open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bro-Gerne

bawd|240px|Bro-Gerne

Hen deyrnas ac un o esgobaethau traddodiadol Llydaw yw **Kerne**, neu *Kernev*, neu **Bro-Gerne** (Ffrangeg: *Cornouaille*; Cernyweg: *Kernow Vyghan* 'Cernyw Fechan'). Kernev (*Kernew*) oedd yr hen ffurf, sy'n debyg i'r enw Cernyw.

Kemper yw'r brifddinas.

## Chwedl
Yn ôl hen chwedl roedd Gralon yn frenin yn Kerne, a Kêr-Ys oedd ei brifddinas, a gafodd ei foddi dan y môr.

### Baneri Bro
Ceir Baneri bro Llydaw eu chwifio yn aml mewn digwyddiadau cyhoeddus ac ar adeiladau cyhoeddus yn nhrefi a phentrefi'r fro.

Delwedd:Flag-Pays-Cornouaille.svg|Baner Bro-Gerne
Delwedd:Flag-Pays-Leon.png|Baner Bro-Leon
Delwedd:Flag-Pays-Tregor.png|Baner Bro Dreger
Delwedd:Flag-Pays-Vannetais.png|Baner Bro-Wened
Delwedd:Flag-Pays-Dol.png|Baner Bro-Zol (Pays de Dol)
Delwedd:Flag-Pays-Malouin.png|Baner Bro Sant-Maloù
Delwedd:Flag-Pays-Rennais.png|Baner Bro-Roazhon
Delwedd:Flag-Pays-Nantais.png|Baner Bro-Naoned
Delwedd:Flag-Pays-Briochin.png|Baner Bro-Sant-Brieg

## Gweler hefyd
* Esgobaeth Bro-Zol
* Baneri bro Llydaw

## Cyfeiriadau
Categori:Llydaw
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Trefi yng Nghymru wedi eu gefeillio â threfi yn Llydaw

Dyma rhestr o **drefi yng Nghymru wedi eu gefeillio â threfi yn Llydaw**:

* Abergwaun a Loktudi
* Aberhonddu a Sant-Gouenoù
* Aberystwyth a Sant-Brieg
* Caerdydd a Naoned
* Caerfyrddin a Lesneven
* Caerffili a Lannuon
* Caernarfon a Landerne
* Castell Newydd Emlyn a Plonevez-Porzhe
* Crughywel a Skaer
* Crymych a Ploveilh
* Cwmaman a Pouldregad
* Dolgellau a Gwenrann
* Gofilon a Merzhelieg
* Gorseinon a Ploermael
* Hendy-gwyn ar Daf a Presperieg
* Llanandras a Legneg
* Llanbradach a Ploubêr
* Llandeilo a Konk-Leon
* Llandudoch a Tredarzeg
* Llandybïe a Ploneour-Lanwern
* Llandysul a Plogoneg
* Llanelwy a Bear
* Llanidloes a Derval
* Llanilltud Fawr ac Ar Poulgwenn
* Llanymddyfri a Pluguen
* Machen a Saotron
* Penarth a Kastell-Paol
* Pencoed a Plouzane
* Pontardawe a Logunec'h
* Porthcawl a Sant-Sebastian-an-Enk
* Radur a Threforgan a Sant-Filberzh-Deaz
* Rhuthun a Brieg
* Sanclêr a Paolieg
* Tredegar a Orvez
* Trefdraeth/Nanhyfer a Plougin/Treouergad
* Treffynnon a Sant-Gregor
* Tregaron a Plouvien
* Y Bont-faen a Klison
* Y Mwmbwls a'r Henbont

## Dolen allanol
* www.kembre-breizh.org.uk 

Categori:Trefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Categori:Rhestrau Cymru
Naoned

Hen brifddinas Llydaw ydy **Naoned** [ˈnɑ̃wnət] (Ffrangeg: *Nantes*) ar Afon Liger (Ffrangeg: *Loire*), lle y gwelir castell tywysogion Llydaw. Heddiw mae'n brifddinas a chymuned yn département Liger-Atlantel (Ffrangeg: Loire-Atlantique). Mae dinas Naoned yn rhan o un Bro-Naoned, un o naw hen fro Llydaw.

200px|bawd|canol|Bro Naoned yn Llydaw

## Poblogaeth
* Delwedd:Population - Municipality code 44109.svg

## Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Naoned wedi'i gefeillio â:

## Cyfryngau
### Sianeli teledu
### Gorsafoedd radio
### Papurau newyddion
**Papurau am daliad:**

**Papurau rhad:**

## Adeiladau a chofadeiladau 
### Amgueddfa Jules Verne

Jules Verne Museum, Nantes.JPG
Mirdi Jules Verne Naoned.JPG
Musee Jules Verne 001.jpg
Musee Jules Verne 002.jpg

### Château des ducs de Bretagne
Mae castell Dugiaid Llydaw yn sefyll ar lan ddeheuol Afon Loire yng nghanol Nanoned. Roedd yn brif breswylfa Dugiaid Llydaw o'r 13g i'r 15g. Mae'r caer yn cynnwys saith twr yn cael eu cysylltu gan llenfuriau.

Château des ducs de Bretagne .jpg
Château des Ducs de Bretagne Nantes.JPG
Château des ducs de Bretagne south wall.jpg
Château des Ducs de Bretagne à Nantes - Anne.jpg
Château des Ducs de Bretagne à Nantes.jpg
Château ducs de Bretagne-Nantes 02.JPG
Château ducs de Bretagne-Nantes 05.JPG

### Eglwys Gadeiriol Sant Pedr
Mae Eglwys Gadeiriol Sant Pedr a Sant Paul yn yr arddull Gothig, mae wedi ei leoli ar y Place Saint-Pierre. Cafodd yr adeilad cyntaf dan arweiniad Dug Llydaw Jean V a'r Esgob Jean de Malestroit yn 1434, bu adeiladu parhaus ar y safle hyd 1891 (457 mlynedd) . Cafodd yr eglwys gadeiriol gofrestru fel heneb hanesyddol ym 1862.

Cathedrale Saint-Pierre Nantes 01.JPG
Cathedrale Saint-Pierre Nantes 02.JPG
Cathédral de Nantes gargouilles.JPG
Cathedral St Peter and St Paul.jpg
CathNantes.jpg
Cathédrale de Nantes - nef.jpg
Cathédrale de Nantes - Saint Clair.jpg
Cathédrale de Nantes 11.jpg

### Passage Pommeraye (siopa)
### Planetariwm
### Stadiwm Beaujoire
## Enwogion 
* Pierre Abélard (1079-1142), athronydd, llenor a chyfansoddwr
* Jules Verne (1828-1905), awdur
* Éric Tabarly (1931-1998), morwr
* Claire Bretécher (g. 1940), arlunydd

## Gweler hefyd 
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
* Cymdeithas Cymru-Llydaw

## Gweler hefyd
*Cymunedau Liger-Atlantel

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Liger-Atlantel
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Categori:Pays de la Loire
Categori:Dinasoedd Ffrainc
22

1g CC - **1g** - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - **20au** - 30au 40au 50au 60au 70au 
17 18 19 20 21 - **22** - 23 24 25 26 27 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Valeria Messalina, trydedd gwraig yr ymerawdwr Claudius.

## Marwolaethau 
* Junia Tertia, gwraig Gaius Cassius Longinus a chwaer Marcus Junius Brutus.

Categori:22
Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr

Band Cymreig ydy '''Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr''' sydd yn rhyddhau recordiau ar labeli Sain ac Ankstmusik.

Mae llyfr Gareth F. Williams yn rhannu'r un enw ac un ag un o draciau enwocaf y band ai ryddhawyd yn 1977, sef ''Tacsi i'r Tywyllwch*.

Tich Gwilym oedd prif Gitârydd y band hyd ei farwolaeth yn 2005.

## Disgograffi
* *Môrladron'' (Sain)

## Dolenni Allanol
*Safle MySpace Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr 

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Kastell-Paol

Cymuned yn département Penn-ar-Bed, a hen brifddinas Bro Leon yn Llydaw, yw **Kastell-Paol** (Ffrangeg: *Saint-Pol-de-Léon*). Lleolir ar bwys porthladd Rosko.

Enwir y dref ar ôl Paol, Cymro ac esgob cyntaf esgobaeth Bro-Leon.

Mae'n un o'r drefi ar lwybr pererindod y Tro Breizh.

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29259

## Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Kastell-Paol wedi'i gefeillio â:

* Penarth, Cymru
* Vechta, Almaen

## Yr Iaith Lydewig
Mae gan y gymuned cynllun ieithyddol o dan Ya d’ar brezhoneg ers 2008. Yn 2008, roedd 19.67% o blant ysgolion cynradd yn mynychu ysgolion dwyieithog
bawd|chwith|Skol Diwan Kastell Paol

## Gweler hefyd
* Cymdeithas Cymru-Llydaw
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Cymunedau Penn-ar-Bed
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Sejanus

o'r flwyddyn 31 gyda delwedd Tiberius, ac ar y cefn yr arysgrif *Augusta Bilbilis Ti(berius) Caesare L(ucius) Aelio Seiano*, yn dynodi cyfnod Sejanus fel Conswl y flwyddyn honno.
]]

Pennaeth Gard y Praetoriwm ac un o'r dynion mwyaf grymus yn yr Ymerodraeth Rufeinig oedd **Lucius Aelius Seianus** neu **Sejanus** (20 CC - 18 Hydref, 31 OC).

Ganed Sejanus yn 20 CC yn Volsinii yn Etruria. Daeth yn bennaeth Gard y Praetoriwm dan yr ymerawdwr Augustus yn y flwyddyn 14 OC, a bu yn y swydd hyd ei farwolaeth yn 31. Dano ef, daeth y Gard i fod yn fwy na gwarchodlu, gan ddatblygu i fod o bwysigrwydd gwleidyddol mawr. Yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Tiberius, cynyddodd grym Sejanus. Yn y 20au cafodd ware o nifer o bobl oedd yn bygwth ei sefyllfa, yn cynnwys mab yr ymerawdwr, Julius Caesar Drusus, a gafodd ei wenwyno. Pan ymddeolodd Tiberius i ynys Capri yn 26, Sejanus oedd yn rheoli'r ymerodraeth i bob pwrpas.

Yn 31 fe'i gwnaed yn Gonswl, ond yr un flwyddyn daeth dan amheuaeth o gynllwynio yn erbyn yr ymerawdwr. Fe'i cymerwyd i'r ddalfa, a dienyddiwyd ef a nifer o'i ddilynwyr.

Categori:Genedigaethau 20 CC
Categori:Marwolaethau 31
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Abaty Margam

Abaty Sistersiaidd oedd **Abaty Margam**, sydd wedi ei leoli ym Margam ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot.

## Hanes
Sefydlwyd yr abaty yn 1147 fel tŷ cangen o Abaty Clairvaux gan Robert, Iarll Caerloyw, a chysegrwyd hi i'r Santes Fair. Daeth yn noddfa bwysig i feirdd Morgannwg, yn enwedig yng nghyfnod yr Abad Dafydd ap Tomas (1500-1517). Diddymwyd yr abaty gan Harri VIII, brenin Lloegr, yn 1536, ac fe'i gwerthwyd i Syr Rice Mansel. O'r teulu Mansel, disgynodd yr eiddo i lawr y llinell benywaidd gan ddod i berchnogaeth y teulu Talbot. yn y 19g, adeiladodd C R M Talbot blasdy Castell Margam sydd yn edrych i lawr ar adfeilion yr abaty.
250px|bawd|chwith|Eglwys plwyf Margam, ar safle'r abaty

## Heddiw
Mae Abaty Margam erbyn heddiw yn adfail heblaw corff y capel, sydd yn dal yn gyfan. Mae corff capel yr abaty yn dal i gael ei ddefnyddio fel capel plwyf hyd heddiw. Mae'r adfeilion sydd ddim yn perthyn i'r capel, yn perthyn i'r cyngor. Mae'r adfeilion yn cynnwys cabidyldy anarferol o fawr sy'n dyddio o'r 13g, ac yn sefyll o fewn 840 erw Ystad Wledig Margam ger Castell Margam. Ar y bryn uwchben yr abaty, mae adfeilion mynachdy *Capel Mair ar y Bryn*; ar un adeg roedd 12 mynach yn byw yno.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1147
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Castell-nedd Port Talbot
Categori:Hanes Castell-nedd Port Talbot
Categori:Sefydliadau 1147
Margam
Lugus

Duw Celtaidd ar gyfandir Ewrop oedd **Lugus**. Mae'n cael ei gynrychioli ym mytholeg Gymreig gan Lleu Llaw Gyffes, y ceir ei hanes yn y chwedl *Math fab Mathonwy*, ac yn Iwerddon gan y duw Gwyddelig Lugh. Ystyr *lug*, bôn yr enw, yw "golau/goleuni" (cf. y gair Lladin *lux* a'r gair Cymraeg go*leu*).

Ceir cyfeiriad posibl ato mewn arysgrif Geltibereg o Peñalba de Villastar, yn nhalaith Teruel, Sbaen, sy'n dyddio i tua droad yr 2g OC. Ceir y ffurfiau amryw **Lugoues** a **Lugoibus** mewn sawl arysgrif arall. Mae'r enwau lle Luguvalium (Caerliwelydd), Lug(u)dunum (Lyons), yng nghanolbarth Ffrainc, Lugo yn Sbaen a Leiden yn yr Iseldiroedd yn dwyn ei enw yn ogystal.

Damcaniaethodd yr ysgolhaig Celtaidd Henri d'Arbois de Jubainville fod modd deall cyfeiriad gan Iŵl Cesar yn ei lyfr *De Bello Gallico* at brif dduw y Galiaid fel cyfeiriad at Lugus, ond nid yw pawb yn derbyn hyn bellach.

## Cyfeiriadau
*Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Boydell, 1977)

Categori:Duwiau
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Gâl
Brwydr Fforest Teutoburg

'']]

Brwydr rhwng cynghrair o lwythau Almaenig a byddin Rufeinig yn y flwyddyn 9 OC oedd **Brwydr Fforest Teutoburg** (Almaeneg: **Schlacht im Teutoburger Wald**, **Varusschlacht** neu **Hermannsschlacht**). Ymladdwyd y frwydr dros nifer o ddiwrnodau, yn ôl pob tebyg rhwng 9 Medi ac 11 Medi, a'r canlyniad oedd i dair lleng Rufeinig dan Publius Quinctilius Varus, (Legio XVII, Legio XVIII a Legio XIX), gael eu dinistrio'n llwyr gan yr Almaenwyr dan  Arminius mab Segimer ("Hermann" mewn Almaeneg diweddar).

Roedd colledion y Rhufeiniaid yn fwy nag yn unrhyw frwydr yn erbyn gelyn allanol ers Brwydr Cannae yn erbyn Hannibal. Ni chafodd y tair lleng a ddinistriwyd eu hail-ffurfio. Yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Suetonius, gyrrwyd yr ymerawdwr Augustus bron yn wallgof gan y newyddion am y digwyddiad, gan daro ei ben yn erbyn muriau y palas a gweiddi *Quintili Vare, legiones redde!* ("Quintilius Varus, rho fy llengoedd yn ôl imi!")

Dilynwyd y frwydr gan saith mlynedd o ymladd, cyn i'r ffin gael ei sefydlogi ar hyd Afon Rhein. Yn 14 OC, yn fuan wedi i Tiberius olynu Augustus fel ymerawdwr, bu nai Tiberius, Germanicus, yn ymgyrchu yn y tiriogaethau hyn, a chawsant hyd i safle'r frwydr, Yn ôl yr hanesydd Tacitus, roedd yn olygfa enbyd, gyda phentyrrau o esgyrn a phenglogau wedi eu hoelio wrth goed. Erbyn 16 roedd Germanicus wedi llwyddo i adennill eryr dwy o'r tair lleng. Yn ôl Cassius Dio, llwyddodd Publius Gabinius i adennill y trydydd eryr oddi wrth lwyth y Chauci yn 41, yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr  Claudius, brawd Germanicus.

Yn y 19fed ganrif, yn enwedig yn yr ymladd yn erbyn Napoleon ar ddechrau'r ganrif, daeth y frwydr yn symbol bwysig i genedlaetholdeb Almaenaidd. Bu ansicrwydd ynghylch safle'r frwydr hyd nes i ymchwil archaeolegol ddiwedd yr 20g awgrymu i ran ohoni fod o gwmpas Bryn Kalkriese, rhan o Bramsche, i'r gogledd o Osnabrück. Adeiladwyd y  *Varusschlacht Museum* i arddangos y darganfyddiadau.

## Llyfryddiaeth
* Adrian Murdoch, ''Rome's Greatest Defeat: Massacre in the Teutoburg Forest'', Sutton Publishing, Stroud, 2006, ISBN 0-7509-4015-8

Fforest Teutoburg
Categori:Hanes yr Almaen
Warren Gatland

Hyfforddwr a cyn chwaraewr rygbi'r undeb o Seland Newydd yw **Warren David Gatland** CBE (ganwyd 17 Medi 1963). Roedd yn brif hyfforddwr Tîm Cenedlaethol Cymru rhwng  2007 a 2019. Dychwelodd yn 2022 wedi cyfnod gwael i'r garfan o dan reolaeth Wayne Pivac. Bu yn y swydd eto rhwng Rhagfyr 2022 a Chwefror 2025, gan adael wedi colli 14 gêm yn olynol. 

Roedd yn brif hyfforddwr Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig ar gyfer ei taith o Awstralia yn 2013. Bu'n hyfforddwr ar dîm Connacht, Tîm Cenedlaethol Iwerddon, Wasps Llundain a Waikato. Fe ymddangosodd fel chwaraewr mewn 140 gêm ar gyfer tîm Waikato - record ar y pryd.

Derbyniodd CBE yn Anrhydeddau Pen-blwydd y Frenhines 2020, am ei wasanaeth i'r byd rygbi.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Hyfforddwyr o Seland Newydd
Categori:Hyfforddwyr rygbi'r undeb
Categori:Hyfforddwr tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
Mabon

Gallai **Mabon** gyfeirio at un o sawl person neu beth:

Mewn mytholeg a llenyddiaeth:
*Mabon fab Modron, cymeriad mytholegol Cymreig y cyfeirir ato yn chwedl *Culhwch ac Olwen*
*Mabon, ffurf ar enw'r duw Celtaidd Maponos
*Alun Mabon, arwr gwerinol dilyniant o gerddi poblogaidd gan Ceiriog

Pobl:
*William Abraham (Mabon) (1842-1922), arweinydd glowyr De Cymru
*Mabon ap Gwynfor, gwleidydd Cymreig

Arall:
**Mabon*, cylchgrawn Cymreig ar y celfyddydau
*MC Mabon, grŵp Cymreig

Enwau leoedd:
*St Mabyn (Pentref yng Nghernyw
*Lochmaben, yr Alban
*Llanfabon (Pentref ger tref Merthyr Tudful)
*Rhiwabon ger Wrecsam.
*Kermabon (Lle yn Llydaw, ac enw teuluol)
Alun Mabon

[bawd|200px|Penillion agoriadol Alun Mabon o*Gwaith Ceiriog*, [Cyfres y Fil]]
:*Gweler hefyd Mabon.*
Bugeilgerdd sy'n ddilyniant o gerddi gan y bardd John Ceiriog Hughes (Ceiriog: 1832-1887) yw **Alun Mabon**. Roedd ymhlith y mwyaf poblogaidd o gerddi'r bardd ac mae rhai ohonynt yn aros yn boblogaidd ac adnabyddus heddiw. Bu'r fugeilgerdd yn fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1861 ac fe'i cyhoeddwyd yn y gyfrol ''Oriau'r Bore'' (1862) dan y teitl 'Bugeilgan Delynegol neu Gantawd o Alawon Cenedlaethol Cymru'.

Arwr sy'n cynrychioli'r werin Gymreig yw Alun Mabon. Amaethwr ydyw, yn byw bywyd syml ac iach ar y bryniau. Ceir hanes ei garwriaeth a'i fywyd priodasol yn y cerddi, sy'n delynegol iawn eu naws gan gynrychioli chwaeth y cyfnod. Un o gymhellion Ceiriog oedd gwrthbrofi'r cyhuddiadau enllibus am y Cymry a'r diwylliant Cymraeg a gafwyd yn adroddiad *Brad y Llyfrau Gleision*.

Ceir 23 o ganeuon a thri 'adroddawd' yn y dilyniant. Yn eu plith ceir 'Cân yr Arad Goch', 'Bugail Aberdyfi', 'Y Gwcw' (Wrth ddychwel tuag adref, /Mi glywais gwcw lon) a'r delyneg enwog 'Aros Mae'r Mynyddau Mawr', gyda'u llinellau enwog am barhad cenedl y Cymry dros y canrifoedd:
bawd|200px|Aros mae'r mynyddau mawr

Aros mae'r mynyddau mawr,
Rhuo trostynt mae y gwynt;
Clywir eto gyda'r wawr
Gân bugeiliaid megis cynt.

(*toriad*)

Wedi oes tymhestlog hir
Alun Mabon mwy nid yw,
Ond mae'r heniaith yn y tir
A'r alawon eto'n fyw.

Defnyddiwyd 'Aros Mae' gan Gwynfor Evans, arweinydd Plaid Cymru, fel teitl ei gyfrol boblogaidd a dylanwadol ar hanes Cymru (*Aros Mae*, Gwasg John Penry, 1971).

## Llyfryddiaeth
Ceir testunau hwylus o 'Aros Mae' a 'Nant y Mynydd' yn *Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg*, gol. Thomas Parry, tud. 381). Mae'r testynau hefyd ar gael ar Wicidestun Gwaith Ceiriog-Nant y Mynydd a Gwaith Ceiriog-Alun Mabon

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Caneuon gwladgarol o Gymru
Categori:Caneuon 1861
Categori:Cerddi Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Gweithiau llenyddol Cymraeg y 19eg ganrif
Arwr

, un o arwyr cylch Arthur]]
Ceir sawl ystyr i'r gair **arwr** (benywaidd: **arwres**). Daw'r gair Cymraeg o'r rhagddodiad *ar-*, sy'n cryfhau'r ystyr, a'r enw *gŵr* 'rhyfelwr'; 'gwron' neu 'rhyfelwr dewr' yw prif ystyr y gair mewn Cymraeg Canol. Yn nhermau mytholeg, gan darddu o'r defnydd o'r gair *hero* ym mytholeg y Groegiaid a'r Rhufeiniaid, mae **arwr** yn gymeriad dwyfol neu led-ddwyfol wedi ei ddonio â nerth neu ddawn anghyffredin; Heracles (Ercwlff) oedd un o'r enwocaf o arwyr y byd Clasurol. Yn fwy cyffredinol, datblygodd y gair i olygu unrhyw un sy'n ddewr neu sy'n barod i aberthu ei hun er mwyn eraill. Gall olygu prif gymeriad cerdd neu nofel yn ogystal. Erbyn heddiw mae'r defnydd o'r gair wedi dirywio cymaint fel bod pobl fel pêl-droedwyr sy'n achub gêm yn cael eu disgrifio fel "arwyr".

## Gweler hefyd
*Arwrgerdd, cerdd arwrol neu epig
*Arwriaeth
*Canu arwrol, ffurf arbennig o lenyddiaeth gynnar
*Sifalri

Categori:Mytholeg
Categori:Llenyddiaeth
Categori:Hanes
Llanerfyl

Pentref  a chymuned ym Mhowys, Cymru,  yw **Llanerfyl**. Saif ar ffordd yr A458 tua hanner ffordd rhwng Y Trallwng i'r dwyrain a Dolgellau i'r gorllewin. Tua milltir i'r gorllewin ceir pentref Llangadfan.

Rhed afon Banwy heibio i'r pentref ar ei ffordd i lawr Dyffryn Banwy i'r Trallwng.

Enwir yr eglwys a'r plwyf ar ôl y Santes Erfyl/Eurfyl. Ni wyddys ddim amdani, ond yn ôl traddodiad roedd hi'n ferch i Sant Padarn. Ceir maen Cristnogol cynnar (5ed neu 6g) yn eglwys Llanerfyl sy'n cofnodi man claddu merch ifanc 13 oed:

:HIC [IN] / TUM(V)LO IAC/IT R[O]STE/ECE FILIA PA/TERNINI / AN(N)IS XIII IN / PA(CE)
:('Yma yn y beddrod gorwedd **Rhostege* ferch Padarn, 13 (oed). Heddwch iddi.').

Ganwyd y gantores enwog Siân James yn y pentref yn 1962.

''Plu'r Gweunydd'' yw papur bro Llanerfyl a'r cylch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Siân James (cantores)

Cantores a cherddor o Gymru ydy **Siân James** (ganwyd 24 Rhagfyr 1961) yn Llanerfyl, Sir Drefaldwyn).

## Gyrfa
Cymerodd ran mewn Eisteddfodau o oedran cynnar, gan chwarae'r piano, y ffidil ac yn ddiweddarach, y telyn.

Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Gynradd Llanerfyl ac Ysgol Uwchradd Llanfair Caereinion lle dechreuodd gyfansoddi ei chaneuon ei hun, cyn mynd ymlaen i astudio cerdd ym Mhrifysgol Cymru, Bangor. Enillodd hefyd gymhwyster dysgu.

Bu'n aelod o'r grŵp Bwchadanas cyn dechrau creu cerddoriaeth yn unigol. Rhyddhaodd bedwar albym ar label Sain cyn cael ei chomisiynu gan BBC 2 i gyfansoddi cerddoriaeth i gyd-fynd gyda cyfres *Birdman* a oedd yn dilyn gwaith swyddog RSPB, Iolo Williams. Roedd y BBC mor hoff o'r caneuon, penderfynwyd eu rhyddhau fel crynoddisg. Erbyn hyn mae James yn rhyddhau recordiau ar ei label ei hun, Recordiau Bos, ac yn recordio o'i stiwdio bach yn ei chartref yn Llanerfyl.

Bu James hefyd yn actio yn ffilm S4C, Tylluan Wen, ac mewn chyfresi megis *Iechyd Da*. Bu ganddi gyfres ei hun am gyfnod, sef *Siân*, darlledwyd pump rhaglen.

Fel actores, mae hi wedi ymddangos mewn amrywiaeth o raglenni fel *Yr Alltud,* *Tylluan Wen* a *Pengelli.*

## Hunangofiant
Cyhoeddwyd hunangofiant Siân yn 2011 yn y gyfres *Cyfres y Cewri*, gan Wasg Gwynedd.

## Disgograffi
**Cysgodion Karma* 1990 (Sain)
**Distaw* 1993 (Sain)
**Gweini Tymor* 1996 (Sain)
**Di-Gwsg* 1997 (Sain)
**Birdman* 1999 (BBC Worldwide)
**Pur* 2001 (Recordiau Bos)
**Y Ferch o Bedlam* 2005 (Recordiau Bos)
**Adar ac Anifeiliaid* 2005 (Recordiau Bos)
**Cymun* 2012 (Recordiau Bos)

## Lluniau

Delwedd:Sian James01LL.jpg|Siân James yng Ngwyl Tegeingl, 2008
Delwedd:Gwyn Jones a Sian JamesCS.jpg|Sian James a Gwyn Jones yng Ngŵyl Tegeingl, 2012. Ymysg y cerddorion a fu'n gweithio gyda hi ar ei halbymau oedd Tich Gwilym.
Delwedd:Sian James Di-gwsg.jpg|Clawr yr Albwm *Di-Gwsg*
Distaw, album cover.jpg|Clawr yr Albwm *Distaw*

## Cyfeiriadau

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cerddoriaeth Geltaidd
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Telynorion o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
19

1g CC - **1g** - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - **10au** - 20au 30au 40au 50au 60au 
14 15 16 17 18 - **19** - 20 21 22 23 24 

----

## Digwyddiadau 
* Maroboduus, brenin y Marcomanni, yn cael ei ddorseddu gan Catualda.
* Julius Caesar Germanicus, cadfridog Rhufeinig a phennaeth y llengoedd ar ffin Afon Rhein yn marw wedi ei wenwyno. Ar ei wely marw, mae'n cyhuddo Gnaeus Calpurnius Piso, llywodraethwr Syria, o'i wenwyno.
* Gweddw Germanicus, Agrippina yr Hynaf yn dwyn cyhuddiad yn erbyn Piso. Mae Piso yn ei ladd ei hyn yn Rhufain.
* Yr ymerawdwr Tiberius yn alltudio'r Eifftwyr o Rufain, ac yn gyrru 4,000 o Iddewon o ynys Sicilia.

## Genedigaethau 
* 10 Hydref — Tiberius Gemellus, ŵyr Tiberius.

## Marwolaethau 
* 10 Hydref — Julius Caesar Germanicus, cadfridog Rhufeinig (ganed 15 CC).
* Vonones I, brenin Parthia.

Categori:19
William Abraham (Mabon)

::*Gweler hefyd Mabon.*

Llywydd cyntaf Ffederasiwn Glowyr De Cymru ac Aelod Seneddol y Rhondda oedd **William Abraham (Mabon)** (14 Mehefin 1842 - 14 Mai 1922). Bu'n bleidiol iawn i'r Gymraeg a defnyddiodd hi unwaith yn y Senedd, ond chwarddodd pawb ar ei ben; yna dywedodd wrthynt eu bod wedi chwerthin am ben Gweddi'r Arglwydd. Ymladdodd i gael cytundeb i bennu cyflogau'r glowyr wedi'i sefydlu ar brisiau a phroffidiau'r diwydiant. Hyrwyddodd ddatblygiad undebaeth llafur yng Nghymru.

## Bywyd cynnar
Ganed ef yng Nghwmafan, yn 4ydd mab i Thomas a Mary Abraham. Addysgwyd ef yn Ysgol Genedlaethol Cwmafan, gan adael yn ddeg oed, ac yna bu'n gweithio mewn gwaith alcam ac fel glowr. Yn y 1860au bu am gyfnod yn Tsile yn gweithio yn y gweithfeydd copr yno. Wedi iddo ddychwelyd i Gymru, yn 1870, etholwyd ef yn gynrychiolydd y glowyr a bu'n llywydd y glowyr ar y *Joint Sliding Scale Association* o 1875 hyd 1903.

## Diwrnod Mabon
Rhwng 1892 a 1898 byddai'r glowyr yn cael diwrnod o wyliau o'r gwaith ar y dydd Llun cyntaf o bob mis er mwyn cwtogi cynnyrch a sefydlogi cyflogau, a gelwid y diwrnod yma yn "Ddiwrnod Mabon."

## Yr Aelod Seneddol
Daeth yn aelod seneddol dros y Rhondda yn 1885, a bu'n cynrychioli Gorllewin Rhondda o 1918 hyd 1922. Hyd at 1906 roedd yn aelod o grwp radical y Blaid Ryddfrydol, yna'n ddiweddarach yn aelod o'r Blaid Lafur pan ddaeth y blaid honno'n sefydliad annibynnol. Sefydlwyd Ffederasiwn Glowyr De Cymru yn 1898, gyda Mabon yn llywydd. Pan oedd yn America gofynnwyd iddo beth oedd ystyr "MP" ar ôl ei enw; atebodd "Mae'r llythrennau'n golygu 1. Mabon Pentref 2. ''Methodist Preacher 3. Miner's President 4. Member of Parliament 5. Man of Power, more's the pity!"''

## Eisteddfodwr brwd
Roedd hefyd yn gefnogwr brwd o'r Eisteddfod, a daeth ei enw barddol "Mabon" yn gysylltiedig a'i enw ac yn llysenw iddo. Daeth yn enwog fel arweinydd effeithiol yn eisteddfodau diwedd y 19g a dechrau'r 20g. Roedd ganddo lais tenor clir, a chanai'n aml i'r cynulleidfaoedd.

## Llyfryddiaeth 
* Davies, Picton, *Atgofion Dyn Papur Newydd* (Lerpwl, 1902)
* Evans, Eric Wyn, *Mabon (William Abraham, 1842-1922): a study in trade union leadership* (Caerdydd, 1959)

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1922
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Kastellin

[bawd|dde|250px|Kastellin ac [Afon Aon.]]

Cymuned a thref yn département Penn-ar-Bed, Llydaw, yw **Kastellin** (Ffrangeg: *Châteaulin*). Lleolir ar lan y Stêr Aon, yn Bro-Gerne, hanner ffordd rhwng trefi Brest yn Bro-Leon, a Kemper yn Bro-Gerne. Poblogaeth y gymuned yn 2012 oedd 5,181.

Mae ysgol Diwan yn y dref ers 2007.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Cymru-Llydaw
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
20

1g CC - **1g** - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - **20au** - 30au 40au 50au 60au 70au 
15 16 17 18 19 - **20** - 21 22 23 24 25 

----

## Digwyddiadau 
* Galba yn dal swydd praetor Rhufeinig.
* Marcus Valerius Messalla Barbatus yn Gonswl.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Hillel yr Hynaf, ysgolhaig Iddewig ac arbeniger ar y Talmud.
* Vipsania Agrippina, gwraig Gaius Asinius Gallus a cyn-wraig Tiberius. (ganed 36 CC)

Categori:20
Départements Ffrainc

Mae '''*départements* Ffrainc'* ( , Basgeg: *Frantziako departmenduak'') yn ardaloedd gweinyddol yn Ffrainc a grëwyd yn 1790 ar ôl y Chwyldro Ffrengig. Defnyddir y term i gyfeirio at israniadau nifer o gyn-wladfeydd Ffrainc yn ogystal. Mae'r ardaloedd yn wleidyddol yn cyfateb yn fras i'r siroedd ym Mhrydain. Mae 101 *département* Ffrainc wedi eu grwpio yn 13 *région* (rhanbarth) y Ffrainc Fetropolitan a 5 rhanbarth tramor. Mae gan bob *département* statws cyfreithiol fel rhannau annatod o Ffrainc. Is-rennir y rhanbarthau yn ogystal yn 342 *arrondissement* (bwrdeistref).

## Rhestr *départements* Ffrainc 
Delwedd:Départements de France English.svg

Nodiadau:
# Neilltuwyd rhif 75 ar gyfer Seine gynt.
# Neilltuwyd rhif 78 ar gyfer Seine-et-Oise gynt.
# Neilltuwyd rhif 91 ar gyfer Alger, yn yr Algeria Ffrengig gynt.
# Neilltuwyd rhif 92 ar gyfer Oran, yn yr Algeria Ffrengig gynt.
# Neilltuwyd rhif 93 ar gyfer Constantine, yn yr Algeria Ffrengig gynt
# Sefydlwyd prefecture Val-d'Oise yn Pontoise pan grëwyd y *département*, ond fe'i symudwyd *de facto* i gomiwn cyfagos Cergy; gyda'i gilydd maent yn creu *ville nouvelle* Cergy-Pontoise.
# Mae'r *départements* tramor yn gyn-wladfeydd tu allan i Ffrainc, sydd erbyn hyn yn mwynhau statws yn un fath a Ffrainc *fetropolitan*. Maent yn rhan o Ffrainc a'r Undeb Ewropeaidd, er bod rheolau arbennig yr UE yn gymwys. Mae pob un ohonynt yn ardal o Ffrainc ar yr un pryd.
# Ers 2018, mae dau *département* Corsica wedi uno bellach at ddibenion gwleidyddol, ond yn dal i fodoli yn rhestr y *circonscriptions*
# Ers 2015, mae *Métropole* Lyon wedi ei gwahanu o *département* y Rhône gyda statws arbennig.
# Ers 2021, mae dau *département* Alsas wedi uno at ddibenion gwleidyddol.

## Hen Départements 
### Yn nhiriogaeth bresennol Ffrainc 
### Ail-enwi 
Ail-enwyd rhai o *départements* Ffrainc, y rhan fwyaf er mwyn cael gwared a'r termau *Inférieure* ('is') a *Basses* ('isel'):

### Algeria Ffrengig 
[bawd|[Arfbais Algeria Ffrengig]]
#### Cyn 1957 
#### 1957–1962 
### Départements yng nghyn-wladfeydd Ffrainc 
## Gweler hefyd
* *Régions* Ffrainc
* *Arrondissements* Ffrainc
* *Cantons* Ffrainc
* *Communes* Ffrainc


Categori:Daearyddiaeth Ffrainc
18

1g CC - **1g** - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - **10au** - 20au 30au 40au 50au 60au 
13 14 15 16 17 - **18** - 19 20 21 22 23 

----

## Digwyddiadau 
* *Vexillatio* (uned) o Legio III *Augusta* yn cael ei dinistrio yn Affrica.
* Y pennaeth Almaenig Arminius yn dinistrio teyrnas y Marcomanni.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Ofydd, bardd Rhufeinig (neu 17)

Categori:18
Iolo Williams

Naturiaethwr a chyflwynydd teledu o Gymru ydy **Iolo Tudur Williams** (ganwyd 22 Awst 1962, Llanfair ym Muallt). Mae'n adnabyddus am gyflwyno rhaglenni natur ar sianeli BBC ac S4C.
Dechreuodd gyflwyno rhaglenni ar BBC Cymru yn 1997. Roedd cyfres *Birdman* 2001 ar BBC Two yn dilyn ei waith fel swyddog RSPB

Treuliodd dri mis cyntaf ei fywyd ym mhentref Beulah cyn i'w dad gael swydd fel prifathro yn Ysgol Gynradd Eglwys Wen Sir Benfro. Dychwelodd y teulu i Bowys pan oedd Iolo'n bump oed a magwyd ef yn Llanwddyn. Mynychodd Ysgol Gynradd Efyrnwy Llanwddyn cyn mynd i Ysgol Uwchradd Llanfyllin. Yno astudiodd Ffrangeg a Bioleg ar gyfer lefel A cyn astudio Ecoleg yn Llundain. Wedyn bu'n gweithio ar fferm am wyth mis ac yn y diwydiant coed am gyfnod. Cafodd swydd fel swyddog RSPB yn 1985 a treuliodd yr 14 mlynedd ganlynol yn gweithio dros yr elusen.

Yng Ngorffennaf 2003, cerddodd 270 milltir o ogledd Cymru i'r de mewn 11 diwrnod er mwyd codi arian i'r elusennau plant, Tŷ Hafan a Tŷ Gobaith.

Roedd Iolo Williams yn wyneb ar gyfer ymgyrch hybu darllen, Diwrnod y Llyfr yn 2004.

Erbyn hyn mae Iolo Williams yn byw ym mhentref Llandysul, ger y Drenewydd.

## Teledu
**Springwatch*, *Autumnwatch* a *Winterwatch* (BBC)
**Nature’s Top 40* (BBC)
**Britain’s Big Wildlife Revival* (BBC)
**Countryfile* (BBC)
**Iolo’s Great Welsh Parks* (BBC)
**Rugged Wales* (BBC)
**Canals of Wales* (BBC)
**Secret Life of Birds* (BBC)
**Wild Wales* (BBC)
**Wild Winter* (BBC)
*''Iolo's Special Reserves* (BBC)
**Iolo's Natural History of Wales* (BBC)
**Iolo's Welsh Safari*, 2005 (BBC)
**Natur Gudd Cymru* (S4C)
**Cwm Sal, Cwm Iach*, 2009 (S4C)
**Cwm Glo, Cwm Gwyrdd* (S4C)
**Bro*, 2009–12 (S4C)
**Iolo yn Rwsia* (S4C)
**Gwyllt* (S4C)
**Natur Anghyfreithlon* (S4C)
**Crwydro* (S4C)
**Iolo ac Indiaid America* (S4C)
**Hydref Gwyllt Iolo*, 2020 (S4C)

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau Iolo Williams
**Blwyddyn Iolo* (Gwasg Gwynedd, 2003)
**Crwydro'' (Hughes a'i Fab, 2004)
**Wild about the Wild* (Gwasg Gomer, 2005)
**Blwyddyn Fan Hyn a Fan Draw* (Gwasg Gomer, 2011)
**Cynefin yr Ardd*, gyda Bethan Wyn Jones (Gwasg Carreg Gwalch, 2012)
*''Wild Places: Wales' Top 40 Nature Sites* (Seren, 2017)

### Awduron Eraill
* Paul Sterry, *Llyfr Natur Iolo'', cyfieithwyd o'r Saesneg gan Iolo Williams a Bethan Wyn Jones (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
* Peter Hayman a Rob Hume, *Llyfr Adar Iolo Williams*, cyfieithwyd gan Iolo Williams (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)

## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol
* Proffil ar wefan BBC 
* Proffil ar wefan "BBC Wales Nature" 
* Proffil ar wefan Gwasg Gomer 

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Amgylcheddwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Naturiaethwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Llanfyllin
Categori:Pobl o Lanfair-ym-Muallt
Ysgol Efyrnwy Llanwddyn

Ysgol gynradd dwy-ieithog ym mhentref Llanwddyn, Powys ydy **Ysgol Efyrnwy Llanwddyn**. Roedd 16 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol ym mis Medi 2006. Er mai ond 40% oedd yn dod o gartrefi Cymraeg, roedd 90% yn medru'r iaith.

Mae gan yr ysgol foiler sy'n llosgi coed ac yn gwresogi ac yn cyflenwi dŵr poeth, nid yn unig ar gyfer yr ysgol, ond ar gyfer cartrefi cyfagos hefyd.

Mae Iolo Williams yn gyn-ddisgybl yr ysgol.

## Dolenni Allanol
*Gwefan yr Ysgol 

## Cyfeiriadau
Efyrnwy Llanwddyn
Llangadfan

Pentref bychan yng nghymuned Banw, Powys, Cymru, yw **Llangadfan**. Saif yn ardal Maldwyn yng ngogledd y sir, yn rhan uchaf Dyffryn Banwy ar yr A458 tua hanner ffordd rhwng Y Trallwng i'r dwyrain a Dolgellau i'r gorllewin. Tua milltir i'r dwyrain ceir pentref Llanerfyl.

Llifa afon Banwy heibio i'r pentref ar ei ffordd i lawr Dyffryn Banwy i'r Trallwng. Mae Afon Gam yn llifo i lawr o Nant yr Eira i ymuno ym Manwy ger y pentref.

Enwir y pentref a'r plwyf ar ôl Cadfan, sant a gysylltir yn bennaf ag ardal Tywyn ym Meirionnydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion 
* John Cadvan Davies (Cadvan; 1846-1923), bardd, emynydd a beirniad eisteddfodol 

## Cyfeiriadau
Categori:Banw
Categori:Pentrefi Powys
Titus Livius

Hanesydd Rhufeinig oedd **Titus Livius** neu yn Gymraeg **Lifi** (tua 59 CC - 17 OC). Mae'n enwog am ei waith ar hanes Rhufain, *Ab Urbe Condita*, sy'n trafod hanes y ddinas o'i dechreuad, yn 753 CC yn ôl traddodiad, hyd at gyfnod Livius ei hun yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Augustus.

Ganed Livius yn Patavium yn nhalaith Gallia Cisalpina (Padova yn yr Eidal heddiw). Gwyddir iddo briodi a bod ganddo o leiaf ddau blentyn. Enillodd ffafr Augustus a bu'n diwtor i Claudius, a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarach. Bu farw yn Patavium.

Roedd *Ab Urbe Condita* yn cynnwys 142 llyfr, ond dim ond 35 o'r rhain sydd wedi goroesi, sef 1-10 a 21-45 (gyda rhannau ar goll o 40-45). Cafwyd hyd i rannau o rai o'r llyfrau eraill neu grynodebau ohonynt. Roedd y gwaith yn boblogaidd iawn o'r cychwyn, ac mae'r rhannau sydd wedi goroesi yn parhau'n boblogaidd, yn enwedig 1-10, sy'n trafod dyddiau cynnar Rhufain, a 21-30, sy'n rhoi hanes y rhyfel yn erbyn Hannibal.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 59 CC
Categori:Hanesyddion Rhufeinig
Categori:Llenorion Lladin
Categori:Marwolaethau 17
21

1g CC - **1g** - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - **20au** - 30au 40au 50au 60au 70au 
16 17 18 19 20 - **21** - 22 23 24 25 26 

----

## Digwyddiadau 
* Llwyth yr Aedui yn gwrthryfela dan Julius Florus a Julius Sacrovir. Gorchfygir y gwrthryfel gan Gaius Silius.
* Barics newydd ar gyfer Gard y Praetoriwm yn cael ei adeiladu ar y Quirinal yn Rhufain.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Publius Sulpicius Quirinius, llywodraethwr Rhufeinig Syria
* Arminius, cadfridog Almaenig a ddinistriodd dair Lleng Rufeinig ym Mrwydr Fforest Teutoburg.

Categori:21
Chad Varah

Clerigwr Anglicanaidd o Loegr oedd **Edward Chad Varah** (12 Tachwedd 1911 – 8 Tachwedd 2007). Roedd yn sylfaenydd y Samariaid

Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd o Loegr
Mor-Bihan

bawd|Gwened: canol y dref

*Département* yn *région* Bretagne, Ffrainc, yw **Mor-Bihan** (enw Llydaweg = "Môr Bychan"; Ffrangeg: **Morbihan**). Mae llawer o diriogaeth y *département* wedi ei gynnwys yn hen fro hanesyddol Bro Sant-Brieg oedd yn un o naw fro draddodiadol Llydaw.

250px|bawd|canol|Lleoliad Mor-Bihan yn Ffrainc

Lleolir ar hyd yr arfordir, rhwng aberoedd Gwilen yn y dwyrain ac Ele yn y gorllewin. Gwened (*Vannes*) yw prifdref y département. Daw'r enw Mor-Bihan o'r môr bach sydd o flaen tref Gwened.

## Trefi mwyaf
(Poblogaeth > 10,000)
*An Alre
*Gwened (prifdref)
*Gwidel
*Henbont
*Lannarstêr
*An Oriant
*Plañvour
*Pondi
*Sant-Teve

## Gweler hefyd
* Cymunedau Mor-Bihan

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Categori:Départements Ffrainc
Categori:Bretagne
Categori:Mor-Bihan
16

1g CC - **1g** - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - **10au** - 20au 30au 40au 50au 60au 
11 12 13 14 15 - **16** - 17 18 19 20 21 

----

## Digwyddiadau 
*Y cadfridog Rhufeinig Germanicus yn gorchfygu byddin Almaenig dan Arminius, ac yn cymryd ei wraig Thusnelda yn garcharor.
* Ofydd yn cyhoeddi *Epistulae ex Ponto*

## Genedigaethau 
*16 Medi — Drusilla, merch Germanicus ac Agrippina yr Hynaf (bu farw 38).
*Agrippina yr Ieuengaf, ymerodres Rufeinig.

## Marwolaethau 
*Scribonia, ail wraig Augustus a mam Julia yr Hynaf (tua'r flwyddyn yma)

Categori:16
Germanicus

Cadfridog Rhufeinig oedd **Germanicus Julius Caesar Claudianus** (24 Mai 15 CC – 10 Hydref 19 OC). Ei enw gwreiddiol oedd  **Nero Claudius Drusus** neu **Tiberius Claudius Nero**; cymerodd yr enw **"Germanicus"** yn 9 CC, pan gafodd ei dad yr enw i gydnabod ei fuddugoliaethau yn Germania.

Tad Germanicus oedd y cadfridog Nero Claudius Drusus, mab yr ymerodres Livia Drusilla, trydydd gwraig yr ymerawdwr Augustus. Ei fam oedd Antonia Minor, merch Marcus Antonius ac Octavia Minor, chwaer Augustus. Roedd ganddo un chwaer, Livilla, ac un brawd, Claudius, a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarach.

Priododd Germanicus ag Agrippina yr Hynaf, a chawsant naw o blant. Bu farw tri yn ieuanc; y chwech arall oedd: 
* Nero Caesar (nid yr un person a'r ymerawdwr Nero).
* Drusus Caesar
* Gaius Caesar, mwy adnabyddus fel yr ymerawdwr Caligula.
* Agrippina yr Ieuengaf, mam yr ymerawdwr Nero
* Julia Drusilla
* Julia Livilla

Roedd Germanicus yn ffefryn gan yr ymerawdwr Augustus, a phan enwodd Tiberius fel ei etifedd, mynnodd ei fod yn mabwysiadu Germanicus fel mab ac etifedd iddo ef. Bu'n ymladd yn 
Pannonia a Dalmatia, a daeth i gael ei gydnabod fel cadfridog galluog. Wedi marwolaeth 
Augustus yn 14, enwodd Senedd Rhufain ef yn bennaeth y milwyr yn Germania. Arweiniodd nifer o ymgyrchoedd yn erbyn y cynghrair o lwythau Almaenig dan arweiniad Arminius, oedd wedi dinistrio tair lleng Rufeinig ym Mrwydr Fforest Teutoburg yn 9 OC. Enillodd Germanicus nifer o fuddugoliaethau dros Arminius, yn enwedig ger Idistoviso ar Afon Weser yn 16. Gallodd adennill eryr pob un o'r tair lleng a gollwyd ym Mrwydr Fforest Teutobug.

Galwyd Germanicus yn ôl i Rufain gan Tiberius, ac yna gyrrwyd ef i Asia, lle gorchgyfodd deyrnasoedd Cappadocia a Commagene yn 18, a'i troi yn daleithiau Rhufeinig. Bu cweryl rhyngddo ef a llywodraethwr Syria, Gnaeus Calpurnius Piso, a phan fu farw Germanicus yn sydyn yn Antioch, cyhuddwyd Piso o'i wenwyno. Lladdodd Piso ei hun tra'n disgwyl ei brawf yn Rhufain. Awgrymodd Suetonius fod Tiberius yn eiddigeddus o boblogrwydd Germanicus, a'i fod a rhan yn y llofruddiaeth. Taflwyd amheuaeth ar brif gynghorydd Tiberius, Sejanus, hefyd.

Categori:Genedigaethau 15 CC
Categori:Marwolaethau 19
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Heart Wales

Gorsaf radio ar gyfer De a Gorllewin Cymru yw **Heart Wales**.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan Heart Wales

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Xfm South Wales

Gorsaf radio ar gyfer de Cymru oedd **Xfm South Wales**. Sefydlwyd yr orsaf yn 2007, ond gwerthywd y drwydded i Nation Radio yn 2008.

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Henry Rees

200px|bawd|Cofeb i Henry Rees ac enwogion eraill o'r fro, yn cynnwys ei frawd Gwilym Hiraethog, yn Llansannan

Arweinydd crefyddol ymneilltuol o Gymru ac awdur ar bynciau diwinyddol oedd **Henry Rees** (15 Chwefror 1798 - 18 Chwefror 1869). Fe ganed ym mhlwyf Llansannan, Sir Ddinbych, mewn ffermdy wrth droed Mynydd Hiraethog. Roedd yn frawd i'r llenor William Rees (Gwilym Hiraethog). Daeth yn un o bregethwyr mwyaf adnabyddus y 19g.

## Bywgraffiad
Daeth yn weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd a dechrau pregethu yn 1818. Un o'r bobl a'i edmygai'n fawr fel pregethwr oedd John Jones, Talysarn, a ysbrydolwyd ganddo i fynd i'r weinidogaeth. Mae ei bregethau a'i ddiwinyddiaeth yn dangos dylanwad diwinyddion Piwritaniaid yr 17g, yn enwedig John Owen.

Cafodd yrfa hir a llwyddiannus. Roedd yn barod i fynegi ei farn hyd yn oed pe bai hynny'n tynnu'n groes i bobl yn ei enwad ei hun. Teimlai erbyn 1842 fod y Methodistiaid yng Nghymru ar gyfeiliorn: "aneswyth wyf, a methu gwybod beth a ddaw o'r Methodistiaid hefo'u tlodi [h.y. ysbrydol], eu hanghydfod, a'u hanturiaethau". Serch hynny, arosodd gyda'r enwad er bod ei frawd Gwilym Hiraethog eisoes wedi gadael i ymuno a'r Annibynwyr. Daeth yn llywydd cyntaf Cymanfa Gyffredinol y Methodistiaid Calfinaidd yn 1864. Cyfrannai'n rheolaidd i gylchgronau ymneilltuol y dydd. Cyhoeddwyd cyfrol o'i bregethau yn ystod ei oes.

## Llyfryddiaeth
*Annie Mary Davies (gol.), *Life and letters of Henry Rees* (Bangor, 1914)
*Owen Thomas, *Cofiant y Parchedig Henry Rees,* 2 gyfrol (Wrecsam, 1890)

## Cyfeiriadau
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1798
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1869
Categori:Pobl o Lansannan
Kiss 101

Gorsaf radio ar gyfer Bryste a de Cymru yw **Kiss 101**.

### Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Moel Unben

Bryn yn ardal Bro Gernyw, ym mwrdeistref sirol Conwy, yw **Moel Unben** (358m). Fe'i lleolir yng nghanol y bryniau a amgëir mewn triongl o dir sy'n gorwedd rhwng Llanfair Talhaiarn i'r gogledd, Llansannan i'r dwyrain a Llangernyw i'r gorllewin.
250px|bawd|chwith|Moel Unben: golygfa o'r de-orllewin

Saif Moel Unben rhwng bryniau Tre-pys-llygod i'r gorllewin a Pen y Mwdwl i'r dwyrain. Mae'n foel ynysig a wahanir oddi wrth ei chymdogion gan gymoedd Nant Melai, i'r gorllewin, a Nant Barrog i'r dwyrain, dwy ffrwd fechan sy'n ymarllwys i afon Elwy ger Llanfair Talhaearn. Ceir coedwigoedd ar lethrau Moel Unben ond mae ei gopa estynedig yn foel.

Ystyr y gair Cymraeg Canol *unben* yw "pennaeth" neu "arglwydd". Anodd gwybod erbyn heddiw iddo gael ei enwi felly am ei bod yn perthyn i ryw arglwydd lleol neu ynteu am ei bod yn sefyll allan yn drawiadol, fel pennaeth, rhwng y ddau fryn arall.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Llanfair Talhaearn
Categori:Llangernyw
Categori:Llansannan
Radio Maldwyn

Gorsaf radio yn gwasanaethu ardal Canolbarth Cymru a'r Gororau oedd **Radio Maldwyn**. Roedd yn darlledu ar 756AM a 102.1FM a chychwynodd am 07:56 yb ar ddydd iau, 1 Gorffennaf 1993. Penderfynwyd cau yr orsaf yn Nhachwedd 2010.

Ar 15 Rhagfyr 2010, derbyniwyd cais gan Radio Hafren i gymryd trwydded darlledu Radio Maldwyn a chychwynodd ddarlledu yn swyddogol ar ddiwrnod Nadolig 2010 ar 756 AM yn unig.

Ar 11 Awst 2014, am 10.21am cychwynnodd Radio Hafren ddarlledu ar 102.1 FM i'r ddau ganolfan boblogaeth mwyaf (Y Drenewydd a Y Trallwng) yn yr ardal ddarlledu, yn defnyddio amledd a ddyrannwyd yn 2011. Ar ddydd Mercher, 11 Chwefror 2015, caeodd Radio Hafren lawr am nad oedd yn gynaladwy yn ariannol.

## Cyfeiriadau
Categori:Y cyfryngau ym Mhowys
Maldwyn
XS (radio)

:*Gweler hefyd Afan (gwahaniaethu).*

Gorsaf radio yn ne Cymru sy'n gwasanaethu ardal Castell-nedd Port Talbot oedd **XS**.

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Categori:Castell-nedd Port Talbot
GTFM

Gorsaf radio cymunedol ym Mhontypridd, Rhondda Cynon Taf yw **GTFM**.

## Dolen allanol 
* Gwefan GTFM

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Categori:Pontypridd
Categori:Rhondda Cynon Taf
15

1g CC - **1g** - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - **10au** - 20au 30au 40au 50au 60au 
10 11 12 13 14 - **15** - 16 17 18 19 20 

----

## Digwyddiadau 
*Y cadfridog Rhufeinig Germanicus yn ymladd brwydr gyfartal a'r arweinydd Almaenig Arminius yn Fforest Teutoburg.
*Valerius Gratus yn cael ei benodi'n llywodraethwr Iudaea.
*Emona (Ljubljana yn awr) yn cael ei sefydlu gan Legio XV Apollinaris.
* Nicolas o Ddamascus yn cyhoeddi bywgraffiad o'r ymerawdwr Augustus.

## Genedigaethau 
* 24 Medi — Vitellius, ymerawdwr Rhufeinig.
* 6 Tachwedd - Agrippina yr Ieuengaf, ymerodres Rufeinig (neu 16).

## Marwolaethau 
*Sejus Strabo, pennaeth Gard y Praetoriwm. Olynir ef gan ei fab, Sejanus.

Categori:15
14

1g CC - **1g** - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - **10au** - 20au 30au 40au 50au 60au 
9 10 11 12 13 - **14** - 15 16 17 18 19 

----

bawd|Yr Ymerodraeth Rufeinig yn 14 (pob lliw heblaw gwyrdd a llwyd)

## Digwyddiadau 
*Tiberius yn dod yn ymerawdwr Rhufeinig ar farwolaeth Augustus.
*Y llengoedd ar ffin Afon Rhein yn gwrthryfela. Mae Germanicus and Drusus yn gallu ei perswadio i ddychwelydd at eu dyletswyddau.
*Germanicus yn cael ei apwyntio'n bennaeth y fyddin Rufeinig yn Germania, ac yn dechrau ymgyrch sy'n parhau hyd 16.
* Cyfrifiad yn dangos fod 4,973,000 o ddinasyddion Rhufeinig.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*19 Awst — Augustus, ymerawdwr Rhufeinig.
*Julia yr Hynaf, merch Augustus.
*Postumus Agrippa, ŵyr Augustus.

Categori:14
13

1g CC - **1g** - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - **10au** - 20au 30au 40au 50au 60au 
8 9 10 11 12 - **13** - 14 15 16 17 18 

----

## Digwyddiadau 
* Tiberius yn dychwelyd i Rufain i ddathlu ei fuddugoliaethau yn Germania.
* Abgarus o Edessa yn cael ei ail-orseddu fel brenin Osroene.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:13
Arminius

:*Am y diwinydd Protestannaidd, gweler Jacobus Arminius.*

Arweinydd Almaenig oedd **Arminius**, hefyd **Armin**, Almaeneg modern: **Hermann** (18 CC/17 CC - 21 OC). Mae'n fwyaf enwog am ei orchest yn dinistrio tair lleng Rufeinig ym Mrwydr Fforest Teutoburg yn 9 OC.

Roedd Arminius yn aelod o lwyth y Cherusci ac yn fab i'w pennaeth Segimerus. Bu'n ymladd dros Rufain, a rhoddwyd dinasyddiaeth Rufeinig iddo. Dychwelodd i'r Almaen a daeth yn arweinydd cynghrair o lwythau Almaenig i wrthwynebu Rhufain.

Yn 9 OC, enillodd ei fuddugoliaeth fwyaf yn Fforest Teutoburg. Ymladdwyd y frwydr dros nifer o ddiwrnodau, yn ôl pob tebyg rhwng 9 Medi ac 11 Medi, a'r canlyniad oedd i dair lleng Rufeinig dan Publius Quinctilius Varus, (Legio XVII, Legio XVIII a Legio XIX), gael eu dinistrio'n llwyr gan yr Almaenwyr dan Arminius.

Roedd colledion y Rhufeiniaid yn fwy nag yn unrhyw frwydr yn erbyn gelyn allanol ers Brwydr Cannae yn erbyn Hannibal. Ni chafodd y tair lleng a ddinistriwyd eu hail-ffurfio. Yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Suetonius, gyrrwyd yr ymerawdwr Augustus bron yn wallgof gan y newyddion am y digwyddiad, gan daro ei ben yn erbyn muriau y palas a gweiddi *Quintili Vare, legiones redde!* ("Quintilius Varus, rho fy llengoedd yn ôl imi!")

Dilynwyd y frwydr gan saith mlynedd o ymladd, cyn i'r ffin gael ei sefydlogi ar hyd Afon Rhein. Ymladdodd Arminius yn erbyn Tiberius, yna o 14 OC, wedi i Tiberius olynu Augustus fel ymerawdwr, yn erbyn nai Tiberius, Germanicus. Bu brwydro caled, ond enillodd Germanicus nifer o fuddugoliaethau dros Arminius, yn enwedig ger Idistoviso ar Afon Weser yn 16. Gallodd adennill eryr pob un o'r tair lleng a gollwyd ym Mrwydr Fforest Teutobug. Dymunai Germanicus barhau ei ymgyrchoedd yn Germania, ond galwodd Tiberius ef yn ôl i Rufain a'i anfon ar ymgyrch yn y dwyrain.

Yn ddiweddarach, dechreuodd rhyfel rhwng Arminius a Marbod, brenin y Marcomanni. Gorfodd Arminius ei elyn i encilio, ond ni allai ei yrru allan o'i gadarnleoedd yn yr ardal a eleir yn Bohemia heddiw. Yn 21 llofruddiwyd ef gan aelodau o'i lwyth ei hun a'r Chatti, oedd yn teimlo ei fod yn mynd yn rhy bwerus.

Yn y 19g, yn enwedig yn ystod y brwydro yn erbyn Napoleon ar ddechrau'r ganrif, daeth Arminius yn symbol o genedlaetholdeb Almaenig. Yn 1839, dechreuwyd adeiladu cerflun enfawr ohono, yr *Hermannsdenkmal*, ar fryn gerllaw Detmold yn Fforest Teutoburg.

Categori:Marwolaethau 21
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:Hanes yr Almaen
Pen-y-waun

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, ydy **Pen-y-waun** (neu: *Penywaun*). Saif rhwng Aberdâr a Hirwaun, ar Afon Cynon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Llansteffan

Pentref bychan a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llansteffan**. Mae'n gorwedd yn ne'r sir ar aber Afon Tywy, tua 7 milltir i'r de-orllewin o Gaerfyrddin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

300px|bawd|dim|Golygfa ar Llansteffan o'r ochr arall i Afon Tywi
bawd|dim|300px|Castell, pentref a'r fferi yn Llansteffan, c.1831

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol bu Llansteffan yn arglwyddiaeth yng Nghantref Gwarthaf. Codwyd Castell Llansteffan yno gan y Normaniaid ar ddechrau'r 12g i warchod y groesfan fferi strategol ar Afon Tywi. Cafodd ei godi ar safle bryngaer o Oes yr Haearn.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
Brodor o Lansteffan oedd y casglwr llawysgrifau Cymreig Syr John Williams. Enwir casgliad Llawysgrifau Llanstephan, a gasglwyd gan Syr John, ar ôl y pentref.

## Gweler hefyd
*Llansteffan, Powys
*Lannstefan, = Launceston, tref yng Nghernyw
*Castell Llansteffan
*Llawysgrifau Llanstephan

## Cyfeiriadau
## Oriel 

Llansteffan Castle at sunset with mist rolling in. Taken from Ferryside beach.jpg|Y castell drwy'r niwl
Delwedd:Llanstephan - Caermarthenshire.jpeg|Llansteffan - Sir Gaerfyrddin
Delwedd:Llanstephan Castle - Caermarthenshire.jpeg|Castell Llansteffan - Sir Gaerfyrddin
Delwedd:Llanstephan Castle, Caermarthenshire.jpeg|Castell Llansteffan, Sir Gaerfyrddin
Delwedd:Llanstephan Castle, from the north, Carmarthanshire. Sunset.jpeg|Castell Llansteffan, o'r gogledd, Sir Gaerfyrddin. Machlud
Delwedd:LLanstephan Castle.jpeg|Castell Llansteffan

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Tŷ Gobaith

Mae **Tŷ Gobaith** yn elusen sy'n cynnig seibiant, gofal lliniarol a gofal nyrsio terfynol i blant na fydd yn fyw’n hir. Mae ganndynt ddau hosbis, un yng Nghonwy a'r llall yng Nghroesoswallt. Mae hefyd siopau'r elusen yn Llandudno, Bangor, Y Drenewydd, Amwythig, Wrecsam a Chroesoswallt

Mae Aled Jones, Bryn Terfel, Iolo Williams, Lembit Opik a Beth Tweddle yn rai o noddwyr yr elusen.

## Dolenni Allanol
*Gwefan yr elusen 

Categori:Elusennau
17

1g CC - **1g** - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - **10au** - 20au 30au 40au 50au 60au 
12 13 14 15 16 - **17** - 18 19 20 21 22 

----

## Digwyddiadau 
* Y cadfridog Rhufeinig Germanicus yn arwain ymgyrch yn y dwyrain.
* Cappadocia (yn Asia Leiaf) yn dod yn dalaith Rufeinig.
* Sejanus yn dod yn bennaeth Gard y Praetoriwm.
* Daeargryn yn Anatolia yn dinistrio dinas Sardis.
* Yr hanesydd Rhufeinig Livius yn cyhoeddi *Ab Urbe condita* ("Hanes Rhufain ers ei sedydlu").

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Ofydd, bardd Rhufeinig (neu 18)
* Livius, hanesydd Rhufeinig
* Gaius Julius Hyginus, awdur Rhufeinig

Categori:17