Rheilffordd Ffestiniog

bawd|200px|Fairlie *Earl of Merionedd*, Tan-y-bwlch
bawd|200px|Gorsaf Tan-y-bwlch

|}

Mae **Rheilffordd Ffestiniog** yn rheilffordd cledrau cul (1 troedfedd ac 11½ modfedd; 597&nbsp;mm), yn Eryri, Gwynedd. Mae'r rheilffordd yn cysylltu Porthmadog a Blaenau Ffestiniog ac yn atyniad twristaidd poblogaidd.

Adeiladwyd y rheilffordd yn y 19g i gludo llechi o chwareli Blaenau Ffestiniog i borthladd Porthmadog er mwyn eu hallforio.

## Hanes
bawd|chwith|Injan *Little Giant* (cab F.R. 6), tua 1875.
Ar ddiwedd y 18g, prynodd William Alexander Madocks dir ar aber Afon Glaslyn, ac wedi adeiladu'r Cob, sydd yn mynd ar draws yr aber, crëwyd harbwr gan lif newydd yr afon. Codwyd adeilad mawr ar ochr arall y Cob ar gyfer y gweithwyr, sef Boston Lodge; cynrychiolodd Madocks y dref Boston yn San Steffan.
bawd|300px|Mountaineer yn gadael Porthmadog
bawd|300px|Trên yn agosáu at Dan y Bwlch
Ar un adeg, datblygodd diwydiant enfawr o chwareli llechi yn ardal Blaenau Ffestiniog, ond roedd angen cludo'r llechi ar gerbydau i Afon Dwyryd, ac ar gychod i lawr yr afon at longau hwyliau. Felly hyrwyddwyd y syniad o adeiladu rheilffordd gan Samuel Holland, perchennog chwarel yn y Rhiw, a Henry Archer, dyn busnes o Ddulyn, a phasiwyd deddf yn San Steffan ar 23 Mai 1832 i'r perwyl hwn. Arolygwyd ac adeiladwyd y Rheilffordd gan James Spooner o Swydd Gaerwrangon. Lled y lein oedd 23.5 modfedd, yr un maint a ddefnyddiwyd yn y chwareli. Adeiladwyd y lein rhwng 1833 a 1836.

Defnyddiwyd disgyrchiant yr holl ffordd i lawr i Borthmadog, a cheffylau i dynnu'r wagenni gweigion yn ôl i'r chwareli. Aeth y ceffylau i lawr i Borthmadog mewn wagenni 'dandy'. Daeth y rheilffordd yn brysurach, ac roedd angen pŵer cryfach i dynnu'r cerbydau; ond ni chredwyd fod locomotifau stêm yn ymarferol ar gledrau mor gul.
bawd|300px|chwith|*Lew* ar y Cob
Cyhoeddwyd amserlen gan Charles Easton Spooner ym 1856, efo 6 thrên pob dydd i lawr o 'Quarry Terminus' (Cyffordd Dinas) i Boston Lodge, yn stopio yn 'Twnnel', Hafod y Llyn a Rhiw Goch; cymerodd y trên gyflymach 1 awr 32 munud. Daeth 2 ddyn ar bob trên i'w rheoli gyda brêcs. Tynnwyd y trenau ymlaen o Boston Lodge i Borthmadog gan geffylau.

Cymerodd trenau yn ôl i fyny bron 6 awr, a phob trên yn cynnwys 6 wagen lechi wag a wagen dandy. Roedd yr amserlen yn ddigonol i gario 70,000 o dunelli o lechi. gyfran reolaethol yn y rheilffordd a dechreuodd grŵp o wirfoddolwyr y dasg o ailadeiladu'r lein.

Cychwynnodd gwasanaeth dros y Cob o Borthmadog i Boston Lodge ar 23 Gorffennaf 1955, yn gyntaf efo diesel Simplex, ac wedyn efo 'Prince' , sydd wedi cael ei ail-adeiladu, o 3 Awst 1955 ymlaen. Estynnwyd y lein i Finffordd ar 19 Mai 1956, i Benrhyndeudraeth ar 5 Mehefin 1957, i Dan-y-Bwlch ar 5 Ebrill 1958, ac i Dduallt ar 6 Ebrill 1968. Ail-gyflwynwyd Gwasanaeth Post y rheilffordd ar 28 Mai 1968.. Adeiladwyd pontydd dros bibellau'r orsaf bŵer a chyrhaeddwyd Tan-y-grisiau, a hen lwybr y rheilffordd, ar 24 Mehefin 1978.

Penderfynwyd y dylai Blaenau Ffestiniog gael un gorsaf reilffordd ar gyfer trenau Rheilffyrdd Prydeinig a Rheilffordd Ffestiniog. Agorwyd yr orsaf yn swyddogol gan George Thomas (Ysgrifennydd Gwladol) ar 30 Ebrill 1983.
## Rheilffordd Eryri
Roedd Rheilffordd Ffestiniog wedi dechrau cynllunio ail-agoriad Rheilffordd Eryri yn y 1990au, a digwyddodd hynny – o Gaernarfon i Borthmadog – yn 2012.

## Locomotifau a Cherbydau
### Locomotifau Stêm
Gweler N. F. Gurley; Narrow Gauge Steam out of Portmadoc, 1980 ar gyfer gwybodaeth hyd at 1979.

### Locomotifau Diesel
Gweler N. F. Gurley; Narrow Gauge Steam out of Portmadoc, 1980 ar gyfer gwybodaeth hyd at 1979

Cerbydau sydd yn eiddo, neu cedwir yn barhaol ar, Rheilffordd Ffestiniog.

### Cerbydau Pedair Olwyn
Prif ffynhonnell yw "Rheilffordd Ffestiniog Railway Traveller's Guide" cyhoeddwyd gan y Rheilffordd Ffestiniog yn 2002, yn diweddarir pan fo wybodaeth ar gael.
Gweler hefyd Festipedia - Cerbydau 

### Cerbydau Bogi
Prif ffynhonnell yw "Rheilffordd Ffestiniog Railway Traveller's Guide" cyhoeddwyd gan y Rheilffordd Ffestiniog yn 2002, yn diweddarir pan fo wybodaeth ar gael. Gweler hefyd Festipedia - Cerbydau 

## Llyfryddiaeth

*Boyd, James I.C. (1975). The Festiniog Railway 1800 - 1974; Vol. 1 - History and Route. Blandford: Oakwood Press
*Boyd, James I.C. (1975). The Festiniog Railway 1800 - 1974; Vol. 2 - Locomotives and Rolling Stock; Quarries and Branches: Rebirth 1954-74. Blandford: Oakwood Press.
*Ove Arup & Partners; *Report on a Rock Fall at Penlan, Ffestiniog Railway,* 1979
*E. Beazley; *Madocks and the Wonder of Wales,* 1967
*R. F. Bleasdale; *Spooner Album,* 1887, ail-gyhoeddi efo sylwadaeth gan A. Gray, 2003
*D. Blenkinsop; *Linda & Blanche* 1993
*J. I. C. Boyd; *Narrow Gauge Rails to Portmadoc,* 1949
*J. I. C. Boyd; *On the Welsh Narrow Gauge,* heb dyddiad (1970au)
*J. Buck; *Discovering Narrow Gauge Railways,* 1972
*D. J. Charlton; ''FR Spotter's Guide;* 2001
*C. F. Cliffe; *Book of North Wales,* 1850
*W. J. K. Davies; *Narrow Gauge Railways,* 1962
*R. Edwards a P. Moss (golygyddion); *Festiniog Railway Historic Drawings,* 1997
*R. F. Fairlie; *Battle of the Gauges renewed,* 1872
*R. F. Fairlie; *Locomotive Engines, what they are and what they should be,'' 1881, ailargraffiad 1969
*Festiniog Railway Co.; Share prospectus, Traveller's Guides, Stock Books, Guide Books (tua 40 ohonynt), 1957–2005
*Festiniog Railway Society; cylchlythyrau 1954-7;
*Festiniog Railway Society; *FR Magazine,* yn chwarterol ers 1958 - Ffestiniog ers 1994
*A. Gray; *The Spooner Album,* 2003. Gweler hefyd Bleasdale.
*N. F. Gurley; *Narrow Gauge Steam out of Portmadoc,* 1980
*L. Heath-Humphrys; llythyr i  Railway Gazette, 27 Gorffennaf 1951
*G. T. Heavyside; *Narrow Gauge into the 80s,* 1980
*B. Hollingsworth; ''Ffestiniog Adventure; The Festiniog Railway's Deviation Project*. Newton Abbot: David a Charles.
*F. H. Howson; *Narrow Gauge Railways of Britain,* 1948
*P. N. Jarvis; *Adeiladu Muriau Cerrig Sych - dry stone walling on the Ffestiniog Railway,* 1993, fersiwn diwygiedig 1995
*P. Johnson; *Ffestiniog Railway - a View from the Past,* 1997
*P. Johnson; *An Illustrated History of the Festiniog Railway 1832-1954,* 2007
*P. Johnson; *Immortal Rails; the Story of the Closure and Revival of the Ffestiniog Railway 1939-1983* Vol.I 2004, 2004, ISBN 1-900622-08-4 £35; Vol.II 2005 ISBN 1-900622-09-2 £35. Rail Romances, Caer.
*P. Johnson; *Portrait of the Ffestiniog,* 1992
*P. Johnson; *Welsh Narrow gauge; a view from the past,* 1992
*P. Johnson; *Welsh Narrow Gauge in colour,* 1992
*P. Johnson & C.M. Whitehouse; *Ffestiniog mewn lliw,* 1995
*J. R. Jones & A.Pritchard; *Great Little Steam Railways of Wales,* 1991
*F. Jux; *British Narrow gauge Steam,* 1960
*R. W. Kidner; *Narrow Gauge Railways of Wales,* 1947
*M. Kington; *Steaming through Britain,* 1990
*C. E. Lee; *Narrow Gauge Railways in North Wales,* 1945
*M. J. T. Lewis; *How Ffestiniog got its Railway,* 1965, fersiwn diwygiedig 1968
*J. G. V. Mitchell & A.G.W. Garraway; *Festiniog in the Fifties,* 1997
*J. G. V. Mitchell & A.G.W. Garraway; *Festiniog in the Sixties,* 1997
*J. G. V. Mitchell & A.G.W. Garraway; *Return to Blaenau 1970-82,* 2001
*J. C. V. Mitchell, Smith, Seymour, Gray; *Branch lines around Porthmadog,* 2 gyfrol, 1993
*F. H. Pole (golygydd); *Welsh Mountain Railways,* 1924, ailargraffiad 1985
*J. D. C. A. Prideaux; *Welsh Narrow Gauge Railway,* 1976
*P. J. G. Ransom; *Narrow Gauge Steam,* 1996
*P. J. G. Ransom; *Locomotion,* 2001
*A. Roberts; *Gossiping Guide to North Wales,'' 1879 (mae'r fersiwn 5 swllt yn llawer gwell na'r un 6c)
*L. J. Roberts; *Festiniog & Welsh Highland Holiday book,* 1923
*P. Roberts a John Shackell. *The Ffestiniog Adventure.* Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch.
*H. R. Schwabe; *Mit Volldampf nach Ffestiniog,* 1978
*C. E. Spooner; *Narrow Gauge Railways,* 1871, fersiwn diwygiedig 1879
*H. Stretton; *Past & Present Companion; Ffestiniog Railway,* 1998
*M. J. Stretton; *Festiniog Railway in Camera, 1971*-1971, fersiwn diwygiedig 1999
*'Taliesin' (C. R. Weaver et al.); *Festiniog Railway locomotives,* 1988
*J. Timpson; *Little Trains of Britain,* 1992
*E. Vignes; *Étude technique sur le chemin de fer Festiniog,* 1878, Trosiad i Saesneg gan Don Boreham 1986
*F. T. Wayne; "When Accounts become misleading Nonsense", *Accountancy*, Tachwedd 1961
*C. R. Weaver; *Festiniog Railway Locomotives.* Caerlyr: AB Publishing.
*P. B. Whitehouse; *Festiniog Railway Revival,* 1963
*P. B. Whitehouse; *Welsh Narrow Gauge Album,* 1969
*P. B. Whitehouse & P.C. Allen; *Round the World on Narrow Gauge,* 1966
*P. B. Whitehouse & P.C. Allen; *Narrow Gauge the World over,* 1976
*C. Winchester & C.J. Allen,(eds.); *Railway Wonders of the World,* Cyfrol 2, tudalennau1224–28. tua 1938.
*J. Winton; *Little Wonder,* 1975, fersiwn diwygiedig 1986

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Rheilffordd Ffestiniog
*Cymdeithas y Rheilffordd Ffestiniog
*Map rhyngweithiol ar Live.com
*Amserlenni y rheilffordd 
*Grŵp Treftadaeth y Rheilffordd Ffestiniog 
*Wiki y grŵp uchod 

Categori:Ffestiniog
Categori:Gwynedd
Categori:Maentwrog
Categori:Porthmadog
Ffestiniog