open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llymru

Enwau eraill ar **llymru** ydy **bwdran** neu **sucran**. Yn ôl Geiriadur y Brifysgol tarddodd y gair Saesneg 'Flummery' allan o'r gair Cymraeg llymru. Rhoddir blawd ceirch i fwydo neu ei socian mewn dŵr a llaeth enwyn fel arfer, nes iddo ddechrau suro. Yna berwir y trwyth. Yr un tarddiad sydd i'r gair â 'llymrig' sef noeth, llwm neu feddal.

Caiff ei restru fel un o fwydydd traddodiadol ardal Uwchaled yn y clasur hwnnw 'Cwm Eithin' gan Hugh Evans.

Y tro cyntaf i'r gair ymddangos ar bapur oedd yn 1775 a thua'r un adeg fe ganodd y bardd Huw Llwyd:

*Yn Holand menyn helaeth,*

*Yng Nghymru llymru a llaeth.*

Categori:Bwydydd traddodiadol
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Asid tartarig

de|bawd|dde|100px
bawd|150px|dde|Ceir asid tartarig mewn gwin
Asid organig, crisialaidd-gwyn ydy **asid tartarig**.  Fe'i ceir yn hollol naturiol mewn planhigion yn enwedig grawnwin, banana a tamarind; dyma un o'r prif asidau a ganfyddir mewn gwinoedd. Fe'i hychwanegir i fwydydd eraill er mwyn rhoi blas sur, fel ocsidant. Enw arall ar halenau asid tartarig ydy 'tartradau' ('tartrates' yn saesneg).

Daeth yr asid hwn i amlygrwydd yn gyntaf ym Mhersia yn 800 O.C. Jabir ibn Hayyan, mae'n debyg. Mae'r dull modern o gynhyrchu'r asid hwn  yn mynd yn ôl i 1769 gan Carl Wilhelm Scheele o Sweden. Yn 1832 arbrofodd Louis Pasteur gyda'r asid hwn, yn enwedig siâp y crisialau mae'n ei ffurfio.

Tartarig
Gwasgwyneg

Tafodiaith o'r Ocsitaneg neu iaith ynddi ei hun yw **Gwasgwyneg** (Ocsitaneg: *gascon*) a siaredir yn y rhan o dde-orllewin Ffrainc sy'n cyfateb i diriogaeth hanesyddol Gasgwyn. Bu'n iaith swyddogol Gasgwyn am dros dair canrif. Y farn fwyaf cyffredin ymysg ieithegwyr yw ei bod yn dafodiaith o'r Ocsitaneg, ond crêd rhai ei bod yn iaith ar wahân. Mae'r iaith Araneg, a siaredir yn y Val d'Aran yn Sbaen yn ffurf o'r iaith Wasgwyneg. Ceir tua 250,000 o siaradwyr.

## Tafodieithodd Gwasgwyneg 
* Béarnais yn ardal Pau.
* Araneg yn y Val d'Aran
* *Gascon maritime* neu *parlar negre*, o gwmpas arfordir *département* Landes
* *Gascon intérieur* neu *parlar clar* o gwmpas Auch
* Gasconeg ogleddol o gwmpas Bordeaux

## Cyfeiriadau 
Categori:Tafodieithoedd yr Ocsitaneg
Moel y Parc

dde|250px|bawd|Moel y Parc o Landyrnog ger Dinbych

Un o'r moelydd mwyaf gogleddol ym Mryniau Clwyd ydy **Moel y Parc** sy'n 398 metr o uchder a chlamp o fast teledu ar ei gopa. Cyfeirnod OS: SJ114703.

## Oriel

Delwedd:Mast Moel y parc.jpg|Yr olygfa o'r copa, yn edrych i lawr ar y mast teledu.
Delwedd:Penycloddiau o gyfeir Moel y Parc.jpg|Yr olygfa o hanner ffordd i fyny Moel y Parc, i gyfeiriad Penycloddiau (de).
Delwedd:Dyffr Cl o Foel y Parc Mehef 2009.jpg|Yr haul yn machlud dros Llandudno a'r olygfa agosach sef Dyffryn Clwyd. Tynwyd y llun o foel y Parc.
Delwedd:Foel y Parc o Penycloddiau.jpg|Moel y Parc o gopa Penycloddiau

## Cyfeiriadau
Categori:Aberchwiler
Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Dyffryn Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Auch

Tref a chymuned yn ne-orllewin Ffrainc yw **Auch** (Gasconeg: *Aush*). Hi yw prifddinas département Gers, *région* Ocsitania. Hi oedd prifddinas tiriogaeth hanesyddol Gasgwyn. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 23,155.

Saif ar lan Afon Gers, afon sy'n llifo i mewn i Afon Garonne. Mae'r afon yn rhannu'r dref yn ddwy ran, y dref uchaf (*Haute-Ville*) ar benrhyn creigiog uwch yr afon, safle'r ddinas yn y Canol Oesoedd. lle ceir y gaer ac adeiladau hanesyddol eraill, a'r dref isaf (*Basse-Ville*) ar y gwastadedd.

bawd|chwith|295px|Auch Haute ville o Gers

Categori:Cymunedau Gers
Gasgwyn

bawd|dde|300px|Gasgwyn

Tywysogaeth yn ne-orllewin Ffrainc yn y Canol Oesoedd, ac yn ddiweddarach un o daleithiau Ffrainc, oedd **Gasgwyn** (Ffrangeg: *Gascogne*).

Daw'r enw o lwyth y Vascones, efallai hynafiaid y Basgiaid. Y brifddinas hanesyddol oedd Auch, gyda'r prif drefi eraill yn cynnwys Baiona (*Bayonne*), Bordeaux, Dax, Pau a Tarbes. Yr iaith leol yw Gasconeg, sy'n dafodiaith o'r iaith Occitaneg.

Yn y cyfnod Rhufeinig, trigai pobl yr Aquitani yn y tiriogaethau hyn; roedd eu hiaith hwy, Aquitaneg, yn ffurf gynnar ar yr iaith Fasgeg neu'n perthyn yn agos. Dros y blynyddoedd, collwyd yr iaith yma. Yn 297, pan oedd yr ymerawdwr Diocletian yn ail-drefnu gweinyddiad yr Ymerodraeth Rufeinig, rhannwyd talaith Gallia Aquitania yn dair rhan, gyda'r diriogaeth i'r de o Afon Garonne yn dod yn dalaith Novempopulana, oedd yn cyfateb yn fras i diriogaeth Gasgwyn. Yn ddiweddarach, daeth y rhan fwyaf o'r diriogaeth yn rhan o Ddugiaeth Vasconia.

Yn rhan gyntaf yr 11g, roedd yn un o gyngheiriaid Teyrnas Navarra. Yn 1032, etifeddwyd y ddugiaeth gan aer dugiaeth Aquitaine,a bu'r ddwy ddugiaeth mewn undeb personol wedi hynny. Trwwy hyn daeth Gasgwyn yn rhan o'r Ymerodraeth Angevin, ac felly'n un o feddiannau Lloegr yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd rhwng Lloegr a Ffrainc. Erbyn diwedd y rhyfel hwnnw, roedd Ffrainc wedi meddiannu Gasgwyn, a bu'n dalaith o Ffrainc hyd y Chwyldro Ffrengig.

Categori:Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
Categori:Taleithiau hanesyddol Ffrainc
Categori:Tywysogaethau
Novempopulana

Talaith Rufeinig yn yr hyn sydd nawr yn dde-orllewin Ffrainc oedd **Novempopulana**, weithiau **Novempopulania** (Lladin, yn gylygu "Gwlad y Naw Pobl").

Crewyd y dalaith gan yr ymerawdwr Diocletian tua 297, trwy rannu hen dalaith Gallia Aquitania yn dair. Novempopulana oedd y pellaf i'r de-orllewin o holl daleithiau Gâl, yn ymestyn o Afon Garonne hyd y Pyreneau. Roedd yn cyfateb yn fras i hen diriogaeth yr Aquitani.

Y "naw pobl" oedd:
* y Tarbelli o gwmpas Aquae Tarbellicae (Dax, Landes)
* yr Auscii o gwmpas Eliumberrum (Auch, Gers)
* y Bigerri o gwmpas Turba (Tarbes, Bigorre)
* y Convenae o gwmpas Lugdunum (Saint-Bertrand-de-Comminges)
* y Consorani (Saint-Lizier, Couserans)
* y Elusates o gwmpas Elusa (Eauze, Bas-Armagnac)
* y Lactorates o gwmpas Lactora (Lectoure, Lomagne)
* y Vasates o gwmpas Cossium (Bazas)
* y Boii (Lamothe ger Le Teich, Pays de Buch)

Categori:Hanes Ffrainc
Categori:Hanes Gwlad y Basg
Dax

Tref a chymuned yn ne-orllewin Ffrainc yw **Dax** (Gasconeg: *Dacs*, Basgeg: '*Akize*). Saif yn département Landes a *région* Aquitaine, ac mae'n rhan o diriogaeth hanesyddol Gasgwyn. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 19,515.

Enw gwreiddiol y dref oedd **Aquæ Tarbellicæ**; yn y cyfnod Rhufeinig roedd yn brif dref *pagus* y Tarbelli. Newidiwyd yr enw i Acqs, d'Acqs, yna Dax. Saif ar lan Afon Adour, tua hanner ffordd rhwng Baiona a Mont-de-Marsan. Mae'n adnabyddus fel spa, oherwydd y dŵr poeth sy'n codi yma, ac fel canolfan rygbi'r undeb.

bawd|chwith|250px|Afon Adour gyda'r nos yn Dax

Categori:Cymunedau Landes
Euzko Gudarostea

***Euzko Gudarostea***, neu mewn orgraff mwy diweddar ***Eusko Gudarostea*** (Basgeg, yn golygu "Byddin Gwlad y Basg") oedd yr enw a ddefnyddid gan luoedd arfog Llywodraeth Gwlad y Basg yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen.

Ffurfiwyd y fyddin yn nechrau mis Awst 1936, i ymladd yn erbyn byddinoedd Francisco Franco. Roedd y milwyr yn cynnwys cenedlaetholwyr Basgaiss, gyda rhai sosialwyr a chomiwnyddion. Roedd yn cynnwys llynges fechan, ond roedd diffyg awyrennau a magnelau yn anfantais fawr.

Bu'n ymladd yn erbyn lluoedd Franco yn ystod 1936 a 1937. Wedi i gefnogwyr Franco feddiannu talaith Bizkaia, ildiodd y fyddin Fasgaidd i'r Eidalwyr oedd yn ymladd gyda Franco yn Santoña (Cantabria).

Gelwid aelodau'r Euzko Gudarostea yn *gudaris* ("milwyr" mewn Basgeg). Roedd aelodau ETA yn eu galw eu hunain yn *gudaris* ar brydiau, ac yn eu hystyried eu hunain fel olynwyr yr Euzko Gudarostea.

Categori:Hanes Gwlad y Basg
Gers

Gallai **Gers** gyfeirio at:

*Gers, *département* yn ne-orllewin Ffrainc
*Afon Gers, afon yn ne-orllewin Ffrainc, yn llifo i mewn i Afon Garonne
Ofis ar Brezhoneg

Sefydliad i hybu'r iaith Lydaweg yw **Ofis ar Brezhoneg** (Ffrangeg: **Office de la langue bretonne**. Fe'i sefydlwyd ar 1 Mai 1999; mae'n cyfateb yn fras i Fwrdd yr Iaith Gymraeg.

Ymhlith ei dyletswyddau, mae casglu gwybodaeth am sefyllfa'r iaith Lydaweg, cynghori cymunedau ar arwyddion dwyieithog ac enwau lleoedd a chynorthwyo cwmnïau ac eraill sy'n dymuno defnyddio'r iaith. Mae hefyd yn hybu cyrsiau dysgu Llydaweg i oedolion. Mae wedi datblygu'r cynllun Ya d'ar brezhoneg i hyrwyddo'r iaith o fewn busnesi a chymdeithasau, a hefyd o fewn cynghorau lleol.

Mae'n sefydliad annibynnol sy'n cael ei ariannu'n bennaf gan y *région* Bretagne, ac sydd a'i bencadlys yn Carhaix.

## Dolenni allanol 
* Safle we Ofis ar Brezhoneg 

Categori:Llydaweg
Categori:Cyrff rheoli iaith
Louis Walsh

Rheolwr cerddorol Gwyddelig yw **Michael Louis Vincent Walsh** (ganwyd 5 Awst 1952), sy'n adnabyddus o dan yr enw **Louis Walsh**, ac yn feirniad ar y sioe dalentau Prydeinig The X Factor.

Erbyn mis Tachwedd 2006, mae ei artistiaid wedi cael 29 o senglau rhif un a'r 29ain ohonynt oedd 'The Rose' gan Westlife.

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Teledu yn y Deyrnas Unedig
Categori:Rheolwyr cerddoriaeth
Categori:Pobl o Swydd Mayo
Sioe dalent

Perfformiad gweledol byw (weithiau ar y teledu) lle mae'r cystadleuwyr yn actio, canu, dawnsio, gwneud acrobateg a mathau eraill o gelfyddyd yw **sioe dalent**. Mae sioeau talentau wedi bodoli ers dechrau amser. Mae rhai o'r gweithiau cynharaf yn cynnwys dramâu Shakesperaidd a gynhaliwyd mewn cwrtiau er mwyn i'r gymuned eu mwynhau.

Yn ddiweddar, mae sioeau talentau wedi datblygu i fod yn ffurf amlwg o deledu realiti. Mae sioeau megis *Pop Idol*, *American Idol*, *The X Factor*, ''Britain's Got Talent* ac *America's Got Talent'' wedi dod yn hynod boblogaidd, gyda rhai o'r cystadleuwyr yn dod yn enwog o ganlyniad. Fodd bynnag, un o ragflaenwyr y sioeau hyn oedd *Star Search* ac *Amateur Night at the Apollo*. Y dyddiau yma, mae nifer o wefannau yn darlledu sioeau talentau lleol ar y wê, er enghraifft Atlanta Talent TV, ond yn enwedig ar wefannau cynnal fideos fel YouTube.

Categori:Cystadlaethau
Categori:Theatr
Ymerodraeth Angevin

bawd|250px|Yr Ymerodraeth Angevin tua 1172

Yr **Ymerodraeth Angevin** yw'r term diweddar a ddefnyddir ar gyfer y gwledydd a reolid yn y 12g a'r 13g gan y frenhinllin Angevin (Plantagenet). Roedd eu tiriogaethau yn y cyfnod yma yn ymestyn o Iwerddon hyd y Pyreneau ac yn cynnwys hanner Ffrainc, y cyfan o Loegr a rheolaeth ysbeidiol ar Iwerddon a Chymru.

Adeiladwyd yr ymerodraeth gan Harri II, trwy etifeddiaeth a phriodas yn bennaf. Derbyniodd ddugiaeth Normandi gan ei dad yn 1150, yna ar farwolaeth ei dad yn 1151, etifeddodd Anjou a Maine. Yn 1152 daeth yn ddug Aquitaine trwy briodi Eleanor o Aquitaine, yna yn 1154 etifeddodd gron Lloegr.

Ar farwolaeth Harri, etifeddwyd yr ymerodraeth gan ei fab Rhisiart I, yna ar farwolaeth Rhisiart heb blant, gan ei fab arall, John. Daeth yr ymerodraeth i ben pan orchfygwyd John gan Philip II, brenin Ffrainc yn 1204, gyda'r canlyniaid i'r Angeviniaid golli Normandi ac Anjou, gan eu gadael gyda Gasgwyn a Lloegr yn unig. Arweiniodd hyn at  Ryfel Saintonge a'r Rhyfel Can Mlynedd rhwng Lloegr a Ffrainc.

## Cyfeiriadau
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Categori:14eg ganrif yng Nghymru
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Lloegr
Angevin
Tarba

Dinas a *commune* yn ne-orllewin Ffrainc yw **Tarba** (Gasconeg: *Tarba*, Ffrangeg: *Tarbes*). Hi yw prifddinas *département* Hautes-Pyrénées, *région* Ocsitania, yn nhiriogaeth hanesyddol Gasgwyn. Roedd y boblogaeth yn 2008 tua 50,000 yn y ddinas ei hun, 85,000 yn *Grand Tarbes* a 110,000 yn yr ardal ddinesig.

Saif Tarba yn nyffryn Afon Adour, tua 155&nbsp;km i'r gorllewin o Toulouse a 155&nbsp;km i'r dwyrain o Baiona.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Musée des Beaux-Arts (amgueddfa)

## Enwogion
]]

* Ferdinand Foch (1851-1929), un o gadfridogion amlycaf y Rhyfel Byd Cyntaf
* Gilles Servat, canwr yn Llydaweg
* Mewn llenyddiaeth, roedd D’Artagnan yn nofel Alexandre Dumas, *Les Trois Mousquetaires* yn frodor o Tarba.

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Hautes-Pyrénées
African National Congress

Plaid lywodraethol De Affrica yw'r **African National Congress** ("Cyngres Genedlaethol Affricanaidd"), ers i reolaeth fwyafrifol gael ei sefydlu ym mis Mai 1994. Derbyniant gefnogaeth wrth gynghrair teir-rhan gyda Chynghrair Undebau Llafur De Affrica (COSATU) a Plaid Gomiwnyddol De Affrica (SACP). Diffinia'r blaid ei hun fel "grym disgybledig yr adain chwith". Sefydlwyd y blaid yn Bloemfontein ym mis Ionawr 1912 o dan yr enw South African Native National Congress (SANNC) er mwyn cynyddu hawliau y bobl dduon yn Ne Affrica. Roedd John Dube yn lywydd cyntaf i'r blaid a'r bardd a'r awdur Sol Plaatje yn un o'r aelodau cyntaf. Newidiodd y sefydliad ei enw i'r ANC ym 1923 a ffurfiwyd adain filwrol, y Umkhonto we Sizwe (Gwaywffon y Genedl) ym 1961.

Mae'r blaid wedi bod yn rheoli'r wlad ar lefel genedlaethol ers diwedd apartheid ym 1994. Cynyddodd canran y blaid o'r bleidlais yn etholiadau 1999 a chynyddodd ymhellach yn 2004.

Mae Cyril Ramaphosa wedi bod yn llywydd y blaid ers 2017.

Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Ne Affrica
Categori:Sefydliadau 1912
Parc le Breos Cwm

Siambr gladdu Neolithig yng nghymuned Llanilltud Gŵyr ar Benrhyn Gŵyr yw **Parc le Breos Cwm** neu  **carn hir Parc Cwm**, sydd ymhlith yr adeiladau hynaf i'w codi yng ngwledydd Prydain: 1,300 o flynyddoedd cyn Côr y Cewri. Saif yn Nghoed y Parc Cwm, tua 13&nbsp;km i'r gorllewin o Abertawe.

Mae'n feddrod o'r math Hafren-Cotswold, gyda charnedd hirswgar o gerrig yn cael ei hamgau gan wal gerrig. Ceir blaengwrt ar ffurf cloch, yn wynebu i'r de, yn arwain ar fynedfa gyda dau bâr o siamberi.
dde|bawd|chwith|300px|Siambr gladdu Parc le Breos Cwm

Ail-ddarganfuwyd y beddrod yn 1869, gan weithwyr yn cloddio cerrig ar gyfer gwaith ar y ffyrdd. Cloddiwyd yno y flwyddyn honno, a chafwyd hyd i esgyrn dynol, yn cynrychioli gweddillion dros 40 o bobl. Cloddiwyd yma eto yn 1937 dan arweiniad Glyn Daniel.

Cerfiad o garw Llychlyn yn Cathole Cave ger y gromlech yw'r darn hynaf o gelf graig ym Mhrydain, wedi ei greu o leiaf 14,000 o flynyddoedd yn ôl.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth
*Steve Burrow *Cromlechi Cymru: marwolaeth yng Nghymru 4000-3000 CC.* (Llyfrau Amgueddfa Cymru, 2006)

Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Abertawe
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Terry Nation

Awdur teledu a nofelydd o Gymro oedd **Terence Joseph "Terry" Nation** (8 Awst 1930 – 9 Mawrth 1997).

Dyfeisiodd gymeriadau y Daleks ar *Doctor Who*, a creodd y gyfres ''Blake's Seven''.  Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

Yn 2013, datguddiwyd blac glas i'w goffau ar ei hen gartref yn Llandaf, Caerdydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Doctor Who
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr gwyddonias Saesneg o Gymru
Categori:Pobl a aned yng Nghaerdydd
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl fu farw o emffysema
Categori:Sgriptwyr teledu'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Sgriptwyr teledu comedi o Gymru
Categori:Sgriptwyr teledu drama o Gymru
Categori:Sgriptwyr teledu gwyddonias o Gymru
Categori:Sgriptwyr teledu Saesneg o Gymru
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Gorsaf reilffordd Sandwich

Mae **gorsaf reilffordd Sandwich** yn gwasanaethu Sandwich yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr. Gweithredir yr orsaf a'r trenau sy'n ei gwasanaethu gan gwmni Southeastern. Lleolir yr orsaf 13&nbsp;km (8¼ milltir) i'r de o Ramsgate ar Lein Arfordir Caint.

Collodd yr orsaf ei feistr-gorsaf olaf (Mr Newton) yng nghanol yr 1960au. Bu iard nwyddau eang yn gysylltiedig â'r orsaf gynt, ond ni defnyddiwyd hi erbyn yr 1960au, mae ystad fechan o dai yn gorchudio hen leoliad y iard erbyn hyn.

## Gwasanaethau
Yn ystod yr adegau tawel, fel rheol, mae un tren pob awr i Ramsgate, ac un tren pob awr i Charing Cross, Llundain sy'n teithio drwy Folkestone Canolog a Sevenoaks.

## Oriel

Image:Sandwich railway station sign in 2008.jpg|Arwydd yr orsaf
Image:Sandwich railway station building in 2008.jpg|Adeilad yr orsaf
Image:Sandwich railway station footbridge in 2008.jpg|Pont troed

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1846
Sandwich
Sandwich
Popstars: The Rivals

Rhaglen deledu realiti yw ***Popstars***, a rhagflaenydd y gyfres *Idol*. Dechreuodd y gyfres yn Seland Newydd ym 1999 pan ffurfiodd y cynhyrchydd Jonathan Dowling grŵp o ferched o'r enw TrueBliss. Yna gwerthodd Dowling y fformat i Screentime yn Awstralia a werthodd y syniad i'r DU cyn i'r rhaglen fynd yn fyd-eang.

Gellir dadlau mai Girls Aloud o fersiwn y DU o'r sioe deledu yw'r grŵp mwyaf enwog a llwyddiannus i gael ei greu gan y rhaglen.

Categori:Rhaglenni teledu ITV
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Oliver Postgate

Awdur teledu oedd **Richard Oliver Postgate** (12 Ebrill 1925 - 8 Rhagfyr 2008).

Cafodd ei eni yn Hendon, Middlesex, mab y newyddiadurwr Raymond Postgate a ŵyr y gwleidydd George Lansbury.  Cefnder yr actores Angela Lansbury oedd ef.

## Teledu
**Alexander the Mouse*
**Ivor the Engine* (1959, 1975-77)
**Noggin the Nog* (1959-1965)
*''Pogles' Wood* (1966-67)
**Clangers* (1969-1974)
**Bagpuss'' (1974)

## Llyfryddiaeth
*'The Writing on the Sky* (1982)
**Seeing Things'' (2000)

Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl o Middlesex
Afon Clun

Ceir dwy **Afon Clun**:

* Afon Clun (De Cymru), un o ledneintiau Afon Elai
* Afon Clun (Swydd Amwythig)
----
Ringo Starr

Cerddor, canwr, cyfansoddwr ac actor Seisnig yw **Ringo Starr** MBE (ganwyd Richard Starkey, 7 Gorffennaf 1940). Mae'n fwyaf adnabyddus fel drymiwr Y Beatles. Ef oedd yr olaf i ymuno â'r "Fab Four" ac ef yw aelod hynaf y band.

Gweithiodd Starr fel drymiwr a lleisydd cefndirol i'r Beatles yn bennaf, ond llwyddodd fel cyfansoddwr hefyd gyda chaneuon fel "Don't Pass Me By" ac "Octopus's Garden". Ef oedd y prif leisydd ar ganeuon fel "Yellow Submarine", "With a Little Help from My Friends", "What Goes On", a "Good Night". Cafodd lwyddiant hefyd yn ei yrfa unigol gyda chaneuon fel "It Don't Come Easy", "Photograph" a "You're Sixteen".

Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cantorion roc o Loegr
Categori:Cantorion Saesneg o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr caneuon Saesneg o Loegr
Categori:Drymwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Drymwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Drymwyr roc o Loegr
Categori:Llysieuwyr
Categori:Pobl a aned yn Lerpwl
Afon Clun (Swydd Amwythig)

Afon yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Afon Clun** neu **Afon Colunwy**. Mae'n llifo trwy dref fechan Clun (Colunwy), yn ogystal â Newcastle a phentrefi eraill. Llifir i Afon Tefeidiad yn Leintwardine.

Gorwedd tarddle yr afon ger pentref Anchor yn Ffos y Rhes, bron am y ffin â Powys, Cymru. Mae Dyffryn Clun yn ardal wledig iawn sy'n rhan o Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Bryniau Swydd Amwythig.

Mae'r ffurf *Clun* yn dod o enw Cymraeg, sef *Colynwy*. Enwyd cantref canoloesol Colunwy ar ôl yr afon a cheir Fforest Colunwy hefyd.

Clun
Saraswati

Duwies doethineb, gwyddoniaeth, iaith a cherddoriaeth yng nghrefydd Hindŵaeth yw **Saraswati** (hefyd **Sarasvati**). Mae hi'n wraig i'r Brahma, Creawdwr y Bydysawd. Yn ôl yr ysgrythurau Hindŵaidd, Saraswati a greodd Devanagari, yr wyddor Sanscrit.

Ganed Saraswati o Brahma ei hun. Gwyn yw ei lliw. Mae hi'n cael ei phortreadu yn ferch ddeniadol, heb freichiau ychwanegol fel rheol. Ei *virhana* ("cerbyd") yw'r paun ac mae hi'n ei farchogaeth gan ddal y *vina* (offeryn cerdd linynnol) yn ei llaw.

Yn wreiddiol, duwies yr afon o'r un enw, un o'r saith afon sanctaidd, oedd hi. Yn yr agwedd honno fe'i cysylltir â ffrwythlondeb.

Cyfeirir at Saraswati yn y Rig Veda fel *Vach* (lleferydd), ymgnawdoliad y Gair, Mam y Duwiau a Goleuni'r Rishis (doethion). Fe'i henwir yn y Mahabharata fel mam y rishi Sarasvata.

## Gweler hefyd 
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

Categori:Duwiesau
Categori:Hindŵaeth
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Germanus

Gallai **Germanus** (Cymraeg: **Garmon**) gyfeirio at un o sawl person:

* Sant Garmon (Germanus o Auxerre)
* Sant Germanus o Baris

Gweler hefyd:
*Trebius Germanus (fl. tua 127 OC), un o lywodraethwr Rhufeinig Prydain
Takht-e Suleyman

Cadwyn o fynyddoedd yn Iran yw'r **Takht-e Suleyman** (Perseg: بلندی‌های تخت سليمان).  Mae'n is-gadwyn yng nghadwyn yr Alborz.  Ceir tua 160 copa sy'n uwch na 4,000m: yr uchaf, a'r enwocaf gan fynyddwyr, yw Alam Kuh, 4,850m.  Mae'r gadwyn yn gorwedd o fewn ardal sy'n mesur tua 30&nbsp;km p led a 40&nbsp;km o hyd.  I'r de ceir dyffryn Taleqan, llwyfandir Kelardasht i'r dwyrain, coedwig Abbas Abad i'r gogledd, a Shahsavar a dyffryn Se Hezar i'r gorllewin.

## Prif gopaon y Takht-e Suleyman
Categori:Mynyddoedd Iran
Troy Donahue

Actor Americanaidd oedd **Troy Donahue** (27 Ionawr 1936 – 2 Medi 2001), a oedd yn destun edmygedd i arddegwyr ar ddiwedd y 1950au a dechrau'r 1960au.

## Ffilmograffi 
## Dolenni allanol 
*Troy Donahue, ''Brian's Drive-In Theater*
*Troy Donahue, Encore4.net
**Actor Troy Donahue dead at 65* , CNN.com
*Cofeb Troy Donahue, *Find A Grave''

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Tinkinswood

Siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig ym Mro Morgannwg yw **Siambr Gladdu Tinkinswood**, a adwaenir hefyd fel **Castell Carreg**, **Llech-y-Filiast** a **Maes-y-Filiast**. Saif ychydig i'r de o bentref Sain Nicolas, i gyfeiriad Llwyneliddon.

Mae'r siambr gladdu o'r math Hafren-Cotswold, sef carnedd gellog  gyda charreg glo enfawr, yn pwyso tua 36 tunnell fetrig, efallai y fwyaf yn Ewrop. Fe'i hadeiladwyd tua 4000 CC. Cloddiwyd y safle yn 1914, a chafwyd gweddillion tua 40 neu fwy o bobl, o'r ddau ryw ac o bob oed, ynghyd â chrochenwaith. Codwyd colofn o frics i ddiogelu'r garreg glo yr un pryd. Mae'r safle yng ngofal Cadw.

Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Bro Morgannwg
Letterkenny

Y dref fwyaf yn nhalaith Ulster, Iwerddon, yw **Letterkenny** (Gwyddeleg: *Leitir Ceanainn*). Lleolir y dref ar lannau'r Afon Swilly. Er gwaethaf ei faint, nid Letterkenny yw canolfan weinyddol Swydd Donegal; Lifford, tref fechan i'r dwyrain yw'r ganolfan weinyddol. Dominydda Letterkenny economi Swydd Donegal, sir fwyaf Ulster. Ystyrir y dref yn un o'r trefi sy'n tyfu gyflymaf yn Iwerddon gyfan. Ffurfia Letterkenny a thref cyfagos Derry galon economaidd Gogledd-Orllewin Iwerddon.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau'r 17eg ganrif
Categori:Trefi Swydd Donegal
Code Lyoko

Rhaglen deledu Ffrengig ydy ***Code Lyoko.***

## Lleisiau a Chriw 
* Llŷr Ifans: Od Della Robbia, Ciwi a Herb 

Categori:Rhaglenni teledu Ffrangeg
Gwernvale

Siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig ym Mhowys yw **Siambr Gladdu Gwernvale**, a adwaenir hefyd fel **Siambr Gladdu Crucywel**. Saif o fewn ychydig lathenni i'r briffordd A40, gerllaw Crucywel.

Mae'r siambr gladdu o'r math Hafren-Cotswold, ond dim ond wyth o'r meini ochr sy'n weddill ohoni bellach. Yn ei ffurf wreiddiol, roedd ganddi flaengwrt ar ffurf cyrn ar yr ochr ddwyreiniol, gyda charreg borth ffug yma. Roedd y mynedfeydd gwirioneddol ar yr ochr ddeheuol, lle roedd dwy siambr, ac un ar yr ochr ogleddol, lle roedd un siambr.

Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Anjou

bawd|200px|Anjou

Dugiaeth yng ngorllewin Ffrainc yn y Canol Oesoedd, ac yn ddiweddarach un o hen daleithiau Ffrainc, oedd **Anjou** (Hen enwau yn Gymraeg: **Aensio** neu **Angio**). Mae'n cyfateb i *département* presennol Maine-et-Loire. Y brifddinas oedd Angers.

Daw'r enw "Anjou" o enw'r Andécaves, un o bobloedd Gâl. Yn y Canol Oesoedd, roedd yn ddugiaeth, ac yn ddiweddarach yn dywysogaeth. Mae'r ardal yn adnabyddus am dyfu gwin.

## Gweler hefyd 
* Castell Montsoreau
* Montsoreau

## Cyfeiriadau
Categori:Maine-et-Loire
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
Categori:Taleithiau hanesyddol Ffrainc
Angers

Dinas a *commune* yng ngorllewin Ffrainc yw **Angers**. Hi yw prifddinas  *département* Maine-et-Loire, ac yn y Canol Oesoedd, roedd yn brifddinas dugiaeth Anjou. Saif tua hanner y ffordd rhwng Naoned a Le Mans. Saif ar Afon Maine, ychydig cyn iddi ymuno ag Afon Loire. Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 152,700, gyda 332,624 yn yr ardal ddinesig.

## Poblogaeth
Delwedd:Population - Municipality code  49007.svg

## Adeiladau a chofadeiladau
*Castell Angers
*Eglwys Gadeiriol Saint-Maurice
*Tŷ Adam
*Ysbyty Saint-Jean

## Enwogion 
*David d'Angers (Pierre-Jean David) (1788-1856), cerflunydd
*Prosper Ménière (1799-1862), meddyg
*Hervé Bazin (1911-1996), awdur
*Henri Dutilleux (g. 1916), cyfansoddwr

## Oriel

Vue sur le centre d'Angers.jpg
Angers - Tramway - Place du Ralliement.jpg|*Ralliement*
Loire Maine Angers1 tango7174.jpg|*La Maine*
Château angers jardin châtelet.jpg|*Châtelet*
Palais UCO.JPG|Angers university (UCO)
Hopital-St-Jean-Angers (3).JPG|*Chant du monde*
Loire Maine Angers2 tango7174.jpg


Categori:Cymunedau Maine-et-Loire
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Dyffryn Sirhywi

Dyffryn yn ne Cymru sy'n cael ei ffurfio gan Afon Sirhywi yw **Dyffryn Sirhywi**.

Mae Afon Sirhywi yn tarddu ar lethrau Cefn Pyllau-duon uwchlaw Tredegar, ac yn llifo tua'r de trwy dref Tredegar ac yna Coed Duon a Pontllanfraith. Mae'n troi i'r dwyrain gerllaw Cwmfelinfach ac yn llifo i Afon Ebwy ger Crosskeys.

Roedd diwydiannau haearn a glo pwysig yma ar un adeg. Y diwydiant haearn a ddatblygodd gyntaf, gan arwain at gynnydd yn y galw am lo, a datblygiad nifer o lofeydd. Roedd y *Tredegar Iron and Coal Company* yn arbennig o bwysig, ond ceid glofeydd ar hyd y dyffryn, yn cynnwys Glofa Wyllie, Glofa Nine Mile Point a Glofa Oakdale.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Sirhywi
Llyn Zarivar

Llyn yng ngorllewin Iran yw **Llyn Zarivar** neu **Zrewar** (Cwrdeg: *Zrêwar* neu *Zrêbar*, Perseg: زریوار *Zarivar*).

Lleolir y llyn yn nhalaith Cyrdistan yng ngorllewin Iran, ger y ffin â Twrci. Ei hyd yw 5&nbsp;km a'i led mwyaf yw 1.6&nbsp;km. Mae'n gorwedd i'r gorllewin o dref Marivan. Mae'r dŵr yn groyw am fod y llyn yn gorwedd 1,285 medr i fyny yn y mynyddoedd. Mae Afon Zrêbar yn llifo o'r llyn.

Mae Llyn Zarivar yn boblogaidd gan dwristiaid yn Iran a cheir sawl chwedl werin Cyrdaidd amdani. Cyrdiaid ethnig yw'r mwyafrif o'r bobl sy'n byw o gwmpas y llyn, sy'n gorwedd yn nhiriogaeth hanesyddol Cyrdistan.

Categori:Cyrdistan
Categori:Llynnoedd Iran
Môr Galilea

Llyn yn Ngalilea, yng ngogledd Israel yw **Môr Galilea**, hefyd **Môr Tiberias**, **Llyn Tiberias** a **Llyn Genasaret** (Hebraeg: כִּנֶּרֶת , «*Kinéret*). Hawlir rhan o'r tir ar y lan ogledd-ddwyreiniol gan Syria.

Môr Galilea yw llyn mwyaf Israel. Mae'n 21&nbsp;km o hyd a 13 o led, gyda dyfnder o 48 medr yn y rhan ddyfnaf ac arwynebedd o 166&nbsp;km². Saif wyneb y llyn 212 medr islaw lefel y môr. Llifa Afon Iorddonen i mewn iddo yn y pen gogleddol, ac allan ohono yn y pen deheuol. Y trefi pwysicaf ar ei lan yw Tiberías ac Ein Gev.

Mae gan Fôr Galilea le pwysig yn hanes Cristnogaeth, oherwydd i lawer o'r digwyddiadau yng ngweinidogaeth Iesu o Nasareth ddigwydd ar ei lannau. Roedd nifer o'i ddisgyblion, Pedr, Andreas, Iago ac Ioan, yn bysgotwyr ar y llyn. Oherwydd y cysylltiadau hyn, roedd Môr Galilea eisoes yn gyrchfan boblogaidd i bererinion yng nghyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd, ac mae wedi parhau felly hyd heddiw.

Categori:Hanes Israel
Categori:Llynnoedd Israel
Cyrdistan (talaith Iranaidd)

bawd|250px
Un o 30 talaith Iran sy'n gorwedd yn nhiriogaeth draddodiadol Cyrdistan, gwlad y Cyrdiaid, yw Talaith **Cyrdistan** neu **Kordestan** (Perseg: استان کردستان, *Ostâne Kordestân*; Cyrdeg: پارێزگه ی کوردستان, *Parêzgeha Kurdistanê*). Mae'n rhan o'r Cyrdistan Iranaidd hefyd, sy'n diriogaeth fwy sylweddol. Mae gan dalaith Cyrdistan arwynebedd o 28,817&nbsp;km², sy'n cyftateb i tua wythfed ran yn unig o'r Cyrdistan Iranaidd ei hun. Fe'i lleolir yng ngorllewin Iran ac mae'n ffinio ar Irac i'r gorllewin, talaith Gorllewin Azerbaijan i'r gogledd, Zanjan i'r gogledd-ddwyrain a Kermanshah i'r de. Prifddinas y dalaith yw Sanandaj (Cyrdeg: Sinne). Fe'i rhennir yn siroedd a enwir ar ôl eu prif ddinasoedd neu drefi, sef Marivan, Baneh, Saqqez, Sarvabaad, Qorveh, Bijar, Kamyaran a Diwandarreh.

250px|bawd|dim|Lleoliad talaith Cyrdistan yn Iran

## Daearyddiaeth a demograffeg 
Mae'n dalaith werdd gyda nifer o goedwigoedd a mynyddoedd. Y copaon uchaf yw mynyddoedd Charkhaln (3,330 m), Chehelcheshmeh (3,173 m), Hossein Bak (3,091 m) a Masjede Mirza (3,059 m). Y llyn mwyaf yw Llyn Zarivar.

Yn 1996 roedd gan y dalaith boblogaeth o 1,346,383 gyda 52.42% ohonynt yn byw mewn trefi a 47.58% yng nghefn gwlad. Cyrdiaid yw mwyafrif helaeth y boblogaeth. Maent yn siarad Cyrdeg Sorani. Enw hanesyddol yr ardal yw Ardalan.

## Prif drefi a dinasoedd 
*Sanandaj
*Saqez
*Marivan
*Kamiaran
*Baneh
*Divandarreh
*Qorveh
*Bijar
*Sarvabad

Categori:Cyrdistan
Categori:Taleithiau Iran
Lepidoptera

Yr urdd o bryfed sy'n cynnwys glöynnod byw a gwyfynod yw **Lepidoptera**. Mae'n cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd ac yn un o'r rhywogaethau hawddaf i'w adnabod. Daw'r enw o'r Roeg λεπίδος (*lepidos*, "cen") a πτερόν (*pteron*, "adain"). Mae'n cyfeirio at y cennau bach sy'n gorchuddio eu hadenydd. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Darllen pellach 
* Brown, Duncan (2009) *Gwyfynod, Glöynnod Byw a Gweision Neidr*, Cymdeithas Edward Llwyd.

[250px|chwith|bawd|[Glöyn Cynffon Gwennol (*Papilio machaon*):**A**- Adain flaen **B**- Teimlydd **C**- Llygad cyfansawdd **D**- Sugnydd **E**- Thoracs **F**- Coes **G**- Abdomen **H**- Adain ôl **I**- "Cynffon"]]
 (*Agrius convolvuli*) yn bwydo ar neithdar.]]

## Cyfeiriadau
Categori:Pryfed
Afon Iorddonen

Afon yn y Dwyrain Canol yw **Afon Iorddonen**. Mae'n 360&nbsp;km o hyd, ac yn llifo trwy Libanus ac Israel/Palesteina, gan ffurfio'r ffin rhwng Israel a Gwlad Iorddonen, yna'r ffin rhwng Gwlad Iorddonen a'r Lan Orllewinol, sydd ar hyn o bryd ym meddiant Israel, cyn llifo i mewn i'r Môr Marw.

Mae tarddiad yr afon ym mynyddoedd Antilibanus, ar lechweddau Mynydd Hermon yn Libanus. Daw ei dŵr o dair ffynhonnell: glawogydd (yn bennaf yn y gaeaf), ffynhonnau yn tarddu o geigiau karst mynyddoedd Antilibanus, a'r eira yn meirioli ar lechweddau Mynydd Hermon yn y gwanwyn. Mae'n llifo tua'r de i mewn i Israel, ac yn llifo trwy Fôr Galilea cyn gadael y llyn gerllaw kibbutz Degania, ar ochr ddeheuol y llyn. Mae'n mynd ymlaen tua'r de i lifo i mewn i ran ogleddol y Môr Mawr. Yr unig afon o faint sy'n llifo i mewn iddi yw Afon Yarmuk, sy'n ffurfio rhan o'r ffin rhwng Gwlad Iorddonen a Syria.

bawd|250px|chwith|Afon Iorddonen

Ceir nifer fawr o gyfeiriadau ar yr Iorddonen yn y Beibl, ac oherwydd hyn, magodd bwysigrwydd crefyddol mawr. Fe'i defnyddir yn aml mewn delweddau crefyddol; gall "croesi'r Iorddonen" olygu marw ("Ar lan Iorddonen ddofn/Rwy'n oedi'n nychlyd...").

Iorddonen
Iorddonen
Iorddonen
Categori:Daearyddiaeth Palesteina
Mynydd Hermon

Mynydd yn y Dwyrain Canol yw **Mynydd Hermon** (Arabeg: **Jebel Al Shaikh**, Hebraeg: **הר חרמון**, *Har Hermon*). Saif ym mynyddoedd Antilibanus, gyda'r copa ar y ffin rhwng Libanus a Syria. Mae tua 100km2 o'r llethrau de-orllewinol dan reolaeth Israel ers y Rhyfel Chwe Diwrnod yn 1967; cyhoeddodd Israel yn 1980 fod y diriogaeth yma yn cael ei hymgorffori. Mae gan Syria ac Israel arsyllfeydd milwrol ar lethrau'r mynydd.

Mae Mynydd Hermon yn enwog am ei harddwch, a chanodd llawer o feirdd Hebraeg ac Arabeg iddo. Ceir tarddle Afon Iorddonen ar ei lethrau, a cheir nifer o gyfeiriadau ato yn y Beibl. Oherwydd hyn, mae'n bur gyffredin fel enw ar gapel yng Nghymru, a cheir yr enw "Hermon" ar o leiaf dri phentref, Hermon (Sir Gaerfyrddin), Hermon (Sir Benfro) a  Hermon (Ynys Môn).

Hermon
Hermon
Hermon
Hermon
Gwalchwyfyn

Gwyfyn o deulu'r **Sphingidae** yw **gwalchwyfyn**. Mae'r teulu'n cynnwys tua 1,200 o rywogaethau a geir ledled y byd, yn enwedig mewn rhanbarthau trofannol. Maent yn wyfynod canolig neu fawr o ran maint sy'n hedfan yn gyflwm ac yn gryf.

[225px|chwith|bawd|[Gwalchwyfyn Hofran (*Macroglossum stellatarum*)]]

Categori:Gwyfynod
Libanus (gwahaniaethu)

Gallai **Libanus** gyfeirio at:

* Libanus, gwlad yn y Dwyrain Canol
* Mynydd Libanus, mynyddoedd yn Libanus
* Libanus, pentref bychan ym Mhowys
De-orllewin Cymru

Rhanbarth o Gymru yw **De-orllewin Cymru**, sydd yn cynnwys y prif ardaloedd Abertawe, Castell-nedd Port Talbot, Sir Benfro, a Sir Gaerfyrddin. Yn ôl terminoleg yr Undeb Ewropeaidd mae De-orllewin Cymru yn Uned Gweinyddol Lleol (LAU 1) sy'n cynnwys Sir Gaerfyrddin, Ceredigion, a Sir Benfro.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhanbarthau Cymru
Mynydd Libanus

**Mynydd Libanus** (Arabeg: *جبل لبنان*) yw'r enw a ddefnyddir am gadwyn o fynyddoedd yn Libanus a de-orllewin Syria. Mae'n ymestyn am 240&nbsp;km o'r gogledd i'r de, gyda tua 160&nbsp;km yn Libanus ac 80&nbsp;km yn Syria.

Ar ochr orllewinol y mynyddoedd mae'r gwastadedd arfordirol a'r Môr Canoldir, tra ar yr ochr ddwyreiniol mae Dyffryn Beka. Y copa uchaf yw Qurnat as Sawda', 3,088 m. Rhoddodd y mynyddoedd eu henw i'r wlad; mae "*Laban*" yn golygu "gwyn" mewn Aramaeg.

Yn y mynyddoedd hyn y ceir Cedrwydd Libanus, a ystyrir yn symbol o'r wlad, ac sy'n ymddangos ar faner Libanus.

Libanus
Libanus
Gwgon

Enw personol Cymraeg canoloesol yw **Gwgon**. Gallai gyfeirio at un o sawl person:

*Gwgon ap Meurig, un o frenhinoedd Ceredigion
*Gwgon Brydydd, un o Feirdd y Tywysogion
*Gwgon Gleddyfrudd, arwr cynnar o Geredigion

Gweler hefyd:
*Einion ap Gwgon, bardd canoloesol, mab Gwgon Brydydd efallai
*'Araith Gwgon', un o'r Areithiau Pros canoloesol

Categori:Enwau personol Cymraeg
Qurnat as Sawda'

'''Qurnat as Sawda' '''yw mynydd uchaf Libanus. Saif yng nghadwyn fynyddoedd Mynydd Libanus, yng ngogledd y wlad, tua 30&nbsp;km i'r de-ddwyrain o ddinas Tripoli. Mae ei gopa, sydd 3,088 m uwch lefel y môr, dan eira am tua chwe mis o'r flwyddyn.

Categori:Mynyddoedd Libanus
Cymdeithas Athletau Gwyddelig

Mudiad chwaraeon amatur yn Iwerddon yw'r **Gymdeithas Athletau Gwyddelig** (Gwyddeleg: **Cumann Lúthchleas Gael**, Saesneg: **Gaelic Athletic Association**) sy'n hyrwyddo'r campau Gwyddelig traddodiadol yn bennaf, sef hyrli, camógaíocht (camogie), pêl-droed Wyddelig, pêl-law a rownderi.

Mae'r Gymdeithas hefyd yn hyrwyddo cerddoriaeth a dawns Gwyddelig, a'r Iaith Wyddeleg. Y Gymdeithas yw'r mudiad fwyaf yn Iwerddon, gyda thua 800,000 o aelodau. Sefydlwyd hi yn 1884 gan Michael Cuisac. Dywedodd mai pwrpas y corff oedd i "hyrwyddo mewn unrhyw ffordd pob math o gampau oedd yn unigryw Wyddelig". Cafodd gefnogaeth Maurice Daven ac Esgob Cashel, Dr Thomas Croke. Roedd ganddi yn y blynyddoedd cynnar, berthynas agos â'r Land League oedd yn ymladd dros hawliau ffermwyr tenant yn Iwerddon.

Y Gymdeithas sy'n berchen ar faes chwaraeon Parc Croke a dyna ble lleolir eu pencadlys.

Yn y flwyddyn 2014 roedd gan y sefydliad dros 500,000 o aelodau ledled y byd, a datganodd gyfanswm refeniw o €96.1 miliwn yn 2022. Mae Pwyllgor Rheoli Cystadlaethau (CCC) cyrff llywodraethu Cymdeithas Athletau Gaeleg (GAA) yn trefnu rhestr gemau Gaeleg o fewn cynghorau sir neu dalaith GAA.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol y GAA
* A History Of The Gaelic Athletic Association (GAA) in Ireland, 1970 Fideo ar sianel Youtube

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yn Iwerddon
Categori:Diwylliant Gwyddeleg
Categori:Sefydliadau 1884
Freshwater East

Pentref  yng nghymuned Llandyfái, Sir Benfro, Cymru, yw **Freshwater East**. Lleolir y rhanfwyaf o'r pentref ar glogwyn yn edrych allan drost y bae. Saif ar arfordir yng ngorllewin y sir, tua 2 milltir i'r de o Llandyfái a 7 milltir o dre Penfro.

250px|bawd|dim|Llwybr Arfordir Sir Benfro gyda thraeth Freshwater East yn y cefndir

'Porth Lliw' yw'r enw Cymraeg hanesyddol ar fae Freshwater East. Mae peth defnydd ar yr enw hwn yn y cyfnod diweddar.

Ychydig iawn o wasanaethau a chyfleusterau sydd yn Freshwater East, heblaw tafarn "The Freshwater Inn" a gwasanaeth bws dwywaith y dydd mae maes carafan yn y dyffryn gerllaw

Mae'r pentref yn gorwedd o fewn ffin Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro a rhed Llywbr Arfordir Sir Benfro heibio iddo, rhwng y pentref a'r traeth.

Brodorion enwocaf y pentref yw sylfaenwyr y band Gorky's Zygotic Mynci.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd 
* Freshwater West

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan y pentref 

Categori:Llandyfái
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Sul y Gwaed

Gall **Sul y Gwaed** (*Bloody Sunday*) gyfeirio at rai digwyddiadau hanesyddol, gan gynnwys:

* Sul y Gwaed (1920) - trais yn Nulyn yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon.
* **Sul y Gwaed (1972)** - saethu sifiliaid gan y Fyddin Brydeinig yn ninas Derry, Gogledd Iwerddon (y "Sul y Gwaed" enwocaf).

Gweler hefyd:
* *Bloody Sunday (ffilm)* (2001), ffilm am y digwyddiad yn 1972.
* *Sunday Bloody Sunday*, cân gan U2.
Llenyddiaeth taith

Genre lenyddol yw **llenyddiaeth taith** sydd yn disgrifio profiadau'r awdur wrth iddynt deithio o amgylch man dieithr, gan gofnodi'r bobl, digwyddiadau, golygfeydd a theimladau. Mae'r pwnc yn debyg i gynnwys teithlyfr cyffredinol y twrist, o ran gwybodaeth am yr ardal dan sylw, ond caiff ei ystyried o'r un gwerth â llenyddiaeth greadigol, gyda naratif personol llawn myfyrdodau a barnau'r awdur, yn ogystal â sylwadau ar y gymdeithas a diwylliant lleol a chyd-destun hanesyddol. Llenyddiaeth ffeithiol ydyw fel rheol, er bod rhai llenorion taith yn euog o orliwio neu hyd yn oed ffugio'u profiadau. Mae'r nofel deithio yn ffurf ffuglennol ar lenyddiaeth taith.

Er mwyn i'r gwaith gael ei ystyried yn llenyddiaeth, rhaid fod ganddo naratif cydlynus, neu fewnweledigaeth a gwerth sydd yn fwy na chofnodi dyddiadau a digwyddiadau'n unig, er enghraifft mewn dyddiadur neu log llongau. Mae llenyddiaeth sy'n olrhain anturiaethau ac archwiliadau yn aml yn cael eu categoreiddio o dan llenyddiaeth taith ond mae iddo hefyd ei genre ei hun o lenyddiaeth awyr agored; yn aml, bydd y mathau yma o lenyddiaeth yn gor-gyffwrdd heb unrhyw ffiniau cadarn.

Gellir olrhain llenyddiaeth am deithiau yn ôl i weithiau hynafol megis hanesion Herodotus a disgrifiad Pausanias o Roeg yr Henfyd. Mae esiamplau nodedig o'r Oesoedd Canol yn cynnwys hunangofiant Marco Polo ac *Hanes y Daith Trwy Gymru* gan Gerallt Gymro.

## Gweler hefyd 
* Teithlun, ffilm am deithio

## Cyfeiriadau 

Taith, Llenyddiaeth
Taith
Categori:Teithio
Santa Cruz

Gallai **Santa Cruz** gyfeirio at:

Bolifia:
*Santa Cruz de la Sierra

Cuba:
*Santa Cruz del Sur

Mexico:
*Santa Cruz, ynys
*Santa Cruz, tref

Portiwgal:
*Santa Cruz das Flores, tref yn yr Azores
*Santa Cruz da Graciosa, tref yn yr Azores
*Santa Cruz (Madeira), tref ym Madeira

Sbaen:
*Santa Cruz de Tenerife, dinas ar ynys Tenerife

Unol Daleithiau:
*Santa Cruz (California), tref yn nhalaith California
*Santa Cruz (New Mexico), tref yn nhalaith New Mexico

Ariannin
*Talaith Santa Cruz

## Eraill
* Afon Santa Cruz
* Roque Santa Cruz, peldroediwer o Baragwái
----
Las Palmas de Gran Canaria

bawd|250px|Parque San Telmo, Las Palmas

**Las Palmas de Gran Canaria**, a adwaenir yn aml fel **Las Palmas** yw dinas fwyaf yr Ynysoedd Dedwydd a'r nawfed dinas yn Sbaen o ran poblogaeth. Saif yng ngogledd-ddwyrain ynys Gran Canaria. Hi yw prifddinas yr ynys a phrifddinas talaith Las Palmas, yn ogystal â bod yn brifddinas Cymuned Ymreolaethol yr Ynysoedd Dedwydd ar y cyd gyda Santa Cruz de Tenerife. Roedd y boblogaeth yn 377,203 yn 2007.

Dyddia sefydliad y ddinas i 1478, pan ddechreuodd Juan Rejón ar goncwest Gran Canaria i Goron Sbaen. Galwodd Christopher Columbus yna yn Awst 1492 i drwsio ei longau, ar ei ffordd i ddarganfod y Byd Newydd.

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Talaith Las Palmas
Categori:Yr Ynysoedd Dedwydd
Yossi Benayoun

Cyn chwaraewr pêl-droed o Israel yw **Yosef Shai "Yossi" Benayoun** (Hebraeg: *יוסף שי "יוסי" בניון*) (ganwyd 5 Mai 1980). Chwaraeodd dros Maccabi Haifa F.C. a roedd hefyd yn gapten y dîm cenedlaethol Israel.

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Pêl-droedwyr o Israel
Santa Cruz de Tenerife

de|250px|bawd|Santa Cruz de Tenerife
bawd|250px|Auditorio de Tenerife

Prifddinas ynys Tenerife, yr ynys fwyaf o ran poblogaeth yn yr Ynysoedd Dedwydd ac yn Sbaen, yw **Santa Cruz de Tenerife**. Hi yw prifddinas talaith Santa Cruz de Tenerife, a phrifddinas Cymuned Ymreolaethol yr Ynysoedd Dedwydd ar y cyd â Las Palmas de Gran Canaria.

Saif ar yr arfordir yng ngogledd-ddwyrain ynys Tenerife. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 220,902. Ymhlith ei diwydiannau, ceir y burfa olew hynaf yn Sbaen, sydd wedi bod yn gweithio ers 1930.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Auditorio de Tenerife
*Castell San Juan Baptist (neu Castillo Negro)
*Iglesia de La Concepción (eglwys)
*Prifysgol La Laguna
*Tenerife Espacio de las Artes
*Theatr Guimerá
*Torres de Santa Cruz

## Enwogion
*Àngel Guimerà (1845-1924), dramodydd
*Rafael Arozarena (1923-2009), bardd a nofelydd

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Talaith Santa Cruz de Tenerife
Categori:Yr Ynysoedd Dedwydd
Kathleen Kennedy

Cynhyrchwraig gweithredol yn y diwydiant ffilmiau o'r Unol Daleithiau yw **Kathleen Kennedy** (ganwyd 5 Mehefin 1953). Cafodd ei henwebu am Wobr yr Academi bump gwaith. Mae hi wedi gweithio fel cynhyrchydd ar nifer o ffilmiau, yn enwedig gyda Steven Spielberg a'i gŵr Frank Marshall. Mae'n enwog am gynhyrchu'r ffilmiau Jurassic Park a E.T. the Extra-Terrestrial. O 2008, Kennedy yw'r cynhyrchydd ffilmiau mwyaf llwyddiannus erioed, wedi gwneud ychydig o dan $5 biliwn mewn gwerthiant mewn sinemau a theatrau.

Ganwyd yn Berkeley, Califfornia

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Yr Australydd

Cylchgrawn misol Cymraeg ar gyfer Awstralia a Seland Newydd oedd ***Yr Australydd***. Golygwyd y cylchgrawn gan y Parchedig William Meirion Evans (1826-1883) a Theophilus Williams.

Cyhoeddwyd yn Ballarat, Victoria rhwng Gorffennaf 1866 a Chwefror 1871, ac yn Melbourne rhwng Ebrill 1871 a Medi 1872.

## Gweler hefyd
*Papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor
*Yr Ymwelydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Mudo: Yr Australydd o wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru (gyda llun)
*Australydd : Cylchgrawn misol ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Awstralia
*Cymry yn Awstralia: llyfryddiaeth o wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Cylchgronau Cymraeg Awstralia
Categori:Cylchgronau Cymraeg Seland Newydd
Categori:Melbourne
Categori:Sefydliadau 1866
Tenerife

Ynys sy'n un o'r Ynysoedd Dedwydd yw **Tenerife**. Gyda La Palma, La Gomera ac El Hierro, mae'n ffurfio talaith Santa Cruz de Tenerife yng nghymuned ymreolaetholyr Ynysoedd Dedwydd, Sbaen. Gyda phoblogaeth o 865,070, hi yw'r ynys fwyaf poblog yn Sbaen.

Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw Santa Cruz de Tenerife, sydd hefyd yn brifddinas y dalaith a hefyd yn brifddinas y gymuned ymreolaethol ar y cyd a Las Palmas de Gran Canaria. Yr ail ddinas ar yr ynys yw San Cristóbal de La Laguna, sy'n Safle Treftadaeth y Byd.

Mae'r ynys wedi ei ffurfio gan losgfynyddoedd. Yr uchaf o'r rhain, a'r copa uchaf yn Sbaen, yw Pico de Teide.

Ystyrir traethau Los Cristianos ymysg rhai o draethau gorau'r ynys ac mae canolfan Playa de Las Teresitas (traeth y Saeson) yn cynnig bywyd nos bywiog iawn. Mae gan Tenerife gyfleusterau golff gwych ac mae gan yr ynys draddodiad hir o chwaraeon.

## Mynydd Teide
Fel mynydd a ffotograffwyd yn aml ac yn gyson dros ddegawdau gallasai cronicl o bresenoldeb, absenoldeb a ffenoleg yr eira ar lechweddau Tiede trofannol fod yn ddadlennol iawn o hynt prosesau Newid Hinsawdd. Mae mynydd uchaf Sbaen, fel mynydd eiraog ar y drofan, yn ddiddorol fel ‘baromedr’.

Ar ôl storm enfawr 4 Mawrth 2013 roedd gorchudd trwchus o eira o thua 7000 troedfedd uwch y mor hyd y copa (12,198 tr.). Roeddem yn cerdded hyd 8500 troedfedd ar y 3ydd gyda ambell damaid o eira yno pryd hynny. Fe barodd yr eira weddill yr wythnos er bod y tymheredd hyd 24 gradd canradd ger y môr. Union fis ar ôl hynny, ar 4 Ebrill 2013, prin nad oedd ond y mymryn lleiaf ar ôl ar y copa.

800px|bawd|center|Pico de Teide (ar y chwith) a mynyddoedd eraill y Cañadas del Teide, ble ffilmiwyd *Planet of the Apes*

## Cyfeiriadau
Categori:Talaith Santa Cruz de Tenerife
Categori:Ynysoedd Sbaen
Categori:Yr Ynysoedd Dedwydd
La Gomera

bawd|Parc Cenedlaethol de Garajonay, La Gomera

Un o'r saith ynys sy'n ffurfio'r Ynysoedd Dedwydd (*Canarias*) yn Sbaen yw **La Gomera**. Saif ychydig i'r gorllewin o Tenerife. Mae'n un o'r lleiaf o'r ynysoedd sydd a phoblogaeth arnynt, gydag arwynebedd o 378&nbsp;km² a phoblogaeth o 21,220 yn 2004.

Fe'i rennir yn chwe cymuned:

*Agulo
*Alajeró
*San Sebastián de la Gomera
*Hermigua
*Valle Gran Rey
*Vallehermoso

Mae'r ynys bron yn gron, tua 24&nbsp;km ar ei thraws. Y copa uchaf yw Garajonay, 1,487 medr o uchder. Enwyd Parc Cenedlaethol Garajonay yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Galwodd Christopher Columbus yma yn  1492, y tir olaf iddo lanio arno cyn croesi'r Iwerydd ar ei ffordd i ddarganfod y Byd Newydd. Mae'r tŷ yn San Sebastián lle bu'n aros yn atyniad i dwristiaid.

bawd|250px|Lleoliad La Gomera
bawd|250px

Categori:Talaith Santa Cruz de Tenerife
Categori:Ynysoedd Sbaen
Categori:Yr Ynysoedd Dedwydd
Troedfawr

bawd|dde|Delwedd honedig o'r Troedfawr o'r ffilm Patterson-Gimlin
Creadur mytholegol, sy'n debyg i epa, yw **Troedfawr** (Saesneg: **Bigfoot** neu 'Sasquatch'). Dywedir ei fod yn byw mewn coedwigoedd gan amlaf, yn bennaf yng Ngogledd America. Fel arfer caiff Troedfawr ei ddisgrifio fel creadur mawr, dwy-droediog a blewog. Ceir creaduriaid tebyg iddo mewn chwedloniaeth nifer o wledydd ledled y byd a'r enghraifft fwyaf enwog yw'r Ieti yn yr Himalayas.

Ystyria'r gymuned wyddonol fod Troedfawr yn gyfuniad o chwedloniaeth, cellwair a cham-weld. Er fod gan bodolaeth Troedfawr yn amheus, mae'n un o'r esiamplau gorau o gryptoswyddiaeth ac mae wedi datblygu i fod yn symbol poblogaidd.

## Disgrifiad Ohono a'i Ymddygiad 
Disgrifir **Troedfawr** fel creadur mawr, tebyg i epa sydd a thaldra'n amrywio o 6 i 10 toredfedd
(1.8-3.0 medr) ac yn pwyso dros 500 pwys (230&nbsp;kg) ac wedi'i orchuddio gan flew brown neu goch tywyll. Dywed tystionau fod ganddo lygaid mawr, talcen amlwg a thalcen isel; disgrifir top ei ben fel un crwn yn debyg i ben gorila gwrywaidd. Dywedir hefyd fod ganddo arogl cryf, annymunol gan y bobl sydd wedi dod ar ei draws. Mae'r olion traed sydd wedi rhoi ei enw iddo wedi cael eu mesur yn 24 modfedd (61&nbsp;cm) o hyd ac 8 modfedd o led (20&nbsp;cm). Tra bod gan y mwafrif o greaduriaid tebyg bum bys ar eu traed, honnir bod y castiau a wnaed o draed Troedfawr yn dangos unrhyw beth o ddau i chwech bys. Dywed rhai hefyd bod ganddo grafangau, sy'n awgrymu ei fod yn dod o deulu anifeiliaid fel eirth, sydd yn meddu ar bedwar bawd a chrafangau. Dywedid hefyd fod Troedfawr yn bwyta cig a llysiau ac yn dod allan yn bennaf yn y nos.

Categori:Creaduriaid mytholegol
Phyllida Lloyd

Cyfarwyddwr o Loegr yw **Phyllida Lloyd** (ganwyd 17 Mehefin 1957), sydd yn fwyaf enwog am ei gwaith ym myd y theatr.

Yn 2006, derbyniodd Lloyd ddwy radd anrhydedd academaidd: fe'i henwyd gan Brifysgol Rhydychen yn Athro Ymweld y Theatr Gyfoes, a derbyniodd radd anrhydeddus o Brifysgol Bryste. Cafodd ei henwi hefyd fel un o'r 100 o bobl hoyw a lesbiaidd mwyaf dylanwadol ym Mhrydain Fawr gan bapur newyddion The Independent.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Cyfarwyddwyr opera o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr LHDT
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr