open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llychlynwyr yng Ngalisia

bawd|300px|
Map yn dangos ymestyniad y Sgandinafiaid yn:

Cafwyd ymosodiadau gan y **Llychlynwyr ar Alasia** rhwng y 9fed a'r 12g ac roedd Galisia'n allweddol yn ymgyrch y Llychlynwyr Sgandinafaidd i fasnachu, rheibio a lladrata yn arfordiroedd Portiwgal a De Sbaen.

Yn ddiwylliannol ac yn economaidd, cysylltwyd Gorllewin Ewrop gan lwybr morwrol a alwyd gan y Llychlynwyr yn *Vestvegr* (tebyg i 'west way' yn Saesneg) a fu cyn hynny'n llwybr pwysig yn natblygiad y Celtiaid. Roedd Brenhiniaeth Galisia hanner ffordd rhwng gogledd a de'r llwybr hwn: rhwng Cefnfor yr Iwerydd a'r Môr Canoldir a thrwyddi yr hwyliodd yr holl fasnachu rhwng Portiwgal, De Sbaen ac Ynys Prydain ac Iwerddon. Dyma bwysigrwydd Galisia, felly, i'r Llychlynwyr (a'r Normaniaid), fel y Celtiaid cyn hynny.

Mae'r cofnod cyntaf o ymosodiadau'r Llychlwynwyr i'w ganfod yn yr *Annales Bertiniani*, yn Awst 844 pan hwyliodd eu cychod i fyny aber Afon Garonne (sydd heddiw yn Ffrainc) ac i Galisia gan ddod i'r lan yn ardal Farum Brecantium. Rheibiwyd sawl pentref ac eglwys ar y ffordd, mae'n debyg. Yna, wedi brwydr fawr aethant ymlaen i'r dref a elwir heddiw yn Lisbon. Ychydig wedi hynny, ceir chwedl am yr Esgob Gonzalo Bretoña a welodd gychod y Llychlynwyr yn dod yn nes, ac a weddiodd i'r nef am gymorth. Boddwyd y rhan fwyaf o'r cychod gan storm enfawr, yn ôl yr hanes.

Dros y canrifoedd, dioddefodd yr ardal yn enbyd gan ymosodiadau Sgandinafaidd, a cheir sawl gwyl a cherflun i gofio'r cysylltiad hwn yn ogystal â hen greiriau. Yr wyl fwyaf yw honno yn Catoira a gynhelir ar y Sul cyntaf yn Awst. Credir hefyd i nifer ohonynt aros yn yr ardal, gan briodi i mewn i'r teuluoedd Celtaidd, brodorol.

Un o'u cyrchfannau oedd *Jakobsland*, a adnabyddir heddiw fel Santiago de Compostela, a oedd, yn ôl y sôn yn llifeirio o aur ac arian. Gelwir Catoira hyd heddiw yn 'yr allwedd i Galisia', ac er mwyn cyrraedd Eglwys Gadeiriol Santiago, roedd yn rhaid pasio caer gref Catoira. Gefeilliwyd Catoira gyda Frederikssund, Denmarc er mwyn cadarnhau'r cysylltiad Sgandinafaidd.

Catoira 060905 033.JPG|Cerflun o un o'r Llychlynwyr yn Catoira
File: Drakkar Catoira..jpg | Cwch Drakkar yn Catoira
File: Viking landing.jpg | Ail-greu hanes y Llychlynwyr yn y cyfnod modern
File:Barco viquingo festa catoira.jpg|Gwyl Llychlynwyr Catoira

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Galisia
Categori:Llychlynwyr
Talaith Lugo

Talaith yng nghymuned ymreolaethol Galisia yng ngogledd-orllewin Sbaen yw **Lugo**. Caiff ei ffinio gan daleithiau Ourense, Pontevedra, ac A Coruña, a chymunedau ymreolaethol Asturias a León, ac i'r gogledd gan Fôr Cantabria (Bae Bizkaia).

bawd|300px|canol|Talaith Lugo yn Sbaen

Poblogaeth y dalaith yw  ac mae chwarter ohonynt yn byw yn Lugo, prifddinas y dalaith. Mae gan y dalaith 67 cyngor dosbarth. 

## Daearyddiaeth 
### Morydiau 
Mae morydiau Lugo'n rhan o forydiau'r Atlas. Dyma restr ohonynt o'r gorllewin i'r dwyrain:
* Moryd O Barqueiro
* Moryd Viveiro
* Moryd Foz
* Moryd Ribadeo

### Afonydd 
* Afon Miño
* Afon Sil
* Afon Landro
* Afon Ouro
* Afon Masmo

## Cyfeiriadau
Lugo
Lugo
Official Monster Raving Loony Party

Mae **Plaid Swyddogol yr Ynfydion Cynddeiriog Angenfilaidd neu Plaid Swyddogol Angenfilaidd yr Ynfydion Cynddeiriog  (The Official Monster Raving Loony Party yn Saesneg)  ** yn blaid wleidyddol gofrestredig yn y Deyrnas Unedig  a sefydlwyd yn 1963 gan y cerddor David Sutch (1940-1999), sy'n fwy adnabyddus fel "Screaming Lord Sutch ". Defnyddiwyd yr enw "Raving Loony" am y tro cyntaf yn 1983, yn is-etholiad Bermondsey.

Mae'r blaid yn nodedig am ei pholisïau abswrd.

Er gwaethaf ei natur ddychanol, mae rhai o'r polisïau sydd wedi ymddangos ym maniffesto'r blaid wedi dod yn gyfraith, megis yr hawl i bleidleisio yn 18 oed, "pasports ar gyfer anifeiliaid anwes", a thafarndai ar agor drwy'r dydd. Yn 1963 yr oed i bleidleisio oedd 21.

Hyd at 2015 roedd dau o'u cynghorwyr wedi bod yn feiri: Alan Hope yn Ashburton, Dyfnaint a Chris Driver o Ynys Sheppey, Caint.

## Cyfeiriadau
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1983
Morlyn Llanw Abertawe

bawd|250px|Llun dychmygol o'r morlyn gorffenedig; fel y rhagwelir gan y cwmni 'Tidal Lagoon Power'; 2016
Cynllun i harneisio ynni carbon isel ym Mae Abertawe yw **Morlyn Llanw Abertawe**, a fydd y mwyaf o'i fath drwy'r byd ar ôl ei gwbwlhau. Saif Bae Abertawe o fewn aber afon Hafren ac amrediad llanw'r aber yw'r ail fwyaf yn y byd - gyda'r gwahaniaeth rhwng trai a llanw cymaint â 10.5 metr ar ei uchaf.  Lleolir y morlyn, a'i forglawdd, i'r de o Ddoc y Frenhines - rhwng Afon Tawe ac Afon Nedd. Disgwylir y bydd y prosiect yn cynhyrchu 250MW o drydan - digon i gyflenwi 155,000 o gartrefi, dros gyfnod o 120 o flynyddoedd. 

Mae'n gweithredu fel rhyw fath o felin lanw anferth.

Lagŵn llanw a thrai yw Lagŵn Bae Abertawe a fydd yn cynhyrchu ynni oherwydd y gwahaniaeth yn lefelau'r dŵr y tu fewn a thu allan i'r forglawdd. Mewn 24 awr, ceir dau lanw a dau drai, ac felly bydd yn ofynol i'r tyrbeini weithio'r naill ffordd a'r llall - yn ôl ac ymlaen, wrth i'r trai a llanw greu'r newid yn lefel y dŵr.

Derbyniwyd caniatâd cynllunio ym Mehefin 2015 gan Lywodraeth y DU.. Mae'n debygol y bydd cynlluniau tebyg yn cael eu hystyried ym Mae Caerdydd ac yng Nghasnewydd, ar raddfa llai. Disgwylir y bydd cyfanswm y gost oddeutu £1bn o arian preifat, drwy gyfranddaliadau. Ar 12 Ionawr 2017 cyhoeddwyd adroddiad annibynnol Charles Hendry a oedd yn cefnogi'r morlyn a fynai y byddai'n "gyfraniad sylweddol" i ynni gwledydd Prydain a'i fod yn gost-effeithiol.

## Adeiladu a'r economi leol
Bydd llawer o'r cydrannau'n cael eu creu yn lleol e.e. pob un o'r 25 tyrbein, y llifddorau, y cledrau, y peiriannau rheoli trydan, y gwaith concrid a'r ganolfan ymwelwyr. Credir y bydd y buddsoddiad yn yr economi leol, felly, dros £500,000. Yn ei anterth, bydd y gwaith adeiladu'n cyflogi oddeutu 1,900 o weithwyr llawn amser. Pan fydd y prosiect yn cynhyrchu trydan, amcangyfrifir y bydd oddeutu 180 o swyddi ac y bydd 70-100,000 o ymwelwyr yn cyrchu i'r fan hon. O ran incwm, disgwylir y bydd yn cynhyrchu £76 miliwn o bunnoedd. Yn groes i addewidion y cwmni, fodd bynnag, cwmni o Tsieina fy yn ymgymryd â'r gwaith o godi'r forglawdd.

Mae'r tyrbeini, a fydd yn barhaol o dan wyneb y dŵr, wedi'u sefydlu ar dechnoleg parod ac yn debyg iawn i'r rhai ym Morglawdd *La Rance*, Llydaw. Mae llafnau mewnol y tyrbein yn 7m o hyd. Cost y strwythyr dal tyrbeini 410-metr fydd £200m ac enillwyd y cytundeb am y gwaith gan Laing O’Rourke, cytundeb fydd yn creu 500 o swyddi.

## Gweler hefyd
*Egni hydro
*Egni llanw

## Cyfeiriadau
Categori:Ynni adnewyddadwy
Categori:Ynni yng Nghymru
Cliff Jones (pêl-droediwr)

Cyn-chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Clifford William Jones** (ganwyd 7 Chwefror 1935) a chwaraeodd dros Dhîm Cenedlaethol Cymru 59 o weithiau.  Chwaraeodd hefyd i Abertawe a Tottenham Hotspur pan enillodd y tîm yn 1960–61. Ar y pryd ystyriwyd ef yr asgellwr gorau'n y byd.

Fe'i ganwyd yn Abertawe ac i'r ddinas honno y chwaraeodd gyntaf, ar 25 achlysur a sgoriodd 16 o goliau. Roedd Clifford yn rhan o'r tîm hwnnw a gurodd Lloegr 2-1 ym Mharc Ninian ar 22 Hydref 1955, ac ef sgoriodd yr ail gôl i Gymru - ei gôl orau erioed, meddai ef.

Dywedir fod Juventus wedi cynnig Spurs £100,000 am Clifford, ond gwrthododd Bill Nicholson, Rheolwr Tottenham y cynnig gan ddweud ei fod "yn werth mwy nag arian". Roedd Bill Nicholson wedi talu £35,000 amdano.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Andy King (pêl-droediwr)

bawd|chwith|200px|Andy King mewn sesiwn ymarfer carfan Cymru yn Wrecsam

Pêl-droediwr o Gymru yw **Andy King** (ganwyd **Andrew Phillip King** 29 Hydref 1988) sy'n chwarae i Gaerlŷr yn Uwchgynghrair Lloegr a thîm Cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa clwb
Dechreuodd King ei yrfa pêl-droed yn Academi Chelsea pan yn 9 mlwydd oed ond ar ôl cael ei ryddhau, ymunodd â Chaerlŷr pan yn 15 mlwydd oed ac mae o bellach wedi gwneud dros 250 o ymddangosiadau i'r clwb.

## Gyrfa ryngwladol
Mae'n gymwys i chwarae dros Gymru oherwydd taid Cymreig a chwaraeodd 10 o weithiau dros dîm dan 21 Cymru. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i'r tîm llawn yn erbyn  Estonia ym Mharc y Scarlets, Llanelli ym mis Mawrth 2009.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Trops

Melysion bychain crynion yw **trops** neu **drops** (ffurf unigol: dropsen). Defnyddir hefyd fel gair cyffredinol am felysion, ond mewn dau bentref yn ne-orllewin Cymru yn unig y'i cofnodwyd: Cynwyl Elfed a Brechfa.

Gwneir trops drwy ddiferu cymysgedd o siwgr berwi a chyflasynnau ar badell neu estyllen i galedu, gan roi iddynt eu siâp cron nodweddiadol. Gellir newid y siâp drwy fwydo'r cymysgedd cynnes trwy beiriant a elwir yn rholer trops, sy'n siapio a thorri'r cymysgedd yn drops unigol.

Gellir hefyd gwneud trops o gymysgeddau teisenni a bisgedi, er enghraifft trops sbwnj.

## Hanes 
bawd|*Bergamottes de Nancy*, trops Ffrengig a flesir gyda bergamot.
Cynhwysir casgliad o ryseitiau cynnar am drops ffrwyth yn *Le Parfait Confiturier* (1667) gan y Ffrancwr François Pierre La Varenne. Yn hanesyddol ychwanegwyd suddion asidaidd megis lemwn neu bomgranad i siwgr berwi i greu trops. Effaith yr asid oedd cadw'r cymysgedd siwgr yn glaear ac yn galed pan oedd yn oeri, ac nid yn ailrisialu. Roedd ryseitiau eraill yn defnyddio cymysgedd o siwgr powdwr a suddion ffrwyth, gan roi melysfwyd oedd yn debyg i eisin. Defnyddiwyd cyflasynnau eraill gan gynnwys coffi a phersawrau megis rhosyn, fioled a bergamot. Ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19eg ganrif, ychwanegwyd mwy o asid i'r siwgr berwi, ar ffurf finegr neu asid tartarig (neu mewn un rysáit asid sylffwrig neu "oel fitriol"). Datblygodd y dull modern o wneud trops o hyn.

## Mathau 
### Trops ffrwyth 
Mae trops ffrwyth yn lliwgar a chanddynt flas ffrwythau gwahanol. Daw'r blas o rin naturiol neu synthetig.

### Trops jeli 
bawd|Trops jeli
Math o felysion jeli yw trops jeli neu drops gwm. Defnyddir gel megis gelatin neu bectin i greu'r ansawdd feddal, cnoadwy, a defnyddir startsh i'w siapio.

### Trops lemwn 
### Trops mintys 
### Trops pêr 
Melysion traddodiadol yng Ngwledydd Prydain yw trops pêr. Maent yn hanner lliw coch ac yn hanner lliw melyn, o siâp gellygen, a gyda rhinflas gellygen *jargonelle* neu asetad pentyl synthetig.

### Trops siocled 
### Trops surion 
Melysion bychain claear yw trops surion neu drops asid. Gwneir drwy ferwi siwgr i'r cam hollt galed ac ychwanegu asid tartarig i roi iddynt eu blas sur.

## Meddyginiaeth 
Gwneir hefyd trops peswch gyda chynhwysion meddyginiaethol megis llwyd y cŵn, coedwyrdd, a gwylys. Ychwanegir paregorig i rai trops peswch: yn wreiddiol, cyfansoddyn opiwm camfforaidd oedd hwn, ond heddiw cyflasyn diniwed a ddefnyddir.

## Gweler hefyd 
* Cisys
* Conffit

## Cyfeiriadau 
Categori:Melysion
Y Brut

Papur newydd cyntaf y Wladfa ym Mhatagonia oedd ***Y Brut*** (1868). Fe'i paratowyd yn fisol ac roedd gan rifyn 25 o dudalennau mewn llawysgrif. Byddai'r gwladfawyr yn talu amdano yn flynyddol trwy roi deuddeg tudalen o bapur ysgrifennu tuag at ei gynhyrchu ac roedd disgwyl i ddarllenwyr ei basio ymlaen i gymydog ar ôl deuddydd. Y golygydd oedd Richard Jones Berwyn, gŵr o Lyndyfrdwy a deithiodd i Batagonia ar y Mimosa ac a ddaeth yn amlwg ym mywyd cyhoeddus y Wladfa.

Ymddangosodd y rhifyn cyntaf o'r *Brut* yn Ionawr 1868 ac, yn ôl *Y Drafod* ym 1893, roedd yn cynnwys yr eitemau canlynol:
* Anerchiad y Golygydd.
* At y Gwladfawyr, gan Cadivor.
* Llythyr oddi wrth M.D.Jones.
* Sylwadau Gwladfaol Newydd, gan D. Williams.
* Cyfarchiad y Prwyad. L. Jones.
* Hanes pwyllgorau.
* Newyddion.
* Dal Morloi.

## Llyfryddiaeth 
* R. Bryn Williams, *Y Wladfa* 1965, tt.123-24.
* Walter Ariel Brooks, 'Welsh print culture in *y Wladfa*: The role of ethnic newspapers in Welsh Patagonia, 1868-1933' (Traethawd PhD Prifysgol Caerdydd, 2012) - https://orca.cf.ac.uk/46450/1/WelshPrintCultureInYWladfaWalterBrooks.pdf

Categori:Papurau newydd Cymraeg yr Ariannin
David Bowen (Patagonia)

Cymro oedd **David Bowen** a ymfudodd o Sir Gaerfyrddin i Batagonia yn 1875. Bu'n allweddol yn sefydlu system dyfrhau yn yr ardal yn ogystal â bod yn un o golofnau cymdeithas y Wladfa.

## Bywyd Cynnar 
Ganwyd David Bowen yn 1844 ym mhentre Trelech-a'r-Betws yn Sir Gaerfyrddin. Symudodd i Pentre yn y Rhondda pan oedd yn ŵr ifanc a phriododd merch o'r enw Mary Anne Williams. Yn 1875 hwyliodd David Bowen, ei wraig a'i blant am Batagonia ar yr Olbers gan lanio ger aber yr afon Chubut ar 31 Hydref, 1875. 
Yn fuan wedyn symudodd y teulu o Rawson i Drofa Fresych ac ymgartrefon yno am dair blynedd. Symudont i'r Gaiman yn gynnar yn 1878 lle adeiladodd David Bowen dŷ ar droed y bryniau. Ar ddechrau gaeaf 1879 symudont i fferm fach yn Nyffryn Uchaf ac yn hwyrach, adnabyddwyd yr ardal yma fel Trebowen. Cafwyd yr ardal ei henwi ar ôl David Bowen.

## Teulu 
Bu farw mab a merch hynaf David a Mary Anne wedi iddynt ddal teiffoid yn 1883.
Am fwy o wybodaeth am y teulu gweler Cydymaith i'r Wladfa Gymreig ym Mhatagonia.

## Bywyd ym Mhatagonia 
Daeth David Bowen yn aelod ac yn swyddog y capel a adeildwyd yn Nhrofa Gwen Ellis. Cafwyd leoliad newydd i'r capel a rhoddwyd yr enw Bethesda arno. Bu David Bowen yn ddiacon ac yn ysgrifennydd yng Nghapel Bethesda. Roedd yn un o'r grŵp a aeth lan i greigiau ar ben y Dyffryn Uchaf i chwilio am leoliad i adeiladu camlas. Bu ei wybodaeth am diroedd Dyffryn Uchaf yn fantais mawr i'r rhai oedd yn bwriadu adeiladu eu cartrefi yn yr ardal.

Bu David Bowen farw ar 16 Tachwedd, 1920 yn 76 oed. Mewn teyrnged yn Y Drafod, dyddiedig 26 Tachwedd, 1920, cofnodwyd ei fod wedi "gwneud ei orau dros ddatblygiad ysbrydol, moesol a chrefyddol y Wladfa ... gwladgarwr, yn enwedig yn gymwynasgar a pharod, serchog ac hoffus".

## Gweler hefyd
*Edward Jones Williams

## Cyfeiriadau
### Llyfryddiaeth
* Eirionedd Baskerville, Ymfudwyr o Sir Gaerfyrddin 

Categori:Patagonia
Categori:Y Wladfa
Joseph Seth Jones

Un o'r Gymry a fudodd i Batagonia ar long y *Mimosa* oedd **Joseph Seth Jones** (1845–1912).  Roedd yn ugain mlwydd oed ac yn gweithio fel argraffydd i Gwasg Gee pan ffarweliodd â Chymru.  Mae'n enw adnabyddus gan iddo gadw cofnod o'r daith drwy ddull dyddiadur.

## Cefndir 
Ganwyd Joseph Seth Jones ym Mhenanner, plwyf Llanfair Talhaearn.  Ef oedd y ieuengaf ond un o wyth o blant Charles a Jane Jones.  Mynychoch ysgol Nantglyn cyn iddo orfod symud i ysgol Llanfair Talhaearn.  Ar ôl gadael yr ysgol yn bedwar ar ddeg mlwydd oed, dechreuodd Joseph Seth Jones brentisiaeth gyda'r Visitor Office, sef argraffdy Robert Jones, Abergele.  Ond gadawodd y swydd honno oherwydd "amgylchiadau yn y swyddfa" chwe mis cyn gorffen ei brentisiaeth.  Ar ôl hyn, fe ddechreuodd ar ei swydd llawn amser fel argraffydd i Wasg Gee, Dinbych.

## Gadael Cymru 
Nid yw'n eglur pam benderfynodd Joseph Seth Jones ymfudo.  Credir ambell un iddo gael ei ysbrydoli ar ôl gweld hysbyseb a ymddangosodd yn rhifyn 8 Ebrill o *Yr Herald Cymraeg*, yn gofyn am '12 o fechgyn ieuanc, cynefin a gwaith, ac o gymeriad da' a'r cynnig o 'drefn esmwyth i ad-dalu' costau'r daith.  Gwrthododd Gwasg Gee ei ymddiswyddiad yn wreiddiol, ond gadel ei swydd y gwnaeth yn y pen draw er mwyn hwylio o ddociau Lerpwl.

## Dyddiadur 
Ysgrifennodd Joseph Seth Jones ei ddyddiadur rhwng y cyfnodau 19-26 Ebrill 1865, 25 Mai - 27 Gorffennaf 1865 a 14-21 Mawrth 1866.  Yn ei nodiadau mae'n son am y diwrnodau oedd yn arwain at gychwyn y fordaith ar Fai 28, yn ogystal â'i gyfnod ar fwrdd y *Mimosa*.

## Llythyrau 
Yn ogystal ag ysgrifennai ei ddyddiadur, ysgrifennodd Joseph Seth Jones gasgliad o lythyron .

## Llyfryddiaeth 
*Elvey MacDonald (2002) *Dyddiadur Mimosa - Joseph Seth Jones*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Y Wladfa
Categori:Hanesyddion o Gymru
Cariad@iaith

bawd|300px|Fideo gan Tom Shanklin o wefan S4C
Comisiynwyd y rhaglen deledu **cariad@iaith** (hefyd: **cariad@iaith:love4language**) yn 2002 gan S4C wedi i'r cwmni teledu Fflic amlinellu syniadau a oedd yn cynnwys aelodau o'r cyhoedd a oedd yn dymuno dysgu Cymraeg ac a oedd ar gyrsiau 6-wythnos yng Canolfan Iaith Nant Gwrtheyrn. Datblygwyd y cynllun hwn i fod yn gyfres o raglenni wythnos-gyfan a ddarlledwyd yn 2004, ble gwelwyd saith seren (Cymreig) o'r byd darlledu yn Nant Gwrtheyrn, yn ceisio dysgu'r iaith mewn wythnos: Janet Street-Porter, Ruth Madoc, Dame Tanni Grey-Thompson, Amy Wadge, Steve Strange, Bernard Latham a Jamie Shaw.

Ar 8 Gorffennaf 2011 ail-lansiwyd y rhaglen ar ei newydd wedd, gyda Matt Johnson, Sophie Evans, Josie d'Arby, Colin Charvis, Helen Lederer, Rhys Hutchings, Melanie Walters a'r AS Lembit Öpik yn ceisio dysgu Cymraeg dan ofal y tiwtoriaid iaith Nia Parry ac Ioan Talfryn yn y gwersyll eco *fforest* yng ngorllewin Cymru. Cafwyd cyfres o raglenni arbennig dros y Nadolig, yr un flwyddyn, wedi'i ffilmio yn Nhalacharn, Sir Gaerfyrddin.

Ym Mai 2012 dychwelodd cariad@iaith:love4language gyda llond dwrn o ddysgwyr newydd: Alex Winters, Lisa Rogers, y tenor Wynne Evans, Lucy Owen, y chwaraewr rygbi Gareth Thomas, cyn-ymgeisydd y rhaglen X-Factor Lucie Jones a'r actorion Robert Pugh a Di Botcher.

Yn 2013 dychwelwyd i'r syniad o gael aelodau o'r cyhoedd. Yn 2014 cafwyd wyth seren arall, gan gynnwys Neville Southall, Behnaz Akhgar, Ian Watkins a Sam Evans. Ffilmiwyd cyfres 2015 yng Nghanolfan y Dechnoleg Amgen, Machynlleth ac fe'i darlledwyd ym Mehefin 2015. Ailwahoddwyd cyn-sêr i'r gyfres hon, gan gynnwys Chris Corcoran a Steve Speirs, gyda Nia Parry a Wynne Evans yn cyflwyno.

## Cystadleuwyr
## Ar-lein
Yn 2015 cyhoeddodd S4C y byddai'r gyfres ar gael ar-lein i bawb drwy'r byd. Fodd bynnag, ni fydd y rhaglenni i'w gweld ar ôl 17 Gorffennaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2002
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Llwyrymwrthodaeth

Yr arfer o ymatal rhag yfed diodydd meddwol yw **llwyrymwrthodaeth**.

Mae llwyrymwrthodwyr weithiau yn dewis llwyrymwrthod ar sail rhesymau iechyd, meddygol, crefyddol, neu oherwydd nad ydynt yn hoff o flas alcohol, neu oherwydd nad ydynt yn teimlo yr angen i yfed alcohol.

Yn 2015, roedd 22% o oedolion yng Nghymru yn llwyrymwrthodwyr.

## Rhai llwyrymwrthodwyr enwog
*Muhammad Ali, bocsiwr Americanaidd
*Gareth Bale, pêl-droediwr Cymreig
*Russell Brand, digrifwr, actor a chyflwynydd teledu a radio Seisnig
*Billy Connolly, digrifwr o Albanwr
*Jeremy Corbyn, arweinydd y Blaid Lafur
*David Lloyd George, Prifweinidog Prydain
* Kenny Lofton, chwaraewr pel-fas
*Che Guevara, chwyldroadwr Archentaidd
*Anthony Hopkins, actor o Gymro
*Peter Kay, digrifwr o Sais
*Leona Lewis, cantores o Saesnes
*Davina McCall, cyflwynwraig ac actores o Saesnes
*Andy Murray, chwaraewr tenis Albanaidd
*Al Pacino, actor Americanaidd
*Natalie Portman, actores Americanaidd
*Cristiano Ronaldo, pêl-droediwr Portiwgeaidd
*Neville Southall, pêl-droediwr Cymreig
*Malcolm X, ymgyrchydd hawliau dynol Americanaidd
* Vladimir Putin, Arlywydd Rwsia

## Cyfeiriadau
Categori:Alcohol
Categori:Bwyd
James Collins

Enw person yw **James Collins**. Gall gyfeirio at un o sawl person:

*James Collins (pêl-droediwr, g. 1983) - Cymro
*Jimmy Collins (pêl-droediwr, g. 1923) - Gwyddel
Ein Breiniad

***Ein Breiniad*** oedd y papur newydd cyntaf i gael ei argraffu yn y Wladfa ym Mhatagonia. *Y Brut* (1868) oedd y papur newydd cyntaf, ond roedd hwnnw mewn llawysgrif.

Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf o'r papur *Ein Breiniad* ar 21 Medi 1878, ychydig fisoedd wedi i Lewis Jones ddod â'r wasg argraffu gyntaf i'r Wladfa yn ôl pob tebyg, a hynny gyda'r amcan o 'ddeffro'r Cymry i'w cyfrifoldeb'. Cyhoeddwyd chwe rhifyn o fewn tri mis, *Atodiad* yn 1879 a rhifyn arbennig yn 1881.

Un o nodweddion Ein Breiniad oedd ei bod yn defnyddio'r wyddor a ddefnyddiai un o syfaenwyr y Wladfa, Michael D. Jones, a oedd yn defnyddio 'v' yn lle 'f', 'f' yn lle 'ff' ac 'x' yn lle 'ch'.

## Llyfryddiaeth 
* R. Bryn Williams, *Y Wladfa* (1965)
* Walter Ariel Brooks, 'Welsh print culture in *y Wladfa*: The role of ethnic newspapers in Welsh Patagonia, 1868-1933' (Traethawd PhD Prifysgol Caerdydd, 2012) - https://orca.cf.ac.uk/46450/1/WelshPrintCultureInYWladfaWalterBrooks.pdf

Categori:Y Wladfa
Categori:Papurau newydd Cymraeg yr Ariannin
Gli angeli di Borsellino

Ffilm Eidalaidd ydy ***Gli angeli di Borsellino*** (sef "*Angylion Borsellino*") (2003), sy'n serennu Rocco Cesareo, Brigitta Boccoli a Benedicta Boccoli. Mae'r ffilm yn ymwneud â'r barnwyr Giovanni Falcone a Paolo Borsellino o Sisili.

## Stori 
Mae Emanuela yn heddwas sy'n gyfrifol am warchod y barnwr Paolo Borsellino. Yn y ffilm mae hi'n siarad am ei gwaith a'i hofnau yn ystod y 57 diwrnod (13 Mai - 19 Gorffennaf 1992) rhwng llofruddiaeth Giovanni Falcone a llofruddiaeth Borsellino.

## Serennu 
* Brigitta Boccoli: Emanuela Loi
* Benedicta Boccoli: Chwaer Emanuela 
* Toni Garrani: Paolo Borsellino
* Pino Insegno: Agostino Catalano
* Alessandro Prete: Eddie Cosina
* Vincenzo Ferrera: Vincenzo Li Muli
* Cristiano Morroni: Claudio Traina
* Francesco Guzzo: Antonio Vullo
* Sebastiano Lo Monaco: Prif arolygydd
* Ernesto Mahieux: Vincenzi

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2003
Categori:Ffilmiau drama Eidaleg o'r Eidal
Caci

Lliw brown golau gydag arlliw gwyrdd neu felyn yw **caci**. Defnyddir ar gyfer gwisgoedd y fyddin a chuddliw cerbydau milwrol. Mae hefyd yn enw ar frethyn o'r un lliw, a wneir o gotwm, gwlân, neu gyfuniad ohonynt, a gyda ffibrau synthetig. Gwneir mewn nifer o wehyddiadau, megis sers. Rhoddwyd yr enw ar frethyn cotwm caerog

## Cyfeiriadau 
Categori:Y Fyddin Brydeinig
Categori:Gwisg filwrol
Categori:Lliwiau
Hwsâr

bawd|Darluniad o hwsâr Hwngaraidd.
Marchfilwr ysgafn a ddefnyddiwyd yn hanesyddol yn Ewrop i sgowtio yw **hwsâr** neu **husâr**.

Y hwsariaid cyntaf oedd corffluoedd ceffylau-ysgafn Hwngari yn y 15g. Efelychwyd y hwsâr Hwngaraidd, a'i wisg liwgar, gan fyddinoedd eraill ar draws Ewrop. Roedd y wisg yn cynnwys bysbi, siaced a blethir yn drwm, a philis neu siaced ddolman, sef cot lac a wisgir ar yr ysgwydd chwith.

Addasodd nifer o gatrodau hwsâr y Fyddin Brydeinig yn ddragwniaid ysgeifn yn y 19g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Hwngari
Categori:Marchfilwyr
John Talbot Dillwyn Llewellyn

Roedd **Syr John Talbot Dillwyn-Llewellyn, Barwnig 1af** (26 Mai 1836 – 6 Gorffennaf 1927) yn Aelod Seneddol Ceidwadol Cymreig a oedd yn nodedig  am ei gysylltiadau â chwaraeon yng Nghymru.

## Cefndir ac addysg 
Roedd Llewellyn yn fab i'r ffotograffydd a'r gwyddonydd John Dillwyn Llewellyn ac Emma Thomasina Talbot, merch ieuangaf Thomas Mansel Talbot a'r Fonesig Mary (née Fox Strangways) Pen-rhys, ac yn gefnder i William Henry Fox Talbot. Fe'i addysgwyd  yng Ngholeg Eton a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen.

## Gyrfa wleidyddol 
Roedd Llewellyn yn Uchel Siryf Morgannwg ym 1878 ac yn Faer Abertawe ym 1891.

Ym 1889 cafodd ei ethol yn un o aelodau cyntaf Cyngor Sir Forgannwg a chafodd ei ddyrchafu ar ei union yn  henadur gan gael ei eil ethol fel henadur eto ym 1895. Gwnaed ef yn Farwnig, Penllergaer a Llangyfelach ym  1890.

Safodd Llywellyn fel ymgeisydd Ceidwadol yn isetholiad Gŵyr 1888. Roedd rhengoedd y Blaid Ryddfrydol wedi eu heffeithio gan ymgecru parthed dewis ymgeisydd, o'r herwydd llwyddodd  Llywellyn i bolio'n dda gan gael ei drechu o drwch blewyn gan David Randell.

Wedi marwolaeth ei ewythr Lewis Llewelyn Dillwyn ym 1892 cafodd Llewellyn ei fabwysiadau fel ymgeisydd Ceidwadol ar gyfer etholaeth Tref Abertawe ond cafodd ei  drechu gan yr ymgeisydd Rhyddfrydol Robert John Dickson Burnie. Safodd yn yr un etholaeth yn Etholiad Cyffredinol 1895 gan gipio'r sedd a'i dal hyd 1900, pan gafodd ei drechu eto gan ymgeisydd Rhyddfrydol

## Chwaraeon 
Roedd cysylltiadau Llewellyn a'r byd chwaraeon yn cynnwys chware fel capten Clwb Criced De Cymru. Ym 1885 fe lwyddodd i ddisodli Iarll Jersey fel  llywydd Undeb Rygbi Cymru; swydd y byddai'n dal hyd 1906, pan gafodd ei ddisodli gan Horace Lyne. Dywedodd Lyne ei hun eu bod (URC) '*wedi bod yn hynod o ffodus o gael gŵr bonheddig fel Mr JTD Llewellyn i weithredu fel llywydd* '.

## Teulu 
Priododd Llewellyn ym 1861 a Caroline Julia, merch Syr Michael Hicks Beach, 8fed Barwnig. Priododd eu mab ieuengaf  Charles aeres y teulu Venables gan ychwanegu'r cyfenw Venables at ei enw. Daeth yn aelod seneddol dros sir Faesyfed ac yn Uchel Siryf y sir honno.

## Marwolaeth 
Bu farw Llewellyn yn 1927 a chafodd ei gladdu gyda'i wraig a wrth ymyl ei dad yn Eglwys Dewi Sant Penlle'r-gaer.

## Llyfryddiaeth 
* 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Hansard 1803–2005: contributions in Parliament by Sir John Dillwyn-Llewelyn 

Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Adam Henley

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Adam Henley** (ganed **Adam David Henley** 14 Mehefin 1994). Mae'n chwarae i Blackburn Rovers yn Adran y Bencampwriaeth o Gynghrair Lloegr a thîm cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa clwb
Dechreuodd Henley ei yrfa ieuenctid gyda Manchester United ond ni chafodd le gydag academi'r clwb ac ymunodd â thîm ieuenctid Blackburn Rovers. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i Blackburn yn erbyn Wigan Athletic ar 19 Tachwedd 2011.

## Gyrfa ryngwladol
Wedi ei eni yn Tennessee i fam Americanaidd a thad Cymreig, mae Henley yn gymwys i chwarae dros Unol Daleithiau America, Lloegr a Chymru. Mae wedi ennill capiau i dîm dan 21 Cymru ac wedi ei gynnwys yn y prif garfan, ond heb ennill cap llawn eto.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Caleta Olivia

Dinas yn Nhalaith Santa Cruz, yr Ariannin, yw **Caleta Olivia**.

Categori:Aneddiadau Talaith Santa Cruz
Categori:Dinasoedd yr Ariannin
George William Griffith

Hynafiaethydd ac ustus heddwch o Benybenglog, Sir Benfro, oedd **George William Griffith** (21 Ebrill 1584 - 1655?) a oedd hefyd yn dir-feddiannwr ac yn fab hynaf i William Griffith.

Priododd, 22 Tachwedd 1605 gyda Maud Bowen o Lwyngwair a chawsant saith o blant. Penodwyd ef yn ysgrifennydd cyhoeddus yn sir Benfro gan Gyngor Cymru a'r Gororau ac roedd yn ddistain barwniaeth Cemaes. Cynorthwyodd George Owen o Henllys gyda'i waith ymchwil ac ysgrifennodd lawer am hel achau. Ef oedd un o'r boneddwyr olaf yn Ne Cymru i noddi beirdd yn ôl yr hen arferiad.

Yn ystod y Rhyfel Cartref ochrodd gyda Cromwell; ymosodwyd ar Benybenglog gan filwyr y brenin a difrodwyd llawer o'i eiddo. Cafodd ei wobrwyo drwy ei benodi'n aelod o nifer o bwyllgorau seneddol. Claddwyd ef ym Meline.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwerinlywodraeth Lloegr
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1584
Categori:Marwolaethau 1655
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Jazz Richards

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Jazz Richards** (ganwyd **Ashley Darel Jazz Richards** 12 Ebrill 1991). Mae'n chwarae fel amddiffynnwr i Fulham, a thîm cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa clwb
### Abertawe
Gwnaeth Richards ei ymddangosiad cynytaf i Abertawe yn 18 mlwydd oed mewn gêm yn Y Bencampwriaeth yn erbyn Middlesbrough ar 15 Awst 2009. Ar ddiwedd y tymor, ar ôl 15 ymddangosiad yn y tîm cyntaf, cafodd ei enwebu'n Chwaraewr Ifanc y Flwyddyn ac arwyddodd gytundeb dwy flynedd gyda'r clwb.

Ar 15 Hydref 2011, chwaraeodd Richards ei gêm gyntaf yn Uwch Gynghrair Lloegr ond er ymestyn ei gytundeb ymhellach, ymunodd Richards â Crystal Palace ar fenthyg yn Ionawr 2013 gan helpu'r clwb o Lundain i sicrhau dyrchafiad i'r Uwch Gynghrair ar ddiwedd y tymor.

Ar ôl dychwelyd i Abertawe, aeth ar fenthyg unwaith eto ym Medi 2013 gan ymuno â Huddersfield Town am dri mis.

### Fulham
Yng Ngorffennaf 2015, ar ôl cyfnod ar fenthyg gyda Fulham, ymunodd Richards â'r clwb o orllewin Llundain yn barhaol.

## Gyrfa ryngwladol
Ar ôl cynrychioli timau  dan 17,  dan 19 a  dan 21 Cymru, gwnaeth Richards ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru mewn gêm gyfeillgar yn erbyn Mecsico ar 27 Mai 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Gorsaf reilffordd Taumaranui

Roedd ** Gorsaf reilffordd Taumaranui** ar y lein rhwng Auckland a Wellington, Ynys y Gogledd, Seland Newydd. Buasai trenau'n stopio i roi cyfle i'r teithwyr fwyta yn ystafell fwyta'r orsaf yn ystod ei daith. Ysgrifennodd Peter Cape gân am yr orsaf.

Agorwyd yr orsaf ar 1 Rhafyr 1903 a chaewyd hi ar 25 Mehefin 2012.

bawd|dim|260px
bawd|dim|260px

Taumaranui
Categori:Ynys y Gogledd
Hawys Gadarn

Merch Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn (*Owen de la Pole*)  a Joan Corbet oedd **Hawys Gadarn** (1291 - cyn 1353).

Fe'i ganed ym Mhowys.

Gan ei bod yn aeres ei hunig frawd, Gruffydd (m. 1309), daeth yn ward y Goron, a rhoddwyd hi'n wraig i John Charlton ynghyd â barwniaeth Powys, yn yr un flwyddyn. Cafodd ddau fab: John, ail arglwydd (Charlton) Powys ac Owen, a fu farw'n ddietifedd. Mae'n debygol mai yn nhŷ'r Brodyr Llwydion yn yr Amwythig y claddwyd hi.

## Cyfeiriadau
### Llyfryddiaeth
* George Thomas Orlando Bridgeman "The Princes of Upper Powys" *Montgomeryshire Collections* Cyf. 1 tud. 201

Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Ceunant Sil

thumb
Ceunant yng Ngalisia yw **Ceunant Sil** (Galiseg: *Canón do Sil*) a wnaed gan Afon Sil. Y ceunant yw rhan olaf taith yr afon cyn iddi lifo mewn i Afon Minho, ac mae'n 50&nbsp;km o hyd. Ystyrir yr olygfa fel un o'r rhai gorau yng Ngalisia.

Cwyd waliau'r ceunant 500m o lefel y môr - bron yn fertig ar adegau. Oherwydd y tirwedd anghyffredin, ceir yma hinsawdd tra gwahanol i'r amgylchedd o gwmpas y ceunant a cheir yma blanhigion mwy cyfandirol, fel yr olewyddan. Mae ochrau'r ceunant mewn rhai llefydd wedi'i trin gan amaethwyr a cheir terasu sy'n caniatáu i'r winwydden dyfu. Tyfir grawnwin yma ers 'cyfnod y Rhufeiniaid a gelwir yr ardal yma lle gwneir gwin yn *Ribeira Sacra*. Hwn yw'r unig ardal yng Ngalisia sy'n potelu y mwyaf o win coch nag o win gwyn.

## Gweler hefyd
*Gwartheg Cochion Galisia
*Pórtico da Gloria
*A Coruña
*Lugo

## Cyfeiriadau
Categori:Galisia
David Hughes (addysgwr)

**David Hughes** (m. 1609) oedd sefydlydd Ysgol Ramadeg Rydd Biwmares (neu'r *Free Grammar School*).

Fe'i ganed yn 1561 neu 1536, ym mhlwyf Llantrisant, Ynys Môn a bu farw yn 1609.  Mynychodd Rhydychen. Ymsefydlodd yn Norfolk a phenodwyd ef yn stiward maenor Woodrising tua 1596. Sefydlodd yr ysgol ym Miwmares yn 1602. Yn ei ewyllys dyddiedig 30 Medi 1609 , gwaddolodd yr ysgol a gwnaeth ddarpariaeth hefyd i sefydlu elusendy yn Llanerch-y-medd ond ym Miwmares y codwyd yr elusendy.

The former David Hughes School from the inner walls of Beaumaris Castle - geograph.org.uk - 978555.jpg|Yr Ysgol Ramadeg Rydd ger waliau Castell Biwmares
File:David Hughes Community Centre and Beaumaris Castle - geograph.org.uk - 1301108.jpg|Yr Ysgol Ramadeg Rydd - heddiw'n neuadd gymuned
Ysgol David Hughes - the former Beaumaris Grammar School - geograph.org.uk - 978552.jpg|Yr Ysgol Ramadeg Rydd

## Cyfeiriadau
### Llyfryddiaeth
**David Hughes, M. A., and his free grammar school at Beaumaris an historical essay*, Bangor, 1864, 1864; ailgyhoeddwyd (gol. Vaughan Bowen) 1933;
*E. Madoc Jones, *The Free Grammar School of Beaumaris,* yn Nhrafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr a Naturiaethwyr Môn, 1922;
*Adroddiadau'r *Historical Manuscripts Commission*, Gawdy MSS. 10fed Adroddiad, Appendix II, 67, 68, 96;
**Report of the Charity Commission*, rhan I, cyf. xli, 725;
*J. E. Griffith, *Pedigrees of Anglesey and Carnarvonshire Families*, 1914, 52;
*Llawysgrif Llyfrgell Genedlaethol Cymru 1527 (Kinmel MS. 27).

Categori:Marwolaethau 1609
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Addysgwyr o Gymru
David Hughes

Gallai **David Hughes** gyfeirio at un o sawl gŵr:

*David Hughes (addysgwr) (m. 1609)
*David Hughes (Eos Iâl) (c.1794-1862)

----
Paul Dummett

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Paul Dummett** (ganed 26 Medi 1991). Mae'n chwarae i Newcastle United yn Uwchgynghrair Lloegr a thîm cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa clwb
Dechreuodd Dummett ei yrfa gyda thîm ieuenctid Newcastle United cyn ymuno â Gateshead o'r Gyngres Bêl-droed ar fenthyg ym mis Mawrth 2012.

Y tymor canlynol ymunodd â St. Mirren yn Uwch Gynghrair Yr Alban ar fenthyg gan wneud ei ymddangosiad cyntaf i'r clwb mewn buddugoliaeth dros Heart of Midlothian ar 15 Medi 2012.

Dychwelodd Dummett i Newcastle ar ddiwedd 2011-12 gan arwyddo cytundeb newydd â'r clwb a sgoriodd ei gôl gyntaf i'r clwb mewn gêm gyfartal 2&ndash;2 yn erbyn Lerpwl ym mis Hydref 2013.

## Gyrfa ryngwladol
Mae Dummett yn gymwys i chwarae dros Gymru oherwydd ei daid Cymreig. Mae wedi ennill capiau i dîm dan 21 Cymru .

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Robert Griffiths

Peiriannydd a dyfeisiwr o Gymru oedd **Robert Griffiths** (13 Rhagfyr 1805 - Mehefin 1883) o fferm Lleweni, Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych.
[bawd|chwith|[Lleweni|Plas Lleweni, ger Dinbych, lle ganwyd Griffiths; yr adeiladau ym mlaen yr awyrlun oedd ffatri sebon y teulu.]]

Yn ifanc iawn dysgodd grefft y saer, cyn brentisio mewn peirianneg yn Birmingham. Yn 1845 aeth i Ffrainc i weithio o dan M. Labruere a sefydlodd weithfeydd peiriannau a gweithfeydd haearn yn Havre am oddeutu 4 blynedd cyn iddynt gau. Yma y crewyd llawer o'r cledrau ar gyfer y rheilffordd o Havre i Baris. Derbyniodd batentau ar gyfer y propelar sgriw (i yrru llongau) yn 1835, peiriant caboli a llyfnu gwydr yn 1836 a nifer o batentau eraill a oedd yn ymwneud â nyts a bolltau.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Y Bywgraffiadur Ar-lein;
* Eminent Welshmen: a short biographical dictionary of Welshmen ... from the earliest times to the present, 1908;
* Rhestr gyda nodiadau byrion, o Enwogion Cymreig o 1700 i 1900, Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol, 1908;
* Llawysgrif Llyfrgell Genedlaethol Cymru 9258;
* Notable Welshmen (1700–1900), 1908

Categori:Genedigaethau 1805
Categori:Marwolaethau 1883
Categori:Dyfeiswyr o Gymru
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1832-1835

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1832 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1835

## Galeri

Portrait of Edward Hamlin Adams (4672213).jpg|Edward Hamlin Adams
Lewis Weston Dillwyn. Lithograph by E. U. Eddis (cropped).jpg|Lewis Weston Dillwyn
Sir Stephen Glynne 01.jpeg|Syr Stephen Glynne
Josiah John Guest.jpg|Joshiah John Guest
Sir Benjamin Hall, Bt.jpg|Syr Benjamin Hall
Thomas Frankland Lewis.jpg|Thomas Frankland Lewis
Portrait of The Hon. Edwd. Mostyn Lloyd Mostyn (of Mostyn, Flintshire) (4674710).jpg|Edward Lloyd Mostyn
Sir Hugh Owen.jpg|Syr Hugh Owen Owen
Charles Paget.JPG|Syr Charles Paget
William-Edward-Powell.jpg|William Edward Powell
Portrait of Sir Pryse Pryse (4674570).jpg|Pryse Pryse
Lord Granville Somerset.JPG|Yr Arglwydd Granville Somerset
Christopher Rice Mansel Talbot by Alfred Count D'Orsay in 1834.jpg|Christopher Rice Mansel Talbot
Portrait of Sir Robert Williames Vaughan, Bart. M.P. for the County of Merioneth (4674639).jpg|Syr Robert Williames Vaughan
Charles Watkin Williams-Wynn.JPG|Charles Watkin Williams-Wynn
John Henry Vivian, Ferrara Square, Swansea, Wales.JPG|John Henry Vivian
Elverton.jpg|William Henry Yelverton

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1832
Torpido

Taflegryn tanddwr silindraidd hunanyredig sy’n ffrwydro wrth daro llong neu long danfor yw **torpido**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffrwydron rhyfel
Categori:Rhyfela morol
Categori:Taflegrau
Lodnwm

bawd|180px|Hen botel o lodnwm.
Tinctur opiwm yw **lodnwm** a ddefnyddid yn hanesyddol fel poenliniarydd a thawelydd. Fe'i wneir o fwydion crai opiwm, ac mae'n cynnwys 1&nbsp;y&nbsp;cant morffin. Cafodd y toddiant hydroalcoholig hwn ei gymysgu'n gyntaf yn Ewrop gan Paracelsus yn yr 16g. Ar y pryd, na wyddys taw cyffur caethiwus yw lodnwm. Defnyddid hyd ddiwedd y 19g i drin nifer o afiechydon. Roedd nifer o lenorion, cyfansoddwyr ac arlunwyr enwog yn cymryd lodnwm, gan gynnwys Iolo Morganwg, Samuel Taylor Coleridge, Edgar Allan Poe, Modest Mussorgsky, a Thomas De Quincey.

## Defnydd hanesyddol yng Nghymru
Cofnododd William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell yn ei ddyddiadur fel hyn tra roedd yn aros yn Nulyn ar 25 Hydref 1735:

:*The wind S.W.; rained almost all day. Paid 6/- for a pair of shoes ; paid 4d. for 1/4 dr. of opium; paid at my lodging house 4/6 for Punch.*

Meddai Twm Elias: “roedd ‘na ddefnyddiau meddygol pwysig iawn i opiwm (sug y pabi gwyn) ac fe’i ceid fel soled wedi ei sychu o sug y ffrwyth. Neu gellid ei doddi mewn alcohol a dŵr (cyfartaledd 1 : 1 : 1) i greu Laudanum, oedd yn fwy cyfleus ac yn gweithio’n gynt. Fel hypnotig a thawelydd (‘sedative’) roedd yn ddefnyddiol iawn i leddfu poen a thawelu rhywun oedd wedi gor- gynhyrfu. Roedd ei effeithiau *astringent* yn dda ar gyfer y dolur rhydd a dysentri a’i effeithiau expectorant, diafforetig, tawelyddol a gwrth-spasmodig yn ei wneud yn dda ar gyfer rhai mathau o beswch. Mae ‘na dros 20 o wahanol alcaloidiau mewn opiwm, a’r ddau fwyaf cyfarwydd erbyn heddiw ydi Codeine a Morphine. Mae’n cael ei dyfu dan drwydded mewn sawl gwlad i gyflenwi’r cyffuriau meddygol hyn ond mae ‘na gryn dyfu arno fo hefyd i gyflenwi’r farchnad gyffuriau anghyfreithlon! ‘Swn i’n feddwl mai i bwrpas meddygol yr oedd Bulkeley yn ei brynu...?''

Datgelwyd yn ddiweddar bod tad yr actor enwog Kenneth Williams yn gaeth i heroine ar ffurf y moddion cyffredin Gee’s Linctus

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes meddygaeth
Categori:Opiwm
Basilica San Martin de Mondoñedo

Eglwys yn nhref Foz, Galisia, yw **Basilica San Martin de Mondoñedo**. Hon yw eglwys gadeiriol hynaf Galisia a Sbaen. Mae Galisia'n wlad gyda pheth annibyniaeth, ac a elwir yn 'rhanbarth ymreolaethol'. Yn y 9g, roedd yma ddau esgob. Heddiw, yn ogystal â bod yn fan i addoli, mae hefyd yn amgueddfa.

Ond i'r 11g mae'r adeilad presennol yn dyddio, ac fe'i hadeiladwyd mewn dull Romanésg, o ran pensaernïaeth. Cafodd Basilica San Martin de Mondoñedo ei hatgyfnerthu gan fwtresi yn y 18g. Ers 1931 fe'i dynodwyd fel adeilad cofrestredig *BIC* ac yn 2007 fe'i uwchraddiwyd i fod yn 'fasilica'.

## Gweler hefyd
*Pórtico da Gloria

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth (amlieithog) 
* Isidro Bango Torviso, Joaquín Yarza Luaces ac eraill, *El Arte románico en Galicia y Portugal / A arte Românica em Portugal e Galiza*, Fundación Pedro Barrié de la Maza, 2001, t.&nbsp;14.
* Castillo, Ángel del (1987) [1972]. Fundación Pedro Barrié de la Maza, gol. Inventario Monumental y Artístico de Galicia (Inventario de la riqueza monumental y artística de Galicia)[1] (ail argraffiad). A Coruña. tt.&nbsp;335–336. ISBN 84-85728-62-9.
* Hipólito de Sá. *Monasterios de Galicia*, Everest, 1983, tt.&nbsp;44–50.
* Villa-amil y Castro, José (ffacsmili: 2005) 1904. Imprenta de San Francisco de Sales (ffacsimili: Gol. Órbigo, A Coruña), gol. Iglesias gallegas de la Edad Media, colección de artículos publicados por (en castelán). Madrid. t.&nbsp;410. ISBN 84-934081-5-8.

Categori:Eglwysi cadeiriol Sbaen
Categori:Galisia
Categori:Henebion Galisia
Categori:Pensaernïaeth Romanésg
Melodrama

Gwaith ffuglen a nodweddir gan blot amrwd ac emosiwn eithafol yw **melodrama**. Datblygodd y math hwn o ffuglen yn Ffrainc yn y 18g, ac roedd y ffurf glasurol yn cynnwys elfennau o gerddoriaeth, golygfeydd ysblennydd, cyffro, a gordeimladrwydd. Cyrhaeddodd y felodrama ei hanterth yn theatr Lloegr yn y 19g gan ddefnyddio effeithiau arbennig ar y llwyfan, a phortread dros ben llestri o gymeriadau drwg y stori.

Bôn y gair yw cyfuniad o'r geiriau Groeg *melo* (cân) a *drama* (drama).

## Cyfeiriadau 

Categori:Drama
Categori:Genres
John de Lancie

Actor o'r Unol Daleithiau yw **John Sherwood de Lancie, Jr.** (ganwyd 20 Mawrth 1948).

Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ran fel Q ar amryw gyfresi *Star Trek*, yn cychwyn yn 1987 gyda sawl ymddangosiad yng nghyfres deledu *Star Trek: The Next Generation* .

## Ffilmiau
* *The Onion Field* (1979)
* *Bad Influence* (1990)
* *Taking Care of Business* (1990)
* *The Fisher King* (1991)
* *The Hand That Rocks the Cradle* (1992)
* *Arcade* (1993)
* *Fearless* (1993)
* *Deep Red* (1994)
* *Evolver* (1995)
* *Multiplicity* (1996)
* *Final Run* (1999)
* *Woman on Top* (2000)

## Teledu
* *Barnaby Jones* (1977)
* *McMillan & Wife* (1977)
* *SST: Death Flight* (1977)
* *The Six Million Dollar Man* (1977–1978)
* *Emergency!* (1978–1979)
* *Battlestar Galactica* (1979)
* *Days of Our Lives* (1982–1986, 1989–1990)
* *Star Trek: The Next Generation* (1987–1994)
* *My Little Pony: Friendship is Magic* (2011–present)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1948
Capten (pêl-droed)

__NOTOC__
[bawd|Band braich capten gyda slogan [FIFA "My Game is Fair Play" arno]]

Aelod o dîm pêl-droed a ddewisir fel arweinydd y tîm ar y cae yw'r **capten**. Fel arfer, mae'r capten yn un o'r aelodau mwyaf profiadol y garfan, neu yn chwaraewr a all ddylanwadu'n gryf ar y gêm. Adnabyddir y capten ar y cae gyda defnydd o fand braich.

## Cyfrifoldebau
Dan rheolau'r Cymdeithas Bêl-droed Lloegr (FA), rhaid i'r capten gystadlu yn y tafliad ceiniog cyn y cic gyntaf i benderfynu rhwng dewis pa gôl i'w ymosod yn y hanner cyntaf, neu i gymryd cic gyntaf y gêm. Bydd y gwrthwynebwyr yn cael y cic gyntaf neu ddewis gôl ar gyfer yr hanner cyntaf. Nid oes statws uwch gan y capten dros y chwaraewyr eraill, ond mae'n gyfrifol am ymddygiad y tîm.

Mae'r capten yn bwynt cyswllt rhwng y chwaraewyr a'r dyfarnwr ar y cae; fel arfer mae dyfarnwyr yn trafod ymddygiad chwaraewyr eraill gyda chapten eu tîm. Oddi ar y cae, mae'r capten fel arfer yn cynrychioli'r carfan mewn cyfweliadau a datganiadau i'r wasg; mae rhai clybiau pêl-droed yn penodi *capten y clwb* i gynrychioli'r clwb o safbwynt cysylltiadau cyhoeddus a phenodi capten arall i arwain y tîm ar ddiwrnod y gêm.

### Is-gapten
Penodir chwaraewr eraill i fod yr **is-gapten** i gymryd awennau'r capten os nad yw'n dechrau'r gêm, neu'n cael ei eilyddio neu'n cael ei anfon o’r cae. Fe fydd y capten yn drosglwyddo'r band braich i'r is-gapten wrth iddyn nhw'n gyfnewid. Mae Aaron Ramsey yn tueddol i fod is-gapten Cymru ar ôl Gareth Bale, y capten arferol. Weithiau, fe welir *3ydd capten* (a mwy) os nad yw'r capten a'r is-gapten ar gael.

[bawd|[Cristiano Ronaldo yn gwisgo band braich FIFA "Living Football" wrth chwarae dros Portiwgal yn 2018]] 

## Gweler hefyd
* Capten (chwaraeon)

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1841-1847

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1841 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1847

## Galeri

Hugh Cholmondeley, 2nd Baron Delamere.jpg|Hugh Cholmondeley
Cawdor.jpg|Is iarll Emlyn
William Bagot 3rd Baron Bagot.jpg|William Bagot
William Bulkeley Hughes.jpg|William Bulkeley Hughes
Edward Gordon Douglas-Pennant, Vanity Fair, 1882-03-25.jpg|Edward Gordon Douglas-Pennant
Sir Stephen Glynne 01.jpeg|Stephen Glynne
Josiah John Guest.jpg|Joshiah John Guest
Portrait of The Hon. Edwd. Mostyn Lloyd Mostyn (of Mostyn, Flintshire) (4674710).jpg|Edward Lloyd Mostyn
Octavius Morgan.jpg|Octavius Morgan
William-Edward-Powell.jpg|William Edward Powell
4thLordDynevor.jpg|George Rice-Trevor
Christopher Rice Mansel Talbot by Alfred Count D'Orsay in 1834.jpg|Christopher Rice Mansel Talbot
Richard Buckner - Sir Charles Morgan.jpg|Charles Morgan
Portrait of Richard Richards (4674581).jpg|Richard Richards
Lord Granville Somerset.JPG|Yr Arglwydd Granville Somerset
Portrait of Hon. W. O. Stanley, M.P (4673027).jpg|William Owen Stanley
John Henry Vivian, Ferrara Square, Swansea, Wales.JPG|John Henry Vivian
Portrait of Sir Richard Williams Bulkeley, Bart (4672232).jpg|Richard Williams Bulkeley
Charles Watkin Williams-Wynn.JPG|Charles Watkin Williams-Wynn.JPG
Edwin Richard Windham Wyndham-Quin, 3rd Earl of Dunraven and Mount-Earl.jpg|Edwin Wyndham-Quin

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1841
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1847-1852

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1847 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1852
bawd|Crawshay Bailey
bawd|George Paget
bawd|Cofadail John Nicholl, Eglwys Gadeiriol Llandaf
*Crawshay Bailey (o 1852)
*Joseph Bailey
*William Bagot
*Reginald James Blewitt (hyd 1852)
*Is Iarll Emlyn
*Edward Douglas-Pennant
*John Evans
*John Josiah Guest
*John Hanmer
*William Bulkeley Hughes
*David Jones (o 1852)
*Thomas Frankland Lewis
*Edward Lloyd-Mostyn
*Pryse Loveden (o 1849)
*Charles Octavius Swinnerton Morgan
*David Morris
*John Iltyd Nicholl
*John Owen
*George Augustus Frederick Paget
*William Edward Powell
*Pryse Pryse (hyd 1849)
*David Pugh 
*George Rice-Trevor (hyd 1852)
*Richard Richards
*Edward Arthur Somerset (o 1848)
*Yr Arglwydd Granville Somerset (hyd 1848)
*George Tyler (o 1851)
*John Henry Vivian
*Syr John Walsh
*John Lloyd Vaughan Watkins
*Frederick Richard West
*Richard Bulkeley Williams-Bulkeley
*Christopher Rice Mansel Talbot
*Charles Watkin Williams-Wynn (hyd 1850)
*Herbert Watkin Williams-Wynn (o 1850)
*Syr Watkin Williams-Wynn
*Edwin Wyndham-Quin (hyd 1851)

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1847
Cofrodd

Gwrthrych y mae rhywun yn dwyn i'w feddiant yn arbennig am yr atgofion y mae'n sbarduno ynddo yw **cofrodd**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Casglu
Categori:Cof
Categori:Twristiaeth
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1852-1857

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1852 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1857
bawd|Lewis Llewelyn Dillwyn
bawd|Edward Gordon Douglas-Pennant
*Crawshay Bailey
*Joseph Bailey
*Henry Austin Bruce (o 1852)
*Is Iarll Emlyn
*Walter Coffin
*David Arthur Saunders Davies 
*John Lloyd Davies (o 1855)
*Lewis Llewelyn Dillwyn (o 1855)
*Edward Douglas-Pennant
*John Josiah Guest (hyd 1852)
*John Hanmer
*William Bulkeley Hughes
*John Henry Phillips
*David Pugh (o 1857)
*George Cornewall Lewis (o 1855)
*Thomas Frankland Lewis (hyd 1855)
*Pryse Loveden (hyd 1855)
*Edward Lloyd-Mostyn (hyd 1854)
*David Morris
*Thomas Lloyd-Mostyn (o 1854)
*Charles Octavius Swinnerton Morgan
*Charles Rodney Morgan (hyd 1854)
*Robert Myddelton-Biddulph
*John Owen
*George Augustus Frederick Paget
*John Henry Phillips
*William Edward Powell (hyd 1854)
*David Pugh 
*Edward Arthur Somerset
*Christopher Rice Mansel Talbot
*George Tyler 
*John Henry Vivian (hyd 1855)
* Ernest Vaughan
*Syr John Walsh
*John Lloyd Vaughan Watkins (wedi 1854)
*Frederick Richard West
*Richard Bulkeley Williams-Bulkeley
*Herbert Watkin Williams-Wynn
*Syr Watkin Williams-Wynn
*William Watkin Edward Wynne

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1852
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1859-1865

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1859 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1865
bawd|Richard Grosvenor
bawd|Lieutenant Colonel Poulett Somerset
bawd|Cerflyn Henry Hussey Vivian, Barwn Abertawe yn Abertawe

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1859