open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gŵydd dalcenwen

bawd|*Anser albifrons*

Mae'r **Ŵydd Dalcenwen** (*Anser albifrons*) yn ŵydd sy'n nythu trwy rannau helaeth o ogledd Ewrop, Asia ac America. Mae nifer o is-rywogaethau:

* *A. a. albifrons* Gogledd Ewrop ac Asia
* *A. a. frontalis* Dwyrain Siberia a Canada
* *A. a. gambeli*   Gogledd-orllewin Canada
* *A. a. elgasi*    De-orllewin Alaska
* *A. a. flavirostris* Gorllewin Yr Ynys Las

Un o'r "gwyddau llwyd" yw'r Ŵydd dalcenwen, ac mae'n debyg iawn i'r Ŵydd dalcenwen ;eiaf, sy'n perthyn yn agos iddi. Mae gan y ddau fath wyn o gwmpad bôn y pig ac ar y talcen a rhesi du ar y bol, ond mae'r Ŵydd Dalcen-wen Leiaf yn llai, ac mae siâp y darn gwyn yn wahanol. Mae'r Ŵydd Dalcen-wen yn ŵydd weddol fawr, 65–78&nbsp;cm o hyd a 130–165&nbsp;cm ar draws yr adenydd, gyda choesau oren.

Mae niferoedd bychan o'r Ŵydd dalcenwen yn gaeafu yng Nghymru. Gellir gweld dau is-rywogaeth yma, *A. a. albifrons* ac *A. a. flavirostris*

Categori:Gwyddau
Hwyaden addfain

bawd|*Spatula querquedula*

Mae'r **Hwyaden addfain** (*Anas querquedula*) yn un o deulu'r hwyaid. Mae'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop a gorllewin Asia, ond yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r hwyaid mae'r boblogaeth i gyd yn mudo i Affrica yn y gaeaf. Mae'n nythu mewn glaswellt gerllaw corsydd neu lynnoedd.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd; mae ganddo ben a bron frown a llinell wen amlwg iawn uwchben y llygad, gyda'r gweddill o'r corff yn llwyd. Mae'r iâr yn anoddach ei hadnabod, gan ei bod yn debyg iawn i iâr Corhwyaden, ond mae'r patrwm ar yr wyneb yn wahanol.

Nid yw'r Hwyaden addfain yn aderyn cyffredin yng Nghymru. Mae nifer fychan o barau yn nythu, ac eraill yn cael eu gweld yn y gwanwyn neu'r hydref wrth iddynt basio trwodd.

Categori:Hwyaid
Grŵp (mathemateg)

Gwrthrych mathemategol yw **grŵp**. Theori grŵpiau yw'r astudiaeth o grŵpiau. Fe'i diffinnir fel a ganlyn:

Dywedir fod (*G*, * ) yn grŵp os yw *G* yn set an-wag â gweithrediad deuol  * : *G* &times; *G* → *G*, sy'n bodlonni'r gwirebau isod. Dynoda "*g* * *h*" allbwn y gweithrediad * ar y pâr trefniedig (*g*, *h*) o elfennau o *G*. Mae'r gwirebau grŵp fel a ganlyn:
* *Cydymaithder*: am unrhyw *f*, *g* and *h* yn *G*, (*f* * *g*) * *h* = *f* * (*g* * *h*).
* *Bodolaeth unfathiant*: Mae elfen *e* o *G* sy'n bodloni *e* * *g* = *g* * *e* = *g* am unrhyw elfen *g* o *G*. 
* *Bodolaeth cilydd*: Ar gyfer pob *g* yn *G*, mae yna elfen *g*&minus;1 yn *G* sy'n bodloni *g* * *g*&minus;1 = *g*&minus;1 * *g* = *e*, lle mae *e* yn dynodi'r unfathiant o'r gwireb blaenorol.

Mae hi'n werth nodi nad yw * o reidrwydd yn *gymudol*, hynny yw, mae'n bosib fod yna *g* a *h* yn *G* fel bod  *g* * *h* ≠ *h* * *g*. Dywedir fod grŵp yn **abelaidd** (ar ôl Niels Abel) neu'n gymudol os yw , *g* * *h* = *h* * *g* am pob *g*, *h* yn *G*.

Categori:Mathemateg bur
Llyfrgell

[250px|bawd|[Llyfrgell Genedlaethol Cymru]]

Man lle cedwir llyfrau yw **llyfrgell**.  Mae 4,039 o lyfrgelloedd cyhoeddus ar draws y Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau
Cylch

Mewn geometreg Ewclidaidd, **cylch** yw'r set o bwyntiau mewn plân sydd at bellter penodol, y *radiws*, o rhyw bwynt penodol, y *canolbwynt*. Mae'n enghraifft o drawstoriad conig. Dywedir fod cylch yn gromlin caeedig syml; mae'n rhannu'r plân yn ddwy ran, yr allanol a'r mewnol. Weithiau, fe ddefnyddir y gair *cylch* i olygu'r arwynebedd mewnol, ac yna fe gelwir y cylch (yn ein hystyr ni) yn *gylchedd*, yn *gylchyn*, neu'n *berimedr*. Fel arfer, fodd bynnag, mae *cylchedd* a.y.b. yn cyfeirio at hyd y cylch, ac fe gelwir yr arwynebedd mewnol yn *ddisg*.

## Diffiniadau Mathemategol 
Lle mae gennym system  *x* - *y*  o gyfesurynnau Cartesaidd, y cylch â chanolbwynt (*a*, *b*) a radiws *r* yw'r set o bwyntiau (*x*,*y*) sy'n bodloni

:\left( x - a \right)^2 + \left( y - b \right)^2=r^2.

Os mai (0, 0) yw'r canolbwynt, yna gellir symleiddio fel a ganlyn:

:x^2 + y^2 = r^2\ 

Mewn cyfesurynnau parametrig, gellir mynegi (*x*,&nbsp;*y*) fel:

:x = a + r \cos t\ 
:y = b + r \sin t\ 

Graddiant cromlin cylch at bwynt (*x*,&nbsp;*y*) arno (gan gymryd mai (0, 0) yw'r canolbwynt) yw:

:y' = - \frac{x}{y}.

Yn y plân cymhlyg, hafaliad cylch sydd a'i ganolbwynt at c a radiws r yw |z-c|^2 = r^2\ . Gan fod |z-c|^2 = z\overline{z}-\overline{c}z-c\overline{z}+c\overline{c}, gelwir pz\overline{z} + gz + \overline{gz} = q (lle mae *p* a *q* yn real, ac *g* yn gymhlyg) weithiau yn *gyffredinoliad o gylch*. Noder nad yw pob cyffredinoliad o gylch yn gylch!

## Fformwlâu defnyddiol
* Hyd cylchedd cylch = 2\pi \times r.
* Arwynebedd cylch = \pi \times r^2.

Lle π yn dynodi'r cysonyn pi.

Categori:Cromlinau
Categori:Cromlinau algebraidd
Categori:Geometreg ddadansoddol
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Trychiadau conig
Jem (cantores)

Cantores pop o Gymru yw **Jem**, sef **Jemma Griffiths** (ganwyd 18 Mehefin 1975). Cafodd hi ei geni ym Mhenarth, Bro Morgannwg, Cymru. Mynychodd Ysgol Gyfun Stanwell a llwyddodd i ennill radd yn y gyfraith o Brifysgol Sussex, Brighton, cyn dechrau ei gyrfa fel cantores.

## Disgograffi 
**Finally Woken* (2004)
**Down to Earth* (2008)
**Beachwood Canyon* (2016)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Howell's, Llandaf
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Stanwell
Ysgol Gymraeg

Ysgol sy'n dysgu drwy gyfrwng y Gymraeg yn unig yw **Ysgol Gymraeg**. Mae'r rhan fwyaf ohonynt mewn ardaloedd Seisnigedig yng Nghymru. Y Gymraeg hefyd yw iaith chwarae, cymdeithasu, a gweinyddu.

Symbyliad sefydlu ysgol Gymraeg bron yn ddieithriad yw pwysau gan rieni, ac mewn rhai amgylchiadau yn erbyn rhwystrau enbyd o du Awdurdodau Addysg. Y corff sydd yn gwarchod buddiannau y rhieni yw Rhieni Dros Addysg Gymraeg, sef 'Rhag'.

Mae'n debyg mai'r ysgolion Cymraeg sydd wedi bod yn bennaf gyfrifol am y cynnydd yn nifer y plant oedran ysgol sy'n siarad Cymraeg yn ôl cyfrifiadau 1991 a 2001. Cred nifer o bobl fod yr ystadegau hynny'n gamarweiniol.

Yr unig ysgol Gymraeg reolaidd y tu allan i Gymru yw Ysgol Gymraeg Llundain.

## Gweler hefyd
*Ysgolion Cylchynol Cymreig


Categori:Addysg Gymraeg
Cymraeg
Betty Friedan

Awdures o'r Unol Daleithiau oedd **Betty Friedan** (**Bettye Naomi Goldstein**) (4 Chwefror 1921 – 4 Chwefror 2006).

## Llyfryddiaeth 
**The Feminine Mystique* (1963)
**The Second Stage* (1982)
**The Fountain of Age* (1994)
**Life So Far* (2000)

Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2006
Chwiwell

Mae'r **Chwiwell** (*Anas penelope*) yn un o'r hwyaid mwyaf cyffredin trwy rannau helaeth o'r byd, yn nythu yng ngogledd Ewrop ac Asia.

Mae'n hwyaden weddol fawr, 42–50&nbsp;cm o hyd a 71–80&nbsp;cm ar draws yr adenydd, ac yn aderyn mudol, sy'n symud tua'r de a thua'r gorllewin i aeafu. Yn y gaeaf maent yn hel at ei gilydd yn heidiau mawr, ambell dro ceir haid yn cynnwys miloedd o adar.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd, gyda chefn ac ochrau llwyd a du o gwmpas y gynffon. Mae'r fron yn binc, y bol yn wyn a'r pen yn frowngoch gyda llinell felyn ar draws y corun. Wrth hedfan mae'n dangos darn gwyn mawr ar yr adain sy'n nodweddiadol. Gall fod yn anoddach adnabod yr iâr, sy'n frown golau o ran lliw ac yn weddol debyg i ieir rhai o'r hwyaid eraill, ond mae'r siâp yn wahanol.

Mewn corsydd neu o gwmpas llynnoedd mae'r Chwiwell yn bwydo. Mae'n hwy parod i fwydo ar y lan na'r rhan fwyaf o'r hwyaid eraill, a gellir eu gweld yn pori'r glaswellt yn ogystal â chwilio am blanhigion y dŵr. Daw'r enw "Chwiwell" o alwad y ceiliog, sy'n chwiban glir, nodweddiadol o'r rhywogaeth.

Anaml y mae'r Chwiwell yn nythu yng Nghymru ond mae niferoedd mawr yn dod i dreulio'r gaeaf yma.

Categori:Hwyaid
Ystlum

Mamaliaid sy'n gallu hedfan yw **ystlumod** (*Chiroptera*). Mae'r rhan fwyaf o ystlumod yn bwyta pryfed; mae rhywogaethau eraill yn bwydo ar ffrwythau, neithdar neu bysgod. Anifail nosol ydyw fel rheol. Mae'r ystlumod fampir o Dde America yn yfed gwaed. Ceir dros 900 o rywogaethau yn y byd, a cheir 16 rhywogaeth yn rheolaidd ym Mhrydain.

## Cymru
O'r 18 rhywogaeth o'r mamaliaid hedegog hyn ym Mhrydain cofnodwyd 15 ohonynt yng Nghymru yn cynnwys:

* Ystlum adain lydan (*Eptesicus serotinus*) 
* Ystlum barfog (*Myotis mystacinus*) 
* Ystlum Bechstein (*Myotis bechsteinii*) 
* Ystlum Brandt (*Myotis brandtii*) 
* Ystlum du (*Barbastella barbastellus*)
* Ystlum y dŵr (*Myotis daubentonii*) 
* Ystlum hirglust (*Plecotus auritus*)
* Ystlum hirglust llwyd (*Plecotus austriacus*)
* Ystlum Leisler (*Nyctalus leisleri*) 
* Ystlum lleiaf  (*Pipistrelle pipistrellus* a *Pipistrellus pygmaeus* – dwy rywogaeth ar wahân) 
* Ystlum mawr (*Nyctalus noctula*) 
* Ystlum Natterer (*Myotis nattereri*) 
* Ystlum pedol mwyaf (*Rhinolophus ferrumequinum*) 
* Ystlum pedol lleiaf (*Rhinolophus hipposideros*)

Mae Cymru, felly, yn gartref i rai o'r ystlumod mwyaf prin gwledydd Prydain: yr ystlum pedol mwyaf, yr ystlum pedol lleiaf a'r ystlum du, sy'n rhywogaethau a warchodir gan ddeddfau Ewropeaidd. Mae 10 safle yng Nghymru wedi cael eu dynodi'n Ardaloedd Cadwraeth Arbennig fel rhan o rwydwaith 'Natura 2000' i ddiogelu cynefinoedd yr ystlumod anghyffredin hyn, a rheolir y cynefinoedd er mwyn amddiffyn y rhywogaethau gwahanol.
[bawd|chwith|Ystlumod prin Cymru, a sut y mae [Cyfoeth Naturiol Cymru yn eu gwarchod]]

Yr ystlym lleiaf a'r hirglust yw'r mwyaf cyffredin ac yn ddibynnol iawn ar adeiladau i glwydo ynddynt. Ystlymod pedol yn brin iawn, a'u cadarnleoedd Ewropeaidd yn ogystal â Phrydeinig yng Nghymru a'r Gororau. Oherwydd i ystlymod yn gyffredinol brinhau yn arw yn ystod yr 20g maent oll dan warchodaeth gyfreithiol erbyn hyn.

### Coelion cefn gwlad
Yng Nghymru ystyrid gweld ystlymod yn arwydd o lwc dda a phriodas cyn pen y flwyddyn, ond yn anlwcus yn rhai ardaloedd os ehedent o gylch y pen. Roedd coel gyffredin - ond di-sail - y buasent yn mynd yn sownd yng ngwallt person, neu eu bod yn arwydd o dywydd braf os hedfan yn gynnar gyda'r nos.

## Cyfeiriadau
Categori:Urddau o famaliaid
Ton

Patrwm sy'n teithio, o ronynnau neu feysydd ffisegol sy'n dirgrynu, yw **ton**, nid oes unrhyw mater yn cael ei symud namyn egni'r don sy'n cael ei drosglwyddo trwy'r mater, a gellir ddefnyddio tonnau i symud negeseuon o un lle i'r llall. Mae'n rhaid i lawer o donnau deithio trwy *gyfrwng*, megis tonnau sain, ond nid felly tonnau electromagnetig - sy'n gallu teithio trwy wagfa. Gellir rhannu **ton** yn ddau gategori sef ardraws neu arhydol.

bawd|dim|400px|Tonfedd ac osgliad ton
## Priodweddau tonnau
* Gall tonnau cael eu **hadlewyrchu**. Rhai esiamplau o adlewyrchiad ton yw adlais sain, cyfarpar mesur dyfnder sonar ac unrhyw beth sydd ddim yn fynhonnell golau ac sy'n weladwy.
* Gall tonnau cael eu **plygu**. Wrth i donnau arafu a chroesi ffin megis gwydryn maent yn newid cyfeiriad ac felly'n plygu.

## Tonnau arhydol 
bawd|chwith|230px|Ton **hydredol** neu **arhydol**
Mewn **tonnau arhydol** mae'r gronynnau'n symud yn ôl ac ymlaen ar hyd cyfeiriad teithio'r don. Gweler cyfres o **gywasgiadau** a **thyniadau** o fewn y don. Esiamplau o'r rhain yw tonnau sain a thonnau seismig cynradd (tonnau P).

## Tonnau ardraws 
bawd|chwith|230px|Ton **ardraws** yn teithio
Mewn **tonnau ardraws**, bydd y gronynnau'n symud yn ôl ac ymlaen mewn cyfeiriad sy'n normal i gyfeiriad y ton. Esiamplau o'r rhain yw tonnau dŵr a thonnau seismig eilradd (tonnau S). Mae'r tonnau electromagnetig yn donnau ardraws hefyd, ond nid mater sy'n trosgwyddo'r dirgryniadau ar gyfer y rhain ond meysydd trydanol a magnetig.

## Mesur tonnau
Mae nifer o unedau i'w mesur mewn ton:
*Tonfedd (\lambda) = Mesurir mewn metrau fel uned SI. Hyd un don gyfan yw tonfedd, ac fe'i mesurir o frig i frig neu o gafn i gafn.
*Amledd (f) = Mesurir mewn Hertz (Hz), sef maint y dirgryniadau mae'r don yn ei wneud pob eiliad
*Cyflymder (v) = Mesurir mewn metrau yr eiliad, dyma pa mor gyflym mae'r don yn symud.
*Osgled (y) = Yn gyffredinol, maint y newid i'r newidyn sy'n osgiladu, a achoswyd gan y don – er enghraifft, y pellter uchaf mae gronyn yn cael ei symud o'i fan cychwyn.

### Hafaliad
Mae perthynas syml yn bodoli rhwng amledd, tonfedd a chyflymder ton:
:~\nu = \lambda f

## Gweler hefyd
*Plygiant
*Ymyriant
*Diffreithiant
*Hafaliad Laplace
*Ton sefyll

Categori:Ffiseg
Afon Tyne

Afon yng ngogledd-ddwyrain Lloegr yw **Afon Tyne**. Mae'n llifo tua'r dwyrain o'i tharddle ger Bryniau Cheviot i Fôr y Gogledd yn Tynemouth. Ar ei chwrs mae hi'n llifo trwy Newcastle upon Tyne, Gateshead a Jarrow. Ei hyd yw 48&nbsp;km (30 milltir).

[bawd|300px|dim|Pont Tyne yn [Newcastle upon Tyne|Newcastle]]

Tyne
Tyne
Tyne
Hwyaden lwyd

Mae'r **Hwyaden lwyd** (*Anas strepera*) yn un o'r hwyaid mwyaf cyffredin trwy rannau helaeth o'r byd, yn Ewrop, Asia a Gogledd America. Yn y rhannau lle mae'r gaeafau yn oer, mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de i aeafu.

Hwyaden ganolig o ran maint ydyw, rhwng 46 a 56&nbsp;cm o led ac 78–90&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd, gyda'i gorff lwyd a thu ôl du amlwg, gyda gwyn ar yr adenydd. Mae'r iâr yn anoddach ei hadnabod, gan ei bod yn edrych yn debyg iawn i iâr Hwyaden wyllt, er ei bod ychydig yn llai.

200px|chwith|bawd|Iâr a chywion

Adeiledir y nyth mewn corsydd neu ar lannau llynnoedd. Planhigion yw'r prif fwyd, ond mae'r cywion yn cael eu bwydo ar bryfed, ac mae'r oedolion yn bwyta rhywfaint o folysgiaid yn y tymor nythu. Yn y gaeaf gallant gasglu at ei gilydd yn heidiau bychain ond anaml y'i gwelir mewn heidiau mawr fel rhai o'r hwyaid eraill.

bawd|*Mareca strepera*

Mae'r Hwyaden Lwyd yn aderyn gweddol gyffredin ar Ynys Môn ond yn llai cyffredin mewn rhannau eraill o Gymru. Credir fod ei niferoedd yn cynyddu'n raddol.

Categori:Hwyaid
Dolffin

Mamaliaid y môr sy'n perthyn i urdd y morfiligion yw'r **dolffiniaid**. Mae tua 39 o rywogaethau mewn 21 o enera. Mae dolffiniaid yn gymdeithasgar, chwareus a deallus.
[bawd|chwith|320px|Dolffiniaid o gwmpas [Ynys Enlli.]]

## Cyfeiriadau 
* Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (goln): *Mammal Species of the World*, 3ydd argraffiad, Johns Hopkins University Press.

Categori:Mamaliaid morol
Gofod topolegol

Mae **gofodau topolegol** yn strwythurau mathemategol, sy'n galluogi dealltwriaeth haniaethol, cyffredinol, a ffurfiol o gysyniadau megis cydgyfeiriant, cysylltiedigrwydd, a di-doredd. Maent yn ymddangos ymhob cangen o fathemateg cyfoes bron, ac yn gysyniad canolog sy'n dod a'r gwanhanol canghennau at ei gilydd. Mewn **topoleg**, fe astudir gofodau topologaidd fel gwrthrychau mathemategol annibynnol.

## Diffiniad 
Set yw **gofod topolegol**, ynghyd â chasgliad *T* o is-setiau o *X* sy'n bodlonni'r gwirebau canlynol:

# Mae'r set gwag ac *X* ei hun yn aelodau o *T*.
# Mae uniad unrhyw gasgliad (feidrol neu anfeidrol) o aelodau o *T*, hefyd yn aelod o *T*.
# Mae trawsdoriad unrhyw bâr o aelodau o *T* yn aelod o *T*.

Mae'r casgliad *T* yn **dopoleg** ar *X*. Aelodau *T* yw'r **setiau agored**, ac mae cyflenwad yn *X* o bob elfen o "T" yn **set caëdig**. Gelwir elfennau *X* yn *bwyntiau*.

Trwy anwythiad, gwelem fod trawsdoriad unrhyw gasgliad feidrol o setiau agored yn agored. Fe fyddai'n bosib, felly, ailosod yn lle'r trydydd gwireb, fod angen i drawsdoriad nifer feidrol o aelodau o *T* fod yn aelod o *T*. Wedyn, fe allem hepgor y gwireb cyntaf, os derbyniwn y confensiwn mai'r set cyfan (*X*) yw'r trawsdoriad gwag, ac mae'r set gwag yw uniad y casgliad gwag. Fodd bynnag, tueddwn cynnwys y gwireb cyntaf bethbynnag, er eglyrdeb.

## Cymharu topolegau 
## Ffwythiannau di-dor 
Dywedir fod ffwythiant rhwng ofodau topologaidd yn ddi-dor, os yw cyflun gwrthdro pob set agored yn set agored. Ymgais yw hyn i haniaethu'r cysyniad reddfol nad oes "torriad" neu "fwlch" yn y ffwythiant. Os yw ffwythiant yn ddi-dor, yn un-i-un, ac â ffwythiant gwrthdro di-dor, fe ddywedir ei fod yn homeomorffiad. Dywedir fod dau ofod yn *homeomorffig* os fodola homeomorffiad rhyngthynt. O safbwynt topolegol, mae gofodau homeomorffig yn unfath yn y bôn.

## Enghreifftiau o ofodau topolegol 
Categori:Mathemateg bur
Gŵydd wyran

bawd|*Branta leucopsis*
Mae'r **Ŵydd wyran** (*Branta leucopsis*) yn aelod o'r genws *Branta*, y "gwyddau duon", sydd a'r plu fel rheol yn ddu a gwyn, yn wahanol i'r genws *Anser*, y gwyddau llwyd.

Mae'n nythu ar ynysoedd yn yr Arctig fel rheol, ac mae pedair poblogaeth ohonynt ar gael:

*Nythu yn nwyrain yr Ynys Las, gaeafu yng ngorllewin yr Alban a gorllewin Iwerddon; poblogaeth o tua 40,000.
*Nythu ar Svalbard, gaeafu ar Foryd Solway rhwng yr Alban a Lloegr; poblogaeth o tua 24,000.
*Nythu ar Novaya Zemlya, gaeafu yn yr Iseldiroedd; poblogaeth o tua 130,000.
*Ers 1975 mae poblogaeth newydd wedi ymsefydlu, sy'n nythu ar ynysoedd yn y Baltig a gwledydd oddi amgylch ac yn gaeafu yn yr Iseldiroedd, poblogaeth o tua 8,000.

Mae'r Ŵydd wyran yn aml yn adeiladu ei nyth ar glogwyni yn y mynyddoedd. Wedi i'r cywion ddeor maent yn neidio i lawr y clogwyn; fel rheol maent yn osgoi niwed gan eu bod mor ysgafn. Mae'r rhieni wedyn yn eu harwain i wlybdiroedd lle gallant fwydo.

Gellir gweld niferoedd bychan o'r ŵydd yma yng Nghymru. Yn y gaeaf mae rhai ohonynt yn adar sydd wedi crwydro o'u mannau gaeafu arferol, ond mae hefyd rai sydd wedi dianc o gasgliadau adar ac yn nythu yma, yn enwedig ar Ynys Môn.

Categori:Gwyddau
Rhestr cerddorion R&B

*Prif erthygl : Rhythm a blues*

*Beyoncé
*Mary J Blige
*Booker T and the MG's
*Chuck Berry
*Destiny's Child
*James Brown
*Ray Charles
*Bo Diddley
*Fats Domino
*Fergie
*Whitney Houston
*Michael Jackson
*Louis Jordan
*Little Richard
*Smokey Robinson
*Diana Ross
*Sly and The Family Stone
*Ike Turner
*Tina Turner
*Luther Vandross
*Stevie Wonder

Categori:Cerddorion
R&B
Bob Delyn a'r Ebillion

Band Cymraeg a Llydaweg yw '''Bob Delyn a'r Ebillion''', a ffurfiwyd gan y prifardd Twm Morys a'r gitarydd Gorwel Roberts. Perfformiodd y band ar y llwyfan am y tro cyntaf yn 1988 mewn gig a drefnwyd gan Gymdeithas yr Iaith.

Bu'r gantores Nolwenn Korbell yn canu gyda'r Ebillion cyn droi at yrfa solo.

## Aelodau
*Twm Morys - Llais, Telyn, Organ geg
*Gorwel Roberts - Gitâr, mandolin
*Einir Griffiths - Llais
*Edwin Humphries - Sacsoffon, Clarinét, Bombard
*Enion Gruffydd - Sacsoffon, pibau, Bombard
*Clare Jones - Ffidil, Synth
*Tim (Jive Hare) Jackschel - Synth
*Rhydwen Mitchel - Drymiau
*Gwyn Jones - Offer taro, drymiau
*Siaron James - Offer taro, Llais
*Gwilym Benjamin Hanaby ap Ionas (Han) - Gitâr Fâs
**Ebillion Rhyngwladol**
*Jamie Dore - Gitar Fâs
*Nolwenn Korbell - Llais
*Gai Toms - Gitar Fâs
*Mat Davies - Gitar Fâs
*Hefin Huws - Drymiau, llais

## Disgyddiaeth
* *Gedon* (1990, Crai - CD021)
* *Gwybade Bach Cochlyd* (1996, Crai - CD049)
* *Sgwarnogod Bach Bob* (2003, Sain - SCD 2429)
* *Dore* (2004, Sain - SCD 2421)
* ''Dal i 'Redig Dipyn Bach'' (2017, Sain - SCD 2773)

## Dolenni allanol
*Safle MySpace Bob Delyn a'r Ebillion

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1988
Cerddoriaeth glasurol

Ceir sawl diffiniad o'r term **cerddoriaeth glasurol**. Heddiw, defnyddir y term yn aml i olygu unrhyw gerddoriaeth na ddisgyn dan y diffiniad o gerddoriaeth boblogaidd. Gall hyn felly gynnwys mathau gwahanol iawn o gerddoriaeth, yn amrywio o Siantiau Gregoriaidd i gerddoriaeth fodern 'avant-garde'. Mewn defnydd academaidd fodd bynnag, cyfeiria'r term at gyfnod penodol, sy'n para yn gyffredinol rhwng geni Wolfgang Amadeus Mozart a marw Ludwig van Beethoven. Rhagflaenir y cofnod hwn gan y cyfnod 'Rococo', a dilynir ef gan y cyfnod 'Rhamantaidd'. Datblygodd y term 'Clasurol' wrth i gyfansoddwyr o'r 19g ddechrau edrych ar weithiau W.A. Mozart, Josef Haydn, George Frederic Handel a Beethoven gydag edmygedd.

## Gweler hefyd 
* Rhestr cyfansoddwyr
* Symffoni
Prifysgol Rhydychen

Prifysgol yn Rhydychen, Lloegr, a'r brifysgol hynaf yn y byd Saesneg ydy **Prifysgol Rhydychen** (Saesneg: **University of Oxford**). Sefydlwyd y brifysgol rywbryd tua diwedd yr unfed ganrif ar ddeg, ond nid yw'r union ddyddiad yn glir. Mae Prifysgol Rhydychen yn dilyn y gyfundrefn golegol, lle bydd myfyrwyr yn perthyn i golegau annibynnol, ond yn cael eu haddysgu'n ganolog mewn darlithoedd a drefnir gan y Brifysgol. Mae Prifysgol Caergrawnt hefyd yn dilyn y gyfundrefn hon, a cheir perthynas glòs (er cystadleuol) rhwng y ddwy brifysgol. Mae'n aelod o'r League of European Research Universities.

Mae Prifysgol Rhydychen yn un o sefydliadau academaidd uchel ael y Deyrnas Unedig, ac mae e yn y lle cyntawedi ymddangos yn nhabl prifysgolion gorau papur newydd y *Guardian* am chwech blynedd yn ddilynol (hyd at 2011).

Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yw cymdeithas Gymraeg y Brifysgol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Prifysgol Rhydychen
* 'The University of Oxford', A History of the County of Oxford: Cyfrol 3: The University of Oxford (1954), pp. 1-38 


Rhydychen
Categori:Sefydliadau'r 11eg ganrif
Hwyaden benddu

bawd|*Aythya marila*

Mae'r **Hwyaden benddu** (*Aythya marila*) yn un o deulu'r hwyaid trochi ac yn aderyn niferus yn rhannau gogleddol Ewrop, Asia a gogledd America.

Mae'n nythu ar lawr gerllaw llynnoedd a chorsydd ar y twndra, weithiau nifer o barau gyda'i gilydd. Ei prif fwyd yw anifeiliaid bychain ac weithiau planhigion, ac mae'n plymio i waelod y dŵr i'w casglu. Mae'n aderyn mudol, sy'n symud tua'r de yn y gaeaf ac fel rheol yn gaeafu ar y môr yn agos i'r glannau, er ei fod hefyd i'w weld ar lynnoedd.

Gellir adnabod y ceiliog yn weddol hawdd. Mae ganddo ben du gyda gwawr wyrdd, bron ddu, cefn llwyd golau, gwyn ar yr ochrau a'r bol a chynffon ddu. Gall fod yn anoddach gwahainaeth rheng yr iâr, sydd a phlu brown golau, a iâr Hwyaden gopog sy'n eithaf tebyg. Mae gan iâr Hwyaden benddu ddarn gwyn gweddol fawr wrth fôn y pig. Gall rhai ieir Hwyaden gopog ddangos ychydig o wyn wrth fôn y pig hefyd, ond mae bob amser yn llai.

Yng Nghymru mae'r Hwyaden benddu yn aderyn gweddol gyffredin yn y gaeaf, ar y môr neu ar ambell lyn. Amrywia'r niferoedd o flwyddyn i flwyddyn, ond maent yn gymharol fychan fel rheol.

Categori:Hwyaid
Anders Fogh Rasmussen

Ysgrifennydd Cyffredinol cyfredol NATO ers 2009 a 2014 a Phrif Weinidog Denmarc rhwng 2001 a 2009 yw **Anders Fogh Rasmussen** () (ganwyd 26 Ionawr 1953). Ef oedd arweinydd seneddol y Blaid Ryddfrydol (Venstre) yn Nenmarc.

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Aelodau'r Folketing
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aarhus
Categori:Economegwyr o Ddenmarc
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Ddenmarc
Categori:Pobl a aned yn Rhanbarth Canol Jylland
Categori:Prif Weinidogion Denmarc
Categori:Ysgrifenyddion Cyffredinol NATO
Michael Ball

Canwr, actor a chyflwynydd radio a theledu o Loegr yw **Michael Ashley Ball** (ganwyd 27 Mehefin 1962 yn Bromsgrove, Swydd Gaerwrangon). Mae ei fam yn dod o Gymru. Mae'n fwyaf adnabyddus am y gân "Love Changes Everything" a'i rôlau mewn sioeau cerdd megis Marius yn *Les Misérables*, Alex yn *Aspects of Love*, Caractacus Potts yn *Chitty Chitty Bang Bang* ac Edna Turnblad yn *Hairspray*. Enillodd Wobr Laurence Olivier am yr actor gorau mewn sioe gerdd yn 2008 am ei ran yn *Hairspray*.

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Hwyaden fwythblu

Mae'r **Hwyaden Fwythblu** (*Somateria mollissima*) yn un o deulu'r hwyaid sy'n aderyn niferus ar hyd arfordir gogleddol Ewrop, gorllwein Asia a gogledd America. 
200px|chwith|bawd|Iâr ar ei nyth
Adeiledir y nyth yn agos at lan y môr, ac mae tu mewn y nyth wedi ei wneud o blu mân wedi eu tynnu o fron yr iâr. Hwn yw'r *eiderdown* sy'n cael ei ddenyddio i lenwi clustogau. Mae'n dal i gael ei gasglu mewn rhai ardaloedd, er fod plu gwyddau fferm neu ddeunydd synthetig yn fwy cyffredin erbyn hyn. Yn y gaeaf mae'r Hwyaden Fwythblu yn symud tua'r de ac yn treulio'r garaf ar y môr. Weithiau gellir gweld heidiau mawr gyda'i gilydd. Maent yn bwydo ar anifeiliaid bychain megis crancod, ac yn plymio i'r gwaelod i'w dal.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd; mae'n aderyn tarawiadol iawn gyda'i blu du a gwyn a' gwyrdd ar y gwegil. Mae'r iâr yn frown, ond mae'n weddol hawdd ei gwahaniaethu oddi wrth ieir hwyaid eraill oherwydd ei maint a siâp y pen a'r pig.

Nid yw'r Hwyaden Fwythblu yn aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ond mae'r niferoedd wedi cynyddu yn y blynyddoedd diwethaf ac mae ychydig o barau wedi dechrau nythu o gwmpas arfordir Ynys Môn a Gwynedd.

bawd|250px|Dosbarthiad yr Hwyaden Fwythblu (Gwyrdd - nythu; Glas - gaeaf)

Categori:Hwyaid
Dinasyddiaeth

Aelodaeth o gymdeithas wleidyddol yw **dinasyddiaeth**, gyda'r hawl i gyfrannu yn y wleidyddiaeth honno. Dinas oedd y gymdeithas honno yn wreiddiol ond heddiw gwladwriaeth ydyw fel rheol. Gelwir aelod o gymdeithas felly yn **ddinesydd**. Heddiw, mae dinasyddiaeth gan amlaf yn cyfeirio at aelodaeth gyfreithiol o wladwriaeth, a'r hawliau a dyletswyddau a ddaw o hynny. Ceir hefyd ambell enghraifft o ddinasyddiaeth uwchgenedlaethol, megis dinasyddiaeth yr Undeb Ewropeaidd a dinasyddiaeth y Gymanwlad. Gan amlaf mae dinasyddiaeth person yn unfath â'i genedligrwydd.

Mae *dinasyddiaeth* hefyd yn golygu gweithio er lles y gymuned drwy wirfoddoli ac ymdrechu i wella bywyd yr holl ddinasyddion. Mae rhai ysgolion yng Nghymru a Lloegr yn rhoi gwersi dinasyddiaeth, neu astudiaethau dinesig, sydd yn amrywiad bach ar Addysg Bersonol a Chymdeithasol.

Categori:Cenedligrwydd
Categori:Cyfraith ryngwladol
Categori:Mudo dynol
Ysgol (addysg)

''Am ddefnydd arall o'r gair "ysgol", gweler Ysgol (gwahaniaethu)''

[bawd|Disgyblion uwchradd mewn [gwisg ysgol a chotiau glaw yn Swydd Stafford, Lloegr.]]
Lle a ddynodir ar gyfer addysgu yw **ysgol**. Fel arfer y mae'n sefydliad (ac yn adeilad) lle mae disgyblion neu fyfyrwyr, sydd fel arfer yn blant neu yn bobl ifainc, yn dysgu drwy law athrawon. Lle canolog y dysgu fel arfer yw'r ystafell ddosbarth, ond dim o angenrheidrwydd bob amser. Gall y dysgu fod mewn labordy er enghraifft, neu hyd yn oed yn yr awyr agored.

Mae'r math o sefydliad a ddisgrifir fel **ysgol** yn amrywio o wlad i wlad.

Gelwir yr hyn sy'n cael ei addysgu yn yr ysgol yn gwricwlwm a cheir Cwricwlwm Cenedlaethol sy'n nodi'n statudol yr hyn sy'n ofynnol i ddisgybl ei ddysgu.

## Cymru
Yng Nghymru ceir addysg mewn ysgolion cynradd i blant unarddeg oed ac iau ac ysgolion uwchradd o unarddeg tan ddeunaw oed os oes chweched dosbarth, ac o unarddeg tan 16 oed os nad oes gandddynt chweched dosbarth. Lle nad oes chweched dosbarth bydd y plant sydd am ddilyn addysg uwch yn mynychu Coleg Trydyddol.

Gelwir ysgolion cynradd sy'n dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg yn Ysgolion Cymraeg a'r ysglion uwchradd sy'n dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg yn neu Ysgol ddwyieithog neu'n Ysgol Naturiol Gymraeg fel a geir yng Ngwynedd.

Cafwyd cwricwlwm newydd ar gyfer Cymru ym Medi 2008, wedi'i osod gan y Cynulliad Cenedlaethol. Mae’r cwricwlwm hwn yn cynnwys y meysydd canlynol:

*y Cyfnod Sylfaen; 
*datblygu sgiliau; 
*y cwricwlwm cenedlaethol; 
*addysg bersonol a chymdeithasol;
*addysg rhyw; 
*gyrfaoedd a’r byd gwaith; 
*addysg grefyddol.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Owen Morgan Edwards (1858-1920); AEM, hanesydd, llenor, ymgyrchwr dros y Gymraeg
*Griffith Jones 'Llanddowror', (1683–1761); sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol
*Syr Hugh Owen (addysgwr), (1804-1881); addysgwr o Fôn
*Thomas Parry (ysgolhaig), (1904–1985); pennaeth Llyfrgell Genedlaethol Cymru a phrifathro ar Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth


Categori:Addysg
Uchafbwyntiau ac isafbwyntiau

Yn Mathemateg, uchaf- ac isafbwyntiau yw'r pwyntiau ym mharth ffwythiant lle mae'r ffwythiant yn cymryd y gwerth mwyaf (uchafbwynt) neu lleiaf (isafbwynt), yntai o fewn ardal lleol o'r parth(uchaf- neu isafbwynt *lleol*), neu dros y parth gyfan (uchaf- neu isafbwynt *cyfanfydol*).

## Diffiniadau 
Mae pwynt *x** yn **uchafbwynt lleol** o ffwythiant *f* os mae rhif *ε > 0* yn bodoli fel bod *|x-x*| *) ≥ f(x)*. Ar graff ffwythiant, fe fydd yr uchafbwyntiau'n edrych fel copäon bryniau.

Yn gyffelyb, mae **isafbwynt lleol** yn bwynt *x** fel bod *|x-x*| *) ≤ f(x)*. Ar graff ffwythiant, fe fydd yr isafbwyntiau'n edrych fel gwaelodion dyffrynoedd.

Mae **uchafbwynt cyfanfydol** yn bwynt *x** sy'n bodloni *f(x*) ≥ f(x)* am unrhyw werth o *x*. Yn gyffelyb, mae **isafbwynt cyfanfydol** yn bwynt *x** sy'n bodloni *f(x*) ≤ f(x)*. Mae uchafbwynt cyfanfydol pob tro yn uchabwynt lleol hefyd; ond nid yw uchafbwynt lleol o reidrwydd yn uchafbwynt cyfanfydol.

Ni gyfyngir y cysyniad o uchaf- ac isafbwyntiau i ffwythiannau sydd a'u parth yn y rhifau real. Fe allem diffinio uchaf- ac isafbwyntiau cyfanfydol ar ffwythiant sydd a'i barth yn unrhyw set, ac sy'n cymryd gwerthoedd mewn set sydd â threfn digoll arno.

Categori:Dadansoddi
Peithon

Teulu o nadroedd anwenwynig sy'n darwasgu eu hysglyfaeth yw'r **peithoniaid** (*Pythonidae*). Maent yn byw yn ardaloedd trofannol ac isdrofannol Asia, Affrica ac Oceania. Mae'r mwyafrif ohonynt yn fawr ac yn gorffdrwm.

Ynghynt, cafodd y peithoniaid eu hystyried yn is-deulu (*Pythoninae*) o fewn teulu'r boaod (*Boidae*), gan yr oeddent i gyd yn nadroedd gwasgu. Y brif wahaniaeth rhwng y ddau deulu yw'r modd maent yn esgor ar eu hepil: anifeiliaid bywesgorol yw'r mwyafrif o foaod, tra bo'r peithoniaid i gyd yn dodwy. Ymdorcha'r fam beithon am ei hwyau, ac mae ambell rhywogaeth yn deor.

Byw mae'r peithoniaid ar y ddaear ac yn y coed. Ymgynhelir rhywogaethau daeardrig ger y dŵr: nofwyr cryf ydynt, ond ar y ddaear maent yn hela a bwyta. Mae ambell rhywogaeth, megis y peithon gwyrdd (Awstralia a Gini Newydd), yn treulio bron ei holl oes yn y coed a'r llwyni. Mamaliaid ac adar yw ysglyfaeth y peithoniaid mawrion. Mae rhywogaethau llai o faint yn bwyta amffibiaid ac ymlusgiaid. Mae ganddynt synnwyr arogleuo a golwg cryf, a gall y mwyafrif ohonynt synhwyro gwres sy'n eu galluogi i hela yn y nos. Delir prae drwy neidio a brathu, ac yna ymddolenu o'i gwmpas a'i wasgu'n dynn a'i fygu. Trigai rhai rhywogaethau mewn ardaloedd trefol a maestrefol, gan hela llygod mawr. Y peithon tyrchu Mecsicanaidd yw'r unig neidr yn yr Amerig sy'n dwyn yr enw peithon. Mae'r rhywogaeth hon yn debyg iawn i'r peithoniaid, ond nid yw'n aelod o'r un teulu. Dosbarthir o dan *Loxocemidae*, ac yn unig aelod y teulu hwnnw. Rhoddir yr enw hefyd ar y peithon tyrchu sy'n byw yng Ngorllewin Affrica; aelod o deulu'r boaod yw'r rhywogaeth hon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nadroedd
Categori:Teuluoedd o ymlusgiaid
Hwyaden gynffon-hir

Mae'r **Hwyaden Gynffon-hir** (*Clangula hyemalis*) yn un o deulu'r hwyaid môr a'r unig aelod o'r genws, ***Clangula***. Mae'n nythu yn y gogledd, gan gynnwys Alaska, gogledd  Canada, gogledd Ewrop a gogledd Rwsia. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd o'r gynffon hir. Yn y gaeaf mae'r pen a'r gwddf yn wyn gyda darn du ar y foch, bron ddu a'r rhan fwyaf o weddill y corff yn wyn. Yn yr haf, mae ei blu yn dywyllach, gyda pen, gwddf a chefn tywyll a darn gwyn ar ei foch. Mae cynffon yr iâr yn fyrrach a'r cefn yn frown; fel y ceiliog mae'r pen yn wyn yn y gaeaf ac yn dywyll yn yr haf.

Adeiledir y nyth ar lawr gerllaw'r môr neu lynnoedd mawr. Yn y gaeaf mae'n treulio'i amser ar y môr fel rheol, wethiau mewn heidiau mawr, yn enwedig ym Môr y Baltig lle mae tua 4.5 miliwn yn ymgasglu. Maent yn gallu nofio dan wyneb y dŵr i ddal bwyd megis crancod bychain a physgod bach. Ambell dro gallant blymio i ddyfnder o tua 60m (200 troedfedd) er nad ydynt yn gwneud hyn fel arfer.

Nid yw'r Hwyaden Gynffon-hir yn nythu yng Nghymru ond gellir gweld nifer fach ar y môr yn y gaeaf ac ambell dro gwelir un ar y llynnoedd mwyaf.

250px|chwith|bawd|Iâr ar ei nyth.

Categori:Hwyaid
Dadl cartwnau Muhammad Jyllands-Posten

250px|bawd|Y cartwnau dadleuol o Muhammad, fel y'u cyhoeddwyd yn gyntaf yn *Jyllands-Posten* ym Medi 2005. Mae'r pennawd, "Muhammeds ansigt", yn golygu "Wyneb Muhammad".
Dechreuodd '*dadl cartwnau Muhammad *Jyllands-Posten''''' yn dilyn cyhoeddiad deuddeg o gartwnau golygyddol, y rhan fwyaf ohonynt yn portreadu'r proffwyd Islamaidd Muhammad, yn y papur newydd Daneg *Jyllands-Posten* ar 30 Medi, 2005. Esboniodd y papur newydd taw cyfraniad i'r ddadl ynglŷn â beirniadaeth o Islam ac hunan-sensoriaeth oedd y cyhoeddiad. Fel ymateb, cynhaliodd mudiadau Mwslimaidd Danaidd protestiadau cyhoeddus a chodont wybodaeth ynglŷn â chyhoeddiad *Jyllands-Posten*. Wrth i'r ddadl mwyhau, ailargraffwyd enghreifftiau o'r cartwnau mewn papurau newydd mewn dros 50 o wledydd eraill, a arweiniodd at brotestiadau treisgar yn ogystal â phrotestiadau heddychol, yn cynnwys terfysgoedd (yn enwedig ym myd Islam).

Disgrifiwyd y cartwnau fel Islamoffobig gan rai beirniaid a ddadleuwyd eu bod yn gableddus i Fwslemiaid, yn bwriadu bychanu lleiafrif Danaidd, mewn cyd-destun o gynnydd baetio mewnfudwyr yn Nenmarc, ac yn enghraifft o anwybodaeth am hanes imperialaeth Orllewinol, o wladychiaeth i'r gwrthdaro cyfredol yn y Dwyrain Canol.

Dywedir cefnogwyr y cartwnau taw darlunio pwnc pwysig o fewn cyfnod o derfysgaeth eithafol Islamaidd ydynt ac mae'u cyhoeddiad yn ymarfer deg o ryddid barn. Maent hefyd yn dweud cânt gartwnau tebyg am grefyddau eraill eu hargraffu'n aml, ac felly ni chânt ddilynwyr Islam eu gwahaniaethu yn eu herbyn.

Disgrifiodd Prif Weinidog Denmarc, Anders Fogh Rasmussen, y ddadl fel argyfwng rhyngwladol gwaethaf Denmarc ers yr Ail Ryfel Byd.

## Digwyddiadau tebyg
* *Jerry Springer: The Opera* (sioe gerdd, 2005, Prydain)
* *The Satanic Verses* (nofel, 1988, byd-eang)
* ''Monty Python's Life of Brian* (ffilm, 1979, UDA ac Ewrop)

## Gweler hefyd
* Diniweidrwydd Mwslemiaid
* 2012 ymosodiad Benghazi

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Hafan *Jyllands-Posten*
* Y dudalen *Jyllands-Posten'' sy'n cynnwys cartwnau Muhammad 
* Lluniau mawrion o'r cartwnau 

;Gwefannau newyddion
*  BBC News – Q&A Depicting the Prophet Muhammad
*  The Guardian special reports: cartoon protests
*BBC Newyddion – Mohamed: Gwahardd golygydd (erthygl am olygydd papur myfyrwyr Prifysgol Caerdydd, *gair rhydd*, yn cael ei wahardd ar ôl cyhoeddi'r cartwnau)
*BBC Newyddion – Cartwn Mohamed: Eglwys yn ymddiheuro (erthygl am ymddiheuriad ac ymddiswyddiad golygydd *Y Llan* ar ôl cyhoeddi'r cartwnau)

;Barnau
*BBC Cymru'r Byd — Cyfoes – Wythnos o Feddwl: Hawl y Wasg
*Cylchgrawn bARN: Golygyddol – *Wyneb Mohamed* 
*thisistivyside.net: Newyddion – Beth yw cartwn? 
*Blog Dogfael – Hunan-sensoriaeth… ac ofn, lot fawr o ofn 
*maes-e.com – Gwasg Denmarc ac Islam 


Categori:2006
Categori:Islam yn Nenmarc
Categori:Muhammad
Categori:Pynciau dadleuol yn ymwneud ag Islam
Categori:Rhyddid mynegiant
Categori:Terfysgaeth
Rhestr ysgolion cynradd yng Nghymru

### Abertawe
### Bro Morgannwg
*Gweler: *Rhestr ysgolion cynradd Bro Morgannwg*

### Caerdydd
*Gweler: *Rhestr ysgolion cynradd Caerdydd*

### Sir Gaerfyrddin
*Gweler: *Rhestr ysgolion cynradd Sir Gaerfyrddin*

### Casnewydd
### Castell-nedd Port Talbot
### Ceredigion
*Gweler: *Rhestr ysgolion cynradd Ceredigion*

### Conwy
### Sir Ddinbych
*Gweler: *Rhestr ysgolion cynradd Sir Ddinbych*

### Sir y Fflint
*Gweler: *Rhestr ysgolion cynradd Sir y Fflint*

### Gwynedd
*Gweler: *Rhestr ysgolion cynradd Gwynedd*

### Merthyr Tudful
### Rhondda Cynon Taf
### Wrecsam
*Gweler: *Rhestr ysgolion cynradd Wrecsam*

### Ynys Môn
*Gweler: ''Rhestr ysgolion cynradd Ynys Môn

*
Ysgolion cynradd yng Nghymru
Ysgolion cynradd yng Nghymru
Neidr ddefaid

Mae'r **neidr ddefaid** neu **neidr ddall** (Lladin: *Anguis fragilis*; Saesneg: *slow-worm*) yn fadfall ddigoesau fach duriol sy'n byw ar wlithod, lindys ac abwyd, ac iddo fân-lygaid gweithredol. Enwau eraill arni yw **dallneidr**, **slorwm**, **neidr fraith** (yng ngogledd Cymru, yn arbennig ym Môn), **maplath** (yng Ngwent) a **modrybwilan** (yn ne ddwyrain Cymru).

Madfallod gyda chorff sarffaidd o liw brownaidd neu'r copr yw nadroedd defaid. Mae croen y neidr ddefaid yn llyfn gyda chennau bach nad yw'n gorgyffwrdd â'i gilydd. Fel pob madfall arall, mae gan nadroedd defaid y gallu i hunandorri, sy'n golygu eu bod yn medru diosg eu cynffonau er mwyn dianc rhag ysglyfaethwyr. Mae'r gynffon yn aildyfu ar ôl hynny, ond yn anaml i'w hyd blaenorol.

Categori:Madfallod
Newyddion

Gwybodaeth am ddigwyddiadau newydd yw **newyddion**, a gaiff ei adrodd ar lafar neu yn y cyfryngau, ar ffurf papurau newyddion, ar y teledu, ar y radio, neu ar y rhyngrwyd. Daw'r term o'r gair "newydd" ar ffurf lluosog.

## Gweler hefyd
* Materion cyfoes

## Dolenni allanol
*Newyddion y Daily Post
*Newyddion Golwg 360
*Newyddion y BBC


Categori:Digwyddiadau
Categori:Newyddiaduraeth
Owain Tudur

Milwr, gŵr llys, a phriod dirgel Catrin o Valois, gweddw Harri V, brenin Lloegr, oedd **Owain Tudur** (tua 1400 – 2 Chwefror 1461). Ef oedd tadcu Harri Tudur trwy ei fab Edmwnd Tudur. O'i bedwar mab arall y pwysicaf fu Siasbar Tudur, Iarll Penfro a Dug Bedford, a ymgyrchai'n galed i gael Harri Tudur ar orsedd Lloegr. Roedd Owain Tudur yn un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan, canghellor Llywelyn Fawr. Roedd yn perthyn i Duduriad Môn trwy ei dad Maredudd ap Tudur, brawd Rhys ap Tudur a Goronwy ap Tudur a ymunasant ag Owain Glyn Dŵr yn ei wrthryfel yn erbyn y Saeson. Penmynydd ar Ynys Môn oedd ystâd y teulu.

## Ei ddiwedd 
Dienyddiwyd ef yn Henffordd ar orchymyn Edward Iarll y Mers wedi i'r Lancastriaid golli'r dydd ym Mrwydr Mortimer's Cross yn 1461. Yn ôl un croniclydd, nid oedd yn credu y byddai Edward mor ansifil â'i ddienyddio tan y gwelodd y blocyn pren yn barod iddo.
:'Yna dywedodd, "Y pen hwn a osodir ar y blocyn pren a orffwysai gynt yn arffed y frenhines Catrin", a chan gyflwyno ei feddwl a'i galon i Dduw, aeth yn llariaidd i'w dranc.'

## Llinach
## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
### Llyfrau hanes 
*W. Ambrose Bebb, *Cyfnod y Tuduriaid* (1939)
*H.T. Evans, *Wales and the Wars of the Roses* (1915)
### Ffuglen 
*William Pritchard, *Owen Tudur* (Caernarfon, 1913). Rhamant hanesyddol seiliedig ar draddodiadau lleol am Owain Tudur ar Ynys Môn.

Categori:Genedigaethau 1400
Categori:Marwolaethau 1461
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Tuduriaid Môn
Ffliw adar

bawd|300px|Firws ffliw A, y firws sy'n achosi ffliw adar

Math o ffliw yw **ffliw adar** a all gael ei drosglwyddo o adar (yn bennaf dofednod) i fodau dynol. Mewn rhai gwledydd ar hyn o bryd mae'r ffliw (H5N1) yn episŵtig, ac o 2004 daeth yn fwy tebygol y byddai'n troi'n epidemig neu'n pandemig (yn fyd-eang). Gwelwyd y ffliw ymysg adar gwledydd Prydain am y tro cyntaf ar ddiwedd mis Mawrth, 2006 yn Cellardyke, Fife yn yr Alban. Profwyd alarch fawr a ddarganfuwyd yng nghanol y môr yn bositif am y feirws H5N1.

Ar ddydd Iau, 24 Mai 2007, cadarnheuwyd gan lefarydd ar ran Llywodraeth Cynulliad Cymru fod yr achos cyntaf o ffliw adar yng Nghymru wedi ei ddarganfod ar fferm yn Llanfihangel Glyn Myfyr, sir Conwy.

## Gweler hefyd 
* Tarddiant y Ffliw Moch H1N1 2009

## Dolenni allanol 
* BBC Newyddion - Cymru 'yn barod i ymdopi â'r ffliw adar'
*  Bird Flu Forum 
*  Discussion forum on Avian (Bird) Flu H5N1 related issues

Categori:Afiechydon
Siciaeth

Crefydd un Duw yw **Siciaeth** neu **Sikhaeth** sydd yn seiliedig ar athrawiaeth y deg Guru a drigai yng ngogledd India yn yr 16g a'r 17g. Dyma bumed crefydd mwya'r byd gyda dros 30 miliwn o ddilynwyr. Adnabyddir y system hon o athroniaeth crefyddol fel *Gurmat* (a drosir fel 'doethineb y Gurū'). Yr unig ranbarth yn y byd gyda mwyafrif o'i boblogaeth yn Sikhiaid ydy Punjab, India. 

Prif gysegrfan y Siciaid yw'r Deml Euraidd yn Amritsar, yn y Punjab.

Dau gredo sylfaenol Siciaeth yw :

* Y gred mewn un Duw. Nid yw brawddeg gyntaf yr ysgrythur ond dau air *Ek Onkar*, sef "Un Creawdwr".
* Mae dilynwyr Siciaeth wedi eu hymdynghedu i ddilyn athrawiaethau y Deg Guru.

bawd|400px|dim|Pererin Sicaidd yn Harmandir Sahib (Teml Euraidd Amristsar) newydd gael bath. Enillodd y llun hwn Wobr y Flwyddyn, 2008.
400px|bawd|dim|Teml Euraidd Amristsar


Categori:Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Categori:Crefydd yn India
Tom Hanks

Actor Americanaidd yw **Thomas Jeffrey "Tom" Hanks** (ganwyd 9 Gorffennaf 1956). Gweithiodd Hanks ar raglenni teledu a chomedïau teuluol cyn iddo lwyddo ym myd y ffilmiau. Ers iddo symud i fyd y ffilm, mae ef wedi cael nifer o rôlau nodedig fel rhan  Andrew Beckett yn *Philadelphia*, yn prif ran yn y ffilm *Forrest Gump*, Cadfridog James A. Lovell yn *Apollo 13*, Capten John H. Miller yn *Saving Private Ryan*, Michael Sullivan yn *Road to Perdition*, Sheriff Woody yn ffilm Disney/Pixar *Toy Story*, a Chuck Noland yn *Cast Away*. Enillodd Hanks ddwy Oscar am yr Actor Gorau dwy flynedd yn olynol ym 1993-94. Mae'r swyddfa docynnau wedi gwneud dros $3.3 biliwn o'r ffilmiau mae ef wedi serennu ynddynt.

Priododd Hanks yr actores Samantha Lewes ym 1978 (ysgaru 1987). Ef yw tad yr actor Colin Hanks.  Priododd yr actores Rita Wilson ym 1988.

## Ffilmyddiaeth
### Llwyfan
bawd|alt=A photograph of Hanks on the stage performing as Callimaco in the play, The Mandrake, at the Riverside Shakespeare Theater|180px|upright|Hanks fel Callimaco yn *The Mandrake* (1979), Theatr y Riverside Shakespeare
[alt=A photograph of Hanks attending the Governor's Ball after the telecast of the 61st Academy Awards in 1989|bawd|upright|Hanks yn Nawns y Llywodraethwr wedi telediad y 61ain [Gwobrau'r Academi, 1989]]

### Ffilmiau
### Teledu
### Ymddangosiadau mewn fideos cerddoriaeth
bawd|upright|alt=A photograph of Hanks at the Lincoln Memorial|Hanks yn We Are One: Dathliad Agoriadol Obama yng Nghofeb Lincoln yn 2009

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Adzuki

Grŵp pop a roc yw **Adzuki**, a ffurfiwyd yn 2002. Mae'r grŵp yn dod o Gastell-nedd yn ne-ddwyrain Cymru.

Cyhoeddwyd albwm *Funeral For A Friend* (*Five / Four*) ar label 'Mighty Atom' yn Awst 2004.

## Adolygiadau
Ymddangosodd y band ar BBC Radio 1 a dywedwyd fod eu cerddoriaeth yn *"Definite airplay contenders"*.

Mewn adolygiad o'u albwm cyntaf, dywedodd y wefan rock3.co.uk:
:*A Brilliant Debut EP from a young band who have excelled at capturing the innocent sensitivities of youth and the power of experience allied with some potent melody, a massive statement of intent with a sound that will appeal to all.*

## Aelodau 
* Dean Gorno  (drymiwr)
* Dan Thomas (llais)
* Richard Williams  (Gitâr)
* Matthew Fry (bâs)

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Prosiect Wicipop
Kurów

::*Am le gyda enw tebyg yn Seland Newydd gweler Kurow*.

Pentre yn ne-ddwyrain Gwlad Pwyl yw **Kurów**, rhwng Puławy a Lublin, ar Afon Kurówka. Mae ganddo 2811 o drigolion (ers 2005).

Ym 9 Medi, 1939, gafodd y dre ei fomio yn drwm gan y Luftwaffe. Gafodd yr ysbyty (wedi ei farcio gyda chroesau coch) ei ddinistrio, lle bu farw llawer. Yn ystod y rhyfel, Gwnaeth y Natsïaid sefydlu dau wersyll lafur caethweision yn y dref.

Categori:Trefi a phentrefi Gwlad Pwyl
Categori:Hanes Gwlad Pwyl
Ynysydd

bawd|chwith|200px|Ynysydd
**Ynysydd** yw defnydd sy'n atal ynni trydanol neu thermol rhag deithio drwyddo, ac mae'n wrthwyneb i ddargludydd. Mae'r deunyddiau hyn yn cynnwys y mwyafrif o'r anfetelau elfennol ac anfetelau eraill, fel plastigion.

## Ynysyddion trydanol
Er mwyn i drydan deithio drwy sylwedd, rhaid bod gwefrau ynddo sy'n medru symud a chario'r cerrynt. Mae'r llif gwefr yn trosglwyddo ynni trydanol o un man i fan arall yn y broses. Gellid cael electronau neu ïonau i drosglwyddo gwefr, felly rhaid i'r electronau mewn ynysydd fod yn lleoledig, ac mae'r bondiau cofalent mewn sylweddau anfetelig yn addas iawn ar gyfer eu dal mewn lleoliad pendant.

## Ynysyddion thermol
Mae ynysyddion thermol yn gweithio trwy atal un neu ragor o'r dulliau o drosglwyddo ynni thermol (gwres): dargludiad, darfudiad a phelydriad. Mae nifer wedi eu seilio ar briodweddau ynysyddol nwyon fel aer, ac maent yn dal swigod o aer yn eu hadeileddau e.e. asbestos, plu neu wlân. Er mwyn atal pelydriad mae angen dulliau eraill, a defnyddir wynebau sgleiniog i adlewyrchu'r tonnau isgoch yn ôl, rhag iddynt ddianc a throsglwyddo eu hynni thermol.

### Fflasg wactod
Mae fflasg wactod yn cyfuno'r dulliau o ynysu thermol mewn un gwrthrych. 

* Mae haen o wactod yn atal trosglwyddo ynni thermol trwy ddargludiad a darfudiad.
* Defnyddir deunyddiau anfetelaidd yn rheolaidd er mwyn gostwng yr ynni collir trwy ddargludiad o amgylch y gwactod.
* Mae'r ochrau wedi eu gorchuddio gan haen sgleiniog sy'n ymddwyn fel drych i atal colled gwres trwy belydriad.

Categori:Defnyddiau
Categori:Gwrthiant a dargludiant trydanol
Iddewiaeth

bawd|250px|Gwrthrychau Iddewig pwysig (clocwedd o'r pen): 
Canwyllbrennau Shabbat, Paned Golchi Dwylo, Chumash a Tenach, Sefer Torah, yad, shofar a blwch etrog.

Crefydd undduwiaeth gymharol fychan yw **Iddewiaeth**, â thua 14 miliwn o ddilynwyr (Iddewon) byd-eang. Daw'r gair Iddewiaeth o'r gair Groeg *Ιουδαϊσμός* a ddaw o'r Hebraeg יהודה, Iehŵda. Hi yw crefydd y bobl Iddewig. Sylfaen y grefydd yw'r llyfrau o'r Beibl Hebraeg, sef y *Tanach*, sy'n cynnwys llyfrau'r *Torah*, ''Nevi'im* a *Ketuvim''. Mae'r Talmud yn esboniad ar y llyfrau hyn.

[120px|chwith|bawd|[Seren Dafydd, y brif symbol Iddewiaeth a'r Iddewon]]

Yn 2007, amcangyfrifwyd poblogaeth Iddewig y byd yn 13.2 miliwn, gyda 41% ohonynt yn byw yn Israel a'r 59% arall ar wasgar. Sylwer nad ydy Iddewiaeth yr un peth â Seioniaeth, mudiad Iddewig y gwrthodir ei syniadaeth gan nifer o Iddewon, e.e. y Neturei Karta.

Yn ôl traddodiad, mae'r hanes Iddewig yn dechrau gyda'r Cyfamod rhwng Duw ac Abraham, sef patriarch a chyndad y bobl Iddewig, tua 2000 CC yn ôl y gronoleg Feiblaidd draddodiadol. Iddewiaeth yw un o'r crefyddau hynaf mewn bodolaeth heddiw. Mae athrawiaethau a hanes Iddewiaeth wedi dylanwadu'n fawr ar grefyddau eraill gan greu'r sylfaen ar gyfer y crefyddau Abrahamig mawr eraill, sef Cristnogaeth ac Islam.

Mae Iddewiaeth yn wahanol iawn i nifer o grefyddau cyfoes mor bell â ni welir awdurdod yn un person neu grŵp, ond yn hytrach mewn testunau sanctaidd, traddodiadau a rabbïau addysgedig sy'n dehongli'r testunau a chyfreithiau. Drwy'r oesoedd mae Iddewiaeth wedi glynu at nifer o egwyddorion crefyddol, y pwysicaf ohonynt yw'r cysyniad o un Duw hollalluog a hollwybodol a greodd y bydysawd ac sy'n parhau i'w reoli. Yn ôl cred Iddewig draddodiadol, gwnaeth y Duw a greodd y byd gadarnhau cyfamod gyda'r Israeliaid drwy Moses ar Fynydd Sinai yn ffurf y Torah ysgrifenedig ac ar lafar. Credant taw disgynyddion yr Israeliaid yw holl Iddewon y byd. Mae Iddewiaeth ymarferol draddodiadol yn seiliedig ar yr astudiaeth a chadwraeth rheolau a gorchmynion Duw fel y cawsant eu hysgrifennu yn y Torah a'u hesbonio yn y Talmud.

## Gweler hefyd 
* Iddewiaeth yng Nghymru
* Neturei Karta
* Synagog


Categori:Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Iddewiaeth
Categori:Undduwiaeth