open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Édith Piaf

Cantores o Ffrainc oedd **Édith Piaf** (ganed **Édith Giovanna Gassion**) (19 Rhagfyr 1915 – 11 Hydref 1963). Cafodd ei geni ym Mharis. Adlewyrchai'r caneuon a ganai ei bywyd, ac arbenigodd mewn canu caneuon serch. Ymhlith ei chaneuon enwocaf mae "La Vie en Rose" (1946), "Hymne à l'Amour" (1949), "Milord" (1959), "Non, Je Ne Regrette Rien" (1960), "l'Accordéoniste" (1955), "Padam... Padam..." (1951), a "La Foule" (1957).

## Ei bywyd cynnar
Er gwaethaf nifer o gofiannau amrywiol, ceir cryn dipyn o ansicrwydd am fywyd Piaf. Fe'i ganed yn **Édith Giovanna Gassion** yn Belleville, Paris, a oedd yn ardal o fewnlifiad uchel. Yn ôl yr hanesion, cafodd eo geni ar bafin *Rue de Belleville 72*, ond dywed ei thystysgrif geni mai yn Hôpital Tenon  y'i ganed.

Cafodd ei henwi'n Édith ar ôl nyrs Brydeinig o'r Ail Ryfel Byd, Edith Cavell, a ddienyddiwyd am helpu milwyr Ffrengig i ddianc rhag yr Almaenwyr. Roedd Piaf—a yn derm llafar am ddryw a daeth hyn yn ffugenw iddi ugain mlynedd yn ddiweddarach.

### Caneuon enwog 
* "La Vie en Rose" (1946)
* "Milord" (1959)
* "Non, Je Ne Regrette Rien" (1960)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  A tribute
*  Paris Edith Piaf
*  Les conquêtes de Piaf

Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Cantorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl fu farw o ganser yr afu
Categori:Pobl o Baris
Bedd y Cawr

Pentref ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Bedd y Cawr**. Saif  ar gyrion Llansawel. Mae iard datgymalu hen longau yno.

Yn 1797 gwnaethpwyd estyniad i Gamlas Castell-nedd hyd Fedd y Cawr. Goruchwylwyd y gwaith gan Thomas Dadford (Ieuaf).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Camlas Castell-nedd ym Medd y Cawr

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)
FilmNet

Sianel deledu sydd wedi darfod erbyn hyn a ddarlledai yn Norwy a Sweden oedd **FilmNet**. Roedd yn sianel am ffilmiau a oedd ar gael yng Nghymru gyda datgodiwr arbennig.

Categori:Sianeli teledu
Categori:Teledu yn Norwy
Categori:Teledu yn Sweden
Jean Racine

200px|bawd|Portread o **Jean Racine**

Dramodydd mawr yn yr iaith Ffrangeg oedd **Jean Racine** (22 Rhagfyr 1639 – 21 Ebrill 1699) a anwyd yn La Ferté-Milon, ger Soissons yn *département* Aisne, Ffrainc. Cafodd ei addysg yn ysgolion Port-Royal, ger Paris.

Priododd Catherine de Romanet yn 1677.

## Gwaith llenyddol
### Barddoniaeth 
* *La Convalescence du Roi*
* *La renommée aux Muses*

### Dramâu 
* *La Thébaïde* (1664)
* *Alexandre le Grand* (1665)
* *Andromaque* (1667)
* *Les Plaideurs* (1668)
* *Britannicus* (1669)
* *Bérénice* (1670)
* *Bajazet* (1672)
* *Mithridate* (1673)
* *Iphigénie* (1674)
* *Phèdre* (1677)
* *Esther* (1689)
* *Athalie* (1691)

## Cyfeiriadau

Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1639
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1699
Categori:Pobl o Aisne
Annales Cambriae

bawd|200px|Tudalen o'r *Annales Cambriae*.

***Annales Cambriae*** yw'r hynaf o'r croniclau am Gymru. Fe'i hysgrifennwyd yn wreiddiol yn yr iaith Ladin. Credir i'r llawysgrif gyntaf sydd wedi goroesi gael ei hysgrifennu tua 1110–1130. Mae'n debyg mai copi ydyw o analau Lladin cynharach a gedwid ym mynachlog Tyddewi o tua 768 ymlaen.

Categori:Croniclau o Gymru
Categori:Croniclau Lladin
Categori:Gweithiau llenyddol Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Gweithiau llenyddol yr Oesoedd Canol o Gymru
Categori:Llyfrau Lladin o Gymru
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Vernon Watkins

Bardd o Gymru yn yr iaith Saesneg ac arlunydd oedd **Vernon Watkins** (27 Mehefin 1906 – 8 Hydref 1967). Cafodd ei eni ym Maesteg, Sir Forgannwg (Sir Pen-y-bont ar Ogwr heddiw). Mynychodd Ysgol Repton. Roedd yn gyfaill i Dylan Thomas, Daniel Jones, Alfred Janes a Ceri Richards.

## Llyfryddiaeth
**Ballad of the Mari Llwyd* (1941)

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Margrethe II, brenhines Denmarc

Aelod o deulu brenhinol Denmarc yw **Margrethe II** (Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid) neu **Marged II** (ganwyd 16 Ebrill 1940) a oedd yn Frenhines Denmarc rhwng 1972 a'i ymddiorseddiad yn 2024. Wedi teyrnasu am 52 mlynedd, hi oedd y frenhines a wasanaethodd hiraf yn hanes Denmarc.

Cafodd ei geni ym Mhalas Amalienborg, Copenhagen, merch i Dywysog Ffrederic (wedyn Ffrederic IX) a Thywysoges Ingrid.

Cafodd ei haddysg yn Ysgol N. Zahle yn Copenhagen ac yng Ngholeg Girton, Caergrawnt.

Priododd Margrethe yr Iarll Henri de Laborde de Monpezat, ar 10 Mehefin 1967. Bu farw Henri ar 13 Chwefror 2018, ar ôl mwy na hanner can mlynedd o briodas. 

Ar 31 Rhagfyr 2023, cyhoeddodd Margrethe y byddai'n ymwrthod â'r orsedd yn ystod mis Ionawr ac y bydd Tywysog y Goron Frederik yn dod yn frenin Denmarc, fel Frederik X. 

## Plant 
*Frederik X, brenin Denmarc
* Y Tywysog Joachim o Ddenmarc

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau Denmarc
Categori:Breninesau Ewrop
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Girton, Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Ennal's Point

Nofel gan Alun Richards yw '''''Ennal's Point''''', a gyhoeddwyd ym 1977.  Mae'r stori am orsaf bad achub yn Ne Cymru, wedi'i seilio yn fras ar fad achub Y Mwmbwls.

Ym 1982 fe ddarllewyd drama o'r un enw gan BBC wedi ei seilio ar y nofel, gyda'r cast yn cynnwys Philip Madoc,Glyn Owen a Rachel Thomas.

Categori:Nofelau Saesneg
Categori:Nofelau 1977
Kyffin Williams

[bawd|200px|Bedd Kyffin Williams ym mynwent eglwys [Llanfair-yng-Nghornwy, Môn]]

Arlunydd o Gymru oedd **Syr John Kyffin Williams** (9 Mai 1918 – 1 Medi 2006) a adwaenwyd fel **Kyffin Williams**.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Llangefni, Ynys Môn. Methodd archwiliad meddygol i ymuno â'r Fyddin Brydeinig ym 1941 oherwydd ei gyflwr epilepsi, ac felly dywedodd ei feddyg wrtho i ymhél â chelf. Cyn ei farwolaeth roedd nifer yn ei ystyried yn beintiwr olew Cymreig mwyaf ei oes. Ei hoff themâu oedd tirwedd a phobl ei ardal enedigol, ond ym 1968 fe aeth i Batagonia i gofnodi'r Wladfa Gymreig yn ei gelf. Cafodd ei ethol yn aelod o Academi Frenhinol y Celfyddydau ym 1976 ac fe'i urddwyd yn Farchog Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig yn 2000. Yn ei flynyddoedd olaf trigai Kyffin Williams ym Mhwllfanogl, Ynys Môn, lle y bu iddo farw o gancr yn 2006. Claddwyd ef ym mynwent Llanfair-yng-Nghornwy.

## Cymynrodd Kyffin Williams 
Ar ôl ei farwolaeth, gadawodd Kyffin ran helaeth o'i gasgliad i'r Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Roedd hyn yn cynnwys amryw o weithiau celf ei hun ynghyd â gweithiau artistiaid yr oedd ef yn ei edmygu. Ynghyd â'i gasgliad, gadawodd dros £400,000 iddynt greu storfa penodol ynghyd â cyflogi staff i gatalogio a ddigido'r casgliad.

Yn 2008 cychwynnodd brosiect Cymynrodd Kyffin Williams. Mae'r casgliad yn cynnwys "1200 o weithiau ar bapur, 200 darlun olew a thros 300 o brintiau gwreiddiol yn darlunio tirlun a phobl Cymru; archif gynhwysfawr yn cynnwys gohebiaeth, dyddiaduron a llawysgrifau, ynghyd â grŵp mawr o ffotograffau a sleidiau".

## Gweler hefyd
*''Kyffin a'i Gynefin'', llyfr gan Carolyn Davies, Lynne Bebb a Siân Owen; 2005.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cofiant Kyffin Williams 
*Kyffin Williams yn Oriel Martin Tinney 
*Oriel Kyffin Williams - argraffiadau

Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Marchogion Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Peintwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Peintwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Peintwyr tirluniau o Gymru
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Pobl o Ynys Môn
Ian Hislop

Mae **Ian Hislop** (ganwyd 13 Gorffennaf 1960) yn newyddiadurwr a phersonoliaeth teledu a anwyd yn Y Mwmbwls, ger Abertawe. Daeth yn olygydd y cylchgrawn dychanol *Private Eye* ym 1986. Ers 1990 mae wedi bod yn gapten tîm ar raglen deledu boblogaidd y BBC, *Have I Got News for You.*

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Magdalen, Rhydychen
Categori:Dychanwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Rees Thomas (1904-2004)

Chwaraewr rygbi'r undeb oedd **Rees Thomas** (24 Chwefror 1904 - 14 Gorffennaf 2004). Bu'n chwarae i Glwb Rygbi Llanelli.

Rhoedd yn chwarae i Lanelli fel blaenasgellwr, a chymerodd ran ym muddugoliaeth Llanelli dros dim y Maori yn 1926. Y flwyddyn ddilynodd, roedd yn y tîm Llanelli a gollodd i dîm De Cymru Newydd.

## Llyfryddiaeth
* Gareth Hughes (gol.) *One hundred years of scarlet* (Clwb Rygbi Llanelli, 1983)

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 2004
Frank Brangwyn

Arlunydd Cymreig-Seisnig oedd **Syr Frank William Brangwyn** (13 Mai 1867 – 11 Mehefin 1956), y cyfeirir ato gan amlaf fel **Frank Brangwyn**.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Brugge, Gwlad Belg, lle symudodd ei dad wedi iddo ennill cystadleuaeth a drefnwyd gan y "Belgian Guild of St Thomas and St Luke" i ddylunio eglwys plwyf. Cofrestrwyd ei enedigaeth dan yr enw *Guillaume François Brangwyn*, ond adnabuwyd ef fel Frank. Ym 1874 dychwelodd y teulu i Loegr. Priododd Lucy Ray ym 1896, ond bu farw hi'n ddi-blant ym 1924. Bu i Brangwyn brydlesu Temple Lodge, 51 Queen Street, Hammersmith o 1900 hyd 1937/38 a prynodd The Jointure, Ditchling, Sussex ym 1918. Cafodd ei wneud yn Farchog ym 1941. Bu farw ar 11 Mehefin 1956 yn ei gartref yn Sussex.

Ym 1925, cafodd Brangwyn gomisiwn ar gyfer yr Oriel Frenhinol, Tŷ'r Arglwyddi. Rhoddwyd y paneli yr Ymerodraeth Brydeinig i Neuadd y Ddinas Abertawe (Neuadd Brangwyn) ym 1934.

Yn 1936 cyflwynodd Brangwyn dros 400 o weithiau i Bruges, sydd wedi eu cartrefu yn Amgueddfa Tŷ Arents heddiw. Diolchodd Brenin Gwlad Belg iddo gan ei wneud yn Swyddog Mawreddog yn Urdd Leopold II, a gwnaeth Bruges ef yn ''Citoyen d'Honneur de Bruges'' (dim ond y trydydd tro y gwobrwywyd yr anrhydedd hon).

Delwedd:Detail of mosaic by Frank Brangwyn at St Aidan's Church, Leeds.jpg|Mosäig gan Frank Brangwyn yn Eglwys Sant Aidan, Leeds, gan ddangos Sant Aidan gyda'i ddisgyblion

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Darlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Pobl o Brugge
Edward Burne-Jones

Arlunydd o Loegr oedd Syr **Edward Coley Burne-Jones** (28 Awst 1833 – 17 Mehefin 1898), un o ffigyrau mwyaf mudiad artistig y Cyn-Raffaëliaid. Roedd yn gyfaill i'r llenor William Morris.

Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1898
Categori:Arlunwyr Cyn-Raffaëlaidd
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Peintwyr o Loegr
Categori:Pobl o Birmingham
Urban75

Gwefan a chymuned ar-lein yw **Urban75** a ddechreuwyd yn 1995 gan Mike Slocombe, sy'n wreiddiol o Gaerdydd, ond sydd nawr yn byw yn Brixton, Llundain. Mae'n cynnwys ffotograffau a gemau gan Meic, fforymau poblogaidd, a gwybodaeth am ddigwyddiadau.

## Dolen allanol
*  Urban 75

Categori:Gwefannau
Birmingham

Dinas fawr yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Birmingham**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Birmingham.

Datblygodd yn y Chwyldro Diwydiannol, ond mae ganddi gwreiddiau yn yr Oesoedd Canol.  Rhoddwyd statws dinesig swyddogol iddi yn 1889. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Birmingham boblogaeth o 1,085,810. Birmingham yw dinas ail fwyaf y Deyrnas Unedig ar ôl Llundain, ac mae hi'n ffurfio rhan sylweddol o ardal ddinesig Gorllewin Canolbarth Lloegr, a oedd â chyfanswm o 2,736,460 o bobl yn byw yno yn 2011 ac chynhwysa nifer o drefi a dinasoedd cyfagos megis Solihull, Wolverhampton a threfi'r  Black Country. Ceir nifer o barciau a chamlesi yn y ddinas.  Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, hi oedd y ddinas Seisnig a effeithwyd yn fwyaf gan yr ymgyrch bomio Almeinig.

Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol roedd y ddinas yn ganolbwynt y chwyldro yn Lloegr, ac o ganlyniad gelwir Birmingham yn "weithdy'r byd" a "dinas o fil o grefftau". Er i bwysigrwydd Birmingham fel dinas ddiwydiannol leihau, mae wedi datblygu i fod yn ganolfan fasnachol genedlaethol, ac fe'i henwyd yr ail le gorau yn yr Deyrnas Unedig i leoli busnes a'r 14eg yn Ewrop gan Cushman & Wakefield yn 2009. Hyhi yw'r ddinas bedwaredd fwyaf o ran y nifer o ymwelwyr o dramor sy'n mynd yno hefyd.

Yn 2007, rhoddwyd Birmingham yn ddinas 55ed hawsaf i fyw ynddi yn y byd a'r ail ddinas hawsaf i fyw ynddi yn y Deyrnas Unedig, yn ôl Rhestr Mercer o safonau byw rhyngwladol. Mae gan Birmingham yr economi dinesig ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig, a chyrhaeddodd rif 72nd yn y byd yn 2008.

Gelwir pobl o Birmingham yn 'Brummies', term sy'n tarddu o ffugenw'r ddinas - 'Brum'. Daw hyn o enw tafodieithol y ddinas, Brummagem, a allai fod wedi dod o un o enwau blaenorol y ddinas, 'Bromwicham'. Mae yna dafodiaith ac acen *Brummie* unigryw gan drigolion y ddinas, sy'n wahanol i'r hyn a geir yn y Black Country cyfagos. Mae'n bosib fod yr enw'n cyfeirio at lwyth Celtaidd a drigai yma yn amser y Rhufeiniaid gan iddyn nodi'r ystyr fel "cartref  llwyth y Beorma" ("''homestead/village of Beorma's people'''")

## Enwogion
*Jeffery Farnol (1878-1952), nofelydd
*Tony Hancock (1924-1968), comediwr
*Jenny Joseph (g. 1932), bardd
*Jasper Carrott (g. 1945), comediwr a cherddor
*Robin Nedwell (1946-1999), actor
*Carl Palmer (g. 1954), cerddor

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  www.birmingham.gov.uk Gwefan swyddogol Dinas Birmingham


Categori:Dinas Birmingham
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
Simone de Beauvoir

Awdures o Ffrainc oedd **Simone Lucie-Ernestine-Marie-Bertrand de Beauvoir** (9 Ionawr 1908 – 14 Ebrill 1986). Roedd yn brif ddamcaniaethwr ffeministiaeth, yn enwedig oherwydd ei llyfr dylanwadol *Le Deuxième Sexe* (1949). Dadleuai yn ei nofelau a'i hysgrifau o blaid rhyddid i ferched yn eu bywyd personol a phroffesiynol.

Roedd hi'n gymar i'r athronydd ac awdur Jean-Paul Sartre. Cyfarfu ag ef am y tro cyntaf yn y Sorbonne yn 1929. Fel Sartre ei hun roedd Simone de Beauvoir yn arddel athroniaeth Dirfodaeth (*Existentialisme*) ac mae'r athroniaeth honno'n ddylanwad mawr ar ei gwaith. 

## Gwaith llenyddol 
### Nofelau 
* ''L'Invitée* (1943)
* *Le Sang des autres* (1945)
* *Tous les hommes sont mortels* (1946)
* *Les Mandarins* (1954), prix Goncourt
* *Les Belles Images* (1966)
* *La Femme rompue* (1968)
* *Quand prime le spirituel* (1979)

### Ysgrifau 
* *Pyrrhus et Cinéas* (1944)
* *Pour une morale de l'ambiguïté* (1947)
* *L'Existentialisme et la Sagesse des nations* (1948)
* *Le Deuxième Sexe* (1949)
* *Privilèges* (1955)
* *La Longue Marche* (1957)
* *Faut-il brûler Sade?* (1972)

### Atgofion 
* *L'Amérique au jour le jour* (1948)
* *Mémoires d'une jeune fille rangée* (1958)
* *La Force de l'âge* (1960)
* *La Force des choses* (1963)
* *Une mort très douce* (1964)
* *La Vieillesse* (1970)
* *Tout compte fait* (1972)
* *La Cérémonie des adieux* (1981)

### Drama 
* *Les Bouches inutiles* (1945)

## Dolenni allanol 
* Biblioweb Bywgraffiad a llyfryddiaeth 
* Suzanne Roy - gwybodaeth a dogfennau amrywiol 
* Archifau Radio Canada - cyfweliad yn 1959 a gafodd ei sensorio ar y pryd
* Fideo - *Simone de Beauvoir*. Yn siarad am ei llyfr *La Vieillesse*
* Llyfryddiaeth lawn *Simone de Beauvoir''
* Archifau teledu am Simone de Beauvoir 

Categori:Dirfodaeth
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Llenorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
John Gibson (cerflunydd)

Cerflunydd Fictorianaidd o Gymru oedd **John Gibson** (bed. 19 Mehefin 1790; marw 27 Ionawr 1866), a anwyd yn Nhŷ Capel Forddlas, Llansanffraid Glan Conwy, ac a magwyd yn y Gyffin, ger Conwy. Astudiodd yn Rhufain gyda'r meistr Antonio Canova. Ymhlith ei waith mwyaf nodedig y mae cerflun o Robert Peel a welir yn Abaty Westminster, un o William Huskisson yn Pimlico, Llundain, ac un o'r Frenhines Victoria yn Mhalas San Steffan.

Penderfynodd y teulu symud i America, pan oedd yn 9 oed; wedi cyrraedd Lerpwl, fodd bynnag, penderfynwyd bwrw angor yn y dref honno. Yno, prentisiodd gyda chwmni dodrefn cyn symud i ddysgu sut i greu cerfluniau allan o farmor, gyda'r Meistri Francis. Daeth i gysylltiad â rhai o gerflunwyr mawr ei gyfnod wedi iddo symud i Lundain yn 1817. Bu'r hanesydd William Roscoe yn noddwr iddo am flynyddoedd; priododd ŵyres Roscoe â Henry Sandbach, o Hafodunos, Abergele, a bu hi a Gibson yn ffrindiau oes.

Ym Hydref 1817 symudodd i Rufain i weithio yng ngweithdy y cerflunydd Eidalaidd enwog Antonio Canova, efallai'r cerflunydd neo-glasurol mwyaf. Roedd ei gerfluniau i gyd yn yr arddull Glasurol, a cheisiodd Gibson atgyfodi'r arfer o beintio cerfluniau marmor gyda lliwiau llachar fel y gwnaeth y Groegiaid hynafol. Ef oedd hoff gerflunydd y Frenhines Victoria. Mae 10 o'i gerfluniau i'w gweld yn Academi Frenhinol y Celfyddydau yn Llundain a phump yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.

Bu Gibson yn byw am gyfnod hir fel oedolyn yn Rhufain gyda’i bartner, yr arlunydd o Gymro, Penry Williams. Roedd ei waith enwocaf *The Tinted Venus* wedi achosi dadlau pan gafodd ei arddangos gyntaf. Gellir ei weld yn awr yn Oriel Gelf Walker yn Lerpwl.

## Oriel

Tinted Venus 02.jpg|*The Tinted Venus*
John Gibson (1790-1866) - The Tinted Venus (1862) upper front, Walker Art Gallery, Liverpool, May 2012.png|*The Tinted Venus*
John Gibson - Aurora - B1978.5 - Yale Center for British Art.jpg|Aurora
Mars and Cupid by John Gibson, 1825, marble - Sculpture Gallery, Chatsworth House - Derbyshire, England - DSC03472.jpg|Y Duw Mawrth gyda Ciwpid
John Gibson (1790-1866) - Love Cherishing the Soul while Preparing to Torment it (1837-39), front 2 - Walker Art Gallery, Liverpool, May 2012 (7238004020).png|*Love Cherishing the Soul..* yn Walker Art Gallery, Lerpwl.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Cerflunwyr o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1790
Categori:Marwolaethau 1866
Categori:Pobl o Gonwy
Kasimov

Tref yn Oblast Ryazan, Rwsia, yw **Kasimov** (Rwsieg: *Касимов*, Tatareg: *Qasím*, yn hanesyddol: *Xankirmän*, *Gorodets Meschorsky*, *Novy Nizovoy*). Canolfan weinyddol rhanbarth Kasimovsky yw hi. Mae'r dref ar ochr chwith yr Afon Oka. Trigolion gwreiddiol yr ardal oedd llwyth Finno-Ugraidd, y Meschiora, a gymathwyd yn ddiweddarach gan Rwsiaid a Tatariaid.

bawd|chwith|chwith|10 rwbl 2003
Sylfaenwyd y dref yn 1152 gan reolwr Vladimir-Suzdal, Yuriy Dolgorukiy fel Gorodets, wedyn Gorodets Meshchyorskiy (Rwsieg *Городец Мещёрский*). Dinistriwyd y dref gan y Mongoliaid yn 1376, ond fe'i hail-adeiladwyd fel *Novyy Nizovoy* (*Isel Newydd*, Rwseg *Новый Низовой*).

Yn dilyn Brwydr Suzdal yn 1445, pan garcharwyd Dug Mawr Vasili II, rhoddwyd tiroedd Meschiora i Olug Moxammat, khan Khanaeth Kazan' fel prdwerth am fywyd y Dug. Yn 1452, rhoddodd Dug Mawr Vasili II o Moscfa y dref i Dywysog Kazan, Qasim Khan, a oedd yn *arolygwr trethi * y Llu Mawr, ond wedyn aeth i weithio dros y Rwsiaid. Ond yn ôl traddodiad arall, ffôdd Qasim gyda'i frawd Yosif o Kazan ar ôl iddo fethu yn ei ymdrech i ddiorseddu ei frawd Maxmud (Mäxmüd). Ar ôl 1471, enwyd y dref yn *Dinas Qasím*. Roedd y dref yn dal i fod yn brifddinas i Khanaeth Qasim tan 1681 pan ymgorfforwyd y khanaeth yn Rwsia ei hun.

Ailgyfanheddwyd grŵp o Datariaid yno yn y 15g, ac heddiw Tataraid Qasim y'u gelwir nhw. Maen nhw'n siarad tafodiaith Mishar ag elfennau tafodiaith Tatareg Canol.

Ers y 13g mae Kasimov yn ganolfan Islamaidd yn yr ardal. Roedd y ddinas yn rhan o ranbarth y Mishar Yort yn y Llu Euraidd.

Yn y 17g, rhannwyd y dref yn dair rhan:
* Yr Hen Dref (Rwsieg: *Старый Посад*, Tatareg: *İske Bistä*) a Tref Tatar (Rwsieg: *Татарская слобода*, Tatareg: *Tatar Bistäse*) o dan reolaeth khan Khanaeth Qasim a'r pendefigion Tataraidd;
* *Tref Yamskoy* (Rwsieg: *Ямская слобода*) Rwsiaid cyffredin o dan reolaeth Moscfa;
* *Tref Marffin* (Rwsieg: *Марфина слобода*, Tatareg: *Marfin Bistäse*) – rhan o'r ddinas o dan reolaeth voevodâu Kasimov – llywodraethwyr Rwsiaid.

[200px|bawd|chwith|Mawsolewm [Shahgali]]
Poblogaeth:
* 1910 – 17,000
* 2000 – 38,000

Poblogaeth Kasimov yn siarad Tatareg: 
* 1910 – 1,000  - 2,000
* 2000 – 500

Adeiladau hanesyddol:
* Mosg carreg Kasimov (1467)
* Mawsolewm Shahgali (Şahğäli) Khan (1555)
* Mawsolewm Afghan Moxammad (Äfğan Möxämmäd) Khan (1658)
* Eglwysi Uniongred Rwsiaid:
** Eglwys yr Ystwyll (Rwseg: *Богоявленская церковь*) 17g
** Eglwys Sant Nicolas (Rwseg: *Никольская церковь*) 17g
** Eglwys y Drindod (Rwseg: *Троицкая церковь*) 17g
** Prifeglwys yr Esgyniad (Rwseg: *Вознесенский собор*) 19g

## Cysylltiadau 
* Gwefan y dref  mewn Rwseg (hysbys, mapiau, ffotograffau, fforwm)
* Lluniau o'r dref

''Cyfieithiwyd yr erthygl hon o'r wreiddiol yn y :tt:Tatar Encyclopaedia.*
*Mae erthygl hon yn cynnwys testun o'r Brokgaus-Efron Encyclopedia.*
***Cyfieithiad yr Wythnos** oedd yr erthygl hon yn Ionawr 2005.''


Categori:Dinasoedd Rwsia
Thomas Rees (diwinydd)

Golygydd a diwinydd o Gymru oedd **Thomas Rees** (30 Mai 1869 – 20 Mai 1926), a Prifathro Coleg Bala-Bangor (coleg yr Annibynwyr Cymraeg) o 1909 hyd 1926.

## Bywgraffiad
Fe'i ganed yn Nolaeron, Llanfyrnach, Sir Benfro. Bu'n gweithio ar ffermydd yn ardal Crymych ac mewn gwaith glo yn Aberdâr cyn dechrau pregethu yn 1890.

Cafodd yrfa academaidd disglair: derbyniwyd ef ar ben y rhestr i Goleg Presbyteraidd Caerfyrddin yn 1891; graddiodd mewn athroniaeth yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd (gan ennill gradd M.A. o Brifysgol Llundain a cipio ysgoloriaeth mewn Cymraeg), ac yna aeth ymlaen i Goleg Mansfield, Rhydychen lle graddiodd yn 1899 gydag anrhydedd mewn diwinyddiaeth.

Penodwyd yn athro diwynyddiaeth yng Ngholeg Coffa Aberhonddu yn 1899; ac wedyn yn brifathro Coleg Bala-Bangor yn 1909 : yno y bu am weddill ei oes.

Ym Mangor, bu'n ymladd yn wydn dros gysylltu cyrsiau diwinyddol â gradd prifysgol. Gweithiodd gyda Syr Harry Reichel, prifathro Coleg Prifysgol y Gogledd, Bangor, i agor adran diwynyddiaeth yng Ngholeg y Gogledd, yn 1922, ac i sefydlu traddodiad o gydweithio â cholegau'r enwadau.

Fel olygydd diwynyddol, ei gampwaith oedd y *Geiriadur Beiblaidd,* a gyhoeddwyd mewn dwy gyfrol swmpus yn 1924 a 1926.

Cyhoeddod nifer o weithiau, gan gynnwys: ''Duw: Ei Fodolaeth a'i Natur* (1910), *Paham yr wyf yn Brotestant, Ymneilltuwr, ac Annibynnwr* (1911); *Esboniad ar yr Epistol at yr Hebreaid* (dwy gyfrol: 1912, 1913); *The Holy Spirit in Thought and Experience* (1915); *Cenadwri'r Eglwys a Phroblemau'r Dydd* (1923); a *Gwleidyddiaeth yng Nghymru'' (1924).

Yn Aberhonddu yr oedd Thomas Rees yn Rhyddfrydwr selog : bu'n aelod - a wedyn yn gadeirydd - o'r Pwyllgor Addysg.

Fel heddychwr, safodd yn gadarn ac yn amlwg yn erbyn rhyfel 1914-8, ac am hynny cafodd deimlo grym erledigaeth. Ef oedd olygydd *Y Deyrnas*, y misolyn gwrth-ryfel a gyhoeddwyd o Hydref 1916 i Dachwedd 1919.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Heddychwyr o Gymru
Newfoundland (ci)

Brîd o gi arbennig yw'r **Newfoundland**, sy'n cael ei enwi ar ôl ynys Newfoundland.

Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Ganada
Newfoundland

Gall **Newfoundland** gyfeirio at:

*Ci Newfoundland
*Ynys Newfoundland yng Nghanada
*Talaith Canada Newfoundland a Labrador (Saesneg Newfoundland and Labrador)
Dafydd Wigley

Gwleidydd Cymreig ac aelod o Blaid Cymru yw **Dafydd Wigley** (ganed 1 Ebrill 1943), sydd yn uchel ei barch yng Nghymru. Bu'n cynrychioli etholaeth Caernarfon fel Aelod Seneddol yn San Steffan am 27 mlynedd ac yn y Cynulliad rhwng 1999 a 2003. Roedd yn arweinydd Plaid Cymru rhwng 1981 a 1984 ac eto rhwng 1991 a 2000.

## Cefndir
Ganwyd David Wynne Wigley yn Derby, Lloegr, yn unig blentyn i Myfanwy ac Elfyn Edward Wigley. Dychwelodd y teulu i Gymru yn 1946.

Roedd ei fam yn wreiddiol o Bwllheli. Roedd ei mam hithau'n weithgar gyda'r Rhyddfrydwyr a'i thad yn gyfreithiwr ac yn weithgar gyda'r Toriaid. Roedd tad Wigley'n gweithio ym myd llywodraeth leol. Bu yn drysorydd Cyngor Sir Gaernarfon o 1947 tan 1974.

Cafodd Wigley ei fagu yn bennaf yn y Bontnewydd, Caernarfon. Mynychodd Ysgol Ramadeg Caernarfon ac Ysgol breswyl Rydal Penrhos, Bae Colwyn cyn mynd i Brifysgol Manceinion. Ar ôl graddio yn 1964 ymunodd â Chwmni Moduron Ford yn Dagenham i'w hyfforddi mewn cyllid diwydiannol.

Yn 1967 priododd ag Elinor Bennett Owen. Y flwyddyn honno hefyd yr ymunodd â chwmni Mars; cwmni sy'n enwog am gynhyrchu siocled a melysion. Bu'n rheolwr cyllid i Hoover, Merthyr Tudful cyn ei ethol yn aelod seneddol.

## Gyrfa wleidyddol
bawd|150px|chwith|Dafydd Wigley
Daeth yn aelod seneddol dros Gaernarfon dros Blaid Cymru yn Etholiad Cyffredinol Chwefror 1974, ac yn aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru dros yr un etholaeth yn 1999 ond wnaeth e ddim sefyll wedyn yn Etholiad Cyffredinol 2001. Wnaeth e ddim sefyll am etholiad y Cynulliad yn 2003 chwaith oherwydd salwch.

Daeth yn Llywydd Plaid Cymru gyntaf yn 1981, yn dilyn ymddeoliad Gwynfor Evans, ond roedd yn rhaid iddo roi'r gorau i'r llywyddiaeth yn 1984 oherwydd cyflwr iechyd ei blant. Daeth yn ôl i'r Llywyddiaeth wedi ymddeoliad Dafydd Elis-Thomas yn 1991 a bu yn y swydd tan y flwyddyn 2000, pan y bu raid iddo roi'r gorau i'w swydd oherwydd afiechyd, er bod ar y pryd gyhuddiadau o gynllwynio yn ei erbyn.

Yn 1994 safodd dros Blaid Cymru ar gyfer Senedd Ewrop

Bu'n 'bâr' seneddol i John Major.

Mae bellach yn aelod o Dŷ'r Arglwyddi

Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Arweinwyr Plaid Cymru
Categori:Arweinwyr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Categori:Pobl o Gaernarfon
Categori:Pobl addysgwyd yn Rydal Penrhos
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen
Gorllewin Sahara

Tiriogaeth yng ngogledd-orllewin Affrica yw **Gorllewin Sahara**. Roedd Gorllewin Sahara dan reolaeth Sbaen rhwng 1884–1976. Yn 1975 ar ôl yr "Orymdaith Werdd" (grŵp o 300,000 milwyr Moroco a'u teuluoedd yn cerdded dros y ffin i berswadio llywodraeth Sbaen i roi Gorllewin Sahara i Foroco) penderfynodd Sbaen ei rhannu rhwng Moroco a Mawritania. Ond roedd ffrwnt y Polisario yn dechrau rhyfel efo'r dau. Yn 1979 ar ôl ''coup d'état'' yn Mawritania ildiodd Mawritania ei rhan. Cymerodd Moroco y tir hwn ac yn 1991 daeth y rhyfel i ben. Mae Gorllewin Sahara yn dal dan reolaeth Moroco.

## Gweinyddiaeth Moroco 
Lleolir dau o ranbarthau Moroco a rhan o drydydd yng Ngorllewin Sahara, sef:

*Guelmim-Es Semara (rhan deheuol)
*Laâyoune-Boujdour-Sakia El Hamra
*Oued Ed-Dahab-Lagouira


Categori:Gwledydd Affrica
Categori:Tiriogaethau dadleuol
Anne Brontë

Nofelydd o Loegr oedd **Anne Brontë** (17 Ionawr, 1820 - 28 Mai, 1849). Chwaer y nofelwyr Charlotte Brontë ac Emily Brontë oedd hi.

## Llyfryddiaeth 
* *Agnes Grey* (1847)
* *The Tenant of Wildfell Hall* (1848)


Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Marwolaethau 1849
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Categori:Teulu Brontë
Phil Williams

Roedd y Dr **Philip James Stradling Williams ** (11 Ionawr 1939 – 10 Mehefin 2003), yn wyddonydd ac yn wleidydd o Gymru. Fe'i etholwyd yn aelod o'r Cynulliad Cenedlaethol Cymru dros etholaeth ranbarthol Dwyrain De Cymru yn 1999.

Fe'i ganwyd yn Nhredegar ond fe'i magwyd ym Margod, Bwrdeistref Sirol Caerffili bellach. Cafodd radd ddwbl mewn ffiseg ddamcaniaethol ac yn ddiweddarach Ph.D. ym Mhrifysgol Caergrawnt. Roedd yn wyddonydd blaengar ym maes gwyddoniaeth y gofod. Penodwyd ef yn ddarlthydd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth yn 1967, ac yn athro Ffiseg Solar-Ddaearol yn 1991.

Yn aelod o Blaid Cymru ers 1961 chwaraeodd ran flaenllaw yn natblygiad polisi y blaid. Ef oedd cadeirydd cenedlaethol cyntaf y blaid, a bu yn ymgeisydd seneddol ac yn ymgeisydd Ewropeaidd i'r blaid. Daeth o fewn trwch blewyn i ennill is-etholiad Caerffili yn 1968.

Ysgrifennodd bamffled fel rhan o *Gyfres y Cynulliad* a gyhoeddwyd gan Y Lolfa i nodi sefydlu'r Cynulliad yn 1999. Ymchwiliodd i economi Cymru rhwng diwedd yr Ail Ryfel Byd a 1995. Dadlenodd ymchwil cynharach gan yr Athro Ted Nevin - astudiaeth o incwm a gwariant economi Cymru rhwng 1948 a 1956 a oedd yn dangos gwarged (proffid, nid diffyg) blynyddol o £40 miliwn, tua £2 biliwn heddiw. Aeth Williams ati i weithio ar ffigurau 1948 i 1962, a phrofodd fod gan Gymru warged o £50 biliwn.

## Marwolaeth
Peidiodd a bod yn Aelod o'r Cynulliad yn 2003 er mwyn gweithio ar brosiect ymchwil yn astudio'r haul o'r wylfan ger Pegwn y Gogledd. Fe'i etholwyd yn Wleidydd Cymreig y Flwyddyn S4C yn y flwyddyn 2000. Rhoddwyd pwysau arno gan gyd-weithwyr i fod yn arweinydd newydd y Blaid, yn sgîl ymddiswyddiad Ieuan Wyn Jones fel llywydd. Yn fuan wedi iddo adael Cynulliad Cenedlaethol Cymru, dioddefodd Williams drawiad ar y galon tra'n ymweld â pharlwr tylino "A Touch of Class" (a elwir "Twice as Nice" bellach) yng Nghaerdydd. Bu farw yn 64 oed o ganlyniad i'r trawiad.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Teyrnged gan Henry Rishbeth 

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Pobl o Flaenau Gwent
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Lewis, Pengam
Ffransis II, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1559 hyd 1560 oedd **Ffransis II** (Ffrangeg: *François II*) (19 Ionawr 1544 – 5 Rhagfyr 1560).

Cafodd ei eni yng nghastell Fontainebleau, yn fab Harri II, brenin Ffrainc, a'i wraig, Catrin de Medici.

Ei wraig oedd Mari, brenhines yr Alban.

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1544
Categori:Marwolaethau 1560
Categori:Pobl o Seine-et-Marne
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Harri II, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1547 hyd ei farwolaeth oedd **Harri II** (Ffrangeg: *Henri II*) (31 Mawrth 1519 – 10 Gorffennaf 1559).

Cafodd ei eni yng nghastell Saint-Germain-en-Laye, Ffrainc, yn fab i Ffransis I, brenin Ffrainc a Claude de France. Yn ddyn ifanc syrthiodd mewn cariad â Diane de Poitiers, Duges Valentinois, a bu dan ei dylanwad am weddill ei oes. Ef oedd yr olaf i fod yn Ddug Llydaw heb fod yn Frenin Ffrainc (daeth yn Ddug Llydaw ar ôl marw ei frawd, ac yn frenin ar ôl marw ei dad).

Ar 28 Hydref 1533, priododd â Catrin de Medici (13 Ebrill 1519 – 5 Ionawr 1589).

## Teulu
### Gwraig
* Catrin de Medici (13 Ebrill 1519 – 5 Ionawr 1589)

### Plant 
* Ffransis II, brenin Ffrainc (19 Ionawr 1544 – 5 Rhagfyr 1560)
* Elisabeth o Valois (2 Ebrill 1545 – 3 Hydref 1568), gwraig Felipe II, brenin Sbaen
* Claude (12 Tachwedd 1547 – 21 Chwefror 1575), gwraig Siarl II, Dug Lorraine
* Louis (3 Chwefror 1549 – Hydref 1549)
* Charles-Maximilien (Charles IX, brenin Ffrainc) (27 Mehefin 1550 – 30 Mai 1574)
* Edouard Alexandre (Harri III, brenin Ffrainc) (19 Medi 1551 – 2 Awst 1589)
* Marguerite de Valois (14 Mai 1553 – 27 Mawrth 1615)
* François, Dug Anjou, (18 Mawrth 1555 – 19 Mehefin 1584)
* Jeanne (24 Mehefin 1556 – 24 Mehefin 1556)
* Victoire (24 Mehefin 1556 – Awst 1556)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1519
Categori:Marwolaethau 1559
Categori:Pobl o Yvelines
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Stadiwm y Mileniwm

Lleolir **Stadiwm y Mileniwm** neu **Stadiwm Principality** () yng Nghaerdydd, ar lan Afon Taf. Mae'r enw yn adlewyrchu cytundeb nawdd gyda Cymdeithas Adeiladu'r Principality rhwng 2016 a 2026. Dyma stadiwm cenedlaethol Cymru, ac Undeb Rygbi Cymru yw ei berchennog. Dyma'r ail stadiwm fwyaf yn byd gyda tho y gellir ei dynnu yn ôl yn gyfan gwbwl; mae ganddo le ar gyfer 75,154 o bobl. Fe'i adeiladwyd yn 1999, ar gyfer Cwpan Rygbi'r Byd, a gynhaliwyd yng Nghymru y flwyddyn honno. Fe gostiodd £126 miliwn i Undeb Rygbi Cymru ac fe'i hariannwyd gan fuddsoddiad preifat, arian y Loteri a benthyciadau. Fe'i defnyddiwyd am y tro cyntaf ar 26 Mehefin 1999 pan chwaraeodd Cymru yn erbyn De Affrica.

Pan agorodd y stadiwm yn swyddogol ym mis Mehefin 1999, hwn oedd dim ond yr ail stadiwm yn Ewrop â tho gwbwl codadwy, ar ôl Arena Amsterdam. Fe'i hadeiladwyd ar safle yr hen Stadiwm Cenedlaethol ym Mharc yr Arfau; hwn oedd y pedwerydd tro i'r safle hwnnw gael ei ailddatblygu.

Cynhaliwyd gemau terfynol Cwpan yr FA yma rhwng 2001 a 2006, Cynhaliwyd hefyd gemau pêl-droed yng Ngemau Olympaidd 2012 a gemau yng Nghwpan Rygbi'r Byd 2015. Mae nifer o gerddorion wedi perfformio mewn cyngherddau yma, gan gynnwys Madonna, Take That, The Rolling Stones a Paul McCartney. Yn 2004 cynhaliwyd Cyngerdd Cymorth Tsunami yn y stadiwm.

## Oriel

Stadiwm y MileniwmLB10.JPG|Goleuadau cynesu a goleuo ar y gwair, 2010
Stadiwm y MileniwmLB01.JPG|Ystafell newid, 2010
Stadiwm y MileniwmLB16.JPG|Rhan o'r stadiwm, 2010
Stadiwm y MileniwmLB13.JPG|Y seddi

## Dolen allanol
*  Stadiwm y Mileniwm

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Mileniwm
Mileniwm
Mileniwm, y
Categori:Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru
René Descartes

bawd|*Principia philosophiae*, 1685

Athronydd a mathemategydd o Ffrainc oedd **René Descartes** (31 Mawrth 1596 – 11 Chwefror 1650). Gwneth cyfraniad chwyldroadol i faes mathemateg, trwy gyfuno dau maes sylweddol - algebra a geometreg. Gwnaeth hyn gyda'i blân cyferusynnol, ble'r oedd cysyniadau geometreg yn gallu cael eu mynegi'n ddadansoddol, a chysyniadau algebraidd yn gallu cael eu mynegi'n weledol. Arweiniodd hyn at y calcwlws sy'n gyfarwydd i gymaint heddiw.

## Llyfryddiaeth 
* *Compendium musicae* (1618)
* *Cogitationes Privatae* :
** *Parnassus*
** *Democritica*
** *Préambules* (Praeambula. Initium sapientae timor Domini*)
** *Experimenta*
** *Olympica*
* *Aquae comprimentis in vase ratio reddita a D. Descartes*
* *De Solidorum elementis*
* *Excerpta mathematica*
* *Thaumantis Regia*
* *Studium bonae mentis*
* *Traité de la divinité*
* *Traité d'escrime*
* *Les Règles pour la direction de l'esprit*
* *Monde ou traité de la lumière* (1632-3)
* *Explication des engins par l'aide desquels on peut avec une petite force lever un fardeau fort pesant* (1637)
* *Le Discours de la méthode pour bien conduire sa raison et chercher la vérité dans les sciences* (1637)
* *Méditations métaphysiques*
* *Les Principes de la philosophie* (1644)
* *Les Passions de l'âme* (1649)
* *La Recherche de la vérité par les lumières naturelles''

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1596
Categori:Marwolaethau 1650
Categori:Athronwyr yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion ffeithiol Lladin o Ffrainc
Categori:Mathemategwyr yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Indre-et-Loire
Categori:Pobl fu farw yn Stockholm
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Landseer

Math o gi o'r Almaen a'r Swistir yw'r **Landseer (Brid Cyfandirol-Ewropeaidd)**. Ym marn rhai clybiau cŵn, math o'r brid Newfoundland yw'r Landseer.

bawd|250px|dim|Landseer - gast

Categori:Bridiau o gŵn
Jools Holland

bawd|200px|Jools Holland yng Nghaerdydd (2005)

Pianydd, blaenwr band a chyflwynydd teledu o Loegr yw **Julian Miles "Jools" Holland** (ganwyd 24 Ionawr 1958).

Roedd oedd sylfaenydd ac aelod o'r band Squeeze tan 1980. Roedd yn gyd-gyflwynydd gyda Paula Yates, y rhaglen deledu enwog *The Tube*.

Yn Ionawr 2005 perfformiodd ef a'i fand gyda Eric Clapton fel y prif artisiaid yng Nghyngerdd Cymorth Tsunami yn  Stadiwm y Mileniwm i godi arian i drueiniaid y Tsunami a ddigwyddodd yn Asia ar y 26 Rhagfyr 2004.

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Blaenwyr bandiau jazz o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pianyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Cyngerdd Cymorth Tsunami

Cyngerdd a gynhaliwyd yng Nghaerdydd i godi arian i drueiniaid Tsunami Cefnfor India 2004 oedd y **Cyngerdd Cymorth Tsunami**. Trefnwyd y cyngerdd mewn tair wythnos yn unig ac roedd dros chwe deg mil yn Stadiwm y Mileniwm i gefnogi'r cyngerdd. Llwyddwyd i gael nifer o brif gerddorion Cymru i gymryd rhan, yn ogystal â rhai o wledydd eraill. Ymhlith yr artistiaid roedd Katherine Jenkins, Lulu, Charlotte Church, Eric Clapton, y Manic Street Preachers a Jools Holland

Categori:2004
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Hanes Caerdydd
Pianydd

**Pianydd** yw'r enw a roddir ar berson sy'n canu'r piano. Caiff ei ganu ym mhob genre o gerddoriaeth Ewropeaidd, gan gynnwys jazz, cerddoriaeth glasurol a'r felan. Mae'r gallu i ganu piano'n golygu y gall y pianydd hefyd chwarae'r allweddellau. Ystyrir Franz Liszt fel y pianydd gorau erioed gan lawer; disgrifiwyd ef gan Anton Rubinstein: "O'i gymharu â Liszt, plant yw'r holl bianyddion eraill."

Yn aml, mae'r pianydd yn cyfeilio i unawdydd; pryd hyn, gelwir y person sy'n canu'r piano yn 'gyfeilydd'.

## Pianyddion enwog
Efallai mai'r Cymro enwocaf yw'r pianydd ifanc a byd enwog o Wrecsam Llŷr Williams. Ystyrir Vladimir Ashkenazy hefyd fel un o'r goreuon erioed, yn y byd clasurol. Yn y byd jazz, ceir  Art Tatum, Duke Ellington, Thelonious Monk, Oscar Peterson a Bud Powell. Yn y byd pop, ceir: Richard Clayderman, Liberace a Victor Borge.

## Cyfeiriadau
*
Categori:Prosiect Wicipop
Robert Burns

Bardd o'r Alban oedd **Robert Burns** neu **Rabbie Burns** (25 Ionawr 1759 – 21 Gorffennaf 1796). Cafodd ei eni yn Alloway, Swydd Ayr.

Bu'n byw yn Dumfries o 1791 hyd ei farwolaeth yn 1796. Claddwyd ef ym mynwent Eglwys St. Michael's.

Ystyrir Burns yn arloeswr y Mudiad Rhamantaidd ac yn dilyn ei farwolaeth roedd yn ffynhonnell ysbrydoliaeth i sylfaenwyr rhyddfrydiaeth a sosialaeth.

Casglodd ganeuon gwerin ar hyd a lled yr Alban. Ymhlith ei farddoniaeth a chaneuon enwog mae "*A Red, Red Rose*", "''A Man's A Man for A' That*", "*To A Louise*" a "*To A Mouse*".

Dethlir Noson Burns gan Albanwyr ar draws y byd ar 25 Ionawr bob blwyddyn drwy gael Swper Burns, dathliad mwy poblogaidd na dathliad swyddogol yr Alban, sef Dydd Sant Andreas.

## Llyfryddiaeth 
* *Poems Chiefly in the Scottish Dialect'' (1786)

Categori:Genedigaethau 1759
Categori:Marwolaethau 1796
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Beirdd Saesneg o'r Alban
Categori:Beirdd Sgoteg o'r Alban
Categori:Pobl o Swydd Ayr
Pwyll

Un o'r prif gymeriadau ym Mhedair Cainc y Mabinogi yw **Pwyll Pendefig Dyfed**. Ceir yr hanes yn y gainc gyntaf, *Pwyll Pendefig Dyfed*. Cyfnewidiodd le am flwyddyn gron gydag Arawn brenin Annwfn.

Mae Pwyll yn ennill Rhiannon yn wraig iddo ond mae eu mab cyntafanedig Pryderi yn diflannu yn union ar ôl iddo gael ei eni. Cosbir Rhiannon am iddi gael ei chyhuddo ar gam o ladd y plentyn. Ar ddiwedd y gainc gyntaf maent yn darganfod y mab fel Gwri Wallt Eurin yng ngwasanaeth Teyrnon yng Ngwent ac mae'n dilyn ei dad dan yr enw Pryderi yn argwlydd ar Ddyfed a saith cantref Seisyllwch.

## Gweler hefyd
* Pwyll Pendeuic Dyuet ar Wikisource

Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
William Shakespeare

bawd|dde|Tudalen deitl y llyfr unplyg cyntaf o ddramâu Shakespeare, gyda phortread wedi'i ysgythru gan Martin Droeshout.

Bardd a dramodydd o Loegr oedd **William Shakespeare** (tua 23 Ebrill 1564 – 23 Ebrill 1616), a anwyd yn Stratford-upon-Avon.

## Bywgraffiad
Credir iddo fynychu Ysgol Ramadeg Brenin Edward VI lle y byddai wedi dysgu'r rhan fwyaf o'r technegau sydd eu hangen i ysgrifennu. Y Cymro Thomas Jenkins oedd y prifathro. Priododd Anne Hathway o Stratford pan oedd yn 18 mlwydd oed a chawsant dri o blant: Hamnet, Judith a Susannah. Does dim llawer o hanes i gael am William Shakespeare yn ystod y 1580au, felly cyfeirir at y cyfnod hwnnw fel "y blynyddoedd coll".

Erbyn 1592 roedd Shakespeare yn wyneb cyfarwydd mewn cylchoedd llenyddol. Roedd yn un o berchenogion cwmni drama'r ''Lord Chamberlain's Men* yn 1594 (newidiwyd yr enw i *The King's Men'' ar ôl coroni Iago I) Dyma'r cwmni a adeiladodd y *Globe Theatre* wrth ymyl Afon Tafwys. Cyfansoddodd 38 o ddramâu cyn iddo farw'n 52 oed.

## Llyfryddiaeth 
### Dramâu 
* *Romeo a Juliet* (*Romeo and Juliet*)
* *Macbeth*
* *King Lear*
* *Hamlet*
* *Othello*
* *Titus Andronicus*
* *Julius Caesar*
* *Antony and Cleopatra*
* *Coriolanus*
* *Troilus and Cressida*
* *Timon of Athens*
* *The Comedy of Errors*
* ''All's Well That Ends Well*
* *Bid wrth eich bodd* (*As You Like It*)
* *A Midsummer Night's Dream*
* *Much Ado About Nothing*
* *Measure for Measure*
* *Y Dymestl* (*The Tempest*)
* *The Taming of the Shrew*
* *Nos Ystwyll* (*Twelfth Night*)
* *Marsiandwr Fenis* (*The Merchant of Venice*)
* *The Merry Wives of Windsor*
* *Love's Labour's Lost*
* *The Two Gentlemen of Verona*
* *Pericles, Prince of Tyre*
* *Cymbeline*
* *The Winter's Tale*
* *The Two Noble Kinsmen*
* *Richard III*
* *Richard II*
* *Henry VI, part 1*
* *Henry VI, part 2*
* *Henry VI, part 3*
* *Henry V*
* *Henry IV, part 1*
* *Henry IV, part 2*
* *Henry VIII*
* *King John*

### Barddoniaeth 
* *Venus and Adonis*
* *The Rape of Lucrece*
* *The Passionate Pilgrim*
* *The Phoenix and the Turtle*
* *A Lover's Complaint*
* *Shakespeare's Sonnets''

## Cyfeiriadau

Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1564
Categori:Marwolaethau 1616
Categori:Pobl o Stratford-upon-Avon
Categori:Sonedwyr
Castell Llansteffan

Saif **Castell Llansteffan** wrth aber Afon Tywi lle mae'n llifo i Fae Caerfyrddin, hanner milltir i'r de o bentref Llansteffan. Codwyd y castell gan y Normaniaid yn gynnar yn y 1100au ar safle bryngaer arfordirol gynharach.

Cipiwyd y castell yn 1146, yn ôl *Brut y Tywysogion*, gan y Tywysog Maredudd ap Gruffudd ap Rhys ap Tewdwr a'i frawd Cadell ap Gruffudd. Ceisiodd llu o Normaniaid a Ffleminiaid de Penfro adennill y castell ond fe'u gorchfygwyd gan y Cymry ar ôl iddynt amddiffyn y castell ac wedyn gwrthymosod ar y gelyn.

Roedd y castell yn ôl ym meddiant y Normaniaid erbyn 1158.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin
Categori:Bryngaerau Sir Gaerfyrddin
Llansteffan
Llansteffan
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Thomas Paine

Awdur gwleidyddol ac athronydd oedd **Thomas Paine** (neu **Tom Paine**) (29 Ionawr 1737 – 8 Mehefin 1809). Cafodd ei eni yn Thetford, Norfolk.

Ar argymhelliad Benjamin Franklin, ymfudodd i America yn 1774 lle cyhoeddodd gyfres o lyfrau pwysig ar hawliau dynol, crefydd a llywodraeth.

Ysgrifennwyd *Rights of Man* gan Paine yn rhannol er mwyn amddiffyn syniadau'r Cymro Richard Price yn erbyn ymosodiad Edmund Burke (*Reflections on the Revolution in France*).

## Llyfryddiaeth
**Common Sense* (1776)
**The Rights of Man* (1791)
**The Age of Reason* (1793)

Categori:Athronwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr o Loegr
Categori:Athronwyr yr Oleuedigaeth
Categori:Genedigaethau 1737
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion o Loegr
Categori:Marwolaethau 1809
Yr Undeb Rhyngwladol

***Yr Undeb Rhyngwladol*** neu ***Yr Internationale*** (''L'Internationale'' yn Ffrangeg) yw'r gân sosialaidd enwocaf, ac un o ganeuon enwocaf y byd. Ysgrifennodd Eugène Pottier (1816–1887) eiriau'r anthem ym 1871, ac ym 1888 cyfansoddodd Pierre Degeyter (1848–1932) y dôn. (Y dôn wreiddiol oedd *La Marseillaise*.) Daw'r enw o'r Undeb Rhyngwladol Cyntaf, cyfundrefn sosialaidd rhyngwladol. Mae hi'n cael ei chanu'n draddodiadol gyda'r llaw dde yn ddwrn caeedig.

Gan fod y gân yn deillio o gyfnod cyn rhaniad ffurfiol sosialaeth i'w aml-dueddiadau, caiff ei ganu gan bleidiau cymdeithasol democrataidd (serch ei eiriau chwyldroadol), gomiwnyddion ac anarchwyr 'oll.

## Gweler hefyd 
* L'Internationale 
* Mae'r geiriau Cymraeg i gyd ar gael am we-fan Wicitestun yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon 1888
Categori:Sosialaeth
Edward Thomas

Bardd, traethodydd a nofelydd o Sais o dras Gymreig oedd **Philip Edward Thomas** (3 Mawrth 1878 – 9 Ebrill 1917, Arras, France).

Fe'i ganwyd yn Lambeth, Llundain i deulu Cymreig.  Cafodd ei addysg yng Ngholeg Lincoln, Rhydychen.

Caiff ei adnabod yn bennaf fel bardd rhyfel, er mai prin yw ei gerddi sy'n ymdrin yn benodol â'i brofiad o ryfel, a bod ei yrfa fel bardd wedi dilyn ei gryn lwyddiant fel awdur a beirniad llenyddol.

Yn 1915, ymrestrodd â'r Fyddin er mwyn ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac fe'i lladdwyd ar faes y gad ym Mrwydr Arras yn 1917, yn fuan wedi iddo gyrraedd Ffrainc.

Roedd yn briod â Helen Thomas, awdur *As It Was* (1926), sy'n trafod eu carwriaeth a'u priodas. Mae'n adnabyddus am ei gerddi am y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Six Poems* (1916; fel "Edward Eastaway")
**Poems* (1917)
### Nofelau
**The Happy-Go-Lucky Morgans* (1913)
### Eraill
**The Woodland Life* (1897
**The Heart of England* (1906)
**The South Country* (1909)
**The Icknield Way* (1913)

## Cofiant 
* Matthew Hollis: *Now all Roads lead to France: The Last Years of Edward Thomas*, Faber & Faber, London 2011, ISBN 978-0-571-24598-7.

Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Beirdd o Loegr
Categori:Cymry Llundain
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Nofelwyr o Loegr
Y rhyngrwyd

System gysylltiedig o rwydweithiau cyfrifiadurol byd-eang, sydd ar gael i'r cyhoedd, yw'r **rhyngrwyd** ac sy'n gwasanaethu biliynau o ddefnyddwyr. Mae'n trosglwyddo amrywiaeth o ddata gan gynnwys lluniau, sain, fideo a thestun, ac yn cludo amrywiaeth o wybodaeth a gwasanaethau. Trosglwyddir y data hyn gyda'r safon Protocol Rhyngrwyd (IP).
Y gwasanaethau mwyaf amlwg yn strwythur y rhyngrwyd yw'r We Fyd-Eang (WWW) ac e-bost, a hefyd gwasanaethau sgwrsio a throsglwyddo ffeiliau. Mae'r defnyddrwyd ('usenet' neu 'newsnet') hefyd yn bodoli ar y rhyngrwyd, ond nid mor boblogaidd bellach. Hyd at ddiwedd y 2000au roedd angen cyfrifiadur i gysylltu â'r rhyngrwyd, ond yna gwelwyd y cyfryngau traddodiadol i gyd yn cael eu hailbobi i gario rhan o'r rhyngrwyd e.e. y ffôn, systemau cerdd, ffilm a'r teledu. Gwelwyd hefyd cyhoeddwyr yn addasu ar gyfer y dechnoleg newydd er mwyn dosbarthu eu cynnyrch; yng Nghymru er enghraifft bu Gwasg y Lolfa'n flaenllaw iawn yn gwerthu e-lyfrau a Golwg360 yn bapur newydd digidol.

170px|bawd|chwith|Argraff arlunydd o sut mae'r rhyngrwyd yn edrych
Nid yw'r rhyngrwyd a'r We Fyd-Eang yn gyfystyr. Casgliad o ddogfennau hyperdestun yw'r we, a defnyddir y rhyngrwyd (sy'n llawer mwy na'r we) i gael mynediad i'r dogfennau hyn.

## Hanes y rhyngrwyd 
Crewyd y rhyngrwyd yn yr Unol daliaethau America ar ffurf rhwydwaith o gyfrifiaduron yn 1969 gan adran amddifynnol y llywodraeth. Pwmpiwyd arian i'r cynllun gan y *National Science Foundation* (ac arian preifat) yn y 1980au a chysylltwyd y cyfan gan linell ffôn. Erbyn 2012 roedd 2.4 biliwn o bobl ledled y byd - dros draean poblogaeth y byd - wedi defnyddio gwasanaethau'r rhyngrwyd.
[bawd|dde|Cyfrifiadur *NeXT* a ddefnyddiwyd gan Tim Berners-Lee yn [CERN ac a ddaeth yn weinydd gwe cyntaf drwy'r byd.]]

Cafodd y We Fyd-Eang ei chreu yn CERN yn y Swistir yn yr 1990'au gan Sais o'r enw Tim Berners-Lee i gysylltu gwyddonwyr gyda'i gilydd. Mae'r enw "net" yn dod o'r term Saesneg llawn "the internet" a'r gair "internet" yn ei dro'n dalfyriad o "inter-" a "networking" i creu "internetworking" (rhyngrwydweithio). Defnyddir priflythyren yn yr enw ("y Rhyngrwyd") a llythyren fach pan fo'r gair yn ansoddair "marchnata rhyngrwyd" yn Saesneg ac yn y Gymraeg.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Hanes y We Gymraeg 
* Blogiau

## Dolenni allanol 
* Termau Cyfrifiadurol Cymraeg - Prifysgol Bangor. 


Categori:Cyfrifiaduro
Categori:Cyfryngau digidol
Categori:Rhwydweithiau ardal eang
Categori:Telegyfathrebu