open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ann Parry Owen

Ieithydd, geiriadurwraig ac academydd yw'r Athro **Ann Parry Owen** sy'n arbenigo yn iaith a barddoniaeth yr Oesoedd Canol. Ganwyd hi ym Mangor ac mae'n byw yng Ngheredigion.

Mae Parry Owen o deulu diwylliedig, gyda'i thaid, Huw Parry Owen (neu "Huw Foelgrachen") yn fardd gwlad o ardal Uwchaled; sgwennwyd bywgraffiad ohono gan ei fab, Ellis Parry Owen, sef *Huw Foelgrachen*, Gwasg Gee (1978). Roedd taid Huw yntau'n fardd, a chyhoeddodd bamffled *Tecel*, gyda'r is-deitl yn nodi: ''ychydig o ganiadau gan hen ŵr godrau'r mynydd, sef Gabriel Parry. Llanrwst. Argraffwyd gan J. Jones 1854.* Sonnir am Gabriel Parry hefyd yn y gyfrol *Cwm Eithin'' fel 'bardd a rhigymwr, gyda natur llenydda ynddo', a disgrifir sut y cododd dyddyn unnos iddo ef a'i wraig Mari yn ardal Uwch Aled ar ôl dychwelyd o Lerpwl.

## Gyrfa
Mae hi'n aelod o staff y Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd ers agor y Ganolfan ar 1 Hydref 1985 lle gweithiodd ar brosiect 'Beirdd y Tywysogion' rhwng 1985 a 1993, gan gydweithio â Dr Nerys Ann Jones ar farddoniaeth Cynddelw Brydydd Mawr o’r 12g, fel Cymrawd Ymchwil. Yn 1993 cafodd ei phenodi'n arweinydd prosiect ymchwil ar 'Feirdd yr Uchelwyr', prosiect a gynhyrchodd 44 cyfrol o farddoniaeth, dros ugain mlynedd, gan gydweithio gydag adrannau Cymraeg y prifysgolion. Mae'r gyfres ar gael ar lein yn agored ar Borth Adnoddau'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Yn 2007 arweiniodd brosiect gwerth £900K gan yr AHRC, sef Prosiect Guto'r Glyn, lle gwelwyd tîm o ymchwilwyr wrthi am gyfnod o bum mlynedd yn creu golygiad newydd a digidol o waith y bardd Guto'r Glyn o'r 15g. Rhwng 2015 a 2017 bu Parry Owen yn Gyd-Archwilydd prosiect 'Cwlt y Seintiau yng Nghymru', gan olygu o'r newydd dair awdl fawr o’r 12g i’r seintiau: Dewi, Cadfan a Thysilio. Rhwng 2018 a 2021, bu'n Gyd-Archwilydd y prosiect ‘Tirweddau Cysegredig Mynachlogydd yr Oesoedd Canol’. Bellach mae hi'n Gyd-Archwilydd ar brosiect 'Barddoniaeth Myrddin' (ar y cyd rhwng y Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd ac Ysgol y Gymraeg Prifysgol Caerdydd).

Mae hi'n Olygydd Hŷn gyda Geiriadur Prifysgol Cymru ers 2017. Hi hefyd yw prif olygydd *Studia Celtica*.

Cyhoeddodd gasgliad John Jones, Gellilyfdy, o eiriau'r cartref, crefftau traddodiadol, byd amaeth a byd natur yn ei chyfrol ''Geirfâu'r Fflyd, 1632-33''.

Derbyniwyd hi i'r orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2025.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan gutorglyn.net

Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Ieithyddion o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Marie Adelaide Belloc Lowndes

Roedd **Marie Belloc Lowndes** (5 Awst 1868 - 14 Tachwedd 1947) yn awdur o Loegr sy'n fwyaf adnabyddus am ei nofelau trosedd, gan gynnwys *The Lodger,* a oedd yn seiliedig ar lofruddiaethau Jack the Ripper. Ysgrifennodd ddramâu a straeon byrion hefyd, a chanmolwyd ei gwaith am ei ddyfnder seicolegol a realaeth.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1868 a bu farw yn Hampshire. Roedd hi'n blentyn i Louis Belloc a Bessie Rayner Parkes. Priododd hi Frederic Sawrey Archibald Lowndes.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Marie Adelaide Belloc Lowndes.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1860au
Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Marwolaethau 1947
Elizabeth Montagu

Awdur a diwygiwr cymdeithasol o Loegr oedd **Elizabeth Montagu** (2 Hydref 1718 - 25 Awst 1800). Roedd hi'n adnabyddus am ei ffraethineb a'i deallusrwydd, ac roedd hi'n ffigwr blaenllaw yn y mudiad Bluestocking, a oedd yn hyrwyddo addysg ymhlith merched. Roedd Montagu hefyd yn ymwneud â gwaith dyngarol, a chefnogodd nifer o sefydliadau elusennol.

Ganwyd hi yn Efrog yn 1718 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i Matthew Robinson. Priododd hi Edward Montagu.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Elizabeth Montagu.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Merched y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1718
Categori:Marwolaethau 1800

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Mary Howitt

Bardd, awdur a chyfieithydd o Loegr oedd **Mary Howitt** (12 Mawrth 1799 - 30 Ionawr 1888) sydd fwyaf adnabyddus am y gerdd *The Spider and the Fly* a'i chasgliadau o straeon a cherddi plant. Roedd ei gweithiau yn aml yn cynnwys themâu moesol a chrefyddol ac yn boblogaidd yn y 19g.

Ganwyd hi yn Coleford yn 1799 a bu farw yn Rhufain. Priododd hi William Howitt.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Mary Howitt.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1799
Categori:Marwolaethau 1888
Hen Gapel-y-Seintiau, Abergele

Capel cynnar Cymreig y Mormoniaid yn Abergele, Sir Gonwy, oedd **Hen Gapel-Y-Seintiau**.

Adeiladwyd y capel ym 1849 ac wedi i'r sefydlwyr fudo i Ogledd America, daeth yn gapel i'r Bedyddwyr ym 1856. Caeodd y capel ym 1863 pan gafodd ei defnyddio fel warws, yna' fwthyn, yn storfa gwirodydd cyn dod yn rhan o Westy'r Bull Hotel, y drws nesaf. Prif sefydlydd y capel oedd saer maen o'r enw John Parry (1817-1882) a anwyd yn Nhrelawnyd, Sir y Fflint.

Wedi cyfnod o erlid y Mormoniaid gan Fethodistiaid lleol, mudodd John Parry i Utah, Gogledd America, ym 1856 ar y llong Samuel Curling.

Siaradwyr Cymraeg oedd llawer o'r 80 neu ragor o aelodau. Fe'u hanogwyd i fudo i Seion Newydd (New Zion), yn Salt Lake City. Rhwng 1852-1864 mudodd 55 o Formoniaid o Abergele, gyda dau ohonynt yn marw ar y daith i Utah.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mormoniaid o Gymru
Categori:Abergele
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghonwy

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Isadora Duncan

Dawnsiwr o America oedd **Isadora Duncan** (26 Mai 1877 - 14 Medi 1927) sy'n cael ei ystyried yn un o sylfaenwyr dawns fodern. Gwrthododd yr arddull bale draddodiadol ac yn hytrach canolbwyntiodd ar symudiad rhydd, llawn mynegiant a ysbrydolwyd gan gelfyddyd Groeg hynafol. Roedd Duncan yn adnabyddus am ei ffordd o fyw a chredoau anghonfensiynol, gan gynnwys ei chefnogaeth i ffeministiaeth a sosialaeth.

Ganwyd hi yn San Francisco yn 1877 a bu farw yn Nice. Roedd hi'n blentyn i Joseph Charles Duncan a Mary Dora Gray. Priododd hi Sergei Yesenin.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Isadora Duncan.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1927
Marie Corelli

Nofelydd a newyddiadurwr o Loegr oedd **Marie Corelli** (ganwyd **Mary Mackay**; 1 Mai 1855 - 21 Ebrill 1924) a ysgrifennodd nifer o lyfrau poblogaidd ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Roedd hi'n adnabyddus am ei safbwyntiau dadleuol a'i harddull ysgrifennu melodramatig.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1855 a bu farw yn Stratford-upon-Avon. Roedd hi'n blentyn i Charles Mackay.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Marie Corelli.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1855
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Elizabeth Eastlake

Beirniad celf ac awdur o Loegr oedd **Elizabeth Eastlake** (17 Tachwedd 1809 - 2 Hydref 1893) a chwaraeodd ran arwyddocaol ym myd celf y 19g. Bu'n hyrwyddwr amlwg i'r mudiad Cyn-Raffaelaidd ac ysgrifennodd nifer o draethodau dylanwadol ar gelf a beirniadaeth. Bu Eastlake yn priod i brifweithredwr cyntaf Yr Oriel Bortreadau Genedlaethol yn Llundain sef Charles Lock Eastlake.

Ganwyd hi yn Norwich yn 1809 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i Edward Rigby a Anne Palgrave.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Elizabeth Eastlake.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1800au
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1893
Octavia Hill

Diwygiwr cymdeithasol o Loegr a sylfaenydd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol oedd **Octavia Hill** (3 Rhagfyr 1838 – 13 Awst 1912). Ganwyd hi yn Wisbech a bu farw yn Marylebone. Roedd hi'n blentyn i James Hill a Caroline Southwood Hill.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Octavia Hill.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwygwyr cymdeithasol
Categori:Merched a aned yn y 1830au
Categori:Genedigaethau 1838
Categori:Marwolaethau 1912

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Charlotte Mary Yonge

Nofelydd o Loegr oedd **Charlotte Mary Yonge** (11 Awst 1823 - 24 Mai 1901) a ysgrifennodd lawer o lyfrau i blant ac oedolion drwy gyfrwng y Saesneg. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei nofel *The Heir of Redclyffe* a oedd yn waith poblogaidd a dylanwadol yn ei gyfnod. Roedd ysgrifennu Yonge yn aml yn canolbwyntio ar themâu crefyddol a moesol ac roedd hi'n aelod blaenllaw o'r Eglwys Anglicanaidd.

Ganwyd hi yn Otterbourne yn 1823 a bu farw yn Otterbourne. Roedd hi'n blentyn i William Crawley Yonge a Frances Mary Bargus.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Charlotte Mary Yonge.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1823
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1901
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr 

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Ruth First

Roedd **Ruth First** (4 Mai 1925 - 17 Awst 1982) yn ymgyrchydd gwrth-apartheid o Dde Affrica ac yn newyddiadurwr a oedd yn ffigwr blaenllaw yng Nghyngres Genedlaethol Affrica (ANC). Cafodd ei harestio sawl gwaith am ei gweithrediaeth ac yn y pen draw cafodd ei halltudio o Dde Affrica. Parhaodd First â'i gweithrediaeth mewn gwledydd eraill a chafodd ei llofruddio ym Mozambique gan asiantau llywodraeth De Affrica.

Ganwyd hi yn Johannesburg yn 1925 a bu farw yn Maputo.  Priododd hi Joe Slovo.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Ruth First.

## Cyfeiriadau
Categori:Ymgyrchwyr gwrth-apartheid
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1982
Diana Mitford

Sosialydd Seisnig ac actifydd gwleidyddol oedd **Diana Mosley** (17 Mehefin 1910 - 11 Awst 2003) a oedd yn aelod blaenllaw o Undeb Ffasgwyr Prydain. Roedd hi hefyd yn ffrind agos i Adolf Hitler a phriododd Oswald Mosley, arweinydd Undeb Ffasgwyr Prydain. Arweiniodd credoau a chysylltiadau gwleidyddol Mosley at gael ei dileu o gymdeithas gwrtais.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1910 a bu farw yn 7fed arrondissement Paris. Roedd hi'n blentyn i David Freeman-Mitford a Sydney Bowles. Priododd hi Bryan Guinness am bum mlynedd cyn ail priodi i Oswald Mosley.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Diana Mitford.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffasgwyr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1910au
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 2003
Elizabeth Craven

Awdur, aristocrat a theithiwr o Loegr o'r 18g oedd **Elizabeth Craven** (17 Rhagfyr 1750 - 13 Ionawr 1828). Roedd hi'n adnabyddus am ei hysgrifennu ffraeth a dychanol, ac mae ei gweithiau'n cynnwys y nofel *The Sleep-Walker,* a gyhoeddwyd yn ddienw yn 1808. Roedd Craven hefyd yn gymdeithaswraig nodedig, a theithiodd yn helaeth ledled Ewrop a'r Dwyrain Canol.

Ganwyd hi yn Westminster yn 1750 a bu farw yn Napoli. Roedd hi'n blentyn i Augustus Berkeley a Elizabeth Drax. Priododd hi William Craven ac yna Alexander, Ardalydd Brandenburg-Ansbach.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Elizabeth Craven.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1750
Categori:Marwolaethau 1828
Lilian Baylis

Cynhyrchydd a rheolwr theatraidd o Loegr oedd **Lilian Baylis** (9 Mai 1874 - 25 Tachwedd 1937) sy'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith yn theatrau'r Old Vic a Sadler's Wells. Roedd hi'n ffigwr arwyddocaol yn natblygiad y theatr Brydeinig yn y 20g ac mae'n cael y clod am helpu i sefydlu gyrfaoedd nifer o actorion a chyfarwyddwyr amlwg.

Ganwyd hi yn Marylebone yn 1874 a bu farw yn Lambeth.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Lilian Baylis.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynhyrchwyr theatr o Loegr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1937
Emma Calvé

Cantores opera o Ffrainc oedd **Emma Calvé** (15 Awst 1858 - 6 Ionawr 1942) a oedd yn adnabyddus am ei llais pwerus a’i pherfformiadau dramatig. Perfformiodd mewn llawer o brif dai opera Ewrop a'r Americas a chafodd ganmoliaeth arbennig am ei pherfformiadau yn y brif ran o *Carmen*. Cafodd Calvé yrfa lwyddiannus hefyd fel athro a mentor i gantorion ifanc.

Ganwyd hi yn Decazeville yn 1858 a bu farw yn Montpellier.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Emma Calvé.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1850au
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1942
Sophia o Gaerloyw

Roedd y Dywysoges **Sophia o Gaerloyw** (29 Mai 1773 – 29 Tachwedd 1844) yn aelod o deulu brenhinol Lloegr ac yn wyres i'r Brenin Siôr II. Roedd hi'n adnabyddus am ei gwaith elusennol a'i chefnogaeth i'r celfyddydau, gan gynnwys cerddoriaeth a theatr.

Ganwyd hi yn Mayfair, Llundain, yn 1773. Roedd hi'n ferch i'r Tywysog William Henry, Dug Caerloyw a Chaeredin (a oedd yn fab i'r Tywysog Frederick) a Maria, merch anghyfreithlon Syr Edward Walpole (mab y prif weinidog Syr Robert Walpole). 

Bu farw yn Blackheath (yng Nghaint ar y pryd; yn Llundain bellach).

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â'r Dywysoges Sophia o Gaerloyw.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr
Categori:Hanoferiaid
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1773
Categori:Marwolaethau 1844
Mary Robinson (llenor)

Bardd, nofelydd ac actores o Loegr oedd **Mary Robinson** (27 Tachwedd 1758 - 26 Rhagfyr 1800) a enillodd boblogrwydd ar ddiwedd y 18g. Roedd hi hefyd yn adnabyddus am ei pherthynas â ffigurau nodedig y cyfnod, gan gynnwys Tywysog Cymru.

Ganwyd hi ym Mryste yn 1758 a bu farw yn Englefield Green. Roedd hi'n blentyn i John Darby a Hester Seys. Priododd hi Thomas Robinson.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Mary Robinson.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1758
Categori:Marwolaethau 1800
Mary Russell Mitford

Awdures a dramodydd  Saesneg oedd **Mary Russell Mitford** (16 Rhagfyr 1787 - 10 Ionawr 1855) sy'n fwyaf adnabyddus am ei drama *Our Village*. Ysgrifennodd sawl drama a nofel arall, yn ogystal â nifer o draethodau ac adolygiadau. Roedd Mitford yn adnabyddus am ei harsylwadau craff o fywyd cefn gwlad a’i chydymdeimlad â’r dosbarth gweithiol.

Ganwyd hi yn Ddinas Caerwynt yn 1787 a bu farw yn Swallowfield.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Mary Russell Mitford.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1787
Categori:Marwolaethau 1855
Mary Tighe

Bardd Gwyddelig oedd **Mary Tighe** (13 Mai 1750 - 13 Mawrth 1824) sy'n fwyaf adnabyddus am ei cherdd *Psyche.* Roedd hi'n ffigwr pwysig yn y mudiad llenyddol Rhamantaidd ac yn adnabyddus am ei harchwiliad i themâu cariad, marwolaeth a natur.

Ganwyd hi yn Ddulyn yn 1772 a bu farw yn ystâd Woodstock. Roedd hi'n blentyn i William Blachford a Theodosia Blachford. Priododd hi Henry Tighe.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Mary Tighe.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1750
Categori:Marwolaethau 1824
Sophia Lee

Nofelydd a dramodydd o Loegr oedd **Sophia Lee** (13 Mai 1750 - 13 Mawrth 1824) sy'n fwyaf adnabyddus am ei nofel Gothig *The Recess*. Hi oedd un o awduron mwyaf poblogaidd ei chyfnod ac roedd yn adnabyddus am ei defnydd o ingol a dirgelwch yn ei gweithiau.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1750 a bu farw ym Mryste. Roedd hi'n blentyn i John Lee. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Sophia Lee.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1750
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1824
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Stevie Smith

Bardd a nofelydd o Loegr oedd **Stevie Smith** (20 Medi 1902 - 7 Mawrth 1971) sydd fwyaf adnabyddus am ei phennillion ffraeth ac amharchus. Roedd ei gwaith yn aml yn archwilio themâu marwolaeth, unigrwydd, ac yn chwilio am ystyr mewn bywyd, ac roedd hi’n adnabyddus am ei harddull unigryw a’i defnydd o iaith. Ymhlith gweithiau enwocaf Smith mae *Not Waving but Drowning* a *The Frog Prince.*

Ganwyd hi yn Kingston upon Hull yn 1902 a bu farw yn Llundain.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Stevie Smith.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1971
Caroline Augusta Foley Rhys Davids

Awdur a chyfieithydd o Loegr oedd **Caroline Rhys Davids** (27 Medi 1857 - 26 Mehefin 1942) sydd fwyaf adnabyddus am ei gwaith ym maes Bwdhaeth. Priododd Thomas William Rhys Davids a oedd o dras Gymreig. Cyfieithodd nifer o destunau Pali i'r Saesneg ac roedd yn ffigwr pwysig yn natblygiad cynnar astudiaethau Bwdhaidd yn y Gorllewin.

Ganwyd hi yn Wadhurst yn 1857 a bu farw yn Chipstead.  Priododd hi Thomas William Rhys Davids.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Caroline Augusta Foley Rhys Davids.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1850au
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1942
Mary Augusta Ward

Nofelydd o Loegr oedd **Mary Augusta Ward** (11 Mehefin 1851 - 24 Mawrth 1920) a ysgrifennodd dan y ffugenw **Mrs. Humphry Ward**. Mae'n adnabyddus am ei gweithiau sy'n archwilio materion cymdeithasol a rôl menywod mewn cymdeithas.

Ganwyd hi yn Hobart yn 1851 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i Tom Arnold a Julia Sorrell. Priododd hi Humphry Ward.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Mary Augusta Ward.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Jacquetta Hawkes

Archaeolegydd ac awdur o Loegr oedd **Jacquetta Hawkes** (5 Awst 1910 - 18 Mawrth 1996) sy'n adnabyddus am ei gweithiau poblogaidd ar archaeoleg a chynhanes. Roedd hi hefyd yn ffigwr pwysig ym maes anthropoleg ffeministaidd.

Ganwyd hi yng Nghaergrawnt yn 1910 a bu farw yn Cheltenham. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Jacquetta Hawkes.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1910au
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1996
Emily Hobhouse

Gweithiwr cymdeithasol ac actifydd o Gernyw oedd **Emily Hobhouse** (9 Ebrill 1860 - 8 Mehefin 1926) sy'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith yn ystod Ail Ryfel y Boer. Roedd yn hyrwyddwr cryf dros hawliau menywod a phlant a chwaraeodd ran allweddol wrth dynnu sylw at ddioddefaint sifiliaid yn y rhyfel.

Ganwyd hi yn St Ive yn 1860 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i Reginald Hobhouse a Caroline Salusbury-Trelawny.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Emily Hobhouse.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwygwyr cymdeithasol
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1860au
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1926
Flora Hastings

Roedd y Fonesig **Flora Hastings** (11 Chwefror 1806 - 5 Gorffennaf 1839) yn aelod o uchelwyr Lloegr ac yn foneddiges breswyl i'r Frenhines Victoria. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am y sgandal a ffrwydrodd pan gafodd ei chyhuddo ar gam o fod yn feichiog.

Ganwyd hi yng Nghastell Loudoun yn 1806 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i Francis Rawdon-Hastings a Flora Mure-Campbell.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Flora Hastings.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1800au
Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Marwolaethau 1839
Anna Seward

Bardd o Loegr oedd **Anna Seward** (12 Rhagfyr 1747 - 25 Mawrth 1809) sy’n adnabyddus am ei gweithiau sy’n archwilio themâu cariad a natur. Roedd hi'n ffigwr pwysig yn y mudiad llenyddol Rhamantaidd ac yn uchel ei pharch gan ei chyfoedion, gan gynnwys Samuel Johnson a Syr Walter Scott.

Ganwyd hi yn Eyam yn 1747 a bu farw yng Nghaerlwytgoed. Roedd hi'n blentyn i Thomas Seward. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Anna Seward.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1747
Categori:Marwolaethau 1809
Eleanor Mildred Sidgwick

Saesnes, athronydd, addysgwr a hyrwyddwr addysg uwch merched o Loegr oedd **Eleanor Mildred Sidgwick** (11 Mawrth 1845 - 10 Chwefror 1936). Cyd-sylfaenodd  Coleg Newnham, Caergrawnt, lle daeth yn Brifathro. Roedd ei gwaith yn canolbwyntio ar athroniaeth foesol, yn enwedig ym meysydd moeseg ac epistemoleg. Cyhoeddodd hefyd weithiau ar addysg merched, diwygio cymdeithasol, a'r goruwchnaturiol. Roedd yn ffigwr amlwg yn y Ladies Dining Society, Caergrawnt a chwaraeodd ran weithgar yn y mudiad yr etholfreintwyr.

Ganwyd hi yn Whittingehame yn 1845 a bu farw yn Woking. Roedd hi'n blentyn i James Maitland Balfour a Blanche Gascoyne-Cecil. Priododd hi Henry Sidgwick.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Eleanor Mildred Sidgwick.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Loegr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1840au
Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Marwolaethau 1936
Margaret Fell

Crynwr o Loegr oedd **Margaret Fell** (1614 - 23 Ebrill 1702) a chwaraeodd ran bwysig yn natblygiad mudiad y Crynwyr. Roedd hi'n siaradwr ac yn llenor amlwg, a daeth ei chartref yn Swarthmoor yn fan cyfarfod pwysig i Grynwyr. Roedd Fell hefyd yn eiriolwr dros hawliau menywod a chafodd ei charcharu sawl gwaith am ei chredoau.

Ganwyd hi yn Swydd Gaerhirfryn yn 1614 a bu farw yn Swarthmore.  Priododd hi Thomas Fell ac yna George Fox.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Margaret Fell.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 17eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Genedigaethau 1614
Categori:Marwolaethau 1702
Margery Corbett Ashby

Roedd **Margery Corbett Ashby** (19 Ebrill 1882 - 15 Mai 1981) yn ddiwygiwr cymdeithasol o Loegr ac yn actifydd hawliau menywod. Roedd yn un o sylfaenwyr Cynghrair Atal Bleidlais Cenedlaethol y Merched ac yn ddiweddarach daeth yn gefnogwr i'r bleidlais i fenywod. Bu hefyd yn gweithio i wella addysg i fenywod ac yn ymgyrchu dros amodau gwaith gwell i weithwyr ffatri benywaidd.

Ganwyd hi yn Danehill yn 1882 a bu farw yn Danehill.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Margery Corbett Ashby.

## Cyfeiriadau
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1981

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Y Dywysoges Margaret

Roedd y **Dywysoges Margaret** (21 Awst 1930 – 9 Chwefror 2002), Iarlles Snowdon, yn aelod o deulu brenhinol Lloegr ac yn chwaer iau i'r Frenhines Elisabeth II. Roedd Margaret yn adnabyddus am ei ffordd dadleuol a moethus o fyw ac roedd yn ffigwr poblogaidd yn Lloegr yn ystod y 1950au a'r '60au. Roedd hi hefyd yn gerddor medrus ac yn noddwr y celfyddydau.

Ganwyd hi yng Nghastell Glamis yn yr Alban yn 1930. Roedd hi'n blentyn i'r Tywysog Albert, Dug Efrog (sef y Brenin George VI o 1936 ymlaen), ac Elizabeth Bowes-Lyon. Ym 1960 priododd hi Antony Armstrong-Jones, a grewyd yn Iarll Snowdon pan briodasant. Cawsant ddau o blant: David, a aned yn 1961, a Sarah a aned yn 1964. Gwahanodd hi a'i gŵr yn 1976 ac ysgaru yn 1978.

Bu farw Margaret yn Ysbyty'r Brenin Edward VII yn Marylebone, Llundain, yn 71 oed, ar ôl dioddef sawl strôc.

Mae Ffordd y Dywysoges Margaret ym Mhort Talbot wedi ei henwi ar ei hôl.

## Archifau 
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â'r Dywysoges Margaret.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyngarwyr o Loegr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Tŷ Windsor
Categori:Tywysogesau Lloegr
Barbara Rawdon-Hastings

Roedd **Barbara Rawdon-Hastings** (20 Mai 1810 - 18 Tachwedd 1858), Ardalyddes Hastings, yn arglwyddes ac yn actifydd gwleidyddol o Loegr. Roedd hi'n aelod o Blaid Gomiwnyddol Prydain Fawr ac yn gweithio i sawl mudiad gwleidyddol adain chwith. Bu hefyd yn ymwneud â sawl achos dyngarol, gan gynnwys ymdrechion i wella amodau byw teuluoedd dosbarth gweithiol.

Ganwyd hi yn Swydd Warwick yn 1810 a bu farw yn Rhufain. Roedd hi'n blentyn i Henry Yelverton a Ann Maria Kelham. Priododd hi George Rawdon-Hastings ac yna Hastings Yelverton.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Barbara Rawdon-Hastings.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1810au
Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1858
Shirley Hazzard

Roedd **Shirley Hazzard** (30 Ionawr 1931 - 12 Rhagfyr 2016) yn awdur a aned yn Awstralia sy'n adnabyddus am ei nofelau a'i thraethodau. Roedd ei gweithiau’n aml yn archwilio themâu cariad, colled, a dadleoli. Derbyniodd nifer o wobrau llenyddol trwy gydol ei gyrfa, gan gynnwys y National Book Award a Gwobr Miles Franklin.

Ganwyd hi yn Sydney yn 1931 a bu farw yn Manhattan. Priododd hi Francis Steegmuller.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Shirley Hazzard.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2016
Alice Meynell

Bardd a sgwennwr o Loegr oedd **Alice Meynell** (22 Medi 1847 - 27 Tachwedd 1922). Roedd ei gwaith yn aml yn canolbwyntio ar natur ac ysbrydolrwydd. Roedd hi'n ffigwr amlwg yn y byd llenyddol Seisnig ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g.

Ganwyd hi yn Barnes yn 1847 a bu farw yn Llundain.  Priododd hi Wilfrid Meynell.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Alice Meynell.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1840au
Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1922
Ménie Muriel Dowie

Nofelydd, newyddiadurwr ac actores o Loegr oedd **Ménie Muriel Dowie** (15 Gorffennaf 1867 - 1945) a ysgrifennodd o dan y ffugenw *John Oliver Hobbes*. Mae hi'n adnabyddus am ei sylwebaeth gymdeithasol yn ei gweithiau a'i harchwiliad o rywedd a rhywioldeb.

Ganwyd hi yn Lerpwl yn 1867 a bu farw yn Tucson, Arizona. Roedd hi'n blentyn i James Muir Dowie. Priododd hi Henry Norman.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Ménie Muriel Dowie.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Llenorion taith y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith benywaidd o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1860au
Categori:Nofelwyr benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Lerpwl
Categori:Pobl fu farw yn Arizona
C. A. Lejeune

Roedd **C. A. Lejeune** (1897 - 1973) yn Saesnes, yn feirniad ffilm a newyddiadurwr. Hi oedd un o'r beirniaid ffilm benywaidd cyntaf ac ysgrifennodd ar gyfer nifer o bapurau newydd a chylchgronau mawr. Roedd hi'n adnabyddus am ei dadansoddiad craff ac am hyrwyddo gwaith gwneuthurwyr ffilm newydd.

Ganwyd hi yn Didsbury yn 1897.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â C. A. Lejeune.

## Cyfeiriadau
Categori:Newyddiadurwyr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1973
Barbara Castle

Gwleidydd o Loegr ac Aelod Seneddol oedd **Barbara Castle** (6 Hydref 1910 - 3 Mai 2002). Roedd yn ffigwr blaenllaw yn y Blaid Lafur Brydeinig a gwasanaethodd fel Ysgrifennydd Gwladol dros Gyflogaeth a Chynhyrchiant ac fel Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Roedd hi hefyd yn ffeminist amlwg a gweithiodd i wella amodau ar gyfer merched dosbarth gweithiol.

Ganwyd hi yn Chesterfield yn 1910 a bu farw yn Hell Corner Farmhouse. Roedd hi'n blentyn i Frank Betts a Annie Rebecca Farrand. Priododd hi Edward Castle.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Barbara Castle.

## Cyfeiriadau
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 2002

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Olivia Serres

Ffrances oedd **Olivia Serres** (3 Ebrill 1772 - 21 Tachwedd 1834) a honnodd ei bod yn wraig i'r Tywysog Siôr, darpar Frenin Siôr IV. Cafodd ei hawliadau eu chwalu'n ddiweddarach, a chafodd ei datgelu fel twyll.

Ganwyd hi yn Warwick yn 1772 a bu farw yn Llundain.  Priododd hi John Thomas Serres.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Olivia Serres.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1772
Categori:Marwolaethau 1834
Agnes Strickland

Awdur a hanesydd o Loegr oedd **Agnes Strickland** (19 Awst 1796 - 13 Gorffennaf 1874) a oedd yn adnabyddus am ei gweithiau bywgraffyddol. Ysgrifennodd yn helaeth ar fywydau merched hanesyddol o Loegr, gan gynnwys Mari, brenhines yr Alban ac Elisabeth I, brenhines Lloegr. Canmolwyd ei gweithiau am eu cywirdeb a'u hymchwil manwl. Strickland oedd un o'r haneswyr benywaidd cyntaf i gael effaith sylweddol ar faes hanes.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1796 a bu farw yn Southwold. Roedd hi'n blentyn i Thomas Strickland a Elizabeth Homer Strickland.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Agnes Strickland.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Merched y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1796
Categori:Marwolaethau 1874

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Edith Summerskill

Meddyg a gwleidydd o Loegr oedd **Edith Summerskill** (19 Ebrill 1901 - 4 Chwefror 1980). Hi oedd y fenyw gyntaf i wasanaethu fel aelod seneddol dros etholaeth yn Llundain. Roedd ei gwaith gwleidyddol yn canolbwyntio ar hawliau menywod, iechyd, a diwygio cymdeithasol. Roedd hi hefyd yn wrthwynebydd lleisiol i arfau niwclear.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1901 a bu farw ym Camden.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Edith Summerskill.

## Cyfeiriadau
Categori:Meddygon o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1980

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Catherine Stephens

Cantores ac actores o Loegr oedd **Catherine Stephens** (18 Medi 1794 - 22 Chwefror 1882). Roedd hi'n  boblogaidd o ddechrau'r 19g. Perfformiodd mewn llawer o gynyrchiadau theatrig a daeth yn wraig flaenllaw yn y Theatre Royal, Drury Lane. Ym 1814, priododd George Capel-Coningsby, Iarll Essex ac ymddeolodd o'r llwyfan. Ar ôl marwolaeth ei gŵr, dychwelodd i'r llwyfan i gynnal ei theulu.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1794 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i Edward Stephens. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Catherine Stephens.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1794
Categori:Marwolaethau 1882

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Eleanor Hull

llenor Gwyddelig, llên gwerin, a chyfieithydd oedd **Eleanor Hull** (15 Ionawr 1860 - 13 Ionawr 1935) sydd fwyaf adnabyddus am ei chyfieithiadau o lenyddiaeth Wyddeleg yr Oesoedd Canol. Cyfieithodd *The Cattle-Raid of Cooley* a *The Táin Bó Flidhais*, dwy o sagas enwocaf Iwerddon. Ysgrifennodd hefyd nifer o lyfrau ar hanes a mytholeg Iwerddon, gan gynnwys ''The Boys' Cuchulainn* a *The Irish Saga.''

Ganwyd hi yn Swydd Down yn 1860. Roedd hi'n blentyn i Edward Hull.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Eleanor Hull.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1860au
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1935
Eliza Lynn Linton

Nofelydd, ysgrifydd a newyddiadurwr o Loegr oedd **Eliza Lynn Linton** (10 Chwefror 1822 - 14 Gorffennaf 1898) a ysgrifennodd ar gyfer y Saturday Review, cyhoeddiad a fu’n ddylanwadol wrth lunio barn y cyhoedd yn oes Fictoria. Roedd hi'n adnabyddus am ei safbwyntiau anghonfensiynol ar briodas a rôl menywod mewn cymdeithas, a oedd yn cael eu hystyried yn ddadleuol ar y pryd. Ysgrifennodd sawl nofel hefyd, gan gynnwys *The Autobiography of Christopher Kirkland* a *The Rebel of the Family*.

Ganwyd hi yn Keswick yn 1822 a bu farw yn Westminster.  Priododd hi William James Linton.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Eliza Lynn Linton.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Marwolaethau 1898
Categori:Merched a aned yn y 1820au
Categori:Newyddiadurwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Cumbria
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Olga Rudge

Roedd **Olga Rudge** (13 Ebrill 1895 - 15 Mawrth 1996) yn feiolinydd a aned yn America a fu'n byw yn yr Eidal am y rhan fwyaf o'i hoes. Hi hefyd oedd cariad y bardd Ezra Pound, a buont yn byw gyda'i gilydd yn yr Eidal am dros 50 mlynedd. Roedd Rudge yn gerddor uchel ei barch a pherfformiodd gyda llawer o gerddorfeydd ac ensembles siambr. Golygodd hefyd sawl cyfrol o farddoniaeth ei gwr.

Ganwyd hi yn Youngstown, Ohio yn 1895 a bu farw yn Nhalaith Bolzano.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Olga Rudge.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1996
Cynthia Asquith

Roedd y Fonesig **Cynthia Asquith** (27 Medi 1887 - 31 Mawrth 1960) yn llenor o Loegr ac yn gymdeithasydd a oedd yn briod â Herbert Asquith, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig o 1908 i 1916. Ysgrifennodd sawl nofel a stori fer, gan gynnwys *This Mortal Coil* a *The Ghost Book*, a chasgliad o chwedlau goruwchnaturiol.

Ganwyd hi yn Wiltshire yn 1887 a bu farw yn Rhydychen. Roedd hi'n blentyn i Hugo Charteris a Mary Constance Wyndham.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Cynthia Asquith.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1960

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Marguerite Caetani

Roedd **Marguerite Caetani** (24 Mehefin 1880 - 17 Rhagfyr 1963) yn dywysoges Eidalaidd a aned yn America a oedd yn adnabyddus am ei harddwch, ei deallusrwydd a'i gweithrediaeth wleidyddol. Roedd hi'n noddwr i'r celfyddydau a sefydlodd y cylchgrawn llenyddol *Botteghe Oscure.* Yn ystod Yr Ail Ryfel Byd, bu’n helpu ffoaduriaid Iddewig i ddianc o’r Eidal a chafodd ei hanrhydeddu gan Yad Vashem, amgueddfa’r Holocost yn Jerwsalem.

Ganwyd hi yn Waterford, Connecticut yn 1880 a bu farw yng Ngardd Ninfa. Roedd hi'n blentyn i Lindley Chapin a Leila Gibert. Priododd hi Roffredo Caetani.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Marguerite Caetani.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1963
Jeanne Robert Foster

Awdur o America ac actifydd gwleidyddol oedd **Jeanne Robert Foster** (10 Mawrth 1879 - 22 Medi 1970). Roedd hi’n un o sylfaenwyr Cynghrair Rhyngwladol y Merched dros Heddwch a Rhyddid a bu’n gweithio i sawl sefydliad heddwch a chyfiawnder cymdeithasol arall drwy gydol ei hoes. Roedd hi hefyd yn awdur ffuglen a barddoniaeth.

Ganwyd hi yn Johnsburg yn 1879. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Jeanne Robert Foster.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1970
Charlotte Erickson

Hanesydd a ffeminist o America oedd **Charlotte Erickson** (22 Hydref 1923 - 9 Gorffennaf 2008) a ysgrifennodd yn helaeth ar hanes menywod a diwygio cymdeithasol. Bu'n dysgu mewn sawl prifysgol ac ysgrifennodd lawer o lyfrau, gan gynnwys *Leaves From a Library,* casgliad o draethodau ar hanes menywod.

Ganwyd hi yn Oak Park, Illinois yn 1923 a bu farw yng Nghaergrawnt.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Charlotte Erickson.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2008
Marie Mauron

Roedd **Marie Mauron** (5 Ebrill 1896 - 31 Hydref 1986) yn awdur o Ffrainc sy'n adnabyddus am ei gweithiau llenyddol sydd wedi'u gwreiddio yn niwylliant a thraddodiadau Profensaidd. Roedd ei hysgrifennu, sydd â chysylltiad dwfn â’i magwraeth wledig, yn dathlu dilysrwydd a chyfoeth y ffordd Profensaidd o fyw. Cipiodd gweithiau Mauron hanfod y rhanbarth a'i phobl, gan gyfrannu at gadw diwylliant Provencal. Gwnaeth ei hymroddiad gydol oes i bortreadu hunaniaeth unigryw ei mamwlad hi yn ffigwr amlwg yn llenyddiaeth Ffrainc.

Ganwyd hi yn Saint-Rémy-de-Provence yn 1896 a bu farw yn Mas d'Angirany.  Priododd hi Charles Mauron.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Marie Mauron.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1986
Alice Stopford Green

Hanesydd, awdur a chenedlaetholwr o Iwerddon oedd **Alice Stopford Green** (30 Mai 1847 - 28 Mai 1929) sy'n fwyaf adnabyddus am ei hastudiaethau o hanes Iwerddon ac am ei chyfranogiad yn y mudiad cenedlaetholgar Gwyddelig. Roedd hi'n awdur toreithiog, yn cyhoeddi gweithiau ar amrywiaeth o bynciau yn ymwneud â hanes a diwylliant Iwerddon. Roedd Green hefyd yn gyfranogwr gweithredol yn y mudiad pleidleisio ac yn eiriolwr cryf dros hawliau menywod.

Ganwyd hi yn Kells yn 1847 a bu farw yn Ddulyn. Roedd hi'n blentyn i Edward Stopford. Priododd hi John Richard Green.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Alice Stopford Green.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Merched a aned yn y 1840au
Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1929

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Adelaide Anne Procter

Bardd, nofelydd a dyngarwr o Loegr oedd **Adelaide Anne Procter** (30 Hydref 1825 - 2 Chwefror 1864). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei barddoniaeth, a oedd yn hynod boblogaidd yng nghanol y 19g. Roedd Procter hefyd yn actifydd cymdeithasol a gweithiodd yn ddiflino i wella bywydau'r tlawd yn Lloegr Fictoraidd. Roedd hi'n ffrind agos i Charles Dickens ac yn gyfrannwr cyson i'w gylchgrawn, Household Words.

Ganwyd hi yn Bloomsbury yn 1825 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i Bryan Procter ac Ann Benson Skepper. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Adelaide Anne Procter.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd o Loegr
Categori:Dyngarwyr o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1820au
Categori:Genedigaethau 1825
Categori:Marwolaethau 1864

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Charlotte Sainton-Dolby

Soprano, pianydd a chyfansoddwr o Loegr oedd **Charlotte Sainton-Dolby** (17 Mai 1821 - 18 Chwefror 1885) a berfformiodd ledled Ewrop yng nghanol y 19g. Roedd hi hefyd yn swffragét ac yn aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched. Ysgrifennodd nifer o ganeuon a darnau piano, gan gynnwys ''The Bells of St. Michael's* ac *A Ballade of Life.''

Ganwyd hi yn Llundain yn 1821 a bu farw yn Llundain.  Priododd hi Prosper Sainton.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Charlotte Sainton-Dolby.

## Cyfeiriadau
Categori:Swffragetiaid
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1820au
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Marwolaethau 1885
Anne Stevenson

Mae **Anne Stevenson** (3 Ionawr 1933 - 14 Medi 2020) yn fardd, beirniad llenyddol a chofiannydd Seisnig-Americanaidd. Mae hi'n awdur nifer o gasgliadau barddoniaeth ac wedi cael ei chydnabod gyda nifer o wobrau mawreddog, gan gynnwys Gwobr Lenyddol Lannan am Farddoniaeth a Gwobr Awdur y Northern Rock Foundation.

Ganwyd hi yng Nghaergrawnt yn 1933 a bu farw yn Dyrham. Roedd hi'n blentyn i Charles L. Stevenson. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Anne Stevenson.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2020
Ada Ellen Bayly

Nofelydd ac actifydd o Loegr oedd **Ada Ellen Bayly** (25 Mawrth 1857 - 8 Chwefror 1903), a ysgrifennodd o dan y ffugenw **Edna Lyall**. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei nofel *Donovan*, a oedd yn boblogaidd iawn pan gafodd ei chyhoeddi ym 1882. Roedd Bayly hefyd yn swffragét amlwg ac yn eiriolwr cryf dros hawliau menywod.

Ganwyd hi yn Brighton yn 1857 a bu farw yn Eastbourne.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Ada Ellen Bayly.

## Cyfeiriadau
Categori:Swffragetiaid
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1850au
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1903
Anne Grant

Bardd a llenor Albanaidd oedd **Anne Grant** (21 Chwefror 1755 - 7 Tachwedd 1838). Roedd ei gwaith yn aml yn archwilio themâu hunaniaeth a diwylliant Albanaidd. Roedd hi hefyd yn ffigwr amlwg mewn cylchoedd llenyddol y dydd.

Ganwyd hi yng Nglasgow yn 1755 a bu farw yng Nghaeredin. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Anne Grant.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1755
Categori:Marwolaethau 1838
Angela Thirkell

Nofelydd o Loegr oedd **Angela Thirkell** (30 Ionawr 1890 - 29 Ionawr 1961) sydd fwyaf adnabyddus am ei chyfres o nofelau wedi eu lleoli yn Barsetshire, sef swydd ffug yn Lloegr yn nofelau Anthony Trollope. Roedd hi'n awdur toreithiog, gan gyhoeddi mwy na 30 o nofelau yn ystod ei gyrfa. Mae nofelau Thirkell yn adnabyddus am eu ffraethineb a’u hiwmor, ac am eu portread o fywyd yng nghefn gwlad Lloegr.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1890. Roedd hi'n blentyn i John William Mackail a Margaret Burne-Jones. Priododd hi James Campbell McInnes ac yna George Lancelot Allnutt Thirkell.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Angela Thirkell.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1961

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Elizabeth Pakenham

Roedd **Elizabeth Longford** (30 Awst 1906 - 23 Hydref 2002) yn fywgraffydd a hanesydd o Loegr. Roedd ei gwaith yn canolbwyntio ar ffigurau hanesyddol, yn enwedig aelodau o deulu brenhinol Lloegr. Roedd hi'n adnabyddus am ei hymchwil helaeth a'i gallu i ddod â'i phynciau yn fyw trwy ei hysgrifennu.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1906 a bu farw yn Ddwyrain Sussex. Roedd hi'n blentyn i Nathaniel Bishop Harman a Katherine Chamberlain. Priododd hi Frank Pakenham, 7fed Iarll Longford.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Elizabeth Pakenham.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Bywgraffyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Bywgraffyddion Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Alice Bacon

Gwleidydd o Loegr oedd **Alice Bacon** (10 Medi 1909 - 24 Mawrth 1993), y Farwnes Bacon. Hi oedd y fenyw gyntaf i gynrychioli Leeds yn Nhŷ’r Cyffredin. Roedd hi'n aelod blaenllaw o'r Blaid Lafur a gwasanaethodd fel Aelod Seneddol o 1945 i 1970. Roedd Bacon yn hyrwyddwr cryf dros gyfiawnder cymdeithasol a chwaraeodd ran arwyddocaol wrth gyflwyno sawl darn pwysig o ddeddfwriaeth, gan gynnwys Deddf Cysylltiadau Hiliol.

Ganwyd hi yn Normanton yn 1909 a bu farw yn Normanton.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Alice Bacon.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1993

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Dorelia McNeill

Arlunydd a model o Loegr oedd **Dorelia McNeill** (19 Rhagfyr 1881 - 23 Gorffennaf 1969) a oedd â chysylltiad agos â’r Grŵp Bloomsbury. Hi oedd cydymaith hir dymor Augustus John, yr arlunydd Cymreig, a bu'n destun llawer o'i ddarluniau. 

Roedd McNeill hefyd yn fam i'r arlunydd Vivien John (1915-1994) ac yn arlunydd dawnus ei hun: cafodd ei gwaith ei arddangos yn yr Academi Frenhinol.Ganwyd hi yn Camberwell yn 1881. Cafodd ddau blentyn gydag Augustus John.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Dorelia McNeill.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1969
Pamela Hansford Johnson

Nofelydd, bardd a beirniad llenyddol o Loegr oedd **Pamela Hansford Johnson** (29 Mai 1912 - 1 Gorffennaf 1981). Roedd hi'n awdur toreithiog, gan gyhoeddi mwy na 30 o nofelau yn ystod ei gyrfa. Mae nofelau Johnson yn adnabyddus am eu ffraethineb a'u hiwmor, ac am eu harchwiliad i themâu sy'n ymwneud â chariad, perthnasoedd a theulu.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1912 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i Reginald Kenneth Johnson a Amy Clotilda Howson. Priododd hi Gordon Neil Stewart ac yna C. P. Snow.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Pamela Hansford Johnson.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1910au
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1981
Aileen Fox

Archeolegydd o Loegr oedd **Aileen Fox** (29 Gorffennaf 1907 - 21 Tachwedd 2005). Roedd yn arbenigo mewn astudio aneddiadau cynhanesyddol yng ngwledydd Prydain. Cloddiodd sawl safle, gan gynnwys Skara Brae, anheddiad Neolithig yn yr Alban. Bu'n byw yng Nghymru am y rhan fwyaf o'i hoes. Bu hefyd yn gweithio fel swyddog cudd-wybodaeth milwrol yn ystod yr Ail Ryfel Byd a dyfarnwyd yr OBE iddi am ei gwasanaeth.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1907 a bu farw yng Nghaerwysg. Priododd Cyril Fox.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Aileen Fox.

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeolegwyr o Loegr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 2005