open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baner Paragwái

bawd|250px|dde| Baner Paragwái (blaen) cymesuredd: 3:5
bawd|250px|dde| Baner Paragwái (cefn) cymersuredd: 3:5
bawd|Jac Llynges Paragwái
250px|bawd|Ystondord Arlywyddd Paragwái
Addaswyd **baner Paragwái** yn 1842 (yn dilyn yr hyn a sefydlwyd yn y Cydffederasiwn y *Junta gubernativa de Asunción*). Mae arfbeisiau sy'n arddangos arni wedi amrywiol lawer ers hynny, gan adlewyrchu hanes wleidyddol a chyfansoddiadol Paragwái, y wlad sydd yn Ne America. Nodwedd hynod baner Paragwái yw fod yr arwyddlun ar y naill ochr a'r llall yn wahanol.

## Cynllun
Mae gan y faner dair stribed lliw mewn coch, gwyn a glas. Dylanwadwyd ar y lliwiau gan y tricolor Ffrengig weriniaethol, a'i symbol o ryddid. Cymesuredd y faner yw, 1:2. Mae baner Paragwái yn unigrwy am fod yn un o dim ond tri faner yn y byd sydd â chynllun wahanol ar y naill ochr a'r llall gan fod yr arwyddlun ynghannol y streipen wen ganol yn wahanol i'w gilydd. Y baneri cyfredol eraill yw Sawdi Arabia a baner Gweriniaeth Ddemocrataidd Arabiaid y Sahara.

Ar 15 Gorffennaf 2013 adlunwyd y faner eto. Symleiddiwyd yr arfbais a daeth y dyluniad yn debycach i'w gynllun gwreiddiol.

### Symboliaeth Lliw
: Coch - symbol o wladgarwch, dewrder, arwriaeth, cydraddoldeb a chyfiawnder
: Gwyn - symbol o burdeb, cadarndeb, undod a heddwch
: Glas - symbol o dawelwch, cariad, gwybodaeth, gwir a rhyddid

### Lliwiau'r Faner
### Arwyddlun
Mae'r arwyddluniau ar ddwy ochr y faner yn wahanol. Yn y chwith mae seren pum pinc melyn wedi'i drefnu y tu mewn i gorchudd bytholwyrdd wedi'i ymestyn gan y geiriau *República del Paraguay*. Mae seren Mai yn cynrychioli'r dyddiad annibyniaeth, Mai 14, 1811. Ar gefn y faner (cefn) yw Sêl Drysor Paragwái: llew gyda'r cap coch o ryddid ar ben ffon a chynnwys y geiriau *Paz y Libertad* ("Heddwch a Chyfiawnder"). Mae'r Sêl Drysor yn symbol o amddiffyniad rhyddid cenedlaethol, a gynrychiolir gan y llew sy'n gwarchod y cap Phrygaidd.

Yn 2013, cynhaliwyd adolygiad o'r faner, symleiddiwyd y arfbais a daeth y dyluniad yn ôl i edrych fel y ffurf wreiddiol.

## Esblygiad Baner Paragwái

File:Flag of Paraguay 1811.svg|Baner gyntaf, dros dro 1811. Cymesuredd: 2:3
File:Flag of Paraguay June 1811.svg|Ail faner dros dro 1811. Cymersuredd: 2:3
File:Flag of Paraguay (1811-1812).svg|Trydydd faner dros dro 1811 at 1812. Cymesuredd: 2:3
File:Flag of Paraguay (1812-1826).svg|Baner 1812 hyd at 1826. Cymesuredd: 1:2
File:Flag of Paraguay (1826-1842).svg|Baner 1826 hyd at 1842. Cymesuredd: 2:3
File:Flag of Paraguay (1842–1954).svg|Baner o 1842 hyd at 1954. Cymesuredd: 2:3
File:Flag of Paraguay (1954-1988).svg|Baner o 1954 hyd at 1988. Cymesuredd: 1:2
File:Flag of Paraguay (1988-1990).svg|Baner o 1988 hyd at 1990. Cymesuredd: 3:5
File:Flag of Paraguay (1990–2013).svg|Baner o 1990 hyd at 2013. Cymesuredd: 3:5
File:Flag of Paraguay (reverse 1990-2013).svg|Arfbais ar ochr 'gefn' y faner rhwng 1842 a 2013. Cymesuredd: 3:5

## Dolenni
*Baner yr Ariannin ar wefan Flags of the World

## Cyfeiriadau
Paragwai
Categori:Diwylliant Paragwái
Cyfrifeg

bawd|300px|Portread o Luca Pacioli, tad cyfrifeg, wedi'i beintio gan Jacopo de' Barbari, 1495, (Museo di Capodimonte).

Mae **cyfrifeg** (enw b.) yn faes sy'n ymwneud ag arian, gwybodaeth ariannol, economeg a busnes. Fe'i sefydlwyd gan y mathemategydd Eidalaidd Luca Pacioli ym 1494. Gelwir cyfrifeg, weithiau'n "iaith busnes", gan ei bod yn mesur canlyniadau gweithgareddau economaidd sefydliad neu gwmni, gan gyfleu'r wybodaeth hon i amrywiaeth o ddefnyddwyr a chwsmeriaid, gan gynnwys buddsoddwyr, credydwyr, rheolwyr a rheoleiddwyr. Adnabyddir ymarferwyr cyfrifeg fel cyfrifwyr. Mae'r termau "cyfrifo" ac "adroddiadau ariannol" yn aml yn cael eu defnyddio fel cyfystyron.

Gellir rhannu'r maes cyfrifeg yn sawl is-faes, gan gynnwys cadw cyfrifon, cyfrifyddu ariannol (*financial accounting*), cyfrifeg i reolwyr, cyfrifyddu allanol, archwilio (neu 'awdit'), cyfrifo treth a cyfrifeg costau. Ceir nifer o systemau cyfrifo wedi'u cynllunio'n arbennig ar gyfer yr is-feysydd hyn, a maesydd cysylltiedig e.e. taenlenni megis LibreOffice Calc ac Excel (Microsoft) . Mae cyfrifyddu ariannol yn canolbwyntio ar adrodd yn ôl ar wybodaeth ariannol y sefydliad, gan gynnwys paratoi datganiadau ariannol; mae'r adroddiad hwn, fel arfer, yn cael ei gyflwyno i ddefnyddwyr allanol y sefydliad e.e. buddsoddwr,  rheoleiddwyr a chyflenwyr. Gelwir y weithred o gofnodi'r manylion ariannol hyn yn "gadw cownt" a'r llyfr yn "llyfr cownt", ond ers y 1980au ychydig iawn o gadw cownt sy'n digwydd ar bapur. Y system fwyaf cyffredin yw'r dull a elwir yn 'gofnod dwbl'.

## Termau eraill
* Pwyllgor Safonau Cyfrifeg: *accounting Standards Committee* 
* System gyfrifydda: *accounting system*
* trywydd archwiliad: *audit trail*

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifeg
Categori:Economeg busnes
Hugh Jones, Lerpwl

Gweinidog o Lanerchymedd oedd **Hugh Jones** (13 Ionawr 1830 – 26 Mai 1911).

## Cefndir
Ganwyd ar y 13 Ionawr yn 1830 yn Llanerchymedd. Roedd yn fab i'r Parch. Hugh Jones. Addysgwyd ef mewn ysgol yno, ac wedyn dan William Roberts (1809 - 1887) yng Nghaergybi. Bu'n brentis yn Llanfechell dan John Elias, mab John Elias, ond wedyn dechreuodd gadw'r ysgol ger Bangor, a mynd i Goleg y Bala. Yno, cynghorwyd iddo fynd i mewn i'r weinidogaeth. Bu'n weinidog yn Garreg-lefn (1862-4), yn Amlwch (1864-1871), ac yn olaf (1871-1911) yn Netherfield Road, Lerpwl; bu farw 26 Mai 1911.

Roedd Hugh Jones, yn anad dim, yn bregethwr, ac fe'i hystyriwyd fel meistr o bwlpud yn y traddodiad hŷn - dywedodd T. C. Williams yn wir mai ef oedd y goroeswr olaf o'r traddodiad hwnnw. Enillodd yr teitl D.D., 'honoris causa,' o Brifysgol Princeton, New Jersey (1890).

## Ffynonellau
* J. Hughes Morris, Hanes Methodistiaeth Liverpool (Liverpool 1929-1932), i, 379-82;
* Blwyddiadur y Methodistiaid Calfinaidd, 1912.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1830
Categori:Marwolaethau 1911
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
Dolores Huerta

Arweinydd llafur Americanaidd a gweithredwraig hawliau sifil yw **Dolores Clara Fernández Huerta** (ganwyd yn Dawson, Mecsico Newydd, 10 Ebrill 1930). Dolores Huerta a Cesar Chavez oedd cyd-sylfaenwyr y National Farmworkers Association, a ddaeth yn yr United Farm Workers (UFW) yn ddiweddarach. Bu Huerta'n cynorthwyo i drefnu streic grawnwin Delano yng Nghaliffornia yn 1965 ac yn arwain y trafodaethau ynghylch y cytundeb gweithwyr a grewyd yn dilyn y streic.

Mae Huerta wedi derbyn nifer o anrhydeddau am ei gwaith cymunedol a'i heiriolaeth dros hawliau gweithwyr a menywod, gan gynnwys anrhydedd 'Outstanding American' Ymddiriedolaeth Eugene V. Debs, Anrhydedd Eleanor Roosevelt am Hawliau Sifil a Medal Rhyddid yr Arlywydd. Yn 1993, daeth yn yLatina gyntaf i'w chynnwys yn y National Women's Hall of Fame.

Huerta wnaeth gyflwyno'r ymadrodd "Sí, se puede". Fel model rôl i nifer yn y gymuned Latino, mae Huerta yn destun nifer o corridos (baledi) a murluniau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Pobl a aned yn New Mexico
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Fecsicanaidd
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Morris Roberts

Gweinidog o Lanuwchllyn oedd **Morris Roberts** (Mai 1799 – 30 Mehefin 1878).

## Cefndir
Aeth Roberts i un o ysgolion Dr. Daniel Williams ,ond roedd yr athro ar y pryd yn anghymwys iawn; fodd bynnag, rhoddwyd sylfaen ardderchog iddo yn y Beibl gan George Lewis. Dechreodd ennill bywoliaeth pan oedd yn 10 oed, trwy gweithio ar nifer o ffermydd, yn enwedig yn Bala. Caniatawyd iddo ymuno â'i ewythr ym Mryn Llin, Trawsfynydd, lle bu'n rhaid iddo weithio am ddim mwy na'i gadw am beth amser. Ymunodd â'r capel yn Llanfachreth lle rhoddwyd cyfle iddo ymarfer ei ddawn i siarad yn gyhoeddus.

Ym mis Chwefror 1820 dechreuodd ei yrfa fel pregethwr Methodistiaid Calfinaidd. Tra yn Llanarmon Dyffryn Ceiriog, aeth i drafferthion oherwydd ei farn ynglŷn â 'materion penodol yn ymwneud â dysgeidiaeth yr Efengyl'. Cafodd ei gyhuddo o gefnogi'r 'System Newydd' mewn materion athrawiaethol ac o ddilyn John Roberts o Lanbryn -mair (1767 - 1834) a gweinidogion Annibynnol eraill. Ym mis Mehefin 1828 daethpwyd â'i achos gerbron Cymdeithasfa y Bala a chafodd ei wahardd i bregethu y tu allan i'w sir ei hun nes i'r Gymdeithas gyfarfod yng Nghaernarfon yn y mis Medi canlynol, pan gafodd ei adfer i'w swydd.

Ym mis Mehefin 1831, fe ymfudodd i America, lle bu ei thad yn 1818. Ymsefydlodd, yn gyntaf oll, yn Utica, lle ordeiniwyd ef ar 7 Awst 1831, ond symudodd i Remsen ym 1833, lle roedd yn bregethu'n rheolaidd mewn nifer o eglwysi a hefyd ar ffermydd. Yma unwaith eto daeth i mewn i wrthdrawiad, y tro hwn gyda rhai o'r henoed, ar gwestiynau am ddisgyblaeth eglwysig ac athrawiaeth, ac fe'i tynnwyd allan. Ymunodd â'r Annibynwyr nawr, ymhlith y rhai a chwaraeodd ran amlwg yn sir Oneida hyd nes iddo ymddeol yn 1871.

Ymwelodd â Chymru ym 1866 a rhoddwyd croeso cynnes iddo, er bod ei enw o dan gwmwl mewn rhai chwarteri oherwydd ei fod wedi cau ei gapel yn erbyn Samuel Roberts o Lanbryn-mair, gan eu bod yn anghytuno ar achosion caethwasiaeth a rhyfel .

## Marwolaeth
Bu farw 30 Mehefin 1878, a chladdwyd ef ym mynwent Fairchild Corner, Remsen. Roedd yn bregethwr nodedig.

## Ffynonellau
* Edward Davies, Cofiant y diweddar Barch. Morris Roberts, Remsen, N.Y. (Utica 1879);
* R. T. Jenkins, Hanes Cynulleidfa Hen Gapel Llanuwchllyn (1937), 169-70;
* Owen Thomas, Cofiant y Parchedig John Jones, Talysarn (New York New York, 1868), 576, 577;
* Jonathan Jones, Cofiant y Parch. Thomas Jones o Ddinbych yn cynnwys ei gyssylltiad a duwinyddiaeth a llenyddiaeth ei oes (Denbigh 1897);
* Cymru (O.M.E.), xx, 169-70.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1799
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
Parth y ffwythiant

''f' o'r parth pinc *X* i'r cyd-barth *Y*. Mae'r hirgrwn melyn o fewn *Y* yn dynodi delwedd o *f*. Gelwir y ddau, y cyd-barth a'r ddelwedd, weithiau'n "yr amrediad o *f*".]]

O fewn y ddamcaniaeth setiau anffurfiol (mewn mathemateg), **parth y ffwythiant** neu'n syml, **parth**, yw'r set o fewnbynnau neu werthoedd argiau (*argument values*) sy'n diffinio'r ffwythiant. Hynny yw, mae'r ffwythiant yn darparu allbwn neu werth ar gyfer aelod o'r parth.  O droi hyn ar ei sawdl: mae'r set o werthoedd mae'r ffwythiant yn ei gymryd fel allbwn yn cael ei alw'n "ddelwedd o'r ffwythiant", sydd weithiau'n cael ei alw fel "amrediad y ffwythiant".

Er enghraifft, parth cosin yw'r set o bob rhif real; ond, dim ond y rhifau sy'n fwy na sero neu'n hafal i sero yw parth yr ail isradd, (gan anwybyddu rhifau cymhlyg yn y ddwy achos yma).

Os yw parth y ffwythiant yn is-set o rifau real, a bod y ffwythiant yn cael ei gynrychioli mewn system gyfesurynnol Cartesaidd, yna cynrychiolir y parth ar echelin-x.

## Diffiniad ffurfiol 
Os yw ffwythiant f \colon X \to Y, yna'r set  X yw **parth** f; y set Y yw cyd-barth f. Yn y mynegiant f(x), x yw'r **ymresymiad** a f(x) yw'r **gwerth**. Gellir ystyried yr ymresymiad fel aelod o'r parth a ddewisir yn "fewnbwn" i'r ffwythiant, a'r gwerth yn "allbwn" pan gymhwsir y ffwythiant i'r aelod hwnnw o'r parth.

Delwedd (neu amrediad) f yw'r set o bob gwerth, a dybir gan f am bob x posib; dyma'r set \left\{ f(x) | x \in X \right\}.  Gall delwedd f fod yr un set a'r cyd-barth neu gall fod yn set briodol (*proper subset*) ohoni. Mae fel arfer yn llai na'r cyd-barth; hi yw'r cyd-barth os a dim ond os yw f yn ffwythiant ardafliadol (*surjective function*).

Mae diffiniad da o ffwythiant yn mapio pob elfen o'i barth i elfen o'i gyd-barth. Er enghraifft, nid oes gan y ffwythiant f sy'n cael ei ddiffinio gan
: f(x)=\frac{1}{x}
unrhyw werth ar gyfer f(0). Felly, ni all y set o bob rhif real, \mathbb{R}, fod yn barth iddi. Mewn achosion fel hyn diffinnir y ffwythiant naill ai fel \mathbb{R} \setminus \{ 0 \} neu drwy ddiffinio f(0) yn fwy penodol.

O ymestyn y diffiniad o f i
:f(x) = \begin{cases}
1/x&x\not=0\\
0&x=0
\end{cases}

yna diffinnir *f* ar gyfer pob rhif real, a'i barth yw \mathbb{R}.

Gellir cyfyngu unrhyw ffwythiant i is-set o'i barth. Ysgrifennir y cyfyngiad g \colon A \to B i S, lle mae S \subseteq A, fel \left. g \right|_{S} \colon S \to B.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwrthrychau mathemategol
Categori:Dadansoddi
Categori:Damcaniaeth setiau
Evan Jones, Caernarfon

Gweinidog o Gymru yn enedigol o Bennal oedd **Evan Jones** (27 Hydref 1836 – 29 Medi 1915). Ei rieni oedd John Jones a Catherine Jones.

## Cefndir
Ganwyd 27 Hydref 1836, yn Esgair Goch, Pennal, Meirionnydd, Mab John Jones o Maestirau, Darowen, a'i wraig, Catherine Jervis, o Lanbryn-mair. Roedd ei addysg gynnar drosodd yn fuan, ac ym 1849 cafodd ei brentisiaeth hefo Adam Evans, argraffydd yn Machynlleth. Yn ddiweddarach bu'n gweithio fel argraffydd ym Methesda. Yn 1859 sefydlodd ef fel argraffydd ym Machynlleth, lle dechreuodd bregethu, gan fynd i mewn i Goleg y Bala ym 1863. Ym 1867 daeth yn weinidog eglwysi Corris ac Aberllefeni ac ordeiniwyd ef yn 1869. Ym 1872 derbyniodd alwad i Ddyffryn Ardudwy ac yn 1875 daeth yn weinidog yr eglwys ym Moriah, Caernarfon, lle bu'n aros tan iddo ymddeol yn 1906.

Roedd ganddo bersonoliaeth flaenllaw, fe'i hystyriwyd fel arfer fel dadleuydd a dywedwr eglwysig, a oedd yn wir. Ond roedd hefyd yn weinidog gofalus a threiddgar, ac ym marn John Puleston Jones roedd yn 'bregethwr gwych, yn bregethwr gwych iawn.' 

## Ffynonellau
* Blwyddiadur y Methodistiaid Calfinaidd, 1917;
* Y Geninen (Gŵyl Dewi), 1916, 5, 49, April, 117, October, 246, 1917, October, 234;
* Y Goleuad, 8 Hydref 1915;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
Griffith Rowlands

Llawfeddyg o Gymro oedd **Griffith Rowlands**  (9 Ebrill 1761 – 29 Mawrth 1828).

## Cefndir
Ar ôl treulio ei brentisiaeth fel llawfeddyg yn Lerpwl, llwyddodd i gael lle yn Ysbyty St. Bartholomew, Llundain. Ar ôl cwblhau saith mlynedd o addysg feddygol, cafodd ei dderbyn fel aelod o'r Cwmni Llawfeddygon, rhagflaenydd Coleg Brenhinol y Llawfeddygon ar yr 1 Awst 1782. Roedd yn llawfeddyg y ty yn ysbyty Bartholomew yn Llundain am ddwy flynedd. Cyn ymsefydlu fel llawfeddyg yng Nghaer. Yn 1785 apwyntiwyd ef yn llawfeddyg i glafdy'r ddinas a bu yn y swydd am 43 o flynyddoedd.

Griffith Rowlands oedd un o'r llawfeddygon cyntaf yn Ewrop i drin claf trwy dorri'r dwy ben yr asgwrn hefo llif. O dan ei driniaeth torrwyd bawd Thomas Charles o'r Bala yn 1799 ar ôl iddo deithio noson rhewllyd lle cafodd losg rhew ar ei fawd. Gyda chymorth Rowlands hefyd y tynnwyd carreg yn pwyso dwy owns a chwarter o bledren Thomas Jones o Ddinbych yn 1802.

## Ffynonellau
**Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru*, II, 526-7;
*G. P. Jones,*Newyn a Haint yng Nghymru a phynciau meddygol eraill* (Caernarfon, 1962, 1963), 161-63;
*T. Jones, *Hunangofiant* (1820, 1937), gol. Idwal Jones (1937), 41-43.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1761
Categori:Marwolaethau 1828
Categori:Llawfeddygon o Gymru

Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
John Jones (Vulcan)

Gweinidog o Llandwrog oedd **John Jones** (26 Rhagfyr 1825 – 17 Rhagfyr 1889). Ei rhiant oedd Richard Jones.

## Cefndir
Ganwyd yn Llandwrog, 26 Rhagfyr 1825, mab Richard Jones (Callestr Fardd). Ymunodd ei tad a'r mab â'r Cymreigyddion a'r Wesleaid lleol ym Methesda. Roedd ganddo ychydig iawn o addysg gynnar ond llwyddodd i addysgu ei hun. Dechreuodd bregethu yn Corris ac yna aeth am amser i'r Coleg Normal yn Abertawe.Roedd yn weinidog yn y cylchedau canlynol: Yr Wyddgrug (1854), Abergele (1856), Llanfyllin (1858), Tre-garth (1860), Caergybi (1863), Lerpwl (1866), Tre-garth (1869), Bangor ( 1872), Y Rhyl (1875), Shaw Street, Lerpwl (1878), Bangor (1881), Caernarfon (1884), a Thre-garth (1885). Ymddeolodd yn 1887, a bu farw ym 1889. Roedd ganddo ddiddordeb mewn barddoniaeth, gwleidyddiaeth a cherddoriaeth, ond ei brif gyn-feddiannaeth oedd athroniaeth a diwinyddiaeth ac ysgrifennodd lawer iawn ar y pynciau hyn i'r gwahanol gyfnodolion.

## Ffynonellau
* Yr Eurgrawn Wesleyaidd, 1895, 1-12;
* Y Geninen, 1890, 73; (Gŵyl Dewi), 19; 1891 (Gŵyl Dewi), 13.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1825
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Gweinidogion Wesleaidd Cymreig
Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
John Hughes, Lerpwl

Gweinidog o Lanerchymedd oedd **John Hughes** (27 Medi 1827 – 22 Hydref 1893). Ei rieni oedd John Hughes a Ellen Hughes.

## Cefndir
Ganwyd 27 Medi 1827 yn nhŷ capel Methodistiaid Calfinaidd yn Llannerch-y-medd, Ynys Môn, mab John ac Ellen Hughes. Pan oedd yn bymtheg oed, cafodd ei brentisiaethu i gwneuthurwr cychod, ac, maes o law, daeth yn feistriwr cystadleuol. Ystyriwyd ei gais i fynd i'r weinidogaeth yng nghyfarfod misol Cemaes, 20 Rhagfyr 1847, a chafodd ei dderbyn yn y cyfarfod misol a gynhaliwyd yn Garreg-lefn, 17 Ionawr 1848. Ym mis Awst 1848 aeth i Bala C.M. Coleg, lle bu'n fyfyriwr gweithgar ac yn bregethwr da a wnaeth ei farc yn gyflym. Ar ôl gadael y Bala agorodd ysgol yn Llannerch-y-medd. Ym mis Tachwedd 1857 derbyniodd alwad oddi wrth eglwysi Lerpwl ond, ar ôl tair blynedd, cyfyngodd ei weithgareddau i Rose Place, wedi hynny Fitzclarence Street. Ym 1874 ymwelodd â'r U.S.A., yn hwylio ar y 18fed o Ebrill ac yn dychwelyd ar 25 Gorffennaf. Ym 1888 derbyniodd alwad i Engedi, Caernarfon, lle bu'n parhau bron i bum mlynedd. Ar 22 Hydref 1893 pregethodd dair bregethau yn Amlwch; ac ar y diwrnod wedyn bu farw yn ei gartref yng Nghaernarfon.

## Ffynonellau
* Eminent Welshmen:sef bywgraffiad bywgraffiadol o Gymry ... o'r cyfnod cynharaf i'r presennol (1908);

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
Richard Jones, Llwyngwril

Pregethwr o Lwyngwril oedd **Richard Jones** (1780 – 18 Chwefror 1853).

## Cefndir
Fe'i magwyd fel Methodistiaid Calfinaidd ond roedd y teulu wedi cwympo o'r cysylltiad hwnnw, yn anghymeradwyo disgyblaeth eglwysig a osodwyd ar un o'r meibion. Yna gwahodd Richard Jones y Parch Hugh Pugh o Brithdir i ddod i Lwyngwril i bregethu, a dyma ddechrau'r eglwys Annibynnol yn y pentref hwnnw. Roedd Richard Jones wedi ei ysgogi'n llwyr, ond llwyddodd i ddysgu darllen Cymraeg.

Roedd mor ddiffygiol o ran gallu, ni wnaeth ei rieni cael cyflogaeth addas iddo; ymgaisodd ei frawd i ddysgu iddo fod yn grudd, ond gorfennodd hynny mewn trychineb. Ymunodd ef mewn cwestiynau ysgrythurol ac athrawiaethol, ac yn ei ffordd ei hun daeth yn gyfarwydd ag awduron blaenllaw'r dydd. Tua 1817 dechreuodd bregethu, ac ymroddodd yn gyfan gwbl i bregethu am weddill ei fywyd. Nid fyddai yn codi tâl ar eglwys am ei wasanaeth, ag eithrio derbyn bwyd a lletu ar ei deiothiau. Oherwydd nad oedd ganddo gysylltiadau teuluol, roedd yn gallu mynd ar draws Cymru gyfan. Roedd ganddo atal ar ei lefaredd, ac fe wnaeth ei ffordd rhyfedd o siarad ef yn gymeriad adnabyddus ledled y wlad. Roedd yn bregethwr difyr gyda ffordd wreiddiol o ymgyfarwyddo'r Ysgrythurau, ond yn anad dim, roedd yn hollol rhydd o ddiwall ac fe allai gyfrif ar groeso mawr lle bynnag y aeth. Bu farw 18 Chwefror 1853 yn Llwyngwril, ac yno y claddwyd ef.

## Ffynonellau
* Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru, ii, 51-5;
* Hanes Eglwysi Annibynnol Cymru, i, 496-8;
* Yr Hen Bererinion sef, Hanes bywyd Richard Jones, Lwyngwril (gyda darlun), Rhys Dafis (y Glun Bren), ac Edmwnd Jones, o Bontypool (Liverpool, 1880), i, 56.
* Cofiant Richard Jones Llwyngwril gan Evan Evans, Llangollen (Llangollen 1854); ar Wicidestun

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1780
Categori:Marwolaethau 1853
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
Robert David Roberts

Gweinidog o Ddinorwig oedd **Robert David Roberts** (3 Tachwedd 1820 – 15 Mai 1893).

## Cefndir
Ni chafodd fawr o addysg pan yn blentyn, nac ychwaith addysg athrofaol wedi dechrau ohono bregethu. Bedyddiwyd ef yn 12 oed a dechreuoddodd bregethu yn 1839. Aeth am gyfnod byr yn genhadwr dros gyfarfod misol Arfon i hen faes Christmas Evans yn Llyn, ond dychwelodd i Sardis lle yr ordeiniwyd ef a'r ‘Hen Gloddiwr’ i gyflawn waith y weinidogaeth yn 1844. Cydweinidogaethai'r ddau i'r eglwysi cylchynol am rai blynyddoedd. Symudodd R. D. Roberts i Bontllyfni a Llanaelhaearn yn nechrau 1848, ond cyn diwedd y flwyddyn honno yr oedd wedi ymsefydlu yn Llanfachraeth a Llanddeusant, Môn. Symudodd drachefn i Tabernacl, Merthyr, yn 1854, ac i Soar, Llwynhendy, yn 1862 ac fel ‘Roberts Llwynhendy’ yr aeth yn enwog. Bu yno am chwarter canrif cyn ymddeol yn 1887.

## Ffynonellau
*J. Rhys Morgan (‘Lleurwg’), Cofiant y diweddar Barch. R. D. Roberts, Llwynhendy : gyda darlun a dwy o'i brif *bregethau
*D. Hopkin, Cofiant y Parchedig Robert David Roberts
*‘Atgofion yr Hen Gloddiwr,’ yn Y Greal sef Cylchgrawn Misol at wasanaeth y Bedyddwyr, 1879
*‘Atgofion R. D. Roberts,’ yn Y Greal sef Cylchgrawn Misol at wasanaeth y Bedyddwyr, 1889-92
*Seren Gomer, Gorffennaf 1893
*Y Geninen, Hydref 1893
*Cymru (O.M.E.), vii, 141
*Baptist Handbook, 1894
*Hanes y Bedyddwyr yn Nghymru (1893–1907), iv, 327

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru

Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
John Thomas (Eifionydd)

Golygydd o Benmorfa oedd **John Thomas (Eifionydd)** (6 Awst 1848 – 19 Tachwedd 1922).

## Cefndir
Collodd ei dad pan oedd yn ifanc iawn, heb dderbyn addysg ffurfiol, ac yn 9 mlwydd oed, cyn iddo ddysgu darllen sgript, cafodd ei brentisiaeth yn swyddfa argraffu Robert Isaac Jones (Alltud Eifion), Tremadoc, lle mae'r roedd cyfnodolion llenyddol o'r enw *Y Brython* yn cael eu hargraffu a'u cyhoeddi. Daeth yn gyfansoddwr annormal gyflym a bu'n gweithio wedyn yn ei fasnach ym Mhwllheli, Y Rhyl, a Machynlleth. Yn y cyfamser, datblygodd ddiddordeb brwd mewn llenyddiaeth, yn enwedig barddoniaeth Gymreig. Roedd hefyd wedi dechrau bregethu gyda'r Annibynwyr, a threuliodd gyfnod (1872-4) yn y Coleg Annibynwyr Aberhonddu.

O Lundain aeth i Gaernarfon i swyddfeydd Y Genedl Gymreig - yn gyntaf fel cyfansoddwr, wedyn yn yr adran fusnes a chlercyddol o'r swyddfa honno, yn y pen draw yn dod yn olygydd y papur newydd hwnnw a phapur newydd arall, Y Werin. Yn 1881-1882 cyhoeddodd, mewn dwy ran, Pigion Englynion fy Ngwlad. Yn 1881 sefydlodd Eifionydd *Y Geninen*, cylchgrawn llenyddol y bu'n ei olygu hyd adeg ei farwolaeth.

Daeth y cylchgrawn hwn i gysylltiad, yn enwedig trwy ohebiaeth, gyda nifer fawr o awduron a beirdd. Yr ochr arall o'i waith ar gyfer gweithgareddau diwylliannol Cymreig oedd ei gysylltiad â 'Gorsedd y Beirdd,' y daeth yn recordydd iddo. Roedd yn un o sylfaenwyr 'Cymdeithas Gorsedd y Beirdd', y rheini a luniodd; bu hefyd yn rhan amlwg iawn o ran yr arholiadau ar gyfer 'graddau' amrywiol y 'Gorsedd.' Roedd ef ei hun yn gystadleuydd mewn eisteddfodau, gan ennill sawl gwobr am gerddi. Bu farw yng Nghaernarfon, 19 Tachwedd 1922 a chladdwyd ef yno.

## Ffynonellau
* Y Genedl, 21 and 28 November 1922;
* Y Brython (Liverpool), 23 and 30 November 1922;
* Y Geninen, 1923, 1-15;
* Yr Ymwelydd Misol (Wrexham 1903-14), 1912, 24-5;
* Who's who in Wales.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Marwolaethau 1922
Categori:Golygyddion o Gymru

Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
Hugh Jones, Llangollen

Gweinidog o Fodedern oedd **Hugh Jones** (10 Gorffennaf 1831 – 28 Mai 1883). Ei rieni oedd Jane Jones ac Hugh Jones.

## Cefndir
Ganwyd ar y 10 Gorffennaf 1831 ym Modedern, Ynys Môn, mab Hugh a Jane Jones. Ychydig iawn o addysg gynnar gafodd a daeth yn brentis yn 14 oed i grydd ym Modedern, gan symud i Lanfachreth pan oedd yn 17 yn gweithio gyda John Roberts, Bedyddiwr, a oedd yn byw ger capel y Bedyddwyr. Mabwysiadodd Jones gabinetau ei gyflogwr, a bedyddiwyd yn 1850 yn 18 oed, a dechreuodd bregethu yn 20 mlwydd oed. Gan ei fod yn credu yn ei hun heb ei addysgu'n ddigonol i fod yn bregethwr, mynychodd yr ysgol yn Llanrhuddlad am bymtheg mis, ac ym mis Mehefin 1853 cafodd ei dderbyn i astudio am bedair blynedd yng Ngholeg Bedyddwyr Hwlffordd. Ym 1859 daeth yn gyd-weinidog gyda John Prichard yn Llangollen a Glyndyfrdwy, ac ym 1862 daeth yn diwtor clasurol yn y Coleg Bedyddwyr newydd yn Llangollen, gan ddilyn John Prichard bum mlynedd yn ddiweddarach fel prifathro'r coleg. Cyflwynwyd tysteb iddo ym 1877 i'w alluogi i wneud taith drwy'r Swistir a'r Eidal am resymau iechyd. Er ei fod yn dawel ac yn ysgafn, honnwyd ei fod yn bregethwr pwerus iawn. Bu farw 28 Mai 1883, a chladdwyd ef yn Fron, Llangollen.

## Ffynonellau
* ''Cofiant y Parch. Hugh Jones … Ynghyd a rhai o'i bregethau*, gol. H. Cernyw Williams (Llangollen 1884)
* *Y Traethodydd*, 1884, t.364
* *Y Geninen'', 1883, t.241

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1807
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1883

Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
John Williams (Gorfyniawc o Arfon)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler John Williams.*

Cerddor o Gaernarfon oedd **John Williams (Gorfyniawc o Arfon)** (1814 – 27 Mawrth 1878).

## Cefndir
Ganwyd o yn Nhal-y-bont, ger Bangor, yn fab i Thomas Williams, llifiwr coed. Dysgodd elfennau o gerddoriaeth yn ysgol Robert Williams, Carneddi, Llanllechid. Pan oedd yn 25 aeth i Lerpwl, lle cafodd gyfarwyddyd pellach mewn cerddoriaeth gan Thomas Woodward; Dysgodd rhywfaint o Hebraeg hefyd. Cafodd swydd yn swyddfeydd cwmni nwy Lerpwl a daeth yn Brif Ysgrifennydd yr cwmni yn y pen draw.

Yn 1847 dechreuodd gyhoeddi *Y Canrhodydd Cymreig*, mewn rhannau, ond oherwydd trwbl argraffu dim ond pedair rhan gafodd ei argraffu. Yn yr un flwyddyn cyhoeddodd Gramadeg Cerddorol, ac yn y diwedd aeth yn golled ariannol iddo. Yn 1849 trefnodd rifyn newydd o Gramadeg Cerddoriaeth (John Mills). Ysgrifennodd erthyglau ar gerddoriaeth ar gyfer Y Gwyddoniadur Cymreig, a chyfansoddodd neu drefnodd emynau ar gyfer *Telyn Seion'' (R. Beynon), ar gyfer Seren Gomer, ac ar gyfer rhai casgliadau a gyhoeddwyd gan Richard Mills. Bu'n feirniadu mewn amryw o wyliau cerddorol ac yn eisteddfod genedlaethol Caernarfon yn 1862.

## Ffynonellau
*M. O. Jones, *Bywgraffiaeth Cerddorion Cymreig* (1890)
**Y Cylchgrawn*, 1851
**Y Cerddor*, Mehefin 1893

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1814
Categori:Marwolaethau 1878

Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
Fiat Seicento

Car a gynhyrchwyd gan y cwmni Eidaleg Fiat rhwng 1998 a 2004 oedd y **Fiat Seicento**.

Olynydd i'r Fiat Cinquecnto oedd y car ac roedd nifer o wahanol fersiynau gwahanol gan gynnwys un a oedd wedi ei newid gan Abarth, y Seicento Sporting. Mae'n gar ysgafn, bach sydd wedi ei gynllunio i allu teithio trwy dinasoedd mawr Rhufeinig sy'n cynnwys strydoedd cul iawn. Prif farchnad y car yng ngwledydd eraill oedd pobl hyn, er hyn, mae'n boblogaidd ymysg pobl ifanc sy'n prynu ei ceir cyntaf.

Categori:Ceir
Categori:Fiat
William Meirion Evans

Mwynwr o Isalltfawr oedd **William Meirion Evans** (12 Awst 1826 – 4 Awst 1883).

## Cefndir
Ymfudodd i Awstralia, glanio yn Adelaide ar 19 Mai 1849. Bu'n gweithio yn y mwyngloddiau copr Yuttala, chwareli llechi Willinga ac yn ddiweddarach ym mhwllgloddiau copr Burrah, tua 100 milltir o Adelaide, a dechreuodd bregethu i'w gyd-Gymry yno, y bregethwr Cymraeg cyntaf yn Awstralia. Ym 1850 symudodd i Aponinga ac, 1852, i ardal gloddio aur Bendigo, lle gwnaeth gryn dipyn o arian. Dychwelodd i Gymru ym mis Mawrth 1853 er mwyn cymryd ei rieni ac aelodau eraill o'i deulu i'r U.S.A.. Treuliodd amser yn Ballarat, Sebastopol, ac mewn mannau eraill; dechreuodd ef ac eraill wasanaethau crefyddol Cymru yn y mannau hyn; a bu'n gweithio yn y gwasanaeth cymundeb cyntaf yn Awstralia. Ym mis Ebrill 1864, peidiodd â gweithio fel glowyr a daeth yn weinidog yn yr eglwysi ym Mallarat a Sebastopol. Ymwelodd Evans â Chymru ym 1865, aeth ymlaen i America, ond dychwelodd unwaith eto i Ballarat. Ym mis Gorffennaf 1867 ymddangosodd rhifyn gyntaf yr Awstralydd, a olygwyd gan Evans a Theophilus Williams parhaodd y cyfnodolyn hwn i ymddangos tan fis Chwefror 1871. Bu farw 4 Awst 1883 a chladdwyd ef yn Ballarat.

## Ffynonellau
* Memoir in manuscript in the possession of his daughter at Melbourne;
* Yr Ymwelydd, Newyddiadur Cymreig at Wasanaeth y Cymry yn Victoria, New Zealand, etc., (1874-6);
* Yr Awstralydd (1867-71).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1826
Categori:Marwolaethau 1883
Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
Thomas Jones (Taliesin o Eifion)

Bardd o Gymru oedd **Thomas Jones** (13 Medi 1820 – 1 Mehefin 1876).

## Cefndir
Ganwyd yn Llanystumdwy ond yn 1826 ymsefydlodd ei rieni, a roddodd addysg dda i'w mab, yn Llangollen. Gweithiodd Taliesin fel plymiwr ac addurnwr, gan baentio arwyddion llawer o dafarnau. Meistrolodd y gynghanedd yn ei ieuenctid cynnar, a'i gerddi caeth yw ei waith mwyaf adnabyddus. Daeth yn ffigwr eisteddfodol blaenllaw ac mae 'Brwydr Crogen' yn enghraifft gynnar iawn o ddrama fydryddol yng Nghymru.

Anfonodd awdl i Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam 1876, ar y 31ain Mai ond bu farw y diwrnod wedyn ar y 1af o Fehefin yn 56 mlwydd oed. Yn ôl y chwedl, gyda'i anadl olaf fe ofynnodd a oedd yr awdl wedi cyrraedd yn ddiogel.

Cafodd y gadair a ddyfarnwyd iddo ei orchuddio â brethyn du ar lwyfan yr ŵyl — dyna pam fod sôn amdano fel 'Bardd y Gadair Ddu'.

## Ffynonellau
*J. Jones (‘Myrddin Fardd’), Enwogion Sir Gaernarfon (1922), 214-7.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Marwolaethau 1876
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
Ceffyl Pren Caerdroea

bawd|Atgynhyrchiad o Geffyl Pren Caerdroea, Twrci
Stori o Ryfel Caerdroea am ystryw wnaeth y Groegiaid er mwyn mynd i mewn i ddinas Caerdroea a'i chipio yw'r **Ceffyl Pren Caerdroea**. Yn y fersiwn canonaidd, penderfynodd y Groegiaid, ar ôl deng mlynedd o warchae ar y ddinas, adeiladu ceffyl anferthol o bren a chuddio milwyr ynddo, gyda'r rhyfelwr Odysews yn eu plith. Esgusodd y Groegiaid hwylio i ffwrdd, a thynnodd y Troeaid y ceffyl i mewn i'w dinas i'w gadw fel troffi. Y noson honno, sleifiodd llu y Groegiaid allan o'r ceffyl ac agor y gatiau i weddill byddin Groeg, a oedd wedi hwylio yn ôl yn nhywyllwch y nos. Cipiodd y Groegiaid y ddinas, a rhoi terfyn ar y rhyfel.

Mae'r trosiad o "Geffyl Troeaidd", yn arbennig yn y Saesneg, wedi dod i olygu tric neu ystryw sy'n gosod targed i wahodd gelyn i mewn i le diogel. Mae'n cael ei ddefnyddio wrth gyfeirio at raglen gyfrifiadurol faleisus sy'n twyllo defnyddwyr i'w rhedeg.

Prif ffynhonnell y stori yw'r *Aenid* gan Fyrsil, cerdd epig yn Lladin o gyfnod Augustus. Mae'r digwyddiad hefyd yn cael ei gyfeirio ato yn yr *Odysseia* gan Homer. Yn y traddodiad Groegaidd, mae'r ceffyl yn cael ei alw'n "geffyl pren" (δουράτεος ἵππος *dourateos hippos* mewn Homerig/Groeg Ionig (*Odyseia* 8.512); δούρειος ἵππος, *doureios hippos* mewn Groeg Attig).

## Cyfeiriadau 
Categori:Mytholeg Roeg
Jig-so

bawd|300px|Darnau jig-so
Pos sy'n cael ei ddatrys trwy osod a chysylltu darnau, fel arfer o feintiau neu siapiau amrywiol, yn y mannau cywir yw **jig-so** neu **bos jig-so**. Fel arfer, mae gan bob darn ran fach o'r darlun arno; unwaith mae'r jig-so wedi'i gwblhau, mae'n rhoi'r darlun llawn. Mae rhai mathau mwy cymhleth wedi'u cynhyrchu a'u gwerthu - rhai cronellog neu rai sy'n dangostwyll llygaid.

Byddai'r posau jig-so cyntaf yn cael eu creu trwy baentio llun ar ddarn o bren gwastad ac yna'r dorri'n ddarnau bach gyda herclif. Yr enw Saesneg ar y math hwnnw o lif, 'jig-saw', roddodd yr enw i'r math hwn o bos. John Spilsbury, ycartograffydd ac ysgythrwr o Lundain sy'n cael ei gydnabod am droi'r jig-so yn gynnyrch masnachol, a hynny o gwmpas y flwyddyn 1760. O gardfwrdd mae'r rhan fwyaf o bosau jig-so yn cael eu creu erbyn hyn.

Mae'r mathau nodweddiadol o ddarluniau sy'n destun jig-so yn cynnwys golygfeydd o fyd natur, adeiladau, a dyluniadau ailadroddus. Mae cestyll a mynyddoedd yn ddau destun traddodiadol. Er hynny, gall unrhyw fath o ddarlun gael ei ddefnyddio i greu jog-so; mae rhai cwmnïau yn cynnig troi ffotograffau personol yn bosau jig-so. Gall posau sydd wedi'u cwblhau gael eu gludo i rhywbeth a'u troi yn addurn neu eu fframio i'w harddangos.

Gellir hefyd brynu offer pwrpasol er mwyn storio neu hwyluso'r dasg o gyflawni pos jig-so, gan gynnwys byrddau, fframiau a matiau sy'n rolio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Posau
Gofod y sampl

**Gofod y sampl** neu **ofod-sampl**, mewn arbrawf neilltuol, yw'r set o'r holl ganlyniadau posib. fe'i ceir yn aml oddi fewn i faes tebygolrwydd.

Caiff y set ei ddynodi gan nodiant arferol setiau, sef  (set wag), (hefyd \emptyset neu \varnothing neu  ), , rhifau Naturiol,  (cyfanrifau - o *Zahl*, sef yr Almaeneg am *rif*),  (rhifau cymarebol; o'r gair *quotient*),  (rhifau Real) a  (rhifau Cymhlyg). Rhestrir y canlyniadau posib fel "elfennau'r" set. Cyfeirir yn aml at ofod y sampl gan y labeli *S*, Ω, neu *U* (o'r Saesneg *"universal set"*) sef y "setiau cynhwysol".

Er enghraifft, os mai'r arbrawf yw bwrw ceiniog, gofod y sampl yw'r set {pen, cynffon}. Pe fwrir dwy geiniog, yna gofod cyfatebol y sampl fyddai {pen,pen}, {pen,cynffon}, {cynffon,pen}, {cynffon,cynffon}. Gellir talfyru hyn i: {PP, PC, CP, CC}. Os yw'r gofod heb ei drefnu yna gellir ei nodi fel: {pen,pen}, {pen,cynffon}, {cynffon,cynffon}.

Pe bai'r arbrawf yn cynnwys taflu deis 6-ochr, yna gofod y sampl fyddai {1, 2, 3, 4, 5, 6} (a'r canlyniad o ddiddordeb i ni yw'r nifer o ddotiau sydd ar yr ochr uchaf).

Mae gofod y sampl a ddiffiniwyd yn dda dair elfen sylfaenol o fewn model tebygolrwydd (a elwir hefyd yn "ofod tebygolrwydd"); mae'r ddwy arall yn set a ddiffiniwyd yn dda o ddigwyddiadau (sigma-algebra) a thebygolrwydd a neilltuwyd i bob digwyddiad (tebygolrwydd ffwythiannol).

## Amodau
Mae'n rhaid i set \Omega gyda'r canlyniadau s_1, s_2, \ldots, s_n (h.y. \Omega = \{s_1, s_2, \ldots, s_n\}) ateb rhai amodau er mwyn i'r set fod yn 'ofod y sampl':

* Mae'n rhaid i'r canlyniadau fod yn **gyd-anghynhwysol** (*mutually exclusive*), h.y. os yw s_j yn cymryd lle, yna ni all unrhyw s_i gymryd lle, \forall i,j=1,2,\ldots ,n\quad i\neq j.
* Mae'n rhaid i ofod y sampl (\Omega) gael **y gronynnedd cywir** (*the right granularity*), yn ddibynnol ar faes ein diddordeb. Mae'n rhaid ymwrthod a gwybodaeth amherthnasol o ofod y sampl.

## Cyfeiriadau
Categori:Damcaniaeth tebygolrwydd
Categori:Arbrofion gwyddonol
Baner Gaiana

bawd|1:2 Baner forol Gaiana, cymesuredd, 2:1
[bawd|Baner Gaiana mewn parêd Caribî, [Toronto]]
Bu **baner Gaiana** (Guyana) yn faner swyddogol y wlad yma yn Ne America ers mis Mai 1966 pan ddaeth y wlad yn annibynnol oddi ar y Deyrnas Unedig. Y llysenw ar y faner yw **The Golden Arrowhead**.

Dyluniwyd y faner gan Whitney Smith, fecsolegydd o America. Roedd ei gynllun yn wreiddiol heb y ffinio du a gwyn a ychwanegwyd yn hwyrach ar awgrymiad y College of Arms, corff herodraeth Lloegr. Gwnaethpwyd hyn er mwyn cydymffurfio â Rheol Tintur sy'n nodi bod "lliw ar liw" (yn achos saeth werdd ar gefndir goch yn achos y dyluniad wreiddiol, yn anodd ei weld a'i adnabod o bellter. Cymesuredd y faner yw 3:5.

## Symboliaeth
Mae symboliaeth i'r lliwiau:
: Gwyrdd - amaethyddiaeth a choedwigoedd
: Gwyn - afonydd a dŵr
: Aur - Cyfoeth y mwynau
: Du - Gwytnwch
: Coch - Sêl a deimanegrwydd

## Baneri eraill
Ceir baneri ar gyfer wahanol wasanaethau sifil a lluoedd arfog Gaiana. Maent yn aml yn dilyn traddodiad banereg Brydeinig.

Civil Air Ensign of Guyana.svg|bawd|Baner Ensign Awyr Sifil Gaiana
Flag of the Guyana Defence Force.svg|Llu Amddiffyn Gaiana
Guyana Police Force Flag - HQ.png|Heddlu Gaiana
Guyana Prison Service Flag.png|Gwasanaeth carchardai Gaiana

## Cyn-faneri
Fel rhan o Ymerodraeth Prydain, roedd y faner a ddefnyddiwyd i gynrychioli Gaiana yr un cynllun bras â threfediaethau eraill yr ymeroedraeth - llain las, gyda baner Jac yr Undeb yn y canton ac arfbais Gaiana mewn cylch ar ochr canol dde y faner. Defnyddiwyd fersiwn goch answyddogol ar y môr (gan ddynwared lliman goch, 'Red Ensign' Prydain).  Lansiwyd y faner gyntaf yma yn 1875 gan addasu yn 1906 ac 1955. Fel gydag holl baneri yn y traddodiad Brydeinig, y cymesuredd oedd 1:2. Lluniwyd hefyd faner answyddogol ar gyfer Gweriniaeth Gaiana rhwng 1997-1904.

File:Flag of British Guiana (1875–1906).svg |Baner Gaina Brydeinig, 1875 tan 1906
File:Flag of the Republic of Independent Guyana (1887-1904).svg |Baner Gweriniaeth Gaiana Annibynnol, 1887 tan 1904
File:Flag of British Guiana (1919-1955).svg |Baner Gaiana Brydeinig, 1906 tan 1955, diddymwyd y disg wen yn 1919 
File:Flag of British Guiana (1955–1966).svg |Baner Gaiana Brydeinig, 1955 tan 1966

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gaiana ar wefan Flags of the World

Gaiana
Categori:Gaiana
Beto O'Rourke

Mae **Robert Francis** "**Beto**" '''O'Rourke''' (ganed 26 Medi 1972) yn wleidydd o'r Unol Daleithiau a wasanaethodd ardal gyngresol 16eg Texas am dri thymor yn Nhŷ Cynrychiolwr yr Unol Daleithiau. Dewiswyd O'Rourke i gynrychioli'r blaid Ddemocrataidd fel enwebiad i'r etholiad seneddol yn Texas yn 2018, a collodd o drwch blewyn i Ted Cruz, cynrychiolydd y Gweriniaethwyr .

Ganed O'Rourke i deulu gwleidyddol lleol yn El Paso, Texas, agraddiodd yn Woodberry Forest School a Phrifysgol Columbia. Tra'n astudio yn Columbia, cychwynnodd O'Rourke yrfa fer mewn cerddoriaeth, fel gitarydd bas yn y band 'Foss'. Ar ôl iddo raddio yn y coleg, dychwelodd i El Paso a dechrau gyrfa mewn busnes. Yn 2005, cafodd ei ethol i Gyngor Dinas El Paso, gan wasanaethu tan 2011. Etholwyd O'Rourke i Dŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau yn 2012 ar ôl trechu'r Democrat Silvestre Reyes a oedd wedi treulio wyth tymor yno.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1972

Categori:Prosiect Wici Môn
David Jones, Treffynnon

Cerddor, emynydd a gweinidog gyda'r Annibynwyr oedd **David Jones** (Hydref 1770 – 25 Awst 1831).

## Cefndir
Ganwyd David Jones, Hydref 1770 yn Coed-y-ddôl, Llanuwchllyn, sir Feirionnydd. Ei alwedigaeth oedd gwneuthurwr llestri coed. Aeth am gwrs o addysg yn ddyn ieuanc, i'r athrofa yn Wrecsam o dan yr athro Jenkin Lewis. Aeth i Dreffynnon i ofalu am yr eglwys Annibynnol yno yn 1801. Yn 1810 cyhoeddodd gasgliad o emynau, a chafwyd ail argraffiad yn 1821 yn cynnwys fel atodiad *Egwyddorion neu Dônraddau Cerddoriaeth (Gamut) a amcanwyd yn bennaf er annogaeth a chynnorthwy i Bobl Ieuangc* *i ddysgu Peroriaeth Sanctaidd* (3ydd arg. yn 1826). Yn 1831 aeth i Fanceinion i gasglu at gynorthwyo eglwysi gweiniaid. Bu farw 25 Awst 1831, yn Lerpwl, trwy ddamwain. Claddwyd ef yn Nhreffynnon.

## Ffynonellau
* *Hanes Eglwysi Annibynol Cymru*, iv, 222;
*W. A. Griffiths, *Hanes Emynwyr Cymru* (Caernarfon 1907); 
*C. Ashton, *Llyfryddiaeth Gymreig o 1801 i 1810* (1908); 
**Y Gwyddoniadur Cymreig* (1889–96) (ail arg.), vi, 416 D; 
*R. T. Jenkins, *Hanes Cynulleidfa Hen Gapel Llanuwchllyn* (1937), 99, 114].

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1770
Categori:Marwolaethau 1831
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect Wicipobl
Kate Williams

Gallai **Kate Williams** gyfeirio at un o sawl person: 

*Kate Williams (hanesydd), Awdur, hanesydd a chyflwynydd teledu Prydeinig
*Kate Williams (actores) (ganwyd 1941), Actores Seisnig
*Kate Williams (1875–1946), Dynes gref gyda'r enw llwyfan Vulcana
*Kate Williams (pianydd), pianydd jazz a merch y gitarydd John Williams
Y Dywysoges a'r Bysen

Stori fer i blant gan Hans Christian Andersen yw '''''Y Dywysoges a'r Bysen'''* (Daneg: *"Prinsessen på Ærten"''). Fe'i gyhoeddwyd yn gyntaf ar 8 Mai 1835 yn Copenhagen gan C. A. Reitzel.

Roedd Andersen, yn fwy na thebyg, wedi clywed y stori pan oedd yn blentyn. Nid oedd y stori wedi'i chofnodi cyn hynny, felly mae'n perthyn i'r diwylliant llafar o drosglwyddo gwybodaeth o riant i blentyn.

Wedi cyhoeddi'r Dywysoges a'r Bysen, derbyniodd feirniadaeth negyddol iawn gan y darllenwyr Daneg, oherwydd eu bod wedi'u hysgrifennu mewn arddull rydd, tebyg i sgwrs, ac nad oedd y foeswers yn ddigon cryf.

Addaswyd y stori yn 1959 ar gyfer drama gerdd ac a oedd yn serennu Carol Burnett. Cafodd addasiad Cymraeg ei berfformio yn 2018 gan Theatr y Sherman.

## Crynodeb 
Roedd y tywysog eisiau canfod tywysoges i'w phriodi. Ond nid oedd pob tywysoges yn dywysoges go iawn. Un noson, pan arhosodd dynes yn y palas i gael lloches rhag storm, teimlodd bysen trwy ugain matres ac ugain cwilt. Yn ôl y stori dim ond tywysogesau go wir allai wneud hyn, felly priododd y tywysog hi.

## Dolenni allanol 
*Fersiwn Gymraeg gan Marta Weingartner Diaz

## Cyfeiriadau 
Categori:Hans Christian Andersen
Categori:1835
Categori:Llyfrau'r 1830au
Categori:Straeon byrion Daneg gan awduron o Ddenmarc
Categori:Tywysogesau mewn ffuglen
Michel Legrand

Cyfansoddwr a phianydd jazz o Ffrainc oedd **Michel Legrand** (; 24 Chwefror 1932 – 26 Ionawr 2019). Cyfansoddodd Legrand y gân enwog, "The Windmills of Your Mind", gyda geiriau gan yr Americanwyr Alan a Marilyn Bergman, ym 1968.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Pianyddion o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2019
Llygad cath

de|bawd|Mae sfferau adlewyrchol yn cael eu gosod mewn casyn i greu'r 'llygad cath'.

Dyfais adlewyrchol sy'n cael ei roi ar wyneb ffordd er mwyn hybu diogelwch yw **llygad cath**.

Cafodd y ddyfais ei ddylunio gyntaf yn Lloegr yn 1934. Eu dyfeisydd oedd Percy Shaw o Boothtown, Halifax yng Ngorllewin Swydd Efrog, Lloegr.  Pan dynnwyd cledrau'r tram o faestref Ambler Thorn gerllaw, sylwodd Shaw ei fod wedi bod yn defnyddio'u hadlewyrchiad i'w helpu i deithio yn y nos. Daw'r enw "llygad cath" o'r hyn roddodd ysbrydoliaeth i ddyluniad Shaw: adlewyrchiad y golau mewn llygaid cath. Rhoddodd batent ar ei ddyfais yn 1934 (rhifau patent. 436,290  a 457,536 ), ac ar 15 Mawrth 1935, sefydlodd Reflecting Roadstuds Limited yn Halifax i'w gweithgynhyrchu. Yr enw *Catseye* yw eu nod masnach. Roedd y lens adlewyrchol wedi'i ddyfeisio chwe blynedd ynghynt gan Richard Hollins Murray, cyfrifydd o Swydd Henffordd. Roedd Shaw yn cydnabod bod rhain wedi cyfrannu i'w syniad.

Roedd 'llygad cath' yn ei ffurf wreiddiol yn cynnwys dau sffer gwydr wedi'u gosod mewn casyn, a rheini sy'n cael eu defnyddio i farcio canol y ffordd, gyda phar o lygaid cath yn wynebu bob cyfeiriad. Mae llygaid cath yn arbennig o wethfawr mewn niwl ac maent yn gallu gwrthsefyll difrod gan erydr eira.

Mae llygaid cath yn cael eu defnyddio trwy'r byd erbyn hyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau o Loegr
Categori:Isadeiledd y ffordd
Johann Zoffany

Peintiwr ac ysgythrwr o'r Almaen yn yr arddull newydd-glasurol oedd **Johann Zoffany** (13 Mawrth 1733 – 11 Tachwedd 1810) a oedd yn arbenigo mewn darluniau ymddiddan a phortreadau.

Ganwyd Johannes Josephus Zauffaly yn ninas ymerodrol rydd Frankfurt am Main yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, yn fab i bensaer a saer dodrefn yn llys Alexander Ferdinand, 3ydd Tywysog Thurn a Taxis. Astudiodd arluniaeth yn Ratisbon, yn brentis i'r arlunydd Martin Speer, cyn iddo dreulio'i ieuenctid yn crwydro Awstria a'r Eidal, gan astudio dan Anton Raphael Mengs yn Rhufain. Symudodd i Loegr tua 1758 a chafodd waith yn addurno wynebau clociau. Megis William Hogarth, paentiodd Zoffany luniau o gynhyrchiadau theatr Llundain, a'r enwocaf ohonynt ydy'r portreadau o'r actor David Garrick ar y llwyfan. Gwerthwyd printiau o'i ysgythriadau theatraidd a daeth ei waith yn boblogaidd gan y cyhoedd. Fe'i noddwyd gan y Brenin Siôr III a'r Frenhines Charlotte, ac ymhlith ei bortreadau brenhinol mae * Queen Charlotte with Her Sons, the Prince of Wales and the Duke of York* (1765). Fe'i derbyniwyd yn aelod o'r Academi Frenhinol ar enwebiad y brenin yn 1769. Pan ddychwelodd i Loegr, paentiodd rhagor o bortreadau amlwg, er enghraifft *Charles Towneley Among His Marbles* (1790). Ymhlith ei weithiau diweddaraf mae'r ddau lun *Massacre at Paris* (1794), ei ymateb i'r Chwyldro Ffrengig. Ni phaentiodd lawer yn ystod deng mlynedd olaf ei oes. Bu farw yn 77 oed yn Strand-on-the-Green, Middlesex, a fe'i cleddir ym Mynwent Eglwys y Santes Ann, Kew.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1733
Categori:Marwolaethau 1810
Categori:Peintwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Peintwyr portreadau o'r Almaen
Categori:Pobl o Frankfurt am Main
Categori:Ysgythrwyr o'r Almaen
Oh, What a Beautiful Mornin'

***O, What a Beautiful Mornin***' yw gân agoriadol *Oklahoma!*, sioe gerdd a gafodd ei berfformio gyntaf ar Broadway ym 1943. Fe'i hysgrifennwyd gan y cyfansoddwr Richard Rodgers a'r libretydd Oscar Hammerstein II. Mae'r prif gymeriad gwrywaidd Curly McLain, yn canu'r gân ar ddechrau'r olygfa gyntaf o'r sioe. Geiriau'r cytgan yw:

''"Oh, what a beautiful mornin'!* 
*Oh, what a beautiful day!* 
*I've got a beautiful feelin'* 
*Ev'rythin's goin' my way.''"

Mae "optimistiaeth berw" Curly yn cael ei ddal yn berffaith gan gerddoriaeth llawn asbri Rodgers yn fugeilgerdd ysgafnfryd Hammerstein.

Dyma oedd y cân gyntaf o gydweithrediad cerddorol Rodgers a Hammerstein i gael ei glywed gan gynulleidfaoedd theatr. Mae wedi dod yn un o'u caneuon mwyaf poblogaidd ac yn fuan daeth yn un o'r caneuon Americanaidd mwyaf poblogaidd i ddod o gyfnod y rhyfel. Enillodd elw tu allan i'w cynefin ar Broadway, yn gyntaf ar y radio a recordiadau, ac yna'n ddiweddarach ar nifer o sioeau teledu amrywiol. Dywedodd Brooks Atkinson, wrth adolygu'r cynhyrchiad gwreiddiol yn *The New York Times*, bod "y gan wedi newid hanes y theatr gerddorol: Ar ôl pennill fel hwn, yn cael ei ganu i alaw mor fywiog, daeth diflastod yr hen lwyfannau sioe gerdd yn annioddefol." 

Cafwyd hwb i boblogrwydd y gan wedi cyhoeddi'r sioe gerdd ar ffurf ffilm gerdd ym 1955.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon 1943
Categori:Caneuon gyda cherddoriaeth gan Richard Rodgers
Categori:Caneuon gyda geiriau gan Oscar Hammerstein II
Categori:Caneuon o sioeau cerdd
Dameg

Stori fer alegorïaidd ac iddi bwrpas addysgol neu foesol yw **dameg**. Fel rheol, bodau dynol ydy cymeriadau dameg; gelwir stori debyg sydd yn cynnwys anifeiliaid neu fodau eraill yn gymeriadau dynweddol yn ffabl. Nod y ddameg yw llunio cydweddiad rhwng esiampl o ymddygiad dynol ac ymddygiad y ddynolryw yn gyffredinol. Gellir olrhain y ddameg yn ôl i draddodiadau llên lafar cynllythrennog fel modd o drosglwyddo doethineb y werin o oes i oes.

## Geirdarddiad 
Talfyriad o "adameg" yw'r gair dameg. Ceir enghreifftiau o "adameg" yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr yn y 14g a'r 15g. Ansicr yw bôn ieithyddol y gair, er ei fod yn bosib ei fod yn rhannu'r un gwreiddyn Celteg â "gofeg", sef **meigh-* neu *meik-* sy'n golygu disgleirio neu belydru.

## Llenyddiaeth Roeg-Rufeinig 
Techneg rethregol boblogaidd yn llenyddiaeth yr hen Roegiaid a'r Rhufeinwyr oedd y ddameg. Esiamplau clir a draethir er mwyn egluro rhywbeth yn amlwg oeddynt yn hytrach na straeon trosiadol neu enigmataidd.

## Damhegion crefyddol 
### Damhegion yr Iesu 
Traethodir nifer o ddamhegion gan Iesu Grist yn yr Efengylau, yn bennaf yn Mathew a Luc. Ymhlith y rhain mae straeon y Samariad Trugarog a'r Mab Afradlon.

## Llên Ewrop 
O ganlyniad i bwysigrwydd damhegion yr Iesu yn y ffydd Gristnogol, daeth damhegion moesol ac ysbrydol yn boblogaidd yn llên grefyddol ac athronyddol ar draws Ewrop. Dyfeisiodd pregethwyr ddamhegion eu hunain i ddysgu moeswersi i'r ffyddlon. Yn yr Oesoedd Canol, cesglid straeon o'r fath mewn llyfrau, megis y *Gesta Romanorum* a ''Livre pour l'enseignement de ses filles*.

Yn y cyfnod modern, cafodd agweddau paradocsaidd y ddameg eu hadnewyddu gan yr athronydd Søren Kierkegaard, a ail-ddywedodd stori Abraham ac Isaac yn ei waith *Frygt og Bæven'' (1843). Ysgrifennir straeon damhegol yn yr 20g gan Franz Kafka ac Albert Camus.

## Gweler hefyd 
* Barddoniaeth wirebol
* Dihareb
* Llên ddoethineb

## Cyfeiriadau 

Categori:Adrodd storïau
Categori:Dulliau rhethreg
Categori:Llenyddiaeth grefyddol
Categori:Straeon byrion