RTÉ Raidió na Gaeltachta

, Swydd Dún na nGall]]

Mae **RTÉ Raidió na Gaeltachta** (yngh. ˈɾˠadʲiːoː n̪ˠə ˈɡeːɫ̪t̪ˠəxt̪ˠə), wedi'i dalfyrru **RnaG**, yn orsaf ddarlledu radio gyhoeddus Gwyddeleg sy'n eiddo i Raidió Teilifís Éireann (corfforaeth ddarlledu gyhoeddus genedlaethol Gweriniaeth Iwerddon). Mae'n darlledu ar donfedd FM yn Iwerddon a thrwy loeren a rhyngrwyd. Sefydlwyd yr orsaf yn 1972.

## Hanes
### Cefndir
, Taoiseach ac yna Arlywydd Iwerddon, yn gefnogwr sefydlu radio i'r *Gaeltacht* ]]
 yn yr Irish Times (27 Chwefror, 1970), "Os na fydd y Llywodraeth yn sefydlu radio cyfreithlon efallai y bydd radio anghyfreithlon."]]

Cychwynodd darlledu radio yn Iwerddon gyda gwasanaeth 2RN yn 1926. Trafododd y rhai a fu’n ymwneud â sefydlu 2RN a J. J. Walsh (Gweinidog Post a Thelegraffau o 1923 i 1927) y posibilrwydd o sefydlu gwasanaeth radio Gwyddeleg ar gyfer cymuned y Gaeltacht ac yn ehangach roeddent yn cydymdeimlo â diwylliant Gwyddelig a oedd yn cynnwys adfywiad iaith, ond roedd y prosiect yn rhwystredig oherwydd rhesymau economaidd ac ni ddaeth i fawr ddim.

— P. S. O'Hegarty, Secretary of the Department for Posts and Telegraphs, 1924.

Er gwaethaf synau positif tuag at gwasanaeth benodol yn y Wyddeleg, gan gynnwys gan y Taoiseach, Éamon de Valera, doedd dim newid strwythurol. Gyda ehangu'r ddarpariaeth radio ac estyniad gorsafoedd Saesneg fel y BBC a Radio Luxembourg i'r Iwerddon yn yr 1960au cafwyd galwadau cryfach dros wasanaet Wyddeleg benodol. 

Sefydlwyd RTÉ yn 1960 a symudodd rheolaeth uniongyrchol ar gyfathrebu o swydd gweinidogaeth y llywodraeth i swydd Cyfarwyddwr Cyffredinol anllywodraethol RTÉ, a lenwyd gyntaf gan yr Americanwr, Edward Roth. Lleihaodd polisïau diwylliannol blaenorol, gan gynnwys darlledu yn y Wyddeleg, mewn canran, wrth i gyfraddau ac elw ddod yn allweddol. Yn y diwedd, ar ddiwedd y 1960au, daeth mudiad hawliau sifil i'r amlwg yn y Gaeltacht, yn enwedig Conamara, yn ceisio datblygiad a gwasanaethau i siaradwyr Gwyddeleg, gan gynnwys gwasanaeth radio. Allan o ymgyrchu Gluaiseacht Cheárta Siabhialta na Gaeltachta daeth yr orsaf radio ton-leidr (di-drwydded), Saor Raidió Chonamara, yn 1970. Gosododd hyn y disgwrs dilynol ar faterion yr iaith Wyddeleg a'r Gaeltacht fel rheidrwydd hawliau sifil a hawliau lleiafrifol. Ysbrydolwyd Gluaiseacht Cheárta Siabhialta na Gaeltachta gan weithredu uniongyrchol Cymdeithas yr Iaith Gymraeg a diddorol nodi i'r Gymdeithas gynnal radio di-drwydded o fath gan ddarlledu yn Eisteddfod Genedlaethol 1967 yn y Bala. Bu hefyd achosion o dorri ar draws darlledu teledu yng Nghymru yn yr 1950au hwyr gan faner Radio Ceiliog gan genedlaetholwyr a chefnogwyr Plaid Cymru yn galw ar ragor o ddarlledu Cymraeg a Chymreig.

### Sefydlu
Dechreuodd ddarlledu ar 2 Ebrill 1972 ac ef oedd yr ail ddarlledwr cyfreithiol yng Ngweriniaeth Iwerddon. Dim ond llond dwrn o oriau'r dydd yr oedd RnaG yn ei ddarlledu i ddechrau a dim ond yn y tair ardal Gaeltacht fwyaf yr oedd ar gael, ond yn dilyn lansiad pedwaredd orsaf radio genedlaethol RTÉ (a ddefnyddir gan RTÉ lyric fm), ymestynnodd yr orsaf darllediadau i 24 awr ar 1 Hydref 2001. Mae'n anodd asesu ffigurau gwrandawyr gan nad yw'r orsaf yn gwneud y taliadau a fyddai'n cynnwys ei sylw ar restr JNLR. Honnir gan nad yw'n cario hysbysebion (dyma'r unig orsaf radio Wyddelig sydd ddim) y byddai talu i gael ei chynnwys mewn arolwg a drefnwyd yn bennaf er budd y diwydiant hysbysebu Gwyddelig yn wastraff ar adnoddau prin. Credir bod y gynulleidfa yn arbennig o uchel ymhlith siaradwyr Gwyddeleg ond nid yw ei hapêl ymhlith y rhai sy’n dysgu’r iaith mor uchel â TG4 oherwydd y canfyddir ei bod wedi’i hanelu at drigolion y Gaeltacht, er ei bod ar gael yn genedlaethol

O weld cymariaethau rhwng y frwydr dros orsaf radio Gymraeg a'r un Wyddeleg, diddorol nodi i Raidió na Gaeltachta gael ei sefydlu yn 1972 - pedair mlynedd cyn sefydlu BBC Radio Cymru yn 1977.

## Digwyddiadau diweddar
[bawd|250px|Stiwdios Gorsaf Raidió na Gaeltachta yn Casla, [Swydd Galway]]
Am flynyddoedd lawer dyma oedd yr unig gyfrwng cyfathrebu Gwyddeleg yn y wlad. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae'r gwasanaeth teledu *Telefís na Gaeilge* a brandiwyd yn TG4 bellach, a gorsafoedd radio rhanbarthol a lleol, megis yr orsaf annibynnol yn Nulyn, Raidió na Life, Raidió Fáilte yn Belffast a Raidió Rí-Rá wedi ymuno ag ef.

## Cyllideb
Mae'r darlledwr yn derbyn cyfanswm cyllideb o 10.9 miliwn ewro yn 2008.

## Lleoliad
Lleolir RnaG yn Casla, Swydd Galway. Y mae hefyd yn astudio yn Gaoth Dobhair, Swydd Donegal; Baile na nGall yn Ard na Caithne, Swydd Kerry; Castlebar, Swydd Mayo; a Chanolfan Radio RTÉ yn Nulyn. Mae'r orsaf yn ddibynnol ar RTÉ, ond mae ganddi ei bwrdd cynghori ei hun, Comhairle Raidió na Gaeltachta, a benodwyd gan awdurdodau RTÉ. Mae RTÉ hefyd yn penodi Pennaeth (rheolwr) RnaG, sy'n gyfrifol am gynnal y gwasanaeth o ddydd i ddydd.

## Cynulleidfa
Yn ôl data a ddarparwyd gan RTÉ yn 2008 mae gan RnaG gyfanswm cynulleidfa o 0.7% sy'n cyfateb i 150,000 o wrandawyr wythnosol.

## Polisi iaith Wyddeleg
Ym mis Mawrth 2005, cyhoeddodd RTÉ y byddai RnaG yn caniatáu darlledu caneuon gyda geiriau Saesneg o 9pm tan 1am, fel rhan o sianel gerddoriaeth boblogaidd newydd. Ym mis Ebrill 2005, cyhoeddwyd mai enw'r gadwyn hon fyddai *Anocht FM* ("Heno FM"). Ar nosweithiau'r wythnos mae'r gadwyn yn cynnwys rhaglen newydd, *Géill Slí*, yn ogystal â rhaglen hŷn *An Taobh Tuathail*. Bydd Anocht FM hefyd yn cael ei ddarlledu ar benwythnosau gyda rhaglenni gwahanol. Lansiwyd y gwasanaeth newydd ar 2 Mai 2005 am 21:02 amser Gwyddelig. Y gân gyntaf gyda geiriau Saesneg yn cael ei chwarae oedd Blister in the Sun gan y Violent Femmes , a ddewiswyd trwy bleidlais boblogaidd. Roedd y datblygiad hyn yn debyg i strand *Hwyrach* ac yna *C2* bu ar BBC Radio Cymru tua'r un adeg.

## Gweler hefyd
* Raidió na Life- radio gymunedol Wyddeleg Dulyn 
* Raidió Fáilte - radio gymunedol Wyddeleg Belffast 
* Raidió Rí-Rá - radio i bobl ifanc

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan RnaG

Categori:Gorsafoedd radio
Categori:Iwerddon
Categori:Gwyddeleg
Categori:Sefydliadau 1972
Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Categori:Radio yn Iwerddon