open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ffilm wyddonias

Mae **ffilm wyddonias** (neu **ffilm ffuglen wyddonol**) yn genre ffilm sydd wedi bodoli ers dyddiau cynharaf sinema. Mae'r naratif yn cael ei sbarduno gan bresenoldeb datblygiadau gwyddonol a thechnolegol dychmygol neu ddamcaniaethol. Mae'n debyg mai'r themâu mwyaf cyfarwydd yw teithio i'r gofod, bydoedd estron, ffurfiau bywyd allfydol a ffurfiau bywyd artiffisial. Mae themâu nodweddiadol eraill yn cynnwys teithio trwy amser, bydysawdau paralel, canfyddiad allsynhwyraidd, rheoli meddwl, biobeirianneg, a thechnolegau cyfrifiadurol datblygedig. Yn aml, mae'r genre ffilm hwn wedi'i osod mewn cyd-destun sy'n gysylltiedig â gweledigaeth o'r dyfodol, a hynny'n ddyfodol sy'n aml yn cael ei gyflwyno fel dystopiaidd neu fwy neu lai annymunol. Defnyddiwyd ffilmiau ffuglen wyddonol yn aml i ganolbwyntio ar faterion gwleidyddol neu gymdeithasol, ac i archwilio materion athronyddol sy'n ymwneud â chyflwr dynol.

## Cyfeiriadau

Gwyddonias
Alan Clayton

Cynhyrchydd a chyfarwyddwr ffilm a theledu o Rosllannerchrugog, Wrecsam, Cymru oedd **Alan Clayton** (1941 – 4 Tachwedd 2020). Bu'n gyfrifol am nifer o ffilmiau a chyfresi cynnar S4C, BBC, HTV a Bwrdd Ffilmiau Cymraeg cyn hynny, gan gynnwys *We Are Seven* (1989), *Newid Gêr* (1980), *Old Scores* (1991), *Ballroom* (1988) a'r gyfres gyntaf o *Minafon* (1983). Cychwynodd ei yrfa gyda'r Gwasanaeth Sifil, cyn troi at y theatr pan gafodd gyfle i weithio yn y Library Theatre, Manceinion.

Treuliodd gyfnod yn cyfarwyddo cynyrchiadau theatr i Gwmni Theatr Cymru gan gynnwys drama Meic Povey *Cofiant y Cymro Olaf* a drama Gwenlyn Parry, *Sal*.

Ym 1983, sefydlodd ei gwmni teledu ei hun i gynhyrchu'r gyfres *Minafon* ar gyfer S4C, cyn i Ffilmiau Eryri ei chynhyrchu o'r ail-gyfres ymlaen.

Ym 1993, bu ynghanol helynt yn y llysoedd dros y ffilm *The Marshal* gydag Alfred Molina, ffilm roedd Clayton wedi'i chyfarwyddo. Derbyniwyd cwyn bod HTV wedi torri cytundeb gyda chwmni ffilm Portobello Productions dros hawliau'r ffilm.

Bu farw ar y 4 Tachwedd 2020 yn 79 oed. Roedd yn briod ers 1973 ac mae ganddynt 2 o blant.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Cofiant y Cymro Olaf* (1979) Cwmni Theatr Cymru
* *Mwstwr yn y Clwstwr* (1979) Cwmni Theatr Cymru
* *Sal* (1980) Cwmni Theatr Cymru

### Ffilm a Theledu 
* *Newid Gêr* (1980)
* ''Mae'r Gelyn Oddi Mewn* (1981)
* *Aelwyd Gartrefol* (1983)
* *Meistres y Chwarae* (1984)
* *Taff Acre*
* *Minafon* (1983)
* *Camau Toellog* (1984)
* *Pobol y Cwm*
* *Better Days* (1987) - Gwobr RTS Cymru [Royal Television Society] am y cyfraniad gorau i deledu ym 1988 a dwy wobr yn yr 29ain Ŵyl Gwobrau Teledu ym Monte-Carlo. 
* *Ballroom* (1988)
* *We Are Seven* (1989)
* *A Christmas Story* (1990)
* *Old Scores* (1991)
* *Jazz Detective* (1992) ITV
* *The Marshal'' (1993)
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Cyfarwyddwyr o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm
Categori:Teledu Cymraeg
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Robin Davies

Actor o Gymru oedd **Robin Davies** (16 Ionawr 1954 - 22 Chwefror 2010).

Mae'n cael ei adnabod am ei waith fel actor plentyn ar deledu Prydain, gan gynnwys rolau yn *Catweazle* ac *And Mother Makes Three*. Ymddangosodd hefyd yn *Here Come the Double Deckers* ac mewn nifer o ffilmiau fel *If*, ''The Blood on Satan's Claw*, a *Shakespeare in Love*. Ymddangosodd hefyd mewn amrywiaeth o raglenni teledu eraill gan gynnwys *Doomwatch* a *Spearhead*.

Ganwyd ef yn Nhywyn, Gwynedd yn 1954 a bu farw yn Norwich yn 2010.

## Teledu
* *Noson yr Heliwr'' (1991)
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) (SAMPLE(?year1) AS ?endyear) WHERE {
 ?item wdt:P31 wd:Q5398426.
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q2159761 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P580 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
 OPTIONAL  { ?item wdt:P582 ?date1 .}
  BIND(YEAR(?date1) AS ?year1)
} 
  Group by ?item
|sort=P580
|columns=label:Cyfres,?oneyear:Cychwyn,?endyear:Gorffen
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Prosiect Wicifflics
Jonny Owen

Cynhyrchydd, actor ac awdur o Gymru yw **Jonny Owen** (ganed 4 Gorffennaf 1971).

Mae'n adnabyddus am Shameless, *Torchwood*, a chreu’r gyfres *Svengali*. Cynhyrchodd ddogfennau a enillodd wobrau gan gynnwys *The Aberfan Disaster* ac *I Believe in Miracles*. Mae hefyd yn gyfarwyddwr Nottingham Forest F.C. ac yn fuddsoddwr yn C.P.D. Tref Merthyr.

Ganwyd ef ym Merthyr Tudful yn 1971. Mae ganddo 1 plentyn.

## Ffilmyddiaeth

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) WHERE {
   ?item wdt:P31 wd:Q11424.  
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q6275805 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P577 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
} 
  Group by ?item
|sort=?oneyear
|columns=label:Ffilm,?oneyear:Blwyddyn
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Prosiect Wicifflics
Lyn James

Actores a chyfarwyddwraig oedd **Lyn James** (13 Tachwedd 1929 - 31 Mai 2017).

Ddaeth yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel y dderbynnydd Helen Gordon yn opera sebon Awstralaidd *The Young Doctors*. Hyfforddodd yn RADA ac aeth ymlaen i weithio mewn cynyrchiadau llwyfan a theledu’r BBC cyn ymfudo i Awstralia yn 1965. Yno, bu’n gweithio ar sawl cyfres gan Crawford Productions ac ymddangosodd yn *The Young Doctors* drwy gydol y gyfres. Roedd hi’n briod â’r cynhyrchydd Eric Tayler ac roedd ei merch, Sally Tayler, hefyd yn actores.

Ganwyd hi yn Y Rhondda yn 1929 a bu farw yn Sydney yn 2017. Priododd â Eric Tayler ac mae ganddi 1 plentyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl o Gwm Rhondda
Categori:Ymfudwyr o Gymru i Awstralia
Categori:Prosiect Wicifflics
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Brwydr Henffordd

Ymladdwyd **Brwydr Henffordd** yn 760 yn Henffordd, Lloegr, rhwng byddinoedd y Cymry a Mersia. Dilynodd y gwrthdaro ddegawdau o elyniaeth rhwng teyrnasoedd Brycheiniog, Gwent a Phowys gan Æthelbald, brenin Mersia a Coenred o Wessex. Yn ôl *Annales Cambriae*, trechodd y Cymry fyddin Mersia, a rhyddhau eu hunain o ddylanwad yr Eingl-Sacsoniaid. 

## Cyfeiriadau
Categori:760
Categori:8fed ganrif yn Lloegr
Categori:Henffordd
Henffordd
Henffordd
Sean Mathias

Gyfarwyddwr, awdur ac actor o Gymru yw **Sean Mathias** (ganed 14 Mawrth 1956).

Mae'n cael ei adnabod am gyfarwyddo'r ffilm *Bent* a chynyrchiadau llwyfan uchel eu clod yn Llundain, Efrog Newydd ac yn rhyngwladol. Ysgrifennodd ddramâu gan gynnwys *A Prayer for Wings* ac fe gyfarwyddodd *Waiting for Godot* a *No Man’s Land* gyda Ian McKellen a Patrick Stewart. Mae hefyd yn gyd-berchennog tafarn *y Grapes* yn Llundain ac wedi cyfarwyddo cynyrchiadau yn Ne Affrica.

Ganwyd ef yn Abertawe yn 1956.

## Ffilmyddiaeth

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) WHERE {
   ?item wdt:P31 wd:Q11424.  
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q2262221 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P577 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
} 
  Group by ?item
|sort=?oneyear
|columns=label:Ffilm,?oneyear:Blwyddyn
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Llenorion LHDT o Loegr
Categori:Llenorion o'r Deyrnas Unedig
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Prosiect Wicifflics
Sharon Stone (actores)

Actores a chynhyrchydd ffilm o'r Unol Daleithiau yw **Sharon Vonne Stone** (ganed 10 Mawrth 1958).

Mae hi'n adnabyddus am chwarae rolau fel femmes fatales a menywod dirgel mewn ffilm a theledu, gan ddod yn un o symbolau rhyw mwyaf poblogaidd y 1990au. Mae ei chyflawniadau allweddol yn cynnwys rôl dorri tir newydd yn *Total Recall* (1990) a chydnabyddiaeth ryngwladol am ei phortread o Catherine Tramell yn *Basic Instinct* (1992), gan ennill enwebiad Gwobr Golden Globe. Enillodd perfformiad Stone yn *Casino* (1995) gan Martin Scorsese wobr Golden Globe ac enwebiad Gwobrau'r Academi. Mae ei ffilmiau nodedig eraill yn cynnwys *Sliver* (1993), *The Specialist* (1994), a *The Quick and the Dead* (1995). Ar y teledu, fe'i gwelwyd yn y gyfres byr ABC *War and Remembrance* (1987) a'r ffilm HBO *If These Walls Could Talk 2* (2000). Enwyd Stone yn Swyddog Urdd Celfyddydau a Llythyrau yn Ffrainc yn 2005 a Chomander yn 2021.

Ganwyd hi ym Meadville, Pennsylvania yn 1958. Bu'n briod â Phil Bronstein a Michael Greenburg.

## Ffilmyddiaeth

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) WHERE {
   ?item wdt:P31 wd:Q11424.  
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q62975 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P577 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
} 
  Group by ?item
|sort=?oneyear
|columns=label:Ffilm,?oneyear:Blwyddyn
}}

## Teledu

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) (SAMPLE(?year1) AS ?endyear) WHERE {
 ?item wdt:P31 wd:Q5398426.
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q62975 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P580 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
 OPTIONAL  { ?item wdt:P582 ?date1 .}
  BIND(YEAR(?date1) AS ?year1)
} 
  Group by ?item
|sort=P580
|columns=label:Cyfres,?oneyear:Cychwyn,?endyear:Gorffen
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Merched a aned yn y 1950au
Categori:Genedigaethau 1958

Categori:Prosiect Wicifflics
Cyndi Lauper

Cantores, cyfansoddwr caneuon ac actores o'r Unol Daleithiau yw **Cyndi Lauper** (ganed 22 Mehefin 1953).

Mae hi'n adnabyddus am ei golwg nodedig, sy'n cynnwys amrywiaeth o liwiau gwallt a dillad ecsentrig, a'i llais pwerus pedwar-octaf. Mae Lauper wedi gwerthu dros 50 miliwn o recordiau ledled y byd. Ei halbwm stiwdio gyntaf, ''She's So Unusual'' (1983), oedd yr albwm stiwdio gyntaf gan artist benywaidd i gael pedwar hit pump uchaf ar y Billboard Hot 100, gan gynnwys "Girls Just Want to Have Fun" a "Time After Time". Mae Lauper hefyd wedi cael ei chanmol am ei gwaith dyngarol, yn enwedig fel eiriolwr dros hawliau LHDT yn yr Unol Daleithiau. 

Yn 2013, enillodd Wobr Tony am y Sgôr Wreiddiol Orau am gyfansoddi'r sioe gerdd Broadway *Kinky Boots*. Hi oedd y fenyw gyntaf i ennill y categori ar ei phen ei hun.

Ganwyd hi yn Brooklyn ym 1953 a chafodd ei magu yn Queens. Priododd â David Thornton ym 1991 ac mae ganddyn nhw un plentyn.

## Ffilmyddiaeth

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) WHERE {
   ?item wdt:P31 wd:Q11424.  
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q1545 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P577 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
} 
  Group by ?item
|sort=?oneyear
|columns=label:Ffilm,?oneyear:Blwyddyn
}}

## Teledu

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) (SAMPLE(?year1) AS ?endyear) WHERE {
 ?item wdt:P31 wd:Q5398426.
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q1545 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P580 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
 OPTIONAL  { ?item wdt:P582 ?date1 .}
  BIND(YEAR(?date1) AS ?year1)
} 
  Group by ?item
|sort=P580
|columns=label:Cyfres,?oneyear:Cychwyn,?endyear:Gorffen
}}

## Albymau

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) WHERE {
   ?item wdt:P31 wd:Q482994.  
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P175 ?st .
  ?st ps:P175 wd:Q1545 .
OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?date .}
BIND(YEAR(?date) AS ?year) 
} 
  Group by ?item
|sort=P577
|columns=label:Albwm,?oneyear:Blwyddyn
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Prosiect Wicifflics
Categori:Merched a aned yn y 1950au
Categori:Genedigaethau 1953
Tina Fey

Actores, comedïwraig, awdures a cynhyrchydd o'r Unol Daleithiau yw **Tina Fey** (ganed 18 Mai 1970).

Mae hi'n adnabyddus am ei rolau comig mewn comedi sgets, teledu, a ffilm, gan gynnwys ei gwaith ar *Saturday Night Live* lle bu'n brif ysgrifennydd ac yn gyd-gyflwynydd y "Weekend Update". Enillodd Fey glod am greu a serennu fel y gymeriad Liz Lemon yn y gomedi sefyllfa NBC *30 Rock*, a enillodd nifer o wobrau iddi. Creodd hefyd sioeau fel y gomedi sefyllfa Netflix *Unbreakable Kimmy Schmidt* a'r gomedi sefyllfa NBC *Mr. Mayor*. Cyd-gyflwynodd Fey y Golden Globe Awards bedair gwaith gyda Amy Poehler. Mae ei gwaith ffilm yn cynnwys rolau yn *Mean Girls*, *Baby Mama*, a *Date Night*. Mae Fey wedi derbyn nifer o wobrau, gan gynnwys naw Gwobr Emmy Primetime a thair Golden Globe. Cafodd ei chydnabod ar restr Time 100 o'r bobl fwyaf dylanwadol yn y byd a dyfarnwyd Gwobr Mark Twain am Hiwmor Americanaidd iddi.

Ganwyd hi yn Upper Darby Township, Pennsylvania yn 1970. Roedd hi'n blentyn i Donald Henry Fey. Priododd â Jeff Richmond ac mae ganddi 2 o blant.

## Ffilmyddiaeth

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) WHERE {
   ?item wdt:P31 wd:Q11424.  
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q14540 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P577 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
} 
  Group by ?item
|sort=?oneyear
|columns=label:Ffilm,?oneyear:Blwyddyn
}}

## Teledu

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) (SAMPLE(?year1) AS ?endyear) WHERE {
 ?item wdt:P31 wd:Q5398426.
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q14540 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P580 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
 OPTIONAL  { ?item wdt:P582 ?date1 .}
  BIND(YEAR(?date1) AS ?year1)
} 
  Group by ?item
|sort=P580
|columns=label:Cyfres,?oneyear:Cychwyn,?endyear:Gorffen
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Genedigaethau 1970

Categori:Prosiect Wicifflics
Mary J. Blige

Cantores, cyfansoddwr caneuon, rapiwr, actores ac entrepreneur o'r Unol Daleithiau yw **Mary J. Blige** (ganed 11 Ionawr 1971).

Mae hi'n enwog am ei chyfraniadau sylweddol i gerddoriaeth, gan gynnwys ei halbwm cyntaf ''What's the 411?*, a gyflwynodd y cymysgedd o R&B a hip hop i ddiwylliant pop prif ffrwd. Mae ei halbymau *What's the 411?* a *My Life'' wedi'u rhestru ymhlith 500 Albwm Gorau'r Holl Amser Rolling Stone. Rhyddhaodd Blige 15 albwm stiwdio, gyda phedwar yn cyrraedd brig siart Billboard 200. Mae ei chaneuon nodedig yn cynnwys *Real Love*, *You Remind Me*, a *Family Affair*. Dilynodd Blige hefyd yrfa actio, gan ennill dwy enwebiad Oscar am *Mudbound* (2017). Mae ei rolau teledu yn cynnwys *The Umbrella Academy* a *Power Book II: Ghost*. Fe'i gelwir yn aml yn "Queen of Hip-Hop Soul" a "Queen of R&B.".

Ganwyd hi yn Y Bronx yn 1971.

## Ffilmyddiaeth

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) WHERE {
   ?item wdt:P31 wd:Q11424.  
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q228909 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P577 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
} 
  Group by ?item
|sort=?oneyear
|columns=label:Ffilm,?oneyear:Blwyddyn
}}

## Teledu

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) (SAMPLE(?year1) AS ?endyear) WHERE {
 ?item wdt:P31 wd:Q5398426.
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P161 ?st .
  ?st ps:P161 wd:Q228909 .
OPTIONAL  { ?item wdt:P580 ?date .}
  BIND(YEAR(?date) AS ?year)
 OPTIONAL  { ?item wdt:P582 ?date1 .}
  BIND(YEAR(?date1) AS ?year1)
} 
  Group by ?item
|sort=P580
|columns=label:Cyfres,?oneyear:Cychwyn,?endyear:Gorffen
}}

## Albymau

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (SAMPLE(?year) AS ?oneyear) WHERE {
   ?item wdt:P31 wd:Q482994.  
  ?item wdt:P31 ?type .
  ?item p:P175 ?st .
  ?st ps:P175 wd:Q228909 .
OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?date .}
BIND(YEAR(?date) AS ?year) 
} 
  Group by ?item
|sort=P577
|columns=label:Albwm,?oneyear:Blwyddyn
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Prosiect Wicifflics
Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Genedigaethau 1971
Dilys Price (actores)

Actores Gymraeg o Rhosneigr, Ynys Môn oedd **Dilys Price** (11 Gorffennaf 1934 – 9 Tachwedd 2001) oedd yn wyneb a llais cyfarwydd ar raglenni cynnar S4C, ar deledu'r rhwydwaith a Radio'r BBC ym Mhrydain. Rhai o'i phortreadau mwyaf cofiadwy oedd fel "Mrs Organ Morgan" yn y fersiwn ffilm o *Under Milk Wood* gyda Richard Burton, ac fel "Margaret", gwraig Owain Glyn Dŵr yn y ffilm Gymraeg gyntaf ar S4C, *Owain Glyndŵr.* Bu hefyd yn gweithio gyda Cwmni Theatr Cymru, Bara Caws, Liverpool Playhouse a Bag and Baggage.

## Gyrfa 
Fe'i ganwyd a'i magwyd ym mhentref Rhosneigr, Ynys Môn. Roedd yn ieithydd gwych o oed ifanc iawn, gan fedru'r ieithoedd Almaeneg a Ffrangeg yn rhugl. Ni allai siarad Saesneg hyd nes derbyn ei haddysg yn ysgol Rhosneigr.

Astudiodd ym Mhrifysgol Cymru, Bangor, gan ddechrau actio mewn cyfresi drama ar y Radio, tra yn y coleg.

Mudodd i Dde Cymru ym 1963, wedi i'w gŵr Tom McPherson gael ei benodi yn ddarlithydd Athroniaeth ym Mhrifysgol Caerdydd.

Roedd ei llais i'w glywed mewn amrywiaeth o ddramâu radio ar BBC Wales a BBC Radio Cymru, yn ogystal â'r *Morning Story* ar BBC Radio 4. 

Bu farw yn ei chartref ym Mhenarth ar 9 Tachwedd 2001 yn 67 oed.

Roedd yn briod â'r Athro Tom McPherson ac mae ganddynt 3 o blant.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

* *Under Milk Wood* (1971)
* *Blue Blood* (1974)
* *Intimate Strangers* (1974)
* *Late Night Theatre* (1974)
* *The Revivalist* (1975)
* *Pobol y Cwm* (1975-1976)
* *Fo a Fe* (1976)
* *Cinéma 16* (1980)
* *The Music Cupboard* (1980)
* *Spy!* (1980)
* *Angels* (1981)
* *Nye* (1982)
* *Y Wers Rydd* (1982)
* *Coleg* (1982)
* *Owain Glyndŵr* (1983)
* *The Citadel* (1983)
* *Mitch (1984)*
* *Hafod Henri* (1984)
* *The District Nurse* (1984)
* *The Magnificent Evans* (1984)
* *Shadowlands* (1985)
* *Shine on Harvey Moon* (1985)
* *Storybook International* (1985)
* *Sul y Blodau* (1986)
* *Screen Two* (1987)
* *Darlun* (1987)
* ''Hannibal a'r Hebog (1988)*
* *Lliwiau* (1988)
* *Dyddiadur Dyn Dwad* (1989)
* *O.M* (1990)
* *Minafon* (1985)
* *The Old Devils* (1992)
* *Wales Playhouse* (1993)
* *Blood on the Dole* (1994)
* *Cameleon* (1997)
* *Yr Heliwr / A Mind to Kill* (1997-2002)
* *Y Mynydd Grug* (1997)
* *The Debt (*1998)
* *The Theory of Flight* (1998)
* *Roadkill* (1999)
* *Byw yn dy Groen* (2001)
* *Y Mabinogi'' (2003)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Gwenno Elis Hodgkins

Actores Gymraeg sy'n enedigol o Ddwyran, Ynys Môn yw **Gwenno Elis Hodgkins** (ganed 1963) neu weithiau **Gwenno Hodgkins**. Mae hi'n adnabyddus am ei gwaith ar lwyfannau Cymru gyda Theatr Bara Caws ac ar S4C yn portreadu amrywiaeth eang o gymeriadau fel y fambennaeth "Carys Gurkha" yn y gyfres ddrama *Tipyn o Stad.* Mae hi hefyd i'w gweld mewn cyfresi a ffilmiau eraill fel *Lleifior*, *Cerddwn Ymlaen, Sombreros, Oed yr Addewid, Tylluan Wen* ac *Eldra.* Bu hefyd yn portreadu'r cymeriad lliwgar "Sandra Picton" am gyfnod yn y cyfresi a'r ffilmiau mwy diweddar o ''C'mon Midffîld''.

## Gyrfa 
Ganwyd a magwyd Gwenno ar Ynys Môn, yn gyntaf yn Nwyran ac wedi hynny ym Mhorthaethwy. Mae hi'n ferch i'r cyn-brifathro William Walter Lesley Hodgkins a Nellie (Evans cynt). Graddiodd gydag anrhydedd mewn Cymraeg a Drama yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor. Tra yn y coleg, daeth cyfleoedd iddi ddilyn ei diddordeb mewn actio, gan ymddangos yn y ffilm Gymraeg gyntaf ar S4C, Owain Glyndŵr ym 1983.

Yn 2011, roedd hi'n byw yn Gerlan, Bethesda gyda'i gŵr, Huw Jones.
* *Aderyn Papur* (1984)
* *Anest*
* *Chwilio am y Nefoedd*
* *O.M* (1990)
* *Traed Mewn Cyffion* (1991)
* *Anturiaethau Jini Mê* 
* *Lleifior* (1993)
* ''C'mon Midffîld!* (1994)
* *Un Dyn Bach a Rôl*
* *I Dir Drygioni - Y Nawfed Ach*
* *Tylluan Wen* (1996)
* *Pengelli* (1997-1998)
* *Y Siop* (1996)
* *Brodyr a Chwiorydd*
* *Y Mynydd Grug* (1997)
* *Oed yr Addewid* (2001)
* *Eldra* (2002)
* *Re-inventing Eddie* (2002)
* *9 tan 9* (2002-2004)
* *Tipyn o Stad* (2002-2008)
* *C'mon Midffîld! a Rasbrijam* (2004)
* *Ddoe am Ddeg* (2011)
* *Sombreros* (2011)
* *Gwlad yr Astra Gwyn* (2012-2014)
* *Lan a Lawr* (2015)
* *Y Gwyll* (2015-2016)
* *Stad'' (2022 - presennol)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* https://www.imdb.com/name/nm0388242/

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Gwaed ar y Dagrau (cyfres deledu)

Addasiad i deledu o'r nofel o'r un enw gan John Selwyn Lloyd yw ***Gwaed ar y Dagrau***, a gynhyrchwyd ar gyfer S4C ym 1983. Cafodd ei chyhyrchu gan adran blant BBC Cymru. Ymysg yr actorion mae Sharon Morgan, Gwyn Parry, Iestyn Garlick, Martin Griffiths, Glan Davies, Emyr Glasnant a Catrin Powell - y gyfres ddrama gyntaf iddi actio ynddi, pan yn 10 oed.

## Disgrifiad 
Disgrifia Sharon Morgan ei chymeriad yn y gyfres fel "Menyw ddrwg [...] mewn wig goch oedd y Llydawes, Denise, [...] a minnau a Gwyn Parry yn chwarae lladron diemwnt oedd yn defnyddio act fel pypedwyr a thriciau hud fel 'ffrynt'."

## Cynhyrchu 
Ffilmiwyd y gyfres am fis yng Nghaerdydd ac am wythnos yn yr Iwerddon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfresi drama S4C
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1983
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Tywyll Heno (drama radio 1969)

Drama radio yw ***Tywyll Heno***. Addasodd Gwilym R Jones y nofel *Tywyll Heno* gan Kate Roberts ar gyfer Radio'r BBC yn 1969. Darlledwyd y ddrama ar BBC Radio 4 [Cymru] ar 5 Chwefror 1969. Cynhyrchydd [cyfarwyddydd] Lorraine Davies; cast:

* Bet Jones - Dilys Price
* Magi - Iona Banks
* Nyrs - [[Maureen Rhys|Maureen [Rhys] Hughes]]
* Juliet - [[Maureen Rhys|Maureen [Rhys] Hughes]]
* Meddyg - David Lyn
* Y Parch Gruff Jones - J. O. Roberts
* Llywydd y Gwragedd - Valerie Price
* Jane Owen - Jane Roberts
* Dyn y Seiat - Dic Hughes

## Cyfeiriadau
Categori:Gweithiau Kate Roberts
Categori:Dramâu radio Cymraeg
Diwedd y Saithdegau

Drama lwyfan Gymraeg gan Gareth Miles yw ***Diwedd y Saithdegau*** a lwyfannwyd gyntaf gan Sgwâr Un ym 1982. Sefydlwyd y cwmni yn unswydd er mwyn llwyfannu'r ddrama ac fe'i chyhoeddwyd hi'r flwyddyn ganlynol. Disgrifir y ddrama ar glawr y cyhoeddiad fel "drama real, gigog a chignoeth" oedd yn "cynnwys peth o'r sgrifennu mwyaf cyhyrog ym myd y ddrama yn y cyfnod diweddar" [dechrau'r 1980au]

## Cymeriadau 
* Gwenda Parry
* John Parry
* Haydn Davies

## Disgrifiad 
Hanes cwpl priod a geir yn y ddrama, "Gwenda" a fu unwaith yn flaenllaw ym mhrotestiadau Cymdeithas yr Iaith ar ddechrau'r 1970au a'i phriod "John" sy'n blismon uchelgeisiol. Gyda Gwenda bellach ar drothwy canol oed, ac yn wraig tŷ anfodlon ei byd, daw ymwelydd o'r gorffennol "Haydn" i ddeffro tipyn ar ei hen ddaliadau a'i nwydau. 

## Cefndir 
Sefydlwyd Sgwâr Un yn unswydd er mwyn llwyfannu'r ddrama. Nododd Sharon Morgan yn ei hail hunangofiant, bod Gareth Miles wedi gofyn iddi ddarllen y ddrama, "drama gyffrous a chyfoes oedd yn cynnwys prif ran i fenyw fy oedran i.""Nid yw'n syndod bod *Diwedd y Saithdegau* yn ddrama wleidyddol. [...] Ymateb i sefyllfa Cymru yn dilyn y refferendwm [1979] hwnnw oedd y ddrama".Roedd Sharon Morgan yn hapus iawn o gael portreadu'r wraig yn y ddrama, gan iddi gynnig "cyfle i chwarae rhan menyw gref a huawdl oedd yn teimlo yr un mor rhwystredig â fi o gael ei chyfyngu mewn rôl ddomestig, ac oedd hefyd wrth ei bodd yn trafod cyflwr gwleidyddol Cymru."

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan Sgwâr Un ym 1983, wedi llwyddo i ennill nawdd gan Gyngor y Celfyddydau. Cyfarwyddydd Gruffudd Jones; cynllunydd Penni Bestic; goleuo Ian Brown a Hywel Watcyn; cast:

* Gwenda - Sharon Morgan
* John - Clive Roberts
* Haydn - Gwyn Parry

Cafwyd y perfformiad cyntaf yn Theatr Arena y Sherman ar Nos Lun, 7 Mehefin 1982.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Meistres y Chwarae

Ffilm Gymraeg gan Meic Povey i S4C yw ***Meistres y Chwarae***, a ffilmiwyd yn ardal Grosseto, Toscana yr Eidal ym 1983. Ymysg yr actorion y mae Sharon Morgan, Elliw Haf, Mei Jones, Wyn Bowen Harries a Bryn Fôn. Alan Clayton oedd yn cyfarwyddo.

## Disgrifiad 
Hanes dau gwpl ar eu gwyliau, oedd y ffilm wrth i un o'r gwragedd gael eu herwgipio.

## Cynhyrchu 
Ffilmiwyd y cynhyrchiad "ym mhentref bach glan y môr Castiglione della Pescaia" yn yr Eidal, yn ôl un o'r actorion, Sharon Morgan. "Un o'r golygfeydd mwyaf cofiadwy", yn ôl Sharon, "oedd boddi car cymeriad Wyn Bowen Harries yn y dŵr yn y porthladd ac yntau'n gaeth tu mewn iddo."

Defnyddiwyd y traeth, ac roedd gofyn i'r actorion dorheulo er mwyn cadw a chynnal y lliw haul.

"Roedd y ffilm yn esiampl o'r modd roedd hyder ac uchelgais darlledu yng Nghymru wedi newid gyda dyfodiad S4C", yn ôl Sharon Morgan.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau drama Cymraeg o Gymru
Categori:Ffilmiau 1983
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Ac Eto Nid Myfi (ffilm 1987)

Addasiad ffilm ar gyfer S4C o ddrama lwyfan John Gwilym Jones o'r un enw, yw ***Ac Eto Nid Myfi*** a ddangoswyd am y tro cyntaf ym 1987. Ffilmiau Bryngwyn oedd yn gyfrifol am ei chynhyrchu, er mai "Cynhyrchiad Siôn Humphreys" oedd wedi'i nodi ar ddiwedd y rhaglen. Siôn Humphreys oedd yn cyfarwyddo; cynllunydd Deborah Gillingham; sain - Simon Fraser.

## Cast 
* Llion Williams - Huw
* Betsan Llwyd - Alis
* Maldwyn John - Wil
* Elliw Haf - Nain
* Iola Gregory - Mam
* Meic Povey - Tad
* Guto Roberts - Gweinidog
* Sion Gardiner - Huw ifanc 
* Gwion ap Llwyd - Wil ifanc 
* Rhodri ap Llwyd - Huw hŷn
* Euros Wyn - Wil hŷn 

## Cynhyrchu 
bawd|Golygfa o'r ffilm
bawd|Meic Povey, Llion Williams a Iola Gregory
Ffilmiwyd y cyfan mewn stwidio deledu, gyda set theatraidd yn gefndir iddi, er mwyn cynnal yr arddull theatrig oddi mewn i'r ddrama wreiddiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau 1987
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1980au
Alun ap Brinley

Actor Cymraeg o Gymru ydi **Alun ap Brinley** (ganed 16 Ionawr 1961) yn Aberhonddu, yn fab i'r actor Brinley Jenkins. Portreadodd amrywiaeth helaeth o gymeriadau ar lwyfan ac ar y sgrin yng Nghymru a thu hwnt, gan gynnwys y cyfresi *The Indian Doctor*, *Coronation Street*, *Iechyd Da*, *Con Passionate* a *Pobol y Cwm* am 10 mlynedd fel y cymeriad "Jim Probert". Bu'n ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth ym 1988.

Bu'n briod ddwywaith, yn gyntaf gyda Bethan Cairns ac yna'r gantores Amy Wadge yn 2001. Mae ganddo 3 o blant. Mae'r teulu yn byw ym Mhontypridd.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

## Theatr 
* *Noa* (1982) Cwmni Theatr Cymru
* *Tŷ ar y Tywod* (1983) Cwmni Theatr Cymru
* *Hamlet* (1988) Theatrig
* *Hen Bobol Mewn Ceir* (2006) Dalier Sylw
* *Gwlad yr Addewid* (2010) Theatr Genedlaethol Cymru

## Teledu, Ffilm a Radio 
* *Coronation Street* (2021)
* *Yr Amgueddfa* (2021)
* *Bregus* (2021)
* *Un Bore Mercher / Keeping Faith* (2019)
* *Pobol y Cwm* (2014)
* *The Indian Doctor* (2010-2013)
* *Pen Talar* (2010)
* *Rownd a Rownd* (2009)
* *Arwyr* (2008)
* *Freebird* (2008)
* *Y Pris* (2007)
* *A470* (2005)
* *Con Passionate* (2005)
* *Holby City* (2003)
* *Treflan*
* *Finding Fortune* (2003)
* *Casualty* (2001)
* *Llafur Cariad* (2000)
* ''Mortimer's Law* (1998)
* *Bride of War* (1997)
* *Pum Cynnig i Gymro* (1997)
* *Heliwr* (1997) cyfres
* *Iechyd Da* (1997-2002)
* *Y Mapiwr* (1995)
* *Pobl y Chyff* (1994)
* *Screen One* (1993)
* *William Jones* (1993)
* *Noson yr Heliwr* (1991) ffilm
* *The District Nurse* (1984-1987)
* *Lliwiau* (1988)
* *Dihirod Dyfed* (1987)
* *Screen Two* (1986)
* *Sul y Blodau* (1986)
* *Penyberth* (1985)
* *The Mimosa Boys* (1985)
* *Blue Cove'' (1984)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Pobl o Bowys
Jabas Jones (ffilm)

Ffilm Gymraeg o 1990 ar gyfer S4C, yn seiliedig ar nofelau Penri Jones a dwy gyfres deledu gan Ffilmiau Eryri ydi ***Jabas Jones***. Nodir ar gychwyn y ffilm mai "Cynhyrchiad Ffilmiau Eryri" ydyw, ond "Cyflwyniad Gwennan Sage". Yr hyn a roddir y cyd-destun ffilmig i'r stori, a'r delweddau trawiadol ar gychwyn y ffilm, yw ymgais y prif gymeriad "Jabas Jones" i godi arian at gyflawni naid barasiwt o awyren, er budd elusen lleol. Enillodd y ffilm y wobr am y ffilm orau i bobol ifanc yn y 12fed Ŵyl Ffilm Geltaidd ym 1991, ddwy flynedd ers i'r gyfres ennill gwobr *Ysbryd yr Ŵyl*.  Darlledwyd y ffilm ar noswyl Nadolig 1990 ar S4C.

## Cast 
* Owain Gwilym - Jabas
* Non Ellis Griffith - Jili
* Lowri Mererid - Glenda
* Eleri Fôn - Ruth
* Harri Pritchard - Picsi
* Guto Gwyn Jones - Gwil
* Llyr Huws Gruffydd - Llywarch
* Buddug Povey - Pegi
* Marian Wyn Jones - ei hun
* Yoland Williams - Jim Cimwch
* Sian Wheldon - Laura
* Emyr Roberts - Lloyd
* J. O. Roberts - Bulldog Parry
* Beryl Williams - Anti Olwen
* John Ogwen - Wil Wig
* Bethan Gwilym - mam

## Disgrifiad 
Yn gefndir i'r stori, mae helyntion llosgi tai haf gan Meibion Glyndŵr yng Nghymru'r 1980au wrth i'r heddlu amau'r cymeriad "Wili Wig" [John Ogwen] o fod yn ran o'r mudiad. Mae "Picsi" yn wynebu bod yn ddi-gartref dros gyfnod y Nadolig, yn sgil cau y lloches ["cartref pobol ifanc"] lleol, ac felly mae "Jabas" [Owain Gwilym] yn penderfynu creu ymgyrch codi arian, er mwyn achub y lloches. Mae ymgyrch Jabas yn codi sylw *Newyddion* BBC Cymru ac mae'r newyddiadurwraig Marian Wyn Jones hefyd yn ran o'r ffilm.

## Cefndir 
Wedi addasiadau llwyddiannus i deledu o nofelau Penri Jones, *Jabas* a *Jabas 2,* aethpwyd ati i greu ffilm deledu ym 1990. Cyfansoddwyd cân arbennig ar gyfer y ffilm gan Hywel Gwynfryn a Myfyr Isaac. Mae blas o'r teitlau agoriadol i'w gweld yma

## Cynhyrchu 
Ffilmiwyd rhannau o'r cynhyrchiad yn ardal Llangefni a Llanfairpwll.

Diolchwyd i J.S.P.C Netheravon ac Adran Newyddion BBC Cymru am eu cymorth wrth wneud y ffilm.

Tra'n ffilmio'r cynhyrchiad, bu i rywun ddwyn y tapiau sain oddi ar y tren, wrth eu hanfon i Gaerdydd i gael eu prosesu. Daethpwyd o hyd i'r amlen gyda'r tapiau mewn toiled yng ngorsaf Amwythig ar y 3 Medi 1990. Nododd cynhyrchydd y ffilm, Norman Williams, bod y cwmni wedi gorfod ail-saethu 2 ddiwrnod o ffilmio ar gost o £5,000 i £8,000.

* Styntiau Awyr - Mark Greenfield, Mark Rodwell a Chris Schofield
* Sain - Dudley Plummer a Tim Partridge
* Coluro - Suzy Astle a Sara Angharad
* Gwisgoedd - Iorwen James
* Trydanwr - Andy Ellaway
* Celfi - Phil Rawsthorne a Huw Myfyr Jones
* Cyfarwyddwr Cynorthwyol - Bernard Jones
* Cynorthwydd Cynhyrchu - Sioned Mair Jones
* Lluniau Awyr - Simon Ward
* Criw Cynhyrchu - Helen Wynn, Tudor Evans, Mary Lloyd Hughes, Eirwen Williams a Glenys Jones
* Dybio - Steve Stockford
* Golygydd Sain - Wendy Jones
* Cynllunydd - Ian Watson
* Cyd-Gynhyrchydd - Eurwyn Williams
* Rheolwr y Cynhyrchiad - Neville Hughes

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau 1990
Pili-Pala (cyfres deledu i blant)

Rhaglen deledu Cymraeg i blant oedd ***Pili-Pala***, darlledwyd gyntaf ar BBC Cymru Wales o 1975 i 1982 ac yna symudwyd i S4C o 1982 hyd at ddiwedd y gyfres ym 1983.

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1975
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Owain Gwilym

Actor a chyflwynydd Cymraeg o Lanfairpwll, Ynys Môn yw **Owain Gwilym** (ganwyd 1970) a fu'n portreadu'r cymeriad poblogaidd "Jabas Jones" mewn cyfresi a ffilmiau cynnar ar S4C. Bu hefyd yn darlledu ar BBC Radio Cymru ar gyfresi fel *Y Lein Hwyr* ac wedyn ei raglen ei hun, yn ogystal â chyflwyno rhaglenni plant ar S4C a darllediadau byw o Eisteddfod yr Urdd.

## Gyrfa 
Disgybl 17 oed yn Ysgol Gyfun David Hughes, Porthaethwy oedd Owain pan gafodd ei ddewis i bortreadu'r cymeriad eiconig a golygus  "Jabas Jones" gan Ffilmiau Eryri ym 1987. Ei bynciau addysgol oedd Cymraeg, Celf a Dylunio a Thechnoleg.

Sefydlwyd "Clwb Edmygwyr Owain Gwilym" yn sgil ei ran yn y gyfres *Jabas*.

Bu hefyd yn canu gyda'r grŵp *Mojo* gan ryddhau 2 gaset.

Erbyn 2013, roedd Owain yn gweithio fel Plymwr ac yn byw yn Nefyn.

## Cynyrchiadau 
### Teledu a Ffilm 
* *Jabas* (1987-1990)
* *Cwis Pop* (1989) - gwestai
* *Jabas Jones (ffilm)* (1990)
* *Traed Mewn Cyffion* (1991)
* *Anifail o Beth* (1991) - cyflwynydd
* '''Steddfod! 'Steddfod!*
* *Lle A'th Pawb?* (2013) - gwestai

### Theatr 
* *Jac a'r Jereniym* (Cwmni Whare Teg)
* *Robin ap Croeso (Cwmni Whare Teg)''
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Genedigaethau 1970
Jabas (nofel)

Nofel Gymraeg i'r arddegau gan Penri Jones yw ***Jabas*** a gyhoeddwyd gan Wasg Dwyfor ym 1986. Cafwyd dilyniant i'r nofel ym 1996 o'r enw *Jabas 2.* Addaswyd y nofel yn ddwy gyfres deledu llwyddianus ar S4C gan Ffilmiau Eryri, o dan yr un enw, *Jabas* gydag Owain Gwilym yn serenu fel y llanc ifanc melynwallt, a'i anturiaethau gyda'i gyfeillion dros un haf ym Mhen Llŷn. Wedi'r cyfresi, cafwyd ffilm o'r enw *Jabas Jones* ym 1990.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1986
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymraeg gan awduron o Gymru
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Nofelau Cymraeg
Tri Tan y Manod

Cyfres gomedi Gymraeg a ddarlledwyd ar S4C ar gychwyn y 2000au oedd ***Tri Tan y Manod*** wedi'i hysgrifennu gan Twm Miall. Mae'r gyfres wedi ei lleoli yn ardal Blaenau Ffestiniog. Ymysg actorion y gyfres roedd Gwyn Vaughan Jones, Judith Humphreys, Tara Bethan, Iwan (Iwcs) Roberts, John Glyn Owen a Phylip Hughes. Cynhyrchydd y gyfres oedd brawd yr awdur, Ynyr Williams.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfresi drama S4C
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Blodeuwedd (ffilm 1990)

Addasiad ffilm o ddrama lwyfan Saunders Lewis *Blodeuwedd* gan Ffilmiau Bryngwyn a S4C yw ***Blodeuwedd***  gafodd ei darlledu ar 1 Mawrth 1990. Cyfarwyddwr y ffilm oedd Siôn Humphreys. Cynllunydd Jock Scott; sain Simon Fraser.

## Cast 
* Catherine Tregenna - Blodeuwedd 
* Nia Williams - Rhagnell 
* Llion Williams - Llew Llaw Gyffes 
* Dafydd Emyr - Gronw Pebr 
* Guto Roberts - Gwydion 
* Maldwyn John - Penteulu
* Yoland Williams - Gwas
* Rhys Richards - Milwr
* Rhannau eraill - Geriant Eifion, Gerallt Llywelyn Hughes, Emyr Morris Jones a John Pugh.

## Cynhyrchu 
bawd|Catherine Tregenna fel Blodeuwedd yn y ffilm o 1990
Ffilmiwyd y ddrama ar leoliad mewn hen chwarel yn ardal Eryri. Cafodd Catherine Tregenna ei beirniadu yn y Wasg am ei phortread o'r Blodeuwedd chwedlonol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau drama Cymraeg o Gymru
Categori:Ffilmiau 1990
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Mae hi'n Wyllt Mr Borrow

Cyfres ddrama Gymraeg yn nyddiau cynnar S4C oedd '''''Mae hi'n Wyllt Mr Borrow'''* sef addasiad Dafydd Rowlands o gyfrol George Borrow, *Wild Wales''. Ymysg yr actorion roedd Sharon Morgan, Sion Probert, Catrin Dafydd gyda J. O. Roberts yn portreadu Mr Borrow ei hun. Ffilmiwyd rhan o'r gyfres yn ardal Llangollen.

## Cynhyrchu 
Cwmni Scan International oedd yn gyfrifol am gynhyrchu'r gyfres.

Yn ei hail-hunangofiant, mae Sharon Morgan yn nodi bod yr amserlen ffilmio "yn dra ansefydlog a chawsom lawer iawn o amser rhydd i fwynhau atyniadau tref Llangollen". Mae hi hefyd yn awgrymu bod ambell i actor wedi "cysylltu'r anrhefn â'r nifer o boteli gwag yn ystafell y cwmni yn y gwesty" a bod un actor wedi derbyn "ymosodiad corfforol" a'i rybuddio ''"You'll never work for S4C again"''.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Brinley Jenkins

Actor Cymraeg o Gymru oedd **Brinley Jenkins** (17 Mehefin 1926 – 24 Mehefin 2001) a fu'n cyfrannu i fyd y theatr ac adloniant yng Nghymru ers degawdau. Gweithiodd yn helaeth ar deledu Cymru a Lloegr ers y 1950au, gan gynnwys cyfresi poblogaidd Cymraeg fel *Hafod Henri,* *Dihirod Dyfed*, *Licyris Olsorts* a *Pobol y Cwm.*

## Gyrfa 
Ganwyd Brinley yng Nghwmafan, Port Talbot.
* *The Orpheans* (1956)
* *The Chariot of Fire* (1957)
* *The Davy Jones Saga* (1959)
* *A Car in a Thicket* (1959)
* *How Green Was My Valley* (1960)
* *Saturday Playhouse* (1960)
* *Barbara in Black* (1962)
* *Wrth Aros Godot* (1962) Radio
* *Festival* (1963)
* *Davy Jones* (1964)
* *Llyn y Fan* (1965)
* *The Wednesday Play* (1966-1967)
* *Y Wawr* (1967)
* *Brad* (1968)
* *Tŷ ar y Tywod* (1968)
* *Y Diwygiwr* (1970) Radio
* *Barlow* (1971)
* ''Lili'r Grog (*1971)
* *Branwen* (1971)
* *Blodeuwedd* (1972)
* *Y Rhandir Mwyn* (1973)
* *Centre Play* (1974)
* *Y Gwrthwynebwr* (1975)
* *Eira Ddoe* (1975)
* *Pen ei Dennyn* (1975)
* *Fo a Fe* (1975)
* *How Green Was My Valley* (1975/6)
* *Fallen Hero* (1978)
* *Hawkmoor* (1978)
* *Mater o Egwyddor* (1978)
* *Cyfraith Hywel* (1978)
* *Ar y Brig* (1978)
* *Hwnt ac Yma* (1978)
* *Gwen Tomos* (1981)
* *Mae'r Gelyn Oddi Mewn* (1981)
* *Ennal's Point* (1982)
* *Llywelyn* (1982)
* *Nye* (1982)
* *The District Nurse* (1984)
* *Hafod Henri* (1984-1987)
* Coleg (1985)
* *The Extremist* (1984)
* *Potsiar* (1984)
* *The Magnificent Evans* (1984)
* *I Fro Breuddwydion* (1987)
* Dihirod Dyfed (1987)
* *Becca* (1988)
* *Derfydd Aur* (1988)
* *Lliwiau* (1988)
* *We are Seven* (1991)
* *Time Riders* (1991)
* *Pobol y Cwm* (1991-1993)
* *Rebecca's Daughter* (1992)
* *Double Vision* (1992)
* *Friday on My Mind* (1992)
* *Screen One* (1989-1992)
* *Dan y Wenallt* (1992) Radio
* *Eira Cynta'r Gaeaf* / *The Christmas Stallion* (1992)
* *Rhyfel Cartre* (1992)
* *Shakespeare: Y Dramâu wedi'u Hanimeiddio* (1992-1994)
* *Homer and His Pigeons* (1992)
* *All Quiet on the Preston Front* (1994)
* *Oliver's Travels* (1995)
* *Screen Two* (1995)
* *Sorry About Last Night* (1995)
* *Satellite City* (1996)
* *Darklands* (1996)
* *Gŵr y Gwyrthiau*
* *Edith's Finger* (2000)
* *The Bench'' (2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Pobl o Gwm Aman
A Trilogy of Appropriation

Cyfrol o tair drama Saesneg gan y dramodydd o'r Rhondda Ian Rowlands yw ***A Trilogy of Appropriation*** a gyhoeddwyd gan Wasg Parthian ym 1999. Ar gychwyn y gyfrol, mae'r dramodydd yn olrhain hanes Theatr y Byd ac yn diolch i'r nifer o bobol a fu o gymorth iddo fel dramodydd. 

Mae'r tair drama o fewn y gyfrol yn cynnwys *Blue Heron in the Womb*, *Love in Plastic* a *Glissando on an Empty Harp*. Cyflwynwyd y gyfrol "i Sharon" sef yr actores a'r dramodydd Sharon Morgan. 

Nodwyd ar gefn y gyfrol ei bod hi'n cynnwys *"...a depth and originality in three distinctive works of drama from a playwright whose writing and ideas are forcing Welsh Theatre onto an international stage"*.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1999
Categori:Dramâu Saesneg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu Saesneg
James Hill (cyfarwyddwr Prydeinig)

Cyfarwyddwr ffilm a theledu o Loegr oedd **James Hill** (1 Awst 1919 – 7 Hydref 1994) oedd hefyd yn adnabyddus fel ysgrifennwr sgrin a chynhyrchydd. Parhaodd ei yrfa am 52 mlynedd rhwng 1937 a 1989, ac fe'i cofir orau am ei raglenni dogfen ac fel cyfarwyddydd y ffilm enwog ryngwladol *Born Free.* Ef hefyd oedd cyfarwyddwr y ffilm Gymraeg gyntaf i'w dangos ar S4C, *Owain Glyndŵr*.

Bu hefyd yn ymwneud â nifer o ffilmiau eraill, unai fel cyfarwyddydd, awdur neu gynhyrchydd gan gynnwys *Black Beauty*, *A Study in Terror*, ''Every Day's a Holiday*, *The Lion at World's End*, *Captain Nemo and the Underwater City*, *The Man from ORGY'', a'r cyfresi teledu i blant *Worzel Gummidge* a *Worzel Gummidge Down Under* .

## Bywyd a gwaith 
### Gyrfa gynnar 
Fe'i ganwyd yn Eldwick, Swydd Efrog  ar 1 Awst 1919 a mynychodd Ysgol Bechgyn Belle Vue. Bu'n gweithio fel cynorthwydd ffilm i'r Weinyddiaeth Wybodaeth ym 1937, a gwasanaethodd yn Uned Ffilm yr RAF yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gan dderbyn y Distinguished Flying Cross [DFC]. 

Un o'i ffilmiau mwyaf cofiadwy oedd *Born Free* ym 1965, ffilm lwyddiannus ryngwladol gyda Bill Travers a Virginia McKenna yn serennu, yn seiliedig ar y llyfr hunangofiannol gan Joy Adamson am Elsa y Llewes.

Yn y degawdau dilynol, cofir Hill orau am *Captain Nemo and the Underwater City* (1969), *Black Beauty* (1971), *The Belstone Fox* (1973), *The young visitors* (1984), ac am y ddwy gyfres deledu i blant *Worzel Gummidge* a *Worzel Gummidge Down Under*, y cyfarwyddodd, ysgrifennodd a/neu gynhyrchodd bron pob un ohonynt.

Cyfarwyddodd y ffilm Gymraeg *Owain Glyndŵr* ym 1982.

### Priodas a marwolaeth 
Priododd James Hill â Lucienne Hill (30 Ionawr 1923 – 29 Rhagfyr 2012).  Bu farw yn Llundain ar 7 Hydref 1994, yn 75 oed. 

## Ffilmograffeg ddethol 
* 

## Gwobrau 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Sefydliad Born Free: "Cadwch Fywyd Gwyllt yn y Gwyllt"
Categori:Awyrluyddwyr yr Awyrlu Brenhinol
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Genedigaethau 1919
Ernest Evans (actor)

Actor Cymraeg o Lanelli oedd **Ernest Evans** (1923 – 21 Rhagfyr 2011) neu **Ernest Jones Evans** a rhoi iddo ei enw bedydd llawn. Bu'n actio gydag amrywiol gwmnïau theatr gan gynnwys Cwmni Theatr Cymru a chwmni drama Talacharn ac ar nifer o ddramâu a ffilmiau yn nyddiau cynnar S4C a'r BBC cyn hynny. Bu'n rhan o'r gyfres *The District Nurse* am 12 pennod ac fe'i gwelwyd yn y ffilm *Grand Slam* ac fel y prif gymeriad yn y gyfres *Sidni* ar S4C*.* Ond fe'i cofir yn bennaf am ei bortread o'r cymeriad "Sarjant Tal Jenkins" ar *Pobol y Cwm* rhwng 1975 a 1996. 

## Gyrfa 
Dechreuodd ei 'yrfa actio yn y Neuadd Gyhoeddus yn Cross Hands, Llanelli. 

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Under Milk Wood -* 
* *Dan y Wenallt* yn Nhalacharn ym 1967 a BBC 1992
* *Wrth Aros Godot* (1970) Cwmni Theatr Cymru
* *Drws Priodas* (1977) Cwmni Theatr Cymru

### Ffilm a Theledu 
* *Heliwr / A Mind to Kill* (1995)
* *Licris Olsorts*
* ''Shakespeare: Y Dramâu wedi'i Hanimeiddio* (1992)
* *Dyddiadur Dyn Dwad* (1989)
* *Sidni* (1987)
* *The Mimosa Boys* (1985)
* *The District Nurse* (1984)
* *The Fasting Girl* (1984)
* *Almanac* (1983)
* *Nye* (1982)
* *Taff Acre* (1981)
* *Grand Slam* (1978)
* *Hawkmoor* (1978)
* *Pobol y Cwm* (1975-1996)
* *Gair i Gall'' (1974)
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Lanelli
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2011
Blue Heron in the Womb

Drama lwyfan Saesneg, Cymreig gyda rhanau ohoni yn Gymraeg gan Ian Rowlands yw ***Blue Heron in the Womb***. Fe'i llwyfannwyd yn wreiddiol ym 1998 gan Theatr y Byd, ar y cyd â Theatr y Tron, Glasgow yn Yr Alban. Cyhoeddwyd y ddrama yn y gyfrol *A Trilogy of Appropriation* gan Parthian ym 1999. Drama dywyll deuluol Gymreig yw hi, yn ymwneud â marwolaeth, crefydd a chenedlaetholdeb.

## Cymeriadau 
* Man
* Sister
* Woman
* Mother
* Father

## Disgrifiad 
Drama deuluol dywyll am deulu "annormal" sydd yma, rhwng mam ["Gwenda"] a thad ["Huw"] a'u hefeilliaid o blant, Woman ["Lizzy"] a Sister ["Chrissy"]. Mae'r ddwy yn/wedi bod yn feichiog gyda phlentyn gan yr un dyn, "Alex", a daw'r teulu ynghyd i wasgaru llwch un o'r plant, a fu farw'n 6 wythnos oed. Mae'r cymeriadau "wedi'u socian mewn trosiadau o farwolaeth, cenfigen a rhyw" yn ôl adolygydd *The Stage* [11 Mehefin 1998] ac mae'r ddrama "yn llawn angerdd". "Mae'r ysgrifennu'n gofyn am ymrwymiad llwyr. Rydym yn sôn am Dduw, y Diafol, dial, euogrwydd, serch, hunanladdiad, dominyddiaeth a darostwng".

Cafodd Liz-Armon-Lloyd a Catrin Powell eu castio fel efeilliaid, am bod y ddwy yn hynod o debyg i'w gilydd. Cafodd y ddwy ei castio fel efeilliaid yn y ffilm Gymraeg *31:12:99* yn ogystal ac mewn ffilm arall o'r enw *The Letter Box*.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Saesneg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu Saesneg
Categori:Theatr yng Nghymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Theatr yng Nghymru
Fel Anifail

Drama lwyfan Gymraeg gan Meic Povey yw ***Fel Anifail*** a lwyfannwyd gyntaf gan Dalier Sylw ar y 3 Awst 1995, yn nghanolfan y Chapter, Caerdydd. Cyhoeddwyd y ddrama gan Dalier Sylw fel rhan o'u cyfres o ddramâu llwyfan. Drama am gwpl priod oedrannus sy'n byw ar lethr y mynydd sydd yma, wrth i gyfrinachau'r gorffennol ddod yn ôl i'w dychryn.

## Cymeriadau 
* Defi
* Mair

## Disgrifiad 
Meddwl am eu dyfodol mae Defi a Mair, wedi oes o ffermio yn un o ardaloedd mynyddig Cymru. Mae Mair yn delfrydu am gael byngalo ar y gwastad, tra bod Defi yn dewis i aros lle y maent. "Wrth i drasiediau'r gorffennol ddod yn ôl a hambygio'r ddau - a pheri iddynt hambygio'i gilydd - gwelir bod gwytnwch y mynyddoedd y maent wedi treulio oes ar eu trugaredd yn rhan annatod o'r hyn ydynt".

* Defi - Wyn Bowen Harries
* Mair - Morfudd Hughes

Cafwyd adolygiad 4 seren yn *The Guardian* i'r cynhyrchiad gan y Cymro Gareth Llŷr Evans.

## Addasiadau 
Addaswyd y ddrama ar gyfer y gyfres o *"Ddramâu Digidol"* ar S4C [Digidol] ym 1999. Cwmni Bracan oedd yn gyfrifol am ei chynhyrchu gyda Christine Pritchard ac Owen Garmon yn ail-bortreadu'r cymeriadau a Bethan Jones yn cyfarwyddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1995
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Theatr Gymraeg y 2010au
Categori:Dramâu Meic Povey
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Atlético Madrid Femenino

Mae **Atlético Madrid Femenino** yn glwb pêl-droed merched sydd wedi'i leoli yn Madrid, Cymuned Ymreolaethol Madrid. Dyma dîm merched Atlético Madrid. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd y Liga F.

Mae'r clwb wedi ennill saith tlws: pedwar teitl cynghrair, dau Gwpan Merched Sbaen ac un Swpercwpan Merched Sbaen.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Canolfan Chwaraeon Alcalá de Henares yn Alcalá de Henares.

## Cyferiaidau

Categori:Timau pêl-droed merched Sbaen