Adroddiad Clywch

Adroddiad a gyhoeddwyd ar y 1 Gorffennaf 2004 gan Gomisiynydd Plant Cymru, Peter Clarke wedi ymchwiliad arbennig i achos y cyn-athro drama John Owen yw '''*Adroddiad Clywch*.''' Lladdodd Owen ei hun yn Hydref 2001, pan oedd ar fin sefyll ei brawf ar gyhuddiadau o gam-drin yn rhywiol nifer o'i gyn-ddisgyblion yn Ysgol Gyfun Rhydfelen ger Pontypridd yn ystod yr 1980au. Pan fu farw Owen, roedd pwysau mawr am ymchwiliad arbennig, yn bennaf i weld pa wersi y gellid eu dysgu o sut y deliodd yr awdurdodau â'r achos yn 1991 pan gafwyd y cwynion cyhoeddus cyntaf amdano.

## Cefndir 
Roedd John Owen yn athro drama uchel ei barch yn Ysgol Gyfun Rhydfelen rhwng 1974 a 1991.  Roedd yr ysgol yn enwog am eu cynyrchiadau theatrig a'u doniau o gystadlu yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd a'r Eisteddfod Genedlaethol yng Nghymru. Daeth nifer fawr o gyn-ddisgyblion yr ysgol yn enwau cyfarwydd ym myd y ddrama. Nododd Cefin Roberts yn ei hunangofiant *Yn Blwmp ac yn Blaen* [Bwthyn 2023] "Roedd yn gyfarwyddwr heriol ac yn feistr caled. Gwthiodd ffiniau ac, fel y gwyddom i gyd, fe'u gwthiodd yn rhy bell ar adegau - a'i wthio'i hun, yn y diwedd, dros y dibyn". 

Cyfaddefodd llawer o'r cyn-ddisgyblion yn ystod yr Ymchwiliad, "eu bod am ddenu ei sylw. 'Ers dechrau yn yr ysgol roeddwn am ei blesio ac nid oedd yn rhywun yr oeddwn am ei groesi'". Roedd rhai hyd yn oed yn ei "eilunaddoli" ac yn ei ystyried fel "tad benthyg". Ond fe nodwyd hefyd fod gan John Owen ei "ddethol rai" a ffurfiodd grŵp drama ar eu cyfer, a barodd i rieni'r plant "deimlo'n arbennig" ac yn "ddiolchgar iawn". Roedd hefyd yn llym iawn yn ei orfodiaeth "o'r iaith Gymraeg" yn unig yn yr ysgol. a'i gynnal ym Mhrifysgol Morgannwg yn Nhrefforest, ger Pontypridd. Dyma'r ymchwiliad cyntaf i Peter Clarke ei gynnal ers ei benodi yng ngwanwyn 2001. Dilynodd adroddiad Syr Ronald Waterhouse i achosion o gamdrin plant yng Ngogledd Cymru. 

Clywyd tystiolaeth gan nifer o gyn-ddisgyblion yr athro drama. Dywedodd un ferch iddo'i threisio ac honnodd nifer o ddynion eraill iddo ymosod yn anweddus arnynt. 

Cafodd yr Ymchwiliad effaith ar 'yrfaoedd nifer o'i gydnabod, gan gynnwys Emyr Edwards oedd yn Brif Arholwr Drama y Cyd Bwyllgor Addysg ar y pryd. Ymddiswyddodd Edwards yn Chwefror 2003 "oherwydd y ffordd y mae'n honni i'w gyflogwyr ei drin" wedi iddo roi tystiolaeth yn yr Ymchwiliad. O flaen y Comisiynydd Plant fe wadodd Edwards honiadau ei fod yn bresennol yn ystod arholiadau ymarferol, pan fu disgyblion Ysgol Gyfun Rhydfelen yn perfformio deunydd o natur rywiol gan gynnwys noethni.

### Casgliadau 
Yn ogystal â beirniadu arfer "dylanwad absoliwt [John Owen] dros ei ddisgyblion", a'r patrwm o ddewis ei "hoff ddisgyblion" a'u hanrhegu, daeth Peter Clarke i'r casgliad ei fod wedi mynd "y tu hwnt i berthynas arferol athro/disgybl mewn nifer fawr o ffyrdd". Nododd hefyd mai dim ond yn ystod yr Ymchwiliad y sylweddolodd nifer o'r rhieni, "bod yr hyn a oedd yn digwydd yn gyfystyr â chamdriniaeth".

Nododd "yn ôl pwysau tebygolrwydd" bod rhai unigolion wedi ceisio "taro bargen" gyda John Owen i ymadael â'r ysgol mewn "cyn lleied o anhawsterau â phosibl i'r awdurdodau addysg lleol". Mae Clarke yn gorfod ystyried pu'n a'i yw "ymgais i gelu'r gwirionedd" yn ddisgrifiad teg o'r hyn a ddigwyddodd. Nododd hefyd bod eraill heb "weithredu yn unol â'r gweithdrefnau a oedd mewn grym ar y pryd" i ddiogelu plant.

Yn ôl Peter Clarke, "roedd cymaint nad oedd yr heddlu na'r Gwasanaeth Erlyn y Goron yn ymwybodol ohono ym 1991". "Dro ar ôl tro, mewn Ymchwiliad ar ôl Ymchwiliad, rydym yn clywed sut y mae plant wedi'u siomi mewn modd truenus ac weithiau drasig gan fethiant gweithwyr proffesiynol i rannu gwybodaeth. Siomwyd y plant yn Ysgol Gyfun Rhydfelen a roddodd dystiolaeth mewn modd mor ddewr gan yr awdurdod addysg lleol a'u methiant i alw'r heddlu ar unwaith ac yna'u methiant i roi'r holl wybodaeth berthnasol a oedd yn eu meddiant i'r heddlu".

## Argymhellion 
Nodwyd sawl argymhelliad yn yr Adroddiad, gan gynnwys [yn fras] y canlynol:

### Corfforiaethol ac Addysgiadol 
* "Mewn unhyw ymchwiliad amddiffyn plant, argymhellaf y dylid canfod dymuniadau a barn y plentyn ar y modd y cynhelir y cyfweliad."
* "y dylai'r heddlu ystyried hysbysu'r plentyn ei hun o ganlyniad ymchwiliad gan yr heddlu bob amser, gan ofalu eu bod yn esbonio'r hyn a ddigwyddodd."
* "y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru, Cyngor Addysgu Cyffredinol Cymru a’r DfES gymryd camau i sicrhau bod athrawon yn derbyn gwybodaeth arbenigol yn eu rhaglen hyfforddi cymhwyso proffesiynol."
* "y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru gyhoeddi canllawiau er mwyn ei gwneud yn ofynnol bod gan lywodraethwyr pob ysgol bolisi datgelu cyfrinachau ar waith."
* "y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru gyhoeddi canllawiau ar sut y dylid ymchwilio i honiadau o gam-drin plant a wneir yn erbyn staff sy’n addysgu a staff nad ydynt yn addysgu"
* "y dylai’r cyfrifoldeb dros benderfynu p’un a ddylid cyflwyno cyhuddiadau a chynnal ymchwiliad a gwrandawiad gael ei drosglwyddo i’r awdurdod addysg lleol [...] y dylid sefydlu pedwar tribiwnlys annibynnol newydd, yn cwmpasu pedair rhan o Gymru**."**
* "y dylai CBAC adolygu ei weithdrefnau disgyblu mewnol a’i gontractau gydag arholwyr allanol ar fyrder".
* "y dylai CBAC lunio canllawiau, polisïau a gweithdrefnau amddiffyn plant manwl i arholwyr a’i gyflogeion a sicrhau y darperir hyfforddiant priodol."
* "y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru gyhoeddi canllawiau ynglyn â pha wybodaeth y gellid ei rhannu lle ceir honiadau o gam-drin plant p’un a wnaed canfyddiadau a'i peidio."
* "dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru lunio strategaeth genedlaethol ar gyfer darparu gwasanaeth cynghori annibynnol i blant a phobl ifanc mewn addysg"
* "y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru ei gwneud yn ofynnol i bob corff llywodraethu ysgol sicrhau bod plant yn cael eu hysbysu yn eu hysgol o argaeledd a phwrpas gwasanaethau perthnasol, gan gynnwys ChildLine, Llinell Gymorth Amddiffyn Plant yr NSPCC, gwasanaethau cymdeithasol, swyddfa Comisiynydd Plant Cymru a gwasanaethau eirioli."

### Cyfryngau 
* "Dylai pob rhan o’r cyfryngau yng Nghymru ymgorffori polisïau, gweithdrefnau a hyfforddiant amddiffyn plant effeithiol yn eu systemau presennol ac enwebu person penodedig i dderbyn ac ystyried unrhyw bryderon".
* "Dylai pob awdurdod addysg lleol gadw cofrestr o warchodwyr y mae eu cofrestriad yn amodol ar gael eu gwirio gan y swyddfa cofnodion troseddol, cael cyfeiriadau boddhaol, hyfforddiant amddiffyn plant sylfaenol a gwybodaeth am eu dyletswyddau cyfreithiol a’u cyfrifoldebau."
* "Dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru adolygu Rheoliadau Plant (Perfformiadau) 1968 a’r canllawiau iddynt er mwyn mynd i’r afael â’r gwendidau a amlinellir yn fy adroddiad."

## Cyfeiriadau 
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 2004
Categori:Dogfennau cyfreithiol
Categori:Dogfennau swyddogol