open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mari Jones

:*Am y bregethwraig, gweler Goleuadau Egryn.*
Roedd **Mary Jones** (16 Rhagfyr 1784 - 28 Rhagfyr 1864) yn ferch i wehydd o Lanfihangel-y-Pennant, yn yr hen Sir Feirionnydd, Gwynedd heddiw. Yn ôl arferiad yr oes, oherwydd mai Saeson oedd yn cofrestru genedigaethau 'Mary' a sgwennwyd ar ei thystysgrif geni, ond 'Mari' fyddai ei henw o ddydd i ddydd.

Yn ferch ifanc bymtheg oed, yn 1800, dywedir iddi gerdded yn droednoeth o bwthyn bach y teulu, "Ty'n y Ddôl", Llanfihangel-y-Pennant i Abergynolwyn, drwy'r Brithdir yr holl ffordd i'r Bala er mwyn prynu Beibl gan y Methodist enwog Thomas Charles. Yn ôl traddodiad dyna'r digwyddiad a ysbrydolodd sefydlu Cymdeithas y Beibl yn 1804.

Bu farw'n 80 oed a'i chladdu ym Mryn-crug ble ceir cofeb iddi.

## Cofadail yn Llanfihangel-y-Pennant 
Ar flaen y gofadail i Mari Jones a godwyd ar safle adfeilion y bwthyn lle trigai yn Llanfihangel-y-Pennant, ger pen gogleddol Pont Ty'n-y-fach, ceir yr arysgrif ddwyieithog hon:

## Gweler hefyd 
*Mary Jones y Gymraes fechan heb yr un Beibl* llyfr am ei hanes gan Robert Oliver Rees

## Dolenni allanol
* E. Wyn James: 'Bala a'r Beibl: Thomas Charles, Ann Griffiths a Mary Jones'
* E. Wyn James, 'Thomas Charles, Mary Jones a Chymdeithas y Beibl': https://www.youtube.com/watch?v=dL6LjpZHZ2I&list=PLWFpvNU2NRSuBEH_zfDGa8zNrmsQW0A0d&index=7
* E. Wyn James, 'Mary Jones: Eicon Rynglwadol': https://www.youtube.com/watch?v=FY_rKYOtFT8&t=2664s
* Cymdeithas y Beibl

## Oriel

Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (033).jpg|Ffacsimili o Feibil Mari Jones, gyda dyddiad ei phen-blwydd
Mary Jones walking two miles to read a Bible.jpg|Ysgythriad o gyhoeddiad 1919 o *The story of Mary Jones and her Bible* gan  Mary Emily Ropes. Y llythyren 'M' ar ddechrau pennod IV.
"Ty'n y Ddôl", Llanfihangel-y-pennant ger Abergynolwyn, near Tywyn Gwynedd. Cartref Home of Mary Jones 01.jpg|"Ty'n y Ddôl", Llanfihangel-y-Pennant
"Ty'n y Ddôl", Llanfihangel-y-pennant ger Abergynolwyn, near Tywyn Gwynedd. Cartref Home of Mary Jones 12.jpg|Cartref Mari
Eglwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cymru 59.JPG|Eglwys Sant Mihangel, Llanfihangel-y-Pennant, ger cartref Mari

Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Genedigaethau 1784
Categori:Marwolaethau 1864
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Dyffryn Dysynni
Gwasanaethau Magwyr

Gwasanaethau ar Draffordd yr M4 ger Magwyr rhwng Casnewydd a'r Ail Groesfan Hafren ydy **Gwasanaethau Magwyr** ().

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Fynwy
Categori:Cludiant yn Sir Fynwy
Categori:Magwyr gyda Gwndy
Rajiv Gandhi

Roedd **Rajiv Ratna Gandhi** (20 Awst 1944 – 21 Mai 1991) yn wleidydd o India a fu'n brif weinidog ei wlad o 1984 hyd ei farwolaeth yn 1991.

## Bywyd cynnar
Roedd Rajiv Gandhi yn fab hynaf Indira Gandhi (1917 - 1984), hithau'n brif weinidog India, ac yn ŵyr i Jawaharlal Nehru, prif weinidog cyntaf y wlad yn 1947. Cafodd ei addysg mewn ysgol breifat yn Dehra Dun ym mryniau'r Himalaya ac ym Mhrifysgol Caergrawnt, lle methodd gael gradd mewn peirianaeth.

## Gyrfa wleidyddol
Yn 1968 priododd yr Eidalwraig Sonia Maino. Doedd ganddo ddim llawer o ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth a chymerodd swydd fel peilot sifil i *Indian Airlines*. Ond yn sgîl marwolaeth ei frawd Sanjiv mewn damwain awyren bu rhaid iddo lenwi ei le fel darpar arweinydd Congress.

Enillodd sedd yn senedd India trwy gipio sedd seneddol ei frawd yn Amethi yn 1981 a chafodd ei apwyntio'n ysgrifennydd cyffredinol Congress yn 1983.

Yn sgîl llofruddiaeth ei fam yn 1984 fe'i penodwyd yn brif weinidog India. Llwyddodd i sicrhau mwyafrif ysgubol i Congress yn yr etholiad cyffredinol y flwyddyn ar ôl hynny ac am gyfnod cafwyd cyfnod llewyrchus. Ond roedd wedi addo glanhau ei blaid o lwgrwobrwyaeth a chafodd anawsterau mawr y tu mewn ac y tu allan i'w blaid wrth geisio gwneud hynny. Y canlyniad fu i Congress golli'r etholiad yn Nhachwedd 1989.

Cafodd Rajiv ei lofruddio gan derfysgwraig yn perthyn i grŵp Teigrod Rhyddhau Tamil Eelam ar 21 Mai, 1991, tra'n canfasio ar ran Congress yn ne India. Mae ei wraig Sonia yn arwain y blaid heddiw.

Categori:Prif Weinidogion India
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Pobl a aned ym Mumbai
Dyffryn Ceiriog

:*Gweler hefyd Ceiriog (gwahaniaethu).*
Dyffryn yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Dyffryn Ceiriog**. Mae'n rhan o Fwrdeistref Sirol Wrecsam. Rhed afon Ceiriog trwy'r dyffryn, gan roi iddo ei enw. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o deyrnas Powys.

## Pentrefi
*Pontfadog
*Dolywern
*Glyn Ceiriog
*Nantyr
*Pandy
*Tregeiriog
*Llanarmon Dyffryn Ceiriog

## Gweler hefyd
*Brwydr Crogen

Ceiriog
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Hinsawdd Cymru

Mae gan Gymru hinsawdd dymherus gyda hafau eithaf oer, gaeafau mwyn a llawer o law drwy'r flwyddyn.
bawd|Mathau Köppen o hinsoddau gwahanol yng Nghymru

## Tablau hinsawdd
## Cyfeiriadau
* E. A. Pearce & C. G. Smith (1998) *The World Weather Guide*, Helicon Publishing, Rhydychen.

## Dolen allanol
* Hinsawdd Cymru, Y Swyddfa Dywydd

Categori:Amgylchedd Cymru
Cymru
Amgueddfa Lofaol Cymru

Amgueddfa cloddio glo ym Mlaenafon, Bwrdeisdref Sirol Torfaen, Cymru, ydy **Amgueddfa Lofaol Cymru** neu **Pwll Mawr** (Saesneg: *Big Pit National Coal Museum*).

Mae'n un o amgueddfeydd ffederal Amgueddfa Cymru. Yn 2000 gwnaed Blaenafon a'r ardal, gan gynnwys Pwll Mawr, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO o dan enw "Tirlun Diwydiannol Blaenafon".

200px|bawd|dim|Pwll Mawr
200px|bawd|dim|Pwll Mawr

## Cyfeiriadau
Lofaol
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhorfaen
Categori:Blaenafon
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Hanes Torfaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru
Scrabble

Gêm geiriau ydy **Scrabble**, yn Saesneg yn wreiddiol, ond mae fersiwn yn Gymraeg ar gael erbyn hyn yn ogystal.

"Angenrheidiol" yw'r gair gorau i'w chwarae, ond mae'n anodd iawn achos ei fod e'n cynnws 11 llythyren a does dim ond saith llythyren gyda bob chwaraewr; rhaid felly bod pedair o'r llythyrennau eisioes ar y bwrdd.

200px|dim|bawd|Scrabble yn Gymraeg

## Dolenni allanol
*Scrabble yn Gymraeg, BBC Cymru
*Grŵp 'Scrabble Cymraeg' ar Flickr

Categori:Gemau bwrdd
Ail Groesfan Hafren

Pont draffordd sy'n cysylltu Cymru a Lloegr dros aber Afon Hafren yw **Pont Tywysog Cymru** (gynt **Ail Groesfan Hafren**). Fe'i hagorwyd ar 5 Mehefin 1996 i leddfu anawsterau traffig ar Bont Hafren, y groesfan gyntaf dros yr aber. Fe'i lleolir i'r de i'r bont wreiddiol.

Mae Ail Groesfan Hafren yn dwyn traffordd yr M4, oedd yn rhedeg dros Bont Hafren cyn iddi gael ei hadeiladu. Mae'r bont gyntaf yn dwyn traffordd yr M48 erbyn hyn.

Pont grog yw'r Bont Hafren gyntaf, ond mae'r ail bont yn wahanol.

Yn 2018, datganwyd bydd y bont yn cael ei hail-enwi'n Bont Tywysog Cymru i nodi pen-blwydd Siarl, Tywysog Cymru yn 70 oed. Cafodd y penderfyniad ei groesawu gan Alun Cairns, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, a'i alwodd yn "deyrnged addas". Gwrthwynebai'r enw newydd gan nifer fawr o Gymry, ac arwyddwyd deiseb yn gwrthwynebu'r ailenwi gan dros 38,000 (Gorffennaf 2018). Codwyd 2 arwydd, un naill pen y bont, gydag enw newydd y bont ar gost o £216,513.39

bawd|chwith|600px|Golygfa ar y bont o lan ddeheuol aber Hafren
bawd|dim|250px|Y bont o draeth yr Hafren

## Cyfeiriadau 
Categori:Afon Hafren
Hafren, Ail Groesfan
Hafren, Ail Groesfan
Hafren, Ail Groesfan
Categori:Traffordd yr M4
Y Goleuad

bawd|unionsyth|*Y Goleuad*, Cyfrol 1, Rhif 1 (30 Hydref 1869)

Papur newydd y Methodistiaid Calfinaidd yw ***Y Goleuad***.

Cafodd ei sefydlu ar 1 Hydref 1869 yn bapur Sul a ymddangosai pob pythefnos ac a gostiodd 2 geiniog y copi.

Gwyneddon,  oedd ei olygydd cyntaf ac mae golygyddion eraill y papur yn cynnwys enwau adnabyddus fel Ieuan Gwyllt, E. Morgan Humphreys, T.E. Jones, T. Lloyd Jones, G. Wynne Griffith, Harri Parri ac Elfed ap Nefydd Roberts.

Roedd y papur yn gadarn o blaid Dirwest ar droad yr 20g a hyrwyddai Radicaliaeth gymhedrol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Papurau newydd Cymraeg
Categori:Papurau newydd Cymru
Categori:Sefydliadau 1869
Categori:Y wasg Gymraeg
Y Berwyn

Cadwyn hir o fryniau sy'n rhedeg rhwng Bwlch y Groes, ger Aran Benllyn, i gyffiniau Corwen a Llangollen yw'r **Berwyn**. Mae'n ffurfio ffin naturiol rhwng Edeirnion, neu Penllyn (dwyrain Meirionnydd, Gwynedd) a Maldwyn, Powys. Ei bwynt uchaf yw Moel Sych (2,713').

## Geirdarddiad
Mae'n bosibl fod yr enw yn golygu "Bryn(iau) Gwyn (ap Nudd)" (Cymraeg Cynnar *bre* 'hill' yn troi'n *ber* + *Gwyn*), yn ôl T. Gwynn Jones ac eraill, ac felly'n dwyn enw Gwyn ap Nudd, brenin Y Tylwyth Teg.

## Disgrifiad
[250px|bawd|[Cadair Berwyn a Llyn Lluncaws]]
Yn y gorllewin mae'r Berwyn yn dechrau ger Bwlch y Groes, hanner ffordd rhwng pentrefi Mallwyd a Dinas Mawddwy a phentref Llanuwchllyn ar lan Llyn Tegid. Mae'r gadwyn yn ymestyn i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain am o gwmpas pymtheg milltir. Y copa cyntaf yw Foel y Geifr, sy'n edrych i lawr ar gronfa dŵr Llyn Efyrnwy a bryniau Powys Fadog. Mae dwy lôn fynydd yn croesi'r ucheldir undonog rhwng y copa hwnnw a Chadair Berwyn (2230'), y gyntaf yn cysylltu Abertridwr ar lan Efyrnwy â'r Bala a'r llall yn mynd o'r Bala i Langynog ac ymlaen i'r Trallwng.

Gorwedd y rhan uchaf o'r Berwyn rhwng Bwlch y Filltir Gerrig ar y lôn olaf honno a Glyndyfrdwy. Mae'r copaon, sydd ddim yn greigiog, yn cynnwys Cadair Berwyn a'i gymydog Moel Sych (2713'), Cadair Fronwen (2572'), Pen-plaenau (1775') a Moel Fferna (2071'). Daw'r Berwyn ei hun i ben uwchlaw Nantyr yng Nglyndyfrdwy, rhwng Corwen a Llangollen.

Nid yw'n gadwyn greigiog, er bod ambell glogwyn, ond yn hytrach mae'n gyfres o foelau agored, grugog iawn, sy'n lle da i adar y mynydd, fel y Cwtiad Aur. Y gadwyn debygach iddi yng Nghymru yw'r Carneddau yng ngogledd Eryri, ond bod y Berwyn yn is a llai syrth.

Ar odrau dwyreiniol y Berwyn ceir sawl llecyn braf diarffordd, fel Llyn Efyrnwy, Pennant Melangell a'i eglwys hynafol, Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Pistyll Rhaeadr a Dyffryn Ceiriog. I'r gogledd mae llethrau coediog Coedwig Penllyn, y Bala a Llyn Tegid, Dyffryn Edeirnion a Chorwen.

## Bywyd gwyllt
Mae'r ardal yn gartref i sawl rhywogaeth o adar yr ucheldir, gan gynnwys adar ysglyfaeth fel y Boda tinwyn (*Circus cyaneus*), y Llamsydyn (*Falco columbarius*), a'r Hebog tramor (*Falco peregrinus*) (tua 14-18 o bariau bridiau yn achos pob un o'r rhywogaethau hyn, 1-2% o'r cyfanswm poblogaeth yng ngwledydd Prydain), ac felly'n Ardal Warchod Arbennig. Mae bywyd gwyllt arall yn cynnwys  tylluanod clustiog, cigfrain, bodaon, ffwlbartiaid a'r plufynnau aur.

## Copaon
bawd|chwith|upright=1.9|Lleoliad

|}

## Gweler hefyd
* Digwyddiad y Berwyn
* Rhestr Copaon Cymru
* Rhestr mynyddoedd Cymru

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
*T.I. Ellis, *Crwydro Meirionnydd* (Llandybie, 1954)
*F. Wynn Jones, ''Godre'r Berwyn'' (Caerdydd: Hughes a'i Fab, d.d. = c.1952). Atgofion brodor o Ddyffryn Edeirnion.
*Ioan Bowen Rees, *Dringo Mynyddoedd Cymru* (Llandybie, 1965). Pennod ar y Berwyn.

Berwyn, Y
Berwyn, Y
Berwyn, Y
Berwyn, Y
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Bala, Ontario

Mae tref fechan **Bala** yn Muskoka Lakes Township, yn nhalaith Ontario, Canada, yn efeilldref i'r Bala yng Ngwynedd.

Mae'n sefyll ar aber Afon Moon ar lan Llyn Muskoka, i'r gogledd o Toronto. Mae'n ganolfan gwyliau poblogaidd; yn yr haf mae ei phoblogaeth o ychydig o gannoedd yn cynyddu'n sylweddol wrth i filoedd o ymwelwyr heidio yno am y diwrnod, neu am y tymor i aros mewn tai haf.

## Hanes
Cafodd ei henw gan Thomas Burgess, yr ymsefydlwr cyntaf yno yn y flwyddyn 1868. Gobaith Burgess a'i debyg oedd ennill bywiolaeth o ffermio, ond mae Bala ar Darian Canada ac o ganlyniad nid yw'n addas iawn ar gyfer amaethu. Dirywiodd y diwydiant coedwigaeth yn ogystal ac erbyn heddiw twristiaeth yw'r prif ffynhonnell incwm.

## Dolenni allanol
* Bala Gwefan lled-swyddogol y dref 
* Gwefan answyddogol y dref
* Amgueddfa Bala 

Categori:Daearyddiaeth Ontario
Categori:Trefi Canada
Papur Pawb

bawd|Clawr o 1909
:*Ar gyfer papur bro ardal Tal-y-bont, gweler Papur Pawb (Tal-y-bont).*

Papur newydd wythnosol poblogaidd oedd ***Papur Pawb*** a ddaeth allan rhwng 1893 a 1917 ac am gyfnod arall o 1922 hyd 1955.

Ei olygyddion yn eu tro oedd Daniel Rees, Picton Davies ac Evan Abbott.

Roedd yn cynnwys manion digri, straeon byrion a darnau o nofelau. Cyfranodd yr arlunydd J.R. Lloyd Hughes lawer o'r cartŵnau.

Ysgrifennai rhai o lenorion mwyaf poblogaidd y cyfnod iddo, yn cynnwys T. Gwynn Jones a Dic Tryfan.

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Pistyll Rhaeadr

Rhaeadr ym Mhowys, Cymru, yw **Pistyll Rhaeadr**. Fe'i lleolir ger pentref Llanrhaeadr-ym-Mochnant, yng ngorllewin Maldwyn, Powys.

Mae'n disgyn 240 troedfedd (73m) dros wyneb craig o'r cyfnod Silwraidd ar lethrau dwyreiniol y Berwyn. Llifa Afon Disgynfa dros y graig ac ar ôl chydlyfiad a Nant y Llyn, mae'n newid ei henw i Afon Rhaeadr.

Mae Pistyll Rhaeadr un o Saith Rhyfeddod Cymru. Bellach mae'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SSI).

## Oriel

Delwedd:Rhaeadr01LB.jpg
Delwedd:Rhaeadr02LB.jpg
Delwedd:Rhaeadr03LB.jpg

Categori:Llanrhaeadr-ym-Mochnant
Categori:Rhaeadrau Powys
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ym Mhowys
Ottawa

**Ottawa**, yn nhalaith Ontario, yw prifddinas Canada.

## Hanes
*1800 - sefydlu'r gymuned gan Philemon Wright.
*1832 - agor y gamlas.
*1857 - Ottawa yn cael ei wneud yn brifddinas Canada.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Adeiladau y Senedd
*Canolfan Rideau (siopau)
*Château Laurier (gwesty)
*Prifysgol Carleton
*Prifysgol Ottawa

250px|bawd|dim|Stryd Rideau, Ottawa

## Enwogion
*E. P. Taylor (1901-1989), dyn busnes
*Lorne Greene (1915-1987), actor
*Alanis Morissette (g. 1974), cantores


Categori:Dinasoedd Ontario
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
John Gruffydd Moelwyn Hughes

bawd|180px|Cofiant y Parchedig John Gruffydd Hughes; 1996; golygwyd gan Brynley F. Roberts

Emynydd a bardd oedd **John Gruffydd Moelwyn Hughes** (30 Mai 1866 – 25 Mehefin 1944), neu "**Moelwyn**"; roedd yn frodor o Dan-y-grisiau, ger Blaenau Ffestiniog, Gwynedd.

## Bywgraffiad
Mab i chwarelwr ydoedd. Yn ei amser roedd yn un o weinidogion mwyaf adnabyddus y Methodistiaid Calfinaidd.

Ymddiddorai'n fawr yng ngwaith Pantycelyn a chyhoeddodd astudiaethau arno a'i waith.

Cyhoeddodd bedair cyfrol o farddoniaeth yn dwyn y teitl *Caniadau Moelwyn* (1893-1914). Roeddent yn boblogaidd iawn a chawsant eu hail-argraffu droeon. Yn ogystal cyhoeddwyd bumfed gyfrol, *Caneuon Olaf Moelwyn* yn 1955, ar ôl ei farwolaeth.

Roedd O. M. Edwards ymhlith ei edmygwyr. Mewn adolygiad o'r drydedd gyfres o *Ganiadau* mae'n dweud,
:"Darnau byrion llawn o feddylgarwch a naws. // Caniadau bychain dewisol ydynt: hoff gydymaith ar awr dawel fore Sabboth neu ryw hwyr, ac yn cynnwys rhai darnau geidw eu lle yn barhaol, tra teimlad Cymro y peth yw."

Canwyd ei emyn "Pwy a'm dwg i'r ddinas gadarn?" yng ngwasanaeth angladd David Lloyd George.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Pobl o Feirionnydd
Mir Amman

Llenor yn yr iaith Wrdw oedd **Mir Amman** (fl. ail hanner y 18g a dechrau'r 19g), a aned yn Delhi, India.

## O Delhi i Calcutta
Ychydig sy'n hysbys amdano. Cafodd ei eni yn Delhi i deulu o swyddogion teuluol pur bwysig yn y llys Mughal, rywbryd rhwng canol y 18g a thua 1770-1780.

Am resymau economaidd bu rhaid iddo adael Delhi tua diwedd y 18g a chafodd waith fel *munshi* (math o glerc) yn Ngholeg Fort William, Calcutta, oedd yn cael ei redeg gan Cwmni Prydeinig Dwyrain India.

Yn ystod ei dymor yn y coleg hwnnw ysgrifennod Mir Amman drosiad Wrdw o'r llyfr Perseg *Qissa-e-Chahār Darvesh* (tua'r 14g) a llyfr *etiquette* Husain Wāiz Kāshifī, *Akhalāq-e-Muhsinī* a gyhoeddwyd yn ddiweddarach dan y teitl *Ganj-e-Khoobī* (Trysordy Rhinwedd). Yr ieithydd John Gilchrist a anogodd Mir Amman i sgwennu yn Wrdw.

## *Hanes y Pedwar Derfish*
Ei brif waith yw'r cyfieithiad gwreiddiol o'r *Qissa-e-Chahār Darvesh*, dan yr enw *Bāgh-o-Bahār*, a orffenodd yn 1803. Ei ystyr llythrennol yw "Hanes y Pedwar Derfish". Er ei fod yn gyfieithiad, torrodd y gyfrol dir newydd yn hanes yr iaith Wrdw ifanc; cyn hynny dim ond ar gyfer barddoniaeth y defnyddiwyd Wrdw, gan fod yr iaith Berseg yn cael ei hystyried yn fwy addas ac urddasol at y dasg o sgwennu rhyddiaith. Math o batois oedd y newydd-ddyfodiad Wrdw o'i chymharu â'r Berseg glasurol ym marn llawer. Cyfieithiad Amman oedd yr ail i gael ei wneud yn Wrdw, ond ni chafodd y cyntaf fawr o dderbyniad am fod ei iaith yn annaturiol ac anystwyth; ysrifenodd Amman ar y llaw arall mewn Wrwd llafar ond urddasol.

Mae Hanes y Pedwar Derfish yn gampwaith bach a anghofiwyd am hir. O ran ei stwythr mae'n debyg iawn i'r Nosweithiau Arabaidd sydd mor adnabyddus yn y Gorllewin, ond yn byrrach o lawer. Mae'n defnyddio framwaith o bump prif stori gyda sawl is-stori ynghlwm wrthyn' nhw. Ceir ynddo ddigon o "sbeis" dwyreiniol - carwriaethau, arwriaeth, antur, merched hardd a'r goruwchnaturiol - wrth i'r pedwar prif gymeriad adrodd eu helyntion. Tri thywysog a mab marsiandwr cyfoethog ydyn' nhw, ill pedwar wedi troi cefn ar y byd am eu bod wedi'u siomi mewn cariad. Er mwyn diddanwch ac er mwyn dangos maint eu dioddefiant maen' nhw'n adrodd straeon am bobl llai ffodus byth a gyfarfuant ar eu teithiau. Daw nifer o'r straeon o fewn straeon hyn o fyd llên gwerin ac yn ogystal maen' nhw'n llawn o frasluniau ffres a chofiadwy o'r ffordd o fyw yn y gymdeithas draddodiadol yn India yng nghyfnod plentyndod Mir Amman.

## Llyfryddiaeth
Yr unig gyfieithiad o Hanes y Pedwar Derfish yw:
*Mohammed Zakir (gol.), *Mir Amman: A Tale of Four Dervishes* (Delhi Newydd: Penguin India, 1994)

Categori:Llenorion y 18fed ganrif o India
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o India
Categori:Llenorion Wrdw o India
Tanygrisiau

Hen bentref chwarel yw **Tanygrisiau** () (weithiau **Tan-y-grisiau**), ger Blaenau Ffestiniog yng Ngwynedd.

Codwyd y pentref ar gyfer y chwarelwyr a weithiai yn chwareli'r Moelwynion, uwchlaw'r pentref i'r gogledd.

Yn agos i Danygrisiau mae argae Llyn Stwlan, rhwng Moelwyn Mawr a Moelwyn Bach, â'i phwerdy trydan dŵr. Mae ffordd o'r pentref yn dringo i fyny iddo a cheir canolfan ymwelwyr yno.

Mae Rheilffordd Ffestiniog, sy'n cysylltu Blaenau Ffestiniog â Phorthmadog, yn mynd trwy'r pentref ac yn atyniad twristaidd pwysig yn yr haf.

## Enwogion
*Brodor o Danygrisiau oedd y bardd ac emynydd Moelwyn (1866–1944). Roedd ei emynau'n boblogaidd iawn ar droad yr 20g.
*Bardd arall o'r pentref oedd Lewis Moelwyn Jones (Lewis Moelwyn).
*Bu'r bardd a diwygiwr cymdeithasol Silyn yn weinidog yn Nhanygrisiau o 1905 hyd 1912.
*Gwyn Thomas - cafodd y bardd ac ysgolhaig ei eni yn y pentref yn 1936.
*Mae'r cerddor Gai Toms (Gareth J. Thomas), yn hanu o Danygrisiau.

## Gweler hefyd
*Helynt Brewer Spinks, pan geisiodd rheolwr ffatri leol wahard y Gymraeg yn y gweithle.
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Estella

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Madeline Smith

Mae **Madeline Smith** (ganed 2 Awst 1949), yn actores o Saesnes a aned yn Hartfield, Sussex.

Dilynodd yrfa fel model yn y 1960au ac actiodd wedyn mewn sawl ffilm gomedi o'r chwedegau a'r saithdegau (e.e. mewn rhai ffilmiau Carry On), mewn cyfresi teledu (e.e. "The Two Ronnies" a "Doctor in the House") ac mewn ffilmiau arswyd Hammer.

Actiodd mewn ffilm Hammer am y tro cyntaf yn Taste the Blood Of Dracula (1969). Ond mae ei statws cwlt fel seren Hammer yn tarddu yn bennaf o ddwy ffilm gofiadwy, The Vampire Lovers (1970) a Frankenstein and the Monster from Hell (1974).

## Ffilmiau
Mae ffilmiau mwyaf nodedig Madeline Smith yn cynnwys:
**The Vampire Lovers*
**Up Pompeii*
**The Amazing Mister Blunden*
**Carry On Matron
**Live and Let Die*
**Theatre of Blood''

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Modelau benywaidd o Loegr
Categori:Pobl o Sussex
Ynys Moelfre

Ynys fechan, heb neb yn byw ynddo, oddi ar arfordir dwyreiniol Ynys Môn yw **Ynys Moelfre**.  Mae'n gyferbyn â phenrhyn ger pentref Moelfre

Mae'n gorwedd yn isel yn y môr. Ei hyd yw tua 300m.

Moelfre
Toronto

chwith|bawd|260px|Toronto yn y gaeaf
chwith|bawd|260px|Gorsaf reilffordd Toronto
Dinas yng Nghanada yw **Toronto**, prifddinas talaith Ontario. Roedd gan y ddinas boblogaeth o 2,794,356 yn 2021. Toronto yw’r ddinas fwyaf yng Nghanada a’r 4edd yng Ngogledd America. Mae’n ganolfan bwysig i fusnes, arian, celf a diwylliant ac un o’r mwyaf cosmopolitaidd y byd.

Mae pobl cynhenid wedi byw in yr ardal ers dros 10,000 o flynyddoedd.

Sefydlwyd York ym 1793 ar ôl pwrcas Toronto; daeth York yn brifddinas i Ganada Uwch. Dioddefwyd y dref difrod mawr mewn brwydr yn y rhyfel yn erbyn Yr Unol Daleithiau ym 1812. Newidiwyd enw York i Toronto ym 1834, a daeth Toronto yn brifddinas Ontario ym 1867. Erbyn hyn, maint y ddinas yw 630.2 cilomedr sgwâr.

Iaith gyffredin y ddinas yw'r Saesneg, sy'n cael ei siarad gan y rhan fwyaf o'i bobl. Mae enw'r ddinas yn tarddu oddi wrth y gair Mohawk *tkaronto*, sy'n golygu 'man lle mae coed yn sefyll yn y dŵr'. Yn y gorffennol, roedd Toronto yn cael ei gweinyddu fel pum dinas annibynnol, a gafodd eu huno yn 1996.

Mae Eglwys Dewi Sant yn cynnal gwasanaethau yn yr iaith Gymraeg, yn ogystal â chyrsiau ieithol.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amffitheatr Molson
*Amgueddfa Brenhinol Ontario
*Amgueddfa Gardiner
*Canolfan Toronto Eaton (siopa)
*Parc HTO
*Sgwâr Yonge-Dundas
*Tŵr CN

## Enwogion
*Raymond Massey (1896-1983), actor
*Carmen Silvera (1922-2002), actores
*David Cronenberg (g. 1943), cyfarwyddwr ffilm
*John Candy (1950-1994), actor

## Cludiant Cyhoeddus
Mae Comisiwn Cludiant Toronto (Saesneg: Toronto Transit Commission) yn cynnig gwasanaethau bws, tramffyrdd a rheilffyrdd tanddaearol. Mae 11 tramffordd a 4 lein danddaearol.

Mae gan Toronto 2 maes awyr, Maes awyr Pearson a Maes awyr Billy Bishop. Mae gwasanaethau rhyngwladol yn cyrraedd Maes awyr Pearson. Mae Maes awyr Billy Bishop ar Ynys Toronto; defnyddir gan wasanaethau lleol.

Mae gwasanaethau fferri yn mynd o Toronto i Ynys Ward, Ynys Canol a Pwynt Hanlan, ac mae un arall, siwrnai 121 medr o hyd, i Faes Awyr Billy Bishop..

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y ddinas


Categori:Dinasoedd Ontario
Llandrillo, Sir Ddinbych

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Llandrillo** () neu **Llandrillio-yn-Edeirnion**. Saif yn Nyffryn Edeirnion ar lannau Afon Dyfrdwy tua hanner ffordd rhwng Corwen a'r Bala. Roedd gynt yn nwyrain yr hen Sir Feirionydd.

Yma, tua chanol y 15g, y ganwyd y bardd Hywel Cilan, a ganai i noddwyr Powys a'r cylch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

200px|dim|bawd|Llandrillo: y bont
bawd|200px|dim|Cylch cerrig Moel Tŷ Uchaf ger Llandrillo

## Olion neolithig
Ceir sawl beddrod Neolithig ar gyrion Llandrillo
* sef siambr gladdu Branas Uchaf, sy'n dyddio o droad y 3ydd mileniwm CC
* rhwng y pentref a Chynwyd ceir Cylch cerrig Tyfos, sy'n dyddio o Oes yr Efydd
* cylch cerrig Moel Tŷ Uchaf

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd 
* Digwyddiad y Berwyn

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Ynys Llanddwyn

Ynys lanw yng nghymuned Rhosyr ger Niwbwrch ar arfordir de-orllewinol Ynys Môn, yng ngogledd Cymru, yw **Ynys Llanddwyn**. Caiff ei gysylltu i'r tir mawr gyda sarn (neu rimyn o dir) pan fo'r llanw ar drai. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Menai, cantref Aberffraw.

## Eglwys y Santes Dwynwen
Cysylltir yr ynys fechan hon â'r Santes Dwynwen, nawddsant cariadon Cymru. Gellir cyrraedd gweddillion yr eglwys a gysegrir i Ddwynwen trwy ddilyn llwybr troed ar hyd yr ynys o'r sarn. Mae'r adfeilion yn perthyn i'r 16g ond credir bod eglwys hynafol ar y safle cyn hynny. Roedd yr eglwys hon yn rhan o ofalaeth Eglwys Gadeiriol Bangor a dyfodd yn gefnog gan fod cynifer o bererinion yn ymweld â'r ynys yn yr Oesoedd Canol. Ger yr eglwys mae Ffynnon Ddwynwen; credid fod symudiadau'r pysgod ynddi yn darogan y dyfodol i gariadon.

## Natur
Gellir cerdded i'r ynys dros y sarn tywod meddal pan fo'r llanw allan. Mae'n Warchodfa Natur. Ceir nifer o rywiogaethau o flodau gwyllt yno, yn cynnwys Pig yr Aran (Mynawyd y bugail). Ym mis Hydref mae nifer o adar i'w gweld ar yr ynys, gan gynnwys pibyddion coesgoch a phiod môr. Mae'r creigiau ar yr ynys yn perthyn i'r cyfnod cynambrian ac maent yn dros chwe chant miliwn mlwydd oed.

Ym mhen draw'r ynys mae rhes o fythynnod pysgotwyr a dau oleudy. Mae'r baeau bychain yn dywodlyd. Ceir nifer o ynysoedd llai o'i chwmpas; Ynys yr Adar yw'r fwyaf o'r rhain.

Ceir golygfeydd o'r ynys dros fryniau Eryri a'r Eifl i'r de a'r de-orllewin.

## Goleudai 
Ar Ynys Llanddwyn cewch ddau dŵr, Twr Bach a Thwr Mawr.  Yn 1819 gosodwyd colofn tua 40 troedfedd ar safle y Twr Bach fel Tirnod.  Adeiladwyd glanfa fach fel cysgod i longau a oedd yn disgwyl llanw mawr i fynd trwy'r Bar am Gaernarfon.  Ond roedd problem gyda'r golofn.  Roedd hi'n rhy isel ac felly doedd llongau o bell methu â gweld y golofn.  Felly codwyd colofn fwy ar graig o'r enw Craig Estyth.  Roedd y greigen yn greigen fwy na'r creigiau eraill.  Gwyn galchwyd y ddwy golofn ac ar Ddydd Calan 1846 goleuwyd lamp fawr ar ben y Twr Mawr i forwyr gael eu harwain i mewn i Abermenai yn y tywyllwch.

Ynys Llanddwyn old light.pg.jpg|Ynys Llanddwyn a'i goleudy yn y gaeaf
Llanddwyn.JPG|Y lleiaf o'r ddau oleudy, yng nghanol haf
Cadair y Cythraul (The Demon's Chair) - geograph.org.uk - 255123.jpg|Cadair y Cythraul, ar y tir mawr gerllaw'r Ynys.
LlanddwynLB10.JPG|Y sarn sy'n cysylltu'r ynys (ar y dde) a'r tir mawr (ar y chwith).
LlanddwynLB20.JPG|Machlud haul
Gate at Ynys Llanddwyn DSC 7961 -1.jpg|Clwyd, gyda'r goleudy yn y pellter
Twr Bach Llanddwyn Island Lighthouse.jpg|Yr hen oleudy
Secluded Cove on Ynys Llanddwyn - geograph.org.uk - 491084.jpg|Bae
Ruins at Llanddwyn, Anglesey.jpg|Yr hen eglwys 'Eglwys Santes Dwynwen'; allan o *A tour in Wales* gan Thomas Pennant (1726-1798)

## Gweler hefyd
*Cwningar Niwbwrch - Ynys Llanddwyn (Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig)

## Cyfeiriadau
Categori:Afon Menai
Llanddwyn
Categori:Rhosyr
Llanddwyn
Categori:Ynysoedd llanwol
Cantabria

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen a thalaith o'r wlad honno yw **Cantabria**. I'r gogledd mae'r ffin a Môr Cantabria, gydag Euskadi i'r dwyrain, Castilla y León i'r de ac Asturias i'r gorllewin.
O'r boblogaeth o 589,235 (2009), mae tua un rhan o dair yn byw yn y brifddinas, Santander.

bawd|300px|canol|Cantabria yn Sbaen
500px|bawd|dim|Santa Marina yng Nghantabria


Categori:Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Categori:Taleithiau Sbaen
Illtud

Sant Cymreig cynnar oedd **Illtud**, weithiau **Illtyd** (Lladin: *Hildutus*) (bu farw c. 530). Ef oedd sylfaenydd mynachlog Llanilltud Fawr, ac ystyrir ef yn ffigwr allweddol yn hanes tŵf Cristnogaeth yng Nghymru fel olynydd Dyfrig. Ymddengys ei fod yn enedigol o dde Cymru neu o Lydaw.

## Hanes a thraddodiadau
Ceir y cyfeiriadau cynharaf at Illtud ym Muchedd ei ddisgybl, Samson o Dol, a ysgrifennwyd yn y 7g. Dywedir yma fod Illtud yn ddisgybl i Sant Garmon, ac mai ef oedd y mwyaf dysgedig o'r Brythoniaid, yn hyddysg yn yr efengyl, y traddodiad Lladinaidd clasurol a thraddodiadau ei bobl ei hun. Dywedir mai ef oedd abad ei fynachlog ym Morgannwg. Ymddengys o'r hanesion yma ei fod wedi bod yn briod ar un adeg, a bod ganddo gefndir milwrol.

Mae'r fersiwn cynharaf o *Fuchedd Illtud* yn llawer diweddarach, yn dyddio o tua 1140. Lluniwyd y fuchedd yma gan awdur Normanaidd, ac nid ymddengys fod llawer o sail hanesyddol iddi. Dywedir ei fod yn ŵr priod cyn ei droedigaeth, ac iddo yrru ei wraig i ffwrdd. Ymddengys fod hyn yn rhan o ymgyrch y Normaniaid yn erbyn yr arfer Cymreig o offeiriad priod. Dywedir iddo hwylio i Lydaw gyda llongau yn llawn o rawn pan oedd newyn yno. Yn ôl y fuchedd yma, roedd Illtud yn fab i uchelwr o Lydaw o'r enw Bican Farchog, oedd yn berthynas i Arthur. Roedd Sant Sadwrn yn frawd iddo. Dywedir i Illtud ddechrau ei yrfa fel milwr, ac iddo ef a'i ŵyr ymosod ar abaty Sant Cadog Llancarfan. Fel cosb, llyncwyd pob un heblaw Illtud ei hun gan y ddaear, a chafodd Illtud droedigaeth a mynd yn fynach.

Daeth ei fynachlog yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg eithriadol o bwysig. Ymhlith disgyblion Illtud rhestrir Dewi Sant, Pol Aurelian, Samson, Gildas, Derfel Gadarn, Seiriol, Baglan a Pedrog.

## Lleoedd
Ceir nifer fawr o eglwysi wedi eu cysegru i Illtud yng Nghymru, yn enwedig yn y de gan gynnwys: Llanilltud Fawr, Llantrisant (Morgannwg), Llanhiledd, Llanilltud Faerdref, Llanilltud Gŵyr ac Oxwich. Tu allan i Forgannwg ceir Llanelltyd, Meirionnydd

Ceir Bedd Gŵyl Illtud yng nghymuned Glyn Tarell, Powys; carnedd gron sy'n dyddio o Oes yr Efydd efallai. Yn yr un ardal o Frycheiniog ceir Pyllau Illtud, Tŷ Illtud a Mynydd Illtud hefyd.

Yn Llydaw mae ei enw ar bentref Lannildud ac ar yr Aber Ildut. Ei ddydd gŵyl yw 6 Tachwedd.

### Llefydd a alwyd ar ôl Illtyd
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q2639031.
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Llenyddiaeth
Mewn llenyddiaeth, mae Illtud yn gymeriad yn y ddrama *Buchedd Garmon* gan Saunders Lewis, lle mae ef a Paulinus yn teithio i Gâl i ofyn i Garmon ddod draw i wlad y Brythoniaid.

## Cyfeiriadau

Categori:Marwolaethau'r 530au
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Carreg Samson

Cromlech ger Abercastell ar arfordir Sir Benfro, hanner ffordd rhwng Tyddewi ac Abergwaun, yw **Carreg Samson**.

Fe'i lleolir tua hanner milltir i'r de o bentref bach Abercastell, mewn cae sy'n perthyn i fferm Tŷ Hir, nepell o lan y môr. Mae ei sefyllfa'n drawiadol gyda golygfa braf i gyfeiriad Pen Strwmbl.

Siambr gladdu â'r pridd a'i gorchuddiasai wedi'i erydu i ffwrdd dros y canrifoedd ydyw, fel pob cromlech arall. Tybir ei bod yn dyddio o Oes yr Efydd. Mae hyd y garreg glo (*capstone*) anferth yn 15 troedfedd (5.2m) a'i lled yn 9 troedfedd (2.7m). Mae'n gorwedd ar chwech maen cynhaliol (dim ond tri ohonyn' nhw sy'n ei chynnal heddiw) ag un ohonyn nhw yn gorwedd ar ei hyd gerllaw. Roedd y siambr o siâp amlonglog yn wreiddiol.

Yn ôl traddodiad y sant Samson a roddodd y garreg glo yn ei lle gan ddefnyddio ei fys bach yn unig. Dywedir ymhellach fod y bys hwnnw wedi'i gladdu mewn bedd arbennig ar Ynys-y-castell, ynys fechan sy'n gwarchod y fynedfa i harwbr Abercastell.

## Oriel luniau

Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 01.jpg|

Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 04.jpg|

Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 05.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 06.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 07.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 08.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 10.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 11.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 12.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 13.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 14.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 15.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 16.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 17.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 18.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 19.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 20.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 21.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 22.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 23.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 24.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 25.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 26.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 27.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 28.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 29.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 31.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 32.jpg|
 
Carreg Samson, Sir Benfro in 2021 38.jpg|

Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Categori:Llên gwerin Cymru
Richard Fenton

Hynafiaethydd, awdur topograffig a bardd o Gymru oedd **Richard Fenton** (Ionawr 1747 – Tachwedd 1821), a oedd yn frodor o Dyddewi, Sir Benfro.

Cofir Fenton yn bennaf am ei lyfrau topograffig am Sir Benfro a Chymru. Bu'n byw yn Llundain am gyfnod a daeth yn gyfeillgar â William Owen Pughe. Roedd yn aelod o'r Gwyneddigion a'r Cymmrodorion.

## Llyfrau Fenton
**A Historical Tour through Pembrokeshire* (1810)
**Tours in Wales 1804-13* (cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1917)
**Poems* (1790)
**A Tour in Quest of Genealogy* (1811)
**Memoirs of an Old Wig* (1815)

Categori:Genedigaethau 1747
Categori:Marwolaethau 1821
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion taith y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Sonia Gandhi

Mae **Sonia Gandhi** (Hindi सोनिया गांधी), enw genedigol **Edvige Antonia Albina Maino** (ganwyd 9 Rhagfyr 1946), yn wleidydd yn India, cyn-arlywydd plaid Congres Cenedlaethol India a gweddw Rajiv Gandhi, cyn brif weinidog India. Cafodd ei geni yn nhref fach Lusiania, tua 50&nbsp;km o Vicenza yn yr Eidal.

Roedd hi'n gadeirydd y United Progressive Alliance yn y Lok Sabha (senedd India), tan iddi ymddeol o'r swydd ar 23 Mawrth 2006. Cafodd ei hethol eto i'r Lok Sabha gyda mwyafrif o 400,000 o bleidleisiau mewn is-etholiad diweddar yn etholaeth Rae Bareilly.

Categori:Pobl o Veneto
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Brwydr Hyddgen

Tua mis Mehefin 1401 ymladdwyd **brwydr Hyddgen** yn uchel ar lethrau Pumlumon, ar y ffin rhwng Powys a Cheredigion.

## Ymladd
Trechodd byddin fach Owain Glyn Dŵr lu mawr o Saeson oedd yn ceisio cyrraedd castell Aberystwyth. Yn ôl traddodiad dim ond tua 500 o ryfelwyr oedd gan Glyn Dŵr i wynebu byddin o tua 1500 o'r gelyn. Roedd mantais y tirwedd yn erbyn y Cymry, a oedd yn sefyll ar y tir isel wrth i'r Saeson ymosod ar i lawr o gyfeiriad y dwyrain. Ond credir mai ymsefydlwyr o Ffleminiaid o dde Sir Benfro oedd nifer helaeth o'r milwyr ym myddin y Saeson; milwyr dros dro oeddynt, heb lawer o ddisgyblaeth yn eu rhengoedd, er bod ganddyn' nhw arfau da.

## Safle
Mae union safle'r frwydr yn ansicr. Ceir llecyn o'r enw Hyddgen ar lethrau gogleddol Pumlumon, tua milltir a hanner i'r gogledd o gronfa ddŵr Nant-y-moch. Mae afonig fach Afon Hyddgen yn llifo o'r llecyn i'r de i ymuno'n fuan ag Afon Hengwm i lifo i Nant-y-moch, tarddle Afon Rheidol. Rhwng Afon Hyddgen ac Afon Hengwm saif bryn Corn Hyddgen (564m). Dwy filltir i'r gogledd o Hyddgen mae Creigiau Bwlch Hyddgen yn glogwyn serth sylweddol uwchben Hengwm. Mae'r tir o gwmpas yn wlyb iawn dan droed ymhob tymor.

## Cof
Codwyd cofeb ger argau Nant-y-Moch a ddadorchuddiwyd gan Gwynfor Evans ar 16 Gorffennaf, 1977.

## Cyfeiriadau
Categori:1401
Categori:15fed ganrif yng Nghymru
Hyddgen
Hyddgen
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Hanes Powys
Categori:Owain Glyn Dŵr
Maswr (rygbi)

Mae'r **Maswr** (rhif 10) yn un o'r safleoedd mwyaf dylanwadol ar y cae yn rygbi'r undeb. Gwna'r maswr benderfyniadau tactegol allweddol yn ystod y gêm - p'un ai i gicio i ennill tir neu er mwyn mantais dactegol, ai rhoi'r bêl i'r cefnwyr, ai ei dychwelyd i'r blaenwyr i wthio ymlaen, neu redeg gyda'r bêl ei hunan. Dylai fod yn rhedwr cyflym a thwyllodrus, gyda'r gallu i wneud penderfyniadau cyflym, gan gyfarwyddo'r llinell gefn wrth amddiffyn ac ymosod. Mae'n rhaid iddo fod a sgiliau trafod a chicio da gyda'r gallu i ymdopi â phwysau. Mae sgiliau arwain da yn hanfodol ynghyd â sgiliau amddiffyn cryf.

Categori:Safleoedd rygbi'r undeb
Hywel Cilan

Roedd **Hywel Cilan** (fl. 1435 - 1470) yn fardd a ganai yn y dull traddodiadol ym Mhowys yn ail hanner y 15g; ar sail tystiolaeth fewnol ei gerddi, credir ei fod yn frodor o Landrillo ym Meirionnydd.

Cedwir 27 o gerddi ganddo, y rhan fwyaf ohonynt yn gywyddau moliant i noddwyr ym Mhowys, yn cynnwys aelodau o deuluoedd Llwydiarth, Crogen, Maesmor, y Rug, Peniarth, y Rhiwlas, Corsygedol, Deuddwr a Moelyrch.

## Llyfryddiaeth
**Gwaith Hywel Cilan*, gol. Islwyn Jones (Caerdydd, 1963). Y golygiad safonol o'i waith.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Categori:Pobl o Feirionnydd
Abercastell

Pentref bychan yng nghymuned Mathri, Sir Benfro, Cymru, yw **Abercastell** (Saesneg: *Abercastle*). Saif ar yr arfordir ym mae Cwm Badau hanner ffordd rhwng Tyddewi ac Abergwaun.

Dim ond ychydig o dai sydd yno heddiw, ond roedd yn harbwr bach digon prysur ym 1566. Yn ôl yr hynafiaethydd Richard Fenton, hwyliai llongau bach yn ôl ac ymlaen rhwng Abercastell a Bryste ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, yn cludo menyn ac ŷd ar eu ffordd allan ac yn cludo nwyddau cyffredinol ar eu ffordd yn ôl. Yn ddiweddarach ceirch a allforid a glo carreg (*anthracite*) a fewnforid. Llosgid calch yn yr hen odyn sydd i'w weld yn yr harbwr o hyd.

Hanner milltir o'r pentref mae Carreg Samson, un o'r cromlechi gorau yng Nghymru. Dywedir fod bys Samson wedi'i gladdu ar Ynys-y-castell ger yr harbwr.

Ar 15 Mehefin 1876 glaniodd Alfred Johnson yn Abercastell yn ei gwch ugain troedfedd y *Centennial* ar ôl hwylio ar ei ben ei hun yr holl ffordd dros Fôr yr Iwerydd, y dyn cyntaf i gyflawni'r gamp honno.

250px|bawd|dim|Cychod pysgota yn Abercastell

## Cyfeiriadau
Categori:Mathri
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Castell y Fflint

Codwyd **Castell y Fflint** yn y Fflint rhwng 1277 a 1283 ar lannau Dyfrdwy gan Edward I o Loegr yn ystod ei ryfelau yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd a'i frawd Dafydd. Roedd yn wersyll pwysig i'r lluoedd Seisnig yn ystod y rhyfelau hyn; y cyntaf yn y gadwyn o gestyll a gododd Edward ar hyd arfordir gogledd a gorllewin Cymru i warchod y tir a oresgynodd.

## Hanes
Codwyd y rhan gwreiddiol o'r castell ar fyrder, dan ofn ymosodiad gan y Cymry, a dywedir fod tus 1,800 o ddynion wrth y gwaith o gloddio'r ffos amddiffynnol yn unig. Mae'r castell yn nodweddiadol am fod ganddo dŵr anferth ar wahân i weddill y castell. Cynlluniwyd tref fechan ar yr un pryd, wrth y castell, ar gynllun rheolaidd ac wedi'i hamgylchynu â muriau.

Yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr newidiodd y castell ddwylo sawl gwaith. Cafodd ei gipio'n derfynol gan luoedd y Seneddwyr yn 1646; fe'i dynwyd i lawr yn fuan ar ôl hynny. Yn y 18g adeiladwyd carchar ar y safle. Adfeilion yn unig sydd ar y safle heddiw, ond erys y tŵr yn olygfa drawiadol.

bawd|400px|dim|Castell y Fflint

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir y Fflint
Categori:Cadw
Fflint
Categori:Y Fflint
Pioden fôr

bawd|Ŵy *Haematopus ostralegus*

**Pioden fôr** (*Haematopus ostralegus*) yw aderyn hirgoes y glannau gyda phlu du a gwyn, pig hir syth melyngoch, llygaid coch a choesau pinc pŵl cymharol fyr. Mae'r unig aelod o deulu'r *Haematopodidae*, y piod môr, sydd i'w gael yn Ewrop, lle mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus ger glan y môr.

Mae tair is-rywogaeth yn nythu yng ngorllewin Ewrop, yn nwyrain Ewrop a gogledd Asia, Tsieina a Corea. Mae'n aderyn mudol fel rheol, ac mae llawer o adar yn symud i Ogledd Affrica yn y gaeaf, er fod cryn nifer yn gaeafu o gwmpas Prydain ac Iwerddon.

Aderyn hawdd ei adnabod yw'r Bioden fôr, gyda chefn du a bol gwyn, pig mawr coch a choesau coch. Mae'r cyw yn fwy brown o ran lliw. Mae'n byw ar gregyn a phryfed y mae'n ei ddarganfod ar lan y môr fel rheol, ac mae'n arbenigwr ar agor cregyn o wahanol fathau (e.e. wystrys, cregyn bylchog, cregyn gleision ayb.). Yn ddiddorol, mae rhai adar yn arbenigo mewn rhoi y pig i mewn rhwng dau hanner y gragen i'w hagor, tra mae eraill yn torri twll trwy'r gragen, ac mae siâp y pig yn wahanol yn ôl y dull mae'r aderyn hwnnw yn ei ddefnyddio.

Mae'n nythu ar lan y môr fel rheol, ond weithiau ar lannau llynnoedd. Gall y Bioden fôr fyw am flynyddoedd lawer - mae cofnod o rai dros 40 mlwydd oed.

Yng Nghymru mae nifer cymharol fychan yn nythu, ond llawer mwy yn dod i'r traethau i dreulio'r gaeaf.

Categori:Rhydwyr
Sgwd Gwladys

Mae **Sgwd Gwladys** yn rhaeadr enwog ar Afon Pyrddin, un o'r afonydd llai sy'n aberu ag Afon Nedd, yng Nglyn Nedd uchaf, de Cymru.

300px|bawd|dim|Sgwd Gwladys

## Gweler hefyd
*Santes Gwladys

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaeadrau Castell-nedd Port Talbot
Priordy Ewenni

Mae adfeilion **Priordy Ewenni** yn gorwedd ger pentref Ewenni, Bro Morgannwg, Cymru.

## Hanes
Mae tystiolaeth a geir o'r meini cofeb cyn-Normanaidd sydd i'w gweld yno heddiw yn awgrymu'n gryf fod sefydliad eglwysig Cymreig yn bodoli ar y safle cyn i'r Normaniaid gyrraedd Cymru. Un o'r Normaniaid hynny oedd William de Londres, arglwydd Castell Ogwr. Rhoddodd eglwys Sant Fihangel, a oedd yn sefyll ar y safle, i Abaty Caerloyw.

Yn 1141 codwyd priordy Benedictaidd yno gyda phrior a deuddeg mynach. Graddol fu ei dyfiant. Mae Gerallt Gymro yn cyfeirio ato fel "cell fechan" ar ei daith yn 1188, ar ei ffordd o Landaf i Abaty Margam. Yn 1291 ei werth oedd £56 yn unig. Pan farwodd allan teulu de Londres, unig noddwyr y priordy, yn y 14g suddodd y priordy mewn tlodi.

Erbyn iddo gael ei diddymu yn 1535 dim ond £59 oedd ei werth. Daeth yn eiddo i Edward Carne, uchelwr lleol a arosodd yn dryw i'r Eglwys Gatholig ac a fyddai yn ddiweddarach yn mynd i Rufain ar ran Mari Tudur i gyflwyno i'r Pab ymostyngiad ei theyrnas.

[bawd|chwith|*Croesfa Priordy Ewenni*, dyfrlliw (tua 1797) gan [J.M.W. Turner]]

## Yr adeilad
Ychwanegwyd adeiladau'r priordy i'r eglwys a fodolai eisoes. Codwyd mur amddiffynnol o gwmpas y safle, a oedd braidd yn bell o gysgod amddiffynnol Castell Ogwr.

Tua'r flwyddyn 1800 datgymalwyd rhannau sylweddol o'r adeiladau preswyliol a dim ond y rhannau cysylltiedig â'r eglwys ei hun sydd ar y safle heddiw.

## Cadwraeth
Mae'r hen eglwys a gweddillion y priordy gerllaw bellach yng ngofal Cadw ac ar agor i'r cyhoedd.

## Llyfryddiaeth
*Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Caerdydd, 1995)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mro Morgannwg
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Bro Morgannwg
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Bro Morgannwg
Ewenni
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Ewenni, Priordy
Ffosil

250px|bawd|Amonit

Gweddillion creadur byw, neu blanhigyn, o'r gorffennol pell wedi troi'n garreg (carreg waddodol fel rheol) ydy **ffosil**. Ffosilota ydy'r weithred o gasglu ffosiliau, a defnyddiwyd y gair hwn yn gyntaf yn 1755 mewn llythyr gan rai o Forrisiaid Môn.

Mae casglu ac astudio ffosilau ar hyd yr oesoedd (neu'r raddfa amser ddaearegol) yn elfen gyffrous a hanfodol o baleontoleg: sut a pha bryd y cawsant eu ffurfio a'r berthynas rhyngddynt a'r creigiau o'u cwmpas a sut y maent yn perthyn i'w gilydd, drwy dacsonmoeg. Yn fras gellir dweud fod pob ffosil o leiaf 10,000 o flynyddoedd oed. Mae eu hamrediad felly'n ymestyn o'r ienengaf i'r hynaf yn yr is-raniadau amser canlynol: o'r gyfres (neu epoc) ddaearegol Holosen hyd at yr eon Archeaidd - sef 3.48&nbsp;biliwn&nbsp;o flynyddoedd yn ôl,

Mae maint ffosiliau'n amrywio'n fawr, felly hefyd maint pethau sy'n fyw heddiw. Gallant amrywio o facteria ungell, un micrometer mewn diametr i ddinosor neu goeden anferthol sy'n pwyso sawl tunnell. Rhan yn unig o'r creadur sydd wedi marw sy'n cael ei gadw ar ffurf ffosil fel arfer: fel arfer y rhan a fineraleiddiwyd yn ystod ei fywyd e.e. dannedd caled neu esgyrn anifeiliaid asgwrn-cefn neu ysgerbwd allanol, calchog anifeiliaid di-asgwrn cefn. Ceir hefyd ffosiliau o olion wedi'u gadael gan yr anifail ei hun e.e. olion traed neu garthion (*tomfeini*).

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg
Categori:Daeareg
Categori:Paleontoleg
Tommy Harris

Chwaraewr rygbi oedd **Percival Thomas Harris** (5 Mehefin 1927 - 27 Medi 2006)

*Llysenw: "Bomber"*

Harris, Tommy
Harris, Tommy
Hans Holbein yr Ieuaf

Roedd **Hans Holbein yr Ieuaf** (c.1497–1543) yn arlunydd o'r Almaen, a ganed yn Augsburg.

Diolch i'w gyfaill Erasmus, cafodd nawdd Syr Thomas More yn Lloegr. Ymsefydlodd yn y wlad honno yn 1532 a daeth yn enwog am y cyfresi o luniau a wnaeth o fawrion y dydd.

Roedd ei dad, Hans Holbein yr Hynaf, hefyd yn baentiwr o fri.

Categori:Arlunwyr Almaenig
Categori:Arlunwyr y Dadeni
Categori:Genedigaethau 1497
Categori:Marwolaethau 1543
Ynys Dewi

Mae **Ynys Dewi** (Saesneg: *Ramsey Island*) yn ynys oddi ar arfordir Penfro, gyferbyn â Thyddewi.

## Daearyddiaeth
Amgylchynir yr ynys â chlogwyni syrth ac mae'r môr yn rhedeg yn gyflym o'i chwmpas. Ei hyd yw 3.2&nbsp;km. Mae'n cynnwys 600 erw o dir ac yn codi i 445' (135m) yn ei phwynt uchaf. Mae ei chreigiau'n perthyn i'r cyfnod Ordoficiaidd yn bennaf. Ceir nifer o ffosilau yng ngogledd yr ynys.

## Hanes
Mae olion dau gapel bach, neu ddwy gell feudwy, ar yr ynys. Gerllaw y mae adfeilion clas (hen fynachlog) a sefyflwyd gan Ddefynog Sant yn gynnar yn Oes y Seintiau. Yn ôl traddodiad, yno y cyfarfu Dewi Sant a Sant Padrig. Darganfuwyd eirch carreg ar y safle.

Dywedir fod un o'r capeli bach yn gell feudwy i Sant Iestyn (Lladin, *Justinian*, neu *Stian*) tua'r flwyddyn 500. Meudwy o Lydaw oedd Iestyn. Ymsefydlodd ar yr ynys gyda'i ddisgybl Honorius a'i chwaer a'i morwyn hithau. Rhoddodd Dewi Sant dir iddo ar yr ynys ac ar y tir mawr. Yn ôl traddodiad llofruddiwyd Iestyn gan ei weision gan dorri ei ben, ond cododd y sant ei ben i fyny a cherdded dros y tonnau i'r tir mawr. Gofynnodd i gael ei gladdu yno; mae olion Capel Iestyn i'w gweld yno heddiw. Yn ddiweddarach dadgladdiwyd ei gorff a chafodd ei osod yn ymyl Dewi Sant yn eglwys gadeiriol Tyddewi. Dywedir fod ffynnon ar Ynys Dewi i ddynodi'r llecyn lle syrthiodd pen y sant gan achosi dŵr i ffrydio o'r ddaear.

Yn ôl traddodiad arall roedd yr ynys ynghlwm wrth y tir mawr yn y gorffennol. Roedd nifer o bererinion yn croesi i weld Justinian ac roedd hynny'n ei aflonyddu beunydd, felly cymerodd fwyall a thorrodd y garreg i ffwrdd nes bod Ynys Dewi'n sefyll ar ben ei hun yn y môr.

Bu ffermio ar yr ynys, er gwaethaf ei natur greigiog, tan yn bur ddiweddar, ac roedd y gymuned fach yn allforio ŷd, menyn, defaid a gwlân i'r tir mawr hyd 1964. Yn 1992 gwerthwyd yr ynys i'r RSPB.

## Natur
Mae'r ynys yn warchodfa natur ac yn gartref i filoedd o adar môr. Mae mwy na 30 math o adar yn nythu arni. Mae adar fel cigfrain, hebogiaid gleision, gwylanod coesddu a gwylanod eraill i'w gweld yn rheolaidd. O gwmpas yr ogofeydd ac ar y traethau bach niferus gwelir morloi llwydion ym mis Awst a Medi.

bawd|chwith|Creigiau basalt ger Porth Lleuog
300px|bawd|dim|Ynys Dewi o Dyddewi

## Cyfeiriadau
Categori:Clasau
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir Benfro
Categori:Tai crefydd Cymru
Categori:Tyddewi
Dewi
Thomas More

Ysgolhaig, awdur, athronydd a sant o Loegr a aned yn Llundain oedd Syr **Thomas More** (7 Chwefror 1478 – 6 Gorffennaf 1535). Ei waith enwocaf yw ei gyfrol *Utopia*, a ysgrifennwyd yn Lladin yn wreiddiol, fel y rhan fwyaf o weithiau More.

## Bywgraffiad
Roedd yn cydymdeimlo ag Erasmus. Gwrthododd sefydlu Eglwys Loegr gan Harri VIII. Arglwydd Ganghellor o 1529 hyd 1532 oedd ef.  Oherwydd ei amharodrwydd i arwyddo dogfen yn cydnabod Harri VIII fel pen yr eglwys yn Lloegr cafodd ei ddienyddio am deyrnfradwriaeth yn 1535.

Fe'i canoneiddiwyd gan yr Eglwys Gatholig yn 1935.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1478
Categori:Marwolaethau 1535
Categori:Athronwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr y Dadeni
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Seintiau o Loegr
Categori:Ysgolheigion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Ysgolheigion Lladin o Loegr
Rotterdam

Prif borthladd ac ail ddinas yr Iseldiroedd yw **Rotterdam** (), yn nhalaith Zuid-Holland ar aber y Nieuwe Maas.

Ganwyd Erasmus yn y ddinas yn 1466.

## Adeiladau 
* Amgueddfa Boijmans-van Beuningen 
* Kubuswoningen
* Kunsthal 
* Pont Erasmus
* Tŵr Montevideo
* Tŷ Gwyn

## Pobl o Rotterdam 
* Erasmus (c. 1466-1536), athronydd
* Pim Fortuyn (1948-2002), gwleidydd
* Pieter de Hooch (1629-1684), arlunydd
* Willem de Kooning (1904-1997), arlunydd
* Ruud Lubbers (g. 1939), gwleidydd
* Betty Stöve (g. 1945), chwaraewr tenis
* Cornelis Tromp (1629-1691), morwr

[300px|bawd|Pont [Erasmus ar Afon Meuse Newydd yn **Rotterdam**]]

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd