open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llys Euryn

Hen blasdy y ceir ei adfeilion yn sefyll wrth droed Bryn Euryn rhwng Llandrillo-yn-Rhos a Bae Colwyn ym mwrdeisdref sirol Conwy yw **Llys Euryn**. Mae tair ochr o'r adeilad gwreiddiol yn dal i sefyll, ynghyd â rhannau o'r waliau mewnol, ffenestri, pentan cyfan a hen simnai sy'n codi i 50 troedfedd. Fe'i enwir ar ôl y bryn calchfaen cyfagos.

## Hanes
Codwyd y plasdy wrth droed llethrau coediog gogleddol Bryn Euryn, allt a goronir gan hen fryngaer sy'n gwylio'r mynediad i'r Creuddyn ac afon Conwy ar hyd yr arfordir o'r dwyrain. Yn ôl un traddodiad lleol, a nodir gan Thomas Pennant, cysylltir y bryngaer honno â Maelgwn Gwynedd. Gwyddys fod Llys Euryn yn rhan o ystadau lleol Ednyfed Fychan (m. 1246), distain Teyrnas Gwynedd yn amser Llywelyn Fawr a'i fab Dafydd ap Llywelyn, yng nghantref Rhos. Ednyfed oedd cyndaid Owain Tudur.

Ychydig a wyddys am hanes cynnar y plasdy. Credir iddo gael ei losgi yn 1409 yn ystod gwrthyfel Owain Glyndŵr ac iddo gael ei adnewyddu yn fuan wedyn. Mae'r adeilad presennol yn dyddio i'r Oesoedd Canol Diweddar. Hwn yw'r plasdy a fu ym meddiant y Conwyaid, teulu o uchelwyr lleol, hyd 1629 pan gafodd ei werthu i Syr Peter Mutton. Roedd y Conwyaid yn noddwyr beirdd, ac yn eu plith Tudur Aled a Wiliam Llŷn. Cyfeiria'r olaf at Lys Euryn fel
:A llys draw a lliaws draul,
:Bryn Euryn mewn bron araul.'

Yn y 19g bu chwarel calchfaen gerllaw, a chodwyd cwt ar gyfyl un o'r waliau oedd yn dal deunydd ffrwydrol. Rhywbryd ceisiodd rhywun neu rywrai chwythu'r hen simnai i fyny, ond er i dwll gael ei wneud yn ochr y pentan mae'r simani'n dal i sefyll. Am y rhan fwyaf o'r 20g esgeuluswyd y safle'n llwyr, a chafodd ei orchuddio gan frysgwydd ac eiddew trwchus.

Ond yn 1998/1999 cafwyd prosiect i adfer y plasdy a'i gadw. Cliriwyd llawer o'r eiddew a'r coed, daeth yr hen bentan anferth a'r waliau mewnol i'r golwg eto, a chafwyd gwared o'r hen gwt chwarel a thrwsio'r twll yn ochr y simnai. Yna rhoddwyd cerrig mân i lawr dros y pridd i atal llystyfiant pellach a chodwyd hysbysfwrdd dwyieithog sy'n esbonio hanes y safle.

## Mynediad
Mae'r safle'n agored i'r cyhoedd bob amser. Gellir ei gyrraedd o gyffordd 20 ar yr A55, fymryn cyn cyrraedd Bae Colwyn o gyfeiriad Cyffordd Llandudno a dilyn y ffordd i gyfeiriad Llandrillo. Trowch i Ffordd Rhos wrth y goleuadau traffig i gyrraedd y maes parcio wrth droed Bryn Euryn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Manylion pellach am y prosiect adfer

Categori:Llandrillo-yn-Rhos
Categori:Plasdai Conwy
Categori:Safleoedd archaeolegol Conwy
Categori:Teyrnas Gwynedd
167 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - **160au CC** - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
172 CC 171 CC 170 CC 169 CC 168 CC - **167 CC** - 166 CC 165 CC 164 CC 163 CC 162 CC

----

## Digwyddiadau
* Yr offeiriad Iddewig Mattathias o Modi'in yn gwrthryfela yn erbyn deddfau Antiochus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd sy'n mynnu fod yr Iddewon yn aberthu i Zews. Mae'n lladd swyddog Syriaidd ac yn ffoi i fryniau Judea gyda'i bum mab.
* Y cadfridog Rhufeinig Lucius Aemilius Paulus yn dychwelyd i Rufain gyda Perseus, brenin Macedon yn garcharor. Ar y ffordd, ar orchymyn Senedd Rhufain, mae'n dial ar Epirus oedd mewn cynghrair a Perseus. Dinistrir 70 dinas a gwerthir 100,000 o ddinasyddion fel caethion.
* Y Parthiaid yn cipio dinas Herat. Mae hyn bron yn rhoi diwedd ar drafnidiaeth ar hyd Ffordd y Sidan.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Gaius Claudius Pulcher, Conswl Rhufeinig

Categori:167 CC
1060au

10g - **11g** - 12g
1010au 1020au 1030au 1040au 1050au - **1060au** - 1070au 1080au 1090au 1100au 1110au
1060 1061 1062 1063 1064 1065 1066 1067 1068 1069

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
* Gwilym Goncwerwr
* Harold Godwinson
* Harald Hardrada
Lleidr Amser

bawd|dde|200px|Clawr Cymraeg *Lleidr Amser*

Chweched nofel ar hugain yng nghyfres y Disgfyd gan Terry Pratchett ydy ***Lleidr Amser*** (Teitl gwreiddiol Saesneg: *Thief of Time*, 2001) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Dyfrig Parri. Cyhoeddwyd gan Rily Publications ar 1 Mai 2002. Daw'r teitl o'r dywediad traddodiadol *"Procrastination is the thief of time"* (Cymraeg: "gohuriaeth yw lleidr amser").

Categori:Cyfieithiadau o nofelau i'r Gymraeg
Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Categori:Nofelau 2001
168 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - **160au CC** - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 
173 CC 172 CC 171 CC 170 CC 169 CC - **168 CC** - 167 CC 166 CC 165 CC 164 CC 163 CC 

----

## Digwyddiadau
* Byddin Rufeinig dan Lucius Anicius Gallus yn gorchfygu Gentius, brenin Illyria, yn Scodra, ac yn ei gymeryd yn garcharor.
* Y cadfridog Rhufeinig Lucius Aemilius Paulus yn cael ei ethol yn gonswl ac yn cyrraedd Groeg i arwain y rhyfel yn erbyn Perseus, brenin Macedon.
* 22 Mehefin - Brwydr Pydna (yn ne Macedonia); Lucius Aemilius Paulus yn gorchfygu byddin Perseus ac yn ei gymeryd ef yn garcharor. Rhennir Macedon yn bedair gwladwriaeth fechan gan y Rhufeiniaid, a chymerir cannoedd o garcharorion Groegaidd i Rufain, yn cynnwys yr hanesydd Polybius.
* Llynges Antiochus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn ennill brwydr ger arfordir Cyprus. Mae'r ynys yn ildio iddo.
* Antiochus IV yn ymosod ar yr Aifft ac yn gwersylla ger Alexandria. Mae llysgennad Rhufeinig, Gaius Popillius Laenas, yn mynnu ei fod yn tynnu ei fyddin o'r Aifft a Cyprus ar unwaith neu wynebu rhyfel. Pan mae Antiochus yn gofyn am amser i feddwl, mae Popillius yn gwneud cylch yn y tywod o amgylch y brenin â'i ffon, ac yn mynnu ei fod yn ateb cyn camu allan o'r cylch. Mae Antiochus yn cytuno i ufuddhau i'r gorchymyn.
* Antiochus IV yn ymosod ar Jeriwsalem ac yn lladd llawer o'r trigolion ac anrheithio'r deml.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Caecilius Statius, bardd Rhufeinig (ganed tua 219 CC)
* Jia Yi, gwleidydd a bardd o Tsieina (g. 200 CC)

Categori:168 CC
Chwarel Maenofferen

Chwarel lechi ger Blaenau Ffestiniog, Gwynedd, yw **Chwarel Maenofferen**. Mae'n dal yn cynhyrchu llechfaen wedi ei falu.

## Hanes
Dechreuwyd gweithio safle Maenofferen yn fuan wedi 1800 gan weithwyr o Chwarel Diffwys gerllaw. Erbyn 1848 roedd llechi oddi yma yn cael eu cario ar Reilffordd Ffestiniog. Gelwid y chwarel gyntaf ar y safle yn chwarel David Jones.

Yn 1860 crewyd Llyn Newydd fel cronfa ddŵr i gyflenwi anghenion y chwarel trwy adeiladu argae. Defnyddid y dŵr i yrru peiriannau'r charel, ac yn 1918 i gynhyrchu trydan. Yn 1861 ffurfiwyd cwmni'r *Maenofferen Slate Quarry Co. Ltd.*. Cynhyrchwyd tua 400 tunnell o lechi y flwyddyn honno, ac yn  1862 cymerodd y cwmni lês ar gei ym mhorthladd Porthmadog,

Tyfodd y chwarel, gam ymestyn o dan y ddaear ac i lawr y llechwedd i gyfeiriad Blaenau Ffestiniog. Erbyn 1897 roedd yn cyflogi 429 o weithwyr, tua hanner y rhain dan ddaear. Nid oedd gan y chwarel yma gysylltiad uniongyrchol a Rheilffordd  Ffestiniog; defnyddid Tramffordd Rhiwbach i'w cludo at y rheilffordd.

Yn 1908 cymerodd y cwmni lês ar gei ym Minffordd, lle roedd offer i drosgwyddo llechi o'r trên bach i'r trên mawr. Prynodd y cwmni Chwarel Rhiwbach yn 1928. Pan ddaeth Rheilffordd  Ffestiniog i ben yn 1946, cymerodd Maenofferen lês ar ran o'r hen drac i gludo llechi at reilffordd yr LMS. O 1962 ymlaen, defnyddid lorïau i gludo'r llechi.

## Y chwarel heddiw
Prynwyd y chwarel gan berchenofion Chwarel Llechwedd yn 1975. Daeth y gwaith tanddaearol i ben ym mis Tachwedd 1999; hwn oedd y gwaith tanddaearol olaf yng ngogledd Cymru i'w weithio ar raddfa fawr. Erbyn hyn mae'r chwarel yn cael ei gweithio o'r wyneb, gan weithio'r llechfaen o'r pileri rhwng y siamberi.

Maenofferen
Creuddyn (Ceredigion)

:*Am y cwmwd yn Rhos, gogledd Cymru, gweler Creuddyn (Rhos). Gweler hefyd Creuddyn (gwahaniaethu).*

Cwmwd canoloesol yng ngogledd Ceredigion rhwng afonydd Rheidol ac Ystwyth oedd y **Creuddyn**. Gyda chymydau Genau'r Glyn a'r Perfedd, ffurfiai gantref Penweddig.

Gorwedd y cwmwd rhwng arfordir Bae Ceredigion i'r gorllewin a bryniau Elenydd i'r dwyrain. I'r gogledd mae'n ffinio â chwmwd Perfedd gydag afon Rheidol yn dynodi rhan helaeth y ffin. I'r de ffiniai â chwmwd Mefenydd gydag afon Ystwyth yn dynodi'r ffin. I'r dwyrain roedd yn ffinio ag Arwystli ym Mhowys.

Mae rhan ddwyreiniol yn cwmwd yn ardal o fryniau. Cedwir enw'r cwmwd yn enw pentref Llanfihangel-y-Creuddyn. Roedd rhan isaf y cwmwd yn perthyn i Llanbadarn Fawr ac yn cael ei enwi'n Llanbadarn y Creuddyn mewn canlyniad.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ceredigion
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Teyrnas Ceredigion
Categori:Teyrnas Deheubarth
Dulas

Gallai **Dulas** gyfeirio at un o sawl peth:

Cymydau canolesol yng nghantref Rhos:
*Uwch Dulas
*Is Dulas

Afonydd:
*Afon Dulas (Rhos), sir Conwy
*Afon Dulas (Ceredigion)

Arall:
* Dulas, Ynys Môn, pentrefan yng nghymuned Moelfre ar Ynys Môn
*Traeth Dulas, Môn
*Ynys Dulas, oddi ar arfordir Môn

Gweler hefyd:
*Llanddulas
Afon Dulas

Gallai **Afon Dulas** gyfeirio at:

* Afon Dulas (Rhos), ym mwrdeistref sirol Conwy
* Afon Dulas (Ceredigion)
* Afon Dulas (Gwynedd), un o lednentydd Afon Dyfi
* Afon Dulas (Powys), un o lednentydd Afon Dyfi

## Gweler hefyd
* Afon Dulais
Uwch Dulas

:*Gweler hefyd Dulas (gwahaniaethu).*

Cwmwd canoloesol yng ngogledd Cymru oedd **Uwch Dulas**. Gyda chymydau'r Creuddyn ac Is Dulas roedd yn ffurfio cantref Rhos.

bawd|dim|Eglwysbach

Dynodai afon Dulas rhan isaf y ffin rhwng Uwch ac Is Dulas, o'i aber yn y môr yn Llanddulas (ger Bae Colwyn heddiw) i fyny i'r bryniau ger Betws yn Rhos. I'r de o'r ardal honno, ymestynnai'r cwmwd fel llain o dir uchel hyd at gyffiniau Pentrefoelas, gan ffinio â chantref Rhufoniog yn y de. Yn y gorllewin ffurfiai Dyffryn Conwy ffin naturiol, gyda'r cwmwd yn gorwedd ar lan ddwyreiniol afon Conwy. Yn y gogledd ffiniai â chwmwd y Creuddyn.

Roedd y rhan fwyaf o'r canolfannau pwysig yn gorwedd ger yr arfordir yn y gogledd, gan gynnwys Llaneilian-yn-Rhos, Mochdre, Llandrillo yn Rhos, Llanddulas a Betws yn Rhos. Yn Nyffryn Conwy Llanrwst oedd y ganolfan bwysicaf. Yn y bryniau roedd plwyfi Llansanffraid Glan Conwy, Maenan, Eglwysbach a Llanddoged.

Roedd Uwch Dulas yn rhan o deyrnas Rhos yn yr Oesoedd Canol Cynnar ac yna'n rhan o Wynedd. Gydag Is Dulas daeth y cwmwd yn rhan o arglwyddiaeth Dinbych ar ôl goresgyniad Gwynedd (aeth y Creuddyn yn rhan o Sir Gaernarfon, ac ar ddiwedd yr Oesoedd Canol daeth yn rhan o'r hen Sir Ddinbych. Heddiw mae'n rhan o fwrdeistref sirol Conwy ar ôl cyfnod yn rhan o sir Clwyd.

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Categori:Teyrnas Gwynedd
169 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - **160au CC** - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
174 CC 173 CC 172 CC 171 CC 170 CC - **169 CC** - 168 CC 167 CC 166 CC 165 CC 164 CC

----

## Digwyddiadau 
* Byddin Macedon dan Perseus, brenin Macedon yn llwyddo i gornelu byddin Rhufeinig dan y conswl Quintus Marcius Phillipus gerllaw Tempe, ond mae'r Macedoniaid yn methu manteisio ar hyn.
* Perseus yn gofyn i Antiochus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, ymuno ag ef yn erbyn y Rhufeiniaid. Nid yw Antiochus yn ymateb.
* Y tribwn Rhufeinig yn dod a'r *Lex Voconia* ymlaen. Dan y ddeddf yma, ni chaiff neb sydd ag eiddo gwerth 100,000 sestertius neu fwy enwi merch fel ei aer.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Quintus Ennius, bardd epig, dychanwr a dramodydd Rhufeinig (g. 239 CC)

Categori:169 CC
The Light Fantastic

Nofel ffansasi ddigri gan Terry Pratchett ydy ***The Light Fantastic***, a'r ail nofel yng nghyfres y *Disgfyd*. Cyhoeddwyd yn 1986. Mae'r teitl yn ddyfyniad o gardd gan John Milton, yn i gyd-destun gwreiddiol roedd yn cyfeirio at ddawsnio'n ysgafn gyda afradlonedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau 1986
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Equal Rites

Nofel ffansasi ddigri gan Terry Pratchett ydy ***Equal Rites***, a'r trydydd nofel yng nghyfres y *Disgfyd* a'r cyntaf i beidio cael Rincewind yn brif-gymeriad. Mae'n cyflwyno'r cymeriad Granny Weatherwax, sy'n ymddangos mewn nifer o nofelau diweddarach y *Disgfyd*. Cyhoeddwyd yn 1987.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Categori:Nofelau 1987
Sourcery

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy ***Sourcery***, a'r pumed nofel yng nghyfres y *Disgfyd*. Cyhoeddwyd yn 1988.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Categori:Nofelau 1988
Rily Publications

bawd|220px|Logo Rily Publications

Cyhoeddwyr ydy **Rily Publications**. Sefydlwyd y cwmni yn 2001 yn Hengoed, Bwrdeistref Sirol Caerffili. Lleolir erbyn hyn yn Ystrad Mynach lle mae gan y wasg siop fasnach.

Ymysg eu cyfieithiadau cynharaf mae *Lleidr Amser*, cyfieithiad o *Thief of Time* gan Terry Pratchett ac *Yr CMM*, cyfieithiad o *The BFG* gan Roald Dahl.

Richard Tunnicliffe yw rheolwr cyhoeddi'r cwmni.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Rily Publications

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2001
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Economi Caerffili
Is Dulas

:*Gweler hefyd Dulas (gwahaniaethu).*

[250px|bawd|Tirwedd sy'n nodweddiadol o gwmwd Is Dulas: [Tre-pys-llygod ger Llangernyw]]
Cwmwd canoloesol ar arfordir gogledd-ddwyrain Cymru oedd **Is Dulas**. Gyda chymydau'r Creuddyn ac Uwch Dulas, roedd yn ffurfio cantref Rhos.

Dynodai afon Dulas rhan isaf y ffin rhwng Is ac Uwch Dulas, o'i aber yn y môr yn Llanddulas (ger Bae Colwyn heddiw) i fyny i'r bryniau ger Betws yn Rhos. I'r de ffiniai â chymydau Uwch Aled ac Is Aled yng nghantref Rhufoniog ac i'r dwyrain â chantref Tegeingl gyda rhan isaf afon Clwyd yn ffurfio ffin naturiol. Yn y gogledd roedd ganddo arfordir hir ar Fôr Iwerddon; yma y ceir Morfa Rhuddlan, safle brwydr enwog.

Y brif ganolfan eglwysig oedd Abergele, ar yr arfordir. Roedd canolfannau eraill yn cynnwys Llangernyw, Llanfair Talhaiarn a Llansannan.

Am ran helaeth yr Oesoedd Canol bu'r cwmwd yn rhan o Wynedd Is Conwy yn y Berfeddwlad. Yn ddiweddarach daeth yn rhan o arglwyddiaeth Dinbych ac wedyn yr hen Sir Ddinbych. Gorwedd y rhan fwyaf o'r ardal yn Sir Ddinbych heddiw, ond mae rhannau gorlelwinol yn gorwedd yn sir Conwy.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Daearyddiaeth Sir Ddinbych
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Chwarel Aberllefenni

Chwarel lechi ger Aberllefenni yng Ngwynedd yw  **Chwarel Aberllefenni**. Cyn iddi gau yn 2003 roedd wedi bod ar agor yn ddidor am gyfnod hwy nag unrhyw chwarel lechi arall yn y byd.

Defnyddir yr enw “Chwarel Aberllefenni” am dair chwarel ar wahân, **Foel Grochan**, **Hen Chwarel** a **Ceunant Ddu**, sydd ill tair wedi eu gweithio fel uned trwy gydol y cyfnod yr oedd y chwarel ar agor. Saif  Foel Grochan ar ochr ddwyreiniol y dyffryn a Ceunant Ddu a Hen Gloddfa ar yr ochr orllewinol.

## Hanes
Efallai bod Chwarel Aberllefenni wedi ei gweithio cyn gynhared a’r 14g. Tua 1500 defnyddiwyd llechi o’r chwarel yma i doi Plas Aberllefenni. Roedd y chwarel yn eiddo i deulu Lloyd yn y 17g, a daeth i feddiant teulu Campbell yn 1725. Yn 1806 daeth John Davies yn berchennog, ac etifeddwyd y chwarel gan ei aer Pryce Jones yn 1824. Yn 1859 gwerthwyd y chwarel i’r Cyrnol Robert Davis Jones.

Erbyn 1879 roedd y chwarel yn cyflogi 169 o weithwyr, ac yn cynhyrchu bron 4700 tunnell o lechi. Cyhhaeddodd y nifer o weithwyr 190 yn 1890, ond erbyn 1908 roedd wedi gostwng dan 100.

Yn 1935 prynwyd y chwarel gan Syr Henry Haydn Jones, perchennog Chwarel Bryn Eglwys ger Abergynolwyn. Erbyn y 1950au dim ond tua 40 o weithwyr oedd ar ôl, i gyd yn chwarel Foel Grochan. Prynodd y brodyr  Gwilym a Dewi Lloyd y chwarel yn 1956 dan yr enw *Wincilate Ltd.* Trwy fecaneiddio, gallwyd cario ymlaen hyd ddiwedd y ganrif, ond daeth diwedd ar gynhyrchu llechi yn 2002.  Aberllefenni oedd y chwarel lechi olaf i’r de o Flaenau Ffestiniog. Mae’r felin lechi yn parhau ar agor, yn prosesu llechi o Tsieina, Blaenau Ffestiniog a Chwarel y Penrhyn.

bawd|dim|250px|Chwarel Aberllefenni o Foel Grochan, diwedd y 1970au
250px|bawd|dim|Sied peiriannau'r chwarel, tua 1885

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Wincilate

Categori:Corris
Aberllefenni
.nz

Côd ISO swyddogol Seland Newydd yw **.nz** (talfyriad o N*ew* Z*ealand*).

Categori:Seland Newydd
Categori:Parthau lefel uchaf
.de

Côd ISO swyddogol yr Almaen yw **.de** (talfyriad o **De***utschland*).

Categori:Parthau lefel uchaf
Categori:Y rhyngrwyd yn yr Almaen
.au

Côd ISO swyddogol Awstralia yw **.au** (talfyriad o **Au***stralia*).

Categori:Awstralia
Categori:Parthau lefel uchaf
.ie

Côd ISO swyddogol Gweriniaeth Iwerddon yw **.ie** (talfyriad o **I***r***e***land*).

Categori:Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Parthau lefel uchaf
.is

Côd ISO swyddogol Gwlad yr Iâ yw **.is** (talfyriad o Is*land*).

Categori:Gwlad yr Iâ
Categori:Parthau lefel uchaf
Pyramids (Disgfyd)

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy ***Pyramids***, a'r seithfed nofel yng nghyfres y *Disgfyd*. Cyhoeddwyd yn 1989.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Categori:Nofelau 1989
.fr

Côd ISO swyddogol Ffrainc yw **.fr** (talfyriad o Fr*ance*).

Categori:Parthau lefel uchaf
Categori:Y rhyngrwyd yn Ffrainc
.pk

Côd ISO swyddogol Pacistan yw **.pk** (talfyriad o P *a* k *istan*).

Categori:Pacistan
Categori:Parthau lefel uchaf
.af

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Affganistan yw **.af** (talfyriad o Af*fganistan*).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Affganistan
Categori:Parthau lefel uchaf
166 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - **160au CC** - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
171 CC 170 CC 169 CC 168 CC 167 CC - **166 CC** - 165 CC 164 CC 163 CC 162 CC 161 CC

----

## Digwyddiadau
* Antiochus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn ymgyrchu yn erbyn Parthia. Mae'n gadael ei deyrnas yng ngofal ei ganghellor, Lysias.
* Wedi marwolaeth arweinydd y gwrthryfel Iddewig yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd,  Mattathias, mae ei fab, Jiwdas Maccabeus yn dod yn arweinydd.
*Brwydr Beth Horon: Jiwdas Maccabeus yn gorchfygu byddin Seleucaidd.
*Brwydr Emmaus rhwng byddin Jiwdas Maccabeus a byddin Seleucaidd dan Lysias a Gorgias. Mae Jiwdas yn fuddugol unwaith eto.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Mattathias, tad Jiwdas Maccabaeus, offeiriad Iddewig o Modi'in, a ddechreuodd y gwrthryfel Iddewig yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd.

Categori:166 CC
.ca

Côd ISO swyddogol Canada yw **.ca** (talfyriad o **Ca***nada*).

Categori:Canada
Categori:Parthau lefel uchaf
.ro

Côd ISO swyddogol Rwmania yw **.ro** (talfyriad o Ro*mania*).

Categori:Rwmania
Categori:Parthau lefel uchaf
.cn

Côd ISO swyddogol Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **.cn** (talfyriad o **C***hi***n***a*).

Categori:Gweriniaeth Pobl Tsieina
Categori:Parthau lefel uchaf
.nl

Côd ISO swyddogol yr Iseldiroedd yw **.nl** (talfyriad o N*eder* l*ands*).

Categori:Yr Iseldiroedd
Categori:Parthau lefel uchaf
Soul Music

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy ***Soul Music***, a'r 16eg nofel yng nghyfres y *Disgfyd*. Cyhoeddwyd yn 1994.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Categori:Nofelau 1994
.br

Côd ISO swyddogol Brasil yw **.br** (talfyriad o **Br***asil*).

Categori:Brasil
Categori:Parthau lefel uchaf
.it

Côd ISO swyddogol yr Eidal yw **.it** (talfyriad o **It***alia*).

Categori:Yr Eidal
Categori:Parthau lefel uchaf
.ar

Côd ISO swyddogol yr Ariannin yw **.ar** (talfyriad o **Ar***gentina*).

Categori:Yr Ariannin
Categori:Parthau lefel uchaf
.ma

Côd ISO swyddogol Moroco yw **.mo** (talfyriad o Ma*roc*, enw swyddogol y wlad yn y Ffrangeg).

Categori:Moroco
Categori:Parthau lefel uchaf
.eg

Côd ISO swyddogol yr Aifft yw **.eg** (talfyriad o Eg*ypt*).

Categori:Yr Aifft
Categori:Parthau lefel uchaf
.uk

Côd ISO swyddogol y Deyrnas Unedig yw **.uk** (talfyriad o **U***nited* **K***ingdom*).

Categori:Parthau lefel uchaf
Categori:Y rhyngrwyd yn y Deyrnas Unedig
.jo

Côd ISO swyddogol Gwlad Iorddonen yw **.jo** (talfyriad o Jo*rdan*).

Categori:Gwlad Iorddonen
Categori:Parthau lefel uchaf
.sa

Côd ISO swyddogol Sawdi Arabia yw **.sa** (talfyriad o S*audi* A*rabia*).

Categori:Sawdi Arabia
Categori:Parthau lefel uchaf
.kw

Côd ISO swyddogol Coweit yw **.kw** (talfyriad o K*u* w*ayt*).

Categori:Coweit
Categori:Parthau lefel uchaf
.lb

Côd ISO swyddogol Libanus yw **.lb** (talfyriad o L*i* b*an*).

Categori:Libanus
Categori:Parthau lefel uchaf
.id

Côd ISO swyddogol Indonesia yw **.id** (talfyriad o I*n* d*onesia*).

Categori:Indonesia
Categori:Parthau lefel uchaf
The Amazing Maurice and his Educated Rodents

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy ***The Amazing Maurice and his Educated Rodents***, a'r 28fed nofel yng nghyfres y *Disgfyd*. Cyhoeddwyd yn 2001. Hon oedd y nofel *Disgfyd* cyntaf i gael ei hanelu yn benodol at blant.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau 2001
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Llanfihangel y Creuddyn

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng Ngheredigion yw **Llanfihangel y Creuddyn** (ffurf amgen: **Llanfihangel-y-Creuddyn**). Mae'r elfen olaf yn yr enw yn cyfeirio at y Creuddyn, un o dri chwmwd cantref canoloesol Penweddig.

Gorwedd y pentref mewn cwm yn y bryniau isel rhwng afon Ystwyth i'r de ac afon Rheidol i'r gogledd, tua 7 milltir i'r de-ddwyrain o Aberystwyth. Mae'r eglwys yn bur hynafol ac yn un o'r sawl a gysegrir i Sant Mihangel.

Pentref diolchgar yw Llanfihangel - pentref heb gofeb i'r Rhyfel Byd Cyntaf, lle ddaeth pob milwr yn ôl o'r rhyfel.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Trawsgoed
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
170 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - **170au CC** - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
175 CC 174 CC 173 CC 172 CC 171 CC - **170 CC** - 169 CC 168 CC 167 CC 166 CC 165 CC

----

## Digwyddiadau
* Byddin Macedon dan Perseus, brenin Macedon yn gorfodi byddin Rhufeinig dan Aulus Hostilius Mancinus i encilio. Mae'r Rhufeiniaid, gyda chymoth byddin o Pergamon, yn cipio ac anrheithio dinas Abdera yn Thrace.
* Antiochus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn ymosod ar yr Aifft ac meddiannu'r cyfan heblaw dinas Alexandria; mae hefyd yn cymryd y brenin Ptolemi VI Philometor yn garcharor.
* Mae Antiochus yn gadael i Ptolemi VI aros ar yr orsedd fel brenin dan ei reolaeth ef. Wedi i Antiochus a'i fyddin adael yr Aifft, mae'r trigolion yn dewis brawd Ptolemi VI, Ptolemi VIII Euergetes II, fel eu brenin. Mae'r ddau frawd yn cytuno i reoli'r Aifft ar y cyd a'u chwaer,  Cleopatra II.

## Genedigaethau
* Dionysios Thrax, gramadegydd Groegaidd
* Lucius Accius (neu Lucius Attius), bardd ac ysgolhaig Rhufeinig

## Marwolaethau
Categori:170 CC
Rhos-y-bwlch

Pentref bychan yng nghymuned Maenclochog, Sir Benfro, Cymru, yw **Rhos-y-bwlch** neu **Rosebush**. Saif  yng ngogledd y sir, ar ffordd y B4313 i'r de o fryniau'r Preseli, tuag 1 filltir i'r gogledd-orllewin o bentref Maenclochog a 10 milltir i'r de-ddwyrain o Abergwaun.

Ceir hen dafarn yno o'r enw "Tafarn Sinc", ar dir yr hen orsaf reilffordd.

250px|bawd|dim|Rhos-y-bwlch

## Gweler hefyd
*Chwarel Rhos-y-bwlch, chwarel lechi leol
*Cronfa dŵr Rhos-y-bwlch, tua milltir i'r de o'r pentref

## Cyfeiriadau
Categori:Maenclochog
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Going Postal

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy ***Going Postal***, a'r 33ydd nofel yng nghyfres y *Disgfyd*. Cyhoeddwyd ar 25 Medi 2004. Yn wahanol i rhanfwyaf o nofeli'r *Disgfyd* (heblaw'r llyfrau plant a llyfrau *Science of Discworld*), rhennir *Going Postal* yn bennodau. Mae'r pennodau'n dechrau gyda crynodeb o'r themau athronyddol, mewn steil syml i nofelau Fictorianaidd, ac yn nodweddiadol, storïau Jules Verne. Daw'r teitl o'r ymadrodd Americanaidd 'going postal'.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau 2004
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Maenclochog

Pentref bychan a chymuned yng ngogledd Sir Benfro, Cymru, yw **Maenclochog**. Mae'n gorwedd i'r de o fryniau Preseli, tua milltir i'r de-ddwyrain o bentref Rhos-y-bwlch ac 11 milltir i'r de-ddwyrain o Abergwaun.

Yn 2007 darganfuwyd olion muriau hen gastell, sy'n dyddio i'r 13g efallai, wrth gloddio ar safle maes parcio newydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Maenclochog

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion 
*Thomas James Jenkin botanegydd enwog

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Adroddiad am ddarganfod y castell ar safel BBC Cymru

Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Making Money

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy ***Making Money***, a'r 36ed nofel yng nghyfres y *Disgfyd*. Cyhoeddwyd ar 20 Medi 2007. Hon yw'r ail nofel yn dilyn hanes y cymeriad Moist von Lipwig.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Categori:Nofelau 2007
Wintersmith

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy ***Wintersmith***, a'r 35ed nofel yng nghyfres y *Disgfyd*. Cyhoeddwyd ar 21 Medi 2006. Hon yw'r drydedd nofel yn dilyn hanes y cymeriad Tiffany Aching.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Categori:Nofelau 2006
.us

Côd ISO swyddogol Unol Daleithiau America yw **.us** (talfyriad o **U***nited* **S***tates*).

Categori:Parthau lefel uchaf
Categori:Y rhyngrwyd yn yr Unol Daleithiau
171 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - **170au CC** - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC  
176 CC 175 CC 174 CC 173 CC 172 CC - **171 CC** - 170 CC 169 CC 168 CC 167 CC 166 CC

----

## Digwyddiadau
* Gweriniaeth Rhufain yn cyhoeddi rhyfel yn erbyn Macedon, i raddau helaeth oherwydd anogaeth Eumenes II brenin Pergamon.
* Epirus yn ymuno â Macedonia yn erbyn Gweriniaeth Rhufain.
* Brwydr Callicinus: y Macedoniaid, dan eu brenin Perseus, yn ennill buddugoliaeth dros fyddin Rufeinig dan y conswl Publius Licinius Crassus.
* Sefydlu'r drefedigaeth Rufeinig gyntaf tu allan i'r Eidal yn Carteia yn ne Sbaen, ar gyfer disgynyddion milwyr Rhufeinig.
* Lucius Postumius Albinus yn cael ei yrru gan Rufain at Masinissa, brenin Numidia, i ofyn am filwyr ar gyfer y rhyfel yn erbyn Macedonia.
* Mithradates I yn olynu ei frawd Phraates I fel brenin Parthia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Phraates I, brenin Parthia.

Categori:171 CC
930au

9g - **10g** - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - **930au** - 940au 950au 960au 970au 980au
930 931 932 933 934 935 936 937 938 939

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 938 neu 939 - Y Fietnamiaid yn trechu'r Tsieineaid ym Mrwydr Afon Bach Dang.

**Pobl Nodweddiadol**
920au

9g - **10g** - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - **920au** - 930au 940au 950au 960au 970au
920 921 922 923 924 925 926 927 928 929

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
* Abd-ar-Rahman III, califf Córdoba
* Athelstan, brenin Lloegr
* Harri I, brenin yr Almaen
* Hywel Dda
940au

9g - **10g** - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - **940au** - 950au 960au 970au 980au 990au
940 941 942 943 944 945 946 947 948 949

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Abu Yazid yn arwain gwrthryfel yn erbyn y Fatimidiaid yng Ngogledd Affrica.

**Pobl Nodweddiadol**
960au

9g - **10g** - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - **960au** - 970au 980au 990au 1000au 1010au
960 961 962 963 964 965 966 967 968 969

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Rws Kiefaidd yn ymosod ar y Khazariaid

**Pobl Nodweddiadol**
950au

9g - **10g** - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - **950au** - 960au 970au 980au 990au 1000au
950 951 952 953 954 955 956 957 958 959

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
* Al-Muizz Lideenillah, califf
* Cystennin VII, ymerawdwr Bysantaidd
* Edwy, brenin Lloegr
* Iago ab Idwal, Ieuaf ab Idwal: brenhinoedd Gwynedd
* Otto I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig
* Owain ap Hywel, Rhodri ap Hywel, Edwin ap Hywel: brenhinoedd Deheubarth
970au

9g - **10g** - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - **970au** - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
970 971 972 973 974 975 976 977 978 979

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Rhyfel rhwng yr Ymerodraeth Fysantaidd a'r Bwlgariaid

**Pobl Nodweddiadol**
980au

9g - **10g** - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - **980au** - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au
980 981 982 983 984 985 986 987 988 989

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Rws Kiefaidd yn derbyn Cristnogaeth

**Pobl Nodweddiadol**
990au

9g - **10g** - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - **990au** - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au
990 991 992 993 994 995 996 997 998 999

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
* Ethelred yr Amharod, brenin Lloegr
* Hisham II, califf Córdoba
* Huw Capet, brenin Ffrainc
* Maredudd ab Owain, brenin Deheubarth a Gwynedd
* Samuil, tsar Bwlgaria
172 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - **170au CC** - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
177 CC 176 CC 175 CC 174 CC 173 CC - **172 CC** - 171 CC 170 CC 169 CC 168 CC 167 CC

----

## Digwyddiadau 
* Eumenes II brenin Pergamon yn teithio i Rufain i'w rhybuddio bod Perseus, brenin Macedon yn berygl iddynt. Wrth ddychwelyd, daw Eumenes yn agos at gael ei ladd yn Delffi; amheuir Perseus o fod a llaw yn hyn.
* Anghydfod yn Judea rhwng plaid yr Hasideaid ("Y rhai duwiol") a'r blaid Helenistaidd. Mae Menelaus yn llwgrwobrwyo Antiochus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, i ddiswyddo yr Archoffeiriad Jason a gwneud Menelaus yn Archoffeiriad yn ei le.
* Llysgenhadaeth o ddinas Carthago yn gofyn i Senedd Rhufain roi penderfyniad ar ddadl ynghylch ffiniau rhwng Cathago a Numidia. Mae'r Senedd yn penderfynu o blaid Numidia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:172 CC
173 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - **170au CC** - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
178 CC 177 CC 176 CC 175 CC 174 CC - **173 CC** - 172 CC 171 CC 170 CC 169 CC 168 CC

----

## Digwyddiadau
* Brenin yr Aifft, Ptolemi VI Philometor yn priodi ei chwaer, Cleopatra II.

## Genedigaethau
* Antiochus V Eupator, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd

## Marwolaethau
* Lucius Cornelius Lentulus, Conswl Rhufeinig

Categori:173 CC
174 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
230 CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - **170au CC** - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
178 CC 177 CC 176 CC 175 CC - **174 CC** - 173 CC 172 CC 171 CC 170 CC 169 CC

----

## Digwyddiadau 
* Yr Hsiung-nu yn ymosod ar y Tochariaid ym Mongolia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Titus Quinctius Flamininus, cadfridog Rhufeinig.
* Publius Aelius Paetus, Conswl Rhufeinig a Censor

Categori:174 CC
Deurywioldeb cynhenid

Term a gyflwynodd Sigmund Freud (ar sail gwaith gan ei gydymaith Wilhelm Fliess) sy'n dehongli bod pob bod dynol yn cael ei eni'n ddeurywiol, ond yn troi'n unrhywiol (naill ai'n heterorywiol neu'n gyfunrywiol) trwy ddatblygiad seicolegol (sy'n cynnwys ffactorau mewnol ac allanol) tra bo'r deurywioldeb yn aros mewn cyflwr cudd, yw **deurywioldeb cynhenid**.

Does dim consensws gwyddonol modern ar sut mae bioleg yn dylanwadu ar gyfeiriadedd rhywiol (gweler bioleg a chyfeiriadedd rhywiol).

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a gwyddoniaeth
Cynhenid
A Hat Full of Sky

Nofel ffantasi ddigri gan Terry Pratchett ydy ***A Hat Full of Sky***, a'r 32ain nofel yng nghyfres y *Disgfyd*. Cyhoeddwyd yn 2004 fel dilyniant i *The Wee Free Men* yn seiliedig ar gymeriad Tiffany Aching. Mae wedi ei anelu at ddarllenwyr iau.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau 2004
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Abereiddi

Pentref bychan yng nghymuned Llanrhian, Sir Benfro, Cymru, yw **Abereiddi** (Saesneg: *Abereiddy*). Gorwedd yng ngorllewin y sir, ar arfordir Penfro ar fae tywodlyd yng nghysgod penrhyn Penclegyr, tua hanner ffordd rhwng Tyddewi ac Abergwaun.

Enillodd y traeth Faner las yn 2005. Ceir maes parcio mawr wrth ei ymyl. Rhed Llwybr Arfordir Sir Benfro heibio i'r traeth sydd ynghyd â'r pentref yn rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro. Gerllaw mae adfeilion yr harbwr a adeiladwyd ar gyfer y chwarel llechi leol a'r tai a godwyd ar gyfer y chwarelwyr.

250px|bawd|dim|Arfordir Penfro yn Abereiddi

## Hanes
Abereiddi 1938: Torrodd teiffoid allan, a chorwynt, yn 1938, gyda llifogydd dros y pentref a'i adael yn anghyfannedd. Goroesoedd ond dyrnaid o adeiladau a sydd erbyn hyn [2011] yn dai gosod i ymwelwyr.

## Gweler hefyd
*Arfordir Abereiddi
*Chwarel Abereiddi

## Cyfeiriadau 
Categori:Llanrhian
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
900au

9g - **10g** - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - **900au** - 910au 920au 930au 940au 950au
900 901 902 903 904 905 906 907 908 909

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Sefydliad y Bathdy Brenhinol yn Lloegr

**Pobl Nodweddiadol**
1000au

10g - **11g** - 12g
950au 960au 970au 980au 990au - **1000au** - 1010au 1020au 1030au 1040au 1050au
1000 1001 1002 1003 1004 1005 1006 1007 1008 1009

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Sweyn I o Ddenmarc yn goresgyn Lloegr.
* 1001 — Stephen I yn dod yn frenin cyntaf Hwngari.
* 1008 — Olof, brenin Sweden, yn cael ei fedyddio.
* 1009 — Cyhoeddiad Llinach Ly, llinach annibynnol cyntaf Fietnam.

**Pobl Nodweddiadol**
* Abd al-Rahman Ibn Yunus
* Abu al-Qasim (Abulcasis)
* Abu-Mahmud al-Khujandi
* Abu Nasr Mansur
* Abu Rayhan al-Biruni
* Alhacen (Ibn al-Haytham)
* Avicenna (Ibn Sina)
* Basil II
* Boleslaus I o Wlad Pwyl
* Brian Boru
* Bruno o Querfurt
* Robert II o Ffrainc
* Robert Guiscard
* Roger I o Sicilia
* Sancho III o Navarre
* Stephen I o Hwngari
* Sweyn I o Ddenmarc
* Tsar Samuil o Fwlgaria
910au

9g - **10g** - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - **910au** - 920au 930au 940au 950au 960au
910 911 912 913 914 915 916 917 918 919

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Y Llychlynwyr yn sefydlu sawl tref yn Iwerddon.

**Pobl Nodweddiadol**
Gweinidog

Gallai **gweinidog** gyfeirio at un o sawl peth:

*Gweinidog yr Efengyl
*Gweinidog cabinet, sy'n aelod o gabinet y llywodraeth mewn gwledydd â systemau gwleidyddol seneddol
175 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - **170au CC** - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
180 CC 179 CC 178 CC 177 CC 176 CC - **175 CC** - 174 CC 173 CC 172 CC 171 CC 170 CC

----

## Digwyddiadau
* Seleucus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn cael ei lofruddio gan ei brif weinidog Heliodorus, sy'n cipio'r orsedd. Mae brawd Seleucus IV, Antiochus, yn llwyddo i ddiorseddu Heliodorus a dod yn frenin ei hun fel Antiochus IV Epiphanes.
* Yr Aifft yn hawlio tiriogaethau Seleucaidd Coele Syria, Palesteina a Ffenicia, oedd wedi eu meddiannu gan Antiochus III. Mae'r ddwy ochr yn apelio i Senedd Rhufain, ond mae'r senedd yn gwrthod cymryd ochr.
* Antiochus IV yn penodi Timarchus yn llywodraethwr Media yng ngorllewin Iran, lle mae'r Parthiaid yn fygythiad.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Seleucus IV Philopator, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd.

Categori:175 CC
Elin Llwyd Morgan

bawd|180px|Clawr *Mae Llygaid gan y Lleuad*

Awdures Gymraeg ydy **Elin Llwyd Morgan**, a chyfieithydd ym Mhrifysgol Glyndŵr, Bwrdeistref Sirol Wrecsam. Fe'i ganwyd ym mhentref Cefn Bryn Brain ac fe'i magwyd yn ardal Aberystwyth ac Ynys Môn ond mae'n byw yng Nglyn Ceiriog erbyn hyn. Cafodd ei nofel gyntaf, *Rhwng y Nefoedd a Las Vegas*, ei rhestru ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2005, a chyrhaeddodd ei hail nofel, *Mae Llygaid gan y Lleuad* restr hir Llyfr y Flwyddyn 2008. Ymddangosodd hefyd yn y ffilm, *Owain Glyndŵr* a gyd-ysgrifennwyd gan ei mam, Jane Edwards.

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau
**Tafarnau Cymru* (Y Lolfa, 1992)
* (gyda'r ffotgraffydd Ron Davies) *The Seven Wonders of Wales*  (Y Lolfa, 1993)
**Duwieslebog* (Y Lolfa, 1993)

### Nofelau
**Rhwng y Nefoedd a Las Vegas* (Y Lolfa, 2004)
**Mae Llygaid gan y Lleuad* (Y Lolfa, 2007)

## Dolenni allanol
*Adolygiad *Mae Llygaid gan y Lleuad*
*Holiadur yr awdures

Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Meredydd Hughes

Prif Gwnstabl Heddlu De Swydd Efrog ydy **Meredydd Hughes**. Mae'n Gymro a anwyd yng Nghaerdydd.

Mi fuodd mewn helynt yn ddiweddar am yrru'n gyflym

Dwedodd o, ar ôl i blismon arall wynebu achos llys am yr un drosedd hefyd y llynedd, "*it is very regrettable that an officer should apparently have disregarded a speed camera under these circumstances*"

## Cyfeiriadau
Prif Gwnstabliaid
Categori:Pobl o Gaerdydd
176 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - **170au CC** - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
181 CC 180 CC 179 CC 178 CC 177 CC - **176 CC** - 175 CC 174 CC 173 CC 172 CC 171 CC

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Rhufeinig Tiberius Gracchus Major yn meddiannu Sardinia.
* Ptolemi VI yn frenin yr Aifft ar ei ben ei hun yn dilyn marwolaeth ei fam Cleopatra I Syra.
* Phraates I yn dod yn frenin Parthia ar farwolaeth ei dad, Phriapatius.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Cleopatra I Syra, brenhines yr Aifft.
* Phriapatius, brenin Parthia

Categori:176 CC
Rikki Fulton

Actor comedi o Albanwr oedd **Rikki Fulton** OBE (15 Ebrill 1924, Dennistoun, Glasgow - 27 Ionawr 2004, Glasgow). Roedd yn enwog am chwarae rhan y cymeriad *Reverend IM Jolly* yn y gyfres teledu ddigri BBC Scotland *Scotch and Wry*.

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Actorion o'r Alban
Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd

Plaid wleidyddol fwyaf Gogledd Iwerddon yw **Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd** (neu **DUP**; Saesneg: *Democratic Unionist Party*), sy'n blaid Unoliaethol. Ei arweinydd cyfredol yw Edwin Poots. Sefydlwyd y blaid gan Ian Paisley yn 1971 wedi iddo enillodd sedd seneddol Gogledd Antrim yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1970.

Prif amcan y blaid unoliaethol hon yw cadw talaith Gogledd Iwerddon o fewn y Deyrnas Unedig a gwrthwynebu'r symudiadau at gydweithredu a rhannu grym â Gweriniaeth Iwerddon.

Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017 enillodd y DUP 10 sedd (a Sinn Féin 7); gan i Theresa May fethu a chyrraedd mwyafrif llawn, unodd Ceidwadwyr y DU gyda'r DUP i ffurfio partneriaeth answyddogol, mewn senedd grog. O ran polisiau cymdeithasol, mae'r DUP hefyd yn geidwadol. Mae hefyd wedi ymgyrchu:
* yn erbyn erthylu
* yn erbyn priodas un-rhyw
* yn erbyn 'gweithredoedd hoyw'
* dros adael yr Undeb Ewropeaidd
* yn erbyn Cytundeb Belffast, 1998
* creodd adran filwol o'r enw'r *Third Force* ar ddiwedd y 1970au ac a esblygodd yn *Ulster Resistance* yn 1986

## Cyfeiriadau
Categori:Pleidiau gwleidyddol Gogledd Iwerddon
Chwarel Pen y Bryn

Chwarel lechi yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd, i’r gogledd-orllewin o Lyn Nantlle Uchaf oedd **Chwarel Pen y Bryn**.

Agorwyd y chwarel tua 1770 ac erbyn 1882 cynhyrchwyd 5,083 tunnell o lechi gan 240 o weithwyr. Roedd pedwar twll yma  gyd, ac ar un adeg defnyddid dwy olwyn ddŵr ar gyfer pwmpio. Roedd inclên yn ei chysylltu a Rheilffordd Nantlle; ar un adeg Pen y Bryn oedd pen draw’r rheilffordd yma, ond  yn ddiweddarach ymestynwyd y rheilffordd i Chwarel Penyrorsedd. O 1836 ymlaen roedd yn eiddo  Chwarel Dorothea. Ni fu llawer o weithio yma ar ôl diwedd y 1890au, ond dim ond yn y 1940au y caewyd y chwarel yn derfynol.

## Llyfryddiaeth
* Alun John Richards, *A Gazetteer of the Welsh Slate Industry* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Categori:Dyffryn Nantlle
Pen y Bryn
Gwasg Dinefwr

Argraffwyr a cyhoeddwyr ydy **Gwasg Dinefwr**, sydd wedi ei leoli yn Llandybie ger Rhydaman. Cyn iddi gael ei phrynu gan rai o'r gweithwyr dyma oedd argraffdy Llyfrau'r Dryw a Gwasg Christopher Davies.

## Dolenni allanol
*Gwefan Gwasg Dinefwr 

Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Llandybïe
Categori:Sefydliadau 1985
Categori:Dadsefydliadau 2020
T. Robin Chapman

Awdur a darlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth ydy **T. Robin Chapman**. Mae'n arbenigo mewn llenyddiaeth Gymraeg yr 20g, beirniadaeth lenyddol a bywgraffyddiaeth. Daw'n wreiddiol o Gaerlŷr ond mae'n byw yn Aberystwyth erbyn hyn. Enillodd ei lyfr *Rhywfaint o Anfarwoldeb*, bywgraffiad Islwyn Ffowc Elis, le ar restr hir Llyfr y Flwyddyn yn 2004. Ymddangosodd *Un Bywyd o Blith Nifer*, cofiant Saunders Lewis, ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2007 yn ogystal ag ennill Gwobr y Darllenwyr yn Gymraeg.

## Llyfrau
**Llên y Llenor: Iorwerth Peate* (Gwasg Pantycelyn, 1988)
**Gorau "Heddiw", 1936-1942* (Gwasg Dinefwr, 1988)
**Dawn Dweud: W.J. Gruffydd* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1993)
**Encounters with Wales* (Gwasg Gomer, 1995)
**Dawn Dweud: W. Ambrose Bebb* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1997)
**Writers of Wales Series: Islwyn Ffowc Elis* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2000)
**Writers of Wales: Ben Bowen* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2003)
**Meibion Afradlon a Chymeriadau Eraill:  Golwg ar y Dymer Delynegol, 1891-1940* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2004)
**Rhywfaint o Anfarwoldeb: Bywgraffiad Islwyn Ffowc Elis* (Gwasg Gomer, 2003)
**The Idiom of Dissent: Protest and Propaganda in Wales* (Gwasg Gomer, 2006)
**Un Bywyd o Blith Nifer: Cofiant Saunders Lewis* (Gwasg Gomer, 2006)
**Damhegion, Distawrwydd a "Dychrynodau" yn Ysgrifau T. H. Parry-Williams* (Gwasg Prifysgol Cymru: 2010)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Adolygiad *Writers of Wales Series: Islwyn Ffowc Elis*
*Proffil ar wefan Gwasg Gomer 

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Gaerlŷr
BBC Northern Ireland

bawd|200px|Broadcasting House ym Melffast

**BBC Northern Ireland** (Gwyddeleg: *BBC Tuaisceart Éireann*) yw'r gwasanaeth darlledu cyhoeddus teledu a radio gan y BBC ar gyfer Gogledd Iwerddon.

Northern Ireland
Categori:Teledu yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Radio yn Iwerddon
Llanddulas

bawd|Traeth Llanddulas.
[bawd|[Odynnau yn Llanddulas tuag 1885.]]
Pentref ar arfordir gogledd-ddwyrain Cymru ym mwrdeistref sirol Conwy yw **Llanddulas** (sillafiad amgen ond anghywir: *Llandulas*). Enwir y pentref ar ôl afon Dulas, sy'n llifo trwyddo o'r tharddle ym mryniau Rhos. Yn ôl cyfrifiad 2001, mae gan gymuned Llanddulas a Rhyd-y-foel, boblogaeth o 1,572, gyda 23% yn medru rhywfaint o Gymraeg.

Gorwedd Llanddulas rhwng Bae Colwyn i'r gorllewin ac Abergele i'r dwyrain. Rhed yr A55 heibio i'r pentref, rhyngddo a glan y môr. Mae ffordd arall yn dilyn cwm Dulas i fyny i bentref Betws yn Rhos.

Gellir cyrraedd glan y môr trwy ddilyn lôn trwy dwnel dan Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru i fynd i'r traeth o gerrig mân a mymryn o dywod. Ceir meysydd carafanau yno. Ym mhen gorllewinol y traeth ceir adfeilion sietis yr hen chwarel calchfaen.

## Hanes
Mae'r eglwys yn dyddio i'r 19g. Tua milltir i'r de o'r pentref ar ben bryn ceir safle bryngaer Pen-y-Corddin.

Bradychwyd Rhisiart II o Loegr i ddwylo ei elynion yn Llanddulas yn 1399, ar ei ffordd yn ôl o Iwerddon.

## Pobl o Landdulas
Ganed y heddychwr a chenedlaetholwr Cymreig Lewis Valentine yno ym 1893.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanddulas a Rhyd-y-foel
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Clwyd (y DU)
Afon Dulas (Rhos)

:''Am yr afon o'r un enw yng Ngheredigion, gweler Afon Dulas (Ceredigion). Gweler hefyd Dulas (gwahaniaethu).''

Afon yn ardal Rhos (bwrdeisdref sirol Conwy) yng ngogledd Cymru yw **Afon Dulas**. Ei hyd yw tua tuag 8 milltir.

Gorwedd tarddle'r afon yn y bryniau tua 2 filltir i'r gorllewin o Eglwysbach (ond yr ochr arall i'r bryn o'r pentref hwnnw). Mae'n llifo i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain trwy gymuned Dawn ac mae ffrwd arall yn ymuno â hi o'r de cyn cyrraedd pentref bychan Dolwen. O Ddolwen ymlaen mae'r afon yn dechrau disgyn i gyfeiriad y môr ac yn troi i gyfeiriad y gogledd. Mae hi'n llifo heibio i bentref bychan Rhyd y Foel wrth droed Pen y Corddyn ac ymlaen trwy gwm cul dan gysgod bryn Cefn yr Ogof i gyrraedd Llanddulas, a enwir ar ei hôl. Hanner milltir i'r gogledd o Landdulas mae'n aberu ym Môr Iwerddon.

Dulas
Dulas
Categori:Llanddulas a Rhyd-y-foel
Rhyd-y-foel

Pentref bychan yng nghymuned Llanddulas a Rhyd-y-foel, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Rhyd-y-foel** neu **Rhyd y Foel**. Fe'i enwir ar ôl yr hen ryd ar Afon Dulas. Saif yn ardal Rhos, wrth draed llethrau gorllewinol Pen y Corddin ar lan Afon Dulas, tua 1 milltir i'r de o bentref Llanddulas. Mae lonydd gwledig yn ei gysylltu â Llanddulas, Abergele i'r dwyrain, a Betws-yn-Rhos i'r de.

250px|bawd|dim|Bythynnod yn Rhyd-y-foel

## Cyfeiriadau
Categori:Llanddulas a Rhyd-y-foel
Categori:Pentrefi Conwy
179 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - **170au CC** - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
184 CC 183 CC 182 CC 181 CC 180 CC - **179 CC** - 178 CC 177 CC 176 CC 175 CC 174 CC

----

## Digwyddiadau
* Perseus yn olynu ei dad, Philip V, fel brenin Macedon.
* Adeiladu'r Pons Aemilius ar draws Afon Tiber yn Rhufain; efallai pont faen gyntaf y byd.
* Eumenes II, brenin Pergamon yn gorchfygu Pharnaces I, brenin Pontus, mewn brwydr. Gyda Ariarathes IV, brenin Cappadocia mewn cynghrair ag Eumenes, gorfodir Pharnaces i ildio y tiroedd yr oedd wedi eu concro yn Galatia a Paphlagonia, heblaw Sinope.

## Genedigaethau
* Liu An, tywysog a daearyddwr o China.
* Dong Zhongshu, ysgolhaig o China a gysylltir a hyrwyddo Conffiwsiaeth fel crefydd y wladwriaeth.

## Marwolaethau
* Philip V, brenin Macedon.

Categori:179 CC
178 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - **170au CC** - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
183 CC 182 CC 181 CC 180 CC 179 CC - **178 CC** - 177 CC 176 CC 175 CC 174 CC 173 CC

----

## Digwyddiadau
* Perseus, brenin Macedon yn adnewyddu y cytundeb heddwch a Rhufain ond yr un pryd yn ychwanegu at ei fyddin ac yn ceisio cynghrair a'r Groegiaid ac a Seleucus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd.
* Y praetor Rhufeinig Lucius Postumius Albinus yn dathlu ei fuddugoliaeth dros y Vaccaei a'r Lusitani yn ystod ei gyfnod fel llywodraethwr talaith  Hispania Ulterior.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:178 CC
Gemau Olympaidd yr Henfyd

Cynhaliwyd **Gemau Olympaidd yr Henfyd** am y tro cyntaf yn Olympia, yn nhiriogaeth Elis, Gwlad Groeg yn 776 CC, ac fe'u dathlwyd hyd 393 OC. Cyfeirid atynt yn wreiddol fel y **Gemau Olympaidd** (Groeg: Ολυμπιακοί Αγώνες; *Olympiakoi Agones*), ar ôl enw'r ddinas, er mwyn gwahaniaethu rhyngddynt â gemau eraill Groeg. Roeddent yn gyfres o gystadlaethau athletaidd gydag athletwyr o amryw o ddinas-wladwriaethau Groeg yr Henfyd yn cymryd rhan.

Roedd gemau Olympiaidd yr henfyd braidd yn wahanol i'r gemau modern. Roedd llai o ddigwyddiadau  ac ond dynion rhydd a siaradai Roeg allai gymryd rhan.

Ond o'r cychwyn cyntaf bu'r Gemau Olympaidd yn fwy nag achlysur ar gyfer athletau a mabolgampau eraill fel ymgodymu. Roeddent yn gyfle i hyrwyddo diwylliant, clywed cerddi newydd, gwrando ar gerddoriaeth a thrafod y byd a'i bethau.

## Cyfeiriadau
Henfyd
Categori:Groeg yr Henfyd
177 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC - **170au CC** - 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC
182 CC 181 CC 180 CC 179 CC 178 CC - **177 CC** - 176 CC 175 CC 174 CC 173 CC 172 CC

----

## Digwyddiadau
* Perseus, brenin Macedon yn priodi Laodice, merch Seleucus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd
* Wedi dwy ymgyrch, mae Gweriniaeth Rhufain yn gorchfygu llwyth yr Histri yn Illyria

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Liu Xingju, tywysog o Tsieina
* Liu Zhang,tywysog o Tsieina

Categori:177 CC
Brynach Wyddel

Sant o ddechrau'r 6g oedd **Brynach Wyddel**.

## Hanes a thraddodiadau
Ceir buchedd iddo yn dyddio o'r 12g, lle dywedir iddo fynd ar bererindod i Rufain ac yna fyw yn Llydaw am gyfnod cyn symud i Gymru. Dywedir iddo lanio yn Aberdaugleddau yn Nyfed, ac yna ymsefydlu ger Afon Nanhyfer. Dywed traddodiad arall iddo fod yn gaplan i Frychan, brenin Brycheiniog. Enwyd nifer o leoedd ar ei ôl, yn cynnwys Llanfrynach ym Mhowys a Llanfyrnach yn sir Benfro.

Adroddir nifer o chwedlau amdano. Dywedir fod ganddo fuwch oedd yn rhoi cymaint o laeth nes bod digon i'r myneich i gyd, a blaidd dof yn ei gwarchod. Un diwrnod daeth Maelgwn Gwynedd a'i osgordd ar ymweliad, gan fynnu cael eu bwydo. Pan wrthdododd Brynach, lladdasant y fuwch, ond pan geisiasant goginio'r cig, ni allent gael y dŵr i ferwi. Sylweddolodd Maelgwn ei fai ac ymddiheruodd. Adferodd Brynach y fuwch, a gwnaeth i wledd wyrthiol ymddangos, gan dynnu bara o frigau'r coed.

Dethlir ei ddydd gŵyl ar 7 Ebrill.

[bawd|dim|Adfeilion Eglwys Sant Brynach, [Cwm yr Eglwys, Sir Benfro]]

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Brycheiniog