open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sólheimajökull

bawd|dde|Pen blaen rhewlif Sólheimajökull yn 1910.
bawd|dde|Pen blaen rhewlif Sólheimajökull yn 2007.
Mae **Sólheimajökull** yn rewlif yn ne Gwlad yr Iâ rhwng llosgfynyddoedd Katla a Eyjafjallajökull. (Eyjafjallajökull oedd y llosgfynydd enwog a ffrwydrodd yn 2010 gyda'i lludw gan achosi trafferthion i awyrenau hedfan i'r ynys.)

Mae rhewlif Sólheimajökull tua deg cilomedr o hyd, gan ffurfio tafod rhewlifol Mýrdalsjökull. Mae'n llifo tua'r de ac yn rhoi genedigaeth i afon, y Jökulsá i Sólheimasandi, sy'n llifo fewn i'r Iwerydd. Mae gan yr afon hon y ffugenw "yr afon ddewllyd" oherwydd y solfatariaid daw ohono (math o fumarole yw solfatar sy'n rhyddhau symiau mawr o sylffwr. Mae'r term hwn hefyd yn cyfeirio at y dyddodion sylffwr ynddynt eu hunain. Daw ei enw o'r Solfatara, crater folcanig o'r Eidal, ym maestrefi Napoli).

Mae'n ran o rewlif llawer mwy o'r enw, Mýrdalsjökull. Mae Sólheimajökull yn atyniad twristiaeth boblogaidd oherwydd ei faint a'r ffaith ei fod yn gymharol hawdd i'w gyrraeddd.

## Daeareg 
Gorwedd Sólheimajökull fel rhan o'r rhewlif fwy, Mýrdalsjökull, sydd ei hyn yn gorwedd ar ben caledra Katla. Mae'r rhewlif yn dadmeryn sydyn oherwydd cynhesu tymhorol blynyddol sydd wedi ei achosi gan newid hinsawdd. Mae'n bosib y bydd nifer o rewlifoedd Gwlad yr Iâ wedi diflannu o fewn y can mlynedd nesa.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Gwlad yr Iâ
Plas yn Iâl

Hen blasty yng nghymuned Bryneglwys, Sir Ddinbych, yw  **Plas yn Iâl**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o bentref Bryneglwys. Roedd y tŷ'n gartref i deulu Elihu Yale (1649-1721), a roddodd ei enw i Goleg Iâl, Wrecsam ac i Brifysgol Yale, yn New Haven, Connecticut, Unol Daleithiau America.

Codwyd yr adeilad yn y 17g ar safle cartref hynach, ac fe'i adnewyddwyd yn y 19g a bellach ceir gwyn-galch yn gorchuddio'r garreg. Mae'n adeilad tri llawr mewn dwy ran, a cheir arfbais uwch ben y prif ddrws neu borth. Fe'i cofrestrwyd gan Cadw yn Radd II ers Tachwedd 1996 (Rhif 17718). Ceir peintiad dyfrlliw o tua 1794; fe'i atgyweiriwyd yn 1830 ac erbyn c. 1870 roedd y tŷ dwywaith ei faint. Mae'r hanner dwyreiniol yn hŷn na'r rhan gorllewinol.

## Geirdarddiad
Cwmwd yn nheyrnas Powys, yng ngogledd-ddwyrain Cymru, oedd **Iâl**. Roedd yn gwmwd "annibynnol", heb fod yn rhan o gantref. Pan dorrodd y deyrnas honno yn ddwy ran yn y 12g daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Fadog. Erys yr enw 'Iâl' (llurguniad Saesneg: *Yale*) fel enw am y fro heddiw.

## Elihu Yale (1649-1721)
O ffermdy Plas yn Iâl, Llandegla, Dyffryn Clwyd y deuai ei rieni. Roedd hefyd yn un o berchnogion y *British East India Company* ac yn ddyngarwr amlwg. Bu'n gweithio am flynyddoedd yn Madras, India, a gwrthwynebai'r defnydd o blant fel caethweision. Fe'i claddwyd yn Eglwys San Silyn, Wrecsam.

## Prifysgol Iâl
Mae Prifysgol Iâl yn un o'r prifysgolion mwyaf eu bri yn yr Unol Daleithiau, yn aelod o'r Ivy League ynghyd â Harvard, Princeton ac eraill. Fe'i sefydlwyd ym 1701 fel coleg ddiwynyddol, y "Collegiate School". Ym 1718 fe'i ailenwyd yn "Yale College" i gydnabod rhodd gan Elihu Yale, rheolwr ar gyfer Cwmni India'r Dwyrain yn Madras. Er iddo gael ei eni yn yr Unol Daleithiau roedd gan Elihu Yale gysylltiadau Cymreig cryf at ardal Iâl ac fe'i gladdwyd ym mynwent Eglwys San Silyn yn Wrecsam.

## Gweler hefyd
*Bryneglwys
*Plas-y-ward, plasty ger Rhuthun
*Gwerclas, plasty ger Corwen

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Ddinbych
Categori:Bryneglwys
Spider-Man: Homecoming

Mae ***Spider-Man: Homecoming*** yn ffilm Americanaidd o 2017 a seiliwyd ar y cymeriad Marvel Comics Spider-Man. Cyd-gynhyrchwyd y ffilm gan Columbia Pictures a Marvel Studios a fe'i dosbarthwyd gan Sony Pictures Releasing. Hon yw ail ailwampiad ffilmiau Spider-Man ac unfed ffilm ar bymtheg y Bydysawd Sinematig Marvel.

## Cast
*Tom Holland fel Peter Parker / Spider-Man
*Michael Keaton fel Adrian Toomes / Vulture
*Jon Favreau fel Harold "Happy" Hogan
*Zendaya fel Michelle "MJ" Jones
*Donald Glover fel Aaron Davis
*Tyne Daly fel Anne Marie Hoag
*Marisa Tomei fel May Parker
*Robert Downey Jr. fel Tony Stark / Iron Man

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2017
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau archarwyr
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn ysgol
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Tom Wilkinson

Roedd **Thomas Geoffrey Wilkinson** OBE (5 Chwefror 1948 &ndash; 30 Rhagfyr 2023) yn actor Seisnig. Fe'i enwebwyd dwywaith ar gyfer Gwobr yr Academi ar gyfer ei rolau yn *In the Bedroom* (2001) a *Michael Clayton* (2007). Yn 2009, enillodd Gwobrau Glôb Aur a Primetime Emmy ar gyfer yr Actor Cefnogol Gorau mewn Mini-gyfres neu Ffilm am chwarae Benjamin Franklin yn *John Adams*.

Roedd Wilkinson yn briod â'r actores Diana Hardcastle. Bu iddynt ddwy ferch. Bu farw Wilkinson yn 75 oed.

## Ffilmiau
**In the Name of the Father* (1993)
**Sense and Sensibility* (1995)
**The Full Monty* (1997)
**Shakespeare in Love* (1998)
**Girl with a Pearl Earring* (2003)
**Batman Begins* (2005)
**The Best Exotic Marigold Hotel* (2012)
**Selma* (2014), fel Arlywydd Lyndon B. Johnson
**Snowden* (2016)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Pobl o Leeds
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Valdés

Dinas ac Ardal weinyddol yn rhanbarth Navia-Eo yn Asturias ydyw **Valdés**. Yn 2018 hon oedd y 15fed dinas fwyaf Asturias, gyda dros 11,987 o drigolion. Ei phrif ddinas yw Ḷḷuarca (Sbaeneg: Luarca).

I'r gogledd, y ffin yw Bae Biscay, ardaloedd gweinyddol Navia a Villayón yn y gorllewin, Tinéu yn y de, Salas yn y de-ddwyrain a Cuideiru yn y dwyrain. Mae afonydd Esva, Negro a Barayo yn llifo drwy'r ardal ac felly hefyd fordd yr N-634, prif ffordd yr ardal.

Credir bod y cyfenw "Valdés", sy'n gyffredin ledled Sbaen ac America Ladin, wedi tarddu o dref Valdés.

## Plwyfi
Ceir sawl israniad pellach, a elwir yn 'blwyfi':

Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
Guardians of the Galaxy Vol. 2

Mae ***Guardians of the Galaxy Vol. 2*** yn ffilm archarwyr 2017 Americanaidd a seiliwyd ar y tîm archarwyr Marvel Comics Guardians of the Galaxy. Cynhyrchwyd y ffilm gan Marvel Studios a'i dosbarthwyd gan Walt Disney Studios Motion Pictures. Hon yw pymthegfed ffilm y Bydysawd Sinematig Marvel ac yn ddilyniant i'r ffilm 2014 *Guardians of the Galaxy*.

## Cast
*Chris Pratt fel Peter Quill / Star-Lord
*Zoe Saldana fel Gamora
*Dave Bautista fel Drax the Destroyer
*Vin Diesel fel Baby Groot
*Bradley Cooper fel Rocket
*Michael Rooker fel Yondu Udonta
*Karen Gillan fel Nebula
*Pom Klementieff fel Mantis
*Elizabeth Debicki fel Ayesha
*Chris Sullivan fel Taserface
*Sean Gunn fel Kraglin
*Sylvester Stallone fel Stakar Ogord
*Kurt Russell fel Ego

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2017
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau gwyddonias
Categori:Ffilmiau archarwyr
Categori:Ffilmiau Disney
Ellie Curson

Mae **Ellen Rose "Ellie" Curson** (a aned 18 Chwefror 1994) yn chwaraewr pêl-droed proffesiynol o Gymru a chwaraeodd mwyaf diweddar dros dîm Merched Yeovil Town.

## Cefndir 
Ganed Curson yng Nghasnewydd, ac fe'i magwyd yn Griffithstown gerllaw. Dechreuodd ei gyrfa pêl-droed yn 7 oed ar ôl ymuno â sesiynau hyfforddi ei brawd a gynhaliwyd gan ei thad. Dechreuodd chwarae i dîm bechgyn dan 8 oed Griffithstown gan barhau i chwarae gyda nhw hyd 11 oed.  Wedyn ymunodd â Mardy Tigers tîm merched lleol . Bu'n chware i'r Maerdy hyd iddi ymuno â Chanolfan Rhagoriaeth Academi Bryste yn 12 oed. Ar ôl ymuno â Bryste, bu Curson yn astudio am arholiadau lefel A yng Ngholeg Filton.  Ym mis Mehefin 2016, graddiodd Curson o Brifysgol Fetropolitan Caerdydd, gyda gradd faglor dosbarth cyntaf mewn Chwaraeon ac Addysg Gorfforol .

## Gyrfa clwb 
### Academi Bryste 
Wedi symud ymlaen trwy'r ochr ieuenctid a'r ail dîm, fe wnaeth Curson ei ymddangosiad gyntaf dros Academi Bryste ar 9 Mai 2010; gan ddod ymlaen fel eilydd yng ngêm olaf y tymor. Roedd y gêm yn erbyn Watford yn Uwch-gynghrair Merched Lloegr.

Arwyddodd Curson ei chontract cyntaf gydag Academi Bryste yn ystod eu tymor cyntaf yn yr Or Uwch Gynghrair (WSL) ym mis Mehefin 2011. Ar 5 Hydref 2011, sgoriodd Curson ei gôl gyntaf i Academi Bryste wrth iddynt golli 4-2 yn erbyn Energiya Vorenzh yng Nghynghrair y Pencampwyr. Bu Curson hefyd ymddangos fel eilydd na chafodd ei ddefnyddio yn ffeinal Cwpan Menywod yr FA yn 2013 pan gollodd y tîm i Ferched Arsenal.  Fe'i rhyddhawyd gan Academi Bryste ym mis Mehefin 2014

### Met Caerdydd 
Wrth barhau i fod efo Academi Bryste ond yn astudio am radd ym Mhrifysgol Fetropolitan Caerdydd, bu Curson yn chware i Fet Caerdydd yn Uwch Gynghrair Merched Cymru.

### Merched Yeovil Town 
Ar 23 Mehefin 2014, yn dilyn ei rhyddhau o Fryste, arwyddodd Curson ar gyfer Merched Yeovil Town oedd yn chware yn ail adran y  WSL. Fe wnaeth Curson ei ymddangosiad gyntaf i Yeovil, ar 28 Mehefin 2014, yn erbyn Sunderland pan drechwyd ei thîm 2-0. Mwynhaodd Curson tymor llwyddiannus yn 2015 wrth i Yeovil orffen yn y bedwerydd yn WSL 2, a chafodd ei enwi'n chwaraewr y tymor gan y rheolwr Jamie Sherwood a llofnodi cytundeb blwyddyn ar gyfer tymor 2016.

Ar 22 Ionawr 2018, adawodd Curson Yeovil Town ar ôl iddi benderfynu na allai wneud y newid i yrfa pêl-droed llawn amser a gan ei bod am canolbwyntio ar ei yrfa fel athro.

## Gyrfa ryngwladol 
Wedi cynrychioli Cymru ar lefel dan 16 oed, dan 17 ac o dan 19 oed, gwnaeth Curson ei ymddangosiad cyntaf i dîm cenedlaethol Cymru yn 18 oed mewn gêm gyfeillgar yn erbyn yr Iseldiroedd ym mis Tachwedd 2012.

## Ystadegau
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru
Kevin Feige

Mae **Kevin Feige** (ganed 2 Mehefin 1973) yn gynhyrchydd ffilm o'r Unol Daleithiau ac yn bennaeth ar Marvel Studios.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Jayne Ludlow

Mae **Jayne Louise Ludlow** (ganed 7 Ionawr 1979) yn hyfforddwr pêl-droed o Gymru ac yn cyn chwaraewr. Hi yw hyfforddwr Tîm Pêl-droed Merched Cymru.

Fel chwaraewr canol cae bu Ludlow yn chware i Arsenal am 13 mlynedd gan wasanaethu fel capten y tîm. Hi yw'r ferch sydd wedi sgorio'r nifer fwyaf o goliau i Arsenal erioed.  Gwasanaethodd fel capten tîm merched Cymru hyd ei ymddeoliad o bêl-droed rhyngwladol yn 2012.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Ludlow yn Llwynypia yn ferch i Wynford Ludlow a Marilyn (née Reed) ei wraig. Bu Wynford yn chwaraewr pêl-droed gyda Tref Abertawe (cyn iddi ddyfod yn ddinas) a fu hefyd yn hyfforddi timau yng Nghynghrair Cymru.

Derbyniodd Ludlow ei haddysg yn Ysgol Gyfun Treorci a Choleg y Brenin, Llundain.

## Gyrfa clwb 
Dechreuodd chware pêl-droed gyda thîm o fechgyn cyn gorfod rhoi'r gorau iddi wedi cyrraedd 12 mlwydd oed. Cafodd gyrfa ieuenctid addawol yn y maes athletig gan dal y record Brydeinig i'r naid driphlyg o dan 17 a gan gynrychioli'r DU mewn cystadlaethau dan 20. Bu hefyd yn cynrychioli Cymru yn chware pêl-rwyd a pêl-fasged. Penderfynodd canolbwyntio ar bêl-droed gan chware i dîm merched y Bari.

Enillodd Ludlow ysgoloriaeth i Brifysgol Pennsylvania yn yr Unol Daleithiau, ond ymadawodd wedi ychydig fisoedd o'r cwrs gan nad oedd hi'n fodlon a safon y pêl-droed  Yn nhoriad tymor 2005 dychwelodd i'r Unol Daleithiau i chware i New York Magic. O herwydd hyn cafodd Ludlow ei gwahardd rhag bod yn gapten ar ei Thîm ar gyfer ffeinal Cwpan FA y merched 2010 FA lle cafodd Arsenal eu trechu gan Everton.

Ym mis Gorffennaf 2013 wedi cyfres o anafiadau cyhoeddodd Ludlow ei ymddeoliad fel chwaraewr gan ddweud ei bod am ganolbwyntio ar ei rhôl fel hyfforddwr Academi Arsenal a Chymru.

Yn ystod ei chyfnod yn chware i'r clwb enillodd Arsenal a Ludlow naw pencampwriaeth y gynghrair chwe Cwpan FA a Chwpan Merched UEFA Mae'n parhau i ddal y record am y nifer o goliau a sgoriwyd dros dîm Merched Arsenal.

Mis ar ôl ymddeol derbyniodd swydd fel rheolwr a chyfarwyddwr tîm merched Reading a oedd newydd fod yn llwyddiannus yn eu cais i ymuno ag ail reng Oruwch Gynghrair y Merched.

## Gyrfa ryngwladol 
Enillodd Ludlow ei chap cyntaf dros Gymru yn 17 mlwydd oed mewn gêm yn erbyn Gweriniaeth yr Iwerddon ym mis Chwefror 1996.

Ym mis Tachwedd 2010 enillodd Ludlow ei 50fed cap dros ei gwlad wedi dychwelyd i'r tîm ar ôl absenoldeb a achoswyd gan anghydweld efo'r rheolwr Adrian Tucker parthed cyfeiriad gêm y merched yng Nghymru. Sgoriodd ei 18fed gôl dros ei gwlad gan drechu tîm Bwlgaria 8-1
Chwaraeodd ei gêm ryngwladol olaf yn 2012.

Yn 2014 cyhoeddodd Cymdeithas Pêl-droed Cymru eu bod am benodi Ludlow fel rheolwr Merched Cymru wedi ymadawiad Jarmo Matikainen 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru
Sean Gunn

Mae **Sean Gunn** (ganwyd 22 Mai 1974) yn actor o'r Unol Daleithiau sy'n fwyaf adnabyddus am ei rolau fel Kirk Gleason yn y gyfres deledu *Gilmore Girls* (2000-2007) a fel Kraglin yn ffilmiau'r Bydysawd Sinematig Marvel, *Guardians of the Galaxy* (2014), a *Guardians of the Galaxy Vol. 2* (2017). Mae'n frawd iau i'r gwneuthurwr ffilmiau James Gunn, ac ymddangosa yn ffilmiau ei frawd yn rheolaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Laura O'Sullivan

Mae '''Laura O'Sullivan''' (ganwyd 23 Awst 1991) yn bêl-droediwr o Gymru sy'n gôl-geidwad i dîm ferched Cyncoed a thîm cenedlaethol Cymru.

Dechreuodd ei gyrfa gyda Dinas Caerdydd wedi troi at gôl-geidwadaeth yn 2015. Chwaraeodd ei gêm ryngwladol cyntaf dros Gymru yn 2016 yn chware yng nghystadleuaeth Cwpan Merched Ciprys.

## Gyrfa clwb 
Yn hwyrddyfodiad i gamp pêl-droed, prin fu O'Sullivan yn chware yn ei arddegau oherwydd anawsterau teithio. Rhoddodd y gorau i chware pêl-droed yn gyfan gwbl am gyfnod, rhywbeth y bu hi'n difaru wedyn. Wedi dechrau chware yn rheolaidd eto yn 2011 dechreuodd O'Sullivan fel amddiffynnwr yn chware i dîm merched Dinas Caerdydd. Gan ei fod wedi llenwi fel gôl-geidwad wrth i'r tîm gael trafferth cadw gôl-geidwad rheolaidd penderfynodd newid ei safle.. Ym mis Rhagfyr 2014 daeth yn gôl-geidwad llawn amser, ac wedi gwneud gwaith da i'r ail dîm cafodd ei dewis i'r tîm cyntaf. Yn ei thymor cyntaf sefydlodd ei hun fel y dewis cyntaf i chware yn y gôl. Ar ddiwedd tymor 2014-15 enillodd wobr yr hyfforddwr i Chwaraewr y Flwyddyn.

Ym mis Medi 2017 ymunodd O'Sullivan a'i chyd chwaraewr rhyngwladol Cymreig Hannah Miles a thîm FA WSL1, Yeovil Town.

## Gyrfa ryngwladol 
Roedd O'Sullivan wedi cael ei galw i wersylloedd hyfforddi'r garfan ar ddau achlysur cyn iddi cael ei dewis am y tro cyntaf fel aelod o dîm cyntaf Cymru. Dewisodd Jayne Ludlow, rheolwr Cymru O'Sullivan fel y golwr ar gyfer gêm agoriadol Cwpan Ciprys ar 2 Mawrth 2016 yn erbyn y Ffindir. Bu'r gêm yn un gyfartal gyda'r naill dîm a'r llall yn sgorio dwy gôl yr un. Chwaraeodd yn y ddwy gêm arall yng ngrŵp Cymru o'r gystadleuaeth yn erbyn y Weriniaeth Tsiec ac yn erbyn Gwlad Pwyl. Methodd tîm Cymru i gyrraedd tu hwnt i'r gemau grŵp. Yn ystod ymgyrch Cymru i gyrraedd rowndiau terfynol Cwpan Merched y Byd 2019 llwyddodd i gadw llechen lân am bum gêm yn olynol. Wedi gêm 0-0 Cymru yn erbyn Lloegr ar 6 Ebrill 2018 enwyd O'Sullivan yn seren y gêm ar ôl ymdrech arwrol i rwystro'r Saeson rhag sgorio.

## Anrhydeddau 
* Chwarewr y Flwyddyn  Clwb Merched Caerdydd – enwebiad yr Hyfforddwr 2014-2015.
* Peldroediwr Benywaidd Cymreig y Flwyddyn 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru
Chris Sullivan (actor)

Mae **Chris Sullivan** (ganed 19 Gorffennaf 1980) yn actor a cherddor o'r Unol Daleithiau sy'n fwyaf adnabyddus am chwarae Taserface yn ffilm y Bydysawd Sinematig Marvel, *Guardians of the Galaxy Vol. 2*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr o'r Unol Daleithiau
James Gunn

Mae **James Gunn** (ganwyd 5 Awst 1966) yn wneuthurwr ffilmiau, actor, nofelydd a cherddor o'r Unol Daleithiau. Mae'n frawd i'r actor Sean Gunn.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genediaethau 1966
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Marvel Studios

bawd|Logo ers Gorffennaf 2016
Mae **Marvel Studios, LLC** (a adnabu'n wreiddiol fel **Marvel Films** o 1993 i 1996) yn stiwdio ffilmiau Americanaidd â'i phencadlys yn The Walt Disney Studios yn Burbank, Califfornia.

Ar hyn o bryd, gwasanaetha'r cynhyrchydd ffilm Kevin Feige fel pennaeth y sefydliad.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau archarwyr
Grindavík

300px|bawd|Lleoliad Grindavík
Pentref pysgota ar Reykjanesskagi, Penrhyn Ddeheuol Gwlad yr Iâ, yw **Grindavík**. Mae'r rhan fwyaf o'i phoblogaeth yn gweithio yn y diwydiant pysgota. Mae sba geothermaidd y Lagŵn Glas wedi ei lleoli  o ganol y dref. Poblogaeth y dref yw 3,023.
bawd|Yngannu Grindavík 
## Hanes
bawd|Grindavík o'r de
Sonia'r Landnámabók ("Llyfr y Gwladychu") fod 2 ymsefydlwr Llychlynaidd, Molda-Gnúpur Hrólfsson a Þórir Haustmyrkur Vígbjóðsson, wedi cyrraedd ardal Reykjanes tua'r flwyddyn 934. Ymsefydlodd Þórir yn Selvogur, a Krísuvík a Molda-Gnúpur yn Grindavík.

Sefydlodd meibion Moldar-Gnúpur dri canolfan; Þórkötlustaðahverfi, Járngerðarstaðarhverfi a Staðarhverfi. Mae'r Grindavik gyfoes wedi ei lleoli, gan fwyaf, yn lle roedd Járngerðarstaðarhverfi.

Mae gwreiddiau'r bwrdeisdref i'w canfod ym mhenderfyniad Einar Einarsson i symud yno i adeiladu a rhedeg siop yn 1897.  Yn ystod y cyfnod hwnnw, roedd poblogaeth y dref oddeutu 360.

Mae pysgota wedi bod yn rhan annatod o fywyd pobl Grindavik's er gwaethaf ei pheryglon. Ond gwellodd diogelwch y pysgotwyr a hwylustod y gwaith gydag agor glanfa newydd yn Hópið yn 1939. Ers 1950 gwelwyd datblygiadau sylweddol yn y diwydiant bysgota. Datganwyd Grindavík yn fwrdeistref yn 1974.

bawd|EGrindavíkurkirkja

## Nodweddion 
bawd|Grindavik
* Lleolir Y Lagŵn Glas (Islandeg: *Bláa Lónið*) rhyw 3&nbsp;km i'r gogledd o'r dref. Mae'r lagŵn yn ganolfan sba geothermal enwog sy'n defnydio dŵr mineral a phoeth o orsaf ynni Svartsengi ger llaw.
* Ungmennafélag Grindavíkur (Umfg) yw clwb chwraeon y dref ac mae'n cynnwys stadiwn Grindavíkurvöllur.
* Mae Pont Rhwng y Cyfandiroedd (cynt, Leif Lwcus) sy'n ymestyn ar draws dyffryn hollt Álfagjá ger llaw. Dyma'r dyffryn sydd ar y ffin rhwng platiau tectonaidd Ewrasia a Gogledd America. Fe'i hadeiladwyd yn 2002 ac mae wedi ei henwi ar ôl Leif Eriksson, a deithiodd o Ewrop i Ogledd America bron 500 mlynedd cyn Columbus.
* Mae Amgueddfa Pysgod Hallt Gwlad yr Iâ yn y dref. Fe'i hagorwyd yn 2002 ac mae'n adrodd hanes y diwydiant pysgota ac halltu penfras a physgod eraill a'i phwysigrwydd i economi'r wlad dros y canrifoedd.

## Gefeilldrefi
*  Rovaniemi, Y Ffindir
*  Ílhavo, Portiwgal
*  Hirtshals, Denmarc
*  Piteå Municipality|Piteå, Sweden
*  Penistone, Lloegr
*  Jonzac, Ffrainc

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Gwefan Bwrdeisdref Grindavík

Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Elizabeth Debicki

Actores o Awstralia yw **Elizabeth Debicki** (ganed 24 Awst 1990). Ar ôl gwneud ei debut ffilm yn *A Few Best Men* (2011), ymddangosodd yn *The Great Gatsby* (2013) ac enillodd Wobr yr AACTA ar gyfer yr Actores Orau mewn Rôl Gefnogol. Serennod yng nghynhyrchiad Cwmni Theatr Sydney *The Maids* gyda Cate Blanchett ac Isabelle Huppert (2013/14) a derbyniodd enwebiad ar gyfer y 14eg Gwobrau Helpmann. Mae hefyd wedi ymddangos yn y ffilmiau *Macbeth* (2015), *The Man from U.N.C.L.E.* (2015) a *Guardians of the Galaxy Vol. 2* (2017), yn ogystal â'i rôl yn y gyfres deledu *The Night Manager* (2016).

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Awstralia
Categori:Actorion ffilm o Awstralia
Categori:Actorion teledu o Awstralia
Categori:Actorion theatr o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Awstralia
Categori:Pobl o Melbourne
Pom Klementieff

Mae **Pom Klementieff** (ganed 3 Mai 1986) yn actores o Ffrainc. Chwaraea'r rôl Mantis yn y ffilm *Guardians of the Galaxy Vol. 2* (2017) ac ymddangosa eto yn yr un rôl yn y ffilm *Avengers: Infinity War* (2018).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ffrainc
Michael Rooker

Mae **Michael Rooker** (ganed 6 Ebrill 1955) yn actor o'r Unol Daleithiau sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl gyntaf fel Henry yn *Henry: Portrait of a Serial Killer* (1986), yn ogystal â'i rolau megis Terry Cruger yn *Sea of Love* (1989), Rowdy Burns yn *Days of Thunder* (1990), Bill Broussard yn *JFK* (1991), Hal Tucker yn *Cliffhanger* (1993), Jared Svenning yn *Mallrats* (1995) Merle Dixon yn *The Walking Dead* (2010-2013) a Yondu Udonta yn *Guardians of the Galaxy* (2014) a *Guardians of the Galaxy Vol. 2* (2017).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Vin Diesel

Mae **Mark Sinclair** (ganed 18 Gorffennaf 1967), a adnabyddir yn well o dan ei ffugenw **Vin Diesel**, yn actor, cynhyrchydd, cyfarwyddwr a sgriptiwr o'r Unol Daleithiau.

Ganed ef a'i efaill, Paul, yn Alameda County, Califfornia, yn feibion i Delora Sherleen (Sinclair) Vincent.

## Ffilmiau
**Awakenings (1990)*
**Multi-Facial* (1994) 
**Strays* (1997)
**Saving Private Ryan* (1998)
**Boiler Room* (2000)
**Pitch Black* (2000)
**The Fast and the Furious* (2001)
**Riddick* (2013)
**Guardians of the Galaxy* (2014)
**The Last Witch Hunter* (2015)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Gefeilliaid
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Badminton yng Ngemau'r Gymanwlad

Gwnaeth **badminton** ei ymddangosiad cyntaf yng Ngemau'r Gymanwlad yn ystod Gemau Ymerodraeth Prydain a'r Gymanwlad ym 1966 yn Kingston, Jamaica.

Mae'r gamp wedi ymddangos ym mhob un o'r Gemau ers yr ymddangosiad cyntaf yn Kingston ac ers 2014, mae badminton yn un o'r 10 camp craidd sydd yn rhaid ei gynnal mewn Gemau Gymanwlad.

## Gemau
## Tabl medalau
''Ar ôl Gemau'r Gymanwlad 2018''

## Medalau'r Cymry
Kelly Morgan ydi'r unig Gymro neu Gymraes i ennill medal aur badminton yng Ngemau'r Gymanwlad wedi iddi ennill Senglau'r Merched yng Ngemau'r Gymanwlad yn Kuala Lumpur, Maleisia, ym 1998.

## Cyfeiriadau
Gemau'r Gymanwlad
Categori:Chwaraeon Gemau'r Gymanwlad
Eiconograffeg

Gwyddor symbolau, themâu, a chynnwys yn y celfyddydau gweledol yw **eiconograffeg** neu **ddelw-arluniaeth**. Mae'n crybwyll astudiaeth, adnabod, disgrifiad, dosbarthiad, a dehongliad delweddau, ac eithrio'r pethau hynny sydd yn nodweddion arddull yr arlunydd a ffurf y celfyddydwaith. Gellir ei hystyried yn ffurf weledol ar esboniadaeth. Rhan o hanes celfyddyd yw eiconograffeg yn draddodiadol, a bellach mae'n berthnasol i feysydd eraill megis semioteg ac astudiaethau'r cyfryngau.

Cyhoeddwyd yr astudiaethau eiconograffig cynharaf yn yr 16g, ar ffurf catalogau o arwyddluniau llenyddol er defnydd arlunwyr, megis yr *Iconologia* (1593) gan Cesare Ripa. Datblygodd eiconograffeg ar y cyd ag archaeoleg yn y 18g, trwy astudiaeth themâu a nodweddion cofebion yr Henfyd. Yn y 19g, daeth eiconograffeg yn gysylltiedig â chelfyddyd Gristnogol yn hytrach na chelfyddyd hynafol. Ar droad y ganrif, ymddangosodd ysgol eiconograffig o hanesyddion celfyddyd, yn eu plith Émile Mâle ac Aby Warburg, mewn adwaith yn erbyn y beirniaid celf yn niwedd y 19g a oedd yn trafod ffurf ac nid cynnwys. Rhoddir yr enw eiconoleg ar y traddodiad hwn, sef "hanes y meddylfryd" o ran celfyddyd weledol drwy astudio'r cyd-destunau cymdeithasol, diwylliannol, ac hanesyddol. Yn yr 20g datblygodd eiconograffeg yn faes eang sydd yn cwmpasu celfyddyd seciwlar a chrefyddol, ac o bob cyfnod hanes, yn ogystal â chyfryngau gweledol newydd megis y sinema.

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes celf
Categori:Semioteg
Landnámabók

Mae'r ***Landnámabók*** (ynganiad yn Islandeg: *lantnaumaˌpouk*, “Llyfr y Gwladychu”), a dalfyrir yn aml i ***Landnáma***, yn llyfr Canol Oesol o Wlad yr Iâ sydd yn esbonio mewn manyldeb hanes gwladychu Gwlad yr Iâ gan y Northmyn yn yr 9g a'r 10g.
 o lawysgrif Landnáma yn Athrofa Astudiaethau Islandeg Árni Magnússon in Reykjavík]]

## Landnáma
bawd|180px|Blaen dalen fersiwn a olygwyd gan H. Kruse yn 1688
Rhennir y *Landnámabók* mewn i bum rhan a thros 100 o benodau. Mae'r rhan gyntaf yn adrodd sut y gwladychwyd yr ynys. Mae'r rhannau eraill wedyn yn adrodd hanes y gwladychu yn ddaearyddol, chwarter wrth chwarter gan ddechrau yn y gorllewin a gorffen gyda'r de. Mae'n olrhain digwyddiadau a hanes teuluoedd hyd at y 12g. Disgrifir hanes dros 3,000 person a 1,400 annedd neu dreflan. Mae'n nodi lle ymsefydlodd pob ymsefydlydd gan gynnwys ach byr i'r teulu. Ceir weithiau storiau byrion anecdotaidd yn y llyfr.

Rhestra'r *Landnámabók* 435 dyn fel y sefydlwyr cychwynnol, gyda'r mwyafrif yn ymsefydlu yn rhannau gogleddol a de-orllewinnol yr ynys. Mae'n sefyll fel ffynhonnell amhrisiadwy ar hanes ac ach pobl Gwlad yr Iâ.

Ceir trafodaeth ai un awdur sydd i'r llyfr neu bod gwahanol bobl wedi cyfrannu at ei ysgrifennu wrth iddynt gwrdd yn yr *þing* (cynulliad Gwlad yr Iâ).

## Fersiynau sydd wedi goresgyn
Dydy'r copi gwreiddiol un o'r llyfr heb oresgyn a daw'r fersiynau cynharaf sydd gennym o ail hanner y 13g neu ychydig yn hwyrach. Credir i'r fersiwn wreiddiol gael ei hysgrifennu yn y 11g, a chredir iddi darddu gyda Ari Þorgilsson inn frodi (1068-1148), neu ei fod wedi cymryd rhan yn ei chreu.

Digwyddodd gwladychiad gyntaf Gwlad yr Iâ yn ystod Oes y Llychlyniaid rhwng 870 a 930, ond mae'r *Landnámabók* yn nodi disgynyddion oedd yn byw wedi hynny fewn i'r 11g.

Mae pum fersiwn canol oesol o'r *Landnámabók*.

**Sturlubók* gan Sturla Þórðarson (1214-1284), a ysgrifennwyd fe gredir rhwng 1275 a 1280. Dyma'r unig fersiwn lawn sydd wedi ei chadw.
**Hauksbók* gan Haukr Erlendsson († 1331), a seiliwyd ar *Sturlubók* a fersiwn golledig gan Styrmir Kárason. Casglwyd at ei gilydd rhwng 1306 a 1308 
**Melabók* yw'r trydydd fersiwn. Dim ond darnau ohono sydd wedi goresgyn mewn dau lawysgrif memrwn. Ond credir mai'r Melabók yw'r fersiwn sydd yn cyfleu y testun wreiddiol orau. 
**Skarðsárbók* casglwyd ynghyd y Skarðsárbók cyn 1636 gan Björn Jónsson, a seiliodd ar ei lawysgrif ar fersiwn Sturlubók a Hauksbók.
**Þórðarbók* mae rhannau o'r Melabók yn y Þórðarbók, fersiwn o'r Landnámabók o 16g a ysgrifennwyd gan Þórður Jónsson o Hítardalur.

Mae the epilog Hauksbók Haukr yn sôn am fersiynau eraill, hŷn nad sydd wedi goroesi. Mae'n sôn hefyd y dylsai'r Landnámabók wreiddiol ddychwelyn nôl at Ari Þorgilsson a Kolskeggr Asbjarnarson, ac iddo gael ei chreu tua 1100. Nodir bod fesiwn arall, y Styrmisbók gan Styrmir Kárason (m. 1245) wedi ei hysgrifennu tua 1220 a'i bod yn perthyn yn agos i'r Melabók.

## Dolenni allanol
*Cyhoeddiad arlein o'r *Landnámabók*
*Llawysgrif Árni Magnússon ar wefan yr Amgueddfa 

Categori:Gwlad yr Iâ
Ribeseya

bawd|300px
Tref fechan (84 km2) ac ardal wleidyddol yw **Ribeseya** (Sbaeneg: *Ribadesella*) yn Asturies. Mae'n perthyn i ranbarth Comarca Oriente. I'r gogledd mae Môr y Cantabrico, i'r dwyrain mae'n ffinio gyda Llanes, i'r de gyda Cangas de Onis a Parres, ac i'r gorllewin gyda Caravia. Cafodd y dref ei sefydlu gan y Brenin Alfonso X, y Doeth, yn y 13g. Ganrif yn ôl, roedd yn un o borthladdoedd mwyaf pwysig Asturies. Mae 5,779 o bobl yn byw yn y dref a'r pentrefi gwledig sy'n dod o dan yr un cyngor. Ym 1910 roedd bron i 9,000.

### Daearyddiaeth 
Mofrechu (897m) yw copa uchaf yr ardal, ac mae nifer o fynyddoedd dros 500m, ond mae canol tref Ribeseya o dan 5m. Y Seya (Sb: Sella) yw'r brif afon: o'i ffynhonnell yn y Picos de Europa mae'n llifo 60&nbsp;km i'r gogledd, gyda nifer o lednentydd sylweddol fel y Ponga, Dobra, Piloña a Gueña.

Mae'r draffordd A-8 yn croesi'r cyngor o'r dwyrain i'r gorllewin ar hyd yr arfordir. Mae hon yn rhan o'r brif lwybr Ewropeaidd E-70 sy'n rhedeg o A Coruña i ddinas Poti yn Georgia. Mae'r N-634 yn rhedeg i'r de, tuag at Arriondas a'r Picos de Europa. Mae lein rheilffordd un-trac yn cario dur a nwyddau eraill yn ogystal â theithwyr. Mae'n rhan o'r lein rhwng Uviéu a Santander.

### Hanes 
Un o feibion enwocaf y dref yw Agustín Arguelles, a gododd o deulu gwerinol i fod yn un o benseiri Cyfansoddiad Sbaen 1812, ymgais i foderneiddio'r wlad yn fwy o ddemocratiaeth seneddol wrth i Ryfel y Penrhyn ddod i ben. Yn ystod y 19eg ganrif roedd y porthladd yn fan ymfudo i gannoedd o filoedd a groesai'r Iwerydd i chwilio am fywyd gwell.

### Diwylliant 
Ar gyrion y dref saif Ogof Tito Bustillo, cadwyn o ogofau a grewyd gan lif yr afon drwy'r galchfaen.. Yma ym 1968 y daethpwyd o hyd i luniau wedi eu peintio rhwng 8,000 a 17,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae rhai ohonynt i'w gweld wrth ymweld â'r ogof (Mawrth-Hydref), yn cynnwys ceirw, ceffylau, a gwartheg. Ddechrau mis Awst cynhelir Ras Ceufadau rhyngwladol y Seya, sy'n denu cystadleuwyr o bob ran o'r byd. Mae'r ras yn dechrau yn Arriondas, 20&nbsp;km lan yr fon, ac yn gorffen wrth y bont yn Ribeseya. Bydd cannoedd o filoedd o bobl yn tyrru i'r ddwy dref adeg 'Piragues', sef yn enw ar lafar.

Mae Llwybr Santiago yn croesi'r ardal o'r dwyrain i'r gorllewin, o Cuerres i Berbes. Y llwybr gogleddol, neu lwybr yr arfordir, yw hwn yn hytrach na'r brif lwybr. Ym mhentref Cuerres mae Ffair Gaws bwysig ar Awst 9fed.

Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
Ísafjarðarbær

bawd|Map Isafjardarbaer

Bwrdeistref yng Ngwlad yr Iâ yw **Ísafjarðarbær**. Fe'i lleolir yn Rhanbarth Fjords y Gorllewin Westfjorde. Crëwyd y fwrdeistref yn 1996 drwy uno Flateyrarhreppur, Ísafjarðarkaupstaður, Mosvallahreppur, Mýrahreppur, Suðureyrarhreppur a Þingeyrarhreppur. Ar 1 Ionawr 2017 poblogaeth y fwrdeistref oedd 3,608 gyda 2571 yn byw yn y nhref Ísafjörður.

Y prif dref yw Ísafjörður, gyda phoblogaeth o 2,636 yn 2011. Ceir yna llond llaw o bentrefi: Þingeyri (poblogaeth, 260), Suðureyri (poblogaeth, 312), Flateyri (poblogaeth, 287) a Hnífsdalur (poblogaeth, 231).

## Poblogaeth 
bawd|Ísafjarðardjúp
Bu cwymp o 6.8% yn y boblogaeth rhwng 1997 a 2006.

## Trafnidiaeth
bawd|Arwyddbost
bawd|Dynjandi
Gweinyddir y fwrdeistref gan Faes Awyr Ísafjörður.

## Gefeilldrefi
* **Joensuu**, Y Ffindir
* **Linköping**, Sweden
* **Nanortalik**, Yr Ynys Las
* **Runavík**, Ynysoedd Ffaro
* **Tønsberg**, Norwy

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol

Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
After Eden

Mae '''*After Eden* (Wedi Eden)''' yn bale fer i ddau ddawnsiwr â chyfansoddwyd gan John Butler a Lee Holby ar gyfer Harkness Ballet, Efrog Newydd ym 1966.

## Cefndir
Dim ond dau gymeriad sydd yn y bale, un dyn (Adda) ac un fenyw (Efa). Mae'r ddau yn cael eu crybwyll yn stori'r creu yn llyfr Genesis o'r Beibl. Roedd Duw wedi creu Adda o lwch y ddaear a'i osod yng Ngardd Eden. Dywedir wrth Adda y gall mwynhau ffrwythau holl goed yr ardd, ac eithrio  ffrwyth y goeden sy'n rhoi gwybodaeth am bopeth – da a drwg. Mae Duw wedyn yn creu Efa allan o un o asennau Adda i fod yn gymar iddo. Mae sarff yn twyllo Efa i fwyta ffrwythau o'r goeden waharddedig, ac mae'n rhoi rhywfaint o'r ffrwythau i Adda. Mae'r gweithredoedd hyn yn rhoi gwybodaeth ychwanegol iddynt, ond mae'n rhoi iddynt y gallu i gywain cysyniadau negyddol a dinistriol fel cywilydd a drwg hefyd. I gosbi'r ddau am anwybyddu ei orchymyn i beidio bwyta ffrwyth y pren da a drwg mae Duw yn eu troi nhw allan o baradwys Gardd Eden..

## Y stori
Mae'r bale wedi ei gosod ychydig ar ôl i Adda ac Efa cael eu troi allan o Eden. Mae'r ddawns yn adlewyrchu rhywfaint o'r ing, edifeirwch, herfeiddiad a'r ildio i'w sefyllfa gan y ddau gariad wrth iddynt baratoi i wynebu ffawd nad oeddynt yn disgwyl.

Ar ddechrau'r ddawns mae'r ddau wedi huno yn eu trueni ac yn hollol ddibynnol ar ei gilydd. Ond wedi ychydig maent yn sylweddoli bod eu rhyddid dychrynllyd newydd yn codi'r posibilrwydd iddynt gael ymwahanu. Ond nid ydynt yn ystyried y posibilrwydd am yn hir. Maent wedi mynd trwy ormod gyda'i gilydd i dorri fyny. Er gwaethaf y straen mae cael eu troi allan o'r ardd wedi rhoi ar eu perthynas maent fel magnetau yn denu ac yn  gwrthyrru wrth iddynt droi i wahanol gyfeiriadau. Yn y diwedd mae'r ddau yn cael eu huno'n llwyr o'r newydd ac yn penderfynu wynebu eu dyfodol ansicr gyda'i gilydd.

## Perfformio 
Mae *After Eden* yn bale fer, mae'n cymryd tua 18 munud i berfformio ei gyfres o bum *pas de deux* (deuawd lle mae dyn a dynes yn gyd ddawnsio). Comisiynwyd Lee Holby i gyfansoddi'r gerddoriaeth gan Gwmni Bale Harkness a chafodd ei berfformio gyntaf ym 1966 gyda choreograffiaeth wreiddiol gan John Butler. Ers ei pherfformiad cyntaf mae After Eden wedi cael ei pherfformio gan Gwmni Theatr Dawns Alvin Ailey, Bale Awstralia, Bale La Scala, Netherlands Dans Theater, Bale Brenhinol Fflandrys, Les Grands Ballets Canadiens, a llawer o gwmnïau eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Bale
Categori:Gweithiau'r 1960au
Gemau'r Gymanwlad 2022

'''Gemau'r Gymanwlad 2022''' oedd yr ail dro ar hugain i Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Cafodd y gemau eu cynnal yn Birmingham, Lloegr rhwng 28 Gorffennaf a 8 Awst 2022. Dyma oedd y trydydd tro i'r Gemau cael eu cynnal yn Lloegr.

Roedd y gemau i fod i'w cynnal yn Durban, De Affrica ond ym mis Chwefror 2017 cyhoeddwyd na fyddai'r ddinas yn gallu cynnal y Gemau wedi'r cwbwl oherwydd problemau ariannol ac ym mis Mawrth 2017 agorwyd y broses o geisio dod o hyd i leoliad newydd ar gyfer Gemau'r Gymanwlad 2022

## Chwaraeon
Ym mis Ionawr 2018 cyhoeddwyd na fyddai saethu yn rhan o'r Gemau yn 2022 - y tro cyntaf ers Gemau'r Gymanwlad 1970 i'r gamp peidio a chael ei chynnwys.
Cyflwynwyd pêl-fasged 3x3 a phêl-fasged 3x3 cadair olwyn am y tro cyntaf erioed a cafodd criced ei gynnwys am y tro cyntaf ers Gemau'r Gymanwlad 1998 yn Kuala Lumpur, Malaysia gyda twrnament Ugain Pelawd i Ferched yn rhan o'r Gemau.

* 20px Athletau
* 20px Badminton
* Beicio
** 20px Lôn
** 20px Trac
** 20px Mynydd
* 20px Bocsio

* 20px  Bowlio lawnt
*  20px  Codi pwysau
*  20px  Criced
* Dyfrol
** 20px Nofio
** 20px Nofio cydamseredig
** 20px Plymio

* Gymnasteg
** 20px Artistig
** 20px Rhythmig
*  20px Hoci
*  20px Judo

*  20px Pêl-fasged 3x3
* 20px Pêl-foli Traeth

*  20px Pêl-rwyd
* 20px Reslo
* 20px  Rygbi saith-bob-ochr
* 20px Sboncen
* 20px Tenis bwrdd
* 20px Triathlon

## Uchafbwyntiau'r Gemau
Alex Yee o Loegr enillodd fedal aur cyntaf y gemau yn y triathlon i ddynion cyn i Flora Duffy o Bermuda amddiffyn ei choron yn y triathlon i ferched.

Llwyddodd Duken Tutakitoa-Williams i ennill medal cyntaf yn hanes ynys Nuie yng Ngemau'r Gymanwlad wrth gipio medal efydd yn adran pwysau trwm y bocsio tra bod Alastair Chalmers wedi sicrhau medal cyntaf erioed i Guernsey ar y trac athletau wrth gipio medal efydd yn y 400m dros y clwydi.

Y chwaraewr tenis bwrdd o Singapore, Feng Tianwei, enillodd fedal aur yn y senglau, dyblau ac fel aelod o dîm merched Singapore, gafodd ei gwobrwyo â Gwobr David Dixon yn ystod y seremon i cloi.

## Tabl medalau

## Enillwyr o Gymru
*Gweler* Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad 2022

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

2022
Categori:2022 yn Lloegr
Fjarðabyggð

bawd|Map Bwrdeistref Fjardabyggd
Bwrdeistref yn nwyrain Gwlad yr Iâ yw **Fjarðabyggð**. Fe'i lleolir yn Rhanbarth y Dwyrain, Austurland. Ei phoblogaeth ar 1 Ionawr 2017 oedd 4,691 a'i maint yn 1,164&nbsp;km sgwâr. bawd|Eskifjörður pronunciation

## Hanes
Sefydlwyd y fwrdeistref yn 1998 gydag uno cyn fwrdeistrefi Eskifjörður, Neskaupstaður a Reyðarfjörður. Unwyd Austurbyggð, Fáskrúðsfjarðarhreppur a Mjóafjarðarhreppur fewn i  Fjarðabyggð yn 2006.

## Y 'Pysgotwyr Ffrengig'
bawd|Arwyddbost Ddwyieithog, Islandeg a Ffrangeg, Fáskrúðsfjörður

Roedd pentref Fáskrúðsfjörður yn ganolfan i bysgotwyr Ffrengig a ddaeth i bysgota yno rhwng 1880 a 1920, yn bennaf o Lydaw a'r ardaloedd sy'n ymestyn tuag at Ngwlad Belg, yn ystod tymor y gaeaf (gweler hefyd y nofel ''Pêcheur d'Islande'' gan Pierre Loti). Fodd bynnag, dim ond ychydig ohonynt a setlodd yn y pentref, aeth y rhan fwyaf ohonynt i weithio fel pysgotwyr allan yn y môr a chawsant eu hecsbloetio'n fawr. Daethon nhw ddim ond weithiau i ffeirio am tir neu os oeddent yn sâl neu'n cael eu hanafu> Dyna'r rheswm dros sefydlu'r ysbyty bach, y *Franski spítalinn*, a sefydlwyd iddynt, y mae ei weddillion ar y lan gyferbyn â'r lle. Yn y cyfamser, daeth y tŷ sinc rhychog yn ôl i'r pentref a'i hadnewyddu. Mae'r Amgueddfa Ffrengig a'r enwau strydoedd dwyieithog yn gyffredinol (Gwlad yr Iâ, Ffrangeg) yn dyst i'r cyfnod hwn. Yn ogystal, mae pob blwyddyn cynhelir gŵyl y Franskir dagar (Dyddiau Ffrangeg) i gofio am yr hanes a'r cysylltiad.

## Daearyddiaeth
bawd|Pentref Eskifjörður gyda llong hamdden (cruise ship) y Prinsendam, 2017
Mae'r fwrdeistref yn cynnwys y pentrefi isod:

## Gefeilldrefi
* Gravelines (Ffrainc; gefeillir mewn gwirionedd gyda Fáskrúðsfjörður)
* Stavanger (Norwy; gefeillir mewn gwirionedd gyda Neskaupstaður)
* Jyväskylä (Y Ffindir)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol 
*'Visit Fjarðabyggð'

Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Húsavík

300px|bawd|Húsavík panorama awyr, 2017
Mae **Húsavík** yn dref ym mwrdeisdref Norðurþing ar arfordir gogleddol Gwlad yr Iâ ar lannau bae Skjálfandi. Ei phoblogaeth yw 2,182. Ei phrif nodwedd pensaernïol yw eglwys bren Húsavíkurkirkja, a adeiladwyd yn 1907. Gweinir Húsavík gan Faes Awyr Húsavík.

Cyfunwyd yr hen fwrdeistref Húsavík (Isl Húsavíkurbær) ym mis Mehefin 2006 gyda chymunedau gwledig Keldunes (Kelduneshreppur), Öxarfjörður (Öxarfjarðarhreppur) a Raufarhöfn (Raufarhafnarhreppur) i greu fwrdeistref newydd, Norðurþing.

Daw incwm u dref o dwristiaeth a physgota yn ogystal ag elfen o fanwerthu a diwydiant bychan. Hyd yn ddiweddar, roedd Húsavík yn allforio silica a dynnwyd o lyn Mývatn ger llaw.

## Poblogaeth hyd at 2005 
[miniatur|600px|bawd|Húsavíks Hafen, im Hintergrund der [Húsavíkurfjall]]

## Hanes
bawd|Bythynod Húsavík tua'r flwyddyn 1900
Yn ôl y *Landnámabók* ("Llyfr y Gwladychu"), Húsavík oedd y lle cyntaf yng Ngwlad yr Iâ i'w  wladychu gan y Northmyn. Arhosodd y Swediad, Garðar Svavarsson yno am un gaeaf oddeutu'r flwyddyn  870. Pan adawodd yng ngwanwyn 870, wedi'r arhosiad dros y gaeaf, fe adawodd ddyn ar ei ôl, o'r enw Nattfari a dau gaethwas, dyn a dynes, ac fe sefydlon nhw fferm yno. Ystyr Húsavík yw "bae y tai", gan gyfeirio, mae'n siwr, at gartrefi Garðar, a fyddai, o bosib, wedi bod yr unig dai yn yr holl ynys.

Enwodd Garðar Svavarsson y tir newydd yma (Gwlad yr Iâ) yn *Garðarsholmur*. Mae cofeb yn Ysgol Húsavík yn ei goffáu.

## Twristiaeth
Mae Húsavík wedi dod yn ganolfan i wylio morfilod gan fod gwahanol fathau o forfilod yn ymweld â'r bae. Lleolir Amgueddfa Morfilod Húsavíkis yng nghanol y dref ger yr harbwr.

Cer hefyd amgueddfa ddiwylliant a bioleg yn y dref. Gwelir yno arth wen wedi ei stwffio (a ymwelodd â Grimsey yn 1969) a hen gychod.

Mae Húsavík hefyd yn gartref i'r Amgueddfa Fforiadu (exploration museum). Ceir cofeb i'r gofodwyr yno sy'n talu teyrnged o gofodwyr yr Apollo bu'n hyfforddi yn ardal Húsavík yn ystod yr 1960au.

Mae aral Mývatn, gyda'i daeareg a bywyd gwyllt ddiddorol, ger llaw. Ac mae Parc Cenedlaethol Jökulsárgljúfur gydag Ásbyrgi, y canion pendol a rhaeadrau Dettifoss, Hafragilsfoss a Selfoss heb fod yn bell o'r dref.

## Chwaraeon
Íþróttafélagið Völsungur (ÍF Völsungur) yw'r tîm pêl-droed lleol. Buont yn cystadlu yn y gynghrair uchaf yn ystod tymor 1988.

## Gefeilldrefi
*Karlskoga, Sweden
*Fredrikstad, Norwy
*Riihimäki, Y Ffindir
*Aalborg, Denmarc
*Qeqertarsuaq, Yr Ynys Las
*Fuglafjørður, Ynysoedd Ffaro
*Eastport, Maine, Unol Daleithiau America

## Oriel

File:Húsavík - view from the mountain.jpg|Golygfa o'r mynydd
File:Husavik Harbor 2006.jpg|Harbwr Húsavík 
File:Húsavík harbor. Northern Iceland.jpg|Harbwr Húsavík
File:Husavik1.jpg|Eglwys Húsavík
File:Husavik whales.JPG|Morfilod yn Skjalfandi ger Húsavík
File:A street in Húsavík.jpg|Stryd Húsavík
File:Húsavík - town, harbour and church.jpg|Húsavík - tref, harbwr ac eglwys

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Twristiaeth Swyddogol
*Gwefan Swyddogol y Dref 
*Gwylio Morfilod a Gwybodaeth
*'Húsavík whale watching' 

Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Pêl-rwyd yng Ngemau'r Gymanwlad

Gwnaeth **pêl-rwyd** ei ymddangosiad cyntaf yng Ngemau'r Gymanwlad yn ystod Gemau'r Gymanwlad ym 1998 yn Kuala Lumpur, Maleisia.

Mae'r gamp wedi ymddangos ym mhob un o'r Gemau ers yr ymddangosiad cyntaf yn Kuala Lumpur ac ers 2014, mae pêl-rwyd yn un o'r 10 camp craidd sydd yn rhaid ei gynnal mewn Gemau Gymanwlad.

## Gemau
## Tabl medalau
''Ar ôl Gemau'r Gymanwlad 2022''

## Gwledydd sydd wedi cystadlu
## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon Gemau'r Gymanwlad
Gemau'r Gymanwlad
Zoë Saldaña

Mae **Zoë Saldaña-Perego** (ganed Zoe Yadira Saldaña Nazario; 19 Mehefin 1978), a adnabyddir yn broffesiynol fel Zoë Saldaña, Zoe Saldaña, Zoë Saldana neu Zoe Saldana yn actores a dawnswraig o'r Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Dawnswyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Queens
Bocsio yng Ngemau'r Gymanwlad

Mae **bocsio**, ynghyd ag athletau, nofio a phlymio, yn un o bedair camp sydd wedi ymddangos ym mhob un o Gemau'r Gymanwlad ers y Gemau cyntaf yn Hamilton, Canada ym 1930 ac yn un o'r 10 camp craidd sydd yn rhaid ei gynnal mewn Gemau Gymanwlad.

Cyflwynwyd bocsio i ferched am y tro cyntaf yng Ngemau'r Gymanwlad 2014 yn Glasgow, Yr Alban.

## Gemau
## Tabl medalau
''Wedi Gemau'r Gymanwlad 2018''

## Medalau'r Cymry
Mae Cymru wedi llwyddo i ennill 37 medal yn y sgwâr bocsio gyda'r medalau cyntaf yn dod yn ystod Gemau'r Ymerodraeth yn Llundain ym 1934. Roedd 'na Gymro wedi ennill medal efydd yng Ngemau'r Ymerodraeth cyntaf yn Hamilton, Canada ond roedd Albert Love yn cystadlu o dan faner Lloegr yn hytrach na baner Cymru felly mae ei fedal yn ymddangos o dan gyfanswm Lloegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon Gemau'r Gymanwlad
Gemau'r Gymanwlad
Dave Bautista

Mae **David Michael Bautista Jr.** (ganed 18 Ionawr 1969) yn actor, ymgodymwr proffesiynol, cyn-grefftwr ymladd cymysg a chorffluniwr o'r Unol Daleithiau.

Dechreuodd Bautista actio yn 2006 a serennodd yn *The Man with the Iron Fists* (2012), *Riddick* (2013) y ffilm James Bond *Spectre* (2015) a *Blade Runner 2049* (2017). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Drax yn y Bydysawd Sinematig Marvel, yn portreadu'r cymeriad yn *Guardians of the Galaxy* (2014) a *Guardians of the Galaxy Vol. 2* (2017). Ailgydia yn y rôl yn *Avengers: Infinity War* (2018). Mae hefyd wedi ymddangos mewn nifer o ffilmiau syth-i-fideo ers 2009.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Roegaidd
Isoglos

O fewn maes ieithyddiaeth, a thafodieitheg, terfyn daearyddol sydd yn dynodi nodwedd ieithyddol neilltuol yw **isoglos**. Gall y nodwedd fod yn iaith neu dafodiaith gyfan, neu rywbeth megis ymadrodd, ynganiad, neu acen leol.

Gan amlaf, nid oes gwahaniad manwl gywir ar hyd yr isoglos, oni bai ei fod yn cyfateb i ffin ddaearyddol neu wleidyddol gadarn sydd yn arwahanu'r cymunedau ieithyddol. Fel arfer mae ardal drawsnewidiol ar gyrion y goror, ac yno mae'r ddwy nodwedd ieithyddol yn gorgyffwrdd. Weithiau defnyddir isoglos i ddangos newidiadau dros amser, megis ymlediad neu enciliad iaith mewn tiriogaeth benodol.

Enghraifft o isoglos yng Nghymru yw Llinell Landsker sydd yn nodi'r ffin rhwng ardaloedd Cymraeg ac ardaloedd Saesneg yn Sir Benfro.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth ieithyddol
Categori:Gororau
Categori:Ieithyddiaeth hanesyddol
Categori:Tafodieitheg
Cosmogoni

Damcaniaeth neu athrawiaeth, boed yn wyddonol, yn athronyddol neu'n grefyddol, sydd yn ceisio egluro dechreuad a datblygiad y bydysawd a threfn y cosmos yw **cosmogoni**.

Damcaniaeth y Glec Fawr yw'r prif fodel cosmogonaidd a dderbynir gan y mwyafrif o wyddonwyr i esbonio dechreuad y bydysawd. Ni wyddys yn union sut y datblygodd Cysawd yr Haul: ymhlith y tybiaethau mae planedronynnau, rhagblanedau, a nifwl heulol. Cosmoleg yw'r enw ar astudiaeth strwythur y bydysawd.

Ymdrecha cosmogonïau crefyddol i esbonio'r dechreuad drwy fythau'r creu, sydd yn aml yn honni taw creadigaeth ddwyfol ydyw'r bydysawd, er enghraifft y creu yn ôl Genesis.

## Cosmogonïau mytholegol a chrefyddol 
Mae'r mwyafrif o fytholegau a chrefyddau yn cynnwys straeon am ddechreuad y byd a gwreiddiau'r ddynolryw. Mae ambell system gred, gan gynnwys Bwdhaeth, yn cymryd safbwynt agnostig ynglŷn â'r dechreuad. Dosberthir cosmogonïau yn bum dosbarth gan yr ysgolhaig Charles H. Long:
# Creadigaeth a briodolir i ddau riant, er enghraifft Rangi a Papa ym mytholeg y Maorïaid a Tiamat ac Apsu yn hen grefydd Mesopotamia.
# Yr ŵy cosmig, er enghraifft yr Upanishadau yn yr India neu Pangu yn Tsieina.
# Creadigaeth o ddim byd, a geir yn aml yng nghrefyddau undduwiol megis y crefyddau Abrahamig
# Creadigaeth o'r tu mewn i'r ddaear, er enghraifft Brodorion De orllewin yr Unol Daleithiau sydd yn credu i'w cyndeidiau dyfod o grombil y ddaear a thrawsnewid yn fodau dynol.
# Mythau "plymwyr y ddaear", sy'n disgrifio bodau boreuol sydd yn tynnu'r ddaear i lan o waelod y môr, er enghraifft ym mytholeg y Yokut o Galiffornia.

Ceir cosmogonïau hefyd sydd yn cyfuno'r mathau hyn, er enghraifft mytholeg yr Hen Aifft sydd yn cynnwys bydysawd gwag cyn i rieni'r byd gael eu creu. Mae ambell gosmogoni na ellir ei ddosbarthu'n syml i'r rhestr hon, er enghraifft yr emyn yn llyfrau'r Rig Veda sydd yn priodoli'r greadigaeth i aberth y person cyntaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athroniaeth naturiol
Categori:Cosmoleg
Chadwick Boseman

Actor a chynhyrchydd o o'r Unol Daleithiau oedd **Chadwick Aaron Boseman** (29 Tachwedd 1976 – 28 Awst 2020).

Chwaraeodd nifer o bobl hanesyddol, fel Jackie Robinson yn *42* (2013), James Brown yn *Get on Up* (2014), a Thurgood Marshall yn *Marshall* (2017). Daeth yn seren rhyngwladol gyda'i rhan fel yr arch-arwr Black Panther yn nghyfres ffilmiau Marvel, yn cynnwys  *Black Panther* (2018), ac enillodd Wobr Delwedd NAACP a Gwobr Screen Actors Guild.

Roedd ei rannau ffilm arall yn cynnwys *21 Bridges* (2019), a gyd-cynhyrchodd, a *Da 5 Bloods* (2020). Bydd ei ffilm olaf, ''Ma Rainey's Black Bottom'', yn cael ei gyhoeddi ar ôl ei farwolaeth, ar Netflix.

Bu farw ar 28 Awst 2020 wedi bod yn cael triniaeth am Canser colorectaidd am bedair blynedd, yn ddiarwybod i'r cyhoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Brooklyn
Lupita Nyong'o

Mae '''Lupita Amondi Nyong'o''' (ganed 1 Mawrth 1983) yn actores Geniaidd-Fecsicanaidd. Yn ferch i'r gwleidydd Ceniaidd Peter Anyang' Nyong'o, fe'i ganwyd yn Ninas Mecsico lle oedd ei thad yn dysgu a fe'i magwyd yng Nghenia o un flwydd oed. Mynychodd y coleg yn yr Unol Daleithiau, yn ennill gradd baglor mewn ffilm ac astudiaethau theatr o Goleg Hampshire.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Actorion ffilm
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ryan Coogler

Mae **Ryan Kyle Coogler** (ganed 23 Mai 1986) yn gyfarwyddwr a sgriptiwr ffilm o'r Unol Daleithiau. Enillodd ei ffilm gyntaf, *Fruitvale Station* (2013), y gwobrau gorau o'r gynulleidfa a'r uchel reithgor yng nghystadleuaeth ddramatig yr Unol Daleithiau yn yr Ŵyl Ffilmiau Sundance 2013. Ers hynny, mae wedi cyd-sgriptio a chyfarwyddo'r seithfed ffilm yn y gyfres ffilmiau *Rocky*, *Creed* (2015) a ffilm y Bydysawd Sinematig Marvel *Black Panther* (2018).

Cydweithia'n gyson gyda'r actor Michael B. Jordan, sydd wedi ymddangos ym mhob o'i ffilmiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau