Y Fatican

**Gwladwriaeth Dinas y Fatican** neu'r **Fatican** yw gwlad annibynnol leia'r byd a phencadlys yr Eglwys Gatholig. Mae wedi ei lleoli yng nghanol dinas Rhufain yn yr Eidal a'r Pab sydd yn ei llywodraethu. Mae gan y ddinas-wladwriaeth hon boblogaeth o tua , ac arwynebedd o ddim ond 44 hectar (110 erw), a phoblogaeth o tua 1000. Mae hyn yn ei gwneud yn wladwriaeth leiaf y byd, o ran arwynebedd a phoblogaeth.

Saif yn annibynnol o'r Eidal drwy Gytundeb Lateran (1929), ac mae'n diriogaeth benodol o dan "berchnogaeth lawn, goruchafiaeth unigryw, ac awdurdod ac awdurdodaeth sofran" Esgobaeth y Pab.

Mae'n wladwriaeth eglwysig ac yn frenhiniaeth-sacerdotal sef math o ddemocratiaeth a reolir gan y pab sy'n esgob Rhufain ac yn bennaeth yr Eglwys Gatholig. Swyddogion y wladwriaethyw ei chlerigwyr Catholig, sydd o genedligrwydd amrywiol, rhyngwladol. Ar ôl Pabaeth Avignon (1309 – 1437), mae'r pabau wedi preswylio'n bennaf yn y Palas Apostolaidd o fewn yr hyn sydd bellach yn Ddinas y Fatican, er eu bod weithiau'n byw yn lle hynny ym Mhalas Quirinal yn Rhufain neu fan arall.

Mae'r Babaeth (Saesneg: *Holy See*) yn dyddio'n ôl i Gristnogaeth Gynnar a dyma brif Babaeth yr Eglwys Gatholig, sydd â thua 1.329 miliwn o aelodau drwy'r byd, sy'n Gristnogion Catholig ac sydd wedi eu bedyddio.

Daeth gwladwriaeth annibynnol Dinas y Fatican i fodolaeth ar 11 Chwefror 1929 drwy Gytundeb Lateran rhwng yr Esgobaeth a'r Eidal, a'i disgrifiodd fel creadigaeth newydd, nid fel aelod o Daleithiau'r Babaeth (756-1870), a oedd wedi cwmpasu llawer o ganol yr Eidal cyn hynny.

O fewn Dinas y Fatican saif adeiladau crefyddol a diwylliannol fel Basilica Sant Pedr, y Capel Sistinaidd, ac Amgueddfeydd y Fatican. Maent yn cynnwys rhai o baentiadau a cherfluniau enwocaf a mwyaf gwerthfawry byd. Canolbwynt y Fatican yw Basilica Sant Pedr, sydd yn ôl traddodiad wedi ei hadeiladu dros y fan lle claddwyd Sant Pedr. Cefnogir economi unigryw Dinas y Fatican yn ariannol gan roddion gan y ffyddloniaid, trwy werthu cofroddion, drwy dâl mynediad i'r amgueddfeydd, a thrwy werthu cyhoeddiadau.

## Geirdarddiad 
Defnyddiwyd yr enw * gyntaf yng Nghytundeb Lateran, a lofnodwyd ar 11 Chwefror 1929, a sefydlodd y ddinas-wladwriaeth fodern a enwyd ar ôl Bryn y Fatical, lleoliad daearyddol y wladwriaeth. Yr enw Lladin ar y bryncyn hwn yw *Mons Vaticanus'' a'r enw Eidaleg, modern yw *Colle Vaticano.*

Mae "Fatican" yn deillio o enw anheddiad Etrwscaidd o'r enw '' neu '', sydd wedi'u lleoli yn yr ardal yma a alwyd gan y Rhufeiniaid yn *Ager Vaticanus*, "tiriogaeth y Fatican".

## Hanes 
### Hanes cynnar 
[chwith|bawd| Obelisg y Fatican, a gymerwyd yn wreiddiol o'r [Yr Aifft|Aifft gan yr Ymerawdwr Rhufeinig Caligula]]
Roedd yr enw "Fatican" eisoes yn cael ei ddefnyddio yn amser y Weriniaeth Rufeinig ar gyfer yr *Ager Vaticanus*, ardal gorsiog ar lan orllewinol y Tiber gyferbyn a dinas Rhufain, wedi'i lleoli rhwng y Janiculum, Bryn y Fatican a Monte Mario, i lawr i Fryn Aventine ac i fyny i gymer afon fechan y Cremera.

Oherwydd ei bod mor agos i ddinas eu gelynion, yr Etrwsciaid, dinas Veii a gan fod y tir yn aml yn cael ei orlifo gan lifogydd y Tiber, roedd y Rhufeiniaid o'r farn bod y rhan hon o Rufain yn wreiddiol yn ansylweddol. ac yn lle salw.
de|bawd| Golygfa o Sgwâr San Pedr o ben cromen Michelangelo
O dan yr Ymerodraeth Rufeinig, adeiladwyd llawer o filas yno, ar ôl i Agrippina Hynaf (14 CC - 18 Hydref 33 OC) ddraenio'r tir rwy greu ffosydd, a gosod ei erddi yn gynnar yn y ganrif 1af OC. Yn 40 OC , adeiladodd ei mab, yr Ymerawdwr Caligula syrcas ar gyfer cerbydau rhyfel (40 OC) a gwblhawyd yn ddiweddarach gan Nero, y  , a elwir fel arfer, yn syml, yn Syrcas Nero.

Yn wreiddiol, cymerwyd Obelisk y Fatican gan Caligula o Heliopolis yn yr Aifft i addurno *sbina* ei syrcas ac felly dyma'i weddillion. Yn eironig iawn, daeth yr ardal hon yn safle merthyrdod llawer o Gristnogion ar ôl Tân Mawr Rhufain yn 64 OC. Mae traddodiad hynafol yn honni mai yn y syrcas hon y croeshoeliwyd Sant Pedr wyneb i waered.
[bawd| Dehongliad cynnar o leoliad cymharol y syrcas, a'r Basilica canoloesol a [Basilica Sant Pedr|chyfredol Sant Pedr.]]

### Y Taleithiau Pabaidd 
chwith|bawd| Penrhyn yr Eidal ym 1796. Mae'r Gwladwriaethau Pabaidd yng nghanol yr Eidal wedi'u lliwio'n borffor.
Yn raddol daeth y Pabau i chwarae rôl seciwlar fel llywodraethwyr rhanbarthau ger Rhufain. Fe wnaethant reoli Taleithiau'r Babaeth, a orchuddiodd gyfran fawr o Benrhyn yr Eidal, am fwy na mil o flynyddoedd tan ganol y 19g, pan atafaelwyd yr holl diriogaeth a oedd yn perthyn i'r babaeth gan Deyrnas newydd yr Eidal .

Am y rhan fwyaf o'r amser hwn, nid oedd y pabau'n byw yn y Fatican. Palas Lateran, yr ochr arall i Rufain, oedd eu preswylfa arferol am oddeutu mil o flynyddoedd. Rhwng 1309 a 1377, roeddent yn byw yn Avignon yn Ffrainc. Ar ôl dychwelyd i Rufain, dewison nhw fyw yn y Fatican ac fe symudon nhw i Balas Quirinal ym 1583, ar ôl i waith atgyweirio gael ei gwblhau o dan y Pab Pawl V (1605–1621), ond wedi cipio Rhufain ym 1870 ymddeolodd i'r Fatican, a daeth yr hyn a fu'n gartref iddynt yn eiddo i Frenin y yr Eidal.

### Yr Ail Ryfel Byd 
bawd|Band chwyth o 38fed Brigâd Byddin Prydain yn chwarae o flaen Basilica Sant Pedr, Mehefin 1944
Dilynodd yr Esgobaeth, a oedd yn rheoli Dinas y Fatican, bolisi niwtraliaeth yn ystod yr Ail Ryfel Byd, dan arweinyddiaeth y Pab Pïws XII. Er i fyddinoedd yr Almaen feddiannu dinas Rhufain ar ôl Cadoediad Cassibile ym Medi 1943, a'r Cynghreiriaid o 1944 ymlaen, roeddent yn parchu Dinas y Fatican fel tiriogaeth niwtral. Un o brif flaenoriaethau diplomyddol esgob Rhufain oedd atal bomio'r ddinas; mor sensitif oedd y pontiff nes iddo wrthwynebu gollwng pamffledi gan awyrlu Prydain dros Rufain, gan honni bod yr ychydig bamffledi a laniodd o fewn y ddinas-wladwriaeth wedi torri niwtraliaeth y Fatican. Polisi Prydain, fel y mynegwyd yng nghofnodion cyfarfod Cabinet, oedd: "na ddylem amharu ar Ddinas y Fatican ar unrhyw gyfrif, ond y byddai ein gweithred o ran gweddill Rhufain yn dibynnu ar ba mor bell y gwnaeth llywodraeth yr Eidal gadw at reolau Rhyfel".

## Daearyddiaeth 
bawd|Map o Ddinas y Fatican, yn tynnu sylw at adeiladau nodedig a gerddi’r Fatican

Mae tiriogaeth Dinas y Fatican yn rhan o Fryn y Fatican, ac o hen Gaeau'r Fatican gerllaw.

Nid oes unrhyw reolaethau pasbort ar gyfer ymwelwyr sy'n dod i mewn i Ddinas y Fatican o'r diriogaeth Eidalaidd gyfagos. Mae mynediad cyhoeddus am ddim i Sgwâr Sant Pedr a'r Basilica ac, ar achlysuron  Pabaidd, i'r neuadd y maent yn cael ei chynnal ynddi. Ar gyfer y cynulleidfaoedd hyn ac ar gyfer seremonïau mawr yn y Basilica a Sgwâr Sant Pedr, rhaid cael tocynnau am ddim ymlaen llaw. Mae Amgueddfeydd y Fatican, sy'n ymgorffori'r Capel Sistinaidd (y Cappella Sistina), fel arfer yn codi ffi mynediad. Nid oes mynediad cyhoeddus cyffredinol i'r gerddi, ond gellir trefnu teithiau tywys i grwpiau bach i'r gerddi a'r cloddiadau o dan y basilica. Mae lleoedd eraill yn agored i'r unigolion hynny sydd â busnes i drafod yno yn unig.

### Gerddi 
O fewn tiriogaeth Dinas y Fatican mae Gerddi’r Fatican ( ), sef oddeutu hanner y diriogaeth yr ardal. Mae'r gerddi, a sefydlwyd yn ystod oes y Dadeni Dysg a'r Baróc, wedi'u haddurno â ffynhonnau a cherfluniau.

Mae'r gerddi yn gorchuddio oddeutu 23 hectar (57 erw). 60 metr (197 tr) o lefel y môr yw pwynt uchaf y Fatican.

Mae'r gerddi'n dyddio i'r oesoedd canol pan oedd perllannau a gwinllannoedd yn ymestyn i'r gogledd o'r Palas Apostolaidd Pabaidd. Yn 1279, symudodd y Pab Nicholas III (Giovanni Gaetano Orsini, 1277–1280) ei breswylfa yn ôl i'r Fatican o Balas Lateran ac amgeuwyd yr ardal hon gan waliau. Plannodd berllan *(pomerium)*, lawnt *(pratellum)*, a gardd *(viridarium)*. Mae gan y Babaeth, sy'n wahanol i Ddinas-wladwriaeth y Fatican, statws arsylwr parhaol gyda holl hawliau aelod llawn heblaw am bleidlais yng Nghynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.

### System wleidyddol 
[chwith|bawd| [Pab Ffransis]]
Mae gan lywodraeth Dinas y Fatican strwythur unigryw: y pab yw sofran y wladwriaeth. Breiniwyd yr awdurdod deddfwriaethol yng Nghomisiwn Esgobol Dinas-wladwriaeth y Fatican, corff o gardinaliaid a benodwyd gan y pab am gyfnodau o bum mlynedd. Mae pŵer gweithredol yn nwylo llywydd y comisiwn hwnnw, gyda chymorth yr ysgrifennydd cyffredinol a'r dirprwy ysgrifennydd cyffredinol. Ymddiriedir cysylltiadau tramor y wladwriaeth i Ysgrifenyddiaeth Wladwriaeth a gwasanaeth diplomyddol y Babaeth. Serch hynny, mae gan y pab bwer llwyr yn y canghennau ecseciwtif (gweithredol), deddfwriaethol a barnwrol dros Ddinas y Fatican. Fel *“Tywysog” ex officio* Dinas y Fatican, y Pab yw’r unig unben absoliwt drwy Ewrop.

Ceir yma adrannau sy'n delio ag iechyd, diogelwch, telathrebu ac ati.

### Pennaeth y wladwriaeth a'r llywodraeth 
[de|bawd| Y Palas Apostolaidd ( *Palazzo Apostolico* ), preswylfa swyddogol y Pab. Yma, mae [Pab Bened XVI|Benedict XVI wrth y ffenestr wedi'i marcio â baner piws yn hongian o'r silff ffenestr]]
Mae'r Pab yn bennaeth y wladwriaeth *ex officio* Dinas y Fatican, ers y 1860au, ac mae hefyd yn esgob esgobaeth Rhufain. Mae'r term "y Babaeth" yn cyfeirio nid at wladwriaeth y Fatican ond at lywodraethu ysbrydol a bugeiliol y Pab, a arferir i raddau helaeth trwy'r Curia Rhufeinig (sef Llys y Pab). Ei deitl swyddogol mewn perthynas â Dinas y Fatican yw 'Sofran Talaith Dinas y Fatican'.

### Gweinyddiaeth 
Caiff swyddogaethau deddfwriaethol eu dirprwyo i'r  Comisiwn un siambr Esgobol dros Wladwriaeth Dinas y Fatican, dan arweiniad Llywydd y Comisiwn Esgobol dros Wladwriaeth Dinas y Fatican. Mae ei saith aelod yn gardinaliaid a benodwyd gan y Pab am dymor o bum mlynedd. Rhaid i weithredoedd y comisiwn gael eu cymeradwyo gan y Pab, trwy Ysgrifenyddiaeth Gwladwriaeth y Babaeth, a chyn dod i rym rhaid eu cyhoeddi mewn atodiad arbennig o'r *Acta Apostolicae Sedis*. Mae'r rhan fwyaf o gynnwys yr atodiad hwn yn cynnwys archddyfarniadau gweithredol arferol, megis cymeradwyo set newydd o stampiau post.

Dirprwyir awdurdod gweithredol, ecseciwtif i i Lywodraethiaeth Dinas y Fatican, sy'n cynnwys  Llywydd y Comisiwn Esgobol - gan ddefnyddio'r teitl "Llywydd Llywodraethiaeth Dinas y Fatican", sef: ysgrifennydd cyffredinol, ac Is-ysgrifennydd cyffredinol, pob un wedi'i benodi gan y Pab am dymor pum mlynedd. Rhaid i gamau pwysig y Llywodraethiaeth gael eu cadarnhau gan y Comisiwn Esgobol a chan y Pab trwy Ysgrifenyddiaeth y Wladwriaeth.

### Amddiffyn a diogelwch 
bawd|Gwarchodwr o'r Fatican wrth ei flwch sentry
Gan fod Dinas y Fatican yn amgaead oddi fewn i'r Eidal, darperir ei amddiffyniad milwrol gan Lluoedd Arfog yr Eidal. Fodd bynnag, nid oes cytundeb amddiffyn ffurfiol gyda'r Eidal, gan fod Dinas y Fatican yn wladwriaeth niwtral. Nid oes gan Ddinas y Fatican luoedd arfog ei hun, er bod Corfflu'r Swistir yn gorfflu milwrol o'r Babaeth sy'n gyfrifol am ddiogelwch personol y Pab, a thrigolion y wladwriaeth. Mae gan filwyr Gwarchodlu'r Swistir hawl i ddal pasbortau a chenedligrwydd Dinas-wladwriaeth y Fatican. Yn hanesyddol, recriwtiwyd hurfilwyr o'r Swistir gan y pabau, fel rhan o fyddin ar gyfer y Taleithiau Pabaidd, a sefydlwyd Gwarchodlu Esgobol y Swistir gan y Pab Iŵl II ar 22 Ionawr 1506 fel gwarchodwr corff personol y pab ac mae'n parhau i gyflawni'r swyddogaeth honno hyd heddiw. Fe'i rhestrir yn yr *Annuario Pontificio o* dan "yr Esgoboaeth" (neu'r *Holy See* yn Saesneg; *Sancta Sedes* yn Lladin). Ar ddiwedd 2005, roedd gan y Gwarchodlu 134 aelod.

Trefnir recriwtio trwy gytundeb arbennig rhwng yr Esgobaeth a'r Swistir. Rhaid i bob recriwt fod yn wryw Catholig, dibriod â dinasyddiaeth Swistir, sydd wedi cwblhau ei hyfforddiant sylfaenol gyda Lluoedd Arfog y Swistir gyda thystysgrifau ymddygiad da,. Rhaid hefyd bod rhwng 19 a 30 oed, a thaldra o leiaf 174&nbsp;cm (5tr 9 mod). Mae gan yr aelodau wn ac fe'u hyfforddir mewn tactegau gwarchod person. Diddymwyd y Palatine Guard a'r Noble Guard, lluoedd arfog olaf Talaith Dinas y Fatican, gan y Pab Pawl VI ym 1970.

## Diwylliant 
bawd|Mae Amgueddfeydd y Fatican ( *Musei Vaticani* ) yn arddangos gweithiau o gasgliad helaeth yr Eglwys Gatholig

Mae Dinas y Fatican yn gartref i rai o'r darnau celf enwocaf yn y byd. Ymhlith pensaeri Basilica Sant Pedr, mae Bramante, Michelangelo, Giacomo della Porta, Maderno ac mae Bernini yn enwog am eibensaernïaeth o oes y Dadeni. Ffresgos yw uchafbwynt celfyddol y Capel Sistinaidd ac maent yn cynnwys gweithiau gan Perugino, Domenico Ghirlandaio a Botticelli yn ogystal â'r nenfwd a'r 'Farn Olaf' (Lladin: *Il Giudizio Universale)* gan Michelangelo. Ymhlith yr artistiaid a addurnodd du mewn y Fatican mae Raphael a Fra Angelico.

Mae Llyfrgell Apostolaidd y Fatican a chasgliadau Amgueddfeydd y Fatican o'r pwysigrwydd hanesyddol, gwyddonol a diwylliannol mwyaf. Ym 1984, ychwanegwyd y Fatican gan UNESCO at y Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd; dyma'r unig safle sy'n wladwriaeth gyfan. Ar ben hynny, dyma'r unig safle hyd yma sydd wedi'i gofrestru gyda'r UNESCO fel ''canolfan sy'n cynnwys henebion'' yn y "Gofrestr Ryngwladol o Eiddo Diwylliannol o dan Amddiffyniad Arbennig" yn ôl Confensiwn yr Hâg 1954 ar gyfer Diogelu Eiddo Diwylliannol os bydd Gwrthdaro Arfog.

## Gweler hefyd 
* Dinas sanctaidd

## Cyfeiriadau

Fatican
Fatican
Categori:Gwledydd tirgaeedig
Categori:Dinas-wladwriaethau
Categori:Breniniaethau Ewrop
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Sbaeneg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Portiwgaleg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Pwyleg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Almaeneg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Ffrangeg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Eidaleg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Lladin