Christa Ludwig

Mae **Christa Ludwig** (ganwyd 16 Mawrth 1928; m. 24 Ebrill 2021) yn Mezzo-soprano ddramatig o'r Almaen, sy'n nodedig am ei pherfformiadau o opera, Lieder, oratorio, a gweithiau crefyddol mawr eraill fel cerddoriaeth yr offeren a cherddoriaeth y dioddefaint, yn ogystal ag unawdau sydd wedi'u cynnwys mewn llenyddiaeth symffonig. Roedd ei gyrfa'n rhychwantu o ddiwedd y 1940au tan ddechrau'r 1990au. Mae hi'n cael ei chydnabod yn eang fel un o gantorion mwyaf arwyddocaol a nodedig yr 20g, "gyda llais o gyfoeth coeth a, phan fo angen - osgled syfrdanol." 

## Cefndir 
Ganwyd Ludwig ym Merlin i deulu cerddorol; roedd ei thad, Anton Ludwig, yn denor ac yn weinyddwr operatig, ei mam oedd y fezzo-soprano Eugenie Besalla-Ludwig a ganodd yn Opera Aachen yn ystod cyfnod Herbert von Karajan fel arweinydd. Athro llais cyntaf Ludwig oedd ei mam.

## Gyrfa 
Gwnaeth Ludwig ei ymddangosiad cyntaf ym 1946 yn 18 oed fel Orlovsky yn *Die Fledermaus* yn Frankfurt, lle bu’n canu tan 1952. Roedd hi'n aelod o Opera Darmstadt rhwng 1952 a 1954, yna canodd dymor 1954–1955 yn y Staatsoper Hannover. Ymunodd ag Opera Daleithiol Fienna ym 1955, lle daeth yn un o'i phrif artistiaid a chafodd ei phenodi'n *Kammersängerin* ym 1962 a pherfformio gyda'r cwmni am fwy na deng mlynedd ar hugain. Ym 1954, gwnaeth Ludwig ei ymddangosiad cyntaf yng Ngŵyl Salzburg fel Cherubino yn *Le nozze di Figaro*, ac ymddangosodd yno'n rheolaidd tan 1981. Gwnaeth Ludwig ei ymddangosiad cyntaf yng Ngŵyl Bayreuth fel Brangäne yn *Tristan und Isolde* ym 1966. Yn 1960, perfformiodd fel Adalgisa ochr yn ochr â Maria Callas â Norma, yn opera Bellini o'r un teitl, ar gyfer recordiad EMI.

Gwnaeth Ludwig ei ymddangosiad cyntaf yn America yn Opera Lyric Chicago fel Dorabella yn *Così fan tutte* ym 1959. Yr un flwyddyn, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn yr Opera Metropolitan yn Efrog Newydd fel Cherubino yn *Le nozze di Figaro* ac wedi hynny canodd 121 o berfformiadau mewn 15 rôl wahanol gyda'r cwmni tan 1993. Yn yr Opera Metropolitan, lle daeth yn gyflym yn un o ffefrynnau'r gynulleidfa, roedd ei repertoire yn cynnwys Gwraig y Llifiwr ym mherfformiadau cyntaf y Met o *Die Frau ohne Schatten*, rôl y teitl ac yn ddiweddarach y Marschallin yn *Der Rosenkavalier*, Klytemnestra yn *Elektra*, Ortrud yn *Lohengrin*, Brangäne yn *Tristan und Isolde*, Fricka yn *Das Rheingold* a *Die Walküre*, Waltraute yn *Götterdämmerung*, Kundry yn *Parsifal*, rôl y teitl yn *Fidelio*, Didon yn *Les Troyens*, Charlotte yn *Werther*, ac Amneris yn *Aida*. Ymddangosodd gyntaf yn y Tŷ Opera Brenhinol, Covent Garden ym 1969 fel Amneris yn *Aida*.

Wrth i lais Ludwig aeddfedu, ehangodd ei repertoire o *rolau mezzo telynegol* a spinto i rolau dramatig. Yn y pen draw, tyfodd ei repertoire helaeth i gwmpasu'r Dywysoges Eboli yn *Don Carlo* a ganodd yn La Scala ym Milan, yn Salzburg ac yn Fienna, y rôl deitl yn Carmen, Ulrica (*Un ballo in maschera*), Octavia Monteverdi ''(L'incoronazione di Poppea* ), Dido (*Les Troyens*), Kundry (*Parsifal*), Klytemnestra (*Elektra'') a rolau cyfoes gan von Einem ac Orff. Gwnaeth hi hefyd mentro am gyfnod byr i mewn i'r repertoire soprano spinto a dramatig gyda pherfformiadau o  Arglwyddes Macbeth Verdi (*Macbeth*),  Gwraig y Llifiwr (*Die Frau ohne Schatten*), y Marschallin (*Der Rosenkavalier*) Strauss a Leonore Beethoven (*Fidelio*).

Yn ogystal â’i pherfformiadau opera, roedd Ludwig yn rhoi datganiadau o Lieder yn rheolaidd (ynghyd â’r pianydd Almaenig Sebastian Peschko ac ar brydiau, Leonard Bernstein) ac fel unawdydd gyda cherddorfeydd. Mae ei pherfformiadau o Schubert, Schumann, Brahms, Wolf, Mahler a Strauss yn destun edmygedd mawr. Bu hefyd yn canu Bach ac yn perfformio a recordio'r rhan fwyaf o'i brif weithiau lleisiol.

Rhwng 1957 a 1970, roedd Ludwig yn briod â'r bas-bariton Walter Berry; perfformiodd y cwpl gyda'i gilydd yn aml, yn enwedig yn *Die Frau ohne Schatten*. Yn 1972, priododd yr actor theatr Ffrengig Paul-Emile Deiber.

Ym 1993–1994, rhoddodd Ludwig gyfres o ddatganiadau ffarwel mewn llawer o ddinasoedd a gwnaeth ei ymddangosiad ffarwel yn yr Opera Metropolitan, Efrog Newydd, fel Fricka yn *Die Walküre*.

Perfformiad operatig byw olaf Ludwig oedd Klytemnestra yn *Elektra ar* gyfer Opera Daleithiol Fienna ym 1994.

Yr un flwyddyn, cyhoeddodd Ludwig gofiant gyda Peter Csobádi.

Mae Ludwig wedi bod yn dysgu Dosbarthiadau Meistr ers iddi ymddeol.

## Addurniadau a gwobrau 
* 1962: *Kammersängerin* Awstria
* 1969: Addurn Awstria ar gyfer Gwyddoniaeth a Chelf
* 1980: Modrwy Aur Opera Taleithiol Fienna
* 1980: Rhosyn Arian Ffilharmonig Fienna
* 1980: Medal Aur Gustav Mahler
* 1980: Medal Hugo Wolf (Awstria)
* 1981: Aelod Anrhydeddus o Opera Talaith Fienna
* 1981: Marchog yr Ordre des Arts et des Lettres (Ffrainc)
* 1988: Medal Aur Anrhydedd Salzburg
* 1989: Cadlywydd Urdd y Celfyddydau a Llythyrau (Ffrainc)
* 1989: Marchog y Lleng Anrhydedd (Ffrainc)
* 1994: Addurniad Mawr o Anrhydedd am Wasanaethau i Weriniaeth Awstria
* 1995: Bear (Gwobr Diwylliant BZ)
* 2003: Swyddog y Lleng Anrhydedd (Ffrainc)
* 2004: Croes Teilyngdod Gweriniaeth Ffederal yr Almaen
* 2007: Addurniad Mawr o Anrhydedd mewn Arian am Wasanaethau i Weriniaeth Awstria 
* 2008: Gwobr am gyflawniad oes yn Midem
* 2008: Gwobr Gŵyl Gerddoriaeth Wreiddiol Saeculum-Glashütte yng Ngŵyl Gerdd Dresden
* 2008: Doethuriaeth er anrhydedd o Brifysgol Cerdd Fryderyk Chopin (Warsaw)
* 2010: Cadlywydd y Lleng Anrhydedd (Ffrainc)
* 2010: Medal Hugo Wolf (Yr Almaen)
* 2012: Medal Aur Anrhydedd Talaith Styria
* 2014: Gwobr Newyddion Opera am Gyflawniad Nodedig
* 2016: Gwobr Cyflawniad Oes cylchgrawn Gramophone

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera
Categori:Derbynwyr Légion d'honneur
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2021