open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dinistr Jerusalem

bawd|250px|*Dinistr y Deml yn Jerusalem*, gan Francesco Hayez, 1867 

Awdl yw ***Dinistr Jerusalem*** (orgraff wreiddiol: ***Dinystr Jerusalem***) gan Eben Fardd (Ebenezer Thomas, 1802-1863) a gyfansoddwyd yn 1824 ar gyfer Eisteddfod y Trallwng pan oedd y bardd yn 22 oed. Mae'r gerdd yn disgrifio gwarchae Jerusalem yn 70 O.C. gan y Rhufeiniaid dan arweinyddiaeth Titus. Hwryach mai'r gerdd hon yw cerdd enwocaf Eben Fardd, ac mae wedi'i ddisgrifio fel un o awdlau gorau'r bedwaredd ganrif ar gymtheg, ac yn benllanw yn y traddodiad clasurol mewn llenyddiaeth Gymraeg. 

## Braslun o gynnwys y gerdd
Ffynhonnell Eben Fardd ar gyfer y gerdd oedd disgrifiad Josephus a fu'n dyst i'r gwarchae ("Josephus" oedd y ffugenw a ddefnyddiodd ar gyfer y gystadleuaeth). Roedd cyfieithiad Cymraeg o waith Josephus gan Hugh Jones, Maesglasau wedi ymddangos yn 1819. Goronwy Owen yw un o'r prif ddylanwadau ar y gerdd. Roedd William Owen Pughe yn ddylanwad hefyd: ymddangosodd ei gyfieithiad o *Paradise Lost* John Milton ychydig flynyddoedd cyn cyfansoddi *Dinistr Jerusalem*, a nodweddwyd gan ei orgraff ansafonol, sydd wedi'i adlewyrchu rhywfaint yng ngherdd Eben Fardd. Cytuna Robert Rhys, gan nodi bod y gerdd yn "un o uchafbwyntiau y canu caeth eisteddfodol," er gwaethaf dylanwad Owen Pughe.

Cyniga Alan Llwyd safbwynt amgen, gan alw'r gerdd yn "Ymarferiad llenyddol cymharol ddibwys" ac yn "gerdd a organmoladwyd".

Mae'r gerdd wedi'i chyhoeddi nifer fawr o weithiau, yn fwyaf diweddar yn 2024 yn y gyfrol *Dinistr Jerusalem a Cherddi Eraill*.

## Manion
Dyfynir o'r gerdd yn nofel Fflur Dafydd *Y Llyfrgell*.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Awdlau
Categori:Cerddi Cymraeg y 19eg ganrif
Cleddau (cyfres deledu)

Drama deledu yw ***Cleddau***. Mae'n cyfuno dirgelwch llofruddiaeth â stori garu. Crëwyd ac ysgrifennwyd y gyfres gan Catherine Tregenna. Cynhyrchwyd y gyfres gan BlackLight Television (cwmni Banijay UK) mewn cydweithrediad â Banijay Rights a gyda buddsoddiad gan Cymru Greadigol. Mae'r prif gymeriadau yn cael eu chwarae gan Elen Rhys, Richard Harrington a Rhian Blythe. Cyfarwyddir pob pennod gan Siôn Ifan.

Cychwynnodd y gwaith ffilmio yn gynnar yn Rhagfyr 2023 ar leoliad yn Noc Penfro. Cafodd fersiwn Saesneg *The One That Got Away* ei ffilmio gefn-wrth-gefn ar gyfer cynulleidfa rhyngwladol. 

Mae 6 pennod yn y gyfres gyntaf. Fe'i darlledwyd yn y slot ddrama arferol am 9pm ar S4C yn Hydref 2024.

## Cast a chymeriadau
* Rhodri Meilir fel Clive Lewis
* Nia Roberts fel Margaret Lewis
* William Thomas fel John Frederick Watkins
* Hannah Daniel fel Sylvia
* Richard Lynch fel Herbie Watkins
* Steffan Cennydd fel Leni
* Suzanne Packer fel Sgt Ruth Ellis
* Richard Harrington fel Glyn
* Rhodri Evan fel Haydn Owen
* Russell Gomer fel Dai Chi
* Jacob Ifan fel Alex Rapado
* Jack Quick fel PC Eifion Richards
* Toni Caroll fel Cassie
* Rhys Parry Jones fel Frank
* Lauren Morais fel Bronny
* Maria Pride fel Minnie Butch

## Penodau 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2024
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Brian Huggett

Golffiwr proffesiynol o Gymru oedd **Brian George Charles Huggett**, MBE (18 Tachwedd 1936 &ndash; 22 Medi 2024).  Enillodd mewn 16 o ddigwyddiadau yn Ewrop rhwng 1962 a 1978. 

Cafodd Huggett ei eni ym Mhorthcawl, yn fab i George Huggett, a oedd yn weithiwr cynorthwyol yng Nghlwb Golff Brenhinol Porthcawl. Symud George i Redhill and Reigate Golf Club yn Surrey ym 1950.  

Ym 1951, trodd Brian Huggett yn broffesiynol gan ddod yn gynorthwyydd i'w dad yn Redhill a Reigate, ac yn ddiweddarach bu'n weithiwr proffesiynol yng Nghlwb Golff Romford rhwng 1960 a 1966.  

Enillodd Huggett Pencampwriaeth Agored yr Iseldiroedd, ei ddigwyddiad unigol pwysig cyntaf, ym 1962.  Ym 1962, roedd wedi gorffen yn drydydd yn y Bencampwriaeth Agored hefyd. Cymhwysodd ar gyfer tîm Cwpan Ryder 1963 yn drydydd yn y rhestr pwyntiau, lle oedd e'n brif sgoriwr Prydain, gyda dwy fuddugoliaeth a hanner.

Roedd yn briod â menyw o'r enw Winnie ac roedd ganddynt ddwy ferch. Mae ei ferch Sandra Huggett yn actores.

Bu farw Huggett ar 22 Medi 2024, yn 87 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Golffwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl o Borthcawl
Mae o'n brifo 'nghlust i

Record a ryddhawyd ym 1981 gan Theatr Bara Caws yw '''''Mae o'n brifo 'nghlust i.'''''  Caneuon a sgetsus o sioeau cynnar y cwmni sydd ar y record, yn dyddio nôl i'w rifiw cyntaf ''Croeso i'r Roial'' ym 1977. Y lleisiau ar y record yw Iola Gregory, [[Mei Jones|Myrddin [Mei] Jones]], Dyfan Roberts, Valmai Jones, Gwyn Parry, Dafydd Saer a Catrin Edwards. Catrin Edwards oedd yn gyfrifol am y rhan helaeth o'r gerddoriaeth a Dyfan Roberts am y geiriau (oni nodir yn wahanol).

## Cefndir 
## Caneuon 
1. ''Croseo i'r Roial'' o'r sioe ''Croeso i'r Roial* (Awst 1977)

2. *Annwyl Santa'' o'r sioe ''Be' san ti Santa?* (Rhagfyr 1977) geiriau gan y cwmni 

3. *Commercial Break'' o'r sioe ''Be' san ti Santa?* (Rhagfyr 1977)

4. *Cwyn y Ddynes 'Llnau'' o'r sioe *Merched yn Bendant* (Awst 1979)

5. *Llyncwch Valium* o'r sioe *Merched yn Bendant* (Awst 1979)

6. *Bwji Bwji Bw* o'r sioe *Merched yn Bendant* (Awst 1979)

7. ''Mae'r Peth yn Beryg Bywyd...'' o'r sioe ''Anturiaethau'r Bynsan Binc* (Rhagfyr 1980)

8. *Cytundeb Pennant Lloyd'' o'r sioe *Bargen* (Ionawr 1979)

9. *Llythyr William* o'r sioe *Bargen* (Ionawr 1979)

10. *Hiraeth am Fethesda* o'r sioe *Bargen* (Ionawr 1979) geiriau Catrin Edwards ar sail penillion traddodiadol *Cân Ben Jeri*

11. *Arwrgerdd Britannia* o'r sioe ''Hwyliau'n Codi* (Tachwedd 1979)

12. *Robert a Richard a John'' o'r sioe ''Hwyliau'n Codi* (Tachwedd 1979)

13. *Llestr Egwan'' o'r sioe ''Hwyliau'n Codi* (Tachwedd 1979) sianti fôr draddodiadol Gymraeg.

14. *Nos Da Nawr'' o'r sioe ''Anturiaethau'r Bynsan Binc'' (Rhagfyr 1980)

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cerdd Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Cleddau

Galla'i **Cleddau** gyfeirio at:
*Cleddau, drama deledu Gymraeg
*Cleddau River, afon yn Ynys y De, Seland Newydd
*Afon Cleddau, afon yn Sir Benfro, Cymru
**Arfordir Aberdaugleddau, Aber y Cleddau neu'r Daugleddau
**Pont Cleddau, pont yn croesi Aber y Cleddau
Coch Du ac Anwybodus

Cyfieithiad Cymraeg Gareth Miles o ddrama lwyfan Edward Bond, *Red Black and Ignorant,* yw ***Coch Du ac Anwybodus.*** Llwyfannwyd y ddrama gan Theatr Powys yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru De Powys ym 1993. Rhyfel Niwclear yw'r thema, ac mae'r ddrama wreiddiol yn rhan o drioled gan Bond o ddechrau'r 1980au, sy'n cael eu galw'n *The War Plays.* Ni chafodd y ddrama ei chyhoeddi hyd yma.

## Disgrifiad byr 
Mae'r ddrama yn adrodd hanes bywyd dyn, na chafodd gyfle erioed i fyw. Mae'n cael ei gyflwyno fel yr Anghenfil golosgedig du, wedi'i eni i ffwrnais rhyfel. Mae’r ddrama’n delio gyda themâu o gydymffurfio, moesoldeb cymdeithasol a gwrthdaro cronig rhwng unigolyn a chymdeithas, gan golli dim o’i berthnasedd gydag amser. 

Cafodd y ddrama ei chyflwyno ym 1993 fel "cynhyrchiad cynhyrfus o ddrama wleidyddol gan un o ddramodwyr mwyaf poblogaidd Ewrop", gyda dyfynaid o'r ddrama Gymraeg ar y daflen marchnata:"Ac yn awr dangosir ichi olygfeydd o'r bywyd na wnes i mo'i fyw. Os tybiwch na fyddai bodau dynol yn caniatau i'r fath bethau ddigwydd, ni ddarllenasoch hanes eich amseroedd.""Mae'r ddrama yn ymateb nerthol a didwyll i *Nineteen Eighty-Four* gan George Orwell. Drama berthnasol sy'n codi cwestiynau amdanom ni a'n cymdeithas. Drama i gythruddo ac i ddychryn dinasyddion yr Oes Niwclear."

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan Theatr Powys yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru De Powys ym 1993, cyn mynd ar daith o gwmpas Cymru. Cyfarwyddydd Menna Price; cynllunydd Christine Marfleet; cast :

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Jessica Toale

Gwleidydd Llafur o Loegr yw **Jessica Jade Toale** (ganwyd Mai 1986). Mae'n aelod seneddol dros etholaeth seneddol Gorllewin Bournemouth ers 2024.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Tudalen ar wefan Senedd y DU

Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Mair Tomos Ifans

Actores, cantores a chyfarwydd / storïwraig o Gymru yw **Mair Tomos Ifans** (ganwyd Ebrill 1960). Cafodd ei magu yn Abergynolwyn a Harlech. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Bangor ac yng Ngholeg Cerdd a Drama Cymru.

Roedd yn un o sefydlwyr Cwmni'r Frân Wen.  Mae hi wedi ymddangos ar lwyfannau a sgriniau Cymru ers y 1980au, yn fwyaf diweddar yn y cyfresi *Rybish* a *Bariau* ar S4C.

Gall ganu'r delyn, y piano, y gitar a theulu'r recorder. Enillodd nifer o wobrau am ganu, gan gynnwys Gwobr Goffa Lady Herbert Lewis am ganu gwerin yn Eisteddfod Genedlaethol Bro Morgannwg yn 2012 a Gwobr Goffa Elfed Lewys am ganu baled wreiddiol yn Eisteddfod Genedlaethol y Bala yn 2009.

Mae Mair wedi bod yn gyfarwydd / storïwraig ers dros ugain mlynedd, gan ganolbwyntio ar gyflwyno straeon, caneuon, ac arferion traddodiadol Cymru.

## Cynyrchiadau 
(Detholiad)

### Theatr 
* *Zwmba!* (1986) Theatr Bara Caws
* *Fel Paent yn Sychu* (1988) Theatr Crwban
* *Enoc Huws* (1989) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Yma o Hyd* (1989) Hwyl a Fflag
* *Leni* (1990) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Cai* (1991) Arad Goch
* *Hyn oll yn ei Dwylo* Arad Goch
* *Yn ein Dwylo* (1992) Arad Goch
* ''Trwy'r Tannau* (2024)

### Teledu a ffilm 
* *Traed Mewn Cyffion* 
* *Leni* (1990)
* *Rybish*
* *Bariau* (2023-2024)

## Llyfrau 
* *Caneuon Ffaldi-Rwla-la*
* *Nadolig yn Rwla*
* *Rala la la - Caneuon o Wlad y Rwla*
* *Chwarae'r Gêm'' (2012)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1960
Nia Williams

Actores o Gymru fu'n rhan o'r gyfres *Rownd a Rownd* o'i chychwyn, yw **Nia Williams**. Bu'n wyneb cyfarwydd ar lwyfannau a sgriniau Cymru ers y 1980au, gan ddechrau ei gyrfa gyda Hwyl a Fflag.

Yn enedigol o Lanfaelog, Ynys Môn, a thra'n ddisgybl yn Ysgol Uwchradd Bodedern y penderfynodd ddilyn y trywydd actio. Aeth yn ei blaen i astudio yng Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd.

Wedi graddio, bu'n gweithio gyda chwmnïau theatr amrywiol fel Theatr Masquerade, Theatr Bara Caws, Hwyl a Fflag a Cwmni Theatr Gwynedd.

Ym 1995,  ymunodd â chast *Rownd a Rownd* yn portreadu Nia Carter, perchennog caffi 'Sgram' sy'n ganolbwynt i lawer o ddrama'r gyfres.
* *Hualau*
* *Cyw Haul*
* *Blodeuwedd* (ffilm 1990)
* *A55* (1995)
* *Heliwr* (1996)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Catrin Edwards

Cynhyrchydd, cyfarwyddydd a chyfansoddwraig ym myd theatr a theledu yw **Catrin Edwards**. Mae ganddi brofiad helaeth o weithio yn y Cyfryngau yng Nghymru ers y 1970au. Roedd hi'n un o sylfaenwyr Theatr Bara Caws ym 1977, a fel cerddor y cwmni bu'n gyfrifol am ganeuon a cherddoriaeth rhai o'r sioeau cynnar fel *Bargen* a ''Hwyliau'n Codi''.

Bu'n gweithio ar ochr gynhyrchu drama teledu a chyfansoddi cerddoriaeth ar gyfer rhaglenni drama a dogfen ers yr 1980au gan gynnwys y gyfres ddrama *Traed mewn Cyffion*.  

Ers dechrau'r 1990au, mae Catrin wedi cynhyrchu a chyfarwyddo nifer helaeth o raglenni dogfen tra'n dal i gyfarwyddo'n achlysurol yn y theatr.

Gallwch chi glywed llais Catrin yn canu'r gân *Hiraeth am Fethesda* o'r sioe Bargen (1979) yma.

Caneuon eraill a gyfansoddwyd gan Catrin ar gyfer Theatr Bara Caws (1977-1981) i'w clywed ar dudalen ''Mae o'n brifo 'nghlust i* (1981)

## Gyrfa 
(detholiad)

### Theatr 
* *Bargen* (1979)
* *Hwyliau'n Codi* (1980) a (2013)
* *Croeso i'r Roial,* 
* *Merched yn Bendant*
* *Oes 'ma bobol*
* *Dwylo'i Fyny,*
* *Pawb a'i Fys*
* *Ffatri Serch*
* *Bedlam*
* *Celwydd* 
* *Newid Aelwyd* (1987)
* *Melltith ar y Nyth* 1988
* *Gwlad y Cnau* 1995
* *Ede Hud* / Magic Threads (1997-2004)
* *Shinani'n Siarad* (2004)
* *ruth is stranger 1:Bubble* (2004)
* *Holl Liwie'r Enfys*​ (2006)
* *Cwm Gwaun Garw* (2007)
* Llyfr Mawr y Plant (2008)
* *Trafaelu ar y Tren Glas* (2009)
* *Theatre Versus Oppression: Pipeline* (2010)
* Aderyn Du (2010)
* *Tic Toc* - prosiect ymchwil a datblygu (2016-2017)
* *Tic Toc* (2019-2023)

### Teledu a ffilm 
* *Traed mewn Cyffion*
* *Gwrthryfel Gwent* (2014)
* *Cofio Senghennydd* (2012)
* *Henry Richard: Yr Apostol Heddwch* (2013)
* *Mamwlad* (2011)
* *Busnes a* (2010)
* *O'r Galon: Frank Letch* (2010)
* *O'r Galon: Siwrne Sharon* (2010)
* *Trip yr Ysgol Gymraeg* (2009)
* *Yn y doc* (2007)
* *O'r Galon: Arthur Rowlands* (2007)
* *Aberfan* (2006)
* *David Lloyd George* (2006)
* *O'r Galon: Cyrraedd Blaenycwm cyn yr hwyr* (2006)
* *Rhyfel y Cymry* (2006)
* *Canolfan Mileniwm Cymru* (2004)
* *Pacio: Rajasthan (*2003)
* *Tongues of Fire* (2003)
* *Hafan Gobaith* (2003)
* *Pobol y Cwm* (2002-2003)
* *Sal* (2002)
* *High Performance*
* *Double Yellow: Sand Mandala* (2001)
* *O Flaen Dy Lygaid* (2000 - 
* *Ar ôl yr Orsedd* (1999)
* *Beti a'r Gerddorfa* (1999)
* *The Slate: Brenda Chamberlin* (1997)
* *Canwr y Byd Caerdydd* (1995 a 1997)
* *Pris y Farchnad*
* *Tydi Coleg yn Grêt* (1995)
* *Mahlerfeest Amsterdam* (1995)
* *Yr Alwad'' (1988)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Gymru
Cambozola

Caws glas meddal wedi'i wneud o laeth buwch yw **Cambozola** sy'n cyfuno dull blas caws meddal addfed fel Brie o Ffrainc, a chaws glas fel Gorgonzola o'r Eidal.

Cynhyrchir Cambozola trwy ddull y mae gan y cwmni Almaenig Hofmeister-Champignon batent arno, ac mae'r caws wedi ei gynhyrchu ar gyfer y farchnad ryngwladol ers 1983. Mae'n defnyddio dau fath o lwydni glas, sef *Penicillium camemberti* a *Penicillium roqueforti*. Ychwanegir hufen at y llaeth, gan roi ansawdd hufenog i'r caws, sydd â blas mwynach na llawer o fathau eraill o gaws glas.

Mae enw'r caws yn gyfansoddair cywasgedig o "Camembert" a "Gorgonzola".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan Cambozola

Categori:Caws
Gorgonzola, Milan

Tref a chymuned (*comune*) yn Lombardia yng ngogledd yr Eidal yw **Gorgonzola**. Fe'i lleolir yn Ninas Fetropolitan Milan. Mae caws Gorgonzola wedi'i enwi ar ôl y dref.

Yn 2024 roedd gan y gymuned boblogaeth amcangyfrifedig o 21,216.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Fetropolitan Milan
Categori:Trefi Lombardia
Gorgonzola

Math o gaws glas wedi'i wneud o laeth buwch yw **Gorgonzola**. Fe'i henwir ar ôl tref Gorgonzola, yn Ninas Fetropolitan Milan, Lombardia, yr Eidal, lle cafodd ei gynhyrchu am canrifoedd.

Mae'r maidd yn cael ei dynnu yn ystod y broses o geulo, ac mae'r canlyniad yn heneiddio ar dymheredd isel. Yn ystod y broses hon, mae gwiail metel yn cael eu mewnosod a'u tynnu er mwyn creu sianeli sy'n caniatáu i'r llwydni glas nodweddiadol dyfu.

Mae Gorgonzola fel arfer yn dri i bedwar mis oed. Mae hyd y broses heneiddio yn pennu ansawdd y caws, sy'n dod yn fwy cadarn wrth iddo aeddfedu. Mae'r caws ifanc, a elwir yn *Gorgonzola Dolce*, yn feddalach ac yn llai hallt na *Gorgonzola Piccante*, sy'n hŷn.

Heddiw, mae Gorgonzola yn cael ei gynhyrchu'n bennaf yn rhanbarthau Piemonte a Lombardia yng Ngogledd yr Eidal. O fewn yr Undeb Ewropeaidd mae ganddo statws ''Denominazione d'Origine Protetta'' (DOP; Enw Tarddiad Gwarchodedig).

Categori:Caws
Eilian Wyn

Actor llwyfan, ffilm a theledu Cymraeg o Ddeiniolen yw **Eilian Wyn** neu **Eilian Wyn-Jones.** Bu'n portreadu nifer o gymeriadau ar lwyfannau a'r sgrin yng Nghymru a thu hwnt, ers y 1960au. 

Ef fu'n portreadu'r prif gymeriad Enoc Huws yn addasiad teledu BBC Cymru ym 1974, ac roedd o'n un o'r tri actor a lwyfannodd *Y Ffin* gan Gwenlyn Parry am y tro cyntaf ym 1973 gyda Chwmni Theatr Cymru [gyda Gaynor Morgan Rees a David Lyn].

Bu'n aelod o Gwmni Theatr Gwynedd a'r grŵp pop *Pryderi & His Pigs* (1976)  Teithiodd drwy'r byd gyda gwahanol gwmnïau theatr.

Yn 2019, roedd Eilian Wyn yn byw yn Belgrade, Serbia.

## Gyrfa 
[bawd|[Eilian Wyn, Gaynor Morgan Rees a David Lyn yn y llwyfaniad cyntaf o ddrama Gwenlyn Parry *Y Ffin* 1973.]]
(detholiad)

### Theatr 
[bawd|Eilian Wyn yn ''Un o'r Teulu* [Cwmni Theatr Gwynedd 1991]]

* *This World of Wales'' - sioe-un-dyn a deithiodd yn yr Unol Daleithiau, Canada, Iwerddon a'r Almaen
* *The Life Of Ronald Duncan -* Pentameters, Hampstead
* *Branwen* gan Anthony Conran, Made in Wales
* *Ghost Train* gan Arnold Ridley
* *Verdict* gan Agatha Christie 
* *Deadly Nightcap* gan Francis Durbridge - taith Brydeinig
* *Absent Friends* gan Alan Ayckbourne
* *Houseguest* gan Francis Durbridge - The Mill at Sonning
* *Laurence Durrel at 75* - Hampstead
* *Comedians* gan Trevor Griffiths
* *At Five In The Afternoon* gan Don White
* *The Rover* gan Aphra Behn - Colchester
* *Henry IV, part one* - Billingham
* *When We Dead Awaken* gan Ibsen
* *Servant Of Two Masters* gan Goldoni - Southampton
* *Vivat! Vivat! Regina* gan Robert Bolt, Piccadilly Theatre, Llundain
* *Godspell* gan John Michael Tebelack - Wyndhams Theatre, Llundain
* ''The Druid's Rest -* Cwmni Theatr Gwynedd
* *Un o'r Teulu* (1991) - Cwmni Theatr Gwynedd
* *Y Ffin* (1973) - Cwmni Theatr Cymru
* *Madam Wen* (1975) - Theatr yr Ymylon
* *Blue Heron in the Womb* (1998) Theatr y Byd

### Teledu a Ffilm 
* *Seeing and Doing* (1969) 
* *The Wednesday Play* (1970)
* *Mistress of Hardwick* (1972)
* *Enoc Huws'' (1974) cyfres Gymraeg i'r BBC - prif gymeriad
* *Thriller* (1975)
* *BBC Play of the Month* (1975)
* *The Duchess of Duke Street* (1977)
* *Britannia Hospital* (1982)
* *Coleg* (1982)
* *The New Statesman* (1984-1985)  (BBC 2)
* *Heliwr* / *A Mind to Kill* (1997)
* *Human Traffic* (1999)
* *Y Mabinogi* (2003)
* *Despite the Falling Snow* (2016)
* *Mayhem* (2017)
* *Intrigo: Samaria* (2019)
* *Beleznica profesora Miskovca* (2021)
* *The Outpost* (2019-2021)
* *Miss Scarlet and the Duke* (2022)
* *Lion of the Desert*
* *As the Crow Flies*
* *Trainspotters* 
* *A Little Lower Than The Angels* (BBC Radio 5)
* *Poetry Corner* (cyflwynydd)
* *A New Way To Pay Old Debts* (BBC London)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Theatr Gorllewin Morgannwg

Cwmni Theatr Cymraeg a Chymreig a sefydlwyd yn y 1982 oedd **Theatr Gorllewin Morgannwg**. Sefydlwyd y cwmni gan y cyfarwyddyddion, actorion ac ysgrifenwyr Tim Baker, Manon Eames, Sara Harris-Davies, Gwyn Vaughan Jones a Rhys Parry Owen.

Eginodd y gyfres deledu addysgiadol *Tocyn Diwrnod* (S4C) o waith ensemble y cwmni.

Newidiodd y cwmni ei enw yn 2000 i Gwmni Theatr na nÓg.

## Cefndir 
bawd|Llun o gwmni Theatr Gorllewin Morgannwg 1988
Ym 1988, yn rhaglen eu sioe *Jeremeia Jones*, nodwyd "Fe'n hariennir fel cwmni gan gyrff cyhoeddus - Cyngor Celfyddydau Cymru, Cymdeithas Celfyddydau Gorllewin Cymru ac Awdurdod Addysg Gorllewin Morgannwg. Cwmni theatr-mewn-addysg a theatr gymuned ydym. Theatr Gorllewin Morgannwg yw'r unig gwmni proffesiynol sy'n teithio i ganolfannau bychain, lleol ledled de Cymru yn Gymraeg ac yn Saesneg. Rhan o'n harbenigwydd yw ein bod wedi gwneud hynny gan ddefnyddio'r un actorion yn y ddwy laith. A thrwy hynny yn creu theatr o ansawdd arbennig sy'n medru ymateb i sefyllfa Cymru yn ei gwahanol agweddau. Oherwydd hynny, a'n barn y dylai pawb fedru gweld a mwynhau theatr broffesiynol o safon uchel o fewn ei gymdogaeth, 'rydym wedi medru creu enw da i'r cwmni fel **theatr broffesiynol o ansawdd uchel am bris y gall pawb ei fforddio**."

## Cynyrchiadau nodedig 
### 1980au 
Eisteddfod Genedlaethol Casnewydd 1988

* *Jeremeia Jones* (1988)

Eisteddfod Genedlaethol Dyffryn Conwy 1989

* *Vanessa Drws Nesa* (1989)

bawd|Flyer Vanessa Drws Nesa Theatr Gorllewin Morgann
### 1990au 
Eisteddfod Genedlaethol Cwm Rhymni 1990
* *Gwartheg Gwyllt a Saeson* (1990)
Eisteddfod Genedlaethol Ceredigion 1992
* *Shirley Valentine* (1992) cyfieithiad Manon Eames o ddrama Willy Russell.
* *Dawns y Dodo* (1992)
Eisteddfod Genedlaethol De Powys 1993
* *Clustie Mawr, Moch Bach* (1993/1994)
* ''Para 'Mlan'' (1993)
Eisteddfod Genedlaethol Nedd a'r Cyffiniau 1994
* *Combrogos* (1994) "opera werin newydd" gan Tim Baker; geiriau caneuon a golygydd sgript Manon Eames; cyfarwyddwr Tim Baker; cynllunydd Carys Tudor; cast: Richard Elfyn, Wynford Ellis Owen, Arwel Gruffydd, Morfudd Hughes, Delyth Morgan a Gwyn Vaughan Jones.
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dinefwr 1996
* ''I'r Byw'' (1996) - cast: Manon Eames, Sara Harris-Davies, Rhys Bleddyn, Richard Elfyn a Llion Williams; cynllunydd Carys Tudor; cyfarwyddydd Tim Baker.

### 2000au 
### 2010au 
## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau Theatr o Gymru
Categori:Sefydliadau 1982
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Vanessa Drws Nesa

Cywaith o "gomedi gerddorol" gan Theatr Gorllewin Morgannwg yw ***Vanessa Drws Nesa***. Llwyfannwyd y sioe am y tro cyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Conwy 1989, cyn teithio Cymru yn yr Hydref. Is deitl y sioe oedd "*Vive La Chwyldro!* ".

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y sioe am y tro cyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Conwy 1989 gan Theatr Gorllewin Morgannwg. Cyfarwyddwr Tim Baker; cynllunydd Carys Tudor; cast Manon Eames, [Gwyn Vaughan Jones], Sara Harris-Davies a Derec Parry [Rhys Parry Jones].

## Cyfeiriadau
Categori:Sioe Theatr Gymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Phil Reid

Actor llwyfan a sgrin Cymraeg yw **Phil Reid.** Bu'n wyneb cyfarwydd ar lwyfannau a sgriniau Cymru ers y 1980au.

Derbyniodd ei hyfforddiant yng Ngholeg Drama Rose Bruford, Llundain.

## Gyrfa 
(detholiad)

### Theatr 
* *Lysh* (2004) *-* Theatr Bara Caws
* *Cyw Dôl - Theatr Bara Caws*
* *Paradwys Ffwl - Theatr Bara Caws*
* *Cwlwm Pump -*  Theatr Bara Caws
* *Oleanna* (1999) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Leni* (1990) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Radio Cymru* Dalier Sylw
* *Bermo yn y Nos* Dalier Sylw
* *Lleidr Da* Hwyl a Fflag
* *Byncar* Hwyl a Fflag
* ''Tu Draw i'r Moroedd* Theatr Powys 
* *Y Cylch Sialc* (cyfarwyddwr Coleg y Drindod, Caerfyrddin)
* *Tair Chwaer* (cyfarwyddwr Coleg y Drindod, Caerfyrddin)
* *Macbeth* (cyfarwyddwr Coleg y Drindod, Caerfyrddin)
* *A Midsummer Night's Dream* (cyfarwyddwr Coleg y Drindod, Caerfyrddin)
* *Porth y Byddar* (2007) Theatr Genedlaethol Cymru a Clwyd Theatr Cymru

### Teledu a ffilm 
* *Bay College*
* *1st Degree*
* *Heliwr* */ A Mind To Kill*
* *Pris y Farchnad* (1992-1997)
* *Pobol y Cwm*
* *Lolipop*
* *C'mon Midffîld!*
* *Y Glas*
* *Provence* (1997)
* *Hedd Wyn*
* *Traed Mewn Cyffion*
* *Perthyn*
* *Arian Llosg*
* *Amdo Priodas*
* *Teulu Helga*
* *Tydi Coleg yn Grêt 2'' (1994)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Simon Watts

Actor, gwneuthurwr ffilm a chyfarwyddwr Cymraeg o Rydaman yw **Simon Watts** (ganwyd 1978).  Bu'n serenu yng nghynhyrchiad Theatr Genedlaethol Cymru o ddrama Dafydd Jâms,  *Llwyth* a'i ddilyniant *Tylwyth*. Bu hefyd yn aelod o'r cyfresi *Pobol y Cwm a Deian a Loli.*

Cafodd ei hyfforddi yng Ngholeg Rose Bruford, Llundain cyn ymuno â'r Royal Shakespeare Company. Ymddangosodd mewn sioeau amrywiol ar lwyfannau Llundain gan gynnwys *The Hobbit* a sawl cynhyrchiad gyda'r Royal Shakespeare Company.

Bu'n rhan o'r tîm cyfarwyddo ar y gyfres *Stad* i S4C.

Mae'n briod â'r actores Rhian Blythe.

## Gyrfa 
[detholiad]

### Theatr 
* *Tylwyth* (2020) Theatr Genedlaethol Cymru
* *Llwyth* (2010) Theatr Genedlaethol Cymru
* *Festen* (2009)
* *Amgen: Broken* (2009)
* *Great Expectations* (2009)
* *Drowned Out* (2008)
* ''A Midsummer Night's Dream* (2008) Wimbledon Theatre, Llundain

* *Cysgod y Cryman* (2007) Theatr Genedlaethol Cymru
* *Porth y Byddar* (2007) Theatr Genedlaethol Cymru
* *Julius Caesar* (2006) Royal Shakespeare Company
* *Accrington Pals* (2006) Dukes Playhouse, Lancaster
* *Two Gentlemen of Verona* (2005) Royal Shakespeare Company
* *The Happiest Days Of Your Life* (2005) Royal Exchange, Manceinion
* *Under Milk Wood* (2005) Dukes Playhouse, Lancaster
* *A Christmas Carol*  (2005) Dukes Playhouse, Lancaster
* *Charlotte's Web* (2005) Dukes Playhouse, Lancaster
* *Flora's War* (2004) Clwyd Theatr Cymru
* *To Kill A Mockingbird* (2002) Clwyd Theatr Cymru
* *The Hobbit* (2003) West End, Llundain.
* *Cressida* (2001) Almeida Theatre, Llundain
* *Bouncers* (Crowne Plaza, Dubai)

### Teledu a ffilm 
(fel actor)
* *Persona* (2021)
* *Craith* (2021)
* *Enid a Lucy* (2021)
* *Yr Amgueddfa* (2021)
* *Deian a Loli* (2020)
* *Pili Pala* (2019)
* *Pobol y Cwm* (2010-2018)
* *The Cockle Farmer*
* *Y Pris* (Fiction Factory)
* *Rocket Man* (BBC)
* *Treflan* (Alfresco)
* *Wiliam Jones* (BBC Cymru)
* *Bronnau Meddwi Caru* (Opus)
* *Y Mapiwr* (Ffilmiau Gaucho)
* *Doctor Who* (BBC)
* *New Adventures of Bernice Summerfield* (Big Finish)
(fel cyfarwyddwr)

* *Stad''

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Pobl o Rydaman
Coriolanus (ffilm 2011)

Ffilm ddrama am ryfel gan y cyfarwyddwr Ralph Fiennes yw ***Coriolanus*** a gyhoeddwyd yn 2011. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Coriolanus*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Ralph Fiennes, John Logan, Colin Vaines a Gabrielle Tana yn Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Gyfunol; roedd sawl cwmni cynhyrchu, gan gynnwys: BBC Film, Icon Productions. Lleolwyd y stori yn Rhufain a chafodd ei ffilmio yn Serbia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan John Logan a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Ilan Eshkeri. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Ralph Fiennes, Brian Cox, Gerard Butler, Jessica Chastain, Dragan Mićanović, Vanessa Redgrave, James Nesbitt, Lubna Azabal, Slavko Štimac, Dušan Janićijević, Nikki Amuka-Bird, Ashraf Barhom, Mona Hammond, Zoran Pajić, David Yelland, John Kani, Jon Snow, Paul Jesson, Slobodan Ninković, Miodrag Milovanov, Andreja Maričić, Zoran Čiča, Olivera Viktorovic, Radoslav Milenković, Svetislav Goncić, Elizabeta Đorevska, Danijela Vranješ, Dan Tana a Radovan Vujović. Mae'r ffilm *Coriolanus (ffilm o 2011)* yn 123 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2011. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd ''The King's Speech'' sef ffilm ddrama gan Tom Hooper. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Barry Ackroyd oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Nicolas Gaster sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar y ddrama *Coriolanus* gan 
William Shakespeare a gyhoeddwyd yn yn y 17g.
## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Ralph Fiennes nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q28493.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau comedi o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau comedi
Categori:Ffilmiau 2011
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Nicolas Gaster
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Rhufain
Tim Baker

Cyfarwyddwr theatr a dramodydd a aned yn Birmingham yw **Timothy Rossiter Baker** neu **Tim Baker** (ganwyd Mai 1953).https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/officers/V2y57YEEAQ4nPwYWDKxLUwORIAA/appointments Un o sefydlwyr Theatr Gorllewin Morgannwg a bu'n gyfarwyddwr preswyl yn Theatr Clwyd ers 1997. 

Mae o wedi cyfarwyddo i nifer o gwmnïau theatr ar draws y byd gan gynnwys Theatr Genedlaethol Cymru, Frec a Frec (Catalonia); Theatr Genedlaethol Siapan; Coleg Cerdd a Drama Brenhinol Cymru, Caerdydd; Mountview Academy of Dramatic Arts; Lewis and Clark Summer Institute (Portland, Oregon).

Cafodd ei urddo i'r Wisg Werdd yn yr Orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Ddinych 2013.

Yn 2014, cafodd yr anrhydedd o fod yn Gymrawd Mygedol o Brifysgol Glyndŵr, Wrecsam.

Tim fu'n gyfarwyddwr artistig Theatr Genedlaethol Ieuenctid Cymru am 4 blynedd. 

## Gyrfa 
### Theatr 
detholiad

fel cyfarwyddwr:

* ar gyfer Theatr Gorllewin Morgannwg (1982 - 2000)
** *Jeremeia Jones* (1988)
** *Vanessa Drws Nesa* (1989)
** *Gwartheg Gwyllt a Saeson* (1990)
** *Shirley Valentine* (1992) 
** *Dawns y Dodo* (1992)
** *Clustie Mawr, Moch Bach* (1993)
** *Combrogos* (1994) 
* ar gyfer Clwyd Theatr Cymru (1997- )
** *Blue Remembered Hills*
** *Celf* 
** *Of Mice and Men*
** *Rape of The Fair Country*
** *Hosts of Rebecca*
** *Song of The Earth*
** *Hard Times*
** *Damwain a Hap*
** *Accidental Death of an Anarchist*
** *Silas Marner*
** ''Flora's War*
** *Oh What a Lovely War*
** *The Ballad of Megan Morgan*
** *A View from the Bridge*
** *Portrait of the Artist as a Young Dog*
** *Waiting for Godot*
** *Hobson's Choice*
** *The Druid's Rest*
** *The Way It Was*
** *To Kill a Mockingbird*
** *The Grapes of Wrath*

* *Threepenny Opera*  National Theatre
* *Porth y Byddar* (2007)  Theatr Genedlaethol Cymru / Clwyd Theatr Cymru
* *Gwlad yr Addewid*  (2010) Theatr Genedlaethol Cymru

fel awdur / addaswr:

* *Flora's War*
* *The Secret*
* *The Ballad of Megan Morgan*
* *The Mabinogion*
* *Flights of Fancy*
* *The Voyage*
* *Tales From Europe*
* *The Timeless Myths of the Mabinogion*
* *Silas Marner*
* *Hard Times*
* *The Way it Was*
* *The Grapes of Wrath*
* *Word for Word / Gair am Air'' (Clwyd Theatr Cymru).

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr o Gymru
Sara Harris-Davies

Actores o Gaernarfon yn wreiddiol yw **Sara Harris-Davies** (ganwyd Mai 1956).

Cafodd ei magu a'i haddysg cynnar yng Nghaernarfon a Llandeilo. Graddiodd o Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. Mae hi wedi gweithio i gwmnïau theatr, teledu, ffilm a radio ers y 1980au.
[bawd|[Sara Harris-Davies ar glawr y ddrama *Shirley Valentine*]]
Mae hi'n un o sefydlwyr Theatr Gorllewin Morgannwg a derbyniodd ganmoliaeth uchel am ei phortread o Shirley Valentine yn nhrosiad Manon Eames o ddrama Willy Russell, *Shirley Valentine,* gan ymddangos ar glawr y ddrama gyhoeddedig.

Bu'n un o gyfeillion Clwyd Theatr Cymru yn y 1990au ac yn aelod o'r cwmni preswyl.

Portreadodd nifer o gymeriadau yn rhai o gyfresi mwyaf poblogaidd S4C fel *Y Palmant Aur,* *Porc Peis Bach*, *Cowbois ac Injans* a'r ffilm *Cwm Hyfryd (ffilm)* [*La Belle Vallee*].

## Gyrfa 
[detholiad]

### Theatr 
bawd|Rhaglen *Jeremeia Jones* Theatr Gorllewin Morgannwg

* *Jeremeia Jones* (1988)
* *Vanessa Drws Nesa* (1989)
* *Gwartheg Gwyllt a Saeson* (1990)
* *Shirley Valentine* (1992)
* *Dawns y Dodo* (1992)
* *Clustie Mawr, Moch Bach* (1993)
bawd|Flyer Vanessa Drws Nesa Theatr Gorllewin Morgannwg

### Teledu a ffilm 
* *Y Cleciwr* (1985-1988)
* *Tocyn Diwrnod* (1989-1991)
* *Traed Mewn Cyffion* (1991)
* *Cwm Hyfryd* (1993)
* *Yr Heliwr* (1993)
* *Trip Trap* (1994)
* *Pobol y Cwm* (1995-2001)
* *Y Palmant Aur* (1996-2000)
* *Porc Pei* (1998)
* *Pen Tennyn* (2001)
* *Cowbois ac Injans* (2006-2007)
* *Y Pris* (2007)
* *Flick* (2007)
* *Roman Mysteries* (2007)
* *Dau Dŷ a Ni* (2007-2008)
* ''Abraham's Point* (2008)
* *Rain: An Original Musical* (2009)
* *Y Gwyll* (2013)
* *Dim Ond y Gwir* (2015-2016)
* *Pobol y Cwm* (2015-2016)
* *Gwaith/Cartref* (2017-2018)
* *Down the Caravan* (2018)
* *Arth'' (2018)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1956
Jeremeia Jones

"Comedi fywiog gyda chaneuon" yw ***Jeremeia Jones***, a grëwyd a llwyfannwyd gan Theatr Gorllewin Morgannwg ym 1988. Is deitl y sioe oedd "y byd yn erbyn y gwir".

"Gan mai hon yw'n chweched cynhyrchiad-ar-hugain mewn llai na chwe mlynedd", noda'r rhaglen, "Gobeithio'n fawr y mwynhewch eich hun heno".

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y sioe am y tro cyntaf ym 1988 gan Theatr Gorllewin Morgannwg. Cyfarwyddwr Tim Baker; cynllunydd Carys Tudor; cast Sara Harris-Davies, Manon Eames, [Gwyn Vaughan Jones] a Derec Parry [Rhys Parry Jones].

## Cyfeiriadau
Categori:Sioe Theatr Gymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Porth y Byddar (nofel)

Nofel gyntaf yr actores, dramodydd a'r sgriptiwr llwyddiannus, Manon Eames, yw ***Porth y Byddar,*** a gyhoeddwyd yn 2017. Mae'r nofel yn addasiad o'i drama lwyfan o'r un enw [*Porth y Byddar*] gafodd ei lwyfannu gan Theatr Genedlaethol Cymru a Clwyd Theatr Cymru yn 2007. 

Olrhain hanes dirdynnol boddi Cwm Capel Celyn ger y Bala sydd yn y nofel, ac helynt Boddi Tryweryn. Cawn ein taflu i ganol emosiwn a chythrwfl y cyfnod pwysig hwn yn hanes Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau 2017
Categori:Nofelau'r 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Cymraeg yr 21ain ganrif
Categori:Nofelau Cymraeg o Gymru
Afon Siúr

Mae **Afon Siúr** [ʃuːr] (Gwyddeleg: *An tSiúr* neu *Abhainn na Siúire*, Saesneg: *River Suir* yn afon yn ne Iwerddon gyda chyfanswm hyd o 183 km. Dalgylch Afon Siúr yw 3,610&nbsp;km2. Daw'r enw o'r Hen Wyddeleg, *suir*, am "chwaer".

Mae ei tharddiad i'r gogledd o dref Templemore yn Swydd Tipperary. Oddi yno mae'n llifo trwy drefi Loughmore, Thurleigh a Holycross, yn ymuno ag afonydd Aherlow a Tar ac yn llifo tua'r dwyrain cyn Mynyddoedd Comeragh. 

Mae'r afon yn ffurfio'r ffin rhwng Swydd Waterford a Swydd Kilkenny yn y fan hon ac yn llifo trwy drefi Cahir, Clonmel, a Charraig-on-Suir cyn cyrraedd dinas Port Láirge. I'r gogledd o'r ddinas mae Afon Siúr yn ymuno ag Afon Barrow - yn fuan ar ôl i'r olaf derbyn dyfroedd Afon Nore - i ffurfio un afon sy'n llifo i'r Môr Celtaidd ychydig gilometrau i'r de o Waterford yn Dunmore East. Adnabyddir y tair afon ar lafar gwlad fel y Tair Chwaer. Ar ben eithaf penrhyn Hook Head saif y goleudy o'r un enw, a adeiladwyd ym 1172, sy'n golygu mai hwn yw'r hynaf yn Ewrop.

Yn hanesyddol, roedd yr afon yn bwysig wrth i'r Llychlynwyr feddiannu'r berfeddwlad yn yr Oesoedd Canol cynnar. O ganol y 9g ymlaen, sefydlasant aneddiadau ar hyd yr arfordir a'r afonydd.

Mae Afon Siúr yn boblogaidd iawn gyda physgotwyr sy'n pysgota am eogiaid a brithyllod brown.

## Oriel

File:River Suir at Clonmel - geograph.org.uk - 216250.jpg|Afon Siúr yn Clonmel
File:River Suir in Cahir - geograph.org.uk - 264673.jpg|Afon Siúr yn Cahir
File:River Suir Bridge, Waterford.jpg|Pont newydd dros Afon Siúr, Port Láirge

## Dolenni
* River Suir ar Britannica
* The River Suir (Third of the Three Sisters series) fideo ar Youtube

## Cyfeiriadau
Categori:Afonydd Iwerddon
Categori:Afonydd Ewrop
Categori:Daearyddiaeth Iwerddon
Súir
Súir
Súir
Irish Confederation

Mudiad cenedlaetholgar Gwyddelig oedd yr **Irish Confederation** a sefydlwyd ar 13 Ionawr 1847 gan aelodau o Iwerddon Ifanc. Roedd yr aelodau wedi ymwahanu oddi ar y Gymdeithas Ddiddymu ('Repeal Society') Daniel O'Connell. Disgrifiodd yr hanesydd T. W. Moody y Cydffederation fel "sefydliad swyddogol Iwerddon Ifanc".

## Hanes
 yn Port Láirge, un o sylfaenwyr y Confederation]]
Ym Mehefin 1846, daeth y Blaid Ryddfrydol i rym ym Mhrydain Fawr dan arweiniad John Russell. Gydag hynny, dechreuodd O'Connell, a oedd wedi creu mudiad i arwain at Ddiddymiad neu, wrthod Deddf Uno Iwerddon â Phrydain 1800, geisio cynghreiriol â rhyddfrydiaeth Russell a Llywodraeth Prydain. Fe anghytunodd Thomas Francis Meagher ac aelodau iau y gymdeithas â'r strategaeth hon yn chwyrn. Fel ymateb, galwodd O'Connell yr aelodau ifanc yma yn, "chwyldroadwyr, anffyddlon a gelynion yr Eglwys". O ganlyniad, cafwyd rhwyg yn y mudiad Diwygiad a chreodd Meagher yr 'Irish Confederation' gydag ef a'i arweinwyr yn chwarae rhan flaenllaw yng Ngwrthryfel Iwerddon Ifanc yn 1848.

## Sylfaen
Roedd ei sylfaenwyr y Cydffereasiwn yn benderfynol o adfywio'r galw digyfaddawd am Senedd genedlaethol i Iwerddon gyda phwerau deddfwriaethol a gweithredol llawn. Roeddent yn benderfynol o waharddiad llwyr ar aelodau seneddol o'r Iwerddon yn derbyn swydd o dan y Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Dymunent ddychwelyd at bolisi blynyddoedd cynharach y Repeal Association, a chawsant eu cefnogi gan y gwŷr ieuainc. Roedd argoelion helaeth fod llawer o'r dosbarth Unoliaethol blaenorol, yn y dinasoedd ac yn mhlith perchenogion tir, yn ddig at yr esgeulusiad o anghenion Gwyddelig gan y Senedd Brydeinig er dechrau'r Newin Mawr. Roeddent yn mynnu gweithredu deddfwriaethol hanfodol i ddarparu cyflogaeth a bwyd, ac i atal unrhyw allforio pellach o'r ŷd, gwartheg, moch a menyn a oedd yn dal i adael Iwerddon. Ar hyn, roedd consensws cyffredinol o farn Wyddelig yn ôl Dennis Gwynn, "y fath na wyddys ers cyn y Ddeddf Uno."

Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y Cydffederasiwn Gwyddelig yn y Rotunda, yn Nulyn ar 13 Ionawr 1847.Cadeirydd y cyfarfod cyntaf oedd John Shine Lawlor, a'r ysgrifenyddion mygedol oedd John Blake Dillon a Charles Gavan Duffy. Byddai Meagher yn cymryd lle Duffy yn ddiweddarach.

## Llyfryddiaeth
*
*
*
*

## Dolenni
* Irish Confederation ar wefan hanes An Cartlann
* A Failed Revolution? The Irish Confederate war in its European context Gwefan a chylchgrawn 'History Ireland' gan Jane Ohlmeyer

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Iwerddon
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1847
Brit Shalom

Grŵp o ddeallusion Seionaidd Iddewig ym Mhalesteina dan Fandad, a sefydlwyd ym 1925 oedd **Brit Shalom** (Hebraeg:  ברית שלום, llyth. "cyfamod hedd"; , *Tahalof Essalam* ; hefyd Cynghrair Heddwch *Iddewig-Palesteinaidd*). 

## Hanes 
Cydfodolaeth heddychlon rhwng Arabiaid ac Iddewon ym Mhalesteina oedd nod Brit Shalom. Eu bwriad oedd creu canolfan ar gyfer bywyd diwylliannol Iddewig ym Mhalesteina, gan adleisio syniadau cynharach Ahad Ha'am. Ar y pryd, roedd Brit Shalom yn cefnogi sefydlu gwladwriaeth ddwygenhedlol lle byddai gan Iddewon ac Arabiaid hawliau cyfartal.

Ymhlith cefnogwyr a sylfaenwyr Brit Shalom roedd yr economegydd a chymdeithasegydd Arthur Ruppin, yr athronydd Martin Buber, Hugo Bergmann, yr hanesydd Hans Kohn, Gershom Scholem, Henrietta Szold ac Israel Jacob Kligler . Lleisiodd Albert Einstein gefnogaeth hefyd. Nid ymunodd Judah Leon Magnes, un o awduron y rhaglen a Changhellor a Llywydd cyntaf Prifysgol Hebreig Jerwsalem, â'r sefydliad erioed. 

Mae llythyr oddi wrth Arthur Ruppin at Hans Kohn ym mis Mai 1930 yn nodi:

Roedd gan Ruppin swydd uwch o fewn yr Asiantaeth Iddewig fel Cyfarwyddwr Cwmni Datblygu Tir Palesteina. Chwalodd y grŵp erbyn dechrau'r 1930au.

Ym 1942, ffurfiodd Magnes a chefnogwyr Brit Shalom y blaid wleidyddol Ihud a oedd hefyd yn hyrwyddo dwygenedlaetholdeb.

## Gweler hefyd 
* Prosiectau heddwch Arabaidd-Israel
* Proses heddwch yn y gwrthdaro rhwng Israel a Phalesteina
* Gwrthdaro sectyddol ym Mhalestina dan Fandad
* Seioniaeth Ddiwylliannol
* Datrysiad un wladwriaeth

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Brit Shalom / Tahalof Essalam
Categori:Palesteina dan Fandad
Categori:Israel
Categori:Heddwch
Categori:Hanes israel
Categori:Hanes Palesteina
Categori:Sefydliadau 1925
Haganah

**Haganah** (Hebraeg: הַהֲגָנָה , yn llyth. 'Yr Amddiffyniad' ) oedd y prif fudiad parafilwrol Seionaidd a weithredai dros yr Yishuv ym  Mhalestina dan Fandad. Fe'i sefydlwyd ym 1920 i amddiffyn presenoldeb yr Yishuv ym Mhalestina, ac fe'i diddymwyd yn ffurfiol ym 1948, pan ddaeth yn rhan greiddiol o Lluoedd Amddiffyn Israel wedi i Israel ddatgan annibyniaeth. 

Cafodd yr Haganah ei ffurfio o milisia oedd eisoes yn bodoli. Ei ddiben gwreiddiol oedd amddiffyn y gwladychfeydd Iddewig rhag gwrthsafiad y Palestiniaid Arabaidd brodorol.  Dyma a ddigwyddodd yn ystod terfysgoedd Nebi Musa 1920, terfysgoedd Jaffa 1921, terfysgoedd Palestina 1929, terfysgoedd Jaffa 1936, a'r gwrthryfel Arabaidd 1936-1939 ym Mhalestina, ymhlith digwyddiadau eraill. Roedd y llu para-filwrol dan reolaeth yr Asiantaeth Iddewig, y corff llywodraethol swyddogol a oedd yn gyfrifol am gymuned Iddewig Palestina yn ystod cyfnod y Mandad Prydeinig. Hyd at ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, ystyriwyd gweithgareddau'r Haganah gan rai yn gymedrol, ac yn unol â pholisi strategol *havlagah* ('hunanreolaeth'). Dyna a achosodd i'r lluoedd para-filwrol mwy radicalaidd, fel Irgun a Lehi, ymddatgysylltu oddi wrtho. Cafodd milwriaethwyr yr Haganah gefnogaeth filwrol ddirgel o Wlad Pwyl a cheisiasant gael cydweithrediad y Deyrnas Unedig pe bai yr Echel yn ymosod ar Balesteina trwy Ogledd Affrica. Dyma oedd y sbardun i greu’r Palmach, eu llu ymladd elitaidd, yn 1941.

Ar ôl diwedd yr Ail Ryfel Byd, gwrthododd y Prydeinwyr godi'r cyfyngiadau ar fewnfudo Iddewig yr oeddent wedi'u gosod o ganlyniad i Bapur Gwyn 1939. Parodd hyn i'r Haganah arwain gwrthryfel yn erbyn yr awdurdodau Prydeinig ym Mhalestina; roedd yr ymgyrch yn cynnwys bomio pontydd, rheilffyrdd, a llongau a ddefnyddiwyd i alltudio mewnfudwyr Iddewig anghyfreithlon ('Alyah Bet'), yn ogystal â chynorthwyo i ddod â mwy o Iddewon ar wasgar i Balestina yn groes i bolisïau Prydain. Ar ôl mabwysiadu Cynllun Rhannu Palestina'r Cenhedloedd Unedig yn 1947, daeth yr Haganah i'r amlwg fel y llu arfog mwyaf ymhlith Iddewon Palestina, gan faeddu'r milisias Arabaidd yn llwyddiannus yn ystod Rhyfel Cartref Palestina. Yn ystod y cyfnod hwn bu'r Haganah yn gyfrifol am weithredu Cynllun Dalet a chwarae rhan fawr yn y gwaith o garthu Palestina o'i thrigolion Palesteinaidd. Yn fuan ar ôl dechrau Rhyfel Arabaidd-Israelaidd 1948, unwyd yr Haganah â'r grwpiau parafilwrol eraill a'u had-drefnu'n fyddin swyddogol Gwladwriaeth Israel.

## Cyfrol Gymraeg
Bu'r awdur Judith Maro yn aelod o'r Haganah ers iddi fod y ferch ifanc yn Haifa. Cyhoeddodd gyfrol o atgofion o'i chyfnod yn yr Haganah ym 1972 o dan y teitl *Atgofion Haganah.* Yn Saesneg ysgrifennodd hi'r gyfrol yn wreiddiol, a William Williams a gyfieithodd hi i'r Gymraeg. Dim ond yn Gymraeg mae'r gyfrol ar gael.

## Oriel

File:Haifa 1948 expulsion.jpg|Yr Haganah yn gorfodi trigolion Arabaidd Haifa i adael y ddinas 1948
File:Haganah fighters - 1947.jpg|bawd|Parafilwyr yr Haganah 1947

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Fideo o'r Haganah yn meddiannu Jaffa ym 1948

Categori:Hanes Israel
Categori:Hanes Palesteina
Categori:Carthu ethnig
Cytundeb Haavarah

bawd|Cytundeb Trosglwyddo a ddefnyddiwyd gan y *Palästina Treuhandstelle* ("Swyddfa Ymddiriedolaeth Palesteina"), a sefydlwyd yn benodol i Iddewon oedd am ymfudo o'r Almaen Natsiaidd o dan y Cytundeb Haavarah i adennill rhai o'u hasedau wrth gyrraedd Palesteina.

Roedd **Cytundeb Haavarah** (Hebraeg: הסכם העברה; heskem haavarah, yn llythrennol "cytundeb trosglwyddo") yn gytundeb rhwng yr Almaen Natsïaidd ac Iddewon Almaenaidd Seionaidd a lofnodwyd ar 25 Awst 1933.  Cwblhawyd y cytundeb ar ôl tri mis o drafodaethau rhwng  Ffederasiwn Seionaidd yr Almaen, Banc Anglo-Palestine (dan gyfarwyddyd yr Asiantaeth Iddewig ) ac awdurdodau economaidd yr Almaen Natsïaidd. Roedd yn ffactor o bwys wrth wneud yn bosibl i tua 60,000 o Iddewon Almaenaidd ymfudo i Balesteina rhwng 1933 a 1939.

Galluogodd y cytundeb i Iddewon a oedd yn ffoi rhag erledigaeth o dan y drefn Natsïaidd newydd drosglwyddo rhywfaint o’u hasedau i Balesteina dan Fandad Prydeinig. Gwerthodd yr ymfudwyr eu hasedau yn yr Almaen i dalu am nwyddau hanfodol (a weithgynhyrchwyd yn yr Almaen) i'w cludo i Balesteina. 

Roedd y cytundeb yn ddadleuol ac fe'i beirniadwyd gan arweinydd y Seioniaid Diwygiadol Ze'ev Jabotinsky a chan rai Iddewon nad oeddent yn Seioniaid, yn ogystal â chan aelodau'r Blaid Natsïaidd a'r cyhoedd Almaenig. I Iddewon yr Almaen, roedd y cytundeb yn cynnig ffordd i adael amgylchedd cynyddol elyniaethus yn yr Almaen; i'r Yishuv, y gymuned Iddewig ym Mhalestina, cynigiodd y cytundeb lafur y mewnfudwyr a chefnogaeth economaidd; i'r Almaenwyr bu'n hwyluso ymfudo'r Iddewon Almaenaidd a thorri'r boicot gwrth-Natsïaidd 1933 yr un pryd. Cafodd y boicot gefnogaeth dorfol ymhlith Iddewon Ewrop ac America a chredai gwladwriaeth yr Almaen ei fod yn fygythiad posibl i economi'r Almaen.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Fideo (Saesneg) am Gytundeb Haavarah

Haavarah
Categori:Seioniaeth
Irgwn

bawd|Logo'r Irgwn
Corff parafilwrol Seionaidd a oedd yn gweithredu ym Mhalesteina dan Fandad rhwng 1931 a 1948 oedd yr **Irgwn** (Hebraeg: ארגון; teitl llawn: Hebraeg: הארגון הצבאי הלאומי בארץ ישראל '**, yn llyth. "Y Corff Milwrol Cenedlaethol yng Ngwlad Israel"), neu **Etsel** (Hebraeg: אצייל) (a dalfyrrir weithiau fel **IZL).''' Roedd yn gangen o'r corff parafilwrol Iddewig hŷn a mwy, sef yr Haganah (Hebraeg: הגנה, Amddiffyniad). Mae'r Irgwn wedi cael ei ystyried yn gorff terfysgol neu'n gorff a gyflawnodd weithredoedd terfysgol.    

Roedd polisi'r Irgwn yn seiliedig ar yr hyn a elwid bryd hynny yn Seioniaeth Ddiwygiadol a sefydlwyd gan Ze'ev Jabotinsky. Dau o'r ymgyrchoedd y mae'r Irgwn yn fwyaf adnabyddus amdanynt yw bomio Gwesty'r Brenin David yn Jerwsalem ar 22 Gorffennaf 1946 a chyflafan Deir Yassin a laddodd o leiaf 107 o bentrefwyr Arabaidd Palesteinaidd, gan gynnwys menywod a phlant, a gynhaliwyd ar y cyd â Lehi on 9 Ebrill 1948 fel rhan o'r ymgyrch i garthu Palesteina o'i phoblogaeth Arabaidd.
bawd|Menachem Begin yn annerch plaid Herut 1948
Cyflawnodd y corff weithredoedd terfysgol yn erbyn Arabiaid Palesteina, yn ogystal ag yn erbyn yr awdurdodau Prydeinig, a oedd yn cael eu hystyried gan yr Irgwn yn feddianwyr anghyfreithlon. Disgrifiwyd yr Irgwn yn gorff terfysgol yn benodol gan y Cenhedloedd Unedig a llywodraethau Prydain a'r Unol Daleithiau; mewn cyfryngau fel papur newydd *The New York Times* ;  yn ogystal â chan y Pwyllgor Ymchwilio Eingl-Americanaidd,  , Cyngres Seionaidd 1946  a'r Asiantaeth Iddewig.  Mewn llythyr at *The New York Times* ym 1948, cymharodd Albert Einstein yr Irgwn a’i olynydd gwleidyddol,  Herut,  â “phleidiau Natsïaidd a Ffasgaidd” a’i ddisgrifio fel “corff terfysgol, asgell dde, siofinistaidd”. Honnodd  un o golofnwyr ''Ha'aretz* a hanesydd Israel Tom Segev fod yr Irgwn wedi cysylltu  â chynrychiolwyr yr Eidal Ffasgaidd, gan gynnig cydweithredu â hwy yn erbyn y Prydeinwyr. Bu Clare Hollingworth, gohebydd y *Daily Telegraph* a *The Scotsman,'' yn Jerwsalem yn ystod 1948 ac ysgrifennodd sawl adroddiad di-flewyn-ar-dafod ar ôl treulio sawl wythnos yng Ngorllewin Jerwsalem gan gynnwys yr isod ar 2 Mehefin 1948:bawd|Poster "Yn Eisiau" Heddlu Palesteina dan Fandad. Mae Menachem Begin ar y chwith uchaf.
Ar ôl sefydlu Gwladwriaeth Israel yn ystod rhyfel Palestina 1948, dechreuodd yr Irgwn gael ei amsugno i Luoedd Amddiffyn Israel a oedd newydd eu creu. Cynyddodd y gwrthdaro rhwng yr Irgwn a'r IDF gan arwain at achos Altalena 1948, a daeth yr Irgwn i ben yn ffurfiol ar Ionawr 12, 1949. 

Bu'r Irgwn yn rhagflaenydd gwleidyddol i'r blaid adain dde Herut (neu "Rhyddid") Israel, a arweiniodd at blaid Likud heddiw. Mae Likud wedi arwain neu wedi bod yn rhan o'r mwyafrif o lywodraethau Israel ers 1977.

Fe ddaeth arweinydd olaf yr Irgwn, Menachem Begin (1943-1948) yn brif Weinidog ar Israel (1977-1983).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Fideo am fomio gwesty King David, Jerwsalem, gan yr Irgwn
* Fideo am gyflafan Deir Yassin

Categori:Hanes Israel
Categori:Sefydliadau 1931
Categori:Dadsefydliadau 1948