open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Niwl

Band o Gymru ydy'r **Niwl**, a sefydlwyd yn 2009, sy'n chwarae cerddoriaeth offerynnol sydd wedi ei ysbrydoli gan roc yr 1960au ac sydd wedi cael ei ddisgrifio fel "roc syrffio".

## Gyrfa
Rhyddhawyd albwm gyntaf y band, *Y Niwl*, ar 29 Tachwedd 2010 ar label Aderyn Papur. Recordiwyd yr albwm yn stiwdio Bryn Derwen, a'i mastro gan David Wrench. Mae pob un o ganeuon yr albwm wedi'u henwi ar ôl rhif, ond nid yw'r rhifau hyn yn adlewyrchu trefn y caneuon.

Yn canolbwyntio ar yr offerynnol yn unig, roedd yr albwm yn llwyddiant ysgubol gyda'r band yn perfformio mewn nifer o gigs proffil uchel (yn cefnogi Gruff Rhys ar sawl achlysur). Cawsant lwyfan hefyd mewn Gwyliau o bwys fel Latitude, Sŵn a'r Green Man. Mae'r ffaith nad ydynt yn canu mewn iaith penodol yn sicr wedi estyn apel y band i gynulleidfa dipyn ehangach na'r arferol i fand Cymraeg.

Cafodd yr albwm ei greu yn defnyddio hen dechnegau recordio i sichrau dilysrwydd cyfnod cerddoriaeth 'syrff' gyda'r peiriannydd uchel ei barch, David Wrench, (British Sea Power, Hot Chip ac eraill), yn cynhyrchu.

Enwebwyd Y Niwl fel Albwm yr Wythnos gan *The Sunday Times* ar 2 Ionawr 2011, a derbyniodd 7/10 mewn adolygiadau gan Droned in Sound NME.

Ym mis Mai 2011 cyhoeddodd y band sengl newydd, Undegsaith/Undegchwech. Yn yr un flwyddyn, enillodd Y Niwl Wobr Roc a Phop BBC Radio Cymru am y Band Byw gorau, yn dilyn llwyddiant yng Nghwobrau RAP 2010, pan enillodd Y Niwl Wobr 'y band a ddaeth i amlygrwydd'.

Hefyd yn 2011, defnyddiodd y rhaglen deledu, *Football Focus* y gân Undegpedwar fel ei cherddoriaeth thema.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*Twitter y Niwl
*Tudalen Facebook y Niwl
*Cyfweliad gyda Huw Stephens ar C2, BBC Radio Cymru 
*Proffil y band gan BBC Cymru

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2009
Categori:Prosiect Wicipop
Yoshihiko Noda

Gwleidydd o Japan yw **Yoshihiko Noda** (ganwyd 20 Mai 1957). Prif Weinidog Japan o 2 Medi 2011 hyd 26 Rhagfyr 2012 oedd ef.

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Gwleidyddion o Japan
Categori:Prif Weinidogion Japan
Clyw

bawd|Clyw
Y gallu i ddeall sain yw **clyw**, drwy ganfod dirgryniadau gyda organ megis y glust. Mae'n un o'r pum synnwyr traddodiadol. Byddardod yw'r anallu i glywed.

## Cyfeiriadau

Categori:Sain
Alan II, Dug Llydaw

Cownt Gwened, Poher a Naoned, a Dug Llydaw o 938 hyd ei farwolaeth oedd **Alan II** (m. 952), llysenw *Alain Barbe-Torte*, "Barf Cam" ac adwaenir hefyd fel *Le Renard* ("Llwynog").  Yn ystod ei deyrnasiad, amddiffynnodd Llydaw rhag ymosodiadau Llychlynwyr.

Bu farw Alan yn Naoned, ei prifddinas, ac ei olynydd oedd ei fab Drogo.

Categori:Marwolaethau 952
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Klemens von Metternich

Gwladweinydd o Awstria a aned yn yr Almaen oedd **y Tywysog Klemens Wenzel von Metternich** (enw llawn yn yr ; 15 Mai 1773 – 11 Mehefin 1859) oedd yn un o ddiplomyddion pwysicaf ei oes. Gwasanaethodd fel Gweinidog Tramor yr Ymerodraeth Lân Rufeinig a'i gwladwriaeth olynol, Ymerodraeth Awstria, o 1809 hyd iddo orfod ymddiswyddo ynghylch chwydroadau 1848. Un o'i dasgau cyntaf oedd i bennu *détente* â Ffrainc oedd yn cynnwys priodas Napoleon a'r Arch-dduges Awstriaidd Marie Louise. Yn fuan wedi hynny, ef oedd y gweinidog tramor a ddaeth ag Awstria i mewn i Ryfel y Chweched Glymblaid ar ochr y Cynghreiriaid, arwyddodd Cytundeb Fontainebleu gan alltudio Napoleon, ac arweiniodd cynrychiolwyr Awstria yng Nghynhadledd Fienna. I gydnabod ei wasanaeth dros Ymerodraeth Awstria cafodd ei ddyrchafu'n Dywysog yn Hydref 1813. O dan ei arweiniad, parhaodd "system Metternich" o gynadleddau rhyngwladol am ddegawd arall wrth i Awstria ymochri â Rwsia, ac i raddau llai Prwsia.

Categori:Pobl o Awstria o dras Almaenig
Categori:Genedigaethau 1773
Categori:Gweinidogion tramor Awstria
Categori:Llysgenhadon o Awstria
Categori:Marwolaethau 1859
Categori:Pobl o Koblenz
Categori:Tywysogion
Naomi Klein

[bawd|Naomi Klein yn siarad yn [Occupy Wall Street, 2011]]

Awdures ac ymgyrchydd amgylcheddol o Ganada yw **Naomi Klein** (ganwyd 8 Mai 1970) sy'n aelod o'r mudiad gwrth-globaleiddio. Hi yw awdures *No Logo*, sy'n beirniadu brandio masnachol, a *The Shock Doctrine*, sy'n honni bod llywodraethau a chwmnïau'n manteisio ar argyfyngau a thrychinebau er mwyn gweithredu'r farchnad rydd tra bo'r bobl gyffredin mewn "sioc".

Mae'n aelod o fwrdd rheoli'r mudiad amgylcheddol 350.org.

## Llyfryddiaeth 
*2000. *No Logo: No Space, No Choice, No Jobs*. ISBN 0312421435
*2002. *Fences and Windows: Dispatches from the Front Lines of the Globalization Debate*. ISBN 0312307993
*2003. Cyfrannwraig *Wrestling with Zion: Progressive Jewish-American Responses to the Israeli-Palestinian Conflict*
*2007. *The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism*. ISBN 0805079831
*2009. Cyfrannwraig *Going Rouge: Sarah Palin An American Nightmare* ISBN 0061939897
*2014. *This Changes Everything: Capitalism vs. the Climate*

## Ffilmyddiaeth 
**The Corporation* (cyfweliad)
**The Take* (sgriptio)
**The Shock Doctrine* (sgriptio)
**Catastroika* (2012) (ymddangosiad)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Ffeministiaid o Ganada
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Llenorion gwleidyddol o Ganada
Categori:Llenorion Iddewig o Ganada
Categori:Pobl a aned ym Montréal
Categori:Sosialwyr o Ganada
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Ymgyrchwyr gwrth-gorfforaethol
Ben Mor Coigach

Mae **Beinn Mhòr na Còigich** (yr enw Gaeleg) neu **Ben More Coigach** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Lochinve i Ullapool (tua 10&nbsp;km o Ullapool), yng ngoglwedd eithaf  Ucheldir yr Alban; . Ceir cysgodfa bychan ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hump
Categori:Copaon Graham
Marchnad rydd

Marchnad sy'n rhydd rhag ymyrraeth y wladwriaeth yw **marchnad rydd**, neu sydd ag ymyrraeth economaidd a rheoliad minimal, e.e. peth trethiant a gorfodi contractau. Ei gwrthwyneb yw'r marchnad reoledig, lle mae'r wladwriaeth yn rheoli yn uniongyrchol defnydd, pris, a dsbarthiad nwyddau, gwasanaethau, a llafur, yn hytrach na ddibynnu ar fechanwaith cyflenwad a galw.

## Gweler hefyd 
* Cyfalafiaeth
* *Laissez-faire*
* Llaw anweledig
* Rhyddewyllysiaeth


Categori:Cyfalafiaeth
Rhydd
Ffrwydradau fflatiau yn Rwsia

Cyfres o ffrwydradau bom oedd y **ffrwydradau fflatiau yn Rwsia** a darodd pedwar bloc o fflatiau yn ninasoedd Buynaksk, Moscfa, a Volgodonsk yn Ffederasiwn Rwsia ym mis Medi 1999, gan ladd 293 o bobl ac anafu 651. Cafodd nifer o fomiau eraill eu dadffiwsio ym Moscfa ar y pryd. Cafodd bom tebyg ei ganfod a'i ddadffiwsio yn ninas Ryazan ar 23 Medi 1999. Trannoeth, datganodd Nikolai Patrushev, Cyfarwyddwr y Wasanaeth Diogelwch Ffederal (FSB), yr oedd y digwyddiad yn Ryazan yn ymarferiad hyfforddi.

Ynghŷd â goresgyniad Dagestan yn Awst 1999 gan filisia Islamiaidd Shamil Basayev ac Ibn al-Khattab, achosodd y ffrwydradau i Rwsia gychwyn Ail Ryfel Tsietsnia. Er datganodd al-Khattab ar 2 Medi y bydd mujahideen Dagestan yn cael dial ar Rwsia, ar 14 Medi gwadodd cyfrifoldeb am y ffrwydradau.

Yn 2002, penderfynodd ymchwiliad swyddogol gan yr FSB y cafodd y ffrwydradau eu cynllunio gan Achemez Gochiyaev a'u gorchymyn gan Ibn Al-Khattab ac Abu Omar al-Saif. Cafwyd chwe pherson arall yn euog gan lysoedd Rwsia. Mae nifer wedi honni yr oedd y ffrwydradau yn ymosodiadau baner ffug gan yr FSB er mwyn ennill cefnogaeth cyhoedd Rwsia dros ryfel newydd yn Tsietsnia. Mae eraill wedi dadlau nad oes digon o dystiolaeth dros y ddamcaniaeth gydgynllwyniol hon.

## Dolenni allanol 
* Russian Apartment Bombings: The Story of Ryazan Sugar , 28.10.2018, Medium

Categori:1999
Categori:Hanes Moscfa
Categori:Terfysgaeth yn Rwsia
François Rabelais

Llenor, meddyg, a dyneiddiwr o Ffrainc yn ystod y Dadeni oedd **François Rabelais** (rhwng 1483 a 1494 – 9 Ebrill 1553). Ganed yn Chinon yn Touraine. Ei lyfrau enwocaf yw *Pantagruel* a *Gargantua*.

## Cyfeiriadau
Categori:Catholigion o Ffrainc
Categori:Dychanwyr
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Genedigaethau'r 1490au
Categori:Llenorion Ffrangeg y Dadeni
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1553
Categori:Meddygon o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Ysgolheigion o Ffrainc
Sparklehorse

Band roc Americanaidd a arweinir gan y canwr Mark Linkous oedd **Sparklehorse**.

## Disgyddiaeth
### Albymau
* *Vivadixiesubmarinetransmissionplot* (1995)
* *Good Morning Spider* (1998)
* ''It's a Wonderful Life* (2001)
* *Dreamt for Light Years in the Belly of a Mountain'' (2006)

Categori:Bandiau Americanaidd
Détente

Esmwytho perthynas dan straen, yn enwedig yng ngwleidyddiaeth a chysylltiadau rhyngwladol, yw ***détente*** (Ffrangeg am "ymlaciad") neu **ddatynhad**. Defnyddir y term yn amlaf yng nghyd-destun cysylltiadau rhwng yr Undeb Sofietaidd a'r Unol Daleithiau yn y 1970au yng nghanol y Rhyfel Oer.

## Gweler hefyd 
* Nesâd

## Cyfeiriadau 
Categori:Diplomyddiaeth
Categori:Geiriau ac ymadroddion Ffrangeg
Categori:Polisi tramor
Categori:Y Rhyfel Oer
The Birthday Massacre

Grŵp roc Saesneg o Toronto, Canada ydy **The Birthday Massacre**. Ffurfiwyd y band ym 1999, efo'r enw *Imagica*, enw a fenthycwyd o'r nofel *Imajica* gan Clive Barker.

## Disgyddiaeth
### Albymau
* *Nothing and Nowhere* (2002)
* *Violet* (2004)
* *Walking with Strangers* (2007)
* *Pins and Needles* (2010)
* *Hide and Seek* (2012)
* *Superstition* (2014)
* *Under Your Spell* (2017)
* *Diamonds* (2020)
* *Fascination* (2022)

Categori:Bandiau roc
Parasiwt

350px|de|bawd|Milwr o Ganada yn parasiwtio ger Mt. Rainier.
Offer a ddefnyddir i ddisgyn o uchder mawr yn yr atmosffer yn ddiogel yw **parasiwt**.

Bathwyd y gair ym 1785, a daw o'r Ffrangeg *para*, sef "paratoi" (o Ladin), a *chute*, sef "disgyn".
bawd|chwith|Parasiwtiwr yn glanio

Categori:Offer chwaraeon
Categori:Offer milwrol
Categori:Parasiwtio
Southland Tales

Ffilm Americanaidd ffuglen wyddonol gomedi a ysgrifennwyd ac a gyfarwyddwyd gan Richard Kelly yn 2006 yw ***Southland Tales***.

Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 2006
Categori:Ffilmiau Saesneg
Samariaid

:*Am yr elusen, gweler Samaritans.*

Grŵp ethnogrefyddol o'r Lefant yw'r **Samariaid** (Hebraeg: שומרונים *Shomronim*, Arabeg: السامريون *as-Sāmariyyūn*). Eu crefydd yw Samariaeth, crefydd Abrahamig sy'n agos at Iddewiaeth. Heddiw mae tua 750 o Samariaid yn byw yn Israel a'r Lan Orllewinol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Crefyddau Abrahamig
Categori:Grwpiau ethnig yn y Dwyrain Canol
Categori:Grwpiau ethnogrefyddol
Categori:Pobloedd hynafol
Michel Foucault

Athronydd, damcaniaethwr cymdeithasol, ac hanesydd syniadau o Ffrainc oedd **Michel Foucault** (15 Hydref 1926 – 25 Mehefin 1984). Mae'n enwocaf am ei astudiaethau beirniadol o sefydliadau cymdeithasol, gan gynnwys seiciatreg, meddygaeth, y gwyddorau dynol, y system garchar, ac hanes rhywioldeb dynol. Labelir ei waith yn aml yn ôl-adeileddol neu'n ôl-fodernaidd, ond gwrthodai Foucault y disgrifiadau hyn.

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Anffyddwyr o Ffrainc
Categori:Anthropolegwyr o Ffrainc
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Ffrainc
Categori:Cymdeithasegwyr o Ffrainc
Categori:Hanesyddion o Ffrainc
Categori:Llenorion LHDT o Ffrainc
Categori:Pobl fu farw o AIDS
Categori:Pobl o Vienne
Sgurr an Fhidhleir

Mae **Sgurr an Fhidhleir**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Lochinve i Ullapool yn  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Graham a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hump
Categori:Copaon Graham
Oxford Street

Stryd bwysig yn Ninas Westminster, canol Llundain, yw **Oxford Street**, ac un o brif ardaloedd siopa Ewrop. Mae pedair gorsaf tiwb ynddi: Tottenham Court Road ar y pen dwyreiniol, Oxford Circus a Bond Street yn y canol, ac i'r gorllewin mae Marble Arch, ger Hyde Park. Mae'r holl orsafoedd hynny ar y Central Line ond mae leiniau arall yn ei chroesi hefyd. Mae pen dwyreiniol y stryd ar gau i gerbydau (modur) preifat - caniatir i ddim ond bysiau, tacsis a beicau ei defnyddio hi. Mae tua 300 siopau ar y stryd. Roedd y stryd yn rhan o'r ffordd fawr o Lundain i Rydychen - roedd hi'n dechrau yn Newgate, Dinas Llundain.

## Gweler hefyd 
* Centre Point

Categori:Strydoedd Dinas Westminster
Trosglwyddo troseddol HIV

Mewn nifer o wledydd, ystyrir heintio rhywun gyda HIV naill ai'n fwriadol neu'n anystyriol  yn drosedd. Gellir cyhuddo pobl sydd yn gwneud hyn gyda **trosglwyddo troseddol o HIV**, llofruddiaeth, dynladdiad, ymgais i lofruddio, neu ymosodiad. Mae gan rhai ardaloedd cyfreithiol cyfreithiau sy'n ymdrin yn benodol â throsglwyddo HIV megis yr Unol Daleithiau, tra bod gwledydd eraill (megis y Deyrnas Unedig, yn cyhuddo pobl gan ddefnyddio cyfreithiau sy'n bodoli eisoes.

## Gweler hefyd
* http://www.aidsmap.com/Transmission-of-HIV-as-a-criminal-offence/page/1497494/ 
* Haintgwrso

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
*Chalmers, James 'The criminalisation of HIV Transmission' 28 **Journal of Medical Ethics** (2002) 160; **Criminal Law Review** (2004) 944;
*Donegan  E, Lee  H, Operskalski  EA, Shaw  GM, Kleinman  SH, Busch  MP, Stevens  CE, Schiff  ER, Nowicki  MJ, Hollingsworth  CG. *Transfusion transmission of retroviruses: human T-lymphotropic virus types I and II compared with human immunodeficiency virus type 1. Transfusion*. 1994 Meh;34(6):478-83. PubMed ID: 94295061
*OSI 10 Reasons to Oppose Criminalization of HIV Exposure or Transmission ;
*Spencer, J.R. 'Liability for Reckless Infection: Part 1' **New Law Journal** (12 Mawrth 2004) 384;
*Spencer, J.R. 'Liability for Reckless infection: Part 2' **New Law Journal** (26 Mawrth 2004) 448;
*Spencer, J.R. 'Reckless Infection in the Course of Appeal' **New Law Journal** (21 Mai 2004) 762;
*Warburton, Damian (2004) 'A Critical Review of English Law in Respect of Criminalising Blameworthy Behaviour by HIV+ Individuals' **Journal of Criminal Law** (2004), 55;
*Weait, Matthew (2007) *Intimacy and Responsibility: the Criminalisation of HIV Transmission* (Abingdon: Routledge-Cavendish);
*Weait, Matthew 'Dica: Knowledge, Consent and the Transmission of HIV' **New Law Journal** (28 Mai 2004) 826;
*Weait, Matthew 'Criminal Law and the Sexual Transmission of HIV: R v Dica' 68(1) **Modern Law Review** (2005) 121; http://www.doi.org/10.1111/j.1468-2230.2005.00531.x
*Weait, Matthew 'Taking the blame: criminal law, social responsibility and the sexual transmission of HIV' 23(4) **Journal of Social Welfare and Family Law** (2001) 441-457;
*Weait, Matthew & Azad, Yusef 'The criminalization of HIV transmission in England and Wales: Questions of Law and Policy' HIV/AIDS Policy and Law Review (August 2005) http://www.aidslaw.ca/Maincontent/otherdocs/Newsletter/vol10no22005/crimiHIV.htm 
*Weinberg  PD, Hounshell  J, Sherman  LA, Godwin  J, Ali  S, Tomori  C, Bennett  CL.  *Legal, financial, and public health consequences of HIV contamination of blood and blood products in the 1980s and 1990s*. Ann Intern Med. 2002 Chwef;136(4):312-9. PubMed ID: 11848729

## Dolenni allanol
*HIV a chyfraith troseddol (International resource from NAM) 
*Gwybodaeth ynglŷn â nifer o wledydd Ewropeaidd 
*Gwybodaeth ynglŷn â Chymru a Lloegr 
*Mwy o wybodaeth ynglŷn â Chymru a Lloegr

Categori:Troseddau
Statws economaidd-gymdeithasol

Mesuriad o statws economaidd a chymdeithasol unigolyn neu deulu yw **statws economaidd-gymdeithasol** yn seiliedig ar incwm, addysg, a galwedigaeth.

Mae nifer o astudiaethau wedi cysylltu statws economaidd-gymdeithasol â chyffredinolrwydd afiechydon.

Ers 2001 mae'r Swyddfa Ystadegau Gwladol yn defnyddio dosbarthiad a elwir yn NS-SEC i gyflwyno ystadegau ar sail economaidd-gymdeithasol.

## Gweler hefyd 
* Cyfoeth
* Dosbarth cymdeithasol
* Haeniad cymdeithasol
* Mudoledd economaidd
* Statws cymdeithasol

## Cyfeiriadau 
Categori:Dosbarthiadau cymdeithasol
Categori:Economeg gymdeithasol
Categori:Economeg wleidyddol
Hil

Dosbarth o fodau dynol yw **hil** sy'n grwpio poblogaethau yn ôl ffactorau megis nodweddion etifeddadwy neu'n grwpiau daearyddol. Mae  nodweddion megis pryd a gwedd y grŵp, diwylliant y grŵp, ethnigrwydd, a statws economaidd-gymdeithasol y grŵp hefyd yn cael eu hystyried wrth eu dosbarthu.

Canwyd awdl gan y Prifardd Alan Llwyd ar dair hil: Yr Hil Wen (Cymry), Yr Hil Werdd (Gwyddelod) a'r Hil Goch (brodorion Americanaidd) yng nghystadleuaeth y Gadair yn Eisteddfod Rhuthun yn 1973.

## Syniadau hanesyddol 
Yng nghelf yr Hen Aifft, dangosir yr Eifftiaid hynafol yn groengoch, y gelynion i'r dwyrain yn groenfelyn, y goresgynwyr o'r gogledd yn groenwyn, a'r bobloedd i'r de yn groenddu. Dyma felly dystiolaeth yr oeddynt yn cydnabod categorïau cyffredinol o'r ddynolryw ar sail lliw, ond nid o reidrwydd unrhyw ystyr fanylach o ddosbarthiad hiliol. Ymddengys amrywiaeth o gysyniadaeth hil am wahanol bobloedd yr Henfyd yng ngwaith awduron Hen Roeg. Defnyddiodd Herodotus y gair *ethnos* (lluosog: *ethnea*) i ddisgrifio pob math o grwpiau dynol, boed yn grŵpiau ethnig, cymdeithasau gwleidyddol, llwythau, neu ffurfiau cynnar ar genhedloedd, hynny yw cymunedau eang sydd yn rhannu carennydd, iaith, crefydd, a diwylliant cyffredin. Tybiodd Polybius bod amodau hinsawdd a daearyddiaeth wedi yn esbonio'r gwahaniaethau corfforol rhwng gwahanol grwpiau o fodau dynol.

Yn ôl *Y Dangosai Daearyddawl* (1823) gan Robert Roberts, gellir dosbarthu lliwiau croen y ddynolryw fel y ganlyn: "*Du*. Trigolion canol-barthau Affrica, Guni newydd ac Holland Newydd. *Gwineuddu*. Y Mooriaid yng ngogledd-barth Affrica, ac yr Hottentottiaid yn ei rhànau deheuol. *Gwineu*. Trigolion yr India ddwyreiniol. *Coch*. Trigolion America, *Coch-ddu*. Trigolion parthau deheuol Ewrop, megys y Siciliaid, Yspaeniaid, Twrciaid a Groegiaid ; hefyd y Laplandiaid yn y gogledd, a *Gwyn*, holl ganol-barthau Ewrop, sef Prydain, Almaen, &c. ac y Georgiaid yn Asia, a thrigolion ynysoedd Mor mawr y De."

## Cyfeiriadau 

Categori:Anthropoleg ddiwylliannol
Categori:Cymdeithaseg
Trôl

165px|bawd|de|Arwydd "peidiwch â bwydo'r troliau": ar nifer o wefannau, caiff defnyddwyr eu hargymell i anwybyddu troliau yn hytrach na rhoi unrhyw fath o sylw iddynt.
Defnyddiwr rhyngrwyd yw **trôl** (lluosog: troliau) sydd yn postio negeseuon enynnol, dieithr, neu amherthnasol mewn cymuned ar-lein, megis fforwm, ystafell sgwrsio, neu flog, gan obeithio pryfocio ymateb emosiynol gan ddarllenwyr neu i aflonyddu trafodaeth arferol y gymuned. Mae'r diffiniad yn oddrychol, a defnyddir yn aml, yn enwedig gan y cyfryngau traddodiadol, i ddisgrifio gweithredoedd sy'n bodloni diffiniad aflonyddwch, megis difwyno tudalennau gwe sy'n talu teyrnged i unigolion meirw.

Cysylltir trolio yn aml â chymuned Anonymous a gwefannau megis 4chan.

## Geirdarddiad 
Cymreigiad o'r gair Saesneg *troll* yw "trôl". Dadleuol yw geirdarddiad y gair yn Saesneg. Mae'n bosib ei fod yn tarddu o'r ferf *troll(ing)*, trolio yn Gymraeg, sef modd o bysgota lle llusgir llinynau trwy'r dŵr (nid i'w gymysgu â threillio, lle llusgir rhwyd bysgota neu dreillrwyd trwy'r dŵr). Yn yr achos hon gwelir troliau rhyngrwyd yn trolio am ymatebion emosiynol y tu ôl iddynt. Y geirdarddiad posib arall yw'r enw *troll*, trol yn Gymraeg, sy'n dynodi cawr ym mytholeg Llychlyn, creaduriaid sydd yn ddrygionus fel troliau rhyngrwyd.

## Trolio a'r gyfraith 
Ym mis Hydref 2010 cafodd Colm Coss, dyn 36 oed o Fanceinion, Lloegr, ei ddedfrydu i 18 wythnos yn y carchar am bostio negeseuon aflan ar dudalennau Facebook oedd yn talu teyrnged i unigolion meirw, gan gynnwys Jade Goody. Galwodd ei hunan yn "drôl".

Ym mis Medi 2011 cafodd Sean Duffy, dyn 25 oed o Reading, Lloegr, ei ddedfrydu i 18 wythnos yn y carchar am drolio wrth bostio ar wefannau Facebook a YouTube. Plediodd yn euog i ddanfon negeseuon anweddus neu sarhaus. Roedd ei bostiau yn targedu Natasha MacBryde, merch 15 oed a neidiodd o flaen trên wedi iddi gael ei bwlio. Derbyniodd Duffy hefyd ASBO sy'n ei wahardd rhag defnyddio gwefannau rhwydweithio cymdeithasol am 5 mlynedd.

Ym Mawrth 2012 carcharwyd Liam Stacey am ysgogi casineb hiliol wedi iddo bostio sylwadau ar wefan Twitter. Cafodd ei labelu'n drôl gan rai cyfryngau, sy'n galw ar ddiffiniad cryn ehangach o drolio.

## Gweler hefyd 
* Seiberfwlio

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwlio
Categori:Diwylliant y rhyngrwyd
Categori:Geirfa'r rhyngrwyd
Categori:Seicoleg boblogaidd
Rhestr ethnolegwyr

Dyma restr ethnolegwyr.

* Amadou Hampâté Bâ
* Johann Georg Adam Forster
* Richard Francis Burton
* Pierre Clastres
* Horatio Hale
* Robert Jaulin
* Yanagita Kunio
* Claude Lévi-Strauss
* Marcel Mauss
* David Maybury-Lewis
* Alfred Metraux
* James Mooney
* Augustus Pitt Rivers
* Wilhelm Schmidt
* Ruth Benedict
* Bronisław Malinowski
* Y Brodyr Grimm
* Josiah Nott
* Louis Nicolas
* Marshall Sahlins
* Dr. Jose Rizal
* Colin M. Turnbull
* Jane Goodall
* Jared Diamond
* Wade Davis
* Raymond Firth
* Franz Boas

Ethnolegwyr
Rhestr
Ethnolegwyr
Taith Nixon i Tsieina

Cam bwysig wrth normaleiddio cysylltiadau rhwng yr Unol Daleithiau a Gweriniaeth Pobl Tsieina oedd taith yr Arlywydd Richard Nixon i Tsieina ym 1972. Hwn oedd y tro cyntaf i Arlywydd yr Unol Daleithiau ymweld â Gweriniaeth Pobl Tsieina, oedd ar y pryd yn gweld yr Unol Daleithiau yn elyn mawr, a dechreuodd proses o nesâd rhwng y ddwy wlad. Digwyddodd hyn yng nghanol y Rhyfel Oer, ar yr un adeg â'r *détente* rhwng yr Unol Daleithiau a'r Undeb Sofietaidd.

Cynlluniodd Henry Kissinger, Cynghorydd Diogelwch Cenedlaethol yr Unol Daleithiau, y daith ym mis Gorffennaf 1971 yn ystod taith gudd i Beijing. O 21 hyd 28 Chwefror 1972, ymwelodd Nixon â dinasoedd Beijing, Hangzhou, a Shanghai. Cyfarfu â'r Cadeirydd Mao, a ddywedodd iddo, "Nid oes da gan ein hen gyfaill cyffredin, y Generalissimo Chiang Kai-Shek, 
o hyn." Bu nifer o gyfarfodydd rhwng Nixon a'r Prif Weinidog Zhou Enlai, gan gynnwys taith i Fur Mawr Tsieina.

I gloi'r daith, cyhoeddodd y ddwy lywodraeth Datganiad Shaghai gan osod seiliau'r cysylltiadau newydd rhwng eu gwledydd. Cytunwyd i osod yr anghydfod ar statws Taiwan i un ochr er mwyn normaleiddio diplomyddiaeth a chaniatau masnach rhyngddynt. Parhaodd yr Unol Daleithiau i gynnal cysylltiadau â Gweriniaeth Tsieina yn Taiwan hyd 1979, pan sefydlon cysylltiadau diplomyddol llawn â Gweriniaeth Pobl Tsieina.

## Gweler hefyd 
* Diplomyddiaeth ping-pong
* Polisi Un Tsieina
* *Nixon in China* Opera gan John Adams am y ddigwyddiad

## Cyfeiriadau 
Categori:1972
Categori:Cynadleddau diplomyddol yn Tsieina
Categori:Cysylltiadau rhwng Tsieina a'r Unol Daleithiau
Categori:Richard Nixon
Categori:Y Rhyfel Oer
Diplomyddiaeth ping-pong

Cyfnewid chwaraewyr tenis bwrdd, neu ping-pong, rhwng Gweriniaeth Pobl Tsieina a'r Unol Daleithiau oedd **diplomyddiaeth ping-pong** yn y 1970au. Nododd cyfnod o nesâd rhwng y ddwy wlad a arweiniodd at daith yr Arlywydd Nixon i Tsieina ym 1972.

Penderfynodd y Cadeirydd Mao wahodd tîm tenis bwrdd yr Unol Daleithiau i'w wlad wedi iddo darllen am gyfarfod cyfeillgar rhwng y chwaraewr Tsieineaidd Zhuang Zedong a'r chwaraewr Americanaidd Glenn Cowan yn ystod yr 31ain Bencampwriaeth Tenis Bwrdd y Byd yn Japan. Ar 10 Ebrill 1971 daeth naw chwaraewr Americanaidd, pedwar swyddog, a ddau briod i Tsieina a threulion hyd 17 Ebrill yn chwarae gemau a theithio o amgylch y wlad.

Cafodd diplomyddiaeth ping-pong ei dramateiddio yn y llyfr a'r ffilm *Forrest Gump*.

Categori:1970au
Categori:Cysylltiadau rhwng Tsieina a'r Unol Daleithiau
Categori:Chwaraeon yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina
Ping pong
Ping pong
Ping pong
Categori:Y Rhyfel Oer
Categori:Tenis bwrdd
Võ Nguyên Giáp

Cadfridog ym Myddin Pobl Fietnam a gwleidydd oedd **Võ Nguyên Giáp** (25 Awst 1911 – 4 Hydref 2013). Roedd yn arweinydd milwrol blaenllaw yn Rhyfel Cyntaf Indo-Tsieina (1946–1954) ac yn Rhyfel Fietnam (1960–1975).

Mab i Võ Quang Nghiêm a Nguyen Thi Kien oedd ef. Bu farw yn ysbyty yn Hanoi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cadfridogion Byddin Pobl Fietnam
Categori:Comiwnyddion o Fietnam
Categori:Gwleidyddion o Fietnam
Categori:Milwyr o Fietnam
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Pobl Rhyfel Fietnam
John le Carré

Awdur o Sais oedd **David John Moore Cornwell** (19 Hydref 1931 – 12 Rhagfyr 2020), a fu'n ysgrifennu nofelau ysbïo dan y ffugenw **John le Carré**. Yn ystod y 1950au a'r 1960au, gweithiodd Cornwell i MI5 ac MI6. Ymysg ei lyfrau enwocaf mae *The Spy Who Came in from the Cold* (1963) a *Tinker, Tailor, Soldier, Spy* (1974).

Yn dilyn ei lwyddiant fel awdur, gadawodd MI6 i fod yn awdur llawn amser. Creodd y cymeriad George Smiley, swyddog cudd-wybodaeth a ymddangosodd mewn nifer o'i nofelau. Addaswyd nifer fawr o nofelau Carré i gyfresi teledu a ffilmiau.

## Bywyd personol
Yn 1954, priododd Alison Ann Veronica Sharp; a cawsant dri mab — Simon, Stephen and Timothy — cyn ysgaru yn 1971. Yn 1972, priododd Valérie Jane Eustace, golygydd llyfrau gyda Hodder & Stoughton; cawsant un mab, Nicholas, sy'n ysgrifennu dan yr enw Nick Harkaway. Roedd Le Carré yn byw yn St Buryan, Cernyw, am fwy na 40 mlynedd; roedd yn berchen ar filltir o glogwyn ger Land's End.

Bu farw yn Truro, Cernyw, o niwmonia yn 89 oed wedi salwch byr.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
**Call for the Dead* (1961)
**A Murder of Quality* (1962)
**The Spy Who Came in from the Cold* (1963)
**The Looking Glass War* (1965)
**A Small Town in Germany* (1968)
**The Naïve and Sentimental Lover* (1971)
**Tinker, Tailor, Soldier, Spy* (1974)
**The Honourable Schoolboy* (1977)
*''Smiley's People* (1979)
**The Little Drummer Girl* (1983)
**A Perfect Spy* (1986)
**The Russia House* (1989)
**The Secret Pilgrim* (1990)
**The Night Manager* (1993)
**Our Game* (1995)
**The Tailor of Panama* (1996)
**Single & Single* (1999)
**The Constant Gardener* (2001)
**Absolute Friends* (2003)
**The Mission Song* (2006)
**A Most Wanted Man* (2008)
**Our Kind of Traitor* (2010)
**A Delicate Truth* (2013)
**A Legacy of Spies* (2017)
**Agent Running in the Field'' (2019)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Sherborne
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Lincoln, Rhydychen
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr cyffro Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr dirgelwch Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr ysbïo Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Dorset
Categori:Pobl fu farw yng Nghernyw
Categori:Ysbiwyr
Osaekomi-waza

Mewn Jiwdo, techneg ar gyfer pinio'r gwrthwynebydd i lawr ar y mat ydy **Osaekomi-waza** (押さえ込み技). Mae saith prif dechneg o osaekomiwaza, ond mae gan bob un nifer o amrywiadau.

## Sgorio 
Mae'r sgôr yn dibynnu ar yr amser rhwng dechrau'r techneg (*osaekomi*, 押さえ込み) a'r ddihangfa (*toketa*, 解けた):

* 15+ eiliad (llai na 20) - *yuko* 有効
* 20+ eiliad (llai na 25) - *wazaari* 技あり
* 25 eiliad heb ddianc - *ippon* 一本 (ennill y gêm)

(Cyn 2009, derbyniai cyfnod rhwng 10 a 15 eiliad y sgôr *koka* 効果.)

Os yw'r chwaraewr sy'n gwneud yr "osaekomi" eisoes â sgôr *wazaari*, mae'n gallu ennill y gêm os cyrraedd 20 eiliad heb i'r gwrthwynebydd ddianc - datagana'r dyfarnwr *wazaari awasete ippon* - 技あり合わせて一本 - mae dau *wazaari* yn gwneud *ippon*.

Categori:Jiwdo
Yoko-Shiho-Gatame

Un o'r saith techneg Osaekomi-waza (押さえ込み技) mewn Jiwdo ydy **Yoko-Shiho-Gatame** (横四方固め), yn llythrennol y techneg pinio "pedwar-chwarter ochrol".

Mae *tori* (取り, y person sy'n gweithredu'r techneg) yn gorwedd wrth ochr *uke* (受け, y person arall). Mae'n rhoi un braich dan ben *uke* ac yn gafael am ei goler, ac yn estyn ei fraich arall rhwng coesau *uke* ac yn gafael ei wregys. Mae *tori* yn rhoi bwys ei gorff uchaf ar frest *uke* tra'n gadael ei gluniau ei hun ar y mat.

## Dolenni allanol
* Llun o'r techneg ar flickr

Categori:Jiwdo
Kim Young-sam

**Kim Young-sam** (20 Rhagfyr 1927 – 22 Tachwedd 2015) oedd 14eg Arlywydd De Corea. Bu'n gwneud y swydd hon o'r 25ain o Chwefror, 1993 tan y 25ain o Chwefror, 1998. Cyn dechrau'i yrfa fel Arlywydd, roedd yn arweinwyr pleidiau Wrthblaid 1960 -  1990.

Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Arlywyddion De Corea
Categori:Gwleidyddion o Dde Corea
Rhestr asiantaethau cudd-wybodaeth

Rhestr asiantaethau cudd-wybodaeth.

## I 
;Israel
* Mossad

## M 
;Moroco
* Ail Swyddfa

## R 
;Ffederasiwn Rwsia
* Gwasanaeth Diogelwch Ffederal

## T 
;Y Deyrnas Unedig
* MI6

## U 
;Unol Daleithiau America
* CIA
* FBI

Rhestr
Asiantaethau cudd-wybodaeth
Diddymiad yr Undeb Sofietaidd

Diddymiad strwythurau gwleidyddol ffederal a llywodraeth ganolog yr Undeb Sofietaidd (UGSS) oedd **diddymiad yr Undeb Sofietaidd** neu **gwymp yr Undeb Sofietaidd** a arweiniodd at annibyniaeth i bob un o'r bymtheg gweriniaeth Sofietaidd rhwng 11 Mawrth 1990 a 25 Rhagfyr 1991.

Yr achos uniongyrchol oedd methiant yr arweinydd Sofietaidd Mikhail Gorbachev i ailfywhau economi ei wlad trwy geisio rhyddfrydoli'r Undeb Sofietaidd yn wleidyddol trwy glasnost a perestroika, er yr oedd UGSS yn wladwriaeth un-blaid gomiwnyddol.

Canlyniad ehangach y diddymiad oedd cwymp comiwnyddiaeth fel ideoleg fyd-eang rhwng 1989 a 1991 a diwedd y Rhyfel Oer. Digwyddodd y diddymiad yn sgîl Chwyldroadau 1989 a ddaeth â newidiadau gwleidyddol i nifer o wledydd y Bloc Dwyreiniol, gan gynnwys Gwlad Pwyl, Dwyrain yr Almaen, Rwmania, Hwngari, Bwlgaria, a Tsiecoslofacia. Ymhen ychydig o flynyddoedd bu diddymiad heddychlon yn Tsiecoslofacia ym 1993, a chyfres o ryfeloedd trwy'r 1990au wrth i Iwgoslafia chwalu.

Daeth i'r Undeb Sofietaidd yn gyfreithiol i ben yng Cytundebau Belovezh a arwyddwyd rhwng arweinwyr Rwsia, Belarws ac Wcráin ym mis Rhagfyr 1991. Daeth y Cytundebau yma ddad-wneud Cytundeb Creu yr Undeb Sofietaidd yn 1922. Yn sgil y Cytundebau yma daeth Ffederasiwn Rwsia yn olynydd-aelod yr Undeb Sofietaidd yn y Cenhedloedd Unedig.

## Digwyddiadau'r diddymiad 
* Y Chwyldro Canu a'r Gadwyn Faltig yn Estonia, Latfia a Lithwania
* Refferendwm yr Undeb Sofietaidd, 1991
* Refferendwm annibyniaeth Georgia, 1991
* Cais coup d'état yr Undeb Sofietaidd, 1991
* Datganiad Annibyniaeth Moldofa
* Refferendwm annibyniaeth Wcráin, 1991
* Cytundebau Belovezh Rhagfyr 1991

## Gweler hefyd 
* Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol
* Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
* Rhyfeloedd yng nghyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd

Categori:1990
Categori:1991
Undeb Sofietaidd, Yr
Categori:Hanes yr Undeb Sofietaidd
Rhestr ymgyrchwyr heddwch

Rhestr ymgyrchwyr heddwch.

## A
*Jane Addams

## B
*Ernesto Balducci
*Daniel Berrigan
*Philip Berrigan
*Elihu Burritt
*Vera Brittain

## C
*Noam Chomsky
*Rachel Corrie
*Frances Crowe

## D
*Dorothy Day
*Cardinal Godfried Danneels

## E
*Daniel Ellsberg
*Albert Einstein

## F
*Tom Fox

## G
*Mahatma Gandhi
*William Lloyd Garrison
*Sue Gilmurray

## H
*Keir Hardie
*G. Simon Harak
*George Harrison
*Sidney Hinkes
*Abbie Hoffman
*Aldous Huxley
*Stanley Hauerwas
*Emily Hobhouse

## K
*Khan Abdul Gaffar Khan
*Martin Luther King Jr.
*Kathy Kelly
*Tony Kempster

## L
*George Lansbury
*John Lennon
*Charles A. Lindbergh
*Kevin Lindsey

## M
*Mairead Corrigan Maguire
*Bob Marley
*Macy Morse
*A.J. Muste
*Erin Moore
*Thomas Merton

## N
*Huey Newton

## O
*Yoko Ono

## P
*Linus Pauling

## R
*Jeannette Rankin
*Henry Richard
*Oscar Romero
*Jerry Rubin

## S
*Bobby Seale
*Martin Sheen
*Toma Sik
*Jeanmarie Simpson
*C. Maxwell Stanley
*Ringo Starr
*Mike Stewart
*David Le Sage
*Colin Scott
*Olaf Stapledon
*Sophie Scholl
*Dick Sheppard

## T
*Leo Tolstoy

## U
*Evelyn Underhill

## V
*Jo Vallentine
*Mordechai Vanunu

## W
*Brian Willson

## Y
*John Howard Yoder
*Neil Young

## Z
*Howard Zinn
*Kier Zarate

Categori:Heddychaeth
Ymgyrchwyr heddwch
Rhestr
Rhyfeloedd yng nghyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd

Ers diddymiad yr Undeb Sofietaidd (1990–1), bu nifer o ryfeloedd a gwrthdaro eraill yng nghyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd.

## Canolbarth Asia 
## Gogledd y Cawcasws 
## Georgia 
## Eraill 
## Llyfryddiaeth 
* Zurcher, Christoph (2009). *The Post-Soviet Wars: Rebellion, Ethnic Conflict, and Nationhood in the Caucasus* (Gwasg Prifysgol Efrog Newydd).

Categori:Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Ron Paul

Meddyg, awdur, a Chyngreswr Weriniaethol o'r Unol Daleithiau yw **Ronald Ernest "Ron" Paul** (ganwyd 20 Awst 1935) sydd yn ymgeisydd dros enwebiad y Blaid Weriniaethol ar gyfer etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2012. Mae ganddo safbwyntiau rhyddewyllysol.

Fe'i ganwyd yn Pittsburgh, Pennsylvania yn fab Howard Caspar Paul a Margaret (née Dumont) Paul.  Derbyniodd gradd B.S. ym Bioleg o Coleg Gettysburg ym 1957 a gradd Doethur mewn Meddygaeth o'r Ysgol Feddygaeth Prifysgol Duke ym 1961. Gwasanaethodd fel llawfeddyg hedfan yn yr Llu Awyr Unol Daleithiau o 1963 i 1968.  Bu'n gweithio fel obstetrydd a gynaecolegydd yn y 1960au a 1970au.

Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Bedyddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwleidyddol o'r Unol Daleithiau
Categori:Meddygon yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Texas
Categori:Rhyddewyllyswyr
Hu Jintao

Arlywydd Gweriniaeth Pobl Tsieina o 15 Mawrth 2003 hyd 14 Mawrth 2013 oedd **Hu Jintao** (Pinyin: Hú Jǐntāo, 胡锦涛; ganwyd 21 Rhagfyr 1942).

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Gwleidyddion o Tsieina
Categori:Pobl o Jiangsu
The X-Files

Gyfres deledu a ffuglen wyddonol Americanaidd yw ***The X-Files*** ac yn rhan o fasnachfraint *The X-Files*, a grëwyd gan Chris Carter. Cafodd y rhaglen ei darlledu yn wreiddiol o 10 Medi, 1993 i 19 Mai, 2002. Roedd y sioe yn llwyddiant ar gyfer y rhwydwaith Fox, ac mae ei chymeriadau a sloganau (megis *"The Truth Is Out There"*, *"Trust No One"* a *"I Want to Believe"*) yn ddilysnod i ddiwylliant poblogaidd y 1990au.

X-Files
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
X-Files
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1993
X-Files
Kim Il-sung

Gwleidydd Corea gomiwnyddol a fu'n arweinydd Gweriniaeth Pobl Ddemocrataidd Corea o 1948 hyd ei farwolaeth ym 1994 oedd **Kim Il-sung** (Coreeg: **김일성**) (15 Ebrill 1912 – 8 Gorffennaf 1994). Ei olynydd oedd ei fab Kim Jong-il.

O dan ei arweinyddiaeth daeth Gogledd Corea yn wladwriaeth sosialaidd oedd yn wleidyddol agos i'r Undeb Sofietaidd. Erbyn y 1960au a'r 1970au, roedd Gogledd Corea yn mwynhau safon gymharol uchel o fyw, yn gwneud yn well na'r De, a oedd yn gloff oherwydd ansefydlogrwydd gwleidyddol a argyfyngau economaidd. Yn 1991, ar ôl diddymiad yr Undeb Sofietaidd, dymchwelodd economi Gogledd Corea gan arwain at tlodi eang a newyn.

Categori:Arweinyddion Gogledd Corea
Categori:Comiwnyddion
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Unbeniaid
Andy Whitfield

Actor o Gymru oedd **Andy Whitfield** (17 Gorffennaf 1971 – 11 Medi 2011).  Fe'i ganed yn Amlwch.

## Teledu
**All Saints* (2004)
**The Strip* (2004)
**Packed to the Rafters* (2008)
*''McLeod's Daughters* (2008)
**Spartacus: Blood and Sand* (2010)
**Spartacus: Gods of the Arena* (2011)

## Ffilmiau
**Gabriel* (2007)
**The Clinic'' (2010)

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl o Amlwch
Future of the Left

Grŵp roc amgen Saesneg o Gaerdydd, Cymru ydy **Future of the Left**, a sefydlwyd yn 2005.

## Disgyddiaeth
### Albymau
* *Curses* (2007)
* *Travels with Myself and Another* (2009)
* *The Plot Against Common Sense* (2012)
* *How To Stop Your Brain In An Accident* (2013)

Categori:Bandiau Cymreig
Ichiro Suzuki

Mae  a enwir gyda'r enw syml  (ganwyd 22 Hydref 1973) yn chwaraewr pêl fâs o Siapan a chwaraeodd yn y Seattle Mariners. Ef yw'r chwaraewr mwyaf llwyddiannus o Siapan yn y Prif Gynghrair Pêl-fas. Mae'n hysbys yn yr Unol Daleithiau fel "**The Samurai Silent**". Mae'r record ganddo am y nifer mwyaf o lwyddiannau yn ystod ei dymor yn yr MLB (262).

Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Chwaraewyr pêl-fas o Japan
Categori:Chwaraewyr tîm pêl-fas cenedlaethol Japan
Categori:Chwaraewyr y Miami Marlins
Categori:Chwaraewyr y New York Yankees
Categori:Chwaraewyr y Seattle Mariners
Museums and the Web

Mae'r gynhadledd '''Amgueddfeydd a'r We''' yn gynhadledd ryngwladol flynyddol sy'n arwain ym maes amgueddfeydd a'u gwefannau. Mae wedi cael ei drefnu gan Gwybodeg Archifau ac Amgueddfeydd bob Gwanwyn yng Ngogledd America ers 1997. 
## Gweler hefyd
* ICHIM (International Cultural Heritage Informatics Meeting)
* EVA Conferences

## Dolenni allanol
* Gwefan cynhadledd
* Papurau
* Museums and the Web On-line  gwefan gymunedol

Categori:Amgueddfeydd
Mudiad Heb Aliniad

Mae'r **Mudiad Heb Aliniad** (Saesneg: *Non-Aligned Movement (**NAM**)*) yn grŵp rhyngwladol o wladwriaethau nad ydynt yn ystyried eu hunain yn ochri'n ffurfiol gydag unrhyw floc grym (e.e. y Cenhedloedd Unedig), nac yn erbyn unrhyw floc grym. Erbyn 2024 roedd yn cynnwys 120 o aelodau llawn ac 20 arall a oedd yn 'arsylwi'. Fe'i sefydlwyd gyda'r bwriad o hyrwyddo buddiannau gwledydd sy'n datblygu yng nghyd-destun gwrthdaro yn y Rhyfel Oer. Ar ôl y Cenhedloedd Unedig, dyma'r grŵp mwyaf o wladwriaethau ledled y byd.

Ym mhlith yr aelodau mae Belarws, Wsbecistan, ac holl aelodau Grŵp y 77, ac eithrio'r rhai sydd'n arsyllwyr yn y Mudiad yn ogystal â gwledydd Oceania (ar wahân i Papua Gini Newydd a Fanwatw, sydd yn aelodau).

Sefydlwyd y sefydliad yn Beograd ym 1961 gan ymdrechion Josip Broz Tito, Arlywydd Iwgoslafia, Jawaharlal Nehru, Prif Weinidog India, Gamal Abdel Nasser, Arlywydd yr Aifft, Kwame Nkrumah, Arlywydd Ghana, a Sukarno, Arlywydd Indonesia. Eu bwriad oedd i hyrwyddo trydydd ddewis i wladwriaethau'r Trydydd Byd ar wahân i flociau'r Dwyrain a'r Gorllewin yn y Rhyfel Oer.

## Cyfeiriadau
Categori:Y Rhyfel Oer
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Auld Robin Gray

Teitl baled Sgoteg a ysgrifennwyd gan fardd o Albanwraig Lady Anne Lindsay ym 1772 ydy **"Auld Robin Gray"**.

Daw'r teitl o enw ei harwr, hen ddyn da sy'n priodi â merch ifanc sydd mewn cariad efo dyn a enwir Jamie a hwylia i ffwrdd er mwyn ennill arian er mwyn i'r pâr fedru priodi. Dyweda'r ferch, Jennie, sy'n adrodd y faled, stori o orfod, oherwydd aflwyddiant ei rhieni, priodi â Robin Gray tra i'w chariad fod i ffordd. Adda Robin gefnogi hi a'i rhieni yn gyfnewid am ei llaw. Mi ddychwela Jamie rhai wythnosau wedi'r briodas, yn ymddangos fel ysbryd. Cawsant aduniad trist, cusanant, ac ymwahanant yn anfodlon. Penderfyna'r ferch wneud ei gorau i fod yn briod dda i Robin, er ei bod yn drist dros ben am golli ei chariad gwir.

## Gweler hefyd 
* Geiriau'r faled ar wikisource

Categori:Baledi
Categori:Cerddi'r 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Cerddi Sgoteg o'r Alban
Jerry Seinfeld

Digrifiwr, actor ffilm, awdur a cynhyrchydd teledu o'r Unol Daleithiau yw **Jerome Allen "Jerry" Seinfeld** (ganwyd 29 Ebrill 1954).  Adnabyddir ef orau am ei rôl fel ei hun yn y gyfres deledu *Seinfeld*.

Ganed Seinfeld yn Brooklyn, Dinas Efrog Newydd. Roedd ei dad Kalman Seinfeld (m. 1985) o dras  Iddewig Hwngaraidd a roedd ei fam Betty o dras Iddewig Syriaidd.

## Gwaith 
### Ffilm
### Teledu
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Coup d'état Tsile (1973)

Ar 11 Medi 1973 cafodd Salvador Allende, Arlywydd Tsile, ei ddymchwel mewn ''coup d'état'' a drefnwyd gan luoedd milwrol Tsile gyda chefnogaeth yr Unol Daleithiau. Sefydlwyd jwnta filwrol dan y Cadfridog Augusto Pinochet gan ddod â llywodraeth yr Unidad Popular, a etholwyd yn ddemocrataidd, i ben.

## Ymyrraeth yr Unol Daleithiau 
Roedd llywodraeth yr Unol Daleithiau yn ystyried y posiblrwydd y byddai Allende yn ennill etholiad 1970 yn drychineb am ei bod yn awyddus i amddiffyn buddiannau economaidd a strategol yr Unol Daleithiau ac atal ymlediad comiwnyddiaeth a sosialaeth yn America Ladin. Cyfnod y Rhyfel Oer oedd hyn. Ym Medi
1970, dywedodd yr Arlywydd Nixon wrth y CIA nad oedd llywodraeth gan Allende yn dderbyniol ac awdurdododd $10,000,000 (swm eithaf sylweddol yn 1970) i atal Allende rag ennill grym neu i'w ddymchwel pe bai'n llwyddo i ddod yn arlywydd. Galwyd cynlluniau'r CIA i atal Allende yn *"Trac I"* a *"Trac II"*; roedd *Trac I* yn ceisio atal Allende trwy "ddichell seneddol", tra bod *Trac II* yn fod i berswadio swyddogion clo ym myddin Tsile i weithredu *coup* pe bai Allende yn ennill.

230px|bawd|chwith|Gwrthdystiad o blaid Allende
Ar ôl etholiad 1970, ceisiodd cynnlun Trac I annog yr arlywydd ar fin gorffen ei dymor, Eduardo Frei Montalva, i berswadio ei blaid, y (PDC) i bleidleisio dros Alessandri yn y Gyngres. Byddai Alessandri wedyn yn ymddeol ar unwaith a galw am etholiad newydd. Buasai Eduardo Frei yn rhydd i sefyll eto wedyn yn ôl cyfansoddiad Tsile, gyda siawns da efallai i guro Allende. Ond dewisodd Siambr Dirpwryon Tsile Allende yn Arlywydd, ar yr amod ei fod yn parchu'r Cyfansoddiad.

Yn ôl rhai sylwebyddion a haneswyr, ni fu rhaid gweithredu *Trac II*, am fod lluoedd arfog Tsile eisoes yn symud i'r cyfeiriad yna. Mae eraill yn dadlau fod y CIA wedi chwarae rhan flaenllaw yng nghynllwyn Pinochet ac eraill, neu o leiaf wedi ei hybu'n sylweddol.

Mae'r Unol Daleithiau wedi cydnabod chwarae rhan yng nglweidyddiaeth Tsile cyn y *coup*, ond mae ei rhan yn y *coup* ei hun yn ddadleuol. Rhybuddwyd y CIA gan eu cysylltiadau yn Tsile ddeuddydd o flaen llaw, ond y llinell swyddogol yw na chwareodd y CIA ran uniongyrchol ynddo.

Rhoddwyd cymorth ariannol gan lywodraeth UDA i gefnogi streic gyrwyr lorïau preifat, a ychwanegodd i'r anhrefn economaidd cyn y *coup*,

Ar ôl i Pinochet gipio grym, dywedodd Henry Kissinger wrth yr Arlywydd Richard Nixon "na wnaeth yr Unol Daleithiau hyn," ond "mi ddaru ni helpu." (gan gyfeirio at y *coup* ei hun).  Yn ychwanegol, mae dogfennau a ryddhawyd dan lywodraeth Bill Clinton yn dangos bod llywodraeth UDA a'r CIA wedi ceisio cael gwared o Allende yn 1970 cyn iddo ennill grym ("Prosiect FUBELT"). Erys nifer o ddogfennau perthnasol heb eu cyhoeddi.

## Cyfeiriadau 
Categori:1973 yn Tsile
Categori:CIA
Tsile 1973
Categori:Hanes Tsile
Categori:Y Rhyfel Oer
Rhos (Llanarmon Dyffryn Ceiriog)

Mae **Rhos** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn rhwng y Bala a'r Trallwng; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 610metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn, bellach, wedi cael ei gofrestru. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 619 metr (2031 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Korn

Grŵp roc Americanaidd o Bakersfield, California, a sefydlwyd ym 1993, yw **Korn**. Mae'r band presennol yn cynnwys pedwar aelod: Jonathan Davis, James "Munky" Shaffer, Reginald "Fieldy" Arvizu, a Ray Luzier. Maent wedi rhyddhau naw albwm stiwdio. Eu halbwm stiwdio ddiweddaraf yw Korn III: Remember Who You Are, a ryddhawyd yn fis Gorffennaf 2010.

Categori:Bandiau Americanaidd
Carl Sagan

Seryddwr, astroffisegydd, cosmolegydd, ac awdur o'r Unol Daleithiau oedd **Carl Edward Sagan** (9 Tachwedd 1934 – 20 Rhagfyr 1996) oedd yn enwog am boblogeiddio a chyfathrebu gwyddorau'r gofod a natur. Cyhoeddodd mwy na 600 o draethodau gwyddonol ac erthyglau poblogaidd a mwy nag 20 o lyfrau. Hyrwyddodd ymchwil sgeptigol a'r dull gwyddonol yn ei waith. Arloesodd astrofioleg ac roedd wrth flaenllaw SETI, sy'n ceisio chwilio am fywyd y tu hwnt i'r Ddaear. Cyflwynodd y gyfres deledu *Cosmos: A Personal Voyage*, ac ysgrifennodd y nofel *Contact*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Agnostigiaid
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol am y gofod
Categori:Dyneiddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Heddychwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwyddonwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwyddonias o'r Unol Daleithiau
Categori:Naturiaethwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl fu farw yn Seattle
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Rwsiaidd
Categori:Seryddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Cytundeb Schengen

bawd|250px|
Mae **Cytundeb Schengen** yn caniatáu symud o un wlad Ewropeaidd i'r llall heb wirio pasbortau. Fe'i henwir ar ôl y pentref o'r un enw yn Lwcsembwrg lle y llofnodwyd y cytundeb gwreiddiol ym 1985.

Mae 29 o wledydd yn Ewrop, yn cynnwys pedair nad ydynt yn yr UE, sydd wedi arwyddo Cytundeb Schengen. Nid yw’r DU yn aelod llawn o’r cytundeb hwn, sy’n golygu y bydd angen i chi ddangos eich pasbort wrth fynd i mewn i ardal y Cytundeb Schengen. Unwaith yr ydych chi yn Ardal Schengen rydych yn rhydd i deithio o un wlad i’r llall heb wiriadau ar eich pasbort na chael eich atal wrth y tollau.

## Aelodau
Pob un o wledydd yr Undeb Ewropeaidd heblaw:
* Cyprus
* Iwerddon

a'r Gwledydd isod:
* Norwy
* Gwlad yr Iâ
* Liechtenstein
* Y Swistir

Un effaith yn hyn oll oedd ail-agor ffiniau a chaniatáu cymunedau a rannwyd ar ôl cwymp Awstria-Hwngari, Ymerodraeth yr Almaen ac Ymerodraeth Rwsia ym 1918 i ail-gysylltu. Enghraifft o hyn oedd pentref Slovenské Nové Mesto yn Slofacia, lle y mae'r orsaf a'r rheilffordd, a'r ddinas Hwngaraidd Sátoraljaújhely, yr oedd Slovenské Nové Mesto yn faesdref iddi.

## Cyfeiriadau
* Schengen  - http://www.eurotopics.net/en/home/presseschau/archiv/magazin/politik-verteilerseite/schengen-2008-01/ 
* János Irházi, http://www.eurotopics.net/en/home/presseschau/archiv/results/archiv_article/ARTICLE16095-Everyday-life-in-a-divided-city 
* http://www.slovnovemesto.szm.sk/
* Cymraeg - http://ec.europa.eu/unitedkingdom/pdf/ik7807019cyc.pdf

Categori:1985
Categori:Cyfraith yr Undeb Ewropeaidd
Schengen
Schengen
Babe Ruth

Chwaraewr pêl fas Prif Gynghrair Americanaidd o 1914 hyd 1935 oedd **George Herman Ruth, Jr.** (6 Chwefror 1895 - 16 Awst 1948), adnabyddir ef orau fel **Babe Ruth**. Ganed Ruth ar 216 Emory Street yn Pigtown, cymdogaeth yn Baltimore, Maryland.  Almaeniadd-Americanaidd oedd cenedl ei rieni: Kate Schamberger-Ruth a George Herman Ruth, Sr.

Chwaraeodd Ruth fel *pitcher* gyda'r Boston Red Sox o 1914 hyd 1919. Ym 1920 chwaraeodd i'r New York Yankees a chwaraeodd fel *left fielder* wedi hynny.

Ystyrir yn un o'r chwaraewyr gorau a mwyaf eiconig yn hanes pêl fas.

## Ystadegau gyrfa
Cymryd o Retrosheet.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Chwaraewyr pêl-fas o'r Unol Daleithiau
Categori:Chwaraewyr y Boston Braves
Categori:Chwaraewyr y Boston Red Sox
Categori:Chwaraewyr y New York Yankees
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw o ganser y gwddf
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Glofa Gleision

Pwll glo ger Cilybebyll, Cwm Tawe, yw **Glofa Gleision**. Bu trychineb yno yn 2011.

Categori:Diwydiant glo Cymru