open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwitreg

Cymuned yn nwyrain Llydaw yw **Gwitreg** (Ffrangeg: *Vitré*). Saif yn nwyrain  *departamant* Îl-ha-Gwilun, yn agos at y ffin â Normandi. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 15,313. Mae Gwitreg yn un o drefi Bro-Roazhon, un o naw hen fro Llydaw.

Yr adeilad mwyaf nodedig yw'r castell, sy'n dyddio o'r 11g.

center|bawd|800px|Castell Gwitreg

## Poblogaeth
Population - Municipality code 35360

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Gwitreg wedi'i gefeillio â:

*25px Helmstedt (Yr Almaen) ers 1979
*25px Lymington (Lloegr) ers 1981
*25px Terrebonne (Canada) ers 1983
*25px Djenné (Mali) ers 1987
*25px Villajoyosa (Sbaen) ers 1989
*25px Greece, Efrog Newydd (UDA) ers 1990
*25px Środa Wielkopolska (Pwyl) ers 1994
*25px Talmaciu (Rwmania) ers 1999

## Pobl o Gwitreg
Morvan Marchal (1900-1963) Cenedlaetholwr Llydewig a gynlluniodd y Gwenn ha du (Gwyn a du), banner Llydaw
## Galeri
## Gweler hefyd
*Cymunedau Il-ha-Gwilen
## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Il-ha-Gwilen
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Afon Renk

Afon yn Llydaw yw **afon Renk** (Ffrangeg: *Rance*). Mae'n tarddu ym mynyddoedd Méné yn Collinée, yn *département* Aodoù-an-Arvor, ac wedi llifo trwy dref Dinan nae'n cyrraedd y môr ar afordir gogleddol Llydaw, rhwng Dinard a Saint-Malo yn *département* Îl-a-Gwilun.

Mae'r afon yn 102.2&nbsp;km o hyd. Ceir argae ar draws yr aber ar gyfer cynhyrchu trydan o ynni dŵr, gan ddefnyddio'r llanw, sy'n anarferol o gryf yn yr ardal yma.

Renk
Categori:Aodoù-an-Arvor
Categori:Il-ha-Gwilen
Gwengamp

bawd|250px|Tu mewn i Gapel y forwyn, Eglwys Gadeiriol Gwengamp

Tref a chymuned yng ngogledd-ddwyrain Llydaw yw **Gwengamp** (Ffrangeg: *Guingamp*. Saif yn département Aodoù-an-Arvor. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 7,693.

Mae ysgol Diwan yno, ac ysgol ddwyieithog ers 1981. Derbyniodd cyngor y dref y siarter ieithyddol Ya d'ar brezhoneg yn 2008, ac mae 15.2% o'r disgyblion cynradd yn cael addysg ddwyieithog.

Cynhelir gŵyl ddawns ryngwladol Saint-Loup yma bob mis Awst.

Categori:Cymunedau Aodoù-an-Arvor
Thomas Roberts, Llwyn'rhudol

Awdur Cymraeg radicalaidd oedd **Thomas Roberts** (1765/6 - 24 Mai 1841), a chwaraeodd ran flaenllaw ym mywyd gwleidyddol a diwylliannol Cymry Llundain ac a gofir fel awdur y bamffled ddylanwadol *Cwyn yn erbyn gorthrymder* ac fel un o sefydlwyr Cymdeithas y Cymreigyddion. Cyfeirir ato gan amlaf fel '''Thomas Roberts, Llwyn'rhudol'''. Roedd yn wladgarwr pybyr.

## Bywgraffiad
Ganed Thomas Roberts yn Llwyn'rhudol (hefyd: Llwynrhudol) ym mhlwyf Abererch, ger Pwllheli, Eifionydd, yn 1765 neu 1766. Cyfreithiwr cefnog oedd ei dad, Robert Williams o'r Llwyndu, Llanllyfni. Bu farw rhieni Thomas yn bur gynnar ac aeth i fyw a gweithio yn Llundain cyn cyrraedd ei 14 oed. Gweithiai fel eurof yno. Crynwr oedd o ran ei ddaliadau crefyddol.

Ymunodd ym mwrlwm bywyd cymdeithasol, diwylliannol a gwleidyddol Cymreig Llundain. Bu'n un o sefydlwyr Cymdeithas y Cymreigyddion, gyda Jac Glan-y-gors ac eraill, yn 1793. Yn 1794, bu'n un o'r deg a sefydlodd Gymdeithas y Cymreigyddion.

Enw ei wraig oedd Mary, yn enedigol o Swydd Warwick. Cawsant bedwar o blant.

## Gwaith llenyddol
Yn ei bamffled *Cwyn yn erbyn gorthrymder*, a gyhoeddwyd yn 1798, gwelir dylanwad amlwg radicaliaeth herfeiddiol yr oes a syniadau'r Chwyldro Ffrengig. Daw Eglwys Loegr a'r Methodistiaid fel ei gilydd dan ei lach am fod mor geidwadol. Ond yn nes ymlaen, yn 1806, amddiffynnodd y Methodistiaid yn erbyn ymosodiad enllibus Edward Charles (Siamas Gwynedd).

Mae ei gyhoeddiadau eraill yn cynnwys llyfrau wedi'u anelu at y nifer gynyddol o Saeson oedd yn ymweld â Chymru er mwyn eu galluogi i ddeall y Gymraeg a'i diwylliant. Addasodd gyfrol Benjamin Franklin, ''Poor Richard's Almanack'' i'r Gymraeg wrth y teitl *Y Ffordd i Gaffael Cyfoeth* (1839).

## Llyfryddiaeth
*''Cwyn yn erbyn gorthrymder : yn ghyd a sylwiadau ar hawl Esgobion, a'u Gweinidogion i ddegymau, &c. / wedi ei ysgrifenu er mwyn gwerinos Cymru* (Llundain, 1798; adargraffiad gan Wasg Prifysgol Cymru, 1928)
**Amddiffyniad y Methodistiaid* (Caerfyrddin, 1806)
**An English and Welsh Vocabulary* (Llundain, 1827). Geiriadur cryno ar gyfer ymwelwyr.
**The Welsh Interpreter'' (Llundain, 1831). Cyflwyniad i'r Gymraeg a hanes a diwylliant Cymru.
**Y Ffordd i Gaffael Cyfoeth* (1839)

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Crynwyr
Categori:Cymry Llundain
Categori:Diwygwyr cymdeithasol
Categori:Genedigaethau'r 1760au
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1841
Categori:Pobl o Eifionydd
Hayao Miyazaki

Cyfarwyddwr o Japan ydy **Hayao Miyazaki** (宮崎 駿 *Miyazaki Hayao*, ganwyd 5 Ionawr 1941). Mae'n enwog yn bennaf am ei waith animeiddio gyda Studio Ghibli, mae hefyd yn un o gyd-sylfaenwyr y cwmni.

Categori:Animeiddwyr
Categori:Cyfarwyddwyr o Japan
Categori:Genedigaethau 1941
Henbont

bawd|Gorsaf reilffordd Henbont

Cymuned yn département Mor-Bihan, Llydaw yw **Henbont** (Ffrangeg: *Hennebont*). Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg. Mae Henbont yn un o drefi Bro-Wened, un o naw fro hanesyddol Llydaw.
 
Saif Henbont ar afon Blavezh, rhyw ddeng milltir o'i haber. Mae ysgol ddwyieithog yno ers 1997, ac yn 2007 roedd 5.6% o'r holl ddisgyblion cynradd yn derbyn addysg ddwyieithog. Gefeilliwyd Henbont â'r Mwmbwls.

## Poblogaeth
Population - Municipality code56083

## Gweler hefyd
*Cymunedau Mor-Bihan

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Mor-Bihan
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Thomas Roberts

Gallai **Thomas Roberts** gyfeirio at:

* Thomas Roberts, Llwyn'rhudol (1765/6-1841), awdur radicalaidd ar bynciau cyfoes
* Thomas Roberts (Scorpion) (1817-1887), llenor
* Thomas Roberts (ysgolhaig), ysgolhaig a golygydd academaidd o Lanuwchllyn
Cyngor Dinas a Sir Abertawe

**Cyngor Dinas a Sir Abertawe** (Saesneg: *City and County of Swansea Council*) yw corff llywodraethol un o ardaloedd awdurdod unedol Cymru sy'n cynnwys Abertawe, Gŵyr a'r ardal gyfagos ac sydd â statws sirol. Mae'r cyngor yn cynnwys 72 o gynghorwyr sy'n cynrychioli 36 etholaeth.

Ar hyn o bryd, rheolir y cyngor gan y Democratiaid Rhyddfrydol o dan arweinyddiaeth y Cynghorydd Christopher Holley.

## Hanes bwrdeistrefol
Derbyniodd Abertawe ei siarter gyntaf rhyw bryd rhwng 1185-1184 gan William de Newburgh, 3ydd Iarll Warwick. Rhoddodd y siarter hwn statws bwrdeistref i Abertawe, a roddai hawliau penodol i drigolion y dref i ddatblygu'r ardal. Rhoddwyd ail siarter yn 1215 gan y Brenin John. Erbyn 1888, roedd gan y fwrdeistref statws bwrdeistref sirol, a oedd yn ei gwahanu o sir weinyddol Morgannwg.

Ym 1974, o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, unwyd Abertawe (a oedd yn fwrdeistref sirol hyd yn hyn) gydag Ardal Wledig Gŵyr, er mwyn creu ardal o Orllewin Morgannwg a alwyd Ardal a Dinas Abertawe. Ym 1996, yn sgil diwygio llywodraeth lleol, gwelwyd Abertawe'n uno gyda rhannau o ardal Dyffryn Lliw er mwyn creu awdurdod lleol o'r enw 'Dinas a Sir Abertawe'.

## Maeryddiaeth
Mae maer Abertawe yn uwch-aelod o'r Cyngor etholedig. Teitl y mae ydy "Gwir Anrhydeddus Arglwydd Faer Abertawe". Cartref swyddogol yr Arglwydd Faer ydy Mansion House yn Ffynone.

## Cyfansoddiad gwleidyddol
Cynhelir etholiadau bob pedair blynedd. Cynhaliwyd yr etholiad diwethaf ar 1 Mai 2008.http://www.gwydir.demon.co.uk/uklocalgov/elec2008.htm 
ffynhonnell: http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/vote2004/locals/html/4148.stm

Rhwng 1996 a 2004, roedd y cyngor o dan reolaeth y Blaid Lafur. Ers 2004 ni fu rheolaeth lawn gan unrhyw blaid unigol a rheolir y cyngor gan glymblaid y Democratiaid Rhyddfrydol gyda chydweithrediad cynghorwyr annibynnol a'r Blaid Geidwadol. Gelwir hyn yn Weinyddiaeth Abertawe.
Fodd bynnag, newidiodd yr ystadegau hyn rhwng 2004-2008 pan symudodd y Cyngh. Keith Morgan o Blaid Cymru i'r Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig yn 2005 a'r Cyngh. Rene Kinzett o'r Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig i'r Blaid Geidwadol yn 2006.

Yn dilyn etholiadau 2008, cytunodd y Democratiaid Rhyddfrydol i ffurfio clymblaid gyda'r cynghorwyr annibynnol am y bedair blynedd nesaf.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Abertawe (sir)
Abertawe
Llydaweg Canol

**Llydaweg Canol** (Llydaweg: *Krennvrezhoneg*) yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio'r iaith Lydaweg ysgrifenedig yn y cyfnod o ddiwedd yr 11g hyd at ran gyntaf yr 17g. Mae'n cyfateb yn fras i Gymraeg Canol, ond ei bod wedi parhau'n hirach fel cyfrwng llenyddiaeth.

Mae etifeddiaeth lenyddol Llydaweg Canol heddiw yn cynnwys barddoniaeth a dramâu gyda thestunau crefyddol yn dominyddu. Ond fe allai'r gweddillion llenyddol hyn fod yn gamarweiniol ac mae'n debyg fod llawer o gynnyrch y cyfnod wedi diflannu.

## Cronoleg 
Gellir rhannu Llydaweg Canol yn dri chyfnod:
* 1100 - 1450 : Llydaweg Canol Cynnar
* 1450 - 1600 : Llydaweg Canol Clasurol
* 1600 - 1659 : Llydaweg Canol Diweddar

## Gweithiau llenyddol 
### Llydaweg Canol Clasurol 
Dyma gyfnod mwyaf cynhyrchiol Llydaweg Canol o ran y llenyddiaeth sydd wedi goroesi. Mae gweithiau llenyddol o'r cyfnod yn cynnwys:

* ''Dialog etre Arzur roe d'an Bretouned ha Guinglaff'' - 'Ymddiddan rhwng Arthur, brenin y Brythoniaid a Gwynglaff', ysgrifennwyd tua 1450.
* ''Ar C'hredo'' - 'Y Credo', 1456.
* ''Ar C'hatolikon* (*Catholicon*) - Geiriadur Llydaweg-Ffrangeg-Lladin gan Jehan Lagadeuc, ysgrifennwyd yn 1464, cyhoeddwyd yn 1499.
* *Buhez Santes Nonn hag he map Devy* - Fersiwn Lydaweg o destun Lladin o *Fuchedd Dewi'', yn adrodd hanes Dewi Sant a'i fam Non; cyfansoddwyd rhwng tua 1480 a 1500.
* *Geriaoueg* Arnold Von Harff (beajour alaman) - rhwng 1496 a 1499.
* *Buhez Santes Barba* - Cyfieithiad o'r *Fuchedd Santes Barbara* Ladin, cyhoeddwyd yn 1557.
* *Le Mirouer de la Mort* - sef 'Drych yr Angau' gan Jehan an Archer, cyhoeddwyd yn 1575.
* *Buhez an Itron sanctes Cathell* - 1576.
* *Buhez Sant Guenole* - ysgrifennwyd yn 1580.

## Llyfryddiaeth 
* Francis Gourvil, *Langue et littérature bretonnes* (Presses Universitaires de France, 1952; sawl argraffiad diweddarach)
* Henry Lewis, *Llawlyfr Llydaweg Canol* (Gwasg Prifysgol Cymru)
** Henry Lewis & J. R. F. Piette *Llawlyfr Llydaweg Canol* (Gwasg Prifysgol Cymru, argraffiad diwygiedig, 1966)

## Dolenni allanol 
*  *Catholicon* Jehan Lagadeuc ar-lein 

Canol
Jean René Cruchet

Meddyg Ffrengig oedd **Jean René Cruchet** (21 Mawrth 1875 – 1959). Astudiodd yn Bordeaux cyn iddo dderbyn ei ddoethuriaeth ym 1902 a dod yn Chef de clinique médicale. Ym 1907 daeth yn Médecin des hôpitaux in 1907 a wnaed yn ddarlithydd. Ym 1920 daeth yn athro patholeg a therapi gyffredin, ac ym 1926 wnaed yn gadair paediatreg ym Mhrifysgol Bordeaux. Cruchet oedd y cyntaf i sylwi ar enseffalitis lethargica (a elwir hefyd yn glefyd Cruchet) ymhlith milwyr Ffrengig yn Verdun yng ngaeaf 1915–6, blwyddyn cyn i Constantin von Economo cyhoeddi llyfr ar yr afiechyd. Ymysg ei brif feysydd eraill oedd spasmodic torticollis (a elwir hefyd yn glefyd Cruchet II), encephalomyelitis epidemica, a salwch hedfan.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Meddygon Ffrengig
Catholicon

Geiriadur tairieithog, Llydaweg, Ffrangeg a Lladin yw'r ***Catholicon***. Hwn yw'r geiriadur cynharaf yn yr iaith Lydaweg, y cyntaf yn yr iaith Ffrangeg, a'r geiriadur tairieithog cyntaf yn y byd.

Ysgrifennwyd y llyfr yn 1464 gan yr offeiriad Llydewig Jehan Lagadeuc o Plougonven. Fe'i cyhoeddwyd yn Landreger (*Tréguier* yn Ffrangeg) yn 1499 gan Jehan Calvez.

## Llyfryddiaeth
* Le Catholicon, atgynhyrchiad o argraffiad Jehan Calvez (1499) gan Christian-J. Guyonvarc'h, Éditions Ogam, Roazhon (1975), argraffwyd gant Editions Armeline, Brest (2005).
* *Le Catholicon armoricain* Jean Feutren, 1977, Mayenne.
* *Le vocabulaire breton du Catholicon)* gan Gwennole Le Menn, Skol, 2001.
**Le Catholicon de Jehan Lagadeuc*, Pierre Trepos, Emgleo Breiz, 1965.

## Dolenni allanol
* Safle we'r Catholicon (LLydaweg/Ffrangeg/Lladin) 

Categori:Llydaweg
Categori:Llenyddiaeth Llydaweg Canol
Categori:Llyfrau'r 15fed ganrif
Categori:Geiriaduron Llydaweg
Y Geiriadur Mawr

bawd|200px|Clawr cyfoes *Y Geiriadur Mawr*
Geiriadur Cymraeg ydy ***Y Geiriadur Mawr*** (teitl llawn: *Y Geiriadur Mawr Cymraeg–*). Casglwyd deunydd y geiriadur gan H. Meurig Evans a W. O. Thomas, gyda'r Athro Stephen J. Williams yn olygydd ymgynghorol. Mae'n eiriadur Cymraeg–Saesneg a Saesneg–Cymraeg sydd wedi cael ei ad-argraffu sawl gwaith ers ei gyhoeddi am y tro cyntaf yn 1958.

## Hanes y geiriadur
Cyhoeddwyd argraffiad cyntaf *Y Geiriadur Mawr* ym mis Rhagfyr 1958, gydag ail-argraffiad ym mis Rhagfyr 1960. Cafwyd ad-argraffiadau pellach ym mis Rhagfyr 1963 a Rhagfyr 1968, ac ym Mehefin 1971 cyhoeddwyd argraffiad diwygiedig. Cyhoeddir ar y cyd gan Cyhoeddiadau'r Dryw a Gwasg Aberystwyth.

Cyhoeddir y geiriadur erbyn heddiw gan Wasg Dinefwr.

## Cynnwys
Rhennir y geiriadur yn ddwy brif ran: Cymraeg–Saesneg a Saesneg–Cymraeg. Yn y rhan gyntaf ceir geiriau Cymraeg gyda'u cyfystyron yn Gymraeg a Saesneg a gwybodaeth ramadegol gryno. Yn yr ail ran ceir geiriau Saesneg gyda'u cyfystyron yn Gymraeg. Yn ogystal, ceir rhestrau yn y ddwy iaith o enwau personol ac enwau lleoedd, ac enwau anifeiliaid, pysgod, adar, ffrwythau a blodau. Mae'r rhan Gymraeg yn cynnwys detholiad o eiriau hynafol (a nodir gyda seren) ond geiriadur cyfoes ydyw yn bennaf ac fe'i cyflwynir 'I werin Cymru'. Gyda thwf y maes cyfieithu, amlygwyd un o wendidau'r geiriadur, sef y ffaith ei fod yn cynnwys nifer o eiriau hynafol nad ydynt yn cael eu defnyddio bellach. Ar yr ochr Gymraeg mae'r geiriau hyn wedi'u dynodi gyda seren, ond nid felly ar yr ochr Saesneg. Gall defnyddio'r geiriadur hwn i gyfieithu o'r Saesneg i'r Gymraeg felly arwain at atgyfodi geiriau nad ydynt wedi'u defnyddio ers canrifoedd.

## Cyfeiriadau
*Argraffiad cryno ar-lein  (arg. 1af.)

Categori:Geiriaduron Cymraeg
Categori:Geiriaduron Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1958
Lewys Dwnn

Bardd Cymraeg ac achyddwr o Gymru oedd **Lewys Dwnn** (bl. 1550 – 1616) neu **Lewys ap Rhys ab Owain** fel y'i gelwir weithiau. Mae'n cael ei gydnabod fel un o'r achyddwyr pwysicaf a fu yng Nghymru ac mae ei waith yn ffynhonnell werthfawr i ymchwilwyr i hanes Cymru.

## Bywgraffiad
Brodor o blwyf Betws Cedewain ym Maldwyn, gogledd Powys oedd Dwnn. Roedd yn un o ddisgynyddion Dafydd Dwnn (Donne) a ffôdd o Sir Gaerfyrddin i Bowys mewn amgylchiadau amheus ar ôl llofruddiaeth maer Caerfyrddin.

Fel bardd, ni roddir llawer o werth ar ei gerddi fel gwaith llenyddol a chydnabyddir yn gyffredinol fod ei awen yn ddi-fflach, er iddo gael ei hyfforddi gan y prifardd Wiliam Llŷn a'r bardd a chroniclydd Hywel ap Mathew. Ond mae ei gerddi yn frith o achau teuluoedd uchelwrol Cymru gyfan ac yn cael eu hystyried yn ffynhonnell bwysig gan achyddwyr a haneswyr.

Casglodd arfbeisiau'r uchelwyr hefyd. Ceir dwy gyfrol o achau - llawysgrifau Peniarth 268 ac Egerton 2585 - wedi'u haddurno ag arfbeisiau yn ei law ei hun ynghyd â sawl testun achyddol arall. Cyhoeddwyd y ddwy gyfrol gan y *Welsh Manuscripts Society* yn 1846. Cedwir y llawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 268) a'r Llyfrgell Brydeinig (Egerton 2585).

Roedd ei fab James yn fardd hefyd. Canodd gerddi caeth traddodiadol i deuluoedd gogledd Powys, Ceredigion a Meirionnydd.

## Llyfryddiaeth
*Lewys Dunn: *Heraldic Visitations*, dwy gyfrol wedi'u golygu gan Samuel Rush Meyrick a W. J. Rees (*Welsh Manuscripts Society*, 1846).

## Gweler hefyd
*Gruffydd Dwnn, gŵr bonheddig a'r enwocaf o Ddwniaid Sir Gaerfyrddin; bu'n byw yn Ystrad Merthyr, ger Cydweli.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Betws Cedewain
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1616
Categori:Pobl o Faldwyn
Bro Dreger

dde|bawd|Treger
[de|bawd|[Baner Bro Dreger]]

Un o naw talaith hanesyddol Llydaw yw **Bro Dreger** neu **Treger** (Ffrangeg: *Trégor*); mae hefyd yn un o naw esgobty Llydaw. Roedd yn cynnwys rhan o *departamant* Aodoù-an-Arvor ac ychydig o *departamant* Penn-ar-Bed ("Treger Izel"). Y brifddinas hanesyddol oedd Landreger.

## Enwogion 
* Narcisse Quellien, bardd a chasglydd llên gwerin, o La Roche-Derrien
* François-Marie Luzel, Fañch an Uhel, awdur a chasglydd llên gwerin o Plouaret
* Ernest Renan, athronydd, Landreger
* Anatole Le Braz, awdur
* Charles Le Goffic, awdur, Lannion
* Erwan Berthou, bardd Llydaweg, Pleubian
* Anjela Duval, bardd, Trégrom
* Maria Prat, bardd
* Guy Ropartz, cyfansoddwr, Guingamp

### Baneri Bro
Ceir Baneri bro Llydaw eu chwifio yn aml mewn digwyddiadau cyhoeddus ac ar adeiladau cyhoeddus yn nhrefi a phentrefi'r fro.

Delwedd:Flag-Pays-Cornouaille.svg|Baner Bro-Gerne
Delwedd:Flag-Pays-Leon.png|Baner Bro-Leon
Delwedd:Flag-Pays-Tregor.png|Baner Bro Dreger
Delwedd:Flag-Pays-Vannetais.png|Baner Bro-Wened
Delwedd:Flag-Pays-Dol.png|Baner Bro-Zol (Pays de Dol)
Delwedd:Flag-Pays-Malouin.png|Baner Bro Sant-Maloù
Delwedd:Flag-Pays-Rennais.png|Baner Bro-Roazhon
Delwedd:Flag-Pays-Nantais.png|Baner Bro-Naoned
Delwedd:Flag-Pays-Briochin.png|Baner Bro-Sant-Brieg

## Gweler hefyd
* Esgobaeth Bro-Dreger
* Baneri bro Llydaw

## Cyfeiriadau
Categori:Llydaw
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
The Welsh Manuscripts Society

Sefydlwyd **The Welsh Manuscripts Society** yn 1836 gan aelodau o Gymdeithas Cymreigyddion Y Fenni fel cymdeithas hynafiaethol gyda'r amcan o gyhoeddi llawysgrifau Cymreig.

Dechreuodd y gymdeithas ei gwaith gyda'r gyfrol *Liber Landavensis* (Llyfr Llandaf), wedi'i golygu gan W. J. Rees. Yr ail gyfrol yn y gyfres, *Heraldic Visitations* (1846), sef golygiad o ddwy lawysgrif o'r 16g gan yr achyddwr Lewys Dwnn yw'r bwysicaf o ran ei gwerth ysgolheigaidd parhaol: fe'i golygwyd gan Samuel Rush Meyrick gyda chymorth W. J. Rees. Mae'r cyhoeddiadau a ddilynodd yn llai boddhaol o ran eu hysgolheictod ac yn cynnwys y gyfrol ddylanwadol honno, yr *Iolo Manuscripts*, sy'n cynnwys rhai o brif ffugweithiau "canoloesol" Iolo Morganwg, wedi'i golygu gan ei fab Taliesin Williams a'r hanesydd Carnhuanawc.

Dan olygyddiaeth John Williams (Ab Ithel) suddodd y safon ysgolheigol ac ystyrir y cyfrolau olaf a gyhoeddwyd — sef *Dosparth Edeyrn Davod Aur* (ffugiad gan Iolo Morganwg), golygiadau o'r *Annales Cambriae* a *Brut y Tywysogion*, *Meddygon Myddfai* a *Barddas* (Iolo Morganwg) — yn weithiau na ellir dibynnu arnynt.

## Cyhoeddiadau
*1840: *Liber Landavensis*
*1846: *Heraldic Visitations* (Lewys Dwnn)
*1848: *Iolo Manuscripts* (ffugiadau Iolo Morganwg)
*1853: *Lives of the Cambro-British Saints*
*1856: *Dosparth Edeyrn Davod Aur* (ffugiad gan Iolo Morganwg)
*1860: *Annales Cambriae and Brut y Tywysogion*
*1861: *Meddygon Myddfai*
*1862: *Barddas* (Iolo Morganwg)

Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Sefydliadau 1836
Mary Ford

Cantores, cerddores a gitarydd oedd **Mary Ford** (ganwyd **Iris Colleen Hatfield**; 7 Gorffennaf 1924 – 30 Medi 1977), oedd yn wraig a chydymaith Les Paul

Cafodd ei eni yn El Monte, Califfornia.  Priododd y cerddor Les Paul yn 1949.

Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Pobl o Galiffornia
Afon Blavezh

Afon yn Llydaw yw **afon Blavezh** (Ffrangeg: *Blavet*). Mae'r afon, sy'n 148.9&nbsp;km o hyd, yn tarddu ger mynyddoedd Haute-Cornouaille a Trégor yn département Aodoù-an-Arvor, ac yn llifo tua'r de i *département* Mor-Bihan. O Gwareg hyd Pondi, mae'n ffurfio rhan o Gamlas Noaoned - Brest. O Pondi ymlaen i'r aber, gall llongau ei defnyddio.

Llifa'r afon heibio trefi Saint-Nicolas-du-Pélem, Gwareg, Pondi, Henbont ac An Oriant.

[bawd|dim|240px|Aber afon Blavezh ger An Oriant. Afon Blavezh ar y dde, [Afon Skorf ar y chwith.]]

Blavezh
Categori:Aodoù-an-Arvor
Categori:Mor-Bihan
Doreen Valiente

Roedd **Doreen Edith Dominy Valiente** (4 Ionawr 1922 – 1 Medi 1999), a ddefnyddiai'r enw crefft "**Ameth**," yn ffigwr tra dylanwadol yn Wica, crefydd neo-baganaidd, gan mai un o'r Archoffeiriadesau cyntaf yn Wica Gardneraidd oedd hi. Cafodd hi ei hynydu i mewn i Wica gan Gerald Gardner, ac hi oedd Archoffeiriades Cwfen Bricket Wood. Cafodd hefyd ei hynydu i mewn i Grefft Cochrane a Chwfen Atho.

Ganwyd yn ardal Colliers Wood yn nhref Mitcham, Surrey. Roedd ei thad, Harry Dominy, yn beiriannydd sifil.

Cynhyrchodd Valiente lawer o destunau ysgrythurol pwysig yn Wica, megis *Rhin y Gwrachod* a *Siars y Dduwies*, a gafodd ei chynnwys yn Llyfr y Cysgodion Gardneraidd yn gynnar. Cyhoeddodd Valiente hefyd bum llyfr sy'n ymwneud â Wica yn ystod ei hoes. Cyfeirir ati hi fel "*mam Swyngyfaredd fodern*."

Bu farw yn Brighton yn 77 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Neo-baganiaeth
Categori:Wica
Landreger

Cymuned a phorthladd yn *departamant* Aodoù-an-Arvor yw **Landreger** (Ffrangeg: *Tréguier*). Hi oedd prifddinas talaith hanesyddol Bro-Dreger. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 1,763.
## Hanes
Sefydlwyd Landreger gan Sant Tudwal, a dywedir i Sant Briog sefydlu mynachlog yma hefyd. Cyhoeddwyd y C'hatolicon, y geiriadur Ffrangeg / Llydaweg cyntaf, yma yn 1499. Roedd hwn wedi ei ysgrifennu yn 1464 gan Jehan Lagadeuc. Yn 2007, roedd 16% o'r disgyblion ysgol gynradd yn derbyn addysg ddwyieithog.

## Poblogaeth
Population - Municipality code22362

## Pobl enwog o Landreger
*Ernest Helo (1828-1885), beirniad
*Herveus Natalis (c. 1260-1323) 14 Meistr Cyffredinol y Dominicans
*Joseph Savina (1901-1983), dylunydd a cherflunydd, byw a gweithio yma.
### Ernest Renan awdur, athronydd a hanesydd Llydewig

Image:Maison Musée Ernest Renan Tréguier.jpg|Amgueddfa man geni Renan
File:Renan12.jpg| Cerflyn Ernest Renan
File:Hernot.JPG|Protest Calfaria gan Yves Hernot, yn erbyn codi'r cerflyn i'r amheuwr crefyddol Ernest Renan
File:Ernest Renan 1876-84.jpg

## Eglwys Gadeiriol Sant Tudwal
Adeiladwyd Eglwys Gadeiriol Sant Tudwal yn 14g, mae'r eglwys yn nodedig am ei thri tŵr

Delwedd:France Cotes d Armor Treguier 05.jpg|Eglwys Gadeiriol Sant Tudwal
Image:EGL001.jpg|Cloestr Eglwys Gadeiriol St Tudwal

## Gweler hefyd
*Cymunedau Aodoù-an-Arvor

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Aodoù-an-Arvor
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Peiriant golchi

Offeryn y tŷ yw **peiriant golchi**, sydd yn cael ei ddefnyddio i olchi dillad, llieiniau ac yn y blaen. Defnyddir y term i gyfeirio at beiriannau sy'n defyddio dŵr i olchi yn bennaf, yn hytrach na dulliau sy'n defnyddio cyfryngau eraill er enghraifft cemegion neu uwchsain.

Categori:Golchwaith
Categori:Offer tŷ
Wermod Lwyd

Llysieuyn rhinweddol ydy'r **wermod lwyd** sydd hefyd yn cael ei alw'n **chwerwlys** (, ). Daw'r gair "wermod" o'r gair Saesneg "wormood" a defnyddiwyd y gair Cymraeg "wermod lwyd" yn gyntaf yn yr 16g "haner dyrned o'r wermod lwyd..." (WLB). Mae'r coesynnau'n tyfu'n syth fel saeth - rhwng 0.8  a 1.2 metr o uchder a'r rheiny mewn traws-doriad ar siâp pedol, wedi'u canghennu ac yn wyrdd-arian o ran lliw, yn y rhan uchaf ac yn wyn oddi tano. Mae'r dail wedi'u gosod ar sbiral a gall y dail ar waelod y planhigyn fod cyhyd â 25&nbsp;cm o ran hyd.

## Sut i'w dyfu
Yn sicr, mae'r wermod lwyd angen tir sych a hynny yn llygad yr haul - a chyda digonedd o nitrogen yn y pridd.

## Tarddiad y gair
Daw'r gair o'r Saesneg Canol, "wormwode" neu "wermode" gan iddo gael ei ddefnyddio yn yr oes honno ar gyfer llyngir (y rhan "worm" o'r gair); yr un ydyw, mewn gwirionedd, â'r gair modern "Vermouth".

## Defnydd ohono
Drwy ferwi'r dail, ceir hylif eithaf cryf sy'n cael ei ddefnyddio i gadw pryfaid i ffwrdd. Caiff hefyd ei ddefnyddio fel planhigion cynorthwyol i'w dyfu ar ymyl y prif gnwd er mwyn cadw trychfilod i ffwrdd. Fe'i defnyddir i roi blas ar "liquor absinthe" ac i roi blas ar winoedd ac ati. Arferid ei ddefnyddio yn y canol oesoedd i roi blas ar fedd (ee "meddyglyn").

## Rhinweddau llysieuol
Caiff ei ddefnyddio heddiw (ac ers canrifoedd yng Nghymru) fel tonic, ar gyfer anhwylderau'r stumog (diffyg traul), gwrthseptig ayb.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Wermod wen
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Asteraceae
Categori:Llysiau rhinweddol
Constantin von Economo

Niwrolegydd o Awstria o dras Roegaidd a aned yn Rwmania oedd **Constantin Alexander Economo Freiherr von San Serff** a elwir gan amlaf yn **Constantin von Economo** (21 Awst 1876 – 21 Hydref 1931). Ym 1917 cyhoeddodd lyfr ar enseffalitis lethargica, blwyddyn ar ôl i Jean René Cruchet sylwi ar y clefyd yn gyntaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Awstria o dras Roegaidd
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Meddygon o Awstria
Categori:Niwrolegwyr
Atopedd

Rhagdueddiad i gael alergeddau o ganlyniad i hanes teuluol yw **atopedd** (Groeg: *ἀτοπία* - heb leoliad). Mae pobl sy'n atopig yn fwy tebygol o ddatblygu alergeddau oherwydd bod eu cyrff yn cynhyrchu mwy o'r gwrthgorff Imiwnoglobwlin E (IgE) na'r arfer. Er bod atopedd yn cael ei etifeddu, mae ffactorau amgylcheddol hefyd yn chwarae rhan yn natblygiad anhwylderau alergaidd, ac o ganlyniad nad yw holl aelodau teulu yn cael eu heffeithio i'r un graddau.

## Symptomau
* Croen gwaelod y glust yn cracio
* Croenlid (*ecsema*)
** Croenlid ar y deth
** Neurodermatitis
** Dyshidrosis
* Keratosis pilaris
* Perlèche
* Llid y cyfbilen (*conjunctivitis*)
* Llid y ffroenau (*rhinitis*)

## Cyfeiriadau
Categori:Alergeddeg
Samsung

Cwmni rhyngwladol enfawr yw Samsung. Sefydlwyd y cwmni yn 1938 yn Ne Corea gan Lee Byoung Chul. Mae'r enw Samsung yn golygu "Tair seren" yn Corëeg.

Categori:Cwmnïau technoleg
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1938
Charles Le Goffic

[bawd|[Trégastel]]

Bardd, nofelydd a beirniad llenyddol o Lydaw oedd **Charles Le Goffic** (14 Gorffennaf 1863 – 12 Chwefror 1932). Ysgrifennai yn Ffrangeg, ond am Lydaw.

Ganed ef yn Lannion. Bu'n dysgu yn Gap, Évreux, Nevers a Le Havre. Yn 1886, gyda Maurice Barrès a Raymond de La Tailhède, sefydlodd y cylchgrawn llenyddol *Les Chroniques*. Roedd yn gyfaill i Charles Maurras, a chydweithiodd ag ef ar y ''Revue d'Action française* (1899), a ddaeth yn *L'Action française'' (1908), a'r *Revue critique des idées et des livres*.

Etholwyd ef yn aelod o'r Académie française yn 1930.

## Gweithiau 
**Nous autres* (1879)
**Velléda* (1882)
**Les Mémoires de Saint-Simon*, avec Jules Tellier (1888)
**Amour breton*, barddoniaeth (1889)
*''Les Romanciers d'aujourd'hui* (1890)
**Chansons bretonnes* (1891)
**Le Crucifié de Kéraliès* (1892)
**Passé l'amour* (1894)
**Contes de l'Assomption* (1895)
**Sur la côte* (1896)
**La Payse* (1897)
**Morgane la sirène* (1898)
**Le Bois dormant*, poésie (1900)
**Le Pardon de la reine Anne*, barddoniaeth (1901)
**L'âme bretonne* (4 vol., 1902-1922)
**Les Métiers pittoresques* (1903)
**L'Erreur de Florence* (1903)
**Les Sept-Iles* (1904)
**Les Calvaires bretons* (1904)
**Les Bonnets rouges* (1906)
**La Cigarière* (1907)
**Passions celtes* (1909)
**La double confession* (1909)
**La littérature française au XIXe siècle* (1909)
**Ventôse. Le pays* (1910)
**Fêtes et coutumes populaires* (1911)
**Racine* (2 vol., 1912)
**Le Pirate de l’île Lern* (1913)
**Monsieur Ernest Renan dans la Basse-Bretagne* (1913)
**Poésies complètes* (1913)
**Dixmude* (1915)
**Bourguignottes et pompons rouges* (1916)
**Les Marais de Saint-Gond* (1917)
**Steenstraëte* (1917)
**Sans nouvelles* (1917)
**La guerre qui passe* (1918)
**Saint-Georges et Nieuport* (1919)
**Les Trois Maréchaux* (1919)
**Bretagne* (1920)
**La littérature française aux XIXe et XXe siècles* (1920)
**La Marne en feu* (1921)
**L'Abbesse de Guérande* (1921)
**Chez les Jean Gouin* (1921)
**L'Odyssée de Jean Chevanton* (1921)
**L'Illustre Bobinet* (1922)
**Croc d'argent* (1922)
**Le Treizain de la nostalgie et du déchirement. La visite nocturne*, poésies (1926)
**Madame Ruguellou* (1927)
**La Tour d'Auvergne* (1928)
**Anthologie des poètes de la mer* (1929)
**Mes entretiens avec Foch, suivis d'un entretien avec le général Weygand* (1929)
**La Chouannerie : Blancs contre Bleus (1790-1800)* (1931)
**Poésies complètes* (2 vol., 1931)
**Ombres lyriques et romanesques'' (1933)

Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Beirdd Ffrangeg o Lydaw
Categori:Beirniaid llenyddol o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Lydaw
Cenedligrwydd

Hunaniaeth person yn ymwneud â chenedl yw **cenedligrwydd**, fel rheol mae cenedligrwydd person ynghlwm â lle cawsant eu geni neu â chenedligrwydd eu rhieni. Mae cenedligrwydd yn gysylltiedig â dinasyddiaeth, ond gall person fod â chenedligrwydd neu ddinasyddiaeth ddeuol. Er enghraifft, gall Cymro fod yn ddinesydd yr Unol Daleithiau.

Mae cenedligrwydd yn gallu bod yn bwnc dadleuol. Nid oes gan llawer o bobl megis Llydawyr neu Fasgiaid genedl a chaiff ei gydnabod yn swyddogol. Mae hyn hefyd yn wir i'r Cymry i ryw raddau, gan eu bont mewn nifer o gyd-destunau (megis ar basbort) yn swyddogol yn Brydeinwyr, ond mewn cyd-destynau swyddogol eraill (er enghraifft, ar ffurflenni gais am swyddi mae cwestiynau amrywiaeth ethnig yn cynnwys Cymru fel cenedl), maent yn cael eu hystyried yn Gymry.


Categori:Athroniaeth gymdeithasol
Categori:Athroniaeth wleidyddol
Categori:Cenhedloedd
Categori:Hawliau dynol
Categori:Hunaniaeth
Llid y cyfbilen

Llid heintus ar haenen ucha'r llygad ydy **Llid y cyfbilen** (hefyd: **llid yr amrannau** neu **llid y llygad**; Saesneg: *Conjunctivitis*) a achosir fel arfer gan y feirws adenovirus ac weithiau gan facteria. Fel arfer, nid oes angen triniaeth. Caiff ei basio o berson i berson drwy gyffyrddiad a gellir ei atal drwy lendid personol megis golchi dwylo.

Darganfuwyd y mathau feirysol a bacterol yn wreiddiol gan feddygon o'r Alban.

## Mathau gwahanol
* Blepharoconjunctivitis
* Keratoconjunctivitis
* Episcleritis

## Gweler hefyd
*Croen gyda chraciau
*Croen sensitif
*Croen sych
*Croenlid (Ecsema)

Categori:Afiechydon
Gwam

Un o diriogaethau tramor Unol Daleithiau America yw **Gwam** neu **Ynys Gwam** (Saesneg: **Guam**; Chamorreg: **Guåhån**). Saif yn rhan orllewinol y Cefnfor Tawel. Y brifddinas yw Hagåtña (gynt Agana), ac roedd y boblogaeth yn 2000 yn 154,805. Gwam yw'r fwyaf a'r fwyaf deheuol o Ynysoedd Mariana.

Cyrhaeddodd y boblogaeth frodorol, sef y Chamorros, yr ynys tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl. Cyrhaeddodd ymsefydlwyr Sbaenig, yn cynnwys y cenhadwr Catholig Padre San Vitores yn 1668. Bu'r ynys yn eiddo Sbaen hyd 1898, pan gipiwyd hi gan yr Unol Daleithiau. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cipiwyd yr ynys gan luoedd arfog Japan yn Rhagfyr 1941, a'i hadfeddiannu gan yr Unol Daleithiau ym mis Gorffennaf 1944. Heddiw, ceir gwersylloedd milwrol yno, ac mae twristiaeth, o Japan yn bennaf, yn bwysig.

dim|240px|Gwam
bawd|dim|250px|Lleoliad Gwam

Categori:Gwam
Categori:Tiriogaethau tramor yr Unol Daleithiau
Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Arthur (enw)

Enw dyn Cymraeg ydy **Arthur** yn wreiddiol.

Mae'n enw a ddefnyddid ledled Ewrop mewn sawl ffurf, e.e. 'Artur' neu 'Arturo'

## Tarddiad yr enw 
Dyw tarddiad yr enw ddim yn glir.  Cynigir rhai ei fod yn dod o'r gair Cymraeg 'Arth' ac yn golygu 'Arth-ddyn'.  Gell hefyd ddod o'r enw Lladin 'Artorius'.

## Ieithoedd eraill
**Arthur*  yn  Saesneg a Ffrangeg.
**Arzhur* yn Llydaweg
**Arturo* yn Eidaleg a Sbaeneg

## Rhai pobl enwog gyda'r enw Arthur 
Yr Arthur mwyaf enwog ydy Y Brenin Arthur.

*Arthur C. Clarke
*Arthur Conan Doyle
* Carles Artur Soler
*Arthur Evans
*Arthur Machen
*Arthur Miller
*Arthur Rimbaud, bardd o Ffrainc
*Arthur Tudur

## Cyfeiriadau 
Categori:Enwau personol Cymraeg
Categori:Enwau personol Ffrangeg
Yr Awr Fawr (rhaglen deledu)

Roedd ***Yr Awr Fawr*** yn rhaglen Gymraeg i blant yn y saithdegau hwyr a dechrau'r wythdegau.

Cyflwynwyr y rhaglen oedd Emyr Wyn a Malcolm 'Slim' Williams ynghyd â Janet Aethwy a Stif-Un (Stifyn Parri). Lleolwyd y gyfres ar loeren ddychmygol ac roedd thema'r rhaglen yn ymwneud â'r gofod, gyda defnydd helaeth o gerddoriaeth electronig (e.e. Jean Michel Jarre) i greu y naws.

Cynnwys y rhaglen yn bennaf oedd cartwnau a rhaglenni eraill wedi'u dybio i'r Gymraeg - *Sandor* (*The Herculoids*), ''Garan o'r Gofod* (*Jason of Star Command*), *Sami Sbardun a Gari'r Gath* (*Motormouse and Autocat''). Roedd y cyflwynwyr yn llenwi'r amser rhwng y cartwnau gyda thriciau, jôcs, ayyb.

Yn wreiddiol darlledwyd y rhaglen ar BBC2 yng Nghymru ar fore Sul am 08:45. Symudodd y rhaglen i BBC1.  Nes ymlaen newidiodd y rhaglen i *Yr Awr Fach*, llai o faint ac yn darlledu yn y prynhawn.  Roedd wedi gorffen erbyn i S4C ddechrau ym mis Tachwedd 1982. Fe wnaeth y BBC barhau gyda'i slot rhaglenni plant i S4C o dan yr enw *Hanner Awr Fawr*. Fe wnaeth hyn esblygu i'r gyfres boblogaidd '*HAFoc*' a ddarlledwyd rhwng 1986 a 1991.

Categori:Rhaglenni teledu BBC Cymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu'r 1970au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Mecaneg ystadegol

**Mecaneg ystadegol** (hefyd **mecaneg thermodynameg**) yw maes y gwyddorau ffisegol sy'n ymwneud â darogan nodweddion mesuradwy systemau aml-gorff, drwy astudio tebygolrwydd ymatebiad gronynnau cyfansoddol at ei gilydd. Gall y gronynau cyfansoddol gynnwys atomau, molecylau, ffotonau ac eraill. Mae'r maes yn cynnig dolen rhwng stadau microsgopig a macrosgopig.

Yn gynhwysiedig yn y maes mae ystadegau Fermi-Dirac a Bose-Einstein.

## Gweler hefyd
*Ystadegaeth


Categori:Ffiseg glasurol
Ystadegol
Categori:Ystadegaeth gymhwysol
Transformers (cyfres deganau)

Cyfres o deganau yw **Transformers** sy'n cael eu cynhyrchu gan gwmni Hasbro.

Yn wreiddiol, cafodd y teganau eu masgynhyrchu gan y cwmni Japaneiaidd Takara Tomy (Takara gynt) o dan yr enw 'Diaclones and Microman'. Yn 1984 fe brynodd y cwmni teganau Americanaidd Hasbro yr hawliau ar gyfer dosbarthu yng Ngogledd America, ac yn fuan ar ôl hynny, prynodd Hasbro yr hawliau a'r hawlfreintiau ar gyfer yr holl gyfres gan Takara.

Rhagosodiad y gyfres yw cerbydau (megis ceir, awyrennau, beiciau modur), anifeiliad (megis llewod, eryrod, deinosoriaid) neu hyd yn oed gwrthrychion fel camerau, arfau a mwyaduron sydd gallu newid ei siâp i robot anthropomorffig ac yn ôl eto o fewn eiliadau. Mae yna ddwy carfan cyferbyniol o fewn y cyfres; yr **Autobots** arwol sy'n cael ei arwain gan **Optimus Prime**; ac ei elynion,  y **Decepticons** diras ac ei ddywyswr **Megatron**.

Arwyddeiriau y cyfres yw "**Robots In Disguise**" a "**More Than Meets The Eye**"

## Ffilmiau 
*The Transformers: The Movie - 1986
*Transformers - 2007
*Transformers: Revenge of the Fallen - 2009

Categori:Teganau
Ynys Asuncion

Ynys sy'n rhan o Ynysoedd Mariana yn y Cefnfor Tawel yw **Ynys Asuncion**. Yn wleidyddol, mae'n rhan o'r Marianas Gogleddol, sy'n un o diriogaethau tramor Unol Daleithiau America. Yn ddaearyddol, mae'n un o bymtheg copa llosgfynydd sy'n ffurfio Ynysoedd Mariana.

Saif yr ynys i'r gogledd o ynys Agrihan ac i'r de o Ynysoedd Maug. Mae ei harwynebedd yn 7.3&nbsp;km².

bawd|dim|250px|Lleoliad Ynys Asuncion

Categori:Tiriogaethau tramor yr Unol Daleithiau
Categori:Micronesia
Anatole Le Braz

Awdur ac ysgolhaig Llydewig oedd **Anatole Le Braz** (hefyd **Anatol ar Braz** ac **Anatole Le Bras**) (2 Ebrill 1859 – 20 Mawrth 1926). Ystyr y gair "braz" yw "bras" (megis "brwsh bras") sef "mawr".

Ganed ef yn Saint-Servais (Aodoù-an-Arvor). Bu'n ddisgybl yn *lycée* Saint-Brieuc. Treuliau ei wyliau ym Mro Dreger, ardal a ddylanwadodd yn fawr ar ei waith.

Bu'n dysgu yn Étampes a Kemper. Tra'r oedd yng Nghemper, bu'n casglu cerddi Llydaweg poblogaidd gyda François-Marie Luzel, casgliad a gyhoeddasant fel *Soniou*. Yn Awst 1898, daeth yn gadeirydd yr *Union régionaliste bretonne*. Rhwng 1901 a 1924, bu'n athro ym mhrifysgol Roazhon.

## Cyhoeddiadau 
* *Soniou Breiz-Izel*, chansons populaires de la Basse-Bretagne, recueillies et traduites par Luzel avec la collaboration d'Anatole Le Braz, préface d'Anatole Le Braz 1890
* *La Chanson de la Bretagne*, poésie, 1892
* *Tryphina Keranglaz*, poème, 1892
* *La Légende de la mort en Basse-Bretagne*, 1893.
* ''Les Saints bretons d'après la tradition populaire en Cornouaille*, 1893-1894.
* *Au pays des pardons*, chroniques, 1894.
* *Pâques d'Islande*, nouvelles, 1897.
* *Vieilles histoires du pays breton*, 1897
* *Le Gardien du feu*, roman, 1900.
* *Le Sang de la sirène*, nouvelles, 1901.
* *La Légende de la mort chez les Bretons armoricains*, réed. augmentée de La légende de la mort en Basse-Bretagne, 1902.
* *Cognomerus et sainte Trefine. Mystère breton en deux journées*, texte et traduction, 1904
* *Contes du soleil et de la brume*, nouvelles, 1905.
* *Âmes d'Occident*, nouvelles, 1911.
* *Poèmes votifs*, 1926.
* *Introduction, Bretagne.'' Les guides bleus, Hachette, 1949

Categori:Ysgolheigion Llydaweg
Categori:Llên gwerin Llydaw
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1926
Pen-sarn

:*Am y pentref ger Abergele, sir Conwy, gweler Pensarn.*
Pentref bychan yn ardal Ardudwy, Gwynedd yw **Pen-sarn** () (hefyd **Pensarn**). Fe'i lleolir ar y briffordd A496 tua milltir i'r gogledd o Lanbedr a thua 2.5 milltir i'r de o Harlech.

I'r gorllewin o Ben-sarn ceir Llandanwg a thua milltir i'r gogledd ceir Llanfair; mae yng nghymuned Llanfair. Ar un adeg roedd porthladd bychan yma: mae adeiladau'r cei yn ganolfan gwyliau erbyn heddiw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir arosfa ar Rheilffordd Arfordir Cymru yn y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair, Gwynedd
Categori:Pentrefi Gwynedd
Pentre Gwynfryn

Pentref bychan yn ardal Ardudwy, Gwynedd yw **Pentre Gwynfryn** (). Fe'i lleolir tua milltir i'r dwyrain o Lanbedr wrth gymer Afon Artro ac Afon Cwmnantcol.

Saif y pentref gwledig ar ffordd sy'n dringo o Lanbedr i gyfeiriad Cwm Nantcol a bryniau'r Rhinogau. Y fferm pellaf yng nghesail y cwm yw Maesygarnedd, rhyw bum milltir (7 km) i'r dwyrain; dyma gartref John Jones, un o'r gwŷr a arwyddodd warant marwolaeth Siarl I, brenin Lloegr a brawd-yng-nghyfraith Oliver Cromwell. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Capel Salem
Daeth Capel Salem ym Mhentre Gwynfryn yn enwog diolch i'r paentiad adnabyddus gan Sydney Curnow Vosper o Siân Owen yn eistedd yn y capel yn ei siôl Gymreig. Cred rhai eu bod yn medru gweld llun y Diafol ym mhlygiadau'r siôl. Mae paentiad *Capel Salem* i'w gweld heddiw yn Oriel Gelf yr Arglwyddes Lever (*Lady Lever Art Gallery*) yn Port Sunlight, Cilgwri, Lloegr.

Cofrestrwyd y capel a thŷ'r gofalwr, sy'n sownd iddo, gan Cadw fel Gradd II ar 20 Tachwedd 1966, oherwydd "ei fod yn esiampl ddao o gapel o ganol y 19g, sydd wedi cadw ei gymeriad traddodiadol yn dda a bod iddo lawer o nodweddion gwreiddiol gan gynnwys fanylion gwreiddiol mewnol megis y ffenestri." Rhif Cofrestru Cadw: 4781. Fe'i codwyd yn 1850, a deg mlynedd yn ddiweddarach bu'n rhaid ei ymestyn, gan ei fod yn rhy fach. 

Salem painting 1908.jpeg|250px|*Salem* gan Sydney Curnow Vosper.
IMG 1095.jpg|Y rhan honno o'r capel lle peintiwyd y llun enwog o Sian Owen, Tyn y Fawnog a'i siôl.
IMG 1105.jpg|Capel Salem, Pentre Gwynfryn.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbedr
Categori:Pentrefi Gwynedd
Radio Bro-Gwened

Sefydlwyd **Radio Bro Gwened** yn 1983 fel gorsaf radio i wasanaethu ardal Bro Gwened (*Morbihan*) yn Llydaw. Mae'n darlledu rhaglenni yn Llydaweg a Ffrangeg gyda'r amcan o hyrwyddo a diogelu'r iaith Lydaweg a diwylliant Llydaw. Lleolir y pencadlys yn Pontivy.

Mae'n darlledu ar dair amledd FM : 92.6 Mhz (Pontivy), 101.7 Mhz (Nord-Morbihan) a 97.3 Mhz (De-Morbihan). Mae Radio Bro-Gwened yn darlledu 7 awr o raglenni amrywiol (4 awr yn Llydaweg) yn ogystal â rhaglenni newyddion a deunydd arall. Mae ar gael fel radio rhyngrwyd hefyd.

Mae Radio Bro-Gwened hefyd yn gweithio gyda chyfnewid rhaglenni o fewn y rhwydwaith o orsafoedd radio cysylltiadol yn yr iaith Lydaweg a elwyd yn wreiddiol yn *Brudañ ha Skignañ* ("trosglwyddo a darlledu") ond a elwir bellach yn Radio Breizh.

## Gweler hefyd
* Radio Kerne
* Radio Naoned
* Arvorig FM
* Radio Kreiz Breizh
* Radio Breizh - llwyfan i'r holl orsafoedd

## Dolenni allanol
*   Gwefan yr orsaf 
*   Gorsafoedd radio Llydaweg ar-lein 

## Cyfeiriadau
Bro-Gwened
Categori:Llydaweg
Ynysoedd Mariana

Ynysfor yn y Cefnfor Tawel yw **Ynysoedd Mariana**. Maent tua hanner y ffordd rhwng Japan yn y gogledd ac ynys Gini Newydd yn y de. Hwy yw ynysoedd mwyaf gogleddol Micronesia.

Mae'r ynysoedd yn diriogaethau tramor yn perthyn i Unol Daleithiau America. Fe'i rhennir yn ddwy ran, gyda'r ynysoedd yng ngogledd a chanol y gadwyn yn ffurfio tiriogaeth y Marianas Gogleddol a Gwam yn y de yn diriogaeth ar ei phen ei hun. Ffurfir yr ynysoedd gan gopaon pymtheg llosgfynydd, sy'n codi o waelod y môr. I'r dwyrain o'r ynysoedd, mae dyfnder y môr yn cyrraedd 11,035 medr, y man dyfnaf yn y byd.

## Ynysoedd
*Agrihan
*Aguijan
*Alamagan
*Anatahan
*Ynys Asuncion
*Farallon de Medinilla
*Farallon de Pajaros
*Gwam
*Guguan
*Ynysoedd Maug
*Pagan
*Saipan
*Sarigan
*Rota
*Tinian

Categori:Micronesia
Categori:Tiriogaethau tramor yr Unol Daleithiau
Geraint Jenkins

Ceir sawl **Geraint Jenkins**:

*John Geraint Jenkins, cyn-guradur Amgueddfa Werin Cymru
*Geraint H Jenkins, athro yng Ngholeg Aberystwyth
Adrian Chiles

Cyflwynydd teledu a radio o Loegr yw **Adrian Chiles** (ganwyd 21 Mawrth 1967), sy'n dod o Swydd Gaerwrangon, Lloegr. Mae'n adnabyddus am gyflwyno rhaglenni teledu Saesneg megis *Working Lunch*, *The Money Programme*, *The One Show*, *Match of the Day 2* a ''The Apprentice: You're Fired!* ac am ei gwaith radio megis *Chiles on Saturday''  ar BBC Radio 5 Live.

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerwrangon
Christine Bleakley

Mae **Christine Bleakley** (ganwyd 2 Chwefror 1979) yn gyflwynwraig teledu o Ogledd Iwerddon. Mae hi'n enwog am gyflwyno'r sioe Saesneg boblogaidd *The One Show* gyda'i chyd-weithiwr Adrian Chiles.

Categori:Cyflwynwyr teledu o Ogledd Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Sana'a

bawd|240px|Sana'a

Prifddinas Iemen yw '''Sana'a**, hefyd **Sanaa** neu **Sana** (Arabeg:**صنعاء, aş-Şana`ā'''). Roedd y boblogaeth yn 2012 yn 1,937,451.

Sefydlwyd Sana'a yn y 3g, efallai ar safle hŷn. Yn ôl traddodiad, sefydlwyd y ddinas gan Sem, un o feibion Noa. Daeth yn brifddinas yr Himiaritiaid o 520) ymlaen, ac yn ystod y 6g bu Ymerodraeth Persia ac Ethiopia yn ymladd a'i gilydd i reoli'r ardal. Pan oedd yr Ethiopiaid yn meddiannu'r ardal, gyda chymorth yr Ymerawdwr Bysantaidd Justinianus I, adeiladwyd eglwys gadeiriol fawr, y fwyaf i'r de o Fôr y Canoldir. Yn 628 cipiwyd Iemen gan luoedd dilynwyr y proffwyd Muhammad.

Daeth Sana'a yn Swltaniaeth hunanlywodraethol dan yr Ymerodraeth Ottoman yn 1517. Tua diwedd y 19g, fe'i hymgorfforwyd yn yr ymerodraeth, gyda llai o hunanlywodraeth. Dynodwyd canol y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.


Categori:Dinasoedd Iemen
Categori:Prifddinasoedd Asia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Iemen
Sem

Cymeriad Beiblaidd, mab hynaf Noa, y ceir ei hanes yn Llyfr Genesis yn yr Hen Destament, y Torah a'r Coran yw **Sem** (Hebraeg: שם, "enw", Arabeg: سام). Roedd ganddo ddau frawd, Ham a Jaffeth.

Roedd Abraham yn un o ddisgynyddion Sem, a gelwir yr Iddewon, Arabiaid a rhai poloedd eraill yn bobloedd Semtaidd, a'i heithoedd yn ieithoedd Semitaidd, ar ei ôl ef.

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
John Geraint Jenkins

Curadur Amgueddfa Werin Cymru ac awdur nifer o gyfrolau oedd **John Geraint Jenkins** (4 Ionawr 1929 – 5 Awst 2009), yn ysgrifennu fel **J. Geraint Jenkins**. Bu farw yng Nghaerfyrddin yn 80 mlwydd oed.

## Cyhoeddiadau
* *The Welsh Woollen Industry* (1969)
* *Nets and Coracles* (1974)
* *Ar lan hen afon: golwg ar ddiwydiannau afonydd Cymru*
* *Morwr Tir Sych* (hunangofiant)

## Cyfeiriadau
Categori:Amgueddfa Werin Cymru
Categori:Curaduron
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Niwmonia

Llid heintiol sy'n effeithio'r ysgyfaint yw **niwmonia**. Mae'n effeithio ar y codenni aer bach (alfeoli)
lle mae ocsigen yn mynd i mewn i’r gwaed a charbon deuocsid yn dod allan. Gall pob un o'r canlynol ei achosi: bacteria, feirws, ffwng, paraseit, cemegolion neu niwed corfforol.

Mae'n afiechyd eitha cyffredin ac mae'n achosi marwolaeth yn yr henoed, plant dan 5 oed neu'r gwan a'r llesg ledled y byd.

Ceir brechiadau ar gyfer rhai mathau o niwmonia. Mae prognosis y claf, fodd bynnag, yn dibynnu ar math o niwmonia mae wedi ei ddal. Mae hefyd yn dibynnu ar y driniaeth, unrhyw gymhlethdodau ac iechyd cyffredinol y claf.

## Achosion 
Gall llawer o wahanol fathau o facteria a firysau achosi niwmonia. Os mai bacteria neu firysau sy’n achosi niwmonia, yna mae’n heintus – hynny yw, fe allwch chi ei ddal gan rywun arall. Bacteriwm o’r enw streptococcus pneumoniae yw achos mwyaf cyffredin niwmonia. Mae’n llawer llai heintus na ffliw neu annwyd, oherwydd gall system imiwnedd pobl ei ladd cyn iddo achosi haint. Mae mwy o bobl yn cael niwmonia yn y gaeaf oherwydd bod heintiau eraill sy’n lledaenu’n hawdd  o’r naill berson i’r llall, fel ffliw, yn fwy cyffredin yn y gaeaf. Os gewch chi ffliw, mae gennych fwy o siawns o ddatblygu niwmonia.
 
## Symtomau 
### Fel rheol 
Fel rheol, gall gymryd rhwng diwrnod i ddau ddiwrnod i'r symtomau ymddangos. Mae niwmonia'n peri i'r claf beswch, mae'r llid hwn hefyd yn ei gwneud yn anoddach i chi anadlu (*dyspnoea*) ac mae'r corff yn ei chael hi'n anodd i amsugno ocsigen i mewn i'r corff, felly fe allwch fynd yn fyr eich gwynt. Gellir wrth y symtomau hyn hefyd:

* yr anadlu'n troi'n wichian
* fflem (miwcws trwchus)
* chwysu a chrynu a hyd yn oed twymyn (pobl ifanc fel arfer)
* colli awydd bwyd
* poen yn y frest 
* teimlo'n sâl yn gyffredinol

### Yn bur anaml 
Mae'r symptomau canlynol yn llai cyffredin:
* pesychu gwaed (*hemoptysis*)
* blinder
* cyfogi
* cur pen
* poen cyffredinol yn y cymalau

### Symtomau difrifol 
* eich croen yn troi'n llwyd neu'n las (*cyanosis*)
* teimlo'n ddryslyd a digyfeiriad

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Erthyglau BLF

Categori:Clefydau anadlol
Categori:Clefydau heintus
Categori:Llidau
Ham (Beibl)

Cymeriad Beiblaidd, mab hynaf Noa, y ceir ei hanes yn Llyfr Genesis yn yr Hen Destament, y Torah a'r Coran yw **Ham**. Roedd ganddo ddau frawd, Sem a Jaffeth.

Yn draddodiadol, symudodd Ham tua'r de ac ymsefydlu yn Affrica. Ceir cyfeiriad yn yr Hen Destament at yr Aifft fel "gwlad Ham". Enwyd yr ieithoedd Hamitaidd ar ei ôl ef.

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Rhyfel Olyniaeth Llydaw

[250px|bawd|Siarl o Blois yn cael ei gymeryd yn garcharor ym mrwydr ar [Roc'h-Derrien (1347)]]

Ymladdwyd **Rhyfel Olyniaeth Llydaw** rhwng 1341 a 1364, rhwng dau deulu oedd yn hawlio gorsedd y ddugiaeth. Ystyrir y rhyfel yn rhan o'r Rhyfel Can Mlynedd (1337-1453) rhwng Ffrainc a Lloegr. Cefnogai brenin Ffrainc Siarl o Blois a'i wraig Jeanne de Penthièvre, tra cefnogai brenin Lloegr Yann Moñforzh a'i wraig Jeanne de Flamme.

Un o ddigwyddiadau'r rhyfel oedd Brwydr y Deg ar Hugain yn 1351. Diweddidd y rhyfel gyda buddugoliaeth i deulu Montfont, pan laddwyd Siarl o Blois ym Mrwydr an Alre a chymeryd Bertrand du Guesclin yn garcharor. Cadarnhawyd ei buddugoliaeth gan Gytundeb Gwenrann.

Categori:Hanes Llydaw
Categori:Y Rhyfel Can Mlynedd
Olyniaeth Llydaw
Llydaw