open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ska

Math o gerddoriaeth sy'n hanu o Jamaica yw **Ska**, a ddaeth i'r amlwg yn gyntaf yn ystod y 1950-60au. Cerddoriaeth ydyw sy'n cyfuno dylanwadau Sbaenaidd/Caribïaidd gyda rhythmau Affricanaidd. Mae'r pwyslais ar yr 'off-beat' bob tro h.y. mae'n groes-acennog iawn.

## Cyfnodau 
Ceir tri chyfnod o Ska:

**1. Jamaica; 1960au** - Cerddoriaeth debyg i'r hyn a adnabyddir heddiw fel Reggae, gydag artistiaid blaenllaw fel Prince Buster, Skatalites a''r Maytals.

**2. Lloegr; 1980au** - Caiff y cyfnod hwn hefyd ei adnabod fel 2 Tone, ar ôl y cwmni recordiau (2 Tone) a oedd yn flaenllaw gyda'r bandiau hyn. Roedd y sin wedi'i lleoli yn bennaf yng Nghoventry, ac roedd y gerddoriaeth yn gyflym iawn gyda dylanwadau pyncaidd. Ymysg y prif artistiaid roedd The Specials, The Selecter, Madness a Bad Manners. Roedd y bandiau'n hoffi gwneud testun caneuon yn wleidyddol, gan fod yn wrth-hiliaeth. Mae'r glasur 'Ghost Town' gan Y Specials yn nodi cyfnod 2 Tone a dechrau cyfnod o derfysg yn Lloegr. Yn yr iaith Gymraeg, dilynwyd yr un arddull gan grŵp Y Ficar o'r Felinheli.

**3. California; 1995+** - Roedd y bandiau yma'n cymysgu fwy gyda dylanwadau pyncaidd, gan ddefnyddio llawer o ystumio (*distortion*) yn eu caneuon. Doedd y sin ddim yn amlwg iawn, heblaw am fand No Doubt a ddaeth yn un o fandiau enwoca'r byd wedi'r albwm 'Tragic Kingdom'. Ymysg y bandiau eraill roedd Reel Big Fish, Less Than Jake a'r Mighty Mighty Bosstones.

Categori:Cerddoriaeth
Categori:Mathau o gerddoriaeth
Categori:Jamaica
Mim Twm Llai

Grŵp a sefydlwyd gan y cerddor Gai Toms o'r band Anweledig oedd **Mim Twm Llai**. Rhyddhawyd eu halbwm gyntaf ''O'r Sbensh* yn 2002, ar label Crai, Sain. Dilynwyd hon gan *Straeon y Cymdogion* yng Ngorffennaf 2005, ac yna *Yr Eira Mawr'' yn Rhagfyr 2006. Yr albwm yma a ddaeth Mim Twm Llai i ben yn 2007, pan drodd Gai Toms at brosiect cerddorol unigol, o dan ei enw ei hun.

## Aelodau
*Gai Toms    - Prif Lais, Gitâr Acwstig, Gitâr Sbaeneg, Gitâr Drydan, Mandolin, Banjo, Bâs Dwbl, Djembe, Allweddellau, Offerynnau Taro, Cabasa
*Phil Lee Jones  - Drymiau, Llais Cefndir, Gitâr Acwstig, Ukelele, Cajon
*Gary Richardson - Gitar fâs, bâs acwstig
*Euron Jôs       - Gitâr Drydan, Dur Pedal
*Elaine Gelling  - Lleisiau Cefndir
*Billy Thompson - Ffidil, Ffidil Baritôn (achlysurol)
*Edwin Humphreys - Sacsoffon (achlysurol)
*Arwel Davies    - Trombôn, Allweddellau (achlysurol)
*Bari Gwiliam    - Trwmped (achlysurol)
*Russ Chester    - Acordion (achlysurol)
*Iwan 'Oz' Jones - Gitar Drydan (achlysurol)
*Sian James      - Piano (achlysurol)
*Pwyll ap Siôn   - Piano (achlysurol)

## Discograffiaeth
* 2002 ''O'r Sbensh* (L.P.) Crai
* 2005 *Straeon y Cymdogion* (L.P.) Crai
* 2006 *Yr Eira Mawr'' (L.P.) Crai

## Dolenni allanol
Gwefan
Sbensh, cwmni recordio Gai Toms

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Anweledig

Band o Flaenau Ffestiniog yng Ngogledd Cymru oedd **Anweledig**, roeddynt yn chwarae amrediad o arddulliau Ffync, Reggae, Ska a Roc. Aelodau'r band oedd: Ceri Cunnington (prif lais), Gai Toms (gitâr,cyfansoddi, llais), Iwan 'Oz' Jones (gitâr flaen), Rhys Roberts (gitâr fâs), Alwyn Evans (drymiau) a Joe Buckley (allweddellau) ynghyd ag adran chwyth, 'Y Tri Tôn'.

Daeth Anweledig i'r amlwg yn y Sîn Gerddoriaeth Gymraeg yn 1998, wrth ryddhau eu halbwm gyntaf, *Sombreros yn y Glaw* ar label Crai. Wedi ffurfio yn 1991, dros amser cawsant gigiau â'r Super Furry Animals, Ffa Coffi Pawb, Geraint Jarman ac eraill. I gyd-fynd a'u halbwm cyntaf, recordiwyd fideo ar gyfer sioe S4C, i-Dot, o'r gân 'Fan Hyn'.

Yn 1999, rhyddhawyd EP *Cae yn Nefyn*, eto ar label Crai. Yn arwydd o'u llwyddiant ar y pryd, roeddent yn brif fand yn Maes B yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno. Yn y blynyddoedd canlynol, rhyddhawyd nifer o CDs gan y band sef *Scratchy* (Sengl, 2000), *Gweld y Llun* (Albwm, 2001) a *Low Alpine* (Sengl, 2001). Gwnaeth hyn Anweledig yn adnabyddus dros Gymru, gyda'u sain unigryw yn gymysgedd o lawer o ddylanwadau. Yn 2002, aethant ar daith drwy Lydaw, cyn cymryd toriad er mwyn canolbwyntio ar brosiectau eraill megis Mim Twm Llai (Gai Toms) a Vates (Oz). Yn 2004, ailffurfiodd y band gan ail-ddechrau gigio a rhyddhau'r EP *Byw*.  Yn y cyfamser, ymunodd Rhys Roberts i chwarae'r gitâr fâs i'r band roc Sibrydion.

Ar ôl cyfnod tawel arall, ailffurfiodd Anweledig am gig fawreddog yn Nhân y Ddraig yn Awst 2006, â'r Proclaimers yn eu cefnogi.

Chwaraeodd Anweledig eu gig olaf yng Ngwesty'r Queens, Blaenau Ffestiniog y dydd ar ôl Ŵyl San Steffan 2008, bron union 16 mlynedd ers cychwyn y band.

Daeth y band yn ôl at ei gilydd i berfformio yn Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam 2025. Chwaraeodd y band ar Lwyfan y Maes ar nos Wener, 8 Awst.

## Disgyddiaeth
* Rhestr o ganeuon gan Anweledig
* *Sombreros yn y Glaw* (L.P., Crai, 1998)
* *Cae yn Nefyn* (E.P., Crai, 1999)
* *Scratchy* (E.P., Crai, 2000) Cywaith efo Zion Train
* *Gweld y Llun* (L.P., Crai, 2001)
* *Low Alpine* (E.P., Crai, 2001)
* *Byw* (E.P., Crai, 2004)

## Cyfeiriadau
## Dolenni
**MySpace* y band
*Proffeil y band ar BBC Wales  (Saesneg)
*Anweledig ar Last.fm

Anweledig
Ffa Coffi Pawb

Ffurfiwyd y band **Ffa Coffi Pawb** yng nghanol yr 1980au gan Gruff Rhys a Rhodri Puw.  Ymunodd Dewi Emlyn a Dafydd Ieuan yn ddiweddarach.

Buont yn recordio caneuon yng nghartref Rhodri Puw am gyfnod, ar offer stereo cartref.  Wedi mynychu cyfarfodydd Pop Positif - cyweithfa cerddorol a sefydlwyd ym Mangor gan Rhys Mwyn - daethont i gysylltiad a Gorwel Owen, Recordiau Ofn.  Rhyddhawyd fersiwn o'u can *Octopws* ar dap aml-gyfrannog Pop Positif. Arweiniodd y recordiad yma at ffrae gyda grwp lleol amlwg arall, *Tynal Tywyll*, wedi i Nathan, gitarydd y grwp hwnnw, ail-recordio rhan o *Octopws*. Bu'r grwp yn gyfrifol am recordio tair record hir.  *Dalec Peilon* oedd y gyntaf, a ryddhawyd ar Recordiau Huw (label Huw Gwyn) ym 1988.  Dilynwyd hon gan *Clymhalio*, a ryddhawyd ar Ankst ym 1991, a wedyn *Hei Vidal* ym 1992.      
bawd|chwith|180px|Gruff Rhys, Ffa Coffi Pawb; Roc Ystwyth 1989.

Dros y cyfnod yma, datblygodd y grŵp ysgrifennu caneuon arbrofol, nid yn annhebyg i Jesus and Mary Chain, i ysgrifennu caneuon pop gyda naws 70au. Chwaraeodd y grŵp eu gig olaf yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelwedd, ym 1993.  Cafodd casgliad o oreuon Ffa Coffi Pawb *Am Byth* ei ryddhau ar label Placid Casual yn 2004.  Aeth Gruff Rhys a Dafydd Ieuan ymlaen i ffurfio'r *Super Furry Animals*.  Bu Rhodri Puw yn chwarae gyda *Psycho VII* am gyfnod, a wedyn ''Gorky's Zygotic Mynci''.  Mae Dewi Emlyn yn gweithio gyda'r Super Furry Animals, Gorky's Zygotic Mynci a sawl band arall.  Rhyddhaodd Gruff ddau albwm hwyrach yn ei yrfa, *Yr Atal Genhedlaeth* a *Candylion*.

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Twm Morys

Bardd a cherddor o Gymru yw **Twm Morys** (ganwyd Hydref 1961). Enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 ym Meifod am yr awdl *Drysau*.

## Bywgraffiad
[bawd|chwith|300px|Twm Morris yn chwarae gyda'r band [Bob Delyn a'r Ebillion yng Ngŵyl Tegeingl 2010.]]
Ganwyd Morys yn Rhydychen, mae'n fab i'r awdures Jan Morris. Magwyd yn Llanystumdwy, a mynychodd Ysgol y Llan, ac yn saith oed aeth i Ysgol Fonedd yn Amwythig. Dychwelodd i Gymru i astudio Lefel A yn y Gymraeg yn Ysgol Gyfun Aberhonddu.

Graddiodd o Goleg Prifysgol Aberystwyth gyda gradd mewn Astudiaethau Celtaidd ac enillodd gadair yr Eisteddfod Ryng-Golegol. Wedi dechrau gwaith ymchwil ar Ganu Dychan Llyfr Coch Hergest, cafodd Morys swydd fel ymchwilydd gyda Radio Cymru, cyn dod yn glerwr. Symudodd i Lydaw yn ddiweddarach a bu yno am ddegawd.

Twm Morys oedd sylfaenydd y grŵp Bob Delyn a'r Ebillion, gyda'r gitarydd Gorwel Roberts. Bu'r gantores o Lydawes Nolwenn Korbell yn gyd-leisydd gydag ef am gyfnod.

Mae Morys wedi troi ei law at olygu barddoniaeth Cymraeg Canol. Golygodd waith Yr Ustus Llwyd (14g) mewn cyfrol yng Nghyfres Beirdd yr Uchelwyr (2007).

Twm Morys oedd Bardd Plant Cymru o 2009 hyd 2010. Cafodd ei olynu gan Dewi 'Pws' Morris.

Mae Morys yn olygydd cylchgrawn y Gymdeithas Gerdd Dafod, *Barddas.*

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Ofn Fy Het*, Barddas (1995)
**Mymryn Bach o Hon* (1998)
**2*, Cyhoeddiadau Barddas (2002)

### Rhyddiaith
**Grwyne Fawr*, cyfres 'Y Man a’r Lle', Gwasg Gregynog (1998)

### Gwaith ar y cyd â Jan Morris
**Wales, the First Place*, Random House (1982)
**A Machynlleth Triad*, Penguin (1994)
**Ein Llyw Cyntaf*, Gomer (2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lanystumdwy
Categori:Prifeirdd
Categori:Telynorion o Gymru
Gangnihessou

Y cyntaf o'r "deuddeg Brenin Dahomey" traddodiadol oedd **Gangnihessou** (neu *Ganye Hessou*). Dywedir iddo fod yn teyrnasu tua 1620. Ei symbolau oedd yr "aderyn gangnihessou" gwryw (rebus o'i enw yntau), drwm, a ffon hela gyda ffon daflu.

Categori:Hanes Affrica
Categori:Hanes Benin
Meifod

Pentref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Meifod** (). Saif 7 milltir i'r gogledd-orllewin o'r Trallwng. Fe'i lleolir yn Nyffryn Meifod ar lan Afon Efyrnwy.

Cysylltir Meifod a Sant Tysilio, a daeth yn brif ganolfan grefyddol Teyrnas Powys. Dwy filltir i'r de ceir safle Mathrafal, prif lys brenhinoedd Powys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Meifod yn 2003. Am wybodaeth bellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2015

## Gweler hefyd
*Llyn Du (Meifod)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Rhestr bandiau

## A 
ABBA, AC/DC, Aerosmith, Amen Corner, Amlder, Anhrefn, Anubis, Anweledig, Arctic Monkeys, Ashokan, Alarm, Ail Symudiad Anelog Ac Eraill

## B 
Bob, Baban Sgwiral, Bad Company, Badfinger, The Beach Boys, The Beatles, The Bee Gees, Big Leaves, Black Sabbath, Blondie, Blue Oyster Cult, Blur, Byd Afiach, Bob Delyn a'r Ebillion, Brigyn, Brodyr y Ffin, Bara Menyn, Bandana, Band Pres Llarregub, Bromas, y Blew, Brython Shag, Bran, Bando, Budgie, Bysedd Melys

## C 
Candelas, Cabalatchio, Catatonia, Cilmeri, The Clash, The Cream, Creedence Clearwater Revival, Y Cyrff, Celt, Crumblowers, Colorama, Crys, Cerrig Melys, Crysbas, Cowbois Rhos Botwnnog, Cacan Wy Experience Ceffyl Pren, Y Cwiltiaid

## Ch 
Chwyldro, Chwarter i Un

## D 
Datblygu, Dire Straits, Di Pravinho, Dielw, Dau boi o Blaena, Doctor, Dyniadon Ynfyd Hirfelyn Tesog, Derwyddon Dr Gonzo, Dom, Duffy, Derec Brown a'r Racaracwyr, y Diawled, Dorcas, Daniel Lloyd a Mr Pinc, Diffiniad, Y Derwyddon

## Dd 
## E 
Eryr, Edward H. Dafis, Eliffant, Edrych am Julia, Eirin Peryglus, Eryr Wen, Estella, Eden, Ectogram, Eitha Tal Ffranco, yr Eira

## F 
The Faces, Fernhill (gwerin), Fleetwood Mac, The Flying Pickets, Frizbee, Y Ficar, Fleur de Lys

## Ff 
Ffa Coffi Pawb, Ffandango, Ffenestri, Fflaps, Fflur Dafydd a'r Barf, Ffracas

## G 
Genesis, Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr, Gilespi, Grand Funk Railroad, Grateful Dead, Gofodwyr Piws, Gladys Nos a'r Amsernod, Geraint Lovgreen a'r Enw Da, Genod Droog, Gorky's Zygotic Mynci, y Gwefrau, Gwibdaith Hen Fran, Gwrtheyrn

## H 
Ha Kome, The Hot Puppies, Hoelion 8, H.M.S. Morris, Hanner Pei, Hergest, Hufen Ia Poeth, Huw "Bobs" Pritchard

## I 
Injaroc, Ian Rush

## J 
Jethro Tull. Jess, Jecsyn Ffeif, Jina, Jessop a'r Sgweiri, Jip

## K 
King Crimson, The Kinks, KISS, Kraftwerk Kookamunga Kentucky AFC

## L 
Led Zeppelin, Love Sculpture, Lynyrd Skynyrd, Louis a'r Rocyrs

## Ll 
Llwybr Llaethog, Llygod Ffyrnig

## M 
Madness, Man, Manic Street Preachers, Mattoidz, Maharishi, Mim Twm Llai, The Moody Blues, Mellt, Mega, Maffia Mr Huws Melys

## N 
Neu Unrhyw Declyn Arall,
Nine Inch Nails, Nâr, Neil Rosser a'r Partneriaid Y Nhw

## O 
Opeth, yr Ods

## P 
Pink Floyd, Procol Harum, Pwsi Meri Mew, Y Profiad, Pep le Pew Pysgod Melyn ar Draws, Perlau Tâf, Y Perlau

## Ph 
Phema

## Q 
Queen

## R 
Racing Cars, Radio Luxembourg, Ramones, R.E.M., The Rolling Stones, y Reu

## Rh 
Rheinallt H Rowlands, Rhiannon Tomos a'r Band

## S 
Sex Pistols, Sherbet Antlers , Sigur Rós, Sobin a'r Smaeliaid, Stereophonics, String Driven Thing, Super Furry Animals, Sŵnami, Steve Eaves a'i Driawd, y Sefydliad, Shwn, Sidan, Sibrydion, Sen Segur, Siencyn Trempyn

## T 
Y Tebot Piws, Texas Radio Band, The Automatic, Topper, Tystion, Tynal Tywyll, Ty Gwydr, y Trwynau Coch

## Th 
## U 
Uriah Heep, U Thant

## V 
Van der Graaf Generator

## W 
The Who, Wenfflam

## Y 
Yellow, Yes, Ysgol Sul, Yucatan

## Z 
ZZ Top

Rhestr C2 Radio Cymru


Categori:Rhestrau cerddoriaeth
John Roberts Williams

Newyddiadwr a darlledwr oedd **John Roberts Williams** (24 Mawrth 1914 - 27 Hydref 2004). Roedd yn frodor o Llangybi yn Eifionydd, Gwynedd. Cafodd ei addysg yn Ysgol Sir Pwllheli a Choleg y Brifysgol, Bangor. Fel awdur roedd yn adnabyddus dan y ffugenw **John Aelod Jones**.

## Bywgraffiad
Dechreuodd ei yrfa newyddiadurol gyda'r *Herald* yng Nghaernarfon. Daeth yn olygydd *Y Cymro* yn 1942 a parhaodd yn y swydd hyd 1962. Bu'n gyfrifol am gynyddu y gwerthiant yn sylweddol i 27,000 trwy boblogeiddio'r papur.

Fe fu'n gyfrifol am wneud yr ail ffilm Gymraeg ei hiaith sef *Yr Etifeddiaeth*.

Penodwyd ef yn olygydd newyddion Teledu Cymru pan sefydlwyd y sianel hwnnw, ond yn anffodus ni barhaodd y fenter honno fwy na naw mis. Ar ôl hynny bu'n gynhyrchydd rhaglen newyddion *Heddiw* i'r BBC cyn dod yn bennaeth adran Gogledd Cymru y BBC ym Mangor yn 1972.

Ar ôl ymddeol yn 1976 gofynnwyd iddo baratoi colofn radio wythnosol, *Tros Fy Sbectol* ar BBC Radio Cymru. Bu hon yn hynod o boblogaidd ac fe barodd am bron i 29 mlynedd ac hwyrach y cofir ef am y rhaglen hon yn fwy na dim. Yn ogystal roedd yn olygydd *Y Casglwr*, cylchgrawn Cymdeithas Bob Owen rhwng 1976 a 1991.

## Bywyd personol
Priododd Gwendolen Pugh Roberts yn 1941 ac roedd ganddynt un mab a merch. Bu farw ei wraig yn 1969 a bu farw Williams yng Nghaernarfon yn 2004.

## Cyfeiriadau
Categori:BBC Radio Cymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Eifionydd
Cadair olwyn

bawd|Cadair olwyn a defnyddir mewn cystadlaethau

Defnyddir **cadair olwyn** gan bobl sy ddim yn medru cerdded oherwydd afiechyd neu ddamwain. Fel arfer mae olwynion mawr ôl a olwynion bychain blaen ar gadair olwyn, ond ceir rhai arbennig i gymryd rhan mewn cystadlaethau a chwaraeon hefyd.

Fel arfer, mae rhaid defnyddio trosol crwn ar olwynion ôl y gadair olwyn i'w symud trwy wthio'r trosolion, ond ceir cadeiriau olwyn gyda modur yn ogystal.

Categori:Anabledd
Categori:Cadeiriau
Categori:Cerbydau
Gwyddor iechyd

Yr astudiaeth o iechyd a chlefydau yw **Gwyddor Iechyd**.  Mae'n cynnwys astudiaeth ac ymchwil er ehangu gwybodaeth ynglŷn â'r corff a'r meddwl iach a chymhwysiad y wybodaeth honno i drwsio corff a meddwl sy'n glaf neu wedi ei anafu.  Cynhwysir iechyd dynol ac iechyd anifeiliaid yng ngwyddor iechyd.

## Gweler hefyd
### Clefydau dyn
Acne, annwyd, asthma, diffyg gwaed, clefyd y gwair, clefyd y siwgr, ecsema, y ffliw, peswch, psorïasis, trawiad y galon, strôc, gwasgedd gwaed uchel.

### Clefydau anifeiliaid a allant fod yn ddifrifol i ddyn
BSE


Iechyd
Categori:Iechyd
Dan y Wenallt

Cyfieithiad o ddrama radio *Under Milk Wood* gan Dylan Thomas yw ***Dan y Wenallt***. Cyfieithwyd gan T James Jones, yn wreiddiol ar gyfer cwmni o amaturiaid yn Nhalacharn ym 1967, sef y pentre y treuliodd Dylan Thomas llawer o'i fywyd.

Un o'i amcanion wrth gyfieithu, medd T. James Jones, oedd rhoi ar gof a chadw dafodiaith ardal Sir Gaerfyrddin fel ag yr oedd ym 1950au'r 20g. Cred nifer o feirniaid llenyddol i'r cyfieithydd lwyddo yn rhyfeddol ac fod y cyfieithiad yn glasur.

Cyhoeddwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Wasg J.D Lewis, Llandysul ym 1968, gyda darluniau gan Gaynor Owen.

## Cymeriadau 
## Cefndir 
Yn Y Cymro ar 8 Rhagfyr 1966, o dan y pennawd "Y ddrama'n barod yn nechrau Mawrth", cyhoeddwyd bod "Y Parch T James Jones" wedi cychwyn ar y "dasg anferthol" o gyfieithu'r ddrama *Under Milk Wood* i'r Gymraeg. Cyfaddefodd bod "y cymeriadau yn eistedd yn weddol esmwyth fel Cymry-Cymraeg" gan ryfeddu nad oedd neb wedi mentro cyfieithu'r ddrama cyn hynny.

Botwm Crys yn cadw lle

## Cynyrchiadau nodedig 
### 1960au 
Fel nodwyd uchod, llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Chwarewyr Talacharn, yn Sir Gaerfyrddin ar y 4 Awst 1967 gyda Gwynne D. Evans yn cyfarwyddo.

Cafodd ei ailargraffu yn 2014 gan Wasg Gomer gyda rhagair newydd gan Walford Davies, i gyd-fynd â chanmlwyddiant geni Dylan Thomas. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru. 

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dylan Thomas
Categori:Llyfrau Cymreig 2014

Categori:Prosiect Wici Môn
Bernice Rubens

Nofelydd o Gymraes oedd **Bernice Rubens** (26 Gorffennaf 1928 – 13 Hydref 2004). Hi oedd y fenyw gyntaf i ennill Gwobr Booker, yn 1970 am *The Elected Member*.

Fe'i ganed yn ardal Splott, Caerdydd yn ferch i Eli Reuben, mewnfudwyr Iddewig a'i wraig Dorothy. Roedd ei thad yn hanu o Lithwania ac yn bwriadu teithio i Efrog Newydd am fywyd newydd yn Unol Daleithiau America. Ar ôl cael ei dwyllo gan werthwr tocynnau yn Hamburg, ni chyrhaeddodd yn bellach na Chaerdydd a penderfynodd aros yno. Roedd teulu ei mam wedi ffoi o Wlad Pwyl.

Ysgrifennodd Rubens 24 o nofelau, a’u themâu’n amrywio o deulu i Iddewiaeth.

Yn Mehefin 2024, dadorchuddiwyd Plac Porffor ar hen dŷ ei theulu yn y Rhath, Caerdydd. Cafodd cynllun Placiau Porffor ei lansio yn 2017 gan wirfoddolwyr er mwyn gwella ymwybyddiaeth o gyfraniad menywod yng Nghymru.

## Llyfryddiaeth
* *Set on Edge* (1960)
* *Madame Sousatzka* (1962)
* *Mate in Three* (1966)
* *The Elected Member* (1969) (Gwobr Booker 1970)
* *Sunday Best* (1971)
* *Go Tell the Lemming* (1973)
* *I Sent a Letter To My Love* (1975)
* *The Ponsonby Post* (1977)
* *A Five-Year Sentence* (1978)
* *Spring Sonata* (1979)
* *Birds of Passage* (1981)
* *Brothers* (1983)
* ''Mr Wakefield's Crusade* (1985)
* *Our Father* (1987)
* *Kingdom Come* (1990)
* *A Solitary Grief* (1991)
* *Mother Russia* (1992)
* *Autobiopsy* (1993)
* *Hijack* (1993)
* *Yesterday in the Back Lane* (1995)
* *The Waiting Game* (1997)
* *I, Dreyfus* (1999)
* *Milwaukee* (2001)
* *Nine Lives* (2002)
* *The Sergeants' Tale'' (2003)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Pobl o Gaerdydd
Calchfaen

Craig waddod sydd yn cynnwys calsit yn bennaf a wedi ffurfio o organebau marw ar waelod y môr yw **calchfaen** neu **carreg galch**. Trwy glaw sy'n toddi'r calchfaen ar wyneb y ddaear mae stalagmitau a stalactitau ffurfio mewn ogofâu, er enghraifft mewn Ogof Ffynnon Ddu yn ne Cymru.

Gellir weld calchfaen mewn llawer o lefydd ar y ddaear, er enghraifft ym Mae tri Clogwyn ar Penrhyn Gŵyr neu ym Malham Cove yn Sir Efrog, Lloegr.

Mae carst fel arfer yn ffurfio ar galchfaen.

Defnyddir calchfaen i adeiladu ffyrdd a thai. Mae llawer o adeiladau enwog iawn wedi eu hadeiladu o galchfaen neu gan fasâd galchfaen, yn bennaf yn Ewrop a Gogledd America.

## Oriel

Ar gopa Bryn Alyn - close to Bryn Alyn summit, 63.jpg

## Gweler hefyd 
*Carst
*Dolomit
*Marmor
*Sialc

Categori:Creigiau gwaddod
Ogof Ffynnon Ddu

bawd|Rhan o Ogof Ffynnon Ddu
Ogof ger Penwyllt ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yw **Ogof Ffynnon Ddu**. Gorwedd dan lethr yn y Fforest Fawr tua milltir a hanner i'r dwyrain o bentref Craig-y-nos. Gyda dyfnder o 308m a thua 50&nbsp;km (31 milltir) o hyd mae hi'n un o'r ogofâu dyfnaf a hiraf ym ngwledydd Prydain a hi yw'r gyntaf i gael ei dynodi fel Gwarchodfa Natur Genedlaethol.

Ar lawr yr ogof mae palmant calchfaen a thu fewn mae stalagmitau a stalagtitau, rhaeadrau, culfeydd syrth a sympiau. Mae pum mynedfa i'r ogof.

Peter Harvey ac Ian Nixon wnaeth ddarganfod Ogof Ffynnon Ddu - yn 1946. Roeddent ill dau'n aelodau o Glwb Ogofâu De Cymru a oedd newydd ei sefydlu. Darganfuwyd fod yr ogof yn ymestyn i wahanol gyfeiriadau yn 1967, a cheir ynddi strwythurau cymhleth o garreg a nant tanddaearol.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan  swyddogol gyda nifer o luniau a map

Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Ffynnon Ddu
Gŵyr

Gall yr enw lle **Gŵyr** gyfeirio at:

*Cwmwd Gŵyr - un o gymydau Cymru yn yr Oesoedd Canol
*Penrhyn Gŵyr - Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
*Teyrnas Gŵyr - un o deyrnasoedd cynnar Cymru
*Gŵyr (etholaeth seneddol)
*Gŵyr (etholaeth Cynulliad)
*Ysgol Gyfun Gŵyr - ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg cyntaf Abertawe
Bannau Brycheiniog

*Mae hon yn erthygl am y gadwyn mynyddoedd. Am y parc cenedlaethol, gweler Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.*

Cadwyn o fynyddoedd yn ne Powys (Brycheiniog gynt) yw **Bannau Brycheiniog**. Maent yn gorwedd yng nghanol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, a enwir ar eu hôl. Y Bannau yw'r mynyddoedd uchaf yng Nghymru i'r de o Gader Idris. Pen y Fan (886 m) yw'r copa uchaf.

Gorwedd Bannau Brycheiniog yn hanner gogleddol y triongl o dir uchel a geir rhwng Y Fenni a Merthyr Tudful yn y de ac Aberhonddu i'r gogledd.

## Copaon
*Pen y Fan (886 m)
*Corn Du (873 m)
*Cribyn (795 m)
*Fan y Bîg (719 m)

250px|bawd|dim|Pen y Fan o Gribyn
250px|bawd|dim|Edrych tua'r dwyrain o Fan Hir

## Gweler hefyd
*Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
*Rhestr mynyddoedd Cymru

Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Helen Thomas

Ymgyrchydd heddwch o Gymraes oedd **Helen Wyn Thomas** (16 Awst 1966 – 5 Awst 1989). Cafodd ei lladd yng Ngwersyll Greenham pan yrrodd fan geffylau Heddlu Canolbarth Gorllewin Lloegr yn rhy agos ati fel roedd yn sefyll ar ochr y ffordd. Cymraes o Gastell Newydd Emlyn oedd hi a mynychodd Ysgol Gyfun Dyffryn Teifi. Roedd yn caru'r iaith a'i diwylliant.

Roedd merched y gwersyll wedi neulltio ardal dawel, i gofio Helen, lle gallai'r merched dreulio amser tawel a myfyrio. Daeth beiliaid Cyngor Dosbarth Newbury a dinistrio'r lle yn bwrpasol.

## Cofiant
Ganwyd Helen Wyn Thomas ar 16 Awst 1966. Aeth hi i Brifysgol Cymru, Llanbed, a graddiodd mewn hanes. Wedi iddi raddio, symudodd i Gaerdydd, a chychwynnodd weithio i Women’s Aid yno, cyn ymddiddori yng Nghwersyll Heddwch Greenham Common.
Roedd **Helen Wyn Thomas** yn ymgyrchydd heddwch o Gastell Newydd Emlyn.

Bu farw ddau fis wedi iddi symud i’r gwersyll heddwch o anafiadau i’w phen wedi iddi gael ei tharo gan gar heddlu wrth aros i groesi’r ffordd fer y Gât Felen yn y gwersyll. Roedd hi’n 22 mlwydd oed.

Ar ôl cau'r gwersyll, ym mis Medi 2000 penderfynwyd codi safle goffa a hanesyddol yno gan gynnwys Gardd Goffa Helen.

Yn 2010, cynhaliwyd gwasanaeth i’w chofáu yn Greenham Common. Yn 2011, gosodwyd mainc yng Nghastell Newydd Emlyn i’w chofáu. Ysgrifennodd Dafydd Iwan ei gân, ‘Can i Helen’ amdani.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Ymgyrchwyr heddwch
Ogof

bawd|Tu fewn Ogof Craig a Ffynnon
bawd|Ogof

Gwagle naturiol o dan ddaear yw **ogof**. Gellir ffurfio ar yr un pryd fel y creigiau o'u gwmpas, er enghraifft mewn lafa. Mae llawer o ogofâu felly ar ynysoedd Hawaii.

Beth bynnag, ffurfiwyd mwyafrif o ogofâu ar ôl ffurfiad y creigiau, trwy doddiad y creigiau neu trwy erydiad. A mae rhai yn ffurfio ar arfordir y môr, trwy weithrediad y tonnau. Mae'r rheini yn eithaf bychain.

Toddiad cerrig mae'n digwydd i galchfaen yn bennaf, ond mae'na nifer o enghraifftiau toddiad cerrig mewn defnydd fel sialc, dolomit, marmor, iâ, gwenithfaen, halen, lafa a gypswm. Fel arfer, mae carst yn ffurfio ar yr yn pryd fel ogof. Mae'r calchfaen yn toddi oherwydd glaw a dŵr daear sydd yn cynnwys CO2 (asid carbonig) ac asidau naturiol eraill. Mewn llawer ogofâu calchfaen mae stalagtitau a stalagmitau, yn aml yn creu tirlun danddaearol trawiadol.

## Ogofâu Cymru 
Ceir rhestr lawn o ogofâu yng Nghymru ar wefan Capra . Dyma restr o'r ogofâu hynny sydd wedi'u cofrestru gan Cadw:
*Ogof Arian, Moelfre, Ynys Môn. SH485881
*Ogof Pant-y-Wennol, Llandudno, Conwy.	SH808816
*Ogofâu Kendrick, Llandudno, Sir Conwy.	SH779828
*Ogof Tan-y-Bryn, Llandudno, Sir Conwy. SH799816
*Ogofâu Cefn Meiriadog, Cefn Meiriadog, Sir Ddinbych.SJ020705
*Ogof Bontnewydd, Cefn Meiriadog, Sir Ddinbych.	SJ015710
*Ogof Llandegla, Llandegla, Sir Ddinbych. SJ187536
*Ogofâu'r Gop, Trelawnyd a Gwaenysgor, Sir y Fflint. SJ086800
*Ffynnon Beuno, Tremeirchion, Sir Ddinbych. SJ085724
*Ogof Cae Gwyn, Tremeirchion, Sir Ddinbych. SJ085724
*Ogof Llangynydd, Llangynydd, Abertawe. SS405929
*Ogof Lledrid, Llanilltud Gŵyr, Abertawe. SS531909
*Ogof Cat Hole, Llanilltud Gŵyr, Abertawe. SS537900
*Ogof Porth Einion, Porth Einion, Abertawe. SS451850
*Ogof y Pebyll, Pencoed, Pen-y-bont ar Ogwr. SS951807
*Ogof Paviland, Rhosili, Abertawe. SS437859
*Ogof San Pedr, Cas-gwent, Sir Fynwy. ST538927

## Gweler hefyd
* Agen Allwedd, Bannau Brycheiniog
* Ogof Craig a Ffynnon, Bannau Brycheiniog
* Ogof Daren Cilau, Bannau Brycheiniog
* Ogof Draenen, Bannau Brycheiniog
* Ogof Ffynnon Ddu, Bannau Brycheiniog


Categori:Daeareg
Categori:Tirffurfiau
Y Grib Goch

Mynydd yn Eryri wedi ei ffurfio trwy effaith rhewlifau yw **Crib Goch** (923m).

## Llwybrau 
Mae llwybr o Ben-y-Pass dros Garnedd Ugain i'r Wyddfa ar gefn cul y mynydd, a gellir gweld Glaslyn a Llyn Llydaw yn ogystal â Phen y Pas o'r mynydd. Beth bynnag, mae'n ddigon peryglus ar y grib am fod y gwynt yn gryf fel arfer.  "Nid yw’n fynydd i’r dibrofiad", yn ôl Awdurdod y Parc Cenedlaethol.

## Archaeoleg 
Ym 1974 darganfuwyd *Powlen yr Wyddfa*, powlen efydd o'r Oes Haearn ar Grib Goch.

## *Y Grib Goch (cerdd)*
Ysgrifennodd Thomas Rowland Hughes gerdd ynglŷn â'r grib. Mae'n annerch y darllenydd: "Gwaedda - " a thrwy hynny'n sylwi mor fach yw pobl o'u cymharu â mawredd y mynyddoedd.

## Oriel

Delwedd:Crib goch ridge arp.jpg|Rhan o'r cyfrwy glaswelltog i'w weld yn glir.
Delwedd:Edge of Crib Coch.jpg|Crib Goch mewn niwl.
Delwedd:Crib goch with walker astride arp.jpg|Cerddwr ar y grib
Delwedd:DSCN4572-crib-goch-to-snowdon crop b.jpg|Yr olygfa tua'r ucheldir
Delwedd:CribGoch01LB.jpg|Y grib o'r Wyddfa

## Cyfeiriadau 
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
George Bernard Shaw

Dramodydd o Iwerddon oedd **George Bernard Shaw** (26 Gorffennaf 1856 – 2 Tachwedd 1950).

Cafodd ei eni yn Nulyn, prifddinas Iwerddon.

Enillodd Wobr Lenyddol Nobel yn 1925.

## Drama 
* ''Widower's Houses* (1892)
* *The Philanderer* (1893)
* *Mrs. Warren's Profession* (1893)
* *Candida* (1894)
* *Arms and the Man* (1894)
* *You Never Can Tell* (1897)
* *The Devil's Disciple* (1897)
* *Caesar and Cleopatra* (1898)
* *Captain Brassbound's Conversion* (1900)
* *Man and Superman* (1903)
* *John Bull's Other Island* (1904)
* *Major Barbara* (1905)
* *The Doctor's Dilemma* (1906)
* *Getting Married* (1908)
* *Misalliance* (1909–10)
* *Fanny's First Play* (1911)
* *Androcles and the Lion* (1912)
* *Pygmalion* (1913)
* *Heartbreak House* (1919)
* *Back to Methuselah* (1918–20)
* *Saint Joan* (1923)
* *The Apple Cart* (1928)
* *Too True to Be Good* (1932)
* *On the Rocks* (1932)
* *The Simpleton of the Unexpected Isles* (1934)
* *The Millionairess* (1936)
* *Geneva* (1938)
* *In Good King Charles's Golden Days* (1938–9)
* *Buoyant Billions* (1948)

### Llyfrau eraill 
* *Common Sense about the War* (1914)
* *The Intelligent Woman's Guide to Socialism and Capitalism* (1928)
* *The Adventures of the Black Girl in Her Search for God'' (1932)

Categori:Athronwyr o Iwerddon
Categori:Dramodwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Pobl o Ddulyn
17eg ganrif

## Digwyddiadau 
*1618-1648: Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain
*1642-1651: Rhyfel Cartref Lloegr

## Blynyddoedd a degawdau 
1600au 1600 1601 1602 1603 1604 1605 1606 1607 1608 1609
1610au 1610 1611 1612 1613 1614 1615 1616 1617 1618 1619
1620au 1620 1621 1622 1623 1624 1625 1626 1627 1628 1629
1630au 1630 1631 1632 1633 1634 1635 1636 1637 1638 1639
1640au 1640 1641 1642 1643 1644 1645 1646 1647 1648 1649
1650au 1650 1651 1652 1653 1654 1655 1656 1657 1658 1659
1660au 1660 1661 1662 1663 1664 1665 1666 1667 1668 1669
1670au 1670 1671 1672 1673 1674 1675 1676 1677 1678 1679
1680au 1680 1681 1682 1683 1684 1685 1686 1687 1688 1689
1690au 1690 1691 1692 1693 1694 1695 1696 1697 1698 1699
1700au 1700

## Gweler hefyd 
*Yr Ail Ganrif ar Bymtheg yng Nghymru

Categori:Canrifoedd
Dic Jones

Bardd Cymraeg nodedig a ffermwr o Geredigion oedd **Dic Jones** (30 Mawrth 1934 – 18 Awst 2009). Roedd nid yn unig yn fardd dwys, athronyddol ("Ei dawn i wylo yw gwerth dynoliaeth") ond roedd ganddo hefyd hiwmor arbennig ac iach, ac roedd ei englynion digri ymhlith goreuon ein llenyddiaeth. Oherwydd y ddwy ochr hyn, gallwn ddweud fod y Prifardd Dic Jones yn fardd crwn, cyflawn a'i draed yn soled yn y pridd. Roedd yn agos at ei filltir sgwâr ond yn fardd cenedlaethol hefyd. Cyfrannodd golofn i'r cylchgrawn *Golwg* am dros ddeunaw mlynedd, gyda cherdd wythnosol am faterion y dydd.

## Bywgraffiad
Ganwyd **Richard Lewis Jones** yn Nhre'r-ddôl yng ngogledd Ceredigion, a threuliodd ran helaeth o'i oes yng ngodre Ceredigion, yn ffermio'r Hendre, Blaenannerch, 5 milltir i'r gogledd o Aberteifi.

Bu farw ei ferch Esyllt, plentyn Syndrom Down, yn ddim ond tri mis oed.

Bu farw Dic Jones, yn 75 mlwydd oed, ar 18 Awst 2009 yn ei gartref ym Mlaenannerch, Ceredigion. Goroeswyd ef gan ei dri mab, dwy ferch a'i wraig Siân.

## Llyfryddiaeth
### Cerddi
**Agor Grwn* (1960)
**Caneuon Cynhaeaf* (1969)
**Storom Awst* (1978)
*''Sgubo'r Storws* (1986)
**Golwg ar Gân* (2002)
**Cadw Golwg* (2005)

### Hunangofiant
**Os Hoffech Wybod ... a Chofio Dic* (1989)

### Llyfryddiaeth amdano
* Idris Reynolds, *Cofio Dic: Darn o'r Haul Draw yn Rhywle'' (Gwasg Gomer, 2017)

## Oriel 

Delwedd:Urdd National Eisteddfod , Abertridwr 1955 (1449614).jpg
Delwedd:Chairing Dic Jones at Aberafan National Eisteddfod (1477279).jpg
Delwedd:Dic Jones.jpg
Delwedd:Cerddi Dic yr Hendre - Detholiad o Farddoniaeth Dic Jones (llyfr).jpg
Delwedd:Bro a Bywyd Dic Jones (llyfr).jpg
Delwedd:Pigion 2000 Dic Jones - Awr Miwsig ar y Meysydd (llyfr).jpg
Delwedd:Yr Un Hwyl a'r Un Wylo - Cerddi Gwlad Dic Jones (llyfr).jpg
Delwedd:Os Hoffech Wybod a Chofio Dic (llyfr).jpg
Delwedd:Urdd National Eisteddfod , Abertridwr 1955 (1449626).jpg

## Ffynonellau
## Dolen allanol
*BBC Cymry ar yr awyr, recordiad o Dic Jones yn siarad yn 1973


Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Colofnwyr o Gymru
Categori:Ffermwyr o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Prifeirdd
Bwrdd yr Iaith Gymraeg

[300px|dde|bawd|Hysbyseb [teledu siarad Cymraeg.]]
Corff statudol oedd *Bwrdd yr Iaith Gymraeg* a sefydlwyd gan Lywodraeth y DU fel rhan o Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993. Derbyniodd y Bwrdd grant blynyddol gan y llywodraeth, £13.4 miliwn yn 2006–7, a oedd i fod i'w ddefnyddio er mwyn "hybu a hwyluso" defnydd o'r iaith Gymraeg. Roedd y Bwrdd yn gyfrifol am weinyddu Deddf yr Iaith Gymraeg, ac am sicrhau bod cyrff cyhoeddus yng Nghymru yn cadw at ei rheolau.

Gellir ystyried Cyngor yr Iaith Gymraeg, a sefydlwyd yn 1973, fel cynsail at sefydlu'r Bwrdd. Wedi hynny, sefydlwyd corff ymgynghorol anstatudol ym 1988 o dan gadeiryddiaeth John Elfed Jones. Gwnaeth y bwrdd argymhellion i’r llywodraeth yn 1991 bod angen Deddf Iaith newydd, gan arwain at Deddf Iaith 1993 a sefydlodd y bwrdd statudol.

Ar ddiwedd 2004 cyhoeddodd y Prif Weinidog Rhodri Morgan "goelcerth y cwangos" a fyddai yn diddymu sawl corff yn cynnwys Bwrdd yr Iaith. Croesawyd hyn gan Gymdeithas yr Iaith ond nid oedd pawb yn cytuno. Yn 2006 cafwyd pleidlais yn y Cynulliad yn gorchymyn i Llywodraeth y Cynulliad ohirio'r cynllun. Yn dilyn Etholiad y Cynulliad 2007 cafwyd cytundeb Cymru'n Un rhwng Llafur a Phlaid Cymru. Dair mlynedd yn ddiweddarach cyflwynodd y Llywodraeth y Mesur Iaith hir-ddisgwyliedig ac fe'i basiwyd gan y Cynulliad ar 7 Rhagfyr 2010. Byddai'r Ddeddf yn sefydlu swydd newydd Comisiynydd Iaith gan ddod a Bwrdd yr Iaith i ben ar ôl bron i ugain mlynedd. Diddymwyd Bwrdd yr Iaith Gymraeg ar 31 Mawrth 2012 a trosglwyddwyd staff, eiddo a dyletswyddau y bwrdd i Lywodraeth Cymru ac i Gomisiynydd y Gymraeg.

## Prif weithredwyr
* Rhagfyr 1993-Mawrth 2004 – John Walter Jones
* Ebrill 2004-31 Mawrth 2012 – Meirion Prys Jones

## Cadeiryddion
* Rhagfyr 1993-Chwefror 1999 – Dafydd Elis-Thomas
* Mawrth 1999–Awst 2004 – Rhodri Williams
* Awst 2004-Chwefror 2012 – Meri Huws
* 1 Chwefror 2012–31 Mawrth 2012 – Marc Phillips

## Agweddau at y Bwrdd
Beirniadwyd y Bwrdd gan rai, yn honni nad oedd grym ganddo dros y cyrff cyhoeddus ac yn ei feirniadu am fethu hyrwyddo'r iaith o fewn y sector preifat.

Agwedd ymgyrchwyr dros y Gymraeg oedd gweld y Bwrdd yn offeryn diddannedd a biwrocrataidd yn yr ymgyrch i arbed yr iaith Gymraeg. Roedd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn ei feirniadu'n llym, gan ymgyrchu am ddeddf iaith newydd.

## Dolenni allanol
* Gwefan Bwrdd yr Iaith Gymraeg archifwyd gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Cyrff a Noddir gan Lywodraeth Cymru
Categori:Cyrff rheoli iaith
Categori:Yr iaith Gymraeg yng Nghymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1993
Categori:Dadsefydliadau 2012
Gwobr John Tripp

Gwobr a roddir i'r enillydd yng Nghystadleuaeth John Tripp ac a drefnir gan yr Academi Gymreig am waith barddonol drwy gyfrwng y Saesneg yng Nghymru yw **Gwobr John Tripp**.

### Rhestr o'r beirdd sydd wedi ennill Gwobr John Tripp
*Mike Jenkins
*Cliff Forshaw (2002)
*Emily Hinshelwood (2003)
*Clare Potter (2004)
*Peter Read (2007)

John Tripp
Categori:Barddoniaeth Saesneg
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Gaeaf

200px|bawd|chwith|Golygfa aeaf
Un o dymhorau'r flwyddyn yw'r **gaeaf**. Yn seryddol mae'r tymor yn dechrau ar yr 21 Rhagfyr i'r gogledd o'r gyhydedd ac ar 21 Mehefin yn y de. Mae'n gorffen ar 21 Mawrth yn y gogledd ac ar Fedi 21 yn y de. Ond yn aml ystyrir y misoedd cyfan sef Rhagfyr, Ionawr a Chwefror yn y gogledd a Mehefin, Gorffennaf ac Awst yn y de fel misoedd y gaeaf. Yn ôl y calendr Celtaidd ar y llaw arall, Tachwedd, Rhagfyr a Ionawr ydyw, a dyna pam y gelwir 31 Hydref yn **Galan Gaeaf** yn Gymraeg.

Yng Nghymru y mae yn oer yn y gaeaf gyda'r planhigion ddim yn tyfu fawr ddim os o gwbwl, a bydd nifer o adar yn fwy dof ac yn chwilio am fwyd o gwmpas y tai. Mae yn tywyllu yn gynnar yn y prynhawn, ac yn dywll yn hwyr yn y bore. Mae'n bwrw eira ac yn gallu rhewi'n galed yn ystod y gaeaf.

Ysgrifennodd R. Williams Parry awdl enwog o'r enw *Y Gaeaf*.

Categori:Tymhorau
Categori:Amgylchedd
Hydref (tymor)

250px|chwith|bawd|Dail hydrefol y ffawydden
Y tymor sy'n dilyn yr haf ac yn rhagflaenu'r gaeaf yw'r **hydref**. Cyfatebai, yn yr hen Galendr Gwyddelig, i fisoedd Awst, Medi a Hydref — ond heddiw mae'r tymor yn cael ei ystyried gan meteorolegwyr fel y cyfnod rhwng 1 Medi a 30 Tachwedd yn hemisffer y gogledd.

### Geirdarddiad
Daw'r gair *hydref* o'r Proto-Celtaidd **sido-bremo* a olygai "brefu'r hyddod", yn debyg gan mai'r adeg hon o'r flwyddyn yw tymor paru ceirw. Yn Gernyweg defnyddir yr enw *kynyav* (cynhaeaf) ar gyfer y tymor hwn, ac yn Llydaweg defnyddir *diskar-amzer* (amser dirywio) neu *dibenn-hañv* (diwedd yr haf).

## Cyfeiriadau
Categori:Tymhorau
Categori:Amgylchedd
Bwrddhwylio

bawd|200px|Bordhwylio

Fath o chwareon dŵr ar lyn neu ar y môr yw **bwrddhwylio** (hefyd: **hwylfyrddio** a **hwylforio**). Defnyddir bwrdd tua 2 - 4.7m o hyd a chanddo hwyl. Mae'r sgìl yn debyg iawn i hwylio, ond mae'r bwrdd yn symlach na chwch hwylio ac i'w lywio, mae'n rhaid newid yr ongl rhwng yr hwylbren a'r bwrdd.

Mae bwrddhwylio hefyd yn bosib ar donnau ac mewn gwynt cryf iawn, ond y cryfder gwynt delfrydol yw rhwng Beaufort 3 a 5.

Categori:Chwaraeon byrddau
Categori:Chwaraeon dŵr
Categori:Cludiant dŵr
Pysgota

Celilo Falls ac argae Dalles Dam. Rhan o ffilm a wnaed in 1956 gan *News Magazine of the Screen* Cyfrol 7 Rhif. 2.]]
Y weithred o ddal pysgod yw **pysgota**. Gall fod yn ddiddordeb, neu gall fod yn alwedigaeth. Gellir pysgota mewn afon, camlas, llyn neu ar y môr. Weithiau defnyddir cwch neu llong i bysgota ac mae'r cwrwgl yn gwch pysgota hynafol a ddefnyddir yn arbennig  mewn rhannau o Gymru ers canrifoedd. Yn y rhan fwyaf o wledydd, bellach, mae'n rhaid cael trwydded i bysgot a gelwir pysgotwyr anghyfreithlon yn 'botsiar'.

## Mathau o bysgota
### Pysgota â gaff a thryfar
Dyma ddau erfyn dieflig y potsiar afon wedi eu gwneud yn yr efail gan of yn ôl pob tebyg. Mae'r gaff (uchod) yn dal yn erfyn sydd yn cael ei ddefnyddio heddiw ynghyd â gwialen wrth gwrs ond wedi ei wneud â metel llawer ysgafnach a llyfnach a heb yr adfach (*barb*) arno. Wedi dal yr eog gyda gwialen byddai'r gaff yn cael ei ddefnyddio i godi'r eog i'r lan. Ond yn ôl pob tebyg byddai’r un yn y llun isod yn cael ei ddefnyddio mewn ffordd anghyfreithiol, sef bachu pysgodyn a fyddai yn cuddio o dan dorlan o fewn cyrraedd y potsiar a byddai'r adfach yn rhwystro i'r eog ddianc.

Y dryfar wedyn yn erfyn ciaidd - rhoddid coes hir ar hwn a byddai yn cael ei drywanu i'r eog fel na fyddai dim cyfle i'r creadur ddianc oddi wrtho. Byddai hwn yn gwneud tipyn o lanast ar y pysgodyn. Mae’n anghyfreithlon i'w gario heb son am eu defnyddio.

Roedd rhai ffrindiau [ac o hyd am wn ni] yn pysgota’r ‘pysgots tryfar’ ar draeth Llanelli, sef cerdded yn droednoeth a theimlo symudiad dan draed yna fforchio a dal wrth gwrs. Byddai rhai o'r staff yn mynd ar ôl yr Ysgol a dal y pysgod yn gyson.

## Oriel

A fisherman NLW3365030.jpg|Pysgotwr o Gymru tua 1870
Fisherman.jpg|Pysgotwr gyda'i rwyd

## Cyfeiriadau
Cwrwgl

Cwch pysgota bychan a syml iawn yw **cwrwgl** neu **corwgl** (enw gwrwyaidd; lluosog: cwryglau, cyryglau neu coryglau). Mae cwrwgl yn ysgafn iawn. Roedd yn cael ei ddefnyddio ar afonydd Cymru a Lloegr oesoedd yn ôl ac hyd yn oed cyn cyfnod y Rhufeiniaid. Bellach dim ond ar ychydig o afonydd Cymru y gwelir y cwrwgl heddiw, sef afon Tywi, afon Teifi ac Afon Tâf.

Ysgafnder oedd prif rinwedd y corwgl. Roedd hefyd yn hawdd i'w wneud. Gwneir ef o groen anifail a gwiail. Fel arfer, mae dau berson yn pysgota gyda'i gilydd pan yn defnyddio cwrwgl, pob un ohonyn mewn cwrwgl ei hun a defnyddir rhwyd rhwng y ddau i ddal y pysgod.

Mae'r *curach* neu *curragh* a ddefnyddir yn Iwerddon a'r Alban yn debyg iawn, ond yn fwy. Ardaloedd eraill lle defnyddir badau tebyg yw America (*Bullboat* yr Indiaidd), Irac (y *Gufa*), ac India (y *Parisal*).

250px|bawd|dim|Cwryglau ar Afon Teifi

## Hanes a thraddodiad 
Dangosa gerfiadau i gwryglau gael eu defnyddio gan y Brythoniaid. Disgrifiodd Gerallt Gymro gwryglau yng Nghenarth ym 1188. Yn debyg, croen buwch oedd gorchudd gwreiddiol y cwrwgl, ac o hynny ddaeth maint bychan y cwch.

Wedi i'r cwrwglwr gymryd ei gwch o'r dŵr, bydd yn ei droi drosodd ar y gwair ac yn rhoi cerrig yn bwysau wrtho. Unwaith i'r cwrwgl sychu, cariodd y pysgotwr y cwch ar ei gefn. O'r traddodiad hwn daw'r dihareb Cymraeg *llwyth dyn ei gorrwg*.

bawd|dim|Cwrwgl yn Tamil Nadu

## Adeiladu 
Heddiw, defnyddir cynfas yn amlach na chroen anifail, a'i ddiddosir â thar neu byg. Mae'r cwrwgl arferol yn pwysgo saith i 15 o bwysi, ac yn mesur tua chwe throedfedd o hyd a phedair troedfedd o led. Mae gwaelod y cwch yn wastad, ac mae'r ochrau fel arfer yn llai nag un droedfedd ac yn codi'n berpendicwlar i'r gwaelod. Mae un ben o'r cwrwgl yn bigfain.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni  allanol 
*  Tudalen am cwryglau ar Data Wales 

Categori:Cludiant yng Nghymru
Categori:Cychod
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Llyn Tegid

Llyn naturiol mwyaf Cymru yw **Llyn Tegid** (6.4&nbsp;km / 4 milltir o hyd, 1.6&nbsp;km/1 milltir o led). Fe'i lleolir i'r de o'r Bala yng nghanol ardal Penllyn ym Meirionnydd, de Gwynedd. Mae Afon Dyfrdwy yn llifo trwyddo. Mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg ar hyd ei lannau deheuol. Mae'n gorwedd rhwng mynyddoedd Aran Benllyn a'r Berwyn i'r dwyrain ac Arenig Fawr i'r gorllewin. Mae'r llyn yn boblogaidd iawn i hwylio, bordhwylio, canŵio a physgota. Ar ei lan gogleddol ceir Canolfan Glanllyn, gwersyll yr Urdd.
## Bywyd gwyllt
chwith|bawd|223x223px|Llyn Tegid
Mae'r llyn dwfn, clir yn gartref i lawer o anifeiliaid megis, er enghraifft penhwyaid, brithyllod a llysywenod. Mae nifer o'r rhywogaethau sydd yn byw yn y llyn yn brin iawn - er enghraifft pysgod fel y gwyniad (*Coregonus lavaretus*) a malwen dŵr croyw brinnaf Prydain, y falwen lysnafeddog (*Myxas glutinosa*). Yn ystod y blynyddoedd diweddar mae'r broblem o ewtroffigedd wedi datblygu yn Llyn Tegid sydd yn berygl fawr i nifer o'r rhywogaethau a geir yn y llyn.

## Traddodiadau
bawd|chwith|Criw o blant ar lan y llyn tuag 1885. 
Cysylltir y cymeriad chwedlonol Tegid Foel â'r llyn. Yn ôl Chwedl Taliesin, yr oedd gwr o uchelwr yn Mhenllyn o'r enw Tegid Foel, a'i gartref oedd yn nghanol Llyn Tegid (Y Bala), a'i wraig oedd Ceridwen.

Traddodiad diweddar iawn yw'r un am yr anghenfil o'r enw "Tegi" sydd yn nofio yn nyfnderau Llyn Tegid. Datblygodd y chwedl dan ddylanwad amlwg y chwedl am "Nessie" yn Loch Ness, yn yr Alban.

## Cyfeiriadau
## Oriel 

Gwaith i sicrhau diogelwch tymor-hir Llyn Tegid -- Work to ensure Llyn Tegid remains safe.webm|Awyrluniau o sut mae'r dŵr yn llifo o Lyn Tegid
Delwedd:Llyn Tegid, or, Bala Lake, Merionethshire.jpeg|Llyn Tegid, Sir Feirionydd
Delwedd:Llyn Tegid.jpeg|Llyn Tegid

Tegid
Categori:Llanuwchllyn
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Meirionnydd
Categori:Y Bala
David Charles

Emynydd o Gymru oedd **David Charles** (11 Hydref 1762 – 2 Medi 1834), Caerfyrddin, a ystyrir yn un o brif emynwyr Cymru. Ymhlith ei emynau enwocaf mae "O fryniau Caersalem ceir gweled" ac "O Iesu Mawr".

Fe'i ganwyd  mewn ffermdy o'r enw Pant-dwfn, ger Sanclêr, Sir Gaerfyrddin, yn fab i Rees a Jael Charles, ac yr oedd Thomas Charles o'r Bala yn frawd iddo. Cafodd brentisiaeth fel triniwr llin a gwnaethurwyr rhaffau yng Nghaerfyrddin, ac am gyfnod bu draw ym Mryste yn derbyn hyfforddiant pellach.  Trwy ddarllen *Night Thoughts* Edward Young a phregethau Ralph Erskine, fe'i argyhoeddwyd o'r gwirionedd, a dychwelodd i Gaerfyrddin i ddilyn ei alwedigaeth.  Priododd Sarah, merch Samuel Levi Phillips o'r Hwlffordd ac ymunodd á'r Methodistiaid yn Heol y Dwr, ble'i gwnaethpwyd yn flaenor.  Cyfranodd at waith y Methodistiaid yn y De, gan gynnwys sefydlu'r genhadaeth gartref a llunio'r *Gyffes Ffydd*.  Aeth ati i bregethu o 1808 ymlaen, ac yn Ordeiniad Cyntaf y Methodistiaid, Llandeilo Fawr, yn 1811, fe'i hordeiniwyd yn weinidog.  Nid yn annhebyg i'w frawd, fe'i hystyrid yn emynwr a diwynydd rhagorol, a chyhoeddodd ei fab-yng-nghyfraith, Hugh Hughes yr arlunydd, lawer o'i bregethau, tra daeth ei emynau i'r amlwg mewn casgliadau bychain eraill o'r cyfnod.

Ymadawodd á'i ysbryd ar 2 Medi 1834, a chladdwyd ei gorff yn mynwent Llangynnwr.

### Llyfryddiaeth
*Hugh Hughes, *Deg a Thri Ugain o Bregethau, ynghyd ag Ychydig Emynau*, Caerlleon, (1840).
*Hugh Hughes, *Sermons* *etc*. (cyfrol), London (1846)
*Hugh Hughes, *Pregethau etc.* Wrecsam (1860)
*David Charles, *Detholion o Sgrifeniadau*, Wrecsam (1879)
*Evan Dafydd, *Anthem y Saint... gan Evan Dafydd*, Caerfyrddin (1807)
*anhysbys, *Hymnau ar Amrywiol Achosion*, Caerfyrddin (1823)
*E. Wyn James, 'David Charles (1762–1834), Caerfyrddin: Diwinydd, Pregethwr, Emynydd', *Cylchgrawn Hanes (Cymdeithas Hanes y Methodistiaid Calfinaidd)/Journal of the Historical Society of the Presbyterian Church of Wales*, 36 (2012), 13–56. ISSN 0141-5255.

Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Genedigaethau 1762
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1834
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Crymych

Pentref a chymuned yng ngogledd Sir Benfro, Cymru, yw **Crymych**. I'r gogledd saif bryn y Frenni Fawr (1269 troedfedd). Mae Afon Nyfer yn llifo trwy Grymych ar ddechrau ei thaith i'r môr ym Mae Ceredigion.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref Eglwyswen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Datblygodd yn bennaf oherwydd ei leoliad ar linell rheilffordd y Cardi Bach, a oedd yn rhedeg rhwng Hendy-gwyn ar Daf ac Aberteifi. Yn ystod dechrau'r 20g, datblygodd i fod yn ganolfan drafnidiaeth a gwasanaethau ar gyfer cylch amaethyddol eang yn nwyrain y Preseli. Ym 1958, cadarnhawyd statws Crymych fel 'prifddinas y Preseli' pan agorwyd ysgol uwchradd yn y pentref, sef Ysgol y Preseli. Ym 1991, cafodd Ysgol y Preseli ei gwneud yn ysgol gyfun ddwyieithog gyntaf Sir Benfro, gan adlewyrchu hunaniaeth gref Crymych a'r cylch fel cymuned naturiol Gymraeg ei hiaith er gwaethaf yr holl fewnfudo o Loegr ers dechrau'r 1970au.

## Enwogion
Ymhlith enwogion a fagwyd o fewn ychydig filltiroedd i Grymych gellid crybwyll:
* y Prifathro Thomas Rees
* T. E. Nicholas sef "Niclas y Glais"
* y prifardd D. J. Davies (Davies Capel Als)

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
John Tripp

Bardd o Gymru a ysgrifennai yn Saesneg oedd **John Tripp** (22 Gorffennaf 1927 – 16 Chwefror, 1986). Cafodd ei eni ym ym Margod, Bwrdeistref Sirol Caerffili bellach.

## Llyfryddiaeth
;Cerddi
**The Province of Belief*
**The Inheritance File*
**Collected Poems* (1978)

;Astudiaeth
* Nigel Jenkins, *Writers of Wales: John Tripp* (1989)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1986
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman a'r Cylch 1970

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman a'r Cylch 1970'* yn Rhydaman, Sir Gaerfyrddin.

Dai Jones y darlledwr enillodd y Rhuban Glas, ac fe enillodd Leah Owen bedair gwobr gyntaf.

Fe gynhyrchodd Norah Issac basiant y plant *Gwilym a Beni Bach''.
Dyma'r tro cyntaf erioed i'r Eisteddfod ddarparu maes carafannau swyddogol, a leolwyd ar gaeau chwarae yr hen ysgol eilradd.

The Gorsedd stone circle, Ammanford - geograph.org.uk - 20594.jpg|Meini'r Orsedd, Rhydaman
Ammanford National Eisteddfod, 1970 (1553710).jpg|Bardd y Goron
Ammanford National Eisteddfod, 1970 (1525044).jpg|Bardd y Gadair
Ammanford National Eisteddfod, 1970 (1525085).jpg|Mary Hopkin yn cael ei derbyn i'r Orsedd

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1922 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Rhydaman

Categori:1970 yng Nghymru
Rhydaman 1970
1970, Rhydaman
Rhydaman 1970
Categori:Rhydaman
Llong

[400px|bawd|Cynhwyslong *CMA CGM Balza* mewn porthladd [Zeebruges]]
Defnyddir **llong** i deithio neu i gludo nwyddau dros y môr, afonydd, camlesi a llynnoedd. Gelwir llong fechan yn gwch neu bad.

## Mathau o longau a chychod 
* Bad achub
* Ceufad
* Canŵ
* Cwch camlas
* Cwch pysgota
* Cwrwgl
* Fferi
* Ffrigad
* Iôl
* Iot
* Llong awyrennau
* Llong danfor
* Llong gynwysyddion (hefyd cynhwyslong)
* Llong hwylio
* Llong nwyddau (hefyd llwythlong)
* Llong rhyfel
* Sgwner
* Agerlong
* Tancer olew

## Gweler hefyd
*Rhestr llongau a gofrestrwyd ym Mhorthladd Aberystwyth


Categori:Cerbydau dŵr