open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arianneg

Gwyddor codi cyllid a'i wario yw **arianneg**. Mae unigolion, cwmnïau, a llywodraethau yn benthyg neu'n gwerthu ecwiti os nad oes digon o gyllid ganddynt i dalu am wariannau, i dalu dyledion, neu ar gyfer gweithrediadau ariannol eraill. Mae cynilwyr a buddsoddwyr yn cronni cyllid i ennill llog neu ddifidendau. Yn ganolog i faes arianneg mae'r broses o symud cyllid ar ffurf credyd, benthyciadau, neu gyfalaf buddsodd i endidau economaidd sydd angen cyllid neu fydd yn gwneud defnydd da ohono. Gelwir sefydliadau sy'n symud cyllid o gynilwyr i ddefnyddwyr yn ganolwyr ariannol, ac maent yn cynnwys banciau masnachol, banciau cynilo, cymdeithasau cynilo a benthyg, undebau credyd, cwmnïau yswiriant, cronfeydd pensiwn, cwmnïau buddsoddi, a chwmnïau ariannol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Busnes
Categori:Economeg ariannol
Is-etholiad Rochester a Strood, 2014

Is-etholiad er mwyn ethol Aelod Seneddol i Dŷ'r Cyffredin dros etholaeth Rochester a Strood yw **Is-etholiad Rochester and Strood** a gynhelir ar 20 Tachwedd 2014. Etholwyd ail Aelod Seneddol UKIP, sef Mark Reckless gyda 42.1% o'r bleidlais; y Ceidwadwyr oedd yn ail gyda 34.8% a Llafur yn drydydd gydag 16.8%.

Galwyd yr etholiad gan i'r Aelod a oedd yn cynrychioli'r etholaeth (sef Mark Reckless), newid ei aelodaeth o'r Blaid Geidwadol i'r UK Independence Party (UKIP) ac ymddiswyddo fel Aelod Seneddol ar 27 Medi 2014.

## Cefndir
Ychydig cyn i Reckless newid ei deyrngarwch, ymddiswyddodd cyfaill iddo, sef Douglas Carswell, yn yr un modd, gan newid o'r Blaid Geidwadol i UKIP, a hynny ar 28 Awst 2014. Fe'i ail-etholwyd yn AS dros UKIP yn Is-etholiad Clacton, 2014 yn etholaeth Clacton, Essex, gyda mwyafrif sylweddol a 59.7% o'r bleidlais.

Mae'r etholaeth yn cynnwys y trefi: Rochester, Strood, rhannau o Chatham, Brompton, St Mary's Island a Hoo Peninsula.

## Canlyniad
## Gweler hefyd
*Is-etholiad Clacton, 2014

## Cyfeiriadau
Categori:2014 yn y Deyrnas Unedig
Rochester a Strood 2014
Categori:Hanes Caint
Douglas Carswell

Etholwyd y Sais **John Douglas Wilson Carswell** (ganed 3 Mai 1971) yn Aelod Seneddol cyntaf UKIP yn Is-etholiad Clacton, 2014, gan gynrychioli etholaeth Clacton yn Essex.

Cyn hynny bu'n Aelod Seneddol dros y Blaid Geidwadol yn etholaeth Harwich. Newidiodd ei got gwleidyddol yn Awst 2014, gan droi o'r Blaid Geidwadol ac at UKIP. Ymddiswyddodd ar unwaith o'r Blaid Geidwadol a golygai hyn fod y sedd yn wag, ac felly cynhaliwyd Is-etholiad Clacton. Eglurodd mai'r rheswm pam y newidiodd ei deyrngarwch at UKIP oedd ei ddymuniad i weld "newid syfrdanol o fewn gwleidyddiaeth Prydain; nid yw arweinwyr y Ceidwadwyr yn seriws, dydn nhw ddim yn dymuno newid."

Ar 25 Mawrth 2017 cyhoeddodd ei fod yn gadael UKIP gan ddod yn aelod seneddol annibynnol, yn dilyn ffrae gyhoeddus rhyngddo a chyn-arweinydd UKIP, Nigel Farage ac ariannwr y blaid Arron Banks. Penderfynodd beidio â sefyll eto yn etholiad brys Mehefin 2017 gan roi ei gefnogaeth i'r ymgeisydd Ceidwadol.

## Gweler hefyd
*Is-etholiad Rochester a Strood, 2014

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Lundain
Robert Shields

**Robert Shields VC** (1827 - 23 Rhagfyr 1864) oedd y Cymro cyntaf i ennill medal Croes Fictoria, y wobr uchaf a mwyaf mawreddog am ddewrder yn wyneb y gelyn y gellir ei ddyfarnu i aelodau o luoedd arfog Prydain a'r Gymanwlad.

Ganwyd Shields yn Nhafarn yr Hope & Anchor, Heol y Santes Fair Caerdydd, yn fab i John Sheilds ac Anne ei wraig. Ni wyddys union ddiwrnod ei enedigaeth ond fei bedyddiwyd yn Eglwys St Ioan a St Mair Caerdydd ar 26 Awst 1827.

Roedd Shields yn Gorporal 29 oed yn y *23rd Regiment of Foot* (rhagflaenydd y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig) yn ystod Rhyfel y Crimea pan ddigwyddodd y weithred a arweiniodd at ddyfarnu Croes Fictoria iddo. Ar 8fed Medi 1855 yn Sebastopol gwirfoddolodd Corporal Shields i fynd allan gyda'r Llawfeddyg Cynorthwyol William Henry Thomas Sylvester i ran agored a pheryglus o'r ffrynt i geisio achub swyddog a glwyfwyd, yn anffodus pan ddaethpwyd o hyd i'r swyddog canfuwyd ei fod yn farw. Cafodd y Llawfeddyg Sylvester ei anrhydeddu efo'r VC hefyd.

Wedi ei wasanaeth yn y Crimea aeth Sheilds ymlaen i wasanaethu fel milwr yn yr India, lle bu farw yn 39 oed o sgil effeithiau gor-yfed. Fe'i claddwyd ym mynwent Eglwys Gadeiriol St Thomas, Bombay (Mumbai bellach).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* BBC Your Paintings  llun olew ar ganfas *Corporal Robert Shields Winning His VC at Sebastopol, 1855* gan Louis William Desanges.

Categori:Croes Fictoria
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1864
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Esmwytho meintiol

Polisi ariannol anghonfensiynol yw **esmwytho meintiol**, y cyfeirir ato'n aml fel "***QE***" (o'r enw Saesneg *quantitative easing*), sydd yn cael ei ddefnyddio gan fanciau canolog yn yr Unol Daleithiau, y Deyrnas Unedig a'r Parth Ewro ers tua 2007 gyda'r bwriad o gynyddu faint o arian sy'n cylchredeg yn yr economi a lleihau chwyddiant er mwyn hybu'r economi a'i thynnu allan o'r dirwasgiad a ddechreuodd gyda'r argyfwng economaidd yn 2007.

Mae banc canolog yn gweithredu esmwytho meintiol drwy brynu asedau ariannol o fanciau masnachol a sefydliadau corfforaethol a phreifat eraill gan godi prisiau'r asedau ariannol hynny a gostwng eu cynnyrch tra ar yr un pryd gynyddu'r sylfaen ariannol. Mae hyn mewn gwrthgyferbyniaeth i'r polisi mwy arferol o brynu a gwerthu bondiau llywodraeth tymor-byr er mwyn cadw graddfau llog cydrwng banciau at werth penodol.

## Beirniadaeth
### Anghyfiawnder cymdeithasol
Mae llawer o bobl yn beirniadu'r polisi hwn am yr effaith mae'n cael ar bobl llai breintiedig. Mae ffyndiau pensiwn yn dioddef gyda gwerth go-iawn pensiynau yn gostwng. Mae pobl cyffredin sydd â swm bach o arian mewn cyfrif banc yn gweld eu cynilion yn aros yn eu hunfan neu'n colli gwerth.

Mae prisiau tai yn codi hefyd gyda'r canlyniad bod pobl ifainc yn eu cael yn gynyddol anodd i brynu tŷ cyntaf tra bod y rhai sy'n perchen mwy nag un tŷ, e.e. buddsoddwyr eiddo, yn elwa.

Mae adroddiad gan Banc Lloegr yn dangos mai'r cyfoethogion yn y DU sydd wedi elwa'n bennaf o'r polisi QE, gyda 40% o'r cynnydd a welwyd yn yr economi yn mynd i 5% o deuluoedd y DU. Honnir mai ffordd o ailddosbarthu cyfoeth i'r rhai sy'n gyfoethog iawn yn barod a hynny ar draul y dosbarth gweithiol a'r dosbarth canol yw QE a'i fod felly yn achos sylfaenol anghydraddoldeb economaidd a chymdeithasol.

### Gwledydd BRICS
Mae'r gwledydd BRICS (Brasil, Rwsia, India, Tsieina a De Affrica) wedi beirniadu polisïau QE banciau canolog y Gorllewin. Maent yn dweud bod y polisïau hyn yn gyfystyr ag 'amddiffyniaeth' (*protectionism*) a dadchwyddiant cystadleuol. Fel allforwyr *net* gyda'u harian cyfred wedi'i ieuo wrth werth y doler, cwynant fod QE yn achosi chwyddiant yn eu gwledydd hwy ac yn cosbi eu diwydiannau.

## Cyfeiriadau
Categori:Arianneg
Categori:Banciau canolog
Categori:Polisi ariannol
Categori:Polisi economaidd
Melysion jeli

[bawd|Amryw o felysion jeli ar werth mewn marchnad yn [Barcelona.]]
Melysion lliwgar a meddal sy'n defnyddio geliau megis gelatin neu bectin i gadw suropau mewn ffurf solet yw **melysion jeli**. Maent yn cynnwys lefel uchel o ddŵr (tua 15%) o'u cymharu â melysion eraill ac o ganlyniad nid ydynt yn cadw mor dda. Gellir hefyd eu cadelu gan ddefnyddio agar-agar neu startsh (er enghraifft melysyn Twrci). Mae gymiau gwin, babis jeli ac eirth jeli yn enghreifftiau o felysion jeli poblogaidd.

## Cyfeiriadau 
Jeli
Clan

Grŵp ceraint o deuluoedd estynedig sy'n olrhain eu llinach yn ôl i gydhynafiad unigol yw **clan**. Mae'r dras a rennir yn rhoi i'r teuluoedd gwahanol syniad o hanes cyffredin rhyngddynt. Fel arfer mae'r dras yn unllinellog neu o linach y tadau neu'r mamau'n unig. Gan amlaf, ond nid pob amser, mae claniau yn allbriodasol, a chaiff priodas o fewn y clan ei gweld yn llosgach.

Yn hanesyddol cysylltir y term â chlaniau'r Alban ac Iwerddon, ond defnyddir yn fwyfwy heddiw i ddisgrifio grwpiau ar draws y byd. O ran maint, mae clan yn tueddu i fod yn fwy na band ond yn llai na llwyth. Mewn rhai cymdeithasau mae nifer o glaniau yn ffurfio llwyth.

## Cyfeiriadau 

Categori:Carennydd
Cwrasao (gwirod)

Gwirodlyn a flesir gyda chroen sych y ffrwyth sitrws laraha, sy'n fath o oren chwerw a dyfir ar ynys Curaçao, yw **cwrasao**. Gwneir cwrasao yn bennaf yn Ffrainc a'r Iseldiroedd, ac mewn nifer o liwiau ac amrywiadau megis triple sec. Mae gan y gwirodlyn hwn gynnwys alcohol o 40%. Defnyddir mewn coctels megis y coctel cwrasao: ¾ mesur o chwisgi Albanaidd, ½ mesur o sudd lemwn, a ¼ mesur o gwrasao gwyn, ysgydwer dros iâ, a hidler i wydryn coctel.

## Cyfeiriadau 
Categori:Curaçao
Categori:Gwirodydd
Band (grŵp cymdeithasol)

Grŵp ceraint sy'n cynnwys teulu estynedig mawr neu nifer o deuluoedd yw **band**. Mae'n debyg taw'r band oedd uned drefniadol sylfaenol yng nghymdeithas Oes y Cerrig, a hefyd mewn cymdeithasau datganolog modern. Gan amlaf mae band yn cynnwys mwyafrif o 30 i 50 o bobl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Carennydd
Hugh Rowlands

bawd|Bedd Syr Hugh Rowlands

Roedd y Cadfridog Syr **Hugh Rowlands** VC, KCB (6 Mai 1828 - 1 Awst 1909) yn fonheddwr o Gymru ac yn filwr a oedd ymysg y Cymry cyntaf i dderbyn medal Croes Fictoria, y wobr uchaf a mwyaf mawreddog am ddewrder yn wyneb y gelyn y gellir ei dyfarnu i aelodau o luoedd Prydain a'r Gymanwlad.

Mae rhai ffynonellau'n honni mai Syr Hugh oedd y Cymro Cyntaf i dderbyn y VC ond fel arfer mae'r clod yna'n cael ei roi i Robert Shields. Cyflawnwyd y weithred o ddewrder a arweiniodd at fedal Rowlands ym mis Tachwedd 1854 tra bu gweithred Sheilds ym mis Medi'r flwyddyn ganlynol. Rhif Medal Rowlands yw VC43, a rhif medal Shields yw VC104, ond cyflwynwyd medal Sheilds iddo ar 26 Mehefin 1857 tra bu'n rhaid i Rowlands ddisgwyl hyd 5 Awst 1857 i dderbyn ei fedal yntau.

## Cefndir
Roedd Syr Hugh yn ail fab i John Rowlands, Ystâd Plastirion, Llanrug, Uchel Siryf Sir Gaernarfon ac Elizabeth ei wraig. Roedd y teulu yn ddisgynyddion Bleddyn ap Cynfyn, Tywysog Powys, a Dafydd ap Llywelyn, Tywysog Gwynedd.
Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Biwmares ac yn Academi John Taylor yn Woolwich.

## Gyrfa filwrol
Ym 1849 pan oedd yn 21ain oed prynodd gomisiwn yn y *41st (Welsh) Regiment of Foot*. Cyflawnodd wasanaethau milwrol yn Iwerddon ac yng Ngwlad Groeg cyn ymuno â'r lluoedd a oedd yn ymladd yn Rhyfel y Crimea ym 1854. Ym mis Tachwedd 1854 bu'n ymladd ym Mrwydr Inkerman pan glwyfwyd *Cyrnol Hayly* un o'i uwch swyddogion, aeth Rowlands allan o dir diogel, i'w achub rhag llid y gelyn (Nodwedd y VC hyd ganol y Rhyfel Byd Cyntaf, oedd bod *gwroldeb* yn cyfateb a pheryglu bywyd dros un o radd uwch) a dyfarnwyd Croes Fictoria iddo am ei ddewrder.

## Cyfeiriadau
Categori:Cadfridogion y Fyddin Brydeinig
Categori:Croes Fictoria
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Marwolaethau 1909
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Carennydd

Perthynas rhwng bodau dynol yn seiliedig ar linach teuluol, hynny yw drwy perthynas waed a phriodas, yw **carennydd**. Gelwir grŵp cymdeithasol o aelodau teuluol yn **grŵp ceraint**. Y teulu niwclear yw'r grŵp ceraint sylfaenol, ac ar ei ffurf leiaf gall gynnwys dau berson yn unig, megis cwpl heb blant neu riant sengl ac unig blentyn. Mae grwpiau ceraint mwy o faint yn cynnwys y teulu estynedig, bandiau, claniau, a llwythau.

Gelwir perthynas glos iawn heb sail deuluol neu briodasol yn garennydd gwneud.

## Geirdarddiad 
Daw'r gair Cymraeg "carennydd" neu "cerennydd" o'r gwraidd Indo-Ewropeg *karantįio-m*. Yn ôl y diffiniad traddodiadol mae'r gair yn disgrifio perthynas deuluol hyd y nawfed ach, yn ôl Cyfraith Hywel Dda:
# tad a mam
# hendad
# gorhendad
# brawd/chwaer
# cefnder/cyfnither
# cyfyrder/cyfyrderes (ail gefnder/gyfnither)
# caifn (trydydd cefnder)
# gorchaifn (pedwerydd cefnder)
# gorchaw (pumed cefnder)

## Astudiaethau 
Cychwynnodd yr astudiaeth fodern ym meysydd ieitheg a'r gyfraith gymharol yng nghanol y 19eg ganrif. Ar ddiwedd y ganrif honno daeth astudiaethau carennydd yn ganolbwynt i anthropoleg.

## Cyfeiriadau 

Categori:Anthropoleg ddiwylliannol
Categori:Grwpiau cymdeithasol
Jon Stallworthy

Bardd ac ysgolhaig o Loegr oedd **Jon (Howie) Stallworthy** (18 Ionawr 1935 – 19 Tachwedd 2014).

Fe'i ganwyd yn Llundain, yn fab i'r meddyg Syr John Stallworthy, o Seland Newydd, a'i wraig Margaret.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol y Ddraig, Rhydychen Ysgol Rugby ac yng Ngholeg Magdalen, Rhydychen.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
* *The Astronomy of Love* (Oxford University Press, 1961)
* *Out of Bounds* (1963)
* *Root and Branch* (Oxford University Press, 1969)
* *Positives* (1969)
* *Hand in Hand* (1974)
* *The Apple Barrel* (1974)
* *A Familiar Tree* (Oxford University Press, 1978)
* *The Guest from the Future* (Carcanet Press, 1995)
* *Rounding the Horn: Collected Poems* (Carcanet Press, 1998)
* *Body Language* (Carcanet Press, 2004)

### Eraill
* *Between the Lines: W. B. Yeats Poetry in the Making* (1963)
* *Yeats: Last poems, a casebook* (Macmillan, 1968)
* *Vision and Revision in Yeats Last Poems* (1969)
* *Wilfred Owen* (Oxford University Press, 1974)
* *Louis MacNeice* (W. W. Norton, 1995)
* *Singing School: The Making of a Poet* (John Murray, 1998)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Loegr
Categori:Beirdd o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Magdalen, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Ysgolheigion o Loegr
Ramon Casas i Carbó

Arlunydd o Gatalwnia oedd **Ramon Casas i Carbó** (4 Ionawr 1866 – 29 Chwefror 1932).

Fe'i ganwyd yn Barcelona.  Disgybl yr arlunydd Joan Vicens oedd ef.  Priododd y fodel Júlia Peraire ym 1922.

Sylfaenydd y cylchgrawn ''L'Avenç'' oedd Ramon Casas.

Categori:Arlunwyr o Gatalwnia
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1932
Amgueddfa Genedlaethol Gwyddoniaeth a Hanes Niwclear, Albuquerque

Ceir **Amgueddfa Genedlaethol Gwyddoniaeth a Hanes Niwclear** yn Albuquerque, Mecsico Newydd. Roedd hi'n wreiddiol yn rhan o Faes Awyr Kirtland, maes awyr Awyrlu'r Unol Daleithiau, hefyd yn Albuquerque, ond symudodd i ardal amgueddfeydd y ddinas yn 2005. Doedd yno ddim digon o le a symydwyd yr amgueddfa eto i'r de-ddwyrain o'r ddinas yn 2006.

## Oriel

AlbuquerqueLB03.jpg|Boeing B29
AlbuquerqueLB04.jpg|Boeing B52
AlbuquerqueLB01.jpg|Roced
AlbuquerqueLB02.jpg|Taflynnau

## Dolenni allanol
Categori:Albuquerque
Categori:Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Categori:Amgueddfeydd cenedlaethol
Categori:New Mexico
Museu Nacional d'Art de Catalunya

Oriel gelf genedlaethol Catalwnia yw'r '''Museu Nacional d'Art de Catalunya** (**MNAC'*), a leolir yn Barcelona. Agorodd y *Museu d'Art de Catalunya* ym 1934 yn y Palau Nacional ("palas cenedlaethol") yn Montjuïc, ag adeiladwyd ar gyfer Arddangosfa Rynwladol 1929. Gwnaed y Palau Nacional yn amguedddfa genedlaethol ym 1990 pan pasiwyd Deddf Amgueddfeydd gan Lywodraeth Catalwnia ac agorwyd y *Museu Nacional d'Art de Catalunya'' yn swyddogol yn 2004.

Ymlith casgliadau pwysicaf yr amgueddfa yw'r murluniau Romanésg o eglwysi yng Nghatalwnia, sy'n dyddio'n ôl i'r 11eg–13g.

Delwedd:Meister aus Tahull 001.jpg|Murlun o gromfan eglwys San Climent de Taüll (tua 1123)
Delwedd:El Greco - Christ Carrying the Cross - Google Art Project.jpg|El Greco, ''Crist yn cludo'r Groes'' (1590–5)
Delwedd:Francisco de Zurbarán - Saint Francis of Assisi according to Pope Nicholas V's Vision - Google Art Project.jpg|Francisco de Zurbarán, *Sant Ffransis o Assisi* (tua 1640)
File:Casas tandem.jpg|Ramon Casas, *Ramon Casas i Pere Romeu en un tàndem* (1897)

## Dolenni allanol
* 

Categori:Orielau celf cenedlaethol
Categori:Barcelona
Categori:Sefydliadau 1934
Troed-yr-arth pigog

Planhigyn blodeuol â dwy had-ddeilen (neu 'Deugotyledon') yw **Troed-yr-arth pigog** sy'n enw gwrywaidd  (hefyd: *Drainllys Pigog*). Mae'n perthyn i'r  teulu *Acanthaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Acanthus spinosus* a'r enw Saesneg yw *Spiny bear`s-breech*.

Mae Troed-yr-arth pigog yn lluosflwydd a gall dyfu hyd at 150&nbsp;cm (59 mod) o uchder gan 60–90&nbsp;cm (24-35 mod). Mae'nt i'w canfod mewn gwledydd trofannol: Indonesia a Maleisia, Affrica, Brasil, a Chanol America.

Image:Acanthus spinosus opening.jpg|Y planhigyn ifanc
Image:Acanthus spinosus leaf.jpg|Deilen

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Acanthaceae
Cyfraith Droseddol

Rhennir Cyfraith yr Alban yn ddwy rhan: **cyfraith droseddol** a chyfraith sifil. Yng nghyfundrefn droseddol y llywodraeth (neu'r Goron) erlidir er mwyn gwarchod y cyhoedd. Yng nghyfundrefn cyfraith sifil ceir achosion rhwng unigolion neu gorfforaeth neu gyrff arall a'r cyhoedd. Yn aml maent yn delio a materion sydd yn y bôn yn ariannol neu heb elfen droseddol, dreisiol.

Yn y gyfraith droseddol gelwir yr achosion llai difrifol yn 'Achosion Diannod' (gweler: trosedd ddiannod) a gelwir yr achosion  difrifol yn drosedd dditiadwy.

## Trosedd dditiadwy
Yn yr Alban defnyddir y term *Solemn* am achosion difrifol. Mewn llawer o awdurdodaethau cyfraith gyffredin (ee Cymru a Lloegr, Iwerddon, Canada, India, Awstralia, Seland Newydd), defnyddiir y term "indictable offences" neu droseddau ditiadwy. Mae rhain yn droseddau y gellir ond eu rhoi ar brawf ar dditiad ar ôl gwrandawiad rhagarweiniol i bennu a oes achos *prima facie* i'w hateb neu gan reithgor (yn wahanol i drosedd ddiannod *summary offence*). Yn yr Unol Daleithiau gelwir hyn yn drosedd ddifrifol  neu ffeloniaeth, sydd hefyd yn gofyn am dditiad.

Mewn perthynas a'r Alban, Cymru a Lloegr, mae'r ymadrodd "trosedd dditiadwy" yn cael ei ddiffinio fel trosedd sydd wedi'i chyflawni (gan oedolyn) sy'n ddifrifol, er enghraifft trais a llofruddiaeth. Yng Nghymru a Lloegr caniateir i'r diffynnydd ddewis rhwng cael ei brofi gan reithgor yn Llys y Goron neu prawf diannod yn  Llys yr Ynadon. Ond nid os yw'r ffeithiau yn awgrymu bod pwerau dedfrydu'r ynadon yn annigonol i adlewyrchu difrifoldeb y drosedd. Yn yr Alban mae'r Procuradur Ffisgal yn perderfynnu ar bob achos. Mae'r rheolau yn wahanol yng Nghymru a Lloegr mewn perthynas â'r rhai o dan 18 oed.

## Cyfeiriadau
Gweler adran 14 (a) o Ddeddf Cyfraith Droseddol 1977. (Cymru a Lloegr)

Categori:Cyfraith
Gellesgen bêr fain

Planhigyn blodeuol unhadgibog (neu fonocotyledon) yw **gellesgen bêr fain** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r  teulu *Acoraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Acorus gramineus* a'r enw Saesneg yw *Slender sweet-flag*.

Mae'n wreiddiol o Japan a dwyrain Asia. Gwlyptiroedd bas yw eu cynefin ac mae'r ddeilen yn grom ac yn hir, fel llafn cryman ac yn 30&nbsp;cm (12 mod) o faint.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Acoraceae
Gellesgen bêr

Planhigyn blodeuol ag un had-ddeilen (neu fonocotyledon) tebyg i frwynen yw **Gellesgen bêr** (hefyd: *Gellesgen Beraroglaidd, Gellhesgen Perarogl neu Gellhesgen Beraroglaidd*). Mae'n perthyn i'r teulu *Acoraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Acorus calamus* a'r enw Saesneg yw *Sweet-flag*.

Gwlyptiroedd yw cynefin y monocot lluosflwydd hwn ac mae'r ddeilen yn hir, fel llafn cyllell.

Dywedir fod cnoi'r gwreiddyn yn achosi rhith-bair neu freuddwydio byw, fwy na thebyg oherwydd presenoldeb y cemegolyn alpha-asarone neu beta-asarone. Fe'i defnyddiwyd oherwydd ei rinweddau meddygol.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Acoraceae
Marchysgallen y gerddi

Planhigyn blodeuol lluosflwydd o deulu llygad y dydd a blodyn haul ydy **Marchysgallen  y Gerddi** sy'n enw benywaidd  ac yn fath o ysgallen a dyfir ar gyfer y bwrdd bwyd i'w fwyta fel llysieuyn. Mae'n perthyn i'r  teulu *Asteraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cynara cardunculus* a'r enw Saesneg yw *Globe artichoke*. Mae'n tyfu hyd at 1.4–2 m (4.6–6.6 tr) o uchder, gyda dail crwm, arian, tal, sydd rhwng 50–82&nbsp;cm (20–32 mod). Datblyga'r blodyn mewn pelen fechan, a dyma'r rhan a gaiff ei fwyta; mae'n 8–15&nbsp;cm (3.1–5.9 mod) mewn diametr gyda rhannau trionglog (cenynnau) drosto a blodau porffor.

Daw'r gair "Asteraceae", sef yr enw ar y teulu hwn, o'r gair 'Aster', y genws mwyaf lluosog o'r teulu - ac sy'n tarddu o'r gair Groeg ***ἀστήρ***, sef 'seren'.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Asteraceae
Gŵyl y Gelli, 2014

Cynhaliwyd Gŵyl y Gelli yn 2014 o 22 Mai hyd 1 Mehefin. Ymhlith yr enwau mawr a ymddangosodd yn yr ŵyl y flwyddyn honno oedd Toni Morrison, Ian McEwan, Richard Dawkins, a Carrie Fisher. Cafwyd perfformiadau cerddorol gan Gruff Rhys, Cerys Matthews, Ray Davies, a Hugh Masekela.

Categori:2014 yng Nghymru
2014
Categori:Llenyddiaeth yn 2014
Maglys corniog

Llysieuyn blodeuol (neu *legume*) yw **Maglys corniog** sy'n enw gwrywaidd  (hefyd: Meillionen  Gorniog, Maill Comiog, Meillion Corniog). Mae'n perthyn i'r  teulu *Fabaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Medicago falcata* a'r enw Saesneg yw *Sickle medick*.

Eraill yn yr un teulu yw:  ffa soya (Glycine max), y ffa cyffredin (Phaseolus), pys gyffredin (Pisum sativum),  *chickpea* (Cicer arietinum), cnau mwnci (Arachis hypogaea), pys per (Lathyrus odoratus) a licris (Glycyrrhiza glabra).

## Gweler hefyd
*Cwcwll-y-mynach croesryw
*Cwcwll-y-mynach melyn
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Fabaceae
Melin wynt (tegan)

bawd|Melin wynt
Tegan syml yw **melin wynt** a wneir o grychau o bapur neu blastig a gysylltir ar ei echel i ffon gan bin. Mae'n troelli pan gaiff ei chwythu gan berson neu'r gwynt. Gellir ei defnyddio hefyd fel addurniad yn yr ardd.

Categori:Addurniadau'r ardd
Categori:Gwynt
Categori:Teganau
Chwyrligwgan

bawd|Chwyrligwgan ar ffurf aderyn sy'n hedfan. Pan mae'r gwynt yn chwythu'r felin wynt ar y dde, bydd yn symud yr aderyn i fyny ac i lawr.
Tegan sy'n  yw **chwyrligwgan**, **chwirligwgan** neu **chwrligwgan**. Cynhyrchir y chwyrligwgan traddodiadol o bren ac wedi ei baentio'n lliwgar fe roddir un math yn yr ardd er mwyn i'r gwynt chwythu'r felin wynt sy'n gweithio mecanwaith syml y tegan. Mae'r chwyrligwgan ar ffurf anifail, person, neu rywbeth arall sy'n medru symud, ac mae'r mecanwaith yn symud y ffurf, er enghraifft ceffyl sy'n carlamu neu goediwr yn llifio boncyff.

Daw "chwyrligwgan" o'r gair Saesneg *whirligig*. neu ddarn o bren gyda thaten ar un pen a chneuen ar y pen arall, gyda llinyn yn eu cysylltu i wneud i'r tegan chwyrnellu.

## Gweler hefyd
*Pi-pi down

## Cyfeiriadau 
Categori:Addurniadau'r ardd
Categori:Gwynt
Categori:Teganau
Gŵyl y Gelli, 1990

Cynhaliwyd y drydedd Ŵyl y Gelli ym 1990. Cafodd ei noddi gan *The Sunday Times* am y tro cyntaf.

Enillodd Owen Sheers, oedd yn 15 oed ar y pryd, gystadleuaeth straeon byrion i lenorion ifainc Cymru.

## Cyfeiriadau 
1990
Categori:Llenyddiaeth ym 1990
Gwlyptir

[bawd|Rhostir [mawn yn *Parc national de Frontenac* (Québec, Canada)]]
bawd|Llyffant Llewpad y Gogledd
Tir gyda lefel uchel o ddŵr ynddo yw **gwlyptir**, a gall gynnwys mathau o rostiroedd fel a geir yng Nghymru, corsydd fel a welir ym Masn yr Amason neu fangrof le tyf coed. Maent i'w cael ym mhob cyfandir ar wahân i Antarctica,
[bawd|chwith|Fideo gan [Cyfoeth Naturiol Cymru|Gyfoeth Naturiol Cymru o rai o wlyptiroedd Cymru.]]

Ymhlith y planhigion a geir mewn gwlyptiroedd y mae: Acasia pren du ac Addurnwy ac maent yn werthfawr oherwydd y bywyd gwyllt cyfoethog sy'n byw ynddynt.	

Ar adegau, creir gwlyptiroedd yn fwriadol gan ddyn er mwyn rheoli dŵr.

Yng Nghymru mae rhai o'r gwlyptiroedd iseldir gorau yn Ewrop: 11 ohonynt wedi cael eu diogelu fel safleoedd sy'n cael eu gwarchod gan Gyfoeth Naturiol Cymru. Ar un adeg roedd gwlyptiroedd yn gyffredin ond mae draenio ac amaethyddiaeth wedi lleihau'r nifer o gorsydd. Mae'r amodau asidig a gwlyb yn creu mawn sydd wedi adeiladu, haen ar haen, dros y 10,000 o flynyddoedd, gan gloi carbon a'n helpu i leihau nwyon tŷ gwydr, ond gall difrod i'r cynefinoedd hyn ryddhau'r carbon hwn ac achosi iddynt sychu. Maen gwlyptiroedd Cymru hefyd yn baradwys i fywyd gwyllt, yn gyfoethog mewn planhigion, pryfed ac adar. Rheolir y cynefinoedd hyn er mwyn amddiffyn y bywyd gwyllt; mae gwlyptiroedd hefyd yn amddiffyn trefedigaethau rhag llifogydd a newid yn yr hinsawdd. 

## Gweler hefyd
*Gwlyptiroedd Casnewydd
*Gwlyptiroedd y Fali

## Cyfeiriadau
Categori:Tirffurfiau dŵr croyw
Gŵyl y Gelli, 2012

Cynhaliwyd Gŵyl y Gelli yn 2012 o 22 Mai hyd 1 Mehefin. Ymhlith yr enwau mawr a ymddangosodd yn yr ŵyl y flwyddyn honno oedd Salman Rushdie a James Watson.

Categori:2012 yng Nghymru
2012
Categori:Llenyddiaeth yn 2012
Gwifwrnwydden

Planhigyn blodeuol bychan yw **Gwifwrnwydden** sy'n enw gwrywaidd  (hefyd: Gwifwrnwydden, Gwifwrnwydd Blawdog). Mae'n perthyn i'r  teulu *Adoxaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Viburnum lantana* a'r enw Saesneg yw *Wayfaring tree*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Gwifwrnwydd blawdog.

Mae'r dail yn tyfu bob yn ail, ac mae'r dail hyn yn ddaneddog; ceir blodau bychan gyda phum petal. Mae'r ffrwyth yn aeoron coch tua 8&nbsp;mm; gwyrdd ei ei liw ifanc, yna coch ac wrth aeddfedu, mae'n troi'n ddu. Ceir un hedyn ymhob aeronen. Adar sy'n eu hymledu droi eu bwyta ac yna eu hysgarthu.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Adoxaceae
Gwifwrnwydden grech

Planhigyn blodeuol bytholwyrdd tua 4 metr o daldra yw **Gwifwrnwydden grech** sy'n enw benywaidd  (hefyd: Gwifwrnwydden Grychog). Mae'n perthyn i'r  teulu *Adoxaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Viburnum rhytidophyllum* a'r enw Saesneg yw *Wrinkled viburnum*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn: Gwifwrnwydden Grychog.

Mae'r dail daneddog yn tyfu bob yn ail a cheir blodau bychan gyda phum petal. Tua 12&nbsp;cm yw hyd y pob deilen, ac mae ganddyn nhw wythiennau tywyll a wyneb glaswyrdd tywyll. Ceir clystyrau o flodau gwyn, persawrus yn y gwanwyn. Glas yw eu haeron, sy'n ymddangos ym Mehefin ac yn aeddfedu hyd at Fedi, gan droi'n ddu.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Adoxaceae
Gwifwrnwydden y gaeaf

Planhigyn blodeuol bychan yw **Gwifwrnwydden y gaeaf** sy'n enw gwrywaidd  (hefyd: Tinws). Mae'n perthyn i'r  teulu *Adoxaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Viburnum tinus* a'r enw Saesneg yw *Laurustinus*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn: Tinws. Mae'n nhw'n tyfu'n naturiol yng ngwledydd Môr y Canoldir a Gogledd Affrica.

Mae'r dail, sy'n fytholwyrdd, yn tyfu bob yn ail, ac maent yn ddaneddog; maent yn byw am oddeutu dwy neu dair blynedd cyn gwywo. Ceir blodau bychan bychan gwyn neu liw gwin Beaujolais ifanc, gyda phum petal ar bob un. Uchder Gwifwrnwydden y gaeaf yw 2–7 m (7–23 tr) tall a 3 m (10 tr) o led, gyda choron deiliog.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Adoxaceae
Marion Barry

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau oedd **Marion Barry, Jr.** (6 Mawrth 1936 – 23 Tachwedd 2014). Roedd yn Faer Washington, D.C. o 1979 hyd 1991 ac o 1995 hyd 1999.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Gwleidyddion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Meiri Washington, D.C.
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau cyffuriau
Categori:Pobl o Mississippi
Gwifwrnwydd y gors

Planhigyn blodeuol bychan, lluosflwydd yw **Gwifwrnwydd y gors** sy'n enw gwrywaidd  (hefyd: Corswigen, Gwifwrnwydd y Goes, Rhosyn y Gau-ysgawen, Ysgawen y Gors). Mae'n perthyn i'r  teulu *Adoxaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Viburnum opulus* a'r enw Saesneg yw *Guelder rose*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn: Corswigen, Gwifwrnwydd y Goes, Rhosyn y Gau-ysgawen, Ysgawen y Gors. Mae'n frodorol o Ewrop, gogledd Affrica a chanol Asia.

Mae'n blanhigyn collddail 4–5 m (13–16 tr) o uchder. Tyf y dail gyferbyn a'i gilydd bob yn ail, 5–10&nbsp;cm (2–4 mod) o hyd a lled, gyda'r ymylon yn ddanheddog (ac yn debyg i ddail y fasarnen); ceir blodau bychan gwyn tua 1.5–2&nbsp;cm o ddiametr, gyda phum petal yr un.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Adoxaceae
Ysgawen aeron coch

Planhigyn blodeuol bychan yw **Ysgawen aeron coch** sy'n enw gwrywaidd  (hefyd: 'Ysgawen Goch'). Mae'n perthyn i'r  teulu *Adoxaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sambucus racemosa* a'r enw Saesneg yw *Red-berried elder*.

Coeden fechan ydyw, neu berth fechan, sy'n tyfu rhwng 2 a 6 metr o uchder. Mae'r bonion a'r canghennau'n wag y tu mewn. Mae'r dail unigol yn cynnwys 5-7 rhan, pob un oddeutu 16&nbsp;cm o hyd, ac yn ofal fel pen picell, gyda ymylon daneddog. o wasgu'r dail ceir arogl cas. Pinc, gwyn neu hufen yw lliw'r blodau ac yn dennu gloÿnnod byw.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Adoxaceae
Ysgawen America

Planhigyn blodeuol bychan yw **Ysgawen America** sy'n enw gwrywaidd  (hefyd: Ysgawen Borffor). Mae'n perthyn i'r  teulu *Adoxaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sambucus canadensis* a'r enw Saesneg yw *American elder*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn: Ysgawen Borffor. Mae'n wreiddiol o America, fel yr awgryma'r enw: gweler y map ar y dde.

Gall dyfu mewn gwahanol lefydd, yn enwedig yn llygad yr haul. Mae'n goeden fechan gollddail a gall dyfu i hyd at 3 metr. Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd, gyfa rhwng 5-9 is-ran iddynt, pob un tua 10&nbsp;cm o hyd a 5&nbsp;cm o led. Yn yr haf ceir clwstwr o flodau gwyn (20–30&nbsp;cm mewn diametr), gyda phob blodyn unigol tua 5–6&nbsp;mm mewn diametr, gyda 5 petal.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Adoxaceae
Mwsglys

Planhigyn blodeuol bychan yw **Afal Periw** sy'n enw gwrywaidd  (hefyd: Mwsglys, Anfri, Diaddurn, Cloc Neuadd y Dref, Mwglys, Mwsglys y Ddaear, Mysglys). Mae'n perthyn i'r  teulu *Adoxaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Adoxa moschatellina* a'r enw Saesneg yw *Moschatel*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn: Mwsglys, Anfri, Diaddurn, Cloc Neuadd y Dref, Mwglys, Mwsglys y Ddaear, Mysglys.

Maent yn debyg i Laeth y gaseg: gyda'u dail danheddog gyferbyn a'i gilydd a 4 petal ar bob blodyn. Yn Ewrop, mae'n blodeuo yn Ebrill a Mai.

Mae'r hen derm Cymraeg 'Cloc Neuadd y Dref' yn cyfeirio at strwythur ei fflurgainc: un blodyn ar i fyny, a'r pedwar arall fel pedwar wyneb cloc ar dŵr (gweler y llun).

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Adoxaceae
Atsain

Ailadroddiad sain a berir gan adlewyrchiad tonnau sain yw **atsain** neu **adlais**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Acwsteg
Aethnen

Coeden sydd yn gynhenid i Ewrop ac Asia yw'r **aethnen**. Rhoddir yr enw gwyddonol *Populus tremula* iddi.

## Diwylliant 
Mae dail yr aethnen yn crynu mewn ffordd nodweddiadol, ac fe defnyddir hyn fel trosiad, er enghraifft https://cy.wikisource.org/wiki/Cymru_Fu/S%C3%B4n_am_Ysprydion. Yn Ffrangeg, enw'r goeden yw *le tremble* am yr un rheswm.
Categori:Coed
Categori:Populus
Rhewlysiau

Planhigion blodeuol suddlon â dwy had-ddeilen (neu 'ddeugotyledon') yw **Rhewlysiau** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r  teulu *Aizoaceae* yn y genws *Aptenia*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Aptenia cordifolia* a'r enw Saesneg yw *Heart-leaf ice-plant*. 
bawd|chwith|Blodyn

Cynefin brodorol 96% o'r teulu hwn o blanhigion yw de Affrica a chaiff ei dyfu fel addurn. Mae'n tyfu ar ffurf carbed, ond gall y bonion gyrraedd uchder o 60&nbsp;cm. Mae'r dail yn wyrdd llachar, mewn siâp calon a'u hyd oddeutu 3&nbsp;cm.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Aizoaceae
Gorsaf reilffordd Grand Central, Efrog Newydd

Mae **Gorsaf Reilffordd Grand Central** () ar stryd Dwyrain 42fed, Efrog Newydd, ac erbyn heddiw, yw terminus y Rheilffordd Metro-North sydd gan 3 lein; y Lein Hudson, sydd ar lan ddwyreiniol yr Afon Hudson ac yn mynd i Poughkeepsie; y Lein Hudson, sydd yn mynd i Wassaic; ac y Lein New Haven, sy'n mynd i New Haven, efo canghenni i Waterbury, Danbury a New Canaan
Gwasaneithir yr orsaf gan leiniau 4, 5, 6, 7, ac S o'r reilffordd danddaearol, yr MTA.

## Hanes
Prynwyd tir gan Cornelius Vanderbilt ar gyfer yr orsaf ym 1869. Cynlluniwyd Depo Grand Central, yn costio 6.4 miliwn o ddoleri, gan John B Snook. Roedd yr orsaf yn derminws i 4 rheilffyrdd; Efrog Newydd Canolog ac Afon Hudson, Efrog Newydd a Harlem, ac Efrog Newydd, New Haven a Hartford, pob un ohonynt efo ei gyfleusterau ei hun. Ym 1871, prynwyd yr orsaf Efrog Newydd a Harlem gan P.T.Barnum, ac adeiladwyd Gardd Sgwâr Madison ar y safle. Ym 1900, adeiladwyd Gorsaf Grand Central ar y safle.
Yn dilyn damwain ddifrifol mewn twnnel Park Avenue, penderfynwyd i drydaneiddio'r leiniau i'r orsaf ac adeiladu gorsaf newydd ar ddwy lefel. Agorwyd yr orsaf newydd ar 2 Chwefror, 1913..

bawd|dim|260px
bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
Gwefan orsaf reilffordd Grand Central

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Gorsafoedd rheilffordd yr Unol Daleithiau
Môr-ffigysen binc

Planhigyn blodeuol suddlon â dwy had-ddeilen (neu 'Deugotyledon') yw **Môr-ffigysen binc** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r  teulu *Aizoaceae* yn y genws *Carpobrotus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carpobrotus acinaciformis* a'r enw Saesneg yw *Sally-my-handsome*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ffigysen Binc.

Cynefin gwreiddiol 96% o'r teulu hwn o blanhigion yw de Affrica. Mae'n blanhigyn lluosflwydd ac mae'n glynnu'n glos i'r ddaear, fel carped. Gellir gwahaniaethu rhyngddo a'i berthnasau agosaf drwy edrych ar ei ddail byr gwyrdd-lwyd. Caiff ei dyfu'n fasnachol oherwydd ei betalau lliwagar.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Aizoaceae
Jenkin Alban Davies

Roedd y parchedig **Jenkin Alban Davies** (5 Medi 1885 – 18 Gorffennaf 1976) yn offeiriad Anglicanaidd a chwaraewr rygbi rhyngwladol dros Gymru.

## Bywyd
Ganwyd Davies yn Aberaeron, Ceredigion a chafodd ei addysg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.  Bu'n chwarae dros Glwb Rygbi Abertawe yn 1912 ac yn rhyngwladol i Gymru ar saith achlysur. Ei gap cyntaf oedd yn Chwefror 1913 yn erbyn yr Alban. Fis yn ddiweddarach, sgoriodd ei gais cyntaf yn erbyn Ffrainc. Roedd yn gapten y tîm yr "wyth ofnadwy" yn  1914. Gwasanaethodd fel Caplan yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf efo'r  Royal Field Artillery.

Wedi'r rhyfel dychwelodd i'r eglwys a daeth yn ficar Hook, Surrey yn 1924 yn gan olynnu Cymro arall i'r swydd sef  William Thomas Havard. Ymfudodd i'r Unol Daleithiau lle gweithiodd hefyd fel meistr ysgol. Bu farw 18 Gorffennaf 1976 yn Los Angeles. Roedd ei hanes yn rhan o raglen S4C ar y "Pymtheg Olaf" yn Nhachwedd 2014 lle cafwyd sgwrs amdano gan ei nai Huw Alban Davies.

**Gemau Rhyngwladol  dros Gymru**
*  1914
*  1913, 1914
*  1913, 1914
*  1913, 1914

## Cyfeiriadau
*London Gazette issue 32995 21 Tachwedd 1924
*http://www.golwg360.com/newyddion/cymru/167511-ar-drywydd-ser-rygbi-r-rhyfel-byd-cyntaf
*Pymtheg Olaf yn dilyn stori tîm rygbi 1914 S4C Tachwedd 2014

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Categori:Pobl o Aberaeron
Ffigysen yr Hotentot

Planhigion blodeuol suddlon â dwy had-ddeilen (deuhad-ddeilen neu deugotyledon) yw **ffigysen yr Hotentot** sy'n enw benywaidd. Gellir bwyta ei ffrwyth melys. Mae'n perthyn i'r  teulu *Aizoaceae* yn y genws *Carpobrotus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carpobrotus edulis* a'r enw Saesneg yw *Hottentot-fig*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys *ffigysen felen* a *ffigysen y Penrhyn*.

Cynefin gwreiddiol 96% o'r teulu hwn o blanhigion yw de Affrica. Enw'r Iseldirwyr ar y brodorion *Khoikhoi * o dde-orllewin Affrica yw'r ‘Hotentotiaid’. Ceir blodau 2.5 - 6 modfedd mewn diametr (64 – 152&nbsp;mm)) ac mae lliw'r *C. edulis* yn felyn neu binc ysgafn.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Aizoaceae
Môr-ffigysen onglog

Planhigyn blodeuol suddlon â dwy had-ddeilen (neu 'Deugotyledon') yw **Môr-ffigysen onglog** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r  teulu *Aizoaceae* yn y genws *Carpobrotus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Carpobrotus glaucescens* a'r enw Saesneg yw *Angular sea fig*. Gellir bwyta'r ffrwyth sydd a blas ciwi neu fefusen hallt!

Cynefin gwreiddiol 96% o'r teulu hwn o blanhigion yw Affrica Ddeheuol ond mae'r rhywogaeth hon yn dod o ddwyrain Awstralia. Hyd y dail yw 3.5–10&nbsp;cm a'u lled yw 9–15&nbsp;mm; maen nhw'n llydan ac yn syth. Mae'r blodau'n 3.2–6&nbsp;cm o ddiametr ac yn biws.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
**The Online Field guide to Common Saltmarsh Plants of Queensland* 

Categori:Planhigion
Categori:Aizoaceae
Emyr Jones (llenor)

bawd|Fersiwn 2014
Awdur a addasodd y nofel *Gwaed Gwirion* oedd **Emyr Jones** (1914 – 1999). Fe'i ganwyd yn y Waunfawr. Cyhoeddwyd *Gwaed Gwirion* gyntaf yn 1965 gan Wasg y Brython, Lerpwl. Credwyd hyd at Awst 2014 mai *Emyr Jones* oedd yr awdur; yn araith flynyddol y Coleg Cymraeg Cenedlaethol yn y Babell Lên datgelodd y bardd a'r Athro Gerwyn Williams i Emyr Jones gyfieithu rhannau o *Gwaed Gwirion* o lyfr Saesneg *Hell on Earth* gan F Haydn Hornsey. Wedi gadael yr ysgol aeth Emyr Jones yn chwarelwr i Chwarel Dinorwig cyn mynychu Coleg Hyfforddi Cartrefle, Wrecsam; yna bu'n athro cynradd yn Abergele ac yn brifathro ym Metws-yn-Rhos.

Cyhoeddwyd y nofel gyda rhagymadrodd ar ffurf e-lyfr gan Gerwyn Williams yn 2014, gyda sêl bendith y teulu (Gwasg Gomer, ISBN 9781848518025). Ar y clawr nodir mai 'addasiad' ydyw. Yn ei araith dywedodd Williams *"...mi ddaeth yn glir bod Emyr Jones wedi cyplysu rhai o benodau Hell on Earth, mae o wedi cwtogi ac ail-drefnu yma a thraw ac wedi ychwanegu ambell bwt."*

Ni ellir dweud mai twyll na 'lladrad' oedd hyn, gan i Jones roi cydnabyddiaeth i'r nofel Saesneg *Hell on Earth* yn rhagymadrodd ei nofel.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Phillip Hughes

Cricedwr prawf ac undydd, a chwaraewr rygbi o Awstralia oedd **Phillip Joel Hughes** (30 Tachwedd 1988 – 27 Tachwedd 2014). Bu'n chwarae mewn gemau prawf dros Awstralia o 2010 hyd at ei farwolaeth cynamserol a ddigwyddodd o ganlyniad iddo gael ei daro yn ei wddf gan bêl ar y 25ain o Dachwedd. Ar ddiwrnod ei farwolaeth cafwyd nifer o deyrngedau gan gynnwys Michael Clarke capten Tîm Criced Awstralia a chan y Prif Weinidog Tony Abbott.

Hughes oedd y cricedwr cyntaf erioed i sgorio cant rhediad ddwywaith o'r bron; gwnaeth hynny yn Durban yn 2009 yn erbyn De Affrica.

Fe'i ganwyd ym Macksville, De Cymru Newydd, yn fab i ffermwr ac roedd ei fam yn Eidales.

Roedd hefyd yn aelod o dîm Caerwrangon, yn drydydd yn y rhestr fatio, a gyda chyfartaledd o 35 rhediad mewn gemau dosbarth cyntaf a 100 mewn gemau T20 ac 83 mewn criced ODI.

## Cyfeiriadau
Categori:Cricedwyr o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Dde Cymru Newydd
Llysiau gwlithog porffor

Planhigion blodeuol â dwy had-ddeilen (neu 'Deugotyledon') yw **Llysiau gwlithog porffor** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Aizoaceae* yn y genws *Disphyma*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Disphyma crassifolium* a'r enw Saesneg yw *Purple dewplant*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys y 'Chwyslys Porffor'.

Cynefin gwreiddiol 96% o'r teulu hwn o blanhigion yw gwledydd de Affrica. Mae'n blanhigyn ymledol, suddlon sy'n tyfu i uchder o hyd at 30&nbsp;cm. Yn wahanol i'r llysiau gwlithog eraill, mae'r dail yn gwrm (mewn croes-dorriad). Ceir blodau pinc arno, fioled neu weithiau borffor.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Aizoaceae
Conffit

bawd|Conffit
Melysyn sy'n cynnwys cneuen neu hedyn a orchuddir gan nifer o haenau o siwgr yw **conffit**, **conffet**, neu **cwnffet**.

Mae etymolet y gair conffit (neu confit) yr un gwraidd â conffeti a deflir mewn priodasau a dathliadau eraill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Melysion
Llysiau gwlithog trionglog

Planhigion blodeuol â dwy had-ddeilen (neu 'Deugotyledon') yw **Llysiau gwlithog trionglog** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Aizoaceae* yn y genws *Oscularia*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Oscularia deltoides* a'r enw Saesneg yw *Deltoid-leaved dewplant*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Chwyslys Trionglog. Ystyr delta (a 'deltoid' ydy 'triongl').

Cynefin gwreiddiol 96% o'r teulu hwn o blanhigion yw de Affrica, ac mae'r planhigyn hwn yn frodor o benrhyn gorllewinol De Affrica. Mae'n blanhigyn suddlon gyda blodau llachar ac mae'n tyfu ar greigiau. Tyf hyd at 30&nbsp;cm (12 mod) gan wasgaru'n isel, fel carped. Mae ganddo ddeiliach llwydlas fel plu'r gôg ac mae pob deilen yn dew gyda thair ochr, fel yr awgryma'r enw. Mae ganddynt hefyd ymylon daneddog, coch. Mae'r bonyn yn aml yn wawr o goch neu borffor.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Aizoaceae
Llyriad y dŵr

Planhigion blodeuol sy'n hoff iawn o wlyptiroedd a phyllau o ddŵr yw **Llyriad y dŵr** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Alismataceae* yn y genws *Alisma*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Alisma plantago-aquatica* a'r enw Saesneg yw *Water plantain*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys 'Dŵr-lyriad', 'Dwfr Llyriad Mwyaf', 'Dyfr-lyriad Mwyaf', 'Dyfrlyriad Cyffredin', 'Llyriad y Llynnoedd', 'Llyriad Llymion', 'Llyriad y Llynnau', 'Llyriad y Dŵr'.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd ac mae'n tyfu mewn mwd a hynny mewn dŵr croyw, bas pwll neu ffos, mewn gors neu rostir Gall y bonyn dyfu i hyd at 1 metr ac mae ganddo nifer o flodau gwynion bychan tuag un cm.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Alismataceae
Katoomba

Saif **Katoomba** yn Ne Cymru Newydd, Awstralia. Tarddiad ei henw yw'r gair brodorol 'Kedumba', sy'n golygu 'dyfroedd sgleiniog disgynnol'. Mae'r dref yn yr un fwyaf yn Ninas y Mynyddoedd Gleision. Gwelir o Katoomba tair craig, Y Tair Chwaer, yn sefyll ar ben clogwyn yn edrych dros Ddyffryn Grose.

Mae gwasanaeth trên (Lein y Mynyddoedd Gleision) rhwng Sydney a Katoomba. Mae rhai o'r trenau'n mynd ymlaen i Bathurst.

## Hanes
Agorwyd pwll glo Katoomba yn 1879, gan ddefnyddio car cabl i godi glo i fyny'r clogwyn o'r dyffryn. Mae car cabl ar yr un safle'n cario twristiad hyd at heddiw.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
Gwefan Katoomba

Categori:Trefi De Cymru Newydd
Categori:Twristiaeth yn Awstralia
Llyriad-y-dŵr bach

Planhigion blodeuol sy'n hoff iawn o wlyptiroedd a phyllau o ddŵr yw **Llyriad-y-dŵr bach** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Alismataceae* yn y genws *Baldellia*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Baldellia ranunculoides* a'r enw Saesneg yw *Lesser water-plantain*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llyren Fechan, Dŵr-lyriad Bychan, Dyfr-lyriad Bychan.

Mae ei fonyn fertig yn tyfu hyd at 10&nbsp;cm uwch wyneb y dŵr. fel arfer, dim ond un blodyn sydd ar bob bonyn, a hwnnw tua 10–15&nbsp;mm mewn diametr, gyda 3 petal.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Alismataceae
Ysbigoglys Seland Newydd

Planhigion blodeuol â dwy had-ddeilen (neu 'Deugotyledon') yw **Ysbigoglys Seland Newydd** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Aizoaceae* yn y genws *Tetragonia*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Tetragonia tetragonioides* a'r enw Saesneg yw *New zealand spinach*.

Cynefin gwreiddiol 96% o'r teulu hwn o blanhigion yw gwledydd de Affrica, ond mae'r math arbennig hwn hefyd yn tyfu yn Seland Newydd, Awstralia, Japan, Tsile a'r Ariannin. Soniwyd amdano yn gyntaf gan y Capten James Cook, ac fe fwytawyd y planhigyn er mwyn atal sgyrfi; tyf mewn pridd hallt e.e. ger yr arfordir.

Ceir clystyrau o gelloedd ar wyneb y dail, sy'n edrych fel dagrau a blodau byachain melyn. Mae hyd pob deilen oddeutu  3–15&nbsp;cm.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Aizoaceae
Llyriad-y-dŵr sêr-ffrwythog

Planhigion blodeuol sy'n hoff iawn o wlyptiroedd a phyllau o ddŵr yw **Llyriad-y-dŵr sêr-ffrwythog** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Alismataceae* yn y genws *Damasonium*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Damasonium alisma* a'r enw Saesneg yw *Starfruit*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Serffrwyth.

Mae'n byw mewn corsydd yn Ewrop, Rwsia, Wcráin, Moldofa a Casachstan. Mae'n frodorol hefyd o Brydain, ond bellach ar restr planhigion dan fygythiad.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Alismataceae
Llyriad-y-dŵr arnofiol

Planhigion blodeuol sy'n hoff iawn o wlyptiroedd a phyllau o ddŵr yw **Llyriad-y-dŵr arnofiol** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Alismataceae* yn y genws *Luronium*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Luronium natans* a'r enw Saesneg yw *Floating water-plantain*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys 'Dŵr-lyriad Nofiadwy', 'Dwfr Llyriad Nofiadwy', 'Dyfr-lyriad Nofiadwy' a 'Llyren Nofiadwy'.

Mae ei diriogaeth naturiol, brodorol yn ymestyn o Ewrop i Wcráin ac mae'n blanhigyn sydd dan fygythiad. Mae ganddo flodau gwyn a dail sy'n arnofio ar wyneb y dŵr.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Alismataceae
Saethlys Canada

Planhigion blodeuol sy'n hoff iawn o wlyptiroedd a phyllau o ddŵr yw **Saethlys Canada** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Alismataceae* yn y genws *Sagittaria*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sagittaria rigida* a'r enw Saesneg yw *Canadian arrowhead*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Saethlys Canada.

Mae'n frodorol o Ganada a'r Unol Daleithiau a bellach ym Mhrydain hefyd. Mae'n tyfu mewn dŵr bas pwll neu ffos, mewn nentydd, corsydd neu rostir.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Alismataceae
Saethlys

Planhigion blodeuol sy'n hoff iawn o wlyptiroedd a phyllau o ddŵr yw **Saethlys** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Alismataceae* yn y genws *Sagittaria*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sagittaria sagittifolia* a'r enw Saesneg yw *Arrowhead*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Saethlys, Saeth y Dwfr, Saethlys Saethddeilaidd.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd a thyf mewn dŵr 10–150&nbsp;cm o ddyfnder. Siap pen saeth sydd gan y dail gweladwy, a cheir hefyd dail o dan yr wyneb sydd rhwng 15-25 o hyd a 10–22&nbsp;cm o led ar fonyn sy'n ymestyn yn fertig hyd at 45&nbsp;cm uwch yr wyneb.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Alismataceae
Saethlys culddail

Planhigion blodeuol sy'n hoff iawn o wlyptiroedd a phyllau o ddŵr yw **Saethlys culddail** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Alismataceae* yn y genws *Sagittaria*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sagittaria subulata* a'r enw Saesneg yw *Narrow-leaved arrowhead*.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd a gall dyfu i hyd at 40&nbsp;cm. Ceir dail o dan y dŵr ac uwch ei wyneb. Arnofia'r blodyn ar yr wyneb. Mae'n frodorol o Dde America, Java ac Indonesia.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Alismataceae
Llysiau gwlithog coch

Planhigion blodeuol â dwy had-ddeilen (neu 'Deugotyledon') yw **Llysiau gwlithog coch** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Aizoaceae* yn y genws *Lampranthus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Lampranthus roseus* a'r enw Saesneg yw *Rosy dewplant*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Chwyslys Gwridog.

Cynefin gwreiddiol 96% o'r teulu hwn o blanhigion yw gwledydd de Affrica. Mae'n blanhigyn bytholwyrdd, suddlon ac mae'r egin a'r bonion yn llwydwyrdd. Mae gan y blodau betalau ar yr un ffurf â llygad y dydd, gyda'r llygad yn felyn a'r petalau'n binc neu borffor, yn ddibynnol ar yr adeg o'r tymor.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Aizoaceae
De Ddwyrain Ewrop

bawd|Map o Dde Ddwyrain Ewrop (sy'n hepgor Moldofa a Slofenia).
Rhanbarth yn Ewrop yw **De Ddwyrain Ewrop** sydd gan amlaf yn cynnwys gwledydd y Balcanau (Albania, Bosnia a Hertsegofina, Bwlgaria, Cosofo, Croatia, Gwlad Groeg, Gogledd Macedonia, Moldofa, Montenegro, Rwmania, Serbia, a Slofenia), Twrci a Chyprus.

Categori:Rhanbarthau Ewrop