open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cruel Intentions

Ffilm Americanaidd yw ***Cruel Intentions*** ("*Bwriadau Creulon*") (1999). Mae'n seiliedig yn fras ar y nofel enwog *Les Liaisons dangereuses* (1782) gan Pierre Choderlos de Laclos, ond gyda'r stori wedi ei thrawsleoli o Ffrainc y 18g i'r Manhattan cyfoes.

## Cast 
* *Kathryn Merteuil* - Sarah Michelle Gellar
* *Sebastian Valmont* - Ryan Phillippe
* *Annette Hargrove* - Reese Witherspoon
* *Cecile Caldwell* - Selma Blair
* *Blaine Tuttle* - Joshua Jackson
* *Dr. Greenbaum* - Swoosie Kurtz
* *Marci Greenbaum* - Tara Reid

Categori:Ffilmiau 1999
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffimiau am golli gwyryfdod
Categori:Ffilmiau sy'n cynnwys llosgach
Splash (ffilm)

Ffilm ffantasi a ffilm gomedi gan Ron Howard sy'n serennu Tom Hanks a Daryl Hannah yw ***Splash*** (1984).

Categori:Ffilmiau 1984
Private Resort

Ffilm gomedi sy'n serennu Rob Morrow a Johnny Depp yw ***Private Resort*** (1985).

## Cast 
* *Ben* - Rob Morrow
* *Jack* - Johnny Depp
* *Curt* - Andrew Dice Clay
* *The Maestro* - Hector Elizondo
* *Mrs. Rawlings* - Dody Goodman
* *Bobbie Sue* - Leslie Easterbrook
* *Scott* - Michael Bowen
* *Shirley* - Hilary Shepard Turner

Categori:Ffilmiau 1985
Ghostbusters

Ffilm gomedi ffugwyddonol yw ***Ghostbusters*** (1984).

## Cymeriadau
* *Dr. Peter Venkman* - Bill Murray
* *Dr. Raymond Stantz* - Dan Aykroyd
* *Dr. Egon Spengler* - Harold Ramis
* *Winston Zeddemore* - Ernie Hudson
* *Dana Barrett* - Sigourney Weaver
* *Louis Tully* - Rick Moranis
* *Janine Melnitz* - Annie Potts
* *Walter Peck* - William Atherton
* *Gozer* - Slavitza Jovan; llais Paddi Edwards
* *Zuul* - Ivan Reitman
* *Slimer* - Ivan Reitman

Categori:Ffilmiau 1984
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn coleg
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Ferris Bueller's Day Off

Ffilm gomedi gan John Hughes yw '''''Ferris Bueller's Day Off'''* (1986).

## Cast
* *Ferris Bueller* - Matthew Broderick
* *Cameron Frye* - Alan Ruck
* *Sloane Peterson* - Mia Sara
* *Mr. Edward R. Rooney* - Jeffrey Jones
* *Jeanie "Jean/Shauna" Bueller* - Jennifer Grey
* *Katie Bueller* - Cindy Pickett
* *Tom Bueller'' - Lyman Ward

Categori:Ffilmiau 1986
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn ysgol
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Rain Man

Ffilm o 1988 sy'n serennu Dustin Hoffman a Tom Cruise yw ***Rain Man***. Ysbrydolwyd prif gymeriad y ffilm, Raymond Babbitt, gan hanes Kim Peek.

## Cast
* *Raymond Babbitt* - Dustin Hoffman
* *Charlie Babbitt* - Tom Cruise
* *Susanna* - Valeria Golino
* *Dr. Bruner* - Jerry Molen

Categori:Ffilmiau 1988
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Joanna Kerns

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Joanna Kerns** (ganwyd 12 Chwefror 1953). Adnabyddir hi orau am chwarae rôl *Maggie Seaver* ar y gyfres deledu *Growing Pains*.

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
273 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC - **270au CC** - 260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC
278 CC 277 CC 276 CC 275 CC 274 CC - **273 CC** - 272 CC 271 CC 270 CC 269 CC 268 CC

----

## Digwyddiadau
* Ptolemi II, brenin Yr Hen Aifft yn gyrru llysgenhadaeth at Weriniaeth Rhufain
* Ashoka Fawr yn dod yn rheolwr yr Ymerodraeth Fauraidd yn India

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:273 CC
Skala

250px|bawd|Golygfa ar Skala, ynys Patmos
Prif ddinas a chanolfan weinyddol ynys Patmos yn y Dodecanese, Gwlad Groeg, yw **Skala**. Dyma brif borthladd Patmos, sy'n gorwedd ar wddw o dir rhwng de a gogledd yr ynys.

Categori:Dinasoedd Gwlad Groeg
Categori:Dodecanese
Categori:Y Môr Aegeaidd
Bad achub

Cwch wedi'i gynllunio'n arbennig i achub bywydau pobl mewn trafferth ar y môr yw **bad achub**.  Mae badau achub yng ngwledydd Prydain yn cael eu rhedeg gan wirfoddolwyr yr RNLI. Maent yn cael eu cadw mewn gorsafoedd ar yr arfordir yn barod i'w lawnsio'n gyflym er mwyn achub unigolion neu lestri mewn trafferth.

Hwyliodd y cwch cyntaf i gael ei adeiladu fel "bad achub" ar Afon Tyne yng ngogledd-ddwyrain Lloegr ar 29 Ionawr, 1790. Ond doedd o ddim byd tebyg i'r badau achub a geir heddiw. Yn y 19eg ganrif hawliodd William Wouldhave a Lionel Lukin eu bod wedi dyfeisio'r bad achub cyntaf. Enghraifft gynnar o fad achub yw Bad achub Landguard, a gynllunwyd yn 1821 gan Richard Hall Gower. Un o'r badau achub hynaf yng Nghymru yw Bad achub Moelfre.

Ceir badau achub mewn sawl gwlad erbyn heddiw. Yn yr Unol Daleithiau mae achub o'r môr yn un o ddyletswyddau'r Gwasanaeth Gwylwyr Glannau.

lifeboat.17-31.underway.arp.jpg|Bad achub yn harbwr Poole, Dorset
SK John T Essberger 2.jpg|Yr SK *John T Essberger*, un o fadau achub y DGzRS yn Yr Almaen


Categori:Gwasanaethau brys
Categori:Cychod
Ae, Dumfries a Galloway

bawd|Pentref Ae
Pentref bychan yn Dumfries a Galloway, de-orllewin yr Alban, yw **Ae**.

Mae'n gorwedd rhwng y Water of Ae a nant Goukstane Burn ger Coedwig Ae. Mae gan y pentref yr enw lle byrraf ym Mhrydain.

Sefydlwyd Ae gan y Comisiwn Coedwigaeth yn 1947 yng nghanol coedwig o goed coniffer. Mae tua 200 o bobl yn byw yno.

Categori:Pentrefi Dumfries a Galloway
Nant-glas

Pentref yng nghymuned Nantmel, Powys, Cymru, yw **Nant-glas** (hefyd **Nant Glas**). Mae'n gorwedd ger Rhaeadr Gwy, 56.3 milltir (90.5&nbsp;km) o Gaerdydd a 152 milltir (244.7&nbsp;km) o Lundain.

Mae'r tir o gwmpas y pentref yn gynefin i'r Barcud coch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Nantmel
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
258 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
300au CC 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC - **250au CC** - 240au CC 230au CC 220au CC 210au CC 200au CC
263 CC 262 CC 261 CC 260 CC 259 CC - **258 CC** - 257 CC 256 CC 255 CC 254 CC 253 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn y Rhyfel Pwnig Cyntaf, mae Gweriniaeth Rhufain yn cipio nifer o ddinasoedd yn Sicilia oddi ar y Carthaginiaid: Enna, Camarina a Mytistraton;
* Llynges Antigonus II, brenin Macedon ac Antiochus II, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn ennill buddugoliaeth dros lynges Ptolemi II, brenin yr Aifft.
* Ptolemi II yn colli gafael ar Cyrenaica.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:258 CC
Y Tu Mamá También

Ffilm gan Alfonso Cuarón yw ***Y tu mamá también*** (), a ryddhawyd yn 2001.

## Cast
* *Luisa Cortés* - Maribel Verdú
* *Julio Zapata* - Gael García Bernal
* *Tenoch Iturbide* - Diego Luna

Categori:Ffilmiau 2001
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Alfonso Cuarón
Categori:Ffilmiau drama Sbaeneg o Fecsico
Live and Let Die

Gallai **Live and Let Die** gyfeirio at:

**Live and Let Die*, nofel James Bond gan Ian Fleming
**Live and Let Die*, ffilm yn seiliedig ar y nofel o 1973, yn serennu Roger Moore
**Live and Let Die*, albwm trac sain y ffilm o 1973
*"Live and Let Die", cân o'r ffilm gan Paul McCartney and Wings; hefyd Guns N' Roses yn nes ymlaen
**Live and Let Die*, albem hip-hop gan Kool G Rap & DJ Polo
Mamertiaid

Hurfilwyr o ardal Campania yn yr Eidal yn y 3 CC oedd y **Mamertiaid**. Bu ganddynt ran bwysig yn nechreuad y Rhyfel Pwnig Cyntaf rhwng Gweriniaeth Rhufain a Carthago yn 264 CC.

Roedd y Mamertiaid yn wreiddiol wedi eu llogi gan Agathocles, cyn-unben Siracusa. Yn 269 CC, llwyddoddasant i gipio dinas Messana (Messina heddiw). Gorchfygwyd hwy gan y cadfridog Siracusaidd Hieron mewn brwydr ger afon Longanus ger Mylae, er i fyddin Garthaginaidd ei atal rhag cipio Messana. Yn dilyn ei fuddugoliaeth, gwnaeth trigolion Siracusa Hieron yn unben a brenin Siracusa fel Hieron II.

Yn 264 CC ymosododd Hiero ar y Mamertiaid unwaith eto. Gofynnodd y Mamertiaid am gymorth Carthago, ond wedi atal ymosodiad Hiero, gwrthododd y Carthaginiaid adael. Trôdd y Mamertiaid at y Rhufeiniaid am gymorth, a chroesodd y conswl Rhufeinig Appius Claudius Caudex i Sicilia gyda dwy leng, y tro cyntaf i fyddin Rufeinig groesi'r môr. Dechreuodd hyn y cyntaf o'r tri Rhyfel Pwnig rhwng Rhufain a Carthago.

Categori:Hanes Sisili
Mrs. Doubtfire

Ffilm gomedi sy'n serennu Robin Williams a Sally Field yw ***Mrs. Doubtfire*** (hefyd ***Madame Doubtfire***) (1993).

## Cast
* *Daniel Hillard* / *Mrs. Euphegenia Doubtfire* - Robin Williams
* *Miranda Hillard* - Sally Field
* *Stuart Dunmeyer* - Pierce Brosnan
* *Frank Hillard* - Harvey Fierstein
* *Gloria Chaney* - Polly Holliday
* *Lydie Hillard* - Lisa Jakub
* *Chris Hillard* - Matthew Lawrence
* *Nattie Hillard* - Mara Wilson

Categori:Ffilmiau 1993
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Homo sapiens

O fewn y dull enwi gwyddonol, ***Homo sapiens*** (Lladin: "person deallus") yw'r enw rhyngwladol ar fodau dynol, ac a dalfyrir yn aml yn ***H. sapiens***. Bellach, gyda diflaniad y Neanderthal (ac eraill), dim ond y rhywogaeth hon sy'n bodoli heddiw o fewn y genws a elwir yn *Homo*. Isrywogaeth yw bodau dynol modern (neu bobl modern), a elwir yn wyddonol yn *Homo sapiens sapiens*.

Hynafiaid pobl heddiw, yn ôl llawer, oedd yr *Homo sapiens idaltu*. Credir fod eu dyfeisgarwch a'u gallu i addasu i amgylchfyd cyfnewidiol wedi arwain iddynt fod y rhywogaeth mwyaf dylanwadol ar wyneb Daear ac felly fe'i nodir fel "pryder lleiaf" ar Restr Goch yr IUCN, sef y rhestr o rywogaethau mewn perygl o beidio â bodoli, a gaiff ei gynnal gan Yr Undeb Ryngwladol Dros Cadwraeth Natur.
Yr enw Lladin yw *homō* (enw genidol *hominis*) sef "dyn, bod dynol" ac ystyr *sapien* yw 'deallus'.

## Tarddiad
Gyda thystiolaeth newydd yn cael ei darganfod yn flynyddol, bron, mae rhoi dyddiad ar darddiad y rhywogaeth *H. sapiens* yn beth anodd; felly hefyd gyda dosbarthiad llawer o esgyrn gwahanol isrywogaethau, a cheir cryn anghytundeb yn y byd gwyddonol wrth i fwy a mwy o esgyrn ddod i'r golwg. Er enghraifft, yn Hydref 2015, yn y cylchgrawn *Nature* cyhoeddwyd i 47 o ddannedd gael eu darganfod yn Ogof Fuyan yn Tsieina a ddyddiwyd i fod rhwng 80,000 a 125,000 o flynyddoedd oed.

Yn draddodiadol, ceir dau farn am ddechreuad *H. sapiens*. Mae'r cynta'n dal mai o Affrica maent yn tarddu, a'r ail farn yn honni iddynt darddu o wahanol lefydd ar yr un pryd.

Ceir sawl term am y cysyniad 'Allan-o-Affrica' gan gynnwys *recent single-origin hypothesis (RSOH)* a *Recent African Origin (RAO)*. Cyhoeddwyd y cysyniad hwn yn gyntaf gan Charles Darwin yn ei lyfr *Descent of Man* yn 1871 ond nid enillodd ei blwyf tan y 1980au pan ddaeth tystiolaeth newydd i'r fei: sef astudiaeth o DNA ac astudiaeth o siâp ffisegol hen esgyrn. Oherwydd gwydnwch y dannedd, dyma'n aml yr unig dystiolaeth sy'n parhau oherwydd fod gweddill y corff wedi pydru. Gan ddefnyddio'r ddwy dechneg yma i ddyddio *Homo sapiens*, credir iddynt darddu o Affrica rhwng 200,000 a 125,000 o flynyddoedd yn ôl. Llwyddodd *H. sapiens* i wladychu talpiau eang o'r Dwyrain, ond methwyd yn Ewrop oherwydd fod yno gynifer o Neanderthaliaid yn ffynnu'n llwyddiannus. O astudio'r genynnau, credir yn gyffredinol i ''H. sapiens baru gyda Neanderthaliaid.
[bawd|chwith|450px|Siart 'Stringer' o esblygiad sawl rhywogaeth o'r [genws *Homo* dros ddwy filiwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Mae'r cysyniad "Allan o Affrica" i'w weld ar frig y siart.]]

Erbyn 2015 dyma'r farn fwyaf cyffredin. Yn 2017 mynnodd Jean-Jacques Hublin o *Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology* yn Leipzig fod ffosiliau o Moroco'n profi i H. Sapiens wahanu 350,000 CP.

Yr ail farn (a gynigiwyd gan Milford H. Wolpoff yn 1988) yw i *H. sapiens* darddu ar ddechrau'r Pleistosen, 2.5 miliwn o flynyddoedd CP gan esbylgu mewn llinell syth hyd at ddyn modern (yr *Homo sapiens sapiens*) - hynny yw heb iddo baru gyda Neanderthaliaid. 

## Gweler hefyd
*Bodau dynol

## Cyfeiriadau

Categori:Bioleg
Categori:Bodau dynol
Categori:Hominina
Shingon

[150px|bawd|[Kūkai, sefydlydd Shingon]]
Enwad Japaneaidd sy'n cyfuno Bwdhaeth gyfriniol ag elfennau o Shintō, crefydd genedlaethol Japan, ynghyd â phwyslais pantheistiaidd, yw **Shingon** (眞言, 真言, "Y Gair/Geiriau Cywir"). Gyda Bwdhaeth Tibet, mae'n ffurfio un o ddwy gangen fawr Bwdhaeth Vajrayana.

Cafodd ei sefydlu yn 816 gan yr athronydd a llenor Kūkai (774 - 835). Roedd Kūkai yn un o brif ffigyrau bywyd ymenyddol y cyfnod Heian a'r Siapanwr cyntaf i ysgrifennu Tsieineeg lenyddol o safon uchel, ffrwyth ei daith i Tsieina rhwng 804 ac 806. Ar ôl dychwelyd i Japan cododd fynachlog ar fynydd Kōyasan, tua 50 milltir i'r de o Heian Kyo (Kyoto heddiw) yn 816. Heddiw mae Kōyasan yn ganolfan grefyddol fawr sy'n denu pererinion ac ymwelwyr o bob cwrdd o'r wlad a'r tu hwnt i brofi'r lletygarwch arbennig a geir yn y mynachlogydd Shingon niferus a geir yno.

## Canghennau Shingon 
[dde|bawd|265px|Wedi'i lleoli yn [Kyoto, Japan, Daigo-ji yw prif deml cangen Daigo-ha Bwdhaeth Shingon.]]
* Kōyasan (高野山)
* Chisan-ha (智山派)
* Buzan-ha (豊山派)
* Daikakuji-ha (大覚寺派)
* Daigo-ha (醍醐派)
* Shingi
* Zentsuji-ha
* Omuro-ha
* Yamashina-ha
* Sennyūji-ha
* Sumadera-ha
* Kokubunji-ha
* Sanbōshū
* Nakayadera-ha
* Shigisan
* Inunaki-ha
* Tōji

## Dolenni allanol 
* The International Shingon Institute
* Teml Naritasan Shinshoji, Japan

Categori:Bwdhaeth Japan
Categori:Bwdhaeth Vajrayana
Categori:Canghennau Bwdhaeth
Pyrrhus, brenin Epiros

[250px|bawd|Penddelw Pyrrhus, [Amgueddfa Archaeolegol Genedlaethol Napoli]]

Brenin Epiros, ac am gyfnod brenin Macedonia, oedd **Pyrrhus**, Groeg: **Πύρρος** (318 CC-272 CC).

Roedd yn fab i Aeacides, brenin Epirus, o lwyth Groegaidd y Molossiaid. Diorseddwyd ei dad pan oedd Pyrrhus yn ddwy oed. Priododd Pyrrhus ag Antigone, llysferch Ptolemi I Soter, brenin yr Aifft, a chafodd gymorth Ptolemi i adennill gorsedd Epiros.

Yn 281 CC, roedd dinas Roegaidd Tarentum yn ne yr Eidal yn wynebu ymosodiad gan fyddin Gweriniaeth Rhufain, ac apeliasant ar Pyrrhus am gymorth. Cytunodd Pyrrhus, a daeth a byddin i'r Eidal. Gorchfygodd y Rhufeiniaid ym Mrwydr Heraclea yn 280 CC, ac eto ym Mrwydr Asculum yn 279 CC, ond er iddo fod yn fuddugol, dioddefodd ei fyddin golledion difrifol.

Yn 278 CC, aeth a'i fyddin i ynys Sicilia, lle bu'n ymladd yn erbyn y Carthaginiaid. Cipiodd gaer Eryx oddi wrthynt yn 277 CC. Erbyn iddo ddychwelyd o Sicilia i'r Eidal, roedd y Rhufeiniad wedi codi byddin fawr, a phenderfynodd Pyrrhus ddychwelyd i Epiros.

Yn 272 CC, ymosododd ar Sparta i geisio rhoi Cleonymus ar yr orsedd. Wrth ymosod ar Argos, lladdwyd ef pan daflodd hen wraig deilsen ato, gan ei daro'n anymwybodol a rhoi cyfle i un o filwyr Argos ei ladd. Dilynwyd ef ar orsedd Epiros gan ei fab, Alexander II.

Rhoddodd ei enw i'r ymadrodd "buddugoliaeth Byrrhig"; buddugoliaeth lle mae'r colledion mor uchel nes ei gwneud yn ddiwerth. Pan longyfarchwyd ef ar ei fuddugoliaeth ym Mrwydr Asculum, dywedir iddo ateb "Byddai un fuddugoliaeth arall debyg yn fy nifetha" (Groeg: Ἂν ἔτι μίαν μάχην νικήσωμεν, ἀπολώλαμεν.)

Categori:Brenhinoedd
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau 318 CC
Categori:Marwolaethau 272 CC
277 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC - **270au CC** - 260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC
282 CC 281 CC 280 CC 279 CC 278 CC - **277 CC** - 276 CC 275 CC 274 CC 273 CC 272 CC

----

## Digwyddiadau
* Pyrrhus, brenin Epiros yn cipio Eryx ar ynys Sicilia oddi ar y Carthaginiaid. O ganlyniad, mae'r gweddill o'r dinasoedd Sicilaidd oedd yn cefnogi Carthago yn troi i ochti gyda Pyrrhus.
* Antigonus yn gorchfygu byddin Geltaidd dan Cerethrius ger Lysimachia. Wedi ei fuddugoliaeth, cyhoeddir ef yn frenin  Macedonia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:277 CC
278 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC - **270au CC** - 260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC
283 CC 282 CC 281 CC 280 CC 279 CC - **278 CC** - 277 CC 276 CC 275 CC 274 CC 273 CC

----

## Digwyddiadau
* Y Carthaginiaid yn manteisio ar gweryl rhwng Siracusa ac Agrigentum ar ynys Sicilia i warchae ar Siracusa. Mae'r Siracwsiaid yn gofyn am gymorth Pyrrhus, brenin Epiros. Wedi croesi i Sicilia, mae Pyrrhus yn ennill nifer o frwydrau yn erbyn y Carthaginiaid ac yn cael ei gyhoeddi'n frenin Sicilia.
* Wedi iddynt gael eu gorchfygu yng Ngwlad Groeg, mae byddin Geltaidd yn symud i Asia Leiaf. Gorchfygir hwy mewn brwydr fawr gan frenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Antiochus, sy'n cymryd y teitl *Soter* (Groeg am "gwaredwr"). Ymsefydla'r Celtiaid yn Asia Leiaf fel y Galatiaid.
* Nicomedes I, rheolwr Bithynia, yn cymryd teitl brenin ac yn sefydlu dinas Nicomedia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Polyaenus o Lampsacus, mathemategydd ac athronydd Groegaidd, cyfaill Epicurus
* Qu Yuan, bardd o Tsieina

Categori:278 CC
William Herbert (gwahaniaethu)

Gallai **William Herbert** gyfeirio at un o nifer o bobl:

* William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469) (Iarllaeth Gyntaf Penfro)
* William Herbert, 2il Iarll Penfro (1451–1491)
* William Herbert, Iarll 1af Penfro (1501–1570) (Ail Iarllaeth Penfro, 1551) 
* William Herbert, 3ydd Iarll Penfro (1580–1630)
* William Herbert, 6ed Iarll Penfro (1642–1674)
* William Herbert, 18fed Iarll Penfro (1978- )
Kōyasan

bawd|dde|Konpon Daitō, ger pwynt uchaf Kōyasan
bawd|dde|Okunoin, ger Kōyasan
Mynydd sanctaidd yn ardal Wakayama i'r de o Osaka yn Japan yw **Kōyasan** neu **Kōya-san** (Japaneg: 高野山 *Kōya-san*, "**Mynydd Kōya**").

Sefydlodd y mynach Kūkai fynachlog yno yn 816 sydd wedi tyfu i fod yn bencadlys Shingon, un o enwadau Bwdhaeth Japan. Mae'r mynydd yn gorwedd dros 1000 m i fyny ac mae ganddo wyth gopa. Ar ei lethrau mae tref Koya wedi tyfu, gyda phrifysgol astudiaethau crefyddol a tua 120 o demlau, gyda nifer ohonynt yn cynnig lletygarwch i bererinion ac ymwelwyr.

Ymhlith y lleoedd o nod ar y mynydd ceir:
* *Okunoin* (奥の院), y fynwent fwyaf yn Japan, lle ceir beddrod Kūkai yng nghanol y goedwig
* *Danjōgaran* (壇上伽藍)
** *Konpon Daitō* (根本大塔), pagoda sy'n nodi canolbwynt mandala sy'n cynnwys Japan gyfan, yn ôl dysgeidiaeth Shingon
* *Kongōbu-ji* (金剛峰寺), pencadlys yr enwad Shingon

Yn 2004, cyhoeddodd UNESCO fod Mynydd Koya, gyda dau leoliad arall ar orynys Kii, yn Safle Treftadaeth y Byd.

## Dolenni allanol 
*  *Sacred Sites and Pilgrimage Routes in the Kii Mountain Range* (UNESCO)

Categori:Bwdhaeth Japan
Categori:Kansai
Categori:Mynyddoedd Japan
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Japan
Demograffeg Ffrainc

Gyda phoblogaeth o 64.5 miliwn, saif Ffrainc yn 19eg ymysg gwledydd y byd. Y dinasoedd mwyaf yw Paris, Marseille, Lyon, Lille, Toulouse, Nice, a Naoned.

Mae tŵf naturiol (heb gynnwys mewnfudiad) y boblogaeth wedi cyflynu yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Yn 2004, tyfodd y boblogaeth o 0.68%, tra yn 2006 roedd  299,800 mwy o enedigaethau nag o farwolaethau.

Yn 2004, ymfudodd 140,033 o bobl i Ffrainc, 90,250 ohonynt o wledydd Affrica a 13,710 o Ewrob. Yn ôl y Sefydliad Cenedlaethol dros Ystadegau ac Astudiaethau Economaidd, roedd tua 4.9 miliwn o bobl wedi ei geni mewn gwledydd eraill yn byw yn Ffrainc, 2 filiwn ohonynt wedi dod yn ddinasyddion Ffrengig.

Er fod poblogaeth y wlad yn cynyddu, mae poblogaeth llawer o ardaloedd gwledig yn parhau i leihau. Yn y cyfnod 1960-1999, gostyngodd poblogaeth pymtheg o *départements* gwledig; y gostyngiad mwyaf oedd 24% yn Creuse.

Dinasoedd mwyaf Ffrainc yw:
Olta Boka

Cantores o Albania yw **Olta Boka** (ganwyd 4 Tachwedd, 1991 ym Tiranë, Albania). Fe'i dewisiwyd i gynrychioli ei gwlad yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2008 ble canodd "Zemrën e lamë peng". Daeth yn 17fed allan o 25 cystadleuydd a chafodd 55 pwynt. Hyd at 2016 hi oedd yr ieuengaf i gystadlu yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision.

## Albymau
* *Zemrën E Lamë Peng* (2008

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Cantorion o Albania
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Albania
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Albania
Gyantse

bawd|dde|250px|Gyantse gyda chaer Dzong yn y cefndir

Dinas yn Swydd Gyangzê, Rhaglawiaeth Shigatse, Tibet, yw **Gyantse** (hefyd **Gyangtse**, **Gyangdzê**; Tibeteg: རྒྱལ་རྩེ **rGyal rtse**; Tsieineeg: 江孜镇་). Dyma'r ddinas bedwerydd mwyaf yn Nhibet (ar ôl Lhasa, Shigatse a Chamdo). Mae'n gorwedd 3,977 medr (13,050 troedfedd) i fyny yn nyffryn Nyang-Chu ar y "Draffordd Cyfeillgarwch" dros yr Himalaya sy'n cysylltu Kathmandu, Nepal a Lhasa, Tibet.

Mae gan y ddinas leoliad strategol yn nyffryn Nyang-chu ar groesffordd llwybrau masnach hynafol i Dibet o ddyffryn Chumbi, Yatung a Sikkim. O Gyantse mae llwybrau yn rhedeg i gyfeiriad Shigatse a hefyd dros fwlch y Karo-La i Ganolbarth Tibet. Codwyd caer fawr yno i amddiffyn y ffordd o'r de i gyfeiriad Dyffryn Tsangpo a Lhasa. Daliodd y gaer allan am sawl diwrnod yn erbyn byddin Brydeinig dan Francis Younghusband yn 1904.

Mae Gyantse yn enwog am ei Kumbum (yn llythrennol, '100,000 delwedd') ym Mynachlog Palcho, sef y chörten mwyaf yn Nhibet. Noddwyd y Kumbum gan un o dywysogion Gyantse yn 1427 ac roedd yn ganolfan bwysig i ysgol Sakya Bwdhaeth Tibet. Mae'r strwythur yn cynnwys 77 capel ar ei chwech llawr, gyda thros 10,000 darlun wal, rhai ohonynt yn dangos dylanwad Nepalaidd amlwg.

Dioddefodd Gytantse yn enbyd pan oresgynwyd Tibet gan Weriniaeth Pobl Tsieina. Cafodd ei dinistrio bron yn 1954 a gorfodwyd rhan helaeth o'r boblogaeth i adael gan y Chineiaid yn 1959. Yn ystod y Chwyldro Diwylliannol anrheithwyd a difethwyd y fynachlog a'r Kumbum enwog ac mae llawer o'r hyn a welir yno heddiw yn waith diweddarach i geisio adfer y safleoedd hynny sydd a lle arbennig yn hanes a diwylliant Tibet.

Categori:Dinasoedd Tibet
Stupa

, India (tua 4edd ganrif - ganrif 1af CC).]]

Srwythur o siâp tomen neu fwnt sy'n dal creiriau Bwdhaidd - gweddillion sant fel rheol - yw **stupa** (Sansgrit a Pāli: स्तूप, *stūpa*, yn llythrennol "pentwr"). Mae'r creirfaoedd hyn yn nodwedd amlwg yn nhirwedd unrhyw wlad Fwdhaidd yn Asia, o Nepal i Japan, ac yn cymryd sawl ffurf ranbarthol a hanesyddol. Mae cynllun y stupa yn fath o fandala, patrwm sanctaidd sy'n adlewyrchu'r bydysawd.

Ceir sawl gair am 'stupa' mewn ieithoedd Asiaidd eraill, e.e.

:**chos rtan*/*chörten* (Tibeteg, "sedd y dharma")
:**chedi* (Taieg, o'r gair Pāli *chaitya*)
:**dagobah* (Sinhaleg, o'r gair Sansgrit *dhatu*; gwraidd y gair Tsieineeg pagoda)
:**tope* (Hindi, o'r Sansgrit)
:**garbha* (Sansgrit, yn golygu storfa)

Yn ôl traddodiad, codwyd y stupas cyntaf, wyth ohonynt, i ddal lludw Gautama Buddha. Ceir enghreifftiau cynnar yn Sarnath a Sanchi a lleoedd eraill yng ngogledd India.

## Oriel

image:Borobudur stupa.jpg|Borobudur, Indonesia.
image:Dagoba_Colombo.jpg|Stupa yn Colombo, Sri Lanca
image:Shwedagon-Pano.jpg|Pagoda Shwedagon yn Yangon, Myanmar
Image:That Louang Vientiane.jpg|That Louang yn Vientiane, Laos
image:Chorten Tibet.jpg|Chörten (stupa), Tibet
image:Dodrulchortenstupa.jpg|Stupa yn Gangtok, Sikkim, India
Image:Mankiala Stupa.JPG|Stupa Mankiala ger Rawalpindi, Pacistan
Image:Stupas de Karakorum.jpg|Stupas ger mynachlog Erdene Zuu yn Karakorum, Mongolia

Categori:Bwdhaeth
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Geiriau ac ymadroddion Sansgrit
Demograffeg Ewrop

yn ôl y diffiniad arferol]]

**Demograffeg Ewrop** yw hanes niferoedd a nodweddion pobloedd (demograffeg) cyfandir Ewrop. Yn 2005, amcangyfrifwyd gan y Cenhedloedd Unedig fod poblogaeth Ewrop yn 728 miliwn, ychydig dros un rhan o naw o boblogaeth y byd. Ganrif yn ôl, roedd poblogaeth Ewrop bron yn chwarter poblogaeth y byd, ond mae poblogaeth gwledydd tu allan i Ewrop wedi tyfu'n gyflymach yn ystod y cyfnod yma.

Yn ôl y Cenhedloedd Unedig, disgwylir i'r boblogaeth leihau dros y blynyddoedd nesaf:

Y gwledydd mwyaf o ran poblogaeth yw yr Almaen (83,251,851), y Deyrnas Unedig (61,100,835), Ffrainc (59,765,983), yr Eidal (58,751,711). Mae poblogaeth Rwsia yn 142,200,000, a phoblogaeth Twrci yn 70,586,256, ond dim ond rhan o'r gwledydd hyn sydd yn Ewrop, a'r gweddill yn Asia.

## Cyfeiriadau

Ewrop
Categori:Ewrop
Nathu La

250px|bawd|Y llwybr i ben y bwlch ar yr ochr Indiaidd
Bwlch strategol yn yr Himalaya a fu'n llwybr masnach rhwng Tibet ac India am ganrifoedd yw'r **Nathu La** (hefyd **Natu La**, weithiau **Natu-la**) (Tibeteg: རྣ་ཐོས་ལ; Nepali: नाथू ला; Tsieinëeg: 乃堆拉山口). Mae'n gorwedd ar y ffin rhwng India a Gweriniaeth Pobl Tsieina gan gysylltu talaith Indiaidd Sikkim, i'r de, a Tibet i'r gogledd. Mae'r bwlch, sy'n gorwedd 4,310 m (14,140 troedfedd) i fyny i'r gogledd-orllewin o Gangtok, yn gangen o'r hen rwydwaith masnach traws-Asiaidd a adnabyddir fel Llwybr y Sidan. Ystyr y gair Tibeteg *nathu-la* yw "Bwlch y Clustiau" (*nathu* "clustiau" + *la* "bwlch").

Ar ôl i Weriniaeth Pobl Tsieina oresgyn Tibet yn y 1950au, y Nathu La oedd un o'r prif lwybrau i Dibetiaid yn ffoi am noddfa yn India. Caewyd y bwlch gan India ar ôl Rhyfel Tsieina ac India, 1962. Yn 2006 cafodd ei ailagor ar ôl i India a Gweriniaeth Pobl Tsieina arwyddo sawl cytundeb masnach a disgwylir iddo fod ar agor i dwristiaid erbyn 2012. Arwyddwyd y cytundebau, sy'n cynnwys cydnabyddiaeth gan India fod Tibet yn rhan o Weriniaeth Pobl Tsieina a chydnabyddiaeth gan Tsieina fod Sikkim - a fu'n rhannol dan awdurdod Lhasa fel teyrnas annibynnol - yn rhan o India, ar benblwydd y Dalai Lama; mae rhai yn gweld hyn fel arwydd o amharch tuag at arweinydd y Tibetiaid alltud a'r mudiad dros annibyniaeth i Dibet.

Ceir sawl rhywogaeth o flodau prin yn yr ardal, yn cynnwys nifer o rywogaethau o blanhigion rhododendron. Ar y ffordd i fyny i'r bwlch o ochr Gangtok ceir llyn Tsomgo (3780 m), sy'n denu nifer o ymwelwyr yn yr haf. Mae'r coedwigoedd ar y llethrau cyn cyrraedd y llyn hwnnw yn gartref i'r Panda Coch, un o famaliaid prinnaf Asia.

Am gyfnod, croesi'r Nathu La oedd bron yr unig ffordd i Ewropeaid gyrraedd Tibet. Mae sawl teithiwr wedi ysgrifennu am groesi'r bwlch, ac yn eu plith yr etholegydd Eidalaidd Fosco Maraini, ar ei ffordd i Lhasa gyda Giuseppe Tucci yn 1948.

Categori:Bylchau'r Himalaya
Categori:Bylchau India
Categori:Sikkim
Categori:Daearyddiaeth Tibet
Maribel Verdú

Actores o Madrid, Sbaen yw **María Isabel Verdú Rollán** (ganwyd 2 Hydref 1970).

## Ffilmiau
* *El Año de las Luces* (1986)
* *Amantes* (1991)
* *Belle Époque* (1991)
* *El Amante Bilingüe* (1993)
* *Huevos de oro* (1993)
* *Y tu mamá también* (2001)
* *El laberinto del fauno* (2006)

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Actorion benywaidd o Sbaen
Categori:Pobl o Fadrid
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Los Serrano

Cyfres deledu Sbaeneg oedd ***Los Serrano*** (2003–2008).

## Cymeriadau
* *Diego Serrano* - Antonio Resines
* *Curro Serrrano* - Jorge Jurado
* *Guille Serrano* - Víctor Elías
* *Marcos Serrano* - Fran Perea
* *Lucía* - Belén Rueda
* *Teté Capdevila* - Natalia Sánchez
* *Eva Capdevila* - Verónica Sánchez
* *Carmen* - Julia Guttiérez Caba
* *Santiago Serrano* - Jesús Bonilla
* *Fiti Martínez* - Antonio Molero
* *Raúl Martínez* - Alejo Sauras

## Penodau
* 1. ''Ya s'han casado* (Maen nhw eisoes wedi ymbriodi.)
* 2. *Un padre perfecto* (Tad perffaith.)
* 3. *Siempre nos quedará París*
* 4. *El Atlético de Santa Justa F.C.*
* 5. *Me gusta cuando callas*
* 6. *Cien maneras de cocinar la trucha*
* 7. *No me llames iluso*
* 8. *La noche del loro''

Categori:Rhaglenni teledu Sbaenaidd
Categori:Rhaglenni teledu Sbaeneg
Llyn Tsomgo

Llyn yn nwyrain Sikkim, India, yw **Llyn Tsomgo** (enwau amgen: **Llyn Tsongmo**, **Llyn Changu**). Mae'r enw Tibeteg (tafodiaith leol - Bhutia - Sikkim) yn golygu "Pen Llyn" neu "Llyn y tarddle" (*tso* "llyn" + *mgo* "pen"). Gorwedd y llyn tua 3,780 medr (12,400 troedfedd) i fyny ger y ffin â Tibet, tua 40&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o ddinas Gangtok, prifddinas Sikkim. Mae ffordd droellog yn dringo o Gangtok i'r llyn sy'n dringo wedyn i fwlch y Nathu La.

Mae Tsomgo yn llyn sanctaidd i Bwdhyddion a Hindwaid Sikkim a'r cylch. Yn y gaeaf mae'n rhewi drostodd ond mae'r dŵr yn toddi yn y gwanwyn pan geiff ei fwydo gan eira tawdd o'r mynyddoedd uchel o'i gwmpas. Mae'n adnabyddus am y rhododendrons sy'n tyfu yno acheir hwyaid Brahminy ac adar eraill yno, ynghyd â phandas coch ar y lethrau.

250px|bawd|dim|Tsomgo yn y gaeaf

## Gweler hefyd
*Nathu La

Tsomgo
Tsomgo
Categori:Sikkim
Chwarae'n troi'n chwerw

Dihareb Gymraeg yw '''''Chwarae'n troi'n chwerw'''''.

Mae'n deitl cân gan Caryl Parry Jones gyda'r cytgan adnabyddus,

Ac mae chwarae'n troi'n chwerw
Mae'r gwin yn troi'n sur
Mae'r wên yn troi'n ddagrau
A'r wefr yn troi'n gur.
Ac os wyt ti'n rhywle yn gwrando ar fy nghân
Cofia fod chwarae'n troi'n chwerw
Wrth chwara 'fo tân.

Mae sawl artist wedi recordio neu berfformio'r gân. Ceir fersiwn ar *Yr Atal Genhedlaeth*, albwm solo cyntaf Gruff Rhys, aelod y band Super Furry Animals.

Yn ogystal mae ''Chwarae'n troi'n chwerw'' yn deitl nofel Gymraeg gan Geraint W. Parry (Gwasg Gomer, 1988) a nofel ar gyfer yr arddegau gan Tudur Williams (Gwasg Carreg Gwalch, 2007).

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Panda Coch

Mamal, herbiforaidd yn bennaf, sydd wedi arbenigo i fwyta bambŵ ac sydd i'w cael ym mynyddoedd Asia yw'r **Panda Coch** neu'r **Panda Lleiaf** (Lladin: *Ailurus fulgens* "cath ddisglair"). Mae'n rhywfaint mwy ei faint na cath ddomestig (hyd: 40 – 60&nbsp;cm; pwysau: 3 – 6&nbsp;kg). Cynefin naturiol y Panda Coch yw'r Himalaya yn Bhutan, Tibet, de Tsieina, India, Nepal, a hefyd yn Laos a Bwrma. Y Panda Coch yw anifail arwyddlunol talaith Indiaidd Sikkim a masgot gwyliau ardal Darjeeling. Amcangyfrifir fod llai na 2,500 o anifeiliaid hŷn yn byw yn y gwyllt erbyn hyn ac mae eu nifer dan fygythiad yn parhaol oherwydd araf golli eu cynefin naturiol.

Un o gadarnleoedd olaf y Panda Coch yw gogledd Sikkim lle ceir poblogaethau yn y mynyddoedd, dan lefel yr eira, e.e. yn ardal bwlch Nathu La a Llyn Tsomgo.

Maent yn hoff o fyw mewn coedwigoedd yn y mynyddoedd, rhwng 1,800-4,800 m neu 5000-15,700 troedfedd, lle ceir digon o lwyni rhododendron a bambŵ. Ar achlysur maent yn bwyta cig hefyd.

Categori:Mamaliaid
Categori:Mamaliaid Asia
Richard Herbert

Marchog, Iorcydd  a noddwr beirdd o'r Oesoedd Canol oedd **Syr Rhisiart Herbert** neu **Richard Herbert o Golbrwg** (bu farw 1469). Roedd yn frawd iau i William Herbert, Iarll Penfro ac yn fab i Syr William ap Thomas o Gastell Rhaglan a Gwladys ferch Dafydd Gam, ac yn ŵyr felly i Ddafydd Gam. Priododd Marged, chwaer Syr Rhys ap Thomas (1449 - 1525) un o uchelwyr mwyaf grymus de Cymru.

Fel ei frawd roedd yn deyrngar i'r Iorciaid yn ystod Rhyfel y Rhosynnau. Credir ei fod wedi ymladd ysgwydd wrth ysgwydd gyda’i frawd ym Mrwydr Mortimer’s Cross, lle trechwyd llu Siasbar Tudur gan Edward, mab dug Iorc. Ar ôl i Edward gael ei gydnabod yn frenin Lloegr, bu Rhisiart yn cyflawni swyddogaethau pwysig yn Ne Cymru e.e. oedd cyd-arweinydd yr ymgyrch yn erbyn Castell Carreg Cennen yn 1462. Yn 1468 arweiniodd treuan o fyddin Wiliam Herbert yn erbyn castell Harlech, a ddelid gan y Lancastriaid. Ar y ffordd yno fe drechodd lu Siasbar Tudur ger Dinbych. Gwobrwywyd ef a'i frawd Rhisiart Herbert yn hael gan y brenin a gwobrwywyd y ddau gyda lawer o diroedd yn swyddi Henffordd a Chaerloyw.

Daliwyd Rhisiart a'i frawd ym mrwydr Edgecote ar 24 Gorffennaf 1469, gan eu gelyn, Richard Neville, Iarll Warwick. Aethpwyd â'r ddau i Northampton lle cawsant eu dienyddio. Dygwyd corff Rhisiart yn ôl i’r Fenni a'i gladdu yno yn eglwys Priordy Mair ac mae ei feddrod ysblennydd yno hyd heddiw.

## Perthnasau
Ei wraig oedd Margred ferch Tomas ap Gruffudd ap Nicolas ac roedd ganddo fab o'r enw Wiliam o Golbrwg ac eraill o bosib. Roedd yn hanner brawd i feibion Syr Rhosier Fychan.

## Noddwr y beirdd
Canodd Bedo Brwynllys nifer o gerddi iddo, ac ystyrid ef yn un o noddwyr hael beirdd yr Uchelwyr. Erys un cywydd a erys iddo gan Guto’r Glyn a cheir awdl iddo gan Lewys Glyn Cothi, cywydd mawl gan Ieuan Deulwyn ac awdl gan Huw Cae Llwyd i’w fab, Syr Wiliam Herbert o Golbrwg. Ceir hefyd ymryson rhwng Ieuan Deulwyn a Bedo Brwynllys a gynhaliwyd ar ei aelwyd ef yng Ngholbrwg. Yn olaf, ceir marwnadau gan Fedo Brwynllys (Lewis 1982: cerdd 30) a Hywel Dafi a marwnad i Risiart a’i frawd Wiliam, iarll Penfro, gan Huw Cae Llwyd.

## Gweler hefyd
*Bedo Brwynllys

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Griffiths, R.A. (1972), *The Principality of Wales in the Later Middle Ages: The Structure and Personnel of Government, i: South Wales,* 1277–1536 (Caerdydd)
*Griffiths, R.A. (1993), *Sir Rhys ap Thomas and his Family: A Study in the Wars of the Roses and Early Tudor Politics* (Caerdydd)
*Lewis, B.J. (2011), *The Battle of Edgecote or Banbury (1469) through the Eyes of Contemporary Welsh Poets, Journal of Medieval Military History*, 9: 97–117
*Lewis, W.G. (1982), ‘Astudiaeth o Ganu’r Beirdd i’r Herbertiaid hyd Ddechrau’r Unfed Ganrif ar Bymtheg’ (Ph.D. Cymru [Bangor])
*Ross, C. (1974), Edward IV (Berkeley)
*Smith, P. (1957), ‘Coldbrook House’, Arch Camb cvi: 64–71
*Thomas, D.H. (1994), *The Herberts of Raglan and the Battle of Edgecote 1469 (Enfield)*

Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1469
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Gwyddor (iaith)

bawd|250px|Systemau ysgrifennu'r byd
bawd|250px
System o argraffion ellir eu defnyddio fel blociau adeiladu i gynrychioli iaith ar ffurf ysgrifenedig yw **gwyddor**. Mae'r argraffion yma yn cynrychioli sain yn hytrach na phethau (fel yn achos cymeriadau Tseineeg neu'r *kanji* Japaneg, er enghraifft). Mae rhai gwyddorau yn ffonetig, fel yr wyddor Gymraeg.

Credir i'r wyddor gyntaf gael ei datblygu yn ardal Ffenicia yn y Lefant tua tair mil o flynyddoedd yn ôl. Dros y canrifoedd ymledodd a chafodd ei haddasu a chafwyd gwyddorau eraill fel yr wyddor Roeg a'r wyddor Ladin.

## Gweler hefyd
* Devanāgarī
* Yr wyddor Arabeg
* Yr wyddor Gymraeg
* Yr wyddor Gyrilig
* Yr wyddor Hebraeg
* Yr wyddor Ladin
* Yr wyddor Roeg
* Yr wyddor N'Ko o Orllewin Affrica
279 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC - **270au CC** - 260au CC 250au CC 240au CC 230au CC 220au CC
284 CC 283 CC 282 CC 281 CC 280 CC - **279 CC** - 278 CC 277 CC 276 CC 275 CC 274 CC

----

## Digwyddiadau
* Byddin o Aliaid dan Brennus yn ymosod ar wlad Groeg. Mae rhan o'r fyddin, dan Bolgios, yn gorchfygu byddin Facedonaidd dan Ptolemi Keraunos, a leddir yn y frwydr. Wedi brwydr yn Thermopylae, lle mae'r Galiaid yn dioddef colledion trwm, mae Brennus yn cyrraedd Delffi, lle caiff ei orchfygu a'i orfodi i encilio. Gorchfygir ef gan y  Thessaliais a'r Maliaid ger afon Spercheios.
* Wedi marwolaeth PtolemiKeraunos, daw cyn-frenin Macedonia, Antipater II yn frenin eto, ond ychydig fisoedd yn ddiweddarach, lleddir ef gan ei gefnder Sosthenes, sy'n dod yn frenin yn ei le.
* Pyrrhus, brenin Epiros, yn gorchfygu byddin Gweriniaeth Rhufain dan y conswl Publius Decius Mus ym Mrwydr Asculum, ond yn dioddef colledion difrifol.
* Llwyth Celtaidd y Scordisci yn sefydlu dinas Singidon, heddiw'n ddinas  Belgrade.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Ptolemi Keraunos, brenin Macedonia
* Brennus, arweinydd byddin y Galiaid
* Antipater II, brenin Macedonia

Categori:279 CC
Demograffeg yr Almaen

**Demograffiaeth yr Almaen** yw'r astudiaeth o niferoedd a nodweddion poblogaeth yr Almaen. Gyda poblogaeth o tua 82,220,000, yr Almaen yw'r wlad fwyaf o ran poblogaeth sy'n gyfangwbl o fewn Ewrop, a'r 14eg fwyaf poblog yn y byd. O'r rhain, mae tua 16 miliwn heb fod o dras Almaenig, gyda Twrciaid y mwyaf niferus o'r rhain, 1,713,551 yn 2007. Nid yw'r boblogaeth yn cynyddu ar hyn o bryd.

Gelwir pedwar grŵp o bobl yn "leiafrifoedd cenedlaethol", y Daniaid, Frisiaid, Roma a Sinti, a'r Sorbiaid. Wedi'r Ail Ryfel Byd, symudodd tua 14 miliwn o Almaenwyr ethnig i'r Almaen o Ddwyrain Ewrop, ac ers y 1960au bu mewnfudiad o Almaenwyr ethnig o Casachstan, Rwsia a'r Wcrain. Er i'r rhan fwyaf o Iddewon yr Almaen gael eu lladd yn yr Holocost, mae'r niferoedd wedi cynyddu yn ddiweddar, gyda dros 200,000 wedi ymfudo i'r Almaen o Ddwyrain Ewrop ers 1991.

Dinasoedd mwyaf yr Almaen, gyda ffigyrau poblogaeth ar gyfer Rhagfyr 2005, yw: 
* Berlin  3.4 miliwn
* Hamburg 1.75 miliwn
* München 1.3 miliwn
* Cwlen (Köln) 0.98 miliwn
* Frankfurt am Main 0.65 miliwn

## Crefydd
Y prif enwadau a chrefyddau yw:
*Eglwys Gatholig 31.4%, 
* Eglwys Efengylaidd yr Almaen 30.8%
* Dim crefydd 29.6%
* Islam 4%
*Eglwys Uniongred 2%

Ceir y rhan fwyaf o Gatholigion yn y de-ddwyrain, yn ne Bafaria, ac yn ardal Cwlen, tra mae Protestianiaid yn fwyaf niferus yn y gogledd.
281 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC  
330au CC 320au CC 310au CC 300au CC 290au CC - **280au CC** - 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC 230au CC
286 CC 285 CC 284 CC 283 CC 282 CC - **281 CC** - 280 CC 279 CC 278 CC 277 CC 276 CC

----

## Digwyddiadau
* Brwydr Corupedium yn Lydia, y frwydr olaf rhwng y Diadochi, olynwyr Alecsander Fawr. Ymleddir y frwydr rhwng Lysimachus, brenin Thrace a Macedonia, a Seleucus, rheolwr dwyrain Anatolia, Syria, Ffenicia, Judaea, Babylonia ac Iran. Lleddir Lysimachus yn y frwydr.
* Wedi cipio Thrace, mae Seleucus yn ceisio cipio Macedonia, ond ger Lysimachia yn Thrace, llofruddir ef gan Ptolemi Keraunos, sy'n cymryd gorsedd Macedonia ei hun.
* Olynir Seleucus fel brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd gan Antiochus.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Lysimachus, brenin  Thrace a Macedonia
* Seleucus I Nicator, brenin Syria ac Iran, sefydlydd yr Ymerodraeth Seleucaidd

Categori:281 CC
Kings (ffilm)

Ffilm 2007 Gwyddeleg a ysgrifennwyd ac sy'n serennu Colm Meaney yw ***Kings***. Seiliwyd y ffilm ar ddrama Jimmy Murphy *The Kings of the Kilburn High Road*. Mae'r ffilm yn ddwyieithog, gyda'r deialog yn Saesneg a Gwyddeleg. Cafodd y ffilm ei première yng Ngŵyl Ffilm  Taormina (yr Eidal) ym Mehefin 2006, ac fe'i dewiswyd fel cynnig swyddogol Iwerddon ar gyfer y categori ffilm orau mewn iaith dramor yng Ngwobrau'r Academi 2008. Adrodda'r ffilm hynt a helynt criw o ffrindiau Gwyddelig sydd yn cyfarfod ar gyfer angladd ffrind, wedi iddynt oll fudo i Loegr 30 mlynedd ynghynt.

Categori:Ffilmiau 2007
Braveheart

150px|bawd|Sophie Marceau fel y Dywysoges Isabelle
Ffilm gan Mel Gibson am yr Alban ar droad y 14g a rhyfel annibyniaeth William Wallace yn erbyn Edward I, brenin Lloegr yw ***Braveheart*** (1995).

## Cast 
* *William Wallace* - Mel Gibson
* *William Wallace Ifanc* - James Robinson
* *Malcolm Wallace* - Sean Lawlor
* *Y Dywysoges Isabelle* - Sophie Marceau
* *Argyle Wallace* - Brian Cox
* *Campbell* - James Cosmo

Categori:Ffilmiau 1995
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau Disney
Cillian Murphy

Actor o Iwerddon yw **Cillian Murphy** (ganwyd 25 Mai 1976).

Enillodd Wobr BAFTA y Golden Globe, a chafodd ei enwebu am Wobr yr Academi am Actor Gorau, am chwarae'r brif ran yn y ffilm 2023 *Oppenheimer* gan Christopher Nolan.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Anffyddwyr o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Llysieuwyr
Categori:Pobl o Swydd Corc
The Muppet Christmas Carol

Ffilm gan Brian Henson gyda'r *Muppets* sy'n serennu Michael Caine yw ***The Muppet Christmas Carol*** (1992). Mae'r ffilm yn seiliedig ar y nofel enwog gan Charles Dickens.

## Cast a Chymeriadau
* Michael Caine - *Ebenezer Scrooge*
* Dave Goelz - *Gonzo/Charles Dickens*, *Robert Marley*, *Dr. Bunsen Honeydew*,

Categori:Ffilmiau 1992
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Disney
Kevin Bishop

Actor Seisnig yw **Kevin Bishop** (ganwyd 18 Mehefin 1980).

## Gwaith Ffilm a Theledu
* *Muppet Treasure Island* (1996)
* *Food of Love* (2002)
* ''L'Auberge espagnole* (2002)
* *Les Poupées russes* (2005)
* *Irina Palm* (2007)
* *The Kevin Bishop Show'' (2007-9)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1980
Muppet Treasure Island

Ffilm gan Brian Henson yw **Muppet Treasure Island** (1996). Mae'r ffilm yn seiliedig ar y llyfr gan Robert Louis Stevenson.

## Cast a Chymeriadau
* *Long John Silver* - Tim Curry
* *Jim Hawkins* - Kevin Bishop
* *Billy Bones* - Billy Connolly
* *Mrs. Bluberidge* - Jennifer Saunders
* *Miss Piggy/Benjamina Gunn* - Frank Oz
* *Kermit the Frog* - Steve Whitmire
* *Gonzo* - Dave Goelz

Categori:Ffilmiau 1996
Categori:Ffilmiau Disney
Look Who's Talking

Ffilm gomedi sy'n serennu Kirstie Alley, John Travolta a Bruce Willis yw '''''Look Who's Talking'''* (1989).

## Cast
* *Mollie* - Kirstie Alley
* *James Ubriacco* - John Travolta
* *Mikey* - Bruce Willis (llais)
* *Albert* - George Segal
* *Rona*  - Twink Caplan
* *Rosie'' - Olympia Dukakis

Categori:Ffilmiau 1989
Categori:Ffilmiau am blant
Demograffeg yr Iseldiroedd

**Demograffiaeth yr Iseldiroedd** yw'r astudiaeth o niferoedd a nodweddion poblogaeth yr Iseldiroedd. Gyda poblogaeth o 16,491,461 ac arwynebedd y wlad yn 41,526&nbsp;km², mae dwysedd poblogaeth yr Iseldiroedd yn uchel. Saif yn 23ain ymysg gwledydd y byd o ran dwysedd poblogaeth, a dim ond Bangladesh a De Corea sy'n wledydd mwy ac a dwysder poblogaeth uwch.

Un o nodweddion poblogaeth yr Iseldiroedd yw mai hwy, ar gyfartaledd, yw'r bobl dalaf yn y byd, gyda chyfartaledd uchder o 1.83 m (6 troedfedd) i ddynion a 1.70 m (5 troedfedd 7 modfedd) i ferched.

Mae'r gyfradd genedigaethau yn 1.75 plentyn i bob merch. Cymharol araf yw tŵf y boblogaeth, gyda 10.9 genedigaeth y fil o boblogaeth a 8.68 marwolaeth y fil o boblogaeth. Fel yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop, mae'r boblogaeth yn  heneiddio; ond i raddau llai na'r rhan fwyaf o wledydd eraill Ewrop.

Ceir cryn dipyn o fewnfudo i'r Iseldiroedd, a hefyd gryn dipyn o allfudo. O'r trigolion heb fod yn Iseldirwyr ethnig, y grwpiau mwyaf yw Indonesiaid (2.4%), Almaenwyr (2.4%), Twrciaid (2.2%) a Swrinamiaid (2.0%).

## Crefydd
*Eglwys Gatholig 31% 
*Eglwys Ddiwygiedig yr Iseldiroedd 13% 
*Calfiniaid 7% 
*Islam 5.5% 
*Arall 2.5% 
*Dim 41%
Bastille

Carchar yn ninas Paris, Ffrainc, oedd y **Bastille**, neu yn llawn y **Bastille Saint-Antoine**. Daeth yn enwog pan gipiwyd y carchar gan wrthryfelwyr ar 14 Gorffennaf 1789; ystyrir Cipio'r Bastille yn ddechreuad y Chwyldro Ffrengig.

Adeiladwyd y Bastille yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd, yn wreiddiol fel porth, a drowyd wedyn yn gaer i amddiffyn rhan ddwyreiniol Paris a phalas brenhinol Hôtel Saint-Pol. Wedi diwedd y rhyfel, daeth yn garchar; Louis XIII oedd y brenin cyntaf i yrru carcharorion yno.

Chwalwyd yr adeilad wedi iddo gael ei gipio yn ystod y Chwydro. Gelwir y lleoliad yn Place de la Bastille, cartref yr Opéra Bastille.

Categori:Hanes Ffrainc
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith coll ym Mharis
Categori:Carcharau yn Ffrainc
Ceg

250px|de|bawd|Y geg ddynol
[dde|bawd|Ceg [aligator.]]
Twll yn y pen yw'r **geg**, â gwefusau o'i chwmpas. Mae'n cael ei defnyddio i siarad a chnoi bwyd. Mae'n cynnwys y tafod a'r dannedd.

## Gweler hefyd
Ceg ddynol


Categori:Pen
Categori:System dreulio
Categori:System resbiradu
Eugène Viollet-le-Duc

Pensaer o Ffrancwr oedd **Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc** (27 Ionawr 1814 – 17 Medi 1879).

Cafodd ei eni ym Mharis.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1814
Categori:Marwolaethau 1879
Categori:Penseiri o Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
Ulan Bator

bawd|dde|300px|Golygfa o fryn Zaisan
bawd|dde|300px|Golygfa ar Ulan Bator
bawd|dde|300px|Mynachlog Gandantegchinlen Khiid, Ulan Bator

Prifddinas a dinas fwyaf Mongolia yw **Ulan Bator**, neu **Ulaanbaatar** (Mongoleg: Улаанбаатар). Mae'r ddinas yn awdurdod llywodraeth leol annibynnol, heb fod yn rhan o dalaith, ac mae ganddi boblogaeth o fymryn dros 1 miliwn (2008).

Wedi'i lleoli yng ngogledd canolbarth y wlad, mae'r ddinas yn gorwedd tua 1310 m i fyny mewn dyffryn agored ar lan Afon Tuul. Hon yw canolfan ddiwylliannol, diwydiannol ac ariannol y wlad. Mae'n ganolfan cludiant hefyd, a gysylltir gan ffyrdd â phob dinas fawr ym Mongolia a gan reilffordd â'r Rheilffordd Traws-Siberia a rhwydwaith rheilffyrdd Gweriniaeth Pobl Tsieina.

Sefydlwyd y ddinas ym 1639 fel canolfan mynachlogydd Bwdhaidd, ond ni thyfodd lawer tan yr 20g pan ddaeth yn ganolfan gweithgynhyrchu fawr gyda rhodfeydd eang a sgwariau agored ac adeiladau sy'n nodweddiadol o bensaernïaeth newydd-glasurol y gwledydd sosialaidd yn ail hanner yr 20g.

## Addysg
Lleolir prif gampws Prifysgol Genedlaethol Mongolia yn Ulan Bator.

## Adeiladau a chofadeiladau 
Un o adeiladau hynotaf y ddinas yw mynachlog Bwdhaidd Gandantegchinlen Khiid (Mongoleg: Гандантэгчинлэн хийд; cyfieithiad: "Y Lle Enfawr, Llawn Hapusrwydd") gyda 'i gerflun 26.5-metr o Avalokiteśvara. Adeiladnodedig arall yw Eglwys Gadeiriol Seintiau Pedr a Phaul.

## Enwogion
*Wenceslao Selga Padilla (g. 1949-2017), esgob
*Lakva Sim (g. 1972), paffiwr
*Giorgio Marengo (g. 1974), esgob

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Dinasoedd Mongolia
Categori:Prifddinasoedd Asia
Categori:Sefydliadau 1639
Demograffeg Sbaen

bawd|250px|Newid ym mhoblogaeth Sbaen rhwng 1981 a 2005. Coch ac oren - cynnydd; glas - gostyngiad.

**Demograffeg Sbaen** yw'r astudiaeth o niferoedd a nodweddion poblogaeth Sbaen. Ar 1 Ionawr 2008, roedd poblogaeth Sbaen yn 46,063,511 yn ôl yr *Instituto Nacional de Estadística* (INE). Sbaen yw'r bumed wlad yn yr Undeb Ewropeaidd o ran poblogaeth, ond mae dwysder y boblogaeth yn gymharol isel, 91.2 person/km sgwar.

Fel llawer o wledydd Ewrop, mae'r boblogaeth yn tueddu i heneddio; yn 2006 roedd cyfartaledd oedran trigolion Sbaen yn 40.2.  Roedd 14.3% o'r boblogaeth dan 15 oed, 69,0% rhwng 15 a 64, a 16.7% dros 65. I raddau, mae mewnfudiad wedi gwrthweithio'r duedd yma. Yn 2005, roedd disgwyliad bywyd yn Sbaen yn 80.2 ar gyfartaledd; 77.0 i ddynion a 83.5 i ferched.

Mae dwysder y boblogaeth yn uwch o gwmpas yr arfordir ac o amgylch Madrid. Yng nghanol y wlad, mae diboblogi yn broblem yn yr ardaloedd gwledig.

### Dinasoedd 
Yr ardaloedd dinesig mwyaf o ran poblogaeth yw:

### Poblogaeth Ynysoedd Sbaen 
Yr ynysoedd gyda'r boblogaeth fwyaf yw:

Yn ôl cyfrifiad 2006, roedd 9.27 o boblogaeth Sbaen yn dramorwyr. Roedd y mwyafrif o America Ladin (36.21%), Gorllewin Ewrop (21.06%), Dwyrain Ewrop (17.75%) a'r Magreb (14.76%).

### Crefydd
*Eglwys Gatholig 76.7% 
*Dim crefydd 20.0% 
*Arall 1.6% (Islam, yr Eglwys Uniongred, Iddewon ac eraill)

Categori:Demograffeg Sbaen
Afon Tuul

Afon yng nghanolbarth a gogledd Mongolia yw **Afon Tuul** (Mongoleg: *Туул гол*, *tuul gol*; weithiau **Tola** mewn hen lyfrau). Mae ganddi hyd o 704&nbsp;km gyda basn o tua 49,840&nbsp;km sgwar.

Gyda'i tharddle yn gorwedd ym Mharc Cenedlaethol Gorkhi-Terelj ym Mynyddoedd Khentii, mae'r afon yn llifo trwy ran ddeheuol Ulan Bator, prifddinas Mongolia. Mae'n llednant o  Afon Orkhon, sy'n llednant o Afon Selenge, sy'n llifo wedyn i Rwsia a Llyn Baikal. Llifa Afon Tuul drwy Barc Cenedlaethol Khustain Nuruu hefyd. Mae'n rhewi drosodd fel rheol o ganol mis Tachwedd i ganol Ebrill. Nodweddir glannau'r afon gan goedwigoedd helyg ac mae'n gartref i rywogaeth brin o *sturgeon*.

Mae'r afon yn dioddef gan lygred a achosir gan garthffosiaeth o Ulan Bator a gwaddoliadau trwm mewn canlyniad i fwyngloddio aur yn ardal Zaamar.

### Dolenni allanol
Tuul
Parc Cenedlaethol Gorkhi-Terelj

Un o barciau cenedlaethol Mongolia yw **Parc Cenedlaethol Gorkhi-Terelj** (Mongoleg: Горхи-Тэрэлж, "rhododendron y nant"). Mae'n gorwedd ym Mynyddoedd Kentii tua 40–50&nbsp;km o Ulan Bator. Llifa Afon Tuul drwy'r parc. Gerllaw mae mynydd sanctaidd Burkhan Khaldun, a gysylltir â Genghis Khan.

Mae atyniadau yn cynnwys Llyn Khagiin Khar a Ffynhonnau Poeth Yestii. Ceir yn ogystal fynachlog Fwdhaidd sydd ar agor i ymwelwyr. Mae bywyd gwyllt y parc yn cynnwys eirth brown a thros 250 rhywogaeth o adar. Ceir sawl craig drawiadol yno, yn cynnwys "Craig y Crwban" (Mongoleg: *Melkhii Khad*) a'r "Lama yn gweddïo".

## Dolenni allanol
*  globosapiens.net Gwybodaeth dwristaidd

Gorkhi-Terelj
280 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
330au CC 320au CC 310au CC 300au CC 290au CC - **280au CC** - 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC 230au CC   
285 CC 284 CC 283 CC 282 CC 281 CC - **280 CC** - 279 CC 278 CC 277 CC 276 CC 275 CC

----

## Digwyddiadau
* Pyrrhus, brenin Epiros, yn gorchfygu byddin Gweriniaeth Rhufain dan y conswl Publius Valerius Laevinus ym Mrwydr Heraclea.
* Y cerflunydd Chares o Lindos yn gorffen Colosws Rhodos wedi deuddeng mlynedd o waith. Mae dros 30 medr (100 troedfedd) o uchder, ac yn un o ryfeddodau'r hen fyd.
* Ail-sefydlir Cynghrair Achaea gan ddeuddeg dinas yng ngogledd y Peloponnesus.

## Genedigaethau
* Philo o Byzantium, awdur Groegaidd ar fecaneg (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
* Herophilus, meddyg o Alexandria, a elwir weithiau yn dad anatomeg

Categori:280 CC
Bogd Khan Uul

Mynydd yng ngogledd canolbarth Mongolia sy'n dominyddu Ulan Bator, prifddinas y wlad, yw **Bogd Khan Uul** (Mongoleg: Богд хан уул). Mae'n gorwedd 3000 troedfedd (914m) uwchben y ddinas.

Categori:Mynyddoedd Mongolia