open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caerfaddon

Dinas yn sir seremonïol Gwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, a chanolfan weinyddol ardal awdurdod unedol Caerfaddon a Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf yw **Caerfaddon** (Saesneg: *Bath*). Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Caerfaddon a Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Caerfaddon boblogaeth o 94,782.

Bu'n un o ddinasoedd y Rhufeiniaid ym Mhrydain, gyda'r enw Lladin *Aquae Sulis*.

Gan fod y ddinas yn nodweddu dau gyfnod hanesyddol pwysig, sef oes y Rhufeiniaid a'r cyfnod Sioraidd, mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1987.

## Gefeilldrefi 
## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau

Categori:Aneddiadau Gwlad yr Haf
Categori:Caerfaddon a Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
Caergaint

Dinas yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, yw **Caergaint** (). Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Dinas Caergaint. Mae hi'n gorwedd ar lan Afon Stour.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Caergaint boblogaeth o 54,880.

Mae'n ganolfan eglwysig bwysig iawn, sedd Archesgob Caergaint, pen yr Eglwys Anglicanaidd. Yng nghanol y ddinas mae'r eglwys gadeiriol. Gan fod yr adeilad o bwysigrwydd hanesyddol a phensaernïol, mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1988.

## Enwogion 
* Baldwin, Archesgob Caergaint (m. 1190) - cydymaith Gerallt Gymro ar ei daith trwy Gymru yn 1188.
* Christopher Marlowe (1564-1593), dramodydd
* John Redwood (g. 1951), gwleidydd
* Orlando Bloom (g. 1977), actor

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Abaty Sant Awstin
* Eglwys gadeiriol
* Eglwys Sant Dunstan
* Eglwys Sant Martin

## Gweler hefyd
*Caergaint (etholaeth seneddol)
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinas Caergaint
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Caint
Ammianus Marcellinus

Roedd **Ammianus Marcellinus** (fl.330-380) yn hanesydd iaith Ladin, a anwyd yn Antioch, yng ngogledd-orllewin Syria.

Roedd Ammianus o dras Roeg uchelwrol. Ar ôl gorffen ei addysg dechreuodd ar yrfa filwrol ac ymladdodd dan yr ymerodr Julian yn erbyn yr Alemanniaid a'r Persiaid. 
[bawd|200px|chwith|Portead o'r Ymerawdwr [Julian ar ddarn o arian efydd Antioch]]

Yn ei henaint ymddeolodd i Rufain ac yno, tua'r flwyddyn 390, cychwynodd ei lyfr ar hanes ymerodron Rhufain, yr *Rerum Gestarum Libri*, sy'n olrhain hanes yr ymerodron o Nerva (96 O.C.) hyd farwolaeth Valens, mewn 31 llyfr. Dim ond y llyfrau xiv-xxxi sydd wedi goroesi, am y cyfnod 353 hyd 378. Maent yn arbennig o bwysig fel ffynhonnell hanes am fod Ammianus ei hun yn llygad-dyst i nifer o'r digwyddiadau a ddisgrifir ynddynt.

Gellid ystyried ei waith fel parhad o hanes Tacitus, ac fe ymddengys fod Ammianus yn seilio ei arddull ar waith mawr yr hanesydd hwnnw. Fel Tacitus mae Ammianus yn dangos barn eglur ac annibynnol ac yn ceisio darganfod y gwirionedd. Er ei fod yn bagan mae'n deg i'r Cristnogion, er enghraifft. Serch hynny nid yw hanner mor diwylliedig â Tacitus. Roedd y Lladin yn ail iaith iddo ac mae ei waith yn dioddef o ramadeg ansicr, bombastiaeth a throeon ymadrodd trwsgl neu or-flodeuog.

Categori:Hanesyddion Rhufeinig
Lucius Ampelius

Roedd **Lucius Ampelius** (fl. tua dechrau'r 2 CC) yn llenor Lladin.

Ychydig sy'n hysbys amdano. Fe'i cofir yn bennaf fel awdur llyfr nodiadau, y *Liber Memorialis*, sy'n cynnwys nifer o erthyglau byrion ar seryddiaeth, daearyddiaeth a hanes.

Er mor dibwys ynddo'i hun y mae'r unig lyfr ganddo sydd wedi goroesi, mae'n haeddu sylw fel ffynhonnell i'r archaeolegwyr o'r Almaen a fu'n cloddio ar safle Pergamum; defnyddiasant y wybodaeth a rydd Ampelius yn ei bennod ar Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd i ddarganfod y cerfluniau Groegaidd enwog sydd bellach yn Amgueddfa Berlin.

Categori:Marwolaethau'r 2il ganrif CC
Categori:Llenorion Rhufeinig
Suffolk

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Nwyrain Lloegr yw **Suffolk**.

bawd|dim|200px|Lleoliad Suffolk yn Lloegr

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
### Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn bum ardal an-fetropolitan:

350px|dim

#Bwrdeistref Ipswich
#Ardal Dwyrain Suffolk
#Ardal Canol Suffolk
#Ardal Babergh
#Ardal Gorllewin Suffolk

### Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn saith etholaeth seneddol yn San Steffan:
* Bury St Edmunds
* Canol Suffolk a Gogledd Ipswich
* De Suffolk
* Gorllewin Suffolk
* Ipswich
* Suffolk Arfordirol
* Waveney

## Dolen allanol
* Cyngor Sir Suffolk


Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
Chwant balŵnau

**Ffetis balŵnau** yw’r cyflwr o gymryd diddordeb anghyffredin mewn balŵnau ar gyfer cynnwrf rhywiol. Gelwir un sydd â’r cyflwr hwn yn **ffetisydd balwnau** neu'n **falŵngarwr**. Mae natur y chwant yn amrywio o berson i berson: mae rhai’n mwynhau’r weithred o enchwythu, neu wylio eraill yn enchwythu, rhai yn mwynhau ffrwydro’r balŵn, a rhai yn ymgyffroi yn lliw, gloywder, arogl, gwead, sŵn a symudiad y gwrthrych ei hun. Er bod yna enghreifftiau o falŵngarwragedd, balŵngarwyr yw’r mwyafrif o bell ffordd.

## Cefndir
Mae yna sawl damcaniaeth sy’n ceisio egluro ffetis balŵnau, ond nid oes un sy’n egluro’r cyfan. Cytuna llawer mai ym mhlentyndod y mae gwreiddiau’r chwant, sy’n datblygu ymhellach trwy’r glasoed ac yn yr oedolyn. Rhai o’r rhesymau cyffredin tu ôl i’r chwant a geir gan falŵngarwr yw ofn balŵnau yn eu plentyndod (yna mae’r ofn yn lled-bylu ac yn troi’n chwant); teimladau rhywiol cynnar (yn aml, cysylltir y balŵn â’r teimlad o groen, a’i ddefnyddio weithiau i fwdwl-wasgu); a’r defnydd o falŵn mawr yn ddarpar-gymar.

## Arferion
Mae yna bedwar cam yng nghylchred bywyd balŵn: enchwythu, ymhyfrydu, cyfathrach a dinistr. Gall unrhyw gam neu gyfuniad o gamau fod o ddiddordeb i’r balŵngarwr. O fewn y gymuned falŵngaru, gwahaniaethir rhwng y sawl sy’n ffrwydro’r balŵn, a’r sawl sy’n ymatal rhag ffrwydro. Yn aml, mae cymar rhywiol, yn ogystal â’r balŵn, yn rhan o’r gweithgareddau, ac yn rhan o’r rhagarweiniad at gael rhyw.

## Gweler hefyd
*Balŵn
*Chwant traed

Balŵnau, Chwant
Cramen y Ddaear

**Y gramen** yw’r enw a roddir i haen fwyaf allanol y blaned, ac mae’n rhan o’i lithosffer. Mae fel arfer wedi'i ffurfio o ddeunydd llai dwys na gweddill y blaned. Basalt a gwenithfaen sy’n ffurfio'r rhan fwyaf o gramen y Ddaear. Mae’r gramen yn oerach ac yn fwy cadarn na’r haenau dyfnach fel y fantell a’r craidd.

[bawd|350px|canol|Rhyngdoriad o'r [Ddaear, o'r craidd i'r gramen]]

Ar blanedau haenog, fel y Ddaear, mae’r lithosffer yn arnofio ar haenau mewnol sy’n llifo. Mae’r gramen yn cael ei rhannu'n sawl plât tectonig gan geryntau darfudiad yn yr asthenosffer is. Er nad yw’r asthenosffer yn hylif, mae’n ymddwyn yn blastig.

Mae’r gramen gyfandirol yn wahanol i’r gramen gefnforol. Mae’r gramen gefnforol wedi’i chyfansoddi yn bennaf o fasalt ac mae ganddi drwch o tua 5–10&nbsp;km. Mae’r gramen gyfandirol wedi’i gwneud o sawl craig lai dwys, ac mae ganddi drwch o tua 20–70&nbsp;km.

Categori:Daeareg
Categori:Tectoneg platiau
Lithosffer

300px|de|bawd|Trawstoriad y Ddaear: mae rhif 4 yn dynodi'r lithosffer
Y **lithosffer** yw'r enw rhoddir i’r gramen a’r haen uchaf, solid o’r mantell.

Categori:Daeareg
Mantell (daeareg)

Y **fantell** yw’r haen o’r Ddaear (neu unrhyw blaned arall) rhwng y gramen a’r graidd. Mae wedi ei gwneud o beridotit, mae’n solid, ond yn ymddwyn yn ystwyth.

400px|canol|bawd|Trawstoriad y Ddaear sy'n dangos y fantell

Caiff ei rhannu yn uwch-fantell ac yn is-fantell. Y ffin yw'r lleoliad lle mae newid sydyn yng nghyflymder tonnau seismig. Mae hyn yn digwydd ar ddyfnder o tua 660&nbsp;km. Credir fod y naid yma yng nghyflymder tonnau seismig yn gysylltiedig gyda newid yn y mineralau yn y fantell. Oherwydd y pwysau (oherwydd yr holl gerrig uwchben) mae'r atomau yn y diwedd yn methu cadw ei patrwm mewn mineral ac yn newid i fineral newydd. Credir fod y naid tau 660&nbsp;km yn gysylltiedig gyda'r mineral Ringwoodite yn newid i Bridgmandite ('roedd yn cael ei alw yn Perovskite) a ferropericlase oherwydd y broses yma .

## Cyfeiriadau
Categori:Daeareg
Craidd y Ddaear

250px|de|bawd|Trawstoriad y Ddaear yn dangos y craidd.
Y **craidd** yw haen mwyaf mewnol y Ddaear. Mae wedi ei rhannu mewn i ddwy rhan, y craidd mewnol a’r craidd allanol. Mae’r ddwy wedi’i cyfansoddi yn fwyaf o haearn a nicel, ond mae’r craidd allanol yn hylifol tra bod y craidd mewnol yn solid. Mae maes magnetig y ddaear yn ffynhonni o’r craidd.  Darganfyddwyd strwythyr y craidd drwy seismoleg.

Categori:Daeareg
Ffarwel Weledig, Groesaw Anweledig Bethau

Enw pumed casgliad o emynau William Williams (Pantycelyn) yw ***Ffarwel Weledig, Groesaw Anweledig Bethau***. Cyfeirir ato'n aml fel ***Ffarwel Weledig***.

Fe'i cyhoeddwyd mewn tair rhan rhwng 1763 a 1769. Ceir 84 emyn yn y rhan gyntaf a 85 yr un yn y ddwy ran olaf.

Mae *Ffarwel Weledig* yn cael ei ystyried fel un o'r enghreifftiau gorau o waith Pantycelyn sy'n dangos ei awen ar ei haeddfetaf.

Mae teitl y nofel fer Ffarwel Weledig gan Cynan (1946) yn adlais o enw casgliad Pantycelyn.

Categori:Emynau Cymraeg
Categori:Llyfrau'r 1760au
Categori:Llyfrau'r 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Cymraeg y 18fed ganrif
Categori:William Williams (Pantycelyn)
Pont Waterloo

:''Am y bont yn Llundain o'r un enw gweler Pont Waterloo, Llundain.''
Pont haearn hynafol ar Afon Conwy ger Betws-y-Coed, Sir Conwy, yw **Pont Waterloo**.

Lleolir y bont rhyw hanner milltir i'r de-ddwyrain o'r pentref. Fe'i codwyd gan y peiriannydd sifil enwog Thomas Telford. Mae arysgrifen ar fwa'r bont yn cofnodi iddi gael eu hadeiladu yn yr un flwyddyn â Brwydr Waterloo: ond tra bod y bont wedi ei chynllunio a'r rhannau haearn wedi eu hadeiladu yn 1815, ni chwblhawyd codi'r bont yn y flwyddyn honno. Cafodd ei godi i gludo'r hen Lôn Caergybi (yr A5 bellach). Mae Pont Waterloo wedi ei gwneud yn gyfangwbl o haearn (ac eithrio'r ddau fastion carreg sy'n ei chynnal ar y ddwy lan), y seithfed bont yn y byd i gael ei chreu felly.

## Gweler hefyd
*Pont-y-Pair, Betws-y-Coed
*Pont Bangor-is-y-Coed

## Cyfeiriadau
* Quartermaine *et al* (2003) ''Thomas Telford's Holyhead Road: The A5 in North Wales'', Council for British Archaeology  ISBN 1-902771-34-6

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Categori:Betws-y-Coed
Categori:Bro Garmon
Waterloo
Categori:Dyffryn Conwy
Lusitania (llong)

Llong deithio gefnforol yn perthyn i gwmni'r Cunard Line oedd **RMS** ***Lusitania***. Am gyfnod hi oedd y llong fwyaf yn y byd a'r fwyaf moethus yn ogystal.

Lawnsiwyd *Lusitania* ym 1906.  ei hadeiladu yng ngwledydd Prydain gan gwmni John Brown & Co., Clydebank. Roedd ganddi hyd o 761 troedfedd a lled trawst o 88 troedfedd. Roedd hi'n pwyso 31,550 tunnell ac yn cael ei gyrru gan bedwar siafft gyriant uniongyrchol o 68,000&nbsp;hp a'i galluogai i gyrraedd cyflymder o 24 *knot*. Roedd ganddi le i 568 teithiwr dosbarth cyntaf, 464 yn yr ail ddosbarth a 1138 yn y trydydd dosbarth.

Yn ystod mis Hydref 1907, roedd *Lusitania*'n dal y Rhuban Glas am deithiau dros yr Iwerydd yn y ddau gyfeiriad fel ei gilydd. Llwyddodd i gyrraedd cyflymder o 25.63 *knot* ar gyfartaledd ar y daith i gyfeiriad y gorllewin dros bellter o 5232&nbsp;km (2890 milltir morwrol).

Ond fe'i cofir yn bennaf heddiw am ei diwedd trasig. Ar 7 Mai 1915, cafodd ei suddo yn ddirybudd gan dorpedo a daniwyd gan y llong danfor *U-20* nid nepell Kinsale ar arfordir deheuol Iwerddon. Collwyd 1,198 o fywydau. Cludwyd y goroeswyr, a dioddefwyr, yn y dre Cobh a chladdodd fwy na 100 o'r dioddefwyr yn Fynwent yr Hen Eglwys. Mae cofadail i *Lusitania* ym *Maes Casement* yn y dre.

Un peth sy'n ddirgelwch hyd heddiw ydy methiant y capten i gymryd cwrs igam-ogam er mwyn ceisio osgoi'r torpedo. Roedd tua 228 o'r teithwyr a gollwyd yn ddinesyddion Americanaidd ac mae'n debyg fod y golled honno wedi chwarae rhan nid dibwys ym mhenderfyniad yr Unol Daleithiau i ymladd wrth ymyl y Cynghreiriaid yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Categori:Agerlongau
Categori:Llongau teithio
Categori:Llongddrylliadau
Lusitania

Gall yr enw **Lusitania** gyfeirio at fwy nag un peth.

*Lusitania (talaith) - Talaith Rufeinig ac enw ar ranbarth sy'n gyfateb yn fras i Bortiwgal heddiw.
*Lusitania (llong) - Llong deithio enwog o ddechrau'r 20g.
Lusitania (talaith)

Talaith Rufeinig oedd yn cynnwys rhan helaeth o'r Bortiwgal bresennol ynghyd â rhan o dde-orllewin Sbaen.

250px|bawd|canol|Talaith Lusitania yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Ymestynnai talaith Lusitania o lannau Afon Tagus i Fôr Cantabria. Daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig ar ôl i'r trigolion gael eu goresgynu gan y Cadfridog Rhufeinig Dolabella yn y flwyddyn 99 CC.

Mae'r enw Lusitania yn dal i gael ei ddefnyddio heddiw i olygu Portiwgal a'r cylch.

Lusitania (talaith)
Categori:Hanes Portiwgal
Ffriŵleg

Mae'r **Ffriŵleg** (**Furlan**) yn iaith sy'n perthyn i Reto-Romaneg yn y cangen ieithyddol Italaidd o'r teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd. Mae hi'n perthyn yn agos i'r Ladineg a'r Románsh.

Siaredir Ffriŵleg yn ardal Tagliamento yng ngogledd yr Eidal, sef yn yr Alpau Carnaidd ac yn rhannau gogleddol gwastadedd Friula.

Amcangyfrir fod o gwmpas hanner miliwn o siaradwyr Ffriŵleg heddiw.

Mae Ffriŵleg yn iaith lenyddol. Mae'r testun Ffriŵleg cynharaf sydd ar glawr yn dyddio o'r 13g.

Categori:Ieithoedd Rhaetiaidd
Categori:Ieithoedd yr Eidal
Osgeg

Mae **Osgeg** yn iaith hynafol farw a sieredid gan y Samniaid yn ne'r Eidal hyd at yr ail ganrif C.C..

Gyda'r Wmbreg, mae'n perthyn i gangen Osgo-Wmbreg yr Ieithoedd Italaidd ond mae ei pherthynas ieithyddol â Lladin yn bwnc dadleuol.

## Hanes
Roedd Osgeg yn enw a roddwyd gan y Rhufeiniaid ar dafodiaith yr Osgiaid, un o'r llwythi Samniaidd yn Campania, ac a ddaeth i gael ei ddefnyddio i olygu iaith y Samniaid yn gyffredinol.

Er i'r Samniaid dderbyn goruchafiaeth Rhufain yn y flwyddyn 290 C.C., roeddent yn parhau i ddefnyddio'r iaith Osgeg fel iaith swyddogol hyd at y Rhyfel Gymdeithasol yn 90-89 C.C. pan gollodd y Samniaid eu hannibyniaeth. Ymddengys fod Osgeg fel iaith lafar wedi goroesi hyd yr ail ganrif O.C.

## Olion ac arysgrifau
Ac eithrio enwau personol ac enwau lleoedd a ddyfynir gan awduron Lladin a Groeg, mae'r iaith yn adnabyddus o'r tua 200 arysgrif Osgeg sydd wedi goroesi. Er bod un testun yn weddol hir, tua 300 o eiriau, mae'r rhan fwyaf yn fyr iawn ac mewn canlyniad mae ein gwybodaeth o Osgeg yn gyfyng. Daw o gwmpas tri chwarter yr arysgrifau hyn o Campania ei hun. Maent wedi'u hysgrifennu mewn gwyddor frodorol seiliedig ar yr wyddor Roeg a'r wyddor Etrwsgeg. Mae'r ffaith fod iaith yr arysgrifau'n gyson a sefydlog yn awgrymu fod gan yr iaith lenyddiaeth safonol ar un adeg.

## Rhai geiriau Osgeg
**allo* ‘arall’
**aut* ‘ond’
**fame(lo)* ‘teulu; cartref’
**kom* ‘cyf-’ (cf. Llad. *cum-*, *con-*)
**lig(ud)* ‘deddf’ (cf. Lladin *lex*)
**mall(ud)* maleisus
**nessimas* ‘nesaf’ (cf. H. Wydd. *nessam*)
**pompe* ‘pump’ (efallai bôn yr enw lle *Pompeii*?)
**pon* ‘pan’
**pud* ‘beth?’ (cf. Llad. *quod*)
**tout(am)* ‘dinas’ (cf. Cym. *tud*, Gwydd. *tuath*)
**trsto-, tristo -* ‘tyst’

## Llyfryddiaeth
*C.D. Buck, *A Grammar of Oscan and Umbrian* (1928)
*Leppmann, Wolfgang, *Pompeii in Fact and Fiction* Elek Books, Llundain 1968
*Elcock, W.D., *The Romance Languages* Faber a Faber, Llundain 1960
*Edmonds, J.M., *An Introduction to Comparative Philology for Classical Students* Gwasg Prifysgol Caergrawnt 1906
*geirfa yn: Hudson-Williams,*A Short Grammar of Old Persian* Gwasg Prifysgol Cymru 1936, 1963
*geirfa yn: Thurneysen, R., *A Grammar of Old Irish* Dublin Institute for Advanced Studies, Dulyn 1980 ac ati.

Categori:Ieithoedd Italaidd
Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Wmbreg

Mae'r **Wmbreg** (Saes. *Umbrian*) yn iaith hynafol farw yn perthyn i'r Osgeg, ac i raddau i'r Lladin, yng nghangen ieithoedd Italig y teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd.

Mae'r Wmbreg ynghyd â'r Osgeg yn ffurfio'r is-gangen **Osgo-Wmbreg** yn yr ieithoedd Italig, ond mae rhai ieithyddion yn dadlau fod yr is-gangen honno'n gangen ar wahân yn y teulu Indo-Ewropeaidd.

## Olion
Ar wahân i lond llaw o arysgrifau byrion, daw'r brif dystiolaeth am yr Wmbreg o gyfres o saith llech efydd o natur ddeddfodol - y Llechi Igufaidd - a ddarganfuwyd yn adfeilion Teml Iau yn Iguvium (Gubbio gynt), yn 1444.

Gyda 4,000 o eiriau, hyn yw'r cofnod llawnaf o hen ieithoedd yr Eidal sydd wedi goroesi, ac eithrio'r Lladin, wrth gwrs. Mae'r rhan fwyaf o gynnwys y llechi wedi'i ysgrifennu mewn ysgrifen hynafol frodorol sydd wedi'i seilio ar yr wyddor Etrwsgeg. Dichon bod y llechi hyn yn dyddio o tua 200 C.C.

Nid yw'r orgraff yn sefydlog, ffaith sy'n awgrymu nad oedd yr Wmbreg wedi datblygu'n iaith lenyddol safonol, mewn gyferbyniad â'r Osgeg.

## Rhai geiriau'r Wmbreg
**arv(am)* ‘cae’ (cf. Cym. *erw*)
**frater* ‘brawd’
**inuk* ‘wedyn, yna’
**pir* ‘tân’ (cf. Saes. *fire*)
**sakre* ‘offrwm’ (cf. Lladin *sacer*)
**uhtur* ‘oracl, daroganwr’ (cf. Llad. *auctor*)
**uvem* ‘dafad’ (cf. Llad. *ovis*)

## Llyfryddiaeth
*Carl Darling Buck: *A Grammar of Oscan and Umbrian*, 1928.
*Rex E. Wallace: *The Sabellic languages of Ancient Italy*, Munich: LINCOM, 2007.

Categori:Ieithoedd Italaidd
Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Rhaetieg

**Rhaetieg** yw'r enw a roddir ar yr iaith, neu grŵp o dafodieithoedd a siaredid ar un adeg trwy'r ardal sy'n ymestyn o'r Alpau Carnaidd yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal i fynyddoedd Alpau Grison yn y Swistir.

## Rhaetieg Cynnar 
Mae'r enw **Rhaetieg** (hefyd **Raetieg**) yn tarddu o enw'r dalaith Rufeinig Rhaetia, talaith Alpaidd a ymgorfforwyd yn yr Ymerodraeth Rufeinig yn 15 C.C. ac a Ladineiddwyd mewn canlyniad. Mae'r iaith frodorol gynharach, a elwir hefyd **Rhaetieg**, yn cael ei chofnodi ar nifer o arysgrifau cyn-Rufeinaidd ond erys cryn ansicrwydd yn ei chylch.

## Rhaetieg yr Eidal 
Mae Rhaetieg diweddar yn perthyn yn agos i Eidaleg. Yn Awstria mae wedi ildio tir i Almaeneg bron yn gyfangwbl ac yn y de mae'r Eidaleg wedi cymryd drosodd i raddau helaeth.

Rhennir Rhaetieg yr Eidal yn ddwy iaith neu dafodiaith,
*Ffriŵleg
*Ladineg

## Rhaetieg y Swistir a'r cylch 
Ers y 10fed ganrif mae Rhaetieg wedi ildio tir i'r Eidaleg. Roedd hi'n cael ei siarad ar lannau Llyn Constans ond erbyn heddiw fe'i cyfyngir i rannau o'r Grisons. Er gwaethaf hynny nid *patois* mohoni ond iaith lenyddol gydnabyddedig a elwir Romaunsch.

## Dolenni allanol 
Arysgrifau Rhaeteg


Rhaetieg
Achaea

Talaith Rufeinig yn hen wlad Groeg oedd **Achaea** neu **Achaia**.

Er i'r enw **Achaia** olygu Boeotia, Attica, Doris, Aetolia, Locris a Phocis yn wreiddiol ac i'r enw gael ei ddefnyddio heddiw ar gyfer talaith (Akhaia) yng ngogledd y Peloponesos, yn ystod yr Ymerodraeth Rufeinig fe'i defnyddid yn enw ar dalaith sy'n cynnwys y Peloponesos gyfan ynghyd â rhannau o'r tir mawr gyferbyn iddi, dros Gwlff Corinth a Gwlff Patras.

250px|bawd|canol|Talaith Achaia yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes Gwlad Groeg
Ægyptus

Talaith yn yr Ymerodraeth Rufeinig a'i thiriogaeth yn gyfateb yn fras i diriogaeth Yr Aifft heddiw oedd **Aegyptus**.

250px|bawd|canol|Talaith Aegyptus yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Yn ôl yr hen chwedl roedd yn cymryd ei enw oddi wrth yr arwr Aegyptus mab Belus.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes yr Aifft
Affrica (talaith Rufeinig)

Talaith Rufeinig sy'n cyfateb yn fras i diriogaeth Tiwnisia heddiw oedd **Affrica** (Lladin: **Africa**). Hyd heddiw mae pobl Tiwnisia yn cyfeirio at ei wlad fel *Ifriquiyah* (Affrica), ac fe ymddengys fod yr enw Lladin, sydd erbyn heddiw, fel y gwyddys, yn enw ar y cyfandir cyfan, yn dod o'r enw brodorol hwnnw.

Carthago oedd prifddinas y dalaith. Mae safleoedd nodiadwy eraill o gyfnod y Rhufeiniaid yn cynnwys Dougga, Bulla Regia, El Djem a Sufetula.

250px|bawd|canol|Talaith Affrica yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes Tiwnisia
Categori:Hanes Gogledd Affrica
Asia (talaith Rufeinig)

Roedd **Talaith Rufeinig Asia** yn uned wleidyddol a greuwyd ar ddiwedd y Weriniaeth Rufeinig. Roedd yn dalaith Seneddol a lywodraethid gan proconswl, trefn a arosodd yn sgîl ad-drefnu yr Ymerodraeth Rufeinig yn 211.

bawd|canol|Talaith Asia  yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Bu rhaid i Antiochus III o'r Aifft ildio Asia ar ôl i'r Rhufeiniaid drechu ei fyddin ym mrwydr Magnesia, yn 190 CC. Ar ôl Cytundeb Apamea (188 CC), rhoddwyd yr ardal gyfan i Rufain dan frenin nawdd yn Mhergamon.

Yn 133 CC, rhoddodd Attalus III o Bergamom, oedd heb etifedd, ei deyrnas i Rufain. Ffurfiwyd y dalaith **Asia Proconsularis**, yn cynnwys hen ardaloedd Groegaidd Mysia, Lydia, Caria, a Phrygia.

Roedd rhai o ddinasoedd Asia, fel Ephesus a Pergamon, ymhlith y dinasoedd pwysicaf a chyfoethocaf yn yr ymerodraeth. Ymhlith y rhai fu'n dal y swydd o broconswl Asia, roedd yr hanesydd Tacitus (110-113).

Ar ôl 326, pan symudodd yr ymerodr Cystennin Mawr y brifddinas i Byzantiwm, arosai'r dalaith yn ganolfan i ddiwylliant Rhufeinig a Helenistaidd yn y dwyrain am ganrifoedd. Arosodd yn rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd hyd y 15g.

## Dolen allanol
*Asia Leiaf

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Asia Leiaf
Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Numidia

Roedd **Numidia** yn deyrnas ac yn ddiweddarch yn dalaith yn yr Ymerodraeth Rufeinig, rhwng talaith Mauretania Caesariensis a thalaith Affrica yng Ngogledd Affrica.

250px|bawd|canol|Talaith Numidia  yn yr Ymerodraeth Rufeinig

## Brenhinoedd Dwyrain Numidia 
* Syphax (215 CC - 202 CC
* Vermina (202 - ?)
* Archobarzane (? - ?)

## Brenhinoedd Gorllewin Numidia 
* Zelalsen (? - ?)
* Gaia (? - 207 CC)
* Ozalces (207 CC - 206 CC
* Capussa (206 CC - 206 CC
* Lacumazes (206 CC - 206 CC
* Massinissa (? - 202 CC)

## Brenhinoedd Numidia 
* Massinissa (202 CC - 148 CC)
* Micipsa (148 CC - 118 CC)
* Gulussa (148 CC - 145 CC)
* Mastarnabal (148 CC - 145 CC)
* Adherbal (118 CC - 112 CC)
* Hiempsal I
* Jugurtha (118 CC - 106 CC)
* Gauda (106 CC - 88 CC
* Hiempsal II (88 CC - 60 CC
* Juba I (60 CC - 46 CC
* Dan reolaeth Rhufain 46 CC - 30 CC
* Juba II (30 CC - 25 CC

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Berber
Categori:Hanes Algeria
Categori:Hanes Gogledd Affrica
Categori:Hanes Tiwnisia
Raetia

Roedd **Raetia** neu **Rhaetia** yn dalaith Rufeinig yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal.

250px|bawd|canol|Talaith Raetia yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Rhaetieg Cynnar oedd iaith frodorol y dalaith.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes yr Eidal
Henry Fielding

Llenor o Loegr oedd **Henry Fielding** (22 Ebrill 1707 – 8 Hydref 1754), a aned ger Glastonbury yng Ngwlad yr Haf, Lloegr.

## Bywyd 
Cafodd Henry Fielding ei eni yn 1707 yn Sharpham Park, ger Glastonbury.
Ar ôl cael ei addysg yn Eton, aeth i'r Iseldiroedd ac astudiodd y Clasuron yn Leiden. Pan ddychwelodd i Loegr parhaodd i astudio'r gyfraith ond ar yr un pryd dechreuodd ysgrifennu dramâu ac erthyglau i gylchgronau. Cafodd ei alw i'r Bar yn 1740 ac yn 1749 fe'i apwyntiwyd yn ustus yn Westminster.
Teithiodd i Lisbon, prifddinas Portiwgal, ym 1754 a bu farw yno ar yr 8fed o Chwefror. Cyhoeddwyd ei ddyddiadur o'r daith yn 1755, ar ôl ei farwolaeth.

## Gwaith llenyddol 
Roedd Fielding yn adwur toreithiog. Ysgrifennodd nifer o ddramâu ac erthyglau ond fe'i cofir yn bennaf am ei nofelau. Mae'r rhain yn cynnwys:

**The History of the Adventures of Joseph Andrews and of his friend Mr Abraham Adams* (1742)
**The History of Tom Jones, a Foundling* (1749)
**Amelia* (1751)
**The Life of Mr Jonathan Wild the Great* (1743)
**Journal of a Voyage to Lisbon* (1755)

## Llyfryddiaeth 
*A. Digeon, *The Novels of Fielding* (1924)
*H. Austin Dobson, *Henry Fielding* (1907)
*F.H. Dudden, *Fielding* (1952)
*M.P. Wilcocks, *A True-Born Englishman* (1947)

Categori:Genedigaethau 1707
Categori:Marwolaethau 1754
Categori:Dramodwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion taith y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Wlad yr Haf
Categori:Pobl fu farw ym Mhortiwgal
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Tal-y-bont

Mae **Tal-y-bont** (neu **Talybont**) yn enw lle cyffredin yng Nghymru:

*Tal-y-bont, un o ddau gwmwd hen gantref Meirionnydd, de Gwynedd

Enw ar bentrefi:

*Tal-y-bont, Ceredigion
*Tal-y-bont, Conwy,
*Tal-y-bont, Bangor, Gwynedd
*Tal-y-bont, Abermaw, Gwynedd 
*Tal-y-bont, Maldwyn, Powys
*Tal-y-bont ar Wysg, Powys

Enghreifftiau eraill:

*Cronfa Talybont
*Neuadd Breswyl Llys Talybont, Maendy, Caerdydd
----
Gerald Ford

38ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, o 1974 i 1977, oedd **Gerald Rudolph Ford, Jr.** (ganed **Leslie Lynch King, Jr.**) (14 Gorffennaf 1913 – 26 Rhagfyr 2006). Cafodd ei eni yn 3202 Woolworth Ave. yn Omaha i Leslie Lynch King a'i wraig Dorothy Ayer Gardner. Roeddent wedi gwahanu cyn iddo gael ei eni gan ysgaru bum mis wedi hynny. Ef yw unig Arlywydd UDA y bu i'w rieni gael ysgariad. Ei enw bedydd oedd *Leslie Lynch King, Jr.*. Ailbriododd ei fam Gerald Rudolff Ford ac fe ailenwyd ei mab yn *Gerald Rudolff Ford, Jr.*.

## Dolenni allanol 
*  Bywgraffiad swyddogol 

Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl o Omaha, Nebraska
Richard Nixon

37ain Arlywydd Unol Daleithiau America, o 1969 i 1974, oedd **Richard Milhous Nixon** (9 Ionawr 1913 – 22 Ebrill 1994). Oherwydd sgandal Watergate a'r bygythiad o uchelgyhuddiad yn ei erbyn, ymddiswyddodd o'r arlywyddiaeth yn 1974.


Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Pobl a bardynwyd gan Arlywydd yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Pobl Rhyfel Fietnam
Hanes y Daith Trwy Gymru

Llyfr enwog gan Gerallt Gymro (Giraldus Cambriensis) yw **Hanes y Daith Trwy Gymru** neu **Itinerarium Kambriae**.

Mae'r llyfr, a ysgrifennwyd yn Lladin, yn fath o ddyddiadur sy'n cofnodi taith Gerallt trwy Gymru yng nghwmni Baldwin, Archesgob Caergaint yn 1188.

Mae'r **Itinerarium** yn ffynhonnell amhrisiadwy am Gymru yn yr Oesoedd Canol. Yn ogystal â disgrifio'r daith ei hun, a hynny'n fywiog a darllenadwy, mae Gerallt yn plethu pob math o hanesion a thraddodiadau a gododd ar y ffordd i mewn i'r naratif.

## Cefndir
Pwrpas swyddogol y daith oedd i hyrwyddo achos y Drydedd Groesgad a recriwtio Cymry i fynd i ymladd yn erbyn y Saraseniaid yn y Tir Sanctaidd. Ond digon claer oedd yr ymateb. Roedd gan y mwyafrif o'r Cymry bethau gwell i'w wneud. Roedd gan y bardd-dywysog Owain Cyfeiliog o Bowys resymau gwleidyddol am beidio rhoi croeso i archesgob o Norman yn ogystal ac nid aeth Gerallt a Baldwin drwy Bowys. Brysiog iawn oedd eu hymweliad â Gwynedd hefyd. Stori wahanol oedd hi yn y de ar ddechrau'r daith gan fod llawer o'r tir yn nwylo arglwyddi Normanaidd y Mers a'u cynghreiriaid.

## Y daith
250px|bawd|Map o daith Gerallt trwy Gymru yn 1188
Dyma'r prif lefydd yr ymwelodd Gerallt a'r archesgob â nhw ar y daith trwy Gymru, a ddechreuodd yn Henffordd a gorffenodd yn Amwythig:
### Llyfr I
:Henffordd a Maesyfed
:Y Gelli ac Aberhonddu a Brycheiniog
:Abergefenni, Caerleon, Casnewydd a Caerdydd
:Llandaf, Margam, Abertawe a Gŵyr
:Llwchwr, Gwendraeth, Cydweli, Caerfyrddin a'r Tŷ Gwyn ar Daf
:Hwlffordd a Phenfro
### Llyfr II
:Tyddewi, Cemais, Llandudoch
:Aberteifi a Emlyn
:Llanbedr Pont Steffan, Ystrad Fflur a Llanbadarn Fawr
:Y Traeth Mawr, Nefyn, Caernarfon a Bangor
:Ynys Môn
:Degannwy, Rhuddlan, Llanelwy a Bryn y Glo
:Glannau Dyfrdwy, Caer ac Amwythig

## Llyfryddiaeth
*Thomas Jones (gol.), *Gerallt Gymro* (Caerdydd, 1938). Cyfieithiad Cymraeg safonol o'r Daith a hefyd y Disgrifiad o Gymru.

Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Categori:Gerallt Gymro
Categori:Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Categori:Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau taith Cymreig
Categori:Llyfrau'r 12fed ganrif
Rhyfel cyfiawn

Dywedir mai Awstin Sant oedd y cyntaf i ddadlau o blaid y syniad o **ryfel cyfiawn**. Un o athronwyr amlycaf y syniad yn awr yw Michael Walzer.

Yn ôl Thomas Aquinas, amodau rhyfel cyfiawn yw:
#*auctoritas principis* : rhaid cyhoeddi'r rhyfel gan awdurdod cyhoeddus sydd a'r hawl i wneud hynny. Os yw'r rhyfel yn cael ei gyhoeddi ar sail penderfyniad unigol, *persona privata*, ni all fod yn gyfiawn;
#*causa justa* : rhaid i'r achos fod yn un cyfiawn; dyma'r amod sy'n achosi fwyaf o drafferth i'w dehongli;
#*intentio recta*: ni ddylai fod unrhyw fwriad heblaw sicrhau fod daioni yn fuddugoliaethus, heb unrhyw fwriadau cudd.

Ymhlith yr arweinwyr crefyddol ac athronwyr sydd wedi mynegi barn ar y pwnc mae:

*Cicero (106 CC-43 CC)
*Awstin Sant (354-430)
*Sant Thomas Aquinas (1225-1274)
*Stanislaw o Skarbimierz (1360-1431)
*Francisco de Vitoria (1492-1546)
*Francisco Suarez (1548-1617)
*Hugo Grotius (1583-1645)
*Baron von Pufendorf (1632-1694)
*Emerich de Vattel (1714-1767)
*Immanuel Kant (1724-1804)
*Paul Tillich (1886-1965)
*Reinhold Niebuhr (1892-1971)
*H. Richard Niebuhr (1894-1962)
*Paul Ramsey (1913-1988)
*Michael Walzer (1935-)
*James Turner Johnson
*Jean Bethke Elshtain
*Louis Iasiello  (1950-)
*Timothy P. Jackson (1954-)
*Brian Orend (1970-)

## Gweler hefyd
* Bomio dyngarol
* Moeseg ryngwladol
* Ymyrraeth ddyngarol

Categori:Moeseg
Cyfiawn
Anna Politkovskaya

Newyddiadurwraig, awdures ac ymgyrchydd hawliau dynol o Rwsia oedd **Anna Stepanovna Politkovskaya** (Rwsieg *Анна Степановна Политковская*) (30 Awst 1958 – 7 Hydref 2006). Roedd yn adnabyddadwy am ei gwrthwynebiad i'r gwerthdaro Chechen ac Arlywydd Rwsia r y pryd, Putin.

Fe ddaeth Politkovskaya yn enwog wrth adrodd y newyddion o Chechnya. Arestiwyd hi a dioddefodd dienyddiad ffug yn nwylo'r fyddin Rwsiaidd, a cafodd ei gwenwyno ar ei ffordd i drafodaethau yn ystod argyfwng gwysti ysgol Beslan, ond fe oroesodd a parhaodd ei adroddiaeth. Ysgrifennodd nifer o lyfrau am y rhyfeloedd Chechen, yn ogystal â ''Putin's Russia'', a derbyniodd nifer o wobrau anrhydeddus rhyngwladol am ei gwaith.

Saethwyd hi'n farw mewn lifft yn adeilad ei fflat ar 7 Hydref 2006.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Gohebyddion rhyfel benywaidd
Categori:Gohebyddion rhyfel o Rwsia
Categori:Llofruddiaethau'r 2000au yn Rwsia
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Rwsia
Categori:Newyddiadurwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Rwsia
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol o Rwsia
James Brown

Canwr o'r Unol Daleithiau oedd **James Joseph Brown** (3 Mai 1933 – 25 Rhagfyr 2006).

Mae James Brown wedi dod i gael ei adnabod fel tad cerddoriaeth ‘soul’ a ‘ffync’, trwy ei ddatblygiadau dewr o'r genres ‘gospel’ a ‘rhythm a blues’.

## Oes a gwaith 
### Blynyddoedd cynnar 
Ganed Brown ar Fai y trydydd 1933 ym Marnwell, De Carolina, yn ystod y Dirwasgiad economaidd a oedd ar y pryd. Fel plentyn, bu’n dawnsio i ennill arian, yn casglu cotwm, ac yn glanhau esgidiau. Nid oedd yn fachgen a oedd yn gwneud arfer o gadw i’r gyfraith, a mewn canlyniad, bu’n gorffen mewn ysgol atgyweirio, pan yn un ar bymtheg oed. Yno, cyfarfu a Bobby Byrd, arweinydd grwp cerddoriaeth gospel, a ddaeth yn ffrind da iddo yn ganlynol. Yn yr ysgol hon, ceisiai Brown fod yn focsiwr, a chwareai bêl fasged, ond gosododd anaf i’w goes ef ar y ffordd i gerddoriaeth fel gyrfa.

### Gyrfa gynnar 
Ymunodd Brown â grwp gospel Byrd, ond, ar ôl gweld perfformiad gan Hank Ballard, a Fats Domino, penderfynon mynedu byd cerddoriaeth seciwlar. Penderfynon galw eu band ‘Y Fflamau’-‘The Flames’.
Dros y blynyddoedd daeth y grwp yn llai o grwp a mwy o gefnogaeth i Brown fel prif canwr, ac artist. Lan nes at nawr, roedd y Brown yn weddol poblogaidd, yn enwedig yn ne’r UDA, ond bu hyn yn newid yn 1961, pan cafodd ei sioe ‘Live at The Apollo’ ei gyhoeddu. Erbyn hyn roedd ei ganeuon yn tueddu ym
hellach a phellach i ffwrdd o RnB traddodiadol tuag at arddull newydd a elwir yn Funk.

### Gyrfa ddiweddarach 
Trwy’r chwechdegau, parhaodd Brown yn ei waith tra un ar ôl un gadawodd aelodau o’i fand i fynd i lefydd newydd, felly dechreuodd ef a Boyd fand newydd o’r enw ‘the JB’S’. Ond erbyn diwedd y saithdegau, roedd poblogaidd Brown yn lleihau, ac er iddo ddod ychydig yn well yn ar ddechrau’r wythdegau, cyrhaeddodd ei isaf yn 1988 pan gafodd ei arestio am yrru dros y cyflymder cyfreithlon.

## Diweddglo 
Ar ôl hynny daeth yn fwy poblogaidd fel relic o’r hen oesoedd.
Priododd bedair gwaith, a chafodd bump o blant. Bu farw ar Ddydd Nadolig, 2006.

## Darllen pellach 
* R. J. Smith. *The One: The Life and Music of James Brown* (Gotham, 2012).

Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Pobl o Dde Carolina
Leiden

Mae **Leiden** () yn ddinas hanesyddol yn yr Iseldiroedd, 15&nbsp;km i'r gogledd o Den Haag a 40&nbsp;km i'r de-orllewin o Amsterdam. Mae Afon Oude Rijn ("Hen Afon Rhine") yn llifo trwy'r dref.

## Hanes 
Rhoddwyd y dref dan warchae gan y Sbaenwyr yn 1572 ond codwyd y gwarchae yn y flwyddyn ganlynol trwy'r dull anghyffredin o orlifio'r tir o'i chwmpas â dyfroedd Afon Oude Rijn. Bu i'r gwarchae ei godi ar 3 Hydref a nawr mae dathliad mawr yn y ddinas ar y dyddiad hon i ddathlu y milwyr Iseldireg yn cyrraedd. Y bwyd cyntaf cafodd y dinasyddion gan y milwyr oedd bara gwyn ac y pysgodyn penwaig a fellu byddant yn bwyta hyn ar y 3ydd o Hydref. 

## Y brifysgol 
Mae Leiden yn enwog am ei brifysgol, a sefydlwyd yn 1575, oedd ar un adeg yn un o ganolfannau dysg pwysicaf Ewrop. Ymhlith ei myfyrwyr enwog gellid enwi'r nofelydd Henry Fielding. Cafodd o ei syfedlu gan William o Orange fel rhodd i'r ddinas am eu gwrthwynebiad i'r Sbaenwyr tair mlynedd ynghynt. 

## Pobl o Leiden 
* Daniel Heinsius, ysgolhaig
* Jan Steen, arlunydd
* Nina Foch, actores

150px|dim|bawd|Baner Leiden

Leiden
Categori:Zuid-Holland
Bodensee

Llyn mawr ar Afon Rhein rhwng yr Almaen, y Swistir ac Awstria yw'r **Bodensee** (Almaeneg: *Bodensee*; Ffrangeg: *Lac de Constance*). Mae ganddo arwynebedd o 536&nbsp;km2. Mae'r llyn yn cynnwys tair ynys fawr, Ynys Mainau, Ynys Reichenau ac Ynys Lindau, ynghyd â nifer o ynysoedd llai. Fe'i lluniwyd yn ystod Oes yr Iâ gan rewlif y Rhein.

Daw ei enw oddi wrth enw'r pentref Bodman ar ben gogledd-orllewinol y llyn. Ffurfiau cynharach ar ei enw yw *Bodmansee* a *Bodansee*. Mae llawer o ieithoedd Ewropeaidd yn defnyddio enwau ar y llyn (megis Ffrangeg *Lac de Constance*, Saesneg *Lake Constance*, Eidaleg *Lago di Costanza*, Portiwgaleg *Lago de Constança*, Sbaeneg *Lago de Constanza*) sy'n tarddu oddi wrth enw Konstanz, dinas fwyaf ar lan y llyn.

bawd|dim|300px|Map yn dangos lleoliad y Bodensee ar y ffin rhwng yr Almaen (yn y gogledd), y Swistir (yn y de) ac Awstria (yn y dwyrain)

Bodensee
Bodensee
Bodensee
Thomas Telford

chwith|bawd|Portread o Thomas Telford gan John Roffe

Peiriannydd o'r Alban oedd **Thomas Telford** (9 Awst 1757 – 2 Medi 1834), a anwyd yn Eskdale.

Yn ddyn ifanc gweithiodd fel saer maen. Yn 1783 symudodd i Lundain. Yn 1787 llwyddodd i gael swydd yn arolygydd y ffyrdd yn Swydd Amwythig. Mewn canlyniad fe'i penodwyd yn beirianydd ar gyfer Camlas Ellesmere.

Aeth i'r Alban ar ran y llywodraeth i baratoi adroddiad ar gyflwr ffyrdd yr Alban a gweithiodd wedyn ar Camlas Caledonia rhwng Inbhir Nis ac An Gearasdan.

Yng Nghymru bu'n beirianydd ar waith yr A5 rhwng y gororau a Chaergybi, gan gynnwys adran Nant Ffrancon, ac ar rannau o ffordd yr arfordir (yr A55 heddiw), er enghraifft ym Mhenmaenmawr (Penmaen-mawr a Phenmaen-bach) ac yn cynnwys Pont Grog Conwy. Ei waith mwyaf enwog yw'r bont grog a gododd dros Afon Menai yn 1826, sef Pont y Borth.

Bu farw Telford yn 1834 a chafodd ei gladdu yn Abaty Westminster.

Categori:Genedigaethau 1757
Categori:Marwolaethau 1834
Categori:Peirianwyr o'r Alban
Categori:Peirianwyr sifil
IJsselmeer

Llyn bas yng nghanol yr Iseldiroedd yw'r **IJsselmeer** (hefyd **Llyn IJssel** neu **Llyn Yssel**). Fe'i crëwyd yn 1932, pryd caewyd y Zuider Zee drwy adeiladu argae 32&nbsp;km, yr *Afsluitdijk*, ar ei draws.

bawd|dim|250px|Arglawdd yr IJsselmeer
[bawd|dim|250px|Yr IJsselmeer, y [Markermeer a'r Zuiderzeewerken]]

Categori:Llynnoedd yr Iseldiroedd
Gubbio

Tref hynafol a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal yw **Gubbio**. Fe'i lleolir yn nhalaith Perugia yn rhanbarth Umbria. Saif ar lethr isaf Mynydd Ingino, mynydd bach yn yr Apenninau.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 32,432.

## Hanes
Mae gwreiddiau'r dref yn hynafol iawn. Roedd yn anheddiad bwysig i lwyth yr Wmbriaid (*Umbrii*), o dan yr enw *Ikuvium* yn y cyfnod cyn-Rufeinig. Yn 1444 darganfuwyd yno tabledi efydd, y Tabledi Igufaidd, sy'n cynnwys y testun mwyaf sydd wedi goroesi yn yr Wmbreg.

Ar ôl y goncwest Rufeinig yn yr 2g&nbsp;CC parhaodd y dref yn bwysig, fel y tystiwyd gan ei theatr Rufeinig, yr ail-fwyaf yn y byd i oroesi. Ei henw Lladin oedd *Iguvium*.

Daeth Gubbio yn bwerus iawn ar ddechrau'r Oesoedd Canol. Anfonodd y dref 1,000 o farchogion i ymladd yn y Groesgad Gyntaf (1096–9). Roedd y canrifoedd dilynol yn gythryblus, ac roedd Gubbio yn rhyfela yn aml yn erbyn trefi cyfagos. Yn un o'r rhyfeloedd hyn ei esgob, Ubaldo Baldassini (c.1084–1160) a arweiniodd fyddin y dref (trwy wyrth yr honnwyd) i fuddugoliaeth ysgubol (1151) a chyfnod o ffyniant i'r dref. Ef bellach yw nawddsant y dref, a bob blwyddyn y mae gwyl fawr (*Corsa dei Ceri*) ar noswyl ei ddygwyl ar 16 Mai.

Yn y pen draw ymgorfforwyd Gubbio i diriogaethau teulu Montefeltro, dugiaid Urbino. O 1631 hyd 1860 roedd yn rhan o Daleithiau'r Babaeth.

## Chwedl Sant Ffransis a'r Blaidd
Mae'r dref yn adnabyddus am chwedl Sant Ffransis o Assisi yn dofi blaidd rheibus a chodai arswyd ar y dref, ond a ddaeth wedyn yn breswylydd hydrin y lle.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Gubbio10 wiki.jpg|Olion yr hen theatr Rufeinig
Gubbio BMK.jpg|Palazzo dei Consoli
Gubbio Palazzo dei Consoli z02.jpg|Palazzo Ducale, gyda Palazzo dei Consoli ar y chwith
Gubbio, palazzo dei consoli, loggia, veduta.JPG|Golygfa dros y dref o Palazzo dei Consoli
Gubbio Corsa Ceri.jpg|Corsa dei Ceri, gwyl a ddethlir ar 15 Mai bob blwyddyn
Sant'Ubaldo (Gubbio) 03.jpg|Basilica Sant Ubaldo

Categori:Talaith Perugia
Categori:Trefi Umbria
Románsh

bawd|Agweddau gweledol o'r iaith.
Mae **Románsh** (*rumantsch*, *rumauntsch*, *romontsch*, *rumàntsch*) yn iaith Reto-Romanig yng nghangen Italaidd y teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd.

## Siaradwyr 
Sieredir Románsh yn ardal yr Alpau Grison yn ne'r Swistir heddiw, ond ar un adeg roedd hi'n cael ei siarad hefyd yn ardal Llyn Constans yng ngogledd yr Eidal.

Dim ond rhyw 50,000 o siaradwyr Románsh a geir heddiw. Mae eu hiaith yn rhanedig gyda phump tafodiaith bur wahanol i'w gilydd, sef *Sursilvan / Obwaldisch* (yn rhannau uchaf Dyffryn Rhine), *Sutsilvan / Nidwaldisch* (yn Tungleasta, Mantogna a Schona), Surmiran / Oberhalbsteinisch'' (yn Sursés a Val d'Alvra), *Oberengadinisch* (yn Engadine Uchaf) ac *Unterengadinisch* (yn Engadine Isaf). Mae'r Almaeneg yn ail iaith i bob siaradwr Románsh.
bawd|chwith|Map o'r Swistir gan ddangos lleoliad y siaradwyr Románsh (llwydlas).

## Llenyddiaeth 
Mae gan y Románsh draddodiad llenyddol digon anrhydeddus. Ar wahân i destun unigryw o'r 12g, tyfodd llenyddiaeth bur sylweddol ers cyfnod y Diwygiad Protestannaidd, gyda'r testun printiedig cyntaf yn ymddangos yn y flwyddyn 1552. Yn 1938 enillodd Románsh statws swyddogol yn y Swistir fel pedwaredd iaith (yn ei thalaith).

Mae llyfrau'n cael eu hargraffu yn y tafodieithoedd hyn i gyd, ond yn bennaf yn Sursilvan. Dysgir Románsh yn ysgolion yr ardal ieithyddol Románsh. Nid yw'r ymdrechion i greu iaith lenyddol safonol gyffredin i bob un o'r tafodieithoedd hyn wedi cael llawer o lwyddiant hyd yn hyn.

## Enghreifftiau o Románsh 
### Y Pader 
Dyma'r Pader yn nhafodiaith Sursilvan:
:*Bab nos, ti che eis en tschiel: sogns vegni fatgs tiu num*.
:*Tiu reginavel vegni neutier. Tia veglia daventi sin tiara sco en tschiel*.
:*Nies paun de mintga gi dai a nus oz*.
:*E perduna a nus nos puccaus, sco era nus perdunein a nos culponts*.
:*E meina nus bec en empruament, mo spendra nus dal mal. Pertgei tes ein il reinavel e la pussonza e la gliergia a semper*.

## Gweler hefyd 
* Radio Rumantsch


Categori:Ieithoedd Rhaetiaidd
Categori:Ieithoedd y Swistir
Feneteg

Mae **Feneteg** yn iaith Indo-Ewropeaidd farw a sieredid yn hen dalaith Rufeinig Venetia (yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal heddiw).

Roedd talaith Venetia'n cynnwys gwastadedd Venetia ac Istria ynghyd â'r mynyddoedd Alpaidd i'r gogledd.

Erys peth anghytundeb ymhlith ieithyddwyr ynglŷn â statws Feneteg ond fe'i derbynir gan ganran o ysgolheigion yn gangen ar wahân yn y teulu Indo-Ewropeaidd.

Mae olion yr iaith Feneteg i'w gweld mewn tua 200 o arysgrifau cynnar sy'n dyddio o'r 6ed ganrif C.C. hyd y canrifoedd cyntaf Cyn Crist, y rhan fwyaf ohonynt yn dod o Este (yr Adeste glasurol). Mae'r arysgrifau wedi'u hysgrifennu mewn gwyddor o'r dosbarth Gogledd Etrusgiaidd.

Ildiodd yr iaith yn raddol i'r Lladin ar ôl i'r Rhufeiniad ymsefydlu
yn Aquileia o 183 C.C. ymlaen. Dichon bod tiriogaeth yr iaith wedi'i chrebachu i'r bryniau yn ystod y canrifoedd canlynol ac iddi farw allan yn yr ail a'r 3edd ganrif C.C..

## Geirfa'r Feneteg
***zhonasto* "rhoddodd" (cf. Lladin *donare* "rhoi", a Cymraeg *dawn* a Sansgrit *danam* "rhodd")
***vhraterei* "brawd" (cf. Lladin *frater*)
***leuzorophos* "plant"

Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Ieithoedd Italaidd

Mae'r **ieithoedd Italaidd** yn perthyn i'r teulu Indo-Ewropeaidd o ieithoedd. Mae'n cwmpasu Lladin, a'r ieithoedd Romáwns sy'n tarddu o Ladin, a hefyd dwy iaith y Cynfyd, Osgeg ac Wmbreg.

Mae gan y gangen ddwy is-gangen:

* Sabeleg, sy'n cynnwys Osgeg a'r grŵp Wmbraidd, sy'n cynnwys Wmbreg a nifer o ieithoedd eraill â pherthynas agos at Wmbreg
* Lladin-Ffalisgeg, sy'n cynnwys Ffalisgeg, iaith farw a siaredid i'r gogledd o Rufain, Lladin a'r ieithoedd Romáwns.

Fel roedd y Rhufeinwyr yn ehangu'u dylanwad dros bobloedd eraill yr Eidal, daeth eu iaith i oruchafu dros yr ieithoedd Italaidd eraill tan iddi gymryd eu lle yn llwyr. Lladin yw'r unig iaith Italaidd a oroesodd. Daeth mor lwyddiannus nes iddi ledu dros y rhan fwyaf o dde Ewrop a datblygu i esgor ar grŵp newydd o ieithoedd, y grŵp Romáwns.

Mae rhai ieithyddion yn rhagdybio cysylltiad clòs rhwng yr ieithoedd Italaidd a'r ieithoedd Celtaidd ac yn awgrymu iddynt darddu o un famiaitih Italo-Celtaidd (y rhagdybiaeth Italo-Celtaidd), ond mae'r syniad yn aros yn ddadleuol.

Italaidd, Ieithoedd
Afon Cefni (llong)

Roedd yr ***Afon Cefni*** yn llong hwylio haearn pedwar hwylbren oedd yn chwaer-long i'r *Afon Alaw*. Cafodd ei henwi ar ôl Afon Cefni, un o afonydd Ynys Môn.

Fel yn achos yr *Afon Alaw*, cafodd yr *Afon Cefni* ei hadeiladu yn Glasgow yn yr Alban gan gwmni A. Stephens & Sons ar gyfer Hughes & Co o Borthaethwy, Môn, flwyddyn o flaen yr *Afon Alaw*, yn 1890.

Ni chafodd y llong yrfa hir. Yn 1894 roedd hi ar ei ffordd i San Francisco, yn yr Unol Daleithiau, o borthladd Abertawe pan aeth ar goll gyda'r criw oll. Yn ddiweddarach cafodd darnau ohoni eu golchi i fyny yn Ynysoedd Syllan (Ynysoedd Scilly) oddi ar arfordir Cernyw.

Afon Cefni
Categori:Cludiant yng Nghymru
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Hanes Ynys Môn
Afon Alaw (llong)

bawd|290px|Llong "Afon Alaw"; ffotograff: State Library of Queensland.
bawd|290px

Roedd yr ***Afon Alaw*** yn llong hwylio pedwar hwylbren a wasanaethodd o 1891 hyd 1918. Ei chwaer-long oedd yr Afon Cefni.

Adeiladwyd yr **Afon Alaw** gan gwmni **A. Stephens & Sons** o Glasgow ar gyfer **Hughes & Co** o Borthaethwy, Ynys Môn.

Fe'i henwyd ar ôl yr afon o'r un enw yng ngogledd-orllewin Môn. Roedd hi'n farc 2,052 tunnell gros, hyd 284 troedfedd, lled 42 troedfedd.

Yn 1904 fe'i gwerthwyd i gwmni Cymreig arall, o Lerpwl, **W. Thomas & Sons**. Cafodd ei gwerthu eto ddiwedd y 1910au i Christiansand o Norwy. Yn 1918 suddwyd yr Afon Alaw ym Môr Iwerydd y De gan y llong ryfel Almaenaidd **Wulf** tra ar ei ffordd i Montevideo, yn Wrwgwái.

Categori:Llongau
Categori:Llongddrylliadau
Llanfachreth, Gwynedd

:*Peidiwch â chymysgu y pentref hwn â Llanfachraeth, Ynys Môn.*

Mae **Llanfachreth** () (hefyd **Llanfachraeth** neu **Llanfachraith**) yn bentref ym Meirionnydd, Gwynedd. Saif i'r gogledd o dref Dolgellau rhwng Afon Wnion ac Afon Wen. I'r gogledd ceir bryn uchel Rhobell Fawr. Mae'n rhan o gymuned Brithdir a Llanfachreth.

Roedd Plwyf hanesyddol Llanfachreth yn cynnwys pentref Rhydymain, pentrefan Drws y Nant a'r rhan o bentref Llanelltud sydd i'r ddwyrain o afon Mawddach

Plasty hynafol ac ystâd y Nannau yn Llanfachreth. Ym mharc ceirw plasty'r Nannau roedd Ceubren yr Ellyll yn arfer sefyll cyn ei tharo gan mellten yn y 19eg ganrif. Wedi i Hywel Sele arglwydd Nannau bradychu Owain Glyn Dŵr yn 1402, lladdodd Owain ef a chuddiodd ei gorff yn y ceubren a daeth y ceubren yn lle melltigedig wedi hynny.

Yn yr Oesoedd Canol roedd plwyf Llanfachraeth yn rhan o gwmwd Tal-y-bont, Cantref Meirionnydd ac yn cynnwys Abaty Cymer.

Gwasanaethir plant y pentref a'r cylch gan Ysgol Llanfachreth, sydd yn nhalgylch Ysgol y Gader, Dolgellau.

## Gweler hefyd
*Brithdir a Llanfachreth

## Cyfeiriadau
Categori:Brithdir a Llanfachreth
Categori:Pentrefi Gwynedd
Hague

Gall *Hague* gyfeirio at:

*William Hague, cyn-arweinydd Plaid Geidwadol y Deyrnas Unedig
*Enw Saesneg ar ddinas Den Haag yn yr Iseldiroedd
Llanfachreth

Ceir mwy nag un pentref yng Nghymru o'r enw **Llanfachreth** (ffurf amgen: **Llanfachraeth**):

* Llanfachreth, Ynys Môn (Llanfachraeth) - pentref yng ngogledd-orllewin Môn
* Llanfachreth, Gwynedd - pentref ym Meirionnydd, Gwynedd
Llanfachraeth, Ynys Môn

:*Peidiwch â chymysgu y pentref hwn â Llanfachreth, Gwynedd.*

Pentref a chymuned  yng ngogledd-orllewin Ynys Môn yw **Llanfachraeth** (). Fe'i lleolir ar yr A5025 tua 4 milltir i'r dwyrain o dref Caergybi. Mae Afon Alaw yn llifo trwy'r pentref ar ei ffordd i'w haber ar Draeth y Gribin.

Er mai 'Llanfachraeth' yw enw'r pentref mae'n gorwedd ym mhlwyf Llanfachreth a chymysgir rhwng yr enwau yn aml fel canlyniad.

Mae yna lawer o bethau i wneud yn Llanfachraeth fel mynd am dro ar lwybrau dros un o'r pontydd. Mae yna dy tafarn a siop yn Llanfachraeth. Mae yna 2 bwthyn i aros yno os rydych yn ffansi mynd am wyliau ac mae yna gwesty ac bwyty yn y ty tafarn. Mae yna parc lleol yno.

## Pobl nodedig yr ardal
*Robert Bulkeley, mân uchelwr yr 17g, a fu’n byw yn nhy hynafol Dronwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Llanbabo

Pentref bychan yng nghymuned Tref Alaw, Ynys Môn, yw **Llanbabo** (). Saif yng ngogledd-ddwyrain yr ynys, 4 milltir i'r de o Fae Cemaes ar ymyl Cors y Bol ger Llyn Alaw. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Talybolion. Ceir tystiolaeth sy'n awgrymu'n gryf fod Sefnyn, un o Feirdd yr Uchelwyr a ganai yn ail hanner y 14g, yn frodor o blwyf Llanbabo.

## Eglwys Pabo Sant
Mae'r eglwys yn gysegredig i Sant Pabo (5g). Eglwys un siambr ydyw, a godwyd yn y 12g yn ystod teyrnasiad Owain Gwynedd ond a newidiwyd yn sylweddol yn y 19g. Ynddi ceir maen cerfiedig ac arni delwedd *bas-relief* o'r sant, oedd yn aelod o deulu brenhinol Gwynedd yn yr Oesoedd Canol cynnar, yn gwisgo coron ac yn dwyn teyrnwialen. Mae'r maen yn dyddio o ddiwedd y 14g. Tybir i gerflun arall ar yr ynys, yn Eglwys Sant Iestyn, yn Llaniestyn, gael ei gerfio gan yr un crefftwr.

Hefyd o ddiddordeb arbennig yw'r tri phen cerfiedig canoloesol sydd wedi'u gosod yn y bwa uwchben porth yr eglwys; tybir eu bod yn cynrychioli'r Drindod (ceir pennau cyffelyb ym Mhriordy Penmon ac yn eglwys Llan-faes).

Mae muriau'r llan o gwmpas yr eglwys ar ffurf crwn, arwydd o hynafrwydd y safle.

## Hynafiaethau eraill
Filltir i'r de o'r pentref ceir maen hir ac yn agos i hwnnw mae safle Bedd Branwen ar lan Afon Alaw.

## Llyfryddiaeth
*Peter Lord, *Gweledigaeth yr Oesoedd Canol* (Caerdydd, 2003). Gweler t. 76 am luniau o bennau'r bwa, a t. 216 a lun o'r maen cerfiedig.

## Cyfeiriadau
Categori:Eglwysi Ynys Môn
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Tref Alaw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)