open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
J. Aelwyn Roberts

Awdur, darlledwr a chlerigwr o Gymru oedd y **Parchedig Joseph Aelwyn Roberts** (1918 – 11 Ionawr 2018) a adwaenid fel arfer yn **J. Aelwyn Roberts**. Roedd yn gyn ficer plwyf Llandegai ger Bangor.

Ysgrifennodd nifer o lyfrau am grefydd a'r goruwchnaturiol. Yn y 1940au, roedd yn un o leisiau cyfres radio wreiddiol *Wil Cwac Cwac*.

Yn 1999 darlledwyd cyfres o ddramau dogfen ar S4C dan y teitl ''O'r Ochr Draw* am ei hanes a phrofiadau o ysbrydion.

Bu farw yn Ysbyty Gwynedd, Bangor yn 99 oed.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Margaret Yvonne Roberts (Grounds oedd ei chyfenw cyn priodi) a fu farw ar 21 Awst 2017. Roedd ganddynt chwech o blant.

## Llyfryddiaeth
* *Yr Anhygoel* (*Holy Ghostbuster* yn Saesneg) (Gwasg Gwynedd, 1991)
** Yn Saesneg - *Holy ghostbuster: a parson's encounter with the paranormal* (Hale, 1990).
* *Andalusia a Phethau Bach Eraill* (Gwasg Carreg Gwalch, 1993)
* *Privies of Wales: Tai Bach Cymru'' (Cyhoeddiadau Tegai, 2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Statinau

Mae **statinau** yn grŵp o feddyginiaethau a all helpu i ostwng lefel cholesterol Lipoprotein dwysedd isel (LDL) yn y gwaed. Cyfeirir at golesterol LDL yn aml fel "cholesterol drwg", ac mae statinau yn lleihau eu cynhyrchu o fewn yr iau.

Mae cael lefel uchel o golesterol LDL yn beryglus, gan y gall arwain at galedu a chulhau'r rhydwelïau a chlefyd cardiofasgwlaidd. Mae clefyd cardiofasgwlaidd yn derm cyffredinol sy'n disgrifio clefyd y galon neu'r pibellau gwaed. Dyma'r achos marwolaeth fwyaf cyffredin yn y DU. Y prif fathau o glefyd cardiofasgwlaidd yw:
*Clefyd coronaidd y galon - pan gyfyngir cyflenwad gwaed y galon
*Angina - poen mân yn y frest, a achosir gan glefyd coronaidd y galon
*Trawiad ar y galon - pan fo'r cyflenwad o waed i'r galon yn cael ei atal yn sydyn
*Strôc - pan fydd y cyflenwad o waed i'r ymennydd yn cael ei atal

Daw statinau fel tabledi sy'n cael eu cymryd unwaith y dydd. Fel rheol, dylai'r tabledi gael eu cymryd ar yr un pryd bob dydd - mae'r rhan fwyaf o bobl yn eu cymryd ychydig cyn mynd i'r gwely.

Yn y rhan fwyaf o achosion, mae triniaeth gyda statinau'n parhau am oes, gan fod atal y feddyginiaeth yn achosi i'r cholesterol ddychwelyd i lefel uchel o fewn ychydig wythnosau.
Yng ngwledydd Prydain mae statinau ar gael drwy bresgripsiwn yn unig. Mae pum math o statin ar gael yn y DU:
*atorvastatin (Lipitor)
*fluvastatin (Lescol)
*pravastatin (Lipostat)
*rosuvastatin (Crestor)
*simvastatin (Zocor)

Bydd pobl sy'n cymryd statinau yn cael prawf gwaed unwaith y flwyddyn i fesur maint y cholesterol sydd yn eu gwaed ac i wirio os yw eu dos o statinau yn ddigonol.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Pat Fraley

Actor a seren teledu o'r Unol Daleithiau yw **Patrick Howard Fraley** a adnabyddir ar sgrin fel **Pat Fraley** (ganwyd 18 Chwefror 1949).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Dana Gould

Actor a seren teledu o'r Unol Daleithiau yw **Dana Jonathan Gould** (ganwyd 24 Awst 1964).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Das Narrenschiff

bawd|Torlun pren gan Albrecht Dürer o glawr *Das Narrenschiff*.
Cerdd hir gan Sebastian Brant yw ***Das Narrenschiff*** (Almaeneg am "Long y Ffyliaid") a gyhoeddwyd gyntaf ym 1494. Darluniwyd y gwaith gan Albrecht Dürer. Cafodd ei gyfieithu i Ladin, Isel Almaeneg, Iseldireg, Ffrangeg, a Saesneg ac roedd yn boblogaidd ar draws Ewrop yng nghyfnod y Dadeni. Hwn oedd y cyhoeddiad mwyaf boblogaidd yn yr Almaeneg nes *Die Leiden des jungen Werthers* gan Goethe. Adroddai'r gerdd hanesion ar long sydd yn cludo mwy na chant o bobl i wlad Narragonia, paradwys y ffyliaid. Dychan ydyw ar gymdeithas yr oes, yn enwedig yr Eglwys Babyddol.

Categori:Cerddi'r 15fed ganrif o'r Almaen
Categori:Cerddi Almaeneg y 15fed ganrif
Categori:Cerddi Almaeneg o'r Almaen
Categori:Cerddi alegorïaidd
Categori:Dychangerddi o'r Almaen
Categori:Gweithiau 1494
Categori:Llenyddiaeth Almaeneg y Dadeni
Categori:Llyfrau barddoniaeth y 15fed ganrif o'r Almaen
Categori:Llyfrau barddoniaeth Almaeneg y 15fed ganrif
Dolores O'Riordan

Cantores o Iwerddon oedd '''Dolores Mary Eileen O'Riordan''' (6 Medi 1971 – 15 Ionawr 2018). Hi oedd prif leisydd y band roc The Cranberries ers 1990.

Cafodd ei eni yn Ballybricken, Swydd Limerick, Iwerddon, yn ferch i Terence ac Eileen O'Riordan. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Laurel Hill Coláiste FCJ. Priododd Don Burton ym 1994.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Iwerddon
Bois y Fro

300px|bawd|Bois y Fro, gyda'r cyfeilyddes

Pedwarawd lleisiol o ardal Aberystwyth yw **Bois y Fro**.

Maent yn canu amryw o arddulliau, yn glasurol, yn werin, hen ganiadau a barbershop hefyd caneuon ysgafn a sioeau cerdd Saesneg.

Maent yn perfformio mewn nosweithiau cymdeithasol a phriodasau ac wedi ymddangos ar raglen *Heno* ar S4C.

Yn 2016 perfformiwyd fersiwn arbennig ganddynt a fideo o'r gân "Can't take my Eyes off You" gan Frankie Valli, arwyddgan cefnogwyr tîm pêl-droed Cymru ar gyfer cwpan Euro2016 lle roedd Cymru yn cystadlu.

Yn Rhagfyr 2016 ymddangosodd Bois y Fro ar raglen *Heno*. Canwyd y garol "Daeth Nadolig".

Yn 2017 rhyddhawyd CD ganddynt o'r enw *Bois y Fro* ar label Recordiau Sain. Ceir rhestr o ganeuon Bois y Fro sy'n cynnwys clipiau 30 eiliad o'r caneuon oddi ar y CD .

## Aelodau Bois y Fro
Gan rifo o'r chwith i'r dde yn y ffotograff, gydag 1 ar y chwith pellaf:
*Efan Miles Williams - tenor (2)
*Gregory Vearey Roberts - tenor  (1)
*Siôn England - baritôn (4)
*Barry Powell - bâs (5)
*  Manon Fflur Jones(3)

## Disgograffi
* *Bois y Fro* - Recordiau Sain (Sain SCD2762, 2017) https://www.sainwales.com/store/sain/sain-scd2762

## Dolenni
* Bois y Fro ar Facebook
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Cofeb Lincoln

bawd|Lincoln Memorial Washington DC 1
Mae **Cofeb Lincoln** yn gofeb i 12fed arlwydd yr Unol Daleithiau yn Washington DC. Mae hi  ar ben y Pŵl Adlewyrchu, gyferbyn â Chofeb Washington. Mae’r adeilad yn debyg i deml Groegaidd, gyda 36 colofn, yn symbol o’r 36 o daleithiau ar adeg ei arlwyddiaeth. Mae’r adeilad yn 190 troedfedd o hyd, gyda lled o 119 troedfedd ac uchder o bron 100 troedfedd. Tu mewn yw cerflun, 19 troedfedd o uchder, cynlluniwyd gan Daniel Chester French. Agorwyd y gofeb i’r cyhoedd ym 1922.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Washington, D.C.
Abraham Lincoln
Categori:Gweithiau 1922
PubMed

Mae **PubMed** yn beiriant chwilio am ddim sy'n ddefnyddio cronfa ddata MEDLINE o gyfeiriadau a chrynodebau ar y gwyddorau bywyd a phynciau biofeddygol yn bennaf. Mae Llyfrgell Genedlaethol Meddygaeth yr Unol Daleithiau (NLM) yn y Sefydliad Iechyd Cenedlaethol yn cynnal y gronfa ddata fel rhan o system adfer gwybodaeth Entrez.

### PubMed identifier 
Mae PubMed identifier, neu PMID yn rhif unigryw er mwyn adnabod cofnodion o PubMed o fewn Wicipedia.

## Dolenni allanol 
* Gwefan PubMed

Categori:Cronfeydd data ar-lein
Cofeb Washington

bawd|250px
Mae **Cofeb Washington** yn gofeb i George Washington yn Washington DC.

Adeiladwyd y gofeb rhwng 1848 a 1884 i ddathlu arweiniaeth filwrol George Washington yn ystod y Chwyldro Americanaidd. Ffurfiwyd Cymdeithas genedlaethol cofeb Washington ym 1833, ac ym 1836, penderfynwyd adeiladu cofeb cynlluniwyd gan Robert Mills. Gosodwyd carreg sylfaen ym 1648. Rheolwyd y gymdeithas gan blaid ‘Know-Nothings’hyd at 1858 a digwyddodd dim byd arall. Ail-ddechreuodd gwaith ym 1876, a newidiwyd cynllun y gofeb gan Lefftenant-Cyrnol Thomas L Casey. Agorwyd yr adeilad ar 9 Hydref 1888.

Mae’r gofeb yn 555 troedfedd o uchder, a chreuwyd gyda marmor o Maryland a Massachusetts, uwchben haenithfaen o Maryland a gwenithfaen o Maine Tu mewn mae lifft ac 896 o grisiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Washington, D.C.
George Washington
Categori:Gweithiau 1888
Golosg actifedig

Mae **golosg actifedig**, a elwir hefyd yn garbon actifedig, yn feddyginiaeth a ddefnyddir i drin achosion o wenwyno pan fo'r gwenwyn wedi ei gymryd trwy'r geg. I fod yn effeithiol rhaid ei ddefnyddio o fewn cyfnod byr wedi i'r gwenwyn cael ei lyncu, fel arfer llai nag awr. Nid yw'n gweithio mewn achosion o wenwyno gan seianid, asiantau cyrydol, haearn, lithiwm, alcoholau, neu malathion.  Gellir ei gymryd trwy'r geg  neu gan ei roi trwy diwb trwyn i'r stumog. Mae defnyddiau eraill yn cynnwys ei ddefnyddio  mewn peiriannau hemoperfusion (peiriant sy'n hidlo'r gwaed y tu allan i'r corff er mwyn cael gwared â gwenwyn).

Mae sgil effeithiau cyffredin yn cynnwys chwydu, pasio carthion duon, dolur rhydd, a rhwymedd.  Achosir y sgil effaith mwyaf difrifol, sef niwmonitis,  pan fo'r carbon yn cael ei sugno i mewn i'r ysgyfaint. Mae ei ddefnydd mewn beichiogrwydd ac wrth fwydo ar y fron yn ddiogel. Mae golosg actifedig yn gweithio trwy arsugno'r tocsin.

Mae  golosg cyffredin wedi'i chael ei ddefnyddio am ganrifoedd ar gyfer achosion o wenwyno, dechreuwyd defnyddio golosg actifedig yn y 1900au. Mae golosg actifedig ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, sef  restr o'r meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.

Mae dillad sy'n cynnwys siarcol actifedig, neu bagiau siarcol sy'n cael eu rhoi y tu mewn i ddillad, yn cael eu defnyddio i helpu amsugno'r nwy sy'n cael ei ryddhau gan bobl sydd yn dioddef efo gwynt (rhechan ormodol).

## Cyfeiriadau 
## Rhybudd Cyngor Meddygol 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Cyffuriau
Categori:Iechyd
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Rhannu Ambarél

Casgliad o storiau byrion gan Sonia Edwards yw ***Rhannu Ambarél***.
Gwasg y Bwthyn a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2017. Yn 2018 roedd y gyfrol mewn print.

Bydd y gyfrol hon o straeon byrion yn aros yn eich cof am amser maith. Mae'r awdur yn adnabod pobol, yn ein dwyn i ganol eu bywydau, ac yn cyffwrdd ein calonnau wrth i'w chymeriadau brofi tynerwch a chreulondeb cariad.

Mae chwe stori yn y casgliad:

* "Mefusen"
* "Y Lôn Wen"
* "Daiwa SR3"
* "Rhannu Ambarél"
* "Gwely Plu"
* "Elen Fwyn"

## Cyfeiriadau 
Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Categori:Cyfrolau'r Fedal Ryddiaith
Categori:Llyfrau Cymreig 2017
Crawniad peritonsilaidd

Mae **crawniad peritonsilaidd** yn grawniad sy'n datblygu rhwng y tonsilau a wal y gwddf (mae *peri* yn rhagddodiad Groeg sy'n golygu *o amgylch*).

## Enwau Cymraeg eraill 
Mae nifer o enwau Cymraeg traddodiadol ar y cyflwr gan gynnwys
* Yr ysbinagl
* Y sbineg
* Y fynyglog
* Y  cwinsi
* Y cwins
* Yr hychgrug
* Y dwymyn doben
Mae nifer o'r enwau hyn yn cael eu defnyddio ar gyfer clwy'r pennau (y mymps) hefyd. Mae gan y ddau afiechyd symptomau tebyg weithiau (poen a chwyddo yn y gwddf) ond nid ydynt yn perthyn.

## Symptomau 
Mae'r symptomau'n cynnwys twymyn, poen yn y gwddf, trafferth i agor y geg, a newid i'r llais. Fel arfer mae poen yn waeth ar un ochr.  Gall cymhlethdodau gynnwys rhwystro'r llwybr anadlu a niwmonitis sugniad (pan fydd y pws yn cael ei sugno i'r ysgyfaint gan achosi haint yno).

Mae crawniad peritonsilaidd yn cael ei achosi gan amlaf trwy haint o nifer o fathau o facteria.  Yn aml mae'n dilyn pharyngitis streptococol.  Nid ydyw, fel arfer yn digwydd yn y rhai hynny sydd wedi cael tynnu eu tonsilau.

## Triniaeth 
Y driniaeth yw cael gwared â'r pws trwy ddefnyddio gwrthfiotigau, yfed digonedd o hylif a meddyginiaeth ar gyfer y poen. Gall steroidau hefyd bod yn ddefnyddiol. Yn gyffredinol nid oes angen mynediad i'r ysbyty. Mae oedolion ifanc yn fwy tebygol o gael eu heffeithio fel arfer.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon 

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Daniel Thomas Davies

Roedd Syr **Daniel Thomas Davies** (Tachwedd 1899 – 19 Mai 1966) yn feddyg o Gymru a wasanaethodd fel meddyg i nifer o aelodau'r teulu brenhinol.

## Bywyd personol
Ganwyd Davies ym Mhontycymer, yn fab i i'r Parch D. Mardy Davies, ysgrifennydd trefniadol Evan Roberts y diwygiwr, ac  Esther (née Jenkins) ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn ysgol ramadeg Pen-y-bont ar Ogwr. Daeth ei yrfa ysgol i ben yng nghanol y Rhyfel Byd Cyntaf. Aeth o'r ysgol i wasanaeth milwrol gyda Chyffinwyr De Cymru gan wasanaethu yn Ffrainc hyd fis Ebrill 1918 pan gafodd ei anfon i'r ysbyty yn un o ddioddefwyr pandemig ffliw 1918.

Wedi'r rhyfel aeth i Brifysgol Caerdydd i astudio meddygaeth, cyn gwneud hyfforddiant pelach yn ysbyty athrofaol y Middlesex, Llundain. Enillodd graddau BSc Cymru(1921) MRCS & LRCP(1923) MB & BCh(1924) MD(1927) MRCP(1926) a FRCP(1932).

Priododd Vera merch J. Percy Clerkson, bu iddynt dwy ferch.

## Gyrfa feddygol
Wedi cymhwyso yng Nghaerdydd ym 1924 bu'n gweithio fel meddyg tŷ i'r Athro Meddygaeth hyd 1927 pan symudodd i Lundain i weithio yn Sefydliad Biocemeg Courtauld a oedd newydd ei sefydlu yn Ysbyty Middlesex. ac ar ôl ei farwolaeth fe ddaeth yn feddyg y frenhines Elisabeth II.

Ymysg ei gleifion amlwg eraill bu Dug a Duges Windsor. The Sunday Times Digital Archive, 1822-2006 a'r Arglwydd Beaverbrook, perchennog y Daily Express. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd penodwyd Beaverbrook yn Weinidog Cyflenwi a bu Davies yn ymgynghorydd ar gyflenwadau meddygol iddo..

## Gwaith ymchwil
Mae Syr Daniel Davies yn cael ei gofio'n bennaf am rai darnau dwys o ymchwil glinigol bu'n gyfrifol amdanynt. Efallai mai'r pwysicaf oedd ei arsylwadau clinigol ar secretiadau gastrig mewn perthynas ag oedran a gyhoeddwyd yn y *Quarterly Journal of Medicine*. Bu hefyd yn gwneud ymchwiliad helaeth iawn ar y rhan y gellid ei chwarae gan serwm gwrth-niwmococol wrth drin clefydau'r frest. Traddododd Ddarlith Bradshaw ym 1935.

## Anrhydeddau
Gwnaed Davies yn Ffisigwr Anrhydeddus Ysbyty Rhydd Brenhinol,  Ysbyty Saint Ioan ac Elisabeth; Y Gwasanaeth Meddygol Brys a London House.
Fe wnaed yn Ffisegwr Ymgynghorol Anrhydeddus Ysbytai Hounslow, Wood Green a Southgate.

Gwasanaethodd fel Arholwr mewn Meddygaeth yng Ngholeg Brenhinol y Ffisegwyr a Phrifysgolion Cymru, Caeredin a Lerpwl.

Fe'i hurddwyd yn Gadlywydd Urdd Victoria ym 1947 gan gael ei ddyrchafu'n Farchog Cadlywydd o'r urdd ym 1951.

Er bod Davies yn aelod triw o'r Annibynwyr trwy ei oes fe'i gwnaed yn Farchog yn Urdd Sant Sylfester gan y Pab ym 1953. Cafodd yr anrhydedd fel cydnabyddiaeth am ei waith yn trin cleifion ac offeiriaid Catholig.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref yn Wimpole Street, Llundain, yn 66 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Meddygon o Gymru

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Tŷ Tawe

Canolfan Gymraeg yn Abertawe yw **Tŷ Tawe**.  Sefydlwyd yn 1987.

Mae'r ganolfan yn darparu ystafelloedd dysgu ar gyfer gwersi Cymraeg; ystafelloedd cyfarfod; neuadd digwyddiadau a chaffi. Yn yr adeilad hefyd mae Siop Tŷ Tawe a swyddfeydd Menter Iaith Abertawe.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Tŷ Tawe

Categori:Canolfannau Cymraeg
Categori:Siopau llyfrau Cymraeg
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe‎
Categori:Sefydliadau 1987
Parasetamol

Mae **parasetamol**, a elwir hefyd yn **acetaminophen** neu **APAP**, yn feddyginiaeth a ddefnyddir i drin poen a thwymyn. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₈H₉NO₂. Fe'i defnyddir fel arfer ar gyfer rhyddhad rhag poen ysgafn i gymedrol. Mae'r dystiolaeth am ei werth i leddfu twymyn mewn plant yn ansicr. Fe'i gwerthir yn aml mewn cyfuniad â chynhwysion eraill, megis mewn llawer o feddyginiaethau ar gyfer annwyd. Defnyddir parasetamol mewn cyfuniad â meddyginiaeth opioid hefyd, ar gyfer poen mwy difrifol fel poen canser a phoen ar ôl llawdriniaeth. Fe'i defnyddir fel arfer trwy ei lyncu ond mae hefyd ar gael mewn ffurf i'w gweini trwy'r rectwm neu yn fewnwythiennol. Mae effeithiau'n para rhwng dwy a phedair awr.

Mae parasetamol yn ddiogel, fel arfer o ddefnyddio'r dosau a argymhellir. Weithiau y bydd brechau croen difrifol yn digwydd fel sgil effaith cymryd parasetamol a gall dos rhy uchel arwain at fethiant yr afu. Ymddengys ei fod yn ddiogel i'w ddefnyddio yn ystod beichiogrwydd ac wrth fwydo ar y fron. Gall cleifion sy'n byw efo chlefyd yr afu ei ddefnyddio ond mewn dosau is. Mae parasetamol wedi'i ddosbarthu fel poenliniarydd ysgafn.  Nid oes ganddo weithgaredd gwrthlidiol sylweddol. Nid yw'n hollol glir a sut mae'r cyffur yn gweithio.

Darganfuwyd parasetamol ym 1877. Dyma'r feddyginiaeth fwyaf cyffredin ar gyfer poen a thwymyn yn Ewrop a'r Unol Daleithiau. . Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, sef restr o'r  meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd. Mae parasetamol ar gael fel meddyginiaeth generig ac o dan enwau masnachol megis Anadin, Tylenol a Panadol ymhlith eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Poenliniarwyr
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Cyffuriau

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Y Lle, Llanelli

Sefydlwyd **Y Lle, Llanelli** yn 2015, fel Canolbwynt Cymraeg ar gyfer tref Llanelli. Mae'r 'Lle' yn cael eu rhedeg gan wirfoddolwyr ac yn agor ei drysau gyda'r nos ac ar benwythnosau er mwyn codi ymwybyddiaeth o'r iaith Gymraeg,dathlu diwylliant a hyrwyddo treftadaeth leol. Mae'r Lle wedi ei leoli ar Heol yr Hen Gastell, ac mae'n cynnig nifer o weithgareddau megis, stiwdio gymunedol, gorsaf radio, bar smwddis a stiwdio ffotograffiaeth. Mae'r Lle hefyd yn trefnu nifer o weithgareddau o fewn dalgylch tref Llanelli ac mae'r adeilad yn cael ei ddefnyddio ar gyfer clybiau ieuencid a recordio artistiaid er mwyn hybu'r defnydd o'r Gymraeg.

## Dolenni allanol
* 
* Y Lle, Llanelli ar Facebook

## Cyfeiriadau
Categori:Canolfannau Cymraeg
Categori:Llanelli
Categori:Sefydliadau 2015
Cyffur generig

**Cyffur generig** yw cyffur sy'n defnyddio'r un cynhwysion gweithgar a chyffur arall, sydd eisoes ar y farchnad.

Mae cyffur generig yn gyffur fferyllol sy'n cyfateb i gyffur sy'n cael ei werthu dan enw brand mewn dos, cryfder, llwybr gweinyddu, ansawdd, perfformiad a defnydd, ond nid yw'n cynnwys enw'r brand. Gall nodweddion, nad ydynt yn hanfodol, y cyffur generig bod yn wahanol i'r nodweddion gwreiddiol megis lliw, blas a phecynnu.

Yn y rhan fwyaf o achosion, bydd cynhyrchion generig ar gael ar ôl i'r amddiffyniadau patent a roddir i ddatblygwr gwreiddiol cyffur ddod i ben.

Yn y rhan fwyaf o wledydd, mae patentau'n rhoi 20 mlynedd o amddiffyniad. Fodd bynnag, mewn llawer o wledydd a rhanbarthau, megis yr Undeb Ewropeaidd a'r Unol Daleithiau, gall cwmni cael hyd at bum mlynedd o amddiffyniad ychwanegol ("adferiad tymor patent") os yw gweithgynhyrchwyr yn bodloni nodau penodol, megis cynnal treialon clinigol ar gyfer cleifion pediatrig.

Ers 1953 Sefydliad Iechyd y Byd sydd wedi bod yn gyfrifol am gadw *Rhestr Enwau Rhyngwladol Heb Berchennog* swyddogol i'w defnyddio ar gyfer gyffur fferyllol neu gynhwysyn gweithredol (yr INN). Gan amlaf bydd enw generig cyffur yn y DU yr un a'i enw ar yr INN.

Yn y rhan fwyaf o achosion, mae cyffuriau generig yn rhatach i'w prynu na'r rhai sy'n cael eu gwerthu o dan enw brand.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Cyffuriau
Salbutamol

Mae **salbutamol** (a elwir hefyd yn *albuterol* mewn rhai gwledydd megis yr Unol Daleithiau) yn fath o feddyginiaeth. Mae'n froncoledydd. Mae hyn yn golygu ei fod yn gwneud y bronciolynnau - y tiwbiau sy'n dod ag ocsigen i'r ysgyfaint - i ehangu. Mae hyn yn ei gwneud yn haws i ocsigen gyrraedd yr ysgyfaint. O'r ysgyfaint, mae ocsigen yn mynd i mewn i'r gwaed ac yn teithio i weddill y corff.

## Enwau eraill ar gyfer salbutamol 
bawd|chwith|Brand Salamol o salbutamol
Mae salbutamol yn enw ar gyffur generig. Yn yr Unol Daleithiau a rhai gwledydd eraill yr enw generig yw albuterol

Mae yna lawer o enwau brand gwahanol ar gyfer salbutamol. Y mwyaf cyffredin yw *Aromir*, *Asmasol*,  *Salamol*, *Ventmax*, *Ventodisks* a *Ventolin*.

## Defnydd 
Mae salbutamol yn froncoledydd sympathomimetig sy'n cael ei ddefnyddio i drin cyflyrau megis asthma, clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint a gwayw ar gyhyrau llyfn y bronci; cyflyrau lle mae'r llwybrau anadlu yn cael eu culhau.

Gan salbutamol ymlacio cyhyrau'r groth ac mae'n cael ei ddefnyddio weithiau i geisio rhwystro esgor cynamserol.

## Dos 
Mae salbutamol ar gael fel tabledi, capsiwlau rhyddhad araf, hylif (ffisig) a phigiad ond gan amlaf mae'n cael ei weini mewn moddion i'w anadlu trwy nebiwlydd neu fewnanadlydd. Y dosiau mwyaf cyffredin yw 8–16&nbsp;mg y dydd mewn tabledi / ffisig; 400-800 micro gram y dydd trwy fewnanadlydd a 2.5 – 20&nbsp;mg y dydd mewn nebiwlydd. Mae tabledi a ffisig yn gweithio o fewn 30 i 60 munud a rhwng 5 i 15 munud o'i anadlu.

Mae salbutamol ar gael trwy ragnodi gan feddyg neu weithiwr iechyd awdurdodedig arall yn unig yn y Deyrnas Gyfunol.

## Sgil effeithiau 
Gall sgil effeithiau cyffredin salbutamol gynnwys:
* anesmwythder
* cryndod yn y cyhyrau
* pryder / tyndra nerfol
* cur pen

Gall sgil effeithiau llai cyffredin a mwy difrifol gynnwys:
* cramp yn y cyhyrau
* crychguriad y galon
* anadlu yn mynd yn anoddach yn hytrach na mynd yn haws

Does dim tystiolaeth bod salbutamol yn creu problemau o'i ddefnyddio pan fo'r claf yn feichiog neu'n bwydo ar y fron.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Cyffuriau trin asthma
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Salmeterol

Mae **salmeterol**  yn fath o feddyginiaeth. Mae'n broncoledydd. Mae hyn yn golygu ei fod yn gwneud y bronciolynnau - y tiwbiau sy'n dod ag ocsigen i'r ysgyfaint - i ehangu. Mae hyn yn ei gwneud yn haws i ocsigen gyrraedd yr ysgyfaint. O'r ysgyfaint, mae ocsigen yn mynd i mewn i'r gwaed ac yn teithio i weddill y corff.

Mae salmeratol yn cael ei werthu o dan yr enw brand *Serevent* yn y DU.

## Defnydd 
Mae salmeterol yn froncoledydd sympathomimetig sy'n cael ei ddefnyddio i drin cyflyrau megis asthma, clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint a gwayw ar gyhyrau llyfn y bronci; cyflyrau lle mae'r llwybrau anadlu yn cael eu culhau. Ei fantais dros salbutamol yw bod ei effeithiau yn para'n hirach.

Mae salmeterol yn ymlacio'r cyhyrau sy'n amgylchu'r llwybrau anadlu yn yr ysgyfaint. Gan ei fod yn araf wrth gychwyn gweithio, nid yw'n cael ei ddefnyddio er mwyn gwellhad unionyrchol o symptomau asthma. Mae'n cael ei ragnodi er mwyn osgoi ymosodiadau ac mae'n arbennig o ddefnyddiol ar gyfer y sawl sy'n cael pyliau asthma yn y nos.

Mae salmeterol wastad yn cael ei ragnodi gyda chorticosteroidau. Mae salmeterol ar gael fel paratoad cyfunol a'r corticosteroid fluticasone o dan yr enw Seretide.

## Dos 
Fel arfer mae dos o salmeratol rhwng 100 micro gram a 200 micro gram pob dydd. Mae'n cael ei weini trwy fewnanadlydd. Mae'r feddyginiaeth yn cymryd tua 10 i 20 munud i weithio ac mae ei effeithiau yn para am tua 12 awr.

Mae salbutamol ar gael trwy ragnodi gan feddyg neu weithiwr iechyd awdurdodedig arall yn unig yn y Deyrnas Gyfunol.

## Sgil effeithiau 
Oherwydd ei fod yn lledu'r gwythiennau, mae sgil effeithiau cyffredin salmeterol yn cynnwys penysgafnder, haint yn y sinws a'r feigryn. Yn y rhan fwyaf o achosion, mae sgil effeithiau salmeterol yn fach ac nid oes angen triniaeth neu fe ellir eu trin yn hawdd. Mae rhai o'r sgil effeithiau mwy difrifol yn cynnwys y galon yn curo'n gyflym iawn, pwysau gwaed uchel ac anadlu yn mynd yn anoddach yn hytrach na mynd yn haws. O ddioddef o'r sgil effeithiau mwy difrifol hyn dylid cysylltu â darparwr gofal iechyd ar frys.

Does dim tystiolaeth bod salmeterol yn creu problemau o'i ddefnyddio pan fo'r claf yn feichiog neu'n bwydo ar y fron.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Cyffuriau trin asthma
Rhestr cyffuriau trin asthma

Dyma '''restr o gyffuriau sy'n cael eu defnyddio i drin asthma'''

bawd|600px|Diagram yn dangos y gwahaniaeth yn y llwybr anadlu cyn ac wedi chwiw o asthma.

## Gweithyddion β2 gweithred byr
## Gweithyddion β2 gweithred hir
## Gweithyddion β2 gweithred hir iawn
## Gweithyddion eraill
## Glucocortisoidiau
## Gwrthgolinerigau
## Sefydlogwyr celloedd mast
## Santhinau (Xanthines) 
## Atalyddion eicosanoid
## Eraill
## Paratoadau cyfansawdd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Cyffuriau trin asthma
Cyffur gwrthasid

Mae **cyffur gwrthasid** yn sylwedd sy'n niwtraleiddio asid yn y stumog, er mwyn lleddfu dŵr poeth (llosg cylla), diffyg traul (camdreuliad) neu stumog wael.

## Defnydd meddygol 
Mae suddion treulio'r ystumog yn cynnwys asid ac ensymau sydd yn torri bwyd i lawr cyn ei fod yn pasio i'r coluddion. Mae wal y stumog yn cael ei amddiffyn rhag yr asid gan haen o fwcws sy'n cael ei gynhyrchu yn barhaus gan leinin y stumog. Gall problemau codi os yw leinin y stumog wedi ei anafu neu os oes mwy o asid yn cael ei greu na all y mwcws ei drin.
.

Mae cyffuriau gwrthasid yn cael eu defnyddio i niwtraleiddio'r asid a thrwy hynny yn lleihau'r poen. Mae rhai cyffuriau gwrthasid yn cynnwys alcalïau i wrthweithio yn erbyn yr asid ac mae rhai efo cynhwysion sy'n amddiffyn wal y stumog neu yn rhwystro asid rhag ffoi o'r stumog i mewn i'r oesoffagws.

Mae cyffuriau gwrthasid ar gael dros y cownter mewn siopau ac archfarchnadoedd. Maent ar gael heb ragnodyn na phresenoldeb fferyllydd. Cymerir cyffuriau gwrthasid trwy'r geg a'r llwnc i leddfu dŵr poeth achlysurol yn gyflym. Dŵr poeth yw prif symptom adlif gastro-oesoffageal a diffyg traul. Mae triniaeth â gwrthasid ar ei ben ei hun yn symptomatig ac yn cael ei ddefnyddio ar gyfer mân symptomau yn unig.

Mae cyffuriau gwrthasid yn wahanol i gyffuriau sy'n lleihau asid megis gwrthweithyddion derbynnydd H2 neu atalyddion pwmp proton gan nid ydynt yn lladd y bacteria Helicobacter pylori, sy'n achosi'r rhan fwyaf o wlserau stumog.

## Mathau o gyffuriau gwrthasid 
* alwminiwm hydrocsid
* magnesiwm carbonad
* magnesiwm trisilicate
* magnesiwm hydrocsid
* calsiwm carbonad
* sodiwm bicarbonad
Bydd rhai o'r uchod yn cael eu cyfuno a'i gilydd mewn un ffisig.

Mae rhai brandiau o gyffuriau gwrthasid wedi eu blasu a mintys, sydd wedi ei ddefnyddio fel gwrthasid naturiol am ganrifoedd. Gellir llunio gwrthasidau â chynhwysion gweithredol eraill megis simethicone i reoli fflatws neu alginad  (gel wedi ei wneud allan o wymon),  i weithredu fel rhwystr ffisegol i asid.

## Sgil effeithiau 
Fel rheol, nid oes gan gyffuriau gwrthasid lawer o sgil effeithiau os mai dim ond yn achlysurol y maent yn cael eu cymryd ac ar y dos a argymhellir. Ond weithiau gallant achosi dolur rhydd, rhwymedd, fflatws (gwynt) crampiau stumog,  teimlo'n cyfoglyd, chwydu.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Cyffuriau
Charles Byrd

Arlunydd a cherflunydd o Gymru oedd **Philip Charles Bird** a adwaenid fel **Charles Byrd** (Tachwedd neu Rhagfyr 1916 – 11 Ionawr 2018).

Fe'i ganwyd yn Maesycoed, Pontypridd lle treuliodd 10 mlynedd cyntaf ei fywyd. Mae wedi ei ddyfynnu yn dweud mai 30 Tachwedd oedd ei ddyddiad geni ond mae dau ffynhonnell yn dweud mai 3 Rhagfyr oedd ei ben-blwydd. Tua 1926 symudodd ei deulu i'r Barri ac yna Caerdydd. Yn 14 oed cychwynnodd weithio fel clerc gyda'r General Electric Company.

Yn 1937 ymunodd gyda Chwmni Awyrennau Bryste fel gosodwr ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd yn gyfrifol am drwsio awyrennau Hurricane a bomiwr Blenhein. Gwasanaethodd yn y fyddin yn India, gan ddychwelyd i Gaerdydd yn 1947. Yn 32 y cychwynnodd ei ddiddordeb mewn celf, a cymerodd wersi nos yng Ngholeg Celf Caerdydd cyn dod yn arlunydd proffesiynol. Yn 1965 cychwynnodd wneud celf symudol. Datblygodd ei 'Museum of Magic Machines' yn yr Yr Hen Lyfrgell, Caerdydd lle dangoswyd ei gerfluniau mecanyddol a haniaethol rhwng 1989 a 1996.

bawd|Cerflun symudol gan Charles Byrd, Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd, 2008
Cynhaliwyd arddangosfa o'i gerfluniau mecanyddol lliwgar yn Y Lle Celf yn Eisteddfod Genedlaethol, Caerdydd 2008. I gyd-fynd a'r arddangosfa, cyhoeddwyd *Charles Byrd* gan Is-bwyllgor Celfyddydau Gweledol yr Eisteddfod, cyfrol ddwyieithog am fywyd a gwaith yr arlunydd.

Roedd Byrd yn byw mewn fflat ar Ffordd Llandaff, Caerdydd lle roedd yn dal i beintio hyd ddiwrnod ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Cerflunwyr o Gymru
Michael Richards

Actor a seren teledu o'r Unol Daleithiau yw **Michael Anthony Richards** (ganwyd 24 Gorffennaf 1949). Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae Cosmo Kramer ar y sefyllfa comedi Americanaidd *Seinfeld*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Actorion comedi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr sgetshis Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr stand-yp Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yng Nghaliffornia
Eglwysi Catholig y Dwyrain

Cangen o eglwysi Cristnogol dwyreiniol yw **eglwysi Catholig y Dwyrain** sydd yn olrhain eu hanes i draddodiadau neilltuol ond sydd wedi sefydlu cymundeb â'r Eglwys Babyddol, neu'r Eglwys Ladin. Tair eglwys ar hugain ydynt a chanddynt statws arbennig wedi ei gadarnhau gan ddyfarniad *Orientalium ecclesiarum* (1964) yn ystod Ail Gyngor y Fatican. Maent yn cydnabod y Pab yn Rhufain yn bennaeth ar yr eglwys, ond yn cadw nifer o draddodiadau a nodweddion unigryw, parthed litwrgi, celfyddyd, a threfniadaeth.

Yn yr 21g, roedd dros 12&nbsp;miliwn o Gatholigion Dwyreiniol ledled y byd.

## Rhestr 
## Cyfeiriadau 

Catholig
Dwyrain
Gwasanaeth Gwaed Cymru

bawd|300px|Casglu gwaed yn Abergwaun
Mae **Gwasanaeth Gwaed Cymru** yn is-adran o Ymddiriedolaeth GIG Felindre sy'n gyfrifol am gasglu gwaed yng Nghymru, a dosbarthiad cynhyrchion gwaed i ysbytai o fewn y wlad, yn ogystal â swyddogaethau cysylltiedig eraill.

## Hanes 
Sefydlwyd y gwasanaeth ym 1946. Ar yr adeg honno'r unig brawf a gynhaliwyd oedd ar gyfer syffilis. Ers hynny rhoddwyd bron i 10 miliwn o unedau o waed yng Nghymru. .

## Swyddogaeth 
Mae swyddogaeth Gwasanaeth Gwaed Cymru yn cynnwys
* casglu rhoddion gwaed, platennau a chelloedd stem gwirfoddol, heb fod am dal gan y cyhoedd yn gyffredinol. 
* dosbarthu cynhyrchion gwaed i ysbytai Cymru. .
* darparu gwasanaeth sgrinio cyn geni i ysbytai.
* gwasanaethau labordy arbenigol, gan gynorthwyo ymchwilio i broblemau serolegol cymhleth
* cyfrifoldeb am Labordy Trawsblannu ac Imiwnogeneteg Cymru, sy'n darparu cymorth uniongyrchol i ddarparwyr gwasanaethau trawsblannu arennol a bôn gelloedd gwaed. Mae hefyd yn cynnal panel cenedlaethol o roddwyr potensial o bôn-gelloedd gwaed a Chofrestrfa Rhoddwyr Mêr Esgyrn Cymru.
* darparu cymorth ymgynghorydd meddygol i bwyllgorau trallwyso gwaed Cymru i'w galluogi i fodloni *WHC (2002)137 - Tralllwyso Gwaed Gwell*. Darparir cyngor clinigol i ysbytai yn ôl y galw.
* cynnal cynllun asesu ansawdd allanol NEQAS ar gyfer Histogydnawsedd ac Imiwnogenetig y Deyrnas Unedig
* cynnal Cynllun Asesiad Hyfedredd Serolegol Cymru

## Gwasanaeth Gwaed Cymru Gyfan  
Ar 2 Mai 2016 daeth Gwasanaeth Gwaed Cymru yn wasanaeth cenedlaethol pan ddechreuodd gasglu a dosbarthu gwaed yn y gogledd. Cynt roedd y gwasanaeth yn cwmpasu canolbarth, de a gorllewin Cymru yn unig, gyda gwasanaethau'r gogledd yn cael eu darparu fel rhan o wasanaeth Lloegr. 

## Ymchwil a Datblygu  
Mae'r gweithgaredd ymchwil a datblygu o fewn Gwasanaeth Gwaed Cymru yn cefnogi ystod eang o bynciau gofal iechyd. Mae ei bedair thema ymchwil, Trawsblannu, Gofal Rhoddwyr ac Iechyd y Cyhoedd, Cynhyrchion a Therapïau yn adlewyrchu sbectrwm y gwaith hwn. Yn 2017 cyhoeddodd Ymchwil a Datblygu Strategol Gwasanaeth Gwaed Cymru sy'n nodi ei ehangiad arfaethedig  i waith cydweithredol ac ymgysylltu â meysydd meddygaeth adfywio a phersonol.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Categori:GIG Cymru
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Yr Eglwys Uniongred Syrieg

[bawd|Eglwys Uniongred Syrieg San Siôr yn [Damascus, Syria.]]
Eglwys Gristnogol hunanbenaethol sydd yn rhan o'r traddodiad Uniongred Dwyreiniol yw'r **Eglwys Uniongred Syrieg** (yn llawn: '''Patriarchaeth Uniongred Syrieg Antioch a'r Holl Ddwyrain'''). Yn yr 21g tua 1.4&nbsp;miliwn o ddilynwyr sydd gan yr eglwys, a thriga'r mwyafrif ohonynt yn Syria, Libanus, Irac, a Thwrci, a lleiafrifoedd yn Iorddonen, yr Aifft, a'r Unol Daleithiau.

Mae'r eglwys yn olrhain ei hanes i'r 5g a'r 6g, pryd wrthododd nifer o Gristnogion yn Syria batriarchiaid Antioch oedd yn cefnogi datganiadau Cyngor Chalcedon (451), sy'n dal taw dwy natur a geir ym mherson Iesu Grist, y dynol a'r dwyfol. Proffesai'r gwrthodwyr athrawiaeth miaffysaidd, yn debyg i Gristnogion eraill yn yr Aifft, Ethiopia, Armenia a'r India ac yn dilyn dysgeidiaeth Sant Cyril o Alecsandria bod dwyfoldeb Iesu Grist ynghlwm â'i gnawd, ac felly un natur arbennig oedd ganddo. Sefydlasant batriarchaeth eu hunain yn Antioch, ar wahân i'r Calcedoniaid. Cafodd Sant Jacob Barabaeus, Esgob Edessa, ddylanwad cryf ar hanes cynnar y gymuned.

Yn yr 17g, ymunodd lleiafrif o Gristnogion Syriaidd â'r Eglwys Babyddol, gan sefydlu'r Eglwys Gatholig Syriaidd. Mabwysiadodd yr eglwys ei enw cyfredol yn y flwyddyn 2000, gan ddefnyddio'r gair "Syrieg" i wahaniaethu rhyngddi a'r Eglwys Gatholig Syriaidd. Cyfeiria'r enw at y dafodiaith Aramaeg a ddefnyddir yn iaith litwrgïaidd gan yr eglwys, a hefyd yn iaith bob dydd gan rai o'i dilynwyr. Mae'r eglwys mewn cymundeb ag eglwysi Uniongred Dwyreiniol eraill, ac yn aelod o Gyngor Eglwysi'r Byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cristnogaeth yn Syria
Syriaidd
Yr Eglwys Faronaidd

Un o Eglwysi Catholig y Dwyrain yw'r **Eglwys Faronaidd** sydd yn olrhain ei hanes i'r meudwy Sant Maro a Sant Joannes Maro, Patriarch Antioch.. Heddiw, triga'r mwyafrif o Faroniaid yn Libanus. Syrieg ككyw iaith litwrgïaidd yr eglwys, er Arabeg yw iaith bob dydd y bobl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cristnogaeth yn Libanus
Maronaidd
Conington

Gallai **Conington** gyfeirio at:

* Conington, Swydd Huntingdon, tua 15 km o Huntingdon
* Conington, De Swydd Gaergrawnt, tua 10 km o Huntingdon
Robert Stephenson (yr hynaf)

Roedd **Robert Stephenson (yr hynaf)** (10 Mawrth 1788 – 15 Mawrth 1837) yn frawd iau y periannydd rheilffordd arloesol, George Stephenson, yn fab i daniwr mewn glofa ym mhentref Wylam ger Newcastle-on-Tyne. Dan orchymyn ei frawd George, fe deithiodd i Ogledd Cymru i gynghori Rheilffordd Nantlle ar y ffordd orau o osod cledrau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1788
Categori:Marwolaethau 1837
Categori:Peirianwyr o Loegr
Caldecote

Gallai **Caldecote** gyfeirio at:

* Caldecote, pentref yn ardal De Swydd Gaergrawnt, Swydd Gaergrawnt
* Caldecote, pentref yn ardal Huntingdonshire, Swydd Gaergrawnt
* Caldecote, pentref yn Swydd Hertford
* Caldecote, pentref yn Swydd Northampton

* Lower Caldecote, pentref yn Swydd Bedford
* Upper Caldecote, pentref yn Swydd Bedford

----
Hugh Masekela

Cerddor, cyfansoddwr a chanwr De Affrica oedd **Hugh Ramopolo Masekela** (4 Ebrill 1939 – 23 Ionawr 2018).

Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Sant Pedr. Aelod y Huddleston Jazz Band oedd ef. Priododd y cantores Miriam Makeba ym 1963 (ysgarodd 1968).

## Discography
## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Dde Affrica
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2018
BRCA1

Protein sydd yn cael eu codio yn y corff dynol gan y genyn  *BRCA1* yw **BRCA1** a elwir hefyd yn  *breast cancer 1* (Saesneg). Segment o DNA yw'r genyn, sy'n amgodio ffwythiant arbennig.  Mae'r genyn yma wedi eu lleoli ar yr edefyn ôl o gromosom dynol 17, band 17q21.31.

## Cyfystyron
Yn aml mae gan enynnau lawer o gyfystyron. Mae hyn oherwydd eu bod yn aml yn cael eu darganfod gan nifer o bobl mewn cyd-destunau gwahanol heb wybod mae'r un genyn oedd hi. Hefyd Mae gan wahanol gymunedau gwyddonol safonau gwahanol ar gyfer enwi genynnau. Dyma restr o gyfystyron ar gyfer y genyn BRCA1.

*IRIS	
*PSCP	
*BRCAI	
*BRCC1	
*FANCS	
*PNCA4	
*RNF53	
*BROVCA1	
*PPP1R53

## Llyfryddiaeth
* 	
* 	
* 	
* 	
* 

## Cyfeiriadau	 
*BRCA1 - Cronfa NCBI

Categori:Genynnau
Pharnavaz I, brenin Iberia

Brenin Iberia (Kartli, Georgia) o 284 CC hyd 219 CC oedd **Pharnavaz I** (tua 326 CC - 219 CC).

## Llyfryddiaeth
*Rapp, Stephen H. (2003) Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts. Peeters Bvba ISBN 90-429-1318-5.
*Georgian royal annals, Life of Pharnavaz: The first Georgian king of Kartli, Part IV. TITUS (Online Version).

Categori:Brenhinoedd
Categori:Georgia
Categori:Hanes Georgia
Categori:Marwolaethau'r 3edd ganrif CC
Clybiau pencampwyr byd pêl-droed

__FORCETOC__Mae'r rhestr hon yn cynnwys pencampwyr y byd clybiau swyddogol (de jure) ar gyfer FIFA.

## Cystadlaethau 
[bawd|[Ryan Giggs, enillydd y ddau dwrnamaint gyda'r Manchester United]]

* Cwpan Rhyng-gyfandirol:
Cystadleuaeth a gynhaliwyd rhwng 1960 a 2004 rhwng timau o Gonffederasiwn UEFA a Chonffederasiwn CONMEBOL oedd y **Cwpan Rhyng-gyfandirol**. Chwaraewyd y tlws gan glybiau cynrychioliadol o'r cyfandiroedd mwyaf datblygedig yn y byd pêl-droed (yn enwedig yn y blynyddoedd hynny); yn amlach na pheidio, pencampwyr Cwpan Ewrop/Cynghrair y Pencampwyr UEFA a phencampwyr y Copa Libertadores fyddai'n herio ei gilydd. Ar 27 Hydref, 2017, cyhoeddodd FIFA fod y tlws hwn yn deitl swyddogol y byd (cyfwerth â Cwpan Clwb y Byd FIFA)*
Ers 2005, mae Cwpan Clwb y Byd FIFA wedi ei ddisodli fel prif gystadleuaeth clybiau pêl-droed y byd a diddymwyd y Cwpan Rhyng-gyfandirol.

* Cwpan Clwb y Byd FIFA:
Cystadleuaeth bêl-droed wedi ei drefnu gan *Fédération Internationale de Football Association'' (FIFA) ydy **Cwpan Clwb y Byd FIFA**. Cafwyd y gystadleuaeth gyntaf yn 2000 ym Mrasil ac er na chafwyd cystadleuaeth rhwng 2001 a 2004, mae'r gystadleuaeth wedi ei chynnal yn flynyddol ers 2005. 
Mae saith o glybiau yn cystadlu, sef pencampwyr pob un o gonffederysianau FIFA: Affrica (CAF), Asia (AFC), De America (CONMEBOL), Ewrop (UEFA), Gogledd America, Canolbarth America a'r Caribî (CONCACAF), Oceania (OFC) a phencampwyr y wlad sy'n cynnal y gystadleuaeth.

Mae'r tlws yn rhoi teitl y byd.

* **Cwpan Rhyng-gyfandirol FIFA**: Mae'r gystadleuaeth yn cynnwys pencampwyr clybiau chwe chydffederasiwn FIFA, ac fe'i chwaraeir fel twrnamaint dileu gyda'r tîm Ewropeaidd yn cael caniatâd i fynd i'r rownd derfynol. Dyfernir y teitl blynyddol o Bencampwyr y Byd i'r enillwyr.

## Ystadegau 
[bawd|dde|200px|[Cwpan Clwb y Byd FIFA ]]

## Gweler hefyd
* Cwpan Rhyng-gyfandirol
* Cwpan Clwb y Byd FIFA

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Categori:Dadsefydliadau 2004
Categori:Sefydliadau 1960
Categori:UEFA
Rhestr o garsinogenau mewn mwg sigaréts

Mae mwg tybaco masnachol yn gymysgedd o fwy na 5000 o gemegau. Yn ôl Adran Iechyd a Gwasanaethau Dynol yr Unol Daleithiau, mae'r canlynol yn garsinogenau dynol wybyddys a geir mewn mwg sigaréts: 

## Cyfeiriadau 
Categori:Ysmygu

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
CUP – Plaid Wleidyddol Gatalanaidd

Mae '''CUP - Candidatura d'Unitat Popular'* – *(Ymgeiswyr Undod y Bobl)* yn blaid wleidyddol Catalanaidd asgell chwith, ffeministaidd, amgylcheddol yn gefnogol i annibyniaeth i’r Països Catalans *(Y Gwledydd Catalanaidd)*.

Yn wahanol i’r rhan fwyaf o bleidiau gwleidyddol, mae eu holl benderfyniadau yn cael eu cymryd gan yr aelodau mewn cynulliadau ac nid gan yr arweinwyr yn unig. Maent hefyd yn cyhoeddi ar eu gwefan faint o arian mae’r eu seneddwyr yn ennill a faint maen nhw’n cyfrannu i’r Blaid.

Mae’r CUP wedi ennill seddi ar nifer o gynghorau lleol trwy Catalunya a Valencià ac ers 2012 maent wedi sefyll ar gyfer etholiadau Senedd Catalunya gan ennill 3 sedd.
chwith|thumbnail|Roedd David Fernández yn aelod seneddol CUP rhwyg 2012-2015

Mae CUP yn cynnwys amrywiaeth eang o syniadaeth o fewn yr *Esquerra Independentista* (Chwith dros Annibyniaeth) yn cynnwys rhwydwaith fawr o ganolfannau cymdeithasol yn bennaf ar gyfer bobl ifanc.
 
Er i CUP fod yn feirniadol o brif bleidiau Catalanaidd, yn dilyn dadlau brwd ymhlith yr aelodaeth, penderfynwyd cyd-weithio gyda’r pleidiau eraill sydd yn gefnogol i annibyniaeth a  phleidleisiodd seneddwyr CUP gyda’r glymblaid Junts pel Sí (*Gyda’n gilydd dros Ie'') i gynnal refferendwm ar ddyfodol Catalunya a gynhaliwyd ar 1 Hydref 2017.

### Senedd Catalunya
## Gweler hefyd
*Refferendwm Catalwnia 2014

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Categori:Pleidiau cenedlaetholgar
Pleidiau gwleidyddol yng Nghatalwnia
Włodzimierz Sieradzki

Meddyg nodedig o'r Undeb Sofietaidd oedd **Włodzimierz Sieradzki** (22 Hydref 1870 – 4 Gorffennaf 1941). Roedd yn arbenigwr ym maes meddygaeth fforensig ac yn athro ym Mhrifysgol Jan Kazimir. Cafodd ei eni yn Wieliczka, Awstria-Hwngari a bu farw yn Lviv.

## Gwobrau 
*Lleng Anrhydedd

Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Meddygon o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Ann Rees (Ceridwen)

Roedd **Ann Rees (Ceridwen)** (9 Gorffennaf 1874 – 19 Hydref 1905) yn fardd ac yn llenor Cymraeg ac yn un o'r menywod o Gymru cynharaf  i gymhwyso yn feddyg.

## Cefndir 
Ganwyd Ann Rees ym Mhentre Gwenlais ger Landybie yn ferch i Edwin Rees, llafurwr, a Mary E. Rees (née Davies) ei wraig. Roedd ei theulu yn aelodau amlwg o enwad yr Undodiaid. Cafodd ei haddysgu yn Ysgol Gwynfryn, Rhydaman, ysgol a oedd yn cael ei gadw gan Watcyn Wyn ac a ddaeth yn enwog am y nifer o feirdd a llenorion a addysgwyd yno.

## Bardd a llenor 
Roedd Ceridwen yn dod o deulu llengar amlwg ar ochr ei mam. Roedd Mary Rees yn barddoni o dan yr enw *Dyffrynferch*. Roedd ei thaid Job Davies, *Rhydderch Farfgoch*, (1821 - 1887) yn fardd ac eisteddfodwr amlwg yn ei ddydd ac roedd y bardd a'r baledwr John Thomas (Ifor Cwmgwys), (1813 - 1866 ) yn ewythr iddi'; roedd *Ieuan Ddu Alltwen* hefyd yn aelod o'i theulu. Dysgodd Ann y gynghanedd a bu'n cystadlu mewn eisteddfodau lleol ac yn cyfrannu i gylchgronau *Y Drych* a *Cymru*. Cafodd ei derbyn yn aelod o Orsedd Beirdd Ynys Prydain yn Eisteddfod Genedlaethol Merthyr Tudful 1901 gan ddefnyddio'r enw barddol *Ceridwen*.

## Meddyg 
Ym 1893 ymfudodd Ceridwen i New Jersey, UDA lle'r oedd ei ewyrth a'i modryb yn byw. Cofrestrodd fel disgybl yng Ngholeg Meddygol y Merched yng Nghlafdy Efrog Newydd lle graddiodd MD ym 1898. Sefydlodd practis meddygol llwyddiannus yn New Jersey.

## Marwolaeth 
Ym mis Medi 1905 dychwelodd Ceridwen i Gymru i ymweld â'i theulu gan dreulio 3 wythnos yn Llandybie cyn dychwelyd ar long i'r America. Tra ar y llong cymerwyd hi'n sâl gyda haint ar y frest, trodd yr haint yn niwmonia a bu farw yn ei chartref yn New Jersey 5 niwrnod ar ôl cyrraedd tir yn 31 mlwydd oed. Claddwyd ei gweddillion ym mynwent Fairview.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Meddygon o Gymru
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Ymlediad aortaidd abdomenol

**Ymlediad aortaidd abdomenol (AAA neu A triphlyg)** yw ehangiad penodol o'r aorta abdomen lle bo'i ddiamedr yn fwy na 3&nbsp;cm neu 50% yn ehangach na'i ddiamedr arferol. Fel arfer nid yw'n achosi unrhyw sgîl-effeithiau difrifol, ac eithrio achosion lle mae'n rhwygo. Weithiau, gellir arwain at boendod yn yr abdomen, y cefn, neu goesau. Yn achlysurol mae'n achosi aneurysmau mawr, sydd i'w teimlo os mae unigolyn yn gwthio'r abdomen. Gall rhwyg neu doriad arwain at boen yn yr abdomen neu'r cefn, pwysau gwaed isel, anymwybyddiaeth, ac yn aml achosir marwolaeth. 

Mae AAA yn fwyaf cyffredin ymysg dynion dros 50 mlwydd oed ac ymhlith y rhai hynny sydd â hanes teuluol o'r cyflwr. Yn ogystal, ceir ffactorau risg ychwanegol, gan gynnwys ysmygu, pwysedd gwaed uchel, a chlefydau eraill yn effeithio'r galon neu'r gwaed. Mae cyflyrau genetig risg uchel ychwanegol yn cynnwys syndrom Marfan a syndrom Ehlers-Danlos. AAA yw'r ffurf fwyaf cyffredin o ymlediad aortaidd. Mae oddeutu 85% o achosion yn effeithio islaw'r arennau, gyda'r gweddill naill ai ar yr un lefel a'r arennau neu uwchben yr arennau. Yn yr Unol Daleithiau, argymhellir sgrinio uwchsain i ddynion rhwng 65 a 75 mlwydd oed gyda hanes ysmygu. Yn y Deyrnas Unedig, argymhellir sgrinio pob dyn sydd dros 65 oed. Unwaith y darganfyddir aneurysm, yn fwy aml na pheidio, caiff uwchseiniau pellach eu cynnal yn rheolaidd.

Un o'r ffyrdd gorau i osgoi'r clefyd yw peidio ag ysmygu. Gellir defnyddio dulliau ataliol eraill gan gynnwys trin pwysedd gwaed uchel, trin colesterol uchel a chadw o fewn pwysau synhwyrol. Pan fydd diamedr AAA yn tyfu i> 5.5&nbsp;cm mewn dynion a> 5.0&nbsp;cm mewn menywod, fel arfer argymhellir llawdriniaeth i'r claf. Mae rhesymau eraill dros atgyweirio'n cynnwys presenoldeb symptomau penodol a chynnydd cyflym ym maint (mwy nag un centimedr y flwyddyn). Gellir trwisio aneurysm naill ai drwy lawdriniaeth agored neu atgyweiriad aneurysm endofasgwlaidd (EVAR).  Wrth gymharu â phroses llawdriniaeth agored, ceir risg is o farwolaeth yn achos EVAR, yn y tymor byr, ynghyd â chyfnod byrrach yn yr ysbyty, serch hynny nid yw'n bosib ym mhob achos. Ni ymddengys gwahaniaeth yn y canlyniadau hir dymor. Yn achos EVAR mae angen mwy am weithdrefnau ailadroddus.

Effeithia AAA rhwng 2 ac 8% o ddynion dros 65 oed. Mae'r cyfraddau ymhlith menywod chwarter mor uchel. Ymhlith yr anwras hynny sy'n mesur llai na 5.5&nbsp;cm, y mae o dan 1% yn rhwygo o fewn cyfnod o flwyddyn.  Oddeutu 10% sy'n torri mewn achosion yn mesur rhwng 5.5 a 7&nbsp;cm, tra bo'r risg yn 33% yn achosion dros 7&nbsp;cm. Os rhwyga'r anwras, y mae'r gyfradd marw rhwng 85% a 90%. Yn ystod 2013, achosodd ymlediad aortaidd 168,200 o farwolaethau, cynnydd o'r 100,000 a fu ym 1990. Yn yr Unol Daleithiau, arweiniodd AAA at rhwng 10,000 a 18,000 o farwolaethau yn 2009.

## Cyfeiriadau 
Categori:Abdomen
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Ganglion

de|bawd|Ganglia gwreiddyn dorsal (DRG) o embryo cyw iâr (o amgylch cyfnod diwrnod 7) ar ôl deoriad dros nos yn y cyfrwng twf NGF wedi'i staenio â gwrthgorff gwrth-niwroffilament. Nodwch yr axons sy'n tyfu allan o'r ganglia.

Clwstwr o gelloedd nerfol yw'r ganglia neu grŵp o gelloedd cyrff nerfol sydd wedi'u lleoli yn y system nerfol awtonomig a'r system synhwyraidd. Mae'r ganglia yn lletya celloedd cyrff nerfau afferol a nerfau echddygol.

Mae pseudoganglion yn edrych fel ganglia, ond mae ganddo ffibrau nerf yn unig ac nid oes ganddo gyrff celloedd nerfol.

## Strwythur 
Mae'r ganglia yn cynnwys yn bennaf strwythurau somata a dendritig sy'n cael eu bwndelu neu eu cysylltu. Mae'r ganglia yn aml yn cydgysylltu â ganglia arall i ffurfio system gymhleth o ganglia a elwir yn plexws. Mae'r ganglia yn darparu pwyntiau cyfnewid a chysylltiadau cyfryngol rhwng gwahanol strwythurau niwrolegol yn y corff, megis y systemau nerfol ymylol a chanolog.

Ymhlith y fertebratau mae yna dri prif grŵp o ganglia:
* Ganglia gwreiddiau dorsal (a elwir hefyd yn ganglia sbinol) sy'n cynnwys celloedd cyrff y niwronau synhwyraidd (afferol).
* Ganglia nerf cranial sy'n cynnwys celloedd cyrff y niwronau nerf cranial.
* Ganglia awtonomig sy'n cynnwys celloedd cyrff y nerfau awtonomig.
Yn y system nerfol awtonomig, gelwir ffibrau o'r system nerfol ganolog i'r ganglia yn ffibrau preganglionig, tra gelwir y rhai o'r ganglia i'r organ effaithor yn ffibrau postganglionig.

### Ganglia gwaelodol 
Mae'r term "ganglia" yn cyfeirio at y system nerfol ymylol.

Fodd bynnag, yn yr ymennydd (rhan o'r system nerfol ganolog), mae'r "ganglia gwaelodol" yn grŵp o niwclysau sy'n gysylltiedig â'r cortex, y thalamws a choesyn yr ymennydd, sy'n gysylltiedig ag amrywiaeth o swyddogaethau: rheolaeth dros symudiadau, gwybyddiaeth, emosiynau, a dysg.

Yn rhannol oherwydd yr amwysedd hwn, mae'r Terminologia Anatomica yn argymell defnyddio'r term niwclews sylfaenol yn hytrach na ganglia gwaelodol; fodd bynnag, ni chafodd y defnydd hwn ei fabwysiadu yn gyffredinol.

### Pseudoganglia 
Mae pseudoganglion yn dewychiad o brif ran neu fongorff y nerf sy'n edrych fel ganglia ond mae yna ffibriau nerf yn unig ac nid oes celloedd cyrff nerfol.

Ceir hyd i'r Pseudoganglia yn y cyhyr teres lleiaf a'r nerf rheiddiol.

## Gweler hefyd 
* ganglia sympathetig
* Ganglia cyst
* System nerfol
* Niwron

## Cyfeiriadau
Categori:Tudalennau ag angen ffynonellau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd