Eglwys y Beddrod Sanctaidd

Eglwys hynafol yn Chwarter Cristnogol dinas Jeriwsalem yw **Eglwys y Beddrod Sanctaidd** (Groeg: Παναγίου Τάφου; Armeneg: Սուրբ Հարության տաճար; ; Amhareg: የቅዱስ መቃብር ቤተክርስቲያን; Hebraeg: כנסיית הקבר; ). Yn ôl traddodiad o'r 4g OC, mae'n cynnwys dwy safle sancteiddiaf y byd Cristnogol: y safle lle croeshoeliwyd Iesu Grist, mewn man o'r enw Calfaria neu Golgotha, a bedd gwag yr Iesu, lle cred rhai Cristnogion iddo gael ei gladdu a'i atgyfodi. Amgaeir y beddrod gan gysegrfa o'r 19g a elwir yn yr *aedicula*. Mae cytundeb a elwir yn *Status Quo* yn ddealltwriaeth rhwng cymunedau crefyddol sy'n dyddio i 1757, ac yn berthnasol i'r safle hwn.

O fewn yr eglwys ceir pedair lleoliad diwethaf y Groes ar y Ffordd Ddolurus (), sy'n cynrychioli pedwar rhan o ddyddiau olaf Crist. Bu'r eglwys yn gyrchfan pererindod Gristnogol o bwys ers ei chreu yn y 4g, fel safle traddodiadol atgyfodiad Crist, a roddodd iddi ei henw Groegaidd gwreiddiol, Eglwys yr *Anastasis* ('Atgyfodiad').

Heddiw, mae'r adeiladau ehangach o amgylch Eglwys y Beddrod Sanctaidd hefyd yn gwasanaethu fel pencadlys patriarch Uniongred Groegaidd Jeriwsalem, tra bod rheolaeth ar yr eglwys ei hun yn cael ei rhannu, ar yr un pryd, ymhlith sawl enwad Cristnogol ac endidau seciwlar mewn trefniadau cymhleth heb eu newid ers dros 160 mlynedd, a rhai yn hirach na hynny. Y prif enwadau sy'n rhannu'r cyfrifoldeb dros yr eglwys yw'r Eglwys Uniongred Roegaidd, yr Eglwys Gatholig Rufeinig, Eglwys Apostolaidd Armenia, ac i raddau llai yr Eglwys Goptaidd, yr Eglwys Uniongred Syrieg, ac Eglwys Uniongred Ethiopia.

## Enw 
Gelwir Eglwys neu Fasilica y Beddrod Sanctaidd (; Hebraeg: כנסיית הקבר, *Knesiyat ha-Kever*) hefyd yn *Eglwys yr Atgyfodiad* neu *Eglwys yr Anastasis* gan Gristnogion y Dwyrain (, *Kanīsatu al-Qiyāmah*; , *Naos tes Anastaseos*; Armeneg: ''Surb Harut'yan tač̣ar'').

## Hanes 
Yn dilyn gwarchae Jeriwsalem yn 70 OC yn ystod rhyfel cyntaf yr Iddewon a Rhufain, roedd Jeriwsalem wedi'i throi'n adfeilion. Yn 130 OC, dechreuodd yr ymerawdwr Rhufeinig Hadrian adeiladu trefedigaeth Rufeinig, dinas newydd *Aelia Capitolina*, ar y safle. Tua'r un flwyddyn, gorchmynnodd y dylid llenwi ogof yn cynnwys beddrod wedi'i dorri o'r graig i greu sylfaen wastad ar gyfer teml wedi'i chysegru i'r duw Iau neu'r dduwies Gwener. Fe'i codwyd, ac yno y bu hyd at ddechrau'r 4g.

### Adeiladu (4g) 
bawd|Llun dychmygol gan artist o'r basilica Rhufeinig
Ar ôl yr honnir iddo weld gweledigaeth o groes yn yr awyr yn 312, trodd Cystennin Fawr at Gristnogaeth. Llofnododd Orchymyn Milan gan gyfreithloni'r grefydd newydd, ac anfonodd ei fam Helena i Jeriwsalem i chwilio am feddrod Crist. Gyda chymorth Eusebius, esgob Cesarea, a Macarius, esgob Jeriwsalem, daethpwyd o hyd i dair croes ger un beddrod, gan arwain y Rhufeiniaid at gredu eu bod wedi dod o hyd i Galfaria. Ar ôl i'r deml gael ei rhwygo, tynnwyd y pridd o'r ogof, gan ddatgelu beddrod wedi'i dorri yn y graig, a nododd Helena a Macarius y fan fel man claddu'r Iesu. Adeiladwyd cysegrfa, yn amgáu waliau'r beddrod.

Yn 327, comisiynodd Cystennin a Helena Eglwys y Geni ym Methlehem yn annibynnol o hon, i gofio genedigaeth yr Iesu.

Codwyd Eglwys y Beddrod Sanctaidd mewn dwy ran: y basilica mawr (neu'r *Martyrium*), a'r atriwm (y *Triportico*) a'i rhesi o golofnau, sef safle traddodiadol Calfaria ar y naill law, ac ar draws y buarth, yr ail safle, sef rotwnda o'r enw'r *Anastasis* ("Atgyfodiad"), lle credai Helena a Macarius fod yr Iesu wedi'i gladdu.

Cysegrwyd yr eglwys ar 13 Medi 335. Bob blwyddyn, mae Eglwys Uniongred y Dwyrain yn dathlu pen-blwydd ei godi.

### Niwed a dinistr (614–1009) 
Dinistriwyd yr adeilad hwn gan dân ym Mai 614 OC, pan oresgynnodd yr Ymerodraeth Sassanid, dan Khosrau II, Jeriwsalem a chipio'r Gwir Groes. Yn 630, ailadeiladodd yr ymerawdwr Heraclius yr eglwys ar ôl ail-gipio'r ddinas. Ar ôl i Jeriwsalem ddod o dan lywodraeth Arabaidd, arhosodd yn eglwys Gristnogol, gyda'r llywodraethwyr Mwslimaidd cynnar yn amddiffyn safleoedd Cristnogol y ddinas, gan wahardd eu dinistrio neu eu defnyddio fel adeiladau preswyl.

Yn gynnar yn y 9g, difrodwyd cromen yr Anastasis gan ddaeargryn arall. Atgyweiriwyd y difrod ym 810 gan y patriarch Thomas I. Yn 841, llosgwyd rhan o'r eglwys. Yn 935, ataliodd y Cristnogion y Mwslimaidd rhag codi mosg ger yr Eglwys. Yn 938, llosgwyd y tu mewn i'r basilica a daeth y tan yn agos at y rotwnda. Yn 966, oherwydd trechu byddinoedd Mwslimaidd yn rhanbarth Syria, torrodd terfysg allan, a llosgwyd y basilica eto a'r drysau a rhan o'r to, a llofruddiwyd y patriarch Ioan VII. 

Ar 18 Hydref 1009, gorchmynnodd y califf Ffatimid Al-Hakim bi-Amr Allah ddinistrio'r eglwys yn llwyr fel rhan o ymgyrch yn erbyn addoldai Cristnogol ym Mhalesteina a'r Aifft. Roedd y difrod yn helaeth, heb lawer o rannau o'r eglwys gynnar ar ôl, a difrodwyd to'r beddrod a dorrwyd yn y graig; dinistriwyd y gysegrfa wreiddiol. Dilynwyd gyda pheth atgyweiriadau. Ymatebodd Ewrop Gristnogol gyda sioc a diarddelwyd yr Iddewon, a fu'n ysgogiad i Groesgadau diweddarach.

### Ailadeiladu (11g) 
Mewn trafodaethau eang rhwng y Ffatimidiaid a'r Ymerodraeth Fysantaidd yn 1027–28, cytunodd y califf newydd Ali az-Zahir (mab Al-Hakim) i ganiatáu ailadeiladu ac ailaddurno'r eglwys. Cwblhawyd yr ailadeiladu o'r diwedd ar gost enfawr gan yr ymerawdwr Cystennin IX Monomachos a'r patriarch Nicephoros o Gaergystennin ym 1048. Fel consesiwn, agorwyd y mosg yng Nghaergystennin. Canolbwyntiwyd yr adeiladwaith newydd ar y rotwnda a'r adeiladau o'i amgylch: arhosodd y basilica mawr yn adfeilion. Roedd y capeli i'r dwyrain o gwrt yr Atgyfodiad lle bu wal orllewinol y basilica mawr. Roeddent yn coffáu golygfeydd o'r Croeshoelio, megis lleoliad carchar Crist a'i fflangellu.

Mae cysegriad y capeli hyn yn dangos pwysigrwydd defosiwn y pererinion i ddioddefaint Crist. Fe'u disgrifiwyd fel 'math o *Via Dolorosa* yn fach' ...&nbsp;gan nad oedd fawr o waith adfer wedi'u wneud ar safle'r basilica mawr. Cofnoda nifer o bererinion o'r Gorllewin yn ystod yr 11g fod yma lawer o adfeilion.

### Cyfnod y Croesgadwyr (1099–1244) 
[bawd|[Graffiti croesgadwr yn yr eglwys: croesau wedi'u hysgythru yn y grisiau sy'n arwain i lawr at Gapel Santes Helena ]]

Mae llawer o haneswyr yn honni mai prif bryder y pab Urbanus II, wrth alw am y Groesgad Gyntaf, oedd y bygythiad i Gaergystennin yn dilyn goresgyniad Asia Leiaf gan y Tyrciaid. Mae haneswyr yn cytuno yr oedd tynged Jeriwsalem a thrwy hynny Eglwys y Beddrod Sanctaidd hefyd yn destun pryder, os nad nod uniongyrchol polisi'r pab ym 1095. Enillodd y syniad o feddiannu Jeriwsalem fwy o rym wrth i'r Groesgad fynd rhagddi. Cymerwyd safle'r eglwys a ailadeiladwyd oddi wrth y Ffatimidiaid gan farchogion y Groesgad Gyntaf ar 15 Gorffennaf 1099.

Mae Gwilym o Dyrus, croniclydd teyrnas y Croesgadwyr, yn adrodd ar adnewyddu'r Eglwys yng nghanol y 12g. Ymchwiliodd y Croesgadwyr i'r adfeilion dwyreiniol ar y safle, gan gloddio trwy'r rwbel a darganfod rhan o'r adeiladau gwreiddiol, sef lloc teml Hadrian; fe wnaethant drawsnewid y gofod hwn yn gapel wedi'i gysegru i'r Santes Helena, gan ehangu eu twnnel cloddio gwreiddiol yn risiau. Dechreuodd y Croesgadwyr ail-addurno'r eglwys mewn arddull Romanésg ac ychwanegu clochdy. Unodd yr adnewyddiadau hyn y capeli bach ar y safle ac fe'u cwblhawyd yn ystod teyrnasiad y frenhines Melisende ym 1149, gan roi'r holl leoedd sanctaidd o dan yr un to am y tro cyntaf.

Daeth yr eglwys yn sedd y patriarchiaid Lladin cyntaf a safle sgriptoriwm y deyrnas. Fe'i collwyd,  ynghyd â gweddill y ddinas, i Saladin ym 1187, Cipiwyd y ddinas a'r eglwys gan y Khwarezmiaid yn 1244. Adnewyddodd brodyr Urdd Sant Ffransis yr eglwys ym 1555, gan iddi gael ei hesgeuluso er gwaethaf niferoedd cynyddol o bererinion. Gosodwyd cysegr marmor a gomisiynwyd gan y mynach Boniffas o Ragusa i orchuddio gweddillion beddrod Crist, yn ôl pob tebyg i atal pererinion rhag cyffwrdd â'r graig wreiddiol neu gymryd darnau bach fel cofroddion. Gosodwyd slabyn marmor dros y gwely claddu calchfaen lle credir bod corff yr Iesu wedi gorwedd.

Ar ôl adnewyddu 1555, pendiliodd reolaeth yr eglwys rhwng y Ffransisgiaid a'r Uniongred, yn aml trwy lwgrwobrwyo. Nid oedd gwrthdaro treisgar yn anghyffredin. Yn ystod Wythnos y Pasg 1757, mae'n debyg bod Cristnogion Uniongred wedi cipio peth o'r eglwys a reolwyd gan y Ffransisgiaid. Efallai mai dyma oedd achos archddyfarniad (*firman*) y swltan a ddatblygwyd yn ddiweddarach yn y *Status Quo*.

Llosgwyd rhan arall o'r eglwys yn 1808, gan achosi i romen y rotwnda gwympo a malu addurn allanol yr *aedicula*. Ailadeiladwyd hwnnw, a thu allan yr *aedicula*, ym 1809–1810 gan y pensaer Nikolaos Ch. Komnenos o Mytilene yn yr arddull Baróc Otomanaidd gyfoes. Ailadeiladwyd tu mewn yr rhagystafell, a elwir bellach yn "Gapel yr Angel", yn rhannol i gynllun sgwâr yn lle'r pen gorllewinol hanner cylch a arferai fod.

Cadarnhaodd archddyfarniad arall gan y swltan ym 1853 y rhaniad tiriogaethol presennol ymhlith y cymunedau a chadarnhau'r *Status Quo* i drefniadau "aros yn eu cyflwr presennol", gan fynnu consensws i wneud mân newidiadau hyd yn oed. 
bawd|Prif gromen Eglwys y Beddrod Sanctaidd, c. 1905, golygfa o'r gogledd-ddwyrain; y clochdy i'r dde

### Cyfnod Mandad Prydain 
Erbyn goresgyniad Palesteina gan Brydain – a Mandad Prydain a ddilynodd hynny, ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf – roedd y cladin o farmor coch a roddwyd ar yr *aedicula* gan Komnenos wedi dirywio'n ofnadwy ac yn datgysylltu o'r strwythur sylfaenol; o 1947 hyd at waith adfer yn 2016–2017, fe'i cynhaliwyd yn ei le gyda sgaffaldiau allanol o wregysau haearn wedi'u gosod gan y Prydeinwyr.

### Cyfnodau Gwlad yr Iorddonen ac Israel 
bawd|Diagram o'r eglwys fodern yn dangos safle traddodiadol Calfaria a Beddrod yr Iesu
Adferwyd y gromen eto ym 1994–1997 fel rhan o adnewyddiadau modern helaeth sydd wedi bod ar y gweill ers 1959. Yn ystod y gwaith adfer a chloddio rhwng 1970 a 1978 darganfuwyd mai chwarel calchfaen *meleke* gwyn oedd y safle gyfan, yn wreiddiol.

## Disgrifiad 
### *Parvis* (cwrt) 
Yr enw ar y cwrt sy'n wynebu'r fynedfa i'r eglwys yw'r *parvis*. Mae ychydig o strwythurau llai wedi'u lleoli o amgylch y *parvis*.

### Y clochdy 
Mae'r clochdy o'r 12g ychydig i'r de o'r rotwnda, i'r chwith o'r fynedfa. Collwyd ei lefel uchaf mewn cwymp yn 1545. Yn 1719, collwyd dau lawr arall.

### Y ffasâd a'r fynedfa 
Ers y 7g, mae'r teulu Mwslimaidd Nusaybah wedi bod yn gyfrifol am agor y drws fel parti diduedd i enwadau'r eglwys. Yn 1187, cymerodd Saladin yr eglwys oddi wrth y Croesgadwyr ac ymddiriedodd allwedd Joudeh Al-Goudia, sydd wedi'i gwneud o haearn 30&nbsp;cm (12 modf) o hyd; mae'r Nuseibehs yn parhau i fod yn geidwaid y drws.

### Calfaria (Golgotha) 
bawd|Allor y Croeshoeliad, lle mae craig Calfaria wedi'i gorchuddio â gwydr amddiffynnol
Ychydig y tu mewn i fynedfa'r eglwys mae grisiau sy'n arwain i fyny at Galfaria (Golgotha), a ystyrir yn draddodiadol fel safle croeshoeliad yr Iesu, a'r rhan o'r eglwys sydd wedi'i haddurno fwyaf. Mae'r allanfa trwy risiau arall gyferbyn â'r cyntaf, gan arwain i lawr at y llwybr troed. Mae Golgotha a'i gapeli ychydig i'r de o brif allor y Catholicon.

### Y Garreg Eneinio 
Ychydig y tu mewn i fynedfa'r eglwys mae'r Garreg Eneinio (hefyd Carreg yr Eneiniad neu Garreg yr Uniad), lle paratowyd corff Iesu i'w gladdu gan Joseff o Arimathea medd y traddodiad. Ychwanegwyd y garreg bresennol yn 1810.

### Y Rotwnda a'r *Aedicula* 
### Y Catholicon 
bawd|*Pen dwyreiniol catholicon* dan berchnogaeth Uniongred Gwlad Groeg, 2009
Yng nghorff canolog yr eglwys, a godwyd yn oes y Croesgadwyr ychydig i'r dwyrain o'r rotwnda mwy, mae prif allor yr eglwys, heddiw Catholicon Uniongred Gwlad Groeg. Mae gan y gromen ddiametr o 19.8 metr (65 tr). Dros ganol croesfan transept y cwîr lle mae'r *compas* wedi'i leoli, ceir carreg omphalos ("bogail") y credwyd unwaith ei bod yn ganolbwynt y byd ac yn dal i gael ei barchu felly gan Cristnogion Uniongred (yn gysylltiedig â safle'r Croeshoeliad a'r Atgyfodiad).

### Y mynachlog Armenaidd i'r de o'r *aedicula* 
I'r de o'r *aedicula* mae "Lle'r Tair Mair", wedi'i farcio gan ganopi carreg a brithwaith wal fodern fawr. O'r fan hon, gellir mynd i mewn i'r fynachlog Armenaidd sy'n ymestyn dros y llawr gwaelod a llawr uchaf rhan dde-ddwyreiniol yr eglwys.

### Y Capel Syriaidd, gyda Beddrod Joseff o Arimathea 
I'r gorllewin o'r *aedicula*, y tu ôl i'r Rotwnda, mae'r Capel Syriaidd gyda Beddrod Joseff o Arimathea, wedi'i leoli yn aps Cystennin, ac yn cynnwys agoriad i feddrod hynafol creigiog Iddewig. Y capel hwn yw lle mae'r Eglwys Uniongred Syrieg yn dathlu eu litwrgi ar ddydd Sul.

### Bwâu y Forwyn 
### Carchar Crist 
Yn ochr ogledd-ddwyreiniol y cyfadeilad mae Carchar Crist, yr honnir ei fod lle cafodd Iesu ei ddal. Mae'r Eglwys Uniongred Roegaidd, fodd bynnag yn dangos man arall lle honnir bod Iesu wedi'i ddal.

bawd|Carchar Crist

### Capel Santes Helena 
Rhwng Capel Rhaniad y Brethyn Diwnïad a Chapel Groegaidd y Gwawdio mae grisiau sy'n arwain i lawr at Gapel Santes Helena. Mae'r Armeniaid, sy'n berchen arno, yn ei alw'n Gapel Sant Grigor y Goleuwr, ar ôl y sant a ddaeth â Christnogaeth i'r Armeniaid.

## Gweler hefyd 
* Eglwys y Geni

## Cyfeiriadau 
* 

### Troednodiadau 
## Darllen pellach 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 

## Dolenni allanol 
*  of the Holy Sepulchre* (erthygl a lluniau)
*  Homili'r Pab Ioan Pawl II yn Eglwys y Beddrod Sanctaidd
*  OrthodoxWiki (erthygl)
*  *Sacred Destinations* (erthygl, cynllun rhyngweithiol, oriel luniau)
* Map o Eglwys y Beddrod Sanctaidd, 1715, gan Nicolas de Fer.  Casgliad Cartograffig Eran Laor, Llyfrgell Genedlaethol Israel

### Ceidwaid 
*  Brawdoliaeth y Beddrod Sanctaidd (ceidwaid Uniongred Groegaidd)
*  Dalfa Ffransisgaidd yn y Wlad Sanctaidd  (ceidwaid Catholig Rhufeinig)
*  Teulu Joudeh  (Ceidwad Mwslimaidd yr allweddi)
*  Teulu Nuseibeh  (Ceidwaid Mwslimaidd y drws)
*  Brawdoliaeth Sant Iago  (ceidwaid Armenaidd)

### Teithiau rhithwir
* Taith Rithwir Eglwys y Beddrod Sanctaidd
* Taith Rithwir Beddrod yr Iesu

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1809
Categori:Eglwysi
Categori:Jeriwsalem
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Hebraeg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Arabeg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Lladin
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Groeg
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Wicibrosiect Palesteina