open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mudiad Ysgolion Meithrin

Mudiad a ffurfiwyd yn 1971 gyda'r amcan o sefydlu ysgolion meithrin Cymraeg led-led Cymru a hyrwyddo addysg feithrin yn yr iaith yw'r **Mudiad Ysgolion Meithrin**. Ym Mai 2017 trefnodd y mudiad ddigwyddiad Parti Pyjamas Mwyaf y Byd! i godi'r ymwybyddiaeth o'r holl grwpiau gofal ac addysg Gymraeg. Mae'r Mudiad yn gweithredu polis trochi ieithyddol er mwyn cynorthwyo plant o gefndir di-Gymraeg i ddod yn rhugl yn y Gymraeg.

## Hanes
Er y cynhaliwyd dosbarthiadau meithrin Cymraeg gwirfoddol yn gyntaf yng Nghaerdydd ac yng Nghaerfyrddin yn 1943, ac yna yn y Barri yn 1951, prin fu'r ysgolion meithrin yng Nghymru cyn y 1970au. Bu i gyfrifiad 1971 fod yn sioc a sbardyn i sefydlu'r Mudiad. Sefydlwyd Mudiad Ysgolion Meithrin mewn cyfarfod cyhoeddus ym 1971 mewn ymateb i Gyfrifiad y flwyddyn honno a ddangosai sefyllfa argyfyngus yr iaith Gymraeg. Dangosai’r Cyfrifiad hwnnw mai 9,745 o blant rhwng tair a phedair oed yn unig a oedd yn medru’r iaith, "nifer, fel y nododd Cennard Davies, y gellid ei gynnwys o fewn pafiliwn yr Eisteddfod Genedlaethol". Amcangyfrifwyd fod oddeutu 65 o ysgolion meithrin cyfrwng Cymraeg yn bodoli ym mlwyddyn sefydlu’r Mudiad.

Erbyn 1981 roedd 350 o gylchoedd meithrin a 40 o gylchoedd Ti a Fi yn bodoli ar hyd a lled Cymru. Fe gefnogwyd y twf hwn gyda ystadegau cyfrifiad 1981, lle nodwyd fod nifer y siaradwyr Cymraeg yn yr oedran 3-4 oed wedi cynyddu o 11.3% i 13.3%. Erbyn 2001,roeddd ymron i fil o gylchoedd yn perthyn i'r Mudiad. Cafwyd cynnydd graddol yn y canran yma ym mhob degawd ers hynny a braf nodi yng Nghyfrifiad 2011 roedd y ffigwr wedi cynyddu’n sylweddol yn y degawd olaf i 23.3% o blant 3-4 oed yn gallu siarad Cymraeg.

## Parti Piws
Mae Parti Piws yn barti blynyddol sydd yn dathlu Pen-blwydd y cymeriadau Dewin a Doti.

## Prosiectau eraill
Ymhlith gorchwylion y mudiad y mae: 
* Cylchoedd Ti a Fi
* Cylchoedd Meithrin
* Meithrinfeydd Dydd
* Canolfananu integredig
* Cam wrth Gam
* Mabon a Mabli

Fe sefydlwyd Cam wrth Gam yn 2004 fel is-gwmni i'r Mudiad Meithrin. Mae'n ganolfan hyfforddi staff cymwys i weithio gyda phlant ifanc, sydd wedi'i lleoli yng Nghanolfan Integredig Mudiad Meithrin Aberystwyth. Cangen (neu is-gwmni) arall o'r Mudiad ydy Mabon a Mabli, sy'n gyfrifol am fasnachu nwyddau i'r cwsmeriaid.

Cafywd cysylltiad clos rhwng y mudiad a'r cylchoedd 'Ti a Fi' a hefyd gyda'r gwasanaethau anghenion arbennig.

## Cydweithio
Mae'r Mudiad Meithrin yn cydweithio gyda Cronfa Glyndŵr sydd hefyd yn cefnogi ceisiadau gan gylchoedd meithrin lleol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol
* Meithrin - Hanes Mudiad Ysgolion Meithrin 1971-1996'' - Catrin Stevens, Gwasg Gomer, 1996

Categori:Mudiadau Cymraeg
Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Ysgolion Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1971
Tŵr Llundain

Heneb hanesyddol yng nghanol Llundain yw **Tŵr Llundain** (Saesneg *Tower of London*). Saif ar lan ogleddol Afon Tafwys o fewn bwrdeistref Tower Hamlets yn gyfagos i Tower Hill. Prif adeilad y tŵr yw'r Tŵr Gwyn, y gaer betryal wreiddiol a adeiladwyd gan Gwilym Gwncwerwr ym 1078. Mae'r tŵr cyfan yn cynnwys nifer o adeiladau eraill o fewn dau gylch o fagwyr amddiffynnol a ffos. Defnyddid y tŵr fel caer, fel palas brenhinol ac fel carchar, yn enwedig ar gyfer carcharorion uchel eu statws.

Gan fod y Tŵr o bwysigrwydd hanesyddol, ac yn enwedig oherwydd ei rôl eiconig fel adlewyrchiad goresgyniad milwrol diwethaf Lloegr, mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1988.

## Gruffudd ap Llywelyn 
Cafodd Gruffudd ap Llywelyn, fab Llywelyn Fawr, ei garcharu yn Nhŵr Llundain. Ceisiodd Gruffudd ddianc o'r tŵr. Roedd yn cael ei ddal mewn stafell gymharol foethus ar un o'r lloriau uchaf. Dywedir iddo syrthio i'w farwolaeth wrth geisio ddringo i lawr a dianc, a hynny ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1244.

Cofnododd yr hanesydd Mathew Paris y digwyddiad:
:Tra'r oedd dis ffawd yn dylanwadu ar ddigwyddiadau'r byd fel hyn, yr oedd Gruffudd, mab hynaf Llywelyn, Tywysog Gwynedd, o hyd yn gaeth yng ngharchar yn Nhŵr Llundain... Un noswaith, ar ôl iddo dwyllo'i geidwaid, a phlethu cortyn o gynfasau'i wely a thapestrïau a llieiniau bwrdd, fe'i gollyngodd ei hun, gyda'r rhaff hon, yn syth i lawr o ben y Tŵr. Ac yntau wedi dod i lawr beth ffordd, fe dorrodd y cortyn dan bwysau ei gorff, oherwydd yr oedd ef yn ddyn corfforol a helaeth ei faint, a syrthiodd yntau o uchder mawr; a thrwy hyn fe dorrodd ei wddf a marw.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
*Y Gwynfryn yn Llundain

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1078
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Tower Hamlets
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Cestyll Llundain
Categori:Hanes Llundain
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
Categori:Pensaernïaeth Romanésg
Llanw Llŷn

Papur bro Pen Llŷn yw ***Llanw Llŷn***, sy'n cael ei gyhoeddi'n fisol - ar wahân i fis Awst. Gosodir y papur ar yr ail Ddydd Sul o'r mis yn Neuadd Mynytho lle ceir englyn ar y wal yn cyhoeddi 'cyd-ddyheu a'i cododd hi.' Mae'r papur yn y siopau ar y dydd Mercher ar ôl yr ail ddydd Sul o'r mis.

## Dolen allanol
*Tudalen *Llanw Llŷn* ar Facebook

Categori:Papurau bro Gwynedd
Categori:Llŷn
Cwm Penamnen

Cwm i'r de o Ddolwyddelan, bwrdeistref sirol Conwy, yw **Cwm Penamnen**, yn rhedeg bron yn union o'r de at y gogledd, lle mae'n ymuno â Dyffryn Lledr.
de|300px|bawd|chwith|Cwm Penamnen

## Hanes
Rhed Sarn Helen, y ffordd Rhufeinig, drwy'r cwm.

Yn ôl hanes teulu Gwydir, adeiladodd Maredudd ab Ieuan ap Robert, hynafiad teulu Gwydir, blasdy yma o gwmpas y flwyddyn 1485. Symudodd y teulu yn ddiweddarach at Gastell Gwydir. Gadawyd olion y plasdy, yn dwyn yr enw *Parlwr Penamnen* neu *Tai Penamnen*, a bu tua dechrau'r ddeunawfed ganrif yn gartref i'r bardd Angharad James.

Mae olion y tai i'w gweld heddiw ac yn cael eu hymchwilio gan archaeolegwyr.

Yn yr ugeinfed ganrif, bu bygythiad i foddi'r cwm. Mae'r rhan fwyaf o'r cwm, fel y gweddill o hen stâd Gwydir, wedi ei feddiannu 	at goedwigaeth heddiw.

## Yr Afon
Enw hynafol y nant sy'n rhedeg trwy'r cwm oedd *Afon Beinw*, ac mae'r enw yn goroesi yn *Aberbeinw*, rhes o dai yn agos at lle mae'n ymuno ag Afon Lledr. Dywedodd O. Gethin Jones mai talfyraid o *Cwm Pennant Beinw* yw *Cwm Penamnen*. Gelwir y nant yn *Afon Penamnen* neu *Afon Cwm Penamnen* erbyn hyn.

## Ffynonellau
Categori:Dolwyddelan
Categori:Dyffrynnoedd Conwy
Categori:Eryri
Harri IV, brenin Ffrainc

[bawd|dde|Harri IV; portread gan [Frans Pourbus yr Ieuaf (1569–1622)]]
Brenin Navarra o 1572 a brenin Ffrainc o 1589 i'w farwolaeth oedd **Harri IV** (Ffrangeg: *Henri IV*) (13 Rhagfyr 1553 – 14 Mai 1610).

Cafodd ei eni yng nghastell Pau, yn fab i Antoine de Bourbon a Jeanne d'Albret, brenhines Navarra.

Llofruddiwyd ef gan François Ravaillac yn y Rue de la Ferronnerie, Paris.

## Teulu
### Gwragedd 
* Marguerite de Valois (1572–1599)
* Marie de Médicis (ers 1600)

### Plant 
* Louis XIII, brenin Ffrainc (27 Medi 1601 – 14 Mai, 1643)
* Elisabeth de Bourbon (22 Tachwedd 1602 – 6 Hydref 1644), gwraig Philippe IV, brenin Sbaen
* Christine Marie (12 Chwefror 1606 – 27 Rhagfyr 1663), gwraig Victor Amadeus I, duc de Savoie
* Nicholas Henri (16 Ebrill 1607 – 17 Tachwedd 1611)
* Gaston, duc d'Orleans (25 Ebrill 1608 – 2 Chwefror 1660)
* Henrietta Maria, brenhines Lloegr (25 Tachwedd 1609 – 10 Medi 1669), gwraig Siarl I, brenin Lloegr

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1553
Categori:Marwolaethau 1610
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Llanllugan

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Dwyriw ym Maldwyn, Powys, yw **Llanllugan**. Gorwedd 4 milltir i'r de-orllewin o bentref Llanfair Caereinion, 8 milltir i'r gogledd o'r Drenewydd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gantref Cedewain.

Nid oes sicrwydd am union ystyr y gair *llugan* yn enw'r lle. Mae'n bosibl ei fod yn ffurf ar enw'r santes Lluan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Y lleiandy
Sefydlwyd lleiandy bychan yn Llanllugan ar ddiwedd y 12g, y cyfeirir ato gan Gerallt Gymro a Dafydd ap Gwilym. Lleiandy Sistersaidd oedd Llanllugan, a sefydlwyd gan Maredudd ap Rhobert rhywbryd rhwng 1170 a 1190.

## Natur
Ceir Cors Llanllugan ger y pentref. Mae'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

## Dolenni allanol
*  Eglwys y Santes Fair, Llanllugan  ar wefan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys

Categori:Dwyriw
Categori:Pentrefi Powys
Lluan

Santes  o'r 5g oedd **Lluan**  ac un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog.

## Hanes a thraddodiad
Dywedir iddi briodi â'r tywysog Gafran ap Dyfnwal Hen o'r Hen Ogledd ac iddynt gael mab, Áedán mac Gabráin (neu 'Aeddan fab Gafran'). Cyfeirir ato yn y Trioedd fel bradwr am iddo ochri gyda'r Eingl-Sacsoniaid. Daeth yn frenin ar Sgotiaid Dál Riada (tua 573-608). Yn ôl y traddodiad Cymreig, ffoes Aeddan gyda'i fam i Ynys Manaw ar ôl Brwydr Arfderydd.

## Eglwysi 
Ceir Capel Llanlluan rhwng Llanarthne a Llandybie yn Sir Gaerfyrddin. Mae'r y gair *llugan* yn enw Llanllugan, Powys, yn ffurf ar yr enw Lluan. Sefydlwyd  Llanllugan ganddi, llan a goroesodd tan y 12g pan trowyd yn leiandy gan y Sistersiaid. Dwedir fod Enoc, abad cyntaf mynachdy Sistersiaid Ystrad Marchell wedi priodi un o 'leianod' Llanllugan a bu cysylltiad agos rhwng y ddau le hyd at y Diwygiad Mawr.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 5ed ganrif
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Dip

Yn llên gwerin Catalonia, ci du, maleisus, blewog, a anfonir i'r byd gan y Diafol ac sy'n ysu gwaed pobl yw'r **Dip**. Fel yn achos ffigurau eraill a gysylltir â diafoliaid ym mytholeg Catalonia, mae'r Dip yn gloff mewn un goes. Ceir llun ohono ar *escutcheon* tref Pratdip, yng Nghatalonia.

## Gweler hefyd
* Cŵn Annwn
* Gwyllgi

## Dolenni allanol
*Llun o sêl Pratdip 

Categori:Cŵn mytholegol
Categori:Llên gwerin Catalwnia
Lleiandy Llanllugan

Lleiandy a sefydlwyd yn negawdau olaf y 12g yn Llanllugan, cantref Cedewain, Powys, oedd **Lleiandy Llanllugan**. Gorweddai ym mhlwyf Llanllugan i'r de-orllewin o Lanfair Caereinion mewn cwm sy'n aros yn ddigon diarffordd heddiw. Mae'n bosibl taw ffurf ar enw'r Santes Lluan a geir yn yr enw.

## Hanes
Cyfeirir ato gan Gerallt Gymro a Dafydd ap Gwilym. Lleiandy Sistersaidd oedd Llanllugan, a sefydlwyd gan Maredudd ap Rhobert rhywbryd rhwng 1170 a 1190, efallai. Fel oedd yr arfer dan y drefn fynachaidd, rhoddwyd y lleiandy dan oruchwyliaeth Abaty Ystrad Marchell. Roedd Llanllugan yn un o ddau leiandy Sistersiaidd yng Nghymru, gyda Llanllŷr (Ceredigion).

Cymuned fechan oedd Llanllugan, fel y gweddill o leiandai Cymru'r Oesoedd Canol. Gwisgoedd gwyn oedd gan y lleianod, yn ôl Dafydd ap Gwilym, sy'n cyfeirio atynt fel "rhai lliwgalch". Digwydd mewn cywydd gan y bardd sy'n anfon llatai (negesydd serch) at un o'r lleianod (y glochyddes, sydd eisoes yn gyfarwydd â charu) i'w pherswadio i gwrdd â'r bardd mewn coedwig:

:O caf innau rhag gofal
:O'r ffreutur dyn eglur dâl,
:Oni ddaw er cludaw coed,
:Hoywne eiry, honno erod —
:Da ddodrefn yw dy ddeudroed —
:Dwg o'r côr ddyn deg i'r coed,
:Câr trigain cariad rhagor;
:Cais y glochyddes o'r côr —
:Cais frad ar yr Abades —
:Cyn lleuad haf, ceinlliw tes,
:Un a'i medr, einym adail,
:A'r lliain du, i'r llwyn dail.

Pan ddiddymwyd y mynachlogydd rhwng 1534 a 1536, cafwyd dim ond tair o leianod yno. Ni wyddom faint o leianod fu yno pan oedd ar ei anterth, ond mae'n annhebygol y bu mwy na thua dwsin yn trigo yno ar unrhyw un adeg. Yn 1337 gwnaethpwyd asesiad sy'n dangos fod pedair lleian ac un abades yno.

Mae eglwys y lleiandy wedi goroesi fel eglwys plwyf Llanllugan, sef Eglwys y Santes Fair. Ceir ffenestr liw odidog yno sy'n dyddio i ddiwedd y 15g. Mae'n portreadu lleian (yr abades efallai) neu noddwraig. Mae lleoliad adeiladau'r gwfent ei hun yn ansicr ond mae'n bosibl eu bod ar y ddôl 200 m i'r de o'r eglwys.

## Ffynonellau
*Jane Cartwright, *Y Forwyn Fair, Santesau a Lleianod* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999)

## Dolenni allanol
*  Eglwys y Santes Fair, Llanllugan  ar wefan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Categori:Dwyriw
Categori:Hanes Powys
Llanllugan
Categori:Sefydliadau'r 12fed ganrif
Categori:Tai Sistersiaidd Cymru
Categori:Teyrnas Powys
Lleiandy

Cymuned grefyddol o ferched yw **lleiandy**. Fe'u ceir yn bennaf mewn Cristnogaeth a Bwdiaeth ac fe'u rheolir fel rheol gan abades.

Categori:Cwfennoedd

Categori:Mynachlogydd
Llansantffraed-yn-Elfael

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llansantffraid" (neu enwau tebyg) ym Mhowys a siroedd eraill, gweler Llansantffraid (gwahaniaethu).*

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Glasgwm, Powys, Cymru, yw **Llansantffraed-yn-Elfael** (Saesneg: *Llansantffraed-in-Elwel''). Saif yn ne'r sir, tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Llanfair-ym-Muallt, chwarter milltir o briffordd yr A481 rhwng Llanfair-ym-Muallt a chyffordd yr A481 a'r A44.

Yn yr Oesoedd Canol roedd yn gorwedd yng nghantref Elfael, yn ardal Rhwng Gwy a Hafren. Fe'i gelwir yn Llansantffraed-yn-Elfael i wahaniaethu rhyngddo a'r nifer o leoedd eraill yng Nghymru a enwir ar ôl Santes Ffraid (Ffraed).

## Lleiandy
Yn negawdau olaf y 12g sefydlwyd lleiandy yn yr ardal, ond byr fu ei barhad. Cyfeiria Gerallt Gymro ato yn 1188 ond ymddengys iddo ddirwyn i ben yn fuan wedyn. Ni oes olion i'w gweld yn Llansantffraed heddiw.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Glasgwm
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Lleiandy Llansantffraed-yn-Elfael

Lleiandy Sistersiaidd yn Llansantffraed-yn-Elfael, Powys, oedd **Lleiandy Llansantffraed-yn-Elfael** (am yr amrywiadau ar sillafu *Llansantffraed* gweler Llansantffraid (gwahaniaethu).

Sefydlwyd y lleiandy yng nghantref Elfael yn ardal Rhwng Gwy a Hafren yn y flwyddyn 1170. Hwn oedd y lleiandy Sistersiaidd cyntaf i gael ei sefydlu yng Nghymru, ond cafodd hanes cythryblus a byr fu ei barhad.

Mam-abaty'r sefydliad newydd oedd Abaty Ystrad Marchell, prif abaty Teyrnas Powys yn ôl y ffynonellau, ond nid yw'n amhosibl ei fod yn perthyn i Abaty Cwm Hir.

Ond yn ôl Gerallt Gymro, sy'n cyfeirio ato yn ei lyfr enwog *Hanes y Daith Trwy Gymru* (taith a wnaeth yn 1188) a dau destun arall diweddarach, nid oedd y berthynas rhwng yr abaty mawr a'r lleiandy newydd yn dda o'r cychwyn cyntaf. I waethygu'r sefyllfa, yn ôl Gerallt bu carwriaeth rhwng Enoc, abad Ystrad Marchell, ac un o'r lleianod. Rhedodd y ddau i ffwrdd ond dychwelodd Enoc i'r abaty yn ddiweddarach ac edifeiriodd am ei weithred. Ond mewn testun arall gan Gerallt, y *Gemma Ecclesiastica*, abad o abaty enwog yr Hendy-gwyn ar Daf oedd Enoc, a arosodd yn y lleiandy a llwyddo i gael sawl un o'r lleianod yn feichiog cyn rhedeg i ffwrdd gyda'i gariad.

Ymddengys fod y lleiandy wedi dod i ben tua'r flwyddyn 1190. Mae'n bosibl fod rhai o'r lleianod wedi symud i leiandy Llanllŷr, Ceredigion.

## Cyfeiriadau
*Jane Cartwright, *Y Forwyn Fair, Santesau a Lleianod* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999)
*Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Abertawe, 1992)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Categori:Glasgwm
Categori:Hanes Powys
Categori:Lleiandai Sistersiaidd
Categori:Sefydliadau 1170
Categori:Tai Sistersiaidd Cymru
Categori:Teyrnas Powys
Meddalwedd

Mae **meddalwedd** yn derm cyffredinol a ddefnyddir i ddisgrifio casgliad o raglenni cyfrifiadurol, gweithdrefnau a dogfenni sy'n perfformio tasgiau ar system cyfrifiadur. Mae'r term yn cynnwys meddalwedd cymhwysiad megis prosesydd geiriau sy'n perfformio tasgiau cynhyrchiol ar gyfer defnyddwyr, meddalwedd system megis systemau gweithredu, sy'n rhyngwynebu gyda chaledwedd i ddarparu'r gwasanaethau angenrheidiol ar gyfer meddalwedd cymhwysiad, a chanolwedd sy'n rheoli a chyd-lynnu'r systemau darparu.

## Gweler hefyd 
* Caledwedd

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyfrifiadureg
Categori:Cyfryngau digidol
Categori:Technoleg ddigidol
Mary Tyler Moore

Actores ffilm a theledu o'r Unol Daleithiau oedd **Mary Tyler Moore** (29 Rhagfyr 1936 – 25 Ionawr 2017). Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei rhan yng nghyfres deledu'r 70au, *Mary Tyler Moore* ac yn *The Dick Van Dyke Show* fel *Laura Petrie*.

## Teledu
**The Dick Van Dyke Show* (1961–1966)
**The Mary Tyler Moore Show* (1970–1977)

## Ffilmiau
**Thoroughly Modern Millie* (1967)
**Ordinary People* (1980)

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Llysieuwyr
Edward Kennedy

Seneddwr o Massachusetts, Unol Daleithiau America, oedd **Edward Moore "Ted" Kennedy** (22 Chwefror 1932 – 25 Awst 2009). Roedd yn aelod o'r Blaid Ddemocrataidd a gweithiodd gyda John Kerry. Bu'n seneddwr ers mis Tachwedd 1962, a threuliodd wyth tymor llawn yn y Senedd. Pan bu farw, ef oedd yr ail uwch seneddwr i wasanaethu am y cyfnod hiraf yn y Senedd, ar ôl Robert Byrd o Orllewin Virginia, a'r trydydd seneddwr i wasanaethu am y cyfnod hiraf erioed. Roedd yn fwyaf adnabyddus fel un o gefnogwyr mwyaf blaenllaw mesurau ac achosion rhyddfrydol. Ef oedd brawd yr Arlywydd John F. Kennedy a'r Seneddwr Robert F. Kennedy, ac roedd yn fab i'r Cynghreswr Patrick J. Kennedy. Am nifer o flynyddoedd ef oedd yr aelod mwyaf blaenllaw o'r teulu Kennedy. Llofruddiwyd ei frodyr John a Robert.

Ganwyd Kennedy ym Moston a chafodd ei fagu ym Massachusetts, Efrog Newydd, Fflorida, a Lloegr. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Harvard, lle cafodd ei ddiarddel am dwyllo mewn arholiad. Cafodd ei dderbyn am yr eildro'n ddiweddarach ac yna astudiodd yn Adran y Gyfraith, Prifysgol Virginia. Priododd Virgina Joan Bennett ym 1958 ond chwalodd y berthynas yn hwyrach. Ym 1960, ef oedd rheolwr ymgyrch lwyddiannus ei frawd John i fod yn arlywydd, ac yna gweithiodd fel cyfreithiwr rhanbarthol cynorthwyol yn Swydd Suffolk, Massachusetts. Derbyniwyd Kennedy i'r Senedd yn sgil etholiad arbennig ym 1962 i lenwi'r sedd a ddaliwyd gan John yn flaenorol. Cafodd ei anafu'n ddifrifol mewn damwain awyren ym 1964 a dioddefodd o boen cefn am weddill ei oes o ganlyniad. Etholwyd Kennedy i dymor llawn o chwe mlynedd ym  1964 a chafodd ei ail-ethol eto ym 1970, 1976, 1982, 1988, 1994, 2000 a 2006.

Yn ystod digwyddiad Chappaquiddick ym 1969, aeth y car yr oedd Kennedy yn gyrru dros ochr pont gan blymio i'r dwr oddi tano, gan arwain at farwolaeth un o'r teithwyr a oedd yn y car Mary Jo Kopechne. Plediodd Kennedy yn euog i adael safle'r ddamwain a rhoddwyd dedfryd wedi'i ohirio iddo; fodd bynnag, roedd amheuon y cyhoedd ynglŷn â'i fersiwn ef o'r digwyddiadau wedi cael effaith andwyol ar un obaith a oedd ganddo i fod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau. Pan geisiodd am y swydd yn etholiad arlywyddol 1980, bu'n aflwyddiannus yn ei ymgyrch cychwynnol i'r Arlywydd Democrataidd Jimmy Carter. Roedd Kennedy'n adnabyddus am ei ddawn areithio, gyda'i deyrnged i'w frawd Robert ym 1968 a'i alwad am ryddfrydiaeth Americanaidd yng Nghynhadledd Cenedlaethol y Democratiaid ym 1980 ymhlith ei areithiau mwyaf dylanwadol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
bawd|150px|Bedd Edward Kennedy
* Tudalen swyddogol ar Senedd yr Unol Daleithiau

Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ymennydd
Categori:Teulu Kennedy
Carol Channing

Actores theatr a ffilm a chantores o'r Unol Daleithiau oedd  **Carol Elaine Channing** (31 Ionawr 1921 – 15 Ionawr 2019). Enillodd dair Gwobr Tony. Roedd yn fwyaf adnabyddus am actio yn y sioeau cerdd *Gentlemen Prefer Blondes* a *Hello, Dolly!* ar Broadway.

Cafodd Channing ei eni yn Seattle, yn ferch i Adelaide (née Glaser; 1886–1984) a'r newyddiadurwr George Christian Channing (1888-1957; ganed George Stucker.

Bu farw yn 97 oed, 16 diwrnod cyn ei phen-blwydd yn 98 oed.

## Ffilmiau
**Thoroughly Modern Millie* (1967)
**Alice in Wonderland* (1985)
**Happily Ever After* (1993) (*llais*)
**Thumbelina* (1994) (*llais*)

## Teledu
* The Magic School Bus - episôd: "In The Haunted House" (1994).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Actorion ffilm  benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr  benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion  benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Seattle
Categori:Seientiaid Cristnogol
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Lewis Carroll

Awdur o Loegr oedd **Charles Lutwidge Dodgson** a adnabyddir hefyd fel **"Lewis Carroll"** (27 Ionawr 1832 - 14 Ionawr 1898); roedd hefyd yn fathemategydd, yn flaenor yn yr eglwys ac yn ffotograffydd cynnar. Ei lyfr enwocaf yw ''Alice's Adventures in Wonderland'' a'r dilyniant *Through the Looking-Glass*, sy'n cynnwys y cerddi enwog *Jabberwocky* a *The Hunting of the Snark*, ill dau'n enghreifftiau o'r *genre* 'nonsens llenyddol'. Mae ei ymdriniaeth o eiriau a chwarae gyda geiriau'n wahanol iawn i'w gyfoedion, fel mae ei ddefnydd o resymeg a ffantasi hefyd.

## Magwraeth
Ganwyd Dodgson ym mhentref bychan Daresbury ger trefi Warrington a Runcorn yn Swydd Gaer, Lloegr, y bachgen hynaf gyda dwy ferch yn hȳn nag ef. Cafodd ei rieni 8 plentyn ar ei ôl. Pan oedd yn un-ar-ddeg oed dyrchafwyd ei dad, a oedd yn rheithor a symudodd y teulu i reithordy yn Croft-on-Tees yng ngogledd Swydd Efrog. Bu'n gartref iddynt am y 25 mlynedd nesaf.

## Llandudno 
Arferai Alice Liddell, y ferch ifanc a ysbrydolodd gymeriad "Alice", dreulio ei gwyliau gyda'r teulu ym Mhenmorfa (*West Shore*), Llandudno. Ceir cofeb i "Alice" a Lewis Carroll ym Mhenmorfa ond anghywir yw'r honiad mai yno y cyfansoddodd ei lyfrau plant enwog - yn wir, ni cheir tystiolaeth iddo ymweld â'r teulu Liddel ar eu gwyliau yn y dref.

Ceir sawl cyfieithiad o waith Dodgson, gan gynnwys *Anturiaethau Alys yng Ngwlad Hud*. Dyma esiampl:

:*“Y ffordd acw,” ebe’r Gath gan chwifio’i phawen dde, “mae ’na Hetiwr yn byw; a’r ffordd acw,” gan chwifio’r llall, “mae ’na :Sgwarnog Fawrth yn byw. Ewch i ymweld â’r naill neu’r llall: mae’r ddau yn wallgof.”

:*“Ond does arna’ i ddim eisiau mynd i blith pobol wallgof,” ebe Alys.*

:*“O, fedrwch chi ddim peidio,” meddai’r Gath, “rydyn ni i gyd yn wallgof yma. Rydw i’n wallgof. Rydych chi’n wallgof.”''

## Cyfeiriadau 

Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Marwolaethau 1898
Categori:Anglicaniaid o Loegr
Categori:Awduron llyfrau am fathemateg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Eglwys Crist, Rhydychen
Categori:Ffotograffwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion yn ymwneud â chathod
Categori:Mathemategwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Gaer
Categori:Pobl fu farw yn Surrey
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Kaourintin

Sant o Lydaw a flodeuai yn y 5g oedd **Kaourintin** (Lladin, Corentinus; Ffrangeg a weithiau yn Gymraeg, **Corentin**) (bu farw tua 460 OC). O dras Frythonaidd, fe'i coffeir yn Llydaw fel sant ac esgob cyntaf Kemper. Ei wylmabsant yw 12 Rhagfyr. Bu'n byw fel meudwy yn Plomodiern ac yn ogystal daeth yn esgob Porzay ar droad y 6g. Fe'i ystyrir yn un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw.
[200px|bawd|chwith|Llun o Sant Kaourintin ar faner eglwys plwyf [Locronan, Llydaw]]

Cysegrir Eglwys Gadeiriol Kemper i Kaourintin. Ei arwyddlun yw pysgodyn. Cyfeiria hyn at y chwedl werin ei fod yn arfer bwyta pysgodyn gwyrthiol a oedd yn byw mewn pwll ger clas y sant; byddai Kaourintin yn bwydo ei hun unwaith bob bydd trwy fwyta darn o'r pysgodyn hwn, a fyddai wedyn yn tyfu'n gyfan eto.

Claddwyd y sant yn eglwys gadeiriol Kemper.

## Llyfryddiaeth 
* Joseph Chardronnet, ''Le livre d'or des saints de Bretagne'' (Rennes, 1977)

## Gweler hefyd 
* Tro Breizh

## Dolenni allanol 
*  Saint Corentin 
*  Saint Corentin, évêque de Quimper 

Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Esgobion o Lydaw
Categori:Marwolaethau'r 460au
George Habash

Arweinydd Palesteinaidd oedd **George Habash** (Arabeg: **جورج حبش**), hefyd  "**al-Hakim**" (2 Awst, 1926 – 26 Ionawr, 2008).

Ganed ef yn Lydda (Lod yn Israel heddiw) i deulu o Balesteiniaid Cristionogol. Yn 1948 roedd ei deulu ymysg tua 10,000 o drigolion Palestinaidd a yrrwyd o'r ddinas pan gipiwyd hi gan Israel. Astudiodd feddygaeth yn Beirut a daeth yn feddyg yn 1951.

Ffurfiodd Habash y Mudiad Cenedlaethol Arabaidd yn 1951 a daeth yn ffigwr amlwg yn y PLO hyd at ryfel 1967. Wedi i Israel orchfygu'r cynghrair Arabaidd yn y rhyfel hwnnw, collodd ei ddylanwad a chymerodd Yasser Arafat ei le. Sefydlodd Habash y *Popular Front for the Liberation of Palestine* (PFLP). Ymddiswyddodd o arweinyddiaeth y PFLP yn 2000 oherwydd problemau iechyd.

Categori:Gwleidyddion o Balesteina
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2008
Alice in Wonderland (ffilm 1951)

Ffilm Disney yw ***Alice in Wonderland***. Mae hi'n seiledig ar y llyfrau gan Lewis Carroll ac Alice Through the Looking Glass. Mae'r ffilm yn cyfuno'r ddau lyfr. Cafodd y ffilm ei beirniadu gan rai am Americaneiddio clasur o Loegr. 

## Cymeriadau 
***Alice** (Kathryn Beaumont)
***Chwaer Alice** (Heather Angel)
***Y Gwningen Wen** (Bill Thompson)
***Y Drws** (Joseph Kearns)
***Y Rhosyn** (Doris Lloyd)
***Y Lindysyn** (Richard Haydn) 
***Yr Aderyn** (Queenie Leonard)
***Cath Swydd Gaer** (Sterling Hollaway)
***Mad Hatter** (Ed Wynn)
***March Hare** (Jerry Colonna)
***Y Pathew** (James MacDonald)
***Y Frenhines** (Verna Felton)
***Y Brenin** (Dink Trout)

## Caneuon 
* "Alice in Wonderland"
* "In a World of My Own"
* "I'm Late"
* "The Caucus Race"
* "How Do You Do Shake Hands"
* "The Walrus and the Carpenter"
* "Old Father William"
* "Smoke the Blighter Out"
* "All in the Golden Afternoon"
* "AEIOU"
* "Twas Brillig"
* "The Unbirthday Song"
* "Very Good Advice"
* "Painting the Roses Red"

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
*Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney

Categori:Ffilmiau 1951
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau animeiddiedig o'r Unol Daleithiau
Bacharuddin Jusuf Habibie

**Bacharuddin Jusuf dr. ir. Habibie**, hefyd *Rudy Habibie* neu *B.J. Habibie* (ganed 25 Mehefin 1936; m. 11 Medi 2019) oedd trydydd Arlywydd Indonesia, o 1998 hyd 1999.

Ganed ef yn Pare Pare ar ynys Sulawesi, ac astudiodd yn Bandung cyn astudio technoleg awyrennau yn yr Almaen. Bu'n gweithio i gwmni Messerschmitt-Bölkow-Blohm yn Hamburg am gyfnod, cyn dychwelyd i Indonesia i ddod yn gyfarwyddwr cwmni awyrennau.

Daeth yn weinidog dros dechnoleg dan yr arlywydd Suharto yn y cyfnod 1978-1998, yna yn 1998 yn Is-arlywydd. Pan orfodwyd Suharto i ymddiswyddo ym mis Mai 1998 daeth yn Arlywydd. Y flwyddyn wedyn ymddiswyddodd, a dilynwyd ef gan Abdurrahman Wahid (*Gus Dur*).

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Indonesia
Categori:Gwleidyddion o Indonesia
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2019
Afon Gambia

Afon yng ngorllewin Affrica yw **Afon Gambia**. Mae'n un o afonydd mwyaf y rhan yma o Affrica, 1,130&nbsp;km (700 milltir o hyd) o'i tharddiad ar ucheldir Fouta Djallon yng ngogledd Gini i'w haber gerllaw dinas Banjul yn Y Gambia. Mae'n llifo tua'r gogledd, yna yn troi tua'r gorllewin trwy Senegal. Yn rhan isaf yr afon mae'r tir ar ddwy lan yr afon yn ffurfio gwlad Y Gambia.

Gambia
Gambia
Gambia
Abdurrahman Wahid

**Abdurrahman Wahid**, hefyd *Gus Dur* (7 Medi 1940 - 30 Rhagfyr 2009) oedd pedwerydd Arlywydd Indonesia,  o 1999 hyd 2001.

Ganed ef yn Jombang, Dwyrain Jafa. Bu yn arweinydd plaid Islamaidd y Nahdlatul Ulama, a sylfaenodd y *Partai Kebangkitan Bangsa* (PKB, "Plaid Deffroad y Bobl"), wedi cwymp yr Arlywydd Suharto. Daeth yn Arlywydd yn 1999, a chymerodd gamau i ddemocrateiddio'r wlad, gan ddileu nifer o ddeddfau oedd yn rhoi Sineaid ethnig dan anfantais. Wedi cyfnod o salwch a chyhuddiadau o lygredd ymysg rhai o'r bobl o'i gwmpas, collodd ei swydd ym mis Gorffennaf 2001. Dilynwyd ef gan Megawati Sukarnoputri.

Categori:Arlywyddion Indonesia
Categori:Gwleidyddion o Indonesia
Categori:Genedigaethau 1940
Nineteen Eighty-Four

bawd|Drafft gan Orwell o'i nofel.

Nofel am fyd dystopig gan George Orwell yw ***Nineteen Eighty-Four*** (teitl y fersiwn Cymraeg: '**Mil Naw Wyth Deg Pedwar**'). Cafodd ei hysgrifennu yn 1948 a'i chyhoeddi yn yr un flwyddyn. Caiff ei hystyried yn un o nofelau pwysicaf yr ugeinfed ganrif ac mae'r cysyniadau ynddo'n parhau i ddylanwadu diwylliant gyfoes. Mae'r nofel wedi gwerthu miliynau o gopïau ar draws y byd ac wedi ei chyfieithu i dros 65 o ieithoedd, yn cynnwys y Gymraeg. 

Mae'r stori'n canolbwyntio ar gymeriad o'r enw Winston, sy'n gweithio yng Ngweinyddiaeth y Gwir (Saesneg: *Ministry of Truth*), a'i gyfataliad gan senedd dotalitaraidd gwlad Oceania, lle mae’n byw.

Mae effaith y llyfr yn amlwg ar yr iaith Saesneg, ac ieithoedd eraill. Mae'r ansoddair *"Orwellian"* yn cael ei ddefnyddio llawer pan fo pobl yn sôn am ddiogelwch y wlad a phreifatrwydd personol. Hefyd, mae'r geiriau "Mae'r Brawd Mawr yn eich gwylio chi" (Saesneg: *"Big Brother is watching you"*) yn cael eu defnyddio gan bobol lle bynnag y siaredir Saesneg.

Fel *Brave New World gan Aldous Huxley, *mae *Nineteen Eighty-Four* wedi cael ei weld fel llyfr gwahanol a pheryglus i ddiogelwch gwladwriaethau. Oherwydd hyn, mae'r llyfr wedi cael ei wahardd mewn sawl gwlad.

## Addasiad Cymraeg 
140px|bawd|chwith|Clawr y fersiwn Cymraeg.
Cyhoeddwyd *Mil Naw Wyth Deg Pedwar*, cyfieithiad Cymraeg o'r nofel gan y cyhoeddwr Melin Bapur yn Hydref 2025. Cyfieithwyd y nofel gan Adam Pearce. Yr her fwyaf yn ôl y cyhoeddwr oedd trosi'r newyddiaith, sef yr iaith "Newspeak" a ddefnyddir yn y llyfr.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Casineb dwy funud

Categori:Nofelau 1948
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelau dystopaidd Saesneg o Loegr
Cala goeg

bawd|dde|Dau galiau goegs.
[de|bawd|150px|Gwraig yn [pegio dyn gyda chala strap.]]
Tegan rhyw yw **cala goeg** (Saesneg a sawl iaith arall: *dildo*), sy'n cael ei ddefnyddio yn ystod hunan leddfu (*halio* neu *fastyrbio*) neu wrth gael cyfathrach rywiol. Mae o siâp pidyn fel arfer, ac mae'n cael ei roi i mewn i'r wain neu'r anws. Nid oes gan gala goeg gyffredin drydan; ond defnyddir cryno ddic (sy'n fwy soffistigedig) gan lawer gan fod modur trydan yn ei yrru, a'r pleser (yn llawer) yn fwy. Ceir rhai mathau gyda strap i'w ddal yn ei le pan fo dwy ferch yn ei ddefnyddio; gelwir y math hwn yn gala strap mewn rhai rhannau o Ddyfed, a *strap on* yn Saesneg yn gyffredinol.

Fe'i defnyddir trwy ei roi yn y corff tra'n hunan leddfu a'i siglo nôl ac ymlaen. Ceir gwahanol siapau a lliwiau di-ri.

## Enwau arall
Enwau arall arno yw: dildan, gwain-goswr, hudlath y forwyn, peiriant pleser a teclyn ticlo.

## Gweler hefyd
* Cryno ddic

Categori:Teganau rhyw
Dyn

[dde|300px|bawd|*Montage* o ddynion amrywiol: [Hafez Dafydd Ban Ki-moon Chinhua Achebe Aryabhata Händel Confucius Kofi Annan Chief Joseph Plato Ronaldo Albert Einstein Errol Flynn Mohandas Gandhi Augustus John Joel Salatin  Adam Erik Schinegger Dyn a phlentyn a Richard Burton]]

Bod dynol gwrywaidd aeddfed yw **dyn** (mewn cyferbyniaeth â dynes) ac mae'n cyfeirio at yr oedolyn yn unig; y ffurf ifanc yw 'bachgen'. Mae'r gair hefyd yn cynnwys merched ar adegau e.e.'Pa beth yw dyn i ti i'w gofio?' (Beibl) lle cyfeirir at y ddynoliaeth gyfan, ac mae'n perthyn i'r genws *Homo*.

Fel y rhan fwyaf o famaliaid, mae genome dyn yn etifeddu Cromosom X gan ei fam ac Y gan ei dad. Mae gan y ffetws gwrywaidd hefyd mwy o androgen a llai o estrogen na ffetws benyw. Y gwahaniaeth hwn sy'n gyfrifol am y gwahaniaethau ffisiolegol rhwng dyn a dynes. Hyd at y cyfnod glasoed, ychydig o wahaniaeth sydd rhwng y ddau ryw, ond yna, gyda'r hormonau yn ysgogi rhagor o androgen, mae'r gwahaniaeth rhwng nodweddion rhywiol y ddau ryw yn cael eu hamlygu.

## Ystyron yn y Gymraeg 
Yn wreiddiol prif ystyr y gair *dyn* yn Gymraeg oedd "person" neu "fod dynol". Yn ogystal roedd yn air a ddefnyddid yn aml gan y cywyddwyr i gyfeirio at ferched, ac yn enwedig at ferched ifainc (ceir nifer o enghreifftiau o ddisgrifiadau fel *dyn deg* yng ngwaith beirdd fel Dafydd ap Gwilym, er enghraifft, sy'n golygu "merch deg"). Gallai olygu "gwas" hefyd. Mewn cyferbyniaeth, gŵr oedd y gair arferol ar gyfer dyn mewn oed (gyda "rhyfelwr" ymhlyg yn yr ystyr) a mab am ddyn ifanc (unwaith eto gyda "rhyfelwr" ymhlyg yn yr ystyr). Dim ond yn raddol y daeth y gair i olygu 'dyn' yn yr ystyr sy'n gyfarwydd heddiw.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* bachgen
* gŵr
* gwryw
* gwrywdod

Categori:Dynion
Categori:Rhywedd
Tllingoneg

Iaith artiffisial yw **Tllingoneg** (TlhIngan-Hol). Cafodd ei chreu er mwyn ei defnyddio yn y ffilm *Star Trek*. Mae rhai carwyr y ffilm a charwyr ieithoedd yn ei siarad.

## Geiriau 
:Ydy (ayyb) -- HIja'
:Nac ydy (ayyb) -- ghobe'
:Be' sy'n digwydd? -- qaStaH nuq?
:Rwy'n deall. -- jIyaj
:Dwi ddim yn deall -- jIyajbe'
:Dydd da i farw ydy heddiw -- Heghlu'meH QaQ jajvam
:Cau dy geg -- bIjatlh 'e' yImev

## Dolen allanol 
sefydliad tllingoneg

Categori:Ieithoedd artiffisial
Rhestr ffilmiau animeiddiedig Disney

Dyma **rhestr ffilmiau animeiddiedig gan y Walt Disney Company**:

## Ffilmiau animeiddiedig 
* *Snow White and the Seven Dwarfs* (1937)
* *Pinocchio* (1940)
* *Fantasia* (1940)
* *Dumbo* (1941)
* *Bambi* (1942)
* *Saludos Amigos* (1943)
* *The Three Caballeros* (1945)
* *Make Mine Music* (1946)
* *Fun and Fancy Free* (1947)
* *Melody Time* (1948)
* *The Adventures of Ichabod and Mr. Toad* (1949)
* *Cinderella* (1950)
* *Alice in Wonderland* (1951)
* *Peter Pan* (1953)
* *Lady and the Tramp* (1955)
* *Sleeping Beauty* (1959)
* *One Hundred and One Dalmatians* (1961)
* *The Sword in the Stone* (1963)
* *The Jungle Book* (1967)
* *The Aristocats* (1970)
* *Robin Hood* (1973)
* *The Many Adventures of Winnie the Pooh* (1977)
* *The Rescuers* (1977)
* *The Fox and the Hound* (1981)
* *The Black Cauldron* (1985)
* *The Great Mouse Detective* (1986)
* *Oliver & Company* (1988)
* *The Little Mermaid* (1989)
* *The Rescuers Down Under* (1990)
* *Beauty and the Beast* (1991)
* *Aladdin* (1992)
* *The Lion King* (1994)
* *Pocahontas* (1995)
* *The Hunchback of Notre Dame* (1996)
* *Hercules* (1997)
* *Mulan* (1998)
* *Tarzan* (1999)
* *Fantasia 2000* (1999)
* *Dinosaur* (2000)
* ''The Emperor's New Groove* (2000)
* *Atlantis: The Lost Empire* (2001)
* *Lilo & Stitch* (2002)
* *Treasure Planet* (2002)
* *Brother Bear* (2003)
* *Home on the Range* (2004)
* *Chicken Little* (2005)
* *Meet the Robinsons* (2007)
* *Bolt* (2008)
* *The Princess and the Frog* (2009)
* *Tangled* (2010)
* *Winnie the Pooh* (2011)
* *Wreck-It Ralph* (2012)
* *Frozen* (2013)
* *Big Hero 6* (2014)
* *Zootopia* (2016)
* *Moana* (2016)
* *Ralph Breaks the Internet* (2018)
* *Frozen II* (2019)

### Ffilmiau i ddod 
* *Raya and the Last Dragon* (2021)

## Ffilmiau animeiddiedig yn rhannol 
* *The Reluctant Dragon* (1941)
* *Song of the South* (1946)
* *So Dear to My Heart* (1949)
* *Mary Poppins* (1964)
* *Bedknobs and Broomsticks* (1971)
* *Pete's Dragon* (1977)
* *Who Framed Roger Rabbit* (1988)
* *Enchanted* (2007)
* *Mary Poppins Returns* (2018)

## Ffilmiau gyda Pixar 
* *Toy Story* (1995)
* *A Bug's Life* (1998)
* *Toy Story 2* (1999)
* *Monsters, Inc.* (2001)
* *Finding Nemo* (2003)
* *The Incredibles* (2004)
* *Cars* (2006)
* *Ratatouille* (2007)
* *WALL-E* (2008)
* *Up* (2009)
* *Toy Story 3* (2010)
* *Cars 2* (2011)
* *Brave* (2012)
* *Monsters University* (2013)
* *Inside Out* (2015)
* *The Good Dinosaur* (2015)
* *Finding Dory* (2016)
* *Cars 3* (2017)
* *Coco* (2017)
* *Incredibles 2* (2018)
* *Toy Story 4* (2019)
* *Onward* (2020)
* *Soul* (2020)

## Ffilmiau eraill 
* *The Nightmare Before Christmas* (1993)
* *James and the Giant Peach* (1996)
* *Doug's 1st Movie* (1999)
* *Recess: School's Out* (2001)
* *Teacher's Pet'' (2004)

Ffilmiau Disney
Disney
Aulus Cremutius Cordus

Haneswr Rhufeinig oedd **Aulus Cremutius Cordus** neu **Cremutius Cordius** (bu farw 25 OC).

Cyfansoddodd Cremutius lyfr hanes a groniclodd deyrnasiad Augustus a'r rhyfeloedd cartref Rhufeinig. Ond pechodd yn erbyn Tiberius drwy gyfeirio at Cassius fel "yr Olaf o'r Rhufeinwyr" yn ei lyfr a dywedir iddo lwgu ei hun i farwolaeth mewn ofn.

Dinistriwyd ei gronicl ar orchymyn Tiberius, ond llwyddodd Marcia, merch Cremutius, i ddiogelu rhai copïau o'r testun. Ond erbyn heddiw mae'r testunau hynny ar goll hefyd.

Cyfeirir at yr hanesydd yng ngwaith Seneca'r Ieuaf, Tacitus a Suetonius, ac rydym yn dibynnu ar y dyfyniadau a'r wybodaeth a geir yn y llyfrau hynny am ein gwybodaeth am Cremutius ei hun a'i waith.

Categori:Hanesyddion Rhufeinig
Categori:Llenorion Lladin
Categori:Marwolaethau 25
Ymddoleniad

[bawd|Ymddoleniad ar [Afon Niger mewn siâp 'W']]
Tro ar afon a geir pan ymddolenna ei llif yw **ymddoleniad**. Mae'n dirffurf sy'n nodweddiadol o afonau mewn dyffrynnoedd eang pan fo llif y dŵr yn arafu a'r afon yn ceisio'r ffordd rwyddaf.

Ceir enghraifft drawiadol o ymddoleniad ym Mharc Cenedlaethol W yng ngorllewin Affrica, lle mae afon Niger yn ffurfio ymddoleniad ar siâp "W", gan roi i'r parc ei enw.

Ceir sawl enghraifft o ymddoleniaid ar afonydd Cymru, er enghraifft yn Nyffryn Dysynni, Gwynedd.

Categori:Tirffurfiau dŵr croyw
Bwlch yr Oernant

250px|bawd|Pen Bwlch yr Oernant; y ffordd i Langollen
250px|bawd|Pen Bwlch yr Oernant

Bwlch mynydd hir yn Sir Ddinbych, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Bwlch yr Oernant** (Saesneg: *The Horseshoe Pass*). Gorwedda rhwng Mynydd Llandysilio i'r gorllewin a bryn Cyrn-y-Brain i'r dwyrain. Mae'r ffordd A542 rhwng Llandegla a Llangollen yn croesi'r bwlch, gan gyrraedd uchder o 417 medr.

Daw'r enw Saesneg poblogaidd, sy'n bur ddiweddar, o'r ffaith fod y ffordd yn ymdroellu ar ffurf pedol wrth ddringo i'r bwlch. Mae'r ffordd bresennol yn dyddio i  1811 pan adeiladwyd ffordd dyrpeg dros y bwlch. Mae'r ffordd ar gau weithiau yn y gaeaf oherwydd eira (mae'n agored iawn) a thirlithriadau.

Dechreuwyd cloddio am lechi yn y bryniau ger y bwlch yn yr 17g a daeth yn ddiwydiant pwysig yn y 19g. Caeodd y chwareli yn yr 20g ac mae rhai o'r pyllau wedi eu llenwi â dŵr erbyn hyn. Ceir sawl math o adar yn nithio ar y clogwynni yn yr hen chwareli, yn cynnwys brain coesgoch.

Agorwyd caffi fymryn i'r gogledd o ben y bwlch ddechrau'r 1930au. Y pryd hynny bu rhaid defnyddio asynnau i'w gyflenwi. Mae'r adeilad presennol, y *Ponderosa Cafe*, yn boblogaidd gan ymwelwyr a theithwyr oherwydd ei sefyllfa. I'r de o'r bwlch, ar y ffordd i lawr i gyfeiriad Llangollen, ceir Tafarn y Brittania: dywedir mai mynaich o Abaty Glyn y Groes gerllaw a gododd y dafarn wreiddiol yn ôl yn y 14g.

Oernant
Megawati Sukarnoputri

**Diah Permata Megawati Setiawati Soekarnoputri** (ganed 23 Ionawr 1947) oedd pumed Arlywydd Indonesia, o 23 Gorffennaf 2001 hyd 20 Hydref 2004.

Ganed Megawati yn Yogyakarta ar ynys Jawa, yn ail ferch i Arlywydd cyntaf Indonesia, Sukarno. Bu'n astudio yn ninas Bandung, ond ni raddiodd, gan i'w thad golli grym pan oedd hi'n 19 oed, a dewisodd fod gydag ef yn hytrach na pharhau i astudio. Ymunodd â hen blaid ei thad, y Partai Demokrati Indonesia (PDI). Pan ddewisodd yr arlywydd newydd, Suharto, arweinydd newydd i'r blaid, bu rhwyg ynddi, a ffurfiwyd y blaid PDI-P i wrthwynebu cefnogwyr Suharto, gyda Megawati yn arweinydd. Wedi cwymp Suharto, daeth Megawati yn Is-arlywydd dan Abdurrahman Wahid, yna wedi iddo ef orfod ymddiswyddo yn 2001 yn Arlywydd. Yn etholiad 2004 gorchfygwyd hi gan Susilo Bambang Yudhoyono.

Mae wedi bod yn briod dair gwaith. Lladdwyd ei gŵr cyntaf, Surindo Supjarso, mewn damwain awyren yn 1970. Yn 1972 priododd Hassan Gamal Ahmad Hasan, ond daeth y briodas i ben yn fuan. Priododd ei gŵr presennol, Taufik Kiemas, yn 1973. Mae ganddynt dri o blant.

Categori:Arlywyddion Indonesia
Categori:Gwleidyddion o Indonesia
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Indonesia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Indonesia
Martha Washington

Gwraig George Washington oedd **Martha Washington** (2 Mehefin 1731 – 22 Mai 1802).

Categori:Pobl o Virginia
Categori:Teulu Washington
Categori:Genedigaethau 1731
Categori:Marwolaethau 1802
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Merched y 19eg ganrif
Dan Ar Braz

Gitarydd Llydewig yw **Dan Ar Braz** (ganed **Daniel Le Bras**, 15 Ionawr 1949, Kemper).

Dechreuodd ei yrfa gerddorl wedi iddo gyfarfod Alan Stivell. Rhwng 1967 a 1977 bu'n rhan o grŵp Stivell, yna yn 1977 cynhyrchodd ei albwm cyntaf ar ei ben ei hun. Yn 1992 gofynnodd trefnwyr y Festival de Cornouailles yn ninas Kemper, iddo fod yn gyfrifol am drefnu cerddoriaeth Geltaidd ar gyfer gŵyl y flwyddyn ganlynol. Casglodd 70 o gerddorion Celtaidd at ei gilydd dan yr enw ''L'Héritage des Celtes'', a bu'n llwyddiannus dros ben.

Ei ymweliad cyntaf â Chymru oedd i Glwb Gwerin Rhuthun yn 1981.

## Gweithiau 
* *Stations* (1973)
* *Douar Nevez* (1977)
* *Allez dire à la Ville* (1978)
* ''The Earth's Lament* (1979)
* *Kicking Mule* (1979)
* *Accoustic* (1981)
* *Anne de Bretagne* (1983)
* *Musique pour les silences à venir* (1985)
* *Septembre Bleu* (1988)
* *Songs* (1990)
* *Borders of Salt* (1991)
* *Les îles de la mémoire* (1992)
* *Rêve de Siam* (1992)
* *Xavier Grall chanté par Dan Ar Braz* (1992)
* *Theme for the Green Lands* (1994)
* *Héritage des Celtes* (1994)
* *Héritage des Celtes en concert* (1995)
* *Héritage des Celtes: Finisterres* (1997)
* *Héritage des Celtes: Zénith* (1998)
* *Bretagnes à Bercy* (1999)
* *La Mémoire des Volets Blancs* (2001)
* *Made in Breizh* (2003)
* *Celtiques* (2003)
* *A toi et ceux'' (2003)

## Dolenni allanol 
* Safle we Dan Ar Braz

Categori:Llydawyr
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Cantorion Llydaweg
Categori:Cerddoriaeth Geltaidd
Hudud ul-'alam min al-mashriq ila al-maghrib

Llyfr daearyddiaeth a ysgrifennwyd yn yr iaith Berseg gan awdur anhysbys o Bersia yn y 10g yw '''Hudud ul-'alam min al-mashriq ila al-maghrib''' (حدود العالم من المشرق الی المغرب). Ystyr y teitl yw "Terfynnau'r Byd o'r Dwyrain i'r Gorllewin".

Cafodd y gwaith mawr ei gwblhau yn 982 OC, a'i gyflwyno i'r brenin Ghurid *Abu ul-Harith Muhammad ibn Ahmad*, ffaith sy'n awgrymu mai ef a noddodd neu a gomisynodd y gwaith.

Mae'r llyfr yn ymdrin â daearyddiaeth y byd Islamaidd ar adeg pan fu ar ei anterth, yn ymestyn o'r Maghreb ac Al-Andalus yn y gorllewin i deyrnasoedd Canolbarth Asia a'r ffin â Tsieina. Gorwedd ei arbenigedd yn y ffaith ei fod yn cynnwys adrannau llawn gwybodaeth am ymylon y byd Islamaidd ac felly mae'n ddogfen hanesyddol eithriadol o bwysig.

Am amser maith bu'r llawysgrif ar goll. Ond yn 1892 cafodd y dwyreinydd Rwsiaidd Toumansky hyd i'r testun yn ninas Bokhara diolch i gymorth Baha'i lleol dysgedig. Cyhoeddwyd argraffiad *facsimile* gyda rhagymadrodd a mynegiad gan Wilhelm Barthold yn 1930; cafwyd cyfieithiad Saesneg gan V. Minorsky yn 1937, ac un Perseg gan M. Sotude yn 1961.

Categori:Llawysgrifau
Categori:Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau'r 10fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth Berseg Iran
The Dick Van Dyke Show

Cyfres deledu sy'n serennu Dick Van Dyke a Mary Tyler Moore yw ***The Dick Van Dyke Show*** (1961 - 1966).

## Prif gymeriadau
* **Rob Petrie** - Dick Van Dyke
* **Laura Petrie** - Mary Tyler Moore
* **Buddy Sorell** - Morey Amsterdam
* **Sally Rogers** - Rose Marie

## Cymeriadau eraill
* **Ritchie**, mab Laura a Rob - Larry Matthews
* **Mel Cooley** - Richard Deacon
* **Jerry** - Jerry Paris
* **Millie** - Ann Morgan Guilbert
* **Alan Brady** - Carl Reiner
* **Stacey Petrie** - Jerry Van Dyke

## Penodau
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1961
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1966
Categori:Rhaglenni teledu CBS
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Susilo Bambang Yudhoyono

**Susilo Bambang Yudhoyono** (ganed 9 Medi 1949) yw chweched arlywydd Indonesia. Ef yw'r arlywydd cyntaf i gael ei ddewis yn uniongyrchol mewn etholiad, yn 2004.

Ganed Yudhoyono yn Pacitan, Dwyrain Jawa, yn fab i swyddog yn y fyddin. Astudiodd yn Academi Filwrol Indonesia a daeth yn swyddog yn y fyddin ei hun. Yn y 1980au bu'n astudio busenes yn yr Unol Daleithiau.

Daeth yn aelod o'r llywodraeth yn 2000 dan arlywyddiaeth Abdurrahman Wahid, a daeth yn un o aelodau pwysicaf llywodraeth Wahid. Parhaodd yn aelod o lywodraeth Megawati Sukarnoputri, gan arwain yr ymchwiliad i'r bomio yn Bali ym mis Hydref  2002. Ymddiswyddodd ym mis Mawrth 2004, cyn gorchfygu Megawati yn yr etholiad arlywyddol. Ar 20 Hydref 2004 - 20 Hydref 2014 gwnaed ef yn Arlywydd Indonesia.

Categori:Arlywyddion Indonesia
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Gwleidyddion o Indonesia
Arlywydd Indonesia

**Arlywydd Indonesia** yw pennaeth llywodraeth Indonesia.

Dyma restr o arlywyddion Indonesia:

*1945–1967: Sukarno (1901–1970)
*1967–1998: Suharto (1921–2008)
*1998–1999: Bacharuddin Jusuf Habibie (1936–2019)
*1999–2001: Abdurrahman Wahid (1940–2009)
*2001–2004: Megawati Sukarnoputri (1947)
*2004–heddiw: Susilo Bambang Yudhoyono (1949)


Categori:Llywodraeth Indonesia
Ystradaeron

300px|bawd|Sgwar Ystradaeron

Pentref bychan yn rhan isaf Dyffryn Aeron, de Ceredigion, yw **Ystradaeron** (neu **Ystrad Aeron**). Gorwedd ar lan ddeheuol afon Aeron tua 6 miltir i'r de-ddwyrain o Aberaeron, hanner ffordd rhwng y dref hwnnw a Llanbedr Pont Steffan. Rhed yr A482 rhwng y pentref.

Yn yr Oesoedd Canol sefydlwyd lleiandy Llanllŷr yno, ond does dim olion i'w gweld ohono heddiw ac mae ei leoliad yn ansicr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llanfihangel Ystrad
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Cwm Prysor

Cwm mynyddig ym Meirionnydd, Gwynedd, yw **Cwm Prysor**. Gorwedd i'r dwyrain o Drawsfynydd.

Mae union ystyr y gair *prysor* yn ansicr, ond mae'n debygol ei fod yn gyfuniad o'r gair *prysg*, sef "llwyni" neu "mangoed", a'r terfyniad *-or* sy'n dynodi amledd. Gellid cynnig fod yr enw yn cyfeirio at y prysgwydd a dyfai yn y cwm.

Llifa Afon Prysor ar hyd y cwm, o'i tharddle yn Llyn Conglog Mawr ar ymyl y Migneint.

Tua milltir ahanner o ben uchaf y cwm, ger Craig yr Aderyn, ceir adfeilion Castell Prysor, castell sy'n dyddio o gyfnod Owain Gwynedd. Arhosodd Brenin Lloegr Edward 1af yma yn 1284, a mae llythyr a ysgrifennodd wedi ei gyfeirio o'r castell, yn bodoli.

Roedd y rheilffordd o Blaenau Ffestiniog i Bala yn rhedeg drwy'r cwm, ond fe'i caewyd pan foddwyd Cwm Tryweryn i greu cronfa ddŵr i Lerpwl yn 1965.

Yng Nghwm Prysor mae Yr Ysgwrn, cartref Hedd Wyn, Bardd y Gadair Ddu.

Ar un adeg bu Cwm Prysor yn lle digon diarffordd ond heddiw mae'r ffordd A4212 rhwng Trawsfynydd a'r Bala yn rhedeg trwyddo.

Brodor arall o Gwm Prysor yw'r awdur a'r cerddor Dewi Prysor.

## Cyfeiriadau
Prysor
Categori:Meirionnydd
Categori:Trawsfynydd
Propaganda

[170px|bawd|Clawr comic propaganda am beryglon [Comiwnyddiaeth, cyhoeddwyd yn UDA, 1947]]
Cyhoeddusrwydd neu wybodaeth ddethol a ledaenir er mwyn hyrwyddo achos neu bolisi (gwleidyddol, crefyddol a.y.y.b.) yw **propaganda**.

Fe all propaganda fod yn gelwydd noeth, ond yn amlach mae'n ddetholiad neilltuol o'r ffeithiau. Trwy bwysleisio agweddau positif neu negyddol gellir dyrchafu neu bardduo polisi, llywodraeth, neu achos.

Mae propaganda yn gallu defnyddio sawl cyfrwng, e.e. mewn print fel llyfr, pamffled neu erthygl papur newydd, ffilm sy'n honni fod yn hanesyddol gywir, ffilm ddogfen unochrog, posteri a.y.y.b.


Categori:Barn y cyhoedd
Categori:Y cyfryngau gwleidyddol
Categori:Seicoleg wleidyddol
Kitab al-Aghani

dde|bawd|170px|Darlun o'r *Kitab al-aghani* (Llyfr y Caneuon), 1216-20, gan Abu al-Faraj al-Isfahani
Blodeugerdd o gerddi Arabeg gan yr awdur ac ysgolhaig Iranaidd Abu al-Faraj al-Isfahani (897-967) yw ***Kitab al-Aghani*** (Arabeg: كتاب الأغاني‎, 'Llyfr y Caneuon').

Mae'n cynnwys detholiad o gerddi a chaneuon o'r cyfnodau cynharaf yn hanes llenyddiaeth Arabeg (hyd at y 9g), ynghyd â brasluniau o fywyd yr awduron a straeon amdanynt. Gosodwyd y cerddi ar alawon, ond yn anffodus nid yw'n bosibl darllen y nodiant bellach.

Oherwydd y manylion hanesyddol a geir ynddo, mae'r Kitab yn ffynhonnell hanesyddol bwysig. Mae'n cynnwys llawer o wybodaeth am ffordd o fyw ac arferion yr Arabiaid cynnar, ac mae'n un o'n ffynonellau pwysicaf am y cyfnod cyn-Islamaidd a blynyddoedd cynnar Islam.

Categori:Blodeugerddi
Categori:Llenyddiaeth Arabeg
Categori:Cerddoriaeth Arabaidd
Categori:Llyfrau'r 10fed ganrif