open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
211 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230 CC 220au CC - **210au CC** - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
216 CC 215 CC 214 CC 213 CC 212 CC - **211 CC** - 210 CC 209 CC 208 CC 207 CC 206 CC

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Carthaginaidd Hasdrubal Barca yn dychwelyd i Sbaen wedi gorchfygu'r gwrthryfel yn Numidia. Mewn dwy frwydr, mae'n lladd y ddau gadfridog Rhufeinig yn Sbaen; Publius Cornelius Scipio a'i frawd Gnaeus Cornelius Scipio Calvus — Publius ar afon Baetis (Afon Guadalquivir) a Gnaeus ger Carthago Nova (Cartagena). Mae Carthago'n adennill ei holl diriogaethau yn Sbaen i'e de o Afon Ebro.
* Byddin Gweriniaeth Rhufain yn cipio Syracusa, ac felly'n meddiannu'r cyfan o Sicilia.
* Y Rhufeiniaid yn cipio dinas Capua, oedd mewn cynghrair a Hannibal.
* Y cadfridog Rhufeinig Marcus Valerius Laevinus yn gwneud cytundeb a Chynghrair Aetolia i wrthwynebu Philip V, brenin Macedon.
* Arsaces II yn olynu ei dad Arsaces I fel brenin Parthia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Publius Cornelius Scipio, cadfridog Rhufeinig
* Gnaeus Cornelius Scipio Calvus, cadfridog Rhufeinig
* Arsaces I, brenin Parthia

Categori:211 CC
Kêr-Ys

)]]

Dinas chwedlonol a safai ym mae Douarnenez yn Llydaw oedd **Kêr-Ys** (Llydaweg: 'Caer Ys'; hefyd *Is* neu *Ys*). Yn ôl y chwedl, fe'i codwyd gan y brenin Gralon (neu Gradlon yn Ffrangeg a llyfrau Saesneg), Brenin Cornouaille, i'w merch Dahut. Mae'n perthyn i ddosbarth rhyngwladol o chwedlau gwerin am diroedd boddiedig, fel chwedl Cantre'r Gwaelod yng Nghymru. Mae rhai o'r manylion yn y chwedl yn hynod o debyg i'r chwedl Gymreig ond bod y chwedl Lydewig wedi'i Christioneiddio cryn dipyn.

Yn ôl y chwedl, adeiladwyd Kêr-Ys ar dir a oedd yn is na lefel y môr, gyda morglawdd i'w amddiffyn. Gan y Brenin Gralon ei hun oedd yr unig oriadau i'r pyrth ar y morglawdd, ond cafodd ei ferch Dahut ei themtio gan y Diafol i'w dwyn a'u rhoi iddo. Yna agorodd y Diafol y pyrth a boddwyd y ddinas. Mewn rhai ferisynau o'r chwedl mae Duw yn anfon y Diafol i gosbi trigolion annuwiol y ddinas am eu pechodau. Ond yn ôl fersiynau eraill, cynharach efalli, mae Dahut yn dwyn y goriadau er mwyn boddloni ei chariad neu i'w adael i mewn i'r ddinas. Dim ond y brenin Gralon sy'n dianc o'r dinistr. Boddwyd pawb arall. Yn ôl traddodiad, gellir clywed clychau Kêr-Ys yn canu o hyd (fel "Clychau Aberdyfi") i rybuddio pobl ar y tir fod tywydd garw yn dod. Ffoes Gralon i'r tir mawr a sefydlu Quimper, Finistère; codwyd cerflun yn ei ddangos ar gefn ceffyl yn edrych i gyfeiriad ei ddinas foddedig o flaen eglwys gadeiriol Saint Corentin.

Ceir cyfeiriadau at y chwedl yng ngwaith y brydyddes ganoloesl Marie de France (fl. ail hanner y 12g). Yn 1839 cyhoeddodd Théodore Hersart de la Villemarqué ei gyfrol enwog, y *Barzaz Breiz*, sy'n cynnwys fersiwn o chwedl Kêr-Ys ar gân.

## Gweler hefyd
*Cantre'r Gwaelod
*Tyno Helig

Categori:Llên gwerin Llydaw
Endymion

(Chiswick House, Llundain)]]

Ym mytholeg Roeg, roedd **Endymion** (Hen Roeg: ) yn fugail neu heliwr o Aeolia, neu yn ôl Pausanias yn frenin oedd yn teyrnasu yn  Olympia yn Elis. Dywedid ei fod yn fab i Zews a'r nymff Calyce. Ganed ef yn Thessalia ond daeth yn arweinydd carfan o Aeoliaid, a sefydlodd Elis.

Oherwydd ei harddwch, syrthiodd Selene, duwies y lleuad, mewn cariad ag ef. Dywedir iddi ofyn i Zews roi ieuenctid tragwyddol iddo. Mewn fersiwn arall, roedd Endymion yn edrych mor hardd wrth gysgu mewn ogof ar fynydd Latmos, ger Miletus yn Caria, nes i Selene ofyn i Zews a allai aros felly. Bob nos, byddai Selene'n ymweld ag ef wrth iddo gysgu.

Dywedir iddo gael mab, Aetolus, a ddaeth yn frenin Elis, ac yn ddiweddarach yn frenin Aetolia, a enwyd ar ei ôl.

Categori:Cymeriadau ym mytholeg Roeg
Llan, Powys

Pentref bychan gwledig a phlwyf eglwysig  yng nghymuned Llanbryn-mair, Powys, Cymru, yw **Llan**. Gorwedda ar y ffordd rhwng Llanidloes a Llanbryn-mair, tua 1.5 milltir o Lanbrynmair. Mae gan y pentref boblogaeth o tua 40.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Eglwys y Santes Fair, Llan

Cysegrir eglwys y plwyf i'r Forwyn Fair.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbryn-mair
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Plwyfi Cymru
Llangynyw

Pentref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, ydy **Llangynyw** (Saesneg: *Llangyniew*). Saif  yn ardal Maldwyn ger Llanfair Caereinion. Mae'n gorwedd ar fryn sy'n codi mewn tro ar afon Banwy, tua 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain o Lanfair Caereinion.

Mae eglwys y pentref wedi ei chysegru i Sant Cynyw. Tua 1.5 milltir i'r gogledd o'r pentref, wrth droed y bryn, ceir Mathrafal, safle llys brenhinoedd Powys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Dolanog

Pentref bychan yng nghymuned Llanfihangel-yng-Ngwynfa, Powys, Cymru, ydy **Dolanog** (). Saif yn ardal Maldwyn ar lannau afon Efyrnwy wrth droed Allt Dolanog, tua 4 milltir i'r gogledd-orllewin o Llanfair Caereinion. Ceir Rhaeadr Dolanog yno.

Saif olion hen fryngaer ar ben yr allt.

Rhed Llwybr Glyndŵr heibio i'r gogledd o'r pentref. Mae'r B4382 yn cysylltu Dolanog â Llanfihangel-yng-Ngwynfa, tua 4 milltir i'r gogledd dros y bryniau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Rhaeadr Dolanog

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel-yng-Ngwynfa
Categori:Pentrefi Powys
Elis

Rhanbarth yng Ngroeg yr Henfyd oedd **Elis**, neu **Eleia** (Groeg diweddar: Ήλιδα *Ilida*, Hen Roeg: , hefyd *Ēlis*, Groeg Dorig: ). Mae'n cytateb i Dalaith Elis heddiw. Saif ar arfordir gorllewinol y Peloponnesos, gydag Achaea i'r gogledd, Arcadia i'r dwyrain a Messenia i'r de.

Yn nhiriogaeth Elis y cynhaliwyd y Gemau Olympaidd gyntaf yn yr 8fed ganrif CC yn Olympia. Roedd y dyfarnwyr, yr Hellanodikai, o Elis.

Heddiw mae Elis yn bentref bychan gyda tua 150 o drigolion, 14&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Amaliada.

## Pobl enwog o Elis
*Coroebus, yr enillydd cyntaf yn y Gemau Olympaidd
*Salmoneus, brenin mytholegol Elis
*Aethlius, brenin mytholegol Elis
*Endymion (mytholeg)
*Epeius
*Aetolus
*Augeas, brenin of Elis; cysylltir a stori Heracles
*Hippias o Elis, soffydd
*Phaedo o Elis, sefydlydd yr Ysgol Eleaidd

Categori:Groeg yr Henfyd
210 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
260au CC 250au CC 240au CC 230 CC 220au CC - **210au CC** - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC    
215 CC 214 CC 213 CC 212 CC 211 CC - **210 CC** - 209 CC 208 CC 207 CC 206 CC 205 CC

----
## Digwyddiadau
* Yn dilyn marwolaeth ei dad, Publius Cornelius Scipio, a'i ewythr, Gnaeus Cornelius Scipio Calvus, mewn brwydr yn erbyn y Carthaginiaid, mae Publius Cornelius Scipio yn dod yn gadfridog ar y fyddin Rufeinig yn Sbaen.
* Brwydr Herdonia yn Apulia; y cadfridog Carthaginaidd Hannibal yn gorchfygu byddin Rufeinig ac yn lladd y Conswl Rhufeinig Gnaeus Fulvius Centumalus Maximus.
* Y cadfridog Rhufeinig Marcus Claudius Marcellus yn cael ei ethol yn gonswl am y pedwerydd tro, ac yn cipio Salapia yn Apulia.
* Philip V, brenin Macedon, sydd mewn cynghrair a Hannibal, yn ymosod ar feddiannau Rhufain yn Illyria. Mae Cynghrair Aetolia, Sparta ac Attalus brenin Pergamon yn ymuno a'r Rhufeiniaid yn ei erbyn, ac yn orfodi i encilio.
* Qin Er Shi yn dod yn ymerawdwr Tsieina

## Genedigaethau
* Hui, ail ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

## Marwolaethau
* 10 Medi — Qin Shi Huang, ymerawdwr cyntaf Tsieina

Categori:210 CC
Fferyllydd

bawd|350px
**Fferyllydd** yw'r enw am rywun sy'n rhedeg fferyllfa neu'n gweithio ynddi. Mae galwedigaeth y fferyllydd yn alwedigaeth iechyd sy'n cyfuno agweddau ar ffiseg a chemeg er mwyn cadarnhau'r defnydd diogel o foddion meddyginaeth. Mae hefyd yn cynnwys y rôl traddodiadol o gyfansoddi a dosbarthu moddion yn ôl cyfarwyddiadau meddyg.

Categori:Fferylliaeth
Categori:Galwedigaethau gofal iechyd
Mynyddcynffig

Pentref yng nghymuned y Pîl, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Mynyddcynffig** neu **Mynydd Cynffig** (Saesneg: *Kenfig Hill*).

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Y Pîl
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr (y DU)
Siracusa

Dinas a chymuned (*comune*) ar ynys Sisili yn yr Eidal yw **Siracusa** (Sisilieg **Sarausa**, Groeg ''*, Lladin *Syracusae*, Ffrangeg a Saesneg *Syracuse''), sy'n brifddinas talaith Siracusa. Saif ar arfordir dwyreiniol yr ynys.

Roedd y boblogaeth yn 118,385 yng nghyfrifiad 2011.

Sefydlwyd Siracusa yn 734 neu 733 CC gan Roegiaid o ddinasoedd Corinth a Tenea, dan arweiniad yr *oecist* (gwladychwr) Archias, a'i galwodd yn **Sirako**, gan gyfeirio at gors gyfagos. Tyfodd y ddinas i fod yn un o'r dinasoedd Groegaidd mwyaf grymus yn unman o gwmpas Môr y Canoldir.

Daeth y ddinas yn gyfoethog iawn mewn cynghrair a Gweriniaeth Rhufain yn ystod teyrnasiad Hiero II o  275 CC ymlaen. Wedi marwolaeth Hiero yn 215 CC, trodd ei olynydd  Hieronymus yn erbyn Rhufain, a chipiwyd y ddinas gan y Rhufeiniaid dan Marcus Claudius Marcellus yn 212 CC. Lladdwyd dinesydd enwocaf Siracusa, y gwyddonydd a mathemategydd Archimedes, pan gipiwyd y ddinas.

Siracusa oedd prifddinas yr ynys yn y cyfnod Rhufeinig. Bu dan reolaeth y Fandaliaid am gyfnod, cyn i'r cadfridog Belisarius ei chipio i'r Ymerodraeth Fysantaidd ar 31 Rhagfyr 535). O 663 hyd 668 roedd yr ymerawdwr Constans II yn teyrnasu o Siracusa. Cipiwyd y ddinas gan y Mwslimiaid yn 878, ac yn y cyfnod dilynol daeth Palermo yn brifddinas yr ynys yn lle Siracusa.

Yn 2005 daeth hen ganol y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd.

bawd|200px|dim|Eglwys gadeiriol Siracusa
bawd|dim|200px|Theatr Roegaidd Siracusa

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Sisili
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal

Categori:Talaith Siracusa
Pontllogel

Pentref bychan  yng nghymuned Llanfihangel-yng-Ngwynfa, Powys, Cymru, yw **Pontllogel** neu **Pont Llogel**.  Saif yn ardal Maldwyn ar lannau Afon Efyrnwy tua hanner ffordd rhwng Llanwddyn ac Abertridwr i'r gogledd a phentref Dolanog i'r de-ddwyrain. Mae'r lôn B4395 yn rhedeg trwy'r pentref ac yn ei gysylltu â phentref Llanfihangel-yng-Ngwynfa i'r gogledd a Llangadfan i'r de.

Tua milltir i'r gogledd-orllewin ceir cyfres o hen garneddi a elwir yn "Feddau'r Cewri".

Rhed Llwybr Glyndŵr heibio i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel-yng-Ngwynfa
Categori:Pentrefi Powys
212 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
260au CC 250au CC 240au CC 230 CC 220au CC **210au CC** 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC    
217 CC 216 CC 215 CC 214 CC 213 CC **212 CC** 211 CC 210 CC 209 CC 208 CC 207 CC   

## Digwyddiadau
* Syphax, brenin llwyth Numidiaidd y Masaesyles, yn gwneud cynghrair a Gweriniaeth Rhufain yn erbyn Carthago.
* Y cadfridogion Rhufeinig Publius Cornelius Scipio a'i frawd, Gnaeus Cornelius Scipio Calvus, yn cipio dinas Saguntum (Sagunto yn Sbaen oddi wrth y Carthaginiaid,.
* Y Rufeiniaid dan Marcus Claudius Marcellus, wedi gwarchae o ddwy flynedd, yn cipio dinas  Syracusa yn Sicilia. Lleddir y gwyddonydd enwog Archimedes gan filwr Rhufeinig.
* Brwydr y Silarus; y Carthaginiaid dan Hannibal yn gorchfygu byddin Rufeinig dan y  praetor Marcus Centenius Penula.
* Brwydr Herdonia; Hannibal yn gorchfygu byddin Rufeinig sy'n gwarchae ar Herdonia dan y praetor Gnaeus Fulvius Flaccus. Dinistrir y fyddin Rufeinig, gan adael Apulia yn nwylo Hannibal.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Archimedes o Syracusa, gwyddonydd a mathemategydd Groegaidd

Categori:212 CC
213 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC **210au CC** 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
218 CC 217 CC 216 CC 215 CC 214 CC - **213 CC** - 212 CC 211 CC 210 CC 209 CC 208 CC

----

## Digwyddiadau
* Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn gorchfygu'r cadfridog Achaeus, oedd wedi ei wneud ei hun yn rheolwr Anatolia, yn ei gymeryd yn garcharor a'i ddienyddio.
* Gweriniaeth Rhufain yn cipio Casilinum ac Arpi yn ôl oddi wrth Hannibal.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Aratus o Sicyon, gwleidydd a chadfridog Groegaidd, arweinydd Cynghrair Achaea
* Achaeus, cadfridog Seleucaidd a rheolwr Anatolia

Categori:213 CC
Llanwddyn

Pentref bychan a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llanwddyn** (). Saif yn ardal Maldwyn ar lan ogleddol Afon Efyrnwy ger yr argae ar gronfa dŵr Llyn Efyrnwy. Tua hanner milltir i'r dwyrain o Llanwddyn ceir pentref Abertridwr.

Enwir plwyf Llanwddyn ar ôl Wddyn. Yn ôl traddodiad roedd y sant hwn, sydd fel arall yn anhysbys, yn feudwy a sefydlodd gell yno ac a ymwelai â chell y Santes Melangell dros y bryniau i'r gogledd ym Mhennant Melangell.

Mae’r Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar yn berchennog i’r tir o gwmpas Llyn Efyrnwy, ac mae ganddynt 3 cuddfan; 2 ar lannau’r llyn ac un, Coed y Capel, ger yr argae. Mae ganddynt hefyd swyddfa a siop gyferbyn â’r gyddfan Coed y Capel.

Cynhelir Gŵyl Werin Llanwddyn yn neuadd y pentref Llanwddyn bob mis Medi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes Llyn Efyrnwy
Pasiwyd Deddf  Liverpool Corporation Waterworks ym 1880, a dechreuwyd gwaith adeiladu argae ym 1881. Dymchwelwyd hen bentref Llanwddyn, ac roedd y llyn yn llawn erbyn Tachwedd 1889. Adeiladwyd pentref newydd gerllaw ar gyfer preswylwyr yr hen bentref, gan gynnwys eglwys newydd, cysegredig i Sant Wddyn. Adeiladwyd gorsaf pŵer hydro-electrig ar gyfer y pentref ym 1902.

bawd|dim|Adeiladu'r argae tua diwedd y 19g

bawd|dim|Eglwys Sant Wddyn, a adleolwyd pan foddwyd y dyffryn

bawd|240px|dim|Lake Vyrnwy Hotel, Llanwddyn

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

bawd|dim|Tarw dur, tractor a sled yn dosbarthu bara i bentre Llanwddyn yn ystod yr eira

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Categori:Cymunedau Cymreig a ddinistriwyd
Abertridwr

Gallai **Abertridwr** gyfeirio at un o ddau le yng Nghymru:

*Abertridwr, Powys
*Abertridwr, Caerffili
----
Archaeologia Cambrensis

Cylchgrawn dysgedig blynyddol sy'n ymwneud ag archaeoleg yng Nghymru yw ***Archaeologia Cambrensis***. Fe'i cyhoeddir gan Cymdeithas Hynafiaethau Cymru (y *Cambrian Archaeological Association*)  er 1846, ond cyhoeddwyd y rhifyn gyntaf ym 1845, flwyddyn cyn sefydlu'r Gymdeithas ei hun yn swyddogol. Y golygydd cyntaf, hyd 1853, oedd John Williams (Ab Ithel).

Cylchgrawn hynafiaethol yn ymwneud â phob agwedd ar hanes, cynhanes, archaeoleg, adeiladau hanesyddol a thraddodiadau Cymru oedd y cylchgrawn ar y ddechrau, ond erbyn heddiw mae'n gyfrwng i gyhoeddi canlyniadau'r gwaith archaeolegol diweddaraf a gwaith ymchwil blaenllaw ar archaeoleg y wlad.

## Golygyddion 
* John Williams (Ab Ithel) (1845-1853)
* H. Harold Hughes

## Dolenni allanol
* *Archaeologia Cambrensis (1846-1899)*
* *Archaeologia Cambrensis (1900-1999)*
* Gwefan Cymdeithas Hynafiaethau Cymru 

Categori:Cylchgronau Cymru
Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Astudiaethau Celtaidd
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Sefydliadau 1845
Llanfihangel-yng-Ngwynfa

Pentref hynafol, plwyf a chymuned, Powys, Cymru, yw **Llanfihangel-yng-Ngwynfa**. Mae'n enwog fel cartref yr emynyddes Ann Griffiths.

Gorwedd y pentref diarffordd yng ngogledd y sir ym mryniau Maldwyn ger tarddle Nant Alan, un o ffrydiau Afon Cain, tua hanner ffordd rhwng Llanwddyn i'r gorllewin a Llanfyllin i'r dwyrain. I gyfeiriad y de mae'r B4382 yn ei gysylltu â phentref Dolanog a Llanfair Caereinion.

Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gantref Mechain. Mae'r eglwys yn un o sawl yng Nghymru a gysegrir i Sant Mihangel.

250px|bawd|dim|Cynaeafu gwair, Llanifhangel-yng-Ngwynfa
250px|bawd|dim|Dolwar Fach yn 1885

Tua milltir a hanner i'r gorllewin o Lanfihangel ceir Plasdy Llwydiarth, hen gartref y Fychaniaid gynt.

Rhed Llwybr Glyndŵr trwy'r bryniau i'r de o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl
*Cynddelw Brydydd Mawr (12g). Er nad oes prawf terfynol, mae'n debyg fod Cynddelw, un o'r mwyaf o Feirdd y Tywysogion, yn frodor o'r plwyf.
*John Davies, Tahiti (1772 – 1855) athro a chenhadwr 
*John Hughes, Pontrobert (1775 - 1854) awdur, Gweinidog yr Efengyl ac emynydd Cymreig
*Ann Griffiths (1776 - 1805). Ganwyd yr emynyddes enwog yn ffermdy Dolwar Fach (neu Fechan) yn y plwyf. Fe'i claddwyd ym mynwent eglwys y plwyf. Ceir disgrifiad o'i hen gartref ar ddiwedd y 19g yn y gyfrol *Cartrefi Cymru* gan Owen M. Edwards.
*Thomas Williams (Eos Gwynfa) (c.1769-1848), bardd a gyhoeddodd sawl gyfrol o gerddi a charolau plygain.
*John E Jones (1840 – 1896) Wythfed Llywodraethwr Talaith Nevada

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
*Alwyn D. Rees, *Life in a Welsh countryside: a social study of Llanfihangel yng Ngwynfa* (1996), Llyfr a ystyrir yn glasur o'i fath.

Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
215 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - **210au CC** - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
220 CC 219 CC 218 CC 217 CC 216 CC - **215 CC** - 214 CC 213 CC 212 CC 211 CC 210 CC

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridogion Rhufeinig Publius Cornelius Scipio a'i frawd  Gnaeus Cornelius Scipio Calvus yn gorchfygu byddin Garthaginaidd dan Hasdrubal Barca yn Dertosa ger Afon Ebro yn Sbaen, ac felly'n atal Hasdrubal rhag mynd a'i fyddin i'r Eidal i gynorthwyo ei frawd Hannibal.
* Y Conswl Rhufeinig Tiberius Sempronius Gracchus yn cqael ei ladd yn ymladd yn erbyn Hannibal.
* Hannibal yn cipio dinasoedd Tarentum, Heraclea a Thurii, ond yn methu atal y Rhufeiniaid rhag gwarchae ar Capua.
* Philip V, brenin Macedon a Hannibal yn gwneud cynghrair i ymladd yn erbyn Rhufain.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Hiero II, *tyrannos* Siracusa

Categori:215 CC
Pontrobert

Pentref bach yng nghymuned Llangynyw, Powys, Cymru, yw **Pontrobert**. Saif yn ardal Maldwyn tua hanner ffordd rhwng Llanfair Caereinion i'r de a Llanfyllin.

Enwir y pentref ar ôl yr hen bont ar afon Efyrnwy. Ceir cored ar yr afon ger y bont honno. Dwy filltir i'r de-ddwyrain o Bontrobert, i lawr y dyffryn, ceir Mathrafal, safle llys brenhinoedd Powys.

Rhed Llwybr Glyndŵr heibio i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Y Felin, Pontrobert (1975)

## Pobl o Bontrobert 
* Jane Hughes (Deborah Maldwyn) (1811-1878), baledwraig

## Cyfeiriadau
Categori:Llangynyw
Categori:Pentrefi Powys
214 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - **210au CC** - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
219 CC 218 CC 217 CC 216 CC 215 CC - **214 CC** - 213 CC 212 CC 211 CC 210 CC 209 CC

----

## Digwyddiadau
* Carthago yn perswadio dinas Siracusa i roi'r gorau i'w chynghrair a Gweriniaeth Rhufain ac ochri gyda'r Carthaginiaid.
* Byddin Rufeinig dan Marcus Claudius Marcellus yn cipio Leontini ac yn gwarchae ar Siracusa.
* Byddin Rufeinig dan Tiberius Sempronius Gracchus yn gorchfygu byddin Garthaginaidd dan Hanno yr Hynaf mewn brwydr ger Beneventum.
* Philip V, brenin Macedon yn ymosod ar Illyria gyda 120 o longau. Mae'n gwarchae ar  Apollonia, Illyria, ond yn gorfod llosgi ei lynges ac encilio i Facedonia wedi iddo gael ei orchfygu gan fyddin Rufeinig.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Hieronymus, rheolwr Siracusa (llofruddiwyd)

Categori:214 CC
216 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - **210au CC** - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 
221 CC 220 CC 219 CC 218 CC 217 CC - **216 CC** - 215 CC 214 CC 213 CC 212 CC 211 CC 

----

## Digwyddiadau 
* 2 Awst — Brwydr Cannae (i'r dwyrain o Napoli); Hannibal a'r fyddin Garthaginaidd yn ennill buddugoliaeth fawr dros fyddin Gweriniaeth Rhufain dan y ddau gonswl, Lucius Aemilius Paullus (a leddir yn y frwydr) a Gaius Terentius Varro. Lleddir tua 50,000 o Rufeiniaid; un o'r colledion mwyaf mewn un diwrnod o frwydro mewn hanes.
* Y cadfridog Rhufeinig Marcus Claudius Marcellus yn casglu gweddillion y fyddin i amddiffyn dinas Nola a de Campania.
* Yr hanesydd Rhufeinig Quintus Fabius Pictor yn cael ei yrru i Delffii i ofyn cyngor yr oracl beth i'w wneud wedi Brwydr Cannae.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Lucius Aemilius Paullus, Conswl Rhufeinig, lladdwyd ym mrwydr Cannae.

Categori:216 CC
Abertridwr, Caerffili

:''Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Abertridwr, Powys.''

Pentref yng nghymuned Cwm Aber, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Abertridwr**. Saif 3 milltir i'r gogledd-orllwein o dref Caerffili.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gwaith glo
Bu'n bentref glofaol gynt. Agorwyd Glofa Windsor yn 1898 gan y Windsor Colliery Co Ltd. Roedd siafftiau aer danddaear yn ei gysylltu â Glofa Senghennydd.

Ar 1 Mehefin, 1902, dymchwelodd platfform yn y pwll glo, gan fwrio naw o lowyr i 25 troedfedd o ddŵr yn y swmp. Llwyddodd tri o'r dynion i ddianc trwy afael ar ddarnau pren ond collodd y chwech arall eu bywydau.

Ym 1918 bu 1,923 o ddynion yn gweithio yn y pwll; erbyn 1945 roedd y nifer wedi syrthio i 850. Ym 1974 unwyd y glofa â glofa Nantgarw fel un uned, ond caewyd yr hen Lofa Windsor ym mis Mawrth 1975. Heddiw mae ystâd tai Ty'n y Parc ar y safle.

## Enwogion
*Peter Prendergast (1946–2007), arlunydd.
*John Roberts (‘Jack Rwsia’) (1899-1979), glöwr, cynghorydd ac aelod amlwg o'r Blaid Gomiwnyddol; gwirfoddolwr gyda'r Frigâd Ryngwladol yn Rhyfel Cartref Sbaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwm Aber
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Pennant Melangell

Pentref bychan yng nghymuned Llangynog ym Maldwyn, Powys, Cymru, yw **Pennant Melangell**, sydd 93.7 milltir (150.9&nbsp;km) o Gaerdydd a 167.7 milltir (269.8&nbsp;km) o Lundain. Gorwedd ym mhen uchaf Cwm Pennant tua 2.5 milltir i'r gorllewin o bentref Llangynog. Gorweddai yng nghantref Mochnant yn yr Oesoedd Canol.

Mae afon Tanad, sy'n rhedeg trwy'r cwm, yn tarddu yn uchel ar y bryniau i'r gorllewin o Bennant Melangell ar lethrau dwyreiniol Cyrniau Nod.

Dylid darllen yr erthygl hwn ynghyd testun Santesau Celtaidd 388-680

## Eglwys Pennant Melangell
250px|bawd|chwith|Eglwys Pennant Melangell
bawd|150px|Ffenest yr Eglwys
Enwir y pentref ar ôl Santes Melangell c.575-641,
bawd|chwith|Cell Melangell ar seiliau 10ed canrif
Yn yr hen eglwys, a gysegrir i'r santes, gellir gweld creirfa Melangell, sydd wedi ei hail-adeiladu wedi iddi gael ei dinistrio adeg y Diwygiad Protestannaidd ac sy'n un o'r esiamplau gorau o'i fath ym Mhrydain ac yn unigryw yn ei chynllun. Ceir cerfluniau o sgwarnogod ar ysgrîn y Grog. Codwyd yr adeilad bresennol yn y 12g. Ychwanegodd cell haner gron a elwir "Cell y Bedd" ar seiliau o'r 10fed canrif yn yr 20ed canrif. Credir fod Melangell wedi claddu yno. Amgylchynir yr eglwys gan llan fawr sy'n cynnwys coed yw hynafol, rhai ononynt yn fwy na 2000 oedsy'n awgrymu fod y safle yn gyn-Gristnogol.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
*Rhestr trefi Cymru
*Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau
## Doleni allanol
*Gwefan Eglwys y Santes Melangell, Pennant Melangell. 

Categori:Eglwysi Powys
Categori:Llangynog, Powys
Categori:Pererindodau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Oes y Seintiau yng Nghymru
Abertridwr, Powys

:''Am y pentref o'r un enw ym Morgannwg, gweler Abertridwr, Caerffili.''

Pentref bychan  yng nghymuned Llanwddyn, Powys, Cymru, yw **Abertridwr**. Saif yn ardal Maldwyn ar lan ogleddol afon Efyrnwy, tua milltir i'r dwyrain o Llanwddyn a'r argae ar gronfa dŵr Llyn Efyrnwy. Mae'r B4393 yn ei gysylltu â Llanwddyn ac â Llanfyllin i gyfeiriad y dwyrain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanwddyn
Categori:Pentrefi Powys
Eve Myles

Actores o Gymru yw **Eve Myles** (ganwyd 8 Gorffennaf 1978). Mae'n adnabyddus am chwarae rhan Gwen Cooper yn y gyfres wyddonias *Torchwood* a Faith yn *Un Bore Mercher*.

Cafodd ei geni yn Ystradgynlais. Mae'n briod a'r actor Bradley Freegard ac yn byw yng Nghaerdydd.

## Ffilmyddiaeth
### Ffilm a theledu
### Radio
### Theatr
### Adroddwr llyfrau sain
### Gemau fideo
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ystradgynlais
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Paul Woods

Chwaraewr Rygbi'r Gynghrair o Gymru oedd **Paul Woods** (28 Hydref 1950 - 1 Tachwedd 2007).

Ganed Paul Woods ym Mhontllanffraith, Sir Fynwy. Bu'n chwarae Rygbi'r Undeb i glybiau Tredegar a Pontypŵl cyn i Widnes ei berswadio i droi at Rygbi'r Gynghrair yn 1976. Yn ddiweddarach by'n chwarae i Rochdale Hornets a Hull. Enillodd ddeg cap dros dîm Rygbi'r Gynghrair Cymru.

Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Chwaraewyr rygbi'r gynghrair o Gymru
217 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - **210au CC** - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
222 CC 221 CC 220 CC 219 CC 218 CC - **217 CC** - 216 CC 215 CC 214 CC 213 CC 212 CC

----

## Digwyddiadau
* 24 Mehefin - Brwydr Llyn Trasimene, yn Umbria. Mae'r fyddin Garthaginaidd dan Hannibal yn dinistrio byddin Gweriniaeth Rhufain dan Gaius Flaminius Nepos; lleddir miloedd o Rufeinwyr, yn cynnwys Flaminius ei hun.
* Senedd Rhufain yn penodi Quintus Fabius Maximus Verrucosus i swydd *dictator*. Mae ef yn dilyn polisi o osgoi brwydr yn erbyn byddin Hannibal, gan gadw i'r bryniau lle na all Hannibal ddefnyddio ei farchoglu. Caiff Fabius yr enw *Cunctator* (*Yr Oedwr*) oherwydd ei strategaeth.
* Hannibal yn anrheithio Apulia a Campania.
* Publius Cornelius Scipio yn cael ei yrru i Sbaen fel proconswl Rhufeinig. Mewn brwydr ar Afon Ebro ger Tarraco, mae'n dinistrio rhan helaeth o'r llynges Garthaginaidd dan Hasdrubal Barca.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Gaius Flaminius Nepos, cadfridog a Conswl Rhufeinig.

Categori:217 CC
218 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - **210au CC** - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 
223 CC 222 CC 221 CC 220 CC 219 CC - **218 CC** - 217 CC 216 CC 215 CC 214 CC 213 CC

----

## Digwyddiadau 
* Y cadfridog Carthaginaidd Hannibal yn gadael Sbaen gyda byddin o tua 40,000 o filwyr a 50 o eliffantod. Mae'n croesi yr Alpau i ogledd yr Eidal ac yn cipio prifddinas y Taurini (Torino heddiw).
* Brwydr Ticinus; Hannibal yn gorchfygu byddin Rufeinig dan y conswl Publius Cornelius Scipio. Clwyfir Scipio yn ddifrifol, ac mae'r Rhufeiniaid yn encilio i Placentia.
* 18 Rhagfyr — Brwydr y Trebia; Hannibal yn gorchfygu byddin Rufeinig dan Tiberius Sempronius Longus a Scipio meet Hannibal ger Afon Trebbia.
* Wedi i drafodaethau heddwch rhwng Ptolemi IV, brenin yr Aifft ac Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, mae Antiochus yn meddiannu tiriogaethau yn Lebanon, Palesteina a Ffenicia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:218 CC
A. W. Wade-Evans

Hanesydd o Gymru ac offeiriad Anglicanaidd oedd **Arthur Wade Wade-Evans** (31 Awst 1875 - 4 Ionawr 1964).

## Bywgraffiad
Ganed Wade-Evans yn Abergwaun, Sir Benfro, yn fab i gapten llong. Graddiodd o Goleg Iesu, Rhydychen, yn 1896 a chafodd ei ordeinio'n ddiacon yn 1898. Bu'n gurad yn Llundain, Caerdydd, English Bicknor a Llangystennin Garth Brenn (*Welsh Bicknor*) cyn dod yn ficer France Lynch yn 1909. Yn ddiweddarach bu'n ficer Pottersbury gyda Furtho a Yardley Gobion ac yna Wrabness. Ymddeolodd yn 1957, a bu'n byw yn Frinton-on-Sea, Essex, lle y bu farw.

## Hanesydd
Cyhoeddodd nifer o lyfrau ar hanes cynnar Cymru a gwledydd Prydain. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gred na fu i drigolion Brythonaidd Lloegr gael eu gyrru ar ffo i'r gorllewin gan y Sacsoniaid; mynnodd for haneswyr ei oes yn anghywir, barn a oedd yn seiliedig ar gamddehongliad o *De Excidio Britanniae* gan Gildas (c. 6g). Yn ôl Wade-Evans, ysgrifennwyd y *De Excidio* - "y stori ddychmygol hon" sydd "wedi gwenwyno ffynhonnau hanes y Cymry am ganrifoedd" - ar ddechrau'r 8g, ond nid yw pawb yn derbyn ei ddamcaniaeth.

## Cyhoeddiadau
* ''Nennius's "History of the Britons"* (1938)
* *Coll Prydain'' (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1950). Cyfieithiad o'r *De Excidio Britanniae* gyda rhagymadrodd a nodiadau.
* *The emergence of England and Wales* (1956, 1959)
* *Welsh Christian origins* (1934)
* *Parochiale Wallicanum* (1911)
* *Vitae sanctorum Britanniae et genealogiae* (1944).
* *Welsh mediaeval law* (1909)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
219 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - **210au CC** - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
224 CC  223 CC 222 CC 221 CC 220 CC - **219 CC** - 218 CC 217 CC 216 CC 215 CC 214 CC

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Carthaginaidd Hannibal yn ymosod ar ddinas Saguntum yn Sbaen, sydd yn nhiriogaeth y Carthaginiaid yn Sbaen, ond mewn cynghrair a Gweriniaeth Rhufain. Mae hyn yn dechrau'r ail ryfel rhwng Rhufain a Carthago.
* Rhyfel rhwng Ptolemi IV Philopator, brenin yr Aifft ac  Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Mae Antiochus yn cipio Seleucia Pieria, Tyrus a Ptolemais, cyn i'r Aifft ddechrau trafodaethau heddwch.
* Senedd Rhufain yn gyrru byddin i Illyria dan Lucius Aemilius Paullus.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Cleomenes III, cyn-frenin Sparta

Categori:219 CC
Cytundeb Pipton

Arwyddwyd **Cytundeb Pipton** ar 22 Mehefin 1265, yn ystod Ail Ryfel y Barwniaid, i sefydlu cynghrair rhwng y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd a'r barwn grymus Simon de Montfort. Enwir y cytundeb ar ôl Pipton, Powys.

Daeth y cytundeb i fod yn sgîl buddugoliaeth ysgubol Simon de Montfort ar Harri III o Loegr ym Mrwydr Lewes ym 1264. Daliwyd brenin Lloegr a'i fab y Tywysog Edward. Dechreuodd Llywelyn gyfres o darfodaethau gyda de Montfort, ac ym 1265 cynigiodd iddo'r swm o 30,000 marc yn gyfnewid am heddwch parhaol, gyda thermau'r heddwch yn cadarnhau hawl Llywelyn i reoli Cymru.

Seliwyd y trafodaethau gyda'r cytundeb rhwng Llywelyn a de Montford, ond gellid dadlau fod y termau ffafriol a gafodd Llywelyn yn dangos fod sefyllfa de Montfort yn gwanhau mewn gwirionedd. Mae'r hanesydd J. Beverley Smith yn dadlau mae "dealltwriaeth" yn hytrach na chytundeb ffurfiol oedd Cytundeb Pipton, ond serch hynny rhoddodd Llywelyn a de Montford eu seliau ar gyfres o ddogfennau yn gosod allan yr amodau rhyngddynt.

## Cyfeiriadau
Categori:1265
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Pipton
Pipton
Pipton
Categori:Oes y Tywysogion
Categori:Teyrnas Gwynedd
220 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC - **210au CC** - 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
225 CC 224 CC  223 CC 222 CC 221 CC - **220 CC** - 219 CC 218 CC 217 CC 216 CC 215 CC

----

## Digwyddiadau
* Demetrius o Pharos a Scerdilaidas yn ymosod ar y dinasoedd yn Illyria sydd mewn cynghrair a Gweriniaeth Rhufain. Mae Rhufain yn gyrru byddin sy'n gorfodi Demetrius i ffoi at Philip V, brenin Macedon.
* Aratus o Sicyon, dan fygythiad gan Gynghrair Aetolia, yn cael cymorth y Cynghrair Hellenaidd dan arweiniad Philip V, brenin Macedon. Mae Philip yn arwain y Cynghrair mewn brwydrau yn erbyn Aetolia, Sparta ac Elis.
* Gyda Molon yn cymryd meddiant ar ran helaeth o'r Ymerodraeth Seleucaidd ac yn ei alw ei hun yn frenin, mae Antiochus III yn rhoi'r gorau i'w ymgyrch yn ne Syria i ddelio ag ef. Mewn brwydr ar lan Afon Tigris mae'n gorchfygu a lladd Molon a'i frawd Alexander.
* Achaeus, cadfridog Antiochus III yn Anatolia, yn cael ei gyhuddo gan Hermeias, prif weinidog Antiochus, o fwriadu gwrthryfela. I'w amddiffyn ei hun, mae Achaeus yn ei gyhoeddi ei hun yn frenin.
* Adeiladu'r Via Flaminia o Rufain i Ariminum (Rimini) gan y censor Gaius Flaminius.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Conon o Samos, mathemategydd a seryddwr Groegaidd
* Molon, cadfridog Seleucaidd

Categori:220 CC
Bridgnorth

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, sy'n gorwedd yn Nyffryn Hafren, yw **Bridgnorth**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 12,079.

Fe'i rhennir yn Low Town a High Town, a elwir felly oherwydd eu safle mewn perthynas ag afon Hafren, sy'n llifo rhyngddynt. Enwir Bridgnorth ar ôl pont ar afon Hafren, a godwyd yn fwy i'r gogledd na phont gynharach yn Quatford.

Mae Caerdydd 128.4 km i ffwrdd o Bridgnorth ac mae Llundain yn 195.3&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wolverhampton sy'n 20.6&nbsp;km i ffwrdd.

Cyfeiria at Kinver yn y Cytundeb Tridarn (1405) fel un o'r lleoedd sy'n nodi'r ffin arfaethedig rhwng Cymru Fawr a dwy ran Lloegr dan amodau'r cytundeb hwnnw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Categori:Trefi Swydd Amwythig
221 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC **210au CC** 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC
226 CC 225 CC 224 CC  223 CC 222 CC **221 CC** 220 CC 219 CC 218 CC 217 CC 216 CC

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog cadfridog Carthaginaidd Hasdrubal yn cael ei lofruddio gan Gelt tra'n ymgyrchu yn Sbaen. Daw Hannibal, mab  Hamilcar Barca, yn gadfridog yn ei le.
* Hannibal yn priodi tywysgoes Sbaenaidd, Imilce, ac yn concro llwythau yr Olcades,  and Vaccaei a'r Carpetani.
* Ptolemi IV yn dod yn frenin yr Aifft ar farwolaeth ei dad, Ptolemi III.
* Molon, satrap Media, a'i frawd Alexander yn gwrthryfela yn erbyn Antiochus III, ac yn meddiannu rhan helaeth o'r ymerodraeth i'r dwyrain o Afon Tigris. Wedi gorchfygu byddin dan Xenoetas, mae'n cipio dinas  Seleucia ar y  Tigris, a'y cyfan o diriogaethau Babylonia a Mesopotamia.
* Antigonus III, brenin Macedon, yn cael ei ladd mewn brwydr yn erbyn yr Illyriaid, ac yn cael ei olynu gan ei gefnder Philip V.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Ptolemi III, brenin yr Aifft
* Hasdrubal, cadfridog Carthaginaidd
* Antigonus III Doson, brenin Macedon
* Berenice II, brenhines yr Aifft

Categori:221 CC
Cyhydedd fer

Mesur caeth yw'r **gyhydedd fer**, sy'n perthyn yn agos i'r gyhydedd naw ban.

Mae pob llinell yn gynghanedd gyflawn gydag wyth sill. Fe'i cenir mewn pennillion o bedair llinell ar yr un odl. Dyma enghraifft o waith Lewys Glyn Cothi:

Dynion ydynt yn anedig
Wedy'u gadu'n fendigedig,
Ac o Dewdwr, lys gadwedig,
Ac o Idwal oedd wisgedig.

Pob rhyw adar pupuredig
Ynn a nodan' yn anedig;
Sy o fwydau yn safedig
A gâi wawdydd fai ddysgeidig.

## Gweler hefyd
*Y pedwar mesur ar hugain

Categori:Mesurau caeth
Tivoli

Tref a chymuned (*comune*) yn rhanbarth Lazio, yr Eidal yw **Tivoli**, **Tibur** yn y cyfnod clasurol. Saif tua 30&nbsp;km o ddinas Rhufain, ger rhaeadr lle mae Afon Aniene yn disgyn o'r bryniau.

Yn y cyfnod Etrwscaidd, roedd Tibur yn eiddo'r Sabiniaid, ac yn gatref Sibyl Tibur. Gwnaeth Tibur gynghrair ar Galiaid yn 361 CC, ond gorchfygwyd y dref gan y Rhufeiniaid yn 338 CC. Rhoddwyd dinasyddiaeth Rufeinig i'r trigolion yn 90 CC. Daeth yn fangre boblogaidd i Rufeiniaid cefnog adeiladu fila; roedd gan Maecenas ac Augustus fila yma, ac roedd gan y bardd Horace un lai. Yr enwocaf yw'r *Villa Adriana*, a adeiladwyd gan yr ymerawdwr Hadrian, sy'n parhau mewn cyflwr da ac a enwyd yn Safle Treftadaeth y Byd. Bu Zenobia, brenhines Palmyra hefyd yn byw mewn fila yma wedi iddi gael ei gorchfygu gan yr ymerawdwr Aurelian yn 272.

Yn 547, yn ystod y rhyfel yn erbyn y Gothiaid, adeiladwyd amddiffynfeydd gan y cadfridog Bysantaidd Belisarius, ond yn ddiweddarach dinistriwyd y dref gan fyddin Totila. Yn y Canol Oesoedd by ymgiprys rhwng Tivoli a Rhufain am reolaeth dros ganolbarth Lazio.

Roedd Tivoli yn parhau yn boblogaidd fel safle i adeiladu filas, ac yn 1549 dechreuwud adeiladu'r Villa d'Este gan Pirro Ligorio ar gyfer y Cardinal Ippolito II d'Este. Enwyd y Villa d'Este hefyd yn Safle Treftadaeth y Byd. Yn 1835 adeiladodd Pab Gregori XVI y Villa Gregoriana yma.

[bawd|chwith|Rhan o Tivoli o'r [Villa d'Este.]]

Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 65,999.

Categori:Dinas Fetropolitan Rhufain
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Trefi Lazio
Englyn penfyr

Mae mesur yr **Englyn Penfyr** yn ymdebygu i'r Englyn Unodl Union ond heb y llinell olaf. Yn yr englyn hwn ceir toddaid byr wedi'i ddilyn gan linell seithsill gynganeddol sy'n cadw i'r un brifodl. Gall y llinell olaf fod yn acennog neu'n ddiacen.

Defnyddir y mesur gan Gwilym R Tilsley yn ei awdl Cwm Carnedd. Dyma'r englyn penfyr sy'n cloi'r awdl:

Yn y Foelas a'r Villa – onid oes
::Neb dyn a breswylia?
:Dim ond Saeson hinon ha.

Mewn awdlau, tueddir i weld cyfres o englynion penfyr, fel y gyfres sy'n cloi'r awdl "Gwanwyn" o waith y Prifardd Alan Llwyd. Gall y mesur sefyll ar ei ben ei hun yn ogystal, ond anaml y ceir hynny. Eithriadol o brin yw enghreifftiau unigol o englynion penfyr nad ydynt yn rhan o gyfres neu'n rhan o awdl er bod perthynas agos iddo, yr Englyn unodl union, yn fesur y canwyd miloedd o enghreifftiau unigol arno.

## Gweler hefyd
*Yr englyn
*Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin)
*Englyn Gwydion (Pedair Cainc y Mabinogi)
*Y pedwar mesur ar hugain

Penfyr
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Cysylltiadau rhyngwladol Gwlad Belg

Nid oes gan Gwlad Belg fawr o bŵer ar y llwyfan ryngwladol ynddi ei hun, ond fel aelod allweddol o'r Undeb Ewropeaidd, cefnogwr cryf o NATO, a chyn-bŵer trefedigaethol yng Nghanolbarth Affrica mae ganddi dylanwad cymharol gryf mewn nifer o faterion rhyngwladol. Mae'n aelod o'r Cenhedloedd Unedig ac aelod etholedig o'r Cyngor Diogelwch am 2007-2009.

Cysylltiadau agosaf Gwlad Belg yw gyda'r Iseldiroedd a Lwcsembwrg: gyda'i gilydd mae'r tair yn ffurfio'r Undeb Economaidd Benelux. Roedd Gwlad Belg hefyd yn un o chwe aelod cyntaf yr Undeb Ewropeaidd pan y sefydlwyd yn 1957, ac fe leolir pencadlysoedd y Comisiwn Ewropeaidd, Cyngor yr Undeb a'r Senedd Ewropeaidd (am gyfarfodydd paratoadol a sesiynau cyflenwol) ym Mrwsel. Mae Gwlad Belg wedi bod yn cefnogwr cryf o integreiddio Ewropeaidd economaidd a gwleidyddol.

## Cysylltiadau yn ôl gwlad neu ranbarth
### Y Deyrnas Unedig

Belg, Gwlad
Belg, Gwlad
Categori:Gwleidyddiaeth Gwlad Belg
Cysylltiadau rhwng Gwlad Belg a'r Deyrnas Unedig

Mae cysylltiadau gwleidyddol, diwylliannol ac economaidd cyfeillgar rhwng Gwlad Belg a'r Deyrnas Unedig. Mae'r ddwy yn aelodau o'r Undeb Ewropeaidd, NATO a'r Cenhedloedd Unedig. Cynhelir y Gynhadledd Felgaidd-Brydeinig flynyddol ar yn ail yng Ngwlad Belg a'r DU ers 2000 i drefnu trafodaethau rhwng gwleidyddion, academyddion a gweithwyr proffesiynol ar faterion allweddol sydd yn effeithio ar Wlad Belg, y Deyrnas Unedig, a'r ddwy wlad trwy Ewrop.

O ran cysylltiadau masnachol, y DU yw cyflenwr a marchnad allforio bedwerydd fwyaf Gwlad Belg, a Gwlad Belg yw marchnad allforio chweched fwyaf y DU.

Heddiw, mae tua 50&nbsp;000 o ddinasyddion Prydeinig yn byw yng Ngwlad Belg, a tua'r unfaint o Felgiaid yn byw yn y Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cynhadledd Felgaidd-Brydeinig 2007

Teyrnas Unedig
Belg, Gwlad
Rhywioldeb

Ymddygiad rhywiol mewn organebau yw **rhywioldeb**.

## Gweler hefyd
* Anrhywioldeb
* Cyfathrach rywiol
* Cyfeiriadedd rhywiol
* Cyfunrywioldeb
* Deurywioldeb
* Heterorywioldeb
* Hollrywioldeb
* Rhyw
* Rhywioldeb anifeilaidd
* Rhywioldeb dynol
* Rhywoleg
* Ymddygiad rhywiol


Categori:Etholeg
Categori:Geneteg
Categori:Rhyw
Categori:Ymddygiad
Kinver

Pentref mawr a phlwyf sifil yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Kinver**. Gorwedda yn ne-orllewin y sir, ym mhen y llain gul o dir yn Swydd Stafford a amgylchynir gan siroedd Swydd Amwythig, Swydd Gaerloyw a Gorllewin Canolbarth Lloegr. Mae'r trefi agosaf yn cynnwys Stourbridge yng Ngorllewin y Canolbarth, a Kidderminster yn Swydd Gaerloyw. Mae Camlas Swydd Stafford a Swydd Gaerloyw yn rhedeg trwy'r pentref, yn agos i gwrs Afon Stour.

Cyfeiria at Kinver yn y Cytundeb Tridarn (1405) fel un o'r lleoedd sy'n nodi'r ffin arfaethedig rhwng Cymru Fawr a dwy ran Lloegr dan amodau'r cytundeb hwnnw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Swydd Stafford
Categori:Plwyfi sifil Swydd Stafford
Padova

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Padova** (Lladin: *Patavium*; Saesneg: *Padua*), sy'n brifddinas Talaith Padova  yn rhanbarth Veneto. Saif y ddinas ar Afon Bacchiglione, 40&nbsp;km i'r gorllewin o Fenis a 29&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Vicenza.

Roedd y boblogaeth yn 2011 yn 206,192.

Mae traddodiad ei bod wedi ei sefydlu yn 1183 CC gan y tywysog Antenor o Gaerdroea. Daeth yn *municipium* Rhufeinig yn 45 CC neu 43 CC.

Yn 601, gwrthryfelodd y ddinas yn erbyn y Lombardiaid, ac wedi gwarchae o 12 mlynedd, cipiwyd a llosgwyd hi gan Agilulf, brenin y Lombardiaid. Yn 899 anrheithiwyd Padova gan yr Hwngariaid. Sefydlwyd y brifysgol, y drydedd yn yr Eidal, yn 1222. Daeth dan reolaeth Fenis yn 1405, a pharhaodd hyn hyd 1797 heblaw am gyfnodau byr.

Ymhlith atyniadau Padova mae Capel Scrovegni (Eidaleg: *Cappella degli Scrovegni*), gyda chyfres o luniau fresco gan Giotto. Gardd Fotanegol Padova, Orto Botanico di Padova, a sefydlwyd yn 1545, yw'r hynaf yn y byd, ac mae wedi ei henwi'n Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Enwogion o Padova 
* Titus Livius, hanesydd Rhufeinig (yn Abano, gerllaw Padova)
* Valerius Flaccus
* Asconius Pedianus
* Thrasea Paetus
* Andrea Palladio, pensaer
* Giovanni Battista Belzoni, Eifftolegwr
* Riccardo Patrese, gyrrwr rasio

Padova yw'r cefndir i ddrama William Shakespeare, *The Taming of the Shrew*.

## Cyfeiriadau 

Categori:Dinasoedd Veneto
Categori:Talaith Padova
Tsic deurywiol

Ymadrodd sy'n disgrifio deurywioldeb yw **tsic** neu '''*chic* deurywiol'''. Un ddefnydd ohono yw i ddisgrifio cynnydd mewn diddordeb cyhoeddus yn neurywioldeb, neu gynnydd yn nerbyniad cyhoeddus o ddeurywioldeb. Gan amlaf cysylltir y defnydd hwn ag unigolyn enwog yn dod allan yn ddeurywiol neu gael ei labelu'n ddeurywiol, neu â chyfeiriad proffil-uchel i ddeurywioldeb yn niwylliant poblogaidd, megis erthygl flaen cylchgrawn. Mae'r prif ddefnydd arall yn disgrifio sylw ffadaidd tuag at ddeurywioldeb. Mae'r defnydd hwn hefyd yn gyfyngedig, gan ei fod yn methu i roi syniad perthnasol o beth mae'n golygu i fod yn ddeurywiol, i roi cyd-destun o gyfreithlondeb deurywioldeb fel cyfeiriadedd, ac hyd yn oed cyfleu dealltwriaeth lawn o ddeurywioldeb.

Ymddangosodd yr ymadrodd yn y 1970au, ar ddiwedd mudiad y hipis oedd yn moli cariad rhydd. Yn y cyfnod hwn gwelwyd ymddangosiad roc glam a cherddorion a chanwyr Prydeinig megis Elton John a David Bowie. Yn 1980, disgrifiwyd Ziggy Stardust, persona Bowie, gan gylchgrawn *Time* fel "*the orange-haired founder of bisexual chic*". Ymddangosodd hwrdd o frwdfrydedd, wedi'i gychwyn gan y cyfryngau, ynghylch *tsic* deurywiol, wedi'i ganolbwyntio ar yr olygfa glybiau ac ymysg enwogion megis Elton John, David Bowie a Patti Smith. Ar yr un pryd, ffurfiodd grwpiau deurywiol mewn nifer o ddinasoedd mawrion yr Unol Daleithiau, a dechreuodd y mudiad rhyddhad a hawliau sifil deurywiol modern.

Gall yr ymadrodd gael ei ddefnyddio i awgrymu bod rhywun dim ond yn esgus i fod yn ddeurywiol gan ei fod yn ffasiynol ar y pryd. Ond gall hefyd gael ei ddefnyddio i haeru bod rhywun yn rhywiol arbrofol, heb unrhyw dabŵs, yn gyfarwydd ag agweddau ill dau gwrywaidd a benywaidd ei hunan, ac felly'n botensial yn garwr neu hyd yn oed person gwell.

Mae aelodau'r gymuned ddeurywiol, er gan amlaf o blaid amlygrwydd deurywiol, yn gweld *tsic* deurywiol fel ffurf anffurfiol o ddeurywioldeb sydd, er yn ddefnyddiol o bosib, yn gwneud yn fach o faterion iechyd a chyfeiriadedd rhywiol, yn ogystal ag hunanbenderfyniaeth a gwleidyddiaeth hunaniaeth.

## Gweler hefyd
* Cwestiynu (rhywioldeb a rhywedd)

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
* Beemyn, Brett & Erich Steinman. *Bisexual Men in Culture and Society* (Binghamton, NY: Haworth Press, 2001).
* "The New Bisexuals "  *Time*, 13 Mai, 1974.
* Reichert, Tom, Kevin R. Maly & Susan C. Zavoina.  "Designed for (Male) Pleasure: The Myth of Lesbian Chic in Mainstream Advertising." Meta Carstarphen & Susan C. Zavoina (gol.), *Sexual Rhetoric: Media Perspectives on Sexuality, Gender, and Identity* (Westport, CT: Greenwood Press, 1999).
* Risman, Barbara & Pepper Schwartz. "After the Sexual Revolution: Gender Politics in Teen Dating," *Contexts* (Berkeley: U California Press, 2002).

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Categori:Deurywioldeb
Giotto

Arlunydd a phensaer o'r Eidal oedd **Giotto**, enw llaw **Giotto di Bondone** (tua 1267 - 8 Ionawr 1337). Ystyrir ef y cyntaf o arlunwyr mawr y Dadeni Eidalaidd.

Credir iddo gael ei eni mewn ffermdy yn Colle di Romagnano neu Romignano ger Fflorens, yn fab i ŵr o'r enw Bondone, ond mae llawer o ansicrwydd ynghylch ei fywyd.

Yn ei lyfr ''Bywydau'r Arlunwyr'', mae Giorgio Vasari yn dweud ei fod yn fugail pan yn fachgen, ac i'r arlunydd Cimabue ei weld yn tynnu lluniau ei ddefaid ar graig, ac adnabod ei dalent a'i gymeryd fel prentis. Tua 1280, dilynodd Giotto ei athro Cimabue i Rufain, lle'r oedd ysgol enwog o arlunwyr ffresco, yn cynnwys Pietro Cavallini. Mae'n debyg i Giotto fynd gyda Cimabue i Assisi a gweithio ar y darluniau ffreco ym Masilica Sant Ffransis yno, ond nid oes prawf o hyn.

Campwaith Giotto yn ôl y farn gyffredinol yw'r gyfres o luniau ffresco yn y *Cappella degli Scrovegni* (Capel Scrovegni) yn Padova, a orffenwyd tua 1305. Mae'r rhain yn dangos golygfeydd a fywyd y Forwyn Fair a dioddefaint Crist.

Rhwng 1306 a 1311 roedd Giotto yn Assisi, lle ceir nifer o luniau ffreco o'i waith o'r cyfnod yma. Dychwelodd i Fflorens yn 1311, ac roedd yn Rhufain yn 1313. Yn 1328, gwahoddodd Robert o Anjou ef i Napoli, lle arhosodd hyd 1333. Yn 1334 penodwyd ef yn brif bensaer Eglwys Gadeiriol Fflorens.

Bu farw yn 1337, ac yn ôl Vasari claddwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Fflorens.

## Oriel 

Image:Giotto - Scrovegni - -31- - Kiss of Judas.jpg|*Cusan Jiwdas*
Image:Dante-alighieri.jpg|Dante Alighieri 
Image:Giotto di Bondone 007.jpg|Golygfa o ffresco yn y Cappella degli Scrovegni
Image:Giotto di Bondone 073.jpg|Golygfa o fywyd Sant Ffransis o Assisi
Image:Giotto - Scrovegni - -18- - Adoration of the Magi.jpg|Addoliad y Doethion

Categori:Genedigaethau 1267
Categori:Marwolaethau 1337
Categori:Arlunwyr o'r Eidal
Partneriaethau sifil yn y Deyrnas Unedig

Mae **partneriaethau sifil yn y Deyrnas Unedig**, a ganiateir dan Ddeddf Partneriaeth Sifil 2004, yn rhoi cyplau cyfunryw hawliau a chyfrifoldebau sy'n unfath â phriodas sifil. Derbynnir partneriaid sifil yr un hawliau eiddo â chyplau anghyfunryw sy'n briod, yr un ryddhad oddi wrth dreth etifeddiaeth â chyplau priod, budd-daliadau nawdd cymdeithasol a phensiynau, a hefyd y gallu i ennill cyfrifoldeb rhieniol dros blant partner, yn ogystal â chyfrifoldeb dros ofal rhesymol partner a'i blant/phlant, hawliau tenantiaeth, yswiriant bywyd llawn, hawliau perthynas agosaf mewn ysbytai, ac eraill. Bodolir proses ffurfiol ar gyfer diddymu partneriaethau sy'n debyg i ysgariad.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  OPSI – testun llawn Deddf Partneriaeth Sifil 2004
*  Women & Equality Unit – Civil Partnership (dogfennau, gwybodaeth cefndirol a chyffredinol) 
** Pamffled ar bartneriaethau sifil 
** Taflen ar bartneriaethau sifil 
*  Rhestr o ddadleuon seneddol sy'n berthnasol i bartneriaeth sifil 
*  Gwybodaeth ar gyfer cyplau sy'n ystyried partneriaeth sifil
* Stonewall Cymru – Partneriaeth Sifil 
* Stonewall Cymru – Deddf Partneriaeth Sifil 

Categori:LHDT yn y Deyrnas Unedig
Categori:Priodasau, uniadau, a phartneriaethau yn y Deyrnas Unedig