open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sam Neill

Actor o Seland Newydd yw **Nigel John Dermot "Sam" Neill, DCNZM, OBE** (ganwyd 14 Medi 1947).

Fe'i ganwyd yn Omagh, Gogledd Iwerddon, yn fab i'r milwr Dermot Neill a'i wraig Priscilla (née Ingham).

## Ffilmiau
**My Brilliant Career* (1979)
**Omen III: The Final Conflict* (1981)
**Enigma* (1983)
**The Hunt for Red October* (1990)
**The Piano* (1993)
**Jurassic Park* (1993)
**The Horse Whisperer* (1998)
**Bicentennial Man* (1999)
**Wimbledon* (2004)

## Teledu
**Reilly, Ace of Spies* (1983)
**Kane and Abel* (1985)
**Merlin* (1998)
*''The Revengers' Comedies* (1998)
**Doctor Zhivago* (2002)
**To the Ends of the Earth* (2005)
**The Tudors* (2007)
**Peaky Blinders'' (2013)

Categori:Actorion o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1947
Pwdre sêr

Sylwedd fel jeli a ymddengys yng nghefn gwlad yw **pwdre sêr**, **pwdr sêr** neu **pwdredd sêr**. Gelwir hefyd yn **chwyd/chwŷd awyr**, **chwyd sêr**, **cap glas** yn y Gogledd, a '''godro'r sêr''' yn Nyfed.  Fe'i elwir hefyd yn *Tremella meteorica*, term Lladinaidd ffug-fiolegol sy'n cyfeirio at y genws o ffwng *Tremella* a'r cred bod y sylwedd yn dod o'r gofod. Yn ôl llên gwerin, ymddangosa'r sylwedd yn sgil cawod o sêr gwib (awyrfeini).

Nid oes sicrwydd ynglŷn ag esboniad gwyddonol pwdre sêr. Yn ôl y naturiaethwr Cymreig Thomas Pennant, chwŷd anifeiliaid yw'r sylwedd. Yn ôl eraill, y syanobacteriwm *Nostoc* yw pwdre sêr.

Pwdre ser - a slime mould^ - geograph.org.uk - 1024172.jpg|Pwdr sêr yn yr Alban
Mystery blob of jelly in the woods - geograph.org.uk - 1000481.jpg|Pwdr sêr yn yr Alban
Star jelly - lindsey.jpg|Pwdr sêr yng Ngwlad Belg

### Nostoc
bawd
Math o syanobacteria (*blue-green alga*). Fe gaiff hwn yr enw pwdre'r sêr gan rai, am ei fod yn ymddangos yn sydyn fel petai wedi disgyn o'r nen. Yr enw Saesneg arno yw mares’ eggs - maent yn edrych fel swigod crwn cyn iddynt fyrstio, fel sydd wedi digwydd yn y ddelwedd. Mae'r anifail/planhigyn yma yn gyffredin mewn pyllau dŵr, ac yn ymddangos ar wyneb y ddaear lle mae’n wlyb, yn aml yn tyfu ar y palmant, lle mae dŵr glaw yn llifo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dirgelwch
Categori:Llên gwerin Cymru
Llyn Glas (Cwm Glas)

:*Erthygl am y llyn ger Crib Goch yw hon. Gweler hefyd Llyn Glas (gwahaniaethu).*

Llyn yn Eryri, Gwynedd yw **Llyn Glas**. Fe'i lleolir i'r gogledd o'r Grib Goch, tua milltir i'r gogledd-ddwyrain o gopa'r Wyddfa a thua 4 milltir i'r de-ddwyrain o dref Llanberis.
250px|bawd|chwith|Llyn Glas a Chwm Glas
250px|bawd|chwith|Llyn Glas

Saif y llyn bychan hwn 2,300 troedfedd i fyny yng Nghwm Glas, cwm creigiog tua hanner milltir i'r gogledd o'r Grib Goch a thua 1.5 milltir i'r de o'r garreg filltir sydd hanner ffordd i fyny Bwlch Llanberis, rhwng Pen y Pas a phentref Nant Peris. Ceir ynys fechan yng nghanol y llyn. Mae Clogwyn y Person, crib serth sy'n adnabyddus am ei llwybrau dringo, yn ymestyn o lan y llyn i ben Crib Goch.

## Hen enwau
Does dim pysgod yn y llyn. Gerllaw, tua 100 llath i'r gorllewin, ceir llyn bychan iawn, heb enw ar y map. Yn ôl tystiolaeth lafar a nodir gan Frank Ward yn ei gyfrol *The Lakes of Wales*, arferid galw'r llynnoedd bychain hyn yn ***Ffynnon Felen*** a ***Ffynnon Frech*** ers talwm.

## Chwedl
Yn ôl traddodiad llafar lleol, ceir ogof ddu ger Llyn Glas lle cuddiodd y dewin Myrddin gadair aur ynghyd â gemau ac arian rhag eu dwyn gan y Sacsoniaid. Roedd hynny yn amser Gwrtheyrn.

## Cyfeiriadau
Glas
Categori:Llanberis
Categori:Llên gwerin Cymru
Llystyn

Gallai **Llystyn** gyfeirio at un o sawl lle yng nghymuned Dolbenmaen, Gwynedd:

## Archaeoleg
*Clwstwr cytiau caeedig Llystyn Uchaf
*Pen Llystyn, safle caer Rufeinig

## Cadwraeth
*Llystyn Isaf (Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig)
Gwledydd Baltig

bawd|Y Gwledydd Baltig
Tair gwlad sy'n ffinio â'r Môr Baltig yng Ngogledd-Ddwyrain Ewrop yw'r **gwledydd Baltig**: Estonia, Latfia, a Lithwania.

Baltwyr yw'r Latfiaid a'r Lithwaniaid, sy'n siarad yr ieithoedd Baltig Latfieg a Lithwaneg. Mae'r Estoniaid yn Falto-Ffiniaid sy'n siarad yr iaith Ffinno-Wgrig Estoneg. Ceir lleiafrifoedd eraill yn y gwledydd Baltig o dras Almaenig a Rwsiaidd.

Mae'r cysyniad o'r gwledydd Baltig cyn yr 20g yn ddadleuol. Mae gan Estonia gysylltiadau agosach â gwledydd Llychlyn, ac yn hanesyddol bu perthynas glos rhwng Lithwania a Gwlad Pwyl. Enillodd y tair gwlad annibyniaeth oddi ar Ymerodraeth Rwsia yn sgil y Rhyfel Byd Cyntaf. Cafodd eu meddiannu gan yr Undeb Sofietaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, a ni ad-enillodd eu hannibyniaeth hyd nes diddymiad yr Undeb Sofietaidd ym 1991.

Gellir gwahaniaethu'r enw "gwledydd Baltig" oddi ar y term "gwledydd y Môr Baltig", sydd yn cynnwys pob gwlad sydd yn ffinio â'r Baltig.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwledydd y Môr Baltig
Baltig
Stephen Crabb

Gwleidydd Cymreig ac aelod o'r Blaid Geidwadol yw **Stephen Crabb** (ganwyd 20 Ionawr 1973). Bu'n cynrychioli etholaeth Preseli Penfro fel Aelod Seneddol yn Nhŷ'r Cyffredin San Steffan rhwng 2005 a 2024. Rroedd yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru rhwng Gorffennaf 2014 a Mawrth 2015.

Ym Mai 2009 hawliodd £8,049 am ei ail gartref gan ei wario ar fflat yn Llundain. Gwerthodd hwnnw am elw a hawliodd gostau am gartref roedd yn ei brynnu ym Mhenfro. Nododd mai ei brif gartref oedd ystafell yn nhŷ cyfaill iddo.

## Magwraeth
Ganwyd Crabb yn Inverness, yr Alban  gydag un rhiant yn Albanwr a'r llall yn Gymraes. Magwyd ef a'i ddau frawd gan ei fam ar ystâd o dai cyngor ym Mhenfro. ac oddi yno aeth i Ysgol Fusnes Llundain ble y graddiodd gydag MBA. Yr un pryd, astudiodd Ffrangeg gyda'r Brifysgol Agored.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bryste
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Wirfoddol Rheoledig Tasker Milward
Glofa Parc Slip

Glofa yn Abercynffig ger Ton-du yn sir Pen-y-bont ar Ogwr oedd **Glofa Parc Slip**.

Yn 1896 roedd y cwmni'n cyflogi bron i ddwy fil o weithwyr mewn 8 glofa.

## Ffrwydriad 1892
Perchnogion y lofa yn 1892 oedd ''North's Navigation Collieries (1889) Ltd'' a'i bencadlys yn 23 Leadenhall Street, Llundain; syndicâd a ffurfiwyd ac a gadeiriwyd gan 'Colonel John T. North'.

Ar 26 Awst 1892 bu farw 112 o fechgyn a dynion mewn ffrwydrad a achoswyd o ganlyniad i nam gydag un o lampiau Davy'r lofa. Ni erlyniwyd y perchnogion am farwolaeth y bechgyn hyn. 

## Cyfeiriadau 
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhen-y-bont ar Ogwr
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Trychinebau glo yng Nghymru
Categori:Trychinebau yng Nghymru
Categori:Trychinebau diwydiannol
Categori:Trychinebau 1892
Llyn Mynydd-gorddu

Llyn a chronfa dŵr yng Ngheredigion yw **Llyn Mynydd-gorddu**, a leolir yng nghymunedau Trefeurig a Ceulan-a-Maesmor yng ngogledd Ceredigion.

Mae Gwaun Troed-rhiw-seiri a Llyn Mynydd-gorddu yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Categori:Cronfeydd dŵr Cymru
Mynydd-gorddu
Categori:Ceulan-a-Maesmor
Categori:Trefeurig
Asgetigiaeth

bawd|Doethwr yn myfyrio
Cyfeiria **asgetigiaeth** at ffordd o fyw a nodweddir gan ymataliad rhag pleserau bydol, yn amlach na pheidio er mwyn cyflawni amcanion ysbrydol. Mae nifer o draddodiadau crefyddol, megis Cristnogaeth, Islam, Hindwaeth a Bwdhaeth yn hyrwyddo ymataliad o ran gweithredoedd corfforol a meddyliol. Dysg y crefyddau hyn bod boddhad dyfnach i'w gael y tu hwnt i bleserau cnawdol ac felly trwy ymgadw rhag y pleserau cyffredin, bydol hyn y gellir ennill heddwch mewnol.


Categori:Ymddygiad a phrofiad crefyddol
Rhywiaeth

Rhagfarn neu wahaniaethu yn erbyn pobl, yn enwedig benywod, ar sail rhyw neu rywedd yw **rhywiaeth**. Daeth y cysyniad i'r amlwg gyda'r mudiad ffeministaidd yn y 1960au i dynnu sylw at ddiffyg hawliau menywod, ond erbyn dechrau'r 21g mae'r term hefyd yn cwmpasu rhagfarn yn erbyn gwrywod a phobl ryngrywiol a thrawsryweddol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Rhagfarnau
Categori:Rhyw
Absalom Roberts

Bardd o Gymru oedd **Absalom Roberts** (tua 1780 – 1864), sy'n adnabyddus yn bennaf fel awdur casgliad argraffiedig cynnar o'r Hen Benillion ac am y gerdd "*Trawsfynydd*".

## Bywgraffiad
Ganed Absalom Roberts ym mhlwyf Trefriw yn Sir Gaernarfon (yn Sir Conwy rwan) tua'r flwyddyn 1780. Ychydig a wyddom am fanylion ei fywyd personol. Crydd oedd Absalom wrth ei alwedigaeth. Fel nifer o grefftwyr gwledig eraill yn y cyfnod hwnnw, crwydrai o gwmpas gogledd Cymru yn dilyn ei grefft. Dychwelodd i fyw yn Nyffryn Conwy ar ddiwedd ei oes gan ymsefydlu'n gyntaf ym mhlwyf Eglwys-bach ac wedyn yn Llanrwst lle bu farw yn 1864.

## Bardd a chasglwr
Roedd Absalom yn gasglwr brwd o hen benillion Cymraeg a byddai'n eu lloffio ar hyd ei oes. Enillodd wobr am y casgliad gorau o hen benillion yn Eisteddfod Dinbych 1828. Yn 1845 cyhoeddwyd y casgliad yn y llyfr *Lloches Mwyneidd-dra*, sy'n cynnwys carolau Cymraeg ac englynion yn ogystal; ceir rhai o gerddi Absalom ei hun yn eu plith, yn cynnwys y gerdd "*Trawsfynydd*". Mae arddull yr hen benillion a'r penillion telyn yn drwm ar y gerdd hon a cherddi eraill ganddo.

## Gweler hefyd
*Hen Benillion
*Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Llyfryddiaeth
*John Jones, *Lloches Mwyneidd-dra* (Llanrwst, 1845)

Cyhoeddwyd y gerdd "*Trawsfynydd*" mewn sawl blodeugerdd Gymraeg yn cynnwys:
**Y Flodeugerdd Gymraeg*, gol. W. J. Gruffydd (1931)
*''Blodeugerdd o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg*, gol. Bedwyr Lewis Jones (Aberystwyth, 1965)
**Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg'', gol. Thomas Parry (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1962)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1780
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1864
Categori:Pobl o Lanrwst
Categori:Pobl o Drefriw
Baltwyr

Grŵp ethno-ieithyddol Indo-Ewropeaidd yw'r **Baltwyr** sy'n siarad y ieithoedd Baltig ac sy'n byw yng ngogledd-ddwyrain Ewrop ger Môr y Baltig. Y Latfiaid a'r Lithwaniaid yw'r ddwy genedl Faltig sy'n goroesi.

Ymsefydlodd pobl yn gyntaf ar arfordiroedd de-ddwyrain y Baltig yn yr oes gynhanesyddol, a gellir olrhain y Baltwyr yn ôl i tua 1800 CC. Yn ystod yr Henfyd fe'u galwyd yn *Aesti*. Defnyddir yr enw "Baltwyr" arnynt ers y 19eg ganrif.

Yn hanesyddol roedd grwpiau eraill o Faltwyr, yn ogystal â'r Latfiaid a'r Lithwaniaid: y Jatfiaid, a gafodd eu cymhathu â'r Lithwaniaid a'r Slafiaid yn y 16g a'r 17g; y Prwsiaid, a gafodd eu cymhathu â'r Almaenwyr yn y 18g; y Cwriaid, a gafodd eu cymhathu â'r Latfiaid yn yr 16g; y Semigaliaid; a'r Seloniaid, a ddiflanodd yn y 14g. Roedd y Baltwyr yn baganiaid ac yn enwog am wrthod Cristnogaeth am amser hir, a ni throdd y Lithwaniaid yn Gristnogion tan 1386.

Er bod Estonia yn un o'r gwledydd Baltig (ynghyd â Latfia a Lithwania), nid yw'r Estoniaid yn Faltwyr. Yn hytrach, Balto-Ffiniaid ydynt.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ewropeaid
Categori:Ieithoedd Baltig
Categori:Pobloedd Indo-Ewropeaidd
Ieithoedd Baltig

Is-gangen o'r ieithoedd Balto-Slafig, sy'n gangen o'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd, yw'r **ieithoedd Baltig**. Y Latfieg a'r Lithwaneg yw'r ddwy iaith Faltig a siaredir heddiw.

## Cyfeiriadau 

Baltig
Ieithoedd Ffinno-Wgrig

Cangen o'r ieithoedd Wralaidd yw'r **ieithoedd Ffinno-Wgrig**. Mae'n cynnwys yr ieithoedd Ffinneg, Estoneg, a Hwngareg.

## Cyfeiriadau 

Ffinno-Wgrig
Lithwaneg

Iaith Faltig Ddwyreiniol yw'r **Lithwaneg** a siaredir yn bennaf yn Lithwania gan y Lithwaniaid. Mae ganddi dros 3&nbsp;miliwn o siaradwyr brodorol, 2.8&nbsp;miliwn ohonynt yn Lithwania.

Hi yw'r iaith fwyaf "hynafaidd" o'r holl ieithoedd Indo-Ewropeaidd byw, hynny yw hon yw'r iaith sydd wedi newid lleiaf yn ystod ei hanes. O ganlyniad mae gan y Lithwaneg nifer o nodweddion yr iaith Broto-Indo-Ewropeg.

Mae Lithwaneg yn un o ieithoedd swyddogol yr Undeb Ewropeaidd.

## Dywediadau 
Helô: Labas (i gyfarch rhywun a adnabyddir). Sveikas (i gyfarch dyn). Sveika (i gyfarch merch). Sveiki (i gyfarch mwy na un person). Sveikos (i gyfarch mwy nag un ferch).

Sut wyt ti?: Kaip tau sekasi?/Kaip sekasi?/Kaip tau? (anffurfiol).

Bore da: Laba diena.

Prynhawn da: Labas rytas.

Noswaith dda: Labas vakaras.

Nos da: Labos nakties/Labanaktis (defnyddir cyn mynd i'r gwely).

Diolch!: Ačiū!/Dėkui!.

Pwy 'dych chi?: Kas esate?/Kas jūs?.

Fy enw yw...: Mano vardas yra.../Mano vardas...

Dw i'n byw yng Nghymu: Gyvenu Valijoje.

Dw i ddim yn deall: Aš jūsų nesuprantu.

Mae'r drwg gyda fi: Atsiprašau.

Ble mae...?: Kur...?/Kur yra...?

Iawn: Gerai.

Ydych chi'n medru Saesneg? Ar mokate angliškai?

Dw i ddim yn gallu siarad Lithwaneg: Nemoku lietuviškai šnekėti.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Baltig
Categori:Ieithoedd Lithwania
Dyfrlestr

[bawd|bawd|Dyfrlestri [Gwareiddiad Minoaidd|Minoaidd o tua 2200 CC]]
Cynhwysydd â phig sy'n cael ei ddefnyddio er mwyn arllwys neu storio cynnwys hylifol yw **dyfrlestr**. Fel arfer mae iddo ddolen er mwyn hwyluso'r arllwys. Yn gyffredinol, cyfeirir ato yn Saesneg Americanaidd fel *"pitcher"*, ond yng ngweddill y gwledydd Saesneg eu hiaith fe'i gelwir yn *"jug"*.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynwysyddion
Caráff

bawd|100px|Caráff

Cynwysydd heb ddolennni a ddefnyddir er mwyn arllwys gwin a diodydd eraill yw **caráff**. Yn wahanol i ddecanter, nid oes iddo gaead. Yn aml, mae'r potyn a geir gyda gwneuthurwr coffi yn cael ei alw'n garáff hefyd. Cyfredin o beth yw defnyddio caraffau er mwyn rhoi dŵr yn Ffrainc. Trwy ofyn am ''"carafe d'eau"'' yr ydys yn gofyn am ddŵr tap am ddim yn hyrach na dŵr mewn potel am gost.

Categori:Cynhwyswyr
Categori:Gwin
Drych

[bawd|chwith|[Barack Obama yn syllu mewn drych cyn tyngu'r llw, Ionawr 2009.]]
Arwyneb sy'n adlewyrchu golau mewn modd sydd yn cadw llawer o'i ansawdd gwreiddiol yw **drych**.

Categori:Dyfeisiau optegol
Eurgylch

[bawd|[Apollo ag eurgylch pelydrol ar fosäig Rufeinig]]

Mewn celf, cylch o olau sy'n amgylchynu person, gan amlaf y pen, yw **eurgylch**. Cânt eu defnyddio'n fynych mewn eiconograffiaeth i ddangos ffigyrau sanctaidd, neu, yng nghelf rhai cyfnodau, frenhinoedd a breninesau.

Categori:Celf grefyddol
Categori:Eiconograffeg
Mosäig

[bawd|Brithwaith yn dangos helfa carw, [Pella, 4g CC.]]
Y gelfyddyd addurnol o greu darlun trwy gydosod darnau bychain o ddefnyddiau amryliw, gan amlaf darnau o garreg, llechi, gleiniau, neu wydr, yw ''['brithwaith']'' neu **mosäig**.

Categori:Celf a chrefft
Categori:Y celfyddydau addurnol
Breuan

ewin_bawd|Carreg uwch breuan a ddaganfuwyd yng Ngogledd yr Alban

Erfyn carreg a ddefnyddid er mwyn melino ystod eang o ddeunyddiau â llaw oedd y **freuan**. Caent eu defnyddid mewn parau, gydag un garreg sefydlog ar y gwaelod, ac un ar ei phen a gâi ei throelli. Cawsant eu defnyddio am y tro cyntaf yn yr oes Neolithig er mwyn melino grawnfwydydd yn flawd. 

## Enghreiffitiau unigol
*Cafwyd darn o freuan yng nghloddfa Oes yr Haearn yn nyffryn Abergwyngregyn yn 2007.

## Mathau o freuan
Mae dau faen yn ofynnol i wneud par o feini y felin hon. Mae'r isaf yn grwbi a'r uchaf yn geuol, yr hwn a roddir am yr isaf fel dodi het am ben. Mae y meini cyntefig at faint meipen go fawr, neu ben dyn, ac eraill diweddarach yn debyg i faen llifo bychan, ac eraill diweddarach eto yn meddu rhychau i gario y blawd allan, fel meini y melinau dwfr presennol. Ceir hwynt yn y mynydd a'r hendref, ac yn fynychaf yn nghytiau crynion y ddau le, ac wrth ffosio, dyfndroi y tir, neu ladd mawn. Caed amryw o bryd i bryd yn mawnogydd Gwaen Gynfi, Deiniolen.https://www.llennatur.cymru/Yr-Oriel

## Cyfeiriadau
Categori:Technoleg gynhanesyddol
Llyn Nantycagl

Llyn yng ngogledd Ceredigion yw **Llyn Nantycagl** (amrywiad **Llyn Nant-y-gagl**; hefyd "*Pwll Spencer*" yn lleol). Fe'i lleolir yn y bryniau tua 4 milltir i'r dwyrain o Dre Taliesin.

Saif y llyn bychan hwn 1,350 troedfedd i fyny ar gwr un o goedwigoedd y Comisiwn Coedwigaeth 4 milltir i'r gorllewin o gopa Pumlumon rhwng bryniau Castell a Bryn Mawr. Llifa ffrwd o ben deheuol y llyn i lifo am 2 filltir i gronfa dŵr Nant-y-moch.
bawd|chwith

Ceir brithyll yn y llyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Ceulan-a-Maesmor
Nantycagl
Llyn Plas-y-mynydd

Llyn yng ngogledd Ceredigion yw **Llyn Plas-y-mynydd**. Fe'i lleolir yn y bryniau tua 5 milltir i'r dwyrain o Dre Taliesin.

Saif y llyn bychan hwn ger tri llyn arall a leolir ychydig i'r gogledd, sef Llyn Dwfn, Llyn Conach a Llyn Pen-rhaeadr ar gwr un o goedwigoedd y Comisiwn Coedwigaeth 3.5 milltir i'r gogledd-orllewin o gopa Pumlumon rhwng bryniau Pencreigiau'r Llan ac Esgair Fraith. Llifa ffrwd o Lyn Conach a Llyn Dwfn iddo o'r gogledd. O ben deheuol y llyn mae Afon Llechwedd-mawr yn llifo am 3 milltir i gronfa dŵr Nant-y-moch.

Ceir bwthyn o'r enw 'Anglers' Retreat' ar lan y llyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Ceulan-a-Maesmor
Categori:Ysgubor-y-coed
Plas-y-mynydd
Intifada

Gair Arabeg modern sy'n golygu "ysgwyd rhywbeth i ffwrdd" ydy **Intifada** ( '''') sydd hefyd, bellach, yn golygu "chwyldro" a "gwrthryfel".

Addasiad o'r gair (mewn cyd-destun genidol) yw '''' ("gwrthryfel"), ond mae'r gair Arabeg ''* () yn gwbwl wahanol ac yn ffurf luosog y gair "gwrthwynebwyr".

Gall *Intifada* gyfeirio at y digwyddiadau hanesyddol hyn:
*Intifada Mawrth, gwrthryfel asgell chwith yn erbyn rheolaeth unbeniaethol Prydain yn Bahrain, 1965
*Zemla Intifada, yn erbyn rheolaeth unbeniaethol Sbaen yn y *Spanish Sahara'', Mehefin 1970
*Intifada Cyntaf y Palesteiniaid, gwrthryfel cyntaf y Palesteiniaid i ryddhau'r Tiriogaethau Palesteinaidd a ddygwyd gan Israel, 1987 - 1993
*Chwyldro Bahrain, 1990au, chwyldro'n hawlio dychwelyd at reolaeth ddemocrataidd
*Gwrthryfeloedd 1991 yn Irac yn erbyn Saddam Hussein
*Intifada Sahrawi Cyntaf - protestiadau yn Ne Moroco  gan y Sahrawi
*Ail Intifada'r Palesteiniaid, cyfnod y trais rhwng y Palesteiniaid a'r Israeliaid, Medi 2000 - 2005
*Chwyldro'r Cedrwydd neu "Intifada of Independence", Lebanon wedi llofruddiaeth Rafiq Hariri yn 2005
*Yr Intifada Ffrengig, anesmwythdod yn Ffrainc, 2005.
*Yr Ail Intifada Sahrawi - terfysgoedd a phrotestiadau yn Ne Moroco a Gorllewin y Sahara, Mai 2005
*Y Gwanwyn Arabaidd, a gychwynodd ar 18 Rhagfyr 2010

## Gweler hefyd 
* Yr Intifada electronaidd, cyhoeddiad ar-lein yn canolbwyntio ar wrthdaro Israel a Phalesteina
drwy lygad (neu berspectif) y Palesteiniaid

Categori:Intifadas
Cynllun Darien

Cynllun i sefydlu gwladfa Albanaidd yng Nghanolbarth America ar droad y 18g oedd **Cynllun Darien**.

## Hanes y fenter
Syniad William Paterson – un o sefydlwyr Banc Lloegr - oedd Cynllun Darien. Soniodd am sefydlu gwladfa Albanaidd ym Mhanama er mwyn manteisio ar fasnach rhwng y Cefnfor Tawel a Chefnor yr Iwerydd. Roedd wedi cyfarfod â'r morwr Lionel Wafer yn Llundain ac wedi clywed ganddo am "baradwys" o le ar guldir Panama gyda bae cysgodol, brodorion cyfeillgar a thir ffrwythlon.

Ffurfiwyd Cwmni Albanaidd Masnachu i Affrica a'r India Gorllewinol ym Mehefin 1695. Codiwyd £400,000 mewn chwe mis, a defnyddiwyd yr arian i baratoi pum llong  ar gyfer y fenter. Ymadawodd y llongau o borthladd Leith yn yr Alban ar y 4ydd o Orffennaf, 1698 gyda 1200 o gyfaneddwyr, gan gynnwys Paterson, ei wraig a'u mab. Bu farw ei wraig a'i fab yn ystod y fenter. Yr arweinydd ar y daith oedd Capten Robert Pennecuik. Cyrhaeddon nhw Darien ar yr 2il o Dachwedd; bu farw 70 ar y daith. Enwyd y safle 'New Caledonia' ("Yr Alban Newydd"), ond doedd o ddim yn addas; erbyn Mawrth 1699, roedd dros 200 wedi marw. Sefydlwyd 'New Edinburgh' ("Caeredin Newydd") wedyn, ond darganfuwyd bod y tir yn anaddas i amaethyddiaeth a doedd gan y brodorion ddim diddordeb yn nwyddau'r Albanwyr. Darganfuwyd hefyd bod na chaniatawyd llongau Seisnig na gwladfeydd Seisnig i fasnachu efo'r Albanwyr. Cipiwyd y *Dolphin* gan Sbaenwyr. Daeth newyddion y bwriadodd y Sbaenwyr ymosod ar y wladfa, a ffodd yr Albanwyr yn ôl i'r Alban, gan ymweld â Jamaica ac Efrog Newydd ar y fordaith adref. Ni chyrhaeddodd ond y *Caledonia* adref i'r Alban, gyda 300 o bobl..

Yn Awst 1699, cychwynodd ail lynges o'r Alban, yn gwybod dim byd am dynged y cyrch cyntaf. Aeth tair llong, un ohonynt y *Rising Sun*', yn cludo 1302 o ymsefydlwyr. Bu farw 160 ar y daith. Darganfuant anheddiad gwag, a dechreuwyd ailadeiladu.

Roedd bygythiad o ymosodiad gan y Sbaenwyr, a threfnwyd rhagymosodiad gan Alexander Campbell o Fonab. Roedd hynny'n llwyddiannus, ond y canlyniad oedd bod y Sbaenwyr yn gwarchae ar Gaer Sant Andreas. Ildiodd yr ymsefydlwyr ym Mawrth 1700. Caniatawyd iddynt adael, ond ni chyrhaeddodd ond ychydig adref.

## Adladd
Roedd y fenter yn drychineb ariannol i'r Alban. Collwyd dros £230,000 gan bobl yr Alban. Saith mlynedd ar ôl y fenter, daeth yr Alban yn rhan o Deyrnas Prydain Fawr oherwydd Deddf Uno 1707. Rhoddwyd £398,000 i'r Alban gan Loegr, y mwyafrif i dalu colled Cwmni'r Alban.

## Cyfeiriadau
Categori:17eg ganrif yn yr Alban
Categori:18fed ganrif yn yr Alban
Categori:Hanes Canolbarth America
Categori:Hanes Panamâ
Ray Walston

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Herman Raymond** "**Ray**" **Walston** (2 Tachwedd 1914 – 1 Ionawr 2001).

Categori:Actorion Americanaidd
Partneriaeth yr Iaith Gernyweg

[bawd|180px|Logo Partneriaeth yr Iaith Gernyweg. Mae "maga" yn gyfystyr â "magu" yng [Cernyweg|Nghernyweg.]]
Corff cynrychiadol yw **Partneriaeth yr Iaith Gernyweg** (Cernyweg: *Keskowethyans an Taves Kernewek* kɛskɔˈwɛθjans an ˈtavɛs kɛrˈnɛwɛk, kɛskɔˈwɛθjɐnz ɐn ˈtævɐzs kərˈnuːɐk) a sefydlwyd yng Nghernyw yn 2005 er mwyn hybu a datblygu defnydd yr iaith Gernyweg yng Nghernyw. Mae'n gweithredu o fewn Cyngor Cernyw.

Partneriaeth gyhoeddus a gwirfoddol yw hi ac mae'n cynnwys cynrychiolwyr o blith gwahanol gymdeithasau Cernyweg a sefydliadau diwylliannol ac economig a llywodraeth leol Cernyw. Ariennir y corff yn rhannol gan gynllun Amcan Un yr Undeb Ewropeaidd, gan Adran Cymunedau a Llywodraeth Leol llywodraeth y Deyrnas Unedig a chan Gyngor Cernyw.

Mae'r Bartneriaeth yn gyfrifol am reoli Ffurf Ysgrifenedig Safonol y Gernyweg, orgraff a gyhoeddwyd yn 2008 er mwyn ceisio uno'r nifer o orgraffau gwahanol gynt ac er mwyn cael ei defnyddio ar arwyddion ffyrdd, mewn dogfennau swyddogol ac mewn arholiadau ysgolion.

## Gweler hefyd
* Bòrd na Gàidhlig
* Bwrdd yr Iaith Gymraeg
* Coonseil ny Gaelgey
* Foras na Gaeilge
* Ofis ar Brezhoneg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cornish Language Partnership  - y safle swyddogol yng Nghernyweg a Saesneg

Categori:Cernyw
Categori:Cernyweg
Categori:Cyrff rheoli iaith
Llech Idris

250px|bawd|chwith|Llech Idris

Maen hir cynhanesyddol yn ne Gwynedd yw **Llech Idris**. Saif mewn cae yng nghymuned Trawsfynydd yn ardal Meirionnydd.

Llech Idris yw’r maen hir mwyaf adnabyddus yn ardal Meirionnydd, yr hon a saif hyd ddau gae o Fedd Porius i gyfeiriad y de-orllewin. Nid oes unrhyw wybodaeth bendant pam fod y meini hirion wedi eu codi, ond mae’n amlwg iddynt fod yn gysylltiedig â’r hen lwybrau cynhanesyddol, gyda rhai o’r llwybrau wedi bod mewn defnydd rheolaidd hyd at y 18g.

Mae'n garreg 3.2 meter o uchder a'i led yn 1.4 meter. Saif ar bwys hen lwybr cynhanesyddol sy'n cysylltu cyffiniau Llanbedr ar arfordir Ardudwy a Dyffryn Dyfrdwy ger y Bala.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Cader Idris
*Caer Idris
*Idris Gawr

Categori:Meini hirion Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Categori:Trawsfynydd
Mariandyrys

250px|bawd|Tai ym Mariandyrys

Pentrefan yn Ynys Môn yw **Mariandyrys** (). Fe'i lleolir tua milltir i'r gogledd o bentref Llangoed yng nghymuned Llangoed ar ben de-ddwyreiniol yr ynys tua hanner milltir o'r môr.

## Gweler hefyd
* Mariandyrys (SoDdGA) (Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ger Mariandyrys

## Cyfeiriadau
Categori:Llangoed
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Llyn Moel y Llyn

Llyn yng ngogledd Ceredigion yw **Llyn Moel y Llyn**. Fe'i lleolir yn y bryniau tua 3.5 milltir i'r dwyrain o Dre Taliesin.

Saif y llyn bychan hwn tua 500 metr i fyny mewn pant agored uchel ar ysgwydd de-orllewinol copa Moel y Llyn, rhwng y prif gopa a chopa llai dienw (512m) i'r de.

## Cyfeiriadau
Categori:Ceulan-a-Maesmor
Moel y Llyn
Epidemig Ebola Gorllewin Affrica, 2013-16

Dechreuodd epidemig o glefyd y feirws Ebola yng ngwlad Gini yn Rhagfyr 2013, ond ni chafodd yr epidemig ei ganfod tan Mawrth 2014, ac yn hwyrach ymledodd i Liberia, Sierra Leone, Nigeria a Senegal. Achoswyd yr epidemig gan y feirws Ebola (*Zaire ebolavirus*). Yn Ionawr 2015, nid oedd Cyfundrefn Iechyd y Byd (WHO) wedi cyhoeddi fod yr epidemig drosodd, gan fod un neu ddau achos unigol wedi codi ei ben yn ystod 2015; credir hefyd fod oddeutu 11,310 o bobl wedi marw o Ebola - ychydig dros 70% o'r rhai a ddaliodd y firws.

Hwn yw'r tarddiant mwyaf difrifol o Ebola yn nhermau'r nifer o achosion a marwolaethau ers darganfyddiad y feirws ym 1976, ac mae'r nifer o achosion o'r epidemig presennol yn fwy na'r achosion o'r holl epidemigau cynt gyda'i gilydd. Ni chredir bod tarddiant arall o'r clefyd yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, a laddodd 13 o bobl erbyn 26 Awst 2014, yn gysylltiedig â'r epidemig yng Ngorllewin Affrica.

Erbyn 26 Awst 2014, bu cyfanswm o 3,069 o achosion a 1,552 o farwolaethau (1,752 o achosion a 897 o farwolaethau wedi eu cadarnhau mewn labordai), yn ôl Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) a'r Centers for Disease Control (CDC). Cred nifer o arbenigwyr taw tanamcangyfrif yw'r ystadegau swyddogol oherwydd bod nifer o deuluoedd yn anfodlon i roi gwybod i'r awdurdodau iechyd am achosion.
[bawd|chwith|Meddygon o [Nigeria yn cael hyfforddiant gan y WHO.]]

## Gweler hefyd
*Epidemig y feirws Zika
*Y Feirws Zika

## Cyfeiriadau 
Categori:2014
Categori:Ebola
Ebola Gorllewin Affrica 2014
Categori:Hanes Gini
Categori:Hanes Liberia
Categori:Hanes Nigeria
Categori:Hanes Senegal
Categori:Hanes Sierra Leone
Categori:Iechyd yn Affrica
Paul L. Smith

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Paul Lawrence Smith** (24 Mehefin 1936 – 25 Ebrill 2012).

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2012
Gelert (ffilm)

Ffilm animeiddiedig Gymraeg ydy ***Gelert*** (2007). Hywel Griffith oedd y cyfarwyddwr.

## Crynodeb 
Defnyddir y chwedl hanesyddol boblogaidd o Dywysog Llywelyn a'i gi Gelert i ddehongli pwysigrwydd cyfeillgarwch a ffyddlondeb ynghyd â'r perygl o ddicter a diffyg meddwl.

Mae'r ddyfais o stori tu fewn i stori yn cysylltu cymeriadau'r hogyn a'i gi dros amser (Llew/Gel yn y presennol, Llywelyn/Gelert yn hanesyddol). Trwy glywed am hanes trist Llywelyn Tywysog Gwynedd yn lladd Gelert trwy gamddealltwriaeth, mae'r hogyn ifanc Llew yn dysgu'r pwysigrwydd o werthfawrogi ei gi, Gel.

Animeiddiad uchelgieisol sy'n cynnwys golygfeydd cefndirol CGI gyda 600 o olygfeydd. Mae Gelert yn enghraifft dda o'r cryn gynnydd yn safon animeiddio yn y diwydiant Cymreig.

## Cast a chriw 
**Prif gast**
* John Ogwen (Taid)
* Tudur Owen (Llywelyn Fawr)
* Lowri Steffan (Siwan)

**Cast cefnogol**
* Richard Elfyn (Canghellor, Eraill)
* Hefin Wyn (Brenin Iorwerth, Eraill)
* Elen Gwynne (Gwen)
* Llyr Evans (Owain/Ifan)

**Animeiddwyr** 
*Dylan Jones
*Eryl Lewis Jones
*Ryan Perrin
*Owain Roberts
*James White

## Manylion technegol 
:Tystysgrif Ffilm: U
:Fformat Sain: Stereo
:Lliw/Du a Gwyn: Lliw

## Llyfryddiaeth 
;Erthyglau cylchgrawn/papur newydd
**Daily Post*, 10 Rhagfyr 2008; 
**Sgrin (Cylchgrawn Gwylwyr S4C*) Rhif 5, 2007

## Dolenni allanol
* Gwefan Griffilms

Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Cymraeg
Categori:Prosiect Wicipop
Edie McClurg

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Edie McClurg** (ganwyd 23 Gorffennaf 1945).

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Living with Vampires

Nofel Saesneg gan Jeremy Strong yw ***Living with Vampires*** a gyhoeddwyd gan Barrington Stoke Ltd yn 2004. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Nofel fer i ddarllenwyr anfoddog rhwng 8 a 13 oed.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Saesneg i bobl ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
'Curiouser and Curiouser' - Oddities in North-West Wales

Teithlyfr Saesneg gan Reg Chambers Jones yw ''''''Curiouser and Curiouser': Oddities in North-West Wales''''' a gyhoeddwyd gan Bridge Books yn 1998. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Llyfr taith i ogledd-orllewin Cymru, yn cynnwys gwybodaeth am hynodion yr ardal a grewyd gan ddyn. Dros 80 o luniau du-a-gwyn ac 1 map.

## Gweler hefyd 
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Teithlyfrau Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1998
House of America (ffilm)

Addasiad ffilm o ddrama lwyfan Ed Thomas yw ***House of America***, a ryddhawyd ym 1997. Llwyfanwyd y ddrama lwyfan *House of America* yng Nghaerdydd ym 1988.

Wedi’i lleoli mewn tref fechan yn y cymoedd, mae’r ffilm yn olrhain hanes y teulu Lewis; y Fam a’i phlant, Sid, Boyo, a Gwenny. Er bod eu tad yn absennol ar ôl iddo ffoi i’r Amerig flynyddoedd ynghynt, mae cysgod ei ddihangfa yn gyson bresennol. Er i’r ffilm gael ei lleoli yn y Cymoedd mae ynddi atseiniau thematig cryf o fytholegau’r ddrama lwyfan Americanaidd glasurol: y tensiwn sy’n bodoli rhwng caethiwaeth saff y gofod domestig a’r dyhead i ddianc i’r ehangder peryglus tu hwnt i ffiniau’r cartref.

## Cast a chriw
### Prif gast
*Siân Phillips (Mam)
*Matthew Rhys (Boyo)
*Lisa Palfrey (Gwenny)
*Richard Harrington (Cat)

### Cast cefnogol
*Islwyn Morris (Roger the Pop)
*Brian Hibbard (Wally)
*Steven Speirs (The Head)
*Dave Duffy (Molloy)
*Connor McIntyre (Matty)
*Andrew Lennon (Off-Licence Man)
*Donna Edwards (Receptionist)
*Stella King (Woman with Budgie)
*Ron Mills / Glen Finick / Terry Arnold / Alan Jones / John Weathers / Dana Colwill (Regular Miners)

### Cydnabyddiaethau eraill
*Cyd-Gynhyrchydd – Hans de Weers
*Uwch Gynhyrchydd – David Green
*Colur – Pamela Haddock
*Cynllunydd Gwisgoedd – Jany Temime

## Manylion technegol
**Tystysgrif ffilm:** Untitled Certificate

**Fformat saethu:** 35mm

**Lliw:** Lliw

**Iaith Wreiddiol:** Saesneg

**Lleoliadau Saethu:** De Cymru a Calgary, Alberta

## Gwobrau
## Llyfryddiaeth
### Llyfrau
*Blanford, Steve, *Film, Drama and the Break-up of Britain* (Bristol: Intellect, 2007) tt. 92, 93, 97–8, 155, 176.

### Adolygiadau
*  
*  
*  
* Robin Gwyn, "Troi’r gwleidyddol yn adloniant." *Golwg*, Cyfrol 10 Rhif 7, Hydref 16 1997. t. 23.

### Erthyglau
* 
* Beca Brown, "Man Gwyn Man Draw" *Barn*, Rhif 418, Tachwedd 1997.

## Dolenni allanol
*

Categori:Ffilmiau 1997
Categori:Ffilmiau drama Saesneg o Gymru
The 'City of Ottawa'

Llyfr hanes yn yr iaith Saesneg gan Judith Samuel yw '''''The 'City of Ottawa': The Story of a Sailing Ship''''' a gyhoeddwyd gan Penlan Publishing yn 2013. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Above the Forests

Casgliad o gerddi Saesneg gan Ruth Bidgood yw ***Above the Forests*** a gyhoeddwyd gan Cinnamon Press yn 2012. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Ceir yma farddoniaeth sy'n darlunio tirlun Cymru, yn ogystal â phortreadu'i bywyd cymdeithasol.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Saesneg o Gymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Categori:Llyfrau barddoniaeth yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau barddoniaeth Saesneg yr 21ain ganrif
All the Beauty of the Sun

Nofel i oedolion drwy gyfrwng y Saesneg gan Marion Husband yw ***All the Beauty of the Sun*** a gyhoeddwyd gan Accent Press yn 2012. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Abbeys, Priories and Cathedrals of Wales

Llyfr am hanes abatai, priordai ac eglwysi cadeiriol Cymru gan Mike Salter yw ***Abbeys, Priories and Cathedrals of Wales*** a gyhoeddwyd gan Folly Publications yn 2012. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau 2012
Princelings, Privilege and Power

Cyfrol ar hanes uchelwyr Dyffryn Teifi gan Leslie Baker-Jones yw ***Princelings, Privilege and Power: The Tivyside Gentry in their Community*** a gyhoeddwyd gan Gwasg Gomer yn 1999. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Astudiaeth o'r bonedd yn ardal Dyffryn Teifi, 1700-1900, eu hystadau a'u ffordd o fyw, eu perthynas â'u tenantiaid a'r rhan a chwaraewyd ganddynt fel arweinwyr cymdeithas.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Ceredigion
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1999
Poems of the Cywyddwyr

Detholiad o gywyddau Beirdd yr Uchelwyr wedi'u golygu gan Eurys I. Rowlands yw ***Poems of the Cywyddwyr***, a gyhoeddwyd gan Sefydliad Dulyn yn 1976. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Saesneg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau 1976
Dewisland Lime Kilns

Cyfrol ac astudiaeth Saesneg gan Peter B.S Davies yw ***Dewisland Lime Kilns*** a gyhoeddwyd gan Merrivale Publications yn 1991. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Astudiaeth o hanes odynau calch gogledd orllewin Sir Benfro o oes y Normaniaid hyd ddechrau'r 20g ac o effaith y diwydiant ar economi'r ardal.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1991
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Radnor Old and New

Llyfr ar hanes, arferion a llên gwerin Maesyfed a Phencraig, Powys, gan W.H. Howse yw ***Radnor Old and New*** a gyhoeddwyd yn 1944.

Llyfryn ar hanes, arferion a llên gwerin yr ardal gan gynnwys manylion ar dafodiaith, byd natur a theithiau cerdded.

Cafwyd argraffiad newydd gan Mid Border Books yn 2003. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Bowys
Categori:Llyfrau am hanes Powys
Categori:Llyfrau am lên gwerin Cymru
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau 1944
A Polish Soldier's Story

Hunangofiant Saesneg gan Rudolf Olewicz yw '''''A Polish Soldier's Story''''' a gyhoeddwyd gan Gwasg Gee yn 1994. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Hunangofiant milwr o Wlad Pwyl sydd erbyn hyn wedi ymddeol i Aberystwyth. Ffotograffau du-a-gwyn.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Atgofion a hunangofiannau Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1994
Bridges of Breconshire

Casgliad tua 90 o bontydd niferus Brycheiniog yn yr iaith Saesneg gan Dewi Davies yw ***Bridges of Breconshire*** a gyhoeddwyd gan Dewi Davies yn 1992. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Cyfrol yn cynnwys disgrifiad a hanes tua 90 o bontydd niferus Brycheiniog ac yn canolbwyntio ar bontydd blaenau Wysg a'i hisafonydd. Ffotograffau du-a-gwyn.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am gludiant yng Nghymru
Categori:Llyfrau am Bowys
Categori:Llyfrau Cymreig 1992
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Short Walks to Explore Anglesey

Teithlyfr Saesneg gan Hilary Kendell a Hilary Bradnam yw ***Short Walks to Explore Anglesey*** a gyhoeddwyd gan Hilary Books yn 1996. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Ynys Môn
Categori:Llyfrau taith Cymreig
Categori:Teithlyfrau Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Welsh with Ease

Llyfr i ddysgwyr Cymraeg drwy gyfrwng y Saesneg gan W. J. Jones yw ***Welsh with Ease*** a gyhoeddwyd yng Nghymru gan Gwasg Gee yn 1994. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Cyflwyniad syml i'r iaith Gymraeg gyda darluniau du-a-gwyn.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1994
Be Not Afraid

Casgliad o fyfyrdodau yn y Saesneg gan D. Elwyn Davies yw ***Be Not Afraid - Meditations*** a gyhoeddwyd yng Nghymru gan Amrywiol yn 1990. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Casgliad o fyfyrdodau a ysgrifennwyd i gynnig cysur, nerth a chyfarwyddyd i'r darllenydd.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o fyfyrdodau Saesneg
Categori:Llyfrau'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1990
Categori:Llyfrau Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau Saesneg am grefydd
Categori:Llyfrau ffeithiol Saesneg o Gymru
By Roads, Rails & Waves

Astudiaeth fanwl yn Saesneg o drafnidiaeth yn Llydaw sy'n cynnwys casgliad o ffotograffau gan Reun an Hir yw '''''By Roads, Rails & Waves: Brittany's Transport System Through the Centuries''''' a gyhoeddwyd gan Amrywiol yn 19920. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Astudiaeth fanwl o drafnidiaeth yn Llydaw drwy'r canrifoedd, wedi ei chyfieithu o'r Llydaweg. Ffotograffau, mapiau a diagramau du-a-gwyn.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am gludiant
Categori:Llyfrau am Lydaw
Categori:Llyfrau Cymreig 1992
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Celtic Art Series

Pecyn o saith gwerslyfr bychan ar gelfyddyd Geltaidd gan George Bain yw ***Celtic Art Series*** a gyhoeddwyd gan Stuart Titles yn 1990. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Pecyn o saith gwerslyfr bychan ar gelfyddyd Geltaidd, sy'n dangos sut i arlunio borderi a phaneli o glymwaith Celtiadd, troellenni Celtaidd, prif batrymau Celtaidd, llythrennu Celtaidd a ffurfiau milffurf, dynol, planhigion ac anifeiliaid a geir mewn celfyddyd Geltaidd. Mae'n cynnwys enghreifftiau o lawysgrifau Kells, Lindisfarne, Durrow a St Chad.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Saesneg ar hamdden
Categori:Llyfrau Cymreig 1990
The Echoes Return Slow

Casgliad o ryddiaith a barddoniaeth yn Saesneg gan R. S. Thomas yw ***The Echoes Return Slow*** a gyhoeddwyd gan Macmillan yn 1988. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Dilyniannau cyfochrog o ryddiaith a barddoniaeth gyda'r naill yn adlewyrchu ac yn taflu goleuni ar y llall lle mae'r bardd yn edrych yn ôl ar ei fywyd ac yn archwilio'r profiadau a luniodd ei farddoniaeth.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Saesneg o Gymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1988
Categori:Llyfrau gan R. S. Thomas
Categori:Llyfrau barddoniaeth yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau barddoniaeth Saesneg yr 20fed ganrif
About Mid Wales

Arweinlyfr a llyfr taith yn y gyfres *About Wales* a chasgliad o ffotograffau gan David Williams a Sian Lloyd yw ***About Mid Wales*** a gyhoeddwyd gan Graffeg yn 2007. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Mae'r gyfrol yn cynnig nodiadau ar dreftadaeth Cymru, diwylliant, a digwyddiadau; ceir ynddi wybodaeth a ffotograffau ar amgueddfeydd, orielau, cestyll, lleoedd hanesyddol, atyniadau, cerdd, a gwyliau llên. Ceir gwybodaeth cyswllt hefyd, mapiau manwl a chyngor ar ble i letya a bwyta.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Teithlyfrau Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
In the Shadow of Pumlimon

Llyfr hanes lleol gan Thomas Bound yw ***In the Shadow of Pumlimon*** a gyhoeddwyd gan Thomas Bound yn 2000. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Portread o gymuned anghysbell, glòs ar lethrau mynydd Pumlumon ger Llanidloes, Powys, yn ystod yr 20g, yn cynnwys penodau yn portreadu amryfal agweddau ar fywyd y trigolion, ffermio a mwyngloddio, addysg a chrefydd, ynghyd â bywgraffiadau byrion personoliaethau amlwg. 56 o ffotograffau du-a-gwyn a 6 o linluniadau

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llanidloes
Categori:Llyfrau am hanes Powys
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
The Milford Haven Oil Industry

Casgliad o ffotograffau mewn cyfrol yn yr iaith Saesneg gan Brian S. John yw ***The Milford Haven Oil Industry*** a gyhoeddwyd gan Amrywiol yn 1974. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Astudiaeth gryno o amryfal agweddau ar y diwydiant olew yn ardal Aberdaugleddau. Lluniau a ffotograffau du-a-gwyn.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ffotograffiaeth
Categori:Llyfrau Cymreig 1974
Categori:Llyfrau Saesneg
Old Crafts and Characters of the Vale of Neath

Llyfr hanes yn yr iaith Saesneg gan William Willis yw ***Old Crafts and Characters of the Vale of Neath*** a gyhoeddwyd gan Amrywiol yn 1987. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1987
Canu Taliesin (cyfrol)

Golygiad o'r cerddi Hen Gymraeg a adnabyddir fel Canu Taliesin gan Syr Ifor Williams yw ***Canu Taliesin***, a gyhoeddwyd gan Gwasg Prifysgol Cymru yn 1960. Cafwyd argraffiadau newydd ers hynny.

## Disgrifiad
Roedd hon yn gyfrol arloesol pan ddaeth allan yn 1960. Am y tro cyntaf erioed cafwyd golygiad ysgolheigaidd beirniadol o'r 12 cerdd a dderbynnir yn gyffredinol erbyn hyn fel gwaith dilys y bardd Taliesin (bl. 6g). Ceir rhagymadrodd hir, y testun golygiedig yn yr orgraff wreiddol, nodiadau a mynegai.

## Cyfieithiad Saesneg
Addaswyd y gyfrol i'r Saesneg gan J.E. Caerwyn Williams dan yr enw *The Poems of Taliesin*', a gyhoeddwyd gan Sefydliad Dulyn yn 1987. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print. ISBN 9780000673251

## Gweler hefyd
*Yr Hengerdd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Gwasg Prifysgol Cymru
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1960
Categori:Taliesin
With Harp, Fiddle and Folktale

Casgliad o ffotograffau mewn cyfrol yn yr iaith Saesneg gan E. Ernest Roberts yw ***With Harp, Fiddle and Folktale*** a gyhoeddwyd gan Ernest Roberts yn 1981. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Bywgraffiadau Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1981
A Welshman in Mesopotamia

Bywgraffiad Saesneg o'r milwr Harold Owen Owen gan David Wyn Davies yw ***A Welshman in Mesopotamia*** a gyhoeddwyd gan Gwasg Cambria yn 1986. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.
Botwm Crys yn cadw lle

## Disgrifiad
Hanes Capten Harold Owen Owen, milwr ifanc yn y Rhyfel Byd Cyntaf, wedi ei gasglu o'i lythyrau at ei fam. Gwasanaethodd yn ardal Mesopotamia (Irac) ar y Ffrynt Dwyreiniol. Cyhoeddwyd gan Wasg Cambria ar ran E. D. Norman.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Bywgraffiadau Saesneg
Categori:Hanes milwrol Cymru
Categori:Llyfrau am Irac
Categori:Llyfrau Cymreig 1986
The Brig 'Susannah' of Aberdyfi

Cyfrol am hanes llong o Aberdyfi yn y 19g gan Lewis W. Lloyd yw '''''The Brig 'Susannah' of Aberdyfi''''' a gyhoeddwyd gan yr awdur yn 1984. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Hanes llong ddeufast fechan, y `Susannah' (1815-43), oedd â chysylltiadau agos ag Aberdyfi. Printiau a ffotograffau du-a-gwyn.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Aberdyfi
Categori:Hanes morwrol Cymru
Categori:Llyfrau am gludiant yng Nghymru
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1984
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
A Welsh Folk Dancing Handbook

Llyfr am ddawnsio gwerin Cymreig yn Saesneg gan Alice E. Williams yw ***A Welsh Folk Dancing Handbook*** a gyhoeddwyd gan Gymdeithas Dawns Werin Cymru yn 1985. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Llawlyfr ar gyfer athrawon, hyfforddwyr, dawnswyr a cherddorion yn ymwneud â phob agwedd ar ddawnsio gwerin Cymreig. Diagramau du-a gwyn.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Dawns yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1985
Categori:Llyfrau Saesneg ar hamdden
Proud Mary

Nofel Saesneg gan Iris Gower yw ***Proud Mary*** a gyhoeddwyd gan Corgi yn 1992. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Yr ail nofel mewn cyfres o nofelau yn ymwneud â bywyd chwe gwraig y mae cysylltiad rhyngddynt mewn tref yn Ne Cymru ar droad yr 20g. ISBN ar y llyfr 0552126373.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1992
Triple Heritage

Nofel Saesneg gan Moelwyn Merchant yw ***Triple Heritage*** a gyhoeddwyd gan Gwasg Gomer yn 1994. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Nofel yn adrodd hanes merch a dau fab o hen deulu bonheddig yn ceisio dod i delerau â chymdeithas fodern. ISBN ar y llyfr 1859021646.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1994
Categori:Nofelau Saesneg
Bala, Lake of Beauty

Cyfrol Saesneg am Lyn Tegid ger y Bala gan Ron Quenby yw ***Bala, Lake of Beauty - The Story of Llyn Tegid*** a gyhoeddwyd gan Hardwick House yn 1992. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Hanes a chwedloniaeth Llyn Tegid a'i gyffiniau ar hyd y canrifoedd. Darluniau du-a-gwyn. ISBN ar y llyfr 0951295527.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Wynedd
Categori:Llyfrau Saesneg
Categori:Llyfrau 1992
Categori:Y Bala
Birds in Pembrokeshire

Arweinlyfr i adar yn Saesneg gan Huw Morgan yw ***Birds in Pembrokeshire*** a gyhoeddwyd yng Nghymru gan Rosedale Publications yn 1996. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Arweinlyfr i adar Penfro sy'n cyfuno darluniau trawiadol brws ac inc gyda sylwadau a gwybodaeth leol a chwedlonol.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Adar
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Parting

Casgliad o gerddi Saesneg gan Siâms Fyrsil yw ***Parting*** a gyhoeddwyd gan Siâms Fyrsil yn 1996. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Casgliad o gerddi bardd genedigol o ardal Craig-y-nos, Cwm Tawe, ac sydd erbyn hyn yn byw ym Merthyr Tudful.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Saesneg o Gymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Categori:Llyfrau barddoniaeth yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau barddoniaeth Saesneg yr 20fed ganrif
Walks Around Betws y Coed

Teithlyfr Saesneg gan Hilary Kendell a Hilary Bradnam yw ***Walks Around Betws y Coed*** a gyhoeddwyd gan Hilary Books yn 1993. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Betws-y-Coed
Categori:Llyfrau am Gonwy
Categori:Teithlyfrau Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1993
Starling Benson of Swansea

Bywgraffiad Saesneg o'r diwydiannwr Starling Benson (1808–1879) gan Dorothy M. Bayliffe a Joan N. Harding yw ***Starling Benson of Swansea*** a gyhoeddwyd gan D. Brown a'i Feibion yn 1996. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Bywgraffiadau Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
The Last Welsh Summer

Nofel i blant a phobl Ifainc drwy gyfrwng y Saesneg gan Catherine Johnson yw ***The Last Welsh Summer*** a gyhoeddwyd gan Pont Books yn 1996. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Hanes Suki a Nia yn gorfod mynd ar eu gwyliau at eu Nain yng Nghymru, lle mae'r ddwy yn dod i delerau â'i gilydd ac â'u hunain. Cyhoeddwyd yn gyntaf yn 1993. ISBN ar y llyfr 1859020127.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Categori:Nofelau Saesneg i bobl ifanc
A Tour of the Waterfalls of Wales

Teithlyfr Saesneg gan David S. Yerburgh yw ***A Tour of the Waterfalls of Wales*** a gyhoeddwyd gan yr awdur yn 1997. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Casgliad o dros ddeugain o luniau ac argraffiadau lliw a du-a-gwyn o brif readrau Cymru, ynghyd â nodiadau byrion amdanynt.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gymru
Categori:Llyfrau taith Cymreig
Categori:Rhaeadrau Cymru
Categori:Teithlyfrau Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1997