Cicero

Gwleidydd, cyfreithiwr, athronydd ac awdur Rhufeinig oedd **Marcus Tullius Cicero** (3 Ionawr 106 CC – 7 Rhagfyr 43 CC).

Ganed Cicero yn Arpinum (Arpino heddiw), tua 100&nbsp;km i'r de o Rufain. Roedd yn deulu yn uchelwyr lleol, gyda chysylltiad pell ag un arall o enwogion Arpinum, Gaius Marius,ond heb gysylltiad a'r teuluoedd seneddol. Bu'n astudio'r gyfraith dan Quintus Mucius Scaevola, a dywed Plutarch ei fod yn fyfyriwr eithriadol o alluog. Dechreuodd ei yrfa fel cyfreithiwr tua 83-81 CC; ei achos llys pwysig cyntaf oedd amddiffyn Sextus Roscius ar gyhuddiad o lofruddio ei dad. Ymhlith y bobl a gyhuddwyd gan Cicero fel y gwir lofruddion roedd Chrysogonus, ffefryn Lucius Cornelius Sulla oedd yn feistr Rhufain ar y pryd.

Yn 79 CC, aeth Cicero i Wlad Groeg, Asia Leiaf a Rhodos, a threuliodd amser yn astudio rhethreg dan Molon o Rhodos. Wedi dychwelyd i Rufain, fe'i hetholwyd yn quaestor yn 75 CC, gan wasanaethu yn Sicilia. Gofynnodd y Siciliaid iddo eu cynrychioli i erlyn Gaius Verres, llywodraethwr Sicilia oedd wedi ymgyfoethogi ar draul y wlad. Bu'r achos yn erbyn Verres yn 70 CC yn llwyddiant mawr i Cicero, a daeth yn enwog yn Rhufain.

Etholwyd ef yn gonswl yn 63 CC. Yn ystod ei gyfnod fel conswl, llwyddodd i ddatgelu cynllwyn gan gefnogwyr Lucius Sergius Catilina yn erbyn y wladwriaeth. Ffôdd Catilina pan draddododd Cicero araith yn ei erbyn yn y Senedd, a dienyddiwyd nifer o'i ganlynwyr.

[250px|chwith|bawd|Cicero yn ymosod ar Catilina yn Senedd Rhufain (ffresgo, [19g)]]

Yn 61 CC gwahoddodd Iŵl Cesar ef i fod yn bedwerydd yn ei bartneriaeth gyda Gnaeus Pompeius Magnus a Marcus Licinius Crassus, ond gwrthododd Cicero. Yn 58 CC cyhoeddodd Publius Clodius Pulcher, tribwn y bobl, ddeddf yn alltudio unrhyw un oedd wedi dienyddio dinasyddion Rhufeinig heb eu rhoi ar brawf. Roedd Cicero wedi gwneud hyn adeg cynllwyn Catilina, a bu raid iddo adael am Wlad Groeg. Dychwelodd i Rufain yn 57 CC.

Amddiffynnodd Cicero Milo ar gyhuddiad o lofruddio, ac ystyrir ei araith *Pro Milone* yn un o'i gampweithiau. Er hynny, alltudiwyd Milo. Erbyn 50 CC roedd y berthynas rhwng Cesar a Pompeius wedi dirywio, a rhoddodd Cicero ei gefnogaeth i Pompeius. Yn y cyfnod wedi llofruddiaeth Cesar yn 44 CC, cyhoeddodd gyfres o ymosodiadau ar Marcus Antonius, y Philippicau.

Pan ddaeth Antonius ac Octavianus i gytundeb i rannu grym, cyhoddwyd enw Cicero ar restr o elynion. Daliwyd ef wrth iddo adael ei fila yn Formiae ar ei ffordd tua'r porthladd i geisio dianc, a lladdwyd ef.

## Gwaith llenyddol 
bawd|*Opera omnia*, 1566
Areithiau:
* Pro Quinctio
* Pro Roscio Amerino
* Pro Roscio Comodeo
* De lege agraria contra Rullum
* In Verrem
* De Imperio Cn. Pompei
* Pro Caecina
* Pro Cluentio
* Pro Rabirio perduellionis reo
* In Catilinam I-IV
* Pro Murena
* Pro Sulla
* Pro Flacco
* Pro Archia poeta
* Post reditum in senatu
* Post reditum in Quirites
* De domo sua
* De haruspicum responsis
* Pro Cn. Plancio
* Pro Sestio
* In Vatinium
* Pro Caelio
* De provinciis consularibus
* Pro Balbo
* Pro Milone
* In Pisonem
* Pro Scauro
* Pro Fonteio
* Pro Rabirio Postumo
* Pro Marcello
* Pro Ligario
* Pro rege Deiótaro
* Philippicae quae dicuntur in M. Antonium orationes I–XIV

Rhethreg:
* De inventione
* De partitione oratoria
* De optimo genere oratorum
* Topica
* Brutus
* De oratore
* Orator

Gweithiau athronyddol a gwleidyddol:
* De re publica
** Somnium Scipionis ('Breuddwyd Scipio')
* De legibus
* Hortensius
* Academici libri
* De officiis
* De fato
* De finibus bonorum et malorum
* Tusculanae disputationes
* De natura deorum
* Paradoxa Stoicorum
* Lucullus
* Laelius de amicitia
* Cato maior de senectute

Epistolau:
* ad Atticum
* ad Brutum
* ad Quintum fratrem
* ad familiares

Cerddi:
* Arati Phaenomena (cerddi ar seryddiaeth)
* Marius
* De consulatu suo

## Cyfeiriadau

Categori:Athronwyr y ganrif 1af CC
Categori:Athronwyr Rhufeinig
Categori:Beirdd Rhufeinig yn yr iaith Ladin
Categori:Cyfreithegwyr Rhufeinig
Categori:Cyfreithwyr Rhufeinig
Categori:Llenorion y ganrif 1af CC
Categori:Genedigaethau 106 CC
Categori:Gwleidyddion Rhufeinig
Categori:Marwolaethau 43 CC
Categori:Pobl o Weriniaeth Rhufain
Categori:Rhethregwyr Rhufeinig