Aderyn

Anifail asgwrn-cefn gydag adenydd, pig, plu, dwy goes a gwaed cynnes yw'r **aderyn** (lluosog **adar**). Mae bron pob aderyn yn gallu hedfan, mae adar dihediad yn cynnwys yr estrys, y ciwïod, y pengwiniaid, a.y.y.b. Ceir mwy na 10,400 o rywogaethau o adar. Maen nhw'n byw mewn llawer o gynefinoedd gwahanol ledled y byd. Adareg yw astudiaeth adar.

## Anatomi 
O gymharu â fertebratau eraill, mae gan adar strwythur corff sy'n dangos llawer o ymaddasiadau anarferol, yn bennaf i hwyluso hedfan. Mae eu coesau blaen wedi newid i adenydd. Mae gan adar big ysgafn heb ddannedd ac mae codennau aer tu fewn i'w hesgyrn.

## Atgenhedliad 
Mae adar yn dodwy wyau â phlisgyn caled. Mae'r rhan fwyaf o adar yn gwneud nyth lle maen nhw'n deor eu hwyau. Mae rhai adar yn cael eu geni'n ddall a noeth. Mae adar eraill yn gallu gofalu amdanynt eu hunain bron ar unwaith.

## Mudiad 
Mae llawer o rywogaethau yn mudo er mwyn dianc rhag tywydd oer. Mae miliynau o adar sy'n nythu yn Hemisffer y Gogledd yn mudo i'r de. Mae rhai adar Hemisffer y De yn mudo i'r gogledd. Mae Môr-wennol y Gogledd yn hedfan ymhellach nag unrhyw aderyn arall o'r Arctig i'r Antarctig.

## Esblygiad 
Esblygodd adar o'r theropodau, h.y. deinosoriaid deudroed sawrisgiaidd cigysol o'r isurdd *Therapoda*, mae'n debyg. Yr archeopterycs yw'r adar ffosiledig henaf a fu fyw tua 150 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

## Adar a dyn 
Mae adar yn ffynhonnell bwysig o fwyd i bobl. Mae rhai adar fel yr iâr a'r twrci wedi eu ffermio ar gyfer eu cig neu wyau. Anifeiliaid anwes poblogaidd yw rhai adar e.e. y byji a'r caneri.

Mae llawer o adar wedi eu peryglu oherwydd hela a dinistr amgylcheddol. Mae elusennau fel Cymdeithas Audubon yn yr Unol Daleithiau a’r RSPB yn y DU yn ymgyrchu i amddiffyn adar.

## Mewn llenyddiaeth Gymreig
Efallai'r cyntaf i gofnodi rhai o'r adar a welodd ar ei deithiau oedd Gerallt Gymro. Nid oedd ganddo ryw lawer o ddiddordeb ynddynt ond mae rhai o'r sylwadau'n ddigon diddorol, serch hynny, e.e.

''"Clywir yn y coed cyfagos chwibaniad pereiddlais aderyn bach, y dywedodd rhai mai cnocell y coed ydoedd, ond eraill, yn fwy cywir, mai peneuryn. Cnocell y coed y gelwir yr aderyn bach, yr hwn a alwyd pic yn yr iaith Ffrangeg, a dylla'r dderwen â'i ylfin cryf ... A pheneuryn y gelwir aderyn bach hynod am ei liw euraid a melyn, a ddyry, yn ei dymor priodol, yn lle cân, chwibaniad melys; ac oddi wrth ei liw euraid y derbyniodd ei enw, peneuryn."''

Mae'n debygol iawn mai'r euryn (*golden oriole*) oedd yr aderyn a glywodd Gerallt neu, fel y tybiai ei gyfeillion, cnocell werdd.

Un o gerddi mwya'r Gymraeg ydy cywydd i'r "Alarch" gan Dafydd ap Gwilym. Ceir hefyd nifer o hen benillion sy'n sôn am adar; dyma un, er enghraifft:

:Gwyn eu byd yr adar gwylltion,
:Hwy gânt fynd i'r fan a fynnon',
:Weithiau i'r môr ac weithiau i'r mynydd,
:A dod adref yn ddigerydd.

Yn y Mabinogi fe drowyd Blodeuwedd yn dylluan am gamfihafio.

## Dosbarthiad
{{clade| style=font-size:80%;line-height:100%
|label1=**Aves**
|1={{clade
   |1=Palaeognathae (paleognaths) 50 px
   |label2=Neognathae
   |2={{clade
      |label1= 
      |1={{clade
         |label1=Galloanserae
         |1=
         |label2=Neoaves
         |2={{clade
            |1=Strisores 50 px
            |label2=
            |2={{clade
               |label1=Columbaves                
               |1=
               |label2=
               |2={{clade
                  |1=Gruiformes 50 px
                  |label2=
                  |2=
                  }}
               }}
            }}                                              
         }}
      }}
   }}
}}

### Urddau 
#### Palaeognathae 
* Struthioniformes: estrys, rheaod, emiw, casowarïaid a chiwïod
* Tinamiformes: tinamŵod

#### Neognathae 
**Galloanserae**
* Anseriformes: elyrch, gwyddau a hwyaid
* Galliformes: adar helwriaeth
**Neoaves**
* Gaviiformes: trochyddion
* Podicipediformes: gwyachod
* Procellariiformes: albatrosiaid, adar drycin a phedrynnod
* Sphenisciformes: pengwiniaid
* Pelecaniformes: pelicanod, mulfrain, huganod a.y.y.b.
* Ciconiiformes: crehyrod, ciconiaid a.y.y.b.
* Phoenicopteriformes: fflamingos
* Falconiformes: adar ysglyfaethus
* Gruiformes: rhegennod, garanod a.y.y.b.
* Charadriiformes: rhydwyr, gwylanod, môr-wenoliaid a charfilod
* Pteroclidiformes: ieir y diffeithwch
* Columbiformes: colomennod, dodo
* Psittaciformes: parotiaid
* Cuculiformes: cogau, twracoaid
* Strigiformes: tylluanod
* Caprimulgiformes: troellwyr a.y.y.b.
* Apodiformes: gwenoliaid duon, adar y si
* Coraciiformes: gleision y dorlan, rholyddion, cornylfinod a.y.y.b.
* Piciformes: cnocellod, twcaniaid a.y.y.b.
* Trogoniformes: trogoniaid
* Coliiformes: colïod
* Passeriformes: adar golfanaidd neu adar clwydol

### Teuluoedd
### Teuluoedd
Yn ôl IOC World Bird List ceir 240 teulu (Mawrth 2017):

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?taxonName{
  ?item p:P225/ps:P225 ?taxonName .
  ?item p:P105/ps:P105 wd:Q35409 . # family
  ?item p:P225/prov:wasDerivedFrom/pr:P248 wd:Q27042747 . # taxon name stated in IOC World Bird List, Version 6.3
}
|sort=label
|columns=number:#,label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd,P171:rhiant-dacson,P373
|row_template=
|thumb=80
|links=
}}

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Rhestr adar Cymru
* Rhestr adar Llydaw
* Rhestr adar gwledydd Prydain

## Dolenni allanol 
* Internet Archive: Adareg Canolfan Edward Llwyd, Prifysgol Cymru
* RSPB Cymru 
*  Avionary Enwau adar WP mewn 41 o ieithoedd