open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dafydd ap Bleddyn

Clerigwr Cymreig oedd **Dafydd ap Bleddyn** (bu farw ddiwedd y 1340au), a fu'n Esgob Llanelwy o 1314 hyd 1345.

Daeth Dafydd yn ganon Llanelwy ac yn 1314 olynodd Llywelyn ab Ynyr fel Esgob Llanelwy.

Roedd Dafydd yn noddwr hael i'r beirdd ac ymddiddorai mewn hanes hefyd. Yn ei gyfnod ef y lluniwyd *Llyfr Coch Asaph*, llyfr sy'n croniclo hanes tybiedig yr esgobaeth o'i sefydlu, yn ôl traddodiad, gan Sant Cyndeyrn yn y 6g hyd gyfnod Dafydd ei hun. Mae'r llawysgrif wreiddiol ar goll heddiw ond cedwir pedwar copi anghyflawn a wnaed gan Robert Vaughan ac eraill.

Cedwir awdl i Ddafydd ap Bleddyn gan Iolo Goch. Dyma'r gerdd gynharaf gan y bardd ar glawr, efallai. Ynddo mae Iolo yn cymharu Dafydd â noddwyr enwog y traddodiad Cymreig, yn cynnwys Rhydderch Hael a Mynyddog Eiddin. Yna mae'n clodfori'r esgob am ei ddysg a'i nawdd gan ei gymharu â'r Pab Grigor I ('Geirioel'). Dyma enghraifft:

:Da fu heb gelu Coel Godebawg,
:Da Eirioel enau, eiriau oriawg,
:Ac ys gwell gâr pell, gŵr pwyllawg — balchryw,
:Ni bu ei gyfryw, llyw galluawg;
:Os rhaid mynegi pwy rhi yrhawg,
:Dafydd ap Bleddyn yw'r dyn doniawg.

Bu farw Dafydd ar ddiwedd y 1340au neu'n fuan yn y 1350au ar ôl gwasanaethu fel esgob tan 1345. Cafodd ei olynu gan Ieuan Trefor I.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 1340au
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Ieuan Trefor I

Clerigwr Cymreig oedd **Ieuan Trefor I** (bu farw 1357), a wasanaethodd fel Esgob Llanelwy o 1346 hyd ei farw yn 1357. Fe'i adnabyddir hefyd fel **Siôn Trefor** yn Gymraeg a **John Trevor I** yn Saesneg.

Gŵr o Blas Trefor ger Llangollen oedd Ieuan. Dywedir mai ef a gododd y bont dros Afon Dyfrdwy yn Llangollen yn 1345. Claddwyd ei dad, Iorwerth ab Adda, yn Abaty Glyn y Groes gerllaw.

Ceir cerdd gan Iolo Goch sy'n moli 'llys Ieuan, Esgob Llanelwy'. Ond ceir esgob arall o'r un enw, sef Ieuan Trefor II, un o gefnogwyr Owain Glyndŵr yn 1404, ac mae haneswyr llên yn angytuno am wrthrych y gerdd. Daliai Enid Roberts fod y cywydd yn disgrifio llys Ieuan Trefor I ond mae Dafydd Johnston yn dadlau, gyda pheth betrusder, dros ei amseru i gyfnod Ieuan Trefor II. Ond roedd gan Iolo Goch gysylltiad â llys esgob Llanelwy cyn 1346, fel mae ei awdl i Dafydd ap Bleddyn, rhagflaenydd Ieuan Trefor I, yn profi, felly y mae'n hollol bosibl mai i Ieuan Trefor I y canwyd y cywydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1357
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Ìle

Un o Ynysoedd Mewnol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Ìle** (Saesneg: *Islay*). Hi yw'r mwyaf deheuol o Ynysoedd Heledd. Mae'r boblogaeth tua 3,000, gyda tua 35% ohonynt yn siarad Gaeleg yr Alban.

bawd|250px|canol|Lleoliad Ìle yn yr Alban

Y pentref mwyaf yw Bowmore, gyda Port Ellen a Port Charlotte hefyd yn bwysig. Gellir cyrraedd yr ynys mewn awyren o Glasgow, neu ar y fferi o harbwr Kennacraig. Mae'r ynys yn nodedig am ei wisgi; ynhlith y rhai a gynhyrchir yma mae Ardbeg, Laphroaig, Lagavulin Single Malt, Bowmore single malt, Bruichladdich, Bunnahabhain a Caol Ila. Daw llawer o adarwyr yma, yn enwedig yn y gaeaf i weld y miloedd o wyddau sy'n gaeafu yma, yn enwedig yr Wydd wyran.

## Pobl enwog o Ìle
* George Robertson, cyn ysgrifennydd NATO.

bawd|dim|250px|Harbwr Port Ellen

Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Françoise Sagan

Nofelydd a dramodydd o Ffrainc oedd **Françoise Sagan** (ganwyd **Françoise Quoirez**; 21 Mehefin 1935 – 24 Medi 2004).

Cafodd ei geni yng Nghajarc. Priododd Guy Schoeller yn 1958.

Bu farw yn Honfleur.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
**Bonjour tristesse* (1954)
**Un certain sourire* (1955)
**Dans un mois, dans un an* (1957)
**Aimez-vous Brahms?* (1959)
**Les Merveilleux Nuages* (1961)
**La Chamade* (1965)
**Le Garde du cœur* (1968)
*''Un peu de soleil dans l'eau froide* (1969)
**Des bleus à l'âme* (1972)
**Un profil perdu* (1974)
**Brigitte Bardot* (1975)
**Le lit défait* (1977)
**Le Chien couchant* (1980)
**La femme fardée* (1981)
**Un orage immobile* (1983)
**De guerre lasse* (1985)
**La Maison de Raquel Vega* (1985)
**Sarah Bernhardt, ou le rire incassable* (1987)
**Un sang d'aquarelle* (1987)
**La Laisse* (1989)
**Les Faux-Fuyants* (1991)
**Chagrin de passage* (1994)
**Le Miroir égaré* (1996)

### Drama 
**Château en Suède* (1960)
**Les Violons parfois* (1961)
**La Robe mauve de Valentine* (1963)
**Bonheur, impair et passe* (1964)
**L'Écharde* (1966)
**Le Cheval évanoui* (1966)
**Un piano dans l'herbe* (1970)
**Il fait beau jour et nuit* (1978)
**L'Excès contraire* (1987)

### Arall 
**Les yeux de soie* (1975)
**Musiques de scène* (1981)
**Toxique* (1964)
**Réponses* (1975)
**Avec mon meilleur souvenir* (1984)
**Répliques* (1992)
**...Et toute ma sympathie* (1993)
**Derrière l'épaule'' (1998)

Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Ynysoedd Bach

Ynysoedd sy'n rhan o Ynysoedd Mewnol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw'r **Ynysoedd Bach** (Gaeleg: *Na h-Eileanan Beaga*, Saesneg *Small Isles*).

Saif y grŵp yma o ynysoedd i'r de o ynys An t-Eilean Sgitheanach (*Skye*) ac i'r gogledd o ynys Muile. Maent yn rhan o Lochaber yn ardal cyngor Ucheldir.

Ceir pedair ynys o faint gweddol, Rùm, y fwyaf o'r ynysoedd gydag arwynebedd o 105 km2, Eigg, Muck a  Canna. Ymysg yr ynysoedd llai mae Sanday, Ynys y Ceffylau, Hyskeir, Garbh Sgeir, Humla, Eilean Chathastail, Dubh Sgeir ac Eagamol.

Ceir cysylltiad fferi a Mallaig ar y tir mawr.

bawd|dim|250px|Lleoliad Rum, y fwyaf o'r Ynysoedd Bach, mewn coch.

Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Seisyll

Gallai **Seisyll** gyfeirio at:

*Seisyll ap Clydog (bl. tua 665 - tua 740), brenin Ceredigion a sefydlydd Seisyllwg
*Seisyll (bl. tua diwedd yr 11g), tad Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth
*Seisyll Bryffwrch (bl. 1155-1175), un o Feirdd y Tywysogion
*Seisyll ap Dyfnwal (bu farw 1175), arglwydd Gwent Uwch Coed

Gweler hefyd:
*Seisyllwg
Paladr

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw **Paladr** neu **pelydr**:

Ffiseg:
*Paladr (opteg)
*Pelydr-X
*Pelydr alffa
*Pelydr beta
*Ffoton- Paladr electromagnetig mewn ffurf paced neu cwanta.

Botaneg:
*Pelydr (*Anacyclus pyrethrum*), planhigyn
*Pelydr Ysbaen (*Heleborus niger*, *black hellebore*), planhigyn

Arall:
*Paladr, gwaywffon (coes y waywffon yn wreiddiol); tarddiad y gair isod
*Paladr englyn, rhan o'r englyn

Gall olygu hefyd (hynafol):
*Colofn, a hefyd trosiad am ddyn cydnerth ar lafar yn y Gogledd e.e. 'paladr o ddyn'.
*Echel
Seisyll ap Clydog

Brenin Teyrnas Ceredigion a sefydlydd Teyrnas Seisyllwg oedd **Seisyll ap Clydog** (bl. tua 665 - tua 740). Prin yw ein gwybodaeth amdano.

## Hanes
Ar ddechrau'r 8g rheolai Seisyll ap Clydog yng Ngheredigion. Yn ôl yr achau traddodiadol roedd yn un o ddisgynyddion Ceredig fab Cunedda, sylfaenydd Ceredigion. Tua'r flwyddyn 730 cipiodd Seisyll dri chantref Ystrad Tywi oddi wrth Rhain ap Cadwgan, brenin Dyfed, a'i ychwanegu at ei deyrnas ei hun. Yn nes ymlaen rhoddwyd yr enw Seisyllwg ar y deyrnas estynedig newydd, ond mae haneswyr diweddar yn nodi bod yr enw hwnnw i'w cael mewn dogfennau canoloesol diweddarach ac mai fel Ceredigion y cyfeirir at y deyrnas yn yr ychydig ffynonellau cyfoes. Cofnodir fod ei fab, Arthen ap Seisyll, wedi marw yn 807. Parhaodd Seisyllwg hyd 920 pan ddaeth yn rhan o deyrnas Deheubarth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 660au
Categori:Marwolaethau'r 740au
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 8fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Ceredigion
Cywydd llosgyrnog

Tair llinell o gynghanedd sydd i'r mesur hwn fel rheol, y **cywydd llosgyrnog**, sy'n un o'r pedwar mesur ar hugain. Mae'r ddwy linell gyntaf yn wythsill o hyd a'r llinell olaf yn seithsill; mae'r ddwy gyntaf yn odli gyda'i gilydd ac â gorffwysfa'r llinell olaf. Mewn awdl, cânt eu rhoi mewn cyfres o benillion gyda'r drydedd linell yn cynnal y brifodl.

Mae'r tair llinell yn diweddu'n ddiacen, fel arfer.

Dyma enghraifft gan Dafydd ab Edmwnd:

Y mae goroff em a garaf
O gof aelaw ag a folaf,
:O choeliaf gael ei chalon.

Weithiau rhoddid tair neu ragor o linellau wythsill ar y dechrau ac nid dwy.

Mesur newydd yn Gymraeg oedd hwn pan gafodd ei gyflwyno, wedi ei addasu o'r canu odledig Lladin. Ni ddaeth yn fesur poblogaidd, fodd bynnag, ac ychydig o gerddi Cymraeg sy'n ei ddefnyddio mewn cymhariaeth â'r toreth o enghreifftiau Lladin, emynau yn bennaf.

## Gweler hefyd
*Cerdd Dafod
*Cywydd
*Y pedwar mesur ar hugain

## Cyfeiriadau
Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Cyhydedd naw ban

Mae'r mesur hwn, sef cyhydedd nawban, yn un o'r pedwar mesur ar hugain ac yn cynnwys cynghanedd. Ystyr "cyhydedd" ydyw llinell a cheir pedair llinell gyda naw sillaf ym mhob un yn y mesur hwn. Mae'r pedair llinell yn odli gyda'i gilydd a gallent ddiweddu'n acennog neu'n ddiacen; diacen fel arfer. Roedd yn fesur poblogaidd yn yr Oesoedd Canol a cheir sawl enghraifft ohono yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr.

Mae Gwilym R. Tilsley'n defnyddio'r mesur hwn yn ei awdl i'r Glowr:

Newid a ddaeth ar y dydd weithion
I ŵr diwyd y llethrau duon;
Daeth i'r lofa dalog swyddogion,
A mud weithwyr lle bu cymdeithion.

## Gweler hefyd
*Cerdd Dafod
*Y pedwar mesur ar hugain

Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Soaigh

Un o ynysoedd Sant Kilda yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Soaigh** (Saesneg: *Soay*). Hi yw'r fwyaf gorllewinol o'r ynysoedd hyn.

Saif yr ynys i'r gogledd-orllewin o'r brif ynys, Hiort, gyda chulfor tua hanner cilomedr o led yn eu gwahanu. Yn y culfor yma mar craig uchel, Stac Shoaigh. Ynys fechan ydyw, tua 2&nbsp;km o led. Y copa uchaf yw Cnoc Glas, 376 medr uwch lefel y môr.

Fel y gweddill o ynysoedd Sant Kilda, mae'r ynys yn perthyn i Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban, ac nid oes poblogaeth barhaol arni. Mae'n adnabyddus fel cartref Defaid Soaigh.

Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Cywydd deuair fyrion

Mae'r **cywydd deuair fyrion** yn un o'r pedwar mesur ar hugain ac yn cynnwys cyfres o linellau pedair sillaf o hyd ar  gynghanedd. Mae pob cwpled yn diweddu gydag un llinell yn acennog a'r llall yn ddiacen a hynny mewn unrhyw drefn. Mae'r mesur hwn yn debyg iawn i'r cywydd deuair hirion ond yn llinellau 4 sill yn hytrach na 7 sill.

Mewn awdl, fel arfer y gwelir y cywydd deuair fyrion, yn hytrach nac ar ei ben ei hun.

Dyma enghraifft allan o "Salm i Famon" gan John Morris Jones:

Ond Ef, mad oedd,
Oediog ydoedd,
Di lid ei law,
Hir cyn taraw.
Dwys bwys ei bai
Oll ni allai,
Na'i gwŷn na'i gwâd,
Oeri'i gariad.
O'i ged wedi
Ei thost waith hi,
Hwn anfonodd
Ei Fab o'i fodd,
I'w throi i'w thref –
Wiwdda addef.

## Gweler hefyd
*Cerdd Dafod
*Cywydd
*Y pedwar mesur ar hugain

## Cyfeiriadau
Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Soay

**Soay** yw'r fersiwn Saesneg o enwau dwy ynys yn Ynysoedd Heledd yn yr Alban:

* Soaigh, un o ynysoedd Sant Kilda
* Sòdhaigh, ynys fechan yn Ynysoedd Mewnol Heledd

## Gweler hefyd
* Defaid Soaigh
Englyn toddaid

Dwy linell gyntaf englyn a dwy linell degsill o hyd yn dilyn ydyw'r **englyn toddaid**.

Dyma enghraifft allan o awdl Gwilym R Tilsley i Gwm Carnedd:

Cwm y brad a'r ymado, – ni welwyd
:::Eilwaith ffyniant ynddo;
:I'r gwan a drigai yno – mawr fu baich
:Gyrru gwŷr hoenfraich o greigiau'r henfro.

Mae'r Mae'r drydedd llinell yn gymwys fel llinell gyntaf englyn gyda chynghanedd (7 sill fel arfer) ac yna'r gair cyrch. Ond nid oes cysylltiad rhyngddo a'r llinell nesaf o ran cynghanedd, gan fod ganddi gynghanedd gyflawn ynddi hi ei hun.

Tydy'r englyn toddaid ddim yn un o'r pedwar mesur ar hugain, gan mai mesur gymharol newydd ydyw.

## Gweler hefyd
*Yr englyn
*Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin)
*Y pedwar mesur ar hugain

Toddaid
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Defaid Soaigh

Brîd o ddefaid (*Ovis aries*) yw **Defaid Soaigh** (Saesneg: *Soay sheep*). Maent yn ddidgynyddion o boblogaeth o ddefaid ar ynys Soaigh, un o ynysoedd Sant Kilda yn Ynysoedd Allanol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban.

Credir fod y defaid hyn yn esiampl o ddefaid cyntefig, efallai yn debyg i'r defaid a gedwid yn y cyfnod Neolithig. Maent yn debyg i ddefaid mouflon o amgych y Môr Canoldir a defaid urial Canolbarth Asia. Mae ansicrwydd sut y daethant i ynys Soaigh; cred rhai eu bod yno ers Oes yr Efydd, eraill mai'r Llychlynwyr a ddaeth a hwy yno.

Maent yn llai na defaid arferol, ac mae eu lliw yn amrywio; gallant fod yn frown tywyll neu bron yn wyn. Mae'r boblogaeth ar ynys Soaigh ei hun yn wyllt, ond mae'r defaid yn cael eu cadw am eu gwlân yn bur gyffredin. Ceir poblogaeth ar Ynys Llanddwyn ger Ynys Môn, lle defnyddir hwy i bori'r warchodfa. Ni ellir defnyddio cŵn defaid i'w casglu at ei gilydd, gan eu bod yn gwasgaru yn hytrach na'n closio at ei gilydd.

Categori:Bridiau o anifeiliaid sy'n tarddu o'r Alban
Soaigh
Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Hiort

Yr ynys fwyaf o'r ynysoedd sy'n ffurfio Sant Kilda yn Ynysoedd Allanol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Hiort** (Saesneg: *Hirta*). Weithiau, defnyddir yr enw am yr ynysoedd i gyd.

Mae Hiort yn 4&nbsp;km o led o'r gorllewin i'r dwyrain, ac mae ei chlogwyni mor serth fel mae diim ond o un bae, Bagh a' Bhaile, y gellir glanio yno. Yma roedd yr hen bentref, *Am Baile*.

Roedd pobl yn byw yma hyd 1930; yn awr mae gwersyll yn perthyn i'r fyddin arni. Mae'r ynys yn eiddo i Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban.

bawd|250px|canol|Lleoliad Hiort yn yr Alban
bawd|240px|dim|Bagh a' Bhaile

Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Cyhydedd hir

Rhennir y **cyhydedd hir** (sy'n un o'r pedwar mesur ar hugain) yn bedair rhan, gyda'r tair rhan gyntaf yn bum sillaf yr un a'r rhan olaf yn bedair sillaf. Ceir 19 sillaf, felly, mewn un llinell o gyhydedd hir. Mae'r tair rhan gyntaf yn odli gyda'i gilydd a'r rhan olaf yn cynnal y brifodl. Dwy linell o gyhydedd hir sy'n gwneud un pennill fel arfer.

Dyma enghraifft gan Tudur Aled allan o'i gerdd 'Marwnad Sian Stradling':

:Cilio'r lloer, cloi'r llan,
:Cyfrif rhif a rhan,
Can gwin ac arian cyn ei gorwedd;
:Ceirw ogawg creigiau,
:Agwrdd beneigiau,
Seigiau o'r eigiau, a'r ewigedd.

Gall y llinellau ddiweddu'n acennog neu'n ddiacen; yn aml mae llinellau sy'n diweddu'n ddiacen yn cynnwys odlau dwbwl - "creigiau" a "beneigiau".

Dyma enghraifft gyfoes o gwpledi **cyhydedd hir** o waith y Graig Arw'n sôn am Odre'r-graig yng Nghwm Tawe:

Godre'r oferedd rhanna wirionedd
Naddu tirion wedd Tarren Wyddon.

Cofio darfod oes, awr fu'n fawr o foes
Yw'r unig loes, Tarreni Gleision.

Am eiliad melys o'r sur a'r sawrus,
Halen ar wefus Glan yr Afon.

Ger y Graig Arw'n gwrlid clyd, cryd crwn
Hynod hoff yw hwn, Pantyffynnon.

## Gweler hefyd
*Englynion Gwydion
*Y pedwar mesur ar hugain

Categori:Cerdd Dafod
Categori:Termau llenyddol
Categori:Mesurau caeth
Cynhafal fab Argad

Un o arwyr yr Hen Ogledd oedd **Cynhafal fab Argad** (Cymraeg Canol: *Cynhaval mab Argat*; amrywiad: **Cynhafal fab Aergad**) (bl. 6g?).

Cyfeirir ato mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel un o "Dri Tharw Unben Ynys Prydain', gyda Elinwy mab Cadegr ac Afaon fab Taliesin. Ychwanegir mai "meibion beirdd oeddynt ill tri".

Mae 'Cynhafal' yn enw hen sy'n golygu 'fel ci; tebyg i gi' (*cwn* [=*ci*] + *hafal*). Cyfeirir at ryfelwr o'r enw Cynhafal yn *Y Gododdin*. Yn ogystal ceir yr enw *CUNOVALI* (Cynhafal) ar garreg ym Madron, Cernyw.

Ceir Sant Cynhafal hefyd. Yn ôl yr achau roedd yn fab i Elgud ap Cadfarch ap Caradog Freichfras a'i wraig Tubrawst. Cyfeirir ato mewn hen ffynonellau fel 'Cynhafal Sant yn Nyffryn Clwyd'. Yn ôl traddodiad, sefydlodd Cynhafal eglwys Llangynhafal, pentref yn Sir Ddinbych i'r gogledd-ddwyrain o Rhuthun heddiw.

## Ffynhonnell 
*Rachel Bromwich, *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, argraffiad newydd 1991), Triawd 7, nodiadau tud. 323.

Categori:Trioedd Ynys Prydain
Categori:Yr Hen Ogledd
Cynhafal

[bawd|de|320px|Sefydlwyd Eglwys Llangynhafal, a welir yma gyda'r [Moel Dywyll|Foel Dywyll y tu ôl iddi, gan Sant Cynhafal]]

:''Am yr arwr o'r Hen Ogledd gweler Cynhafal fab Argad.''

Sant o Gymru oedd **Cynhafal** (bl. dechrau'r 7g); dethlir ei ddydd gŵyl gan yr eglwys ar 5 Hydref.

Mae 'Cynhafal' yn enw hen sy'n golygu 'fel ci; tebyg i gi' (*cwn* [=*ci*] + *hafal*). Cyfeirir at ryfelwr o'r enw Cynhafal yn *Y Gododdin* ac mae Trioedd Ynys Prydain yn sôn am Cynhafal fab Argad (neu Aergad), un o ryfelwyr enwog yr Hen Ogledd.

Prin iawn yw ein gwybodaeth am Sant Cynhafal. Yn ôl yr achau roedd yn fab i Elgud ap Cadfarch ap Caradog Freichfras a'i wraig Tubrawst. Cyfeirir ato mewn hen ffynonellau fel 'Cynhafal Sant yn Nyffryn Clwyd'.

Yn ôl traddodiad, sefydlodd Cynhafal eglwys Llangynhafal, pentref yn Sir Ddinbych i'r gogledd-ddwyrain o Rhuthun heddiw. Saif yr eglwys, yr unig un sydd wedi ei chysegru i Sant Cynhafal, ar ei phen ei hun gryn bellter o'r pentref, y drws nesaf i hen ffermdy. Yn ymyl yr eglwys ceir Ffynnon Gynhafal, gyda muriau 18 wrth 10 troedfedd yn ei hamgau. Arferai pobl ymweld â'r ffynnon sanctaidd hon i wella cryd y cymalau a chael gwared o dafadennau. Mae bwa dros y fynedfa gyda grisiau yn arwain i lawr at ddŵr y ffynnon.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Hollyoaks

Mae ***Hollyoaks*** yn opera sebon yn y DU a ddarlledwyd am y tro cyntaf ar y 23ain o Hydref, 1995 ar Sianel 4. Yn wreiddiol, syniad Phil Redmond a ddyfeisiodd y rhaglenni Brookside a Grange Hill oedd Hollyoaks. Lleolir y rhaglen yn un o faesdrefi ffuglennol Caer o'r enw Hollyoaks, ac mae'r llinynau stori yn gwirdroi o amgylch coleg addysg bellach lleol o'r enw Hollyoaks Community College. Mae'r mwyafrif o'r cymeriadau yn eu harddegau hwyr neu ugeiniau cynnar. Ers 1995, mae'r cast wedi datblygu o saith prif gymeriad yn unig i oddeutu 50 o aelodau.

Ar hyn o bryd, cyfarwyddir y sioe gan Lucy Allan a olynodd Bryan Kirkwood fel cynhyrchydd ar ddiwedd 2008.

## Cymeriadau 
### Sienna Blake 
Cymeriad direidus yw Sienna Blake sydd wedi cael plentyndod a bywyd anodd, rŵan mae ei bywyd yn hollol wahanol, mae wedi cyfarfod cariad sydd yn edrych ar ei hôl. Yn 2017 wnaeth Sienna roi genedigaeth i efeilliaid, un hogyn bach Sebastian ac un Hogan fach Sophie. Athrawes yw Sienna yn dysgu plant. Mae ganddi hanner chwaer o’r enw Liberty. . Yn ôl yn y flwyddyn 2000 Ganed Nico Blake merch i  Sienna pan oedd Sienna ond yn dairarddeg oed. Mae gan Sienna frawd sydd yn efaill iddi ac yn Ewythr i Nico.

## Dolenni allanol 
* *Hollyoaks* yn Channel4.com
* Hollyoaks yn Lime Pictures 
* Digital Spy: *Hollyoaks*
* *Hollyoaks* o What's on TV

Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Operâu sebon
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu Channel 4
Rhestr o gymeriadau Hollyoaks

Isod ceir rhestr o gymeriadau presennol o opera sebon Sianel 4, *Hollyoaks*, yn nhrefn eu hymddangosiad.

## Cast presennol
### Cymeriadau parhaus
## Newidiadau arfaethedig o ran cymeriadau
## Gweler hefyd
* Hollyoaks

## Cyfeiriadau
Categori:Teledu yn y Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg
Categori:Operâu sebon
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Absolutely Fabulous

Roedd ***Absolutely Fabulous*** (a oedd yn cael ei adnabod hefyd fel ***Ab Fab***) yn gomedi sefyllfa Seisnig a gafodd ei ysgrifennu ac a oedd yn serennu Jennifer Saunders. Roedd hefyd yn serennu Joanna Lumley, Julia Sawalha, June Whitfield a Jane Horrocks. Cafodd ei ddarlledu ar y BBC o 1992 tan 1996 ac yna o 2001 tan 2005. Ar hyn o bryd, mae'r gyfres yn cael ei ail-wneud ar gyfer yr Unol Daleithiau ar gyfer 2009.

## Gwesteion arbennig
Mae nifer o enwogion wedi ymddangos yn y gyfres, gyda'r rhan fwyaf ohonyt yn chwarae rhan ei hunain. Yr enwogion oedd: 

Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu comedi o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Comedïau sefyllfa
Categori:Comedïau sefyllfa teledu'r BBC
Elinwy mab Cadegr

Rhyfelwr Brythonaidd neu Gymreig cynnar oedd **Elinwy fab Cadegr**. Ni wyddom lawer amdano heddiw ond mae'r cyfeiriadau canoloesol ato yn awgrymu fod traddodiadau amdano ar gael yng Nghymru'r Oesoedd Canol. Mae'n bosibl mai ffurf ar yr enw personol 'Cadeyrn' a geir yn enw ei dad, sydd fel arall yn ffigwr anhysbys.

Cyfeirir at Elinwy mab Cadegr mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel un o "Dri Tharw Unben Ynys Prydain', gyda Afaon fab Taliesin a Cynhafal fab Argad. Ychwanegir mai "meibion beirdd oeddynt ill tri". Mae fersiwn o driawd arall, yn y gyfres 'Trioedd y Meirch', yn cyfeirio ato fel perchennog yn o 'Dri Eddystr (march) Ynys Prydain', sef Gwegar.

Mae Elinwy yn un o arwyr y nodir lleoliad eu beddau yn y gyfres 'Englynion y Beddau' yn Llyfr Du Caerfyrddin:

:Bedd Silydd Dyfal yn Edryfwy le,
:Bedd Llemenig yn Llan Elwy;
:Yng Ngwernin Bre bedd Elinwy.

Mae lleoliad 'Gwernin Bre' (hen air am 'allt' yw *bre*) yn anhysbys.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Trioedd Ynys Prydain
Gwawdodyn hir

Mae'r **gwawdodyn hir** yn un o'r pedwar mesur ar hugain ac, felly, yn fesur caeth. Mae'n perthyn yn agos i'r gwawdodyn byr, ond bod dwy linell ychwanegol o gyhydedd nawban o flaen y toddaid. Mae diwedd pob llinell yn odli, a cheir odl gyrch rhwng y gair cyrch a gorffwysfa'r llinell glo. Ni chaniateir defnyddio'r gynghanedd lusg yn y llinell glo.

Dyma enghraifft allan o "Cwm Carnedd" gan Gwilym R Tilsley:

Do, bu yno brysurdeb unwaith,
A sŵn o gaban a sain gobaith;
Fel clychau'n tincian clyweyd ganwaith
Gleb pedolau'r hogiau foregwaith,
A'u gweld yn eu dillad gwaith – trwy'r oriau
Yn rhwygo o greigiau eu goreugwaith.

Dyma'r enghraifft a ganodd Dafydd Nanmor yn ei awdl enghreifftiol i Ddafydd ap Tomas ap Dafydd:

Anos yw d'aros, a'th wayw diri**og**
Wrth gastell no'r wiber asgell**og**;
A'th ofn ar feilch, a'th faner fylchi**og**
Yn dilyn gwaedwyr hyd Lan Gad**og**,
O'r bron, uwch afon, a chyf**og** – bob dr**i**
Y gwŷr, a'u torr**i** yn gwarter**og**.

Mae'n berthynas agos i'r hir-a-thoddaid, a thueddwyd yn ddiweddar i ganu mwy ar fesur yr hir-a-thoddaid na'r gwawdodyn hir.

## Gweler hefyd
*Cerdd Dafod
*Y pedwar mesur ar hugain

Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Hir-a-thoddaid

Un o'r pedwar mesur ar hugain ydy'r **hir-a-thoddaid** sy'n fesur caeth; fersiwn degsill o'r gwawdodyn hir ydyw gan fod y llinellau'n ddegsill yn hytrach na naw sillaf. Toddaid hir y gelwir y ddwy linell olaf mewn hir-a-thoddaid.

Mae diwedd pob llinell yn odli.

Dyma ddwy enghraifft allan o "Awdl Merch yr Amserau" gan Robin Llwyd ab Owain:

Mae fy nghân ifanc, mae fy nghynefin
Ynot a rhythm borewynt drwy eithin,
Wyt gyffro Giro mewn jins – sy'n datod.
I 'mwa hynod wyt ffidil Menuhin.

Lleuad y nos a fu'n tywallt drosot
A'i rhaeadr ieuanc o gytser drwot,
Minnau yn fflam ohonot, – Erin f'oes;
Rhannaf fy einioes, serennaf ynot.

Fel arfer, ceir chwe llinell mewn hir-a-thoddaid, dwy linell degsill ychwanegol ar y dechrau.

Un o brif feistri'r mesur hwn oedd y diweddar Brifardd ac Archdderwydd Dic Jones. Dyma ei hir-a-thoddaid sy'n cloi'r awdl "Cynhaeaf", a enillodd Gadair Eisteddfod Genedlaethol Aberafan 1966:

Tra bo dynoliaeth fe fydd amaethu
A chyw hen linach yn ei olynu,
A thra bo gaeaf bydd cynaeafu,
A byw greadur tra bo gwerydu,
Bydd ffrwythlonder tra pery – haul a gwlith,
Yn wyn o wenith rhag ein newynu.

Neu ran o'i awdl goffa, "Galarnad", i'w ferch Esyllt a fu farw'n ifanc:

Nid yw yfory yn difa hiraeth
Nac ymwroli'n nacau marwolaeth.
Fe ddeil pangfeydd ei alaeth – tra bo co',
Ei dawn i wylo yw gwerth dynoliaeth.

## Gweler hefyd
*Cerdd Dafod
*Y pedwar mesur ar hugain

Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Gwawdodyn byr

Mae'r **gwawdodyn byr** yn un o'r pedwar mesur ar hugain  ac felly'n fesur caeth. Dyma'r **gwawdodyn** gwreiddiol; pan ddatbygwyd y gwawdodyn hir yn ddiweddarach daethpwyd i wahaniaethu rhyngddynt trwy alw'r mesur gwreiddiol yn *wawdodyn byr*.

Ceir dwy ran: dwy linell o gyhydedd nawban naw sillaf yr un a ddaw gyntaf a thoddaid yn dilyn gyda chyfanswm o ddeg sillaf ynddo. Mae pob llinell yn cynnal yr un odl.

Ni chaniateir defnyddio'r gynghanedd lusg yn y llinell glo.

Dyma enghraifft gan Wiliam Llŷn:

Mawr y sych gwynt helynt hwyli**ad**,
Mawr y gwlych y glaw pan ddel caw**ad**,
Mawr gryfdwr yw'r dw^r ar dori**ad**  -  gweilg**i**,
Mwy yw'r daion**i** ym mro Dan**ad**.

Dyma enghraifft arall o waith Dafydd Nanmor o'i awdl enghreifftiol i Ddafydd ap Tomas ap Dafydd. Cofier mai unsill yw *gwayw*:

Un llaw ydwyd ar wayw yn llidi**og**
Â llaw Domas ar wayw lledem**og**;
Ef a'th ad Duw Dad odid**og** - deirgw**art**
Yn nhyrau Edw**art** yn hir oedi**og**.

Erbyn heddiw, nid yw'r gwawdodyn byr cyn bobloged â pherthynas agos iddo, sef ffurf bedair llinell ar yr **hir-a-thoddaid**.

## Gweler hefyd
*Cerdd Dafod
*Gwawdodyn hir
*Pedwar mesur ar hugain

Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Clogyrnach

Un o'r pedwar mesur ar hugain ydyw'r clogyrnach, wedi'i sgwennu ar gynghanedd. Ceir dwy linell o gyhydedd fer ar y cychwyn a llinell 16 sillaf wedi ei rhannu'n dair rhan.

Dyma enghraifft o waith Gutun Owain:

Aur fynychle yw'r Fynachlog,
A'i chôr sy well na Chaer Sallog;
:A drud doriadau
:Y dail, a'r delwau,
A lleisiau lluosog.

Mae'r clogyrnach, fel y gwelir, yn odli fel a ganlyn:
::a a b b a
gydag odl gyrch rhwng diwedd y pumed llinell a chanol y linell olaf.

## Gweler hefyd
*Cerdd Dafod
*Y pedwar mesur ar hugain

Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
The Daily Telegraph

bawd|*The Daily Telegraph*
Mae ***The Daily Telegraph*** (a enwyd yn flaenorol yn "The Telegraph") yn bapur newydd argrafflen yn y DU, a gafodd ei sefydlu ym 1855. Ac eithro'r *Financial Times* a *The Herald* (Glasgow), dyma'r unig bapur newydd dyddiol cenedlaethol i gael ei argraffu ar argraffbrint traddodiadol ar fformat argrafflen yn y Deyrnas Unedig, am fod y mwyafrif o argrafflenni eraill wedi newid i'r fformat llai ac yn debycach o ran maint i dabloid. Sefydlwyd ei chwaer bapur, *The Sunday Telegraph* ym 1961.

Ym mis Ionawr 2009, y Telegraph oedd y papur "maint mawr" gyda'r gwerthiant uchaf yng ngwledydd Prydain, gyda darllediad dyddiol cyfartalog o 842,912. Mae hyn yn cymharu gyda 617,483 ar gyfer papur newydd *The Times*, 358,844 ar gyfer *The Guardian* a 215,504 gyda *The Independent*. Yn ôl arolwg MORI a gynhaliwd yn 2005, roedd 64% o ddarllenwyr y Telegraph yn bwriadu cefnogi'r Blaid Geidwadol yn yr etholiadau arfaethedig.

## Golygyddion
:1855: Thornton Leigh Hunt
:1873: Edwin Arnold
:1888: John le Sage
:1923: Fred Miller
:1924: Arthur Watson
:1950: Colin Coote
:1964: Maurice Green
:1974: Bill Deedes
:1986: Max Hastings
:1995: Charles Moore
:2003: Martin Newland
:2005: John Bryant
:2007: Will Lewis
:2009: Tony Gallagher
:2013: Jason Seiken
:2014: Chris Evans

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau newydd Saesneg
Categori:Papurau newydd y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1855
Southern Uplands

Y **Southern Uplands** ('Ucheldir y De') yw'r ardal fynyddig yn ne yr Alban, sydd hefyd yn ymestyn dros y ffin i Loegr fel Bryniau Cheviot. Safant i'r de o linell sy'n cysylltu Girvan ar arfordir Swydd Ayr a Dunbar yn Nwyrain Lothian yn y dwyrain. Mae'r tir uchel tua 200 cilomedr (125 milltir) o hyd.

Y copaon uchaf yw:
*Mearaig (843 m, y copa uchaf yn Iseldiroedd yr Alban)
*Broad Law (840 m)
*White Coomb (822 m)
*The Cheviot (815 m)
*Corserine (814 m)
*Cairnsmore of Carsphairn (797 m)
*Kirriereoch Hill (786m)
*Shalloch on Minnoch (769m)
*Lamachan Hill (717 m)
*Cairnsmore of Fleet (711 m)
*Tinto (711 m)
*Craignaw (645m)

Categori:Daearyddiaeth Dumfries a Galloway
Categori:Daearyddiaeth De Swydd Ayr
Categori:Daearyddiaeth De Swydd Lanark
Categori:Daearyddiaeth Dwyrain Lothian
Categori:Daearyddiaeth Gororau'r Alban
Categori:Daearyddiaeth Midlothian
Categori:Mynyddoedd a bryniau'r Alban
Mearaig

**Mearaig** (Saesneg: *Merrick*) yw copa uchaf y Southern Uplands yn ne yr Alban. Saif yn sir Dumfries a Galloway.

Gellir ei ddringo o'r maes parcio yn Glen Trool, gerllaw y *Bruces Stane*, sy'n coffhau buddugoliaeth Robert Bruce dros fyddin Edward II, brenin Lloegr ym Mrwydr Glen Trool yn 1307.

Yr olyfga bellaf rhwng dau bwynt ar ynys Prydain, mewn theori, yw'r olygfa rhwng copa Mearaig a chopa'r Wyddfa, pellter o 144 milltir (232&nbsp;km).

Categori:Daearyddiaeth Dumfries a Galloway
Categori:Mynyddoedd a bryniau'r Alban
Hanes ffiseg

Ffiseg yw'r gangen o wyddoniaeth sy'n ymwneud â mater, ymddygiad mater a mudiant. Dyma un o'r disgyblaethau gwyddonol hynaf. Enw'r gwaith ysgrifenedig cyntaf am ffiseg a wyddys yw *Ffiseg* Aristotlys.
[bawd|chwith|"Os gwelais ymhellach na rhai, yna gwnes hynny drwy sefyll ar ysgwyddau cewri o ddynion." &ndash;&nbsp;[Isaac Newton&#8201;]]

Mae pobl wedi ceisio deall ymddygiad byd natur ers cyfnod yr Henfyd a chynt. Un rhyfeddod oedd y gallu i ragfynegi ymddygiad cyrff gwybrennol megis yr Haul a'r Lleuad. Cafodd nifer o ddamcaniaethau eu cynnig, a chafodd y rhan fwyaf ohonynt eu hanghymeradwyo. Cafodd y damcaniaethau cynnar hyn eu seilio ar dermau athronyddol, ac ni chawsant eu harbrofi na'u gwireddu fel y gwelir heddiw. Nid oedd damcaniaethau gwyddonwyr cynnar fel Ptolemi ac Aristotlys yn cael eu derbyn yn aml fel rhai a gyfatebai i arsylwadau pob dydd. Er hynny, roedd athronyddwyr a seryddwyr Indiaidd a Tsieineaidd yn rhoi nifer o ddisgrifiadau dilys yn y maes atomig a seryddiaeth, ac roedd y Groegwr Aristolys wedi disgrifio nifer o ddamcaniaethau dilys am fecaneg a hydrostateg. Fe ddatblygodd ffiseg yn wyddoniaeth fwy arbrofol gyda gwaith y ffisegwyr Mwslim yn yr Oesoedd Canol ac ar ôl hynny gan ffisegwyr Ewropeaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Ffiseg
Cairngorms

Mynyddoedd yn rhan ddwyreiniol Ucheldiroedd yr Alban yw'r **Cairngorms** (Gaeleg: *Am Monadh Ruadh*, "y mynyddoedd rhudd" neu "goch"). Enwyd y mynyddoedd yn Saesneg ar ôl copa Cairn Gorm ("y garnedd las").

Mae'r mynyddoedd yn ymestyn o Aviemore yn y gogledd-orllewin hyd Braemar a Glen Feshie yn y de-ddwyrain.

Y Cairngorms yw'r parc cenedlaethol mwyaf yn Mhrydain Fawr, gydag ardal o 3800&nbsp;km2.

Y mynyddoedd uchaf yn y Cairngorms yw:

* Ben Macdhui (1309 m)
* Braeriach (1296 m)
* Cairn Toul (1293 m)
* Sgor an Lochain Uaine (1258 m)
* Cairn Gorm (1245 m)

Heblaw'r rhain, ceir 13 Munro (copa dros 3,000 troedfedd) arall yma.

bawd|dim|240px|chwith|Copa Cairn Gorm, a roddodd ei enw i'r mynyddoedd

Categori:Daearyddiaeth Angus
Categori:Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Categori:Daearyddiaeth Moray
Categori:Daearyddiaeth Perth a Kinross
[Categori:Daearyddiaeth Swydd Aberdeen
[Categori:Mynyddoedd a bryniau'r Alban
Categori:Parciau cenedlaethol yr Alban
Categori:Ucheldiroedd yr Alban
Iseldiroedd yr Alban

**Iseldiroedd yr Alban** (Saesneg: *Scottish Lowlands*, Gaeleg: ''a' Ghalldachd'') yw'r rhannau o dde a dwyrain yr Alban sydd heb fod yn rhan o Ucheldiroedd yr Alban. Fe'i hystyrir fel yr holl diriogaeth i'r de a'r dwyrain o linell rhwng Stonehaven a  Helensburgh. Ambell dro ystyrir Caithness fel rhan o'r Iseldiroedd.

Er gwaethaf yr enw, mae rhai rhannau o'r Isleldiroedd yn bur fynyddig, yn arbennig y Southern Uplands, lle mae'r copa uchaf, Merrick, yn cyrraedd 843 medr. I'r gogledd o'r rhain, mae ardal o dir isel lle ceir y rhan fwyaf o boblogaeth yr Alban, yn cynnwys dinasoedd Caeredin a Glasgow.

## Gweler hefyd
* Ucheldiroedd yr Alban

Categori:Daearyddiaeth yr Alban
Swydd Ayr

Un o hen siroedd yr Alban yw **Swydd Ayr** (Saesneg: *Ayrshire*). Fe'i lleolir yn ne-orllewin y wlad rhwng Afon Clud a Dumfries a Galloway. Ayr yw'r dref sirol draddodiadol.

200px|canol|bawd|Lleoliad Swydd Ayr yn yr Alban

Rhennir yr hen sir yn dri awdurdod unedol heddiw, sef:
* De Swydd Ayr
* Dwyrain Swydd Ayr
* Gogledd Swydd Ayr

## Pobl nodedig o Swydd Ayr
*Arglwydd Ninian Crichton-Stuart


Categori:Siroedd yr Alban
Siroedd yr Alban

Bodolai **siroedd yr Alban** fel unedau llywodraeth lleol yn yr Alban hyd 1975 pan gawsant eu diddymu a sefydlwyd awdurdodau unedol yn eu lle. Er eu bod wedi hen ddiflannu fel y cyfryw, defnyddir eu henwau yn aml i gyfeirio at ddaearyddiaeth a hanes yr Alban.

**Siroedd yr Alban o 1890 hyd 1975**

#Cothnais
#Sutherland
#Ross a Cromarty
#Swydd Inverness
#Swydd Nairn
#Moray (adnabyddid fel Swydd Elgin hyd 1918)
#Swydd Banff
#Swydd Aberdeen
#Swydd Kincardine
#Angus (Swydd Forfar hyd 1928)
#Swydd Perth
#Argyll
#Bute
#Swydd Ayr
#Swydd Renfrew
#Swydd Dunbarton
#Swydd Stirling

Swydd Clackmannan
Swydd Kinross
Fife
Dwyrain Lothian (Swydd Haddington hyd 1921)
Midlothian (Swydd Caeredin hyd 1890)
Gorllewin Lothian (Swydd Linlithgow hyd 1924)
Swydd Lanark
Swydd Peebles
Swydd Selkirk
Swydd Berwick
Swydd Roxburgh
Swydd Dumfries
Swydd Kirkcudbright
Swydd Wigtown

:**Heb eu dangos:**
:Zetland (Shetland)
:Orkney
Lothian

Rhanbarth traddodiadol yn ne-ddwyrain yr Alban yw **Lothian** (Gaeleg: *Lodainn*). Saif rhwng Moryd Forth a Bryniau Lammermuir. Mae'r ardal yn awr wedi ei rannu rhwng cynghorai Caeredin, Gorllewin Lothian, Mid Lothian a Dwyrain Lothian. Heblaw dinas Caeredin, mae'r prif drefi yn cynnwyd Livingston, Linlithgow, Bathgate a  Dunbar.

Daw'r enw yn draddodiadol o enw'r brenin Brythonig Loth neu Lot. Roedd ar un adeg yn rhan o'r Hen Ogledd, yna fel rhan o deyrnas Brynaich daeth yn eiddo i'r Eingl-Sacsoniaid. Erbyn y 7g, roedd yn rhan o deyrnas Northumbria.

Yn ddiweddarch, fe'i rhannwyd yn West Lothian, Midlothian ac East Lothian. Rhwng 1975 a 1996, roedd yr ardal dan Gyngor Rhanbarthol Lothian.

Categori:Lothian
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Daearyddiaeth yr Alban
Categori:Rhanbarthau'r Alban
Ffoton

Gronyn elfennol o egni electromagnetig yw **ffoton**. Derbyniwyd y syniad fod gan ymbelydredd electromagnetig gysylltiad ag egni cwanta yn 1905 pan awgrymwyd hyn gan Albert Einstein.

Darganfuwyd bod yr egni sydd gan y ffotonau yma mewn cyfrannedd union efo amledd y don.
:\ E = hf
Lle:
**E** yw'r Egni sydd gan ffoton mewn Jouleau
**h** yw'r Cysonyn Planck
**f** yw amledd y don mewn herts

Awgrymodd Einstein rhai arbrofion a fyddai'n dangos cwanteiddiad egni sef y ffotonau yma. Yr arbrawf symlaf sy'n profi'r theori yw'r Effaith ffotodrydanol.

Categori:Ffiseg
Cynfrig ap Madog

Roedd **Cynfrig ap Madog** (bl. 1283) yn gwnstabl Castell y Bere yn 1283. Roedd yn gyfrifol am ildio'r castell hwnnw i fyddin William de Valance ar 25 Ebrill 1283, yn ystod goresgyniad Edward I o Loegr 1282-3.

Cyfeirir ato mewn un o'r dogfennau Seisnig swyddogol am 1283, yn rhan o'r casgliad a adnbyddir fel y *Littere Wallie*.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Dafydd ap Gruffudd

Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Oes y Tywysogion
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Salyut 1

[bawd|[Soyuz yn docio gyda Salyut 1]]
**Salyut 1** (; Saesneg: *Salute 1*) oedd yr orsaf ofod gyntaf i gael ei lansio erioed. Lansiwyd ar 19 Ebrill 1971 o Rwsia, ac ymwelodd criw o ofodwyr Rwsaidd â'r orsaf ar 7 Mehefin 1971 wedi iddynt deithio ato ar long ofod Soyuz 10. Oherwydd problemau docio, methodd y tri a chael mynediad i'r llong, fodd bynnag. Treuliodd tri gofodwr 23 diwrnod yn y gofod - record ar y pryd - ond buont farw yn ystod y daith yn ôl i'r ddaear achos diffyg aer yn eu coden pan fethodd falf gwasgedd-aer. Syrthiodd yr orsaf o'i horbit yn Hydref 1971.

Cafodd ei lansio heb berson gan ddefnyddio periant 'Proton-K'. Wedi chwe mis o gylchdroi o amgylch y Ddaear, difrodwyd y roced yn llwyr.

## Gweler hefyd
*Sputnik I
*Vostok: rhaglen gyntaf i roi dyn yn y gofod, a oedd yn weithredol o 1961 i 1965 gan yr Undeb Sofietaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:1971
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Rhaglen ofod yr Undeb Sofietaidd
Dafydd ab Edmwnd

Bardd Cymraeg oedd **Dafydd ab Edmwnd** (bl. 1450–1497), sy'n adnabyddus yn bennaf am sefydlu'n derfynol y gyfundrefn mesurau caeth 'traddodiadol' a adnabyddir fel y pedwar mesur ar hugain, yn Eisteddfod Caerfyrddin 1451.

## Bywgraffiad
Brodor o Hanmer yn y Maelor Saesneg (ardal Bwrdeistref Sirol Wrecsam heddiw) oedd Dafydd. Ef oedd perchen plas Yr Owredd ac mae'n debyg iddo fyw yn Llaneurgain hefyd am gyfnod, ym mhlas teulu ei fam ym Mhwllgwepra. Rhai o dras Seisnig y Gororau, ac a Gymreigwyd yn llwyr gyda threigl amser, oedd ei hynafiaid.

Ei athro barddol oedd Maredudd ap Rhys a bu Dafydd yntau yn athro barddol i ddau o feirdd mawr cyfnod Beirdd yr Uchelwyr, sef Tudur Aled a Gutun Owain. Ymddengys ei fod yn ewyrth i Dudur Aled.

Enillodd Dafydd y gadair yn yr eisteddfod yng Nghaefyrddin a drefnwyd gan Gruffudd ap Nicolas. Yn ôl traddodiad, Dafydd oedd yn gyfrifol am y newid yng nghyfundrefn y beirdd yn yr eisteddfod honno (gw. pedwar mesur ar hugain). Mae Dafydd wedi cael ei feirniadu gan sawl beirniad ers hynny am gyflwyno dau fesur astrus o gymhleth o'i ben a'i bastwn ei hun i'r mesurau traddodiadol a gorfodi eu dysgu. Ond pwrpas y mesurau newydd hyn, na fu erioed mewn bri, oedd fod yn brawf dechnegol i ddarpar feirdd er mwyn cyfyngu nifer y beirdd proffesiynol a drwyddedid yn benceirddiaidd. Gwrthododd rhai o feirdd y cyfnod fel Gwilym Tew eu derbyn ond yn raddol daethant yn rhan o'r drefn gydnabyddedig.

## Cerddi
Roedd Dafydd yn fardd cynhyrchiol a chedwir nifer o'i gerddi ar glawr. Canu serch oedd ei arbenigedd, ond er bod y cerddi yn debyg i rai Dafydd ap Gwilym a'i gyfoeswyr o ran themâu, mae ei arddull yn glasurol a gorchestol.

Canodd gerddi mawl hefyd. Mae marwnadau Siôn Eos a Dafydd ab Ieuan o Lwydiarth, Môn yn cael eu cyfrif fel rhai o'r cywyddau marwnad gorau.

## Llyfryddiaeth 
*Thomas Roberts (gol.), *Gwaith Dafydd ab Edmwnd* (Bangor, 1914).

Testunau ar wicilyfrau:
**Marwnad Siôn Eos*
**Cywydd Merch*
**I Wallt Merch*
*''Enwi'r Ferch''

Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Cairn Gorm

Mynydd yn y Cairngorms yn nwyrain Ucheldiroedd yr Alban yw **Cairn Gorm** (Gaeleg: *An Càrn Gorm*, "y garnedd las"); .  Rhoddodd ei enw i'r mynyddoedd hyn, er mai *Am Monadh Ruadh* yw'r enw Gaeleg arnynt. Er gwaethaf yr enw, Ben Macdhui gerllaw yw copa uchaf y Cairngorms.

Ceir carnedd ar y copa.

Saif gerllaw ardal Strathspey a thref Aviemore. Gellir ei ddringo ar hyd nifer o lwybrau; yr hawddaf yw o faes parcio Coire Cas ger Canolfan Sgïo Cairngorm. Datblygwyd y ganolfan sgïo o'r 1960au ymlaen, a hi yw'r ail-fwyaf yn yr Alban ar ôl Glenshee. Yn ddiweddarach, agorwyd Rheilffordd Fynydd y Cairngorm sy'n mynd a sgïwyr ac eraill bron i'r copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro, Murdo a HuMP.  Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*[300519 Lleoliad ar wefan Get-a-map]

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Murdo
Categori:Daearyddiaeth Moray
Categori:Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Categori:Mynyddoedd a bryniau'r Alban
Categori:Mynyddoedd y Cairngorms
Categori:Ucheldiroedd yr Alban
Rhupunt byr

Un o'r pedwar mesur ar hugain ydyw'r **rhupunt byr**, sef un o'r mesurau caeth. Mae iddo dair rhan, pob un yn bedair sillaf yr un. Mae un llinell, felly, yn 12 sillaf. Ar ddiwedd pob llinell mae'r brifodl. Mae diwedd traean cyntaf pob llinell yn odli gyda diwedd yr ail draean ac mae hwnnw yn creu cynghanedd (croes neu traws) gyda'r trydydd traean.

Dyma bennill allan o awdl "Yr Ymchwil" gan W. D. Williams:

Prysur gyrchu
hytraws gamu,
petrus gwman.
er hynny
a hir syllu,
aros allan.

Gall pob traean ddiweddu'n acennog neu'n ddiacen ond fel arfer mae'r ddau draenau cyntaf o bob llinell yn ddiacen gyda'r odl yn odl ddwbwl. O edrych ar y llinellau fel cyfanwaith gwelir eu bont hefyd yn ffurfio cynghanedd sain.

Weithiau, byddai Beirdd yr Uchelwyr yn cynganeddu'r ddau draean cyntaf hefyd, er enghraifft:

Yn frawd ffawd ffydd, gwirion, ufydd, gwerin nefawl.
:::(Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd)

## Gweler hefyd
*Rhupunt hir
*Cerdd Dafod
*Y pedwar mesur ar hugain

Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Cyngor yr Ucheldir

Ardal **Cyngor yr Ucheldir** (Gaeleg yr Alban: *Sgìre Comhairle na Gàidhealtachd*;  Saesneg: *Highland Council*) yng ngogledd yr Alban yw'r fwyaf o ran arwynebedd o holl raniadau llywodraeth leol yr Alban a Phrydain o bell ffordd (arwynebedd 30,659&nbsp;km², cymharer: Cymru gyfan 20,779&nbsp;km²).

bawd|240px|canol|Ardal Cyngor yr Ucheldiroedd yn yr Alban

Nid yw'r ardal a reolir gan y Cyngor yn cyfateb i ardal ddaearyddol Ucheldiroedd yr Alban. Mae rhannau o ardal ddaearyddol yr Ucheldiroedd yn dod dan awdurdodau Moray, Swydd Aberdeen, Perth a Kinross, Argyll a Bute, Angus a Stirling. Mae ardal y Cyngor yn cynnwys y rhan fwyaf o Ynysoedd Mewnol Heledd.

Crëwyd y Cyngor fel awdurdod rhanbarthol yn 1975, a daeth yn awdurdod unedol yn 1996. Y brif dref yw Inverness.

[bawd|dim|Castell Eilean Donan yn [Loch Duich]]

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban

Categori:Ucheldiroedd yr Alban
Rhupunt hir

Un o'r pedwar mesur ar hugain ydyw'r **rhupunt hir**, sef un o'r mesurau caeth. Mae iddo bedair rhan, pob un yn bedair sillaf yr un. Mae un llinell, felly, yn 16 sillaf. Y patrwm odlau yma ydy a, b, a, b.

Mae diwedd chwarter cyntaf pob llinell yn odli gyda diwedd yr ail chwarter a'r trydydd chwarter; ac mae hwnnw yn creu cynghanedd (croes neu traws) gyda'r rhan olaf (y pedwerydd chwarter).

Dyma bennill o waith Tudur Aled:

Pybyr nerthwr pob dierthwr,
Pab, aberthwr, pawb a borthed;
Pob llawenydd hyd Faelienydd,
Pob awenydd, pawb a aned.

Gall pob traean ddiweddu'n acennog neu'n ddiacen ond fel arfer mae'r ddau draenau cyntaf o bob llinell yn ddiacen gyda'r odl yn odl ddwbwl, fel yn yr enghraifft uchod. Arferid hefyd cynganeddu'r ddwy ran gyntaf pan oeddent yn diweddu'n acennog.

O edrych ar bob cwpled fel un llinell, gwelir eu bod hefyd yn ffurfio math o gynghanedd sain, sef y *gynghanedd sain deirodl*.

## Gweler hefyd
*Rhupunt byr
*Cerdd Dafod
*Y pedwar mesur ar hugain

Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Prifodl

Y brif odl ydy **prifodl**, ac fe ddefnyddir y gair fel arfer i ddisgrifio rhan o bennill ble mae un sain yn cael ei ailadrodd. Fel arfer, mae'r brifodl ar ddiwedd llinell:

Wele rith fel ymyl rhod – o'n cwmpas
::Campwaith dewin hynod;
:Hen linell bell nad yw'n bod,
:Hen derfyn nad yw'n darfod.

Y brifodl yma ydy "rhod", "hynod", "bod" a "darfod". Y prifardd Dewi Emrys bia'r englyn yma.

Ceir odlau mewnol hefyd: "llinell" a "bell" er enghraifft.

## Gweler hefyd
*Odl
*Odl anghyflawn
*Proest yr odl
*Odl gudd
*Odl gyflawn (neu odl ddwbwl)
*Odl gyrch (neu odl fewnol)
*Patrwm odli

Categori:Englynion
Categori:Mesurau caeth
Categori:Odl
Categori:Termau llenyddol
Irvine Welsh

Mae **Irvine Welsh** (ganed 27 Medi 1958 Leith, Caeredin) yn nofelydd cyfoes o'r Alban sydd fwyaf adnabyddus am ei nofel *Trainspotting*. Mae ef hefyd wedi ysgrifennu dramâu a sgriptiau ac wedi cyfarwyddo nifer o ffilmiau byrion, gan gynnwys yr addasiad teledu o'i nofel *Crime*.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau
**Trainspotting* (1993)
**Marabou Stork Nightmares* (1995)
**Filth* (1998)
**Glue* (2001)
**Porno* (2002)
**The Bedroom Secrets of the Master Chefs* (2006)
**Crime* (2008)
**Skagboys* (2009 - i'w rhyddhau)

### Cyfrolau o straeon byrion
**The Acid House* (1994)
**Ecstasy: Three Tales of Chemical Romance* (1996)
*''If You Liked School You'll Love Work* (2007)
**Reheated Cabbage'' (2009 - i'w rhyddhau)

### Sgriptio
*''You'll Have Had Your Hole* (drama)
**"Dose"* (drama hanner awr ar gyfer y BBC a ysgrifennwyd gyda Dean Cavanagh)
**The Acid House* (screenplay)
**Wedding Belles* (ffilm 2007 ar gyfer Sianel 4 ysgrifennwyd gan Dean Cavanagh)
**Four Play'' Dyma gasgliad o lyfrau Welsh sydd wedi'u haddasu ar gyfer y llwyfan. Trainspotting, Marabou, Filth, and Ecstasy.

### Theatr
*Babylon Heights
*You'll Have Had Your Hole

## Dolenni allanol
* irvinewelsh.net Gwefan swyddogol
* irvinewelsh.com - casgliad eang o ddoleni penodol am Irvine Welsh
* Bywgraffiad byr y BBC am Welsh 
* Irvine Welsh at Random House Australia 
* SF Cyfweliad am y ddrama "Babylon Heights"  gyda'i bartner llenyddol Dean Cavanagh
* Cyfweliad gyda chylchgrawn 3:AM Magazine

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Alban
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Alban
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Alban
Categori:Sgriptwyr teledu o'r Alban
Perth a Kinross

Awdurdod unedol yn yr Alban yw **Perth a Kinross** (Gaeleg yr Alban: *Peairt agus Ceann Rois*, Saesneg: *Perth and Kinross*). Mae gan yr diriogaeth yr awdurdod arwynebedd o 5286&nbsp;km², a'r brifddinas yw Perth.

bawd|240px|canol|Lleoliad Perth a Kinross

## Trefi a phentrefi
## Gweler hefyd
*Ochil a De Swydd Perth (etholaeth seneddol y DU)
*Perth a Gogledd Swydd Perth (etholaeth seneddol y DU)


Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Afon Life

Mae **Afon Life** neu **Afon Liffe** (Gwyddeleg: *An Life*; Saesneg: *River Liffey*) yn afon yn Iwerddon, sy'n llifo trwy ganol dinas Dulyn. Ymhlith yr afonydd llai sy'n ei bwydo mae'r afonydd Dodder, Poddle a'r Camac. Darpara'r afon rhan helaeth o gyflenwad dŵr y ddinas a nifer o gyfleoedd am weithgareddau adloniadol.

dim|bawd|260px|Pont Life

Tarddiad yr afon yw Cors Ben Life rhwng y mynyddoedd Kippure a  Tonduff ym Mynyddoedd Wicklow. Mae’n llifo trwy Wicklow, Kildare a Dulyn cyn ymuno a’r Môr Iwerddon ynghanol Bae Dulyn. Hyd yr afon yw 132 cilomedr.

## Etymoleg
Mae *Geographia* Ptolemi (2il ganrif OC) yn disgrifio afon, efallai'r Liffe, a alwyd ganddo yn Οβοκα (Oboka). Yn y pendraw, arweiniodd hyn at (ail)enwi'r afon Avoca sydd yn llifo fewn i dref Arklow i'r de o Ddulyn.

Galwyd y Liffe yn wreiddiol yn An Ruirthech, "rhedwr cyflym (neu cryf)". (cymharer â'r gair Cymraeg "rhedeg". Mae'r gair Liphe (neu Life) yn y Wyddeleg yn cyfeirio at y tir gwastad yr oedd yr afon yn llifo drwyddi, gan ddod, maes o law, i gyfeirio at yr afon ei hun. Gelwyd hi hefyd ar un adeg yn Anna Liffey, o bosib yn Seisnigiad o'r Wyddeleg Abhainn na Life, ("afon Liffe"). Mae James Joyce yn ymgorffori'r afon fel "Anna Livia Plurabelle" yn ei nofel Finnegans Wake.

## Raidió na Life
Enwir gorsaf radio gymunedeol Wyddeleg Dulyn, Raidió na Life ar ôl yr afon bwysig yma.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Delwedd:Dublin02LB.jpg|Pont Life
Delwedd:Dublin03LB.jpg|Y Tolldy
Delwedd:Dublin04LB.jpg|Pont Samuel Beckett a'r Ganolfan Gynhadledd

Life
Life
Life
Siôn Eos

Telynor o ardal Maldwyn, gogledd Powys, oedd **Siôn Eos** (bl. ail hanner y 15g). Mae'n adnabyddus heddiw oherwydd y cywydd marwnad enwog iddo gan Dafydd ab Edmwnd a ystyrir yn un o uchafbwyntiau canu Beirdd yr Uchelwyr.

Ein prif ffynhonnell am Siôn Eos yw ei farwnad. Telynor wrth ei alwedigaeth oedd Siôn. Bu mewn ffrwgwd yn Swydd y Waun a orffenodd gyda Sais yn anafiedig a bu farw hwnnw yn nes ymlaen. Yn ôl Dafydd ab Edmwnd, lladd ar ddamwain neu er mwyn amddiffyn ei hun oedd hyn. Safodd Siôn ei brawf o flaen rheithgor yn Swydd y Waun yn unol â'r gyfraith Seisnig a chafodd ei ddedfrydu i'w grogi. Yn y cyfnod hwnnw yn y Gororau a sawl rhan arall o Gymru roedd Cyfraith Hywel yn dal mewn grym ar lefel lleol a chredai ei deulu a'i gyfeillion mai o dan y drefn Gymreig y gwrandewid ei achos; roedd *galanas* (arian iawndal) wedi ei gasglu yn barod erbyn yr achos llys. Gwrthododd y rheithgor hynny a chrogwyd Siôn Eos.

Cwyna Dafydd ab Edmwnd am yr angyfiawnder a gafodd y telynor Cymreig dan y drefn Seisnig. Roedd ei ladd fel hyn yn golled i gelfyddydd Cerdd Dant:

Torres braich tŵr Eos brig,
Torred mesur troed musig;
Torred ysgol tŷ'r desgant,
Torred dysg fal torri tant.

Yna daw'r cwpled enwog,

Ti sydd yn tewi â sôn,
Telyn aur telynorion.

Dedfryd yn erbyn moesoldeb oedd cymryd bywyd am fywyd fel hyn hefyd ac mae'r gerdd yn gri yn erbyn y gosb eithaf hefyd.

## Marwnad Siôn Eos 
* Thomas Parry (gol.) *Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg*, tt. 139-41.

Y testun ar wicilyfrau:
**Marwnad Siôn Eos*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Categori:Telynorion o Gymru
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl o Faldwyn