open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roger Thomas

Gwleidydd a meddyg o Gymru oedd **Roger Gareth Thomas** (14 Tachwedd 1925 – 1 Medi 1994). Aelod seneddol Llafur dros Caerfyrddin rhwng 1979 a 1987.

Fe'i ganwyd yng Garnant, yn fab i'r glowr Evan J. Thomas a'i wraig Beryl. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Rhydaman ac yn yr Ysgol Meddygaeth Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Meddygon o Gymru
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Gwilym Iwan Jones

Gweinyddwr trefedigaethol, anthropolegydd a ffotograffydd Cymreig oedd **Gwilym Iwan Jones** (3 Mai 1904 – 25 Ionawr 1995). Roedd yn arbenigwr ar gelfyddydd dwyrain Nigeria.

Ganwyd yn Nhref y Penrhyn yn Ne Affrica. Treuliodd ei blentyndod cynnar yn Tsile cyn i'r teulu dychwelyd i Loegr ym 1915. Mynychodd ysgol St John's yn Leatherhead, Surrey. Enillodd ysgoloriaeth i astudio hanes yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, ym 1923. Chwaraeodd fel asgellwr i Glwb Rygbi Cymry Llundain.

Ymunodd â'r gwasanaeth trefedigaethol ym 1926, a gwasnaethodd yn swyddi Is-swyddog Ardal yn Nwyrain Nigeria a Swyddog Ardal yn Bende ac ardaloedd cyfagos Owerri. Magodd ddiddordeb yn niwylliant brodorol y wlad, ac astudiodd gwrs ffotograffiaeth er mwyn iddo dynnu lluniau o ddawnsiau a mygydau traddodiadol yr Igboaid a'r Ibibio.

Gadawodd ei yrfa drefedigaethol ym 1946, a daeth yn ddarlithydd yn adran anthropoleg gymdeithasol ym Mhrifysgol Caergrawnt. Daeth yn gymrawd yng Ngholeg yr Iesu, Caergrawnt, ym 1962. Cyhoeddodd nifer o lyfrau ar gymdeithas a diwylliant Nigeria, gan gynnwys *The Ibo and Ibibio Peoples of Eastern Nigeria* (gyda Daryll Forde; 1950), *Trading States of the Oil Rivers* (1963), a *The Art of Eastern Nigeria* (1984).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Academyddion Coleg yr Iesu, Caergrawnt
Categori:Anthropolegwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Ethnograffwyr
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llywodraethwyr a gweinyddwyr trefedigaethol
Categori:Ysgolheigion y celfyddydau
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Gymru
Adam West

Roedd **Adam West** (19 Medi 1928 – 9 Mehefin 2017) yn actor, cyfarwyddwr ac artist llais o'r Unol Daleithiau. Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Batman yn y gyfres deledu Batman o’r 1960au ac fel tros-lesisydd cymeriad y maer Adam West yn y gyfres cartŵn Family Guy.

## Bywyd personol
Ganwyd West yn Walla Walla, Washington yn fab i Otto West Anderson, ac Audrey Speer ei wraig. Roedd ei mam o dras Gymreig. Ffermwr oedd ei dad a chantores opera oedd ei fam.

Cafodd ei addysg yn ysgol uwchradd Walla Walla, a Choleg Whitman.

Bu’n briod i Billie Lou Yeager o 1950 hyd eu hysgariad ym 1955. Yna priododd Frisby Dawson ym 1957 cyn ei hysgaru ym 1962 , a phriodi Marcella Tagland Lear ym 1970. Bu’n dad i chwech o blant.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o liwcemia
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
The Obsidian Mirror

Nofel i oedolion drwy gyfrwng y Saesneg gan Catherine Fisher yw ***The Obsidian Mirror*** a gyhoeddwyd gan Hodder & Stoughton yn 2012. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Mae Catherine Fisher hefyd wedi ysgrifennu: *Box of Red Brocade*, *The Cat with Iron Claws*, *Y Lleidr Hud*, *Blwch yr Ysbryd ac *Y Wisg Enfys. 

Ffuglen wyddonol gan Catherine Fisher lle mae bydoedd ffantasi a theithio mewn amser yn gwrthdaro. Mae Jake yn credu bod ei dad wedi cael ei lofruddio gan gydweithiwr wrth iddynt weithio ar arbrofion cyfrinachol, ond mae'r gwirionedd yn rhyfeddach fyth!

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Categori:Nofelau Saesneg
Wales and the Spanish Civil War

Cyfrol ar ymateb Cymru i Rhyfel Cartref Sbaen gan Robert Stradling yw '''''Wales and the Spanish Civil War: The Dragons' Dearest Cause?''''' a gyhoeddwyd gan Gwasg Prifysgol Cymru yn 2005. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Dadansoddiad ysgolheigaidd o brofiadau ideolegol, gwleidyddol a diwylliannol y Cymry o Ryfel Cartref Sbaen yn yr 1930au, yn cynnwys gwybodaeth ar gefndir a chanlyniadau'r brwydro.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Sbaen
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
The March of Wales, 1067–1300

Llyfr ar hanes y Mers yn y cyfnod 1067-1300 gan Max Lieberman yw ***The March of Wales, 1067–1300: A Borderland of Medieval Britain*** a gyhoeddwyd gan Gwasg Prifysgol Cymru yn 2008. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Cyfrol yn bwrw golwg ar natur a chymunedau Mers Cymru yn yr oesoedd canol. Erbyn 1300 yr oedd ardal eang a adwaenid fel y Mers wedi'i ffurfio rhwng Cymru a Lloegr, ardal a oedd yn cynnwys tua deugain arglwyddiaeth gastellog ar hyd y ffin, a hefyd ar hyd de Cymru. Roedd y Mers felly yn nodwedd amlwg iawn o'r tirlun gwleidyddol am ganrifoedd.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau am hanes Lloegr
Categori:Llyfrau Cymreig 2008
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Images of Wales: Sketty

Casgliad o ffotograffau o Sgeti, Abertawe, mewn cyfrol yn yr iaith Saesneg gan David Gwynn yw ***Images of Wales: Sketty*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn y gyfres *Archive Photographs Series* yn 2004. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Casgliad o dros 150 o ffotograffau du-a-gwyn ynghyd â nodiadau perthnasol yn portreadu amryfal agweddau ar fywyd trigolion Sgeti a'r cylch, 1824-2004, ym meysydd busnes ac addysg, hamdden a digwyddiadau cymdeithasol a chyhoeddus pwysig.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau am Abertawe
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
The Historic Gardens of Wales

Casgliad o ffotograffau mewn cyfrol yn yr iaith Saesneg gan Elisabeth Whittle yw ***The Historic Gardens of Wales*** a gyhoeddwyd gan Cadw yn 1983. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1983
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Pennant Roberts

Cyfarwyddwr Cymreig oedd **Pennant Roberts** (15 Rhagfyr 1940 – 22 Mehefin 2010) a oedd yn nodedig am ei waith ar deledu Prydeinig.

Ganwyd Roberts  yn Weston-super-Mare i rieni Cymreig. Gweithiodd ar y rhaglenni BBC canlynol: *Softly, Softly*, *Doomwatch*, *The Onedin Line*, ''Sutherland's Law*, *Survivors*, *Angels*, *Blake's 7*, *Doctor Who*, *Juliet Bravo*, *Tenko *a *Howards' Way''. Priododd yr actores Betsan Jones yn 1970 a daeth i siarad Cymraeg yn rhugl. Symudodd i Gaerdydd yn 1994 a daeth yn weithgar yn y diwydiant teledu Cymreig gan gyfarwyddo cynyrchiadau i'r BBC a HTV. Cynhyrchodd ddramau ar gyfer Theatr y Sherman.

Roedd Roberts yn weithgar o fewn y Gymdeithas Cyfarwyddwyr a Chynhyrchwyr, ac yn gadeirydd ar y corff am sawl blwyddyn.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
The Snowdon Mountain Railway (llyfr)

Hanes darluniedig Rheilffordd yr Wyddfa gan Keith Turner yw ***The Snowdon Mountain Railway*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn 2000. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llanberis
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llyfrau 2000
Categori:Llyfrau am gludiant yng Nghymru
Categori:Llyfrau am Wynedd
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
The Celtic and Scandinavian Religions

Cyfrol am grefydd y Celtiaid a'r Llychlynwyr gan J. A. MacCulloch yw ***The Celtic and Scandinavian Religions*** a gyhoeddwyd gan Constable yn 1995. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llychlynwyr
Categori:Llyfrau 1995
Categori:Llyfrau am y Celtiaid
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llwybrau Byw
Broadwell, Fforest y Ddena

:''Erthygl am y pentref yn Fforest y Ddena yw hon. Am y pentref arall o'r enw Broadwell yn Swydd Gaerloyw gweler Broadwell, Cotswold.''

Pentref yn Swydd Gaerloyw,  De-orllewin Lloegr, ydy **Broadwell**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Coleford yn ardal an-fetropolitan Fforest y Ddena.

Mae'r pentref wedi ei leoli ar ymyl gorllewinol Fforest y Ddena, tua  i'r dwyrain o Coleford. Mae'r pentref Mile End i'r gogledd a Coalway i'r de.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Fforest y Ddena
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Catherine Fisher

Bardd a nofelydd o Gymru yw **Catherine Fisher** (ganwyd 1957).

Ganwyd yng Nghasnewydd, Gwent a mynychodd Ysgol Ferched Gatholig Rhufeinig Sant Joseph a leolwyd yn rhannol ar ystâd Tŷ Tredegar. Enillodd Wobr Tir na n-Og yn y categroi llyfrau Saesneg, am ei nofel *The Clockwork Crow* yn 2019.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Immrama* (1988)
**The Unexplored Ocean* (1994)
**Altered States* (1999)

### Nofelau
*''The Conjuror's Game* (1990)
**Fintan's Tower* (1991)
**Saint Tarvel's Bell* (1992)
**The Snow-Walker's Son* (1993)
**The Empty Hand* (1995)
**The Soul Thieves* (1996)
**The Candle Man* (1994)
**The Hare And Other Stories (1994)
*''Belin's Hill* (1997)
**The Relic Master* (1998)
**The Interrex* (1999) 
**Flain's Coronet* (2000) 
**The Margrave* (2001) 
**The Lammas Field* (1999)
**Darkwater Hall* (2000)
**Corbenic* (2002)
**The Oracle* (2003)
**The Archon* (2004)
**The Scarab* (2005)
**Darkhenge* (2005)
**The Weather Dress* (2005); addasiad Cymraeg, *Y Wisg Enfys* (2005)
**Incarceron* (2007)
**The Ghost Box* (2008); addasiad Cymraeg, *Blwch yr Ysbryd* (2012)
**Sapphique* (2008)
**Crown of Acorns* (May 2010)
**The Obsidian Mirror* (2012)
**The Cat with Iron Claws* (2012)
**The Box of Red Brocade* (2013)
**The Door in the Moon* (2015)
**The Speed of Darkness* (2016)
**The Clockwork Crow* (2018) Enillydd Gwobr Tir na n-Og
**The Bramble King* (2019)
**The Velvet Fox'' (2019)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Rhestr aelodau seneddol Cymru 2017-2019

Dyma restr o Aelodau Seneddol (ASau) etholwyd i'r Ty'r Cyffredin dros etholaethau yng Nghymru i'r hanner canfed a saith Senedd o'r Y Deyrnas Gyfunol (2017 - 2019).

Mae'n cynnwys ASau etholwyd yn etholiad cyffredinol 2015, gynhaliwyd ar 8 Mehefin 2017, a'r rhai a etholwyd mewn is-etholiadau.

Mae'r rhestr wedi ei drefnu yn ôl enw'r AS, a mae ASau wnaeth ddim wasanaethu drwy gydol y cyfnod seneddol wedi eu *italeiddio*. Mae ASau newydd a etholwyd ers yr etholiad cyffredinol wedi eu nodi ar waelod y dudalen.

## Cyfansoddiad 2017
## ASau
## Is-etholiadau
*Bu farw Paul Flynn, AS Llafur Gorllewin Casnewydd ar 17 Chwefror 2019 a chynhaliwyd is-etholiad i ganfod olynydd iddo ar 4 Ebrill 2019. Etholwyd Ruth Jones, Llafur yn ei le.
*Adalwyd Christopher Davies AS Ceidwadol Brycheiniog a Sir Faesyfed wedi ei ddedfrydu am dorri rheolau hawliadau treuliau'r senedd. Cynhaliwyd is-etholiad ar 1 Awst, 2019. Etholwyd Jane Dodds, Rhyddfrydwyr Democrataidd yn olynydd iddo.

## Cyfeiriadau
2017-2019
Aelodau seneddol Cymru 2017-2019
Etholiadau Seneddol
Tân Tŵr Grenfell

200px|bawd|Tŵr Grenfell
Llosgwyd bloc o fflatiau **Tŵr Grenfell** yn Kensington, Llundain, ar 14 Mehefin 2017. Roedd gan y bloc 24-llawr, roedd yn 220-troedfedd (67 m) o uchder, a'i breswylwyr oedd tenantiaid a leolwyd yno gan y cyngor lleol: Cyngor Kensington. Roedd cyfanswm o 120 o fflatiau yn y bloc: pob un gydag un neu ddwy lofft. Yn ôl *Université catholique de Louvain*, dyma'r tân gwaethaf yng ngwledydd Prydain ers 1900. Erbyn 20 Mehefin daethpwyd o hyd i 79 o gyrff ac ni wyddys sut y cynheuwyd y tân, ond ni chredir ei fod yn fwriadol.

Hysbyswyd y gwasanaethau argyfwng am 00:54 (BRST) ar 14 Mehefin 2017 ac roedd y tân yn dal i losgi 24 wedyn. O fewn yr awr neu ddwy cyntaf gwelwyd 45 injan dân a channoedd o staff diffodd tân wrthi'n ceisio'i ddiffodd. Achubwyd 65 o bobl gan y staff ymladd tân.

Oherwydd y modd y lledodd y tân mor sydyn, rhoddwyd y bai ar y cladin a roddwyd ar du allan y waliau er mwyn ei harddu. Yn ôl rhai, roedd y cladin hwn yn llosgadwy ac wedi ei wahardd drwy Ewrop. Roedd Sadiq Khan, Maer Llundain, yn llawdrwm ar fethiant y canllawiau tân, y cyfarwyddyd gan y gwasanaethau tân y dylai'r preswylwyr aros yn eu fflatiau ac am y modd y methodd Cyngor Kensington ddelio gyda'r argyfwng. Beirniadwyd y Prif Weinidog Theresa May yn hallt am beidio â chyfarfod teuluoedd y rhai a laddwyd. Cyhoeddodd y byddai'n rhyddhau cronfa o £5&nbsp;miliwn ar gyfer y rhai a oedd yn dioddef.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1974
Categori:Hanes Llundain
Tŵr Grenfell
Categori:Trychinebau 2017
Categori:2017 yn Lloegr
Anna McMorrin

Gwleidydd Llafur Prydeinig yw **Anna McMorrin** (ganwyd 23 Medi 1971), ac yr Aelod Seneddol dros Ogledd Caerdydd.

## Bywyd cynnar 
Magwyd McMorrin ger Aberhonddu. Wedi ymuno â'r Blaid Lafur eisoes, graddiodd o Brifysgol Southampton ym 1994 â gradd BA mewn Ffrangeg a Gwleidyddiaeth. Yn 1997, graddiodd o Brifysgol Caerdydd, gyda diploma ôl-radd mewn newyddiaduraeth.

## Gyrfa 
Wedi graddio, gweithiodd McMorrin yn y maes  cysylltiadau cyhoeddus a chyfathrebu. Ar ôl gweithio yn rhan-amser fel swyddog cyfathrebu ar gyfer y Blaid Lafur yn 1996/7, bu'n gweithio fel ymgynghorydd materion cyhoeddus ar gyfer Hill a Knowlton. Yn 2006, daeth yn gyfarwyddwr ymgyrchoedd a chyfathrebu Cyfeillion y Ddaear Cymru. Yn 2008, ymunodd â Llywodraeth Cymru, gan ddod yn ymgynghorydd arbenigol i'r Gweinidog Cyfoeth naturiol, Alun Davies. Yn 2014, symudodd o'r swydd yna i un arall o fewn Llywodraeth Cymru, cyn gadael i ddod yn gyfarwyddwr Llais Cyf. Ym mis Hydref 2016 ymunodd a Invicta Public Affairs.

## Bywyd personol 
Roedd McMorrin yn briod, ac mae ganddi ddwy ferch o'r berthynas honno. Ar ôl gwahanu o'i gŵr, yn 2014, cafodd ei symud o'i swydd yng ngweinyddiaeth Adnoddau Naturiol Llywodraeth Cymru, wedi cychwyn perthynas gyda'r gweinidog ar y pryd, ac ei bos, Alun Davies, a bellach mae'r ddau yn cyd-fyw yng Nghaerdydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Anghrefydd

Diffyg crefydd yw ystyr **anghrefydd**, gall ddisgrifio amrediad eang o safbwyntiau a chredoau gan gynnwys gwrthwynebiad i grefydd, gelyniaeth at grefydd, difaterwch tuag at grefydd, agnostigiaeth, anffyddiaeth, deistiaeth, rhyddfeddyliaeth, credinwyr sydd wedi gwrthgilio, ac agweddau ysbrydol ond nid crefyddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Awtogyro

[bawd|Awtogyro modern yn hedfan uwchben maes awyr [Torino-Aeritalia.]]
Hen fath o awyren ag adenydd sy'n troi yw **awtogyro**. Defnyddir propelor i'w yrru ymlaen a throell heb fodur i'w godi i'r awyr. Dyfeisiwyd gan y Sbaenwr Juan de la Cierva ym 1923. Ers yr Ail Ryfel Byd, mae'r hofrennydd wedi cymryd lle'r awtogyro.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awyrennau
Categori:Dyfeisiau o Sbaen
Deistiaeth

Cred athronyddol neu grefyddol sydd yn cydnabod bodolaeth duw neu rym goruchaf o ryw fath, ond sydd yn ymwrthod â chrefydd ddatguddiedig, yw **deistiaeth** neu **ddeïstiaeth**.

## Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Categori:Theistiaeth
Neithon

Un o feibion Brychan oedd **Neithon** (hefyd: **Noethon**, **Nwython**; 5g) a ymgartrefodd fel llawer o'i frodyr yng ngogledd-ddwyrain Cernyw. Mae'n gysylltiedig a'r pentrefan 'Stoke' ger pentref Hartland, Dyfnaint. Nodir 468 fel ei ddyddiad geni a 17 Mehefin fel ei wylmabsant a'i ddyddiad marw - o bosib yn 510.

Mae'r cofnod cynharaf amdano'n dod o lawysgrif o'r enw Gotha MS a ganfuwyd yn 1937, sef *Bywyd Meithon*.

Nodir yn y llawysgrif hwn iddo gael ei eni yn Iwerddon a hwylio i Hartland lle ymgartrefodd mewn dyffryn ffrwythlon, ger ffynnon a elwir hyd heddiw'n ''St Nectan's Well''. Ceir eglwys yma hefyd mewn pentrefan o'r enw *Stoke*; yr enw ar y pentrefan hwn yn Llyfr Dydd y Farn yw 'Nistanestoc' ac yn 1189 cofnodir yr enw fel 'Nectanestoke'.

Ceir chwedl yn y Gotha MS fod ei frodyr a'i chwiorydd yn ymweld ag ef yn flynyddol ar Nos Galan. Roedd gan Neithon ddwy fuwch a dygwyd y ddwy gan ladron, yn ôl y chwedl. Wedi hir a hwyr canfyddodd y gwartheg yn 'Neweton' (y Stoke Newydd), ond trodd y lladron arno gan ei ladd a thorri ei ben - a hynny ar 17 Mehefin. Ond cododd Neithon ei ben o'r llawr a'i gario yn ei ddwylo at y ffynnon, ger ei gartref.

Ceir sawl Neithon yn y cynod hwn gan gynnwys Neithon ap Gwyddono, un o frenhinoedd Ystrad Clud, Neithon ap Senyllt, tad Rhun ac un o hynafiaid  Merfyn Mawr Tywysog Ynys Manaw a Neithon ap Cathen.

## Llefydd a enwyd ar ei ôl
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q2308964.
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Iwerddon
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Loegr
Edward Thomas: The Origins of his Poetry

Cyfrol ac astudiaeth lenyddol o waith Edward Thomas yn yr iaith Saesneg gan Judy Kendall yw ***Edward Thomas: The Origins of his Poetry*** a gyhoeddwyd gan Gwasg Prifysgol Cymru yn y gyfres *Writing Wales in English* yn 2011. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Britain since 1945: The People's Peace

Cyfrol am hanes gwledydd Prydain gan Kenneth O. Morgan yw '''''Britain since 1945: The People's Peace''''' a gyhoeddwyd gan Gwasg Prifysgol Rhydychen yn 2000. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes y Deyrnas Unedig
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau 2000
Merlin (nofel)

Nofel Saesneg gan Stephen Lawhead yw ***Merlin*** a gyhoeddwyd gan Lion Publishing yn 1988. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Yr ail nofel mewn cyfres sydd wedi ei lleoli yng ngwledydd Pydain yng nghyfnod y Rhufeiniaid ac yn cynnwys elfennau o chwedloniaeth Geltaidd wrth sôn am hanes Taliesin, Myrddin ac Arthur.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Cyfres Poldark

Cyfres nofelau hanesyddol gan Winston Graham yw'r **cyfres Poldark**. Stori teulu Cernyw yw'r cyfres.

## Nofelau yn y gyfres
**Ross Poldark* (1945)
**Demelza* (1946)
**Jeremy Poldark* (1950)
**Warleggan* (1953) 
**The Black Moon* (1973)
**The Four Swans* (1976)
**The Angry Tide* (1977)
**The Stranger from the Sea* (1981)
*''The Miller's Dance* (1982)
**The Loving Cup* (1984)
**The Twisted Sword* (1990)
**Bella Poldark'' (2002)

Poldark
Categori:Nofelau hanesyddol Saesneg
Castell Benton

Castell bychan sy'n dyddio yn ol i'r 13g yw **Castell Benton**. Mae wedi'i leoli tua chwe milltir i'r dwyrain o Aberdaugleddau, ar lan ogleddol Afon Cleddau, ger pentref Burton, Sir Benfro. Nid oes cofnod o'i hanes yn y Canol Oesoedd.

Peintiwyd adfeilion y Castell gan Sandby yn 1779 a bu'n rhan o ystad Owen o Orielton. Prynwyd ac adnewyddwyd y Castell yn y 1930au gan y peiriannydd sifyl Ernest Pegge.

Mae'r Castell wedi'i restru fel adeilad Gradd II* am ei fod o ddiddordeb hanesyddol ac yn enghraifft o gastell canoloesol sydd wedi'i adnewyddu.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Benfro
Benton
Diane Abbott

Gwleidydd o Loegr yw **Diane Julie Abbott** (ganwyd 27 Medi 1953). Hi yw aelod seneddol San Steffan dros Gogledd Hackney a Stoke Newington ers 1987 yw hi. Hi oedd yr AS benywaidd du cyntaf yn y Ty'r Cyffredin.

Cafodd ei geni yn Paddington, Llundain, yn ferch i deulu o Jamaica a derbyniodd ei haddysg yng Ngholeg Newnham, Caergrawnt. Mae'n ffrind i Jeremy Corbyn, arweinydd y Blaid Lafur.

Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
The Yellow Bird

Casgliad o gerddi Saesneg gan Dannie Abse yw ***The Yellow Bird*** a gyhoeddwyd gan University Press of New England yn 2010. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Casgliad o gerddi yn archwilio'r gwirionedd syml am y byd, gan fardd telynegol pwysig o Gymru.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Saesneg o Gymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Categori:Llyfrau gan Dannie Abse
Categori:Llyfrau barddoniaeth yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau barddoniaeth Saesneg yr 21ain ganrif
Ymosodiad Parc Finsbury

200px|bawd|Gorsaf Parc Finsbury
Digwyddodd **ymosodiad Parc Finsbury**, Llundain, ar 19 Mehefin 2017 pan yrrwyd fan yn fwriadol i mewn i gerddwyr Mwslemaidd.

Collodd un dyn ei fywyd ger Mosg Parc Finsbury - o bosib oherwydd yr ymosodiad. Anafwyd 10 o Fwslemiaid yn ddifrifol hefyd gan y fan, wedi iddynt fod yn gweddïo mewn Tarawih, sef cyfarfod gweddi yn adeg Ramadan. Ystyriwyd y digwyddiad i ddechrau fel llofruddiaeth ac yna fel digwyddiad terfysgol.

Llogwyd y fan o gwmni *Pontyclun Van Hire*, Rhondda Cynon Taf. Daliwyd gyrrwr y fan gan y Mwslemiaid, a gwarchodwyd ef rhag niwed gan swyddogion y Mosg, a'i drosgwlwyddo i'r heddlu pan y cyrhaeddon nhw. Enwyd y dyn dan amheuaeth gan yr heddlu: Darren Osborne, 47-oed a thad i bedwar o blant o Gaerdydd, ond a fagwyd yn Weston-super-Mare.

Digwyddodd yr ymosodiad yn etholaeth seneddol yr arweinydd Llafur Jeremy Corbyn. “An attack on a mosque, an attack on a synagogue, an attack on a church is actually an attack on all of us,” meddai Corbyn. Roedd hyn yn dilyn sawl ymosodiad terfysgol tebyg gan gynnwys Pont Llundain a ffrwydriad yn Arena Manceinion.

Ar 1 Chwefror 2018, cafwyd Darren Osborne yn euog o lofruddiaeth ac o geisio llofruddio yn Llys y Goron Woolwich. Ar 2 Chwefror, fe gafodd ei ddedfrydu i garchar am oes, ac i dreulio o leiaf 43 o flynyddoedd dan glo.

## Gweler hefyd
*Islamoffobia

## Cyfeiriadau
Categori:2017 yn y Deyrnas Unedig
Categori:Hanes Llundain
Categori:Terfysgaeth yn 2017
Categori:Terfysgaeth yn y Deyrnas Unedig
Categori:Trais yn erbyn Mwslimiaid
Denys Johnson-Davies

Cyfieithydd a llenor o Ganada oedd **Denys Johnson-Davies** (enw Mwslimaidd: Abdul Wadud; 21 Mehefin 1922 – 22 Mai 2017) a arloesodd yr arfer o gyfieithu llenyddiaeth Arabeg fodern i'r Saesneg.

Ganwyd yn Vancouver, a threuliodd ei blentyndod yng Nghanada, yr Aifft, Wganda, a Swdan. Dysgodd Arabeg gan y bobl leol yn Wadi Halfa, ger y ffin rhwng Swdan a'r Aifft. Teithiodd i Loegr ar ben ei hun yn 12 oed i fynychu ysgol Merchant Taylors yn Swydd Hertford. Er nad oedd yn hoff o'i amser yno, rhagorodd mewn sboncen a daeth yn bencampwr yr ysgol, yn 14 oed. Gadawodd yr ysgol cyn pryd wedi i'r prifathro wrthod rhoi caniatâd iddo ddefnyddio cwrt sboncen y bechgyn hŷn. Cyhoeddwyd ei hunangofiant yn 2006 gan y Brifysgol Americanaidd yng Nghairo, gyda rhagair gan ei hen gyfaill Naguib Mahfouz. Enillodd Wobr Personoliaeth Ddiwylliannol y Flwyddyn, un o wobrau llenyddol y Shîc Zayed, yn 2007.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Cyfieithwyr o Ganada
Categori:Llenorion Arabeg
Categori:Llenorion plant o Ganada
Categori:Mwslimiaid o Ganada
Categori:Pobl o Vancouver
Mahmoud Darwish

Bardd Palesteinaidd oedd **Mahmoud Darwish** (13 Mawrth 1941 – 9 Awst 2008).

Fe'i ganwyd ym mhentref al-Birwa, yn fab i Salim a Houreyyah Darwish.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Asafir bila ajniha* (1960)
* *Awraq Al-Zaytun* (1964)
* *Ashiq min filastin* (1966)
* *Akhir al-layl* (1967)
* *Yawmiyyat jurh filastini* (1969)
* *Habibati tanhad min nawmiha* (1969)
* ''al-Kitabah 'ala dhaw'e al-bonduqiyah* (1970)
* *al-'Asafir tamut fi al-jalil* (1970)
* *Mattar na'em fi kharif ba'eed* (1971) 
* *Uhibbuki aw la uhibbuki* (1972)
* *Jondiyyun yahlum bi-al-zanabiq al-baidaa'* (1973)
* *Muhawalah raqm 7* (1974) 
* *Tilka suratuha wa-hadha intihar al-ashiq* (1975)
* *Ahmad al-za'tar* (1976)
* *A'ras* (1977)
* *Madih al-zill al-'ali* (1983)
* *Hissar li-mada'eh al-bahr (1984)*
* *Hiya ughniyah, hiya ughniyah* (1985)
* *Ward aqal* (*Fewer roses*), 1985
* *Ma'asat al-narjis, malhat al-fidda* (1989) 
* *Ara ma oreed* (1990)
* *Ahad 'asher kaukaban* (1992)
* *Sareer El-Ghariba* (1998)
* *Halat Hissar* (2002) 
* *La ta'tazer 'amma fa'alt* (2003) 
* *Ka-zahr el-lawz aw ab'ad* (2005)

## Eraill
* *Qasidat Bayrut'' (1982)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Arabeg
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2008
Nofel hanesyddol

Nofel a chanddi stori wedi ei gosod mewn oes o'r blaen yw **nofel hanesyddol**. Gallai portreadu digwyddiadau a chymeriadau go iawn neu fod yn naratif gwbl ffuglennol, ond byddai wastad yn tynnu ar themâu sy'n ymwneud â chyfnod hanesyddol penodol.

Y llenor cyntaf i ddefnyddio'r gorffennol yn gefndir i'w straeon am ramant a brad oedd yr Albanwr Syr Walter Scott. Bu sawl nofelydd Ewropeaidd, gan gynnwys Manzoni, yn dynwared arddull Scott, ac felly datblygodd y nofel hanesyddol fel genre unigryw. Fe'i defnyddid i osod cyd-destun ffeithiol a diddorol i'r darllenwr, ac yn fyd parod llawn antur a drama. Bu rhai o lenorion y 19g yn ysgrifennu nofelau tra chenedlaetholgar gan dynnu ar hanes traddodiadol a mythau cenedlaethol.

Yn yr 20g manteisiodd awduron ar y ffurf hon o'r nofel i ymdrin â syniadau seicolegol a chymdeithasegol am feddylfryd ein hynafiaid, megis Robert Graves yn *I, Claudius* (1934) a Marguerite Yourcenar yn ''Mémoires d'Hadrien'' (1951). Gan amlaf, arbenigai nofelwyr hanesyddol mewn dosbarthiadau penodol o'r genre, rhai ohonynt yn hynod o boblogaidd: y rhamant hanesyddol, nofelau cyfnod y Rhaglywiaeth, anturiaethau morwyr yn Rhyfeloedd Napoleon, straeon y Gorllewin Gwyllt, a'r nofel deuluol.

## Nofelau hanesyddol enwog
### Cymraeg
**Y Stafell Ddirgel* gan Marion Eames (1969)
**Chwalfa* gan T. Rowland Hughes (1946)
### Eidaleg
**Y Llewpart* gan Giuseppe Tomasi di Lampedusa (1958)
### Ffrangeg
**Notre Dame de Paris* gan Victor Hugo (1831)
**Le roi de fer* gan Maurice Druon (1955)
### Rwseg
**Rhyfel a Heddwch* gan Lev Tolstoy (1869)
### Saesneg
**Waverley* gan Walter Scott (1814)
**A Tale of Two Cities* gan Charles Dickens (1859)
**I, Claudius* gan Robert Graves (1934)
**Owen Glendower* gan John Cowper Powys (1940)


Hanesyddol
Gwarchodlu'r Grenadwyr

thumb
Catrawd o droedfilwyr yn y Fyddin Brydeinig yw '''Gwarchodlu'r Grenadwyr''' (; GREN GDS) sy'n rhan o Adran y Gwarchodluoedd.

Categori:Catrodau'r Fyddin Brydeinig
Grenadwyr
Oes yr atom

[bawd|[Atomfa, neu orsaf ynni niwclear.]]
Y cyfnod hanesyddol a ddilynodd taniad yr arf niwclear cyntaf oedd **oes yr atom** neu **yr oes atomig**. Ffrwydrodd y bom atom *Trinity* ar 16 Gorffennaf 1945 gan Fyddin yr Unol Daleithiau fel rhan o Brosiect Manhattan yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cafodd yr adwaith cadwynol niwclear ei dybio gan Leó Szilárd yn 1933, a dangoswyd y fath adwaith yn artiffisial am y tro cyntaf gyda'r adweithydd niwclear Chicago Pile-1 yn Rhagfyr 1942. Dangoswyd bodolaeth a phŵer technoleg niwclear i'r byd wedi i'r Unol Daleithiau ollwng bomiau atom ar Hiroshima a Nagasaki yn Awst 1945, gan ddod â therfyn i'r Ail Ryfel Byd a hebrwng cyfnod newydd i mewn parthed datblygiad technoleg ac ynni, y meddylfryd cymdeithasol-wleidyddol, a chysylltiadau rhyngwladol a rhyfela.

Hyrwyddwyd ynni niwclear fel y prif ddull o yrru cynnydd technolegol a darparu egni'r dyfodol, er i'r oes atomig hefyd codi bwganod rhyfel niwclear, amlhau niwclear, a bygythiad Cyd-ddinistr Sicr yn ystod y Rhyfel Oer. Rhybuddiodd gwyddonwyr y gall rhyfel niwclear neu ddamwain achosi angau a dinistr ar raddfa eang, yr hyn a elwir gaeaf niwclear, a bod arfau niwclear felly yn bygwth bodolaeth y ddynolryw ar y Ddaear.

Wrth i'r diwydiant ffynnu, yn 1973 rhagfynegodd Comisiwn Ynni Atomig yr Unol Daleithiau byddai mil o adweithyddion niwclear yn cynhyrchu trydan ar gyfer cartrefi a busnesau Americanaidd erbyn dechrau'r 21g. Er addewid "y breuddwyd niwclear", perai nifer o broblemau cymdeithasol gan dechnoleg niwclear, gan gynnwys y ras arfau niwclear, toddiadau atomfeydd, cael gwared ar wastraff niwclear, a glanhau a digomisiynu atomfeydd. Wedi 1973, gostyngodd orchmynion am adweithyddion o ganlyniad i lai o alw am drydan a chynnydd mewn costau'r diwydiant niwclear. Cafodd nifer o atomfeydd arfaethedig ar draws UDA eu diddymu.

Yn niwedd y 1970au a'r 1980au, cafodd ynni niwclear ei daro gan drafferthion economaidd yn ogystal â gwrthwynebiad gan y mudiad gwrth-niwclear. Daeth nifer i'w weld yn fodd peryglus o gynhyrchu pŵer, pryderon a gawsant eu gwaethygu gan ddamwain Three Mile Island yn 1979 a thrychineb Chernobyl yn 1986.

## Cyfeiriadau 
Categori:20fed ganrif
Categori:Rhyfela niwclear
Baner Mecsico

bawd|Baner Mecsico
Baner drilliw yw **baner Mecsico** gyda stribed gwyrdd ar y chwith, stribed coch ar y dde, a stribed canolig gwyn a'r arfbais genedlaethol yn ei ganol.

Mecsico
Categori:Mecsico
Arianyddiaeth

Damcaniaeth economaidd sydd yn pwysleisio rôl y llywodraeth i reoli faint o arian sydd mewn cylchrediad yw **arianyddiaeth**. Yn ôl yr arianyddwyr, gormodedd o arian yn yr economi sydd yn peri chwyddiant a chyflogau rhy uchel sydd yn peri diweithdra. Dadleuant taw gwahaniaethau yn y cyflenwad arian sydd yn cael effeithiau sylweddol ar allbwn yr economi genedlaethol dros gyfnod byr ac ar lefelau prisoedd yn y tymor hir. Maent felly'n argymell polisi ariannol ar gred yn y farchnad rydd sy'n ceisio sefydlogi prisoedd drwy reolaeth ariannol yn hytrach na pholisi dewisiol, hynny yw ar sail barnau newidiol y gwleidyddion a'r bancwyr.

Cysylltir arianyddiaeth yn bennaf â gwaith Milton Friedman ac economegwyr neo-glasurol Chicago. Derbynasant ddysgeidiaeth economaidd John Maynard Keynes er iddynt yn ddiweddarach beirniadu damcaniaeth Keynes ar ormodedd a pholisi cyllidol, hynny yw gwariant gan y llywodraeth. Ysgrifennodd Friedman lyfr dylanwadol gydag Anna Schwartz, *A Monetary History of the United States, 1867–1960*, sydd yn honni bod "chwyddiant pob amser ac ymhobman yn ffenomen ariannol". Er iddo wrthwynebu bodolaeth y Gronfa Ffederal, dadleuodd Friedman o blaid polisi gan y banc canolog i gydbwyso cyflenwad a galw yr arian, a hynny trwy ei fesur yn ôl twf cynhyrchiant a galw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Economeg arian
Tora

Prif destun sanctaidd Iddewiaeth yw'r **Tora** sydd yn cynnwys datguddiad Duw i genedl Israel, sef yr Iddewon. Gair Hebraeg ydyw a'i ystyr yw "cyfraith". Gan amlaf cyfeirir at y pum testun a briodolir i Moses – Genesis, Exodus, Lefiticus, Numeri, Deuteronomium – sy'n gyfystyr â phum llyfr cyntaf yr Hen Destament yn y Beibl Cristnogol.

Categori:Y Beibl Hebraeg
Montreux

Bwrdeistref yng nghanton Vaud yn y Swistir yw **Montreux** sydd yn cynnwys tair cymuned a gyfunasant yn y flwyddyn 1962: Le Châtelard-Montreux, Les Planches-Montreux, a Veytaux-Montreux. Saif ar ddwyrain Llyn Genefa ar droed yr Alpau, rhwng yr arfordir a'r mynyddoedd sydd yn atal gwyntoedd o'r gogledd a'r dwyrain. Bu'r ardal yn gyrchfan i dwristiaid ers amser, a chynhelir Gŵyl Jazz Montreux bob blwyddyn. Trigai ychydig dros 23,000 o bobl yno yn 2007.

bawd|dim|300px|Trem ar Montreux, Llyn Genefa a'r Alpau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Vaud
A Hundred Years of Fiction

Cyfrol ac astudiaeth lenyddol yn yr iaith Saesneg gan Stephen Knight yw ***A Hundred Years of Fiction*** a gyhoeddwyd gan Gwasg Prifysgol Cymru yn y gyfres *Writing Wales in English* yn 2004. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Reaganomeg

Term ar bolisïau economaidd Ronald Reagan, Arlywydd yr Unol Daleithiau (1981–89), yw **Reaganomeg**. Mae'n crybwyll ffydd yn y farchnad rydd i ffynnu heb ymyrraeth gan y wladwriaeth. Ystyrir Reagonomeg yn fath o neo-ryddfrydiaeth ac economeg ochr-gyflenwad. Y pedair prif syniad oedd gostwng twf gwariant gan y llywodraeth, gostwng y treth incwm ffederal a'r treth ar enillion cyfalaf, lleihau rheoliadau, a pholisi arianyddol o gyfyngu ar y cyflenwad arian i geisio gostwng chwyddiant.

## Gweler hefyd 
* Thatcheriaeth

Categori:Gwleidyddiaeth yr Unol Daleithiau
Categori:Polisi economaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Ronald Reagan
Thatcheriaeth

Term ar bolisïau Margaret Thatcher, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (1979–90), neu ideoleg wleidyddol sy'n adlewyrchu'r fath bolisïau yw **Thatcheriaeth**. Mae'n crybwyll ffydd yn y farchnad rydd i ffynnu heb ymyrraeth gan y wladwriaeth. Ystyrir Thatcheriaeth yn fath o neo-ryddfrydiaeth a'r wraig ei hun yn eicon geidwadol ac yn rhywbeth o arwres i genedlaetholwyr Prydeinig.

Dan ei harweinyddiaeth, symudodd y Blaid Geidwadol o athroniaeth "Un Genedl" y Torïaid Gwlybion i syniadau radicalaidd, yn enwedig o ran y berthynas rhwng y wladwriaeth a'r economi. Ffafriodd Thatcher annibyniaeth yr unigolyn, a datganodd "does dim y fath beth â chymdeithas". Pan ddaeth i rym, daeth â therfyn i'r wleidyddiaeth gonsensws a fu'r drefn yn San Steffan ers diwedd yr Ail Ryfel Byd. Tynnai'r llywodraeth yn ôl o'i rôl yn y sector breifat, a chafodd nifer o ddiwydiannau eu preifateiddio. Gostyngodd y llywodraeth ei gwariant ar wasanaethau cymdeithasol, a dirywiodd rym a dylanwad yr undebau llafur. Dadleuodd Thatcher hefyd o blaid arianyddiaeth.

Cafodd Thatcheriaeth effaith sylweddol os nad chwyldroadol ar wleidyddiaeth, economi, a chymdeithas y Deyrnas Unedig. Bu cryn anghydfod ynglŷn â'i pholisïau trwy gydol ei llywodraeth ac yn y blynyddoedd ers hynny. Newidiodd y DU o economi ddiwydiannol i wlad â'r mwyafrif o'r llafurlu yn gweithio yn y sector gwasanaethau. Cyhuddwyd pob un o olynwyr Thatcher yn 10 Stryd Downing, hyd yn oed y prif weinidogion Llafur Tony Blair a Gordon Brown, o ddilyn ei pholisïau.

## Gweler hefyd 
* Reaganomeg

Categori:Ceidwadaeth
Categori:Gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig
Sboncen

bawd|Gornest sboncen rhwng dau chwaraewr

Gêm pêl a raced i ddau neu bedwar o chwaraewyr yw **sboncen**. Chwaraeir â racedi a phêl rwber fechan a fwrir yn erbyn waliau cwrt caeedig.

Datblygodd sboncen o'r gêm racedi yn ysgolion bonedd Lloegr yng nghanol y 19g. Ar droad y ganrif, adeiladwyd cyrtiau preifat a sefydlwyd clybiau cynnar yng Nghaerfaddon a Llundain. Ffynnodd y gêm yn Lloegr wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf, a chytunwyd ar  y rheolau. Yn Unol Daleithiau America, chwaraeid gêm ychydig wahanol o'r enw tenis sboncen ac yn defnyddio pêl a racedi tenis lawnt. Cafodd cystadlaethau cynnar rhwng Prydain a'r Unol Daleithiau eu rhwystro felly oherwydd gwahaniaethau rhwng y cyrtiau a'r dull sgorio. Cyflwynwyd sboncen o Loegr i wledydd yr Ymerodraeth Brydeinig, ac yn hwyrach i wledydd eraill. Heddiw, mae Ffederasiwn Sboncen y Byd yn hyrwyddo'r fabolgamp ac yn trefnu pencampwriaethau rhyngwladol. Mae sboncen yn un o chwaraeon Gemau'r Gymanwlad ond nid yn rhan o'r Gemau Olympaidd.

Ymhlith mawrion y gêm mae'r Eifftiwr F. D. Amr Bey, y teulu Khan o Bacistan (gan gynnwys Jahangir Khan), y Saesnes Janet Morgan, ac Heather McKay (Blundell gynt) o Awstralia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon raced
Trotscïaeth

Ideoleg Farcsaidd yw **Trotscïaeth** neu **Trotsgïaeth** sy'n adlewyrchu egwyddorion gwleidyddol ac economaidd Leon Trotsky (1879–1940), yn enwedig ei ddamcaniaeth o chwyldro byd-eang parhaol. Ffurf ar gomiwnyddiaeth ydyw sy'n beirniadu Staliniaeth am wyro oddi ar drywydd y nod o gomiwnyddiaeth ryngwladol. Yn ôl Trotsky, roedd polisïau economaidd Joseff Stalin i ddatblygu'r Undeb Sofietaidd yn annog creu cyfundrefn fiwrocrataidd enfawr i lywodraethu'r wlad, a byddai'r cyngor sofietaidd yn y pen draw yn datblygu meddylfryd cenedlaethol megis gwladwriaethau eraill. Cyhuddodd Stalin o gofleidio elfennau o genedlaetholdeb Rwsiaidd ar ffurf "gwladgarwch sosialaidd Sofietaidd".

Sefydlwyd y Bedwaredd Gymdeithas Ryngwladol gan gefnogwyr Trotsky yn Ffrainc yn 1938. Parhaodd dylanwad Trotscïaeth wedi llofruddiaeth Trotsky yn 1940. Yn sgil yr ymateb Sofietaidd i Chwyldro Hwngari yn 1956, trodd nifer o Farcswyr Gorllewin Ewrop eu cefnau ar y blaid gomiwnyddol, ac ymunasant â'r mudiad Trotscïaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marcsiaeth
Rhwyfo

Gyrru cwch neu long ar hyd dŵr â rhwyfau yw **rhwyfo**. Mae ei wreiddiau yn mynd nôl i'r Hen Aifft. Fel mabolgamp, mae cychod o rwyfwyr yn rasio yn erbyn ei gilydd, er enghraifft yn Ras Gychod Rhydychen a Chaergrawnt neu yn y Gemau Olympaidd.

Mae rhwyfo yn un o'r chwaraeon hynaf yn Gemau Olympaidd. Mae dynion wedi cymryd rhan mewn rhwyfo yn y gemau olympaidd ers 1900 a dechreuodd menywod gymeryd rhan yn 1976. Heddiw, mae yna 14 dosbarth o gwch yn cystadlu fel rhan o'r gemau olympaidd, ond mae pencampwriaethau'r byd yn cynnwys 22 dosbarth. Ers 2008 mae rhwyfo hefyd wedi ei gynnwys yn y Gemau Paralympaidd.

[bawd|dim|250px|Ras rwyfo yn Jóansøka yn [Vágur, Ynysoedd Ffaro, 2010]]

## Rhwyfo yng Nghymru
Gweinyddir y gamp o rwyfo yng Nghymru gan Rhwyfo Cymru. Ceir hefyd Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru sy'n gyfrifol am weinyddu cystadlaethau rhwng timau ac agweddau eraill o faes y gamp a'r chwaraeon yng Nghymru.

## Cwch Hir Celtaidd
Ceir math o gwch rhwyfo sy'n boblogaidd gan glybiau rhwyfo ar hyd arfordir Cymru. Mae'r Cwch Hir Celtaidd yn dal rhwyfwyr unrhwyf bob yn ail a llyw ar gyfer rhwyfo. Maent yn cael eu defnyddio ar gyfer cystadlaethau ar hyd a lled Cymru a thu hwnt.

## Ras Rwyfo'r Her Geltaidd
Cynhelir Ras Rwyfo'r Her Geltaidd bob yn ail flwyddyn. Bydd cystadleuwyr yn rhwyfo mewn cychod hir Celtaidd a chychod tebyg, 12 mewn cwch heb gynnwys y llyw, rhwng tref Arklow yn Iwerddon ac Aberystwyth. Cynhaliwyd yr her gyntaf yn 1989 a'r ras gystadleuol gyntaf yn 1993.

## Cyfeiriadau

Categori:Cludiant dŵr
Categori:Chwaraeon dŵr
Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Tramffordd Pwllheli a Llanbedrog

Roedd ‘’’Tramffordd Pwllheli a Llanbedrog’’’ yn dramffordd led 3 troedfedd, rhwng Pwllheli a Llanbedrog yng Ngwynedd. Defnyddiwyd ceffylau i dynnu’r cerbydau.

Adeiladwyd y tramffordd gan Solomon Andrews, ac agorwyd y lein o Bwllheli hyn at ben gorllewinol y dref ym 1894. Aeth y lein ar y traeth ar y cychwyn, ond roedd rhaid ei symud yn ôl i dir mwy diogel. Estynnwyd y lein i Lanbedrog ym 1897. Dinistriwyd y lein yn Hydref 1927 gan storm, a chaewyd y tramffordd.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwynedd
Pwllheli a Llanbedrog
Oriadurwr

Crefftwr sy'n gwneuthuro a thrwsio oriorau yw **oriadurwr** neu **oriadurydd**.

## Cyfeiriadau 

Categori:Crefftwyr
Categori:Oriorau
Grŵp Russell

Grŵp o brifysgolion o fri yn y Deyrnas Unedig yw **Grŵp Russell**. Mae'n cynnwys 20 sefydliad yn Lloegr (pump ohonynt yn Llundain), dau yn yr Alban, un yng Nghymru, ac un yng Ngogledd Iwerddon.

## Rhestr 
### Lloegr 
* Coleg y Brenin, Llundain (KCL)
* Coleg Imperial Llundain
* Coleg Prifysgol Llundain (UCL)
* Prifysgol Birmingham
* Prifysgol Bryste
* Prifysgol Caergrawnt
* Prifysgol Caerwysg
* Prifysgol Durham
* Prifysgol Efrog
* Prifysgol Leeds
* Prifysgol Lerpwl
* Prifysgol Manceinion
* Prifysgol Newcastle
* Prifysgol Nottingham
* Prifysgol Rhydychen
* Prifysgol Sheffield
* Prifysgol Southampton
* Prifysgol Warwick
* Queen Mary, Prifysgol Llundain (QMUL)
* Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddiaeth Llundain (LSE)

### Yr Alban 
* Prifysgol Caeredin
* Prifysgol Glasgow

### Cymru 
* Prifysgol Caerdydd

### Gogledd Iwerddon 
* Prifysgol y Frenhines, Belffast

## Gweler hefyd 
* Rhydgrawnt/Caerychen

## Sefydliadau Prifysgolion Ewropeaidd
* League of European Research Universities
* European University Association
* Grŵp Coimbra

## Dolen allanol 
*  

Categori:Prifysgolion y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1994
Affrodisiad

Bwyd neu gyffur sy'n cyffroi dyhead rhywiol yw **affrodisiad**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Rhywioldeb
Modernism from the Margins

Cyfrol ac astudiaeth lenyddol o waith Louis MacNiece a Dylan Thomas yn yr iaith Saesneg gan Chris Wigginton yw ***Modernism from the Margins: The 1930s Poetry of Louis MacNiece and Dylan Thomas*** a gyhoeddwyd gan Gwasg Prifysgol Cymru yn y gyfres *Writing Wales in English* yn 2004. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Saesneg
Categori:Dylan Thomas
Categori:Llenyddiaeth Fodernaidd
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Meseia

Yn y crefyddau Abrahamig, y gwaredwr disgwyliedig yw'r **meseia**. Cred y Cristnogion taw Iesu Grist oedd y meseia. Daw'r gair o'r Saesneg *messiah*, ac yn y bôn o'r Hebraeg *māshīaḥ* sef "eneiniog".

## Cyfeiriadau 
Categori:Crefyddau Abrahamig
Categori:Geirfa crefydd
Categori:Iesu
Arfilyn

bawd|ŵy'r aderyn gwartheg penfrown (*Molothrus ater*) yn nydd ffebi'r Dwyrain (*Sayornis phoebe*)
Organeb sy'n byw o fewn organeb arall neu arni ac yn cael maeth ganddi yw **arfilyn**, **parasit** neu **paraseit**.

Categori:Organebau
Belarwsiaid

Cenedl a grŵp ethnig Slafig sydd yn frodorol i wlad Belarws yn Nwyrain Ewrop yw'r **Belarwsiaid**. Belarwseg yw eu hiaith frodorol, er bod Rwseg yn iaith ddyddiol y mwyafrif erbyn heddiw. Maent yn cyfrif am ryw 84% o boblogaeth Belarws. Maent yn un o'r bobloedd Slafig Ddwyreiniol ac yn perthyn yn agos i'r Rwsiaid, yr Wcreiniaid a'r Rwtheniaid.

## Diwylliant 
Mae gwybodaeth o lên gwerin yn parhau yng nghefn gwlad Belarws, er bod nifer o hen draddodiadau'r werin wedi darfod o ganlyniad i drefoli.

### Crefydd 
Mae'r mwyafrif o Felarwsiaid yn aelodau'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol. Yn hanesyddol, yr Eglwys Uniongred Rwsiaidd oedd y brif eglwys ym Melarws, a dim ond ychydig o offeiriaid oedd yn pregethu drwy gyfrwng y Felarwseg.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cenhedloedd Dwyrain Ewrop
Categori:Grwpiau ethnig ym Melarws
Categori:Pobloedd Slafig
Clarinét

Offeryn cerdd chwythbren yw'r **clarinét**. Cenir wrth chwythu drwy corsen.

Categori:Aeroffonau ag un gorsen

Categori:Chwythbrennau
Categori:Offerynnau trawsnodi
Satrap

Llywodraethwr taleithiol yn yr hen frenhiniaeth Bersiaidd oedd **satrap** a chanddo awdurdod, cyhyd ag y meddai ffafr y brenin, o'r bron yn unbenaethol. Codai drethi yn ôl ei ewyllys, a gallai efelychu gorthrwm y brenin ei hun heb neb i'w luddias. Pan y dechreuodd brenhiniaeth Cyrus Fawr adfeilio, taflodd rhai o'r satrapiaid yr ychydig deyrngarwch a berthynai iddynt heibio, a sylfaenasant deyrnasoedd annibynnol o'r eiddynt eu hunain, er enghraifft teyrnas Pontus.

Categori:Hanes Iran
Juche

[bawd|Ffagl ar ben Tŵr Juche yn [Pyongyang.]]
Ideoleg swyddogol Gogledd Corea yw ***Juche*** (Coreeg: 주체; "ymddibyniaeth" neu "hunangynhaliaeth"). Yn ôl y llywodraeth, *Juche* yw "cyfraniad gwreiddiol, gwych a chwyldroadol at feddwl cenedlaethol a rhyngwladol" gan Kim Il-sung, Arweinydd Tragwyddol Gogledd Corea. Dywed yr ideoleg hon taw "dyn yw meistr ei dynged", bydd pobl Gogledd Corea yn "feistri'r chwyldro a'r adeiladu", a thrwy hunangynhaliaeth a chryfder bydd y genedl yn cyrraedd gwir sosialaeth. ac i gyfiawnhau ynysiaeth y wlad a gormes y bobl yng Ngogledd Corea.

## Cyfeiriadau 
Categori:Comiwnyddiaeth
Categori:Gogledd Corea
Categori:Ideolegau gwladwriaethol
Theatr Ieuenctid Môn

Sefydlwyd **Theatr Ieuenctid Môn** yn y flwyddyn 2000 yn Llangefni, Ynys Mon.

## Cefndir
Mae Theatr Ieuenctid Môn wedi llwyddo i annog diddordeb plant a phobl ifanc Ynys Môn mewn sawl agwedd o fyd theatr ers ei sefydlu yn y flwyddyn 2000. Cynhelir gweithdai wythnosol dan ar einiad actorion profiadol.

Nod T.I.M (Theatr Ieuenctid Môn) yw cyflwyno pob agwedd o theatr a drama, gydag amser yn datblygu a meithrin hunan hyder pob unigolyn sy’n arf hanfodol yn y byd tu allan. Gosodir pwyslais ar ddatblygiad personol a chymdeithasol plant a phobl ifanc, sydd yn ei dro yn gallu helpu i feithrin gwell hunan-hyder, hunan-ddelwedd, a hunan-barch.

Mae strwythur T.I.M yn galluogi buddiolwyr i weithio drwy’r ddarpariaeth o wersi wythnosol, i ddosbarthiadau a sesiynau arbenigol ac yn gallu arwyddbostio tuag at gyfleoedd castio ar gyfer gwaith teledu, theatr, ffilm a radio.

Mae’r gweithdai yn rhoi cyfle i'r aelodau fynegi eu hunain mewn awyrgylch diragfarn mewn naws hamddenol a chyfeillgar.

Mae actorion fel Sion Trystan Roberts (Porc Peis Bach) a Gwenno Glynn (Tipyn o Stad) wedi bod yn aelodau o'r theatr.

Mae'r gweithdai blaenorol wedi arwain at amrywiaeth o berfformiadau. O sioeau traddodiadol megis *Branwen (2002)* (sioe gerdd cyntaf y theatr) a *Chwalfa*, i gyflwyniadau theatr mewn addysg – *Diogelwch ar y Ffyrdd*, darlleniadau cyhoeddus, perfformiadau theatr promenâd, a chynyrchiadau gwreiddiol megis *#CLIC a Stop Tap (2005).*

Mae’r gweithdai hefyd yn cynnig cyfleoedd lluosog tu allan i sesiynau wythnosol gyda chyfleodd ym myd radio a theledu.

Does dim angen unrhyw brofiad blaenorol i ymuno â sesiynau T.I.M.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Bocsŵn
*Menter Môn
*Menter Iaith Môn
*Prosiect WiciMon
*Selog
*Ynni Môr Morlais

Categori:Mentrau Busnes
Categori:Prosiect Wici Môn
Thomas Jeffery Llewelyn Prichard

Actor ac awdur o Gymru oedd **Thomas Jeffery Llewelyn Prichard** (1789/90 – tua 1875). Ei waith mwyaf adnabyddus oedd *The Adventures and Vagaries of Twm Shôn Catti*, a gyhoeddwyd gyntaf yn Aberystwyth ym 1828; cafwyd llawer o argraffiadau wedi hynny.

Priododd ar 14 Ionawr 1826 â Naomi Jones o Lanfair-ym-Muallt.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Twm Siôn Cati

Categori:Marwolaethau'r 1870au
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Refferendwm annibyniaeth Ynysoedd Ffaro, 1946

Cynhaliwyd **refferendwm annibyniaeth Ynysoedd Ffaro oddi ar Denmarc** ar 14 Medi 1946. Daeth hyn yn sgîl datganiad Gwlad yr Iâ (gwlad arall a reolwyd gan Ddenmarc) yn weriniaeth annibynnol yn 1944. Yn ychwanegol at hyn, wedi goresgyniad Denmarc gan yr Almaen yn 1940, torrwyd y cysylltiad rhwng Ynysoedd Ffaro â Llywodraeth Denmarc a bu Ynysoedd Ffaro i bob pwrpas yn hunanlywodraethol ac o dan reolaeth filwrol lluoedd Prydain a'r Cynghreiriaid am weddill yr Ail Ryfel Byd.

Mae canlyniad y Refferendwm yn dal i fwrw ei gysgod dros yr Ynysoedd ddegawdau wedi'r digwyddiad gyda gwleidyddiaeth y wlad yn dal i seilio i raddau helaeth ar agweddau pleidiau at annibyniaeth. Mae cryfder barn yr Ynysoedd ar faterion hunanlywodraethol i'w gweld yn y modd mae'r Ynysoedd yn dal yn rhan o Frenhiniaeth Denmarc gan ddanfon dau aelod seneddol i senedd-dy, Denmarc yn Copenhagen, ond, yn wahanol i Ddenmarc, nid yw'r Ynysoedd yn rhan o'r Undeb Ewropeaidd.

## Canlyniad
## Canlyniad fesul Ynys
bawd|dde|Canlyniad fesul Ynys:

## Ôl-refferendwm
Canlyniad y Refferendwm oedd 50.73% o blaid a 49.27% yn erbyn. Cyhoeddodd Ynysoedd Ffaro ei hannibyniaeth ar 18 Medi 1946; ond serch hynny, cyhoeddwyd fod y refferendwm yn annilys gan lywodraeth Denmarc ar 20 Medi ar y sail nad oedd mwyafrif pleidleiswyr yr Ynysoedd wedi cefnogi annibyniaeth ac ar 24 Medi diddymwyd senedd Ynysoedd Ffaro, y Løgting gan Frenin Denmarc, Christian X. Diddymwyd y Løgting ar 8 Tachwedd a dilynwyd hyn gan etholiad 1946 Ynysoedd Ffaro lle enillodd y pleidlau oedd o blaid annibyniaeth lawn 5,396 pleidlais yn erbyn 7,488 y pleidiau oedd yn erbyn annibyniaeth. Fel ymateb i'r galw cynyddol dros hunan-lywodraeth ac annibyniaeth, fe gytunodd Denmarc i stadud hunanlywodraeth ar 30 Mawrth 1948. (er, nid annibyniaeth) ar 25 Ebrill 2018. Bydd cwestiwn y Refferendwm yn seiliedig ar gytundeb o fewn y Llywodraeth a'r farn gyhoeddus ar y pwerau hoffai'r Ynysoedd eu cael. Cynhelir y refferendwm ar 25 Ebrill 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Ynysoedd Ffaro
Categori:Hanes Ynysoedd Ffaro
Annibyniaeth Ynysoedd Ffaro 1946