open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daniel Teklehaimanot

Seiclwr proffesiynol o Eritrea ydy **Daniel Teklehaimanot** (ganed 26 Ionawr 1990).

Roedd Teklehaimanot yn rhan o raglen hyfforddi Canolfan Seiclo Byd yr UCI cyn arwyddo cytundeb gyda thîm seiclo Awstraldd newydd GreenEDGE yn 2012. Tra yn y Ganolfan, derbyniodd ddiagnosis o tachycardia, a chafodd lawdriniaeth i gywiro hyn yn gynnar yn 2009. Dychwelodd i reidio erbyn mis Mai y flwyddyn honno, gan fynd yn ei flaen i orffen yn chweched yn y Tour de l'Avenir. Yn 2010, bu'n reidio fel prentis dros dîm Cervélo TestTeam. Enillodd deitl cenedlaethol Affricanaidd yn y ras ffordd, treial amser a'r treial amser tîm yn 2010 hefyd, yn y categori o dan 23 yn ogystal â theitl y reidwyr hŷn. Bu'n fuddugol yn y Tour of Rwanda a'r Kwita Izina Cycling Tour, fel rhan o'r UCI Africa Tour 2010–2011 Cyfranogodd yng Ngemau Olympaidd 2012, gan ddod yn chwaraewr cyntaf Eritreaidd i wneud hynny tu allan i faes athletau; daeth yn 73ydd safle yn y ras ffordd. Yn 2012, ef oedd yr Eritreaid cyntaf erioed i gystadlu yn La Vuelta, gan ddarfod y ras yn 146ed.

Ymunodd Teklehaimanot â thîm MTN-Qhubeka ar gyfer tymor 2014, dan gytundeb dwy flynedd. Yn 2015, enillodd crys World Tour cyntaf ar gyfer ei dîm yn y Critérium du Dauphiné, pan gipiodd y fuddugoliaeth yng nghystadleuaeth Brenin y Mynyddoedd. Wrth gystadlu yn Tour de France 2015 ynghŷd â Merhawi Kudus, daeth yn Affricanwr croen ddu cyntaf erioed i gychwyn y Tour, pan groesodd y llinell cyntaf fel y reidiwr cyntaf o 198 i gychwyn y prologue.

Daeth Teklehaimanot hefyd yn Affricanwr cyntaf i wisgo'r crys dot polca, wedi iddo ei hennill ar gymal 6 Tour de France 2015.

## Canlyniadau
;2008
:1st 20px National Road Race Championships
:5th Overall Tour Ivoirien de la Paix
;2009
:2nd Overall Tour Eritrea
::1st Stages 1 & 3
:6th Overall Tour de l'Avenir
;2010
:1af Pencampwriaethau Affricanaidd Treial Amser Tîm
:1af Pencampwriaethau Affricanaidd Treial Amser
:1af Pencampwriaethau Affricanaidd Ras Ffordd
:1af Tour of Rwanda
::1af Cymal 2
:1af Cymal 2 Coupe des Nations Ville Saguenay
;2011
:1af Pencampwriaethau Affricanaidd Treial Amser Tîm
:1af Pencampwriaethau Affricanaidd Treial Amser
:1st 20px Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser
:1af Kwita Izina Tour
::1af Cymal 1, 2 a 3
:1af Cymal 5 Tour d'Algérie
:5ed Tropicale Amissa Bongo
::1af Cymal 4
;2012
:1af Pencampwriaethau Affricanaidd Treial Amser Tîm
:1af Pencampwriaethau Affricanaidd Treial Amser
:1af 20px Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd
:1af 20px Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser
;2013
:1af Pencampwriaethau Affricanaidd Treial Amser Tîm
:1af Pencampwriaethau Affricanaidd Treial Amser
:1af Prueba Villafranca de Ordizia
;2014
:4ydd Mzansi Tour
;2015
:1af Pencampwriaethau Affricanaidd Treial Amser Tîm
:2il Pencampwriaethau Affricanaidd Treial Amser
:1af 20px Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser
:1af  Brenin y Mynyddoedd Critérium du Dauphiné
:Tour de France
::Deilydd  Cymal 6−

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Seiclwyr o Eritrea
C.P.D. Alexandra Yr Wyddgrug

Clwb pêl-droed o dref Yr Wyddgrug, Sir Y Fflint yw **Clwb Pêl-droed Alexandra Yr Wyddgrug** (Saesneg: *Mold Alexandra Football Club*) sy'n chwarae yng Nghynghrair Undebol Huws Gray, sef prif adran gogledd Cymru ac ail reng pyramid pêl-droed cenedlaethol Cymru.

Ffurfwyd y clwb yn 1929 ac maent yn chwarae eu gemau cartref ar Barc Alun.

## Pêl-droed yn Yr Wyddgrug
Roedd **C.P.D. Yr Wyddgrug** yn cystadlu yng Nghwpan Cymru ym 1878-79 gan golli 8-1 yn erbyn Llangollen yn y rownd 1af ond llwyddodd y clwb i gyrraedd y rownd gynderfynol ym 1887-88 ac ym 1890-91.

Ym 1881-82, roedd tîm **Amaturiaid Y Fflint** oedd wedi eu leoli yn nhref Yr Wyddgrug hefyd yn cystadlu yng Nghwpan Cymru ac ym 1894-95 cafwyd dau dîm arall o'r dref yn y Gwpan gyda **C.P.D. Sêr Alyn Yr Wyddgurg** (Saesneg: *Mold Alyn Stars*) yn colli 0-21 yn erbyn Yr Amwythig a chyda **C.P.D. Sêr Coch Yr Wyddgrug** (Saesneg: *Mold Red Stars*) yn colli 3-5 yn erbyn Y Derwyddon.

Wrth sefydlu Prif Gynghrair Cymru (Saesneg: *Welsh Senior League*) ym 1890-91, cafodd C.P.D. Yr Wyddgrug wahoddiad i ymuno, ac er iddynt dderbyn y gwahoddiad, nid oedd y clwb yn un o'r chwe clwb ddechreuodd y tymor.

Llwyddodd C.P.D. Yr Wyddgrug i gyrraedd rownd gyntaf Cwpan FA Lloegr ym 1925-26 cyn colli yn erbyn Southport.

## C.P.D. Alexandra Yr Wyddgrug
Ffurfiwyd **C.P.D. Alexandra Yr Wyddgrug** yn 1929 tan cael gwahoddiad i fod yn un o glybiau gwreiddiol Y Gynghrair Undebol ym 1990.

Yn 1992 cafodd y clwb wahoddiad i fod yn un o'r 20 clwb yn nhymor cyntaf Uwch Gynghrair Cymru gan orffen y tymor cyntaf yn yr 13eg safle cyn colli eu lle ym mhrif adran Cymru ar ddiwedd tymor 1994-95.

## Cyfeiriadau
Alexandra yr Wyddgrug
Adolphe Adam

Cyfansoddwr a beirniad cerdd o Ffrainc oedd **Adolphe Adam** (24 Gorffennaf 1803 – 3 Mai 1856). Cyfansoddodd lawer o operâu a balets, yn enwedig *Giselle* (1841) a *Le corsaire* (1856, ei waith olaf), a'i operâu  *Le postillon de Lonjumeau* (1836), *Le toréador* (1849) a ''Si j'étais roi* (1852). Yn Ffrainc, ei weithiau enwocaf yw *Si j'étais roi* a *Minuit, chrétiens!* (1844), a adnabyddir yn y byd Saesneg dan y teitl "O Holy Night" (1847). Roedd yn addysgwr heb ei ail ac ymhlith; roedd ei ddysgyblion yn cynnwys Léo Delibes.

## Gweithiau cerddorol
### Bale
**Giselle* (1841) 
**Le corsaire* (1856)

### Opera
**Le postillon de Lonjumeau* (1836)
**Le toréador* (1849) 
**Si j'étais roi'' (1852)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1856
Eglwys Rydd yr Alban

Gall **Eglwys Rydd yr Alban** gyfeirio at:
* Eglwys Rydd yr Alban (1843-1900), a ymneilltuodd ag Eglwys yr Alban ym 1843 ac ymuno ag Eglwys Bresbyteraidd Unedig yr Alban ym 1900 i ffurfio Eglwys Rydd Unedig yr Alban
* Eglwys Rydd yr Alban (ar ôl 1900), nad ymunodd â'r Eglwys Bresbyteraidd Unedig yr Alban ac sy'n parhau hyd heddiw
* Eglwys Rydd Barhaus yr Alban, a ymneilltuodd â'r Eglwys Rydd yn 2000 ac sy'n parhau hyd heddiw
Cwpan Mitropa

**Cwpan Mitropa** oedd un o brif gystadlaethau cyntaf pêl-droed Ewropaidd. Fe'i sefydlwyd fel '''La Coupe de l'Europe Centrale''' ym 1927. Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd cafodd ei ddisodli gan gystadleuaeth o'r enw **Cwpan Zentropa** cyn adfywio'r enw Cwpan Mitropa ym 1955, ond daeth y gystadleuaeth i ben ym 1992.

## Hanes
Yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf a diddymiad yr Ymerodraeth Awstro-Hwngariaidd, sefydlodd Awstria, Hwngari a Tsiecoslofacia gynghrieiriau pêl-droed proffesiynol; y gwledydd cyntaf ar gyfandir Ewrop i wneud hyn. Er mwyn sicrhau arian i'r clybiau proffesiynol newydd cafwyd cyfarfod yn Fenis, Yr Eidal ar 17 Gorffennaf, 1927 yn dilyn cais gan ysgrifennydd Cymdeithas Bêl-droed Awstria (ÖFB), Hugo Meisl, er mwyn sefydlu **Cwpan Mitropa**.

Am y ddau dymor cyntaf cafwyd dau glwb o Awstria, Hwngari, Iwgoslafia a Tsiecoslofacia gyda AC Sparta Prâg yn ennill y gystadleuaeth agoriadol. Ym 1929 ymunodd clybiau'r Eidal â'r gystadleuaeth, gan gymryd lle clybiau Iwgoslafia. Ymestynwyd y gystadleuaeth i gael pedwar clwb o phob gwlad ym 1934 ac estynnwyd gwahoddiad i wledydd eraill gystadlu - Y Swistir ym 1936 a Rwmania, Y Swistir ac Iwgoslafia ym 1937. Tynodd Awstria yn ôl o'r gystadleuaeth yn dilyn yr Anschluss ym 1938.

Bu rhaid disgwyl hyd nes 1951 ar gyfer y gystadleuaeth cyntaf ar ôl yr Ail Ryfel Byd ac fe'i chwaraewyd o dan yr enw Cwpan Zentropa, ond ym 1955 atgyfodwyd yr enw Cwpan Mitropa. Oherwydd cystadlaethau pêl-droed newydd ar draws holl wledydd Ewrop, collodd Cwpan Mitropa ei apêl ac erbyn y 1980au roedd yn gystadleuaeth i dimau Ail Adran yn unig. Fe'i chwaraewyd am y tro olaf ym 1992 gyda Borac Banja Luka o Iwgoslafia yn dod y clwb olaf i dorri eu henwau ar y tlws.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadlaethau pêl-droed
James Swinton Spooner

Mab James Spooner a brawd hŷn Charles Easton Spooner oedd ** James Swinton Spooner**.

Roedd o'n beirianydd, fforiwr ac  arlunydd.
Fforiodd ardal Nelson, Seland Newydd a darganfydodd Afon Buller. Gweithiodd fel tirfesurydd dros Gymni Seland Newydd pan aeth o yno ym 1843. Cynlluniodd Fort Arthur, â defnyddiwyd yn warchodfa rhag y bobl Maori. Mae lluniau ganddo yn Llyfrgell Turnbull,a Llyfrgell Genedlaethol Seland Newydd.

Ar ôl iddo ddychwelyd o Seland Newydd, cynllunioedd o'r Rheilffordd Talyllyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Fforwyr o Gymru
Categori:Peirianwyr o Gymru
Categori:Rheilffordd Talyllyn
Tim Farron

Gwleidydd Seisnig, Aelod Seneddol dros etholaeth Westmorland a Lonsdale ac arweinydd Y Democratiaid Rhyddfrydol yn y Tŷ'r Cyffredin rhwng 2015 a 2017 yw '''Timothy James 'Tim' Farron''' (ganwyd 27 Mai 1970). Bu'n Llywydd y Democratiaid Rhyddfrydol rhwng 2011 a 2014. Ymddiswyddodd Farron fel arweinydd y blaid ar 14 Mehefin 2017.

## Y dyddiau cynnar 
Ganwyd Farron ym Mhreston, a derbyniodd ei addysg yn Ysgol Lostock Hall a Choleg Runshaw, Leyland, Lloegr; ymunodd gyda'r Democratiaid Rhyddfrydol pan oedd yn 16 oed. Cafodd ei dderbyn fel myfyriwr ym Mhrifysgol Newcastle lle derbyniodd radd BA mewn gwleidyddiaeth yn 1992. Bu'n Llywydd Undeb y Myfyrwyr yno - yr aelod cyntaf o'r Democratiaid Rhyddfrydol i ddal y swydd ac etholwyd ef i'r pwyllgor cenedlaethol yn 1990.

Gweithiodd ym Mhrifysgol Swydd Gaerhirfryn rhwng 1992–2002 a St. Martin's College, Ambleside, rhwng 2002-5.

## Gyrfa wleidyddol
Ymladdodd etholaeth *North West Durham*yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1992 gan ddod yn drydydd - 20,006 o bleidleisiau y tu ôl i  Hilary Armstrong AS dros y Blaid Lafur.

Etholwyd ef yn gynghorydd sir ar Gyngor Swydd Gaerhirfryn rhwng 1993 a 2000.

Bu'n aflwyddiannus yn Etholiad Senedd ewrop yn 1999 ond yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005 enillodd gyda mwyafrif ysig o 267 pleidlais.

Cafodd ysbaid yn ysgrifennydd personol i Menzies Campbell ac yn 2007 fe'i penodwyd yn Llefarydd Materion Mewnol y Democratiaid Rhyddfrydol.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Arweinwyr y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
John Allan Rolls, Barwn 1af Llangatwg

Roedd ** John Allan Rolls, Barwn 1af Llangatwg** (19 Chwefror 1837 – 24 Medi 1912) yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Ceidwadol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol  Sir Fynwy o 1880  i 1885. Roedd yn byw yn Yr Hendre, plasty enfawr i'r gogledd o Drefynwy. Ei fab oedd Charles Stewart Rolls (1877–1910) o a gyd-sefydlodd y cwmni ceir Rolls-Royce.

## Bywyd personol 
Roedd Rolls yn unig fab John Etherington Welch Rolls, Yr Hendre ac Elizabeth Mary Long, ei wraig.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton ac Eglwys Crist, Rhydychen

Ym 1868 priododd Georgiana Marcia Maclean, merch i Syr Charles Maclean Fitzroy, 9fed Barwnig  Morvaren a bu iddynt bedwar o blant:

* Yr Anrh. John Maclean Rolls (1870-1916) 2il Farwn Llangatwg; a fu farw yn ddi-briod yn y Rhyfel Byd Cyntaf
* Yr Anrh. Henry Alan Rolls (1871-1916)
* Yr Anrh. Eleanor Georgiana Rolls (1872-1961) 
* Yr Anrh. Charles Stewart Rolls (1877-1910) y *Rolls* yng nghwmni  Rolls-Royce 

## Gwasanaeth milwrol
Gwasanaethodd Rolls fel  Capten yng Nghatrawd Iwmyn Royal Hussars, Swydd Gaerloyw ac fel Cyrnol, er anrhydedd, ym mhedwaredd frigâd  y *Royal Field Artillery (Cymru)*

## Gyrfa gyhoeddus
Penodwyd Rolls  yn Uchel Siryf Sir Fynwy ym 1875, a bu'n aelod seneddol dros Sir Fynwy o 1880  i 1885. Ym 1892 fe'i codwyd i'r bendefigaeth fel Barwn Llangatwg. Gwasanaethodd fel Maer Trefynwy ym 1896 - 1897.

Roedd yn aelod blaenllaw o'r Seiri Rhyddion, gan wasanaethu fel  Uwch Meistr Talaith De Cymru o'r urdd ym 1894. Roedd, hefyd,  yn aelod blaenllaw o'r Gymdeithas Gwrth Fywddyraniad, (arbrofi ar anifeiliaid byw *S: vivisection*), er gwaetha'r ffaith ei fod yn frwd dros yr helfa; sefyllfa a barodd i rai meddygon i'w gyhuddo o ragrith.

Bu yn gymwynaswr i nifer o achosion cyhoeddus yn Sir Fynwy a Threfynwy;  yn Ebrill 1901 derbyniodd Rhyddid Bwrdeistref Trefynwy 'mewn cydnabyddiaeth o'i haelioni.

Roedd yn Gymrawd o Gymdeithas yr Hynafiaethwyr ac adferwyd nifer o eglwysi Sir Fynwy ar haelioni ei gyfraniadau ariannol.

## Gardd achau
## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1912
Cwpan Rygbi'r Byd 2015

'''Cwpan Rygbi'r Byd 2015''' fydd wythfed cystadleuaeth Cwpan Rygbi'r Byd. Fe gynhelir y twrnamaint yn Lloegr, er y bydd rhai o'r gemau yn cael eu cynnal yng Nghaerdydd, rhwng 18 Medi a 31 Hydref 2015.

O'r 20 tîm fydd yn chwarae yng nghystadleuaeth Cwpan y Byd 2015, llwyddodd 12 ohonynt i sicrhau eu lle yn y gystadleuaeth drwy orffen yn y tri uchaf yn eu grŵp yn ystod Cwpan Rygbi'r Byd 2011. Llwyddodd yr wyth tim arall i sicrhau eu lle drwy gystadlaethau rhanbarthol.

## Lleoliadau

## Canlyniadau
### Grŵp A

### Grŵp B
### Grŵp C
### Grŵp D
### Rowndiau Olaf
## Dolenni allanol
*

Categori:Rugby union table templates
Categori:Cwpan Rygbi'r Byd
Raül Romeva i Rueda

Gwleidydd o dras Catalwnaidd yw **Raül Romeva i Rueda** (ganwyd 12 Mawrth 1971 ym Madrid) sy'n gyn-wleidydd y blaid werdd *Iniciativa per Catalunya Verds* yn Senedd Ewrop. Roedd ar brif bwyllgor Materion Tramor Ewrop yn ogystal â bod ar Bwyllgor Hawliau Merched a Chydraddoldeb Rhyw. Yn Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015 bydd ar frig rhestr y cynrychiolwyr sydd dros annibyniaeth.

## Plentyndod ac addysg
Fe'i ganed ym Madrid a'i fagu yng Nghatalwnia. Graddiodd yn 1989 mewn economeg ym Mhrifysgol Annibynnol Catalwnia (*Universitat Autònoma de Barcelona*). Yn 2002 derbyniodd Ddoethuriaeth (PhD) mewn Cydberthynas Gwledydd (*international relations*) yn y brifysgol honno.

## Y gwleidydd
Rhwng Hydref 1995 ac Awst 1996 bu'n Brif Cynorthwyydd Cynrychiolydd UNESCO ym Mosnia a Hertsegofina, ble roedd yn gyfrifol am raglen addysg ac am hyrwyddo UNESCO a'i chynllun dros ddiwylliant heddwch mewn ysgolion. Bu hefyd yn arsylwi etholiadau'r wlad yn 1996 ac yn 1997.

Bu'n ddirprwy Athro prifysgol yn UAB rhwng (1994-1995 ac yna yn 1996-2002) a chydlynydd yr ymgyrch i ddiarfogi ac atal ymosodiadau milwrol ar ran Oxfam (1998-1999). Mae'n awdur toreithiog i'r wasg ac mae'n cyfrannu'n helaeth i raglenni radio a theledu.

Ymaelododd gyda phlaid *Iniciativa Catalunya Verds* (neu'r 'ICV') yn Caldes de Montbui yn 1989. Safodd ar eu rhan yn etholiad Senedd Ewrop yn 1994 ac yn 1999 ac etholaeth Sbaen yn 2004, a bu'n llwyddiannus, gan ddal ei sedd hyd at 2014.

Yn ystod y cyfnod hwn ystyrir ef fel yr ASE prysuraf, gan ofyn mwy o gwestiynau a chynnig mwy o gynigion na'r un aelod arall: 1,600 o weithiau.

Raül Romeva i Rueda - 001.jpg|Barcelona, 2009
Raul-romeva.jpg|Ebrill 2011
Youth Debate Equo (3).jpg|Annerch pobl ifanc yn 2013

## Gweler hefyd
*Cenedlaetholdeb Catalanaidd
*Artur Mas i Gavarró
*Rhestr Arlywyddion Catalunia
*Refferendwm Catalwnia 2014

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Pobl o Gatalwnia
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Categori:Genedigaethau 1971
Saeran

bawd|Sant Saeran
Sant ac esgob Cymreig cynnar oedd **Saeran**, sy'n gysylltiedig gydag un eglwys yn unig: Eglwys Sant Saeran ym mhentref Llanynys, tua cilometr o bentref Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, ger Rhuthun. mae ei ŵyl ar y 13eg o Ionawr. Ni wyddys llawer amdano bellach ond mae ei enw hefyd i'w gael yn yr enw 'Ffynnon Sarah' (a nodwyd gan Edward Lhwyd fel "Saeran") ym mhentref Derwen.

Mae'n bosibl mai Geraint Saer o Iwerddon oedd ei dad. Ceir cyfeiriad ato yn y 'Martyrologies of Tallaght & Donegal', a dyna ni. Ni cheir fawr mwy amdano, mae'n bosib gan mai enw Brythoneg sydd ganddo, ac mai yng Nghymru felly y treuliodd y rhan fwyaf o'i fywyd.

Yn yr eglwys ceir carreg chwech-ochrog, ac arni ffigwr o esgob meitrog sydd, fwy na thebyg, yn cynrychioli Sant Saeran ei hun. Ymddengys fod y ffigwr bychan, gyda’i ffon fugail yn ei law, yn sefyll ar ben arth ac ar ochr arall y garreg y mae llun o’r croeshoeliad. Hyd yn ddiweddar, safai yn y fynwent, o bosib yn dynodi bedd y sant neu gysegrfan: dywedir fod y garreg hon yn dyddio o’r 14g, ond gallai fod yn llawer hŷn na hyn.

Sant Saeran Llanynys Sir Ddinbych Denbighshire North Wales 16.tif|Sant Saeren, Llanynys
Sant Saeran o garreg o Eglwys Sant Saeran, Llanynys 01.png|Y garreg, gyda llun o Saeren arni
Sant Saeran Llanynys Sir Ddinbych Denbighshire North Wales 68.JPG|Y garreg, o fewn yr eglwys

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*L. Parry Jones, *Llanynys Church, Past and Present* (1988)

Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
TG4

Mae **TG4**  (***TG Ceathair***, Teledu Gwyddelig Pedwar) yn wasanaeth deledu cyhoeddus yn yr iaith Wyddelig.

Sefydlwyd ym 1996 mae'n cyrraedd 98% o gartrefi Iwerddon yn cynnwys dros wasanaeth lloeren Sky Iwerddon. Mae'r rhaglenni hefyd ar gael ar lein trwy ei wefan.

Enw gwreiddiol y sianel oedd  **Teilifís na Gaeilge** (Teledu y Wyddelig) neu **TnaG** cyn ei ail-enwi'n TG4 ym 1999. Mae'r rhaglenni dyddiol yn Wyddelig ar oriau brig gyda rhaglenni eraill yn Saesneg.

Mae llawer o raglenni iaith Wyddelig wedi'u recordio gydag is-deitlau Saesneg, ond mae'r rhaglenni byw yn dueddol o fod heb is-deitlau

Er yn wasanaeth a sefydliwyd gan lywodaeth Gweriniaeth Iwerddon mae TG4 bellach ar gael yn 6 sir Gogledd Iwerddon sydd o dan reolaeth Prydain yn dilyn Cytundeb Belffast  *(Good Friday Peace Agreement)*, 1998 rhwng Llywodraethau Prydain a Gweriniaeth Iwerddon.

## Gweler hefyd
* S4C - Cymraeg
* BBC Alba - Gaeleg
* ETB 1 - Basgeg
* Whakaata Māori - Maorieg
* Brezhoweb - teledu ar-lein Llydaweg
* Gŵyl Cyfryngau Celtaidd 

## Cysylltiadau
* Gwefan TG4 (Gwyddeleg/Saesneg)
* TG4 Gwasanaeth ar lein 

Categori:Sefydliadau 1996
Categori:Sianeli teledu yn Iwerddon
Categori:Teledu Gwyddeleg
Neo-ryddfrydiaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)

Damcaniaeth ym maes cysylltiadau rhyngwladol yw **neo-ryddfrydiaeth** neu **sefydliadaeth neo-ryddfrydol** a ffurfiwyd yn y 1980au mewn ymateb i neo-realaeth. Gelwir y ddadl academaidd rhwng y neo-ryddfrydwyr a'r neo-realwyr yn y ddadl neo-neo, a serch hynny mae consensws ynglŷn â nifer o agweddau'r ddwy ddamcaniaeth hon ac mae ysgolheigion yn aml yn defnyddio'r naill a'r llall i ddehongli gwahanol bynciau. Er iddi ymsefydlu yn groes i neo-realaeth, yn bennaf drwy anghytuno â damcaniaeth Kenneth Waltz ynghylch cydweithio dan anllywodraeth yn y system ryngwladol, mabwysiadwyd dulliau a nifer o dybiaethau Waltz gan y neo-ryddfrydwyr. Dywed yn aml bod neo-ryddfrydiaeth yn canolbwyntio ar economi wleidyddol ryngwladol, gwleidyddiaeth amgylcheddol fyd-eang, ac hawliau dynol, tra bo neo-realaeth yn ymdrin yn bennaf â diogelwch cenedlaethol a rhyngwladol a materion milwrol.

Ceir gwreiddiau deallusol neo-ryddfrydiaeth yn y ddamcaniaeth ryddfrydol, neu rhyngwladoldeb rhyddfrydol, a oedd ar ei hanterth yn y cyfnod rhwng y rhyfeloedd (1919–39). Dylanwadwyd ar neo-ryddfrydiaeth gan swyddogaetholdeb, a arloeswyd gan David Mitrany, a neo-swyddogaetholdeb, a sefydlwyd gan Ernst B. Haas, a bu gwaith Robert Keohane a Joseph Nye ynghylch rhyngddibyniaeth yn y 1970au hefyd yn bwysig. Keohane oedd un o sefydlwyr y ddamcaniaeth neo-ryddfrydol, a hynny drwy ei lyfr *After Hegemony* (1984).

Nid yw neo-ryddfrydiaeth yng nghyd-destun damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol yn gyfystyr â'r athrawiaeth economaidd a elwir neoryddfrydiaeth. Am y rheswm honno, defnyddir yr enw sefydliadaeth neo-ryddfrydol yn aml i wahaniaethu yn glir rhwng y ddwy ystyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhyddfrydiaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)
Cwpan Clwb y Byd FIFA

Cystadleuaeth bêl-droed wedi ei drefnu gan *Fédération Internationale de Football Association* (FIFA) ydy **Cwpan Clwb y Byd FIFA**. Cafwyd y gystadleuaeth gyntaf yn 2000 ym Mrasil ac er na chafwyd cystadleuaeth rhwng 2001 a 2004, mae'r gystadleuaeth wedi ei chynnal yn flynyddol ers 2005.

Ers 2005, mae'r gystadleuaeth wedi disodli y Cwpan Rhyng-gyfandirol fel prif gystadleuaeth clybiau pêl-droed y byd.
Mae saith o glybiau yn cystadlu, sef pencampwyr pob un o gonffederysianau FIFA: Affrica (CAF), Asia (AFC), De America (CONMEBOL), Ewrop (UEFA), Gogledd America, Canolbarth America a'r Caribî (CONCACAF), Oceania (OFC) a phencampwyr y wlad sy'n cynnal y gystadleuaeth.

Mae'r tlws yn rhoi teitl y byd  fel y Cwpan Rhyng-gyfandirol''.

## Gweler hefyd
* Clybiau pencampwyr byd pêl-droed
* Cwpan Rhyng-gyfandirol

## Cyfeiriadau

Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Jamie Jones (chwaraewr snwcer)

Chwaraewr snwcer o Gymru yw **Jamie Jones** (ganwyd 14 Chwefror 1988).  Fe'i ganwyd yng Nghastell-nedd.

Yn 2002, ef oedd y chwaraewr ieuengaf i lwyddo i gael y sgôr uchaf o 147 mewn cystadleuaeth. Yng Nghystadleuaeth Snwcer y Byd yn 2012, chwaraeodd yn y chwarteri olaf.

Categori:Chwaraewyr snwcer o Gymru
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pobl o Gastell-nedd
Copahue

Llosgfynydd yn Tsile a'r Ariannin, De America, yw **Copahue** (Sbaeneg: *Volcán Copahue*), 2,997 medr uwch lefel y môr.

## Dolenni allanol 
*  About Copahue volcano - Global Volcanism Program 

Categori:Llosgfynyddoedd Tsile
Categori:Llosgfynyddoedd yr Ariannin
The Aberdare Times

bawd|*Aberdare Times* 6 Ebrill 1861
Papur newydd Saesneg yn bennaf, wythnosol oedd ***The Aberdare Times***, a'i brif gynnwys oedd newyddion lleol. Roedd ganddo dueddiadau rhyddfrydol a llafur.

Cylch ei werthiant oedd ardaloedd Merthyr, Hirwaun, Aberpennar, Pontypridd, Cwm Nedd, Cwm Rhondda, Caerdydd a De Cymru'n gyffredinol. Josiah Thomas Jones (1799–1873) a sefydlodd y papur, a fo hefyd oedd y perchennog, y cyhoeddwr a’r golygydd.

Gwerthwyd y papur ym 1902 i berchnogion *The Aberdare Leader *.

## Gweler hefyd
**Y Gwron* (1856–1860) 
**The Aberdare Leader* (1902–1991)

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Y Werin

bawd|Y Werin Hydref 17 1885
Papur Cymraeg a gyhoeddwyd yng Nghaernarfon gan gwmni’r Wasg Genedlaethol Gymreig oedd ***Y Werin***. Roedd gan yr wythnosolyn hwn, dueddiadau llafur. Oherwydd prinder papur yn y cyfnod yn arwain at y Rhyfel Byd Cyntaf, cafodd ei uno a'r ‘Eco’ yn 1914 i ffurfio ‘Y Werin a’r Eco’.

Bu ganddo nifer o olygyddion, yn cynnwys William John Parry (1842-1927), Beriah Gwynfe Evans (1848-1927), John Thomas (Eifionydd, 1848-1922) ac Edward Morgan Humphreys (Celt, 1882-1955).

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Cymraeg
Y Celt

bawd|*Y Celt*, 19 Ebrill 1878
Papur Cymraeg wythnosol a sefydlwyd ym 1878 oedd ***Y Celt***. Cyhoeddwyd ynddo newyddion a thrafodaethau crefyddol a bu nifer o enwogion yn ei olygu yn eu tro: Samuel Roberts (1800–1885), Michael D. Jones, Evans Pan Jones (1834–1922), D. Stephan Davies (1841–1898), William (Keinion) Thomas (1856–1932), D. Silyn Evans ac eraill.

Fe’i cyhoeddwyd mewn sawl lleoliad, gan gynnwys y Bala, Caernarfon, Bangor, Aberfan a Llanelli rhwng 1878 a 1902, ac yna rhwng 1905 a 1906.

## Gweler hefyd
* *Y Tyst* (1892–)
* *Y Celt newydd* (1903–1905)

## Cyfeiriadau 
Categori:Dadsefydliadau 1906
Categori:Papurau newydd Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1878
Helena Miguélez Carballeira

Mae **Helena Miguélez Carballeira** (ganwyd 1978 yn Vigo) yn ieithydd, ysgolhaig ac awdur Galiseg. Mae hi'n gyfarwyddwraig y Ganolfan Astudiaethau Galisaidd, Prifysgol Bangor.

## Bywgraffiad
Astudiodd Saesneg ac Ieitheg ym Mhrifysgol Vigo tan 2000.

Aeth i Brifysgol Gaeredin ble y cymerodd radd MA mewn Astudiaethau Cyfieithu, a PhD mewn Astudiaethau Sbaenaidd. Roedd yn ddarlithydd gysylltiol yn Adran Astudiaethau Sbaenaidd, Prifysgol Aberdeen (2004) ac ers 2005 mae hi'n uwch-ddarlithydd Astudiaethau Sbaenaidd yn yr Adran Ieithoedd Modern ym Mhrifysgol Bangor.

Hi yw cyfarwyddwraig y Ganolfan Astudiaethau Galisaidd yng Nghymru. Penodwyd yn olygydd y cylchgrawn *Galicia 21: Journal of Contemporary Galician Studies*  ac wedi cyhoeddi papurau yn y cylchgronau *The Translator*, *Bulletin of Hispanic Studies*, *Translation Studies*, *Grial*, *Bulletin of Hispanic Studies*, *The Translator*.

Mae ei llyfr 2014 *Galiza, um povo sentimental?* (Galicia, gwlad sentimental?) wedi cael cryn sylw gan wasg a chyfryngau Galisia a wedi'i ail-argraffiad sawl tro.

Mae hi wedi dysgu Cymraeg ac wedi  cyfrannu'n helaeth i faes astudiaethau cyfieithu.. Ymhlith ei chyfieithiadau yw trosiad o gân Datblygu *Cân i Gymru* i'r iaith Galiseg a gyhoeddwyd yn y cylchgrawn *Sermos Galiza*. 

Ymchwiliodd hanes hynod cyfeithiad Cymraeg  *Rubaiyat* Omar Khayyām gan T Ifor Rees 1939.Mwy na thebyg yr unig lyfr Gymraeg a gyhoeddwyd yn Mecsico erioed. 

Mae wedi ei hurddo'n wisg werdd gan Orsedd yr Eisteddfod gan gymryd yr enw barddol Elin Mihangel Llwyn Deri, sef cyfieithiad o'i henw i'r Gymraeg..

Mae ei diddordeb ymchwil yn cynnws: 
*Dulliau ffeministaidd ac ôl-drefedigaethol ar hanes diwylliannol Iberia.
*Cyfieithu mewn diwylliannau heb wladwriaeth
*Etifeddiaeth ddiwylliannol Francoiaeth yn Sbaen
*Ffyrdd o ddarllen Rosalía de Castro

## Gwaith
bawd|150px
**Galicia, a Sentimental Nation: Gender, Culture, Politics* (2013), Gwasg Prifysgol Cymru.
**Galiza, um povo sentimental?: Género, política e cultura no imaginário nacional galego*, 2014. Cyfieithiad Galisieg o *Galicia, a Sentimental Nation: Gender, Culture and Politics*, 2013.
**A Companion to Galician Culture*, 2014 (golygydd).
*Gydag Angharad Price a Judith Kaufmann, *Translation in Wales: History, Theory, Approaches*, Rhifyn arbennig o *Translation Studies*
**Postcolonial Spain: Coloniality,Violence and Independence,* 2024 (golygydd) Gwasg Brifysgol Cymru
*Cyd-sylfaenydd y cylchgrawn *Clara Corbelhe - para una critcia galega*

## Gwobrau
*Gwobr AELG  2014, am *Galiza, um povo sentimental?*.

## Cysylltiadau
*Ar wefan galegos.info
*Blog personol
*Dr Helena Miguélez-Carballeira ar wefan Prifysgol Bangor 
*Tudalen yr awdur ar Dialnet

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Galisia
Categori:Pobl o Galisia
Categori:Academyddion o Gymru
E. L. Doctorow

Awdur o'r Unol Daleithiau oedd **Edgar Lawrence "E. L." Doctorow** (6 Ionawr 1931 – 21 Gorffennaf 2015).

## Nofelau
**Welcome to Hard Times* (1960)
**Big As Life* (1966)
**The Book of Daniel* (1971)
**Ragtime*
**Loon Lake* (1980)
*''World's Fair* (1985)
**Billy Bathgate*(1989)
**The Waterworks* (1994)
**City of God* (2000)
**The March* (2005)
**Homer & Langley* (2009)
**Andrew's Brain'' (2014)

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2015
Eglwys Sant Paul, Covent Garden

Lleolir **Eglwys Sant Paul**, un o weithiau'r pensaer Inigo Jones, yn Covent Garden, Llundain. Mae cysylltiad cryf rhwng yr eglwys a byd theatr.

Ceir y cofnod cyntaf o bregeth Cymraeg yn cael ei draddodi yn Llundain yn yr eglwys hon, ym 1715.

Mae blaen Capel Peniel yn Nhremadog, Gwynedd (1810; helaethwyd 1849), wedi'i seilio'n llac ar ffasâd yr eglwys yn Covent Garden.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Addoldai Cymraeg Llundain
Categori:Eglwysi Lloegr
Eglwys Dewi Sant, Paddington Green

Eglwys yn Paddington, Llundain, yw **Eglwys Dewi Sant**. Fe'i adeiladwyd ym 1896 i gynlluniau'r pensaer C. Evans Vaughan. Mae'n debyg y dymchwelwyd y tŷ olaf yn Llundain â tho gwellt er mwyn codi'r adeilad. Daeth addoliad yn Gymraeg yn yr eglwys i ben yn 2009. Ar yr adeg honno, roedd yn un o ddau eglwys yn unig a oedd wedi goroesi a'u hadeiladwyd ar gyfer Anglicaniaid Cymraeg eu hiaith yn Llundain.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Eglwysi a Chapeli Llundain 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Categori:Addoldai Cymraeg Llundain
Categori:Eglwysi Lloegr
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd
Joey Jones

Chwaraewr pêl-droed o Gymru oedd **Joey Jones** (4 Mawrth 1955 – 22 Gorffennaf 2025). Chwaraeodd i glybiau Lerpwl a Wrecsam a thîm cenedlaethol Cymru. Jones oedd y Cymro cyntaf i ennill Cwpan Pencampwyr Ewrop pan oedd yn aelod o dîm Lerpwl a drechodd Borussia Mönchengladbach ym 1977.

## Gyrfa clwb
### Wrecsam
Ymunodd Jones â Wrecsam ym 1971 gan wneud ei ymddangosiad cyntaf i'r clwb yn erbyn Caer yng Nghwpan Cymru. Er i Wrecsam golli'r gêm, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn y gynghrair yn erbyn Rotherham United yn y gêm nesaf.

Aeth Jones ymlaen i fod yn aelod allweddol o’r tîm gyrhaeddodd rownd yr wyth olaf o Gwpan FA Lloegr am y tro cyntaf yn hanes Wrecsam ym 1973-74 a llwyddodd i ennill Cwpan Cymru ym 1974-75 wrth i Wrecsam drechu Caerdydd yn y rownd derfynol. a gwaneth ei ymddangosiad cyntaf yn erbyn Queens Park Rangers yng ngêm agoriadol tymor 1975-76. Er na llwyddodd i wneud ei farc yn ystod ei dymor cyntaf, llwyddodd i ddod yn aelod allweddol o'r tîm ar gyfer tymor 1975-76 wrth i Lerpwl ennill Cynghrair Lloegr, Cwpan Pencampwyr Ewrop a chyrraedd rownd derfynol Cwpan FA Lloegr.

Er ei lwyddiant ym 1976-77, roedd Jones yn ei chael yn anodd i gadw ei le yn y tîm y tymor canlynol. Roedd yn eilydd yn rownd derfynol Cwpan Pencampwyr Ewrop yn erbyn Club Brugge yn Stadiwm Wembley a dychwelodd i Wrecsam yn ystod haf 1978 ar ôl gwneud 100 o ymddangosiadau dros Lerpwl.

### Huddersfield a Wrecsam
Treuliodd Jones dau dymor gyda Huddersfield, a cafodd ei enwebu'n Chwaraewr y Tymor gan y cefnogwyr yn ystod ei dymor cyntaf.

Dychwelodd i Wrecsam ym 1987 a cafodd ei benodi'n chwaraewr/hyfforddwr y clwb pan benodwyd Brian Flynn yn rheolwr yn Rhagfyr 1989. Cyhoeddodd ei ymddeoliad o chwarae pêl-droed ym Mawrth 1992.. Llwyddodd Jones i dorri record Ivor Allchurch am y nifer fwyaf o gapiau dros ei wlad wrth ennill cap rhif 69 yn erbyn Gweriniaeth Iwerddon ym 1986.

Aeth ymlaen i ennill 72 o gapiau dros Gymru - record oedd yn sefyll hyd nes i Peter Nicholas ennill cap rhif 73 yn 1991 

## Bywyd personol 
Bu farw Jones yn 70 mlwyddd oed.

## Anrhydeddau
;Wrecsam
*Cwpan Cymru (1): 1974–75

;Lerpwl
*Cynghrair Lloegr (1): 1976-77
*Cwpan Pencampwyr Ewrop (2): 1976-77, 1977-78
*Cwpan UEFA (1): 1975-76
*Super Cup UEFA (1): 1977

;Chelsea
*Ail Adran Cynghrair Lloegr (1): 1983-84

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Wrecsam
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Lerpwl
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol John Bright
Simnai

[bawd|Hen simnai'r mwynglawdd yng [Cwmsymlog|Nghwmsymlog.]]
Sianel sy'n cario mwg oddi wrth le tân, ffwrnais, neu beiriant yw **simnai**.

Ceir tair rhan i'r simnai gartref arferol: y ceg, y siambr fwg, a chorn y simnai neu'r ffliw. Mae'r ceg uwchben y tân, a cheir caead o'r enw damper i gau'r sianel pan nas defnyddir y lle tân. Uwchben y damper mae'r siambr fwg, a thuag at ei waelod mae silff fwg sy'n atal tynfa i lawr y simne rhag chwythu mwg i mewn i'r ystafell (neu "fwg taro"). Culha'r siambr fwg tuag at ei brig. Pwrpas y siambr yw i arafu'r tynfa ac i ddal mwg sy'n cael ei atal rhag dianc gan wynt ar y to. Y corn neu'r ffliw yw prif hyd y simnai, ac fe'i wneir o gerrig, yn aml brics, gyda haenen fewnol o fetel. Mae'r simne sy'n fwyaf addas wrth ei gwaith yn fertigol ond weithiau ceir plyg ynddi i atal glaw gyrraedd gwaelod y simnai. Defnyddir hefyd troeon yn y sianel wrth greu un allanfa ar gyfer nifer o gyrn, hynny yw os oes lle tân mewn mwy nag un ystafell.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pensaernïaeth
Categori:Prosesau diwydiannol
Categori:Tân
Lle tân

bawd|Lle tân agored

Strwythur pensaernïol wedi'i wneud o frics, carreg neu fetel ac a gynlluniwyd i ddal tân yw **lle tân**. Yn ystod y 2010au cânt eu defnyddio hefyd er mwyn creu naws ac awyrgylch ymlaciedig ac er mwyn cynhesu ystafell. Mae  effeithiolrwydd gwres llefydd tân modern yn amrwyio, yn dibynnu ar soffistigeiddrwydd y dyluniad.

Yn hanesyddol, defnyddiwyd llefydd tân er mwyn cynhesu cartref, coginio a chynhesu dwr ar gyfer golchi. Mae'r tân ei hun wedi ei osod mewn grat o ryw fath ac yna mae simnai yn galluogi'r mwg a nwyon i ddiflannu.

Categori:Offer domestig
Die Zeit

Papur newydd cenedlaethol wythnosol yn yr Almaen ydy **Die Zeit** (ynganiad Almaenig: [diː ˈtsaɪt], yn llythrennol "Yr Amser"). Ystyrir y papur yn uchel ei barch am ei newyddiaduraeth safonol.

Enillodd *Die Zeit* Wobr Erasmus ym 1979.

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Papurau newydd Almaeneg
Categori:Papurau newydd yr Almaen
Categori:Sefydliadau 1946
St Dunstan-in-the-West

Eglwys ar Stryd y Fflyd yn Ninas Llundain yw **St Dunstan-in-the-West**. Codwyd yr adeilad presennol ym 1830–33 i gynlluniau'r penseiri John Shaw a'i fab, ond mae eglwys wedi bod ar y safle ers tua 1170.

Yn y 18g cynhelid gwasanaethau Cymraeg yn gyson yn yr eglwys.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Llundain
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Eglwysi Lloegr
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd
Ruby Lin

**Ruby Lin** (Tsieinëeg: 林心如, pinyin: Lín Xīnrú ) (ganwyd 27 Ionawr 1976 yn Taipei, Gweriniaeth Tsieina).

## Ffilmiau
* *The Precipice Game* (2016)
* *Phantom of the Theatre* (2016)
* *The Wonderful Wedding* (2015)
* *The House That Never Dies* (2014)
* *Sweet Alibis* (2014)
* *My Lucky Star* (2013)
* *The Haunted House* (2013)
* *Blood Stained Shoes* (2012)
* *Fallen City* (2011)
* *Driverless* (2010)
* *You deserved to be Single* (2010)
* ''Sofie's Revenge* (2009)
* *Evening or Roses* (2009)
* *Killing two birds with one stone* (2005)
* *Love Trilogy* (2004)
* *Life Express* (2004)
* *Dragon's Love* (2001) 
* *Never Been To Me* (2002)
* *Dragon's Love* (2001) 
* *Comic King* (2001)
* *China Strike Force* (2000)
* *Winner takes All* (2000)
* *The Mirror* (1999)
* *The Matter of Time* (1999)
* *Bad Girl Trilogy* (1999)
* *My Wishes* (1999)
* *School Days'' (1995)

 

Categori:Actorion ffilm
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Gweithgynhyrchu yng Nghymru

Er i bwysigrwydd y diwydiannau trymion yng Nghymru ostwng ers canol yr 20g, mae gweithgynhyrchu yn dal i gyfrif am ychydig llai na thraean o gynnyrch mewnwladol crynswth y wlad. Amrywiaethodd y sector hwn o economi Cymru o ganlyniad i ddatblygiad cludiant as isadeiledd yn y de ddwyrain a'r gogledd ddwyrain, gan gynnwys buddsoddiad gan gwmnïau tramor sy'n gwneud cynnyrch trydanol, modurol, a chemegol. Mae bwydydd a diodydd, metelau, ac offer optegol hefyd yn bwysig.


Categori:Diwydiant Cymru
Cymru
Cristoffer

Sant Cristnogol oedd **Cristoffer** neu **Cristoffr** (o'r Groeg *Χριστόφορος*, *Christóphoros*, "Un a gludodd Crist"). Ef yw nawddsant teithwyr, a dethlir ei ŵyl ar 25 Gorffennaf mewn Eglwysi Gorllewinol ac ar 9 Mai yn Eglwysi Uniongred y Dwyrain.

Does braidd dim yn wybyddys am fywyd y Cristoffer hanesyddol, ond yn ôl traddodiad cafodd ei ferthyru yn Asia Leiaf yn y 3g. Bu nifer o chwedlau amdano, ac ymddangosodd y rhain yn eu ffurf terfynol yn *Y Llith Euraid*, casgliad Jacobus de Voragine o fucheddau'r seintiau, yn y 13g. Yn ôl y chwedl roedd Cristoffer yn gawr o Ganaan a wasanaethodd y Diafol ar un adeg, ond ar ôl darganfod bod ei feistr yn ofni'r Iesu penderfynodd wasanaethu Mab y Dyn, a oedd yn fwy pwerus, yn ei le. Yna fe ddysgodd am Gristnogaeth oddi wrth feudwy, ag awgrymodd iddo y gallai blesio Crist drwy ddefnyddio ei nerth i gario teithwyr ar ei gefn ar draws afon beryglus. Un tro daeth plentyn i lan yr afon a oedd yn eithriadol o drwm, gan mai Crist oedd y plentyn, a chariai bwysau'r byd ar ei ysgwyddau. Dywedodd wrth Gristoffer i blannu ei wialen yn y ddaear, a blodeuodd hon y bore drannoeth, yn dystiolaeth bod yr hyn a ddywedodd y plentyn yn wir.

Roedd Cristoffer yn sant poblogaidd yn Ewrop yr oesoedd canol, ac mae peintiadau ohono'n gyffredin yn eglwysi'r cyfnod. Gan amlaf mae'r rhain yn wynebu prif ddrws yr eglwys, oherwydd y gred na fyddai unrhyw un a welai ddelwedd o'r sant yn marw y diwrnod hwnnw. Eglwys Sant Teilo, Llandeilo Tal-y-bont, Morgannwg, ac Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd.

Roedd cwlt Sant Cristoffer yn un o'r ofergoelion a ddirmygwyd adeg y Diwygiad Protestannaidd, ond yn fwy diweddar bu adfywiad yn ei boblogrwydd yn sgil twf trafnidiaeth mewn ceir ac awyrennau. Er gwaethaf hyn, peidiodd cwlt swyddogol y sant yn yr Eglwys Gatholig ym 1969 oherwydd diffyg seiliau cadarn i'r chwedl.; nid yw'n ymddangos fod rhagor o eglwysi wedi'u cysegru iddo yng Nghymru.

## Yr enw
Fel y dywedwyd 'Cariwr Crist' yw ystyr yr enw. Ceir sawl sillafiad Cymraeg dros y canrifoedd gan gynnwys:

:**Sain Cristor** sy 'n y croesty
:A droes ei fraich dros Huw fry,
:Dwylaw Bawl yn dal ei ben
:Drwy donnau, Pedr a Dwynwen.

(Moliant gan Guto'r Glyn i Huw Lewys ap Llywelyn o Brysaeddfed pan fu bron â boddi.)

Canodd yr un bardd, Guto'r Glyn, gywydd hefyd gan ddefnyddio sillafiad gwahanol:

:**Sain Cristoffr** a fu’n offrwm
:Yn dwyn Crist megis dyn crwm.

Mae'r gynghanedd yn mynnu defnyddio'r sillafiad Cristor yn yr enghraifft gyntaf a Christoffr yn yr ail ac mae'n amlwg felly bod y ddwy ffurf yn cael eu defnyddio yn yr Oesoedd Canol.

Ym myd natur, ceir: **llysiau Cristoffyr** (neu **Cristoffys**), sef *Pulicaria dysenterica*.

## Oriel
## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau Cristnogol
To Kill a Mockingbird

Nofel gan Harper Lee a gyhoeddwyd yn 1960 ydy ***To Kill a Mockingbird***. Bu'n nofel llwyddiannus o'r cychwyn cyntaf, gan ennill y Wobr Pulitzer, a bellach fe'i hystyrir yn glasur yn llenyddiaeth Americanaidd. Seiliwyd plot a chymeriadau'r nofel yn fras ar yr hyn welodd yr awdures ymhlith ei theulu a'i chymdogion, yn ogystal â rhywbeth a ddigwyddodd nepell o'i chartref yn 1936, pan oedd yn 10 mlwydd oed.
Mae'r nofel yn enwog am ei chynhesrwydd a'i hiwmor, er gwaetha'r ffaith ei bod yn delio a materion difrifol megis trais rhywiol a hiliaeth. Ystyrir cymeriad y tad yn y stori, Atticus Finch, yn arwr moesol ac yn symbol o onestrwydd ar gyfer cyfreithwyr.
*To Kill a Mockingbird* oedd yr unig lyfr i Lee gyhoeddi tan *Go Set a Watchman* ar 14 Gorffennaf 2015. Mae Lee yn parhau i ymateb i effaith ei nofel, er iddi ymwrthod ag unrhyw gyhoeddusrwydd personol ers 1964.
## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1960
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau am hiliaeth
Clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint

Clefyd rhwystrol yr ysgyfaint a nodir gan ddiffyg parhaol o lif aer i'r ysgyfaint yw **clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint** (COPD). Mae'n tueddu i waethygu dros amser. Y prif symptomau yw diffyg anadl, peswch, a chrachboer (spwtwm). Yr afiechyd hwn sydd gan y mwyafrif o bobl gyda **broncitis cronig**.

Ysmygu tybaco yw achos mwyaf gyffredin COPD, ac mae nifer o ffactorau eraill megis llygredd aer a geneteg yn chwarae rhan fach. Yn y byd datblygol, un o ffynonellau cyffredin llygredd aer yw tanau ar gyfer coginio a gwres ond heb ddigon o awyru. Os oes gormodedd o'r achosion hyn ar raddfa hir-dymor, achosir llid yn yr ysgyfaint gan gulháu'r llwybrau aer bychain a distrywio meinwe'r ysgyfaint, afiechyd a elwir yn **emffysema**. Gwneir diagnosis ar sail diffyg llif aer yn ôl profion swyddogaeth yr ysgyfaint. Yn wahanol i asthma, nid yw'r diffyg llif aer yn gwella'n sylweddol o ganlyniad i feddyginiaeth.
 
Gellir atal COPD drwy leihau'r achosion. Mae hyn yn cynnwys ymdrechion i ostwng cyfraddau ysmygu ac i wella safon yr awyr yn y cartref ac yn yr awyr agored. Ymhlith triniaethau ar gyfer COPD mae rhoi'r gorau i ysmygu, brechiadau, adfer yr ysgyfaint, ac yn aml broncoledyddion a steroidau a anadlir. Mae therapi ocsigen hir-dymor neu trawsblaniad ysgyfaint o fudd i rai cleifion. Yn 2013 achosodd 2.9 miliwn o farwolaethau, cynnydd ar 2.4 miliwn o farwolaethau ym 1990. Disgwylir i'r nifer o farwolaethau gynyddu o ganlyniad i gyfraddau uwch o ysmygu a phoblogaethau sy'n heneiddio mewn nifer o wledydd. Amcangyfrifir i'r clefyd gostio US$2.1&nbsp;triliwn i economi'r byd yn 2010.

## Cyfeiriadau 
Rhwystrol cronig ysgyfaint
Categori:Ysmygu
Taith awyren MH370 Malaysia Airlines

bawd|Man cychwyn, lleoliad y cyswllt diwetha a lleoliad y cyrchfan na chyrhaeddwyd
**Taith awyren** ryngwladol o gwmni hedfan ***Malaysia Airlines*** a ddiflanodd ar 8 Mawrth 2014 oedd **taith MH370** (a elwir hefyd yn daith CZ748 *China Southern Airlines*, "MH370", "Taith 370" neu "Daith MH370".) Roedd 227 o deithwyr a 12 o weithwyr o 15 o wledydd yn yr awyren. Diflannodd lai nag awr wedi i'r awyren gychwyn ei thaith a thybir i'r teithwyr i gyd farw. Hyd at Gorffennaf 2015 dyma'r drychineb fwyaf o ran nifer a laddwyd mewn awyren, yn fyd-eang.

Gadawodd MH370 Kuala Lumpur, Malaysia, am 00:41 MST ar 8 Mawrth 2014, ar gyfer taith a drefnwyd i gymryd 6 awr i Beijing, Tsieina. Collodd rheolwyr trafnidiaeth awyr gyswllt efo'r awyren, o fath Boeing 777-200ER, am 01:22, tra'r oedd yn hedfan dros Wlff Gwlad Tai. Cafwyd yr adroddiad cyntaf am y golled am 02:40.

Canolbwyntiodd y rhan fwyaf o'r ymdrechion i ganfod yr awyren ar ardal yn ne Cefnfor India - i'r gorllewin o Awstralia ar sail dadansoddiad o signalau a dderbyniwyd gan loeren yn yr oriau cyntaf ar ôl i'r awyren ddiflannu oddi wrth y radar. Awgrymodd y dadansoddiad cychwynnol y dilynodd yr awyren un o ddau lwybr posibl: y naill i'r gogledd-orllewin a'r llall i'r de-orllewin, ond eithriwyd y llwybr gogleddol yn dilyn ymchwiliadau pellach.

Er y gwnaed ymdrechion rhyngwladol sylweddol i ganfod gweddillion yr awyren (a gostiodd USD $60 miliwn hyd at Fai 2015), ni chanfuwyd dim o sylwedd tan 29 Gorffennaf 2015, pan ganfuwyd rhan o adennyd (*flaperon*) o *Flight 370* ar draeth Ynys Réunion. Ni wyddys pam y diflannodd MH370; ymhlith y rhesymau posibl y mae hunanladdiad y peilot, nam technegol a therfysgaeth.

## Gweler hefyd
*Damweiniau a digwyddiadau cludiant awyr

## Cyfeiriadau
Categori:Damweiniau a digwyddiadau awyrennu
Categori:Trychinebau 2014
Categori:Trychinebau awyr
Taith awyren 9525 Germanwings

bawd
Taith awyren ryngwladol a drefnwyd i hedfan o Barcelona, Catalwnia, i Düsseldorf, yr Almaen, ar 24 Mawrth 2015 oedd **taith 9525 Germanwings**. Gweithredwyd gan gwmni hedfan cost isel Germanwings, sy'n eiddo i Lufthansa. Daeth yr awyren Airbus A320-200 i lawr tua 60 milltir i'r gogledd-orllewin o Nice, yn yr Alpau Ffrengig. Lladdwyd pob 144 o deithwyr a chwe gweithwyr y cwmni.

Ar ôl adennill y cofnodwyr hedfan ("blychau duon"), darganfyddwyd mai llofruddiaeth-hunanladdiad gan cyd-beilot Andreas Lubitz, 27 oed, oedd achos dinistr yr awyren. Ymddengys yr oedd wedi rhaglennu'r awtobeilot i weithredu disgyniad serth, pan oedd y prif beilot, Patrick Sondenheimer, wedi gadael caban y peilotiaid (yn debygol er mwyn ddefnyddio'r tŷ bach). Clodd Lubitz y peilot allan o'r caban, ac aflwyddiannus oedd ymdrechion y peilot i ddefnyddio grym i ailagor y ddrws.

Yn ymateb i'r digwyddiad, sefydlwyd rheol gan nifer o gwmnïau hedfan Ewropeaidd, gan gynnwys y rheini Almeinig, bod rhaid cadw dau aelod o staff yng nghaban y peilotiaid ar bob adeg pan yw awyren yn hedfan. Roedd y rheol hon wedi'i defnyddio'n barod yn UDA.

Categori:2015
Taith awyren 1549 US Airways

[bawd|300px|Awyren taith 1549 US Airways yn arnofio ar [Afon Hudson, Efrog Newydd ar 15 Ionawr 2009.]] 
Taith awyren ddomestig o Efrog Newydd i Charlotte, North Carolina, ar 15 Ionawr 2009 oedd **taith 1549 US Airways** (AWE1549). Glaniodd y peilot ei awyren heb bŵer mewn argyfwng yn Afon Hudson ar ôl i'r ddau beiriant jet fethu. Achos yr argyfwng oedd i'r awyren daro haid o adar. Cafodd pob un o'r 155 person (teithwyr a staff) eu symud allan o'r awyren yn llwyddiannus a'u hachub gan gychod, cyn i'r awyren suddo yn yr afon. Er y cafwyd nifer o anafiadau, rhai ohonynt yn ddifrifol, dim ond un person a gadwyd mewn ysbyty dros nos. Daeth y digwyddiad yn enwog fel "gwyrth ar afon Hudson", a chydnabyddwyd y peilot, Captain Sullenberger, yn arwr yn ôl rhai adroddiadau.

Roedd yr Airbus A320-200, ar ei daith o Faes Awyr LaGuardia yn Efrog Newydd i Faes Awyr Rhyngwladol Charlotte Douglas yn Charlotte, North Carolina. Wedi tri munud o hedfan, am 3:27&nbsp;y.h. EST, tarodd yr awyren haid o wyddau Canadaidd wrth ddringo o LaGuardia, ychydig i'r gogledd-ddwyrain o Bont George Washington.

## Cyfeiriadau
Categori:Damweiniau a digwyddiadau awyrennu
Peter O'Sullevan

Sylwebydd radio a theledu rasio ceffylau o'r Deyrnas Unedig oedd '''Syr Peter O'Sullevan''' (3 Mawrth 1918 – 29 Gorffennaf 2015).

Fe'i ganwyd yn Kenmare, Iwerddon, yn fab i John Joseph O'Sullevan a'i wraig Vera. Cafodd ei addysg yn Ysgol Charterhouse a *Collège Alpin International Beau Soleil* yn y Swistir.

Bu farw yn Llundain.

Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Darlledwyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl o Surrey
Categori:Pobl o Lundain
Bitcoin

Mae **Bitcoin** yn system talu a ddyfeisiwyd gan Satoshi Nakamoto a gyhoeddwyd yn 2008 a'i lansio fel meddalwedd côd agored yn 2009. Nid oes gan Bitcoin arian papur neu ddarnau metal. Mae'r system yn gweithio'n uniongyrchol o gyfrifiadur neu ffôn symudol un defnyddiwr i ddefnyddiwr arall. Y term am y fath yma o drosglwyddo uniongyrchol yw 'P2P' - 'cymar i gymar' (Saesneg: *Peer-to-Peer*) a gysylltir yn bennaf a throsglwyddo ffeiliau cerddoriaeth a ffilm, heb dâl.

Dywedir mai Bitcoin oedd yr arian digidol neu crypto-cyfred cyntaf gyda nifer o systemau tebyg wedi'u datblygu'n ddiweddarach, er enghraifft: Ripple, Litecoin, Peercoin.

Gellir gwario Bitcoins heb fanc neu ffi ac nid oes raid datgelu enw personol cywir. a soniwyd am yr ymgeiswyr BTC a XBT.

## Dolennau allanol
*Gwefan Bitcoin https://bitcoin.org/en/
*Beth ydy Bitcoin http://www.coindesk.com/information/what-is-bitcoin/ 

## Cyfeiriadau
Categori:Arian
Categori:Economeg arian
Categori:Sefydliadau 2009
Coginiaeth Aserbaijan

275px|dde|bawd|Dolma Aserbaijanaidd.
Dylanwadir **coginiaeth Aserbaijan** gan draddodiadau Dwyrain Ewrop a'r Dwyrain Canol. Nodwedd bwysig o goginiaeth y wlad yw bwyd y môr, sy'n defnyddio pysgod a rhywogaethau eraill sy'n byw ym Môr Caspia. Y pilaff *plov* yw saig genedlaethol Aserbaijan.

## Dolenni allanol 
*   
*   
*   
*   
*  


Categori:Bwyd a diod yn Aserbaijan
Categori:Diwylliant Aserbaijan
Dros y Top

Drama Gymraeg a berfformiwyd yn wreiddiol gan gwmni Theatr Bara Caws ydy ***Dros y Top***. Thema'r ddrama yw'r Rhyfel Byd Cyntaf ac ysgrifennwyd y sgript gan yr actorion dan arweiniad Aled Jones Williams.

## Cast a thîm cynhyrchu y cynhyrchiad gwreiddiol
Cyfarwyddwr: Betsan Llwyd
Cyfarwyddwr Cerdd: Meilyr Gwynedd
Cast: Gwion Aled, Rhian Blythe, Mirain Haf, Carwyn Jones, Rhodri Sion

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 2014
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
C.P.D. Caerau (Trelái)

Clwb pêl-droed o ardal Trelái, Caerdydd yw **Clwb Pêl-droed Caerau (Trelái)** (Saesneg: *Caerau (Ely) Association Football Club*).

Ffurfiwyd y clwb yn 1955 ac maent yn chwarae yng Nghwrt-yr-Ala

## Anrhydeddau
*Pencampwyr Adran Un Cynghrair Cymru (Y De), 2014/15

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Caerau
Categori:Sefydliadau 1955
Christian Institute

Grwp ymgyrchu Cristnogol efengylaidd ffwndamentalaidd Prydeinig ydy **The Christian Institute** (CI). Rhedir y grwp gan Colin Hart. Mae'r CI yn cefnogi safbwynt Cristnogol ceidwadol, sy'n seiliedig ar anffaeledigrwydd Beiblaidd. Mae'r CI yn elusen gofrestredig.

Tra bod y CI wedi ymgyrchu ar faterion megis gamblo, erthyliad a marwolaeth esmwyth, mae'n fwyaf adnabyddus am ei ymgyrchoedd yn erbyn cyfunrywioldeb. Ymgyrchodd y CI i gadw Adran 28 ac oed cydsynio uwch ar gyfer pobl LHDT. Gwrthwynebodd y grwp y Ddeddf Partneriaeth Sifil 2004, Deddf Priodas (Cyplau o'r un rhyw) 2013 a deddfwriaeth yn caniatau cyplau hoyw i fabwysiadu. Maent hefyd wedi gwrthwynebu deddwriaeth yn atal rhagfarnu yn erbyn pobl hoyw o ran darparu nwyddau a gwasanaethau iddynt. Yn y pen draw, cyflwynwyd y Ddeddf Partneriaethau Sifil 2004, y Deddf Priodas (Cyplau o'r un rhyw) 2013 a'r Ddeddf Cydraddoldeb 2010 gan Senedd y Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yn y Deyrnas Unedig
Categori:Ffwndamentaliaeth Gristnogol
Molly Scott Cato

bawd|Molly Scott Cato, 2016

Etholwyd **Molly Scott Cato** fel Aelod o'r Blaid Werdd i Senedd Ewrop yn 2014 dros De Orllewin Lloegr. Bu gynt yn academydd ac awdur yn byw yng Nghymru. Fe safodd dros y Blaid Werdd mewn Etholiadau Ewropeaidd ac ym Mhreseli Penfro yn Etholiad Cyffredinol 1997.

Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Gwleidyddion Plaid Werdd Cymru a Lloegr
Categori:Y Blaid Werdd (Cymru a Lloegr)
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif