open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gerry Adams

Gwleidydd Gwyddelig a llywydd plaid Sinn Féin yw **Gerard "Gerry" Adams** (Gwyddeleg: *Gearóid Mac Ádhaimh*) (ganed 6 Hydref, 1948).

## Bywyd cynnar 
Ganed Gerry Adams yn y Falls Road yng ngorllewin Belffast, i deulu o genedlaetholwyr Gwyddelig. 

## Gyrfa wleidyddol 
Wedi gadael yr ysgol, ymunodd â Sinn Féin a Fianna Éireann yn 1964. Dechreuodd y llywodraeth Brydeinig garcharu cenedlaetholwyr Gwyddelig heb achos llys yn Awst 1971, ac ym mis Mawrth 1972 carcharwyd Adams. Gollyngwyd ef yn rhydd ym mis Mehefin i gymryd rhan mewn trafodaethau cyfrinachol yn Llundain, ond ym mis Gorffennaf 1973 carcharwyd ef eto yn Long Kesh.
bawd|200px|chwith|Gerry Adams yn 2007

Yn 1983 etholwyd ef yn llywydd Sinn Féin, ac fe'i etholwyd yn Aelod Seneddol dros y blaid, y cyntaf ers y 1950au. Yn unol â pholisi ei blaid, ni chymerodd ei sedd yn San Steffan. Ar 14 Mawrth 1984, clwyfwyd ef yn ddifrifol pan geisiodd rhai o aelodau'r UFF ei ladd. Collodd ei sedd yn San Steffan i Joe Hendron o'r SDLP yn etholiad 1992, ond enillodd hi yn ôl yn 1997.

Yn wahanol i arweinwyr blaenorol Sinn Féin, roedd Adams yn barod i roi blaenoriaeth i ymgyrchoedd gwleidyddol ac i drafod â phleidiau eraill. Ar ddechrau’r 1990au bu trafodaethau rhwng Gerry Adams a John Hume, arweinydd y Social Democratic and Labour Party (SDLP). Daeth arweinydd newydd yr UUP, David Trimble, a’i blaid ef i mewn i drafodaethau rhwng y pleidiau, ac ar 10 Ebrill 1998, arwyddwyd Cytundeb Belffast rhwng wyth plaid, ond heb gynnwys plaid Ian Paisley, y Democratic Unionist Party (DUP).

Yn etholiad Cynulliad Gogledd Iwerddon ym mis Tachwedd 2003, o'r pleidiau cenedlaethol, Sinn Féin a enillodd y nifer fwyaf o seddi, gyda’r SDLP yn colli cefnogaeth. Gwelwyd yr un patrwm yn Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig 2005. Ym mis Hydref, 2006, wedi trafodaethau yn St Andrews yn yr Alban, cafwyd Cytundeb St Andrews rhwng y pleidiau, yn cynnwys y DUP. Ar 8 Mai 2007 daeth Ian Paisley, arweinydd y DUP, yn Brif Weinidog Gogledd Iwerddon a Martin McGuinness o Sinn Féin yn Ddirprwy Brif Weinidog.

## Cyhoeddiadau 
* *Falls Memories*, 1982
* *The Politics of Irish Freedom*, 1986
* *A Pathway to Peace*, 1988
* *An Irish Voice*
* *Cage Eleven*, 1990
* *The Street and Other Stories*, 1992
* *Free Ireland: Towards a Lasting Peace*, 1995
* *Before the Dawn*, 1996, Brandon Books, ISBN 0-434-00341-7
* *Selected Writings*
* *Who Fears to Speak...?*, 2001(Arg. gwreiddiol 1991), Beyond the Pale Publications, ISBN 1-900960-13-3
* *An Irish Journal*, 2001, Brandon Books, ISBN 0-86322-282-X
* *Hope and History*, 2003, Brandon Books, ISBN 0-86322-330-3
* *A Farther Shore*, 2005, Random House
* *An Irish Eye*, 2007, Brandon Books

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Aelodau Cynulliad Gogledd Iwerddon
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion Gogledd Iwerddon
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Hunangofianwyr o Ogledd Iwerddon
Categori:Llenorion Saesneg o Ogledd Iwerddon
Categori:Pobl o Felffast
Martin McGuinness

Gwleidydd a chenedlaetholwr Sinn Féin oedd **James Martin Pacelli McGuinness**, Gwyddeleg: **Máirtín Mag Aonghusa** (23 Mai 1950 - 21 Mawrth 2017) a oedd o fai 2007 hyd at Fawrth 2017 yn Ddirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon.

Ganed Martin McGuinness yn Derry.

Bu'n Aelod Seneddol dros etholaeth Canol Ulster, hen sedd Bernadette Devlin McAliskey, dros Sinn Féin, rhwng 1997 a 2013, ond yn unol a pholisi ei blaid, ni lanwodd ei sedd yn San Steffan. Cafodd ei ethol i Gynulliad Gogledd Iwerddon dros Ganol Ulster yn 1998 a chynrychiolodd yr etholoaeth honno yn y Cynulliad tan 2016. Yn 2016 safodd dros etholaeth Foyle, ei etholaeth enedigol - a bu'n cynrychioli'r etholaeth honno hyd at ei farwrolaeth yn 2017.

Cyn troi'n wleidydd bu'n un o arweinyddion yr IRA. Yn dilyn Cytundeb St Andrews rhwng y pleidiau yng Ngogledd Iwerddon, ac etholiad Cynulliad Gogledd Iwerddon yn 2007, daeth yn Ddirprwy Brif Weinidog ar 8 Mai 2007. Bu'n gyfrifol am addysg yng Ngogledd Iwerddon rhwng 1999 a 2002.

## Gweithgareddau'r Fyddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon 
(Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon ydy'r *Provisional IRA*)

Ymunodd McGuinness â'r Fyddin Weriniaethol oddeutu 1970, yn ddim ond 20 oed. Erbyn Gwanwyn 1972, yn 21 oed, roedd yn ddirprwy arweinydd yr IRA yn Derry - a hynny dros gyfnod 'Bloody Sunday'. Cafwyd datganiad yn ystod Ymchwiliad Savile mai McGuinness oedd "wedi darparu dyfeisiau ffrwydro yn ystod digwyddiad 'Bloody Sunday'" pan laddwyd 14 o brotestwyr gan filwyr Lloegr. Honodd Paddy Ward ei fod yn arweinydd y Fianna ar yr amser honno, sef adain ieuenctid yr IRA yn 1972. Mewn ymateb i'r honiadau hyn, dywedodd McGuinness fod yr honiadau'n "ffantasiau", a datganodd Gery O'Hara, cynghorydd gyda'r Sinn Féin, mai ef ac nid Ward oedd arweinydd y Fianna yr adeg honno.

## Ymddeol o Gynulliad Gogledd Iwerddon 
Cynhaliwyd yr etholiad ar 2 Mawrth 2017. Yn gefndir i hyn roedd Refferendwm Brexit, pan bleidleisiodd mwyafrif pobl Gogledd Iwerddon dros aros yn yr UE. Galwyd yr etholiad yn dilyn ymddiswyddiad Dirprwy Brif Weinidod y Cynulliad, sef Martin McGuinness (Sinn Féin) oherwydd ei iechyd ac mewn protest oherwydd sgandal 'Ymgyrch y Gwres Adnewyddadwy' dan arweiniad gan Unoliaethwyr. Gan nad apwyntiwyd neb yn ei le gan y cenedlaetholwyr, roedd yn rhaid, yn ôl y Ddeddf, alw etholiad. Hwn oedd y 6ed etholiad ers ail-sefydlu'r Cynulliad yn 1998.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Cynulliad Gogledd Iwerddon
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl o Swydd Derry
Llangadog

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llangadog**. Saif yn nyffryn Tywi, hanner ffordd rhwng Llandeilo a Llanymddyfri, ac ar ochr gorllewinol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Amaethyddiaeth yw'r prif ddiwydiant, ac mae'r boblogaeth tua 1,000. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Cadog.

Bu Gwynfor Evans yn byw yno am flynyddoedd lawer.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Eglwys Sant Cadog

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Safle we Llangadog a'r cylch

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Owen Jones (pensaer)

Pensaer ac awdur o dras Gymreig oedd **Owen Jones** (15 Chwefror 1809 – 19 Ebrill 1874). Roedd yn un o arloeswyr chromolithograffeg.

Ganed ef yn Llundain, yn fab i Owen Jones (Owain Myfyr). Wedi iddo gael ei brentisio i swyddfa pensaer am chwe blynedd, treuliodd bedair blynedd yn teithio yn yr Eidal, Gwlad Groeg, Twrci, yr Aifft a Sbaen. Gwnaeth astudiaeth arbennig o'r Alhambra yn Granada.

Wedi dychwelyd i Lundain yn 1836, bu'n gweithio fel pensaer, yn arbenigo mewn tu mewn adeiladau. Roedd yn un o'r arolygwyr ar gyfer Arddangosfa 1851 ac yn gyfrifol am addurno'r Palas Grisial. Sefydlodd y *Museum of Manufacturers*, rhagflaenydd y Amgueddfa Victoria ac Albert. Yn 1856 cyhoeddodd ef a'r Arglwydd Brougham gynllun ar gyfer "Palas y Bobl", a gwblhawyd yn 1873 fel yr *Alexandra Palace*.

Cyhoeddodd ei lyfr pwysicaf, *The Grammar of Ornament* yn 1856, a chafodd ddylanwad mawr trwy gyflwyno gwaith celf addurnol o wledydd y dwyrain i'r gorllewin.

## Cyhoeddiadau
* *Plans, Elevations and Details of the Alhambra* (1835-1845), gyda MM. Goury a Gayangos
* *Designs for Mosaic and Tesselated Pavements* (1842)
* *Encaustic Tiles* (1843)
* *Polychromatic Ornament of Italy* (1845)
* *An Attempt to Define the Principles which regulate the Employment of Color in Decorative Arts* (1852)
* *Handbook to the Alhambra Court* (1854)
* *Grammar of Ornament* (folio, 1856; quarto, 1868–1910)
* *One Thousand and One Initial Letters* (1864)
* *Seven Hundred and Two Monograms* (1864)
* *Examples of Chinese Ornament* (1867)

Categori:Cymry Llundain
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1874
Categori:Penseiri o Loegr
Tre-lech, Sir Gaerfyrddin

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Trelech.''

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Tre-lech**. Saif mewn ardal wledig iawn, tua hanner y ffordd rhwmng Caerfyrddin ac Aberteifi a heb fod ymhell o'r ffin a Sir Benfro. Yn ôl cyfrifiad 1991 roedd poblogaeth ardal Cyngor Cymuned Tre-lech a'r Betws yn 696, gyda 70% ohonynt yn siarad Cymraeg. Mae tafarn yno -  ("Tafarn Beca"), ond does dim siop yn y pentref ar hyn o bryd.

Ganwyd y Parchedig David Rees ar ffermdy Gelli Lwyd ym mhlwyf Tre-lech ym 1801, a dyma fan geni'r awdur a'r newyddiadurwr Perceval Gibbon (1879–1926) hefyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan gymunedol Trelech a'r Betws

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Ivanhoe (ffilm 1913 gan Herbert Brenon)

Ffilm ddrama heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr Herbert Brenon yw ***Ivanhoe*** a gyhoeddwyd yn 1913. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Mae'r ffilm hon wedi'i seilio ar y nofel *Ivanhoe* gan Walter Scott a gyhoeddwyd yn 1820. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw King Baggot, Leah Baird, Herbert Brenon, Evelyn Hope, a Walter Craven. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

Fe'i ffilmiwyd ger Castell Cas-Gwent ym Mehefin a Gorffennaf 1913. Dyma'r tro cyntaf erioed i leoliad yng Nghymru gael ei ddefnyddio gan Hollywood. Cyflogwyd tua 500 o bobl lleol fel rhodwyr.

bawd|dim|Llun llonydd o'r ffilm

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1913. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Raja Harishchandra* sef ffilm fud o India gan Dadasaheb Phalke. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

## Derbyniad
## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau du a gwyn o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau mud o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau drama o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1913
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Ffilm yng Nghymru
Hugh Evans a'i Feibion

Roedd '''Hugh Hughes a'i Feibion Cyf.''' yn gwmni argraffu a chyhoeddi yn Lerpwl ac yn berchnogion ar Wasg y Brython. Cyhoeddodd y cwmni gardiau penblwydd, calendrau a llyfrau Cymraeg.  Sefydlwyd y cwmni yn 1896 gan Hugh Evans (1854-1934); Evans oedd wyr William Barnad (c. 1793-1867), ac fe etifeddodd ei lyfrau. Gwerthwyd y cwmni yn 1978 i Wasg Gomer.

## Dolenni allanol
*Gwasg y Brython ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Lloegr
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Lerpwl
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1896
Duffy

Cantores soul o Nefyn yw **Aimee Anne Duffy** (yn syml **Duffy**; ganwyd 23 Mehefin 1984). Daeth yn ail yn y rhaglen *Wawffactor* ar S4C yn 2003, a chafodd sylw ddiwedd 2007 a 2008 pan gafodd ei galw'n 2il ganwr/gantores gorau *Sound of 2008* y BBC. Mae hi wedi perfformio ar raglenni fel *Later With Jules Holland*, gan dderbyn canmoliaeth uchel iawn ac hyd yn oed wedi ei chymharu â'r gantores Dusty Springfield. Rhyddhaodd ei halbwm *Rockferry* ym Mawrth 2008 yn y Deyrnas Unedig ac wedyn dros y byd. Yn Chwefror 2008 cyrhaeddodd Rhif 1 yn y siartiau Prydeinig gyda'i sengl *Mercy*.
Roedd yr albwm yn llwyddiant ysgubol, yn cyrraedd rhif 1 dros Ewrop ac Ynysoedd y De. Bu'r albwm yn llwyddiant mawr yng Ngogledd America hefyd, yn cyrraedd rhif 4 yn siart albwmiau yr Unol Daleithiau.

Ym mis Ionawr 2009, cyhoeddwyd y byddai Duffy yn hysbysebu *Diet Coke* wedi iddi arwyddo cytundeb o dros £100,000.

## Bywyd personol 
Bu Duffy yn caru gyda Mark Durston, a anwyd yn Swydd Gaer am dros bum mlynedd tan fis Tachwedd 2006. Roedd Duffy yn byw yn Abersoch gydag ef.

Ym mis Medi 2008, soniodd Duffy ei bod "ar ffin cael chwalfa nerfus" oherwydd y pwysau yr oedd enwogrwydd wedi rhoi arni. Dywedodd ei bod wedi ystyried dod yn feudwy, ond yn y pen draw penderfynodd yn erbyn y syniad er mwyn ei chefnogwyr. Er ei bod yn cydnabod bod y rhan fwyaf o bobl yn meddwl yn dda, roedd yn ei chael hi'n "frawychus" pan fydd pobl yn ei hadnabod ar y stryd, ac wedi bod yn ofni bod ei delwedd o bosibl yn newid y person y mae hi go iawn.

Gyda ffortiwn amcangyfrifedig Duffy o £4 miliwn fe'i gosodwyd hi yn yr 16eg safle yn rhestr y *Sunday Times* 2009 o gerddorion ifanc cyfoethocaf Prydain Fawr.

Bu'n caru gyda'r chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru, Mike Phillips, o fis Medi 2009 i fis Mai 2011.

Ar 3 Hydref 2012, dihangodd Duffy o dân yn y fflat penthouse ar rent yr oedd hi'n byw ynddo, Abbots House yn Kensington, Llundain.

Ar 25 Chwefror 2020, dywedodd ar bost Instagram ei bod wedi cael ei "threisio, rhoi dan gyffur ac wedi ei dal yn wystl dros rai dyddiau" a'i bod wedi diflannu o fywyd cyhoeddus er mwyn iddi adfer o'r profiad, gan ychwanegu ei bod bellach yn gwneud yn dda ond ei bod wedi cymryd ei hamser i wella. Yn ei chyfrif, ni roddodd unrhyw arwydd pwy oedd ei hymosodwr na sôn pryd na ble y digwyddodd yr ymosodiad.

## Albymau
**Rockferry* (2008)
**Endlessly* (2010)

## Aelodau'r band 
* Aimee Duffy: llais
* Bernard Butler: gitâr, piano, offerynnau taro
* Makoto Sakamoto: drymiau
* David McAlmont: llais
* Tobi Oyerinde: gitâr
* Ayo Oyerinde: allweddellau
* Tom Meadows: drymiau
* Ben Epstein: gitâr fâs
* Jon Green: gitâr
* Josh McKenzie: offerynnau taro

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Nefyn
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif

Categori:Prosiect Wicipop
Thomas Charles-Edwards

Athro Celteg a Chymrawd o Goleg yr Iesu, Rhydychen yw  **Thomas Mowbray Charles-Edwards** (ganed 11 Tachwedd 1943). Astudiodd hanes yng Ngholeg Corpus Christi, Rhydychen. Ei faes arbennig yw hanes Cymru ac Iwerddon yn y cyfnod yn dilyn cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig.

Mae'n ŵyr i Thomas Charles Edwards, Prifathro cyntaf Prifysgol Aberystwyth.

Mae ef hefyd yn Gymrawd Cychwynnol o Gymdeithas Ddysgedig Cymru.

## Cyhoeddiadau 
**The Welsh Laws* (Caerdydd, 1989, Cyfres Writers of Wales)
**After Rome: C.400-c.800* (Rhydychen, 2003) (gol.).
**The Welsh King and His Court* (Caerdydd, 2001) (gol., gyda Morfydd Owen a Paul Russell).
**Early Christian Ireland* (Caergrawnt, 2000).
**Early Irish and Welsh Kinship* (Rhydychen, 1993).
**Lawyers and Laymen* (Caerdydd, 1986) (gol. gyda Morfydd Owen a D B Walters).
**Wales and the Britons, 350-1064* (Rhydychen, 2013)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Corpus Christi, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Celtaidd
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Thomas Charles Edwards

bawd|Cerflun o Thomas Charles Edwards tu allan i'r Hen Goleg yn Aberystwyth

Ysgolhaig, awdur a gweinidog Cymreig oedd **Thomas Charles-Edwards** (22 Medi 1837 – 22 Mawrth 1900). Ef oedd Prifathro cyntaf Prifysgol Aberystwyth.

## Bywgraffiad
Roedd Thomas Charles Edwards yn fab i Lewis Edwards, sefydlydd Coleg y Bala. Addysgwyd ef yn Ngholeg Lincoln, Rhydychen, a dechreuodd bregethu gydag Eglwys Bresbyteraidd Cymru yn 1856. Daeth yn weinidog capel Windsor Street yn Lerpwl, ac yn ddiweddarach yn weinidog capel Catherine Street yn yr un ddinas. Ystyrid ef yn un o brif bregethwyr ei genhedlaeth.

Yn 1872, sefydlwyd y brifysgol newydd yn Aberystwyth, ac apwyntiwyd Edwards fel y Prifathro cyntaf. Ymddiswyddodd yn 1891, yn rhannol am resymau iechyd ac yn rhannol i ddilyn ei dad fel pennaeth Coleg y Bala, a oedd bryd hynny lawn cyn bwysiced â'r coleg newydd yn Aberystwyth.

## Teulu
Mae'r hanesydd Thomas Charles-Edwards yn ŵyr iddo.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Thomas Charles Edwards; Y Bywgraffiadur Ar-lein

Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1900
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pregethwyr o Gymru
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Pwyll y Pader

Traethawd crefyddol canoloesol ar gyfer offeiriaid yw **Pwyll y Pader o Ddull Hu Sant** neu **Pwyll y Pader**. Ceir y testun yn y llawysgrif Cymraeg Canol *Llyfr yr Ancr* (hanner cyntaf y 14g), ond ymddengys fod y gwaith gwreiddiol i'w ddyddio i'r 13g. Mae'r awdur yn anhysbys.

Cyfieithiad rhydd ydyw o draethawd Lladin, y *De Quinque Septenis seu Septenariis Opusculum*, gan Hu Sant (Hugo o St. Victor), un o ddiwinyddion mwyaf y 12g a ddarlithai ym Mharis. Crynhoad a geir o'r ddwy bennod gyntaf yn llyfr Hu Sant, ond mae'r drydedd bennod a'r bedwaredd yn cael ei throsi i'r Gymraeg yn bur fanwl gydag ychwanegiadau gwreiddiol gan y cyfieithydd yn ogystal.

Mae 'Pwyll y Pader' yn cynnwys y cyfieithiad Cymraeg cynharaf sydd ar glawr o Weddi'r Arglwydd, yn y rhan o'r traethawd sy'n trafod y Saith Pechod Marwol:

:Ein Tad ni, yr hwn ysydd yn y nefoedd,
:Cadarnhaer dy Enw di, Arglwydd.
:Doed dy deyrnas di arnam ni.
:Bid arnam dy [e]wyllys di megys y mae yn y nef
:[ac felly] yn y ddaear.
:Dyro di ein bara beunyddiawl.
:Maddeu di, Arglwydd, ein pechodeu i ni a wnaetham i'th erbyn,
:megys y maddeuwn ninneu i ereill, o'th drugaredd ditheu,
:yr hwnn a wnaethant i'n herbyn ninneu.
:Na ddwg ti ni ym mhrofedigaeth.
:Rhyddhâ di ni, Arglwydd, y gan y drwg.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Owen Jones (Owain Myfyr)

Hynafiaethydd o Gymru oedd **Owen Jones**, enw barddol **Owain ap Huw** ac yn ddiweddarach **Owain Myfyr** (3 Medi 1741 - 26 Medi 1814). Er nad yn llenor ei hun, roedd yn un o ffigyrau amlycaf bywyd llenyddol Cymru diwedd y 18g, a threuliodd ran helaeth ei fywyd i noddi llenyddiaeth Gymraeg.

## Bywyd
Ganed ef yn Llanfihangel Glyn Myfyr yn Sir Ddinbych (Sir Conwy heddiw), ac aeth i ddinas Llundain fel prentis crwynwr pan yn ieuanc. Erbyn iddo gyrraedd deugain oed roedd yn berchen y busnes, a daeth yn gyfoethog.

Daeth i gysylltiad a Richard Morris, un o Forysiaid Môn a Chymry eraill yn Llundain, a datblygodd ddiddordeb mewn llenyddiaeth Gymraeg. Ymunodd ag Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, ac roedd ganddo ran amlwg mewn sefydlu Cymdeithas y Gwyneddigion yn 1770. Bu'n llywydd y gymdeithas honno nifer o wethiau.

Dechreuodd y Gwyneddigion gyhoeddi cynnwys hen lawysgrifau Cymraeg, ac yn 1789 roedd Owen Jones yn un o olygyddion cyfrol o waith Dafydd ap Gwilym. Yn 1801, cyhoeddwyd *The Myvyrian Archaiology of Wales* mewn dwy gyfrol a olygwyd gan Owen Jones gyda chymorth a chyfraniadau gan Iolo Morganwg a William Owen Pughe. Enwyd y llyfr ar ôl Owain Myfyr, yn erbyn ei ewyllys, gan mai ef oedd wedi talu llawer o gost eu cyhoeddi, rhai miloedd o bunnau. Mae'r ddwy gyfrol yma yn gerrig milltir pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Yn y gyfrol gyntaf ceir detholiad o waith y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd. Yn yr ail ceir detholiad da o destunau rhyddiaith Cymraeg Canol yn cynnwys Trioedd Ynys Prydain a thrioedd eraill, Bucheddau'r Saint a'r brutiau.

Cafodd Owen Jones golledion yn ei fusnes a ohiriodd ddyddiad cyhoeddi'r drydedd gyfrol am gyfnod, ond ymddangosodd yn 1807. Yn anffodus mae cynnwys y drydedd gyfrol yn ffrwyth dychymyg Iolo Morganwg ei hun. Y bwlch amlwg yn y casgliad yw'r chwedlau a'r Rhamantau. Y bwriad oedd eu cyhoeddi fel pedwaredd gyfrol ond redodd arian Myfyr allan, yn enwedig gan ei fod wedi priodi a chanddo erbyn hyn deulu ieuanc. Daeth ei fab, Owen Jones, yn amlwg fel pensaer ac awdur.

## Oriel luniau

Delwedd:Dyn heb ei Gyffelyb yn y Byd - Owain Myfyr a'i Gysylltiadau Llenyddol (llyfr).jpg|Cyfrol gan Geraint Phyllips; Gwasg Prifysgol Cymru
Delwedd:Eglwys Llanfihangel Glyn Myfyr Sir Ddinbych 34.JPG|Lleoliad ei fedd heddiw: ger porth Eglwys Sant Mihangel.
Delwedd:Eglwys Llanfihangel Glyn Myfyr Sir Ddinbych 33.JPG|Gwybodaeth diweddar am Owain ar wal yr eglwys.
Delwedd:Eglwys Llanfihangel Glyn Myfyr Sir Ddinbych 10.JPG|Englyn gan W. D. Williams i'r achlysur o symud carreg fedd Owain Myfyr i Lanfihangel
Delwedd:Eglwys Llanfihangel Glyn Myfyr Sir Ddinbych 07.JPG|Eglwys Sant Mihangel yn Llanfihangel Glyn Myfyr
Delwedd:Eglwys Llanfihangel Glyn Myfyr Sir Ddinbych 09.JPG|Carreg fedd Owain ym mro'i eni (Llanfihangel), a symudwyd yno o Nutfield, Surrey yn 1951.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymry Llundain
Categori:Genedigaethau 1741
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llanfihangel Glyn Myfyr
Categori:Marwolaethau 1814
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Matilda

Enw benywaidd o darddiad Germanaidd yw **Matilda** (amrywiadau: **Mathilda**, **Mathilde**, **Maud(e)**), sy'n tarddu o eiriau sy'n golygu "grym, nerth" a "brwydr".

Gallai **Matilda** gyfeirio at un o sawl merch:
* Matilda o Ringelheim (892–967/968), Ymerodres Lân Rufeinig, gwraig Henri'r Adarwr, Brenin y Ffrainc Dwyreiniol
* Matilda o Fflandrys (ca. 1031–1083), gwraig Gwilym I o Loegr
* Matilda o Tuscany (1046–1114), Cowntes Toscania (Mathilde/Matilde o Canossa)
* Matilda o'r Alban (ca. 1080–1118), gwraig Harri I o Loegr
* Yr Ymerodres Matilda (1102–1167), merch Harri I o Loegr, mam Harri II o Loegr
* Matilda Camus (1919), bardd o Sbaen.
* Matilda o Boulogne (1104–1152), gwraig Steffan o Loegr
* Matilda o Savoy (1125–1158), brenhines Portiwgal
* Matilda o Loegr (1156–1189), Duges Sacsoni, merch Harri II o Loegr
* Matilda Joslyn Gage (1826–1898), ffeminist Americanaidd
* Matilda Coxe Stevenson (1855–1915, née Evans), ethnologydd Anericanaidd
* Mathilda May (g. 1965), actores o Ffrainc
* Y Dywysoges Mathilde, Duges Brabant (g. 1973), gwraig y Tywysog Philippe, Dug Brabant

## Llenyddiaeth
**Matilda*, nofel gan Roald Dahl.

Categori:Enwau personol
Gweddi'r Arglwydd

[bawd|Gweddi'r Arglwydd a [Credo'r Apostolion|Chredo'r Apostolion ar furlun ar wal Eglwys Pennal, ger Machynlleth, o'r 19g.]]
Gweddi Gristnogol o'r Testament Newydd yn y Beibl ydy '''Gweddi'r Arglwydd''', neu'r **Pader**, neu **Ein Tad** (ar ôl y geiriau agoriadol). Mae'n debyg y cyfieithwyd y fersiwn sy'n gyfarwydd heddiw i'r Gymraeg naill ai o'r Saesneg neu o'r Lladin tua'r 16g.

Gweddi Ladin oedd hi ar y dechrau, a adwaenid fel **Y Pader** (, ). Daw o'r fersiwn o Efengyl Mathew yn y Beibl Fwlgat canoloesol.

## Fersiynau gwreiddiol 
Isod mae Gweddi'r Arglwydd wreiddiol yn Hen Roeg.

πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς
ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου
ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου
γενηθήτω τὸ θέλημά σου ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς
τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον
καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφήκαμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν
καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.
Αμήν.

Ac isod mae rhamantiad o'r testun Hen Groeg.

Páter Hēmôn ho en toîs ouranoîs
hagiasthḗtō tó ónomá sou
elthétō hē basileíā sou
genēthḗtō tó thélēmá sou hōs en ouranô(i) kaí epí gês
tón árton hēmôn tón epioúsion dós hēmîn sḗmeron
kaí áphes hēmîn tá opheilḗmata hēmôn hōs kaí hēmeîs aphḗkamen toîs opheilétais hēmôn
kaí mḗ eisenénkēis hēmâs eis peirasmón allá rhûsai hēmâs apó toû ponēroû.
Amín.

## Gweddi'r Arglwydd yn y Gymraeg 
Ceir y cyfieithiad Cymraeg cynharaf sydd ar glawr yn y testun Cymraeg Canol *Pwyll y Pader* (13g efallai), a gedwir yn *Llyfr yr Ancr* (14g). Er bod cyfieithiad Cymraeg yn bod mor gynnar â hynny, yn Lladin byddai pobl yn adrodd Gweddi'r Arglwydd yn yr Oesoedd Canol.

### Y fersiwn Cymraeg Canol 
:Ein Tad ni, yr hwn ysydd yn y nefoedd,
:Cadarnhaer dy Enw di, Arglwydd.
:Doed dy deyrnas di arnam ni.
:Bid arnam dy [e]wyllys di megys y mae yn y nef
:[ac felly] yn y ddaear.
:Dyro di ein bara beunyddiawl.
:Maddeu di, Arglwydd, ein pechodeu i ni a wnaetham i'th erbyn,
:megys y maddeuwn ninneu i ereill, o'th drugaredd ditheu,
:yr hwnn a wnaethant i'n herbyn ninneu.
:Na ddwg ti ni ym mhrofedigaeth.
:Rhyddhâ di ni, Arglwydd, y gan y drwg.

### Y weddi Gymraeg ddiweddar 
:Ein Tad, yr hwn wyt yn y nefoedd,
:sancteiddier dy enw.
:Deled dy deyrnas.
:Gwneler dy ewyllys,
:megis yn y nef, felly ar y ddaear hefyd.
:Dyro i ni heddiw ein bara beunyddiol.
:A maddau i ni ein dyledion,
:fel y maddeuwn ninnau i'n dyledwyr.
:Ac nac arwain ni i brofedigaeth, eithr gwared ni rhag drwg.
:Canys eiddot ti yw'r deyrnas, a'r nerth, a'r gogoniant yn oes oesoedd.
:Amen.

*ynteu:*

:Ein Tad, yn y nefoedd,
:sancteiddier dy enw.
:Deled dy deyrnas.
:Gwneler dy ewyllys,
:ar y ddaear, fel yn y nef.
:Dyro i ni heddiw ein bara beunyddiol.
:A maddau i ni ein troseddau,
:fel y maddeuwn i’r rhai a droseddodd yn ein herbyn.
:A phaid â’n dwyn i brawf, ond gwared ni rhag drwg.
:Oherwydd eiddo ti yw'r deyrnas, y nerth a'r gogoniant, am byth ac am byth.
:Amen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Testunau Cristnogol
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Myddfai

[dde|bawd|Ardal Mynydd Myddfai- *[Sir Gâr*]]
Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Myddfai**. Saif ar odre gogleddol y Mynydd Du ac ychydig i'r de o dref Llanymddyfri, gyda Mynydd Myddfai i'r dwyrain.

Cynrychiolir ardal Myddfai yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol roedd Myddfai yn un o faenorau y Cantref Bychan ac yn ddiweddarach yn rhan o Arglwyddiaeth Llanymddyfri.

Daeth y pentref yn enwog fel cartref Meddygon Myddfai, a gysylltir â chwedl Llyn y Fan Fach. Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Sant Mihangel, ac mae Morgan Owen, Esgob Llandaf yn y 17g, oedd yn frodor o'r pentref, wedi ei gladdu o'i mewn.

Yn 2007 adroddwyd bod y Tywysog Siarl wedi prynu tŷ Llwynywermwd gerllaw. Cafwyd cryn feirniadu ar ei fwriad i osod y tŷ fel cartref gwyliau.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan gymunedol Myddfai 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Lewis Edwards

Gweinidog, athro, athronydd a phennaeth cyntaf Coleg y Bala oedd **Lewis Edwards** (27 Hydref 1809 - 19 Gorffennaf 1887).

## Bywgraffiad
Ganed Edwards ym Mhwllcenawon, Pen-llwyn, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr, Sir Aberteifi. Bu'n ddisgybl mewn nifer o ysgolion yn y cylch, ac yn 1827 agorodd ysgol ei hun yn Aberystwyth. Yn fuan wedyn daeth yn athro yn ysgol Llangeitho.

Yn 1829 derbyniwyd ef yn bregethwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Aeth i goleg yn Llundain, a ddaeth yn ddiweddarach yn Brifysgol Llundain, ond bu raid iddo adael ar ôl blwyddyn. Aeth yn genhadwr cartrefol i Dalacharn, yna aeth i Brifysgol Caeredin lle graddiodd yn D.D. yn 1835.

Yn 1836, priododd Jane Charles, ŵyres Thomas Charles o'r Bala, a'r flwyddyn wedyn agorodd ysgol yn y Bala a ddatblygodd i fod yn Goleg y Bala, athrofa i bregethwyr y Methodistiaid Calfinaidd.

Ystyrid ef yn un o bregethwyr amlycaf ei gyfnod, ac roedd yn awdur toreithiog. Gyda Roger Edwards a Thomas Gee, dechreuodd *Y Traethodydd* yn 1845. Ef oedd arweinydd amlycaf y Methodistiaid Calfinaidd erbyn rhan olaf ei oes, a daeth dan feirniadaeth Emrys ap Iwan am ei gefnogaeth i'r "Achosion Saesneg". Mab iddo oedd Thomas Charles Edwards, Prifathro cyntaf Prifysgol Aberystwyth.

## Llyfryddiaeth
bawd|Portread o Lewis Edwards
### Cyhoeddiadau
*  *Athrawiaeth yr Iawn*
* *Traethodau Llenyddol* (1867)
* *Traethodau Duwinyddol*
* *Hanes Duwinyddiaeth*
* *Person Crist*

### Llyfrau amdano
* T. C. Edwards, *Bywyd a Llythyrau Lewis Edwards* (1901)
* G. Tecwyn Parry, *Cofiant a Gweithiau Dr. Edwards* (1892)
* T. R. Jones, *Lewis Edwards, D.D., y Bala* (1909).
* T. Lloyd Evans, ''Lewis Edwards, ei fywyd a'i waith'' (1967)

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pregethwyr o Gymru
Morgan Owen

:*Am y bardd o Ferthyr, gweler Morgan Owen (bardd a llenor)*

Clerigwr o Gymro a ddaeth yn Esgob Llandaf oedd **Morgan Owen** (1583 – Ionawr 1645). Roedd yn frodor o blwyf Myddfai, Sir Gaerfyrddin.

## Bywgraffiad
Astudiodd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, o 1608 hyd 1616, gan ennill gradd BA ac MA. Tyfodd gyfeillgarwch rhyngddo a William Laud (Archesgob Caergaint yn ddiweddarach) a phan ddaeth Laud yn esgob Tyddewi penododd Owen yn gaplan iddo.

Cafodd Morgan Owen ei benodi'n esgob Llandaf yn 1639, ond roedd ymhlith yr esgobion a gafodd eu carcharu am gefnogi'r Archesgob Laud ym 1644. Cafodd ei ddiarddel o'i swydd gan y Piwritaniaid oherwydd ei gydymdeimlad â Laud a hefyd am iddo godi porth arddull baróc yn Eglwys y Santes Fair Prifysgol Rhydychen, ynghyd â cherflun "Pabaidd" o'r Forwyn Fair a'r Baban Iesu.

Cafodd ei gladdu ym mynwent eglwys plwyf ei Fyddfai enedigol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Esgobion Llandaf
Categori:Genedigaethau 1583
Categori:Marwolaethau 1645
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Rhestr brenhinoedd Tibet

Dyma **restr o frenhinoedd Tibet** o gyfnod brenhinllin Yarlung. Mae'r frenhinllin etifeddol honno yn dechrau yn y cyfnod cyn i Fwdhiaeth gyrraedd Tibet. Er i'r rhestr ddechrau gydag enwau brenhinoedd mytholegol, mae'n gorffen gyda thri o'r brenhinoedd  Dharma sy'n cynrychioli ton gyntaf cyflwyno Bwdhiaeth i Dibet a chychwyn Bwdhiaeth Dibetaidd.

Mae blwyddyn gorseddu Nyatri Tsenpo, a ddechreuodd deyrnasu yn 127 CC, yn ôl traddodiad, yn cael ei chyfrif fel blwyddyn gyntaf y Calendr Tibetaidd, a dethli Losar, y Galan Ionawr Dibetaidd, i'w dathlu.

Dim ond yn chwedloniaeth Tibet y ceir hanes y 26 brenin cyntaf. Mae teyrnas Tibet ei hun yn cychwyn gyda'r 31ain frenin Tagbu Nyasig. Cyn hynny roedd grym y brenhinoedd yn gyfyngedig i gyffiniau dyffryn Yarlung. Y tri Brenin Dharma oedd Songtsen Gampo, Trisong Detsen a Tri Ralpachen). Gyda theyrnasiad y brenin olaf, Langdarma, torrwyd y deyrnas yn fân deyrnasoedd ac arglwyddiaethau.

## Gweler hefyd
*Hanes Tibet

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Tibet
Tibet
Yr Ymerodres Matilda

:*Gweler hefyd Matilda (gwahaniaethu).*

Merch ac etifeddes y brenin Harri I o Loegr oedd **Yr Ymerodres Matilda** (Ffrangeg, **Mahaut**; Ffrangeg Normanaidd, **Maud**; weithiau **Maude** yn Saesneg); yn ddiweddarach yn Ymerodres Lân Rufeinig, Cowntes Anjou, ac Arglwyddes y Saeson; Chwefror 1102 – 10 Medi 1167). Roedd hi'n wraig i Harri V, Ymerodr Glân Rhufeinig, ac ar ôl hynny yn briod Sieffre V, Cownt Anjou, trwy'r hwn y daeth yn fam Harri II of Loegr.

Matilda oedd y ferch gyntaf i reoli Teyrnas Lloegr ar ôl ymdrech hir yn erbyn y brenin Steffan o Loegr a'i gefnogwyr. Ond golygodd ei methiant i sicrhau ei theyrnasiad mai byr fu ei rheolaeth ddi-wrthwynebiad, rhwng Mai a Thachwedd 1141; mewn canlyniad tueddir i'w hebgor o restrau o frenhinoedd a breninesau Lloegr. Ni chafodd ei choroni ond mabwysiadodd y teitl 'Arglwyddes y Saeson'.

## Ei hanes
Ganwyd Matilda yn Chwefror (y 7fed neu'r 11eg efallai) 1102 yn ferch i Harri I, brenin Lloegr a'i wraig Matilda o'r Alban. Ar ochr ei mam roedd hi'n wyres i Malcolm III, brenin yr Alban, a'r Santes Margaret o'r Alban, wyres Edmwnd II, brenin Lloegr. Credir iddi gael ei geni yng Nghaerwynt neu efallai yn Berkshire.

Yn 1114, a hithau'n ferch 12 oed, priododd Harri V (Henri V), Ymerodr Glân Rhufeinig. Pan fu farw Harri V ym 1125, dychwelodd Matilda i Loegr a chafodd ei chydnabod yn etifeddes coron Lloegr. Ym 1128, priododd â Sieffre, Cownt Anjou (Geoffroi neu Geoffrey Plantagenet). Ganwyd mab iddi, Henri, a ddaeth yn ddiweddarach yn Harri II, brenin Lloegr.

Ar farwolaeth Harri I ym 1135, cipiodd ei nai Steffan o Blois (Steffan, brenin Lloegr) y goron. Ym 1139, hwyliodd Matilda i Loegr gyda'i hanner-frawd Robert, Iarll Caerloyw, i oresgyn teyrnas Lloegr. Llwyddasant i orchfygu Steffan a'i ddal am gyfnod byr, ond tyfodd y gefnogaeth i Steffan ymhlith y barwniaid a bu rhaid i Fatilda ildio'r orsedd ym 1148 a ffoi i'w frawd yn Normandi.

## Llyfryddiaeth
*Bradbury, J. (1996) *Stephen and Matilda: the Civil War of 1139-1153*, Sutton Publishing, ISBN 0-7509-0612-X
*Chibnall,Marjorie (1991) *The Empress Matilda: Queen Consort, Queen Mother, and Lady of the English*
*Pain, Nesta (1978) *Empress Matilda: Uncrowned Queen of England*
*Parsons, John Carmi 'Medieval Mothering (New Middle Ages)''

Categori:Ymerodresau Glân Rhufeinig
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1102
Categori:Marwolaethau 1167
Categori:Pobl o Gaerwynt
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Categori:Tywysogesau Ffrainc
Categori:Tywysogesau Lloegr
Rowland Ellis

Crynwr blaenllaw oedd **Rowland Ellis** (1650 - Medi 1731). Ganed ef yn ffermdy Bryn Mawr, plwyf Dolgellau. Ymunodd â'r Crynwyr tua 1672, a chafodd ei garcharu nifer o weithiau.

Ymfudodd i Pennsylvania yn 1686, ac ymsefydlodd yn Bryn Mawr (Lower Merion yn ddiweddarach). Dychwelodd i Gymru am gyfnod yn 1688, cyn dychwelyd i Pennsylvania gyda rhagor o'i deulu.
[bawd|320px|Gwesty Bryn Mawr (cyn hynny yn orsaf reilffordd) yn nhref [Bryn Mawr, Pennsylvania; 1875.]]

Cyfieithodd lyfr Ellis Pugh ''Annerch i'r Cymru'' (1721) i'r Saesneg, a chyhoeddwyd ef yn Philadelphia yn 1727 fel *A Salutation to the Britains*. Bu farw yn gynnar ym mis Medi 1731 a chladdwyd ef ym mynwent y Crynwyr yn Plymouth, Pennsylvania.

Enwyd tref Bryn Mawr, Pennsylvania a'r *Bryn Mawr College for Women* yn Pennsylvania ar ôl tŷ Rowland Ellis ger Dolgellau.

## Cymeriad Ellis yn nofelau Marion Eames
Ar ddechrau’r nofel *Y Stafell Ddirgel* gan Marion Eames, gwelwn Rowland fel cymeriad cyfoethog. Bonheddwr yw Rowland Ellis sy’n ymddangos yn gymeriad caredig. Down i wybod bod ganddo wraig o'r enw Meg (merch brydferth iawn) Mae o’n ffyddlon ac yn gariadus iawn tuag ati.

Mae'r nofel yn agor gyda golygfa o foddi dynes am y cyhuddir hi o fod yn wrach. Mae'r dorf yn mwynhau hwyl a miri'r ffair. Tra mae'r dorf yn mwynhau asbri a miri yr oes newydd dan y brenin newydd, mae boddi'r wrach yn wrthyn i Ellis.

Categori:Crynwyr
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Genedigaethau 1650
Categori:Marwolaethau 1731
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddolgellau
William Laud

bawd|Portrait of Laud (4673352)

Clerigwr o Sais a ddaeth yn Archesgob Caergaint ac yn un o'r bobl mwyaf dylanwadol yn Lloegr ei ddydd oedd yr Archesgob **William Laud** (7 Hydref 1573 – 10 Ionawr 1645). Roedd yn gefnogwr selog i'r Brenin Charles I, a anogwyd ganddo i gredu mewn hawl dwyfol brenhinoedd. Arweiniodd ei gefnogaeth i Charles, brenhiniaeth absoliwt, a'i erledigaeth ar bobl a ddaliai farn wahanol, i'w ddienyddio trwy dorri ei ben yng nghanol Rhyfel Cartref Lloegr.

Gwasanaethodd Laud fel Esgob Tyddewi rhwng 1621 a 1627. Ei gaplan oedd y Cymro Morgan Owen, o Fyddfai, a ddaeth yn Esgob Llandaf yn ddiweddarach diolch i Laud.

Categori:Archesgobion Caergaint
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Genedigaethau 1573
Categori:Marwolaethau 1645
Trimsaran

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Trimsaran**. Saif ar y ffordd B4308 rhwng Llanelli a Chydweli, chwe milltir o Lanelli ac 13 milltir o dref Caerfyrddin. Pentref glofaol oedd hyd nes i'r pyllau glo yn yr ardal gau; daeth y gweithgaroedd olaf i ben yn 1997.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Trimsaran.com 
* Gwefan gymunedol Trimsaran

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Llanfair-ar-y-bryn

Cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanfair-ar-y-bryn**. Mae'n fwyaf adnabyddus oherwydd i'r emynydd William Williams, Pantycelyn gael ei eni yn y plwyf yn ffermdy Pantycelyn ger Pentre Tŷ-gwyn a'i gladdu ym mynwent eglwys Llanfair-ar-y-bryn, ar fryn ychydig i'r gogledd o dref Llanymddyfri.

Yn y cyfnod Rhufeinig roedd caer yma, a chredir mai hon oedd y gaer oedd yn dwyn yr enw *Alabum*.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Plwyfi Cymru
Abernant

Gallai **Abernant** neu **Aber-nant** gyfeirio at:

## Cymru
* Aber-nant, pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin
* Aber-nant, pentref ym Mhowys
* Aber-nant, pentref yn Rhondda Cynon Taf

## Unol Daleithiau America
* Abernant, Alabama, cymuned heb ei hymgorffori yn nhalaith Alabama

----
Cynwyl Elfed

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Cynwyl Elfed**. Saif ar y briffordd A484 i'r gogledd o dref Caerfyrddin, ger Afon Gwili. Cynwyl Elfed oedd canolfan bwysicaf cwmwd Elfed yn yr Oesoedd Canol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Maen hir, gyda Peniel yn y cefn

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
Ganed y bardd Howell Elvet Lewis (Elfed) yn yr ardal ym mhentref Blaen-y-coed yn 1860. Roedd yn byw yn ei dyddiau cynnar mewn bwthyn o'r enw 'Y Gangell', sydd nawr yn amgueddfa o'i bywyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Bronwydd, Sir Gaerfyrddin

:''Am y pentrefan o'r un enw yng Ngheredigion, gweler Bronwydd, Ceredigion.''

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Bronwydd** neu **Bronwydd Arms**. Saif tua thair milltir i'r gogledd o dref Caerfyrddin, ar y briffordd A484 rhwng Caerfyrddin a Chynwyl Elfed, yn nyffryn Afon Gwili. Mae Cymuned Bronwydd yn cynnwys y pentref ei hyn a phentrefi bychain Cwmdwyfran a Pentre Morgan. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Celynin.

Daw'r enw yn wreiddiol o enw Ystad y Bronwydd ger Castell Newydd Emlyn, oedd yn berchen llawer o dir yn yr ardal yma rai canrifoedd yn ôl. Adeiladwyd tafarn y *Bronwydd Arms*, a rhoddodd honno ei henw i'r pentref a'r ardal. Nid yw'r hen dafarn yn bod bellach, ond mae plac yn nodi ei safle.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan Cymuned Bronwydd


Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Meidrim

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Meidrim** (weithiau **Meidrym**). Saif ar gyffordd y B4299 a'r B4298, ychydig i'r gogledd o Sanclêr ac wyth milltir i'r gorllewin o dref Caerfyrddin.  Mae'r boblogaeth tua 603, a cheir yno ysgol, dwy dafarn, eglwys a chapel.  Codwyd y pentref mewn man lle’r oedd modd pontio Afon Dewi Fawr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Gymunedol Meidrim

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Afon Gwili

Afon yn Sir Gaerfyrddin yw **Afon Gwili**.

Mae'n tarddu yn ardal Llanllawddog ac yn llifo tua'r gorllewin i Lanpumsaint, ac yna'n llifo tua'r de, gydag Afon Duad yn ymuno â hi. Wedi llifo heibio Cynwyl Elfed a Bronwydd mae'n mynd heibio ochr ddwyreiniol tref Caerfyrddin, lle mae Ysbyty Glan Gwili yn cymryd ei henw o'r afon, cyn ymuno ag Afon Tywi yn Abergwili.

## Gweler hefyd
* Caeau Afon Gwili: Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig

Categori:Abergwili
Gwili
Gwili
Categori:Cynwyl Elfed
Llandyfaelog

:''Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Llandyfaelog Tre'r-graig.''

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llandyfaelog**. Saif ar y briffordd A484 rhwng Cydweli a Chaerfyrddin gerllaw Afon Gwendraeth Fach.  Enwir y pentref ar ôl Sant Tyfaelog.

Heblaw am bentref Llandyfaelog ei hun, mae'r Gymuned yn cynnwys Cwm-ffrwd, Glanmorlais, Idole, Pentrepoeth, Croesyceiliog, Bancycapel a Cloigyn. Yn ôl cyfrifiad  2001 roedd gan y Gymuned boblogaeth o 1,272 gyda 71.88% ohonynt yn siarad Cymraeg.

Cynrychiolir Llandyfaelog yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Gymunedol Llandyfaelog
* Llandyfaelog.com 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Gri-gum btsan-po

Un o frenhinoedd chwedlonol Tibet oedd **Gri-gum btsan-po**. Er ei fod yn ymddangos mewn rhestri traddodiadol o frenhinoedd (neu ymerodron) Tibet, nid oes unrhyw dystiolaeth i awgrymu ei fod yn frenin cig a gwaed. Cafodd ei lofruddio gan ei weinidog Lo-ngam ar ôl iddo herio eu deiliaid.

Yn ôl traddodiad, cafodd ei enw (*gri* 'cyllell' a *gum* 'lladd') oherwydd i hen wasaenyddes yn y llys gamglywed y cwestiwn pan ofynwyd iddi ddewis enw i'r baban brenhinol. Roedd yn enw a ragolygai'n wael iddo.

Hyd at amser **Gri-gum btsan-po**, yn ôl hanes traddodiadol Tibet, roedd brenhinoedd y wlad wedi aros trwy gydol eu hoes ynghlwm wrth y dmu-thag, y rhaff y disgynasant o'r nefoedd arni. Yn eu henoed, ni byddent yn marw ond yn ail-esgyn i'r nefoedd ar hyd y rhaff honno. Ond un diwrnod torrodd Lo-ngam, gweinidog Gri-gum btsan-po, y rhaff gyda'i gyllell, gan ladd y brenin a dod â chyfnod y brenhinoedd dwyfol i ben, oherwydd ni chafwyd brenin arall o'r nefoedd i gymryd lle Gri-gum btsan-po a meidrolion a reolodd Tibet ar ei ôl ef.

## Gweler hefyd 
* Rhestr brenhinoedd Tibet
* Hanes Tibet

Categori:Brenhinoedd Tibet
Categori:Hanes Tibet
Aber-nant, Sir Gaerfyrddin

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Abernant (gwahaniaethu).*

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Aber-nant** (hefyd: ***Abernant**''). Yn Saesneg tueddir i ddefnyddio'r sillafiad "Abernant", a arferid gynt yn Gymraeg cyn y safoni a fu ar sillafiadau enwau lleoedd Cymru yn 1957.

Saif Aber-nant ar ffordd gefn, saith milltir i'r gogledd-orllewin o dref Caerfyrddin.

Cysegrwyd yr eglwys i'r Santes Lucia, a cheir cofnod ati yn 1197 sy'n cyfeirio at gysylltiad a Phriordy Sant Teilyddog. Mae mynwent yr eglwys o faint anarferol, dros bedair erw a hanner, gyda nant yn rhedeg trwyddi. Gwaharddwyd claddu ar ochr ddwyreiniol y nant ers yr 19g pan gladdwyd cannoedd o bobl tref Caerfyrddin yno adeg y pla.

Gerllaw mae Castell Dwyran, lle cafwyd hyd i garreg goffa, yn dwyn yr arysgrif Ladin *Memoria Voteporigis Protictoris* a'r enw "Votecorigas" mewn llythrennau Ogam; yn ôl pob tebyg carreg fedd y Vortiporius (Gwrthefyr) sy'n cael ei gondemnio gan Gildas.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Abernant ar "BBC Lleol i mi"


Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Meddygon Myddfai

dde|bawd|160px|Murlun o Chwedl Llyn y Fan
[dde|bawd|160px|Ardal Mynydd Myddfai- *[Sir Gâr*]]

Llinach o feddygon llysieuol yn byw ym mhentref Myddfai yn Sir Gaerfyrddin oedd **Meddygon Myddfai**.

Ceir y cofnod cyntaf amdanynt yn y 13g, pan oedd Rhiwallon Feddyg a'i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion, yn feddygon i Rhys Gryg, tywysog Deheubarth. Cofnodir iddynt roi triniaeth iddo pan glwyfwyd Rhys mewn brwydr gerllaw Caerfyrddin yn 1234, ond ni fuont yn llwyddiannus yn yr achos yma a bu farw o'i glwyf, ymhen ychydig, yn Llandeilo. Parhaodd y llinach hyd 1739, pan fu farw'r olaf ohonynt, John Jones. Cedwir eu cyfarwyddiadau ar gyfer paratoi meddyginiaethau llysieuol yn Llyfr Coch Hergest, yn dyddio o ran olaf y 14g, a llawysgrifau Cymreig eraill, diweddarach.

Cysylltir dechreuadau'r llinach a chwedl Llyn y Fan Fach. Yn y chwedl cytunodd llanc lleol, mab gweddw o Flaen Sawdde (ger Llanddeusant) i briodi merch brydferth a godai o'r llyn ar yr amod na fyddai yn ei tharo tair gwaith. Gwnaeth hynny'n hawdd gan mor brydferth roedd y ferch, a buont yn hapus iawn am flynyddoedd gan godi tŷ yn Esgair Llaethdy, ger Myddfai, a magu teulu yno. Roedd gan y ferch wartheg arbennig iawn ac anifeiliaid eraill. Ond dros amser fe wnaeth y gŵr daro ei wraig dair gwaith, a bu rhaid iddi fynd yn ôl i'r llyn yn ôl yr addewid gan ddwyn y gwartheg gyda hi. Ond daeth y fam yn ôl o bryd i'w gilydd i helpu a hyfforddi ei meibion, ac yn neilltuol Rhiwallon, sylfaenydd llinach y meddygon. Mewn rhai fersiynau Rhiwallon yw enw'r llanc sy'n priodi'r ferch hud a lledrith.

Yr hyn a geir yn llawysgrifau Meddygon Myddfai yw casgliad o gyfarwyddiadau ynglŷn â deall a dadansoddi afiechydon a gwella cleifion. Er bod gwedd Gymreig arbennig iddynt, maent yn perthyn i draddodiad a oedd yn gyffredin i sawl rhan o Ewrop yn yr Oesoedd Canol, yn gyfuniad o feddyginiaeth lysieuol draddodiadol a syniadau'r oes am drin cleifion. O safbwynt ieithyddol, mae'r llawysgrifau hyn yn ffynhonnell bwysig am dermau meddygol ac enwau planhigion hefyd.

## Llyfryddiaeth
* *The Physicians of Myddvai = Meddygon Myddfai: or, the medical practice of the celebrated Rhiwallon and his sons of Myddvai, in Carmarthenshire ...* cyfieithwyd gan John Pughe, golygwyd gan John Williams (Ab Ithel) (Llanymddyfri, 1861).
* Nesta Lloyd a Morfydd E. Owen (gol.), *Drych yr Oesoedd Canol* (Caerdydd, 1986). Ceir detholiad o destunau o lawysgrifau Meddygon Myddfai yn y bennod 'Meddyginiaeth'.

## Gweler hefyd
* John Harries
* Llysiau rhinweddol
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Dolenni allanol
*  Cyfieithiad o'r llyfr (cyhoeddwyd 1858) ar Google Books 

Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Meddygon o Gymru
Categori:Myddfai
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl yr Oesoedd Canol o Gymru
Categori:Teuluoedd o Gymru
Categori:Teyrnas Deheubarth
Codex Ambrosianus

Enw a roddir ar gyfres o bump llawysgrif a ysgrifennwyd yn y 6ed a'r 7g gan amryw o lawiau ac mewn sawl gwyddor yw'r **Codex Ambrosianus**. Mae'r llawygrifau hyn yn cynnwys detholiad o adnodau a phennodau o'r Hen Destament Apocryffaidd (Llyfr Nehemiah) a'r Testament Newydd (yn cynnwys rhannau o'r Efengylau a'r Epistolau), ynghyd â rhai sylwebau diweddarach a adwaenir fel y *Skeireinau*.

## Testunau
Mae'r Codex Ambrosianus yn cynnwys pum llawysgrif a adwaenir fel Codex Ambrosianus A, Codex Ambrosianus B, Codex Ambrosianus C, Codex Ambrosianus D a Codex Ambrosianus E. Cedwir Codex Ambrosianus A, B ac C yn y Biblioteca Ambrosiana ym Milan, yr Eidal.

Mae Codex Ambrosianus A yn cynnwys rhannau o Lythyrau'r Apostolion a'r Calendar Gothig. Ceir ynddo 204 tudalen, 190 yn ddarllenadwy, 2 yn anarllenadwy a 12 yn wag.

Yn Codex Ambrosianus B ceir rhannau o'r Epistolau ar 156 tudalen, 2 ohonynt yn wag. Ysgrifennwyd y Codex Ambrosianus B.21 yn ysgrifen Syriac. Mae'n cynnwys llyfrau'r Apocrypha, Llyfrau 4 Ezra, Ail Lyfr Baruch, Trydydd a Pedwerydd Lyfr y Macabeaid, a rhan o lyfr Josephus am y  Macabeaid.

Dim ond dwy ddalen a geir yn Codex Ambrosianus C sy'n cynnwys darnau o'r  Efengyl yn ôl Mathew.

## Cyfeiriadau
Categori:Llawysgrifau Beiblaidd
Categori:Llyfrau'r 6ed ganrif
Categori:Llyfrau'r 7fed ganrif
Pencarreg

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Pencarreg**. Saif ar lan ddeheuol Afon Teifi, ychydig i'r gogledd-ddwyrain o dref Llanybydder, ar y briffordd A485 rhwng Llanybydder a Llanbedr Pont Steffan. Mae'r eglwys wedi ei hadeiladu ar graig uwchben y pentref, a saif Llyn Pencarreg gerllaw. I'r dwyrain cyfyd llethrau Mynydd Pencarreg.

Bu Gwynfor Evans yn byw yn Nhalar Wen yma am rai blynyddoedd, a bu farw yno yn 2005 (). Mae'r gymuned yn cynnwys pentref Cwmann.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin