open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mission: Impossible - Ghost Protocol

Mae* **Mission: Impossible 4: Ghost Protocol*** yn ffilm ysbïo acsiwn Americanaidd 2010 a'r bedwaredd yng nghyfres y ffilmiau *Mission: Impossible.* Cyfarwyddwyd y ffilm gan Brad Bird, ei ffilm acsiwn fyw gyntaf. Dychwela Tom Cruise at ei rôl fel yr asiant IMF Ethan Hunt, gyda Jeremy Renner, Simon Pegg, a Paula Patton yn ei dîm cefnogol. Ysgrifennwyd *Ghost Protocol* gan André Nemec a Josh Appelbaum, a fe'i chynhyrchwyd gan Cruise, J. J. Abrams (cyfarwyddywr y drydedd ffilm) a Bryan Burk. Dychwelodd olygydd Paul Hirsch a goruchwyliwr effeithiau gweledol y ffilm gyntaf John Knoll. Hon yw'r ffilm gyntaf *Mission: Impossible* a ffilmir yn rhannol gyda chamerâu IMAX. Fe'i rhyddhawyd yng Ngogledd America gan Paramount Pictures ar 16 Rhagfyr, 2011, gyda llwyddiant beirniadol a masnachol. *Ghost Protocol *yw'r ffilm yn y gyfres sydd wedi ennill y mwyaf o arian, a'r ffilm sydd wedi ennill y mwyaf o arian sy'n serennu Cruise.

Yn ogystal â'r bedwaredd ffilm hon, cynhwysa'r gyfres y ffilmiau canlynol: *Mission: Impossible* (1995), *Mission: Impossible II* (1997), *Mission: Impossible III* (2006), *Mission: Impossible – Rogue Nation* (2015), a *Mission: Impossible - Fallout* (2017).

## Cast
* Tom Cruise fel Ethan Hunt, arweinydd y tîm IMF.
* Jeremy Renner fel William Brandt, dadnsoddwr IMF a chyn-asiant IMF.
* Simon Pegg fel Benjamín "Benji" Dunn, asiant technegol IMF ar dîm Hunt.
* Paula Patton fel Jane Carter, asiant IMF ac aelod tîm Hunt. 
* Michael Nyqvist fel Kurt Hendricks, hefyd a adnabyddir fel "Cobalt", strategwr niwclear Swedaidd.
* Vladimir Mashkov fel Anatoly Sidorov, asiant gwybodaeth Rwsiaidd sy'n dilyn Hunt.
* Samuli Edelmann fel Marius Wistrom, cymhorthiad Hendricks.
* Ivan Shvedoff fel Leonid Lisenker, arebnigwr côd niwclear.
* Anil Kapoor fel Brij Nath, teicŵn y cyfryngau Indiaidd.
* Léa Seydoux fel Sabine Moreau, asasin Ffrengig.
* Josh Holloway fel Trevor Hanaway, asiant IMF.
* Pavel Kříž fel Marek Stefanski.
* Miraj Grbić fel Bogdan, carcharor Rwsiaidd a rhyddhawyd gan Hunt.
* Ilia Volok fel y Fog, gwerthwr arfau sydd hefyd yn gefnder i Bogdan.
* Tom Wilkinson (*di-gredyd*) fel yr Ysgrifennydd yr IMF.
* Ving Rhames (*cameo di-gredyd*) fel Luther Stickell, cydweithiwr Hunt.
* Michelle Monaghan (*cameo di-gredyd*) fel Julia Meade-Hunt, gwraig Hunt.

## Acolâdau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2011
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar raglenni teledu
Gwylltgrefft

Term am amrywiaeth o dechnegau sy'n ddefnyddiol i fyw a goroesi yn y gwyllt, ac sy'n canolbwyntio ar ddefnyddio adnoddau naturiol o'r amgylchedd mewn modd gynaladwy yw **gwylltgrefft**.

Er fod gwylltrefft wedi cael ei arfer gan ddynoliaeth ers miloedd o flynyddoedd, gyda datblygiad y byd modern y duedd yw i gymdeithas ddefyddio llai o'r sgiliau hyn yn gyffredinol.  Yn y cyfamser, mae rhai unigolion wedi gwneud ymdrech i ddysgu a pharhau i ddefnyddio y technegau yma.  Rhannwyd y sgiliau yma gyda chynulleidfa ehangach drwy arweinwyr yn y maes fel Ray Mears, a'i raglenni teledu amrywiol.  Bathwyd y term Cymraeg 'gwylltgrefft' gan Carwyn Jones a'i gyfeillion yn dilyn sgwrs ar y wefan gymdeithasol Twitter.

## Rhai o Dechnegau Gwylltgrefft
* Y gallu i ddod o hyd i ddŵr yfadwy.
* Y gallu i gynnau tân gan ddefnyddio deunyddiau naturiol o'r amgylchedd.
* Y gallu i adeiladu lloches o adnoddau naturiol.
* Meddu ar wybodaeth am blanhigion ac anifeiliaid cynhenid, a'r gallu i gasglu a pharatoi bwyd mewn natur.
* Y gallu i ddefnyddio a gofalu am offer megis bwyeill, cyllyll ac ebillion torri yn gywir a gofalus.
* Y defnydd o ddeunyddiau naturiol i greu gwrthrychau (e.e. cynwysyddion, llwyau a llinynnau naturiol).
* Byw mewn cytgord â'r amgylchedd naturiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Sgiliau goroesi
Minecraft

Mae ***Minecraft*** yn gêm cyfrifiadur a grëwyd yn wreiddiol gan y rhaglennwr Swedeg Markus "Notch" Persson ac wedyn datblygwyd a chyhoeddwyd gan Mojang.

Mae *Minecraft* yn gêm lle mae'r chwaraewyr yn gallu creu eu profiad eu hun. Mae'r chwaraewr yn cloddio ac adeiladu blociau lliw i greu byd o wahanol diroedd ac wedyn yn ceisio i'w fentro trwodd. Mae pob buwch yn minecraft yn fenywaidd gan eu bod i gyd yn gallu cynhyrchu llefrith.
Mae'r haul yn codi ac yn nosi ac mae'r tywydd yn newid wrthi i'r chwaraewr fynd at i gasglu adnoddau a gwneud offer. Mae anifeiliaid i'w ffermio neu ddefnyddio am fwyd, gan ddibynnu ar ba modd sydd wedi'i ddewis bydd angen ymladd i gadw'n fyw yn erbyn peryglon a'r cymeriadau drwg.

Fe lansiwyd y fersiwn prawf ar gyfer datblygwyr ym Mai 2009 a lansiwyd y fersiwn i'r cyhoedd yn 2011 ar gyfer PC, Mac ac Android. Rhyddhawyd fersiwn ar gyfer Xbox yn 2012 ac ar gyfer PlayStation 3 yn 2013.  Mae'r holl fersiynau o *Minecraft* yn derbyn diweddariadau cyson.

Yn 2012 rhyddhawyd set Lego a seiliwyd ar *Minecraft* o'r enw *Lego Minecraft*.

## Poblogrwydd
Erbyn 2015 roedd *Minecraft* wedi gwerthu 70 miliwn o gopïau gan ei wneud yn un o'r gemau mwyaf poblogaidd erioed.  Yn 2014 fe brynwyd Mojang a *Minecraft* gan Microsoft am $2.5 biliwn.

## Chwarae
bawd|chwith|150px|Bloc MinecraftAr ddechrau'r gêm, mae'r chwaraewr yn cael ei osod ar wyneb byd di-ben-draw. Mae'r byd wedi'i rannu i *biomes* sy'n cynnwys anialwch, jyngl, fforestydd ac eira. Mae system amser y gêm yn dilyn dydd a nos, gydag un cylch cyfan yn parhau 20 munud. Yn ystod y gêm mae'r chwaraewyr yn dod ar draws *mobs* o gymeriadau yn cynnwys anifeiliaid, pentrefwyr a chreaduriaid gelyniaethus.

Mae'r anifeiliaid fel moch, gwartheg ac ieir yn gallu cael eu hela am fwyd ac yn ymddangos yn y dydd. Yn y nos mae *mobs* drwg fel zombîs, ysgerbydau a phryfed cop yn ymddangos.
   
Mae sawl modd ar gael, yn cynnwys *survival mode* ble mae rhaid i'r chwaraewr gasglu adnoddau i adeiladu'r byd a chadw'n fyw, *creative mode* ble mae chwaraewr yn cael cyflenwad di-ddiwedd o adnoddau i adeiladu, *adventure mode* ble mae chwaraewyr yn defnyddio mapiau a grëwyd gan bobl eraill, *spectator mode* ble mae chwaraewyr yn hedfan drwy blociau ond ddim yn cael gosod blociau a'r *hardcore mode* ble mae chwaraewyr o dan berygl o farw am byth. Mae'r fersiwn PC o'r gêm yn adnabyddus am y nifer fawr o ychwanegion sy'n rhoi mwy o gymeriadau a heriau.

## Minecraft yn Gymraeg
Mae *Minecraft: Java Edition* wedi'i gyfieithu i'r Gymraeg gan gefnogwyr trwy brosiect cyfieithu swyddogol Mojang ar Crowdin.

## Gweler hefyd
*Creeper (Minecraft)
*Steve (Minecraft)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiaduro
Categori:Gemau fideo
Rhewlif Franz Josef

Mae ** Rhewlif Franz Josef** (Māori: **Ka Roimata o Hinehukatere** is a  long) yn rhewlif wedi'i leoli ar ochr orllewinol Ynys y De, Seland Newydd. Mae'n 6 cilometr o bentref Waiau sydd ar Ffordd 6. Enw Saesneg y pentref yw *Franz Josef*, a daw'r enw o enw'r ymerawdwr Awstriaidd: Franz Joseph I o Awstria. Mae *Ka Roimata o Hinehukatere* yn disgyn o ochr ddeheuol yr Alpau, ac mae'r rhewlif cyfan yn 12&nbsp;km (7.5&nbsp;mi) o hyd ac yn diweddu 19&nbsp;km (12&nbsp;mi) o'r Môr Tasman.

bawd|dim|260px|Rhewlif Franz Josef

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Seland Newydd
Categori:Rhewlifau
Categori:Ynys y De
Cyfres Broydd Cymru

Cyfres o gyfeirlyfrau am wahanol froydd yng Nghymru yw **Cyfres Broydd Cymru**. Cafwyd llyfrau'r gyfres eu hargraffu a'u cyhoeddi yng Nghymru gan Wasg Carreg Gwalch i gyd-fynd ag ymweliadau Eisteddfod yr Urdd a'r Eisteddfod Genedlaethol i'r gwahanol rhannau o'r wlad.

Y cyntaf o'r gyfres i'w gyhoeddi oedd Bro Maelor, gan Aled Lewis Evans ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn Wrecsam ym Mai 1996.

Dyma rai o'r teitlau yn y gyfres.
*Bro Conwy (Cyfres Broydd Cymru)
*Bro Dinefwr (Cyfres Broydd Cymru)
*Bro Llambed (Cyfres Broydd Cymru)
*Bro Maelor (Cyfres Broydd Cymru)
*Bro Morgannwg (Cyfres Broydd Cymru)
*Caerdydd a'r Cymoedd (Cyfres Broydd Cymru)
*Cwm Gwendraeth a Llanelli (Cyfres Broydd Cymru)
*Eryri (Cyfres Broydd Cymru)
*Gorllewin Penfro (Cyfres Broydd Cymru)
*Llŷn (Cyfres Broydd Cymru)
*Penllyn (Cyfres Broydd Cymru)
*Sir Ddinbych (Cyfres Broydd Cymru)
*Sir y Fflint (Cyfres Broydd Cymru)
*Ynys Môn (Cyfres Broydd Cymru)

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gymru
Harry Beadles

Pêl-droediwr o Gymru oedd '''George Harold 'Harry' Beadles''' (28 Medi 1897 - 29 Awst 1958). Llwyddodd i ennill 2 gap dros Gymru ym 1925 ac roedd yn aelod o dîm Dinas Caerdydd chwaraeodd yn rownd derfynol Cwpan FA Lloegr yn yr un flwyddyn.

## Bywyd cynnar
Fe'i ganed yn Llanllwchaiarn, Powys, yn un o saith o blant i Thomas a Sarah Ann Beadles. Gadawodd yr ysgol yn 12 mlwydd oed er mwyn gweithio yn warws Syr Pryce Pryce-Jones yn Y Drenewydd. Roedd Beadles yn chwarae'r cornet gyda Seindorf Arian Y Drenewydd ac ar ddechrau'r Rhyfel Mawr ymunodd â 1/7fed Bataliwn (Meirionnydd a Maldwyn) y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig fel biwglwr, er ei fod o dan oed. ac ym 1921 arwyddodd i Lerpwl. Er gwneud cryn argraff yn ei dymor cyntaf yn Anfield, lle rhwydodd chwe gôl mewn 12 gêm a dod yn aelod o'r garfan lwyddodd i ennill Cynghrair Lloegr, methodd a sicrhau ei le yn y tîm y tymor canlynol, a symudodd i Gaerdydd lle roedd ei gyn gyd filwr, George Latham, bellach yn hyfforddwr a chyrraedd rownd derfynol Cwpan FA Lloegr yn erbyn Sheffield United. Colli oedd hanes Caerdydd ac erbyn mis Tachwedd 1925 roedd Beadles wedi ei werthu i Sheffield Wednesday. Ni chwaraeodd yr un gêm i Wednesday cyn symud i Southport yn Nhrydedd Adran (Y Gogledd) naw mis yn ddiweddarach.

Roedd Beadles yn brif sgoriwr ar Southport am dri tymor yn olynnol rhwng 1926 a 1929 a parhaodd ei record o rwydo mewn chwe gêm yn olynnol hyd 1957. Symudodd i chwarae a rheoli Dundalk yng Nghynghrair Iwerddon am dymor ym 1929-30 cyn ymddeol o bêl-droed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Lerpwl
Gowrd

Llysieuyn o'r teulu *Cucurbitaceae* yw **Gowrd**.

Mae'r gowrd yn debyg o ran siâp i'r bwmpen ac yn tyfu yn bennaf yn yr Unol Daleithiau, neu ym Mecsico. Mae eu lliw yn oren, brown, neu wyrdd.  Fe gant eu bwyta yn aml mewn bwydydd fel cyri, sbageti, tacos, a salad.  Defnyddir plisgyn caled rhai mathau o'r gowrd yn Ne America i wneud gwaith celf, neu offerynnau cerddorol fel maracas.  Defnyddir y gowrd hefyd frl cynhwysydd i yfed mate.

200px|bawd|dim|Gowrdiau

Categori:Llysiau
William Herbert, 2il Iarll Penfro (1451–1491)

bawd|270px|Arfau William Herbert, Iarll 1af Penfro

:''Am eraill o'r un enw, gweler William Herbert (gwahaniaethu)''

Iarll Penfro a ffigwr allweddol ar ochr plaid yr Iorciaid yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau yng Nghymru oedd **William Herbert, ail Iarll Penfro** (5 Mawrth 1451 – 16 Gorffennaf 1491) a mab William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469) ac Anne Devereux. Ei daid a'i nain ar ochr ei dad oedd William ap Thomas a Gwladys, merch Dafydd Gam; ei daid a'i nain ar ochr ei fam oedd Walter Devereux (1411–1459), Arglwydd Ganghellor Iwerddon ac Elizabeth Merbury.

Etifeddodd Iarllaeth Penfro ar ôl ei dad yn 1469. Yn 1479 cafodd ei orfodi gan Richard II, brenin Lloegr i ildio'r iarllaeth honno a'i diroedd yng Nghymru, gan dderbyn yn ei lle iarllaeth Huntingdon a thiroedd yn ne-orllewin Lloegr. Roedd hyn yn benderfyniad gwleidyddol gan Richard, sef ymgais i leihau dylanwad y teulu Herbert yng Nghymru. Fel gweddill ei deulu, Iorcydd rhonc oedd William a bu'n driw iawn i'w frenin. Priododd Mary Woodville, chwaer y brenin, Elizabeth Woodville, a chawsant un ferch, Elizabeth Herbert, 3ydd barwnes Herbert.

Wedi methiant Henry Stafford, ail ddug Buckingham i gipio'r goron yn 1483 derbyniodd swydd fel Prif Ustus De Cymru, a ddaliwyd cyn hynny gan Buckingham. Bu Katherine farw cyn diwedd 1487.

Pan laniodd Harri Tudur ym Mhenfro yn 1485 un o weision William a aeth a'r neges i'r brenin. Nid ymladdodd ym Mrwydr Maes Bosworth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1451
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Ieirll Penfro
Categori:Marwolaethau 1491
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Castell Aberhonddu

Castell yn nhref Aberhonddu, Powys yw **Castell Aberhonddu**. Fe'i codwyd gan yr arglwydd Normanaidd Bernard de Neufmarché yn 1093, a chafwyd sawl cyrch ac ymosodiad arno gan y Cymry yn y 13eg a'r 15g. Cafwyd sawl perchennog dros y canrifoedd. Wedi i Harri VIII, brenin Lloegr ddienyddio Buckingham yr olaf, gadawyd i'r castell ddirywio g gadawyd ef i adfeilio tan ddechrau'r 19g pan adferwyd yr adeilad yn westy.

Bu Bernard de Neufmarché, brawd Gwilym Goncwerwr yn llwyddiannus yn ei ymdrech i orsegyn Brycheiniog. wedi iddo ladd Rhys ap Tewdwr oddeutu Pasg 1093. Drwy hyn ac ymgyrchoedd eraill cryfhaodd y Normaniaid eu gafael ar Dde Cymru. Cludwyd y cerrig yma o dref Rhufeinig Caerfaddon. Codwyd y castell yn y fforch rhwng dwy afon: Afon Wysg ac Afon Honddu.

## Gweler hefyd
*Buellt - teyrnas gynnar a chantref yn ne canolbarth Cymru (deheubarth Powys heddiw), i'r gogledd o fryniau Eppynt

## Oriel

Bridge, castle, &c - at Brecknock-south Wales.jpeg|Lathbury, M. A., fl. 18g. Smith, J., fl. ca. 1790-1810, engraver.
The south east view of Brecknock Castle.jpeg|Y rhan de-ddwyreiniol.
Castle of Brecon Hotel - Salmon & Trout Fishing to be had by permission.jpeg|J. Newman & Co; Teitl: *Castle of Brecon Hotel: Salmon & Trout Fishing to be had by permission*; Dyddiad	ca. 1865.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aberhonddu
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1093
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Aberhonddu
Henry Percy, 4ydd iarll Northumberland

Uchelwr a thirfeddianwr oedd **Henry Percy, 4ydd iarll Northumberland** (c. 1449 – 28 Ebrill 1489) a ymladdodd dros y Lancastriaid yn ystod Rhyfel y Rhosynnau. Collodd ei deitl pan laddwyd ei dad mewn brwydr yn erbyn yr Iorciaid. Yn ddiweddarach adenillodd y teitl. Arweiniodd ran helaeth o fyddin Richard III ym Mrwydr Maes Bosworth yn Awst 1485 ond ni roddodd orchymyn iddynt ymladd. Fe'i carcharwyd gan Harri Tudur, concwerwr Maes Bosworth am ymladd yn ei erbyn, ond fe ailsefydlwyd Percy i'w deitl yn ddiweddarach. Cafodd ei lofruddio gan werin dinas Efrog, oherwydd ei fod yn codi trethi uchel arnynt.

## Llinach
Roedd Percy yn fab i Henry Percy, 3ydd iarll Northumberland a'i wraig Eleanor Poynings, merch Syr Richard Poynings (m. 10 Mehefin 1429). Ymhlith cefndryd cyntaf ei dad oedd Edward IV, Margaret of York, George, dug Clarence, a Richard III. Ei hen daid oedd Henry 'Hotspur' Percy a wrthryfelodd yn 1403 erbyn Harri IV, ac a wnaeth gytundeb gydag Owain Glyn Dŵr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1440au
Categori:Genedigaethau'r 1450au
Categori:Marwolaethau 1489
Siop sglodion Carron

bawd|260px
Crewyd y  Mars bar wedi ffrio'n ddyfn yn siop 'sgod a sglods y **Carron Fish Bar**, Stonehaven, yr Alban ym 1992.

Gofynnwyd y perchnogion gan gyngor y dref i gael gwared o'r arwydd am Mars bars wedi ffrio'n ddyfn, er mwyn gwella delwedd y dref, ond ar ôl ymgyrch gan bobl leol, ymddiheurodd y cyngor.

## Cyfeiriadau
Categori:Swydd Aberdeen
Categori:Bwyd a diod yn yr Alban
Categori:Twristiaeth yn yr Alban
Mate

Trwyth-ddiod traddodiadol caffein-gyfoethog o Dde America yw **Mate**.

Mae mate yn ddiod poblogaidd iawn yn Yr Ariannin (lle mae'n cael ei ddiffinio gan y gyfraith fel y "trwyth cenedlaethol"), ac mae yfed mate hefyd yn boblogaidd yn Wrwgwái, Paragwái, Bolifia, De Brasil a De Tsile.

Caiff mate ei baratoi drwy lenwi plisgyn gowrd gyda dail sych y gelynnen arbennig Yerba mate (*Ilex paraguariensis*), cyn ychwanegu dŵr poeth at y dail.  Fe gaiff y trwyth ei yfed drwy welltyn metel a eiliwr yn ‘bombilla’ mewn Sbaeneg.  Mae sawl defod arbennig ynghylch paratoi ac yfed mate ac mae yfed mate yn chwarae rhan bwysig mewn bywyd cymdeithasol mewn sawl rhan o Dde America.

Categori:Diodydd
Pegwn daearyddol

bawd|Pegynau daearyddol (A) Pegynau geomagnetig (B) Pegynau magnetig (C)
**Pegwn daearyddol** (lluosog: **pegynau daearyddol**) yw unrhyw un o'r ddau bwynt ar blaned, neu loeren neu gorff mawr arall, ble mae'r echel gylchdro (*axis of rotation*) yn cyfarfod yr wyneb; ni all fod o dan yr wyneb. Ar y Ddaear, ceir dau begwn: Pegwn y Gogledd a Phegwn y De. Defnyddir y ddau derm yma hefyd gyda chyrff eraill: "pegwn deheuol"  y gwrthrych (lloeren ayb) a "phegwn deheuol" y gwrthrych. Mae'r naill yn gorwedd 90 gradd o gyhydedd y gwrthrych a'r llall 90 gradd i'r cyfeiriad croes. Every planet has geographical poles.

Ceir aflonyddiadau yn y cylchdro sy'n effeithio ar y pegynau hyn, gan beri iddynt symud ychydig ar yr wyneb. Er enghraifft, mae pegynau Gogledd a De'r Ddaear yn symud rhyw fetr neu ddwy dros gyfnod o ychydig flynyddoedd. Mae cartograffeg (gan ei fod yn 'wyddoniaeth') yn mynnu lleoliad union, disymud i'r cyfesurynnau (*coordinates*) ac felly pennwyd lleoliad cyfartalog i'r pegynnau a gelwir y rhain yn "begynau cartograffig".

Pan fo gan unrhyw gorff faes magnetig (fel sydd gan y Ddaear) yna mae ganddo hefyd bolau magnetig.

## Gweler hefyd 
* Cyhydedd
* Hydred a Lledred
* Gwynt

## Cyfeiriadau
Daearyddol
Pegwn magnetig

Mae gan bob planed neu gorff sydd a maes magnetig (fel sydd gan y Ddaear) **begynau magnetig** (neu **bolau magnetig**). Mae'r ddau begwn hyn i'w canfod ar wyneb y corff hwnnw, yn union ble mae'r llinellau'r maes magnetig yn fertig. Mae cyfeiriad y maes yn ddibynol ar fagnetedd y pegynau: pa un a ydyw'n begwn gogleddol neu'n begwn deheuol ( a tharddiad y termau hyn ydyw'r Ddaear (Pegwn y Gogledd a Phegwn y De).

Mae echel fagnetig y Ddaear fwy neu lai wedi'i adlinio gyda'i echel gylchdro, sy'n golygu fod yr echelion magnetig yn eithaf agos at y pegynau daearyddol. Fodd bynnag, nid dyma'r drefn bob amser e.e. gyda phlanedau eraill; mae echel fagnetig Wranws ar ogwydd o 60°.

## Gweler hefyd 
* Pegwn daearyddol
* Cyhydedd
* Hydred a Lledred
* Gwynt

## Cyfeiriadau
Categori:Magnetedd
Magnetig
Mynydd Ainslie

Mae **Mynydd Ainslie** ar gyrion Canberra, prifddinas Awstralia. Mae'n 843 metr (2,766 tr) uwchben lefel y môr, ac mae golygfa dda dros Canberra o'r copa. Gwelir cangarŵod ar lethrau'r mynydd.

Mae'n ffinio gyda trefedigaethau Cambell, Ainsleu a Hackett, a bathwyd yr enw er cof am y rheithor James Ainslie, un o swyddogion dinesig eiddo enfawr o'r enw Duntroon yn y 19g. Ceir chwarel 200m o'r copa.

bawd|dim|260px
bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
Categori:Daeareg Awstralia
Categori:Daearyddiaeth Tiriogaeth Prifddinas Awstralia
Ainslie
Neilon

Mae'r gair **nylon** (Cymreigiad: **neilon**) yn enw generig neu gyffredinol am grŵp o bolymerau synthetig h.y. wedi eu gwneud gan ddyn. Gellir eu toddi a'u prosesu'n ffibrau, yn ffilmau ac yn siapau gwahanol.  Cynhyrchwyd y neilon cyntaf (neilon 66) am y tro cyntaf ar 28 Chwefror 1935 gan Wallace Carothers yng nghanolfan ymchwil DuPont. Ceir nifer o gymwysiadau masnachol i'r deunydd hwn, gan gynnwys dillad, lloriau ac i atgyfnerthu rwber, rhannau o geir ac offer trydanol ac mewn deunyddiau pacio bwyd.

[bawd|chwith|[Hosan neilon yn cael ei harchwilio yn Malmö, Sweden yn 1954.]]

## Ystyr y gair
Un chwedl ar lafar gwlad yw mai gair cyfansawdd ydyw, sef cyfuniad o 'New York' (N. Y.) a 'London': 'NY-Lon'. Fodd bynnag, mynegodd John W. Eckelberry o'r cwmni DuPont a greodd neilon yn wreiddiol, yn 1940, nad oedd ystyr i'r "nyl", ond fod y rhan "on" wedi'i gopio o enwau tebyg e.e. *cotton* (cotwm) a *rayon*. Cyhopeddodd DuPont yn ddiweddarach mai "No-Run" - gyda 'run' yn golygu 'rhedeg' - oedd yr enw gwreiddiol a fwriwyd, ond nad oeddent yn berffaith sicr na fyddai neilon yn rhedeg (h.y. yn hollti ac yn gwahanu).

## Gweler hefyd
*Plastig

## Cyfeiriadau
Categori:Defnyddiau artiffisial
Categori:Polymerau
Categori:Tecstilau
Nigel Birch

Roedd **Evelyn Nigel Chetwode Birch, Barwn Rhyl** (18 Tachwedd 1906 – 8 Mawrth 1981), yn economegydd ac yn wleidydd Ceidwadol a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir y Fflint o 1945 i 1950 a Gorllewin Sir y Fflint o 1950 i 1970.
## Bywyd Personol
Ganwyd Birch yn Llundain yn fab i'r Cadfridog Syr James Frederick Noel Birch, milwr, a Florence Hyacinthe (née Chwetwode) ei wraig.

Derbyniodd ei addysgu yng Ngholeg Eton.

Ym 1950 priododd Esmé Consuelo Helen Glyn, merch Frederic Glyn 4ydd Barwn Wolverton; ni chawsant blant.

## Gyrfa
Cyn yr Ail Ryfel Byd fu Birch yn gweithio fel brocer stoc yn arbenigo ym marchnad stociau'r llywodraeth. Bu'n bartner  yng nghwmni brocer Cohen Laming Hore.

Cyn y Rhyfel bu'n aelod o'r fyddin diriogaethol ac ar doriad y rhyfel ymunodd a'r staff cyffredinol gan weithio ym Mhrydain ac yn ardal Môr y Canoldir gan gyrraedd rheng is-gyrnol ym 1944.

Cafodd ei anrhydeddu efo'r OBE ym 1945

## Gyrfa Wleidyddol
Yn etholiad cyffredinol 1945 safodd fel ymgeisydd Ceidwadol Sir y Fflint gan gadw'r sedd i'r Blaid Geidwadol hyd ddiddymu'r etholaeth ar gyfer etholiad cyffredinol 1950; ym 1950 safodd yn etholaeth newydd Gorllewin Sir y Fflint hyd ymneilltuo o Dŷ'r Cyffredin ym 1970. Wedi ymadael a Thŷ'r Cyffredin fe'i dyrchafwyd i Dŷ'r Arglwyddi fel y Barwn Rhyl.

Yn y Senedd bu Birch yn siarad o blaid polisïau ariannol llym, dros reoli chwyddiant ariannol ac yn erbyn polisïau economaidd Keynesaidd oedd yn cael eu cefnogi gan y mwyafrif o wleidyddion y cyfnod. Bu'n un o'r Ceidwadwyr cyntaf i arddel arianyddiaeth a ddaeth i'r bri o dan lywodraeth Margaret Thatcher, degawd ar ôl i Birch ymadael a'r Cyffredin.

Ym 1951 pan ffurfiodd Churchill Llywodraeth Ceidwadol penodwyd Birch yn is-ysgrifennydd gwladol yn y Weinyddiaeth Awyr ac ym 1952 yn y Weinyddiaeth Amddiffyn. Ym 1954 fe'i gwnaed yn Weinidog y Gweithfeydd (yn gyfrifol am adeiladau a pharciau cyhoeddus y Llywodraeth). Ym 1955 gwasanaethodd yn Llywodraeth Eden fel Ysgrifennydd Gwladol yr Awyr, ac ym 1957 fe'i apwyntiwyd yn Ysgrifennydd Economaidd i'r Trysorlys yn Llywodraeth MacMillan, gyda Peter Thorneycroft yn Ganghellor ac Enoch Powell yn Ysgrifennydd y Trysorlys. Cafodd ei godi i'r Cyfrin Gyngor ar ei apwyntiad. Roedd y tri gweinidog yn y Trysorlys yn coleddu arianyddiaeth a'r angen i gwtogi gwariant cyhoeddus, ond doedd dim cefnogaeth i'w polisïau o lymder ariannol gan y Prif Weinidog na gweddill y Cabinet gan hynny bu i'r tri ymddiswyddo ar 6 Ionawr 1958. Cafodd Birch dial ar MacMillan ym 1963, trwy wneud araith bwerus yn mynnu ymddiswyddiad y Prif Weinidog yn sgil helynt Profumo.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref yn Hampshire yn 75 mlwydd oed.
## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1981
Raymond Gower

Roedd **Syr Herbert Raymond Gower** (15 Awst 1916 – 22 Chwefror 1989) yn gyfreithiwr, yn newyddiadurwr ac yn wleidydd Ceidwadol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Y Barri o 1951 i 1983 a Bro Morgannwg o 1983 i 1989.
## Bywyd Personol
Ganwyd Gower yn Llansawel yn fab i Lawford Gower, pensaer a Julia Florence (née John) ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg Castell-nedd, Ysgol Uwchradd Caerdydd, Coleg Prifysgol Cymru, Caerdydd ac Ysgol y Gyfraith, Caerdydd.

Ym 1973 Priododd Cynthia merch Mr a Mrs James Hobbs, ni fu iddynt blant. Bu'r Ledi Gower marw yn 2008 

## Gyrfa
Methodd Gower prawf meddygol ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd gan hynny bu'n gwasanaethu fel swyddog cadetiaid.

Cymhwysodd Gower fel cyfreithiwr ym 1944 a bu'n gweithio i'w bractis ei hun yng Nghaerdydd o 1948 i 1963. Ym 1964 aeth yn bartner yng nghwmni cyfreithiol S R Freed yn Llundain.

Bu Gower yn golofnydd rheolaidd i bapur y Western Mail o 1950, bu hefyd yn gadeirydd Cwmni Cyhoeddi Penray Press a'r cwmni oedd yn cyhoeddi'r papur Lleol the Barry Herald.
## Gyrfa Wleidyddol
Ym 1946 etholwyd Gower yn ysgrifennydd Cymdeithas Ceidwadol Dwyrain Caerdydd. Fe'i dewiswyd fel yr ymgeisydd Ceidwadol ar gyfer etholaeth Ogwr yn etholiad cyffredinol 1950 ond fe gollodd yn drwm i'r ymgeisydd Llafur, Walter Padley.

Safodd eto yn etholiad 1951 fel ymgeisydd yn etholaeth y Barri gan lwyddo i gipio'r sedd oddi wrth y Blaid Lafur. Cadwodd ei sedd hyd ddiddymu'r etholaeth ym 1983. Ym 1983 fe'i etholwyd fel Aelod Seneddol etholaeth newydd Bro Morgannwg gan dal y sedd hyd ei farwolaeth ym 1989.

Gwasanaethodd fel cadeirydd grŵp Aelodau Seneddol Ceidwadol Cymreig, a daeth yn drysorydd ar y Grŵp Seneddol Cymreig ym 1966. Bu'n aelod o'r Pwyllgor Dethol ar Wariant a Chynhadledd y Llefarydd ar Ddiwygio Etholiadol

## Gwasanaeth cyhoeddus amgen
Gwasanaethodd Gower ar nifer o gyrff cyhoeddus Cymreig, gan gynnwys:
*Llywodraethwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 
*Llywodraethwr yr Amgueddfa Genedlaethol, 
*Llywodraethwr Coleg y Brifysgol, Caerdydd, 
*Llywodraethwr Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. 
*Ysgrifennydd anrhydeddus Cymdeithas Cyfeillion Cymru. 
* Aelod o Bwyllgor gwaith Cymreig Cymdeithas y Cenhedloedd Unedig
* Aelod o Gyngor Cymdeithas y Cenhedloedd Unedig.. 
*Cymrawd Sefydliad y Cyfarwyddwyr 
Urddwyd Gower yn farchog ym 1974, a'i wneud yn Rhyddfreiniwr Bwrdeistref Bro Morgannwg ym 1977.
## Marwolaeth
Bu farw Gower yn ei gartref yn y Sili o drawiad ar y galon wedi gwario'r dydd yn canfasio dros y Ceidwadwyr yn isetholiad Pontypridd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caerdydd
Nant Hebden

bawd|260px

Mae **Nant Hebden** (Saesneg: *Hebden Water* neu *Hebden Beck*) yn llifo trwy Creigiau Hardcastle ac yn ymuno Afon Calder yn Hebden Bridge. Mae dalgylch yr afon yn 59 cilomedr sgwâr.

Nant Hebden
Nia Roberts (cyflwynydd)

Cyflwynydd radio a theledu o Gymru yw **Nia Roberts** (ganwyd 6 Hydref 1964).

## Bywyd cynnar 
Magwyd Nia Wyn Roberts yn nhref Benllech ar Ynys Môn yn ferch i'r athro ac actor J. O. Roberts. Ei brawd yw'r cyflwynydd teledu Gareth Roberts.

## Gyrfa 
Mae'n un o wynebau mwya cyfarwydd S4C ac mae wedi cyflwyno nifer o raglenni'r sianel yn cynnwys ei sioe sgwrsio ei hun. Cyflwynodd y sioe adloniant a chystadleuol *Côr Cymru* a bu'n brif gyflwynydd ar raglenni yn cyflwyno arlwy'r Eisteddfod Genedlaethol ac Eisteddfod yr Urdd. Roedd yn un o gyflwynwr y rhaglen gelf a diwylliant *Pethe*. Ers 2015 mae'n cyflwyno'r rhaglen gwis *Celwydd Noeth*'

Arferai gyflwyno rhaglen gylchgrawn yn y bore ar BBC Radio Cymru cyn symud i'r prynhawn yn 2012, ond daeth y rhaglen i ben yn Rhagfyr 2013. Bu'n cyflwyno'r rhaglen gelfyddydol wythnosol *Stiwdio* ar BBC Radio Cymru ac mae'n parhau i fod yn un o gyflwynwyr *Dechrau Canu, Dechrau Canmol*.

## Bywyd personol 
Mae'n byw yn Y Bont-faen gyda'i gŵr Geraint ac mae ganddynt ddwy ferch, Nel a Ceisa. Derbyniodd Gymrodoriaeth er anrhydedd am ei chyfraniad i faes darlledu gan Brifysgol Bangor ar 13 Gorffennaf 2016.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Richard Wyn Jones

Academydd a sylwebydd gwleidyddol yw **Richard Wyn Jones** (ganwyd 26 Mai 1966). Yn 2009 cafodd ei benodi'n Gyfarwyddwr Canolfan Llywodraethiant Cymru, sy'n adran o fewn Prifysgol Caerdydd ac sydd hefyd a chysylltiad partneriaethol â Senedd Cymru; mae'r Ganolfan wedi'i lleoli, bellach, yn Adeilad y Pierhead, Bae Caerdydd

## Bywyd cynnar
Fe'i magwyd ym mhentref Penmynydd ar Ynys Môn. Mynychodd Ysgol Gyfun David Hughes cyn iddo ddilyn cwrs economeg ym Mhrifysgol Aberystwyth yn 1984. Graddiodd gyda BSc Econ ac yna MSc Econ mewn Gwleidyddiaeth Ryngwladol yn 1989.

## Gyrfa
Mae wedi ysgrifennu'n helaeth ar wleidyddiaeth gyfoes Cymru, gwleidyddiaeth ddatganoledig a chenedlaetholdeb. Roedd yn un o sylfaenwyr *Critical Security Studies*. Ysgrifennodd golofn achlysurol yn Barn, a chyflwynodd ddwy gyfres deledu i'r BBC. 

Mae'n sylwebu'n gyson ar faterion gwleidyddol i'r BBC yn Gymraeg ac yn Saesneg.

Roedd yn ddarlithiwr yn Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol Prifysgol Aberystwyth rhwng 1993 a 2009 ac yn Athro yn yr adran rhwng 2007 a 2009. Symudodd i Prifysgol Caerdydd yn Chwefror 2009 pan ddaeth yn Gyfarwyddwr Canolfan Llywodraethiant Cymru. Fe'i penodwyd yn Athro Gwleidyddiaeth Cymru yn Mehefin 2010.

Rhwng 2013 a 2023 roedd yn Ddeon Materion Cyhoeddus Prifysgol Caerdydd.

## Llyfryddiaeth
**Methiant Prifysgolion Cymru*, Medi 2004 (Sefydliad Materion Cymreig) ISBN 9781871726329
*''Rhoi Cymru'n Gyntaf: Syniadaeth Plaid Cymru*, Medi 2007 (Gwasg Prifysgol Cymru) ISBN 9780708317563
**Wales Says Yes*, Mawrth 2012 (Gwasg Prifysgol Cymru) ISBN 9780708324868
**Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru - Plaid Cymru a'r Cyhuddiad o Ffasgaeth*, Gorffennaf 2013 (Gwasg Prifysgol Cymru) ISBN 9780708326503
**The Fascist Party in Wales?: Plaid Cymru, Welsh Nationalism and the Accusation of Fascism'', Ebrill 2014 (Gwasg Prifysgol Cymru) ISBN 9781783160563 (addasiad Saesneg o'r llyfr Y Blaid Ffasgaidd yng Nghymru - Plaid Cymru a'r Cyhuddiad o Ffasgaeth)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o Gymru
Edward Robert Hughes

Arlunydd o Loegr oedd **Edward Robert Hughes** RWS (5 Tachwedd 1851 – 23 Ebrill 1914) a weithiai gan mwyaf gyda'r cyfrwng dyfrlliw a *gouache*. Dylanwadwyd arno gan ei ewyrth, y Cyn-Raffaëliad Arthur Hughes. Roedd symboliaeth yn chwarae rhan bwysig yn ei luniau yn ogystal ag ei astudiaeth fanwl o fyd natur, techneg a amlygir yng ngwaith y Cyn-Raffaëliaid; chwaraeai esthetigaeth hefyd ran flaenllaw yn ei waith. Caiff ei adnabod yn bennaf am ei luniau  *Midsummer Eve* a *Night With Her Train of Stars* ond ei fara beunyddiol o ddydd i ddydd oedd portreadau o Saeson dosbarth canol.

Ymhlith y lluniau a greodd ar y cyd â Hunt y mae *The Light of the World* a *The Lady of Shalott*.

## Y dyddiau cynnar
Astudiodd yn Heatherley, Llundain ac yna yn 1868 fe'i derbyniwyd fel myfyriwr i'r Academi Gelf Frenhinol.

## Gyrfa
Bu Hughes yn brentis i arlunwyr fel Edward Burne-Jones, a William Holman Hunt am rai blynyddoedd gan ei gynorthwyo i baentio lluniau fel *The Light of the World*, sydd heddiw'n hongian yn Eglwys Gadeiriol Sant Paul, Llundain.

Arddangosodd ei waith yn *Dudley Museum and Art Gallery*, *Grosvenor Gallery*, *New Gallery*, *Royal Academy of Arts*, a thua diwedd ei yrfa arddangosodd ei waith gyda *The Royal Society of Painters in Water Colours* (RWS).

Dyweddiodd gyda merch George Macdonald ychydig cyn iddi farw.

## Oriel

Edward Robert Hughes - Srdce snehu.jpg|*Heart of Snow*
Edward Robert Hughes - Night with her Train of Stars - Google Art Project.jpg|*Night with her Train of Stars*
Edward Robert Hughes - Oh, co je v te dire.jpg|''Oh, What's That in the Hollow...?''

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Arlunwyr Cyn-Raffaëlaidd
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Marwolaethau 1914
Enllyn

Bwyd sawrus (*savoury*) a fwyteir gyda bara (yn enwedig ymenyn, caws, cig a physgod) yw **enllyn**, sy'n dueddol o fod naill ai'n hallt neu'n sbeislyd, ond byth yn felys.

Ceir y cofnod cyntaf o'r gair yn y 12g yn nhestun y Deddfau Cymreig.

## Gweler hefyd
* ''Hors d'oeuvre''

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd
Ellyn

bawd|Ellyn modern

Offeryn llafnog a ddefnyddir i dorri blew y corff yw **ellyn**, neu **rasel**, trwy eillio.

## Cyfeiriadau
Categori:Blew
Amlwreiciaeth

Priodi, neu fod yn briod, â mwy nag un wraig yw **amlwreiciaeth** (yn y Saesneg *polygyny*).

bawd|400px
 | 

 

## Cyfeiriadau
Categori:Priodas
Nia Roberts

Gallai **Nia Roberts** gyfeirio at:

* Nia Roberts (ganwyd 1972), actores o Gymru
* Nia Roberts, cyflwynydd radio a theledu o Gymru
Andrew Cronshaw

Cerddor a chynhyrchydd recordiau yw **Andrew Cronshaw** (ganwyd ar 18 Ebrill 1949 yn  Lytham St Annes, Caerhirfryn). Cafodd radd yn seicoleg ym Mhrifysgol Caeredin. Mae o'n canu'r chwiban, sither, consertina, dwsmel a gitâr. Yn ogystal â chwarae cerddoriaeth, mae o wedi cynhyrchu recordiadau gan artistiaid eraill y byd gwerin, megis June Tabor a Bill Caddick. Dyfeisodd y sither trydanol. Mae o wedi gweithio a recordio'n helaeth yn y Ffindir.

## Recordiadau
* A is for Andrew, Z is for Zither LP Xtra 1972
* Times and Traditions LP Trailer 1976
(efo Roger Nicholson a Jake Walton)
* Earthed in Cloud Valley LP Trailer 1977
* Wade in the flood LP Transatlantic 1978
* The great dark water LP Waterfront 1982
* Till the beasts' returning LP Topic 1988
* The Andrew Cronshaw CD CD Topic 1978
* The language of snakes CD Special Delivery 1993
* On the shoulders of the great bear CD Cloud Valley 2007
* Ochre CD Cloud Valley 2004
* The unbroken surface of snow CD Cloud Valley 2011

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Andrew Cronshaw

Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1949
Donald III, brenin yr Alban

Brenin yr Alban rhwng 1093 a 1097 oedd **Donald III**, neu **Domnall mac Donnchada** (1033&ndash;1099).  "Domnall Bán", neu "Donalbain" (Saesneg) neu "Donald Wyn" oedd ei llysenw.  Mab i'r frenin Duncan I a brawd y frenin Malcolm III) oedd ef.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1033
Categori:Marwolaethau 1099
Categori:Teyrnoedd yr 11eg ganrif
Brwydr Wakefield

Ymladdwyd **Brwydr Wakefield** yn Sandal Magna ger Wakefield, yng Ngorllewin Swydd Efrog yng Ngogledd Lloegr ar 30 Rhagfyr 1460. Roedd yn un o frwydrau pwysicaf Rhyfel y Rhosynnau. Ar y naill law roedd uchelwyr Lancastraidd a oedd yn deyrngar i Harri VI, brenin Lloegr ac ar y llaw arall roedd byddin Rhisiart Plantagenet, 3ydd dug Efrog. Lladdwyd Rhisiart a chwalwyd ei fyddin.

## Cefndir
Roedd y frydr hon yn dilyn Brwydr Blore Heath, 23 Medi 1459 a Brwydr Northampton, 10 Gorffennaf 1460 pan laddwyd Siôn Talbot, ail iarll Amwythig ac un o noddwyr Guto'r Glyn.

Gyda Richard, dug Iorc yn ôl yn Lloegr yn Hydref 1460 i hawlio'r Goron unwaith eto, cytunwyd y câi Harri VI barhau'n frenin am weddill ei oes; wedi ei farwolaeth, Richard fyddai'r brenin nesaf. Tybiai llawer y byddai hyn yn dod â'r rhyfeloedd i ben; fodd bynnag, ni chytunodd y Frenhines Marged o Anjou, gan y byddai hyn yn dietifeddu ei mab, Edward o Lancastr.

## Y frwydr
Hefyd yn bresennol, wrth ochr y brenin roedd ei wraig y frenhines Marged o Anjou a'u mab saith oed: Edward of Westminster, Tywysog Cymru.

Richard oedd un o uchelwyr cyfoethocaf Lloegr ac roedd ganddo diroedd ym mhobman, ac roedd yn ddisgynnydd (ar y ddwy ochr) i Edward III, a mynnai nifer o bobl dylanwadol y dylai gael ei ddyrchafu'n frenin yn lle Harri VI a oedd yn ddi-blentyn. Un o deulu Beaufort oedd ei wrthwynebydd, Somerset.

Honnodd un cofnodydd a fu'n fyw ychydig o flynyddoedd wedi'r frwydr, Gregory's Chronicle, i 2,500 o Iorciaid farw a 200 o Lancastriaid. Ond mae ffynonellau eraill yn dra gwahanol yn honni i rhwng 700 a 2,200 o Iorciaid farw. Wedi'r frwydr hon, ym mhob brwydr yn Rhyfel y Rhosynnau, fe ddaeth yn arferiad i'r fyddin lwyddiannus ddileu pob un copa walltog o'r fyddin anfuddugol, gan greu'r ysfa am ddialedd yn beth melys a chwerw.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* H.T. Evans, *Wales and the Wars of the Roses* (1915)
* David Rees, *The Son of Prophecy* (argraffiad newydd, Rhuthun, 1997)
* 

Categori:1460
Wakefield
Wakefield
Categori:Hanes Swydd Efrog
Catherine Tregenna

Dramodydd, sgriptwraig teledu ac actores o Gymru yw **Catherine Tregenna**.

Fe ysgrifennodd y ddrama *Art and Guff*, chyd-ysgrifennodd y gyfres deledu *Cowbois ac Injans* a phedair pennod o gyfres wyddonias y BBC, *Torchwood*: "Out of Time", "Captain Jack Harkness", "Meat" a "Adam". Yn ogystal â chyd-ysgrifennu Meat, fe wnaeth greu'r propiau 'cig' a ddangoswyd yn y bennod. Yn 2008 fe enwebwyd y bennod "Captain Jack Harkness" ar gyfer gwobr Hugo am Gyflwyniad Dramatig Gorau, Ffurf Fer.

Mae wedi ysgrifennu penodau ar gyfer *EastEnders*, *Casualty* ac ar gyfer pedair cyfres gyntaf y ddrama drosedd *Law & Order: UK* ar ITV1, a ddechreuodd yn Chwefror 2009.

Am rai blynyddoedd chwaraeodd ran y cymeriad Kirsty McGurk yn *Pobol Y Cwm* ac roedd ganddi ran doctor yn Satellite City.

Yn Nhachwedd 2014, cadarnhawyd y byddai'n ysgrifennu pennod i nawfed gyfres *Doctor Who*, a ddarlledwyd yn 2015 gyda'r teitl "The Woman Who Lived".

## Gwaith 
(detholiad)

### Theatr 
### Ffilm a Theledu 
* *Blodeuwedd* (1990) - S4C actores
* *Yr Aduniad* (1998) - S4C actores
* *Pris y Farchnad* (1992 - 1997)
* *Treflan*
* *Cowbois ac Injans*
* *Pobol y Cwm*

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Dramodwyr benywaidd o Gymru
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Carles Puigdemont

Gwleidydd o Gatalwnia yw **Carles Puigdemont Casamajó** (ganwyd 29 Rhagfyr 1962). Roedd yn Arlywydd Catalwnia rhwng Ionawr 2016 a Hydref 2017.

## Bywyd cynnar
Fe'i ganed yn un o wyth o blant yn nhref Amer, (Talaith Girona) ar 29 Rhagfyr 1962, ac mae'n byw yn Girona gyda'i wraig Marcela Topor a dwy ferch: Magalí a Maria. 

## Gyrfa 
Rhwng 10 Ionawr 2016 a 28 Hydref 2017 ef oedd Arlywydd Catalwnia, yn dilyn cytundeb rhwng Junts pel Sí ('Ie dros Gatalwnia!') a ''Candidatura d'Unitat Popular, CUP'', dwy blaid sy'n hybu annibyniaeth i'r genedl. 

Bu'n aelod o Lywodraeth Catalwnia ac yn gyn-arweinydd y Llywodraeth honno (cyn iddo gael ei benodi'n Arlywydd) ac mae'n gyn-faer Girona.

Yn dilyn camau Sbaen ar 28 Hydref 2017, nid yw'n cael ei gyflogi fel Arlywydd Catalwnia.

Yn 2018, fe gwrddodd a Leanne Wood arweinydd Plaid Cymru â Puigdemont yn Brussels gan ddweud “Roedd yn anrhydedd cwrdd â’r Arlywydd Puigdemont a mynegi undod â phobl Catalwnia yn eu hymgyrch dros annibyniaeth” gan ychwanegu, "Mae’r Arlywydd, ei Weinidogion a llawer o bobl Catalwnia wedi dioddef gormes gwladwriaeth Sbaen."

Ym mis Medi 2021, cafodd Puigdemont ei arestio yn yr Eidal a'i ddal yn Sardinia, pedair blynedd ers ffoi o Sbaen ar ôl i lywodraeth Sbaen gyhoeddi fod y refferendwm annibyniaeth Catalwnia yn "anghyfansoddiadol". Cafodd Puigdemont ei ryddhau o'r carchar ar ôl un noson.

## Gweler hefyd
*Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017
*Refferendwm Catalwnia 2014
*Rhestr Arlywyddion Catalunia
*Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Gwleidyddion o Gatalwnia
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gatalwnia
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Gatalwnia
Tramffordd Selsey

Agorwyd **Tramffordd Selsey** (Saesneg: Hundred of Manhood and Selsey Tramway) rhwng Chichester a Selsey, Gorllewin Sussex ym 1897. Roedd difrod sylweddol ym 1911 oherwydd llifogydd difrifol. Fel tair rheilffordd arall y Cyrnol Holman Fred Stephens, defnyddiwyd bysiau ag olwynion rheilffordd.
Caewyd y tramffordd yn 1935, o ganlyniad i gystadleuaeth o du bysiau.

## Cyfeiriadau
Tramffordd Selsey
Categori:Cludiant yng Ngorllewin Sussex
Castell Caerfyrddin

bawd|'Tyllau'r llofrudd'

Codwyd **Castell Caerfyrddin** oddeutu 1094 gan y Norman William fitz Baldwin, o bosib ar hen safle caer Geltaidd. Fe'i lleolir yng nghanol tref Caerfyrddin yn Ne Cymru. Mae'r castell wedi'i gofrestru fel Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin (Rhif Cadw: 9507).

Mae'r safle wedi'i ddefnyddio ers 1105. Chwalwyd y rhan fwyaf o'r castell gan Lywelyn Fawr yn 1215 ond ailgodwyd y castell a'r muriau allanol yn 1223, muriau sy'n amgylchynu hen dref Caerfyrddin, gan wneud y dref hon yn un o'r cyntaf yng Nghymru i'w chreu ar batrwm trefi caerog Normanaidd.

## Yr Arglwydd Rhys
Arweiniodd Rhys ap Gruffudd (1132 – 28 Ebrill 1197) a adwaenir yn arferol fel 'Yr Arglwydd Rhys' ei ymgyrch olaf yn erbyn y Normaniaid yn 1196, gan gipio nifer o gestyll gan gynnwys Castell Caerfyrddin a llosgi'r dref Seisnig yn ulw. Gyda chymorth llawer rhagor o filwyr Cymraeg lleol trodd i'r dwyrain gan ymosod ar Castell Glan Edw (Conwy ger Maesyfed) gyda'i beiriannau rhyfel nerthol nes i'r Saeson ildio; llosgodd y castell.

## Llywelyn Fawr
Cadarnhaodd Cytundeb Heddwch Caerwrangon ym Mawrth, 1218 awdurdod Llywelyn Fawr mewn sawl ardal y tu allan i Wynedd Uwch Conwy, yn cynnwys Y Berfeddwlad, Powys Wenwynwyn, a Maldwyn. Cydnabuwyd yn ogystal ei hawl i ddal dau gastell pwysig iawn yn y de: Castell Caerfyrddin a Chastell Aberteifi.

## Owain Glyn Dŵr
Yn 1405 bu cyrch gan fyddin Owain Glyn Dŵr ar y castell.

## Owain Tudur
Yn Rhyfel y Rhosynnau carcharwyd y Cymro a'r Lancastriad Owain Tudur (c. 1400 – 2 Chwefror 1461) am gyfnod gan William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469) yng Nghastell Caerfyrddin, lle'r aeth yn wael; ni wyddus yn union beth a achosodd ei farwolaeth, ac mae'n bosibl mai cael ei wenwyno a wnaeth.

## Gweler hefyd 
*Rhyfel y Rhosynnau

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 1090au
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin
Categori:Cadw
Categori:Caerfyrddin
Caerfyrddin
Twr Tewdws

320px|bawd|Twr Tewdws, neu'r Pleiades, yn dangos nifwl adlewyrchol rhwng y sêr
320px|bawd|Twr Tewdws

Grŵp cryno o sêr (neu seroliaeth) yn awyr y nos yw **Twr Tewdws** neu'r **Pleiades**. Mae'n rhan o gytser Taurus. Fe'i hadwaenir hefyd fel y **Saith Chwaer** a **Messier 45** (**M45**).
Dyma un o'r clystyrau sêr agosaf at y Ddaear ac un o'r amlycaf i'r llygad noeth yn awyr y nos.

Mae chwech o'r sêr yn y grŵp yn hawdd i'w gweld gyda'r llygad noeth. (Mae'r seren ddisgleiriaf, Alcyone, o'r trydydd maintioli.) Gellir gweld un arall yn ychwanegol o leoedd tywyll ymhell o oleuadau trefol, a gall rhai bobl gyda golwg dda weld mwy. Gellir gweld llawer mwy gan ddefnyddio binocwlars neu delesgop bach.

## Cyfeiriadau
Categori:Clystyrau sêr
Categori:Gwrthrychau Messier
Categori:Seroliaethau
Categori:Taurus (cytser)
Siân Gibson

Actores ac awdures o Gymru yw **Siân Gibson** (ganwyd **Siân Foulkes**; 30 Gorffennaf 1976). Cyd-ysgrifenodd y comedi teledu *Car Share* gyda Peter Kay.

## Bywyd cynnar 
Fe'i magwyd yn yr Wyddgrug. Roedd ei thad yn adeiladwr a'i mam yn wraig tŷ. Nid oedd hi'n ystyried ei hun yn berson 'artistig' ond fe ymunodd a'r theatr ieuenctid lleol yn Theatr Clwyd.. Astudiodd gwrs Celfyddydau Perfformio ym Mhrifysgol Salford, lle cyfarfu ei chyd-fyfyrwyr Peter Kay a Steve Edge.

## Gyrfa 
Cyn ei rhan yn ''Peter Kay's Car Share'' nid oedd wedi cael clyweliad am unrhyw waith actio ers dros flwyddyn ac roedd hi'n gweithio mewn canolfan alwadau yng Nghaer. Daeth llwyddiant y gyfres a Gibson i lygad y cyhoedd ac fe agorodd y drws ar gyfer mwy o waith actio iddi. Mae ganddi ran sylweddol yn y ddrama gomedi unigol *Do Not Disturb* gyda Catherine Tate, i'w ddarlledu ar sianel Gold. Dychwelodd mewn ail gyfres o *Car Share* a recordiwyd yn 2016.

Crëodd ac ysgrifennodd y gyfres deledu gomedi *The Power of Parker* gyda Paul Coleman ac mae'n actio'r brif ran yn y gyfres ynghyd â Conleth Hill.

## Bywyd personol 
Mae'n briod ag Ian sydd yn beiriannydd nwy ac mae ganddynt ferch Gracie (ganwyd 2013).

## Cydnabyddiaethau 
### Teledu 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database
* Peter Kay's Car Share – Gwefan BBC

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Pobl o'r Wyddgrug
Ruhollah Khomeini

Gwleidydd ac arweinydd crefyddol o Iran oedd **Ruhollah Mostafavi Moosavi Khomeini** (Persieg: **روح‌الله خمینی**) , 24 Medi 1902 – 3 Mehefin 1989), sy'n cael ei adnabod hefyd fel **Aiatola Khomeini**. Ef oedd arweinydd Chwyldro Islamaidd Iran a sbardunwyd yn 1979 ac a ddymchwelodd y Shah Mohammad Reza Pahlavi. Yn dilyn y chwyldro hwn, gwnaed Khomeini yn Arweinydd Goruchel Cyntaf (*First Supreme Leader*), swydd a grëwyd oddi fewn i gyfansoddiad y wlad i fod yn bennaeth crefyddol a gwleidyddol; bu yn y swydd hon hyd at ei farwolaeth yn 1989. Wedi cymryd awenau'r wlad, aeth ati i ddifa beddrod y 'Reza Shah' a dienyddiwyd nifer o'i wrthwynebwyr gwleidyddol a llofruddwyr, o bosib cannoedd o filoedd ohonynt.

Roedd Khomeini yn awdur dros 40 o lyfrau ond fe'i adwaenir yn bennaf fel gwleidydd. Cyn ei benodi'n Arweinydd Goruchel treuliodd dros 15 mlynedd yn alltud gan iddo anghytuno â'r Shah ar y pryd. Datblygodd syniadau Usuli oddi fewn i'w grefydd Shi'a (a alwodd yn *velayat-e faqih*) a nododd y dylai rheolaeth o'r wlad fod yn nwylo crefyddwyr y wlad. Yn ddiweddarach cyfunwyd yr athroniaeth hon o fewn cyfansoddiad y wlad, yn dilyn refferendwm democrataidd. Roedd hyn yn sioc enfawr i wleidyddion UDA, gan iddynt arfogi'r wlad am flynyddoedd cyn y chwyldro hwn.

Yn 1979 creodd yr Aiatola Khomeini (fel y gelwid ef) y *Basij Mostazafan*, sef mudiad gwirfoddol o bobl ifanc (gan mwyaf). Pan ddechreuodd Rhyfel Irac ac Iran yn 1980, cyhoeddodd Khomeni 'fatwa', gyda'r addewid o baradwys a chyfunwyd y mudiad *Basij Mostazafan* gyda'r fyddin.

Yn 1979 fe'i enwebwyd ef gan y cylchgrawn *TIME* fel person mwyaf dylanwadol ei oes, yn rhyngwladol, ac fe'i disgrifiwyd fel "wyneb rhithwir Islam o fewn Diwylliant y Gorllewin"" ble erys yn gymeriad dadleuol.Er enghraifft, cefnogodd gymeryd gwystlon yn ystod argyfwng Iran ac am alw Llywodraeth yr Unol Daleithiau "Y Satan Mawr"; galwodd Rwsia "Y Satan Lleiaf" a dywedodd na ddylai Iran genogi'r naill na'r llall.

## Gweler hefyd
*Gweriniaeth Islamaidd
*Sāzmān-e mojāhedin-e khalq-e irān, plaid wleidyddol a mudiad chwyldroadol parafilwrol
*Rhaglen niwclear Iran
*Mahmoud Ahmadinejad

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Hanes Iran
Categori:Shiaid o Iran
Glenn Frey

Canwr a cherddor o'r Unol Daleithiau oedd **Glenn Lewis Frey** (6 Tachwedd 1948 – 18 Ionawr 2016). Aelod y band Eagles oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Detroit.  Bu farw yn Ddinas Efrog Newydd

Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2016
Nadine Sierra

Cantores opera o dras Americanaidd oedd **Nadine Sierra** (ganed yn Fort Lauderdale, 14 Mai 1988).

Mynychodd * sgol Gelf Alexander W. Dreyfoos* yn West Palm Beach.

Roedd ei chyngerdd cyntaf yn Helsinki, y Ffindir yn 2009. Fis Mawrth 2010 perfformiodd Nadine yn y *Hall Musashino * yn Tokyo, Japan. Yn Ionawr 2016 perfformiodd yn "Concerto di Capodanno di Venezia" gyda'r tenor Stefano Secco ac yna yn La Scala ym Milan fel Gilda yn *Rigoletto* gyda'r tenor Leo Nucci.

Yn Ionawr 2017 canodd yng Nghyngerdd Nos Galan Palmero yn y *Teatro Massimo Vittorio Emanuele*.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan Nadine Sierra 

Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Cantorion opera
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Mynydd Rundle

Mae **Mynydd Rundle** yn Nhalaith Alberta, Canada, yn ymyl Banff, ac yn 2,949 medr o uwchder. Mae'n rhan o Barc Genedlathol Banff.

Enwyd y mynydd gan John Palliser ym 1858, er cof y parchedig Robert Rundle, cenhedwr Wesleyaidd o Loegr a ymwelodd â'r ardall yn yr 1840au. Enwau eraill yn cynnwys Mynydd Teras a  Waskahigan Watchi, sydd yn golygu Mynydd Tŷ yn yr iaith Cree.

## Cyfeiriadau
Categori:Alberta
Rundle
Dracoraptor

bawd|*Dracoraptor hanigani*
bawd|Sgerbwd *Dracoraptor hanigani*

Genws o ddeinosoriaid ydy'r ***Dracoraptor*** (Cymraeg: **Lleidr y Ddraig**). Darganfuwyd ffosiliau y rhywogaeth *Dracoraptor hanigani* yng Nghymru yn y 2010au. Pan oedd yn fyw, roedd y deinosor o faint ci bychan a gan fod y dannedd 1&nbsp;cm yn siarp fel cyllyll, gwyddom ei fod yn gigysol. Disgrifiwyd y darganfyddiad gan Steven Vidovic, palaeontolegydd ym Mhrifysgol Portsmouth fel ‘y ffosiliau deinosor gorau a ddarganfyddwyd yng Nghymru’ gan mai dyma'r ffosiliau cyntaf o gyfnod y Jurasig cynnar, sydd wedi'u darganfod yng Nghymru. Mae'r ffosiliau – sy'n 201 miliwn o flynyddoedd oed – yn cael eu cadw yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Roedd y dracoraptor yn 70&nbsp;cm o uchder ac yn ddwy fetr o flaen ei drwyn i'w gynffon.

Darganfuwyd y ffosiliau yn 2014 mewn craig waddodol ger Glwb Golff Morgannwg, Larnog, a chredir fod y deinosor, ar un cyfnod, wedi marw ar arfordir ynys lle ysgubwyd ef gan y trai i'r môr a'i orchuddio gan wely'r môr a fu'n gyfrifol am ei gadw mewn cyflwr da, a'i ffosileiddio. Mae'n fwy na phosib mai cyw oedd y *Dracoraptor hanigani* a bod yr oedolyn tipyn mwy, gan nad yw'r esgyrn wedi asio yn ei gilydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Deinosoriaid