr i Ynys Brydain. Dywed fersiynau diweddarach i Joseff ei hun ddod i Brydain, a dod i Ynys Wydrin (Glastonbury).

Yn Gymraeg, Joseff yw arwr y nofel *Yr Ogof* gan T. Rowland Hughes (1945).

Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Cylch Arthur
Hook

Gallai **Hook** gyfeirio at:

## Enwau lleoedd 
* Hook, pentref a chymuned yn Sir Benfro

## Enw person 
* James Hook, chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig
* James Hook, cyfansoddwr Seisnig
* Len Hook, seiclwr proffesiynol Seisnig

## Cymeriadau mewn llenyddiaeth 
* James Hook (Capten Hook), cymeriad yn *Peter Pan*

## Ffilmiau
* *Hook*, ffilm 1991 gan Steven Spielberg 

----
James Hook

Gallai **James Hook** gyfeirio at:

### Enw person
* James Hook, chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig
* James Hook, cyfansoddwr Seisnig

### Cymeriad mewn llenyddiaeth
* James Hook (Capten Hook), cymeriad yn *Peter Pan*
James Hook (chwaraewr rygbi)

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru yw **James William Hook** (ganed 27 Mehefin 1985). Mae'n chwarae i dîm y Gweilch a Chymru

Ganed ef ym Mhort Talbot. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Gyfun Glan Afan. Bu'n chwarae rygbi i dîm Castell Nedd cyn ymuno â'r Gweilch. Enillodd ei le yn y tîm cyntaf yn nhymor 2006-07. Bu'n chwarae dros Gymru ar lefel dan-21, cyn ennill ei gap cyntaf dros Gymru mewn gêm yn erbyn yr Ariannin yn 2006, pan sgoriodd gais.

Yn ystod Pencampwriaeth y Chwe Gwlad yn 2007, chwaraeodd Hook ymhob un o gemau Cymru, ond fel canolwr yn hytrach nag yn ei safle arferol fel maswr, lle roedd Stephen Jones yn ddewis cyntaf. Yn ystod Cwpan y Byd 2007, dechreuodd Hook y gêm gyntaf fel maswr, ond Stephen Jones a ffafriwyd yn y safle yma am weddill y gemau.

Yn ystod Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008, ef ddechreuodd y gemau yn erbyn Lloegr (pan enwyd ef yn chwaraewr gorau y gêm), yr Alban a'r Eidal yn safle maswr, er i Stephen Jones ddechrau'r gêm yn erbyn Iwerddon, gyda Hook yn dod ar y cae yn ddiweddarach.

Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Glan Afan
Capercaillie

* Capercaillie neu Ceiliog y coed - yr aderyn Ucheldiroedd yr Alban
* Capercaillie - y  band werin traddodiadol o'r Alban
Hook, Sir Benfro

Pentref a chymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw **Hook**. Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Saif i'r de o dref Hwlffordd ar lan Afon Cleddau Wen. Gelwir tro yn yr afon gerllaw yn *Hook Bight*.

Ar un adeg roedd glo carreg o lofa Hook, un o'r rhai olaf fu'n gweithio yn Sir Benfro, yn cael ei allforio o Hook Quay. Defnyddid tramffordd i ddod a'r glo at y cei.

Dim ond yn 1999 y daeth Hook yn gymuned; cyn hynny roedd yn rhan o gymuned Llangwm.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 656.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Y Goron Driphlyg

Yn rygbi'r undeb, cystedlir am **y Goron Driphlyg** gan dimau Cymru, Iwerddon, Lloegr a'r Alban o fewn Pencampwriaeth y Chwe Gwlad (Pencampwriaeth y Pum Gwlad gynt). Os yw un o'r timau hyn yn ennill eu gemau yn erbyn y tair gwlad arall, dywedir eu bod wedi ennill y Goron Driphlyg.

## Enillwyr 
* : 1893, 1900, 1902, 1905, 1908, 1909, 1911, 1950, 1952, 1965, 1969, 1971, 1976, 1977, 1978, 1979, 1988, 2005, 2008, 2012, 2019, 2021 (22 gwaith)
* 25px Iwerddon: 1894, 1899, 1948, 1949, 1982, 1985, 2004, 2006, 2007, 2009 (10 gwaith)
* : 1883, 1884, 1892, 1913, 1914, 1921, 1923, 1924, 1928, 1934, 1937, 1954, 1957, 1960, 1980, 1991, 1992, 1995, 1996, 1997, 1998, 2002, 2003 (23 gwaith)
* : 1891, 1895, 1901, 1903, 1907, 1925, 1933, 1938, 1984, 1990 (10 gwaith)

* Coron Driphlyg
* Coron Driphlyg
Categori:Termau rygbi
Johnston, Sir Benfro

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Johnston**. Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Saif i'r de-orllewin o dref Hwlffordd ar y briffordd A4076 i Aberdaugleddau. Mae'r eglwys, a gysegrwyd i Sant Pedr, yn dyddio o'r canol oesoedd.

Ceir yma orsaf ar gangen Aberdaugleddau o Reilffordd Gorllewin Cymru. Ar un adeg roedd lein fach yn cysylltu Johnstown a Hook ar lan Afon Cleddau Wen, lle roedd cei.

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,778.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Johnston

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Karnag

Cymuned a thref ar arfordir Mor-Bihan, Llydaw yw **Karnag** (Ffrangeg: *Carnac*). Lleolir yn département Mor-Bihan. Mae'n enwog yn fyd eang am ei fegalithiau, yn fwy na 3000 o feini hirion a cherrig Neolithig.

bawd|dim|250px|*Aliniadau Kermario yn Karnag*
bawd|dim|250px|*Dolmen Kermario yn Karnag*

## Gweler hefyd 
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
* Cymdeithas Cymru-Llydaw

Categori:Cymunedau Mor-Bihan
Aberfal

Tref a phorth yn ne Cernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Aberfal** (Saesneg: **Falmouth**; Cernyweg: *Aberfala*). Mae hi'n sefyll ar Afon Fal. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 21,797.

bawd|dim|200px|Bad Achub Aberfal

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Aberfal  wedi'i gefeillio â:

*  Douarnenez, Llydaw

## Cyfeiriadau 
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Categori:Trefi Cernyw
George Farquhar

[bawd|George Farquhar, [Michiel van der Gucht, 1711]]

Dramodydd ac actor o Iwerddon oedd **George Farquhar** (c.1677 – 29 Ebrill 1707).

Cafodd ei eni yn Derry, Iwerddon, mab William Farquhar.  Priododd Margaret Pemell yn 1703.

## Llyfryddiaeth
**Love and a Bottle* (1698)
**The Constant Couple* (1700)
**Sir Harry Wildair* (1701)
**The Inconstant, or the Way to Win Him* (1702)
**The Recruiting Officer* (1706)
*''The Beaux' Stratagem'' (1707)

Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Dramodwyr o Iwerddon
Categori:Marwolaethau 1707
Dyfnwal Moelmud

Roedd **Dyfnwal Moelmud** (; bl. c. 450–470) yn cael ei gyfrif fel brenin a deddfwr cynnar ymhlith y Cymry, a rhoddir y clod iddo am godio eu hunedau mesur safonol. Mae hefyd yn ymddangos fel brenin chwedlonol y Brythoniaid yn *Hanes Brenhinoedd y Brytoniaid* ffug-hanesyddol Sieffre o Fynwy.

## Hanes 
Dim ond dwy ddogfen hanesyddol hysbys sy'n sôn am Dyfnwal. Mae ach o'r ddegfed ganrif yn y Llyfrgell Brydeinig (Harley MS 3859) yn ei nodi fel ŵyr Coel Hen, a hynafiad Morcant Bulc. Mae ach o'r bymthegfed ganrif yng Ngholeg Iesu, Rhydychen (MS 20) hefyd yn ei nodi yn yr un modd.

## Chwedl 
Yng nghofnod Geoffrey, Dyfnwal oedd mab Cloten, Brenin Cernyw, ac adferodd drefn ar ôl "Rhyfel Cartref y Pum Brenin". Roedd ei deulu yn gangen gadetiaid o frenhinlin Brutus, gyda'r llinach drechol wedi dod i ben gyda Porrex I cyn y rhyfel cartref. Mae *Llyfr Baglan* yn ehangu ar hyn trwy wneud Dyfnwal yn ddisgynnydd uniongyrchol trwy linach wrywaidd Camber trwy ei fab hynaf, Gorbonian.

Dyfnwal oedd Brenin Cernyw yn ystod y rhyfel a grëwyd yn y gwagle pŵer a adawyd gan Porrex I. Roedd yn fwy dewr na'r holl frenhinoedd eraill yn y rhyfel. Trechodd Pinner, brenin Loegria. Mewn ymateb, cynghreiriodd Rudaucus, brenin Cambria, a Staterius, brenin Albany, a dinistrio llawer o dir Dyfnwal. Cyfarfu'r ddwy ochr mewn brwydr a chawsant eu hatal rhag ymladd. Yna cymerodd Dyfnwal 600 o'i ddynion a'i hun a gwisgo arfwisg y gelynion marw. Arweiniasant ymosodiad yn ddwfn i linellau'r gelyn lle lladdasant y ddau frenin. Ar ôl y frwydr hon, dinistriodd Dyfnwal gweddill amddiffynfeydd y brenhinoedd ac ysbeilio eu tiroedd.

Yn dilyn trechu'r brenhinoedd cystadleuol, creodd Dyfnwal goron fel un ei ragflaenwyr a hawliodd orsedd Prydain. Creodd set o reolau ar gyfer y deyrnas o'r enw Deddfau Molmutine, a bron rhoi terfyn ar ladrata o fewn ei deyrnas a pharhaodd am ganrifoedd lawer. Mae *Llyfr Baglan* hefyd yn ei wneud yn sylfaenydd Bryste. Teyrnasodd mewn heddwch a ffyniant am ddeugain mlynedd yna bu farw a chladdwyd ef yn Nheml Concord, teyrnged i'w gyfreithiau, avleolwyd yn Trinovantum. Sbardunodd ei farwolaeth ryfel cartref arall rhwng ei ddau fab, Belinus a Brennius.

## Gweler hefyd 
* Unedau Cymreig

## Cyfeiriadau 
### Dyfyniadau 
### Llyfryddiaeth
* 
* 
* 
* 

Categori:Llên gwerin Cymru
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Lloegr

Mae '''Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Lloegr''' yn cynrychioli Lloegr mewn gemau rhyngwladol Rygbi'r Undeb. Ffurfiwyd y tîm yn 1871, pan chwaraewyd gêm yn erbyn yr Alban, gan golli o un cais i ddim.

Maent yn chwarae ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad, gan ennill y bencampwriaeth 25 o weithiau a'i rhannu 10 o weithiau, a chyflawni'r Gamp Lawn 12 gwaith ac ennill y Goron Driphlyg 23 gawith. Enillasant Gwpan y Byd yn 2003, a cholli yn y gêm derfynol yn 1991 a 2007.

## Chwaraewyr enwog
*Will Carling
*Fran Cotton
*David Duckham
*Jeremy Guscott
*Martin Johnson
*Jason Leonard
*Brian Moore
*Jason Robinson
*Phil Vickery
*Jonny Wilkinson

Lloegr
Categori:Rygbi'r undeb yn Lloegr
Llyfr Iorwerth

**Llyfr Iorwerth** yw'r term a ddefnyddir gan ysgolheigion i ddynodi'r dull ar y Cyfreithiau Cymreig canoloesol a ddatblygodd yng Ngwynedd yn Oes y Tywysogion. Fe'i gelwir hefyd yn 'Dull Gwynedd' (Saesneg, *Venedotian Code*, yn nosbarthaid Aneurin Owen yn ei gyfrol *Ancient Laws and Institutes of Wales*, 1840). Gyda *Llyfr Blegywryd* ('Dull Dyfed') a *Llyfr Cyfnerth* (a elwir hefyd, yn gamarweiniol, yn 'Ddull Gwent'), *Llyfr Iorwerth* yw un o'r tri dull taleithiol ar Gyfraith Hywel.

Y prif nodweddion ar y grŵp o lawysgrifau a elwir yn *Llyfr Iorwerth* mewn cymhariaeth a'r dulliau eraill yw:
*Yn ôl traddodiad, golygwyd y Gyfraith yn y dull hwn gan gyfreithiwr o'r enw Iorwerth ap Madog ap Rhawd, gŵr a oedd yn perthyn i dylwyth uchelwrol a oedd yn dal dir yng Ngwynedd yn y 13g.
*Pwysleisir pwysigrwydd a statws arbennig brenin Aberffraw (tywysog Gwynedd).
*Mae llawer o'r llawygrifau yn cynnwys deunydd chwedlonol/traddodiadol sy'n ymwneud ag arwyr a gysylltir â Gwynedd, e.e. Maelgwn Gwynedd a Breiniau Gwŷr Gwynedd ('Breintiau Gwŷr Gwynedd').
*Ceir adran arbennig am y brenin traddodiadol Dyfnwal Moelmud sy'n honni mai ef a greodd y drefn gyntaf ar y cyfreithiau, canrifoedd cyn amser Hywel Dda.
*Traethawd arbennig (*cyfar*) nas ceir yn y Dulliau eraill, a chyfresi o Ddamweiniau (achosion llys enghreifftiol).
*Amrywiaethau ymarferol yn yr adran am weinyddu'r gyfraith sy'n awgrymu trefn neilltuol yng Ngwynedd.
*Mân amrywiadau yn yr eirfa arbennigol. e.e. *uchelwr* yn lle *breyr*, *taeog* yn lle *mab aillt*.

Credir i'r gwahaniaethau hyn adlewyrchu twf dylanwad Gwynedd yn Oes y Tywysogion ac uchelgais gwleidyddol ei thywsogion i arwain Cymru. Ceir tua 25 llawysgrif o Ddull Gwynedd. Perthyn y testunau cynharaf i'r 13g, cyfnod Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd.

## Llyfryddiaeth
*Aled Rhys Wiliam (gol.), *Llyfr Iorwerth* (Caerdydd, 1960). Testun cyfansawdd golygiedig, seiliedig ar destunau'r llawysgrifau pwysicaf.
*Morfydd E. Owen, 'Y Cyfreithiau', yn *Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol* (Gwasg Gomer, 1974)

Categori:Cyfraith Hywel
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Llyfrau'r 13eg ganrif
Peredur

Cymeriad a gysylltir a llys y brenin Arthur yn chwedl Gymraeg *Peredur fab Efrawg* yw **Peredur**. Fel **Perceval** yn Ffrangeg a **Percival** yn Saesneg, mae'n gymeriad pwysig mewn chwedlau Arthuraidd. Yn y rhain, mae'n amlwg yn yr ymchwil am y Greal Santaidd.

Yn chwedl *Peredur fab Efrawg* mae Peredur yn fab i Iarll "Efrog". Mae'n bosibl fod hyn yn ffordd o ddweud ei fod yn frenin ar deyrnas Elmet yn yr Hen Ogledd (roedd tiriogaeth Elmet yn cyfateb yn fras i Swydd Efrog heddiw). Lladdwyd yr iarll a chwech brawd Peredur wrth frwydro, ac oherwydd hynny mae ei fam yn ei fagu heb wybodaeth o arfau. Mae'n cyfarfod tri marchog, ac o ganlyniad mae'n marchogaeth ar hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy ac yn mynd i lys Arthur. Yno, mae'n cyfafod Cai, sy'n ei wawdio ac yn ei yrru ar ôl marchog sydd wedi sarhau'r frenhines Gwenhwyfar. Gorchfyga Peredur y marchog, ei ladd a chymeryd ei farch a'i arfau.
, Rhydychen MS 111)]]

Mae wedyn yn cael cyfres o anturiaethau, gan yrru'r marchogion y mae wedi eu gorchfygu i lys Arthur. Mae'n cyfarfod a dau ewythr iddo; mae'r cyntaf yn ei rybuddio i beidio â holi ystyr unrhyw beth a wêl, tra mae'r ail yn dangos pen wedi ei dorri iddo. Treulia Peredur bedair blynedd ar ddeg gydag ymerodres Caergystennin.

Yn y fersiynau Ffrangeg a Saesneg, dywed rhai awduron ei fod yn fab i'r brenin Pellinore. Disgrifir ef fel Cymro yn y rhamantau hyn, a cheir yr un hanes am ei fam yn ei fagu heb wybodaeth o arfau. Yn *Perceval, le Conte du Graal* gan Chrétien de Troyes mae'n cyfarfod y Brenin-Bysgotwr sydd wedi ei anafu, ond nid yw'n gofyn y cwestiwn a fyddai wedi ei iachau. Pan ddaw i wybod am hyn, mae'n ymdynghedu i gael hyd i gastell y Greal,

Yn y fersiynau diweddarach o hanes y Greal, Galahad, mab Lawnslot yw'r prif arwr, ac ef sy'n llwyddo i gyrraedd y Greal, er bod Peredur yn parhau yn gymeriad pwysig.

Ceir cyfeiriad at Frwydr Arfderydd am y flwyddyn 537 yn yr *Annales Cambriae*, lle dywedir ei bod yn frwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer Gosgorddfawr. Mewn cofnod diweddarach, mae'r *Annales* yn enwi meibion Eliffer fel Gwrgi a Peredur. Efallai mai'r Peredur yma oedd sylfaen y cymeriad Arthuraidd. Fel Peredur fab Efrog mae'n perthyn i'r Hen Ogledd ac yn un o ddisgynyddion y brenin Coel Hen.

## Llyfryddiaeth 
* Glenys W. Goetinck (gol.), *Historia Peredur vab Efrawc* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1976).

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Yr Hen Ogledd
Llyfr Blegywryd

***Llyfr Blegywryd*** yw'r term a ddefnyddir gan ysgolheigion i ddynodi'r dull ar y Cyfreithiau Cymreig canoloesol a ddatblygodd yn Nyfed yn yr Oesoedd Canol. Fe'i gelwir hefyd yn 'Ddull Dyfed' (Saesneg, *Demetian Code*, yn nosbarthiad Aneurin Owen yn ei gyfrol *Ancient Laws and Institutes of Wales*, 1840). Gyda *Llyfr Iorwerth* ('Dull Gwynedd') a *Llyfr Cyfnerth* (a elwir hefyd, yn gamarweiniol, yn 'Ddull Gwent'), *Llyfr Blegywryd* yw un o'r tri dull taleithiol ar Gyfraith Hywel.

Y prif nodweddion ar y grŵp o lawysgrifau a elwir yn *Llyfr Iorwerth* mewn cymhariaeth a'r dulliau eraill yw:
*Yn ôl traddodiad, golygwyd y Gyfraith yn y dull hwn gan gŵr o'r enw Blegywryd *ysgolhaig*, clerigwr (fe ymddengys) o Ddyfed a ddewiswyd gan y brenin Hywel Dda i ysgrifennu'r drefn newydd ar gyfreithiau Cymru a wnaed yn ei deyrnasiad ef (yn ôl testunau *Llyfr Blegywryd*). Ceir cyfeiriad at un Blegywryd fab Owain (*Bledcuirit filius Eniaun*) dan gofnod am y flwyddyn 955 yn *Llyfr Llandaf*, ond ni ellir profi'r uniaethiad ag awdur *Llyfr Blegywryd* yn derfynol. Awgrymodd Syr J. E. Lloyd ei fod yn ŵr o Went.
**Llyfr Blegywryd* yw'r mwyaf "ceidwadol" o'r tri Dull o ran trefn a chynnwys.
*Ceir rhai adrannau a gysylltir yn arbennig â Dyfed ac yn enwedig trefn eglwysig y dalaith honno, er enghraifft Saith Esgobty Dyfed. Awgryma hyn mai clerigwr neu glerigwyr fu'n gyfrifol am y Dull a gellid cynnig ei fod yn gysylltiedig â Thyddewi.
*Yn yr un modd ag y mae *Llyfr Iorwerth* yn pwysleisio safle arbennig llys Aberffraw yng Ngwynedd, ceir pwyslais ar bwysigrwydd  Dinefwr, safle llys brenhinoedd Deheubarth.
*Ceir cyfresi hir o Drioedd yn crynhoi rheolau'r gyfraith.

## Llyfryddiaeth
*Stephen J. Williams a J. Enoch Powell (gol.), *Llyfr Blegywryd* (Caerdydd, 1942; ail argaffiad 1961).
*Morfydd E. Owen, 'Y Cyfreithiau', yn *Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol* (Gwasg Gomer, 1974)

Categori:Cyfraith Hywel
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Teyrnas Dyfed
Categori:Teyrnas Deheubarth
Rowland Lee

Esgob a gwleidydd oedd **Rowland Lee** (tua 1487 – 28 Ionawr 1543).

Adnabyddir ef orau am ei dymor fel Arglwydd Lywydd Cyngor Cymru a'r Gororau, ac ar orchymyn Thomas Cromwell, fe geisiodd dod a chyfraith a threfn i ardaloedd Cymru yn 1534. Beth olynodd oedd teyrnasiad ofn, a penderfynodd Lee ddelio gyda'r Cymry 'digyfraith' gan eu euogfarnu a'u crogi â anghosbedigaeth. Honnodd Lee ei fod wedi crogi 5000 o Gymry yn ei bum mlynedd yn y swydd; gorliwiad efallai, ond ta waeth, mae'n dangos cymeriad y dyn a'i ddisgrifwyd fel *casawr mawr y Cymry* gan Dafydd Jenkins. Roedd atgasedd tuag at Lee ymysg y bonheddigion hefyd oherwydd ei ddiffyg parch, broliodd unwaith ei fod wedi crogi "Pum o'r gwaed gorau yn Swydd Amwythig".

Dywedir i'r "Esgob crogi" fod yn siomedig ac wedi cynhyrfu yn 1536 pan weithredwyd y Deddfau Uno, credai na allwyd ymddiried yn y Cymry fel rhan o Loegr. Bu farw yn Amwythig.

## Dolenni allanol
*

Categori:Genedigaethau'r 1480au
Categori:Marwolaethau 1543
Categori:Esgobion Lichfield
Categori:Llywyddion Cyngor Cymru a'r Gororau
Cais

Mewn gêm rygbi'r undeb neu rygbi'r gynghrair, **cais** yw'r prif ffordd o sgorio pwyntiau. Sgorir cais drwy osod y bêl ar y llawr ar linell gôl y gwrthwynebwyr neu du hwnt iddo. Daw'r term cais o'r syniad o geisio sgorio gôl, sy'n awgrymu yn wreiddiol fod gosod y bel ar y llawr dim ond yn rhoi'r cyfle i geisio sgorio drwy gicio at y gôl.

## Gwerth cais mewn pwyntiau 
Ers 1983, yn rygbi'r gynghrair, mae cais yn gyfwerth i bedwar pwynt. Cyn hynny, arferai cais fod yn werth tri phwynt. Yn rygbi'r undeb, mae cais yn werth pump o bwyntiau; mae gwerth cais o ran y nifer o bwyntiau wedi amrywio dros amser. Er fod cais yn werth llai o bwyntiau yn rygbi'r gynghrair, dyma'r prif ffordd o sgorio gan amlaf. Yn rygbi'r undeb fodd bynnag mae ennill pwyntiau'n dibynnu'n helaeth ar gôlau.

Categori:Termau rygbi
Onomatopoeia

Gair sy'n swnio fel yr ystyr a gyfleir ganddo ydy **onomatopoeia**. Gall olygu hefyd yr arfer llenyddol o ddefnyddio sŵn geiriau drosodd a throsodd i ddwyshau ystyr neu deimlad.

### Enghreifftiau 
* chwyrnu
* crawcian
* cwcw
* rhochian

Categori:Termau llenyddol
Peredur fab Efrawg

[210px|bawd|Peredur yn neuadd ei ewythr gyda'r Waywffon Waedlyd a dwy forwyn yn cludo'r Pen i'r ystafell; darlun yng nghyfieithiad yr Arglwyddes [Charlotte Guest o'r *Mabinogion* (ail argraffiad, 1877)]]
Chwedl Arthuraidd Gymraeg o'r Oesau Canol yw **Peredur fab Efrawg** (teitl Cymraeg Canol, **Historia Peredur vab Efrawc**). Mae'n un o'r tair stori (rhamant) Arthuraidd a adnabyddir wrth y teitl Y Tair Rhamant. Dwy chwedl arall yn y Tair Rhamant yw *Iarlles y Ffynnon* a *Geraint ac Enid*.

## Crynodeb o'r chwedl
Mae'r chwedl yn cyfateb i'r chwedl anorffenedig *Perceval ou le Conte du Graal* gan yr awdur Ffrangeg Chrétien de Troyes o ail hanner y 12g. Erbyn hyn cred ysgolheigion fod y ddau gylchg o chwedlau yn annibynnol ar ei gilydd ond bod elfennau ynddynt yn seiliedig ar waith hŷn. Credir i'r chwedl Gymraeg gael ei llunio yn ail hanner y 12g. Ceir y testun hynaf yn Llawysgrif Peniarth 4 (rhan o lawysgrif gyfansawdd *Llyfr Gwyn Rhydderch*), o tua diwedd y 13g. Ceir testun hefyd yn *Llyfr Coch Hergest* a llawysgrifau eraill, diweddarach. Mae'n amlwg fod y testun sydd gennym heddiw yn anghyflawn.

Yn y chwedl mae Peredur yn fab i iarll. Lladdwyd yr iarll a chwech brawd Peredur wrth frwydro, ac oherwydd hynny mae ei fam yn ei fagu heb wybodaeth o arfau. Mae'n cyfarfod tri marchog, ac o ganlyniad mae'n marchogaeth ar hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy ac yn mynd i lys Arthur. Yno, mae'n cyfafod Cai, sy'n ei wawdio ac yn ei yrru ar ôl marchog sydd wedi sarhau'r frenhines Gwenhwyfar. Gorchfyga Peredur y marchog, ei ladd a chymeryd ei farch a'i arfau.

Mae wedyn yn cael cyfres o anturiaethau, gan yrru'r marchogion y mae wedi eu gorchfygu i lys Arthur. Mae'n cyfarfod â dau ewythr iddo; mae'r cyntaf yn ei rybuddio i beidio â holi ystyr unrhyw beth a wêl, tra yn neuadd yr ail gwêl Peredur y Waywffon Waedlyd a dysgl a gludir gan ddwy forwyn gyda phen wedi ei dorri arni. Ymddengys fod y pen yn cymryd lle y Greal Santaidd yn stori Chretien. Treulia Peredur bedair blynedd ar ddeg gydag ymerodres Caergystennin.

## Llyfryddiaeth
### Testunau
bawd|chwith|160px|Historia Peredur Vab Efrawc
* *Historia Peredur vab Efrawc* - gol. gyda rhagymadrodd a nodiadau gan Glenys Witchard Goetinck (Gwasg Prifysgol Cymru, 1976). Adargraffiad 2012: ISBN 9780708326206
* *Y Tair Rhamant*- y testun wedi'i ddiweddaru gan Bobi Jones. Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, Aberystwyth, 1960.

### Darllen pellach
* Rachel Bromwich, 'Dwy chwedl a thair rhamant', yn *Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol* (Gwasg Gomer, 1976)
* Stephens, Meic (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1986. ISBN 0-7083-0915-1

Categori:Chwedlau Cymraeg Canol
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Llyfryddiaeth

Rhestr o lyfrau a/neu erthyglau neu weithiau eraill a ddodir ar ddiwedd llyfr neu fel rhestr ar wahân yw **llyfryddiaeth**.

Mewn gwaith academaidd neu lyfr safonol mae'r llyfryddiaeth yn rhestru'r gweithiau a ddefnyddiwyd gan yr awdur neu y cyfeiriodd atynt yn ei lyfr. Ceir llyfryddiaethau arbenigol hefyd, e.e. llyfryddiaeth pwnc neilltuol fel astudiaethau Arthuraidd, gweithiau ar gangen o wybodaeth, llyfrau awdur penodol (e.e. llyfryddiaeth Ifor Williams gan Alun Eirug Davies), llyfrau ar hanes cyfnod arbennig, llyfrau Cymraeg (e.e. *Llyfryddiaeth y Cymry* gan Gwilym Lleyn), llyfryddiaeth llenyddiaeth Gymraeg, a.y.y.b.

## Gweler hefyd 
* Rhestr llyfryddiaethau a mynegeion Cymreig


Categori:Cyfeiriaduron
Categori:Termau llenyddol
Shane Williams

Chwaraewr Rygbi'r Undeb i dîm y Gweilch a chyn-chwaraewr rhyngwladol dros Gymru  yw **Shane Mark Williams** (ganed 26 Chwefror 1977). Mae'n chwarae fel asgellwr fel rheol, ond gall chwarae fel mewnwr neu fel maswr. 

Ganed ef yn Abertawe, a bu'n chwarae rygbi i dîm Castell Nedd cyn ymuno a'r Gweilch. Enillodd  ei gap cyntaf dros Gymru mewn gêm yn erbyn yr Eidal yn 2000, pan sgoriodd gais.

Yn ystod Pencampwriaeth y Chwe Gwlad yn 2005, roedd yn rhan o'r tîm Cymreig a gyflawnodd y Gamp Lawn, gan sgorio cais yr un yn erbyn yr Eidal, yr Alban a Lloegr. Dewiswyd ef i fynd i Seland Newydd gyda'r Llewod yr un flwyddyn. Sgoriodd bum cais mewn gêm yn erbyn Manawatu.

Yn ystod Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008, sgoriodd ddau gais yr un yn erbyn yr Alban a'r Eidal a chais yn erbyn Iwerddon; y cais yn erbyn Iwerddon oedd y 40fed iddo ei sgorio i Gymru, yn ei roi yn gydradd a Gareth Thomas fel y sgoriwr uchaf i Gymru. Yng ngêm olaf y bencampwriaeth, yn erbyn Ffrainc, sgoriodd gais arall i dorri'r record. Ar ddiwedd y gystadleuaeth, enwyd ef yn chwaraewr y bencampwriaeth.

Enillodd yr anrhydedd o fod yn Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru yn 2008. Daeth ei gais yn erbyn yr Alban yn gêm gyntaf Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2009 a'i gyfanswm i 45 cais.

Cyhoeddodd Shane y byddai'n ymddeol ar ddiwedd cystadleuaeth Cwpan y Byd 2011.  Sgoriodd dri cais yn y gystadleuaeth gan symyd y cyfanswm o nifer o geisiau a sgoriodd dros Gymru i 57.  Dywedodd ei gyd-chwaraewr Jamie Roberts ei fod yn tybio mai Shane Williams oedd chwaraewr mwyaf cyffrous ei genhedlaeth.

Mae Shane yn siarad Cymraeg yn rhugl ac mae wedi ymddangos mewn sawl rhaglen ar S4C, gan gynnwys *Clwb Rygbi Shane*.

Chwaraeodd ei gem olaf dros ei wlad yn erbyn Awstralia yn Stadiwm y Mileniwm ar 3 Rhagfyr 2011.  Sgoriodd ei 58fed cais dros Gymru yn eiliadau olaf y gem.

Ymunodd Shane Williams â thîm cyflwyno *Y Clwb Rygbi Rhyngwladol* ar S4C ar gyfer Pencampwriaeth y Chwe Gwlad yn 2012.

## Record Pwyntiau 
===  Clwb ===

### Rhyngwladol 
## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Aman
Peredur Lynch

Awdur Cymraeg ac athro ym Mhrifysgol Bangor ydy **Peredur Lynch** (ganwyd 1963). Mae'n frodor o Garrog, Sir Feirionnydd. Yn 1979 cipiodd gadair Eisteddfod yr Urdd ym Maesteg gydag awdl – y bardd ieuengaf i wneud hynny erioed, ag yntau'n ddim ond 16 mlwydd oed. Graddiodd yn y Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor cyn dod yn Gymrawd Ymchwil yn y Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd yn Aberystwyth rhwng 1985 a 1990. Ar ôl hynny, bu'n ddarlithydd yn Adran y Gymraeg ym Mhrifysgol Abertawe. Ym 1995, dychwelodd i Brifysgol Bangor a chafodd ei ddyrchafu'n Athro'r Adran yn 2005. Ef hefyd oedd Pennaeth Adran y Gymraeg rhwng 2003 a 2006.

Mae'n arbenigwr ar waith Beirdd y Tywysogion.

## Llyfrau
* *Caeth a Rhydd*, (Gwasg Carreg Gwalch, 2017), cerddi 
* *Cywion Nell* (Gwasg Taf, 2001), addasiad i'r Gymraeg o Robert Barnard, ''Mother's Boys*   
* golygydd (gydag eraill), *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2008)
* *Proffwydoliaeth a'r Syniad o Genedl'' (Bangor: Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Bangor 2007)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cyfweliad adnabod awdur – Llais Llên BBC

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Herbrandston

Pentref a chymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw **Herbrandston**. Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Saif i'r gorllewin o dref Aberdaugleddau ar lan Afon Cleddau lle mae Sandyhaven Pill yn ymuno a'r brif afon.

Yn yr eglwys, sydd wedi ei chysegru i'r Santes Fair, mae delw o farchog o'r 14g.

Pentref diolchgar yw Herbrandston - pentref heb gofeb i'r Rhyfel Byd Cyntaf, lle ddaeth pob milwr yn ôl o'r rhyfel.

Ceir purfa olew yn perthyn i Elf Murco gerllaw, gyda glanfa ar gyfer tanceri. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 401.

250px|bawd|dim|Neuadd yr Eglwys, Herbrandston

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Hundleton

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Hundleton**. Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Saif i'r gorllewin o dref Penfro gerllaw glan Afon Penfro, sy'n rhan o aber Afon Cleddau.

Heblaw pentref Hundleton ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Maiden Wells, Pwllcrochan a Rhoscrowdder. Ceir purfa olew yn perthyn i Texaco yn y gymuned, gydag angorfa ar gyfer tanceri hyd at 280,000 tunnell fetrig. Bu'r naturiaethwr R. M. Lockley yn byw yn Orielton House. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 780.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)