open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brwydr y bandiau

Mae **brwydr y bandiau** yn gystadleuaeth gerddoriaeth lle mae nifer o fandiau'n cystadlu am deitl y "band gorau". Fel arfer, penderfynir ar yr enillydd gan bleidlais lais y gynulleidfa neu'r band sy'n dod â'r mwyaf o bobl i'w cefnogi. Yn draddodiadol, cynhelir brwydrau bandiau mewn digwyddiadau a fforymau cerddoriaeth fyw. Mae enghreifftiau poblogaidd yn cynnwys y gystadleuaeth flynyddol Live and Unsigned yn y Deyrnas Unedig a Chystadleuaeth Gerddoriaeth SoundWave flynyddol. Yng Nghymru, ac ar gyfer bandiau sy'n canu'n Gymraeg, cynhelir cystadlaethau gan fudiadau a sefydliadau, megis Radio Cymu, Maes B (Eisteddfod Genedlaethol), Cymdeithas yr Iaith a mentrau iaith.

## Fformat
Mae brwydr y bandiau yn gystadleuaeth lle mae llawer o fandiau, fel arfer bandiau roc neu fetel, ond yn aml yn actiau cerddorol o ystod o wahanol arddulliau, yn cystadlu am deitl y "band gorau". Mae ei hanes serch hynny'n mynd yn ôl i gyfnodau cynharach, o leiaf oes swing y 1930au, pan oedd brwydrau bandiau mawr rhwng arweinwyr bandiau enwog fel Chick Webb, Cerddorfa Casa Loma, Benny Goodman, a Count Basie yn cael eu trefnu'n rheolaidd mewn neuaddau dawns mawr, fel y Savoy Ballroom . Mae'r enillydd yn cael ei bennu gan banel o feirniaid, ymateb cyffredinol y gynulleidfa, neu gyfuniad. Fel arfer, mae'r band buddugol yn derbyn gwobr yn ogystal â hawliau brolio. Fel arfer, mae gwobrau'n cynnwys arian parod, amser recordio am ddim mewn stiwdio recordio leol, slot cefnogi neu brif mewn gig lleol neu fawr, darn o offer newydd, neu dystysgrif rhodd . Er enghraifft, enillodd y band Phish gystadleuaeth brwydr y bandiau ym 1989 yn eu tref enedigol Burlington, Vermont, ac enillon nhw amser recordio mewn stiwdio leol, a ddefnyddiwyd ganddynt i recordio eu hail albwm *Lawn Boy* . 

Weithiau cynhelir brwydrau bandiau fel rhan o ddigwyddiad cerddoriaeth fyw; fe'u cynhelir yn gyffredin hefyd mewn ysgolion uwchradd a phrifysgolion.

## Mewn diwylliant poblogaidd
Mae digwyddiad brwydr y bandiau yn ffurfio uchafbwynt nifer o ffilmiau, gan gynnwys *Up in Smoke* (1978), *Cotton Candy* (1978), *Freaky Friday* (2003), *School of Rock* (2003), *Metal Lords* (2022), *Bandslam* (2009), ''Bill & Ted's Bogus Journey* (1991) a *Blues Brothers 2000* (1998). Yn y ffilm gyffro arswyd *House at the End of the Street'' (2011), gyda Jennifer Lawrence yn serennu, mae golygfeydd sy'n debyg i frwydr y bandiau.

## Cystadlaethau Cymraeg
### Cymdeithas yr Iaith
### Radio Cymru
Mewn cydweithrediad gyda Maes B a/neu Mentrau Iaith Cymru 

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadlaethau cerddorol
80au CC

2g CC - **1g CC** - 1g
130au CC 120au CC 110au CC 100au CC 90au CC - **80au CC** - 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC
89 CC 88 CC 87 CC 86 CC 85 CC 84 CC 83 CC 82 CC 81 CC 80 CC

----
90au CC

2g CC - **1g CC** - 1g
140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC - **90au CC** 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC
99 CC 98 CC 97 CC 96 CC 95 CC 94 CC 93 CC 92 CC 91 CC 90 CC

----
100au CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC - **100au CC** 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC
109 CC 108 CC 107 CC 106 CC 105 CC 104 CC 103 CC 102 CC 101 CC 100 CC

----
Pinewood Studios

Stiwdio ffilm a theledu yw **Pinewood Studios** sydd wedi'i lleoli ym mhentref Iver Heath, Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, 18 milltir (29&nbsp;km) i'r gorllewin o ganol Llundain. Mae'n un o'r stiwdios ffilm hynaf yn y Deyrnas Unedig. 

Agorwyd y stiwdio ym 1936 ar ystâd Neuadd Heatherden. Mae wedi bod yn ganolfan i lawer o gynyrchiadau ffilm a theledu. Mae'r rhain yn cynnwys y fasnachfraint James Bond a llawer o ffilmiau mawr Americanaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Swydd Buckingham
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Categori:Ffilm yn y Deyrnas Unedig
Sabrina Carpenter

Actores a chantores o'r Unol Daleithiau ydy **Sabrina Annlynn Carpenter** (ganwyd 11 Mai 1999).

## Bywyd cynnar 
Ganed Sabrina Annlynn Carpenter ar 11 Mai 1999, yn Quakertown, Pennsylvania. Cafodd hi ei haddysgu gartref. Mae ei thad yn llysfrawd i'r actores Nancy Cartwright.

## Bywyd personol 
Mae gan Carpenter dair chwaer, Sarah, Shannon a Cayla, sy'n hyn na hi.

## Disgyddiaeth 
* *Eyes Wide Open* (2015)
* *Evolution* (2016)
* *Singular: Act 1* (2018)
* *Singular: Act 2* (2019)
* ''Emails I Can't Send* (2022)
* *Short n' Sweet* (2024)
* *Man's Best Friend'' (2025)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1999
18 Heartbeats: Recording Live

Ffilm ddrama gerddorol gan y cyfarwyddwr Anurag Jha yw ***18 Heartbeats: Recording Live*** a gyhoeddwyd yn 2025. Fe'i cynhyrchwyd yn India. 

 Mae'r ffilm *18 Heartbeats: Recording Live (ffilm o 2025)* yn  111 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2025. Gwaith blaenorol Anurag Jha oedd y ffilm Tallukh yn 2020.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Anurag Jha ar 17 Medi 2001 yn Nagpur. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 2025 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Anurag Jha nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q100785793.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd
Categori:Ffilmiau o India
Categori:Ffilmiau 2025
Categori:Ffilmiau drama
Categori:Ffilmiau cerddorol
Rhestr o sefydliadau hyrwyddo iaith a diwylliant ryngwladol

Dyma rhestr o sefydliadau hyrwyddo iaith a diwylliant ryngwladol

* : Goethe-Institut
* : Österreich Institut
* : Instituto Guimarães Rosa (cynt *Centro Cultural Brasileiro*)
* : Institut Ramon Llull
* : Instituto Caro y Cuervo
* : Canolfan Diwylliannol Corea
* : Sefydliad Corea
* : Dansk Kulturinstitut 
* : Istituto Italiano di Cultura
* : Società Dante Alighieri
* : EMMA for Peace, 
* : Eesti Instituut
* : Suomen kulttuuri- ja tiedeinstituutit
* : Alliance française
* : Institut français
* : Korean Friendship Association
* : Canolfan yr iaith Roeg 
* : Sefydliad Diwylliant Groeg
* : Instytut Adama Mickiewicza
* : Instytut Polski 
* : Etxepare Euskal Institutua
* : Balassi Intézet
* : Indian Council for Cultural Relations
* : Jewish Agency for Israel
* : Culture Ireland
* : Sefydliad Japan
* : Lietuvos kultūros institutas
* : Instituto Camões
* : Sentro Rizal
* : Institutul Cultural Român
* : Sefydliad Russkiy Mir
* : Instituto Cervantes
* : Svenska Institutet
* : British Council
* : Česká centra
* : Sefydliad Confucius
* : Sefydliad Yunus Emre
* : Sefydliad Wcráin
* : European Union National Institutes for Culture
* : Bureau of Educational and Cultural Affairs

## Gweler hefyd
* Diplomyddiaeth ddiwylliannol
* Grym meddal


Categori:Rhestrau diwylliant
Gari Melville

Archifydd, ymchwilydd ac awdur o Gymru oedd **Gari Melville** (1955 – 9 Rhagfyr 2025). Roedd yn gyfrifol am gasgliad yr Archif Roc a Phop Cymraeg, prosiect archifol er mwyn casglu a diogelu deunydd yn ymwneud â cherddoriaeth Cymru.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Gari yn fab i Mary a Donald Thomas Melville, ac fe'i magwyd yng Nhraig-Cefn-Parc. Aeth i Ysgol Uwchradd Cwmtawe ac yna astudiodd Ddiwinyddiaeth a Chymdeithaseg ym Mhrifysgol Hull rhwng 1974 ac 1978. Aeth ymlaen i Aberystwyth i fod yn llyfrgellydd.

Ar ddiwedd y 1970au roedd yn reolwr un o'r bandiau pync Cymraeg cyntaf, Llygod Ffyrnig a cyfrannodd at eiriau eu cân "N. C. B."

Bu'n gweithio fel archifydd yn HTV yn yr 1980au ac yna fel ymchwilydd cerddoriaeth ar raglen *Heno*. Roedd hefyd yn ymchwilydd ac ymgynghorydd llawrydd.

Bu'n gyd-olygydd y gyfrol *Caniadau*, cofnod cynhwysfawr o waith y cerddor Meic Stevens. Ar gyfer dathliadau 40 mlwyddiant y label cerddoriaeth Fflach yn 2021, bu'n chwilio drwy ei gasgliad enfawr o recordiau i lunio rhestr o’r hoff ganeuon gan y label.

## Bywyd personol 
Roedd yn byw yn yr Alltwen, Pontardawe ac yn briod â Nia Melville, a fu'n cyflwyno y sioe gerddoriaeth *Heno Bydd yr Adar yn Canu* ar Radio Cymru. Roedd ganddynt tri o blant - Tanglwst, Griffri a'r diweddar Taliesin.

### Marwolaeth a theyrngedau 
Bu farw yn oriau mân y bore ar 9 Rhagfyr 2025. Cynhaliwyd gwasanaeth yn ddathlu ei fywyd ar 29 Rhagfyr 2025 am 10:00 y bore yn Amlosgfa Abertawe.

Talwyd teyrngedau iddo gan nifer fawr o bobl. Dywedodd Hefin Wyn, awdur cyfrolau am hanes cerddoriaeth bop Gymraeg, wrth golwg360 ei fod yn “fwrlwm o Gymro” a bod ei afiaith a’i frwdfrydedd yn “ddihareb.”

Dywedodd yr actor Hywel Emrys a weithiodd gyda Gari i HTV Cymru yn ystod yr 80au ei fod yn "golled aruthrol i Gymru". "Odd e fel rhyw fath o lyfrgell i bawb – os o chi isie unrhyw wybodaeth am gerddoriaeth Cymru odd pawb yn mynd at Gari" meddai. "Roedd e'n foi ffein iawn iawn, yn gwrtais ac annwyl" ac yn "golled enfawr".

Cafwyd teyrnged gan y  cerddor Alan Holmes a ddisgrifiodd Gari ef fel "un o anogwyr diwylliannol mwyaf Cymru." Dywedodd "Gweithiodd ei holl fywyd i gefnogi a hyrwyddo artistiaid cerddorol diddorol ac anghyffredin yn y wlad hon, ar adeg pan nad oedd llawer o bobl eraill yn gwneud hynny".

Dywedodd yr actor a digrifwr Mici Plwm fod Gari "yn wir golled i'r diwydiant ac i ni ei gyfeillion," mewn teyrnged iddo ar y cyfryngau cymdeithasol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Gwm Tawe
Categori:Archifwyr o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Y gyda dolen

bawd|Latin Y with loop
Mae **Ỿ** (llythyren fach: **ỿ**), amrywiad o'r llythyren Y, yn llythyren a ddefnyddir gan rai canoloeswyr Cymru i nodi'r sain schwa . Mae enwau a phwyntiau cod Unicode fel a ganlyn:

* **U+1EFE Ỿ PRIFLYTHYREN Y GYDA DOLEN LLADIN**
* **U+1EFF ỿ LLYTHYREN FACH Y GYDA DOLEN LLADIN**

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ỿ at charbase.com
Titus Andronicus

Trasiedi gan William Shakespeare yw'r ***Trasiedi Gresynus o Titus Andronicus***, talfyrru fel ***Titus Andronicus*** yn aml (Teitl gwreiddiol Saesneg: *The Lamentable Tragedy of Titus Andronicus* neu *Titus Andronicus*) am gadfridog yn y fyddin Rufeinig o'r enw Titus Andronicus sy'n cyflwyno'r Frenhines o Gothiaid, enw hi yw Tamora, fel caethwas i'r ymerodr Rufeinig newydd, Saturninus. Mae Saturninus yn cymryd Tamora fel gwraig ef. Felly, fel yr ymerodres Rufeinig newydd, Tamora yn addo am ddial ar Titus am ladd mab hi. Titus a theulu fe yn dial yn ôl, sy'n arwain at gylchred o drais. Credir ei fod wedi'i ysgrifennu rhwng 1588 a 1593 a hefyd credir ei fod yn trasiedi cyntaf Shakespeare. 

## Cymeriadau 
* Titus Andronicus - cadfridog Rufeinig
* Lucius - mab hynaf Titus
* Quintus, Martius a Mutius - gyd meibion Titus
* Lavinia -  merch Titus
* Lucius Ieuanc - mab Lucius
* Marcus Andronicus - brawd Titus a thribiwn i'r bobl o Rufain
* Publius - mab Marcus
* Saturninus - mab o'r ymerodr Rufeinig diweddar; adrodd fel yr ymerodr newydd
* Bassianus - brawd Saturninus; mewn cariad gyda Lavinia
* Sempronius, Caius and Valentine - carennydd Titus
* Æmilius - nobl Rufeinig
* Tamora - Brenhines o Gothiaid; wedyn ymerodres Rufeinig
* Demetrius, Chiron a Alarbus - meibion Tamora
* Aaron - mŵr; mewn perthynas rhamantaidd gyda Tamora
* Nyrs
* Clown
* Negesydd
* Capten Rufeinig
* Goth cyntaf
* Ail Goth

## Cyfeiriadau 
Categori:William Shakespeare
Categori:Dramâu Saesneg
Categori:Dramâu'r 1590au
Wynn

[bawd|Wynn in the *[Hildebrandslied* manuscript (830s): the text reads ***ƿ**iges **ƿ**arne*.]]
[bawd|Mae wynn yn briflythyren yn ymddangos ddwywaith yn yr arysgrif o'r 10fed ganrif ym [Breamore|Mreamore: *her s**ƿ**utelað seo gec**ƿ**ydrædnes ðe (Yma yr amlygir y Gair i ti).*]]
Mae **wynn** neu **wyn** (; hefyd **wen**, **win**, **ƿynn**, **ƿyn**, **ƿen**, a **ƿin**), sy'n debyg i P, yn llythyren o'r Hen wyddor Saesneg, lle mae'n cael ei defnyddio i ddynodi'r sain . Daeth yn wreiddiol o rwnau Eingl-Ffrisiaidd yr Eingl-Sacsoneg. Yr wyddor rwnig, neu'r beithynen, oedd gwyddor gynhenid yr Hen Saesneg cyn i'r wyddor Ladin gael ei defnyddio, ac roedd yn chwaer-wyddor i'r wyddor Ffwrtharc Iau a ddefnyddiwyd gan Hen Norseg. Mae'r gwyddorau ill dau yn dod o Ffwrtharc Hŷn.

## Cyfeiriadau
Stranger Things

Cyfres deledu wyddonias, Americanaidd yw **Stranger Things**. Crëwyd y gyfres gan y Brodyr Duffer ac fe'i cynhyrchwyd gan Monkey Massacre Productions a 21 Laps Entertainment ar gyfer Netflix. 

Mae'r gyfres arswyd hon wedi'i gosod mewn tref ffuglennol, Hawkins, Indiana yn yr 1980au, ac yn cychwyn gyda hanes merch ifanc, o'r enw Eleven, gyda doniau telecinesis sy'n agor mynedfa rhwng y Ddaear a'r Upside Down, sef dimensiwn anghonfensiynol anghyfeillgar. 

Rhyddhawyd y gyfres gyntaf ar 15 Gorffennaf 2016. Dilynodd yr ail a'r drydedd gyfres ar 27 Hydref 2017, a 4 Gorffennaf 2019, yn eu trefn. Cafodd y bedwaredd gyfres ei rhannu'n ddwy ran: rhyddhawyd Cyfrol 1 ar 27 Mai 2022, a Chyfrol 2 ar 1 Gorffennaf 2022. Cafodd y pumed gyfres (yr olaf) ei rhyddhau mewn tair rhan; Cyfrol 1 ar 26 Tachwedd 2025, Cyfrol 2 ar 25 Rhagfyr 2025, a Chyfrol 3 ar 31 Rhagfyr 2025.

Mae'r cast yn cynnwys Winona Ryder, David Harbour, Finn Wolfhard, Millie Bobby Brown, Gaten Matarazzo, Caleb McLaughlin, Noah Schnapp, Natalia Dyer, Charlie Heaton, Sadie Sink, Joe Keery, Maya Hawke, Brett Gelman, Priah Ferguson, Jamie Campbell Bower a Matthew Modine.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Netflix
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Y celfyddydau gweledol

Y celfyddydau hynny a werthfawrogir drwy olwg yw'r **celfyddydau gweledol**. Maent yn cynnwys sawl modd o siapio defnyddiau a chyfryngau i greu gweithiau materol sefydlog. Y prif gelfyddydau perfformio yw arluniaeth (gan gynnwys darlunio a phaentio), cerfluniaeth, a phensaernïaeth. Gwahaniaethir rhwng y celfyddydau gweledol a'r celfyddydau perfformio, sy'n defnyddio'r corff, y llais, a gwrthrychau i gyfleu mynegiant celfyddydol.

## Cyfeiriadau 

Gweledol
Categori:Golwg
RC Strasbourg Alsace

Mae **Racing Club de Strasbourg Alsace** (**RCS**), a elwir yn gyffredin fel **Racing Strasbwrg** (, , ), **RC Strasbwrg**, **Strasbwrg** neu **Racing** yn unig, yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Strasbwrg, Alsace. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd y Ligue 1.

Sefydlwyd y clwb ym 1906 fel **Fußballclub Neudorf**. Mae Strasbwrg yn un o ddim ond chwe chlwb sydd wedi ennill pob un o'r tri thlws mawr yn Ffrainc: Adran 1 (Ligue 1 bellach), Cwpan Ffrainc a Chwpan Cynghrair Ffrainc.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn Stadiwm Meinau yn Meinau.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed Ffrainc
1. FSV Mainz 05

Mae **1. Fußball- und Sport-Verein Mainz 05 e. V.**, a elwir yn gyffredin fel **1. FSV Mainz 05** neu **Mainz** yn unig, yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Mainz, Rheinland-Pfalz. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd y Bundesliga yr Almaen.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn MEWA Arena yn Kisselberg.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed yr Almaen
Rayo Vallecano

Mae **Rayo Vallecano de Madrid, S.A.D.** (), a elwir yn gyffredin fel **Rayo** ('Taranfollt' yn Sbaeneg) neu **Vallecano** (), yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Madrid, Cymuned Ymreolaethol Madrid. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd La Liga. Mae'r clwb yn adnabyddus am ei wreiddiau dosbarth gweithiol.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn Stadiwm Vallecas yn Puente de Vallecas.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed Sbaen
Eintracht Frankfurt (merched)

Mae **Eintracht Frankfurt**, a elwir hefyd yn **Eintracht** neu **Frankfurt**, yn glwb pêl-droed merched sydd wedi'i leoli yn Frankfurt am Main, Hesse. Dyma dîm merched Eintracht Frankfurt. Mae'r clwb yn cystadlu yng nghynghrair y Bundesliga y Merched.

Sefydlwyd y clwb yn 1973 fel **Sportgemeinschaft Praunheim**, cyn cael ei ailenwi i'r **1. Frauenfußballclub Frankfurt** yn 1999. Daeth y clwb yn gysylltiedig â thîm dynion Eintracht Frankfurt yn 2020, a chymerodd ei enw.

Mae'r clwb yn chwarae eu gemau cartref yn Stadiwm Brentanobad yn Rödelheim.

## Cyferiaidau

Categori:Timau pêl-droed merched yr Almaen
Iwan Gwyn Parry

Arlunydd o Gymru oedd **Iwan Gwyn Parry** (1970 &ndash; Rhagfyr 2025).

Cafodd ei eni yng Nghaergybi. Astudiodd yn Chelsea School of Art & Design, Llundain, ym 1993, lle graddiodd gyda MA.  Cafodd ei ethol i Academi Frenhinol Cambria yn 2004. Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei baentiadau tirwedd.

## Bywyd personol
Bu'n byw yn Rachub ym Methesda. Bu farw yn 55 oed, wedi dioddef o anorecsia ers llawer o flynyddoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Gaergybi
Categori:Arlunwyr o Gymru
Joanna Trollope

Roedd **Joanna Trollope** (9 Rhagfyr 1943 – 11 Rhagfyr 2025) yn nofelydd o Loegr. Ysgrifennodd hefyd o dan y ffugenw **Caroline Harvey**. Enillodd  Wobr Nofel Rhamantaidd y Flwyddyn ym 1980 gyda'i nofel ''Parson Harding's Daughter''. 

Cafodd Trollope ei geni ar yn rheithordy ei thaid ym Minchinhampton, Swydd Gaerloyw, yn ferch i Rosemary Hodson ac Arthur George Cecil Trollope.   Pennaeth cymdeithas adeiladu fach oedd Arthur Trollope. Roedd Rosemary yn arlunydd ac yn awdures.  Ymsefydlodd y teulu yn Reigate, Surrey. Roedd gan Trollope frawd a chwaer iau. Mynychodd hi Ysgol Ferched Sir yn Reigate,  gan ennill ysgoloriaeth i Goleg Sant Hugh, Rhydychen, lle astudiodd Llenyddiaeth Saesneg. 

O 1965 i 1967, bu Joanna Trollope yn gweithio yn y Swyddfa Dramor a Chymanwlad .   Rhwng 1967 a 1979, bu’n gweithio mewn nifer o swyddi addysgu, Daeth yn awdur llawn amser ym 1980, fel Caroline Harvey. O dan yr enw hwnnw, ysgrifennodd hi ramantau hanesyddol. Ym 1966,  Ym 1985, priododd y dramodydd teledu Ian Curteis a daeth yn llysfam i'w ddau fab; ysgarodd hi a Curteis yn 2001. Ar ôl yr ysgariad 'na, symudodd Trollope i Lundain. Wedi'i hannog gan ei hail ŵr, Ian Curteis, newidiodd i'r ffuglen gyfoes y daeth yn adnabyddus amdani. 

Roedd ei llyfrau’n aml wedi’u lleoli yng nghefn gwlad Lloegr, fel  (1987).

Bu farw Trollope yn ei chartref yn Swydd Rydychen, ar 11 Rhagfyr 2025, yn 82 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Huw, Rhydychen
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Nofelwyr benywaidd o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Surrey
Sbageti

bawd|Sbageti diwydiannol

Math o basta hir, tenau, solet, silindrog yw **sbageti** (Eidaleg: *spaghetti*, ynganiad /spaˈɡetti/), a ddefnyddir i wneud seigiau Eidaleg nodweddiadol. Crybwyllir sbageti gyntaf, o dan yr enw *itriyya*, mewn geiriadur Syrieg-Arabeg gan Isho bar Ali, meddyg a geiriadurwr, yn y 9g fel cynnyrch gwerinwyr Sisilaidd, a allforiwyd fesul llwyth llong.

Yn wreiddiol, roedd sbageti yn nodedig o hir, ond daeth hydau byrrach yn boblogaidd yn ystod ail hanner yr 20g ac mae bellach ar gael amlaf mewn hydau o . Mae amrywiaeth o seigiau pasta yn seiliedig arno ac fe'i gweinir yn aml gyda saws tomato, cig neu lysiau.

Categori:Bwyd
Categori:Bwyd a diod yn yr Eidal
Atgof o'r Sêr

alt=Clawr albwm Atgof o'r sêr|bawd|250x250px|Clawr albwm Atgof o'r Sêr

Cyfansoddiad gan Robat Arwyn yw '''''Atgof o'r Sêr'''''. Fe'i comisiynwyd ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Dinbych 2001. Perfformiwyd y gwaith am y tro cyntaf ar 10 Awst 2001, a chafodd ei ysgrifennu ar gyfer Bryn Terfel, Fflur Wyn a Chôr Rhuthun a'r Cylch.

Wedi'r perfformiad yn yr Eisteddfod Genedlaethol, cyhoeddodd Curiad y gwaith ar ffurf llyfr, a chyhoeddwyd recordiad fel albwm gan Sain yn 2002. Mae yna 8 o ganeuon yn y casgliad sydd yn gerddi am y sêr. 

* A gwnaeth y Sêr
* Brenin y Sêr
* Seren y Bore
* Sêr y Nadolig
* Atgof o'r Sêr
* Yn Llygad y Llew
* Seren y Gogledd
* Mae'r Sêr yn canu

Mae'r cyfansoddwr, Robat Arwyn wedi cyfeilio mewn sawl perfformiad o'r gwaith. Roedd ef yn eistedd yn y gynulleidfa yn ystod y perfformiad cyntaf. Y tro cyntaf iddo arwain yr wyth darn, oedd 16 Rhagfyr 2025 yn y Neuadd Fawr, Canolfan y Celfyddydau Aberystwyth. Roedd corau lleol, Sgarmes, Côr ABC, Côr Cardi-gan, Merched Soar a Chôr Gwasanaeth Cerdd Ceredigion yn cymryd rhan.

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau Cymraeg
Nina Krajnik

Mae **Nina Krajnik** (ganed 9 Mehefin 1985) yn seicolegydd psychoanalytig, yn athronydd ac yn gyfieithydd o Slovenia. Mae hi’n adnabyddus am ei gwaith ar ddatblygiad gwaith (a dadansoddi seicolegol) Jacques Lacan, Louis Althusser, Sylvain Lazarus, a Hannah Arendt yn ogystal ag ymchwilio i effaith seicolegol trawma rhyfel. 

Cafodd ei geni yn Kranj, Gweriniaeth Sosialaidd Slofenia. Graddiodd o Brifysgol Ljubljana yn 2009 gyda thraethawd (baglor) ar *Finnegans Wake* trwy Seico-ddadansoddi Lacaniaidd.

Bu’n ymgeisydd annibynnol ar gyfer etholiadau Llywyddiaeth Slofenia yn 2022.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Gwleidyddion o Slofenia
Oedolion yn Unig

Drama neu sioe theatr Gymraeg gan Robin Griffith a Dyfed Thomas yw ***Oedolion yn Unig*** a gyflwynwyd gan Theatr Bara Caws ym 1998. Dyfed Thomas oedd yr unig actor a Robin Griffith oedd cyfarwyddwr. Portreadodd Dyfed nifer o gymeriadau doniol a direidus oedd yn cynnwys Berti, Keith, Erica, Athy a Meri. Teithwyd y sioe yn y Gwanwyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Andorra (drama)

Drama lwyfan gan y dramodydd o'r Swistir Max Frisch yw ***Andorra*** a lwyfanwyd gyntaf ym 1961. Mae'n enghraifft o Theatr epig. Daeth y testun gwreiddiol o fraslun rhyddiaith a ysgrifennodd Frisch yn ei ddyddiadur o'r enw *Der andorranische Jude* [Iddew Andorra]. Mae'r Andorra yn nrama Frisch yn ffuglennol ac nid yw'n gynrychiolaeth o'r Andorra go iawn a leolir rhwng Ffrainc a Sbaen. Mae Frisch wedi datgan mai dim ond fel teitl gweithredol y bwriadwyd yr enw *Andorra* ond yn ddiweddarach roedd yn hoffi'r term *"Andorrans"* gymaint nes iddo ei gadw. Yn yr Almaen, mae'r ddrama hon yn cael ei hystyried ymhlith dramâu gorau Frisch. Llwyfannwyd addasiad Cymraeg Siwan Ellis o'r ddrama gan Theatr Powys ym 1998.   

## Cymeriadau 
## Disgrifiad 
Mae'r ddrama yn ein hudo i ganol Ewrop yn y 1960au, "i godi cwestiynau mawr ynghylch hunaniaeth yr unigolyn mewn cymdeithas, ac i'n hatgoffa o brofiad mwyaf ysgytwol yr [20fed] ganrif yn Ewrop, sef Yr Holocawst. Mae Andri yn blentyn siawns i athro ysgol, ond am nad yw'r athro erioed wedi medru cyfaddef hynny, creodd stori ei fod yn rhoi lloches i blentyn Iddewig o 'dros y ffin'. Yn y celwydd hwn y mae egin trasiedi Andri, sydd wedi'i fagu yn y gred ei fod yn Iddew: mae'n methu diosg yr hunaniaeth honno pan ddaw'r Ffasgwyr dros y ffin."

## Cynyrchiadau nodedig 
Ym 1964, cyfieithwyd ac addaswyd *Andorra* ar gyfer cynulleidfa Saesneg gan Michael Bullock a'i chynhyrchu gan Theatr Genedlaethol Frenhinol Prydain Fawr, dan gyfarwyddyd Lindsay Anderson. Yn 2001, cynhyrchwyd adfywiad o'r ddrama gan Theatr yr Young Vic a Stiwdio Theatr Genedlaethol Frenhinol, dan gyfarwyddyd Gregory Thompson a'i pherfformio yn yr Young Vic.  
Ym 1998, cafwyd cynhyrchiad Cymraeg o'r ddrama gan Theatr Powys.  

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu 1961
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Theatr Almaeneg
Categori:Dramâu Almaeneg o'r Almaen
Y Groesffordd (drama Geraint Lewis)

Drama Gomisiwn Eisteddfod Genedlaethol Bro Dinefwr 1996 yw'r gomedi ***Y Groesffordd*** o waith Geraint Lewis, sydd wedi'i lleoli yn y brifwyl ei hun. Llwyfannwyd y ddrama yn Theatr y Lyric, Caerfyrddin yn ystod wythnos yr Eisteddfod yn Awst 1996 gan Dalier Sylw. "Ar drothwy'r mileniwm newydd [2000au] a yw'r Cymry hefyd wedi cyrraedd Y Groesffordd?" Perchennog garej lleol yw Huw, tra bod ei wraig Lowri yn gweithio i'r Bwrdd Croeso. Cwpl o'r Cymoedd yw Gaz a Cheryl sy'n ymweld â'r Eisteddfod am y tro cyntaf. Y gwrthdaro rhwng y "dosbarth canol Cymraeg, proffesiynol, diwylliedig" â'r "'Gymru Newydd' - dosbarth gweithiol, wedi bod drwy'r system addysg ddwyieithog" ydi cnewyllyn y ddrama, yn ôl y dramodydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1996
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu Comisiwn Eisteddfod
David Mamet

Dramodydd, awdur a chynhyrchydd ffilmiau o Unol Daleithiau America yw **David Mamet** neu **David Alan Mamet**  ( 30 Tachwedd 1947). Enillodd Wobr Pulitzer a sawl enwebiad Tony am ei ddramâu *Glengarry Glen Ross* (1984) a *Speed the Plow* (1988). Cafodd ei lwyddiant cyntaf gyda thair drama ar ymylon Broadway yn y 1970au, sef *The Duck Variations*, *Sexual Perversity in Chicago*, ac *American Buffalo*. Agorodd ei ddramâu *Race* a *The Penitent* ar Broadway yn 2009. 

## Gyrfa 
### Theatr 
* *Lakeboat* (1970)
* *The Duck Variations* (1972)
* *Lone Canoe* (1972)
* *Sexual Perversity in Chicago* (1974)
* *Squirrels* (1974)
* *American Buffalo* (1975)
* *Reunion* (1976)
* *The Water Engine* (1976)
* *A Life in the Theatre* (1977)
* *The Woods* (1977)
* *The Revenge of the Space Pandas, neu Binky Rudich and the Two-Speed Clock* (1978)
* *Mr. Happiness* (1978)
* *Prairie du Chien* (1978)
* *The Blue Hour* (1979)
* *Lakeboat (revision)* (1980)
* *Edmond* (1982)
* *The Frog Prince* (1983)
* *Glengarry Glen Ross* (1983)
* *The Shawl* (1985)
* *Goldberg Street: Short Plays and Monologues* (1985)
* *The Poet & The Rent* (1986)
* *Speed-the-Plow* (1988)
* *Bobby Gould in Hell* (1989)
* *Oleanna* (1992)
* *The Cryptogram* (1994)
* *The Old Neighborhood* (1997)
* *Boston Marriage* (1999)
* *Faustus* (2004)
* *Romance* (2005)
* *The Voysey Inheritance* (adaptation) (2005)
* *Keep Your Pantheon* (2007)
* *November* (2007)
* *The Vikings and Darwin* (2008)
* *Race* (2009)
* *School* (2009)
* *The Anarchist* (2012)
* *China Doll* (2015)
* *The Penitent* (2017)
* *Bitter Wheat* (2019)
* ''The Christopher Boy's Communion* (2020)
* *Henry Johnson'' (2023) 

### Ffilmiau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Sgriptwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1947
The Woods (drama)

Drama lwyfan gan David Mamet yw ***The Woods*** a lwyfannwyd gyntaf ym 1977. Mae'r ddrama yn adrodd hanes cwpl ifanc wrth iddynt dreulio penwythnos mewn caban ar lan llyn. Gwaharddodd Mamet i'r ddrama gael ei pherfformio yn Efrog Newydd ym 1985, ond cododd y gwaharddiad yn annisgwyl ym 1996 ar gyfer yr actores Danielle Kwatinetz. 

## Cymeriadau 
* Nick
* Ruth

## Plot 
Mae'r ddrama'n ymwneud â chwpl ifanc, Nick a Ruth, sy'n treulio noson mewn tŷ yn y wlad. Maen nhw'n gwthio eu perthynas i'r pwynt eithafol yn ystod noson o straeon ac ymladd, dim ond i ailddarganfod eu hangen am ei gilydd yn y bore.

Er bod y ddrama yn gorffen yn dyner gyda stori amser gwely, mae'r cymod terfynol yn parhau i adleisio'r craidd treisgar rydyn ni bellach yn gwybod ei fod yn cuddio o dan y geiriau tawel.

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y cynhyrchiad gwreiddiol ar 11 Tachwedd 1977, wedi'i gynhyrchu gan Gwmni Theatr St. Nicholas yn Chicago, ac wedi'i gyfarwyddo gan Mamet ei hun, gyda Patti Lupone a Peter Weller yn serennu. 

Cafwyd y llwyfanniad Cymraeg cyntaf gan gwmni Theatrig ym 1998 gyda Daniel Evans a Maria Pride o dan gyfarwyddyd Ceri Sherlock.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu 1977
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu
Twyllo'r Teulu

Cyfres gwis Gymraeg i deuluoedd a ddarlledwyd ar S4C ym 1982 ac a gyflwynwyd gan Gari Williams oedd '''''Twyllo'r Teulu'''''. Cwmni'r Castell a HTV oedd yn gyfrifol am ei chynhyrchu, a ffilmiwyd y gyfres yn stiwdios HTV yn Yr Wyddgrug. Comisiynwyd 28 pennod hanner awr gan y sianel i'w darlledu ym 1982.

## Cyfeiriadau 
S4C
S4C
S4C
Categori:S4C

Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1982
Cwmni'r Castell

Cwmni cynhyrchu Cymraeg wedi'i leoli ym Mae Colwyn oedd '''Cwmni'r Castell''' wedi'i greu a'i weithredu gan y brodyr Gari Williams ac Elwyn Vaughan Williams, ynghyd â'r cyfarwyddwr cerdd Dilwyn Roberts a'r diddanwr Glan Davies. Cynhyrchodd y cwmni rai o gyfresi cynnar mwyaf poblogaidd S4C fel y cwis ''Twyllo'r Teulu*, y rhaglenni adloniant *'Rargian Fawr'' a'r cyfresi comedi *Galw Gari*.

## Cefndir 
Sefydlwyd y Cwmni ym 1981, i ateb y galw gan S4C am gwmnïau cynhyrchu i greu rhaglenni teledu Cymraeg ar gyfer dyfodiad y sianel newydd Gymraeg ym 1982. Daeth y cwmni i ben wedi marwolaeth cynnar Gari Williams ac wedyn ei frawd Elwyn yn sydyn yn 2003.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau cyfryngau Cymru
Categori:Sefydliadau 1981
Categori:Dadsefydliadau 2003
Gŵyr Abertawe (etholaeth Senedd)

Un o etholaethau'r Senedd yw **Gŵyr Abertawe**, a ffurfiwyd ar gyfer etholiad 2026. Yr enw Cymraeg a ddefnyddir hefyd yn Saesneg.

Bydd yr etholaeth hon yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS).

Fe'i cynigiwyd yn dilyn adolygiad 2024 o etholaethau'r Senedd, ac fe'i ffurfiwyd drwy uno dwy o etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig, sef Gŵyr ar y naill law a  Gorllewin Abertawe ar y llall. Bydd y ffiniau'n cael eu hadolygu eto cyn etholiad 2030.

## Ffiniau 
Cadarnhawyd yr enw a'r ffiniau Cymraeg yn unig yn argymhellion terfynol y comisiwn ym mis Mawrth 2025. 

Mae'n cynnwys rhannau o sir (hynny yw, prif ardal) Abertawe. Mae'r etholaeth i'w sefydlu erbyn 2026, yn dilyn pasio Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024. Y ddeddf hon sy'n dod â'r newidiadau i rym, fel ag i greu 16 "uwch-etholaeth" mwy, gan uno 32 etholaeth Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru, a defnyddio system bleidleisio newydd sy'n gwbl gyfrannol, gyda phob etholaeth yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS) yn hytrach nag un fel a wnaed yn y gorffennol.

## Etholiadau 
### Etholiad 2026 
## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau Senedd Cymru 2026
Newydd Bob Nos

Cyfres gomedi oedd ***Newydd Bob Nos*** ac fe'i disgrifir fel "drama gomedi". Fe'i darlledwyd ar S4C ym 1982. Roedd y gyfres yn olrhain hanes Desg Newyddion ar sianel ddychmygol o'r enw "*Sianel 9".* Comisiynwyd 13 pennod 30 munud gan y sianel, yn ei blwyddyn gyntaf o ddarlledu, ar y cyd â fersiwn Saesneg ar gyfer Channel 4, ***Night Beat News***.

Cyfarwyddydd y gyfres oedd Jan D-Smith a'r cynhyrchydd a'r sgript dan ofal Peter Miller. 

Esboniwyd cefndir y rhaglen gan Euryn Ogwen Williams, Pennaeth Rhaglenni cyntaf S4C. Cyflwynwyd y syniad i S4C a Channel 4 gan gwmni cynhyrchu W.P. Productions o Lundain. Penderfynodd y ddau ddarlledwr gydweithio i greu fersiwn Gymraeg a fersiwn Saesneg, oherwydd y tu allan i'r BBC a HTV nid oedd traddodiad o gomedi ymhlith y sector annibynnol. Dywedodd Euryn fod yna, ar y pryd, "lawer o unigolion oedd eisiau dechrau cynhyrchu comedi, ac roedden ni'n teimlo bod angen eu hyfforddi, a'r hyfforddiant gorau oedd gweithio ar y rhaglen hon". Defnyddiwyd yr un cast o actorion ar y ddau fersiwn ac fe'u recordiwyd yn olynol. Barn Euryn oedd fod "y rhaglen o flaen ei hamser, heb fod yn wych."
[bawd|[Cadfan Roberts a Carys Llywelyn yn *Newydd Bob Nos*]]
## Cast 
* Timothy Bateson - Garfield
* Fraser Cains
* Nia Ceidiog - Vicky
* Grey Evans
* Owen Garmon
* Robin Griffith - Gareth
* Martin Griffiths
* Wyn Bowen Harries
* Jennifer Hill
* John Henry Hughes
* Branwen Iwan
* John Pierce Jones - Owen Lewis
* Richard Clay Jones
* Valmai Jones
* Carys Llewelyn - Monique
* Geoffrey Morgan - Arolygydd
* Christine Pritchard - Freda
* Lynn Rees - Derec
* Dewi Rhys
* Lowri-Ann Richards
* Cadfan Roberts - Emlyn
* Graham Stark
* Dyfed Thomas - David
* William Thomas - Greg Phillips

## Cyfeiriadau 
S4C
S4C
S4C
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1982
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Sir y Fflint (hanesyddol)

:''Erthygl am yr hen sir hanesyddol yw hon. Am brif ardal Cymru sy'n bodoli heddiw, gweler Sir y Fflint.*

Roedd **Sir y Fflint** (Saesneg: *Flintshire''), yn un o'r 13 o  siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974, pan ddaeth yn rhan o'r sir newydd Clwyd. Lleolwyd y rhan fwyaf o hen Sir y Fflint ar hyd arfordir gogledd-ddwyrain Cymru. Fodd bynnag, roedd ganddi sawl allgofan fach ynghyd ag un mawr, sef Maelor Saesneg, a gyfeiriwyd ati weithiau fel *Flintshire Detached* gan ei bod wedi'i gwahanu oddi wrth y prif ran gan ardal ddwyreiniol yr hen Sir Ddinbych. 

Ffurfiwyd yr ardal weinyddol fodern Sir y Fflint yn 1996 fel un o'r 22 prif ardal Cymru o dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994. 

Nid oes gan Sir y Fflint bresennol yr un ffiniau â'r hen sir. Yn bwysicaf all, mae wedi colli 

* Maelor Saesneg, sydd bellach yn rhan o Fwrdeistref Sirol Wrecsam 
* y cymunedau Bangor-is-y-coed ac Owrtyn, sydd wedi'u cynnwys ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam
* y trefi Rhuddlan, Prestatyn a'r Rhyl ynghyd â dinas Llanelwy, sydd wedi'u cynnwys yn Sir Ddinbych fodern

CymruFflintTraddod.png|Sir y Fflint cyn 1974
CymruFflint.png|Sir y Fflint heddiw

Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Siroedd Cymru hynafol
True West (drama)

Drama lwyfan Saesneg gan y dramodydd o Unol Daleithiau America, Sam Shepard, yw ***True West*** a gyfieithwyd i'r Gymraeg gan Iestyn Llwyd a Sian Summers o dan yr enw '''''Tua'r Gorllewin'''''. Mae'r ddrama'n dilyn y gystadleuaeth rhwng y brodyr Austin a Lee sydd wedi ymddieithrio, ac sy'n ailgysylltu yn ystod y ddrama. Mae'r ddrama wreiddiol wedi'i lleoli yng Nghaliffornia, tua 20 milltir y tu allan i Los Angeles wrth droed Dyffryn San Gabriel, yng nghartref eu mam. Mae'r ddrama'n adnabyddus am y modd y mae'n archwilio themâu fel dynameg teuluol, hunaniaeth, a'r Freuddwyd Americanaidd. 

## Cymeriadau 
## Disgrifiad 
Hanes dau frawd mewn bwthyn diarffordd ar gyrion y ddinas - un a’i fryd ar gwblhau ei ffilm fawr gyntaf a’r llall am ennill ei arian drwy ddirgel ffyrdd. Gyda’r fam i ffwrdd ar ei gwyliau, mae’r ddau frawd yn ail-gynefino â’i gilydd gan brofi cryfderau a gwendidau’r naill a’r llall.

## Cynyrchiadau nodedig 
Mae sawl cynhyrchiad o'r ddrama wreiddiol wedi'i lwyfannu gyda actorion enwog yn portreadu'r cymeriadau.

Llwyfannwyd y cyfaddasiad Cymraeg gan y cwmni theatr newydd-anedig Cwmni Sgraps ym 1997. Grant prosiect gan Gyngor y Celfyddydau fu’n gyfrifol am sefydlu’r cwmni, gyda’r bwriad i gyflwyno "cynyrchiadau deinamig cyfoes i genhedlaeth newydd o fynychwyr theatr".

* Alun - Iestyn Llwyd
* Gruff - Ioan Hefin
* Mam - Rhiannon Williams
* Dafydd Prys-Jones - Arwel Gruffydd

Mewn adolygiad o'r ddrama gan Paul Griffiths yn *Golwg* [1 Hyd 1997] nododd bod "yr addasiad ar y cyfan yn taro deuddeg. ‘Roedd gen i fy amheuon wrth gyrraedd y theatr a fyddai posib i ymgorffori talp o fywyd Americaniadd i’r Gymraeg. Yn y ddrama wreiddiol, mae defnydd helaeth o effeithiau sain (eto at bwrpas arbennig) - sŵn pryfed tân a’r ‘coyotes’ i roddi naws y gorllewin gwyllt. Sŵn brefiadau’r defaid a gafwyd, a hynny’n ychwanegu at ddyhead y ddau i gael dianc ‘Tua’r Gorllewin’ [Cymru]"

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu 1980
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Ubu Roi

Drama Ffrangeg gan Alfred Jarry yw ***Ubu Roi*** (Ffrangeg: [yby ʁwa]; Cymraeg: ***Y Brenin Wbw***; Saesneg: ***Ubu the King*** neu ***King Ubu***) a gyfansoddodd y dramodydd pan oedd yn 23 oed. Fe'i llwyfannwyd am y tro cyntaf ym Mharis ym 1896, gan Théâtre de l'Œuvre Aurélien Lugné-Poe yn y Nouveau-Théâtre (heddiw, y Théâtre de Paris). Mae hi'n ddrama wyllt, ryfedd a chomig, sy'n arwyddocaol am ei bod yn gwyrdroi rheolau, normau a chonfensiynau diwylliannol, ac fe'i hystyrir gan ysgolheigion yr 20fed a'r 21ain ganrif fel un a agorodd y drws i'r hyn a ddaeth yn adnabyddus fel moderniaeth yn yr 20fed ganrif, ac fel rhagflaenydd i Dadaistiaeth, Swrealaeth a Theatr yr Abswrd. Addaswyd y ddrama i'r Gymraeg gan Gareth Miles ym 1997 a'i llwyfannu gan Theatr Genedlaethol Ieuenctid Cymru yr un flwyddyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu 1896
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu o Ffrainc
Cwrw, Chips a Darlith Deg

Drama lwyfan neu fonolog gan Sian Summers yw ***Cwrw, Chips a Darlith Deg*** a lwyfannwyd gyntaf gan Arad Goch ym 1998. Gwion Huw Jones oedd yn portreadu'r prif gymeriad 'Gary' sy'n ein tywys ni drwy ddiwrnodiau ola'r tymor cyntaf yn y coleg. Ail-lwyfannwyd y ddrama yn 2010, gyda Gwydion Rhys yn y brif rhan.

## Cymeriadau 
* Gary

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama'n wreiddiol gan Arad Goch ym 1998 a'i theithio ym mis Chwefror a Mawrth.

Ail-lwyfannwyd y ddrama yn 2010, gyda Gwydion Rhys o dan gyfarwyddyd Angharad Lee.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Theatr Gymraeg y 2010au
Y Streic (drama deledu)

Drama deledu "rymus" Gymraeg i S4C o 1996, am Streic y Glowyr yw ***Y Streic*** o waith y dramodydd John Owen. Dangoswyd y ffilm am y tro cyntaf ar 6 Mai 1996, deng mlynedd wedi'r "digwyddiadau cythryblus". Disgrifiwyd y ffilm mewn hysbysebion gan S4C fel "Mae'r streic wedi bwyta i bob haen o gymdeithas - a rhaid i bawb, yn lowyr; plismyn a gweision sifil, wynebu'r canlyniadau yn ystod un diwrnod tyngedfennol". Ymysg y cast roedd Alun ap Brinley a Dorien Thomas.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau 1998
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1990au
Dyddiau Difyr (drama)

Drama lwyfan mewn dwy act gan Samuel Beckett a berfformiwyd gyntaf ym 1961 yw ***Dyddiau Difyr***, neu ***Happy Days*** yn y Saesneg wreiddiol.  (Ffrangeg: ***Oh les beaux jours**).* Cafodd y ddrama ei henwi gan *The Independent* fel un o'r 40 drama 'orau erioed.  Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg gan Annes Gruffydd ym 1998, a'i llwyfannu gan Gwmni Theatr Gwynedd gyda Maureen Rhys yn y brif ran. Mae Winnie, sydd wedi'i chladdu hyd at ei chanol yn y ddaear, yn dilyn ei threfn ddyddiol ac yn siarad â'i gŵr, Willie, sydd hefyd wedi'i guddio, ac yn dawel. Ei chytgan mynych yw "O, mae hwn yn ddiwrnod hapus." Yn ddiweddarach, yn Act II, mae hi wedi'i chladdu hyd at ei gwddf, ond mae'n parhau i siarad a chofio dyddiau hapusach.

## Cymeriadau 
* Winnie
* Willie

## Cefndir 
Dechreuodd Beckett gyfansoddi'r ddrama ar 8 Hydref 1960 a chwblhawyd y fersiwn Saesneg ar 14 Mai 1961. Gorffennodd Beckett y cyfieithiad i'r Ffrangeg erbyn Tachwedd 1962 ond newidiodd y teitl. Mewn eiliad o ysbrydoliaeth, benthycodd y teitl *Oh les beaux jours*, o gerdd Verlaine, "*Colloque sentimental*". ar 17 Medi 1961, wedi'i gyfarwyddo gan Alan Schneider gyda Ruth White a John C. Becher. Cafwyd y cynhyrchiad cyntaf yn Llundain yn y Royal Court Theatre ar 1 Tachwedd 1962 wedi'i gyfarwyddo gan George Devine a Tony Richardson gyda Brenda Bruce a Peter Duguid. 

Llwyfannwyd y ddrama yn Gymraeg gan Gwmni Theatr Gwynedd ym 1998 gyda Maureen Rhys a Trefor Selway, o dan gyfarwyddyd Graham Laker.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu 1961

Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Saesneg
Provence (drama deledu)

Drama deledu Gymraeg gan William Owen Roberts yw ***Provence*** a ddarlledwyd ar S4C ym 1997. Addasiad o un o straeon byrion yr awdur ydi'r ddrama sy'n dilyn dau gwpwl tra ar wyliau yn Ffrainc. "Roedd hi'n astudiaeth lwyddiannus o bersonoliaethau cymhleth a rhwystredig y pedwar" yn ôl Beca Brown yn *Barn* [Chwefror 1998], "ond yn fwy difyr byth yn bwrw golwg ddeifiol ar y ffenomena hwnnw a elwir Y Cyfryngi a'i Gydwybod," ychwanegodd. Cwmni Gaucho oedd yn gyfrifol am ei chynhyrchu gyda Pauline Williams fel Cynhyrchydd.

## Cast 
* Phil Reid - Roli
* Awen
* Dafydd Dafis - Hefin
* Ruth

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau 1997

Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Dramâu teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1990au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Gaenor Howells

Cyn-gyflwynydd newyddion a rhaglenni teledu a radio yw **Gaenor Howells** (ganwyd 14 Awst 1960) neu **Gaenor Wyn Howells** a rhoi iddi ei henw'n llawn. Wedi ymadael â'r BBC, ac yn bendodol y BBC World Service, mae hi bellach yn arbenigo mewn hyfforddi sgiliau cyfathrebu a chyflwyno i gwmnïau busnes. Bu'n rhan o dîm cyflwyno'r gyfres *Dechrau Canu, Dechrau Canmol* am sawl blwyddyn. Mae hi'n ferch i'r Barwn Geraint o Bonterwyd - Geraint Wyn Howells.

## Gyrfa 
Yn enedigol o Bonterwyd, mae hi wedi byw a gweithio yn Llundain ers blynyddoedd lawer. Mae hi'n rhan amlwg o sawl cymdeithas sy'n dathlu Cymreictod yn Llundain.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio
Capella

Seren yng nghytser Auriga yw **Capella** neu **yr Afr** (hefyd **α Aur**, **α Aurigae**, **Alpha Aurigae**). Mae ganddi faint ymddangosol o 0.08. Dyma'r drydedd o'r sêr disgleiriaf a welir yn hemisffer wybrennol y gogledd (ar ôl Arcturus a Vega), a'r chweched o'r sêr disgleiriaf yn y ddau hemisffer. Mae'n seren gymharol agos, dim ond 42.9 o flynyddoedd golau o'r Ddaear. Er ei bod yn ymddangos fel un seren i'r llygad noeth, grŵp o bedair seren yw Capella mewn gwirionedd.

bawd|canol|320px|Safle Capella yng nghytser Auriga

Mae'r enw "Capella" yn golygu "gafr fach" yn Lladin.

## Cyfeiriadau
Categori:Auriga (cytser)
Categori:Sêr gydag enwau priod
Coleg (cyfres deledu)

Cyfres ddrama hir-dymor Gymraeg ar S4C, wedi'i lleoli yng ngholeg dychmygol Glannau Hafren, De Cymru yw ***Coleg***. Comisiynwyd 38 pennod hanner-awr gan S4C yn ei blwyddyn gyntaf, 1982. HTV oedd yn gyfrifol am ei chynhyrchu, gyda'r tîm sgriptio yn cynnwys Urien Wiliam, Clive Harpwood, Marion Eames, Angharad Jones a Dwynwen Berry. Ymhlith y cyfarwyddyddion mae Siôn Humphreys a Terry Dyddgen-Jones. Y cynhyrchydd a fu'n cyfarwyddo yn ogystal oedd Graham Jones.

Defnyddiwyd adeilad Coleg Hyfforddi Morgannwg fel y set ar gyfer y gyfres 

## Cast 
* Eilian Wyn
* Noel Williams
* Annest Wiliam
* William Vaughan
* Seiriol Thomas
* Myfanwy Talog
* Trefor Selway
* Tony Llewelyn Roberts
* Hannah Roberts
* Esyllt Harker Roberts
* Cadfan Roberts
* Siân Rivers
* Dewi Rhys
* Olwen Rees
* Grafton Radcliffe
* Dilys Price
* Eryl Huw Phillips
* Stifyn Parri
* Jenny Ogwen
* Olive Michael
* Elsie Margaret
* Graeme Malcolm
* Jennifer Lewis
* Geraint Lewis
* Siwan Jones
* Brinley Jenkins
* Eddie Jay
* Dafydd Idris
* Judith Humphreys
* Julianna Hughes
* Elwyn Hughes
* Bethan Jones
* Bethan Dwyfor

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfresi drama S4C
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1982
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Jeli Bebis

Drama lwyfan Gymraeg gan Miriam Llywelyn yw ***Jeli Bebis*** a ddaeth yn fuddugol yng nghystadleuaeth Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Colwyn 1995. Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Gwynedd o dan gyfarwyddyd Graham Laker ym 1996. Drama am henoed â phroblemau iechyd sydd yma, a chanmolwyd "Camp Miriam Llewelyn" am greu "drama am sefyllfa o'r fath heb i'r pwnc lethu'r gynulleidfa, a hwythau'n gadael y theatr ar ddiwedd y noson yn gallu dweud eu bod wedi mwynhau'r profiad".

## Cymeriadau 
* Ted
* Sera - ei wraig
* Morwen - eu merch
* Meic - gŵr Morwen
* Kate - chwaer Morwen

## Crynodeb 
Gyda'r tad Ted yn gaeth mewn cadair olwyn, wedi cael dwy strôc, mae'r gofal amdano yn nwylo ei wraig Sera a'i ddwy ferch Morwen a Kate, a gŵr Morwen, Meic. Ond wrth i'r gofal fynd yn straen, mae tesiynnau yn codi rhwng y teulu hefyd. 

## Cefndir 
Gyda'i phrofiad o weithio ym maes gofal cymdeithasol, a'i "chysylltiad â'r henoed yn ei gwaith bob dydd, creodd [Miriam Llewelyn] sefyllfa hollol gredadwy" yn ôl Annes Glyn wrth adolygu'r cynhyrchiad yn *Barn* [Ebrill 1996].

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Gwynedd yn ystod y Gwanwyn 1996 o dan gyfarwyddyd Graham Laker; cast:

* Ted - Stewart Jones
* Sera - Valmai Jones
* Morwen - Betsan Llwyd
* Meic - Maldwyn John
* Kate - Gwen Ellis.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1995 
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Y Folsan Fawr

"Sioe glybiau yn rhith pantomeim" gan Theatr Bara Caws, a lwyfannwyd dros gyfnod y Nadolig 1998 oedd ***Y Folsan Fawr*** a grëwyd gan Robin Griffith a Dyfed Thomas. Roedd y sioe wedi'i hanelu at "bobl dros ddeunaw oed". Emyr a Berwyn Morris-Jones o'r cwmni oedd yng ngofal dylunio'r posteri. Robin Griffith oedd y cyfarwyddwr.

## Cymeriadau 
(rhai o'r cymeriadau)

* Sinderela
* Tywysog
* Viagra a Niagra (chwiorydd hyll)
* Botwm Balog ("Buttons")

## Ymateb 
"Mae’r sioe glybiau, bellach, yn gyfarwydd fel sioe ddoniol, ddi-chwaeth ar gyfer cynulleidfa sydd yn *‘culturally challenged’* (i fathu term y Sais), rhywbeth y tu allan i brif ffrwd y ddrama yng Nghymru", oedd ymateb Gwenan Roberts wrth adolygu'r cynhyrchiad yn *Barn* [Mawrth 1999]. "Sinigaidd efallai yw ychwanegu bod y sioe gwrs hon yn llenwi’r clybiau tra mae’r theatrau yn tueddu i fod yn hanner gwag," ychwanegodd."*Y Folsan Fawr* – y ddwy ‘F’, y ffalig a’r ffantastig, y ffraeth a’r –ycin anweddus! Maddeuwch fy Ffrangeg, ond does yna ddim un ymadrodd arall yn gwneud cyfiawnder."Canmolodd Gwenan y "[p]arodi amlwg ar ffurf y pantomein traddodiadol" a "ffraethineb [...]ddeifiol" yr awduron, oedd yn "gyfrwng i wyntyllu materion cyfoes mewn modd ysgafn a hwyliog gan arbed y sioe rhag ymdrybaeddu yn llwyr mewn anlladrwydd!"

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Sinderela

Stori werin Ffrengig yw ***Sinderela*** (Ffrangeg: ***Cendrillon,*** Saesneg: ***Cinderella***) neu'r ***Esgid Fach Wydr***, gyda miloedd o amrywiadau sy'n cael eu hadrodd ledled y byd.  Y prif gymeriad yw merch ifanc sy'n byw o dan amgylchiadau anffodus, ac sy'n derbyn bendithion rhyfeddol ffortunus, ac yn y pen draw llaw y Tywysog mewn priodas. Mae stori Rhodopis - a adroddwyd gan y daearyddwr Groegaidd Strabo rywbryd rhwng 7 CC ac OC 23 - yn ymwneud â chaethferch Groegaidd sy'n priodi brenin yr Aifft, ac fel arfer fe'i hystyrir fel yr amrywiad cynharaf y gwyddys amdano o stori *Sinderela*.

Cyhoeddwyd y fersiwn Ewropeaidd lenyddol gyntaf o'r stori yn yr Eidal gan Giambattista Basile yn ei *Pentamerone* ym 1634. Cyhoeddwyd y fersiwn sydd bellach fwyaf adnabyddus yn Saesneg, yn y Ffrangeg wreiddiol gan Charles Perrault yn *Histoires ou contes du temps passé* ("Hanesion neu straeon amseroedd a aeth heibio") ym 1697 fel *Cendrillon*, a chafodd ei Seisnigeiddio fel *Cinderella*. Cyhoeddwyd fersiwn arall yn ddiweddarach fel ***Aschenputtel*** gan y Brodyr Grimm yn eu casgliad o straeon gwerin ''Grimms' Fairy Tales'' ym 1812. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwedlau'r brodyr Grimm
Categori:Tywysogesau mewn ffuglen
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Almaeneg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Ffrangeg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Eidaleg
Sir Fynwy Torfaen (etholaeth Senedd)

Un o etholaethau'r Senedd yw **Sir Fynwy Torfaen**, a ffurfiwyd ar gyfer etholiad 2026. Yr enw Cymraeg a ddefnyddir hefyd yn Saesneg.

Bydd yr etholaeth hon yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS).

Fe'i cynigiwyd yn dilyn adolygiad 2024 o etholaethau'r Senedd, ac fe'i ffurfiwyd drwy uno dwy o etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig, sef Sir Fynwy ar y naill law a Thorfaen ar y llall. Bydd y ffiniau'n cael eu hadolygu eto cyn etholiad 2030.

## Ffiniau 
Cadarnhawyd y ffiniau a'r enw Cymraeg yn unig yn argymhellion terfynol y comisiwn ym mis Mawrth 2025.

Mae'n cyfateb i ardal o siroedd (hynny yw, prif ardaloedd) Mynwy a Thorfaen. Mae'r etholaeth i'w sefydlu erbyn 2026, yn dilyn pasio Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024. Y ddeddf hon sy'n dod â'r newidiadau i rym, fel ag i greu 16 "uwch-etholaeth" sy'n cyfuno dwy o 32 etholaeth Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru bob un. Maent yn defnyddio system bleidleisio gyfrannol newydd, gyda phob etholaeth yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS) yn hytrach nag un fel a wnaed yn y gorffennol.

## Etholiadau 
### Etholiad 2026 
## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau Senedd Cymru 2026