Karma

Ystyr **Karma** (,  ) yw gweithredu, gwaith, neu weithred. I'r un sy'n credu mewn ysbrydolrwydd mae'r term hefyd yn cyfeirio at yr egwyddor ysbrydol o achos ac effaith, a elwir yn aml yn **egwyddor karma**, lle mae bwriad a gweithredoedd unigolyn (yr achos) yn dylanwadu ar ddyfodol yr unigolyn hwnnw (effaith): mae bwriad a gweithredoedd da yn cyfrannu at karma da ac aileni da, tra bod bwriad gwael a gweithredoedd drwg yn cyfrannu at karma drwg ac aileni gwael.

I'r credinwyr, mae'r cysyniad o karma wedi'i gysylltu'n agos â'r syniad o aileni mewn llawer o ysgolion crefydd Indiaidd (yn enwedig Hindŵaeth, Bwdhaeth, Jainiaeth a Siciaeth), yn ogystal â Taoaeth. Yn yr ysgolion hyn o feddwl, mae karma yn y presennol yn effeithio ar ddyfodol rhywun, yn ogystal â natur ac ansawdd bywyd yn y dyfodol - eich *saṃsāra*. Mabwysiadwyd y cysyniad hwn hefyd yn niwylliant poblogaidd y Gorllewin, lle gellir ystyried y digwyddiadau sy'n digwydd ar ôl gweithredoedd yr unigolyn yn ganlyniadau naturiol.

## Diffiniad 
Fel y nodwyd, mae'r term *karma* yn cyfeirio at y 'weithred, gwaith, gweithredu, gweithred' a weithredwyd a'r 'gwrthrych, bwriad'. Mae gan Fwdhaeth a Jainiaeth eu eu diffiniadau eu hunain. Felly, nid oes gan karma un diffiniad, ond diffiniadau lluosog a ystyron gwahanol. Mae Wendy O'Flaherty yn honni, ar ben hynny, bod dadl barhaus ynghylch a yw karma yn theori, yn fodel, yn batrwm, yn drosiad, neu'n safbwynt metaffisegol.

### Egwyddor karma 
Mae *Karma* yn cyfeirio at egwyddor gysyniadol a darddodd yn India, a elwir yn aml yn ddisgrifiadol yn *egwyddor karma*, ac weithiau'n *theori karma* neu hyd yn oed yn *gyfraith karma*.

Yng nghyd-destun theori, mae *karma* yn gymhleth ac yn anodd ei ddiffinio. Mae Indolegwyr eraill yn cynnwys yn y diffiniad yr hyn sy'n egluro amgylchiadau presennol yr unigolyn gan gyfeirio at ei weithredoedd yn y gorffennol. Gall y gweithredoedd hyn fod y rhai ym mywyd cyfredol unigolyn, neu, mewn rhai ysgolion o draddodiadau Indiaidd, o bosibl gweithredoedd yn eu bywydau yn y gorffennol; ar ben hynny, gall y canlyniadau arwain at fywyd cyfredol, neu fywydau rhywun yn y dyfodol. Mae cyfraith karma yn gweithredu'n annibynnol ar unrhyw ddwyfoldeb neu unrhyw broses o farn ddwyfol.

#### Achosiaeth 
de|bawd|248x248px| Karma fel gweithredu ac ymateb: os ydym yn hau daioni, byddwn yn medi daioni.
Thema gyffredin i'r holl ddamcaniaethau gwahanol o karma yw'r egwyddor o achosiaeth. Mae un o'r cysylltiad cynharaf rhwng karma ag achosiaeth i'w weld yn *Brihadaranyaka Upanishad* Hindŵaeth. Er enghraifft, yn 4.4.5–6, mae'n nodi:

Mae theori karma fel achosiaeth yn nodi:

(1) bod gweithredoedd unigolyn a gyflawnwyd yn effeithio ar yr unigolyn a'r bywyd y mae'n ei fyw, a

(2) bod bwriadau unigolyn yn effeithio ar yr unigolyn a'r bywyd y mae ef neu hi'n byw.

Nid yw gweithredoedd anfwriadol yn cael yr un effaith karmig gadarnhaol neu negyddol â gweithredoedd bwriadol. Mewn Bwdhaeth, er enghraifft, ystyrir bod gweithredoedd sy'n cael eu perfformio, neu'n codi, neu'n tarddu heb unrhyw fwriad gwael fel cudd-wybodaeth, yn bodoli o ran effaith karmig neu'n niwtral o ran dylanwad yr unigolyn.

Nodwedd achosiaeth arall, sy'n gyffredin o fewn damcaniaethau karmig, yw bod *gweithredoedd tebyg*  yn arwain at *effeithiau tebyg*. Felly, mae karma da yn cynhyrchu effaith dda ar y person, tra bod karma drwg yn cynhyrchu effaith drwg ar y person. Gall yr effaith hon fod yn faterol, moesol neu emosiynol - hynny yw, mae karma rhywun yn effeithio ar hapusrwydd ac anhapusrwydd y person.  Nid oes angen i effaith karma fod ar unwaith; gall effaith karma fod yn hwyrach ym mywyd cyfredol rhywun, ac mewn rhai ysgolion o feddwl gall ymestyn i fywydau person yn y dyfodol.

Gellir disgrifio canlyniad neu effeithiau karma rhywun mewn dwy ffurf: *phala* a *samskara*. *Phala* (yn llythrennol: ffrwyth, canlyniad) yw'r effaith weladwy neu anweledig sydd fel rheol ar unwaith neu o fewn y bywyd cyfredol. Mewn cyferbyniad, *samskara* yw'r effaith anweledig, a gynhyrchir y tu mewn i'r actor oherwydd y karma, gan drawsnewid y person ac effeithio ar ei hapusrwydd neu neu ei anhapusrwydd yn eu bywydau presennol ac yn y dyfodol. Yn aml, cyflwynir theori karma yng nghyd-destun *samskaras*.

#### Moeseg 
Yr ail thema sy'n gyffredin i ddamcaniaethau karma yw moeseg. Mae hyn yn dechrau gyda'r rhagdybiaeth bod gan bob gweithred ganlyniad, Mae Wilhelm Halbfass (1998) yn nodi bod karma da yn cael ei ystyried yn *dharma* ac yn arwain at *punya* ('teilyngdod'), tra bod karma drwg yn cael ei ystyried yn *adharma* ac yn arwain at *pāp* ('demerit, pechod').

#### Aileni 
Trydedd thema gyffredin damcaniaethau karma yw'r cysyniad o ailymgnawdoliad neu gylch aileni (*saṃsāra*). Mewn ysgolion sy'n credu mewn aileni, mae enaid pob peth byw yn trawsfudo (ailgylchu) ar ôl marwolaeth, gan gario hadau o fywyd sydd newydd ei gwblhau, i fywyd ac oes arall. Mae'r cylch hwn yn parhau am gyfnod amhenodol, ac eithrio'r rhai sy'n torri'r cylch hwn yn ymwybodol trwy gyrraedd *moksa, sef* teyrnas y duwiau, ac nid ydyn nhw'n parhau yn y cylch.

Trafodwyd y cysyniad yma'n ddwys o fewn llenyddiaeth hynafol India; gyda gwahanol ysgolion o grefyddau Indiaidd yn ystyried perthnasedd aileni naill ai fel ffuglen hanfodol, neu'n eilradd, neu'n ddiangen. Mae Hiriyanna (1949) yn awgrymu bod aileni yn  ddilyniant angenrheidiol o karma;  mae Yamunacharya (1966) yn honni bod karma yn ffaith, tra bod ailymgnawdoliad yn ddamcaniaeth; ac mae Creel (1986) yn awgrymu bod karma yn gysyniad sylfaenol, a bod aileni yn gysyniad deilliadol.
[bawd|240x240px| Mae Lotus yn cynrychioli karma (yn symbolaidd) mewn llawer o draddodiadau [Asiaidd. Blodyn lotws, sy'n blodeuo, yw un o'r ychydig flodau sy'n cludo hadau y tu mewn iddo'i hun tra bydd yn blodeuo. Mae hadau yn cael eu hystyried yn symbolaidd fel achos; yr effaith yw'r blodau. Mae Lotus hefyd yn cael ei ystyried yn atgoffa y gall rhywun dyfu, rhannu karma da ac aros heb ei gynnal hyd yn oed mewn amgylchiadau negyddol.]]
Yn y Sansgrit Vedig mae'r gair kárman- (enwol *kárma)* yn golygu 'gwaith'  neu 'weithred', ac yn wreiddiol fe'i defnyddid yn aml yng nghyd-destun defodau Śrauta hy unrhyw beth sy'n ymwneud â Veda Hindwaeth. Yn y *Rig Veda*, mae'r gair yn digwydd rhyw 40 gwaith.

Honnodd rhai ysgolheigion hynafol fod y rhai sy'n gwneud defodau arwynebol ac sy'n ceisio ennill petheuach y byd hwn, yn teithio llwybrau eu tadau gan ailgylchu yn ôl i fywyd arall. Honnwyd bod y rhai sy'n ymwrthod â defodau arwynebol, yn mynd i'r goedwig ac yn dilyn gwybodaeth ysbrydol, cyn dringo i lwybr uwch y duwiau. Y rhain sy'n torri'r cylch ac nad ydyn nhw'n cael eu haileni drachefn. Gyda chyfansoddi'r Epics - cyflwyniad y dyn cyffredin i Dharma mewn Hindŵaeth - roedd syniadau achosiaeth ac elfennau hanfodol theori karma yn cael eu hadrodd mewn straeon gwerin. Er enghraifft:

## Mewn Bwdhaeth 
Mae Karma a *karmaphala* yn gysyniadau sylfaenol mewn Bwdhaeth, sy'n esbonio sut mae ein gweithredoedd bwriadol yn ein cadw ynghlwm wrth aileni yn *samsara*, tra bod y llwybr Bwdhaidd, fel y dangosir yn Llwybr Wythplyg Teg, yn dangos i ni'r ffordd allan o *samsara*.

Mae'r cylch aileni yn cael ei bennu gan karma, (yn llythrennol 'gweithredu'). *Karmaphala* (lle mae *phala yn* golygu 'ffrwyth, canlyniad') yw 'effaith' neu 'ganlyniad' y karma. Mae'r term tebyg *karmavipaka* (lle mae *vipāka yn* golygu 'aeddfedu') yn cyfeirio at y karma'n 'aeddfedu'.

Yn y traddodiad Bwdhaidd, mae *karma*'n cyfeirio at weithredoedd sy'n cael eu gyrru gan fwriad (*cetanā*), gweithred a wnaed yn fwriadol trwy'r corff, drwy leferydd neu drwy'r meddwl, sy'n arwain at ganlyniadau yn y dyfodol.

## Mewn Jainiaeth 
bawd|Shrivatsa neu'r gwlwm karmig a ddarlunnir ar frest y Tirthankara.
Mewn Jainiaeth, mae karma'n cyfleu ystyr hollol wahanol i'r hyn a ddeellir yn gyffredin o fewn athroniaeth Hindŵaidd a gwareiddiad gorllewinol. Athroniaeth Jain yw'r un o'r athroniaethau hynaf India sy'n gwahanu corff (mater) yn llwyr oddi wrth yr enaid (ymwybyddiaeth bur). Yn Jainisiaeth, cyfeirir at karma fel baw karmig, gan ei fod yn cynnwys gronynnau cynnil iawn o fater sy'n treiddio'r bydysawd cyfan. Mae Karmas yn cael eu denu i faes karmig yr enaid oherwydd dirgryniadau a grëir gan weithgareddau meddwl, lleferydd, a chorff ynghyd â gwahanol warediadau meddyliol. Felly y karmas yw'r mater cynnil sy'n ymwneud ag ymwybyddiaeth yr enaid. Pan fydd y ddwy gydran hyn (ymwybyddiaeth a karma) yn rhyngweithio, rydyn ni'n profi'r bywyd rydyn ni'n ei adnabod ar hyn o bryd. Mae testunau Jain yn datgelu bod saith *tattva* (gwirioneddau neu hanfodion) yn gyfystyr â realiti. Y rhain yw:

# *Jīva* : yr enaid sy'n cael ei nodweddu gan ymwybyddiaeth
# *Ajīva* : y di-enaid
# *Āsrava* : mewnlif o fater karmig addawol a drwg i'r enaid.
# *Bandha* (caethiwed): cyd-gymysgu'r enaid a'r karmas.
# *Samvara* (ataliaeth): rhwystro mewnlif mater karmig rhag llifo i'r enaid.
# *Nirjara* (daduniad graddol): gwahanu rhan o fater karmig oddi wrth yr enaid.
# *Mokṣha* (rhyddhad): diddymiad llwyr o'r holl fater karmig (wedi'i rwymo ag unrhyw enaid penodol).

Gellir esbonio'r berthynas rhwng yr enaid a karma, yn  ôl Padmanabh Jaini, gyda'r ddelwedd o aur. Fel y ceir aur bob amser yn gymysg ag amhureddau yn ei gyflwr gwreiddiol, mae Jainiaeth yn dal nad yw'r enaid yn bur yn ei darddiad ond ei fod bob amser yn amhur ac wedi'i halogi fel aur naturiol. Gall person ymdrechu i buro aur, yn yr un modd, mae Jainiaeth yn nodi y gellir puro'r enaid halogedig trwy fethodoleg mireinio iawn. Gall Karma naill ai'n halogi'r enaid ymhellach, neu'n ei fireinio i gyflwr glanach, ac mae hyn yn effeithio ar aileni yn y dyfodol. Felly mae Karma yn achos effeithlon (*nimitta*) yn athroniaeth Jain, ond nid yr achos materol (*upadana*). Credir mai'r enaid yw'r achos materol.

## Cyfeiriadau 
### Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 

Categori:Ysbrydolrwydd
Categori:Bwdhaeth
Categori:Hindŵaeth
Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Categori:Athroniaeth India
Categori:Jainiaeth