open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Capel Dewi, Aberystwyth

:*Erthygl am le yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Capel Dewi (gwahaniaethu).*

Pentref bychan tua 3 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth, Ceredigion, yw **Capel Dewi**. Saif ar groesffordd ar ffordd yr A4159.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Codwyd Castell Ystrad Peithyll ger Capel Dewi gan y Normaniaid yn y 1110au.

O 1746 hyd 1757 bu'r llenor a hynafiaethydd enwog Lewis Morris yn byw yng Ngalltfadog ger y pentref. Roedd yn dirfesurydd ar waith plwm yr ardal.

Sefydlwyd capel y pentref ar ddiwedd y 18g. Ar ddechrau'r 19g dechreuwyd cynnal Ysgol Sul yno mewn lle o'r enw Tafarn Fagl Ganol.

## Cyfeiriadau
*T. I. Ellis, *Crwydro Ceredigion* (Llyfrau'r Dryw, 1952)

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Y Faenor
Safle du

Term milwrol am leoliad, lle cynhalir prosiect du yw **safle du** (Saesneg: *black site*). Yn ddiweddar, defnyddir y term i ddisgrifio carchardai cudd, fel arfer tu allan i dir mawr ac awdurdod cyfreithiol Unol Daleithiau America, ac sydd ag ond ychydig neu ddim cydnabyddiaeth nac arolygiaeth wleidyddol neu gyhoeddus. Gall gyfeirio at gyfundrefnau a reolir gan y Gwasanaeth Cyfrin Canolog (CIA) a ddefnyddir gan yr Unol Daleithiau yn y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth i gaethiwo rhai a ddrwgdybir o fod yn frwydrwyr gelyniaethus. Un o'r amcanion honedig yw i gaethiwo rhai a ddrwgdybir o fod yn derfysgwyr tua allan i Ddeddf Arolygiaeth Cudd-wybodaeth, sy'n awdurdodi goruchwyliaeth Gyngresol. Mae pwrpasau eraill, yn ôl adroddiad Chwefror 2007 Senedd Ewrop, yn cynnwys caethiwo carcharorion wrth i awyrennau'r CIA a ddefnyddir yn y rhaglen alltudiaeth hynod hedfan trwy diriogaeth Ewropeaidd.

Cydnabuwyd bod y CIA yn cynnal carchardai cudd gan Arlywydd yr Unol Daleithiau George W. Bush mewn araith ar 6 Medi, 2006. Dywedodd *The Washington Post* yn Nhachwedd 2005 bod safleoedd duon yn bodoli, a dywedodd rhai NGOau hawliau dynol eu bod yn bodoli cyn hynny. Mae nifer o wledydd Ewrop wedi gwadu'n swyddogol eu bod yn cynnal safleoedd duon i garcharu terfysgwyr neu'n cydweithredu yn rhaglen alltudiaeth hynod yr Unol Daleithiau. Nid oes unrhyw wlad wedi cadarnháu ei bod yn cynnal safleoedd duon. Ond, yn ôl adroddiad yr Undeb Ewropeaidd, a fabwysiadwyd ar 14 Chwefror, 2007 gan fwyafrif o Senedd Ewrop (382 o ASEau yn pleidleisio o blaid, 256 yn erbyn a 74 yn ymwrthod), gweithredodd y CIA 1245 o deithiau awyr, a dywedodd nid oedd yn amhosib i wrth-ddweud tystiolaeth neu awgrymiadau bod canolfannau carcharu cyfrinachol yn cael eu gweithredu yng Ngwlad Pwyl a Rwmania. Mae'r adroddiad hwn yn "difaru bod gwledydd Ewropeaidd wedi bod yn gollwng rheolaeth dros eu gofod awyr a meysydd awyr trwy droi llygad ddall neu dderbyn teithiau awyr a weithredwyd gan y CIA sydd, mewn rhai achosion, yn cael eu defnyddio ar gyfer cludiant anghyfreithlon carcharorion".

## Cyfeiriadau 
Categori:Camdriniaethau hawliau dynol
Categori:Carcharau
Categori:Diogelwch cenedlaethol
Categori:Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth
Polybius

Roedd **Polybius** , tua 203 - 120 CC), yn hanesydd Groegaidd sy'n enwog am ei lyfr *Yr Hanesion* neu *Tŵf yr Ymerodraeth Rufeinig*, sy'n delio â'r cyfnod 220 - 146 CC.

Ganed Polybius yn Megalopolis yn Achaea. Roedd ei dad yn amlwg mewn gwleidyddiaeth ac yn un o brif gefnogwyr y polisi o niwtraliaeth yn ystod y rhyfel rhwng y Rhufeiniaid a Perseus, brenin Macedonia. Oherwydd hyn roedd y Rhufeiniaid yn amheus ohono, ac roedd ei fab Polybius yn un o'r mil o wystlon a Achaea a gymerwyd i Rufain yn 168 CC, Bu Polybius yno am 17 mlynedd. Yn Rhufain daeth yn gyfaill i nifer o Rufeiniaid amlwg, yn enwedig Aemilius Paulus, gorchfygwr Macedonia. Gwnaeth Paulus ef yn gyfrifol am addysg ei feibion, Fabius a Scipio Aemilianus, a ddaeth yn gadfridog enwog. Rhyddhawyd y gwystlon yn 150 CC a dychwelodd Polybius adref, ond y flwyddyn wedyn aeth gyda Scipio i Affrica, ac roedd yn bresennol pan gipwyd dinas Carthago a'i dinistrio yn 146 CC.

Ni wyddir llawer am ei fywyd yn ddiweddarch; credir iddo dreulio'r rhan fwyaf o'i amser yn Rhufain yn gweithio ar ei hanes, ond teithiodd i nifer o wledydd o gwmpas Môr y Canoldir hefyd. Efallai iddo ddychwelyd i Wlad Groeg tua diwedd ei oes, Yn ôl un ffynhonnell, bu farw wedi iddo syrthio oddi ar geffyl yn 118 CC.

Ysgrifennodd nifer o lyfrau, yn cynnwys bywgraffiad o'r gwleidydd Groegaidd Philopoemen, a ddefnyddiwyd fel ffynhonnell gan Plutarch. Ysgrifennodd gyfrol ar dacteg filwrol hefyd. Collwyd y rhain, ond mae'r rhan fwyaf o'r *Hanesion* wedo ei gadw.

Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
Categori:Hanesyddion Groeg yr Henfyd
.vsd.nu

Enw cwmni o'r Ffindir oedd **.vsd.nu** (yn fyr am "*Virtual SubDomain*"), a oedd yn galluogi i ddefnyddwyr flaenyrru url y wê, ar gyfer url a fuasai fel arall yn rhy hir i'r defnyddiwr gofio. Daeth y cwmni i ben yn y 2000au cynnar. Mae  yn esiampl o enw parth .vsd.nu.  Mae'r url dan reolaeth cwmni arall erbyn hyn. Yn ôl y peiriant "*Internet Archive wayback*", daeth y gwasanaeth gwe hwn i ben ym mis Mai 2002.

## Gweler hefyd 
*.tk - gwasanaeth enw parth tebyg sy'n gadael i ddefnyddwyr llogi enwau parth hefyd.

## Dolenni allanol
*Archif gwe o hen wefan 'Virtual Sub Doman website', 2002*Archif gwe o hen wefan 'Virtual Sub Doman website', 2001
*Vetlanda Sportdansklubbs Yr URL a ddefnyddir heddiw

Categori:Gwefannau'r Ffindir
Gerwyn Williams

bawd|Clawr un o lyfrau'r bardd Gerwyn Wiliams.
Mae **Gerwyn Wiliams** (ganed 1963) yn fardd Cymraeg a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r cyffiniau 1994.

Magwyd ef yn Llangefni ac yn y Trallwng. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth lle graddiodd yn y Gymraeg. Cafodd swydd fel darlithydd yn y Gymraeg yng Mhrifysgol Bangor lle mae bellach yn Athro. Bu'n un o olygyddion *Taliesin* rhwng 1993 a 1998.  Ers 2009, ef yw golygydd Cyfres y Meddwl a'r Dychymyg Cymreig a gyhoeddir gan Wasg Prifysgol Cymru. 

## Gweithiau
* *Colli Cyswllt* (1984)
* ''Rhwng y Cwn a'r Brain* (1988)
* *Cydio'n dynn* (1997)
* *Y rhwyg: arolwg o farddoniaeth Gymraeg ynghylch y Rhyfel Byd Cyntaf* (1993)
* *Rhyddid y nofel* (golygydd) (1999)
* *Gorau Cyfarwydd: Detholiad o Ddarlithoedd ac Ysgrifau Beirniadol Bedwyr Lewis Jones* (2002)
* *Tafarn Tawelwch* (2003)
* *Tir neb: rhyddiaith Gymraeg a'r Rhyfel Byd Cyntaf* (1996)
* *Rhyddid y Nofel* (gol.) (1999)
* *Tynnu Gwaed* (1983)
* *Tir Newydd: Agweddau ar Lenyddiaeth Gymraeg a'r Ail Ryfel Byd'' (2005)

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Prifeirdd
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Elis Roberts

Gallai **Elis** (*neu* **Ellis**) **Roberts** gyfeirio at fwy nag un person:

* Elis Roberts (Elis y Cowper) (m.1789), bardd
* Ellis Roberts (Elis Wyn o Wyrfai) (1827-1895), bardd
* Elis Roberts (gohebydd), gohebydd Newyddion (S4C)
Alwyn D. Rees

Ysgolhaig a golygydd o Gymru oedd **Alwyn David Rees** (27 Mawrth 1911 – Rhagfyr 1974), a ysgrifennodd fel **Alwyn D. Rees**. Roedd yn ddarlithydd prifysgol a ddaeth yn adnabyddus fel awdur nifer o lyfrau ac fel golygydd y cylchgrawn Barn.

Ganed Alwyn D. Rees yn Llanarel, Coalbrook, Gorseinon; roedd ei dad yn weindiwr mewn pwll glo. Daeth ei frawd Brinley Rees hefyd yn adnabyddus, ac yn ddiweddarach ysgrifennodd y ddau lyfr, *Celtic Heritage*, sy'n ceisio gosod yr etifeddiaeth Geltaidd mewn fframwaith ehangach Indo-Ewropeaidd, ar y cyd. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth gan raddio mewn Daearyddiaeth ac Anthropoleg yn 1933. Bu'n diwtor yn Adran Allanol y coleg o 1936 hyd 1946, yna'n ddarlithydd yn yr Adran Daearyddiaeth ac Anthropoleg hyd 1949 pan apwyntiwyd ef yn Gyfarwyddwr yr Adran Efrydiau Allanol. Ystyrir ei lyfr *Life in a Welsh countryside*, astudiaeth gymdeithasegol o bentref Llanfihangel yng Ngwynfa, yn glasur.

Daeth yn olygydd y cylchgrawn *Barn* yn Chwefror 1966, a daeth i amlygrwydd cenedlaethol trwy ei ysgrifau ynddo. Roedd yn gefnogwr brŵd i ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Bu hefyd yn olygydd *Yr Einion/The Welsh Anvil* o 1949 hyd 1958.

## Gweithiau
* *Adfeilion : sylwadau ar argyfwng ein dyddiau ni* (1943)
* *Celtic Heritage: ancient tradition in Ireland and Wales* (gyda Brinley Rees) (1961)
* *Life in a Welsh countryside : a social study of Llanfihangel yng Ngwynfa* (1996)
* *Sylfeini gweriniaeth*
* *Welsh rural communities* (golygydd gyda Elwyn Davies) (1960)
* *Ym marn Alwyn D. Rees*, casgliad o'i erthyglau yn *Barn*, wedi'u golygu gan Bobi Jones (1976)

Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Golygyddion o Gymru
Gwilym Tilsley

Bardd o Gymru oedd **Gwilym Richard Tilsley** (enw barddol: **Tilsli**; 26 Mai 1911 – 30 Awst 1997). Fe'i ganed yn Nhŷ-llwyd, ger Llanidloes, Powys. Roedd yn archdderwydd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru o 1969 i 1972.

## Bywgraffiad
Bu'n ddisgybl yn ysgol gynradd Manledd ac ysgol uwchradd sir Llanidloes. Yna ymunodd â Phrifysgol  Aberystwyth a Wesley House, Caergrawnt.

Priododd ag Anne Eluned Jones (1908–2003) ym 1945. Ganwyd mab iddynt, Gareth Maldwyn Tilsley, ym 1946.

## Gweinidog
Fel gweinidog Methodist, gwasanaethodd yng Nghomins Coch ger Machynlleth (1939 i 1942), Pontrhydygroes yng Ngheredigion (1942 i 1945), Aberdâr (1945 i 1950), Bae Colwyn (1950 i 1955), Llanrwst (1955 i 1960), Caernarfon (1960 i 1965), y Rhyl (1965 i 1970) a Wrecsam (1970 i 1975) cyn ymddeol i Brestatyn.

## Bardd
Nodweddir gwaith barddonol Tilsli gan serch a chydymdeimlad diffuant â gweithwyr diwydiannol Cymru, ffrwyth ei gyfnodau fel gweinidog ym maes glo De Cymru ac ardaloedd llechi'r gogledd. Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Caerffili, 1950 gyda'r awdl rymus 'Moliant i'r Glöwr'. Enillodd y Gadair am yr ail waith yn 1957 gyda'r awdl 'Cwm Carnedd', seiliedig ar fywyd chwarelwyr Gogledd Cymru.

Ysgrifennodd nifer o eiriau emynau Cymraeg, yn cynnwys "Am ffydd, nefol dad, y deisyfwn".

Cyhoeddwyd ei gerddi yn y gyfrol *Y Glöwr a cherddi eraill* (1958).

## Cyfeiriadau
Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Prifeirdd
Sarah Teather

Aelod Seneddol Dwyrain Brent yw **Sarah Louise Teather** (ganwyd 1 Mehefin 1974). Mae hi'n aelod o blaid y Democratiaid Rhyddfrydol.

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Richard Hughes

Gallai **Richard Hughes** gyfeirio at fwy nag un person:

*Richard Hughes (bardd) (m. 1618), bardd Cymraeg
*Richard Hughes (cyhoeddwr) (1794-1871), cyhoeddwr
*Richard Hughes (nofelydd) (1900-1976), nofelydd

Gweler hefyd:
*Richard Cyril Hughes, nofelydd
*Richard Samuel Hughes, cerddor
Thrace

, Twrci a Bwlgaria]]

Mae **Thrace** (Groeg: Θράκη, *Thráki*; Groeg Attig:  *Thrāíkē* neu  *Thrēíkē*; Lladin: *Thracia*) yn ardal yn ne-ddwyrain Ewrop. Heddiw defnyddir Thrace am diriogaeth sy'n ymestyn dros dde-ddwyrain Bwlgaria (Gogledd Thrace), gogledd-ddwyrain Gwlad Groeg (Gorllewin Thrace), a rhan Ewropeaidd Twrci (Dwyrain Thrace). Gelwir y rhan yn Nhwrci hefyd yn "Rumeli". Roedd yr hen Thrace (y tiriogaethau lle roedd y Thraciaid yn byw) hefyd yn cynnwys rhan o ddwyrain Serbia a dwyrain Gweriniaeth Macedonia.

Roedd y Thraciaid wedi ei rhannu yn nifer o lwythau, heb fod wedi uno yn un wladwriaeth. Ymsefydlodd rhai Groegiaid yno o'r 6g CC. ymlaen, a chafodd diwylliant Groeg gryn ddylanwad yn yr ardal. Ymddangosodd rhai Thraciaid, megis Orpheus, ym mytholeg Roeg. Daeth yr ardal yn rhan o Ymerodraeth Persia wedi iddi gael ei choncro gan Darius Fawr yn 513 cC - 512 CC. Wedi i'r Persiaid encilio, rhannwyd Thrace yn dair rhan. Yn y 4g CC. concrwyd Thrace gan Philip II, brenin Macedon a bu dan reolaeth y Macedoniaid hyd nes i'r Rhufeiniaid eu gorchfygu ym Mrwydr Pydna yn 168 CC. a chymeryd meddiant o Thrace. Yn 279 CC, symudodd Celtiaid o Gâl i Thrace ac ymsefydlu yno hyd ddiwedd y ganrif.

Am gyfnod, roedd Thrace yn nifer o deyrnasoedd hanner-annibynnol dan reolaeth Rhufain, ond wedi cyfnod o derfysg daeth yn dalaith Rufeinig Thracia yn 46. Roedd y llengoedd yn Moesia yn gyfrifol am ddiogelwch y dalaith. Yn ddiweddarach bu ymladd am Thrace rhwng yr Ymerodraeth Fysantaidd a Bwlgaria, nes i'r Ymerodraeth Otomanaidd gymeryd meddiant o'r ardal yn y 14g a dal gafael arni am bum canrif.

## Thraciaid enwog
*Orpheus mewn mytholeg.
*Democritus athronydd a mathemategydd Groegaidd o Abdera, Thrace
*Protagoras athronydd Groegaidd o Abdera.
*Spartacus arweinydd gwrthryfel y caethweision yn erbyn Rhufain.
*Maximinus Thrax, Ymerawdwr Rhufeinig.

## Llyfryddiaeth
*Hoddinott, R.F., *The Thracians*, 1981.
*Ilieva, Sonya,  *Thracology*, 2001

Categori:Balcanau
Categori:Daearyddiaeth Bwlgaria
Categori:Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Categori:Daearyddiaeth Twrci
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Hanes Bwlgaria
Categori:Hanes Gwlad Groeg
Categori:Hanes Twrci
Categori:Yr Henfyd
Beograd

**Belgrâd** ( / *Beograd*) yw prifddinas a dinas fwyaf Serbia. Saif y ddinas lle mae Afon Sava yn llifo i mewn i Afon Donaw. Roedd y boblogaeth yn 1,710,000 yn 2007; y bedwaredd dinas o ran poblogaeth yn ne-ddwyrain Ewrop ar ôl Istanbul, Athen a Bwcarést.

## Hanes
Ymsefydlodd pobl y diwylliant Vinča yn yr ardal tua 4800 CC, ac yn y drydedd ganrif CC ymsefydlodd y Celtiaid yma. Dan y Rhufeiniaid daeth yn ddinas Singidunum. Cofnodir yr enw Slafeg *Beligrad*, ffurf o *Beograd*, sy'n golygu "Y ddinas wen", yn 878.

## Llyfryddiaeth 
* Milorad Pavić, *A Short History of Belgrade* (Dereta, 2000) ISBN 86-7346-117-0

## Cyfeiriadau 

Categori:Dinasoedd Serbia
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Rondo

:*Am y mydr telynegol, gweler rondeau*.

Ffurf gerddorol sy'n cynnwys thema ailadroddol gyda symudiadau cyferbynnol wedi'u plethu ynddi yw **rondo**. Ei ffurf symlach yw ABACADA, lle mae "A" yn cynrhycioli thema'r rondo a "B/C/D" yn cynrychioli'r penodau neu symudiadau cyferbynnol. Mae sawl thema yn cael ei ddatblygu felly. Roedd yn ffurf boblogaidd iawn gan gyfansoddwyr mawr y 18g, e.e. Mozart, ac fe'i datblygwyd gan Beethoven, Schubert ac eraill trwy ei chyfuno a'r ffurf sonata.

Categori:Ffurfiau cerddorol
Categori:Geirfa cerddoriaeth
George Vancouver

200px|bawd|Cerflun o George Vancouver tu allan i Neuadd y Ddinas, Vancouver
Fforiwr a llywiwr llongau o Sais oedd **George Vancouver** (22 Mehefin 1757 - 10 Mai 1798).

Hwyliodd gyda James Cook ar ail a thrydedd fordaith y morwr hwnnw a chafodd ei ddyrchafu'n gapten yn 1794. Gwnaeth waith syrfeio ar arfordiroedd Awstralia a Seland Newydd ond fe'i cofir yn bennaf am ei waith siartio arloesol ar hyd arfordiroedd gorllewinol Gogledd America yn y 1790au. Hwyliodd o gwmpas Ynys Vancouver yn 1795 ac enwir yr ynys honno a dinas Vancouver ar ei ôl.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1757
Categori:Marwolaethau 1798
Categori:Cartograffwyr o Loegr
Categori:Fforwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Hanes morwrol Canada
Categori:Morwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Norfolk
Categori:Pobl fu farw yn Surrey
Categori:Swyddogion y Llynges Frenhinol
Categori:Vancouver
Cartimandua

Roedd **Cartimandua** neu **Cartismandua** (a deyrnasodd o tua 43 - 69) yn frenhines y Brigantes, sef llwyth Celtaidd yng ngogledd Lloegr.

Daw'r wybodaeth am Cartimandua o weithiau'r hanesydd Rhufeinig Tacitus. Mae Tacitus yn sôn amdani gyntaf yn y flwyddyn 51, ond roedd eisoes wedi bod mewn grym am rai blynyddoedd cyn hynny. Gwnaeth hi a'i gŵr, Venutius, gynghrair â'r Rhufeiniaid a pan ffôdd Caradog at y Brigantes wedi iddo gael ei orchfygu gan Publius Ostorius Scapula tua'r flwyddyn 51, cymerodd ef yn garcharor a'i drosglwyddo i'r Rhufeiniaid.

Rywbryd wedyn, ysgarodd Cartimandua ei gŵr Venutius, a chymerodd ei gludydd arfau, 
Vellocatus, yn ei le. Datblygodd rhyfel rhyngddi hi a Venutius. Pan ymosododd Venutius ar ei theyrnas yn y flwyddyn 57, cafodd Cartimandua gefnogaeth y Rhufeiniad, a yrrodd filwyr i'w hamddiffyn.

Ym Mlwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, 69 OC., manteisiodd Venutius ar yr anghydfod ymhlith y Rhufeiniaid i ymosod eto. Y tro hwn cipiodd y deyrnas. Gyrrodd y llywodraethwr Rhufeinig, Marcus Vettius Bolanus, filwyr i achub Cartimandua o afael Venutius, ond ni allasant adfer y deyrnas iddi. Nid oes cofnod pellach amdani.

Categori:Y Celtiaid
God Defend New Zealand

Un o ddwy anthem genedlaethol Seland Newydd yw ***God Defend New Zealand*** ("Amddiffyned Duw Seland Newydd"). *God Save the Queen* yw'r llall.

Ysgrifennwyd y geiriau Saesneg yn yr 1870au gan Thomas Bracken (1843–1898), bardd a gwleidydd o Dunedin. Trefnwyd cystadleuaeth i ddarparu alaw iddo ym 1876. Enillwyd honno gan y cerddor John Joseph Woods (1849–1934). Ysgrifennwyd fersiwn â geiriau o iaith Maori gan Thomas Henry Smith (1824–1907) ym 1878. Yn y blynyddoedd i ddod daeth y gân yn fwyfwy poblogaidd. Erbyn y 1970au roedd mudiad i wneud *God Defend New Zealand* yn anthem genedlaethol y wlad yn lle *God Save the Queen*. Yn y diwedd, ym 1977, rhoddwyd staws anthem genedlaethol i'r ddau ohonyn nhw ar y cyd. Ers diwedd y 1990au, yr arfer arferol wrth berfformio *God Defend New Zealand* yn gyhoeddus yw perfformio pennill cyntaf ddwywaith, yn gyntaf ym Maori ac wedi hynny yn Saesneg.

## Geiriau
## Cyfeiriadau
Categori:Seland Newydd
Categori:Caneuon Seland Newydd
Categori:Anthemau Oceania
Cynghreiriaid yn y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth

Dyma restr o **gynghreiriaid yn y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth** yn ôl ymgyrch neu wrthdaro.

## Affganistan
*'''Aelodau NATO sy'n cyfrannu lluoedd**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
***Gwladwriaethau ac endidau eraill sy'n cyfrannu lluoedd**
**
**22px Cynghrair y Gogledd
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**

## Irac
***Aelodau lluoedd y glymblaid yn Irac**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
**
***Gwladwriaethau ac endidau eraill sy'n cyfrannu lluoedd'''
**22px Peshmerga Cyrdistan
**
**22px Nagorno-Karabakh (Armenia)

## Libanus
*

## Y Philipinau
*
*

## Sawdi Arabia
*

## Somalia
*
*
*

## Wasiristan
*
*

Categori:Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth
La Marseillaise

[bawd|325x325px|''Rouget de l'Isle yn canu "La Marseillaise"*, 1849 ,[Isidore Pils, Strasbourg, Musée des Beaux-Arts.]]
bawd|thumbtime=1|*La Marseillaise* (1907).
**La Marseillaise** ("Cân Marseille") yw anthem genedlaethol Ffrainc. Cyfansoddwyd hi gan Rouget de Lisle yn Strasbourg fin nos y 25ain o Ebrill, wedi i Ffrainc gyhoeddi rhyfel yn erbyn Ymerawdwr Awstria. Y teitl gwreiddiol oedd *Chant de guerre pour l'armée du Rhin'' ("Rhyfelgan i Fyddin Afon Rhein").

Cafodd y gân ei chanu am y tro cyntaf gan filwyr Marseille oedd wedi dod i Baris i gefnogi'r Chwyldro Ffrengig, a rhoddwyd yr enw *La Marseillaise* arni. Cyhoeddwyd *La Marseillaise* yn anthem genedlaethol ar 14 Gorffennaf, 1795. Dan ymerodraeth Napoleon ac ar ôl adfer y teulu brenhinol, gwaharddwyd y gân, ond wedi'r chwyldro yn 1830 fe'i gwnaed yn anthem genedlaethol eto dan y Drydedd Weriniaeth.

Defnyddiwyd y dôn ar gyfer *Yr Internationale* pan gyfansoddwyd geiriau y gân honno gyntaf, ond yn ddiweddarch cafodd dôn arall.

Er bod gan y gân wreiddiol nifer o benillion, dim ond y pennill cyntaf a genir yn Ffrainc fel rheol:

Marseillaise, La
Categori:Ffrainc
Marwysgafn

Math arbennig o gerdd a geir yng nghanu Beirdd y Tywysogion yw'r **farwysgafn**. Ystyr y gair **marwysgafn** yw 'cân ar wely angau' (*marw* + *ysgafn* o'r gair Lladin *scamnum* sef 'mainc'). Roedd yn gerdd o gyffes gan y bardd cyn iddo farw. Ceir cerddi tebyg yn Iwerddon hefyd.

Ceir yr enghraifft gynharaf sydd ar glawr gan Meilyr Brydydd, a gyfansoddwyd rywbryd ar ôl 1137, ond mae'n amlwg fod y *genre* yn hŷn na hynny. Ceir enghreifftiau diweddarach gan Cynddelw Brydydd Mawr a Bleddyn Fardd yn ogystal.

Cyffesu pechodau a gofyn maddeuant yw hanfod y cerddi hyn. Mae'r beirdd yn cyfarch Duw yn yr un termau a gyda'r un ymadroddion ag y byddent yn cyfarch arglwyddi a thywysogion. Ym marwysgafn Meilyr Brydydd mae'r bardd yn cloi trwy ofyn am orffwysfa ymhlith y saint ar Ynys Enlli.

### Ffynhonnell
*J. E. Caerwyn Williams (gol.), ''Gwaith Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion'' (Caerdydd, 1994).

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Marwolaeth
Categori:Termau llenyddol
Rhigwm

Cerdd neu bennill ffwrdd-â-hi, ddiymdrech neu ddiawen yw **rhigwm** (lluosog: **rhigymau**; gair benthyg o'r Saesneg *rigmarole*). Tueddir i ddefnyddio'r gair i ddisgrifio cynnyrch barddonol beirdd gwael neu gyffredin, heb fawr o gamp lenyddol iddo, tebyg i *doggerel* yn Saesneg. Yn aml ceir digrifwch yn elfen amlwg yn y rhigwm. Mae'n gallu golygu chwedl neu res hir o bethau yn ogystal, ond nid dyna'r ystyr arferol yn y Gymraeg.

Fodd bynnag, dewisodd y bardd T. H. Parry-Williams ddefnyddio'r gair i ddisgrifio rhai o'i gerddi rhydd ei hun, e.e. yn y gyfrol *Cerddi* (1931), a rennir yn sonedau a rhigymau, a *Synfyfyrion* (1937) hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Termau llenyddol
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Gwasg Gomer

Mae **Gwasg Gomer** yn gwmni argraffu Cymreig. Ar un adeg roedd yn un o'r cyhoeddwyr llyfrau Cymraeg mwyaf yng Nghymru. Fe'i sefydlwyd ym 1908 gan yr argraffydd a chyhoeddwr John David Lewis (1859 - 1914), ar sail busnes argraffu a ddechreuwyd ganddo ym 1892 yn Llandysul, Ceredigion; mae'r wasg yn dal i gael ei rhedeg yn y pentref heddiw. Fe'i henwir ar ôl yr awdur Joseph Harris (Gomer) (1773-1825).

Ehangodd y wasg trwy brynu Gwasg Aberystwyth ym 1945. Dros y blynyddoedd mae enw Gwasg Gomer wedi bod yn gysylltiedig â rhai o awduron mwyaf llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif, yn cynnwys D. J. Williams, T. Llew Jones, T. H. Parry-Williams, Islwyn Ffowc Elis, T. Rowland Hughes, Siân Lewis a Waldo Williams. Un o gymeriadau mwyaf poblogaidd y wasg yw Sali Mali.

Yn Medi 2019 cyhoeddwyd y byddai cwmni Gomer yn cau eu adran gyhoeddi ond yn parhau gyda'r gwaith argraffu. Roedd hyn yn nodi diwedd 127 mlynedd o gyhoeddi. Dywedodd rheolwr y cwmni, Jonathan Lewis, y byddai'r newid strategol hwn yn sicrhau dyfodol y staff o 55. Yn 2021 cyhoeddwyd bod yr adran gyhoeddi wedi ei gwerthu i gwmnïau Y Lolfa ac Atebol gan gynnwys catalog o dros 2,500 o lyfrau. Prynodd Y Lolfa y catalog o lyfrau i oedolion a'r rhan fwyaf o'r ffuglen wreiddiol i blant. Prynodd Atebol yr holl lyfrau plant a chynnwys addysgiadol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Gwasg Gomer 

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1908
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Llandysul
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 21ain ganrif
Mynydd-y-garreg

Pentref yng nghymuned Cydweli, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Mynydd-y-garreg** (hefyd **Mynydd-y-Garreg**; weithiau **Mynyddygarreg**). Fe'i lleolir 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Cydweli ger bryn isel Mynydd-y-Garreg, yn rhan isaf Cwm Gwendraeth. Rhed Afon Gwendraeth Fach heibio i'r pentref.

Ganwyd y cyn-chwaraewr rygbi enwog a sylwebydd chwaraeon Ray Gravell yn y pentref ar 12 Medi, 1951.

bawd|dim|Yr olygfa o Gwm Gwendraeth o Fynydd-y-garreg

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Cydweli
Pol Pot

**Pol Pot** (talfyriad o *Politique Potentielle*; Ffrangeg am "potensial gwleidyddol") (wedi ei eni fel **Saloth Sar** ar 19 Mai 1928-15 Ebrill 1998), oedd arweinydd y Khmer Rouge a phrif weinidog Cambodia o 1976 tan 1979. Enw swyddogol y wlad dan ei arweinyddiaeth ef oedd Kampuchea Ddemocrataidd. Am y bu farw tua thraean o boblogaeth Cambodia yn ystod ei arweinyddiaeth, mae e'n cael ei ystyried fel un o'r llofruddwyr torfol gwaethaf mewn hanes diweddar, gyda Leopold II, Adolf Hitler, Josef Stalin a Mao Zedong.

Pan oedd mewn grym, fe weithredodd bolisi gormesol o symud pobl i'r wlad yn lle'r trefi i geisio 'puro' pobl Cambodia er mwyn troi'r wlad yn un oedd yn fwy cyntefig ac amaethyddol. Roedd hwn yn cynnwys lladd rhwng un a dwy filiwn o bobl a ystyriodd ef yn 'gelynion bourgeoise'. Fe ffodd ef i goedwigoedd Cambodia ar ôl i Fietnam ymosod ar y wlad ym 1979 a chwymp y llywodraeth Khmer Rouge. Ni alwyd ef i gyfrif byth am ei droseddau, a bu farw o achosion naturiol wrth guddio.

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Hanes Cambodia
Categori:Chwyldroadwyr
Categori:Unbeniaid
Thracia

:''Mae'r erthygl yma am dalaith Rufeinig Thracia. Am hanes yr ardal gweler Thrace.''

Roedd **Thracia** yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig oedd yn ffurfio rhan o'r ardal a elwid, ac a elwir heddiw, yn Thrace.

bawd|canol|200px|Talaith Thracia  yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Yn y 4g CC concrwyd Thrace gan Philip II, brenin Macedon a bu dan reolaeth y Macedoniaid hyd nes i'r Rhufeiniaid eu gorchfygu ym Mrwydr Pydna yn 168 CC. a chymeryd meddiant o Thrace. Am gyfnod, roedd Thrace yn nifer o deyrnasoedd hanner-annibynnol dan reolaeth Rhufain, ond wedi cyfnod o derfysg ffurfiwyd talaith Rufeinig Thracia yn 46. Roedd y llengoedd yn Moesia yn gyfrifol am ddiogelwch y dalaith. Yn ddiweddarach bu ymladd am Thracia rhwng yr Ymerodraeth Fysantaidd a Bwlgaria, hyd nes iddi ddod yn rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd.

Thracia
Categori:Hanes Gwlad Groeg
Categori:Hanes Bwlgaria
Categori:Hanes Twrci
Macbeth

Gallai **Macbeth** gyfeirio at:

*Macbeth, brenin yr Alban (c.1005-1057)

neu'r ddrama amdano gan William Shakespeare,
*Macbeth (drama)
Y Lolfa

bawd|Warws Y Lolfa yn Nhal-y-bont gyda murlun gan yr artist leol, Ruth Jên
Gwasg argraffu a chyhoeddi a leolir ym mhentref Tal-y-bont, Ceredigion, yw **Y Lolfa**. Cyhoeddwyd y llyfr cyntaf yn enw'r Lolfa yn 1966 — *Hyfryd Iawn* gan Eirwyn Pontshân — cyn sefydlu'r cwmni fel gwasg fasnachol gan Robat Gruffudd yn 1967.

Tyfodd y wasg allan o'r deffroad ieithyddol a gwleidyddol yng Nghymru yn chwedegau'r ganrif ddiwethaf. Gellir dweud mai ei "marchnad" cynharaf oedd y to newydd o bobl ifanc a gododd yn y cyfnod ac atyn nhw yr anelwyd llawer o ddeunydd cynnar y wasg, yn llyfrau canu poblogaidd, cardiau doniol, posteri seicedelaidd a barddoniaeth "answyddogol".

Roedd gan y cwmni gysylltiad agos ond anffurfiol â Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Bu'n argraffu ei chylchgrawn misol, *Tafod y Ddraig* am gyfnod hir a'r Lolfa, yn 1969, a greodd logo presennol y Gymdeithas.

Y Lolfa oedd y wasg gyhoeddi Gymraeg gyntaf i ddefnyddio'r dechnoleg *offset litho*. Manteisiodd ar y rhyddid a gynigiai'r dull newydd hwn o argraffu i gynhyrchu deunydd mentrus a fyddai'n llanw bylchau pwysig yn y farchnad lyfrau Cymraeg. Ar yr un pryd roedd yn cynhyrchu deunydd argraffu lliwgar megis ar gyfer y grwp trydanol *Y Blew*, cyngherddau "Pinaclau Pop", yn ogystal â nifer fawr o bosteri gwleidyddol ar gyfer Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

bawd|chwith|*Hyfryd Iawn* gan Eirwyn Pontshân, llyfr cynta'r Lolfa.

Datblygodd y cwmni'n raddol gan fentro i feysydd newydd fel cyfresi poblogaidd i blant ('Y Llewod' a chyfres 'Rwdlan'), llyfrau dysgu Cymraeg yn llawn hiwmor gwleidyddol anghywir, nofelau cyfoes, a llyfrau ar gyfer ymwelwyr i Gymru. Er mwyn cefnogi arlunwyr a dylunwyr Cymreig, penderfynodd Y Lolfa ddilyn polisi o beidio cyhoeddi addasiadau.

Bu'r cwmni yn gysylltiedig ag argraffu a chyhoeddi'r papur bro cyntaf yn Gymraeg, *Papur Pawb* yn Nhal-y-bont, Ceredigion (1974). Y Lolfa hefyd oedd y wasg gyntaf Gymraeg i gael ei gwefan ei hun.

Un o'r uchafbwyntiau yn hanes y cwmni oedd cyhoeddi *Llyfr y Ganrif* ar y cyd â Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1999. Yn 2007, enillodd wobr 'Llyfr y Flwyddyn' am y trydydd tro o'r bron. Yn 2012 prynodd Y Lolfa stoc lyfrau oedolion Gwasg Gomer yn y ddwy iaith gan droi'r cwmni yn un o brif gyhoeddwyr Cymru. Erbyn hyn mae'n cyhoeddi tua 80 o deitlau'r flwyddyn.

Mae'r Lolfa yn gwmni cyfyngedig yn cyflogi dau ar hugain o staff amser llawn, gan gynnwys chwech o olgyddion. Yn ogystal â chyhoeddi llyfrau, mae'n cynnig gwasanaeth argraffu cyffredinol ar beiriannau 5-lliw a pherffeithio yn y maint B2.

Cyfarwyddwyr Y Lolfa yw Garmon Gruffudd (Rheolwr Gyfarwyddwr) a Lefi Gruffudd (Pennaeth Cyhoeddi), gyda Paul Williams yn Reolwr Cynhyrchu.

## Gweler hefyd 
* *Lol*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Y Lolfa 

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1966
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Boots Randolph

Cerddor o'r Unol Daleithiau sy'n enwocaf am ei dôn sacsoffon *Yakety Sax* oedd **Homer Louis "Boots" Randolph III** (3 Mehefin 1927 – 3 Gorffennaf 2007).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Sacsoffonyddion o'r Unol Daleithiau
Cerrigceinwen

Plwyf eglwysig a phentref bychan ar wasgar yng nghymuned Llangristiolus, Ynys Môn, yw **Cerrigceinwen** () (neu **Cerrig Ceinwen**). Fe'i lleolir yn ne-orllewin yr ynys tua 2 filltir a hanner i'r de-orllewin o Langefni.

Enwir Cerrigceinwen ar ôl Ceinwen, santes leol a gysylltir â Llangeinwen ar yr ynys yn ogystal. Mae'n bosibl bod cerrig neu feini goffa yma ar un adeg, ond does dim byd i'w weld erbyn heddiw. Cofnodir ffynnon sanctaidd o'r enw "Ffynnon Cerrig Ceinwen" yn y plwyf yn 1893.

Rhed Afon Ffraw trwy'r plwyf.

Yn yr Oesoedd Canol roedd Cerrigceinwen yn rhan o gwmwd Malltraeth, cantref Aberffraw, gyda'i llys yn Bodhenlli.

250px|bawd|dim|Cerrig y Gwyddel, Cerrigceinwen
250px|bawd|dim|Eglwys plwyf Cerrigceinwen

## Cyfeiriadau
Categori:Llangristiolus
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Santes Ceinwen

Santes oedd **Ceinwen** ac  un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog  a ganwyd yn y 5g. Pan benderfynodd ei chwaer  Dwynwen symud i Ynys Môn, aeth Ceinwen gyda hi. Sefydlodd Llangeinwen, yn ne-orllewin Ynys Môn, tua phedair milltir oddi wrth ei chwaer a drigai yn Llanddwyn. Sefydlodd 'Gerrig Ceinwen' ble roedd  ganddi ffynnon sanctaidd. Ni wyddom rhagor amdani, mae'n debyg oherwydd y sylw a roddwyd i'w chwaer enwocach.

Gwylmabsant Ceinwen yw 8 Hydref.

Ni ddylid cymysgu hi gyda'i chwiorydd Cein(drych) a Cynheiddon neu gyda Canna (santes o'r 6g).

## Gweler hefyd
*Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"
*Cynheiddon
*Santes Dwynwen
*Santes Cain

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Oes y Seintiau
William Rowlands

:*Am yr addysgwr William Rowland(s) (1887–1979), gweler William Rowland.*

Llyfryddwr a gweinidog oedd **William Rowlands** (1802–1865), sy'n fwy adnabyddus dan ei lysenw **Gwilym Lleyn**. Fe'i cofir yn bennaf fel awdur y gyfrol *Llyfryddiaeth y Cymry* (1869).

## Bywgraffiad
Ganed William Rowlands ym Mryncroes yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd). Aeth yn weinidog gyda'r Wesleiaid a bu'n gwasanaethu mewn amryw lefydd o 1831 hyd 1864 pan ymddeolodd.

Treuliodd ddau gyfnod fel golygydd *Yr Eurgrawn Wesleaidd* (1842-45, 1852-56).

Roedd Rowlands yn gasglwr llyfrau brwd a threuliodd flynyddoedd yn catalogio hen lyfrau Cymraeg (a rhai Saesneg hynafiaethol yn ymwneud â Chymru). Ffrwyth ei lafur oedd y gyfrol swmpus *Llyfryddiaeth y Cymry*, a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth, wedi'i golygu gan D. Silvan Evans, yn 1869. Er ei fod yn frith â chamgymeriadau a bylchau mae'n aros yn ffynhonnell werthfawr ar hanes cyhoeddi llyfrau Cymraeg rhwng 1546 a 1800.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1802
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1865
Categori:Methodistiaid o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Match of the Day

Prif raglen teledu pêl-droed y BBC yw ***Match of the Day*** ("*Gêm y Dydd*"). Maent yn dangos uchafbwyntiau gemau Dydd Sadwrn o Uwch Gynghrair Lloegr ac hefyd Cwpan Lloegr a chystadlaethau rhyngwladol.

Mae'n darlledu ar BBC One yn ystod tymor pêl-droed Lloegr pob nos Sadwrn, fel arfer am tua 22:30. Y cyn pêl-droediwr rhyngwladol o Sais Gary Lineker oedd prif cyflwynydd y raglen rhwng 1999 a 2025. Penderfynodd adael y rhaglen ar ddiwedd tymor 2025. Cyhoeddwyd tri cyflwynydd newydd ar 15 Ionawr 2025.

## Cyflwynwyr
### Presennol 
*Kelly Cates
*Mark Chapman
*Gabby Logan

### Cyn Gyflwynwyr 
*Gary Lineker
*Kenneth Wolstenholme (1964–1967)
*David Coleman (1967–1973)
*Jimmy Hill (1973–1988)
*Des Lynam (1988–1999)
*Ray Stubbs (Diprwy)
*Adrian Chiles (Diprwy)
*Celina Hinchliffe (Diprwy, Y Fenyw Cyntaf i Gyflwyno'r Rhaglen)

## Arbenigwyr
*Alan Shearer
*Ian Wright
*Micah Richards
*Danny Murphy

## Sylwebwyr
*Guy Mowbray
*Steve Wilson
*Jonathan Pearce
*Steve Bower
*Simon Brotherton
*Robyn Cowen
*Vicki Sparks
*Mark Scott
*Martin Fisher
*Seb Hutchinson
*John Roder

Categori:Rhaglenni teledu chwaraeon
Categori:Pêl-droed yn y Deyrnas Unedig
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Pêl-droed yn Lloegr
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1964
Categori:Rhaglenni teledu'r 1960au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1970au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Thomas Jones (Glan Alun)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler Thomas Jones.''

Bardd a llenor oedd **Thomas Jones** (11 Mawrth 1811 – 29 Mawrth 1866), a ysgrifennai dan yr enw barddol **Glan Alun**.

## Gyrfa
Ganed Glan Alun yn yr Wyddgrug, Sir y Fflint. Cafodd ei ddwyn i fyny yn fferyllydd ac sefydlodd busnes yn Wrecsam. Aeth yn bregethwr cynorthwyol gyda'r Methodistiaid. Cychwynodd fisolyn o'r enw *Y Wenynen* ond nid oedd yn llwyddiannus iawn. Aeth ei fusnes i'r wal a dechreuodd gwneud a gwerthu canhwyllau dros gwmni masnachol o Fanceinion. Goleddai syniadau Radicalaidd yr oes.

## Cerddi
Ei unig waith cyhoeddedig yw'r gyfrol *Ehediadau Byrion*, a gyhoeddwyd yn 1862. Er nad oes lawer o werth llenyddol i'w cerddi maent yn enghraifft dda o'r farddoniaeth boblogaidd ar ganol y 19g. Mwy diddorol heddiw efallai yw'r llyfr taith byr ar ddiwedd y gyfrol, sy'n disgrifio ei daith o gwmpas canolbarth a gogledd Cymru yn y 1840au. Mae rhai o'r darluniau a geir ynddo, fel ei ddisgrifiad o dafarn yn Llandrindod ar ddiwrnod o law, yn dangos gwreiddioldeb a ffresni nas ceir fel rheol yn y rhan fwyaf o ryddiaith y ganrif.. Disgrifiadau clir (ond ddim yn hollol gywir) o Ocsigen, Hydrogen a Nitrogen ynghyd â braslun o weddill yr "oddeutu wyth a deugain o elfenau (sic)" (gan gynnwys "brwmstan", y mettelau (sic) a'r naw o "briddau"). Mae R. Elwyn Hughes yn cyfeirio ato fel enghraifft dda o awdur poblogaidd ar gemeg y cyfnod.

## Llyfryddiaeth
*Glan Alun, *Ehediadau Byrion* (Hugh Jones, Yr Wyddgrug, 1862)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1866
Categori:Pobl o'r Wyddgrug
Solomon a Gaenor

Ffilm a ryddhawyd yn 1999 yw ***Solomon a Gaenor***.  Ffilmiwyd ddwywaith, unwaith yn Saesneg a'r tro arall yn Gymraeg. Hefyd mae Ioan Gruffudd yn dweud tipyn o'i sgript ef yn Iddew-Almaeneg.

## Plot
Yng Nghymru yn 1911 mae Iddew ifanc (Gruffudd) yn ceisio ennill ei fywoliaeth trwy werthu brethynau o ddrws i ddrws, ond i wneud hynny mae angen iddo guddio ei ethnigrwydd. Ar un o'i rowndiau gwerthu mae e'n cwrdd ac yn cwympo mewn cariad â merch wylaidd (Nia Roberts) sydd â thad mynyddig-nerthol (William Thomas) a brawd gwrth-Semitig (Mark Lewis Jones). Mae'r ddeuddyn ifanc yn cwympo mewn cariad ac mae hi'n beichiogi, ond wedyn mae hi'n dod i adnabod ei ethnigrwydd fe. Pan mae terfysgoedd gwrth-Semitig yn digwydd, rhaid i'r ddau ffoi ac yna gwahanu.

## Cast a chriw
### Prif gast
*Ioan Gruffudd (Solomon)
*Nia Roberts (Gaenor)
*Sue Jones-Davies (Gwen)
*William Thomas (Idris)

### Cast cefnogol
*Crad – Mark Lewis Jones
*Rezl – Maureen Lipman
*Isaac – David Horovitch
*Bronwen – Bethan Ellis Owen
*Thomas – Adam Jenkins
*Ephraim – Cybil Shaps
*Philip – Daniel Kaye
*Benjamin – Elliot Cantor

### Castio
*Joan McCann

### Effeithiau arbennig
*Richard Reeve

### Cydnabyddiaethau eraill
*Cynllunydd Gwisgoedd – Maxine Brown
*Cynhyrchwyr Gweithredol – David Green ac Andy Porter

## Manylion technegol
**Tystysgrif ffilm:** Untitled Certificate

**Fformat saethu:** 35mm

**Lliw:** Lliw

**Cymhareb agwedd:** 1.66:1

**Lleoliadau saethu:** Caerdydd, Cymru Arian 'Box Office' $301,754.00 (UDA)

**Gwobrau:**

## Gweler hefyd 
*Iddewiaeth yng Nghymru

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau
* ap Dyfrig, R., Jones, E H G, Jones, G. *The Welsh Language in the Media * (Aberystwyth: Mercator Media, Mercator Media Monographs, 2006)

### Adolygiadau
* Adolygiad gan Time Out
* Adolygiad gan Derek Elley yn Variety
* Adolygiad Metacritic
* Adolygiad y Guardian
* Adolygiad ar wefan Cylchgrawn Empire
* Adolygiad yn Sight and Sound 
* Adolygiad gan y New York Times
* Adolygiad Dale Leech ar PopMatters (trwy'r Internet Archive)
* Adolygiad Flickfilosopher

### Erthyglau
* Blandford, Steve 'Wales at the Oscars'. *Cyfrwng: Media Wales Journal = Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru*, 2 (Gwasg Prifysgol Cymru, 2005), 101–113.
* ‘Yr Iddew a’r Gymraes’. *Golwg*. Cyf. 11, rhif 12 (26 Tachwedd 1998), 13–15.

### Marchnata
* Gwefan Farchnata Solomon a Gaenor gan Sony Classics (trwy’r *Internet Archive*)
* Gwefan Farchnata Solomon a Gaenor gan S4C (trwy'r Internet Archive). Gweler fan hyn am gyfweliad â Ioan Gruffudd.
* Gwylio 'trailer' y ffilm ar wefan NY Times

## Dolenni allanol
* 
* 

Categori:Ffilmiau 1999
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Disgybl

Gallai'r gair **disgybl** gyfeirio at fwy nag un peth:

* Disgybl (crefydd), un sy'n dilyn meistr neu athro crefyddol
* Disgybl Barddol, gradd yng Nghyfundrefn y Beirdd yng Nghymru'r Oesoedd Canol
* Myfyriwr, disgybl addysg
Le Facteur

Cân gan Georges Moustaki yn y Ffrangeg o'r flwyddyn 1970 yw ***Le Facteur*** ("*y Dyn Post*").

Yn y gân, ar ôl i'r dyn post ifanc (17 oed) farw, dydy'r carwr ddim yn gallu anfon llythyrau i'w gariad.

Geiriau olaf y gân yw'r canlynol:

:L'hiver a tué le printemps.
:Tout est fini pour nous deux maintenant.

::''Mae'r gaeaf wedi lladd y gwanwyn.*
::*Mae popeth drosodd 'nawr i ni'n dau.''

Facteur, Le
Facteur, Le
Stephanus o Fysantiwm

Ysgolhaig Groeg a daearyddwr Bysantaidd cynnar oedd **Stephanus o Fysantiwm** (fl. 500).

Roedd yn enwog fel awdur math o wyddoniadur daearyddiaeth mewn mwy na 50 o lyfrau. Roedd yn fath o gydymaith i ddaearyddiaeth y cyfnod a hanes a thraddodiadau'r Henfyd wedi'i lunio o waith dros gant o awduron clasurol, a oedd yn cynnwys yn ogystal nifer o nodiadau am fytholeg, traddodiadau a hanes dinasoedd ac ardaloedd. Gwnaeth hyn yn fanwl iawn gan ofalu cynnwys ei ffynonellau yn ddiffael.

Dim ond drylliau o'r gwaith gwreiddiol anferth sydd wedi goroesi, ynghyd â chrynodeb annigonol gan gramadegydd diweddarach o'r enw Hermolaus, ond mae'r hyn sydd wedi goroesi o werth mawr i haneswyr, er enghraifft am ei ddisgrifiad o Pharos Alecsandria yn Yr Aifft.

## Ffynhonnell
*Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902)

Categori:Ysgolheigion
Categori:Daearyddwyr
Categori:Groegiaid
Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Bryncroes

Pentref bychan ym Mhen Llŷn, Gwynedd, yw **Bryncroes** (). Cyfeirnod OS: SH 22698 31465. Fe'i lleolir tua 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Aberdaron.

I'r de cyfyd Mynydd Rhiw (305m). Y pentrefi agosaf yw Sarn Mellteyrn, filltir i'r gogledd, a Botwnnog, 2 filltir a hanner i'r dwyrain.

Ceir ffynnon sanctaidd hynafol o'r enw Ffynnon Fair ger yr eglwys. Ceir llecyn o'r enw Mynachdy gerllaw, sy'n awgrymu ei fod yn perthyn i'r clas enwog ar Ynys Enlli ar un adeg. Ar lethrau Mynydd Rhiw ceir caer gynhanesyddol Castell Caeron.

Bu gan y pentref ysgol ond fe'i caewyd er gwaethaf protestiadau yn erbyn y penderfyniad ac mae'r adeilad yn cael ei ddefnyddio fel canolfan gymuned y pentref erbyn hyn.

## Enwogion
* William Rowlands (Gwilym Lleyn). Ganwyd y golygydd a llyfrbryf yno yn 1802.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llŷn
Caledoniaid

Y **Caledoniaid** (Lladin: *Caledonii*), neu **Gynghrair y Caledoniaid**, yw'r enw a roddir gan haneswyr i grŵp o drigolion brodorol yr Alban yn ystod y cyfnod Rhufeinig. Mae Peter Salway yn ystyried eu bod yn gymysgedd o'r Pictiaid lleol a  Brythoniaid oedd wedi ffoi o'r ardaloedd i'r de oedd wedi eu goresgyn gan y Rhufeiniaid.

Daeth enw'r cynghrair o enw un o'r llwythau, y *Caledonii*. Roeddynt yn elyniaethus i'r Rhufeiniaid. ac ymladdasant yn eu herbyn lawer gwaith. Yn 83 neu 84 ymladdwyd Brwydr Mons Graupius rhwng y Caledoniaid dan Calgacus a'r Rhufeiniaid dan Gnaeus Julius Agricola. Canlyniad y frwydr yma oedd buddugoliaeth ysgubol i'r Rhufeiniaid.

Yn 180 cymerasant ran mewn ymosodiad ar dalaith Rufeinig Britannia, gan dorri trwy Mur Hadrian, a chymerodd rai blynyddoedd i'w gyrru allan. Yn 197 mae Dio Cassius yn cofnodi iddynt ymosod eto, gyda chymorth llwyth y Maeatae a'r Brigantes. Yn 209, dywedir iddynt ildio i'r ymerawdwr Septimius Severus wedi iddo ef arwain ymgyrch i'r gogledd o Fur Hadran. Ymosodasant eto yn 210, a gyrrwyd mab Severus,  Caracalla, ar ymgyrch i'w cosbi.

Yn 305, arweiniodd Constantius Chlorus ymgyrch yn y gogledd, a chofnodir iddo ennill buddugoliaeth fawr dros y Caledoniaid ac araill.

## Cyfeiriadau
Categori:Llwythau Celtaidd yr Alban
Categori:Hanes yr Alban
Llanfair Talhaearn

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llanfair Talhaearn** (hefyd **Llanfair Talhaiarn**). Roedd yn Sir Ddinbych cynt. Mae'n sefyll ar groesffordd y briffyrdd A548 a'r A544, tua 5 milltir i'r de o Abergele.

Llifa Afon Elwy drwy'r pentref sy'n gorwedd rhwng bryniau coediog gyda Moel Unben (358 m) yn sefyll allan i'r de.

## Hanes
Enwir y pentref ar ôl Sant Talhaearn (c. 6g). Yn Eglwys Fair ceir cist fedyddio dan-ddaear.
250px|chwith|bawd|Siop y pentre, Llanfair Talhaearn.

Priododd Twm o'r Nant ei gariad Elizabeth Hughes yn Eglwys Fair ar 19 Chwefror 1763, mewn gwasanaeth a arweinwyd gan y bardd Ieuan Brydydd Hir, cyfaill Twm, oedd yn gurad y plwyf ar y pryd.

I'r gogledd-orllewin ceir plasdy Garthewin, cartref hynafol y Wynniaid a lleoliad theatr Gymraeg arloesol a fu'n llwyfan i berfformiadau cyntaf o rai o ddramâu Saunders Lewis.

## Pobl o Lanfair Talhaearn
* John Jones (Talhaiarn). Ganed y bardd 'Talhaiarn' yn Nhafarn yr Harp yn y pentref yn 1810. Ar ôl cyfnod hir oddi cartref dychwelodd i'w bentref genedigol a bu farw yn Nhafarn yr Harp yn 1869.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Conwy

Categori:Pentrefi Conwy
Arverni

yn y ganrif gyntaf CC. yn dangos tiriogaethau'r Arverni.]]

Roedd yr **Arverni** yn llwyth Celtaidd yng Ngâl, yn byw yn yr ardal sy'n awr o amgylch Lyon yn Ffrainc.  Rhoesant eu henw i *région* Auvergne.

Roedd yr Arveni yn o lwythau cryfaf Gâl. Eu prif gaer oedd Gergovia, rywle ger   Clermont-Ferrand heddiw. Yn y drydedd a'r 2g CC. hwy oedd llwyth cryfaf Gâl, yn enwedig yn ystod teyrnasiad eu brenin, Luernius, ond pan orchfygwyd ei fab Bituitus gan y Rhufeiniaid yn 123CC cymerwyd eu lle gan yr Aedui a'r Sequani.

Pan wrthryfelodd nifer o lwythau Gâl yn erbyn y Rhufeiniaid yn ystod ymgyrchoedd Iŵl Cesar, un o uchelwyr llwyth yr Arverni, Vercingetorix, a ddewiswyd yn arweinydd. Cafodd beth llwyddiant, yn enwedig pan rwystrwyd ymgais y Rhufeiniaid i gipio Gergovia, ond gorchfygwyd ef ym Mrwydr Alesia a'i ddienyddio bum mlynedd yn ddiweddarach.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
ITV

Rhwydwaith deledu masnachol yn y Deyrnas Unedig yw **ITV**. Fe'i lansiwyd fel **Independent Television** yn 1955 i gystadlu gyda'r BBC, hwn yw'r rhwydwaith masnachol hynaf yn y DU. Ers Deddf Darlledu 1990, ei enw cyfreithiol yw **Channel 3**, i'w wahaniaethu o'r sianeli analog arall oedd yn bodoli ar y pryd, sef BBC 1, BBC 2 a Channel 4.

Mae ITV yn rwydwaith o sianeli teledu sy'n cynhyrchu rhaglenni teledu rhanbarthol a rhaglenni sy'n cael eu dangos ar draws y rhwydwaith. Ers rhai blynyddoedd mae'r cwmnïau oedd yn berchen ar y masnachfreintiau rhanbarthol wedi cyfuno gan adael dau brif gwmni, ITV plc a STV Group (yn yr Alban).

## Manylion Masnachfreintiau Sianel 3 

Delwedd:Itv.png|Logo ITV (2005-2013)
Delwedd:Itv.jpg|ITV1 ar gyfer Cymru, Lloegr a De yr Alban
Delwedd:STV.jpg|STV ar gyfer Gogledd a Canolbarth yr Alban
Delwedd:Utv.png|UTV ar gyfer Gogledd yr Iwerddon

Mae'r tabl isod yn rhestru masnachfreintiau cyfoes.

## Masnachfreintiau Gwreiddiol 
## ITV2 
bawd|chwith|200px|Logo ITV2

Sianel deledu digidol sydd at ddant gynulleidfa ifanc.

## ITV3 
bawd|chwith|200px|Logo ITV3

Sianel deledu digidol sydd at ddant gynulleidfa sy'n hoffi drama a hen gomedi.

## ITV4 
bawd|chwith|200px|Logo ITV4

Sianel deledu digidol sydd at ddant dynion.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cwmnïau cyfryngau'r Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1955
Categori:Sianeli teledu
Categori:Teledu yn y Deyrnas Unedig
Annibynnwr (gwleidydd)

Gwleidydd sydd ddim yn perthyn i unrhyw blaid wleidyddol yw **annibynnwr** neu **wleidydd annibynnol**. Gan nad yw fo/hi yn rhwym wrth bolisi plaid mae gwleidydd annibynnol yn rhydd i bleidleisio fel y mynno mewn dadlau seneddol.

Yng ngwledydd Prydain mae Annibynwyr yn brin ar lefelau cenedlaethol, sef etholiadau i Senedd yr Alban, Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Senedd y Deyrnas Unedig, ond maent yn bur niferus ar y cynghorau sir ac weithiau yn rheoli cynghorau, yn enwedig yn achos cynghorau sir gwledig. Ar lefel leol mae cynghorwyr Annibynnol yn gyffredin.

Enghraifft adnabydus o wleidydd annibynnol yw'r cyn ohebydd newyddion Martin Bell, a etholwyd yn AS Annibynnol Tatton yn Lloegr o 1997 hy 2001 ar ôl sefyll ar blatfform wrth-lygred.

Mae gwleiddydion annibynnol Cymru yn cynnwys Dai Davies, AS Annibynnol Blaenau Gwent ers 2006. Olynodd y diweddar Peter Law, a dorrodd i ffwrdd o'r Blaid Lafur mewn protest i fod yn AS Annibynnol.

## Gweler hefyd 
* Annibyniaeth


Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Gwleidyddion
Virginia Woolf

Nofelydd o Loegr oedd **Virginia Woolf** (ganed **Adeline Virginia Stephen**, 25 Ionawr 1882 - 28 Mawrth 1941). Roedd hi'n aelod o Grŵp Bloomsbury.

## Bywgraffiad
Cafodd ei geni yn Llundain, yn ferch Syr Leslie Stephen a'i wraig Julia Prinsep Jackson. Yn flaenorol, roedd Julia wedi bod yn briod â'r cyhoeddwr Herbert Duckworth. Roedd ganddyn nhw blant eraill.

Roedd hi'n chwaer i'r arlunydd Vanessa Bell, Thoby Stephen ac Adrian Stephen. Roedd hi'n hanner chwaer i George Duckworth, Stella Duckworth a Gerald Duckworth.

Priododd Leonard Woolf yn 1912. Doedd ganddyn nhw ddim plant. Sefydlodd Wasg Hogarth gyda Leonard ym 1917.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* *The Voyage Out* (1915)
* *Night and Day* (1919)
* ''Jacob's Room* (1922)
* *Mrs. Dalloway* (1925)
* *To the Lighthouse* (1927)
* *Orlando: A Biography (1928)
* ''A Room of One's Own* (1929)
* *The Waves* (1931)
* *The Years* (1937)
* *Between the Acts* (1941)

### Arall 
* *Modern Fiction* (1919)
* *The Common Reader* (1925)
* *A Room of One's Own* (1929)
* *On Being Ill* (1930)
* *The London Scene* (1931)
* *The Common Reader: Second Series* (1932)
* *The Moment and Other Essays* (1947)
* *The Captain's Death Bed And Other Essays'' (1950)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Grŵp Bloomsbury
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion o Loegr
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr Saesneg o o Loegr
Categori:Pobl fu farw trwy foddi
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Pobl o Lundain
ITN

Mae **Independent Television News** neu **ITN** yn ddarparwr newyddion pwysig sydd â phencadlys yn y Deyrnas Unedig. Chwe busnes allweddol sydd ganddo: ITN News, ITN Source, ITN On, ITN Factual, Visual Voodoo ac ITN Consulting.

Mae ITN yn darparu gwybodaeth ar gyfer ITV, Channel 4, More 4, PBS, 300 o orsafoedd radio masnachol trwy IRN (Independent Radio News), pob cwmni ffôn symudol, Google, MSN a nifer o gynhyrchwyr ffilmiau ac ymchwilwyr ledled y byd. Mae adrannau ITN hefyd yn cynhyrchu llawer o raglenni ar gyfer darlledwyr yn y Deurnas Unedig, Unol Daleithiau yr America ac Ewrop.

Ynghyd â'i bencadlys yn Llundain, mae gan ITN swyddfeydd yn Bangkok, Beijing, Berlin, Brwsel, Jerwsalem, Johannesburg, Los Angeles, Moscfa, Efrog Newydd, Paris, Sydney a Washington, D.C.

## Dolenni allanol 
* Gwefan ITN

Categori:Newyddion
Categori:Sefydliadau 1955