open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llangurig

Pentref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llangurig**. Fe'i lleolir ar Afon Gwy yng ngogledd-orllewin y sir, ar gyffordd yr A44 a'r A470 tua 3 milltir i'r de o Lanidloes.

[250px|bawd|dim|Yr [A44 yn cyrraedd Llangurig.]]

Dywedir mai Llangurig yw'r pentref uchaf yng Nghymru ar uchder o 1,000 troedfedd. I'r dwyrain o'r pentref ceir bryn isel Foel Gurig. Wyth milltir i'r gorllewin, ar y lôn A470 i Aberystwyth, ceir pentref bychan Eisteddfa Gurig.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Daeth y Rhufeiniaid i ardal Llangurig a chodi caer anghysbell ger Pumlumon ar y safle a elwir yn Cae Gaer erbyn hyn.

Mae eglwys plwyf Llangurig yn gysegredig i Sant Curig (?5g). Yn ôl traddodiad sefydlwyd clas (mynachlog gynnar) ganddo ar y safle. Dywedir ei fod wedi derbyn tir y clas gan dri o feibion Maelgwn Gwynedd, sef Ceredig, Mael ac Arwystl, am fod ffiniau eu tiroedd (Ceredigion, Maelienydd ac Arwystli) yn cwrdd ger Llangurig (er bod Llangurig ei hun yn rhan o Arwystli). Cysylltir Curig â phentref Capel Curig yn Eryri hefyd. Ceir yn ogystal ddau gapel bychan yn y pentref.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Clasau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Y Rhegiadur

Gwefan sy'n darparu casgliad o regfeydd Cymraeg, a gyfrannir gan ymwelwyr, yn nhrefn yr wyddor yw ***Y Rhegiadur***.

## Dolenni allanol
*Y Rhegiadur 

Rhegiadur, Y
201

2g - **3g** - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - **200au** - 210au 220au 230au 240au 250au 
196 197 198 199 200 - **201** - 202 203 204 205 206 

----

## Digwyddiadau 
* Osroene yn cymryd Cristionogaeth fel crefydd y wladwriaeth; y wlad gyntaf i wneud hynny
* Olion cyntaf y Kyrgyz yn Asia

## Genedigaethau 
* Decius, Ymerawdwr Rhufeinig (m. 251)

## Marwolaethau 
* Galen (o bosibl)

Categori:201
200

2g - **3g** - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - **200au** - 210au 220au 230au 240au 250au 
195 196 197 198 199 - **200** - 201 202 203 204 205 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus yn ymweld â Syria, Palesteina ac Arabia
*Talaith rufeinig Numidia yn cael ei gwneud yn dalaith ymerodrol
*Yn Tsieina mae Cao Cao yn gorchfygu Yuan Shao ym Mrwydr Guandu
*Clement o Alexandria yn condemnio'r defnydd o offerynnau cerdd gyda'r llais dynol mewn cerddoriaeth Gristionogol
*Yng nghanolbarth America, mae oes glasurol gwareiddiad y Maya yn dechrau.

## Genedigaethau 
*Diophantus, mathemategydd Groegaidd
*Marcus Claudius Tacitus, Ymerawdwr Rhufeinig
*Valerian I, Ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:200
Curig

Sant o Gymru oedd **Curig** (fl. c. 550?), a flodeuai yn oes Maelgwn Gwynedd. Fe'i cysylltir â sawl lle yng ngogledd-orllewin a chanolbarth Cymru a Brycheiniog. Fe'i gelwir weithiau **Curig Lwyd** (h.y. 'sanctaidd') a **Curig Farchog**. Delir ei ddydd gŵyl ar 16 Mehefin.

## Traddodiadau
[250px|bawd|Eglwys Curig, [Capel Curig]]
Dywedir fod Curig yn rhyfelwr yng ngwasaneth Maelgwn Gwynedd a droes at grefydd. Digiodd hynny Faelgwn a cheisiodd rwystro'r sant, ond parodd Curig i Faelgwn a'i wŷr fynd yn dall a bu rhaid i dri o feibion Maelgwn roi tir i Gurig. Sefydlodd glas ar y tir hwnnw, ar safle pentref Llangurig (gogledd Powys) heddiw. Tan ddiwedd yr 16g roedd bagl neu groes Curig i'w gweld yn eglwys Sant Harmon, 6 milltir o Langurig dros y bryniau. Ceir disgrifiad o'r groes gan Gerallt Gymro yn ei *Hanes y Daith Trwy Gymru* (1188): 'yn eglwys Sant Garmon ceir y fagl a enwir Bagl Sant Curig, yr hon a ymestyn ychydig yn ei brig, ar y naill achr a'r llall, ar wedd croes, ac a orchuddir amgylch ogylch ag aur ac arian.' Arferid gwella cleifion â hi.

Yn ôl un traddodiad cysegrwyd Curig gan Sant Paul Aurelian a threuliodd gyfnod yn astudio wrth draed Tudwal yn Llanilltud Fawr.

Cysylltir Curig â Chapel Curig yn Eryri yn ogystal. Mae lleoedd eraill a gysylltir â'r sant yn cynnwys plwyf Llandegai, Brycheiniog, lle ceir Ffynnon Gurig.

Ymddengys ei fod wedi mudo i Lydaw ar ddiwedd ei oes a cheir sawl eglwys yno sy'n dwyn ei enw. Dywedir y bu farw yn Landerneau a chael ei gladdu yn Locquirec.

## Ffynonellau
*T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000)
*Thomas Jones (gol.), *Gerallt Gymro* (Caerdydd, 1938), t. 16.

Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Capel Curig
Categori:Llangurig
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Chrétien de Troyes

[200px|bawd|'[Gawain a'r offeiriad'. *Lancelot* Chrétien de Troyes (15fed ganrif)]] 

Roedd **Chrétien de Troyes** (tua 1135 – tua 1183) yn llenor o Ffrainc o'r Canol Oesoedd, a ystyrir fel y cyntaf o chwedleuwyr mawr Ffrainc.

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddys am ei fywyd. Credir iddo gael ei eni yn Troyes o deulu dosbarth canol ac iddo gael addysg dda; gwyddir ei fod yn medru Hen Roeg. Mae'n debyg iddo fod yn llys  Marie de Champagne a Philippe d'Alsace, comte de Flandres. I Philippe y cyflwynodd *Perceval ou le Conte du Graal*.

Mae'n debyg iddo gael ei ddeunydd o'r traddodiad celtaidd. Mae *Érec et Énide*, *Yvain ou le Chevalier au Lion* a *Perceval ou le Conte du Graal* yn cyfateb i'r tair stori yn Y Tair Rhamant yn Gymraeg: *Geraint ac Enid*, *Iarlles y Ffynnon* a *Peredur fab Efrawg*. Nid oes sicrwydd a yw'r storïau Cymraeg yn addasiad o weithiau Chrétien ynteu yn weithiau annibynnol yn defnyddio yr un deunydd. 
 
## Gweithiau 
* *Tristan et Iseult* (ar goll) 
* *Érec et Énide*, tua 1170 
* *Cligès*, tua 1176 
* *Lancelot ou le Chevalier de la charrette*, tua 1178-1181 (anorffenedig) 
* *Yvain ou le Chevalier au lion*, tua 1178-1181 
* *Perceval ou le Roman du Graal*, tua 1182-1190 (anorffenedig)

## Llyfryddiaeth 
* Anne Berthelot, *Le roman courtois: une introduction* (Paris, 1998)
* Philippe Walter, *Chrétien de Troyes* (Paris, 1997)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau'r 1130au
Categori:Llenorion yr Oesoedd Canol o Ffrainc
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau'r 1180au
Categori:Pobl o Aube
Iarlles y Ffynnon

[250px|bawd|Owain yn cael ei daro gan gawod o genllysg wrth y ffynnon (engrafiad yng nghyfieithiad [Charlotte Guest o'r Mabinogion (ail argraffiad, 1877)]]
250px|bawd|Owain yn achub y llew. Paentiad mewn llawysgrif Ffrangeg.
Mae **Iarlles y Ffynnon** neu **Owain** yn chwedl Arthuraidd Gymraeg o'r Oesau Canol. Mae'n un o'r tair stori (rhamant) Arthuraidd a adnabyddir wrth y teitl Y Tair Rhamant.

Ceir y testun yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest. Ceir testun rhannol mewn llawysgrif arall yng *Ngholeg yr Iesu, Caergrawnt (MS XX)*. Dim ond yn Llyfr Coch Hergest mae'r testun cyflawn, fodd bynnag. Y ddwy chwedl arall yn y Tair Rhamant yw *Peredur fab Efrawg* a *Geraint ac Enid*.

Mae'r chwedl yn cyfateb i chwedl *Yvain ou le Chevalier au lion* gan yr awdwr Ffrangeg Chrétien de Troyes o ail hanner y 12g. Erbyn hyn cred ysgolheigion fod y ddau gylch o chwedlau yn annibynnol ar ei gilydd ond bod elfennau ynddynt yn seiliedig ar waith hŷn.

Yn y chwedl mae Owain, cymeriad sy'n seiliedig ar yr arwr Owain fab Urien o'r Hen Ogledd, yn priodi Iarlles y Ffynnon gyda chymorth ei llawforwyn Luned. Ar ôl tair blynedd yn amddiffyn y ffynnon, mae'n cael caniatad yr Iarlles i dreulio tri mis yn llys Arthur. Wedi cyrraedd yno, mae'n anghofio popeth am ei wraig ac yn aros am dair blynedd. Mae ei wraig yn ei ddiarddel ac Owain yn mynd yn wallgof am gyfnod, ond gyda chymorth llew mae wedi ei achub mae'n mynd trwy gyfres o anturiaethau yn llwyddiannus ac yn adennill ei wraig.

## Llyfryddiaeth 
### Testunau 
* R. L. Thomson (gol.), *Owein or Chwedyl Iarlles y Ffynnawn* (Dulyn, 1986). Golygiad o'r testun gwreiddiol, gyda nodiadau.
* *Y Tair Rhamant*- y testun wedi'i ddiweddaru gan Bobi Jones. Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, Aberystwyth, 1960.
### Darllen pellach 
* Stephens, Meic (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1986. ISBN 0-7083-0915-1

## Gweler hefyd 
* Iarlles y Ffynnon (sioe gerdd)

## Cyfeiriadau
Categori:Chwedlau Cymraeg Canol
Categori:Cylch Arthur
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Capel Curig

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Capel Curig**. Fe'i lleolir yng nghanol Eryri ar groesffordd lle mae'r A4086 o/i gyfeiriad Nant Gwynant a Beddgelert yn ymuno â'r A5.

Enwir y pentref ar ôl y clas a sefydlwyd gan y sant Curig (fl. 550?) yno. Yn anffodus cafodd yr eglwys bresennol, sy'n sefyll mewn llan ger y pentref, ei hatgyweirio'n sylweddol yn y 19g. Eglwys fechan yw hi, 32 wrth 15 troedfedd gyda thransept sgwar diweddarach. Yn Oes y Tywysogion roedd yn perthyn i Briordy Beddgelert. Ceir llecyn o'r enw 'Gelli'r mynach' ar yr hen lôn i gyfeiriad Llyn Ogwen a Nant Ffrancon. Tu ôl i'r eglwys saif bryn isel Cefn y Capel. Cysegrir yr eglwys bresennol i Sant Cyriacus a'i fam Julitta.

Ar y ffordd i Fetws-y-Coed, 1&nbsp;km ar ôl Pont Cyfyng i'r de-ddwyrain, ceir caer Rufeinig ar fferm Bryn-y-Gefeiliau, a sefydlwyd tua OC 90-100; fe'i henwyd Caer Llugwy gan yr archaeolegwyr a fu'n cloddio yno.

Mae'r pentref yn ymestyn o gwmpas y groesffordd ac ar hyd y lôn i gyfeiriad Betws-y-Coed i'r dwyrain. Mae'n dibynnu i raddau helaeth ar dwristiaeth ac mae siopau gweithgareddau awyr agored a gwestai yn amlwg yno.

Ceir golygfeydd bendigedig ac enwog o Lynnau Mymbyr a phedol Yr Wyddfa o Gapel. Trawiadol hefyd yw llethrau agored Moel Siabod i'r de-ddwyrain a mynyddoedd y Carneddau a rhan o'r Glyderau i'r gogledd. Yng Nghapel Curig y ganwyd Alwyn Rice Jones, Archesgob Cymru o 1991 hyd 1999.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

Capel-PA052376.jpg|Eglwys Curig a'i Fam, Capel Curig
Mymbyr3.gif|Llyn Mymbyr o Gapel Curig

## Cyfeiriadau
## Llenyddiaeth
*Harold Hughes a Herbert L. North, *The Old Churches of Snowdonia* (Bangor, 1924; argraffiad newydd, Cymdeithas Parc Cenedlaethol Eryri, 1984)


Categori:Clasau
Categori:Cymunedau Conwy
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Kilmarnock F.C.

Clwb pêl-droed yn yr Alban yw **Kilmarnock Football Club**. Sefydlwd y clwb yn 1869. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref ym Mharc Rygbi.

## Cymru a Kilmarnock F.C.
* Yn 2019 curodd C.P.D. Cei Conna Kimarnock yn rown gyntaf Cynghrair Europa UEFA. Enillodd Kilmarnock y gêm cymal gyntaf ar Parc Belle Vue, Y Rhyl (1:2) ond enillodd Cei Conna ar y gêm ail gymal ar 18 Gorffennaf (0:2) gan fynd drwydd 3:2 ar agregad  i chwarae Seren Goch Belgrâd, (F.K. Crvena zvezda), yn yr ail rownd.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1869
Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Llangynog

Ceir mwy nag un lle o'r enw **Llangynog**:

* Llangynog, Powys
* Llangynog, Sir Gaerfyrddin
* Llangynog, Swydd Henffordd
Llangynog, Powys

:''Am y pentref a chymuned o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Llangynog, Sir Gaerfyrddin.''

Pentref bychan  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llangynog**. Saif  yng ngogledd y sir ar lan Afon Tanad, ger cyflifiad yr afon honno ag Afon Eirth, ar y ffordd B4391 tua hanner ffordd rhwng Y Bala i'r gogledd-orllewin a'r Trallwng i'r de-ddwyrain, yn Nyffryn Tanad. Y dref agosaf yw'r Bala.

bawd|dim|200px|Llangynog

I'r gogledd a'r gorllewin o'r pentref mae bryniau moel Y Berwyn yn ymestyn am filltiroedd. Mae lôn gul yn arwain o'r pentref i fyny cwm diarffordd i blwyf hanesyddol Pennant Melangell gydag eglwys wedi ei chysegru i'r santes Melangell.

Tu ôl i'r pentref i'r gogledd ceir bryngaer Craig Rhiwarth, ar lethrau Y Clogydd (1954 troedfedd), sy'n dyddio i Oes yr Haearn. Tair kilometr i'r Gogledd-Ddwyrain saif Cylch Cerrig Cwm Rhiwiau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd yr eglwys gan Sant Cynog (m. 492). Ceir hen ywen (fenywaidd) yn tyfu yn y fynwent; mesurwyd hon yn 2008, a chafwyd ei bod yn 23 troedfedd o'i chwmpas ac yn 2008 roedd yn 24` 7`` (7.49m)..

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Cynog

Gallai'r enw **Cynog** gyfeirio at fwy nag un person:

*Cynog Ferthyr, neu Sant Cynog (m. 492)
*Cynog (esgob), neu Sant Cynog (m. 606)

Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu,
*Llangynog
----
Llyfr Dydd y Farn

bawd|Dechrau'r rhan o Lyfr Dydd y Farn yn rhestru tirddaliadaeth yng Nghernyw

Cofnod, ar ffurf dau lyfr anferth, o'r wybodaeth a gasglwyd rwng 1085 a 1086  yw **Llyfr Dydd y Farn** (Saesneg: *Domesday Book*).

Ar ôl ennill coron Lloegr yn 1066 danfonodd y Brenin Wiliam I swyddogion o amgylch y gwlad i gasglu gwybodaeth am y pentrefi, y perchenogion a nifer y pentrefwyr. Bu'r swyddogion yn ymweld â'r maenor ym mhob pentref i holi cwestiynau i'r rif, person y plwyf, a chwe gwerinwr lleol. Pwrpas yr arolwg oedd cael sylfaen ar gyfer codi trethi gan y brenin. Mae rhai lleoedd yng Nghymru, ar y ffin â Lloegr, oedd ym meddiant arglwyddi Normanaidd Y Mers yn cael eu cofnodi ynddo hefyd.

Cedwir y llawysgrif yn yr Archifau Cenedlaethol yn Kew, Llundain Fwyaf. Yn 2011, gwnaeth y wefan Open Domesday y wybodaeth yn y llawysgrif ar gael ar-lein.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Llyfr Dydd y Farn, ar Yr Archifau Cenedlaethol.
* Gwefan Open Domesday

Categori:Cyfrifiadau
Categori:Demograffeg Lloegr
Categori:Llawysgrifau
Dydd y Farn, Llyfr
Categori:Y Normaniaid
Categori:11eg ganrif yn Lloegr

Categori:Prosiect WiciLlên
Craig Rhiwarth

Copa mynydd a bryngaer 16.2 ha (40 acer) ym Maldwyn, Powys, yw **Craig Rhiwarth**. Tu ôl i'r gaer mae'r clogwyni'n codi 500 troedfedd tra bod llethr serth yn disgyn 1200 troedfedd i bentref Llangynog islaw. Mae'n gorwedd y tu ôl i bentref Llangynog, ar lethrau Y Clogydd (1954 troedfedd), sy'n rhan o gadwyn Y Berwyn. Rhed Afon Tanat wrth droed y graig. Mae'n safle naturiol cryf iawn gyda golygfeydd eang dros Ddyffryn Tanat islaw; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 464metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

## Y fryngaer
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: MG004. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

I'r gogledd mae hen fur adfeiliedig iawn yn dilyn rhediad naturiol y tir i fwlch tua 1500 troedfedd i fyny. Ymddengys fod yr unig fynedfa yn defnyddio hollt naturiol yn y graig ar yr ochr orllewinol. Mae wyneb y safle'n anwastad iawn, a cheir olion cytiau crwn yma ac acw yng nghanol y gaer, yn wynebu'r de. Ceid felly digon o le i gadw anifeiliad ac ymddengys fod y gaer wedi'i chodi fel amddiffynfa i gadw'r preiddiau'n ddiogel pan fyddai rhaid yn hytrach na fel trigfan barhaol (ni fyddai'n addas i fyw ynddo yn y gaeaf).

Cloddiwyd rhannau o'r safle yn 1933, ond heb canfod unrhyw wrthrych o waith dyn. Ond mae'r ffaith fod hafotai canoloesol ar ran o'r safle yn dangos fod hanes hir i'r gaer. Uchder y copa o lefel y môr ydy 532m (1745tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 30 Mehefin 2007.

## Gweler hefyd
*Bryngaerau Cymru
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru

## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Powys
Categori:Llangynog, Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Dewey
197

1g - **2g** - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - **190au** - 200au 210au 220au 230au 240au 
192 193 194 195 196 - **197** - 198 199 200 201 202 

----

## Digwyddiadau 
*19 Chwefror — Brwydr Lugdunum; byddin yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus yn gorchfygu Clodius Albinus oedd wedi ceisio cipio'r orsedd.
*Lyon, pencadlys Clodius Albinus, yn cae; ei hanrheithio a'i dinistrio.
*Septimius Severus yn ffurfio llengoedd newydd Legio I Parthica, II Parthica, a III Parthica ar gyfer ei ymgyrch yn erbyn y Parthiaid
*Septimus Severus yn cipio ac anrheithio Ctesiphon.
*Cyhoeddi gwaith mawr Galen ar feddygaeth, *Pharmacologia*.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 19 Chwefror — Clodius Albinus.

Categori:197
Nant Gwynant

Mae **Nant Gwynant** yn ddyffryn mynyddig y Eryri sy'n arwain o Ben-y-Gwryd tua'r de-orllewin cyn belled a Beddgelert. Mae rhan uchaf y dyffryn yn cael ei ffurfio gan Nant Cynnyd, sy'n llifo i mewn i Afon Glaslyn. Wedi llifo trwy Llyn Gwynant, mae'r afon (a elwir hefyd yn "Nant Gwynant") yn mynd heibio pentref bychan Bethania cyn cyrraedd Llyn Dinas. Gan adael o dde-orllewin y llyn, mae'n mynd heibio bryngaer Dinas Emrys ac yn cyrraedd Beddgelert lle mae Afon Colwyn yn ymuno â hi. Mae Yr Wyddfa a'i chriw ar ochr ogleddol y dyffryn, a mynyddoedd y Moelwynion ar yr ochr ddeheuol.

bawd|chwith|300px|Y Nant yn y gwaelod a'r Wyddfa ar y dde

Mae'r briffordd A498 yn dilyn Nant Gwynant o Ben-y-Gwryd i Feddgelert, cyn mynd ymlaen trwy Aberglaslyn i Borthmadog. Rhwng Pen-y-Gwryd a Beddgelrt mae'r ffordd yn disgyn tua 600 troedfedd.

Ceir nifer o henebion diddorol yn Nant Gwynant. Ger Pen-y-Gwryd mae olion gwersyll Rhufeinig; gwesyll dros dro i filwyr yn hytrach na chaer, ac efallai'n dyddio i gyfnod y goncwest Rufeinig. Ychydig yn is i lawr mae Cwm Dyli ar yr ochr ogleddol i'r dyffryn. Ceir nifer o olion cytiau cynhanesyddol yma, a hefyd yr orsaf bwer a adeiladwyd tua chan mlynedd yn ôl i gynhyrchu trydan trwy ddefnyddio'r dŵr sy'n llifo i lawr o Lyn Llydaw. Ychydig yn is i lawr mae Hafod Lwyfog, sy'n dyddio i'r 1540au. Rhwng y ddau lyn mae Hafod-y-Llan, a brynwyd gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn 1998; mae Llwybr Watkin i ben yr Wyddfa yn cychwyn yma. Gerllaw Llyn Dinas mae craig o'r enw Carreg yr Eryr a oedd, yn ôl siarter o'r flwyddyn 1198, yn nodi'r fan lle roedd cantrefi Eifionydd, Ardudwy ac Arfon yn cyfarfod. Mae gan Gerallt Gymro stori fod eryr yn arfer eistedd ar y garreg unwaith yr wythnos, yn aros am ryfel rhwng gwŷr y tri chantref. Rhwng y llyn a Beddgelert mae Mwynglawdd Sygn, hen gloddfa copr sydd yn awr wedi ei hagor i'r cyhoedd.
Ymhlith enwogion y Nant mae'r dramodydd Meic Povey a dreuliodd ddeng mlynedd gyntaf ei oes yno.

## Gweler hefyd
*Gŵr Blewog, un o chwedlau llên gwerin yr ardal.

Categori:Beddgelert
Categori:Dyffrynnoedd Gwynedd
Categori:Eryri
195

1g - **2g** - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - **190au** - 200au 210au 220au 230au 240au 
190 191 192 193 194 - **195** - 196 197 198 199 200 

----

## Digwyddiadau 
* Mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus yn perswadio Senedd Rhufain i gyhoeddi Commodus yn dduw, mewn ymgais i ennill cefnogaeth teulu Marcus Aurelius.
* Vologases V, brenin Parthia, yn ymosod ar Mesopotamia. Mae Severus yn teithio yno gyda byddin.
*Clodius Albinus, sydd wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr ym Mhrydain, yn croesi i Gâl gyda'i lengoedd. Cyn hir mae ganddo fyddin o 150,000. Mae Severus yn dychwelyd i Rufain o Mesopotamia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:195
Capel Gellimanwydd

**Capel Gellimanwydd**, neu'r "Christian Temple" fel mae llawer yn ei alw, yw capel hynaf tref Rhydaman. Mae'n perthyn i'r Annibynwyr Cymraeg.

Mae gwreiddiau Gellimanwydd yn Y Betws ac yn mynd nôl i'r Argoed Fawr. Mae'r Argoed wedi bod yn dŷ tafarn, gwesty, fferm a tŷ anedd, ond ei bwysigrwydd mewn hanes yw'r ffaith mai dyma'r man cyfarfod cyntaf i'w ddefnyddio fel capel yn hytrach nag eglwys. Daeth yn eglur yn fuan bod y bwthyn yn rhy fach i'r cristnogion oedd yn cwrdd yno a symudodd un grŵp o bobl i adeilad ar Fferm Carregaman-Uchaf, sydd bellach yn 63 High Street. Gosodwyd sylfeini cyntaf Christian Temple. Yna, yn dilyn rhodd gan Mr Hugh Davies o fferm Carregaman-uchaf, adeiladwyd y capel yn High Street. Cafodd ei ail-adeiladu ym 1836 a'i ymestyn i'w gyflwr presennol yn 1865. Adabyddwyd Gellimanwydd fel Cross Inn Chapel, dyna'r enw ar y pentrefan bach oedd ar y groesffordd sydd heddiw yn nhref Rhydaman.

## Cyn-weinidogion
*David Tegfan Davies (1915-1965)
*Derwyn Morris Jones
*Dewi Myrddin Hughes (1981-99)
*Emyr Gwyn

## Llyfryddiaeth
*Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.167–8

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Gellimanwydd
*Facebook

Gellimanwydd
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
1090au

10g - **11g** - 12g
1040au 1050au 1060au 1070au 1080au - **1090au** - 1100au 1110au 1120au 1130au 1140au
1090 1091 1092 1093 1094 1095 1096 1097 1098 1099

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Y Groesgad Gyntaf

**Arweinwyr y Byd**
1080au

10g - **11g** - 12g
1030au 1040au 1050au 1060au 1070au - **1080au** - 1090au 1100au 1110au 1120au 1130au
1080 1081 1082 1083 1084 1085 1086 1087 1088 1089

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Yr anturiaethwr Normanaidd Robert Guiscard yn ymosod ar yr Ymerodraeth Fysantaidd.

**Arweinwyr y Byd**
1070au

10g - **11g** - 12g
1020au 1030au 1040au 1050au 1060au - **1070au** - 1080au 1090au 1100au 1110au 1120au
1070 1071 1072 1073 1074 1075 1076 1077 1078 1079

----

**Digwyddiadau a gogwyddion**
* Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn colli'r rhan fwyaf o Asia Leiaf i'r Tyrciaid ar ôl Brwydr Manzikert ym 1071.

**Arweinwyr y byd**
Antiochia

Roedd **Antiochia ar yr Orontes** (Groeg: Αντιόχεια η επί Δάφνη, Αντιόχεια η επί Ορόντου neu Αντιόχεια η Μεγάλη; Lladin: *Antiochia ad Orontem*; hefyd **Antioch**); yn ddinas ar lan ddwyreiniol Afon Orontes, ar safle dinas fodern Antakya, yn ne-orllewin  Twrci. Dyma fam-ddinas y Groegiaid Antiochiaidd.

## Hanes
Sefydlwyd Antiochia tua diwedd y 4 CC gan Seleucus I Nicator, un o gadfridogion Alecsander Fawr. Dywedir i gynllun gwreiddiol strydoedd y ddinas gael ei osod gan y pensaer Xenarius i efelychu dinas Alexandria. Tyfodd i fod yn ddinas fawr a phwysig, yn brifddinas yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn cystadlu ag Alexandria fel dinas bwysicaf y dwyrain, ac yn ddinas bwysig iawn yn hanes datblygiad Cristionogaeth.

Yn ystod oes aur y ddinas tua diwedd y cyfnod Hellenistaidd a dechrau'r cyfnod Rhufeinig, roedd ei phoblogaeth wedi cyrraedd tua 500,000; y drydedd dinas yn y byd ar ôl Rhufain ac Alexandria. Erbyn y 4g, yn ôl Chrysostom roedd y boblogaeth wedi lleihau i tua 200,00. Nid yw'r ffigyrau hyn yn cynnwys caethweision.

Yn ddiweddarach bu ymgiprys am y ddinas rhwng yr Arabiaid a'r Ymerodraeth Fysantaidd. Bu gwarchae hir ar y ddinas yn ystod y Groesgad Gyntaf, a daeth  Bohemund, tywysog Taranto, yn arglwydd y ddinas. Cipiwyd y ddinas yn ôl yn 1268 gan y Swltan Mamluk Baibars wedi gwarchae hir arall. Lladdodd Baibars lawer o'r boblogaeth Gristionogol, a rhwng hyn a'r ffaith fod y porthladd erbyn hyn allan o gyrraedd llongau mawr, dirywiodd y ddinas.

## Enwogion 
* Ammianus Marcellinus, hanesydd fu'n enedigol o'r ddinas
* Justina o Antiochia, santes gynnar a merthyr

## Gweler hefyd
*Antakya
*Groegiaid Antiochiaidd

Categori:Antakya
Categori:Asia Leiaf
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Hanes Syria
Categori:Hanes Twrci
Categori:Yr Ymerodraeth Seleucaidd
Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
196

1g - **2g** - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - **190au** - 200au 210au 220au 230au 240au 
191 192 193 194 195 - **196** - 197 198 199 200 201 

----

## Digwyddiadau 
*Milwyr yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus yn cipio ac anrheithio dinas Byzantium, ac yn ad-feddiannu Mesopotamia.
*Mae Clodius Albinus, sydd ar ei ffordd tua Rhufain trwy Gâl i geisio cipio'r orsedd, yn cael ei gyhoeddi'n Augustus gan ei fyddin.
*Dinistrio rhannau o Fur Hadrian ym Mhrydain.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:196
193

1g - **2g** - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - **190au** - 200au 210au 220au 230au 240au 
188 189 190 191 192 - **193** - 194 195 196 197 198 

----

## Digwyddiadau 
* 1 Ionawr — Pertinax yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig.
* 28 Mawrth — Pertinax yn cael ei lofruddio gan filwyr Gard y Praetoriwm, sydd wedyn yn gwerthu'r orsedd am y pris uchaf i Didius Julianus.
* 9 Ebrill — Septimius Severus yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig yn Illyricum yn y Balcanau.
* 1 Mehefin — Didius Julianus yn cael ei lofruddio; Severus yn cymryd meddiant o'r ymerodraeth.
* Ym Mhyrydain mae Clodius Albinus yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr. Gyda Pescennius Niger hefyd yn hawlio'r orsedd, daw'r flwyddyn yn adnabyddus fel Blwyddyn y Pum Ymerawdwr.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*28 Mawrth — Pertinax (llofruddiwyd)
*1 Mehefin — Didius Julianus (llofruddiwyd)

Categori:193
192

1g - **2g** - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - **190au** - 200au 210au 220au 230au 240au 
187 188 189 190 191 - **192** - 193 194 195 196 197 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Commodus yn cael ei lofruddio yn dilyn cynllwyn yn ei erbyn

## Genedigaethau 
*Gordian II, Ymerawdwr Rhufeinig
*Cao Zhi, bardd o Tsieina

## Marwolaethau 
*31 Rhagfyr — Commodus, Ymerawdwr Rhufeinig.

Categori:192
Bouillon

Tref yng Ngwlad Belg, ar Afon Semois, yw **Bouillon**. Mae gan y dref ei hun boblogaeth o 5,455 (2006).

Categori:Trefi Gwlad Belg
199

1g - **2g** - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - **190au** - 200au 210au 220au 230au 240au 
194 195 196 197 198 - **199** - 200 201 202 203 204 

----

## Digwyddiadau 
*Talaith Rufeinig Mesopotamia yn cael ei rhannu yn ddwy dalaith, Mesopotamia ac Osroene, gydag Afon Ewffrates yn eu gwahanu.
*Dwy leng newydd, I Parthica a III Parthica, yn cael eu ffurfio fel garsiwn sefydlog.
*Pab Zephyrinus yn olynu Pab Victor I fel y pymthegfed pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:199
Mathrafal

bawd|200px|Arfbais Teyrnas Powys

**Mathrafal** (hefyd, erbyn heddiw, **Castell Mathrafal**) oedd prif lys brenhinoedd teyrnas Powys ac un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Dinefwr. Yno hefyd roedd eglwys bwysicaf y dalaith hyd y 13g. Roedd yn ganolfan weinyddol i gantref Caereinion yn ogystal.

## Safle
Heddiw mae olion y safle i'w cael ar drwyn isel o dir ger aber Afon Banwy ac Afon Efyrnwy, 3 milltir i'r gogledd o bentref Llanfair Caereinion a 2 milltir i'r de o Feifod (tua 6 milltir i'r gorllewin o'r Trallwng), gogledd Powys. Ceir olion muriau pridd sylweddol ar ffurf sgwar amddiffynnol ar gefnen isel ar lan Afon Banwy. Fe'u atgyfnerthir gan ffos. Mae'r safle'n mesur tua 400 troedfedd ar draws ar ei letaf ac mae'r muriau'n amgau tua 100 medr sgwar o dir. Yn y gornel ddwyreiniol ceir adfeilion hen gastell Normanaidd (gweler isod).

## Hanes
Credir i Fathafarn gael ei sefydlu fel prif lys Powys ar ôl i Bengwern gael ei chipio gan y Offa, brenin Mersia yn y 7g, digwyddiad a goffeir yn y cerddi enwog sy'n rhan o'r cylch sy'n adnabyddus dan yr enw 'Canu Llywarch Hen'. Mae Mathafarn yn gorwedd 7 milltir yn unig o Glawdd Offa.

250px|bawd|dim|Maes Steddfod 2003, ar dir fferm Mathrafal

Cyfeirir at Fathrafal ym Mrut y Tywysogion am y flwyddyn 1212. Roedd yr arglwydd Normanaidd lleol Robert Vieuxpont wedi codi castell mwnt a beili ar gongl safle'r hen lys. Arweiniodd Llywelyn Fawr gyrch yn ei erbyn. Ni lwyddwyd ddinistrio'r castell ond cafodd ei ddifetha'n fwriadol wedyn ar orchymyn y brenin John o Loegr, a ofnai iddo syrthio i ddwylo'r Cymry. Ar ôl hynny symudodd y tywysog Gwenwynwyn ab Owain o Bowys, deiliad John, ei brif lys o Fathrafal i'r Trallwng.

Ceir sawl cyfeiriad at Fathrafal yng ngwaith beirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol, yn arbennig Beirdd y Tywysogion. Roedd y bardd enwog Cynddelw Brydydd Mawr yn gyfarwydd â Mathrafal a'i lys. Yn wir mae'n eithaf posibl ei fod yn trigo yno neu yn y cylch.

## Cof
Cedwir yr enw 'Mathrafal' ar fferm fawr fymryn i'r gogledd o'r safle. Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 ar dir y fferm.  Ceir yn ogystal y llecyn 'Ffridd Mathrafal' tua milltir i'r gorllewin, ar lethr bryn a goronir gan hen fryngaer.

## Cyfeiriadau
Categori:Cestyll Powys
Categori:Cestyll Tywysogion Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Llangynyw
Categori:Teyrnas Powys
Afon Efyrnwy

Afon yng ngogledd Powys yw **Afon Efyrnwy** (Saesneg: *River Vyrnwy*). Mae'n tarddu yn Llyn Efyrnwy (a elwir "Llyn Llanwddyn" hefyd), sy'n gronfa ddŵr erbyn heddiw, ac yn llifo ar draws Powys ar gwrs dwyreiniol i ymuno ag Afon Hafren yn Swydd Amwythig ger Melverley.

Mae Llyn Efyrnwy yn casglu dŵr o sawl ffrwd ar lethrau dwyreiniol Y Berwyn. Mae Afon Efyrnwy yn llifo o'r gronfa heibio i bentref Llanwddyn. Ar ôl milltir mae dwy ffrwd yn ymuno â hi o'r dwyrain yn Abertridwr. Mae'r afon yn llifo yn ei blaen i'r de-ddwyrain heibio i bentrefi bychain Pont Llogel, Dolanog a Phontrobert.

Daw Afon Banwy i lawr o fryniau gogledd-orllewin Powys i ymuno ag Afon Efyrnwy tua 3 milltir i'r gogledd o bentref Llanfair Caereinion. Yno ceir safle Mathrafal, prif lys brenhinoedd teyrnas Powys hyd ddechrau'r 13g. Mae'r A495 yn croesi'r afon yno yn y Bont Newydd.

Mae Afon Efyrnwy yn newid cwrs i'r gogledd-ddwyrain ac yn llifo heibio i bentref Meifod yn Nyffryn Meifod. Ger Llansantffraid-ym-Mechain mae Afon Cain yn llifo iddi. Am rai milltiroedd mae Afon Efyrnwy yn nodi'r ffin rhwng Cymru a Lloegr, yn mynd heibo i Lanymynech, ac yno'n croesi i Swydd Henffordd am hanner milltir olaf ei thaith i ymuno ag Afon Hafren ger Melverley.

[250px|bawd|dim|Rhaeadrau [Dolanog ar Afon Efyrnwy]]
[250px|bawd|dim|Afon Efyrnwy ger [Llanymynech]]

Efyrnwy
Efyrnwy
Cernunnos

[de|bawd|300x300px|Darluniad o Cernunnos, neu [Duwiau â chyrn|dduw â chyrn, ar Bair Gundestrup, Amgueddfa Genedlaethol Denmarc, Copenhagen]]
Yng nghrefydd Gâl-Rufeinig, roedd **Cernunnos** yn dduw Celtaidd â chyrn. Ceir delweddau ohono dros ardal eang yn nhiriogaethau'r Celtiaid, gan gynnwys Gallia Cisalpina yng ngogledd yr Eidal, Gâl a rhannau deheuol Prydain. Dangosir ef fel duw corniog, a chysylltir ef ag anifeiliaid corniog, yn enwedig y carw. Credir ei fod yn gysylltiedig â ffrwythlondeb. Ceir y ddelwedd enwocaf ohono ar Bair Gundestrup sy'n dyddio o'r ganrif gyntaf CC. Delw enwog arall yw'r un ar y *Pilier des nautes* ("Colofn y Morwyr"), yn awr yn y Musée National du Moyen Age ym Mharis. Ar hwn y ceir yr arysgrif gynharaf gydag enw'r duw.

Fel rheol caiff Cernunnos ei bortreadu gyda chyrn carw, barf ac yn gwisgo torch, yng ngwydd anifeiliaid, yn enwedig ceirw. Mae cyfeiriad amlwg ato yn chwedl ganoloesol *Iarlles y Ffynnon* yn Gymraeg fel "Y Du Traws".

Ceir duwiau corniog eraill y tu allan i'r byd Celtaidd, er enghraifft y duw Groegaidd Pan a Pashupati, "Arglwydd yr Anifeiliaid" mewn Hindŵaeth. Daw "Cern" o'r un gwraidd â "corn" yn y Gymraeg.

Categori:Duwiau corniog
Categori:Mytholeg Geltaidd
194

1g - **2g** - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - **190au** - 200au 210au 220au 230au 240au 
189 190 191 192 193 - **194** - 195 196 197 198 199 

----

## Digwyddiadau 
*Pescennius Niger, sy'n cystadlu yn erbyn Septimius Severus am reolaeth yr Ymerodraeth Rufeinig, yn cael ei orchfygu ym mrwydrau Nicaea ac Issus yna'n cael ei ladd ger Antioch gan filwyr Severus.
*Galen yn ysgrifennu llawlyfr ar batholeg, *Y Grefft o Iachau*.
*Irenaeus yn cyhoeddi bod syniadau Gnostig yn heresi.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Pescennius Niger

Categori:194
Ysgol Ramadeg Auckland

bawd|270px|Ysgol Ramadeg Auckland
Mae **Ysgol Ramadeg Auckland** yn ysgol i fechgyn yn Auckland, Seland Newydd. Mae hi’n un o’r ysgolion mwyaf yn y wlad, gyda bron i 2,500 o fyfyrwyr.

Cafodd yr ysgol ei sefydlu yn 1868.

## Cyn-ddisgyblion nodedig 
* Russell Crowe – actor.
* Syr Edmund Hillary – fforiwr.

Categori:Auckland
Auckland
Gagea

Genws o flodau lliw melyn a geir mewn rhannau o Ewrop ac Asia yw ***Gagea***.

Categori:Blodau
Categori:Liliaceae
191

1g - **2g** - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - **190au** - 200au 210au 220au 230au 240au 
186 187 188 189 190 - **191** - 192 193 194 195 196

----

## Digwyddiadau 
*Serapion o Antioch yn dod yn Batriarch Antioch

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Sun Jian, tad Sun Quan, Sun Ce, Sun Shang Xiang, Sun Yi, Sun Kuang, Sun Lang a Sun He, sylfaenydd Teyrnas Wu yn China.
*Han Fu (hunanladdiad)

Categori:191
Copeland (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Cumbria, Gorllewin Canolbarth Lloegr, oedd **Copeland**. Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

CopelandConstituency.svg|Etholaeth Copeland yn Cumbria
EnglandCumbria.svg|Cumbria yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1983, ac fe'i diddymwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–2005: Dr Jack Cunningham (Llafur)
* 2005–2017: Jamie Reed (Llafur)
* 2017–2024: Trudy Harrison (Ceidwadol)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-orllewin Lloegr (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1983
Categori:Dadsefydliadau 2024
190

1g - **2g** - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - **190au** - 200au 210au 220au 230au 240au 
185 186 187 188 189 - **190** - 191 192 193 194 195 

----

## Digwyddiadau 
*Rhan o ddinas Rhufain yn llosgi. Mae'r ymerawdwr Commodus yn gorchymyn bod y ddinas i'w hail adeiladu dan yr enw *Colonia Commodiana*.
*Yn Tsieina, dinas Luoyang yn cael ei llosgi gan fyddin Dong Zhuo. Symudir y brifddinas i Xi'an
*Cleomedes yn datgan nad yw'r lleuad yn tywynnu ar ei ben ei hun, ond yn hytrach yn adlewyrchu golau'r haul

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Athenagoras o Athen, awdur Cristionogol

Categori:190
Y ganrif 1af

## Digwyddiadau 
*9-23: Wang Mang yn cipio gorsedd Tsieina o Frenhinllin yr Han
*66-73: Rhyfel rhwng yr Iddewon a'r Rhufeiniaid

## Blynyddoedd a degawdau 
0au &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;1 &nbsp;&nbsp;2 &nbsp;&nbsp;3 &nbsp;&nbsp;4 &nbsp;&nbsp;5 &nbsp;&nbsp;6 &nbsp;&nbsp;7 &nbsp;&nbsp;8 &nbsp;&nbsp;9
10au 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19
20au 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29
30au 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39
40au 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49
50au 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59
60au 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69
70au 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79
80au 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89
90au 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99
100au 100

1
Categori:Y ganrif gyntaf
Paul-Yves Pezron

Roedd **Paul-Yves Pezron** yn offeiriad Llydewig sy'n fwyaf adnabyddus am lyfr a gyhoeddodd yn 1703, *Antiquité de la nation et de la langue des Celtes, autrement appelée Gaulois*. Mae'n debyg mai ef oedd y cyntaf i ddefnyddio'r gair "Celt" yn ei ystyr fodern, sef trigolion y gwledydd a ystyrir yn awr fel "gwledydd Celtaidd".

Yn y llyfr hwn, dangosodd Pezron fod y Llydawyr a'r Cymry yn perthyn i'w gilydd, a haerodd eu bod yn ddisgynyddion y Celtiaid a ddisgrifid gan awduron clasurol.  Cafodd ei lyfr ddylanwad mawr, a chyfieithwyd ef i nifer o ieithoedd a'i ail-argraffu nifer o weithiau hyd ddechrau'r 19g.

Cafwyd cyfieithiad Saesneg yn 1706 fel *Antiquities of Nations*. Dyma un o brif ffynonellau Theophilus Evans, awdur *Drych y Prif Oesoedd*, sy'n cyfeirio sawl gwaith at Pezron gydag edmygedd mawr. Yn ôl damcaniaeth Pezron, y Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth ac roedd y Cymry a'r Llydawyr yn ddisgynyddion iddo. Honodd hefyd fod y Groegiaid gynt yn adnabod y "Gomeriaid" fel y Titaniaid. Llyncodd Theophilus Evans hyn i gyd, ond aeth ymhellach, gan honni fod yr iaith Gymraeg yn un o "ieithoedd cysefin" y byd, gyda Hebraeg, a'i bod yn tarddu o gyfnod cymysgu'r ieithoedd ar ôl cwymp Tŵr Babel.

Categori:Hynafiaethwyr
Categori:Llydawyr
Categori:Ysgolheigion Celtaidd
Gwenwynwyn ab Owain

bawd|150px|Arfau Gwenwynwyn ab Owain

Roedd **Gwenwynwyn ab Owain Cyfeiliog** (bu farw tua 1216) yn dywysgog Powys Wenwynwyn o 1195 ymlaen. Oddi wrtho ef y cymerodd y deyrnas hon, a grewyd pan rannwyd teyrnas Powys yn ddwy, ei henw.

## Bywgraffiad
Daeth Gwenwynwyn yn rheolwr Powys Wenwynwyn ar farwolaeth ei dad, Owain Cyfeiliog. Ym mlynyddoedd olaf y 12g ceisiodd Gwenwynwyn ei sefydlu ei hun fel arweinydd y tywysogion Cymreig, a gosododd warchae ar Gastell Paun yn 1198, ond gorchfygwyd ef gan fyddin Normanaidd dan Geoffrey Fitz Peter.

Yn fuan daeth Gwenwynwyn i wrthdrawiad a Llywelyn Fawr oedd wedi dod yn dywysog Gwynedd. Bwriadodd Llywelyn ymosod ar Bowys Wenwynwyn yn 1202, ond gwnaed heddwch rhyngddynt gan yr eglwys. Ar y dechrau roedd y brenin John o Loegr yn cefnogi Gwenwynwyn, ond yn ddiweddarach gwnaeth Llywelyn gytundeb a John a phriodi ei ferch Siwan.

Yn 1208 aeth pethau'n ddrwg rhwng Gwenwynwyn a John pan ymosododd Gwenwynwyn ar diroedd un o arglwyddi'r Mers. Galwyd Gwenwynwyn i Amwythig i weld y brenin, a phan gyrhaeddodd yno cymerwyd ef yn  garcharor. Achubodd Llywelyn y cyfle i feddiannu llawer o'i diroedd.

Rhwng 1212 a 1216 oedd Gwenwynwyn mewn cynghrair a Llywelyn, ond y flwyddyn honno dychwelodd John rai o'i diroedd iddo a gwnaeth gynghrair a'r brenin yn erbyn Llywelyn. Ymateb Llywelyn oedd ymosod ar Bowys Wenwynwyn a gyrru Gwenwynwyn ar ffo. Symudodd ei lys o'r hen lys brenhinol ym Mathrafal i'r Trallwng. Yn ddiweddarach ffoes i Loegr, lle bu farw tua'r  flwyddyn 1216.

Dilynwyd Gwenwynwyn gan ei fab Gruffudd ap Gwenwynwyn, ond meddianwyd Powys Wenwynwyn gan Lywelyn.

## Llyfryddiaeth
*J. E. Lloyd, *A History of Wales* (1911)

Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau'r 1210au
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Rhisiart Clwch

Marsiandwr o Sir Ddinbych oedd Syr **Rhisiart Clwch**, neu Syr **Richard Clough** yn Saesneg (tua 1530–1570). Roedd yn asiant i Elisabeth I, brenhines Lloegr, ac yn gynrychiolydd Syr Thomas Gresham (am ychydig) yn Ewrop. Bu farw yn Hamburg yn 1570. Ei ail wraig oedd Catrin o Ferain, aeres Berain, Dyffryn Clwyd, ac o'r briodas honno roedd Hester Thrale yn disgyn.

Ymsefydlodd yn Antwerp ym 1552 fel cynrychiolydd tramor i Gresham. Awgrymodd i Gresham sefydlu cyfnewidfa farsiandïol yn Llundain ar batrwm y Bourse yn Antwerp. Tua 1563–4 fe geisiodd trwy William Cecil, Arglwydd Burghley, les ar diroedd y Goron yn siroedd Caernarfon, Fflint, Nottingham, a Buckingham, a chaniatâwyd ei gais. Dychwelodd i Gymru ym mis Ebrill 1567. Yn sgil ei lwyddiant ariannol, daeth ei enw yn gyfystyr â "dyn cefnog" ar lafar gwlad Dyffryn Clwyd. Trodd yn ymadrodd "fe aeth yn glwch", hynny yw "fe aeth yn gyfoethog mewn byr amser" ac ymhlyg ynddo yr awgrym bod peth ansicrwydd neu gyfrinach ynghylch hanes y cyfoeth newydd.

Adeiladodd Clwch blasdy Bachegraig, Tremeirchion, Sir y Fflint (yn Sir Ddinbych heddiw), yn 1567, ar gyfer ei waith a Phlas Clough yn brif gartref i'r teulu. Roedd Bachegraig yn adeilad arloesol yng Nghymru a'i arddull yn seiliedig ar bensaernïaeth newydd cyfnod y Dadeni ar gyfandir Ewrop. Cysylltir traddodiadau llên gwerin â Bachellgraig a'i berchennog. Cafodd y tŷ ei godi yn hynod o gyflym a sibrydid mai gwaith y Diafol ydoedd. Roedd cyflenwad newydd o ddeunydd adeiladu i'w cael bob bore mewn nant a elwir o hyd yn Nant y Cythraul. Roedd rhai yn credu fod Clwch yn astudio'r sêr mewn stafell ym mhen y tŷ gyda chymorth y Diafol ei hun. Torrodd ei wraig Catrin i mewn i'r stafell un noson, yn ôl y chwedl, a dihangodd y Diafol trwy'r mur yn dal Clwch yn ei freichiau.

Ceir peth o hanes Rhisiart Clwch a'i ail wraig yn y nofel hanesyddol *Dinas Ddihenydd*, yr ail o'r triawd am Gatrin o Ferain gan R. Cyril Hughes.

## Cartrefi a fu yn nheulu'r Clychiaid 
*Plas Clough, Dinbych
*Glan-y-wern
*Bathafarn, Rhuthun
*Hafodunos, Llangernyw

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Sir Richard Clough — "The Most Complete Man"

Categori:Genedigaethau 1530
Categori:Marwolaethau 1570
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Tremeirchion, Cwm a'r Waun
Brwydrwr anghyfreithlon

[bawd|Carcharorion yng [Gwersyll X-Ray|Ngwersyll X-Ray, Bae Guantánamo]]
Mae'r term **brwydrwr anghyfreithlon** (Saesneg: *unlawful combatant*) yn dynodi person sy'n cael eu gwrthod breintiau dynodiad carcharor rhyfel yn ôl Confensiynau Genefa.

Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yr Unol Daleithiau
Categori:Diogelwch cenedlaethol
Categori:Rhyfel
Din Gwrygon

Bryn yn nwyrain Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Din Gwrygon** (Saesneg: *The Wrekin*). Saif rhwng trefi Amwythig i'r gorllewin a Telford i'r dwyrain. Ei uchder yw 407m.

Ceir bryngaer Geltaidd 8 hectar ar ei gopa. Mae ar diriogaeth llwyth y Cornovii ac mae rhai archaeolegwyr wedi dadlau ei bod yn "brifddinas" i'r llwyth. Ei enw gwreiddiol oedd *Uriconio* neu *Uriconion* ym Mrythoneg, sy'n rhoi 'Gwrygon' yn Gymraeg a 'Wrekin' yn Saesneg. Credir iddi roi ei henw i ddinas Rufeinig *Viroconium Cornovium*, prifddinas y Cornovii yn y cyfnod Rhufeinig, tua 5 milltir i'r gorllewin (safle Wroxeter heddiw).

Mae rhai ysgolheigion yn cynnig Din Gwrygon fel lleoliad Pengwern, llys brenhinoedd cynnar teyrnas Powys, ond does dim sicrwydd am hynny (posiblrwydd arall yw safle tref Yr Amwythig heddiw).

Enw arall ar Din Gwrygon yng nghyfnod y Normaniaid oedd 'Mont Gilbert', ar ôl meudwy a aeth i fyw ar ei gopa.

300px|bawd|dim|Din Gwrygon o'r gogledd

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Categori:Bryngaerau Swydd Amwythig
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Amwythig
189

1g - **2g** - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - **180au** - 190au 200au 210au 220au 230au 
184 185 186 187 188 - **189** - 190 191 192 193 194 

----

## Digwyddiadau 
* Y Tywysog Hongnong yn olynu Han Lingdi fel ymerawdwr y Frenhinllin Han yn Tsieina
* Dong Zhuo yn gwenwyno'r tywysog ac yn sefydlu Han Xiandi fel ymerawdwr
* Pab Victor I yn olynu Pab Eleutherius fel y 14eg pab, a'r cyntaf o Affrica

## Genedigaethau 
* 7 Mawrth — Geta, mab ieuengaf Septimius Severus

## Marwolaethau 
* Pab Eleutherius
* Han Lingdi a'r Tywysog Hongnong, ymerodron Tsieina

Categori:189
Dinas Dinlle

Pentref bychan yng ngogledd Gwynedd yw **Dinas Dinlle** () (). Saif ar lan Bae Caernarfon i'r de o Abermenai, tua 5 milltir i'r de-orllewin o dref Caernarfon. Mae ym mhlwyf Llandwrog. Mae traeth Morfa Dinlle a'i dywod braf yn boblogaidd gan bobl leol ac ymwelwyr. Siaredir y Gymraeg gan 77.9% o'r boblogaeth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan Liz Saville Roberts (Plaid Cymru).

bawd|dim|Pentre Dinas Dinlle a'r traeth
bawd|dim|Bryngaer Dinas Dinlle o'r de

## Bryngaer
Enwir y pentref ar ôl bryngaer **Dinas Dinlle** ar draeth Morfa Dinlle gerllaw. Mae'n gaer arfordirol o bridd a'i ochr orllewinol wedi'i hysu i ffwrdd gan y môr erbyn hyn. Codwyd dau glawdd anferth o gwmpas y bryn gan yr adeiladwyr. Tybir ei fod yn perthyn i ail gyfnod Oes yr Haearn (Oes yr Haearn B). Cafwyd gwrthrychau ynddi sy'n dyddio i'r 2ail ganrif a'r 3g, sy'n dangos fod pobl yn dal i fyw yno yng nghyfnod y Rhufeiniaid.

Mae'r gaer yn enwog yn llenyddiaeth Gymraeg a diwylliant Cymru oherwydd ei chysylltiad â Phedair Cainc y Mabinogi.

Yn y môr gyferbyn â Dinas Dinlle ceir Caer Arianrhod, cartref arallfydol Arianrhod yn y Mabinogi.

## Morfa Dinlle
Mae Morfa Dinlle, i'r dwyrain o'r pentref, yn gorsdir arfordirol a ddynodwyd yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

## Cyfeiriadau
Categori:Llandwrog
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Categori:Traethau Cymru
188

1g - **2g** - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - **180au** - 190au 200au 210au 220au 230au 
183 184 185 186 187 - **188** - 189 190 191 192 193 

----

## Digwyddiadau 
* Pertinax yn dod yn Gonswl Rhufeinig gyda chyfrifoldeb am Affrica
* Himiko (neu Pimiko) yn dechrau ei theyrnasiad fel ymerodres Japan (yn draddodiadol)

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:188
187

1g - **2g** - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - **180au** - 190au 200au 210au 220au 230au 
182 183 184 185 186 - **187** - 188 189 190 191 192 

----

## Digwyddiadau 
* Septimius Severus, yn cael ei benodi'n legad Gallia Lugdunensis, rhan o Gâl
* Clodius Albinus yn gorchfygu'r Chatti, llwyth Almaenig gyda thiriogaethau o gwmpas y Fforest Ddu

## Genedigaethau 
* Cao Pi, ymerawdwr cyntaf Teyrnas Wei yn China

## Marwolaethau 
Categori:187
Brennus

Mae **Brennus** (neu **Brennos**) yn enw ar ddau bennaeth Celtaidd a wnaeth enw iddynt eu hunain trwy eu hymgyrchoedd milwrol:

*Brennus (4edd ganrif CC), pennaeth llwyth y Senones a gipiodd ddinas Rhufain tua 387 CC.
*Brennus (3edd ganrif CC), (bu farw 279 CC), arweinydd y fyddin Geltaidd a ymosododd ar Facedonia a gogledd Groeg.

Yn llyfr Sieffre o Fynwy, *Historia Regum Britanniae*, mae hanes am gymeriad o'r enw "Brennius" sy'n concro Rhufain; efallai wedi ei greu gan Sieffre ar sail y ddau Brennus hanesyddol.

Mae'n debyg fod yr enw yn dod o'r un gwreiddyn a'r gair Cymraeg "Brenin", ac efallai ei fod yn deitl yn hytrach nag yn enw personol.

Categori:Y Celtiaid
Afon Banwy

Afon yng ngogledd-orllewin Powys yw **Afon Banwy**.

Mae'n tarddu yn y bryniau ger y bwlch sy'n cludo'r A458 rhwng Mallwyd a'r Trallwng. **Nant Cerrig-y-groes** yw enw'r afon yn ei tharddle ger Moel y Llyn. Mae'n llifo i'r dwyrain wedyn. Ymuna nifer o ffrydiau llai cyn iddi gyrraedd Pont Twrch ger pentref Y Foel, lle daw Afon Twrch i mewn iddi. Ddwy filltir wedi hynny daw Afon Gam i lawr o Nant yr Eira i lifo iddi, rhwng Y Foel a Llangadfan.

Ar ôl llifo heibio i bentref bychan Llanerfyl, mae'r afon yn ymdroelli rhwng bryniau canolig eu huchder ac yn cyrraedd pentref Llanfair Caereinion lle mae pont drosti. Am bum milltir olaf ei chwrs mae'n troi i'r gogledd trwy gwm cul. 'Yr Hafesb' yw'r enw lleol arni am y rhan yma, heibio i safle brenhinoedd teyrnas Powys ym Mathrafal. Un filltir i'r gogledd o'r llys mae Afon Banwy yn ymuno ag Afon Efyrnwy ger y Bont Newydd.

[250px|bawd|dim|Afon Banwy yn llifo trwy gefn gwlad [Maldwyn ger y Foel]]
250px|bawd|dim|Pont Banwy ar Afon Banwy ger y Foel

## Cyfeiriadau
Banwy
Banwy
Tair Talaith Cymru

**Tair Talaith Cymru** oedd tair prif deyrnas Cymru'r Oesoedd Canol a'r tair coron a berthynai iddynt (mae'r gair Cymraeg Canol 'talaith' yn gallu golygu 'coron' neu 'diadem' yn ogystal ag 'ardal' neu 'talaith'). Cynrychiolir y tair talaith gan ei phrif lysoedd, sef Aberffraw (teyrnas Gwynedd), Mathrafal (teyrnas Powys) a Dinefwr (Deheubarth).

Ceir un o'r cyfeiriadau cyntaf at y tair rhaniad sylfaenol hyn yn naearyddiaeth wleidyddol Cymru mewn rhai testunau o Gyfraith Hywel Dda. Yn y llawysgrifau o'r testun a adnabyddid fel *Llyfr Blegywryd*, disgrifir fel y galwodd y brenin Hywel Dda gyfreithwyr o bob rhan o'r wlad ato i adlunio'r gyfraith. Ar ôl iddynt drefnu'r gyfraith yn dri llyfr cyfraith ("Tair Colofn Cyfraith"), gorchmynodd Hywel i dri chopi gael ei wneud i'w dosbarthu i dair rhan Cymru:
:'Gwedy hynny yd erchis y brenhin gwneuthur tri llyuyr kyfreith: vn wrth y lys beunydyawl...' (Mathrafal) ; 'arall y lys Dinefwr; y trydydd y lys Aberffraw ; megys y kaffei deir rann Kymry, Gwyned, Deheubarth, Powys, awdurdawt kyfreith yn eu plith wrth eu reit yn wastat ac yn barawt.'

Ymddengys mai datblygiad oedd hyn yn yr Oesoedd Canol cynnar o hen gysyniad, a geir mewn diwylliannau eraill yn ogystal. Yr ymraniad cynharaf, yn ôl rhai testunau o Drioedd Ynys Prydain, oedd tair talaith y Brythoniaid; un ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd, yr ail yn Aberffraw a'r drydedd yng Nghernyw.

Erbyn y 13g unwyd y tair talaith gan Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd. Mae'r bardd Llygad Gŵr yn disgrifio Llywelyn Ein Llyw Olaf fel
: 'Taleithiawg deifniawg dyfniaith Aberffraw'
: 'Taleithiawg arfawg aerfaith Dinefwr'
: 'Taleithiawg Mathrafal, maith dy derfyn'.

Roedd cyfundrefn y beirdd yn dilyn y patrwm hwn yn ogystal, gyda'r wlad wedi'i rhannu yn 'Dair Talaith Farddol'.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Y Tair Rhamant

Mae'r tair stori a adnabyddir wrth yr enw **Y Tair Rhamant** yn chwedlau Arthuraidd Cymraeg Canol o'r Oesau Canol. Maent i'w cael yn rhannol neu yn gyfan yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest. Ceir chwedlau sy'n cyfateb iddynt yng ngwaith yr awdur Ffrangeg Chrétien de Troyes o ail hanner y 12g yn ogystal. Erbyn hyn cred ysgolheigion fod y ddau gylch o chwedlau yn annibynnol ar ei gilydd ond bod elfennau ynddynt yn seiliedig ar waith hŷn. Mae iaith ac arddull y rhamantau hyn yn bur debyg i iaith ac arddull Pedair Cainc y Mabinogi.

Y Tair Rhamant yw:

**Iarlles y Ffynnon* (neu *Owain*)
**Peredur fab Efrawg*
**Geraint ac Enid* (neu *Geraint fab Erbin*)

Mae *Iarlles y Ffynnon* yn cyfateb i *Yvain ou le Chevalier au lion* gan Chrétien, *Peredur fab Efrawg* i *Perceval ou le Conte du Graal* a *Gereint ac Enid* i  *Érec et Énide*.

## Llyfryddiaeth
* *Y tair rhamant*- y testun wedi'i ddiweddaru gan Bobi Jones. Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1960
*Stephens, Meic (gol.) *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* Gwasg Prifysgol Cymru, 1986. ISBN 0-7083-0915-1

[250px|bawd|chwith|Llinellau agoriadol testun *[Geraint ac Enid* (*Geraint fab Erbin*) yn Llyfr Coch Hergest]]

Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Chwedlau Cymraeg Canol
Categori:Cylch Arthur
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Gymreig