open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Josie d'Arby

Mae **Josie d’Arby** (ganwyd **Josephine Collins** 3 Hydref 1972) yn actor, awdur, cyfarwyddwr, a chyflwynydd teledu o Gasnewydd. Mae hi wedi cyflwyno nifer o sioeau teledu poblogaidd. Ym 1999 hi oedd y fenyw ieuengaf erioed i gyflwyno sioe sgwrsio yng Ngwledydd Prydain, sef *Josie* ar Channel 5.

## Bywgraffiad 
Cafodd Josie d'Arby ei eni a'i magu yng Nghasnewydd. Yn ei harddegau mynychodd ysgol drama *Theatre Anna Scher* yn Llundain cyn ennill lle yn RADA

## Gyrfa
Cychwynnodd gyrfa cyflwyno d'Arby yn ystod ei chyfnod fel myfyriwr yn RADA. Yn y 1990au cynnar, bu’n cyflwyno’r rhaglen *SMart* ar sianel Children’s BBC, a’i sioe ei hun, *Josie*, ar Sianel 5. Mae hi wedi cyflwyno nifer o raglenni proffil uchel gan gynnwys *The Bigger Breakfast* (ategiad i raglen *The Big Breakfast*) a *Top of the Pops*. Mae hi hefyd wedi cyflwyno rhaglenni cerddoriaeth fwy clasurol megis *BBC Young Musician of the Year, BBC Canwr y Byd Caerdydd* a *Choir of the Year*.

Ei rôl actio ddramatig amlwg gyntaf oedd fel *WPC Jodie Finn*, yn nrama gyfres y BBC, *Merseybeat*. Yn 2005, bu’n chware rhan *Peally Maghti*, un o gyflwynwyr y gyfres ddychanol *Look Around You*, a oedd yn dychanu rhaglenni teledu gwyddoniaeth o’r 1980au.

Mae wedi ymddangos ar raglen gomedi’r BBC *Miranda*.

Mae hi wedi gweithio ar y radio, fel cyd-gyflwynydd *The Steve Wright Show* ar BBC Radio 2 ac mae wedi cyflwyno nifer o raglenni dogfen i BBC Radio 4.

Yn Nhachwedd 2011, ysgrifennodd a chyfarwyddodd y ffilm comedi *A Magpie in the Mirror*.

Enillodd d'Arby gwobr y Gymdeithas Deledu Frenhinol am ei gwaith wrth gyflwyno rhaglen materion cyfoes ar gyfer ei chyfraniad i raglen y BBC *Inside Out West*.

Yn 2011 derbyniodd yr her o geisio dysgu Cymraeg mewn wythnos ar gyfer raglen S4C Cariad@iaith gan ddod yn ail yn y gystadleuaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:BBC Canwr y Byd Caerdydd
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Gasnewydd
Nantong

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Nantong** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Teml Xuanmiao
* Amgueddfa Nantong
* Prifysgol Nantong
* Maes Awyr Nantong Xingdong

## Oriel

Delwedd:Bell tower, campus of Nantong Middle School, PRC.jpg
Delwedd:Ferry on the Yangtze near Nantong.JPG|Cŵch ar Afon Yangtze
Delwedd:Temple of Mystery of Nantong 01 2013-01.JPG|Teml Xuanmiao

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Robert M. Pirsig

Athronydd ac awdur  o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Maynard Pirsig** (6 Medi 1928 – 24 Ebrill 2017).

Fe'i ganwyd ym Minneapolis, Minnesota, UDA; bu farw yn ei gartref yn South Berwick, Maine, UDA. Priododd Nancy Ann James ar 10 Mai 1954.

Roedd yn awdur y nofel boblogaidd *Zen and the Art of Motorcycle Maintenance: An Inquiry into Values* (1974). Dim ond un llyfr arall gyhoeddodd: *Lila: An Inquiry into Morals* (1981).

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Athronwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Huainan

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Huainan** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Anhui.

## Adeiladau a Chofadeiladau
* Prifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Anhui
* Prifysgol Normal Huainan
* Prifysgol Unedig Huainan

Delwedd:Huainan June 2005 01.jpg|Haf yn Huainan

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Anhui
Deri Tomos

Gwyddonydd o Gymru yw **Deri Tomos** (ganwyd Awst 1952), a fu'n Athro Biocemeg ym Mhrifysgol Bangor cyn ymddeol yn 2016, pan ddaeth yn Athro Emeritws. Mae'n byw yn Llanllechid, Gwynedd. Enillodd Fedal Wyddoniaeth a Thechnoleg Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017, am ei gyfraniad hyd-oes i wyddoniaeth drwy gyfrwng y Gymraeg.

## Bywyd cynnar a addysg
Magwyd **Alun Deri Tomos** yng Nghaerdydd, gan dderbyn ei addysg yn Ysgol Gymraeg Bryntaf ac yna Ysgol Uwchradd y Bechgyn Caerdydd, cyn astudio Biocemeg yng Ngholeg y Brenin Caergrawnt a doethuriaeth mewn Biocemeg Planhigion..

## Gyrfa
Wedi cwblhau ei ddoethuriaeth daeth yn gymrawd ymchwil ym Mhrifysgol Bangor ac fe'i penodwyd yn ddarlithydd yn 1985. O fewn deng mlynedd derbyniodd Gadair Bersonol yn y Brifysgol. Bu'n gyfrifol am ddatblygu rhannau helaeth o ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg y cynlluniau gradd meysydd Biocemeg, Bioleg a Biomeddygaeth. Mae'n gadeirydd y Panel Gwyddorau Naturiol ac yn aelod gweithgar o Fwrdd Academaidd y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Bu hefyd yn aelod diflino o'r Gymdeithas Wyddonol yn yr 1980au.

Mae wedi ysgrifennu erthyglau byr yn *Y Faner*, *Y Gwyddonydd* a *Taliesyn* ac ers 2008 mae wedi ysgrifennu'r golofn wyddonol yn y cylchgrawn *Barn*.

Mae'n gyfathrebwr naturiol a thrwy ei frwdfrydedd bu'n helpu poblogeiddio gwyddoniaeth drwy'r Gymraeg, gan ddod yn llais a wyneb cyfarwydd ar y cyfryngau. Mae ei gyfraniadau ar deledu yn cynnwys '*Gwyddonwyr wrth eu Gwaith* (1981) *Dibendraw* a *Darwin, y Cymro a’r Cynllwyn* (2014) a lleisiodd fersiwn Cymraeg o *Cosmos (How the Universe Works)* (2015) ar gyfer S4C. Cyd-gyflwynodd y rhaglen *Labordy Deri a Bryn* ar Radio Cymru.

## Anrhydeddau
Yn 1994 fe'i anrhydeddwyd yn aelod Derwydd o'r Orsedd am ei gyfraniad at boblogeiddio gwyddoniaeth. Derbyniodd y Fedal Wyddoniaeth a Thechnoleg yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Biolegwyr o Gymru
Lulworth Cove

Mae **Lulworth Cove** yn fae ar arfordir Dorset, De-orllewin Lloegr.

Ffurfiwyd y bae tua 10,000 mlynedd yn ôl. Mae’r môr a'r afon wedi creu mynediad cul trwy Haen Portland galed ac wedi erydu’r tir meddal tu ôl iddi. Ffurfiwyd yr Haen Portland o galchfaen tua 150 miliwn o flynyddoedd yn ôl, ac mae daeareg yr ardal yn gymhleth.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Lulworth

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
Categori:Daearyddiaeth Dorset
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Cartrefi Cymru

Casgliad o ysgrifau gan Owen Morgan Edwards (1858–1920) yw ***Cartrefi Cymru*** a cyhoeddwyd gyntaf gan Hughes a'i Fab, Wrecsam, ym 1896.

Mae'r llyfr yn dangos ymweliadau yr awdur i ddeuddeg o leoedd ar draws Cymru sy'n gysylltiedig â phobl nodedig o hanes Cymru, awduron yn bennaf. Mae'r daith yn fath o bererindod, ymchwiliad i'r cymeriad Cymreig (groesawgar a rhinweddol gan amlaf), a gwerthfawrogiad o dirwedd Cymru.

Dyma rhestr y penodau, gyda'r lleoedd a'r bobl a ddisgrifir:

**1 Dolwar Fechan, Cartref Emynyddes**
:Dolwar Fach, Llanfihangel-yng-Ngwynfa, Powys, man geni'r emynyddes Ann Griffiths (1776–1805)

**2 Tŷ Coch, Cartref Pregethwr**

:Tŷ Coch, Pennant-Lliw, Llanuwchllyn, Gwynedd, man geni'r llenor a gweinidog Robert Thomas (enw barddol Ap Vychan) (1809–1880)

**3 Gerddi Bluog, Cartref Bardd**

:Gerddi Bluog, Llanbedr, Gwynedd, cartref y bardd a chyfieithwr y salmau Edmwnd Prys (1544–1623)

**4 Pant y Celyn, Cartref Per Ganiedydd**

:Pantycelyn, Llanfair-ar-y-bryn, Sir Gaerfyrddin, cartref y bardd a emynydd William Williams (Pantycelyn) (1717–1791)

**5 Bryn Tynoriad, Cartref Gwladgarwr**

:Bryntynoriad, Rhydymain, Gwynedd, man geni'r bardd a newyddiadurwr Ieuan Jones (enw barddol Ieuan Gwynedd) (1820–1852)

**6 Trefeca, Cartref Diwygiwr**

:Trefeca, Powys, lle sefydlodd Howel Harris (1714–1773), arloeswr y Diwygiad Methodistaidd, gymuned Gristnogol "Teulu Trefeca" yn 1752

**7 Caer Gai, Cartref Uchelwyr**

:Caer Gai, Llanuwchllyn, Gwynedd, cartref y bardd a brenhihwr Rowland Vaughan (tua 1590–1667)

**8 Cefn Brith, Cartref Merthyr**

:Cefn-brith, Mynydd Epynt, cartref y merthyr Protestannaidd John Penry (1559–1593)

**9 Glas Ynys, Cartref Bardd Cwsg**

:Lasynys Fawr, Gwynedd, man geni'r llenor crefyddol Ellis Wynne (1671–1734), awdur *Gweledigaethau y Bardd Cwsc*

'''10 Tŷ'r Ficer, Cartref Bardd Moes'''

:Tŷ'r Ficer, Llanymddyfri, cartref y bardd Rhys Prichard, "yr Hen Ficer" (1579?–1644)

**11 Y Garreg Wen, Cartref Canwr**

:Y Garreg Wen, Ynyscynhaearn, Gwynedd, cartref y telynor Dafydd y Garreg Wen, David Owen (1710–1739)

**12 Tyddewi, Cartref Sant**

:Tyddewi, Dyfed, beddrod Dewi Sant (bu farw 589)

## Dolenni allanol
* Project Gutenberg Testun *Cartrefi Cymru*.

Categori:Llyfrau Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau ffeithiol y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau am Gymru
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Basildon, Berkshire

:''Am y dref o'r un enw yn Essex, gweler Basildon.''

Plwyf sifil yn Berkshire, De Ddwyrain Lloegr, ydy **Basildon**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Gorllewin Berkshire.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,771.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Bartholomew
*Tafarn y Llew Goch

## Enwogion
*Jethro Tull (1674-1741), amaethwr

## Cyfeiriadau
Categori:Gorllewin Berkshire
Categori:Plwyfi sifil Berkshire
Wuxi

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Wuxi** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Jiangnan
* Sefydliad Thechnoleg Wuxi
* Stadiwm pêl-droed Wuxi

## Enwogion
* Gu Kaizhi (c.344–406), peintiwr
* Li Sheng (772-846), bardd
* Gu Xiancheng (1550-1612), ysgolhaig a gwleidydd

## Oriel

Delwedd:Jichang Royal Garden.jpg|Gardd Jichang
Delwedd:Nanchan Pagoda Wuxi.jpg|Teml Nanchan
Delwedd:无锡恒隆广场.jpg|Center66
Delwedd:清名桥历史文化街区（南长街）夜景20200911 06.jpg|QINGMING

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Huaibei

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Huaibei** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Anhui.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Anhui
Jethro Tull

Amaethwro Loegr oedd **Jethro Tull** (1674 - 21 Chwefror 1741).

Fe'i ganwyd yn Basildon, Berkshire, yn fab i Jethro Tull, Sr a'i wraig Dorothy, née Buckeridge. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen.

Priododd Susanna Smith o Burton Dassett, Swydd Warwick. Bu farw yn Hungerford.

## Llyfryddiaeth
**The new horse-houghing husbandry* (1731)
**A supplement to the essay on horse-hoing husbandry* (1736)

Categori:Genedigaethau 1674
Categori:Marwolaethau 1741
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Rhydychen
Categori:Dyfeiswyr o Loegr
Categori:Ffermwyr o Loegr
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Berkshire
Categori:Pobl fu farw yn Berkshire
Llyfrgell Alexandria

**Llyfrgell Frenhinol Alexandria** neu **Lyfrgell Hynafol Alexandria** yn Alexandria, yr Aifft, oedd un o lyfrgelloedd mwyaf ei maint a mwyaf arwyddocaol yr hen fyd. Roedd wedi'i hadeiladu i'r Awenau, naw duwies y celfyddydau. Ffynnodd o dan nawdd y frenhinlin Ptolemaidd a daeth yn brif ganolfan i ddysgeidiaeth o'i hadeiladu yn y 3g CC hyd nes i'r Rhufeiniaid goncro'r Aifft yn 30CC. Yn ogystal â'i chasgliadau o weithiau, roedd ganddi ddarlithfeydd, ystafelloedd cyfarfod a gerddi. Roedd y Llyfrgell yn rhan o sefydliad ymchwil mwy o'r enw Musaeum Alexandria, ble astudiodd nifer o feddylwyr enwocaf yr hen fyd.

Cafodd y Llyfrgell ei chreu gan Ptolemi I Soter, cadfridog o Facedonia ac olynydd Alecsander Fawr. Cadwyd y rhan fwyaf o lyfrau fel sgroliau papyrus. Ni wyddir i sicrwydd faint o sgroliau oedd yn cael eu cadw yno ar un adeg, ond mae amcangyfrifon yn amrywio o 40,000 i 400,000 pan oedd y Llyfrgell ar ei hanterth.

Mae'n debyg mai hyn sy'n gwneud y llyfrgell hon yn adnabyddus yw'r ffaith iddi gael ei llosgi'n ulw gan arwain at golli nifer fawr o'r sgroliau a llyfrau; mae ei dinistrio wedi dod yn symbol o golli gwybodaeth ddiwylliannol. Nid oes sicrwydd pryd y cafodd y Llyfrgell ei llosgi na phwy a wnaeth, ac mae'n bosib bod y Llyfrgell wedi wynebu sawl tân dros lawer o flynyddoedd.

## Strwythur
Ni wyddus union osodiad yr adeilad, ond ceir hen ddogfennau sy'n nodi fod yma gasgliadau o sgroliau, colofnau Groegaidd, peripatos, ystafell fwyta, ystafell ddarllen, ystafell gyfarfod a neuaddau darlithio. Roedd strwythur yr adeilad, o ran ei bensaernïaeth, felly, yn rhagflaenu prifysgolion. Gwyddom hefyd fod yma ystafell bwrcasu ac ystafell i gatalogio'r gweithiau a bod yma silffoedd a oedd yn dal casgliadau o sgroliau brwynbapur a elwid yn *βιβλιοθῆκαι* ('bibliotecai'). Uwch ben y silffoedd, ysgrifennwyd mewn llythrennau mawr: 'Yn y fan hon ceir gwellâd yr enaid'.''

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith coll yn yr Aifft
Categori:Alexandria
Categori:Llyfrgelloedd yr Aifft
Cofadail Scott

Mae **Cofadail Scott** yn gofadail i Syr Walter Scott ar Stryd y Tywysogion yng Nghaeredin, yr Alban. Mae 287 o risiau yn arwain at blatfform gwylio ar ben y gofadail.

Dechreuodd y gwaith adeiladu ar 15 Awst 1840, a chwblhawyd y gwaith ym 1844. Mae’n 200 troedfedd o uchder, ac wedi ei wneud o dywodfaen Binny o Orllewin Lothian, a costiodd £16,154. Mae’n cynnwys cerflun o Scott wedi'i gerfio o farmor Carrara, o’r Eidal. Mae 64 o gerfluniau eraill ar y gofadail, y mwyafrif ohonynt yn gymeriadau o nofelau Scott.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1844
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaeredin
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd
Stanley Llewellyn Wood

Arlunydd o Gymru o dras Seisnig oedd **Stanley Llewellyn Wood** (1867 – 21 Mawrth 1928). Roedd yn enwog am ei ddarluniau mewn cylchgronau anturiaethau i fechgyn, yn enwedig cylchgronau am geffylau a'r Gorllewin Gwyllt.

Ganwyd Stanley yn y Faendy, Casnewydd, yn yr hen Sir Fynwy, yn fab i'r cynhyrchydd sment Stanley James Wood a'i wraig Charlotte (Atkins gynt) o Lundain. Roedd gan y Stanley ifanc bedair chwaer hŷn, tair ohonynt wedi eu geni yn ne Lloegr ac un ohonynt hefyd yn enedigol o Gasnewydd. Magwyd Stanley yng Nghasnewydd yn ardal Eglwys y Drindod.

Teithiodd y teulu i'r Unol Daleithiau pan oedd Stanley yn 12 oed symudodd y teulu i fyw ar ransh yn Kansas. Bu farw'r tad, ac amgylchynwyd y tŷ gan ryfelwyr o lwyth brodorol yr Ute. Gorchmynodd Charlotte i'w phlant wisgo botasau marchogaeth ac ysbardunau, ac i droedio'n drwm drwy'r tŷ yn gwneud sŵn. Llwyddodd i dwyllo'r brodorion i gredu bod y tŷ yn llawn dynion, a gadawant y ransh.
bawd|chwith|*"No Trust Here"*, darlun o gowboi ar bapur 9 x 5 modfedd (22.8 x 12.7cm.)

Dychwelodd y teulu i Brydain ac ymsefydlodd Stanley gyda'i fam Charlotte yn St Pancras, Llundain. Yno, dechreuodd Stanley ar ei yrfa fel arlunydd. Darluniodd ar gyfer papurau newydd a chylchgronau, gan gynnwys sawl cyhoeddiad i fechgyn. Darluniodd hefyd ar gyfer llyfrau straeon i fechgyn. Yn ogystal â'i brofiadau yn America, roedd bywyd Wood yn addas at gynnwys ei waith: roedd yn athletwr amryddawn, yn hoff o nofio, paffio, a marchogaeth, ac yn deithiwr. Peintiodd golygfeydd o'r Gorllewin Gwyllt a rhyfel, gan gynnwys brwydrau'r Rhyfel Byd Cyntaf.

Priododd Mary Elizabeth Jenkins yn Fulham ar 21 Chwefror 1899. Cawsant tri mab: Stanley Montague, Henry Lawrence a Jack Steward. Roedd yn sâl yn wythnosau terfynol ei fywyd, ond gafaelai'r pin darlunio yn ei law hyd y diwedd. Bu farw yn ei gartref yn Palmers Green, Middlesex, yn 61 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1928
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Cymry Llundain
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Pobl o Gasnewydd
Gu Kaizhi

Peintiwr o Tsieina oedd **Gu Kaizhi** (; c. 344–406).

## Llyfryddiaeth
*畫論 ("Paentio")
*魏晉勝流畫贊 
*畫雲台山記 ("Paentio'r Mynydd Yuntai")

Categori:Genedigaethau'r 340au
Categori:Marwolaethau'r 400au
Johann Christian Daniel von Schreber

Naturiaethwr o'r Almaen oedd **Johann Christian Daniel von Schreber** (17 Ionawr 1739 – 10 Rhagfyr 1810)

Ym 1774 dechreuodd Schreber ysgrifennu e waith mawr *Die Säugthiere, in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen* ("Y mamaliaid, yn darluniadau ar ôl natur, gyda disgrifiadau"). Am y tro cyntaf rhoddodd ef enwau deuenwol i lawer o famaliaid ar ôl system dosbarthiad gwyddonol o Carolus Linnaeus (1707–1778)

Categori:Academyddion o'r Almaen
Categori:Botanegwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1739
Categori:Gwyddonwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Gwyddonwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1810
Categori:Naturiaethwyr o'r Almaen
Categori:Swolegwyr o'r Almaen
Nia Parry

Cyflwynwraig a chynhyrchydd teledu yw **Nia Parry** (ganwyd 3 Awst 1973).

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i ganwyd ar Ynys Môn a fe'i magwyd yn Llandrillo-yn-Rhos. Mynychodd Ysgol y Creuddyn, ac astudiodd Saesneg, Cymraeg a Ffrangeg ar gyfer Lefel A. Aeth ymlaen i wneud gradd yn y Gymraeg ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe. Wedi graddio, aeth i deithio yn Nepal, India, De America, Yr Aifft, Israel a Thwrci. Bu'n gweithio fel tiwtor Saesneg yn Istanbul am naw mis cyn dychwelyd i Gymru i wneud PhD mewn Methodoleg Dysgu Ail Iaith, gan edrych yn benodol ar ddysgu Cymraeg ail-iaith i oedolion.

## Gyrfa
Mae Nia yn un o wynebau mwyaf adnabyddus S4C ond cyn cychwyn o flaen y camerau dechreuodd ei gyrfa fel tiwtor Cymraeg yng Nghanolfan Cymraeg i Oedolion ym Mhrifysgol Caerdydd. Yn 2000, cafodd gynnig gwaith fel cyflwynydd ar gyfres S4C *Welsh in a Week*. Yn dilyn chwe cyfres aeth ymlaen i gyflwyno fwy o raglenni ar gyfer dysgwyr yn cynnwys *Cariad@iaith*, lle roedd yn dysgu Cymraeg i amryw o enwogion.

Bu'n gyflwynydd ar y rhaglen *Cwpwrdd Dillad* a chyflwynodd o'r Sioe Frenhinol,  *y cwis 0 ond 1, Dathlu a Noson Lawen a llu o gyfresi eraill*. Mae ar hyn o bryd yn cyflwyno'r gyfres Adre ar S4C.

Mae wedi gweithio fel cynhyrchydd ar nifer o gyfresi yn cynnwys *Cwpwrdd Dillad*, *4 Wal*, *Tŷ Cymreig ac Ar Werth*. Mae hefyd yn gynhyrchydd rhaglenni dogfen profiadol ac ymysg rhai o'r rhaglenni ddaeth i'r sgrin yn ddiweddar mae *Martin Thomas* a *Bwrw Bol* a'r *Bleiddiaid*.

Yng Ngorffennaf 2017 daeth yn Olygydd llyfrau plant Cymraeg gyda Gwasg Gomer.

## Bywyd personol
Mae'n briod â'r cynhyrchydd teledu Aled Davies ac mae ganddynt ddau o blant. Symudodd o Gaerdydd i Rhostryfan yn 2009.

## Llyfryddiaeth
* *Gwenwch!* (Gwasg Gwynedd, 2011)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Athrawon iaith
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Emily Dickinson

Bardd o'r Unol Daleithiau oedd **Emily Elizabeth Dickinson** (10 Rhagfyr 1830 – 15 Mai 1886).

Cafodd Emily ei geni yn Amherst, Massachusetts, yn ferch i'r cyfreithiwr Edward Dickinson a'i wraig Emily Norcross. Cafodd ei haddysg yn Academi Amherst, gyda'i chwaer Lavinia.

Bu farw yn 55 oed. 

## Llyfryddiaeth
**Poems* (1890)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1830
Categori:Marwolaethau 1886
Categori:Beirdd benywaidd y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Massachusetts
Categori:Pobl o Amherst, Massachusetts
Categori:Pobl fu farw ym Massachusetts
Jiangyan

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Jiangyan** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Teml Hanshan
* Teml Xiyuan
* Teml Xuanmiao
* Teml Linyanshan
* Teml Chongyuan
* Gate to the East
* Prifysgol Soochow
* Prifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Suzhou

## Enwogion
* Hu Jintao
* Chen Yi
* Tang Shunzhi
* Yue Fei

## Oriel

Delwedd:Walking street in Jiangyan.jpg
Delwedd:Qintong Boat.jpg
Delwedd:Old buildings in Jiāngyàn.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Maen Huail

Carreg yw **Maen Huail** sydd wedi'i lleoli yn Sgwar San Pedr yng nghanol Rhuthun, Sir Ddinbych, gogledd Cymru. Ceir plac wrth ei ymyl sy'n nodi mai yno, yn ôl traddodiad, y torrodd y Brenin Arthur ben Huail, brawd Gildas yr hanesydd, wrth iddynt gystadlu am law yr un fenyw.

Mae cofnod sy'n dyddio yn ôl i 1699 yn disgrifio'r garreg yng nghanol y ffordd, ond mae bellach yn erbyn wal adeilad banc Barclays a godwyd yn ystod yr 20g fel copi o Neuadd Exmewe.

Tarddiad y chwedl yw Cronicl Elis Gruffydd a ysgrifennwyd tua 1550. Mae'n debygol i'r maen gael ei ddefnyddio dros y canrifoedd fel carreg farchnad neu sifig, ac i bregethu arno. Mae'r garreg galchfaen bellach wedi ei herydu gan y tywydd ac yn mesur 1.2 metr o hyd, a thua 0.6 metr o led ac uchder.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Ddinbych
Categori:Rhuthun
Gorsaf reilffordd Tref Colchester

Gorsaf reilffordd yn Colchester, Essex, yw **Gorsaf reilffordd Tref Colchester**. Mae gorsaf arall, Gorsaf reilffordd Colchester, sydd yn fwy. Mae Tref Colchester yn derminws ar Lein Arfordir Heulwen, syy yn mynd o Colchesrer i Walton on the Naze a Clacton

dim|bawd|260px

Agorwyd yr orsaf ym 1866, efo’r enw Gorsaf reilffordd St Botolph’s.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan National Rail
* Gwefan Greater Anglia

Tref Colchester
Tref Colchester
Jurong (Jiangsu)

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Jurong** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Isaac Clarke

[bawd|Safle argraffdy Isaac Clarke yn Stryd y Ffynnon, [Rhuthun; 2013.]]
bawd|Y copi cynharaf o Hen Wlad fy Nhadau, 1856
Roedd **Isaac Clarke** (1824 – 5 Ebrill 1875) yn berchennog papur newydd, argraffydd a chyhoeddwr yn Rhuthun. Ef gyhoeddodd anthem genedlaethol Cymru, Hen Wlad fy Nhadau, am y tro cyntaf.

Nid yw dyddiad geni Clarke yn hysbys, ond gwyddom iddo gael ei fedyddio yn Eglwys Plwyf yr Wyddgrug ar 24 Ebrill 1824. Ei rieni oedd Robert a Ruth Clarke o Goed-llai. Ffermwr oedd ei dad, ond dewisodd yntau ddilyn trywydd gwahanol gan fwrw prentisiaeth fel argraffydd gyda Hugh Jones yn yr Wyddgrug. Yn 1845, fe'i penodwyd yn oruchwyliwr i gwmni argraffu Nathan Maddocks yn Rhuthun. Yn 1850, sefydlodd ei argraffdy ei hun yn 6 Stryd y Ffynnon, bellach yn 'Siop Nain'.

Mae cofeb iddo yn Eglwys Sant Pedr, Rhuthun, ac arno nodir iddo farw ar 5 Ebrill 1875.

## Hen Wlad fy Nhadau
Yn argraffdy Isaac Clarke yn 'Siop Nain' y gosodwyd Hen Wlad fy Nhadau mewn print am y tro cyntaf. Roedd y darn wedi'i gyflwyno gan ei gyfansoddwr James James (Iago ap Ieuan) o Pontypridd i gystadleuaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Llangollen yn 1858. Roedd yn un o gasgliad o alawon gwerin nad oedd wedi'u cyhoeddi o'r blaen. Er na fu James yn fuddugol gyda'i gasgliad, gwnaeth y darn argraff ar y beirniad Owain Alaw, ac ysgrifennodd at James James i ofyn a gai ei gynnwys yn ei gyfrol Gems of Welsh Melody. Cytunodd James iddo gael ei gyhoeddi, a chyhoeddwyd y gyfrol yn 1860, ond dywedir ei fod yn siomedig gyda'r addasiadau wnaeth Owain Alaw iddi.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1824
Categori:Marwolaethau 1875
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Pobl o'r Wyddgrug
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Bobgath

Cath wyllt o Ogledd America o'r genws *Lynx* ydy **Bobgath** (*Lynx rufus*).

## Cyfeiriadau
Categori:Lyncsod
Categori:Mamaliaid Gogledd America
Categori:Rhywogaethau o gathfilod
Joan Baker

Arlunydd a darlithydd celf o Gymru oedd **Joan Elizabeth Baker** (1922 – 7 Ebrill 2017).

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd mewn tŷ ger Parc Fictoria, Caerdydd. Ei mam oedd Mary (nee Harrison) a'i thad oedd Joseph Baker, peiriannydd morol. Aeth i ysgol ferched Howell's yn Llandaf.

Yn 16 oed derbyniodd ysgoloriaeth i astudio yn Ysgol Gelf Caerdydd ac fe'i addysgwyd gan yr artist Cymreig Ceri Richards. Aeth hithau ymlaen i ddysgu yn yr ysgol. Hi oedd y fenyw gyntaf i redeg prif adran gelf yng Nghymru gan ddod yn bennaeth sylfaen a dirprwy gyfarwyddwr astudiaethau yn yr Ysgol Gelf (ail-enwyd yr ysgol yn Goleg Celf Caerdydd yn 1949 ac erbyn hyn mae'n ran o Brifysgol Fetropolitan Caerdydd). Fe ymddeolodd o'r Coleg yn 1984. Prif bwnc ei gwaith arlunio oedd tirluniau o Gaerdydd ac ardaloedd cyfagos yn ne Cymru.

Bu farw ei thad yn 1954 drwy foddi, yn dilyn damwain yn nociau Caerdydd. Gofalodd am ei mam hyd ei marwolaeth hithau yn 1976.

Bu farw yn yr un tŷ lle bu'n byw drwy gydol ei hoes, yn edrych dros Barc Fictoria.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Mary Baker Eddy

bawd|240px| Mary Baker Eddy

Sefydlydd Seientiaeth Gristnogol, mudiad crefyddol newydd yn yr Unol Daleithiau, oedd **Mary Baker Eddy** (16 Gorffennaf 1821 – 3 Rhagfyr 1910). Ysgrifennodd hi *Science and Health with Key to the Scriptures* ("Gwyddoniaeth ac Iechyd gydag Allwedd i'r Ysgrythurau"), gwerslyfr y mudiad, ym 1875, a sefydlodd Eglwys Crist, Gwyddonydd yn Boston, Massachusetts, ym 1879.

## Cyfeiriadau
Categori:Arweinwyr crefyddol
Categori:Crefydd yn yr Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Mudiadau crefyddol newydd
William Byrd

Cyfansoddwr o Loegr yng nghyfnod y Dadeni oedd **William Byrd** (oddeutu 1539/40 – 4 Gorffennaf 1623). Defnyddiodd llawer o ffurfiau cerddorol a ddefnyddir yn Lloegr yn y cyfnod hwnnw, yn gynnwys poliffoni eglwysig a seciwlar, cerddoriaeth i offerynnau allweddell (yn nodedig y firdsinal), a cherddoriaeth gonsort. Cyfansoddodd gerddoriaeth ar gyfer nid yn unig yr Eglwys Anglicanaidd ond hefyd yr Eglwys Gatholig Rufeinig.

Mae'n debyg iddo gael ei eni yn Llundain, ac astudiodd dan arweiniad Thomas Tallis. Fe'i penodwyd yn organydd Eglwys Gadeiriol Lincoln ym 1563, ac ym 1572 dychwelodd i Lundain yn un o wŷr y Capel Brenhinol, yn organydd ar y cyd â'i hen fentor Tallis yn llys y Frenhines Elisabeth I. Derbyniodd y ddau ddyn fraint oddi ar Elisabeth ym 1575 i fewnforio, cyhoeddi, a gwerthu cerddoriaeth ac i argraffu papur erwydd. Casgliad o ganeuon wedi eu cysegru i'r frenhines yw *Cantiones sacrae* (1575), y gwaith cyntaf gydag argraffnod Tallis a Byrd, sy'n cynnwys 18 o fotetau gan Byrd.

Pabydd ffyddlon oedd Byrd, ac ym 1577 symudodd gyda'i deulu i Harlington, Middlesex, o bosib i osgoi gael ei erlid am reciwsantiaeth. Yn sgil marwolaeth Tallis ym 1585, aeth Byrd ati i gasglu a chyhoeddi cerddoriaeth seciwlar ei hun, *Psalmes, Sonets, & Songs of Sadnes and Pietie* (1588), *Songs of Sundrie Natures* (1589), yn ogystal â dwy gyfrol arall o *Cantiones sacrae* (1589 a 1591). Cyflwynwyd cyfrol arall o gerddoriaeth Byrd i "Ladye Nevell", gwraig y llyswr Syr Henry Neville mae'n debyg, ym 1591. Ceir rhagor o'i gyfansoddiadau ar gyfer allweddellau yn Llyfr Firdsinal Fitzwilliam, sy'n dyddio o ddechrau'r 17g.

Oddeutu 1593, symudodd Byrd a'i deulu i Stondon Massey, Essex, ac yno y bu am weddill ei oes. Yn ystod teyrnasiad Iago I, manteisiodd Byrd ar oddefiad y drefn newydd i arddel ei Gatholigiaeth yn ei waith. Cyhoeddodd dair offeren, a rhagor o gerddoriaeth eglwysig mewn dwy gyfrol (*Gradualia*, 1605 a 1607). Ei gyhoeddiad olaf oedd *Psalmes, Songs and Sonnets* (1611).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1540au
Categori:Marwolaethau 1623
Categori:Catholigion o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr y Dadeni
Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Loegr
Categori:Organyddion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Organyddion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Essex
Meirion Williams

Cerddor a chyfansoddwr o Gymru oedd **Meirion Williams** (ganwyd William Robert Williams; 19 Gorffennaf 1901 – 4 Hydref 1976).

Fe'i ganed yn Nyffryn Ardudwy ar 19 Gorffennaf 1901 a derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Aberystwyth ac yna'r Academi Frenhinol yn Llundain. Cydganodd gyda David Lloyd ar recordiad gan Decca yn 1948.

Fe'i claddwyd yn Llanenddwyn, ble dysgodd ganu'r organ pan oedd yn fachgen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Pianyddion o o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Jack the Ripper - Rhestr o bobl sydd wedi eu hamau

alt=Illustrated Police News - Jack the Ripper|bawd|Illustrated Police News - Jack the Ripper

**Jack the Ripper (Siôn y Rhwygwr)** yw'r enw a roddir i lofrudd cyfresol anhysbys. Bu'n weithgar yn ystod haf a hydref 1888 yn Whitechapel, ardal o Lundain a oedd yn hysbys yn ei gyfnod am dlodi, gorboblogi a phuteindra.

Y pum ddynes y mae’r mwyafrif o ffynonellau yn gytûn eu bod wedi eu llofruddio gan y Ripper yw

* Mary Ann Nichols - 47 oed (31 Awst)
* Annie Chapman - 42 oed (8 Medi)
* Elizabeth Stride - 44 oed (30 Medi)
* Catharine Eddowes - 46 oed (30 Medi)
* Mary Jane Kelly - tua 40 oed (14 Tachwedd)

Cafodd merched eraill eu llofruddio tua’r un pryd gyda rhai yn honni eu bod yn waith y Ripper ac eraill yn anghytuno.

Mae’r cwestiwn o bwy oedd y llofrudd wedi cael ei dadlau'n frwd ers blynyddoedd. Enwyd dros gant o bobl ar amheuaeth o fod yn Jack. Er bod llawer o ddamcaniaethau wedi cael eu crybwyll, mae arbenigwyr wedi methu dod o hyd i ymgeisydd pendant fel *yr un* a ddrwgdybir, a phrin fod modd i rai o'r enwau cael eu cymryd o ddifri o gwbl.

'''Dyma restr (anghyflawn) o rai o'r cyhuddedig'*.

## Wedi eu hamau gan yr heddlu ar y pryd
*Montague John Druitt
*Seweryn Kłosowski
*Aaron Kosminski
*Michael Ostrog
*John Pizer
*James Thomas Sadler
*Francis Tumblety

Montague Druitt.jpg|Montague John Druitt
Michael Ostrogg.jpg|Michael Ostrog
PIZER.jpg|John Pizer
Tumblety.jpg|Francis Tumblety

## Wedi eu hamau gan y wasg a’r farn cyffredin ar y pryd
*William Henry Bury
*Thomas Neill Cream
*Thomas Hayne Cutbush
*Frederick Bailey Deeming
*Carl Feigenbaum
*Robert Donston Stephenson

William Henry Bury.jpg|William Henry Bury
Neil-cream.jpg|Neill Cream
Deeming.jpg|Frederick Bailey Deeming

## Wedi eu hawgrymu gan awduron diweddarach
*Dr Thomas Barnardo
*Joseph Barnett
*Lewis Carroll
*David Cohen
*Syr William Withey Gull
*George Hutchinson
*James Kelly
*Charles Allen Lechmere
*Jacob Levy
*James Maybrick
*Alexander Pedachenko
*Walter Sickert
*Joseph Silver
*James Kenneth Stephen
*Dug Clarence ac Avondale
*Syr John Williams

Drbarnardo.jpg|Dr Barnado
Joseph-barnett-jack-the-rip.jpg|Joseph Barnett
LewisCarroll.jpg|Lewis Carroll
Sir William Withey Gull.jpg| Syr William Withey Gull
Walter Sickert photo by George Charles Beresford 1911 (1).jpg|Walter Sickert
Albert Victor late 1880s.jpg|Dug Clarence ac Avondale
Sir John Williams, 1st Baronet.jpg|Syr John Williams

## Merched dan amheuaeth
Cynigiodd Syr Arthur Conan Doyle damcaniaeth bod y llofrudd yn fenyw *Jill the Ripper''. Mae rhai cefnogwyr y ddamcaniaeth hon yn credu bod y llofrudd yn gweithio fel bydwraig, un a allasai cael ei gweld gyda dillad gwaedlyd heb ddenu amheuaeth. Byddai bydwraig yn cael ei ymddiried yn fwy gan y dioddefwyr na dyn.  Ymysg y merched arfaethedig mae:
*Mary Pearcey
*Constance Kent
*Helena Blavatsky
*Lizzie Halliday 
*Y Ledi Lizzie Williams, gwraig Syr John Williams (uchod).

ConstanceKent.jpg|Constance Kent
Helena Petrovna Blavatsky.jpg|Helena Blavatsky
Lizzie Halliday (Eliza Margaret McNally).png|Lizzie Halliday

## Gweler hefyd
*Rhestr llofruddion cyfresol

## Cyfeiriadau
Categori:Jack the Ripper
Categori:Rhestrau troseddwyr
Eugen Doga

Cyfansoddwr o wlad Moldofa oedd **Eugen Doga** (1 Mawrth 1937 - 3 Mehefin 2025).

Fe'i ganwyd yn Mocra, Moldofa. Cafodd ei addysg yn y Conservatoire Chişinău.

## Gweithiau cerddorol
### Bale
**Luceafarul* (1983)
**Venancia* (1989)

### Ffilmiau
**Lautarii* (1973)
**Табор уходит в небо* (1975)
**Мой ласковый и нежный зверь* (1978)
**Anna Pavlova* (1983)

### Opera
**Dialogues of Love* (2014)

Categori:Cyfansoddwyr o Foldofa
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2025
Simon Schama

Hanesydd o Loegr yw Syr **Simon Michael Schama**, CBE (ganwyd 13 Chwefror 1945) sy'n arbenigo ym meysydd hanes celfyddyd, hanes yr Iseldiroedd, ac hanes Ffrainc. Fe addysgir yn swydd Athro Hanes ac Hanes Celfyddyd ym Mhrifysgol Columbia yn Efrog Newydd. Daeth i sylw'r cyhoedd yn sgil cyhoeddiad *Citizens* (1989), ei hanes o'r Chwyldro Ffrengig. Yn y Deyrnas Unedig, mae'n enwocaf am ysgrifennu a chyflwyno'r gyfres ddogfen *A History of Britain* (2000–02) ar gyfer teledu'r BBC.

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Iddewig o Loegr
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Crist, Caergrawnt
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion celf
Categori:Hanesyddion Iddewig
Categori:Hanesyddion Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Ninas Westminster
Ion Druţă

Dramodydd, nofelydd ac hanesydd llenyddol o wlad Moldofa oedd **Ion Druţă** (3 Medi 1928 – 28 Medi 2023).

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Foldofa
Categori:Dramodwyr Rwmaneg o Foldofa
Categori:Hanesyddion llenyddol o Foldofa
Categori:Llenorion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Foldofa
Categori:Nofelwyr Rwmaneg o Foldofa
Categori:Pobl o Deyrnas Rwmania
Xuzhou

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Xuzhou** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Mwyngloddio a Thechnoleg Tsieina
* Prifysgol Normal Jiangsu
* Prifysgol Meddygol Xuzhou
* Sefydliad Thechnoleg Xuzhou

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Gerardus Vossius

Ysgolhaig a diwinydd Iseldiraidd oedd **Gerardus Vossius** (; 1577 – 19 Mawrth 1649).

Ganwyd ger Heidelberg i rieni Iseldiraidd. Gweinidog Protestanaidd o'r enw John Voss oedd ei dad, ac yn ôl defod yr amseroedd, rhoes derfyniad Lladinaidd i'w enw, ac o blegid hynny, mabwysiadodd ei fab ef hefyd. Dychwelodd y teulu i Holand ym 1578, ac ymsefydlasant yn Dordrecht, lle yr aeth Vossius i'r ysgol. Wedi hynny, enwogodd ei hun ym Mhrifysgol Leiden, a phan yn 22 oed fe ddychwelodd i Dordrecht i gymryd swydd prifathro yn yr ysgol yno. Priododd yn fuan wedi hyn, ond bu farw ei wraig ym 1607, gan adael ar ei hôl dri o blant. Priododd yntau eilwaith yn ystod yr un flwyddyn, a bu ganddo o'i ail wraig ddau o feibion a phump o ferched. Nid ymddengys i Vossius gyhoeddi nemawr yn y rhan boreuaf o'i fywyd, ond yr oedd yn adnabyddus ymysg ei gydwladwyr fel ysgolhaig a diwinydd, ac y mae ei gwbl ymroddiad i fywyd o efrydiaeth yn dyfod i'r golwg yn eglur oddi wrth y ffaith na oddefai efe un amser i gyfaill fod gydag ef am fwy na chwarter awr ar y pryd.

Ym 1614, penodwyd ef yn brifathro yng ngholeg diwinyddol Leiden, a thra'n gweinyddu yn y swydd hon, cyhoeddodd ei waith ar Belagiaeth, *Historiæ de controversiis quas Pelagius eiusque religuiæ moverunt* yn 1618 (mae copi o'r testun yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth). Yn y gwaith hwn, ysgrifenai am yr Arminiaid mewn tôn amddiffynnol, a thrwy hynny, tynodd arno ei hun ŵg dosbarth mawr o'r clerigwyr Iseldiraidd, yr hyn a achosodd iddo ef gael ei amddifadu o'r swydd o athro diwinyddol a'i chyflog. Tynodd y gwaith hwn sylw yn Lloegr, a gwnaed rhyw gymaint o'i golled i fyny drwy iddo gael ei benodi i swydd gan yr Archesgob Laud, ddygodd iddo ganpunt yn y flwyddyn, heb fod yn angenrheidiol iddo breswylio allan o'r Iseldiroedd. Yn ei lyfr *De Historicis Latinis*, a gyhoeddwyd ym 1627, galwodd yn ôl y golygiadau y rhoddodd efe gyhoeddusrwydd iddynt, ac ymheddychodd â'r eglwys. Ym 1633, penodwyd ef yn athro hanesyddiaeth ym mhrifysgol newydd Amsterdam, lle yr ymddengys iddo ymrodi i gwblhau ei brif weithiau. Ymysg y rhai pwysicaf ohonynt mae *Aristarchus sive de Arte Grammatica*, *De Historicis Gracis*, *Commentariorum Rhetoricorum*, a *De Veterum Poetarum Temporibus*. Ym 1649, fel yr oedd efe yn esgyn i fyny ysgol yn y llyfrgell i estyn llyfr, torodd dano, a chwympodd yntau dan y silffoedd a'r llyfrau, a bu farw o'r herwydd yn 72 oed.

Mae ei bum mab, Denis, Francis, Gerard, Mathew, ac Isaac, yn adnabyddus fel awduron.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1577
Categori:Marwolaethau 1649
Categori:Diwinyddion yr 17eg ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Pobl a aned yn Heidelberg
Categori:Pobl o Zuid-Holland
Categori:Pobl fu farw yn Amsterdam
Categori:Ysgolheigion yr 17eg ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Ysgolheigion Lladin o'r Iseldiroedd
Pont Rhedynfre

Mae **Pont Rhedynfre** (Saesneg: *Farndon Bridge*) yn strwythur Gradd 1 sy'n croesi Afon Dyfrdwy ac sydd ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr. Mae'r ochr sydd yng Nghymru ym mhentref Holt a'r ochr yn Lloegr ym mhentref Rhedynfre, Swydd Gaer (). Cofrestrwyd y bont yn Radd 1 ar 1 Mawrth 1967 yn y *National Heritage List for England* (Rhif Cofrestru: 1279428) ac mae hefyd yn 'Heneb Rhestredig (*Ancient Monument*). Daeth y tollborth yma i ben yn 1866. Yn ôl traddodiad bu yma frwydr waedlyd yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr.

Gwnaed gwaith cynnal a chadw sylweddol yn y 1990au cynnar ac ar yr un pryd cafwyd archwiliad archaeolegol.

## Codi'r bont
Codwyd y bont yn 1345 Mae pump o'r bwau yn y dŵr. Fe'i gwnaed o garreg calchfaen, coch, gyda dim ond lle i un cerbyd ar y tro a cheir system oleuadau traffig i reoli llif y cerbydau.

## Tywysogion Cymreig
Yn ôl traddodiad, boddwyd dau Dywysog Cymreig yn yr afon, meibion Madog ap Gruffudd, a chred rhai fod eu hysbrydion yn dal yno a'u sgrechfeydd i'w clywed heddiw.

Ar farwolaeth Madog, dywedir i'w fechgyn gael eu rhoi yng ngofal John, iarll Warren a Roger Mortimer; cynlluniodd y ddau i ladd y plant er mwyn etifeddu eu cyfoeth. Ar eu taith o Gaer i Langollen honir i'r ddau oedolyn daflu'r bechgyn i'r dŵr a hithau'n aeaf rhewllyd.

Pont Rhedynfre - Holt or Farndon Bridge, Holt, Wrexham, Wales 14.jpg
Pont Rhedynfre - Holt or Farndon Bridge, Holt, Wrexham, Wales 03.jpg
Pont Rhedynfre - Holt or Farndon Bridge, Holt, Wrexham, Wales 07.jpg
Pont Rhedynfre - Holt or Farndon Bridge, Holt, Wrexham, Wales 06.jpg

## Gweler hefyd
*Adeiladau rhestredig Gradd I Wrecsam

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Wrecsam
Rhedynfre
Jingjiang

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Jingjiang** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

Categori:Dinasoedd Jiangsu
Grigore Vieru

Bardd a llenor plant Rwmaneg o wlad Moldofa oedd **Grigore Vieru** (14 Chwefror 1935 – 18 Ionawr 2009).

Ganwyd yng ngogledd-ddwyrain Teyrnas Rwmania, pum mlynedd cyn i'r Undeb Sofietaidd gyfeddiannu'r rhanbarth hwnnw a chreu Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Moldafia. Yn ystod y cyfnod Sofietaidd, pan Rwseg oedd yr iaith swyddogol, ysgrifennodd Vieru yn ei famiaith, a siaradodd o blaid uniad diwylliannol Rwmania a Moldofa.

Bu farw yn yr ysbyty yn Chisinau, deuddydd wedi iddo ddioddef anafiadau mewn damwain car. Datganwyd diwrnod cenedlaethol o alaru gan yr Arlywydd Vladimir Voronin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Foldofa
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Foldofa
Categori:Beirdd plant o Foldofa
Categori:Beirdd Rwmaneg o Foldofa
Categori:Llenorion plant Rwmaneg o Foldofa
Categori:Llenorion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Pobl o Deyrnas Rwmania
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Antonio Solario

Arlunydd o'r Eidal yn ystod y Dadeni oedd **Antonio Solario** (tua 1465 – 1530) a elwid ***Lo Zingaro*** ("Y Sipsi"). Mae'n sicr taw dyn go iawn ydoedd, a briodolir sawl paentiad a golchlun iddo, ond mae'n debyg taw straeon ffug yn unig sydd gennym o'i fywyd.

Yr unig ffynhonnell sydd gennym am fywyd Solario yw Bernardo de' Dominici, yn ei gasgliad o fywgraffiadau cryno o arlunwyr Napoli. Dywed Dominici taw Chivita, yn yr Abruzzi, oedd ei fan geni, ond tybir eraill taw brodor o Fenis oedd Solario. Fel yr awgrymir ei lysenw, o dras Roma ydoedd. Yn ei ieuenctid, teithiai ar hyd y wlad i weithio fel gof, a mynegir iddo gael ei gymryd i mewn i gartref yr arlunydd Colantonio' del Fiore yn Napoli, oherwydd ei fedrusrwydd mawr fel gwneuthurwr offerynnau haearn. Syrthiodd Solario mewn cariad gyda merch Colantonio, a syrthiodd hithau mewn cariad ag yntau. Gwnaeth Solario ei feddwl yn hysbys i Colantonio, ond dywedai yr olaf na chydsyniai efe byth i'w ferch briodi â neb ond ag arlunydd a feddai o leiaf gymeriad mor uchel ag ef ei hun. Nid oedd *Lo Zingaro* i gael ei ddiganoli yn y ffordd hon: gofynodd am gael deng mlynedd o amser i astudio'r gelfyddyd, ac er mwyn bodloni ei ferch, cydsyniodd Colantonio â'r cais.

Rhoddodd Solario ei hun yn ddisgybl i Lippo di Dalmasio yn Bologna, gyda'r hwn yr arosodd am chwech neu saith mlynedd. Wedi hynny, teithiodd trwy brif drefi'r Eidal mewn trefn i astudio gweithiau meistriaid eraill yn y gelfyddyd. Ymhen ychydig gyda naw mlynedd, dychwelodd yn ddirgelaidd i Napoli, ac wedi anrhegu brenhines Napoli â darlun o'r Forwyn Fair, ac o'r bachgen Iesu yn cael ei goroni gan angylion, a hefyd wedi cael caniatâd i baentio darlun o'r frenhines, gwahoddwyd Colantonio i weld cynhyrchion yr arlunydd anadnabyddus, a datganodd yntau ei edmygedd mwyaf ohonynt. Yna amlygodd Solario ei hun, ac yn fuan ar ôl hynny, daeth yn fab-yng-nghyfraith i Colantonio. Sefydlwyd ei gymeriad ar unwaith, a chafodd lawer o waith, yn enwedig yn Napoli, i baentio allorau'r eglwysi, ac addurno muriau mynachdai a thai crefyddol eraill.

Mae'n sicr bod gwallau yn yr hanes gan Dominici: er enghraifft, honnai taw 1382 oedd blwyddyn geni'r arlunydd, ac iddo farw ym 1455. Yn yr 20g, cywirwyd cronoleg ei fywyd gan yr haneswyr celf, a gwyddom taw diwedd y 15g a dechrau'r 16g oedd cyfnod ei oes. Blodeuodd Dalmasio yn y cyfnod cynharach a honnir gan Dominici, ac felly mae'n sicr nad oedd Solario yn ddisgybl iddo. Yn wir, mae'n debyg na fodolai'r arlunydd Colantonio' del Fiore o gwbl. Mae o'r bron yr un chwedl yn cael ei hadrodd am Solario a'r hon a a roddir am yr arlunydd Ffleminaidd Quentin Mastys.

Yn ystum y pen a mynegiad y wynebpryd, ac yn rhagoriaeth a chyfoethogrwydd ei liwiau, y mae Solario wedi cael ei gymharu â Titian. Canmolir ef hefyd am agweddiad teleidwiw ei luniau, ond dywedir ei fod yn ddiffygiol mewn tynnu'r traed a'r dwylo. Roedd Solario hefyd yn enwog iawn fel addurnwr llawysgrifau, ac yn enwedig Beiblau.

Categori:Arlunwyr y Dadeni
Categori:Arlunwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau'r 1460au
Categori:Marwolaethau 1530
Bwffe

bawd|230px|Bwffe awyr agored yn Awstria.
Ffordd o weini bwyd sy'n galluogi'r ciniäwr i ddewis ei bryd a'i roi ar blât ei hun yw **bwffe** (o'r Saesneg *buffet*, sy'n tarddu yn ei dro o'r gair Ffrangeg am "ystlysfwrdd"). Gosodir gwahanol fwydydd ar fwrdd neu gownter yn yr ardal fwyta neu'n agos iddi. Weithiau bydd cogydd neu weinydd yno i arlwyo bwydydd penodol, yn enwedig y rhai sydd angen eu cadw'n boeth.

Cynigir bwffes yn aml mewn gwestai, yn enwedig am frecwast, ac mewn bwytai bwffe sydd fel arfer yn cynnig faint a fynnid am bris gosod. Defnyddir hefyd i fwydo nifer fawr o bobl mewn cynadleddau, seremonïau ac ati.  Mewn digwyddiadau cymdeithasol megis partïon mawr, cynigir yn aml bwffe "bys a bawd" er mwyn i bobl sefyll a siarad tra'n pigo tamaid, heb angen bwyta wrth ford gyda chyllell a fforc. Yn y fath bwffe, arlwyir byrbrydau a bwydydd cyfleus megis pitsa, crystiau a theisenni, a bwydydd ar ffyn coctel, ac weithiau ceir cytleri plastig a llestri papur.

## Gweler hefyd 
* Smörgåsbord

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwytai
Rheilffordd Whitby a Pickering

bawd|260px|Gorsaf reilffordd Pickering

Adeiladwyd **Rheilffordd Whitby a Pickering Railway** i hyrwyddo datblygiad y dref Whitby ac yr ardal cyfagos gan eu cysylltu â gweddill y wlad.

Gofynnwyd George Stephenson i ysgryfenni adroddiad ar reilffordd rhwng Whitby a Stockton neu Pickering ym 1832., a cymeradwyodd rheilffordd i Pickering a’r defnydd o geffylau i dynnu trenau. Ffurfiwyd pwyllgor, a phasiwyd deddf ar 6 Mai 1833 i adeiladu **Rheilffordd Whitby a Pickering**. Y bwriad oedd estyn y rheilffordd o Pickering i Efrog.Prif nwyddau’r rheilffordd oedd glo, cerrig, pren a chalchfaen, ond prynwyd cerbydau ar gyfer teithwyr hefyd. Prynwyd cledrau o weithiau haearn yn Stourbridge, Birmingham, Nantyglo a Bedlington.

Agorwyd y lein rhwng Whitby a Tunnel inn (erbyn hyn Gorsaf reilffordd Grosmont) ar 8 Mehefin, 1835.

Crewyd diwydiant newydd oherwydd y rheilffordd, gan gynnwys chwarel yn Lease Rigg, odyn calchfaen yn Grosmont, yn defnyddio calchfaen o Pickering a glo o Whitby. Darganfuwyd haearnfaen tra adeiladu’r rheilffordd, ac agorwyd pyllau yn ymyl Beckhole.

Roedd Stephenson peiriaannydd y cwmni, a chynlluniodd o’r twnnel gwreiddiol yn Grosmont ar gyfer y lein wreiddiol y defnyddiodd ceffylau. Defnyddir y twnnel hyd at heddiw gan ymwelwyr i’r depo locomotifau.

Erbyn hyn mae Rheilffordd Rhosydd Gogledd Swydd Efrog yn cynnig gwasanaeth stêm rhwng Grosmont a Pickering ac mae rhai trenau’n mynd ymlaen o Grosmont i Whitby.

## Cyfeiriadau
Whitby a Pickering
Categori:Swydd Efrog
Changge

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Changge** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Henan.

## Enwogion
* Zhong Yao (151-230)

## Oriel

Delwedd:Changge first senior high school.jpg|Ysgol Uwchradd yn Changge

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Henan
The Testimony

Nofel Saesneg gan James Smythe yw ***The Testimony*** a gyhoeddwyd gan Century Hutchinson yn 2005. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Categori:Nofelau Saesneg
Meudwy

[bawd|Paentiad gan Bartolomeo Cavarozzi o ddau angel yn ymweld â [Sierôm yn ei feudwyfa ger Bethlehem.]]
Un sydd yn llwyr ymryddhau oddi wrth ofalon, sŵn, temtasiynau, a gorchwylion y byd at ddiben cael hamdden i fyfyrio ar bethau crefyddol yw **meudwy** (ffurf fenywaidd: meudwyes; ffurf luosog: meudwyod, meudwyaid). Triga'r meudwy ar wahân i bobl eraill, megis mewn ogof, twlc anghelfydd yn y mynyddoedd, y coedwig, y diffeithwch, a lleoedd anghysbell eraill. Ffordd o fyw asgetigaidd yw meudwyaeth.

Credir mai yn y 3g y cododd, ac yr ymledodd, egwyddorion meudwyol ymysg y Cristnogion boreuol. Crwydrodd nifer ohonynt i anialdir y Scetis (Wadi El Natrun) a'r rhain a elwir Tadau a Mamau'r Diffeithwch.

Byddai meudwyaid yr Oesoedd Canol yn fynych yn byw mewn unigrwydd hollol, ond byddent yn gyffredin yn ymffurfio yn gymrodoriaeth, ac er fod i bob un o'r rhai hynny ei feudwyfod ei hun, eto byddent oll, ar adegau penodedig, yn ymgyfarfod i offerennu, i weddïo, ac i addysgu ei gilydd. Mae meudwyaid y dosbarth olaf hwn yn cyfansoddi urddau crefyddol, yn debyg i fynachod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Asgetigiaeth
Categori:Galwedigaethau crefyddol
Pont reilffordd Forth

Mae **Pont Rheilffordd Forth** yn bont ar draws Aber Gweryd rhwng De Queensferry a Gogledd Queensferry, 14 cilomedr o Gaeredin yn yr Alban.

Agorwyd y bont, wedi ei gynllunio gan Syr John Fowler a Syr Benjamin Baker, ym 1890. Mae’n 8,296 troedfedd o hyd a 361 troedfedd o uchder. Mae’r cledrau’n 158 troedfedd uwchben yr afon.

Rhoddwyd y bont statws Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2015.

## Cyfeiriadau
Forth
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Alban
Tosta Banda

Mae **Tosta Banda** yn band werin traddodiadol.

## Aelodau
*  Gwilym Bowen Rhys: llais, gitâr acwstig, mandolin
*  Mónica de Nut: llais, pandeireta
*  Caoimhín Ó Fearghail: llais, bouzouki, ffliwt
*  Bec Applebee: llais, drwm
*  Rona Wilkie: llais, ffiddl
*  Marit Talens: llais, drwm
*  Mixel Ducau: alboka, ttun ttun, clarinete, sacsoffon, gitâr acwstig
*  Iñigo Egia: drwm
*  Mikel Ugarte: txalaparta
*  Ixi Jauregi: llais, txalaparta, pandeireta

## Disgograffi
**Tosta* (2017)

## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol Tosta Banda 

Categori:Bandiau gwerin
Twm Cetyn

Band o Flaenau Ffestiniog oedd **Twm Cetyn**.

Yr aelodau oedd:
* Marc Williams, llais;
* Dewi Euron Griffiths ar y gitâr;
* Pôl Williams ar y bâs;
* Glyn Evans ar y drymiau;
-ac unrhyw un arall oedd ar gael ar y noson, fel Llion Gerallt, Daniel Jones, ac Edwin Humphreys.

Roedd y tri cynta' yn gweithio yn atomfa Trawfynydd ar y pryd, a'r ola' yn ffermio a gwerthu teiars.

Y tro cynta iddyn nhw chwarae'n gyhoeddus oedd yn nhafarn Y Wynnes, Blaenau Ffestiniog ar y 26 Gorffennaf 1991, a'r olaf yn Eisteddfod Ryng-gol Bangor (Neuadd JMJ) 1993.

Ymhlith uchafbwyntiau'r grwp mae: sesiwn pedair cân i raglen Ian Gill ar Radio Cymru oddeutu 1991, chwarae teirgwaith mewn  diwrnod yn Eisteddfod yr Wyddgrug; ac ymddangos ar Fideo 9 efo'u cân 'Cwm Cynfal' yn Hydref 1992.

## Sesiwn Radio Cymru 
Wedi'i recordio yn Ionawr 1991 yn Stiwdio Les, talwyd am yr amser stiwdio efo grant o £150 gan yr Ymddiriedolaeth Bop Gymraeg (a sefydlwyd gan gyn-aelodau'r grŵp Doctor). Y bwriad yn wreiddiol oedd rhyddhau'r caneuon ar dâp, ond mi gafodd y band wahoddiad i gyflwyno'r caneuon ar raglen Ian Gill, a chawson nhw mo'u cyhoeddi am bron i chwarter canrif. Y caneuon oedd:
* 'Geiriau'".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Llys Darfil ar Soundcloud

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1991
Categori:Dadsefydliadau 1993
Categori:Prosiect Wicipop