Banksy

**Banksy** yw ffugenw artist graffiti dienw o Loegr o Yate, ger Bryste. Mae ei waith yn cael ei beintio yn gudd ar waliau strydoedd gan ddefnyddio stensiliau. Fel arfer yn ddychanol, ac yn ymwneud â gwleidyddiaeth, diwylliant poblogaidd neu foeseg.

Yn 2010 ryddhawyd y ffilm ddogfen *Exit Through the Gift Shop* sydd yn dilyn Thierry Guetta, ffan celfyddyd stryd yn ceisio dod o hyd i Banksy. Mae’r ffilm ddogfen yn cael ei lleisio gan Rhys Ifans.

## Celf stryd
Mae Banksy yn defnyddio ei gelfyddyd stryd i hyrwyddo ei weledigaeth wleidyddol wrth-sefydliadol a gwrth cyfalafol. Mae amryw o themâu yn ail ymddangos yn ei waith: llygod mawr, milwyr, heddlu, etc. Mae ei waith wedi'i boblogeiddio trwy gael ei weld yn ninasoedd mawrion y byd, yn arbennig Llundain.

Mae cryn ddadl os yw ei waith yn 'fandaliaeth' neu'n 'gelfyddyd'. Yn y gorffennol fe glanhawyd llawer o’i beintiadau oddi ar waliau gan gynghorau lleol a oedd yn eu hystyried yn ‘ddifrod’. Ers iddo ddod yn enwog mae nifer o waliau gyda pheintiadau Banksy wedi cael eu cludo i ffwrdd i gadw'r gwaith celf neu i'w gwerthu am brisiau uchel.

Bu'n rhan o sîn graffiti bywiog ardal Bryste ar ddiwedd y 1980au. Mae ei ddefnydd o stensiliau'n debyg i waith yr arlunydd 'Blek le Rat'. Ystyrir Blek, a weithiodd ym Mharis yn y 1980au. yn ddylanwad mawr ar y mudiad graffiti modern.

Wrth gydnabod dylanwad Blek, dywedodd Banky: ''pob tro dwi 'n peintio rhywbeth dwi'n ei ystyried yn eitha' gwreiddiol, dwi'n sylweddoli bod Blek le Rat wedi'i wneud yn well ugain mlynedd yn ôl*.

Mae dylanwad gwaith celf y grŵp Pync anarchaidd Crass hefyd i’w weld ar syniadau ac arddull Banksy.

Hefyd, welir dylanwad neu gymhariaeth gyda gwaith y grŵp *Adbusters'' sydd yn dychanu a thanseilio hysbysebion.

## Ffugenw ac enwogrwydd
Fel arfer, dwedir iddo fod yn ddyn gwyn, gwallt golau, sydd yn gwisgo dillad arferol graffitiwr rhwng 28 a 35 oed. Mae Banksy yn cuddio ei enw go iawn rhag y cyhoedd, y wasg a'r heddlu. Mae Simon Hattenstone, o'r Guardian, un o'r ychydig i gyfweld â Banksy wyneb yn wyneb, yn ei ddisgrifio fel *cymysgydd rhwng Jimmy Nail a Mike Skinner* a *dyn gwyn tua 28 oed mewn jîns a gyda dant arian, cadwyn arian a modrwy arian*.

Yn ôl Tristan Manco 'ganwyd Banksy ger Bryste ym 1974, yn ‘fab i dechnegydd peiriannau ffotocopïo'.

Dechreuodd ei waith yn strydoedd Bryste, rhwng 1992 a 1994. Erbyn 2000 ymddangosodd ei waith yn Llundain a bellach wedi cyrraedd enwogrwydd rhyngwladol.

Mae Banksy hefyd wedi derbyn comisiynau gan fudiadau fel Greenpeace ac ar gyfer cwmnïau mawrion fel Puma a MTV. Mae hefyd wedi gwerthu darluniau am £25,000 ar y farchnad celf neu trwy ei asiant Steve Lazarides. Gwerthwyd un grŵp o weithiau am dros £50,000 gan ddod a chyhuddiadau o 'werthu allan' gan arlunwyr arall a gweithredwyr gwleidyddol.

Yn 2014 fe gododd glwb ieuenctid £403,000 trwy werthu un o beintiadau Banksy. Roedd y Broad Plain Boys' Club ym Mryste wedi bod yn wynebu problemau ariannol pan ymddangosodd murlun Banksy ar wal eu hadeilad - yn anrheg hollol annisgwyl. Fe dynnwyd y murlun (o bâr o gariadon yn edrych ar eu ffonau symudol) oddi ar y wal ac fe werthwyd i gasglwr preifat.

Mae Banksy wedi datgan:
*When you go to an art gallery you are simply a tourist looking at the trophy cabinet of a few millionaires.*
Serch hynny mae Banksy hefyd wedi arddangos ei waith yn rhai o orielau enwocaf y byd yn cynnwys Tate Modern Llundain ac MOMA (Museum of Modern Art), Efrog Newydd.

Mae Banksy hefyd wedi cytuno i gymryd rhan yn y Simpsons. Cyfranodd Banksy waith animeiddio i'r pennod *MoneyBART*, gyda thref Springfield yn llenwi gyda graffiti a delweddau Banksy tu ôl i'r soffa'r teulu yn ar ddechrau'r rhaglen.

## Beirniadaeth 
* Yn 2004 fe rhanodd y grwp anarchaidd *Space Hijackers* daflenni o flaen arddangosfa Banksy yn cwyno am ei ragrith am ddefnyddio delweddau gwrth-gyfalafol a phrotest tra hefyd yn gweithio dros gwmni enfawr ac orielau mawrion.
* Mae Peter Gibson, o'r ymgyrch *Keep Britain Tidy*, yn ystyried gwaith Banksy ac artistiaid graffiti eraill yn fandaliaeth. Mae Diane Shakespeare, swyddog gyda'r un ymgyrch yn poeni bod “Banksy yn clodfori celfyddyd y stryd, sydd ond yn fandaliaeth''.
* Mae'r beirniad cefl Luis Jaume, yn ystyried Banksy Jeff Koons a Damien Hirst fel y dynion busnes gorau am farchnata celf.

## Gwaith adnabyddus 
Mae Banksy wedi hawlio cyfrifoldeb am nifer o weithiau adnabyddus yn cynnwys:
* **Sŵ Llundain:** Dringodd i warchodfa'r pengwiniaid a pheintiodd "We're bored of fish" mewn llythrennau 2 medr o uchder.
* **Sŵ Bryste:**  Gadewodd neges "I want out. This place is too cold. Keeper smells. Boring, boring, boring." yn warchodfa'r eleffantod.
* **Mawrth 2005:** osododd yn slei ei weithiau celf ar waliau tu mewn i sawl oriel ac amgueddfa enwog yn Efrog Newydd.
* **British Museum, Llundain, Mai 2005:** Gosododd yn slei ei fersiwn o darlun ogof yn dangos dyn yn hela anifeiliad gwyllt tra'n gwthio troli siopa
* **Awst 2005:**  Peintiodd Banksy furluniau ar Mur Israelaidd y Lan Orllewinol ym Methleham, Ramala ac Abu Dis. Roedd y peintiadau yn dangos themâu fel ysgol yn estyn dros y wal a phlant yn gwneud twll trwy'r wal.
* **Hydref 2005:** Cynlluniodd Banksy gyfres o 6 graffig ar gyfer y sianel deledu Nickelodeon.
*  **Ebrill 2006:** Creodd Banksy gerflun o flwch teleffon ar ei ochr wedi'i falu gyda chaib, yn ymddangos i i fod mewn pwll o waed. Gadawyd ar ochr stryd yn Soho, Llundain ond fe symudwyd gan y cyngor lleol.
* **Awst/Medi 2006:** Gosododd Banksy tua 500 copi o CD cyntaf Paris Hilton, yn 48 o siopau recordiau trwy wledydd Prydain gyda chynllun clawr ei hun a fersiynau wedi'u hail gymysgu o'r caneuon. Rhoddwyd teitlau fel "Why Am I Famous?", "What Have I Done?" a "What Am I For?" i'r caneuon. Gwerthwyd sawl copi o'r CD cyn i'r siopau sylweddoli ac yn eu cymryd i ffwrdd. Roedd rhai o'r cloriau'n dangos Paris Hilton yn dod allan o gar moethus i gynnwys grŵp o bobl ddigartref.
* **Medi 2006:** Fe wisgodd Banksy dol rwber aer yn steil dillad carcharor Bae Guantanamo, siwt oren gyd mwgwd du a chadwyn ac fe'i osododd yn Disneyland, Califfornia.
* **Gorffennaf 2012:** Ychydig o flaen gemau Olympaidd Llundain, 2012, fe greodd sawl darn yn seiliedig ar y digwyddiad. Roedd un yn dangos athletwr yn taflu bom yn lle jafalin - yn dychanu'r newyddion bod taflegrau’r fyddin wedi'u lleoli ar ben adeiladu uchel yn ardal y gemau yn erbyn ymosodiad terfysgol posib.
* **Ebrill 2014:** Yn dilyn sgandal ysbio, fe greodd ddarn yn Cheltenham, ger pencadlys ysbio Llywodraeth Prydain GCHQ. Yn dangos tri o ddynion amheus yn gwisgo sbectol haul yn defnyddio teclynnau i wrando ar flwch teleffon.
* **Rhagfyr 2018:** ''Season's Greetings'' – Ar 18 Rhagfyr 2018, ymddangosodd darn o waith ar wal garej yn ardal Tai-bach ger Port Talbot. Roedd y llun, mewn arddull nodweddiadol Banksy, yn dangos plentyn yn edrych i'r awyr ar  blu eira yn disgyn. Ond rownd y gornel, roedd hi'n amlwg mai tân yn llosgi oedd yn creu y llwch gwyn. Roedd cryn ddyfalu os mai Banksy oedd yr artist a fe gadarnhawyd hynny y diwrnod canlynol gyda fideo wedi bostio ar ei gyfrif Instagram. Mae'n bosib fod y darn celf wedi ei ysbrydoli gan y llwch o weithfeydd dur Port Talbot a ddisgynnodd yn yr ardal yng Ngorffennaf 2018. Roedd hyn yn dilyn cyfnod sych hir lle roedd y llwch yn aros yn yr awyr.

## Llyfrau a ffilmiau 
Mae Banksy wedi hunan-gyhoeddi sawl llyfr gyda ffotograffau o'i waith ar waliau o amglych y byd ac ar gynfasau.
bawd|150px|chwith|Clawr llyfr Bansky
* Banksy, *Banging Your Head Against a Brick Wall* (2001) ISBN 978-0-9541704-0-0
* Banksy, *Existencilism* (2002) ISBN 978-0-9541704-1-7
* Banksy, *Cut It Out* (2004) ISBN 978-0-9544960-0-5
* Banksy, *Wall and Piece* (2005) ISBN 978-1-84413-786-2
* Banksy, *Pictures of Walls* (2005) ISBN 978-0-9551946-0-3
* Banksy, *You Are an Acceptable Level of Threat* (2012) ISBN 978-1908211088

Cyhoeddwyd *Wall and Piece* gan Random House yn 2005, yn ddetholiad o waith ei lyfrau blaenorol gyda darnau newydd. Bu'n llwyddiant masnachol gyda gwerthiant uchel.

Yn 2010 ryddhawyd y ffilm ddogfen *Exit Through the Gift Shop* sydd yn dilyn Thierry Guetta, ffan celfyddyd stryd yn ceisio dod o hyd i Banksy. Mae’r ffilm ddogfen yn cael ei lleisio gan Rhys Ifans.

## Dolenni allanol
* Gwefan Banksy
* Esiamplau o waith Banksy 
* Oriel o waith Banksy: http://www.artofthestate.co.uk/Banksy/banksy.htm http://www.superfibre.com/banksy/index.htm, http://www.ekosystem.org/tag/banksy/
* ''Banksy Hits New York's Most Famous Museums (All of them)'' 
* Oriel Lluniau Banksy vs. Paris Hilton
* Banksy yn Artfacts.Net 
* Banksy Amgueddfa Bryste 

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr graffiti
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Celf wleidyddol
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Pobl anhysbys
Categori:Pobl o Fryste