open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cwpan Cenhedloedd y Môr Tawel

Twrnamaint rhyngwladol rygbi'r undeb yw **Cwpan Cenhedloedd y Môr Tawel** (**Pacific Nations Cup** neu **World Rugby Pacific Nations Cup** i roi ei henw llawn). Ei henw blaenorol oedd yr *IRB Pacific 5 Nations*. Fe’i crëwyd gan y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol (IRB) - a elwir yn World Rugby bellach - i hyrwyddo chwaraeon rygbi'r undeb yn ngwledydd y Môr Tawel a rygbi ryngwladol ar Lefel 2 (yr haen o dan y prif wledydd fel Cymru, Seland Newydd, Ffainc ag ati). Bu sawl newid yn fformat a niferodd y timau dros y blynyddoedd. Ar hyn o bryd (2019), mae chwe thîm cenedlaethol yn cymryd rhan: Ffiji, Siapan, Canada, Samoa, Tonga Georgia ac UDA.

## Hanes
Y cyfranogwyr yn y gystadleuaeth, a ddisodlodd y twrnamaint **Tair Gwlad y Môr Tawel ** (**Pacific Tri-Nations**), oedd Ffiji, Samoa, Tonga a Siapan i ddechrau, y Crysau Duon Iau ac Awstralia A. Ar gyfer rhifyn cyntaf y twrnamaint yn 2006 gwahoddwyd Awstralia, ond wedi dirywio, cyn y Cyhoeddodd Undeb Rygbi Awstralia ar Hydref 18, 2006, y bydd y wlad yn cymryd rhan yn y twrnamaint gydag Awstralia A, tîm wrth gefn y "Wallabies". Felly, yn 2007 a 2008 cynrychiolwyd chwe thîm yn y gystadleuaeth. O ganlyniad, ailenwyd y twrnamaint yn IRB Pacific 5 Nations yng World Rugby Pacific Nations Cup (*Cwpan Cenhedloedd y Môr Tawel World Rugby*). Sefydlwyd y Cwpan fel rhan o fuddsoddiad o $US50 miliwn a gyhoeddwyd gan World Rugby er mwyn dabtlygu rygbi'r undeb fel gêm fyd-eang.

Yn 2008, disodlodd Māori Seland Newydd y Crysau Duon Iau (ail dîm SN) a chwaraeodd tîm y Maori yn lle. Adolygwyd y penderfyniad hwn flwyddyn yn ddiweddarach, fodd bynnag, fel bod y Crysau Duon Iau yn cymryd rhan yn rhifyn 2009. Diddymwyd tîm Awstralia A yn 2009 am resymau ariannol. Yn yr un flwyddyn, cyhoeddodd y Crysau Duon Iau eu bod yn tynnu’n ôl, felly erbyn 2012, dim ond pedwar tîm i chwarae am y teitl yng Nghwpan Cenhedloedd y Môr Tawel.

Rhwng 2013 a 2015 gwahoddwyd Canada ac UDA, 2018 Georgia.

## Timau
Timau Cwpan Cenhedloedd y Môr Tawel a'u safle perfformiad:

**Nodiadau:**

 Yn 2014 rhannwyd y twrnamaint yn adrannau heb gemau pontio na rownd derfynol. Enillodd Samoa a Siapan eu cystadleuaeth adrannol.

## Fformat
Bydd y twrnamaint yn cael ei chwarae yn y fformat "pawb-yn erbyn pawb". Mae buddugoliaeth yn cael ei gwobrwyo gyda phedwar pwynt. Rydych chi'n cael dau am gêm gyfartal a dim un ar gyfer gêm gyfartal. Dyfernir pwyntiau bonws i'r timau pan fyddant yn gwneud pedwar ymgais neu fwy mewn gêm, p'un a ydynt yn ennill neu'n colli, neu pan fydd tîm â saith pwynt neu lai yn colli'r gwahaniaeth.

## Rhestr Enillwyr
## Gweler Hefyd
* Pencampwriaeth y Chwe Gwlad
* Pencampwriaethau Rhyngwladol Rugby Europe
* Pencampwriaeth Rygbi yr Americas

## Dolenni
* Gwefan Pacific Nations Cup 

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadlaethau rygbi'r undeb
Y Sgism Orllewinol

Hollt yn yr Eglwys Gatholig yn ystod yr Oesoedd Canol Diweddar oedd **y Sgism Orllewinol** neu'r **Sgism Fawr (1378–1417)**. Wedi i sawl pab deyrnasu o Avignon yn y cyfnod 1309–77, yr hyn a elwir Pabaeth Avignon, dychwelodd y Babaeth i Rufain dan Grigor XI. Bu farw Grigor yn 1378 ac etholwyd Urbanus VI, ac aeth ati i ymateb i lygredigaeth eglwysig. Ymgynullodd criw o gardinaliaid anfodlon yn Agnani i ethol pab arall, Clement VII, gan sbarduno'r sgism. Bu olyniaeth o wrth-babau yn teyrnasu yn Avignon am ddeugain mlynedd arall. Olynwyd Urbanus VI yn Rhufain gan Boniffas IX (1389– 1404), Innocentius VII (1404–1406), a Grigor XII (1406–1415), a olynwyd Clement VII yn Avignon gan Bened XIII (1394–1417).

bawd|canol|400px|Map yn dangos cefnogaeth yn Ewrop dros Babaeth Avignon a Phabaeth Rhufain yn ystod y Sgism Fawr, hyd at Gyngor Pisa yn 1409

Methiant a fu Cyngor Pisa yn 1409 i ddod â diwedd i'r sgism. Yno, etholwyd pab arall, Alecsander V, na chafodd ei gydnabod gan Babaeth Rhufain na chan Babaeth Avignon. Galwyd Cyngor Konstanz yn 1414 i ddatrys yr anghydfod. Penderfynodd y cyngor ddiorseddu'r Pab Grigor XII a'r Gwrth-bab Ioan XXIII ac etholwyd y Pab Martin V i aduno'r Eglwys Gatholig â'i phencadlys yn Rhufain. Daeth y sgism i ben yn 1417.

## Gweler hefyd
* Y Sgism Fawr, nue'r Sgism Ddwyreiniol, sef y sgism rhwng yr Eglwys Gatholig a'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol 

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Joëlle Rollo-Koster a Thomas M. Izbicki, *A Companion to the Great Western Schism (1378–1417)* (Leiden: Brill, 2009).

Categori:14eg ganrif yn Ewrop
Categori:15fed ganrif yn Ewrop
Categori:Crefydd yn yr Oesoedd Canol
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Hanes Cristnogaeth
Categori:Hanes y Pabaeth
Beatriz Galindo

Ysgolhaig a bardd o Sbaen yn ystod y Dadeni Dysg oedd **Beatriz** (neu **Beatrix**) **Galindo** (Rhagfyr 1465 – 23 Tachwedd 1534) sy'n nodedig am fod yn y fenyw gyntaf yn hanes i gael ei phenodi yn athrawes prifysgol, a hynny ym Mhrifysgol Salamanca.

Ganwyd yn Salamanca, Coron Castilia. Dysgodd i ddarllen ac ysgrifennu yn Lladin dan diwtor, ond roedd ei rhieni yn bwriadu ei danfon i leiandy. Clywodd y Frenhines Isabel am ddoniau'r ferch o Salamanca, a chafodd Beatriz ei galw i'r llys brenhinol i roi gwersi Lladin i'r Dywysoges Juana. Bu farw Francisco ym 1501.

Sefydlwyd ysbytyi'r tlawd ym Madrid gan Galindo. Ym Mhrifysgol Salamanca, darlithiodd ar bynciau rhethreg, athroniaeth, a meddygaeth. Ysgrifennodd sawl cyfrol o farddoniaeth Ladin a hefyd sylwebaeth ar weithiau Aristoteles.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion Prifysgol Salamanca
Categori:Academyddion o Sbaen
Categori:Beirdd y 15fed ganrif o Sbaen
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Beirdd Lladin o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1465
Categori:Llenorion benywaidd y 15fed ganrif
Categori:Llenorion benywaidd yr 16eg ganrif
Categori:Llenorion ffeithiol y 15fed ganrif o Sbaen
Categori:Llenorion ffeithiol yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Llenorion Lladin o Sbaen
Categori:Marwolaethau 1534
Categori:Pobl o Salamanca
Categori:Ysgolheigion Lladin o Sbaen
Adlington

Gallai **Adlington** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Adlington, tref yn Swydd Gaerhirfryn
* Adlington, pentref yn Swydd Gaer

## Pobl
* Rebecca Adlington (g. 1981), nofwraig
Alford

Gallai **Alford** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Yr Alban
* Alford, tref yn Swydd Aberdeen

### Lloegr
* Alford, tref yn Swydd Lincoln
* Alford, pentref yng Ngwlad yr Haf
* Alford, pentref yn Surrey

## Pobl
* Jim Alford (1913–2004), mabolgampwr o Gymru
* Kenneth J. Alford (1881–1945), cyfansoddwr
* Maria Alford (1817–88), artist
Pili Pala (cyfres deledu)

Rhaglen ddrama Gymraeg yw ***Pili Pala*** wedi ei leoli ar arfordir gogledd-orllewin Cymru.

Crëwyd a sgrifennwyd y gyfres gan Phil Rowlands. Cynhyrchir y gyfres gan  Triongl ar gyfer S4C a bydd yn cael ei werthu'n rhyngwladol gan All3Media International. Cynhyrchwyr y ddrama yw Gethin Scourfield, Nora Ostler ac Alec Spiteri, y tri a ffurfiodd y cwmni cynhyrchu Triongl.  Darlledwyd y gyfres pedair pennod yn cychwyn ar nos Sul, 8 Medi 2019 am 9 yr hwyr. Wedi'r rhaglen gyntaf, rhyddhawyd y pedair pennod ar wasanaeth S4C Clic.

Mae'n ddrama am hanes dwy fenyw a'r effaith mae un penderfyniad meddygol yn cael ar eu bywydau nhw a'u teuluoedd. Mae Siân Reese-Williams yn chwarae rhan Sara Morris sy'n brif feddyg ymgynghorol mewn Adran Feddygaeth Ffetws mewn ysbyty yng ngogledd Cymru.

## Cast a chymeriadau
* Sian Reese-Williams - Sara
* Fflur Medi Owen - Elin
* Carys Letton Jones - Mari
* Rhys ap Trefor - Dygi
* Owen Arwyn - Jac
* Betsan Haf Humphreys - Cadi
* Catrin Mara - Avril
* Dyfed Cynan - Rhys
* Melangell Dolma - Efa
* Caitlin Richards - Claire Gibson
* Nia Roberts - Beti Howells
* Simon Watts - Gareth Isaacs
* Lisa Jen Brown - Jess Harries
* Gwenno Meredydd Elis - Merch Fach
* Lowri Gwynne - Mam
* Catrin Morgan - Cath
* Sion Pritchard - DI Simon Huws
* Hanna Jarman - DC Lisa Holt
* Catrin Powell - DC Llewelyn
* Kate Jarman - Hannah Price
* Llyr Evans - Marc Elis

## Penodau 
### Cyfres 1
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2019
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2010au
Álvaro Obregón

Gwleidydd a milwr o Fecsico oedd **Álvaro Obregón** (19 Chwefror 1880 – 17 Gorffennaf 1928) a fu'n gadfridog yn Chwyldro Mecsico ac yn Arlywydd Mecsico o 1920 i 1924.

Ganwyd ger Navojoa yn nhalaith Sonora yng ngogledd Mecsico. Ni chafodd fawr o addysg, a gweithiodd yn ffermwr ac yn llafurwr yn ei ieuenctid. Ni chymerodd ran yn Chwyldro Mecsico yn y cyfnod 1910–11, pryd gafodd yr unben Porfirio Díaz ei ddymchwel, ond yn 1912 ymunodd â'r gwrthdaro i arwain criw o gefnogwyr yr Arlywydd Francisco Madero yn erbyn gwrthryfel Pascual Orozco. Yn sgil llofruddiaeth Madero gan Victoriano Huerta yn Chwefror 1913, gwasanaethodd Obregón yn lluoedd Venustiano Carranza yn yr ymgyrch yn erbyn Huerta. Cafodd sawl buddugoliaeth yn erbyn lluoedd Huerta, a chipiodd Dinas Mecsico ar 15 Awst 1914.

Arweiniodd Obregón luoedd Carranza yn erbyn y gwrthryfelwyr Pancho Villa ac Emiliano Zapata, a chollodd ei fraich dde mewn un frwydr yn 1915. Yn ogystal â'i ymgyrchoedd milwrol, rhodd Obregón ddiwygiadau gwleidyddol ar waith yn y tiroedd a enillodd oddi ar Villa, gan gynnwys polisïau gwrthglerigol a rheoliadau llafur. Obregón oedd prif ffigur y gynhadledd gyfansoddiadol yn 1917, a gwasanaethodd y flwyddyn honno yng nghabinet yr Arlywydd Carranza. Dychwelodd i'w fferm yn Sonora am ddwy flynedd, gan roi'r gorau i fyd gwleidyddiaeth am gyfnod.

Yn Ebrill 1920, mewn ymateb i bolisïau Carranza a'i ymdrechion i osod ei olynydd, ymunodd Obregón â'r ymdrech i ddisodli'r arlywydd, gan ddod â diwedd i Chwyldro Mecsico ym Mai 1920. Ar 1 Rhagfyr 1920, etholwyd Obregón yn arlywydd Mecsico, a bu ei bedair mlynedd yn y swydd yn heddychlon o gymharu â'r ddeng mlynedd gynt. Penodwyd José Vasconcelos yn weinidog addysg, a fe lansiodd ymgyrch eang i ddiwygio ysgolion Mecsico. Daeth ei dymor yn y swydd i ben ar 1 Rhagfyr 1924, ac ildiodd yr arlywyddiaeth i Plutarco Elías Calles. Dychwelodd i Sonora a sefydlodd fonopoli ar gynhyrchu ffacbys drwy ei ffermydd ar draws gogledd Mecsico. Ymgyrchodd am yr arlywyddiaeth unwaith eto yn 1928, ac enillodd yr etholiad er gwaethaf gwrthryfel arall yn y wlad. Cyn iddo gymryd yr awenau am yr ail dro, cafodd ei saethu'n farw mewn bwyty yn Ninas Mecsico gan José de León Toral, Catholig a oedd yn beio Obregón am erledigaeth grefyddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Cadfridogion o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Marwolaethau 1928
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Pobl Chwyldro Mecsico
Categori:Pobl o Sonora
Plutarco Elías Calles

Gwleidydd a milwr o Fecsico oedd **Plutarco Elías Calles** (25 Medi 1877 – 19 Hydref 1945) a fu'n gadfridog yn Chwyldro Mecsico ac yn Arlywydd Mecsico o 1924 i 1928.

Ganwyd yn Guaymas yn nhalaith Sonora yng ngogledd Mecsico. Gweithiodd yn athro ysgol gynradd cyn iddo ymuno â gwrthryfel Francisco Madero yn erbyn yr unben Porfirio Díaz yn 1910. Fe'i dyrchafwyd yn gadfridog ac arweiniodd lluoedd Madero mewn brwydrau yn erbyn Victoriano Huerta a Pancho Villa.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Cadfridogion o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Gwleidyddion y Partido Revolucionario Institucional
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Pobl Chwyldro Mecsico
Categori:Pobl o Sonora
Ffeministiaeth ryddfrydol

Mudiad ffeministaidd yw **ffeministiaeth ryddfrydol** sydd yn seiliedig ar y rhagosodiad taw cyfleoedd anghyfartal ac arwahanu ar sail rhyw neu rywedd sydd ar fai am safle eilradd y fenyw mewn cymdeithas. Dadleuir felly, gan dynnu ar ideoleg wleidyddol rhyddfrydiaeth, y dylai pob unigolyn sy'n ffurfio'r gymdeithas feddu ar yr un hawliau. Mae ffeministiaid rhyddfrydol yn ymgyrchu drwy dactegau cymathiadol, gan weithio o fewn y strwythurau cymdeithasol sydd ohoni ac hyrwyddo achos cydraddoldeb yn heddychlon. Cyferbynnir ffeministiaeth ryddfrydol â ffeministiaeth radicalaidd.

## Cyfeiriadau 
Rhyddfrydol
Categori:Rhyddfrydiaeth
Violet Trefusis

Roedd **Violet Trefusis** (née Keppel; 6 Mehefin 1894 – 29 Chwefror 1972) yn nofelydd Seisnig. Cariad y bardd Vita Sackville-West oedd hi.

Cafodd ei geni yn Llundain, yn ferch Alice Keppel, cariad Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig.

Priododd Denys Robert Trefusis (1890–1929) ar 16 Mehefin 1919.

## Llyfryddiaeth
;Nofelau
**Sortie de secours* (1929)
**Écho* (1931)
**Tandem* (1933)
**Broderie Anglaise* (1939–1945)
**Hunt the Slipper*
**Pirates at play*
**Les causes perdues * (1940)

;Hunangofiant
**Prelude to Misadventure* (1941)
* ''Don't look Round '' (1952)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Hunangofianwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Ffrangeg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Fflorens
Gwrthrychiaeth

Athroniaeth neu ideoleg a ddatblygwyd gan y nofelydd Rwsiaidd-Americanaidd Ayn Rand yw **Gwrthrychiaeth**. Ei ffordd fachog hi o ddisgrifio'i syniadaeth oedd "Dilynwch reswm". Man cychwyn Gwrthrychiaeth ydy dealltwriaeth o realiti yn wrthrychol, yn absoliwt, ac yn annibynnol ar unrhyw feddwl sy'n ei chanfod. Mae'n dal taw ymwybyddiaeth ydy'r gallu sy'n canfod yr hyn sy'n bodoli, ac felly, mae dirfod yn rhagflaenu'r ymwybyddiaeth. Yn ôl Rand, rheswm ydy'r moddion unigryw sydd gan y ddynolryw i ennill gwybodaeth, a hynny trwy ddull rhesymeg. Cysylltir Gwrthrychiaeth â nifer o gredoau eraill Rand, gan gynnwys anffyddiaeth, rhyddewyllysiaeth, ac unigolyddiaeth, a fe'i poblogeiddiwyd drwy ei nofelau hi, *The Fountainhead* (1943) a *Atlas Shrugged* (1957).

Mae sefydlydd Wikipedia, Jimmy Wales, yn arddel Gwrthrychiaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Epistemoleg
Categori:Mudiadau athronyddol
Cyhoeddfa

Cysyniad cymdeithasegol yw **cyhoeddfa**, neu **y gyhoeddfa**, sydd yn cyfeirio at y cylch mewn cymdeithas fodern a saif rhwng y wladwriaeth a chymdeithas sifil, ac sydd yn crybwyll y cyhoedd cyfan. Cyflwynwyd y syniad gan yr athronydd Jürgen Habermas, a fathai'r enw Almaeneg *Öffentlichkeit*. Bathwyd y term Cymraeg gan Huw Rees.

Yn ôl Habermas, ymddangosodd y gyhoeddfa yn y cyfnod Ewropeaidd o'r 17g i'r 19g, fel gofod cymdeithasol a oedd yn wahanol i gymdeithas y llys brenhinol a'r wladwriaeth absoliwt. Datblygodd y gofod hwn o ganlyniad i'r ddadl gyhoeddus a hwyluswyd gan y wasg rydd, tai coffi, llyfrgelloedd cyhoeddus, a sefydliadau eraill. Ar y cyd â phoblogaeth lythrennog a oedd yn ymwybodol o newyddion y dydd, tyfodd hefyd y syniad o farn y cyhoedd, a'r effaith a gafodd hynny ar ddemocratiaeth. Yn y byd modern mae'r gyhoeddfa yn cynnwys y cyfryngau torfol, y cyfryngau cymdeithasol, dadleuon o fewn a rhwng cyrff cymdeithas ddinesig a phleidiau gwleidyddol, â thrafodaethau anffurfiol rhwng dinasyddion.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Jürgen Habermas, *The Structural Transformation of the Public Sphere* (Caergrawnt: Polity Press, 1989).

Categori:Cymdeithas sifil
Categori:Damcaniaeth feirniadol
Categori:Geirfa cymdeithaseg
Oakley

Gallai **Oakley** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Yr Alban
* Oakley, pentref yn Fife

### Cymru
* Oakley Park, pentrefan ym Mhowys

### Lloegr
* Oakley, pentref yn Swydd Buckingham
* Oakley, pentref yn Dorset
* Oakley, pentref yn Hampshire
* Oakley, pentref yn Swydd Bedford
* Oakley, ardal faestrefol Cheltenham yn Swydd Gaerloyw

* Oakley Green, pentref yn Berkshire

* Great Oakley, pentref yn Essex
* Great Oakley, pentref yn Swydd Northampton
* Little Oakley, pentref yn Essex
* Little Oakley, pentref yn Swydd Northampton
* North Oakley, pentref yn Hampshire
* Water Oakley, pentref yn Berkshire

### Unol Daleithiau America
* Oakley, Idaho, tref yn nhalaith Idaho
* Oakley, Michigan, pentref yn nhalaith Michigan
* Oakley, Utah, dinas yn nhalaith Utah

* Oakley Township, Illinois, treflan yn nhalaith Illinois

## Pobl
* Annie Oakley (1860–1926), chwimsaethwraig o'r Unol Daleithiau
* Violet Oakley (1874–1961), darlunydd o'r Unol Daleithiau

----
Gwarchodfa Natur Moore

bawd|260px
bawd|260px

Mae **Gwarchodfa Natur Moore** yn warchodfa natur ger Warrington, Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, rhwng Camlas Llongau Manceinion ac Afon Merswy. Faint y warchodfa yw bron 200 erw. Crëwyd y warchodfa ym 1991 ar ôl iddi bod yn chwarel tywod, fel rhan o gynllun tirlenwi gerllaw yn Arpley. Mae 5 llyn ynghanol coetir, dolydd a gwlyptir, a chrëwyd llwybrau ac mae 15 o guddfannau a golygfeydd i wylio ar adar.

Mae’r warchodfa o dan fygythiad gan gynlluniau i greu Port Warrington ar lannau’r gamlas.

Delwedd:Moore03LB.jpg
Delwedd:Moore04LB.jpg
Delwedd:Moore05LB.jpg
Delwedd:Moore06LB.jpg
Delwedd:Moore07LB.jpg
Delwedd:Moore08LB.jpg
Delwedd:Moore09LB.jpg
Delwedd:Moore10LB.jpg

## Cyfeiriadau
Moore
Categori:Swydd Gaer
Max Stirner

Athronydd o'r Almaen oedd **Max Stirner** (Johann Kaspar Schmidt; 25 Hydref 1806 – 26 Mehefin 1856) sy'n nodedig am ei syniadaeth wrth-wladolaidd a gafodd ddylanwad pwysig ar anarchiaeth yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g a hefyd ar ddirfodaeth. Ei brif waith ydy'r llyfr *Der Einzige und sein Eigentum* (1844).

## Bywgraffiad 
Ganwyd Johann Kaspar Schmidt yn Bayreuth, Bafaria, ar 25 Hydref 1806. Astudiodd ddiwinyddiaeth, ieitheg, ac athroniaeth ym Mhrifysgol Friedrich Wilhelm, Berlin, ac yno mynychodd ddarlithoedd Georg Wilhelm Friedrich Hegel a gafodd ddylanwad mawr arno. Symudodd yn ddiweddarach i Brifysgol Erlangen.

Dychwelodd i Ferlin a gweithiodd yn athro mewn ysgol baratoi i ferched. Bu'n briod ddwywaith: i Agnes Burtz, o 1837 nes ei marwolaeth yn 1838, ac i Marie Dähnhardt o 1843 nes ysgariad yn 1846. Defnyddiodd gyfoeth ei ail wraig i ymddiswyddo a throi ei sylw at roi ei athroniaeth dan glawr. Yn y cyfnod hwn cyflawnodd ei gampwaith, *Der Einzige und sein Eigentum*, a gyhoeddwyd yn 1844 dan y ffugenw Max Stirner. Defnyddiodd arian ei wraig hefyd i hapfuddsoddi yn y diwydiant llaeth, ac o ganlyniad fe'i carcharwyd am fethu talu ei ddyledion. Dyma'r ymddygiad a berodd i Marie gael ysgariad oddi wrtho.

Wedi hynny, enillodd ei damaid yn gyfieithydd, ac efe wnaeth drosi *The Wealth of Nations* gan Adam Smith i'r Almaeneg. Cyfranodd erthyglau at y cyfnodolyn rhyddfrydol *Rheinische Zeitung*. Bu farw ym Merlin ar 26 Mehefin 1856 yn 49 oed, wedi iddo gael ei frathu gan bryf gwenwynig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Marwolaethau 1856
Categori:Pobl o Fafaria
Categori:Pobl fu farw ym Merlin
Categori:Ysgolheigion y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o'r Almaen
Porfirio Díaz

Gwleidydd a milwr [o Fecsico oedd **Porfirio Díaz** (15 Medi 1830 – 2 Gorffennaf 1915) a fu'n Arlywydd Mecsico o 1877 i 1880 ac o 1884 i 1911.

Ganwyd yn Oaxaca de Juárez yn nhalaith Oaxaca yn ne Mecsico. Roedd yn *mestizo* ac yn hanu o dras frodorol. Dechreuodd hyfforddi i fod yn offeiriad yn 15 oed. Ymunodd â'r fyddin a gwasanaethodd yn Rhyfel Mecsico a'r Unol Daleithiau (1846–48), yn Rhyfel *La Reforma* (1857–60), ac yn y frwydr yn erbyn y Ffrancod yn 1861–67.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Cadfridogion o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1830
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Fecsico
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Fecsico
Categori:Pobl o Oaxaca
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Francisco Madero

Gwleidydd a milwr o Fecsico oedd **Francisco Indalecio Madero** (30 Hydref 1873 – 22 Chwefror 1913) a fu'n Arlywydd Mecsico o 1911 i 1913 wedi iddo arwain chwyldro i ddymchwel yr unben Porfirio Díaz.

Ganwyd yn Parras yn nhalaith Coahuila yng ngogledd Mecsico, i deulu o dirfeddianwyr cefnog. Fe'i danfonwyd i'r Unol Daleithiau i fynychu Coleg Mount St. Mary's yn Emmitsburg, Maryland, o 1886 i 1888. Astudiodd mewn ysgol fusnes ym Mharis ac ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Pobl Chwyldro Mecsico
Categori:Pobl o Coahuila
Cymdeithas Hanes Morgannwg

Sefydlwyd y **Cymdeithas Hanes Morgannwg** ym 1950 i hyrwyddo’r astudiaeth o hanes Forgannwg. Roedd John Morgan, Archesgob Cymru, yn gadeirydd gyntaf y cymdeithas.

Newidiodd y gymdeithas ei henw ym 1966

## Cyfeiriadau
Hanes Morgannwg
Categori:Sefydliadau 1950
Tolastadh bho Thuath

Mae **Tolastadh bho Thuath** (Saesneg: North Tolsta) yn bentref yn Leòdhas, rhan o’r Ynysoedd Allanol Heledd, yr Alban; Mae gwasanaeth fws yn cysylltu’r pentref â Steòrnabhagh, 14 milltir i’r De. Mae enw’r pentref yn golygu ‘Fferm Tholf’. Mae gan y pentref ysgol gynradd, neuadd gymunedol swyddfa’r post a siop gymunedol. Agorwyd yr ysgol a neuadd ar 22 Mai 1976.

Mae Traigh Mhor a Traigh Ghearadha yn draethau i’r gogledd o’r pentref ac mae Rubha Tholastaidh (Saesneg: Tolsta Head) i’r dwyrain. Mae 5 ogof ar ben Trigh Mhor, gyda’r enw ‘Ogofau Bywyd’.

dim|bawd|260px|Traigh Mhor
dim|bawd|260px|Nant, Traigh Ghearadha
dim|bawd|260px|Y pileri, Traigh Ghearadha

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynysoedd Allanol Heledd
Guarino da Verona

Ysgolhaig o'r Eidal oedd **Guarino da Verona** (1374 – 14 Rhagfyr 1460) a oedd yn un o'r dyneiddwyr cyntaf yn y Dadeni Dysg.

Ganwyd yn Verona ac astudiodd yn yr Eidal ac yng Nghaergystennin (1403–08). Dychwelodd i'r Eidal gyda chasgliad o lawysgrifau Groeg, ac addysgodd yr iaith honno yn Fflorens (1410) ac yn Fenis (1414). Cyflawnodd *Regulae grammaticales* (1418), y gramadeg Lladin cyntaf yn y Dadeni. Wedi iddo weithio'n feistr rhethreg yn Verona, fe'i penodwyd yn diwtor i Leonello, mab Nicolò d’Este, Arglwydd Ferrara, yn 1430. Bu hefyd yn cyfieithu nifer o awduron o'r Roeg, gan gynnwys Strabo a Plutarch. Galwyd ar ei alluoedd ieithyddol yng Nghynor Eglwysig Ferrara-Fflorens (1438–45).

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Cyfieithwyr o'r Eidal
Categori:Cyfieithwyr o'r Roeg i'r Lladin
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Genedigaethau 1374
Categori:Gramadegwyr Lladin
Categori:Llenorion Groeg y Dadeni
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Marwolaethau 1460
Categori:Pobl a aned yn Veneto
Categori:Pobl o Verona
Categori:Pobl fu farw yn Emilia-Romagna
Categori:Ysgolheigion Groeg o'r Eidal
Categori:Ysgolheigion Lladin o'r Eidal
José María Arguedas

Nofelydd, awdur straeon byrion, ac ethnolegydd Periwaidd oedd **José María Arguedas** (18 Ionawr 1911 – 28 Tachwedd 1969).

Ganwyd yn Andahuaylas yn ne Periw, yn fab i farnwr ar grwydr. Bu farw ei fam pan oedd yn 3 oed, a chafodd ei fagu am gyfnod gan y bobl frodorol, a dysgodd yr iaith Quechua cyn iddo ddysgu'r Sbaeneg. Yn ei ieuenctid, astudiodd gerddoriaeth a thraddodiadau y Quechua yn ogystal â diwylliant Sbaeneg Periw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Beriw
Categori:Ethnolegwyr o Beriw
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Beriw
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Beriw
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Beriw
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Beriw
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Prosiect WiciLlên
Sebastián Lerdo de Tejada

Gwleidydd o Fecsico oedd **Sebastián Lerdo de Tejada** (24 Ebrill 1823 – 21 Ebrill 1889) a fu'n Arlywydd Mecsico o 1872 i 1876.

Ganwyd yn Jalapa yn nhalaith Veracruz i deulu tlawd, a bu farw ei rieni pan oedd yn fachgen. Llwyddodd i dderbyn addysg a daeth yn athro cyfreitheg ac yn rheithor Coleg San Ildefonso yn Ninas Mecsico. Ymunodd â'r Arlywydd Benito Juárez yn y frwydr yn erbyn y Ffrancod yn y 1860au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Fecsico
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Pobl o Veracruz
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Miguel Alemán Valdés

Gwleidydd o Fecsico oedd **Miguel Alemán Valdés** (29 Medi 1902 – 14 Mai 1983) a fu'n Arlywydd Mecsico o 1946 i 1952.

Ganwyd yn Sayula yn nhalaith Jalisco, yn fab i ddyn siop. Astudiodd y gyfraith ac aeth i drin y gyfraith yn Ninas Mecsico, ac yn arbenigo ar achosion llafur. Fe'i penodwyd yn seneddwr dros Veracruz, a daeth yn llywodraethwr y dalaith honno yn 1936. Gwasanaethodd yn weinidog mewnwladol yn llywodraeth yr Arlywydd Manuel Ávila Camacho.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Pobl o Jalisco
Rugby Europe

bawd|Logo Rugby Europe

**Rugby Europe** ("Rygbi Ewrop"), a elwid gynt yn Gymdeithas Rygbi Ewrop (FIRA - AER), yw'r corff sy'n cyd-lynnu rygbi'r undeb yn Ewrop, 47 o gymdeithasau cenedlaethol yn aelodau ohoni. Mae "Rugby Europe" (arddelir y term Saesneg yn unig), yn ei dro, yn gysylltiedig â World Rugby, olynydd y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol (IRB), corff llywodraethu rygbi ledled y byd fel un o'r 6 chymdeithas ranbarthol, cyfandirol.

## Hanes
bawd|Datganiad swyddogol sefydlu FIRA, 10fed eitem yn y 3ydd golofn, 10 Mehefin 1934 

Mae sefydlu Rugby Europe yn adlewyrchu gwleidyddiaeth rygbi fel gêm rynglwadol, ei thŵf a'r dadleuon dros dalu chwaraewyr i chwarae'r gamp.

### FIRA (1934-1999)
Ym 1931, gwaharddwyd Ffederasiwn Rygbi Ffrainc (FFR) rhag chwarae'r Pum Gwlad oherwydd bod awdurdodau chwaraeon wedi amau ers amser bod y (FFR) yn caniatáu proffesiynoldeb. O ganlyniad, sefydlodd Ffrainc, ynghyd â'r Eidal, Sbaen, Catalwnia, Gwlad Belg, Portiwgal, Rwmania, yr Iseldiroedd a'r Almaen, Gymdeithas Rygbi Rhyngwladol Amatur (*Fédération internationale de rugby amateur*, FIRA) ym 1934, a ddyluniwyd i drefnu'r gystadleuaeth rygbi y tu allan i awdurdod y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol (fel y'i gelwid ar y pryd).

### FIRA - A.E.R. (1999-2014)
Yn yr 1990au cydnabuwyd yr IRB fel corff llywodraethu rygbi yn y byd ac ar ôl trafodaethau, cytunodd FIRA i ymuno â'r sefydliad. Yn 1999 newidiwyd yr enw i "FIRA - Cymdeithas Rygbi Ewrop" (FIRA-AER) i hyrwyddo a llywodraethu'r undeb rygbi yn y gofod Ewropeaidd a rhedeg Pencampwriaeth Ieuenctid y Byd.

### Rugby Europe (2014-presennol)
Ym mis Mehefin 2014, yn ystod confensiwn blynyddol FIRA-AER yn Split, Croatia, penderfynwyd newid enw'r sefydliad i Rugby Europe i roi enw byr, mwy adnabyddadwy iddo gan arddel yr enw Seasneg yn unig.

Nid yw pob aelod yn aelod o World Rugby. 
Diweddarwyd 2019.

Ceir 40 aelod World Rugby

Ceir saith aelod o Rugby Europe nad sy'n aelodau o World Rugby:

Ceir chwe gwlad Ewropeaidd sydd ddim ar hyn o'r bryd yn gysylltiedig ag unau Rugby Europe na World Rugby:

## Cystadlaethau
### Rygbi'r Undeb 15 pob ochr 
### Rugby 7 
Cynheir hefyd cystadlaethau rygbi saith bob ochr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Rugby Europe
* Newyddion rhanbarthol IRB

Categori:Rygbi'r undeb
Categori:Timau rygbi'r undeb cenedlaethol
Brenda Hale

Barnwr o Loegr yw **Brenda Marjorie Hale**, **Y Farwnes Hale o Richmond**, neu'r **Arglwyddes Hale** (ganed 31 Ionawr 1945), oedd yn Llywydd Goruchaf Lys y Deyrnas Gyfunol o 2017 hyd 2020.

Sefydlwyd swydd Llywydd y Goruchaf Lys yn 2009, a Hale yw'r trydydd i ymgymryd â'r swydd, a'r fenyw gyntaf. Mae hi'n un o dair menyw i'w hapwyntio i'r Goruchaf Lys, ynghyd â Jill Black a Mary Arden.

Ers 2018, mae Hale hefyd yn un o farnhwyr amharhaol Llys Apêl Olaf Hong Cong. Hithau a Beverley McLachlin yw'r menwyod cyntaf i wasanaethu yn y llys hwnnw. Mae Hale hefyd yn Llywydd Anrhydeddus Cymdeithas y Gyfraith Prifysgol Caergrawnt ers 2015.

## Bywgraffiad
Ganed Hale yn Leeds, Swydd Efrog ym 1945. Aeth i'r ysgol yn Richmond yng Ngogledd Swydd Efrog, gan fynd ymlaen i astudio'r gyfraith yng Ngholeg Girton yng Nghaergrawnt. Wedi gweithio fel darlithydd cynorthwyol ym Mhrifysgol Victoria ym Manceinion, daeth yn fargyfreithiwr ym 1969.

Bu'n gweithio fel bargyfreithiwr rhan amser, gan dreulio 18 mlynedd yn y byd academaidd yn bennaf, gan ddod yn Athrawes y Gyfraith ym Mhrifysgol Manceinion ym 1986. Ym 1984, hi oedd y fenyw gyntaf a'r person ieuengaf i'w phenodi'n aelod o Gomisiwn y Gyfraith, gan oruchwylio nifer o ddiwygiadau i gyfraith teuluoedd yn ystod ei naw mlynedd ar y Comisiwn.

## Gyrfa farnwrol
Ar 24 Medi 2019, barnodd Hale a deg o'i chyd-farnwyr yn unfrydol fod penderfyniad Boris Johnson i addoedi Senedd y Deyrnas Gyfunol (i) yn ddarostyngedig i'r gyfraith, a (ii) yn anghyfreithiol, ac felly yn "ddi-rym ac heb effaith".

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion Coleg y Brenin, Llundain
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Barnwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Girton, Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Manuel Ávila Camacho

Gwleidydd a milwr o Fecsico oedd **Manuel Ávila Camacho** (24 Ebrill 1897 – 13 Hydref 1955) a fu'n Arlywydd Mecsico o 1940 i 1946.

Ganwyd yn Teziutlán yn nhalaith Puebla yn nwyrain canolbarth Mecsico. Ymunodd â byddin Venustiano Carranza yn 1914 yn ystod Chwyldro Mecsico a fe'i dyrchafwyd yn gyflym drwy'r rhengoedd. Fel cadfridog fe brofodd ei alluoedd trefniadol a gweinyddol, a fe'i penodwyd yn weinidog rhyfel a'r llynges yn llywodraeth yr Arlywydd Abelardo Rodríguez ac yn weinidog amddiffyn cenedlaethol dan yr Arlywydd Lázaro Cárdenas yn 1937. Ymddiswyddodd o'r cabinet yn 1939, a chafodd ei enwebu gan y blaid lywodraethol, *Partido de la Revolución Mexicana* (PRM), ar gyfer etholiad arlywyddol 1940. Enillodd yr etholiad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Cadfridogion o Fecsico
Categori:Catholigion o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Pobl o Puebla
Al Alvarez

Bardd, nofelydd a llenor oedd **Alfred Alvarez** (5 Awst 1929 – 23 Medi 2019), yn fwyaf adnabyddus fel **Al Alvarez**.

Cafodd ei addysg yn yr Ysgol y Neuadd, Hampstead, Llundain, Ysgol Oundle a Coleg Corpus Christi, Rhydychen. Ffrind y beirdd Sylvia Plath a Ted Hughes oedd ef.

Bu farw o niwmonia.

## Llyfryddiaeth
* *The Shaping Spirit* (1958)
* *The School of Donne* (1961)
* *The New Poetry* (1962)
* *Under Pressure* (1965)
* *Beyond All This Fiddle* (1968)
* *The Savage God* (1972)
* *Beckett* (1973)
* *Hers* (1974)
* *Hunt* (1979)
* *Life After Marriage* (1982)
* *The Biggest Game in Town* (1983)
* *Feeding the Rat* (1989)
* *Day of Atonement* (1991)
* *Night* (1995)
* *Where Did It All Go Right?* (1999)
* *Poker: Bets, Bluffs, and Bad Beats* (2001)
* *New & Selected Poems* (2002)
* ''The Writer's Voice* (2005)
* *Risky Business* (2007)
* *Pondlife'' (2013)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Beirdd Saesneg yr 21ain ganrif
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Corpus Christi, Rhydychen
Categori:Llenorion Iddewig o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr

Categori:Prosiect WiciLlên
Ciro Alegría

Nofelydd yn yr iaith Sbaeneg o Beriw oedd **Ciro Alegría** (4 Tachwedd 1909 – 17 Chwefror 1967). Mae ei waith yn ymwneud â bywydau pobloedd brodorol Periw.

Ganwyd yn Sartimbamba yn nhalaith Sánchez Carrión, Periw, a chafodd ei fagu yn ardal Huamachuco. Astudiodd yng Ngholeg Cenedlaethol San Juan yn Trujillo. Yn 1930 ymunodd ag ymgyrch yr Alianza Popular Revolucionaria Americana (neu'r Apristas) dros ddiwygiadau cymdeithasol er lles y brodorion. Cafodd ei garcharu ddwywaith, yn 1931 ac yn 1933, a fe'i alltudiwyd i Tsile yn 1934.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Beriw
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Beriw
Categori:Ymgyrchwyr o Beriw
Categori:Prosiect WiciLlên
Alcides Arguedas

Nofelydd, newyddiadurwr, cymdeithasegydd, hanesydd, gwleidydd a diplomydd Bolifiaidd oedd **Alcides Arguedas** (15 Gorffennaf 1879 – 8 Mai 1946).

Ganwyd yn La Paz, Bolifia. Astudiodd gymdeithaseg ym Mharis, a chychwynnodd ar yrfa wleidyddol. Cynrychiolodd ei wlad yn Llundain, Paris, Colombia, a Feneswela, a bu'n arweinydd y Blaid Ryddfrydol ac yn gwasanaethu'n ddirprwy ac yn seneddwr. Fe'i penodwyd yn weinidog amaeth yn 1940. Ysgrifennodd sawl nofel am frodorion Bolifia, gan gynnwys *Raza de bronce* (1919), un o weithiau cyntaf y mudiad *indigenismo*. Mae Arguedas hefyd yn nodedig am astudiaethau ysgolheigaidd megis *Pueblo enfermo* (1909) ac *Historia general de Bolivia* (1922). Bu farw yn Chulumani yn 66 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymdeithasegwyr o Folifia
Categori:Diplomyddion o Folifia
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Folifia
Categori:Hanesyddion o Folifia
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Folifia
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Newyddiadurwyr o Folifia
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Folifia
Categori:Pobl o La Paz
Categori:Ysgolheigion Sbaeneg o Folifia
Categori:Prosiect WiciLlên
Emme o Anjou

Roedd **Emme o Anjou** (tua 1140&ndash;tua 1214) yn gwraig Dafydd ab Owain Gwynedd.

Cafodd Emma ei geni yn Anjou, yn ferch ordderch i Sieffre o Anjou a hanner-chwaer i Harri II, brenin Lloegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1140au
Categori:Marwolaethau'r 1210au
Categori:Merched y 12fed ganrif
Manuel Scorza

Nofelydd, bardd, ac ymgyrchydd o Beriw oedd **Manuel Scorza** (9 Medi 1928 – 27 Tachwedd 1983).

Ganwyd yn Lima, prifddinas Periw. Yn 1949 ymunodd â'r ymgyrch yn erbyn unbennaeth y Cadfridog Manuel Odría. Cafodd holl gopïau ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *Actas de la remota lejanía* (1949), eu cymryd gan yr heddlu. Fe'i alltudiwyd am gyfnod a bu'n byw mewn sawl gwlad. Enillodd glod am ei gasgliad o gerddi *Las imprecaciones* (1955). Yn 1956 ymunodd â'r Movimiento Comunal a chefnogodd gwrthryfel y gwerinwyr yn y Cerro de Pasco.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Beriw
Categori:Beirdd Sbaeneg o Beriw
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Beriw
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Beriw
Categori:Pobl o Lima
Categori:Pobl fu farw ym Madrid
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau awyrennau
Categori:Ymgyrchwyr o Beriw
Categori:Prosiect WiciLlên
Exodus

Yn gyffredinol, "ymadawiad" yw ystyr y gair **Exodus**. Hefyd, gall "Exodus" gyfeirio at:
* Llyfr Exodus, neu "Ecsodus", ail lyfr Hen Destament y Beibl, sy'n adrodd hanes ymadawiad yr Israeliaid o wlad yr Aifft

## Celfyddydau a'r cyfryngau
### Cerddoriaeth
* Exodus, grŵp thrash metal Americanaidd
* *Exodus*, albwm (1977) gan Bob Marley
### Ffilm
* *Exodus*, ffilm (1960) gan Otto Preminger, wedi'i seilio ar nofel gan Leon Uris 
* *Exodus: Gods and Kings*, ffilm (2014) gan Ridley Scott
### Llenyddiaeth
* *Exodus*, nofel Saesneg (1958) gan Leon Uris
* *Genesis and Exodus*, hen cerdd Saesneg
* *Exodus from Cardiganshire*, llyfr Saesneg am hanes Ceredigion (2011) gan Kathryn J. Cooper
----
Pencampwriaeth Rygbi yr Americas

thumb|de|250px|Logo Pencampwriaeth Rygbi yr Americas
Mae **Pencampwriaeth Rygbi yr Americas** (enw swyddogol, masnachol: **Americas Rugby Championship**) yn gystadleuaeth rygbi'r undeb, a gynhelir bob blwyddyn ym mis Chwefror a mis Mawrth, gan dimau Ariannin XV (tîm wrth gefn yr Ariannin gelwir hefyd yn y *Jaguars*), Brasil, Canada, Chile, UDA ac Wrwgwái. Ysbrydolwyd hi ym mhob ffordd gan Dwrnamaint Pencampwriaeth y Chwe Gwlad a gelwir hi weithiau yn '''Americas' Six Nations'''. Cynhaliwyd y tymor gyntaf yn 2016 er bod hanes hŷn o gystadlaethau pan-Americanaidd.

Cyhoeddir yr enillydd yn "Pencampwr America". Goronir y tîm gyda'r "Gamp Lawn" pan fydd wedi trechu bob tîm arall yn y twrnamaint (fel gwnaeth yr Unol Daleithiau yn 2018). Mae'r record orau o'r gystadleuaeth hefyd yn cael ei dal gan yr Americanwyr yn ogystal â'r Ariannin gyda dwy fuddugoliaeth derfynol yr un.

## Hanes
Cafodd Pencampwriaeth Rygbi wreiddiol America (a drefnwyd gan World Rugby) ei sefydlu yn 2009, pan gystadlodd timau cenedlaethol, rhanbarthol a datblygu o Ogledd a De America am y teitl.

Cyflwynwyd y cynnig i greu cystadleuaeth gyntaf ym mis Ebrill 2015 gan Agustín Pichot, cyn chwaraewr o’r Ariannin a chynrychiolydd World Rugby. Felly, ar 31 Mai 2015, cyhoeddodd Agustín Pichot ei fod yn cadw'r cynnig a wnaed gan y Ffederasiwn Rygbi Rhyngwladol i'w greu o dan yr enw "Pencampwriaeth Rygbi America". Ym mis Medi 2015, cymeradwywyd y gystadleuaeth i'w lansio ac cynhaliwyd y tymor cyntaf yn 2016.

Cafodd y gêm rygbi ryngwladol gyntaf yn y gystadleuaeth newydd ei chwarae ar 6 Chwefror 2016 rhwng Canada ac Wrwgwái. Chwaraewyd y gêm yn Stadiwm Westhills yn Langford, British Columbia, Canada. Enillodd u Canadiaid y gêm o bum cais yn erbyn * i'r Wrwgwáiaid. Daeth y rhifyn cyntaf i ben gyda choroni yr Ariannin yn dilyn eu buddugoliaeth yn erbyn Brasil 42 i 7.

## Enillwyr Blaenrol
*Diweddarwyd ar ôl cystadleuaeth Americas Rugby Championship yn 2019*

## Hunaniaeth weledol
Datgelir logo'r gystadleuaeth newydd ym mis Ionawr 2016: mae'n cynrychioli'r rhif 6 a phêl rygbi, a ffurfiwyd gan bwâu o wyrdd, glas a choch, y mae eu cysgodau'n symbol o'r chwe thîm cenedlaethol..

Delwedd:AmericasRugbyChampionship hen.png |Logo cyn 2016
Delwedd:AmericasRugbyChampionship.png|de|Logo|Logo ers 2016.

## Gweler hefyd
* Cwpan Cenhedloedd y Môr Tawel (Pacific Nations Cup)
* Pencampwriaeth y Chwe Gwlad
* Pencampwriaethau Rhyngwladol Rugby Europe

## Dolenni
* Gwefan swyddogol Pencampwriaeth Rygbi yr Americas

## Cyfeiriadau
Categori:Rygbi'r undeb
Categori:Cwpan Rygbi'r Byd
Categori:Timau rygbi'r undeb cenedlaethol
William John Macquorn Rankine

Peiriannydd a ffisegydd o'r Alban oedd **William John Macquorn Rankine** (5 Gorffennaf 1820 - 24 Rhagfyr 1872). Dyfeisiodd y raddfa Rankine.

Categori:Ffisegwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Gwyddonwyr y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Marwolaethau 1872
Dydd yr Arglwydd

Mewn Cristnogaeth, prif ddiwrnod yr wythnos sy’n cael ei neilltuo ar gyfer addoliad cyhoeddus yw **Dydd yr Arglwydd**. Fe'i hystyrir yn ddathliad wythnosol o atgyfodiad Iesu Grist, a welwyd, yn ôl efengylau'r Testament Newydd, wedi'i godi o farw'n fyw, yn gynnar ar ddiwrnod cyntaf yr wythnos (Mathew 28:1; Marc 16:2; Luc 24:2; Ioan 20:1).

Yn y mwyafrif o enwadau Cristnogol dydd Sul yw Dydd yr Arglwydd. Fodd bynnag, mae rhai grwpiau, e.e. Adfentyddion y Seithfed Dydd a Bedyddwyr y Seithfed Dydd, yn cael eu prif ddiwrnod o addoli ar y Saboth Iddewig (nos Wener i nos Sadwrn, gyda rhai amrywiadau rhwng enwadau).

Arglwydd
Categori:Cristnogaeth
Joanna, brenhines Sisili

Brenhines Sisili o 13 Chwefror 1177 hyd 11 Tachwedd 1189 oedd **Joanna** (Hydref 1165 – 4 Medi 1199). Roedd hi'n ferch i Harri II, brenin Lloegr, a'i wraig Eleanor o Aquitaine.

Priododd William II, brenin Sisili, ym 1177. Pan fu farw ei gŵr, Wiliam, ym 1189, cymerwyd hi yn wystl gan Tancred, cefnder Wiliam. Cafodd ei hachub gan ei brawd, Rhisiart I, brenin Lloegr, ym 1190.

Dychwelodd i Ewrop o Balesteina ym 1192. Priododd Raymond VI, Iarll Toulouse, ym 1196, yn Rouen. Roedd ganddyn nhw ddau o blant.

## Cyfeiriadau
Categori:Breninesau Ewrop
Categori:Genedigaethau 1165
Categori:Marwolaethau 1199
Categori:Merched y 12fed ganrif
Categori:Tywysogesau Lloegr
Sul Addysg

Diwrnod gweddi arbennig i bawb sy'n ymwneud ag unrhyw agwedd ar addysg a gynhelir yn y Deyrnas Unedig yw **Sul Addysg**. Fe'i cynhelir ar yr ail ddydd Sul ym mis Medi. Am rai blynyddoedd fe'i cynhaliwyd ar y nawfed dydd Sul cyn y Pasg; fodd bynnag, yn 2016 fe’i symudwyd i fis Medi i gyd-ddigwydd â dechrau’r flwyddyn ysgol. Fe'i trefnir ar sail eciwmenaidd gan wyth sefydliad Cristnogol.

Addysg
Categori:Gwyliau Cristnogol
David Lloyd Jones, Arglwydd Lloyd-Jones

Barnwr ac ysgolhaig cyfreithiol o Gymru yw **David Lloyd Jones, yr Arglwydd Lloyd-Jones**, Kt, PC, FLSW (ganwyd 13 Ionawr 1952). Ar hyn o bryd mae'n ynad yng Ngoruchaf Lys y Deyrnas Unedig a gwasanaethodd ynghynt fel aelod o Lys Apêl Cymru a Lloegr ac fel cadeirydd Comisiwn y Gyfraith.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Lloyd Jones ar 13 Ionawr 1952, i William Elwyn Jones ac Annie Blodwen Jones (g. Lloyd-Jones). Addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Bechgyn Pontypridd. Astudiodd y gyfraith yng Ngholeg Downing, Caergrawnt: graddiodd gyda gradd dosbarth cyntaf Baglor yn y Celfyddydau (BA), a ddyrchafwyd yn ddiweddarach i radd Meistr yn y Celfyddydau (MA Cantab), a gradd dosbarth cyntaf Baglor Cyfreithiau (LLB).

chwith|bawd| Lloyd-Jones mewn gorymdaith yn Eglwys Gadeiriol Llandaf yn 2013
Roedd Lloyd Jones yn Gymrawd Coleg Downing, Caergrawnt rhwng 1975 a 1991. Mae wedi ysgrifennu erthyglau sydd wedi'u cyhoeddi mewn nifer o gyfnodolion academaidd sy'n arbenigo yn y gyfraith.

Ar 3 Hydref 2005, fe'i penodwyd yn farnwr Uchel Lys, ac fe'i neilltuwyd i Adran Mainc y Frenhines. Gwasanaethodd fel barnwr llywyddol ar Gylchdaith Cymru a Chaer a chadeirydd Pwyllgor Sefydlog yr Arglwydd Ganghellor ar yr Iaith Gymraeg rhwng 2008 a 2011.

## Cyngor Cyfraith Cymru
Bu i'r Arglwydd Lloyd-Jones awgrymu wrth Lywodraeth Cymru yr angen i sefydlu Cyngor Cyfraith Cymru. Daeth hwnnw i fodolaeth gan chwarae rhan hefyd yn natblygiad Comisiwn Cyfiawnder yng Nghymru yn 2019. Penodwyd yn Gadeirydd cyntaf Cyngor Cyfraith Cymru gan Jeremy Miles AS, Cwnsler Cyffredinnol Cymru ym mis Hydref 2021.

## Anrhydeddau 
Yn 2005, ar ôl cael ei benodi'n farnwr Uchel Lys, derbyniodd yr apwyntiad arferol o farchog gwyryf. Ar 14 Chwefror 2006, cafodd ei urddo'n farchog ym Mhalas Buckingham gan y Frenhines Elizabeth II.

Fe'i gwnaed yn Gymrawd Anrhydeddus Prifysgol Aberystwyth yn 2012. Yn 2016, cafodd ei ethol yn Gymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru (FLSW).

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Pontypridd
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1952
Criblys deubig

{{Blwch tacson
| enw = {}*Lophocolea bidentata*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Lophocoleaceae
| genus = Lophocolea
| species = *L. bidentata*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Criblys deubig** (enw gwyddonol: *Lophocolea bidentata*; enw Saesneg: *bifid crestwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae'n debyg mai dyma'r llysiau afu deiliog mwyaf cyffredin yn Ynysoedd Prydain, ac fe'i ceir mewn ystod eang o gynefinoedd: ar lawr gwlad mewn coetir, glaswelltir a rhostir, a hefyd ar blanhigion a chreigiau eraill.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae *L. bidentata* yn fregus a thryloyw, ac yn wyrdd golau, gyda dail deulabed amlwg (tua 2&nbsp;mm o hyd). Mae'r coesynnau'n 2–4&nbsp;mm o led, a gallant dyfu sawl centimetr o hyd.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng Nghymru
Jorge Icaza

Nofelydd, dramodydd, a diplomydd o Ecwador oedd **Jorge Icaza Coronel** (10 Gorffennaf 1906 – 26 Mai 1978).

Ganwyd yn Quito, prifddinas Ecwador. Cychwynnodd ar yrfa yn ysgrifennu i'r theatr, ond trodd at y nofel pan gafodd ei geryddu am y ddrama *El dictador* (1933). Mae ei nofel gyntaf, *Huasipungo* (1934), yn ymwneud â brwydr y bobloedd frodorol yn erbyn y tirfeddianwyr. Dyma enghraifft bwysig o lên y mudiad *indigenismo*, a bu'n codi cywilydd ar y dosbarth uchaf yn Ecwador yn sgil ei cyhoeddi. Ymhlith ei nofelau eraill, y mwyafrif ohonynt yn bortreadau realaidd o fywydau'r tlodion a'r brodorion, mae *En las calles* (1934), *Media vida deslumbrados* (1942), *Huairapamushcas* (1948), *Seis veces la muerte* (1954), ac *El chulla Romero y Flores* (1958).

## Cyfeiriadau 
Categori:Diplomyddion o Ecwador
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o Ecwador
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ecwador
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Ecwador
Categori:Pobl o Quito
Categori:Prosiect WiciLlên
Muirhead, Angus

Pentref yn awdurdod unedol Angus, yr Alban, yw **Muirhead**. Mae'n gyfagos i bentref Birkhill, ac yn cael ei weinyddu gan Gyngor Cymuned Muirhead, Birkhill a Liff.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Angus
Monifieth

Tref yn awdurdod unedol Angus, yr Alban, yw  **Monifieth** (Gaeleg yr Alban: *Monadh Fotha*). 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 8,370. Fe'i lleolir ar lan ogleddol Moryd Tay ar arfordir y dwyrain. Mae i bob pwrpas yn faestref dinas Dundee, y mae'n sefyll nesaf ati.

Hyd at y 19g roedd Monifieth yn bentref a oedd yn ddibynnol ar amaethyddiaeth a diwydiant ysgafn. Fodd bynnag, ar ddechrau'r ganrif sefydlodd James Low a Robert Fairweather ffowndri yno, ac ym 1815 dechreuon nhw gynhyrchu peiriant cardio ar gyfer llin. Gyda datblygiad y diwydiant tecstilau yn Dundee ac Angus tyfodd y busnes yn gyflym, ac, erbyn diwedd y 19g, roedd James F. Low & Co. yn cynhyrchu amrywiaeth helaeth o beiriannau a ddefnyddiwyd i brosesu a nyddu jiwt, llin a ffibrau eraill. Dechreuodd y cwmni ddenu archebion o bob cwr o'r byd, ac erbyn y 1880au roedd Ffowndri Monifieth yn cyflogi tua 300 o weithwyr. Rhwng 1861 a 1901, cynyddodd poblogaeth Monifieth o 558 i 2,134. Ym 1895 cofrestrwyd Monifieth yn Llys Siryf Forfar fel *burgh* (corfforaeth ddinesig).

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Angus
Bonnyrigg

Tref yn Midlothian, yr Alban, ydy **Bonnyrigg**. Fe'i lleolir tua 8 milltir (13&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o Gaeredin. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 15,970.

Mae mapiau cynnar yn dangos fersiynau amrywiol o enw'r pentref. Mae'n ymddangos gyntaf fel pentrefan o'r enw "Bonnebrig" ar fap William Roy o tua 1750. Ar ôl 1763 fe'i gelwyd yn "Bannockrigg" neu "Bannoc Rig". Bu'n "Bonny Ridge" ym 1817, "Bonny Rigg" ym 1828, "Bonnyrig" ym 1834, a "Bonny Rig" ym 1850. Ers map yr Arolwg Ordnans o 1850–52, mae'r ffurf "Bonnyrigg" wedi bod yn safonol.

Ym 1865, cyfunodd pentrefi Bonnyrigg, Red Row, Polton Street, Hillhead a Broomieknowe i ffurfio y *burgh* Bonnyrigg; yna, ym 1881, cyfunodd pentref Lasswade a rhan o Broomieknowe i ffurfio y *burgh* Lasswade. Ym 1929 ymunodd y ddwy dref i ffurfio y *burgh* Bonnyrigg a Lasswade. Parhaodd y *burgh* hon am 45 mlynedd nes iddi gael ei diddymu ar ôl ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974/75.

Tref lofaol oedd Bonnyrigg tan y 1920au; roedd ganddi hefyd ffatri garped, a gafodd ei dymchwel ym 1994.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Midlothian
Gourock

Tref yn awdurdod unedol Inverclyde, yr Alban, ydy **Gourock** (Gaeleg yr Alban: *Gurraig*). Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 10,650.

Cyn 1975 roedd yn *burgh* yn hen sir Swydd Renfrew, ond mae bellach yn rhan o Inverclyde. Arferai fod yn gyrchfan glan môr ar lan ddwyreiniol Afon Clud, ond erbyn hyn mae'n ardal breswyl boblogaidd, yn gyfagos i Greenock, gyda gorsaf reilffordd terfynol a gwasanaethau fferi ar draws Afon Clud.

## Enwogion
* George Wyllie (1921–2012), cerflunydd
* Iain Banks (1954–2013), awdur

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Inverclyde
Berengaria o Navarra

Roedd **Berengaria o Navarra**; tua 1165–1170&nbsp;– 23 Rhagfyr 1230) yn frenhines Lloegr, rhwng 1191 a 1199, fel wraig Rhisiart I, brenin Lloegr.

Ferch Sancho VI, brenin Navarra, a'i wraig Sancha o Castile oedd Berengaria. Priododd Rhisiart yn Limassol, Cyprus, ym 1191. Ni wyddys a ddaeth hi erioed i Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau'r 1160au
Categori:Marwolaethau 1230
Categori:Merched y 12fed ganrif