Gogledd Iwerddon

Rhanbarth o'r Deyrnas Unedig yw **Gogledd Iwerddon** (Gwyddeleg: ***Tuaisceart Éireann***, Saesneg: ***Northern Ireland***; Sgoteg Wlster: ***Norlin Airlann***), yng ngogledd-ddwyrain Iwerddon. Mae'n cynnwys chwech o 32 sir ynys Iwerddon - chwech o naw sir talaith Wledd neu Wlster. Mae iddi arwynebedd o 14,139&nbsp;km² (5,459 milltir sgwâr), ac mae ganddi boblogaeth o 1,810,863 (Cyfrifiad 2011) (1,685,267, Cyfrifiad 2001). Belffast yw'r brifddinas.

Mae Gogledd Iwerddon yn cael ei llywodraethu gan Gynulliad Gogledd Iwerddon, yn Stormont, ac Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon sy'n atebol i lywodraeth San Steffan.
bawd|chwith|Cymharu maint a lleoliad Gogledd Iwerddon gyda Chymru

Fodd bynnag, hyd at 1800, roedd yr ynys gyfan (y Gogledd a'r De) yn un wlad - 'Teyrnas Iwerddon' - hyd nes i Loegr ei huno o dan Ddeddf Uno 1801 i'r hyn a alwyd yn 'Deyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon'. Wedi cread y Dalaith Rydd Wyddelig (*Saorstat Eireann*) ym 1922, allan o 26 o siroedd Iwerddon, parhaodd chwe sir y gogledd yn rhan o'r Deyrnas Unedig, a chafodd y wladwriaeth ei hail-enwi yn Deyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon ym 1927.

Yn ei gyfieithiad o un o ganeuon Tommy Makem, canodd Dafydd Iwan am y 'Pedwar Cae' (*An Cheathrú Gort Glas*). Gogledd Iwerddon ydyw'r pedwerydd cae - y cae sydd yn nwylo Lloegr, "ddaw eto yn rhydd medd hi."

## Yr enw 
Mae enw'r rhanbarth ei hun ac rhai enwau lleoedd o'i fewn yn bwnc dadleuol. Mae llawer yn dibynnu ar safbwyntiau gwleidyddol. Yr enghraifft enwocaf efallai yw dinas Derry/Londonderry, gyda'r ffurf Derry (Saesneg) neu *Doire*/*Doire Cholm Chille* (Gwyddeleg) yn cael ei defnyddio gan genedlaetholwyr Gwyddelig a Londonderry gan yr Unoliaethwyr.

'Gogledd Iwerddon' yw'r enw swyddogol ond mae nifer o Unoliaethwyr yn a'u cefnogwyr yn dal i defnyddio'r enw Ulster (*Ulaidh*). Ar y llaw arall, mae cenedlaetholwyr a gweriniaethwyr yn tueddu i gyfeirio at y rhanbarth fel 'Y Gogledd' (*The North*/*North of Ireland*) neu'r 'Chwe Sir' (*Six Counties*.

### Unoliaethwyr 
* ***Ulster*** (*Ulaidh*) yw'r enw hanesyddol am dalaith Wyddelig Wlster, gyda chwech o'i naw sir yn gorwedd yng Ngogledd Iwerddon. Mae cenedlaetholwyr yn gwrthod defnyddio'r enw i gyfeirio at Ogledd Iwerddon ond mae'r term "Ulster" yn cael ei defnyddio'n aml gan yr Unoliaethwyr a'r wasg Brydeinig i gyfeirio at Ogledd Iwerddon. Fe'i gwelir hefyd mewn enwau fel Radio Ulster, RUC, *Ulster Unionist Party* ac *Ulster Volunteer Force* (grwp paramilwrol).
* ***Y Dalaith*** (*The Province* / *An Chúige*) yw'r enw hanesyddol am dalaith Wyddelig Wlster ond fe'i defnyddir gan Unoliaethwyr ac eraill fel term am Ogledd Iwerddon. Yn ôl canllawiau'r BBC, mae "*the province*" yn dderbyniol ond dydy "*Ulster*" ddim. Mae'n argymell peidio defnyddio'r gair "Prydeinig" ("*British*") i gyfeirio at y bobl ond yn hytrach i ddefnyddio'r term niwtral "pobl Gogledd Iwerddon" ("*people of Northern Ireland*", a'r term "tir mawr" "*mainland*" wrth gyfeirio at Brydain Fawr mewn perthynas â Gogledd Iwerddon Nid wy'r termau hyn yn dderbyniol gan y gymuned weriniaethol.

### Cenedlaetholwyr/Gweriniaethwyr 
Defnyddir sawl term gan weriniaethwyr a chenedlaetholwyr i gyfeirio at Ogledd Iwerddon:

* ***North of Ireland*** (*Tuaisceart na hÉireann*) - term sydd ddim yn cyfieithu i'r Gymraeg yn iawn ac sy'n pwysleisio fod y rhanbarth yn rhan o Iwerddon yn hytrach na'r DU.
* ***Gogledd-ddwyrain Iwerddon*** (*North-East Ireland* / *Oirthuaisceart Éireann*). Amrywiad ar yr uchod, llawer llai cyffredin.
* ***Y Chwe Sir*** (*The Six Counties* / *na Sé Chontae*) - term a ddefnyddir gan weriniaethwyr, e.e. Sinn Féin. Cyfeirir at Weriniaeth Iwerddon fel 'y 26 Sir' (*Twenty-Six Counties*) Dadleuir fod defnyddio enw swyddogol y rhanbarth yn gyfystyr â derbyn ei fod yn perthyn i'r DU.
* ***The Occupied Six Counties***.
* ***British-Occupied Ireland***. Fel *Occupied Six Counties*, defnyddir hyn gan weriniaethwyr sy'n gwrthwynebu Cytundeb Dydd Gwener y Groglith (*Good Friday Agrrement*).
* ***Fourth Green Field*** (*An Cheathrú Gort Glas*). O'r gân *Four Green Fields* gan Tommy Makem.

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1921