Cofeb Rhyddid (Riga)

bawd|250px|Y Gofeb Rhyddid yn 2004
Mae **Cofeb Rhyddid Latfia** (Latfieg: **Brīvības piemineklis**) yng nghanol dinas prifddinas Latfia, Riga yn symbol o sofraniaeth genedlaethol Latfia. Mae'n anrhydeddu milwyr a laddwyd yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Latfia (1918–1920). Fe'i hystyrir yn symbol pwysig o ryddid, annibyniaeth a sofraniaeth Latfia. Wedi'i ddadorchuddio ym 1935, mae'r heneb 42-metr (138 tr) o uchder o wenithfaen, trafertin, a chopr yn aml yn ganolbwynt ar gyfer cynulliadau cyhoeddus a seremonïau swyddogol yn Riga.

## Hanes
Ym 1910, codwyd cerflun marchogol o'r tsar hwn yng ngweinyddiaeth Llywodraethiaeth Livonian i nodi 200 mlynedd ers Cytundeb y Darostyngiad, a thrwy hynny roedd dinas Riga a Marchog Livonian wedi cydnabod Pedr Fawr fel y rheolwr newydd yn 1710. Fodd bynnag, ym 1915, pan aeth milwyr yr Almaen ymlaen ar Riga yn ystod yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, fe'i datgymalwyd er mwyn dod ag ef i ddiogelwch ar long i Petrograd. Ni chyrhaeddodd y cerflun marchogol yno, gan i'r llong gael ei suddo gan Llynges Ymerodrol Rwsia.

## Adeiladu
bawd|250px|Y Gofeb yn ei chyfanrwydd
Ar safle hen Gofeb Tsar Peter, sy'n symbol o reolaeth Rwsia dros y Latfia, cododd Gweriniaeth ifanc Latfia ei Chofeb Rhyddid rhwng 1931 a 1935. Fe'i lleolir ar Rhodfa Rhyddid (Latfieg: Brīvības bulvāris, cyn 1918 Rhodfa Alexander), sef prif ffordd sydd yn arwain o'r Hen Dref trwy y Dref Newydd i'r dwyrain. Ariannwyd y gwaith adeiladu gan roddion gan boblogaeth Latfia. Fe'i hadeiladwyd gan y pensaer Ernests Štālbergs yn unol â manylebau manwl gywir y cerflunydd Kārlis Zāle a oedd yn uchel ei barch ar y pryd.

Gadawyd yr heneb yn ei lle yn SSR Latfia yn y pen draw oherwydd ei "werth artistig", ond codwyd cofeb Lenin tua 300 metr i ffwrdd o'r Gofeb Rhyddid ar ben arall y rhodfa - yn wynebu'r dwyrain.

Yn ystod meddiannaeth y Sofietiaid, roedd unrhyw ymgynnull yn y Gofeb Rhyddid yn cael ei wahardd yn llwyr. Er gwaethaf hyn, i bobl Latfia roedd yn dal i fod yn symbol o annibyniaeth.

Ym 1987, cymerodd tua 5,000 o bobl ran mewn protestiadau a drefnwyd gan 'Helsinki-86' - mudiad yn erbyn y gyfundrefn Sofietaidd. Bu pobl yn gosod blodau ger y Gofeb Rhyddid yn anrhydeddu dioddefwyr alltudiadau torfol. Daeth yr heneb unwaith eto yn ganolbwynt i weithgarwch gwleidyddol ac adenillodd ei hetifeddiaeth cyn y rhyfel.

Ar ôl i Latfia adennill ei hannibyniaeth ym 1991, ailddechreuwyd y gwarchodwr anrhydedd yn yr heneb.

Ar bedestal saif obelisg 19 metr o uchder, gyda'r Alegori Rhyddid 9-metr o uchder ar ei ben, cerflun sy'n ymgorffori annibyniaeth Latfia. Mae'r tair seren yn nwylo'r ffigwr benywaidd yn symbol o dri rhanbarth hanesyddol Latfia - Kurzeme (gan gynnwys Zemgale), Vidzeme, a Latgale.

Yn ystod yr amser pan oedd Riga yn brifddinas SSR Latfia, roedd yn well gan yr awdurdodau swyddogol ddehongliad gwahanol o'r tair seren hyn. Yn unol â hynny, maent yn symbol o undod y tair gweriniaeth Sofietaidd Baltig: SSR Estonia, Latfia SSR a Lithwania SSR. oherwydd, yn ôl yr awdur o Lithwania Arvydas Juozaitis, y model ar gyfer y cerflun oedd menyw Lithwaneg, Milda Jasikienė, a oedd yn byw yn Riga. Fodd bynnag, dywed Asiantaeth Henebion Riga nad oes unrhyw gofnodion hanesyddol yn cefnogi'r honiad hwn.

## Ystyr

Image:Freedom monument Latvia plan.png|thumb|300 px|left|Diagram o'r Gofeb Rhyddid (gweler uchod, hofranwch drosodd i weld enw pob elfen, cliciwch ar y rhif i weld delwedd yr elfen ddylunio)
rect 555 331 611 384 
rect 613 329 647 383 
rect 554 385 613 424 
rect 493 329 552 383 
rect 549 290 624 329 
rect 649 329 709 384 
rect 549 425 626 497 
rect 554 213 625 290 
circle 685 249 47 
circle 676 461 46 
circle 492 459 48 
circle 493 251 45 
circle 370 589 56 
circle 366 122 36 
desc bottom-left

Mae'r Gofeb Rhyddid yn fan ymgynnull poblogaidd i Latfia ar achlysuron pwysig. Bydd cyplau sydd newydd briodi yn gosod blodau wrth droed yr heneb, ac mae plant ysgol a myfyrwyr yn dod yma i ddathlu eu graddio. Yn ystod yr Ŵyl Gân genedlaethol, mae llwyfannau hefyd yn cael eu sefydlu yn y Gofeb Rhyddid. 

Yn ystod y Chwyldro Canu, defnyddiwyd y sgwâr o amgylch y Gofeb Rhyddid yn gyson ar gyfer cyfarfodydd a thrafodaethau.

Ar Ddiwrnod Annibyniaeth (18 Tachwedd), gwyliau cenedlaethol Latfia, cynhelir digwyddiadau amrywiol yma.

Ar 16 Mawrth, ceir gorymdaith flynyddol y llengfilwyr (cyn-filwyr Lleng Latfia o'r Waffen-SS) i'r Gofeb Rhyddid, a feirniadwyd yn rhyngwladol. Rhwng 2003 a 2004, roedd mastiau wedi'u haddurno â thorchau ar ddwy ochr yr heneb, ond tynnwyd y rhain oherwydd y drafodaeth hynod ddadleuol ymhlith poblogaeth Latfia am argraff weledol y mesur hwn. I ran o boblogaeth Latfia, nid dathlu’r llengfilwyr a ymladdodd ochr yn ochr â’r Waffen-SS yw’r diwrnod hwn, ond yn hytrach y 2000 o filwyr a aberthodd eu hunain i wthio yn ôl sarhaus y Fyddin Goch yn enw amddiffyn sofraniaeth diriogaethol Latfia - a Mawrth 16 ei hun yn nodi eu llwyddiant wrth amddiffyn pwynt strategol bwysig: hill "93.4".

Yn eu barn nhw, ni chyflawnodd adran filwrol 1af ac 2il Latfia unrhyw drosedd rhyfel, ac ni chyhoeddodd Natsïaeth yn y Baltig; dim ond am eu sofraniaeth yn erbyn yr Undeb Sofietaidd y buont yn ymladd.

Mae’r Gofeb Rhyddid yn cael ei gwarchod gan gard anrhydedd yn ystod y dydd, sy’n newid bob awr rhwng 9.000a.m. a 6.00p.m. Mae gwleidyddion tramor yn rhoi eu hareithiau yma, er enghraifft Arlywyddion yr Unol Daleithiau Bill Clinton yn 1994 a George W. Bush yn 2005.

## Dolenni allanol
* The Freedom Monument: celebrating Latvian independence Gwefan Europeana
* Latvia's Statue of Liberty Sianel Youtube NATO (2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb
Categori:Latfia
Categori:Riga