open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain

[220px|bawd|Cyhoeddwyd argraffiad newydd o *Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain*, ynghyd ag odliadur [Robert Elis (Cynddelw)|Cynddelw, gan H. Humphreys yng Nghaernarfon, tua'r 1870au]]

Gramadeg cerdd dafod yw ***Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain*** a luniwyd gan Iolo Morganwg ar ddiwedd y 18g ac a gyhoeddwyd yn Abertawe yn 1829. Mae'r gyfrol, sy'n honni adfer mesurau caeth a rhydd traddodiadol, yn cynnwys nifer o ffugiadau gan Iolo, yn fesurau gwneud a cherddi, a briodolir i hen feirdd Morgannwg. Cafodd yr enw o lawysgrifau dilys sy'n ei ddefnyddio fel enw ar ramadegau'r penceirddiaid. Roedd y llyfr yn ddylanwadol iawn yn y 19eg ganrif a chafwyd sawl argraffiad ohono.

## Disgrifiad
### Ffugiadau Iolo
Ymddengys mai prif symbyliad Iolo wrth lunio'r ffugwaith oedd ymwrthod â'r pedwar mesur ar hugain, y gyfundrefn mesurau caeth a sefydlwyd gan Dafydd ab Edmwnd yn Eisteddfod Caerfyrddin 1451. Fel y noda Thomas Parry yn *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900*,

:"Dywedodd [Iolo] fod beirdd Morgannwg wedi digio wrth Ddafydd ab Edmwnd am ad-drefnu'r mesurau cerdd dafod yn eisteddfod Caerfyrddin yn y bymthegfed ganrif, a glynasant hwy wrth yr hen gyfundrefn o fesurau a gadwyd ym Morgannwg trwy'r canrifoedd, er ei cholli ym mhob rhan arall o Gymru. I gynnal y stori hon dyfeisiodd gyfundrefn o fesurau, gydag enghreifftiau ac enwau beirdd a phopeth".

Dadansoddodd Syr John Morris-Jones ffugwaith Iolo mewn atodiad i'r gyfrol *Cerdd Dafod*. Mae'n dweud mai "ymosodiad ffyrnig ar draddodiad prydyddion Cymru yw dosbarth Iolo Morganwg". Â ymlaen i esbonio: "Gan mai ei ddadl oedd mai o blaid rhyddid y safai beirdd Morgannwg, fe feddyliodd am ddyfeisio iddynt ddosbarth a fyddai'n ddigon rhydd i gynnwys pob mesur."

### Gwerth llenyddol
Ond er fod cyfran helaeth o'r llyfr yn ffrwyth dychymyg Iolo ei hun, mae beirniad a haneswyr llenyddiaeth Gymraeg ar y cyfan yn barod i gydnabod doniau digamsyniol Iolo fel ysgolhaig gorau ei gyfnod ac fel gŵr y mae ei wybodaeth o'r llawysgrifau Cymraeg i'w gweld yn amlwg yn y gyfrol hon. Dyna un rheswm pam y llwyddodd i dwyllo cynifer o bobl. Cyfaddefir hefyd, hyd yn oed gan ei feirniaid llyfnaf fel G. J. Williams, fod dawn farddonol Iolo yn disgleirio yn y darnau o gerddi ffug a geir yn y llyfr hwn, cerddi sy'n adlewyrchu rhamantiaeth y cyfnod a lle ceir "afiaith a gorhoen y bardd sy'n canu i serch, i natur, i fwynder a hyfrydwch natur." Dyma un enghraifft, "ar y Gyhydedd drosgl, deufan Hyppynt", a dadogir ar "Dafydd o'r Nant":

:Fe ddaeth y dorf adar
:I'r coedydd a'u llafar
::Yn gynnar y gwanwyn,
:A minneu'n cydganu
:A'r hyfryd awenllu,
::Mewn gerddlu, mewn gwyrddlwyn.

:Hyfryded edrycher
:Yw'r coed yn eu gwychder
::A glwysder y glasdwyn;
:Mae Mai yn ei heulwisg
:Yn rhoddi blodeuwisg
::A deilwisg ar dewlwyn.

## Gweler hefyd 
* Canu rhydd
* Mesurau caeth
* Ynys Prydain

## Cyfeiriadau 
Categori:Gramadegau Cerdd Dafod
Categori:Iolo Morganwg
Categori:Llyfrau 1829
Categori:Llyfrau Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau barddoniaeth y 19eg ganrif o Gymru
Tawddgyrch cadwynog

Mae **Tawddgyrch cadwynog** yn un o Bedwar mesur ar hugain Cerdd Dafod, ac felly mae'n fesur caeth.

## Nodweddion
Amrywiad ar y **rhupunt hir** yw'r tawddgyrch cadwynog. Ymdebyga pennill o dawddgyrch cadwynog i ddau bennill o rupunt hir, ond gydag ychydig o newidiadau. Mae gan bob pennill wyth llinell, a cheir wyth sillaf ymhob llinell wedi'u rhannu yn ddwy ran o bedair sillaf yr un. Yn hytrach na bod y tri chymal cyntaf yn odli, dim ond yr ail a'r trydydd cymal sy'n odli, ond mae'r cymalau hyn yn odli'n ddwbwl â'r ail glymiad.

Yn ôl deddfiad Dafydd ab Edmwnd yn Eisteddfod Caerfyrddin 1451, rhaid i bob llinell ffurfio cynghanedd groes, oddieithr y bumed a'r seithfed linell, sy'n odli'n fewnol.

Dyma enghraifft ar y mesur o waith Lewys Glyn Cothi:

Tiriawg yd**oedd**, tarw i gad**au**,
Tyr fwriad**au** trwy'i frod**ir**;
Tarian byd**oedd**, Twrn heb wad**au**,
Teg'i rad**au**, hwynt a gred**ir**.
Tad cared**ig** tai rhwymed**ig**
Terfyned**ig** tref a nod**ir**;
Tëyrn, gwled**ig** tref gadwed**ig**,
Tŵr caeed**ig**, traw y cedw**ir**.

Mae pob llinell ar y gynghanedd groes, oni bai am y bumed a'r seithfed, sydd yn odli'n fewnol.

Cynhelir y brifodl **ir** bob yn ail linell, ac mae patrwm yr odlau rhwng gorffwysfa pob clymiad (dwy linell) yn gyson, er enghraifft:

ydoedd – bydoedd (odl ddwbwl)
gadau – wadau (odl ddwbwl)
fwriadau – radau (odl ddwbwl)
frodir – gredir (odl gyffredin)

Mae'n fesur astrus iawn, gyda llawer o'r penillion arno wedi'u llunio er gorchest yn unig mewn awdlau enghreifftiol. Sylwer ar y cymeriad llythrennol a gynhelir gan Lewys Glyn Cothi drwy gydol y pennill, sy'n dangos meistrolaeth y bardd ar ei gyfrwng.

Dyma enghraifft o waith Gutun Owain allan o'i awdl orchestol *I ferch*; awdl a gynhwysa chwe thawddgyrch cadwynog:

Adail cerydd, yw dal caru,
I fraenaru y fron irad;
Awr leferydd a'r lafaru,
Edifaru yw dy fwriad:
Anghyffurio, a malurio,
Yn di furio, ein dau fwriad;
A'm dolurio oedd d'anturio,
Am oer gurio, a mawr gariad.

Dyma dawddgyrch cadwynog allan o awdl enghreifftiol Wiliam Llŷn: *I ferch*, gyda'r odlau pwysig wedi'u duo:

Honnaf c**uriais** hoyw-nwyf c**aru**,
A braen**aru** bronnau oeri**on**;
A dol**uriais** du al**aru**,
Edif**aru** ydwyf wiri**on**.
Cael dirg**elu**, clwyf ann**elu**,
Cair dy s**elu** croyw, des haeli**on**;
Cyd fat**elu**, cur ryf**elu**,
Cryd yw c**elu** cariad cal**on**.

Roedd Guto'r Glyn yn hoff iawn o'r mesur hwn. Gellir ei ystyried fel un o'r tri mesur caethaf yn dilyn deddfiad Dafydd ab Edmwnd yn Eisteddfod Caerfyrddin, 1451, ynghŷd â Gorchest y Beirdd a Chadwynfyr.

## Gweler hefyd
*Cerdd Dafod
*Y pedwar mesur ar hugain

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)

Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Gorllewin Lothian

Awdurdod unedol yn yr Alban yw **Gorllewin Lothian** (Gaeleg yr Alban: *Lodainn an Iar*; Saesneg: *West Lothian*). Y brif dref yw Livingston.

Crëwyd yr awdurdod unedol yn 1996, gyda'r un ffiniau a dosbarth Gorllewin Lothian o ranbarth Lothian.

bawd|240px|canol|Lleoliad Gorllewin Lothian

## Prif drefi 
* Armadale
* Bathgate
* Broxburn
* Linlithgow
* Livingston
* Whitburn

## Gweler hefyd
*Falkirk (etholaeth seneddol y DU)
*Linlithgow a Dwyrain Falkirk (etholaeth seneddol y DU)
*Livingston (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Toddaid

Un o Bedwar Mesur ar Hugain Cerdd Dafod yw'r **toddaid**.

Dwy linell sydd gan doddaid; mae 10 sillaf gan y llinell gyntaf a naw sillaf gan yr ail linell.

Mae'r llinell gyntaf yn union fel llinell gyntaf englyn unodl union. Ceir gwant a gair cyrch yn y llinell, a gall dorri'n 7+3, 8+2 neu 9+1.

Yn raddol, daethpwyd i ganu'r ail linell yn ddi-bengoll wrth i'r gyfundrefn gaeth dynhau; hynny yw; cynganeddir yr ail linell ar ei hyd. Cenid dau doddaid gyda'i gilydd yn aml i ffurfio pennill pedair llinell.

Ceir odl rhwng y gair cyrch a gorffwysfa'r ail linell, yn hytrach na chyfatebiaeth gynganeddol. Cynhelir y brifodl rhwng y gwant y llinell gyntaf a therfyn yr ail linell.

Dyma enghraifft o doddaid o waith Dafydd Nanmor:

Mab Rhys aeth o'i lys i l**awr** - yr Erw**ig**:
Mewn gro a cherr**ig** mae'n garchar**awr**.

Pur anaml y ceir toddaid unigol; gan amlaf ceir cyfres o doddeidiau. Nid yw cynnal prifodl rhwng pob pennill yn orfodol, ond mae rhai beirdd yn dewis gwneud hyn. Yn ei awdl farwnad i Domas ap Rhys o'r Tywyn, canodd Dafydd Nanmor ugain toddaid mewn deg pennill pedair llinell, a'r cyfan ar yr odl **awr**. Dyma enghraifft arall o'r awdl:

Aml wylaw mal glaw ar gl**awr** - y De**au**.
Aml llif o drem**au**, aml llef dram**awr**.
Aml i mae oer wae am w**awr** - anneir**if**,
Aml drem a wnâi'r ll**if**, aml dŵr mewn ll**awr**.

Mae'r toddaid, ac amrywiadau bychain arno, yn rhan o fesurau eraill, fel yr hir a thoddaid, y gwawdodyn a'r gwawdodyn hir.

## Llyfryddiaeth
*John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Cerdd Dafod
*Y pedwar mesur ar hugain

Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Swleiman I

Swltan Ymerodraeth yr Otomaniaid o 1520 hyd ei farwolaeth oedd **Kanuni Sultan Swleiman I**, hefyd **Swleiman y Godidog** (6 Tachwedd 1494 – 6 Medi 1566).

Ganed ef yn Trabzon, yn fab i'r Swltan Selim I. Wedi iddo ddilyn ei dad ar yr orsedd, ymgymerodd a chyfres o ymgyrchoedd milwrol, gan ymestyn ei ffiniau i gynnwys y Balcanau a rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Yn 1522, cipiodd ynys Rhodos oddi ar Farchogion yr Ysbyty. Yn 1526, gorchfygodd frenin Hwngari a'i ladd ym Mrwydr Mohács, gyda'r canlyniad fod Hwngari'n ymrannu'n dair rhan. Bu'n gwarchae ar ddinas Fienna yn 1529 a 1532, ond heb lwyddiant, ac yn 1533 gwnaeth gytundeb heddwch a'r Archddug Ferdinand.

Yn y dwyrain, bu'n ymladd yn erbyn rheolwyr Saffafid Persia. Cipiodd ddinas Baghdad oddi wrthynt yn 1534. Cipiodd lawer o diriogaeth yng Ngogledd Affrica hefyd, gan eu defnyddio ar gyfer ymosodiadau ar fyddinoedd yr ymerawdwr Siarl V. Un o gadfridogion Swleiman yn yr ymgyrchoedd hyn oedd Khair-ed-din Barbarossa.

Dan ei deyrnasiad ef, blodeuodd dysg a phensaernïaeth yn yr ymerodraeth, ac ef oedd yn gyfrifol am ail-adeiladu Istanbul, Mecca a Baghdad. Bu farw yn Szigetvár, a dilynwyd ef gan ei fab Selim II.

Categori:Genedigaethau 1494
Categori:Marwolaethau 1566
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Otomanaidd
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Ursa Major

350px|bawd | de | Cytser Ursa Major mewn ffurf arth yn atlas sêr y seryddwr Hevelius o'r flwyddyn 1690. (Mae'r darlun yn dangos y wybren fel y mae hi'n dangos ar glôb wybrennol gyda chwith a'r dde wedi eu cyfnewid.)

Cytser mawr a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd yw **Ursa Major** neu'r **Arth Fawr**.
"Ursa Major" yw'r ymadrodd Lladin am "yr arth fwyaf"; mae hyn yn ei wahaniaethu oddi wrth Ursa Minor ("yr arth leiaf"), sy'n gytser llai amlwg. Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922. *UMa* ydy'r talfyriad swyddogol yr Undeb Seryddol Rhyngwladol.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Ursa Major

## Y cytser
Oherwydd ei leoliad eithaf agos i begwn wybrennol y gogledd, mae Ursa Major yn ambegynol o rhan eang o hemisffer gogleddol y byd. Mae hyn yn golygu bod y cytser yn wastad uwchben y gorwel yn Ewrop a Gogledd America, a byth yn machlud.

Lleolir nifer o alaethau eithaf disglair yn Ursa Major, yn cynnwys Messier 81, Messier 82 a Messier 101. Oherwydd bod y cytser yn eithaf pell o'r Llwybr Llaethog yn yr awyr, mae'r nifer o glysterau sêr a nifylau disglair yn isel. Mae'r nifwl planedol Nifwl y Tylluan, M97, i'w weld yn Ursa Major.

Fe ddewiswyd ardal bach yn Ursa Major am gyfres estynedig o arsylliadau yn 1995 gyda'r Telesgop Gofod Hubble. Adnabyddir y data hyn fel *Maes Dyfn Hubble*. Wnaeth yr arsylliadau argraff mawr ar ymchwil yn ymwneud â galaethau pell.

## Yr Aradr
Adnabyddir y saith seren disgleiriaf yn Ursa Major fel **Yr Aradr** oherwydd roedd pobl canrifoedd yn ôl yn gweld patrwm aradr amaethyddol. Mae'r enw *Saith Seren y Gogledd* hefyd yn cael ei defnyddio yn Gymraeg. Mae enwau eraill yn cynnwys *Y Llong Foel*, *Llun Y Llong*, *Yr Haeddel Fawr*, *Y Sospan*, ''Jac a'i Wagen*, a *Men Carl*.

350px|bawd|canol|Saith seren *Yr Aradr* yng nghytser Ursa Major

Adnabyddir y saith seren heddiw fel *Dubhe*, *Merak*, *Phad* (neu *Phecda*), *Megrez*, *Alioth*, *Mizar* a *Alkaid* (neu *Benetnash'') mewn sawl iaith yn ôl eu hen enwau Arabaidd. Mae'r llythrennau Groeg α (Alffa), β (Beta), γ (Gamma), δ (Delta), ε (Epsilon), a η (Eta) yn cael eu defnyddio yn ôl cyfundrefn yr hen seryddwr Almaeneg Johann Bayer; felly mae Dubhe yn cael ei alw fel Alffa Ursae Majoris (neu α UMa), Merak fel Beta Ursae Majoris (neu β UMa), ag ati.

Mae'r ddwy seren ar y pwynt gorllewinol, Dubhe a Merak, yn cael eu galw'n *Pwyntwyr*, *Pwyntyddion* neu'r *Cyfeirwyr* oherwydd maen nhw'n pwyntio at Seren y Gogledd (Polaris).

Y saith seren yn yr Aradr yw:

Seren lluosog ydy Mizar gyda dwy seren yn ymddangos trwy telesgop bach. Ond mae sbectrosgopau yn dangos bod y ddwy eu hunain yn sêr dwbl. Mae seren o'r enw Alcor hefyd i'w gweld yn agos i Mizar gyda llygaid noeth.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Ursa Major", Awyr Dywyll Cymru

Categori:Cytserau
Siarl

Enw personol Cymraeg yw **Siarl**, yn dod o'r enw personol Saesneg Charles, sy'n dod o'r  Ffrangeg.

## Tarddiad
Enw Almaeneg - *Karl* - ydyw'n wreiddol, sef Carolus yn Lladin.

Mae wedi bod yn enw Ymerodron Glân Rhufeinig a brenhinoedd mewn sawl gwlad. Ar lafar, defnyddir y ffurf "Carlo" hefyd, gan amlaf fel enw ar gi neu'n fel enw o sarhad.

## Ymerodron Glân Rhufeinig
* Siarlymaen (*Carolus Magnus*)
* Siarl Foel
* Siarl Dew
* Siarl V

## Ffrainc
* Siarl II, brenin Ffrainc
* Siarl III, brenin Ffrainc
* Siarl IV, brenin Ffrainc
* Siarl V, brenin Ffrainc
* Siarl VI, brenin Ffrainc
* Siarl VII, brenin Ffrainc
* Siarl VIII, brenin Ffrainc
* Siarl IX, brenin Ffrainc
* Siarl X, brenin Ffrainc

## Lloegr a'r Alban
* Siarl I, brenin Lloegr a'r Alban
* Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban

## Sbaen
*Siarl I (Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig)
*Siarl II
*Siarl III
*Siarl IV
*Juan Carlos I (presennol)

## Eraill
* Siarl Martel, Maer y Llys Ffrancaidd
* Charles Edward Stuart, hawlydd coron Prydain
* Y Tywysog Siarl, Tywysog Cymru

Categori:Enwau personol Cymraeg
Iselder ysbryd

[bawd|250px|dde|Paentiad olew gan [Vincent van Gogh sy'n dwyn yr enw ''At Eternity's Gate]]
Mae **iselder ysbryd** yn afiechyd meddwl ble mae'r claf yn teimlo'n isel a di-hwyl; yn aml, mae'r afiechyd hwn hefyd yn gwneud iddo deimlo'n wael a dihyder, gan golli diddordeb yn y pethau sydd, fel arfer, yn ei gyffroi.

Yn 1980 gwahaniaethodd Cymdeithas Seiciatreg America ("American Psychiatric Association") rhwng iselder ysbryd dros dro (sef *mental depression*) ac iselder ysbryd dwys (Sa: *Major depressive disorder*) yn eu cyfrol "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-III) Classification". Mae iselder ysbryd dwys yn medru analluogi, neu dynnu'r gallu arferol i gyflawni pethau oddi wrth y claf. Gall hyn effeithio teulu'r claf yn drychinebus, a'i waith neu addysg, ei gwsg, yr hyn mae'n ei fwyta a'i iechyd yn gyffredinol. Yn yr Unol Daleithiau, mae 3.4% o'r bobl hynny sydd gan iselder ysbryd dwys yn cyflawni hunanladdiad ac mae gan 60% o'r bobl hynny sy'n cyflawni hunanladdiad iselder ysbryd ar ryw raddfa. Mae sawl astudiaeth wyddonol wedi dod o hyd i gydberthyniadau ystadegol rhwng iselder a rhai plaladdwyr amaethyddol.
]

## Triniaeth
Mae sawl triniaeth posibl; gellir eu grwpio'n ddau: sef yr hyn mae meddygaeth gonfensiynol yn ei gynnig drwy'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG), ysbytai, meddygon ayb ar y naill law a meddyginiaeth amgen ar y llaw arall. Dengys ymchwil diweddar fod gan ymarfer corff le pwysig i chwarae yng ngwellâd y driniaeth.

### Triniaeth gonfensiynol
Dyma'r driniaeth arferol, sef darparu meddygaeth gonfensiynol drwy'r GIG, ysbytai, meddygon ayb a cheir tri math gwahanol. Fel ymwelydd dyddiol y darperir y feddyginiaeth fel arfer ond gall y claf gael triniaeth fel 'inpatient' os oes perygl iddo niweidio ei hun neu eraill.

#### Seicotherapi
Seicotherapi yw'r driniaeth a awgrymir fynychaf, a'r hyn mae'r claf yn ei ddewis fynychaf.

#### Meddyginiaeth
Mae defnyddio "antidepressants" mor effeithiol â seicotherapi, bellach, er bod mwy o gleifion yn rhoi gorau i gymryd meddyginiaeth na sydd o gleifion yn rhoi gorau i seicotherapi, fel arfer oherwydd sgil-effeithiau.

#### Therapi "electroconvulsive"
Pan nad oes dim arall yn gweithio, dyma'r gobaith olaf, neu'r driniaeth olaf i rai cleifion.

## Triniaeth amgen
### Meddyginiaeth amgen
Tybir fod rhai planhigion yn medru cynorthwyo'r claf; mae'r rhain yn cynnwys: lafant, saets y waun a jasmin.

## Gweler hefyd
*Afiechyd meddwl
*Llysiau rhinweddol

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechyd meddwl
Categori:Afiechydon
Categori:Anabledd
Categori:Seiciatreg
Fife

Awdurdod unedol yn yr Alban yw **Fife** (Gaeleg yr Alban: *Fìobh*). Saif ar ochr ogleddol Moryd Forth.

Yn wreiddiol, roedd Fife yn un o deyrnasoedd y Pictiaid dan yr enw *Fib*, ac mae'n parhau i gael ei galw yn "Deyrnas Fife" yn yr Alban. Roedd yn un o hen siroedd yr Alban hyd 1975, a daeth yn awdurdod unedol yn 1996. Mae'r boblogaeth tua 360,000, gan osod Fife yn drydydd o ran poblogaeth ymysg awdurdodau unedol yr Alban. Y prif drefi yw Dunfermline, Kirkcaldy a Glenrothes. Saif tref hanesyddol St Andrews ar yr arfordir dwyreiniol.

bawd|canol|240px|Lleoliad Fifle

## Trefi
*Anstruther
*Auchtermuchty
*Ballingry
*Buckhaven
*Burntisland
*Cardenden
*Cowdenbeath
*Crail
*Cupar
*Dalgety Bay
*Dunfermline
*Glenrothes
*Inverkeithing
*Kelty
*Kincardine
*Kinghorn
*Kirkcaldy
*Ladybank
*Leuchars
*Leven
*Lochgelly
*Markinch
*Methil
*Newburgh
*Newport-on-Tay
*Rosyth
*St Andrews
*Tayport

## Gweler hefyd
*Dunfermline a Gorllewin Fife (etholaeth seneddol y DU)
*Glenrothes (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Cronfa ddata o Afiechydon

Gwefan di-dâl (am ddim) yw **Cronfa ddata o Afiechydon** (Sa: *Diseases Database*) sy'n darparu gwybodaeth am y berthynas rhwng cyflyrau meddygol, symptomau a meddyginiaeth. Caiff y gronfa ei chadw a'i rheoli gan "Medical Object Oriented Software Enterprises Ltd", sef cwmni bychan a leolwyd yn Llundain.

Mae'n integreiddio i'r gronfa ddata yr hyn a elwir yn "System Unfrydol Iaith Meddygaeth" (Sa: *Unified Medical Language System*).

## Dolennau allanol
*  Diseases Database

Categori:Gwybodaeth meddygol
Categori:Anatomeg ddynol
Siarl IV

Gallai **Siarl IV** gyfeirio ar:

* Siarl IV, brenin Ffrainc (1294–1328)
* Siarl IV, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1316–1378)
* Siarl IV, Dug Anjou (1436–1481)
* Siarl IV, Dug Lorraine (1604–1675)
* Siarl IV, brenin Sbaen (1748–1819)
Dosbarthiad Rhyngwladol o Glefydau

Mae **Dosbarthiad Rhyngwladol o Glefydau** yn darparu codau i ddosbarthu afiechydon, arwyddion, symptomau, darganfyddiadau abnormal, cwynion y claf, amgylchiadau cymdeithasol ac achos anafiadau neu afiechydon. Clustnodwyd categori unigryw i bob cyflwr gyda chôd (lluosog: codau) perthnasol sydd hyd at chwe llythyren. Gall y categoriau hyn gynnwys grwp o afiechydon tebyg.

Enw llawn y cyhoeddiad yw Dosbarthiad Rhyngwladol Ystadegau Afiechydon a Phroblemau Perthnasol (Sa: *The International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems* (sef **ICD**). 

Mae'r Dosbarthiad Rhyngwladol o Glefydau yn cael ei gyhoeddi gan Sefydliad Iechyd y Byd a chaiff ei ddefnyddio'n fyd-eang. Mae hyn yn sicrhau cydweithio a chysondeb llwyr.

## Hanes 
Cafodd Degfed Rhifyn (ICD-10) Dosbarthiad Rhyngwladol Ystadegau Afiechydon a Phroblemau Perthnasol ei dderbyn gan Gynulliad Iechyd y Byd yn 1990; dyma'r fersiwn cyfredol. Mae gwreiddiau'r dosbarthiad hwn, fodd bynnag, yn nwfn yn y ganrif ddiwethaf.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol Saesneg eu hiaith 
### ICD-8 a chynt 
* ICD-7 Rhestr Coadau 
* ICD-8 Rhestr Coadau 

### Gwefanau Swyddogol ICD WHO 
* ICD Homepage  Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) 
* ICD Implementation database   Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) 
* ICD-10 updates  Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) 
* ICD-10 Online look up tool on Volume 1 and 3 of the ICD-10  Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) 
* ICD-10 INSTRUCTION MANUAL Volume 2 online Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) 
* ICD-11 Revision information Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) 
* ICD-11 Revision platform (interactive) Sefydliad Iechyd y Byd (WHO)

Categori:Gwybodaeth meddygol
Categori:Dosbarthiad meddygol
Categori:Anatomeg ddynol
Siarl V

Gallai **Siarl V** gyfeirio at:

* Siarl V, brenin Ffrainc (1338 – 1380)
* Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig  (1500 – 1558), hefyd yn Siarl I, brenin Sbaen
* Siarl V, Dug Lorraine  (1643 – 1690)
* Siarl V, brenin Sbaen (1661 – 1700), hefyd yn frenin Napoli a'r rhan fwyaf o'r Eidal
* Infante Carlos o Sbaen (1788–1855), hawlydd coron Sbaen fel Siarl V, yr hawlydd Carlaidd cyntaf)
Iaith ymasiadol

Math o iaith synthetig sy'n gwrthgyferbynnu gydag ieithoedd dodiadol gan ei thueddiad cryf i ymasio morffemau i mewn i'w gilydd yw **iaith ymasiadol**. Yr ieithoedd ymasiadol mwyaf amlwg yw'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Enghraifft da o forffemau ymasiedig yw'r gair Lladin *bonus* ‘da’. Mae'r terfyniad *-us* yn gyfuniad o dri morffem wedi'u hymasio i'w gilydd; mae'r terfyniad yn amgodio'r genedl wrywaidd, y cyflwr enwol, a'r rhif unigol. Os bydd angen newid un o'r morffemau hyn, byddai angen defnyddio terfyniad arall.

Mae gan ieithoedd ymasiadol nifer o ffurfiau afreolaidd. Ni ddigwyddai hyn mewn iaith ddodiadol gan fod pob elfen synthetig yn cadw ystyr ei hun. Fe gredir bod ieithoedd ymasiadol yn tarddu o ieithoedd dodiadol er nad oes tystiolaeth o iaith yn ymasio morffemau glynedig i gadarnhau hyn. Ar y llaw arall mae ieithoedd ymasiadol yn dueddol o golli eu ffurfdroadau dros y canrifoedd. Mae rhai ieithoedd yn gwneud hyn yn gyflymach nag eraill , er enghraifft, mae'r ieithoedd Slafonig bron mor ymasiadol â Phroto-Indo-Ewropeg ond mae Saesneg ac Affricaneg bron yn ddadelfennol.

Nodwedd arall o ieithoedd ymasiadol yw eu system o ogwyddiadau. Er enghraifft yn Almaeneg mae banodau yn gogwyddo yn ôl cenedl a chyflwr:

Mae'r Gymraeg hefyd yn ymasiadol, er enghraifft mae'r ffurf affeithiedig *ffyrdd* yn cynnwys dau forffem ymasiedig; *ffordd* a'r lluosog.

Enghraifft arall yw rhediad berf, h.y. newid ffurf y ferf i amgodio wybodaeth am rai neu'r cwbl o fodd, stâd (gweithredol, goddefol neu ganol), amser, agwedd, person, cenedl, a rhif. Mewn iaith ymasiadol, gall cludo dwy neu fwy o ddarnau hyn o wybodaeth gan ddim ond un forffem, yn arferol olddodiad.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Iaith ddadelfennol
*Iaith synthetig
*Iaith bolysynthetig
*Iaith ddodiadol
*Cyflwr gramadegol

Categori:Morffoleg ieithyddol
Siarl I

Gallai **Siarl I** gyfeirio at:

* Siarlymaen, Siarl I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (742–814)
* Siarl I, brenin Lloegr a'r Alban (1600–1649)
* Siarl I, brenin Sbaen (oedd hefyd yn Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig) (1500–1558)
* Siarl I, brenin Rwmania (1839–1914)
* Siarl I, brenin Sicilia (1226–1285)
* Siarl I, brenin Portiwgal (1863–1908)
* Siarl I, brenin Hwngari (1288–1342)
Siarl II

Gallai **Siarl II** gyfeirio at:

* Siarl Foel (823–877), brenin y Ffranciaid Gorllewinol ac Ymerawdwr Glân Rhufeinig
* Siarl II, brenin Napoli (1248–1309)
* Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban (1630–1685)
* Siarl II, brenin Sbaen (1661–1700)
Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

[bawd|200px|Portread o Siarl V (1532) gan [Jakob Seisenegger (1505–1567)]]

**Siarl V** (24 Chwefror 1500 – 21 Medi 1558), hefyd **Siarl o Luxemburg**, oedd yr Ymerawdwr Glân Rhufeinig rhwng 1519 a 1556. Roedd hefyd yn frenin Sbaen fel **Siarl I** rhwng 1516 a 1556.

Roedd yn fab i Felipe I, a fu'n frenin Castilla am gyfnod byr, a'i wraig Juana o Castilla (Juana Wallgof). Ei daid a'i nain ar ochr ei fam oedd Ferdinand II, brenin Aragon ac Isabella I, brenhines Castilla, tra ar ochr ei dad, roedd yn ŵyr i Maximilian I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig.

Priododd Isabella, chwaer João III, brenin Portiwgal, yn 1526. Roedd eu plant yn cynnwys:

* Felipe II, brenin Sbaen (1527–1598)
* Maria o Awstria (1528–1603), a briododd Maximilian II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Ef a roddodd bum llong i Ferdinand Magellan, y cyntaf i hwylio o gwmpas y byd yn 1522, wedi i frenin Portiwgal ei wrthod. Ymestynnodd ymerodraeth Sbaen yn y Byd Newydd yn fawr yn ystod ei deyrnasiad, gyda Hernán Cortés a Francisco Pizarro yn gorchfygu ymerodraethau'r Asteciaid a'r Inca. Bu'n ymladd llawer gydag Ymerodraeth yr Otomaniaid dan y Swltan Swleiman I.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach 
* Geoffrey Parker, *Emperor: A New Life of Charles V* (New Haven, Connecticut: Yale University Press, 2019).
* Martyn Rady, *The Emperor Charles V* (Abingdon, Swydd Rydychen: Routledge, 1988).

Categori:Brenhinoedd Sbaen
Categori:Genedigaethau 1500
Categori:Marwolaethau 1556
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Categori:Ymerodron Glân Rhufeinig
Siarl III

Gallai **Siarl III** gyfeirio at:

* Siarl III, brenin y Deyrnas Unedig
* Siarl Dew (839–888), brenin y Ffranciaid Gorllewinol ac Ymerawdwr Glân Rhufeinig
* Siarl III, brenin Ffrainc 
* Siarl III, brenin Sbaen (1716–1788)
* Charles Edward Stuart (*Bonnie Prince Charlie*), a hawliau fod yn Siarll III, brenin Lloegr a'r Alban
Dean Saunders

Rheolwr a chyn-chwaraewr pêl droed yw **Dean Nicholas Saunders** (ganwyd 21 Mehefin 1964). Fe'i ganwyd yn Abertawe.  Chwaraeodd dros Lerpwl, Galatasaray, Dinas Abertawe, a llawer o glybiau eraill ac fe enillodd 75 o gapiau dros Gymru rhwng 1986 a 2001.

O 2008 hyd 2011, bu'n rheolwr Wrecsam.

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Siarl Dew

Roedd **Siarl Dew**, yn swyddogol **Siarl III** (?, 839 - 13 Ionawr 888) yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig ac yn rheolwr Ymerodraeth y Carolingiaid.

Roedd yn fab i Louis yr Almaenwr a'i wraig Emma. Wedi marwolaeth ei dad yn 876, rhannwyd yr ymerodraeth rhyngddo ef a'i ddau frawd, gyda Carloman a Louis yr Ieuengaf. Daeth Siarl yn frenin Swabia.

Bu farw Carloman yn 880, a daeth Siarl yn dywysog Bafaria a brenin yr Eidal. Ar 12 Chwefror 881, daeth yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig. Yn 882, bu farw ei frawd arall, Louis yr Ieuengaf, a daeth Siarl yn frenin Ffrancia Ddwyreiniol. Daeth yn frenin Ffrancia Orllewinol yn 884, gan ail-ino'r ymerodraeth.

Ni lwyddodd Siarl i amddiffyn ffiniau'r ymerodraeth, a diorseddwyd ef, gyda'r ymerodraeth yn ymrannu eto. Bu farw yn fuan wedyn yn Neudingen gerllaw Fürstenberg ar Afon Donaw. Ni fu ganddo blant gyda'i wraig, a bu farw ei unig fab gyda gwraig arall yn ieuanc.

Categori:Y Carolingiaid
Categori:Genedigaethau 839
Categori:Marwolaethau 888
Categori:Ymerodron Glân Rhufeinig
Siarl VI

Gallai **Siarl VI** gyfeirio at:

* Siarl VI, brenin Ffrainc (1368-1422)
* Siarl VI, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1685-1740)
Siarl VII

Gallai **Siarl VII** gyfeirio at:

* Siarl VII, brenin Sweden (bu farw 1167)
* Siarl VII, brenin Ffrainc (1403-1461)
* Siarl VII, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1697-1745)
Siarl VIII

Gallai **Siarl VIII** gyfeirio at:

* Siarl VIII, brenin Ffrainc (1470–1498)
* Siarl VIII, brenin Sweden a Siarl I, brenin Norwy (1409–1470)
Siarl IX

Gallai **Siarl IX** gyfeirio at:

* Siarl IX, brenin Ffrainc (1550–1574)
* Siarl IX, brenin Sweden (1550–1611)
Louis yr Almaenwr

Roedd **Louis yr Almaenwr** (806 — 28 Medi 876) yn fab i Louis Dduwiol, ymerawdwr Ymerodraeth y Ffranciaid, a'i wraig Ermengarde o Haspengouw. Fel **Louis II** roedd yn frenin Ffrancia Ddwyreiniol (yr Almaen yn ddiweddarach), ac yn nes ymlaen yn frenin Lotharingen fel Louis I.

Bu farw Louis Dduwiol yn 840 a cheisiodd ei fab hynaf Lothair ddod yn ymeradwr dros deyrnas ei dad. Roedd dau arall o feibion Louis yn fyw, Louis yr Almaenwr a Siarl Foel, a gwnaethant gynghrair i wrthwynebu Lothair, gan ei orchfygu ym mrwydr Fontenoy-en-Puisaye yn 841. Yn 843, cytunodd y tri brawd ar Gytundeb Verdun, oedd yn rhannu'r ymerodraeth, gyda Siarl Foel yn derbyn Ffrancia Orllewinol (a ddaeth yn deyrnas Ffrainc yn ddiweddarach), Lothair I, oedd yn cael y teitl o ymerawdwr, yn derbyn Ffrancia Ganol (a enwyd yn Lotharingia) a Louis yr Almaenwr yn derbyn Ffrancia Ddwyreiniol.

Priododd yn 827 ag Emma, a chawsant nifer o blant:
* Karloman
* Louis yr Ieuengaf
* Siarl Dew
* Hildegard
* Irmengard
* Gisela

Categori:Y Carolingiaid
Categori:Genedigaethau 806
Categori:Marwolaethau 876
St. George's, Grenada

Prifddinas a dinas fwyaf Grenada yn y Caribî  yw '''St. George's'''.  Mae ganddi boblogaeth o 7,500 (1999), gyda chyfanswm o 33,000 o bobl yn byw ynddi a'r cyffiniau. Gorwedd y ddinas wrth droed crater hen losgfynydd ar harbwr ar ffurf pedol.

Sefydlwyd y ddinas gan y Ffrancod yn 1650. Mae'n gartref i senedd Grenada, yr Amgueddfa Genedlaethol a sawl adeilad arall. Ar ei hymyl ceir Maes Awyr Point Salines, prif faes awyr Grenada.

Categori:Dinasoedd y Caribî
Categori:Aneddiadau Grenada
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Categori:Sefydliadau 1650
Zagreb

Prifddinas a dinas fwyaf Croatia yw **Zagreb** (IPA: [ˈzâːgrɛb]) (Almaeneg: *Agram* ; Hwngareg: *Zágráb*). Roedd gan Zagreb boblogaeth o 790,017 yn 2011. Fe'i lleolir rhwng llethrau deheuol mynydd Medvednica a glannau afon Sava tua 122 m (400 troedfedd) uwch lefel y môr.
bawd|chwith|Canol hanesyddol Zagreb
Oherwydd ei leoliad daearyddol yn ne-orllewin Basn Pannonia, mae Zagreb yn groesffordd o bwys rhwng Canolbarth Ewrop a Môr Adria. Dyma ganolfan ddiwydiannol a diwylliannol mwyaf Croatia lle ceir sedd y llywodraeth ganolog a nifer o gyrff gweinyddol.

## Enwogion Zagreb
Zinka Milanov (1906 - 1989) soprano operatig ddramatig a anwyd yn y ddinas

## Dolenni allanol
* Llywodraeth Dinas Zagreb

Categori:Dinasoedd Croatia
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Saint George

Ceir sawl peth a lle a enwir yn **Saint George** neu '''St. George's''' (a ffurfiau tebyg), ar ôl y sant Cristnogol Sant Siôr, yn cynnwys:

## Lleoedd
### Awstralia
* St George, De Cymru Newydd, rhan o Sydney
* St George, Queensland
* St Georges, De Awstralia, Adelaide

### Antigwa a Barbiwda
*Plwyf Saint George, Antigwa a Barbiwda

### Barbados
*Saint George, Barbados

### Bermuda
*St George's, Bermuda
*Plwyf St George's, Bermuda

### Canada
* St. George, New Brunswick
* St. George's, Newfoundland a Labrador
* St. George, Ontario, ger Brantford
* St. George's, Quebec, yn Portage-du-Fort, Quebec
* Saint-Georges, Quebec

### Cymru
* Llan Sain Siôr (S. *St. George*), Conwy

### Dominica
* Plwyf Saint George, Dominica

### Yr Almaen
* St. Georg, Hamburg

### Grenada
*St. George's, Grenada (prifddinas)
*Plwyf Saint George, Grenada

### India
* Fort St. George (India), Madras

### Lebanon
*Bae Saint George, Beirut

### Rwmania
*Sfântu Gheorghe
*Sfântu Gheorghe, Tulcea

### Lloegr
*St George, Bristol
*St George's, Hanover Square
*St. Georges, Somerset
*St George's, Preston, ward, Lancashire
*St. Georges, Telford
*Saint George's Hill, Weybridge

### Unol Daleithiau
*St. George, Alaska
*St. George's Hundred, Delaware
*St. George, Florida
*Saint George, Georgia
*St. George, Kansas
*St. George, Maine
*St. George, Missouri
*St. George, Staten Island, Efrog Newydd
*St. George, De Carolina
*St. George, Utah
*St. George, Vermont

### Arall
* Saint-George, Y Swistir
* Sianel San Siôr, rhwng Cymru ac Iwerddon
* Sianel San Siôr (Papua New Guinea)
Teigrod Rhyddhau Tamil Eelam

Grŵp arfog sydd wedi bod yn ymgyrchu i greu gwladwriaeth annibynnol o'r enw Tamil Eelam yng ngogledd a dwyrain Sri Lanca yw **Teigrod Rhyddhau Tamil Eelam** (Tamileg:தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள், Saesneg: **Liberation Tigers of Tamil Eelam**), a adwaenir yn aml fel yr **LTTE** neu'r **Teigrod Tamil**).

Ffurfiwyd y Teigrod Tamil ar 5 Mai 1976 gan Velupillai Prabhakaran, fel olynydd i'r Teigrod Newydd Tamil. Sail eu hymdrech am annibyniaeth oedd fod y farn fod y lleiafrif Tamil yn Sri Lanca yn cael eu trin yn annheg gan y mwyafrif Sinhalaidd. Cawsant fesur o gymorth gan y boblogaeth Talil yn Tamil Nadu, India, a chan bobl o dras Tamil mewn rhannau eraill o'r byd.

Datblygodd ymosodiadau'r Teigrod i roi cychwyn i Ryfel Cartref Sri Lanca, a barhaodd hyd nes iddynt gael eu gorchfygu gan luoedd arfog Sri Lanca ym mis Mai 2009. Am gyfnod, roedd y Teigrod yn rheoli rhan helaeth o ogledd a dwyrain yr ynys. Dechreuwyd trafodaethau heddwch nifer o weithiau, y tro olaf yn 2002. Wedi i'r trafodaethau hyn fethu'n derfynol yn 2006, dechreuodd lluoedd arfog Sri Lanca ar ymgyrch fawr yn eu herbyn, ac yn raddol cipiwyd eu tiriogaethau oddi arnynt. Adroddwyd fod Velupillai Prabhakaran wedi ei ladd yn nyddiau olaf yr ymladd.

Bu'r Teigrod Tamil yn gyfrifol am nifer fawr o ymosodiadau hunanladdiad, yn arbennig llofruddiaeth Rajiv Gandhi.

Categori:Sri Lanca
Baku (gwahaniaethu)

Gallai **Baku** gyfeirio at:

* Baku, prifddinas Aserbaijan
* Baku (talaith), rhan o Ymerodraeth Rwsia
* Baku, Ghana, tref yn Ghana
* Baku, Nepal
* Baku (ysbryd), creadur ym mytholeg Siapan
Baku

:*Gweler hefyd Baku (gwahaniaethu).*

Prifddinas a dinas fwyaf Aserbaijan yw **Baku** (Aserbaijaneg: *Bakı*,  *Badkube*), a adnabyddir hefyd fel Baqy, Baky, Baki neu Bakü. Gorwedd Baku, porthladd mwyaf y wlad, ar orynys Absheron. Lleolir Baku 28 medr islaw lefel y môr. Baku yw'r brifddinas genedlaethol isaf yn y byd. Poblogaeth: 2,045,815 (Ionawr, 2011).

Mae'r Hen Ddinas ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Hanes Aserbaijan
*Canolfan Expo Baku
*Mosg Juma
*Neuadd Crisial
*Palas Shirvanshah
*Tŵr y Forwyn

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Hen Ddinas Baku ar wefan UNESCO


Categori:Dinasoedd Aserbaijan
Categori:Prifddinasoedd Asia
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Aserbaijan
Bandar Seri Begawan

Prifddinas a dinas fwyaf Brwnei yw **Bandar Seri Begawan**. Poblogaeth: 27,285 (2002). Mae'n gorwedd ar lan afon Brwnei ar arfordir gogleddol ynys Borneo.

## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Bandar Seri Begawan 

Categori:Dinasoedd Brwnei
Categori:Prifddinasoedd Asia
Theatr Dylan Thomas

Theatr yn Abertawe yw **Theatr Dylan Thomas** () sy'n gartref i Gwmni Little Theatr Abertawe, cwmni drama amatur a oedd unwaith o dan nawdd y bardd Cymreig Dylan Thomas. Fe'i lleolir yn ardal y Marina gyferbyn a thafarn hanesyddol "The Pumphouse".

Symudodd Cwmni Little Theatre Abertawe i'r safle hwn ym 1979, ar ôl i Gyngor Abertawe gynnig hen ystafell arddangos Oscar Chess yn ardal Doc y De i'r cwmni am eu cyfraniad i ddiwylliant yn y ddinas. Agorwyd y theatr yn swyddogol gan Syr Harry Secombe ar y 29ain o Fedi 1983, gan ei henwi ar ôl cyn-aelod enwog o'r grŵp, Dylan Thomas.

## Gweler hefyd 
* Canolfan Dylan Thomas

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Categori:Dylan Thomas
Categori:Sefydliadau 1983
Dylan Thomas
The Lion King (sioe gerdd)

Sioe gerdd ydy ***The Lion King*** sy'n seiliedig ar ffilm animeiddiedig Disney o'r un enw. Ysgrifennwyd y gerddoriaeth gan Syr Elton John a'r geiriau gan Tim Rice. Mae'r sioe wedi ennill Gwobr Tony a Gwobr Olivier. Cyfarwyddwyd y sioe gan Julie Taymor ac mae'n cynnwys actorion mewn gwisgoedd anifeiliaid. Cynhyrchwyd y sioe gan Disney Theatrical.

Gwelwyd perfformiad cyntaf y sioe ar 8 Gorffennaf 1997 yn Theatr Orpheum yn Minneapolis, Minnesota a bu'n lwyddiant o'r cychwyn cyntaf. Symudodd i Theatr yr Amsterdam Newydd ar Broadway ar 15 Hydref 1997 gan agor yn swyddogol ar 13 Tachwedd. *The Lion King* yw'r nawfed sioe sydd wedi rhedeg hiraf ar Broadway.

Yn Llundain, dechreuodd y cynhyrchiad yn Theatr Lyceum yn y West End ar 19 Hydref 1999 ac mae'n parhau i fod yno. Gwahoddwyd yr holl gast i berfformio yn y Perfformiad Amrywiol Brenhinol yn 2008 ym Mhaladiwm Llundain ar 11 Ragfyr, yng ngwydd aelodau o Deulu Brenhinol Lloegr.

Categori:Sioeau cerdd 1997
Jade Ewen

Mae **Jade Almarie Louise Ewen** (ganed 24 Ionawr 1988 yn Llundain) yn gantores ac actores Seisnig. Dechreuodd Ewen ei gyrfa gyda rôl Nala yn y sioe gerdd *The Lion King* yn West End Llundain. Ers hynny, mae Ewen wedi gweithio ar nifer o gyfresi teledu yn y DU ac Awstralia. Yn 2005 ymunodd Ewen â'r grŵp R&B, "Trinity Stone" a gafodd ychydig o lwyddiant yn y Deyrnas Unedig, Iwerddon a Rwsia. Ar y 31ain o Ionawr, 2009, dewiswyd Ewen i ganu yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision a pherfformiodd yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2009 ym Moscfa ar yr 16eg o Fai. Daeth y Deyrnas Unedig yn bumed, a thrwy wneud hynny, Ewen sydd wedi gwneud orau ar ran y DU yn yr Eurovision ers 2002. Yn 2009, disodlodd Ewen Keisha Buchanan yn y grŵp Sugababes.

## Disgograffiaeth
## Ffilmograffiaeth 
**The Bill*
**Casualty*
**Out There*
**Mr Harvey Lights Candles*
**Myths*
**Eurovision: Your Country Needs You*

## Gweler hefyd
*Cystadleuaeth Cân Eurovision
*Cystadleuaeth Cân Eurovision 2009

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Cantorion benywaidd o Loegr
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Arbrofi ar anifeiliaid

Mae **arbrofi ar anifeiliaid** yn cyfeirio at arbrofi meddyginiaeth neu gynhyrchion fel colur a nwyddau glanhau ar anifeiliaid. Gall yr arbofion hyn bryfocio a chosi croen yr anifail. Bellach, nid yw arbrofi colur ar anifeiliaid yn gyfreithlon yng ngwledydd Prydain.

Categori:Anifeiliaid
Categori:Gwyddoniaeth
Categori:Meddygaeth
Velupillai Prabhakaran

**Velupillai Prabhakaran** (26 Tachwedd 1954 – 18 Mai 2009) oedd sylfaenydd ac arweinydd Teigrod Rhyddhau Tamil Eelam (y "Teigrod Tamil") yn Sri Lanca.

Ganed ef yn Velvettithurai. Sefydlodd y Teigrod Tamil yn 1972, i ymladd am wladwriaeth annibynnol yng ngogledd a dwyrain Sri Lanca. Roedd Sri Lanca ac India yn chwilio amdano ar gyhuddiadau o derfysgaeth, a chomdemniwyd ef i farwolaeth yn ei absenoldeb. Datblygodd ymosodiadau'r Teigrod i roi cychwyn i Ryfel Cartref Sri Lanca, a barhaodd hyd nes iddynt gael eu gorchfygu gan luoedd arfog Sri Lanca ym mis Mai 2009. Am gyfnod, roedd y Teigrod yn rheoli rhan helaeth o ogledd a dwyrain yr ynys.

Dechreuwyd trafodaethau heddwch nifer o weithiau, y tro olaf yn 2002. Wedi i'r trafodaethau hyn fethu'n derfynol yn 2006, dechreuodd lluoedd arfog Sri Lanca ar ymgyrch fawr yn eu herbyn, ac yn raddol cipiwyd eu tiriogaethau oddi arnynt. Adroddwyd gan gyfryngau Sri Lanca fod Velupillai Prabhakaran wedi ei ladd yn nyddiau olaf yr ymladd. Dywedodd AFP ei fod ef a dau gynorthwydd, Soosai a Pottu Amman, wedi eu saethu'n farw tra'n ceisio dianc mewn ambiwlans.

## Dolenni allanol
Golwg 360: Honni bod arweinydd y Teigrod Tamil wedi ei ladd

Categori:Sri Lanca
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 2009
Vilnius

250px|bawd|Vilnius
Prifddinas a dinas fwyaf Lithwania yw **Vilnius** (pwyleg: *Wilno*), gyda phoblogaeth o 555,613 (847,954 yn cynnwys Swydd Vilnius) yn 2008. Mae'n ganolfan weinyddol Dinas Vilnius, Dosbarth Dinesig Vilnius, a Swydd Vilnius. Yn 2009 Vilnius oedd Prifddinas Diwylliant Ewrop, ynghyd â Linz, Awstria.

Gorwedd y ddinas ar gyfaber afonydd Vilnia a Neris yn ne-ddwyrain Lithwania. Tybir fod ei henw yn deillio o enw afon Vilnia. Nid yw'n gorwedd yng nghanol Lithwania heddiw ond yn hanesyddol roedd yn gorwedd yng nghanol Dugiaeth Fawr Lithwania. Lleolir Vilnius tua 312&nbsp;km (194 milltir) o lan y Môr Baltig a Memel (Klaipeda), prif borthladd Lithwania. Cyslltir Vilnius gan draffyrdd i rai o ddinasoedd mawr eraill y wlad, fel Cawnas (102&nbsp;km/63 milltir i ffwrdd), Šiauliai (214&nbsp;km/133 milltir) a Panevėžys (135&nbsp;km/84 miltir).

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Genedlaethol Lithwania
* Eglwys Gadeiriol y Theotokos
* Eglwys Sant Anne
* Llyfrgell Martynas Mažvydas
* Tŵr Gediminas

## Enwogion 
* Jascha Heifetz (1901-1987), cerddor
* Romain Gary (1914-1980), awdur

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Dinasoedd Lithwania
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Dinas San Marino

250px|bawd|Golygfa ar Ddinas San Marino.
Prifddinas Gweriniaeth San Marino yw **Dinas San Marino** (Eidaleg: *Città di San Marino*). Fe'i lleolir yng nghanol gorynys yr Eidal, ger Môr Adria. Mae ganddi boblogaeth o 4,493. Gorwedd ar lethrau gorllewinol Monte Titano, pwynt uchaf San Marino.

Gyda Monte Titano, mae'n Safle Treftadaeth y Byd ar restr UNESCO sy'n denu miloedd o dwristiaid.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Grand Hotel San Marino 
*Mynachdy Santa Clara 
*Palazzo dei Capitani 
*Palazzo Pubblico

Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn San Marino
Categori:Trefi San Marino
Monte Titano

Copa uchaf San Marino yw **Monte Titano**, sy'n rhan o gadwyn yr Apenninau. Ei uchder yw 749 m ac fe'i lleolir yn union i'r dwyrain o Ddinas San Marino.

Yn ôl y chwedl, sefydlodd Sant Marinus San Marino ar lethrau'r mynydd calchfaen hwn. Ceir tri chopa ar y mynydd lle ceir Tri Thŵr San Marino.

Categori:Daearyddiaeth San Marino
Categori:Mynyddoedd Ewrop
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn San Marino
Harri I

Gallai **Harri I** gyfeirio at:

* Harri I, brenin yr Almaen, ("Harri yr Adarwr", 876–936).
* Harri I, brenin Ffrainc (1008–1060).
* Harri I, brenin Lloegr a Dug Normandi (1068–1135).
* Harri o Fflandrys, Ymerawdwr Caergystennin (1174–1216).
* Harri I, brenin Castilla (1204–1217).
* Harri I, brenin Portiwgal (1512–1580).
Harri II

Gallai **Harri II** gyfeirio at:

* Harri II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, (972–1024)
* Harri II, brenin Lloegr (1133–1189)
* Harri II, brenin Jeriwsalem (bu farw 1324) 
* Henry II, brenin Castilla (1334–1379)
* Harri II, brenin Ffrainc (1519–1559)
Harri IV

Gallai **Harri IV** gyfeirio at:

* Harri IV, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1050–1106)
* Harri IV, brenin Lloegr (1367–1413)
* Harri IV, brenin Castilla (1425–1474?)
* Harri IV, brenin Ffrainc (1553–1610)
Harri V

Gallai **Harri V** gyfeirio at:

* Harri V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, (1081/1088-1125)
* Harri V, brenin Lloegr (1387-1422)
Wiliam I

Gallai **Wiliam I** gyfeirio at:

* Wiliam I, brenin Lloegr ("Gwilym Goncwerwr", c. 1028–1087) 
* Wiliam I, brenin Sicila (bu farw 1166)
* Wiliam I, brenin yr Alban (bu farw 1214)
* Wiliam I, Tywysog Orange (1533-84)
* Wiliam I, brenin yr Iseldiroedd (1772–1843)
* Wilhelm I, Ymerawdwr yr Almaen (1797–1888)

## Gweler hefyd
* Wiliam II
Ben Macdhui

Mae **Ben Macdui**, hefyd **Ben Macdhui** neu **Beinn Mac Duibh** yn gopa mynydd a geir ym mynyddoedd y Cairngorms yn Ucheldiroedd yr Alban; . Saif ger y ffin rhwng  Swydd Aberdeen a Moray. Dyma ail fynydd uchaf gwledydd Prydain ar ôl Ben Nevis. Gellir ei ddringo ar hyd nifer o lwybrau; yr hawddaf yw o faes parcio Coire Cas ger Canolfan Sgïo Cairngorm, sy'n daith o tua  7&nbsp;km (4 millir) i'r copa. Gellir ymweld a chopa Cairn Gorm ar y ffordd.

Cyn cynhyrchiad mapiau manwl o'r Alban yn y 19eg ganrif, ni wyddid yn sicr mai Ben Nevis oedd pwynt uchaf Prydain, a chredid yn aml y gallai Ben Macdui ei fod. Wedi'r cadarnhad mai Ben Nevis oedd yr uchaf, roedd gan rai bobl leol gynlluniau i adeiladu carnedd ar gopa Ben Macdui o uchder digonol er mwyn iddo fod yn uwch na Ben Nevis, er na chwblhawyd y cynlluniau hynny.

Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo ac yn HuMP.  Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*[298898 Lleoliad ar wefan Get-a-map]

Categori:Daearyddiaeth Moray
Categori:Daearyddiaeth Swydd Aberdeen
Categori:Mynyddoedd y Cairngorms
Rhestr Prif Weinidogion Haiti

**Prif Weinidog Haiti** yw arweinydd llywodraeth y wlad Haiti. Penodir y Prif Weinidog gan yr Arlywydd a'i gadarnhau gan Gynulliad Cenedlaethol Haiti. Mae ef neu hi'n penodi'r Gweinidogion a'r Ysgrifenyddion Gwladol sy'n mynd gerbron y Cynulliad Cenedlaethol er mwyn cael pleidlais o ffydd o'i ddatganiad o bolisi cyffredinol. Mae'r Prif Weinidog yn gweinyddu'r gyfraith ac yn gyfrifol am amddiffyn cenedlaethol, ynghyd a'r Arlywydd.

## Prif Weinidogion Haiti (1988-Presennol)
*Martial Célestin (9 Chwefror 1988 - 20 Mehefin 1988)
***Post abolished** (20 Mehefin 1988 - 13 Chwefror 1991) 
*René Garcia Préval (13 Chwefror 1991 - 11 Hydref 1991)
*Jean-Jacques Honorat (interim) (11 Hydref 1991 - 19 Mehefin 1992)
*Marc Louis Bazin (19 Mehefin 1992 - 30 Awst 1993)
*Robert Malval (30 Awst 1993 - 8 Tachwedd 1994)
*Smarck Michel (8 Tachwedd 1994 - 7 Tachwedd 1995)
*Claudette Werleigh (7 Tachwedd 1995 - 27 Chwefror 1996)
*Rosny Smarth (27 Chwefror 1996 - 20 Hydref 1997)
***Gwag** (21 Hydref 1997 - 26 Mawrth 1999)
*Jacques-Édouard Alexis (tro cyntaf) (26 Mawrth 1999 - 2 Mawrth 2001)
*Jean Marie Chérestal (2 Mawrth 2001 - 15 Mawrth 2002)
*Yvon Neptune (15 Mawrth 2002 - 12 Mawrth 2004) 
*Gérard Latortue (12 Mawrth 2004 - 9 Mehefin 2006)
*Henri Bazin (ar ran Latortue) (23 Mai 2006 - 9 Mehefin 2006)
*Jacques-Édouard Alexis (ail dro) (9 Mehefin 2006 - 5 Medi 2008)
*Michèle Pierre-Louis (5 Medi 2008 - 2009)
* Jean-Max Bellerive (2009 - 2011)
* Garry Conille (2011 - 2012)
* Laurent Lamothe (2012 - 2014)
* Florence Duperval Guillaume (2014 - 2015)
* Evans Paul (2015 - 2016)
* Fritz Jean (2016 - 2016)
* Enex Jean-Charles (2016 - 2017)
* Jack Guy Lafontant (2017 - 2018)
* Jean Henry Céant (2018 - 2019)
* Jean-Michel Lapin (2019 - 2019)
* Fritz William Michel (2019 - 2020)
* Joseph Joute (2020 - 2021)
* Claude Joseph (2021 - 2021)

Categori:Prif Weinidogion Haiti
Prif Weinidogion Haiti
Prif Weinidogion
Cyrch a chwta

Mae **Cyrch a chwta** yn un o Bedwar Mesur ar Hugain Cerdd Dafod.

Llunnir cyrch a chwta gyda chwe llinell saith sillaf gyda phennill o awdl-gywydd yn eu dilyn, gan gynnal un brifodl. Dyma enghraifft o waith Goronwy Owen:

Neud esgud un a'i dysgo,
Nid cywraint ond a'i caro,
Nid mydrwr ond a'i medro,
Nid cynnil ond a'i cano,
Nid pencerdd ond a'i pyncio,
Nid gwallus ond a gollo
Natur ei iaith, nid da'r w**edd**;
Nid rhinw**edd** ond ar honno.

Mae'r chwe llinell gyntaf yn odli, gydag aceniad y prifodlau yn rhydd. Odla'r llinell olaf gyda'r chwe llinell gyntaf, a cheir odl gyrch rhwng terfyn y seithfed linell a gorffwysfa'r llinell glo i gwblhau'r awdl-gywydd.

Yn ôl y llawysgrifau, un o'r tri mesur y *meddyliawdd* Einion Offeiriad amdanynt yw cyrch a chwta. Y ddau arall yw'r hir-a-thoddaid a'r tawddgyrch cadwynog.

## Gweler hefyd
*Cerdd Dafod
*Y pedwar mesur ar hugain

## Cyfeiriadau
Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Tallinn

250px|bawd|Golwg ar hen ddinas Tallinn o'r harbwr.
Prifddinas a dinas fwyaf Estonia yw **Tallinn**. Mae 410,200 o bobl yn byw yno (Gorffennaf 2010). Fe'i lleolir ar arfordir gogleddol Estonia, ar lan Gwlff y Ffindir, sy'n fraich o'r Môr Baltig, tua 80&nbsp;km (50 milltir) i'r de o Helsinki (Y Ffindir).

Dim ond 54.9% o'r boblogaeth sy'n Estoniaid ethnig. Mae 36.5% o'r boblogaeth yn Rwsiaid ethnig, a thua hanner rheiny heb ddod yn ddinasyddion Estoniaidd mor belled.

Mae Tallinn yn borthladd pwysig. Ceir gwasanaethau fferi sy'n cysylltu'r ddinas a Helsinki ac Ynysoedd Åland yn y Ffindir, Stockholm yn Sweden a Rostock yn yr Almaen. Lleolir prif faes awyr Estonia ger Tallinn a daw nifer o ymwelydd yno o wledydd eraill Ewrop a'r tu hwnt.

Tallinn yw canolbwynt gwleidyddol, ariannol, diwylliannol ac addysgol Estonia. Mae rhai yn cyfeirio ati fel Dyffryn Silicon Ewrop; ceir yno'r nifer uchaf o egin-gwmnïau i bob person yn Ewrop ac mae nifer o gwmnïau rhyngwladol wedi'u sefydlu yno, gan gynnwys Skype. Mae'r sector TGCh yn arbennig o gryf yno, ac mae wedi'i rhestr ymhlith 10 uchaf ar restr dinasoedd digidol Ewrop. Dyma hefyd gartref Canolfan Ragoriaeth Amddiffyniad Seibr NATO.

Ers 1997 mae Hen Ddinas Tallinn, sy'n cynnwys Toompea ('Bryn y Gadeirlan'), wedi ei rhestru gan UNESCO fel Safle Treftadaeth y Byd.

## Hanes 
'Reval' oedd yr enw a roddwyd i ddinas Tallinn o'r 13g hyd 1918 ac am gyfnod byr pan oedd wedi'i meddiannu gan y Natsiaid rhwng 1941 a 1944. Er bod olion o anheddiadau yn yr ardal ers tua 5,000 o flynyddoedd, mae'r cofnod cynharaf o fodolaeth y ddinas yn dyddio yn ôl i 1219, ac yn 1248 y cafodd ei chydnabod yn swyddogol trwy dderbyn breintiau dinesig. Y Daniaid oedd y cyntaf i hawlio perchnogaeth o'r ddinas (Taani linn, sef tref Ddaneg, yw tarddiad yr enw Estoneg), a bu yn nwylo marchogion Ellmynaidd, Swediaid a Rwsiaid yn eu tro wedyn. Roedd lleoliad y ddinas yn cynnig ei hun fel canolfan fasnach, a chynyddodd yn ei phwysigrwydd am y rheswm hwnnw, yn arbennig rhwng y 14eg a'r 16g.

Mae Hen Dref Tallinn yn un o'r dinasoedd canoloesol mwyaf trawiadol yn Ewrop ac mae wedi'i rhestru fel Safle Treftadaeth UNESCO.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Castell Toompea
* Cofadail Russalka
* Eglwys gadeiriol Alecsandr Nevski
* Yr Hen Tomos
* Y Milwr Efydd
* Oleviste kirik (eglwys)
* Raekoda (Neuadd y ddinas)

## Enwogion 
* Jacob De la Gardie (1583-1652), gwleidydd a milwr
* Paavo Järvi (g. 1962), cerddor

## Oriel

Old town of Tallinn 06-03-2012.jpg|
Tallinn, maja, kus aastatel 1886-1914 asus pimedate kool-varjupaik (1).jpg|
Tallinn, elamu Kungla 22, 1932 (1).jpg|
Tallinn, elamu Maisi 6 I, 1929 (2).jpg|
Tallinn, elamu Salme 19, 1932 (1).jpg|
Tallinn, elamu Valgevase 11, 1932 (1).jpg|
Tallinn, elamu Tööstuse 3A, 1922 (1).jpg|
Tallinn, elamu Valgevase 3, 1931 (1).jpg|
Tallinn, elamud Ristiku 52,54,56,58,60, 1930 (3).jpg|

## Dolenni allanol 
*  Gwefan Tallinn

Categori:Dinasoedd Estonia
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Estonia