open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ffynnon Llugwy

Mae **Ffynnon Llugwy** yn llyn o tua 40 acer ym mynyddoedd y Carneddau yn Eryri. Saif tua 1786 troedfedd uwch lefel y môr, ac mae'r dyfnder mwyaf yn 146 troedfedd.

Defnyddir Ffynnon Llugwy fel cronfa ddŵr ar gyfer Bangor ac Ynys Môn, a chymerir dŵr hefyd o Afon Llugwy sy'n llifo o'r llyn. Caiff y dŵr yma ei drosglwyddo i Lyn Cowlyd. Mae Afon Llugwy yn llifo drwy Capel Curig a Betws-y-coed i Afon Conwy.

## Llyfryddiaeth 
*Geraint Roberts *The Lakes of Eryri* (Gwasg Carreg Gwalch, 1985)

Categori:Capel Curig
Categori:Cronfeydd dŵr Cymru
Categori:Llynnoedd Conwy
Categori:Eryri
Llyn Llydaw

Mae **Llyn Llydaw** yn llyn sydd wedi'i leoli ar ochr yr Wyddfa yn Eryri. Mae'n llyn hir, cul yn Nghwm Dyli, sydd tua thraean o'r ffordd i gopa'r Wyddfa, a chydag arwynebedd o 110 acer, Llydaw yw'r mwyaf o'r llynnoedd ar lethrau'r Wyddfa. Gan fod Trac y Mwynwyr i gopa'r Wyddfa yn mynd heibio'i lannau, mae'n llyn adnabyddus iawn. Nid oes unrhyw gysylltiad amlwg rhwng y llyn a Llydaw i egluro'r enw.

Mae'r llyn yn cyflenwi dŵr, trwy bibell ar yr wyneb, i orsaf trydan hydro Cwm Dyli, sydd 320m yn is ar lawr Nant Gwynant. Dyma'r system cynhyrchu trydan cyntaf o'i bath yng ngwledydd Prydain, ac fe'i hagorwyd yn 1906.

## Oriel

ViewFromMountSnowdon640.jpg|Llyn Llydaw o'r Wyddfa
Llyn Llydaw from Crib Goch 2.jpg|Llyn Llydaw o'r Grib Goch

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Llydaw
Categori:Ynni adnewyddadwy
Baner El Salvador

[bawd|250px|Baner El Salvador [Delwedd:FIAV 011001.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol o stribed gwyn (gydag arfbais El Salfador yn ei ganol) rhwng dau stribed glas yw **baner El Salfador**. Dyluniwyd ar sail baner Gweriniaeth Ffederal Canolbarth America, a mabwysiadwyd ar 17 Mai, 1912.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

El Salfador
Categori:El Salfador
Glyder Fawr

Mae'r **Glyder Fawr** yn fynydd yn Eryri, ac ar y ffin rhwng Gwynedd a Sir Conwy. Mae'n un o nifer o fynyddoedd dros 3,000 o droedfeddi yn y Glyderau, er ei fod un medr yn fyr o fod yn gopa 1,000 medr o uchder. Ceir creigiau mawr ar y copa, yn arbennig y casgliad o greigiau a elwir yn "Castell y Gwynt".

## Enw 
bawd|chwith|Copa'r Glyder Fawr

Yn ôl Syr Ifor Williams, "Gludair" oedd y ffurf gywir ar yr enw. Aeth yn "Glydar" yn nhafodiaith Arfon, yna'n "Glyder". Yr ystyr yw "cruglwyth o gerrig".

## Llwybrau 
Y ffordd orau o gyrraedd y copa yw dilyn y llwybr o Lyn Ogwen at Lyn Idwal. Wedi mynd heibio Llyn Idwal mae'r llwybr yn dringo'n serth heibio'r Twll Du i gyrraedd tir gwastad ger Llyn y Cŵn. (Sylwer na ddylid ceisio dringo i fyny hafn y Twll Du heb raff.) Gellir troi i'r chwith yma a dilyn llwybr sy'n arwain i gopa'r Glyder Fawr ac yna ymlaen i'r Glyder Fach. Gellir dringo'r mynydd o Pen-y-Pass hefyd, neu gellir dringo Tryfan gyntaf ac yna dilyn y grib i'r Glyder Fach a'r Glyder Fawr, ond mae'r llwybr yma'n anoddach. 

## Gweler hefyd 
*Bwlch-y-ddwy-Glyder

## Dolenni allanol
* Golygfa o'r copa wedi ei gynhyrchu gan gyfrifiadur Tua'r gogledd  Tua'r de  Mynegai

Categori:Capel Curig
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Awstraliaid Cymreig

[bawd|320px|Dinasyddion [Awstralia sy'n frodorol o Gymru, yn ôl rhanbarth; Cyfrifiad 2011.]]

Dinasyddion Awstralia gyda'u llinach yn tarddu o Gymru yw'r **Awstraliaid Cymreig**, a gaent eu disgrifio fel **Cymry-Awstralaidd**.

## Nifer yr Awstraliaid Cymreig
Yng Nghyfrifiad 2001, nodir llinach Gymreig gan 0.37% o boblogaeth Awstralia. Serch hyn, un o'r cyfenwau mwyaf cyffredin yn Awstralia yw Jones, a ystirir yn enw Cymreig. Mae gan dros 1% o Awstraliaid y cyfenw hwn, sydd yn awgrymu bod cyfradd uwch o linach Gymreig na ddynodir gan hunan-adnabyddiaeth.

## Gweler hefyd
*Americanwyr Cymreig
*Archentwyr Cymreig
*Canadiaid Cymreig
* Yr iaith Gymraeg yn Awstralia
*Rhestr Awstraliaid Cymreig

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach 
* Noel W. Wallis a D. J. Griffiths, ''Brisbane Welsh: A History of The Saint David's Welsh Society of Brisbane, 1918–2008'' (Moorooka, Queensland: Boolarong Press, 2009)
Baner yr Unol Daleithiau

[bawd|250px|Baner yr Unol Daleithiau [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]
Mae gan **faner yr Unol Daleithiau** 13 stribed llorweddol coch (brig a gwaelod) a gwyn i gynrychioli'r Tair Gwladfa ar Ddeg, a phetryal glas yn y canton gyda hanner cant o sêr wen, pum-pwynt i gynrychioli hanner cant talaith y wlad.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley ططططط(2002)

Unol Daleithiau
Categori:Symbolau cenedlaethol yr Unol Daleithiau
Brenhines (gwyddbwyll)

Y **Frenhines** yw'r darn mwyaf pwerus ar y bwrdd Gwyddbwyll oherwydd gall symud naill ai ar hyd llinell syth, neu ar hyd llinell letraws. 

Ar ddechrau'r gêm mae gan bob chwaraewr un Frenhines yr un wedi eu gosod yng nghanol y rhes gyntaf nesaf at y Brenin. Mae'r Frenhines wen yn dechrau ar sgwar golau, a'r un ddu ar sgwar tywyll.

Gall Brenhines deithio unrhyw bellter i un cyfeiriad ar y tro, cyn belled â bod dim byd ar y sgwâr i'w hatal. Gall Brenhines symud ymlaen ac yn ôl. Nid yw'n gallu neidio dros ddarnau eraill, ac nid yw'n gallu symud fel y Marchog. Oherwydd mai'r Frenhines yw'r darn mwyaf pwerus mae chwaraewyr fel arfer yn dewis dyrchafu gwerinwr yn Frenhines os yw'n cyrraedd yr wythfed rheng.

Brenhines
Dinorwig

Gall *Dinorwig* cyfeirio at sawl lle yng Ngwynedd:

*Dinorwig, pentref ger Deiniolen
*Coed Dinorwig (SoDdGA)
*Chwarel Dinorwig
*Dinas Dinorwig, bryngaer hynafol yn Llanddeiniolen
**Port Dinorwic*, enw Saesneg y Felinheli.
Llyfr Lefiticus

**Llyfr Lefiticus** yw trydydd llyfr yr *Hen Destament* yn y Beibl. Yn ogystal mae'n drydydd llyfr y Pumlyfr, neu *Tora* yr Iddewon. Fe'i priodolir i Moses. Daw'r enw o'r Lefiaid, un o ddeuddeg llwyth Israel a wasanaethai fel offeiriad etifeddol. Prif destun Lefiticus yw cyfraith grefyddol a seremonïol.

Ynddo ceir cyfarwyddiadau manwl ynglŷn ag aberthau a glanweithdra, sy'n dibynnu ar offeiriadaeth y Lefiaid eu hunain. Ceir yn ogystal cyfarwyddiadau ynglŷn â bywyd personol y credadyn, y pwump gwledd grefyddol genedlaethol a rheolau defnydd tir. Mae'n llyfr ceidwadol iawn.

Lefiticus
Lefiticus
Mynydd Llandygái

Pentref yng nghymuned Llandygái, Gwynedd, Cymru, yw **Mynydd Llandygái** () (hefyd **Mynydd Llandegai**). Fe'i lleolir ger ffin Parc Cenedlaethol Eryri, rhwng Moelyci a'r Glyderau. "Gwaun Gynfi" yw'r enw ar y gweundir a adeiladwyd y pentref arno, ac ar y Waun sy'n weddill i'r gorllewin.

Tyfodd y pentref tra roedd Chwarel y Penrhyn yn ei hanterth, ac mae presenoldeb y chwarel ac argae Gorsaf bŵer Dinorwig yn gwrthgyferbyn â thirlyn naturiol yr ardal o hyd.

Ffurfir calon y pentref gan ddwy stryd gyfochrog, Tan y Bwlch a Llwybr Main, a adeiladwyd ar gyfer chwarelwyr yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae llain hir o dir yn gysylltiedig â phob tŷ ar y ddwy stryd.

Mae gwasanaeth bws o'r pentref i Fethesda a Bangor, y trefi agosaf. Pentref cyfagos eraill yw Tregarth (i'r gogledd-ddwyrain) a Dinorwig (yr ochr draw i'r Waun a'r Bwlch i'r gorllewin). Lleolir yr ysgol gynradd lleol, Ysgol Bodfeurig, yn Sling rhwng Mynydd Llandygái a Thregarth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llandygái
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Kreis

bawd|Map o ddosbarthiadau'r Almaen, gyda melyn yn dynodi'r dosbarth dinesig a gwyn yn ddosbarthiadau gwledig.
Mae'r **landkreis** (bathiad Cymraeg: **Dosbarth**) yn endid daearyddol-wleidyddol yn yr Almaen sy'n debyg i'r sir Gymreig o ran maint daearyddol a'i gyfrifoldeb gweinyddol. Nid yw'n bodoli, fodd bynnag, yng Ngogledd Rhine-Westphalia nac yn Schleswig-Holstein lle caiff ei adnabod fel **kreis**. Defnyddir y term 'kreis' hefyd yn answyddogol am bob un o'r 'siroedd' hyn. Nid yw dinasoedd mwya'r Almaen yn rhan o'r endidau hyn, ond maent yn gwneud gwaith tebyg ar ei liwt eu hunain. Gelwir y rhain yn **Kreisfreie Stadt** (llythrennol: "dosbarth gwledig") neu  **Stadtkreis** ("ddosbarth dinesig").

O ran cyfrifoldebau gweinyddol, mae'r kreis yn gorwedd rhwng Talaith (y *Länder*) a'r bwrdeisdre llai a elwir yn *Gemeinden*.

## Niferoedd
Rhennir yr Almaen i 402 Dosbarth gweinyddol: 295 dosbarth gwledig (*Kreise* a *Landkreise*), a 107 Dosbarth dinesig (*Kreisfreie Städte* a *Stadtkreise*).

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth yr Almaen
Categori:Llywodraeth yr Almaen
Categori:Geiriau ac ymadroddion Almaeneg
Taleithiau ffederal yr Almaen

Mae'r Almaen yn weriniaeth ffederal sy'n cynnwys 16 o daleithiau ffederal a elwir yn ***Länder*** (unigol: ***Land***). Gelwir y taleithiau hyn yn anffurfiol yn *Bundesländ* ("Gwlad ffederal") neu'n *Bundesländer* ("Gwledydd Ffederal"). Mae gan yr Almaen gyfansoddiad ffederal, gan iddi gael ei chreu o nifer o weriniaethau cynharach; mae sawl un o'r taleithiau hyn yn dal i gadw rhyw elfen o annibyniaeth a sofraniaeth. Gelwrir tair ohonynt (Berlin, Bremen a Hamburg) yn aml yn *Stadtstaaten* (“Dinas-Daleithiau") a'r 13 sy'n weddill yn *Flächenländer* ("Ardal-Dalaith").

Crëwyd Gweriniaeth Ffederal yr Almaen (“Gorllewin yr Almaen”) ym 1949 trwy uno'r taleithiau gorllewinol (a oedd gynt dan weinyddiaeth America, Prydain a Ffrainc) a grëwyd yn dilyn yr Ail Ryfel Byd. I ddechrau, ym 1949, taleithiau'r Weriniaeth Ffederal oedd Baden (tan 1952), Bafaria (yn Almaeneg: Bayern), Bremen, Hamburg, Hesse (Hessen), Sacsoni Isaf (Niedersachsen), Gogledd Rhein-Westphalia (Nordrhein-Westfalen), Rhineland-Palatinate (Rheinland-Pfalz), Schleswig-Holstein, Württemberg-Baden (tan 1952) a Württemberg-Hohenzollern (tan 1952). Integreiddiwyd ac ystyriwyd Gorllewin Berlin yn wladwriaeth de facto, er nad oedd yn swyddogol yn rhan o'r Weriniaeth Ffederal.

300px

## Cyfeiriadau
Brynsiencyn

Pentref yng nghymuned Llanidan, Ynys Môn, yw **Brynsiencyn** (). Saif yn ne-orllewin yr ynys ar ffordd yr A4080 rhwng Llanfairpwllgwyngyll a Niwbwrch. Mae'r enw'n gyfuniad o'r gair *bryn* a'r enw personol *Siencyn* ac mae'r cyfeiriad cynharaf at yr enw yn dyddio i 1587 (Bryn sienkyn). Tystiodd perchennog tyddyn *Bryn sienkyn* mai Mallt ferch Siencyn oedd enw ei nain. O ganol y pentref, mae ffordd yn arwain i lawr at Afon Menai, lle mae Sw Môr Môn a Halen Môn.

## Hanes a hynafiaethau
Gellir gweld nifer o hynafiaethau gerllaw'r pentref, yn cynnwys siambr gladdu Bodowyr, Castell Bryn Gwyn a Chaer Lêb.

## Pobl o Frynsiencyn
* Robert ab Ifan, bardd ac uchelwr a flodeuodd rhwng 1572 a 1603.
* John Williams, Brynsiencyn, a fu'n weinidog yno ac yn un o bregethwyr amlycaf Cymru.
* Hugh Owen (addysgwr)
* Margaret Williams (cantores ac actores)

## Cyfeiriadau
Categori:Llanidan
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Bethel (Israel)

:''Gweler Bethel am enghreifftiau eraill o'r enw*.

Roedd **Bethel** (Hebraeg: בית אל *Beth El'', "Tŷ Dduw") yn dref yn yr hen Israel, tua 10 milltir i'r gogledd o Jerusalem. Credir ei bod ar safle pentref Palesteinaidd presennol Beitun ar y Lan Orllewinol, ac mae gwladfa Israelaidd Beit El gerllaw yn cadw'r enw.

Yn y Beibl, syrthiodd Jacob i gysgu a'i ben ar garreg yma, ac yn ei freddwyd gwelodd ysgol yn arwain i'r nefoedd ac angylion yn symud i fyny ac i lawr arni. Yn ddiweddarach mae Jacob yn adeiladu allor yma.

Yn llawer diweddarach dyma lle gosodwyd y Llo Aur gan y brenin Jeroboam, gydag un arall yn Dan. Credir bod yr enw Beth-El yn dod o gyfnod cynharach, gan fod El yn wreiddiol yn dduw Cananeaidd.

Mae Bethel yn enw poblogaidd ar drefi a phentrefi ledled y byd, yn enwedig yn yr Unol Daleithiau. Ceir o leiaf ddau bentref a'r enw yma yng Nghymru, Bethel ar Ynys Môn a Bethel yng Ngwynedd. Mae hefyd yn enw poblogaidd iawn ar gapeli yng Nghymru.

Categori:Dinasoedd y Beibl
Categori:Hanes Israel
Categori:Y Lan Orllewinol
Tactegau gwyddbwyll

Mewn Gwyddbwyll mae tacteg yn cyfeirio fel arfer at gyfres o symudiadau sy'n rhoi mantais i un chwaraewr dros y llall. Mae **tactegau gwyddbwyll** yn wahanol i strategaeth wyddbwyll, ble mae chwaraewyr yn chwilio am fantais tymor hir mewn gêm.

## Fforch 
Mae fforch yn symudiad sy'n defnyddio darn i ymosod ar ddau o ddarnau'r gwrthwynebydd ar yr un pryd yn o gobaith o fedru cymryd un ohonyn nhw ac ennill mantais. Mae'r Marchog yn aml yn cael ei ddefnyddio i greu fforch drwy neidio i sgwâr ble fydd yn ymosod ar ddau o ddarnau'r gwrthwynebydd. Sefyllfa gyffredin yw ble mae'r Marchog yn neidio i c7, gan ymosod ar y Castell ar a8 a'r Brenin ar e8. Mae fforch brenin fel hwn yn arbennig o effeithiol gan bod rhaid i'r gwrthwynebydd symud ei Frenin allan o Siach. Mae Gwerinwr hefyd yn gallu creu fforch ar ddarnau'r gwrthwynebydd drwy ymosod ar ddau ddarn yn lletraws. Sefyllfa gyffredin yw symud y Gwerinwr d2-d4 i greu fforch ar Esgob a Marchog ar c5 ac e5.

  
    canol|Fforch Marchog
    canol|Fforch Gwerinwr
  

## Pin 
Mae pin yn symudiad sy'n gorfodi un o ddarnau'r gwrthwynebydd i aros ble mae oherwydd byddai ei symud yn arwain at golli darn pwysicach y tu ôl iddo. Gan eu bod yn medru symud ar hyd llinellau syth gall Esgob,  Castell a Brenhines greu pin.

Yn y llun ar y chwith all du ddim symud ei Farchog heb golli ei Frenhines, a does dim modd iddo symud ei Gastell o gwbwl gan fod y Brenin y tu ôl iddo. Yn y llun ar y dde mae gwyn yn pinio Esgob du, ac yn ei ennill yn fuan drwy symud ei Werinwr a4-a5.

  
    canol|Pin Esgob
    canol|Pin Castell
  

## Sgiwer 
Mae sgiwer yn sefyllfa ble mae darn yn ymosod ar ddau o ddarnau'r gwrthwynebydd ar hyd yr un llinell, yn debyg i'r pin, ond bod y darn mwyaf gwerthfawr o flaen yr un llai gwerthfawr. Wedi iddo symud y darn mwyaf gwerthfawr mae modd cymryd yr un llai gwerthfawr. Mae Brenhines, Castell ac Esgob yn medru creu Sgiwer. Mae'n rhaid bod yn ofalus iawn wrth osod Brenhines a Brenin ar yr un llinell rhag i ti golli'r Frehines mewn Pin neu Sgiwer. Yn y llun cyntaf mae gwyn yn cipio Castell du gyda'i Frenhines drwy osod Sgiwer ar ei Frenin. Yn yr ail lun mae du yn gorfod symud ei Frenhines ac felly'n colli ei Gastell.

  
    canol|Sgiwer
    canol|Sgiwer
  

Categori:Gwyddbwyll
Porth Penrhyn

:*Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu)*.

Mae **Porth Penrhyn** yn borthladd bychan fymryn i'r dwyrain o ddinas  Bangor yng Ngwynedd. Mae Afon Cegin yn llifo i Afon Menai yma, a gelwir yr ardal yn Abercegin.

Yn y 19g roedd Porth Penrhyn yn borthladd pwysig. Oddi yma yr allforid llechi o Chwarel y Penrhyn, y chwarel lechi fwyaf yn y byd bryd hynny. Cofnodir allforio o Borth Penrhyn o 1713 pan yrrwyd 14 llwyth llong, cyfanswm o 415,000 o lechi, i ddinas Dulyn. Yn 1720 gyrrwyd 8 llwyth i Ddulyn, dau i Drogheda (20,000 o lechi) ac un i Belfast (35,000 o lechi), ac yn 1722 80,000 o lechi i Dunkirk. Tyfodd y porthladd wedi i Richard Pennant ddod yn berchennog stad y Penrhyn a phenodi Benjamin Wyatt yn asiant yn 1786.  Adeiladwyd cei o gerrig yn 1790 a lein tram i'r chwarel yn 1798. Yn 1801 gosodwyd lein i drên bach, ac yn ddiweddarach adeiladwyd Rheilffordd Chwarel y Penrhyn yn dilyn trac gwahanol. Cafodd y porthladd ei ymestyn yn 1829-30 ac eto yn 1855.

Defnyddir y porthladd yn awr gan gychod pleser, cychod pysgota a llongau nwyddau bychain hyd at tua 3,000 o dunelli. Mae cynlluniau ar y gweill i'w ymestyn ar gyfer llongau mwy.

## Dolenni allanol
*  Gwefan Porth Penrhyn 

Categori:Bangor
Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Porthladdoedd Cymru
Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig

Yr adran o'r Cenhedloedd Unedig sydd â'r cyfrifoldeb o gadw heddwch a diogelwch rhwng gwledydd yw **Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig**. Mae 15 aelod yn y Cyngor Diogelwch, pump parhaol a deg a etholir bob dwy flynedd.

## Aelodau 
[bawd|300px|Y Cyngor Diogelwch ([2009): aelodau arhosol ac aelodau etholedig cyfredol.]]
### Aelodau parhaol 
* Gweriniaeth Pobl Tsieina
* Ffrainc
* Rwsia
* Y Deyrnas Unedig
* Unol Daleithiau America

### Aelodau etholedig cyfredol 
* Algeria
* De Corea
* Denmarc
* Gwlad Groeg
* Gaiana
* Pacistan
* Panama
* Sierra Leone
* Slofenia
* Somalia


Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Sefydliadau 1946
Bethel, Gwynedd

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Bethel.''

Pentref yng nghymuned Llanddeiniolen, Gwynedd, Cymru, ydy **Bethel** (). Saif ar ffordd y B4366 rhwng Caernarfon a Llandygái, 4 cilometr o Gaernarfon a 7 cilometr o Fangor.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tyfodd y pentref yn sgil datblygiad chwareli Llanberis, yn enwedig Chwarel Dinorwig, gan fod Bethel wrth ochr y rheilffordd oedd yn cario llechi o Chwarel Dinorwig i'r Felinheli. I'r de o'r pentref mae bryngaer Dinas Dinorwig.

Gerllaw Bethel ei hun mae Saron a Penrhos. Yn y pentref ceir garej gwerthu ceir, tri chapel a chaffi 'Perthyn', a agorodd ei ddrysau ym mis Hydref 2020. Mae yna hefyd glwb pêl-droed.

## Ysgol Gynradd Bethel 
Ysgol Gynradd Sirol (Babanod/Iau) yw Ysgol Gynradd Bethel ac mae'n ysgol ddyddiol, ddwyieithog, gyd-addysgol. Yn 2019, roedd 150 o ddisgyblion rhwng 3 ac 11 oed yn mynychu'r ysgol. Cymraeg yw iaith yr ysgol o ddydd i ddydd a Chymraeg yw'r iaith a ddefnyddir i gyfathrebu â'r disgyblion ac yng ngweinyddiaeth yr ysgol. Yn dilyn arolygiad Estyn yn 2019, derbyniodd yr ysgol y sgôr uchaf posib gan yr arolygwyr.  Beirniadwyd yr ysgol ar bum maes; Safonau, Lles ac Ymagweddau tuag at Ddysgu, Profiadau Dysgu ac Addysgu, Gofal, Cymorth, Arweiniad, ac Arweinyddiaeth a Rheolaeth. Derbyniwyd sgôr ardderchog ym mhob maes.

## Cyfrifiad Cenedlaethol 2011 a'r Gymraeg 
Arolwg sy'n digwydd bob 10 mlynedd yw'r cyfrifiad ac mae'n rhoi darlun i ni o'r holl bobl a chartrefi yng Nghymru a Lloegr. Yn ôl canlyniadau cyfrifiad 2011, roedd 1,342 o bobl, dros 3 oed, yn byw ym Methel. O'r nifer hwn, roedd 85.8% o boblogaeth y pentref yn gallu siarad Cymraeg, a 77.1%  o boblogaeth y pentref yn gallu siarad, darllen, ac ysgrifennu yn y Gymraeg. Caiff y canran uchel hwn o siaradwyr Cymraeg ei adlewyrchu yn adroddiad Estyn o Ysgol Bethel yn 2019, sydd yn nodi bod bron pob un o’r disgyblion yn "ymfalchïo yn yr iaith Gymraeg ac yn ei defnyddio'n naturiol wrth siarad â'i gilydd."

## Pobl o Fethel
*W. J. Gruffydd (1881–1954), bardd, llenor, gwleidydd ac academydd
* Berwyn Jones, Ifan Jams, Dewi Foulkes, Sion Garth - aelodau'r band Derwyddon Dr Gonzo
* Selwyn Iolen (2005-2008), archdderwydd

## Cyfeiriadau
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Llanddeiniolen
Categori:Pentrefi Gwynedd
Baner y Deyrnas Unedig

Mae gan **faner y Deyrnas Unedig** sawtyr gwyn ar faes glas (i gynrychioli Croes Sant Andreas), sawtyr coch ar y sawtyr gwyn (i gynrychioli Croes San Padrig), a chroes ganolog goch gyda border gwyn (i gynrychioli Croes San Siôr). Gan roedd Cymru yn cael ei hystyried fel rhan o Loegr yn dilyn y Deddfau Uno, nid oes unrhyw gynrychiolaeth ohoni ar faner y Deyrnas Unedig. Gelwir y dyluniad yn "Faner yr Undeb" neu "Jac yr Undeb". Yn hanesyddol, defnyddiwyd ar draws yr Ymerodraeth Brydeinig ac mae dal ganddi statws lled-swyddogol mewn rhai o wledydd y Gymanwlad. Mae'r dyluniad cyfredol yn dyddio o Uniad Prydain Fawr ac Iwerddon yn 1801.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World* (Dorling Kindersley, 2002)

Deyrnas Unedig, Y
Gütersloh

bawd|Apostelkirche
bawd|Llyfrgell

Mae **Gütersloh** yn dref yn Nordrhein-Westfalen, un o Länder Gweriniaeth Ffederal yr Almaen. Gütersloh yw prifddinas Kreis Gütersloh.

## Diwydiannau sylweddol
Mae Gütersloh yn dref ddiwydiannol gyda chyflogwyr sylweddol megis Miele a Bertelsmann; tu mewn i'r gylchffordd yw canol y dref sy'n cynnwys amrywiaeth o siopau a siopau adrannol.

## Adloniant
Mae gan Gütersloh ddau barc: Parc Mohns sy'n cynnwys amffitheatr, pwll padlo a sawl iard chwarae, a pharc mwy, y Stadt Park ("parc y dref"), sy'n cynnwys llyn badau, gardd fotanegol a llawer o lwybrau wedi eu hymylu gyda choed aeddfed.

Mae gan y dref bedwar pwll nofio, gan gynnwys un o faint Olympaidd.

## Gefeilldrefi
## Gwersyll Awyrlu Gütersloh
Roedd gwersyll yr Awyrlu Brenhinol yn Gütersloh yn gartref tan gwymp Mur Berlin i
Sgwadronau 3 a 4, a ddefnyddiai'r VTOL Harrier gyda chefnogaeth hofrenyddion Chinook  Sgwadron 18 a hofrenyddion Puma Sgwadron 230. Roedd yno hefyd staff o Gatrawd yr Awyrlu Brenhinol a ddarparodd cefnogaeth taflegrau daear i awyren. Roedd RAF Gütersloh un o'r wersylloedd awyr NATO mwyaf dwyreiniol yn ystod y Rhyfel Oer.

Yn wreiddiol adeiladwyd y gwersyll awyr ar gyfer y Luftwaffe a ddefnyddiai Bomwyr Junkers yno. Caewyd RAF Gütersloh ym 1993.

## Gwersyll Gütersloh y Fyddin Brydeinig
Cymerodd y Fyddin Brydeinig dosodd ym 1993 a chafodd RAF Gütersloh ei ailenwi fel y Princess Royal Barracks, Gütersloh.

Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Categori:Trefi'r Almaen
Alexander II, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 4 Rhagfyr 1214 hyd ei farwolaeth oedd **Alexander II** (24 Awst 1198 – 6 Gorffennaf 1249).

## Gwragedd
#Joan o Loegr, merch John, brenin Lloegr, a'i frenhines Isabella o Angoulême
#Marie de Coucy

## Plant
*Alexander III, brenin yr Alban

## Gweler hefyd
*Hanes yr Alban

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1198
Categori:Marwolaethau 1249
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Moel Siabod

Mae **Moel Siabod** yn fynydd yn Eryri sy'n rhan o gadwyn fynydd Y Moelwynion.

## Lleoliad 
Mae Moel Siabod yn sefyll ar ei ben ei hun rhwng Betws-y-Coed, Capel Curig a Dolwyddelan yn Sir Conwy. I'r de-orllewin mae copa is, Carnedd y Cribau. Dywedir fod modd gweld 13 o'r 14 copa dros 3,000 o droedfeddi yng Nghymru o gopa Moel Siabod heb droi pen. Mae Canolfan Fynydda Genedlaethol Plas-y-Brenin wrth droed Moel Siabod, gerllaw Llynnau Mymbyr.

## Llwybrau 
Gellir dringo'r mynydd o bentref Capel Curig, gan ddechrau gerllaw Plas y Brenin, neu ychydig ymhellach ar hyd ffordd yr A5 gerllaw Pont Cyfyng a heibio Llyn y Foel. Gellir hefyd ei ddringo o ochr Dolwyddelan.

Categori:Betws-y-Coed
Categori:Capel Curig
Categori:Dolwyddelan
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Nebo

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw **Nebo**:

* Nebo - Duw Babilonaidd

**Y Dwyrain Canol**
* Nebo - dinas Feiblaidd, yn Iwda
* Nebo - dinas Feiblaidd, ym Moab

**Cymru**
* Nebo - pentref yn Nyffryn Aeron, Ceredigion
* Nebo - pentref yng Nghonwy
* Nebo - pentref yng Ngwynedd
* Nebo - pentref ar Ynys Môn

**Awstralia**
* Nebo - tref yn Queensland
* Swydd Nebo

**Yr Unol Daleithiau**
* Nebo, Illinois
* Nebo, Kentucky
* Nebo, Gogledd Carolina
* Nebo Center, Califfornia
* Ardal Ysgol Nebo, ardal ysgol yn Swydd Utah, Utah

**Mynyddoedd**
* Enwir sawl mynydd gyda'r enw hwn, gweler dudalen gwahaniaethu Mynydd Nebo
Sodom, Sir Ddinbych

Pentref bach gwledig yn Nyffryn Clwyd yn Sir Ddinbych yw **Sodom** (). Fe'i lleolir rhwng Tremeirchion a Bodfari tua 4 milltir i'r de-ddwyrain o Lanelwy. Mae'n gorwedd ar lethrau gorllewinol Bryniau Clwyd ac ar lwybr Clawdd Offa.
[250px|bawd|chwith|Croeslon ger Sodom. [Moel y Gaer (Bodfari)|Moel y Gaer yn y cefndir.]]

I'r de ceir bryngaer Moel y Gaer, sy'n dyddio o Oes yr Haearn.

## Gweler hefyd
* Sodom a Gomora

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Bethel (gwahaniaethu)

Gall **Bethel** (Hebraeg בֵּית־אֵל  Bet El, yn golygy "Tŷ Dduw") gyfeirio at nifer o leoedd:

* Bethel y dref yn Israel.

* Bethel, pentref yng Ngwynedd rhwng Caernarfon a Bangor.

* Bethel, pentref ar Ynys Môn.
* Bethel, Sir Feirionnydd, pentrefan ger y Sarnau o fewn cymuned Llandderfel.

Mae hefyd yn enw cryn nifer o drefi a phentrefi yn yr Unol Daleithiau ac yn enw poblogaidd iawn ar gapeli yng Nghymru.
Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007

**Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007** oedd y pedwerydd etholiad ar gyfer Cynulliad Cenedlaethol Cymru a cynhaliwyd ar 3 Mai 2007. Cynhaliwyd yr etholiad gynt yn 2003.

## Y Prif Bleidiau Gwleidyddol yng Nghymru
## Enwebiadau'r etholaethau
**Nodyn:** *Yr ymgeisyddion mewn* **TEIP TRWM** *oedd deiliaid y sedd ar adeg yr etholiad.*
*Dynodir y rhai a etholwyd gyda chefndir lliw y blaid.*

## Rhestrau Rhanbarthol
### Canolbarth a Gorllewin Cymru
### Gogledd Cymru
### Canol De Cymru
### Dwyrain De Cymru
### Gorllewin De Cymru
Categori:Etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2007

Cystadleuaeth rygbi'r undeb ydy **Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2007**. Dechreuodd y chwarae yn Chwefror a Mawrth 2007. Fel yn 2006, enillodd Ffrainc y bencampwriaeth gyda gwell gwahaniaeth pwyntiau nag Iwerddon, a ddaeth yn ail eto. "Pencampwriaeth y Pum Gwlad" ydoedd hyd at 1999 pan ymunodd yr Eidal ac ers hynny gelwir y gystadleuaeth yn Bencampwriaeth y Chwe Gwlad; caiff ei chynnal bob blwyddyn yn y gwanwyn.

## y Timau 
## Taflen Terfynol
## Gemau
*3 Chwefror
**Yr Eidal  3 - 39 Ffrainc
**Lloegr   42 - 20 Yr Alban
*4 Chwefror
**Cymru     9 - 19 Iwerddon
*10 Chwefror
**Lloegr   20 -  7 Yr Eidal
**Yr Alban 21 -  9 Cymru
*11 Chwefror
**Iwerddon 17 - 20 Ffrainc
*24 Chwefror
**Yr Alban  17 - 37  Yr Eidal
**Iwerddon  43 – 13  Lloegr
**Ffrainc  32 – 21  Cymru
*10 Mawrth
**Yr Alban  18 - 19  Iwerddon
**Yr Eidal  23 - 20  Cymru
*11 Mawrth
**Lloegr  26 - 18  Ffrainc
*17 Mawrth
**Yr Eidal  24 - 51  Iwerddon
**Ffrainc  46 - 19  Yr Alban
**Cymru  27 - 18  Lloegr

## Cyfeiriadau 
Categori:2007
2007
Cwm Cynon (etholaeth seneddol)

Roedd **Cwm Cynon** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1983 hyd at 2024.

Yn 2024, cyn yr Etholiad cyffredinol y DU, cafodd yr etholaeth ei ddiddymu, o ganlyniad o argymhellion y Comisiwn Ffiniau i Gymru.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–1984: Ioan Evans (Llafur /  Co-op)
* 1984–2019: Ann Clwyd (Llafur)
* 2019–2024: Beth Winter (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au 
### Etholiadau yn y 1980au 
## Gweler hefyd
*Cwm Cynon
*Cwm Cynon (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth seneddol)

Roedd **Meirionnydd Nant Conwy** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1983 hyd at 2010.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–1992: Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru)
* 1992–2010: Elfyn Llwyd (Plaid Cymru)
* 2010: *Diddymwyd yr etholaeth - gweler Aberconwy a Dwyfor Meirionnydd*

## Etholiadau
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
## Gweler hefyd
*Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth Cynulliad)
*Meirionnydd (etholaeth seneddol), 1542-1983

Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Hanes Conwy
Arfon (etholaeth Senedd Cymru)

:*Mae hon yn erthygl am yr etholaeth newydd. Am y cantref ac ardal hanesyddol, gweler Arfon.*

Etholaeth Senedd Cymru ydy **Arfon** sy'n dwyn enw ardal hanesyddol Arfon. Mae'n ethol un aelod drwy ddull cyntaf heibio'r postyn. Mae hefyd yn rhan o Ranbarth Gogledd Cymru, sydd yn ethol pedwar aelod ychwanegol er mwyn cael cynrichiolaeth mwy cyfrannol ar gyfer y rhanbarth. Cafod yr etholaeth ei chreu ar gyfer etholiad 2007.  Yr aelod dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

## Ffiniau 
Mae gan yr etholaeth Senedd Cymru Arfon yr un ffiniau ac etholaeth seneddol o'r un enw, sydd wedi cael ei ddefnyddio ers etholiad cyffredinol 2010. Cafodd etholaeth Arfon ei chreu drwy gyfunno ardaloedd Caernarfon a Gwyfrai o'r hen etholaeth Caernarfon, ac ardaloedd Bangor a Dyffryn Ogwen o hen etholaeth Conwy.

Creuwyd rhanbarth Gogledd Cymru yn ystod yr etholiad cynulliad cyntaf yn 1999, ac ers 2007 mae hi wedi cynnwys etholaethau Aberconwy, Alun a Glannau Dyfrwy, Arfon, De Clwyd, Dyffryn Clwyd, Gorllewin Clwyd, Delyn, Wrecsam ac Ynys Môn.

## Hanes 
Er fod yr etholaeth seneddol yn llawer mwy ymylol, gellir ystyried yr etholaeth Senedd yn sedd saff, i Blaid Cymru. Yn yr etholiad diwethaf, 2016, roedd gan Blaid Cymru mwyafrif o 20.8% dros y Blaid Lafur.

**Cyfartaledd canlyniadau 5 etholiad:** Plaid Cymru - 54.6%,  Llafur - 29%,  Ceidwadwyr - 10.1%,  Dem Rhydd - 4.9%

## Pleidleisio 
Mewn etholiadau Senedd, mae gan bob pleidleisiwr ddwy bleidlais: un ar gyfer ymgeisydd i fod yn Aelod o'r Senedd dros yr etholaeth, a'r llall ar gyfer rhestr pleidiol o ymgeiswyr rhanbarthol. Defnyddir  Dull d'Hondt ar gyfer dyrannu seddi rhanbarthol, gan ystyried canlyniadau'r etholaethau yn y rhanbarth.

## Aelodau o'r Cynulliad 
Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru'.

## Aelodau o'r Senedd 
## Etholiadau
## Canlyniadau Etholiadau
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Etholaeth newydd:** [[Plaid Cymru|]] **yn ennill**.
| align="right" | **Gogwydd**
| align="right" | +3.51
||
|-

1Amcanol yn Unig

## Gweler Hefyd
*Arfon (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Gwynedd
Cnicht

Mae **Cnicht** yn fynydd yn y Moelwynion yn Eryri. Gellir ei ddringo'n weddol hawdd o bentref Croesor. Ambell dro caiff yr enw "Matterhorn Cymru", gan ei fod o'r de-orllewin (ardal Porthmadog neu Groesor) yn edrych yn bur debyg i'r mynydd hwnnw. O'r cyfeiriad arall (wrth ddilyn y llwybr hir sy'n cychwyn gerllaw Nantmor, er enghraifft), prin y mae'n edrych fel mynydd o gwbl, dim ond lle mae'r grib uchel yn gorffen. 

## Tarddiad yr enw
Mae'n debyg fod enw'r mynydd yn tarddu o'r cyfenw Saesneg *Knight* – bu teulu o'r enw hwnnw yn fasnachwyr yng Nghaernarfon ac yn berchen ar dir yn yr ardal. Pan fenthyciwyd yr enw i'r Gymraeg, roedd y cytseiniad a gynrychiolir gan  a  yn dal yn cael eu hynganu yn Saesneg ac fe'u cadwyd yn yr enw Cymraeg *Cnicht* fel  (/k/) a  (/χ/).

Yn lleol, dywedir weithiau fod y mynydd yn edrych yn debyg i farchog ('knight' yn Saesneg) neu i helmed marchog.

## Rhestru copaon
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 689 metr (2260 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

## Gweler hefyd
*Bod an Deamhain (Codiad y Daifol: mynydd yn yr Alban)
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon Hump
Preseli Penfro (etholaeth seneddol)

Roedd **Preseli Penfro** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1997 hyd at 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1997–2005: Jackie Lawrence (Llafur)
* 2005–2024: Stephen Crabb (Ceidwadol)

## Ffiniau 
Roedd yr etholaeth yn cynnwys y trefi Hwlffordd, Tyddewi ac Abergwaun.

## Etholiad
### Etholiad yn y 2010au
### Etholiadau yn y 1990au
## Gweler hefyd
*Preseli Penfro (etholaeth Cynulliad)
*Penfro (gwahaniaethu)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Benfro
Cymdeithas

bawd|Y Ddyletswydd Economaidd-gymdeithasol yng Nghymru

Grŵp mawr o unigolion sydd yn rhannu'r un gofod cyhoeddus ac yn rhyngweithio mewn ffordd systematig yw **cymdeithas**. Yn fras, mae'n cynnwys pob casgliad o bobl sydd yn ymateb i'w gilydd ac yn ffurfio felly cyfundrefn ar sail cydberthynas, gan gynnwys cydweithio, cyfathrebu, a rhaniad llafur; yn yr ystyr hon, gellir defnyddio'r term hefyd ar gymdeithasau anifeiliaid o'r un rywogaeth. O ganlyniad i weithredoedd ac ymatebion yr unigolion â'i gilydd, byddai'r gymdeithas yn ffurfio rhyw fath o drefn yn seiliedig ar arferion, rheolau, a buddiannau cyffredin er mwyn iddynt cyd-fyw yn heddychlon. Y gymdeithas ddynol yw pwnc disgyblaeth cymdeithaseg, sydd yn ymwneud ag ymddygiad cymdeithasol, patrymau o berthnasau a chysylltiadau cymdeithasol, ac agweddau eraill o fywyd cymunedol a diwylliannol.

Diffinnir cymdeithas ddynol unigryw gan boblogaeth sydd yn byw mewn tiriogaeth ddaearyddol benodol, fel rheol gyda diwylliant a ffordd o fyw gyffredin, dan drefn sydd naill ai yn meddu ar sofraniaeth ac yn annibynnol ar gymdeithasau eraill, neu gyda digon o ymreolaeth ac hunangynhaliaeth i'w hystyried yn system gymdeithasol ar wahân. Gwahaniaethir cymdeithas ddynol benodol gan nodweddion strwythurol ei threfn yn ogystal â nodweddion diwylliannol a chymdeithasol y boblogaeth y mae'n ei chynnwys. Yn ôl gwladwriaeth-ganoliaeth, y meddylfryd traddodiadol ym maes gwyddor gwleidyddiaeth, mae'r gwahaniaethau rhwng cymdeithasau dynol yn cyfateb i ffiniau'r cenedl-wladwriaethau: cymdeithas Ffrengig, cymdeithas Almaenig, ac ati. Er bod ysgolheigion mewn meysydd eraill yn aml yn dilyn y patrwm hwn, nid diffiniad digonol mohoni am ei fod yn hepgor cymdeithasau cenhedloedd nad yw'n annibynnol a chymdeithasau ethnig a diwylliannol sydd yn mynd y tu hwnt i ffiniau, er enghraifft cymdeithas Gymreig, cymdeithas Gyrdaidd, a chymdeithas Québecois. Mae twf globaleiddio yn enwedig wedi dangos cyfyngiadau'r hen ddiffiniad gwleidyddol, ac mae rhai Marcswyr wedi mabwysiadu'r term "ffurfiad cymdeithasol" i gyfeirio at gymdeithasau yn nhermau eu datblygiad gwleidyddol ac economaidd, fel y'i ceir gan amlaf y tu mewn i ffiniau penodol.

## Gwahaniaethu oddi wrth gysyniadau eraill 
### Cymuned 
Grŵp cyfyngedig o bobl yw cymuned, yn ôl y diffiniad traddodiadol, sydd yn byw yn agos i'w gilydd ac yn rhyngweithio wyneb yn wyneb. Gellir ei hystyried yn ffurf fach, leol ar gymdeithas.

### Y wladwriaeth 
Nid mater hawdd yw llunio'r gwahaniaeth rhwng cymdeithas a'r wladwriaeth. Defnyddir y term cymdeithas sifil i ddisgrifio'r rhannau cydweithredol o gymdeithas sydd ar wahân i'r wladwriaeth, gan gynnwys sefydliadau crefyddol, busnesau a chwmnïau, y cyfryngau torfol, elusennau, carfanau pwyso, undebau llafur a chymdeithasau proffesiynol, clybiau, a mudiadau cyfundrefnol.

## Gweler hefyd 
* Anthropoleg
* Polisi cymdeithasol
* Ymddygiad dynol

## Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth wleidyddol
Categori:Cymdeithaseg
Aran

Gall **Aran** gyfeirio at nifer o fynyddoedd yn Eryri yng Ngwynedd:

* Aran Benllyn uwchben Llanuwchllyn.
* Aran Fawddwy ychydig i'r de-orllewin o Aran Benllyn, uwchben Cwm Cywarch a Dinas Mawddwy.
* Yr Aran, rhan o gadwyn Yr Wyddfa.

Yn ogystal mae'n enw ar grŵp o ynysoedd yng ngorllewin Iwerddon:
*Ynysoedd Aran

Afon yn Ffrainc:
*Afon Aran
*Samus Aran

Dyffryn yng Nghatalonia:
* Val d'Aran

Gweler hefyd:
*Ynys Arran yn Yr Alban
Tai Sistersiaidd Cymru

Urdd o fynachod a sefydlwyd yn yr 11g oedd y Sistersiaid. Eu henw poblogaidd yng Nghymru oedd 'Y Brodyr Gwynion', oherwydd eu gwisgoedd gwyn, mewn cyferbyniaeth â'r Benedictiaid yn eu gwisgoedd tywyll.

Cawsant eu cyflwyno i Gymru gan y Normaniaid. Tai crefyddol estron oeddynt i ddechrau, ac arosai rhai ohonyn nhw felly, yn arbennig yn y De a'r Mers. Ond yn y gorllewin a'r gogledd daethant yn rhan o'r diwylliant Cymreig gan chwarae rhan bwysig yng ngwleidyddiaeth yr oes. Codwyd nifer o abatai ganddyn nhw dan nawdd tywysogion Cymreig ac arglwyddi lleol Cymreig a Normanaidd. Mae un abaty Sistersaidd yng Nghymru heddiw, sef Abaty Ynys Bŷr.

## Tai'r Sistersiaid yng Nghymru
### Yn deillio o Abaty Clairvaux
*Abaty Hendy-gwyn ar Daf (1140)
**Abaty Cwm Hir (1143)
***Abaty Cymer (1198)
**Ystrad Fflur (1164)
***Abaty Llantarnam (1175)
***Abaty Aberconwy (1186)
**Abaty Ystrad Marchell (1170)
***Abaty Glyn y Groes (1200)
**Tracton (1224)
*Abaty Margam (1147)

### Yn deillio o Abaty Morimon]
*Abaty Dore (1147) 
**Grace Dieu (1226)

### Yn deillio o Abaty L'Aumône
*Tyndyrn (1131)
**Kingswood (1138)
**de Voto (1200)

### Yn deillio o Abaty Savigny
*Abaty Nedd (1130)
*Abaty Dinas Basing (1131)

## Lleiandai
*Llanllugan
*Llan Llŷr
*Llansantffraed-yn-Elfael

## Llyfryddiaeth
*Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Abertawe, 1992)
*David H. Williams, *The Welsh Cistercians* (Pontypwl, 1969)


Categori:Urdd y Sistersiaid
Aberconwy

**Aberconwy** yw'r enw Cymraeg gwreiddiol am dref Conwy yng ngogledd Cymru. Gallai gyfeirio at un o sawl peth:

*Abaty Aberconwy, mynachlog ganoesol
*Aberconwy (dosbarth), hen uned lywodraeth leol
*Aberconwy (etholaeth Cynulliad)
*Aberconwy (etholaeth seneddol)
*Brwydr Aberconwy (1194)
*Cytundeb Aberconwy (1277)
*Tŷ Aberconwy, tŷ canoloesol yng Nghonwy
*Ysgol Aberconwy, ysgol ger tref Conwy
Aran Fawddwy

Mae **Aran Fawddwy** yn fynydd yn ne Parc Cenedlaethol Eryri yng Ngwynedd. 

## Enw 
Daw'r enw o gwmwd Mawddwy, oedd yn cynnwys y wlad o gwmpas rhan uchaf Afon Dyfi.

## Uchder 
Gyda uchder o 905 medr, Aran Fawddwy yw mynydd uchaf Cymru ac Ynys Prydain i'r de o'r Wyddfa. Aran Fawddwy yw'r copa uchaf ar y grib sy'n rhedeg tua'r de-orllewin o gyffiniau Llanuwchllyn tua Dolgellau, sydd hefyd yn cynnwys Aran Benllyn sydd fymryn yn is, ac yna'n parhau tua'r gorllewin fel Cadair Idris, gyda Bwlch Oerddrws yn gorwedd rhwng dwy ran y gadwyn; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 235 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 905m (2969tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Ionawr 2004.

## Daearyddiaeth 
Y pentrefi agosaf i'r mynydd yw Dinas Mawddwy i'r de, Llanymawddwy i'r de-ddwyrain, Rhydymain i'r gorllewin a Llanuwchllyn tua'r gogledd. Ar lechweddau dwyreiniol Aran Fawddwy mae llyn bychan Creiglyn Dyfi, lle mae Afon Dyfi yn tarddu. 

## Llwybrau 
Gellir dringo'r mynydd o'r de o Gwm Cywarch, sy'n rhedeg tua'r gogledd o Ddinas Mawddwy. Ffordd arall o gyrraedd y copa yw dringo Aran Benllyn o Lanuwchllyn, ac yna dilyn y grib dros dir corslyd.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Llanuwchllyn
Categori:Mawddwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Parc Cenedlaethol Eryri
Rhinogydd

Mae'r **Rhinogydd** (weithiau **Rhinogau**) yn gadwyn o fynyddoedd yn ardal Ardudwy, de Gwynedd, sy'n gorwedd i'r dwyrain o Harlech ac i'r gorllewin o'r ffordd rhwng Dolgellau a Thrawsfynydd.

bawd|chwith|300px|Y Rhinogydd dros Lyn Trawsfynydd

Daw'r enw o enwau dau o'r mynyddoedd yn y gadwyn, Rhinog Fawr a Rhinog Fach. Y prif fynyddoedd yw:

Rhennir y gadwyn yn ddwy gan fwlch Drws Ardudwy, rhwng Rhinog Fawr a Rhinog Fach, a fu'n llwybr pwysig yn yr Oesoedd Canol. Ychydig i'r gogledd o hwn mae Bwlch Tyddiad (camarweiniol yw'r enw poblogaidd "Grisiau Rhufeinig/*Roman Steps*" ar y rhan o'r llwybr hwnnw sy'n arwain i'r bwlch hwn).

## Copaon 
[bawd|chwith|300px|[Crib-y-rhiw, yn y Rhinogydd.]]
bawd|chwith|upright=1.4|Lleoliad y Rhiniogydd

|}

## Gwarchodfa Natur Genedlaethol
Rheolir GNG Rhinog gan Gyfoeth Naturiol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Amgylchedd Gwynedd
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Harlech
Categori:Llanbedr
Categori:Llanelltud
Categori:Meirionnydd
Categori:Talsarnau
Categori:Trawsfynydd
Castell Carndochan

Roedd **Castell Carndochan** yn un o gestyll Tywysogion Gwynedd. Saif ar ben bryn creigiog anghysbell tua dwy filltir a hanner i'r gorllewin o bentref Llanuwchllyn, de Gwynedd.

300px|bawd|dim|Adfeilion tŵr Castell Carndochan

Codwyd y castell gan Llywelyn Fawr, yn ôl pob tebyg, i warchod cantref strategol Penllyn a'r mynediad i brif diroedd Gwynedd o'r de-ddwyrain (cipiodd Llywelyn Benllyn oddi ar Bowys Wenwynwyn yn 1202). Mae'r castell yn sefyll ar fan uchaf trwyn creigiog o dir sy'n ymwthio allan ar waelod cwm mynyddig Pennant-lliw lle rhed Afon Lliw i aberu yn Afon Dyfrdwy. Oddi yno gellir gweld rhan helaeth o Benllyn, o lannau Llyn Tegid i odre'r Berwyn a'r fynedfa i gyfeiriad Gwynedd ar hyd Glyndyfrdwy. Roedd y Rhufeiniaid yn ymwybodol o bwysigrwydd strategol yr ardal gan eu bod wedi codi caer yng Nghaer Gai, tua dwy filltir i'r gorllewin o'r castell.

bawd|dim|250px

Erbyn heddiw mae'r castell yn adfail ond gellir gweld rhannau isaf y muriau i gyd. Torrywd ffos rhwng y castell a gweddill y gefnen o dir mae'n sefyll arno: mae'r tir mor syrth a garw fel bod dim angen llawer o amddiffyn ar y tair ochr arall. Adeiladwaith syml sydd iddo. Ni ddefnyddid llawer o forter yn y muriau. Yng nghanol y llenfur ceir sylfeini tŵr sgwâr (tebyg i'r hyn a welir yn Nolwyddelan, ond yn fwy amrwd). Roedd 'na dri thŵr arall ym mhennau gogledd—orllewinol, deheuol a dwyreiniol y castell. Yn rhyfedd iawn does dim olion porth i'w gweld o gwbl.

Mae'r castell ar dir preifat heb fynediad swyddogol iddo.

## Llyfryddiaeth
*Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (Caerdydd, 1983)
*A.H.A. Hogg, 'Castell Carndochan', *Journal of the Merioneth Historical and Record Society* Vol. 2, p.&nbsp;178-81 (1953-6)

Carndochan
Carndochan
Categori:Llanuwchllyn
Categori:Meirionnydd
Afon Lliw

Afon ym Mhenllyn, de Gwynedd, yw **Afon Lliw**. Ei hyd yw tua saith milltir.

Mae'n tarddu rhwng llethrau gorllewinol Moel Llyfnant a Foel Boeth yng nghwm mynyddig anghysbell Blaen-Lliw, tua 450m i fyny. Yn is i lawr Blaen-Lliw mae Nant Ddu yn ymuno â hi o'r Siglen-las ar lethrau Moel y Feidiog. Ychydig cyn yr aber mae'r lôn fynydd o Drawsfynydd i Lanuwchllyn yn ei chroesi.

Am weddill ei chwrs rhed yr afon i lawr cwm Pennant-Lliw i gyfeiriad Llanuwchllyn yn y dwyrain. Agored a gwlyb ydyw'r tir yn y rhan uchaf o'r cwm, yn ardal Cors y Gwartheg Llwydion. Yma mae ffrwd fechan Afon Erwent yn ymuno. Yna mae'r afon yn cyflymu ac yn disgyn mewn cyfres o raeadrau bychain, trwy Goed Wenallt ac i lawr i bentref bach Ddol Hendre dan gefnen Carndochan a'i chastell canoloesol a godwyd gan Llywelyn Fawr. Yn ymyl hen gaer Rufeinig Caer Gai mae'n llifo dan bont Pen-y-bont sy'n dwyn yr A494 ac yn aberu yn Afon Dyfrdwy filltir a hanner cyn i'r afon honno lifo i Lyn Tegid.

Roedd yr hen ffordd Rufeinig o Gaer Gai i Domen y Mur yn dilyn glannau'r afon o Ben-y-bont i fyny'r cwm.

Lliw
Lliw
Categori:Llanuwchllyn
Mawddwy

:''Erthygl am y gymuned fodern yw hon. Am y cwmwd canoloesol, gweler Mawddwy (cwmwd).

Cymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Mawddwy**.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Croesor

Pentref bychan yng nghymuned Llanfrothen, Gwynedd, Cymru, yw **Croesor** (). Saif yng Nghwm Croesor wrth droed Cnicht a'r Moelwyn Mawr yng Ngwynedd. Mae'r boblogaeth tua 105. Roedd yno un ysgol gynradd a chapel. Caewyd y naill yn 2010 a'r llall yn 2016, a chaeodd yr is-swyddfa bost yn 1980. Gellir cyrraedd yno ar hyd dwy ffordd fechan; yr un mwyaf hwylus o'r Garreg a'r llall, dros y mynydd o Tan-y-bwlch. Yn y 18g roedd ffordd dyrpeg yn cysylltu Tan y Bwlch â Nantmor yn mynd trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Datblygodd y pentref gyda thŵf y chwareli llechi yn y 19g. Mae sawl chwarel yn y cylch, yn enwedig Chwarel Croesor a Chwarel Rhosydd. Agorwyd Chwarel Croesor yn 1856 a daeth yn eithaf llewyrchus dan reolaeth Moses Kellow ar droead yr 20g. Adeiladwyd trac tram i ddod a'r llechi i lawr o'r chwarel a datblygwyd y pentref ymhellach gan Hugh Beaver Roberts, perchennog stâd Croesor.

Efallai fod y pentref yn fwyaf enwog fel cartref Bob Owen, Croesor y casglwr llyfrau ac ysgolhaig.

Agorwyd Ysgol Gynradd Croesor ym 1873, a caewyd yn 2008 oherwydd diffyg disgyblion.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfrothen
Categori:Pentrefi Gwynedd
Tal-y-sarn

Pentref yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd, yw **Tal-y-sarn** () heb fod ymhell o Ben-y-groes. Tyfodd y pentref yn gyflym yn ystod y 19g pan oedd nifer o chwareli llechi yn yr ardal, megis Chwarel Dorothea.

## Pobl o Dal-y-sarn
*Brodor o Dalysarn oedd y bardd R. Williams Parry a aned yn Rhif 37, Ffordd yr Orsaf. Mae cofeb iddo yn Ffordd yr Orsaf a gynlluniwyd gan R. L. Gapper.
*Annant, chwarelwr, beirniad eisteddfodol a bardd.
*Gwilym R. Jones, bardd, llenor a golygydd *Y Faner*.
*Idwal Jones, awdur y gyfres radio *SOS, Galw Gari Tryfan*.
*Robat Arwyn, cyfansoddwr

Cysylltir Tal-y-sarn hefyd â'r pregethwr enwog o'r 19g, John Jones, Tal-y-sarn, er nad oedd ef yn enedigol o'r ardal.

## Archaeoleg a mytholeg
Rhwng Pen-y-groes a Thal-y-sarn mae bryngaer Caer Engan. Mae gan yr ardal gysylltiadau a phedwaredd cainc y Mabinogi, chwedl *Math fab Mathonwy*. Dolbebin gerllaw Tal-y-sarn oedd cartre’r forwyn Goewin, a heb fod ymhell mae Baladeulyn, lle darganfu Gwydion ei nai Lleu Llaw Gyffes ar ffurf eryr clwyfedig mewn derwen.

## Llyfryddiaeth
*Gwilym R. Jones, *"Yn Nhal-y-sarn ers talwm...". Atgofion am Ddyffryn Nantlle.* (Llyfrgell Sir Gaernarfon, 1968)

## Oriel
Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Pentrefi Gwynedd
Gwylliaid Cochion Mawddwy

300px|bawd|Dywedir y byddai'r Gwylliaid yn llechu ger Bwlch Oerddrws i ymosod ar deithwyr a'u hysbeilio.

Roedd **Gwylliaid Cochion Mawddwy** yn griw o herwyr yn ardal Mawddwy yn ystod y 16g a ddaeth yn enwog mewn llên gwerin.

Ystyrid ardal Mawddwy yn diriogaeth lle roedd anhawsterau mawr cadw cyfraith a threfn yn y cyfnod yma, gan ei bod yn ardal ar y ffin, rhwng y Mers a Meirionnydd. Yr unig wybodaeth hanesyddol sicr am y Gwylliaid yw eu bod wedi llofruddio Siryf Meirionnydd, y Barwn Lewys ab Owain, neu Lewis Owen, o Gwrt Plas-yn-dre, Dolgellau ar 12 Hydref 1555. Ymosodwyd ar y Barwn gan griw o’r Gwylliad yn Nugoed Mawddwy, ger Dinas Mawddwy. Crogwyd amryw o’r gwylliaid am y llofruddiaeth, ac mae marwnadau i Lewys ab Owen gan nifer o feirdd, yn cynnwys Gruffudd Hiraethog. Yn yr achos llys a ddilynodd y llofruddiaeth dywedwyd mai John Goch, neu John Goch ap Gruffudd ap Huw, oedd y gŵr a darawodd yr ergyd farwol.

Mae’r gweddill o’r wybodaeth am y Gwylliaid yn dod o ffynonellau megis Thomas Pennant, sy’n adrodd yr hanes wrth groniclo ei ymweliad a Dinas Mawddwy  tua 1770. Nid oes sicrwydd a yw’r darn yma o’r stori yn hanes neu chwedl. Yn ôl Pennant roedd y Siryf wedi dal nifer o’r Gwylliaid ac am eu crogi, yn eu plith ddau fab i Lowri ferch Gruffudd Llwyd. Roedd un ohonynt yn ieuanc iawn, ac ymbiliodd Lowri wrth y Barwn am drugaredd iddo ef o leiaf, ond gwrthododd Lewys ab Owen wrando, a chrogodd y ddau yngyd a mwy nag 80 o wylliaid eraill.  Dywedodd Pennant i Lowri fygwth dialedd ar y Siryf:
:* … the mother, in a rage, told him (baring her neck) these yellow breasts have given suck to those who shall wash their hands in your blood.*

Enwir Lowri ferch Gruffudd Llwyd mewn achos llys yn Sesiwn Fawr y Bala yn 1558 yn dilyn y llofruddiaeth, ond disgrifir hi fel merch ddibriod. Mewn ymgais i’w hachub ei hun rhag y crocbren, dywedodd ei bod yn feichiog, a chadarnhawyd hynny gan reithgor o wragedd priod.

Erys y cof am y Gwylliaid mewn nifer o enwau lleoedd yn yr adral, er enghraifft  Llety'r Gwylliaid a Llety'r Lladron ar Fwlch Oerddrws.

## Hen benillion
:'Dyma fryniau Sir Feirionnydd
:Lle mae mwynder a llawenydd,
:Yn eu golwg nid oes galon
:Nac un o'r cuchiog Wylliaid Cochion.'

:'Y mae Gwylliaid Llanymawddwy
:Oll yn awychus i fradychu;
:Am lofruddio maent ymhobman
:Hyd i waelod tir Mathafarn.'
(*Hen Benillion*, gol. T. H. Parry-Williams (Aberystwyth, 1940), rhifau 198, 199)

## Llyfryddiaeth
* J. Gwynfor Jones, *Gwylliaid Cochion Mawddwy* (Bangor: Cymdeithas Addysg y Gweithwyr, 1997)
* Gwynn ap Gwilym, *Sgythia: Hanes John Dafis, Rheithor Mallwyd* (Gwasg y Bwthyn, 2018) 

## Dolenni allanol
* The Bandits of Mawddwy gan John W Meredith, Reverend H E Hughes a Richard Elis Jones, 1936
* Gwylliaid Cochion Mawddwy (1938), YouTube

Categori:16eg ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Herwyr
Categori:Lladron
Categori:Mawddwy
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Troseddwyr o Gymru