John Morris-Jones

Ysgolhaig, gramadegydd, bardd a beirniad llenyddol o Gymru oedd Syr **John Morris-Jones** (17 Hydref 1864 – 16 Ebrill 1929). Roedd yn un o ffigurau mwyaf dylanwadol ei oes ym maes llenyddiaeth Gymraeg a'r Iaith Gymraeg yn gyffredinol; gosododd seiliau cadarn i ysgolheictod Cymraeg a safonau'r iaith Gymraeg fel cyfrwng llenyddol yn yr 20g. Enwir Neuadd John Morris-Jones ar ei ôl, sef neuadd breswyl Prifysgol Bangor ar gyfer myfyrwyr Cymraeg eu hiaith.

## Bywgraffiad
### Blynyddoedd cynnar
Cafodd ei eni ym mhentref bychan Trefor, plwyf Llandrygarn, Sir Fôn. Yn fuan wedi hynny, symudodd y teulu i fyw yn Llanfairpwllgwyngyll. Bu farw ei dad pan oedd Morris-Jones yn ifanc; daliodd ei fam i gynnal siop y teulu (lle gweithiai Morris-Jones yn achlysurol yn ystod ei arddegau), ond roedd y teulu'n gymharol dlawd. Serch hynny, llwyddwyd i sicrhau addysg dda iawn yn ôl safonau'r oes i'r Morris-Jones ifanc, yn gyntaf yn Ysgol Friars, Bangor, ac yn ddiweddarach fel myfyriwr preswyl yn Coleg Crist, Aberhonddu, lle daeth ei ddawn fathemategol i'r amlwg.

Tra'r oedd yn Aberhonddu dechreuodd gymryd diddordeb mewn barddoniaeth Gymraeg, gyda gwaith Talhaiarn yn enwedig yn ddylanwadol arno. Mathemateg fodd bynnag oedd ei brif bwnc, a phrofodd yn ddisgybl medrus, gan ennill ysgoloriaeth i astudio'r pwnc yng Ngholeg Yr Iesu, Rhydychen.
, lle astudiodd John Morris-Jones.]]
Roedd ei gyfnod yn Rhydychen yn ddylanwadol iawn. Roedd Coleg yr Iesu wedi'i gystylltu'n gryf gyda Chymru yn y cyfnod ac o ganlyniad daeth i gysylltiad â nifer o gyd-fyfyrwyr o Gymry, gan ddod yn un o sylfaenwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn 1880, cymdeithas o fyfyrwyr â diddordeb penodol mewn hyrwyddo iaith a diwylliant Cymru. Yr Athro Celtaidd Syr John Rhŷs oedd llywydd swyddogol y gymdeithas a magodd Morris-Jones gyfeillgarwch agos gyda'i gyd-sefydlwyr, yn enwedig O. M. Edwards a William Llewelyn Williams. Er mai Mathemateg oedd pwnc Morris-Jones, mynchyai darlithoedd John Rhŷs ar y Gymraeg a'i llenyddiaeth, ac wedi iddo gwblhau ei radd gyntaf mewn mathemateg llwyddodd i ennill ysgoloriaeth pellach i gwblhau gradd Meistr dan arolygiaeth Rhŷs drwy baratoi golygiad newydd o Lyfr yr Ancr. Trwy ei astudiaethau a thrwy drafodaethau Cymrdeithas Dafydd ap Gwilym datblygodd ei syniadau am lenyddiaeth Gymraeg a'r iaith, syniadau y byddai'n eu rhoi ar waith dros weddill ei yrfa.

### Yr ysgolhaig ifanc
[200px|dde|bawd|Morris-Jones mewn llun gan [John Thomas (ffotograffydd)|John Thomas tua 1885]] O ganlyniad i'w arbenigedd cynyddol, penodwyd Morris-Jones yn ddarlithydd yn y Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, yn 1888. Drwy'r penodiad hwn ef oedd yr ysgolhaig cyntaf yng Nghymru i gael ei gyflogi fel athro yn y Gymraeg, neu Celteg, fel y cyfeiriwyd ati ar y pryd. Oherwydd hyn, er nad oedd eto yn ddim ond ysgolhaig ifanc ar ddechrau ei yrfa, bu ganddo o'r dechrau ddilysrwydd a hygrededd academaidd na allai sefydliadau hanfodol amaturaidd yr Orsedd a'r Eisteddfod ei anwybyddu.

Aeth ati'n fuan iawn i ddefnyddio'r cyfryngau hynny oedd ar gael iddo i wthio'i agenda ieithyddol a llenyddol. Cyfranodd yn helaeth at gylchgrawn ei gyfaill O. M. Edwards, *Cymru*, a sefydlwyd yn 1891 ac a brofodd yn ddylanwadol iawn. Ymhlith ei gyfraniadau i'r cylchgrawn oedd nifer fawr o gyfieithiadau o ganeuon y bardd Almaeneg Heinrich Heine; awdl, *Cymru Fu, Cymru Fydd* (1892), yn beirniadu agweddau ei oes sy'n enghraifft brin iawn o'r cyfnod o awdl na chafodd ei lunio ar gyfer cystadleuaeth Eisteddfodol; a chyfres o erthyglau yn 1894-1896 yn ymosod ar ddilysrwydd Gorsedd Beirdd Ynys Prydain. Creodd yr olaf o'r rhain yn enwedig gryn stwr, gan nad oedd dilysrwydd yr Orsedd wedi'i gwestiynu cyn hynny. Er na lwyddodd Morris-Jones i sylweddoli gwir natur yr Orsedd a swyddogaeth Iolo Morgannwg iddi, dangosodd nad oedd unrhyw dystiolaeth bod yr Orsedd wedi dod i fodolaeth yn gynharach na'r 17g. Daeth yn benddelw ar fudiad newydd o feirdd iau o fewn llenyddiaeth Gymraeg yn brwydro yn erbyn hen gyfundrefn yr Orsedd a'r Bardd Newydd:

T. Gwynn Jones, W. J. Gruffydd, Silyn, etc., y tu ôl i'w harwr a'u hathro, John Morris Jones, yn marchogaeth yn eu rhwysg a'u grym, ar draws llwyfan llenyddol Cymru. 'Roedd Marsiant Williams ... a'r criw yr ymladdai ef drostynt, beirdd yr Orsedd a'r hen Eisteddfod, wedi eu gyrru neu ar fedr eu gyrru ar ffo.

### Ffigwr sefydliadol
[200px|bawd|Portread o John Morris-Jones a wnaed yn 1924 gan [Christopher Williams (1873–1934)]] 

Erbyn canol degawd cyntaf yr Ugeinfed Ganrif roedd John Morris-Jones yn ddi-amheuol yn un o ffigyrrau cyhoeddus amlycaf y byd Cymraeg, ac un o'r awdurdodau mwyaf, odid y mwyaf un, ar faterion ieithyddol yn enwedig, hyd yn oed gan ei elynion. Mewn adolygiad negyddol o *Caniadau*, cyfrol o farddoniaeth gan Morris-Jones, bu'n rhaid i'w hen elyn T. Marchant Williams gydnabod:

We believe that Professor Morris Jones possesses an unrivalled knowledge of the Welsh language, and especially of Welsh grammar. He has contributed largely to the revival of Welsh as a subject of study and instruction in our colleges and schools. We are prepared to follow him meekly and submissively when he discourses to us on old Welsh forms and idioms, and on the rules of Welsh syntax.

Daliodd i gyfrannu at *Cymru* O. M. Edwards, ond yn 1911 sefydlodd gyfnodolyn newydd, *Y Beirniad* a barhoadd dan olygyddiaeth Morris-Jones hyd ei rifyn olaf yn 1919. Mewn erthyglau yn *Y Beirniad* gan Griffith John Williams gwelwyd ymosodiadau pellach ar ddilysrwydd yr Orsedd a ffugiadau Iolo Morgannwg ac roedd Morris-Jones yn barod iawn i'w cyhoeddi.

Yn 1913 cyhoeddodd ei "brif waith ysgolheigaidd" sef *A Welsh Grammar, Historical and Comparative*.

## Bywyd personol
[320px|bawd|Y Tŷ Coch, y cartref adeiladodd John Morris-Jones iddo'i hun yn [Llanfairpwll]]
Priododd Morris-Jones â Mary Hughes yn 1897. 

Er iddo gefnu ar fathemateg fel maes academaidd wedi iddo gwblhau ei radd gyntaf, bu gan John Morris-Jones gryn dawn technegol ac ymarferol gyda'i ddwylo at grefftweithiau amrywiol megis ffotograffiaeth, cerfio metal a phren, adeiladu a thrwsio clociau (roedd ganddo gasgliad sylweddol ohonynt), gweithio gyda thrydan a gweithgareddau eraill. Cynlluniodd dŷ iddo ef ei hun a'i deulu yn Llanfairpwllgwyngyll, Ynys Môn, sef y Tŷ Coch, a gwblhawyd yn 1898 ac sy'n dangos cryn ddylanwad y dylunydd Saesneg William Morris; Morris-Jones ei hun wnaeth cyfran sylweddol o addurniadau mewnol ac allanol y tŷ. Ymhlith ei gyfeillion personol oedd nid yn unig ei hen gyd-fyfyrwyr Rhydychen O. M. Edwards a William Llewelyn Williams ond hefyd nifer o'r beirdd iau y dylanwadodd cymaint arnynt megis T. Gwynn Jones a W. J. Gruffydd; tystia'r llythryau rhyngddynt a'u hymweliadau mynych i'r Tŷ Coch mai gwir gyfeillgarwch personol oedd rhyngddynt yn ogystal â dylanwad proffesiynol a barddonol.

### Daliadau Athronyddol
Cyfranodd yn hael at gymuned Llanfairpwllgwyngyll gan wasanaethu fel cynghorydd lleol; tueddai i osgoi gwneud datganiadau gwleidyddol cyhoeddus ond cydwelai â gwerthoedd traddodiad Rhyddfrydol ei hen gyfeillion O. M. Edwards a William Llewelyn Williams; ac roedd yn weithredol yn lleol yn hyrwyddo Cymru Fydd. Roedd yn Fethodist Calfinaidd o ran cefndir crefyddol ond nid oedd yn gapelwr selog.

## Gwaddol
Yn ganolog i syniadaeth Morris-Jones ynghylch yr Iaith Gymraeg a'i llenyddiaeth oedd ei wybodaeth a'i gariad at y traddodiad barddol Cymraeg fel y bu hi yn nwylo y cywyddwyr, Beibl William Morgan a gweithiau eraill hyd at ''Gweledigaethau'r Bardd Cwsg'' Ellis Wynne ar ddechrau'r ganrif flaenorol, cyn llygru'r iaith lenyddol yn nhyb Morris-Jones gan grach-ysgolheigion fel William Owen Pughe. Roedd hyn i'w weld yn ei waith ar radmadeg y Gymraeg, gan gynnwys ei gyhoeddiad cynnar *Welsh Orthography* (1893),

### Fel beirniad
Gwasanaethodd Morris-Jones fel beirniad yng nghystadleuaeth Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol am y tro cyntaf yn 1896. Aeth ymlaen i wneud hynny eto yn 1900, 1902, 1904, 1905, 1906, 1909, 1912, 1915, 1916, 1918 ac yna ymhob blwyddyn yn yr 1920au hyd at 1928; cyfanswm o 18 allan o 27 Eisteddfod gyntaf yr 20g (ni chynhaliwyd Eisteddfod yn 1914). Mae rhai sylwebwyr wedi beirniadu rhai o'r penderfyniadau y gwnaeth wrth farnu'r gystadleuaeth, er enghraifft y ffaith iddo beidio â gwobrwyo Eifion Wyn yn 1900 a dewis gwobrwyo awdl anysbrydoledig ond cynghaneddol a gramadegol gywir John Ellis Williams ar *Ystrad Fflur* yn 1916 yn lle awdl barddonol ysbrydoledig ond gwallus Hedd Wyn. Fodd bynnag, ar y cyfan ystyrir bod dylanwad Morris-Jones wedi bod yn hollbwysig wrth wella safonau barddonol, gan arwain at gyfnod sydd wedi'i ddisgrifio'n aml fel "dadeni" mewn barddoniaeth Gymraeg.
Ymhlith y cerddi o'i eiddo ceir nifer o delynegion fel *Cwyn y Gwynt*, Cywyddau i'w gyfeillion O. M. Edwards ac William Llewelyn Williams, dwy awdl - *Cymru Fu: Cymru Fydd* a *Salm i Famon* - sy'n nodedig fel enghreifftiau cymharol brin o awdlau na chawsant eu llunio ar gyfer cystadleuaeth, a nifer fawr o gyfieithiadau, yn enwedig o farddoniaeth y bardd Almaeneg Heinrich Heine a'r bardd Persieg Omar Khayyam. Er i rai o'r rhain ymddangos am y tro cyntaf yn *Caniadau* (1907) roeddynt bron bob un ohonynt wedi'u cyfansoddi erbyn diwedd yr 1890au; ychydig iawn o gerddi luniodd Morris-Jones yn ystod yr 20g er iddo lunio cyfieithiad o gerdd hir gan Thomas Gray yn 1911; ymddangosodd rhai cyfieithiadau o emynau Saesneg ganddo yn *Llyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidda a Wesleaidd* (1930).

Mae'r cyfieithiadau o waith Omar Khayyam yn nodedig fel enghraifft cynnar iawn o gyfieithiadau i'r Gymraeg o weithiau llenyddol o'r tu allan i Ewrop. Roedd barddoniaeth Khayyam yn boblogaidd ar y pryd mewn nifer o gyfieithiadau Saesneg, fodd bynnag gweithiai Morris-Jones yn uniongyrchol o'r Berseg wrth lunio ei gyfieithiadau. Mae cyfieithiadau Morris-Jones o waith Khayyam wedi ei disgrifio fel y gorau o'i weithiau barddonol. Yn sicr roeddynt yn cynrychioli safon barddonol tra gwahanol i farddoniaeth y Bardd Newydd. Roedd ei delynegion yn enwedig yn ddylanwadol wrth sefydlu'r ffurf fel un boblogaidd i feirdd rhan gyntaf yr ugeinfed ganrif, Griffith John Williams Ceir darlun cymysg o'i ddarlithoedd, gyda nifer o'i gyn-disgyblion yn ei ddisgrifio fel darlithydd digon di-fflach a marwaidd ar adegau ond eto'n ei glodfori am ei arbenigedd a'i awdurdod, a'i allu i ennyn diddordeb a chariad ei ddisgyblion mewn llenyddiaeth Gymraeg. Oherwydd ei statws a'i enw cyhoeddus trinid ef fel "hanner-duw" gan rai yn y Brifysgol. Nodir yn enwedig hefyd ei angerdd wrth adrodd barddoniaeth. 

Er iddo frwydro'n di-ildio o blaid yr Iaith Gymraeg ar hyd ei oes, ac er iddo arddel safbwynt mwy optimistaidd na llawer o'i gyfoedion ynghylch dyfodol yr Iaith Gymraeg fel iaith fyw, Saesneg oedd cyfrwng holl weithgareddau dysgu John Morris-Jones; yn hyn o beth roedd yn dilyn ei athro yntau Syr John Rhŷs ac arferion cyffredinol ei oes; serch hynny beirniadwyd ef gan rai o'i ddisgyblion am hyn. 

## Llyfryddiaeth
### Gwaith John Morris-Jones
*(gol.) *Llythyrau Goronwy Owen* (Lerpwl 1895)
*(gol.) Ellis Wynne, *Gweledigaetheu y Bardd Cwsc* (Bangor: Jarvis & Foster, 1898)
**Caniadau* (1907). Barddoniaeth.
**A Welsh Grammar, Historical and Comparative* (Rhydychen, 1913)
**Taliesin* (1918). Cyfrol XXVIII o'r *Cymmrodor* wedi'i neilltuo yn gyfangwbl i astudiaeth Morris-Jones.
**An Elementary Welsh Grammar* (Rhydychen: Clarendon Press, 1921)
**Cerdd Dafod, sef Celfyddyd Barddoniaeth Gymraeg* (1925)
**Orgraff yr Iaith Gymraeg* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1928)
*''Penillion Omar Khayyâm wedi eu cyfieithu o'r Berseg i'r Gymraeg* (Gwasg y Gregynnog, 1928)
**Welsh Syntax* (1931)

### Ymdriniaethau
* Thomas Parry, *John Morris-Jones* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1958; 2/1972)
* Bedwyr Lewis Jones, "Syr John Morris-Jones", yn *Gwŷr Môn*, gol. Bedwyr Lewis Jones (Caernarfon: Cyngor Gwlad Gwynedd, 1979)
* *John Morris-Jones 1864-1929: Llyfryddiaeth Anodiadol*, gol. Huw Waters (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1986)
* Allan James, *John Morris-Jones'', Dawn Dweud (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2011)

## Cyfeiriadau

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Gramadegwyr Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1929
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Crist, Aberhonddu
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor