open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marlen Haushofer

Awdures o Awstria oedd **Marlen Haushofer** (11 Ebrill 1920 - 21 Mawrth 1970) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur plant, sgriptiwr ac awdur ffuglen wyddonol. Ei gwaith pwysicaf, mae'n debyg, yw'r nofel *Die Wand* (1963) a gyhoeddwyd yn Saesneg dan y teitl *The Wall*.

Ganed **Marie Helene Frauendorfer** yn Molln, Awstria Uchaf a bu farw yn Fienna o ganser yr esgyrn; fe'i claddwyd yn Taborfriedhof. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Fienna a Phrifysgol Graz. 

## Bywgraffiad byr
Mynychodd ysgol breswyl Babyddol yn Linz, ac aeth ymlaen i astudio llenyddiaeth Almaeneg yn Vienna ac yn Graz. Ar ôl ei blynyddoedd academaidd, ymsefydlodd yn Steyr.

Ym 1941, priododd Manfred Haushofer, deintydd, a chawsant ddau fab, Christian a Manfred. Ysgarodd y ddau yn 1950, ac ailbriodi yn 1958.

## Yr awdur
Gan ennill gwobrau llenyddol mor gynnar â 1953, aeth Haushofer ati i gyhoeddi ei nofel gyntaf, *Llond Llaw o Fywyd* ym 1955. Yn 1956, enillodd Wobr Theodor-Körner am gyfraniadau a phrosiectau cynnar yn ymwneud â chelf a diwylliant. Yn 1958, cyhoeddwyd ei nofel *Wir töten Stella* ('Fe Laddwn Ni Stella'').

Cafodd y Wall, a ystyrir ei gwaith gorau, ei gwblhau ym 1963. Ysgrifennwyd y nofel bedair gwaith mewn llaw-hir rhwng 1960 a 1963, ond bu'n rhaid aros tan 1968, ddwy flynedd cyn ei marwolaeth, i'w argraffu.

Dywedodd mewn llythyr:

## Llyfryddiaeth
chwith|bawd|Bedd Marlen Haushofer
**A Handful of Life* (1955)
**We Murder Stella* (1958, nofel fer)
**The Wall* (1963)
**Terrible Faithfulness* (1968, storiau byrion)
**Die Mansarde* (1969)
**The Attic* (1969)
**Nowhere Ending Sky* (1966)

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Awstria
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Pobl o Molln
Southwick, Gorllewin Sussex

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Southwick.''

Tref yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Southwick**.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Adur
Categori:Trefi Gorllewin Sussex
Zoë Heller

Nofelydd Seisnig yw **Zoë Heller** (ganwyd 7 Gorffennaf 1965) sy'n gweithio o ddydd i ddydd fel  newyddiadurwr. Hyd at 2019 roedd wedi cyhoeddi tair nofel: *Everything You Know* (1999), *Notes on a Scandal* (2003), a *The Believers* (2008). Rhoddwyd *Notes on a Scandal* ar restr fer Gwobr Man Booker a'i haddasu'n ffilm yn 2006. 

Yn 2007, priododd y sgriptiwr Lawrence Konner mewn seremoni Iddewig "minimal" ond yn 2010, gwahanodd y ddau. Yn 2019 roedd Heller yn byw yn Ninas Efrog Newydd gyda'i dwy ferch, Lula a Frankie.

## Teulu
Ganed **Zoë Kate Hinde Heller** yn St Pancras, Llundain. Hi oedd yr ieuengaf o bedwar o blant Caroline (née Carter) a Lukas Heller, ysgrifennydd sgrîn llwyddiannus. Roedd ei thad yn fewnfudwr Iddewig o'r Almaen a'i mam yn Saesnes ac yn Grynwr. Ei thaid, ar ochr ei thad, oedd yr athronydd gwleidyddol Hermann Heller.

Ei brawd yw'r sgwennwr-sgrin Bruno Heller. Wedi gadael *Haverstock School* yng ngogledd Llundain aeth Heller i Goleg y Santes Ann, Rhydychen lle bu'n astudio Saesneg, ac yna i Brifysgol Columbia, Efrog Newydd lle derbyniodd M.A. yn 1988.

## Gyrfa
Dechreuodd Heller ei gyrfa mewn newyddiaduraeth, fel awdur nodwedd ar gyfer yr *Independent on Sunday* yn y DU. Dychwelodd i Efrog Newydd yn ddiweddarach i ysgrifennu yn y cylchgrawn *Vanity Fair* ac yna *The New Yorker*. Ysgrifennodd golofn wythnosol ar gyfer cylchgrawn y *Sunday Times* yn y DU, ac roedd yn golofnydd rheolaidd i'r *Daily Telegraph*. Enillodd am y gwaith hwn wobr "Colofnydd y Flwyddyn" gan Wobrau'r Wasg Brydeinig yn 2002. Cyd-ysgrifennodd y sgript ffilm ar gyfer ffilm annibynnol 1991, 'Twenty-One'.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o St Pancras
BBC Three

thumb
**BBC Three** (neu **BBC3** fel y’i hadwaenid gynt) ydy sianel deledu ar-lein y Gorfforaeth Ddarlledu Brydeinig. Cafodd y sianel ei lansio ar 9 Chwefror, 2003, fel sianel teledu. Ers 16 Chwefror 2016, mae'r sianel ar gael ar-lein yn unig.

## Rhaglenni BBC Three
**Doctor Who Confidential* (2005-11)
**Torchwood* (2006)

Three
Categori:Sianeli teledu
Domingo Faustino Sarmiento

Gwleidydd, llenor, ac addysgwr o'r Ariannin oedd **Domingo Faustino Sarmiento** (15 Chwefror 1811 – 11 Medi 1888) a wasanaethodd yn Arlywydd yr Ariannin o 1868 i 1874. Mae'n nodedig yn llên yr Ariannin, ac America Ladin yn gyffredinol, am ei ysgrif hir *Facundo* (1845).

Ganwyd yn San Juan yng ngorllewin yr Ariannin. Trwy hunanaddysg daeth yn ddyn ifanc deallus a gwleidyddol. Treuliodd rhyw deng mlynedd yn alltud yn Tsile, ac yno yr oedd yn weithgar yn addysg gyhoeddus y wlad. Daeth yn adnabyddus hefyd fel newyddiadurwr ac ysgrifwr gwleidyddol, a theithiodd i Ewrop a'r Unol Daleithiau. Dychwelodd i'r Ariannin i gynorthwyo yn y gwrthryfel yn erbyn yr unben Juan Manuel de Rosas. Daeth yn wleidydd amlwg yn ei famwlad, ac etholwyd yn arlywydd yn 1868. Aeth ati i ddiwygio'r gyfundrefn addysg yn ystod ei arlywyddiaeth.

## Bywyd cynnar (1811–40) 
Ganwyd Domingo Faustino Sarmiento ar 15 Chwefror 1811 i deulu tlawd yn San Juan, hen dref ar droed yr Andes a oedd ar y pryd yn rhan o Raglywiaeth Río de la Plata. Ni chafodd fawr o addysg ffurfiol, ond darllenwr brwd ydoedd yn ei fachgendod. Meddai taw'r llyfr a gafodd y dylanwad mwyaf arno oedd hunangofiant Benjamin Franklin. Gweithiodd fel athro mewn ysgol wledig yn 15 oed, ac yn ddiweddarach cafodd swyddi clerc siop a thirfesurydd.

## Cyfnod yn Tsile a gwledydd eraill (1840–52) 
Aeth yn wleidyddol yn ystod ei ieuenctid. yn ystod cyfnod o anhrefn yn nhaleithiau'r Ariannin a arweiniodd at unbennaeth Juan Manuel de Rosas yn Buenos Aires. Fel deddfwr taleithiol a oedd yn gwrthwynebu Rosas, cafodd Sarmiento ei alltudio o'r wlad. Ffoes i Tsile, ac yno daeth yn hyrwyddwr dros ysgolion gyhoeddus. Cyhoeddodd nifer o bamffledi ac erthyglau yn lladd ar lywodraeth Rosas, gan gynnwys newyddiaduraeth wleidyddol ar gyfer y papur newydd *El Mercurio* yn Valparaíso. Daeth â therfyn i Ryfel y Cynghrair Triphlyg yn 1870. Ildiodd yr arlywyddiaeth i'w olynydd, Nicolás Avellaneda, yn Hydref 1874.

## Diwedd ei oes (1874–88) 
Dioddefodd o afiechyd yn ei flynyddoedd olaf a chafodd ei daro'n fyddar. Treuliodd y gaeaf ym Mharagwái, ac yno yn Asunción bu farw ar 11 Medi 1888.

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr o'r Ariannin
Categori:Arlywyddion yr Ariannin
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1888
Categori:Newyddiadurwyr o'r Ariannin
Categori:Pobl o Dalaith San Juan
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Evan Hoyt

Chwaraewr tenis o Gymru yw **Evan Hoyt** (ganwyd 16 Ionawr 1995).

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn ninas Torreon yng ngogledd Mecsico. Mae ei fam, Cathy, yn Gymraes o Lanelli a'i dad, Tom yn hanu o Flint yn nhalaith Michigan yn yr Unol Daleithiau. Symudodd y teulu i Gymru pan oedd Evan yn blentyn a cafodd ei fagu yn Llanelli. Dechreuodd chwarae tenis pan oedd yn 5 oed. Mae'n chwarae tenis gyda'i law dde ac yn ffafrio arwynebau caled.

## Gyrfa
Chwaraeodd ym Mhencampwriaeth Ieuenctid Wimbledon yn 2011 a chafodd y profiad o chwarae sesiwn ymarfer yn erbyn Rafael Nadal, pencampwr Wimbledon ar y pryd.

Cyrhaeddodd Hoyt safle ATP o 414 ar 17 Rhagfyr 2018. Mae hefyd wedi cyrraedd safle 247 mewn dyblau, a hynny ar 17 Rhagfyr 2018.

Mae Hoyt wedi ennill 1 teitl dyblau ATP Challenger ym Mhencampwriaeth Denis Ryngwladol Canberra 2018.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf ym Mhencampwriaeth Wimbledon yn chwarae dyblau gyda Luke Johnson yn erbyn Nicholas Monroe and Mischa Zverev ar 4 Gorffennaf 2019, ond aeth y pâr allan yn y rownd gyntaf.. Ef oedd y cyntaf o Gymru i gystadlu yn Wimbledon ers Rebecca Llewellyn yn 2006. Cystadlodd hefyd yn y dyblau cymysg gyda Eden Silva. Cyrhaeddodd y pâr y rownd go gyn-derfynol cyn colli yn erbyn Ivan Doig a Latisha Chan. Sgôr terfynol y gêm oedd 7-5 7-6 (5).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Chwaraewyr tenis o Gymru
Jane Espenson

Awdures Americanaidd yw **Jane Espenson** (ganwyd 14 Gorffennaf 1964) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel sgriptiwr ac awdur.

Fe'i ganed yn Ames, Iowa ar 14 Gorffennaf 1964. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Califfornia, Berkeley. 

Mae Espenson wedi gweithio ar gomedïau sefyllfa a dramâu cyfresol. Cafodd bum mlynedd fel awdur a chynhyrchydd ar *Buffy the Vampire Slayer* a rhannodd Wobr Hugo am ei hysgrifennu ar y bennod "Conversations with Dead People". O 2006 i 2010, gweithiodd ar *Battlestar Galactica* a llawer o'r gwaith dilynol. Rhwng 2009 a 2010 bu'n gwasanaethu ar *Caprica*, fel cyd-weithredwr a chynhyrchydd gweithredol y gyfres deledu. Yn 2010, ysgrifennodd bennod o *Game of Thrones* (HBO), ac ymunodd â'r staff ysgrifennu ar gyfer pedwerydd tymor rhaglen deledu *Torchwood*, a ddarlledodd BBC One yn y Deyrnas Gyfunol a "Starz" yn yr Unol Daleithiau yn ystod canol 2011.

Bu hefyd yn gweithio ar gyfres ABC, sef *Once Upon a Time*, a bu'n rhan o *Husbands*, Brad Bell.

## Magwraeth a choleg
Fe'i magwyd yn Ames, Iowa lle mynychodd Ames High School. 

Tra'n astudio gwyddoniaeth cyfrifiadurol ac ieithyddiaeth ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley, dechreuod ddanfon sgriptiau ar gyfer Star Trek: The Next Generation, fel rhan o'i chwrs.

Yn ei harddegau, cafodd Espenson wybod bod *M * A * S * H* yn derbyn drafft-sgriptiau heb addewid o daliad neu waith yn y dyfodol. Er nad oedd yn awdur sefydledig ar y pryd, bwriadodd ysgrifennu ei phennod gyntaf: "Roedd yn drychineb. Wnes i erioed ei anfon. Doeddwn i ddim yn gwybod y fformat cywir. Doeddwn i ddim yn gwybod y cyfeiriad ble i anfon, ac wedyn roeddwn i'n meddwl, dydyn nhw ddim wir yn gallu fy llogi tan i mi orffen yn yr ysgol iau, beth bynnag."

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Iowa
Rebecca Llewellyn

Cyn-chwaraewraig tenis proffesiynol o Gymru yw **Rebecca Llewellyn** (ganwyd 5 Hydref 1985). Ganwyd yng Nghaerdydd.   

Yn ystod ei gyrfa, enillodd un teitl mewn senglau a saith yn dyblau ar Gylchdaith Merched ITF. Cyrhaeddodd safle rhif 280 yn y senglau a safle rhif 309 mewn dyblau. Nid yw wedi cystadlu'n broffesiynol ers 2007. 

Dechreuodd chwarae tenis saith oed yn yr ysgol. Graddiodd o Ysgol Uwchradd Haileybury yn 2003. 

Chwaraeai gyda'i llaw dde a chyfeiriai at y trawiad gwrthlaw a'r foli fel ei hoff ergydion. Ei hoff arwynebau chwarae oedd glaswellt a chlai. 

### Gyrfa ieuenctid (1999–2003) 
Chwaraeodd Llewellyn ei gęm gyntaf ar y gylched ITF Iau ym mis Chwefror 1999 a'i gem olaf ym mis Mehefin 2003 ym Mhencampwriaethau Iau Wimbledon. Gwnaeth ei pherfformiadau gorau yn y senglau pan gyrhaeddodd ddwy rownd gyn-derfynol mewn digwyddiadau is-haen ieuenctid yn 2000. Cyrhaeddodd hefyd y chwarteri olaf mewn un digwyddiad arall. O ran llwyddiant Camp Lawn, daeth ei chanlyniad gorau yn Wimbledon yn 2000 pan enillodd ddwy gêm ragbrofol a mynd yn ei blaen i gyrraedd yr ail rownd. Erbyn diwedd ei gyrfa iau, roedd ganddi record ennill-colli sengl o 11–14 a safle uchaf o 234 ar gyfer ei gyrfa (a gyrhaeddwyd ar 25 Mehefin 2001). 

Fel chwaraewr dyblau iau, daeth yn ail ar un achlysur. Cyrhaeddodd y rownd gyn-derfynol yn y dyblau ar achlysur arall. Unwaith yn unig y bu'n cystadlu mewn dyblau yn y Gamp Lawn, a hynny ym Mhencampwriaethau Wimbledon 2001. Cafodd Katie O'Brien a hithau eu bwrw allan yn y rownd gyntaf. Daeth ei gyrfa iau i ben gyda record ennill-colli o 5–7 mewn dyblau a safle dyblau uchaf o rif 410 (a gyrhaeddwyd ar 16 Ebrill 2001). 

### Blynyddoedd proffesiynol 
Cymerodd Llewellyn ran ym Mhencampwriaethau Wimbledon 2005, ond collodd 0-6, 1–6 i Svetlana Kuznetsova, a oedd wedi'i gosod yn bumed yn y dosbarthiad. Wrth wneud hynny, hi oedd y chwaraewr cyntaf o Gymru i gystadlu yn senglau ers Sarah Loosemore ym 1992. Bu hefyd yn cystadlu yn y gystadleuaeth ddyblau ym Mhencampwriaethau Wimbledon 2005 a 2006, gan golli yn y rownd gyntaf ar y ddau achlysur. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Pages with unreviewed translations
Llafur

Ystyr gyffredinol y gair **llafur** yw gwaith, yn enwedig gwaith corfforol sy'n treulio egni'r un sy'n ei gyflawni. Ym maes economeg, mae llafur yn disgrifio'r hyn a wneir gan y gweithlu ar gyfer y cyflogwyr. Gall gyfeirio at unrhyw wasanaeth o werth a wneir gan unigolyn wrth gynhyrchu cyfoeth, ac eithrio'r gweithgareddau sy'n cronni ac yn darparu cyfalaf neu sy'n derbyn y peryglon sydd ynghlwm wrth fentrau busnes. Mae'n crybwyll yr holl waith a wneir gan weithwyr cyflogedig, boed yn fedrus neu'n ddi-grefft, sydd yn llenwi'r oriau gwaith, ac felly'n cymryd cyfran sylweddol o oes yr unigolyn i ennill ei dâl. Gall llafur a llafurlu hefyd fod yn enwau ar y dosbarth gweithiol, neu'r gweithlu cyflogedig oll, yn enwedig o'i gyferbynnu â dosbarth y cyflogwyr a'r cyfalafwyr. Yn ôl Marcsiaeth, mae diddordebau'r dosbarth llafur, neu'r proletariat, a'r dosbarth cyfalafol, neu'r fwrdeisiaeth, yn naturiol groes i'w gilydd. Dadleuir bod y cyfalafwyr yn ecsbloetio'r dosbarthiadau is drwy ymelwa ar oriau gwaith a nerth corfforol y llafurwyr.

## Cyfeiriadau 

Categori:Economeg gymdeithasol
Categori:Geirfa economeg
Categori:Gwaith
Edward Millward

Gwleidydd, academydd a chenedlaetholwr o Gymru oedd **Edward "Tedi" Glynne Millward** (28 Mehefin 1930 – 18 Ebrill 2020).

Astudiodd Millward yn Ysgol Uwchradd Cathays yng Nghaerdydd ac yna Coleg Prifysgol De Cymru, cyn dod yn ddarlithydd.

Daeth yn weithgar ym Mhlaid Cymru. Safodd Millward dros y blaid ddwywaith yn Sir Aberteifi yn etholiad cyffredinol 1966 a Sir Drefaldwyn ym 1970, ond ni chafodd ei ethol. ond fe synnodd lawer pan safodd i lawr yn 1968, er mwyn dysgu Cymraeg i'r Tywysog Charles cyn iddo gael ei arwisgo fel Tywysog Cymru. Dysgodd y tywysog dros naw wythnos ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth.

Wedi hynny, gwasanaethodd Millward fel llefarydd Plaid Cymru ar bolisi dŵr, ac yn y rôl honno roedd yn argymell gweithredu uniongyrchol di-drais yn erbyn adeiladu cronfeydd dŵr newydd. Yn 1976, fe'i henllibiwyd gan Willie Hamilton, a honnodd ei fod wedi bod yn gysylltiedig â gweithgareddau terfysgol wrth hyfforddi Charles; derbyniodd £1000 mewn setliad.

Wedi hynny, canolbwyntiodd Millward ar ei yrfa fel academydd, gan ddarlithio yn y Gymraeg yn Aberystwyth. Yn y 1980au cynnar, cefnogodd ymgyrch lwyddiannus Gwynfor Evans am orsaf deledu Gymraeg. Yn 2003, lansiodd ymgyrch ar gyfer canolfan i goffáu Dafydd ap Gwilym.

Cyhoeddodd ei hunangofiant *Taith Rhyw Gymro* (Gwasg Gomer) yn 2015.

Fe'i portreadwyd gan Mark Lewis Jones yng nghyfres  *The Crown* ar Netflix lle y'i dangosir yn dysgu Cymraeg i'r Tywysog Siarl. Canmolwyd y bennod “Tywysog Cymru” am ei defnydd o'r Gymraeg mewn darnau helaeth o'r ddeialog, ac fe'i disgrifiwyd yn "ddefnyddiol iawn" o ran hyrwyddo'r Gymraeg yn fyd-eang.

## Bywyd personol
Roedd yn briod â Silvia Hart a chawsant ddau o blant, Andras Millward a Llio Millward.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Academyddion o Gymru
Pippa Middleton

Selêb o Loegr yw **Pippa Middleton** (ganwyd 6 Medi 1983) a ddaeth i amlygrwydd ym mhriodas ei chwaer hŷn, Catherine, Duges Caergrawnt a William, dug Caergrawnt o Loegr, pan gyhoeddwyd lluniau o'i phen ôl mewn sgert dynn, drwy'r byd. 

Mae hefyd yn golofnydd ac yn awdur dau lyfr eitha di-nod ar gynllunio partion ac un arall ar goginio, i godi arian at achos da. 

Fe'i ganed yn Reading, Lloegr ar 6 Medi 1983 i Carole Middleton (née Goldsmith; g. 1955), cyn *hostess* ar awyrenau a Michael Middleton (g. 1949), cyn-weithiwr gyda British Airways. Fe'i bedyddiwyd yn St Andrew's Bradfield, Berkshire cyn i'r teulu symud i Bucklebury, Berkshire. Mynychodd ysgol breswyl breifat St Andrew's School, Pangbourne ac ysgol ddyddiol Downe House School, Newbury, Berkshire, Berkshire.

Wedi astudio Llenyddiaeth Saesneg ym Mhrifysgol Caeredin, gweithiodd Middleton am gyfnod byr yn 2008 i gwmni cysylltiadau cyhoeddus yn hyrwyddo cynhyrchion moethus a drud. Yna cafodd swydd rheoli digwyddiadau gyda *Table Talk*, cwmni wedi'i leoli yn Llundain sy'n trefnu digwyddiadau a phartïon corfforaethol.

## Priodi
Yng Ngorffennaf 2016, daeth Middleton i gysylltiad â James Matthews, cyn yrrwr rasio proffesiynol, sydd bellach yn rheolwr *hedge fund* a dyn ariannog iawn. Priododd y cwpwl ar 20 Mai 2017 yn Eglwys Sant Marc, yn Ystad Englefield, Berkshire, ger Bucklebury Manor, cartref y teulu Middleton.

Daeth James Matthews yn fasnachwr yn Ninas Llundain yn 1995 ac yn 2001 roedd yn gyd-sylfaenydd *Eden Rock Capital Management* (a enwyd ar ôl gwesty Eden Rock ei dad ar ynys St Barts), y mae bellach yn Brif Weithredwr arno. Ei dad yw David Matthews, Laird of Glen Affric, ystad 10,000 erw yn yr Alban.

Ers 2017 mae tad James, sef David Matthews yn destun dau ymchwiliad (*judicial investigation*) gan heddlu Ffrainc o drais rhywiol yn erbyn plentyn dan 16 oed rhwng  1998 a 1999 ym Mharis ac un arall yn  St Barts, y Caribî. Wythnos wedi iddo gael ei arestio, cyhoeddodd Heddlu De Swydd Efrog eu bod yn ymchwilio i honiad arall o drais yn erbyn plentyn dan 16 oed gan David Matthews, a hynny yn y 1980au. Mae David Matthews yn gwadu'r holl gyhuddiadau.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Reading
Y Brenin Bysgotwr

[bawd|Darluniad o'r Brenin Bysgotwr yn croesawu Perceval i'w gastell, mewn llawysgrif o 1330 o'r rhamant *Perceval ou Le Conte du Graal* gan [Chrétien de Troyes.]]
Cymeriad Arthuraidd ym mytholeg y Greal Santaidd yw'r **Brenin Bysgotwr**. Brenin clwyfedig ydyw sy'n eistedd yn ei gwch yn pysgota tra bo'i deyrnas ar drengi. Cedwir y Greal yn ei gastell, a chaiff y Brenin Bysgotwr ei iachau pan ofynnir y cwestiwn cywir amdano'r Greal.

bawd|chwith|Darluniad gan Lancelot Speed o'r Anfad Ergyd, yn y llyfr *The Legends of King Arthur and His Knights* gan Syr James Knowles (1912).
Dywed i'r brenin ymosod ar farchogwr dieithr, ac yn yr ymryson cafodd ei glwyfo yn ei arffed gan waywffon y dieithryn. Yn ôl chwedlau eraill, ei frawd, Balin, oedd yr un i daro'r Anfad Ergyd i gesail ei forddwyd. O ganlyniad, trodd tir y deyrnas yn ddiffrwyth. Ar flaen y ffon, a gafodd ei wthio'n sownd yn nghnawd y brenin, mae'r geiriau "Y Greal". Cedwir y brenin yn fyw gan faen hudol, ond mae efe a'i deyrnas yn parhau i ddioddef poen yr anaf nes bod rhywun yn gofyn iddo'r cwestiwn i waredu'r felltith.

Ymddengys y Brenin Bysgotwr gan amlaf yn chwedlau'r marchog Perceval, yr hwn sy'n cwrdd â'r brenin ond nid yw'n gofyn y cwestiwn a fyddai wedi ei iachau. Pan ddaw i wybod am hyn, mae'n ymdynghedu i gael hyd i gastell y Greal. Mewn ambell testun, Alain le Gros (Alan Evrawg) yw tad Perceval, sy'n dwyn yr enw Brenin Bysgotwr am iddo fwydo'r dorf gydag un pysgodyn yn unig, trwy wyrth yn debyg i'r Iesu. Cododd gastell Corbenic i fod yn gartref i'r Greal Santaidd. Ymhlith ei enwau eraill mae Anfortas, Alain, Bron, Pelles, a Rothniam.

## Cyfeiriadau 
Pysgotwr
Categori:Cylch Arthur
Categori:Y Greal Santaidd
Billy McBryde

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru yw **Billy McBryde** (ganwyd 24 Hydref 1996). Ei safle arferol yw maswr, er ei fod wedi chwarae fel canolwr hefyd, ac mae'n chwarae i'r Scarlets a Chlwb Rygbi Llanelli . Ei dad yw'r cyn-fachwr a hyfforddwr tîm Cymru, Robin McBryde .

Gwnaeth McBryde ei ymddangosiad cyntaf yn 18 oed ar gyfer Llanelli, fel eilydd yn erbyn Cross Keys  Flwyddyn a hanner yn ddiweddarach, chwaraeodd ei gêm gyntaf gyda'r Scarlets, fe eilydd yng Cwpan Eingl-Gymreig lle drechodd y Scarlets ei gwerthwynebwr Caerfaddon o 44 pwynt i 21.

Fe'i dewiswyd i dîm Dan 20 Cymru ar gyfer Pencampwriaeth Dan 20 y Chwe Gwlad 2016. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn y gêm agoriadol yn erbyn yr Alban. Daeth McBryde ymlaen yn y 79ain munud, a sgoriodd gic gosb ar unwaith i ennill y gêm i Gymru. Cafodd ei ddewis eto ar gyfer Pencampwriaeth Rygbi Dan 20 y Byd 2016, a gwnaeth 3 ymddangosiad pellach i'r tîm Dan 20.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Cora Sandel

Awdures o Norwy oedd **Cora Sandel** (20 Rhagfyr 1880 - 3 Ebrill 1974) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel arlunydd. Ei henw llawn oedd **Sara Cecilia Görvell Fabricius** a'i gwaith pwysicaf yw'r 'Drioleg Alberta'.

Fe'i ganed yn Christiania ar 20 Rhagfyr 1880 a bu farw yn Uppsala, Sweden. 

## Magwraeth a phriodi
Ganed Sara yn "Kristiania" (Oslo erbyn hyn), Norwy. Ei rhieni oedd Jens Schow Fabricius (1839–1910) ac Anna Margareta Greger (1858-1903). Pan oedd yn 12 oed, symudodd ei theulu i Tromsø lle penodwyd ei thad yn swyddog yn y llynges.

Dechreuodd Cora Sandel baentio gyda'i hathro Harriet Backer (1845–1932) ac yn 25 oed symudodd i Baris i ddatblygu ei sgiliau artistig. Roedd hi'n byw ymysg criw o artistiaid o Sgandinafia ym Mharis o 1906 i 1921. Ym 1913, priododd y cerflunydd Swedeg Anders Jönsson (1883–1965) a chawsant un plentyn. Yn 1921, dychwelodd y teulu i Sweden lle gwahanodd y cwpl yn 1922. Cwblhawyd yr ysgariad yn 1926.

Er gwaethaf ei llwyddiant llenyddol, arhosodd yn guddiedig y tu ôl i'w ffugenw a bu'n byw bywyd eithaf diarffordd, tawel. Bu'n byw yn Sweden a dim ond o bryd i'w gilydd yr ymwelodd â Norwy.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Norwy am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Llenorion benywaidd o Norwy
Categori:Pobl o Oslo
Jen Hadfield

Bardd o Loegr yw **Jen Hadfield** (ganwyd 1978) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel  arlunydd a libretydd. Mae ei themau'n cynnwys y cartref, y gwyll, tirluniau ac iaith.

Fe'i ganed yn Shetland yn 1978. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Caeredin a Phrifysgol Glasgow. 

Hyd at 2019 roedd wedi cyhoeddi tri chasgliad o farddoniaeth. Enillodd ei chasgliad cyntaf, *Almanacs*, Wobr Eric Gregory yn 2003. Hadfield yw'r person ieuengaf i dderbyn Gwobr TS Eliot, gyda'i hail gasgliad, *Nigh-No-Place*, a hynny yn 2008.

Mae cerddi a chelf weledol Hadfield wedi'u seilio ar ei phrofiad o fyw, gweithio a theithio yn Shetland ac Ynysoedd Allanol Heledd, yr Alban, a Chanada hefyd. Yn ei gwaith fel artist, mae hi'n aml yn defnyddio gwrthrychau a ddarganfuwyd, deunyddiau achub a broc môr.

Yn 2007, galluogodd Gwobr Dewar iddi deithio ym Mecsico ac ymchwilio i gelf werinol defosiynol y wlad. "Creodd arddangosfa unigol o ex votos Shetland yn arddull celf werin sanctaidd Mecsico" - tirluniau bach, cludadwy, cyfarwydd sy'n llawn dop o duniau tybaco wedi'u hindreulio. 

## Magwraeth
Daeth ei mam o Ganada a'i thad o Loegr. Fe'i magwyd yn Swydd Gaer, Lloegr.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Shetland
Elsie Edith Bowerman

Ffeminist a chyfreithwraig o Loegr oedd **Elsie Edith Bowerman** (18 Rhagfyr 1889 - 18 Hydref 1973) sy'n nodigedig am ei gwaith fel awdur a swffragét, a hefyd am gael ei hachub, wedi i RMS Titanic suddo.

Fe'i ganed yn Royal Tunbridge Wells, Lloegr a bu farw yn Hailsham, Dwyrain Sussex o drawiad ar y galon. 

Roedd yn ferch i Edith Martha Barber a'i gŵr William Bowerman. Bu farw ei thad pan oedd yn 5 oed. Aeth i Ysgol Abaty Wycombe yn 11 oed yn 1901, lle daeth dan ddylanwad Frances Dove; yn ddiweddarach ysgrifennodd Elsie Bowerman fywgraffiad iddi. Gadawodd yn 1907 i dreulio amser ym Mharis cyn mynd i Goleg Girton Caergrawnt. Heb unrhyw anogaeth gan y coleg, trefnodd sgyrsiau gan aelodau Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (y WSPU).

## Y Titanic
Ar 10 Ebrill 1912 gadawodd Elsie Bowerman a'i mam Edith ar fwrdd yr RMS Titanic, gan adael Southampton ar docyn Dosbarth Cyntaf; eu hystafell oedd caban 33 ar ddec E. Y bwriad oedd ymweld ag America a Chanada i weld perthnasau ei thad yng Ngogledd America. Fe'u hachubwyd ar fad achub Rhif 6.

## Ymgyrchydd
Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf, yn 1924, cafodd ei derbyn gan y bar. Hi oedd y bargyfreithwraig cyntaf yn yr *Old Bailey* a gweithiodd oddi yno hyd at 1938. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gweithiodd yng Ngwasanaethau Gwirfoddol y Merched ac yna gyda'r BBC. Yn 1947 aeth i'r Unol Daleithiau America i gynorthwyo gyda Chomisiwn y Cenhedloedd Unedig ar statws y fenyw. Wedi dychwelyd i Loegr bu'n byw gyda'i mam yn St Leonards-on-Sea ac yna i Hailsham lle bu farw o drawiad ar y galon.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Llyfr a gyhoeddwyd ganddi
* *Stands there a School*; bywgraffiad i Dame Frances Dove, D.B.E., Sefydlydd Wycombe Abbey School (1965).

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Royal Tunbridge Wells
Cranwell, Brauncewell and Byard's Leap

Plwyf sifil yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy '''Cranwell, Brauncewell and Byard's Leap'''. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gogledd Kesteven. Mae'n cynnwys y pentref Cranwell a'r pentrefannau Brauncewell a Byards Leap.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 2,827.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Gogledd Kesteven
Categori:Plwyfi sifil Swydd Lincoln
Zaynab Alkali

Awdures o Nigeria yw **Zaynab Alkali** (ganwyd 1950) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am fod y nofelydd benywaidd cyntaf o ogledd Nigeria.

Fe'i ganed yn ura-Wazila, Talaith Borno yng ngogledd-ddwyrain Nigeria yn 1950. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Bayero, Kano, Nigeria.

Priododd cyn Is-ganghellor Prifysgol Maiduguri, Mohammed Nur Alkali, ac roedd ganddynt chwech o blant.

## Academia
Graddiodd o Brifysgol Bayero Kano gyda BA ym 1973. Cafodd ddoethuriaeth mewn Astudiaethau Affricanaidd yn yr un brifysgol a daeth yn brifathro Ysgol Breswyl Merched Shekara. Aeth ymlaen i fod yn ddarlithydd mewn Saesneg mewn dwy brifysgol yn Nigeria. Fe'i dyrchafwyd i fod yn ddeon yng Nghyfadran y Celfyddydau ym Mhrifysgol Talaith Nasarawa yn Keffi, lle dysgodd ysgrifennu creadigol.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Nigeria
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Nigeria
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Nigeria
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Nigeria
Categori:Nofelwyr Saesneg o Nigeria
Westborough and Dry Doddington

Plwyf sifil yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy **Westborough and Dry Doddington**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Kesteven. Mae'n cynnwys y pentrefi Westborough a Dry Doddington.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 365.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal De Kesteven
Categori:Plwyfi sifil Swydd Lincoln
Snorlax

Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a grëwyd gan Satoshi Tajiri yw **Snorlax** (sy'n cael ei adnabod yn Japan fel **Kabigon** . Wedi'i greu gan Ken Sugimori, ymddangosodd Snorlax gyntaf yn y gêm fideo Game Boy, a gemau dilynol; ac ymddangosodd yn ddiweddarach mewn amrywiol nwyddau, teitlau deilliedig, ac addasiadau wedi'u hanimeiddio a'u hargraffu gan y fasnachfraint.

Mae Snorlax yn cael ei alw'n 'y Pokémon sy'n cysgu' ac yn deip 'normal' o Bokémon. Mae'n esblygiad o'r Munchlax. Mae'n greadur mawr, tew, lliw glas gyda llygaid a cheg caëedig ac mae ganddo ddau ddant sy'n ymestyn allan o waelod ei geg. Mae'n gallu bwyta bron iawn unrhyw beth ac mae angen tua 900 pwys o fwyd bob dydd. Mae'n greadur cysglyd, ond gall barhau i fwyta hyd yn oed ar ôl iddo syrthio i gysgu. O ran ei daldra, mae'n 6 throedfedd 11 modfedd (2.1 metr), ac mae'n pwyso 1,014.1 pwys (460.0 cilogram). Mae'n byw yn y rhanbarthau Alola, Kalos (Canolog) a Kanto.

Mae ei symudiadau yn cynnwys: taclo, cyrliad amddiffynnol, anghofrwydd, llyfu, naddu, dylyfu gên, clep corff, gorffwys, chwyrnu, siarad yn ei gwsg, ergyd giga, rowlio allan, bloc, drwm bola, crensh, clep drom a marchnerth uchel.

## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Japaneg
Categori:Eirth
Categori:Pokémon
Monte Águila, Tsile

Dinas yn nhalaith Bío-Bío yn Tsile yw **Monte Águila** (Sbaeneg: *Monte Águila*). Yn 2017 roedd ganddi boblogaeth o 6,574.

## Oriel 

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg| Prif sgwâr.
File:Bomberos monte aguila.jpg| Gorsaf Dân.
File:Img-estadio.jpg| Stadiwm Pêl-droed.
File:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg | Ysgol.

## Dolenni allanol 
*  Concepción official page 
*  Cabrero Municipality

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Tsile
Inez Bensusan

Ffeminist o Awstralia oedd **Inez Bensusan** (1871–1967) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel actor, dramodydd, awdur a swffragét. 

Fe'i ganed yn Sydney yn 1871 i Samuel Levy Bensusan a'i wraig. Roedd ei theulu'n gyfoethog ac yn 1893 symudon nhw i Loegr. Daeth yn aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched a sefydlwyd gan Emmeline Pankhurst ac yn 1907 roedd yn un o sylfaenwyr Cynghrair Etholfraint yr Actorion (''Actresses' Franchise League''). 

## Awdures
Ysgrifennodd dair drama un act ar gyfer y Gynghrair ac roedd yn bennaeth eu hadran ddrama. Bu'n hefyd yn aelod o'r ''Actresses' Franchise League'' a'r Gynghrair Etholfraint Menywod Iddewig (*Jewish League for Woman Suffrage*) am rai blynyddoedd.

Yn 1911 roedd y suffragetiaid (sef yr enw a roddir i aelodau'r Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched) yn gwrthwynebu'r Cyfrifiad. Fel rhan o'u brotest Perfformiwyd *Yr Afal* am un o'r gloch y bore, am yr ail waith.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Merched y 19eg ganrif o Awstralia
Categori:Pobl o Sydney
Maud Howe Elliott

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Maud Howe Elliott** (9 Tachwedd 1854 - 19 Mawrth 1948) sy'n nodigedig am ei gwaith fel awdur, nofelydd, newyddiadurwr, darlithydd a swffragét. Gyda'i chwiorydd, Laura E. Richards a Florence Hall, enillodd Wobr Pulitzer am fywgraffiad o'u mam *The Life of Julia Ward Howe* (1916).

Fe'i ganed yn Ysgol Perkins i'r Deillion, Boston a bu farw yn Newport, Rhode Island. 

Ymhlith ei gwaith pwysicaf mae: *A Newport Aquarelle* (1883); *Phillida* (1891); *Mammon*, later published as *Honor: A Novel* (1893); *Roma Beata, Letters from the Eternal City* (1903); *The Eleventh Hour in the Life of Julia Ward Howe* (1911); *Three Generations* (1923); ''Lord Byron's Helmet* (1927); *John Elliott, The Story of an Artist* (1930); *My Cousin, F. Marion Crawford* (1934); a *This Was My Newport'' (1944).

## Magwraeth
Ganwyd Maud Howe yn [Boston, Massachusetts] ar 9 Tachwedd 1854. Roedd yn ferch i Samuel Gridley Howe a Julia Ward Howe. Fe'i ganed yn Ysgol Perkins ar Gyfer y Deillion, yn Boston, a sefydlwyd gan ei thad, a fu hefyd yn gyfarwyddwr cyntaf yr ysgol. Priododd â'r artist Saesneg John Elliott ym 1887. 

## Gwaith ac ymgyrchu
Ar ôl priodi, bu'n byw yn Chicago (1892-93) a'r Eidal (1894-1900 / 1906-1910), cyn symud i Newport lle treuliodd weddill ei bywyd. Roedd yn noddwr y celfyddydau, yn un o aelodau gwreiddiol Cymdeithas Gelf Casnewydd, a bu'n ysgrifennydd o 1912-1942. Roedd Howe yn un o sefydlwyr y Blaid Flaengar a chymerodd ran yn y mudiad etholfraint a ymgyrchai dros yr hawl i fenywod bleidleisio.

Bu Elliott yn un o aelodau gwreiddiol Cymdeithas y Pedwar Celfyddydau (*Society of the Four Arts*) yn Palm Beach, FL a bu'n Llywydd anrhydeddus hyd at ei marwolaeth.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Amgueddfa Gelf Newport, Rhode Island am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Boston
Cwpan Her yr Alban

*Cwpan Her yr Alban*, a adwaenir yn gyffredin fel **Scottish League Challenge Cup**  neu gan amlaf fel y **Scottish Challenge Cup**,

Cynhaliwyd y gystadleuaeth gyntaf yn ystod tymor 1990–91 fel Cwpan Canmlwyddiant B&Q 

### Perfformiad Fesul Clwb 
Dydy'r clybiau mewn *italics* ddim yn bodoli mwyach.

## Nawdd a sylw yn y cyfryngau
Mae Cwpan Her yr Alban wedi cael ei noddi sawl gwaith ers iddo gael ei gyflwyno ym 1990. Mae'r noddwr wedi gallu pennu enw'r gystadleuaeth. Bu pedwar noddwr ers ffurfio'r gystadleuaeth yn ogystal â sawl newid enw o fewn cyfnod pob nawdd. sy'n cael ei rhedeg ar y cyd gan y cyn noddwr MG Alba a'r BBC. Mae pob rownd derfynol ers rownd derfynol 2008 wedi cael ei darlledu'n fyw ar y sianel [47] ac estynnwyd y trefniant am dair blynedd arall yn 2012 er gwaethaf nawdd MG Alba i'r gystadleuaeth yn 2011. [48] Gydag ehangu'r gystadleuaeth i gynnwys timau o Ogledd Iwerddon a Chymru o 2016 i 2017, cytunwyd ar gytundebau ychwanegol ar gyfer darllediadau gemau byw gyda Premier Sports ac S4C.

## Dolenni
* Gwefan Swyddogol y SCC

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yn Ewrop
Categori:Pêl-droed yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Pêl-droed yn yr Alban
Categori:Pêl-droed yn Iwerddon
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Ewrocomiwnyddiaeth

Ffurf ar gomiwnyddiaeth yw **Ewrocomiwnyddiaeth** a oedd yn boblogaidd ymhlith pleidiau comiwnyddol Ewrop yn niwedd y Rhyfel Oer. Diffinnir gan annibyniaeth oddi ar athrawiaeth Plaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd, yr hyn a elwir Marcsiaeth–Leniniaeth. Er iddi fodoli ond am gyfnod byr fel ysgol feddwl Farcsaidd gydlynol, cafodd yr agwedd gyffredin o annibyniaeth ar lywodraeth yr Undeb Sofietaidd ddylanwad trawsnewidiol ar y mudiad comiwnyddol yn Ewrop.

Datblygodd dueddiadau annibynnol, ac yn aml gwrth-Sofietaidd, ym mudiad adain-chwith Ewrop yn y 1930au. Yn ystod y ddeng mlynedd cyn yr Ail Ryfel Byd, lledaenodd ffryntiau poblogaidd ar draws Ewrop, gan gynnwys y *Front populaire* yn Ffrainc, gan arddel polisïau sosialaidd oedd yn wahanol i'r rhaglen Sofietaidd. Wedi'r rhyfel, anogwyd rhagor o wyro oddi ar arweiniad yr Undeb Sofietaidd gan lywodraeth Josip Broz Tito yn Iwgoslafia. O ganlyniad i droseddau Joseff Stalin a'i griw, ac ymyriadau gorthrymus gan luoedd Sofietaidd mewn gwledydd eraill y Bloc Dwyreiniol, yn enwedig yr ymatebion i Chwyldro Hwngari (1956) a Gwanwyn Prâg (1968), trodd nifer o gomiwnyddion Gorllewin Ewrop eu cefnau ar y Cremlin.

bawd|chwith|180px|Santiago Carrillo, un o'r rhai a boblogeiddiodd yr enw Ewrocomiwnyddiaeth.
Bathwyd yr enw Ewrocomiwnyddiaeth yng nghanol y 1970au, a daeth yn boblogaidd yn sgil cyhoeddi'r llyfr *Eurocomunismo y Estado* (1977) gan Santiago Carrillo, arweinydd Plaid Gomiwnyddol Sbaen. Datblygodd mudiad real o gomiwnyddion yng Ngorllewin Ewrop oedd yn gwrthod ddarostwng i arweinyddiaeth yr athrawiaeth Sofietaidd a'r syniad o gomiwnyddiaeth fyd unffurf a arddelid gan y Cremlin. Dadleuasant dros lunio polisïau pob plaid gomiwnyddol genedlaethol yn unigol ar sail traddodiadau ac anghenion y bobl yn y wlad berthnasol. Mewn ambell gwlad, hyrwyddwyd Ewrocomiwnyddiaeth ar yr un pryd i'r mudiad comiwnyddol ddirywio. Er enghraifft, gostyngodd cefnogaeth Plaid Gomiwnyddol Ffrainc yn sylweddol yn niwedd y 1970au, er i'r arweinydd Georges Marchais ymhel â syniadau Ewrocomiwnyddiaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Comiwnyddiaeth
Categori:Gwleidyddiaeth Ewrop
Categori:Y Rhyfel Oer
Atalnod llawn

Math o atalnod yw'r **atalnod llawn** sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer nifer o ddibenion. Y defnydd mwyaf cyffredin ohono yw i nodi diwedd brawddeg ddatganiadol (yn hytrach na chwestiwn neu ebychiad), a'r defnydd hwn sy'n rhoi iddo'i enw fel *atalnod llawn*.

Defnyddir yr atalnod llawn yn aml hefyd i nodi bod llythrennau wedi'u hepgor (neu mewn elipsis, "..." i nodi geiriau sydd wedi'u hepgor). Gellir ei osod ar ôl llythyren gyntaf i gynrychioli enw, neu weithiau ar ôl pob llythyren unigol mewn llythrenw, er enghraifft, "C.Ff.I". Mae'r dull hwn o ysgrifennu llythrenwau yn dirywio, fodd bynnag, ac mae wedi dod yn dderbyniol i sillafu llawer o lythrenwau hebddynt (ee UDA. Defnyddir atalnod llawn yn aml hefyd ar ddiwedd byrfoddau fel *Parch.* am 'Parchedig'.

Mae'r atalnod yn cael ei ddefnyddio at nifer o ddibenion mewn mathemateg a chyfrifiadura hefyd, lle gellir ei alw'n **bwynt** (byr ar gyfer *pwynt degol*) neu **ddot**. Er bod *atalnod llawn yn* dechnegol yn berthnasol i'r pwynt llawn yn unig pan y'i defnyddir i orffen brawddeg, nid yw'r gwahaniaeth - sy'n gallu cael ei olrhain yn ol i o leiaf 1897 - yn cael ei gynnal gan bob canllaw a geiriadur modern.

Mae symbol yr atalnod llawn yn deillio o'r atalnodiad Groeg a gyflwynwyd gan Aristophanes Byzantium yn y 3g CC. Yn ei system, roedd cyfres o ddotiau oedd yn cael eu dehongli ar sail eu lleoliad. Roedd atalnod llawn ar ddiwedd ymadrodd neu syniad yn cael ei farcio â dot uchel, sef y *stigmḕ teleía* (   neu'r "dot terfynol". Roedd "dot canol" ⟨·⟩, y *stigmḕ mésē* (  , yn dynodi rhaniad mewn syniad ac yn cynrhychioli anadl hirach (semi-colon yn ei hanfod) a'r dot isel ⟨.⟩, a elwir yn *hypostigmḕ* (   neu "is-ddot", yn dynodi rhaniad mewn syniad a oedd yn dynodi anadl fyrrach (coma yn ei hanfod). Yn ymarferol, roedd ysgrifenwyr yn defnyddio'r dot terfynol yn bennaf; nid oedd y lleill yn cael eu defnyddio eto ac fe'u disodlwyd yn ddiweddarach gan symbolau eraill. O'r 9g, dechreuodd yr atalnod llawn ymddangos fel marc isel yn lle un uchel; oherwydd dyfodiad argraffu yng Ngorllewin Ewrop, daeth y marc isel yn rheolaidd a thrwy hynny y daeth yn gyffredinol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Atalnodi
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Japaneg
Categori:Pages with unreviewed translations
Mignon Holland Anderson

Awdures Americanaidd yw **Mignon Holland Anderson** (ganwyd 1945) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur. Mae'n ysgrifennu straeon byrion sydd, fel arfer, yn canolbwyntio ar fywyd Affricanaidd-Americanaidd yn nwyrain  Virginia.

## Magwraeth
Ganed Mignon Holland Anderson yn Cheriton, Virginia, Northampton County, yn 1945. Roedd ei rhieni, Frank a Ruby Holland, yn berchen ar gwmni ymgymerwyr angladdau.

## Coleg
Aeth i Brifysgol Fisk lle derbyniodd ei Baglor yn y Celfyddydau ym 1966. Yn 1970 graddiodd o Brifysgol Columbia gyda Meistr yn y Celfyddydau Cain. Mynychodd Brifysgol Columbia ac Ysgol Gelf Columbia hefyd. Bu unwaith yn gynorthwyydd ymchwil i Arna Bontemps. Bu'n dysgu Saesneg ym Mhrifysgol Maryland Maryland Eastern Shore.

## Gyrfa
Y stori fer yw hoff gyfrwng Anderson. Mae llawer o'i straeon yn digwydd ar Arfordir Dwyreiniol Virginia ac yn canolbwyntio ar fywydau Americanwyr Affricanaidd. Mae ei stori *Mostly Womenfolk a Man or Two*, yn digwydd ar ôl i gaethwasiaeth ddod i ben yn yr Unol Daleithiau ac mae'n canolbwyntio ar sut y dechreuodd pobl Affricanaidd-Americanaidd ymateb a dygymod a diwylliant y dyn gwyn. Mae ei stori arall, *The End of Dying*, hefyd yn canolbwyntio ar hiliaeth. Derbyniodd Anderson wedi wobr Athro y Flwyddyn Athro Traeth y Dwyrain Prifysgol Maryland. Mae hefyd wedi cael ei henwi yn un o "Ddeg Athro'r Flwyddyn" yr Arlywydd. Adolygiad Maryland.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Gwaith
**The End of Dying.* Baltimore: American House (2001). 
*"In the Face of Fire I Will Not Turn Back." *Negro Digest*: 17 (1968), tt.&nbsp;20–23.
**Mostly Womenfolk and a Man or Two: A Collection.* Chicago: Third World Press (1976). .

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Northampton County, Virginia
Lisa Cholodenko

Awdures-sgrin a chyfarwyddwr ffilm o'r Unol Daleithiau yw **Lisa Cholodenko** (ganwyd 5 Mehefin 1964) sydd hefyd wedi gwneud ei marc yn y byd teledu. Ysgrifennodd a chyfarwyddodd y ffilmiau *High Art* (1998), *Laurel Canyon* (2002), a *The Kids Are All Right* (2010). Enillodd Wobr yr Ysbryd Rhydd, Annibynnol am y Sgript Gorau (*Independent Spirit Award for Best Screenplay*) yn 2010 am *The Kids Are All Right* (2010)

Mae wedi cyfarwyddo nifer o weithiau teledu, gan gynnwys y gyfres-bitw Olive Kitteridge (2014) a ddaeth a gwobr *Primetime Emmy Award for Outstanding Directing for a Limited Series, Movie, or Dramatic Special* iddi yn ogystal â *Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Miniseries or TV Film.*

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Los Angeles ar 5 Mehefin 1964 ac fe'i magwyd mewn teulu Iddewig, rhyddfrydol. Ymfudodd ei mam-gu a'i thad-cu o Wcráin; roedd hen-daid ei thad hefyd yn dod o Kyiv, Wcráin.

## Coleg
Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Columbia, Prifysgol San Francisco ac Ysgol Gelf Columbia.

Astudiodd Cholodenko anthropoleg, astudiaethau ethnig, ac astudiaethau menywod ym Mhrifysgol Talaith San Francisco. Teithiodd i India a Nepal a threuliodd 18 mis yn Jerwsalem ar ôl graddio.

Yna ymunodd ag Ysgol y Celfyddydau, Prifysgol Columbia, yn 1992, gan ennill MFA mewn ysgrifennu a chyfarwyddo ar gyfer y sgrin yn 1997, lle'r oedd James Schamus yn un o'i hathrawon, a fyddai'n dod yn Brif Swyddog Gweithredol y cwmni Focus Features, yn ddiweddarach.

## Gyrfa
Dechreuodd yn y diwydiant ffilm yn Efrog Newydd ar ddechrau'r 1990au. Gweithiodd fel prentis golygydd ar *Boyz n the Hood* gan John Singleton ac fel golygydd cynorthwyol ar *Used People* gan Beeed Kidron.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Llenorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Annie Duke

Chwaraewr pocer proffesiynol, Americanaidd yw **Annie Duke** (née Lederer; ganwyd 13 Medi 1965) sydd hefyd yn awdur ac yn ddyngarwr.

Fe'i ganed yn Concord, New Hampshire ar 13 Medi 1965. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Columbia, Prifysgol Pennsylvania, Ysgol St. Paul's, New Hampshire. 

Mae ganddi freichled aur Cyfres Byd Poker (WSOP; sef *World Series of Poker*) ers 2004 ac roedd yn arfer bod yn enillydd arian mwyaf ymysg menywod yn hanes y WSOP (gyda Vanessa Selbst yn ei dilyn). Enillodd Duke y *World Series of Poker Tournament of Champions* yn 2004 a'r National Heads-Up Poker Championship yn 2010. Mae hi wedi ysgrifennu nifer o lyfrau hyfforddi ar gyfer chwaraewyr pocer, gan gynnwys *Decide to Play Great Poker* a *The Middle Zone*, a chyhoeddodd ei hunangofiant , *How I Raised, Folded, Bluffed, Flirted, Cursed, and Won Millions at the World Series of Poker* yn 2005.

Cyd-sefydlodd Duke, gyda'r actor Don Cheadle, *Ante Up for Africa*, sefydliad di-elw, yn 2007 er budd elusennau sy'n gweithio mewn gwledydd yn Affrica, ac mae wedi codi arian ar gyfer elusennau eraill a di-elw trwy chwarae a chynnal twrnameintiau poker elusennol.

## Magwareth
bawd|chwith|Annie Duke yn 2007
Ganed **Anne LaBarr Lederer**, yn Concord, New Hampshire, lle dysgodd ei thad lenyddiaeth Saesneg sydd hefyd yn awdur; athrawes hefyd oedd ei mam, Rhoda Lederer. Roedd y ddau'n chwaraewyr cardiau; mae ei brawd Howard a'i chwaer Katy hefyd yn chwaraewyr cardiau proffesiynol. Ysgrifennodd y bardd Katy Lederer, gofiant am y teulu Lederer.

## Ysgol a phrifysgol
Tra'n mynychu Ysgol St Paul, gweithiodd Annie yn Kentucky Fried Chicken, sef ei swydd gyntaf. Cofrestrodd ym Mhrifysgol Columbia lle dilynodd radd-dwbwl mewn Saesneg a seicoleg.

Ym 1992, priododd Ben Duke, a symudodd i Billings, Montana. Rhannodd y cwpl eu hamser rhwng Las Vegas a Montana rhwng 1992 a 2002, pan symudon nhw i Portland, Oregon. Roeddent yn briod tan 2004 ac roedd ganddynt bedwar o blant. Yn 2005 symudodd Duke a'i phlant i Hollywood Hills, California.

## Gyrfa cynnar
Dechreuodd chwarae poker yn y Crystal Lounge, bar lleol yn Billings, a oedd ag ystafell pocer gyfreithlon. Yn dilyn blwyddyn lwyddiannus yn chwarae yn Montana, ysgogodd ei brawd hi i gystadlu mewn twrnameintiau yng Nghyfres Byd Poker (WSOP) 1994 yn Las Vegas. O fewn y mis cyntaf, enillodd $70,000 a phenderfynodd symud i Las Vegas i ddilyn gyrfa pocer broffesiynol.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Concord, New Hampshire
Cath ysgithrog

bawd|Penglog *Smilodon* wedi'i gastio â'i geg ar agor led y pennnnnnngh

Gall **cath ysgrithrog** fod yn unrhyw aelod o nifer o grwpiau diflanedig o famaliaid ysglyfaethus a gafodd eu nodweddu gan ddannedd hir, siâp crymgledd. Roedd dannedd llygad mwyaf yn ymestyn o'r geg hyd yn oed pan oedd ar gau. Daethpwyd o hyd i'r cathod ysgrithog ledled y byd o'r cyfnod Ëosen hyd at ddiwedd y cyfnod Pleistosen (42 miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd at 11,000 o flynyddoedd yn ôl), sy'n golygu eu bod wedi bodoli am tua 42 miliwn o flynyddoedd.

Un o'r genera mwyaf adnabyddus yw *Smilodon*, sydd wedi dod i gael ei adnabod (er yn anghywir) fel 'teigr ysgithrog'.

Ar y cyfan, roedd cathod ysgrithrog yn fwy cadarn na chathod heddiw ac roedden nhw'n debyg iawn i eirth o ran corffolaeth. Yn wir, nid yw nifer o'r rhywogaethau sy'n cael eu galw'n 'gathod' ysgithrog yn perthyn yn agos i gathod Felidae modern. Credid bod y cathod ysgithrog yn helwyr gwych ac yn hela anifeiliaid fel diogod, mamothiaid, ac ysglyfaeth mawr arall fel eliffantod a rhinoserosiaid. Mae tystiolaeth o'r niferoedd a geir yn Pydewau La Brea Tar yn awgrymu bod y *Smilodon*, fel y llew modern, yn cigysydd cymdeithasol.

bawd|Adluniad o *Smilodon*

## Cyfeiriadau 
Categori:Anifeiliaid a ddifodwyd
Ahmed Sefrioui

Nofelydd o Foroco yn yr iaith Ffrangeg oedd **Ahmed Séfrioui** (Ionawr 1915 – 25 Chwefror 2004).

## Bywgraffiad 
Ganed ef yn Fès yn 1915 i rieni Berber. Sefrioui oedd sylfaenydd amgueddfa Al Batha yn Fès, tref sy'n bresennol ym mron ei holl ysgrifau. Erbyn cwblhau ysgolion Qur'an a chyhoeddus, roedd Séfrioui yn rhugl ei Ffrangeg. Daeth yn newyddiadurwr ar gyfer *Action du Peuple* ac yn awdur erthyglau hanesyddol fel curadur amgueddfa "Addoha". Ar ôl 1938 gweithiodd yn adrannau addysg, thwristiaeth a diwylliant y llywodraeth yn y prifddinas Rabat. Troswyd tair o’i straeon byrion o’i gasgliad cyntaf, ''Le Chapelet d'ambre*, i’r Gymraeg yn 1978 gan Llinos Iorwerth Dafis. Bu farw yn 2004.

## Llyfryddiaeth 
* * Le Chapelet d'ambre'' (Editions Le Seuil, 1949): casgliad o straeon byrion yn canolbwyntio ar Fès. Enillodd "le grand prix littéraire du Maroc" ar gyfer y llyfr hwn. Cyfieithwyd tri stori o'r casgliad gan Llinos Iorwerth Dafis – "Un Diwrnod ymhlith Diwrnodau", "Ewythr Hamad y Gwerthwr Sidan" ac "Y Llestr Prudd" – yn *Storïau Ffrangeg Allfro*, Storïau Tramor cyf. 6, gol. Mair Hunt (Gomer, 1978).
* *La Boîte à merveilles* (Editions Le Seuil, 1954). Nofel am draddodiadau a bywyd dinesig Fès a oedd yn garreg filltir i lenyddiaeth Moroco.
* *La Maison de servitude* (SNED, 1973)
* *Le Jardin des sortilèges ou le parfum des légendes* (L'Harmattan, 1989)

## Cyfeiriadau
Categori:Berberiaid
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Foroco
Categori:Llenorion Ffrangeg o Foroco
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Foroco
Joseph Brahim Seid

Llenor yn yr iaith Ffrangeg a gwleidydd o Tsiad oedd **Joseph Brahim Seid** (1927 – 1980).

Ganwyd ef yn N'Djamena, prifddinas y wlad ers annibyniaeth ym 1960.  Gwasanaethodd fel Gweinidog Cyfiawnder Tsiad o 1966 i 1975. Fel awdur mae'n adnabyddus am y gweithiau “Au Tchad sous les étoiles” ("Yn Tsiad o dan y sêr", 1962); Troswyd tair o’i straeon byrion o’i gasgliad yma i’r Gymraeg gan Mair Hunt.  Cyhoeddwyd ‘’Un enfant du Tchad’’ (“Plentyn Tsiad", 1967 ), yn seiliedig ar ei fywyd ei hun.

Gwr o’r Sahel (safanna neu paith) gwelltog yw’r awdur ac mae blas Islam a chredoau cynhenid ei gyd-wladwyr i’w cael yn ei straeon byrion.

## Cyfeiriadau 
* - tri stori o ’’ Au Tchad sous les étoiles'' cyfieithwyd gan Mair Hunt; Nidjema’r Ferch Amddifad, Diffyg ar yr Haul, Cyfiawnder y Llew. Yn Storïau Ffrangeg Allfro. Storïau Tramor VI. gol Mair Hunt . Gomer 1978.
* Simon Gikandi, 'Gwyddoniadur Llenyddiaeth Affricanaidd', gol. Taylor & Francis, 2003
* Bernard Lanne,’’Histoire politique du Tchad de 1945 Ã  1958: administration, partis, elections’’, KARTHALA Editions, 1998   https://books.google.cm/books?id=KacXGlYL304C&pg=PA167&lpg=PA167&dq=premier+bachelier+tchadien&source=bl&ots=-qB4UPS5Jp&sig=Go0j1-CE7zYsvpLwm_60R0a-IIE&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjck7msj9neAhWpCsAKHeR1BqEQ6AEwCHoECAMQAQ#v=onepage&q=premier%20bachelier%20tchadien&f=false

Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Gwleidyddion o Tsiad
Categori:Llenorion Ffrangeg o Tsiad
Categori:Marwolaethau 1980
Nant Dolgoch

bawd|260px

Mae **Nant Dolgoch** yn nant yng Ngwynedd sydd yn llifo’n orllewinol ac yn syrthio dros Raeadrau Dolgoch, cyfres o dair rhaeadr, ac yn ymuno ag Afon Fathew. Mae’r dyffryn yn boblogaidd gyda theithwyr ar Reilffordd Talyllyn.

Categori:Gwynedd
Dolgoch