Magna Carta

bawd|dde|200px|Magna Carta

Siarter cyfreithiol Seisnig a gyhoeddwyd am y tro cyntaf ym 1215 yn Lladin yw'r **Magna Carta** (Lladin am "Siarter Mawr").

Roedd y Magna Carta yn ymofyn i John, brenin Lloegr ddatgan hawliau penodol (hawliau ei farwniaid yn bennaf), i barchu rhai trefnau cyfreithiol, a derbyn nad oedd ei ewyllys yn gallu cael ei rwymo gan y gyfraith. Roedd yn amddiffyn rhai o hawliau deiliaid y brenin yn benodol, heb ots a oeddent yn rhydd neu'n llyffethair — yn fwyaf nodweddiadol, roedd gwrit y habeas corpus, a oedd yn caniatáu apêl yn erbyn carchariad anghyfreithlon.

Gellir dadalau mai'r Magna Carta oedd y dylanwad cynnar mwyaf nodweddiadol ar hanes y broses helaeth a arweiniodd at reol cyfraith gyfansoddiadol heddiw yn y rhannau hynny o'r byd lle siaredir Saesneg. Fe gafodd y Magna Carta ddylanwad ar ddatblygiad cyfraith gyffredin a nifer o ddogfenni cyfansoddiadol, gan gynnwys Cyfansoddiad yr Unol Daleithiau. Adnewyddwyd nifer o'r cymalau yn yr Oesoedd Canol, a pharhaodd i gael ei adnewyddu hyd yr 18g. Erbyn ail hanner yr 19g, roedd y rhan fwyaf o'r cymalau yn eu ffurf wreiddiol wedi cael eu diddymu o gyfraith Lloegr.

Y Magna Carta oedd y ddogfen gyntaf i gael ei gorfodi ar frenin Seisnig gan ei ddeiliaid (y barwniaid) mewn ymdrech i gyfyngu ei bŵerau mewn cyfraith, ac i amddiffyn eu breintiau. Roedd Siarter Rhyddid 1100 yn rhagflaenydd i'r Magna Carta, ynddi ddatganodd Harri I, brenin Lloegr yn wirfoddol fod ei bŵerau o dan reolaeth y gyfraith.

## Barwniaid 
Barwniaid mach ar gyfer gorfodaeth y Magna Carta:

*William d'Albini, Arglwydd Belvoir Castell. 
*Roger Bigod, Iarll Norfolk a Suffolk. 
*Hugh Bigod, etifedd iarllaeth Norfolk a Suffolk. 
*Henry de Bohun, Iarll Henffordd. 
*Richard de Clare, Iarll Hertford. 
*Gilbert de Clare, etifedd iarllaeth Hertford. 
*John FitzRobert, Arglwydd Castell Warkworth. 
*Robert Fitzwalter, Arglwydd Castell Dunmow. 
*William de Fortibus, Iarll Albemarle. 
*William Hardel, **Maer Dinas Llundain. 
*William de Huntingfield, Sheriff of Norfolk and Suffolk.
*John de Lacie, Arglwydd Castell Pontefract. 
*William de Lanvallei, Arglwydd Standway Castell. 
*William Malet, Siryf Gwlad yr Haf a Dorset. 
*Geoffrey de Mandeville, Iarll Essex a Caerloyw. 
*William Marshall Jr, etifedd iarllaeth Penfro. 
*Roger de Montbegon, Arglwydd Castell Hornby, Swydd Gaerhirfryn. 
*Richard de Montfichet, Barwn. 
*William de Mowbray, Arglwydd Castell Axholme. 
*Richard de Percy, Barwn. 
*Saire/Saher de Quincy, Iarll Caerwynt. 
*Robert de Roos, Arglwydd Hamlake Castell. 
*Geoffrey de Saye, Baron. 
*Robert de Vere, etifedd iarllaeth Rhydychen. 
*Eustace de Vesci, Arglwydd Alnwick Castell.

## Esgobion 
Roed yr esgobion rhain yn dystion (cyfeirir atynt gan y brenin a'i gynhorwyr yn y ystod y pernderfyniad i arwyddo'r ddogfen):

*Stephen Langton, Archesgob Caergaint, Cardinal yr Eglwys Sanctaidd Rhufeinig,
* Henry, Archesgob Dulyn, Henry de Loundres,
*E. Esgob Llundain 
*J. Esgob Bath, Jocelin o Wells,
*P. Esgob Winchester, Peter des Roches,
*H. Esgob Lincoln, Hugh de Wells,
*R. Esgob Salisbury, Herbert Poore - "Robert", 
*W. Esgob Rochester, 
*W. Esgob Worcester, Walter de Gray,
*J. Esgob Ely, Geoffrey de Burgo,
*H. Esgob Hereford, Hugh de Mapenor,
*R. Esgob Chichester, Richard Poore (brawd Herbert/Robert uchod),
*W. Esgob Caerwysg.

### Abadau 
Roedd yr abadau isod hefyd yn dystion:

*Abad Sant Edmunds 
*Abad Sant Albans 
*Abad Bello
*Abad Abaty Sant Augustines yng Nghaergaint
*Abad Evesham
*Abad Westminster 
*Abad Peterborough 
*Abad Reading
*Abad Abingdon 
*Abad Abaty Malmesbury
*Abad Winchcomb 
*Abad Hyde 
*Abad Certesey
*Abad Sherborne 
*Abad Cerne 
*Abad Abbotebir
*Abad Middleton 
*Abad Selby 
*Abad Cirencester
*Abad Hartstary

## Eraill 
* Llywelyn Fawr a thywysogion Cymreig eraill
* Master Pandulff, is-ddeacon ac aelod y Tŷ Pabaidd
* Y Brawd Aymeric, Meistr Templary Marchogion yn Lloegr
* Alexander II, brenin yr Alban

## Cyfeiriadau 
*"Magna Carta". *Encyclopedia Britannica* Ar-lein.
*Erthygl gan Tŷ Senedd Awstralia ynglŷn â berthnasedd y Magna Carta 
*
*Jennings: *Magna Carta and its influence in the world today*
*H. Butterfield; *Magna Carta in the Historiography of the 16th and 17th Centuries*
*G.R.C. Davis; *Magna Carta*
*J. C. Dickinson; *The Great Charter*
*G. B. Adams; *Constitutional History of England*
*A. Pallister; *Magna Carta the Legacy of Liberty*
*A. Lyon; *Constitutional History of the United Kingdom*
*G. Williams and J. Ramsden; *Ruling Britannia, A Political History of Britain 1688-1988*
*Royal letter promulgating the text of Magna Carta (1215), treasure 3  of the British Library displayed via The European Library

## Dolenni allanol 
*"Treasures in Full: Magna Carta" , dau gopi o 1215 yn y Llyfrgell Prydeinig
*Cyfieithiad Saesneg gyda nodiadau o fersiwn 1215 
*"Magna Carta" Lladin ochr yn ochr gyda'r cyfieithiad Saesneg
*"Magna Carta" Lladin

Categori:Cyfraith Lloegr
Categori:Hawliau dynol
Categori:Llawysgrifau
Categori:Siarterau gwleidyddol