open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhydyfelin, Ceredigion

:''Erthygl am y pentref yng Ngheredigion yw hon. Am ddefnydd arall o'r enw gweler Rhydyfelin.''

Pentref bychan yng nghymuned Llanfarian, Ceredigion, Cymru, yw **Rhydyfelin**. Fe'i lleolir yng ngogledd y sir, tua 2 filltir i'r de o Aberystwyth ar y ffordd A487.

Cyfeiria'r enw at ryd ar Nant Raith, ffrwd fechan sy'n llifo i Afon Ystwyth ger y pentref. Mae'r afon honno yn cyrraedd y môr tua milltir i'r gorllewin o Rydyfelin. Ceir olion hen fwnt dros yr afon.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfarian
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Rhydyfelin

Gall **Rhydyfelin** gyfeirio at un o dri phentref yng Nghymru:

* Rhydyfelin, Ceredigion
* Rhydyfelin, Rhondda Cynon Taf
* Rhydyfelin, Powys

----
Southgate

Gallai **Southgate** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Cymru
*Southgate, pentref ar benrhyn Gŵyr, yn sir Abertawe
*Southgate, pentref ar gyrion Aberystwth, Ceredigion

### Lloegr
*Southgate, ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Enfield
Southgate, Ceredigion

:''Erthygl am y pentref yng Ngheredigion yw hon. Am ddefnydd arall o'r enw gweler Southgate.''
Pentref ar gwr deheuol Aberystwyth, Ceredigion, yw **Southgate** (Saesneg; ymddengys nad oes enw Cymraeg). Fe'i lleolir yng nghymuned Llanfarian ar groesffordd ar y ffordd A487 ger Penparcau, rhwng Llanbadarn Fawr a Rhydyfelin. Saif Southgate ar dir rhwng afon Rheidol ac afon Ystwyth. Mae wedi dod yn faesdref allanol o Aberystwyth erbyn hyn.

Enwyd y pentref ar ôl tollborth deheuol Aberystwyth. Ailgodwyd adeilad y tollborth yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan.

[250px|bawd|dim| Y "Southgate" gwreiddiol, sydd yn [Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan heddiw]]

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Aberystwyth
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Cob

bawd|240px|Cob Porthmadog o Boston Lodge ar lanw uchel

**Cob** yw'r enw a ddenyddir am adeiladwaith o gerrig, concrid, pridd neu ddefnyddiau eraill er mwyn cario ffordd neu reilffordd ar draws culfor, llyn neu gors. Mae'n wahanol i bont gan nad oes bwâu i'r dŵr fedru llifo odditanodd, er fod gan gobiau ar draws darnau o fôr yn aml lifddorau y gellir eu hagor a'u cau yn ôl y llanw. Fel rheol, prif bwrpas cob yw hwyluso trafnidiaeth, ond gall dibenion eraill fod yn bwysicach, er enghraifft ad-ennill tir oddi wrth y môr neu amddiffyn yn erbyn ymosodiadau o'r môr gan longau neu longau tanfor.

Ymhlith y cobiau enwocaf mae Cob Singapôr-Johor, sy'n cysylltu ynys Singapôr a Maleisia, a Cob y Brenin Fahd, 25&nbsp;km o hyd, sy'n cysylltu Bahrain a Sawdi Arabia. Yng Nghymru, ceir y cob ger Porthmadog ar draws aber afon Glaslyn a Cob Malltraeth ar Ynys Môn. Pwrpas pennaf y ddau yma oedd ennill tir amaethyddol.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Cludiant
Angel si ti

Cân Fwlgareg gan Miro yw "**Angel si ti**" (Cyrilig Bwlgaraidd: *Ангел си ти*; Cyfieithiad Cymraeg: *Angel rwyt ti*). Bydd y gân yn cynrychioli Bwlgaria yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 ar ôl enillodd y gân sioe rhagetholiad Bwlgaria â mwy na 48% o'r bleidlais ffôn.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Banbury

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw **Banbury** (Cymraeg: **Banbri** neu **Bambri**).  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Cherwell. Saif ar y ffin rhwng Swydd Warwick a Swydd Northampton. Mae gorsaf reilffordd y brif lein yno, hanner fordd rhwng Birmingham a Paddington. Mae'n agos i draffordd yr M40.

Mae Caerdydd 142.2 km i ffwrdd o Banbury ac mae Llundain yn 104.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Rhydychen sy'n 34.5&nbsp;km i ffwrdd.

Mae hen gerdd i blant am farchogaeth ceffyl i Banbury. Mae cerflun yng nghanol y dref o'r fenyw yn y gerdd.

## Brwydr Edgecote Moor
Ymladdwyd un o frwydrau Rhyfel y Rhosynnau sef Brwydr Edgecote Moor neu "Frwydr Banbri" 6 milltir (9.7&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o'r pentref. Ymladdwyd y frwydr ar 26 Gorffennaf 1469 rhwng Richard Neville, 16ed Iarll Warwick ac Edward IV; gyda Richard yn cipio Coron Lloegr.

Roedd maes y gad 6 milltir (9.7&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o Banbury, yng ngogledd Swydd Rydychen; saif heddiw ym mhlwyf Chipping Warden ac Edgcote, ar y ffin rhwng Swydd Warwick a Swydd Northampton. Yr adeg honno, fodd bynnag, roedd y rhyd ar afon Cherwell, sef canolbwynt y frwydr, yn Swydd Northampton.

Delwedd:LadyAndCross.jpg|Croes Banbury
Delwedd:Finelady.jpg|*Fine Lady*, cerflun gan Artcycle (2005) yn darlunio'r hwiangerdd Saesneg, "Ride a cock horse to Banbury Cross"

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Banbury
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardal Cherwell
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Categori:Trefi Swydd Rydychen
Traffordd yr M40

bawd|dde|200px|Yr M40 wrth cyffordd 2

Traffordd yw'r **M40**, sy'n ffurfio rhan bwysig o rwydwaith trafnidiaeth rhwng Llundain a Birmingham yn Lloegr. Mae rhan o'r M40 yn ffurfio rhan o'r llwybr Ewropeaidd E05, ond nid oes arwyddion yn dynodi hyn. Mae'n darparu llwybr amgen o Dde Lloegr i Orllewin Canolbarth Lloegr, heblaw yr M1, M6 a'r A34.

bawd|canol|400px|Yr M40 yn y rhwydwaith traffyrdd

## Cyffyrdd 
Defnyddir gwybodaeth o arwyddion gwybodaeth i yrwyr ar gyfer dynodi pellteroedd.

## Cyfeiriadau 
M40
Gwin reis

Math o win a wneir â reis yw **gwin reis**. Mae'n boblogaidd yn y Dwyrain Pell. Y gwin reis mwyaf adnabyddus efallai yw *sake*, gwin reis o Japan.

Categori:Bwyd a diod yn Japan
Categori:Diwylliant Tsieina
Reis
Political Science Quarterly

Cyfnodolyn  Saesneg sy'n cyhoeddi gwaith ar lywodraeth, gwleidyddiaeth, polisi, a materion tramor yw ***Political Science Quarterly*** Fe'i gyhoeddir yn gyntaf ym 1886 gan yr Academy of Political Science, ac hwn yw'r cyfnodolyn gwyddor gwleidyddiaeth hynaf yn yr Unol Daleithiau.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol

Categori:Cyfnodolion academaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Cyfnodolion cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Cyfnodolion gwyddor gwleidyddiaeth
Categori:Cyfnodolion Saesneg
Categori:Sefydliadau 1886
James Bulger

Plentyn dyflwydd oed o Kirkby, ger Lerpwl, a gafodd ei herwgipio, ei arteithio ac yna ei lofruddio oedd **James Bulger** (16 Mawrth 1990 – 12 Chwefror 1993). Dau fachgen 10 mlwydd oed, **Robert Thompson** a **Jon Venables**, wnaeth ei ladd. Tra oedd Bulger â'i fam Denise mewn canolfan siopa, cafodd ei gymryd gan y ddau fachgen a cherddodd gyda nhw am 2.5 filltir. Gwnaethont ei fwrw, rhoi paent yn ei lygaid, gosod batrïau yn ei geg, a thorri ei benglog mewn 10 man. Gosododd Thompson a Venables corff Bulger ar drac rheilffordd mewn ymdrech i wneud i'w farwolaeth edrych fel damwain. Ar ôl hynny torrodd trên ei gorff yn ddwy rhan. Roedd gan ei gorff cymaint o anafiadau, nid oedd modd i batholegwyr ddweud pa anaf yn union a achosodd ei farwolaeth. Gwelodd nifer o bobl eraill y ddau fachgen yn cerdded â Bulger, ond ni wnaethont eu stopio.

Ar ddechrau'r achos, nid oedd yr heddlu yn disgwyl i'r troseddwyr fod mor ifanc â Thompson a Venables, roeddent yn chwilio am ddrwgdybwyr rhwng 12 a 14 oed. Arddangoswyd llun CCTV o'r bechgyn yn arwain Bulger o'r ganolfan siopa yn y cyfryngau, a llwyddodd rhywun i'w hadnabod a chysylltu â'r heddlu. Arestiwyd Thompson a Venables, a chyhuddodd y ddau fachgen y llall o ladd Bulger. Cawsont eu rhoi ar brawf a'u dedfrydu i 8 mlynedd o garchar. Ceisiodd yr Ysgrifennydd Cartref Michael Howard ymestyn y ddedfryd i 15 mlynedd, ond dyfarnodd y Llys Apêl nad oedd ganddo'r grym i wneud hynnny. Rhyddhawyd y llofruddion yn 2001, gan dderbyn enwau newydd, mewn modd tebyg i ddiogelu tystion. Ym Mawrth 2010 bu rhaid i Jon Venables dychwelyd i'r carchar am dorri amodau ei ryddhad.

Mae mam James Bulger, Denise Fergus, wedi datgan llawer o weithiau ei bod yn dymuno i'r llofruddion aros yn y carchar.

## Nodiadau 
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Llofruddiaeth
Categori:Trosedd yn Lloegr
Mynydd yr Hob

Mae **Mynydd yr Hob** (Saesneg: *Hope Mountain*) yn gopa bryncyn sy'n gorwedd fymryn i'r gorllewin o bentref Yr Hob, ger Caergwrle yn nwyrain Sir y Fflint, tua 6 milltir i'r gogledd o Wrecsam; .  Ei uchder yw 330 metr a'i uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 141 m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Mae Parc Gwledig Waun y Llyn ar ben y mynydd.

## Dosbarthiad 
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 330 metr (1083 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Oriel

MynyddHob02LB.jpg
MynyddHob01LB.jpg|Machlud haul dros y llyn

## Dolenni allanol
*  Cerdded ar Fynydd yr Hob (ffeil PDF)
* Map o'r bryn ar wefan yr Arolwg Ordnans
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Hob
Categori:Copaon Marilyn
Mynydd y Garn

Bryn ar Ynys Môn yw **Mynydd y Garn**. Ei uchder yw 170 metr. Mae'n gorwedd yng ngogledd-orllewin Môn tua milltir a hanner o'r arfordir, tua hanner milltir i'r de o bentref Llanfair-yng-Nghornwy a thua 6 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Caergybi; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 60metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Mae llethrau uchaf y bryn yn greigiog. Creigiau Ordoficaidd yw sylfaen yr ysgwydd dde-orllewinol.

Ceir sawl safle archaeolegol o gwmpas y bryn, yn cynnwys meini hirion unigol o gyfnod Oes Newydd y Cerrig ac amddiffynfa Castell Crwn.

Gellir cyrraedd copa Mynydd y Garn trwy ddilyn un o sawl llwybr cyhoeddus, naill ai o ochr Llanfair-yng-Nghornwy neu o gyfeiriad Rhydwyn, i'r de.

## Y copa
chwith|bawd|Cofeb i Syr William Thomas, Uwch Siryf Ynys Môn; adeiladwyd yn 1897 ar gopa Mynydd y Garn.
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 170m (558tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 
*Mynydd y Garn ar y map Arolwg Ordnans.

Categori:Copaon Hump
Categori:Cylch-y-Garn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Ynys Môn
Gorsaf reilffordd Paddington Llundain

Gorsaf reilffordd yng Ngorllewin Llundain ydy **Gorsaf Paddington Llundain**.  Mae gwasanaethu rheilen i Orllewin Lloegr, de-orllewin Lloegr a de Cymru yn terfynu yno. Y darparwyr rheilen ydy First Great Western a Heathrow Express.
## Gwasanaethau cyfredol
Mae trefi gyda gwasanaethau i Paddington yn cynnwys y canlynol (rhestr anghyflawn):

*Lloegr:
** Reading
** Didcot
** Rhydychen
** Bryste
** Caerwysg
** gorsafoedd yng Nghernyw
*Cymru:
** Casnewydd
** Caerdydd
** Abertawe
** Llanelli
** Abergwaun

Mae enw'r arth yn y llyfr Paddington Bear yn seiliedig ar yr orsaf.

Mae gorsaf Paddington hefyd ar rwydwaith y London Underground, sy'n cysylltu â'r orsaf reilffordd genedlaethol.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1854
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Paddington
Paddington
Paddington
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd
Rhestr o orsafoedd rheilffordd yn Llundain

Dyma restr o'r **gorsafoedd rheilffordd yn Llundain**.

## Dolenni allanol 
*"National Rail - London Connections" 
*"Transport for London  - London Connections" 


Gorsafoedd rheilffordd yn Llundain
Is-iarll Bulkeley

bawd|Is-iarll Bulkeley circa 1792-1795.
Teitl ym Mhendefigaeth Iwerddon oedd **Is-iarll Bulkeley**, a grewyd ar 19 Ionawr 1644 ar gyfer Thomas Bulkeley, mab Syr Richard Bulkeley o deulu Bulkeley, Baron Hill ger Biwmares. Cafodd y 7fed Is-iarll y teitl **Barwn Bulkeley** ar 14 Mai 1784. Bu farw'n ddi-blant yn 1822, a daeth y ddau deitl i ben.

## Is-ieirll Bulkeley 
*Thomas Bulkeley, Is-iarll 1af Bulkeley (bu farw tua 1659)
*Robert Bulkeley, 2il Is-iarll Bulkeley (bu farw 1688)
*Richard Bulkeley, 3ydd Is-iarll Bulkeley (tua 1658–1704)
*Richard Bulkeley, 4ydd Is-iarll Bulkeley (1682–1724)
*Richard Bulkeley, 5ed Is-iarll Bulkeley (1707–1738)
*James Bulkeley, 6ed Is-iarll Bulkeley (1717–1752)
*Thomas James Bulkeley, 7fed Is-iarll Bulkeley (1752–1822)

Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Teuluoedd o Gymru
Categori:Is-ieirll
Categori:Sefydliadau 1644
Categori:Dadsefydliadau 1822
Sitrws

Term cyffredin am genws o blanhigyn blodeuol yn nheulu'r ruw, Rutaceae, yw **sitrws**, sy'n tarddu o rhanbarthoedd trofannol ac istrofannol yn ne ddwyrain y byd. Yr esiamplau mwyaf adnabyddus yw'r oren, lemwn, grawnffrwyth a'r leim. Daw'r enw rhywogaethol o'r Lladin, lle cyfeirir y term at *Citrus medica*, roedd y gair yn deillio o'r gair Groeg hynafol am gedrwydden, kεδρος (*kedros*).

[bawd|dim|[Grawnffrwyth]]

Categori:Ffrwythau
Categori:Rutaceae
Nanteos

Plasdy yng nghymuned Llanfarian ger Aberystwyth, Ceredigion yw **Nanteos**. Fe'i adeiladwyd yn yr arddull Newydd-Glasurol gan deulu'r Poweliaid yn y 18g.

Cysylltwyd Y Greal Santaidd â phlasdy Nanteos. Roedd llestr yno a elwid wrth yr enw "Cwpan Nanteos". Dywedid mai hwn oedd y Greal ei hun, wedi ei gludo o Ynys Wydrin i Abaty Ystrad Fflur ac oddi yna i Nanteos yn sgîl diddymu'r mynachlogydd yn 1536. Yn ôl y chwedl, daeth Joseff o Arimathea o Balesteina i Ynys Wydrin gyda'r llestr arbennig. Credid ei bod yn iachau afiechydon, yn enwedig afiechyd gwaed.

Ymddengys nad oes sail i honiad George Powell fod Wagner wedi aros yn Nanteos a chael ei ysbrydoli i gyfansoddi ei opera *Parsifal* ar ôl yfed o'r gwpan. Roedd Powell yn hoff iawn o waith Wagner ond ymwelodd y cyfansoddwr â gwledydd Prydain yn 1855, tua deng mlynedd cyn iddo ysgrifennu *Parsifal*.

## Cyfeiriadau
Categori:Plasdai Ceredigion
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Ceredigion
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd yng Nghymru
Categori:Llanfarian
Ashton Kutcher

Actor, cynhyrchydd, a chyn-fodel ffasiwn o'r Unol Daleithiau yw **Christopher Ashton Kutcher** (ganwyd 7 Chwefror 1978), a adnabyddir fel **Ashton Kutcher**. Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Michael Kelso yng nghomedi sefyllfa Fox, ''That '70s Show*. Creodd a chynhyrchodd y rhaglen *Punk'd*, ac mae wedi chwarae rhannau arweiniol yn ffilmiau *Dude, Where's My Car?*, *Just Married*, *The Butterfly Effect*, *The Guardian* a *What Happens in Vegas*. Fe yw cynhyrchydd a chyd-greawdwr y sioe deledu goruwch naturiol, *Room 401*, a chyflwynydd y rhaglen deledu *Beauty and the Geek''. Mae'n briod â'r actores Demi Moore.

Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Gefeilliaid
Categori:Modelau o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Iowa
Camanachd

Chwaraeon cyswllt llawn Albanaidd ydy **Camanachd** neu **Iomain** (Saesneg: **Shinty**). Chwaraeir y gamp gyda ffon a phêl. Yn Ucheldiroedd yr Alban y dechreuodd y gêm, ac ucheldirwyr wedi symud i ddinasoedd yr Alban sy'n ei chwarae gan mwyaf ond tan yn ddiweddar arferid ei chwarae yn Lloegr a rhai gwledydd eraill ble gwelid mewnlifiad o Ucheldiroedd yr Alban. Gelwir y gêm yn "hoci heb reolau" gan un chwaraewr.

Mae'r gêm yn perthyn i deulu campau hoci sy'n boblogaidd ar draws y byd mewn gwahanol ffurfiau. Mae'n debyg i [[Hyrli|hyrli] yn yr Iwerddon ac i'r gêm werin Bando a arferid ei chwarae yng Nghymru.

## Rheolau
Ceir dau dîm o 10 (mewn gemau dynion) a 12 (mewn gemau menywod).

Rhaid defnyddio'r ffon, a elwir yn *canon* i fwrw'r bêl fewn i'r gôl. Mae'r cae rhwng 140-170 llath o hyd a rhwng 70 - 80 llath ar draws. Mae'r gôl ei hun llawer llai na rhai pêl-droed neu hyrli ac ond 12 llath ar draws a 10 llath o uchder, sy'n rhoi iddynt siâp mwy sgwâr nag hirsgwâr. 

Yn wahanol i hoci gellir defnyddio traed i stopio'r bêl, a defnyddir dwy ochr o'r ffon. Chwaraeir y gêm mewn dwy hanner 45 munud o hyd, sef 90 mewn cyfanswm ond gydag amser ychwanegol os oes angen oherwydd anafiadau ayyb.

## Gweler hefyd
* Hoci
* Hyrli

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Shinty 
* What Is Scottish Shinty? Georgie Pritchard BBC The Social BBC Scotland 2021

Categori:Chwaraeon yn yr Alban
Categori:Chwaraeon peli
Categori:Chwaraeon tîm
Bala (gwahaniaethu)

Mae gan y gair **Bala** sawl ystyr:

*Ar gyfer yr ystyr Gymraeg, gweler Bala.

## Llefydd 
* Y Bala, Gwynedd, tref yng Ngwynedd, Cymru
* Balâ, Ankara, tref ac ardal yn Nhwrci
* Bala, Nepal, pwyllgor datblygu pentref yn Ardal Sankhuwasabha, gogledd-ddwyrain Nepal
* Bala, Mehedinţi, cymuned yn swydd Mehedinţi, Rwmania
* Băla, cymuned yn swydd Mureş, Rwmania
* Bala, Ontario, Canada
* Bala Cynwyd, maestrefi Bala a Cynwyd yn Philadelphia, yr Unol Daleithiau
* Bal'a, Palesteina, tref ger Tulkarm ar y Llain Gorllewinol 
* Bala, De Affrica, lle ym Mhenryn dwyreiniol De Affrica
* Bala (beiblaidd), enw arall am Segor neu Zoara, un o hen ddinasoedd beiblaidd
* Bala, Okpho, Burma
* Bala, Senegal
* Bala, pentref yn Allahabad, India
* Bala, Kabang - Yala, Thailand

## Religion 
* Pum Cryfer, a adnabyddir fel *bala* - pwerau ysbrydol y Bwda neu bodhisattva
* Bala (beiblaidd), enw arall am Segor neu Zoara, un o'r dinasoedd yr yr Hen Destament

## Pobl 
* Bala (actor), actor Indiaidd
* Bala (cyfarwyddwr), cyfarwyddwr Indiaidd
* Bala Jones, chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig
* Krystian Bala, llofruddiwr ac awdur Pwylaidd
Gorsaf reilffordd

Cyfleuster rheilffordd yw **gorsaf reilffordd** (neu *gorsaf drenau*), lle mae trenau'n stopio'n gyson i lwytho a dadlwytho teithwyr neu lwythi. Fel arfer, mae platfform wrth ymyl y cledrau ac adeilad yn darparu gwasanaethau megis darparu tocynnau ac ystafelloedd aros. Gall fod cysylltiadau ar gael rhwng llinellau sy'n croesi ei gilydd, neu modd arall o gludiant megis bysiau.
Mesur Addysg (Cymru) 2009

Mesur Cynulliad Cenedlaethol Cymru sy'n trosglwyddo'r hawl i wneud apelau a hawliadau i Dribiwnlys Anghenion Addysgol Arbennig Cymru o rieni i blant yw **Mesur Addysg (Cymru) 2009** (Saesneg: *Education (Wales) Measure 2009*). Fe'i basiwyd gan y Cynulliad ar 3 Tachwedd 2009 a daeth i rym ar 9 Rhagfyr 2010 pan derbyniodd sêl bendith y Frenhines.

Cyflwynwyd y mesur gan Jane Hutt AC, y Gweinidog dros Blant, Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau o 2007 i 2009.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Mesur ynghylch Addysg (Cymru) 2009  – manylion a hanes y mesur ar wefan y Cynulliad
;Testun y mesur
* Mesur Addysg (Cymru) 2009  

Categori:2009 yng Nghymru
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Hawliau'r anabl
Addysg (Cymru) 2009
Tri Chopa Swydd Efrog

Casgliad o dri chopa o'r enwau Pen y Ghent (694m), Ingleborough (723m), a Whernside (736m) yw'r **Tri Chopa Swydd Efrog** (Saesneg:*Yorkshire Three Peaks*).

Maen nhw'n ffurfio rhan o'r Pennines, ac mae Pen y Ghent ar y Pennine Way.

Ar gopa Whernside ceir mur, a dyma'r ffin rhwng Swydd Efrog a Chumbria.

## Her y Tri Chopa
Mae *Her y Tri Chopa* yn her boblogaidd i gerddwyr, lle mae'n rhaid cwblhau taith trwy'r tri chopa o fewn 12 awr neu lai. Hyd y daith mae tua 25 milltir, ond mae'n dibynnu ar ba lwybr y dilynwch. Mae'n rhaid dechrau ym mhentref Horton-in-Ribblesdale, a dychwelyd yno i orffen y daith. Mae llawer o bobl yn ei wneud er mwyn codi arian at elusen.

Delwedd:Pen-y-ghent - geograph.org.uk - 4438.jpg|Copa Pen-y-Ghent
Delwedd:Ingleborough - geograph.org.uk - 21170.jpg|Copa Ingleborough
Delwedd:Whernside. - geograph.org.uk - 249976.jpg|Copa Whernside

Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Efrog
Categori:Pennines
Afon Honddu (Mynyddoedd Duon)

Afon yn ardal y Mynydd Du sy'n llifo i mewn i afon Mynwy yw'r **Honddu**.

Mae'n tarddu yn rhan uchaf Dyffryn Ewias, ym Mhowys. Llifa tua'r de ar hyd y dyffryn hwn, heibio Capel-y-ffin, i mewn i Sir Fynwy, a heibio pentrefi Llanddewi Nant Hodni a Chwm-iou nes cyrraedd Llanfihangel Crucornau, lle mae'n troi tua'r gogledd-ddwyrain i ymuno ag afon Mynwy. Yr unig lednant o faint sylweddol sy'n ymuno a'r Honddu yw Nant Bwch.

Ymddengys fod dyffryn afon Honddu fel y mae heddiw wedi ei greu gan rewlif yn hytrach na'r afon ei hun.

Honddu
Honddu
Honddu
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Dartmoor

Gwaun yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **Dartmoor**. Mae'n barc cenedlaethol (arwynebedd 954&nbsp;km2). Fe'i enwir ar ôl Afon Dart. Ei bwynt uchaf yw High Willhays (621m).

Dydy'r rhan fwyaf o'r waun ddim yn greigiog, ond ceir creigiau ar y copaon a enwir yn *torau*. Creigiau gwenithfaen ydynt. Mae yma hefyd y clwstwr mwyaf drwy wledydd Prydain o gylchoedd cerrig: tua 340 ohonyn nhw.

Caiff rhannau o'r waun eu defnyddio gan y Weinyddiaeth Amddiffyn i ymarfer saethu. Mae'r mapiau'n eu dangos fel "danger area" (sef "ardaloedd peryglus"). Mae'r weinyddiaeth yn hedfan baneri coch i rybuddio pobl bod yr ardal yn cael ei defnyddio felly.

dim|bawd|300px|High Willhays a Yes Tor

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Dyfnaint
Categori:Parciau cenedlaethol Lloegr
Exmoor

Rhosdir yn Ne-orllewin Lloegr yw **Exmoor**. Caiff ei enw o Afon Exe. Mae'n barc cenedlaethol (arwynebedd 692&nbsp;km2).

Mae'r waun yn ymestyn hyd at arfordir gogleddol Dyfnaint a Gwlad yr Haf lle maen nhw'n cwrdd â Môr Hafren. Mae'n cynnwys trefi Lynton, Porlock a Minehead. Y pwynt uchaf yw Dunkery Beacon (520m). O ben y waun gellir gweld De Cymru, e.e. Port Talbot.

dim|bawd|250px|Dunkery Beacon

Categori:Daearyddiaeth Dyfnaint
Categori:Daearyddiaeth Gwlad yr Haf
Categori:Parciau cenedlaethol Lloegr
Dover

Tref, porthladd a phlwyf sifil yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, yw **Dover** (neu **Dofr**).  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dover.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 31,022 a chan yr ardal adeiledig Dover boblogaeth o 41,709.

Mae'n enwog am ei chlogwyni gwyngalch – a wnaed yn enwog yn y gân "Bluebirds" gan Vera Lynn. Mae'r pellter byraf rhwng Prydain a Ffrainc rhwng Dover a Calais, pellter o tua 22 milltir, ac mae gwasanaeth fferi poblogaidd rhwng y ddwy borthladd. Yn Ffrangeg, gelwir y dref yn *Douvres*.

Mae Caerdydd 314.9 km i ffwrdd o Dover ac mae Llundain yn 107.7&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caergaint sy'n 23.3&nbsp;km i ffwrdd.

Dywedir fod y gair Saesneg Dover yn tarddu o'r hen Frythoneg "Dwfr" neu "ddŵr".

Afon Dour (River Dour) yw enw’r afon fach sy’n llifo trwy Dover ac yn aberu yno i’r môr.

Mae Dover un o'r Pum Porthladd (*Cinque Ports*).

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
## Oriel 

Dover from air.jpg|Dover o'r awyr
Dover Seafront And Castle.jpg|Traeth
Dover Castle 05.jpg|Castell Dover
White cliffs of dover 09 2004.jpg|Clogwyni Gwyn Dover
Dover Harbour panorama.jpg|Panorama o Borth Dover

Categori:Ardal Dover

Categori:Porthladdoedd Lloegr
Categori:Plwyfi sifil Caint
Categori:Trefi Caint
Categori:Y Pum Porthladd
Coedwig Kielder

Coedwig fawr yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Coedwig Kielder** (Saesneg: *Kielder Forest*). Mae'n gorwedd yng nghanol Parc Cenedlaethol Northumberland o gwmpas Kielder Water.

Categori:Coedwigoedd Northumberland
Kielder

Gallai **Kielder ** gyfeirio at un o sawl lle yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr:

* Kielder, Northumberland, pentref
* Kielder Water, cronfa dŵr
* Coedwig Kielder
Afon Elan

bawd|Pont ar Elan sy'n croesi Afon Elan uwchlaw'r cronfeydd

Afon yng nghanolbarth Cymru sy'n un o lednentydd afon Gwy yw **afon Elan**. Mae'r afon yn ffurfio Cwm Elan. Adeiladwyd sawl argae ar draws yr afon i greu cronfeydd o faint sylweddol.

Ceir tarddle'r afon ar ucheldir Elenydd, i'r de-ddwyrain o bentref Cwmystwyth, tua cyf. OS SN819736. Llifa tua'r dwyrain ac yna tua'r de-ddwyrain, gydag afon Gwngu yn ymuno â hi. Llifa i mewn i Gronfa Craig Goch, yna i Cronfa Penygarreg ac ymlaen i Gronfa Garreg Ddu ac yna i Gronfa Caban Coch.

Llifa allan o ben gogleddol Cronfa Caban Coch a heibio Pentref Elan i ymuno ag Afon Gwy ychydig islaw tref Rhaeadr Gwy.

Elan
Elan
Bruce Chatwin

Nofelydd ac awdur llyfrau taith o Loegr oedd **Charles Bruce Chatwin** (13 Mai 1940 - 18 Ionawr 1989).

Ganed Chatwin yn Sheffield, a threuliodd ei ieuenctid yn West Heath, ger Birmingham. Addysgwyd ef yng Ngholeg Marlborough. Bu'n gweithio i gwmni Sotheby's am gyfnod, cyn ymddiswyddo i astudio archaeloeg ym Mhrifysgol Caeredin. Gadawodd y brifsgol heb gymeryd gradd.

Teithiodd i Batagonia yn niwedd 1974, a threuliodd chwe mis yno, yn cynnwys ymweliad a'r Wladfa. Cyhoeddodd lyfr taith *In Patagonia* yn 1977. Enillodd Wobr Goffa James Tait am ei nofel *On the Black Hill* (1982), hanes dau frawd,  Lewis a Benjamin Jones, oedd yn ffermio ar y Mynydd Du.

## Gweithiau
**In Patagonia* (1977)
**The Viceroy of Ouidah* (1980)
**On the Black Hill* (1982)
**The Songlines* (1987)
**Utz* (1988)
**What Am I Doing Here?* (1989)
**Photographs and Notebooks* (1993)
**Anatomy of Restlessness* (1997)
**Winding Paths* (1998)

Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Llenorion LHDT
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Sheffield
Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011

Mesur Cynulliad Cenedlaethol Cymru yw **Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011** (Saesneg: *Welsh Language (Wales) Measure 2011*) sy'n newid y fframwaith cyfreithiol ynghylch defnyddio'r Gymraeg wrth ddarparu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Fe'i basiwyd gan y Cynulliad ar 7 Rhagfyr 2010 a daeth i rym ar 9 Chwefror 2011 pan dderbyniodd Gydsyniad Brenhinol gan Frenhines y Deyrnas Unedig.Drwy'r mesur hwn y creewyd swydd ac adran Comisiynydd y Gymraeg, gan ddod a Bwrdd yr Iaith Gymraeg i ben. Penodir gan y Prif Weinidog a bydd ganddo ef neu hi'r pŵer i gosbi cyrff cyhoeddus a rhai cwmnïau preifat, megis cwmnïau nwy, trydan, a ffôn, am dorri eu hymrwymiad i'r iaith. Cyhoeddwyd yn Hydref 2011 mai Meri Huws, Cadeirydd Bwrdd yr Iaith Gymraeg, fydd y Comisiynydd Iaith newydd, a bydd hi'n gadael ei swydd fel Cadeirydd y Bwrdd yn gynnar yn Chwefror 2012 er mwyn gallu paratoi ar gyfer y swydd newydd a ddechreua yn Ebrill 2012 yn swyddogol.

Cyflwynwyd y mesur gan Alun Ffred Jones AC, y Gweinidog dros Dreftadaeth, ar 4 Mawrth 2010.

### Gorchymyn Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Cymhwysedd Deddfwriaethol) (Yr Iaith Gymraeg) 2009 
Gosododd Alun Ffred Jones Gorchymyn Cymhwysedd Deddfwriaethol (GCD) ar 2 Chwefror 2009 i "ehangu cymhwysedd deddfwriaethol Cynulliad Cenedlaethol Cymru i wneud cyfreithiau newydd i Gymru drwy Fesurau ynglŷn â'r iaith Gymraeg". Sefydlwyd Pwyllgor Deddfwriaeth Rhif 5 ar 4 Chwefror i ystyried y GCD.

## Proses 
Ar 4 Mawrth 2010 datganodd yr Arglwydd Elis-Thomas, Llywydd y Cynulliad, bod darpariaethau'r mesur arfaethedig o fewn cymhwysedd deddfwriaethol Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

## Ymateb 
Croesawyd cyhoeddiad y mesur arfaethedig fel "diwrnod hanesyddol" gan Gymdeithas yr Iaith Gymraeg, er disgrifiodd y mudiad hepgor sôn am hawliau o'r mesur "fel adeiladu tŷ ar dywod". Ar 10 Mawrth anfonodd Cymdeithas lythyr at Carwyn Jones, Prif Weinidog Cymru, yn gwneud cwyn swyddogol am y mesur arfaethedig, gan gyhuddo bod Llywodraeth y Cynulliad wedi camarwain y cyhoedd trwy honni bydd y mesur yn sicrhau statws swyddogol i'r Gymraeg.

## Gweler hefyd 
* Rhestr Mesurau a Deddfau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Deddf yr Iaith Gymraeg 1967
* Deddf yr Iaith Gymraeg 1993

## Dolenni allanol 
* Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011  – manylion a hanes y mesur ar wefan y Cynulliad
* Y gorchymyn

* Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 (fersiwn HTML)
* Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 (fersiwn PDF)
* Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011/Welsh Language (Wales) Measure 2011 (fersiwn PDF dwyieithog)

## Cyfeiriadau 
Categori:2010 yng Nghymru
Categori:2011 yng Nghymru
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Hawliau iaith
Cymraeg (Cymru) 2010
Hoci iâ yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2010

bawd|dde|100px|Hoci iâ

Cynhaliwyd cystadlaethau **hoci iâ yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2010** rhwng 13 a 28 Chwefror 2010 yn Canada Hockey Place yn Vancouver, British Columbia, Canada.

Cystadlodd deuddeg tîm yng nghystadleuaeth y dynion, a wyth yng nghystadleuaeth y merched. Dyma oedd y tro cyntaf yn hanes Gemau Olympaidd y Gaeaf i'r un gwledydd orffen yn yr un safleodd yng nghystadlaethau'r dynion a'r merched.

## Medalau 
Categori:Gemau Olympaidd y Gaeaf 2010
2010
Stoke-on-Trent

Dinas yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Stoke-on-Trent** (a adnabyddir hefyd fel **The Potteries**).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Stoke-on-Trent boblogaeth o 270,726.

Crëwyd y ddinas ym 1910 gan ffederasiwn chwe thref. Cymerodd ei enw o Stoke-upon-Trent, lle lleolid prif ganolfan y llywodraeth a phrif orsaf reilffordd yr ardal. Hanley yw'r brif ganolfan fasnachol. Y pedair tref arall yw Burslem, Tunstall, Longton, a Fenton. Mae'r ddinas yn bron i 12 milltir o hyd ac arwynebedd o 36 milltir sgwar. Yn 2001, roedd yn cynnwys poblogaeth o 240,636.

Ei gefaill ddinas yw Erlangen yn yr Almaen.

Tîm pêl-droed y ddinas yw Stoke City F.C.

Mae Robbie Williams, sy'n enwog yn fyd-eang, yn dod oddi yno.

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Stoke-on-Trent

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Stoke-on-Trent City Council 
*  Stoke City FC 
*  Swyddfa Twrist

Categori:Dinas Stoke-on-Trent
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Swydd Stafford
Sglefrio cyflymder yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2010

bawd|dde|100px|Sglefrio cyflymder

Cynhaliwyd cystadlaethau **sglefrio cyflymder yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2010** rhwng 13 ac 27 Chwefror 2010 yn y Richmond Olympic Oval yn Richmond, British Columbia, Canada.

## Medalau 
### Tabl medalau 
### Cystadlaethau dynion 
Cynhaliwyd chwe cystadleuaeth sglefrio cyflymder ar gyfer dynion yn y gemau:

 Sglefrwyr na gystadleuodd yn y rownd derfynol, ond a dderbyniodd medalau.

### Cystadlaethau merched 
Cynhaliwyd chwe cystadleuaeth sglefrio cyflymder ar gyfer merched yn y gemau:

 Sglefrwyr na gystadleuodd yn y rownd derfynol, ond a dderbyniodd medalau.

## Amserlen gystadlu 
Rhestrir yr holl amserau mewn Amser Safonol Tawel (UTC-8).

## Dolenni allanol 
* System Gymhwyso 
* Amserau Cymhwyso 
* Rhaglen

Categori:Gemau Olympaidd y Gaeaf 2010
Hela

[bawd|dde|280px|Hela [Baedd, tacuinum sanitatis casanatensis (14eg ganrif)]]

Yr ymarfer o erlid anifeiliaid byw yw **hela**, gan amlaf bywyd gwyllt ar gyfer bwyta, adloniant, neu masnach. Me defnydd cyfoes y term yn cyfeirio ar hela cyfreithlon yn hytrach na herwhela. Cyfeirir at yr anifeiliaid a ddelir fel helwriaeth, gan amlaf maent yn famaliaid neu'n adar.

Gellir hela hefyd gyfeirio at waredu ar fermin, fel modd o reoli pla i atal ymledaeniad heintiau a achosir gan or-boblogaeth. Mai rhai sydd o blaid hela hefyd yn dadlau y gall hela fod yn elfen bwysig o reoli bywyd gwyllt, ar mwyn helpu cynnal poblogaeth iach o anifeiliaid o fewn gallu cynhaliaeth system ecoleg yr amgylchedd lle nad yw rheolaeth naturiol megis ysglyfaethwyr yn bodoli.

Pysgota yw'r term a ddefnyddir ar gyfer yr erlid o bysgod, a ni gaiff ei gategoreiddio fel hela yn gyffredin.

## Yr Oesoedd Canol
Sonia Beirdd yr Uchelwyr yn aml iawn am hela, ac felly hefyd y y cyfreithiau Cymreig. Nodir yr anifeiliaid canlynol yn aml: y carw coch, yr iwrch, y baedd gwyllt, y llwynog, y dyfrgi, y crëyr, aderyn y bwn, y gylfinir, yr aran a gwenyn. Câi unrhyw un ddal y llwynog, y dyfrgi a’r iwrch a chadw gwenyn. Yn Y Naw Helwriaeth, sef testun a luniwyd tua chanol yr 16eg ganrif sy’n crybwyll y carw, yr iwrch, yr ysgyfarnog, y llwynog, y dringhedydd (sef y gath goed, y ffwlbart neu’r wiwer), y ceiliog coed (sef ffesant neu geiliog du'r mynydd, o bosibl, neu 'aderyn helwriaeth' yn gyffredinol), eogiaid, gwenyn, baeddod gwyllt ac eirth, er bod yr anifeiliaid hyn wedi diflannu o wledydd Prydain.

Roedd sawl dull hela, nid yn unig ymlid gan helgwn a saethu gyda bwa ond hefyd drwy ddefnyddio rhwyd rawn (rhawn yw blew ceffyl). Er i r gael eu defnyddio weithiau ar gyfer dal anifeiliaid mawr fel y ceirw a'r baedd gwyllt yn ogystal â chreaduriaid bach fel pysgod, adar, cwningod ac ysgyfarnogod, ystyrid defnyddio rhwyd yn ddull 'dianrhydded' gan rai. Ceid dulliau hela mwy 'gwerinol a chanodd Maredudd ap Rhys gerddi gofyn a diolch am rwyd bysgota. Canodd Gruffudd ap Maredudd at y defnydd o dryfer i ddal eog ifanc (neu 'gleisiad'), a chrybwyllodd yr Ustus Llwyd at y defnydd o rwydi ddal dyfrast. Roedd sawl dull o hela adar, fel y gwelir yng nghywydd Dafydd ap Gwilym, 'Ymddiddan â'r Cyffylog', sef drwy eu saethu, eu dal mewn magl ac, efallai, eu gyrru i fan agored neu lannerch mewn coed, fel y gellid eu dal mewn rhwydi.

O'r holl anifeiliaid, yr hydd, oedd yr anifail hela uchaf ei fri, ac adlewyrchir hyn yng ngherddi'r cyfnod. Sonia Guto’r Glyn mewn cerdd i ofyn am walch fod Deon Bangor, Risiart Cyffin ab Ieuan Llwyd, yn mwynhau hela hydd (cerdd 60.38).

## Gweler hefyd
* Y Ci hela Cymreig
* Daeargi Cymreig
* Daeargi Sealyham 
* Sbaengi hela Cymreig

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon gwaed
Arabia Terra

bawd|300px|Arabia Terra 
**Arabia Terra** (Lladin am "Tir Arabia") yw enw ardal ucheldirol, 4,500&nbsp;km o hyd, ar y blaned Mawrth. Fe'i lleolir yn y gogledd, (19.79°Gogledd 30°Dwyrain). Mae'r ardal yn llawn craterau a cheunentydd ac wedi ei erydu'n drwm.

## Dolenni allanol
* Google Mars - Arabia Terra

Categori:Terrae Mawrth
Tenis brenhinol

Y gêm raced gwreiddiol sy'n ôl-ddyddio tenis cyfoes yw **tenis brenhinol**, neu **tenis real**. Adnabyddir fel ***jeu de paume*** yn Ffrainc, "**tenis llys**" yn yr Unol Daleithiau.

Defnyddiwyd y term "real" am y tro cyntaf yn yr 20g, er mwyn gwahaniaethu rhwng y gêm hynafol a'r gêm tenis "lawnt" gyfoes (er na chwaraeir tenis lawnt ar lawntiau yn aml heddiw).

Mae tenis brenhinol yn parhau i gael ei chwarae gan rai brwdfrydig ar 47 cwrt yn y Deyrnas Unedig, Awstralia, yr Unol Daleithiau, a Ffrainc. Er bod cofnod hanesyddol o gyrtiau'n bodoli yn y Taleithiau Almaenig o'r 17g, mae'n ymddangos i'r chwaraeon ddod i ben yno yn ystod neu ar ôl ailadeiladu'r wlad yn dilyn yr Ail Ryfel Byd. Cefnogir a llywodraethir y chwaraeon gan amryw o gymdeithasau ledled y byd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Tenis brenhinol, ger Washington, D.C. 
* Tenis brenhinol, Ysgol Areithyddiaeth, Swydd Rhydychen
* Lluniau o denis brenhinol ar gwrt yn Jesmond, BBC Tyne
* "Real tennis in Jesmond", BBC Tyne
* Tenis brenhinol yn Canford 
* Hanes Tenis
* Map o'r cyrtiau ledled y byd 

Categori:Chwaraeon peli
Categori:Tenis
Parc Cenedlaethol Northumberland

Gorwedd **Parc Cenedlaethol Northumberland** yn sir Northumberland yng ngogledd-ddwyrain Lloegr. Dyma'r parc cenedlaethol mwyaf gogleddol yn Lloegr. Mae'n cynnwys ardal o dros 1030&nbsp;km² sy'n ymestyn o'r ffin gyda'r Alban yn y gogledd i'r ardal i'r de o Fur Hadrian. Mae'n un o'r parciau cenedlaethol lleiaf poblogaidd gan ymwelwyr yn Lloegr. Mae'r parc yn gorwedd yn gyfangwbl o fewn ffiniau Northumberland ac yn ffurfio tua chwarter y sir honno. Ychydig iawn o bobl sy'n byw yno.

Ceir sawl ardal neilltuol yn y parc. Yn y gogledd ceir Bryniau Cheviot, cadwyn o fryniau am y ffin rhwng yr Alban a Lloegr. Yng nghanolbarth y parc ceir ardal o waundir a rhosydd eang, gyda rhannu'n orchuddiedig gan goedwigoedd, e.e. Coedwig Kielder. Mae rhan ddeheuol y parc yn cynnwys rhan ganol Mur Hadrian a'r tir o'i gwmpas.

Mae ardal y parc yn cynnwys sawl safle archaeolegol sy'n adlewyrchu hanes hir y rhan yma o Ororau'r Alban a Lloegr, o henebion cynhanesyddol i safleoedd o gyfnod y Rhufeiniaid a'r Oesoedd Canol pan fu'r ardal yn rhan o deyrnas Northumbria.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol y parc

Northumberland
Categori:Daearyddiaeth Northumberland
*
Kuunkuiskaajat

Band gwerin benywaidd o'r Ffindir yw **Kuunkuiskaajat** (Cymraeg: *Sibrydion y Leuad*). Bydd y band yn cynrychioli'r Ffindir yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 gyda'u cân *"Työlki ellää"*.

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Bandiau Ffinnaidd
Categori:Ymgeiswyr Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Aija Andrejeva

Cantores o Latfia yw **Aija Andrejeva** (enw llwyfan **Aisha**, ganwyd 16 Ionawr 1986). Bydd yn cynrychioli Latfia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 gyda'i chân *"What For? (Only Mr God Knows Why)"*.

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Cantorion o Latfia
Categori:Ymgeiswyr Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Terra Cimmeria

bawd|dde|300px|Dyffrynnoedd yn Terra Cimmeria

**Terra Cimmeria** (Lladin: "Tir Cimmeria") yw enw ardal ucheldirol fawr, 5,400 o hyd, ar y blaned Mawrth. Lleolir yn y de ( 34.7°De 145°Dwyrain). Mae hi'n ardal llawn craterau.

## Dolenni allanol
* Google Mars - Terra Cimmeria

Categori:Terrae Mawrth
Margaritifer Terra

bawd|300px|Margaritifer Terra

**Margaritifer Terra** (Lladin: "Tir perlog") yw enw ardal 2,600&nbsp;km o hyd, ar y blaned Mawrth. Mae hi wedi ei chanoli ychydig i'r de i gyhydedd Mawrth ( 4.9°De 25°Gorllewin). Mae hi'n ardal llawn craterau.

Categori:Terrae Mawrth
Perl

Peth sfferigol caled yw **perl** a gaiff ei greu o fewn mantell molwsg cragennog. Caiff perl ei gyfansoddi o galsiwm carbonad ar ffurf crisialog mân, yr un peth a thu mewn y gragen.

Categori:Gleiniau
Categori:Molysgiaid
Kristína Peláková

Cantores o Slofacia yw **Kristína Peláková** (enw llwyfan **Kristina**, ganwyd 20 Awst 1987). Bydd yn cynrychioli Slofacia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 gyda'i chân *"Horehronie"*.

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Cantorion o Slofacia
Categori:Ymgeiswyr Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
3+2 (band)

Band o Felarws yw **3+2**. Cynrychiolodd y band eu gwlad Belarws yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy gyda'u cân *"Far Away"*.

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Bandiau o Felarws
Categori:Ymgeiswyr Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Marcin Mroziński

Canwr ac actor o Wlad Pwyl yw **Marcin Mroziński** (ganwyd 26 Medi 1985). Bydd yn cynrychioli Gwlad Pwyl yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy gyda'i gân *"Legenda"*

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Cantorion o Wlad Pwyl
Categori:Ymgeiswyr Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Graddfa Garthion Bryste

Cymorth meddygol a gynlluniwyd i ddosbarthu ffurfiau carthion mewn saith gwahanol categori yw **Graddfa Garthion Bryste**. Weithiau yn y Deyrnas Unedig fe'i gelwir "Graddfa Meyers" (saes. "Meyers Scale"). Datblygwyd y raddfa gan Heaton ym Mhrifysgol Bryste ac fe'i chyhoeddwyd yn y *Scandinavian Journal of Gastroenterology* ym 1997. Mae ffurf y carthion yn dibynnu yn fawr iawn ar yr amser a dreuliant yn y coluddyn mawr.

Dyma'r saith gwahanol math o garthion:

* Math 1: Lympiau caled, ar wahân (fel cnau)
* Math 2: Siâp selsigen, ond yn gnapiog 
* Math 3: Fel selsigen ond gyda chraciau ar yr arwyneb
* Math 4: Fel selsigen neu neidr, meddal a llyfn
* Math 5: Smotiau meddal gydag ymylon hollol glir
* Math 6: Darnau blewog gydag ymylon bratiog, carthion stwnsh
* Math 7: Dyfrllyd, dim darnau solet

Dynoda mathau 1 a 2 rwymedd, ystyrir mathau 3 a 4 yn "garthion delfrydol", ac mae mathau 5–7 yn awgrymu dolur rhydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Meddygaeth gyffredinol
Categori:Gastroenteroleg
Categori:Graddfeydd meddygol
Categori:Carthion
Categori:Profion carthion
Graddfa Garthion Bryste
Galisia (gwahaniaethu)

Gall **Galisia** gyfeiro at:

*Galisia, gwlad a chymuned ymreolaethol yn Sbaen.
*Galisia, ardal sy'n croesi'r ffin rhwng Gwlad Pwyl ac Wcráin.
Richard Bulkeley (bu farw 1621)

Aelod o deulu Bulkeley ac Aelod Seneddol dros Ynys Môn oedd **Syr  Richard Bulkeley**, a Gymreigid wethiau fel **Rhisiart Bwclai** (1533 – 1621).

Roedd yn fab i Syr Richard Bulkeley (bu farw 1573). Daeth y mab yn amlwg fel un o wŷr llys Elisabeth I, brenhines Lloegr, a chofnodir iddi aros gydag ef yn Lewisham. Bu'n Aelod Seneddol dros Fôn o 1563, ac urddwyd ef yn farchog yn 1577. Bu'n ymryson ag Iarll Caelŷr ac Owen Wood o Rosmor, a'i cyhuddodd o ormesu trigolion Biwmares.  Cyhuddodd Wood ef hefyd o fod yn rhan o Gynllwyn Babington, ond cafwyd ef yn ddieuog.

Yn 1618, adeiladodd blasdy Baron Hill ger Biwmares, a ddaeth yn brif ganolfan y teulu. Ei etifedd oedd ei fab hynaf Thomas, a urddwyd yn Is-iarll Bulkeley yn 1644. Daeth mab arall, Launcelot Bulkeley, yn archesgob.

Categori:Marwolaethau 1621
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Dafydd Ifans

Nofelydd a chyfieithydd o Gymru yw **Dafydd Ifans** (ganwyd 21 Ebrill 1949).

## Bywgraffiad 
Ganwyd Ifans yn Aberystwyth, Ceredigion. Mynychodd Ysgol Gymraeg Aberystwyth hyd 1960, ac Ysgol Ramadeg Ardwyn rhwng 1960 ac 1967. Graddiodd o Brifysgol Bangor ym 1970 gyda Baglor y Celfyddydau. Ym 1972, enillodd ddiploma mewn paleograffeg a gweinyddiaeth archifau, ac enillodd Meistr y Celfyddydau ym 1974.

Gweithiodd fel cynorthwyydd ymchwil yn Adran Llawysgrifau a Chofnodion Llyfrgell Genedlaethol Cymru o 1972 hyd 1975, gan ddod yn gyd-geidwad yn ddiweddarach. Yn 2002, daeth yn gyd-gyfarwyddwr a phennaeth y casgliadau arbennig, ac yn 2005, yn gyd-gyfarwyddwr a phennaeth caffaeliadau.

Enillodd Ifans Fedal Ryddiaith Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1974.

## Gweithiau 
* 1974 - *Eira Gwyn yn Salmon*
* 1977 - *Tyred Drosodd* - Gohebiaeth Eluned Morgan a Nantlais gyda rhagymadrodd a nodiadau
* 1980 - *Ofn*
* 1980 - *Y Mabinogion* (gyda Rhiannon Ifans)
* 1982 - *William Salesbury and The Welsh Law*
* 1982 - *The Diary of Francis Kilvert April-June 1870* (gyda Kathleen Hughes)
* 1989 - *Dathlwn Glod: Ysgol Gymraeg Aberystwyth 1939-1989*
* 1989 - *The Diary of Francis Kilvert June-July 1870*
* 1992 - *Annwyl Kate, Annwyl Saunders* - Gohebiaeth 1923-1983
* 1994 - *Cofrestri Anghydffurfiol Cymru/Nonconformist Registers of Wales*
* 1997 - ''Taith y Pererin i'r Teulu* (gyda Victor Mitchell)
* 1998 - *Trysorfa Cenedl: Llyfrgell Genedlaethol Cymru*
* 1998 - *The Nation's Heritage: The National Library of Wales*
* 1998 - *Y Mabinogion: Hud yr Hen Chwedlau Celtaidd*
* 2004 - *Gwladfa Kyffin / Kyffin in Patagonia*
* 2007 - *Annwyl Kate''

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Comisiynydd Safonau Senedd Cymru

Comisiynydd annibynnol a benodir gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru yw **Comisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru**. Ei swydd yw i gynghori ar faterion o egwyddor parthed ymddygiad Aelodau'r Cynulliad ac i gynnal ymchwiliadau i gwynion bod ACau wedi torri Protocolau, Codau, neu benderfyniadau'r Cynulliad. Y Comisiynydd Safonau cyntaf oedd Richard Penn, a benodwyd ar 15 Mawrth 2005. Gwnaed y penodiad yn unol â Rheolau Sefydlog y Cynulliad ac felly nid oedd yn benodiad statudol; Daeth Gerard Elias i olynu Penn i'r swydd ar 1 Rhagfyr 2010.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynulliad Cenedlaethol Cymru
East European Funk

Cân ska perfformir gan y band Lithwanaidd InCulto yw "**East European Funk**". Bydd y gân yn cynrychioli Lithwania yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010. Mae'r gân yn sôn am y byd (yn bendant yr Undeb Ewropeaidd) sy wedi anghofio am ddwyrain Ewrop.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Vukašin Brajić

Canwr pop-roc Serbiad Bosnia yw **Vukašin Brajić** (ganwyd 9 Chwefror 1984). Mae'n enwog ym Mosnia a Hertsegofina, Croatia, Macedonia, Montenegro a Serbia wedi iddo orffen yn yr ail safle yng nghystadleuaeth cerddoriaeth *Operacija Trijumf* (sydd yn debyg i'r sioe *Fame Academy*).

Bydd yn cynrychioli Bosnia a Hertsegofina yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy gyda'i gân *"Munja i grom"*.

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Cantorion o Serbia
Categori:Ymgeiswyr Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Pysen

bawd|*Pisum sativum*

Hedyn bychain sfferigol yw **pysen** (lluosog: **pys**), o ddaw o goden y codlys ***Pisum sativum***. Mae pob coden yn cynnwys sawl pysen. Er ei fod yn nhermau botaneg yn ffrwyth, caent eu trin fel llysieuyn mewn coginio. Caiff yr enw ei ddefnyddio hefyd i ddisgrifio hadau'r Fabaceae. Mae un pennaeth ar y pys, a hwnnw yw Rhys.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llysiau
Categori:Fabaceae
Categori:Bwyd
Afon Troddi

Afon yn Sir Fynwy sy'n un o lednentydd afon Gwy yw **afon Troddi** (Saesneg: *River Trothy*).

Ceir tarddle'r afon ychydig i'r gogledd-ddwyrain o'r Fenni. Mae'n llifo tua'r de hyd bentref Llanfable, lle mae'n troi tua'r dwyrain ac yn llifo heibio pentrefi Llandeilo Gresynni, Llanddingad a Llanfihangel Troddi i ymuno ag afon Gwy gerllaw Trefynwy, tua 0.5&nbsp;km yn is i lawr na chymer afon Gwy ac afon Mynwy.
250px|chwith|bawd|Afon Troddi

Troddi
Troddi
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Kate Crockett

Newyddiadurwraig a chyflwynydd radio Cymreig ydy **Kate Crockett**. Mae hi'n un o dîm y *Post Cyntaf* ar BBC Radio Cymru.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Crockett yn Aberdâr a'i magwyd yng Nghaerdydd, Ceredigion a Merthyr Tudful. Aeth i astudio ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth.

## Gyrfa 
Ar ôl graddio aeth i weithio fel newyddiadurwraig, i ddechrau gyda cylchgrawn Golwg. Ers hynnu bu'n cyflwyno ar nifer o raglenni radio a theledu gan gynnwys *Hacio*, *Y Byd ar Bedwar*, *Taro 9 ar S4C*; a *Manylu*, *Stiwdio* a'r *Silff Lyfrau* ar BBC Radio Cymru. Mae Kate wedi bod yn cyflwyno'r rhaglen radio foreol *Post Cyntaf* ers mis Ionawr 2013. Ar 25 Ionawr 2021 newidiwyd enw y rhaglen i *Dros Frecwast* ac ymunodd Dylan Ebenezer fel cyflwynydd.

Cyhoeddodd lyfr *Mwy na Bardd: Bywyd a Gwaith Dylan Thomas* yn 2014 a roedd ar rhestr fer Llyfr y Flwyddyn 2015.

## Llyfrau 
* ''Cyfres Hwylio 'Mlaen: Y Sîn Roc*, Ionawr 1995 (Y Lolfa), ISBN 9780862433703
* *Mwy Na Bardd: Bywyd a Gwaith Dylan Thomas'', Mawrth 2014, (Cyhoeddiadau Barddas), ISBN 9781906396688

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Kate Crockett, Radio Cymru 
*Kate Crockett, Twitter

Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
New Forest

Parc cenedlaethol yn ne Lloegr yw'r **New Forest**. Gorwedd yr ardal yn ne-orllewin Hampshire a rhan o Wiltshire, ac mae'n cynnwys rhan fawr o arfordir Hampshire.

Mae llawer o bentrefi yn yr ardal, ac ychydig o drefi bach hefyd. Lyndhurst yw'r brif dref ohonynt.

Telegraph Hill yw'r pwynt uchaf, gyda chopa 167m uwchben lefel y môr. Mae llawer o filltiroedd o lwybrau beic yn y parc.

Categori:Coedwigoedd Hampshire
Categori:Coedwigoedd Wiltshire
Categori:Daearyddiaeth Hampshire
Categori:Daearyddiaeth Wiltshire
Categori:Parciau cenedlaethol Lloegr
Coed y Cymdda

Mae **Coed y Cymdda** yn goedwig i'r dwyrain o Wenfô a lleoliad chwarel yn ogystal ag anheddfa hynafol a gafodd ei defnyddio rhwng Oes Newydd y Cerrig a chyfnod y Rhufeiniaid.

Cymdda
Categori:Safleoedd archaeolegol Bro Morgannwg
Bickerton

Pentref bach a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bickerton**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dwyrain Swydd Gaer. Saif rhwng Wrecsam a Nantwich.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 278.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dwyrain Swydd Gaer
Categori:Pentrefi Swydd Gaer
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaer
Blackpool

Tref ger y môr yn sir seremonïol Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Blackpool**. Mae'n gorwedd 40 milltir i'r gogledd-orllewin o Fanceinion, a llai na 30 milltir o Lerpwl.

Daeth yn ganolfan dwristiaeth yn ystod y 19eg ganrif, yn enwedig ar gyfer pobl o drefi melinoedd y gogledd. Mae Caerdydd 260.3 km i ffwrdd o Blackpool ac mae Llundain yn 324&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Preston sy'n 23&nbsp;km i ffwrdd.

Tyfodd ar ôl 1864, wedi i'r rheilffyrdd gael eu hadeiladu. Yn 1851, roedd y boblogaeth dros 2,500. Cafodd drydan yn y 1870au. Yn 1930, cafodd 7 miliwn o ymwelwyr mewn blwyddyn. Osgodd y dref ddifrod mawr yn ystod yr Ail Ryfel Byd, oherwydd fod Hitler wedi cynllunio i'w ddefnyddio ar ôl goresgyrn Prydain.

Tŵr mawr haearn yw Tŵr Blackpool. Cwblheuwyd y tŵr yn 1894.

bawd|dim|Y goleuadau a'r Tŵr

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Gogledd Blackpool

## Cyfeiriadau

Categori:Trefi Swydd Gaerhirfryn