Cumann na mBan

yn ei ffurfwisg Cumann na mBan uniform,  1918]] 

Mae **Cumann na mBan** (ynganiad Gwyddeleg: [ˈkʊmˠən̪ˠ n̪ˠə ˈmˠanˠ]; yn llythrennol "Cyngor y Merched" ond a elwir yn Saesneg yn ''The Irishwomen's Council*,  a dalfyrir i **C na mB**, yn sefydliad parafilwrol gweriniaethol Gwyddelig a ffurfiwyd yn Nulyn ar 2 Ebrill 1914, gan uno a diddymu *Inghinidhe na hÉireann'', ac yn 1916, daeth yn gynorthwywr i'r Gwirfoddolwyr Gwyddelig ('Irish Volunteers'). Er ei fod fel arall yn fudiad annibynnol, roedd ei weithrediaeth yn eilradd i un Gwirfoddolwyr Iwerddon, ac yn ddiweddarach, yr Irish Republican Army (IRA).

Roedd Cumann na mBan yn weithgar yn Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon a chymerodd yr ochr gwrth-Gytundeb yn Rhyfel Cartref Iwerddon. Cyhoeddwyd Cumann na mBan yn fudiad anghyfreithlon gan lywodraeth Gwladwriaeth Rydd Iwerddon yn 1923. Cafodd hyn ei wrthdroi pan ddaeth Fianna Fáil i rym yn 1932.

Yn ystod yr holltau yn y mudiad gweriniaethol ar ddiwedd yr 20g, cefnogodd Fianna Éireann a Cumann na mBan Sinn Féin Dros Dro yn 1969 a Sinn Féin Gweriniaethol ym 1986.

## Sefydlu
Yn 1913 penderfynodd rhai merched gyfarfod yng Ngwesty'r Wynn yn Nulyn , i drafod y posibilrwydd o ffurfio mudiad merched a allai weithredu ar y cyd â'r IVs. Ar 4 Ebrill 1914, cysegrwyd y gynghrair gan gyfarfod yn Mansion House yn Nulyn, a'i harweinydd cyntaf oedd Kathleen Lane-O'Kelley.

## Amcanion
Yng nghyfansoddiad y Gynghrair, nodir y defnydd o rym treisgar fel modd o ddymchwel grymoedd coron Prydain os oes angen. Prif amcan y gynghrair oedd "hyrwyddo achos rhyddid Gwyddelig, i gyfarwyddo ei haelodau mewn cymorth cyntaf, ymarfer milwrol, signalau, ac ymarfer reiffl i gynorthwyo gwŷr Iwerddon" a "chyfansoddi cronfa i'r dibenion hynny, a fyddai'n cael ei alw'n 'Gronfa Amddiffyn Iwerddon'.

## Y Gynghrair a'r mudiad gweriniaethol
Roedd gan Gymdeithas na mBan swyddi caled fel arfer yn y frwydr yn erbyn llywodraeth y goron ar yr ynys o'i sefydlu hyd heddiw. Cafwyd enghraifft dda ym Medi 1914, pan ymrannodd arweinyddiaeth Gwirfoddolwyr Iwerddon ar fater apêl AS Tŷ'r Cyffredin John Redmond i aelodau Gwirfoddol ymrestru yn y Fyddin Brydeinig.

Cydsyniodd y rhan fwyaf o wirfoddolwyr i'r alwad , ond gwrthododd lleiafrif o 2,000-3,000 i ymrestru o blaid ymdrech y Cynghreiriaid, a gadawyd y gynghrair ar yr ochr hon. Ar ôl y rhaniad yn IV, cadwodd y garfan gwrth-ymrestriad yr enw gwreiddiol.

## Yng Ngwrthryfel y Pasg
Prif erthygl: Gwrthryfel y Pasg
Ar 23 Ebrill 1916, cynghrair o filwriaethwyr gweriniaethol a oedd yn cynnwys y Frawdoliaeth Wyddelig Weriniaethol (IRB), Gwirfoddolwyr Gwyddelig (Irish Volunteers, IV), a Cumann na mBan, Byddin Dinasyddion Iwerddon (ICV), y Hibernian Rifles (HR), a Fianna Éireann (Milwyr Iwerddon), ffurfiasant "Army of the Irish Republic". Yr arweinwyr oedd Pádraig Pearse o'r IRB (comander cyffredinol) a James Connolly o'r ICV (comander Adran Dulyn).

Roedd rhai aelodau o Gymdeithas na mBan hefyd yn aelodau o Fyddin Dinasyddion Iwerddon ac felly'n ymladdwyr yn y Gwrthryfel. Dywedir i Constance Markievicz saethu a lladd plismon yn St Stephen's Green yn ystod cyfnod agoriadol yr ymladd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*The Irish Revolutionary Women of Cumann na mBan
*Gone But Not Forgotten
*Women of the IRA - Episode 1 of 6 - Roseleen Walsh | Cumann ná mBan Archif y 'Troubled Land'
*Cân *Cumann na mBan* - Derek Warfield & The Young Wolfe Tones

Categori:Sefydliadau 1818
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Categori:Ffeministiaeth
Categori:Iwerddon
Categori:Gweriniaetholdeb