Englyn unodl union

Yr **englyn unodl union** yw'r mesur "mwyaf poblogaidd" o'r pedwar mesur ar hugain traddodiadol, ac ynghyd â'r cywydd deuair hirion, ymysg y ddau fesur pwysicaf. Erbyn heddiw, ceir cynghanedd ymhob llinell.

## Hanes
Yng Nghanu Llywarch Hen a Chanu Heledd, defnyddir englynion penfyr ac englynion milwr, ond ers cyfnod Beirdd yr Uchelwyr, yr englyn unodl union yw'r englyn mwyaf poblogaidd, a daeth *englyn* yn gyfystyr ag *englyn unodl union* ar lafar.

Dangosodd Alan Llwyd fod y rhan ganlynol o'r Gododdin, a briodolir i Aneirin, bron yn dilyn patrwm englyn unodl union digynghanedd:

Am drynni drylaw drylenn
Am lwys am difiwys dywarchen
Am gwydaw gwallt e ar benn
Y am wyr eryr gwydyen.

trwy ei ysgrifennu fel hyn:

Am drynni drylaw drylenn – am lwys
::Am difiwys dywarchen
:Am gwydaw gwallt e ar benn
:Y am wyr eryr gwydyen.

Canodd Cynddelw Brydydd Mawr dri englyn unodl union mewn coffa i'w fab, Dygynnelw. Ceisiodd yr ysgolhaig John Rhŷs brofi mai o'r Lladin y daeth y mesur hwn yn wreiddiol.

## Nodweddion
bawd|Englyn unodl union ar garreg fedd yn Eglwys Crist, Y Bala, Gwynedd.'Price anwyl, pur ei wasanaeth...'
[bawd|Englyn unodl union ar garreg fedd Eglwys Sant Cynog yn [Llangynog]]

Mae'r englyn yn gyfuniad o ddau fesur, sef toddaid byr a'r cywydd deuair hirion. Gelwir y ddwy linell gyntaf, sef y toddaid byr, yn baladr yr englyn, a gelwir y ddwy linell olaf, sef y cywydd deuair hirion, yn esgyll yr englyn.

Rhennir deg sillaf y llinell gyntaf yn 7+3, 8+2 neu 9+1, ac yn dilyn y gwant, ceir y *strac* a'r gair cyrch. Os defnyddir y Gynghanedd draws neu'r Groes yn y rhwng y gair cyrch a'r ail linell, cynganeddir yr ail linell yn bengoll. Fe'i cynganeddir ar ei hyd os defnyddir y Gynghanedd Sain.

Dyma enghraifft gan Dewi Emrys:

Wele rith fel ymyl rh**od** – o'n cwmpas
::Campwaith dewin hyn**od**;
:Hen linell bell nad yw'n b**od**,
:Hen derfyn nad yw'n darf**od**.

Dyma englyn unodl union o waith Tudur Aled:

Mae'n wir y gwelir argoel**yn** – difai
::Wrth dyfiad y brig**yn**:
:Hysbys y dengys y d**yn**
:O ba radd y bo'i wreidd**yn**.

Gellir canu cadwyn, cyfres neu osteg o englynion, ond mae'n fesur sy'n medru sefyll ar ei draed ei hun a cheir miloedd o enghreifftiau o englynion unigol.

## Oriel o englynion ar gerrig beddau

Delwedd:Eglwys Sant Rhychwyn, Llanrhychwyn St Rhychwyn church ger Llanrwst, Dyffryn Conwy 97.JPG|Englyn gan Trebor Mai ar englyn ym mynwent Eglwys Sant Rhychwyn, Dyffryn Conwy
Delwedd:Eglwys Sant Cedol St Cedol's Church, Pentir ger Bangor Gwynedd, Cymru Wales 21.JPG|Eglwys Sant Cedol, Pentir, Gwynedd
Delwedd:Eglwys y Drindod Sanctaidd, Penrhyndeudraeth Trinity Church, Gwynedd, Cymru 21.JPG|Rhybudd i ymwelwyr mynwent Penrhyndeudraeth:Ti sathrwr, baeddwr, beddau, — ar esgyrnO rho ysgafn gamrau;Cofia di hyn briddyn brau,Daw dwthwn y sethrir dithau.

## Gweler hefyd
*Englyn
*Y pedwar mesur ar hugain
*Cynghanedd (barddoniaeth)
*Paladr
*Esgyll

## Llyfryddiaeth
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* *Y Flodeugerdd Englynion Newydd*, gol. Alan Llwyd (Cyhoeddiadau Barddas, 2009)

## Cyfeiriadau
Unodl union
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol