Cored bysgod

[bawd|260x260px| Cored pysgod llanw ym Mae Manila, yn y [Y Philipinau|Philipinau ()]]
Rhwystr a osodir ger yr arfordir, mewn aber neu ar draws afon, i reoli llif y dŵr yw *cored* neu *gorad*. Amrywiad arni yw'r **cored bysgod**, gyda'r nod o ddal pysgod. Arferid codi a defnyddio coredau i ddal pysgod yn agos i'r lan, wrth i'r llanw gilio, pysgod fel eogiaid wrth iddynt geisio nofio i fyny'r afon i fridio i fyny'r afon, neu lysywod wrth iddynt fudo i lawr yr afon. Erbyn hyn, peidiodd yr arfer o ddefnyddio coredau yng Nghymru, ond mae'n parhau ledled y byd. Adeiladwyd coredau'n draddodiadol o bren neu gerrig, a cheir enghreifftiau o'r ddau fath yma yn y Fenai. Mae’n debyg bod y defnydd o goredau pysgota fel maglau pysgod yn dyddio’n ôl cyn ymddangosiad bodau dynol modern.

Fe'i cofnodir yn gyntaf yn y Gymraeg yn y 12g yn *Llyfr Llandaf*.Ar hyt Guy hahafrenn can y *choretou* haidiscynua yloggou betaper muric.

## Coredau pysgota fesul rhanbarth 
### Affrica 
Mae'n bosibl bod llinell o gerrig yn dyddio i'r Acheulean (Hen Oes y Cerrig Isaf) yn Cenia wedi ei defnyddio fel cored llanw carreg mewn llyn cynhanesyddol. Os yw hyn yn gywir, yna mae'n gwneud y dechnoleg hon yn hŷn na bodau dynol modern.

### Americas 
#### Gogledd America 
[de|bawd| Cored eogiaid ym Mhentref Quamichan ar Afon Cowichan, [Ynys Vancouver, t. 1866.]]
Ym Medi 2014 daeth ymchwilwyr o Brifysgol Victoria o hyd i'r hyn a all fod yn gored bysgod 14,000 o flynyddoedd oed mewn  o ddŵr oddi ar arfordir Haida Gwaii, British Columbia.

Yn Virginia, adeiladodd yr Americanwyr Brodorol goredau carreg siâp V yn Afon Potomac ac Afon James. Disgrifiwyd y rhain yn 1705 yn *The History and Present State of Virginia, In Four Parts* gan Robert Beverley Jr.

Mabwysiadwyd yr arfer hwn gan y gwladfawyr cynnar ond gorchmynnodd Cynulliad Cyffredinol Maryland ddinistrio'r coredau ar y Potomac ym 1768. Rhwng 1768 a 1828 dinistriwyd llawer o goredau  a oedd yn rhwystr i gychod fordwyo, ac o ganol y 1800au, y rhai y tybiwyd eu bod yn niweidiol i bysgota gwialen a rhwyd. 

#### De America 
Adeiladwyd cyfres o goredau, camlesi ac ynysoedd artiffisial gan ddiwylliant cyn-Columbaidd anhysbys yn rhanbarth Baures yn Bolifia, rhan o'r Llanos de Moxos. Mae’r gwrthgloddiau hyn yn gorchuddio dros 500 metr sg (190 milltir sg), ac mae'n ymddangos iddynt gynnal poblogaeth fawr a dwys tua 3000 CC.

### Asia ac Oceania 
[bawd| Cored bysgota 'Y Galon-Ddwbwl o Garreg' ym Mhenghu, [Taiwan]]
[bawd| Cored yn Efate, [Fanwatw]]
Mae coredau carreg llanw yn un o dechnolegau pysgota hynafol y bobloedd Awstronesaidd morwrol. Maent i'w cael ledled rhanbarthau a setlwyd gan Awstronesiaid yn rhwng 3.000 a 1,500 CC ac maent yn debyg iawn o ran siâp ac adeiladwaith drwyddi draw. Mewn rhai rhanbarthau maent defnyddio deunyddiau mwy darfodus fel bambŵ, pren o lwyni a rhwydi. Ar Ynys Penghu yn Taiwan, y ceir y casgliad gorau o goredau, a hefyd yn Ynysoedd y Philipinau, a ledled Micronesia. Maent hefyd yn gyffredin yn nwyrain Indonesia, Melanesia, a Pholynesia. Mae tua 500 o goredau carreg wedi goroesi yn Taiwan, a chredir bod miliynau o goredau carreg yn arfer bodoli trwy holl ynysoedd Micronesia. Hefyd yn goroesi mae 'goredi' (deuddeg mewn nifer yn wreiddiol) ar draeth Aberarth, Ceredigion. Enghraifft hynafol arall oedd yn Llandrillo-yn-Rhos yng Nghymru, a oedd yn dal i gael ei defnyddio tan y Rhyfel Byd Cyntaf. Cofrestrwyd y gored ganoloesol yn Nhraeth Lligwy, Moelfre, Ynys Môn yn heneb yn 2002.

##### Lloegr 
Ystyria'r Sais fod coredau pysgod yn rhwystr i longau ac yn fygythiad i stociau pysgod, a gwnaed sawl ymdrech i'w rheoli. Mae’r Magna Carta o 1215 yn cynnwys cymal sy’n ymgorffori gofynion y barwniaid i gael gwared ar goredau’r brenin ac eraill:

#### Iwerddon 
Yn Iwerddon, mae darganfyddiadau o drapiau dal pysgod sy'n gysylltiedig â choredau wedi'u dyddio i 8,000 o flynyddoedd yn ôl.

## Oriel 

Delwedd:Ålegård.gif|Cored o'r 19g a oedd yn cael ei defnyddio i ddal llysywod ar arfordir Denmarc
Delwedd:Indian_fish_weir_Smith_River_Henry_County_Virginia.JPG|Argae Pysgod Martinsville Virginia, cored bysgota Indiaidd brodorol Americanaidd a adeiladwyd gyda cherrig
Delwedd:Fish_trap_Menai_Strait.jpg|Olion cored carreg hynafol ar lan y Fenai yng Nghymru
Delwedd:澎湖石滬_1.jpg|alt=Fishing weir, Penghu County|Cored bysgota, Sir Penghu
Delwedd:Yana.jpg|Cored bysgota ar Afon Mogami yn Japan, sy'n llifo'n gyflym
Delwedd:Fishing_at_the_falls_Dem_Rep_Congo.jpg|Coredau pysgota yn defnyddio basgedi wrth raeadr afon, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo
Delwedd:Ancient_Fishing_Weir_-_geograph.org.uk_-_637068.jpg|Cored bysgota hynafol siâp V yn Countisbury Cove, Gwlad yr Haf, Lloegr
Delwedd:Weervisserij_Oosterschelde.jpg|Awyrlun o gored brwyn, modern yn yr Oosterschelde ger Bergen op Zoom yn yr Iseldiroedd

## Gweler hefyd
* Cored

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* *Coredau Pysgod Cynhanesyddol yn Nwyrain Gogledd America* – thesis meistr ar goredau pysgod

Categori:Pysgota
Categori:Cyrff dŵr
Categori:Daearyddiaeth Affrica yn ôl gwlad