open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dufourspitze

Y **Dufourspitze**, 4634 medr o uchder, yw'r copa uchaf yn y Swistir, a'r ail-uchaf yn yr Alpau ac yng ngorllewin Ewrop ar ôl Mont Blanc.

Mae'r Dufourspitze yn rhan o'r Massif Monte-Rosa yn Alpau Valais, ar y ffin rhwng y Swistir a'r Eidal; saif copa'r Dufourspitze tua 160 meter o'r ffin ar ocht y Swistir.

Yr enw gwreiddiol ar y copa yn y Swistir oedd "Gornerhorn" ac yn yr Eidal "Höchste Spitze". Dim ond yn y 19g y daeth yn glir mae'r un copa oeddyn y ddau. Yn 1863 ail-enwyd y copa ar ôl y cadfridog a chartograffydd Guillaume-Henri Dufour (1787–1875), a wnaeth y map cywir cyntaf o'r Swistir. Dringwyd copa uchaf y mynydd am y tro cyntaf ar 1 Awst 1855.

Categori:Yr Alpau
Categori:Mynyddoedd y Swistir
Eric Jones

Dringwr ac anturiaethwr o Gymru yw **Eric Jones** (ganwyd 1935). Mae'n fwyaf adnabyddus am fod y Cymro (a'r Prydeiniwr) cyntaf i ddringo wyneb ogleddol yr Eiger yn yr Alpau, yn 1981 ar ei ben ei hun, camp a ffilmiwyd gan Leo Dickinson fel *Eiger Solo*. Yn ogystal, mae Eric Jones yn enwog am fod y person cyntaf i ddringo Piler Canol y Brouillard ar grib ddeheuol Mont Blanc.  Yn 1972, dringodd wyneb ogleddol y Matterhorn ar ei ben ei hun.  Llwyddodd hefyd i ddringo y bwlch deheuol sy'n arwain at gopa Everest.  Yn 1986, Eric Jones oedd y person cyntaf i neidio *BASE* oddi ar yr Eiger, a hynny ar ei naid *BASE* gyntaf.  Yn ogystal, mae Eric Jones wedi neidio *BASE* oddi ar y rhaeadr uchaf yn y byd, sef Kerepakupai Vená (Rhaeadr Angel) yn Feneswela, ac i mewn i Ogof y Gwenoliaid (Sotano de las Golodrinas) ym Mecsico.

## Bywyd cynnar
Magwyd Eric Jones ar fferm ei deulu ger pentref Derwen, Sir Ddinbych, a mynychodd Ysgol Brynhyfryd yn Rhuthun. Treuliodd lawer o'i blentyndod yn cynorthwyo ar y fferm a daeth yn brif ofalwr ar y fferm ym Fryn Saith Marchog ar ôl marwolaeth ei dad pan oedd Eric yn ddeunaw mlwydd oed. Yn fuan wedyn, symudodd y teulu a dechreuodd Eric weithio mewn chwarel yng Ngwyddelwern. Dioddefai ei fam o salwch meddwl; cyfaddefodd yn 'Golwg' 'Ro'n i'n reit isel fy ysbryd am y blynyddoedd yna'.

Pan gafodd yr alwad i gwblhau ei wasanaeth cenedlaethol, gobeithiodd Eric ymuno gyda Chatrawd y Parasiwtwyr, ond methodd a gwneud hynny oherwydd ei fod wedi dioddef anaf i'w ben-glin. Yn y pen draw, ymunodd Eric gyda'r Heddlu Milwrol a threuliodd ddwy flynedd yn gwasanaethu gyda nhw.

## Dringo
Pan ddychwelodd Eric i Gymru, cychwynodd weithio yn ffatri deunyddiau syunthetig 'Courtaulds' yn y Fflint. Yn ysod ei amser hamdden byddai'n hoff o ymweld â'r mynyddoedd yn Eryri, ac yn 25 mlwydd oed penderfynodd Eric a'i gyfaill Gordon Rees ddilyn cwrs tri niwrnod a gynhaliwd yn Nyffryn Ogwen ar sut i ddringo gyda rhaffau.

Dysgodd Eric ddringo yn ardal Llanberis, Gwynedd a daeth yn feistr ar y grefft yn sydyn iawn. Wedi hynny, dechreuodd ddringo ar ei ben ei hun heb raffau, a bu'n dringo llawer yn ardaloedd yr Alpau a'r Himalaya yn ogystal â mynyddoedd De'r Amerig.  Bu'n gweithio mewn ysgol ddringo Americanaidd  yn Zermatt, y Swistir, bob haf am bedair blynedd.

Yn ychwanegol at ddringo mynyddoedd a neidio *BASE*, mae Eric Jones yn ymddiddori mewn parasiwtio. Mae hefyd yn berchenog caffi yn Nhremadog. Yn 2014, yn 78 oed, roedd wedi gyrru i'r Pyrennes i sgio am dri mis, dringo ym Mhatagonia a neidio o awyren.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Anturiaethwyr
Categori:Dringwyr
Categori:Mynyddwyr o Gymru
Categori:Pobl o Eifionydd
Eiger

Mynydd 3,970 metr o uchder yn yr Alpau yw'r **Eiger**. Saif yn y Swistir, ar ben dwyreiniol crib sydd hefyd yn cynnwys copaon y Mönch (4,107 m) a'r Jungfrau (4,158 m). Dringwyd y mynydd am y tro cyntaf ar 11 Awst, 1858, gan y Gwyddel Charles Barrington gyda'r tywysyddion Swisaidd Christian Almer a Peter Bohren. Mae rheilffordd yr Jungfraubahn yn arwain trwy dwnel tu mewn i'r mynydd i gyrraedd bwlch y Jungfraujoch, yr orsaf reilffordd uchaf yn Ewrop.

Yr hyn sy'n gwneyd yr Eiger yn enwog yw'r wyneb gogleddol, y *Nordwand* mewn Almaeneg. Bu farw nifer o ddringwyr yn y 1930au yn ceisio ei ddringo, cyn i Anderl Heckmair, Ludwig Vörg, Heinrich Harrer a Fritz Kasparek ei ddringo ar 24 Gorffennaf, 1938.

Yn 1981, ffilmiwyd y dringwr Cymreig Eric Jones yn dringo'r wyneb gogleddol ar ei ben ei hun gan Leo Dickinson, ffilm a gyhoeddwyd fel *Eiger Solo*.

Y man cychwyn arferol ar gyfer dringo'r Eiger yw pentref Grindelwald wrth ei droed.

Categori:Mynyddoedd y Swistir
Matterhorn

Mynydd 4,478 metr o uchder yn yr Alpau yw'r **Matterhorn** (Almaeneg: *Matterhorn*, Eidaleg: **Cervino**). Saif ar y ffin rhwng y Swistir a'r Eidal, uwchben Zermatt yn y Swistir a Breuil-Cervinia yn yr Eidal.

Dringwyd y mynydd am y tro cyntaf ar 14 Gorffennaf, 1865, gan Edward Whymper, Charles Hudson, Yr Arglwydd Francis Douglas, Douglas Robert Hadow, Michel Croz a'r ddau Peter Taugwalder, tad a mab, ar hyd crib Hörnli ar yr ochr Swisaidd. Lladdwyd Hadow, Croz, Hudson a Douglas ar y ffordd i lawr o'r copa.

Ar hyd crib Hörnli yw'r ffordd arferol o ddringo'r mynydd. Cafodd nifer o fynyddoedd eraill ar draws y byd y llysenw "Matterhorn" am fod yn ffurf yn debyg; weithiau gelwir Cnicht yn "Matterhorn Cymru".

[bawd|180px|chwith|O'r tren ar y ffordd i [Gornergrat.]]

Categori:Yr Alpau
Categori:Mynyddoedd y Swistir
Categori:Mynyddoedd Valle d'Aosta
Neuchâtel (dinas)

Dinas yng ngorllewin y Swistir a phrifddinas canton Neuchâtel yw **Neuchâtel** (Almaeneg: *Neuenburg*). Saif ar lan ogledd-orllewinol Llyn Neuchâtel, wrth droed mynyddoedd y Jura.

Mae gan y ddinas boblogaeth o tua 31,500 (2002), y rhan fwyaf ohonynt yn siarad Ffrangeg fel mamiaith.

Daw'r enw ("castell newydd") o'r castell a gyflwynodd Rudolf III, brenin Bwrgwyn, i'w wraig Irmengarde yn 1011.

bawd|280px|dim|Animeiddiad o arfordir y dref dros y canrifoedd

bawd|240px|dim|Y Place Pury yng nghanol Neuchâtel

Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Neuchâtel (canton)
King Kong (ffilm 2005)

Ffilm gan Peter Jackson yw ***King Kong*** (2005).

## Cymeriadau 
* *Ann Darrow* - Naomi Watts
* *Carl Denham* - Jack Black
* *Jack Driscoll* - Adrien Brody
* *Capten Englehorn* - Thomas Kretschmann
* *Preston* - Colin Hanks
* *Kong* / Lumpy* - Andy Serkis
* *Jimmy* - Jamie Bell
* *Bruce Baxter'' - Kyle Chandler

## Gweler hefyd 
* King Kong (ffilm 1933)

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2005
Categori:Ffilmiau antur Saesneg o Seland Newydd
Categori:Ffilmiau antur Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Ffilmiau gydag anghenfilod o Unol Daleithiau America
Daearyddiaeth y Swistir

bawd|220px|Lleoliad y Swistir yn Ewrop
bawd|220px|Y Grosse Scheidegg yng nghanton Bern

Dominyddir **daearyddiaeth y Swistir** gan ei mynyddoedd a'i bryniau. Saif y Swistir yng nghanolbarth Ewrop, ac nid oes ganddi arfordir. Yn y de mae prif gadwyn yr Alpau yn ymestyn ar hyd y ffin â'i copaon uchaf yn dynodi'r ffin honno. Copa uchaf y Swistir yw'r Dufourspitze, 4634 medr o uchder. Ymhlith copaon enwocaf yr Alpau Swisaidd mae'r Matterhorn, yr Eiger a'r Jungfrau. Yn y canolbarth mae llwyfandir, tra yn y gogledd-orllewin mae mynyddoedd y Jura o gwmpas y ffin â Ffrainc. Mae'r mynyddoedd hynny a'r bryniau llai sy'n llenwi'r rhan fwyaf o ganolbarth a gogledd y wlad yn cael eu gwahanu gan nifer o ddyffrynoedd a chymoedd mawr a bach.

Mae'r Swistir yn wlad â nifer fawr o lynnoedd ac afonydd yn ogystal. Rhennir y ddau lyn mwyaf, Llyn Léman (Llyn Genefa) (581.3&nbsp;km2) a'r Bodensee (541.1&nbsp;km2) gyda gwledydd eraill. Y llyn mwyaf sy'n gyfangwbl o fewn y Swistir yw Llyn Neuchâtel (218.3&nbsp;km2). Mae'n wlad goediog iawn.

## Defnydd tir 
* *cnydau:* 10%
* *cnydau parhaol:* 2%
* *porfa barhaol:* 28%
* *fforestydd a choedydd:*32%
* *arall:*28% (amcangyfrif 1993)

*
Llyn Neuchâtel

**Llyn Neuchâtel** (Almaeneg: *Neuenburgersee*, Ffrangeg: *Lac de Neuchâtel*) yw'r llyn mwyaf sy'n gyfangwbl o fewn y Swistir, gydag arwynebedd o 217.9&nbsp;km². Saif yng nghantonau Neuchâtel, Fribourg, Vaud a Bern.

Mae'r llyn yn 38.3&nbsp;km o hyd ac yn 8.2&nbsp;km o led yn y man lletaf. gyda dyfnder mwyaf o 152 medr. Ar y lan ogleddol, saif dinas Neuchâtel, ar y lan orllewinol Yverdon-les-Bains a Grandson, ac ar y lan ddeheuol Estavayer-le-Lac.

Neuchâtel
Demograffeg y Swistir

Saif y Swistir yng nghanolbarth Ewrop, ac mae'n fan cyfarfod i nifer o ddiwylliannau Ewrop, gan fod y wlad yn ffinio â Ffrainc, yr Almaen a'r Eidal. Mae 75% o'r boblogaeth yn byw ar y llwyfandir yng nghanol y wlad, rhwng yr Alpau a mynyddoedd y Jura ac o ddinas Genefa yn y gorllewin hyd afon Rhein a'r Bodensee yn y gogledd-ddwyrain. Mae gan y wlad safon byw gyda'r uchaf yn y byd.

Ceir nifer sylweddol o drigolion nad ydynt yn ddinasyddion y Swistir; 1,524,663 (20.56%) yn 2004, o'i gymharu a tua 5.9 miliwn o ddinasyddion yr un flwyddyn. Roedd tua 623,100 o ddinasyddion y Swistir yn byw mewn gwledydd eraill, y nifer fwyaf yn Ffrainc (166,200).

O ran crefydd, disgrifiai 5.78 miliwn (79.2%) o'r trigolion eu hunain fel Cristnogion yn 2000 (Catholig 41.8%, Protestaniaid 35.3%, Eglwys Uniongred 1.8%). Roedd 809,800 (11.1%) heb grefydd, 310,800 (4.3%) yn ddilynwyr Islam a 17,900 (0.2%) yn Iddewon.

## Dinasoedd
Dinasoedd mwyaf y Swistir yn ôl poblogaeth yw:

## Ieithoedd
Ceir nifer o ieithoedd swyddogol yn y Swistir. Almaeneg yw mamiaith y nifer fwyaf o'r trigolion, 63.7% yn ôl cyfrifiaf 2000. O 26 canton y Swistir, Almaeneg yw iaith 17 ohonynt. Siaredir nifer o dafodieithoedd o Almaeneg y Swistir, *Schwyzerdütsch*, a dim ond yn y sefyllfaoedd mwyaf ffurfiol y defnyddir Almaeneg safonol (*Hochdeutsch*).

Siaredir Ffrangeg fel mamiaith gan 20.4% o'r boblogaeth, yng ngorllewin y wlad yn bennaf. Ffrangeg yw iaith swyddogol pedwar canton: Genefa, Jura, Neuchâtel a Vaud, gyda thair arall yn ddwyieithog gyda Ffrangeg un un o'r ieithoedd swyddogol. Siaredir Eidaleg fel iaith gyntaf gan 6.5%, yn y de yn bennaf, ac mae'n iaith swyddogol canton Ticino. Siaredir Romaunsch gan 0.5%, yn bennaf yng nghanton Grisons. Roedd tua 9% a mamiaith nad oedd yn un o ieithoedd swyddogol y Swistir.
Jungfrau

Mynydd 4,158 metr o uchder yn yr Alpau yw'r **Jungfrau**. Saif yn y Swistir, ar ben gorllewinol crib sydd hefyd yn cynnwys copaon y Mönch (4,107 m) a'r Eiger (3,970 m). Saif Grindelwald a Wengen wrth ei droed.

Dringwyd y mynydd am y tro cyntaf ar 3 Awst 1811 gan Johann Rudolf Meyer, Hieronymus Meyer, Joseph Bortis ac Alois Volker. Hwn oedd y tro cyntaf i un o fynyddoedd dros 4,000 metr o uchder y Swistir gael ei ddringo.

Mae rheilffordd yr Jungfraubahn yn arwain trwy dwnel tu mewn i'r Eiger a'r Mönch i gyrraedd bwlch yr Jungfraujoch, yr orsaf reilffordd uchaf yn Ewrop. Y bwriad gwreiddiol oedd parhau'r rheilffordd hyd ar gopa'r Jungfrau, ond ni lwyddwyd i wneud hyn.

Ar 13 Rhagfyr, cyhoeddwyd yr Jungfrau a'r tiriogaethau o'i gwmpas, Jungfrau-Aletsch-Bietschhorn, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Categori:Yr Alpau
Categori:Mynyddoedd y Swistir
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn y Swistir
Grindelwald

Pentref mynyddig yng nghanton Bern yn y Swistir yw **Grindelwald**. Saif yn nyffryn y Lütschental, rhwng mynyddoedd yr Eiger, Wetterhorn, Fiescherwand a Faulhorn, gyda'r Jungfrau gerllaw.

Oherwydd ei leoliad, ma'n gyrchfan boblogaidd iawn i dwristiaid, yn enwedig yn y gaeaf ar gyfer sgïo.

Oddi yma, gellir cymryd rheilffordd yr Jungfraubahn, sy'n arwain trwy dwnel tu mewn i'r Eiger a'r Mönch i gyrraedd bwlch yr Jungfraujoch, yr orsaf reilffordd uchaf yn Ewrop.

## Dolenni allanol 
Safle we Grindelwald (Almaeneg) 

Categori:Pentrefi'r Swistir
Winterthur

Dinas yng nghanton Zurich yn y Swistir yw **Winterthur**. Saif yn chweched ymhlith dinasoedd y Swistir o ran maint, gyda phoblogaeth o tua 100,000 yn 2008. Mae'n ganolfan diwydiannau technegol a thrafnidiaeth.

Saif y ddinas 439 meters (1,440 troedfedd) uwch lefel y môr, ar lan afon Eulach, tua 20&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Zürich.

bawd|dim|200px|Eglwys y Ddinas, Winterthur

Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Zürich (canton)
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Sion

Gallai **Sion** gyfeirio at:

* Fersiwn arall o Seion
*Sion, dinas yn y Swistir, prifddinas canton Valais
*Sion, Gers, tref yn Ffrainc
*Sion, India, un o faesdrefi Mumbai
*Sion, Gweriniaeth Tsiec, castell yng Ngweriniaeth Tsiec, ger Kutná Hora
*Sion Mills, pentref yng Ngogledd Iwerddon

Hefyd:

*Siôn, enw personol
Sion (dinas)

Prifddinas canton Valais yn y Swistir yw **Sion** (Almaeneg: **Sitten**),

Ceir olion yma o'r cyfnod Neolithig, ac mae cromlech Sion-Petit-Chasseur (2.900-2200 CC) yn un o'r esiamplau gorau yn ardal yr Alpau. Yn y cyfnod Rhufeinig, fel *Sedunum*. Yn ddiweddarach, daeth yn ganolfan Esgobaeth Sion; roedd yr esgob hefyd yn dirfeddiannwr mawr ac a phwerau seciwlar.

Yng nghanol y 19g roedd Sion yn ddinas ddwyieithog, gyda tua hanner y trigolion yn siarad Ffrangeg fel mamiaith a hanner yn siarad Almaeneg, ond erbyn hyn mae'n ddinas Ffrangeg ei hiaith.

bawd|300px|dim|Notre-Dame de Valère, Sion

Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Valais
Giovanni Pico della Mirandola

bawd|Opera omnia, 1601

Athronydd o'r Eidal oedd **Giovanni Pico della Mirandola** (24 Chwefror 1463 – 17 Tachwedd 1494).

## Llyfryddiaeth
**Heptaplus*

Categori:Genedigaethau 1463
Categori:Marwolaethau 1494
Categori:Athronwyr y Dadeni
Categori:Athronwyr o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Llenorion Lladin o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg y Dadeni
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Llenorion yr ocwlt
Seion

Gair a ddefnyddir i ddynodi gwlad Israel neu ddinas Jeriwsalem yw **Seion** (Hebraeg: צִיּוֹן, *tziyyon*). Ceir llawer cyfeiriad at Seion yn y Beibl; yn aml maen cyfeirio at Mynydd Seion, bryn gerllaw Jeriwsalem lle roedd caer yn perthyn i'r Jebiwsiaid, a gipiwyd gan y brenin Dafydd.

Daeth "Seion" i olygu'r rhan o'r ddinas lle safai'r gaer, ac yn ddiweddarach i olygu Teml Solomon, y ddinas neu Wlad yr Addewid yn gyffredinol. Rhoddodd Seion ei enw i Seioniaeth, mudiad i greu a chynnal gwladwriaeth i'r Iddewon yn Israel. Sefydlwyd y mudiad Seionaidd yn Awst 1897 yn y Gyngres Seionaidd Ryngwladol gyntaf yn Basel yn y Swistir.

Ceir cyfeiriad yn anthem genedlaethol Israel, yr *Hatikva*:

:A hyd ymylon y Dwyrain, ymlaen,
:Mae llygad yn gwylio i Seion ...

:Gobaith dwy fil o flynyddoedd,
:I fod yn genedl rydd yn ein gwlad ein hunan,
:Y wlad Seion a Jeriwsalem.

Yng Nghymru, daeth Seion, neu weithiau Mynydd Seion, yn boblogaidd iawn fel enw ar gapeli Anghydffurfiol. Trwy hyn daeth yn enw ar nifer o bentrefi bychain, er enghraifft Capel Seion yn Sir Gaerfyrddin; ceir hefyd bentref bychan Seion gerllaw Bangor.

## Gweler hefyd
*Seioniaeth

Categori:Iddewon ac Iddewiaeth
Ardalydd Bute

Teitl bonedd yw **Ardalydd Bute**. Fe'i dygwyd gan y teulu Crichton-Stuart, disgynyddion o dŷ brenhinol Albanaidd y Stiwardiaid; cyfeiria'r teitl at Ynys Bute yn yr Alban. Chwaraeodd yr ail a'r trydydd ardalydd, a'u gelwid ill dau yn John Crichton-Stuart, ran nodweddiadol yn nhwf Caerdydd yn y 19eg ganrif. Adeiladodd yr ail ardalydd dociau'r dref yn Tiger Bay lle enwir Tre-Biwt ar ei ôl, a bu'r trydydd ardalydd yn gyfrifol am adnewyddu Castell Caerdydd a Chastell Coch.

### Gweler hefyd
* Sophia Crichton-Stuart, Ardalyddes Bute

## Cyfeiriadau
Bute
Bute
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Hanes Caerdydd
Gwenno Teifi

Ymgyrchydd iaith Cymraeg o Lanfihangel-ar-Arth, yw **Gwenno Teifi** (enw llawn **Gwenno Teifi-Ffransis**; ganwyd 4 Chwefror 1987). Ym mis Chwefror 2004 cafodd ei harestio yn ystod protest tu allan i stiwdio Radio Sir Gâr, ac o ganlyniad fe dreuliodd gyfnod yn y carchar.  Hi oedd yr aelod cyntaf o Gymdeithas yr Iaith Gymraeg i gael ei garcharu ers 1995. Fe dreuliodd gyfnod arall yn y carchar yn 2007 ar ôl gwrthod talu dirwy, yn dilyn paentio slogan ar siop yn nhref Aberystwyth.

## Addysg
Astudiodd Gwenno wleidyddiaeth ryngwladol ym Mhrifysgol Aberystwyth

## Teulu
Mae hi'n ferch i Ffred Ffransis ac  yn wyres i Gwynfor Evans

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Ymgyrchwyr hawliau iaith o Gymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd a'r Cylch 2008

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd a'r Cylch 2008''' ar gaeau Pontcanna, Caerdydd rhwng 2 a 9 Awst 2008. Cadeirydd y Pwyllgor Gwaith oedd Huw Llywelyn Davies.

Gwnaethpwyd y goron a oedd yn rhodd gan Brifysgol Caerdydd gan Karen Williams. Dywedodd iddi seilio'r goron ar dyrau a bwâu adeiladau'r Brifysgol.

bawd|Lleoliad yr eisteddfod

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaerdydd

## Dolenni allanol
* 

Caerdydd a'r Cylch 2008
2008
2008
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:2008 yng Nghymru
Biel

Dinas yng nghanton Bern yn y Swistir yw **Biel** (Almaeneg: *Biel*, Ffrangeg: *Bienne*.

Saif ar ffin ieithyddol y Swistir, ac mae'r ddinas yn swyddogol yn ddwyieithog. Gyda phoblogaeth o 50,852 yn 2007, hi yw'r ddinas swyddogol ddwyieithog fwyaf yn y Swistir. Cyfeir ari yn swyddogol fel **Biel/Bienne**, hefyd yn answyddogol fel "Biel-Bienne".

Saif Biel wrth droed mynyddoedd y Jura ac a ger glan Llyn Biel (*Bielersee*, *Lac de Bienne*).

Yn y cyfnod Celtaidd, gelwid y ddinas yn Belenus, ar ôl y duw Celtaidd.

CH Biel Altstadt-8.JPG|Yr hen ddinas
Swiss-bienne-city-1.JPG|Llyn Biel
Parc municipal2005.JPG|Parc y ddinas 
CH Biel Schüss.JPG|Afon Suze
Biel.jpg|Place du Ring
CH Biel Altstadt-2.JPG|Golygfa 
CH Biel Altstadt-6.jpg|Golygfa 
Tuerme auf der Arteplage Biel der Expo.02.jpg|Expo 02

Categori:Bern (canton)
Categori:Dinasoedd y Swistir
Fribourg (dinas)

Dinas yn y Swistir a phrifddinas canton Fribourg yw **Fribourg** (Ffrangeg: *Fribourg*, Almaeneg: *Freiburg* neu *Freiburg im Üechtland*). Saif ar afon Sarine, gyda'r hen ddinas ar fryn creigiog uwchben yr afon, 581 medr uwch lefel y môr. Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 33,008, gyda'r mwyafrif yn siarad Ffrangeg fel mamiaith (63.6%) ac yn Gatholig o ran crefydd (69%).

Sefydlwyd y ddinas yn 1157 gan Berchtold IV von Zähringen. Gwerthwyd hi i frenhinllin yr Habsburg yn 1277. Roedd y ddinas mewn cynghrair a dinas Bern yn y Canol Oesoedd.

Mae Prifysgol Fribourg yn enwog. Ymhlith ei chyn-fydyrwyr mae Syr T. H. Parry-Williams.

bawd|250px|dim|Golygfa o Fribourg

Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Fribourg (canton)
Economi Simbabwe

Un o economïau gwanaf y byd yw **economi Simbabwe**; mae'n methu dan bwysau camreolaeth economaidd, gyda lefel diweithdra o 85% a gorchwyddiant argyfyngus. Er yr oedd yn arfer bod ymhlith economïau cryfaf Affrica, dioddefodd yr economi drawsnewidiad gwael dan arweinyddiaeth yr Arlywydd Robert Mugabe. Mae gan Simbabwe lefel chwyddiant uchaf y byd, sef dros 10,000,000% (mae'n amhosib i gyfrifo gwerth manwl gywir); yr ail uchaf yw Myanmar gyda 34.4%. Mae'r sefyllfa economaidd yn effeithio'n ddifrifol ar safonau byw pobl Simbabwe, ac mae pryderon gan y Cenhedloedd Unedig y gall prinder bwyd mewn siopau oherwydd gorchwyddiant a llesgedd y llywodraeth wrth ddiwygio tir achosi newyn.

## Cyfeiriadau

Simbabwe
Simbabwe
Categori:Simbabwe
Thun

Dinas yng nghanton Bern yn y Swistir yw **Thun** (Almaeneg: *Thun*, Ffrangeg: *Thoune*). Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 42,136.

Saif Thun lle mae afon Aare yn llifo allan o Lyn Thun (Thunersee), 30&nbsp;km i'r de o ddinas Bern. Daw'r enw o'r gair Celteg *Dunum* (cymharer Cymraeg "din", "dinas"). Roedd yn ganolfan bwysig yn y cyfnod Rhufeinig. Prynwyd y ddinas gan ganton Bern yn 1384. Dyddia'r castell o'r 12g.

bawd|dim|250px|Llyn Thun

Categori:Bern (canton)
Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Afon Aare

Afon yn y Swistir sy'n llifo i mewn i afon Rhein yw **afon Aare** (Almaeneg: *Aare*, Ffrangeg: *Aar*). Hi yw'r afon hwyaf sy'n gyfangwbl o fewn y Swistir.

Mae'r Aare yn tarddu yn rhewlif Unteraar yn yr Alpau Bernaidd. Llifa tua'r dwyrain yna tua'r gogledd-orllewin, gan ffurfio rhaeadr yr Handegg, 46 medr o uchderm cyn cyrraedd Meiringen. Ger Brienz, mae'n llifo i Lyn Brienz, yna'n llifo rhwng Interlaken ac Unterseen i gyrraedd Llyn Thun. Wedi gadael y llyn, mae'n llifo trwy ddinas Thun ac yna trwy ddinas Bern. Maen llifo i Lyn Biel yna ar hyd Camlas Nidau i Büren. Llifa heibio Solothurn i ymuno ag afon Rhein ger Koblenz, y Swistir.

bawd|dim|Afon Aare a'r bont yn cario'r draffordd A5

Aare
Aleksandr Solzhenitsyn

Nofelydd, dramodydd a hanesydd o Rwsia oedd **Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn** (11 Rhagfyr 1918 – 3 Awst 2008).

Ganed ef yn Kislovodsk, Crai Stavropol; roedd ei dad wedi marw cyn iddo gael ei eni. Yn ei nofelau, tynnodd sylw'r byd at system gwersylloedd y Gwlag yn yr Undeb Sofietaidd, a dyfarnwyd Gwobr Llenyddiaeth Nobel iddo yn 1970. Yn 1974 alltudiwyd ef o'r Undeb Sofietaidd. Dychwelodd i Rwsia yn 1994.

Mae ei fab, Ignat Solzhenitsyn, yn adnabyddus fel cerddor.

## Gweithiau 
Ei weithiau mwyaf adnabyddus yw:

* *Un Diwrnod Ifan Denisofitsh* (1962; nofel). Cyfieithwyd i'r Gymraeg fel *Un diwrnod Ifan Denisofitsh* gan W. Gareth Jones (Yr Academi Gymreig, 1977)
* *Y Cylch Cyntaf* (1968; nofel)
* *Y Ward Gancr* (1968; nofel)
* *Awst 1914* (1972)
* *Ynysoedd y Gwlag* (tair cyfrol) (1973–1978) a gyhoeddwyd yn wreiddiol fel samizdat

## Gweler hefyd
*Yevgenia Ginzburg (1904 - 1977) - awdures a dreuliodd 18 mlynedd yng ngharchar Sofietaidd y Gwlag

Categori:Dramodwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Hanesyddion o Rwsia
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Nofelwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Pobl o Crai Stavropol
Köniz

Dinas yng nghanton Bern yn y Swistir yw **Köniz**. Gyda phoblogaeth o 38,098 yn 2006, mae ymhlith pymtheg dinas fwyaf poblog y Swistir. Saif i'r de o ddinas Bern.

bawd|250px|dim|Y *Schloss*, Köniz

Categori:Bern (canton)
Categori:Dinasoedd y Swistir
Chur

Dinas yn y Swistir a phrifddinas Canton y Grisons (Graubünden) yw **Chur** (Ffrangeg: **Coire**).

Ceir tystiolaeth o sefydliad yma cyn belled yn ôl a diwylliant Pfyn (3900-3500 CC). Daw'r enw "Chur" o **Curia Raetorum** yn y cyfnod Rhufeinig, pan oedd yn brifddinas talaith Rhaetia Prima. Yn y canol oesodd, roedd gan Esgob Chur bwerau seciwlar sylweddol hefyd.

Saif y ddinas 1949 uwch lefel y môr, ar lan afon Plessur torrent, rhyw filltir cyn iddi ymuno ag afon Rhein. Roedd y boblogaeth yn 2008 yn 34,915.

Ynghanol y 19g, roedd Johanna Spyri yn ymwelydd rheolaidd ag ardal Chur, a defnyddiodd yr ardal fel cefndir i'w hanes enwog *Heidi*.

Categori:Canton y Grisons
Categori:Dinasoedd y Swistir
Caerwrygion

Pentref yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr yw **Wroxeter** neu **Gaerwrygion**. Yr enw Lladin ar y lle oedd Viroconium Cornoviorum. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Wroxeter and Uppington yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Saif tuag 8&nbsp;km (5 milltir) i'r dwyrain o'r Amwythig

Mae'n adnabyddus fel safle dinas Rufeinig Viroconium, prifddinas y Cornovii.

Wroxeter RO.gif|Safle dinas Rufeinig Viroconium
WroxErin2.jpg|Olion y baddondy Rhufeinig

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Ysgol Pant-y-Rhedyn

Ysgol gynradd ddwyieithog yn nhref Llanfairfechan, Sir Conwy, gogledd Cymru, yw **Ysgol Pant-y-Rhedyn**. Mae'n gorwedd yn nhalgylch Ysgol Friars, Bangor, ond mae rhieni yn gallu dewis anfon eu plant i Ysgol Aberconwy hefyd.

Mae plant y dref yn dechrau ar eu haddysg yn yr Ysgol Babanod (plant llai, hyd flwyddyn 2) cyn symud i Ysgol Pant-y-Rhedyn (blwyddyn 3-6). Adeilad cymharol newydd yw'r ysgol, a grëwyd pan aeth adeilad yr Ysgol Babanod bresennol, sy'n hen, yn rhy fychan. Mae'n gorwedd bron yng nghanol y dref.

## Cyfeiriadau
Pant-y-rhedyn
Categori:Llanfairfechan
Lwtetiwm

bawd|chwith|Yr elfen Lwtetiwm

Elfen gemegol yw **lwtetiwm** gyda'r rhif atomig 71 a'r symbol `Lu`.

Categori:Elfennau cemegol
Rusalka

:*Gweler hefyd Rusalka (gwahaniaethu).*
[300px|bawd|*Rusalka*, darlun gan [Konstantin Vasiliev]]
Ym mytholeg a llên gwerin Slafig, ysbryd benywaidd, math o nymff dŵr, swcwbws neu ddiafoles sy'n byw mewn ffrydiau ac afonydd yw **rusalka** (lluosog: **rusalki**).

Math o bysgod-ferched yn byw ar waelod afonydd yw'r *rusalki* yn y rhan fwyaf o'r traddodiadau gwerin amdanyn. Gefn nos byddent yn cerdded allan o'r afon i ddawnsio ar ei glan. Pe baent yn gweld dynion golygus byddent yn eu llesmeirio gyda'u canu a dawnsio hudol, ac wedyn yn eu harwain i fyw gyda nhw ar waelod yr afon. Ceir chwedlau am greaduriaid tebyg i'r *rusalki* mewn diwylliannau eraill yng ngogledd Ewrop, e.e. y Nix Germanaidd, y Banshee Wyddelig, a'r Bean Nighe Albanaidd. Does dim creadur sy'n cyfateb yn union yn llên gwerin Cymru, ond mae straeon am ferched arallfydol sy'n byw mewn llynnoedd ac yn syrthio mewn cariad â meidrolion i'w cael, e.e. Arglwyddes Llyn y Fan.

Mae'r chwedlau am y *rusalki* yn arbennig o niferus yn Rwsia.

Ysbydolwyd tair opera amdanynt: 
# Dargomyzhsky, *Rusalka*
# Rimsky-Korsakov, *Noson o Fai*
# Antonín Dvořák, *Rusalka*

Categori:Mytholeg Slafig
Categori:Llên gwerin Rwsia
Categori:Creaduriaid mytholegol
Maurice Druon

Nofelydd a gwleidydd o Ffrainc oedd **Maurice Druon** (23 Ebrill 1918 - 14 Ebrill 2009); roedd yn aelod yr Académie française o 1966 hyd ei farwolaeth.

Fe'i ganwyd ym Mharis.  Enillodd y Wobr Goncourt am ei nofel *Les grandes familles* (1948).

## Llyfryddiaeth
### Les Rois Maudits
# *Le Roi de fer* (*Y brenin haearnaidd*) (1954)
# *La Reine étranglée* (1955)
# *Les Poisons de la couronne* (1956)
# *La Loi des mâles* (1957)
# *La Louve de France* (1959)
# *Le Lis et le Lion* (*Y Lili ac y Llew*) (1960)
# *Quand un Roi perd la France* (1977)

### Nofelau eraill
**Le Sonneur de bien aller* (1943)
**La Dernière Brigade*  (1946)
**Les Grandes Familles* (1948)
**La Chute des corps* (Les Grandes Familles, II, 1950)
**Rendez-vous aux enfers*(Les Grandes Familles, III, 1951)
**La Volupté d’être*  (1954)

### Dramâu
**Mégarée*  (1942)
**Un voyageur* (1953)
**Le Coup de grâce* (gyda Joseph Kessel, 1953)

### Llyfrau eraill
**Préface au Silence de la mer* (1943)
**Le Chant des Partisans* (gyda Joseph Kessel, 1943)
**Lettres d’un Européen*  (1944)
**Ithaque délivrée, poème dramatique traduit de l’anglais ; d’après The Rescue d’Edward Sackville-West*  (1947)
**Remarques*  (1952)
*"L’Hôtel de Mondez"  (1956)
**Tistou les pouces verts*  (1957)
**Alexandre le Grand* (1958)
**Des Seigneurs de la plaine à l’hôtel de Mondez*  (1962)
**Les Mémoires de Zeus*  (1963)
**Bernard Buffet*  (1964)
**Paris, de César à Saint Louis*  (1964)
**Le Pouvoir, notes et maximes*  (1965)
**Les Tambours de la mémoire*  (1965)
**Les Mémoires de Zeus, II, roman historique*  (1967)
**Le Bonheur des uns*  (1967)
**Vézelay, colline éternelle*  (1968)
**L’Avenir en désarroi*  (1968)
**Grandeur et signification de Leningrad*  (1968)
**Lettres d’un Européen et Nouvelles Lettres d’un Européen, 1943-1970*  (1970)
**Splendeur provençale* (1970)
**Une Église qui se trompe de siècle*  (1972)
**La Parole et le Pouvoir*  (1974)
**Œuvres complètes* (25 volumes with unpublished material, 1977)
**Attention la France !*  (1981)
**Réformer la démocratie*  (1982)
**La Culture et l’État*  (1985)
**Vézelay, colline éternelle, nouvelle édition*  (1987)
**Lettre aux Français sur leur langue et leur âme*  (1994)
**Circonstances * (1997)
**Circonstances politiques, 1954-1974*  (1998)
**Le bon français*  (1999)
**Circonstances politiques II, 1974-1998*  (1999)
**La France aux ordres d’un cadavre*  (2000)
**Ordonnances pour un État malade*  (2002)
**Le Franc-parler*  (2003)
*''Mémoires. L'aurore vient du fond du ciel*  (2006)
**Les mémoires de Zeus'' (2007)

Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion Ffrangeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Nofelwyr Ffrangeg
Siôn

Enw personol Cymraeg yw **Siôn**. Daw yn wreiddiol o'r Hebraeg יוחנן (Yôḥānnān), sydd hefyd yn rhoi'r ffurfiau Ioan ac Ieuan, ond bod Siôn yn ôl pob tebyg wedi dod trwy'r Saesneg *John*.

Fe'i defnyddir hefyd weithiau fel Cymreigiad o'r cyfenw *Jones*; er enghraifft Twm Siôn Cati (*Thomas Jones* yn swyddogol).

## Beirdd 
* Siôn Cent
* Siôn Phylip
* Siôn Tudur
* Siôn Cadwaladr
* Siôn Dafydd Las

## Hefyd
*Siôn a Siân
*Siôn Blewyn Coch
*Sioni Bric-a-moni
*Siôn Corn
*Siôn Heidden
*Sioni Rhew
*Sioni Winwns
*Dic Sion Dafydd

## Gweler hefyd 
* Sion

Categori:Enwau personol Cymraeg
Afon Aude

Afon sy'n llifo trwy *départements* Aude a Pyrénées-Orientales yn *région* Ocsitania, Ffrainc, yw **Afon Aude**. Ei hyd yw 223&nbsp;km. Rhydd ei henw i *département* Aude.

Gorwedd tarddle Afon Aude ar lethrau mynyddoedd Carlitte, yn nwyrain y Pyreneau. Mae hi'n llifo trwy'r bryniau i gyrraedd dinas hanesyddol Carcassonne ac wedyn yn llifo i wastadir is ar ôl Limoux i aberu wedyn yn y Môr Canoldir.

Aude
Categori:Aude
Categori:Pyrénées-Orientales
Limoux

Tref farchnad, cymuned  a sous-préfecture yn département Aude, a fu'n rhan o dalaith hanesyddol Languedoc ac sy'n rhan o *région* Ocsitania heddiw, yw **Limoux** (Occitaneg: *Limós*). Mae'n gorwedd ar lan Afon Aude tua 30&nbsp;km i'r de o ddinas Carcassonne. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Roedd ganddi boblogaeth o 9,411 yn 1999.

Mae'r dref yn enwog am ei charnifal gaeaf, y *Carnaval de Limoux*, sy'n un o brif ddigwyddiadau diwylliannol y byd Ocsitaneg.

 yn Limoux]]

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Petiet
*Eglwys Saint-Martin
*Neuadd y Dref
*"La Pierre Droite"
*Pont Newydd

## Enwogion
*Alexandre Guiraud (1788-1847), bardd, dramodydd a nofelydd

## Dolenni allanol
* Cerddorion y *Carnaval de Limoux*, ’Les Limouxins’ 

Categori:Cymunedau Aude
Le Havre

bawd|250px|Le Havre dan eira

Dinas a *commune* yng ngogledd-orllewin Ffrainc yw **Le Havre**. Saif ger aber afon Seine, gyferbyn a Honfleur ar yr lan arall, yn *département* Seine-Maritime, *région* Normandie.

Enw gwreiddiol y ddinas oedd *Franciscopolis*, ar ôl Ffransis I, brenin Ffrainc, a'i sefydlodd yn 1517. Gyda phoblogaeth o 190,905 yn 1999, Le Havre yw ail borthladd Ffrainc o ran poblogaeth, a'r ddeuddegfed dinas yn Ffrainc.

Cynhoeddodd UNESCO ganol dinas Le Havre yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2005, fel enghraifft glasurol o bensaernïaeth a chynllunio dinesig yn y cyfnod wedi'r Ail Ryfel Byd.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Eglwys gadeiriol
* Eglwys Sant Joseph
* Musée des Beaux-Arts (amgueddfa)
* Musée du Vieux Havre (amgueddfa)
* Neuadd y Dref
* Sgwâr St. Roch
* Y Volcan

## Enwogion 
* Madeleine de Scudéry (1607-1701), awdures
* Raoul Dufy (1877-1953), arlunydd
* Arthur Honegger (1892-1955), cyfansoddwr

Categori:Cymunedau Seine-Maritime
Categori:Dinasoedd Ffrainc

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Toulon

bawd|de|220px|Eglwys Gadeiriol Toulon

Dinas a *commune* yn ne Ffrainc yw **Toulon** (*Occitaneg* *Tolon* neu *Touloun*). Saif ar arfordir y Môr Canoldir ac mae'n un o ganolfannau pwysicaf Llynges Ffrainc. Mae'n brifddinas *departément* Var, yn *région* Provence-Alpes-Côte d'Azur.

Roedd poblogaeth y ddinas yn 2005 yn 167,400; saif yn bymthegfed ymhlith dinasoedd Ffrainc o ran poblogaeth. Roedd poblogaeth yr ardal ddinesig (*aire urbaine*) yn 564,823 yn 1999, y degfed yn Ffrainc o ran maint.

Sefydlwyd tref Rufeinig *Telo Martius* yma yn yr 2g CC, wedi i'r Rhufeiniaid orchfygu'r Ligwriaid.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Eglwys gadeiriol
* Fontaine de l'Intendance (1821)
* Fontaine des Trois Dauphins (1782)
* Musée national de la marine (amgueddfa)
* Palais de Justice
* Tŵr Brenhinol
* Tŷ Opera
* Ysbyty Chalucet

## Enwogion 
* Gilbert Bécaud (1927-2001), canwr
* Capucine (1931-1990), actores

## Llyfryddiaeth ddethol 
* *Le Chevallier à découvert*, Jean-Pierre Thiollet, Laurens Ed., 1998. ISBN 2-911838-51-3

Categori:Dinasoedd Ffrainc

Categori:Cymunedau Var
Gewissæ

Grŵp llwythol Eingl-Sacsonaidd oedd y **Gewissæ** (IPA: ). Roedden nhw'n llunio un o sylfeini teyrnas Sacsoniaid y Gorllewin, Wessex, a daeth eu henw i fod yn gyfystyr â'r deyrnas honno erbyn yr wythfed ganrif. Defnyddir yr enw yn *Armes Prydein*, fel yr *Iwys* neu'r *Iwis*, i gyferirio at ŵyr Wessex.

Categori:Hanes Lloegr
Categori:Eingl-Sacsoniaid
Aix

Gallai **Aix** gyfeirio at:

* Aix-en-Provence, dinas yn ne Ffrainc
* Aix-la-Chapelle, yr enw Ffrangeg am ddinas Aachen yn yr Almaen
Saint-Étienne

bawd|250px|Saint-Étienne

Dinas a *commune* yn nwyrain Ffrainc yw **Saint-Étienne** (Arpitaneg: *Sant-Etiève*). Mae'n brifddinas *département* Loire, *région* Auvergne-Rhône-Alpes. Saif yn y Massif Central, yn *région* Rhône-Alpes, tua  60&nbsp;km (40 milltir) i'r de-orllewin o Lyon. Mae ar y briffordd sy'n cysylltu Lyon a Toulouse.

Tyfodd y ddinas yn y 16g oherwydd pwysigrwydd y ffatri arfau yma. Yn ddiweddarach, daeth y diwydiant glo yn bwysig. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 180,210, a phoblogaeth yr ardal ddinesig (*aire urbaine*) yn 321,703.

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Loire
Montpellier

Dinas a *commune* yn ne Ffrainc a phrifddinas *département* Hérault a *région* Ocsitania yw **Montpellier** (Ocsitaneg *Montpelhièr*).

Roedd poblogaeth y ddinas tua 257,351 yn 2010, ac amcangyfrifwyd bod poblogaeth yr ardal ddinesig yn 542,867 yn 2010. Saif y ddinas rhyw 6&nbsp;km o arfordir y Môr Canoldir. Crybwyllir Montpellier gyntaf mewn dogfen o 985.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Gadeiriol Sant Pedr
*Musée Fabre (amgueddfa)
*Porte du Peyrou
*Serre Amazonienne
*Tour des Pins
*Tour de la Babotte

## Enwogion
*Auguste Comte (1798–1857), athronydd
*Frédéric Bazille (1841–1870), arlunydd
*Jean-Luc Dehaene (g. 1940), prif weinidog Gwlad Belg

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Hérault
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Ardennes

Bryniau yng Ngwlad Belg a Lwcsembwrg, a hefyd yn ymestyn dros y ffin i Ffrainc yw'r **Ardennes** (Ffrangeg: *Ardennes*, Iseldireg: *Ardennen*). Cafodd *département* Ardennes eu henw o'r bryniau.

Mae'r Ardennes yn ardal goediog, gyda bryniau tua 350–500 m (1,148-1,640 troedfedd) o uchder, ond yn cyrraedd 650 m (2,132 troedfedd) yn yr Hautes Fagnes (Hohes Venn) yng ngogledd-ddwyrain Gwlad Belg. Llifa nifer o afonydd trwy'r bryniau; y pwysicaf yw Afon Meuse. Y dinasoedd mwyaf yw Verviers yng Ngwlad Belg a Charleville-Mézières yn Ffrainc.

Daw'r enw o *Arduenna Silva*, fforest enfawr yn y cyfnod Rhufeinig, oedd yn ymestyn o afon Sambre hyd afon Rhein. Enwyd y fforest ar ôl y dduwies Arduinna.

Oherwydd safle strategol yr Ardennes, bu llawr o ymladd yma tros y canrifoedd, yn cynnwys brwydrau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd.

[250px|dim|bawd|[Afon Semois, gerllaw Bouillon]]

Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwlad Belg
Categori:Mynyddoedd a bryniau Lwcsembwrg
Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Categori:Daearyddiaeth Grand Est
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Charmed

Mae ***Charmed*** yn rhaglen deledu a grëwyd yn America a redodd am 8 tymor ar y sianel deledu Americanaidd "The WB". Cafodd hi ei chynhyrchu gan Aaron Spelling. Mae'n dilyn bywydau 3 chwaer sydd hefyd yn wrachod.

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1998
Massif central

Rhanbarth ddaearyddol o fynyddoedd a llwyfandir yn ne a chanolbarth Ffrainc yw'r **Massif central** (Occitaneg: *Massís Central* neu *Massís Centrau*). Rhennir hwy oddi wrth yr Alpau tua'r de-ddwyrain gan ddyffryn afon Rhône. Mae'n cynnwys oddeutu 15% o diriogaeth Ffrainc.

Saif y *départements* canlynol yn y Massif central: Allier, Ardèche, Aveyron, Cantal, Corrèze, Creuse, Haute-Loire, Haute-Vienne, Loire, Lot, Lozère, a Puy-de-Dôme. Y dinasoedd mwyaf yw Saint-Étienne a Clermont-Ferrand.

Mae'n cynnwys y mynyddoedd isod:

* Chaîne des Puys
** Puy de Dôme (1464 m)
** Puy de Pariou (1210 m)
** Puy de Lassolas (1187 m) a Puy de la Vache (1167 m)
* Monts-Dores
** Puy de Sancy (1886 m)
* Le Cantal
** Plomb du Cantal (1855 m)
** Puy Mary (1787 m)
*Forez
**Pierre-sur-Haute (1634 m)
* L'Aubrac
* Cevennes
** Mont Lozère (1702 m)
** Mont Aigoual (1567 m), ger Le Vigan

Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Rhaeadr y Rhein

Rhaeadrau ar afon Rhein yn y Swistir yw **Rhaeadr y Rhein** (Almaeneg: ***Rheinfall***). Dyma'r rhaeadr fwyaf yn Ewrop.

Saif y rhaeadrau ger tref Schaffhausen yng ngogledd y Swistir, heb fod ymhell o'r ffin â'r Almaen. Maent yn 150 m (450 troedfedd) o led a 23 m (75 troedfedd) o uchder, ac yn atyniad pwysig i dwristiaid.

Rhein
Twcan

Teulu o adar, y **Ramphastidae**, lled-olfanaidd o'r trofannau yw **twcan** (weithiau **towcan**). Fel teulu maent yn perthyn yn agosaf i'r barbetiaid Americanaidd. Adar gyda marciau llachar amlwg ar eu plu a phigau mawr, lliwgar, ydynt. Mae'r teulu yn cynnwys pum genws a thua 40 o wahanol rywogaethau. Daw'r enw o'r gair Tupi *tucana*, trwy'r Ffrangeg, o'r gair Saesneg *toucan*.

Ceir pump genws:
* *Andigena*
* *Aulacorhynchus*
* *Pteroglossus*
* *Ramphastos*
* *Selenidera*

## Dolenni allanol 
* Oriel o twcanod
* Fideos  ar yr *Internet Bird Collection*

*
Categori:Adar
Caeo (cwmwd)

:*Erthygl am y cwmwd yw hon. Gweler hefyd Caeo (gwahaniaethu).*
Cwmwd canoloesol yn gorwedd yng nghanol Y Cantref Mawr yn Ystrad Tywi, de-orllewin Cymru, oedd **Caeo**. Roedd yn rhan o deyrnas Deheubarth ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o Sir Gaerfyrddin.

Gorweddai cwmwd Caeo yng nghanol y Cantref Mawr, ar ran uchaf cwrs Afon Cothi. Ffiniai â chymydau Mallaen, Maenor Deilo, Catheiniog a Mabelfyw yn y Cantref Mawr, a Mebwynion a Pennardd i'r gogledd yn nheyrnas Ceredigion.

Mae Cynwyl Gaeo, un o gymunedau Sir Gaerfyrddin heddiw, yn cyfateb yn fras i diriogaeth yr hen gwmwd.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Deheubarth
*Ystrad Tywi

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Afon Sambre

[bawd|250px|Afon Sambre yng nghanol [Namur (dinas)|Namur]]

Afon yng ngogledd Ffrainc a de Gwlad Belg yw **Afon Sambre**. Mae'n llifo i mewn i afon Meuse.

Tardda'r Sambre ger Le Nouvion-en-Thiérache, yn *département* Aisne yn Ffrainc, ac mae'n llifo trwy'r *départements*, taleithiau a threfi canlynol:

*Aisne (Ffrainc): Barzy-en-Thiérache
*Nord (Ffrainc): Landrecies, Aulnoye-Aymeries, Hautmont, Maubeuge
*Hainaut (Gwlad Belg): Thuin, Montigny-le-Tilleul,Charleroi
*Namur: Floreffe, Namur

Yn 57 CC, gorchfygodd Iŵl Cesar gynghrair Belgaidd gan arweiniad llwyth y Bellovaci mewn brwydr ger yr afon. Bu brwydro yma yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf hefyd, yn enwedig Brwydr y Sambre yn 1918.

Categori:Aisne
Sambre
Sambre
Categori:Nord
Cwmwd Perfedd

:''Am y cwmwd o'r un enw yng Ngheredigion, gweler Perfedd (cwmwd). Gweler hefyd Perfedd (gwahaniaethu).''
Cwmwd canoloesol yn gorwedd yn y Cantref Bychan yn Ystrad Tywi, de-orllewin Cymru, oedd **Cwmwd Perfedd**. Roedd yn rhan o deyrnas Deheubarth ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o Sir Gaerfyrddin.

Gorweddai Cwmwd Perfedd yng nghanol y Cantref Bychan. Ffiniai â chymydau Is Cennen, i'r de, a Hirfryn, i'r gogledd, yn y Cantref Bychan, â chymydau Maenor Deilo a Mallaen i'r gogledd yn y Cantref Mawr, rhan o deyrnas Gŵyr i'r de, a Chantref Mawr Brycheiniog i'r dwyrain.

Gorweddai'r cwmwd rhwng Afon Tywi a'r Mynydd Du. Roedd yn cynnwys Myddfai, safle llys lleol a chartref Meddygon Myddfai

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Deheubarth
*Ystrad Tywi

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Maenor Deilo

:*Am y pentref yn Sir Gaerfyrddin, gweler Maenordeilo (pentref).*

Cwmwd canoloesol yn gorwedd yn Y Cantref Mawr yn Ystrad Tywi, de-orllewin Cymru, oedd **Maenor Deilo** (sillafiad amgen: **Maenordeilo**). Roedd yn rhan o deyrnas Deheubarth ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o Sir Gaerfyrddin.

Gorweddai cwmwd Maenor Deilo yn rhan ddeheuol y Cantref Mawr, ar y ffin rhwng y cantref hwnnw â'r Cantref Bychan, i'r de. Ffiniai â chymydau Catheiniog, Caeo a Mallaen yn y Cantref Mawr, a Cwmwd Perfedd ac Is Cennen i'r de yn y Cantref Bychan.

Maenor Deilo oedd lleoliad Castell Dinefwr, sedd frenhinol tywysogion Deheubarth, ar lan ogleddol Afon Tywi. Heb fod ymhell i ffwrdd roedd Llandeilo Fawr, un o ganolfannau eglwysig hynaf a phwysicaf y de, a hawliodd fod yn orffwysfa i weddillion Sant Teilo.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Deheubarth
*Ystrad Tywi

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Ysgol Uwchradd Caergybi

bawd|dde|250px|Adeilad yr ysgol.
Ysgol gyfun ddwyieithog yn nhref Caergybi, Ynys Môn, yw **Ysgol Uwchradd Caergybi**. Honir mai hon yw ysgol gyfun hynaf Prydain, wedi iddi gael ei sefydlu ym 1949 gydag uniad Ysgol Ramadeg Caergybi ac Ysgol Uwchradd Sant Cybi.

Prifathro presennol yr ysgol yw Adam Williams. Y dirprwy ydy  Nia Wyn Roberts.

Mae gan yr ysgol 874 o ddisgyblion ac oddeutu 50 o staff athrawon yn yr ysgol.

Mae'r wisg ysgol yn wyrdd, du, a gwyn. Mae'r siwmper yn un werdd, trowsus du a chrys gwyn.

## Talgylch yr ysgol
Rhestrir isod yr holl ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol:
* Ysgol Santes Fair, Caergybi (Ysgol cynradd dan gymorth gwirfoddol)
* Ysgol Caergeiliog
*  Ysgol y Tywyn, Caergeiliog
* Ysgol Kingsland, Caergybi
* Ysgol Llanfawr, Caergybi
* Ysgol Gymraeg Morswyn, Caergybi
* Ysgol Gwenfaen
* Ysgol Rhosneigr
* Ysgol Gymuned y Fali
* Ysgol Cybi

## Enwogion yr ysgol 
*Alex Lynch -Golgeidwad
*Gareth Evans - Codwr pwysau
*Albert Owen AS
*Tracey Morris - Gwleidydd
*Henry Stephens - Rhedwr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Uwchradd Caergybi 

Caergybi
Caergybi
Categori:Caergybi
Categori:Sefydliadau 1949
Maenordeilo

Gallai **Maenordeilo** gyfeirio at:

;Hanesyddol
* Maenor Deilo, cwmwd yn nheyrnas Deheubarth

;Pentref
* Maenordeilo (pentref), Sir Gaerfyrddin

;Cymuned
* Maenordeilo a Salem, cymuned yn Sir Gaerfyrddin
Aix-en-Provence

bawd|dde|200px|Place de l'Hotel de Ville

Dinas a *commune* yn ne Ffrainc yw **Aix** neu **Aix-en-Provence**. Saif tua 30&nbsp;km i'r gogledd o Marseille, yn *département* Bouches-du-Rhône, *région* Provence-Alpes-Côte d'Azur. Mae'r boblogaeth tua 141,438 (2010).

Sefydlwyd y ddinas yn 123 CC gan y conswl Rhufeinig Sextius Calvinus, a roddodd yr enw *Aquae Sextiae* iddi. Cipiwyd hi gan y Fisigothiaid yn 477 a chan y Mwslimiaid yn 737. Yn y Canol Oesodd, Aix oedd prifddinas Provence.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Brasserie Deux Garçons
* Cathédrale Saint Sauveur (eglwys gadeiriol)
* Cours Mirabeau 
* Fontaine des Quatre Dauphins
* Halle de Grains
* Hôtel de Ville (neuadd y ddinas)
* Musée Granet (amgueddfa)
* Palais de Justice
* Palas yr Archesgob

## Enwogion 
* Eleanor o Brovence (m. 1291), gwraig Harri III, brenin Lloegr
* Joseph Sec (1715–1794), pensaer
* Paul Cézanne (1839–1906), arlunydd
* Darius Milhaud (1892–1984), cyfansoddwr


Categori:Cymunedau Bouches-du-Rhône
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Hirfryn

Cwmwd canoloesol yn gorwedd yn y Cantref Bychan yn Ystrad Tywi, de-orllewin Cymru, oedd **Hirfryn**. Roedd yn rhan o deyrnas Deheubarth ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o Sir Gaerfyrddin.

Gorweddai Hirfryn yn rhan ogleddol y Cantref Bychan. Ffiniai â Cwmwd Perfedd, i'r de, yn y Cantref Bychan, cwmwd Mallaen yn Y Cantref Mawr i'r gorllewin, darn o gwmwd Pennardd yng Ngheredigion i'r gogledd-orllewin, cantref Buellt yn Rhwng Gwy a Hafren i'r gogledd, ac a Cantref Selyf yn nheyrnas Brycheiniog i'r dwyrain.

Gorweddai'r cwmwd ar lan ddwyreiniol Afon Tywi, rhwng yr afon honno ac ardal Mynydd Epynt i'r dwyrain. Roedd yn cynnwys castell Llanymddyfri.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Deheubarth
*Ystrad Tywi

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Zermatt

Pentref yn y rhan Almaeneg ei iaith o ganton Valais yn y Swistir yw **Zermatt**. Saif wrth droed y Matterhorn, tua 10&nbsp;km o'r ffin â'r Eidal. Mae'r boblogaeth tua 4,000, a saif 1,620 medr uwch lefel y môr.

Oherwydd ei leoliad, mae'n gyrchfan boblogaidd iawn i dwristiaid, gan gynnwys ymweliadau ar gyfer chwaraeon gaeaf. Ni cheir mynd a moduron i'r pentref; rhaid eu gadael yn Täsch, a chymeryd y trên i'r pentref. Defnyddir certiau trydan i deithio o amgych y pentref ei hun.

Categori:Pentrefi'r Swistir
Categori:Valais
Nathaniel Cynhafal Jones

Bardd a golygydd o Gymru o Sir Ddinbych oedd **Nathaniel Cynhafal Jones** (19 Ebrill 1832 – 14 Rhagfyr 1905).

## Bywgraffiad
Ganed Nathaniel ym mhlwyf Llangynhafal, Sir Ddinbych, yn 1832. Aeth i weithio fel teiliwr yn Yr Wyddgrug lle daeth yn gyfaill i'r nofelydd Daniel Owen, a weithiai yn yr un gweithdy am gyfnod.

## Gwaith llenyddol
Cyhoeddodd bum cyfrol o gerddi, ar bynciau crefyddol yn bennaf, sy'n adlewyrchu ei safbwynt fel un o'r Methodistiaid Calfinaidd. Roedd yn adnabyddus hefyd fel pregethwr Methodus, o 1859 ymlaen.

Ond ei brif gyfaniad i lenyddiaeth Gymraeg yw ei olygiad safonol o weithiau William Williams, Pantycelyn, (mewn dwy gyfrol ; cyhoeddwyd 1887, 1897).

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Fy Awenydd* (1859)
**Elias y Thesbiad* (1869)
**Y Messiah* (1895)
**Y Bibl* (1895)
*''Charles o'r Bala* (1898)
### Gwaith golygyddol
**Gweithiau William Williams, Pantycelyn'', 2 gyfrol (1887, 1897)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Pregethwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Gwidigada

Cwmwd canoloesol yn gorwedd yn y Cantref Mawr yn Ystrad Tywi, de-orllewin Cymru, oedd **Gwidigada** (sillafiad amgen: **Gwdigada**; weithiau hefyd **Widigada**). Roedd yn rhan o deyrnas Deheubarth ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o Sir Gaerfyrddin.

Gorweddai cwmwd Gwidigada yn rhan dde-orllewinol y Cantref Mawr, ar y ffin rhwng y cantref hwnnw â Chantref Gwarthaf. Ffiniai â chymydau Mabudrud, a Chatheiniog yn y Cantref Mawr, â chwmwd Cydweli i'r de, ac â chymydau Derllys ac Elfed yng nghantref Gwarthaf, i'r gorllewin.

Gorweddai rhwng Afon Tywi ac Afon Gwili.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Deheubarth
*Ystrad Tywi

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Mabudrud

Cwmwd canoloesol yn gorwedd yn Y Cantref Mawr yn Ystrad Tywi, de-orllewin Cymru, oedd **Mabudrud** (sillafiad amgen: **Mabudryd**. Roedd yn rhan o deyrnas Deheubarth ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o Sir Gaerfyrddin.

Gorweddai cwmwd Mabudrud yn rhan ogledd-orllewinol y Cantref Mawr, ar y ffin rhwng y cantref hwnnw â theyrnasoedd Ceredigion a Dyfed. Ffiniai â chymydau Mabelfyw, Catheiniog a Gwidigada yn y Cantref Mawr, â chantref Emlyn i'r gorllewin yn Nyfed, ac â chantref Gwynionydd yng Ngheredigion, i'r gogledd.

Gorweddai ar lan Afon Teifi. Roedd yn cynnwys Pencader, cartref yr henwr y dyfynnir ei ateb herfeiddiol i'r brenin Harri II o Loegr, pan ofynnodd y brenin a allai oresgyn y Cymry, gan Gerallt Gymro ar ddiwedd ei lyfr *Disgrifiad o Gymru*:

Ei gorthrymu, yn wir, ac i raddau helaeth iawn ei distrywio a'i llesgáu trwy dy nerthoedd di, O frenin, ac eiddo eraill, yn awr megis gynt a llawer gwaith eto tan orfodaeth ei haeddiannau, a ellir i'r genedl hon. Yn llwyr, fodd bynnag, trwy ddogofaint dyn, oni bo hefyd ddigofaint Duw yn cydredeg ag ef, ni wneir ei dileu. Ac nid unrhyw genedl arall, fel y barnaf fi, amgen na hon o'r Cymry, nac unrhyw iaith arall, ar Ddydd y Farn dostlem gerbron y Barnwr Goruchaf, pa beth bynnag a ddigwyddo i'r gweddill mwyaf ohoni, a fydd yn ateb dros y cornelyn hwn o'r ddaear.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Deheubarth
*Ystrad Tywi

## Cyfeiriadau
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Mallaen

:*Erthygl am y cwmwd yw hon. Am y bryn gweler Mynydd Mallaen.*
Cwmwd canoloesol yn gorwedd yn y Cantref Mawr yn Ystrad Tywi, de-orllewin Cymru, oedd **Mallaen**. Roedd yn rhan o deyrnas Deheubarth ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o Sir Gaerfyrddin.

Gorweddai cwmwd Mallaen yn rhan ogledd-ddwyreiniol y Cantref Mawr, ar y ffin rhwng y cantref hwnnw â theyrnas Ceredigion a'r Cantref Bychan. Ffiniai â chymydau Caeo a Maenor Deilo yn y Cantref Mawr, â chantref Pennardd i'r gogledd yng Ngheredigion, ac â chwmwd Hirfryn a rhan o Gwmwd Perfedd i'r dwyrain a'r de yn y Cantref Bychan.

Gorweddai ar lan orllewinol Afon Teifi ac roedd yn cynnwys y bryniau isel yng ngogledd Sir Gaerfyrddin heddiw sy'n ymdoddi i fryniau uwch  Elerydd.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Deheubarth
*Ystrad Tywi

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth