open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Canolfan Maendy

Canolfan hamdden yn ardal Maendy, ger Cathays, Caerdydd, yw **Canolfan Maendy**, a adnabyddwyd gynt fel **Stadiwm Maendy**, mae'n cynnwys trac seiclo a phwll nofio dan do. Defnyddiwyd y trac seiclo yn Gemau'r Ymerodraeth Brydeinig a'r Gymanwlad 1958 ac agorwyd y pwll nofio yn 1993.

## Cyfleusterau
bawd|chwith|200px|Stadiwm Maendy, tua 1960
bawd|chwith|200px|...ac yn 2008.
Nid yw'r trac seiclo 460 medr o hyd dan do, ond mae llifoleuadau yn galluogi defnyddio'r trac gyda'r hwyr, yn enwedig yn y gaeaf. Mae'n adnabyddus am fod ychydig yn anwastad, achoswyd hyn gan ymsuddiant, gan yr adeiladwyd ar safle hen domen sbwriel. Ar un adeg roedd trac rhedeg colsyn â chwe lôn wedi ei leoli o fewn y trac seiclo, ond tynnwyd hwn a'i ddisodli gan faes pêl-droed maint llawn. Y pryd hynnu, lleolwyd y llinell orffen ar yr ochr cyferbyniol iw lleoliad presennol.

bawd|Pwll Nofio Maendy
Mae Maendy ynh parhau i gael ei ddefnyddio'n helaeth ar gyfer ymarfer a rasio ac yn gartref i nifer o ddigwyddiadau megis y Cardiff International Grand Prix. Defnyddir yn arbennig ar gyfer hyfforddi plant ifanc i reidio beiciau ac i reidio ar drac. Mae'n 460 medr o hyd oamgylch y llinell *datum* a gyda llethrau 25 gradd ym mhob pen, felly nid yw mor serth a'r rhan helaeth o draciau, ac felly'n berffaith ar gyfer dysgu. Mae'r arwyneb asffalt (concrid gynt), yn galluogi i'r trac gael ei ddefnyddio ar gyfer hyfforddi a rasio gyda beiciau ffordd yn ystod y gaeaf, yn hytrach na beiciau trac.

Cafodd y trac wyneb newydd yn gymharol ddiweddar, a disodlwyd y wyneb adnabyddadwy coch gyda asffalt du,

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Canolfan Maendy 
*Gwybodaeth Canolfan Maendy ar runtrackdir.com

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Categori:Nofio yng Nghymru
Categori:Seiclo yng Nghymru
Anis

Planhigyn blodeuol yn nheulu'r persli, seleri a moron, Apiaceae, yw **anis** (*Pimpinella anisum*). Mae'n frodorol i ardal ddwyrain basn Môr y Canoldir a De-orllewin Asia. Tyfir am ei hadau sbeislyd a ddefnyddir mewn coginiaeth a meddyginiaeth. Mae'n adnabyddus am ei flas, sy'n debyg i licris, ffenigl, a tharagon.

## Cyfeiriadau 

Categori:Apiaceae
Categori:Fflora Affrica
Categori:Fflora Asia
Categori:Fflora Ewrop
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Sbeisys
Medal Syr T.H. Parry-Williams

Rhoddir **Medal Syr T. H. Parry-Williams** yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru i gydnabod ac anrhydeddu gwasanaeth gwirfoddol a nodedig, a roddwyd dros nifer helaeth o flynyddoedd ymhlith pobl ifainc mewn ardal neu gymdogaeth. Mae'r gronfa sy'n cyflwyno'r fedal yn cael ei gweinyddu gan Ymddiriedolaeth Syr Thomas Parry-Williams.

## Rhestr enillwyr 
* 1976 - Mrs L. M. Tegryn Davies, Aberteifi
* 1977 - Ifor Owen, Llanuwchllyn
* 1978 - Mrs Gwen Wyn Jones, Llansannan
* 1979 - Mrs Catherine Sydney Roberts, Llanerfyl
* 1980 - Mrs Marie James, Llangeitho
* 1981 - Mr Emrys Jones, Llangwm
* 1982 - Mrs Myra Rees, Casllwchwr
* 1983 - Mrs Marged Jones, Y Bala
* 1984 - Mr Trefor Davies, Hen Golwyn
* 1985 - Mr Edward Williams, Llangefni
* 1986 - Mrs Lucy Annie Thomas, Brynaman
* 1987 - Gwilym Roberts, Caerdydd
* 1988 - Mrs Laura Elinor Morris, Trawsfynydd
* 1989 - Mrs Margaret Janet Jones, Y Drenewydd
* 1990 - Mr Huw Ellis Wyn Roberts, Bodffordd
* 1991 - Mr Glyn James, Ferndale
* 1992 - Mrs Wendy Richards, Castell Nedd
* 1993 - Mrs Lilly Richards, Caerffili
* 1994 - Mr Dewi Jones, Benllech
* 1995 - Mr Henry Richard Jones, Dolgellau
* 1996 - Mrs Mari Roberts, Cyffordd Llandudno
* 1997 - Mr Dafydd G. Jones (Selyf), Garn Dolbenmaen
* 1998 - Mrs Gwen Parry Jones, Prestatyn
* 1999 - Mrs Frances Môn Jones, Llanfair Caereinion
* 2000 - Mr Dennis Davies, Llanrwst
* 2001 - Mrs Catherine Watkin, Llandudno
* 2002 - Robert Gwynn Davies, Waunfawr
* 2003 - Morfydd Vaughan Evans, Rhuthun
* 2004 - Eirlys Phillips, Bryn Iwan
* 2005 - Gwilym Griffiths, Llwyndyrys
* 2006 - Marilyn Lewis, Maenclochog
* 2007 - Elsie Nicholas, Abertawe
* 2008 - Mair Penri Jones, Y Bala
* 2009 - Haf Morris, Llandegfan
* 2010 - Leah Lloyd Jones (Leah Owen)
* 2011 - Sydney Davies, Glyn Ceiriog
* 2012 - Eirlys Britton, Caerdydd
* 2013 - Dorothy Jones, Llangwm
* 2014 - Alun Jones, Aberystwyth
* 2015 - Jennifer Maloney, Llandybie, Sir Gâr
* 2016 - Mair Carrington Roberts, Llanfairpwll, Ynys Môn
* 2017 - Dan Puw, Parc, Y Bala
* 2018 - Meinir Lloyd, Caerfyrddin
* 2019 - Falyri Jenkins, Tal-y-bont, Ceredigion
* 2022 - Gwyn Nicholas, Llanpumsaint
* 2023 - Geraint Jones, Trefor
* 2024 - Penri Roberts, Linda Gittins a Derek Williams (er cof)
* 2025 - Eilyr Thomas, Llandysilio, Sir Benfro

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* "Enillwyr Medal Goffa Syr T.H. Parry-Williams", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol

Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Adeilad yr Elysium, Abertawe

Hen sinema a agorwyd ar Stryd Fawr Abertawe ar 11 Ebrill, 1914 ydy **Adeilad yr Elysium**. Eisteddle sengl a gynlluniwyd gan gwmni Ward & Ward o'r Strand, Llundain ydoedd ac roedd ganddo ffasâd Edwardaidd. Roedd yno 900 o seddau ynddo. Lleolwyd Neuadd Gweithwyr Dociau Abertawe yn yr adeilad, a bu'n gartref i'r Blaid Lafur lleol.

Yn ystod y 1920au a'r 30au, roedd neuadd ddawns yr adeilad yn fan poblogaidd ar gyfer cerddoriaeth dawnsio band, tra bo'r sinema'n parhau i fod yn llwyddiannus uwch ben. Arhosodd y sinema a'r neuadd lafur ar agor trwy gydol yr Ail Ryfel Byd, gan gynnwys pan gafodd y ddinas ei bomio'n drwm gan y Luftwaffe. Y Stryd Fawr oedd canolbwynt y ddinas bryd hynny, ac ar ôl cyfnod o dridiau o fomio, dim ond yr Elysium ac un adeilad arall oedd wedi goroesi. Pan ddaeth y rhyfel i ben, ail-ddatblygwyd canol y ddinas gan ei symud i Ffordd y Brenin gan adael yr Elysium ar gyrion y ddinas. Oherwydd hyn, lleihaodd y nifer o bobl a aeth i'r Elysium. O ganlyniad, caeodd y sinema ym 1960 a daeth yn neuadd fingo annibynnol tan 1994. Parhaodd y Blaid Lafur ar lawr waelod yr adeilad tan 1998. Ers hynny, mae'r adeilad wedi cael ei fordio er mwyn atal tresmaswyr.

Mae gan yr adeilad baneli Larvikite du ar ei du blaen.

## Dolenni allanol
* [Urbex Forums](http://www.urbexforums.co.uk/showthread.php/1607-Elysium-Cinema-and-Labour-Club-Swansea-June-08-(ARCHIVED))
* Forlorn Britain 

## Cyfeiriadau
Categori:Theatrau Cymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Categori:Pensaernïaeth Edwardaidd
Gwobr Goffa Llwyd o'r Bryn

Cystadleuaeth llefaru unigol yw '''Gwobr Goffa Llwyd o'r Bryn''' (Rhuban Glas y Llefarwyr) ar gyfer rhai 21 oed a throsodd. Mae'n cael ei gynnal yn flynyddol yn yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru.

Rhaid cyflwyno darn gosod ynghyd â darn(au) hunanddewisiad. Gellir cyflwyno’r darn gosod ar ddechrau neu ar ddiwedd y perfformiad, neu ei blethu gyda’r darn(au) hunanddewisiad. Ni ddylai’r perfformiad cyfan fod yn hwy nag 8 munud. Mae'r wobr yn cynnwys medal a swm o arian.

## Rhestr enillwyr 
* 1963 - Stewart Jones
* 1964 - Stewart Jones
* 1965 - Brian Owen
* 1966 - T. James Jones
* 1967 - Aled Jones
* 1968 - Brian Owen
* 1969 - Anne Winston
* 1970 - G. Wyn James
* 1971 - Enid Parry
* 1972 - Alun Lloyd
* 1973 - *Atal y wobr*
* 1974 - Eiri Jenkins
* 1975 - Nellie Williams
* 1976 - Sara Tudor Jones
* 1977 - Yvonne Davies
* 1978 - Siân Teifi
* 1979 - Siân Mair
* 1980 - Owain Parry
* 1981 - Leslie Williams
* 1982 - Siân Teifi
* 1983 - Carys Armstrong
* 1984 - Hannah Roberts
* 1985 - Alma Roberts
* 1986 - Bethan Jones
* 1987 - Anne Caroline Davies
* 1988 - Ivoreen Williams
* 1989 - Eleri Lewis Jones
* 1990 - *Atal y wobr*
* 1991 - Rhian Parry
* 1992 - Daniel Evans
* 1993 - Elen Rhys
* 1994 - Rhodri Wyn Miles
* 1995 - Carys Wyn Thomas
* 1996 - Manon Elis Jones
* 1997 - Nia Cerys
* 1998 - Angharad Llwyd
* 1999 - Rhian Medi Roberts
* 2000 - Mandy James
* 2001 - Mirain Haf
* 2002 - Lyndsey Vaughan Parry
* 2003 - Meryl Mererid
* 2004 - Carwyn John
* 2005 - Bethan Lloyd Dobson
* 2006 - Medwen Parry
* 2007 - Rhian Evans
* 2008 - Aeryn Jones
* 2009  - Elin Williams
* 2010 - Esyllt Tudur
* 2011 - Carwyn John
* 2012 - *Atal y wobr*
* 2013 - Elen Gwenllian
* 2014 - Elliw Alwen
* 2015 - Joy Parry
* 2016 - Steffan Rhys Hughes
* 2017 - Carys Bowen
* 2018 - Karen Owen
* 2019 - Megan Llŷn, Pwllheli
* 2022 - Siôn Jenkins, Llandysilio, Sir Benfro
* 2023 - Anni Llŷn
* 2024 - Nest Jenkins, Lledrod
* 2025 - Siôn Jenkins

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* "Enillwyr Gwobr Goffa Llwyd o'r Bryn", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol


Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Ysgoloriaeth W. Towyn Roberts

Mae **Ysgoloriaeth W. Towyn Roberts** yn cael ei wobrwyo yn dilyn cystadleuaeth flynyddol yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Ei bwrpas yw hyrwyddo cerddoriaeth glasurol yng Nghymru a'i dyfarnu i gefnogi datblygiad proffesiynol y cystadleuydd yn y diwydiant canu clasurol.

Sefydlwyd yr ysgoloriaeth yn 1982 gan William Towyn Roberts (1906-1996) er cof am ei wraig Violet Jones, Nantclwyd (bu farw 1980) ac mae'n werth swm sylweddol.

## Rheolau cystadlu 
Mae'r gystadleuaeth yn agored i:

* unrhyw berson a anwyd yng Nghymru;
* unrhyw berson y ganwyd un o’i rieni yng Nghymru;
* unrhyw berson sy’n byw neu’n gweithio yng Nghymru am dair blynedd cyn diwedd Awst flwyddyn yr Eisteddfod.

Gwahoddir pob cystadleuydd i ragbrawf ar ddydd Sul cyntaf yr Eisteddfod i gyflwyno rhaglen hyd at 15 munud sy’n cynnwys o leiaf un gân gan gyfansoddwr o Gymru a chenir pob un o'r caneuon yn Gymraeg. Yn ogystal rhaid i'r cystadleuwyr baratoi cyflwyniad ysgrifenedig hyd at 200 o eiriau yn nodi bwriad defnydd o'r Ysgoloriaeth. Gwahoddir holl gystadleuwyr y gystadleuaeth i sesiwn weithdy ar faes yr Eisteddfod gydag aelodau o’r panel beirniadu.
* 2022 - Eiry Price
* 2023 - Erin Gwyn Rossington
* 2024 - Owain Rowlands
* 2025 - Manon Ogwen Parry

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Medal y Cyfansoddwr

Cystadleuaeth gyfansoddi cerddoriaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol yw **Medal Y Cyfansoddwr** (**Tlws y Cerddor** gynt). 

Diwygiwyd y gystadleuaeth yn 2024. Cyflwynir y Fedal i’r cyfansoddwr mwyaf addawol ar gyfer cyfansoddiad i ensemble siambr. Dewisir tri cerddor i weithio gyda mentor ac offerynnwyr i greu cyfansoddiadau newydd dros gyfnod o 7 mis. Bydd y gweithiau yn cael eu perfformio ar lwyfan y Pafiliwn cyn cyhoeddi'r ennillydd terfynol.  Y wobr yw'r fedal sy'n rhoddedig gan Gymdeithas Cerddoriaeth Cymru a £750. Os yn briodol, ystyrir cyhoeddi’r gwaith gan Tŷ Cerdd.

## Enillwyr Tlws y Cerddor 
* 1990 - Michael J Charnell-White
* 1991 - Pwyll ap Siôn
* 1992 *- Atal y Wobr*
* 1993 - Martin Davies
* 1994 - Bryn Jones
* 1995 - Guto Pryderi Puw
* 1996 - *Atal y Wobr*
* 1997 - Guto Pryderi Puw
* 1998 - Michael J Charnell-White
* 1999 - Ceiri Torjussen
* 2000 - John Marc Davies
* 2001 - Euron J Walters
* 2002 - *Atal y Wobr*
* 2003 - Owain Llwyd
* 2004 - Owain Llwyd
* 2005 - Christopher Painter
* 2006 - Euron J Walters
* 2007 - Wyn Pearson
* 2008 - Eilir Owen Griffiths
* 2009 - *Atal y Wobr*
* 2010 - Christopher Painter
* 2011 - Meirion Wynn Jones
* 2012 - Gareth Hughes
* 2013 - Ieuan Wyn
* 2014 - Sioned Eleri Roberts
* 2015 - Osian Huw Williams
* 2016 - Gareth Olubunmi Hughes
* 2017 - *Atal y Wobr*
* 2018 - Tim Heeley 
* 2019 - *Atal y Wobr*
* 2022 - Edward Rhys-Harry 
* 2023 - Lowri Mair Jones

## Enillwyr Medal y Cyfansoddwr 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* "Enillwyr Tlws y Cerddor", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol

Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Gwobrau cerddoriaeth
Rhestr o Holl Ffermydd Gwynt Gwledydd Prydain

Dyma restr gynhwysfawr o holl ffermydd gwynt sydd a mwy nag un tyrbein, sy'n weithredol ac sydd o wledydd Prydain.
Mae trwch y wybodaeth a gynhwyswyd yn y rhestr yn deillio o restr y BWEA: hyd at Hydref 2010. Cadwyd enw'r fferm wynt fel ag y mae'n cael ei gyhoeddi gan y cwmni ynni, fel arfer mae'n tarddu o enw lleoliad y fferm, neu gerllaw i'r fferm.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Egni gwynt

Categori:Amgylchedd y Deyrnas Unedig
Ffermydd gwynt
Categori:Ynni adnewyddadwy
Categori:Ynni yn y Deyrnas Unedig
Headington

Mae **Headington** yn un o faestrefi Rhydychen wedi'i leoli ar ben uchaf *Headington Hill*. Mae London Road yn stryd fawr, yn rhedeg drwyddo, sef y brif ffordd rhwng Llundain a Rhydychen.

Yn y gorffennol roedd cloddfeydd maen enfawr yn Headington ble roeddwn nhw'n cloddio carreg i ddefnyddio ar gyfer adeiladau'r Brifysgol.

Arferai J. R. R. Tolkien, awdur *The Lord of the Rings*, fyw yn Rhif 76 Sandfield Road yn Headington rhwng 1953 hyd at 1968 a bu C. S. Lewis, awdur *The Chronicles of Narnia* hefyd yn byw yn yr ardal yn 1921 hyd nes y symudodd i Risinghurst yn 1930. Claddwyd Lewis yn Holy Trinity Church yn Headington Quarry.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Headington, creuedig wrth Stephanie Jenkins, hanesydd lleol

Categori:Rhydychen
Seinyddiaeth y Saesneg

Nid oes rheolau 100% o '''ynganu'r Saesneg'''; mae'n rhaid i chi ddysgu pob gair. Ond yn gyffredinol, dyma sut mae ynganu llythyrau. Mae nifer o lythyrau yn debyg i'r rhai a geir yn y Gymraeg, ond dyma'r eithriadau a llythyrau ychwanegol.

(Allwedd, *italig* = Saesneg, heb italig = Cymraeg)

:*c* - cyn *e* neu *i* - fel s
:*ch* - fel ts
:*dd* - fel d
:*f* - fel ff
:*g* - cyn *e* neu *i* - fel j
:*k* - fel c
:*ll* - fel l
:*qu* - fel cw
:*sh* - fel si yn siop
:*th* - mae e'n gallu bod fel dd neu th
:*u* - fel y
:*v* - fel f
:*w* - cytsain
:*x* - cs
:*y* - cytsain (arferol)
:*z* - dydy e ddim yn bodoli yn Cymraeg, tipyn fel s

:*ai* / *ay* - ei
:*au* / *aw* - ô
:*ee* / *ei* / *ey* - î
:*ie* - î neu ai
:*oo* - w neu ŵ
:*ou* - aw neu ŵ
:*ow* - aw

Categori:Saesneg
Categori:Ffonoleg
Gwobr Goffa Osborne Roberts

Gwobr gerddorol a roddir i unawdwyr lleisiol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru yw **Gwobr Goffa Osborne Roberts**.

Roedd Thomas Osborne Roberts yn un o’r beirniaid a ddyfarnodd y wobr gerddorol gyntaf erioed i Leila Megàne am ganu yn Eisteddfod Môn yn 1910 – eu cyfarfod cyntaf, ac fe briodasant yn ddiweddarach.

Fe gafodd salwch ar ôl beirniadu yn Eisteddfod Lerpwl yn 1948, ac fe fu farw ychydig ddyddiau wedyn. Ers 1951, mae ei enw wedi cael ei roi i’r wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

## Rhestr enillwyr
* 1951 – Elwyn Jones
* 1952 – Elwyn Hughes
* 1953 – Glenwen Jones
* 1954 – Glenwen Jones
* 1955 – Iona Jones
* 1956 – Anita Williams
* 1957 – Menai Roberts
* 1958 – Anita Williams
* 1959 – Anita Williams
* 1960 – Handel Thomas
* 1961 – Teifryn Rees
* 1962 – Lorna Irving
* 1963 – Marian Evans
* 1964 – Margaret Williams
* 1965 – Arwel Peleg Williams
* 1966 – Carol Jones
* 1967 – John Stanley Roberts
* 1968 – Ifor Lloyd
* 1969 – Angela Rogers Lewis
* 1970 – Kelvin Thomas
* 1971 – Penelope Price Jones
* 1972 – Patricia O’Neill
* 1973 – Mary Lloyd Davies
* 1974 – Doreen O’Neill
* 1975 – Nia Wyn Roberts
* 1976 – Marian Gwenfair Thomas
* 1977 – John Barker
* 1978 – Buddug Verona James
* 1979 – Ann Davies
* 1980 -- Huw Rhys Evans
* 1981 – Haf Wyn Roberts
* 1982 – Rhian Davies
* 1983 – Iona Stephen Williams
* 1984 – Meinir Dwynant
* 1985 – Helen Mason
* 1986 -- Ruth Aled
* 1987 – Bryn Terfel Jones
* 1988 – Bethan Dudley Davies
* 1989 – Kate Woolveridge
* 1990 - Gaenor Ellis
* 1991 - Elizabeth Stevens
* 1992 - Andrew Griffiths
* 1993 - Richard Allen
* 1994 - Rhian Williams
* 1995 - Siân Wigley Williams
* 1996 - Ina Williams
* 1997 - Rhian Williams
* 1998 - Gwynedd Parry
* 1999 - Huw Euron
* 2000 - Robyn Lyn Evans
* 2001 - Fflur Wyn
* 2002 - Rhian Mair Lewis
* 2003 - Gareth Huw John
* 2004 - Gwawr Edwards
* 2005 - Huw Llywelyn Jones
* 2006 - Rhian Lois
* 2007 - Llio Eleri Evans
* 2008 - Menna Cazel Davies
* 2009 - Trystan Llŷr Griffiths
* 2010 - Sara Lian Owen
* 2011 - Meilir Jones
* 2012 - Elgan Llyr Thomas
* 2013 - Joshua Owain Mills
* 2014 - Meinir Wyn Roberts
* 2015 - Robert Lewis
* 2016 - Steffan Lloyd Owen
* 2017 - John Ieuan Jones
* 2018 - Ryan Vaughan Davies
* 2019 - Dafydd Jones, Llanrhaeadr
* 2022 - Lisa Dafydd, Rhuthun
* 2023 - Llinos Haf Jones
* 2024 - Manon Ogwen Parry, Penarth
* 2025 - Caleb Nicholas, Caerdydd

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* "Enillwyr Gwobr Goffa Osborne Roberts", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol

Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Gwobr Richard Burton

Cystadleuaeth i unigolion rhwng 16 ac o dan 25 oed  yn yr Eisteddfod Genedlaethol yw **Gwobr Richard Burton** lle mae gofyn i'r ymgeiswyr wneud cyflwyniad dramatig byr ar destun penodol ynghyd â hunanddewisiad. Cyflwynir medal yn ogystal â gwobr ariannol i'r buddugwr.

## Rhestr enillwyr
* 1990 - Daniel Evans
* 1991 - Non Llewelyn
* 1992 - Ffion Wyn Davies
* 1993 - Nia Cerys
* 1994 - Bethan Ellis Owen
* 1995 - Lowri Ann James
* 1996 - Manon Elis Jones / Dyfrig Wyn Evans
* 1997 - Rhys ap Trefor
* 1998 - Carys Parry
* 1999 - Bethan Hughes
* 2000 - Mirain Haf
* 2001 - Owain Edwards
* 2002 - Carwyn Llyr
* 2003 - Manon Vaughan Wilkinson
* 2004 - Dyfan Dwyfor
* 2005 - Gruffudd Glyn
* 2006 - Enfys Gwawr Loader
* 2007 - Gwion Aled Williams
* 2008 - Siôn Ifan
* 2009 - Gwydion Rhys
* 2010 - Dyfed Cynan
* 2011 - Garmon Rhys
* 2012 - Ceri Wyn
* 2013 - Steffan Parry
* 2014 - Steffan Cennydd
* 2015 - Morgan Elwy Williams
* 2016 - Rebecca Hayes
* 2017 - Sara Anest Jones
* 2018 - Eilir Gwyn
* 2019 - Morgan Llywelyn-Jones, Drefach, Llanelli
* 2022 - Cedron Sion
* 2023 - Cai Fôn Davies
* 2024 - Owain Siôn
* 2025 - Nansi Rhys Adams

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
Rhestr enillwyr yr Eisteddfod

Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Ysgol Gynradd Gymunedol Penrhyn-coch

Ysgol a leolir ym mhentref Penrhyn-coch, Ceredigion, yw **Ysgol Gynradd Gymunedol Penrhyn-coch**. Mae'n ysgol gynradd gymunedol, yng nghategori A yn ôl polisi iaith yr awdurdod addysgol lleol, felly Cymraeg yw iaith yr ysgol.

Ysgol Gynradd sirol, cyd addysgol dyddiol yw hi, wedi ei gosod yng nghategori A polisi iaith yr Awdurdod Addysgol Lleol. Darperir addysg ynddi ar gyfer y Cymry a'r Di-Gymraeg gyda'r nôd o ddwyieithrwydd i bob disgybl erbyn iddynt gyrraedd blwyddyn 6. Daw'r ysgol o fewn dalgylch Ysgolion Gyfun Penweddig a Phenglais, Aberystwyth.

Sefydlwyd yn wreiddiol fel Ysgol Genedlaethol ynghanol y pentref ym 1863. Adeiladwyd ysgol newydd gerllaw a agorwyd ym 1969. Roedd dwy ystafell ddosbarth, neuadd, cegin a dau ddosbarth symudol  ar ffurf cabanau. Adnewyddwyd yr ysgol yn 2005 gydag estyniad yn cynnwys pedwar ystafell ddosbarth, neuadd, cegin, a blociau toiledau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Ysgol Gynradd Gymunedol Penrhyn-coch

Tal-y-bont
Tal-y-bont
Categori:Sefydliadau 1863
Marston

Pentref ac ardal faestrefol Rhydychen yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw **Marston**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Old Marston, a chaiff y pentref alw'n **Old Marston** weithiau i'w wahanu oddi wrth New Marston, sydd wedi datblygu rhwngddo a chanol y ddinas 2 filltir i ffwrdd yn y 19g a'r 20g. Cafodd y pentref dderbyn o fewn ffiniau'r ddinas yn 1991.

Mae'r A40, rhan o gylchffordd Rhydychen, yn pasio i'r gogledd o'r pentref. Mae llwybr beic yn cysylltu Marston gyda chanol y ddinas, ond mae ef weithiau dan ddŵr y llifogydd. Deillia enw'r dref o *marsh* a *town* sy'n awgrymu fod corsdir wedi bod yma ers canrifoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Rhydychen
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
An Sgarsoch - Braigh Coire Caochan nan Laogh

Mae **An Sgarsoch - Braigh Coire Caochan nan Laogh**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn  Ucheldir yr Alban; . Y fam-fynydd yw An Sgarsoch.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Corbett
Wheatley

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Wheatley**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Swydd Rydychen. Saif i'r dwyrain o ddinas Rhydychen ac i'r dwyrain o Shotover Hill. Mae un o gampysau Prifysgol Brookes gerllaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal De Swydd Rydychen
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Dysgwr y Flwyddyn

Cystadleuaeth flynyddol yw **Dysgwr y Flwyddyn** sy'n agored i unigolion sydd wedi dysgu Cymraeg fel oedolyn. Cychwynnodd y gystadleuaeth yn 1983.

Mae’r gystadleuaeth yn agored i unrhyw un dros 18 oed sydd wedi dysgu Cymraeg yn eithaf rhugl. Gall unigolyn ymgeisio’i hun, neu gall teulu, ffrind, cydymaith - unrhyw un - fynd ati i enwebu rhywun sydd wedi gwneud eu gorau gyda’r Gymraeg.

Mae rhestr fer o bedwar unigolyn yn cael eu cyhoeddi fel arfer ym mis Mehefin. Caiff yr enillydd ei gyhoeddi yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym mis Awst. Mae'r enillydd yn derbyn tlws arbennig a swm o arian. Mae'r tri arall sy’n cyrraedd y rownd derfynol yn derbyn tlysau ac yn derbyn tanysgrifiad blwyddyn i’r cylchgrawn Golwg, a rhoddion gan fudiad Merched y Wawr. Bydd yr enillydd hefyd yn cael ei g/wahodd i fod yn aelod o’r Orsedd.

## Rhestr enillwyr 
* 1983 - Shirley Flower, Clwyd
* 1986 - Alan Whittick, Powys
* 1988 - Jenny Pye, Llanbedrgoch
* 1989 - Stel Farrar, Mynydd Llandegai
* 1990 - Parchg John Gillibrand, Sir Gaerfyrddin
* 1991 - Jo Knell, Caerdydd
* 1992 - Sandy Rolls, Penderyn
* 1993 - Janet Charton, Betws y Coed
* 1994 - Sarah Williams, Llandeilo
* 1995 - Paul Attridge, Lluest, Wrecsam
* 1996 - Mark Aizelwood, Casnewydd
* 1997 - Paul Elliott, Casnewydd
* 1998 - Stephen Wilshaw, Caerdydd
* 1999 - Alison Layland, Croesoswallt
* 2000 - Sandra de Pol, Yr Ariannin
* 2001 - Spencer Harris, Wrecsam
* 2002 - Alice Traille James, Crymych
* 2003 - Mike Hughes, Carno
* 2004 - Lois Arnold, Y Fenni
* 2005 - Sue Massey, Penmaenmawr
* 2006 - Stuart Imm, Cwmbran
* 2007 - Julie MacMillan, Y Rhondda
* 2008 - Madison Tazu, Caerdydd
* 2009 - Meggan Lloyd Prys, Rhiwlas, Bangor
* 2010 - Julia Hawkins, Cruchywel
* 2011 - Kay Holder, Bro Morgannwg
* 2012 - Isaias Grandis, Trevelin, Patagonia
* 2013 - Martyn Croydon, Llŷn
* 2014 - Joella Price, Caerdydd
* 2015 - Gari Bevan, Merthyr Tudful
* 2016 - Hannah Roberts, Brynmawr
* 2017 - Emma Chappell, Deiniolen
* 2018 - Matt Spry, Caerdydd
* 2019 - Fiona Collins, Carrog
* 2020 - Jazz Langdon, Arberth
* 2021 - David Thomas, Caerfyrddin
* 2022 - Joe Healy, Caerdydd
* 2023 - Alison Cairns, Llannerchymedd
* 2024 - Antwn Owen-Hicks, Pontllanfraith
* 2025 - Lucy Cowley, Llangollen

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* "Enillwyr Dysgwr y Flwyddyn", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol


Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Leah Owen

bawd|Ar y chwith: Leah Owen.
Cantores, arweinydd a hyfforddwraig o Gymraes oedd **Leah Owen** (13 Hydref 1953 – 4 Ionawr 2024) a ddaeth i'r brig pan enillodd bedair gwobr gyntaf yn Eisteddfod Rhydaman, 1970. Enillodd Fedal Syr T.H. Parry-Williams yn 2010.

Fe'i ganwyd ym Mangor a'i magwyd yn Rhosmeirch ar Ynys Môn. Aeth i Brifysgol Bangor gan raddio gyda Baglor mewn Cerddoriaeth yn 1974. Wedi hynny bu'n dysgu yn Ysgol Hirael, Bangor, Ysgol Uwchradd Dinbych, Ysgol Twm o'r Nant, Dinbych, a Cerdd Cydweithredol Sir Ddinbych a Chanolfan Iaith Sir Ddinbych.

Derbyniodd radd er anrhydedd Doethur mewn Cerddoriaeth gan Brifysgol Bangor ym mis Rhagfyr 2023. Yn y seremoni fe roddodd araith, gan siarad am ei mwynhad o hyfforddi cannoedd o blant a phobl ifanc.

## Bywyd personol
Roedd yn byw yn ardal Prion, Dinbych, gyda'i gŵr Eifion Lloyd Jones. Mae ganddynt pedwar o blant - Angharad, Elysteg, Ynyr a Rhys.

Bu farw yn ei chartref Y Gelli, yn 70 mlwydd oed, wedi cyfnod o salwch. Cynhaliwyd angladd i'w theulu agos fore Iau, 18 Ionawr 2024, cyn gwasanaeth cyhoeddus o ddiolch yn Y Capel Mawr, Dinbych, am 2.00 y prynhawn.

## Oriel 

Delwedd:Llanidloes Urdd National Eisteddfod, 1970 (1549954).jpg
Delwedd:Publishing Leah Owen's LP in 1973 after a three year delay (1522652).jpg
Delwedd:Publishing Leah Owen's LP in 1973 after a three year delay (1522663).jpg
Delwedd:Publishing Leah Owen's LP in 1973 after a three year delay (1522650).jpg
Delwedd:Leah Owen bangor 1971.jpg
Delwedd:Eisteddfod Rhuthun, 1973, at Rhuthun (1580933).jpg
Delwedd:Cyfres y Cewri 37 Leah (llyfr).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ysgol Gynradd Gymunedol Plascrug

Ysgol gynradd gymunedol Saesneg yn ardal Plascrug, Aberystwyth, Ceredigion, yw **Ysgol Gynradd Gymunedol Plascrug**. Mae'n darparu addysg ar gyfer plant rhwng 3 ac 11 oed, mae dosbarth meithrin rhan-amser ar gyfer y plant ifengaf. Diffinnir fel ysgol yng nghategori B polisi iaith yr awdurdod lleol, felly Saesneg yw prif iaith yr ysgol a dysgir y Gymraeg fel ail iaith. Roedd 362 o blant yn yr ysgol yn 2006.

Adeiladwyd estyniad newydd ar gyfer yr ysgol a agorwyd yn 2011, gan gael gwared ar hen gabanau ac adeiladau dros dro'r ysgol a oedd bellach yn anaddas ar gyfer addysgu. Gosodwyd celloedd ffotofoltäig ar y to er mwyn cyflenwi trydan, ac amcangyfrifir i rhain wneud elw o £513 y mis.

Mae'r ysgol wedi ei lleoli y drws nesa i Glwb Rygbi Aberystwyth.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Gymunedol Plascrug

Plascrug
Ysgol Gymunedol Gwenlli

Ysgol gynradd gymunedol ddwyieithog yng nghymuned Synod Inn, Ceredigion oedd **Ysgol Gymunedol Gwenlli**.

Sefydlwyd ysgol yn Synod Inn gyntaf ym 1866, ond mewn hen fwthyn, tebycach i ysgubor, o'r enw Cnwc y Pwrpas y darparwyd yr addysg. Saif hwnnw tua 200 llath o groesffordd Synod Inn tuag at Llanarth.

Agorwyd Ysgol Gwenlli ar 20 Ebrill 1877, er nad oedd yr adeilad wedi ei gwblahu. Roedd un ystafell wedi ei chynllunio ar gyfer 70 o blant. Roedd 17 o ddisgyblion ar y gofrestr ac 11 yn bresennol ar y diwrnod cyntaf yng nghofal y prifathro Thomas Cadwalader Evans, ac athrawes gwnio, Miss Mary Evans.

Caewyd yr ysgol ym mis Ionawr 2010, ynghyd ag Ysgol Gymunedol Llanllwchaearn ac Ysgol Gymunedol y Castell, Caerwedros, gydag ysgol newydd Ysgol Bro Siôn Cwilt yn Synod Inn yn cymryd eu lle.

## Cyfeiriadau
Gwenlli
Categori:Sefydliadau 1877
Categori:Dadsefydliadau 2010
Ysgol Bro Siôn Cwilt

Ysgol gynradd gymunedol ddwyieithog yn Synod Inn, Ceredigion yw **Ysgol Bro Siôn Cwilt**.

Sefydlwyd yr ysgol fel ei bod yn gallu gwasanaethu dalgylchoedd hen ysgolion Llanllwchaearn, Gwenlli ac Ysgol Gymunedol y Castell sydd bellach wedi cau. Costiodd £3,383,000, ac ariannwyd gan Grant Rhaglen Gyfalaf i Gyngor Sir Ceredigion gan Lywodraeth Cynulliad Cymru.

Agorwyd yr ysgol ym mis Ionawr 2010, gyda agoriad swyddogol ar 16 Ebrill.

Cododd niferoedd disgyblion yr ysgol o 116 i 143 o fewn blwyddyn, gan orfodi Cylch Meithrin Bro Siôn Cwilt i geisio a canfod cartref newydd ar gyfer eu 34 o blant.

Enwyd yr ysgol ar ôl bro'r smyglwr lleol, Siôn Cwilt (weithiau *Siôn Sais*).

## Cyfeiriadau
Bro Siôn Cwilt
Bro Siôn Cwilt
Categori:Sefydliadau 2010
Peter Wright

Gwyddonydd o Loegr a swyddog gwrth-ysbïo ar gyfer MI5 oedd **Peter Maurice Wright** (9 Awst 1916 – 27 Ebrill 1995) sy'n enwocaf am ysgrifennu'r llyfr *Spycatcher*, a honnodd yr oedd Roger Hollis, Cyfarwyddwr Cyffredinol MI5 rhwng 1956 a 1965, yn asiant Sofietaidd.

Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Gwyddonwyr o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:MI5
Categori:Pobl o Swydd Derby
Categori:Ysbiwyr
Mario Echandi Jiménez

Arlywydd Costa Rica rhwng 1958 a 1962 oedd **Mario José Echandi Jiménez** (17 Mehefin 1915 – 30 Gorffennaf 2011).

Categori:Gwleidyddion
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2011
Ysgol Gynradd Gatholig Padarn Sant

Ysgol gynradd Gatholig a leolir yn Llanbadarn Fawr, Aberystwyth, Ceredigion yw **Ysgol Gynradd Gatholig Padarn Sant** (Saesneg: *St Padarns Roman Catholic Primary School*).

Wedi cyrraedd blwyddyn 7 yn y system addysgol, bydd disgyblion fel rheol yn mynd ymlaen i Ysgol Gyfun Penglais.

Mae hefyd cylch meithrin Padarn Sant sy'n derbyn plant rhwng 2½ a 4 oed, ond nid yw am ddim i blant o dan 3.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol  (wrthi'n cael ei adeiladu)

Padarn Sant
Ysgol Gynradd Cwmpadarn

Ysgol gynradd gymunedol a arferai fod wedi'i lleoli yn Llanbadarn Fawr, Aberystwyth, Ceredigion oedd **Ysgol Gynradd Cwmpadarn**. Saesneg oedd prif iaith yr ysgol, ond gwnaed defnydd sylweddol o'r Gymraeg. Deuai 95% o'r disgyblion o gartrefi lle'r oedd y Saesneg yn brif iaith.

Wedi cyrraedd blwyddyn 7 yn y system addysgol, byddai disgyblion fel rheol yn mynd ymlaen i Ysgol Gyfun Penglais.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol 

Cwmpadarn
Categori:Sefydliadau 1873
Awstraliaid

Dinasyddion Awstralia yw **pobl Awstralaidd**, neu **Awstraliaid**. Mae Awstralia yn genedl aml-ethnig, felly nid yw'r term "Awstralydd" yn adnabod tras. Heblaw am boblogaeth Awstraliaid brodorol, mae bron yr holl Awstraliaid, neu eu hynafiaid wedi mewnfudo o fewn y ddwy ganrif ddiwethaf.

## Poblogaeth
## Hynafiaid
* Awstralaidd (37.13%)
* Seisnig (31.65%)
* Gwyddelig (9.08%)
* Albanaidd (7.56%)
* Eidalaidd (4.29%)
* Almaenig (4.09%)
* Tseiniaidd (3.37%)
* Groegaidd (1.84%)
* Iseldiraidd (1.56%)
* Indaidd (1.18%)
* Lebanaidd (0.92%)
* Fietnamaidd (0.87%)
* Armenaidd (0.82%)
* Seland Newydd (0.81%)
* Ffilipinaidd (0.81%)
* Maltaidd (0.77%)
* Croataidd (0.59%)
* Awstraliaid Aborigine (0.58%)
* Cymreig (0.57%)
* Ffrengig (0.5%)
* Serbaidd (0.48%)
* Māori (0.47%)
* Sbaenaidd (0.42%)
* Macedonaidd (0.42%)
* De Affricanaidd (0.4%)
* Sinhalaidd (0.37%)
* Hwngaraidd (0.3%)
* Rwsiaidd (0.3%)
* Twrcaidd (0.3%)
* Americanaidd (0.28%)

## Awstraliaid dramor
## Gweler hefyd
* Selandwr Newydd
* Ieithoedd Awstralia
** Ieithoedd Cynfrodorol Awstraliadd
** Saesneg Awstralia
** Tsieinëeg Awstralia
** Yr iaith Gymraeg yn Awstralia

## Cyfeiriadau
Ysgol Gynradd Llwyn yr Eos

250px|bawd|mynedfa Ysgol Llwyn-yr-Eos, Penparcau, Aberystwyth

Ysgol gynradd Saesneg yn ardal Penparcau, Aberystwyth, Ceredigion, yw **Ysgol Gynradd Llwyn yr Eos** (neu **Ysgol Gynradd Llwyn-yr-Eos**). Mae'n darparu addysg ar gyfer plant rhwng 3 ac 11 oed, mae dosbarth meithrin rhan-amser ar gyfer y plant ifengaf. Roedd 288 o blant yn yr ysgol yn 2001, ond roedd hyn wedi disgyn i 193 erbyn 2007.Saesneg oedd unig iaith cartref 97% o'r disgyblion yn 2007.

## Yr Ysgol
bawd|arwyddbost Ysgol Llwyn-yr-Eos, Penparcau, Aberystwyth
bawd|Ysgol Llwyn-yr-Eos, Penparcau, Aberystwyth
### Agoriad
Agorwyd yr adeilad cyfredol yn 1952. gan y cyghorydd M.Ll.G. Williams, Cadeirydd Pwyllgor Addysg Cyngor Sir Ceredigion. Agorwyd y seremoni wrth ganu Hen Wlad fy Nhadau a gorffen gyda God Save the Queen. Cafwyd perfformiadau cerddorol gan ddisgyblion hefyd.

### Adroddiad 2013
Yn ôl Adroddiad yn 2013 gan Estyn (Arholygaeth ei Mawrhydi dros Addysg a Hyfforddiant yng Nghymru) roedd gan yr ysgol 211 o ddisgyblion; 38% yn derbyn cinio ysgol am ddim (21% oedd y canran ar draws Cymru) gydag 85% o gartrefi lle mae Saesneg yw iaith yr aelwyd. Nodwyd bod 63% o'r disgyblion ar gofrestr anghenion dysgu ychwanegol. Nodwyd bod "Perfformiad Presennol yr Ysgol" yn "Dda".

## Rhai ffotos Archif oddi ar wefan Casgliad y Werin
*Dosbarth yn Ysgol Llwyn-yr-Eos, 1953 
*Llun o'r holl ysgol, 1965
*Ffoto o ddosbarth Dic Evans, 1977, o wefan Casgliad y Werin

## Dolenni
*Ysgol Llwyn-yr-Eos ar Facebook
*Twitter @llwynyreos (ddim yn weithredol)

## Cyfeiriadau
Categori:Aberystwyth
Categori:Ysgolion Ceredigion
Llwyn yr Eos
Montgomery Clift

Actor o Americanwr oedd **Edward Montgomery Clift** (17 Hydref 1920 – 23 Gorffennaf 1966).

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion LHDT
Categori:Actorion theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Crynwyr
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Pobl o Omaha, Nebraska
Comisiwn Coedwigaeth

Adran anweinidogol Llywodraeth y Deyrnas Unedig yw'r **Comisiwn Coedwigaeth**, a sefydlwyd ym 1919, sy'n gyfrifol am goedwigoedd Prydain Fawr. Amcan y Comisiwn yw i amddiffyn ac ehangu coedwigoedd Prydain er mwyn cynyddu eu gwerth i'r cyhoedd a'r amgylchedd.

Ers 1 Ebrill 2003, mae'r comisiwn wedi ei rannu'n dri, gyda adran ar gyfer pob gwlad
*Comisiwn Coedwigaeth Cymru
*Comisiwn Coedwigaeth Lloegr
*Comisiwn Coedwigaeth yr Alban

## Dolenni allanol
*Gwefan y Comisiwn Coedwigaeth 

Categori:Adrannau anweinidogol Llywodraeth y Deyrnas Unedig 

Categori:Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1919
Leatherman (crwydryn)

bawd|250px|de|Leatherman, 9 Mehefin 1885
Crwydryn oedd y **Leatherman** (tua 1839–1889) oedd yn enwog am ei wisg lledr. Teithoedd rhwng Afonydd Connecticut a Hudson yn Lloegr Newydd rhwng 1856 a 1889. Credir ei fod o Ganada, neu o bosib Ffrainc, oherwydd roedd yn rhugl yn y Ffrangeg. Anhysbys yw ei wir enw.

Categori:Llên gwerin yr Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Pobl anhysbys
Categori:Pobl ddigartref
Categori:Pobl fu farw o ganser y geg
Adeilad

[bawd|Adeilad ym [Marburg, yr Almaen]]
Ym maes pensaernïaeth, adeiladu a pheirianneg, mae'r gair **adeilad** yn cyfeirio at unrhyw strwythur a wnaed gan ddyn ar gyfer rhoi cysgod.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Fred MacMurray

Actor o Americanwr oedd **Frederick Martin "Fred" MacMurray** (30 Awst 1908 – 5 Tachwedd 1991).

Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Illinois
Categori:Pobl o Wisconsin
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Hecsadegol

System rifol wedi ei seilio ar y bôn 16 yw **hecsadegol**, sy'n defnyddio'r symbolau 0 i 9 ac A i F.

Categori:Mathemateg
Foel Grafiau

Mae **Foel Grafiau** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 499  metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 529 metr (1736 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Dewey
Bôn (rhifyddeg)

Mewn systemau rhifol mathemategol, **y bôn** (ll. **bonion**) (weithiau: **radics** neu 'sylfaen') yw'r nifer o ddigidau unigryw, gan gynnwys sero, mae system rhifo, ble mae lleoliad y digid yn bwysig, yn ei ddefnyddio i gynrychioli rhifau. Er enghraifft, ar gyfer y system ddegol (y system fwyaf cyffredin sy'n cael ei ddefnyddio heddiw) mae'r radics yn ddeg (10), gan ei fod yn defnyddio deg digid - o 0 i 9.

Mewn unrhyw system rhifol safonol, lleoliadol, mae'r rhif, fel arfer, yn cael ei ysgrifennu fel  gydag *x* fel y llinyn o ddigidau ac *y* fel ei bôn. Gyda bôn 10, mae'r tanysgrif yn cael ei gymryd yn ganiataol (ac yn cael ei hepgor) ar gyfer bôn deg, gan mai dyma'r ffordd fwyaf cyffredin i fynegi gwerth. Er enghraifft, mae (100)dec = 100 (yn y system degol) yn cynrychioli'r nifer cant, tra bod (100)2 (yn y system ddeuaidd gyda bôn 2) yn cynrychioli'r rhif pedwar.

*Radics* yw'r term Lladin am 'wreiddyn'.

## Systemau rhifol cyffredin
O fewn system Bôn 13, mae'r llinyn o ddigidau e.e. 398 yn golygu:
 = 632.

Yn fwy cyffredinol, mewn system bôn *b* (), mae rhes o ddigidau  yn dynodi rhif , ble mae .

Rhai bonion eitha cyffredin:

## Cyfeiriadau
Categori:Mathemateg elfennol
Categori:Rhifyddeg
Ben Vrackie - Carn Geal

Mae **Ben Vrackie - Carn Geal** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn Ucheldir yr Alban; . Enw'r fam-fynydd yw Ben Vrackie.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Corbett
Geraint Lloyd Owen

Bardd Cymraeg yw **Geraint Lloyd Owen** (ganwyd 15 Mai 1941), a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011. Mae'n gyn-brifathro ac yn frawd i'r bardd Gerallt Lloyd Owen. Mae'n enedigol o'r Sarnau, ger y Bala.

Yng Ngorffennaf 2015 cyhoeddwyd mai Geraint fyddai Archdderwydd Cymru am y cyfnod 2016-19, gan ddilyn Christine James.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni mewn ffermdy rhwng Llandderfel a'r Sarnau, Meirionnydd, cyn symud i hen gartref ei fam ym mhentre'r Sarnau. Aeth i'r ysgol leol ac yna i Ysgol Tŷ-tan-domen, Y Bala ac yna i Goleg yr Heath, Caerdydd, lle cafodd ei hyfforddi fel athro. Bu'n athro yn Ysgol Uwchradd Machynlleth. Enillodd nifer o gadeiriau eisteddfodol, gan gynnwys cadeiriau Pontrhydfendigaid, Llanbedr Pont Steffan, Gŵyl Fawr Aberteifi, Powys a'r Urdd. Bu'n bennaeth Ysgol y Ffôr, Pwllheli, ac Ysgol Treferthyr, Cricieth, cyn iddo ymddeol yn gynnar er mwyn rhedeg Siop y Pentan yng Nghaernarfon. Mae'n Bennaeth Cyhoeddi i Wasg y Bwthyn.

Enillodd y Goron yn Eisteddfod Wrecsam a'r Fro 2011 am ddilyniant o gerddi ar y testun 'Gwythiennau', a dywedodd un o'r beirniaid, Gwyn Thomas, wrth draddodi'r feirniadaeth bod y cerddi hyn "... yn rymus iawn, yn fedrus iawn, yn eglur ac yn dra diddorol."

### Cyfnod fel Archdderwydd
Wrth arwain seremoniau'r Brifwyl, roedd ganddo arddull ysgafnach na rhai o'i ragflaenwyr gan arwain at feirniadaeth ohono ar y cyfryngau cymdeithasol, er fod eraill yn mwynhau yr arddull hwyliog. Yn ystod seremoni'r Coroni yn Eisteddfod Caerdydd 2018 gwnaeth sylw dadleuol gan ddweud am yr enillydd, Catrin Dafydd, "Fasa hi ddim yn gallu gwneud dim byd heb y dynion 'da chi'n gweld, ynde", yn cyfeirio at y gefnogaeth roedd wedi cael gan ei chariad. Yn dilyn beirniadaeth o'r sylw fe ymddiheurodd y diwrnod wedyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Prifeirdd
Trương Tấn Sang

Gwleidydd o Fietnam ydy **Trương Tấn Sang** (ganwyd 21 Ionawr 1949). Roedd yn ysgrifennydd Plaid Gomiwnyddol Fietnam o 1996 hyd 2000, ac yn Arlywydd Fietnam o 2011 hyd 2016.

Categori:Arlywyddion Fietnam
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Gwleidyddion o Fietnam
Ysgol Uwchradd Tregaron

Ysgol gyfun a leolir yn Nhregaron, Ceredigion yw **Ysgol Uwchradd Tregaron**. Mae'n ysgol dwyieithog naturiol, gyda wyth ysgol gynradd yn y dalgylch, pob un ohonynt yn ysgolion cyfrwng Cymraeg Categori A.

## Cyn-ddisgyblion nodedig
*Gwyn Griffiths - awdur, cyfieithydd a newyddiadurwr
*Geraint Lloyd - darlledwr/cyflwynydd radio
*John Meredith - darlledwr
*David Mathew Williams - gwyddonydd a adnabyddwyd fel **Ieuan Griffiths**
*Ifan Jones Evans - Ffermwr/darlledwr

## Cyn-athrawon o nôd
*John Roderick Rees - athro a bardd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Categori:Tregaron
Tregaron
Charlie a'r Ffatri Siocled

Llyfr ffantasi i blant gan Roald Dahl yw '''''Charlie a'r Ffatri Siocled'''* (*Charlie and the Chocolate Factory''), sy'n dilyn anturiaethau Charlie Bucket yn ffatri siocled Willy Wonka.

Cyhoeddwyd y stori Saesneg wreiddiol yn yr Unol Daleithiau ym 1964, gan Alfred A. Knopf Inc., ac yn y Deyrnas Unedig am y tro cyntaf yn 1967 gan George Allen & Unwin. Mae wedi cael ei gyfieithu i 32 o wahanol ieithoedd. Cyhoeddwyd yn y Gymraeg gyntaf yn 2002, gan Rily Publications, y cyfieithiad gan Elin Meek.

Addaswyd y llyfr yn ddwy ffilm, *Willy Wonka & the Chocolate Factory* ym 1971, a *Charlie and the Chocolate Factory* yn 2005. Cyhoeddwyd dilyniant i'r llyfr yma, sef ''Charlie a'r Esgynnydd Mawr Gwydr* (Saesneg: *Charlie and the Great Glass Elevator''), ym 1972. Roedd Dahl wedi bwriadu ysgrifennu trydydd llyfr yn y gyfres ond ni orffennodd hi.

## Stori 
Mae Charlie Bucket, un ar ddeg oed, yn byw mewn tlodi mewn tŷ bach gyda'i rieni a phedwar o neiniau a theidiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau o nofelau i'r Gymraeg
Categori:Roald Dahl
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Llyfrau 1964
James a'r Eirinen Wlanog Enfawr

Llyfr ffantasi i blant gan Roald Dahl yw '''''James a'r Eirinen Wlanog Enfawr'''''. Cyhoeddwyd y stori Saesneg wreiddiol yn 1961 gan y cyhoeddwr Alfred Knopf gyda lluniau gan Nancy Ekholm Burkert.

Categori:Cyfieithiadau o nofelau i'r Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Llenyddiaeth yn ymwneud â phryfed
Categori:Llyfrau 1961
Categori:Roald Dahl
Sos coch

de|100px|bawd|Sôs coch
Saws yw **sos coch** neu **cetsiyp** (o'r Saesneg *ketchup*) wedi ei wneud o domato, finegr a siwgr. Mae'n boblogaidd gyda sglodion.

## Gwybodaeth am maetholion 
Yn ôl USDA National Nutrient Database for Standard Reference:

Maeth(fesul 100 g)
Sôs coch
Sôs coch(Isel mewn sodiwm)
Tomato a geirdrwy'r flwyddyn
*USDA commodity**salsa*
*La Victoria**Salsa Brava*, Poeth

Egni
100 kcal 419 kJ
104 kcal 435 kJ
18 kcal 75 kJ
36 kcal 150 kJ
40 kcal 170 kJ

Dŵr
68.33 g
66.58 g
94.50 g
89.70 g
88.67 g

Protein
1.74 g
1.52 g
0.88 g
1.50 g
1.36 g

Brasterau
0.49 g
0.36 g
0.20 g
0.20 g
1.11 g

Carbohydradau
25.78 g
27.28 g
3.92 g
7.00 g
6.16 g

Sodiwm
1110 mg
20&nbsp;mg
5&nbsp;mg
430&nbsp;mg
648&nbsp;mg

Fitamin C
15.1&nbsp;mg
15.1&nbsp;mg
12.7&nbsp;mg
4&nbsp;mg
7.2&nbsp;mg

Lycopene
17.0&nbsp;mg
19.0&nbsp;mg
2.6&nbsp;mg
n/a
n/a

Coch
Horace Evans

Meddyg o Gymru oedd **Horace Evans** (1 Ionawr 1903 – 26 Hydref 1963) a wasanaethodd deulu brenhinol Lloegr. Ym Merthyr Tudful y cafodd ei eni, yn fab i'r cerddor enwog Harri Evans. Fe'i magwyd yn Nowlais a chafodd ei addysg mewn coleg yn Lerpwl pan symudodd y teulu yno ac yna yng Ngholeg Meddygol Llundain rhwng 1921 a 1928.

Gweithiodd yno yn yr ysbyty ac fel meddyg i Frenhines Mair o Teck o Loegr ac yna ei gŵr, y Brenin Siôr VI ac yna eu merch Elizabeth II Brenhines Lloegr.

Yn 1957 fe'i gwnaed yn farwn. Roedd ganddo wraig a dwy ferch.

## Cefndir
Cafodd ei eni ym Merthyr Tudful, yn fab i gerddor adnabyddus, sef Harry Evans. Fe'i maged yn Nowlais ac yna yn Lerpwl, ble'r aeth i'r Guildhall School of Music. Ond newidiodd ei yrfa gan droi at astudio meddygaeth mewn ysbyty yn Llundain rhwng 1921 a 1928.

## Gyrfa
Daeth yn feddyg (neu *ffisegwr*) i rai o aelodau teulu brenhinol Lloegr, gan gynnwys:
* Y Dywysoges Victoria Mary o Teck yn 1946.
* Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig, ei gŵr
* Elisabeth II.

Yn 1957 cafodd ei urddo'n **Farwn Evans o Ferthyr Tydfil**.

## Teulu
Roedd yn briod a chanddo ddwy ferch. Bu farw yn 1963 yn 60 oed a daeth y farwniaeth i ben.

## Gweler hefyd
*Horace Evans

Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Meddygon o Gymru
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Foel Uchaf

Mae **Foel Uchaf** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon i'r dwyrain o Fachynlleth, rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 531 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 565 metr (1854 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Dewey
Sant Nicolas (gwahaniaethu)

Sant o'r 4g yw **Sant Nicolas**, gall hefyd gyfeirio at:

## Pobl
* Pab Niclas I (tua 800–868)
* Nicholas o Tolentino (tua 1246–1303), sant a chyfrinwr Eidalaidd
* Nicholas o Flüe (1417–1487), meudwy ac asgetic o'r Swistir 
* Nicholas Pieck (1534–1572), sant a merthyr Iseldiraidd
* Nicholas Owen (merthyr) (tua 1550–1606), merthyr Catholig Seisnig
* Nicholas o Japan (1836–1912), a gyflwynodd yr Eglwys Uniongred Dwyreiniol i Japan
* Niclas II, tsar Rwsia (1868–1918), ymerawdwr olaf Rwsia

## Daearyddiaeth
* *Saint Nicholas*, enw Saesneg ar bentref Tremarchog, Sir Benfro
* St. Nicholas, Jacksonville, Florida
* Mount Saint Nicholas, U.D.A.
* Saint Nicholas Peak (Canada)
* Saint Nicholas Avenue (Manhattan)

## Gweler hefyd
* Siôn Corn
Sant Nicolas

Sant o'r 4g ac esgob Groegaidd o Myra (Demre, yn Lycia) oedd **Saint Nicholas** (Groeg: Άγιος Νικόλαος, *Hagios* ["sanctaidd"] *Nicolaos* ["buddugoliaeth y bobl"]) (270 – 6 Rhagfyr 343), a adnabyddwyd hefyd hel **Nikolaos o Myra**.

Roedd ganddo enw am roi anrhegion yn anhysbys, gan roi darnau prês mewn esgidiau, ac felly daeth yn sail ar gyfer Siôn Corn. Yn 1087, symudwyd ei greiriau i Bari, yr Eidal ac felly adnabyddir hefyd fel **Nikolaos o Bari**. Cynhelir gŵyl Sant Nicolas ar ben-blwydd ei farwolaeth, sef 6 Rhagfyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 270
Categori:Marwolaethau 343
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Nadolig
Categori:Dyngarwyr
Charlie and the Chocolate Factory (gwahaniaethu)

Gall ***Charlie and the Chocolate Factory*** gyfeirio at:

*''Charlie a'r Ffatri Siocled* (*Charlie and the Chocolate Factory*), llyfr i blant gan Roald Dahl, 1964
**Willy Wonka & the Chocolate Factory, ffilm 1971 gan Mel Stuart, gyda Gene Wilder, yn seiliedig ar y llyfr
*''Roald Dahl's Willy Wonka*, drama 2004, yn seiliedig ar y llyfr a ffilm 1971
**Charlie and the Chocolate Factory*, ffilm 2005 gan Tim Burton, gyda Johnny Depp, yn seiliedig ar y llyfr
**Charlie and the Chocolate Factory'', gemau fideo yn seiliedig ar y llyfr a ffilm 2005
* Charlie and the Chocolate Factory: The Ride, Alton Towers
Charlie a'r Esgynnydd Mawr Gwydr

Llyfr ffantasi i blant gan Roald Dahl yw '''''Charlie a'r Esgynnydd Mawr Gwydr'''* (*Charlie and the Great Glass Elevator''). Mae'n ddilyniant i ''Charlie a'r Ffatri Siocled'', gan ddilyn anturiaethau Charlie Bucket wedi iddo adael ffatri siocled Willy Wonka.

Cyhoeddwyd y stori Saesneg wreiddiol yn yr Unol Daleithiau ym 1972, gan Alfred A. Knopf Inc., ac yn y Deyrnas Unedig am y tro cyntaf yn 1973 gan George Allen & Unwin. Cyhoeddwyd yn y Gymraeg gyntaf yn 2010, gan Rily Publications, y cyfieithiad gan Elin Meek.

Ni addaswyd y llyfr erioed yn ffilm gan y gwrthododd Dahl adael iddynt ei addasu wedi iddo fod mor anhapus gyda'r addasiad ffilm cyntaf o ''Charlie a'r Ffatri Siocled*, sef *Willy Wonka & the Chocolate Factory'' a ryddhawyd ym 1971. Mae Tim Burton a Johnny Depp  wedi datgan nad oes ganddynt unrhyw fwriad o greu dilyniant i'w ffilm hwy, *Charlie and the Chocolate Factory*, ond mae elfennau o stori ''Charlie a'r Esgynnydd Mawr Gwydr* yn ymddangos tuag at ddwedd y ffilm hwnnw.

Roedd Dahl wedi bwriadu ysgrifennu trydydd llyfr yn y gyfres (*Charlie and the White House'') ond ni orffennodd hi.

## Ceyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau o nofelau i'r Gymraeg
Categori:Roald Dahl
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Llyfrau 1972
Bit

Byrhad o'r Saesneg *binary digit* yw **bit** sef uned o wybodaeth mewn cyfrifiadureg a chyfathrebu.

Categori:Cronfeydd data
Categori:Storio cyfrifiadurol