open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tywysogaeth Orange

bawd|200px|Arfbais Tywysogaeth Orange

Tywysogaeth hanesyddol yn ne Ffrainc oedd **Tywysogaeth Orange** (Ffrangeg: ''Principauté d'Orange''). Roedd yn gyfangwbl o fewn Profens. Y brifddinas oedd dinas Orange.

Ffurfiwyd y dywysogaeth yn 1163, pan roddodd yr Ymerawdwr Glân Rhufeinig Ffrederic I annibyniaeth o fewn yr ymerodraeth i Sir Orange. Daeth y dywysogaeth yn rhan o diriogaethau gwasgaredig brenhinllin Orange-Nassau wedi i Wiliam I etifeddu teitl Tywysog Orange yn 1544. Dan Gytundeb Utrecht yn 1713 daeth y dywysogaeth yn rhan o Ffrainc.

Categori:Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
Categori:16eg ganrif yn Ffrainc
Categori:17eg ganrif yn Ffrainc
Categori:18fed ganrif yn Ffrainc
Categori:Provence-Alpes-Côte d'Azur
Categori:Sefydliadau'r 1160au
Orange
Plantasia

Mae **Plantasia** yn dŷ gwydr mawr cyhoeddus sydd wedi ei leoli yng nghanolfan siopa Parc Tawe, Abertawe, Cymru.

## Arddangosfeydd 
Ceir yno ystod eang o arddangosfeydd o blanhigion a phryfed trofannol. Fe'i agorwyd ym 1990.

Mae yna dri parth i'r tŷ-gwydr: Trofannol gyda choedwig law, Tir cras a Thŷ gloyn byw. Mae yno dros 5,000 o blanhigion, gyda nifer ohonynt wedi marw allan yn eu cynefin naturiol. Mae'r mathau o blanhigion yn cynnwys banana, cnau coco, bambw a chasgliadau o redyn a chacti

## Dolenni allanol
*Dinas a Sir Abertawe: Plantasia 
*Llun o'r safle yn Abertawe o www.geograph.co.uk

Categori:Abertawe
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1990
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Categori:Gerddi yng Nghymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Clark Gable

Roedd **William Clark Gable** (1 Chwefror 1901 – 16 Tachwedd 1960) yn actor ffilm o'r Unol Daleithiau. Ym 1999, enwodd y Gymdeithas Ffilm Americanaidd ef fel y seithfed Actor Gorau Erioed.

Ei rôl enwocaf oedd fel Rhett Butler yn y ffilm epig *Gone with the Wind* 1939, pan serennodd gyda Vivien Leigh. Arweiniodd ei berfformiad iddo gael ei enwebu am ei drydedd Gwobr yr Academi am yr Actor Gorau. Roedd ei berfformiadau cofiadwy diweddarach yn cynnwys *Run Silent, Run Deep*, ffilm rhyfel glasurol am longau tan-ddwr, a'i ffilm olaf *The Misfits* (1961), pan weithiodd Gable gyda Marilyn Monroe yn ei pherfformiad olaf ar y sgrîn.

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Ohio
Wiliam III

Gallai **Wiliam I** gyfeirio at:

* Wiliam III, brenin Lloegr, hefyd Wiliam II, brenin yr Alban (1650-1702)
* Wiliam III, brenin yr Iseldiroedd (1817–1890)
Amesbury

Gallai **Amesbury** gyfeirio at:

Lleoedd:
*Amesbury, Wiltshire, Lloegr
*Amesbury, Massachusetts, UDA
*Amesbury, Alberta, Canada

Pobl:
*Barbra Amesbury (neu Bill Amesbury), ffilanthropyddd o Ganada, cantor, gwneuthurwr ffilmiau
*Charlie Amesbury, chwaraewr rygbi'r undeb
Amesbury, Wiltshire

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Wiltshire, De-orllewin Lloegr, yw **Amesbury**.  Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Wiltshire. Saif 8 milltir i'r gogledd o Caersallog, yn nyffryn Afon Avon ar ymyl Gwastadedd Caersallog ar y ffordd hanesyddol sy'n cysylltu Llundain a Warminster a Chaerwysg. Mae'n adnabyddus yn bennaf am fod Côr y Cewri (*Stonehenge*), un o henebion cynhanesyddol enwocaf y byd, yn gorwedd yn y pwlyf.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 10,724.

## Hanes
Ceir nifer o olion cynhanesyddol yn ardal Amesbury, yn cynnwys Côr y Cewri. Dengys tystiolaeth archaeolegol y bu gan y Rhufeiniaid bresenoldeb yno hefyd. Cysgegrwyd Gwion, Esgob Bangor gan Archesgob Caergaint yn Amesbury ar 22 Mai 1177.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awdurdod unedol Wiltshire
Categori:Plwyfi sifil Wiltshire
Categori:Trefi Wiltshire
Madog Benfras

Bardd serch oedd **Madog Benfras** (bl. canol y 14g). Roedd yn un o arloeswyr y cywydd ac yn gyfaill i Ddafydd ap Gwilym.

## Bywgraffiad
Roedd yn frodor o'r Maelor Gymraeg yng ngogledd-ddwyrain Cymru lle roedd ei frawd yn berson Marchwiail ger Eutun (Bwrdeistref Sirol Wrecsam heddiw). Yng nghyfnod y bardd roedd Maelor Gymraeg a Maelor Saesneg yn rhan o arglwyddiaeth Brwmffild a Iâl. Roedd Madog yn un o ddisgynyddion Madog ap Llywelyn (m. 1331), uchelwr mawr yn yr ardal ac un o ddisgynyddion tywysogion Powys Fadog. Yn ogystal â dal tir yn y Maelor Gymraeg mae'n bosibl y bu ganddo dir yn ardal Brogyntyn, Swydd Amwythig hefyd.

## Cerddi
Cedwir saith cywydd y gellir eu derbyn yn ddiogel fel gwaith Madog. Cerddi serch ydynt i gyd o ran eu prif thema; yr unig eithriad yw ei gywydd marwnad i'w gyfaill Dafydd ap Gwilym, ond canmol bardd serch ac amddiffyn y canu hwnnw yw prif nodwedd y gerdd honno.

## Llyfryddiaeth 
* Barry J. Lewis (gol.), "Gwaith Madog Benfras", yn *Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 2007). Y golygiad safonol o waith y bardd.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Powys Fadog
Gruffudd ap Llywelyn Lwyd

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Gruffudd ap Llywelyn Lwyd** (bl. 14g).

Ni wyddom ddim o gwbl amdano a dim ond un o'i gerddi sydd wedi goroesi ar glawr. Ceir y gerdd honno, sy'n awdl gyffes fer, yn yr adran o gerddi yn Llyfr Coch Hergest a rhai llawysgrifau diweddarach. Awdl ar fesur rhupunt yw hi, ond er ei bod yn awdl gyffes, lle cyffesir y bardd ei bechodau, nid yw'n ychwanegu at ein gwybodaeth am y bardd ei hun.

## Llyfryddiaeth 
* Barry J. Lewis (gol.), 'Gwaith Gruffudd ap Llywelyn Lwyd', yn *Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 2007).

Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Gone with the Wind (ffilm)

Mae ***Gone with the Wind*** (1939) yn ffilm drama-ramantaidd Americanaidd sy'n addasiad o nofel 1936 Margaret Mitchell o'r un enw. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Victor Fleming. Mae'r ffilm epig wedi'i lleoli yn rhan ddeheuol Gogledd America tua cyfnod Rhyfel Annibyniaeth America. Mae'n serennu Clark Gable, Vivien Leigh, Leslie Howard, ac Olivia de Havilland, ac mae'n olrhain hanes y Rhyfel Cartref a'i ôl, o safbwynt pobl wynion y de.

Categori:Ffilmiau 1939
Categori:Ffilmiau drama o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau MGM
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Llywelyn Fychan

Gallai **Llywelyn Fychan** gyfeirio at:

*Llywelyn Fychan ap Llywelyn Foelrhon (bl. ail hanner y 14g), bardd o Fôn
*Llywelyn Fychan ap Llywelyn Goch ap Llywelyn Gaplan (bl. ail hanner y 14g), uchelwr diwylliedig a bardd o Geredigion
----
Llywelyn Fychan ap Llywelyn Goch ap Llywelyn Gaplan

Uchelwr diwylliedig a bardd (yn ôl pob tebyg) oedd **Llywelyn Fychan ap Llywelyn Goch ap Llywelyn Gaplan** (bl. ail hanner y 14g).

## Bywgraffiad
Roedd yn gyfaill a chyfoeswr i'r bardd enwog Dafydd ap Gwilym ac yn gyfyrder i'r uchelwr a noddwr Rhydderch ab Ieuan Llwyd, gŵr y bu ganddo ran amlwg ym mywyd gwleidyddol a llenyddol Ceredigion yn y cyfnod dan sylw. Roedd Llywelyn yn un o noddwyr Dafydd ap Gwilym a ganodd ffug-farwnad ar ei ran i Rydderch ab Ieuan Llwyd. Canodd Llywelyn Goch ap Meurig Hen (bardd Lleucu Llwyd) gywydd i Lywelyn Fychan a Rhydderch gyda'i gilydd. Bu mab Llywelyn Fychan, Hywel, yn noddwr hefyd a chanodd Guto'r Glyn a Ieuan Deulwyn iddo.

## Cerdd
Dim ond un gerdd a allai fod yn waith Llywelyn Fychan sydd ar glawr, ond dydy ei briodoldeb ddim yn sicr. Mae'n gerdd deimladwy sy'n galaru pobl a fu farw o ryw "haint y nodau" - y Pla Du efallai - ac felly o ddiddordeb i haneswyr hefyd fel tystiolaeth am y Pla yng Nghymru. Gan fod y gerdd yn cyfeirio at farwolaeth Dafydd ap Gwilym, yn ôl pob tebyg, mae lle da i gredu mai Llywelyn Fychan oedd yr awdur, er mai 'Llywelyn Fychan' yn unig yw'r enw geir yn y llawysgrifau.

## Llyfryddiaeth 
* Barry J. Lewis (gol.), 'Gwaith Llywelyn Fychan ap Llywelyn Foelrhon', Atodiad, *Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 2007).

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Geredigion
Tywysog Orange

200px|right

Teitl brenhinol oedd yn wreiddiol yn deitl rheolwr Tywysogaeth Orange, yn awr yn rhan o dde Ffrainc yw **Tywysog Orange** (Iseldireg: *Prins van Oranje*).

Yn 1544, daeth Tywysogaeth Orange i feddiant Wiliam o Orange a brenhinllin Orange-Nassau. Trwyddynt hwy, daeth yn deitl a ddefnyddir gan deulu brenhinol yr Iseldiroedd. Yn awr, mae'n perthyn i etifedd gwrywol i orsedd yr Iseldiroedd; y deilydd presennol yw'r Tywysog Willem-Alexander.

Roedd Wiliam III & II, brenin Lloegr a'r Alban yn wreiddiol yn Dywysog Orange. Daeth ef yn arwr Protestaniaid Gogledd Iwerddon yn dilyn ei fuddugoliaeth ym Mrwydr y Boyne, ac oherwydd hyn y cafodd y Sefydliad Orange yng Ngogledd Iwerddon ei enw. Er nad oes cysylltiad uniongyrchol a'r lliw oren, daeth y lliw yma i gynrychioli yr Iseldiroedd ac unoliaethwyr Gogledd Iwerddon.

Categori:16eg ganrif yn Ffrainc
Categori:17eg ganrif yn Ffrainc
Categori:18fed ganrif yn Ffrainc
Categori:Hanes yr Iseldiroedd
Orange
Llywelyn Fychan ap Llywelyn Foelrhon

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Llywelyn Fychan ap Llywelyn Foelrhon** (bl. ail hanner y 14g).

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddom am y bardd ond cedwir ei ach mewn llawysgrif achyddol gan Gruffudd Hiraethog. Yn ôl yr ach honno, sy'n anghyflawn, roedd yn perthyn i deulu o feirdd yng nghwmwd Talybolion, gogledd-orllewin Môn, teulu a gynhwysai Dafydd Benfras, un o feirdd mawr Oes y Tywysogion a ganodd i Llywelyn Ein Llyw Olaf. Roedd hefyd yn gefnder i'r bardd Gruffudd ap Maredudd.

## Cerdd
Dim ond un gerdd o waith Llywelyn sydd ar glawr, sef awdl gyffes y bardd. Priodolir cerdd arall i fardd o'r enw Llywelyn Fychan o'r un cyfnod ond ymddengys mai bardd arall yw'r Llywelyn hwnnw.

## Llyfryddiaeth 
* Barry J. Lewis (gol.), 'Gwaith Llywelyn Fychan ap Llywelyn Foelrhon', yn *Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 2007).

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Ynys Môn
Vostok

[bawd|[Yuri Gagarin a Vostok 1 ar stamp Sofietaidd a gyhoeddwyd yn 1961]]
**Vostok** (*"dwyrain"*) oedd enw'r rhaglen gyntaf i roi dyn yn y gofod, a oedd yn weithredol o 1961 i 1965 gan yr Undeb Sofietaidd. Dyluniwyd y llongau gofod Vostok gan dîm o beiriannwyr Rwsaidd dan arweiniaeth Sergei Korolev.

Yn nhermau eu dyluniad, roedd y cerbydau Vostok yn gapsiylau cymharol elfennol, gyda modiwl ar gyfer *cosmonaut*, a modiwl arall yn cynnwys sustemau cyfathrebu ayyb.

Llwyddodd Yuri Gagarin i fynd i'r gofod ar 12 Ebrill 1961 yn Vostok 1.

## Voskhod
Cafodd dyluniad y capsiwl ei newid yn 1964 i gynnwys criw o dri gofodwr; ail-enwyd y cerbyd Voskhod (*"codiad"*), a hedfanodd dau ohonynt yn 1964 a 1965. Ar yr ail daith Voskhod yn 1965, gwnaeth Alexei Leonov adael y cerbyd i gerdded yn y gofod - y dyn cyntaf i wneud hyn. Llwyddodd yr Unol Daleithiau i efelychu'r gamp wythnosau wedyn. Gwelwyd y gamp fel buddugoliaeth fawr i'r Undeb Sofietaidd yn ystod y Rhyfel Oer.

Gwnaeth y cerbyd Soyuz (*"undeb"*) gymryd lle Voskhod yn y 1960au hwyr fel cerbyd gofod dynol yr Undeb Sofietaidd.

Categori:Cerbydau gofod
Categori:Rhaglen ofod yr Undeb Sofietaidd
Wiliam I, Tywysog Orange

[bawd|230px|Cerflun Wiliam I yn [Den Haag.]]

Tywysog Orange ac arweinydd gwrthryfel yr Iseldiroedd yn erbyn Sbaen yn yr 16g oedd **Wiliam I, Tywysog Orange**, a adwaenir hefyd fel **Wiliam y Tawedog** (Iseldireg: *Willem de Zwijger*) neu fel **Wiliam o Orange** (Iseldireg: *Willem van Oranje*) (24 Ebrill 1533 — 10 Gorffennaf 1584).

Roedd Wiliam yn wreiddiol yn gweithredu fel *stadhouder* dros frenin Sbaen yn yr Iseldiroedd. Ar 31 Rhagfyr 1564, traddododd araith enwog, a daeth yn arweinydd gwrthryfel yn erbyn Felipe II, brenin Sbaen. Sbardunodd hyn ryfel a barhaodd am 80 mlynedd, ac a arweiniodd at annibyniaeth yr Iseldiroedd.

Ar 10 Gorffennaf 1584, saethwyd ef yn farw yn Delft gan Ffrancwr o'r enw Balthasar Gerards pan oedd yn bwyta cinio gyda Rombertus van Uylenburgh, maer Delft a thad Saskia Uylenburgh, gwraig gyntaf yr arlunydd Rembrandt van Rijn. Ystyrir ef yn un o brif arwyr cenedlaethol yr Iseldiroedd.

Categori:Hanes yr Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1533
Categori:Marwolaethau 1584
Categori:Tywysogion
Urdd Oren

bawd|Baner yr Urdd Oren
Sefydliad Protestannaidd, yn bennaf yng Ngogledd Iwerddon, yw'r **Urdd Oren** (). Nodweddir y sefydliad gan ei wrthwynebiad i'r Eglwys Gatholig. Rhaid i unrhyw aelod fod yn Brotestant, ac fel rheol rhaid bod o deulu Protestannaidd hefyd, er y gellir gwneud eithriadau.

Ceir gwreiddiau'r sefydliad yn rhan olaf y 18g, a'r ymladd yn erbyn yr Amddiffynwyr, oedd yn Gatholigion. Fe'i sefydlwyd yn Loughgall, Swydd Armagh, ym 1795. Daw'r enw o deitl Tywysog Orange, teitl gwreiddiol Wiliam III & II, brenin Lloegr a'r Alban. Daeth ef yn arwr Protestaniaid Gogledd Iwerddon yn dilyn ei fuddugoliaeth ym Mrwydr y Boyne. Er nad oes cysylltiad uniongyrchol a'r lliw oren, daeth y lliw yma i gynrychioli unoliaethwyr Gogledd Iwerddon.

Ymladdodd llawer o aelodau'r Urdd ar ochr y llywodraeth yng ngwrthryfel 1798. Erbyn diwedd y 19g, roedd ei aelodaeth wedi lleihau yn fawr, ond adfywiodd pan gododd gwrthwynebiad i annibyniaeth Iwerddon ar ran y Protestaniaid. Daeth yn elfen bwysig yng Ngogledd Iwerddon wedi rhannu'r ynys. Cynhelir gorymdeithiau blynyddol ar y Deuddegfed Gogoneddus, sy'n aml yn achosi anghydfod.

## Gweler hefyd 
* Teyrngaredd Wlster

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Hanes Gogledd Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1795
Saturn V

[250px|de|bawd|Y *Saturn V* cyntaf, cyn lansio *[Apollo 4*.]]

**Saturn V** oedd enw y roced a gludodd y llong gofod Americanaidd Apollo i'r Lleuad. Roedd y dylunydd roced Wernher von Braun yn gyfrifol am ddatblygu'r roced, a oedd yn 111 o fedrau ei daldra. Y roced llwyddiannus mwyaf oedd, a chafodd ei ddefnyddio o 1967 i 1973; hedfanodd 13 ohonynt. Defnyddiwyd yr olaf i lansio'r orsaf ofod Skylab ar 14 Mai 1973. Mae yna dri o enghreifftiau sydd yn bodoli o hyd, maent i'w gweld yn Kennedy Space Center, Fflorida, a lleoliadau eraill yn yr Unol Daleithiau.

## Gweler hefyd 
* NASA
* Rhaglen Apollo

Categori:Cerbydau gofod
Categori:NASA
Achille Compagnoni

Dringwr Eidalaidd oedd **Achille Compagnoni** (26 Medi 1914 - 13 Mai 2009). Gyda Lino Lacedelli, ef oedd y cyntaf i gyrraedd copa K2.

Ganed ef yn Santa Caterina di Valfurva. Roedd yn aelod o'r tîm Eidalaidd dan arweiniad Ardito Desio a fu'n ceisio dringo K2, mynydd ail-uchaf y byd, ac ar 31 Gorffennaf 1954, cyrhaeddodd ef a Lacedelli y copa.

Yn ddiweddarach, bu ffrae rhwng Compagnoni a Walter Bonatti, aelod arall o'r tîm; haerai Compagnoni fod Bonatti wedi defnyddio rhan o'r ocsigen oedd i fod i'w gadw ar gyfer yr ymgais i gyrraedd y copa. Diweddodd hyn mewn achos cyfreithiol, a dyfarnodd y llys nad oedd Bonatti wedi gwneud hyn.

Categori:Eidalwyr
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Mynyddwyr
Categori:Sgiwyr
Gronw Ddu

:''Am y brudiwr o'r un enw gweler Gronw Ddu o Fôn.''
Bardd Cymraeg o Wynedd oedd **Gronw Ddu** (bl. canol y 14g). Mae lle da i gredu mai **Gronw Ddu ap Tudur ap Heilyn** oedd ei enw llawn, ei fod yn frodor o Fôn ac yn un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan. Tadogwyd nifer o gerddi darogan arno yn ddiweddarach, gan amlaf wrth yr enw Gronw Ddu o Fôn.

Mae ymchwil diweddar yn awgrymu y gallem uniaethu Gronw Ddu â Gronw Ddu ap Tudur ap Heilyn ap Tudur ab Ednyfed Fychan. Roedd ei gyndeidiau yn cynnwys dau o ddisteiniaid teyrnas Gwynedd yn y 13g felly, sef Ednyfed Fychan a'i fab Tudur ab Ednyfed.

Cedwir ar glawr tair cerdd y gellir eu derbyn fel gwaith dilys Gronw Ddu yn hytrach na'r brudiau diweddarach yn enw Gronw Ddu o Fôn, gwrthrych y testun brud adnabyddus 'Breuddwyd Gronw Ddu', ac sydd i'w dyddio i'r 15g. Ceir awdl benydiol draddodiadol, awdl serch fer a chywydd serch 'I'r tŷ yn y llwyn'. Mae'r ffaith fod nifer o frudiau diweddarach yn cael eu tadogi ar y bardd o'r 14g yn awgrymu'n gryf ei fod yn fardd brudiol hefyd ond bod y cerddi hynny heb eu cadw.

## Llyfryddiaeth 
* Barry J. Lewis (gol.), 'Gwaith Gronw Ddu', yn *Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 2007).

Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Brudwyr
Categori:Pobl o Ynys Môn
Gronw Ddu o Fôn

Brudiwr, yn ôl traddodiad, oedd **Gronw Ddu o Fôn** (bl. 15g). Ni wyddom i sicrwydd os oedd yn fardd cig a gwaed neu beidio, ond mae'r canu darogan a dadogir arno yn dyddio o'r 15g.

## Cefndir
Ceir bardd arall o'r enw Gronw Ddu a flodeai ar ganol y 14g. Mae lle da i gredu mai Gronw Ddu ap Tudur ap Heilyn oedd y bardd hwnnw, ei fod yn frodor o Fôn ac yn un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan. Mae'n eithaf tebygol felly mai cerddi a dadogwyd ar y bardd cynharach gan frudwyr anhysbys yw brudiau 'Gronw Ddu o Fôn' yn hytrach na gwaith unigolyn; dyma a welir yn y canu darogan yn achos beirdd fel Taliesin (6g), sy'n "awdur" nifer fawr o gerddi darogan canoloesol (gweler Taliesin Ben Beirdd).

## Cerddi
Cedwir ar glawr tua dwsin o frudiau yn enw Gronw Ddu o Fôn sydd i'w dyddio i'r 15g ac yn enwedig cyfnod Rhyfeloedd y Rhosynnau ac ymgyrch Harri Tudur. Maent yn cynnwys englyn gwladgarol a roddir yn enau Goronwy ab Ednyfed Fychan yn cwyno am ladd Llywelyn Ein Llyw Olaf. Ond y testun mwyaf adnabyddus a gysylltir â Gronw yw 'Breuddwyd Gronw Ddu', cerdd ddarogan ar y mesurau rhydd gyda rhagymadrodd rhyddiaith sy'n perthyn i gyfnod ymgyrch Harri Tudur i gipio Coron Lloegr ac felly i'w dyddio i tua 1485, er ei bod wedi ei lleoli yn y 14g fel gweledigaeth gan y Gronw Ddu cynharach.

## Llyfryddiaeth 
* Barry J. Lewis (gol.), 'Gwaith Gronw Ddu', yn *Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Brudwyr
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Categori:Pobl o Ynys Môn
Sydney Curnow Vosper

Arlunydd o Loegr oedd **Sydney Curnow Vosper** (29 Hydref 1866 – 10 Gorffennaf 1942). Fe'i ganed yn Stonehouse, ger Plymouth, Dyfnaint yn Lloegr. Ef oedd yn gyfrifol am baentio un o'r lluniau enwocaf Cymru, sef *Salem* (1908), portread o Siân Owen, Tyn-y-Fawnog yn mynychu Capel Salem ym Mhentre Gwynfryn ger Llanbedr, Gwynedd. Arddangosir y llun heddiw yn Oriel Lady Lever, Port Sunlight, Cilgwri gan mai defnydd gwreiddiol y llun oedd mewn hysbysebion sebon.

Yn 2005 roedd galw i'r llun gael ei ymddangos yng Nghymru ar sail parhaol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
**Salem* ar wefan Oriel Lever

Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Rhys ap Maredudd

Roedd yr Arglwydd **Rhys ap Maredudd** (m. 1292) yn arglwydd y Dryslwyn ac Ystrad Tywi. Yn ystod rhyfel 1282-3 bu'n deyrngar i Edward I ond arweiniodd wrthryfel yn ne Cymru ar 8 Mehefin 1287 a barhaodd hyd at 20 Ionawr 1288 ond ni chafodd fawr o gefnogaeth; crogwyd ef gan y Saeson yng Nghaerefrog yn 1292 ar ôl iddo gael ei fradychu gan ei bobl ei hun.
bawd|chwith|Castell Dryslwyn a Bryn Gronger

Maredudd ap Rhys Gryg o Ddryslwyn (bu f. 1271 ), Tywysog Deheubarth oedd ei dad, gŵr a fu'n gwrthwynebu Llywelyn ap Gruffudd. Ei hen daid oedd Rhys ap Gruffudd (1132 – 28 Ebrill 1197) a adnabyddid hefyd fel 'yr Arglwydd Rhys'.

Wedi 1283 cydnabyddid ef fel *dominus de Estretewy*, a gorfodwyd y penaethiaid Cymreig yng ngogledd Sir Gaerfyrddin i dalu gwrogaeth iddo. Yn 1285 priododd Ada de Hastings, a daeth castell Castell Newydd Emlyn yn rhan o'i diriogaeth, fel gwaddol.

Gwrthryfelodd yn erbyn Edward ar 8 Mehefin 1287 pan oresgynnodd Iscennen ac anrheithiodd lawer o diroedd yng ngorllewin Cymru cyn belled â Llanbadarn. Danfonodd Edward I, brenin Lloegr y rhaglyw, iarll Cernyw, i'w atal ac ymosododd yntau a milwyr y brenin ar y Dryslwyn, o wahanol gyfeiriadau, ar 5 Medi. Ni ddaliwyd Rhys, fodd bynnag, a pharhaodd y gwrthryfel nes y syrthiodd Castell Newydd Emlyn hefyd ar 20 Ionawr 1288. Cofnodir gwrit ynglŷn â'i achos iddo geisio dianc i'r Iwerddon, ond nid yw hynny'n sicr. Bradychwyd ef gan ei filwyr ei hun a daliwyd ef yng nghoedwigoedd cwmwd Mallaen yng ngogledd Sir Gaerfyrddin yn 1291. Dienyddiwyd ef yng Nghaerefrog.

Dair mlynedd yn ddiweddarach cododd Madog ap Llywelyn gan arwain gwrthryfel 1294–95 a oedd yn cynnwys Brwydr Maes Maidog.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1292
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Deheubarth
Owain Waed Da

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Owain Waed Da** (bl. ail hanner y 14g a dechrau'r ganrif olynol). Fe'i gelwir hefyd yn 'Ieuan Waed Da' gan Syr Ifor Williams ac eraill, ond gwyddom bellach mai 'Owain' oedd ei enw.

## Bywgraffiad
Mae'n bosibl mai brodor o gwmwd Eifionydd, Gwynedd oedd Owain, a cheir dau gywydd ganddo sy'n ei gysylltu â'r cwmwd hwnnw. Ond mae Guto'r Glyn yn ei gywydd moliant i dref Croesoswallt yn gyfeirio at ŵr o'r enw Owain Waed Da fel bardd o'r cyfnod blaenorol a oedd yn fwrdais yn y dref honno. Gan fod yr enw mor brin mae bron yn sicr mai'r un gŵr a olygir ac mae'n bosibl felly fod Owain wedi ymsefydlu yng Nghroesoswallt yn nes ymlaen yn ei yrfa.

## Cerddi
Mae'r ddau gywydd o waith Owain a gedwir yn gerddi moliant i Ieuan ab Einion a'i bedwar mab. Bu Ieuan ab Einion yn Siryf Sir Gaernarfon yn 1385-90 ac a gefnogodd wrthryfel Owain Glyn Dŵr; cyfeirir at Gastell Gricieth yn y gerdd i Ieuan a'i bedwar mab, sy'n cryfhau'r cysylltiad ag Eifionydd. Cywydd moliant i Madog ab Ieuan ab Einion yw'r ail gerdd.

## Llyfryddiaeth 
* Barry J. Lewis (gol.), 'Gwaith Owain Waed Da', yn *Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 2007).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Categori:Pobl o Eifionydd
Sputnik 2

**Sputnik 2**, a lawnsiwyd ar 3 Tachwedd 1957, oedd y lloeren gyntaf i gynnwys anifail, sef y ci Laika. Lansiwyd y lloeren gan yr Undeb Sofietaidd. Bu farw Laika ar ôl ychydig oriau, ond profodd y prosiect ei bod hi'n bosib i anifail oroesi yn y gofod am beth amser.

## Gweler hefyd 
* NASA
* Y Lleuad

Categori:Rocedi
Gruffudd Llwyd ap Llywelyn Gaplan

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Gruffudd Llwyd ap Llywelyn Gaplan** (bl. canol y 14g). Ceir cryn ansicrwydd am awduraeth yr unig gerdd sydd ar glawr a briodolir iddo ac mae ymgeiswyr eraill am ei hawduraeth yn cynnwys Gruffudd Llwyd ap Dafydd ap Einion Llygliw.

## Cefndir
Cofnodir gŵr o'r enw Llywelyn Gaplan yn byw yn ardal Glyn Aeron neu Anhuniog, Ceredigion, yn 1326 ac mae'n bosibl mai ef oedd tad y bardd.

## Cerdd
Gwrthrych y cywydd gan Gruffudd Llwyd yw uchelwr o'r enw Rhys. Mae rhai ysgolheigion wedi ceisio ei uniaethu â Rhys Gethin, uchelwr o Nant Conwy ac un o gapteiniaid Owain Glyndŵr, ond tueddir erbyn hyn i dderbyn yr awgrym mai Syr Rhys Ieuanc, mab Syr Rhys ap Gruffudd (c.1283-1356), a fu farw yn 1380.

## Llyfryddiaeth 
* Barry J. Lewis (gol.), 'Gwaith Gruffudd (?Llwyd ap Llywelyn Gaplan)', yn *Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 2007).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Geredigion
EMedicine

Cronfa ddata ar-lein o wybodaeth meddygol ydy eMedicine a sefydlwyd yn 1996 gan Scott Plantz a Richard Lavely, dau feddyg. Fe'i gwerthwyd yn Ionawr 2006.

Yn y wefan hon, disgrifir llawer iawn o glefydau gan arbenigwyr yn y maes. Ceir 62 maes arbenigol gyda phob erthygl ynddynt wedi eu golygu gan dri arbenigwr sydd â thystysgrif cyfredol gan EMedicine ac un golygydd o'r adran fferyllaeth. Mae'r arbenigwyr hyn yn cael eu henwi, er mwyn dilysrwydd y wefan. Ceir oddeutu 10,000 o feddygon led-led y byd wedi cyfrannu iddi ac mae'r erthyglau'n cael eu hailwampio'n ddyddiol wrth i wybodaeth newydd ddod i'r fei.

## Astudiaethau academig
Dengys ymchwil diweddar fod 12% o fyfyrwyr radioleg yn defnyddio'r wefan hon yn gyntaf, cyn unrhyw ffynhonnell wybodaeth arall.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Saesneg eMedicine

Categori:Gwybodaeth meddygol
Categori:Anatomeg ddynol
Iocyn Ddu ab Ithel Grach

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Iocyn Ddu ab Ithel Grach** (bl. ail hanner y 14g).

## Bywgraffiad
Ni wyddom dim gyda sicrwydd am y bardd. Cofnodir gŵr o'r enw Iocyn Ddu mewn arolwg o Arglwyddiaeth Dinbych a wnaed yn 1334, ond ni ellir profi mae'r bardd a olygir er bod yr enw yn bur anghyffredin. Ategir y posiblrwydd hwnnw fodd bynnag gan y ffaith fod yr unig gerdd gan y bardd sydd wedi goroesi yn ymwneud â lleoedd yng ngogledd-ddwyrain Cymru.

## Cerdd
Er mai dim ond un gerdd a gedwir o waith Iocyn Ddu, mae hi o ddiddordeb mawr i haneswyr llenyddiaeth Gymraeg. Awdl sy'n disgrifio taith clera ydyw'r gerdd. Mae'n llawn hiwmor ac yn disgrifio profiadau annymunol y clerwr wrth iddo grwydro o dŷ i dŷ yn ceisio nawdd a gorfod byw ar weddillion bywyd pobl eraill, chwydu oherwydd salwedd y bywyd ac ymgreinio am nawdd: mae'n debyg fod tafod y bardd yn ei foch wrth ganu fel hyn ac mae fel adloniant y bwriedwyd y gerdd, er ei bod yn ddisgrifiad cofiadwy o gylch y beirdd crwydrol israddol a elwir yn Glêr.

## Llyfryddiaeth 
* Barry J. Lewis (gol.), 'Gwaith Iocyn Ddu ab Ithel Grach', yn *Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 2007).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Talaith Rufeinig

[bawd|de|250px|Taleithiau yr ymerodraeth Rufeinig yn [117, ar ddiwedd teyrnasiad Trajan]]

**Talaith Rufeinig** (Lladin: *provincia*, ll. *provinciae*) oedd uned lywodraethol fwyaf yr Ymerodraeth Rufeinig am rai canrifoedd. Sefydlwyd y taleithiau cyntaf yng nghyfnod Gweriniaeth Rhufain. Y gyntaf o'r taleithiau tramor oedd ynys Sicilia.

Rheolid y taleithiau gan lywodraethwr, oedd fel rheol wedi dal swydd conswl neu praetor cyn cael eu penodi'n llywodraethwyr. Roedd talaith Aegyptus (yr Aifft) yn wahanol, gan fod ei llywodraethwr o safle cymdeithasol fymryn yn is, un o'r ecwestriaid. Yng ngyfnod y weriniaeth, dim ond am flwyddyn yr oedd llywodraethwr yn dal ei swydd, ac wedi hynny ni allai fod yn llywodraethwr eto am ddeng mlynedd. Rhennid y taleithiau ar dechrau'r flwyddyn gan y Senedd.

Newidiodd yr ymerawdwr cyntaf, Augustus, y drefn yma. Cymerodd ef yr hawl i benodi llywodraethwyr y taleithiau pwysicaf, yn enwedig y taleithiau ar ffiniau'r ymerodraeth, lle gwersyllid yn rhan fwyaf o'r llengoedd. Gelwid y rhain y taleithiau ymerodrol. Cadwodd y Senedd yr hawl i benodi llywodraethwyr y taleithiau llai pwysig, y taleithiau seneddol. Yng nghyfnod yr ymerodraeth, gallai llywodraethwyr fod yn eu swyddi am rai blynyddoedd.

Newidiwyd y drefn gan yr ymerawdwr Diocletian, a ddaeth yn ymerawdwr yn 284 ar ddiwedd y cyfnod a elwir yn argyfwng y drydedd ganrif. Tua 296, rhannodd ef rai o'r taleithiau, i greu 96 talaith, oedd wedi eu rhannu'n 12 rhanbarth diocesis.
Praetor

Swydd yn Rhufain hynafol oedd **Praetor**. Ceir ei gwreiddiau yn ystod Teyrnas Rhufain, ac yng nghyfnod Gweriniaeth Rhufain datblygodd i fod yr ail reng o lywodraeth, islaw y ddau gonswl.

Categori:Gweriniaeth Rhufain
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Mesh ID

Geirfa meddygol wedi'i rheoli'n dynn er mwyn cysondeb a dilysrwydd ydyw **Medical Subject Headings** (**MeSH**). Caiff ei defnyddio i greu ambell i fynegai neu fel thesawrws sy'n hwyluso'r gallu i syrffio am y wybodaeth neu ddiffiniad meddygol cywir. Crewyd a chedwir Mesh gan Lyfrgell Meddygol (Cenedlaethol) yr Unol Daleithiau a chaiff ei defnyddio gan MedlinePlus ayb.

Nid oes tâl am fynediad i Mesh, nac am y defnydd o'r wybodaeth a geir ynddi. Daethpwyd a'r ffurf papur i ben yn 2007. Er mai Saesneg ydy iaith wreiddiol y wybodaeth, mae hi, bellach, wedi ei chyfieithu i sawl iaith arall.

## Strwythur
Yn 2008 roedd 24,767 benawdau (neu *descriptors*) gyda phob un â disgrifiad neu ddiffiniad wedi ei ddolennu i benawdau eraill a thermau tebyg.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Medical Subject Heading Home gwefan Saesneg National Library of Medicine, National Institutes of Health (UDA)
*MeSHine 
*Rhestr o'r penawdau

Categori:Gwybodaeth meddygol
Cilicia

Tiriogaeth ar arfordir de-ddwyreiniol Asia Leiaf oedd **Cilicia**, a ddaeth yn dalaith Rufeinig. Roedd dinas  Salamis ar ynys Cyprus hefyd yn perthyn i'r dalaith. Roedd o bwysigrwydd strategol gan fod Bwlch Cilicia yn rhoi mynediad i Syria.

bawd|canol|300px|Talaih Cilicia  yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Concwerwyd Cilicia tua 446 CC gan Cyrus Fawr. Yn 333 CC daeth yn eiddo Alecsander Fawr. Wedi ei farwolaeth ef, daeth i feddiant satrap Phrygia, Antigonus Monophthalmus, ond wedi iddo ef gael ei orchfygu yn 301 CC, rhannwyd Cilicia rhwng yr Ymerodraeth Seleucaidd a'r Ptoleniaid.

Wedi nifer o ryfeloedd, daeth Cilicia i feddiant Gweriniaeth Rhufain yn 50 CC. Bu Cicero yn llywodraethwr y dalaith. Dan yr ymerawdwr Diocletian, rhannwyd y dalaith yn ddwy, y rhan orllewinol yn cymryd yr enw Isauria a'r llall yn cadw'r enw Cilicia. Ymhith dinasoedd Cilicia roedd Tarsus, man geni'r Apostol Paul.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Asia Leiaf
Categori:Hanes Twrci
MedlinePlus

Rhwydwaith o wefannau ydy **MedlinePlus** a **Gwyddoniadur Meddygol Medline** sy'n cynnwys gwybodaeth am iechyd o lyfrgell meddygol mwya'r byd, sef Llyfrgell Meddygol (Cenedlaethol) Unol Daleithiau America mewn cydweithrediad â Sefydliad Cenedlaethol Iechyd.

Mae'r wefan hefyd yn cynnwys geiriadur meddygol ar-lein ac mae'n cynnwys mynegai o Lysiau Rhinweddol yn ogystal â mynegai o gyffuriau confensiynol.

Bwriadwyd y wefan ar gyfer darparwyr gofal iechyd yn ogystal â chleifion a chafodd ei chynllunio er mwyn darparu gwybodaeth byw, cyfoes o safon gan ei bod yn cael ei golygu'n ddyddiol gyda'r wybodaeth ddiweddaraf.
 
## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Gwefan Saesneg MedlinePlus

Categori:Gwefannau
Categori:Gwybodaeth meddygol
Harry Potter and the Half-Blood Prince (ffilm)

Ffilm antur-ffantasi o 2009 yw ***Harry Potter and the Half-Blood Prince***. Seiliwyd y ffilm ar nofel o'r un enw gan J. K. Rowling. Dyma'r chweched ffilm yn y gyfres boblogaidd o ffilmiau Harry Potter. Cyfarwyddwyd y ffilm gan David Yates, a gyfarwyddodd y bumed ffilm hefyd, sef *Harry Potter and the Order of the Phoenix*.

Categori:Ffilmiau 2009
Categori:Ffilmiau ffantasi Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau ffantasi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Ffilmiau Warner Bros.
Iorwerth Beli

Un o'r cynharaf o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Iorwerth Beli** (bl. dechrau'r 14g). Dim ond un o'i gerddi sydd wedi goroesi ond mae honno'n rhoi darlun o lys Esgob Bangor a'r cystadlu am nawdd yno ar ddechrau'r 14g.

## Bywgraffiad
Bardd o Wynedd oedd Iorwerth Beli, naill ai o Arfon neu Fôn. Ni wyddom fawr dim arall amdano.

Mae'r bardd yn edliw'r esgob am droi ei gefn ar yr etifeddiaeth Gymraeg ac yn ddrych i argyfwng y gyfundrefn farddol yn y degawdau yn dilyn cwymp Llywelyn Ein Llyw Olaf a Dafydd ap Gruffudd. Cyfeiria'n hiraethus at feirdd llys mawr Gwynedd cyn y Goncwest, fel Cynddelw Brydydd Mawr a Dafydd Benfras. Mae ei ddirmyg at y crach-gerddorion Seisnig yn huawdl. Diddorol hefyd i haneswyr llên a llên gwerin Cymru yw'r adran yn y gerdd sy'n sôn am y chwedl am y brenin Maelgwn Gwynedd yn gorfodi'r beirdd a'r cerddorion i nofio dros Afon Menai i brofi eu gallu; y beirdd a enillodd a chawsant ffafr y brenin wedyn ar draul y cerddorion. Dyma un o ddau gyfeiriad at y chwedl hon; ceir y llall mewn cerdd a briodolir i  Daliesin ond sy'n perthyn i ran olaf yr Oesoedd Canol.

## Llyfryddiaeth
*N.G. Costigan (Bosco) ac eraill (gol.), *Gwaith Gruffudd ap Dafydd ap Tudur, Gwilym Ddu o Arfon, Trahaearn Brydydd Mawr ac Iorwerth Beli* (Aberystwyth, 1995).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Wynedd
Llandingad

:*Erthygl am y pwlyf yn sir Gaerfyrddin yw hon. Am y pentref yn Sir Fynwy gweler Llanddingad.*
Plwyf eglwysig - a sifil hyd yn ddiweddar - yn Sir Gaerfyrddin yw **Llandingad**.  Fe'i lleolir yng ngogledd y sir gan ymestyn o gwmpas tref Llanymddyfri.

Yn yr Oesoedd Canol, gorweddai'r plwyf yng nghwmwd Hirfryn yn y Cantref Bychan yn Ystrad Tywi. Enwir y plwyf ar ôl Sant Dingad (neu 'Tingad').

Yn ôl traddodiad, claddwyd Rhys Prichard ("Yr Hen Ficer", awdur *Cannwyll y Cymry*) yn Eglwys Llandingad. Gorwedd yr eglwys ar gwr Llanymddyfri ar y ffordd sy'n rhedeg i lawr i Landeilo trwy Langadog. Dywedir y cafodd ei fedd ei olchi i ffwrdd pan orlifodd afon Tywi a difrodi rhan o'r eglwys.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Llanymddyfri
Categori:Plwyfi Cymru
Llan-saint

Pentref bychan yng nghymuned Llanismel, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llan-saint** (hefyd: **Llansaint**). Saif rhwng Cydweli a Glan-y-fferi.

Mae yma Swyddfa Bost, er iddo fod dan fygythiad yn ddiweddar.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanismel
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Gigantomania

Term i ddisgrifio ffafriaeth Joseff Stalin am gynlluniau mawr gweladwy i ddangos nerth a llwyddiant y wlad ydy **Gigantomania**. Drwy'r 1920au a'r 1930au codwyd llawer o adeiladau a threfydd enfawr yn unol â syniadaeth Karl Marx er mwyn dangos fel y gall y system sosialaidd fod yn llawer gwell na'r system gyfalafol.

Roedd rhai o’r prosiectau, megis y ganolfan fetelegol fawr newydd a sefydlwyd yn Magnitogorsk yn yr Undeb Sofietaidd yn anferth. Rhwng 1928-32 mudodd tua 250,000 o bobl i fyw a gweithio yno.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant yr Undeb Sofietaidd
Categori:Geirfa hanes
Categori:Geirfa pensaernïaeth
Categori:Gwleidyddiaeth yr Undeb Sofietaidd
Categori:Pensaernïaeth
Rhys ap Tudur (bardd)

Bardd Cymraeg canoloesol oedd **Rhys ap Tudur** (bl. canol y 14g). Mae'n debygol yr oedd yn frodor o Fôn ond ychydig a wyddom amdano.

Un gerdd yn unig o waith Rhys ap Tudur a gedwir ar glawr, sef cywydd serch i fis Mai yn null Dafydd ap Gwilym. Gwyddom am uchelwr o Fôn yn y 14g o'r enw Rhys ap Tudur, aelod o deulu grymus ar yr ynys, a folir gan y bardd Gruffudd Gryg mewn cywydd sy'n awgrymu fod Rhys yntau yn awdur cerddi serch. Ond does dim modd o gwbl i brofi yn derfynol uniaethiad yr uchelwr o Fôn ac awdur y gerdd hon.

## Llyfryddiaeth 
* Barry J. Lewis (gol.), 'Gwaith Rhys ap Tudur', yn *Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 2007).

Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Ynys Môn
Syria (talaith Rufeinig)

Daeth **Syria** yn dalaith Rufeinig wedi iddi gael ei goresgyn gan Gnaeus Pompeius Magnus yn 64 CC, wedi iddo orchfygu Mithridates. Bu ym meddiant Ymerodraeth Rhufain ac yna'r Ymerodraeth Fysantaidd am ganrifoedd, hyd nes i fyddin Islamaidd ei goresgyn yn 637.

Ystyrid Syria yn dalaith o bwysigrwydd strategol, oherwydd ei ffod yn ffinio ar ymerodraeth Parthia. Cedwid tair lleng yma, ac yn 69 bu gan lengoedd Syria ran bwysig yn y digwyddiadau a wnaeth Vespasian yn ymwerawdwr.

Yn 193, rhannwyd y dalaith yn *Syria Coele* a *Syria Phoenice*. Bu'n rhan o Ymerodraeth Palmyra rhwng 260 a 273. Dan yr ymerawdwr Theodosius I yn y 4g, rhannwyd *Syria Coele* yn *Syria*, *Syria Salutaris* a *Syria Euphratensis*, a rhannwyd *Syria Phoenice* i greu *Phoenice* a *Phoenicia Libanesia*.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes Syria
Dunkerque

Dinas a *commune* ar arfordir gogleddol Ffrainc yw **Dunkerque** (Iseldireg: *Duinkerke*, Saesneg: *Dunkirk*, Almaeneg: *Dünkirchen*). Saif yn *département* Nord, *région* Hauts-de-France, ger y ffin â Gwlad Belg. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Porthladd Dunkerque yw'r trydydd yn Ffrainc o ran maint, ar ôl Marseille a Le Havre.

bawd|300px|dim|Neuadd y Ddinas

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Nord
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Corseg

Iaith yn perthyn i deulu yr Ieithoedd Romáwns a siardeir ar ynys Corsica a gogledd ynys Sardinia yw **Corseg** (*Corsu* neu *Lingua Corsa*).

Am gyfnod hir, Corseg oedd unig iaith ynys Corsica, cyn iddi ddod yn rhan o Ffrainc yn 1768. Yn 1990, toedd tua 50% o drigolion yr ynys, tua 127,000, yn medru rhywfaint o'r iaith, a tua 10% yn ei defnyddio fel iaith gyntaf. Mae hyn yn cynharu a thua 70% oedd yn medru rhywfaint o'r iaith yn 1980.

Dysgir rhywfaint o'r iaith yn yr ysgolion bellach; mae'n bwnc dewisol yn yr ysgolion uwchradd.

bawd|dim|240px|Tafodieithoedd Corseg

## Statws
Mae gan y Gorseg statws iaith ranbarthol yn Ffrainc, mewn rhestr a gyhoeddwyd gan lywodraeth Ffrainc. Mae'r iaith yn ymddangos ar arwyddion ffyrdd yng Nghorsica. Er hynny, nid yw'n iaith swyddogol yn Ffrainc, gan mai'r Ffrangeg yn unig sydd â'r statws hwnnw (ers 1992). Ar 17 Mai 2013, pleidleisiodd Cynulliad Corsica o blaid cynnig oedd yn gwneud y Gorseg yn iaith cyd-swyddogol, gyda'r Ffrangeg . Fodd bynnag, ystyrir y cynnig yn un anghyfansoddiadol.

[bawd|dim|287px|Arwydd dwyieithog gyda'r fersiwn [Ffrangeg wedi ei beintio]]

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Romáwns
Categori:Ieithoedd Ffrainc
Categori:Ieithoedd yr Eidal
Categori:Corsica
Einion Evans

Bardd a llenor Cymraeg oedd **Einion Evans** (1926 – 16 Mai 2009).

Ganed ef yn Mostyn, Sir y Fflint, yn fab i lowr. Bu'n gweithio fel glowr ei hun am gyfnod, cyn dod yn llyfrgellydd. Enillodd Gadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn 1983 am ei awdl *Yr Ynys*, oedd er côf am ei ferch, Ennis Evans. Enillodd ei frawd, T. Wilson Evans, y Fedal Ryddiaith yn un Eisteddfod.

## Cyhoeddiadau
* *Cerddi* (1969)
* ''Cerddi'r Parlwr* (1978)
* *Cerddi'r Ynys* 1987
* *Gwreichion Gras* 1983
* *Tri chwarter Coliar* (1991)

## Llyfryddiaeth 
Ysgrif Coffa gan John Gruffydd Jones yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2009 o *Barn''.

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Prifeirdd
Dafydd Ddu o Hiraddug

Bardd ac ysgolhaig oedd **Dafydd Ddu o Hiraddug** (bl. tua 1330 – 1370). Mae'n adnabyddus yn bennaf fel awdur golygiad newydd o ramadeg barddol Einion Offeiriad ond roedd yn fardd medrus hefyd.

## Bywgraffiad
Yn llawysgrifau'r 16g gelwir Dafydd yn 'Ddafydd Ddu Athro o Degeingl a Hiraddug'. Trefgordd ym mhlwyf y Cwm yng nghwmwd Rhuddlan, rhwng Afon Clwyd a Bryniau Clwyd, oedd Hiraddug, a gyda cymydau Prestatyn a Cwnsyllt roedd cwmwd Rhuddlan yn un o dri chwmwd cantref Tegeingl. Mae'r gair 'Athro' yn awgrymu iddo dreulio cyfnod mewn prifysgol; Prifysgol Rhydychen efallai.

Dilynodd yrfa eglwysig ac mae lle i gredu iddo ddod yn un o ganoniaid Eglwys Gadeiriol Llanelwy. Dywedir hefyd ei fod yn gofalu am lyfrgell Esgobaeth Llanelwy yn amser yr Esgob Siôn Trefor (bu farw 1357) ac ar ôl hynny. Yn ôl y Dr John Davies o Fallwyd, penodwyd Dafydd yn archddiacon pan urddwyd y cyn-archddiacon Llywelyn ap Madog ab Elis yn esgob deg mis ar ôl marwolaeth Siôn Trefor. Gwyddom mai Ithel ap Robert, un o noddwyr pwysicaf Iolo Goch oedd yn archddiacon yn 1371 ac felly mae'n deg casglu fod Dafydd Ddu yn farw erbyn hynny.

Yn ôl traddodiad a nodir gan Edward Lhuyd, claddwyd Dafydd Ddu yn eglwys Diserth. Ymddengys mai disail yw'r honiad iddo gael ei gladdu yn eglwys Tremeirchion.

## Gwaith llenyddol
Gwaith enwocaf Dafydd Ddu yw ei olygiad o'r newydd o ramadeg Einion Offeiriad. Mae'n debyg fod sawl un o'r cerddi enghreifftiol yn y gramadeg hwnnw yn waith Dafydd Ddu ei hun er nad oes modd profi hynny. Cedwir ar glawr pedair cerdd wrth enw Dafydd Ddu o Hiraddug. Ceir dau gywydd crefyddol ac addysgol. Mae'r drydedd yn awdl sy'n synfyfyrdod ar dynged dyn a byrhoedledd bywyd. Gwahanol iawn yw'r bedwaredd, englyn serch i ferch a geir yn y Gramadeg.

## Chwedlau
Tyfodd cylch o chwedlau am alluoedd Dafydd Ddu fel dewin ar lafar gwlad. Credid fod ei grym yn tarddu o'i gyfathrach ag ysbrydion drwg.

## Llyfryddiaeth
**Gwaith Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug*, gol. R. Geraint Gruffudd a Rhiannon Ifans (Aberystwyth: Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 1997).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 1370au
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Esgobaeth Llanelwy
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Tremeirchion, Cwm a'r Waun
Categori:Ysgolheigion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Bleddyn

Gallai'r enw personol Cymraeg **Bleddyn** gyfeirio at:

*Bleddyn ap Cynfyn (m. 1075), Brenin Gwynedd
*Bleddyn Fardd (bl. 1268-1283), un o'r olaf o Feirdd y Tywysogion
*Bleddyn Ddu (bl. 1330-1385), bardd o Fôn

*Bleddyn Williams (g. 1923), canolwr rygbi
*Bleddyn Bowen (g. 1961), cyn chawaraewr rygbi rhyngwladol
*Bleddyn Taylor (g. 1959), cyn chwaraewr rygbi

Gweler hefyd:

Meibion Bleddyn ap Cynfyn:
*Cadwgan ap Bleddyn (1051-1111), tywysog ar ran o Bowys
*Maredudd ap Bleddyn (m. 1132), tywysog ar ran o Bowys
*Iorwerth ap Bleddyn (1053-1111), tywysog ar ran o Bowys
Trahaearn Brydydd Mawr

Un o'r cynharaf o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Trahaearn Brydydd Mawr** (bl. dechrau'r 14g). Roedd yn frodor o Ystrad Tywi, yn ôl pob tebyg, ac yn cael ei ystyried yn un o feirdd mwyaf ei gyfnod gan ei gyfoeswyr.

## Bywgraffiad
Cymharol ychydig a wyddom am Drahaearn ei hun ar wahân i dystiolaeth ei gerddi. Mae'r llysenw '[P]rydydd Mawr' yn dangos dau beth, sef ei fod yn brydydd a hefyd ei fod yn ŵr o faintioli corfforol anghyffredin (cf. Cynddelw Brydydd Mawr), ffaith a ategir gan gyfeiriadau ato gan rai o'i gydfeirdd. Mae cofnodion achyddol yn awgrymu mai Goronwy Foel ap Robert ap Bleddri o Defnynnog yn y Cantref Mawr (Tewdos) ym Mrycheiniog oedd ei dad, ond cysylltir y mab ag ardal Ystrad Tywi (Sir Gaerfyrddin) a chanodd hefyd ym Morgannwg.

## Cerddi
Mae pump o gerddi gan Drahaearn ar glawr heddiw ond gwyddys mai cyfran fach o'i waith yw hyn. Ceir awdl grefyddol a marwnad i Hywel o Landingad, plwyf yng nghwmwd Hirfryn yn y Cantref Bychan yn Ystrad Tywi: canu yn null y Gogynfeirdd a geir yn y cerddi hyn. Ceir yn ogystal tair cerdd dychan, yn cynnwys un deifiol iawn i'w gyd-fardd Casnodyn, yn gyfres hir o englynion, sy'n taflu golwg gwrthfawr ar fywyd y bardd mawr hwnnw.

## Llyfryddiaeth
*N.G. Costigan (Bosco) ac eraill (gol.), *Gwaith Gruffudd ap Dafydd ap Tudur, Gwilym Ddu o Arfon, Trahaearn Brydydd Mawr ac Iorwerth Beli* (Aberystwyth, 1995).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Goronwy ap Tudur

Gallai **Goronwy ap Tudur** gyfeirio at un o ddau aelod o deulu Tuduriaid Môn:

*Goronwy ap Tudur Hen (bu farw 1331)
*Goronwy ap Tudur Fychan (bu farw 1382)
*Gronw ap Tudur (marw 1400) (bu farw 1400; torrwyd ei gorff yn 4 darn yn dilyn Gwrthryfel Glyn Dŵr.
George Mackay Brown

Bardd ac awdur o Stromness, Ynysoedd Erch, oedd **George Mackay Brown** (17 Hydref 1921 - 13 Ebrill 1996).

Cerdd mwyaf enwog Brown yw "Hamnavoe". Destun y gerdd yw dad y bardd, y dyn post Stromness.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**The Storm* (1954)
**Loaves and Fishes* (1959)
**The Year of the Whale* (1965)
**Fishermen with Ploughs* (1971)
**Winterfold* (1976)
**Voyages* (1983)
**The Wreck of the Archangel* (1989)
**Tryst on Egilsay* (1989)
**Brodgar Poems* (1992)
**Foresterhill* (1992)
**Following a Lark* (1996)
### Nofelau
**Greenvoe* (1972)
**Magnus* (1973)
**Vinland* (1992)
**Beside the Ocean of Time* (1994)
### Drama
**A Spell for Green Corn* (1970)
### Arall
**A Calendar of Love* (1967)
**An Orkney Tapestry* (1969)
**A Time to Keep* (1969)
**Hawkfall* (1974)
**Letters from Hamnavoe* (1975)
*''The Sun's Net* (1976)
**Andrina and Other Stories* (1983)
**For the Islands I Sing'' (1997)

Categori:Beirdd Saesneg o'r Alban
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1996
Corffyn pineol

[dde|bawd|Prif chwarennau'r endocrin: ([Gwryw ar y chwith, benyw ar y dde)
**1** Corffyn pineol
**2** Chwarren bitwidol
**3** Y chwarren theiroid
**4** Hypothalmws
**5** Chwarren adrenal
**6** Pancreas
**7** Ofari
**8** Y ceilliau]]

Lleolir **y corffyn pineol** neu weithiau **y trydydd llygaid** (Sa: *pineal body*; Lladin: *epiphysis cerebri* neu *epiphysis*) yn yr ymennydd. Chwaren pineol ydyw sy'n cynhyrchu melatonin, sef hormon allweddol sy'n effeithio cwsg bodau dynol.

Mae'n edrych yn debyg iawn i gôn y pinwydd (neu 'foch coed'), a dyna darddiad ei enw Lladin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwarennau
Categori:System endocrin
Rhys ap Tudur

Gallai **Rhys ap Tudur** gyfeirio at:

* Rhys ap Tudur (bardd) (14g), bardd serch
* Rhys ap Tudur Fychan (bu farw 1412), aelod o deulu Tuduriaid Penmynydd ac un o gefnogwyr mwyaf blaenllaw ei gefnder Owain Glyn Dŵr
Roh Moo-hyun

**Roh Moo-hyun** (ynganiad Coreaidd: [nomuʝʌn]; (1 Medi, 1946 - 23 Mai, 2009) oedd 16eg Arlywydd De Corea. Bu'n gwneud y swydd hon o'r 25ain o Chwefror, 2003 tan y 25ain o Chwefror, 2008. Cyn dechrau'i yrfa fel gwleidydd, roedd yn gyfreithiwr hawliau dynol.

Canolbwyntiodd gyrfa gyreithiol Roh ar hawliau dynol myfyrwyr yn Ne Corea. Yn ddiweddarach, ffocysodd ei yrfa wleidyddol ar geisio oresgyn natur blwyfol gwleidyddiaeth De Corea, a chafodd ei ethol fel Arlywydd. Dylanwadwyd yr etholiad yn drwm gan ymgyrchwyr ar y wê, yn enwedig ar OhmyNews, a dyma oedd y tro cyntaf i hyn ddigwydd yng Nghorea.

Cyflawnodd Roh hunanladdiad ar y 23ain o Fai, 2009 gan neidio oddi ar glogwyn mynyddig, wedi iddo adael nodyn hunanladdiad. Cadarnhawyd ei hunanladdiad gan yr heddlu.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion De Corea
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Gwleidyddion o Dde Corea
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Spider-Man 3

Mae ***Spider-Man 3*** yn ffilm ffantasi 2007 a ysgrifennwyd ac a gyfarwyddwyd gan Sam Raimi, ac sy'n serennu Tobey Maguire, Kirsten Dunst, James Franco, Thomas Haden Church, Topher Grace a Bryce Dallas Howard. Dyma'r drydedd ffilm yn y gyfres ffilm *Spider-Man* sy'n seiliedig ar y cymeriad o *Marvel Comics*.
## Dolenni allanol 
* Dyddiadau rhyddhau'n rhyngwladol 
* Gwefan swyddogol y noson agoriadol 
* Blog swyddogol y ffilm *Spider-Man 3* 

Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Categori:Ffilmiau ffantasi
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar gomics
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn coleg
Italia (talaith Rufeinig)

**Italia** oedd talaith ganolog yr Ymerodraeth Rufeinig, lle safai dinas Rhufain ei hun, yn cyfateb yn fras i'r Eidal heddiw. Yr unig filwyr oedd a chanolfan yn Italia oedd Gard y Praetoriwm.

bawd|canol|Talaith Italia  yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Dan yr ymerawdwr Augustus, rhannwyd Italia yn 11 rhan weinyddol:

* *Regio I Latium et Campania*
* *Regio II Apulia et Calabria*
* *Regio III Lucania et Bruttii*
* *Regio IV Samnium*
* *Regio V Piceni*
* *Regio VI Umbria (et ager Gallicus)*
* *Regio VII Etruria*
* *Regio VIII Aemilia*
* *Regio IX Liguria*
* *Regio X Venetia et Histria*
* *Regio XI Transpadana*

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes yr Eidal