open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
465 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  470au CC - **460au CC** - 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC
470 CC 469 CC 468 CC 467 CC 466 CC - **465 CC** - 464 CC 463 CC 462 CC 461 CC 460 CC

----

## Digwyddiadau
* Xerxes I, ymerawdwr Persia, a'i fab hynaf yn cael eu llofruddio gan un o'i weinidogion, Artabanus.
* Daw Artabanus yn rheolwr yr ymerodraeth am rai misoedd, ond lleddir ef gan fab arall i Xerxes, sy'n dod yn frenin fel Artaxerxes I.
* Thasos yn gwrthryfela yn erbyn Cynghrair Delos. Gorchfygir llynges Thasos gan lynges Athen.
* Y cerflunydd Athenaidd Phidias yn dechrau gwaith ar y cerflun *Athena Promachos*; mae'n ei orffen yn 455 CC

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Xerxes I, ymerawdwr Persia

Categori:465 CC
Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig

dde|bawd|upright|Rhyfel Byd Cyntaf
[bawd|Defod bwyta'r cennin yn [Wrecsam. Ffotograff gan Geoff Charles (1949).]]
Catrawd Gymreig yn y fyddin Brydeinig rhwng 1689 a 2006 oedd y **Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig** (Saesneg: *Royal Welch Fusiliers*, ar rai adegau yn ei hanes *Royal Welsh Fusiliers*). Yn 2006, daeth yn fataliwn gyntaf catrawd newydd Y Cymry Brenhinol (*the Royal Welsh*).

Ffurfiwyd y gatrawd yn 1689 gan William III, brenin Lloegr fel y *23rd Regiment of Foot*. Yn 1702, cafodd y teitl *The Welch Regiment of Fusiliers* ac yn 1713 ychwanegwyd *Royal* at yr enw.

Ymladdodd y gatrawd mewn nifer fawr o ryfeloedd, yn cynnwys Rhyfel Annibyniaeth America, Rhyfeloedd Napoleon, Rhyfel y Crimea, Rhyfel y Boer, y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd. Yn y Rhyfel Byd Cyntaf, bu'r fataliwn 1af yn ymladd ym Mrwydr Coed Mametz yn 1916, a'r ail fataliwn ym Mrwydr Passchendaele yn 1917. Bu nifer o feirdd adnabyddus yn gwsanaethu yn eu rhengoedd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, yn cynnwys Hedd Wyn, Siegfried Sassoon, Robert Graves a David Jones.

Ar 18 Awst 1900 anfonwyd y Ffiwsilwyr drwy system garffosiaeth Beijing i ryddhau gwystlon yn Llysgenhadaeth Prydain. Ychydig ynghynt roedd miloedd o gymdeithas gyfrin 'y Bocswyr' (y mudiad *Yihequan*) wedi goresgyn y brifddinas gan ladd 290 o dramorwyr. Llwyddodd y Ffiwsilwyr i'w rhyddhau ond bu farw 28 ohonynt.

Roedd pencadlys y gatrawd yn Wrecsam, a cheir amgueddfa'r gatrawd yng Nghastell Caernarfon.

### Cyfuniad
Hyd at 2006, roedd yn un o bum catrawd nad oeddent wedi'u cyfuno gyda chatrawdau eraill, roedd felly'n un o'r catrawdau hynaf. Fe'i cyfunwyd, fodd bynnag, yn 2006 gyda *Royal Regiment of Wales* i greu catrawd newydd: 'y Cymry Brehninol'.

## Cyfeiriadau
Categori:Catrodau Cymreig y Fyddin Brydeinig
Categori:Cyn-gatrodau'r Fyddin Brydeinig
Categori:Hanes milwrol Cymru
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1689
Categori:Unedau milwrol a ddadfyddinwyd yn 2006
Aix-les-Bains

bawd|de|Eglwys Aix-les-Bains

Tref a chymuned yn nwyrain Ffrainc yw **Aix-les-Bains**. Saif yn *département* Savoie*, région* Auvergne-Rhône-Alpes, gerllaw y Lac du Bourget.

Mae'r dref yn adnabyddus am y dŵr sy'n tarddu yn yr ardal, sy'n cael ei ystyried yn feddyginiaethol. Ymhlith yr adeiladau adnabyddus, mae'r Casino Grand Cercle a'r Château de la Roche du Roi.

Categori:Cymunedau Savoie
467 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  470au CC - **460au CC** - 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC
472 CC 471 CC 470 CC 469 CC 468 CC - **467 CC** - 466 CC 465 CC 464 CC 463 CC 462 CC

----

## Digwyddiadau
* Wedi marwolaeth Hiero I, olynir ef fel unben Siracusa gan ei frawd Thrasybulus.
* Aeschulos yn ysgrifennu ei ddrama *Saith yn erbyn Thebai* ac yn ennill y Dionysia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Hiero I, unben Siracusa

Categori:467 CC
Afon Yonne

Afon yng ngogledd Ffrainc sy'n llifo i mewn i afon Seine yw '**afon Yonne**. Mae'n 293&nbsp;km o hyd, ac yn llifo trwy *région* Bourgogne-Franche-Comté yn bennaf. Caiff *département* Yonne ei enw o'r afon.

Ceir tarddle'r afon yn fforest La Gravelle ym mynyddoedd Morvan, i'r de-ddwyrain o Château-Chinon. Llifa i afon Seine yn Montereau-Fault-Yonne, yn *département*  Seine-et-Marne. Mae llif dŵr yr Yonne yn fwy na llif dŵr y Seine yn eu cymer.

Yonne
Categori:Nièvre
Categori:Seine-et-Marne
Categori:Yonne
466 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  470au CC - **460au CC** - 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC
471 CC 470 CC 469 CC 468 CC 467 CC - **466 CC** - 465 CC 464 CC 463 CC 462 CC 461 CC

----

## Digwyddiadau
* Cimon yn parhau rhyfel Athen yn erbyn Ymerodraeth Persia yn Asia Leiaf, gan orchfygu'r Persiaid ym Mrwydr Eurymedon yn ardal Pamffylia.
* Trigolion dinas Siracusa ar ynys Sicilia yn gyrru yr unben Thrasybulus o'r ddinas ac yn sefydlu llywodraeth ddemocrataidd.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:466 CC
Stadiwm Ffrainc

Prif stadiwm chwaraeon Ffrainc, a ddefnyddir yn bennaf ar gyfer pêl-droed a rygbi'r undeb, yw'r **Stadiwm Ffrainc** (, ). Saif ar gyrion Paris yn Saint-Denis, tua 5&nbsp;km i'r gogledd o ganol y brifddinas.

Agorwyd y stadiwm yn 1998 gan Jacques Chirac. Mae'n dal ychydig dros 80,000 o bobl.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mharis
Categori:Meysydd chwaraeon Ffrainc
Categori:Stadia rygbi'r undeb yn Ffrainc
Categori:Pêl-droed yn Ffrainc
Categori:Rygbi'r undeb yn Ffrainc
Categori:Sefydliadau 1998
Trofan Cancr

Mae **Trofan Cancr** yn llinell ledred. Lleolir ar ledred gogleddol o 23° 26'. Dyma'r llinell bellaf i'r gogledd lle mae'n bosib i'r haul arddangos yn syth uwchben am ganol ddydd.

bawd|250px|dim|Trofan Cancr ar Fap y Bydbawd|250px|dim|Trofan Cancr ym Morocco

Categori:Cartograffeg
Categori:Daearyddiaeth ffisegol
Categori:Trofannau
469 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  470au CC - **460au CC** - 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC
474 CC 473 CC 472 CC 471 CC 470 CC - **469 CC** - 468 CC 467 CC 466 CC 465 CC 464 CC

----

## Digwyddiadau 
* Ynys Naxos yn ceisio gadael Cynghrair Delos. Gwarchaeir arni gan Athen a'i gorfodi i ildio.
* Themistocles, wedi ei alltudio o Athen, yn mynd i Magnesia yn Ionia, dinas sydd dan reolaeth Ymerodraeth Persia

## Genedigaethau 
* Socrates, athronydd Athenaidd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
* Leotychides, brenin Sparta

Categori:469 CC
Hirlwm

Yr adeg o'r flwyddyn sydd rhwng diwedd y gaeaf a dechrau'r haf yw'r **hirlwm**. Daw'r gair drwy roi'r ddau ansoddair "hir" a "llwm" gyda'i gilydd. Yn hanesyddol, roedd hwn yn gyfnod o brinder bwyd i bobl ac anifeiliaid, er bod cyfarpar fel yr oergell a'r rhewgell ac archfarchnadoedd wedi newid pethau i bobl i raddau helaeth.

Mae'r gair hefyd yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio cyfnod llwm o bethau eraill e.e. "hirlwm pres" am "*credit crunch*".

Byddai'r hen bobol yn arfer cadw stên o fenyn a bwyd arall heb eu cyffwrdd tan ddechrau mis Mawrth, oherwydd edrychid ar y mis hwnnw fel un caled.

Dyma englyn gan Alun Cilie i'r Hirlwm:

:Adeg dysgub ysgubor - hir gyni
::A'r Gwanwyn heb esgor,
:Y trist wynt yn bwyta'r ystôr
:Hyd y dim rhwng dau dymor.

Categori:Unedau amser
Categori:Calendr
470 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
520au CC 510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  - **470au CC** - 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC  
475 CC 474 CC 473 CC 472 CC 471 CC - **470 CC** - 469 CC 468 CC 467 CC 466 CC 465 CC
----

## Digwyddiadau
* Yn Sparta, cyhuddir Pausanias o geisio cipio grym trwy berswadio'r helotiaid i wrthryfela. Mae'n ceisio nodded yn Nheml Athena, ond mae'r Spartiaid yn adeiladu mur o'i hamgylch a'i lwgu i farwolaeth.

## Genedigaethau
* Aspasia o Miletus, cariad Pericles o Athen
* Mozi, athronydd o Tsieina

## Marwolaethau
* Pausanias, cadfridog o Sparta

Categori:470 CC
Foltmedr

Offeryn a ddefnyddir i fesur gwahaniaeth potensial trydan rhwng dau bwynt mewn cylched drydanol yw **foltmedr**. Mae foltmedrau analog yn symud pwyntyddion dros raddfa mewn cyfrannedd â foltedd y gylched; mae foltmedrau digidol yn rhoi dangosiad rhifol y foltedd gan ddefnyddio trawsnewidydd analog i ddigidol. Cysylltir foltmedr ar draws cydran mewn paralel ac nid mewn cyfres.

Categori:Offer ffisegol
Categori:Offer trydanol
Categori:Trydan
Gŵyl Ffilmiau Ryngwladol Toronto

Mae **Gŵyl Ffilmiau Ryngwladol Toronto** yn ŵyl ffilmiau a fynychir gan aelodau'r cyhoedd ac a gynhelir yn flynyddol ym mis Medi yn Toronto, Ontario. Dechreua'r ŵyl ar nos Iau ar ôl *Diwrnod Llafur* yng Nghanada (sef y dydd Llun cyntaf ym mis Medi) ac mae'n para am ddeng niwrnod. Dangosir rhwng 300 a 400 o ffilmiau ar tua 23 sgrîn gwahanol mewn lleoliadau amrywiol ledled Toronto. Daw dros 300,000 o'r cyhoedd a chynulleidfaoedd o'r diwydiant ffilm i'r ŵyl.

Dechreuodd yr ŵyl ym 1976 a bellach caiff ei hystyried fel un o brif wyliau ffilmiau'r byd.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol
*  Grŵp Gŵyl Ffilmiau Ryngwladol Toronto 
*  Bell Lightbox  — Un o ganolfannau'r ŵyl

Toronto
Categori:Toronto
Gwrthiant trydanol

[200px|bawd|chwith|[Gwrthyddion sy'n arafu llif y cerrynt]]
**Gwrthiant** yw'r gallu i wrthrych gwrthod cerrynt trydanol. Mae gan gopr sydd â thymheredd isel wrthiant isel ac mae gan blastig wrthiant uchel.

Gellir defnyddio Deddf Ohm i wneud cyfrifiadau gwrthiant:

:R = {V \over I}

lle; 
*R* yw'r gwrthiant
*V* yw'r foltedd
*I* yw'r cerrynt

## Gweler Hefyd 
* Gwrthydd
* Gwahaniaeth potensial
* Grym electromotif
* Batri
* Gwrthiant mewnol batri
* Foltmedr

Categori:Gwrthiant a dargludiant trydanol
Categori:Trydan
Categori:Niferoedd ffisegol
Categori:Electromagneteg
Gwrthydd

bawd|chwith|Gwrthyddion
**Gwrthydd** yw cydran trydanol a ddyluniwyd i wrthod cerrynt trydanol gan gynhyrchu gostyngiad foltedd rhwng ei derfynellau mewn cyfrannedd â'r cerrynt, hynny yw, yn ôl Deddf Ohm:

:R = {V \over I}

Gwaith y gwrthydd mewn cylched yw gwrthsyfyll llif y gwefr; gellir cymharu hyn â'r ffordd mae ffrithiant mecanyddol yn gwrthsefyll mudiant. Yn y ddau achos, rhaid gwneud gwaith er mwyn goresgyn y gwrthsafiad, a chanlyniad y gwaith hyn fydd gwres ac felly afradloni'r egni.
### Gweler Hefyd 
* Trydan
* Gwrthiant

Categori:Offer ffisegol
Categori:Offer trydanol
Foltedd

bawd|Y symbol diogelwch rhyngwladol "Gwyliwch: sioc drydan!" (ISO 3864), a adnabyddir ar lafar fel "Foltedd Uchel!"

**Foltedd**, neu **gwahaniaeth potensial**, yw'r gwthiad y tu ôl i gerrynt. Dyma faint o waith sydd tu ôl i bob gwefriad trydanol. Yr  uned SI a ddefnyddir wrth gofnodi foltedd ydy **folt** a'r symbol ydy (V). Mae gan un joule o waith ar 1 coulomb un folt o drydan potensial.

Gellir cyfrifo foltedd drwy ddefnyddio Deddf Ohm:

:~V = IR

lle:
* *V* yw'r foltedd ar draws y gydran,
* *I* yw'r cerrynt trwyddi,
* *R* yw ei gwrthiant.

Mesurir foltedd gan ddefnyddio foltmedr.

## Gweler hefyd
*Y Grid Trydan Cenedlaethol

Categori:Electromagneteg
Categori:Foltedd
Categori:Niferoedd ffisegol
Maelierwr

Trafaeliwr a oedd yn gwerthu nwyddau megis ŷd a blawd oedd maelerwr. Ei waith oedd prynu ŷd a cheirch i'w droi'n flawd a'i werthu; arferid mynd i'r farchnad i brynu a gwerthu. Roedd angen trwydded i wneud hyn. Byddai llawer iawn o'u hamser yn mynd yn i drwsio sachau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Ffeltiwr

Gwneuthurwr hetiau ffelt oedd y **ffeltiwr**. Mewn llawer ardal yn y 18ed ganrif arferent wneud hetiau crynion, llwyd allan o felt yn eu tai i'w gwerthu i bobl leol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Llindy

Yn y **llindy**, yn y 18ed ganrif yr arferid trin llin i'w wneud yn edafedd yn barod i'w nyddu a'i weu'n gymysg â gwlân i wneud brethyn nerpan, a ddefnyddid i wneud dillad milwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Tecstilau
Hen ddiwydiannau gwledig

Rhestr o **hen ddiwydiannau gwledig**:

*Maelierwr: trafaeliwr a oedd yn gwerthu nwyddau megis ŷd a blawd
*Ffeltiwr: gwneuthurwr hetiau ffelt
*Llindy: lle i droi llin yn edafedd i'w nyddu a'i weu
*Saer gwellt: ef a wnâi goleri hesg i geffylau, cadeiriau gwellt a chychod gwenyn
*Turnal neu saer gwyn: ei waith o oedd gwneud llestri llaeth, y trwnsiwr menyn, y sgimer, y noe, cawgiau, y gwpan glust, llwyau pren, a'r printar menyn.
*Cwper: gwneuthurwr tybiau menyn, y gunog odro a'r cawswellt ayb drwy durnio pren
*Töwr: dynion oedd y rhain a fedrai doi to gwellt Cwm Eithin 101
*Mwsoglu: ef a feddai'r grefft o wasgu mwsog i mewn i dyllau mewn waliau carreg y tai rhag oerfel y gaeaf
*Torri mawn: wedi torri sypiau o fawn, a'u sychu, fe'u rhoid ar y tân
*Torri cerrig: ar y ffordd (neu'r tyrpeg y gwneid hyn
*Gyrru gwyddau: ddiwedd haf arferid yrru'r gwyddau ar hyd y ffordd i Loegr i'w gwerthu ar gyfer y Nadolig - Cwm Eithin (tud 123
*Gyrru gwartheg: cyn amser y trên a'r au yn yr haf a'r hydref anfonid llawer o wartheg i Gaint a mannau eraill i'w pesgi ar gyfer marchnadoedd Llundain
*Pedoli gwartheg: Y grefft o roi pedolau ar garnau meddal gwartheg cyn eu cerdded ar y ffordd galed

## Llyfryddiaeth 
Cwm Eithin gan Hugh Evans, Gwasg y Brython 1931.

Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Saer gwellt

:*Gweler hefyd Saer (gwahaniaethu).*
Y **saer gwellt** a wnâi goleri hesg i geffylau, cadeiriau gwellt a chychod gwenyn tua'r 18ed ganrif.

## Cyfeiriadau 
Categori:18fed ganrif yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Crefftwyr
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Hanes economaidd Cymru
Cwper

Gwneuthurwr tybiau menyn, y gunog odro a'r cawswellt ayb drwy durnio pren oedd **y cwper**. Yn wahanol i'r turnal neu'r "saer gwyn" nid un darn oedd ei lestri ond nifer o ystyllod a chylch o bren neu haearn yn eu dal wrth ei gilydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Boys Don't Cry (ffilm)

Mae '''''Boys Don't Cry''''' (1999) yn ffilm ddrama annibynnol sy'n seiliedig ar hanes bywyd Brandon Teena, dyn trawsrywiol a dreisiwyd ac a lofruddiwyd ar y 31ain o Ragfyr, 1993 wedi i'w gyfeillion gwrywaidd ddarganfod fod ganddo organau rhywiol benywaidd. Mae'r ffilm yn serennu Hilary Swank fel Brandon Teena a Chloë Sevigny fel cariad Brandon Lana Tisdel.

Derbyniodd **Boys Don’t Cry**, ac yn benodol perfformiadau Swank a Sevigny ymateb hynod gadarnhaol gan y beirniaid ffilm, yn enwedig o ystyried fod y ffilm wedi cael ei gwneud ar gyllid cymharol fychan. Serch hynny, bu'r ffilm yn llwyddiant masnachol, ac enillodd Swank Wobr yr Academi am yr Actores Orau am yr Actores Orau ac enwebwyd Sevigny am Wobr yr Academi am yr Actores Gefnogol Orau.

Lleolir y ffilm yn Lincoln, Nebraska ac yn Ninas Falls, Nebraska, ond cafodd ei ffilmio'n bennaf yng Greenville, Texas, tref fechan tua 45 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Dallas. Rhyddhawyd y ffilm ar yr un pryd â marwolaeth dyn hoyw ifanc, Matthew Shepard, ac arweiniodd hyn at fwy o ddiddordeb yn y ffilm.

## Cast 
* Hilary Swank fel Brandon Teena / Teena Brandon
* Chloë Sevigny fefelJohn Lotter
* Brendan Sexton III fel Tom Nissen
* Alicia Goranson fel Candace
* Alison Folland fel Kate
* Jeannetta Arnette fel Mrs. Tisdel
* Rob Campbell fel Brian
* Matt McGrath fel Lonny

## Trac Sain 
Rhyddhawyd y trac sain ar yr 11eg o Dachwedd, 199 gan Koch Records.
# The Bluest Eyes in Texas - Nina Person / Nathan Larson
# A New Shade of Blue - The Bobby Fuller Four
# She's Got a Way - The Smithereens
# Who's That Lady? - The Isley Brothers
# Codine Blues - The Charlatans
# Silver Wings - The Knitters
# Who Do You Love - Quicksilver Messenger Service
# Tuesday's Gone - Lynyrd Skynyrd
# Haunt - Roky Erickson
# Dustless Highway - Nathan Larson
# What's Up With That? - The Dictators
# Why Can't We Live Together? - Timmy Thomas

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Hanes LHDT
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Fox Searchlight Pictures
Categori:Ffilmiau LHDT
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn
Töwr

Dyn a fedrai doi to gwellt oedd **y towr**. Yn ôl Hugh Evans  "roedd yn llawer mwy o gamp na thoi tŷ â llechi. Rhaid gafael yn nau ben y tusw o wellt a'i dynnu, ei osod yn ôl gyda'i gilydd a'i dynnu dro ar ôl tro, ac yn y diwedd gafael yn un pen iddo a gwneuthur crib gyda bysedd y llaw arall a'u tynnu trwyddo, a gofalu na byddai'r un gwelltyn wedi ei blygu i gario dŵr drwy'r to..."

## Cyfeiriadau 
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Mwsoglu

**Mwsoglu** (cymh. calcio, S. *caulking*) yw'r hen arferiad o wasgu mwsog i mewn i dyllau mewn waliau carreg bythynod rhag oerfel y gaeaf. Gelwid y person a oedd yn mwsoglu yn 'fwsoglwr'.

Mae gan y bardd Gwallter Mechain gerdd am ferch yn 'mwsygla' a brwyna ar fryn ger Llanrhaeadr-ym-Mochnant yn y Berwyn, a gyfansoddwyd yn Chwefror 1839. Dyma'r bennill agoriadol:

:Morwynig yw Marianna
:Bob munud yn ddiwyd da;
:Dringai, rhedai, cyn yr ha',
:I uchel ben Moel Facha
:I fwsygla'r fyw siglen
:A brwyna holl Berwyn hen.

Y prif fwsogl sy'n tyfu mewn "siglen" (cors sy'n siglo, neu "donnen") fyddai migwyn (*Sphagnum*). Soniwyd am fwsogl arbennig a ddefnyddid i galcio simneoedd rhag tân tair canrif yn ôl yn Sweden. Dyma hanes debyg gan Hugh Evans, am fwsoglu, yn ei gyfrol enwog *Cwm Eithin* (1931):

:"Yr oedd llawer o'r hen dai wedi eu hadeiladu heb forter – tyllau yn y muriau, a'r to heb ei [deirio (gwirio hwn)] , os llechau a fyddai, ac felly yn oerion iawn."

:'"Anfonid am y mwsoglwr cyn dechrau'r gaeaf. Âi yntau i'r mynydd i hel mwswg, lle y cai beth hir a gwydn; ac yna gyda darnau bychain o haearn tebyg i gynion ac o wahanol dewdwr, gwthiai'r mwsogl i'r tyllau gan ei guro'n galed gyda gordd fechan, yn union fel y gwneir bwrdd llong gyda charth."

:"Os nad wyf yn camgofio, yn y Mynydd Main y dywedai Thomas Jones, Llidiart y Gwartheg, yr oedd y mwsoglau gorau i'w gael at y gwaith."

A dyma ddywedodd Evan Jones (1850-1928):

::"Yn yr hen amser roedd llawer o dai gwlad wedi eu toi â llechi tewion a didriniaeth iawn o'u cymharu a llechi yr oes hon, ac yr oeddynt mor arw fel yr oedd yn angenrheidiol i ddodi mwswm [mwsogl] yn ofalus yng nghysylltiadau'r llechi oll. Y prif amcan trwy hyn oedd sicrhau cerrig y to rhag y storm a gwneud yr adeilad yn fwy cysurus. Gwnaed y gwaith o fwysyny fel rheol yn yr hydref er i'r to fod yn ddiddos a diogel erbyn gerwinder y gaeaf."

::"Yr oedd ym meddiant y mwysynwr fach bychan at y gorchwyl o dynnu mwswm.... Math arall oedd fachau llai, tebyg i grafanc ceiliog i'w ddefnyddio mewn llaw. Gwelir ar rai hen lyfrau vestries gofnodion am swm o arian wedi ei dalu i faswniaid am fwsynu toion eglwysi'r wlad."

Gall Hugh Evans yn hawdd fod yn disgrifio *Fontinalis antipyretica*, a ddefnyddid yn Sweden yn oes Linnaeus i berwyl tebyg, sef mwsoglu simneau rhag tân (*fontinalis*: perthyn i ffynnon; *antipyretica*: yn erbyn tân) ond nid yw'n byw yn arbennig yn y mynydd. Dyma gynigiodd Tristan Hatton-Ellis, arbenigwr bywyd dŵr croyw gyda’r Cyngor Cefn Gwlad:

:''It's possible that no other moss could suffice. In rivers, *Fontinalis antipyretica* can reach lengths of 1m or so. This and the fact that it is very common means that it would have been the right sort of material and potentially available in large amounts.''

## Cyfeiriadau 
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Mwsoglau
Nemesis (mytholeg)

250px|bawd|Nemesis adeiniog yn dal Olwyn Ffawd: cerflun Rhufeinig, o tua 150 OC
:''Gweler hefyd Nemesis (gwahaniaethu).
Ym mytholeg Roeg, duwies sy'n cosbi balchder a thraha yw **Nemesis**. Mae hi'n cynrychioli math o ddial dwyfol neu adsefydlu'r drefn naturiol ar ôl iddi gael ei gwrthdroi gan lwc da eithriadol. Yn ôl yr awdur Groeg Hesiod, mae hi'n ferch i'r dduwies Nos a adawodd y ddaear, gyda Aidos, duwies Gwyleidd-dra, ar ddiwedd yr Oes Aur.

Roedd ei chwlt yn arbennig o gryf yn ardal Rhamnus yn Attica, ac fe'i gelwir weithiau "y dduwies Rhamnusiaidd" o'r herwydd. Yn Rhamnus credid ei bod yn ferch i Okeanos, duw'r môr. Dywedir y cerfiodd yr arlunydd enwog Phidias gerflun ohoni allan o ddarn o farmor roedd y Persiaid wedi dwyn i faes Marathon i godi allor i'w buddugoliaeth ddisgwyliedig: ond y Groegiaid a enillodd y dydd felly priodol oedd gwneud cerflun o Nemesis gyda'r garreg a'i osod yn ei theml yn Rhamnus.

Cafodd ei chwlt le ym mhantheon y Rhufeiniaid yn nes ymlaen. Mae cerfluniau Rhufeinig yn ei phortreadu fel morwyn fyfyrgar sy'n dal Olwyn Ffawd a/neu symbolau o reolaeth a chymesuredd (e.e. fflangell a ffon mesur). Mae ei adenydd yn cynrychioli cyflymder.

Cedwir ei henw o hyd yn y dywediad "mae wedi cwrdd â'i nemesis."

## Ffynhonnell
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).

Categori:Duwiesau
Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Categori:Mytholeg Rufeinig
Trofan yr Afr

Mae **Trofan yr Afr** yn llinell ledred. Lleolir 20 °30'D. Dyma'r llinell bellaf i'r dde lle mae'n bosib i'r haul arddangos yn syth uwchben am ganol ddydd.

bawd|250px|dim|Trofan yr Afr ar Fap y Byd
bawd|250px|dim|Trofan yr Afr, Gorllewin Awstralia yn Awst 2008

Categori:Cartograffeg
Categori:Daearyddiaeth ffisegol
Categori:Trofannau
Gyrru gwyddau

Ddiwedd haf arferid '''gyrru'r gwyddau''' ar hyd y ffordd i Loegr i sofla i'w paratoi i'w gwerthu ar gyfer y Nadolig.

Dyma Hugh Evans yn sôn am yr arferiad, "Gofynnid am amynedd mawr i yrru gwyddau, gan mai cerddwyr araf ac afrosgo ydynt, a threuliant lawer o amser yn clegar yn lle mynd yn eu blaenau. Clywais yr arferid eu pedoli un amser trwy roddi eu traed mewn pyg (olew du, tew) rhag iddynt frifo.

Dyma hen bennill:

:Hen wraig fach yn gyrru gwyddau, ar hyd y nos,
:O Langollen i Ddolgellau, ar hyd y nos,
:Ac yn dwedyd wrth y llanciau,
:"Gyrrwch chwi, mi ddaliaf innau!"
:O Langollen i Ddolgellau, ar hyd y nos.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Gyrru gwartheg

Arferid **gyrru gwartheg** o wahanol rannau o Gymru yn y 17 a'r 18ed ganrif i diroedd breision megis Caint i'w pesgi ar gyfer marchnadoedd Llundain. Neu'r porthmon i roi'r enw cywir. Roedd y daith yn faith a chymerai wythnosau lawer i'w cherdded. Roedd lleoedd priodol ar y ffordd i aros nos a throi'r gwartheg i bori e.e. yn Rhewl ger Rhuthun ceir tafarn y "Drovers".

Gan fod carnau gwartheg yn llawer meddalach na charnau ceffyl, roedd hi'n hynod bwysig eu pedoli cyn cychwyn ar y daith. Roedd dwy ran i'r bedol gan fod ewin buwch wedi'i hollti.

## Cyfeiriadau 
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Pedoli gwartheg

**Pedoli gwartheg** oedd yr hen grefft o roi pedolau ar garnau meddal gwartheg cyn eu cerdded ar y ffordd galed. Mae carnau gwartheg yn llawer meddalach na charnau ceffylau ond bod pedol buwch mewn dau ddarn gan fod eu gewin wedi'u hollti, ac nid un darn fel pedol ceffyl. Roedd pedolau gwartheg hefyd yn llawer teneuach ac ysgafnach.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
471 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
520au CC 510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  - **470au CC** - 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC  
476 CC 475 CC 474 CC 473 CC 472 CC - **471 CC** - 470 CC 469 CC 468 CC 467 CC 466 CC
----

## Digwyddiadau
* Y gwladweinydd Athenaidd Themistocles yn cael ei alltudio o Athen, ac yn symud i Argos.

## Genedigaethau
* Thucydides, hanesydd Groegaidd (dyddiad honedig)

## Marwolaethau
Categori:471 CC
Samsara

250px|bawd|Samsara. Darlun Bwdhaidd o Dibet
:*Gweler hefyd Samsara (gwahaniaethu).*
Term mewn Hindŵaeth, Bwdhaeth, Jainiaeth, Siciaeth a chrefyddau tebyg, am y byd cyfnewidiol, sef cylch geni, marw a dadeni yw **samsara** (Sansgrit: संसार ***saṃsāra***). Mae samsara a'r llwybr i ymryddhau o'i afael yn un o gysyniadau gwaelodol y crefyddau hyn.

Yn ôl dysgeidiaeth y crefyddau hyn, mae bod dynol yn cael ei eni yn y byd hwn gyda'r gwaddol o *karma* sy'n perthyn iddo o'i fodolaethau blaenorol. Cyfanswm canlyniad gweithredoedd bod byw, er da neu er drwg, yw'r karma hwn, ac mae'n penderfynu ei dynged yn y dyfodol yn y broses barhaus o fod a pheidio bod, o symud i fyny neu i lawer yn y cosmos. Mae'n gysyniad sy'n tarddu o athroniaeth yr Isgyfandir India hynafol. Cafodd ei fenthyg o Hindŵaeth gan Fwdhaeth lle mae'n chwarae rhan bwysig yn nysgeidiaeth y Mahayana, yn enwedig ym Mwdhaeth Tibet. Yn ôl Bwdhaeth, pan fo person yn marw mae'r ewyllysiau gwaelodol a fu'n rhan o'i fywyd (*samskaras*) yn cael eu trosglwyddo gyda'i ymwybod - yr hyn a elwir yn enaid neu ysbryd yn y crefyddau Abrahamig - sydd, ar ôl cyfnod rhwng marwolaeth a geni (Tibeteg: y *bardo*), yn penderfynu ffurf y strwythur biolegol newydd y caiff y bod hwnnw ar ei ddadeni yn y byd. Credir fod y broses yma o eni a dadeni yn samsara yn mynd ymlaen am amser maith nes bod y person yn cyrraedd *moksha* (ymryddhau llwyr o'r byd cyfnewidiol).

Categori:Athroniaeth India
Categori:Bwdhaeth
Categori:Hindŵaeth
Categori:Jainiaeth
Categori:Siciaeth
Categori:Geiriau ac ymadroddion Sansgrit
472 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
520au CC 510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  - **470au CC** - 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC
477 CC 476 CC 475 CC 474 CC 473 CC - **472 CC** - 471 CC 470 CC 469 CC 468 CC 467 CC

----

## Digwyddiadau
* Cynhyrchir y ddrama *Y Persiaid* gan Aeschylus.
* Gorfodir Carystus yn Euboea i ymuno â Chynghrair Delos wedi i'r Atheniaid ymosod ar y ddinas (tua'r dyddiad yma)

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:472 CC
Ffordd dyrpeg

[bawd|240px|Tolldy ar hen ffordd dyrpeg yn [Aberaeron]]

**Ffordd dyrpeg** (o'r Saesneg *Turnpike*) yw'r term am ffordd lle mae rhaid talu am fynd a cherbydau arni.

Adeiladwyd nifer fawr o'r rhain yng Nghymru yn ystod y 18g a dechrau'r 19g. Yr enghraifft fwyaf adnabyddus yw Ffordd Caergybi (yn awr priffordd yr A5), a adeiladwyd gan Thomas Telford yn nechrau'r 19g. Gwrthryfel y werin yn erbyn y tollau drud a godwyd am deithio ar hyd y ffyrdd tyrpeg oedd Helyntion Beca, a barodd o 1839 hyd 1844.

Ychydig o esiamplau o'r math yma o ffordd a geir yng Nghymru bellach, ag eithio lle codir tâl am ddefnyddio pontydd, megis Pont Hafren. Codir tâl am ddefnyddio traffyrdd mewn nifer fawr o wledydd. Adeiledir rhai o'r rhain gan gwmnïau preifat, sy'n gobeithio gwneud elw o'r tollau; adeiledir eraill gan y llywodraeth.

Categori:Ffyrdd
Torri cerrig

Gwaith y **torrwr cerrig** oedd **torri cerrig** ar gyfer y ffordd fawr (neu'r tyrpeg).

Fel hyn y canodd Einion Ddu:

Cnoc, cnoc roddai'r dyn
Ar ryw garreg fawr ddi-lun;
Er y curo, methai'n lân
Gael ohoni ddarnau mân.
Dal i guro wna drwy gur,
A dal ati fel y dur;
Dichon o dan bwys yr ordd
Y daw'n gymwys balmant ffordd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Harley Street

Mae **Harley Street** yn stryd yn Ninas Westminster yng nghanol Llundain. Mae'n enwog am ei nifer uchel o ddeintyddion, llawfeddygon a doctoriaid preifat sy'n gweithio yno. Mae enw'r stryd yn cael ei gysylltu â gofal meddygol preifat yn y DU. Ers y 19g, mae'r nifer o ddoctoriaid, ysbytai a sefydliadau meddygol yn ac o amgylch Harley Street wedi cynyddu'n sylweddol. Dengys ystadegau fod tua 20 doctor yno ym 1860, 80 erbyn 1900 a bron i 200 ym 1914. Pan sefydlwyd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol ym 1948, roedd tua 1,500 yno. Erbyn heddiw, cyflogir dros 3,000 o bobl yn ardal Harley Street, mewn clinigau, sefydliadau meddygol ac ysbytai.

Mae Harley Street yn eiddo o'r teulu Walden a chaiff ei rheoli gan *Walden Estate*.

## See also
* Rodney Street, *Harley Street* y Gogledd, yn Lerpwl
* Welbeck Street
* Macquarie Street

## Dolenni Allanol
* Harley Street 
* The Harley Street Guide 

Harley
Damcaniaeth Brønsted-Lowry

[bawd|Dŵr fel [asid a bâs. Mae un cyfansoddyn o H2O yn gweithredu fel bâs ac yn ychwanegu H+ gan greu H3O+; mae'r H2O arall yn gweithredu fel asid ac yn colli H+ gan droi'n OH-.]]

Mewn Cemeg, damcaniaeth - a luniwyd gan Johannes Nicolaus Brønsted a Thomas Martin Lowry yn 1923 - yw **Damcaniaeth Brønsted-Lowry**, sy'n diffinio asid fel moleciwl neu ïon a all ryddhau neu "gyfrannu" proton. Mae hefyd yn diffinio beth yw bas sef yr hwn sy'n cymryd neu "dderbyn" ion o hydrogen (y proton). Os yw cyfansoddyn i weithredu fel asid, gan gyfrannu proton, yna mae'n rhaid bod bas yno i dderbyn y proton. Mae Damcaniaeth Brønsted–Lowry, felly, yn cael ei ddiffinio gan yr adwaith ganlynol:

asid + bas  ⇌ asid ymgyfunol + bas ymgyfunol

## Gweler hefyd 
* Asid
* Bâs

## Cyfeiriadau 
Categori:Cemeg
Bronsted-Lowry
474 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
520au CC 510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  - **470au CC** - 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC
479 CC 478 CC 477 CC 476 CC 475 CC - **474 CC** - 473 CC 472 CC 471 CC 470 CC 469 CC
----

## Digwyddiadau
* Hiero I, unben Siracusa ac Aristodemus, unben Cumae, yn gorchfygu llynges yr Etrwsciaid ym Mrwydr Cumae, gan roi diwedd ar ymdrechion yr Etrwsciaid i orchfygu Groegiaid de yr Eidal.
* Y bardd Groegaidd Pindar yn symud i Thebai ar ôl treulio dwy flynedd yn llys Hiero I yn Siracusa.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:474 CC
Camp (arddull)

Defnyddir y term **Camp** pan yn cyfeirio at rywbeth sy'n apelio yn sgîl ei ddiffyg chwaeth a'i werth eironig. Pan ddefnyddiwyd y term am y tro cyntaf ym 1909, cyfeiriai at ymddygiad dros ben llestri, theatrig, merchetaidd ac ymddygiad hoyw ond erbyn y 1970au roedd ei ystyr wedi newid a gallai olygu rhywbeth a oedd mor erchyll a di-chwaeth fel ei fod yn apelio ar lefel rhyfedd o soffistigeiddrwydd. Pwysleisia traethawd yr ysgrifennydd Americanaidd Susan Sontag  “Notes on ‘Camp’ ” (1964) ei brif elfennau: clyfrwch, gwamalrwydd, ymhongarwch naïf dosbarth-canol a gormodedd o 'sioc'.

Gwnaed ffilmiau *camp* yn boblogaidd gan y gwneuthurwr ffilmiau John Waters mewn ffilmiau megis Hairspray a Polyester. Mae enwogion a gysylltir â phersonoliaethau camp yn cynnwys perfformwyr drag a pherfformwyr fel Dame Edna, Divine (Glen Milstead), RuPaul, Boy George, a Liberace. Fel rhan o'r ymgyrch gwrth-academaidd i amddiffyn diwylliant cyfoes a ddechreuodd yn ystod y 1960au. Daeth camp yn boblogaidd yn ystod y 1980au.

Categori:LHDT
Categori:Geirfa LHDT
Wica Alecsandraidd

Traddodiad o Wica, sydd yn grefydd Neo-baganaidd, yw **Wica Alecsandraidd**. Sefydlwyd ef gan Alex Sanders (a elwir yn "Brenin y Gwrachod" weithiau) gyda'i wraig Maxine Sanders yn y 1960au yn y Deyrnas Unedig. Mae Wica Alecsandraidd yn debyg iawn i Wica Gardneraidd, ac ystyrir ef fel y traddodiad mwyaf hysbys yn y grefydd.

## Cychwyniadau a hanes
Seilir y traddodiad yn fawr ar Wica Gardneraidd, gan y cafodd Sanders hyfforddiant ynddo a hynny i'r Radd Gyntaf. Mae hefyd yn cynnwys elfennau o ddewiniaeth seremonïol a Chabbala Hermetig, a astudiodd Sanders ar ei ben ei hun.

Daeth enw'r traddodiad o enw Alex Sanders ei hun ac o Lyfrgell Alecsandria, llyfrgell gyfrin hynafol, a oedd yn un o lyfrgelloedd y byd. Dewiswyd i ddefnyddio enw'r llyfrgell ar ôl i Sanders ei gweld fel ymgais cynnar i ddod â gwybodaeth a challineb y byd at ei gilydd mewn un lle. Mae Maxine Sanders yn cofio'r cafodd yr enw'i ddewis pan ddechreuodd myfyriwr Sanders, Stewart Farrar, ysgrifennu'r llyfr *What Witches Do*. "Gofynnodd Stewart beth ddylai Gwrachod sydd wedi cael eu hynydu i mewn i'n Cwfen alw eu hunain; ar ôl peth ddadlau, penderfynodd [Alex] ddefnyddio "Alecsandraidd", a'r oedd Alex a minnau'n hoffi ef. Cyn hynny, roeddem yn ddigon hapus i gael ein galw'n Wrachod".

Ymarferir Wica Alecsandraidd y tu allan i'r DU hefyd, gan gynnwys Canada ac Unol Daleithiau America. Mae *Encyclopedia Mystica* yn dweud "o ganlyniad i gyhoeddusrwydd negyddol Sanders, nid oedd Wica Alecsandraidd yr un mor boblogaidd â Wica Gardneraidd. Ers y 1980au, nid oedd dim cysylltiad â Sanders ei hun gan gwfenni Alecsandraidd Americanaidd. Mae cwfenni Alecsandraidd wedi gwneud yn well yng Nghanada lle'r oeddent yn gryf cyn cyhoeddusrwydd negyddol Sanders".

## Cyfeiriadau 
Categori:Wica
Categori:Traddodiadau Wicaidd
Cyngor Wicaidd

Set o gynghorion a geir yn Wica a thraddodiadau gwrachyddol eraill ydy'r **Cyngor Wicaidd** (Saesneg: *The Wiccan Rede*). Er bod sawl fersiwn ar gael, "*Os nad niweidiwch neb, gwnewch fel y mynnwch*" ydy'r fersiwn fwyaf cyffredin (*An harm ye none, do what ye will).* Cysylltair hynafol Saesneg Ganol yw *an*, sef "os" yn y Gymraeg.

## Hanes 
Mae'r fersiwn mwyaf cyffredin, "*Os nad niweidiwch neb, gwnewch fel y mynnwch*", yn dod o fersiwn hirach a ysgrifennwyd gan Doreen Valiente ym 1964 mewn math o gynhadledd gwrachod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Moeseg
Categori:Wica
Manea Mănescu

Gwleidydd o Rwmania oedd **Manea Mănescu** (9 Awst 1916 – 27 Chwefror 2009).  Prif Weinidog Rwmania dan y drefn gomiwnyddol o 29 Mawrth, 1974, hyd 29 Mawrth, 1979, oedd ef.

Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Prif Weinidogion Rwmania
Cerrynt trydanol

200px|bawd|Gwifren copor nodweddiadol o ddyfais trydanol
**Cerrynt trydanol** yw llif o wefr drydanol. Mewn cylchedau trydanol gall y wefr drydanol yma gael ei gario drwy naill ai symud electronau ar weiren, neu drwy gario ïonau ar electrolyt. Gall y ddau yma ddigwydd gyda'i gilydd, yr electronau a'r ïonau, fel a wneir mewn plasma.

Mesurir cerrynt trydanol mewn amperau gan ddefnyddio amedr.

Mae llif cerrynt yn achosi cynhesu Joule, sydd yn ei dro'n creu golau mewn bylbiau; mae hefyd yn creu maes magnetig,  a ddefnyddir mewn modur, anwythydd a generadur.

Mae cerrynt yn llifo'n hawdd trwy rai deunyddiau ond mae'n anodd iddo lifo drwy ddefnyddiau eraill. Dargludyddion yw'r enw ar ddeunyddiau y mae cerrynt yn llifo'n hawdd drwyddynt; y metalau arian, copr ac alwminiwm er enghraifft. Yr enw ar y deunyddiau sydd yn ei gwneud hi'n anodd i gerrynt lifo yw ynysyddion. Mae plastigion fel PVC, polythen a persbecs, a gwydr a rwber yn ynysyddion da.

Mae cerrynt yn llifo drwy wifren neu ddeunydd oherwydd yr electronau rhydd, mewnol; os oes llawer ohonynt (e.e. copr) bydd y dargludydd yn un da. Os na fydd llawer ohonynt (e.e. PVC) bydd yn ynysydd da. Mae yna lawer o ddeunyddiau sy'n ddargludyddion trydanol da sydd hefyd yn ddargludyddion gwres da. Gall trydan lifo drwy nwyon a hefyd hylifau anfetalaidd, mae hyn oherwydd yr ïonau positif a negatif sydd ganddynt.

Hafaliad cerrynt yw:

I = \frac{\Delta Q}{\Delta t}

lle:
*I* yw'r cerrynt a lifith
\Delta Q yw'r newid mewn cerrynt trydanol
\Delta t yw'r newid mewn amser

## Cerrynt union a cherrynt eiledol 
Defnyddir y byrfoddau DC ac AC am gerrynt union a cherrynt eiledol yn rhyngwladol.

### Cerrynt union
Mae prosesau cemegol y tu mewn i gell drydanol neu fatri yn creu grym electromotif ac felly fe wnëir gwahaniaeth potensial rhwng y terfynellau. Pan gysylltir y terfynellau gan ddolen ddargludo (cylched) mae'r wefr yn symud ac fe wnëir gwaith arni. Ffynhonnell y wefr symudol (yr electronnau) yw terfynell negatif y batri a fydd yn derbyn cyflenwad o electronau o ganlyniad i brosesau cemegol, a bydd yn ei gwrthyrru i mewn i'r gylched. 'Sinc' electronau yw terfynell positif y batri: mae electronau yn llifo i mewn iddo ac yn cyfuno â'r ïonau positif y tu mewn i'r batri. Nid yw gwahaniaeth potensial y terfynellau'n newid ac mae cyfeiriad y llif o amgylch y gylched yn gyson. Dyma *gerrynt union* syml.

### Cerrynt eiledol
Mewn generadur syml mae coil yn cylchdroi mewn maes magnetig. Mae un ochr y coil yn cylchdroi yn mynd trwy'r maes magnetig i un cyfeiriad a'r ochr arall i'r llall. Mae'r llif gwefrau a anwythir yn newid cyfeiriad hefyd. Dyma *gerrynt eiledol*.

## Cyfeiriadau
Categori:Trydan
Camp

Prif ystyr y gair Cymraeg **camp** yw "gorchest neu ragoriaeth" (e.e. "dangos ei gampau") a hefyd "gêm neu chwarae" a'r hyn a enillir felly (e.e. "ennill y gamp"). Gallai'r gair 'camp' gyfeirio at un o sawl peth:

Gorchest neu chwarae:
* Camp Lawn
** Camp Lawn (rygbi)
** Camp Lawn (tenis)
* Y Pedair Camp ar Hugain, campau arbennig yn yr Oesoedd Canol

Diwylliant:
* Camp (arddull), rhywbeth sy'n apelio oherwydd ei ddiffyg chwaeth a'i werth eironig

Llenyddiaeth:
* *Campau Charlymaen*, testun Cymraeg Canol

Bwyd a diod:
* Camp Coffee
Hafaliadau mudiant

Dyma'r **hafaliadau mudiant** cyffredin a elwir yn hafaliadau *SUVAT* gan nifer.

:\begin{alignat}{3}
& v   && = u+at               \qquad & \text{(1)} \\
& s   && = \tfrac12(u+v)t     \qquad & \text{(2)} \\
& s   && = ut + \tfrac12 at^2 \qquad & \text{(3)} \\
& v^2 && = u^2 + 2as          \qquad & \text{(4)} \\
& s   && = vt - \tfrac12 at^2 \qquad & \text{(5)}
\end{alignat}

lle:

*s*  yw'r dadleoliad rhwng y man cychwyn ar man terfynol (weithiau dynodir gan *R * neu *x*)

*u*  yw'r cyflymder dechreuol

*v*  yw'r cyflymder terfynol

*a*  yw'r cyflymiad cyson

*t*  yw'r amser a gymerwyd rhwng y man cychwyn a'r man terfynol

### Gweler hefyd
*Buanedd
*Cyflymder
*Cyflymiad
*Dadleoliad

Categori:Ffiseg
Torri mawn

Arferid tan y 19g **dorri mawn** ar fynydd-dir Cymru; wedi torri sypiau o'r pridd du hwn, a'u sychu, fe'u rhoid ar y tân i gynhesu'r bwthyn. Mae'r arfer o dorri mawn yn parhau mewn rhai rhannau o Iwerddon, Y Ffindir, ac ar Ynysoedd Allanol Heledd yn yr Alban, er nad yw'n cael ei gyfri'n ymarfer da gan bobl sy'n ymwneud â chadwraeth.

Fel hyn y dywed Hugh Evans: "Torrid y mawn ddechrau'r haf gan y dynion, a chodid hwy gan y plant a'r merched yn sypiau, â lle i'r gwynt fynd rhyngddynt i'w sychu, a cherrid hwy adref i'r tŷ mawn, neu eu gwneuthur yn deisi rhwng y ddau gynhaeaf, a hefyd ar ôl y caynhaeaf ŷd. Yr oedd yr "haearn mawn" yn erfyn pwrpasol at y gwaith ac ni ddefnyddid ef i ddim arall. Torrid y mawn yn sgwâr fel brics..."

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Mawn

Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Stephan Elliott

Cyfarwyddwr ffilmiau a sgriptiwr o Awstralia ydy **Stephan Elliott** (ganed 27 Awst 1964, yn Sydney, De Cymru Newydd, Awstralia), sydd wedi ennill nifer o wobrau.

Dechreuodd ei yrfa fel cyfarwyddwr cynorthwyol yn nhwf aruthrol y diwydiant ffilm yn Awstralia yn ystod y 1980au

Cyhyrchwyd ei ddwy ffilm lawn gyntaf, *Frauds* a *The Adventures of Priscilla, Queen of the Desert*, ynghyd a'i ffilmiau byrrach, llai adnabyddus gan gwmni cynhyrchu Rebel Penfold-Russell, *Latent Image Productions*.

Dewiswyd *Frauds*, *The Adventures of Priscilla, Queen of the Desert* a *Welcome to Woop Woop* i'w dangos yng Ngŵyl Ffilmiau Cannes, gyda "Priscilla" yn ennill y Prix du public yn ogystal â Gwobr yr Academi am y Gwisgoedd Gorau, ynghyd ag amryw o wobrau eraill.

## Dolenni allanol
*  Mynediad IMDb
*  Gwefan Answyddogol ar gyfer cefnogwyr 
*  Gwefan swyddogol ar gyfer 'Priscilla' y sioe gerdd
*  Adolygiad Gwyl Ffilmiau Toronto o Easy Virtue 
*  Cyfweliad The Times gyda Stephan Elliott 

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Awstralia
Categori:Cyfarwyddwyr LHDT
Categori:Pobl o Sydney
Cyflymder

Mesuriad fector yw **cyflymder**. Caiff cyflymder hefyd ei ddiffinio fel cyfradd mewid dadleoliad dros amser (sef buanedd) ond mae cyflymder hefyd yn cynnwys cyfeiriad, e.e 10ms−1 i'r dde. Gelwir y gyfradd newid mewn cyflymder yn gyflymiad.

Categori:Ffiseg
Categori:Mathemateg gymhwysol
476 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
520au CC 510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  - **470au CC** - 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC
481 CC 480 CC 479 CC 478 CC 477 CC - **476 CC** - 475 CC 474 CC 473 CC 472 CC 471 CC
----

## Digwyddiadau
* Yn Sparta, ceir y brenin Leotychidas yn eoug o gael ei lwgrwobrwyo gan deulu'r Aleudae. Mae'n ffoi i deml Athena Alea yn Tegea, Arcadia. Dedfrydir ef i alltudiaeth, a daw ei ŵyr, Archidamus II, yn frenin yn ei le.
* Yn Athen, mae Cimon yn ennill grym ar draul Themistocles, ac yn erlid Pausanias a'i fyddin Spartaidd o ardal y Bosporus.
* Mae'r bardd Groegaidd Pindar yn ymweld ag ynys Sicilia, ac yn cael croeso gan Theron, unben Acragas a Hiero I, unben Siracusa.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:476 CC
Robert Redford

Actor, cyfarwyddwr ffilm, cynhyrchydd ffilm, model, amgylcheddwr, a dyngarwr o'r Unol Daleithiau oedd **Charles Robert Redford Jr.** (18 Awst 1936 – 16 Medi 2025), a elwir gan amlaf yn **Robert Redford**. Ymysg ei ffilmiau enwocaf fel actor yw *Butch Cassidy and the Sundance Kid*, *Jeremiah Johnson*, *The Sting*, ac ''All the President's Men*.

Enillodd Wobr yr Academi am y Cyfarwyddwr Gorau ym 1980 am ei ffilm *Ordinary People'' a Gwobr Anrhydeddus yr Academi am Lwyddiant Oes yn 2002.

Ym 1978 cyd-sefydlodd Gŵyl Ffilm Utah/UDA, a gafodd ei hail-enwi'n Ŵyl Ffilm Sundance ym 1991 ar ôl cymeriad Redford yn *Butch Cassidy and the Sundance Kid*. Mae bellach yn ŵyl ffilm annibynnol fwyaf yr Unol Daleithiau.

Bu farw yn 89 mlwydd oed, yn ei gartref yn Provo, Utah.

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Amgylcheddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Dyngarwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Modelau o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Lhotse

Mynydd yn yr Himalaya ar y ffin rhwng Nepal a Tibet yw **Lhotse** (**ल्होत्से**), yn Tsieina yn swyddogol**Lhozê**; Tibeteg: *lho rtse*). Lhotse yw'r pedwerydd mynydd yn y byd o ran uchder, ar ôl Mynydd Everest, K2 a Kangchenjunga. Saif gerllaw Everest, gyda bwlch y *South Col* yn eu gwahanu.

Deingwyd Lhotse gyntaf ar 18 Mai, 1956 gan Ernst Reiss a Fritz Luchsinger o'r Swistir.  Erbyn Hydref 2003, roedd 243 o ddringwyr wedi cyrraedd y copa, ac 11 wedi marw yn yr ymgais.

Categori:Copaon 8,000 metr
Categori:Himalaya
Categori:Mynyddoedd Nepal
Categori:Mynyddoedd Tibet
George Everest

Tirfesurydd Cymreig oedd **George Everest** (4 Gorffennaf 1790 – 1 Rhagfyr 1866). Mae'n fwyaf adnabyddus oherwydd i Fynydd Everest gael ei enwi ar  ei ôl.

Ganed ef yn Nghrughywel, Powys. Ymunodd a'r fyddin, ac yn ddiweddarach bu'n brif dirfesurydd India dan yr Ymerodraeth Brydeinig o 1830 hyd 1843. Yn y swydd yma, roedd yn gyfrifol am archwiliad trigonometrig yn ymestyn o dde India hyd ogledd Nepal.

Ym 1865, rhoddwyd yr enw Saesneg **Everest** gan Andrew Waugh, Uwch-Arolygydd India ar y pryd, ar fynydd oedd wedi ei brofi i fod yn gopa uchaf y byd gan yr arolwg. Enwau hynafol y mynydd yn y Sansgrit yw **Devgiri** ("Mynydd Sanctaidd") a **Devadurga**. **Chomolungma** neu **Qomolangma** ("Mam y Bydysawd") yw'r enw Tibeteg, a **Zhūmùlǎngmǎ Fēng** (珠穆朗玛峰 neu 珠穆朗瑪峰) neu **Shèngmǔ Fēng** (圣母峰 neu 聖母峰) yw'r enw Tsieinëeg perthynol.  Yn y Nepaleg fe'i gelwir yn **Sagarmatha** (सगरमाथा), "Pen yr Awyr".

Yn eironig, roedd Syr George Everest ei hun wedi dysgu Waugh i roi enwau cynhenid neu frodorol i bob endid daearyddol, ond doedd ddim modd i estronwyr teithio i Nepal nac i Tibet ar y pryd, ac ymddengys nad oedd Waugh yn gwybod fod enwau lleol ar y mynydd. Dyma dywedodd Waugh:

*I was taught by my respected chief and predecessor, Colonel Sir George Everest to assign to every geographical object its true local or native appellation. But here is a mountain, most probably the highest in the world, without any local name that we can discover, whose native appellation, if it has any, will not very likely be ascertained before we are allowed to penetrate into Nepal. In the meantime the privilege as well as the duty devolves on me to assign…a name whereby it may be known among citizens and geographers and become a household word among civilized nations.*

Categori:Genedigaethau 1790
Categori:Marwolaethau 1866
Categori:Daearyddwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Bowys
Titradiad

200px|bawd|de|Animeiddiad titrad
Dull cyffredin labordy o gyfrifo crynodiad hydoddiannau yw **titradiad**.

## Enghraifft o ditradiad 
Mae'r titradiad hwn rhwng asid ac alcali. Dyma enghraifft o arbrawf i ddarganfod crynodiad asid hydroclorig HCl(d) sy'n anhysbys gan ddefnyddio hydoddiant safonol o sodiwm carbonad sydd â chrynodiad hysbys.

Mas atomig cymharol Na2CO3 = 284

### Creu Hydoddiant Safonol 
# Hydoddiant safonol yw hydoddiant gyda chrynodiad hysbys. Yn yr arbrawf hon paratöir hydoddiant safonol o sodiwm carbonad.
# Pwysir 1.35g o sodiwm carbonad yn fanwl mewn bicer. 
# Ychwanegir ychydig o ddŵr distyll i hydoddi'r sodiwm carbonad ac fe'i cymysgir efo rhoden wydr.
# Rhoddir yr hydoddiant i mewn i fflasg safonol ac ychwanegir dŵr distyll iddo nes cyrraedd 250&nbsp;cm².
# Fe'i ysgwydir i sicrhau fod yr hydoddiant yn un homogenaidd sef hyddoddiant gyda chrynodiad cyson trwy'r fflasg gyfan.

### Y titradiad 
# Mesurir 25&nbsp;cm³ o'r hydoddiant safonol gan ddefnyddio piped ac fe'i ychwanegir i fflasg gonigol.
# Ychwanegir y dangosydd methyl oren iddo a fe dröith yr hydoddiant yn felyn.
# Rhoddir yr asid hydroclorig yn y bwred gan ddefnyddio twndis. Llenwir y bwred nes cyrraedd 0.00&nbsp;cm³ ar y menisgws.
# Agorir y tap er mwyn i'r asid niwtralu'r hydoddiant sodiwm carbonad.
# Newidith liw'r hydodiant o felyn i binc ar y diweddbwynt. Dyma'r pwynt niwtraliad a dyma'r darlleniad cyntaf wrth y bwred.
# Gwneir y titrad tair gwaith i sicrhau fod darlleniadau'r bwred o fewn 0.25&nbsp;cm³ o'i gilydd.

### Canlyniadau 
Dyma ddarlleniadau'r hydoddiant sodiwm carbonad a ychwanegwyd o'r bwred.
Titr 1: 26.75&nbsp;cm³
Titr 2: 26.80&nbsp;cm³
Titr 3: 27.00&nbsp;cm³

Titr Cyfartalog: 26.85&nbsp;cm³

### Y Cyfrifion 
1. Mae'n rhaid cyfrifo crynodiad y sodiwm carbonad (mewn mol/dm³). Yn gyntaf mae'n rhaid dod o hyd i nifer y molau gan ddefnyddio'r fformiwla:

:Mol = {Mas \over Mr}

lle:
**Mas** yw pwysau'r sodiwm carbonad solid mewn gramiau.
**Mr** yw mas atomig cymharol sodiwm carbonad.

:Mol = {1.35g \over 284}

=0.004753521

rhaid lluosi â 4 oherwydd dyma grynodiad 250&nbsp;cm³ ac felly mae'n rhaid i'r ateb fod mewn dm³ (sef 1000&nbsp;cm³)

=0.0190140851\,mol/dm^3

2. Yn nesaf fe ddefnyddir y canlyniadau i ddarganfod crynodiad yr asid hydroclorig.
: \dfrac{\mbox{Crynodiad yr Asid Hydroclorig}}{\mbox{Crynodiad y Sodiwm Carbonad}} X \dfrac{\mbox{Cyfaint yr Asid Hydroclorig}}{\mbox{Cyfaint y Sodiwm Carbonad}}= Molau

3. Darganfyddwyd taw gwerth y molau yw 2 ac 1 o'r hafaliad symbol.

: \dfrac{\mbox{Crynodiad yr Asid Hydroclorig}}{\mbox{Crynodiad y Sodiwm Carbonad}} X \dfrac{\mbox{Cyfaint yr Asid Hydroclorig}}{\mbox{Cyfaint y Sodiwm Carbonad}}= \dfrac{\mbox{2}}{\mbox{1}}

: \dfrac{\mbox{Crynodiad yr Asid Hydroclorig ?}}{\mbox{0.01904}} X \dfrac{\mbox{0.02685}}{\mbox{0.025}}= \dfrac{\mbox{2}}{\mbox{1}}

4. Rhaid aildrefnu'r fformiwla i gael crynodiad yr asid yn destun.

:\ Crynodiad yr Asid = {2 X 0.01904 X 0.025 \over 1 X 0.025}

Felly, crynodiad yr asid = 0.03808&nbsp;mol/dm3.

## Gweler Hefyd 
* Asid
* Alcali
* Niwtraliad
* Adwaith

Categori:Cemeg
Gareth Jones (actor)

Roedd **Gareth Jones** (6 Mehefin 1925 – 30 Tachwedd 1958) yn actor o Gymru, a gaiff ei gofio'n bennaf am amgylchiadau ei farwolaeth.

Yn ystod darllediad teledu byw o'r ddrama *Underground* ar rwydwaith ITV, dioddefodd Jones drawiad enfawr ar ei galon tra'n yr ystafell goluro a bu farw rhwng dwy o'i olygfeydd. Gorfodwyd y cyfarwyddwr William Kotchedd i fyrfyrru gyda'i gast er mwyn gallu cyrraedd diwedd y ddrama. Yn eironig ddigon, dioddefodd cymeriad Jones o drawiad ar y galon yn ystod y ddrama.

Ganwyd Jones yn Llanbedr Pont Steffan ac ymddangosodd yn addasiad teledu y BBC o Under Milk Wood ym 1957.

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1958
Categori:Pobl o Geredigion
Y creu yn ôl Genesis

Roedd yna saith diwrnod y creu yn ôl yr hanes a geir yn *Llyfr Genesis*, llyfr cyntaf yr Hen Destament:

## Llinell amser y creu
Creodd Duw'r byd mewn chwe diwrnod a gorffwysodd ar y seithfed.

***Diwrnod 1af** – fe wnaeth y golau a thywyllwch
***2il ddiwrnod** fe wnaeth yr awyr a'r dŵr.
***3ydd diwrnod** – fe greodd Duw'r ddaear a'r planhigion
***4ydd diwrnod** – fe greodd yr haul a'r lleuad, a'r sêr.
***5ed diwrnod** – fe greodd yr adar ac anifeiliaid y môr.
***6ed diwrnod** – fe greodd yr holl greaduriaid sy'n byw ar y ddaear
***7fed diwrnod** - Gorffwysodd Duw

Categori:Cosmoleg Gristnogol
Categori:Llyfr Genesis
Genesis
478 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
520au CC 510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  - **470au CC** - 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC
483 CC 482 CC 481 CC 480 CC 479 CC - **478 CC** - 477 CC 476 CC 475 CC 474 CC 473 CC

----

## Digwyddiadau
* Ail-adeiledir muriau amddiffynnol Athen wedi iddynt gael eu dinistrio gan fyddin Ymerodraeth Persia.
* Mae'r cadfridog Spartaidd Pausanias, gyda chymorth llynges o Athen dan Cimon ac Aristides, yn dechrau ymgyrch i ryddhau'r dinasoedd Groegaidd ar ynys Cyprus a chipio dinas Byzantium oddi wrth y Persiaid.
* Hiero I yn dod yn unben Siracusa ar farwolaeth ei frawd, Gelo.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Gelo, unben Gela a Siracusa ar ynys Sicila