Ffederaliaeth y Deyrnas Unedig

[bawd| Map o [Gwledydd y Deyrnas Unedig|wledydd y Deyrnas Unedig. O'r brig, clocwedd – Yr Alban (glas), Lloegr (coch), Cymru (gwyrdd), Gogledd Iwerddon (melyn). Gall cynigion ar gyfer ffedereiddio gynnwys rhoi ymreolaeth i rai neu bob un o’r gwledydd cyfansoddol, a/neu is-raniadau ohonynt.]]

Mae **ffederaliaeth y Deyrnas Unedig,** a elwir hefyd yn **DU Ffederalaidd** neu **Ffederasiwn Prydeinig** yn cyfeirio at y cysyniad o ddiwygio cyfansoddiadol, lle mae rhaniad pwerau deddfwriaethol rhwng dwy lefel neu fwy o lywodraeth. Mae sofraniaeth yn cael ei rannu rhwng llywodraeth ffederal a llywodraethau ymreolaethol mewn system ffederal.

Mae'r Deyrnas Unedig yn frenhiniaeth gyfansoddiadol a lywodraethir trwy ddemocratiaeth seneddol. Mae'n cynnwys Lloegr, yr Alban a Chymru, yn ogystal â Gogledd Iwerddon. Mae'r DU hefyd yn gweithredu system ddatganoli o senedd ganolog y DU a phrif weinidog fel pennaeth y llywodraeth, i ddeddfwrfeydd datganoledig Senedd yr Alban, Senedd yr Alban a Chynulliad Gogledd Iwerddon gyda phrif weinidogion. Yn Lloegr, dim ond Llundain Fwyaf, awdurdodau cyfun, a siroedd Cernyw a Swydd Efrog, sydd â graddau amrywiol o bwerau datganoledig ar hyn o bryd, gyda chynigion ar gyfer datganoli i Loegr gyfan neu ranbarthol.

I gymharu â’r system ddatganoli bresennol, mewn system ffederal, byddai ymreolaeth yn ogystal â phwerau datganoledig yn cael eu hystyried wedi’u diogelu’n gyfansoddiadol. Byddai angen mwy na Deddf Seneddol y DU i addasu neu ddirymu pwerau. Mae’n bosibl hefyd y gellid caniatau datganoli unffurf ar draws y Deyrnas Unedig gyfan, o gymharu â’r lefelau amrywiol o ddatganoli ar hyn o bryd. Gwnaed Ddeddf yr Alban 2016 a Deddf Cymru 2017 Senedd yr Alban a’r Senedd yn rhannau parhaol o gyfansoddiad y DU. Byddai angen refferendwm ym mhob gwlad i ddileu’r deddfwrfeydd, er bod gan senedd y DU yr hawl sofran i addasu pwerau datganoledig.

Cynigiwyd ffederaliaeth gyntaf ar ddiwedd y 19eg ganrif fel ymateb i alwadau am Ymreolaeth i Iwerddon, sef rhoi ymreolaeth i Iwerddon o fewn Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon. Methodd y cynigion a ffurfiwyd Gwladwriaeth Rydd Iwerddon yn lle hynny. Ers i system ddatganoli gael ei rhoi ar waith ar ddiwedd yr 20fed ganrif, mae rhai wedi cynnig y dylid trosglwyddo i ffederasiwn neu gydffederasiwn, fel ymdrech gan unoliaethwyr i frwydro yn erbyn ymwahaniaeth (annibyniaeth yr Alban a Chymru ac ail-uniad Iwerddon).

## Hanes datganoli cenedl 
### Yr Alban, Gogledd Iwerddon a Chymru 
bawd|215x215px| Adeiladau Senedd Gogledd Iwerddon.
Ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau'r 20fed ganrif, roedd ymreolaeth Iwerddon yn fater gwleidyddol ymrannol. Methodd y Mesur Rheol Cartref Cyntaf a'r Ail Fil â phasio Senedd y DU. Cyflwynwyd y Trydydd Mesur Ymreolaeth ym 1912 gan y Prif Weinidog HH Asquith, gyda’r bwriad o ddarparu ymreolaeth yn Iwerddon, gyda rhai cynigion ychwanegol ar gyfer ymreolaeth yng Nghymru, yr Alban, ac ardaloedd o Loegr. Gohiriwyd gweithredu'r Mesur gan ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf. Ar ddiwedd y rhyfel fe basiodd senedd y DU, mewn ymateb i lobïo Protestannaidd Gogledd Iwerddon, y Pedwerydd Mesur Ymreolaeth a rannodd Iwerddon yn chwe sir Gogledd Iwerddon a chwech ar hugain o siroedd De Iwerddon, pob un â'i senedd a'i barnwriaeth ei hun. Dim ond unwaith y cyfarfu Senedd y De: ar ddiwedd 1921 cydnabu Llundain sofraniaeth de Iwerddon fel Gwladwriaeth Rydd Iwerddon, o fewn y Gymanwlad Brydeinig. Parhaodd Senedd Gogledd Iwerddon tan 1972 pan gafodd ei diddymu oherwydd gwrthdaro sectyddol yn yr Helyntion.

[bawd|180x180px| [Senedd yr Alban]]

Daeth Deddf yr Alban 1978 yn gyfraith ar 31 Gorffennaf 1978, gan fynnu bod 40% o etholwyr yr Alban yn cefnogi ffurfio cynulliad. Er bod 52% o'r rhai a bleidleisiodd yn cefnogi cynulliad, roedd hyn yn gyfystyr â 33% o gyfanswm yr etholwyr ac felly ni ffurfiwyd cynulliad. Ym 1997 cynhaliwyd refferendwm yn yr Alban ar senedd Albanaidd a gefnogwyd gan 74.3% o Albanwyr.  Ym 1998 cyflwynwyd Bil yr Alban yn Senedd y DU a daeth yn gyfraith fel Deddf yr Alban 1998 yn ddiweddarach y flwyddyn honno. Cynhaliwyd etholiadau senedd yr Alban yn 1999 ac fe'u dilynwyd gan ail-sefydlu senedd yr Alban.

Yng Nghymru, cynhaliwyd refferendwm ar gynulliad Cymreig, hefyd ym 1997, a arweiniodd at fwyafrif o 50.3% o blaid. Pasiwyd Deddf Llywodraeth Cymru yn Senedd y DU ym 1998 a ffurfiwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru ym 1999 yng Nghaerdydd. Cafodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru ei ailenwi’n Senedd Cymru, gyda’r Llywydd, Elin Jones, yn dweud bod ei ailenwi’n cynrychioli pwerau a chyfrifoldebau cynyddol y Senedd.
[bawd|215x215px| [Senedd Cymru|Senedd Cymru - Welsh Parliament]]
Yn 2014, pleidleisiodd yr Alban i aros yn y DU, er bod lluosogrwydd o Albanwyr eisiau mwy o ymreolaeth o fewn y DU. Daeth hyn i ben gyda Deddf yr Alban 2016 a ddatganodd fod sefydliadau datganoledig yr Alban yn barhaol, ac a roddodd bwerau i Senedd yr Alban a llywodraeth dros drethiant a lles.

Diffiniodd Deddf Cymru 2017 y Cynulliad Cenedlaethol a sefydliadau datganoledig i fod yn gydran barhaol o gyfansoddiad y DU, a byddai angen refferendwm i ddileu sefydliadau o’r fath. Newidiodd y ddeddf hefyd fodel gweithredu'r sefydliadau datganoledig o fod yn "fodel rhoi pwerau" i fodel cadw pwerau. Cafodd y Cynulliad y pŵer i benderfynu ar ei enw ei hun a system bleidleisio aelodau.

Ym Medi 2011 datganodd Llywodraeth y Deyrnas Unedig y byddai'n sefydlu comisiwn a fyddai'n archwilio cwestiwn Gorllewin Lothian. Yn Ionawr 2012 fe'i cyhoeddwyd y byddai'r comisiwn yn cynnwys chwe aelod – un o bob un o'r gwledydd datganoledig – dan gadeiryddiaeth Syr William McKay, cyn-Clerc Tŷ'r Cyffredin. Gwnaeth Comisiwn McKay ei adroddiad ym Mawrth 2013. Ar ôl Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015
cyflwynodd y Llywodraeth Geidwadol newydd mesurau seneddol ac Uwch-Bwyllgor Deddfwriaethol i ddod â'r adroddiad i rym. Diddymwyd y mesurau hyn yn 2021.

## Cynigion ffederasiwn 
### 19eg a'r 20fed ganrif 
Cynigiwyd ffederaliaeth yn y 1870au gan Isaac Butt a'i blaid Ymreolaeth. Cynigiwyd ffederaliaeth hefyd gan Joseph Chamberlain yng nghanol y 1880au. Enillodd gefnogaeth sylweddol yn ystod yr argyfwng cyfansoddiadol a rheolaeth gartref yn Iwerddon yn arbennig.

Cynigiwyd llywodraeth ffederasiwn i’r DU yn 1912 gan Winston Churchill, Aelod Seneddol Dundee, a oedd hefyd yn cynnwys cynigion ar gyfer rhanbarthau Lloegr a lywodraethir gan senedd ranbarthol fel rhan o ffederasiwn y DU. Roedd ardaloedd posibl yn cynnwys Swydd Gaerhirfryn, Swydd Efrog, Canolbarth Lloegr a Llundain. Teimlai Lloyd George mai dim ond pe bai Cymru yn ffurfio ei llywodraeth ei hun o fewn system imperialaidd ffederal y gellid cyflawni datgysylltu, diwygio tir a mathau eraill o ddatganoli Cymreig. Rhoddodd Llywodraeth Lloyd George ym 1918 hefyd gryn ystyriaeth i lywodraeth ffederal i leddfu tensiynau yn Iwerddon, yn enwedig ar y cyd â chonsgripsiwn ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ym 1977, cododd Tam Dalyell, AS Gorllewin Lothian ar y pryd, "gwestiwn Gorllewin Lothian" ar fater senedd Lloegr yn ystod dadl ar ddatganoli pwerau i Gymru a'r Alban.

### Llinell amser yr 21ain ganrif 
#### David Melding 
Ym mis Medi 2013, cynhyrchodd yr Aelod Seneddol Ceidwadol dros Ganol De Cymru, David Melding lyfr ar gyfer y Sefydliad Materion Cymreig (IWA) yn trafod ffederaliaeth. Awgrymodd y dylai seneddau mewn DU ffederal i gyd fod yn sofran ac y byddai cydbwysedd pwerau rhwng senedd ganolog a'r seneddau cenedlaethol yn dod i'r amlwg yn dilyn "Deddf Uno" newydd. Mae’n awgrymu y gallai anghydfodau gael eu datrys yn y Goruchaf Lys.

#### Democratiaid Rhyddfrydol 
Ers mis Mawrth 2014, mae’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi ymrwymo i bolisi o ffederaliaeth y DU. Roedd eu cynnig ar gyfer DU ffederal yn wreiddiol yn cynnwys:

* *Trosglwyddo pwerau ychwanegol i Senedd Cymru i gael datganoli cyfartal i Senedd yr Alban*
* ''Mae angen dosbarthiad teg o adnoddau rhwng gwahanol rannau o'r DU*
* *Dogfen Datganiad Hawliau*
* *Etholiad i Dŷ’r Cyffredin drwy Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy*
* *Disodli Tŷ’r Arglwyddi am dŷ uwch a mandad mwy democrataidd''

Yn 2021 diweddarodd y Democratiaid Rhyddfrydol eu safiad ar DU ffederal gyda chynnig polisi a phapur cefndir yn galw am seneddau rhanbarthol ledled Lloegr y byddai eu pwerau yn nesáu at rai Senedd yr Alban, gan gynrychioli trefniant cymesuredd bron lle byddai rhanbarthau Lloegr yn gyfansoddiadol. sy’n cyfateb i Gymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon fel gwladwriaethau’r undeb ffederal ond gan ganiatáu ar gyfer deddfwrfa Seisnig gyfochrog ar gyfer materion Saesneg yn unig, Lloegr yn parhau fel un awdurdodaeth gyfreithiol. Mae’r polisi’n galw’n benodol am ddisodli Tŷ’r Arglwyddi gan Senedd ffederal gyda chynrychiolwyr o’r gwledydd a/neu’r rhanbarthau ac yn galw am ddatganoli cyllidol sylweddol: targed o 50% o wariant cyhoeddus i’w reoli gan lywodraethau is-genedlaethol. Mae polisi plaid hefyd yn cadw'r alwad flaenorol am Gonfensiwn Cyfansoddiadol gyda'r nod o adeiladu consensws ar gyfer drafftio cyfansoddiad ffederal.

#### Sefydliad Materion Economaidd (IEA) 
Cynhyrchodd y felin drafod IEA adroddiad yn 2015 a oedd yn awgrymu y dylai’r DU ddod yn wlad ffederal. Daeth i’r casgliad y dylid trosglwyddo cyfrifoldebau ar y cyfan i’r Alban a Lloegr, Cymru a Gogledd Iwerddon neu’r Alban a Gweddill y DU. Awgrymodd y dylai fod gan lywodraeth ffederal ychydig iawn o swyddogaethau a fyddai'n cynnwys amddiffyn, rheoli ffiniau a materion tramor.

#### Chuka Umunna 
Awgrymwyd senedd Seisnig fel rhan o DU ffederal gan y gwleidydd Llafur Chuka Umunna ym mis Gorffennaf 2015.

#### Grŵp Diwygio Cyfansoddiadol 
Mae'r Grŵp Diwygio Cyfansoddiadol yn grŵp sy'n cynnwys gwleidyddion o bob plaid. Mae ei Bwyllgor Llywio yn cynnwys Robert Gascoyne-Cecil, 7fed Ardalydd Salisbury; Robert Rogers, Barwn Llys-faen; cyn Brif Weinidog Cymru Carwyn Jones; cyn-brif weinidog yr Alban yr Arglwydd Jack McConnell; a'r Arglwydd David Trimble, Prif Weinidog cyntaf a chyn Brif Weinidog Gogledd Iwerddon, ymhlith eraill. Cynhyrchodd y grŵp eu drafft cyntaf o Fil Deddf Uno newydd ym mis Gorffennaf 2016. Cyflwynwyd *Bil Deddf Uno 2018* wedi hynny fel Bil Aelodau Preifat yn Nhŷ’r Arglwyddi ar 9 Hydref 2018.

* *Bodolaeth a sofraniaeth barhaus Senedd y DU gyda phwerau deddfwriaethol unigryw ar gyfer materion canolog*
* *Bodolaeth barhaus Senedd Cymru, Senedd yr Alban a Chynulliad Gogledd Iwerddon*
* *Ffurfio Senedd Seisnig NEU Ddatganoli Rhanbarthol i Loegr*
* *Diddymu pwerau senedd y DU i ymyrryd yn Seneddau a Llywodraethau Cymru a’r Alban*
* *Cyfeirir at bob AS naill ai fel AS Cymreig, AS Lloegr, AS Albanaidd neu AS Gogledd Iwerddon*
* *Diddymu neu ddiwygio Ty yr Arglwyddi*
* *Pwyllgor craffu ar gyfer pob un o’r pedair senedd yn y ddau opsiwn ar gyfer Tŷ’r Arglwyddi.* *Mae pob senedd genedlaethol yn cynnig ei haelod pwyllgor ei hun ar gyfer pwyllgor craffu’r DU*

*Materion canolog i gynnwys:*

* *Cyfansoddiad: Deddf y Goron, y DU, Senedd, yr Alban 1998 a 2016, Deddfau Llywodraeth Cymru, Deddf Gogledd Iwerddon 1998, Gweinidogion y Goron*
* ''Materion Tramor: materion tramor, cytundebau a chonfensiynau rhyngwladol, aelodaeth o'r UE, aelodaeth NATO, Ardal Economaidd Ewropeaidd, Amddiffyn*
* *Hawliau: Hawliau dynol*
* *Materion Economaidd: Swyddogaethau banc canolog, polisi ariannol, benthyca gan y llywodraeth, arian cyfred, rheoleiddio gwasanaethau ariannol*
* *Trethiant: trethi canolog*
* *Cyfraith a threfn: Goruchaf Lys, diogelwch cenedlaethol*
* *Materion cartref: cenedligrwydd, mewnfudo, estraddodi, pwerau brys*
* *Gwasanaeth Cyhoeddus: Y gwasanaeth sifil, pleidiau gwleidyddol*

Ym mis Ebrill 2018, awgrymodd Isobel Lindsay, aelod o fwrdd melin drafod economaidd a gwleidyddol yr Alban, Common Weal, y ddau fodel canlynol:

# *Cynnig y Pedair Gwlad: Ffederasiwn y DU sy’n cynnwys Cymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon*
# *Tair Gwlad ynghyd â Rhanbarthau Lloegr: Ffederasiwn y DU sy'n cynnwys Cymru, yr Alban, Gogledd Iwerddon a rhanbarthau Lloegr*
# *Cyngor yr Ynysoedd: Adeiladu ar y Cyngor Prydeinig-Gwyddelig i ffurfio Cyngor yr Ynysoedd a allai gynnwys Cymru, yr Alban, Lloegr, Gogledd Iwerddon a Gweriniaeth Iwerddon annibynnol.* *Gallai hyn hefyd ganiatáu i Alban annibynnol fod yn rhan o'r cyngor hwn.''

Lloegr yw'r uned sengl fwyaf o bell ffordd yn y Deyrnas Unedig yn ôl poblogaeth (84%) ac yn ôl ardal (54%) ac felly mae'n cyfrannu at y cyfiawnhad dros fodel "Tair Cenedl a rhanbarthau Lloegr". a bod rhanbarthau Lloegr, a grëwyd at ddibenion ystadegol, yn cael eu cynnwys mewn un model arfaethedig ar gyfer ffederasiwn y DU.

#### Unoliaethwyr 
Ym mis Chwefror 2020, awgrymodd y dadansoddwr gwleidyddol John Curtice y gallai penderfyniad y DU i adael yr Undeb Ewropeaidd, a gefnogwyd gan fwyafrif yng Nghymru a Lloegr ond nid yn yr Alban a Gogledd Iwerddon, fod wedi cryfhau mudiad annibyniaeth yr Alban ac wedi bod yn broblemus i’r Cytundeb Dydd Gwener. O’r herwydd, mae rhai pobl fel cyn bennaeth yr Adran dros Ymadael â’r Undeb Ewropeaidd, Philip Rycroft, wedi cynnig ffederaliaeth fel ffordd o sicrhau bod yr Undeb yn parhau.

#### Jeremy Corbyn 
bawd|187x187px| Jeremy Corbyn yn 2019

Cyhoeddwyd adroddiad a gomisiynwyd gan Blaid Lafur y DU yn ystod arweinyddiaeth Jeremy Corbyn ym mis Chwefror 2021. Mae'r adroddiad, o'r enw " *Ail-wneud y Wladwriaeth Brydeinig: Ar gyfer y llawer Nid yr ychydig"* diwygio cyfansoddiadol arfaethedig o lywodraethau datganoledig y DU a sefydlu system ffederal y DU.

Roedd yr adroddiad yn argymell y canlynol:

* *Confensiwn cyfansoddiadol y DU a gefnogir gan gynulliadau dinasyddion gydag opsiynau diwygio*
* ''Cyfansoddiad wedi'i godeiddio, hefyd yn lleihau pwerau'r frenhines yn sylweddol*
* *Disodli Tŷ’r Arglwyddi gyda senedd ffederal o wledydd a rhanbarthau*
* *Cyngor o'r undeb sy'n cynnwys prif weinidogion Cymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon a Phrif weinidog y DU*
* *Cynrychiolaeth gyfrannol yn Nhŷ'r Cyffredin;*
* *Annibyniaeth gyfansoddiadol barhaol i Senedd yr Alban, Senedd Cymru a gweithrediaeth Gogledd Iwerddon*
* *Mwy o bwerau benthyca a llunio polisi i Senedd yr Alban (gan gynnwys nawdd cymdeithasol, trethiant alcohol, polisi cyffuriau a mewnfudo ôl-raddedig)*
* *Datganoli pwerau llunio polisi a phwerau ariannol megis benthyca i ranbarthau a chynghorau yn Lloegr..

Mae cynnig Llafur Cymru ar gyfer "ffederaliaeth bellgyrhaeddol" wedi'u crynhoi fel a ganlyn:

##### *Egwyddorion* 
# *Daw’r DU yn undeb gwirfoddol o 4 gwlad.*
# *Parhad yw datganoli ac ni ellir ei ddadwneud heb gytundeb yr etholwyr.*
# *Cydraddoli datganoli ar draws cenhedloedd, i ddod mor ddatganoledig â phosibl.*

##### *Deddfu* 
# *Mae pob senedd/cynulliad yn y DU yn penderfynu ar ei faint ei hun a sut y caiff aelodau eu hethol.*
# *Ni ddylai Senedd y DU ddeddfu ar faterion datganoledig heb gydsyniad.*
# *Ffynhonnell gyllid ganolog ar gyfer costau rhedeg seneddau/cynulliad datganoledig.*
# *Cynrychiolaeth o wledydd datganoledig yn Nhŷ’r Cyffredin.*
# *Diwygiodd Tŷ’r Arglwyddi i adlewyrchu cyfansoddiad y Deyrnas Unedig ac i amddiffyn y cyfansoddiad a datganoli.*

##### *Cysylltiadau rhynglywodraethol* 
# *Rhaid trin llywodraethau yn gyfartal*
# *Mae gweinidogion yn gyfrifol ac yn cael eu dwyn i gyfrif am ddyletswyddau yn eu gwlad eu hunain heb ymyrraeth gan lywodraethau eraill.*
# *Nid yw llywodraeth y DU yn ariannu cyfrifoldebau llywodraethau eraill heb ganiatâd.*
# *Cydweithrediad rhynglywodraethol rheolaidd a threfnus er budd y DU.*
# *Mae gan lywodraethau datganoledig lais mewn cysylltiadau rhyngwladol a masnach.*
# *Cyrff y DU sy’n gweithio i bob gwlad yn y DU.*
# *Didueddrwydd parhaus y gwasanaeth sifil sy’n gwasanaethu llywodraethau Cymru, yr Alban a’r DU, gan weithio gyda gwasanaeth sifil Gogledd Iwerddon.*

##### *Materion ariannol* 
# *Cyllid yn seiliedig ar angen.* ''Dim cyllid y DU y tu allan i'r trefniadau hyn heb ganiatâd.*
# *Grant seiliedig ar anghenion gan lywodraeth y DU i wledydd datganoledig (a godir gan drethi datganoledig a lleol a benthyca).*
# *Ffurfio corff cyhoeddus annibynnol i oruchwylio cyllid ledled y DU.*
# *Mae pob llywodraeth yn pennu ac yn cael ei dal yn atebol am flaenoriaethau treth a gwariant.*

##### *Cyfiawnder* 
# *Cyfiawnder a phlismona wedi’u datganoli i Gymru (fel y mae yn yr Alban a Gogledd Iwerddon).*
# *Mae aelodaeth y Goruchaf Lys yn adlewyrchu’r DU gyfan.*

##### *Materion cyfansoddiad* 
# *Confensiwn Cyfansoddiadol gydag aelodaeth y DU gyfan yn ystyried llywodraethu’r DU a pherthnasoedd rhynglywodraethol.''

#### Keir Starmer a Gordon Brown 
bawd|215x215px|Keir Starmer, hystings etholiad arweinyddiaeth y Blaid Lafur 2020

Ym mis Ionawr 2022, cytunodd Keir Starmer, arweinydd plaid Lafur y DU, i ddiwygio’r DU yn “gyflym” pe bai Llafur yn ffurfio’r llywodraeth genedlaethol nesaf. Fe wnaeth hefyd addo “datganoli grym radical” a fyddai’n cynnwys cyfansoddiad ysgrifenedig. Dywedwyd bod diffyg manylion mwy penodol yng nghynlluniau datganoli radical neu ffederaleiddio Starmer. Rhoddodd Starmer y dasg hefyd i Gordon Brown o arwain "Comisiwn Cyfansoddiad" ar gyfer diwygio arfaethedig y DU, comisiwn a fyddai'n dod yn weithredol o dan lywodraeth Lafur. Mae Brown wedi awgrymu ffederaliaeth fel opsiwn ymarferol yn dilyn Brexit ac, yn ôl Adam Tomkins, wedi cefnogi “Prydain ddiwygiedig, setliad ffederal newydd, a phwerau pellach ar gyfer Holyrood wedi’i wefru”. Cynigiodd Brown:

* *Trosglwyddo pwerau Ewropeaidd o’r UE i Senedd yr Alban ar gyfer amaethyddiaeth, pysgodfeydd, rheoleiddio amgylcheddol a meysydd cyflogaeth ac ynni.*
* *£800 miliwn wedi’i drosglwyddo o’r UE i’r Alban fel y byddai’n cael ei roi gydag aelodaeth o’r UE*
* *Polisi rhanbarthol Senedd yr Alban, cymryd camau i gefnogi ei diwydiannau ei hun.*
* *Cyfraddau TAW a osodwyd gan Senedd yr Alban*
* *Mae Senedd yr Alban yn negodi gyda gwledydd Ewropeaidd ar bolisïau o fewn ei phwerau*
* *Mynediad UE i ddiwydiannau a phrifysgolion yr Alban ar gyfer ymchwil a rhaglen Erasmus i fyfyrwyr.*
* *Roedd yr Alban yn gwarantu lle yn Llys Hawliau Dynol Ewrop neu Bennod Gymdeithasol yr UE*
* *Diwygiodd Banc Lloegr fel Banc Lloegr, yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon gyda chynrychiolaeth llawn staff yn yr Alban.*

Ym mis Medi 2022, dywedwyd bod cynlluniau Gordon Brown yn cynnwys; datganoli trethiant ymhellach i ranbarthau Cymru, yr Alban a Lloegr; mecanwaith newydd i "grwpiau cymunedol" ar gyfer hyrwyddo biliau yn y senedd; gwarant cyfansoddiadol o hawliau cymdeithasol ac economaidd; disodli Tŷ’r Arglwyddi gan dŷ uchaf o wledydd a rhanbarthau (a ddyfynnwyd yn flaenorol ym maniffestos 2015 a 2019 y blaid); lleiafswm o dair blynedd o gyllid i lywodraethau lleol a datganoledig ar gyfer cynllunio tymor hwy. Awgrymodd prif weinidog Cymru, Mark Drakeford y byddai argymhellion Gordon Brown yn sicrhau ffyrdd ymarferol na ellid diystyru datganoli.

##### Adroddiad "Prydain Newydd" 
Ym mis Rhagfyr 2022, cyhoeddwyd adroddiad Llafur ar y Comisiwn ar Ddyfodol y DU, o’r enw “Prydain Newyddi”, gwnaed y cynigion canlynol:

* Cael gwared â Thŷ’r Arglwyddi a chael Cynulliad y Cenhedloedd a’r Rhanbarthau yn ei le
* Sefydlu Cyngor y Cenhedloedd a'r Rhanbarthau i gymryd lle'r Cydbwyllgorau Gweinidogol
* Ffurfiad newydd a statudol o gonfensiwn Sewel, a ddylai fod yn gyfreithiol-rwym, gan ddarparu codeiddio cyfansoddiadol tebyg i wladwriaethau a thaleithiau mewn gwledydd ffederal
* Sicrhau ymrwymiad holl lywodraethau’r DU i gydweithio

#### Cynghrair-Undeb yr Ynysoedd 
Ym mis Mawrth 2022, cynhyrchodd Glyndwr Jones o'r Sefydliad Materion Cymreig ddogfen "Cynghrair-Undeb yr Ynysoedd" yn trafod opsiynau cyfansoddiadol ar gyfer y DU gyda rhagair gan gyn-brif weinidog Cymru Carwyn Jones. Mae’r awdur yn cyflwyno nifer o opsiynau cyfansoddiadol posibl ar gyfer cenhedloedd y DU gan gynnwys: datganoli, ffederaliaeth, cydffederaliaeth, ffederasiwn cydffederal, sofraniaeth o fewn yr UE ac annibyniaeth. Mae'r awdur yn setlo ar gydffederaliaeth, undeb o genhedloedd sofran sy'n sefyll rhwng ffederaliaeth a chonffederasiwn, gyda chytundeb cydffederal y cytunwyd arno rhwng seneddau cenedlaethol, sydd ar y cyd yn ffurfio "Cyngor yr Ynysoedd". Byddai’r undeb arfaethedig yn cynnwys y canlynol:

* *Hawliau symud, preswylio a chyflogaeth mewn unrhyw genedl o fewn yr undeb*
* *Byddai gan bob cenedl ei hawdurdodaeth gyfreithiol ei hun yn ogystal â "Goruchaf Lys yr Ynysoedd"*
* *Arian cyffredin a "Banc yr Ynysoedd" canolog*
* ''Byddai gan bob gwlad ei threth ei hun ac yn cyfrannu cyfran o'u CMC i "Gyngor yr Ynysoedd"*
* *Amddiffyn, polisi tramor, masnach fewnol, arian cyfred, economeg ar raddfa fawr a "materion yr Ynysoedd" a lywodraethir gan "Gyngor yr Ynysoedd"*
* *Mae pob cenedl yn dal 4 sedd yng nghyngor cyffredinol y CU ac un sedd gyfunol yng Nghyngor Diogelwch y CU''

bawd|215x215px| Laura McAllister yn 2013.

#### Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru 
Mae’r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru yn gomisiwn parhaus a fydd yn gwneud argymhellion am ddyfodol cyfansoddiadol Cymru. Gyda’u cyfarfod cyntaf ar 25 Tachwedd 2021, mae’r Athro Laura McAllister a Dr Rowan Williams yn cyd-gadeirio’r comisiwn. Mae’r Athro McAllister wedi datgan bod yr holl opsiynau ar y bwrdd – gan gynnwys annibyniaeth. Sefydlwyd y comisiwn annibynnol hwn yn 2022 gan Lywodraeth Cymru ac mae ganddo ddau amcan eang sy’n cynnwys ystyried a datblygu opsiynau ar gyfer diwygio strwythurau cyfansoddiadol y DU, a phrif opsiynau blaengar i gryfhau democratiaeth Cymru a sicrhau gwelliannau i Gymru.

Yn ei adroddiad interim ym mis Rhagfyr 2022, mae’r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru yn cynnig y canlynol fel opsiwn ar gyfer DU ffederal:

* Mae cyfrifoldeb Senedd a Llywodraeth y DU dros y DU ar wahân i Loegr
* Diwygio Ty'r Arglwyddi
* Cyfrifoldeb ariannol datganoledig am drethiant
* Cyfrifoldeb ariannol datganoledig dewisol am les

## Manteision posibl a awgrymir 
Awgrymodd adroddiad gan yr Ymddiriedolaeth Ffederal y manteision posibl canlynol o DU ffederal:

* Cyfansoddiad ar gyfer hunaniaeth lefel y DU ac is-DU
* Yn gyfansoddiadol ffurf gwladwriaethau o'r gweinyddiaethau datganoledig. Rhoi'r gorau i danseilio gan lywodraeth y DU
* Llywodraethu democrataidd cyson ar draws y DU
* Mynd i'r afael â'r "Cwestiwn Saesneg"
* Potensial i osgoi canoli economaidd, ariannol, diwylliannol a chanoli yn Llundain
* Nodi pwerau priodol i'w defnyddio ar lefel is-DU a San Steffan
* Eglurhad o statws haenau o lywodraeth islaw llywodraeth y DU
* Ailddosbarthu ar sail anghenion ar lefel ffederal, gan ddisodli Fformiwla Barnett a datrys tensiynau’r DU a llywodraeth ddatganoledig
* Datrys cyfyng-gyngor statws Tŷ'r Arglwyddi

## Safbwyntiau pleidiau gwleidyddol 
Mae aelodau Plaid Lafur y DU gan gynnwys eu harweinydd, Keir Starmer wedi cefnogi ffederaliaeth, ond eto nid yw’r blaid ar gyfer y DU gyfan wedi gwneud ymrwymiad. Y Democratiaid Rhyddfrydol yw’r unig blaid wleidyddol brif ffrwd sydd eto wedi mabwysiadu polisi ar gyfer Teyrnas Unedig ffederal yn ffurfiol ac sy’n amlinellu strwythur y ffederasiwn arfaethedig yn unol â’r model “Three Nations plus English Regions”. Mae'n well gan bleidiau gwleidyddol eraill y status quo neu gynyddu ymreolaeth ymhellach na ffederaliaeth trwy annibyniaeth.

### Pleidiau'r DU 
Democratiaid Rhyddfrydol

### Pleidiau'r Alban 
Llafur yr Alban

Democratiaid Rhyddfrydol yr Alban

### Pleidiau Cymru 
Llafur Cymru

Democratiaid Rhyddfrydol Cymru

### Pleidiau rhanbarthol Lloegr 
Mebyon Kernow: Cefnogwch Gynulliad Cernywaidd.

Plaid Swydd Efrog: Yn cefnogi Senedd Ranbarthol.

## Gweler hefyd 
* Datganoli yn yr Alban
** 1997 Refferendwm datganoli'r Alban
*** 1997 Refferendwm datganoli Cymru
** 1998 Refferendwm Awdurdod Llundain Fwyaf
*** Refferendwm datganoli Cymru 2011
* Ffederaliaeth anghymesur
** Datganoli yn y Deyrnas Unedig
* Cydffederasiwn y Deyrnas Unedig
** Siroedd hanesyddol Lloegr
* Ffederasiwn Imperialaidd
** Rhanbarthau Lloegr
* Rhanbarthau hanesyddol ac amgen o Loegr
** Unoliaeth yn y Deyrnas Gyfunol

## Cyfeiriadau
Categori:Datganoli yn y Deyrnas Unedig