open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tir coedwig dan reolaeth

[bawd|300px|Cynaeafu fforest o goed bytholwyrdd yn y [Ffindir.]]
**Tir coedwig dan reolaeth** yw datblygu cynlluniau rheoli coedwig fel rhan integrol o gynllunio defnydd tir rhanbarthol neu genedlaethol, at ddibenion diogelu natur, cadwraeth tirwedd a chynnal tirweddau sy'n bod neu y byddai'n ddymunol eu cael. Mae'n hefyd yn derm cyfreithiol am ardal sy'n destun gwarchodaeth drwy ddeddfwriaeth, rheoleiddiad neu bolisi defnydd tir. Yn draddodiadol yn Gymraeg, dywedir 'fforest' am goedwig dan reolaeth masnachol a 'choedwig' am  goedydd naturiol, amrywiol ac sy'n cynnwys llawer mwy o anifeiliaid a phlanhigion.

Gelwir arwynebedd cyfan menter goedwigaeth neu uned reoli yn arwynebedd tir coedwig h.y. cyfanswm tir cynhyrchiol ac anghynhyrchiol y goedwig.

Ceir anghytundeb gan lawer o bobl ynghylch y mater hwn gan fod llawer o'r farn na ddylai 'coedwig dan reolaeth' fod yn gyfystyr â rheoli llinellau cyfochrog o goed unffurf ag y dylid rheoli coedwigoedd mwy amrywiol eu natur a chymeryd sylw o hawliau'r brodorion lleol, a chadwraeth bywyd gwyllt a phlanhigion dan fygythiad. Ceir anghytundeb hefyd ynghylch rol tanau gwyllt mewn fforestydd, y defnydd ohonynt ar gyfer adloniant a materion eraill. gwir hefyd yw dweud y gofyn am goed a phren yn parhau'n uchel, ac yn cynyddu.

## Hanes
Cychwynwyd rheoli fforestydd mewn modd systematig er mwyn darparu pren mewn modd cynaladwy yn yr Almaen yn y 14g, yn enwedig yn Nuremberg, a hefyd yn Japan yn 16g. Y ddau nodwedd bwysicaf ar y cychwyn, oedd mapio a chynllunio'r fforest mewn unedau neu rannau gwahanol ac yn ail drwy gynllunio'r fforest gyda golwg ar ei chynaeafu ymhen degawdau. Mewn nifer o fannau, datblygwyd y grefft o arnofio'r coed fel rafftiau i lawr i aber yr afonydd, neu i felinau coed ar eu glannau e.e. yn ne-orllewin yr Almaen drwy afonydd Main, Neckar, Donaw a'r Rhine. Galwyd rhai mathau o goed yn 'Hollander' gan mai i borthladdoedd yn yr Iseldiroedd y bwriedwyd eu gwerthu. Dyma gychwyn, felly, ar reoli fforestydd er budd economaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Coedwigoedd
Bond hydrogen

bawd|Sefydlogrwydd bond hydrogen
bawd|Model o fondiau hydrogen mewn dŵr.
Mae **Bond hydrogen** yn fath o ryngweithiad rhyngfoleciwlaidd pan geir atyniad electrostatig rhwng dau grwp pegynol: atomau hydrogen, cyfalent yn bondio gydag atom hynod o electronegatif, megis nitrogen.

Ei roi mewn geiriau eraill, mae'r ryngweithiad yn digwydd pan fo atom o hydrogen ynghlwm wrth atom electronegatif mewn un moleciwl ac atom electronegatif mewn moleciwl arall.

## Cefndir
Mae bondiau hydrogen ar eu cryfaf pan fo'r atomau electronegatif yn rhai nitrogen (N), ocsigen (O) neu fflworin (F) ond gallant hefyd ddigwydd gydag elfennau llai electronegatif megis sylffwr. Bondio hydrogen yw'r rhyngweithiad rhyngfoleciwlaidd sy'n cysylltu moleciwlau dŵr (gw. y diagram ar y dde).

Gall y bondiau hydrogen ddigwydd hefyd rhwng moleciwlau (*intermolecular*) neu rhwng rannau gwahanol o un foleciwl (*intramolecular*).  Yn ddibynnol ar geometreg a'r amgylchedd, mae cynnwys egni rhydd y bond hydrogen rhwng 1 a 5 kcal/mol. Mae hyn tipyn uwch na rhyngweithiad van der Waals ond yn wanach na bondiau cofalent neu fondiau ionig. Gall ddigwydd mewn moleciwlau anorganaidd (e.e. dŵr) neu foleciwlau organig (e.e. DNA a phrotein).

## Hanes 
Yn ei lyfr *The Nature of the Chemical Bond* mae Linus Pauling yn rhoi'r clod i T. S. Moore a T. F. Winmill am gyfeirio at y bond hydrogen am y tro cyntaf, a hynny yn 1912.

## Cyfeiriadau
Categori:Cemeg
Categori:Prosiect Wici Môn
Colin Dexter

Awdur Seisnig oedd **Norman Colin Dexter, OBE** (29 Medi 1930 – 21 Mawrth 2017).

Fe'i ganwyd yn Stamford, Swydd Lincoln. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Stamford ac yng Ngholeg Crist, Caergrawnt. Priododd Dorothy Cooper ym 1956.

Bu farw yn ei gartref yn Rhydychen.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau "Inspector Morse"
# *Last Bus to Woodstock* (1975)
# *Last Seen Wearing* (1976)
# *The Silent World of Nicholas Quinn* (1977)
# *Service of All the Dead* (1979; enillydd "Silver Dagger")
# *The Dead of Jericho* (1981; enillydd "Silver Dagger")
# *The Riddle of the Third Mile* (1983)
# *The Secret of Annexe 3* (1986)
# *The Wench is Dead* (1989; enillydd "Gold Dagger")
# *The Jewel That Was Ours* (1991)
# *The Way Through the Woods* (1992; enillydd "Gold Dagger")
# *The Daughters of Cain* (1994)
# *Death is Now My Neighbour* (1996)
# *The Remorseful Day* (1999)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Crist, Caergrawnt
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg yr 21ain ganrif
Categori:Llenorion straeon byrion ditectif Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr ditectif Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Lincoln
Categori:Pobl fu farw yn Rhydychen
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Zhongshan

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Zhongshan** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Guangdong.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Fferyllol Guangdong (campws Zhongshan)
* Prifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Electronig
* Sefydliad Polytechnig Guangdong (campws Zhongshan)
* Polytechnig Zhongshan
* Polytechnic Zhongshan Torch

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Guangdong
Ben Woodburn

Pêl-droediwr o Gymru yw **Benjamin "Ben" Woodburn**' (ganwyd 15 Hydref 1999). Mae wedi chwarae dros dîm cenedlaethol Cymru a bu'n aelod o dîm ieuenctid Cymru ers oedd yn 13 oed.

Ym mis Tachwedd 2016, daeth Woodburn yn sgoriwr gôl ieuengaf clwb Lerpwl erioed, a hynny yn ystod ei ail gêm erioed i'w glwb ar y pryd. Cafodd Woodburn ei enwi yn aelod o garfan Cymru am y tro cyntaf ar 16 Mawrth 2017

Sgoriodd gôl gyda'i gyffyrddiad cyntaf ar ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru ar 2 Medi 2017.

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Nottingham ond symudodd y teulu i Tattenhall, ger y ffin rhwng Cymru a Lloegr. Mynychodd ysgol Bishop Heber yng Nghaer ac yna *Rainhill High School*, sef ysgol bêl-droed y *Liverpool FC Academy Education Centre*. Mae ganddo'r hawl i chwarae i Gymru gan mai Cymraes oedd ei Nain, ar ochr ei fam. Cynigiwyd lle iddo yn nhîm dan-16 Lloegr yn Awst 2014 ond gwrthododd hynny.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
William Gilbert Williams (hanesydd)

Ysgolfeistr a phrifathro ysgolion Felinwnda ac wedyn Rhostryfan ym mhlwyf Llanwnda, Sir Gaernarfon, oedd **William Gilbert Williams** (20 Ionawr 1874 – 10 Hydref 1966). Ysgrifennodd yn helaeth ar bynciau hanesyddol lleol, gan gyfrannu at *Cymru* coch a phapurau lleol.

Cyhoeddodd nifer o bamffledi (sydd bellach yn hynod gasgladwy) ar ei wasg ei hun, ynghyd â nifer o lyfrau mwy sylweddol. Roedd o hefyd yn fardd lleol o sylwedd ac ysgrifennodd o leiaf ddwy ddrama a gweithiau ar gyfer plant. Ei brif lwyddiant fodd bynnag oedd ym maes hanes ei filltir sgwâr; mae'n ddigon posib mai ef oedd y cyntaf i edrych yn fanwl ar bapurau Llys Chwarter y Sir trwy lygaid hanesydd modern. Roedd ymysg y cyntaf i gyflwyno hanes ardal benodol yn seiliedig ar ymchwil manwl trwy ddefnyddio ffynonellau primaidd.

Bu'n weithgar yn gyhoeddus, gan wasanaethu am 10 mlynedd fel cynghorydd sir a llenwodd sawl swydd o bwys o fewn ei enwad, y Methodistiaid Calfinaidd.

Ceir peth o hanes ei deulu yn llyfr ei frawd John ["J.W."], sef *Hynt Gwerinwr*. Mae nodiadau a dyddiaduron o'i eiddo ar gadw yn Archifdy Gwynedd, Caernarfon ac Archifdy Prifysgol Bangor.

Mae plac wedi'i godi i'w goffáu ar ei gartref, Talybont, ym mhentref Rhostryfan.

Categori:Hanesyddion
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1966
Derek Walcott

Bardd o Sant Lwsia oedd **Syr Derek Alton Walcott, KCSL OBE OCC** (23 Ionawr 1930 – 17 Mawrth 2017). Enillodd Wobr Awduron Rhyngwladol Cyngor Celfyddydau Cymru ym 1980 a Gwobr Lenyddol Nobel ym 1992.

Fe'i ganwyd yn Castries, prifddinas Sant Lwsia. Ei efaill oedd y dramodydd Roderick Walcott. Priododd Fay Moston ym 1954 (ysgarodd 1956). Priododd Margaret Maillard ym 1962 (ysgarodd). Priododd Norline Metivier ym 1976.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**In a Green Night: Poems 1948–1960* (1962) 
**The Castaway* (1965) 
**The Gulf* (1969)
**Another Life* (1973) 
**Sea Grapes* (1976)
**The Star-Apple Kingdom* (1979)
**The Fortunate Traveller* (1981) 
**Midsummer* (1984) 
**The Arkansas Testament* (1987)
**Omeros* (1990)
*''Tiepolo's Hound* (2000)

### Drama
**Harry Dernier* (1952)
**Dream on Monkey Mountain* (1970) 
**The Joker of Seville'' (1978)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif
Categori:Llenorion o Sant Lwsia
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl o Castries
Cymdeithas Cenedlaetholwyr yr Alban Prifysgol Glasgow (GUSNA)

bawd|Logo GUSNA.
Mae **Cymdeithas Cenedlaetholwyr yr Alban Prifysgol Glasgow** (en: *Glasgow University Scottish Nationalist Association* neu *GUSNA*) yn gymdeithas myfyrwyr a ffurfiwyd ym Mhrifysgol Glasgow ym 1927 i hybu achos cenedlaethol yr Alban.

## Hanes 
Mae GUSNA yn bwysig yn hanes gwleidyddol yr Alban gan ei fod yn hŷn na nifer o gyrff cenedlaetholgar eraill y wlad gan gynnwys Plaid Genedlaethol yr Alban (SNP) a’i rhagflaenydd y Blaid Genedlaethol Albanaidd (NPS) ac wedi bod yn nylanwadol wrth sylfaenu’r ddwy blaid. Un o sylfaenwyr GUSNA oedd John MacCormick a oedd ar y pryd yn aelod o Gymdeithas Llafur y brifysgol.

Daeth GUSNA i amlygrwydd ym 1950 pan fu pedwar o’i haelodau; Ian Hamilton, Kay Matheson, Gavin Vernon ag Alan Stuart; yn gyfrifol am ryddhau Maen Sgàin o Abaty Westminster.

Ers ei sefydlu mae GUSNA wedi chware rhan amlwg ym mywyd Prifysgol Glasgow gan godi ymgeiswyr i sefyll etholiadau i Gyngor Cynrychiolwyr y Myfyrwyr. Mae'r gymdeithas hefyd yn enwebu ymgeiswyr ar gyfer ethol rheithor y brifysgol. Ymysg ymgeiswyr GUSNA mewn etholiadau Rheithor bu Robert Cunninghame-Graham a John MacCormick (a fu’n fuddugol gydag Ian Hamilton fel ei reolwr ymgyrch). Ymysg ymgeiswyr mwy diweddar bu Ian Hamilton, Alasdair Gray ac Alan Bissett. Mae GUSNA yn perthyn i  Adain Myfyriwr Plaid Genedlaethol yr Alban a fu’n chwarae rhan flaenllaw yn ei ffurfio yn y 1960au.

## Aelodau Amlwg 
* Alasdair Allan: Gweinidog dros Ddysgu, Gwyddoniaeth ac Ieithoedd Alban yr Alban ac Aelod Senedd yr Alban dros etholaeth Na h-Eileanan an Iar
* Angela Constance MSP: Gweinidog dros Gyflogaeth Ieuenctid ac Aelod Senedd yr Alban dros etholaeth Almond Valley 
* Winnie Ewing: Cyn Llywydd Plaid Genedlaethol yr Alban ac enillydd isetholiad Hamilton 1967
* Ian Hamilton QC: Twrnai ac un o’r rai fu’n yn gyfrifol am ryddhau Maen Sgàin o Abaty Westminster
* Jamie Hepburn MSP: Aelod o Senedd yr Alban dros etholaeth Cumbernauld a Kilsyth
* Kay Matheson: Athrawes un o’r rai fu’n yn gyfrifol am ryddhau Maen Sgàin o Abaty Westminster, ac ymgyrchydd dros yr iaith Aeleg
* Neil MacCormick: Cyn Cadeirydd Regius Cyfraith Gyhoeddus a Chyfraith Natur a Gwlad ym Mhrifysgol Caeredin ac Aelod o Senedd Ewrop
* Derek Mackay MSP: Gweinidog dros Lywodraeth Leol a Chynllunio ac Aelod o Senedd yr Alban dros etholaeth Gogledd a Gorllewin Renfrewshire 
* Nicola Sturgeon MSP: Prif Weinidog yr Alban ac Aelod o Senedd yr Alban dros etholaeth Glasgow Southside 
* Gavin Vernon: Peiriannydd ac un o’r rai fu’n yn gyfrifol am ryddhau Maen Sgàin o Abaty Westminster

## Dolenni allanol
*
* Glasgow University Scottish Nationalist Association ar Facebook

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Cenedlaetholdeb Albanaidd
Titwod cynffonhir

{{Blwch tacson
| enw = {}*Aegithalidae*

| delwedd2 =

| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y teulu

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| magnordo =
| superordo =
| ordo = Passeriformes
| subordo = Passeri
| familia = **Aegithalidae**
| familia_authority = Reichenbach, 1850
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 
*Aegithalos*  
Hermann  1804
*Psaltriparus*
Townsend, 1837
*Psaltria*
Temminck 1836
*Leptopoecile*
Severtsov, 1873
}}

Teulu neu grŵp o adar ydy'r **Titwod cynffonhir** (enw gwyddonol neu Ladin: ***Aegithalidae***). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr is-urdd *Passeri*.

Gan fod lleoliad rhywogaethau, genera a theuluoedd yn newid yn eitha aml o fewn y safle tacson, yn enwedig o ganlyniad i ymchwil DNA, gall y dosbarthiad hwn hefyd newid.

## Teuluoedd eraill o adar
Yn ôl IOC World Bird List ceir 240 teulu (Mawrth 2017) sy'n fyw heddiw (nid ffosiliau):

## Cyfeiriadau
Categori:Aegithalidae
Categori:Teuluoedd o adar
Calsiwm carbonad

Cyfansoddyn cemegol a deunydd crisialog gwyn, CaC03, sy'n hydawdd mewn dŵr asidig ydy **Calsiwm carbonad**.

Mae creigiau, megis calchfaen, sy'n cynnwys y mwyn hwn, yn araf hydoddi mewn dŵr glaw asidig (asid carbonig gwan). Dyma brif ddeunydd perlau, cregyn malwod a wyau.

File:Calcium carbonate.png|
File:Calcium-carbonate-xtal-3D-SF.png|

Calsiwm carbonad yw'r prif cynhwysyn calch yn y byd amaethyddol. Mae sodiwm carbonad, copr carbonad, magnesiwm carbonad a sinc carbonad yn adweithio gydag asid – gan wneud sŵn hisian pan ddônt i gysylltiad ag asid. Fe ddefnyddir calsiwm carbonad mewn dull meddygol, yn enwedig pan geir diffyg calsiwm yn y corff, ond gall gormod ohon fod yn beryglys.

## Cemeg
Mae calsiwm carbonad yn rhannu nifer o nodweddion gyda charbonadau eraill, gan gynnwys:
*mae'n adweithio gyda asidau gan ryddhau carbon deuocsid:
:CaCO3(s) + 2H+(aq) → Ca2+(aq) + CO2(g) + H2O 
*mae'n rhyddhau carbon deuocsid pan gaiff ei wresogi (sef adwaith dadelfennu thermal) neu galchu, (i fwy na 840&nbsp;°C yn achos CaCO3), i ffurfio calsiwm ocsid, a elwir yn aml yn 'galch brwd' neu'n 'galch poeth', gyda'r adweithiad yn 178 kJ / mole:
:CaCO3 (s) → CaO (s) + CO2 (g)
Mae calsiwm carbonad yn adweithio gyda dŵr sy'n ddirlawn o garbon deucsid i ffurfio sodiwm bicarbonad soled.
:CaCO3 + CO2 + H2O → Ca(HCO3)2

Mae'r adwaith hwn yn hynod o bwysig yn y broses o erydu creigiau calchfaen, ac mae'n ffurfio ogofâu a cheudyllau, ac yn ffurfio dŵr caled mewn rhai mannau.

## Defnyddiau calchfaen eraill
Calsiwm hydrocsid: pan mae calchfaen yn cael ei wresogi'n gryf, mae'r calsiwm carbonad sydd ynddo’n dadelfennu gan ffurfio calsiwm ocsid.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Cyfansoddion carbon
Categori:Cyfansoddion calsiwm
Recordiau Qualiton

Label recordiau fach o ardal Abertawe oedd **Recordiau Qualiton**. Sylfaenwyd y cwmni gan John Edwards yn 1953. Roedd yn cynhyrchu recordiau shellac a feinyl o'r 1950au hyd at 1961 ym Mhontardawe. Ymhlith y rhai cyntaf i recordio i'r label oedd y tenor David Price a Chymdeithas Gorawl Pontarddulais. Yr enw corfforaethol ar y cwmmni oedd *Cwaliton Records (Wales) Ltd* o Bontardawe.

## Artistiaid
Cyhoeddodd y cwmni dros 110 o recordiau sengl ac Eps, tua 120 o recordiau hir 10” a 12” a chasetiau a nifer helaeth o recordiau 78 gan Jac a Wil, Richie Thomas, Euryl Coslett a nifer eraill. Bu John Edwards ei hun yn chwarae’r piano ar ambell i record.

## Dod i ben
Fe'i prynwyd yn ddiweddarach gan Decca a'i ailenwi yn Qualiton Records (1968) Ltd. Defnyddiwyd colledion y cwmni gan Decca am resymau treth.

Er i Qualiton arfer rhyddhau cerddoriaeth corau a chanu ysgafn, ym 1967 rhyddhawyd y sengl *Maes B* gan Y Blew - y record roc trydanol cyntaf yn yr iaith Gymraeg. Credir i tua 2,000 o senglau cael eu gwasgu. 
bawd|Record sengl *Maes B* gan Y Blew, 1967

Yn 1962 sefydlodd Edwards gwmni recordiau Welsh Teldisc a bu'n gyfrifol am gyhoeddi recordiau gen artistaid fel Dafydd Iwan a Richie Thomas.

## Dolenni allanol
* *Maes B* - **Y Blew** ar YouTube 
* ''Beth sy'n dod rhyngom ni'' - **Y Blew** ar YouTube
* Qualiton erthygl ar Y Blog Recordiau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1953
Categori:Dadsefydliadau 1968
Qualiton
Categori:Prosiect Wicipop
Doli (band)

Band pync-pop Cymraeg o Gaerfyrddin oedd **Doli** a ffurfiwyd tua 1997.

Cafodd y band ei sefydlu gan Rhun Lenny, Matthew Williams, Mared Lenny a Twm Champagne. Fe aeth Matthew ymlaen i ffurfio Texas Radio Band, ymunodd Twm â'r band Poppies a The Keys a sawl mlynedd yn hwyrach ymunodd Rhun Lenny â Zabrinski. Bu Mared a Twm hefyd yn aelodau o Swci Boscawen. Roedd geiriau Swci Boscawen yn Gymraeg a gellir disgrifio eu *genre* yn *space-pop*. Recordiodd Swci Boscawen sawl albwm gan gynnwys: ''Couture C'Ching* (2007), *Swci* a *Min Nos Monterey''

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Prosiect Wicipop
Yr Anhygoel

Gall  **Yr Anhygoel** gyfeirio at sawl peth:

*Yr Anhygoel (llyfr) - Cyfrol gan J. Aelwyn Roberts. 
*Yr Anhygoel (band) - Band o Flaenau Ffestiniog.
Disc a Dawn

Rhaglen gerddoriaeth oedd ***Disc a Dawn*** a gydnabyddir fel y rhaglen deledu pop Cymraeg cyntaf. Cynhyrchwyd y gyfres gan BBC Cymru. Cynhyrchwyd gan Ruth Price bu hefyd yn gyfrifol, dan arweinyddiaeth Meredydd Evans, Pennaeth Adloniant Ysgafn y BBC yng Nghymru, am ddechrau rhaglen gerddoriaeth ysgafn Gymraeg flaenorol, *Hob y Deri Dando* ym 1964.

Un o'r cyflwynwyr cynnar oedd Huw Jones. Cyfansoddwyd cerddoriaeth agoriadol y rhaglen gan Meic Stevens. Ymddangosodd nifer o artistiaid poblogaidd y cyfnod ar y rhaglen yn cynnwys Meic Stevens, Heather Jones, Iris Williams a'r Y Tebot Piws. Dilynwyd y gyfres gan y rhaglen *Gwerin 74* a oedd yn adlewyrchu tyfiant cerddoriaeth werin yn y cyfnod.

Y rhaglen bop/roc nesaf i'w ddarlledu gan y BBC oedd *Twndish* yn 1977.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Teitlau Disc a Dawn ar YouTube

Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu BBC Cymru
Categori:Rhaglenni teledu cerddoriaeth
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1967
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1973
Categori:Prosiect Wicipop
Dŵr (cân)

Cân wladgarol gan Huw Jones yw **"Dŵr"** a ysgrifennwyd yn 1969. Mae'r gân yn cyfeirio at foddi Cwm Tryweryn.

Dyma oedd y sengl cyntaf a ryddhawyd gan label Sain, ac mae wedi ymddangos ar yr albymau canlynol:
**SAIN y 70au - Cyfrol 1* (2012) Label Sain
**Welsh Rare Beat* (2005) Label Finders Keepers
**Deugain Sain* (2009) Label Sain

Gyda chymorth Meic Stevens recordiwyd y sengl yn Stiwdio Central Sound yn Llundain. Hon oedd y record Gymraeg cyntaf i gael ei recordio ar beiriant aml drac a'i chymysgu mewn stereo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon 1969
Categori:Caneuon Cymraeg o Gymru
Categori:Caneuon gwladgarol o Gymru
Categori:Caneuon protest
Categori:Senglau Cymraeg
Categori:Prosiect Wicipop
Sobin a'r Smaeliaid

Grŵp pop oedd **Sobin a’r Smaeliaid** a ffurfiwyd gan Bryn Fôn yn 1988. Daw'r enw o chwedloniaeth lafar Llanllyfni a Nebo, bro enedigol Bryn Fôn. Daeth y band i ben yn Rhagfyr 1992 a chyflwynwyd disg arian i'r band gan gwmni Sain.

## Aelodau 
* Bryn Fôn - prif lais
* Lowri Mererid - llais cefndir
* Eleri Fôn - llais cefndir
* Geraint Cynan - allweddellau
* Rhodri Thomas - bas
* Rhys Parry - gitâr
* Meredith Morris - gitâr
* Graham 'Y' Jones - drymiau

## Disgyddiaeth
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Fideo "Ar Y Tren I Afonwen" ar YouTube

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1988
Categori:Dadsefydliadau 1992
Categori:Prosiect Wicipop
Nâr

Band o Bwllheli yw **Nâr**.

## Aelodau
* Hefin Hughes - llais
* Ffion Rhisiart - llais cefn
* Dylan Williams - gitar 
* Gwern ap Rhisiart - gitar 
* Llyr ap Rhisiart - drymiau
* Andrew Kidd - allweddellau
* Dafydd Eurgain-Jones - bâs

## Discograffiaeth
### Senglau
*LUX (1997) Fflach

### Recordiau Byr
*Ystafell Goch (1995)
*Ethel (1998) Fflach
*Dewch i Ddawnsio Gyda Nwshgi, Shnwgli a Doctor Raulbic (2004) Gwynfryn Cymunedol
*Narmageddon (2004) Recordiau Crai / Gwynfryn
*Croeso i Wlad y Trais a'r pechodau (2006) Crai / Gwynfryn

## Dolenni
*BBC LLEOL
*Proffil ar wefan C2

Nâr
Nâr
Categori:Prosiect Wicipop
Huw Jones (darlledwr)

Canwr, darlledwr a dyn busnes o Gymru yw **Huw Jones** (ganwyd 5 Mai 1948). Daeth yn ffigwr amlwg yng ngherddoriaeth Cymru yn y 1960au ac am ei gân brotest *Dŵr* oedd yn sôn am foddi Capel Celyn a Chwm Tryweryn. Cyd-sefydlodd nifer o gwmnïau cyfryngol Cymraeg yn cynnwys Sain, Teledu'r Tir Glas a Barcud. Bu'n brif weithredwr S4C rhwng 1994 a 2005 ac yn gadeirydd y sianel rhwng 2011 a 2019.

## Bywyd cynnar
Ganwyd David Huw Jones ym Manceinion. Symudodd y teulu i Gaerdydd lle addysgwyd Huw yn Ysgol Bryntaf ac Ysgol Uwchradd Y Bechgyn. Ar ôl gadael ysgol astudiodd Ffrangeg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

Cychwynnodd ganu yn gyhoeddus yng Ngwersyll yr Urdd Glan-llyn, ac yna yng nghlybiau canu gwerin yng Nghaerdydd. Roedd yn perfformio'n aml gyda cyfoedion fel Heather Jones, Geraint Jarman, Huw Jenkins ac Eluned Evans.

## Gyrfa
Ym 1968 arwyddodd i Welsh Teldisc a rhyddhau'r EP ''Cymru'r Canu Pop'' a flwyddyn yn ddiweddarach y sengl "Y Ffoadur". Nid oedd Huw yn hapus gyda chyfleusterau recordio cyntefig Welsh Teldisc ac felly ym 1969 ffurfio Cwmni Recordiau Sain gyda gyda Dafydd Iwan a Brian Morgan Edwards. Daeth yn reolwr-gyfarwyddwr y cwmni hyd at 1981.

Cyd-sefydlodd un o'r cwmnïau teledu annibynnol cyntaf, Teledu'r Tir Glas a'r cwmni adnoddau Barcud, ac roedd yn Gadeirydd y cwmni hwnnw rhwng 1981-1993. Mae nawr yn Gadeirydd Portmeirion Cyf., yn is-Gadeirydd Canolfan Iaith Nant Gwrtheyrn ac yn Ymddiriedolwr y Gymdeithas Deledu Frenhinol.

Erbyn y 1970au cynnar roedd yn cyflwyno y rhaglen bop wythnosol ar BBC Cymru, *Disc a Dawn*.

Roedd yn brif weithredwr S4C rhwng 1994 a 2005 a daeth yn gadeirydd Awdurdod S4C ym Mehefin 2011. Ymddeolodd o'r swydd yn Medi 2019.

## Bywyd personol
Dwy flynedd ar ôl sefydlu Sain, penderfynodd Huw a'i wraig symud i'r gogledd i fagu teulu. Symudodd i Landwrog gan rhentu bwthyn yno i ddechrau.

## Disgyddiaeth
### Senglau/EP
bawd

### Albymau
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cantorion Cymraeg o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Darlledwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Darlledwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Gweithredwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl a aned ym Manceinion
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Categori:Prosiect Wicipop
Helo Sut Da Chi?

Rhaglen radio o'r 1960au oedd ***Helo Sut Da Chi?*** a ddisgrifir fel y rhaglen bop Cymraeg cyntaf. Cychwynnodd yn 1967 ac fe'i gyflwynwyd gan Hywel Gwynfryn. Roedd yn cael ei ddarlledu ar foreau Sadwrn ar radio'r BBC yng Nghymru (fel rhaglen rhanbarthol ar BBC Radio 4).

Roedd y rhaglen yn cyflwyno recordiau "am yn ail â rwdlan creadigol". Daeth nifer o ddywediadau y rhaglen yn adnabyddus yn cynnwys 'hysbys' (talfyriad o hysbyseb).

Yn 1977 lansiodd *BBC Radio Cymru* fel gorsaf ar wahân, a symudodd Hywel i gyflwyno y rhaglen foreol *Helo Bobol*.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1967
Categori:Dadsefydliadau 1977
Categori:Rhaglenni radio Cymraeg
Categori:Rhaglenni radio'r BBC

Categori:Prosiect Wicipop
Gofod-amser

Mewn ffiseg, **gofod-amser** (Saesneg: *spacetime*) yw'r cysyniadau hynny lle cyfunir amser a gofod yn un ddamcaniaeth, a lle mae sawl model mathemategol yn plethu drwy'i gilydd. Hyd at 20g roedd gofod 3-dimeniswn yn gysyniad hollol ar wahân i'r cysyniad o amser; newidiwyd hynny pan gyhoeddwyd damcaniaeth perthnasedd arbennig Einstein, a ysbrydolodd Hermann Minkowski, yn 1908, i gyfuno'r ddau mewn cyfuniad o gysyniadau unedig a elwir heddiw yn 'ofod-amser' neu'n **ofod-Minkowski**.
bawd|chwith|240px|
Ymgais artist i ddangos sut mae mas (megis y ddaear) yn plygu gofod-amser.

Fe'i disgrifiwyd gan rai gwyddonwyr fel 'defnydd realaeth' (*the fabric of reality*). Mae'r ddamcaniaeth hefyd wedi cynorthwyo'r gwyddonydd i symlhau llawer o gysyniadau eraill ynglŷn â'r bydysawd, a hynny o'r enfawr, i'r mawr i'r bach: o uwchalaethau i fater isatomig. Fel y rhan fwyaf o gysyniadau, gellir ei egluro gyda mathemateg neu drwy ei ddarlunio'n weledol; efallai mai'r darlun mwyaf poblogaidd o ofod-amser yw haen denau o rwber ystwyth sy'n rhoi pan roddir mas arni. Disgyrchiant yw'r mas, yn y ddelwedd hon, gyda gofod-amser yn cael ei warpio neu ei blygu.

File:Spacetime Diagram of Two Photons.png|Diagaram gofod-amser o 2 ffoton sydd wedi tarddu o'r un lleoliad/digwyddiad; y naill yn teithio i'r dde a'r llall i'r chwith.
File:Con-golau light cone centred on an event.svg|Canolwyd y côn-golau hwn ar un digwyddiad, sy'n rhannu gweddill gofod-amser yn 'orffennol', 'dyfodol' a 'lle arall'.
File:World line2 cy.svg|Y côn-golau gyda dimensiwn amser.
File:Spacetime diagram of invariant hyperbola.png|Yr hyperbola sefydlog, sy'n cynnwys lleoliadau a ellir eu cyrchu o'r canol gan glociau sy'n teithio ar gyflymder gwahanol.

## Cyfeiriadau
Perthnasedd cyffredinol
Categori:Ffiseg
Yws Gwynedd

bawd|Yws Gwynedd

Band roc Cymraeg yw **Yws Gwynedd**. Prif leisydd y band yw Ywain Gwynedd. Aelodau eraill y band yw Ifan Davies, Emyr Prys Davies a Rich Roberts. Enillodd Ywain Gwynedd y wobr am Artist unigol am y drydedd flwyddyn yn olynol (2015-17) yng ngwobrau’r Selar.

Enillodd y band clod efo eu halbwm cyntaf *Codi / \ Cysgu* yn 2014.

## Poblogrwydd *Sebona Fi*
Heb os cân fwyaf adnabyddus Yws Gwynedd yw *Sebona Fi*, cân a ddaeth i'w chysylltu â rhediad syfrdanol o llwyddiannus Cymru yng nghystadleuaeth Pencampwriaeth UEFA Euro 2016. Ar 23 Gorffennaf 2023 croesodd y gân dros filiwn o ffrydiau lawr-lwytho ar lwyfan gerddoriaeth Spotify, yr 8fed gân Gymraeg i groesi'r trothwy eiconig. Nododd Yws Gwynedd fod y gân yn cael tua 800 ffrwd lawrlwytho y dydd.

## Rolau trosleisio 
* Pentre Papur Pop: Help Llaw (2024)

## Disgyddiaeth 
### Senglau
### Albymau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Cymraeg
Cynffonau sidan

{{Blwch tacson
| enw = {}*Bombycillidae*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y teulu

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| subordo = Passeri
| familia = **Bombycillidae**
| familia_authority = Swainson, 1831
| genus = ***Bombycilla***
| genus_authority = Vieillot, 1808
| subdivision_ranks = Species
| subdivision = 
**B. garrulus*
**B. japonica*
**B. cedrorum*
}}

Teulu neu grŵp o adar ydy'r **Cynffonau sidan** (enw gwyddonol neu Ladin: ***Bombycillidae***). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Bombycillidae*.

Gan fod lleoliad rhywogaethau, genera a theuluoedd yn newid yn eitha aml o fewn y tacson, yn enwedig o ganlyniad i ymchwil DNA, gall y dosbarthiad hwn hefyd newid.

## Teuluoedd eraill o adar
Yn ôl IOC World Bird List ceir 240 teulu (Mawrth 2017) sy'n fyw heddiw (nid ffosiliau):

## Cyfeiriadau
Categori:Bombycillidae
Categori:Teuluoedd o adar
Cornelius Jansen

Diwinydd ac Esgob Gatholig Ieper ers 1636 oedd **Cornelius Jansen** neu **Corneille Janssens**, neu **Jansenius** (28 Hydref 1585 – 6 Mai 1638).

Fe'i ganwyd yn Acquoy, yr Iseldiroedd; cafodd ei addysg yn y Prifysgol Leuven.

Jansen a roes ei enw i'r dysgeidiaeth "Janseniaeth".

## Llyfryddiaeth
**Mars gallicus* (1635)
**De gratia Christi salvatoris*
**Augustinus seu doctrina Sancti Augustini de humanae naturae sanitate, aegritudine, medicina adversus Pelagianos et Massilianses* (1640)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1585
Categori:Marwolaethau 1638
Categori:Diwinyddion yr 17eg ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Diwinyddion Cristnogol o'r Iseldiroedd
Shantou

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Shantou** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Guangdong.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Shantou
* Guangdong Technion-Israel Institute of Technology (GTIIT)
* Polytechnic Shantou
* Prifysgol Radio a Theledu Shantou

## Oriel

Delwedd:Shantouharbor.jpg|Harbwr Shantou
Delwedd:ShantouPostOffice01.jpg|Y prif Swyddfa Post
Delwedd:汕头盐灶上社小学.JPG|Ysgol Cynradd
Delwedd:Hen gartref Chen Ci-Hong
Delwedd:汕头火车站.jpg|Gorsaf Trên Shantou

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Guangdong
West Kirby

bawd|260px

Tref yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **West Kirby**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Cilgwri. Saif ar aber Afon Dyfrdwy ar benrhyn Cilgwri, i'r de o Hoylake.

Ceir traeth a llyn helyg artifisial yno. Ar lanw isel, mae’n bosibl cerdded i Ynys Hilbre. Mae gorsaf reilffordd West Kirby yn derminws ar rwydwaith Merseyrail.

## Geirdarddiad
Credir mai gair a adawyd gan y Llychlynwyr oedd *Kirkjubyr* yn wreiddiol, a olygai 'pentref gydag eglwys. Ychwanegwyd y gair *West* er mwyn gwahaniaethu rhyngddo a mannau eraill o'r un enw e.e. Kirkby-in-Walea (Wallasey heddiw). Ceir y cofnod cyntaf o'r gair yn 1285, a sillafwyd yr enw fel "West Kyrkeby in Wirhale".

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri
Categori:Trefi Glannau Merswy
Gofod (ehangder)

:''Mae'r erthygl hon am y fframwaith cyffredinol o amser a chyfeiriad. Am yr ehangder mawr y tu hwnt i atmosffer y Ddaear, gweler Y gofod.''

Ehangder diderfyn 3-dimensiwn, ble ceir gwrthrychau a digwyddiadau (a phob un ei leoliad a'i gyfeiriad) yw **gofod**. Weithiau, darlunir y gofod fel dimesiwn 3-chyfeiriad, ond bellach ystyrir amser hefyd yn rhan o'r darlun, gan ei wneud yn ddamcaniaeth 4-dimensiwn parhaus a gaiff ei adnabod fel gofod-amser. Mae'r cysyniad o ofod yn hanfodol er mwyn deall y bydysawd. Ceir anghytundeb hefyd, yn enwedig gan athronwyr ynghylch perthnasedd yr endidau ac am y fframwaith o gysyniadau.

## Gweler hefyd
* Gofod Baire
* Gofod rhyngalaethol
* Gofod fectoraidd
* Gofod metrig

## Cyfeiriadau
Categori:Damcaniaethau
Categori:Geometreg
Categori:Topoleg
Jiangmen

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Jiangmen** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Guangdong.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Wuyi

## Enwogion
* Adrienne Clarkson

## Oriel

Delwedd:Hctogj.jpg|Bws yn Jiangmen
Delwedd:Jiangmen city873.jpg|Hen adeilad

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Guangdong
Zhanjiang

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Zhanjiang** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Guangdong. Mae gan y rhaglawiaeth gyfan arwynebedd o  12,490 km2 (4,820&nbsp;mi sg) a phoblogaeth o tua 7 miliwn. Saif ar ochr orllewinol parth economaidd Delta Afon Perl sy'n cynnwys Guangzhou i'r gogledd a Shenzhen i'r dwyrain.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Maes Awyr Zhanjiang

## Oriel

Delwedd:Zhanjiang Bay Bridge 2008.jpg|Pont Bae Zhanjiang

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Guangdong
Nanjing

Dinas yn nwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Nanjing** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu yn agos at aber Afon Yangtze; hon yw dinas weinyddol y dalaith. Bu'n ganolfan i ddiwylliant, addysg, ymchwil, gwleidyddiaeth, economi a thwristiaeth ers cryn amser. Yn Nwyrain Tsieina, hi yw'r ail ddinas fwyaf, wedi Shanghai gyda'i harwynebedd yn 6600&nbsp;km sg a'i phoblogaeth tua 8,230,000.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Nanjing
* Prifysgol Hohai
* Prifysgol Amaethyddol Nanjing
* Prifysgol Fferyllol Nanjing
* Prifysgol Normal Nanjing

## Oriel

Delwedd:Nanjing_Government.jpg|Llywodraeth Lleol Nanjing
Delwedd:South_Nanjing_Station_2011.JPG|Gorsaf Trên Nanjing De
Delwedd:Nanjing Yangtze River Bridge.jpg|Pont dros afon Yangtze
|Gorsaf Metro Nanjing Xinjiekou
Delwedd:南京师范大学 (cropped) - Gate to Nanjing Normal.JPG|Prifysgol Normal Nanjing
Delwedd:Nanjing Olympic Sports Center main gym.jpg|Canolfan Olympaidd Nanjing
Delwedd:Hall of Sun Yat-sen Mausoleum.jpg|Mausoleum Sun Yat-sen
Delwedd:Linggusu in Nanjing.JPG|Teml Linggu

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Y Llith Euraid

Casgliad o fucheddau'r seintiau gan Jacobus de Voragine yw ***Y Llith Euraid*** (). Yn ôl pob tebyg cafodd y llyfr ei lunio tua 1260, er bod ychwanegiadau wedi'u gwneud dros y canrifoedd canlynol. Darllenwyd y testun Lladin yn eang drwy bob rhan o Ewrop yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Mae dros fil o lawysgrifau o'r testun wedi goroesi. Ar ôl dyfeisio'r wasg argraffu tua 1450, ymddangosodd llawer o argraffiadau y llyfr yn Lladin ac mewn amrywiol ieithoedd eraill.

bawd|300px|canol|Argraffiad cynnar o'r *Llith Euraid* (Fenis: Bartolomeo di Zani da Portese, 1499)

## Gweler hefyd
* Hagiograffeg

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth grefyddol
Categori:Llenyddiaeth Ladin
Jacobus de Voragine

Croniclydd Eidalaidd oedd **Jacobus de Voragine** (c. 1228 – Gorffennaf 1298). Fe'i ganwyd yn Varagine (Varazze), Liguria, yr Eidal, a daeth yn Archesgob Genova. Mae'n fwyaf adnabyddus fel casglwr  *Y Llith Euraid*, un o weithiau crefyddol mwyaf poblogaidd yr Oesoedd Canol Diweddar.

Fe'i cyfieithwyd i'r Gatalaneg yn y 13g gyda'r argrraffiad cyntaf yn cael ei gyhoeddi yn Barcelona yn 1494.
Bron mor boblogaidd oedd ei gasgliad o bregethau a alwyd hefyd yn "Aurei" a chafwyd sawl argraffiad yn y 15g o'r *Pregethau* hyn a gwaith o'r enw *Mariale* a argraffwyd yn Fenis yn 1497 ac yna ym Mharis yn 1503.

## Llyfryddiaeth
**Legenda sanctorum* (= *Y Llith Euraid*)
**Chronicon januense*  
**Sermones de sanctis per circulum anni feliciter* 
**Laudes Beatae Mariae Virginis*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1228
Categori:Marwolaethau 1298
Categori:Llenorion y 13eg ganrif
Categori:Archesgobion Catholig
Datblygu ffilmau nodwedd

Cam cychwynnol mewn gwneud ffilmiau yw **datblygu ffilmau nodwedd**. Mae datblygu'n gallu cychwyn, er enghraifft, pan fydd cynhyrchydd yn penderfynu gweithio ar sgript addawol sydd eisoes wedi ei hysgrifennu, neu'n gynharach yn y broses, pan geir y syniad am y ffilm yn y lle cyntaf ac y comisiynir yr amlinelliad a'r sgript.

Ennill cefnogaeth ariannol yw'r cam cyntaf yn y broses datblygu. Gall y camau dilynol gynnwys comisiynu sgrin-awdur i ysgrifennu sgript, neu ennill hawliau sgript sydd eisoes wedi ei hysgrifennu, wedyn datblygu'r sgript: diwygio a pherffeithio'r drafftiau cychwynnol.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilm
Categori:Prosiect Wici Môn
Marchell ferch Hawystl Gloff

Santes o'r 7g a gofnodir ei hanes yn y traethodyn achyddol *Bonedd y Saint* yw **Marchell, merch Tangwystl neu Hawystl Gloff** oedd yn un o 24 o Ferched Brychan Brycheiniog. Ei thad oedd Tydanwedd ap Amlawdd Wledig a bu ganddi bedwar brawd, Teyrnog, Deifr, Tyfrydiog a Tudur. Cyfeirir  ati fel arfer fel '''Marchell o'r Eglwys Wen** a Ladineiddiwyd yn ***Marcella*'''.  Magwyd hi a'i brodyr yn y clas ym Mangor-is-y Coed. Pan ymosododd y Sacsoniaid ar y clas yn 604 llwyddodd y teulu i dihangu i Ddyfryn Clwyd.

Sefydlodd Llanfarchell (neu'r 'Eglwys Wen' yn lleol), Dinbych ganddi;  yn agos at dau o'i brodyr, Teyrnog yn Llandyrnog a Deifr ym Modfari. Sefydlodd eglwys o'r un enw yn Llanrwst a chysegrwyd  eglwys Marchell  ym Marchwieil ger Wrecsam iddi. Yn eglwys Llandyrnog mae ffenestr lliw o'r 15g sydd yn dulunio Marchell gyda'i brawd Teyrnog a Gwenffrewi, Frideswide a Catrin o Alecsandria
[bawd|chwith|[Eglwys Llanfarchell, Dinbych a enwyd ar ei hôl.]]

Dallwyd ei gwylmabsant ar y 5ed o Fedi. Ni dylid ei chymysgu gyda'i hen nain Marchell o Dalgarth neu gyda'i wyres Marchell o Ystrad Marchell, (cwmw) ym Mhowys Wenwynwyn)  a priododd Gwirin Farfdrwch, pennaeth Meirionnydd.

## Eglwys Llanfarchell
Mae'r eglwys yn ffinio gydag Afon Clwyd, oddeutu 1&nbsp;km i'r dwyrain o dref Dinbych, i gyfeiriad Bryniau Clwyd, ar lawr gwastad Dyffryn Clwyd. Yn 1254 cyfeirir ati fel *L(l)annvarcell*. Yn wreiddiol, Llanfarchell oedd prif eglwys, sef eglwys y plwyf yng nghanol pentref. Pan  adeiladodd Castell Ddinbych yn y 13g, adeiladwyd tai newydd yn ymyl y castell, cyn codi eglwysi eraill yn y dref ac yn raddol  gadewyd yr eglwys yn sefyll ar ei phen ei hun. Yn ôl rhai, dyma un o'r eglwysi plwyf mwyaf urddasol o'r Oesoedd Canol cynnar, ac fel llawer o eglwysi Dyffryn Clwyd mae ganddi ddau gorff. Ceir ffenestri lliw hefyd o'r Canol Oesoedd a chofebau i fawrion Sir Ddinbych gan gynnwys Humphrey Llwyd (m.1568) a Richard Myddelton (m.1575). Roedd yma ar un adeg ffynnon sanctaidd a phoblogaidd iawn, sydd bellach o dan cylchdro'r ffyrdd, ar y ffordd i Ruthun. Cyfeiriodd Edward Llwyd at ffynnon Marchell yn ymyl yr eglwys yn 1699.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Llandyrnog
Categori:Santesau Celtaidd
Tyrnog

Mynach o'r 6g oedd **Tyrnog** (enw llawn: Tyrnog ap Hawystl Gloff), a brawd Santes Marchell y ceir eglwys iddi ger Dinbych, 3 milltir i'r dwyrain, sef Eglwys Llanfarchell (neu'r 'Eglwys Wen'), Dinbych. Brawd iddo oedd Sant Deifar o Fodfari, gerllaw. Ceir ei enw hefyd yn "Rhos Dyrnog", Darowen, Cyfeiliog, Powys Wenwynwyn. Sant arall gydag enw tebyg yw Twrog. Noda *Bonedd y Saint* ei fod yn fab i Hawystl Gloff a Tywanwedd ferch Amlawdd Wledig. Ymddengys y cofnod cyntaf ohono fel 'Teyrnog'.

Ei wylmabsant yw 4 Ebrill ac ysgrifennwyd enw'r eglwys fel 'Llandernant' a cheir 'Llandeyrnog' cyn 1644, ond ym Peniarth MS 147 fe'i sillefir fel 'Llanddyrnoc' (c.1566) (RWM i.914). Mae'n bosib mai'r un yw Teyrnog a'r Gwyddel Sant Tigernach (St.Tigernach o Clones, neu Cluain Eóis yn y Wyddeleg), sydd a'i wylmabsant hefyd ar yr un dyddiad.

## Eglwys Llandyrnog
Cysegrwyd Eglwys Sant Tyrnog er cof amdano, nawddsant y plwyf; saif yng nghalon pentref Llandyrnog, yn Esgobaeth Llanelwy, Sir Ddinbych. Mae'n eglwys Gradd II* o'r 15g, (Rhif cyfeirnod OS: SJ0196665342). Ceir y cofnod cyntaf ohoni yn y *Norwich Taxation* o 1254.

Mae'r eglwys Ganoloesol hon yn un o bedair eglwys ganoloesol yn Nyffryn Clwyd a chredir fod yr adeilad presennol yn dyddio o'r 15g, ond mae'r fynwent gron yn awgrymu ei bod yn sefydliad hynafol iawn ac o bosibl yn Geltaidd. Adferwyd yr adeilad gan y pensaer Fictoraidd Eden Nesfield rhwng 1876 a 1878 ar gost o tua £3,000. Ar ochr ddwyreniol yr eglwys ceir ffenestr liw nodedig, yr unig un o'i bath yng Nghymru. Ceir y dyddiad 1682 ar un o'r bedd-gistiau yn y fynwent a chloc haul a wnaed yn Nhreffynnon gyda'r dyddiad 1749 arno.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Llandyrnog
Ecwiti

Y corff o gyfraith a ddatblygwyd ac a weinyddwyd gan Lys y Siawnsri i atodi'r darpariaethau a'r rhwymedïau sydd ar gael yn y gyfraith gyffredin yw **ecwitïau**. Mae ecwiti (ynghyd â chyfraith gyffredin a chyfraith statud) yn un o brif ffynonellau cyfraith Cymru a Lloegr.

Tan ddiwedd y 19g roedd ecwiti a chyfraith gyffredin yn systemau cyfraith gwahanol a chaent eu gweinyddu gan Lysoedd gwahanol. Ymdoddodd Deddfau'r Farnweiniaeth 1873-75 y system Llysoedd gan roi mynediad at gyfraith gyffredin ac ecwiti fel ei gilydd ar draws y system Llysoedd. Fodd bynnag, mae'r ddwy gangen o'r gyfraith yn parhau i gadw eu hunaniaeth wahanol eu hun, a lle bo egwyddorion yn gwrthdaro, dywedir mai ecwiti sydd â'r llaw uchaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith gyffredin
Categori:Prosiect Wici Môn
Stalagmid

bawd|Ogof Saith Seren yn Guilin, Tsieina

Dyddodyn mwynol conigol neu silindrog o galsit, amrywiol iawn ei faint a'i ffurf yw **stalagmid** sy'n codi o lawr ogof galchfaen tua'r nenfwd. Y dyddodyn sy'n datblygu o'r nenfwd i lawr yw stalactid.

Mae stalagmidau yn ymffurfio wrth i'r diferion dŵr calchaidd, sy'n diferu o nenfwd yr ogof, golli cyfran o'r gormodedd o garbon deuocsid sydd ynddynt a dyddodi eu llwyth hydawdd o galsiwm carbonad. Mae uchder y stalagmid yn cynyddu wrth i haenau tenau o galsiwm carbonad ymgasglu ar ben ei gilydd dros gyfnod o amser.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddorau daear
Categori:Ogofâu

Categori:Prosiect Wici Môn
Baltica

[bawd|dde|250px|Baltica 550 miliwn o flynyddoedd [CP (gwyrdd)]]

Cyfandir hynafol o gyfnod y Proterosöig-hwyr i'r Paleosöig-cynnar oedd **Baltica**.

Fe'i crëwyd yn uned rywdro wedi 1.8 biliwn o flynyddoedd CP, ond nid cyn hynny. Cyn hynny, roedd tair rhan (neu 'gyfandir') Craton Dwyrain Ewrop mewn mannau cwbwl wahanol o'r glob. Arferai eistedd ar blat tectonig a elwir yn 'Blat y Baltig' ac roedd yn cynnwys yr hyn a adnabyddir heddiw fel Sgandinafia a'r Baltig.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfandiroedd hanesyddol
Categori:Paleosöig
Categori:Tectoneg platiau
Categori:Prosiect Wici Môn
Malais

Mewn cyd-destun cyfraith sifil, agwedd ar fai at bwrpasau atebolrwydd yw **malais** (*malice*) Hwn yw'r cyflwr meddwl mwyaf beius a gresynus posibl ar ran y camweddwr wrth gyflawni camwedd.

Fe'i mynegir amlaf fel 'sbeit' neu gymhelliad cudd ar ran y diffynnydd. Mae rhai camweddau yn mynnu yn ffurfiol fod malais yn bodoli er mwyn i hawliad llwyddiannus gael ei ddwyn, e.e. celwydd maleisus; fodd bynnag, fe'i gwelir gan amlaf fel agwedd a all amddifadu diffynnydd o amddiffyniad (megis yng nghyd-destun amddiffyniad o fraint amodol i achos difenwi) neu ffactor a all gynyddu'r iawndal a ddyfernir i'r hawlydd.

## Gweler hefyd
*Gwastadrwydd meddwl

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith
Categori:Prosiect Wici Môn
Geiser

[250px|bawd|Strokkur, geiser yn [Gwlad yr Ia|Ngwlad yr Ia]]

alt=Video of geyser erupting|bawd|250px

Agoriad ar arwyneb y tir, mewn ardal folcanig fyw, yw **geiser**, lle mae colofn o ddŵr berwedig yn cael ei hyrddio allan ohono yn ysbeidiol.

Wrth ddod i gysylltiad â chreigiau poeth, mae'r dŵr daear yn ddwfn o dan yr agoriad ac ar waelod y golofn ddŵr yn cyrraedd y berwbwynt cyn y dŵr ym mhen uchaf y golofn. Yna, mae'r swigod sy'n codi tua'r wyneb o'r dŵr berwedig yn peri i'r gwasgedd ar waelod y golofn ostwng, ac mae hyn yn ei dro yn achosi i'r golofn ddŵr yn ei chyfanrwydd draphoethi ac echdorri, gan hyrddio'r golofn o ddŵr berw i'r awyr.

Mae dros fil o eiserau yn bodoli ledled y byd. Mae o leiaf 1,283 geiserau wedi ffrwydro yn Parc Cenedlaethol Yellowstone, Wyoming,Gogledd America.

## Cyfeiriadau
Categori:Llosgfynyddoedd
Categori:Daeareg
Categori:Hydroleg
Categori:Prosiect Wici Môn
Sgema

Fframwaith meddwl neu gorff o wybodaeth sy'n trefnu ac yn cyfosod gwybodaeth am berson, lle, neu beth yw **sgema**.

Gall fod yn gynrychioliad meddyliol neu'n set o reolau sy'n diffinio dosbarth o ymddygiad. Mwy cyffredin yw'r Saesneg, ar y ffurf luosog 'schemata'. Mae sgemâu yn cynnwys rheolau sy'n ein helpu i ddeall profiadau cyfredol a phrofiadau'r dyfodol.

Cyn i seicoleg wahanu oddi wrth athroniaeth, trafodwyd cryn dipyn ar sgema gan Immanuel Kant.

## Cyfeiriadau
Categori:Seicoleg
Categori:Prosiect Wici Môn
Niwsans

Cyfres o achosion yn seiliedig ar dir gan mwyaf yw **niwsans**, yn llygad y gyfraith. Ceir tri chategori eang o niwsans, sef cyhoeddus, preifat a statudol, a niwsans preifat yw'r un a ddefnyddir amlaf o gryn dipyn.

Mae niwsans preifat yn peri codi achos yng nghyfraith camwedd lle ceir ymyrryd anuniongyrchol gyda thir yr hawlydd - fel arfer drwy effeithio'n andwyol ar y defnydd neu'r mwynhad o'i eiddo - wedi'i achosi gan ddefnydd afresymol y diffynnydd o'i dir ei hun.

## Gweler hefyd
*Iawndal esiamplaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith
Categori:Prosiect Wici Môn
Achubwr

Hawlydd y gall y llysoedd ddod ar draws problemau yn ei gylch wrth bennu a oedd ar y diffynnydd dyletswydd gofal iddo ai peidio yw **achubwr**. Fel arfer mae llysoedd yn edrych yn ffafriol ar achubwyr amatur, gyda'r farn arferol yn ennill fel arfer, sef ei bod hi'n rhesymol rhagweld, lle bynnag y bydd diffynnydd yn creu ffynhonnell perygl, y bydd rhywun yn gweithredu er lles y gymuned ac yn ceisio achub y rhai a beryglwyd gan ymddygiad esgeulus y diffynnydd.

Gall achubwyr proffesiynol hefyd ddod â hawliadau am golled neu niwed yn erbyn y diffynnydd, ond bydd y llysoedd yn ystyried hyfforddiant a phrofiad arbennig yr hawlydd wrth bennu a fyddai'n "deg, yn gyfiawn ac yn rhesymol" gosod atebolrwydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Geirfa'r gyfraith
Categori:Prosiect Wici Môn
Craidd ia

bawd|craidd ia X4

Sampl o iâ ar ffurf colofn ddi-dor a geir drwy suddo twll turio drwy len iâ, cap iâ neu rewlif yw **craidd ia**.

Mae'r fath golofnau o iâ haenog yn darparu tystiolaeth ddirprwyol o newidiadau atmosfferig a hinsoddol dros amser, yn ogystal ag echdoriadau folcanig. Yn achos 'Llen Iâ'r Ynys Las' (Grønland) mae'n bosibl cyfri'r haenau blynyddol o iâ yn ôl dros gyfnod o oddeutu 100,000 o flynyddoedd ond mae'r iâ hynaf dros 200,000 o flynyddoedd oed. Mae cofnod iâ'r Antarctig yn llai manwl na chofnod yr Ynys Las ond mae'n ymestyn yn ôl dros gyfnod o oddeutu 450,000 o flynyddoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Daeareg
Categori:Rhewlifeg
Categori:Prosiect Wici Môn
Gwleidyddiaeth yr adain dde

Term cyffredinol sy'n cwmpasu pawb sydd â daliadau gwleidyddol ceidwadol yn hytrach na rhai rhyddfrydol yw **adain dde**.

Mae'n gysylltiedig â'r syniad o gyfrifoldeb yr unigolyn tuag at y gymdeithas; mae'n ffafrio buddion pobl gefnog ac yn derbyn trefn gymdeithasol elitaidd.

[bawd|chwith|5 Mai 1789: Agoriad yr *États généraux* yn [Versailles; eisteddai'r ceidwadwyr ar y dde.]]
Bathwyd y term yn y 1790au, pan eisteddai cynrychiolwyr ceidwadol yn senedd chwyldroadol Ffrainc ar ochr dde'r llywydd. Ffurfiwyd adain Dde Ffrainc fel ymateb i'r adain Chwith, ac roedd yn cynnwys y gwleidyddion hynny a oedd yn cefnogi hierarchaeth, traddodiad a chlerigiaeth. Daeth yr amadrodd *la droite* ('y dde') yn gyffredin yn Ffrainc wedi adfer y frenhiniaeth yn 1815 i gyfeirio at y Brenhinwyr. Ni ddaeth y term i'r Saesneg na'r Gymraeg tan yr 20g.

## Cyfeiriadau

Adain dde
Adain dde
Tendro

Ymgais i gyflawni contract, sy'n berthnasol i ddwy sefyllfa wahanol (*request for tenders (RFT)*) yw **tendro**.

Ceir sawl math o dendro:

;Tendro gweithredoedd
lle mae'r addewidiwr yn ymrwymedig i gyflawni ymrwymiad, ond mae'r addawai yn gwrthod derbyn y cyflawniad hwn - o dan amgylchiadau felly caiff yr addewidiwr ei ryddhau o'i ymrwymiad a gall siwio am dorcontract.

;Tendro tâl
lle mae'r dyledwr yn ceisio gwneud taliad i'r credydwr, sydd wedyn yn gwrthod y taliad hwn - o dan amgylchiadau felly nid yw'r dyledwr yn cael ei ryddhau rhag talu'r ddyled.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith
Categori:Prosiect Wici Môn
Chlamydomonas

Genws sydd yn rhan o'r ffylwm Chlorophyta o algâu gwyrdd yw **Chlamydomonas**.

Mae Chlamydomonas yn ungellog ac yn fudol (gyda dau fflagelwm) ac mae'n byw mewn dŵr croyw. Mae i'w gloroplast stigma goleusensitif coch a ddefnyddir er mwyn cyfeiriadu. Fe'i defnyddir fel model mewn ymchwil ar gelloedd a moleciwlau mewn genynnau sy'n rheoli ffotosynthesis.

## Cyfeiriadau
Categori:Botaneg
Categori:Prosiect Wici Môn
Mechnïaeth

Rhyddhau person yn y ddalfa yw **mechnïaeth**, ar yr amod fod y person yn mynychu llys neu orsaf heddlu ar adeg benodedig yn y dyfodol.

Mae modd caniatáu mechnïaeth yn amodol ar amodau megis ildio pasbort neu dalu swm o arian gan y cyhuddedig neu drydydd parti. Gall methu ag ufuddhau i'r telerau arwain at golli'r swm a dalwyd.

## Dolenni allanol
* "Ar ôl i ddiffynnydd gael ei gyhuddo – Y gwrandawiad cyntaf yn y llys ynadon", rhai manylion am fechnïaeth gan Gwasanaeth Erlyn y Goron (CPS) 

Categori:Cyfraith
Categori:Prosiect Wici Môn
Stalactid

bawd|Enghraifft o stalactid

Dyddodyn mwynol conigol neu silindrog o galsit yn hongian o nenfwd ogof galchfaen yw **stalactid**, mae iddo hyd sy'n amrywio o ychydig gentimetrau i sawl metr. Yr enw am y dyddodyn sy'n tyfu'n groes - o'r llawr tuag i fyny yw stalagmid.

Mae stalactidau yn ymffurfio wrth i'r diferion dŵr calchaidd, sy'n diferu o nenfwd yr ogof, golli cyfran o'r gormodedd o garbon deuocsid sydd ynddynt a dyddodi eu llwyth hydawdd o galsiwm carbonad. Mae hyd y stalactid yn ymestyn wrth i fwy a mwy o galsiwm carbonad ymgasglu ar ei ben isaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddorau daear
Categori:Ogofâu

Categori:Prosiect Wici Môn
Meddwdod

**Meddwdod** yw'r stad o fod wedi gormod o alcohol neu gyffuriau.

Mae'r diffiniad cyfreithiol yn fwy manwl a nodir mai meddwdod yw lle mae diffynnydd sydd wedi'i gyhuddo o drosedd bwriad penodol wedi'i feddwi gymaint gan gyffuriau neu alcohol fel ei fod yn analluog i ffurfio'r *mens rea* ar gyfer y drosedd, bydd fel arfer yn cael ei ryddfarnu.

Nid yw meddwdod yn amddiffyniad i droseddau bwriad sylfaenol neu i droseddau bwriad penodol lle bydd byrbwylltra yn ddigon. Ni ellir byth ddefnyddio meddwdod fel amddiffyniad lle mae'r diffynnydd wedi meddwi'i hun yn fwriadol er mwyn hel y dewrder angenrheidiol i droseddu. Mae meddwdod hefyd yn elfen mewn nifer o droseddau, e.e. gyrru, neu fod yng ngofal cerbyd neu arall, tra dan ddylanwad y ddiod neu gyffuriau - adran 4 Deddf Traffig y Ffyrdd 1988, a gyrru neu bod yng ngofal cerbyd modur gyda chrynodiad alcohol yn uwch na'r terfyn a ragnodwyd - adran 5 Deddf Traffig y Ffyrdd 1988.

## Gweler hefyd
*Alcoholiaeth

## Cyfeiriadau
Categori:Alcohol
Categori:Prosiect Wici Môn