open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Campania

Rhanbarth yn ne yr Eidal yw **Campania**
Mae gan y rhanbarth arwynebedd o 13,595&nbsp;km sgwar a phoblogaeth o 5.8 miliwn. 
Napoli yw'r brifddinas.

Mae'n ffinio ar ranbarth Latium yn y gogledd-orllewin, Abruzzo a Molise yn y gogledd, Apulia yn y gogledd-ddwyrain, Basilicata yn y dwyrain a'r môr yn y gorllewin. Yn y cyfnod Rhufeinig, fe'i gelwid yn ***Campania felix*** ("Campania Ddedwydd"). 

Roedd Campania yn rhan o Magna Graecia, y trefedigaethau Groegaidd yn ne yr Eidal. Yn ddiweddarach daeth dan reolaeth Rhufain. Yn 217 CC daeth byddin Hannibal i Campania, a newidiodd prif ddinas Campania, Capua, ei hochr a'i gefnogi. Yn ddiweddarach, rhoddwyd Capua dan warchae gan fyddin Rufeinig, a bu raid iddi ildio yn 211 CC. Yn yr 11g concrwyd ac ail-unwyd Campania gan y Normaniaid dan Robert Guiscard.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 5,766,810.

bawd|canol|220px|Lleoliad Campania yn yr Eidal

Rhennir y rhanbarth yn bum talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

* Avellino
* Benevento
* Caserta
* Napoli
* Salerno

bawd|canol|220px|Taleithiau Campania

## Atyniadau
Ymhlith atyniadau Campania i ymwelwyr mae Ogof y Sibyl yn Cumae, temlau Groegaidd Paestum, adfeilion Rhufeinig Pompeii a Herculaneum, llosgfynydd  Vesuvius, Arfordir Amalfi (*Costiera Amalfitana*), Penrhyn Sorrento (*Penisola Sorrentina*) ac ynysoedd Capri, Ischia a Procida.

## Cyfeiriadau

Categori:Rhanbarthau'r Eidal
Syllabus Errorum

Casgliad o wrthrychau sy'n ymwneud â'r meddwl cyfoes a gondemniwyd gan y Pab Pïws IX a gyhoeddwyd ym 1864 yw'r ***Syllabus Errorum*** ('Rhestr Cyfeiliorniadau').

Mae'n rhestr sy'n adlewyrchu agenda adweithiol yr Eglwys Gatholig ar y pryd yn erbyn seciwlariaeth a moderniaeth. Mae'r *syllabus* yn condemnio pethau fel rhyddid barn ac annibyniaeth meddwl ar faterion crefyddol, a datgysylltu'r eglwys oddi wrth y wladwriaeth (gweler eglwys wladol). Gwrthodir hawl Cristnogion nad oeddent yn Gatholigion ond yn byw mewn gwledydd Catholig i ryddid addoliad ac mae'n drwm ei lach hefyd ar oddefgarwch crefyddol a rhyddfrydiaeth seciwlar o bob math.

## Cyfeiriadau
*Alan Richardson (gol.), *A Dictionary of Christian Theology* (Gwasg SCM, 1969)

Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:1864
Seciwlariaeth

Cyfundrefn neu athrawiaeth athronyddol a moesegol sy'n credu mewn trefnu bywyd heb gyfeiriad at gred mewn Duw a chrefydd yn gyffredinol yw **seciwlariaeth**. Credir i'r gair ei hun gael ei fathu gan G. J. Holyoake (1817-1906) ym 1851. Mae'n perthyn yn agos i ddyneiddiaeth.

Mae seciwlariaeth felly yn credu y dylid gwahanu'r seciwlar a'r crefyddol yn llwyr, ac yn gwrthod lle i eglwysi a chyfundrefnau crefyddol eraill mewn bywyd cyhoeddus ac yn enwedig yn y wladwriaeth a'r llywodraeth.

Un adwaith i dwf dylanwad seciwlariaeth ym mywyd y Gorllewin oedd y *Syllabus Errorum* a gyhoeddwyd gan y Pab Pïws IX ym 1864.

Categori:Athroniaeth
Categori:Crefydd
Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Moeseg
Nihiliaeth

Athrawiaeth neu ffordd o feddwl sy'n gwrthod pob egwyddor moesegol a chrefyddol yw **Nihiliaeth**. Ystyr lythrennol y term yw "credu mewn dim". Gwrthodir pob awdurdod, sefydliad a syniad sefydledig, ond oherwydd ei natur mae'n anodd ei diffinio. Mewn athroniaeth gellid dweud ei bod yn seiliedig ar sgeptigiaeth eithafol sy'n ymwrthod ag unrhyw werthoedd, cred mewn bodolaeth, gwerth cymdeithas, ac yn y blaen.

Defnyddir y term yn ogystal i gyfeirio at rai agweddau ar athroniaeth crefyddau'r Dwyrain, yn enwedig Bwdhiaeth a Hindŵaeth ascetig, fel dysgeidiaeth sy'n gwrthod realiti y byd sydd ohoni a phob byd arall fel rhith, ond nid yw'n perthyn i nihiliaeth yn yr ystyr fodern Orllewinol.

Datblygodd nihiliaeth law yn llaw ag anarchiaeth yn Rwsia a rhai o wledydd Dwyrain Ewrop yn y 19g a dechrau'r 20g. Credai llawer o nihilwyr ac anarchiaid y cyfnod hwnnw mewn defnyddio terfysgaeth i ddymchwel pob awdurdod.

Categori:Athroniaeth
Categori:Gwleidyddiaeth
David Daniell

Seiclwr trac o Loegr ydy **David Daniell** (ganwyd 23 Rhagfyr 1989, Middlesbrough). Mae'n aelod o Academi Olympaidd British Cycling, mae'n bencampwr iau'r byd am yr ail flwyddyn yn olynol.

Dechreuodd Daniell seiclo ar ôl cael ei ganfod yn ei ysgol yng nghynllyn Go-Ride British Cycling.

Nomineiddwyd Daniell ar gyfer Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn Iau BBC yn 2006 ac enillodd wobr Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn yn 11eg wobrau chwaraeon yr Evening Gazette yn 2007.

## Canlyniadau

;2005
:1af  Treial Amser 500m, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Odan 16
:2il Sprint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Odan 16

;2006
:1af 22px Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau (gyda Jason Kenny & Christian Lyte)
:1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
:1af  Kilo, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
:2il Pursuit 3km, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
:2il Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
:2il Keirin, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
:3ydd Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
:3ydd Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
:3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, (gyda Jason Kenny & Dave Le Grys)

;2007
:1af 22px Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
:1af  Sbrint, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
:1af  Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
:1af  Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
:2il Keirin, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
:2il Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
:2il Keirin, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
:3ydd Keirin, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
:5ed Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1989
Homoffobia

[bawd|160px|Protest gan [Eglwys y Bedyddwyr Westboro, grŵp a nodir gan yr Anti-Defamation League"yn wenwynig homoffobaidd".]] 
Term anghlinigol a ddefnyddir i ddisgrifio ofn, gwrthnawsedd i, neu wahaniaethu yn erbyn cyfunrywioldeb neu gyfunrywiolion ac mae nifer o eiriaduron yn disgrifio'r fath hwn o ofn yn afresymol. Mewn rhai defnyddiau mae'r ystyr yn ymglymu deurywioldeb, trawsrywedd ac/neu unrhyw rywioldeb nad yw'n heterorywiol yn ogystal â chyfunrywioldeb.

## Marwolaeth Dr Gary Jenkins
Bu farw Dr Gary Robert Jenkins, seicatrydd yng Nghaerdydd, ar 5 Awst 2021 wedi ymosodiad homoffobig arno ym Mharc Bute. Roedd Dr Jenkins yn 54 oed ac yn dad i ddau blentyn. Bu farw wedi dros wythnos o driniaeth yn yr ysbyty yn dilyn yr ymosodiad. Yn dilyn dedfrydu tri person am ei farwolaeth, cynhaliwyd gwylnos er cof amdano ac yn erbyn homoffobia ar risiau Amgueddfa Genedlaethol Cymru ar nos Sul 6 Chwefror 2022.

## Gweler hefyd 
* It Gets Better Project
* Ffagod

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Categori:Rhagfarnau
Llanfihangel Tre'r Beirdd

Plwyf eglwysig yng ngogledd-ddwyrain Môn yw '''Llanfihangel Tre'r Beirdd'''. Gorwedd Mynydd Bodafon yng ngogledd y plwyf. Pentrefi bychain Capel Coch a Maenaddwyn yw'r unig gymunedau o bwys yn y plwyf.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Twrcelyn. Mae'r enw'n awgrymu'n gryf fod y "dref" ganoloesol yn perthyn i deulu o feirdd.

Yn y 18g bu'r plwyf yn gartref i'r Morrisiaid: meibion Morris Prichard a'i briod Marged o'r Tyddyn Melys, ger eglwys y plwyf, ac wedyn o'r Fferm (symudasant dros y bryn i ffermdy Pentre-eiriannell ar lan Traeth Dulas yn 1707). Yma hefyd, mewn tyddyn o'r enw "Y Merddyn", yng Nghapel Coch y ganwyd un o fathemategwyr mawr y byd, sef William Jones, y gŵr a gysylltodd y cysonyn mathemategol **π** (a sillefir hefyd fel *pi*) i'r hyn sydd (yn fras) yn hafal i 3.141592654. Defnyddir y symbol hwn bellach drwy'r byd.

## Enwogion
*William Jones (1675-1749), mathemategwr enwog

Y Morysiaid:
*John Morris (1706-1740)
*Lewis Morris (1701-1765)
*Richard Morris (1703-1779)
*William Morris (1705-1763)

Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Flores Poetarum Britannicorum

Blodeugerdd gynnar o farddoniaeth Gymraeg yw'r ***Flores Poetarum Britannicorum***. Fe'i cyhoeddwyd yn 1710 gan Dafydd Lewys o Lanllawddog. Cafodd ei argraffu yn Amwythig.

Teitl llawn y gyfrol yw:
:Flores Poetarum Brittanicorum
:Sef Blodeuog waith y Prydyddion Bryttannaidd

Llwyddodd y golygydd i gael gafael ar gasgliad o gerddi Cymraeg o waith sawl bardd a wnaeth y Dr. John Davies, Mallwyd yn y ganrif flaenorol. Er nad oes fawr o werth iddi fel blodeugerdd - darnau o waith gan Beirdd yr Uchelwyr ac eraill wedi'u trefnu dan sawl pen ydyw - roedd yn ymgais clodwiw ac arloesol am ei gyfnod.

Ar ddiwedd y casgliad o gerddi ychwanegwyd testun o draethawd barddol William Midleton (fl. 1550-1600), sef *Bardhoniaeth neu brydydhiaeth* (1593), sy'n disgrifio rheolau Cerdd Dafod.

## Cyfeiriadau
*Thomas Parry, *Hanes llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Caerdydd, 1944)
*Gwilym Lleyn, *Llyfryddiaeth y Cymry* (Llanidloes, 1869)

## Gweler hefyd
*Blodeugerddi Cymraeg

Categori:Blodeugerddi Cymraeg o Gymru
Categori:Gramadegau Cerdd Dafod
Categori:Llyfrau 1710
Categori:Llyfrau'r 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau'r 18fed ganrif o Loegr
Categori:Llyfrau Cymraeg y 18fed ganrif
Llanllawddog

Pentref bychan a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanllawddog**. Gorwedd yng ngorllewin canolbarth y sir, tua 5 milltir i'r gogledd o dref Caerfyrddin ger y ffordd o'r dref honno i Llanbedr Pont Steffan ac ar yr hen ffordd sy'n cysylltu Llanpumsaint i'r gorllewin a Brechfa i'r dwyrain.

Cynrychiolir cymuned Llanllawddog yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Mae Llanllawddog yn un o dri phlwyf yn Sir Gaerfyrddin a gysylltir â'r sant Llawddog (Llawddog ap Dingad, ?6g).

Claddwyd yr ysgolhaig a chasglwr llawysgrifau Cymreig Iaco ab Dewi ym mynwent eglwys y plwyf. Brodor o Landysul ydoedd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
Roedd y cyhoeddwr cynnar Dafydd Lewis, a gyhoeddodd y flodeugerdd *Flores Poetarum Britannicorum* yn 1710, yn frodor o Lanllawddog.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Chartres

Dinas hanesyddol yng ngogledd Ffrainc yw **Chartres**, prifddinas département Eure-et-Loir, sy'n gorwedd 96&nbsp;km i'r de-orllewin o ddinas Paris. Fe'i lleolir ar fryn ar lan Afon Eure.

Chartres oedd prif dref llwyth y Carnutes, ac yn y cyfnod Rhufeinig fe'i gelwid yn *Autricum*, o enw'r afon Autura (Eure), ac yna *civitas Carnutum*. Daw'r enw "Chartres" o enw'r Carnutes. Llosgwyd y ddinas gan y Normaniaid yn 858. Yn y Canol Oesoedd roedd yn brif dref adral Beauce. Cafodd ei chipio gan y Saeson yn 1417, ond fe'u gyrrwyd allan yn 1432. Yn ystod Rhyfeloedd Crefyddol Ffrainc, cipiwyd hi gan Henri IV yn 1591, a choronwyd ef yno dair blynedd yn ddiweddarach. Yn ystod y rhyfel rhwng Ffrainc a Prwsia, fe'i cipiwyd gan yr Almaenwyr yn 1870.

Adeilad pwysicaf y ddinas yw Eglwys Gadeiriol Chartres, sy'n cael ei hystyried yr enghraifft orau o Eglwys Gadeiriol yn yr arddull gothic yn Ffrainc, ac efallai yn y byd. Enwyd yr eglwys fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

bawd|dim|200px|Eglwys Gadeiriol Chartres
bawd|dim

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Eure-et-Loir
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Carcassonne

Dinas gaerog yn *département* Aude yn *région* Ocsitania, de Ffrainc, yw **Carcassonne** (Ocsitaneg: *Carcassona*). Saif tua 90&nbsp;km (56 milltir) i'r de-ddwyrain o Toulouse. Mae dwy ran i'r dref fodern,  y rhan gaerog, *Cité de Carcassonne*, a'r dref tu allan i'r muriau, y  *ville basse*. Llifa Afon Aude heibio i'r dref.

Sefydlwyd y safle fel *oppidum* Celtaidd dan yr enw *Carsac*. Adeiladodd y Rhufeiniaid amddiffynfeydd yma, ac enwi'r dref yn *Colonia Julia Carsaco*. Adeiladwyd amddiffynfeydd eraill gan Theodoric II, brenin y Fisigothiaid, a feddiannodd y dref yn 453.

Daeth Carcassonne yn adnabyddus am ei rhan yn y Groesgad Albigensaidd, pan amddiffynid y gaer gan y Cathariaid. Yn Awst 1209 cipiwyd y ddinas gan fyddin Simon de Montfort.

Adferwyd yr amddiffynfeydd o 1853 ymlaen gan y pensaer Eugène Viollet-le-Duc, ac yn 1997 fe'u henwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amddiffynfa Carcassonne
*Eglwys gadeiriol
*Eglwys St. Nazaire a St. Celse
*Pont Vieux (Hen Bont)

## Enwogion
*Fabre d'Églantine (1750-1794), actor, dramodydd a gwleidydd
*Théophile Barrau (1848-1913), cerflunydd

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Aude
Categori:Cymunedau Aude
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Afon Trent

Afon yng nghanolbarth Lloegr yw **Afon Trent** (Cymraeg: **Afon Trannon**). Ei hyd yw 270&nbsp;km (170 milltir).

Llifa Afon Trent i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain yn bennaf, o Swydd Stafford trwy Nottingham, i ymuno ag Afon Ouse i ffurfio moryd y Humber. Afon Trent yw afon fwyaf canolbarth Lloegr, ac fe'i cysylltir ag Afon Merswy gan Camlas Trent, Merswy a'r Grand Union.

250px|bawd|dim|Y bont ar Afon Trent yn Nottingham

## Lleoedd ar Afon Trent
Mae dinasoedd a threfi sy'n gorwedd ar yr afon neu'n agos iddi yn cynnwys:
* Stoke-on-Trent
* Stone
* Rugeley
* Lichfield
* Burton upon Trent
* Castle Donington
* Rampton
* Derby
* Beeston
* Nottingham
* Newark-on-Trent
* Gainsborough
* Gunness
* Scunthorpe

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Trent
Trent
Trent
Trent
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc

*Eglwys Gadeiriol Chartres (1979)
*Lascaux ac ogofâu eraill Dyffryn Vézère (1979)
*Mont Saint Michel a'r Bae (1979)
*Château a Pharc Versailles (1979)
*Abaty Vézelay (1979)
*Eglwys Gadeiriol Amiens (1981)
*Abaty Fontenay (1981)
*Chateau Fontainebleau (1981)
*Gweddillion Rhufeinig a Romanesg Arles (1981)
*Theatr Rufeinig a Bwa Rhufeinig Orange (1981)
*Gwaith Halen Brenhinol Arc-et-Senans (1982)
*Cap Girolata, Cap Porto, Gwarchodfa Natur Scandola a'r Piana Calanches, Corsica (1983)
*Eglwys Saint-Savin sur Gartempe (1983)
*Place Stanislas, Place de la Carrière, a Place d'Alliance yn Nancy (1983)
*Pont du Gard, acwedwct Rhufeinig (1985)
*Strasbourg–Grande Île (1988)
*Eglwys Gadeiriol Notre-Dame, Abaty Saint-Remi a Palas Tau, Reims (1991)
*Paris, Glannau Afon Seine (1991)
*Eglwys Gadeiriol Bourges (1992)
*Canol hanesyddol Avignon (1995)
*Canal du Midi (1996)
*Dinas Carcassonne (1997)
*Pyreneau: Mont Perdu (1997, 1999) (Rhennir gyda Sbaen)
*Safle hanesyddol Lyon (1998)
*Llwybrau Santiago de Compostela yn Ffrainc (1998) 
*Saint-Emilion (1999)
*Dyffryn Loire rhwng Sully-sur-Loire a Chalonnes-sur-Loire (2000)
*Provins (2001)
*Clochdai Gwlad Belg a Ffrainc (Rhennir gyda Gwlad Belg)
*Le Havre, y ddinas a ail-adeiladwyd gan Auguste Perret (2005)
*Dinas Bordeaux (2007)
Monte Perdido

**Monte Perdido** (Ffrangeg: **Mont Perdu**, y ddau enw yn golygu "y mynydd coll") yw'r trydydd mynydd yn y Pyreneau o ran uchder. Rhennir y mynydd rhwng Sbaen a Ffrainc, ond mae'r copa yn Sbaen.

O ochr Sbaen y gellir cyrraedd y mynydd, o bentref Torla yn Aragon ar hyd Dyffryn Ordesa. Y mynydd yw canolbwynt Parc Cenedlaethol Ordesa y Monte Perdido, a ffurfiwyd yn 1918. Erbyn hyn mae'r parc yn cynnwys  156&nbsp;km sgwar. Ceir mwy na 1500 rhywogaeth o flodyn, 171 o adar a 32 rhywogaeth o famal. Mae'n lle arbennig o dda i weld y Lammergeier ("Fwltur Barfog").

Gellir dringo'r mynydd o Gavarnie (Hautes-Pyrénées) ar ochr Ffrainc hefyd. Ceir y *Cirque de Gavarnie*, un o'r golygfeydd mwyaf trawiadol yn y Pyrénées, a'i rhaeadr enwog wrth droed y mynydd ger y pentref.

Enwyd Monte Perdido yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1997, yn cael ei rhannu rhwng Sbaen a Ffrainc.

Categori:Mynyddoedd Sbaen
Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Categori:Hautes-Pyrénées
Josh Hargreaves

Seiclwr trac o Loegr ydy **Josh Hargreaves** (ganwyd 11 Awst 1989, Leeds), sy'n arbennigo mewn sbrintio. Mae'n aelod o Academi Olympaidd British Cycling.

## Canlyniadau

;2005
:1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Jason Kenny, Christian Lyte & Matt Crampton)
:3ydd Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Odan 16)

;2006
:4ydd Keirin, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Seiclwyr o Loegr
George Fox

Arweinydd crefyddol o Sais a sylfaenydd Crynwriaeth a Cymdeithas Grefyddol Cyfeillion oedd **George Fox** (Gorffennaf 1624 - 13 Ionawr 1691). Fe'i ganwyd yn Fenny Drayton, Swydd Gaerlŷr, Lloegr.

Cafodd ei fagu yn Biwritan ond yn ddyn ifanc cafodd weledigaeth o'r "goleuni mewnol" a dechreuodd ymosod yn eiriol ar yr eglwys sefydledig a ffurfioldeb o bob math mewn crefydd. Dechreuodd bregethu yn 1647. Ni fedrai oddef offeiriaid o unrhyw fath, na milwyr a milwriaeth. Dioddefodd ef a'i ddilynwyr erledigaeth am flynyddoedd.

Ymwelodd â Chymru a'r Alban lle enillodd ddilynwyr newydd. Teithiodd yn ogystal i Jamaica, Barbados, America, Yr Iseldiroedd a'r Almaen. Ymhlith ei brif disgyblion oedd John ap John yng Nghymru, Robert Barclay a William Penn, sylfaenydd Pennsylvania a fu'n gartref i nifer fawr o Grynwyr alltud.

## Llyfryddiaeth
**Journal* (1874). Cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

## Gweler hefyd
*Crynwyr
*Crynwriaeth yng Nghymru

Categori:Crynwyr
Categori:Cristnogaeth yn Lloegr
Categori:Genedigaethau 1624
Categori:Marwolaethau 1691
Categori:Pobl o Gaerlŷr
Categori:Pobl yr 17eg ganrif
Christian Lyte

Seiclwr trac o Loegr ydy **Christian Lyte** (ganwyd 1 Mawrth 1989, Manceinion), sy'n arbennigo mewn sbrintio. Mae'n aelod o Academi Olympaidd British Cycling, mae'n bencampwr iau sbrint tîm y byd am yr ail flwyddyn yn olynol ac yn bencampwr iau Keirin y byd.

## Canlyniadau

;2001
:3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, (gyda Ross Edgar & Robin Thompson)

;2005
:1af  Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Odan 16)
:2il Treial Amser 500m, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Odan 16)

;2006
:1af 22px Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
:1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
:2il Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
:3ydd Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
:3ydd Keirin, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
:3ydd Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
:3ydd Pursuit 3km, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)

;2007
:1af 22px Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
:1af 22px Keirin, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
:1st  Sbrint, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
:1af  Keirin, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
:2il Keirin, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI Iau
:2il Keirin, Junior European Track Championships
:2il Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop Iau
:2il Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)
:3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop Odan 23
:3ydd Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Iau)

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1989
Conffiwsiws

Athronydd o Tsieina a sylfaenydd Conffiwsiaeth oedd **Confucius** (孔夫子, Kǒng Fūzǐ, 551 CC - 479 CC). Cafodd ei ddysgeidiaeth ddylanwad mawr yn Tsieina, Corea, Japan a Fietnam.

Yn ôl traddodiad, ganed ef yn ninas Qufu, yn Nheyrnas Lu, yn awr yn rhan o Dalaith Shandong. Dywedir iddo ddod yn Weinidog dros Gyfiawnder yn nheyrnas Lu. Wedi iddo gael ei orfodi i ymddiswyddo, bu'n teithio o gwmpas teyrnasoedd bychain gogledd-ddwyrain a chanolbarth Tsieina, yn egluro ei syniadau ynghylch llywodraethu.

Pwysleisia ei athroniaeth foesoldeb, perthynas gymdeithasol gywir, cyfiawnder a gonestrwydd, mewn bywyd personol ac mewn llywodraeth. Yn ystod cyfnod Brenhinllin Han yn Tsieina, daeth ei ddysgeidiaeth yn athroniaeth swyddogol y wladwriaeth. Cyflwynwyd ei ddysgeidiaeth i Ewrop gan y Iesuwr Matteo Ricci, y cyntaf i Ladineiddio ei enw fel "Confucius."

Ceir ei ddysgeidiaeth yn yr Analectau (論語), casgliad o ddarnau byrion a cagglwyd at ei gilydd flynyddoedd ar ôl ei farwolaeth. Yn ôl traddodiad, ef oedd awdur y Pum Clasur, ond nid yw haneswyr modern yn credu fod unrhyw ddogfen a ysgrifennweyd ganddo ef ei hun wedi goroesi.

Enwir Sefydliad Confucius er hyrwyddo iaith, diwylliant a gwerthodd Tsieina wedi'r meddyliwr. Sefydlwyd yr institiwt yn 2004 ac mae ganddi ganolafannau ar draws y byd.

bawd|180px|chwith|Bedd Conffiwsiws yn Qufu

Categori:Athronwyr o Tsieina
Categori:Conffiwsiaeth
Categori:Genedigaethau 551 CC
Categori:Llenorion Tsieineeg
Categori:Marwolaethau 479 CC
Roc gwreiddiau

Arddull o gerddoriaeth roc ydy **roc gwreiddiau** (Saesneg: *Roots rock*), sy'n cyfuno deunydd o nifer o draddodiadau cerddorol Americanaidd gan gynnwys cerddoriaeth gwlad, *blues*, a cherddoriaeth werin.

gwreiddiau
Cuenca

bawd|250px|Cuenca

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Castilla-La Mancha yng nghanolbarth Sbaen yw **Cuenca**. Mae'n brifddinas talaith Cuenca, ac roedd y boblogaeth yn 2004 yn 47,862.

Nodwedd fwyaf arbennig Cuenca yw'r *casas colgadas* (tai crog) ar ymyl y clogwyni ger Afon Huécar. Yn bennaf oherwydd y rhain, enwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Image:Cuenca_Catedral_de_Cuenca.jpg|Eglwys Gadeiriol Cuenca
Image:A Black and White Photo of the Cuenca Cathedral in Spain.jpeg|Eglwys Gadeiriol Cuenca
Image:Cuenca CasasColgadas1.jpg|Casas Colgadas 
Image:Cuenca-2000 rio jucar 01.jpeg|Afon Júcar yn Cuenca

Categori:Castilla-La Mancha
Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Victor Johnson

Seiclwr trac o Loegr oedd **Victor Louis Johnson** (10 Mai 1883, Aston Manor, Swydd Warwick – 23 Mehefin 1951, Sutton Coldfield), a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1908, yno enillodd y fedal aur yn y ras 660 llath. Cystadlodd hefyd yn y gystaleuaeth sbrint gan fynd drwodd i'r rownd derfynol, ond ni wobrwywyd unrhyw fedalau gan i'r gystadleuaeth redeg yn hirach na'r cyfyngiad amser.

Yn ystod Cyfrifiad 1901, roedd Johnson yn byw yn 22 Station Road, Erdington, Swydd Warwick, rhestrwyd ei alwedigaeth fel saer coed, roedd ei dad, John T Johnson, yn wneuthurwr beiciau.

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1951
Verona

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Verona**, sy'n brifddinas talaith Verona yn rhanbarth  Veneto. Saif yr hen ddinas a chanol y ddinas fodern tu mewn i ddolen o Afon Adige ger Llyn Garda. 

Roedd poblogaeth *comune* Verona yng nghyfrifiad 2011 yn 252,520.

Ym wreiddiol roedd Verona, neu Veronia, yn eiddo i'r Euganei, ond bu raid iddynt ei hildio i'r Cenomani tua 550 CC. Tua 300 CC meddiannwyd dyffryn Afon Po gan y Rhufeiniaid. Daeth Verona yn *colonia* Rufeinig yn 89 CC, ac yn *municipium* yn 49 CC.

Roedd y ddinas mewn safle strategol bwysig, lle roedd nifer o briffyrdd yn cyfarfod. Gorchfygodd Stilicho y Visigothiaid dan Alaric yma yn 403. Yn 489, cipiodd y Gothiaid y ddinas, ac adeiladodd Theodoric ei balas yno. Yn 569 cipiwyd hi gan   Alboin, brenin y Lombardiaid.

Enwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO oherwydd y nifer fawr o adeiladau hanesyddol yno, o'r cyfnod Rhufeinig ac o'r Canol Oesoedd. Yr amffitheatr Rufeinig yw'r drydedd yn yr Eidal o ran maint. O'r cyfnod diweddarach, ystyrir y Basilica di San Zeno Maggiore (1123-1135) yn un o'r enghreifftiau gorau o bensaernïaeth Romanesg. Creybwyllir ei thŵr gan Dante yn ei Divina Commedia. Ceirnifer o eglwysi nodedig eraill yma hefyd.

## Pobl enwog o Verona
* Aleardo Aleardi, bardd
* Alexander Battenberg, tywysog cyntaf Bwlgaria fodern
* Girolamo Fracastoro, (Fracastorius), ysgolhaig, meddyg a bardd
* Giovanni Francesco Caroto, arlunydd
* Catullus, bardd Lladin
* Franco Donatoni, cyfansoddwr
* Romano Guardini, diwinydd
* Cesare Lombroso, arloweswr criminoleg
* Scipione Maffei, awdur a hanesydd
* Pedr o Verona, sant
* Ippolito Pindemonte, bardd
* Ratherius, esgob ac awdur
* Emilio Salgari, nofelydd
* Antonio Salieri, cyfandoddwr
* Michele Sammicheli, architect
* Paolo Caliari, arlunydd
* Mario Capecchi, enillydd Gwobr Nobel am Feddygaeth, 2007
* Gigliola Cinquetti, canwr

Yn Verona y lleolwyd stori *Romeo a Juliet* yn nrama William Shakespeare, er fod y fersiynau cynharaf o'r stori yn rhoi'r lleoliad yn Siena.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Veneto
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Talaith Verona
Clarence Kingsbury

Seiclwr trac o Loegr oedd **Clarence Brickwood Kingsbury** (3 Tachwedd 1882, Portsmouth, Hampshire – 4 Mawrth 1949, Portsmouth), a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1908, lle'r enillodd y fedal aur yn y ras 20 cilometr ac yn y Pursuit Tîm. Gorffennodd yn bumed yn y ras 5000 metr pan aeth allan o'r gystadleuaeth yn y rownd gyn-derfynol. Cystadlodd hefyd yn y gystaleuaeth sbrint gan fynd drwodd i'r rownd derfynol, ond ni wobrwywyd unrhyw fedalau gan i'r gystadleuaeth redeg yn hirach na'r cyfyngiad amser.

Roedd Kingsbury yn byw yn 41 Queens Road, Portsmouth, Hampshire yn ystod cyfrifiad 1901, rhestrwyd ei alwedigaeth fel 'Asiant Beiciau'.

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1883
Segovia

:*Am y gitarydd clasurol, gweler Andrés Segovia*.
:*Am yr hen ddinas yn ne Sbaen, gweler Segovia (Baetica)*.

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Castilla y León yn Sbaen yw **Segovia**. Mae'n bridddinas talaith Segovia, gyda phoblogaeth o 55,586. Perthynai'r dref i lwyth yr Arevaci yn wreiddiol, ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o dalaith Rufeinig Hispania Tarraconensis.

Ceir nifer fawr o henebion yn yr hen ddinas, sydd wedi ei henwi'n Safle Treftadaeth y Byd. Yn eu plith mae'r Eglwys Gadeiriol ac Acwedwct Segovia, sy'n dyddio o'r cyfnod Rhufeinig. Adeiladwyd caer yr Alcázar yn yr 11g ymlaen. ac yn y Canol Oesoedd yma yr oedd hoff breswylfa brenhinoedd Castilla.

Amgylchynir y ddinas gan furiau a adeiladwyd yn yr 8g, efallai ar seiliau muriau Rhufeinig.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Alcazar (Castell)
*Casa de la Moneda
*Casa del Siglo XV 
*Casa-Museo del Torreón de Lozoya
*Eglwys Gadeiriol
*Palas Ayala Berganza 
*Porth San Andrés

## Enwogion
*Andrés Laguna (1499–1559), meddyg 
*Bartolomé Montalvo (1769-1846), arlunydd
*Eva Hache (g. 1972), actores

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Castilla y León
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Gilbert Scott

Gallai **Gilbert Scott** at sawl aelod o deulu o benseiri o Loegr:

* Syr George Gilbert Scott (1811–1878), a gofir ei gynlluniau pensaernïol yn arddull yr Adfywiad Gothig, e.e. y Swyddfa Dramor a Gorsaf reilffordd St Pancras
* George Gilbert Scott y mab (1839–1897), mab yr uchod
* Syr Giles Gilbert Scott (1880–1960), mab George Gilbert Scott y mab
* Adrian Gilbert Scott (1882–1963), mab arall George Gilbert Scott y mab
----
Gemau Olympaidd yr Haf 1908

Cynhaliwyd **Gemau Olympaidd 1908**, a adnabyddir yn swyddogol fel '''Gemau'r Olympiad IV''', yn Llundain yn 1908. Bwriadwyd cynnal y gemau hyn yn Rhufain yn wreiddiol. Ar y pryd, rhain oedd y pumed Gemau Olympaidd Modern. Ond fe is-raddiwyd Gemau Olympaidd 1906 ers hynny gan y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol ac felly ystyrir gemau 1908 i fod y pedwerydd Gemau Olympaidd Modern, gan gadw o fewn y patrwm cylchred pedair mlynedd. Llywydd y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol oedd Baron Pierre de Coubertin. Bu Thomas Scott-Ellis, 8fed Barwn Howard de Walden, perchennog Castell y Waun yn cystadlu yn y gystadleuaeth rasio cychod.

Roedd yr awdurdodau Eidalaidd yn paratoi'r isadeileddau ar gyfer y gemau pan echdorodd Vesuvius ar y 7fed o Ebrill 1906, gan ddinistrio dinas Napoli ger llaw. Fe ail-gyfeirwyd yr arian a neilltuwyd ar gyfer y gemau tuag at ail-adeiladu Napoli, felly roedd angen lleoliad newydd. Dewiswyd Llundain, a chynhaliwyd y gemau yn White City wrth ochr yr Arddangosfa Ffranco-Brydeinig, a oedd yn ddigwyddiad llawer mwy nodweddiadol ar y pryd. Berlin a Milan oedd yr ymgeiswyr eraill i gynnal y Gemau.

## Chwaraeon 
Cystadlwyd 22 o chwaraeon, yn cynyrchioli 24 o ddisgyblaehau chwaraeon, yng Ngemau 1908. Ystyriwyd nofio, plymio a polo dŵr fel tair disgyblaeth o'r un chwaraeon. Roedd tug-of-war yn rhan o athletau a rhestrwyd dau ffurf o gôd pêl-droed cymdeithas a Rygbi'r Undeb gyda'i gilydd. Cystadlodd Cymru fel gwlad yn ei hawl ei hun yn y gystadleuaeth hoci gyda Tîm hoci cenedlaethol dynion Cymru yn dod yn drydedd ac ennill Medal Efydd.

## Cenhedloedd a Gyfranogodd 
bawd|240px|Y cyfranogwyr
Roedd athletwyr yn cynyrchioli 22 Pwyllgor Cenedlaethol Olympaidd. Gwnaeth yr Ariannin, Ffindir, Twrci, a Seland Newydd eu ymddangosiad cyntaf yn y gemau fel tîm Awstralasia.

## Cyfanswm Medalau 
Dyma'r 10 cenedl a enillodd y cyfanswm uchaf o fedalau.

## Gweler hefyd
* Mudiad dros dîm Olympaidd Cymru

## Cyfeiriadau 

Categori:Llundain
Categori:1908 yn Lloegr
Y Lindysyn Llwglyd Iawn

bawd|dde|200px|Clawr y llyfr Cymraeg

Llyfr lluniau plant gan Eric Carle ydy ***Y Lindysyn Llwglyd Iawn*** (Teitl gwreiddiol Saesneg:*The Very Hungry Caterpillar*, cyhoeddwyd 1969). Addaswyd i'r Gymraeg gan Cynthia Saunders Davies a cyhoeddwyd gan y Dref Wen ym mis Hydref 2007.

Mae'r llyfr yn boblogaidd iawn ac mae wedi ennill clôd am y geiriau sy'n hawdd i'w darllen, ac yn gwneud y llyfr yn dda iawn ar gyfer dysgu plant ifanc i ddarllen. Cafodd ei chyfieithu i dros 50 o ieithioedd hyd 50, a nifer mwy ers hynny, gwerthwyd copi o'r llyfr pob 57 eiliad ar gyfartaledd yn 2005. Ymddangosodd y llyfr ar *Sesame Street* yn yr 1990au cynnar. Mae hefyd wedi cael ei addasu ar fideo gan The Walt Disney Company fel rhan o antholeg sy'n cynnwys pedair llyfr arall gan Carle.

Mae testun bras a darluniau mawr lliwgar y llyfr yn dilyn hanes lindysyn fel mae'n bwyta ei ffordd drwy amryw o fwydydd megis hufen iâ, salami, melon ddŵr a lolipop cyn troi i mewn i pwpa a dad allan fel glöyn byw. Mae'r stori'n dysgu am gylched bywyd y glöyn byw, cyfrif i 5, enwau dyddiau'r wythnos ac am fwyd.

Teitl gwreiddiol y llyfr oedd *A Week with Willi Worm*, yn dilyn hanes abwydyn llyfr, ond fe gynghorodd golygydd Carle iddo na fuasai abwydyn gwyrdd yn brif gymeriad hoffus iawn. Roedd sôn y gwerthwyd y hawliau ffilm am £1 miliwn.

Rhestrodd George W. Bush y llyfr ymysg ei ffefrynnau pan oedd yn tyfu i fyny, mewn arolwg gan Pizza Hut yn 1999. Fe achosodd hyn gryn gontrofersi ymysg sylwebwyr y cyfryngau gan na chyhoeddwyd y llyfr tan oedd Bush yn 23 oed. Dewisodd Bush y llyfr i'w ddarllen i ddosbarthiadau  ysgol elfennol.

## Ffynonellau
*Anita Silvey, *100 Best Books for Children* (Boston, MA, 2004)
*BBC Radio 4, *A Good Read*, darlledwyd 8 Chwefror 2005

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*"Counting on the Caterpillar", BBC News, 26 Gorffennaf 2005
*Gwefan bersonol Eric Carle - Gwybodaeth ar gyfer athrawon a darllenwyr
* 

Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg yr Unol Daleithiau
Categori:Llenyddiaeth yn ymwneud â phryfed
Categori:Llyfrau 1969
Chwyldro Diwylliannol

Y **Chwyldro Diwylliannol**, neu yn llawn y **Chwyldro Diwylliannol Mawr Proletaraidd** (*Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng*) oedd yr enw a roddwyd i ymgiprys am rym o fewn Plaid Gomiwnyddol Tsieina a arweiniodd at newidiadau gwleidyddol, economaidd a diwylliannol enfawr.

Dechreuwyd yr ymgyrch gan Mao Zedong, Cadeirydd Plaid Gomiwnyddol Tsieina, ar 16 Mai, 1966, fel ymgyrch i gael gwared o elfennau bergeisiol rhyddfrydol o Tsieina ac i barhau'r chwyldro. Cred llawer o ysgolheigion ei fod yn ymateb i fethiant y Naid Fawr Ymlaen, oedd wedi cryfhau safle cystadleuwyr Mao yn y blaid, Liu Shaoqi a Deng Xiaoping, ar ei draul ef. Lledaenodd trwy'r wlad a datblygu'n ymgiprys am rym ar raddfa leol a chenedlaethol. Rhwng 1966 a 1968, defnyddiodd Mao a'i gefnogwyr y Gard Coch, milisia o bobl ieuanc, i gymeryd gafael ar holl beirianwaith y blaid a'r wladwriaeth. Cred rhai i hyd at hanner miliwn o bobl gael eu lladd.

Cyhoeddodd Mao fod y Chwyldro Diwylliannol drosodd yn 1969, ond defnyddir y term yn aml heddiw i gynnwys y cyfnod hyd 1976.

## Gweler hefyd 
* Llyfr Coch Bach

Diwylliannol
Categori:Cymdeithas Gweriniaeth Pobl Tsieina
Categori:Hanes Gweriniaeth Pobl Tsieina
Andrés Segovia

Gitarydd clasurol o Sbaen oedd **Andrés Torres Segovia, Marcwis 1af Salobreña** (21 Chwefror 1893 - 2 Mehefin 1987). Ystyrir ef yn dad y mudiad ceddoriaeth gitâr clasurol modern.

Ganed Andrés Segovia yn Linares, Jaén yn Sbaen. Yn fachgen ifanc fe'i danfonwyd ef i fyw gyda'i ewyrth (a'i fodryb) Eduardo a María, a drefnodd wersi git^r iddo, a dywedodd ef ei hun iddo ddechrau canu'r gitâr yn chwech oed. Yn ei arddegau, symudodd ei ewyrth i Granada er mwyn iddo gael addysg arbenigol, ac yno bu'n astudio'r gitâr. Dywed i'r Alhambra gael dylanwad mawr arno. Rhoddodd ei berfformiad cyntaf yn Madrid pan oedd yn 16 oed yn 1909 a pharhaodd i berfformio hyd cyrraedd ei 80au.

Yn 1981 gwnaeth y Brenin Juan Carlos I ef yn Farcwis Salobreña. Bu farw ym Madrid yn 94 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Cerddorion o Sbaen
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o Sbaen
Gloddaeth

Hen blasdy yn ardal y Creuddyn, bwrdeisdref sirol Conwy, yw **Gloddaeth**. Saif ym mhlwyf Llanrhos i'r de o dref Llandudno.

## Hanes
Yn Oes y Tywysogion Gloddaeth oedd un o'r "trefi" canoloesol pwysicaf yng nghwmwd y Creuddyn, cantref Rhos. Yn ôl tradoddiad, sefydlwyd plasdy yno gan un Iorwerth Goch o'r Creuddyn, efallai yn y 13g. Roedd ei ddigynydd Gruffudd ap Rhys ap Gruffudd o'r Goddaeth, yn byw yno ym 1448. Yn y flwyddyn honno collodd saith o'i blant (pum mab a dwy ferch) i'r Pla. Canodd y bardd Robin Ddu ap Siencyn Bledrydd farwnad i'r saith.

Ond er bod iddo hanes hen, mae'r plasdy presennol yn dyddio i'r 16g. Fe'i codwyd yn oes Elisabeth I o Loegr gan Thomas Mostyn, aelod o deulu grymus y Mostyniaid. Cefnogai'r Mostyniaid achos y Tuduriaid adeg Rhyfeloedd y Rhosynnau, ac ymladdodd Rhisiart ap Hywel, Arglwydd Mostyn, ym myddin Harri Tudur ym Maes Bosworth (1485), gan arwain 1,500 o wŷr y gogledd. Yn ôl yr hanes, gwrthododd Rhisiart le yn llys y brenin newydd, gan ateb ei fod yn well ganddo fyw yng Ngloddaeth "gyda'i bobl ei hun".

Bu plasdy Gloddaeth yn gartref i un o'r casgliadau pwysicaf o lawysgrifau Cymreig. Cafodd y llyfrgell hynafol ei symud i blasdy Mostyn yn ddiweddarach. Cyfeirir atyn nhw fel 'Llawysgrifau Mostyn'.

Ar bentan prif aelwyd y plasdy ceir y geiriau
:Heb Dduw, heb Ddim.
:Duw a Digon.

Parhaodd rhai aelodau o'r teulu i fyw yno hyd at 1935 pan gafodd ei defnyddio fel ysgol breswyl i ferched, a gaeodd ym 1964. Ym 1965, rhoddodd Arglwydd Mostyn y brydles i Goleg Dewi Sant (''St David's College''), ysgol breifat i fechgyn, ac erbyn hyn mae'r neuadd yn un o adeiladau'r coleg hwnnw.

## Cyfeiriadau
*E. D. Rowlands, ''Dyffryn Conwy a'r Creuddyn* (Lerpwl, 1947)
*Rev. Robert Williams, *The History and Antiquities of the Town of Aberconwy and its Neighbourhood'' (Dinbych, 1835)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 16eg ganrif
Categori:Llandudno
Categori:Plasdai Conwy
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Craig-y-don

Maesdref o Landudno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Craig-y-don** neu **Craig-y-Don**. Fe'i lleolir yng nghymuned Llandudno; yn ogystal mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanrhos.

Mae Craig-y-don yn cynnwys arfordir a'i rhodfa môr ar Fae Llandudno i'r de-ddwyrain o'r dref, gan gynnwys: East Parade, Craig-y-Don Parade, Bedford Crescent a Ffordd Colwyn i gyfeiriad Rhiwledyn a Bae Penrhyn i'r dwyrain. Ar un adeg bu cryn dipyn o dir glas rhwng Craig-y-don a'r dref, ond dros y degawdau diwethaf codwyd sawl adeilad a chaonlfan siopio yno. Cyferbyn Caeau Bodafon ar ddiwedd y prom ceir pwll ymdrochi i blant gyda chaffi a chyfleusterau eraill. Mae'r traeth yn braf, yn gymysg o gerrig mân a thywod, a chyfyd creigiau calchfaen Rhiwledyn yn ei ben eithaf.

Ceir y rhan fwyaf o'r siopau ar Ffordd y Frenhines ac ardal breswyl o'i gwmpas. I'r de o Ffordd y Frenhines ceir sawl ffordd fel Roumania Drive a enwyd i ddathlu ymweliad Carmen Sylva, brenhines Rwmania, â Llandudno ym 1890. Tu ôl i'r ardal breswyl cyfyd bryn coediog Gloddaeth, sy'n gorwedd rhwng Craig-y-don, Llanrhos a Bae Penrhyn, ac a fu'n rhan o dir plasdy hynafol Gloddaeth.

Mae'r eglwysi yn cynnwys Eglwys Sant Paul (Eglwys yng Nghymru) ger y rhodfa môr, a godwyd ym 1893/95.

Fel y rhan fwyaf o Landudno, mae canran uchel o dir Craig-y-don yn eiddo i ystad teulu Mostyn, sy'n un o dirfeddianwyr mwyaf gogledd Cymru. Ni fu'r ardal yn arbennig o Gymraeg ers iddi ddechrau datblygu ddiwedd y 19eg ganrif, ond erbyn heddiw ceir canran uchel o bobl o Loegr a lleoedd eraill wedi symud yno i ymddeol.

256px|bawd|dim|Craig-y-don, yn edrych tuag at Pen y Gogarth

## Llyfryddiaeth
*Ivor Wynne Jones, *Llandudno Queen of Welsh Resorts* (Ashbourne: Landmark, 2002)

## Cyfeiriadau
Categori:Llandudno
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Vicus

Yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig, defnyddid y gair Lladin **vicus** (lluosog vici) am sefydliad oedd wedi tyfu o amgylch safe Rufeinig, fel rheol gaer Rufeinig. Roedd vicus yn wahanol i'r *civitates*, oedd wedi eu sefydlu a'u cynllunio'n swyddogol fel canolfan i'r boblogaeth leol (er enghraifft *Venta Silurum* (Caerwent), ac yn wahanol hefyd i'r coloniæ, oedd wedi eu sefydlu ar gyfer cyn-filwyr, a'r  municipia, oedd wedi datblygu o sefydliadau oedd yn bod eisoes.

Nid oedd y vici wedi eu cynllunio, ac nid oedd unrhyw statws cyfreithiol iddynt. Fel rheol roeddynt dan awdurdod prif swyddog y gaer Rufeinig. Roeddynt wedi tyfu ohonynt eu hunain, ac yn cynnwys marsiandïwyr oedd yn elwa ar bresenoldeb y milwyr Rhufeinig a gwragedd (answyddogol) y milwyr.

Credir fod dinas Vigo yn Galicia, Sbaen yn cael ei henw o "vicus". Un enghraifft yng Nghymru yw'r vicus a dyfodd o amgylch caer Rufeinig Segontium.

Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Crynwriaeth yng Nghymru

Ymwreiddiodd **Crynwriaeth yng Nghymru** ar ddechrau'r 1660au o dan genhadaeth Siôn ap Siôn. Er iddynt ostwng mewn niferoedd a dylanwad ar ôl yr 17g, mae Crynwyr Cymru wedi chwarae rhan fwy pwysig yn hanes Cymru nag y mae eu nifer yn awgrymu ac mae eu mudiad, Cymdeithas Grefyddol Cyfeillion (*Religious Society of Friends*) yn dal yn weithgar heddiw.

Y Sais George Fox (1624-1691) a sefydlodd Crynwriaeth a Cymdeithas Grefyddol Cyfeillion yn Lloegr. Un o'i ddisgyblion cynnar oedd y Bedyddiwr Rice Jones, Cymro yn byw yn Nottingham. Roedd y llenor Morgan Llwyd o Wynedd a'i gyd-Biwritan Vavasor Powell yn agored i neges y Crynwyr hefyd, a diau fod eu gwaith cenhadol ym Meirionnydd (Llwyd) a Maldwyn (Powell) yn gyfrifol am y ffaith mai yn yr ardaloedd hynny yn bennaf y dygodd Crynwriaeth ffrwyth yn ail hanner yr 17g.

Mae Crynwyr nodedig o'r cyfnod hwnnw yng Nghymru yn cynnwys Richard Davies o'r Cloddiau Cochion, Rowland Ellis ac Ellis Puw. Ymfudodd nifer o Grynwyr y wlad i dalaith newydd Pennsylvania ar ddiwedd y ganrif. Ar un adeg bu ganddynt y bwriad o sefydlu gwladfa Gymraeg yno a'i galw yn Gymru Newydd, ond er bod y Cymro Thomas Lloyd yn ddirprwy lywodraethwr dan William Penn ac yn gefnogol i'r syniad, ni wireddwyd y cynllun.

Gwanhaodd achos y Crynwyr yng Nghymru yn y 18g, er i gymdeithasau o Grynwyr dal i gyfarfod mewn rhai ardaloedd, yn bennaf yn y de-ddwyrain (e.e. Caerdydd, Castell-nedd ac Abertawe).

Cafwyd adfywiad yn y ganrif olynol. Roedd Crynwyr amlwg y cyfnod yn cynnwys Joseph Tregelles Price, brodor o Gernyw a symudodd i Gymru lle daeth yn berchennog Gwaith Haearn Abaty Nedd. Ysgrifennodd ei nai Elijah Waring fywgraffiad o Iolo Morganwg.

Yn yr 20g bu gan y Crynwyr ran amlwg yn y mudiadau heddwch yng Nghymru. Troes y bardd Waldo Williams yn Grynwr a gwrthwynebodd dalu rhan o'i drethi mewn protest yn erbyn arfogi. Crynwr arall a fu'n weithgar yn y mudiadau heddwch oedd George M. Ll. Davies, cyfaill Tom Nefyn.

Mae hanes Crynwyr Cymru yn gefndir rhai o nofelau'r nofelydd Marion Eames.

## Llyfryddiaeth
*Richard Jones, *Crynwyr Bore Cymru* (Abermaw, 1931)
*J. M. Rees, *History of the Quakers in Wales* (Caerfyrddin, 1925)

## Gweler hefyd
*Crynwyr
*Cristnogaeth yng Nghymru
*Heddychaeth yng Nghymru

Diffiniad da o grynwyr a hanes George Fox
http://www.british-civil-wars.co.uk/glossary/quakers.htm 

Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Heddychaeth yng Nghymru
Segontiaci

Llwyth Celtaidd ym Mhrydain oedd y **Segontiaci**. Cyfeirir atynt gan Iŵl Cesar wrth roi hanes ei ail ymgyrch ym Mhrydain yn 55 CC yn ei *Commentarii de Bello Gallico*. Wedi iddo ennill buddugoliaeth yn erbyn Cassivellaunus yn nyffryn Afon Tafwys, ildiodd nifer o lwythau iddo, yn cynnwys y Segontiaci..

Mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu fod cysylltiad rhwng y Segontiaci ag enw caer Rufeinig Segontium yng Ngwynedd. Fodd bynnag, mae'r ffaith eu bod wedi dod i gysylltiad a byddin Cesar mor fuan ar ôl iddo lanio yn awgrymu mai llwyth o dde-ddwyrain Lloegr oeddynt.

## Cyfeiriadau
Categori:Llwythau Celtaidd Lloegr
Vigo

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Galisia yn Sbaen yw **Vigo**. Saif ar lan y môr yn nhalaith Pontevedra. Yn 2005 roedd poblogaeth y ddinas ei hun yn 293,725, a phoblogaeth yr ardal ddinesig yn 420,672. Y diwydiannau pwysicaf yw pysgota ac adeiladu llongau, ac mae'r tîm peldroed, Celta de Vigo, yn adnabyddus.

Adeiladwyd Vigo ar safle bryngaer (*Castro*) a thref Rufeinig; credir fod yr enw "Vigo" yn dod o'r Lladin *Vicus*. Yn 1585 a 1589 ymosododd Francis Drake ar y ddinas a llosgi llawer o adeiladau, ac yn ddiweddarach ymosododd y Twrciaid arni. Yn 1656 adeiladwyd muriau i'w hamddiffyn. Cipiwyd y ddinas gan y Saeson yn 1719 a chan y Ffrancwyr yn 1808. Tyfodd yn gyflym yn ystod y 19g a'r 20g.

bawd|chwith|200px|Golygfa o Vigo o ben bryn y castro

## Pobl enwog o Vigo 
* Antonio Fernández: arlunydd
* Antonio M. Perez: pennaeth cwmni Eastman Kodak 
* Ángel Lemos: arlunydd
* Cesáreo González: cynhyrchydd ffilm
* Martín Codax: bardd

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Galisia
Lugo

240px|bawd|de|Neuadd y Dref: *Ayuntamieno en Plaza de España o Plaza Mayor de Lugo*

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Galisia yn Sbaen yw **Lugo**. Mae'n bridddinas Talaith Lugo.

Sefydlwyd y ddinas rhwng 26 CC a 12 CC gan Paulus Fabius Maximus, legad yr ymerawdwr Augustus, a roddodd yr enw *Lucus Augusti* iddi i anrhydeddu'r ymerawdwr. Nid oes sicrwydd ynghylch ystyr *Lucus*, ond gall ei fod yn dod o enw'r duw Celtaidd Lugus, (Lleu yn Gymraeg).

Saif y ddinas 465 uwch lefel y môr, ar dir uchel uwchben Afon Miño. Gyda phoblogaeth o 94,271, Lugo yw pedwerydd dinas Galicia o ran maint.

Adeiladwyd muriau Rhufeinig y ddinas yn niwedd y 3g a dechrau'r 4g. Yn y flwyddyn 2000, enwyd hwy yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

bawd|chwith|245 px| Mur Rhufeinig Lugo

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Categori:Galisia
Akbar Mawr

bawd|unionsyth|Akbar Mawr

Ymerawdwr Ymerodraeth y Mughal yn India o 1556 hyd 1605 oedd **Jalaluddin Muhammad Akbar** (Wrdw: جلال الدین محمد اکبر, *Jalāl ud-Dīn Moḥammad Akbar*), a elwir yn **Akbar Mawr** (***Akbar-e-Azam***) (15 Hydref neu 23 Tachwedd 1542 – 12 Hydref 1605). Ystyrir mai ef yw’r mwyaf o’r Ymerodron Mughal.

Ganed Akbar yn Umarkot yn Sind, lle roedd ei rieni wedi gorfod mynd am loches wedi i’w dad gael ei orchfygu gan Sher Shah. Llwyddodd ei dad, Humayun, i adfeddiannu Delhi yn 1555. Daeth Akbar yn ymerawdwr yn 1556 pan nad oedd ond tair ar ddeg oed, ar farwolaeth ei dad. Yn ystod ei deyrnasiad llwyddodd i sicrhau ffiniau’r ymerodraeth trwy orchfygu disgynyddion Sher Shah o Affganistan, a gorchfygu’r arweinydd Hindŵaidd Hemu yn Ail Frwydr Panipat. Ychwanegodd Malwa (1562), Gujarat (1572), Bengal (1574), Kabul (1581), Kashmir (1586), a Kandesh (1601) at yr ymerodraeth. Roedd Akbar yn nodedig am ei oddefgarwch crefyddol. Gwnaeth i ffwrdd a’r dreth jizya a godid ar ddeiliad nad oeddynt yn ganlynwyr Islam, a gwellodd y berthynas gyda’r Rajput, gan briodi nifer o dywysogesau Rajput. Penododd Hindwaid i swyddi uchel, ac roedd ganddo berthynas dda â'r Eglwys Gatholig.

Roedd gan Akbar nifer fawr o ddiddordebau; roedd yn bensaer, arlunydd, gôf, dyfeisiwr, awdur a diwinydd ymysg pethau eraill. Casglodd weithiau celf o wahanol rannau o’r byd, a gwnaeth gasgliadau o lenyddiaeth. Bu farw yn Agra a chladdwyd ef mewn mawsolewm yn Sikandra, gerllaw Agra. Dilynwyd ef gan ei fab, Jahangir.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes India
Categori:Genedigaethau 1542
Categori:Marwolaethau 1605
Siena

Dinas a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal yw **Siena**, sy'n brifddinas talaith Siena yn rhanbarth Toscana.

Roedd y boblogaeth yng nghyfrifiad 2011 yn 52,839.

Sefydlwyd Siena yn y cyfnod Etrwscaidd (tua 900 CC hyd 400 CC), pan oedd yn eiddo llwyth y Saina. Yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Augustus, sefydlwyd tref Rufeinig, *Saena Julia*, yma. Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Siena gan Senius, mab Remus, brawd Romulus.

Nid oedd Siena yn dref lewyrchus iawn yn y cyfnod Rhufeinig, a dim ond wedi i'r ardal ddod i feddiant y Lombardiaid y daeth ei safle yn fwy addas ar gyfer masnach. Cipiwyd y ddinas gan Siarlymaen yn 774, a daeth yn ganolfan fasnach bwysig.

Yn ystod y 12g a'r 13g roedd Seiena yn ddinas-wladwriaeth anninynnol, a bu llawer o ymladd rhyngddi hi a dinas Fflorens. Ar 4 Medi 1260 ymladdwyd Brwydr Montaperti, pan enillodd y Sieniaid frwydr fawr dros fyddin Fflorens, gan ladd tua 
15,000 ohonynt. Sefydlwyd Prifysgol Siena yn 1203. Daeth Gweriniaeth Siena i ben yn 1555, pan fu raid iddi ildio i Fflorens.

Ymhlith y prif atyniadau i ymwelwyr mae'r Duomo di Siena, yr eglwys gadeiriol, sy'n un o'r enghreifftiau gorau o bensaernïaeth Romanésg. Enwyd canol hanesyddol Siena yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Toscana
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal

Categori:Talaith Siena
Maastricht

Dinas yn ne-ddwyrain yr Iseldiroedd yw **Maastricht** (Ynganiad: , Limbwrsieg - *Mestreech*), prifddinas talaith Limburg. Saif ar lannau afon Meuse. Mae'n ganolfan ddiwylliannol sy'n gartref i sawl adeilad hanesyddol yn cynnwys yr eglwys hynaf yn y wlad, a sefydlwyd yn y 6g. Mae ei diwydiannau traddodiadol yn cynnwys cynhyrchu crochenwaith a brethyn.

Arwyddwyd Cytundeb Maastricht (ei henw iawn yw Cytundeb yr Undeb Ewropeaidd) yn y ddinas gan aelod-wladwriaethau y Gymuned Ewropeaidd ym 1992 i greu yr Undeb Ewropeaidd.

250px|bawd|dim|Maastricht

## Gefeilldrefi 
* Liège, Gwlad Belg
* Koblenz, Yr Almaen
* Rama, Nicaragwa

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Limburg
Ysgol Llanddeusant

250px|bawd|Ysgol Gynradd Llanddeusant
Ysgol gynradd yn Llanddeusant, Ynys Môn oedd **Ysgol Gynradd Llanddeusant**, a oedd yn addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Adeiladwyd yn 1847. Roedd yr ysgol yn nalgylch Ysgol Uwchradd Bodedern.

## Hanes
Agorwyd yr ysgol wreiddiol yn 1847.

Roedd 35 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2005, daeth 60% o gartrefi lle roedd Cymraeg yn brif iaith ond disgwyliwyd i'r holl ddisgyblion siarad yr iaith yn rhugl erbyn cyrraedd Cyfnod Allweddol 2.

Yn 2009 cyhoeddwyd cau'r ysgol oherwydd i'r nifer o ddisgyblion ddisgyn o dan 20.

Er gwaethaf ymdrechion pobl leol i'w hachub, caewyd Ysgol Gynradd Llanddeusant ym mis Gorffennaf 2011 ar ôl gwasanaethu'r pentref am 160 mlynedd. Ar yr 2il o Hydref 2013, rhoddodd Pwyllgor Cynllunio Cyngor Ynys Môn ganiatâd i'r Cyngor ddymchwel adeilad yr ysgol a chodi 8 o dai ar y safle.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol 

Llanddeusant
Llanddeusant
Categori:Sefydliadau 1847
Ysgol Uwchradd Bodedern

Ysgol ddwyieithog Cymraeg a Saesneg ar Ynys Môn yw **Ysgol Uwchradd Bodedern** a leolir ym Modedern yng nghanol cymuned Bro Alaw. Sefydlwyd yr ysgol yn 1977.

Prifathro presennol yr ysgol yw Paul Matthews-Jones a'r Dirprwy bennaethiaid yw Rowena Lloyd Saunderson a Sion Lloyd.

Caiff penaethiad blynyddoedd eu penodi bob 5 mlynedd. Mae yna llawer o chwaraeon yn yr ysgol a cheir 56 ystafelloedd dosbarth. Rhennir pob blwyddyn i 6 o ddosbarthiadau cofrestru sef Alaw, Branwen, Ceinwen, Dwynwen, Edwen a Ffraw.

Mae yna 6 gwers y dydd a 30 gwers yr wythnos ac maen nhw yn parhau am 50 munud yr un. Enillodd yr ysgol wobr y Daily Post ym 2014 am fod yr Ysgol Uwchradd gorau yng Ngogledd Cymru.

Dathlwyd ei phen-blwydd yn bedwar deg mlwydd oed ym Medi 2017 a chrëwyd sioeau o'r enw 'O No Ffor 0' ac 'Y Ddraig a chollodd ei Brath' fel rhan o'r dathliadau.
bawd|Bro Alaw, Ysgol Uwchradd Bodedern

Yn 2018 roedd tua 650 o ddsgyblion yn yr ysgol.

## Y Gymraeg
Daw 58% o'r disgyblion o gartrefi Cymraeg eu hiaith, ond dywedir y gallai 86% o'r disgyblion siarad yr iaith i safon iaith gyntaf.

## Cyn ddisgyblion
*George North - chwarewr rygbi i Gymru
*Tudur Owen - comedïwr a chyflwynydd teledu a radio
*Marlyn Samuel - awdures
*Manon Awst - artist a bardd

## Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol
*Ysgol Gynradd Bodedern
*Ysgol Bryngwran
*Ysgol y Ffridd, Gwalchmai
*Ysgol Llannerchymedd
*Ysgol Rhyd y Llan
*Ysgol Pencarnisiog
*Ysgol Gymraeg Morswyn

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan Ysgol Uwchradd Bodedern 

Categori:Bodedern
Bodedern
Categori:Sefydliadau 1977