open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tafarn y Seren

Cofrestrwyd **Tafarn y Seren** gan Cadw yn adeilad rhestredig Gradd II ar 16 Mai 1978, a saif yn nhref farchnad, hanesyddol Rhuthun, Sir Ddinbych. Saif ar waelod Stryd Clwyd, yn union gyferbyn a Charchar rhuthun. Honir mai dyma dafarn hynaf y dref. Cafodd ei adeiuladu'n wreiddiol yn 1639, fwy na thebyg yn unswydd i werthu'r 'ddiod garn'.

Yn gynnar yn 2010 darganfuwyd swm o hen ddogfennau i fyny yn atig y dafarn, 40 o ddogfennau budr wedi'u crensian yn fwndel bler. Mae'r rhain wedi taflu golau ar hanes tywyll yr adeilad, yn enwedig yn y 19g am fywyd o ddydd i ddydd mewn tafarn. Soniant am aelod o'r bumed cenhedlaeth i gadw tafarn, sef John Williams.

Ar ôl codi'r adeilad yn 1639, galwyd y dafarn y *North Pole*, a gwyddom mai James Edwards (saer maen) oedd y perchennog; newidiwyd yr enw i'r Seren (efallai oherwydd 'Seren y Gogledd') yn 1775, pan oedd Richard Percival (hefyd yn saer maen a briciwr yn ei amser rhydd) yn dal y drwydded. Yn 2010, gan nad oes deddfau yng Nghymru i atal newid yr enw, newidiwyd yr enw i 'Y Seren Fore' (*the Morning Star*).

Ceir disgrifiad sy'n mynd yn ôl i 1845 fod yma far yn ffrynt y Seren, a pharlwr o boptu, gyda chegin, pantri a bragdy yng nghefn yr adeilad - mewn estyniad arbennig o'r 19g. O dan y mannau cyhoeddus, sef ffrynt yr adeilad, ceir seleri i ddal y casgenni cwrw. Uwchben, caed pedair llofft ar gyfer y gweision a'r gwasanaethferched.

## Y teulu Williams
Yn 1799 daliwr y drwydded oedd William Williams, sef y cyntaf o linach hir i redeg y Seren: tair cenhedlaeth a phump aelod o'r teulu yn ddalwyr trwydded. Ei fab John ddaeth wedyn, a gwelwyn o'r cofnodion faint o gredid roedd yn ei roi i'w gwsmeriaid. Mae'n cynnwys enwau 52 o gwsmeriaid, a rhoed y benthyciadau hyd nes eu bont hwythau wedi cael eu talu am waith gan eraill.

Yn y 1840au roedd 51 o dafarnau yn Rhuthun; roedd 9 tafarn yn Stryd Clwyd a dau'n arbennigo ar gwrw yn unig.

yn y 18g, gwelwn fod y Seren yn darparu: brecwast, cinio, swper, brechdanau (*sanviges*), te a choffi. Arlwywyd byrddau'r parlwr ar gyfer bwyd, a gwyddom fod yma fyrddau a chadeiriau cyfforddus a charped o dan draed!

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Ddinbych
Categori:Rhuthun
Seren
Cerflun Wicipedia

Lleolir **Cerflun Wicipedia**, yn Słubice, Gwlad Pwyl; fe'i gwnaed gan Mihran Hakobyan i anrhydeddu defnyddwyr a chyfranwyr i Wicipedia.

## Disgrifiad
Awgrymwyd y syniad gwreiddiol gan Krzysztof Wojciechowski, athro prifysgol 'Collegium Polonicum w Słubicach' yn Słubice. Dywedodd Wojciechowski, "Dw i'n barod i syrthio ar fy ngliniau o flaen Wicipedia, ac er mwyn cyflawni hynny - mi godaf gerflun!" Cynlluniwyd y deunydd (ffeibr a resin) gan arlunydd o Armenia: Mihran Hakobyan, gynt o goleg *Collegium Polonicum*.

Costiodd y cerflun rhwng 47,000 a 50,000 złotys (oddeutu 12,000 Ewro) a noddwyd y gwaith gan awdurdodau tref Słubice,

## Cyfeiriadau
Categori:Gwlad Pwyl
Wicipedia
Categori:Wicipedia
Images of Wales: Pontypridd Revisited

Llyfr am Bontypridd yn yr iaith Saesneg gan Dean Powell yw ***Images of Wales: Pontypridd Revisited*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn 2007. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Mae tref Pontypridd wedi gweld newid sylweddol dros y blynyddoedd. Ceir yn y gyfrol hon hen luniau o Bontypridd, sy'n darlunio sut y bu i'r dref ddiwydiannol yng nghymoedd De Cymru ddatblygu o fod yn ardal amaethyddol gymharol dawel i fod yn un o drefi mwyaf y wlad.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Categori:Llyfrau am Bontypridd
Images of Wales: Around Old Colwyn

Casgliad o ffotograffau'n dilyn hanes Hen Golwyn yn Sir Conwy yw ***Images of Wales: Around Old Colwyn*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn y gyfres *Archive Photographs Series* yn 2007. Yr awdur ydy Patrick Slattery. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad
Mae'r casgliad hwn o dros 190 o luniau yn dangos sut y mae Hen Golwyn wedi newid a datblygu yn ystod y ganrif ddiwethaf. Ceir lluniau o fywyd y dref - siopau a busnesau, eglwysi ac ysgolion, gwaith a hamdden - yn ogystal â lluniau o'r tirlun ac o'r ardal o gwmpas Hen Golwyn.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Fae Colwyn
Categori:Llyfrau am hanes Conwy
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau 2007
Images of Wales: Mumbles and Gower Pubs

Llyfr am dafarndai'r Mwmbwls a Phenrhyn Gŵyr yn yr iaith Saesneg gan Brian E. Davies yw ***Images of Wales: Mumbles and Gower Pubs*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn 2006. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Cyfrol o dros 180 hen luniau, cardiau post a hysbysebion sy'n cynnig darlun o dafarndai'r Mwmbwls a Phenrhyn Gŵyr. Mae hefyd yn rhoi darlun o gyfnod a lleoliad, ac yn gofnod byw o hanes i unrhyw un sydd am wybod mwy am ardal Abertawe neu am dafarndai a bywyd cymdeithasol.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Categori:Llyfrau am Abertawe
Barbarella (ffilm)

Ffilm wyddonias rhwng Ffrainc a'r Eidal ydy ***Barbarella*** a ddaeth allan 10 Hydref 1968,} ganwneud $2.5 miliwn mewn incwm am logi'r fideo yn unig yng Ngogledd America yn 1968.  Fe'i sefydlwyd ar gomic Ffrangeg gan Jean-Claude Forest. Seren y ffilm yw Jane Fonda ac fe'i cynhyrchwyd gan Roger Vadim, gŵr Fonda ar y pryd. Doedd y ffilm ddim yn boblogaidd yn Ewrop pan ddaeth allan ond wedi 1977 daeth yn boblogaidd a bellach mae'n 'gwlt'.

## Y stori
Ffilm wyddonias ydy Barbarella, ble mae'r seren, Barbarella'n cael tasg gan Llywydd y Ddaear, sef achub 'Doctor Durand Durand' o ardal y Tau Ceti. Mae Durand Durand wedi dyfeisio arf: y *Positronic Ray*, ac mae pobl y Ddaear yn ofni yr eith i ddwylo anghywir. Mae Barbarella'n cael ei chipio ar Blaned 16 yn Tau Ceti ond daw Mark Hand i'w hachub. Fel gwobr, mae hi'n cael rhyw efo fo. Wrth gael rhyw, mae'r roced yn crashio ond mae Hand yn ei drwsio. Mae'r ddau'n gwahanu, efo'r addewid y gwneith ddod yn ôl.

Mae'n mynd i drwbwl tebyg sawl tro wedi hyn, cyn iddi hi achub y Doctor.

## Cast
* Jane Fonda fel Barbarella
* Ugo Tognazzi fel Mark Hand
* Anita Pallenberg (Joan Greenwood) fel The Great Tyrant, Black Queen of Sogo
* Milo O'Shea fel Durand Durand / Concierge
* Marcel Marceau fel Professor Ping
* Claude Dauphin fel Llywydd Dianthus
* David Hemmings fel Dildano
* John Phillip Law fel Pygar, yr angel
* Fabienne Fabre fel coeden

## Gweler hefyd
*Rhestr o ffilmiau wedi ei sefydlu ar gomics Ffrangeg

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1968
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau gwyddonias o Ffrainc
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Images of Wales: Cilfynydd

Cyfrol o dros 200 o luniau yn darlunio hanes Cilfynydd (Rhondda Cynon Taf) gan Dean Powell yw ***Images of Wales: Cilfynydd*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn y gyfres *Archive Photographs Series* yn 2006. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Hanes Cilfynydd, y pentref diwydiannol yng nghymoedd y de. Ceir lluniau a gwybodaeth am sawl agwedd ar fywyd, megis gwaith, y gymdeithas, addysg, crefydd, hamdden a chwaraeon.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Rhondda Cynon Taf
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau 2006
Categori:Llwybrau Byw
Images of Wales: Upper Rhondda: The Third Selection

Casgliad o ffotograffau mewn cyfrol yn yr iaith Saesneg gan Emrys Jenkins a Roy Green yw ***Upper Rhondda: The Third Selection*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn 2006. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Cyfrol o dros 150 o luniau yn adrodd hanes rhan uchaf Cwm Rhondda yr ardal ddiwydiannol yng nghymoedd y de. Ceir ffotograffau a gwybodaeth am sawl agwedd ar fywyd, megis gwaith, y gymdeithas, addysg, crefydd, hamdden a chwaraeon.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Rondda Cynon Taf
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Images of Wales: Rhyl

Llyfr am hanes Y Rhyl, Sir Ddinbych, gan Dave Thompson yw ***Images of Wales: Rhyl*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn y gyfres *Archive Photographs Series* yn 2006. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad
Trwy'r gyfrol hon ceir golwg ar hanes Y Rhyl yn ystod y ganrif ddiwethaf. Rhoddir sylw i ddigwyddiadau pwysig yn y dref wyliau hon ar arfordir y gogledd, yn ogystal â rhai agweddau o fywyd cymdeithasol a gwaith. Dangosir siopau a strydoedd prysur, bandiau yn chwarae ar y prom a phobl Y Rhyl wrth eu gwaith a'u hamdden.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Sir Ddinbych
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau 2006
Categori:Llyfrau am y Rhyl

Categori:Llwybrau Byw
Tariandir

Llwyfandir mawr o gramen gyfandirol sefydlog  sy'n ffurfio craidd cyfandir yw **tariandir**. Creigiau metamorffaidd ac igneaidd, gan amlaf o'r oes gyn-Gambriaidd, sy'n ei ffurfio'n bennaf.

## Cyfeiriadau 
Tariandir
Categori:Hanes daearegol
Categori:Tectoneg platiau
Charles Fenerty

Dyfeisiwr o Ganada oedd ** Charles Fenerty** (Ionawr 1821 – 10 Mehefin 1892). Dyfeisiodd broses o wneud papur o fwydion pren. Ni ddatblygodd ei syniad yn fasnachol a ni wnaeth cais am batent, felly cafodd y broses ei ail-ddyfeisio a'i phatentu gan eraill.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Burger, Peter. *Charles Fenerty and His Paper Invention* (2007).

Categori:Dyfeiswyr o Ganada
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Marwolaethau 1892
Categori:Pobl o Nova Scotia
Tariandir Canada

[bawd|Golygfa nodweddiadol o Dariandir Canada, yn [Ontario: conwydd, llyn, cors, a charreg.]]
Un o dariandiroedd mwyaf y byd yw **Tariandir Canada** neu'r **Darian Lawrensaidd** a ganolir ar Fae Hudson ac sy'n estyn dros 8&nbsp;miliwn&nbsp;km2. Mae'n cynnwys rhannau helaeth o ddwyrain, canolbarth, a gogledd-orllewin Canada, gan ymestyn o'r Llynnoedd Mawr i'r Arctig, a rhannau o'r Ynys Las a thaleithiau Minnesota, Wisconsin, Michigan, ac Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau. Mae'n rhan o Graton Gogledd America neu Lawrensia.

Hon yw'r darian fwyaf o garreg gyn-Gambriaidd ar wyneb y Ddaear. Mae'r ardal yn cynnwys cerrig crisialog hynafol a chanddynt hanes hir o godiad, dirwasgiad, ffurfiant mynyddoedd, ac erydiad. Cafwyd effaith sylweddol ar dirwedd Tariandir Canada gan symudiad rhewlifoedd dros y cyfandir yn ystod y cyfnod Pleistosenaidd. Wrth i'r rhewlifoedd symud i'r de, buont yn crafu mantell y tir gan gludo'r rhan fwyaf o garreg hindreuliedig y wyneb tua de a de-orllewin yr ardal, gan ddadorchuddio'r garreg gyn-Gambriaidd ar draws Tariandir Canada. Mae gan y dirwedd hon fryniau creigiog, llyfn sydd â chyfartaledd uchder o 30&nbsp;metr uwchben lefel y môr, a basnau sydd heddiw yn llawn llynnoedd neu gorsydd. Cafodd gogledd-ddwyrain y dariandir ei godi ac felly mae'r tir yng ngogledd Labrador ac Ynys Baffin yn codi'n fwy nag 1500&nbsp;metr uwchben lefel y môr.

Cyn dyfodiad yr Ewropeaid, roedd yr ardal yn gartref i'r Algonciaid, helwyr nomadaidd a fu'n llywio'r dyfrffyrdd niferus mewn eu canŵod bedw. Yn hanesyddol bu'r garreg noeth, y pridd prin, y *muskeg* a'r pryfed yn rhwystr i aneddiad gan fodau dynol yn yr ardal. Pan adeiladwyd rheilffyrdd trwy'r dariandir i gysylltu gorllewin a dwyrain Canada, ffrwydrodd garreg y darian gan ddadorchuddio aur, arian, nicel, cobalt, sinc, copr, a mwyn haearn. Ers hynny mae economi Tariandir Canada yn seiliedig ar fwyngloddio a hefyd y diwydiant mwydion a phapur sy'n manteisio ar goedwigoedd conwydd a phŵer trydan dŵr yr ardal.

## Cyfeiriadau 
Canada
Categori:Daeareg Canada
Categori:Daeareg yr Unol Daleithiau
Categori:Daeareg yr Ynys Las
Rhestr o ffilmiau wedi ei sefydlu ar gomics Ffrangeg

Mae'r rhestr yma'n sôn am ffilmiau wedi ei sefydlu ar gomics Ffrangeg. Mae'n cynnwys 'addasiadau' o gomics Ffranco-Belgaidd.

## Ffilmiau
*Wedi sefydlu ar: *XIII (comics)|XIII*:
** *XIII* (2008)
*Wedi sefydlu ar: *The Adventures of Tintin*:
** *The Crab with the Golden Claws* (1947)
** *Tintin and the Golden Fleece* (1961)
** *Tintin and the Blue Oranges* (1964)
** *Tintin and the Temple of the Sun* (1969)
** *Tintin and the Lake of Sharks* (1972)
** *The Adventures of Tintin: The Secret of the Unicorn* (2011)
*Wedi sefydlu ar: *Asterix*:
** *Asterix the Gaul* (1967)
** *Asterix and Cleopatra* (1968)
** *The Twelve Tasks of Asterix* (1976)
** *Asterix Versus Caesar* (1985)
** *Asterix in Britain* (1986)
** *Asterix and the Big Fight* (1989)
** *Asterix Conquers America* (1994)
** *Asterix and Obelix Take On Caesar* (1999)
** *Asterix & Obelix: Mission Cleopatra* (2002)
** *Asterix and the Vikings* (2006)
** *Astérix at the Olympic Games* (2008)
** *Asterix and Obelix: God Save Britannia* (2012)
** *Asterix: The Land of The Gods* (2014)
*Wedi sefydlu ar: ''Les Aventures extraordinaires d'Adèle Blanc-Sec*:
** *The Extraordinary Adventures of Adèle Blanc-Sec* (2010)
*Wedi sefydlu ar: *Aya of Yop City*:
**Aya de Yopougon (2012)
*Wedi sefydlu ar: *Barbarella*:
** *Barbarella* (1968)
*Wedi sefydlu ar: *Blueberry*:
** *Blueberry* (2004)
*Wedi sefydlu ar: *Couleur de peau: miel*:
***Approved for Adoption* (2012)
*Wedi sefydlu ar: *Du Plomb Dans La Tete*
***Bullet to the Head* (2013)
*Wedi sefydlu ar: *La Foire aux immortels*:
** *Immortal* (2004)
* *Gainsbourg (Vie héroïque)* (2010)
*Wedi sefydlu ar: *Iznogoud*:
** *Iznogoud: Calife A La Place Du Calife* (2005)
*Wedi sefydlu ar: *Jesuit Joe*:
** *Jesuit Joe* (1991)
*Wedi sefydlu ar: *Largo Winch*:
** *Largo Winch* (2008)
** *Largo Winch II* (2011)
*Wedi sefydlu ar: *Lucky Luke*:
** *Daisy Town* (1971)
** *La Ballade des Dalton* (1978)
** *Les Dalton en cavale* (1983)
** *Lucky Luke* (1991)
** *Les Dalton* (2004)
** *Tous à l'Ouest* (2007)
** *Lucky Luke* (2009)
*Wedi sefydlu ar: *Michel Vaillant*:
** *Michel Vaillant* (2003)
*Wedi sefydlu ar: *Persepolis*:
** *Persepolis* (2007)
*Wedi sefydlu ar: *The Rabbi's Cat*:
** *The Rabbi's Cat* (2011)
*Wedi sefydlu ar: *The Smurfs*:
** *Les Aventures des Schtroumpfs* (1965)
** *The Smurfs and the Magic Flute* (1976)
** *The Smurfs* (2011)
** *The Smurfs 2* (2013)
*Wedi sefydlu ar: Titeuf:
** *Titeuf* (2011)
*Wedi sefydlu ar: *Tanguy et Laverdure*:
** *Les Chevaliers du ciel* (2005)
*Wedi sefydlu ar: *Fantômas*:
** *Fantômas* (1913)
** *Juve contre Fantômas* (1913)
** *Le Mort Qui Te* (1913)
** *Fantômas contre Fantômas* (1914)
** *Le Faux Magistrat* (1914)
** *Fantômas* (1932)
** *Fantômas* (1946)
** *Fantômas contre Fantômas* (1948)
** *Fantômas* (1964)
** *Fantômas se déchaîne* (1965)
** *Fantômas contre Scotland Yard'' (1966)

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Superheroes Lives - Internationals 

Categori:Llenyddiaeth Ffrangeg
Wedi sefydlu ar gomics Ffrangeg
Glenn Branca

Roedd **Glenn Branca** (6 Hydref 1948 &ndash; 13 Mai 2018) yn gyfansoddwr o'r Unol Daleithiau. Cafodd ei eni yn Harrisburg, Pennsylvania. Bu farw o ganser yn 69 oed.

## Disgograffiaeth
# *Lesson 1 for Electric Guitar* (99 Records, 1980)
# *The Ascension* (99 Records, 1981)
# *Indeterminate Activity of Resultant Masses*, (Atavistic, 1981/2007)
# *Bad Smells* from Who Are You Staring At? med John Giorno (GPS, 1982)
# *Chicago 82 - A Dip In The Lake* (Crepuscule, 1983)
# *Symphony No.3 (Gloria)* (Atavistic, 1983)
# *Symphony No.1 (Tonal Plexus)* (ROIR, 1983)
# *The Belly of an Architect* (Crepuscule, 1987)
# *Symphony No.6 (Devil Choirs At The Gates Of Heaven)* (Atavistic, 1989)
# *Symphony No.2 (The Peak of the Sacred)* (Atavistic, 1992)
# *The World Upside Down* (Crepuscule, 1992)
# *The Mysteries (Symphonies Nos.8 & 10)* (Atavistic, 1994)
# *Les Honneurs Du Pied* from Century XXI USA 2-Electric/Acoustic (various) (New Tone, 1994)
# ''Symphony No.9 (l'eve future)* (Point, 1995)
# *Faspeedelaybop* from Just Another Asshole (various) (Atavistic, 1995)
# *Songs '77-'79* (Atavistic, 1996)
# *Symphony No.5 (Describing Planes Of An Expanding Hypersphere)* (Atavistic, 1999)
# *Empty Blue* (In Between, 2000)
# *Movement Within* from Renegade Heaven by Bang On A Can (Cantaloupe, 2000)
# *The Mothman Prophecies [Soundtrack]'' (contributed 1-minute "Collage") (Lakeshore Records, 2002)

## Cyfeiriadau
* http://www.allmusic.com/artist/p3762
* Marc Masters, (2007) "No Wave", Black Dog Publishing, London

## Dolenni allanol
* GlennBranca.com

Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl o Harrisburg, Pennsylvania
Polemeg

Rhethreg ac iddo naws gynhenllyd neu ddadleuol yw **polemeg**. Gelwir traethawd unigol sy'n defnyddio'r ffurf hon yn **bolemig**.

## Gweler hefyd 
* Cywydd ymryson
* Diffyniadaeth
* Dilechdid
* Pamffled

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhethreg
Pamffled

[bawd|Wynebddalen *The First Blast of the Trumpet against the Monstrous Regiment of Women* gan y Sais [John Knox (ailargraffiad o Philadelphia, 1776). Pan y cyhoeddwyd yn gyntaf gan Knox ym 1558, mae'n bosib taw hwn oedd y pamffled gwleidyddol cyntaf yng Ngwledydd Prydain.

Yn hanesyddol bu'r pamffled yn gyfrifol am ledaenu syniadau crefyddol a gwleidyddol ar draws Ewrop a Gogledd America. Cychwynnodd yr oes bamffledu yn sgil y Diwygiad Protestannaidd, ac yn y 16g roedd yn gysylltiedig â llenyddiaeth ffraethebion a dihirod a straeon am y pla yn ogystal â thraethodau crefyddol a gwleidyddol. Ymhlith pamffledwyr enwog y cyfnod yn Lloegr oedd Thomas Nashe, Thomas Dekker, Robert Greene a Martin Marprelate. Cyhoeddwyd miloedd o bamffledi yng Ngwledydd Prydain yn yr 17g, a rhai ohonynt o ansawdd lenyddol ragorol megis gweithiau John Milton. Cyhoeddwyd nifer ohonynt yn ddi-enw. Yn sgil yr Adferiad, adfywiogwyd cylchrediad pamffledi o natur enllibus (neu "hortlyfrau"), bradwrus, ac anllad. Parhaodd y traddodiad trwy'r 18g gan lenorion megis Daniel Defoe a Jonathan Swift, er i dwf cylchgronau a chyfnodolion wythnosol leihau'r galw am bamffledi. Yn ôl y diffiniad modern gan UNESCO: "Mae pamffled yn gyhoeddiad argraffedig nad yw'n gyfnodolyn sydd o leiaf 5 ond nid yn fwy na 48 o dudalennau, heb gyfrif tudalennau'r clawr, ac wedi ei gyhoeddi mewn gwlad benodol ac ar gael i'r cyhoedd."

## Geirdarddiad 
Benthycair o'r gair Saesneg *pamphlet* yw "pamffled" neu "pamfflet". Mae ffurfiau Cymraeg o'r gair yn dyddio'n ôl i'r 1660au.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cynnyrch papur
Categori:Cyhoeddiadau yn ôl ffurf
Categori:Traethodau
Diwydiant mwydion a phapur

[bawd|Gweithwraig yn bwydo peiriant i baratoi mwydion mewn [melin bapur yn yr Alban ym 1918.]]
[bawd|[Paolo Monti, 1980]]
Y diwydiant sy'n ymwneud â throi planhigion prennaidd yn fwydion, papur, a phapurbord yw'r **diwydiant mwydion a phapur**. Gwneir papur trwy fathru pren yn seliwlos gan ddefnyddio naill ai ffrithiant neu gemegion. Yn ystod y broses hon, ceith gwared â'r gwastraff a'r dŵr gan adael papur.

## Rhestr y prif gwmnïau yn ôl maint cynnyrch 
Dyma'r deg cwmni cynhyrchu papur a bord (P&B) mwyaf yn y byd yn 2012, yn ôl adroddiad blynyddol y cylchgrawn *Pulp and Paper International* (*PPI*):

## Gweler hefyd 
* Charles Fenerty

## Cyfeiriadau 

Mwydion papur
Categori:Papur
Oes y Cerrig yng Nghymru

Cyfnod yng nghynhanes Cymru sy'n ymestyn o ddechrau'r cyfnod Pleistosenaidd ac i'r cyfnod Holosenaidd hyd at ddechrau Oes y Copr oedd **Oes y Cerrig yng Nghymru**:

* Hen Oes y Cerrig yng Nghymru (ers dyfodiad bodau dynol yn y tir a elwir Cymru heddiw hyd at 9000 CC)
* Oes Ganol y Cerrig yng Nghymru (tua 9000 CC–4000 CC)
* Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru (tua 4000 CC–5000 CC)

Categori:Cynhanes Cymru
Cymru
Llofnod

[bawd|Llofnod [Owain Glyndŵr ar lythyr o 1406.]]
Enw person mewn llawysgrifen y person hwnnw yw **llofnod**. Mae llofnod yn fodd o ddilysu'r hyn a lofnodir (megis llythyr, dogfen neu siec) ac yn arwyddnod o'r person (megis llofnod ar lythyr personol neu lofnodion gan enwogion mewn llyfr llofnodion). Gan amlaf mae'r llofnod yn fwy arddulliedig na llawysgrifen arferol yr awdur.

Cyfuniad o "llawf" (sef llaw) a "nod" yw'r gair "llofnod". Mae'n bosib cafodd y gair ei fathu gan Iolo Morganwg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Crefft ysgrifennu
Categori:Dulliau dilysu
Categori:Enwau
Mernant

[bawd|Bayou St. John yn [New Orleans.]]
Corff o ddŵr corslyd llonydd neu sy'n symud yn araf ac sydd wedi ei ddatgysylltu o brif gwrs afon yw **mernant** (Ffrangeg a Saesneg: *bayou*). Gall fod ar ffurf llednant, dyfrffos fechan, neu ystumllyn. Maent yn nodwedd o ddelta'r Afon Mississippi yn nhalaith Louisiana yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyrff dŵr
Categori:Daearyddiaeth Louisiana
Categori:Tirffurfiau dŵr croyw
Images of Wales: Llandudno

Llyfr am hanes Llandudno gan Dave Thompson yw ***Images of Wales: Llandudno*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn 2005. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Cyfrol yn y gyfres *Images of Wales* sy'n cynnig detholiad helaeth o luniau o Landudno.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Landudno
Categori:Llyfrau am hanes Conwy
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau 2005
Categori:Llwybrau Byw
Koo Stark

Mae **Kathleen Dee-Anne Stark** (sy'n cael ei hadnabod hefyd fel **Koo Stark** (ganwyd 26 Ebrill 1956 yn Efrog Newydd) yn actores, yn ffotograffydd ac yn fodel o'r Unol Daleithiau.  Mae hi'n adnabyddus am ei rôl yn y ffilm *Emily* ac am ei pherthynas efo'r Tywysog Andrew o Loegr, mab Brenhines Elizabeth II o Loegr, cyn iddo briodi Sarah Ferguson, Duges Swydd Efrog.

Wedi iddi hi ac Andrew wahanu, o 1986 - 1990, fe briododd hi Tim Jefferies. Mae hi bellach yn byw yn Llundan ble mae hi'n ffotograffydd ac yn Fwdist ers 1994.

## Iechyd
Yn 2002 daeth y newyddion fod ganddi hi cancr y frest a chafodd fastectomi a chimotherapi. Yn 2003, cafodd fasectomi arall.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Mynydd Bach (gwahaniaethu)

Gall **Mynydd Bach** gyfeirio at:

## Cymunedau 
* Mynydd-bach, cymuned ym mwrdeistref sirol Abertawe
* Mynydd Bach, Ceredigion, pentrefan yng nghymuned Pontarfynach, Ceredigion

## Mynyddoedd a bryngaerau
* Y Mynydd Bach, yng nghanolbarth Ceredigion
* Mynydd Bach, Cwmystwyth, Ceredigion
* Mynydd Bach (bryngaer), bryngaer ger Llanarmon
* Mynydd Bach Trecastell, bryn a safle archeolegol yn ne Powys
Mwydion papur

Defnydd crai a ddefnyddir i wneud papur yw **mwydion papur**. Gan amlaf defnyddir mwydion coed i wneud papur, ond gellir hefyd defnyddio planhigion nad yw'n brennaidd. Gwneir y mwyafrif helaeth o bapurau o ffibrau seliwlosig.

Defnyddir mwydion papur i gynhyrchu papur sidan a ddefnyddir mewn gwahanol ffyrdd, gwydnwch a thrwch fel papur toiled, hancesi papur, papur cegin ayyb.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cynnyrch pren
Categori:Papur
Categori:Seliwlos
Mynydd Bach, Cwmystwyth

:''Saif y mynydd hwn yng nghwm Ystwyth, Ceredigion; am fynyddoedd eraill o'r un enw gweler yma.''

Mae **Mynydd Bach** yn gopa mynydd a geir yng Ngheredigion, Cymru; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 131 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 372 metr (1,220 tr).

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Mynyddoedd a bryniau Ceredigion
Categori:Ystrad Meurig
Categori:Copaon Hump
Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol, Rhithwir

Math o ffeil i adnabod pobl drwy ddata unigol, unigryw yw **Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol, Rhithwir** (Saesneg: ***Virtual International Authority File (VIAF)***). Mae'n ffrwyth prosiect rhwng pedwar awdurdod ym myd llyfrgelloedd ac yn cael ei weithredu gan y Ganolfan Lyfrgelloedd Gyfrifiadurol Ar-lein (*Online Computer Library Center (OCLC)*). Sbardunwyd y gwaith cychwynnol gan y Deutsche Nationalbibliothek (llyfrgell genedlaethol yr Almaen) a Llyfrgell y Gyngres ynUDA.

Y nod ydy dolennu'r ffeiliau awdurdodedig hyn (megis 'Ffeiliau Enwau Awdurdodedig yr Almaen') i un ffeil rithwir. Mae'r ffeil newydd hon yn uno nifer o gronfeydd data o wahanol lefydd mewn un lle. Mae'r cofnod VIAF yn derbyn rhif data safonol ac mae'n cynnwys cofnodion ar gyfer 'Gweler' a 'Gweler hefyd' - wedi'u tynnu o'r cofnodion unigol, gwreiddiol. Cyhoeddir y data ar-lein am ddim a chant eu defnyddio'n helaeth ar gyfer gwaith ymchwilio, cyfnewid a rhannu data.

Caiff y data eu diweddaru gan sawl parti, drwy brotocol 'Menter yr Archifdy Agored' (*the Open Archives Initiative*).

Mae rhifau unigryw'r ffeiliau'n cael eu hychwanegu at erthyglau Wicipedia megis bywgraffiadau, a hynny mewn llawer o ieithoedd gan gynnwys y Gymraeg.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Awdurdod Rheolaeth
* Wicipedia:ORCID
* Adnabyddwr Enw Rhyngwladol Safonol *International Standard Name Identifier*
* Gemeinsame Normdatei
* :Categori:Tudalennau gyda gwybodaeth Awdurdod

Categori:Llyfrgellyddiaeth
Categori:Llyfrgelloedd yr Almaen
Dynodwr Enw Rhyngwladol Safonol

Mae **Dynodwr Enw Rhyngwladol Safonol** (Saesneg: ***International Standard Name Identifier*** ('**ISNI**') yn ddull o adnabod hunaniaeth unigryw cyfranwyr i gyfryngau megis y we, llyfr, rhaglenni teledu neu albymau sain. Mae'r dynodwr a ddefnyddir yn cynnwys 16 digid rhifol wedi'i rannu'n bedwar tamaid.

Fe'i datblygwyd gan Y Mudiad Rhyngwladol dros Safoni fel Safon Rhyngwladol Ddrafft yn gyntaf cyn ei dderbyn yn ffurfiol ar 15 Mawrth 2012. Fe'i defnyddir i wahaniaethu rhwng enwau pobl (yn enwedig o fewn y cyfryngau) y gellid, fel arall, eu cymysgu.

### ORCID 
Mae dynodwyr ORCID (*Open Researcher and Contributor ID*) yn flociau o ddynodwyr ISNI a ddefnyddir ar gyfer y byd academaidd yn bennaf. a gaiff ei weinyddu gan gorff cwbwl wahanol. Mae'r ddau fudiad yn cydweithio'n agos a'i gilydd.

## Gweler hefyd 
* :Categori:Tudalennau gyda gwybodaeth Awdurdod
* Awdurdod Rheolaeth
* Wicipedia:ORCID
* Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol, Rhithwir (VIAF)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*

Categori:Llyfrgellyddiaeth
Erin Richards

Actores o Benarth yw **Erin Richards** (ganwyd 17 Mai 1986).

Ganwyd Richards ym Mhenarth, Cymru. Cafodd ei hyfforddi yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. Cyflwynodd y sioe deledu i blant Mosgito ar S4C ac ymddangosodd mewn ffilmiau byrion cyn iddi ddechrau chwarae rhannau mewn rhaglenni drama ar y BBC fel Crash a Being Human.

Yn 2012, cafodd ei chastio yn y comedi *Breaking In* ar FOX fel cynorthwyydd gweinyddol gyda acen Saesneg cryf. Chwaraeodd rhan Sharon mewn ffilm arswyd Gonzalo López-Gallego *Open Grave*, gyda Sharlto Copley.

Mae Richards yn chwarae "Barbara Kean", darpar wraig James Gordon (Commissioner Gordon) yng nghyfres FOX Televisio  *Gotham*.

## Ffilmiau 
* *Expiry Date* (2005)
* ''Abraham's Point* (2008)
* *17* (2009)
* *Balance* (2010)
* *Open Grave* (2013)
* *The Quiet Ones* (2014)

## Radio
* *Torchwood* (2009)

## Teledu
* *Crash* (2010)
* *Being Human* (2011)
* *Breaking In* (2012)
* *Merlin* (2012)
* *Crossing Lines* (2013)
* *Misfits* (2013)
* *Gotham'' (2014)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pobl o Benarth
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Images of Wales: Swansea, Landore, Clydach, Llansamlet and Morriston

Casgliad o ffotograffau yn darlunio hanes trefi yn Sir Abertawe gan André Scoville yw ***Images of Wales: Swansea, Landore, Clydach, Llansamlet and Morriston*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn 2009. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Cyfrol o tua 200 o luniau yn adrodd hanes Abertawe a'r ardal o gwmpas y ddinas - Glandŵr, Clydach, Llansamlet a Threforus. Ceir ffotograffau a gwybodaeth am sawl agwedd ar fywyd, megis gwaith, y gymdeithas, addysg, crefydd, hamdden a chwaraeon.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Abertawe
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
The Changing Railway Scene: Western Region

Llyfr ar hanes rheilffyrdd Cymru a gorllewin Lloegr yn yr 20g gan Laurence Waters yw ***The Changing Railway Scene: Western Region*** a gyhoeddwyd gan Ian Allan yn 2008. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Cyfrol sy'n bwrw golwg ar y newidiadau a effeithiodd ar ranbarth gorllewinol y rheilffyrdd yn ystod y cyfnod 1955-1986. Edrychir ar genedlaetholi 1948 a arweiniodd at sefydlu'r rhanbarth, moderneiddio'r 1950au, toriadau'r 1960au a chyflwyno'r trenau cyflym yn y 1980au.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2008
Categori:Llyfrau am gludiant yng Nghymru
Categori:Llyfrau am hanes Lloegr
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Rheilffyrdd Cymru
Busnes ar y Buarth

Llyfr Cymraeg am gwmni bwyd Llaeth y Llan, gan Gareth Roberts a Falmai Roberts yw ***Busnes ar y Buarth: Llaeth y Llan 1985-2010***, sy'n un o gyfrolau *Cyfres Syniad Da*.
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2010. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Bum mlynedd ar hugain yn ôl, doedd hi ddim yn haws ar y diwydiant cynhyrchu llaeth nag y mae hi heddiw. Dyma roi un cwmni yng nghyd-destun y cyfnod hwnnw.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Erthygl heb ei phrawfddarllen
Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Categori:Cofiannau Cymraeg
Is-etholiad Clacton, 2014

200px|bawd|Douglas Carswell

Cynhaliwyd **Is-etholiad Clacton, 2014** ar ddydd Iau y 9 Hydref 2014, er mwyn ethol Aelod Seneddol i Dŷ'r Cyffredin dros etholaeth Clacton yn Essex, Lloegr. Galwyd yr etholiad gan i'r Aelod a oedd yn cynrychioli'r etholaeth (sef Douglas Carswell), newid ei aelodaeth o'r Blaid Geidwadol i'r UK Independence Party (UKIP) ac ymddiswyddo fel Aelod Seneddol. Golygai hyn fod y sedd yn wag ac ail-safodd am ei sedd ei hun, a'i chipio.

 

Cadwodd Carswell ei sedd a chlensiodd 59.7% o'r bleidlais, gan ddod yn Aelod Seneddol - y sedd gyntaf i UKIP ei hennill, er iddi gipio seddau yn etholiadau Ewrop cyn hynny. Y Ceidwadwyr a ddaeth yn ail yn y ras a'r Blaid Lafur ddaeth yn drydydd. Yn ôl John Curtice, athro ym Mhrifysgol Ystrad Clud, dyma'r canlyniad uchaf erioed yn hanes etholiadau o fewn y DU o ran cynnydd yn nifer y bleidlais i unrhyw blaid.

Torrwyd sawl record yn yr is-etholiad hwn, yn rhannol oherwydd y sefyllfa anarferol lle caed Aelod Seneddol gyda mwyafrif mawr yn ymgeisio'n llwyddiannus am ei swydd ei hun dan faner plaid arall; roedd hyn yn sefyllfa anarferol iawn. Yn ychwanegol at hyn, roedd y blaid a gipiodd y sedd wedi gweld twf eithriadol mewn poblogrwydd cyn ac yn ystod yr etholiad, ac roedd y duedd tuag at UKIP. Yn drydydd, fel sy'n digwydd yn y rhan fwyaf o is-etholiadau, cafwyd pleidlais o brotest yn erbyn y blaid sydd mewn llywodraeth h.y. y Ceidwadwyr.

Roedd y gogwydd hefyd yn uchel, ond yn 0.1% yn llai na'r record o 44.2% a welwyd yn Is-etholiad Bermondsey yn 1983, tuag at y Democratiaid Rhyddfrydol. Gwelwyd lleihad o ran pleidlais y Ceidwadwyr o 28.4% - yr 16ed gwaethaf i unrhyw blaid ers yr Ail Ryfel Byd. Dim ond 1.4% o'r bleidlais a gafodd y Democratiaid Rhyddfrydol, a dyma'r bleidlais isaf erioed i unrhyw blaid gydnabyddiedig (neu Brydain gyfan) ers y rhyfel.

## Cyfeiriadau
Categori:2014
Categori:Hanes Essex
Clacton 2014
Images of Wales: Abergavenny Pubs

Casgliad o ffotograffau o'r Fenni yn yr iaith Saesneg gan Frank Olding yw ***Images of Wales: Abergavenny Pubs*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn y gyfres *Archive Photographs Series* yn 2005. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Casgliad o ffotograffau du-a-gwyn ynghyd â nodiadau perthnasol yn portreadu amryfal agweddau ar fywyd trigolion Y Fenni, gyda sylw arbennig ar dafarndai'r dref, a'r diwylliant a fodolai o'u cwpmas.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Categori:Llyfrau am hanes Sir Fynwy
Categori:Llyfrau am y Fenni
Images of Wales: Whitchurch and Llandaff North

Casgliad o ffotograffau o ardaloedd Yr Eglwys Newydd a Gogledd Llandaf yn yr iaith Saesneg gan Steve Nicholas yw ***Images of Wales: Whitchurch and Llandaff North*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn y gyfres *Archive Photographs Series* yn 2005. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Casgliad o ffotograffau du-a-gwyn ynghyd â nodiadau perthnasol yn portreadu amryfal agweddau ar fywyd trigolion Yr Eglwys Newydd a Gogledd Llandaf, ym meysydd busnes ac addysg, hamdden a digwyddiadau cymdeithasol a chyhoeddus pwysig.

## Gweler hefyd
* *Whitchurch & Llandaff North Revisited* gan Steve Nicholas (2010)
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Categori:Llyfrau am Gaerdydd
Bridgend

Enw lle yw **Bridgend**. Gallai gyfeirio at nifer o leoedd:

;Lleoedd

* Bridgend, Ceredigion
* Pen-y-bont ar Ogwr
* Bridgend, Gorllewin Lothian
Images of Wales: Maesteg

Casgliad o ffotograffau o ardal Maesteg, Pen-y-bont ar Ogwr, mewn cyfrol yn yr iaith Saesneg gan Natalie Murphy yw ***Images of Wales: Maesteg*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn y gyfres *Archive Photographs Series* yn 2012. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Casgliad o ffotograffau du-a-gwyn ynghyd â nodiadau perthnasol yn portreadu amryfal agweddau ar fywyd trigolion Maesteg, 1867-1994, ym meysydd busnes ac addysg, hamdden a digwyddiadau cymdeithasol a chyhoeddus pwysig. Adargraffiad; cyhoeddwyd gyntaf yn 2004.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Categori:Llyfrau am Ben-y-bont ar Ogwr
Derlwyn

Gallai **Derlwyn** gyfeirio at un o sawl lle:

*Derlwyn, Ceredigion, pentref yng Ngheredigion
*Derlwyn, Powys, pentref ym Mhowys
David Hayman

Actor llwyfan, teledu a ffilm yw **David Hayman** (ganwyd 9 Chwefror 1948). Ganwyd yn Glasgow a daeth yn enwog fel ditectif Mike Walker, yn *Trial and Retribution* gan Lynda La Plante a ddarlledwyd ar y teledu am ddeng mlynedd.

## Ffilmiau
**A Sense of Freedom* (1979)
**The Near Room* (1995)
**Rob Roy* (1995)
**The Boxer* (1997)
**The Jackal* (1997)
**Regeneration* (1997)
**Twin Town* (1997)
*''Smilla's Sense of Snow* (1997)
**Friendly Voices* (1997)
**Legionnaire* (1998)
**My Name Is Joe* (1998)
**The Match* (1999)
**Vertical Limit* (2000)
**Best* (2000)
**Last Orders* (2000)
**Ordinary Decent Criminal* (2000)
**The Tailor of Panama* (2001)
**The Wild Dogs* (2002)
**The Last Great Wilderness* (2002)
**Still Game* (2002)
**Fuse* (2004)
**Gladiatress* (2004)
**Where the Truth Lies* (2005)
**Rag Tale* (2005)
**A Shot in the West* (2006)
**Flood* (2007)
**Wasted* (2008)
**The Promise* (2008)
**The Boy in the Striped Pyjamas* (2008)
**Queen and Country* (2014)
**Macbeth* (2015)

## Teledu
**The Eagle of the Ninth* (1977)
**Reilly: The Ace of Spies* (1983)
**Trial & Retribution* (1997)
**Trial & Retribution II* (1998) 
**Trial & Retribution III* (1999) 
**Trial & Retribution IV* (2000)
**Tough Love* (2000)
**Trial & Retribution V* (2002)
**Trial & Retribution VI* (2002)
**Trial & Retribution VII* (2003)
**Gifted* (2003)
**Trial & Retribution VIII* (2004) 
**Trial & Retribution IX* (2005) 
**Trial & Retribution X: Sins of the Father* (2006) 
**Trial & Retribution XI* (2008) 
**Trial & Retribution XII* (2009)
**Robin Hood* (2009) TV
**Lewis* (2009)
**Top Boy* (2011)
**Henry IV* (2012)
**The Paradise* (2012)
**The Field of Blood* (2013)
**Shetland* (2014) 
**New Tricks'' (2014)

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Actorion o'r Alban
Gough Whitlam

Prif Weinidog Awstralia rhwng 1972 a 1975 oedd **Edward Gough Whitlam** AC, QC (11 Gorffennaf 1916 - 21 Hydref 2014).

Fe'i ganwyd ym Melbourne, yn fab i'r gwleidydd Fred Whitlam. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Rhamadeg Canberra.

Arweinydd y Blaid Llafur Awstralia rhwng 1967 a 1977 oedd Gough Whitlam.

Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Prif Weinidogion Awstralia
Stuart Gallacher

Chwaraewr rygbi o Gymru oedd **Ian Stuart Gallacher** (22 Mai 1946 &ndash; 19 Hydref 2014).

Fe'i ganwyd yn Llanelli.

## Cysylltiadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r gynghrair o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Lanelli
Llyncdwll

Agoriad sy'n ymddangos yn sydyn ar wyneb y ddaear wrth i'r deunydd isod cwympo i wacter oherwydd symudiad o dan yr arwyneb yw **llyncdwll**.

Bu i 51 o lyncdyllau achosi trafferthion wrth adeiladu ffordd yr A55 ger Glan Llyn. Mae'n ymddangos i'r rhain ymddangos oherwydd strwythurau gwan yn y creigiau isod. Mae newidiadau i'r lefel dŵr yn y tir a'r creigiau yn cael ei adnabod fel ffactor sy'n cyfrannu at lyncdyllau, gyda'r tebygolrwydd ohonynt yn ymddangos yn codi yn ystod ac yn dilyn cyfnodau hir o law trwm.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth
Categori:Daeareg
Categori:Gwyddorau daear
Eisteddfod Hyd y Gannwyll

Eisteddfod werinol oedd **Eisteddfod Hyd y Gannwyll**, a gynhelid ym mhlwyf Rhoshirwaun ym Mhen Llŷn, Gwynedd, yn ystod y 19g. Roedd yr eisteddfod hon yn adlewyrchu diwylliant trwyadl Gymraeg Rhoshirwaun yn y cyfnod hwnnw.

Arferid cynnal y cwrdd llenyddol hwn mewn un o ysguborau plwyf Rhoshirwaun. Cryddion a chrefftwyr lleol eraill oedd ei phrif gynheiliaid. Byddai'r beirdd gwlad hyn yn cwrdd mewn sgubor gyda'r nos. Byddai cannwyll yn cael ei goleuo ar ddechrau'r cwrdd a'r drefn oedd mai tra parhâi'r gannwyll honno i losgi y parhâi'r eisteddfod; o ganlyniad byddai'r cyfarfod yn hwy ar noson dawel nag ar noson wyntog gan fod drafftiau'r ysgubor yn peri i wêr y gannwyll redeg ac iddi losgi'n gynt.

Cofnodwyd y cerddi buddugol - yn englynion, penillion a  rhigymau - mewn llyfrau a gedwid yn Nhŷ'n y Pwll, Rhoshirwaun, gyda chroeso i bawb a'i fynno eu darllen. Ar ddiwedd y 1950au roedd y llyfrau hynny ar gael o hyd.

## Cyfeiriadau
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Hyd y Gannwyll
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llŷn
Denis Mukwege

Gynecolegydd o Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo (DRC) yw'r Dr **Denis Mukwege Mukengere** (ganwyd 1 Mawrth 1955).

Cafodd yr ysbyty ei ddinistrio yn ystod Rhyfel Cyntaf y Congo. Symudodd Mukwege i Bukavu a sefydlodd Ysbyty Panzi ym 1998. Amcan gwreiddiol yr ysbyty oedd i ddarparu gofal i famau a babanod, ond yn fuan bu'n derbyn nifer fawr o ddioddefwyr trais rhywiol.

Ym mis Hydref 2012 bu cais ar fywyd Mukwege yn ei gartref yn Bukavu gan bum dyn â drylliau, ac yn sgil hwn symudodd â'i deulu i Frwsel. Dychwelodd i Bukavu yn Ionawr 2013 wedi i gleifion ei ysbyty godi arian trwy werthu pinafalau a winwns.

Enillodd Wobr Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig yn 2008, Gwobr Olof Palme ac "Affricanwr y Flwyddyn" yn 2009, Gwobr Sakharov yn 2014, a Gwobr Heddwch Nobel (ar y cyd â Nadia Murad) yn 2018.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Denis Mukwege ar wefan Twitter
* Araith gan Denis Mukwege i Gynulliad Cyffredinol y  Cenhedloedd Unedig (25 Medi 2012)

Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Enillwyr Gwobr Sakharov
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Gynecolegwyr
Categori:Meddygon o Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo
Categori:Pobl o Dde Kivu
Categori:Trais rhywiol
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol
Brahmagupta

Seryddwr a mathemategydd o India oedd **Brahmagupta**  (598-670). Fe ystyriodd nifer o syniadau, sydd wedi eu derbyn fel rhan o fathemateg bellach. Ei brif gyflawniad ym maes mathemateg oedd cysyniad sero a rhifau negatif. Yn ei gampwaith *Brahmasphutasiddhanta*  (628) (gellir cyfieithu'r teitl fel ''Dadorchuddio'r bydysawd''), mae'n diffinio sero fel y canlyniad a geir pan mae rhif yn cael ei dynnu o'i hun - dyna oedd y diffiniad gorau o sero oedd i'w gael yn y dyddiau hynny. Mae'r *Brahmasphutasiddhanta* hefyd yn cynnwys yr enghraifft gyntaf a wyddys amdani o nod sero. Darparodd Brahmagupta reolau hefyd ar gyfer trin "cyfoeth" a "dyled" - sy'n cyfateb i rifau positif a negatif (ystyrir mai dyma'r defnydd hysbys cyntaf o rifau negatif). Roedd ''Dadorchuddio'r Bydysawd'' hefyd yn cynnwys algorithm ar gyfer cyfrifo ail isradd, dull ar gyfer datrys hafaliadau cwadratig, a ffurf seml ar nodiant algebraidd. Mae'r penodau eraill yn trin seryddiaeth - diffyg ar yr haul a diffyg ar y lleuad, cysylltiadau'r planedau, gweddau'r lleuad, a phenderfynu safle'r planedau.

## Gweler hefyd 
* Fformwla Brahmagupta

Categori:Genedigaethau 598
Categori:Marwolaethau 670
Categori:Mathemategwyr o India
Categori:Pobl y 7fed ganrif
Categori:Seryddwyr o India
Llenyddiaeth dihirod

Genre lenyddol sy'n adrodd straeon o fyd lladron a throseddwyr eraill yw **llenyddiaeth dihirod** oedd yn boblogaidd yn Lloegr yr 16g a'r 17g. Roedd y straeon gan amlaf ar ffurf gyffesol ac yn llawn disgrifiadau byw. Mae llenyddiaeth dihirod yn ffynhonnell bwysig wrth ddeall bywyd pob dydd y werin a'i hiaith, ac iaith lladron a chardotwyr. Mae'r genre hon yn perthyn i straeon Robin Hwd a'r llyfr ffraethebion, yn ogystal ag enghreifftiau cynnar o ffuglen yn y llais cyntaf a'r hunangofiant.

Ymhlith prif awduron y fath straeon oedd Thomas Harman, Robert Copland, Robert Greene a Thomas Dekker.

## Cyfeiriadau 
Dihirod
Dihirod
Dihirod
Dyffryn (gwahaniaethu)

Gall **Dyffryn** gyfeirio at:

## Daearyddiaeth
* Dyffryn, ffurf ar dir

## Lleoedd
* Dyffryn, pentrefan ym Mro Morgannwg
* Dyffryn, stad o dai yng Nghasnewydd
* Dyffryn, ardal faestrefol Aber-porth, Ceredigion
* Dyffryn, ardal faestrefol Maesteg, Penybont-ar-Ogwr
* Dyffryn, pentrefan ym Mhowys
* Dyffryn, Sir Benfro, ardal faestrefol Wdig, Sir Benfro

## Gweler hefyd
* Duffryn, Castell-nedd Port Talbot

----
Alvin Stardust

Canwr Seisnig oedd **Alvin Stardust** (ganwyd **Bernard William Jewry**; 27 Medi 1942 – 23 Hydref 2014), a elwir hefyd yn **Shane Fenton**.

## Bywyd personol 
Priododd Stardust deirgwaith yn ei fywyd. Yn 1964, yn Lerpwl, fel Bernard W. Jewry priododd Iris Caldwell, chwaer Rory Storm a cyn-gariad i George Harrison a Paul McCartney, cyfoedion iddi yn Lerpwl. Yn 1981, priododd Stardust yr actores Liza Goddard, eto dan yr enw Bernard W. Jewry. Cafodd ei merch, Sophie Jewry, niwed difrifol yn 2 mis oed wedi syrthio lawr y grisiau a thorri ei phenglog; fe wellodd o'i anafiadau yn ddiweddarach. ac un o rhieni bedydd yr ieuengaf oedd Cliff Richard.

Ganwyd ei fab hynaf, Shaun Fenton, yn 1969. Cofnodwyd ei enedigaeth yn Rhagfyr 1969 o dan yr enw Fenton. Ei fab arall yw'r cynhyrchydd drum a bas, Adam F.

Ei drydedd gwraig oedd yr actores a choreograffydd o Abertawe, Julie Paton. Prynodd y cwpl dŷ yn Abertawe, lle byddai Stardust yn byw pan ddim yn teithio. Dywedodd ei wraig ei fod yn teimlo fel hanner-Cymro wedi ei phriodi.

## Marwolaeth 
Daeth ei farwolaeth wythnosau cyn yr oedd yn bwriadu rhyddhau ei albwm cyntaf ers 30 mlynedd, a chwe diwrnod ar ôl sioe yn Regal Cinema, Evesham. Bu farw Stardust gartref wedi cyfnod o waeledd byr; cadarnhawyd hyn gan ei reolwr ar 23 Hydref 2014. Cynhaliwyd ei angladd yn Eglwys St. Thomas, Abertawe, lle yr oedd wedi priodi Julie. Cafodd yr emyn Calon Lân ei ganu yn yr angladd gan Gantorion Gwalia. Fe'i amlosgwyd yn Amlosgfa Treforys a gwasgarwyd ei lwch yn y gerddi.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2014
Llyfr ffraethebion

Casgliad o straeon doniol, cellweiriau, a chysetiau yw **llyfr ffraethebion**. Roedd y ffurf lenyddol hon yn boblogaidd yn Lloegr yr 16g a'r 17g. Cafodd y llyfrau hyn eu priodoli i lenorion arabus megis John Skelton a George Peele neu groesaniaid a digrifwyr enwog megis John Scoggin a Robert Armin. Mae traddodiad y llyfr ffraethebion yn perthyn i'r ddihareb a'r wireb, ac i lenyddiaeth dihirod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Jôcs
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn yr 16eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn yr 17eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth ddigrif Lloegr
Ffraethebion
Cyfnodolyn

Cyhoeddiad sy'n ymddangos ar ffurf argraffiad newydd yn gyson ar ben rhyw amser penodol yw **cyfnodolyn**, **cylchgyhoeddiad**, **cyhoeddiad cyfnodol**, **cyhoeddiad cylch[yn]ol**, neu **lenoriaeth gyfnodol**. Mae papurau newydd, cylchgronau, cyfnodolion academaidd, cyfnodolion llenyddol, a blwyddlyfrau i gyd yn enghreifftiau o gyfnodolion.

Yn ôl y diffiniad modern gan UNESCO: "Ystyrir cyhoeddiad yn gyfnodolyn os yw'n cynnwys un rhifyn mewn cyfres barhaol o dan yr un teitl, a gyhoeddir o dro i dro yn gyson neu'n anghyson, dros gyfnod amhendant, a rhifir rhifynnau unigol y gyfres yn olynol neu'n dwyn dyddiad."

Mae nifer o gyfnodolion a gyhoeddir mwy nag unwaith y flwyddyn yn defnyddio'r system "Cyfrol, Rhifyn" o rifo'r argraffiadau: mae cyfrol yn cyfeirio at y nifer o flynyddoedd a gyhoeddir y cyfnodolyn, a'r rhifyn yn cyfeirio at faint o weithiau fe'i gyhoeddir yn ystod y flwyddyn honno.

## Hanes 
bawd|180px|Tudalen flaen *The Spectator* (7 Mehefin 1711).
Y *Tatler* (1709–11) a'r *Spectator* (1711–14) oedd y cyfnodolion cyntaf yng Ngwledydd Prydain. Erbyn yr 20g cyhoeddwyd nifer fawr o gyfnodolion wythnosol a misol, a gellir eu rhannu yn gyffredinol yn ddau prif fath: cylchgronau ar bynciau o ddiddordeb i'r cyhoedd a werthir mewn siopau papurau newydd, archfarchnadoedd, siopau llyfrau a stondinau llyfrau; a chyfnodolion a gyhoeddir gan gymdeithasau, clybiau, prifysgolion, a sefydliadau llywodraethol i danysgrifwyr.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyhoeddiadau
Images of Wales: Gower Peninsula

Casgliad o ffotograffau mewn cyfrol yn yr iaith Saesneg gan David Gwynn yw ***Images of Wales: Gower Peninsula*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn 2012. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Casgliad o 228 o ffotograffau du-a-gwyn yn darlunio cyfoeth bywyd cymunedol ac amrywiaeth gweithgareddau diwydiannol, gwledig a morwrol Penrhyn Gŵyr, 1900-1992. Argraffiad newydd; cyhoeddwyd gyntaf yn 2002.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Categori:Llyfrau am Abertawe
Pab Pïws X

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 1903 hyd ei farwolaeth oedd **Pïws X** (ganwyd **Giuseppe Melchiorre Sarto**) (2 Mehefin 1835 – 20 Awst 1914).

Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Clerigwyr y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Veneto
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon