Castell Tintagel

Castell yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Castell Tintagel**  (Cernyweg: *Kastel Dintagel*). Saif ar graig uwchlaw'r môr ar arfordir gogleddol Cernyw, nid nepell o bentref Tintagel. Mae'r olion sydd i'w gweld yno yn dyddio o'r cyfnod Normanaidd, ond ymddengys fod y safle yn llawer hŷn. Bu cloddio yma yn y 1930au gan Ralegh Radford, a chafwyd hyd i olion sefydliad o'r 5ed neu 6g. Dengys swp enfawr o arteffactau Rhufeinig i'r gaer fod unwaith yn ganolfan bwerus iawn gyda chysylltiadau pwysig gydag Ewrop.

Yn fersiwn Sieffre o Fynwy o chwedl Arthur yn ei *Historia Regum Britanniae*, mae Tintagel yn gaer yn perthyn i Gorlois, Dug Cernyw. Syrth Uthr Bendragon mewn cariad a gwraig Gorlois, Eigr (Igraine). Caiff gymorth y dewin Myrddin, sy'n newid ei ffurf fel bod Igraine yn meddwl mai ei gŵr ydyw. Mae Uthr yn cysgu gyda Igraine yng nghastell Tintagel, a chenhedlir Arthur.

Dechreuodd ymchwiliad archeolegol i'r safle yn y 19g wrth iddo ddod yn atyniad poblogaidd i dwristiaid, gydag ymwelwyr yn dod i weld adfeilion y castell. Yn y 1930au, datgelodd cloddiadau olion sylweddol o anheddiad o statws uchel llawer cynharach, a oedd â chysylltiadau masnachu â gwledydd Môr y Canoldir yn ystod y cyfnod Rhufeinig Diweddar. Datgelodd dau gloddfa yn 2016 a 2017 yng Nghastell Tintagel amlinelliadau palas o'r 5ed neu ddechrau'r 6g (y cyfnod canoloesol cynnar), gyda thystiolaeth o ysgrifennu ac o fasnachu gyda Sbaen a phen dwyreiniol Môr y Canoldir. Mae gan Uned Archeolegol Cernyw 

Mae Castell Tintagel wedi bod yn gyrchfan i dwristiaid ers canol y 19g. Charles, Tywysog o Loegr sy'n berchen arno fel rhan o Ddugiaeth Cernyw, rheolir y safle gan English Heritage.

## Hanes 
Yn y ganrif 1af OC, goresgynnwyd a meddiannwyd de Prydain gan yr Ymerodraeth Rufeinig. Neilltuwyd tiriogaeth Cernyw fodern i ranbarth gweinyddol Rhufeinig *civitas Dumnoniorum*, a enwyd ar ôl y grŵp llwythol Prydeinig lleol y galwodd y Rhufeiniaid y Dumnonii . Ar y pryd, roedd y pwynt de-orllewinol hwn o Brydain yn "anghysbell, heb boblogi ... ac felly hefyd yn ddibwys [i'r awdurdodau Rhufeinig] nes, yn ystod y 3g OC, i'r diwydiant tun lleol ddenu sylw." Mae archeolegwyr yn gwybod am bum carreg filltir neu farciwr llwybr yng Nghernyw a godwyd yn y cyfnod Romano-Brydeinig. Mae dau o'r rhain yng nghyffiniau Tintagel, sy'n dangos bod ffordd yn pasio trwy'r ardal, bryd hynny. Nododd Thomas hefyd fod rhai o'r darganfyddiadau ôl-Rufeinig yn y gwaith cloddio 1933-38 yn agos at y wal a elwir y Porth Haearn sy'n gwarchod mynediad i'r llwyfandir o'r cildraeth cyfagos. Mae'n awgrymu y gallai'r llongau sy'n dod â nwyddau o'r fath fod wedi dod i'w dadlwytho yn y cildraeth hwn yn hytrach nag ar draeth peryglus Tintagel Haven.

### Cyfnod canoloesol cynnar 
Cwympodd rheolaeth Rufeinig yn ne Prydain yn dilyn cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol ar ddechrau'r 5g a pharhaodd y llwythi Celtaidd yn deyrnasoedd ar wahân, pob un â'i brenin ei hun. Mae'n debyg y dychwelodd hen ardal Rufeinig *civitas Dumnoniorum* yn ôl yn Deyrnas Dumnonia, a fyddai wedi cael ei rheoli gan ei brenhiniaeth ei hun yn ystod y cyfnod canoloesol cynnar hwn rhwng y 5ed a'r 8g. Yn y cefndir rhanbarthol hwn y parhaodd yr anheddiad yng Nghastell Tintagel, gan greu'r hyn a elwir gan archeolegwyr fel Cyfnod II y safle.

Yng nghanol yr 20g, credid yn nodweddiadol bod mynachlog Gristnogol Geltaidd ar y safle, ond "ers tua 1980 ... mae'n rhaid rhoi'r gorau i'r syniadau hyn ... ... gydag archeolegwyr bellach yn credu ei fod yn anheddiad elitaidd lle'r oedd rhyfelwr lleol pwerus neu freindal Dumnonaidd hyd yn oed. Mae hyn, wrth gwrs, yn cyd-fynd a'r disgrifiadau mewn llenyddiaeth gynnar mai dyma gwir lys y Brenin Arthur.

Gwnaethpwyd y safle hefyd yn fwy amddiffynadwy yn ystod y cyfnod hwn gyda ffos ddofn wrth fynedfa'r penrhyn, gan adael dim ond llwybr cul yr oedd yn rhaid i unrhyw un oedd yn agosáu at y penrhyn ei groesi

Daethpwyd o hyd i amryw o eitemau moethus sy’n dyddio o’r cyfnod hwn ar y safle, sef slip coch Affricanaidd a Ffenicaiaidd, a gludwyd yr holl ffordd o Fôr y Canoldir. Wrth archwilio'r crochenwaith hwn, nododd Charles Thomas fod "maint y crochenwaith a fewnforiwyd i Tintagel... yn ddramatig, yn fwy na maint unrhyw safle sengl arall wedi'i ddyddio i tua 450-600 drwy holl ynysoedd Prydain ac Iwerddon. Yn wir, mae maint y crochenwaith yn fwy na chyfanswm yr *holl* grochenwaith o'r *holl* safleoedd hysbys o'r cyfnod hwn drwy Brydain ac Iwerddon gyfan." Arweiniodd y dystiolaeth hon iddo gredu bod Tintagel yn safle lle angorwyd llongau er mwyn adneuo eu cargo o dde Ewrop yn y cyfnod canoloesol cynnar.

Datgelodd cloddfeydd archeolegol gan Uned Archeolegol Cernyw  a ariannwyd gan English Heritage yn 2016 a 2017 yng Nghastell Tintagel amlinelliadau o balas o'r 5ed neu'r 6g, mwy o dameidiau o amffora (llestri pridd tal, i ddal gwin), a llechi gydag ysgrifen arno, sy'n chwalu'r syniadau gwirion nad oedd y Celtiaid (neu'r Brythoniaid, erbyn hyn) yn gwybod sut i ddarllen ac ysgrifennu yn yr oes hon, yn dilyn cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig.

Mae'r prosiect pum mlynedd yn gorffen gyda chyhoeddi adroddiad yn 2021.

### Cyfnod canoloesol hwyr a chyfnodau modern cynnar 
bawd|Adfeilion y castell yn 2005
[chwith|bawd| Gweddillion Castell Tintagel o'r [13g yn 2016]]

Yn 1225, masnachodd Richard, Iarll 1af Cernyw gyda Gervase de Tintagel, gan gyfnewid tir Merthen (a oedd yn wreiddiol yn faenor Winnianton) am Gastell Tintagel. Adeiladwyd castell ar y safle gan yr Iarll Richard ym 1233 i sefydlu cysylltiad â'r chwedlau Arthuraidd a gysylltwyd gan y Mabinogi a Sieffre o Fynwy â'r ardal ac oherwydd ei fod yn cael ei ystyried yn ganolbwynt brenhinoedd Cernyw. Adeiladwyd y castell mewn arddull mwy hen ffasiwn am y tro i'w wneud yn ymddangos yn fwy hynafol fyth. Fodd bynnag, mae'r dyddio i gyfnod yr Iarll Richard wedi disodli dehongliad Ralegh Radford a briodolodd elfennau cynharaf y castell i'r Iarll Reginald de Dunstanville ac elfennau diweddarach i'r Iarll Richard. Mae Sidney Toy yn awgrymu cyfnod adeiladu cynharach mewn *Cestyll: hanes byr o amddiffynfeydd rhwng 1600 CC ac OC 1600* (Llundain: Heinemann, 1939).

Penodwyd John Holland, Dug Exeter 1af yn gwnstabl Castell Tintagel ym 1389. Ar ôl Richard, nid oedd gan yr Ieirll Cernyw canlynol ddiddordeb yn y castell, a gadawyd ef i Uchel Siryf Cernyw. Defnyddiwyd rhannau o'r llety fel carchar a gosodwyd y tir fel porfa. Aeth y castell yn fwy adfeiliedig, a symudwyd y to o'r Neuadd Fawr yn y 1330au. Wedi hynny, daeth adfeiliodd y castell, a bu difrod cynyddol o erydiad yr hollt rhwng y castell a'r tir mawr. Ymwelodd John Leland yn gynnar yn y 1540au a chanfod bod pont dros dro o foncyffion coed yn rhoi mynediad i'r Ynys. Daeth bygythiad i Loegr o Sbaen yn yr 1580au, a chryfhawyd y Porth Haearn, amddiffynnol. Roedd maenor Tintagel ymhlith y rhai a atafaelwyd gan lywodraeth y Gymanwlad yn y 1650au fel eiddo Dugiaeth Cernyw, gan ddychwelyd i'r Ddugaeth yn 1660.

### 19eg a'r 20fed ganrif 
bawd|Wal y cwrt Fictoraidd
Roedd diddordeb yn y chwedlau Arthuraidd yn ystod oes Fictoria, a daeth adfeilion y castell yn gyrchfan i dwristiaid. Enw'r pentref modern (Tintagel heddiw, gan fwyaf) oedd Trevena tan y 1850au pan ddechreuodd Swyddfa'r Post ddefnyddio enw Saesneg yn hytrach na'r hen enw Cernyweg.

Dim ond enw'r pentir yw "Tintagel"; Pen Tintagel ei hun yw pwynt de-orllewinol eithafol Ynys y Castell ac mae adfeilion y castell yn rhannol ar yr 'ynys' ac yn rhannol ar y tir mawr cyfagos. Enw'r pentir pellaf tuag at y môr yw "Pen Du".
chwith|bawd| Pont droed i'r ynys, dros yr hollt, yn 2008

Yn 1999 bu dadlau ynghylch Castell Tintagel a safleoedd eraill yng Nghernyw o dan reolaeth English Heritage. Gofynnodd aelodau’r grŵp ymgyrchu Revived Cornish Stannary Parliament am dynnu sawl arwydd, oherwydd eu bod yn gwrthwynebu defnyddio’r enw “English Heritage”, gan nodi bod Cernyw yn genedl ar ei phen ei hun. Dirywiwyd tri dyn a oedd yn ymwneud â thynnu'r arwyddion am flwyddyn am £500 yr un ac i dalu iawndal o £4,500 i English Heritage. Yn ôl ffigurau a ryddhawyd gan y Gymdeithas Prif Atyniadau i Ymwelwyr, ymwelodd 154,996 o bobl â Chastell Tintagel yn 2019.

## Y cysylltiad Arthuraidd 
Arweinydd Brythonig, Canoloesol Cynnar oedd Arthur, a oedd yn  ymladd yr Eingl-Sacsoniaid a geisiai oresgyn ynysoedd Prydain, gan geisio ymgartrefu yno. Cafwyd hyd i garreg Artognou yn Tintagel yn dwyn yr arysgrif PATERN [-] COLI AVI FICIT ARTOGNOU, ac mae rhai wedi honni ei bod yn darparu tystiolaeth ar gyfer Arthur hanesyddol,  ond mae rhai yn gwrthod y farn hon.

## Cloddiadau 
bawd|Cloddio yn Awst 2017

Yng nghanol yr 1980au, arweiniodd tân ar Ynys Tintagel at erydiad sylweddol o'r uwchbridd, a gellid gweld llawer mwy o sylfeini adeiladu na'r rhai a gofnodwyd gan Ralegh Radford. Ym 1998, darganfuwyd y "garreg Artognou", llechen ag arysgrif wedi ei chrafu ynddi, mewn Lladin, gan ddangos bod llythrennedd Lladin wedi goroesi yn y rhanbarth hwn ar ôl cwymp Prydain Rufeinig. gyda darganfyddiadau crochenwaith a gwydr yn nodi bod y bobl a oedd yn byw. yn Tintagel o statws uchelwyra oedd yn yfed gwin a fewnforiwyd o ddwyrain Môr y Canoldir ac yn defnyddio llongau bwyd o Ogledd Affrica a Gâl. Yn 2017, darganfu archeolegwyr yn y castell silff ffenestr lechi o'r 7g wedi'i arysgrifio â chymysgedd o eiriau, enwau a symbolau Lladin, Groeg a Cheltaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cestyll Cernyw
Categori:Cylch Arthur
Categori:Hanes Cernyw