open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1720au

17g - **18g** - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - **1720au** - 1730au 1740au 1750au 1760au1770au
1720 1721 1722 1723 1724 1725 1726 1727 1728 1729

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Innocentius XIII
*Pab Bened XIII
*Brenin George I (Prydain Fawr)
*Brenin George II (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog Robert Walpole (Prydain Fawr)
*Brenin Louis XV (Ffrainc)
*Pedr I (Rwsia)
*Catrin I (Rwsia)
*Frederick Gwilym I (yr Almaen)


Categori:Degawdau'r 18fed ganrif
Alarch

Aderyn dŵr mawr cyfandroed a gyddfhir sy’n hynod am ei nofio gosgeiddig a phlu gwyn yw **alarch** (ll. **elyrch** neu **eleirch**), yn perthyn i'r teulu Anatidae. Mae'r gwryw a'r fenyw yn paru â'i gilydd drwy ei hoes fel arfer.

Cywion elyrch yw'r enw ar y rhai bach.

## Rhywogaethau 
* Alarch dof, *Cygnus olor*
* Alarch du, *Cygnus atratus*
* Alarch gyddfddu, *Cygnus melanocoryphus*
* Alarch y Gogledd, *Cygnus cygnus*
* Alarch utganol, *Cygnus buccinator*
* Alarch y twndra, *Cygnus columbianus*
** Alarch chwibanol, *Cygnus (columbianus) columbianus*
** Alarch Bewick, *Cygnus (columbianus) bewickii*

## Gweler hefyd 
* Leda a'r alarch
* Alarch coscoroba, *Coscoroba coscoroba*
* Cygnus (cytser)

*
Oman

Gwlad yn Arabia (de ddwyrain Asia) yw *Oman*' neu'n swyddogol, **Swltaniaeth Oman** sef gwlad a reolir gan swltan. Y gwledydd cyfagos yw'r Emiradau Arabaidd Unedig i'r gogledd orllewin, Sawdi Arabia i'r gorllewin a Iemen i'r de orllewin. Mae'r arfordir yn wynebu Môr Arabia yn y de-ddwyrain, ac aber Gwlff Oman yn y gogledd-ddwyrain.

Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw Muscat. Roedd gan Oman boblogaeth o tua 5.28 miliwn yn 2024, cynnydd o 4.60% yn y boblogaeth o 2023 a hi yw'r 123ain wlad fwyaf poblog. Mae'r allglofannau Madha a Musandam wedi'u hamgylchynu gan yr Emiradau Arabaidd Unedig ar eu ffiniau tir, gyda Chulfor Hormuz (y mae'n ei rannu ag Iran) a Gwlff Oman yn ffurfio ffiniau arfordirol Musandam.

## Daearyddiaeth 
## Hanes 
## Economi 

Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd y Dwyrain Canol
Namibia

Gweriniaeth yn ne-orllewin Affrica yw **Gweriniaeth Namibia** neu **Namibia**. Mae hi ar arfordir Cefnfor Iwerydd ac mae'n ffinio ar Angola a Sambia i'r gogledd, Botswana i'r dwyrain a De Affrica i'r de. Daeth yn annibynnol o Dde Affrica yn 1990. Windhoek yw'r brifddinas.

## Demograffeg 
### Iaith 
Fel y rhan fwyaf o wledydd Affrica, mae Namibia yn gymysg o ran iaith, ond mae Oshiwambo yn famiaith i tua hanner y boblogaeth, pobl dduon yn gyffredinol. Afrikaans ydyw iaith y rhan fwyaf o'r bobl gwynion o dras Ewropeaidd, tua 5% o boblogaeth y wlad, ac mae tua 30,000 o siaradwyr Almaeneg hefyd. Ond collodd y ddwy iaith hyn eu statws swyddogol yn 1990 pan wnaed y Saesneg yn unig iaith swyddogol.

### Crefydd 
Gwlad Gristnogol ydyw Namibia yn bennaf. Yr eglwys Lutheraidd ydyw'r eglwys fwyaf, ac wedyn yr Eglwys Gatholig. Mae tua 3% o'r boblogaeth yn Fwslemiaid, yn enwedig llwyth y Namaqua.


Categori:Gwledydd Affrica
Groeg

Gall **Groeg** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

*Gwlad Groeg - gwlad yn ne-ddwyrain Ewrop
*Groeg - yr iaith a siaredir yng Ngwlad Groeg
*Groeg yr Henfyd - gwareiddiad hynafol y Groegiaid
*Groegiaid - grŵp ethnig; pobl o dras Roegaidd
*Yr Wyddor Roeg - gwyddor yr iaith Roeg
1720

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - **1720au** - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1715 1716 1717 1718 1719 - **1720** - 1721 1722 1723 1724 1725

----

## Digwyddiadau 
*17 Chwefror - Cytundeb den Haag rhwng Ffrainc, Lloegr, Sbaen ac Awstria
*29 Rhagfyr - Agorfa'r Theatr Haymarket
***Llyfrau**
**Daniel Defoe - *Memoirs of a Cavalier*
**Robert Roberts - *A duo-glott-exposition of the Creed, the ten Commandments and the Lords Prayer, calculated for the borders of England and Wales, but particularly for the use of the parish of Chirk, whose inhabitants are partly Welsh and partly English, by R. R. A. M. Vicar of the said parish of Chirk*
**Richard Steele - *The Crisis of Property*
***Drama**
**Pierre de Marivaux - ''Arlequin poli par l'amour*
***Cerddoriaeth**
**George Frideric Handel - *Esther* (oratorio)
**Alessandro Scarlatti - *Messa di Santa Cecilia''

## Genedigaethau 
*18 Gorffennaf - Gilbert White, awdur (m. 1793)
*4 Hydref - Giovanni Battista Piranesi, arlunydd (m. 1778)
*31 Rhagfyr - Y Tywysog Siarl Edward Stuart (m. 1788)

## Marwolaethau 
*7 Gorffennaf - Maria Barbara Bach, gwraig gyntaf Johann Sebastian Bach, 35
*3 Awst - Anthonie Heinsius, gwleidydd, 78

## Cyfeiriadau 
*
1719

17g - **18g** - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1714 1715 1716 1717 1718 - **1719** - 1720 1721 1722 1723 1724

----

## Digwyddiadau 
*20 Chwefror - Cytundeb Cyntaf Stockholm
*4 Mehefin - Brwydr Ynys Osel rhwng Rwsia a Sweden
*10 Mehefin - Brwydr Glenshiel yn yr Alban
*20 Mehefin - Brwydr Francavilla
***Llyfrau**
**Daniel Defoe - *Robinson Crusoe*
***Drama**
**Colley Cibber - *Ximena*
**Ki no Kaion - *Yoshitsune Shin Takadachi*
***Cerddoriaeth**
**Johann Sebastian Bach - *Concerto Brandenburg* rhif 4
**Jacques-Martin Hotteterre – ''L'Art de préluder sur la flûte traversière''

## Genedigaethau 
*14 Tachwedd - Leopold Mozart, cyfansoddwr (m. 1787)
*30 Tachwedd - Augusta o Saxe-Gotha, Tywysoges Cymru (m. 1772)

## Marwolaethau 
*17 Mehefin - Joseph Addison, gwleidydd ac awdur, 47
*Mehefin - Hywel Davies, môr-leidr Cymreig

*
James Cagney

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **James Francis Cagney** (17 Gorffennaf 1899 - 30 Mawrth 1986). Mae'n enwog yn bennaf am ei bortreadau o giangsterau a throseddwyr mewn ffilmiau fel *The Public Enemy* (1931) ac *Angels with Dirty Faces* (1938).

Ei wraig oedd y dawnsiwr, Billie Vernon.

**Ffilmiau**
*''Sinner's Holiday* (1930)
**The Public Enemy* (1931)
**Angels with Dirty Faces* (1938)
**Yankee Doodle Dandy* (1942)
**White Heat* (1949)
**Mister Roberts* (1955)
**Ragtime'' (1981)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Julian Hodge

Banciwr masnachol oedd **Syr Julian Hodge** (15 Hydref 1904 – 17 Gorffennaf 2004).

Cafodd ei eni yn Llundain, ond bu'n byw wedyn yng Nghymru. Sefydlodd Fanc Masnachol Cymru, a nifer o gwmnïau ariannol eraill. Cafodd ei ddychanu'n ddidrugaredd gan y cylchgrawn *Private Eye*, ac fe honnid ei fod yn codi llog eithafol wrth fenthyg arian i rai.

Tua diwedd ei oes fe gefnogodd ymgyrch yn erbyn sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Prynwyd Banc Masnachol Cymru gan Fanc Brenhinol yr Alban, ond parhaodd banc preifat arall o'r enw Banc Julian Hodge.

Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Lewis, Pengam
1710au

17g - **18g** - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1710 1711 1712 1713 1714 1715 1716 1717 1718 1719

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Clement XI
*Anne, Brenhines Prydain Fawr
*y Brenin George I (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog Robert Walpole (Prydain Fawr)
*Y Brenin Louis XIV (Ffrainc)
*Y Brenin Louis XV (Ffrainc)
*Pedr I (Rwsia)
*Frederic I (yr Almaen)
*Frederic Gwilym I (yr Almaen)


Categori:Degawdau'r 18fed ganrif
Llysieuyn

Planhigion sydd yn cael eu bwyta gan dyn a ddim yn cael eu galw'n ffrwyth, cneuen, perlysieuyn, speis neu rawn. Fel arfer mae e'n golygu dail (e.e. letysen), coesyn (e.e. asbaragws) neu wreiddiau (e.e. moronen) y planhigyn. Ond gall golygu *ffrwyth* sydd dim yn felys, e.e. ffa, ciwcymbr, pwmpen neu domato.

Pobl sydd dim yn bwyta cig yw llysieuwyr.

## Gweler hefyd 
* Rhestr planhigion bwytadwy
* Mynydd Llysiau
Gwalchmai

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Gwalchmai (gwahaniaethu).''

Pentref yng nghymuned Trewalchmai, Ynys Môn, yw **Gwalchmai**(). Fe'i lleolir ar hyd yr A5, tua 5 milltir i'r gorllewin o dref Llangefni.

Yn agos iddo mae Llyn Hendref a Chors Bodwrog. Gwalchmai yw'r pentref sydd agosaf i 'gae Primin' (Sioe Amaethyddol Môn). I'r dwyrain o'r pentref i gyfeiriad Bodffordd ceir llain lanio sy'n perthyn i RAF Valley.

C.P.D Gwalchmai yw'r tîm pêl-droed lleol, ac maent yn chwarae eu gemau cartref yn y stadiwm 'Burn-a-Ball' ym Maes Meurig.

## Trewalchmai
Mae'n bosibl fod enw'r bardd Gwalchmai ap Meilyr yn cael ei goffháu yn enw'r pentref. "Trewalchmai" oedd yr hen enw, sy'n cofnodi'r ffaith fod y dreflan a'i thir wedi cael ei rhoi i'r bardd am ei wasanaeth i'r tywysog Owain Gwynedd. Gelwir y gymuned mae Gwalchmai yn ganolfan iddi yn Drewalchmai.

## Cadwraeth
Mae Cors Bodwrog ger Gwalchmai yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Cofeb Ryfel Gwalchmai

## Cyfeiriadau

Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Trewalchmai
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Gabon

Gweriniaeth yng ngorllewin Canolbarth Affrica yw **Gweriniaeth Gabon** neu **Gabon** (Ffrangeg: *La République gabonaise*). Mae'r boblogaeth yn isel iawn yn nhermau gwledydd Affrica. Y gwledydd cyfagos yw Gini Gyhydeddol, Camerŵn a Gweriniaeth y Congo. Mae'n wlad sy'n llawn o goedwigoedd trofaol sy'n gorwedd ar arfordir Gwlff Gini. Mae ganddi fauna a flora cyfoethog ac erys ei hamgylchedd heb ei difetha llawer. Roedd gynt yn drefedigaeth Ffrengig. Ers ei annibyniaeth ar Ffrainc yn 1960, mae hi dan reolaeth arlywyddion awtocratig, ond mae system bleidol a chyfansoddiad ganddi newydd ers y 1990au.

## Hanes 
Ychydig sy'n hysbys am hanes cynnar y wlad. Gwelwyd tonnau olynol o ymsefydlu yn y wlad, hyd at y 19g, gan bobloedd Pygmi i ddechrau ac yna ar raddau mwy sylweddol gan y Bantu, sy'n ffurfio mwyafrif y boblogaeth erbyn heddiw. Yn ystod y mudo hyn daeth yr Ewropeiaid cyntaf, y Portiwgaliaid, i lannau Gabon yn y 15g. Daw'r enw 'Gabon' o'r enw Portiwgaleg *Gabão* "penrhyn", oherwydd siâp yr aber lle saif Libreville heddiw. Cipiodd Ffrainc y wlad oddi ar Portiwgal yn 1855. Cafodd y wlad ei hannibyniaeth 17 Awst, 1960.

## Gwleidyddiaeth 
Mae gan Gabon system arlywyddol. Arlywydd cyntaf Gweriniaeth Gabon oedd Léon Mba. Yr ail arlywydd, o 1967 hyd 2009, oedd Omar Bongo Ondimba.

## Taleithiau 
Rhennir Gabon yn 9 talaith:

* Estuaire
* Haut-Ogooué
* Moyen-Ogooué
* Ngounié
* Nyanga
* Ogooué-Ivindo
* Ogooué-Lolo
* Ogooué-Maritime
* Woleu-Ntem.

## Iaith a diwylliant 
bawd|290px|dde|Map o Gabon
Ffrangeg yw'r brif iaith a'r unig iaith swyddogol ond sieredir sawl iaith brodorol yn ogystal.

Gyda'i chymydog Camerŵn mae Gabon yn gartref i ddiwylliant y Ffangiaid, grŵp ethnig sy'n adnabyddus am ei dawnsiau a'i chelf dradoddiadol, yn arbennig ei masgiau trawiadol.


Categori:Gwledydd Affrica
Afal

Ffrwyth sydd yn cael ei feithrin led led y byd yn fwy nag un ffrwyth arall yw **afal**. Heddiw, bwytawn yn bennaf *Malus domestica*, ond mae'n debyg mai ei hynafiaid gwyllt oedd *Malus sieversii*, sy'n dal i fod yn goeden wyllt ar fynyddoedd Asia ganol, yn Casachstan,  Cirgistan, Tajicistan, a rhan deheuol ardal Xinjiang yn Tsieina.

Fe wneir y ddiod seidr o afalau.

## Mathau
*Cymru
Mae'r mathau hyn yn tyfu yng Nghymru, yn ôl yr arbenigwr Ian Sturrock: Croen Mochyn, Pig y Golomen, Sant Cecilia, Glyn Dŵr, Pig Aderyn, Trwyn Mochyn, Cox Cymreig, Gwell na Mil ac Afal Nant Gwrtheyrn.

*Erddig
Dyma rai o enwau'r afalau sydd yn tyfu yng ngerddi Erddig: Costard, Red Falstaff 1983, golden Noble 1820, Genet Moyle 1849, Cox's Orange Pippin 1825, Twenty Ounce 1844, Duchess's favourite 1700's, Cockpit Improved 1831, Reinette Canada, Dutch Codlin 1783, King's Acre Bountiful 1899, Coer De Boeuf 13C, Golden Spire, Winter Gem, Katy 1947, Mank's Codlin Devil 1975, 10 Commandments 1883, Orleans Reinette 1776, White Melrose 1831, Stamford Pippin 1858, Fenovillet rouge 1667, Miller's seedling 1848, Orange pippin, Rosemary russet 1831, Royal jubilee 1888, Court Pendu Plat 1613.

*Newid y byd
Meddai Twm Elias: “dywediad ge’s i gan gyfaill o’r Almaen, yntau wedi ei weld mewn siop gyfrifiaduron yn Ynysoedd y Philipinau: 
:"Tri afal a newidiodd y byd: yr un fwytaodd Adda; yr un ddisgynnodd ar ben Newton a’r un cyfrifiadurol ddyfeiswyd gan Steve Jobbs."

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffrwythau
Categori:Rosaceae
Mwyaren

Ffrwyth  bwytadwy yw **mwyar duon** sy'n tyfu ar fiaren (neu'r *Rubus fruticosus*) a cheir sawl math gwahanol. Mae'r gair "mieri" yn cyfeirio at y berth pigog hwnnw yn air a glywir ar lafar gwlad yn hytrach nag yn air a ddefnyddir yn y dosbarthiad gwyddonol. Mae'n blodeuo rhwng mis Mai a mis Awst. Mae'r blodau'n wyn neu'n binc a'r ffrwythau'n ddu neu'n biws tywyll.

Gellir defnyddio'r ffrwyth i wneud jam, win neu darten. Ceir dros 375 math gwanhanol ac mae llawer ohonyn nhw'n perthyn yn agos at ei gilydd.

## Ffenoleg
Rydym yn ymddangos yn hel mwyar duon yn gynt heddiw na chanrif yn ôl. Dyma’r holl gofnodion (“hel mwyar duon” - “picking blackberries) hyd yma. Os oes dau gofnod yn y flwyddyn yna cymerir y cyntaf yn unig. Mae’r patrwm yn drawiadol - Mae cofnod 1940* [saeth melyn] yn torri’r patrwm: Dyma’r cofnod hwnnw:
:9 Awst 1940 Rhoddais y rhan fwyaf o heddiw i gasglu mwyar duon gyda fy mrawd a'i fachgen bach pedair oed. Cawsom fasgedaid lawn, oddeutu saith pwys. Yr oedd cyfraniad y bychan yn llawer mwy i'w gylla nag i'r fasged. Tystia ei wefysau a'i dafod i hynny.

Dyma'r meteorolegydd Huw Holland Jones: 
:*1940 was a good summer over Wales & Eng. June was very sunny (311hrs sun at Holyhead) & dry (19mm), July had av rain & above av. sun. Aug was very dry with av sun..so I suspect the early warmth & sun brought on the blackberries and the July rain helped them swell.*

## Cyfeiriadau
Categori:Ffrwythau
Categori:Rosaceae
Riwbob

Llysieuyn yw **riwbob** a ddaw o Asia yn wreiddiol. Mae dail riwbob yn wenwynig ond caiff y coesyn ei fwyta mewn pwdin, fel arfer mewn tartenni neu grymblenni.

Categori:Llysiau
Categori:Polygonaceae
Rêp

Planhigyn gyda blodau melyn yw **rêp**. Yn Ewrop, fe'i defnyddir yn bennaf i wneud olew neu fwyd anifeiliaid, ond gellir bwyta'r blagur a'r blodau wedi eu coginio fel llysieuyn.

Gellir gwasgu hadau rêp i greu olew. Defnyddir yr olew yma ar gyfer ffrio bwyd. Ceir cwmni Cymreig, 'Blodyn Aur' sy'n cynhyrchu olew rêp ar gyfer coginio.

Categori:Brassicaceae
Categori:Llysiau
Categori:Llysiau rhinweddol
Letysen

Llysieuyn a dyfir er mwyn ei ddail, fel arfer i'w fwyta yn amrwd mewn salad yw **letysen**.

Categori:Llysiau
Categori:Asteraceae
Bresychen

Llysieuyn a oedd yn dod o ardal Môr y Canoldir yn wreiddiol ond sydd yn cael ei bwyta bron ledled y byd heddiw yw **bresychen** neu **gabetsien**. Mae llawer o fathau o fresych ar gael, y mwyafrif lle caiff y dail eu bwyta a rhai (blodfresych a brocoli) lle caiff y blodau eu bwyta. Brassica oleracea yw'r term biolegol, sef grŵp sy' perthyn i deulu'r Brassicaceae (neu'r 'Cruciferae'). Gwyrdd yw eu lliw nes iddynt ddechrau pydru, pan dront yn frown.

Mae'r Albanwr yn ei alw'n *bowkail*, oherwydd ei siâp ac weithiau'n *castock*,

## Cyfeiriadau
Categori:Llysiau
Categori:Brassicaceae
Olewydden

Coeden fach a'i ffrwyth yw **olewydden** neu **olif**. Defnyddir olewydd i gynhyrchu olew neu i'w bwyta, er enghraifft mewn salad.

250px|chwith|olewydd|thumb

Categori:Oleaceae
Categori:Coed
Categori:Ffrwythau
Gwenith

Grŵp o wair ŷd unflwydd gwyllt a dof o'r genws *Triticum* yw **gwenith**. Mae'i rawn yn cael ei felu'n flawd i wneud bara, ac yn cael ei fragu hefyd i greu cwrw.

Mae cnydau o wenith yn cael eu tyfu ledled y byd. Un o'r ardaloedd pwysicaf am dyfu gwenith yw gwastadiroedd canolbarth UDA.

## Llenyddiaeth Gymraeg
Ceir nifer o hen benillion yn cynnwys y gair "gwenith" ac yn eu plith:

:Medi gwenith yn ei egin
:Yw priodi glas fachgennyn;
:Wedi ei hau, ei gau, a'i gadw,
:Dichon droi'n gynhaeaf garw.

Efallai mai un o'n caneuon traddodiadol enwacaf ydy: ''Bugeilio'r Gwenith Gwyn''.


Categori:Grawnfwyd
Categori:Poaceae
Categori:Prif fwydydd
Taten

Cloronen startshlyd â chroen brown neu goch sy'n ehangiad o goesyn tanddaearol o'r planhigyn trin *Solanum tuberosum* ac a goginnir a bwytir fel llysieuyn yw **taten** (ll. **tatws**). Mae taten yn dod o Dde America yn wreiddiol, ond bwytir nhw ledled Ewrop, De America a Gogledd America heddiw.

## Dywediadau a llên gwerin
Mae'n arferiad yng Nghymru i alw plant neu bobl annwyl eraill yn *Flodyn Tatws*.

## Ffenoleg
Dengys dadansoddiad o gofnodion Llèn Natur ym Mwletin 151 (graff tud. 6) mai ym mis Ebril fu anterth plannu (cyfystyron 'seti', 'gosod') tatws yng Nghymru, priddo ym mis Mehefin, a chodi tatws ym mis Hydref.
Dyma ddau gofnod enghrefftiol o'r amrywiadau ar y gair 'plannu':
John Owen Hughes, Bwlchtocyn, Llŷn, yn gosod tatws ar 14 Ebrill 1931 ac ar 23 Mai 1851 roedd Edward Evans, Parsele, Gogledd Penfro yn *Penud seti tato* (h.y. gorffen plannu tatws).

Tato! Tato! Tato! 1862.jpg|Poster yn hysbysu pobl o lwyth o datws o'r Iwerddon ar werth yn Llangrannog
Potato blossom.JPG|Blodau tatws

## Cyfeiriadau
Categori:Llysiau
Categori:Prif fwydydd
Categori:Solanaceae
Swydd Gaerlŷr

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr yw **Swydd Gaerlŷr** (Saesneg: *Leicestershire*). Mae'r brifddinas, Caerlŷr, yn ddinas boblog iawn. Mae Caerlŷr ei hun yn fwrdeistref sirol, nad yw'n rhan o'r sir weinyddol. Mae'r sir yn ffinio â Swydd Lincoln, Rutland, Swydd Northampton, Swydd Warwick, Swydd Stafford, Swydd Nottingham a Swydd Derby, ac mae hi'n cynnwys rhan o Goedwig Cenedlaethol Lloegr.

bawd|dim|200px|Lleoliad Swydd Gaerlŷr yn Lloegr

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
Rhennir y sir yn saith ardal an-fetropolitan ac un awdurdod unedol:

200px|dim

# Bwrdeistref Charnwood
# Bwrdeistref Melton
# Ardal Harborough
# Bwrdeistref Oadby a Wigston
# Ardal Blaby
# Bwrdeistref Hinckley a Bosworth
# Ardal Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr
# Dinas Caerlŷr – awdurdol unedol

### Etholaethau seneddol
Rhennir y dir yn ddeg etholaeth seneddol yn San Steffan:
* Bosworth
* Charnwood
* De Caerlŷr
* De Swydd Gaerlŷr
* Dwyrain Caerlŷr
* Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr
* Gorllewin Caerlŷr
* Harborough
* Loughborough
* Rutland a Melton (Mae'r etholaeth hon yn cynnwys swydd Rutland.)

## Dolenni allanol 
*  Gwefan y Cyngor


Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
Prifysgol Caergrawnt

Prifysgol yng Nghaergrawnt, a'r brifysgol hynaf ond un yn Lloegr, ydy **Prifysgol Caergrawnt** (Saesneg: **University of Cambridge**). Mae ei gwreiddiau'n dyddio'n ôl i ddechrau'r 13g, pan symudodd nifer o ysgolheigion yno i ffoi rhag dinasyddion gelyniaethus Rhydychen. Erbyn 1226 roedd yr ysgolheigion yn ddigon niferus i sefydlu mudiad â changhellor yn bennaeth arno. Derbyniasant nawdd gan y Brenin Harri III ym 1231 i'w gwarchod rhag tirfeistriaid y dref. Mae'n aelod o'r League of European Research Universities.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Prifysgol Caergrawnt
* Facebook Cymdeithas y Mabinogi, Cymdeithas Cymry Prifysgol Caergrawnt


Caergrawnt
Categori:Caergrawnt
Collen (coeden)

Mae'r **Gollen** (***Corylus avellana***) yn goeden sy'n dod o Ewrop ac Asia yn wreiddiol. Mae'r cnau yn fwytadwy. Mae'r gair 'collen' i'w ganfod hefyd mewn enwau llefydd megis Cwrt-y-gollen a Nant-y-Gollen (ond nid Llangollen, sydd wedi'i enwi ar ôl Collen Sant).

225px|chwith|bawd|Cnau cyll

Categori:Coed
Categori:Cnau
Categori:Betulaceae
Sinsir

Planhigyn lluosflwydd llysieuol trofannol yw **sinsir** neu **sunsur** (Lladin: *Zingiber officinale*); defnyddir ei wreiddgyffion (neu risomau) sych fel perlysieuyn neu lysieuyn llesol.

Mae ei goesyn corsennaidd yn tyfu tua metr o daldra'n flynyddol ac mae ganddo ddail gwyrdd a blodau melynwyrdd. Mae'n frodorol o dde Tsieina ond lledaenodd i Asia ac yna i Orllewin Affrica a'r Caribi. Cychwynnwyd allforio sinsir i Ewrop o India yn ystod y ganrif gyntaf O.C. Bellach, India yw prif gynhyrchydd sinsir.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Turmeric

Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Sbeisys
Categori:Zingiberaceae
Cneuen almon

Cneuen sydd yn cael ei defnyddio i wneud teisen yw **cneuen almon**.

250px|chwith|bawd|Cnau almon

Categori:Cnau
Categori:Rosaceae
Ciwcymbr

Llysieuyn ymgripiol o deulu'r cicaionau neu'r gowrdiau (*Cucurbitaceae*) yw **ciwcymbr**, **ciwcymer**, **cucumer**, neu yn hynafaidd **chwerwddwr** neu **chwerfell** (*Cucumis sativus*). Fe'i dyfir ar draws y byd am ei ffrwyth hirgul, gwyrdd a noddlyd.

Planhigyn unflwydd ydyw a chanddo goesyn ymlusgol a suddlon. Mae ganddo ddail blewog â thri neu bum pigyn, a thendriliau a ymganghennir o'r coesyn i'w gynnal. Tyfir blodau melyn â phum petal arno, ac mae'r rhain yn unrhywiol ac yn cynhyrchu had a elwir pepo.

## Coginiaeth 
Bwytir ciwcymbr ers 3000 o flynyddoedd. Dim ond ychydig o werth maeth sydd gan y ciwcymbr, ond mae'n gynhwysyn poblogaidd mewn saladau, sawsiau relish, a brechdanau. Gan ei fod yn cynnwys rhyw 90% dŵr, mae ganddynt flas ffres, oer ac ysgafn, a bwyteir bron bob amser yn amrwd. Fel rheol fe'i dorrir yn defyll, neu'n ffyn, megis moron. Caiff ciwcymbrau bychain eu piclo.

## Defnydd cosmetig 
Cred rhai bod gan y ciwcymbr gynhwysyn arbennig sy'n helpu lleihau'r chwydd o gwmpas y llygaid, neu fagiau dan y llygaid. Felly, dyma pam mae'r fenyw sy'n cael triniaeth wyneb yn aml yn dodi tefyll o giwcymbr dros ei llygaid. Ni ellir dadlau â'r canlyniad, ond mae'r honiad yn anghywir: dŵr yw'r unig gynhwysyn arbennig, a'r lleithder hyn sy'n oeri'r croen ac yn lleihau'r chwydd. Mae ambell cynnyrch cosmetig yn cynnwys echdynion ciwcymbr, a mewn crynodiad uchel gallai wella hydradiad y croen.

## Gweler hefyd 
* "Ciwcymbars Wolverhampton", cerdd gan Ifor ap Glyn

## Cyfeiriadau 
Categori:Cucurbitaceae
Categori:Llysiau
Penbedw

Tref yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Penbedw** (Saesneg: *Birkenhead*). Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Cilgwri. Saif ar lan Afon Merswy, ar benrhyn Cilgwri gyferbyn â Lerpwl.

Mae ganddi boblogaeth o oddeutu 83,729. Mae Caerdydd 212.3 km i ffwrdd o Benbedw ac mae Llundain yn 288.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sy'n 7.6&nbsp;km i ffwrdd.

## Hanes
Adeiladwyd Priordy benedictaidd Penbedw yn 1150.
Yn ddiweddarach adeiladwyd porthladd a thyfodd diwydiant adeiladu llongau yno.

Adeiladwyd y llong Dinbych ym Mhenbedw.
bawd|chwith|250px|Iard Cammell Laird

## Adeiladu llongau
Dechreuwyd y dywidiant adeiladu llongau ym 1829. Sefydlwyd gwaith haearn gan William Laird ym 1824. Ymunoedd ei fab John Laird â’r prosiect ym 1828. Daeth y cwmni Cammell Laird.

## Statws
Ar un adeg, oedd Penbedw yn rhan o blwyf Bidston. Daeth Penbedw yn fwrddeistref drefol ym 1877, ac yn fwrddeistref sirol yn 1888. Roedd plwyf Penbedw Santes Fair, Bidston, Claughton, Oxton, Tranmere, a rhan o Bebington yn rhan o’r fwrddeistref. Ychwanegwyd Landican, Prenton a Thingwall ym 1928, a Noctorum, Upton a Woodchurch ym 1933. Hyd at 1af Ebrill 1974, roedd Penbedw a gweddill Cilgwri yn rhan o Swydd Gaer; wedyn collodd Penbedw ei statws fel bwrddeistref sirol, a daeth yn rhan o Fwrddeistref Cilgwri yn Sir Glannau Merswy.

## Trafnidiaeth
bawd|chwith|250px|Simne allyriadau Twnnel Queensway
bawd|chwith|250px|Gorsaf reilffordd Sgwâr Hamilton
### Fferiau
Dechreuodd y wasanaeth fferi gyntaf dros yr afon yn 1150. Dechreuodd gwasanaeth fferi stêm rhwng Tranmere a Lerpwl ym 1817 ac un rhwng Woodside a Lerpwl ym 1822.

### Ffyrdd
Mae 2 dwnnel o dan Afon Merswy yn cysylltu Penbedw â Lerpwl, Twnnel Kingsway a Thwnnel Queensway. Agorwyd Twnnel Queensway ym 1934.

### Rheilffyrdd
Trefnir rheilffyrdd yr ardal gan Merseyrail. Agorwyd twnnel rheilffordd rhwng Penbedw â Lerpwl ym 1886, ac mae trenau’n mynd ymlaen o Benbedw i Gaer, Ellesmere Port, West Kirby a New Brighton.

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Mhenbedw ym 1917. Dyfarnwyd y Gadair i Hedd Wyn, oedd wedi'i ladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917

## Enwogion 
*Nigel Blackwell, canwr y band Half Man Half Biscuit
*Syr Lewis Casson (1875-1969), actor
*Marion Eames (1921-2007), nofelydd 
*Tim Hetherington (1970-2011), ffoto-newyddiadurwr
*Glenda Jackson (g. 1936), actores a gwleidydd
*Megs Jenkins (1917-1998), actores
*Paul O'Grady (g. 1955), difyrwr a chyflwynydd teledu
*Ken McKenna (g. 1960), chwaraewr pêl-droed 
*Jennie Thomas (1898-1979), awdures llyfrau plant

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Sgwâr Hamilton, Penbedw
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Saer llongau Laird, 
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917 Eisteddfod y Gadair Ddu

Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri

Categori:Trefi Glannau Merswy
1717

17g - **18g** - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1712 1713 1714 1715 1716 - **1717** - 1718 1719 1720 1721 1722

----

## Digwyddiadau 
***Llyfrau**
**Elias Ashmole - *Memoirs*
***Drama**
**Susanna Centlivre - *The Cruel Gift*
***Barddoniaeth**
**Matthew Prior - *The Dove*
***Cerddoriaeth**
**Georg Friedrich Händel - *Water Music*
**Antonio Vivaldi - *Penelope la Casta* (opera)

## Genedigaethau 
*19 Chwefror - David Garrick, actor (m. 1779)
*13 Mai - Maria Theresa o Awstria (m. 1780)
*5 Gorffennaf - Pedro III, brenin Portiwgal (m. 1786)
*24 Medi - Horace Walpole, awdur (m. 1797)
*27 Rhagfyr - Pab Pïws VI (m. 1799)

## Marwolaethau 
*23 Chwefror - Magnus Stenbock, milwr, 52
*20 Mai - Syr John Trevor, gwleidydd, 80?
*3 Mehefin - Thomas Watson, Esgob Tyddewi, 80
*30 Awst - William Lloyd, Esgob Llanelwy, 90

*
Tân

Ocsideiddiad cyflym o nwyon hylosg a ddaw allan o danwydd yw **tân**. Yn cyd-fynd â thân fel arfer y mae fflam, gwres a golau. Gall tân sydd y tu hwnt i reolaeth fod yn beryglus iawn, ond o dan reolaeth bu tân yn un o'r adnoddau mwyaf defnyddiol a fu gan y ddynol ryw ar hyd yr oesoedd. Mae tân mynydd yn enghraifft o hyn, ble y llosgir yr hen dyfiant megis grug er mwyn ysgogi twf newydd.

Yn Gymraeg, rydym yn 'cynnau' tân. Gelwir twmpath o dân yn goelcerth.

## Cemeg
Mae tanau yn gyffredin ar y ddaear gan fod ei hatmosffêr yn cynnwys un o'r ocsidyddion mwyaf pwerus; ocsigen. Ocsigen yw'r elfen fwyaf electronegatif ar ôl fflworin ac felly mae ei electronau allanol yn isel iawn mewn egni. O ganlyniad mae ocsigen yn cael ei rydwytho gan bron pob elfen arall i ffurfio ocsidau gan ryddhau llawer o egni:

O2 + 4e- → 2O2-

Gweler hefyd adweithiau rhydocs.

## Gweler hefyd 
* Tân yn Llŷn

Categori:Hylosgiad
Categori:Peryglon
1716

17g - **18g** - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1711 1712 1713 1714 1715 - **1716** - 1717 1718 1719 1720 1721

----

## Digwyddiadau 
*
* **Llyfrau**
** Theophilus Evans - *Drych y Prif Oesoedd*
* **Drama**
** Voltaire - *Oedipe*
* **Cerddoriaeth**
** François Couperin - ''L'Art de toucher le clavecin*
** Alessandro Scarlatti - *Ombre tacite e sole*
** Domenico Zipoli - *Sonate d'intavolatura per organo e cimbalo''

## Genedigaethau 
* 20 Ionawr - Siarl III, brenin Sbaen
* 26 Rhagfyr - Thomas Gray, bardd (m. 1771)

## Marwolaethau 
* 14 Tachwedd - Gottfried Leibniz, athronydd Almaenig, 70

*
Tomato

Llysieuyn cyffredin sy'n perthyn i deulu'r codwarth (Lladin: *Solanaceae*; Saesneg: *nightshades*) yw **tomato**. Mae ei ffrwythau coch yn fwytadwy ac ar gael ledled y byd heddiw. Mae'n cael ei gynnwys mewn amrywiaeth eang o fwyd a diod gan gynnig saws, pitsas neu'n amrwd mewn salad. Mae'n frodorol o Ganol a Dde America, a cheir tystiolaeth i'r tomato gael ei ddefnyddio fel bwyd am y tro cyntaf yn Mecsico.

Ceir sawl math o domato, ac mewn gwledydd tymheredd cŵl, fe'i tyfir yn y tŷ gwydr. Yn gyffredin, gall dyfu i uchder o 1–3 metr (3–10 tr) gyda bonyn gwan; oherwydd hyn, ar adegau, mae'r planhigyn yn 'cropian' ar y ddaear, yn aml dros blanhigion eraill. Mae'n blanhigyn lluosflwydd, parhaol yn ei ardaloedd brodorol, ond mewn gwledydd oerach gall fod yn flodyn unflwydd. Ar gyfartaledd mae ei ffrwyth yn pwyso oddeutu 100 gram (4 owns).

## Geirdarddiad
Tarddiad y gair yw *tomatl*, un o eiriau'r iaith Nahwatleg, sef un o ieithoedd yr Asteciaid. Fe'i benthyciwyd i'r Sbaeneg, ac yn ei dro, i'r Saesneg, ac oddi yno i'r Gymraeg. Ymddangosodd mewn print yn gyntaf yn 1595.

Ystyr yr enw gwyddonol amdano, *lycopersicum*, yw 'eirinen flewog y bleiddiaid'.

Defnyddir ffrwyth coch y tomato gan gogyddion fel llysieuyn, fel arfer, e.e. mewn saws gyda chig. O ran botaneg a gwyddoniaeth y planhigyn, fodd bynnag, oherwydd fod ynddo hadau, ffrwyth ydyw, sy'n debycach i'r banana a'r afal nag ydyw i foronen neu feipen.

## Cyfeiriadau
Categori:Llysiau
Categori:Ffrwythau
Categori:Solanaceae
Sbeis

250px|de|bawd|Sbeisys ar werth ym Moroco.
Darnau o blanhigion sydd ddim yn berlysieuyn a ddefnyddir i roi blas i fwyd yw **sbeisys** (ar ôl y diffiniad hwn nid yw halen yn sbeis, ond mae rhai bobl yn meddwl fod sbeisys yn cynnwys mwynau a phopeth arall sydd yn rhoi blas i fwyd).

Yn ystod y Canol Oesoedd a'r Cyfnod Modern Cynnar roedd sbeisys yn nwyddau mor bwysig ag yw olew heddiw. Ar wahân i roi blas i fwyd roedden nhw'n cael eu defnyddio i gyffeithio bwyd ac i gynhyrchu moddion. O ganlyniad roedd masnach sbeisys—yn bennaf ar gyfer y rhai oedd yn dod o Asia—yn bwysig iawn, i'r gwledydd Arabaidd yn y dechrau, wedyn i ddinas-wladwriaethau yr Eidal (e.e. Fenis) ac i'r Ymerodraethau Ewropeaidd. Dechreuodd Oes y Darganfyddiadau yn y bedwaredd ganrif ar ddeg gan chwilio am ffordd ar hyd y môr i'r ynysoedd o ble roedd y sbeisys yn ddod.

Heddiw, y sbeisys mwyaf ddrud yw saffrwm, fanila a chardamom.


Sbeis
Mintys

Perlysieuyn a ddefnyddir i roi blas i fwyd, melysion, te a phâst dannedd yw **mintys** (neu **mint**). Mae'n perthyn i'r genws ***Mentha*** sy'n cynnwys tua 25 rhywogaeth megis y mintys ysbigog a'r mintys poeth.

Categori:Lamiaceae
Categori:Perlysiau
1715

17g - **18g** - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1710 1711 1712 1713 1714 - **1715** - 1716 1717 1718 1719 1720

----

## Digwyddiadau 
*
* **Llyfrau**
** Jane Barker - *Exilius*
* **Cerddoriaeth**
** Johann Sebastian Bach - *Englische Suiten*

## Genedigaethau 
* 26 Chwefror - Claude Adrien Helvétius, athronydd
* 23 Hydref - Pedr II, tsar Rwsia (m. 1730)

## Marwolaethau 
* 7 Ionawr - François Fénelon, bardd
* 1 Medi - Louis XIV, brenin Ffrainc, 76

*
Garlleg

Rhywogaeth yn is-deulu Allioideae y nionyn yw ***Allium sativum***, a elwir yn **garlleg** yn gyffredin. Mae ei berthnasau agos yn cynnwys y nionyn, y sialotsyn, y genhinen, a'r genhinen syfi. Defnyddiwyd garlleg ers gwawr hanes a cheir cofnodion cynnar o'i ddefnydd mewn coginio a meddygaeth. Mae ganddo nodwedd lem, blas sbeislyd sy'n aeddfedu a melysu'n gryn lawer â choginio.

Cysylltir y llysieuyn â Ffrainc yn draddodiadol, er i'r cysylltiad hwnnw bylu bellach gyda globaleiddio a rhannu traddodiadau bwyd. 
Rhennir bwlb garlleg, y darn mwyaf o'r planhigyn a ddefnyddir, yn sawl darn llai a elwir yn glofau. Ceir rhywogaeth o arlleg sydd gyda un clof yn unig hefyd, sy'n frodorol i dalaith Yunnan, Tsieina. Defnyddir y clofau fel hedyn, am gymeriant (amrwd neu wedi'i goginio), ac am bwrpasau meddygol. Bwyteir y dail, coesynnau (llun), a blodau (bylbynnau) ar y pen (fflurwain) hefyd, ac fel arfer pan maent yn anaeddfed a thendr o hyd. Yr haenau papuraidd, amddiffynnol neu'r "groen" ar ddarnau amrywiol y planhigyn a'r gwreiddiau sy'n tyfu o'r bwlb yw'r unig ddarnau a ystyrir i fod heb ddefnydd mewn coginio.

## Rhinweddau meddygol 
250px|bawd|chwith||Clofau garlleg
Fe'i defnyddid dros bum mil o flynyddoedd yn ôl gan yr Arabiaid, fel meddyginiaeth.  Mae'n llawn o Fitamin B, Fitamin C, Fitamin D, copr, sinc, alwminiwm, manganis, sylffwr a haearn. Gellir ei ddefnyddio fel antiseptig organig hefyd, neu i ostwng pwysedd gwaed uchel, sŵn yn y glust, pendro, cramp, dolur rhydd neu wynt yn y stumog. Fe'i defnyddid ers talwm, hefyd, i ladd llyngyr ac i atal gwaedlif yn y ffroenau.

Dengys ymchwiliadau diweddar drwy'r byd fod garlleg yn dda i ymladd clefydau sy'n ymwneud â'r galon.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Atlas o mathau wahanol o garlleg
* Craf y Geifr (Garlleg gwyllt)
* Meddygon Myddfai
* Llysiau Rhinweddol
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Amaryllidaceae
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Perlysiau
Siegfried Sassoon

Bardd a nofelydd o Loegr oedd **Siegfried Loraine Sassoon, CBE** (8 Medi 1886 – 1 Medi 1967).

Cafodd ei eni ym Matfield, Caint, yn fab i'r cerddor Alfred Ezra Sassoon a'r cerflunydd Theresa (nee Thornycroft).  Ymladdodd yn y Rhyfel Byd Cyntaf yn rhengoedd y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol. Priododd Hester Gatty yn 1933.  Bu farw ei fab, George Sassoon, yn 2006.

Roedd yn ffrind i'r beirdd Robert Graves, Wilfred Owen ac Edmund Blunden.  Enillodd y Wobr James Tait Black am ei lyfr *Memoirs of a Fox-Hunting Man* ym 1928.

Ystyrir ei soned *At the Grave of Henry Vaughan* yn Awst 1924 yn un o'r cerddi gorau a ysgrifennodd wedi'r  Rhyfel Mawr, ac yn sicr, un o'i gerddi mwyaf poblogaidd.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**The Daffodil Murderer*
**The Old Huntsman and other poems*
**Counter-Attack* (1918)
**Picture-Show* (1919)
**War Poems* (1919)
**Recreations* (1923)
**Lingual Exercises for Advanced Vocabularians* (1925)
**Selected Poems* (1925)
**Satirical Poems* (1926)
*''The Heart's Journey* (1928)
**Poems by Pinchbeck Lyre* (1931)
**The Road to Ruin* (1933)
**Vigils* (1935)
**Rhymed Ruminations* (1940)
**Poems Newly Selected* (1940)
**Collected Poems* (1947)
**Common Chords* (1950/1951)
**Emblems of Experience* (1951)
**The Tasking* (1954)
**Sequences* (1956)
**Lenten Illuminations* (1958)

### Nofelau
**Memoirs of a Fox-Hunting Man* (1928)
**Memoirs of an Infantry Officer* (1930)
**Sherston's Progress* (1936)

### Eraill
**The Old Century* (1938)
**The Weald of Youth* (1942)
**Siegfried's Journey* (1945)
**Meredith'' (1948)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cymdeithas Siegfried Sassoon  

Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Beirdd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Llenorion Saesneg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Milwyr o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Gaint
Ohio

Un o daleithiau Unol Daleithiau America yw **Ohio**. Daw'r enw o air yn yr iaith Iroquois sy'n golygu "dŵr mawr", fel yn achos enw Afon Ohio sy'n ffinio'r dalaith i'r de.

Dyma gyrchfan poblogaidd iawn gan Gymry'r 19g. Yr adeg honno roedd tuag 20% o boblogaeth Utah yn Gymry gyda'r rhan fwyaf yn ffermwyr ac yna cafwyd mewnfudo sylweddol gan lowyr y de i lofeydd Ohio a Pennsylvania a chwarelwyr llechi Gogledd Cymru i'r hyn a elwid yn "Slate Valley", yn Vermont a Thalaith Efrog Newydd.

Llysenw Ohio yw "Talaith Llygad y Bwch" () sydd yn cyfeirio at goed llygad y bwch, neu'r gastanwydden Americanaidd (*Aesculus glabra*), sydd yn gyffredin yn y dalaith.

canol|bawd|350px|Lleoliad Ohio yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Ohio 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  www.ohio.gov
*  Prosiect Cymru-Ohio : Archifau'r Cymry a ymfudodd i Ohio, ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru


Categori:Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Dallineb

250px|bawd|Dangosydd breil
Anallu i weld yw **dallineb**. Weithiau bydd pobl yn cael eu geni yn ddall, ond yng gwledydd datblygedig, clefydau yw achos dallineb fel arfer.

Mae rhai pobl yn dioddef o ddallineb lliw, sef yr anallu i weld y gwahaniaeth rhwng un neu nifer o liwiau y gall pobl heb yr annallu hwn weld yn iawn. Fel arfer mae'n nam genedigol, ond weithiau mae'n digwydd o ganlyniad i newid i'r llygad, y nerfau neu'r ymennydd. Yn 1794 ysgrifennodd John Dalton y papur gwyddonol cyntaf ar ddallineb lliw.

Mae'n bwysig bod dylinwyr tudalennau gwe yn cymryd yr annallu hwn i ystyriaeth pan yn cynllunio tudalennau i'w rhoi ar y we.

## Deillion enwog 
* Appius Claudius Caecus
* Jorge Luis Borges, awdur
* Louis Braille, dyfeisiwr
* Ray Charles, cerddor
* Homer, bardd
* Aldous Huxley, awdur
* Dafydd Jones (Dewi Dywyll) baledwr
* J. Puleston Jones
* Helen Keller
* Leslie Lemke
* John Parry (Y Telynor Dall)
* Joaquín Rodrigo, cyfansoddwr
* Tom Wiggins
* Stevie Wonder, cerddor

## Gweler hefyd 
* Breil
* Llyfr llafar

## Dolenni allanol 
* Cyngor Cymru i'r Deillion 
* Delweddau deillion Cymreig

Categori:Anabledd

Categori:Golwg
Ocapi

Carnolyn mawr cilgnöol a choedwigol o deulu'r jiráff yw'r **ocapi** (lluosog: ocapïod neu ocapïaid). Mae'n byw yn y coedwigoedd glaw o gwmpas Afon Congo, sydd yng ngogledd-ddwyrain Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo. Doedd neb ond pobl leol yn gwybod am yr ocapi cyn 1901.

Mae bongorff yr ocapi yn frowngoch neu wineuddu gyda chylchau neu resi duborffor ac hufenlliw ar ei goesau a phedrain, a mae siâp ei gorff yn debyg i'r jiráff, heblaw am ei wddf sydd ddim mor hir. Fel y jiraff mae ganddo dafod glas hir i fael yn nail y coed. Mae'n bwyta amrywiaeth o blanhigion gan gynnwys glaswellt, rhedyn, ffrwythau a ffyngau. Mae tafod yr ocapi yn digon hir i sychu ei llygaid ei hyn ac mae gan y gwryw gyrn byr â chroen arnynt.

Mae corff yr ocapi tua 2m i 2.5m (7-8 troeddfedd) o hyd ac ei ysgwyddau tua 1.5m i 2m (5-6 troeddfedd) uwch. Maen nhw tua 200–250&nbsp;kg (465-550 pwysau) trwm.

Mae ocapïod yn anifeiliaid y nos a maen nhw'n byw ar eu bennau eu hynain. Does dim ond un ifanc ar y pryd yn geni ar ôl beichiogrwydd sydd yn parhau am 421 i 457 dyddiau. Mae'r ifainc tua 16&nbsp;kg (35 pwysau) trwm ac yn cael eu nyrsio am tua 10 mis. Ar ôl 4 neu 5 o flynyddoedd maen nhw'n oedolion.

Does dim perygl arnynt, ond mae eu cynefin yn cael ei dinistrio ac yn mynd yn llai. Mae problemau ar gyfer herwhela, hefyd. Gwaith cadwraeth yn y Congo mae'n cynnwys astwdiaeth bywyd yr ocapi ac ers 1992 oes gwarchodfa iddynt. Beth bynnag, roedd mewnrhyfel y Congo yn perygl i'r bywyd gwyllt yr ardal yn ogystal a'r pobl sydd yn gweithio ar gyfer cadwraeth.

Enwyd y rhywogaeth (*O. johnstoni*) ar ôl Syr Harry Johnston. Roedd e'n arweinio'r alldaith i'r Fforest Ituri ble mae'r ocapi yn byw ac yn dod yn ôl o'r ardal a'r sbesimen gwyddonol cyntaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Giraffidae
Categori:Mamaliaid Affrica
Categori:Rhywogaethau o garnolion cyfnifer-fyseddog
Panamâ

Gwlad yng Nghanolbarth America yw **Gweriniaeth Panamâ** (). Mae hi'n gorwedd ar wddw cul o dir isel rhwng Costa Rica a Cholombia ac felly'n cysylltu De a Gogledd America. Mae Camlas Panamâ yn rhedeg trwy'r wlad ac yn cysylltu'r Môr Tawel a Môr Iwerydd. Y brifddinas yw Dinas Panamâ.

Ei phrifddinas a'i dinas fwyaf yw Dinas Panama, ac mae ei hardal fetropolitan yn gartref i bron i dwy filiwn o bobl - hanner trigolion y wlad.

## Hanes 
## Daearyddiaeth 
## Economi 
## Cyfeiriadau

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1903
Categori:Gwledydd America Ladin
Categori:Gwledydd Canolbarth America
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
Gwobr Mary Vaughan Jones

Gwobr llenyddiaeth plant yw **Gwobr Mary Vaughan Jones**. Cyflwynir *Tlws Mary Vaughan Jones* pob tair blynedd i awdur a sgrifennodd llyfrau plant sylweddol dros gyfnod o flynyddoedd, er mwyn coffáu cyfraniad Mary Vaughan Jones i faes llyfrau plant yng Nghymru.

## Gwobrau
*1985 - Ifor Owen
*1988 - Emily Huws
*1991 - T. Llew Jones
*1994 - W. J. Jones
*1997 - Roger Boore
*2000 - J. Selwyn Lloyd
*2003 - Elfyn Pritchard
*2006 - Mair Wynn Hughes
*2009 - Angharad Tomos
*2012 - Jac Jones
*2015 - Siân Lewis
*2018 - Gareth F. Williams
*2021 - Menna Lloyd Williams
*2024 - Bethan Gwanas

## Cyfeiriadau
Categori:Rhestrau enillwyr gwobrau
Mary Vaughan Jones, Gwobr
Categori:Llenyddiaeth plant Gymraeg
Dinas Panamâ

Prif ddinas Panamâ yw **Dinas Panamâ** (). Mae hi ar arfordir y Cefnfor Tawel ac ar Gamlas Panamâ. Mae tua 708,738 o bobl yn byw yno. Dinas Panamâ ydy canolbwynt gwleidyddol, gweinyddol a diwylliannol y wlad.

## Hanes 
Sefydlwyd y ddinas hon gan Pedro Arias de Ávila (Pedrarias Davila) ar 15 Awst 1519. Ers y cyfnod hynny, mae masnach ar draws y culdir wedi bod yn bwysig iawn i'r ddinas. O'r fan yma roedd yr alldaith a choncwest Periw wedi dechrau ac roedd yr aur a'r arian yn cael eu danfon i Sbaen trwy'r dref. Ym 1671 roedd Henry Morgan a 1400 o ddynion eraill wedi ymosod ar y dref ac fe'i llosgwyd o ganlyniad. Mae olion y dref i'w gweld hyd yn oed heddiw ond adeiladwyd y dref newydd rhyw 5 milltir i'r gorllewin ym 1673. Enw olion y dref cyntaf yw *Panamá la Vieja* ac mae llawer o dwristiaid yn ymweld â'r fan.

Pan ddarganfuwyd aur yn Nghaliffornia ym 1848, cynyddodd y nifer o deithwyr a oedd yn mynd trwy Banamâ i'r gogledd. Y flwyddyn cyn hynny, sefydlwyd Cwmni Rheilffordd Panamâ, ond nid oedd trenau yn rhedeg cyn 1855. Fodd bynnag, adeiladwyd y rheilffordd gyntaf o'r arfordir gorllewinol i arfordir dwyreiniol yr Unol Daleithiau ym 1869, ac felly roedd tua 375,000 o bobl yn teithio trwy Banamâ i'r arfordir gorllewinol a thua 225,000 o bobl i'r arfordir dwyreiniol. Wrth gwrs, roedd hynny'n golygu y datblygodd Panamâ yn ddinas gyfoethog iawn ar y pryd.

Roedd Camlas Panamâ yn golygu ffyniant o'r newydd i'r ddinas. Yn bennaf, roedd iechyd y boblogaeth yn gwella o ganlyniad i waith yr Americanwyr yng Nghylchfa'r Gamlas. Roedd llai o glefyd melyn a malaria ac roedd y gwasanaeth dŵr yn well. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd adeiladwyd canolfannau milwrol ar hyd y gamlas gan luoedd yr Unol Daleithiau. O ganlyniad roedd llawer o bobl milwrol a sifil yn dod i'r ddinas ac yn gwario eu harian yno, ond ar y llaw arall nid oedd pawb yn hapus i weld byddin gwlad dramor yn eu gwlad ac roedd llawer o'r canolfannau milwrol ar lannau'r gamlas - ac felly roedd hi'n amhosib i'r trigolion gyrchu yno cyn y 1960au.

Rhwng y 1970au a'r 1980au daeth Panamâ i fod yn ganolfan i fanciau rhyngwladol, ond gwelwyd  problemau gyda gwyngalchu arian hefyd.

Ar ôl bron i flwyddyn o densiwn rhwng UDA a Phanamâ, gorchmynodd Arlywydd Bush oresgyniad Panamâ a chwymp General Manuel Noriega. O ganlyniad, llosgwyd un ardal o'r ddinas o'r enw *El Chorillo*, ond cafodd ei ail-adeiladu gydag arian o'r Unol Daleithiau yn ddiweddarach.

Heddiw, mae'r ddinas yn dal i fod yn ganolfan bancio rhyngwladol. Mae porthladd yn Balboa, y dref gyfagos.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Basilica Sant John Bosco (eglwys)
*Estadio Rommel Fernandez
*Puente de las Américas (pont)
*Ysbyty Gorgas

## Enwogion
*Guillermo Endara, gwleidydd (1936-2009)
*Flex (g. 1979), canwr


Panama, Dinas
Panama, Dinas
1714

17g - **18g** - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1709 1710 1711 1712 1713 - **1714** - 1715 1716 1717 1718 1719

----

## Digwyddiadau 
*27 Gorffennaf - Brwydr Gangut
* Sefydlu Cymdeithas yr Hen Frythoniaid, cymdeithas gyntaf y Cymry yn Llundain
* **Llyfrau**
** Gottfried Leibniz - *Monadologia*
** John Morgan o Matchin - *Myfyrdodau bucheddol ar y pedwar peth olaf*
** Richard Steele - *The Crisis*
* **Drama**
** Nicholas Rowe - *The Tragedy of Jane Shore*
* **Cerddoriaeth**
** Arcangelo Corelli - *12 concerti grossi*, op.6
** George Frideric Handel - *Utrecht Te Deum*

## Genedigaethau 
* ym mis Mawrth - Edward Richard, bardd ac ysgolhaig (m. 1777)
* 8 Mawrth - Carl Philipp Emanuel Bach, cyfansoddwr (m. 1788)
* 6 Mehefin – José I, brenin Portiwgal (m. 1777)
* 2 Gorffennaf - Christoph Willibald Gluck, cyfansoddwr (m. 1787)
* 1 Awst - Richard Wilson, arlunydd (m. 1782)

## Marwolaethau 
* 1 Awst - Anne, Brenhines Prydain Fawr, 49

*
1713

17g - **18g** - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1708 1709 1710 1711 1712 - **1713** - 1714 1715 1716 1717 1718

----

## Digwyddiadau 
* Mawrth/Ebrill - Cytundeb Utrecht
*13 Gorffennaf - Cytundeb Portsmouth: diwedd y Rhyfel Brenhines Anne
* **Llyfrau**
** Jakob Bernoulli - *Ars Conjectandi*
** Daniel Defoe - *A General History of Trade*
** Antoine Hamilton - *Mémoires du comte de Gramont*
* **Drama**
** Joseph Addison - *Cato*
** Alain-René Lesage - *Arlequin roi de Serendib*
* **Cerddoriaeth**
** Johann Sebastian Bach - ''Alles mit Gott und nichts ohn' ihn*
** Louis-Nicolas Clérambault – *Leandre et Hero* (cantata)
** François Couperin - *Pièces de clavecin'', llyfr 1

## Genedigaethau 
* Daniel Rowland, pregethwr (m. 1790)
* 23 Medi - Ferdinand VI, brenin Sbaen
* 5 Hydref - Denis Diderot, athronydd (m. 1784)

## Marwolaethau 
* 8 Ionawr - Arcangelo Corelli, 59, cyfansoddwr
* 25 Chwefror - Frederic I, ymerawdwr Prwsia, 55

*
Richard Wilson (arlunydd)

Arlunydd o Gymru oedd **Richard Wilson** (1 Awst 1714 – 15 Mai 1782).

Cafodd ei eni yn rheithordy Penegoes, ger Machynlleth yn Sir Drefaldwyn. Roedd ei dad John Wilson yn rheithior yno ac wedi bod ym Mhrifysgol Rhydychen ac ef oedd yn ei ddysgu mae'n debyg. Roedd ei fam, Alice Wynne yn perthyn i nifer o deuluoedd bonheddig a chefnog yng Nghymru.

Aeth i Lundain yn llanc 16 oed at arlunydd o'r enw Thomas Wright i ddysgu sut i beintio portreadau dan nawdd Syr George Wynne, perchennog mwynglawdd ac yn perthyn i'w fam. Ymhen 6 blynedd sefydlodd ei fusnes ei hun yn peintio portreadau.
Ar ôl ymweliad â'r Eidal (1749-1756), canolbwyntiodd ar dirluniau. Roedd yn arloeswr a fabwysiadodd arddull rhydd telynegol yn lle Clasuriaeth, gan baratoi'r ffordd i artistiaid diweddarach fel Gainsborough a Constable. Fe fu farw yng Ngholomendy, Sir Ddinbych.

## Prif beintiadau

Delwedd:Richard Wilson - Snowdon from Llyn Nantlle - Google Art Project.jpg|*Yr Wyddfa o Lyn Nantlle* (tua 1766). Oriel Gelf Walker, Lerpwl
File:Richard Wilson - Meleager and Atalanta - Google Art Project.jpg|*Meleager ac Atalanta* (1770). Tate Britain, Llundain
Delwedd:Richard Wilson - Llyn-y-Cau, Cader Idris - Google Art Project.jpg|*Llyn y Cau, Cadair Idris* (tua 1774). Tate Britain, Llundain

**Castell Caernarfon*
**Castell Dolbadarn*
**Afon Penegoes*
**Pont Dolgellau*
**Glyn Mawddach gyda Cader Idris*
**Castell Cilgerran*
**Castell Ddinas Bran*
**Miss Catherine Jones o Golomendy, ger yr Wyddgrug*

## Cyfeiriadau
*Richard Wilson (1713-1782) yn y *Bywgraffiadur Cymreig*

Categori:Genedigaethau 1714
Categori:Marwolaethau 1782
Categori:Peintwyr y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Peintwyr tirluniau o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Arsyllfa Frenhinol Greenwich

Lleolir **Arsyllfa Frenhinol Greenwich** ar fryn ym Mharc Greenwich yn Llundain. Roedd y Seryddwr Brenhinol yn gweithio yn y fan yma ac roedd yr arsyllfa ar y Prif Feridian, sef y meridian sylfaenol ar gyfer pob hydred. Heddiw, mae llinell efydd ar y lawnt yn dangos safle'r Prif Feridian ac ers 16 Rhagfyr, 1999 mae golau laser gwyrdd wedi goleuo i'r gogledd yn ystod y nos. Ymhlith y Cymry sy'n gysylltiedig a'r Arsyllfa mae John William Thomas (1805 – 12 Mawrth 1840), sy'n adnabyddus wrth ei lysenw 'Arfonwyson'.

Comisiynwyd yr arsyllfa gan y brenin Siarl II ym 1675. Adeiladwyd yr arsyllfa wreiddiol, Flamsteed House (1675-76), gan Syr Christopher Wren. Dyma'r adeilad cyntaf ym Mhrydain i gael ei adeiladu'n arbennig fel sefydliad ymchwil gwyddonol.

Nid yw'r awyr uwchben Llundain bellach yn ddigon clir ar gyfer seryddiaeth, felly symudwyd yr Arsyllfa Frenhinol i Gastell Herstmonceux ger Hailsham, Dwyrain Sussex. Adeiladwyd Sbiendrych Isaac Newton yn y fan yma ym 1967, ond symudwyd ef i La Palma yn Sbaen ym 1979. Symudodd yr Arsyllfa Frenhinol unwaith eto ym 1990, y tro yma i Gaergrawnt, ond ar ôl penderfyniad y Cyngor Ymchwil Ffiseg Gronyn a Seryddiaeth (PPARC) terfynwyd ef ym 1998. Ar ôl hynny symudwyd Swyddfa y Nautical Almanac i Labordy Rutherford Appleton ac unwaith arall i'r Canolfan Technoleg Seryddiol yng Nghaeredin.

Cyn i gyflwyno Amser Cyfesurol Cyffredinol roedd Amser Safonol Greenwich (GMT), sef amser a penderfynwyd ar ôl arsylliadau'r arsyllfa hon, yr amser sylfaenol y byd.

Mae'r pelen amser wedi a'i adeiladwyd gan y Seryddwr Brenhinol John Pond ym 1833 yn dal i gwympo pob dydd ar 13:00. Heddiw, mae yna hefyd amgueddfa offer seryddol a mordwyol sydd yn cynnwys H4, y cronomedr hydred gan John Harrison.

250px|bawd|dim|Arsyllfa Frenhinol Greenwich
250px|bawd|dim|Yr Arsyllfa ar ei bryn

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Frenhinol Greenwich
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Arsyllfa Frenhinol, Greenwich