open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Capel Methodistaidd, Trefynwy

Cynlluniwyd **Capel y Methodistiaid**, Trefynwy, Sir Fynwy, Cymru, gan George Vaughan Maddox. Fe godwyd yr adeilad ychydig yn ôl o Sgwâr Sant Ioan a hynny yn 1837. Mae'r galeri gwreiddiol yn dal ynddo a llofft yr organ a'r pulpud cywrain yntau.

Mae wedi ei osod yn ôl o'r brif stryd yn unol â threfn yr oes - lle fod yr adeilad anghydffurfiol i'w weld yn ormod o fwgan i'r drefn arferol ac i'r sefydliad. Fe'i benodwyd yn adeilad rhestredig Gradd II* gan Cadw. Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas).

## Hanes
Yn y 18g roedd y Methodistiaid newydd yn her i'r drefn a'r sefydliad yn Nhrefynwy, fel llawer i le arall. Ambell dro llabuddiwyd y gweinidogion gyda cherrig! A rhegwyd arnynt gan yr hogia lleol - yn aml iawn gydag aelodau'r eglwys yn procio drwg, ychydig y tu ôl iddynt. Lladdwyd un gweinidog gan y dorf wrth iddo bregethu yn yr awyr agored yn Y Gelli Gandryll, ychydig i lawr y ffordd. Ond ni allodd dim eu hatal a chyn hir roedden nhw wedi sefdlu capel yn *Inch Lane* (Heol y Gloch erbyn heddiw) a chapel Wesla yn Heol Werhead.

Bu John Wesley'n pregethu yma yn 1779 a phedair gwaith wedi hynny.

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Fynwy
Categori:Capeli Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Neuadd Rolls, Trefynwy

Neuadd Fictorianaidd ydy **Neuadd Rolls**, a leolwyd yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru. Bellach, caiff ei defnyddio fel Llyfrgell y Dref. Rhodd i'r dref ydoedd fel rhan o ddathliadau Jiwbili Aur y Frenhines Victoria gan John Maclean Rolls, Ail Farwn Llangadog a ddaeth yn ei dro'n Arglwydd Llangadog.

Fe'i cofrestrwyd fel adeilad Gradd II yn Hydref 2005, ac mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas).

## Hanes
Codwyd yr adeilad yn 1887-8 gan F. A. Powell mewn arddull Jacobeaidd a hynny ar gost o £8,000. Defnyddiwyd tywodfaen goch ac ashlar.  Roedd teulu Rolls yr Hendre yn dirfeddianwyr cefnog iawn yn yr ardal ar roedden nhw'n bresennol yn yr agoriad swyddogol ar 24 Mai 1888. Cynlluniwyd y Neuadd gan F. A. Powell, sef mab Maer y Dref ar y pryd. Gosodwyd organ gerdd ynddo yn 1889 - un blaenllaw iawn a wnaed gan William Sweetland, a'r flwyddyn ddilynol rhoddwyd nifer o baentiadau ar y waliau. Ym Medi 1890, cynhaliwyd arddangosfa lwyddiannus ynddo ac mae copi o'r catalog ar gael o fewn ei furiau.

Rhwng 1897 a 1903, defnyddiwyd y Neuadd ar gyfer dramâu gan Ben Greet.

## Gweler hefyd
* MonmouthpediA Cymraeg
* Afon Troddi
* Llwybr Clawdd Offa
* Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog
* Rheilffordd Mynwy
* Castell Mynwy
* Terfysg Casnewydd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Masarnen

bawd|* Acer pseudoplatanus *

Rhywogaeth o fasarnen sy'n frodorol i Ewrop ac de-orllewin Asia yw **Masarnen** neu **Jacmor**, *Acer pseudoplatanus* (Saesneg: *Sycamore* neu *Sycamore Maple*). Mae ganddi daldra hyd at 35 m.

Defnyddir ei sudd i wneud surop masarn.

## Ffenoleg
Cafwyd casgliad-benthyg o gyfres o ddyddiaduron gan ffermwr ALlJ (nid yw am i ni gyhoeddi ei enw) o waelod Harlech. Mae’r cofnodion yn drwyadl iawn ac mae ynddynt aml i gofnod tymorol cyson o’r gog yn canu am y tro cyntaf ar wennol yn cyrraedd. Y math mwyaf cyson o gofnod sydd ganddo yw cyfres hir o ddyddiadau deilio UN fasarnen ym muarth y fferm. Gosodwyd y cofnodion hyn fel graff (isod). Mae'n awgrymu bod deilio hwyr yn cydfynd efo gwanwyn "hwyr" a deilio cynnar yn cydfynd efo gwanwyn "cynnar". Mae'r graff hefyd yn awgrymu (ond heb sail ystadegol cryf) bod y fasarnen yn tueddu i ddeilio'n gynt yn ddiweddarach (llinell yn gwyro at i lawr i'r dde).

bawd|dim|Graff yn dangos cyfres hir (1954-2006) o ddyddiadau “deilio cyntaf” un fasarnen yng ngwaelodion Harlech gan ALlJ

bawd|Deilen newydd masarnen

## Enwau
Mae’r goeden gyflwynedig hon yn dwyn mwy o enwau Cymraeg na‘n holl goed cynhenid  Ar wahân i "masarnen" mae "jacmor" sy’n dalfyriad o "sycamor", a "jacan" yn dalfyriad o hwnnw. Mae “sycamor” yn tarddu o sycamor y Beibl, coeden gwahanol iawn. Fe barchuswyd yr enw yn ddiweddarach fel "sycamorwydden". Mae peth tystiolaeth bod yr enw yn amharchus.

:A’r Arglwydd a ddywedodd, Pe byddai gennych ffydd gymaint â gronyn o had mwstard, chwi a allech ddywedyd wrth y sycamorwydden hon, Ymddadwreiddia, a phlanner di yn y môr; a hi a ufuddhâi i chwi.

:''Nov.14th 11 The Wind E.S.E. very cold, dark & cloudy, did not freeze but thawed very gently, finished to day pruning the trees in Cae ty'n y LLwyn, except the great Maple (vulgarly called Sicamore) which I reserve till spring.''.

## Cyfeiriadau
Categori:Coed
Categori:Sapindaceae
Helygen wen

Mae'r **Helygen Wen** yn perthyn i deulu o goed a elwir yn Helyg, sy'n goed colldail (Lladin: *Salix alba*; Saesneg: *White Willow*) sy'n tyfu i fod tua 10 m o uchder. Mae'n tyfu yn Ewrop a gorllewin a chanol Asia.

Arian yw lliw'r rhisgl ac mae'r dail yn olau hefyd: o siâp pigfain ac yn sidanaidd pan fyddant yn ifanc. Mae'r canghennau'n troi i fyny a'r boncyff yn plygu'n aml. Blodeuai rhwng Ebrill a Mai.  Tyf arni gynffonau ŵyn bach (neu wyddau bach) sfferaidd 4–5&nbsp;cm o hyd. Fe all dyfu hyd at 20 medr o daldra.

## Rhai rhywogaethau eraill o fewn y teulu *Salicaceae*
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q36050 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Coed
Categori:Salicaceae
Iredentiaeth

Mudiad neu safbwynt gwleidyddol yw **iredentiaeth** (o'r Eidaleg *irredento*, "anatbrynedig" neu "heb ei adennill") sydd yn dadlau dros gyfeddiannu tiriogaethau a weinyddir gan wladwriaeth arall ar sail ethnigrwydd neu genedligrwydd cyffredin neu feddiant hanesyddol, mewn gwirionedd neu'n honedig. Cysylltir yn aml ag holl-genedlaetholdeb a gwleidyddiaeth hunaniaeth. Gelwir y tir a hawlir yn *irredenta* neu'n dir colledig, o safbwynt yr iredentwyr.

Daw'r enw o'r mudiad Eidalaidd *irredentismo* a geisiodd gyfeddiannu rhanbarthau Eidaleg oddi ar y Swistir ac Ymerodraeth Awstria-Hwngari, ac ardaloedd yn Ffrainc megis Safwy, Nice a Chorsica, yn niwedd y 19g.

## Enghreifftiau 
* Albania Fawr
* *Anschluss*
* Armenia Fawr
* *Cambria irredenta*
* Croatia Fawr
* Hwngari Fawr
* Iran Fawr
* Iwerddon Unedig
* Països Catalans
* Rwmania Fawr
* Serbia Fawr
* Somalia Fawr
* Syria Fawr

## Gweler hefyd 
* Anghydfod tiriogaethol
* Cenedlaetholdeb ethnig
* Dialeddaeth
* Lebensraum
* Status quo ante bellum
* Tynged Amlwg
* Ymlediaeth


Categori:Cenedlaetholdeb
Categori:Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Gwleidyddiaeth hunaniaeth
Categori:Tiriogaethau dadleuol
Cab Calloway

Canwr a blaenwr band jazz Americanaidd oedd **Cabell "Cab" Calloway III** (25 Rhagfyr 1907 – 18 Tachwedd 1994). Roedd yn canu sgat ac yn blaenu *big band* yn y Cotton Club yn Harlem, Dinas Efrog Newydd.

Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Blaenwyr bandiau jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cantorion jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Dawnswyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Perfformwyr vaudeville
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Categori:Pobl fu farw yn Delaware
Categori:Pobl fu farw o strôc
Talcen

O ran anatomeg dynol, y **talcen** ydy top rhan blaen yr wyneb: y rhan mae pêl-droediwr yn ei ddefnyddio i benio'r bêl.

Mae dau ran i'r talcen, sef y penglog a chroen pen.

Cwr y gwallt yw prif nodwedd y talcen, y ffin rhwng yr wyneb a'r gwallt. Gwaelod y talcen yw'r aeliau, neu'r *crib Supraorbital*. Enw'r asgwrn sydd o dan y talcen ydy squama frontalis.

Categori:Pen
Amulius

Yn ôl mytholeg Rufeinig, brawd Numitor a mab Procas oedd **Amulius**. Roedd yn ewythr i fam Romulus a Remus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mytholeg Rufeinig
Numitor

Yn ôl mytholeg Rufeinig, Brenin Alba Longa oedd **Numitor** a mab i Procas, disgynydd Aenas y Troead. Ef oedd tad Rhea Silvia. Gorchfygwyd gan ei frawd Amulius a chafodd ei daflud allan o'i deyrnas. Llofruddiodd Amulius ei feibion, er mwyn sichrhau ei bwêr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mytholeg Rufeinig
Rheoli prosiect

**Rheoli prosiect** yw'r disgyblaeth hynny sy'n cynnwys cynllunio, trefnu,  diogelu a rheoli adnoddau ar gyfer gwireddu amcanion penodol.

Ymgais *dros dro* yw prosiect, gyda cychwyn a diwedd pendant (yn aml o dan gyfyngiadau amser, a chyfyngiadau nawdd neu dargedau cyflawnadwy). Ymgais pob prosiect yw cwrdd ag amcanion a nodau unigryw. 
## Cyfeiriadau
Categori:Rheolaeth
Ahmed Ben Bella

Arlywydd cyntaf Algeria oedd **Ahmed Ben Bella** (25 Rhagfyr 1916 – 11 Ebrill 2012).

Fe'i ganwyd ym Maghnia, yn fab teulu Sufi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Algeria
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2012
Prosiect Llunio'r Dyfodol

Prosiect unigryw yw **Llunio’r Dyfodol** **(LlrD)** sy’n canolbwyntio ar ddatblygiad rhanbarth cyfan yn sgil colli gweithwyr galluog.  Fe’i dyluniwyd i greu swyddi newydd yng ngogledd orllewin Cymru sy’n manteisio ar y lefel uchel o arbenigedd peirianyddol a thechnegol yn niwydiant pŵer niwclear gogledd Cymru. Bydd y gorsafoedd pŵer hyn yn cael eu dad-gomisiynu'n fuan a bydd gogledd-orllewin Cymru yn colli dau gyflogwr mawr a gweithlu ysgilgar ac arbenigwyr yn eu maes o’r rhanbarth.

Bwriad y prosiect yw lliniaru hyn drwy ailhyfforddi gweithwyr y gorsafoedd er mwyn iddynt feddu ar sgiliau’r dyfodol mewn diwydiannau allweddol – fel ynni adnewyddadwy a thwristiaeth – a hyrwyddo’r rhanbarth fel canolbwynt gweithlu talentog, galluog o'r safon uchaf.

Denwyd lefel arwyddocaol o nawdd ariannol gan Gronfa Gymdeithasol Ewrop, Llywodraeth Cymru, Cyngor Sir Ynys Môn a Chyngor Gwynedd a’r Awdurdod Dad-gomisiynu Niwclear.

Menter Môn yw corff atebol *Llunio’r Dyfodol*, sy’n gweithredu’n eang ledled rhanbarth gogledd orllewin Cymru, gan gyflawni amrywiaeth o brosiectau datblygu economi'r UE ac amrywiaeth o gontractau menter ar ran comisiynwyr o’r sector cyhoeddus.

## Cyfeiriadau
Gorsaf reilffordd Motherwell

Mae **gorsaf reilffordd Motherwell** yn orsfa reilffordd sy'n gwasanaethu tref Motherwell yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban.

Motherwell
Gorsaf reilffordd Troon

Mae **gorsaf reilffordd Troon** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Troon yn Ne Swydd Ayr, yr Alban.

Troon
Gorsaf reilffordd Aberdour

Mae **gorsaf reilffordd Aberdour** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref Aberdour yn Fife, yr Alban.

Aberdour
Gorsaf reilffordd Achnashellach

Mae **gorsaf reilffordd Achnashellach** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref Achnashellach yn Wester Ross, yr Alban.

Achnashellach
Gorsaf reilffordd Addiewell

Mae **gorsaf reilffordd Addiewell** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref Addiewell yng Ngorllewin Lothian, yr Alban.

Addiewell
Maxim Gorki

bawd|150px|Gorki gyda Joseph Stalin, 1931
Awdur Rwseg oedd **Alexei Maximovich Peshkov**, neu **Maxim Gorki** (28 Mawrth 1868 - 18 Mehefin 1936).
 
Fe'i ganwyd yn Nizhniy Novgorod.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Goremyka Pavel* (1894)
**Foma Gordeyev* (1899)
**Мать (Mam)* (1907)
**Городок Окуров (Dinas Okurov)* (1908)
**Жизнь Матвея Кожемякина (Bywyd Matvei Kozhemyakin)* (1910)

### Barddoniaeth
**Песня о Буревестнике* (Cân y Stormy pedryn) (1901)

### Hunangofiant
**Детство* (Plentyndod) (1913-14)
**В людях* (1916)
**Мои университеты* (Fy prifysgolion) (1923)

Categori:Beirdd Rwseg o Rwsia
Categori:Dramodwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Llenorion straeon byrion Rwseg o Rwsia
Categori:Llenorion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Nofelwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Pobl o Oblast Nizhny Novgorod
Penrhoslligwy

Plwyf eglwysig ac ardal ym Môn yw **Penrhoslligwy** () (hefyd **Penrhos Lligwy**).

## Hanes
Penrhoslligwy oedd maerdref Cwmwd Twrcelyn, un o chwech cwmwd ar Ynys Môn. Nid oes olion o'r faerdref yn bodoli erbyn heddiw. Fel gweddill yr ynys, y prif alwedigaeth oedd gweithio'r tir, rhandiroedd yn cael eu rhannu rhwng y taeogion gan y Tywysog neu ei swyddogion. Roedd yn rhaid i’r tenantiaid ddarparu bwyd, tanwydd, rhai nwyddau domestig, llafur a rhent i'r llys. Buasai y Tywysog yn gadael ei brif lys yn Aberffraw i dreulio'i amser yn ei faesdrefi teirgwaith y flwyddyn.

Ceir eglwys y plwyf ym Mhenrhoslligwy, sef Eglwys Sant Mihangel.

## Natur
Lleolir Mynydd Bodafon yn rhannol ym mhlwyf Mhenroslligwy.

Dynodwyd rhan fawr o dir Penrhoslligwy yn ardal gadwraeth - gweler Penrhoslligwy (SoDdGA).

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Traethau Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Gorsaf reilffordd Airbles

Mae **gorsaf reilffordd Airbles** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu ardal Airbles o dref Motherwell yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban.

Airbles
Luck (cyfres deledu)

Cyfres deledu Americanaidd dramatig a grëwyd gan David Milch ac yn serennu Dustin Hoffman yw ***Luck***. Cafodd y bennod gyntaf ei chyfarwyddo gan Michael Mann.

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhaglenni teledu HBO
Gorsaf reilffordd Clydebank

Mae **gorsaf reilffordd Clydebank** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Clydebank yng Ngorllewin Swydd Dunbarton, Yr Alban.

Clydebank
Gorsaf reilffordd Oban

Mae **gorsaf reilffordd Oban** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref arfordirol Oban yn Argyll a Bute, yr Alban.

Oban
Gorsaf reilffordd Shotts

Mae **gorsaf reilffordd Shotts** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Shotts yng Ngogledd Swydd Lanark, Yr Alban.

Shotts
Lowestoft

Tref a phlwyf sifil yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, yw **Lowestoft**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Suffolk.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 46,981, ac roedd gan ardal adeiledig Lowestoft boblogaeth o 70,945.

Mae Caerdydd 355.4 km i ffwrdd o Lowestoft ac mae Llundain yn 165.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Norwich sy'n 34.8&nbsp;km i ffwrdd.

Bu farw'r awdur George Borrow yn Lowestoft yn 1881.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Santes Marged
*Maritime Museum
*Royal Naval Patrol Service Museum

## Enwogion
*Thomas Nashe (1567-c.1601), awdur
*Syr Dennis Holme Robertson (1890–1963), economegydd
*Benjamin Britten (1913-1976), cyfansoddwr

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dwyrain Suffolk
Categori:Plwyfi sifil Suffolk
Categori:Trefi Suffolk
Gorsaf reilffordd Montrose

Mae **gorsaf reilffordd Montrose** (Gaeleg yr Alban: *Monadh Rois*) yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Montrose yn Angus, Yr Alban.

Roedd yr orsaf yn rhan o Reilffordd Gogledd Brydain Arbroath a Montrose hyd at 1880, ac wedyon o'r Rheilffordd North British hyd at wladoliaeth ym 1948.

dim|bawd|260px

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan National Rail

Montrose
Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

Mae **Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru** yn gorff a ariennir gan Lywodraeth Cymru, ac sydd wedi'i leoli yn Aberystwyth, Ceredigion. Fe'i sefydlwyd yn 1908 gyda'r amcan o warchod a chadw Rhestr Henebion Cenedlaethol Cymru.

Mae eu gwaith yn cynnwys y meysydd archaeoleg, pensaernïaeth a diwylliant Cymru, a darparu gwybodaeth gyhoeddus drwy ei archifau a'u cyhoeddiadau helaeth. Mae eu harbenigwyr, hefyd yn cynnig cyngor i'r cyhoedd. Mae eu cronfa ddata'n cynnwys cynlluniau, ffotograffau a disgrifiadau o dros 80,000 o safleoedd ac adeiladau ac olion ar fôr ac ar dir. Mae gan y Comisiwn dros 1.5 miliwn o ffotograffau, sy'n ei wneud yr archif mwyaf o'i fath yng Nghymru.

Mae'r corff yn rhannu ychydig o'u gwybodaeth drwy eu gwefan "Coflein".

## Cyfeiriadau
Categori:Cyrff a Noddir gan Lywodraeth Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghymru
Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1908
Tŷ Glyn Dŵr, Trefynwy

Capel yr Annibynwyr wedi'i godi mewn dull clasurol, Eidalaidd ydy **Tŷ Glyn Dŵr**, sydd bellach yn dŷ annedd. Saif mewn stryd o'r un enw (Heol Glyn Dŵr) yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru.  Mae Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru yn disgrifio'r adeilad fel "*a chapel of exceptional sophistication and elaboration of design and one of the earliest Italianate chapels in Wales*".  Enwyd y tŷ Fictoraidd hwn ar ôl y Tywysog Owain Glyn Dŵr.

## Hanes
### Y cefndir
Credir mai Annibynnwr cyntaf Cymru oedd John Penri, Piwritan o Frycheiniog a ddienyddiwyd yn 1593 am herio’r drefn eglwysig, ond tua chanol yr 17g y dechreuodd Piwritaniaeth fwrw ei gwreiddiau yng Nghymru. Corfforwyd yr eglwys gynulleidfaol gyntaf ar dir Cymru yn eglwys blwyf Llanfaches, Sir Fynwy, yn Nhachwedd 1639. Cyfarfu’r gynulleidfa fechan honno o dan weinidogaeth Walter Cradoc, Piwritan dysgedig o Fynwy, ac yn ôl atgofion ei gyd-Biwritaniaid, Morgan Llwyd o Wynedd a William Erbury, yr oedd yno gymdeithas wresog, seiadau brwd a chanu salmau nwyfus. Byrhoedlog fu'r sefyllfa hynny. Ym 1642, dechreuodd Rhyfeloedd Cartref Lloegr rhwng Siarl I a’i Senedd, a chan mai gyda’r brenin yr oedd cydymdeimlad y rhelyw o bobl Cymru, bu’n rhaid i nifer o’r Piwritaniaid ffoi i Loegr.

### Annibynwyr Trefynwy
Roedd yr Annibynwyr wedi bod yn addoli yn Gât Dixton hyd at 1822, pan symudasant hwy i Heol y Santes Fair, i adeilad a alwyd yn Dŷ'r Dyffryn. Ym 1844 codwyd eu pac a symudwyd eto i Heol Glyn Dŵr. Aelodau'r capel hwn oedd y dinasyddion cyfoethocaf yn y dref ac yn ail hanner y 19g fe ddechreuasant hwy hefyd gymryd rhan flaenllaw iawn yn gymdeithasol yn enwedig yn niwylliant y gymdeithas e.e. yn eisteddfod y dref. Roedd cyfoeth yr aelodau i'w weld yng ngwaith cywrain a chelfyddyd *facade* y capel. Mae yma hefyd nifer o ffenestri coffa, lliwgar iawn, sy'n brawf o'u cyfoeth. Gwnaed y ffenestri hyn gan y brodyr Camm o Smethwick.

### Yr adeilad
Codwyd y capel yn 1843-44 gan ddilyn cynlluniau'r pensaer William Armstrong o Fryste (sef Pont Caerodor). Diffinnir y brif ystafell gan golofnau Corinthaidd enfawr. Mae'n fersiwn llai o adeilad tebyg a godwyd gan Armstrong ym Mryste, sef Capel Brunswick.  Cofrestrwyd yr adeilad fel Gradd II* yn Hydref 1965. Bu bron yn adfail am gyfnod, hyd nes y derbyniodd y perchennog nawdd gan Gadw i'w adfer, yn 2002.

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Llwybr Treftadaeth Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
* J. Newman, *The Buildings of Wales: Gwent/Monmouthshire* (Penguin Books, 2000)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Gorsaf reilffordd Linlithgow

Mae **gorsaf reilffordd Linlithgow** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Linlithgow yng Ngorllewin Lothian, yr Alban.

Linlithgow
Gorsaf reilffordd Singer

Mae **gorsaf reilffordd Singer** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu canol tref Clydebank yng Ngorllewin Swydd Dunbarton, Yr Alban.

Singer
Gorsaf reilffordd Stirling

Mae **gorsaf reilffordd Stirling** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu dinas Stirling yn Yr Alban.

Stirling
Gorsaf reilffordd Partick

Mae **gorsaf reilffordd Partick** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu ardal Partick o ddinas Glasgow, Yr Alban.

Partick
Gorsaf reilffordd Airdrie

Mae **Gorsaf reilffordd Airdrie** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Airdrie yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban.

Airdrie
Gorsaf reilffordd Anniesland

Mae **gorsaf reilffordd Anniesland** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu ardal Anniesland o ddinas Glasgow, Yr Alban.

Anniesland
Campbeltown

Tref arfordirol yn Argyll a Bute, Yr Alban, yw **Campbeltown**  (Gaeleg yr Alban: *Ceann Loch Chille Chiarain*; Sgoteg: *Cammeltoun*). Fe'i lleolir ar lan Culfach Campbeltown ar penrhyn Kintyre. Y ddinas agosaf ydy Glasgow, sy'n 98.8&nbsp;km i ffwrdd.

## Trafnidiaeth
Mae Maes Awyr Campbeltown yn gorwedd ger y Burgh, ac mae gwasanaethau yn rhedeg rhwng y fan hon a Maes Awyr Rhyngwladol Glasgow yn ystod yr wythnos, ond nid ar benwythnosau.

Mae lleoliad y dref yn anghysbell ger pen pellaf penrhyn hir yn gwneud teithio ar ffyrdd yn anodd, ac i ryw raddau mae'r ardal yn dibynnu ar y môr a thrafnidiaeth awyr, fel yr Ynysoedd Mewnol Heledd. Fodd bynnag, mae'r dref wedi'i gysylltu â gweddill yr Alban gan yr A83 (i Tarbet) a'r A82 (o Tarbet i Glasgow).

## Hinsawdd
Fel gweddill Ynysoedd Prydain a'r Alban, mae Cambeltown yn wynebu hinsawdd arforol gyda hafau oer a gaeafau mwyn. Mae'r orsaf agosaf swyddogol Swyddfa Dywydd ar gyfer cofnodion ar-lein ar gael ar Maes Awyr Campbeltown/RAF-Machrihanish, tua 3 milltir i'r gorllewin o ganol y dref.

## Enwogion 
* Jill McGowan (1947-2007), Awdur nofelau dirgelwch

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Argyll a Bute
Gorsaf reilffordd Kirkwood

Mae **gorsaf reilffordd Kirkwood** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu ardal Kirkwood o dref Coatbridge yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban.

Kirkwood
Gorsaf reilffordd Irvine

Mae **gorsaf reilffordd Irvine** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Irvine yng Ngogledd Swydd Ayr, Yr Alban.

Irvine
Gorsaf reilffordd Bellgrove

Mae **gorsaf reilffordd Bellgrove** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu ardal Dennistoun o ddinas Glasgow, Yr Alban.

Bellgrove
Catedral de la Santísima Concepción

Eglwys gadeiriol yn ninas Concepción, Tsile, yw'r **Catedral de la Santísima Concepción**.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
*  
*  Catedral de la Santísima Concepción - gcatholic.com

Categori:Concepción, Tsile
Categori:Eglwysi cadeiriol
Gorsaf reilffordd Rutherglen

Mae **gorsaf reilffordd Rutherglen** yn gwasanaethu tref Rutherglen yn Ne Swydd Lanark, Yr Alban.

Rutherglen
Gorsaf reilffordd Thurso

Mae **gorsaf reilffordd Thurso** (Gaeleg yr Alban: *Inbhir Theòrsa*) yn gwasanaethu tref Thurso yn yr Ucheldiroedd, yr Alban.

Thurso
Cambria irredenta

Cymru yn cynnwys cymydau sydd nawr yn Lloegr]]

Cysyniad iredentaidd o "Gymru golledig" yw ***Cambria irredenta***, sy'n seiliedig ar statws hanesyddol rhannau o Loegr, gan gynnwys Swydd Henffordd, Swydd Amwythig, a Swydd Gaer, fel rhannau o Gymru.

Lluniodd Deddf Uno 1536 y ffin rhwng Cymru a Lloegr, gan ddiddymu Arglwyddiaethau'r Mers a chreu siroedd newydd. Ni ddilynai'r ffin newydd Glawdd Offa na ffiniau'r esgobaethau Cymreig yn union, ac felly creodd ardaloedd Cymreig tu draw'r ffin. Roedd Teyrnas Powys yn cynnwys ardaloedd sydd heddiw yn rhan o Loegr. Llwydlo yn Swydd Amwythig oedd sedd Dominiwn a Thywysogaeth Cymru a'i Mers o 1473 hyd 1689, ac yn hanesyddol Lerpwl yw prifddinas Gogledd Cymru. Hyd at ddatgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd, roedd Esgobaeth Llanelwy yn cynnwys nifer o blwyfi yn Swydd Amwythig megis Croesoswallt a Selattyn.

Yn ôl John Davies, roedd trefi yn Lloegr megis Croesoswallt ac Ewias yn "dra Chymraeg" am ganrifoedd wedi'r Ddeddf Uno, "ardaloedd nad yw'n gwbl ffansïol eu hystyried fel *Cambria irredenta*". Mae tystiolaeth i ddangos roedd y Gymraeg yn dal i'w chlywed gan drigolion Ewias, Longtown, ac Archenfield yn Swydd Henffordd hyd y 19g ac o bosib yn Fforest y Ddena a Dyffryn Olchon hyd yr 20g.

Yn y 1920au dadleuodd J. E. Lloyd y dylai Mesur Ymreolaeth i Gymru cynnwys Swyddi Henffordd ac Amwythig, a sbardunodd eraill i gefnogi'r Amwythig fel sedd am senedd Gymreig ac hyd yn oed prifddinas Cymru.

O'r safbwynt arall, mae rhai ardaloedd yng Nghymru a ellir eu hystyried yn fwy Seisnig na Chymreig. Yn sgil Deddf Uno 1536, roedd nifer o ardaloedd hollol Saesneg eu hiaith ar ochr Cymru i'r ffin, yn enwedig yn y gogledd ddwyrain. Oherwydd statws hanesyddol dadleuol Sir Fynwy, hyd heddiw mae rhai o fewn y sir ac ar ochr arall y goror, megis plaid yr English Democrats, yn ei hystyried yn rhan o Loegr.

## *Cambriae Typus*
bawd|500px|*Cambriae Typus* Humphrey Llwyd yw’r map printiedig cynharaf o Gymru fel gwlad ar wahân; fe'i cyhoeddwyd yn 1573.

Mae map *Cambriae Typus* a luniwyd gan Abraham Ortelius yn 1573 dan arweiniad Humphrey Llwyd (1527-1568) yn cynnwys Cymru a'i Gororau ac, fe ellid dadlau, y ffin fwyaf cwmpasog o Cambria irredenta a'r tiroedd roedd Cymry'n ystyried, ar rhyw ystyr yn Gymreig neu'n hanesyddol Gymreig. Mae'r ffin ddwyreiniol yn ymestyn i ddilyn ystym Afon Hafren. Dyma'r map gynharaf brintiedig o Gymru ac ynddo, meddai gwefan y Llyfrgell Genedlaethol canolbwyntiodd Llwyd ar greu map hanesyddol a diwylliannol yn hytrach na phortreadu’r sefyllfa wleidyddol gyfoes.

## Gweler hefyd 
* Cymru a Lloegr
* Hanes tiriogaethol Cymru
* *Pura Wallia*

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Iredentiaeth
Gorsaf reilffordd Cyffordd Georgemas

Mae **gorsaf reilffordd Cyffordd Georgemas** (Saesneg: *Georgemas Junction*) yn gwasanaethu pentref Halkirk yn yr Ucheldiroedd, yr Alban.

Georgemas
What Ever Happened to Baby Jane? (ffilm)

Ffilm gyffro seicolegol Americanaidd o 1962, a gynhyrchwyd ac a gyfarwyddwyd gan Robert Aldrich yw ***What Ever Happened to Baby Jane?***. Mae'n serennu Bette Davis a Joan Crawford. Seiliwyd y sgript gan Lukas Heller ar y nofel o'r un enw gan Henry Farrell. Yn 2003, rhestrwyd cymeriad Baby Jane Hudson yn rhif 44 allan o 50 o Ddihirod Gorau Sinema Americanaidd.

Enwebwyd y ffilm am bump o Wobrau'r Academi, gan ennill un am y gwisgoedd gorau.

## Cast
* Joan Crawford fel Blanche Hudson
** Gina Gillespie fel Blanche ifanc
* Bette Davis fel Jane Hudson
** Julie Allred fel Jane ifanc
** Debbie Burton fel llais canu ifanc Jane
* Victor Buono fel Edwin Flagg
* Maidie Norman fel Elvira Stitt
* Anna Lee fel Mrs. Bates
* B.D. Merrill fel Liza Bates
* Marjorie Bennett fel Dehlia Flagg
* Dave Willock fel Ray Hudson

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1962
Categori:Ffilmiau cyffro Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau cyffro seicolegol
Categori:Ffilmiau du a gwyn
Categori:Ffilmiau Robert Aldrich
Categori:Ffilmiau Warner Bros.
Gorsaf reilffordd Inverness

Mae **gorsaf reilffordd Inverness** yn gwasanaethu dinas Inverness yn yr Ucheldiroedd, Yr Alban.

Inverness
Gorsaf reilffordd Wick

Mae **gorsaf reilffordd Wick** (Gaeleg yr Alban: *Inbhir Ùige*) yn gwasanaethu tref Wick yn yr Ucheldiroedd, yr Alban.

Wick
Gorsaf reilffordd Perth

bawd|chwith|250px

Mae **gorsaf reilffordd Perth** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu dinas Perth yn Perth a Kinross, yr Alban.
bawd|chwith|250px
## Hanes
Agorwyd yr orsaf, gyda’r eenw Perth (cyffredinol), gan [Reilffordd Scottish Central, Rheilffordd Scottish Midland Junction a Rheilffordd Caeredin, Perth a Dundee ar 22 Mai 1848. Roedd gan yr orsaf 4 platfform, gyda tho dros 2 ohonynt. Y pensaer oedd Syr William Tite. Mae gan brif adeilad yr orsaf yn dwr wythochrog.

Estynnwyd yr orsaf ym 1884 gan Blyth a Westwood, wrth ychwanegu 2 blatfform arall ar gyfer trenau i Dundee.

Ailenwyd yr orsaf Perth gan Rheilffyrdd Prydeinig ym 1952.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan National Rail
* Gwefan Scotrail

Perth
Gorsaf reilffordd Fearn

Mae **gorsaf reilffordd Fearn** yn gwasanaethu pentref Hill of Fearn yn yr Ucheldiroedd, Yr Alban.

Fearn
Thomas Tudor

Arlunydd o Gymru oedd **Thomas Tudor** neu **Tomos Tudor** (3 Gorffennaf 1785 – 1885) o Drefynwy, Sir Fynwy, Cymru.

Cafodd ei eni yn Nhrefynwy ar y 3 Gorffennaf 1785 ac fe'i bedyddiwyd yn Eglwys Gatholig Santes Fair yn y dref lle'r ymsefydlodd y teulu ychydig ynghynt. Roeddent wedi symud i Drefynwy ar ôl i'r tad fynd yn fethdalwr. Roedd taid Tomos, sef James Tudor Morgan yn Uchel Siryf Sir Forgannwg yn 1744. Llyfrwerthwr oedd ei dad Owen Tudor ac roedd ganddo ddau fachgen a oedd yn arlunwyr da a thalentog. Creodd y tri ohonynt sgetsis a diagramau i lyfr o'r enw *Historical Tour in Monmouthshire* a broliwyd y llyfr gan yr Archddiacon William Coxe. Dim ond tair-ar-ddeg oed oedd Thomas ar y pryd a'i frawd yn bymtheg oed. 

Rhwng 1809 a 1819, arddangoswyd gwaith y bechgyn yn yr Academi Frenhinol. Portreadau oedd y rhan fwyaf o waith Thomas ac roedd manylder ei luniau o adeiladau yn syfrdanol. Peiniodd gydag olew weithiau ond dyfrliw unlliw oedd y rhan fwyaf o'i waith.  Bu farw yn 1855 a chafodd ei gladdu yn Llandidiwg.]]

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1785
Categori:Marwolaethau 1885
Categori:Pobl o Drefynwy

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
William Jones, Treowen

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Gwleidydd o Gymru oedd **William Jones** a fu'n Aelod Seneddol yn San Steffan. Roedd yn fab i John Jones, Treowen.

Fe'i etholwyd yn 1614 a'r flwyddyn ddilynol roedd wedi derbyn y swydd o fod yn Uwch Siryf Sir Fynwy. Cododd dŷ iddo'i hun yn Nhreowen a gwyddom ei fod yn byw yno yn y flwyddyn 1628.

Priododd Jane Gwilym, merch Moore Gwilym (neu *Gwillim*) o Drefynwy.

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992)

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Prydain Fawr
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Pobl o Drefynwy

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Thespiae

Dinas *(polis)* hynafol yn Boeotia yng Ngroeg yr Henfyd oedd **Thespiae** (Groeg: Θεσπιαί, *Thespiaí*). Safai ar dir esmwyth ger y mynyddoedd isel sy'n rhedeg tua'r dwyrain wrth droed Mynydd Helicon i Thebes, ger y Thespies modern.

## Dolenni allanol
*What the Thespian Hoplites' looked like? - erthygl fer yn trafod y hoplite Thespiaidd o 450 tan 420 BCE
*The Cult of Eros - yn trafod y cwlt a lluniau o gopïau marmor Rhufeinig o'r Eros o Thespeia efydd gan Lysippos.

Categori:Groeg yr Henfyd
Tŷ'r Capel, Trefynwy

Tŷ trefol o arddull Sioraidd ydy '''Tŷ'r Capel'''. Fe'i benodwyd fel adeilad rhestredig Gradd II* ar 27 Mehefin 1952.

Yng nghanol y 18g y codwyd yr adeilad ac mae ganddo saith rhes o ffenestri a tho sy'n gorlifo dros y fondo.

Preswylfa (neu *boarding house*) ydy'r adeilad bellach ac mae bechgyn Ysgol Trefynwy yn aros yma.

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Llwybr Treftadaeth Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 18fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Fynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Dŵr Florida

Fersiwn Americanaidd o Eau de Cologne yw **Dŵr Florida**. Yn debyg i eau de colognes Ewropeaidd, mae'n arogl sitrig, ond yn canolbwyntio ar oren melys (yn hytrach nag oren bergamot, lemon, a neroli 4711) a nodweddion sbeislyd megis clof. Mae'r enw'n cyfeirio at y Ffynnon Ieuengrwydd mytholegol, a saif yn Florida yn ôl pob sôn, yn ogystal â nodwedd "blodeuog" yr arogl.

Ar wahân i'w ddefnydd ym myd cosmetigau, defnyddir ef at bwrpasau ysbrydol a/neu grefyddol, gan gynnwys gan yrAmerindiaid a disgynyddion caethweision cynt pobl â chefndir o Iorwba (a Chanol Gorllewin Affrica) a phob rhanbarth arall yn yr Amerig.

## Yn yr Amerig
Yn ôl y dalwyr nod masnach cyfredol, Lanman & Kemp Barclay, cyflwynwyd Florida Water gan y peraroglydd Dinas Efrog Newydd (a sylfaenydd o'r cwmni gwreiddiol) Robert I. Murray, ym 1808. Ym 1835, ymunodd David Trumbull Lanman â Murray a daeth y cwmni yn Murray & Lanman, wedyn David T. Lanman and Co., ac wedyn Lanman & Kemp ym 1861. Yn ôl y cwmni, bellach o dan enw Murray & Lanman, mae ei gynnyrch yn defnyddio'r fformiwla 1808 gwreiddiol, a bod y label cyfredol heb newid llawer ers y fersiwn 1808 gwreiddiol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Peraroglaeth
Categori:Pethau ymolchi
Gwarchodfa Natur Fiddler's Elbow

Gwarchodfa goediog, serth yw '''''Fiddler's Elbow*** (neu ***Fiddlers Elbow''''') i’r gogledd-ddwyrain o dref farchnad Trefynwy, yn agos at y ffin rhwng Cymru a Lloegr. Mae’r warchodfa’n rhan o Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA) Fiddler's Elbow ac Ardal Cadwraeth Arbennig Coetiroedd Dyffryn Gwy.

Y Cyfeirnod Grid ydy SO526139 ac mae'r arwynebedd y safle yn 44.93 hectar.

Mae'r safle'n enghraifft dda o goetir llydanddail lled-naturiol. Derw a phisgwydd sydd amlycaf yn y canopi coed ac mae tyfiant da o goed ifanc a blodau ar lawr y goedwig. Mae yma Glychau glas, Marddanadl melyn a Briallu.

Mae coed marw, boed yn dalsyth neu’n pydru ar lawr y goedwig, yn cynnig cynefinoedd allweddol i greaduriaid di-asgwrn cefn, i ffwng a rhywogaethau eraill yn y coed.

Mae pathewod i’w gweld yn y coed; dydyn nhw ddim yn hoff o ddod i lawr i’r ddaear ac mae angen cysgod llawer o blanhigion arnyn nhw er mwyn iddyn nhw symud o amgylch yn rhwydd. Maent yn bwydo ar amrywiaeth o goed a llwyni, megis: Cyll, Mwyar, Derw a Gwyddfid.

Bydd iyrchod i’w gweld yn gyson yng nghoedydd Fiddler's Elbow. Fodd bynnag, mae’r rhain yn achosi problemau i’r rheolwyr; os byddan nhw’n pori gormod ar y coed ifanc, fydd y coedwigoedd ddim yn cael eu hadnewyddu. O ganlyniad, mae rhannau o’r coedydd wedi eu ffensio i atal yr anifeiliaid.

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
*Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru; Tirlun a bywyd gwyllt

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Fiddler's Elbow
Categori:Trefynwy
Bees for Development

Mae **Bees for Development** yn fusnes rhyngwladol, elusennol i leihau'r nifer di-waith drwy werthu mêl mewn ardaloedd a chymunedau tlawd, ac mae'r gwenyn yn rhan hanfodol o'r gwasanaeth. Lleolir prif swyddfa'r elusen yn Nhrefynwy. Mae'r elw o Ffair Fêl Conwy yn mynd at yr elusen hon.

## Tarddiad 
Cafodd yr elusen hon ei sefydlu ym 1993 drwy gydweithrediad cymdeithasau megis Apimondia, Keystone Foundation ac FAO.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  
*  ApiTrade Africa a'u sianel YouTube

Categori:Elusennau rhyngwladol
Categori:Gwenynyddiaeth
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Trefynwy
Ewdicot

Grŵp mawr o blanhigion blodeuol yw'r **ewdicotau** (Saesneg: *eudicots*). Maent yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau, tua tri chwarter o blanhigion blodeuol y byd.  Ymddangosodd yr ewdicotau cyntaf tua 125 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Mae gan eu gronynnau paill dri mandwll.
* Ranunculales: 7 teulu, 4445 rhywogaeth
* Teulu Sabiaceae (urdd ansicr): 100 rhywogaeth
* Proteales: 3 teulu, 1610 rhywogaeth
* Trochodendrales: 1 teulu, 2 rywogaeth 
* Buxales: 2 deulu, 72 rywogaeth
* "Ewdicotau craidd"
** Gunnerales: 2 deulu, 45 rhywogaeth
** Teulu Dilleniaceae (urdd ansicr): 300 rhywogaeth
** Saxifragales: 15 teulu, 2470 rhywogaeth
** **Rosidau**, 17 urdd
** Berberidopsidales: 2 deulu, 4 rhywogaeth
** Santalales: 7 teulu, 1992 rhywogaeth
** Caryophyllales: 34 teulu, 11,510 rhywogaeth
** **Asteridau**, 13 urdd

## Cyfeiriadau
*
Magnoliid

Grŵp mawr o blanhigion blodeuol yw'r **magnoliidau** (Saesneg: *magnoliids*). Mae'r grŵp yn cynnyws tua 9,900 o rywogaethau; ceir y mwyafrif ohonynt mewn rhanbarthau trofannol. Mae gan eu gronynnau paill un mandwll yn hytrach na thri mandwll fel yr ewdicotau. Mae gan y mwyafrif o'r magnollidau ddail ag ymylon llyfn a rhwydwaith o wythiennau canghennog.
* Canellales
** Canellaceae: coed a llwyni aromatig o'r trofannau, 13 rhywogaeth
** Winteraceae: coed a llwyni aromatig, 60-90 rhywogaeth
* Laurales
** Atherospermataceae: coed a llwyni o Hemisffer y De, 16 rhywogaeth
** Calycanthaceae: llwyni neu goed bach, 11 rywogaeth
** Gomortegaceae: coeden aromatig o Tsile, 1 rywogaeth
** Hernandiaceae: coed a lianau o'r trofannau, 55 rhywogaeth
** Lauraceae: coed, llwyni a dringwyr, 2500 rhywogaeth e.e. llawryfen, sinamon, afocado
** Monimiaceae: llwyni neu goed bach o'r trofannau ac is-drofannau, 200 rhywogaeth
** Siparunaceae: coed a llwyni o Dde a Chanolbarth America a Gorllewin Affrica, 75 rhywogaeth
* Magnoliales
** Annonaceae: coed a llwyni, mae gan rhai ohonynt ffrwythau bwytadwy, 2220 rhywogaeth e.e. afal cwstard, pawpaw, ylang-ylang
** Degeneriaceae: coed mawr o Ffiji, 2 rywogaeth
** Eupomatiaceae: Awstralia a Gini Newydd, 3 rhywogaeth
** Himantandraceae: coed aromatig o Awstralasia, 2 rywogaeth
** Magnoliaceae: coed a llwyni o'r Amerig ac Asia, 227 rhywogaeth e.e. magnolias, tiwlipwydd
** Myristicaceae: coed o'r trofannau, 475 rhywogaeth e.e. nytmeg
* Piperales
** Aristolochiaceae: planhigion cyntefig â blodau tiwbaidd, 480 rhywogaeth e.e. esgorlys
** Hydnoraceae: parasitiaid o Dde a Chanolbarth America, Affrica ac Arabia, 7 rhywogaeth
** Lactoridaceae: llwyn o Ynysoedd Juan Fernández yn Tsile, 1 rywogaeth
** Piperaceae: trofannau ac is-drofannau, 3615 rhywogaeth e.e. pupur du
** Saururaceae: Gogledd America a Dwyrain Asia, 6 rhywogaeth

## Cyfeiriadau
* Heywood, Vernon H.; Richard K. Brummitt, Ole Seberg & Alastair Culham (2007) *Flowering Plant Families of the World*, Royal Botanic Gardens, Kew.
*
Angiosperm Phylogeny Group

[250px|de|bawd|Blagur *[Amborella|Amborella trichopoda* sy'n perthyn i un o'r llinachau hynaf o blanhigion blodeuol.]]

Grŵp rhyngwladol o fotanegwyr sy'n astudio tacsonomeg planhigion blodeuol (neu angiosbermau) yw'r **Angiosperm Phylogeny Group** neu **APG**. Mae'r grŵp wedi cynhyrchu tri fersiwn o'u system dosbarthiad: ym 1998, 2003 a 2009. Mae'r system yn seiliedig ar wybodaeth o ddilyniannau DNA gan fwyaf.

## APG I
Ymddangosodd y fersiwn cyntaf o'r system ym 1998. Rhannwyd y planhigion blodeuol yn 40 urdd a 462 o  deuluoedd. Defnyddiwyd enwau anffurfiol Saesneg am y grwpiau uwch yn hytrach nag enwau botanegol ffurfiol.

## APG II
Cyhoeddwyd yr ail fersiwn yn 2003. Roedd ganddo 45 urdd a 457 o deuluoedd.

## APG III
Cyhoeddwyd y trydydd fersiwn yn 2009. Rhannwyd y planhigion blodeuol yn 59 urdd a 413 o deuluoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion blodeuol
Categori:Botaneg
Rosid

Grŵp mawr o blanhigion blodeuol yw'r **rosidau** (Saesneg: *rosids*). Maent yn amrywio yn fawr o ran golwg ond mae ganddynt ddail cyfansawdd fel rheol. Maent yn cynnwys blodau addurnol megis rhosod,  ffrwythau megis afalau, ceirios a mefus a chodlysiau megis pys a ffa.

## Urddau
Mae'r rosidau'n cynnwys mwy na 70,000 o rywogaethau mewn 17 urdd yn ôl y system APG III: 
* Vitales: 1 teulu, 850 rhywogaeth
* Fabidau (Ewrosidau I)
** Zygophyllales: 2 deulu, 305 rhywogaeth
** Celastrales: 2 deulu, 1355 rhywogaeth
** Oxalidales: 7 teulu, 1815 rhywogaeth
** Malpighiales: 36 teulu, 15,935 rhywogaeth
** Cucurbitales: 7 teulu, 2295 rhywogaeth
** Fabales: 4 teulu, 20,055 rhywogaeth
** Fagales: 7 teulu, 1055 rhywogaeth
** Rosales: 9 teulu, 7725 rhywogaeth
* Malfidau (Ewrosidau II)
** Geraniales: 3 theulu, 836 rhywogaeth
** Myrtales:  9 teulu, 11,027 rhywogaeth
** Crossosomatales: 7 teulu, 66 rhywogaeth
** Picramniales:  1 teulu, 46 rhywogaeth
** Huerteales: 3 theulu, 24 rhywogaeth
** Brassicales: 17 teulu, 4765 rhywogaeth
** Malvales: 10 teulu, 6005 rhywogaeth
** Sapindales: 9 teulu, 6070 rhywogaeth

## Cyfeiriadau
*Mauseth, James D. (2009) *Botany: an introduction to plant biology* (4ydd arg.), Jones & Bartlett, Sudbury, Massachusetts.
*

Categori:Ewdicotau
Bert Weedon

Cerddor a chyfansoddwr Seisnig oedd '''Herbert Maurice William 'Bert' Weedon''', OBE (10 Mai 1920 – 20 Ebrill 2012).

Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2012
Comelinid

Grŵp mawr o blanhigion blodeuol monocotyledonaidd yw'r **comelinidau** (Saesneg: *commelinids*). Fe'u nodweddir gan gyfansoddion anarferol yn eu cellfuriau sy'n fflwroleuol mewn golau uwchfioled. Mae'r grŵp yn cynnwys nifer o blanhigion o bwysigrwydd economaidd megis palmwydd, bananas, sinsir a grawnfwydydd fel gwenith, indrawn a reis.

## Urddau a theuluoedd
Mae'r comelinidau'n cynnwys 4 urdd a 31 o deuluoedd yn ôl y system APG III:
* Dasypogonaceae: llwyni a choed o Awstralia, 16 rhywogaeth
* Arecales
** Arecaceae: y palmwydd, 2361 rywogaeth e.e. palmwydden goco, palmwydden ddatys
* Commelinales
** Commelinaceae: planhigion llysieuol suddlon, 652 rywogaeth  e.e. llysiau'r corryn
** Haemodoraceae: planhigion llysieuol â gwreiddiau coch, 116 rhywogaeth e.e. Pawen Cangarŵ
** Hanguanaceae: De-ddwyrain Asia ac Awstralasia, 10 rhywogaeth
** Philydraceae: Dwyrain Asia ac Awstralasia, 5 rhywogaeth
** Pontederiaceae: planhigion sy'n tyfu mewn dŵr neu gorsydd, 33 rhywogaeth
* Poales
** Anarthriaceae: Gorllewin Awstralia, 11 rhywogaeth
** Bromeliaceae:  yr Amerig a Gorllewin Affrica, 1779 rhywogaeth e.e. pinafal
** Centrolepidaceae: De-ddwyrain Asia, Awstralasia a De America, 35 rhywogaeth
** Cyperaceae: yr hesg, ledled y byd, 5430 rhywogaeth
** Ecdeiocoleaceae: Gorllewin Awstralia, 3 rhywogaeth
** Eriocaulaceae: trofannau ac is-drofannau, 1160 rhywogaeth
** Flagellariaceae: lianau o Affrica, de Asia ac Awstralasia, 4 rhywogaeth
** Joinvilleaceae: de-ddwyrain Asia ac Awstralasia, 2 rywogaeth
** Juncaceae: y brwyn, ledled y byd, 430 rhywogaeth
** Mayacaceae: planhigion bach o wlyptiroedd, Affrica a'r Amerig, 4-10 rhywogaeth
** Poaceae: y gweiriau, ledled y byd, 10,035 rhywogaeth
** Rapateaceae: De America a gorllewin Affrica, 94 rhywogaeth
** Restionaceae: Chile, Affrica, de-ddwyrain Asia ac Awstralasia, 500 rhywogaeth
** Thurniaceae: De America a De Affrica, 4 rhywogaeth
** Typhaceae: ledled y byd, tua 25 rhywogaeth
** Xyridaceae: gwlyptiroedd mewn rhanbarthau cynnes, 260 rhywogaeth
* Zingiberales
** Cannaceae: planhigion llysieuol mawr o'r Amerig , 10 rhywogaeth
** Costaceae:  fforestydd trofannol, 110 rhywogaeth
** Heliconiaceae: rhanbarthau trofannol o'r Amerig ac Awstralasia, 100-200 rhywogaeth
** Lowiaceae: De-ddwyrain Asia, 15 rhywogaeth
** Marantaceae: fforestydd trofannol, 550 rhywogaeth e.e. arorwt
** Musaceae: planhigion llysieuol mawr o Affrica, De Asia ac Awstralasia, 41 rywogaeth e.e. banana
** Strelitziaceae: De America, De Affrica a Madagasgar, 7 rhywogaeth
** Zingiberaceae: y trofannau, 1075-1300 rhywogaeth e.e. sinsir, cardamom, tyrmerig

## Cyfeiriadau
*Heywood, Vernon H.; Richard K. Brummitt, Ole Seberg & Alastair Culham (2007) *Flowering Plant Families of the World*, Royal Botanic Gardens, Kew.
*

Categori:Monocotau
Asterid

Grŵp mawr o blanhigion blodeuol yw'r **asteridau** (Saesneg: *asterids*). Fel rheol, mae eu petalau'n ffurfio tiwb ac mae gan eu blodau nifer fach o frigerau. Mae llawer o asteridau'n cynnwys iridoidau (dosbarth o gemegion gyda blas chwerw) fel amddiffyniad yn erbyn llysysyddion. Gall asteridau fod o bwysigrwydd economaidd fel planhigion yr ardd, chwyn, llysiau rhinweddol neu gnydau (e.e. letys, tomatos, tatws, coffi).

## Urddau
Yn ôl y system APG III, mae'r asteridau yn cynnwys 13 urdd a 5 teulu heb eu gosod mewn urdd: 
* Cornales: 6 teulu, 590 rhywogaeth
* Ericales: 22 deulu, 11,515 rhywogaeth
* Lamiidau (Ewasteridau I)
** Teulu Boraginaceae (urdd ansicr): 2740 rhywogaeth
** Teulu Vahliaceae (urdd ansicr): 8 rhywogaeth
** Teulu Icacinaceae (urdd ansicr): 149 rhywogaeth
** Teulu Metteniusaceae (urdd ansicr): 7 rhywogaeth
** Teulu Oncothecaceae (urdd ansicr): 2 rywogaeth
** Garryales: 2 deulu, 18 rhywogaeth
** Gentianales: 5 teulu, 16,637 rhywogaeth
** Lamiales: 23 theulu, 23,810 rhywogaeth
** Solanales: 5 teulu, 4080 rhywogaeth
* Campaniwlidau (Ewasteridau II)
** Aquifoliales: 5 teulu, 536 rhywogaeth
** Asterales: 11 teulu, 26,870 rhywogaeth
** Escalloniales: 1 teulu, 130 rhywogaeth
** Bruniales: 2 deulu, 79 rhywogaeth
** Paracryphiales: 1 teulu, 26 rhywogaeth
** Dipsacales: 2 deulu, 1090 rhywogaeth
** Apiales: 7 teulu, 5489 rhywogaeth

## Cyfeiriadau
*Mauseth, James D. (2009) *Botany: an introduction to plant biology* (4ydd arg.), Jones & Bartlett, Sudbury, Massachusetts.
*


Categori:Ewdicotau
Rastaffariaeth

[bawd|Dyn Rastaffaraidd yn [Barbados. Mae'n gwisgo het rasta ac mae ganddo fathodynnau sy'n dangos Haile Selassie, deilen ganabis, a lliwiau'r faner Rastaffaraidd.]]
Mudiad crefyddol newydd yw **Rastaffariaeth** sydd a'i wreiddiau yn Jamaica yn y 1930au. Mae'r mwyafrif o'i ddilynwyr yn addoli Haile Selassie, Ymerawdwr Ethiopia o 1930 hyd 1974, fel Duw (Jah), yr Ailddyfodiad, neu ailymgnawdoliad Iesu. Mae nifer o Rastaffariaid yn ei hystyried yn fudiad, ideoleg, neu'n "Ffordd o Fyw" yn hytrach na chrefydd.

## Credoau a ffordd o fyw 
Gellir ystyried Rastaffariaeth yn gyfuniad o Gristnogaeth Brotestannaidd, cyfriniaeth, ac ymwybyddiaeth wleidyddol holl-Affricanaidd.

Cafodd caethweision Affricanaidd yn Jamaica eu troi'n Gristnogion gan genhadon a bregethodd Beibl Saesneg y Brenin Iago. Honna Rastaffariaid taw llygredigaeth o wir air Jah yw Beibl Iago a ddefnyddiwyd i reoli caethweision. Cred y gallent ddysgu'r wir ysgrythur drwy feithrin ymwybiddaeth gyfrinol o Jah y tu mewn i'r hunan. Wrth sôn am eu hunain byddent yn sôn am "fi a fi", sef "Jah a Jah". Gan ddenu ar straeon yr Hen Destament, yn bennaf Exodus, credant taw profion gan Jah yw dioddef hanesyddol, gwleidyddol ac economaidd y bobl ddu. Wrth ddarllen Llyfr y Datguddiad yn y Testament Newydd mae Rastaffariaid yn disgwyl eu gwaredigaeth a'u dychweliad i Seion. Maent yn credu taw Ethiopia yw mamwlad yr Affricanwyr a sedd Jah. Dychwelyd holl bobl ddu'r byd i Ethiopia yw un o amcanion y mudiad.

## Demograffeg 
Yn ôl cyfrifiad Jamaica 2001, roedd 24,020 o Rastaffariaid yn y wlad, llai na 1% o'r boblogaeth. Yn ôl ffynonellau eraill mae'r ffigurau'n uwch, tua 5% o'r boblogaeth neu gymaint â 100,000 o unigolion. Yn ôl cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001 mae 5000 o Rastaffariaid yn byw yng Nghymru a Lloegr, y mwyafrif ohonynt yn Llundain ac o dras Jamaicaidd.

## Gweler hefyd 
* Geirfa Rastaffariaeth

## Cyfeiriadau 

Categori:Crefydd yn Jamaica
Categori:Crefyddau Abrahamig
Categori:Mudiadau crefyddol newydd
Camus

Gall **Camus** gyfeirio at:
* Albert Camus, llenor yn yr iaith Ffrangeg ac athronydd (7 Tachwedd 1913 - 4 Ionawr 1960).
* Matilde Camus, bardd o Sbaen (26 Medi 1919 - 28 Ebrill 2012).
Y Ferch o Ipanema

[bawd|dde|150px|[Heloísa Pinheiro|Helô Pinheiro, sef "Y Ferch o Ipanema" gwreiddiol.]]

Cân bossa nova adnabyddus iawn a gafodd lwyddiant rhyngwladol yng nghanol y 1960au yw "***Garota de Ipanema***" ("**Y Ferch o Ipanema**"). Enillodd Wobr Grammy am Record y Flwyddyn ym 1965. Fe'i hysgrifennwyd ym 1962: y gerddoriaeth gan Antônio Carlos Jobim a'r geiriau Portiwgaleg gan Vinicius de Moraes; ysgrifennwyd y geiriau Saesneg gan Norman Gimbel yn ddiweddarach.

Enw'r ferch a ysbrydolodd y gân yw Helô Pinheiro.

Gwnaed y recordiad masnachol cyntaf ym 1962, gan Pery Ribeiro. Daeth y fersiwn a berfformiwyd gan Astrud Gilberto, ynghyd â João Gilberto a Stan Getz, o'r albwm *Getz/Gilberto* (1964), yn llwyddiant rhyngwladol, gan gyrraedd rhif 5 yn siart yr Unol Daleithiau a rhif 29 yn y Deyrnas Unedig. Mae nifer fawr o recordiadau o'r gân wedi'u defnyddio mewn amryw o ffilmiau, weithiau fel enghraifft ystrydebol o gerddoriaeth lifft, er enghraifft yn agos at ddiwedd y ffilm *The Blues Brothers*). Yn 2004, cafodd ei dewis gan Lyfrgell y Gyngres i fod yn un o hanner cant o recordiadau o'r flwyddyn honno i'w chynnwys ar 'Y Gofrestr o Recordiadau Cenedlaethol.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon 1962
Categori:Senglau 1964
Jack Ashley

Gwleidydd o Loegr oedd **Jack Ashley, Arglwydd Ashley o Stoke** (6 Rhagfyr 1922 – 20 Ebrill 2012).

Fe'i ganwyd yn Widnes a gadawodd yr ysgol yn 14 oed i weithio mewn ffatri cemegolion ac yna'n yrrwr craen. Bu'n filwr yn yr Ail Ryfel Byd cyn astudio yn Ruskin College ble derbyniodd ddiploma mewn Economeg a Gwleidyddiaeth yn 1948. Daeth yn fyddar ers 1967.

Roedd yn Aelod Seneddol Llafur dros etholaeth Stoke-on-Trent South am 26 mlynedd, rhwng 1966 a 1992. Bu'n ymgyrchydd brwd dros hawliau pobl annabl.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Roy Hodgson

Rheolwr pêl-droed a chyn-chwaraewr proffesiynol Seisnig yw **Roy Hodgson** (ganwyd 9 Awst 1947) sydd ar hyn o bryd yn rheoli tîm cenedlaethol Lloegr.

Mae yn adnabyddus am edrych fel tylluan, ac am wneud llanast llwyr o dim pêl-droed Lerpwl pan oedd yn ei rheoli.

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Gorsaf reilffordd Scotscalder

Mae **gorsaf reilffordd Scotscalder** yn gwasanaethu pentrefi Scotscalder, Olrigmore, Calder a Westerdale yn yr Ucheldiroedd, Yr Alban.

Scotscalder
Seamus Deane

Bardd, nofelydd a beirniad o Iwerddon oedd **Seamus Francis Deane** (9 Chwefror 1940 - 12 Mai 2021).

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Gradual Wars* (1972)
**Rumours* (1977)
**History Lessons* (1983)

### Nofelau
**Reading in the Dark* (1996)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Iwerddon
Categori:Beirdd Saesneg o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Nofelwyr Saesneg o Iwerddon