open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lawrence Alloway

Beirniad celf a churadur o Sais a dreuliodd y rhan fwyaf o'i yrfa yn Unol Daleithiau America oedd **Lawrence Alloway** (17 Medi 1926 – 2 Ionawr 1990). Arbenigodd mewn celf fodern yr Unol Daleithiau yn ail hanner yr 20g, yn enwedig mynegiadaeth, celf haniaethol, a chelf bop. Priodolir iddo fathu'r enw *pop art*.

Ganwyd yn Wimbledon, Llundain, yn fab i werthwr llyfrau. Cafodd y rhan fwyaf o'i addysg yn y cartref oherwydd iddo ddioddef twbercwlosis yn ei fachgendod. Wedi iddo adael yr ICA, cyhoeddwyd ysgrif ddylanwadol ganddo yn y cyfnodolyn *Architectural Design* yn Chwefror 1958, dan y teitl "The Arts and the Mass Media". Yn y traethawd hwn amlinellir cysyniadau sylfaenol Alloway ynglŷn â chelf, sy'n gwrthod y ddeuoliaeth uchel gelf—*kitsch* a boblogeiddwyd gan Clement Greenberg, gan hawlio bod "continwwm celf boblogaidd yn dilyn hynt o ddata i ffantasi".

Ymwelodd Alloway â'r Unol Daleithiau yn 1958 gyda rhodd gan yr Adran Wladol i astudio celf Americanaidd. Gadawodd y swydd yn 1966 yn sgil ffrae rhyngddo a chyfarwyddwr y Guggenheim, Thomas Messer, ynglŷn â detholiadau'r arddangosfa Americanaidd ar gyfer y Venice Biennale. Cydsefydlodd y cylchgrawn *Art Criticism* gyda'r beirniad Donald Kuspit. Fe'i penodwyd yn athro hanes celf ym Mhrifysol Talaith Efrog Newydd, Stony Brook yn 1968, ac addysgodd yno nes 1981.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Lucy Bradnock, Courtney J. Martin, a Rebecca Peabody, *Lawrence Alloway: Critic and Curator* (Los Angeles: Getty, 2015).
* Nigel Whiteley, *Art and Pluralism: Lawrence Alloway’s Cultural Criticism* (Lerpwl: Liverpool University Press, 2012).

Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirniaid celf Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid ffilm Saesneg o Loegr
Categori:Curaduron
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Llundain
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl o Wimbledon
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Karl Lagerfeld

Dylunydd ffasiwn o'r Almaen oedd **Karl Otto Lagerfeld** (10 Medi 1933 – 19 Chwefror 2019). Arweinydd y tŷ ffasiwn Chanel, ym Mharis, Ffrainc, oedd ef.

Gweithiodd y dylunydd Cymreig Julien Macdonald gyda Lagerfeld ar y label Chanel.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Dylunwyr ffasiwn o'r Almaen
Categori:Dylunwyr ffasiwn LHDT
Modrwy briodas

bawd|Priodfab yn gosod modrwy ar fys y briodferch mewn seremoni priodas.
Modrwy i'w rhoi ar fys i ddangos bod y sawl sy'n ei gwisgo yn briod yw **modrwy briodas**. Mae fel arfer wedi'i gweithio o fetel, ac yn draddodiadol o aur neu fetal gwerthfawr arall.

Daw'r enghreifftiau cynharaf o fodrwyau priodas o'r Hen Aifft. Gellir olrhain arferion gorllewinol yn ymwneud â modrwyau priodas i Rufain hynafol a Groeg yr Henfyd, ac fe'u trosglwyddwyd yn ddaearyddol a thros amser trwy Gristnogaeth yn Ewrop, gan addasu'r arferion hynafol.

Gan ddibynnu ar ddiwylliant, mae'r fodrwy briodas fel arfer yn cael ei gosod wrth fôn y bys modrwy ar y llaw chwith neu'r dde. Os yw'r gwisgwr yn llaw chwith, bydd yn aml yn mynd ar y llaw dde. Mae nifer o wŷr a gwragedd yn gwisgo eu modrwyau priodas ddydd a nos, sy'n achosi ôl ar y croen sydd i'w weld pan fydd y fodrwy yn cael ei thynnu.

Mewn sawl traddodiad, y gwas priodas neu'r forwyn briodas sy'n cael y ddyletswydd o ofalu am y modrwyau priodas a'i cyflwyno yn ystod y seremoni. Mewn rhai gwasanaethau, bydd cludwr modrwyau (sydd fel arfer yn aelod o deulu'r priodfab neu'r briodferch) yn dod a'r modrwyau i'r seremoni, weithiau ar glustog arbennig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gemwaith
Categori:Priodas
Bwncath (band)

Band gwerin-roc Cymraeg o Gaernarfon yw **Bwncath**. Ffurfiwyd y band yn 2014.

## Hanes 
Ffurfiwyd y band pedwar-aelod yn 2014.
Enillodd y prif ganwr, Elidyr Glyn, y tlws Alun Sbardun Huws yn yr Eisteddfod Genedlaethol 2016 am gyfansoddi'r gân *Curiad Y Dydd*. Mae Glyn hefyd yn adnabyddus am ennill Cân i Gymru yn 2019, gyda'r gân ''Fel Hyn 'Da Ni Fod''.

Disgrifir y band yn un o'r prysura ac un o'r mwyaf poblogaidd yng Nghymru yn 2022, gan berfformio yn fwy na 100 gig ac wedi'u bwcio i berfformio bob penwythnos nes Mehefin 2023. Y flwyddyn honno, nhw oedd prif fand dydd Sadwrn Tafwyl. Yn 2023, disgrifiwyd Bwncath yn un o'r uchafbwyntiau yr ŵyl roc "Fel 'Na Mai" yn Sir Benfro. 

Ar 21 Tachwedd 2023, cyhuddwyd y gitarydd bas a'r athro Alun Williams gan Heddlu Gogledd Cymru gyda chyfathrebu'n rhywiol â phlentyn. Mewn ymateb, cyhoeddodd Bwncath na fydd Williams yn cymryd rhan mewn perfformiadau dyfodol y band. Rhyddhawyd ef ym mis Ebrill 2024 ar ôl i'r erledigaeth fethu â chynnig tystiolaeth.

## Aelodau
* Elidyr Glyn - prif lais, gitâr
* Robin Llwyd - gitâr drydan
* Twm Ellis - drymiau
* Alun Williams - gitar fâs (tan Tachwedd 2023)

## Perfformiadau
Mae Bwncath wedi perfformio’n fyw mewn amryw o ddigwyddiadau ledled Cymru, megis, Eisteddfod yr Urdd, Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Gŵyl Fwyd Caernarfon, Gŵyl Rhuthun, a Gŵyl Fach y Fro, i enwi ond rhai. Maent wedi ymddangos ar *Noson Lawen* ar S4C hefyd.

## Disgyddiaeth
Cyhoeddir cerddoriaeth Bwncath ar label recordio Rasal.

### Albymau
* Bwncath (2017)
* Bwncath II (2020)
* Bwncath III (2025)

### Senglau
* ''Fel Hyn 'Da Ni Fod* (2019)
* *Clywed Dy Lais* (2019)
* *Aderyn Bach'' (2023)

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Prosiect Wici Môn
Samuel Moss

Roedd **Ei Anrhydedd y Barnwr Samuel Moss MA BCL** (13 Rhagfyr 1858 – 14 Mai 1918) yn wleidydd a chyfreithiwr o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Dwyrain Sir Ddinbych rhwng 1897 a 1896 ac fel Barnwr Llys Sirol Gogledd Cymru a Chaer o 1906 hyd ei farwolaeth.

## Bywyd personol 
Ganwyd Moss yn Yr Orsedd, Sir Ddinbych yn fab i Enoch Moss.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg Wigan a Choleg Caerwrangon, Rhydychen. Dechreuodd fel myfyriwr yn Rhydychen yn 16 mlwydd oed, graddiodd yn BA gydag anrhydedd mewn rhethreg ym 1878. Ym 1880 enillodd gradd BCL (Baglor y Gyfraith Gyffredin) a gradd MA ym 1882.

Priododd  Eleanor Bythell Samuel, merch hynaf E. B. Samuel, the Darland, Yr Orsedd, ym 1895. Bu iddynt bedwar mab a dwy ferch. a ffiniau undebau deddfau'r tlodion.

## Gyrfa Wleidyddol 
Wedi ffurfio'r cynghorau sir newydd ym 1888 safodd Moss fel yr ymgeisydd Rhyddfrydol yn ward Burton ar Gyngor Sir Ddinbych. Safodd y Capten Griffith Boscawen dros y Ceidwadwyr gan gipio'r sedd o 149 bleidlais, mwyafrif o 16 dros 133 pleidlais Moss . Er gwaethaf iddo golli'r etholiad fe'i penodwyd i'r Cyngor Sir fel henadur (cynghorydd nad oedd angen ei ethol). Etholwyd Thomas Gee yn gadeirydd y cyngor gyda Moss yn ddirprwy iddo. Pan ymddeolodd Gee o'r gadair ym mis Mawrth 1893 dyrchafwyd Moss yn gadeirydd yn ei le.. Bu hefyd yn aelod o Gyngor Tref Caer o 1894.

Wedi marwolaeth George Osborne Morgan Aelod Seneddol Dwyrain Sir Ddinbych, dewiswyd Moss i sefyll dros y Rhyddfrydwyr yn yr isetholiad dilynol. Llwyddodd i dal gafael ar y sedd i'w blaid gan ennill dros 65% o'r bleidlais. Cafodd ei ethol heb wrthwynebiad yn etholiadau 1900 a 1906.

Ym mis Mai 1906 apwyntiwyd Moss yn ddirprwy barnwr Llys Sirol (llys man ddyledion) Gogledd Cymru a Chaer i ddirprwyo dros y barnwr  Syr Horatio Lloyd a oedd yn sâl.  Gan ei fod yn swydd llanw, caniatawyd i Moss parhau i fod yn Aelod Seneddol, ar yr amod nad oedd yn derbyn tâl am ei waith fel barnwr.. Pan ymddeolodd Syr Horatio fel Barnwr dyrchafwyd Moss i'r Farnwriaeth lawn yn ei le a bu'n rhaid iddo ildio ei sedd yn y senedd..

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei gartref, Accre Hall, Llandegla ar ôl salwch hir yn 59 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys St Tegla, Llandegla.

## Cyfeiriadau 
'

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Barnwyr o Gymru

Categori:Prosiect Wicipobl
Golwg ar Deyrnas Crist

bawd|**Golwg ar Deyrnas Crist.** William Williams (Pantycelyn). Wynebddalen Argraffiad 4 (1822)

Cerdd hir a ysgrifennwyd gan William Williams (Pantycelyn) yw "**Golwg ar Deyrnas Crist** - neu Grist yn bob Peth, ac ymhob Peth: sef, Caniad mewn dull o agoriad ar Col. iii. 11. 1 Cor. xv. 25". Dechreuwyd ei gyfansoddi tua'r flwyddyn 1753 ac fe'i cyhoeddwyd yn 1756 ond oherwydd cyfeiriadau eang at seryddiaeth a bioleg (yn arbennig yr hyn a ddatgelwyd gan y telesgop a'r microsgop cynnar) ei oes yn y gerdd, gellir ei ddefnyddio i ganfod diddordeb Pantycelyn yn y maes hwn. A thrwy hynny ymwybyddiaeth (rhai o leiaf) o Gymry Cymraeg ei oes o'r datblygiadau gwyddonol diweddaraf. Yn ôl bywgraffiad Gomer Roberts ohono, canon Windsor ac yn aelod o'r Gymdeithas Frenhinol. Trwy ei lyfrau trosglwyddwyd gwybodaeth am ddarganfyddiadau'r Oleuedigaeth (o Copernicws i Newton a Van Leeuwenhoek) i offeiriaid a gweinidogion yr efengyl (a oedd yn darllen Saesneg) yr 18 ganrif. Diddorol yw sylwi bod Williams wedi cynnwys sylw at ymddangosiad 1758/9 o gomed Halley yn yr ail argraffiad (1764). (Roedd Halley wedi darogan y digwyddiad - ond heb fyw yn ddigon hir i'w gweld.)  Mae'n amlwg i Williams dilyn y datblygiadau ar ôl marwolaeth a dylanwad uniongyrchol Derham.

Efallai fod y llyfr hwn yn gosod seiliau'r ymdrafod ymddangosiadol rhwng crefyddwyr a gwyddonwyr Cymraeg a Chymreig sydd wedi para hyd heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:William Williams (Pantycelyn)
Dosbarthiad tebygolrwydd

Mewn damcaniaeth tebygolrwydd, mae **dosbarthiad tebygolrwydd** yn ffwythiant mathemategol sy'n darparu'r tebygolrwydd o ganlyniadau gwahanol posibl mewn arbrawf. Mewn geiriau eraill, mae dosbarthiad tebygolrwydd yn ddisgrifiad o ffenomen ar hap o ran tebygolrwydd y digwyddiadau. Er enghraifft, os yw'r hapnewidyn (*random variable*)  yn cael ei ddefnyddio i nodi canlyniad darn arian sy'n cael ei daflu (sef "yr arbrawf"), yna byddai dosbarthiad tebygolrwydd  yn cymryd y gwerth 0.5 ar gyfer X = pen, a 0.5 ar gyfer X = cynffon (gan dybio fod y darn arian yn ddiduedd). Gall enghreifftiau o ffenomenau ar hap gynnwys canlyniad arbrawf neu arolwg.

Nodir dosbarthiad tebygolrwydd yn nhermau gofod sylfaenol, sef y sampl, sy'n set o holl bosibiliadau / canlyniadau. Fe all mai set o rifau real yw'r gofod-sampl, neu efallai set o fectorau, neu fe all fod yn rhestr o werthoedd anrhifiadol (*non-numerical*); er enghraifft, y gofod sampl pan fwrir darn arian yw {{math|{pen, cynffon} }} .

Gellir rhannu'r maes yn ddwy ran: arwahanol a di-fwlch:
* **dosbarthiad tebygolrwydd arwahanol**: e.e. tafu neu fwrw ceiniog, rhowlio deis. Yma, mae'r canlyniadau posibl wedi'u ffinio'n bendant, ac ar wahân i'w gilydd. Gelwir y rhestr cofnodi'r canlyniadau yn "ffwythiant màs y tebygolrwydd".
* **dosbarthiad tebygolrwydd di-fwlch**: e.e. cyfres o rifau di-dor, megis cofnodi tymheredd y tu allan i'r labordy am gyfnod o 24 awr. Disgrifir y cofnod hwn fel "ffwythiant dwysedd y tebygolrwydd" (*probability density function*).

Gelwir y dosbarthiad tebygolrwydd lle mae ei ofod-sampl yn y set o rifau real yn *univariate*, a gelwir y dosbarthiad lle mae ei ofod-sampl yn ofod fector yn "amlamrywedd" (*multivariate*).

## Diffiniad
Mae'r hapnewidyn X\colon \Omega \to E yn ffwythiant y gellir ei fesur (sef "mesuradwy"), o set o ganlyniadau posib  \Omega , i ofod a ellir ei fesur  E. Mae'r diffiniad gwirebol, technegol, yn mynnu fod \Omega yn ofod-sampl o driawd-tebygolrwydd. Fel arfer mae X yn werth real (h.y. E=\mathbb{R}).

Mae'r tebygolrwydd fod X yn cymryd gwerth mewn set mesuradwy S\subseteq E yn cael ei sgwennu fel:
: \operatorname {Pr} (X \in S) = P(\{\omega\in \Omega|X(\omega) \in S\}),
lle mae P yn fesuriad y tebygolrwydd wedi'i gynorthwyo gan \Omega.

## Gweler hefyd 
* Hapnewidyn

## Cyfeiriadau
Categori:Haprwydd
Categori:Damcaniaeth tebygolrwydd
Categori:Modelu mathemategol
Plas Brereton

Fila o'r 19eg ganrif ar gyffiniau Caernarfon, Gwynedd, yw **Plas Brereton**. Saif ar lannau Afon Menai o fewn stad o 11 acer sy'n cynnwys porthdy, bloc stablau, adeiladau llefrith, adeiladau eraill a doc preifat a thŷ ceidwad y doc. Adeiladwyd y tŷ tua 1820 ac roedd yn eiddo i deulu Uchel Siryf Sir Caernarfon,  Thomas Turner a oedd yn Faer Caernarfon o 1846 i 1848. Roedd Turner yn asiant ar gyfer Stad y Faenol Roedd ganddo fusnes masnachwyr gwin, "Messrs Turner & Co." Mi oedd o hefyd yn Rheolwr Chwarel Dinorwig ac yn ystod ymweliad â'r chwarel, disgynnodd Thomas Turner dros rheiliau. Brifodd ei asgwrn cefn, ac arweiniodd hyn i'w farwolaeth yn y diwedd.

Gwerthwyd Plas Brereton yn gyhoeddus yn 1896. Bryd hynny dywedwyd ei fod mewn sefyllfa dda, a byddai'n gwneud cartref da ar gyfer dyn o gefn gwlad sydd yn dymuno cael bywyd gwledig. Fe'i prynwyd gan Miss Turner am £8,270; rhoddodd ar werth unwaith eto ar ôl i'w gael ei wahanu mewn 11 uned gwahanol.

## Datblygiadau diweddar 
Yn 2008, rhoddwyd caniatâd cynllunio hefyd i Dowhill Developments Ltd, unwaith eto y syniad oedd i'w wneud mewn i westy bwtic gyda sba, campfa a phwll nofio. Yn 2013, gosodwyd yr ystâd ar werth trwy ocsiwn gyhoeddus a cafodd ei brynu  am £591,146 gan ddatblygwyr o Lundain, Cabot Park Ltd.

## Dolen allanol
*  "Plas Brereton, Caernarfon"

Categori:Caernarfon
Categori:Plasdai Gwynedd
Categori:Prosiect Wici Môn
Cwmni ceir Peel

bawd|Peel P50 o 1964
Cwmni ceir bychain o Peel, ynys Manaw  yw **Peel**. Mae ei car Peel P50 yn enwog am fod y car lleiaf yn y byd. Profwyd hyn ar Top Gear yn 2007 pan gyrrodd Jeremy Clarkson trwy adeilad y BBC ac yn y gêm diweddar Forza Horizon 4. Dim ond tair olwyn oedd gan y Peel ac roedd yr un olwyn gefn yn cael ei phweru gan injan fechan oddi tan y sedd. Er fod y car yn syniad arbennig o dda,  dim ond 47 ohonynt gwerthwyd i'r cyhoedd.

Categori:Ceir
Categori:Prosiect Wici Môn
Thomas Stepney

Roedd **Syr Thomas Stepney, 5ed Barwnig** (tua 1668 – tua 1745) yn dirfeddiannwr a gwleidydd o Gymru a fu'n eistedd yn Nhŷ'r Cyffredin fel Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin o 1717 i 1722.

Thomas oedd unig fab Syr John Stepney, 4ydd Barwnig Prendergast, Sir Benfro a'i wraig Justina Van Dyck, merch Syr Anthony Van Dyck, yr arlunydd. Etifeddodd y farwnigaeth ar farwolaeth ei dad ym 1681. Ym 1691, priododd Margaret Vaughan, merch John Vaughan o Lanelli. Roedd hi'n gyd etifeddes cangen o deulu Vaughan y Gelli Aur, a fu'n ASau Sir Gaerfyrddin yn ystod yr 17g. Gwasanaethodd Thomas fel Uchel Siryf Sir Benfro yn y flwyddyn 1696 i 1697. Ym 1714 penderfynodd adeiladu Tŷ Llanelli, tŷ trefol yn Llanelli.

Dychwelwyd Stepney yn ddiwrthwynebiad fel Aelod Seneddol dros Sir Gaerfyrddin mewn isetholiad ar 23 Mai 1717. Nid safodd eto yn etholiad cyffredinol 1722 nac wedi hynny.

Bu farw Stepney ar ddechrau 1745 a chladdwyd ef yn Llanelli ar 19 Ionawr 1745 yn 76 mlwydd oed. Gadawodd fab, John, a'i holynodd fel barwnig, a dwy ferch.

## Cyfeiriadau
'

Categori:Aelodau Senedd Prydain Fawr
Categori:Genedigaethau 1668
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1745
Categori:Prosiect Wicipobl
Mwgwd

bawd|Mwgwd o garreg sy'n dyddio yn ôl i 7000 CC ac sydd yn ôl pob tebyg y mwgwd hynaf yn y byd

Gwrthrych sydd gan amlaf yn cael ei wisgo ar yr wyneb ar gyfer ei amddiffyn, fel cuddwisg, neu ar gyfer perfformiad neu adloniant yw **mwgwd**. Mae mygydau wedi'u defnyddio ers y cynfyd at ddibenion seremonïol ac ymarferol. Maen nhw fel arfer yn cael eu gwisgo ar yr wyned, er eu bod yn gallu cael eu gosod ar rannau eraill o'r corff er mwyn creu effaith.

Mewn rhannau o Awstralia, mae mygydau totem enfawr yn gorchuddio'r corff, tra bod menywod Inuit yn defnyddio mygydau ar y bysedd wrth adrodd stori a dawnsio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Penwisg
Lleuad orwych

bawd|Cymhariaeth o ddiamedrau lleuad orwych 19 Mawrth 2011 (dde) a lleuad lawn gyffredin ar 20 Rhagfyr 2010 (chwith)

Lleuad lawn neu leuad newydd sy'n cyd-ddigwydd â pherigê yw **lleuad orwych**. Dyma'r agosaf y daw y Lleuad i'r Ddaear yn ystod ei gylchdro, gan achosi i ddisg y lleuad ymddangos ychydig yn fwy nag arfer wrth edrych arno o'r Ddaear. **Sysygy** **perigê** yw'r enw technegol a roir arno, neu **leuad lawn (neu newydd) o amgylch perigê**. Term astolegol ei darddiad yw *lleuad orwych* ac nid oes union ddiffiniad seryddol ar ei gyfer.

O'r 12 neu 13 lleuad lawn (neu newydd) a geir mewn blwyddyn, mae tri neu bedwar fel arfer yn lleuadau gorwych.

Mae'r cysylltiad rhwng y Lleuad a'r llanw wedi arwain rhai i dybio bod lleuad orwych yn gysylltiedig â risg uwch o ddaeargrynfeydd neu ffrwydriadau llosgfynyddol, ond nid oes sail wyddonol i hyn.

Mae'r gwrthwyneb i'r ffenomen hon, sef apoge sysygy neu leuad llawn o amgylch apoge. wedi ei alw'n leuad feicro..

## Cyfeiriadau
Categori:Y Lleuad
Categori:Gwyddoniaeth y lleuad
Categori:Sêr-ddewiniaeth
Senedd Ieuenctid Cymru

bawd|Logo Senedd Ieuenctid Cymru
Corff etholedig o 60 o aelodau rhwng 11 ac 18 oed yw **Senedd Ieuenctid Cymru**. Mae 40 o’r aelodau wedi’u hethol drwy bleidlais gan etholaethau sy’n cyfateb i rai Senedd Cymru, ac 20 aelod arall wedi’u hethol gan bobl ifanc o sefydliadau partner, gyda Tros Gynnal Plant, Barnardos Cymru, Youth Cymru ac Anabledd Dysgu Cymru yn eu plith. Mae aelodau’r Senedd Ieuenctid yn gwasanaethu am dymor o ddwy flynedd.

Gwnaed y penderfyniad i sefydlu’r Senedd Ieuenctid gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru ym mis Hydref 2016 mewn ymateb i alw gan bobl ifanc a gweithwyr proffesiynol (gyda chefnogaeth Ymgyrch Cynulliad Plant a Phobl Ifanc Cymru). Llywydd y Cynulliad, Elin Jones, lawnsiodd yr ymgyrch i sefydlu’r Senedd, ac ymgynghorwyd â thros 5,000 o bobl ifanc er mwyn penderfynu ar ei nod, ei aelodaeth a’i waith.

Cynhaliwyd etholiad cyntaf y Senedd Ieuenctid rhwng 5 a 25 Tachwedd 2018 gyda chyfanswm o dros 480 yn ymgeisio ar draws y 40 etholaeth. Roedd Senedd Ieuenctid Cymru yn torri tir newydd trwy fod yn y Senedd Ieuenctid cyntaf i gael ei ethol yn uniongyrchol yn electoneg.

Daeth y Senedd ynghyd am y tro cyntaf yn Siambr y Cynulliad yng Nghaerdydd ar 23 Chwefror 2019.

Rhwng 2002 a 2014 roedd corff tebyg o'r enw 'Draig Ffynci', elusen oedd yn rhoi llais i bobl ifanc er mwyn cyflawni eu hawliau o dan erthygl 12 Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Plant. Diddymwyd eu grant gan Lywodraeth Cymru yn 2014 a daeth y corff i ben yn fuan wedyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Gweinydd (cyfrifiadur)

[bawd|Rhes o weinyddion [Sefydliad Wicimedia, Gorffennaf 2012.]]

Mewn cyfrifiadura, mae **gweinydd** (ll. gweinyddion; Saesneg: *server*) yn cyfeirio at ddyfais neu'n set o ddyfeisiadau sydd a rhaglen gyfrifiadurol yn rhedeg arnynt er budd rhaglenni neu ddyfeisiadau eraill a elwir yn "gleientiaid". Gelwir y dull y maen nhw'n cysylltu a'i gilydd yn "bensaernïaeth cleient-gweinydd". Gallant wneud amryw o bethau (a elwir yn "wasanaethau"), megis rhannu data neu adnoddau eraill rhwng y cleientiaid, neu wneud cyfrifiannau i'r cleient. Gall un gweinydd wasanaethu sawl cleient, a gall un cleient ddefnyddio sawl weinyddwyr ar y tro. Yn wreiddiol, roedd y term 'gweinydd' yn cyfeirio at y feddalwedd, ond gydag amser daeth i olygu'r ddyfais lle'r eisteddai'r feddalwedd. Ar rwydwaith o weinyddion, gelwir y gweinydd canolog yma yn "westeiwr" (*host*).

Ceir gwahanol fathau o weinyddion, gan gynnwys y gweinydd data, gweinydd ffeiliau, gweinydd post, gweinydd argraffu, gweinydd gwe, gweinydd gemau a gweinydd i redeg rhaglenni cyfrifiadurol.

Mae'r rhan fwyaf ohonynt yn gweithio ar y model a elwir yn "fodel gofyn a rhoi" (*request–response model*), lle mae'r cleient yn anfon cais i'r gweinydd, sydd yn ei dro yn gweithredu mewn rhyw fodd, ac yna'n danfon neges yn ôl i'r cleient, a'r cleient yntau'n cadarnhau hynny. Mae labelu cyfrifiadur fel gweinydd yn awgrymu ei fod yn gyfrifiadur arbenigol sy'n rhedeg gweinyddion mewnol. Fel arfer, dim ond cyfrifiaduron cadarn, pwerus, sy'n cael eu defnyddio i'r pwrpas yma. 
[bawd|chwith|Rhwydwaith o weinyddion ar ddull '[model cleient-gweinydd'. Gelwir y gweinydd canolog yma yn "westeiwr" (*host*).]]

## Bathiad
Bathwyd y gair Cymraeg yn niwedd y 1990au; cyfieithiad yw o'r gair Saesneg *server* a ddefnyddiwyd am y tro cyntaf i'r ddogfen RFC 5, a sgwennwyd yn 1969 i ddisgrifio'r ARPANET, rhagflaenydd y rhyngrwyd.

Mae'r diffiniad cyntaf i'w gael yn *The Jargon File*:

:*SERVER n. A kind of DAEMON which performs a service for the requester, which often runs on a computer other than the one on which the server runs.*

## Pwer
Yn 2012, roedd canolfannau gweinyddu'n (hy canolfannau o weinyddion) yn gyfrifol am ddefnyddio 1.1-1.5%  o'r trydan a gynhyrchwyd yn fydeang.

## Cyfeiriadau
Categori:Gweinyddion cyfrifiadurol
Ruth Price

Cynhyrchydd teledu o Gymraes oedd **Ruth Price** (1924 – 23 Chwefror 2019).

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd ym Mathri yn Sir Benfro, a cychwynnodd ei gyrfa fel athrawes. Daeth yn brifathrawes yr ysgol Gymraeg gyntaf ym Mhontarddulais. Bu farw yng Nghaerdydd yn 95 oed.

## Gyrfa
Ym 1961, fe'i denwyd i'r BBC gan Sam Jones a daeth yn gynhyrchydd rhaglenni radio i blant ym Mangor. Roedd hi'n gyfrifol am *Awr y Plant* a creodd y gyfres gerddoriaeth boblogaidd i blant, *Clywch, Clywch* ar fore Sadwrn.

Yn 1963, symudodd wedyn i dîm adloniant ysgafn Cymraeg y BBC yng Nghaerdydd, o dan y pennaeth Meredydd Evans. Roedd yn gynhyrchydd y rhaglen gerddoriaeth gwerin *Hob y Deri Dando*. Roedd hefyd yn gyfrifol am gynhyrchu y rhaglen gerddoriaeth bop cyntaf yn y Gymraeg, *Disc a Dawn* lle ymddangosodd Max Boyce a Mary Hopkin am y tro cyntaf ar deledu. Yn ôl Hywel Gwynfryn roedd Ruth hefyd yn gyfrifol am ddarganfod Meic Stevens, a oedd wedi bod yn canu yn Llundain. Byddai Ruth yn comisiynu cyfieithiadau o ganeuon Saesneg poblogaidd i'w perfformio yn Gymraeg ar y sioe.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Peter Tork

Cerddor ac actor o'r Unol Daleithiau oedd **Peter Halsten Thorkelson** (13 Chwefror 1942 – 21 Chwefror 2019), yn fwy adnabyddus fel **Peter Tork**. Roedd yn aelod o'r band the Monkees.

Fe'i ganwyd yn Washington, D.C., yn fab i Virginia Hope (née Straus) a Halsten John Thorkelson, athro ym Mhrifysgol Connecticut. Cafodd ei addysg yn Windham High School, E. O. Smith High School ac yng Ngholeg Carleton. Roedd yn briod bedair gwaith ac roedd ganddo dri o blant.

Bu farw o ganser.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Washington, D.C.
Categori:Pobl fu farw yn Connecticut
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Swedaidd
Gerddi Ness

Gerddi botanegol yng Nghilgwri, Swydd Gaer yw **Gerddi Ness**,  yng nghadwraeth Prifysgol Lerpwl.

## Hanes
Dechreuwyd y gerddi ym 1898 gan Arthur Kilpin Bulley, gwerthwr cotwm yn Lerpwl. Gofynnodd i deithwyr i nôl hadau o lefydd tramor i gyfoethogi ei gerddi. Nododd teithiau i gasglu planhigion o dramor, a dechreuodd y cwmni Bees Nursery, yn gwerthu hadau yn rhad i’r cyhoedd. Ar ôl ei farwolaeth ym 1942, rhoddwyd y gerddi i Brifysgol Lerpwl gan ei ferch Lois gyda gwaddol o £75,000, i’w gadw yn gerddi botanegol ac yn cadw ardal benodol agor i’r cyhoedd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Gerddi Ness

Categori:Cilgwri
Ness
Categori:Swydd Gaer
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Josh Adams

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru sy'n chwarae ar yr asgell i glwb Worcester Warriors yn Lloegr yw **Josh Adams** (ganwyd 12 Ebrill 1995).

Magwyd Adams yn yr Hendy, ger Llanelli. Cafodd Adams ei addysg uwchradd yn Ysgol Gyfun y Strade a gyda Llanelli y dechreuodd ei yrfa rygbi, gan chwarae ei gêm gyntaf yn erbyn Pontypridd yn 2013. Aeth yn ei flaen i chwarae cyfanswm o 30 o gemau o'r clwb a sgorio 9 o geisiau. Chwaraeodd ei unig gêm i'r Sgarlets pan trechwyd hwy gan ranbarth Gleision Caerdydd yn y Cwpan Eingl-Gymreig yn 2014. Chwaraeodd hefyd i dîm Dan-20 Cymru.

Ym Mai 2014, cafodd ei gyhoeddi y byddai Adams yn symud i Gaerwrangon at glwb y Warriors. Cafodd ei roi ar fenthyg i glwb Cinderford hyd at ddiwedd tymor 2015–16.

## Gyrfa ryngwladol 
Ar 22 Rhagfyr 2017, sgoriodd Adams ddau gais mewn buddugoliaeth o 23–8 yn erbyn Gwyddelod Llundain, ac ef oedd wedi sgorio'r mwyaf o geisiau yn yr Uwch-gynghrair ar ddiwedd Rhagfyr 2017.

Yn Ionawr 2018, cafodd ei alw i fod yn aelod o garfan Cymru ar gyfer Pencampwriaeth Chwe Gwlad 2018, a chafodd ei enwi yn y tîm a fyddai'n dechrau'r gêm agoriadol yn erbyn yr Alban yng Nghaerdydd.

Ar 23 Chwefror 2019, Adams wnaeth selio'r fuddugoliaeth i Gymru yn erbyn Lloegr yn Stadlwm Principality ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2019. Daliodd Adams gic ar draws y cae gan ei gyd-chwaraewr Dan Biggar a'i thirio i roi Cymru ar y blaen o 21 i 13.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Lisa Rogers

Cyflwynydd teledu o Gymru yw **Lisa Clare Mae Emily Rogers** (ganwyd 7 Medi 1971). Mae hi wedi ymddangos mewn ffilmiau, rhaglenni teledu, theatr a radio.

## Gyrfa 
### Bywyd cynnar 
Tra yn yr ysgol cymerodd swyddi mewn ffatri siocled ac fel ffariwr ac pan oedd yn astudio drama ym Mhrifysgol Loughborough, gweithiodd fel mamaeth a rheolwr groto Siôn Corn .

### Teledu 
Cychwynnodd Rogers ei gyrfa teledu y tu ôl i'r llenni yn gweithio fel ymchwilydd ar raglenni, gan gynnwys sioe Johnny Vaughan *The Fall Guy*, *The Girlie Show*, *Absolutely Animals* a *Light Lunch* gyda'i chyd-ymchwilydd Dermot O'Leary.

Pan yn gweithio fel cynhyrchydd cynorthwyol ond ddim eisiau colli Cwpan y Byd, awgrymodd ffrind ei bod yn mynd am glyweliad ar gyfer y sioe pêl-droed *Under the Moon* ar Channel 4. ac ymddangosodd fel panelydd rheolaidd ar *Loose Women*.

O 2008, gwelwyd Rogers fel cyflwynydd *Sunshine ar* gyfer Channel 4, ac fel cyflwynydd rheolaidd y raglen foduro *Vroom Vroom* ar Sky One.

Ym mis Awst 2008, cychwynodd swydd fel cyflwynydd rhaglen ddogfen a ddatblygodd i fod yn draethawd am lawdriniaethau plastig genidol, *The Perfect Vagina*, gyda'i statws wedi ei newid fel "Awdur" yn hytrach na dim ond "Cyflwynydd".  Yn 2009, ymunodd â Llewellyn am bennod o'i gyfres gyfweliad ar y we, sef *Carpool*.

Roedd Rogers hefyd yn un o wyth enwogion a ddewiswyd i gymryd rhan mewn wythnos ddwys yn dysgu Cymraeg mewn gwersyll moethus eco-gyfeillgar yn Sir Benfro yn y gyfres cariad @ iaith a ddangoswyd ar S4C ym mis Mai 2012.

## Bywyd personol 
Daw teulu Rogers o Drellech ger Trefynwy. Cafodd berthynas amlwg â Ralf Little, cyn gwahanu yn 2002 ar ôl iddo fod yn dreisgar tuag ati. Yn 2003, cychwynodd berthynas â drymiwr yStereophonics, Stuart Cable.  Ar hyn o bryd mae hi'n byw yn Sir Fynwy, gyda'i dwy merch. Roedd yn feichiog wrth gyflwyno cyfres 2007 o *Scrapheap*.

## Ymddangosiadau teledu 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Lynn Bowles

Darlledwraig o Gymraes yw **Lynn Bowles** (ganwyd 27 Ionawr 1963) a chyn-ohebydd traffig ar gyfer BBC Radio.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Bowles yn Sblot, Caerdydd a hi yw'r ieuengaf o dri brawd a chwaer.  Roedd ei thad, Cliff, yn beiriannydd morol; ganed ei mam, Josephine, yn Nhrefynwy ond symudodd i Dredelerch yng Nghaerdydd.

O ddydd Sadwrn 9 Mehefin 2012, ac am wyth wythnos yn olynol, cyflwynodd Bowles ei sioe ei hun ar BBC Radio Wales, yn cynnwys gwesteion fel Ken Bruce a gyflwynodd y sioe BBC Radio 2 lle roedd hi'n gweithio fel gohebydd teithio.

Ers 2 Tachwedd 2014, mae hi wedi cyflwyno sioe wythnosol prynhawn Sul ar BBC Radio Wales.

Ar 16 Mawrth 2018, yn ystod Sioe Ken Bruce, cyhoeddodd Bowles y byddai'n gadael BBC Radio 2, ar ôl 18 mlynedd gyda'r orsaf.  Ei diwrnod olaf oedd 29 Mawrth 2018.  Mae Bowles yn parhau gyda'i sioe ar Radio Wales.

## Gweithgareddau personol ac elusennol 
Dysgodd Bowles i yrru mewn Land Rover a daeth yn masgot i'r car ar ôl cystadlu yn Her Macmillan 4x4 UK yn 2004  a chyd-gyflwyno Sioe Land Rover y Heritage Motor Centre  o 2005 i 2010.

Yn rhifyn Awst 2013 o gylchgrawn rhyngwladol Land Rover Owner, roedd Bowles yn golofnydd gwestai 'am fis yn unig'  yn trafod ei phrofiadau plentyndod mewn Land Rovers a'i hyfforddiant ar gyfer y Tlws Camel.

Mae'n llysgennad i Bobath Therapi Plant Cymru, elusen gofrestredig yng Nghaerdydd sy'n darparu therapi Bobath arbenigol i blant o bob cwr o Gymru sydd â pharlys yr ymennydd.  Yn Wythnos Plant mewn Angen Tachwedd 2007, cafodd profiad "gall arian ddim ei brynu" ei roi ar ocsiwn oedd yn cynnwys gwario diwrnod gyda hi yn ei Land Rover a phrofiadau modurol eraill dan faner 'Petrolheads'. Cododd yr eitem £22,000 i'r elusen.

O fis Mehefin 2009 roedd Bowles yn byw yn Wimbledon ond yn teithio yn ôl yn rheolaidd i gartref ei theulu yn Rhydri ger Caerffili.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Proffil Lynn Bowles ar wefan y BBC 

Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Undeb Cenhedloedd De America

Undeb trawsffiniol a rhynglywodraethol yw **UNASUR**, sef Undeb Cenhedloedd De America (Sbaeneg: *Unión de Naciones Suramericanas*, Iseldireg: *Unie van Zuid-Amerikaanse Naties*, Portiwgaleg: *União de Nações Sul-Americanas*). Mae'n uno dau fasnach rydd bresennol sefydliadau Mercosur a Chymuned Cenhedloedd yr Andes fel rhan o broses integreiddio De America. Adeiladwyd y sefydliad ar fodel yr Undeb Ewropeaidd.

Llofnodwyd y Cytundeb sy'n sefydlu Undeb De America ar 23 Mai 2008 yn y Trydydd Uwchgynhadledd o Gwladweinwyr Gwladwriaethau ym Mrasil, a ffurfiwyd yr undeb yn ffurfiol i fod yn endid cyfreithiol ar 11 Mawrth 2011. Llywydd cyntaf UNASUR oedd cyn-lywydd yr Ariannin, Néstor Kirchner. O dan y Cytundeb hwn, bydd pencadlys yr Undeb yn Quito (prifddinas Ecwador), a bydd Senedd De America yn Cochabambi, tra bydd Banc Yuga yn Caracas. Er bod Undeb De America hon hefyd yn enw y mae'n ei fabwysiadu ar hyn o bryd yn unig fel sylwedyddion a aelodaeth cenhedloedd America Ladin a Gogledd America - yr Unol Daleithiau a Chanada - ddim yn aelodau.

Er nad oes gan UNASUR faner swyddogol, defnyddir arwyddlun glas a gwyn sy'n cael ei ddefnyddio fel baner UNASUR a cafwyd hefyd ymdrech i fabwysiadur baner coch a melyn hŷn fel baner i'r sefydliad.

## Aelodau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol UNASUR
*Baner UNASUR


Categori:Gwleidyddiaeth De America
Categori:Sefydliadau rhyngwladol yr Amerig
Categori:Sefydliadau rhynglywodraethol
De America
Thomas Nashe

Nofelydd, dramodydd, a dychanwr o Loegr oedd **Thomas Nashe** (1567 &ndash; tua 1601). Roedd yn bamffledwr brwd ac yn un o Ffraethebwyr y Prifysgolion yn Oes Elisabeth, yn amddiffynnydd dros Eglwys Loegr, ac yn arloeswr ffuglen antur yn llenyddiaeth Saesneg Lloegr. Er gwaethaf gwreiddioldeb ac hynodwedd ei waith, a'i ymdriniaeth ystrywgar â diwylliant llenyddol ei oes, mae rhai awduron yn ei ystyried yn esiampl o "lên heb ymrwymiad": chwedl C. S. Lewis, "Os gofynnir inni beth y mae Nashe yn ei 'ddweud', dylsem ateb, Dim".

Ganwyd yn Lowestoft, Suffolk. Astudiodd yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt, a derbyniodd ei radd baglor yn 1586. Aeth i Lundain tua 1588 a daeth yn gyfeillgar â Robert Greene a llenorion eraill. Ei weithiau cynnar oedd *The Anatomie of Absurditie* (1589), a'i raglith i un o weithiau Greene, *Menaphon*.

Daeth Nashe yn ysgrifennwr tâl i Eglwys Loegr yn 1589, yn ystod y ddadl dros draethodynnau piwritanaidd, a gyhoeddwyd dan yr enw Martin Marprelate, oedd yn lladd ar yr esgobion Anglicanaidd. Priodolir sawl pamffled amddiffynnol ac ymateb dychanol o'r ddadl i Nashe, dan y ffugenw Pasquil, ond yr unig un a ysgrifennwyd ganddo yn sicr ydy *An Almond for a Parrat* (1590). Bu Nashe hefyd yn cweryla, er amddiffyn y diweddar Greene, â'r bardd Gabriel Harvey a'i frawd Richard Harvey. Daeth yr ymgecru i ben yn 1599 ar orchymyn Archesgob Caergaint.

Yn 1592 cyhoeddodd Nashe y rhyddiaith ddychanol *Pierce Penniless, His Supplication to the Divell*, gwaith sy'n lladd ar y brodyr Harvey, Marprelate a'i fintai, a'r cyhoedd am esgeuluso gwaith llenorion pwysig y cyfnod. Yn ei bamffled *Christs Teares over Jerusalem* (1593) fe wnai ffaeleddau'r Llundeinwyr yn gyff gwawd wrth ddadlau bod achosion o'r pla yn y ddinas yn gosb am gamymddygiad ei thrigolion. Yn *The Terrors of the Night* (1594) cyfeiriodd ei ddirmyg at gythreuleg.

Cyhoeddodd Nashe ei gampwaith, y nofel *The Unfortunate Traveller; or, The Life of Jack Wilton*, yn 1594. Hon yw'r stori bicarésg gyntaf yn yr iaith Saesneg, a chafodd ddylanwad mawr ar lên Lloegr yr 17g a'r 18g, megis nofelau antur Daniel Defoe a Tobias Smollett. Yn 1594 hefyd cyfrannodd Nashe at y ddrama *Dido, Queen of Carthage* gan Christopher Marlowe. Cyd-ysgrifennodd y ddrama *Isle of Dogs* (1597) gyda Ben Jonson, a bu'n rhaid i'r ddau ohonynt ffoi i Yarmouth, Norfolk, yn sgil dwyn achos llys yn eu herbyn.

Yn ei waith *Nashes Lenten Stuffe* (1599), sonir am bysgota penwaig yn Yarmouth. Un o'i gyhoeddiadau olaf yw'r masc *Summers Last Will and Testament* (1600), er iddo ei ysgrifennu yn 1592. Bu farw tua 1601, o bosib yn Yarmouth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1567
Categori:Marwolaethau 1601
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion dychanol o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pamffledwyr o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Suffolk
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Robert Greene

Dramodydd a bardd o Sais oedd **Robert Greene** (Gorffennaf 1558 – 3 Medi 1592). Fe'i adnabyddir am ei gomedïau rhamant, ac roedd yn bamffledwr brwd, yn un o Ffraethebwyr y Prifysgolion yn Oes Elisabeth, ac yn hunangofiannydd o fri.

Ganwyd yn Norwich, Norfolk, ac astudiodd yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt. Symudodd i Lundain ac yno daeth i adnabod byd lladron a thwyllwyr, a oedd yn sail i sawl enghraifft o lên y dihiryn ganddo. Ymdrechodd Greene i ddilyn ffasiynau llenyddol er mwyn apelio at y cyhoedd, ac yng nghyfnod cynnar ei yrfa efelychodd y rhamant *Euphues* gan John Lyly.

Yn niwedd y 1580au, cyfansoddodd Greene fugeilgerddi ar batrwn *Arcadia* gan Syr Philip Sidney. Yr enwocaf ohonynt ydy *Pandosto* (1588), a'r gwaith hwn oedd ffynhonnell William Shakespeare ar gyfer ''The Winter's Tale*. Yn ei flynyddoedd olaf, ysgrifennodd Greene bamffledi didactig, yn eu plith *Greenes never too late'' (1590). Mae'n debyg taw ei waith enwocaf ydy *Greenes groats-worth of witte, bought with a million of repentance*, a gyhoeddwyd wedi ei farwolaeth yn 1592. Yn y pamffled hwn mae'r cyfeiriad cynharaf at Shakespeare, a ddisgrifir gan yr awdur yn "*upstart Crow, beautified with our feathers, that with his Tygers heart wrapt in a Players hide, supposes he is as well able to bumbast out a blanke verse as the best of you . . . in his owne conceit the onely Shake-scene in a countrie".

O ran ei ddramâu, y mwyaf poblogaidd ohonynt yw *The Honorable Historie of frier Bacon, and frier Bongay* (cyhoeddwyd 1594) a *The Scottish Historie of James the fourth, slaine at Flodden* (cyhoeddwyd 1598). Ymhlith ei weithiau diweddaraf mae *A Notable Discovery of Coosnage* (1591) ac *A disputation betweene a hee conny-catcher and a shee conny-catcher'' (1592). Bu farw yn Llundain yn 34 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1558
Categori:Marwolaethau 1592
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Hunangofianwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pamffledwyr o Loegr
Categori:Pobl o Norwich
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Gwarbac

bawd|185x185px|Gwarbac byddin y Swistir, tua 1960
Yn ei ffurf symlaf, sach o ddefnydd sy'n cael ei gario ar y cefn ac yn cael ei ddal yn ei le gan ddau strap sy'n mynd dros yr ysgwyddau yw **gwarbac**—hefyd yn cael ei alw'n **sach cefn**, **gwarfag**, **sach teithio**, neu **gwdyn teithio**.

Mae'r defnydd o warbaciau yn aml yn gyffredin ymhlith heicwyr a myfyrwyr, ac yn cael eu ffafrio dros fagiau llaw fel dull o gario llwythau trwm neu unrhyw fath o offer, oherwydd yr anhawster o gludo pwysau trwm am gyfnodau hir gyda'r dwylo.

Mae gwarbaciau mawr yn aml yn cyfeirio'r rhan fwyaf o'r pwysau at feltiau sy'n cael eu rhoi o amgylch y canol, ac yn defnyddio'r strapiau ysgwydd i gadw'r pac yn sefydlog. Mae hyn yn gwella gallu i gludo pwysau mawr, gan fod y cluniau yn gryfach na'r ysgwyddau, ac yn cynyddu ystwythder a chydbwysedd yr unigolyn am fod y llwyth yn agosach at ei ganolbwynt mas.

Mae maint gwarbaciau teithio yn aml yn cael ei fesur mewn litrau.

Categori:Offer domestig
Categori:Offer gwersylla
Suzanne Packer

Actores o Gymraes yw **Suzanne Packer** (ganwyd **Suzanne Jackson**; 20 Tachwedd 1962) sy'n fwyaf adnabyddus am chwarae rôl Tess Bateman yn y gyfres deledu *Casualty* o fis Medi 2003 hyd at Awst 2015.  Dychwelodd i'r sioe fel gwestai ar gyfer penodau'r 30fed pen-blwydd.  Mae hi bellach yn dysgu mewn nifer o ysgolion yng Nghymru.
[280px|bawd|Packer yn cyflwyno [Gwobrau Dewi Sant ar ran Llywodraeth Cymru yn 2015]]

## Bywyd cynnar 
Mae Suzanne yn ferch i rieni a ymfudodd o Jamaica i'r Fenni, ac roedd ei mam yn gweithio fel nyrs. Hi yw chwaer hynaf yr athletwr Olympaidd Colin Jackson.  Tra'n astudio yn Ysgol Uwchradd Llanedeyrn yng Nghaerdydd, roedd eisoes yn dangos diddordeb mewn actio, gan chwarae'r rhan flaen mewn dramâu ysgol, gan gynnwys *Oklahoma* a *The King and I* .

## Gyrfa 
Mynychodd Suzanne Theatr Genedlaethol Ieuenctid Cymru cyn ennill BA mewn theatr a drama ym Mhrifysgol Warwick. Yna hyfforddodd yn Academi Ddrama Webber Douglas yn Llundain.

Cychwynnodd ar yrfa actio yn gynnar yn y 1990au, ac roedd yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Josie, gwraig Mick Johnson yn opera sebon *Brookside* ar Channel 4. Yna, astudiodd ar gyfer gradd mewn addysgu yng Ngholeg Goldsmiths, ac ar ôl graddio yn 1996, dysgodd ddrama yn Llundain.

Tra'n actio, cyfarfu a phriododd yr actor Americanaidd Jesse Newman. Symudodd y cwpl i Ddinas Efrog Newydd, lle bu'n dysgu drama ac actio, ac yn 2003 ganwyd eu mab Paris. Ar ôl yr enedigaeth, dechreuodd eu perthynas chwalu, a chytunodd y cwpl symud yn ôl i'r DU, ond penderfynodd Newman aros yn yr Unol Daleithiau yn ddiweddarach.  Ysgarodd y cwpl y flwyddyn ganlynol.

Ar 19 Mawrth 2017, ymddangosodd yn y ddrama drosedd *Vera* ar ITV fel 'ranger' Sophia yn y bennod "Natural Selection".

Ar 23 Chwefror 2018, ymddangosodd yn y gyfres ddiweddaraf o *Death in Paradise*.

Ar 18 Mawrth 2018, chwaraeodd rhan fach mewn pennod o *Hold the Sunset*.

Ar 4 Tachwedd 2018, chwaraeodd Eve Cicero yn mhennod o *Doctor Who* , "The Tsuranga Conundrum".

## Bywyd personol 
Mae Suzanne wedi ysgaru o'r actor Americanaidd Jesse Newman ac yn 2006 roedd yn byw yng Nghaerdydd gyda'u mab Paris.

## Ffilmyddiaeth 
### Teledu 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Pobl o Gymru o dras Jamaicaidd
Categori:Pobl o'r Fenni
Categori:Cymry Du
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Warwick
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Cywion Cranogwen

Grŵp o feirdd benywaidd sy'n cyfansoddi a pherfformio yn yr Iaith Gymraeg yw **Cywion Cranogwen**. Sefydlwyd y prosiect yn 2017 a pherfformwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Môn y flwyddyn honno. Ers hynny maent wedi teithio ledled Cymru gyda'u sioeau amlgyfrwng, sydd fel arfer yn canoli ar thema benodol. Roedd eu perfformiad cyntaf yn ymateb i osodiad yn y Lle Celf gan un o'r aelodau, Manon Awst.

Mae Cywion Cranogwen yn cymryd eu henw gan Sarah Jane Rees (Cranogwen), bardd a llenor Cymreig o'r 19eg Ganrif.

## Aelodau 
Y beirdd sy'n perfformio fel rhan o'r Cywion yw  Miriam Elin Jones, Beth Celyn, Manon Awst, Siân Miriam, Judith Musker-Turner, Sara Borda Green a Llio Maddocks. Maent yn cyfansoddi mewn sawl arddull wahanol, o gerddi rhydd a byrfyfyr i weithiau yn y mesurau caeth. Mae sawl un o'r aelodau hefyd yn gweithio o fewn meysydd celfyddydol eraill, sydd yn cyfrannu at naws amlgyfrwng eu perfformiadau. Mae  Elan Grug Muse a Caryl Bryn hefyd yn gyn-aelodau.

## Perfformiadau 
bawd|Cywion Cranogwen yn perfformio yn Sesiwn Fawr Dolgellau, Gorffennaf 2018
Ar eu taith gyntaf, *Corddi*, yn ystod Tachwedd 2017, ymwelwyd â Chaerfyrddin, Dinbych a Chaernarfon. Cyhoeddwyd cerddi o'r daith hon fel atodiad i rifyn Gwanwyn 2018 cylchgrawn *Y Stamp*.  Ar gyfer taith Haf 2018, ymwelwyd â Chaernarfon, Llangrannog - sef bro Cranogwen ei hun, Gŵyl Arall, Sesiwn Fawr Dolgellau, a Gŵyl Ffrinj Eisteddfod Ryngwladol Llangollen; cyn perfformio sioe newydd, *Llifo*, ar lwyfan y Babell Lên yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd, y tro cyntaf i Judith Musker-Turner ymddangos fel aelod o'r prosiect. Yn Chwefror 2019, cafwyd perfformiad newydd gan Gywion Cranogwen - *O Ysbaid i Ysbaid* - yn nigwyddiad *Estyn yn Ddistaw* Llenyddiaeth Cymru, sef dydd o fyfyrdod yn Y Senedd ar farddoniaeth Rhyfel a Heddwch yng Nghymru. Dyma oedd y tro cyntaf i Sara Borda Green ymddangos fel aelod o'r grŵp.

Perfformiodd rhai o'r aelodau yn lansiad cyfrol gyntaf Caryl Bryn, ''Hwn ydy'r llais, tybad?'', yng Nghaernarfon fis Ebrill 2019. Cyhoeddwyd y byddai'r grŵp yn cefnogi Lleuwen ar ei thaith theatrau ym Mai 2019, wrth iddi hyrwyddo ei record hir, *Gwn Glan Beibl Budr*. Ym mherfformiad cyntaf y daith honno yn Theatr y Ffwrnes, Llanelli, ymddangosodd Llio Maddocks fel aelod o'r grŵp am y tro cyntaf.

## Llyfryddiaeth 
* *Cywion Cranogwen - Ar Daith*. Atodiad i'r *Stamp*, Gwanwyn 2018 - cerddi.

## Llyfryddiaeth aelodau 
* *Ar Ddisberod*, Grug Muse - Cyhoeddiadau Barddas (2017)
* ''Hwn ydy'r llais, tybad?,'' Caryl Bryn - Cyhoeddiadau'r Stamp (2019)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Caryl Bryn

Bardd a llenor o Gymru a ddaw'n wreiddiol o Borth Amlwch ym Môn yw **Caryl Bryn** sydd bellach wedi ymgartrefu ger Caernarfon, Gwynedd. Enillodd y categori Barddoniaeth yn nghystadleuaeth Llyfr y Flwyddyn 2020 gyda'i chyfrol gyntaf o farddoniaeth, ''Hwn ydy'r llais, tybad?''.

Graddiodd â BA o Ysgol y Gymraeg Prifysgol Bangor yn 2017 cyn graddio â MA Ysgrifennu Creadigol Cymraeg o’r un Brifysgol yn 2020. Roedd yn Gyfarwyddwr Artistig yn Theatr Fach Llangefni yn ystod ei chyfnod yn y Brifysgol. 

Ar ôl graddio roedd yn Gynhyrchydd Cynnwys Digidol i Hansh, S4C yn Antena o 2020-21.

Yn bresennol mae'n gweithio fel Gohebydd Teledu ar raglenni Heno a Prynhawn Da ar S4C. 

## Barddoniaeth 
Fis Hydref 2018, cymerodd ran yn Her 100 Cerdd Llenyddiaeth Cymru ar y cyd â Manon Awst, Osian Owen a Morgan Owen. Mae'n gyn-aelod o grŵp barddol benywaidd Cywion Cranogwen sydd yn teithio ledled Cymru â'u sioeau amlgyfrwng. Mae wedi cyhoeddi ei gwaith yn *Barddas* a'r *Stamp* ymysg cyhoeddiadau llenyddol eraill ac yn 2017, hi oedd enillydd cystadleuaeth cyfansoddi cerddi Mudiad Meithrin i fyfyrwyr prifysgolion Cymru. Daeth yn drydydd yng nghystadleuaeth y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd Caerdydd a'r Fro 2019..Daeth yn drydydd am gadair yr Urdd yn 2021 lle ddaeth Carwyn Eckley i’r brig a Mathew Tucker yn ail.  Roedd yn Fardd y Mis Radio Cymru ar gyfer Ebrill 2019. Bu’n aelod o dîm Y Chwe Mil ar raglen Talwrn y Beirdd, ar y cyd ag Osian Owen, Iestyn Tyne ac Elis Dafydd.

Derbyniodd nawdd o gronfa Barddas er cof am y Prifardd Gerallt Lloyd Owen ym Mai 2019 i fynychu cwrs ar y gynghanedd yng Nghanolfan Ysgrifennu Tŷ Newydd. Yn Eisteddfod AmGen 2021, fe'i penodwyd yn un o feirniaid cystadleuaeth y Gadair, ar y cyd â Jim Parc Nest a Guto Dafydd.

#### ''Hwn ydy'r llais, tybad?* (2019) 
Cafodd ei chyfrol gyntaf o farddoniaeth a rhyddiaith, *Hwn ydy'r llais, tybad?'', ei rhyddhau gan Gyhoeddiadau'r Stamp ym mis Ebrill 2019. Mae'r teitl yn ddyfyniad o'r nofel gan Caradog Prichard, *Un Nos Ola Leuad.* Nodwyd yn rhifyn Chwefror 2019 o Bodlediad Clera y byddai'r wasg hefyd yn rhyddhau nifer gyfyngedig o CDs o Caryl yn darllen ei gwaith i gyd-fynd â'r gyfrol.

Enillodd y gyfrol gategori barddoniaeth gwobrau Llyfr y Flwyddyn 2020, ar ôl cyrraedd y rhestr fer gyda llyfrau gan Myrddin ap Dafydd ac Idris Reynolds. Nododd ar ei chyfrif Twitter yn fuan wedi'r fuddugoliaeth y byddai ei hail gyfrol o farddoniaeth yn ymddangos yn 2021, eto gyda Chyhoeddiadau'r Stamp.

## Llyfryddiaeth 
*''Hwn ydy'r llais, tybad?'' (Cyhoeddiadau'r Stamp - cyfrol, 2019)
**Detholiad o Gerddi: Caryl Bryn, Osian Owen a Sara Borda Green* (Cyhoeddiadau'r Stamp - pamffled digidol, 2020)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Castell tywod

Adeiladwaith o dywod ar ffurf castell yw **castell tywod**. Mae fel arfer yn cael ei godi ar draeth ble ceir digonedd o dywod a lle ar ei gyfer.

Y dull symlaf o godi castell tywod yw trwy lenwi bwced sydd ar ffurf castell, ei droi ben i lawr, a'i godi'n ofalus gan adael y tywod yn sefyll yn siâp y bwced. Gellir cysylltu sawl castell unigol fel eu bod yn debycach i dyrrau castell mawr, ei addurno â chregyn, cerrig, brigau neu addurniadau eraill sy'n cael eu hystyried yn addas, fel baneri bychain. Weithiau bydd y sawl sy'n adeiladu'r castell yn tyllu ffos o'i amgylch ac yna'n creu sianel i ddwr y môr ei lenwi.

Bydd y castell yn cael ei ddinistrio naill ai gan yr adeiladydd neu berson arall yn fuan ar ôl ei godi. Fel arall, bydd yn cael ei ddymchwel gan y gwynt neu'r môr.

Roedd yr hanesydd diwylliannol Harald Kimpel yn honni mai diben y castell tywod oedd gwrthweithio'r darlun o 'segurdod cywilyddus' wrth hamddena ar lan y môr.

Categori:Tywod
Data mawr

bawd|
Mae **data mawr** yn cyfeirio at setiau data sy'n rhy fawr neu'n rhy gymhleth ar gyfer meddalwedd prosesu data traddodiadol. I ddelio â chronfa ddata enfawr, gyda miliynnau o resi a cholofnau ynddi, yna mae angen ateb gwahanol. Mwya'r data, y mwya yw'r gwallau a all godi, ac arafa mae'n prosesu'r wybodaeth.

Mae heriau sy'n wynebu ceidwaid data mawr yn cynnwys casglu data, integreiddio data, storio data, dadansoddi data, chwilio, cloddio, glanhau, rhannu, trosglwyddo, delweddu (*visualization*), ymholi, diweddaru a gwarchod data. Roedd data mawr yn gysylltiedig yn wreiddiol â thri chysyniad allweddol: cyfaint, amrywiaeth a chyflymder. Ceir cysyniadau eraill, gwirioneddol a briodwyd yn ddiweddarach e.e.  faint o sŵn (neu 'wallau') sydd yn y data, a gwerth y data.*
[bawd|chwith|Y cynnydd yng nghyfaint y [data 2009-2020]]

Ymddangosodd y term ar ffurf ffasiynol, fel *buzzword'' yng nghanol y 2010au, i olygu 'yr holl ddata a gesglir gan y ddynoliaeth'. Fe'i bathwyd gan John Mashey yn 1998. Ar lefel fwy technegol, daeth y term i olygu'r dadansoddi rhagfynegol ac ymddygiad defnyddwyr a chwsmeriaid. Sylweddolwyd fod defnydd masnachol i ddata fel hyn, ac y gellid rhagweld yr hyn roedd y cwsmer yn dymuno ei brynnu. Ymhlith y defnydd eraill a wneir o ddata mawr y mae: rhagweld afiechydon a sut y mae heintiau'n ymledu neu casglu holl gofnodion dyddiol yr hinsawdd, meteoroleg, daeargrynfeydd ayb. Ond y defnydd mwayf sinistr o ddata mawr yw gan heddluoedd cudd, ac adrannau 'diogelwch' llywodraethau'r byd, er mwyn iddynt fonitro tuedd (ymweld â gwefannau, siopau ayb), diddordebau gwleidyddol a manylion personol eraill eu dinasyddion. Un o'r cwestiynau pwysicaf yma, yw pwy yw perchennog y data personol hwn.

Gwelwyd y twf a'r cynnydd eithriadol yng nghyfaint data mawr ar ddechrau'r 2000au, wrth i ddyfeisiau Rhyngrwyd pethau ddod o fewn gafael dinasyddion y byd. Daeth y ffôn clyfar, y tabled, camerâu, y cerdyn banc a llu o synwyryddion eraill yn bethau rhad, defnyddiol, ffasiynol a ddefnyddiwyd droeon mewn diwrnod, a'r data ohonynt yn cysylltu'n uniongyrchol i ddata mawr adrannau cudd y llywodraethau a chwmniau enfawr fel Google.

Law yn llaw a'r gallu hwn i gasglu data, datblygodd y gallu i'w storio. Yn fras, mae'r wybodaeth a gaiff ei storio yn dyblu bob 40 mis, ers y 1980au. Erbyn 20122 roedd 2.5 exabytes (2.5×1018) o ddata'n cael ei gynhyrchu yn fydeang. Rhagwelodd Adroddiad gan yr IDC bydd y twf hwn yn parhau ac yn cyflymu, ac erbyn 2020 roedd yn rhagweld y byddai cyfaint y data yn 44 zettabytes; erbyn 2025 mae'n rhagweld y bydd yn 163 zettabytes.

## Cyfeiriadau
Categori:Data mawr
Categori:Rheoli data
Categori:Rhagweld