Newid hinsawdd a phlant

Mae **newid hinsawdd** yn cael effaith uniongyrchol ac anuniongyrchol **blant**. Mae plant yn fwy agored i effeithiau newid hinsawdd nag oedolion. Amcangyfrifodd Sefydliad Iechyd y Byd fod 88% o faich afiechydon yn gysylltiedig â newid hinsawdd sy'n effeithio ar blant o dan 5 oed. Mae adolygiad *Lancet* ar iechyd a newid hinsawdd yn rhestru plant fel y categori yr effeithir arno waethaf gan newid yn yr hinsawdd.

Yn gorfforol mae plant yn fwy bregus ac agored i newid hinsawdd  yn ei holl ffurfiau. Nid yn unig y mae newid hinsawdd yn effeithio ar iechyd corfforol plentyn ond hefyd ar ei lesiant (sy'n cynnwys Iechyd meddwl). Mae anghydraddoldebau cyffredinol, rhwng ac o fewn gwledydd, yn penderfynu i raddau helaeth sut mae newid hinsawdd yn effeithio ar blant.

Mae'r rhai sy'n byw mewn gwledydd incwm isel yn dioddef yn waeth, o ran clefydau ac yn llai abl i wynebu bygythiadau newid hinsawdd. Hefyd, mae'n anoddach gwarantu hawliau plant mewn argyfwng hinsawdd .

## Effaith newid hinsawdd ar blant 
Mae effeithiau newid hinsawdd yn dod o dan ddau brif ddimensiwn:

* uniongyrchol neu anuniongyrchol, ar unwaith neu 
* wedi'i ohirio.

O ran effeithiau ar iechyd corfforol y plentyn gallwn sôn am: farwolaethau ac anafiadau, afiechydon gwres, dod i gysylltiad â thocsinau amgylcheddol ; afiechydon heintus a salwch eraill sy'n bresennol o fewn tymereddau cynhesach.

Mae cynnydd sylweddol hefyd mewn materion iechyd meddwl a dysgu fel anhwylder straen wedi trawma (PTSD), iselder ysbryd, a phryder, anhwylderau cysgu, diffiniadau gwybyddol, ac anawsterau dysgu. Er enghraifft, cafwyd cyfnod ôl-fwyd ym Mhacistan yn 2010, dangosodd 73% o bobl ifanc 10 i 19 oed lefelau uchel o PTSD, lle cafwyd effaith ddifrifol ar ferched a oedd wedi'u dadleoli.

Ymhlith y digwyddiadau difrifol eraill a ganfuwyd roedd: trallod, galar a dicter; colli hunaniaeth; teimladau o ddiymadferthedd ac anobaith; cyfraddau uwch o hunanladdiad; mwy o ymddygiad ymosodol a thrais.

Yn ychwanegol at yr effeithiau corfforol, gellir hefyd ystyried y dylanwad seicolegol a iechyd meddwl na ymchwiliwyd yn dda iddo eto sy'n hanfodol ac yn fygythiol i les plentyn.

Gall digwyddiadau eithafol a achosir gan newid hinsawdd ddinistrio cartrefi, ysgolion, canolfannau gofal plant, a seilwaith hanfodol arall Fe wnaeth Typhoon Haian ddinistrio dinasoedd a threfi cyfan ar ynysoedd Leyte a Samar, y Philipinau. Collodd llawer o blant a oroesodd Typhoon Haian eu cartrefi a'u heiddo. Yn 2020, achosodd Typhoon Molave lifogydd a thirlithriadau a ddinistriodd gartrefi, gan beryglu tua 2.5 miliwn o blant yn Fietnam. Lladdwyd 9 a dadleolwyd mwy na miliwn o bobl yn Fietnam a'r Philipinau.

## Gweithredu gan blant 
### Streic ysgol yn erbyn newid hinsawdd 
Mae Streic Ysgol dros yr Hinsawdd (SS4C) (Swedeg: *Skolstrejk för klimatet*), a elwir hefyd yn *Fridays for Future* (FFF), *Youth for Climate, Climate Strike* neu *Youth Strike for Climate*, yn fudiad rhyngwladol o ddisgyblion ysgol sy'n gadael eu dosbarthiadau bob dydd Gwener i cymryd rhan mewn gwrthdystiadau ac ymgyrchoedd i fynnu  fod arweinwyr gwleidyddol yn gweithredu i atal newid hinsawdd a mynnu bod y diwydiant tanwydd ffosil yn trosglwyddo i ynni adnewyddiadwy.

Rhoed cyhoeddusrwydd eang i'r ymgyrch ar ôl i ddisgybl o Sweden, Greta Thunberg, gynnal protest yn Awst 2018 y tu allan i Riksdag (senedd) Sweden, gan ddal arwydd a oedd yn darllen "Skolstrejk för klimatet" ("Streic ysgol dros hinsawdd").

Cafwyd streic fyd-eang ar 15 Mawrth 2019 gyda dros miliwn o streicwyr mewn 2,200 o ysgolion, a drefnwyd mewn 125 o wledydd. Ar 24 Mai 2019, cynhaliwyd yr ail streic fyd-eang, lle tynnodd 1,600 o ddigwyddiadau ar draws 150 o wledydd gannoedd o filoedd o wrthdystwyr. Amserwyd y digwyddiadau i gyd-fynd ag etholiad Senedd Ewrop 2019.

Roedd Wythnos Fyd-eang y Dyfodol 2019 yn gyfres o 4,500 o streiciau ar draws dros 150 o wledydd, gan ganolbwyntio ar ddydd Gwener 20 Medi a dydd Gwener 27 Medi. Mae'n debyg mai dyma'r streiciau hinsawdd mwyaf yn hanes y byd, casglodd streiciau 20 Medi oddeutu 4 miliwn o wrthdystwyr, llawer ohonynt yn blant ysgol, gan gynnwys 1.4 miliwn yn yr Almaen. Ar 27 Medi, amcangyfrifir i ddwy filiwn o bobl gymryd rhan mewn gwrthdystiadau ledled y byd, gan gynnwys dros filiwn o wrthdystwyr yn yr Eidal a channoedd o filoedd o wrthdystwyr yng Nghanada.

### Camau cyfreithiol 
Juliana v. Unol Daleithiau cafodd ei ddiswyddo yn 2020 ar y sail nad oedd gan y plaintiffs ddigon o resymau i siwio, ond mae achos newydd wedi'i lansio ar seiliau mwy manwl. Yn achos "Duarte Agostinho ac Eraill v. Portiwgal ac Eraill "a ddygwyd gan blant ac oedolion ifanc mae Llys Hawliau Dynol Ewrop wedi gofyn i 33 talaith ymateb erbyn Mai 2021 gyda gwybodaeth ar sut y maent yn ceisio cyfyngu ar newid yn yr hinsawdd.

## Ymgysylltiad adeiladol y plentyn 
Credir ei bod yn holl bwysig integreiddio newid yn yr hinsawdd yn y cwricwlwm. Unwaith y bydd plant yn dysgu am broblemau amgylcheddol byd-eang o'u cwmpas, dônt yn fwy ymwybodol o'r pwysigrwydd o wella amgylchedd y byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Plant
Categori:Hawliau dynol
Categori:Newid hinsawdd