open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwasg argraffu

bawd|Ysgythriad o wasg argraffu gan Jost Amman (1568). Mae'r person ar y chwith yn tynnu papur sydd newydd ei argraffu a'r un ar y dde yn rhoi inc ar y blociau o deip.
Dyfais sy'n gwasgu inc ar bapur neu wyneb rall i'w argraffu, yw **gwasg argraffu** (neu'n syml, **y wasg**). Roedd datblygiad ac ymlediad y wasg yn un o ddigwyddiadau mwyaf dylanwadol yr ail fileniwm gan iddi greu chwyldro deallusol a chymdeithasol, nodi cychwyn y cyfryngau torfol, a hebrwng yr oes fodern i mewn. Yr Almaenwr Johannes Gutenberg  a ddyfeisiodd y wasg argraffu tua'r flwyddyn 1440, pan greodd wasg sgriwio. Defnyddir gwasg argraffu i gyhoeddi llyfrau a phapurau newydd. Dros gyfnod o amser trodd y gair 'gwasg' i olygu nid yn unig y peiriant metal a ddefnyddiwyd, ond hefyd y cwmni a'i defnyddiai; daw'r gair o'r weithred o wasgu'r teip yn erbyn arwyneb y papur.

Cyn y 14g y dull arferol o argraffu gwybodaeth oedd drwy ddefnyddio blociau o bren, neu ysgythru defnydd fel lledr. Pan ddyfeisiodd Gutenberg fold i greu teip symudol, daeth yn broses yn llawer cynt, ac felly'n fasnachol bosobl.

## Gweisg yng Nghymru
Yn 1546 y cyhoeddwyd y llyfr Cymraeg cyntaf, sef *Yn y lhyvyr hwnn*, ond yn Llundain y cafodd ei argraffu. Ni welwyd gwasg yng Nghymru tan 
1587. Y ddau brif ysgogiad dros ddod a gwasg i Gymru oedd addysg a chrefydd. Gallai eglwyswyr Cymreig gyhoeddi eu llyfrau yn Llundain neu Rydychen ond yn ddirgel y cyhoeddodd y pabyddion eu llyfrau: yn Rhufain neu Ffrainc tan i wasg dirgel gael ei sefydlu yn Ogof Rhiwledyn, Llandudno lle gwelir heddiw olion y fan lle safodd y wasg argraffu pan y rhoed print ar bapur ac yr argraffwyd *Y Drych Cristianogawl* (1587).

Pan godwyd y gwaharddiadau yn 1695, un o'r gweisg gyfreithlon, cyntaf i'w sefydlu yng Nghymru oedd gwasg Isaac Carter yn Nhrerhedyn, Llandyfrïog, yn 1718, a daeth yn ganolfan i gyhoeddi llyfrau yng Nghymru am ddegawdau. Tair mlynedd wedyn, yn 1721, sefydlwyd gwasg yng Nghaerfyrddin gan Nicholas Thomas, a daeth y dref yn bencadlys cyhoeddi Cymraeg am weddill y 18g.

## Gweler hefyd
*William Davies (offeiriad), cyhoeddwr *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Argraffu
Categori:Dyfeisiau o'r Almaen
Ffion Hague

Darlledwraig, awdur a chyn-was sifil yw **Ffion Hague, DBE** (ganwyd 1968) a ddaeth yn adnabyddus fel gwraig y gwleidydd ceidwadol William Hague. Ganwyd **Ffion Jenkins** yng Nghaerdydd ac mae'n siarad Cymraeg. Daeth i'r amlwg yn gyntaf pan cafodd ei dewis i ddysgu'r Gymraeg i'w darpar ŵr pan oedd yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Mae'n chwaer iau i Manon Antoniazzi, sy'n ferch i gyn-drefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol Emyr Jenkins.

## Bywyd cynnar 
Mynychodd Ysgol Gyfun Glantaf, lle'r oedd yn perthyn i Gerddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru a'r Côr Cenedlaethol Ieuenctid. Wedi gadael yr ysgol aeth yn ei blaen i astudio Saesneg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, ac ymunodd â'r Gwasanaeth Sifil ar ôl graddio.

## Bywyd personol 
Cyfarfu William Hague yn 1995 pan ddaeth yn ysgrifennydd preifat yn y Swyddfa Gymreig. Oherwydd yr embaras a achoswyd gan yr ysgrifennydd Cymru blaenorol (John Redwood) a fethodd ganu'r Anthem Genedlaethol, penderfynodd ei olynydd, Hague, ddechrau dysgu geiriau'r Anthem. Dewiswyd Ffion i wneud hynny, a phriododd y ddau ym 1997 ac ar hyn o bryd maent yn byw ym Mhowys.

## Darlledwraig ac awdures 
Mae Ffion wedi cyhoeddi bywgraffiad o David Lloyd George o dan y teitl *Y Boen a Braint*. a chyflwynodd gyfres o raglenni ar gyfer S4C: *Mamwlad* (2012),*Tri Lle* (2010) a *Dwy Wraig Lloyd George* (2009). Mae hi hefyd wedi cyflwyno rhaglenni ar gyfer BBC Radio 3 a BBC Radio 4.

## Gweler hefyd
*Frances Elizabeth Morgan; addysgwraig a meddyg cyntaf Ewrop

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl a aned yng Nghaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1876-1890

## bod dynol 
*Gweler hefyd*
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 300-999
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1000-1499
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1500-1650
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1651-1799
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1800-1815
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1816-1830
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1831-1845
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1846-1860
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1861-1875
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1891-1905
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein

Categori:Hanes Cymru
Ar Gyfer Heddiw'r Bore

bawd|300px|Yn sugno bron Maria'n faban bach
Mae '''Ar Gyfer Heddiw'r Bore''' yn garol plygain Gymraeg, gyda'r geiriau wedi eu sgwennu gan David Hughes (Eos Iâl). Ceir sawl tôn iddi ac mae'n garol boblogaidd, ond y dôn wreiddiol oedd 'Mentra Gwen'. Yn y fersiwn wreiddiol o'r geiriau, a gyhoeddwyd yn *Y Drych*, roedd ganddi deuddeg pennill.

## Geiriau

Ar gyfer heddiw'r bore
  'n faban bach, faban bach,
Y ganwyd gwreiddyn Iesse
  'n faban bach;
Y Cadarn ddaeth o Bosra,
Y Deddfwr gynt ar Seina,
Yr Iawn gaed ar Galfaria
  'n faban bach, faban bach,
Yn sugno bron Maria
  'n faban bach.

Caed bywiol ddŵfr Eseciel
  ar lin Mair, ar lin Mair,
A gwir Feseia Daniel
  ar lin Mair;
Caed bachgen doeth Eseia,
'R addewid roed i Adda,
Yr Alffa a'r Omega
  ar lin Mair, ar lin Mair;
Mewn côr ym Meth'lem Jiwda,
  ar lin Mair.

Diosgodd Crist o'i goron,
  o'i wirfodd, o'i wirfodd,
Er mwyn coroni Seion,
  o'i wirfodd;
I blygu'i ben dihalog
O dan y goron ddreiniog
I ddioddef dirmyg llidiog,
  o'i wirfodd, o'i wirfodd,
Er codi pen yr euog,
  o'i wirfodd.

Am hyn, bechadur, brysia,
  fel yr wyt, fel yr wyt,
I 'mofyn am dy Noddfa,
  fel yr wyt
I ti'r agorwyd ffynnon
A ylch dy glwyfau duon
Fel eira gwyn yn Salmon,
  fel yr wyt, fel yr wyt,
Gan hynny, tyrd yn brydlon,
  fel yr wyt.

## Fersiynau 
Dyma rai o'r artistiaid a chorau sydd wedi perfformio fersiynau o'r gân: Parti Fronheulog, Hogia'r Wyddfa, Côr Rhuthun, Moniars, Meredydd Evans, Bryn Terfel a Brigyn, Sorela, Côr y Drindod Dewi Sant.
## Cyfeiriadau 
Categori:Carolau'r Plygain
Categori:Carolau Nadolig‎
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Deddie Davies

Actores o Gymraes oedd **Deddie Davies** (ganwyd **Gillian Davies**, 2 Mawrth 1938 – 21 Rhagfyr 2016).

## Bywgraffiad 
Ganwyd Davies ym Mhen-y-Bont ar Ogwr,. Fe'i hyfforddwyd yn RADA a roedd fwyaf cyfarwydd i wylwyr teledu am amryw o rannau comedi mewn llu o gyfresi, gan gynnwys *The Rag Trade*, ''That's My Boy* a *Chance in a Million*. Roedd hi fel arfer yn ymddangos mewn rhannau diniwed, hen ferchetaidd. Ymddangosodd hefyd mewn rhaglenni drama, megis *The Bill*, *Upstairs, Downstairs* a *Grange Hill*. Mae ei rolau ffilm yn cynnwys Nell, gwraig brwdfrydig Perks yn *The Railway Children* (1970) a *The Amazing Mr Blunden'' (1972).

Ym mis Mai 2007 cafodd lwyddiant cerddorol annisgwyl fel aelod o grŵp pop henoed Y Zimmers. Roedd eu fersiwn nhw o "My Generation" yn tynnu sylw at gyflwr yr henoed, a gyrhaeddodd rhif 26 yn Siart Senglau y DU. Ers 2012, bu'n ymddangos fel Marj Brennig yn y gyfres deledu *Stella* sydd wedi ei leoli yng nghymoedd de Cymru.

Bu farw ar 21 Rhagfyr 2016, yn 78 oed.

## Ffilmyddiaeth 
### Teledu 
### Ffilm 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Amgueddfa Israel

Amgueddfa genedlaethol Israel yw **Amgueddfa Israel** (**Israel Museum - מוזיאון ישראל**). Fe'i lleolir yn Jerwsalem ar fryn yn yr Ram Givat ger Beibl Lands Amgueddfa a Knesset. Fe'i sefydlwyd yn 1965.

## Dolen allanol 
* 

## Oriel 

Delwedd:Israel museum.JPG
Jerusalem Schrein des Buches BW 1.JPG
Jerusalem Modell BW 2.JPG

Categori:Amgueddfeydd cenedlaethol
Categori:Israel
Categori:Sefydliadau 1965
Maes Awyr Rhyngwladol Ben Gurion

Prif faes awyr rhyngwladol Israel a'r maes awyr prysuraf yn y wlad yw **Maes Awyr Rhyngwladol Ben Gurion** (Hebraeg: ; Arabeg: ). Enwir ar ôl David Ben-Gurion, prif weinidog cyntaf Israel, ac adnabyddir gan y codau **TLV** (IATA) ac **LLBG** (ICAO) yn ogystal â'r enw cyffredin **Natbag** (Hebraeg: ). Maes Awyr Ben Gurion yw'r foth ar gyfer cwmnïau hedfan El Al, Israir Airlines, Arkia, a Sun D'Or. Yn 2016 aeth tua 18&nbsp;miliwn o deithwyr trwyddo, ac felly Ben Gurion oedd yr wythfed maes awyr ar ddeugain prysuraf yn Asia. Lleolir yng nghanolbarth y wlad,  i dde-ddwyrain Tel Aviv a  i ogledd-orllewin Jeriwsalem. Gweithredir Maes Awyr Ben Gurion gan Awdurdod Meysydd Awyr Israel, corfforaeth a berchenogir gan y llywodraeth sy'n rheoli'r holl feysydd awyr cyhoeddus a chroesfannau'r ffin yn Israel.

Maes Awyr Ben Gurion yw un o'r pum maes awyr gorau yn y Dwyrain Canol oherwydd profiad ei deithwyr a'i ddiogelwch uchel. Yn ogystal â gwarchodwyr y maes awyr mewn gwisg ac mewn dillad plaen, amddiffynnir Ben Gurion gan luoedd diogelwch cenedlaethol gan gynnwys Heddlu Israel, milwyr yr IDF, ac Heddlu'r Goror. Bu'r maes awyr yn darged i sawl ymosodiad terfysgol, ond nid yw'r un ymgais i herwgipio awyren ar ei chychwyn o Ben Gurion wedi llwyddo.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Ben Gurion International Airport, iaa.gov.il
*Israeli Aviation Charts for flight simulation (including Ben Gurion) , vatil.or

Ben Gurion
Categori:Sefydliadau 1936
Rick Parfitt

Cerddor o Sais oedd **Richard John Parfitt, OBE** (12 Hydref 1948 – 24 Rhagfyr 2016). Roedd yn aelod o'r band Status Quo.

Fe'i ganwyd yn Woking, Surrey a bu farw yn Marbella, Sbaen.

Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2016
Afon Hutt

Mae **Afon Hutt** yn llifo o'i tharddiad ym Mynyddoedd Tararua, Ynys y Gogledd, Seland Newydd, heibio Upper Hutt, Lower Hutt a Petone i Harbwr Wellington. Ceir llwybr ar lan yr afon o Upper Hutt i Petone. Cymerir dŵr o'r afon gan ddinas Wellington.

Mae gan yr afon sawl enw Maori:  *Te Awakairangi*, *Te Wai o Orutu* a *Heretaunga*. Daeth enw Saesneg a Chymraeg yr afon o'r enw Syr William Hutt, Cadeirydd Cwmni Seland Newydd, cwmni coloneiddio Seland Newydd.

Mae'r afon yn nodedig am ei frithyll brown.

## Cyfeiriadau
Hutt
Categori:Ynys y Gogledd
Coombe, Gwennap

Pentrefan yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Coombe** (Cernyweg: *Komm*). Fe'i lleolir tua 3.5&nbsp;milltir (6&nbsp;km) i'r de-orllewin o Redruth ym mhlwyf sifil Gwennap.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Ieithoedd y Deyrnas Unedig

Saesneg yw'r iaith a siaredir gan fwyafrif o drigolion y Deyrnas Unedig, a hithau yn iaith swyddogol *de facto* y Deyrnas Unedig. Siaredir sawl iaith ranbarthol a mewnfudol hefyd, sy'n cynnwys y Sgoteg a Sgoteg Wlster (sy'n ffurfiau ar y Saesneg), ac mae ieithoedd brodorol yn cynnwys yr ieithoedd Celtaidd, sef y Gymraeg, yr Wyddeleg, a'r Aeleg. Siaredir sawl iaith anfrodorol gan fewnfudwyr hefyd. Defnyddiwr Iaith Arwyddion Prydain weithiau, gan gynnwys ieithoedd litwrgïaidd megis Lladin a ffurf adfywiedig ar y Gernyweg.

Mae'r Gymraeg yn iaith swyddogol *de jure* o dan Fesur y Gymraeg (Cymru) 2011 yng Nghymru. Ymhellach, y Gymraeg yw'r unig iaith swyddogol *de jure* mewn unrhyw wlad yn y Deyrnas Unedig. Siaredir y Gymraeg gan 538,300 o bobl yng Nghymru yn ôl Cyfrifiad 2021, er bod data oddi wrth Arolwg Blynyddol o'r Boblogaeth yn nodi yr oedd 28% o boblogaeth Cymru tair oed a throsodd, neu tua 862,700 o bobl, yn gallu siarad Cymraeg ym mis Mawrth 2024. Bryd hynny hefyd, cofnododd 32.5% (1,001,500) eu bod yn gallu deall Cymraeg llafar, bod 24.7% (759,200) yn gallu darllen y Gymraeg, a bod 22.2% (684,500) yn gallu ysgrifennu'r Gymraeg.

## Rhestr o ieithoedd a thafodieithoedd
### Byw
Dengys y tabl isod ieithoedd brodorol byw y Deyrnas Unedig (Cymru, Lloegr, yr Alban, a Gogledd Iwerddon). Ni chynhwysir yma ieithoedd tiriogaeth sy'n ddibynnol y goron (Ynysoedd y Sianel ac Ynys Manaw).

## Ieithoedd rhanbarthol ac ystadegau 
de|bawd|Hyfedredd Saesneg yng Nghymru a Lloegr yn 2011. Roedd y categori 'Saesneg' yn cynnwys y Gymraeg am drigolion Cymru.
bawd|341x341px|Canan o'r bobl sy'n siarad y Saesneg yn brif iaith yn Llundain yn 2021.

## Cyfeiriadau

Categori:Cymdeithas y Deyrnas Unedig
Categori:Demograffeg y Deyrnas Unedig
Categori:Diwylliant y Deyrnas Unedig
Teyrnas Unedig
Teyrnas Unedig
Edwin Benson

Athro iaith oedd **Edwin James Benson** (23 Hydref 1931 – 9 Rhagfyr 2016; Mandaneg: *Ma-doke-wa-des-she*, orgraff fodern: *Wéroke Wáatashe*, y Beison Haearn) ac yn siaradwr brodorol olaf yr iaith Fandaneg (Nu'eta).

Ganwyd yn Elbow Woods, ar Diriogaeth Fort Berthold yn Swydd McLean, Gogledd Dakota. Bu farw ei fam pan oedd Edwin yn un mlwydd oed, a chafodd ei fagu gan ei daid, Ben Benson (Buffalo Bullhead), yn yr iaith Fandaneg. Dirywiodd sefyllfa'r iaith yn sylweddol  o ganlyniad i epidemig y frech wen yn y 1830au a'r ysgolion gwrth-frodorol hyd at ganol yr 20g. Cafodd plant eu cosbi'n gorfforol am siarad eu hiaith frodorol yn yr ysgol.

Ffermwr oedd Benson yn wreiddiol, ond oherwydd ei ruglder cafodd ei dynnu i'r ymdrechion i gadw'r Fandaneg yn fyw. Gweithiodd gyda'r ieithydd a chynghorydd brodorol Cory Spotted Bear ac ymchwilwyr o Brifysgol Indiana i gadw cofnod o'r iaith. Addysgodd Mandaneg yn Ysgol Gynradd Twin Buttes ers 1991, ac enillodd ddoethuriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Gogledd Dakota yn 2009.

Ni ddysgodd Mandaneg i'w blant. Roedd Edwin ym medru'r Fandaneg a'r Hidatsa, a'i wraig yn siarad Lakota, ond dim ond y Saesneg a ddysgodd eu merched.

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Americanwyr Brodorol
Categori:Athrawon iaith
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Ogledd Dakota
Deintydd Dieflig

Mae ***Deintydd Dieflig*** yn llyfr ffuglen i blant. Ysgrifennwyd y llyfr Saesneg gwreiddiol, *Demon Dentist* (2013), gan David Walliams gyda darluniadau gan Tony Ross. Cyfieithwyd y llyfr i'r Gymraeg gan Gruffudd Antur a fe'i gyhoeddwyd gan Atebol yn 2015. Hon yw chweched nofel Walliams a'r ail i Antur drosi i'r Gymraeg ar ôl *Cyfrinach Nana Crwca*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau 2017
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Liz Smith

Actores Seisnig o Scunthorpe oedd **Liz Smith** (ganwyd fel Betty Gleadle (11 Rhagfyr 1921 – 24 Rhagfyr 2016).

## Gwaith
### Teledu
**Emmerdale* (1972)
**Last of the Summer Wine* (1973)
*''I Didn't Know You Cared* (1975-79)
**The Duchess of Duke Street* (1977)
**One by One* (1984)
**The Life and Loves of a She-Devil* (1986)
**2point4 Children* (1991-96)
**Cluedo* (1993)
**The Vicar of Dibley* (1994-96)
**The Royle Family* (1999-2006)
**Lark Rise to Candleford* (2008)

### Ffilmiau
**The French Lieutenant's Woman* (1981)
**The Monster Club* (1981)
**Curse of the Pink Panther* (1983)
**A Private Function* (1984)
**Little Dorrit* (1987)
**The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover* (1989)
**Son of the Pink Panther' (1993)
*''Tom's Midnight Garden* (1999)
**Charlie and the Chocolate Factory'' (2005)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Amgueddfa reilffordd Bassendean

Mae **Amgueddfa reilffordd Bassendean** yn amgueddfa yng Ngorllewin Awstralia, yn Bassendean, ar gyrion Perth.

Agorwyd yr amgueddfa yn Nhachwedd 1974. Agorwyd adeilad yr amgueddfa ym 1979 ac ychwanegwyd mwy o adeiladau rhwng 991 a 2004  i gadw mwy o'r casgliad dan do.

## Rai o locomotifau'r amgueddfa

Delwedd:Bassendean01LB.jpg
Delwedd:Bassendean02LB.jpg
Delwedd:Bassendean03LB.jpg
Delwedd:Bassendean04LB.jpg
Delwedd:Bassendean05LB.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr amgueddfa

Rheilffordd y Gweithdai
Bassendean
Categori:Cludiant yn Awstralia
Categori:Gorllewin Awstralia
Categori:Rheilffyrdd Awstralia
Categori:Sefydliadau 1974
Hwdw (dewiniaeth werin)

bawd|Cannwyll Hwdw

Crefydd werin y traddodiad Affro-Americanaidd yw **Hwdw Affro-Americanaidd** (hefyd a elwir yn "**consurio**", "**gwreiddwaith**", "**gwreiddfeddygu**", neu "'''gweithio'r gwreiddiau'''"). Mae'n tarddu o sawl cred a thraddodiad ysbrydol Gorllewin Affrica.

## Cyfeiriadau 
Categori:Crefydd yn yr Unol Daleithiau
Categori:Diwylliant Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Diwylliant crefyddol
Categori:Diwylliant gwerin
Land Rover

Brand, gwneuthurwr ceir a math o gerbyd yw **Land Rover** sy'n arbenigo mewn cerbydau gyriant pedair olwyn. Perchennog Land Rover yw Jaguar Land Rover, a pherchennog y gwneuthurwr ceir Prydeinig hwnnw, ers 2008, yw Tata Motors o India. Ystyrir y 'Land Rover' gan Brydeinwyr fel eicon Prydeinig, a rhoddwyd Gwarant Brenhinol i'r cwmni gan Siôr VI yn 1951.

Bu 100% o'r cwmni Jaguar Land Rover ym meddiant Tata Motors ers 2008, pan brynnwyd ef gan Ford. Yn 2014 gwerthodd Tata 462,678 o gerbydau: 381,108 Land Rover a 81,570 o gerbydau Jaguar.

Cwmni Rover oedd perchennog gwreiddiol Land Rover pan gynhyrchwyd y gyfres Land Rover yn 1948. Cafwyd gwahanol fathau o'r cerbyd gyriant pedair olwyn, gan gynnwys y canlynol: Defender, Discovery, Freelander, Range Rover, Range Rover Sport a'r Range Rover Evoque. Cynhyrchir y cerbydau hyn yn Halewood a Solihull gyda'r gwaith ymchwil yn cael ei wneud yn Gaydon a Whitley. Yn 2009 gwerthwyd 194,000 o gerbydau.

Ym Medi 2013, cyhoeddwyd cynlluniau i agor canolfan ymchwil gwerth £100 miliwn ym Mhrifysgol Warwick, Coventry i gynhyrchu'r genhedlaeth nesaf o gerbydau. Y nod oedd cyflogi mil o academyddion a pheiriannwyr i gynllunio ceir gyda'r dechnoleg ddiweddaraf.

## Modelau
## Hanes
Cynlluniwyd y Land Rover gwreiddiol yn 1947 gan Maurice Wilks, prif gynllunydd y Rover Company gyda'i frawd Spencer, Prif Weithredwr Rover, ar ei fferm yn Niwbwrch, Ynys Môn. Credir i'r Jeep Americanaidd ddylanwadu ar y cynllun.

## Cyfeiriadau



Categori:Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Frankfurt
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1948
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2008
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau Lloegr
Categori:Cwmnïau'r Deyrnas Unedig
Categori:Gwneuthurwyr ceir
David Hughes (Eos Iâl)

Bardd a chyhoeddwr o Edeirnion oedd **David Hughes** a ddefnyddiai'r enw barddol **Eos Iâl** (1794? - 2 Mawrth 1862). Mae'n adnabyddus fel awdur y garol plygain Ar Gyfer Heddiw'r Bore.

## Y person
Fe'i ganed ym "Mrynllwynog", Bryneglwys ger Corwen, Sir Ddinbych a bu'n byw yng Nghynwyd, ym mhlwyf Llangar, ychydig filltiroedd i ffwrdd o 1824 hyd 1831. Priododd ddwywaith; y tro cyntaf gyda merch o Gynwyd a gladdwyd yn Eglwys Llangar. Cafodd wyth o blant: "Wyth o blant eitha blin" canodd unwaith mewn cywydd. Yn ei ieuenctid, bu'n hoff iawn o'r ddiod, ond daeth dan ddylanwad y diwygiad dirwestol a chyn hir roedd yn un o'u harweinwyr ac roedd yn aelod selog o'r *Oddfellows*, Cymdeithas i ddynion a oedd yn cyfarfod yng Nghynwyd.

Yn ôl Janes Mary Jones o'r "Hendre", Cynwyd, roedd yn ŵr lled dal, o bryd tywyll a golwg penderfynol arno. Cododd dŷ iddo'i hun a galwodd ef yn "Llety'r Siswrn", gan mai ei waith oedd crudd; tynnwyd y tŷ i lawr yn 1972. Dywed Janes iddo ddyfeisio peiriant argraffu. Symudodd o Gynwyd i Morfydd, rhan o ardal Carrog.

Bu hefyd yn byw yn "Nhŷ yr Ardd", Pentre - sef pentrefan rhwng Bryneglwys a Charog a bu'n aelod yng nghapel y Bedyddwyr yng Nghynwyd ac yna yng Nghapel y Bedyddwyr, 'Llansanffraid' (Carrog heddiw), lle'i claddwyd. Bu farw'n 67 oed.

## Bardd
Yn 1824 enillodd mewn eisteddfod yng Nghorwen a hyd at 1835 bu'n gystadleuwr brwd. Yn 1839 cyhoeddodd gyfrol o gerddi caeth a rhydd, a fu'n hynod o boblogaidd. Yn ôl Bob Owen, Croesor, nid yw ei gerdd i werth parhaol, fodd bynnag. Roedd y rhan fwyaf o'i gerddi'n beirniadu pydredd cymdeithasol a moesol ei oes.

## Argraffu a chyhoeddi
Yn 1837 adeiladodd gwasg argraffu bren yn ei gartref, cafodd afael mewn hen deip o eiddo Thomas Thomas, argraffydd o Gaer, a chyda'r rhain argraffodd ychydig o lyfrau a nifer o garolau a baledi. Yn *Nrych y Cribddeiliwr *soniai am ei wasg bren ac iddo ef a'i wraig fynd i Lerpwl i brynnu 'llythrennau o swp o waste, a bu o a'i wraig yn didoli caps etc am ddyddiau*!*

### Cyhoeddiaidau
* *Ffrwyth y Profiad neu Waedd yn Erbyn Meddwdod* (pamffled)
* *Araith Beelsebub Tywysog y Fagddu Fawr* (pamffled)
* *Udgorn y Jubili* a'r *Gynadledd* (32 a 24 tud. heddiw yn Llyfrgell Prifysgol Bangor)

## Gweler hefyd
*Ehedydd Iâl (15 Awst 1815 – 15 Chwefror 1899)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1794
Categori:Marwolaethau 1862
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gorwen
Categori:Bryneglwys
Categori:Cynwyd
Veve

Mae **veve** (hefyd **vévé** neu **vevé**) yn symbol crefyddol a ddefnyddir yn aml mewn gwahanol enwadau o fwdw megis fwdw Haiti. Maent yn wahanol i'r *patipembas* (arwyddysgrifau neu luniau) a ddefnyddir ym Mhalo a'r *ponto riscados* a ddefnyddir yn Quimbanda gan eu bod yn grefyddau Affricanaidd ar wahân i'w gilydd. Mae veves yn actio fel "begynau" i'r *lwa* ac yn gynrychioliad gweledol ohonynt yn ystod defodau.

## Hanes 
Mae'r hanes yn wrthdrawiadol ac ni wyddys llawer amdano. Un gred yw eu bod yn tarddu o gredoau'r Taíno brodorol. Cred gyffredin arall yw eu bod yn tarddu o gosmolun pobl y Congo.

## Swyddogaeth 
Yn ôl Milo Rigaud, mae'r veves yn cynrychioli ffigurau'r grymoedd serol. Yn ystod seremonïau fwdw, maent yn gorfodi'r *lwas* i ddisgyn i'r ddaear. Mae gan bob lwa ei veve unigryw ei hun, er bod gwahaniaethau rhanbarthol wedi arwain at veves gwahanol i'r un lwa mewn rhai o achosion. Caiff aberthiadau ac offrymau eu gosod arnynt, fel arfer ar ffurf bwydydd a diodydd. Wrth berfformio defod, crëir y veves drwy ei dynnu ar y llawr gyda blawd india corn, rhisgl mân, powdr briciau cochion, neu'r powdwr du, er bod y sylwedd yn dibynnu'n llwyr ar y ddefod. Mewn fwdw Haiti, defnyddir cymysgedd o flawd india corn a ludw coed.

## Enghreifftiau 

Delwedd:VeveAyizan.svg|Veve Ayizan
Delwedd:VeveBaronSamedi.svg|Veve Baron Samedi
Delwedd:VeveBrigitte.svg|Veve Maman Brigitte
Delwedd:VeveDamballah.svg|Veve Damballa Weddo
Delwedd:VeveLegba.svg|Veve Papa Legba
Delwedd:VeveOgoun.svg|Veve Ogun

## Gweler hefyd 
* Sêl (dewiniaeth)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ffynhonnell
* Casgliad mawr o Veves

Categori:Fwdw
Categori:Symbolau crefyddol
Tata Motors

Un o gwmnïau'r Tata Group ydy **Tata Motors** a adnabyddid yn y gorffennol fel **TELCO** (*Tata Engineering and Locomotive Company*) ac sydd a'i bencadlys yn Mumbai, India. Mae'n gwmni sy'n canolbwyntio ar gerbydau a moduron, gan gynnwys ceir, faniau, bysus a cherbydau militaraidd.

Mae gan Tata Motors ffatrioedd cynhyrchu cerbydau yn: Jamshedpur, Pantnagar, Lucknow, Sanand, Dharwad, a Pune yn India, yn ogystal ag yn yr Ariannin, De Affrica, gwledydd Prydain a Gwlad Tai. MAe ei ganolfannau ymchwil a datblygu yn Pune, Jamshedpur, Lucknow, a Dharwad, India ac yn Ne Corea. Tata Motors yw perchennog Jaguar Land Rover ers ei brynnu gan gwmni ceir Ford yn 2008, sef gwneuthurwyr y ceir Jaguar a Land Rover, a nifer o gwmnïau a mathau eraill o geir.

## Cyfeiriadau



Categori:Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Bombay
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1945
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau Lloegr
Categori:Cwmnïau India
Categori:Gwneuthurwyr ceir
Gyriant pedair olwyn

Math o system gyriant i gerbydau yw **gyriant pedair olwyn**, **4×4** ("pedair wrth bedair"), a **4WD** ble mae pob un o'r pedair olwyn yn cael eu pweru. Gall y gyriant fod yn barhaol neu yn ôl yr angen; weithiau mae'r pwer yn troi'r ddwy echel yn hytrach na'r olwynion a gelwir y math hwn yn "all-wheel drive" (AWD). Ond mae "gyriant pedair olwyn" yn cyfeirio at gydrannau arbennig a phwrpas y cerbyd (*offroader* yn aml).

Datblygwyd systemau 4×4/4WD/AWD mewn gwledydd gwahanol ar gyfer cerbydau gwahanol ac nid oes un safon rhyngwladol nag un diffiniad absoliwt o'r gair.  Mae'r amrywiaethau felly o'r defnydd a roddir i'r term, yn cael ei lywio gan y farchnad - y prynnwr potensial - yn hytrach na pheirianneg a thechnoleg.

Yn ogystal â gyriant 4-olwyn, ceir gyriant dwy olwyn; y dewis yma yw: 'gyriant blaen' neu 'gyriant ôl'. Wrth i geir trydan ddatblygu, yn enwedig rhai 'Llwyr Drydan' (EV) ceir system gyrru pob olwyn yn annibynnol o'i gilydd, gyda modur ar bob olwyn yn hytrach nag un injan mawr.

## Hanes
Yn 1893, rhoddodd y peiriannydd Bramah Joseph Diplock batent ar system gyriant-pedair-olwyn ar gyfer injan tracsiwn. Roedd ei system olwynion wedi ei chreu'n unswydd ar gyfer wyneb garw *offroad*.

Yn 1900 arddangoswyd car 4x4 trydan, gyda phob un o'r olwynion yn cael eu troi gan fodur trydan; cynllunydd y car oedd Ferdinand Porsche. Prynnwyd y car gan E.W. Hart ac roedd ei allu i gyflymu'n arbennig o gry, a thorwyd sawl record. Galwyd y math hwn yn Lohner-Porsche.

## Rhai cerbydau *offroaders*
## Cyfeiriadau
Cyfrinach Nana Crwca

Mae ***Cyfrinach Nana Crwca*** yn llyfr ffuglen gomedi Prydeinig i blant. Ysgrifennwyd y llyfr Saesneg gwreiddiol, *Gangsta Granny* (2011)*,* gan David Walliams gyda darluniadau gan Tony Ross. Cyfieithwyd y llyfr i'r Gymraeg gan Gruffudd Antur a fe'i gyhoeddwyd gan Atebol yn 2014. Hon yw pedwaredd nofel Walliams a'r gyntaf i Antur drosi i'r Gymraeg.

## Plot 
Mae'n gas gan Ben, bachgen ifanc, orfod aros gyda'i Nain bob nos Wener wrth i'w rieni fynd i weld sioe ddawnsio o'r enw *Strictly Stars Dancing*. Mae Nain wastad yn rhoi prydau gyda bresych iddo i'w bwyta, cawl bresych gan amlaf, ac maent drwy'r amser yn chwarae Scrabble gan nad yw'r teledu wedi gweithio ers y 1980au. Mae Ben yn dwli ar waith plymwr ac y mae'n tanysgrifio i'r cylchgrawn Plumbing Weekly ers talwm, cylchgrawn y mae'n prynu o siop Raj. Nid yw rhieni Ben am iddo fod yn blymwr, eu huchelgais oedd i'w hunig plentyn fod yn ddawnsiwr neuadd proffesiynol.

Un diwrnod, mae Ben yn ffonio ei rieni o dŷ Nain ac yn gofyn iddynt fynd ag ef adref. Mae Mam a Dad yn anwybyddu cais Ben. Awgrymir fod Nain yn gwrando ar y sgwrs gan nad yw yn gallu ei chlywed yn chwyrnu. Y bore nesaf, mae Nain yn ymddangos yn drist ac yn ddigalon.

Ar yr un bore, mae Nain yn rhoi wyau wedi'i berwi i Ben, ac mae, gan nad yw yn eu hoffi, yn fflicio'r melynwy at y ffenest. Mae Ben yn dechrau chwilio am y tun bisgedi, gan mae'n gwybod bod bisgedi siocled blasus i'w cael ynddo. Mae'n synnu o achos y mae'r tun yn teimlo'n llawer drymach na'r arfer. Mae Ben yn dadsgriwio'r caead ac mae'n darganfod nifer o ddiemyntau, modrwyau, breichledi, cadwyni a chlustdlysau wedi'i clystyru gyda'i gilydd yn y tun. Mae Ben yn clywed Nain yn dod ac mae'n rhoi'r tun yn ôl ac yn mynd yn ôl i'w sedd wrth y bwrdd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau 2011
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Cañon City, Colorado

bawd|257px|Yn ardal hanesyddol Cañon City saif Gwesty St. Cloud, ar gornel strydoedd "7th" a "Main", ers 1888. Mae'n wag ar hyn o'r bryd. Symudwyd y gwesty bric wrth fric o Silver Cliff, Colorado, yn 1888.
[bawd|257px|[Pont Royal Gorge yn 1987]]

**Cañon City** () yw'r dref sirol a'r ddinas fwyaf poblog yn Fremont County, Colorado. Poblogaeth y ddinas yn 2010 oedd 16,400. Mae Cañon City ar lan Afon Arkansas ac mae'n ganolfan boblogaidd i dwristiaid oherwydd ei chwaraeon dŵr ewyn-gwyllt, fel rafftio.

## Hanes
Cynlluniwyd y ddinas yn wreiddiol ar 17 Ionawr 1858, yn ystod Rhuthr Aur Pike's Peak, ond safai'r tir yn hesb nes i gwmni fachu'r safle yn hwyr yn 1859 gan adeiladu'r adeilad cyntaf yn Chwefror 1860. Bwriadwyd y ddinas fel canolfan fasnachol ar gyfer mwyngloddio.

## Poblogaeth
Tyfodd poblogaeth y dref o 229 yn 1870 i 1,501 yn 1880. Yn 2010 roedd wedi tyfu i tua 16,400.

## Hynodrwydd
Mae'n ddinas yn enwog fel lleoliad naw carchar taleithiol a phedwar dalfa (*penitentiary*) ffederal. Mae arwydd croeso'r ddinas yn datgan, *"Corrections Capital of the World."*

Un hynodrwydd arall i'r ddinas yw i'r *United States Board on Geographic Names* ganiatáu ychwanegu'r 'sgwigl' (*tilde]*) i enw swyddogol y ddinas yn 1984. Sillafiad swyddogol y ddinas, felly, yw "Ca**ñ**on City". Newidiwyd yr enw'n swyddogl o **Canon City** yn 1906 ac yn 1975. Mae'n un o'r ychydig ddinasoedd yn UDA i ddefnyddio **Ñ** yn ei henw. Yr enghreifftiau eraill yw: La Cañada Flintridge, Califfornia, Española, Peñasco, a Cañones, y tri ym Mecsico Newydd.

Canon City yw cyrchfan Byddin Gêl yn y nofel a'r gyfres deledu distopiaidd *The Man in the High Castle*. Mae Juliana yn y gyfres yn mynd yno er mwyn cludo rîl ffilm gudd i'r 'dyn yn y castell uchel'. Mae Canon City (ynganir heb y tilde yn y gyfres) yn rhan o diriogaeth niwtral y Mynyddoedd Creigiog sy'n gorwedd rhwng Reich Fawr Naziaidd i'r Dwyrain a Thaleithiau Môr Tawel Japan i'r gorllewin.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Fremont County, Colorado
Ysgolaeth

bawd|Darluniad o'r athro Henricus de Alemania yn traddodi darlith, gan Laurentius de Voltolina (tua 1350).
Systemau meddwl y prifysgolion Cristnogol yn yr Oesoedd Canol yw **ysgolaeth** neu **sgolastigiaeth**. Ymdrechodd i gysylltu'r ffydd â rheswm drwy gyfuno diwinyddiaeth Gatholig ag athroniaeth glasurol yr hen Roegwyr a'r Rhufeiniaid, a phob amser yn ufuddhau i awdurdod y Beibl. Ceir nifer o ffurfiau ar ysgolaeth, ond fel rheol roedd yn seiliedig ar resymeg Aristotlys ac ysgrifau'r Tadau Cristnogol ac yn pwysleisio traddodiad a dogma'r Eglwys Gatholig.

John Scotus Erigena oedd y meddyliwr cyntaf i ymdrin ag ysgolaeth, a hynny yn y 9g. Ymhlith yr ysgolwyr eraill mae Anselm, Archesgob Caergaint, Albertus Magnus, Tomos o Acwin, William o Ockham, Pierre Abélard, Roger Bacon, a Duns Scotus. Cyrhaeddodd ei hanterth yn y 13g, a chyhoeddid *Summae* (crynodebau) a ddarllenid gan ysgolheigion ar draws Ewrop. Nodweddid y dull ysgolaidd gan broses y ddadl: rhannu'r problemau, dadlau ac ymateb, gwrthddadlau a gwrthbrofi, a dod i gasgliad. Ymdrinia gweithiau'r ysgolwyr â nifer o broblemau athronyddol, megis y berthynas rhwng ewyllys a deall, realaeth ac enwoliaeth, a phrofi bodolaeth Duw. Dylanwadwyd y mudiad cynnar gan draddodiadau cyfriniol a sythweledol patristeg, yn enwedig Awstiniaeth, ac yn hwyrach dysgeidiaeth yr hen Roegwyr.

Collodd ysgolaeth ei bri yn oes y Dadeni, a hyd y 19g fe'i welir yn symbol o feddwl cyntefig a dirmygadwy yr Oesoedd Canol. Trodd "sgolastig" yn derm difrïol am ymlyniad culfarn wrth athrawiaethau traddodiadol. Bellach, ystyrir ysgolaeth yn gyfnod yn hanes athroniaeth sy'n haeddu ei barch ac sy'n llawn meddylwyr penigamp.

## Y dull ysgolaidd 
Cychwynna'r dull ysgolaidd gydag astudiaeth y testun neu destunau. Wrth ddarllen bu hefyd eglurhad yr athro pan fo angen. Yna, gofynnir cwestiynau i archwilio'r testun a'i geisio deall yn graff. Y cam nesaf oedd i ddarllen ysgrifau gan feddylwyr eraill sy'n ymdrin â'r testun gwreiddiol, ac i ystyried "y sgwrs fawr" rhwng athronwyr a diwinyddion. Trwy'r broses hon câi'r myfyrwyr crap ar rinweddau a gwallau dwy ochr y ddadl. Swyddogaeth y dysgawdr a'r dysgwr yw i ddadansoddi a phenderfynu'r problemau a osodir yn y testun. Gan amlaf, bu'r wers yn ystyried testun athronyddol ar y cyd â'r Beibl. Aristoteliaeth a neo-Blatoniaeth oedd y ddwy brif athroniaeth gan yr ysgolwyr. Defnyddid esboniadau Avicenna ac Averroes ar Aristotlys, a darllenid y neo-Blatonwyr Proclus, Plotinus, Dionysius a'r Ffug-Areopagite.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Darlith ar bwnc Aristotlys ac ysgolaeth o Goleg Diwinyddol Gordon Conwell


Categori:Athroniaeth yr Oesoedd Canol
Categori:Diwinyddiaeth Gatholig
Jaguar Land Rover

Un o is-gwmniau'r cwmni Indiaidd enfawr Tata Motors yw **Jaguar Land Rover**, sydd a'i bencadlys yn Whitley, Coventry. Cwmni cynllunio, cynhyrchu a gwerthu moduron ydyw ac mae ganddo ddau ben, fel yr awgryma'r enw: ceir moethus Jaguar ac SUVs Land Rover (sy'n cynnwys y Range Rover). Mae'r ddau ben yma'n mynd yn ôl i'r 1940au; fe'i hunwyd yn 1968 dan yr enw 'British Leyland'. Byr oedd oes yr uniad a'r cwmni hwnnw: prynnwyd Land Rover gan BMW a Jaguar gan Ford Motor Company. Prynnodd Ford Land Rover oddi wrth BMW yn 2000, pan ddaeth y 'Rover Group' i ben (yr hyn a oedd yn weddill o British Leyland).

Bu 100% o'r cwmni Jaguar Land Rover ym meddiant Tata Motors ers 2008. Yn 2014 gwerthodd Tata 462,678 o gerbydau: 381,108 Land Rover a 81,570 o gerbydau Jaguar.

## Cyfeiriadau



Categori:Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Frankfurt
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1948
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2008
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau Lloegr
Categori:Gwneuthurwyr ceir
Piwter

bawd|Pot piso o'r Iseldiroedd a wneid o biwter yn yr 16eg ganrif
Aloi sy'n cynnwys tua 80–90% tun a 10–20% plwm yw **piwter**, **piwtar** a ffurfiau eraill neu'n hynafaidd **peutur** neu **ffeutur**. Weithiau mae'n cynnwys symiau bychain o fetelau eraill megis copr ac antimoni. Fe'i ddefnyddid i wneud offer tŷ a llestri ers oes y Rhufeiniaid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aloion
Planhigyn tŷ

[180px|bawd|[Iwca mewn pot ger y ffenestr.]]
Planhigyn sy'n addas i'w dyfu dan do yw **planhigyn tŷ**. Gan amlaf planhigion deiliant, planhigion suddlon, coed bychain, rhedyn, dringwyr ac ymlusgwyr, a phlanhigion blodeuol yw'r planhigion a gedwir yn y tŷ neu'r swyddfa.

Planhigion deniadol a hawdd eu cadw yw'r planhigion tŷ mwyaf boblogaidd: aroidau, bromeliadau, planhigion suddlon (gan gynnwys cacti), rhedyn, begonias, a phalmwydd. Ymhlith y planhigion blodeuol poblogaidd mae fioledau Affricanaidd, camelia, gardenia, mynawyd y bugail, a thegeiriannau.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Catherine Horwood. *Potted History: The Story of Plants in the Home* (Frances Lincoln, 2007).

## Dolenni allanol 
*  Planhigion tŷ ar wefan y Gymdeithas Arddwrol Frenhinol (RHS)
*  Gofalu am eich blanhigion tŷ ar wefan y BBC
* Indoor Plant

Categori:Dylunio mewnol
Ty
Enwoliaeth

Athroniaeth yw **enwoliaeth** sy'n dal taw enwau yn unig yw cysyniadau cyffredinol ac haniaethol a heb realiti sy'n cyfateb iddynt. Fe'i chyferbynnir â realaeth, yr athrawiaeth sy'n honni fod i gysyniadau hollgyffredinol fodolaeth real. Enwoliaeth oedd un o brif bynciau trafod yr ysgolwyr yn yr Oesoedd Canol, ac yn athrawiaeth a arddelid gan feddylwyr megis William o Ockham. Mae'n berthnasol i fateroliaeth ac empiriaeth fel ei gilydd ac felly o bwys i athronwyr hyd heddiw.

## Darllen pellach 
* R. A. Eberle. *Nominalistic Systems* (1970).

Categori:Athroniaeth iaith
Patristeg

Astudiaeth athroniaeth a llenyddiaeth y diwinyddion Cristnogol cynnar, yn enwedig y Tadau Eglwysig, yw **patristeg**. Roedd y gair **patroleg** ynghynt yn gyfystyr â phatristeg, ond bellach defnyddir i gyfeirio at lyfr sy'n ymdrin â'r llên batristeg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:Hanes Cristnogaeth
Ffenomenoleg

Athroniaeth yw **ffenomenoleg** sy'n ceisio deall ffenomenau drwy brofiad yr ymwybod, heb ddamcaniaethau achosol nac ychwaith ragdybiaethau a rhagsyniadau.

Datblygodd y mudiad ffenomenolegol ar ddechrau'r 20g, yn bennaf dan ddylanwad Edmund Husserl. Pwysleisiodd Husserl sythwelediad yn hytrach na dadansoddiad wrth ddisgrifio'r profiad goddrychol, gan wahaniaethu ffenomenoleg oddi ar empiriaeth a rhesymeg ddiddwythol. Ymhlith athronwyr eraill yr ysgol feddwl hon mae Roman Ingarden, Max Scheler, Emmanuel Levinas, a Marvin Farber. Cafodd ffenomenoleg cryn ddylanwad ar ddirfodaeth.


Categori:Athroniaeth y meddwl
Tomistiaeth

Diwinyddiaeth ac athroniaeth Gristnogol sy'n seiliedig ar waith Sant Tomos o Acwin (1225–1274) yw **Tomistiaeth**. Ymdrechodd Tomos i gyfuno athroniaeth Aristotlys gyda diwinyddiaeth yr Eglwys Gatholig. Gan ddefnyddio'r cysyniadau Aristotelaidd am fater a ffurf, lluniodd hierarchaeth sy'n gosod yr ysbryd uwch mater, yr enaid uwch y corff, a diwinyddiaeth uwch athroniaeth.

Wedi ei farwolaeth, cafodd ysgrifau Tomos eu hastudio gan ysgolheigion ar draws Ewrop gan feithrin dealltwriaeth sylfaenol o'i feddwl. Yn yr Oesoedd Canol Tomistiaeth oedd un o'r prif athrawiaethau ysgolaidd. Sefydlogodd fframwaith y system Domistaidd yn yr 16g, cyfnod yr Ail Domistiaeth a ddaeth yn sail i addysg Babyddol. Datblygodd drydedd ffurf ar Domistiaeth yn ail hanner y 19g, adeg Cyngor Cyntaf y Fatican, ac yn rhan o'r neo-ysgolaeth oedd yn adwaith i seciwlaraeth a modernedd. Cyhoeddodd y Pab Leo XIII gylchlythyr *Aeterni Patris* ym 1879 yn galw am adfer dysgeidiaeth Domistaidd mewn ysgolion Pabyddol. Ers y 1960au bu'r Tomistiaid yn ceisio ymateb i effaith Ail Gyngor y Fatican ar y byd Catholig, a hefyd yn pwysleisio testunau gwreiddiol Tomos. Trwy gydol ei hanes, câi Tomistiaeth ei harddel gan amryw o feddylwyr, llenorion, arweinwyr crefyddol, urddau eglwysig, ac ysgolion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Tomistiaeth
Categori:Ysgolaeth
Ysgrythur

Testun crefyddol a ystyrir yn sanctaidd yw **ysgrythur**. Defnyddir y gair yn bennaf i gyfeirio at y Beibl Iddewig a Christnogol, yn enwedig yn yr ymadrodd "Yr Ysgrythur Lân", ond gall hefyd gyfeirio at destunau sanctaidd crefyddau eraill.

## Cyfeiriadau 

Categori:Llenyddiaeth grefyddol
Beirniadaeth hanesyddol

Cangen o feirniadaeth lenyddol yw **beirniadaeth hanesyddol** sy'n archwilio i destunau hynafol, yn enwedig y Beibl, gan ganolbwyntio ar y cyd-destun hanesyddol. Tynna ar esboniadaeth, hanes, archaeoleg, ac ysgolheictod clasurol mewn ymgais i ail-lunio'r sefyllfa a'r amgylchedd a gynhyrchodd y testunau dan sylw.

Hanesyddol
Categori:Hanesyddiaeth
Urdd Oranje-Nassau

bawd|Medal Croes y Marchog, Urdd Oranje-Nassau.
Urdd yn yr Iseldiroedd yw **Urdd Oranje-Nassau** (). Crëwyd ym mis Ebrill 1892 gan y Rhaglyw Frenhines Emma ar ran ei merch y Frenhines Wilhelmina. Rhennir yn chwe gradd: Y Groes Fawr, Prif Swyddog, Cadlywydd, Swyddog, Marchog, ac Aelod.

Categori:Cymdeithas yr Iseldiroedd
Categori:Sefydliadau 1892
Categori:Urddau, anrhydeddau, a medalau
Superman

bawd|Logo Superman, sy'n ymddangos ar ei frest.
Archarwr comics DC yw **Superman**. Crëwyd gan yr awdur Jerry Siegel a'r arlunydd Joseph Shuster ac ymddangosodd yn gyntaf yn rhifyn cyntaf y llyfr *Action Comics* ym mis Mehefin 1938. Addaswyd y cymeriad ar gyfer radio, stribedi papurau newydd, rhaglenni teledu, ffilmiau, a gemau fideo. Un o gymeriadau comic enwocaf a mwyaf llwyddiannus y byd yw Superman, a helpodd i greu archdeip yr archarwr Americanaidd a rhoi iddo'r lle blaenaf yn llyfrau comics yr Unol Daleithiau.

Ganwyd Superman ar y blaned Krypton, a **Kal-El** yw ei enw brodorol. Yn ôl hanes ei darddiad, cafodd ei ddanfon i'r Ddaear ar roced gan ei dad Jor-El, cyn i Krypton gael ei dinistrio. Glaniodd yn Kansas a chafodd ei chanfod a'i fabwysiadu gan ffermwr a'i wraig, a rodd yr enw **Clark Kent** iddo a'i fagu'n fachgen gweithgar a moesol. Yn ystod ei blentyndod a'i lencyndod dechreuodd ddangos ei alluoedd goruwchddynol. Pan dyfodd yn ddyn, penderfynodd ddefnyddio'i rymoedd er budd y ddynolryw dan gochl yr hunaniaeth Superman.

Trigai Superman yn y ddinas Americanaidd ffuglennol Metropolis. Dan yr enw Clark Kent, mae'n gweithio fel newyddiadurwr ar gyfer papur newydd y *Daily Planet*. Gan amlaf, Lois Lane yw ei gariad a'r dyn drwg Lex Luthor yw ei elyn pennaf. Aelod o dîm archarwyr y *Justice League* yw Superman, a gweithia'n aml gyda Batman a Wonder Woman. Fel nifer o gymeriadau eraill ym Myd DC, darlunir nifer  wahanol bortreadau o Superman.

Golwg nodweddiadol sydd gan Superman: gwisg las gydag arwyddlun coch a melyn ar ei frest, sy'n dangos y llythyren "S" tu mewn i darian, a chlogyn goch. Defnyddir y darian mewn amryw o gyfryngau i symboleiddio'r cymeriad. Gwelir Superman yn eicon diwylliannol Americanaidd. Ymdrinia nifer o ysgolheigion â dylanwad y cymeriad, a chaiff ei astudio a'i drafod gan ddamcaniaethwyr, sylwebwyr, a beirniaid diwylliannol. Bu statws perchenogaeth y cymeriad yn bwnc dadl: ceisiodd Siegel a Shuster ddwywaith i erlyn DC Comics am ddychwelyd yr hawliau. Addaswyd y cymeriad mewn masnachfraint eang o gyfryngau, megis ffilmiau, rhaglenni teledu, a gemau fideo. Portreadir Superman gan nifer o actorion gan gynnwys Kirk Alyn, George Reeves, Christopher Reeve, Dean Cain, Tom Welling, Brandon Routh, Henry Cavill, a Tyler Hoechlin.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Larry Tye, ''Superman: The High-Flying History of America's Most Enduring Hero'' (Efrog Newydd: Random House, 2012)

Categori:Archarwyr
Categori:Cymeriadau DC Comics
Rob Beckett

Mae** Robert** "**Rob**" **Beckett** (ganed 28 Tachwedd 1986) yn gomedïwr ar ei sefyll a chyflwynydd teledu Seisnig. Mae'n fwyaf adnabyddus am gyd-gyflwyno'r rhaglen ddeilliedig ITV2 ''I'm a Celebrity...Get Me Out of Here! NOW!'' o 2012 i 2014. Cadarnhawyd ym mis Medi 2015 na fyddai Beckett yn dychwelyd i'r rhaglen. Ers 2016, mae Beckett yn gapten tîm ar y gêm banel More4 *8 Out of 10 Cats*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Digrifwyr Seisnig
Richard Adams

Roedd **Richard George Adams**, (9 Mai 1920-24 Rhagfyr 2016) yn nofelydd Seisnig.

Ganwyd Adams yn Wash Common ger Newbury, Berkshire yn fab i Evelyn George Beadon Adams, meddyg, a Lilia Rosa (née Button ei wraig)

Addysgwyd Adams yng Ngholeg Bradford, Berkshire, a Choleg Worcester, Rhydychen, lle graddiodd gyda gradd mewn hanes modem. Tua diwedd gyrfa yn y gwasanaeth sifil (1948-74) ysgrifennodd Adams *Watership Down* (1972), a enillodd iddo Fedal Carnegie a daeth yn werthwr rhyngwladol gorau; fe'i ffilmiwyd yn 1978. Mae Watership Down yn llyfr plant am gartref cwningod, sydd yn cynnwys elfennau epig a naratif sy'n apelio hefyd at oedolion. Fe'i olynwyd gan *Shardik* (1974) a *The Plague Dogs* (1977; wedi ei droi'n ffilm ym 1982), sy'n gwrthwynebu y ddefnydd o anifeiliaid mewn labordai ymchwil. Mae ei lyfrau eraill yn cynnwys y nofelau *The Girl in a Swing* (1980), *Maia* (1984), a Traveller (1989); ysgrifennodd hefyd gasgliad o storïau byrion, *The Iron Wolf* (1980).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Caerwrangon, Rhydychen
Categori:Llenorion yn ymwneud ag anifeiliaid
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr Saesneg yr 21ain ganrif
Categori:Nofelwyr antur Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr ffantasi Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr plant Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Berkshire
Categori:Pobl fu farw yn Rhydychen
Nestlé Bear Brand

bawd|Minivan o Daihatsu Luxio a ddefnyddir yn Bear Brand.
Mae Bear Brand yn frand diod a llaeth powdr  a sefydlwyd ym 1892 yn Y Philipinau gan y "Bernese Alps Milk Company", ac sy'n eiddo i Nestlé ar hyn o bryd (2021). Mae ar gael yn y rhan fwyaf o ardaloedd yn Ne-ddwyrain Asia, y Swistir a Dwyrain Affrica. Cafodd Bear Brand ei farchnata o dan yr enw brand "Marca Oso", sy'n derm Sbaeneg am "Bear Brand". Enw Indonesia'r brand yw "Susu Cap Beruang".

Yn 2014, nododd cwmni ymchwil defnyddwyr fod llaeth Bear Brand yn 6ed allan o 50 o "nwyddau defnyddwyr cyflym mwyaf poblogaidd" yn Ynysoedd y Philipinau.

## Cyfeiriadau
Categori:Llaeth
8 Out of 10 Cats

Mae* **8 Out of 10** Cats* yn gomedi teledu Prydeinig ar ffurf gêm banel a gynhyrchir gan Zeppotron (is-gwmni Endemol UK) ar gyfer More4. Fe'i darlledwyd gyntaf ar 3 Mehefin 2005. Cyflwynir y rhaglen gan Jimmy Carr a'r capteiniaid tîm presennol yw Rob Beckett ac Aisling Bea.

Seilir y rhaglen ar ystadegau ac arolygon barn, a defnyddir polau o nifer o sefydliadau yn ogystal â pholau newydd gan Harris Poll a gomisynir ar gyfer y rhaglen. Deillir teitl y rhaglen o ymgyrch hysbysebu adnabyddus gan y cmwni bwyd i gathod Whiskas a oedd yn cynnwys y llinell "8 out of 10 cats prefer Whiskas".

## Cast 

Jimmy Carr, 2015-04-13 3 (crop).jpg|Jimmy CarrCyflwynydd(2005-presennol)
Delwedd:Sean lock the hexagon 08.jpg|Sean LockCapten tîm(2005-2015)
Delwedd:68.jpg|Dave SpikeyCapten tîm(2005-2006)
Jason Manford comedy masterclass crop.jpg|Jason ManfordCapten tîm(2007-2010)
|Jon RichardsonCapten tîm(2011-2015)
Rob Beckett (comedian - Waffle TV) 2012.jpg|Rob BeckettCapten tîm(2016-presennol)
MK17449_Aisling_Bea.jpg|Aisling BeaCapten tîm(2016-presennol)

### Ymddangosiadau 
## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Channel 4
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Aisling Bea

Mae ''' Aisling O'Sullivan** a adnabyddir yn broffesiynol fel **Aisling Bea '''(ganed 16 Mawrth 1984) yn actores, comedïwraig ac ysgrifenwraig o Iwerddon. Fe'i hadnabyddir am ei hymddangosiadau gwadd ar raglenni panel comedi megis *QI* a *The Big Fat Quiz of Everything*. Ers 2016, mae'n gapten tîm ar *8 Out of 10 Cats*.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Bea yn Swydd Kildare, Iwerddon, i Brian O'Sullivan, cyn joci proffesiynol, Tad-cu Bea yw'r nofelydd a bardd Gwyddeleg Mícheál Ó Súilleabháin. Mynychodd Academi Gerdd a'r Celfyddydau Dramatig Llundain (LAMDA) ac mae ganddi radd mewn Ffrangeg ac Athroniaeth o Goleg y Drindod, Dulyn.

## Gyrfa 
Yn 2012, curodd Bea wyth comedïwr arall i ennill gwobr So You Think You're Funny Gilded Balloon yng Ngŵyl Ffrinj Caeredin 2012. Hi yw dim ond yr ail ferch i ennill y wobr ers y sefydlwyd 25 mlynedd yn ôl. Yn 2013, enwebwyd Bea ar gyfer gwobr y Gomedïwraig Newydd Orau yng Ngwobrau Comedi Caeredin Foster's ar gyfer ei sioe ''C'est La Bea*.

Mae wedi gwneud nifer o ymddangosiadau gwadd ar raglenni panel comedi, gan gynnwys *8 Out of 10 Cats*, *Never Mind the Buzzcocks*, *Celebrity Squares*, *Would I Lie to You?*, *QI*, *A League of Their Own*, *Duck Quacks Don't Echo*, *Room 101*, *Insert Name Here*, *The Big Fat Quiz of Everything* a *The Jonathan Ross Show*. Mae hefyd wedi ymddangos yn perfformio comedi ar ei sefyll ar *Russell Howard's Good News Extra*, *Channel 4's Comedy Gala* a *Live at the Apollo''.

## Bywyd personol 
Daw enw proffesiynol Bea o'i thad a fu farw pan yr oedd yn blentyn.  Canfu tra'n astudio yn yr ysgol ddrama bod actores arall o'r un enw yn gweithio yn y diwydiant, felly penderfynodd ar yr enw Aisling Bea.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Digrifwyr o Iwerddon
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Gorsaf reilffordd Fremantle

Mae **Gorsaf reilffordd Fremantle** yn derminws i drenau rhwng Fremantle a Midland trwy [[Perth (Awstralia)|]Perth]], sydd yn ganolpwynt i Transperth, y rhwydwaith lleol.

Agorwyd yr adeilad presennol ar 1 Gorffennaf 1907. Adeiladwyd yr orsaf, yn defnyddio tywodfaen Donnybrook a briciau cochion ar y ffasâd efo cerfiadau o elyrch.

bawd|dim|260px
bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
Fremantle
Categori:Perth, Gorllewin Awstralia
Cyngor Cyntaf y Fatican

bawd|Paentiad o gynulliad Cyngor Cyntaf y Fatican (tua 1870).
Cyngor eglwysig gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig oedd **Cyngor Cyntaf y Fatican** () a gafodd ei alw ynghyd ar 29 Mehefin 1868 gan y Pab Pïws IX, ar ôl cyfnod o gynllunio a pharatoi ers 6 Rhagfyr 1864. Agorodd y cyngor ar 8 Rhagfyr 1869 a daeth i ben ar 20 Hydref 1870. y cyngor cyntaf ers Cyngor Trent (1545–63) tri chan mlynedd ynghynt, a'r unig gyngor eglwysig i'w gynnal ym Masilica Sant Pedr yn Ninas y Fatican nes Ail Gyngor y Fatican (1962–5).

Cafodd y cyngor ei drefnu er mwyn ymdrin â'r problemau a dadleuon crefyddol o ganlyniad i ddylanwad rhesymoliaeth, rhyddfrydiaeth, a materoliaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:1869
Categori:1870
Fatican 1
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Eciwmeniaeth

[bawd|Y symbol eciwmenaidd a ddefnyddir gan [Cyngor Eglwysi'r Byd|Gyngor Eglwysi'r Byd a sefydliadau eraill. Mae'n seiliedig ar stori Iesu ym Môr Galilea, ac yn darlunio'r Eglwys Gristnogol yn gwch gyda'r groes yn hwylbren iddo.]]
Yr egwyddor neu'r nod o hyrwyddo undod ymhlith holl eglwysi Cristnogol y byd, neu ymdrechion i hyrwyddo cyd-ddealltwriaeth a chydweithrediad rhwng gwahanol enwadau, yw **eciwmeniaeth**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cristnogaeth
Categori:Cydweithio
Cristoleg

Cangen o ddiwinyddiaeth Gristnogol sy'n ymdrin â'r athrawiaeth am berson a natur Iesu Grist yn seiliedig ar efengylau ac epistolau'r Testament Newydd yw **Cristoleg** neu **Gristyddiaeth**.

## Cyfeiriadau 

Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:Iesu
Realaeth (athroniaeth)

Athroniaeth yw **realaeth** sy'n honni fod i gysyniadau hollgyffredinol fodolaeth real sy'n annibynnol ar ganfyddiad dynol. Fe'i chyferbynnir ag enwoliaeth, yr athrawiaeth sy'n dal taw enwau yn unig yw cysyniadau cyffredinol ac haniaethol a heb realiti sy'n cyfateb iddynt.

Categori:Athroniaeth iaith
Categori:Realiti
Ffenomen

Yn athroniaeth, gwrthrych canfyddiad yw **ffenomen**, weithiau **gorddangos** neu **synolygfa**, hynny yw peth a ymddengys ac sy'n destun profiad y synhwyrau. Cyferbynnir ffenomenau â'r cysyniadau haniaethol ac ati a ddeallir drwy'r meddwl yn unig.

## Gweler hefyd 
* Ffenomenoleg

## Cyfeiriadau 

Categori:Metaffiseg