open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Robinson Crusoe

bawd|290px|Tudalen deitl argraffiad cyntaf *Robinson Crusoe*

Nofel Saesneg o waith Daniel Defoe yw ***Robinson Crusoe*** am gymeriad o'r un enw a'i longddrylliad ar ynys unig. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn Ebrill 1719, ac ystyrir gan rai mai hon oedd y nofel gyntaf yn Saesneg. Ffurf y llyfr yw hunangofiant y prif gymeriad, Robinson Crusoe, oedd wedi treulio 28 mlynedd ar ynys fechan yn y trofannau yn dilyn llongddrylliad. Roedd cyhoeddi'r gyfrol gyntaf yn llwyddiant masnachol ysgubol ac oherwydd y gwerthiant, cyhoeddwyd dair gwaith drachefn o fewn y flwyddyn gyntaf.

Credir i Defoe gael ei ddylanwadu gan hanes Alexander Selkirk, a dreuliodd bedair blynedd ar ynys Más a Tierra, Tsile. Efallai fod yr ynys y llongddrylliwyd Crusoe arni yn y nofel wedi ei seilio ar ynys Tobago. Dylanwad arall posibl oedd cyfrieithiad i'r Lladin neu Saesneg o waith Abubacer, *Philosophus Autodidactas*, oedd hefyd yn defnyddio ynys debyg fel cefndir. Yn ôl y llenor Gwyddelig James Joyce, roedd y nofel yn llawn propaganda o blaid ymlediad yr Ymerodraeth Brydeinig ledled y byd.

## Cyfieithiadau
Cyfieithwyd y nofel i lawer o ieithoedd, yn cynnwys Cymraeg:
* ''Bywyd hynod a gweithredoedd rhyfeddol y dewr a'r gwrol Robinson Crusoe: Yr hwn a fu byw wyth mlynedd ar hugain mewn ynys anghyfannedd, yr hon wedi hynny a boblwyd ganddo ef''. Cyfieithiad o addasiad Saesneg diweddarach sy'n gyfuniad o ddwy gyfrol gyntaf Defoe, ym 1795 gan J. Tye o Wrecsam. Ail-gyhoeddwyd cyfrolau eraill Cymraeg gan argraffwyr drwy'r 19g a rhywfaint yn yr 20g.
* *Bywyd ac anturiaethau rhyfeddol Robinson Crusoe: yr hwn a fyw byw wyth mlynedd ar hugain mewn ynys anghyfanedd....* gan H. Humphreys, Caernarfon.
* *Anturiaethau Robinson Crusoe* addasiad o benodau i-xxvii, gan William Rowland (Gwasg Prifysgol Cymru 1928)
* *Robinson Crusoe*, wedi'i addasu gan Gwenno Hywyn, Clasuron Mawr y Plant (Gwasg Mynydd Mawr, 1983)

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1719
Categori:Nofelau antur Saesneg
Indeg

Merch chwedlonol neu led-hanesyddol o degwch diarhebol oedd **Indeg** neu **Indeg ferch [G]Arwy Hir**.

Cyfeirir ati yn y Trioedd dan yr enw Indeg ferch Arwy Hir fel un o 'Dair Caredigwraig Arthur' (Tair gordderch Arthur), ynghyd â Garwen ferch Henin Hen a Gŵyl ferch [G]Endawd. Ni wyddom nemor dim am ei thad Garwy Hir, ond roedd yn ffigwr pur amlwg yn y traddodiad Cymreig gyda enw fel carwr.

Yn y chwedl *Culhwch ac Olwen* rhestrir Indeg ferch Arwy Hir yn un o'r morwynion yn llys y brenin Arthur.

Cyfeirir at Indeg ddwywaith yng nghanu'r Gogynfeirdd diweddar (Casnodyn a Gruffudd ap Maredudd). Yng nghyfnod y Cywyddwyr daeth Indeg yn drosiad am harddwch merch, efallai yn rhannol am fod yr enw yn odli'n hawdd â *teg*. Ceir sawl enghraifft yng ngwaith Dafydd ap Gwilym, Madog Benfras, ac eraill. Mae Llywelyn Goch ap Meurig Hen yn cymharu ei gariad Lleucu Llwyd ag Indeg fel un sydd "Iawndwf rhianedd Indeg".

Ymddengys y bu chwedl(au) am Indeg yn cylchredeg ar un adeg ond does dim olion ohonynt erbyn heddiw. Mae'n amhosibl gwybod bellach ai merch cig a gwaed oedd Indeg ai duwies neu gymeriad chwedlonol Celtaidd.

## Cyfeiriadau
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydain* (Caerdydd, 1961, arg. newydd 1991). Triawd 57 a'r nodiadau.

Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Nicolas Sarkozy

Gwleidydd o Ffrainc a fu'n Arlywydd Ffrainc o 2007 hyd 2012 yw **Nicolas Paul Stéphane Sarköczy de Nagy-Bocsa**, fel rheol **Nicolas Sarkozy** (ganed 28 Ionawr 1955).

## Bywgraffiad
Ganed ef ym Mharis yn fab i fewnfudwr o Hwngari, Pál Sárközy Nagybócsai, a mam Iddewes Ffrengig, Andrée Mallah. Roedd yn aelod o'r Senedd Ewropeaidd o 1999 hyd 2004. Daeth yn weinidog yn y llywodraeth yn 2002. Ef oedd ymgeisydd yr UMP yn etholiad arlywyddol 2007, a gorchfygodd Ségolène Royal yn yr etholiad ar 6 Mai 2007, gyda 53.06% o'r bleidlais. Ar 16 Mai 2007, daeth yn 23ain Arlywydd Ffrainc, yn olynu Jacques Chirac.

Priododd Marie-Dominique Culioli yn 1982, gan gael dau fab, Pierre (1985) a Jean (1987). Ysagarwyd hwy yn ddiweddarach, a phriododd Cécilia Ciganer-Albéniz, gan gael un mab arall, Louis (1997). Ym mis Hydref 2007 cyhoeddwyd eu bod wedi ysgaru. Ar 1 Chwefror 2008 cyhoeddwyd ei fod priodi Carla Bruni.

## Hunangofiant
**La France pour la vie*

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
Emain Ablach

Ynys baradwysaidd ym mytholeg Iwerddon y cyfeirir ati yn aml yn y chwedlau Gwyddeleg yw **Emain Ablach** (ynganiad: "Efin Aflach"). Mae'n debygol ei fod i'w huniaethu ag Ynys Afallach y traddodiad Cymreig.

Yn chwedlau'r Cylch Mytholegol mae'n gartref i Manannán mac Lír, duw'r môr.

Yn y chwedl *Immran Brain* ('Mordaith Brân'), hwylia Bran a'i gydymdeithion yno. Fe'i disgrifir ar ddechrau'r gerdd honno fel ynys lawn o goed afalau, wedi ei amgylchynu gan y môr, a phedair colofn yn ei dwyn i fyny.

Mae'n debygol bod Emain Ablach yn cyfateb i Ynys Afallach y traddodiad Cymreig. Cyfeiria Sieffre o Fynwy at 'Ynys Afallach' yn ei gwisg Ladin *Insula Avallonis* yn yr *Historia Regum Britanniae*. Mae tarddiad Avallonis Sieffre yn ansicr. Yn hytrach na bod yn enghraifft o Ladineiddio'r enw Cymraeg Afallach mae'n debycach ei fod yn dod o'r *Insula Pomorum* (Ynys y Prennau Afalau) yn y testun proffwydoliaethol *Vita Merlini*, eto gan Sieffre, a'i fod yn tarddu o'r gair Cymraeg "afal".

## Cyfeiriadau
* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (2000)
* Kuno Meyer (gol.), *The Voyage of Bran son of Febal* (1895; arg. newydd, Felinfach, 1994)

Categori:Mytholeg Wyddelig
Categori:Mytholeg Geltaidd
Jeremy Beadle

Cyflwynydd teledu, ysgrifennwr a chynhyrchydd oedd **Jeremy James Anthony Gibson Beadle** (12 Ebrill, 1948 - 30 Ionawr, 2008).

Roedd Beadle yn enwog am gyflwyno ''Beadle's About*, *Game For a Laugh* a *You've Been Framed''.

Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Arnold Schwarzenegger

Actor a gwleidydd o'r Unol Daleithiau o dras Awstriaidd yw **Arnold Schwarzenegger** (ganed 30 Gorffennaf 1947 yn Awstria). Roedd yn Lywodraethwr Califfornia o 2003 hyd 2011.

## Ffilmograffiaeth ddethol 
**Conan the Barbarian*
**The Terminator*
**Predator*
**Twins*
**Total Recall*
**Kindergarten Cop*
**Terminator 2: Judgement Day*
**Last Action Hero*
**True Lies*
**Junior*
**Jingle All the Way*
**Batman & Robin*
**Dr. Dolittle 2*
**Collateral Dammage*
**Terminator 3: Rise of the Machines*
**Around the World in 80 Days*

## Llyfryddiaeth 
* *Total Recall* (Simon & Schuster, 2012).

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* swyddfa llywodraethwyr 
* Amgueddfa 
* Gwefan Eidaleg 

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llywodraethwyr Califfornia
Categori:Ymfudwyr o Awstria i'r Unol Daleithiau
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008

Cystadleuaeth rygbi'r undeb ydy **Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008** sef y nawfed yng nghyfres y Bencampwriaeth Rygbi'r Undeb. Chwaraewyd pymtheg gêm dros gyfnod o bump penwythnos o 2 Chwefror hyd 15 Mawrth. Cyhoeddwyd y byddai Cymru yn chwarae eu holl gemau yn y Bencampwriaeth ar Sadyrnau, er mwyn denu mwy o dorfeydd. "Pencampwriaeth y Pum Gwlad" ydoedd hyd at 2000 pan ymunodd yr Eidal ac ers hynny gelwir y gystadleuaeth yn Bencampwriaeth y Chwe Gwlad; caiff ei chynnal bob blwyddyn yn y gwanwyn.

Enillwyd y bencampwriaeth gan Gymru, a gyflawnodd y Gamp Lawn am yr ail dro mewn pedair blynedd.

## Taflen
## Timau
Y timau a gymerodd ran oedd:

## Gemau
Categori:2008
2008
Tresco

Ail ynys fwyaf Ynysoedd Syllan (Saesneg: *Isles of Scilly*; Cernyweg: *Ynysek Syllan*) yw **Tresco** (Cernyweg: *Ynys Skaw*). Saif i'r de-orllewin o Gernyw.

O ran maint, mae'r ynys yn 297 hectar (1.15 milltir sgwâr) ac oddeutu 3.5 kilometr wrth 1.75&nbsp;km. Cyfeirnod OS: SV893421.

## Poblogaeth
*(Preswylwyr parhaol yn unig*
*(nid rhai dros dro, megis staff dros yr haf).*

* 1841 – 430
* 1861 – 399
* 1871 – 266
* 1891 – 315
* 1901 – 331
* 1911 – 315
* 1921 – 217
* 1931 – 248
* 1951 – 243
* 1961 – 283
* 1971 – 246
* 1991 – 170
* 2001 – 180

## Adeiladau a chofadeiladau
*Abaty Tresco
*Castell Cromwell
*Castell Brenin Siarl

Categori:Ynysoedd Syllan
Sumba

Ynys yn Indonesia yw **Sumba**. Saif i'r de-ddwyrain o ynys Sumbawa, ac mae'n cael ei gwahanu oddi wrth ynys Flores gan Gulfor Sunda. I'r dwyrain mae ynys Timor. Mae arwynebedd yr ynys yn 11,153&nbsp;km², a'r boblogaeth yn 611,422 (2005). Y dref fwyaf ar yr ynys yw Waingapu, gyda phoblogaeth o tua 10,000. Yn weinyddol, mae'n rhan o dalaith Dwyrain Nusa Tenggara.

O ran crefydd, mae tua 25% - 30% o'r boblogaeth yn animistiaid, a'r rhan fwyaf o'r gweddill yn Gristionogion. Mae'r ynys yn nodedig am fod yn un o'r ychydig leoedd yn y byd lle mae traddodiad o gladdu meirwon mewn cromlechi yn parhau.

bawd|dim|250px|Lleoliad Sumba yn Indonesia
bawd|dim|250px|Daearyddiaeth Sumba

Categori:Ynysoedd Indonesia
Chwarel Gorseddau

Chwarel lechi yng Nghwmystradllyn i'r gogledd o dref Porthmadog, Gwynedd, oedd **Chwarel Gorseddau**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o Lyn Cwmystradllyn. Bu rhywfaint o weithio yma tua dechrau'r 19g, cyn ehangu'r gwaith ar raddfa fawr yn 1855, gyda'r buddsoddiad yn cynnwys adeiladu'r felin lechi enfawr yn Ynys y Pandy a rheilffordd i Borthmadog. Roedd 200 o weithwyr yno yn 1859, ond ychydig oedd y cynnyrch, gan gyrraedd uchafswm o 2,148 tunnell yn 1861. Caeodd yn 1867.

## Llyfryddiaeth
* Alun John Richards, *A Gazetteer of the Welsh Slate Industry* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Gorseddau
Chwarel Moel Tryfan

Chwarel lechi gerllaw Rhosgadfan yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd, oedd **Chwarel Moel Tryfan**. Saif ar lechweddau deheuol Moel Tryfan.

Wedi cyfnod o weithio ar raddfa fechan, datblygodd y chwarel yn gyflyn yn y 1880au pan gafwyd cysylltiad i'r rheilffordd, ac roedd 81 o weithwyr yn cael eu cyflogi yn 1882. Roedd y chwarel yma yn agos i Chwarel Alexandra, a phan dorrodd y gweithfeydd trwodd i'r chwarel honno, cludwyd llechfaen o'r Alexandra i felinau llechi Moel Tryfan. Caeodd y chwarel yn y 1970au.

bawd|dim|230px|Chwarel Moel Tryfan

## Llyfryddiaeth
* Dewi Tomos, *Llechi Lleu* (Cyhoeddiadau Mei, 1980)
* Alun John Richards, *A Gazetteer of the Welsh Slate Industry* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Moel Tryfan
Categori:Dyffryn Nantlle
Gorsedd

Gallai **gorsedd** gyfeirio at un o sawl peth:

*Gorsedd (cadair), cadair seremonïol a symbol awdurdod a ddefnyddir gan frenhinoedd a.y.y.b.
*Gorsedd (mytholeg), bryn neu dwmpath arbennig ym mytholeg y Celtiaid

Eisteddfodol:
*Gorsedd y Beirdd (Cymru)
**Gorsedd Powys
*Gorseth Kernow (Cernyw)
*Goursez Vreizh (Llydaw)

Llenyddiaeth:
**Gorsedd y Byd* (1615), llyfr gan Rhosier Smyth

Pentref
*Gorsedd, gerllaw Treffynnon
*Yr Orsedd, gerllaw Wrecsam
De Winton

Cwmni o beirianwyr yng Nghaernarfon, Gwynedd, oedd **De Winton & Co (1854-1901)**. Roedd y cwmni yn arbenigo mewn cynhyrchu trenau ager ac offer peiriannol arall ar gyfer diwydiant llechi Cymru.

Sefydlwyd y cwmni ger y cei llechi yng Nghaernarfon gan Owen Thomas yn y 1840au. Yn ddiweddarach aeth i bartneriaeth a Jeffreys Parry de Winton, a datblygodd y cwmni fel yr *Union Foundry*. Yn 1870 adeiladodd De Winton beiriannau newydd i Chwarel Dinorwig, yn cynnwys yr olwyn ddŵr fwyaf yn y Deyrnas Unedig, dros 50 troedfedd ar ei thraws. Gellir gweld y peiriannau i gyd a'r olwyn ddŵr yn Amgueddfa Lechi Cymru ger Llanberis.

Heblaw offer ar gyfer y chwareli llechi, roeddynt yn cynhyrchu offer i adeiladwyr llongau, yn cynnwys peiriannau ar gyfer llongau. Roeddynt hefyd yn cynhyrchu peiriannau ager sefydlog.

Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Sefydliadau'r 1840au
Lleiandy Llanllŷr

Lleiandy Sistersiaidd a sefydlwyd yn Nyffryn Aeron, Ceredigion, tua 1180 yw **Llanllŷr**. Enwir y lleiandy ar ôl y santes a adwaenir fel Llŷr Forwyn, yn hytrach na'r duw Celtaidd Llŷr: ni wyddys dim amdani ar wahân i'r ffaith ei bod yn nawddsant Llanllŷr.

Mae ei union leoliad yn ansicr. Yn y 19g, cofnodwyd gan hynafiaethwyr lleol fod bwthyn gwyngalchog ger pentref Ystrad Aeron (tua hanner ffordd rhwng Aberaeron a Llanbedr Pont Steffan) yn perthyn iddo. Gorweddai felly ar lan ddeheuol afon Aeron gyferbyn â Trefilan, tua 6 milltir i'r de-ddwyrain o Aberaeron. Nid oes olion o gwbl i'w gweld yno heddiw.

## Hanes
Sefydlwyd y lleiandy yng nghantref Is Aeron gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth tua'r flwyddyn 1180. Ymddengys fod rhai o'r lleianod o leiandy Llansantffraed-yn-Elfael (sefydliad byrhoedlog, tua 1170-1190) wedi symud yno. Roedd Llanllŷr dan oruchwyliaeth Abaty Ystrad Fflur ac ymddengys fod y mam-abaty yn edrych arno fel dim llawer mwy na graens yn perthyn i'r abaty.

Cyfeiria Gerallt Gymro ato yn 1188 fel "tŷ crefydd bychan a thlawd" yn ei lyfr *Hanes y Daith Trwy Gymru*. Ond noda fod 16 o leianod yn byw yno, sy'n nifer uchel am Gymru, a'u bod i gyd o dras anrhydeddus. Pan gollodd y lleiandy nawdd yr Arglwydd Rhys ar ôl ei farwolaeth collodd ran o'i dir i Abaty Ystrad Fflur. Dioddefodd yn ystod rhyfeloedd y 13g a derbynwyd iawndal o ddeugain o farciau yn 1284 i dalu am ddifrod a wnaed gan filwyr Edward I o Loegr. Erbyn 1291 mae stent yn nodi ei werth fel £7 yn unig a dim ond 1200 acer o ffermdir oedd yn perthyn iddo. Erbyn ei ddiddymu yn 1536 roedd yn werth £57.

## Ffuglen
Ysgrifennodd y nofelwraig Rhiannon Davies Jones y nofel fer *Lleian Llan-Llŷr* (1965) am hanes dychmygol lleian yn Llanllŷr yn y 1240au. Fel gweddill ei nofelau hanes, mae'r cefndir hanesyddol a'r manylion cymdeithasol yn ffrwyth ymchwil gofalus ac mae'r nofel yn cynnig darlun diddorol o fywyd lleian ifanc o dras dywysogaidd ar gynfas ehangach gwleidyddiaeth y cyfnod.

## Gweler hefyd
* Tai Sistersiaidd Cymru

## Cyfeiriadau
*Jane Cartwright, *Y Forwyn Fair, Santesau a Lleianod* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999)
*Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Abertawe, 1992)

Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Llanfihangel Ystrad
Categori:Lleiandai Sistersiaidd
Categori:Sefydliadau 1180
Categori:Tai Sistersiaidd Cymru
Categori:Teyrnas Deheubarth
Nudd

Gallai **Nudd** gyfeirio at un o sawl cymeriad yn y traddodiad Cymreig a Cheltaidd:

* Nudd, y ffurf Gymraeg ar enw'r duw Celtaidd Nodens/Nodons
* Lludd Llaw Eraint, cymeriad mytholegol a elwir weithiau yn *Nudd*
* Nudd Hael fab Senyllt, arwr o'r Hen Ogledd

Gweler hefyd:
* Lludd
Lludd

Gallai'r enw personol **Lludd** gyfeirio at un o ddau gymeriad:

* Lludd fab Beli, brenin Ynys Prydain yn y chwedl *Cyfranc Lludd a Llefelys*
* Lludd Llaw Eraint, cymeriad mytholegol

Gweler hefyd:
* Nudd
Penarddun

Yn y traddodiad Cymreig, gwraig Llŷr a merch (neu chwaer) Beli Mawr yw **Penarddun**. Mewn rhai testunau achyddol mae Arthur yn un o ddisgynyddion Penarddun, ond ni ellir eu derbyn fel achau dilys.

Cyfeirir ati yn yr Ail o Bedair Cainc y Mabinogi, *Branwen ferch Llŷr*, fel mam Bendigeidfran, Branwen, a Manawydan gan Llŷr, a mam dau fab arall, sef y gefeilliaid Nisien ac Efnysien, gan Euroswydd.

Yn y Trioedd, rhestrir Llŷr (fel Llŷr Llediaith) yn un o 'Dri Goruchel Garcharor Ynys Prydain' am iddo gael ei ddal yn garcharor gan Euroswydd; dichon fod hyn yn deillio o chwedl goll am ymryson rhwng Euroswydd a Llŷr am gariad Penarddun.

Cyfansoddair yw'r enw Penarddun o *pen* ac *arddun* "teg, prydferth (am ferch)").

## Cyfeiriadau
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Bws Caerdydd

bawd|265px
Cwmni bysiau mwyaf dinas Caerdydd ydy **Bws Caerdydd** (Saesneg: *Cardiff Bus*).  Mae'r cwmni yn perthyn i Gyngor Dinas Caerdydd.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Cludiant yng Nghaerdydd
Categori:Cludiant bysiau
François Fillon

Gwleidydd o Ffrainc yw **François Charles Armand Fillon** (ganed 4 Mawrth 1954).

Ganed ef yn Le Mans, ac fel aelod o blaid yr UMP daeth yn Weinidog Llafur dan Jean-Pierre Raffarin yn 2002. Ar 17 Mai 2007 apwyntiodd yr Arlywydd Nicolas Sarkozy ef yn Brif Wenidog. Mae ei wraig, Penelope, yn Gymraes o bentref Llanofer.

## Dolenni allanol 
* Blog swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Sarthe
Categori:Prif Weinidogion Ffrainc
Garwen ferch Henin Hen

Merch chwedlonol neu led-hanesyddol o degwch eithriadol oedd **Garwen ferch Henin Hen**. Ystyr *Garwen* yw "coes (neu esgair) deg".

Cyfeirir at Garwen yn y Trioedd fel un o 'Dair Caredigwraig Arthur' (Tair gordderch Arthur), ynghyd ag Indeg ferch Arwy Hir a Gŵyl ferch Endawd/Gendawd. Ni wyddys ddim o gwbl am ei thad Henin Hir, ond ceir yr amrywiad "Heinin Hir" mewn un llawysgrif ac roedd Heinin Fardd (neu Hinyn Fardd) yn fardd a gysylltir â llys Maelgwn Gwynedd a'r Canu Darogan Cymraeg.

Cyfeirir at Garwen yn Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin), er bod y testun yn llwgr gan mai copïau diweddarach o'r testun hwnnw sydd ar gael. Yn yr un englyn, cyfeirir at fedd Rhun ap Maelgwn Gwynedd a morwyn anhysbys o'r enw Lledin sydd efallai i'w chysylltu â Rhiwledyn, ger llys Maelgwn yn y Creuddyn yn Rhos. Mae'r beddau "yn y morfa", sy'n awgrymu cysylltiad arall ag ardal y Creuddyn a llys Maelgwn Gwynedd gan fod Morfa Rhianedd (sef Penmorfa/*West Shore*, Llandudno heddiw o bosib) yn yr ardal honno.

Efallai y bu chwedl(au) am Garwen yn cylchredeg ar un adeg, ond does dim olion ohonynt erbyn heddiw.

## Cyfeiriadau
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydain* (Caerdydd, 1961, arg. newydd 1991). Triawd 57 a'r nodiadau.

Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer

Noddwraig y celfyddydau, y diwylliant gwerin a'r iaith Gymraeg oedd **Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer** (21 Mawrth 1802 - 17 Ionawr 1896), neu **Augusta Waddington Hall**; ganed yn **Augusta Waddington**. Roedd hi'n adnabyddus hefyd wrth yr enw barddol **Gwenynen Gwent**. Fe'i cofir yn bennaf fel dyfeisydd y Wisg Gymreig. Roedd yn cefnogi'r Mudiad Dirwest, a chaeodd bob tafarn ar ei hystad.

## Magwraeth
Ganed hi yn Llanofer, gerllaw'r Fenni, Sir Fynwy, yn ferch ieuengaf Benjamin Waddington, Ty Uchaf, Llanofer a'i wraig Georgina Port. Hi oedd etifedd ystad enfawr Llanorfer. Yn 1823, priododd Benjamin Hall, priodas a unodd ei ystad ef yn Abercarn a'i hystad hi yn Llanofer; ar ôl ei gŵr yr enwyd "Big Ben".
bawd|150px|chwith|Arfau Arglwyddes Llanofer
bawd|chwith|Un o luniau Augusta

## Y celfyddydau
Roedd gan Arglwyddes Llanofer ddiddordeb mawr mewn astudiaethau Celtaidd, a dylanwadwyd arni gan Thomas Price (Carnhuanawc) wedi iddi ei gyfarfod mewn eisteddfod leol yn  1826.  Dysgodd Carnhuanawc Gymraeg iddi, a chymerodd yr enw barddol "Gwenynen Gwent". Daeth yn aelod cynnar o gymdeithas Cymreigyddion Y Fenni. Yn Eisteddfod Caerdydd 1834, enillodd y wobr gyntaf am draethawd *Advantages resulting from the Preservation of the Welsh language and National Costume of Wales*. Roedd ganddi ddiddordeb arbennig yn y wisg Gymreig draddodiadol a hi a fu'n gyfrifol yn bennaf am ddyfeisio'r 'wisg genedlaethol' gyfarwydd gyda'i chlogyn goch a'r het dal ddu.

## Cyhoeddi
Yn 1850, cynorthwyodd i sefydlu *Y Gymraes*, y cylchgrawn cyntaf i ferched yn Gymraeg. Cyhoeddodd lyfr ar goginio traddodiadol Cymreig, ac roedd ganddi ddiddordeb yn y delyn, gan gyflogi telynor preswyl yn Llanover Hall. Ariannodd eiriadur Cymraeg Daniel Silvan Evans.

Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Genedigaethau 1802
Categori:Marwolaethau 1896
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o'r Fenni
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Llefelys

Cymeriad o hanes traddodiadol Cymru sy'n frenin ar Ffrainc yn y chwedl *Cyfranc Lludd a Llefelys* yw **Llefelys** (Llefelys fab Beli fyddai ei enw llawn, ond 'Llefelys' yn unig a geir yn y llawysgrifau). Ei frawd hŷn yn y *Gyfranc* yw Lludd fab Beli. Fel un o blant Beli Mawr byddai'n frawd i Gaswallon fab Beli hefyd. Yn ôl rhai ffynonellau mae'r dduwies Dôn yn ferch Beli ac felly'n chwaer i Ludd a Llefelys, ond nid yw'n chwarae rhan yn eu hanes. Yn ôl Sieffre o Fynwy mae Niniaw yn frawd iddo hefyd.

Prif ffynhonnell ein gwybodaeth am Lefelys yw *Cyfranc Lludd a Llefelys*, chwedl a oedd yn cylchredeg erbyn tua 1200 ond sy'n cynnwys deunydd hŷn yn ogystal â deunydd a addaswyd o waith Sieffre o Fynwy. Yn y gyfranc ("chwedl"), mae Lludd, fel mab hynaf Beli Mawr, yn etifeddu ei deyrnas ac yn frenin ar Brydain â'i lys yn Llundain. Ynys Prydain yw ei deyrnas, sef gwlad y Brythoniaid (yn y chwedl mae Lludd yn darganfod canol union yr "ynys" yn Rhydychen). Adroddir yn y chwedl sut y bu Tair Gormes yn aflonyddu'r deyrnas a sut y llwyddodd Lludd i gael gwared arnynt trwy ddilyn cyngor ei frawd Llefelys.

Dywedir fod Llefelys wedi dod yn frenin Ffrainc trwy briodas. Daeth y newyddion i lys Lludd fod brenin Ffrainc wedi marw gan adael un ferch yn etifedd a gaddo'r deyrnas i bwy bynnag a'i phriodai. Â Llefelys a'i frawd drosodd i Ffrainc mewn llynges sy'n llawn o farchogion arfog. Anfonir negesau at dywysogion ac uchelwyr Ffrainc yn gofyn llaw y forwyn; cydsynant ac mae Llefelys yn cael y forwyn a'r deyrnas.

Prif ran Llefelys yn y chwedl yw fel cynghorydd doeth i'w frawd hŷn. I geisio ei gyngor mae Lludd yn cychwyn am Ffrainc mewn llynges a daw llynges fawr ei frawd yn ei erbyn. Yng nghanol y môr, rhwng y ddwy lynges, mae'r brodyr yn cyfarfod. Am na fedrant siarad yn agored rhag ofn i'r Coraniaid, y gyntaf o'r Tair Gormes, eu clywed, defnyddia Llefelys gorn hir i siarad a'i frawd. Ond mae "cythraul" (un o'r Coraniaid efallai) yn y corn yn troi geiriau'r brodyr yn atgas. Llwydda Llefelys i gael gwared ohono trwy olchi tu mewn y corn gyda gwin. Yna mae'n rhoi cyngor manwl i Ludd a hefyd rhyw bryfed arbennig sydd i'w briwo mewn dŵr i'w dywallt ar y Coraniaid a'u difetha.

Ar ôl hynny dychwelodd Llefelys i Ffrainc lle rheolodd "yn brudd, ac yn ddoeth, ac yn ddedwydd" am weddill ei oes.

## Cyfeiriadau
*Ifor Williams (gol.), *Cyfranc Lludd a Llefelys* (Bangor 1910; arg. newydd 1922)

Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Llanofer

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanofer** (Saesneg: *Llanover*).  Mae'n gorwedd ar y briffordd A4042, i'r de o'r Fenni.

## Enw
Mae enw'r pentref yn deillio o ffurf gynharach "Llanfyfor", sy'n cynnwys yr enw personol "Myfor".

## Hanes
Cysylltir Llanofer yn fwyaf arbennig ag Augusta Hall, Arglwyddes Llanover, a aned gerllaw ac a ddaeth yn amlwg iawn fel noddwraig y diwylliant a'i iaith Gymraeg yn y 19g. Mae Penelope Fillon, gwraig y cyn-Brif Weinidog Ffrainc, François Fillon, yn frodor o'r pentref.

Ceir croes eglwysig bychan tuag un fetr yn yr eglwys, sef Sylfaen Croes Llanddewi Rhydderch. Mae Croes Llanofer hefyd gerllaw.

bawd|dim|320px|Tŷ Uchaf, Llanofer

## Cynrychiolaeth
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Daniel Silvan Evans

Offeiriad, geiriadurwr a bardd o Gymru oedd **Daniel Silvan Evans** (11 Ionawr 1818 – 13 Ebrill 1903).

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Llanarth, Ceredigion, yn fab i Silvanus a Sarah Evans. Wedi cyfnod yn ysgol Neuaddlwyd, dechreuodd bregethu gyda'r Annibynwyr ac yn 1840 aeth i Goleg yr Annibynwyr yn Aberhonddu am gyfnod byr, cyn gweithio fel athro ysgol. Ymunodd â'r Eglwys, ac aeth i Goleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan yn 1845-6, gan ddod yn ddarlithydd yn y Gymraeg yno yn 1847. Yn 1848 daeth yn gurad Llandegwning, ac ordeiniwyd ef yn offeiriad yn 1849.

Ymhlith y gweithiau a olygwyd gan D. Silvan Evans mae ei argraffiad o *Gweledigaethau y Bardd Cwsc* gan Ellis Wynne. Dechreuodd gyhoeddi *An English and Welsh Dictionary* yn 1847, gan orffen y gyfrol gyntaf yn 1852 a chyfrol 2 yn 1858. Bu'n olygydd *Y Brython* o 1858 i 1860. Bu'n gurad Llangian o 1852 hyd 1862, cyn cael ei benodi yn ficer Llanymawddwy, ac yn 1876 symudodd i fywoliaeth Llanwrin. Bu'n cynorthwyo yr ysgolhaig Albanaidd William Forbes Skene gyda *Four Ancient Books of Wales*, a chredir mai Evans a wnaeth lawer o'r gwaith mewn gwirionedd. Parhaodd i weithio ar ei Eiriadur, a chyhoeddwyd y gyfrol cyntaf, hyd y llythyren C, erbyn 1893 gyda chymorth ariannol Arglwyddes Llanover. Ni allodd orffen ei eiriadur; cyhoeddwyd y pumed rhan, yr olaf, hyd at y llythyren E, wedi ei farw.
bawd|chwith|Gosod carreg ar fedd Daniel Silvan Evans ym 1956 dros hanner canrif ar ôl ei farwolaeth
## Llyfryddiaeth
**Blodeu Ieuainc* (1843)
* *Telynegion* (1846)
* *Elfennau Gallofyddiaeth* (1850)
* *Elfennau Seryddiaeth* (1851)
* *Llythyraeth yr Iaith Gymraeg* (1856)
* *Telyn Dyfi: Manion ar Fesur Cerdd*

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1818
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1903
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Coraniaid

Cenedl estron o bobl bychain, tebyg i gorachod, o darddiad anhysbys, sy'n aflonyddu Ynys Prydain yn y chwedl *Cyfranc Lludd a Llefelys* yw'r **Coraniaid**. Gyda'r dreigiau y diffrwythloni'r wlad gan eu gwaedd a'r Cawr Lledrithiol, mae'r Coraniaid yn un o'r Tair Gormes ar Ynys Prydain yn y chwedl honno.

Yn *Cyfranc Lludd a Llefelys*, cenedl o fodau bychain aflonyddus ydyn nhw, sy'n defnyddio hud a lledrith i ddifwyno teyrnas Lludd fab Beli. Mae pob gair a yngenir yn dod i'w clustiau ac felly nid oes modd cynllwynio i gael gwared arnynt. Bodau arallfydol sy'n perthyn i'r Tylwyth Teg ydynt yn hytrach na chorachod go iawn. Ni cheir disgrifiadau ohonynt. Ar ôl cael cyngor ei frawd doeth Llefelys, brenin Ffrainc, llwydda Lludd i'w trechu trwy arllwys cymysgedd sy'n cynnwys pryfed briwedig arnynt.

Cyfeirir at y Coraniaid yn un o Drioedd Ynys Prydain hefyd:
:Tair gormes a ddaeth i'r Ynys hon, ac nid aeth yr un drachefn ["yn ei hôl"].
:Un ohonynt ciwdod ["llu"] y Coraniaid, a ddaethant yma yn oes Caswallon fab Beli, ac nid aeth yr un ohonynt drachefn. Ac o Asia yr oeddynt yn hanu.
:Ail, Gormes y Gwyddyl Ffichti. Ac nid aeth yr un ohonynt drachefn.
:Trydydd, Gormes y Saeson, a Hors a Hengist yn benaduriaid arnynt.

Prin yw'r cyfeiriadau eraill at y Coraniaid, ond ceir y cyfeiriad hwn atynt mewn cywydd gan Lewys Môn:
:Nâd i'th gorn, adwyth a gaid,
:acw'r un o'r Coraniaid:
:lladd wenwyn fal Lludd unwaith,
:y dŵr-swyn wyd dros ein iaith.

Tynnodd Syr Ifor Williams sylw at y tebygrwydd rhwng enw'r bobl hyn a'r enw Llydaweg *Korriganed* (Tylwyth Teg Llydaw). Amlwg hefyd yw'r cysylltiad â'r gair Cymraeg 'cor' (corrach). Ar sail hynny, mae Rachel Bromwich yn tynnu sylw at y chwedlau am y Tuatha Dé Danann (Tylwyth Teg Iwerddon) sy'n ymosod ar Iwerddon. Ond un o bump llwyth a oresgynnodd y wlad yn eu tro yw'r Tuatha, tra bod "Tair Gormes" ar Ynys Brydain.

## Cyfeiriadau
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Creaduriaid mytholegol
Lludd fab Beli

:*Erthygl am Ludd fab Beli yw hon. Gweler hefyd Lludd Llaw Eraint.*
:
Cymeriad o hanes traddodiadol Cymru sy'n frenin ar Ynys Prydain yn y chwedl *Cyfranc Lludd a Llefelys* yw **Lludd fab Beli**. Yn ôl yr achau Cymreig roedd yn un o blant Beli Mawr ac felly yn frawd i Gaswallon fab Beli; yn y *Gyfranc* mae'n frawd i Lefelys hefyd. Yn ôl rhai ffynonellau mae'r dduwies Dôn yn ferch Beli ac felly'n chwaer i Ludd, ond nid yw'n chwarae rhan yn ei hanes. Yn ôl Sieffre o Fynwy mae Niniaw yn frawd iddo hefyd. Enwir Afarwy yn fab iddo (gweler isod). Ni ddylir cymysgu Lludd fab Beli a'r duw Lludd Llaw Eraint, sydd yn ei dro yn gysylltiedig â Nudd.

Prif ffynhonnell ein gwybodaeth am Ludd yw *Cyfranc Lludd a Llefelys*, chwedl a oedd yn cylchredeg erbyn tua 1200 ond sy'n cynnwys deunydd hŷn yn ogystal â deunydd a addaswyd o waith Sieffre o Fynwy. Yn y *gyfranc* (chwedl), mae Lludd, fel mab hynaf Beli Mawr, yn etifeddu ei deyrnas ac yn frenin ar Brydain â'i lys yn Llundain. Ynys Prydain yw ei deyrnas, sef gwlad y Brythoniaid (yn y chwedl mae Lludd yn darganfod canol union yr "ynys" yn Rhydychen). Adroddir yn y chwedl sut y bu Tair Gormes yn aflonyddu'r deyrnas ac sur y llwyddodd Lludd i gael gwared arnynt trwy ddilyn cyngor ei frawd Llefelys, brenin Ffrainc trwy briodas.

Ceir dau o Drioedd Ynys Prydain sy'n cyfeirio ato. Yn y triawd 'Tri Gwarth a fu yn Ynys Prydain' enwir Afarwy yn fab iddo. Y pwysicaf o'r ddau driawd yw 'Tri Chudd a Datgudd Ynys Prydain'. sy'n cyfeirio at hanes y Ddraig Goch a'r Ddraig Wen a gladdwyd gan Ludd "yn Ninas Emrys yn Eryri" (gweler *Cyfranc Lludd a Llefelys*).

Cyfeiria *Brut y Brenhinedd*, gan ddilyn *Historia Regum Britanniae* Sieffre o Fynwy, at Ludd fab Beli (*Lud f. Heli* gan Sieffre) yn ailadeiladau dinas Llundain a enwir yn *Gaer Ludd* ar ei ôl, ond chwedl onomastig ydyw. Dywed yr un ffynhonnell fod Lludd yn cael ei gladdu ym *Mhorth Ludd* (Ludgate) ac iddo gael ei olynu gan ei frawd Caswallon am fod ei feibion Afarwy (*Adrogeus*) a Thenefan (*Tenvantius*) yn rhy ifanc i deyrnasu.

Ceir sawl cyfeiriad at Ludd fab Beli mewn testunau cynnar, e.e. y cerddi 'Gwawd Lludd y Mawr' ac 'Ymarwar Lludd Bychan' (neu 'Ymarwar Lludd a Llefelys'), testunau darogan yn Llyfr Taliesin. Cyfeiria'r bardd llys Llywelyn Fardd at 'ymarwar Lludd a Llefelys'. Ceir sawl cyfeiriad yng ngwaith y Cywyddwyr yn ddiweddarach hefyd.

Ymddengys fod cymysgu rhwng Lludd a'i frawd Caswallon yn digwydd yn y traddodiad Cymreig gan fod rhai fersiynau o un o'r Trioedd yn cyfeirio at ddyfodiad y Coraniaid yn oes Caswallon tra bod *Cyfranc Lludd a Llefelys* yn eu cysylltu â Lludd.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (1961; arg. new. 1991)
*Ifor Williams (gol.), *Cyfranc Lludd a Llefelys* (Bangor 1910; arg. newydd 1922)

Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Mytholeg Gymreig
Penysarn

:*Am y pentref ger Abergele, Sir Conwy, gweler Pensarn.*

Pentref yng nghymuned Llaneilian, Ynys Môn, yw **Penysarn** (). Saif yng ngogledd-ddwyrain yr ynys, ychydig i'r dwyrain o Fynydd Parys, a gerllaw priffordd yr A5025 rhwng Amlwch a Llanallgo.

## Hanes
Tyfodd y pentref yn sgîl tŵf y diwydiant Copr ym Mynydd Parys, a daeth Penysarn yn enwog am wneud clocsiau i weithwyr y gwaith copr.

## Pobl o Benysarn 
* William Griffith (Gwilym Lerpwl) (1849-90), englynwr
* Lewis William Lewis ("Llew Llwyfo") (1831-1901), bardd a cherddor
* John Eilian (1903–85), bardd, newyddiadurwr a gwleidydd

## Adeiladau a chofadeiladau
* Cofeb Ryfel Penysarn

## Cyfeiriadau
Categori:Llaneilian
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Dyrnwch Gawr

Cawr Cymreig a gysylltir â'r Hen Ogledd ac â Gwent yw **Dyrnwch Gawr** (amrywiad, **Dyrnhwch Gawr**).

Enwir Dyrnwch Gawr yn y rhestr Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain fel perchennog pair arbennig:
:Pair Dyrnwch Gawr: pe rhoid ynddo gig i ŵr llwfr i ferwi, ni ferwai fyth; o rhoid iddo gig i ŵr dewr, berwi a wnâi yn ebrwydd (ac yno y caid gwahan[iaethu] rhwng y dewr a'r llwfr).

Priodolir rhinwedd cyffelyb i'r Pair Pen Annwn y cyfeirir ato yn y gerdd 'Preiddiau Annwn' yn Llyfr Taliesin, sydd ddim yn berwi bwyd llwfrgi.

Mae hi bron yn sicr fod y stori am y pair yn seiliedig ar gyfeiriad yn y chwedl *Culhwch ac Olwen* am "bair Diwrnach Wyddel".

Cysylltir y Tri Thlws ar Ddeg â'r Hen Ogledd, ond ni cheir cyfeiriad at Ddyrnwch yn yr achau (e.e. Bonedd Gwŷr y Gogledd). Am fod yr enwau Dyrnwch a Diwrnach mor debyg i'w gilydd mae'n debygol fod y cyntaf yn ffurf ddiweddar ar yr ail, ond ceir enw Dyrn(h)wch gan Siôn Dafydd Rhys ar ddiwedd y 16g yn ei restr o gewri Cymru, fel
:Dyrnhwch Gawr yng ngwlad Ewias.

Ceir cymeriad arall yn *Culhwch ac Olwen* a elwir yn Wrnach Gawr. Mae'n perchen ar gleddyf arbennig. Efallai fod cysylltiad rhwng Wrnach Gawr a Diwrnach Wyddel, er bod yr hanesion amdanynt yn wahanol, a bod Dyrnwch Gawr yn ddatblygiad diweddarach seiliedig ar y cymeriadau hynny, ond nid oes modd profi hynny'n derfynol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cewri
Categori:Mytholeg Gymreig
Ynys Dulas

Ynys fechan greigiog ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Ynys Môn yw **Ynys Dulas**. Saif ychydig i'r gogledd-ddwyrain o Draeth Dulas yng nghymuned Llaneilian.

Nid oes neb yn byw ar yr ynys, ond yng nghyfnod y llongau hwyliau yr oedd llongddrylliadau yn digwydd mor aml yma nes i adeilad gael ei godi ar yr ynys fel noddfa i forwyr. Dywedir i'r adeilad yma, sydd ar ffurf tŵr, gael ei godi yn 1824 gan y Fonesig Neave o Lysdulas.

Ceir poblogaeth o'r Morlo Llwyd ar yr ynys.

bawd|dim|Ynys Dulas

Categori:Llaneilian
Categori:Llongddrylliadau
Dulas
Thomas Iorwerth Ellis

Awdur Cymraeg, darlithydd a phrifathro o Gymru oedd **Thomas Iorwerth Ellis** a gyhoeddai wrth yr enw **T. I. Ellis** (19 Rhagfyr 1899 – 20 Ebrill 1970).

Ganwyd yn Llundain yn fab i'r gwleidydd adnabyddus Thomas Edward Ellis, AS Meirionnydd.

Cafodd yrfa hir ym myd addysg fel darlithydd yn y Clasuron ac fel prifathro ysgol sir y Fflint yn Y Rhyl. Bu'n ysgrifennydd Undeb Cymru Fydd (1941-1967). Gwasanaethodd hefyd am gyfnodau hir ar bywllgorau sefydliadau fel Prifysgol Cymru a Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cyfranodd nifer o erthyglau ar bynciau llenyddol, diwylliannol a gwleidyddol i gylchgronau Cymreig a chwe chyfrol i'r gyfres boblogaidd *Crwydro Cymru* (Llyfrau'r Dryw). Cyhoeddodd hefyd gofiant i'w dad mewn dwy gyfrol a chasgliad o ysgrifau.

## Bywyd personol
Priododd Mary Gwendoline Headley (Mari Ellis) yn Ebrill 1949 a cawsant ddau o blant - Margaret Ann (sef Meg Elis, ganwyd 1950) a Rolant (ganwyd 1953). Bu farw yn ei gartref yn Aberystwyth.

Ganwyd ei wraig Mari ar 21 Gorffennaf 1913 yn Dylife ac roedd yn llyfrgellydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth. Ysgrifennodd mewn sawl cylchgrawn a cyhoeddodd tri nofel. Cefnogodd waith ei gŵr gyda Undeb Cymru Fydd ac yn dilyn ei farwolaeth, golygodd nifer o'i lyfrau ar gyfer eu cyhoeddi. Bu farw hithau yn yn Aberystwyth ar 25 Ionawr 2015.

## Llyfryddiaeth
;Cyfres Crwydro Cymru
**Crwydro Ceredigion*
**Crwydro Maldwyn*
**Crwydro Meirionnydd*
**Crwydro Mynwy*
**Crwydro Sir y Fflint*

;Eraill:
**The Development of Higher Education in Wales* (1935)
**Cofiant T. E. Ellis* (1944, 1948)
**Ym Mêr fy Esgyrn* (1955). Ysgrifau.
**Dilyn Llwybrau* (1967). Ysgrifau
**Life of Ellis Jones Griffith* (1969)

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Bywgraffyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Bywgraffyddion Cymraeg o Gymru
Categori:Bywgraffyddion Saesneg o Gymru
Categori:Cymry Llundain
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Cymraeg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1970
Porth Clais

250px|bawd|Harbwr Porth Clais
250px|bawd|Cwt Harbwr Feistr Porth Clais
Hen borthladd a chulfan môr sy'n gorwedd tua milltir i'r de-orllewin o Dyddewi, Sir Benfro, yw **Porth Clais**. Gorwedd y culfan, sy'n ffurfio cwm bychan cul gyda ffrwd fechan Afon Alun yn rhedeg trwyddo, ar lan Bae Sain Ffraid.

## Hanes
Ers amser cynnar iawn bu Porth Clais yn un o borthladdoedd Tyddewi ac mae'n bosibl fod nifer o genhadon a myneich wedi ei ddefnyddio dros y canrifoedd, efallai ar ôl teithio o lefydd mor bell i ffwrdd â Llydaw ac Iwerddon. Dywedir i Ddewi Sant gael ei fedyddio mewn ffynnon yno - Ffynnon Ddewi - gan yr 'esgob' Elvis o Munster. Mae'n bosibl fod y *clais* (Cymraeg Canol *cleis*) yn yr enw yn deillio o'r gair clas (mynachlog Geltaidd).

Yn ôl y chwedl *Culhwch ac Olwen* (cyn 1100?), glaniodd y Twrch Trwyth ym Morth Clais (*Porth Cleis* yn y chwedl) pan ddychwelodd i Gymru o Iwerddon a chafodd ei hela wedyn am yr ail dro gan Arthur a'i farchogion drwy dde Cymru a Chernyw.

Tua'r un adeg ag y lluniwyd *Culhwch ac Olwen* yn ei ffurf bresennol, glaniodd Gruffudd ap Cynan yno yn 1081, o'i alltudiaeth yn Nulyn, i ymuno â Rhys ap Tewdwr yn erbyn y Normaniaid.

Gwyddys i harbwr bychan o gerrig gael ei adeiladau ym Mhorth Clais tua'r 12g. Datblygodd yn harbwr prysur yn yr Oesoedd Canol. Cludai llongau arfordirol lo yno cyn 1400. Yn y cyfnod modern cynnar ceir cofnodion am fewnforio coed o Iwerddon ac allforio gwenith a chnydau eraill i ddinasoedd fel Bryste. Codwyd odynnau calchfaen yno yn y 18g.

## Cyfleusterau
Ceir maes parcio ym Mhorth Clais ar gyfer ymwelwyr heddiw. Rhed Llwybr Arfordir Penfro ar hyd y bae.

## Odynnau calch Porth Clais

File:Lime kilns in Pembrokeshire - Porthclais from the coastal path June 2021 13.jpg
Lime kilns in Pembrokeshire - Porthclais from the coastal path June 2021 12.jpg
Lime kilns in Pembrokeshire - Porthclais from the coastal path June 2021 14.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Arfordir Sir Benfro
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Hanes Sir Benfro
Ynys Amlwch

Ynys oddi ar arfordir gogleddol Ynys Môn gerllaw tref Amlwch yw **Ynys Amlwch** (Saesneg: *East Mouse*).

Ar lanw isel, mae'r ynys tua 141 medr o hyd a 61 medr o led, gydag arwynebedd o 1.5 acer.

Categori:Amlwch
Amlwch
Port Vila

Prifddinas a dinas fwyaf Fanwatw yn y Cefnfor Tawel yw **Port Vila**. Mae ganddi boblogaeth o tua 30,000 o bobl. Fe'i lleolir ar ynys Efate yn nhalaith Shefa.

Categori:Prifddinasoedd Oceania
Categori:Fanwatw
Suva

Prifddinas Ffiji, gyda phoblogaeth o tua 85,000 o bobl, yw **Suva**.

Categori:Ffiji
Categori:Prifddinasoedd Oceania
Categori:Aneddiadau yn Ffiji
De Tarawa

Prifddinas a thref fwyaf Ciribas, gyda phoblogaeth o tua 40,000 o bobl, yw **De Tarawa**.

Categori:Aneddiadau Ciribas
Categori:Prifddinasoedd Oceania
Ynys Padrig

Ynys tua un cilometr oddi ar arfordir gogleddol Ynys Môn yw **Ynys Padrig** (Saesneg: *Middle Mouse*). Yr ynys yma yw pwynt mwyaf gogleddol Cymru.

Ar lanw isel, mae'r ynys tua 207 medr o hyd a 110 medr o led, gydag arwynebedd o 3.7 acer. Saif y pwynt uchaf arni 16 medr uwch lefel y môr.

Cysylltir yr ynys a Sant Padrig, nawddsant Iwerddon. Yn ôl y chwedl, llongddrylliwyd ef ar yr ynys yma. Nofiodd i'r tir mawr, ac yno sefydlodd eglwys Llanbadrig.

Rhoddwyd yr ynys ar werth yn 2005.

bawd|dim|Ynys Padrig o'r tir mawr

## Gweler hefyd 
* Pwyntiau eithafol Cymru

## Dolenni allanol
*Gwerthu'r ynys, gwefan BBC Cymru

Categori:Llanbadrig
Padrig
Categori:Pwyntiau eithafol Cymru
Port Moresby

Prifddinas a dinas fwyaf Papwa Gini Newydd yw **Port Moresby** (Tok Pisin: *Pot Mosbi*). Lleolir ar arfordir dwyreiniol Harbwr Port Moresby yng Ngwlff Papwa.

Mae gan y ddinas ddwysedd poblogaeth uchaf y wlad o lawer, sy'n cynnwys cymuned Tsieineaidd. Mae nifer sylweddol o drigolion yn byw mewn trefi cytiau a sgwatiau ar gyrion y ddinas. Amcangyfrifir bod 337,900 o drigolion gan Port Moresby yn 2004, a mwy na 400,000 yn 2014.

Lleolir adeiladau'r llywodraeth yng nghanol y ddinas ac yn y maestrefi. Daw cyflenwad dŵr o Afon Laloki, a saif gorsaf trydan dŵr ar yr afon. Mae ffyrdd yn cysylltu Port Moresby i Sogeri, Kwikila, a Rhaeader Rouna, a cheir gwasanaethau cludo nwyddau ar longau i borthladdoedd eraill gan gynnwys Sydney.

## Hanes 
Cyn dyfodiad yr Ewropeaid, y pobloedd Motu a Koitabu oedd trigolion yr ardal. Pysgota a thyfu iamau oedd eu bywoliaeth a buont yn masnachu gyda threfi eraill ar hyd yr arfordir. Ymwelodd y Capten John Moresby â'r ardal ym 1873 ac enwodd dwy adran y harbwr yn Fairfax a Moresby, ar ôl ei dad y Llyngesydd Syr Fairfax Moresby. Cafodd yr ardal ei gyfeddiannu gan yr Ymerodraeth Brydeinig ym 1883–84, a Port Moresby oedd enw poblogaidd y dref. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd daeth yn un o brif ganolfannau'r Cynghreiriaid yn y Cefnfor Tawel a bwriadodd y Japaneaid ei chipio.

Wedi'r rhyfel, Port Moresby oedd prifddinas weinyddol Tiriogaeth Papwa ac yn hwyrach Tiriogaeth Papwa a Gini Newydd, dan reolaeth Awstralia. Datblygodd y porthladd yn ddinas gynlluniedig fodern. Sefydlwyd Ardal y Brifddinas Genedlaethol (240&nbsp;km2) ym 1974, a daeth Port Moresby yn brifddinas Papwa Gini Newydd pan enillodd y wlad ei hannibyniaeth ym 1975.

## Adeiladau ac adeilwadwaith 
* Amgueddfa Genedlaethol
* Gerddi Botanegol y Brifddinas Genedlaethol
* Maes Awyr Rhyngwladol Jackson
* Mynwent Ryfel Bomana
* Prifysgol Papwa Gini Newydd
* Tŷ'r Senedd

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Papwa Gini Newydd
Categori:Prifddinasoedd Oceania
Funafuti

Prifddinas Twfalw yw **Funafuti**, gyda phoblogaeth o tua 4,500 o bobl.

Categori:Prifddinasoedd Oceania
Categori:Twfalw
Honiara

Mae **Honiara** yn brifddinas Ynysoedd Solomon, gyda phoblogaeth o tua 50,000 o bobl.

Categori:Prifddinasoedd Oceania
Categori:Ynysoedd Solomon
Ynys Feurig

Tair ynys fechan greigiog ar arfordir gogledd-orllewinol Ynys Môn gerllaw Rhosneigr yw **Ynys Feurig** (weithiau **Ynys Feirig**). Gyda'i gilydd, mae ganddynt arwynebedd o tua 3.1ha. Ar lanw isel mae modd cerdded iddynt. Maent yng nghymuned Llanfair-yn-Neubwll.

Mae Ynys Feurig yn warchodfa adar sy'n cael ei rhedeg gan yr RSPB ac yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Ei phrif bwysigrwydd yw fel man nythu i fôr-wenoliaid; mae nifer o rywogaethau o fôr-wennol yn magu yma, yn cynnwys ychydig o barau o'r Fôr-wennol wridog, er mai dim ond yn ysbeidiol y mae'r rhywogaeth yma wedi ei chofnodi yno yn y blynyddoedd diwethaf. Gwaherddir glanio ar yr ynysoedd yn y tymor nythu.

Categori:Llanfair-yn-Neubwll
Dulas
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Ynys Môn
Apia

Prifddinas Samoa, gyda phoblogaeth o tua 40,000 o bobl, yw **Apia**.

## Enwogion
*Jerry Collins (1980-2015), chwaraewr rygbi

Categori:Prifddinasoedd Oceania
Categori:Samoa
Brochfael

Ceir mwy nag un person o'r enw **Brochfael**:

Brenhinoedd Teyrnas Powys:
*Brochfael ab Elisedd, mab Elisedd ap Gwylog
*Brochwel Ysgithrog, a adwaenir hefyd fel Brochfael Ysgithrog
Sgoteg

Iaith Germanaidd a siaredir yn ne'r Alban yw'r **Sgoteg** neu **Lallans**.  Mae Sgoteg yn perthyn i'r Saesneg, ac fe'i hystyrir yn dafodiaith Saesneg gan rai, er bod Llywodraeth yr Alban a Siarter Ieithoedd Lleiafrifol Ewrop yn ei chyfrif yn iaith leiafrifol draddodiadol. Ers 2025, mae'r Sgoteg yn iaith swyddogol yn yr Alban.

Ceir enghraifft gyfoes o'r iaith Sgoteg yn y gân brotest o'r 1960au gan Hamish Henderson, Freedom Come-All-Ye. Wrth ddarllen geiriau'r gân gellir gweld y tebygrwydd a'r gwahaniaeth rhwng Saesneg. Ymysg lladmeiryddion cyfoes yr iaith mae'r bardd ifanc, Len Pennie.

Mewn cyfrifiad yn yr Alban yn 2022, nododd 1.5&nbsp;miliwn o bobl yn yr Alban (gyda phoblogaeth o 5.4 miliwn o bobl) eu bod yn gallu siarad Sgoteg.

## Newid llafariaid
Un gwahaniaeth rhwng Saesneg a Sgoteg yw i'r iaith Sgoteg beidio cael ei heffeithio gan y 'Great Vowel Shift' a ddigwyddodd i'r Saesneg rhwng tua 1350 a 1600 yn yr un ffordd. Un enghraifft o'r newid llefariaid yma oedd bod llefariaid oedd yn cael eu sillafur ou (w yn Gymraeg) newid i *au* (aw yn Gymraeg); gwelir y gwahaniaeth gydag ynganiad gyfoes "brown cow" yn Saesneg tra i'r Sgoteg gadw ac arddel hyd heddiw "broon coo".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Lallans - 'Cymdeithas yr Iaith' Sgoteg
* 'Speaking Scottish - is Scots a Language or Slang?' Cyflwyniad ar Youtube


Categori:Ieithoedd yr Alban
Categori:Ieithoedd Eingl-Ffrisiaidd
Kumbakonam

Tref yng nghanolbarth talaith Tamil Nadu yn ne-ddwyrain India yw **Kumbakoram**. Tua 25 milltir i'r gogledd ceir safel teml hynafol Gangakondacholapuram.

Categori:Dinasoedd India
Categori:Tamil Nadu
Melekeok

Mae **Melekeok** yn ardal Palaw, gyda phoblogaeth o tua 9,500 o bobl. Mae'r prifddinas Palaw, Ngerulmud, yn sefyll yn yr ardal 'ma.

## Cyfeiriadau
Categori:Palaw
Palikir

Mae **Palikir** yn brifddinas Taleithiau Ffederal Micronesia, gyda phoblogaeth o tua 4,600 o bobl.

Categori:Prifddinasoedd Oceania
Categori:Taleithiau Ffederal Micronesia
Compert Chon Culainn

Un o'r remscéla (chwedlau rhagarweiniol) i chwedl *Táin Bó Cuailgne* (Cyrch Gwartheg Cuailgne) yw **Compert Chonn Culainn** (Cenhedlu Cú Chulainn). Mae'n adrodd sut y cafodd yr arwr Cú Chulainn ei genhedlu (*compert*). Mae'n un o chwedlau Cylch Wlster.

Cedwir dau destun o'r chwedl yn y llawysgrif Wyddeleg Lebor na hUidre (Llyfr y Fuwch Llwyd-ddu) a sawl llawysgrif arall diweddarach.

Mae'r chwedl yn adrodd sut y cafodd Deichtir (neu Deichtine) chwaer y brenin Conchobar mac Nesa, brenin Wlster, ei beichiogi mewn modd dirgel ac esgor ar y plentyn Sétanta, sy'n tyfu i fyny i fod yn arwr mawr dan yr enw Cú Chulainn. Mewn un fersiwn o'r chwedl, yr hynaf efallai, enwir Lug mac Ethnenn yn dad i'r plentyn.

## Cyfeiriadau
Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (1994; arg. newydd 1997), d.g. *Compert Chon Culáinn*.

## Y testun
*Compert Chon Culainn

Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Geltaidd
Melanesia

**Melanesia**: un o dri rhanbarth mawr Oceania (gyda Polynesia a Micronesia).

|bawd|canol|300px|Map o Melanesia
Bislama

Mae **Bislameg** yw iaith frodorol a y lingua franca o Fanwatw.

Categori:Ieithoedd Oceania
Categori:Fanwatw
Finnbhennach

Ym mytholeg Iwerddon, tarw arbennig sy'n perthyn i Ailill mac Mágach, brenin Connacht, yw **Finnbhennach** (mae'r amrywiadau ar sillafiad yr enw yn cynnwys **Findbennach**). Ystyr ei enw yw "Gwyn-gorniog". Gyda'r tarw Donn Cuailgne mae'n ffigwr canolog yn y chwedl Wyddeleg enwog *Táin Bó Cuailgne*.

Ceir hanes geni Finnbhennach yn y chwedl *De chophur in da muccida*, hanes dau feichiad (bugail moch) brenhinoedd Tylwyth Teg taleithiau Connacht a Munster. Mewn ymryson i brofi eu doniau dewinol, â'r ddau feichiad drwy gyfres o rithiadau, gan eu newid eu hunain yn rhith adar, pysgod, ceirw, rhyfelwyr, ysbrydion, dreigiau ac yna yn nadroedd dŵr. Caent eu llyncu yn rhith y nadroedd hynny gan ddwy fuwch sy'n ymfeichiogi ac yn rhoi genedigaeth i ddau lo sy'n tyfu i fod yn Finnbhennach a Donn Cuailgne.

Un diwrnod mae Medb, brenhines Connacht, a'i gŵr Ailill yn cymharu eu cyfoeth. Maent bron yn gyfartal, ond mae Ailill yn berchen ar y tarw Finnbhennach. Ar un adeg roedd y tarw yn perthyn i Medb, ond gan ei fod yn anfodlon cael gwraig yn berchennog arno, crwydrodd i ffwrdd ac ymuno â buches Ailill. I geisio dod yn gyfartal â'i gŵr mae Medb yn codi byddin i ddwyn y tarw enwog Donn Cuailnge o Cúailnge (Cooley) yn Wlster.

Mae melltith ar wŷr Wlster, a'r unig un sydd ar gael i amddiffyn Wlster yw'r arwr dwy ar bymtheg oed Cúchulainn. Llwydda byddin Connacht i gipio'r tarw tra mae Cúchulainn yn cyfarfod merch, ond mae Cúchulainn yn galw ar yr hen hawl i fynnu ymladd un yn erbyn un ger rhyd. Pery'r ymladd am fisoedd, gyda Cúchulainn yn gorchfygu rhyfelwyr gorau Connacht un ar ôl y llall. Pan ddaw Fergus, ei dad-maeth yn ei erbyn, mae Cúchulainn yn cytuno i ildio iddo ar yr amod fod Fergus yn ildio iddo ef yn tro nesaf. Yna mae'n ymladd brwydr hir yn erbyn ei frawd maeth Ferdiad.

Yn y diwedd mae rhyfelwyr Wlster yn dechrau deffro, ac ymleddir y frwydr olaf. Mae Fergus yn cadw ei amod â Cúchulainn ac yn tynnu ei ryfelwyr o'r maes, a gorfodir byddin Medb i encilio. Maent yn llwyddo i ddwyn Donn Cuailnge yn ôl i Connacht, lle mae'n ymladd a  Finnbhennach. Lleddir Finnbhennach, ond mae Donn Cuailnge ei hun yn cael ei glwyfo'n farwol.

## Llyfryddiaeth
* Thomas Kinsella (cyf.), *The Tain* (Gwasg y Dolmen, 1969; argraffiad newydd, Prifysgol Pennsylvania, 1985). Gyda lluniau inc gan yr artist Gwyddelig Louis le Brocquy.
*Cecil O'Rahilly (cyf.), *Táin Bó Cúalnge from the Book of Leinster* (Dulyn, 1967)

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Gwartheg
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Wyddelig
Nuku'alofa

Prifddinas Tonga, gyda phoblogaeth o tua 25,000 o bobl, yw '''Nuku'alofa'''.

bawd|dim|Canol dinas Nuku'alofa

Categori:Aneddiadau Tonga
Categori:Porthladdoedd Oceania
Categori:Prifddinasoedd Oceania
Islwyn (dosbarth)

:*Am ystyron eraill, gweler Islwyn.*

bawd|Dosbarth Islwyn yng Nghymru

Dosbath yng Ngwent o 1974 - 1996 oedd **Islwyn**.

Categori:20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Gwent
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru