Jamal al-Din al-Afghani

Diwygiwr a newyddiadurwr o dras Bersiaidd ac ideolegwr Mwslimiaidd oedd **Jamāl al-Dīn al-Afghānī** neu **Jamāl al-Dīn al-Asadābādi** (1838 – 9 Mawrth 1897) a fu'n ymgyrchydd dylanwadol dros foderniaeth Islamaidd a gwrth-drefedigaethrwydd drwy ei deithiau ar draws y byd Mwslimaidd, Ewrop, ac isgyfandir India yn ystod y 19g.

## Bywyd cynnar 
Ganed Jamāl al-Dīn al-Afghānī al-Sayyid Muḥammad ibn Ṣafdar al-Ḥusayn yn Asadābād, ger Hamadan, Persia, yn ystod brenhinllin y Qajar. Ni wyddys llawer am ei fywyd cynnar. Treuliodd y rhan fwyaf o'i deithiau mewn gwledydd Swnni, ac mae'n debyg iddo gymryd yr enw "Afghani" er mwyn cuddio ei darddiad Shïa ym Mhersia. Nid yw'n sicr yn union pa mudiadau deallusol ac ysgolion meddwl a effeithiodd ar ei ddatblygiad diwinyddol ac athronyddol yn y cyfnod hwn, ond beth bynnag yr oeddent, aeddfedai Jamal al-Din al-Afghani yn sgeptig crefyddol.

## Affganistan (1866–68) 
Tua Tachwedd 1866, cyrhaeddodd Afghani ddinas Kandahar, Affganistan, ac o'r amser hwn cawn well dealltwriaeth o'i fywyd a'i feddwl. Cyfnod cythryblus yn hanes Affganistan ydoedd yn sgil marwolaeth Dost Mohammad Khan ym 1863, a arweiniodd at ryfeloedd olyniaeth rhwng ei feibion. Yn niwedd 1866, penodwyd Afghani yn gynghorwr agos i Mohammad Azam Khan, un o'r brodyr a wrthryfelodd yn erbyn Sher Ali Khan, ac aeth Afghan gydag Azam a'r llall o'r brodyr, Mohammad Afdal Khan, i Kabul. Yno, cafodd Sher Ali ei ddymchwel yn Ionawr 1867. Cipiwyd y goron gan Afdal, y Brenin Mohammad II, ac yn sgil ei farwolaeth efe yn Hydref 1867 esgynnai Azam i'r orsedd. Bu Afghani felly yn gynghorwr i'r Brenin Mohammad III, Emir Affganistan, hyd at ail gwymp Kabul i luoedd Sher Ali yn Awst 1868. Yn ôl rhai ysgolheigion, ffugiodd Afghani ei fod yn llysgennad o Ymerodraeth Rwsia a wnaeth addo arian a chefnogaeth wleidyddol i Azam os oedd am frwydro'n erbyn yr Ymerodraeth Brydeinig. Cyhoeddodd Afghani ei ymateb i Renan, yn yr iaith Ffrangeg.

Er gwaethaf ei ymgyrchu yn erbyn yr Ymerodraeth Brydeinig, ceisiodd Afghani berswadio llywodraeth Prydain i'w benodi yn ganolwr wrth gyflafareddu â'r Swltan Otomanaidd. Heb lwyddiant yn yr ymdrech honno, aeth i Rwsia ym 1887–9 a chafodd ei hurio, fel rhan o'r Gêm Fawr, i gynhyrfu Mwslimiaid yn erbyn grym y Prydeinwyr yn India.

## Diwedd ei oes 
O Lundain, teithiodd Afghani yn ôl i Istanbwl, ar wahoddiad y Swltan Abdülhamid II. Mae'n bosib i'r Swltan fwriadu cadw Afghani yn brysur, ac er budd achos y Galiffiaeth, fel propagandydd pan-Islamaidd. Unwaith eto, enynnai drwgdybiaeth yr awdurdodau, a chafodd ei wahardd rhag cyhoeddi a'i gyfyngu i'r ddinas fel ei bod dan olwg. Bu farw yn Istanbwl ym 1897, tua 58 oed, o ganser yr ên.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Nikki R. Keddie, *An Islamic Response to Imperialism: Political and Religious Writings of Sayyid Jamal ad-Din al-Afghani: With a New Introduction: From Afghani to Khomeini* (Berkeley, Califfornia: University of California Press, 1983).
* Nikki R. Keddie, *Sayyid Jamal ad-Din "al-Afghani:" A Political Biography* (Berkeley, Califfornia: University of California Press, 1972).
* Homa Pakdaman, *Djemal-ed Din Assad Abadj, dit Afghani* (Paris: G.P. Maisonneuve et Larose, 1969).

Categori:Genedigaethau 1838
Categori:Marwolaethau 1897
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o Iran
Categori:Golygyddion o Iran
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Iran
Categori:Newyddiadurwyr o Iran
Categori:Seiri Rhyddion
Categori:Ysgolheigion Arabeg o Iran
Categori:Ysgolheigion Ffrangeg o Iran
Categori:Ysgolheigion Perseg o Iran
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o Iran
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Arabeg o Iran
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrangeg o Iran
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Perseg o Iran