open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
African Training Institute

Sefydliad i addysgu plant Affricanaidd i fod yn genhadon Cristnogol oedd yr **African Training Institute**. Sefydlwyd ym Mae Colwyn gan y Parchedig William Hughes dan yr enw **Congo Training Institute** (neu **Congo House**) ym 1889 i addysgu plant o'r Congo. Roedd Leopold II, brenin Gwlad Belg yn noddwr y sefydliad. Ail-enwyd yn yr African Training Institute a denodd ddisgyblion o'r Camerŵn, Nigeria, Sierra Leone, Liberia, a'r Unol Daleithiau. Roedd y disgyblion hefyd yn derbyn hyfforddiant mewn crefftau. Ym 1912 wynebodd William Hughes methdaliad wedi iddo golli achos enllib, a chaeodd y sefydliad.

## Darllen pellach 
* Draper, Christopher a Lawson-Reay, John. *Scandal at Congo House: William Hughes and the African Institute, Colwyn Bay* (Llanrwst, Gwasg Carreg Gwalch, 2012).

Categori:Bae Colwyn
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Dadsefydliadau 1912
Categori:Hanes Conwy
Categori:Sefydliadau 1889
Categori:Sefydliadau Cymru
Duck Soup

Ffilm gomedi gyda Groucho, Chico, Harpo a Zeppo Marx ydy ***Duck Soup*** (1933).

## Actorion
*Groucho Marx - Rufus T. Firefly
*Chico Marx - Chicolini
*Harpo Marx - Pinky
*Zeppo Marx - Lt. Bob Roland
*Margaret Dumont- Mrs. Gloria Teasdale
*Louis Calhern - Trentino
*Raquel Torres - Vera Marcal
*Edgar Kennedy - 
*Edmund Breese - Zander

## Caneuon
*"There's one man too many in this room, and I think it's you"
*"Chicolini here may talk like an idiot, and look like an idiot. But don't let that fool you. He really is an idiot."

Categori:Ffilmiau 1933
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau'r Brodyr Marx
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Cyflafan Tal Abyad

Digwyddodd **cyflafan Tal Abyad** ar 5 Awst 2013 ym mhentref Tal Abyad yn y Cyrdistan Syriadd. Yn ôl llygad-dystion, ymosododd Jabhat al-Nusra, grwp terfysgol Islamiaethol Sunni sy'n rhyfela yn erbyn llywodraeth Syria, ar y pentref Cyrdaidd hwnnw ger y ffin rhwng Syria a Twrci gan ladd 450 o Cyrdiaid yn cynnwys 120 o blant a 330 o ferched a dynion oedrannus.

Condemnwyd y gyflafan gan Sergei Lavrov, Gweinidog Tramor Rwsia. Comdemniodd hefyd amharodrwydd yr Unol Daleithiau i gondemnio'r weithred: "Mae'r safbwynt yma yn hollol annerbynol. Ni ellir gymhwyso safonau dwbl i derfysgaeth."

## Cyfeiriadau
Categori:Al-Qaeda
Tal Abyad
Categori:Cyrdistan
Categori:Terfysgaeth yn Syria
Categori:Trosedd yn Syria
Categori:2013 yn Syria
A Night at the Opera (ffilm)

Ffilm gomedi gyda Groucho, Chico, Harpo a Zeppo Marx ydy ***A Night at the Opera*** (1935).

## Actorion
*Groucho Marx - Otis B. Driftwood
*Chico Marx - Fiorello
*Harpo Marx - Tomasso
*Kitty Carlisle - Rosa Castaldi
*Allan Jones - Ricardo Baroni
*Margaret Dumont- Mrs. Claypool
*Walter Woolf King - Rodolfo Lassparri
*Sig Ruman - Herman Gottlieb
*Robert Emmett O'Connor - Detective Henderson

## Caneuon
*"Alone" (gan Nacio Herb Brown a Arthur Freed)
*"Santa Lucia"
*"All I Do Is Dream of You"
*"Cosi-Cosa"
*"Take Me Out to the Ballgame"

## Dyfyniadau
**"Hey, is it my imagination or is it getting crowded in here?"*
*''"Well stop following me or I'll have you arrested!."''

Categori:Ffilmiau 1935
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau'r Brodyr Marx
Cerrig llam

[250px|bawd|Cerrig llam ar [Afon Braint, Ynys Môn.]]

Rhes o gerrig dros afon yw **cerrig llam** (hefyd **cerrig sarn**). Fel rheol maent yn rhes o gerrig gwastad a osodwyd yn fwriadol yng ngwely'r afon lle mae'r dŵr yn fas a'r llif yn araf er mwyn hwylustod i'w chroesi. Yn aml maent wedi'u gosod mewn rhyd neu gerllaw iddi.

Mae rhai cerrig llam yn hynafol ac yn dyddio o'r cyfnod cynhanesyddol cyn i bontydd gael eu dyfeisio. Ond gall cerrig llam fod yn ddiweddarach hefyd. Gosodwyd rhai yn eu lle yn yr Oesoedd Canol a cheir enghraifft yn Wilton Park yn Wiltshire, De-orllewin Lloegr, o gerrig llam yn cael eu gosod ar fframiau pren yn y 19eg ganrif.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Pont
*Rhyd

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Llam
Categori:Cludiant
Categori:Pontydd
Opera Cenedlaethol Lloegr

bawd|Cynhyrchiad Deborah Warner o ''Handel's Messiah'' gan Gwmni opera Lloegr; 2009.
Cwmni opera wedi'i sefydlu yn Lloegr ydy **Cwmni Opera Lloegr** sydd wedi'i leoli yn y Colisiwm, Llundain. Mae eu hoperau'n cael eu canu yn Saesneg. Sefydlwyd y cwmni rywbryd yn ystod y 19eg ganrif yn yr Old Vic ac yna Sadler's Wells. Ymhlith yr arweinyddion sy'n cael eu cysylltu gyda'r cwmni y mae:  Colin Davis, Reginald Goodall, Charles Mackerras, Mark Elder a Edward Gardner.

Categori:Cerddoriaeth Lloegr
Opera Cenedlaethol Lloegr
Opera Cenedlaethol Lloegr
Categori:Opera
Categori:Sefydliadau Lloegr
Teulu Bach Nantoer

Nofel i blant gan Elizabeth Mary Jones (Moelona) yw ***Teulu Bach Nantoer*** a gyhoeddwyd gyntaf gan Hughes a'i Fab ym 1913.

Cyhoeddwyd 30,000 copi o'r llyfr yn wreiddiol ac ailgyhoeddwyd yn 2013 fel llyfr papur ac elyfr.

Drwy'r llyfr hwn, down i ddeall am feddylfryd Cymry ddechrau C20: eu gobeithion a'u pryderon am eu hiaith, eu cymuned a'u diwylliant. Er mai teulu tlawd yw Teulu Nantoer, mae'n codi o'r tlodi hwnnw drwy ddisgyblaeth, addysg a theyrngarwch i deulu, cymuned a gwlad. Drwy hyn, trawsnewidir y teulu, sydd, o bosib, yn symbol ehangach o Gymru gyfan. Mae'r nofel, felly, yn ymweneud â  meddylfryd Cymry troad yr 20g. Yn ôl y beirniad llenyddol Siwan M. Rosser, mae'n ddarlun rhamantaidd, ar y cyfan, ond yn ail hanner yr 20g collodd y nofel ei hapêl a "thyfodd darlun rhamantaidd Moelona o fywyd teuluol yn fwyfwy amherthnasol a sentimental". 
bawd|chwith|Clawr y fersiwn gwreiddiol (1913) gan Hughes a'i Fab, Wrecsam.

Yn ôl y wefan Gwales (y Cyngor Llyfrau), mae'n "nofel ddirdynnol sy'n... rhan hanfodol o hanes datblygiad llenyddiaeth plant yng Nghymru, a thrwy archwilio'r modd y mae Moelona yn cyfathrebu a'i chynulleidfa ifanc gallwn ddeall cryn dipyn am feddylfryd Cymry ddechrau'r ugeinfed ganrif".

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymreig 1913
Categori:Llyfrau plant Cymraeg
Categori:Nofelau 1913
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau plant
Salesbury

Gallai **Salesbury** neu **Salusbury** gyfeirio at:

## Pobl
*Teulu Salusbury (Teulu Salesbury) neu'r Salbriaid, teulu uchelwrol Cymreig o Leweni, Sir Ddinbych.
**John Salusbury (m. 1566), gŵr cyntaf Catrin o Ferain
**John Salesbury, Y Rug (1533-1580) Aelod Seneddol
**William Salesbury (1520-1584), cyfieithydd y Testament Newydd i'r Gymraeg
**Thomas Salusbury (1612-43), bardd a hanodd o deulu'r Salbriaid

## Pentref
*Salesbury, Swydd Gaerhirfryn, Lloegr
Elis Lewis

Cyfieithydd o Gymru oedd **Elis Lewis** (fl. 1640–1669). Roedd yn frodor o blwyf Llanuwchllyn ym Meirionnydd (de Gwynedd).

## Gwaith llenyddol
Fe'i cofir fel cyfieithydd llyfr Ralph Winterton, *The Considerations of Dreselius upon Eternitie* o'r Saesneg i'r Gymraeg. Cyfieithiad oedd gwaith Winterton o'r llyfr Lladin *De Aeternitatae Considerationes* gan Iesiwit Almaenig o'r enw Dreselius.

Cafodd gyfieithiad Lewis, sy'n cynnwys dwy weddi ychanegol o ffynhonnell anhysbys, ganmoliaeth gan lenorion Cymraeg y cyfnod a cheir cerddi molawd i'r cyfieithydd ar ddechrau'r gyfrol gan y beirdd John Vaughan, Elis Anwyl, Edward Morris a'r brodyr Wiliam a Gruffydd Phylip o Ardudwy.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 17eg ganrif
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1660au
Categori:Pobl o Lanuwchllyn
Nano-gronyn

Yn ôl diffiniad yr IUPAC, gronyn o unrhyw ffurf gyda dimensiynau rhwng 1 a 100 nanometr yw **nano-gronyn**. Yn aml, mae priodweddau'r gronynnau yn dibynnu ar eu maint  yn yr ystod maint hyn.

## Gweler hefyd 
* Micro-gronyn

## Cyfeiriadau 
Categori:Cemeg
Categori:Nanotechnoleg
Cysgodion Karma

Albwm o gerddoriaeth werin gan Siân James ydy ***Cysgodion Karma***, a gyhoeddwyd yn 1991.

Dywedodd Siân am yr albwm, ''"Yr hyn yr wyf i wedi ceisio'i gyflawni yma yw rhoi rhywfaint o olau dydd i rai o'n caneuon gwerin hyfrytaf ni. Teimlaf nad ydym ni fel Cymru yn rhoi chwarae teg i'n byd canu gwerin ac yn sgil hynny nid ydym yn cael chwarae teg gan y byd gwerin tu allan i Gymru".*

## Cyfranwyr
* *Llais, Telyn a Phiano*: Siân James
* *Allweddellau*: Geraint Cynan
* *Sacsoffon a Llais*: Dafydd Dafis
* *Drymiau*: Gwyn Jones
* *Bâs*: Neil Williams
* *Pibau Elin*: Alan Ginsberg
* *Gitâr Acwstig, Gitâr Drydan a Charango*: Tich Gwilym

## Traciau
#*Dacw Nghariad I Lawr Yn Y Berllan* - 4:40 (Traddodiadol)
#*Marchnad Llangollen* - 3:31 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Mynwent Eglwys* - 4:11 (Geriau Traddodiadol, Cerddoriaeth Siân James)
#*Ffarwel I Ddociau Lerpwl* - 3.22 (Traddodiadol, Trefniant Geraint Cynan)
#*Hiraeth Am Feirion* - 2.41 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Going South* - 1:53 (Tich Gwilym)
#*Camu Nol (Wrth Gamu Mlaen)* - 3:49 (Siân James)
#*Merch Ifanc O'n Ben Bore* - 4.22  (Geriau Gareth F Williams, Cerddoriaeth Siân James)
#*Sgerbwd Ar Y Bryn* - 4.04 (Geriau Gareth F Williams, Cerddoriaeth Siân James)
#*Fy Ngeneth Fach* - 3.40 (Geriau Bethan Jones, Cerddoriaeth Siân James)
#*Mae'r Rhod Yn Troi* - 2:43 (Geriau Gareth Siôn, Cerddoriaeth Tich Gwilym)
#*Ev Chistr Ta Laou'' - 1.51 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 1991
Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Siân James
Categori:Albymau'r 20fed ganrif gan artistiaid o Gymru
Rhys Nanmor

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Rhys Nanmor** (bl. 1485 - 1513). Roedd yn frodor o ardal Meirionnydd a ddaeth yn fardd teulu Syr Rhys ap Thomas yn ne Cymru. Roedd yn gyfaill i'r bardd Lewys Môn.

## Bywgraffiad
Roedd Rhys yn fab i Faredudd ab Ieuan a Nest, ferch Owain ap Iorwerth o Nanmor, Feirionnydd (Gwynedd).

Roedd yn ddisgybl barddol i Dafydd Nanmor. Ei gerdd fwyaf adnabyddus yw'r cywydd brud am Harri Tudur o'r enw 'Yr Awdl Fraith' (ni ddylid ei chymysgu â'r awdl arall o'r un enw a briodolir i Taliesin Ben Beirdd ac sy'n cyfeirio at y Cymry yn cadw ei hiaith a "Gwyllt Walia"). Canodd farwnad i Arthur, mab hynaf Harri Tudur, a fu farw'n ieuanc yn 1502.

Canodd sawl cerdd i Syr Rhys a'i deulu. Roedd yn adnabod y bardd Tudur Aled a cheir cyfres o englynion i'w gilydd. Canodd ei gyfaill Lewys Môn farwnad iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 16eg ganrif
Categori:Pobl o Feirionnydd
Micrometr

:''Mae'r erthygl hon yn trafod y raddfa fesur. Am y teclyn mesur gweler Micromedr.

**Micrometr** (**µm**) (neu **micron** ar lafar) yw'r raddfa o fesur sydd yn yr ystod 1x10−6m. Cafodd y mesur hwn ei gydnabod yn swyddogol yn un o System Ryngwladol o Unedau yn 1967.

## Cyfeiriadau
Categori:Unedau mesur
Micro-gronyn

Yn ôl diffiniad yr IUPAC, gronyn gyda dimensiynau rhwng 0.1 a 100 micrometr yw **micro-gronyn**.

Ceir meicro-gronynau o fewn bywyd pob-dydd ar ffurf cerameg, gwydr, polymerau a metalau ac o fewn y byd natur: paill, gronyn o dywod, llwch, blawd a siwgwr mân.

## Gweler hefyd 
* Nano-gronyn

## Cyfeiriadau
Categori:Cemeg
Categori:Nanotechnoleg
Neuadd Frenhinol Albert

Neuadd gerdd yn Ne Kensington, Dinas Westminster, Llundain, Lloegr, ydy **Neuadd Frenhinol Albert** (Saesneg: *Royal Albert Hall*) sy'n adnabyddus fel cartref y Proms ers 1941. Gall ddal hyd at 5,272 o bobl.

Fe'i hadeiladwyd yn 1871 a'i henw gwreiddiol oedd "*The Central Hall of Arts and Sciences*", ond newidiwyd yr enw gan y Frenhines Victoria i "*Royal Albert Hall of Arts and Sciences*" pan oedd yn gosod y seiliau cyntaf. Mae'r gromen yn y to yn haearn bwrw a gwydr ac yn 41 m (135 tr) o uchder. Adeiladwyd y neuadd ar ffurf elipsaidd, mewn gwirionedd, ac nid cylch ac mae'n mesur 83 m (272 tr) wrth 72 m (236 tr).

## Oriel
## Disgyddiaeth
* Rhestr o ganeuon a recordiwyd yng Ngŵyl Corau Meibion Cymry Llundain

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1871
Categori:Cerddoriaeth Lloegr
Tanwydd

Deunydd sy'n storio egni potensial ac yn gallu ei ryddhau yn ymarferol fel egni gwres yw **tanwydd**. Wedi ei ryddhau, gellir defnyddio'r egni gwres yn uniongyrchol am gynhesrwydd neu goginio, neu yn anuniongyrchol i bweru injan.

Hydrocarbonau o adnoddau anadnewyddadwy ydy'r tanwydd amlycaf ond mae symudiad ar hyn o bryd i ddefnyddio mwy o egni o adnoddau adnewyddadwy, oherwydd cynhesu byd eang a phroblemau eraill gyda adnoddau anadnewyddadwy.

## Gweler hefyd
*Tanwydd ffosil


Categori:Ynni
Y Gwarchodlu Gwyddelig

[bawd|Gwarchodluwyr Gwyddelig yn gorymdeithio i'r [Y Senotaff, Llundain|Senotaff yn Llundain, mewn gwasanaeth er cof am filwyr Gwyddelig.]]
Catrawd o droedfilwyr yn y Fyddin Brydeinig yw'r **Gwarchodlu Gwyddelig** (; IG) sy'n rhan o Adran y Gwarchodluoedd. Mae ganddi un fataliwn. Mae'r fyddin yn recriwtio Gwarchodluwyr Gwyddelig o Ogledd Iwerddon a'r gymuned Wyddelig ym Mhrydain Fawr. Ni cheir hawl i recriwtio yng Ngweriniaeth Iwerddon, ond mae rhai dinasyddion Gwyddelig yn listio â'r gatrawd ar liwt eu hunain.

Sefydlwyd y gatrawd gan y Frenhines Fictoria ar 1 Ebrill 1900 i ddangos ei gwerthfawrogiad i filwyr Gwyddelig a ymladdodd yn Ail Ryfel y Boer. Llysenw modern y Gwarchodlu Gwyddelig yw'r "Micks".

## Gwisg 
[bawd|Y Gwarchodlu Gwyddelig, gan gynnwys pibyddion, yn [Cyflwyno'r Faner yn 2012.]]
Mae'r wisg gyflawn yn dilyn patrwm y Gwarchodluoedd Troedfilwyr, sef ysgarlad gyda ffesin glas. Trefnir y botymau mewn grwpiau o bedwar, ac maent wedi eu stampio gyda symbol o delyn a choron. Gwisgir pluen las Sant Padrig ar ochr dde'r cap croen arth, a bathodyn coler gwyn mewn siâp meillionen ar y tiwnig ysgarlad.

## Traddodiadau 
bawd|chwith|100px|Conmeal, masgot y gatrawd, yn 2009.
Rhoddir meillionen i bob aelod o'r gatrawd ar Ŵyl Sant Padrig, sef 17 Mawrth. Gorchmynodd y Frenhines Fictoria y seremoni hon, a ddechreuwyd gan y Frenhines Alexandra ym 1901. Cyflwynodd Elisabeth y Fam Frenhines y feillionen pob blwyddyn o 1968 hyd ei marwolaeth. Mae'r Gwarchodlu Gwyddelig wedi paredio bleiddgi Gwyddelig, masgot y gatrawd, ers 1902. Enwir y bleiddgwn ar ôl penaduriaid hanesyddol Iwerddon.

## Anrhydeddau brwydrau 
[bawd|Swyddog o'r Bataliwn 1af yn dal [baner catrawd|baner y gatrawd.]]
bawd|Milwr o'r Bataliwn 1af ym Mrwydr Basra, Ebrill 2003.
* Y Rhyfel Byd Cyntaf: Mons, Enciliad Mons, Marne 1914, Aisne 1914, Ypres 1914 a 1917, Langemarck 1914, Brwydr Gheluvelt, Nonne Bosschen, Festubert 1915, Loos, Somme 1916 a 1918, Flers-Courcelette, Morval, Pilckem, Poelcapelle, Passchendaele, Cambrai 1917 a 1918, St. Quentin, Lys, Hazebrouck, Albert 1918, Bapaume 1918, Arras 1918, Scarpe 1918, Drocourt-Quéant, Llinell Hindenburg, Canal du Nord, Selle, Sambre, Ffrainc a Fflandrys 1914–18
* Yr Ail Ryfel Byd:
** Gogledd-orllewin Ewrop: Pothus, Norwy 1940, Boulogne 1940, Cagny, Mont Pincon, Neerpelt, Nijmegen, Aam, Y Rheindir, Hochwald, Y Rhein, Bentheim, Gogledd-orllewin Ewrop 1940 a 1944–45
** Gogledd Affrica: Gwastadedd Medjez, Djebel bou Aoukaz, Gogledd Affrica 1943
** Yr Eidal: Anzio, Aprilia, Carroceto, Yr Eidal 1943–44
* Al Basrah 2003, Iraq 2003

## Catrodau cynghreiriol 
* 2il/4ydd Fataliwn, Catrawd Frenhinol Awstralia

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Catrodau'r Fyddin Brydeinig
Categori:Catrodau Gwyddelig y Fyddin Brydeinig
Gwyddelig
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1900
Thomas Salusbury (ganed 1612)

Uchelwr o Gymru ac awdur Saesneg oedd Syr **Thomas Salusbury** (6 Mawrth 1612 - Gorffennaf 1643), a hanodd o deulu'r Salbriaid ar ochr ei dad ac o'r teulu Myddleton ar ochr ei fam.

## Gyrfa
Ganed Syr Thomas Salusbury yn y Waun yn 1612 ond treuliodd ran helaeth ei oes ym mhlas Lleweni, Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych, hen gartref y Salbriaid. Cafodd ei urddo'n farchog yn 1632. Ymladdodd ar ochr y Brenhinwyr yn Rhyfeloedd Cartref Lloegr. Ar ddiwedd ei oes bu'n Aelod Seneddol dros Sir Ddinbych. Bu farw yn 1643.

## Llenor
Cymerai Syr Thomas ddiddordeb brwd mewn llenyddiaeth. Ysgrifennodd nifer o gerddi a chyfieithiadau o ddramâu a berfformiwyd, ynghyd â masgiau ffasiynol, yng Nghastell y Waun; fe'u diogelir mewn llawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Dim ond un llyfr a gyhoeddodd, sef *The History of Joseph*, cerdd hir am ymgyrch yr awdur dros deulu ei fam, y teulu Myddleton.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1612
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1643
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Teulu'r Salbriaid
David Starkey

Hanesydd a chyflwynydd teledu o Loegr yw **David Starkey, CBE, FSA** (ganwyd 3 Ionawr 1945).

Fe'i ganwyd yn Kendal, yn fab teulu Crynwyr. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Rhamadeg Kendal ac yng Ngholeg Fitzwilliam, Caergrawnt.

## Llyfryddiaeth
* *The Reign of Henry VIII: Personalities and Politics* (1986)
* *Revolution Reassessed: Revisions in the History of Tudor Government and Administration* (1986) (gol. gyda Christopher Coleman)
* *The English Court from the Wars of the Roses to the Civil War* (1987)
* *Rivals in Power: the Lives and Letters of the Great Tudor Dynasties* (1990)
* *Henry VIII: A European Court in England* (1991)
* *The Inventory of Henry VIII: The Transcript*, cyf. 1 (1998) (gyda Philip Ward ac Alistair Hawkyard)
* *Elizabeth: Apprenticeship* (2000) 
* *The Inventory of Henry VIII: Essays and Illustrations*, cyf. 2, (2002) (gyda Philip Ward ac Alistair Hawkyard)
* *The Inventory of Henry VIII: Essays and Illustrations*, cyf. 3, (2002) (gyda Philip Ward ac Alistair Hawkyard)
* *The Six Wives: The Queens of Henry VIII* (2003)
* *Elizabeth I: The Exhibition Catalogue* (2003)
* *The Monarchy of England: The Beginnings* (2004)
* *Monarchy: From the Middle Ages to Modernity* (2006)
* *Henry: Virtuous Prince* (2008)
* *Crown and Country* (Harper Press, 2010)

## Teledu
* *Elizabeth* (2000)
* *The Six Wives of Henry VIII* (2001)
* *Edward and Mary: The Unknown Tudors* (2002)
* *David Starkey: Reinventing the Royals* (2002)
* *Monarchy* (2004–2007)
* *Henry VIII: The Mind of a Tyrant* (2009)
* *Kate and William: Romance and the Royals* (2011)
* *The Churchills* (2012)
* ''David Starkey's Music and Monarchy'' (2013)

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Hanesyddion o Loegr
Sylffonad

Halwyn neu ester o sylffonig asid yw **sylffonad**. Mae'r grŵp gweithredol *R*-SO2O- gyda fe.

Categori:Cemeg organig
Gwyddor actiwaraidd

Disgyblaeth gymhwysol sy'n defnyddio dulliau mathemategol ac ystadegol i asesu risg ym meysydd arianneg ac yswiriant yw **gwyddor actiwaraidd**. Yr actiwari yw'r swydd sy'n ymdrin â gwyddor actiwaraidd. Roedd y Cymro William Morgan yn un o arloeswyr y maes hwn.


Categori:Economeg busnes
Categori:Mathemateg gymhwysol
Rhyfel y Gwlff

:*Erthygl am Ryfel 1990–91 yw hon. Am Ryfel Irac 2003, gweler Rhyfel Irac.*

Rhyfel a ymladdwyd rhwng 1990-1991 oedd **Rhyfel y Gwlff**. Enwau eraill arno yw "Rhyfel Irac 1", "Rhyfel Gwlff Persia" neu *"Operation Desert Storm"* a chafodd ei ymladd gan 34 o genhedloedd yn erbyn Irac rhwng 2 Awst 1990 a 28 Chwefror 1991. Unwyd y gwledydd hyn gan y Cenhedloedd Unedig o dan arweiniad Unol Daleithiau America. Digwyddodd y rhyfel fel ymateb i ymosodiada Irac ar Coweit ar 2 Awst 1990. Ar unwaith digwyddodd dau beth: symudodd yr Unol daleithiau ei llynges arfog i'r ardal ac yn ail ymatebodd nifer o genhedloedd gyda sancsiynnau economaidd yn erbyn Irac.

## Cyfeiriadau

Categori:1990
Categori:1991
Gwlff
Gwlff
Gwlff
Gwlff
Gwlff
Scottish Widows

bawd|Pencadlys Scottish Widows ar Morrison Street, yn ardal ariannol Caeredin.
Cwmni yswiriant a phensiynau a leolir yng Nghaeredin, yr Alban, yw **Scottish Widows**. Sefydlwyd y Scottish Widows Fund and Life Assurance Society ym 1815 i ddarparu cronfa ar gyfer gweddwon, chwiorydd, a merched eraill oedd yn perthyn i ddalwyr y gronfa. Cafodd y cwmni ei ddatgilyddu yn 2000 a'i werthu i Lloyds TSB, ac yn 2009 daeth yn is-gwmni i Lloyds Banking Group.

## Dolen allanol 
*  

Categori:Cwmnïau a leolir yng Nghaeredin
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1815
Categori:Cwmnïau yswiriant
Categori:Is-gwmnïau Lloyds Banking Group
Micromedr

:''Mae'r erthygl hon yn trafod y teclyn mesur. Am y raddfa fesur gweler Micrometr.

Dyfais a ddefnyddir mewn peirianneg fecanyddol i wneud mesuriadau manwl gywir o gydrannau  yw **micromedr**. Mae yna lawer o wahanol fathau, yn dibynnu ar yr union dasg wrth law – e.e. i fesur trwch, dyfnder, diamedr mewnol, diamedr allanol, ayyb – ond maen nhw i gyd yn defnyddio edau sgriw i wneud addasiadau mân.

German inch micrometer.jpg|Micromedr i fesur trwch neu ddiamedr allanol
MicrometerInside5-30 25-50.jpg|Micromedrau i fesur diamedrau mewnol
MicrometerDepth916947.jpg|Micromedr i fesur dyfnder

Categori:Offer mesur
The Black Chair

Nofel yn Saesneg gan Phil Carradice yw ***The Black Chair***, cyhoeddwyd gyntaf yn 2009 gan Pont Books (ISBN 9781843239789).

Stori'r bardd Hedd Wyn yw'r nofel.

Categori:Nofelau 2009
Adrannau Prifysgol Aberystwyth

Mae gan Brifysgol Aberystwyth 17 o adrannau academaidd:

* Yr Ysgol Addysg a Dysgu Gydol Oes
* Yr Adran Astudiaethau Gwybodaeth
* Yr Adran Astudiaethau Theatr, Ffilm a Theledu
* Yr Ysgol Gelf
* Yr Adran Cyfrifiadureg
* Adran y Gymraeg
* Y Sefydliad Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear (IGES)
* Yr Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol
* Adran y Gwyddor Chwaraeon ac Ymarfer Corff
* Sefydliad y Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig (IBERS)
* Yr Adran Hanes a Hanes Cymru
* Yr Adran Ieithoedd Ewropeaidd
* Yr Adran Mathemateg a Ffiseg
* Yr Ysgol Rheolaeth a Busnes
* Yr Adran Saesneg ac Ysgrifennu Creadigol
* Yr Adran Seicoleg
* Adran y Gyfraith a Throseddeg

## Dolen allanol 
*  – Adrannau Academaidd Prifysgol Aberystwyth


Categori:Prifysgol Aberystwyth
Ray Dolby

Peiriannydd sain o'r Unol Daleithiau oedd **Ray Milton Dolby** (18 Ionawr 1933 – 12 Medi 2013). Dyfeisiodd y Dolby NR, system o leihau sŵn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Dyfeiswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Peirianwyr sain
Categori:Peirianwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Portland, Oregon
Gemau Ymerodraeth Prydain 1934

**Gemau Ymerodraeth Prydain 1934** oedd yr ail dro i'r hyn sydd bellach yn cael ei adnabod fel Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Llundain, Lloegr oedd cartref y Gemau rhwng 4-11 Awst, ond cynhaliwyd y cystadlaethau beicio ym Manceinion.

Roedd y Gemau i'w cynnal yn wreiddiol yn Johannesburg, De Affrica ond yn dilyn pryderon ynghylch agwedd negyddol llywodraeth y wlad tuag at bobl ddu fe symudwyd y Gemau i Lundain ym 1933.

Cafwyd cystadlaethau athletau i ferched am y tro cyntaf yn Llundain.

## Chwaraeon
* Athletau
* Bocsio
* Bowlio Lawnt

* Nofio
* Plymio
* Reslo

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 17 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Ymerodraeth Brydeinig, 1934 gyda Gweriniaeth Iwerddon yn cystadlu am yr unig dro yn eu hanes

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **35** aelod yn nhîm Cymru.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1934
Categori:1934
Categori:Hanes Llundain
Gemau Ymerodraeth Prydain 1930

**Gemau Ymerodraeth Prydain 1930** oedd y cyntaf o'r hyn sydd bellach yn cael ei adnabod fel Gemau'r Gymanwlad. Fe'i cynhaliwyd yn Hamilton, Ontario, Canada  rhwng Awst 16–23, 1930.

## Hanes
Yn dilyn cyfarfod ymysg athletwyr a swyddogion gwledydd yr Ymerodraeth Brydeinig yng Ngemau Olympaidd 1928 yn Amsterdam penderfynwyd sefydlu gemau rhwng gwledydd yr Ymerodraeth Brydeinig. Canada gafodd ei dewis i gynnal y Gemau agoriadol fel y wlad fuddugol yn Nhlws Londsdale; cystadleuaeth a drefnwyd i ddathlu coroni Brenin George V ym 1911.

Gordon Smallacombe, athletwr o Ganada, enillodd y fedal aur cyntaf erioed yn y naid driphlyg.

## Chwaraeon
* Athletau
* Bocsio
* Bowlio Lawnt
* Nofio

* Plymio
* Reslo
* Rhwyfo

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 11 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Ymerodraeth Brydeinig, 1930

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Dim ond dau aelod oedd yn nhîm Cymru ar gyfer y Gemau yn Hamilton gyda'r medalau i gyd yn dod gan y nofwraig Valerie Davies. Ni chafodd Gymru wahoddiad i yrru tîm athletau i Hamilton gan nad oedd gan Gymru gorff athletau cenedlaethol ar y pryd, ond llwyddodd y Cymro, Reg Thomas i ennill medal aur tra'n gwisgo fest Lloegr. 
Yn yr un modd, enillodd Albert Love o Gaerdydd fedal efydd yn y sgwâr bocsio tra'n cynrychioli Lloegr oherwydd diffyg tîm bocsio Cymreig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1930
Categori:1930
Gemau Ymerodraeth Prydain 1950

**Gemau Ymerodraeth Prydain 1950** oedd y pedwerydd tro i'r hyn sydd bellach yn cael ei adnabod fel Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Oherwydd yr Ail Ryfel Byd dyma'r tro cyntaf ers 12 mlynedd i'r Gemau gael eu cynnal. Auckland, Seland Newydd oedd cartref y Gemau rhwng 4-11 Chwefror.

Oherwydd y dirwasgiad a chost teithio i Awstralia, ni chafwyd cymaint o athletwyr ag a gafwyd yng Ngemau Llundain, 1934 ac er na chafwyd unrhyw gynrychiolaeth o Hong Cong, Jamaica a Newfoundland cafwyd athletwyr o Ceylon a Ffiji am y tro cyntaf. Ymunodd Malaya a Nigeria â'r Gemau am y tro cyntaf a chyflwynwyd cystadlaethau ffensio a chodi pwysau i'r Gemau.

## Chwaraeon
* Athletau
* Beicio
* Bocsio
* Bowlio Lawnt
* Codi Pwysau

* Ffensio
* Nofio
* Plymio
* Reslo
* Rhwyfo

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 12 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Ymerodraeth Brydeinig, 1950 gyda Malaya a Nigeria yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **3** aelod yn nhîm Cymru.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1950
Categori:1950
Categori:Auckland
Categori:Hanes Seland Newydd
Gemau Ymerodraeth Prydain 1938

**Gemau Ymerodraeth Prydain 1938** oedd y trydydd tro i'r hyn sydd bellach yn cael ei adnabod fel Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Sydney, De Cymru Newydd, Awstralia oedd cartref y Gemau rhwng 5-12 Chwefror.

Trefnwyd y gemau i gyd fynd gyda dathlu 150 mlynedd ers y sefydliad Prydeinig swyddogol cyntaf yn Awstralia.

Oherwydd y dirwasgiad a chost teithio i Awstralia, ni chafwyd cymaint o athletwyr â gafwyd yng Ngemau Llundain, 1934  ac er na chafwyd unrhyw gynrychiolaeth o Hong Cong, Jamaica na Newfoundland cafwyd athletwyr o Ceylon a Ffiji am y tro cyntaf.

Cafodd cystadlaethau rhwyfo eu hychwanegu i'r Gemau ar ôl peidio cael eu cynnwys yn Llundain.

Penderfynwyd cynnal Gemau Ymerodraeth Prydain 1942 ym Montréal, Canada, a Gemau 1946 yng Nghaerdydd, Cymru ond oherwydd yr Ail Ryfel Byd, ni chynhaliwyd y Gemau eto tan 1950.

## Chwaraeon
* Athletau
* Bocsio
* Bowlio Lawnt
* Nofio

* Plymio
* Reslo
* Rhwyfo

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 15 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Ymerodraeth Brydeinig, 1934 gyda Ffiji a Ceylon yn ymddangos am y tro cyntaf a chyda Trinidad a Tobago yn cystadlu fel tîm unedig.

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **35** aelod yn nhîm Cymru.

Llwyddodd Jim Alford i dorri record y Gymanwlad wrth ennill ras y filltir mewn 4 munud 11.6 eiliad a cipiodd Denis Reardon aur yn y sgwâr bocsio. Ar y pryd roeddent yn cael eu hystyried fel y Cymry cyntaf i ennill medalau aur yn y Gemau, ond bellach, mae Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru yn ystyried medal aur Reg Thomas, Cymro enillodd ras y filltir tra'n gwisgo fest Lloegr yn 1930, fel medal Gymreig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1938
Categori:1938
Categori:Hanes Awstralia
Categori:Sydney
Albert Love

Paffiwr o Gymru oedd **William Albert Love** (1911 – 8 Tachwedd 1943).

Bu farw yn yr Ail Ryfel y Byd.

Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Paffwyr o Gymru
Kostís Palamás

[bawd|*Y Beirdd* (1919), paentiad gan [Georgios Roilos sy'n portreadu rhai o feirdd yr Ysgol Athenaidd Newydd. O'r chwith i'r dde: Georgios Stratigis, Georgios Drosinis, Ioannis Polemis, Kostís Palamás, Georgios Souris, ac Aristomenis Provelengios.]]
Bardd Groegaidd oedd **Kostís Palamás** (; 13 Ionawr 1859 – 27 Chwefror 1943) oedd yn un o sefydlwyr yr Ysgol Athenaidd Newydd, neu Genhedlaeth 1880. Roedd ei gasgliadau o gerddi yn mynegi dioddef a dyhead y Groegiaid trwy eiriau telynegol ond pybyr oedd yn osgoi'r arddull Ramantaidd draddodiadol. Ysgrifennodd hefyd y ddrama *Trisevgene* (1903), straeon byrion, a gweithiau beirniadol a arloesodd beirniadaeth lenyddol fodern yn yr iaith Roeg. Adnabyddir Palamás yn rhyngwladol am gyfansoddi geiriau'r Emyn Olympaidd.

## Llyfryddiaeth ddethol 
* *Tragoudia tes Patridos mou* ("Caneuon Fy Ngwlad"; 1886)
* *Iamboi kai Anapaestoi* ("Ŵyn ac Anapaistau"; 1897)
* *Asalefte Zoe* ("Bywyd Disymud"; 1904)
* *Dodecalogos tou Gyftou* ("Deuddeg Gerdd y Sipsi"; 1907)
* ''I flogera tou Vasilia ("Ffliwt y Brenin"; 1910)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Beirdd Groeg o Wlad Groeg
Categori:Beirniaid llenyddol Groeg o Wlad Groeg
Categori:Dramodwyr Groeg o Wlad Groeg
Categori:Llenorion straeon byrion Groeg o Wlad Groeg
Categori:Pobl o Patras
Categori:Pobl fu farw yn Athen
Distaw

Albwm o gerddoriaeth werin gan Siân James ydy ***Distaw***, a gyhoeddwyd yn 1993.

Benywdod ydy thema'r albwm hwn sy'n cynnwys cymysgedd o ganeuon traddodiadol a gwreiddiol.

## Cyfranwyr
* *Bâs Dwbl*: Paula Gardiner
* *Drymiau*: Gwyn Jones
* *Gitâr Acwstig, Gitâr Drydan a Charango*: Tich Gwilym
* *Allweddellau*: Geraint Cynan
* ''Fiolin a'r Fiola*: Marc Elton
* *Clarinét a'r Sacsoffon Alto*: Edwin Humphries
* *Piano*: Pwyll ap Siôn
* *Fiolin a'r Acordion*: Stephen Rees
* *Lais, Telyn a Phiano*: Siân James

## Traciau
#*Branwen a Blodeuwedd* - 3:43 (Geriau Angharad Jones, Cerddoriaeth Siân James)
#*Dy Buro Di* - 3:44 (Siân James)
#*Lloer Dirion* - 3:45 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Tincar Gwynt y De* - 2:28 (Geriau Twm Morys, Cerddoriaeth Pwyll ap Siôn)
#*Pam Na Ga'I* - 4:54 (Geriau Gwyn Jones, Cerddoriaeth Siân James)
#*Yr Eneth Glaf* - 3:57 (Traddodiadol)
#*Ac Mae'r Ffordd Yn Hir* - 4:17  (Siân James)
#*Enaid ar Ffo* - 3:05 (Geriau Carys Jones, Cerddoriaeth Siân James)
#*Gwyliwch Y Ferch* - 3:35 (Geriau Angharad Jones, Cerddoriaeth Siân James, Trefniant Geraint Cynan a Paula Gardiner)
#*Yr Eneth Ga'dd Ei Gwrthod* - 5:48 (Geriau John Jones, Alaw Draddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Distaw'' - 4:46 (Geriau Angharad Jones, Cerddoriaeth Siân James)

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 1993
Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Siân James
Categori:Albymau'r 20fed ganrif gan artistiaid o Gymru
Cow Castle

Bryngaer o Oes yr Haearn yw **Cow Castle** (*Castell y Fuwch*), a leolir 4 milltir i'r de-orllewin o Exford yn sir Gwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, o fewn Parc Cenedlaethol Exmoor. Mae'n Heneb Gofrestredig.

Saif ar ben bryn isel ynysig ac mae clawdd hyd at 2 meter o uchder a ffos yn ei hamddiffyn, gan amgae tua 1 hectar. Mae yn nyffryn afon Barle.

## Gweler hefyd 
* Cas-fuwch ('Castell y fuwch'), Sir Benfro (enwir y pentref ar ôl castell mwnt a beili gerllaw).

## Cyfeiriadau 
Categori:Bryngaerau Gwlad yr Haf
Gemau Ymerodraeth Prydain a'r Gymanwlad 1954

'''Gemau Ymerodraeth Prydain a'r Gymanwlad 1954''' oedd y pumed tro i'r hyn sydd bellach yn cael ei adnabod fel Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal ond y tro cyntaf i'r Gymanwlad cael ei grybwyll yn nheitl y Gemau. Daeth y penderfyniad i newid yr enw mewn cyfarfod yn ystod Gemau Olympaidd 1952 yn Helsinki. Vancouver, Canada sef cartref y Gemau rhwng 30 Gorffennaf - 7 Awst.

Cafwyd y Gemau mwyaf hyd yma yn Vancouver gyda saith o wledydd yn ymddangos am y tro cyntaf; Ghana, Bahamas, Barbados, Gogledd Rhodesia, Cenia, Pacistan ac Wganda.

Yn ystod Gemau 1954 cafwyd y defnydd o systemau electronig i amseru'r cystadleuwyr am y tro cyntaf erioed gyda system ffotograffiaeth yn cael ei ddefnyddio ar linell derfyn y rasys athletau.

Mae Gemau 1954 yn enwog am y 'Miracle Mile' lle roedd Roger Bannister o Loegr a John Landy o Awstralia - yr unig ddau ddyn yn y byd ar y pryd i fod wedi rhedeg milltir mewn llai na 4 munud - yn wynebu ei gilydd am y tro cyntaf.
Landy oedd ar y blaen tan ytroad olaf pan garlamodd Bannister heibio i ennill mewn amser o 3'58.8" gyda Landy 0.8 eiliad ar ei ôl - y tro cyntaf erioed i ddau redwr i dorri 4 munud yr yr un ras.

[200px|bawd|[Roger Bannister a John Landy]]
## Chwaraeon
* Athletau
* Beicio
* Bocsio
* Bowlio Lawnt
* Codi Pwysau

* Ffensio
* Nofio
* Plymio
* Reslo
* Rhwyfo

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 24 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Ymerodraeth Brydeinig a'r Gymanwlad, 1954 gyda'r  Arfordir Euraidd, Bahamas, Barbados, Gogledd Rhodesia, Cenia, Pacistan ac Wganda yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **20** aelod yn nhîm Cymru.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1954
Categori:1954
Gemau Ymerodraeth Prydain a'r Gymanwlad 1962

'''Gemau Ymerodraeth Prydain a'r Gymanwlad 1962''' oedd y seithfed tro i'r hyn sydd bellach yn cael ei adnabod fel Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Perth, Gorllewin Awstralia, Awstralia oedd cartref y Gemau rhwng 22 Tachwedd – 1 Rhagfyr.

Dyma oedd ymddangosiadau olaf Sarawak a Malaya gan iddynt gystadlu o dan faner Maleisia o Gemau 1966 ymlaen.

## Chwaraeon
* Athletau
* Beiciio
* Bocsio
* Bowlio Lawnt
* Codi Pwysau

* Ffensio
* Nofio
* Plymio
* Reslo
* Rhwyfo

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 34 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Ymerodraeth Brydeinig a'r Gymanwlad, 1962 gyda  Aden, Hondwras Brydeinig, Papua Gini Newydd, Sant Lwsia a Tanganyika yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **45** aelod yn nhîm Cymru.

## Dolenni allanol
* Safel Swyddogol Gemau'r Gymanwlad  (Saesneg)
* Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru (Saesneg)

Categori:Gemau'r Gymanwlad
Categori:1962
Gemau Ymerodraeth Prydain a'r Gymanwlad 1958

'''Gemau Ymerodraeth Prydain a'r Gymanwlad 1958''' oedd y chweched tro i'r hyn sydd bellach yn cael ei adnabod fel Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Caerdydd, Cymru oedd cartref y Gemau rhwng 8–26 Gorffennaf ond cafodd cystadlaethau rhwyfo'r Gemau eu cynnal ar Lyn Padarn, Llanberis a chynhaliwyd y cystadlaethau codi pwysau yn Y Barri.

Gyda 1,358 o athletwyr a swyddogion o 35 o wledydd, dyma oedd y Gemau mwyaf hyd yma gyda 10 o wledydd yn ymddangos am y tro cyntaf. Hefyd cyflwynwyd Taith Gyfnewid Baton y Frenhines am y tro cyntaf, arferiad cyn pob un o'r Gemau ers 1958.

Dyma oedd ymddangosiad olaf De Affrica yn y Gemau hyd nes diwedd cyfnod apartheid wedi i'r wlad dynnu allan o'r Gymanwlad ym 1961.

## Chwaraeon
* Athletau
* Beicio
* Bocsio
* Bowlio Lawnt
* Codi Pwysau

* Ffensio
* Nofio
* Plymio
* Reslo
* Rhwyfo

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 35 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Ymerodraeth Brydeinig a'r Gymanwlad, 1958 gyda  Brwnei, Dominica, Gibraltar, Gogledd Borneo, Jersey, Malta, Sarawak, St Vincent, Singapôr ac Ynys Manaw yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **123** aelod yn nhîm Cymru.

## Dolenni allanol
* Safel Swyddogol Gemau'r Gymanwlad  (Saesneg)
* Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru (Saesneg)

Categori:Gemau'r Gymanwlad
Categori:1958 yng Nghymru
Lewis Haydn Lewis

Gweinidog ac awdur oedd **Lewis Haydn Lewis** (1903 – 1985). Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Aberaeron, Coleg y Brifysgol, Aberystwyth, a Phrifysgol Rhydychen.

Fe'i ganwyd yn Aberaeron.  Ordeiniwyd ef yn weinidog ym Mhontarfynach yn Eglwys Bresbyteraidd Cymru yn 1930. Yn 1935 symudodd i Eglwys Jerusalem, Ton Pentre

## Bardd
Roedd yn fardd yn ogystal.

Enillodd y y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Rhosllannerchrugog 1961 am ei gerdd, *Foadur*

Enillodd goron hefyd yn Eisteddfod Genedlaethol y Barri, 1968 ar y testun *Meini*.

Ysgrifennodd hanes y dref y ganwyd ef *Penodau yn Hanes Aberaeron* 1970.

## Teulu
Roedd yn dad i Richard 'Dic' Lewis, cyfarwyddwr teledu ac i Carol, bu farw yn 1958, ac yn dad-cu i Siôn Lewis.

## Llyfryddiaeth
* *Cerddi Cyfnod* (1963)
* *Cerddi Argyfwng* (1966)
* *Penodau yn hanes Aberaeron* (1970)
* *Meini ac Olion* (1970)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Prifeirdd
Gemau Ymerodraeth Prydain a'r Gymanwlad 1966

'''Gemau Ymerodraeth Prydain a'r Gymanwlad 1966''' oedd yr wythfed tro i'r hyn sydd bellach yn cael ei adnabod fel Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Kingston, Jamaica, oedd cartref y Gemau rhwng 4-13 Awst. Daeth y bleidlias i gynnal y Gemau yn y Caribî yn ystod Gemau Olympaidd Rhufain ym 1960 gyda Jamaica yn sicrhau 17 pleidlais, Caeredin 12 a Salisbury, Rhodesia 5.

Cafwyd newid i'r rhestr chwaraeon am y tro cyntaf ers 1950 wrth i badminton a saethu gymryd lle bowlio lawnt a rhwyfo.

Cafodd Hen Wlad fy Nhadau ei chwarae am y tro cyntaf i gyfarch medal aur gan Gymro wrth i Arglwydd Abertawe wrthod symud o'r podiwm ar ôl i God Save The Queen chwarae hyd nes bo'r band yn chwarae'r anthem Gymreig.

## Chwaraeon
* Athletau
* Badminton
* Beiciio
* Bocsio
* Codi Pwysau

* Ffensio
* Nofio
* Plymio
* Reslo
* Saethu

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 34 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Ymerodraeth Brydeinig a'r Gymanwlad, 1966 gyda  Antigwa a Barbiwda, De Arabia a Tansanïa yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **54** aelod yn nhîm Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1966
Categori:1966
Ffenol

150px|bawd|Fformiwla adeileddol graffig Ffenol

Cyfansoddyn organig aromatig gyda'r fformiwla foleciwlaidd C6H5OH yw **Ffenol**. Mae'n cynnwys grŵp hydrocsyl (-OH) cysylltiedig â grŵp ffenyl (-C6H5).

Categori:Cemeg organig
Gemau'r Gymanwlad Brydeinig 1970

'''Gemau'r Gymanwlad Brydeinig 1970''' oedd y nawfed tro i'r hyn sydd bellach yn cael ei adnabod fel Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Caeredin, Yr Alban oedd cartref y Gemau rhwng 16-25 Gorffennaf. Daeth y bleidlias i gynnal y Gemau yng Nghaeredin yn ystod Gemau Olympaidd Tokyo ym 1964 gyda Caeredin yn sicrhau 18 pleidlais a Christchurch, Seland Newydd 11.

Dyma oedd y Gemau cyntaf i ddefnyddio'r system fesur metric a'r Gemau cyntaf i ddefnyddio'r system camera i benderfynu canlyniad rasys yn hytrach na'i gael fel cymorth i'r swyddogion. Dyma hefyd oedd y Gemau cyntaf i Frenhines Elizabeth II ei mynychu yn ei rôl fel pennaeth y Gymanwlad.

Ar ôl colli Gemau 1966, daeth bowlio lawnt yn ôl i'r Gemau yn lle saethu a daeth Ved Prakash o India y person ieuengaf erioed i ennill medal aur yn y Gemau wrth gipio medal aur yn y reslo yn 14 mlwydd oed.

## Chwaraeon
* Athletau
* Badminton
* Beicio
* Bocsio
* Bowlio Lawnt

* Cleddyfa
* Codi Pwysau
* Nofio
* Plymio
* Reslo

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 42 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad Brydeinig, 1970 gyda'r Gambia, Guernsey, Grenada, Malawi a Gwlad Swasi yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **118** aelod yn nhîm Cymru.

Daeth Lynn Davies y Cymro cyntaf i ennill dwy fedal aur yn y Gemau wrth ennill y naid hir am yr ail Gemau yn olynol.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1970
Categori:1970
Universidade Tecnológica Federal do Paraná

Prifysgol fawr yn Curitiba, Brasil, yw **Prifysgol Paraná** (**Universidade Tecnológica Federal do Paraná**).

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Categori:Prifysgolion Brasil
Categori:Paraná
Gemau'r Gymanwlad Brydeinig 1974

'''Gemau'r Gymanwlad Brydeinig 1974''' oedd y degfed tro i'r hyn sydd bellach yn cael ei adnabod fel Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Christchurch, Seland Newydd oedd cartref y Gemau rhwng 24 Ionawr - 2 Chwefror. Daeth y bleidlias i gynnal y Gemau yn Christchurch yn ystod Gemau 1970 yng Nghaeredin gyda Christchurch yn sicrhau 36 pleidlais a Melbourne 2.

Dychwelodd saethu i'r Gemau ar draul ffensio a chafwyd athletwyr o Botswana, Lesotho, Manu Samoa, Tonga ac Ynysoedd Cook am y tro cyntaf.

## Chwaraeon
* Athletau
* Badminton
* Beicio
* Bocsio
* Bowlio Lawnt

* Codi Pwysau
* Nofio
* Plymio
* Reslo
* Saethu

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 38 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad, 1974 gyda Botswana, Lesotho, Manu Samoa, Tonga ac Ynysoedd Cook yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **69** aelod yn nhîm Cymru.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1974
Categori:1974
Percy Cudlipp

Newyddiadurwr o Gymru oedd **Percy Cudlipp** (10 Tachwedd 1905 – 5 Tachwedd 1962).

Fe'i ganwyd yn Heol Llysfaen (*Lisvane Street*), Caerdydd, yn fab i William Cudlipp, trafeiliwr masnachol, a'i wraig Bessie, ac yn frawd Hugh Cudlipp a Reginald Cudlipp.  Roedd yn olygydd y *Daily Herald* rhwng 1940 a 1953.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad

Mae Cymru yn un o chwe gwlad sydd wedi cystadlu ym mhob un o'r Gemau ers Gemau Ymerodraeth 1930 yn Hamilton, ac mae Cymru wedi cynnal y Gemau unwaith, yng Nghaerdydd ym 1958.

'''Gemau'r Gymanwlad Cymru''' (a alwyd yn flaenorol yn 'Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru') sydd yn gyfrifol am drefnu a rheoli athletwyr Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad.

## Medalau'r Cymry
Y Codwr Pwysau, David Morgan, yw athletwr mwyaf llwyddiannus Cymru yn hanes Gemau'r Gymanwlad wrth iddo gasglu naw medal aur a thair medal arian rhwng  1982 a  2002.

## Tabl Medalau
## Notes
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Gemau'r Gymanwlad Cymru (cynt 'Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru') 

Categori:Gemau'r Gymanwlad
Hugh MacDiarmid

Bardd o'r Alban oedd **Christopher Murray Grieve** (llysenw barddol: **Hugh MacDiarmid**) (11 Awst 1892 – 9 Medi 1978).

Fe'i ganed yn Langholm  ac wedi iddo adael ysgol yn 1910 gweithiodd fel gohebydd papur newydd am. Cyd-sefydlodd Plaid Genedlaethol yr Alban yn 1928 ac roedd yn Gomiwnydd; diarddelwyd ef o'r ddau garfan am fod yn perthyn i'r llall.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Cenedlaetholdeb Albanaidd
Categori:Llenorion Saesneg o'r Alban
Categori:Llenorion Sgoteg o'r Alban
Alcyn

200px|bawd|Yr alcyn symlaf o'r gyfres alcyn, ethyn
Teulu o hydrocarbonau yw **alcyn**. Maent yn cynnwys yr elfennau carbon a hydrogen wedi'u cysylltu â bondiau sengl a bond triphlyg rhwng y carbonau. CnH2n-2 yw'r fformiwla cyffredinol. Ethyn (C2H2), propyn (C3H4) a bwtyn (C4H6) yw aelodau cyntaf y gyfres.

Categori:Cemeg organig
Ethen

200px|bawd|Fformiwla adeileddol graffig ethen

Yr alcen symlaf yn y teulu o alcenau yw **ethen**, dim ond dau atom o garbon sydd ganddo (C2H4).

Categori:Cemeg organig
Categori:Nwyon
Bensyl

bawd|200px|de|Adeiledd y grŵp bensyl
Mewn cemeg organig, mae **bensyl** yn ddarn moleciwlaidd gyda'r adeiledd C6H5CH2-. Mae gan Bensyl  gylch Bensen sy'n gysylltiedig â grŵp -CH2-.

Categori:Cemeg organig
Grŵp ffenyl

bawd|200px|de|Adeiledd cyffredin y grŵp ffenyl. Mae'r "R" yn cynrychioli grŵp cysylltiedig arall
Mewn cemeg organig, mae'r grŵp ffenyl, neu gylch ffenyl, yn grŵp cylchol o atomau carbon gyda'r fformiwla C6H5.

Categori:Cemeg organig
Caubeen

Het o Iwerddon sy'n debyg i *beret* yw ***caubeen*** (). Mae catrodau Gwyddelig y Fyddin Brydeinig, megis y Gwarchodlu Gwyddelig, wedi mabwysiadu'r *caubeen* ers y 1920au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dillad Iwerddon
Categori:Gwisg filwrol
Categori:Hetiau
Neil Brand

Dramodydd, cerddor, cyfansoddwr a chyflwynydd teledu o Sais yw **Neil Brand** (ganwyd 18 Mawrth 1958).

Fe'i ganwyd yn Burgess Hill, Sussex.  Cafodd ei addysg yn y Prifysgol Aberystwyth.

## Teledu
**Sound of Cinema: The Music that Made the Movies* (2013)
**Sound of Song* (2015)
**Sound of Musicals* (2017)

## Llyfryddiaeth
### Drama
**The Player* (1996)
**Stan*
**Between the Lines* (2001)
**Seeing it Through*
### Eraill
**Dramatic Notes* (1998)

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pianyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yng Ngorllewin Sussex
Categori:Sgriptwyr radio o Loegr
Categori:Sgriptwyr teledu o Loegr
Gemau'r Gymanwlad 1982

'''Gemau'r Gymanwlad 1982''' oedd y deuddegfed tro i Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Brisbane, Queensland, Awstralia oedd cartref y Gemau rhwng 30 Medi - 9 Hydref. Daeth y bleidlias i gynnal y Gemau yn Brisbane yn ystod Gemau Olympaidd 1976 ym Montreal gyda Brisbane yn ennill yr hawl wedi i Lagos (Nigeria), Brisbane (Awstralia), Kuala Lumpur (Maleisia) a Birmingham (Lloegr) dynnu yn ôl o'r ras.

Cafodd saethyddiaeth ei ychwanegu i'r Gemau ar draul gymnasteg a chafwyd athletwyr o St Helena, Fanwatw, Ynysoedd y Falklands ac Ynysoedd Solomon am y tro cyntaf.

## Chwaraeon
* Athletau
* Badminton
* Beicio
* Bocsio
* Bowlio Lawnt
* Codi Pwysau

* Nofio
* Plymio
* Reslo
* Saethu
* Saethyddiaeth

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 46 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad, 1982 gyda St Helena, Fanwatw, Ynysoedd y Falklands ac Ynysoedd Solomon yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **65** aelod yn nhîm Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1982
Categori:1982
Chausey

Ynysfor yn y Môr Udd oddi ar arfordir Normandi yw **Chausey**. Mae'r ynysoedd yn ffurfio rhan o Ynysoedd y Sianel yn ddaearyddol ond maent yn perthyn i Ffrainc. Mae ganddynt arwynebedd o 65&nbsp;hectar yn ystod penllanw ond mae hwn yn cynyddu i 40&nbsp;km2 yn ystod y llanwau isaf. Grande Île yw'r brif ynys a'r unig ynys gyfannedd. Mae ganddi boblogaeth o tua 30 ond mae bron 200,000 o dwristiaid yn ymweld â'r ynysoedd pob blwyddyn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Les Îles Chausey

Categori:Ynysoedd Ffrainc
Categori:Manche
Categori:Môr Udd
Categori:Ynysforoedd
Rhyfel Cyffuriau Mecsico

Rhyfel cyfredol yw **Rhyfel Cyffuriau Mecsico** rhwng cartelau cyffuriau sy'n brwydro'i gilydd a lluoedd llywodraeth Mecsico sy'n ceisio atal y fasnach cyffuriau. Ers cwymp y cartelau Colombiaidd Cali a Medellín yn y 1990au, mae cartelau Mecsico wedi llwyddo i ddominyddu'r fasnach cyffuriau yn yr Unol Daleithiau, ac mae'r cartelau Mecsicanaidd yn brwydro yn erbyn ymdrechion i atal eu gweithgareddau dros y goror. Mae'r Unol Daleithiau yn cynorthwyo Mecsico trwy Gynllun Mérida.

Categori:2000au ym Mecsico
Categori:2010au ym Mecsico
Categori:Cyffuriau
Cyffuriau Mecsico
Categori:Trosedd ym Mecsico
Ken Norton

Paffiwr o'r Unol Daleithiau oedd **Kenneth Howard Norton** (9 Awst 1943 – 18 Medi 2013).  Enillodd bencampwriaeth pwysau trwm Pwyllgor Paffio'r Byd ym 1978. Mae'n debyg ei fod yn enwocaf am dorri gên Muhammad Ali mewn gornest ym 1973.

## Cyfeiriadau 
Categori:Americanwyr Affricanaidd
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Môr-filwyr yr Unol Daleithiau
Categori:Paffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Illinois
Corfflu Hyfforddi Corfforol Brenhinol y Fyddin

Corfflu yn y Fyddin Brydeinig yw **Corfflu Hyfforddi Corfforol Brenhinol y Fyddin** (; RAPTC).

"Be Fit" yw'r ymdeithgan a fabwysiadwyd gan y corfflu ym 1944, gyda geiriau o *Land and Sea Tales* gan Rudyard Kipling.

## Hanes 
Sefydlwyd Staff Gymnastaidd y Fyddin ym 1860 gyda 12 o swyddogion digomisiwn dan uwchgapten. Gelwir y 12 swyddog gwreiddiol yn y Deuddeg Apostol, ac roeddent mor llwyddiannus gorchmynwyd campfa ar gyfer pob garsiwn erbyn 1862. Ailenwyd yn Gorfflu Hyfforddi Corfforol Brenhinol y Fyddin yn 2010.

## Gwisg 
Du gyda pheipiad a ffesin ysgarlad yw lliwiau gwisg y corfflu. Mae bathodyn cap y corfflu yn dangos dau gleddyf wed'iu croesi gyda choron uwchben.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Addysg ac hyfforddiant milwrol
Hyfforddi Corfforol Brenhinol
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1860
Hartley, Northumberland

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Hartley**.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Haydon Bridge

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Haydon Bridge**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Haydon.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Healey, Northumberland

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Healey**.

## Cyfeiriadau
{Eginyn Northumberland}}

Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland