open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwarchodfa Natur Genedlaethol Creag Meagaidh

bawd|260px
bawd|260px
Gwarchodfa naturyn Yr Alban yw **Gwarchodfa Natur Genedlaethol Creag Meagaidh**.

Mae mynedfa a maes parcio’r warchodfa rhwng Newtonmore a Spean Bridge ar A86.

## Gweler hefyd
* Rhestr o warchodfeydd natur genedlaethol yr Alban
* Creag Meagaidh
* Creag Meagaidh - An Cearcallach
* Creag Meagaidh (copa dwyreiniol)
* Creag Meagaidh - Carn Dearg
* Creag Meagaidh - Creag Mhor
* Creag Meagaidh - Meall a' Mheanbh-chruidh
* Creag Meagaidh - Meall Coire Choille-rais
* Creag Meagaidh - Puist Coire Ardair
* Creag Meagaidh - Sron a'Choire

## Dolen allanol
* Tudalen we’r warchodfa

Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Creag Meagaidh
Jennifer Lynch

Cyfarwyddwr ffilm a theledu Americanaidd yw **Jennifer Lynch** (ganwyd 7 Ebrill 1968) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel sgriptiwr ac awdur. Mae'n ferch i'r gwneuthurwr ffilm David Lynch ac yn awdur y llyfryn *The Secret Diary of Laura Palmer* (990).

Fe'i ganed yn Philadelphia, Pennsylvania ac wedi gadael yr ysgol mynychodd Ganolfan y Celfyddydau, Interlochen, Michigan.

## Magwraeth
Mae hi'n ferch i'r artist a'r gwneuthurwr ffilmiau David Lynch, sy'n tarddu o'r Ffindir, a'r arlunydd Peggy Reavey. Dechreuodd ymarfer Myfyrdod Trosgynnol yn chwech oed. Graddiodd Lynch o'r Academi Gelf Interlochen lle astudiodd y celfyddydau gweledol ac ysgrifennu creadigol.

## Yr awdur
### *Boxing Helena*
Denodd sgript, a gomisiynwyd gan Lynch ar gyfer *Boxing Helena*, lawer o actoresau, gan gynnwys Madonna. Yn y pen draw, castiwyd Sherilyn Fenn, un o'r sêr yng nghyfres deledu ei thad *Twin Peaks* a'r ffilm *Wild at Heart*, fel y prif gymeriad Helena. Roedd Kim Basinger hefyd ynghlwm ac fe gafodd ei siwioar ôl ymddiswyddo o’r prosiect. Roedd y ddadl ynghylch yr achos hwnnw, yn ogystal â gwaedd gan ffeministiaid oherwydd testun sadistaidd Helena a chyhuddiadau o nepotistiaeth, yn cyd-fynd â beirniadaeth o'r ffilm wedi iddi gael ei rhyddhau ym 1993.

### *Surveillance*
Yn dilyn cyfnod tawel eitha hir, dychwelodd Lynch i'r arena gyhoeddus gyda'r ffilm *Surveillance* (Gwyliadwriaeth) ac, ym mis Hydref 2008, enillodd *Surveillance* y brif wobr yn yr Festival de Cine de Sitges. Fis yn ddiweddarach, Lynch oedd y fenyw gyntaf i dderbyn gwobr Cyfarwyddwr Gorau Gŵyl Ffilm Arswyd Dinas Efrog Newydd.

## Ffilmyddiaeth
## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Philadelphia
Ellen Kushner

Awdur nofelau ffantasi Americanaidd yw **Ellen Kushner** (ganwyd 6 Hydref 1955) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd, cyflwynydd radio ac awdur plant.

Fe'i ganed yn Ninas Efrog Newydd ac wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Barnard a Choleg Bryn Mawr. Priododd Delia Sherman.

Rhwng 1996 a 2010, hi oedd gwesteiwr y rhaglen radio Sound & Spirit, a gynhyrchwyd gan WGBH yn Boston a'i dosbarthu gan Public Radio International.

Treuliodd ei magwraeth yn Cleveland, Ohio. Mynychodd Goleg Bryn Mawr a graddiodd o Goleg Barnard. Mae hi'n byw yn Ninas Efrog Newydd gyda'i gwraig a'i chydweithiwr, Delia Sherman. Priododd y ddwy mewn seremoni ym 1996 ac yn gyfreithiol yn Boston yn 2004. Mae Kushner yn nodi ei bod yn ddeurywiol.

## Yr awdur
Roedd llyfrau cyntaf Kushner yn bum llyfr-gêm *Choose Your Own Adventure*. Yn ystod y cyfnod hwnnw, cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Swordspoint* ym 1987. Cyhoeddwyd dilyniant a osodwyd 18 mlynedd ar ôl *Swordspoint*, o'r enw *The Privilege of the Sword*, yng Ngorffennaf 2006, gydag argraffiad clawr caled cyntaf wedi'i gyhoeddi ddiwedd mis Awst 2006 gan Small Beer Press. Mae *The Fall of the Kings* (2002) (cyd-awdurwyd gyda Sherman) wedi'i gosod 40 mlynedd ar ôl *Swordspoint*. Mae'r tri llyfr yn cael eu hystyried yn nofelau *waypunk*, ac yn cael eu cynnal mewn prifddinas ddychmygol, ddi-enw a'i hardal raffish yn Riverside, lle mae cleddyfwyr-i'w-llogi yn cynnig eu sgiliau am bris.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Ann Brashares

Awdures Americanaidd sy'n sgwennu llyfrau i bobl ifanc,  yw **Ann Brashares** (ganwyd 30 Gorffennaf 1967). Mae'n fwyaf nodedig am ei chyfrol *The Sisterhood of the Traveling Pants*. Mae hi'n byw yn Ninas Efrog Newydd gyda'i gŵr artist, Jacob Collins, a'i phlant Samuel, Nathaniel, Susannah ac Eseia.

Fe'i ganed yn Alexandria, Virginia ar 30 Gorffennaf 1967. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Barnard a Phrifysgol Columbia.

## Magwraeth
Fe'i magwyd yn Chevy Chase, Maryland gyda’i thri brawd. Mynychodd Ysgol Ffrindiau Sidwell yn Washington, D.C.. Ar ôl astudio athroniaeth yng Ngholeg Barnard, bu'n gweithio fel golygydd ar 17th Street Productions. Prynwyd 17th Street gan Alloy Entertainment, ac yn dilyn y caffaeliad bu'n gweithio'n am gyfnod byr i Alloy.

Ar ôl gadael Alloy ysgrifennodd *The Sisterhood of the Traveling Pants* (2001), a ddaeth yn werthwr gorau, rhyngwladol. Fe'i dilynwyd gyda thri theitl arall yn y gyfres "Pants" sef *The Second Summer of the Sisterhood* (2003), *Girls in Pants: The Third Summer of the Sisterhood* (2005) a *Forever in Blue: The Fourth Summer of the Sisterhood* ( 2007). Addaswyd y llyfr cyntaf yn y gyfres i'r ffilm *The Sisterhood of the Traveling Pants* yn 2005. Rhyddhawyd y dilyniant, *The Sisterhood of the Traveling Pants 2*, yn seiliedig ar y tair nofel arall yn y gyfres ym mis Awst 2008. Rhyddhawyd nofel gyntaf Brashares i oedolion, rhyddhawyd *The Last Summer (of You and Me)* yn 2007.

Cyhoeddwyd cydymaith cyntaf i'r gyfres *Sisterhood, 3 Willows: The Sisterhood Grows*, yn 2009, a chyhoeddwyd yr ail lyfr cydymaith, *Sisterhood Everlasting*, yn 2011. Cyhoeddwyd ei hail nofel i oedolion, *My Name is Memory* yn 2010 ac mae wedi'i dewis ar gyfer ffilm.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Virginia
Thyrza Anne Leyshon

Artist o Gymru a oedd yn arbenigo mewn darluniau miniaturau oedd ** Thyrza Anne Leyshon ** (7 Mawrth 1892 - 1996).

## Cefndir 
Ganwyd Leyshon yn Abertawe yn blentyn i Thomas Howell Leyshon ac Ann ei wraig. Roedd y ddau riant yn Gymry Cymraeg ond ni wnaethant drosglwyddo'r iaith i'w merch.

## Gyrfa 
Am nifer o flynyddoedd bu’n gweithio fel rheolwr gyda chwmni peiriannau gwnïo Singer cyn dod yn was sifil gyda Chyllid y Wlad.  Pan ymddeolodd o'r Gwasanaeth Sifil ym 1942 cofrestrodd yn Ysgol Gelf Abertawe a derbyn gwersi peintio preifat yn Llundain, gyda'r arlunydd miniatur Ethol Court.  Peintiodd Leyshon miniaturau o dirweddau Cymru a'r Alban a hefyd bortreadau mewn dyfrlliw ar ifori. O ddechrau'r 1960au bu hi'n arddangos y rhain mewn sioeau grŵp ac arddangosfeydd eraill yng Ngwlad Belg, Ffrainc a'r America yn ogystal ag yn y DU. Arddangosodd Leyshon yn y Paris Salon ym 1962, 1965 a sawl gwaith rhwng 1968 a 1974 yn ogystal ag yn y ''Circle Nationale Belge d'Art et Esthetique'' ym Mrwsel ym 1963 ac yn yr Academi Frenhinol yn Llundain yn ystod 1969. Enillodd fedal aur yn y Paris Salon ym 1973 a medal arian yno ym 1968 ac enillodd fedal arian ym 1973 ym Mrwsel hefyd. Yn ei thref enedigol bu Leyshon yn arddangoswr rheolaidd yn Oriel Gelf Glynn Vivian ac roedd hefyd yn aelod cyswllt o Gymdeithas y Miniaturau.

## Marwolaeth 
Cofrestrwyd ei marwolaeth ym mis Chwefror 1996 yng Ngorllewin Abertawe yn 103 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Roya Hakakian

Awdur o Iran yw **Roya Hakakian** (Persieg: **رویا حکاکیان**; ganwyd 1966) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, newyddiadurwr, gweithredydd dros hawliau dynol a chofiannydd.

Fe'i ganed yn Tehran, Iran yn 1966 cyn troi'n ffoadur, ymfudo a setlo yn Unol Daleithiau America. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Brooklyn a Phrifysgol Hunter.

Cafodd Hakakian ei geni a'i magu mewn teulu Iddewig-Persiaidd yn Tehran. Roedd hi'n ei harddegau yn ystod Chwyldro Iran yn 1979, a theimlai'n gyffrous yng nhylch y newidiadau arfaethedig. Ar ôl gwneud Ayatollah Khomeini yn 'Arweinydd Goruchel Cyntaf', a chynnydd mewn gwrth-semitiaeth, pwysau cymdeithasol ac economaidd, a rhyfel parhaus ag Irac, ymfudodd Roya Hakakian ym Mai 1985, i’r Unol Daleithiau ar loches wleidyddol. Astudiodd seicoleg yng Ngholeg Brooklyn ac enillodd Radd Meistr mewn Gwaith Cymdeithasol ym Mhrifysgol Talaith Southern Connecticut.

## Yr awdur
Daeth Hakakian i sylw fel awdur ar gyfer ei chofiant, a gyhoeddodd yn 2004, sef *Journey from the Land of No*. Cyhoeddwyd ei thraethodau am Iran yn y *New York Times*, y *Washington Post*, y *Wall Street Journal* ac ar *NPR*. Dyfarnwyd Cymrodoriaeth Guggenheim iddi yn 2008, cyhoeddodd *Assassins of the Turquoise Palace* yn 2011, cyfrif ffeithiol o lofruddiaethau arweinwyr gwrthblaid Iran ym Merlin.

## Llyfryddiaeth
* *Journey from the Land of No: A girlhood caught in revolutionary Iran*
* *Assassins of the Turquoise Palace*
* * (For the Sake of Water)*
* * (A Name to Worship)*

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Academyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Academyddion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Iddewig o Iran
Categori:Academyddion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Iran
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Perseg o Iran
Categori:Beirdd Perseg o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwneuthurwyr ffilmiau dogfen
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Iran
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Tehran
Categori:Ymfudwyr o Iran i'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Iran
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Mary Antin

Awdures Americanaidd oedd **Mary Antin** (13 Mehefin 1881 - 15 Mai 1949) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei ysgrifennu *The Promised Land* (1912). Ymgyrchai hefyd dros hawliau ymfudwyr.

Ganed **Maryashe Antin** yn Polotsk, Ymerodraeth Rwsia, ond sydd heddiw yng weriniaeth dirgaeedig Belarws. Bu'n briod i Amadeus William Grabau.

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Barnard, Prifysgol Columbia a Choleg hyfforddi athrawon.

## Magwraeth
Mary Antin oedd yr ail o chwech o blant a anwyd i Israel ac Esther Weltman Antin, teulu Iddewig a oedd yn byw yn Polotsk, yn Llywodraethiaeth Vitebsk yn Ymerodraeth Rwsia (Belarus heddiw). Ymfudodd Israel Antin i Boston ym 1891, a thair blynedd yn ddiweddarach anfonodd am Mary a'i mam a'i brodyr a'i chwiorydd.

Symudodd y teulu o Chelsea, Massachusetts i Ward 8 yn South End Boston, slym enwog. Mynychodd Ysgol Ladin Merched ac Academi Ladin Boston.

## Priodi
Priododd Amadeus William Grabau, daearegwr, ym 1901, a symudodd i Ddinas Efrog Newydd lle mynychodd Goleg Athrawon Prifysgol Columbia a Choleg Barnard. Mae Antin yn fwyaf adnabyddus am ei hunangofiant 1912 *The Promised Land*, sy'n disgrifio ei haddysg ysgol a'i chymathiad i ddiwylliant America, yn ogystal â bywyd Iddewon yn Rwsia.

Ar ôl ei gyhoeddi, darlithiodd Antin ar ei phrofiad fel mewnfudwr i lawer o gynulleidfaoedd ledled y wlad, a daeth yn gefnogwr mawr i Theodore Roosevelt a'i Blaid Flaengar.

## Dyfyniad o'i gwaith
bawd|chwith|180px|Mary Antin (Mashke) a'i chwaer Fetchke; tua 1912.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1949
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Polotsk
Loch Lòchaidh

Mae **Loch Lòchaidh** (Saesneg: *Loch Lochy*) yn llyn dŵr croyw yn Lochaber, yr Alban, rhwng Loch Ness a Loch Oich. Mae’n 15 cilomedr o hyd ac yn 70 mdr o ddyfnder. Mae  Camlas Caledonian yn creu cysyllt rhwng y 3 llyn.

bawd|dim|260px

Categori:Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Lòchaid
Henry Howard, Iarll Surrey

Bardd  o Loegr oedd **Henry Howard, Iarll Surrey** (1517 – 19 Ionawr 1547).

## Bywgraffiad 
Ganwyd yn Hunsdon, Swydd Hertford, yn fab i'r Arglwydd Thomas Howard. Pryd ddaeth ei dad yn Ddug Norfolk yn 1524, derbyniodd Henry y teitl cwrteisi Iarll Surrey. Bu'n byw yn Windsor o 1530 i 1532 gyda Henry FitzRoy, mab anghyfreithlon y Brenin Harri VIII a'i ordderch Elizabeth Blount, a oedd dan warchodaeth Thomas Howard. Yn 1532 priododd Henry â'r Foneddiges Frances de Vere (tua 1517–77), merch John de Vere, 15fed Iarll Rhydychen, er na chydbreswyliasent nes 1535.

Gwasanaethodd yn filwr yn erbyn yr Albanwyr yn 1542 ac yn erbyn y Ffrancod. Fe'i penodwyd yn Llywodraethwr Boulogne yn 1545. Yn Rhagfyr 1546 cafodd ei garcharu ar gyhuddiad o chwarteru arfbais Edward Gyffeswr. Cafwyd yn euog o deyrnfradwriaeth a'i ddedfrydu i'r gosb eithaf. Cafodd ei dorfynyglu ym Mryn y Tŵr, Llundain, ar 19 Ionawr 1547, yn 30 oed. Yn ôl pob sôn, efe oedd yr unigolyn olaf i'w ddienyddio yn ystod teyrnasiad y Brenin Harri.

## Barddoniaeth 
Howard a'i gyfaill Thomas Wyatt oedd y Saeson cyntaf i sonedu yn eu mamiaith, dan ddylanwad y soned Betrarchaidd. Dyfeisiodd y patrwm odli Saesneg ar y soned: tair adran o bedair llinell yr un, a chwpled i'w chloi. Howard hefyd oedd y cyntaf i gyfansoddi cerddi moel yn y Saesneg, hynny yw mesur cyson megis y pumban iambig ond yn ddiodl. Cyfieithodd ddau o lyfrau'r *Aenid* gan Fyrsil ar fesur moel, a gyhoeddwyd dan y teitl *Certain Bokes of Virgiles Aenaeis* yn 1557.

Cyhoeddwyd nifer o'i gerddi am y tro cyntaf yn y flodeugerdd *Songes and Sonettes* a gyhoeddwyd gan Richard Tottel ym 1557.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Cyfieithwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1517
Categori:Marwolaethau 1547
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o frad
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid
Categori:Pobl o Swydd Hertford
Categori:Sonedwyr Saesneg o Loegr
Tama Janowitz

Nofelydd Americanaidd ac awdur straeon byrion yw **Tama Janowitz** (ganwyd 12 Ebrill 1957). Cyfeirir ati'n aml fel un o brif awduron y *"brat pack"*, ynghyd â Bret Easton Ellis, a Jay McInerney.

Fe'i ganed yn San Francisco a mynychodd Goleg Barnard, Prifysgol Columbia ac Ysgol Gelf Columbia.

## Magwraeth a choleg
Ysgarodd ei rhieni, sef y seiciatrydd Julian Janowitz, a Phyllis Janowitz, athro llenyddiaeth ym Mhrifysgol Cornell, pan oedd hi'n ddeg oed. Magwyd hi a'i brawd David gyda'i mam ym Massachusetts. Am ddwy flynedd ar ddiwedd y 1960au, buon nhw'n byw yn Israel.

Graddiodd Janowitz o Goleg Barnard gyda gradd B.A. ym 1977 ac o Goleg Hollins gydag M.A. ym 1979. Yn 1985 derbyniodd M.F.A gan Ysgol Gelf Prifysgol Columbia.

## Yr awdur
Ar ôl ymgartrefu yn Ninas Efrog Newydd, dechreuodd Janowitz ysgrifennu am y bywyd yno, gan gymdeithasu gydag Andy Warhol a dod yn adnabyddus yng nghylchoedd llenyddol a chymdeithasol Manhattan. Daeth ei chasgliad 1986 o straeon byrion, *Slaves of New York*, ag enwogrwydd ehangach iddi. Addaswyd Slaves of New York yn ffilm ym 1989 a gyfarwyddwyd gan James Ivory ac a oedd yn serennu Bernadette Peters. Ysgrifennodd Janowitz y sgrinlun a ymddangosodd hefyd fel actores, gan chwarae rhan ffrind Peters.

## Anrhydeddau a gwobrau
* 1975 Bread Loaf Writers fellowship
* 1976; 1977 Janoway Fiction prize
* 1982 National Endowment award 

## Ffuglen
**American Dad*, Crown, 1981, ; Picador, 1988, 
**Slaves of New York*, Crown Publishers, 1986, 
**A Cannibal in Manhattan*, Washington Square Press, 1988, 
**The Male Cross-Dresser Support Group*, Crown Publishers, 1992, ; Simon and Schuster, 1994, 
**By the Shores of Gitchee Gumee* Crown Publishers, 1996, 
**A Certain Age*, Doubleday, 1999; Anchor Books, 2000, 
**Hear that?*, Illustrator Tracy Dockray, SeaStar Books, 2001, 
**Peyton Amberg*, Bloomsbury, 2003, ; Macmillan, 2004, 
**They Is Us*, The Friday Project Limited, 2008, 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o San Francisco, Califfornia
John Evan Davies (Rhuddwawr)

Ganwyd **John Evan Davies** (enw barddol: **Rhuddwawr**) ym Maes-yr-adwy, Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin yn 1850. Addysgwyd yn ysgol ramadeg Llandeilo-fawr (a adwaenir bellach fel Llandeilo), yn Coleg Fethodistaidd Trefeca yn Nhrefeca, ac yn Glasgow, lle'r oedd yn ‘Ysgolor y Dr. Williams’ (1876) gan radd yn 1880. Wedi gweinidogaethu gyda'r Methodistiaid Calfinaidd yn Llanelli, bu yn Eglwys Jewin (Llundain) o 1886 hyd 1911, yna'n fugail yn Llandeilo a Llanelli; bu farw yn Nhre-Gŵyr, 19 Hydref 1929. Bu'n llywydd cymdeithasfa'r Deheudir yn 1901-2, ac yn ‘Ddarlithydd Davies’ yn 1916.

Sgrifennai lawer i'r *Genhinen*, a bu'n olygydd ar y *Negesydd Cymreig*  newyddlen wythnosol Gymraeg i Gymry Llundain, a dug allan *Gyfrol Goffa James Hughes*, 1911, a llyfrau eraill. Cystadleuai'n fynych mewn eisteddfodau, ac yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1903, enillodd y goron am ei gerdd ar *Y Ficer Pritchard*. Cyhoeddwyd ei farddoniaeth yn gyfrol, ''Blodau'r Grug'', 1922. Bu farw yn 1929.

## Dolenni
* Bywgraffiadur Cymru
* Ffotograff o Rhuddwawr adeg ei Weinidogaeth yn Eglwys Jewin ar dudalen Facebook Eglwys Jewin

## Cyfeiraidau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1850
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1929
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Idris Reynolds

Mae **Idris Reynolds** brifardd, yn fardd toreithiog ac yn awdur nifer o gyfrolau am feirdd a barddoniaeth. Enillodd ei gyfrol '' Cofio Dic: Darn o'r Haul Draw yn Rhywle wobr Llyfr y Flwyddyn yn 2017. Mae’n byw ym mhentref Brynhoffnant gyda’i wraig Elsie. Cyhoeddwyd *Ar Ben y Lôn*, ei drydedd gyfrol o gerddi, yn 2019.

## Ennill Eisteddfod Genedlaethol
Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1989 am ei gerdd *Y Daith* ac yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1992 am ei gerdd *A Fo Ben* a hynny degawd wedi dysgu crefft y gynghannedd.

## Bardd y Mis
Bu hefyd yn "Fardd y Mis" ar BBC Radio Cymru yn mis Chwefror 2017. Bu iddo ymddangos hefyd ar Podlediad Clera ym mis Ebrill 2019.

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau gan Idris Reynolds
* *Ar Lan y Môr* (Gwasg Gomer, 1994) [nofel]
* *Draw dros y Don* (Cyhoeddiadau Barddas, 2004) [cerddi]
* (gol.) *Y Grefft o Dan-y-Groes* (Gwasg Carreg Gwalch, 2005) [casgliad cerddi gan feirdd amrywiol]
* (gol. Elsie Reynolds) ''Yr Un Hwyl a'r Un Wylo: Cerddi Gwlad Dic Jones'' (Gwasg Gomer, 2011) [cyflwyniad i'r casgliad]
* ''Tua'r Gorllewin: Cofiant T. Llew Jones'' (Cyhoeddiadau'r Gair, 2011)
* (gol.) *Y Fro Eithinog: Casgliad o Gerddi T. Llew Jones* (Gwasg Gomer, 2015)
* (gol.) ''Cofio Dic: Darn o'r Haul Draw yn Rhywle* (Gwasg Gomer, 2016)
* *Ar Ben y Lôn'' (Gwasg Gomer, 2019)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Llyfr y Flwyddyn, Llenyddiaeth Cymru

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Prifeirdd
José Agustín

Nofelydd, ysgrifwr, a sgriptiwr Mecsicanaidd yn yr iaith Sbaeneg oedd **José Agustín Ramírez Gómez** (19 Awst 1944 – 16 Ionawr 2024) a oedd yn un o brif lenorion mudiad *La Onda* yn niwylliant Mecsico.

Ganwyd yn Acapulco, Guerrero, ac astudiodd yn Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM) ac yn Centro Mexicano de Escritores.

Mae ei waith diweddarach yn tynnu ar seicoleg Jung i ddadansoddi'r argyfyngau gwleidyddol ym Mecsico. Ysgrifennodd hefyd nifer o sgriptiau ar gyfer teledu a'r sinema, a thair chyfrol am hanes cyfoes Mecsico: *Tragicomedia mexicana 1: La vida en Mexico de 1940 a 1970* (1990), *Tragicomedia mexicana 2: La vida en Mexico de 1970 a 1982* (1992), a *Tragicomedia mexicana 3: La Vida en mexico de 1982 a 1994* (1998).

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Ana Luisa Calvillo, *José Agustín: Una biografía de perfil* (Dinas Mecsico: Blanco y Negro Editores, 1998).
* June C. D. Carter a Donald L. Schmidt (goln), *José Agustín: Onda and Beyond* (Columbia, Missouri: University of Missouri Press, 1986).
* Joong Kim Lee, *Cultura y sociedad de México en la obra de José Agustín* (Guadalajara: Universidad de Guadalajara, 2000).

Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Fecsico
Categori:Hunangofianwyr Sbaeneg o Fecsico
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Fecsico
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Fecsico
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Fecsico
Categori:Pobl o Guerrero
Categori:Pobl fu farw ym Morelos
Categori:Sgriptwyr ffilmiau o Fecsico
Categori:Sgriptwyr teledu o Fecsico
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Fecsico
Altazor

Cerdd Sbaeneg hir gan y bardd Tsileaidd Vicente Huidobro yw ***Altazor; o, El viaje en paracaídas***, a elwir gan amlaf yn ***Altazor***, a gyhoeddwyd ar ffurf llyfr yn 1931. Ystyrir y gwaith hwn yn gampwaith Huidobro ac yn un o'r esiamplau gwychaf ym marddoniaeth yr *avant-garde*. Cerdd mewn saith caniad ydyw sy'n ymdrin â themâu marwolaeth a dirgelwch, ac yn fyfyrdod radicalaidd ar iaith a phwnc barddoniaeth. Cyflawnodd Huidobro y gwaith yn y cyfnod 1919–31.

Mae'r llyfr yn cynnwys portread o'r bardd gan Pablo Picasso. Er anrhydedd i Huidobro a'i waith, gelwir Gwobr Genedlaethol y Celfyddydau yn Tsile yn Wobr Altazor.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddi 1931
Categori:Cerddi Sbaeneg o Tsile
Categori:Llyfrau 1931
Categori:Llyfrau Sbaeneg yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau barddoniaeth yr 20fed ganrif o Tsile
Categori:Llyfrau barddoniaeth Sbaeneg o Tsile
Aisha Tyler

Actores, digrifwr, cyfarwyddwr a gwesteiwr sioe siarad Americanaidd yw **Aisha Tyler** (ganwyd 18 Medi 1970).

Fe'i ganed yn San Francisco ar 18 Medi 1970. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Dartmouth ac Ysgol Gelf Ruth Asawa yn San Francisco. Priododd Tyler â'r cyfreithiwr Jeff Tietjens ond gwahanodd y ddau yn Ionawr 2015 a ffeiliodd Tietjens am ysgariad yn Ebrill 2016. Nododd Tyler mewn cyfweliad ar WTF gyda Marc Maron iddi fod yn briod am 25 mlynedd.

## Magwraeth
Mae'n ferch i Robin Gregory, athro, a James Tyler, ffotograffydd. Treuliodd y teulu flwyddyn yn Ethiopia ac yn ddiweddarach treuliasant amser yn byw yn Oakland, California.

## Coleg
Graddiodd Tyler o Goleg Dartmouth ym 1992. [5] [6] Roedd hi'n aelod o The Tabard, brawdoliaeth colegol. Yn Dartmouth, cyd-sefydlodd a chanodd yn y Dartmouth Rockapellas, grŵp *a cappella* benywaidd a oedd yn ceisio lledaenu ymwybyddiaeth gymdeithasol trwy gân.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o San Francisco, Califfornia
Fernando Alegría

Nofelydd, awdur straeon byrion, bardd, ac academydd o Tsile oedd **Fernando Alegría** (26 Medi 1918 – 29 Hydref 2005).

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Fernando Alegría ar 26 Medi 1918 yn Santiago de Chile. Astudiodd ym Mhrifysgol Tsile, a derbyniodd ei ddoethuriaeth o Brifysgol Califfornia, Berkeley yn 1947.

## Gyrfa lenyddol 
Cyhoedodd ei nofel gyntaf, *Recabarren*, yn 1938. Ymhlith ei nofelau eraill mae *Coral de guerra* (1979), *El paso de los gansos* (1980), a *La rebelión de los placeres* (1990).

## Gyrfa academaidd 
Addysgodd yn Berkeley nes iddo symud i Brifysgol Stanford yn 1967, a bu yno nes iddo ymddeol yn 1988, pryd cafodd ei benodi'n athro emeritws.

Er iddo ymsefydlu yng Nghaliffornia, cadwodd Alegría ei gysylltiadau â'i famwlad a bu'n teithio i Tsile pob blwyddyn. Yn sgil etholiad ei hen gyfaill Salvador Allende yn arlywydd y wlad yn 1970, penodwyd Alegría yn swyddog diwylliannol. Wedi'r ''coup d'état* yn 1973, diddymwyd ei basport gan y llywodraeth filwrol a ni chafodd Alegría yr hawl i ddychwelyd i Tsile nes 1986. Fe sefydlodd gylchgrawn llenyddol ar gyfer ei gyd-Tsileaid alltud.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Moraima de Semprún Donahue, *Figuras y contrafiguras en la poesía de Fernando Alegría'' (Pittsburgh: Latin American Literary Review Press, 1981).

Categori:Academyddion Prifysgol Califfornia, Berkeley
Categori:Academyddion Prifysgol Stanford
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Tsile
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Tsile
Categori:Beirdd Sbaeneg o Tsile
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Califfornia, Berkeley
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Tsile
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Tsile
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Tsile
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Tsile
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Tsile
Categori:Pobl o Santiago de Chile
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Categori:Ysgolheigion Sbaeneg o Tsile
Baruglys cwrel

{{Blwch tacson
| enw = {}*Gymnomitrion corallioides*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Gymnomitriaceae
| genus = Gymnomitrion
| species = *G. corallioides*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Baruglys cwrel** (enw gwyddonol: *Gymnomitrion corallioides*; enw Saesneg: *coral frostwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod mewn un man yn Eryri, a dau le yn Iwerddon, ond mae'n gymharol gyffredin yn yr Alban.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng Nghymru
Anna Louise Strong

Awdur Americanaidd oedd **Anna Louise Strong** (24 Tachwedd 1885 - 29 Mawrth 1970) a oedd yn newyddiadurwr, undebwr llafur ac ymgyrchydd dros heddwch ond sy'n fwyaf adnabyddus am ei hadroddiad a'i chefnogaeth i symudiadau comiwnyddol yn yr Undeb Sofietaidd a Gweriniaeth Pobl Tsieina. Ysgrifennodd dros 30 o lyfrau ac erthyglau amrywiol.

Fe'i ganed yn Friend, Nebraska a bu farw yn Beijing; fe'i claddwyd ym Mynwent Babaoshan. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Bryn Mawr, Coleg Oberlin a Phrifysgol Chicago. Bu'n briod i Joel Shubin.

## Y dyddiau cynnar
Ganwyd Strong ar 14 Tachwedd 1885, mewn "persondy dwy ystafell" yn Friend, Nebraska, y "Gorllewin Canol," i rieni a oedd yn rhyddfrydwyr dosbarth canol a oedd yn weithgar yn yr Eglwys Gynulleidfaol ac fel cenhadon. Roedd ei thad, Sydney Dix Strong, yn weinidog Efengylaidd yn yr Eglwys Gynulleidfaol, yn weithgar mewn gwaith cenhadol, ac yn heddychwr ymroddedig. Rhwng 1887 a 1891 bu'r teulu'n byw ym Mount Vernon Ohio, cyn symud i Cincinnati ym 1891.
bawd|chwith|180px|Anna Louise Strong yn 1918

Fel eiriolwr dros les plant tra bu’n gweithio i Swyddfa Addysg yr Unol Daleithiau, ymunodd â’r Pwyllgor Llafur Plant Cenedlaethol a threfnodd arddangfa gan deithio'n helaeth ledled yr Unol Daleithiau a thramor. Pan ddaeth â'r arddangosfa i Seattle, ym Mai 1914, daeth 6,000 o bobl i ymweld â hi bob dydd, gan ddiweddu ar y dydd  laf o Fai, gyda chynulleidfa o 40,000 o bobl.

Roedd Strong yn dal yn argyhoeddedig mai cyfalafiaeth oedd yn gyfrifol am dlodi, a dioddefaint y dosbarth gweithiol. Roedd hi'n 30 oed pan ddychwelodd i Seattle i fyw gyda'i thad, rhwng 1916 a 1921, lle bu'n flaengar gyda'r Blaid Lafur mewn "digwyddiadau radicaleiddio" fel Streic Gyffredinol Seattle a chyflafan Everett.

Roedd Strong hefyd yn mwynhau dringo mynyddoedd. Trefnodd wersylloedd haf cydweithredol yn y Cascades ac arwain partïon dringo i fyny Mount Rainier, a arweiniodd at sefydlu Clwb Alpaidd Washington, ym 1916.

## Gwleidyddiaeth
Daeth yn aelod o Fwrdd Ysgol Seattle (*Seattle School Board*) yn 1916, yr unig ferch. Dadleuodd y dylai'r ysgolion cyhoeddus gynnig rhaglenni gwasanaethau cymdeithasol i blant difreintiedig.

Y flwyddyn honno, digwyddodd cyflafan Everett a gofynnwyd iddi gan y *New York Evening Post* i adrodd ar y gwrthdaro rhwng gwarchodwyr arfog, a gyflogwyd gan berchnogion melinau Everett, a Gweithwyr Diwydiannol y Byd (neu "Wobblies"). Tross o fod yn niwtral i fod yn llefarydd ymroddedig dros hawliau'r gweithwyr.

Treuliodd gyfnod bychan yn y carchar, yn bennaf oherwydd ei heddychiaeth, ac yn 1918 penodwyd person arall yn ei lle ar Fwrdd Ysgol Seattle.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Nebraska
Glen Webbe

Mae **Glen Webbe** (ganwyd 21 Ionawr 1962) yn gyn-chwaraewr rhyngwladol rygbi'r undeb Cymru. Roedd yn chwarae yn safle asgellwr ac ef oedd y chwaraewr du cyntaf i gynrychioli Cymru, pan gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn erbyn Tonga ar 12 Mehefin 1986 (y chwaraewr cyntaf oedd Mark Brown, Newport Flanker yn gynharach y flwyddyn honno [1]).

Chwaraeodd Webbe ei rygbi clwb i Glwb Rygbi Pen-y-bont ar Ogwr ac roedd yng ngharfan Cymru ar gyfer Cwpan Rygbi'r Byd 1987. [2] Sgoriodd hat-tric yn y gêm yn erbyn Tonga. (noder camgymeriad bod erthygl yn y Western Mail yn dweud mai Ffiji oedd y gwrthwynebwyr).

Cafodd Webbe 10 gap i Gymru yn ystod ei yrfa.

Ymddangosodd dros dîm Pen-y-bont 404 gwaith gan sgorio 250 cais.

## Bywyd
Magwyd ef yn Nhrelái, maestref ar ochr orllewinnol Caerdydd gan fynychu Ysgol Gynradd Herbert Thompson ac Ysgol Uwchradd Glan Ely. Roedd ei rieni wedi ymfudo i Gaerdydd o ynys St Kitts yn y Caribî.

Ei uchelgais oedd chwarae i Gaerdydd ond awgrymwyd iddo bod Caerdydd yn llawn "clîcs" ac y byddai'n well iddo ymgeisio am dîm Pen-y-bont.

Dioddefodd peth hiliaeth yn ei erbyn fel chwaraewr rygbi. Unwaith bu i un o'r dorf mewn gêm Pen-y-bont yn erbyn Clwb Rygbi Maesteg daflu banana ato ar y cae fel sen. Cododd Webb y banana, cymryd brathiad ohono a'i daflu nôl at y person.

Mae'n gyfaill agos i Gareth Thomas a bu'n ddigon agos iddo fel cyfaill fel i Thomas gyfaddef ei fod yn hoyw wrtho cyn gwneud hynny'n gyhoeddus i eraill.

Ymddangosodd hefyd fel cystadleuydd yn 2il gyfres y Gladiators Show Teledu Prydeinig. Cafodd ei ddileu yn y rownd gyntaf.

## Llyfryddiaeth
* 
* *Webbe Still Works Wonders On The Wing*, The Independent 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Erthygl 
* 'Try of the Week' ar raglen Scrum V, BBC Wales
* 

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Shonda Rhimes

Awdur Americanaidd yw **Shonda Rhimes** (ganwyd 13 Ionawr 1970) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cyfarwyddwr ffilm, sgriptiwr a chynhyrchydd ffilm.

Fe'i ganed yn Chicago ar 13 Ionawr 1970. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Dartmouth, Prifysgol De California ac Ysgol USC yn y Celfyddydau Sinematig.

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Erica Hahn, Amelia Shepherd* a *Meredith Grey*.

Mae hi'n fwyaf adnabyddus fel sefydlydd, prif ysgrifennwr, a chynhyrchydd gweithredol y ddrama feddygol deledu ''Grey's Anatomy*, a phrif gynhyrchydd *Preifat Practice'', a'r gyfres wleidyddol *Scandal*. Mae Rhimes hefyd wedi gwasanaethu fel prif gynhyrchydd cyfres deledu ABC *Off the Map*, *How to Get Away with Murder*, a *The Catch*.

Yn 2007, enwyd Rhimes yn un o 100 *People Who Help Shape the World* yng nghylchgrawn TIME. Yn 2015, cyhoeddodd ei llyfr cyntaf, cofiant, *Year of Yes: How to Dance It Out, Stand in the Sun, a Be Your Own Person*. Yn 2017, dywedodd Netflix ei fod wedi ymrwymo i gytundeb aml-flwyddyn gyda Rhimes, ac y byddai ei holl gynyrchiadau yn y dyfodol yn gyfresi *Netflix Original*.

## Magwraeth
Ganwyd Rhimes yn Chicago, Illinois, fel yr ieuengaf o chwech o blant Vera P. (Cain), athro coleg, ac Ilee Rhimes, Jr., gweinyddwr mewn prifysgol. Mynychodd ei mam y coleg wrth fagu eu chwech o blant ac enillodd PhD mewn gweinyddiaeth addysgol ym 1991. Daeth ei thad, sy'n dal MBA, yn brif swyddog gwybodaeth (CIO) ym Mhrifysgol Southern California, gan ymddeol yn 2013.

Roedd Rhimes yn byw yn Park Forest South (University Park, Illinois bellach), gyda'i dau frawd hŷn a thair chwaer hŷn. Yn ferch ifanc, roedd adrodd straeon yn holl bwysig iddi. Tra yn yr ysgol uwchradd, gwasanaethodd fel gwirfoddolwr ysbyty, a ysbrydolodd ddiddordeb mewn amgylcheddau ysbyty.

## Coleg
Mynychodd Rhimes Ysgol Uwchradd Gatholig Marian yn Chicago Heights, Illinois. Yng Ngholeg Dartmouth, fe wnaeth graddiodd mewn astudiaethau Saesneg a ffilm ac enillodd ei gradd baglor ym 1991. Yn Dartmouth, ymunodd â Chymdeithas Theatr y 'Black Underground'. Rhannodd ei hamser rhwng cyfarwyddo a pherfformio mewn cynyrchiadau myfyrwyr, ac ysgrifennu ffuglen. Ysgrifennodd ar gyfer papur y coleg.

Ar ôl coleg, symudodd i San Francisco gyda brawd neu chwaer hŷn a gweithio ym maes hysbysebu yn McCann Erickson.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Chicago
Dafydd Griffith

Cyflwynydd radio ar orsaf radio Capital Cymru yw **Dafydd Griffith**. Daw o Waunfawr, Caernarfon yn wreiddiol ac mae’n lais cyfarwydd i lawer ar draws Gogledd Cymru pan fydd yn cyflwyno o 12:00 tan 16:00 drwy’r penwythnos ar Capital Cymru.

Cychwynodd ei yrfa yn y Celfyddydau gyda MônFM lle bu'n dechnegydd ac yn gyflwynydd ambell waith. yn 2017, cychwynodd gyflwyno rhaglen bop ar Orsaf Capital Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Foxe's Book of Martyrs

Merthyroleg gan y pregethwr Piwritanaidd John Foxe yw ***Actes and Monuments***, a elwir gan amlaf yn '''''Foxe's Book of Martyrs''''', a gyhoeddwyd gyntaf ym 1563. Mae'n cynnwys hanesion y merthyron Protestannaidd a chyn-Brotestannaidd, gyda phwyslais arbennig ar Loegr a'r Alban.

Cyflawnwyd y gwaith yn ystod y Diwygiad Protestannaidd Seisnig, ar anterth erledigaeth yn erbyn y Protestannaidd yn ystod adferiad Catholig y Frenhines Mari I. Ffoes Foxe i'r cyfandir ac yn Strasbwrg cyhoeddodd rhan o'i ferthyroleg yn Lladin, dan y teitl *Commentarii rerum in ecclesia gestarum* (1554). Aeth Foxe i Frankfurt am Main a Basel, a pharhaodd i weithio ar ei ferthyroleg gyda chymorth llawysgrifau a ddanfonesid iddo o Loegr, a chyhoeddodd ddiweddariad ym 1559. Yn sgil marwolaeth Mari ym 1558 ac ailsefydlogi Eglwys Loegr dan y Frenhines Elisabeth I, dychwelodd Foxe i Lundain i orffen ei waith. Defnyddiodd gofrestri swyddogol ac atgofion gan dystion i ehangu ei hanes o'r erledigaeth yn ystod teyrnasiad Mari, ac aeth ati i drosi'r holl waith i'r Saesneg. Cyhoeddwyd *Actes and Monuments of these Latter and Perillous Dayes* ym Mawrth 1563 gan yr argraffydd John Day, ac yn fuan enillodd yr enw poblogaidd *The Book of Martyrs*. Cyhoeddodd Foxe ail argraffiad o'i ferthyroleg ym 1570, a mân-ddiwygiadau ym 1576 a 1583.

Cafodd y llyfr hwn ddylanwad pwysig ar hanes cynnar Eglwys Loegr a datblygiad yr hunaniaeth Brotestannaidd yn Lloegr a'r Alban. Am genedlaethau o Saeson, dyma un o'r tri llyfr a gedwid ar silff y teulu Anglicanaidd duwiol, ochr yn ochr â Beibl Saesneg y Brenin Iago (1611) a ''The Pilgrim's Progress'' (1678) gan John Bunyan. Câi'r *Book of Martyrs* hefyd ei feio am ennyn gwrth-Gatholigiaeth yn Lloegr.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* William Haller, ''The Elect Nation: The Meaning and Relevance of Foxe's Book of Martyrs'' (Efrog Newydd: Harper & Row, 1963).

Categori:Gwrth-Gatholigiaeth
Categori:Hanes crefydd yn Lloegr
Categori:Llyfrau 1563
Categori:Llyfrau'r 16eg ganrif o Loegr
Categori:Llyfrau Saesneg yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau hanes Saesneg o Loegr
Categori:Merthyroleg
Categori:Protestaniaeth
Eliza Calvert Hall

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Eliza Calvert Hall** (11 Chwefror 1856 - 3 Rhagfyr 1935) sy'n nodigedig am ei gwaith fel awdur, swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

Fe'i ganed yn Bowling Green, Kentucky ar 11 Chwefror 1856; bu farw yn Wichita Falls, Texas. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Ferched, Western.

Ysgrifennai Lida Obenchain o dan y llysenw Eliza Calvert Hall, a daeth yn adnabyddus iawn dros nos am ei straeon byrion yn cynnwys gwraig weddw oedrannus, "Modryb Jane", a siaradai'n blaen am y bobl roedd hi'n eu hadnabod a'i phrofiadau yn y De Gwledig (*Deep South*).

Gwaith mwyaf adnabyddus Lida Obenchain yw *Aunt Jane of Kentucky* a ddaeth yn hynod o boblogaidd pan argymhellodd Arlywydd yr Unol Daleithiau Theodore Roosevelt y llyfr i bobl America yn ystod araith, gan ddweud, "Rwy'n argymell yn gynnes bennod gyntaf Modryb Jane o Kentucky fel llwybr i bob teulu lle mae'r dynion yn tueddu i ddiystyru hawliau eu menywod."

## Magwraeth
Roedd Eliza Caroline Calvert yn ferch i Thomas Chalmers Calvert a Margaret (Younglove) Calvert. Cafodd ei hadnabod fel "Lida" trwy gydol ei hoes. Ganwyd tad Lida, Thomas Chalmers Calvert yn Giles County, Tennessee i Samuel Wilson Calvert, gweinidog Presbyteraidd, a'i wraig Eliza Caroline (Hall) Calvert. Roedd mam Lida, Margaret Younglove, yn dod o Johnstown, Efrog Newydd.

Mynychodd Lida ysgol breifat leol, ac yna Western Female Seminary yn Oxford, Ohio. Dilynodd ddwy yrfa a oedd yn dderbyniol i fenyw sengl yn ei chyfnod: dysgu mewn ysgol ac ysgrifennu barddoniaeth sentimental. Dechreuodd ei gyrfa ysgrifennu proffesiynol er mwyn helpu i gynnal ei mam, ei brodyr a'i chwiorydd. Derbyniodd cylchgrawn Scribner Monthly ddwy o’i cherddi i’w cyhoeddi ym 1879 a thalu’r hyn sy’n cyfateb heddiw i US $ 600. Parhaodd i ysgrifennu a chyhoeddwyd o leiaf chwe cherdd arall cyn ei bod yn ddeg ar hugain oed.

Ar Orffennaf 8, 1885, priododd Lida â'r Uwchgapten William Alexander Obenchain, ag yntau'n 44 oed. Roedd Obenchain yn gyn-filwr, yn frodor o Virginia ac wedi ymladd yn Rhyfel Cartref America; yn 1883 fe'i benodwyd yn llywydd Coleg Ogden, ysgol ddynion fach yn Bowling Green. Cafodd Lida a William bedwar o blant: Margery, William Alexander Jr (Alex), Thomas Hall a Cecilia (Cecil). Oherwydd ei chyfrifoldebau teuluol, nid oedd ganddi lawer o amser i ysgrifennu. Fe wnaeth ei rhwystredigaeth fel gwraig tŷ ddi-dâl ei hysgogi i gefnogi'r achos dros bleidlais i fenywod (neu etholfraint) ac i weithio gyda Chymdeithas Hawliau Cyfartal Kentucky.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1935
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Kentucky
Ffermdy Kennixton

Ffermdy yn dyddio'n ôl i'r 17g yw **Ffermdy Kennixton**, a adeiladwyd yn wreiddiol yn Kennexstone, Llangynydd, Gŵyr. 
Fe'i ailgodwyd yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan, ym 1952.

Adeiladwyd y tŷ tua 1610, a'i ymestyn dros gyfnod. Ychwanegwyd y gegin tua 1680. Y tu mewn gellir gweld enghraifft o wely bwlch neu "wely cwpwrdd" a llwyfan cysgu dros y lle tân. 
Mae ei waliau allanol wedi'u paentio'n goch llachar; roedd y pigment gwreiddiol yn cynnwys gwaed ych a chalch.

Rhoddwyd y ffermdy i'r amgueddfa ym 1951 gan ei pherchennog ar y pryd, Mr J. B. Rogers.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Caerdydd
Categori:Adeiladau yn yr Amgueddfa Werin Cymru
Categori:Tai Cymru
Cornelia Petty Jerman

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Cornelia Petty Jerman** (1 Rhagfyr 1874 - 3 Chwefror 1946) sy'n nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd, swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. Roedd hefyd yn swyddog gyda Phlaid Ddemocrataidd yr Unol Daleithiau yng Ngogledd Carolina.

Fe'i ganed yn Carthage, Gogledd Carolina ac fe'i claddwyd ym Mynwent Hanesyddol Oakwood.  Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Ferched Oxford, Ohio a Choleg Cerdd New England.

## Dyddiau cynnar
Ganwyd Cornelia Petty ger Carthage, Gogledd Carolina. Ei rhieni oedd William Carey Petty ac Emma Virginia Thagard Petty. Roedd ei thad yn weithiwr rheilffordd. Enillodd radd o Goleg Merched Rhydychen yng Ngogledd Carolina (dosbarth 1892), a dilynwyd hyn gydag astudiaethau pellach mewn llais yn y *New England Conservatory of Music* yn Boston.

## Etholfraint
Daeth Cornelia Petty Jerman yn llywydd Clwb Merched Raleigh (1909-1911), a goruchwyliodd adeiladu'r clwb, ddwywaith. Gwasanaethodd hefyd fel llywydd Ffederasiwn Clybiau Merched Gogledd Carolina. Roedd hi'n un o drefnwyr Cynghrair Etholfraint Cyfartal Raleigh (*Raleigh Equal Suffrage League*). Ym 1919, daeth yn is-lywydd Cynghrair Etholfraint Cyfartal Gogledd Carolina. Ar ôl ennill y bleidlais i fenywod, parhaodd yn weithgar mewn gwleidyddiaeth drwy drefnu ac arwain Cynghrair Pleidleiswyr Benywaidd Raleigh.

Daliodd Jerman swydd ffederal yng Ngogledd Carolina o dan yr Arlywydd Franklin D. Roosevelt, fel casglwr cynorthwyol Refeniw Mewnol. Roedd hi hefyd ar fwrdd cyfarwyddwyr dau fanc, a Chlwb Democrataidd Cenedlaethol y Merched.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Carthage
Byseddlys gwrychog

{{Blwch tacson
| enw = {}*Kurzia pauciflora*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Lepidoziaceae
| genus = Kurzia
| species = *K. pauciflora*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Byseddlys gwrychog** (enw gwyddonol: *Kurzia pauciflora*; enw Saesneg: *bristly fingerwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida. Mae'n hynod o debyg i Fyseddlys y coed

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ac yng ngwledydd eraill Prydain ar wahân i ganolbarth Lloegr. Mae *K. pauciflora* yn blanhigyn main, main iawn sydd a choesynnau 0.25–0.5&nbsp;mm o led, ac yn 0.25&nbsp;mm o hyd. Mae'r planhigyn cyfan yn debyg i edau gwyrdd sydd wedi breuo. Rhennir y dail bron i'r gwaelod yn 3 neu 4 llabed cul.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng Nghymru
Llion Jones

Prifardd, beirniad ac academydd o Gymru yw **Llion Elis Jones** (ganwyd 1964). Magwyd ef yn Abergele ond mae bellach yn byw ym Mhenrhosgarnedd. Ef yw Cyfarwyddwr Canolfan Bedwyr, canolfan gwasanaethau, technoleg ac ymchwil Cymraeg Prifysgol Bangor a datblygu adnoddau technoleg iaith yn y Gymraeg.

## Barddoni
Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelli a'r Cylch 2000 am ei gerdd, *Rhithiau* o dan y llysenw, 'Di-lycs'. Mae hefyd yn golofnwyr rheolaidd i'r cylchgrawn farddonol, *Barddas* a sylfaenydd a golygydd gwefan farddoniaeth 'Yr Annedd' bu'n rhedeg rhwng 1998-2018.

Mae Llion Jones yn aelod o dîm Talwrn y Beirdd llwyddiannus, Caernarfon.

## Cyhoeddiadau
Mae wedi cyhoedd tri chasgliad o gerddi, sef:
* *Pethe Achlysurol* Cyhoeddiadau Barddas, 2007, ISBN 9781906396022
* *Trydar mewn Trawiadau*, Cyhoeddiadau Barddas, 2012 Rhif ISBN 9781906396602
* *Bardd ar y Bêl* Cyhoeddiadau Barddas, 2016, ISBN 9781906396961

Cyrhaeddodd *Trydar mewn Trawiadau* restr fer cystadleuaeth Llyfr y Flwyddyn 2013 a chipio gwobr 'Barn y Bobl'.

## Canu
Bu'n aelod o grŵp pop Eryr Wen yn yr 1980au. Enillodd y grŵp cystadleuaeth *Cân i Gymru* yn 1987 gyda'i cân, 'Gloria Tyrd Adre'. Ysgrifennodd hefyd geiriau i'r gân *Nos Da Nostalgia* pan oedd yn Fardd y Mis ar BBC Radio Cymru. a bu'n *Trac yr Wythnos*  ar Radio Cymru ar wythnos 25-29 Ebrill 2016.  Cenir y gân gan Cadi Gwen.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 
* Cân 'Nos Da Nostalgia', geiriau gan Llion Jones
* Canolfan Bedwyr

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Prifeirdd
Patricia Cornwell

Awdur llyfrau trosedd, cyfoes, Americanaidd yw **Patricia Cornwell** (ganwyd 9 Mehefin 1956) sy'n nofelydd a newyddiadurwr.

Fe'i ganed yn Miami, Unol Daleithiau America ac wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Davidson a Phrifysgol King.

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: ''Postmortem, Body of Evidence, All That Remains, Cruel and Unusual, The Body Farm, From Potter's Field, Cause of Death, Unnatural Exposure, Point of Origin, Black Notice, The Last Precinct, Blow Fly, Trace, Predator, Book of the Dead* a *Scarpetta''. Mae un o'i llyfrau'n cynnwys yr arwres Dr. Kay Scarpetta, archwiliwr meddygol. Yn 2019, roedd ei llyfrau wedi gwerthu mwy na 100 miliwn o gopïau.

Mae Patricia Cornwell (ganwyd Patricia Carroll Daniels; Mehefin 9, 1956) yn awdur troseddau cyfoes yn America. Mae hi'n adnabyddus am ysgrifennu cyfres o nofelau sydd wedi gwerthu orau ac sy'n cynnwys yr arwres Dr. Kay Scarpetta, archwiliwr meddygol. Mae ei llyfrau wedi gwerthu mwy na 100 miliwn o gopïau.

## Magwraeth
Yn un o ddisgynyddion y diddymwr a'r ysgrifennwr Harriet Beecher Stowe, ganwyd Cornwell ym Miami, Florida, yn ail o dri o blant, i Marilyn (g. Zenner) a Sam Daniels. Roedd ei thad yn un o'r prif gyfreithwyr apeliadol yn yr Unol Daleithiau a gwasanaethodd fel clerc cyfraith i Ustus y Goruchaf Lys Hugo Black. Yn ddiweddarach, fe wnaeth Cornwell olrhain ei chymhellion  mewn bywyd i'r cam-drin emosiynol a ddioddef gan ei thad, a gerddodd allan ar y teulu ddydd Nadolig 1961. 
bawd|chwith|Patricia Cornwell yn 2016

Ym 1961, gadawodd Marilyn gyda'i thri o blant a symud i Montreat, Gogledd Carolina. Cymerodd Ruth Bell Graham, gwraig yr efengylydd Billy Graham y teulu dan ei hadain a threfnodd i Cornwell a'i brodyr, Jim a John, gael eu magu gan Lenore a Manfred Saunders, a oedd newydd dychwelyd o Affrica. Roedd Marilyn Daniels, yn dioddef o iselder difrifol, yn yr ysbyty. Trodd Cornwell at Ruth Bell Graham fel ffigwr awdurdod, a sylwodd Ruth fod gan Cornwell dalent mewn ysgrifennu a cheisiodd annog ei datblygiad llenyddol. Yn fyfyriwr disglair, yn gartwnydd galluog, ac yn athletwr talentog ar y cwrt tennis, mynychodd Cornwell Goleg King ym Mryste, Tennessee yn fyr cyn trosglwyddo i Goleg Davidson ar ysgoloriaeth tenis (a wrthododd yn ddiweddarach), lle graddiodd ym 1979 gydag a BA mewn Saesneg.

## Gyrfa
Ym 1979, dechreuodd Cornwell weithio fel gohebydd ar gyfer *The Charlotte Observer*, gan olygu rhestrau teledu i ddechrau, yna symud i'r adran nodweddion, ac o'r diwedd dod yn ohebydd yn ymwneud â throsedd. Yn 1980, derbyniodd Wobr Newyddiaduraeth Ymchwiliol Cymdeithas y Wasg, Gogledd Carolina am ei chyfres ar buteindra. Parhaodd i weithio i'r papur newydd tan 1981, pan symudodd i Richmond, Virginia gyda'i gŵr cyntaf, Charles Cornwell (priododd y ddau ym 1980). Yr un flwyddyn dechreuodd weithio ar gofiant o Ruth Bell Graham, *A Time for Remembering: The Ruth Bell Graham Story* (a ailenwyd yn *Ruth, A Portrait: The Story of Ruth Bell Graham* mewn rhifynnau dilynol), a gyhoeddwyd ym 1983.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Miami