Beirdd Eifionydd

:''Mae 'Prif-Feirdd Eifionydd' yn dargyfeirio i'r erthygl hon. Ar gyfer y gyfrol gan Edward David Rowlands, gweler *Prif-feirdd Eifionydd (llyfr)*.
Mae cwmwd Eifionydd yng Ngwynedd yn gysylltiedig â nifer o Feirdd yn yr Iaith Gymraeg. Fodd bynnag, ers yr 20g defnyddir y term **Beirdd Eifionydd** neu weithiau **Prif-feirdd Eifionydd** i gyfeirio at grŵp anffurfiol o feirdd ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19g oedd yn hannu o'r ardal, i raddau helaeth wedi dysgu barddoni oddi ar ei gilydd, ac yn rhannu rhai syniadau esthetaidd. Yn eu plith roedd rhai o feirdd Cymraeg enwocaf a mwyaf dylanwadol y cyfnod, a buont yn llwyddiannus iawn yn yr Eisteddfodau oedd wedi dod yn ddigwyddiadau cynyddol gyffredin yn ystod y cyfnod.

## Cefndir
Brodor o Eifionydd oedd Owen Gruffydd (1643-1730), y credir mai ef oedd yr olaf o feirdd y traddodiad canu mawl. Roedd nifer o feirdd yn byw yn y cwmwd yn y cyfnod rhwng ei farwolaeth ef a chyfnod Beirdd Eifionydd, yn eu plith William Elias (1708-1787) ac Evan Williams (1706-??). Nid yw un o'r ffigurau cynharach hyn yn feirdd o fri erbyn heddiw, ond tystiant i'r ffaith bod yr ardal eisoes yn nodedig am gynnal beirdd yn ystod yr 18g. Awgryma E. G. Millward bod y traddodiad o gynghaneddu wedi parhau'n ddi-dor yn Eifionydd o'r canol oesoedd hyd at adeg Beirdd Eifionydd, yn wahanol i Arfon cyfagos. Priodolir "deffroad llenyddol" yn Sir Gaernarfon yn y cyfnod i Dafydd Ddu Eryri (1859-1822), nad oedd o Eifionydd ond oedd â chysylltiad agos â Beirdd Eifionydd, ond awgryma Millward mai cryfhau traddodiad oedd eisoes yn bodoli ydoedd yn Eifionydd yn hytrach nag adeiladu traddodiad o'r neywdd. Roedd  yr hynaf o'r rhain, Robert ap Gwilym Ddu, yn athro i'r nesaf sef Dewi Wyn, a oedd yn ei dro yn athro barddonol i Eben Fardd. At y tri enw uchod gellir ychwanegu enwau nifer o feirdd eraill oedd yn ran o'r cylch, megis Pedr Fardd (1775-1845), Siôn Wyn o Eifion (1786-1859), Ellis Owen (1789-1868) a Nicander (1809-1874), oedd yn ddisgybl i Eben. Ysgrifennodd Eben Fardd gerdd yn yr 1830au yn moli'r fro, *Eifionydd*; ynddi mae'n cyfeirio'n unigol at yr holl feirdd yma; trafodir pob un ohonynt ag eithrio Ellis Owen yng nghyfrol Edward David Rowlands ar feirdd y cylch. Roedd Pedr Fardd a Nicander yn gyfeillion ag Eben Fardd, ac roedd rhieni Nicander yn weision ar ffermydd Robert ap Gwilym Ddu a Dewi Wyn. enillodd Eben Fardd gadeiriau yn 1824 (gyda'i gerdd enwog *Dinistr Jerusalem*) 1840 a 1858 Eithriad neilltuol i'r tuedd hwn oedd Robert ap Gwilym Ddu, a wrthodai cystadlu mewn Eisteddfodau.

## Arddull a Gwaddol Beirdd Eifionydd
[200px|chwith|bawd|"Capel y Beirdd" ger [Rhoslan, Cricieth; mynychodd Robert ap Gwilym Ddu a Dewi Wyn ar adegau.]]
:*Prif Erthyglau: Robert ap Gwilym Ddu, Dewi Wyn o Eifion ac Eben Fardd*
Cysylltir Beirdd Eifionydd gyda'r canu caeth yn bennaf er bod Robert ap Gwilym Ddu, Pedr Fardd, Eben Fardd a Nicander hefyd yn emynwyr medrus. I raddau helaeth, arhosodd Beirdd Eifionydd yn ffyddlon i'r mesurau caeth dros gyfnod pan oedd nifer cynyddol o feirdd yn eu cwestiynu: roeddynt i raddau helaeth yn barhad ac yn ddatblygiad o glasuriaeth beirdd y 18g, yn enwedig Goronwy Owen (1723-1769). Er bod ei ganu cynnar yn gadarn o fewn y traddodiad clasurol, yn ddiweddarach yn ei oes daeth Eben Fardd yn arloeswr yn y mudiad rhamantaidd, Ystyriai Gruffydd fodd bynnag bod Robert ap Gwilym Ddu yn "artist mwyaf yn yr iaith Gymraeg a welodd can mlynedd a hanner o brydyddiaeth" ac mai Eben Fardd oedd "pinacl uchaf yr awdlwyr eisteddfodol". Er nad oedd Robert ap Gwilym Ddu yn adnabyddus iawn yn ei ddydd, yn rannol oherwydd ei fod yn gwrthod cystadlu mewn eisteddfodau, ystyrir ef heddiw yn un o feirdd caeth gorau'r cyfnod. roedd hefyd yn emynwr pwerus; felly hefyd Eben Fardd a Pedr Fardd. Er y tueddir  i feirniadu Eben Fardd am anghysondeb ei waith, fe'i cydnabyddir hyd heddiw fel un o feirdd pwysicaf a gorau y cyfnod. Ystyrir ei awdl ef *Dinistr Jerusalem* yn un o awdlau Eisteddfodol gorau'r Gymraeg cyn yr ugeinfed ganrif. 

Cymharol fychan yw bri y gweddill o Feirdd Eifionydd erbyn heddiw o'u cymharu â Robert ap Gwilym Ddu, Dewi Wyn o Eifion ac Eben Fardd; er y perchir Pedr Fardd yn maes yr emyn. Maent oll yn ymddangos yn achlysurol mewn blodeugerddi. Yn 1914 cyhoeddwyd *Prif-feirdd Eifionydd* Edward David Rowlands, casgliad o farddoniaeth gan chwech o Feirdd Eifionydd (hepgorir Ellis Owen) a deunyddiau eraill ganddynt ac amdanynt. Mae'r saith bardd wedi eu cynrychioli yn ''Blodeugerdd Barddas o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* gan Robert ap Gwilym Ddu (17 o gerddi), Eben Fardd (12), Nicander (12, 11 ohonynt o *Ddamhegion Aesop*), Dewi Wyn o Eifion (9), Pedr Fardd (5), Ellis Owen (3) a Siôn Wyn (1). Yn *Blodeugerdd o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg'' Bedwyr Lewis Jones (sy'n fyrrach o lawer), cynrychiolir Beirdd Eifionydd gan Robert ap Gwilym Ddu (5 cerdd), Eben Fardd (3), Ellis Owen a Nicander (1 yr un).

## Beirdd diweddarach o Eifionydd
Mae'n bosib mai'r bardd enwocaf o Eifionydd ers cyfnod Beirdd Eifionydd oedd Eifion Wyn (1867-1926). Cysylltir R. Williams Parry (1884-1956) a'i gefnder T. H. Parry-Williams (1887-1975) â'r ardal weithiau, ac ysgrifennodd Parry-Williams gerdd enwog amdani, ond o Arfon roedd y ddau mewn gwirionedd. 

## Gweler hefyd 
* Llenyddiaeth Gymraeg
* Llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif
* Cymru'r 19eg ganrif

Cymraeg
19g