Senedd Llydaw

Roedd **Senedd Llydaw** (Llydaweg: *Breujoù Breizh*; Ffrangeg: *Parlement de Bretagne*) yn cynulliad a gyfansoddwyd yn y 13g gan Ddugau Llydaw.  yn un o seneddau a llysoed barn o dan yr Ancien Régime ('Hen Drefn') Ffrengig cyn y Chwyldro Ffrengig, gyda'i sedd yn Roazhon a hefyd ar wahanol gyfnodau Gwened a Naoned. Ei enw'n wreiddiol oedd y *Parlement général*. Bu iddo gwrdd ar ei ffurf wreiddiol hyd yn 1554 cyn cael ei gau ar orchymyn Harri II, Brenin Ffrainc a daeth fwy o dan oruchafiaeth Paris. Roedd yn cael ei ariannu'n llawn gan y dalaith. Roedd y Senedd yn estyn nôl o gyfnod Dugaeth Llydaw pan oed y wlad yn annibynnol ac yna'n hunanlywodraethol o fewn Teyrnas Ffrainc. Mae'r adeilad olaf i gartrefu'r Senedd yn dal i sefyll ac mae bellach yn gartref i Lys Apêl Roazhon, olynydd naturiol y Senedd. 

Yn 1982 sefydlwyd Gyngor Rhanbarthol Llydaw ond nid yw hwn wedi ei lleoli yn yr hen senedd-dŷ ac nid oes ganddi yr un grymoedd na llinach â'r hen Senedd gynhenid.

## *Parlements* o dan yr *Ancien Régime*
Rhaid cofio y bu Ffrainc, cyn y Chwyldro Ffrengig, yn wladwriaeth oedd yn cynnwys sawl senedd, system gyfreithiol, mesuriadau a nodweddion eraill. Roedd Llydaw felly, er wedi eu ymgorffori trwy orfodaeth o dan Teyrnas Ffrainc trwy orfodi i Anna o Lydaw (1477-1514) i briodi â Louis XII, brenin Ffrainc, yn dal i feddu ar ei senedd ei hun a peth sylwedd o rym. Yn yr un modd â'r holl seneddau eraill Ffrainc cyn iddynt gael eu diddymu yn 1789, llys barn sofran oedd llys Llydaw, yn bennaf yn gwrando ar apeliadau yn erbyn dedfrydau a roddwyd gan awdurdodaethau is. Roedd gan y Seneddau hefyd bwerau deddfwriaethol cyfyngedig a haerodd rywfaint o ymreolaeth mewn perthynas â'r uchelfraint frenhinol.

Roedd pendefigion Llydaw yn awyddus i amddiffyn hawliau'r dalaith, a elwid yn "rhyddid y Llydawyr", a gynhelir dan y cytundeb undeb â Ffrainc. Roeddent yn benderfynol o arfer y pwerau hyn, ac i chwarae rhan fawr ym mywyd y Senedd ac o ganlyniad ym mywyd Llydaw gyfan. Roedd y gwrthwynebiad hwn i bwerau brenhinol, yn ymwneud ag amddiffyn ei sefydliadau a breintiau'r uchelwyr, yn eang. Roedd Ystadau Llydaw (aelodau o'r uchel glerigwyr, nifer fawr o uchelwyr a chynrychiolwyr o'r 42 o drefi a dinasoedd yn Llydaw) yn ddieithriad yn unedig â Senedd Llydaw i amddiffyn eu hawliau gan eu bod yn cynnwys aelodau tebyg gyda llawer o fuddiannau yn gyffredin.

## Hanes
 1 Chwefror 1690 ar ôl ei gorfodi alltud yn Gwened, er 16 Hydref 1675. Ar y chwith Louis XIV, Brenin Ffrainc, ar y dde Llydaw, ynghyd ag alegoriau o 'gyfiawnder' a 'rhinwedd']]
* O'r 8g gwelir y Senedd yn "ddiffinio" yn ymddangos ar gyfer pob un o'r cynulliadau gwizion Dugaeth Llydaw (barwniaid, esgobion, ac abadau) dod o hyd i gymryd allanfeydd. Cynullwyd y "Parlament meur" neu'r "Grand Parlament" gan holl uchelwyr y ddugiaeth, i gael penderfyniad ar faterion cyfreithlon sydd am y moesau.
* 1382: creu yn deddf lle arddelwyd yr enwau "Arlywydd Llydaw" sy'n "Llywydd y Senedd" yn ôl y ffynonellau.
* 1398: yn ogystal â’r cyngor cyffredinol, crëir grŵp o gynghorwyr sy’n arbenigo ar Hawlia.
* 1408: y “Senedd Gyffredinol” (*Parlement général*) – y cynulliad â’r nifer uchaf o aelodau – fe’i henwyd yn “YstadauLlydaw”; ac felly'n wahanol i'r "Senedd arferol".
* 1477: Ffransis II, Dug Llydaw yn ceisio amddiffyn hawliau Senedd Llydaw “Dyddiau Mawr mai fi yw eich llw Senedd Llydaw” ger Brenin Ffrainc.
* 1485: Dug Francis II yn sefydlu parlement sofran yn Gwened, yn eistedd gyntaf yn yr hydref - yr un flwyddyn ag y daeth Harri Tudur yn Frenin Lloegr a pharhau proses ingegreiddio Cymru fewn i Loegr.
* 1532: Y Senedd yn cael ei ganslo gan dribiwnlys arbennig o Charles VIII, brenin Ffrainc, ac ar ôl hynny, mae pob apêl yn cael ei farnu gan Senedd Paris, gan gyfrannu at oedi wrth adfer llys sofran yn y dalaith. Yr un ddegawd â basiwyd Deddfau Uno Cymru â Lloegr (deddfau ymgorffi mewn gwirionedd).
* Mawrth 1553: Ailsefydlu Senedd Llydaw, yn eistedd bob yn ail yn Roazhon (Awst i Hydref) a Naoned (Chwefror i Ebrill). Sylwer bod Naoned wedi bod yn brifddinas ar Lydaw er e i bod heddiw wedi ei thorri oddi ar y wlad yn dilyn dyfarniad gan Petan a'r Natsiaid yn 1941 ac a barhawyd gan Lywodraeth Ffrainc yn yr 1950au ac yna wrth sefydlu Cyngor Rhanbarthol Llydaw yn yr 1980au.
* 2 Awst 1554: Cyfarfod cyntaf yn Roazhon, ac yna'r ail yn Nantes ar 4 Chwefror 1555
* Mehefin 1557: Cyfarfod ddwywaith y flwyddyn, ond dim ond yn Naoned. Rhennir y cyfarfodydd rhwng y Siambr Fawr a’r Siambr Ymchwilio. Mae chwe deg barnwr yn cymryd rhan.
* 1561: Cyfarfod yn Roazho yn unig, yng nghwfaint y Cordeliers.
* Rhagfyr 1575: Creu'r ystafell droseddol, y Tournelle
* Medi 1580: Creu’r Siambr Ddiddymu, lle gwrandawyd apeliadau yn erbyn dedfrydau’r Senedd ei hun.
* 1591: Dechrau cyfarfodydd estynedig, ond heb unrhyw gynnydd mewn taliadau.
* 20 Mawrth 1598: Dug Philippe-Emmanuel o Lorraine yn rhoi amnest i farnwyr y Senedd a sefydlodd lys yn Nantes ym 1589.
* 1599-1600: Gwahardd cyfarfod ynadon ym mis Awst
* 1578: Caniateir i Roazhon godi trethi ar gyfer adeiladu adeilad Senedd newydd - yn arbennig treth ar jariau seidr.
* Gorffennaf 1600: Cynhelir y cyfarfodydd ddwywaith y flwyddyn eto, Chwefror i Orffennaf ac Awst i Ionawr.
* 15 Medi 1618: Gosod carreg gyntaf ar gyfer yr adeilad newydd
* 1631: Gwrthdaro â Cardinal Richelieu ar ôl adfer ffioedd angori.
* 16 Ionawr 1655: Agorwyd yr adeilad newydd yn swyddogol gan yr hynaf o lywyddion y Senedd
* 22 Ionawr 1668: Creu Siambr Uchaf uchelwyr Llydaw
* 18 Medi 1675: Louis XIV yn trosglwyddo'r Senedd i Gwened i gosbi Roazhon am gymryd rhan yn y Gwrthryfel Treth Stamp
* 1 Chwefror 1690: Cyfarfod cyntaf ar ôl i'r Senedd ddychwelyd i Roazhon
* Chwefror 1704: Creu Siambr Apêl ar gyfer materion yn ymwneud â dŵr a choedwigoedd.
* Mawrth 1724: Un cyfarfod blynyddol o fis Tachwedd i fis Awst. Creu siambr i'w gosod yn ystod gwyliau'r haf. Crëwyd ail Siambr Ymchwilio, yn ogystal ag ail Siambr Ddiddymu.
* 15 Gorffennaf 1769: Adfer y Senedd ar ôl ataliad tair blynedd gan y llywodraethwr milwrol, Emmanuel Armand de Vignerot.
* Medi 1771: Caewyd y Senedd gan Louis XV ar gyngor René Nicolas de Maupeou
* Rhagfyr 1774: adalw'r Senedd ar esgyniad Louis XVI
* 1788: Gwrthwynebiad cryf gan Senedd Llydaw i'r golygiadau i sefydlu ardaloedd gweinyddol mawr newydd Ffrainc. Mae'n gwrthod enwi unrhyw gynrychiolwyr i'r États Généraux.
* 1789: cyfarfod diwethaf.
* 3 Chwefror 1790: Daeth bodolaeth gyfreithiol i ben, er na chadarnhawyd cau'r Cynulliad Cenedlaethol erioed gan y Senedd ei hun, a gyfarfu ar yr un diwrnod i ddatgan bod y penderfyniad “yn ddi-rym am byth” (Thesis Toublanc).
* 1804: Y Senedd-dŷ yn dod yn gartref i Lys Apêl Roazhon
* 4-5 Chwefror 1994: Dinistriwyd yr adeilad gan dân yn ystod streic pysgotwyr.
* 1999: Ar ôl pum mlynedd o waith adfer, dechreuodd yr adeilad fod yn gartref i'r Llys Apêl unwaith eto

## Cymhwysedd Barnwrol
 yn yr (Ancien Régime) cyn y Chwyldro Ffrengig. Melyn golau (Llydaw) - senedd; lliw tywod - Conseil souverain; brown - Conseil provincial]]

Prif gyfrifoldebau Senedd Llydaw oedd prosesu apeliadau yn erbyn dyfarniadau mewn materion sifil yn hytrach na materion troseddol. Roedd yn rhaid iddo gyfarwyddo a barnu ar draws meysydd cyfreitha eang, a chwestiynu popeth a allai fod wedi dianc o sylw, am wahanol resymau, o awdurdodaethau isaf y dalaith.

### Prif gyfrifoldebau
* Materion yn ymwneud â "breintiau, uchelfreintiau a goruchafiaethau" barwniaid Llydaw
* Materion yn ymwneud â'r esgobion a phenodau eu heglwysi cadeiriol
* Materion yn ymwneud â swyddogion brenhinol a'r clerigwyr
* Materion yn codi o fewn y Senedd ei hun
* Camdriniaeth neu ladrad gan glercod, tywyswyr ac erlynwyr
* Breintiau dinasoedd, trefi, cymunedau a phlwyfi
* Rheoliadau ar gyfer ffeiriau a marchnadoedd
* Cwestiynau polisi cyffredinol
* Diddordeb breintiedig
* Anghydfodau barnwyr yn ymwneud â'u llwythi gwaith
* Gwrthdaro awdurdodaeth
* Anghydfodau trethiant
* Cwestiynau ynghylch dewis man barn lle gall y materion gwmpasu llawer o awdurdodaethau.
* Cwestiynau ynghylch gwarcheidiaeth plant neu'r gwallgof

### Apeliadau
* Apeliadau o ganlyniad i "farnwr anghymwys"
* Apeliadau awdurdodaethau brenhinol (y tu allan i dribiwnlysoedd) yn ymwneud â pherchnogaeth tir
* Apeliadau o ganlyniad i "wadu cyfiawnder" a "diswyddo"
* Apeliadau yn erbyn dedfrydau a basiwyd gan Brofost Prifysgol Nantes
* Apeliadau o ganlyniad i awdurdodaeth y cabidwl
* Apeliadau o ganlyniad i gamdriniaeth
* Apeliadau o ganlyniad i atafaeliad cyfreithiol neu ganiatâd i atafaelu
* Apeliadau yn erbyn prydlesi ac arwerthiannau adeiladau
* Apeliadau yn erbyn dyfarniadau ynghylch buddiolwyr ewyllysiau
* Apeliadau yn erbyn dedfrydau consylaidd a chyflafareddu

## Y Broses sifil
Yn ôl sampl o ddyfarniadau’r Senedd a luniwyd gan Séverine Debordes-Lissillour, roedd oedi ar gyfartaledd rhwng y ddedfryd gychwynnol a’r penderfyniad o ddwy neu dair blynedd ar y dechrau yn ei dyfarniadau (ac eithrio’r rhai mewn ychydig o dreialon a barhaodd am fwy na deng mlynedd). o'r 18g, ond cynyddodd hyn yn gyson nes ei fod yn fwy na phum mlynedd ar ddiwedd y ganrif. O fewn yr un sampl o ddyfarniadau, cadarnhaodd y Senedd y dyfarniad mewn 60% o achosion, ond fe'i rhannwyd mewn 30% o achosion, gyda rhai yn wrthrych "atgofiad gerbron y llys," tra bod y 10% sy'n weddill o ddyfarniadau eu gadael heb eu gorffen fel “gorfod gwneud yn iawn”). Roedd mwy na hanner y gweithdrefnau'n ymwneud â chwestiynau olyniaeth, eiddo a rhwymedigaethau.

## Cymhwysedd gweinyddol
Roedd gan Senedd Llydaw lawer o ragorfreintiau gweinyddol, megis gwarcheidiaeth plwyfi a rheolaeth dros blismona. Roedd yr honiadau a’r cwynion a broseswyd ganddo yn caniatáu iddo fod yn weddol wybodus am anawsterau cyffredinol yn cyfiawnhau’r dedfrydau a basiwyd neu’n diystyru’r fframwaith barnwrol llym. Yn yr un modd, gallai fod angen gweithredu gorchmynion brenhinol a golygiadau ar unwaith fwy neu lai.

Roedd yn rhaid i blwyfi ofyn am gytundeb y Senedd pan oeddent am godi arian ar gyfer eu hanghenion eu hunain (atgyweirio, er enghraifft). Gofynnodd deugain o blwyfi am benderfyniadau o'r fath yn ystod un tymor yn y flwyddyn 1693. Roedd yn rhaid i reithor y plwyf gyhoeddi unrhyw farnau.

Un o arloesiadau deddfau 16 Awst ac 24 Awst 1790, yn dilyn diddymu'r Seneddau, oedd gwahanu'r llysoedd barnwrol a gweinyddol.

## Y Senedd-dŷ
Lluniwyd cynlluniau gan bensaer dinas Roazhon, German Gaultier a'u hadolygu gan Salomon de Brosse (dylunydd y ffasadau). Penderfynodd Senedd Llydaw leoli’r palas yng nghanol y ddinas, lle bu’n eistedd ers 1655.

Cafodd yr adeilad ei adfer yn dilyn difrod tân difrifol ar 5 Chwefror 1994, digwyddiad yn gysylltiedig â gwrthdystiadau treisgar gan bysgotwyr lleol. Addaswyd yr adeilad i ofynion yr 21g, a llwyddodd y Llys Apêl Roazhon i ailafael yn ei weithgareddau yno o fewn pum mlynedd.

Image:SalleDesPasPerdus.jpg|Yr Ystafell Aros
Image:Detail Salle des pas perdus.JPG|Nenfwd yr Ystafell Aros
Image:Detail Deco Cour Assise.jpg|Manylyn o ddarlun yn Llŷs y Brawdlys
Image:Cour Appel Triomphe de la Justice.jpg|O'r nenfwd yn y Llys Apêl - *Buddugoliaeth Cyfiawnder*
Image:Cour d'Assise.jpg|Llys y Brawdlysoedd
Image:Cour Interieure.jpg|Cwrt Mewnol
Image:FrontonGranChambre.jpg|Mynedfa i'r Siambr Fawr
Image:GrandChambre.jpg|Y Siambr Fawr
Image:Rennes, Palais du Parlement de Bretagne (La Loi).jpg|La Loi estatua ('Y Gyfraith'').
Image:Rennes - Palais du parlement de Bretagne, statue La Justice plein pied.jpg|La Justice estatua ('Cyfiawnder'')).
Image:Rennes - Palais du parlement de Bretagne, statue La Force plein pied.jpg|La Force estatua ("Grym").
Image:Rennes - Palais du parlement de Bretagne, statue L'Éloquence plein pied.jpg|L'Éloquence estatua (*Huodledd*).

## LLyfryddiaeth
* 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Le Parlement de Bretagne depuis ses origines jusqu'à la Révolution erthygl ar hanes Senedd Llydaw hyd at y Chwyldro (Ffrangeg)
* La première session du parlement de Bretagne à Rennes, le 2 août 1554 rhaglen radio sianel BCD (Ffrangeg} 
* Rennes. Cinq questions que vous vous posez peut-être sur le Parlement de Bretagne Pum cwestiwn am y Senedd, erthygl gwybodaeth gyffredinnol (Ffrangeg)

Categori:Llydaw
Categori:Seneddau
Categori:Hanes Llydaw
Categori:Hanes Ffrainc
Categori:Cenedlaetholdeb Llydewig