Afon Mississippi

Yr ail afon hiraf yn Unol Daleithiau America yw'r **Mississippi**, yng nghanolbarth y wlad. Ganddi hi, hefyd mae'r ail basn draenio mwyaf yng Nghyfandir Gogledd America.

Mae'r afon yn tarddu yn Llyn Itasca, yng ngogledd Minnesota ac yn llifo i'r de i aberu yng Ngwlff Mecsico. Gyda Afon Missouri, sy'n ymuno â hi fymryn i'r gogledd o ddinas St. Louis, mae'n ffurfio'r 3ydd system afon hiraf yn y byd (6050&nbsp;km / 3759 milltir) ac mae ganddi'r basin draenio trydydd mwyaf yn y byd yn ogystal (3,222,000&nbsp;km² / 1,243,753m²). Oherwydd y perygl o orlifo, fel y profwyd yn Orleans Newydd yn Awst 2005, mae ganddi system gymhleth o gloddiau dŵr (*levees*) am hanner olaf ei chwrs.

Mae Americanwyr Brodorol wedi byw ar hyd Afon Mississippi a'i llednentydd ers miloedd o flynyddoedd. Helwyr-gasglwyr oedd y mwyafrif, ond roedd rhai, fel Adeiladwyr y Mwnt, yn ffurfio gwareiddiadau amaethyddol a threfol gwaraidd iawn. Newidiodd dyfodiad Ewropeaid yn yr 16g y ffordd frodorol o fyw wrth i archwilwyr cyntaf, yna ymsefydlwyr, fentro i'r basn. Gwasanaethodd yr afon yn gyntaf fel rhwystr, gan ffurfio ffiniau ar gyfer Sbaen Newydd, Ffrainc Newydd, a'r Unol Daleithiau cynnar, ac yna fel priffordd i gludo a chyfathrebu newyddion a gwybodaeth.

Wedi'i ffurfio o haenau trwchus o ddyddodion (*deposits*) silt yr afon, mae basn y Mississippi yn un o ardaloedd mwyaf ffrwythlon yr Unol Daleithiau; defnyddiwyd agerlongau yn helaeth yn y 19g a dechrau'r 20g i gludo nwyddau amaethyddol a diwydiannol. Yn ystod Rhyfel Cartref America, roedd cipio’r Mississippi gan luoedd yr Undeb yn nodi trobwynt bwysig, tuag at fuddugoliaeth, oherwydd lleoliad strategol yr afon. Oherwydd twf sylweddol ei dinasoedd a'r llongau a'r cychod hwylio gwell a ddisodlodd y cychod stêm, yn ystod degawdau cyntaf yr 20g, adeiladwyd gwaith peirianneg enfawr fel llifgloddiau, lociau ac argaeau.

Ers yr 20g, mae Afon Mississippi hefyd wedi gwaethygu o ran llygredd ac mae ganddi broblemau amgylcheddol mawr - yn fwyaf arbennig lefelau maetholion a chemegol uwch o ddŵr ffo amaethyddol, a hi yw'r prif gyfrannwr i "barth marw Gwlff Mecsico".

## Geirdarddiad
Daw'r gair 'Mississippi'" ei hun o 'Misi zipi', y gair Ffrengig o'r enw 'Anishinaabe' (Ojibwe neu Algonquin) a ddefnyddid am yr afon, Misi-ziibi (Afon Fawr).

## Ei chwrs 
Lleolir tarddle Afon Mississippi yn y corsdiroedd eang ger Duluth (ar lan Llyn Superior) yng ngogledd Minnesota. Yn y dalaith honno mae hi'n llifo heibio i ddinasoedd Minneapolis a St. Paul. Rhwng de Minnesota a St. Louis mae'r afon yn nodi'r ffin rhwng taleithiau Iowa a Missouri i'r gorllewin a Wisconsin ac Illinois i'r dwyrain. Ger Davenport yn Iowa mae camlas yn cysylltu'r afon â Llyn Michigan, i'r gogledd o Chicago. Yn ymyl St. Louis mae afon fawr Missouri yn ymuno â hi o'r gorllewin. Yn nes ymlaen i'r de, ger tref Cairo, daw Afon Ohio i ymuno â'r afon fawr; mae ffiniau tair talaith - Missouri, Illinois a Kentucky - yn cwrdd yno.

Llifa'r afon yn ei blaen trwy'r gwastadiroedd eang i dref Memphis ac yn nodi'r ffin rhwng Arkansas a Tennessee. Yr afon fawr nesaf i ymuno â hi yw Afon Arkansas ac mae'n llifo heibio i iseldiroedd talaith Mississippi ei hun ar ei lan ddwyreiniol. Yna mae'n rhedeg ar hyd y ffin rhwng Louisiana a Mississippi ond am ran olaf ei thaith hir rhed drwy Louisiana yn unig, gan fynd heibio i Baton Rouge a thorri i fyny yn gyfres o sianelu cymhleth a elwir *the Passes* wrth fynd heibio i Orleans Newydd a chyrraedd Gwlff Mecsico ar isthmws o dir aliwfial sy'n ymestyn allan i'r gwlff hwnnw.

## Economeg 
Yn enwog am ei llongau stêm, mae'n un o afonydd masnachol prysuraf y byd, gyda phorthleoedd pwysig yn St. Louis ac Orleans Newydd. Newidiodd oes yr agerlongau fywyd economaidd a gwleidyddol y Mississippi, yn ogystal â natur teithio ei hun. Newidiwyd y Mississippi yn llwyr erbyn oes yr agerlong wrth iddi drawsnewid yn fasnach dwristaidd lewyrchus.

400px|bawd|dim|Map o Afon Mississippi

## Rhaniadau
Gellir rhannu Afon Mississippi yn dair rhan: 
# y Mississippi Uchaf, yr afon o'i blaenddyfroedd i'r cymer ag Afon Missouri; 
# y Mississippi Canol, sy'n is i lawr o'r Missouri i Afon Ohio; a'r 
# Mississippi Isaf, sy'n llifo o'r Ohio i Gwlff Mecsico.

## Hyd a dyfnder
Pan gaiff ei fesur o'i ffynhonnell draddodiadol yn Llyn Itasca, mae gan y Mississippi hyd o 2,320 milltir (3,730&nbsp;km). Pan gaiff ei fesur o fan pellaf y ffynhonnell (sef tarddiad y nant hiraf) hy y ffynhonnell fwyaf pell o'r môr, Gwanwyn Brower yn Montana, mae ganddi hyd o 3,710 milltir (5,970&nbsp;km), sy'n golygu mai hi yw'r bedwaredd afon hiraf yn y byd ar ôl afon Nîl, Amazonas a'r Yangtze.

Yn ei ffynhonnell yn Llyn Itasca, mae Afon Mississippi tua 3 troedfedd (0.91 m) o ddyfnder. Mae dyfnder cyfartalog Afon Mississippi rhwng Saint Paul a Saint Louis rhwng 9 a 12 troedfedd (2.7–3.7 m), a'r rhan ddyfnaf yw Llyn Pepin, sy'n 20–32 troedfedd (6–10 m) o ddyfnder ar gyfartaledd ac sydd â dyfnder mwyaf o 60 troedfedd (18 m). Rhwng Saint Louis, Missouri a Cairo, Illinois, mae'r dyfnder ar gyfartaledd yn 30 troedfedd (9 m). O dan Cairo, lle mae Afon Ohio yn ymuno â hi, mae'r dyfnder ar gyfartaledd yn 50–100 troedfedd (15–30 m). Mae rhan ddyfnaf yr afon yn New Orleans, lle mae'n cyrraedd 200 troedfedd (61 m) o ddyfnder.

Stlouis01LB.jpg|Stemar rodli, St Louis
Lake Itasca Mississippi Source.jpg|Llyn Itasca ar Afon Mississippi
Hannibal01LB.jpg|Hannibal, Missouri

## Cymunedau'r afon
Many of the communities along the Mississippi River are listed below; most have either historic significance or cultural lore connecting them to the river. They are sequenced from the source of the river to its end.

* Bemidji, Minnesota
* Grand Rapids, Minnesota
* Jacobson, Minnesota
* Palisade, Minnesota
* Aitkin, Minnesota
* Riverton, Minnesota
* Brainerd, Minnesota
* Fort Ripley, Minnesota
* Little Falls, Minnesota
* Sartell, Minnesota
* St. Cloud, Minnesota
* Monticello, Minnesota
* Anoka, Minnesota
* Coon Rapids, Minnesota
* Brooklyn Park, Minnesota
* Brooklyn Center, Minnesota
* Minneapolis, Minnesota
* Saint Paul, Minnesota
* Nininger, Minnesota
* Hastings, Minnesota
* Prescott, Wisconsin
* Prairie Island, Minnesota
* Diamond Bluff, Wisconsin
* Red Wing, Minnesota
* Hager City, Wisconsin
* Maiden Rock, Wisconsin
* Stockholm, Wisconsin
* Lake City, Minnesota
* Maple Springs, Minnesota
* Camp Lacupolis, Minnesota
* Pepin, Wisconsin
* Reads Landing, Minnesota
* Wabasha, Minnesota
* Nelson, Wisconsin
* Alma, Wisconsin
* Buffalo City, Wisconsin
* Weaver, Minnesota
* Minneiska, Minnesota
* Fountain City, Wisconsin
* Winona, Minnesota
* Homer, Minnesota
* Trempealeau, Wisconsin
* Dakota, Minnesota
* Dresbach, Minnesota
* La Crescent, Minnesota
* La Crosse, Wisconsin
* Brownsville, Minnesota
* Stoddard, Wisconsin
* Genoa, Wisconsin
* Victory, Wisconsin
* Potosi, Wisconsin
* De Soto, Wisconsin
* Lansing, Iowa
* Ferryville, Wisconsin
* Lynxville, Wisconsin
* Prairie du Chien, Wisconsin
* Marquette, Iowa
* McGregor, Iowa
* Wyalusing, Wisconsin
* Guttenberg, Iowa
* Cassville, Wisconsin
* Dubuque, Iowa
* Galena, Illinois
* Bellevue, Iowa
* Savanna, Illinois
* Sabula, Iowa
* Fulton, Illinois
* Clinton, Iowa
* Cordova, Illinois
* Port Byron, Illinois
* LeClaire, Iowa
* Rapids City, Illinois
* Hampton, Illinois
* Bettendorf, Iowa
* East Moline, Illinois
* Moline, Illinois
* Davenport, Iowa
* Rock Island, Illinois
* Buffalo, Iowa
* Muscatine, Iowa
* New Boston, Illinois
* Keithsburg, Illinois
* Oquawka, Illinois
* Burlington, Iowa
* Dallas City, Illinois
* Fort Madison, Iowa
* Nauvoo, Illinois
* Keokuk, Iowa
* Warsaw, Illinois
* Quincy, Illinois
* Hannibal, Missouri
* Louisiana, Missouri
* Clarksville, Missouri
* Grafton, Illinois
* Portage Des Sioux, Missouri
* Alton, Illinois
* St. Louis, Missouri
* Ste. Genevieve, Missouri
* Kaskaskia, Illinois
* Chester, Illinois
* Grand Tower, Illinois
* Cape Girardeau, Missouri
* Thebes, Illinois
* Commerce, Missouri
* Cairo, Illinois
* Wickliffe, Kentucky
* Columbus, Kentucky
* Hickman, Kentucky
* New Madrid, Missouri
* Tiptonville, Tennessee
* Caruthersville, Missouri
* Osceola, Arkansas
* Reverie, Tennessee
* Memphis, Tennessee
* West Memphis, Arkansas
* Tunica, Mississippi
* Helena-West Helena, Arkansas
* Napoleon, Arkansas 
* Arkansas City, Arkansas
* Greenville, Mississippi
* Mayersville, Mississippi
* Vicksburg, Mississippi
* Waterproof, Louisiana
* Natchez, Mississippi
* Morganza, Louisiana
* St. Francisville, Louisiana
* New Roads, Louisiana
* Baton Rouge, Louisiana
* Donaldsonville, Louisiana
* Lutcher, Louisiana
* Destrehan, Louisiana
* New Orleans, Louisiana
* Pilottown, Louisiana
* La Balize, Louisiana 

## Gweler hefyd 
* Mississippi, y dalaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afonydd Arkansas
Categori:Afonydd Illinois
Categori:Afonydd Iowa
Categori:Afonydd Kentucky
Categori:Afonydd Louisiana
Categori:Afonydd Minnesota
Categori:Afonydd Mississippi
Categori:Afonydd Missouri
Categori:Afonydd Tennessee
Categori:Afonydd Wisconsin