Beiau Gwaharddedig Cerdd Dafod

Hyd at yn lled ddiweddar, ar lafar yr arferid adrodd a chanu Cerdd Dafod a phur anaml y darllenid cerddi cynganeddol yn dawel ym meddwl y darllenydd; pethau cymdeithasol oeddynt. Yn wir, pwrpas cerdd dafod yw creu patrymau o seiniau drwy ailadrodd odl a chytseiniaid mewn modd sy'n swnio'n dda ar lafar. I'r pwrpas hwn, ac er mwyn bod yn ganllaw i feirdd, ceid nifer fawr o reolau pendant, a disgwylid lefel uchel o grefft a disgyblaeth yng ngwaith y bardd caeth.

Mae rhai o'r rheolau hyn yn hen iawn; o bosibl yn dyddio o'r 14g pan ysgrifennwyd *Gramadeg Einion Offeiriad* fel arweiniad i'r canu caeth, felly mae'r rheolau wedi'u gwreiddio yn ddwfn yn y Traddodiad Barddol.

Yn yr hen lawysgrifau, ceir rhestri o'r beiau hyn, sef **beiau gwarddedig cerdd dafod**, a chyfiawnhad dros eu bodolaeth. Mae rheolau cerdd dafod, felly, yn ceisio cadw purdeb y farddoniaeth i'r glust gan mai rhywbeth i'w berfformio oedd canu caeth yr Oesoedd Canol a chyfnod y Dadeni Dysg yn bennaf. Mae'r traddodiad llafar yn rhan amlwg iawn o ''raison d'être'' y rheolau hyn, sef y traddodiad llafar a gadwodd beth o ganu'r Cynfeirdd ar gof ar hyd canrifoedd yr Oesoedd Canol Cynnar.

Dyluniodd Pedr Fardd gwpledi cofeiriol (*mnemonics*) i ddangos y beiau hyn, a cheir copi ohonynt yn *Yr Ysgol Farddol* (1869) gan Dafydd Morganwg. Fodd bynnag, ni ddylid rhoi gormod o sylw i'r rhain gan fod rhai yn anghywir wrth ddisgrifio'r beiau yn ôl rheolau heddiw. Dyma'r enghraifft a roddir o "Broest i'r awdl (odl)":

Brysied itti Broest etto,
A hwnw ar fai - hanner fo.

Yn ôl y rheolau heddiw, nid yw'r ail linell yn euog o ''Broest i'r odl* o gwbl a gellir cyfiawnhau y llinell gyntaf gyda goddefiad y *Llif y Llafar*. Dywed Syr John Morris-Jones yn *Cerdd Dafod'':

Nid oedd yr un o'r rhai a honnai ddysgu cynghanedd yn y ganrif ddiwethaf (19eg ganrif) yn deall beth *oedd* proest.

## Y beiau
***Crych a llyfn**
::Mae llinell yn euog o *Grych a llyfn* pan fo'r acen yn gwahanu dwy gytsain y mae gofyn eu hateb. Mae'r llinell:
::::''Y mae'n pydru mewn pader''
::yn euog o'r bai hwn gan fod yr acen yn gwahanu y "d" a'r "r" yn "pader" tra bo'r ddwy gytsain yn syrthio ar yr acen yn "pydru".
::Ceir tystiolaeth nad oedd pob bardd llys yn derbyn fod *crych a llyfn* yn fai i'w ochel. Ceir 63 enghraifft ohono yng ngolygiad yr Athro Dafydd Johnston o waith Lewys Glyn Cothi, er enghraifft, ac yn ei gopi o ramadeg y beirdd mae Siôn Brwynog yn dadlau "nad oedd ef yn fai, ac y gellid ei ganu a'i warantu yn ddifai".

*'''Proest i'r odl'*
::Mae llinell yn euog o *Broest i'r odl'' pan fo odl broest yn digwydd rhwng y ddwy brif acen. Mae'r llinell:
::::*Gerllaw tân y gŵr llwyd hen* (Dafydd ap Gwilym)
::yn euog o ''Broest i'r odl'' gan fod "tân" a "hen" yn gorffen gyda'r gytsain "n" a dwy lafariad ysgafn gan y ddau air.

***Dybryd Sain**
::*Dybryd Sain* yw'r enw a roir ar broest o fewn Cynghanedd sain. Mae llinell yn euog o'r bai pan fydd proest yn digwydd rhwng yr ail a'r drydedd ran, megis y llinell:
::::''cofnodi'r gwir a wna gwŷr'' ("ir" yn proestio gyda'r ddeusain dalgron "ŷr").

***Ymsathr odlau**
::Mae llinell yn euog o *Ymsathr Odlau* pan fo'r llafariad bur cyn yr orffwysfa yn proestio ag ail elfen deusain leddf ar ddiwedd y llinell. Mae'r llinell:
::::*Y gŵr o Gaerlleon gawr* (Simwnt Fychan)
::yn cael ei defnyddio'n aml i ddangos y bai hwn. Mae'r llafariad bur cyn yr orffwysfa (ŵ) yn proestio ag ail elfen y ddeusain leddf ar derfyn y llinell, sef yr "w" yn y ddeusain "aw". Fodd bynnag, ni chosbir y bai hwn yn llym y dyddiau hyn.

***Trwm ac ysgafn**
::Bai wrth odli yw *Trwm ac ysgafn*. Ni chaniateir odli llafariad drom (llafariad fer) gyda llafariad ysgafn (llafariad hir);
::::e.e. nid yw "*gwyn*" a "*dyn*" yn odli, ac felly'n euog o'r bai hwn.

***Lleddf a thalgron**
::Bai wrth odli yw *Lleddf a thalgron*. Ni chaniateir odli "*llwyn*" gyda "*gwyn*" gan fod deusain leddf yn "llwyn" (wy) a deusain dalgron yn "gwyn", sef "y" i bob pwrpas.

***Camosodiad Gorffwysfa**
::Ceir rheolau yn dynodi pa mor bell y gellir gosod yr orffwysfa mewn llinellau seithsill o gynghanedd Groes neu Draws:
****Mewn cynghanedd gytbwys acennog: heb fod ymhellach na'r bedwaredd sillaf.
****Mewn cynghanedd gytbwys ddiacen: yr acen drom heb fod ymhellach na'r drydedd sillaf.
****Mewn cynghanedd anghytbwys ddisgynedig: heb fod ymhellach na'r drydedd sillaf.
****Yn ail linell englyn unodl union, ni chaniateir i'r acen drom syrthio ymhellach na'r drydedd sillaf.

::Gelwir llinell sy'n torri'r rheol hon yn *llinell bendrom*. Mae'r llinellau:
::::*A dawns y don sidanaidd* (R. Williams Parry, ''Cantre'r Gwaelod*), ac
::::*Oni thorres iaith o'r sŵn* (R. Williams Parry, *Yr Haf'')
::yn bendrwm, ac felly'n euog o *gamosodiad gorffwysfa*.

***Camosodiad**
::Mae llinell yn euog o *Gamosodiad* pan fo'r cytseiniaid yn y gyfatebiaeth wedi'u gosod yn y drefn anghywir. Mae'r llinell:
::::*Ac ar ôl trais, galar trwm* (Tudur Aled)
::yn euog o'r bai hwn gan na chaiff y cytseiniaid eu cyfateb yn y drefn gywir; (g-r-l-t-r ; g-l-r-t-r) (seinir "ac" fel "ag" mewn cyfatebiaeth gynganeddol).

***Twyll Gynghanedd**
::Mae llinell yn euog o *Dwyll Gynghanedd* pan na chaiff cytsain neu gytseiniaid eu hateb mewn llinell o gynghanedd. Mae'r llinell:
::::*Golwg teg fydd gweled hyn* (Dafydd ap Gwilym)
::yn euog o'r bai hwn gan na chaiff yr ail "g" yn "golwg" ei hateb yn ail hanner y llinell.

***Twyll Odl**
::Ni chaniateir odli dau air fel "parabl" a "trwyadl", felly byddai pennill caeth sy'n cynnwys yr odl hon yn euog o *Dwyll Odl*.

***Gormod (Gormodd) Odlau**
::Mae llinell yn euog o *Ormod Odlau* pan fo gair acennog sy'n dwyn un o acenion y gynghanedd yn odli gyda'r brifodl os yw'r brifodl yn ddiacen. Mae'r llinell:
::::''Yn y llan a ni'n llonni''
::yn euog o'r bai hwn gan fod "ni" yn odli gyda'r brifodl, sef "llonni".

***Rhy debyg**
::Mae llinell yn euog o fod yn *Rhy Debyg* pan fo'r un llafariaid yn ymddangos cyn ac ar ôl yr acen mewn cynghanedd gytbwys ddiacen yn unig. Mae'r llinell:
::::*Pur ryfedd yw pob rhyfel*
::yn euog o'r bai hwn gan fod "rhyfedd" a "rhyfel" yn rhannu'r un llafariaid cyn ac ar ôl yr acen.

***Tor Mesur**
::Mae llinell yn euog o *Dor Mesur* pan fo prinder neu ormodedd sillafau mewn llinell ar fesur arbennig. Un enghraifft yw:
::::*Anodd yw dy goelio unawr*,
::sydd un sillaf yn rhy hir i fod yn llinell gywir o Gywydd Deuair Hirion. Gall enghreifftiau o dor mesur yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr fod yn llithriadau gan gopïwyr.

***Gwestodl**
::Mae pennill yn euog o *Westodl* pan ddefnyddir yr un brifodl ddwywaith o fewn y pennill. Mae'r englyn hwn yn euog o'r bai:
::::*I Ddafydd gelfydd ei **gân** - oer ofid*
::::::*Rhoi Ifor mewn graean;*
:::::''Y llwybrau gynt lle bu'r **gân***
:::::*Yw lleoedd y dylluan.'' (Ieuan Brydydd Hir)
::gan fod "cân" yn cael ei ddefnyddio fel prifodl ddwywaith.
::Gwyddai'r bardd fod yr englyn yn anghywir o'r herwydd, ac felly ceir ffurf arall ar yr esgyll weithiau, sef
:::::*Mwy echrys fod ei lŷs lân*
:::::''Yn lleoedd i'r dylluan.*

***Hanner proest**
::Bai camarweiniol a ddyfeisiwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yw *Hanner proest*, sef bod proest gyda chytseiniaid tebyg fel -t a -d yn fai. Ni raid talu sylw iddo; yn wir; mae Syr John Morris-Jones yn nodi mai *ynfydrwydd'' ydyw. Noda'r "rheol" hon y byddai llinell fel:
::::''Heniaith yn uno'r cannoedd''
::yn anghywir, gan fod deusain leddf o'r un dosbarth yn y ddau air ("ai" ac "oe") a dwy gytsain debyg; "th" a "dd"; ar derfyn y ddau air. Er hyn, ystyrir y llinell yn gwbl gywir heddiw.

***Camacennu**
::Mae llinell yn euog o *gamacennu* pan nad yw'r acen yn gyson ar y ddwy ochr, a phan nad yw'r cytseiniaid o gwmpas yr acen yn dilyn yr un patrwm. Mae'r cyfatebiaethau:
::::*gweddi/gweddïais* a ''Stŵr o hyd yw'r storïau''
::yn euog o gamacennu.

***Llysiant Llusg**
::Rheol yw hon sy'n nodi na chaniateir defnyddio'r gynghanedd Lusg yn llinell olaf pennill o gywydd na llinell olaf Englyn unodl union. Ceir peth anghytundeb ynglŷn â'i defnydd yn llinell olaf yr englyn penfyr a'r englyn milwr.

***Carnymorddiwes**
::Dyma'r enw ar y bai o osod dwy brifodl ddiacen mewn pennill o gywydd neu esgyll englyn unodl union.

***Tin ab**
::Mae'r bai *tin ab* yn debyg i *Garnymorddiwes*, ond y bai y tro hwn yw gosod dwy brifodl acennog mewn pennill o gywydd neu esgyll englyn unodl union

## Llyfryddiaeth
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* Myrddin ap Dafydd, *Clywed Cynghanedd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

## Gweler hefyd
*Pedwar mesur ar hugain Cerdd Dafod

## Cyfeiriadau
Categori:Cerdd Dafod
*
Categori:Y Traddodiad Barddol