open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pentre Broughton

Pentref bach yng nghymuned Brychdyn, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Pentre Broughton** Mae'n ffinio â phentrefi cyfagos sef Moss a Brynteg.

Daw enw'r pentref o'r gair Cymraeg *pentre* ("village") ynghyd â Brychdyn. Enw maestref plwyf Wrecsam yw Brychdyn ( Brymbo yn ddiweddarach) ac yma y lleolir y pentref. Mae'r enw Saesneg "Broughton" yn ymddangos yn arolwg Llyfr Dydd y Farn  o'r ardal ac mae'n debyg mai'r ystyr yw "brook town". Ei enw gwreiddiol oedd *Pentre Cerni*.

Mae llawer o'r pentref yn dyddio o ddiwedd 19g, ar ôl ehangu diwydiannol yn yr ardal, ond mae'n ymddangos yn Arolwg Ordnans 1873 o Sir Ddinbych fel "Pentre" a "Phentre isaf" ("lower village"). Mae enwau'r lleoedd hyn, yn hytrach na "Pentre Broughton" yn ymddangos ar fapiau tan ail hanner yr 20fed ganrif, ac yn aml cyfeirir at y pentref yn syml fel "Pentre" gan drigolion lleol.

Adeiladwyd eglwys St Paul ym Mhentre Broughton, ym 1888-89, er na chafodd ei chysegru tan 1909, ychydig cyn i Frychdyn gael ei wneud yn blwyf ar wahân ynddo'i hun.  Dyluniwyd yr eglwys gan y pensaer Howel Davies o Wrecsam. 

Roedd llawer o drigolion y pentref yn gweithio ym maes cloddio glo, neu yng Ngwaith Dur Brymbo a oedd, hyd nes iddo gau yn 1990, yn dominyddu golygfa gogledd y pentref.Yn gynt,  Y *Cross Foxes* ar stryd fawr Pentre oedd man cyfarfod undebau gweithwyr glo'r ardal; ac mewn un cyfarfod o'r 19eg ganrif, ymgasglodd dros 6000 o bobl yno ar gyfer gwrthdystiad. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Brychdyn, Wrecsam
Categori:Pentrefi Wrecsam
C.P.D. Merched Llandudno

Mae **Clwb Pêl-droed Merched Llandudno** yn glwb pêl-droed wedi'i leoli yng Nghyffordd Llandudno, Bwrdeistref Sirol Conwy. Ar hyn o bryd maen nhw'n chwarae eu gemau cartref yn Maes Du ac yn chwarae yng Adran y Gogledd sef Cynghrair Merched Gogledd Cymru.

## Hanes
Sefydlwyd Merched Llandudno fel **C.P.D. Merched Cyffordd Llandudno** gan eu bod yn gysylltiedig â thîdynion Chyffordd Llandudno. Yn 2010, cafodd Cyffordd Llandudno eu dyrchafu i Uwch Gynghrair Merched Cymru ond dim ond un tymor y gwnaethon nhw bara cyn cael eu hisraddio. Yn 2012, cawsant eu dyrchafu yn ôl i Gynghrair Bêl-droed Merched Premier Cymru oherwydd i’r gynghrair ehangu i ddeuddeg tîm a dod yn gynghrair gwbl genedlaethol. Yn eu tymor cyntaf yn ôl yn yr hediad gorau, gosododd Llandudno record Gymreig am y nifer fwyaf o goliau a sgoriwyd mewn gêm hedfan orau yng Nghymru trwy ennill 23–0 yn erbyn C.P.D.M. Castell Caerffili. Yn 2013, fe wnaethant fabwysiadu enw MBi Llandudno Ladies oherwydd nawdd. Gollyngwyd hyn yn 2016 a dychwelodd enw'r tîm yn ôl i Ferched Llandudno.

Roedd y clwb yn rhan o hanes pêl-droed merched Cymru pan chwaraewyd gêm gyntaf erioed y gynghrair newydd, a adnabwyd fel Cynghrair Merched Cymru yn Aberystwyth pan chwaraeodd Llandudno yn erbyn Aberystwyth ym mis Medi 2009.

Yn 2014, symudodd Merched Llandudno i Barc Maesdu oherwydd newidiadau ym meini prawf daear Cynghrair Premier Cymru a gosod cae 3G newydd. Yn 2016, fe gyrhaeddodd Merched Llandudno rownd derfynol Cwpan Merched CBDC yn erbyn Merched Dinas Caerdydd F.C. gan anelu at ddod y tîm cyntaf yng Ngogledd Cymru i'w ennill ers C.P.D. Merched Dinas Bangor yn 2002.

Dechreuodd Merched Llandundo dymor 2019-20 yn Uwch Gynghrair Merched Cymru, ond tynnodd yn ôl ym mis Rhagfyr 2019 gan nodi anhawster wrth recriwtio a chadw chwaraewyr. Derbyniwyd eu cais am ymddiswyddiad ac o'r herwydd cafodd eu record chwarae yn nhymor 2019-20 ei ddiarddel. Gwrthodwyd ei cais i ailymuno gyda'r adran.

## Ymddangosiadau teledu
Ar 3 Hydref 2021 ffilmiwyd gêm C.P.D.M. Llandudno yn erbyn C.P.D. Merched Pwllheli yn y cymal cyntaf o Gwpan Pêl-droed Merched Cymru gan raglen Sgorio ar S4C. Pwllheli a enillodd 2-1 gan fynd trwyddo i'r cymal nesa. Dyma'r tro cyntaf i'r clwb Pwllheli gael ei ffilmio a'i darlledu.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y Clwb
* Cyfrif Twitter @LlandudnoLadies
* Tudalen Facebook Merched Llandudno

Llandudno
Categori:Llandudno
Pen-y-cae-mawr

Pentrefan yng nghymuned Drenewydd Gelli-farch, Sir Fynwy, Cymru, yw **Pen-y-cae-mawr**. Saif uwchben Coed Gwent, tua 2 filltir (3.2&nbsp;km) i'r dwyrain o Llantrisant.

Mae gan y pentrefan dwy fferm - Ffarm Cas-Troggy a Ffarm Penyrheol. Mae yna hefyd gapel Methodistaidd ar y briffordd. Yn ddiweddar, bu'r capel yn dathlu ei ben-blwydd yn 121 oed. Cynhelir gwasanaethau ar yr ail a'r pedwerydd Sul pob mis am 3.00yp.

Ceir olion capel Bedyddwyr, a welir ar hen fapiau fel "Capel Pen Y Well". Mae cerrig beddi yn dyddio'n ôl i'r 18g, ac roedd ganddo goeden ywen ar un adeg, bellach wedi'i dinistrio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Drenewydd Gelli-farch
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Tîm pêl-droed cenedlaethol Emiradau Arabaidd Unedig

**Tîm pêl-droed cenedlaethol yr Emiradau Arabaidd Unedig** (Arabeg: منتخب الإمارات العربية المتحدة لكرة القدم) yw tîm cenedlaethol yr Emiradau Arabaidd Unedig (EAU).

## Wrthwynebwyr
"Prif wrthwynebwyr" yr EAU Saudi Arabia, Qatar ac Iran.

## Lysenwau
Ym mis Hydref 2012, cyhoeddodd gwefan swyddogol Cydffederasiwn Pêl-droed Asia erthygl am ymgyrch tîm cenedlaethol Emiradau Arabaidd Unedig i gymhwyso ar gyfer Cwpan Asiaidd AFC 2015, y cyfeiriwyd at y tîm gan ddefnyddio "slyri hiliol". Roedd hyn yn "ganlyniad anuniongyrchol fandaliaeth" yr erthygl Wikipedia ar y tîm, a gorfodwyd yr AFC i ymddiheuro.

## Dolenni
*Gwefan Swyddogol Cymdeithas Bêl-droed yr EAU
*Twitter @huaefa_ae
*Facebook

## Cyfeiriadau
Categori:Yr Emiradau Arabaidd Unedig
Emiraday Arabaidd Unedig
Gwahaniaethu yn erbyn dynion trawsryweddol

**Gwahaniaethu yn erbyn dynion trawsryweddol** a phobl draws-wrywaidd unigolion, y cyfeirir atynt weithiau fel **transandrophobia**  neu **transmisandry,**  yn debyg i transmisogyny a gwahaniaethu yn erbyn pobl anneuaidd.  

## Anffafriaeth 
Mae cam-drin misogynistaidd a thrawsffobig yn erbyn dynion trawsryweddol yn digwydd pan fydd pobl drawsffobig yn credu bod dynion traws yn fenywod. Mae'r trawsffobau yn credu bod dynion traws eisiau braint wrywaidd. Ond mae gan dynion traws yn llai braint wrywaidd na dynion cydryweddol. Er enghraifft, mae 51% o ddynion traws wedi profi ymosodiad rhywiol. 

### Terminoleg 
Nid oes consensws o'r enw o anffafriaeth yn erbyn dynion trawsryweddol. Mae'r opsiynau'n cynnwys traws-misandry (transmisandry), trawsandroffobia (transandrophobia) a gwrth-drawsgwrywedd (anti-transmasculinity.  

### Diffyg gwelededd 
Mae dynion trawsryweddol a phobl draws-wrywaidd yn cael trafferth gyda diffyg gwelededd mewn cymdeithas. Yn hanesyddol, nid oedd llawer o bobl yn gwybod am drawsnewidiadau benyw i wryw, dim ond trawsnewidiadau gwryw i fenyw. Mae Susan Stryker yn ysgrifennu bod yn y 1960au, grwpiau wedi canolbwyntio ar "anghenion menywod trawsryweddol yn fwy na ddynion trawsryweddol".

## Enghreifftiau 
### Brandon Teena 
Ym mis Rhagfyr 1993, lladdwyd Brandon Teena gan Marvin Nissen a John Lotter yn Humboldt, Nebraska. 

Roedd Teena yn ddyn traws ac yn cael ei thargedu gan Nissen a Lotter mewn trosedd casineb, gan gynnwys treisio a llofruddiaeth. Lladdwyd Teena gyda dau o'i ffrindiau - Phillip DeVine and Lisa Lambert - yn nhŷ Lambert ar 31 mis Rhagfyr 1993. 

## Cyfeiriadau 
* 
* 
* 
* 
Categori:Trawsrywedd
Categori:Dynion
Naturiolaeth (llenyddiaeth)

Mudiad llenyddol a fu ar ei anterth ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g, yn Ffrainc yn enwedig, yw **naturiolaeth** sydd yn arddel penderfyniaeth, gwrthrychedd foesol, sylwebaeth gymdeithasol, a golygwedd wyddonol ar ffuglen. Datblygodd dan ddylanwad Émile Zola yn bennaf, fel estyniad i realaeth lenyddol yn ei nod o gynrychioli'r byd mewn rhyddiaith ffyddlon ac annethol, ac i gyflwyno talp o fywyd go iawn i'r darllenydd heb farn yr awdur. Ceisiai'r naturiolwyr addasu egwyddorion a methodoleg y gwyddorau naturiol, yn enwedig Darwiniaeth, at lenyddiaeth, a chelfyddydau eraill hefyd. O ganlyniad i'r benderfyniaeth wyddonol sydd yn nodweddu naturiolaeth, byddent yn pwysleisio natur ffisiolegol dyn, a'i amgylchiadau damweiniol, yn hytrach na'i arweddau moesol a rhesymegol.

Sail ddamcaniaethol y mudiad oedd dull y beirniad Hippolyte Taine o drin llenyddiaeth yn ôl cyflwr y byd naturiol. Yr esiampl gyntaf o nofel "wyddonol", mae'n debyg, oedd *Germinie Lacerteux* (1865) gan y brodyr Edmond a Jules de Goncourt, stori ddidrugaredd am ferch sydd yn dioddef nymffomania. Fel rheol, ystyrir yr ysgrif "Le Roman expérimental" (1880) gan Émile Zola yn ddogfen sefydlu'r mudiad. Ymhlith y llenorion a ysgrifennai yn unol â'r egwyddorion a luniwyd gan Zola bu'r Ffrancwr Joris-Karl Huysmans, yr Almaenwr Gerhart Hauptmann, y Swediad August Strindberg, a'r Portiwgaliad José Maria Eça de Queirós.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth Ffrainc yn y 19eg ganrif
Categori:Mudiadau llenyddol
Blind Willie Johnson

Canwr a gitarydd o'r Unol Daleithiau yn genre blŵs yr efengyl oedd **Blind Willie Johnson** (25 Ionawr 1897 – 18 Medi 1945).

Ganed ym mhentref Pendleton, ger Temple, Texas, i deulu o gyfrangnydwyr Affricanaidd-Americanaidd. Aeth yn ddall yn ystod ei fachgendod, o bosib wedi i'w lysfam daflu dŵr lleisw yn ei wyneb pan oedd yn 7 oed. Ers ei ieuenctid byddai'n canu caneuon yr efengyl, gyda'i gitâr, ar y stryd i ennill arian wrth iddo deithio i drefi a dinasoedd ar draws Texas.

Recordiodd Johnson 30 o ganeuon yn Dallas, Texas, ac yn Atlanta, Georgia, yn y cyfnod 1927–30. Bu farw yn Beaumont, Texas, o falaria, yn 48 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cantorion y felan
Categori:Cristnogion o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion y felan
Categori:Pobl ddigartref
Categori:Pobl a aned yn Texas
Categori:Pobl fu farw yn Texas
Categori:Pobl fu farw o falaria
Boulston

Pentrefan yng nghymuned Uzmaston, Boulston a Slebets, Sir Benfro, Cymru, yw **Boulston**. Saif yng ngorllewin y sir, ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro. Saif ar lan ogleddol Afon Cleddau Wen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Uzmaston, Boulston a Slebets
Rhyduchaf

Pentrefan yng nghymuned Llanycil, Gwynedd, Cymru, yw **Rhyduchaf** (weithiau **Rhyd-uchaf**). Saif tua 2.4 milltir (3.9&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o'r Bala a 1.4 milltir (2.3&nbsp;km) i'r de o Fron-goch (ar hyd llwybr troed), ar ffordd ddienw sy'n rhoi mynediad i fynydd Arenig Fawr.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan yr ardal gôd post  boblogaeth o 78.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
C.P.D. Merched Wrecsam

Merched **Clwb Pêl-droed Merched Wrecsam**, neu wedi talfyru, **C.P.D.M. Wrecsam** (Saesneg: *Wrexham AFC Women*) yn dîm pêl-droed yn nhref Wrecsam. Fe'u hail-ffurfiwyd yn 2018. Yn 2009, a elwid wedyn yn *Wrexham Ladies*, roeddent yn aelodau sylfaenol o Uwch Gynghrair Merched Cymru a elwir bellach yn *Adran Premier Genero*. Maent yn rhan o strwythur clwb C.P.D. Wrecsam.

## Hanes
Diwygiwyd Merched AFC Wrecsam yn 2018. Fe wnaethant ymuno â Chynghrair Pêl-droed Merched Gogledd Cymru i gystadlu yn erbyn timau led-led y Gogledd. Rhannwyd y Gynghrair yn 'Adran Un' ac aeth 'Adran Dau' yng Ngogledd Cymru a Wrecsam i'r haen isaf fel clwb newydd o 'Adran Dau'. Yn ystod eu tymor cyntaf, cododd Wrecsam gwpan gynghrair Adran Dau Merched Gogledd Cymru ar ôl curo 'Rhyl Development' 3-2 yn rownd derfynol y cwpan a gynhaliwyd yn Maes Tegid, Y Bala, cartref Y Bala. Gorffennodd Wrecsam dymor cyntaf y gynghrair yn y 4ydd safle ac ennill dyrchafiad i Adran Un Cynghrair Merched Gogledd Cymru.

Yn ystod ail dymor Wrecsam, torrodd pandemig Covid 19 yng Nghymru y tymor yn fyr gyda Wrecsam yn yr 8fed safle yn Adran Un Cynghrair Merched Gogledd Cymru. Penderfynodd Cymdeithas Bêl-droed Cymru ddefnyddio cyfrifiad pwyntiau fesul gêm (PPG) i weithio allan y safleoedd gorffen ar gyfer y timau yn y gynghrair a arweiniodd at Wrecsam yn gosod 8fed.

Ar gyfer tymor 2020/21 penderfynodd Cynghrair Pêl-droed Merched Gogledd Cymru rannu'r cynghreiriau yng Ngogledd Cymru yn 'Premier' 'Dwyrain' a 'Gorllewin', gosodwyd Wrecsam yng nghynghrair y Dwyrain a rhoddwyd dyddiad cychwyn iddynt ym mis Chwefror 2021. Oherwydd ail gloi Nadolig 2020, canslwyd tymor 2020/21 heb chwarae unrhyw gemau.

Cyn dechrau tymor 2021/22 cyhoeddodd CBDC ailstrwythuro pêl-droed Merched yng Nghymru, ail-enwyd yr Uwch Gynghrair yn *Adran Premier Genero* (Genero yw'r prif noddwr) - dyma'r adran genedlaethol. Oddi tan hynny crëwyd dau adran; un i'r Gogledd (Adran y Gogledd, neu Adran North) ac Adran y De (Adran South). Roedd meini prawf penodol ar gyfer cymhwyso i chwarae yn y strwythur newydd.. Agorodd CBDC haen 1 a haen 2 i bob clwb i wneud cais i ymuno, gwnaeth Wrecsam gais am Aran y Gogledd. Ar ôl proses ymgeisio lwyddiannus dyfarnwyd lle i Wrecsam yn Haen 2 Gogledd yr FAW ar gyfer tymor 2021/22.

## Record yn y Gynghrair
## Anrhydeddau
* Enillwyr Cwpan Cynghrair Adran Dau NWWFL 2018

* 2018/19 Dyrchafwyd i Adran Un NWWFL

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen CPDM Wrecsam ar wefan C.P.D. Wrecsam
* Cyfrif Twitter @WrexhamAFCWomen
* Gwefan Cynghreiriau *Adran* ar gyfer pêl-droed merched Cymru

Wrecsam
Categori:Chwaraeon yn Wrecsam
Llanfarthin, Casnewydd

Pentref a phlwyf yng nghymuned Langstone, Casnewydd, Cymru, yw **Llanfartin** (Saesneg: *Llanmartin*) Saif i'r dwyrain o ddinas Casnewydd i'r gogledd o draffordd yr M4 rhwng Langstone a Magwyr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Casnewydd
Gladys Berejiklian

Gwleidydd o Awstralia yw **Gladys Berejiklian** (ganwyd 22 Medi 1970) a wasanaethodd fel 45fed premier o De Cymru Newydd ac arweinydd Plaid Ryddfrydol De Cymru Newydd. Daeth hi yn premier ar 23 Ionawr 2017, ar ôl ymddiswyddiad Mike Baird. Roedd ganddi ddau dymor yn y swydd cyn ymddiswyddo yn 2021. Mae hi wedi bod yn aelod o Gynulliad Deddfwriaethol De Cymru Newydd er 2003. Cafodd Dominic Perrottet ei disodli fel premier yn 2021.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Gwleidyddion o Awstralia
Lublin

Dinas yn nwyrain Gwlad Pwyl a phrifddinas *województwo* (foifodiaeth) Lubelskie yw **Lublin**. Saif ar Afon Bystrzyca, ac yn hanesyddol bu'n bwysig oherwydd ei safle rhwng dwy ddinas fwyaf Gwlad Pwyl—Warsaw a Kraków—a Rwsia i'r dwyrain.

Sefydlwyd cadarnle yma gan y Lędzianie, un o'r llwythau Lechitig, yn niwedd y 9fed ganrif. Codwyd y castell yn y 14eg ganrif, a derbyniodd ei breintiau dinesig ym 1317. Datblygodd Lublin fel tref fasnachol ar hyd y ffordd rhwng Gwlad Pwyl a'r Wcráin, a bu'n fan gyfarfod rhwng Teyrnas Gwlad Pwyl ac Uchel Ddugiaeth Lithwania. Yng Ngorffennaf 1569 cytunwyd ar delerau Undeb Lublin i uno'r ddwy wlad ar ffurf y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd a fe'i arwyddwyd yng Nghastell Lublin. Cyrhaeddodd ei hanterth economaidd yn y cyfnod hwn a bu'n enwog am ei ffeiriau masnachol yn yr 16g a'r 17g. Yn sgil trydydd raniad Gwlad Pwyl ym 1795, daeth Lublin a Kraków dan reolaeth y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd ar ffurf Gorllewin Galisia, tiriogaeth a unwyd â Theyrnas Galisia a Lodomeria ym 1803. Yn sgil Cyngres Fienna ym 1815 daeth Lublin a'r cyrion dan ben-arglwyddiaeth Ymerodraeth Rwsia fel rhan o Wlad Pwyl y Gyngres.

Ar 5 Tachwedd 1918, ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, datganwyd Sofiet Dirprwyon y Gweithwyr yn Lublin, y llywodraeth annibynnol gyntaf a fyddai'n datblygu yn Weriniaeth Gwlad Pwyl. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan oedd Gwlad Pwyl dan feddiannaeth yr Almaen Natsïaidd, codwyd gwersyll crynhoi a difa Majdanek yn ne-ddwyrain Lublin ym 1941, ac yno llofruddiwyd rhyw 78,000 o bobl, 59,000 ohonynt yn Iddewon, yn y cyfnod o Hydref 1941 i Orffennaf 1944. Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, Lublin oedd safle dros dro y Pwyllgor Rhyddid Cenedlaethol Pwylaidd, a elwir hefyd yn Bwyllgor Lublin, cyn i'r llywodraeth genedlaethol symud i Warsaw.

Lublin yw canolfan ddiwydiannol de-ddwyrain Gwlad Pwyl, ac mae ei diwydiannau yn cynnwys peiriannau ffermio, tecstilau, nwyddau trydanol, cemegion, ceir a lorïau, siwgr, a chwrw. Lleolir pum sefydliad addysg uwch cyhoeddus yn y ddinas: Prifysgol Marie Curie-Skłodowska, Prifysgol Gatholig Ioan Pawl II, y Brifysgol Feddygol, Prifysgol y Gwyddorau Bywyd, a'r Coleg Polytechnig. Gostyngodd y boblogaeth o 353,000 ym 1996 i 349,000 yn 2011, ac i 339,000 yn 2021.

## Cyfeiriadau 

Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
Keinton Manderville

Pentref a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, ydy **Keinton Manderville**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Gwlad yr Haf.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,068.

## Cyfeiriadau
Categori:De Gwlad yr Haf
Categori:Pentrefi Gwlad yr Haf
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Llan-ffwyst

Pentref yng nghymuned Llan-ffwyst Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llan-ffwyst** (Saesneg: *Llanfoist*). Saif i'r de-orllewin o'r Fenni ar lan arall Afon Wysg, ac i'r gogledd-ddwyrain o Gamlas Sir Fynwy a Brycheiniog.

Ni wyddys unrhyw beth o gwbl am Ffwyst, nawddsant Llan-ffwyst.

Roedd y pentref yn gartref i'r meistr haearn Crawshay Bailey (1789–1872), a ymddeolodd i  Llanfoist House yn y pentref cyn 1851.

Claddwyd y nofelydd Alexander Cordell (1914–97) ym mynwent y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Llan-ffwyst Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Mostaccino

Mae **Mostaccino** (Lombard: *moustasì*, yn y dafodiaith leol) yn fisgedan sbeislyd sy'n nodweddiadol o Crema, Lombardia, yr Eidal.

Caiffl ei ddefnyddio'n bennaf wrth baratoi llenwad *tortelli cremaschi* acmae'n cynnwys nytmeg, sinamon, ewin, byrllysg, cilantro, anis seren, pupur du a choco a rhai cynhwysion eraill. Mae ganddo flas sbeislyd.

Roedd Mostaccino eisoes yn hysbys mewn bwyd o'r 17g. Ar ôl bod boblogaidd ledled Lombardi ar un adeg, dim ond yn nhref Crema a'r ardal o'i hamgylch y mae i'w chael bellach.

## Llyfryddiaeth
*
*

## Gweler hefyd 
* Tortelli cremaschi

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwyd a diod yn yr Eidal
Manorbier Newton

Pentrefan yng nghymuned Maenorbŷr, Sir Benfro, Cymru, yw **Manorbier Newton**. Fe'i lleolir ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro. Saif wrth ymyl Rheilffordd Gorllewin Cymru rhwng Penfro a Dinbych-y-pysgod.

I'r de o'r pentrefan saif system o lain-gaeau sydd yn ôl pob tebyg yn dyddio o Oes yr Efydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Llenyddiaeth
* Gerald Codd, *Manorbier Parish: A History* (Jameston: Heliotrope Publishing, 2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Maenorbŷr
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Llidiardau

Pentrefan yng nghymuned Llanycil, Gwynedd, Cymru, yw **Llidiardau**. Saif tua 4 milltir i'r gogledd-orllewin o'r Bala, ar ffordd ddienw, 2.3 milltir o mynydd Arenig Fawr ac yng nghysgod Mynydd Nodol.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan yr ardal gôd post  boblogaeth o 20.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Tîm pêl-droed cenedlaethol Oman

**Tîm pêl-droed cenedlaethol Oman** yw tîm cenedlaethol Swltaniaeth (Teyrnas) Oman, sydd wedi'i leoli ar Benrhyn Arabia.

## Hanes
Er i'r tîm gael ei sefydlu'n swyddogol ym 1978, ffurfiwyd y garfan beth amser cyn hynny a ffurfiwyd cymdeithas bêl-droed yn iawn ym mis Rhagfyr 2005 yn unig. Chwaraeodd Oman ei gêm ryngwladol gyntaf yn gynnar, ym 1965. Fodd bynnag, nid oedd gan y tîm unrhyw gyfle yn erbyn Libya ac yn amlwg fe gollon nhw 1:15. Am y 15 mlynedd nesaf, methodd y tîm ag ennill gêm. Cyflawnodd y wlad ei hunig fuddugoliaeth hyd yn hyn ym 1976 gyda gêm gyfartal 1-1 yn erbyn yr Emiradau Arabaidd Unedig yng Nghwpan y Gwlff - cystadleuaeth ar gyfer gwledydd Arabaidd Gwlff Persia. Dathlwyd y fuddugoliaeth gyntaf ar 17 Chwefror 1982, pan drechodd Oman dîm Nepal 1-0. Ers dechrau'r 1990au, mae'r tîm wedi gwella ei ganlyniadau yn raddol ac wedi dal i fyny fwy a mwy â chenhedloedd eraill y Dwyrain Agos.

## Cwpan y Byd
 2019]]

Nid yw Oman wedi cymhwyso ar gyfer Cwpan Pêl-droed y Byd eto. Roedd y methiant agosaf yn 2002 pan gyrhaeddodd y tîm y rownd derfynol, ond heb gyfle yn erbyn China a'r EAU.

## Cwpan Asia
Ar ôl i’r tîm fod wedi bod yn gymwys i gael Cwpan Asia am y tro cyntaf ym 1984, fe gyrhaeddodd yr Omanis y rowndiau terfynol 20 mlynedd yn ddiweddarach pan wnaethon nhw, ymhlith pethau eraill, guro De Corea, y pedwerydd yng Nghwpan y Byd, 3-1. Yn y rowndiau terfynol fe gollon nhw eu gêm gyntaf yn erbyn Siapan dim ond 0: 1 a gwahanu ffyrdd gyda 2: 2 yn erbyn Iran. Er gwaethaf curo Gwlad Thai 2-0, cafodd yr Omani eu dileu wrth i Iran a Japan wahanu’n ddi-nod. Yn y diwedd, cymerodd yr Omani y trydydd safle yn y tabl.

Wrth gymhwyso ar gyfer Gemau Olympaidd yr Haf 2004 yn Athen, roedd Oman yn y lle cyntaf yn y tabl cyn diwrnod olaf y gêm a bu’n rhaid iddo wynebu ail Coweit yn Coweit, tra bod Irac yn y trydydd safle yn derbyn Saudi Arabia yn Aman. Byddai buddugoliaeth yn Coweit wedi dod â’r cymhwyster, ond ni lwyddodd yr Omani i fynd heibio 0-0 a chwalu eu siawns o gymhwyso wrth i Irac guro Saudi Arabia 3-1 a sicrhau cyfranogiad yn y rowndiau terfynol oherwydd y gwahaniaeth goliau gwell.

Yng Nghwpan Asiaidd 2007, cafodd y tîm ei ddileu heb fuddugoliaeth yn y rownd ragbrofol, ac yn 2009 fe wnaethant ennill y Cwpan Golff am y tro cyntaf. Enillwyd ail deitl yn 2017.

## Cwpan y Gwlff
Mae Oman yn cystadlu yng Cwpan Pêl-droed y Gwlff sy'n agored i wledydd Arabaidd sydd ar arfordir Gwlff Persia (ond nid yw Iran yn cystadlu. Maent wedi ennill 2 waith; yn 2009 ac yn 2017-18. Mae Oman fel gwlad hefyd wedi cynnal y Cwpan tair gwaith - 1984, 1996, a 2009.

## Chwaraewyr adnabyddus
Mae'n debyg mai'r chwaraewr mwyaf adnabyddus yw llengfilwr Darllen y CC, Ali al-Habsi.

## Pencampwriaethau'r Byd
1930 i 1982 - heb gymryd rhan
1986 - wedi'i dynnu'n ôl
1990 i 2018 - heb gymhwyso

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Catalog o ganlyniadau gemau Oman

Categori:Pêl-droed yn Oman
Oman
Llantrisant Fawr

Cymuned yn Sir Fynwy, Cymru, ydy **Llantrisant Fawr**. Mae'n cynnwys y pentref Llantrisant ei hun yn ogystal â phentref Llanllywel.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ystadegau:
* Mae gan y gymuned arwynebedd o 22.83&nbsp;km².
* Yng Nghyfrifiad 2001 roedd ganddi boblogaeth o 369.
* Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 475.
* Yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2020 roedd ganddi boblogaeth o 458, gyda dwysedd poblogaeth o 20.06/km².

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan Llantrisant Fawr Community Council

Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Castroaeth

Ideoleg wladwriaethol Ciwba yw **Castroaeth** ( neu *fidelismo*) sydd yn seiliedig ar syniadaeth a pholisïau Fidel Castro (1926–2016), arweinydd Ciwba o 1959 i 2008. Ffurf ar Farcsiaeth–Leniniaeth ydyw a fu'n ddylanwadol yn America Ladin yn ystod y Rhyfel Oer.

Cafwyd y datganiad cyhoeddus cyntaf o wleidyddiaeth Fidel Castro yn ei araith "La historia me absolverá" (1953), a fabwysiadwyd yn faniffesto Mudiad 26 Gorffennaf yn ystod Chwyldro Ciwba (1953–59), gwrthryfel adain-chwith a gwrth-drefedigaethol yn erbyn yr unben Fulgencio Batista. Mae'r araith yn pwysleisio cenedlaetholdeb, democratiaeth, a chyfiawnder cymdeithasol, gan gynnwys diwygio tir. Fodd bynnag, nid yw'r araith yn cyfeirio'n uniongyrchol at sosialaeth. Cwympodd llywodraeth Batista ar 1 Ionawr 1959, a daeth Castro ei hun i rym yn Chwefror 1959. Nid oedd Castro yn gomiwnydd i gychwyn, ond mewn araith ym 1961 datganodd ei hun yn Farcsydd–Leninydd. Ceir dadl rhwng ysgolheigion a meddylwyr yr adain chwith ynglŷn â phryd yn union trodd Castro yn Farcsydd, a rhai yn honni iddo ond cofleidio'r ideoleg honno er mwyn ennill cefnogaeth yr Undeb Sofietaidd yn erbyn Unol Daleithiau America ym 1961.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth Ciwba yn yr 20fed ganrif
Categori:Ideolegau gwladwriaethol
Categori:Marcsiaeth
Trellech Grange

Pentrefan yng nghymuned Tryleg Unedig, Sir Fynwy, Cymru, yw **Trellech Grange** (Saesneg: *Trelleck Grange*). Saif tua 3 milltir i'r de o Tryleg, 2 milltir i'r gorllewin o Dyndyrn a thua 7 milltir i'r de o dref Trefynwy.

Ar un adeg roedd yr ardal yn rhan o faenor Tryleg, gydag eglwys o'r enw *Ecclesia Mainuon*, ond ym 1138 fe'i rhoddwyd i fynachod Abaty Tyndyrn a sefydlwyd gan Gilbert de Clare, Iarll 1af Penfro, un o Arglwyddi'r Mers. Yna fe wnaeth y mynachod ei drin fel *grange*, gan ei gwneud yn brif fferm ar gyfer cynhyrchu bwyd i'r abaty.

Mae gan y pentrefan eglwys blwyf fach heb gysegriad hysbys.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Tryleg Unedig
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Penperllenni

Pentref yng nghymuned Goetre Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Penperllenni**.

Yn y gorffennol hanesyddol, gelwid Penperlleni yn "Pelleny" (1256), "Pethllenny" (1330), "Pelleny" (1349) a "Pellenig" (1593).

## Cyfeiriadau
Categori:Goetre Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Goetre, Sir Fynwy

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Goetre.*

Pentref yng nghymuned Goetre Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Goetre** (Saesneg: *Goytre* neu *Goytrey'').

Mae ganddo lanfa ar Gamlas Sir Fynwy a Brycheiniog, sydd heddiw yn canolfan groeso.

bawd|dim|Glanfa Goetre ar Gamlas Sir Fynwy a Brycheiniog

## Cyfeiriadau
Categori:Goetre Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Buckholt, Sir Fynwy

Pentref yng nghymuned Trefynwy, Sir Fynwy, Cymru, yw **Buckholt**. Saif tua 2 filltir (3.2&nbsp;km) i'r gogledd o dref Trefynwy, yn agos at y ffin â Swydd Henffordd, Lloegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Trefynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Crossway, Sir Fynwy

Pentrefan yng nghymuned Castellgwyn, Sir Fynwy, Cymru, yw **Crossway**. Saif ar ffordd y B4347, tua milltir (1.6&nbsp;km) i'r gogledd o Castellnewydd, tua milltir (1.6&nbsp;km) i'r de-orllewin o Ynysgynwraidd, a thua 7 milltir (11&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o dref Trefynwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Castellgwyn
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Léon Bonnat

Arlunydd o Ffrainc oedd **Léon-Joseph-Florentin Bonnat** (20 Mehefin 1833 – 8 Medi 1922) sydd yn nodedig am ei bortreadau ac am fod yn athro i nifer o arlunwyr enwog.

Ganed ef yn Baiona yng ngogledd Gwlad y Basg, yng nghyfnod Brenhiniaeth y Gorffennaf. Astudiodd dan Federico Madrazo ym Madrid a Léon Cogniet ym Mharis. Gwelir dylanwad celf Faróc Sbaenaidd yn ei baentiadau crefyddol cynnar.

Ym 1875 cychwynnodd ar ei gyfres o ryw 200 o bortreadau o Ewropeaid ac Americanwyr amlwg, yn eu plith Adolphe Thiers, Victor Hugo, Hippolyte Taine, Louis Pasteur, a Jean-Auguste-Dominique Ingres. Yn y rhain, gwelir dylanwad Diego Velázquez a'r arlunwyr realaidd Sbaenaidd.

Penodwyd Bonnat yn athro paentio yn yr École des Beaux-Arts, Paris, ym 1888, ac yn gyfarwyddwr yr ysgol honno ym 1905. Ymhlith ei ddisgyblion oedd Thomas Eakins, Gustave Caillebotte, ac Henri de Toulouse-Lautrec. Bu farw ym Monchy-Saint-Éloi, Oise, yn 89 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1922
Categori:Academyddion o Ffrainc
Categori:Academyddion o Wlad y Basg
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Wlad y Basg
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Wlad y Basg
Categori:Peintwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Peintwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Peintwyr portreadau o Ffrainc
Categori:Peintwyr portreadau o Wlad y Basg
Categori:Pobl o Pyrénées-Atlantiques
Lleisw

Toddiant cryf o halwynau alcalïaidd yw **lleisw** a ddefnyddir fel golchdrwyth ac i gynhyrchu sebon. Fel arfer mae'n cyfeirio naill ai at sodiwm hydrocsid (NaOH) neu at botasiwm hydrocsid (KOH). Yn draddodiadol gwneir potasiwm hydrocsid, a elwir yn olchludw neu leisw potash, drwy hidlo neu drwytho lludw coed gyda dŵr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddion sodiwm
Categori:Hydrocsidau
Categori:Sebonau
Narth

Pentref yng nghymuned Tryleg Unedig, Sir Fynwy, Cymru, yw **Narth** (Saesneg: *The Narth*) Fe'i lleolir tua 6 milltir (9.7&nbsp;km) i'r de o Drefynwy, a thua 2 filltir (3.2&nbsp;km) i'r dwyrain o Dryleg, ar esgair sy'n edrych dros dyffryn Afon Gwy.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y pentref boblogaeth o 369.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Tryleg Unedig
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Megan Rice

Roedd **Megan Gillespie Rice**, SHCJ (aelod o'r  Gymdeithas y Plentyn Sanctaidd Iesu) (31 Ionawr 1930 &ndash; 10 Hydref 2021 ) yn actifydd diarfogi niwclear, lleian Gatholig, a chyn-genhadwr o'r Unol Daleithiau. Roedd hi'n nodedig am fynd i mewn i Gymhlyg Diogelwch Cenedlaethol Y-12 yn Oak Ridge, Tennessee, yn 82 oed, fel aelod o'r grŵp Transform Now Plowshares.

Cafodd Rice ei geni yn Ninas Efrog Newydd, yn ferch i'r meddyg Frederick W. Rice a'i wraig, yr ysgolhaig Madeleine Newman Hooke Rice. Cafodd Megan Rice ei haddysg uwchradd ym Mhrifysgol Villanova. Roedd hi'n athrawes yn yr Unol Daleithiau, Nigeria a Ghana rhwng 1962 a 2004.

## Y Brotest
Roedd hi'n brotestio gyda dau gyd-weithredwr o'r un grŵp. Roedd y weithred yn brotest diarfogi niwclear y cyfeiriwyd ati fel "y toriad diogelwch mwyaf yn hanes cymhleth atomig y genedl."

Dedfrydwyd Rice i bron i dair blynedd mewn carchar. Ym mis Mai 2015, gadawyd yr euogfarn am *sabotage* gan lys apeliadau ffederal. Rhyddhawyd Rice o fewn wythnos gan y byddai'r ddwy flynedd yr oedd hi eisoes wedi'u gwasanaethu yn fwy na'r ail-ddedfrydu am yr euogfarn a gadarnhawyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Anufudd-dod sifil
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cwpan Pêl-droed y Gwlff

bawd|320px|de|Tlws Cwpan y Gwlff ers y twrnamaint gyntaf yn 1970
Twrnamaint pêl-droed yw **Cwpan Pêl-droed Cenhedloedd y Gwlff** neu **Cwpan y Gwlff Arabaidd**, neu **Cwpan y Gwlff** (Arabeg: كأس الخليج العربي ; Saesneg: *The Gulf Cup*) a gynhelir bob dwy flynedd (fel rheol) rhwng cenhedloedd Arabaidd Gwlff Persia ynghyd ag Irac ac Yemen. Cowait yw'r mwyaf llwyddiannus, a Bahrain gynhaliodd y gystadleuaeth am y tro cyntaf. Fel mae enw'r twrnamaint yn awgrymu dim ond gwledydd Arabaidd sy'n cystadlu am y cwpan a dydy Iran (sydd ddim yn wlad Arabaidd) ond sydd ag arfordir hir iawn ar hyd ochr ogleddol y Culfor, ddim yn rhan o'r digwyddiad.

## Hanes
Crëwyd y bencampwriaeth hon ym 1968 yn ystod y Gemau Olympaidd yn Ninas Mecsico gan Bahrain, Kuwait, Saudi Arabia a Qatar. Cynhelir y twrnamaint yn ystod misoedd y gaeaf oherwydd gwres llethol aral Gwlff Persia a Phenrhyn Arabia. Cynhaliwyd y twrnamaint cyntaf hwn yn Bahrain. Cyhoeddwyd y byddai'r Cwpan oedd i'w chynnal yn 2022 yn cael ei gohirio nes 2023 oherwydd "tagfa digwyddiadau".

## Rhifynnau
Trefnwyd y gystadleuaeth 1af ym 1970 yn Bahrain, ac enillodd Kuwait.

Gan fod hon yn gystadleuaeth gyfeillgar, mae ei amseriad yn gallu bod yn afreolaidd.

Oherwydd y gwres, cynhlir y twrnamaint fel arfer yn y gaeaf.

## Rhai Nodweddion Arbennig
### Cwpan y Gwlff 2007
Yn y 18fed rhifyn, trechodd y gwesteiwr Emiradau Arabaidd Unedig Oman 1-0 yn y rownd derfynol.

### Cwpan y Gwlff 2009
Yn ystod y 19eg rhifyn, enillodd y wlad letyol, Oman, y tlws am y tro cyntaf yn ei hanes yn erbyn Saudi Arabia (0-0, 6-5 t.a.b)

### Cwpan y Gwlff 2014
Cynhaliwyd 22ain rhifyn Cwpan y Gwlff ym mis Tachwedd 2014 yn Saudi Arabia.

## Enillwyr 
, 2007]]

## Canlyniad fesul Gwlad 
Nodyn: Cafodd Irac ei wahardd o'r gystadleuaeth o 1991 i 2003 oherwydd rhyfel.

* Dim ond Yemen sydd byth wedi ennill y bencampwriaeth hon.

## Dolenni
*Gwefan Cwpan y Gwlff 

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yn Asia
Categori:Gwledydd Arabaidd
Categori:Sefydliadau 1970
Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Hippolyte Taine

Beirniad llenyddol ac hanesydd o Ffrainc oedd **Hippolyte-Adolphe Taine** (21 Ebrill 1828 – 5 Mawrth 1893).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Hippolyte-Adolphe Taine ar 21 Ebrill 1828 yn Vouziers yn yr Ardennes, Teyrnas Ffrainc, i deulu dosbarth canol. Bu nifer o'i berthnasau yn gweithio i'r gwasanaeth sifil, a chyfreithiwr oedd ei dad. Cafodd ei fagu mewn awyrgylch gwaraidd a'i gyflwyno i'r celfyddydau a byd natur ers ei flynyddoedd cynnar, a derbyniodd ei wersi gan athrawon preifat yn y tŷ. Yn sgil marwolaeth ei dad, pan oedd Hippolyte yn 13 oed, aeth i fyw gyda'i fam ym Mharis a bu'n ddisgybl rhagorol yn y Collège Bourbon. Darllenodd weithiau'r rhesymolwyr ac athronwyr y mudiad *Idéologie*, a throdd ei gefn ar y ffydd Gristnogol erbyn 15 oed. Yn gynnar felly, datblygodd ei feddylfryd epistemolegol o seilio gwybodaeth ar brofiad y synhwyrau, arsylwad, ac arbrofion rheoledig.

Addysgodd Taine am gyfnodau byrion yn Nevers a Poitiers cyn iddo ddychwelyd i Baris ym 1852. Cyflwynodd ddau draethawd estynedig ar gyfer ei ddoethuriaeth mewn llenyddiaeth, un ar bwnc cymeriadau mewn ymgomion Platon a'r llall yn astudiaeth o ffablau Jean de La Fontaine, ac enillodd y radd honno ym Mai 1853.

## Diwedd ei oes 
Bu farw Hippolyte Taine ar 5 Mawrth 1893 ym Mharis yn 64 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Sholom J. Kahn, ''Science and Aesthetic Judgement: A Study in Taine's Critical Method'' (1953)

Categori:Beirniaid llenyddol Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Hanesyddion celf
Categori:Hanesyddion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Hanesyddion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Pobl o Ardennes
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Sosialaeth urdd

Mudiad sosialaidd sydd yn pleidio rheolaeth y gweithwyr a democratiaeth ddiwydiannol ddatganoledig yw **sosialaeth urdd** a flodeuai yn y Deyrnas Unedig yn nechrau'r 20g. Mae ei syniadaeth yn seiliedig ar fodel yr urdd grefft ganoloesol, ac yn rhagweld cyfundrefn o urddau cenedlaethol yn gweithredu dan gytundeb â'r cyhoedd.

Y traethiadau cyntaf o athrawiaeth sosialaeth urdd oedd *The Restoration of the Gild System* (1906) gan Arthur Joseph Penty ac erthygl gan Alfred Richard Orage yn y *Contemporary Review*. Ymhelaethwyd ar ddamcaniaeth y mudiad yn y cylchgrawn *The New Age*, a olygwyd gan Orage. Cyhoeddwyd datganiad llawn o'r athrawiaeth gan Samuel George Hobson, dan y teitl "National Guilds", mewn penodau yn *The New Age* ym 1912–13. Trosglwyddwyd fflam yr achos i do newydd o sosialwyr, megis G. D. H. Cole, yn nhudalennau'r *Daily Herald*, ac ym 1915 sefydlwyd y National Guilds League i drefnu'r mudiad.

## Gweler hefyd 
* Comiwnyddiaeth y cyngor
* Sosialaeth iwtopaidd
* Syndicaliaeth
* Undebaeth grefft
* Undebaeth ddiwydiant
* Perchentyaeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig yn yr 20fed ganrif
Urdd
Categori:Urddau crefft
KFC

Cadwyn bwyd cyflym Americanaidd yw **KFC** (yn wreiddiol **Kentucky Fried Chicken**). Fe'i sefydlwyd gan y Cyrnol Sanders yn 1952. Mae'r bwyty'n arbenigo mewn cyw iâr wedi'i ffrio, byrgyrau cyw iâr, sglodion a diodydd. Mae dros 20,000 o allfeydd KFC mewn mwy na 125 o wledydd a dibyniaethau ledled y byd. Agorodd y KFC cyntaf yn y Deyrnas Unedig yn Fishergate, Lloegr yn 1965.

[250px|bawd|dim|Bwyty KFC yn [Ecwador]]

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwytai bwyd cyflym
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1952
Categori:Cwmnïau bwyd
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Subway

Mae **Subway** yn gadwyn bwytai rhyngwladol sy'n gwerthu brechdanau yn bennaf. Fe'i hagorwyd fel "Pete's Super Submarines" yn Bridgeport, Connecticut, UDA, ym 1965 ac agorodd ei ail leoliad ym 1974, hefyd yn Connecticut. Ers hynny mae wedi ehangu i ddod yn fasnachfraint fyd-eang.

Nid cwmni Subway sy'n berchen ar y bwytai, yn hytrach, mae'n defnyddio systemmasnachfraint, gyda chwmnïau llai yn berchen ar fwytai unigol.

## Cynhwysion dadleuol 
Canfu llys yn Iwerddon mai nid "bara" yw'r hyn a geir mewn brechdanau Subway, oherwydd ei fod yn cynnwys hyd at 10% siwgr. Yn 2021, aethpwyd â Subway i'r llys gan ymgyrchwyr oedd yn honni nad oedd tiwna i'w gael yn eu brechdanau "tiwna" - ymatebodd Subway gan greu gwefan arbennig o'r enw Subway Tuna Facts.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwytai bwyd cyflym
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1965
Categori:Cwmnïau bwyd
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Eisteddfod y Wladfa

bawd|Eisteddfod y Wladfa, tua 1880.
Gŵyl flynyddol i ddathlu diwylliant Cymraeg y Wladfa yw **Eisteddfod y Wladfa** () a gynhelir yn Nhrelew, Chubut, yr Ariannin, ym mis Hydref.

[bawd|chwith|[Cadair eisteddfodol y Wladfa, 1920.]]
Honnir i'r eisteddfod gyntaf yn y Wladfa gael ei gynnal ar 25 Rhagfyr 1865, yr un flwyddyn i'r ymfudwyr Cymreig cyntaf gyrraedd Patagonia ar long y *Mimosa*. Wrth i'r Wladfa ddatblygu, cynhaliwyd eisteddfodau pob blwyddyn bron, ac hefyd cyfarfodydd a chystadlaethau lleol o'r enw "cyrddau llenyddol" ar draws Dyffryn Camwy wrth baratoi ar gyfer y brifwyl. Cyhoeddwyd ambell waith llenyddol o'r eisteddfod yn nhudalennau *Y Drafod*, papur newydd a sefydlwyd gan Lewis Jones ym 1891. Byddai'r *Drafod* hefyd yn cyhoeddi rhaglen yr eisteddfod o flaen llaw, a rhestrau manwl o'r enillwyr a beirniadaethau'r prif gystadlaethau ar ddiwedd yr ŵyl, ac hefyd adroddiadau o gyrddau llenyddol gan ohebyddion lleol. Ni chynhaliwyd Eisteddfod y Wladfa yn y cyfnod o 1950 i 1965, ac wedi 1966 byddai'r ŵyl yn agored i gystadlaethau llenyddol yn yr iaith Sbaeneg.

Cynhaliwyd Eisteddfod y Plant am y tro cyntaf yn y Gaiman ym 1929, a fyddai'n parhau hyd yn oed yn y cyfnod 1950–65 pryd na châi'r brifwyl ei chynnal.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Oriel: Eisteddfod Y Wladfa (22 Hydref 2019) ar wefan BBC Cymru Fyw
* Coron Eisteddfod y Wladfa ar wefan Casgliad y Werin Cymru


Categori:Diwylliant Cymraeg yr Ariannin
Wladfa, Y
Categori:Gwyliau yn yr Ariannin
Categori:Y Wladfa
Tre-groes, Ceredigion

:''Am y pentref o'r un enw yn Sir Benfro, gweler Tre-groes, Sir Benfro.''

Pentrefan yng nghymuned Llandysul, Ceredigion, Cymru, yw **Tre-groes** neu **Tregroes**.

## Enwogion
* Christmas Evans (1766–1838), gweinidog gyda'r Bedyddwyr 
* D. Jacob Davies (1816–74), gweinidog, darlledwr, llenor a newyddiadurwr

## Gweler hefyd
* Waffl, am rywfaint o wybodaeth am gwmni Waffls Tregroes

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llandysul
Oporto (cadwyn o fwytai)

Cadwyn o fwytai bwyd cyflym yn Awstralia yw **Oporto** sy'n gwerthu byrgyrs a chyw iâr wedi'i grilio yn null Portiwgalaidd. Fe'i sefydlwyd gan António Cerqueira yng Ngogledd Bondi, Sydney, yn 1986. Mae'n debyg i gadwyn bwytai Nando's o Dde Affrica, sydd hefyd yn gweini cyw iâr Portiwgalaidd ac yn gweithredu yn Awstralia.

## Yn rhyngwladol 
Mae dros 100 o fwytai Oporto yn Awstralia a Seland Newydd. Ar hyn o bryd mae Oporto yn gweithredu mewn pum talaith a thiriogaeth yn Awstralia; De Cymru Newydd, Victoria, Queensland, Gorllewin Awstralia, De Awstralia a Thiriogaeth Prifddinas Awstralia, yn ogystal ag ar Ynys y Gogledd o Seland Newydd. Yn y gorffennol mae wedi gweithredu yn Fietnam, Tsieina, y Deyrnas Unedig, yr Unol Daleithiau a Sri Lanca. Yn ddiweddar, agorodd Oporto ei leoliad cyntaf yn yr Emiraethau Arabaidd Unedig, a leolir yn Dubai.

## Gweler hefyd
*Red Rooster
*Big Rooster
*Chicken Treat
*Nando's

Categori:Bwyd a diod yn Awstralia
Categori:Sefydliadau 1986
Tre-groes

Gallai'r enw **Tre-groes** neu **Tregroes** gyfeirio at:

* Tre-groes, pentref yng nghymuned Llandysul, Ceredigion
* Tre-groes, pentref yng nghymuned Solfa, Sir Benfro
----
Margot Asquith

Roedd **Emma Margaret Asquith, Iarlles Rhydychen ac Asquith** (ganwyd Emma Tennant; 2 Chwefror 1864 &ndash; 28 Gorffennaf 1945), yn gymdeithaseg, awdures a ffraethineb Prydeinig. Roedd hi'n briod â HH Asquith, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, o 1894 hyd ei farwolaeth ym 1928. 

Cafodd Margaret Asquith ei geni, fel Emma Margaret Tennant, yn Swydd Peebles, yn ferch ieuanc i Syr Charles Tennant, Barwnig 1af, diwydiannwr a gwleidydd, a'i wraig Emma Winsloe. Cafodd Tennant ei fagu yn *The Glen*, ystâd wledig y teulu. Tyfodd Margot a'i chwaer Laura yn wyllt a di-rwystr.  

Roedd gan Asquith bump o blant gan ei wraig gyntaf, Helen Melland, a fu farw ym 1891. Cyfarfu â Margot am y tro cyntaf mewn cinio yn Nhŷ'r Cyffredin.

## Llyfryddiaeth
**My Impressions of America* (1922)
**Places & Persons* (1925)
**Lay Sermons* (1927)
**Octavia* (1928)

### Hunangofiant
*Margot Asquith &ndash; *Margot Asquith, an Autobiography.* United States: George H. Doran, 1920.
*Margot Asquith &ndash; ''Margot Asquith's Great War diary 1914-1916: the view from Downing Street* (ed. Michael Brock & Eleanor Brock; OUP, 2014)
**More Memories* (1933)
**More or Less about Myself* (1934)

## Cofiant
*Daphne Bennett &ndash; *Margot: a life of the Countess of Oxford and Asquith'' (Arena, 1986)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Marwolaethau 1945
Catrin Kean

Llenor o Gymru yw **Mae Catrin Kean**. Enillodd ei nofel gyntaf *Salt* Llyfr y Flwyddyn Cymru yn 2021.  Fel Catrin Clarke, enillodd wobr BAFTA Cymru am ysgrifennu sgrin yn 2003 am ei gwaith ar y ddrama *Belonging* ar BBC Cymru. 

Mae'r nofel gyntaf Kean, *Salt*, (Gwasg Gomer, 2020) yn adrodd hanes ei nain Gymraeg Ellen a'i dad-cu Samuel, cogydd llong o Barbados. Priododd Ellen a Samuel ym 1878.  Enillodd *Salt* y 'goron driphlyg': ennill Gwobr Ffuglen Ymddiriedolaeth Rhys Davies, *Gwobr Dewis y Bobl Adolygiad Celfyddydau Cymru* a'r wobr gyffredinol am Lyfr y Flwyddyn Cymru. 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion ffuglen o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Cwmrhydyceirw

Pentref yng nghymuned Treforys, sir Abertawe yw **Cwmrhydyceirw**. Fe'i lleolir i'r gogledd o Dreforys, tua 1 filltir o ganol y dref.

Mae'n gartref i brif gampws Ysbyty Treforys, Ysgol Gyfun Treforys, ac Ysgol Gynradd Cwmrhydyceirw.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Treforys
Lydart

Pentrefan yng nghymuned Llanfihangel Troddi, Sir Fynwy, Cymru, yw **Lydart**. Fe'i lleolir tua 3 milltir (4.8&nbsp;km) i'r de-orllewin o Drefynwy, 3 milltir (4.8&nbsp;km) i'r gogledd o Dryleg, ac 1 filltir (1.6&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o bentref Llanfihangel Troddi, ar ben sgarp sy'n goleddfu'n serth i lawr i ddyffryn Afon Troddi. Mae ffordd y B4293 yn mynd trwy'r ardal.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel Troddi
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Canon (arf)

Gwn calibr mawr a ffurf ar fagnelaeth yw **canon** sydd yn lansio teflyn gan ddefnyddio tanwydd ffrwydrol, er enghraifft powdwr gwn.

Daw'r darluniau hynaf o ganonau o oes y Song yn Tsieina'r 12g, ond ni cheir tystiolaeth archaeolegol ohonynt nes y 13g. Defnyddiwyd canonau llaw gan luoedd y Yuan ym 1288, ac mae'r canon hynaf yn y byd sydd yn goroesi yn dyddio o'r un cyfnod. Erbyn blynyddoedd cynnar y 14g, ceir darluniadau o ganonau yn y Dwyrain Canol ac Ewrop, a chofnodion o ddefnydd yr arf ar faes y gad. Erbyn diwedd y 14g, defnyddiwyd canonau ar draws Ewrasia.

Yn y 15g datblygwyd canonau enfawr yn Ewrop, a fyddai'n cael eu dosbarthu'n dri fath: y canon brenhinol, neu ddwbl, a oedd yn pwyso tua 8,000&nbsp;lbs ac yn saethu pelen o ryw 60&nbsp;lbs; a'r canon cyfan, a oedd yn pwyso 7,000&nbsp;lbs ac yn saethu pelen 40&nbsp;lbs; a'r hanner-gannon a oedd yn pwyso 6,000&nbsp;lbs ac yn saethu pelen 30&nbsp;lbs. Cafwyd gynnau mawr tebyg yn ystod yr Oesoedd Canol gydag enwau gwahanol, gan gynnwys y cwlfrin a'r bwmbart.

## Mathau 
### Canonau ysgeifn 
* *Minion*
* Ffawconet

### Canonau canol 
* Sacr
* Cwlfrin

### Canonau trymion 
* Basilisg
* Bwmbart

### Awto-ganonau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau o Tsieina
Categori:Magnelaeth
Crug

Pentref bychan yng nghymuned Caer-went, Sir Fynwy, Cymru, yw **Crug** (Saesneg: *Crick*). Fe'i lleolir ar ffordd yr A48 tua 1 filltir i'r gogledd o dref Cil-y-coed ac 1 filltir i'r dwyrain o bentref Caer-went.

Yng nghyfnod y Rhufeiniaid roedd safle Crick yn gyffordd bwysig ar y ffordd a elwir weithiau'n *Via Julia* a oedd yn rhedeg o Gaerfaddon (*Aquae Sulis*) ar draws aber Afon Hafren i Sudbrook ac ymlaen i Gaer-went (*Venta Silurum*) a Chaerllion (*Isca Augusta*). Yn Crick cyfarfu'r llwybr â'r ffyrdd i Gaerloyw (*Glevum*) a Threfynwy (*Blestium*).

Mae David Broome, cyn neidiwr ceffylau mewn cystadlaethau rhyngwladol, yn dod o'r ardal ac mae'n cadw canolfan farchogol ym Mount Ballan Manor yn y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Caer-went
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Maryland, Sir Fynwy

Pentrefan yng nghymuned Tryleg Unedig, Sir Fynwy, Cymru, yw **Maryland**. Saif rhwng pentrefi Tryleg a Narth, tua 6 milltir i'r de-ddwyrain o Drefynwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Tryleg Unedig
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Salem, Cernyw

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Salem.''

Pentrefan yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Salem**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Chacewater.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Pontybrenin

:''Am leoedd eraill o'r enw "Kingsbridge", gweler Kingsbridge (gwahaniaethu).*

Ardal faestrefol yng nghymuned Gorseinon, Sir Abertawe, Cymru, yw **Pontybrenin** (Saesneg: *Kingsbridge''). Mae'n cynnwys de-ddwyrain tref Gorseinon.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)
David Amess

Gwleidydd o Loegr o'r Blaid Geidwadol oedd Syr **David Anthony Andrew Amess** (26 Mawrth 1952 – 15 Hydref 2021) a fu'n Aelod Seneddol dros Orllewin Southend o etholiad Mai 1997 hyd at ei lofruddiaeth yn Hydref 2021. Cyn hynny, gwasanaethodd yn Aelod Seneddol dros etholaeth Basildon o Fehefin 1983 i Ebrill 1997.

Ganed ef yn Plaistow, Dwyrain Llundain, i deulu dosbarth-gweithiol, a chafodd ei fagu'n Gatholig Rhufeinig. Mynychodd Ysgol Plant Iau St Antony yn Forest Gate ac Ysgol Ramadeg St Bonaventure yn Newham. Derbyniodd radd mewn economeg a llywodraeth o Goleg Technoleg Bournemouth.

Daeth i Dŷ'r Cyffredin yn y 1980au fel Thatcheriad rhonc. Ymgyrchodd dros les anifeiliaid, ac yn wahanol i nifer o'i gyd-Geidwadwyr fe wrthwynebodd hela llwynogod ac ysgyfarnogod. Cyflwynodd sawl gwelliant deddfwriaethol a mesur preifat, gan gynnwys y Ddeddf Amddiffyn yn erbyn Rhwymo Creulon (1988) a'r Ddeddf Cartrefi Cynnes a Chadwraeth Ynni (2000). Bu'n Ewropsgeptigwr ac yn gefnogwr brwd dros Brexit yn ystod refferendwm y Deyrnas Unedig ar aelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd yn 2016.

Ar 15 Hydref 2021 cafodd Amess ei drywanu sawl gwaith tra'n cynnal cyfarfodydd â'r etholwyr mewn eglwys yn Leigh-on-Sea, ac yno bu farw. Arestiwyd dinesydd Prydeinig, o dras Somaliaidd, ar gyhuddiad o lofruddiaeth, a fe'i cedwir yn y ddalfa dan rymoedd y Ddeddf Terfysgaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Catholigion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2021  
Categori:Pobl o Lundain
Andrea Haugen

Cantores roc, awdures, actores a model o'r Almaen oedd **Andrea Haugen** (ganwyd **Andrea Meyer** 6 Gorffennaf 1969 &ndash; 13 Hydref 2021).  Roedd hi'n hefyd yn hysbys o dan ei henwau proffesiynol **Andréa Nebel**, **Nebel** a **Nebelhexë.**

Cafodd Haugen ei geni yn Hannover, Yr Almaen. Roedd gan Haugen ferch, Alva, gyda'i chyn-ŵr, y cerddor Norwyig Tomas Haugen. Roedd hi'n byw yn y Deyrnas Unedig a Norwy.

Ar 13 Hydref 2021, cafodd Haugen ei ladd ochr yn ochr â phedwar person arall gan ddyn a saethodd at sifiliaid ar hap gyda bwa a saeth yn strydoedd Kongsberg, Norwy. 

## Discograffi 
### gyda Aghast 
* *Hexerei im Zwielicht der Finsternis* (1995)

### gyda Hagalaz' Runedance 
* "On Wings of Rapture" (sengl, 2000)
* *When the Trees Were Silenced* (1996)
* *The Winds That Sang of Midgard’s Fate* (1998)
* *Urd – That Which Was* (1999)
* *Volven* (2000)
* *Frigga’s Web* (2002)

### fel Nebelhexë 
* *Laguz – Within the Lake* (2004)
* *Essensual* (2006)
* *Dead Waters* (2009)
* ''Don't Kill The Animals* (2009), gyda Jarboe

### fel Andréa Nebel 
* *The Dark Side Of Dreaming* (2011)

### gyda Aghast Manor 
* *Gaslights* (2012)
* *Penetrate* (2013)

### Hefyd 
*gyda Cradle of Filth – *The Principle of Evil Made Flesh'' (1994; fel 'Andrea Meyer').
*gyda Satyricon – *Nemesis Divina* (1996)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl o Hannover