open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
48 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - **40au CC** - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au 
53 CC 52 CC 51 CC 50 CC 49 CC - **48 CC** - 47 CC 46 CC 45 CC 44 CC 43 CC

----

## Digwyddiadau 
* 4 Ionawr — Iŵl Cesar yn glanio yn Dyrrhachium (Durazzo heddiw)
* Mawrth — Marcus Antonius yn ymuno â Cesar
* 10 Gorffennaf — Brwydr Dyrrhachium, Cesar yn dioddef colledion trwm mewn brwydr yn erbyn Gnaeus Pompeius Magnus ym Macedonia
* 9 Awst — Brwydr Pharsalus: Cesar yn ennill buddugoliaeth ysgubol dros Pompeius; Pompeius yn ffoi i'r Aifft
* 28 Medi — Gnaeus Pompeius Magnus yn cael ei lofruddio ar orchymyn Ptolemi XIII Theos Philopator, brenin yr Aifft (neu 29 Medi)
* Rhagfyr - brwydr yn ninas Alexandria; byddin Cesar a Cleopatra yn erbyn byddin Ptolemi XIII Theos Philopator, brenin yr Aifft, ac Arsinoe IV. Cesar a Cleopatra sy'n fuddugol, ond yn ystod yr ymladd llosgir Llyfrgell Alexandria

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 28 Medi — Gnaeus Pompeius Magnus, cadfridog a gwleidydd Rhufeinig (llofruddiwyd)
* Titus Annius Milo, gwleidydd Rhufeinig

Categori:48 CC
50 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
100au 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - **50au CC** - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC   
55 CC 54 CC 53 CC 52 CC 51 CC - **50 CC** - 49 CC 48 CC 47 CC 46 CC 45 CC

----

## Digwyddiadau
*Senedd Rhufain yn gwrthod cais Iŵl Cesar am yr hawl i gynnig ei hun i'w ethol fel conswl *in absentia*, ac yn mynnu ei fod yn ildio ei swydd fel llywodraethwr Gâl ac yn dychwelyd i Rufain.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Aristobulus II, brenin Judea
*Quintus Hortensius, areithydd a chyfreithiw Rhufeinig

Categori:50 CC
51 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - **50au CC** - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC  
56 CC 55 CC 54 CC 53 CC 52 CC - **51 CC** - 50 CC 49 CC 48 CC 47 CC 46 CC

----

## Digwyddiadau
*Gwanwyn — Yn dilyn marwolaeth Ptolemi XII, daw ei ferch hynaf, Cleopatra yn frenhines, gyda'i brawd ieuanc Ptolemi XIII Theos Philopator, brenin yr Aifft, fel cyd-frenin.

## Genedigaethau
*Publius Sulpicius Quirinius, llywodraethwr Rhufeinig Syria
*Cheng, ymerawdwr Brenhinllin Han Tsieina

## Marwolaethau
*Gwanwyn — Ptolemi XII Auletes, brenin yr Aifft
*Posidonius o Apamea, athronydd, seruddwr a daearyddwr Groegaidd

Categori:51 CC
Antinomiaeth

Safbwynt mewn diwinyddiaeth Gristnogol yw **Antinomiaeth**. Hawlir fod dysgeidiaeth yr Efengylau yn dangos nad oes rhaid ufuddhau i ddeddfau (Groeg: *nomos*) y wladwriaeth a bod gwneud hynny yn gallu amharu ar y gobaith o gael iachawdwriaeth i'r enaid.

Mae pleidwyr Antinomiaeth yn tynnu ar gyfeiriadau at ddeddfau'r Ymerodraeth Rufeinig yn y Testament Newydd sy'n awgrymu'n gryf nad yw'r credadyn yn rhwymedig wrth ddeddfau dyn ond wrth ddeddf uwch Crist. Gwrthodir Antinomiaeth gan y mwyafrif o ddiwinyddion.

## Ffynhonnell
*Alan Richardson (gol.), *A Dictionary of Christian Theology* (SCM, Llundain, 1979)

Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Calfiniaeth

Dysgeidiaeth y diwygiwr Protestannaidd John Calvin (1509 - 1564) yw **Calfiniaeth**.

Yn ogystal â bod yn derm am ddysgeidiaeth a diwinyddiaeth Calvin ei hun, tueddir i ddefnyddio'r gair i olygu:
*Yr athrawiaethau a bwysleisid gan ysgolheigion a diwinyddion Calfinaidd yr 17g, ac yn enwedig Pum Pwnc Calfiniaeth a gadarnhawyd gan Synod Dort (1618 - 1619).
*Yn gyffredinol, yr eglwysi a ffurfiwyd dan ddylanwad Calfin a'u heffaith ar gymdeithas a diwylliant.

## Gweler hefyd
*Methodistiaeth Galfinaidd
*Protestaniaeth

Categori:Cristnogaeth
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:Methodistiaeth
53 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - **50au CC** - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
58 CC 57 CC 56 CC 55 CC 54 CC - **53 CC** - 52 CC 51 CC 50 CC 49 CC 48 CC

----

## Digwyddiadau
*Crassus yn anrheithio teml Hierapolis a theml Jeriwsalem ar ei ffordd i ymosod ar Parthia
*Brwydr Carrhae: y Parthiaid dan Surena yn gorchfygu byddin Crassus ac yn ei ladd
* Vercingetorix, uchelwr o lwyth yr Arverni, yn arwain gwrthryfel yn erbyn Iŵl Cesar yng nghanolbarth Gâl

## Genedigaethau
*Yang Xiong, athronydd o Tsieina

## Marwolaethau
*Marcus Licinius Crassus
*Abgar II, brenin Osroene

Categori:53 CC
52 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - **50au CC** - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
57 CC 56 CC 55 CC 54 CC 53 CC - **52 CC** - 51 CC 50 CC 49 CC 48 CC 47 CC

----

## Digwyddiadau
*Gnaeus Pompeius Magnus yn priodi Cornelia Metella.
*Milo yn cael ei roi ar ei brawf am lofruddio Publius Clodius Pulcher. Er gwaethaf ymdrechion ei amddiffynnydd, Cicero, fe'i ceir yn euog a'i alltudio i Massilia (Marseille heddiw).
*Mawrth — Iŵl Cesar yn parhau ei ryfel yn erbyn y Galiaid dan Vercingetorix ac yn cipio Avaricum (Bourges).
*Ebrill–Mai — Cesar yn gwarchae ar Gergovia ond yn gorfod encilio.
*Gorffennaf — Cesar yn gwarchae ar Alesia.
*Hydref - Brwydr Alesia: Cesar yn gorchfygu'r Galiaid a Vercingetorix yn ildio iddo.

## Genedigaethau
*Fenestella, hanesydd Rhufeinig
*Juba II, brenin Numidia

## Marwolaethau
*18 Ionawr Publius Clodius Pulcher, llofruddiwyd ar y Via Appia gan Titus Annius Milo
*Surena — cadfridog Parthaidd (g. 84 CC)
*Ptolemi XII Auletes, brenin yr Aifft

Categori:52 CC
Reichsführer-SS

bawd|250px|Heinrich Himmler yn 1936.

Roedd **Reichsführer-SS** yn reng arbennig o'r SS a oedd yn bodoli rhwng 1925 a 1945. Reichsführer-SS oedd y teitl rhwng 1925 a 1933 ac, ar ôl 1934, daeth yn enw am y rheng uchaf o'r *Schutzstaffel* Almaeneg (SS).

Bu pum person yn dal y swydd i gyd:
*Julius Schreck 1925 - 1926
*Josef Berchtold 1926 - 1927
*Ehrard Heiden 1927 - 1929
*Heinrich Himmler 1929 - 1945
*Karl Hanke 29 Ebrill 1945 - 5 Mai 1945

Categori:SS
Swyddfa Dramor, y Gymanwlad a Datblygu

Yr adran o fewn llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gyfrifol am hyrwyddo diddordebau'r Deyrnas Unedig dramor a chynrychioli polisi rhyngwladol y llywodraeth yw'r **Swyddfa Dramor, y Gymanwlad a Datblygu**. Crëwyd yr adran 2 Medi 2020 trwy uno'r **Swyddfa Dramor a Chymanwlad** â'r Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol. Crëwyd y Swyddfa Dramor a Chymanwlad ei hun yn 1968 trwy uno'r **Swyddfa Dramor** â'r Swyddfa'r Gymanwlad.

## Dolenni allanol
* 

Categori:Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol y Deyrnas Unedig
Categori:Gweinyddiaethau materion tramor
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
54 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - **50au CC** - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
59 CC 58 CC 57 CC 56 CC 55 CC - **54 CC** - 53 CC 52 CC 51 CC 50 CC 49 CC

----

## Digwyddiadau
*Gorffennaf — Ail ymgyrch Iŵl Cesar i Brydain. Mae'r brenin Cassivellaunus yn ildio iddo, ac mae Cesar yn gosod Mandubracius ar yr orsedd fel brenin y Trinovantes.
*Ambiorix yn gwrthryfela yng Ngâl.
*Gnaeus Pompeius Magnus yn adeiladu'r theatr barhaol gyntaf yn Rhufain.

## Genedigaethau
*Seneca yr Hynaf (tua'r dyddiad yma)
*Tibullus bardd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
*Gaius Valerius Catullus — bardd Rhufeinig (g. 84 CC)
*Julia — merch Iŵl Cesar a gwraig Gnaeus Pompeius Magnus, (wrth eni plentyn).
*Mithridates III, brenin Parthia

Categori:54 CC
Tesco

bawd|chwith|300px|Gwledydd lle mae Tesco yn gweithredu.
thumb|Tesco

Mae **Tesco Ccc** yn gwmni rhyngwladol ac yn gadwyn o archfarchnadoedd sy'n gwerthu bwyd, dillad a nwyddau cyffredin. Tesco yw'r adwerthwr trydydd mwyaf yn y byd a'r mwyaf ym Mhrydain. Mae Tesco yn rheoli 30% o werthiant bwyd ym Mhrydain, sy'n gyfartal i ganran ei gystadleuwyr mwyaf, ASDA a Sainsbury's, wedi eu cyfuno. Yn 2007 datganodd y cwmni fuddion o £2.55 biliwn ar gyfer y flwyddyn honno.

Yn wreiddiol, arbenigo mewn gwerthu bwyd yn unig roedd Tesco, ond erbyn hyn maent wedi ehangu i werthu dillad rhad, nwyddau trydanol, gwasanaethau ariannol, gwerthu a rhentu DVDs a CDau, lawrlwytho cerddoriaeth, cyflenwi cysylltiad i'r we, cyflenwi gwasanaeth ffôn, yswiriant iechyd a deintyddol a meddalwedd rad. Maent yn bresennol yn camu i'r farchnad eiddo gyda gwefan o'r enw *Tesco Property Market*.

Categori:Archfarchnadoedd
Categori:Adwerthu
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1919
Sainsbury's

[bawd|upright|Sainsbury's, [Leeds.]]
Mae '''Sainsbury's''' yn gadwyn o archfarchnadoedd yn y Deyrnas Unedig sy'n perthyn i'r rhiant-gwmni, J Sainsbury Ccc.

Categori:Archfarchnadoedd
Ian Smith

200px|bawd|Ian Smith (1964).
Prif weinidog Rhodesia (yn awr Simbabwe) oedd **Ian Douglas Smith** (8 Ebrill 1919 – 20 Tachwedd 2007),

Ganed Smith yn Selukwe, De Rhodesia. Bu yn Brif Weinidog gwladwriaeth Brydeinig De Rhodesia o 13 Ebrill 1964 hyd 11 Tachwedd 1965, pan gyhoeddodd y wlad ei hun yn annibynnol heb gytundeb Prydain. O'r dyddiad hwnnw hyd 1 Mehefin 1979 roedd yn Brif Weinidog Rhodesia.

Dim ond y boblogaeth wyn oedd yn cael pleidleisio yn yr etholiadau. Rhwng 1971 a 1979 bu llywodraeth Smith yn ymladd yn erbyn cenedlaetholwyr duon, a daeth hefyd dan bwysau economaidd gan y gorllewin, nad oedd yn derbyn annibyniaeth Rhodesia. Yn 1979 daeth y ddwy ochr i gytundeb, ac ymddiswyddodd Smith fel Prif Weinidog. Olynwyd ef gan lywodraeth yn cynnwys y duon a'r gwynion, dan arweiniad Abel Muzorewa o'r UANC. Yn etholiad 1980 enillodd ZANU fwyafrif a daeth Robert Mugabe yn Brif Weinidog. Parhaodd Smith yn aelod o senedd Simbabwe hyd 1987. Bu farw yn Ne Affrica.

Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Hanes Simbabwe
Sigarét

Mae **sigarét** yn beth a all ei dreulio wrth ysmygu a gaiff ei gynhyrchu gan ddefnyddio dail tobaco wedi eu torri'n fan a'u caledu, sy'n cael eu cyfuno gyda amryw o ychwanegion eraill, ac yna ei rholio neu ei stwffio i mewn i silindr papur (yn gyffredinol, llai na  120mm o hyd a diamedr llai na 10mm).  Caiff y sigarét ei danio ar un pen a'i adael i fudlosgi er mwyn anadlu'r mwg o'r pen arall (sydd fel arall gyda hidlen) gan ei roi yn y ceg. Weithiau, ysmygir hwy gan ddefnyddio deliwr sigarét. Mae'r term sigarét fel arfer yn cyfeirio at sigarét tobaco ond gall gyfeirio at amryw o bethau eraill tebyg, megis canabis

Bydd ysmygwyr yn defnyddio blwch llwch llwch er mwyn gwaredu lludw y sigarét. Yn aml caiff rhain eu cynhyrchu gan fragdai ond hefyd caent eu gwerthu a'u haddurno fel nwyddau cofroddion gan y diwydiant twristiaeth.

## Cyfyngu ar ysmygu
Mae rheolau llym mewn rhai o wledydd y byd yn gwahardd ysmygu neu ei gyfyngu mewn mannau cyhoeddus (gweler Rhestr gwaharddiadau ysmygu yn ôl gwlad).

## Gweler hefyd
*Cetyn
*Canabis
*Marijuana
*Tobaco
*Sigâr

Categori:Ysmygu
Tonysguboriau

Pentref yng nghymuned Llantrisant ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Tonysguboriau** (Saesneg: *Talbot Green*). Saif i'r gorllewin o dref Llantrisant ac i'r gogledd o bentref Phont-y-Clun.

Ar hyd y blynyddoedd mae Tonysguboriau wedi cadw ei enw fel tref ddistaw gyda siopau lleol yn gwerthu cynhyrch lleol, ond yn y flwyddyn 2006, fe sefydlwyd siop Tesco Extra newydd yng hyd a siopau'r stryd fawr fel Next, Marks and Spencers a TKMaxx, a daeth Tonysguboriau yn dref prysur gyda llawer o draffig.

250px|bawd|dim|Parc adwerthu ar gwr Tonysguboriau

Mae yna ysgol gynradd ac ysgol uwchradd yn Tanysguboriau, Ysgol Gyfun y Pant ac Ysgol Gynradd Tonysguboriau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)
55 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - **50au CC** - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
60 CC 59 CC 58 CC 57 CC 56 CC - **55 CC** - 54 CC 53 CC 52 CC 51 CC 50 CC

----

## Digwyddiadau
*Mai — Iŵl Cesar yn gorchfygu byddin Almaenig, yna yn lladd eu gwragedd a phlant.
*Mehefin — Cesar yn croesi Afon Rhein ger lleoliad Bonn heddiw.
*26 Awst — Cesar yn croesi i Brydain, gyda'r esgus o gefnogi Mandubracius o lwyth y Trinovantes, wedi i'w dad Imanuentius gael ei ddiorseddu a'i ladd gan Cassivellaunus.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Berenice IV, brenhines yr Aifft
*Lucretius, athronydd Rhufeinig
*Tigranes Fawr, ymerawdwr Armenia

Categori:55 CC
ASDA

Mae **ASDA** yn gadwyn o archfarchnadoedd yn y Deyrnas Unedig, sy'n gwerthu bwyd, dillad a nwyddau cyffredin eraill. Daeth ASDA'n is-gwmni i'r gadwyn Americanaidd, Wal-Mart yn 1999. Yn bresennol, ASDA yw'r gadwyn ail fwyaf ym Mhrydain ar ôl Tesco.

ASDA yw is-gwmni tramor mwyaf Wal-Mart, mae eu gwerthiant yn cyfrif tuag at dros hanner gwerthiant tramor y cwmni. Ym mis Ionawr 2006, roedd 21 *supercentre* ASDA/Wal-Mart, 243 uwchfarchnad ASDA, 37 archfarchnad ASDA (yn cynnwys yng nghanol trefi), 5 *Living Store* ASDA Living, 10 siop ddillad 'George' a 24 canolfan dosbarthu - 340 o safleoedd i gyd. Mae gan ASDA 150,000 o gyflogedigion, 90,000 rhan-amser a 60,000 llawn-amser. Mae'r cwmni hefyd yn ymwneud â datblygu eiddo trwy ei is-gwmni, Gazeley Properties Limited.

Categori:Archfarchnadoedd
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1965
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1955

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1955** ym Mhwllheli, Sir Gaernarfon (Gwynedd bellach).

Richard Henry Rees oedd y cyntaf erioed i ennill y Rhuban Glas ddwywaith: yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth yn 1952 pan ganodd "Y Dymestl" a'r ail dro oedd yma ym Mhwllheli.

## Oriel 

Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1452237).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1480786).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1452231).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1452235).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1480785).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1480787).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1454610).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1454611).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1452236).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1452229).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1454610).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1491656).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1491675).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1955, Pwllheli (1565257).jpg

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mhwllheli

## Cyfeiriadau 
Pwllheli 1955
Pwllheli 1955
1955
Categori:Pwllheli
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:1955 yng Nghymru
William John Gruffydd (Elerydd)

:*Gweler hefyd William John Gruffydd.*

Llenor a aned yn Ffair-rhos, Ceredigion, oedd **William John Gruffydd** (24 Medi 1916 – 21 Ebrill 2011), a adnabyddir yn well fel **W. J. Gruffydd** neu **Elerydd**.

Cyfeiria ei enw barddol 'Elerydd' at afon Leri (neu Eleri) gerllaw ei gartref yn Nhal-y-bont lle'r oedd yn weinidog ar Eglwys Fedyddiedig y Tabernacl pan goronwyd ef am ei bryddest 'Ffenestri' yn Eisteddfod Pwllheli ym 1955. Aeth ymlaen i gipio'r goron eto yng Nghaerdydd ym 1960 am bryddest ar y testun 'Unigedd'. Mae'n adnabyddus am ei gerddi a'i gyfrolau o straeon am helyntion y cymeriadau annwyl *Tomos a Marged*.

Bu'n Archdderwydd o 1984 hyd 1987.

## Llyfryddiaeth
Cerddi:
**Ffenestri* (1961)
*''Cerddi'r Llygad* (1973)

Nofelau:
**Hers a cheffyl* (1967)
**Cyffwrdd â'i Esgyrn* (1969)
**Angel heb Adenydd'' (1971)

Straeon:
Cyfres am helyntion 'Tomos a Marged'

Hunangofiant:
**Meddylu* (1986)
*''O Ffair Rhos i'r Maen Llog* (2003)

Arall:
**Folklore and myth'' (1964)

## Cyfeiriadau 
Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Prifeirdd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1960

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1960** yng Nghaerdydd, prifddinas Cymru.

## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1960, Caerdydd (1483311).jpg|Y gadair wag
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1960, Caerdydd (1485923).jpg|Bardd y Goron
Delwedd:National Eisteddfod 1960, Cardiff. (7733470198).jpg|Bandwyr ifainc yn yr Eisteddfod
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1960, Caerdydd (1462806).jpg|Ymwelwyr brenhinol
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1960, Caerdydd (1467056).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1960, Caerdydd (1467053).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1960, Caerdydd (1485938).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1960, Caerdydd (1485923).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1960, Caerdydd (1462806).jpg
Delwedd:Gorsedd Gardens and stones.jpg

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaerdydd

## Cyfeiriadau
Caerdydd 1960
1960
1960
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:1960 yng Nghymru
Fforest Clud

Cramen garreg o ucheldir yn nwyrain canolbarth Cymru yw **Fforest Clud** (Saesneg: *Radnor Forest*).  Gelwir yr ucheldir yn 'fforest' am ei fod yn dir agored a osodwyd o'r neilltu ar gyfer hela gan arglwyddi lleol yn yr Oesoedd Canol. Roedd yn ffurfio calon yr ardal ddaearyddol ganoloesol a adwaenid fel Rhwng Gwy a Hafren.

Ar 22 Mehefin, 1402, cafodd Owain Glyndŵr fuddugoliaeth fawr ar y Saeson ym Brwydr Bryn Glas, ar odre ogleddol Fforest Clud.

Pwyntiau uchaf Fforest Clud yw'r Rhos Fawr, llwyfandir eang o laswellt a grug sy'n cyrraedd uchder o 660 m, a llwyfandir cyffelyb i'r dwyrain, Y Domen Ddu (*Black Mixen* yn Saesneg), bron ar y ffin â Swydd Henffordd yn Lloegr. Ceir mast darlledu ar ben y copa olaf.

Yn ôl traddodiad llên gwerin lleol, bu draig yn byw yn y Fforest ers talwm. Am ei bod yn aflonyddu cymaint ar y trogolion, codasant cylch o bedair eglwys i'w hamgylchynnu. Cysegrwyd y pedair eglwys hynny, sef eglwysi Llanfihangel Cefn-llys, Llanfihangel Rhydieithon, Llanfihangel Nant Melan a Llanfihangel Casgob, i'r archangel Sant Mihangel, sy'n gorchfygu'r ddraig yn y Beibl. Credid y byddai'r ddraig yn deffro eto pe dinistrid unrhyw un o'r pedair eglwys.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Coetiroedd Maesyfed (SoDdGA)

Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Llên gwerin Cymru
The Rink

bawd|thumbtime=1|upright=1.5|*The Rink*
Ffilm fud fer gan Charles Chaplin gyda Chaplin, Edna Purviance, Henry Bergman ac Eric Campbell yw ***The Rink*** ("*Y Llawr Sglefrio*") (1916).

Categori:Ffilmiau 1916
Categori:Ffilmiau byr
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin
Categori:Ffilmiau mud
Rhos Fawr

Pwynt uchaf Fforest Clud ym Mhowys yw **Rhos Fawr** (mapiau Saesneg: *Great Rhos*), rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 287 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 660 metr (2165 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap 
* Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Copaon Marilyn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Llanfihangel Nant Melan

Pentref bychan yng nghymuned Maesyfed, Powys, Cymru, yw **Llanfihangel Nant Melan** (ceir y ffurf *Llanfihangel-Nant-Melan* mewn rhai ffynonellau Saesneg). Saif yn ardal Maesyfed, 50.8 milltir (81.7&nbsp;km) o Gaerdydd a 139.9 milltir (225.1&nbsp;km) o Lundain. Mae'n gorwedd i'r de o Fforest Clud ar yr A44 rhwng Llandrindod yng Nghymru a Llanllieni yn Lloegr (Swydd Henffordd).

## Chwedl
Yn ôl traddodiad llên gwerin lleol, bu draig yn byw yn Fforest Clud ers talwm. Am ei bod yn aflonyddu cymaint ar y trogolion, codasant cylch o bedair eglwys i'w hamgylchynnu. Cysegrwyd y pedair eglwys hynny, sef eglwysi Llanfihangel Cefnllys, Llanfihangel Rhydieithon, Llanfihangel Nantmelan a Llanfihangel Cascob, i'r archangel Sant Mihangel, sy'n gorchfygu'r ddraig yn y Beibl. Credid y byddai'r ddraig yn deffro eto pe dinistrid unrhyw un o'r pedair eglwys.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Maesyfed (cymuned)
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
John Smeaton

*Ar gyfer John Smeaton y deliwr bagiau gweler John Smeaton (deliwr bagiau)*

Peiriannydd sifil oedd **John Smeaton**, FRS (8 Mehefin 1724 – 28 Hydref 1792), a oedd yn gyfrifol am adeiladu nifer o bontrydd, gamlesi, porthladdoedd a goleudai. Roedd hefyd yn beirianydd mecanyddol a ffisegydd amlwg. Roedd hefyd yn gysylltiedig gyda'r *Lunar Society*.

Categori:Genedigaethau 1724
Categori:Marwolaethau 1792
Categori:Peirianwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr sifil o Loegr
Categori:Pobl o Leeds
Categori:Pobl fu farw o strôc
Les Misérables

:*Erthygl am y nofel yw hon. Gweler hefyd Les Misérables (gwahaniaethu).*
250px|bawd|Darlun o arggraffiad Ffrangeg cynnar o'r nofel
250px|bawd|Argraffiad 1af y nofel, Besançon 1862
Nofel
Ffrangeg gan Victor Hugo yw ***Les Misérables*** (sef "Y Tlodion") a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn Besançon yn 1862.
Lleolir y nofel ym Mharis ar ddechrau'r 19g. Mae hi'n nofel hir, gymhleth, ac anwastad, sy'n portreadu bywyd y tlodion ym Mharis ac isfyd y ddinas honno.
## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1862
Categori:Nofelau'r 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelau Ffrangeg y 19eg ganrif
Categori:Nofelau Ffrangeg o Ffrainc
Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol

Adran o fewn llywodraeth y Deyrnas Unedig a oedd yn gyfrifol am hyrwyddo datblygiad cynaliadwy a dileu tlodi byd-eang oedd yr **Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol** (Saesneg: *Department for International Development*) a fodolai o 1997 i 2020.

## Rhestr Ysgrifenyddion Gwladol dros Ddatblygu Rhyngwladol 
; Llywodraeth Lafur (1997–2010)
* Clare Short (1997–2003)
* Valerie Amos, y Farwnes Amos (2003)
* Hilary Benn (2003–07)
* Douglas Alexander (2007–10)

; Llywodraeth Geidwadol (2010–20)
* Andrew Mitchell (2010–12)
* Justine Greening (2012–16)
* Priti Patel (2016–17)
* Penny Mordaunt (2017–19)
* Rory Stewart (2019)
* Alok Sharma (2019–20)
* Anne-Marie Trevelyan (2020)

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Asiantaethau datblygu rhyngwladol
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1997
Categori:Dadsefydliadau 2020
Drygarn Fawr

**Drygarn Fawr** yw un o fryniau uchaf yr Elenydd, ym Mhowys, canolbarth Cymru. Mae'n sefyll 645 m (2116') uwch lefel y môr. Cyfeirnod OS: SN862584.

Gan godi yng nghanol rhosdiroedd gwyrdd ucheldiroedd yr Elenydd, coronir y copa gan garnedd amlwg. Mynydd glaswelltog ydyw, gyda llethrau agored ac ychydig o gerrig ger y copa, sy'n cynnig golygfeydd eang dros orllewin a chanolbarth Cymru pan fo'r tywydd yn ffafriol.

Ceir dau lwybr i'r copa. Gan gychwyn o Llannerch Yrfa, mae llwybr i geffylau yn ymddolenni i fyny trwy goedwigoedd Nant y Fedw i gyrraedd llethrau deheuol y mynydd. Dewis amgen yw cychwyn o Rhiwnant wrth ymyl Cronfa Caban Coch a dilyn afonig Nant Paradwys a throi i'r gorllewin am y garnedd ar y copa.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Hewitt. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 645 metr (2116 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Scooby-Doo (ffilm)

Ffilm gomedi gan Raja Gosnell ac sy'n serennu Sarah Michelle Gellar, Freddie Prinze, Jr. a Linda Cardellini  yw ***Scooby-Doo*** (2002).

## Gweler hefyd
*Scooby-Doo
*Scooby-Doo (cymeriad)
*Scooby-Doo 2: Monsters Unleashed

Categori:Ffilmiau 2002
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Warner Bros.
Canabis

:''Mae'r erthygl yma am y planhigyn *Cannabis*, am y defnydd seicowethredol gweler Cannabis (cyffur), am y defnydd meddygol gweler Cannabis (meddygol) ac am y defnydd ddi-gyffuriau gweler Cywarch.*

Mae ***Cannabis*** (Lladin fotanegol: *Cán-na-bis'') yn genws o blanhigyn blodeuol sy'n cynnwys tri rhywogaeth: *Cannabis sativa*, *Cannabis indica* a *Cannabis ruderalis* Janisch. Mae'r dair rywogaeth yn frodorol o ganolbarth Asia a'r ardaloedd o'i hamgylch.

Cynhyrchwyd cywarch ac olew cywarch ers canrifoedd gan ddefnyddio plangigion *Cannabis* wedi'u dewis er mwyn cynhyrch cyn gymaint o ffibr a phosib gyda chyn lleied o lefelau o THC (Δ9- tetrahydrocannabinol), un o'r molecylau seicoweithredol sy'n cynhyrchu'r *high* sy'n gysylltiedig â marijuana. Caiff y cyffur cannabis ei gynhyrchud o'r planhigyn yn ogystal a'r fersiwn meddygol a ddefnyddir i atal poen. Mae'r cyffur yn cynnwys blodau a dail wedi'u sychu, o blanhigion wedi eu dewis i gynhyrchu lefelau uchel o TCH. Cynhyrchir hefyd nifer o echdynion yn cynnwys hashish ac olew hash. Mae tyfu a meddiannau *Cannabis* ar gyfer defnydd hamddenol yn anghyfreithlon yn rhanfwyaf o wledydd y byd.

Yn fyd-eang yn 2013, cynhyrchwyd 60,400 cilogram o gannabis cyfreithiol. Yn 2013 credir fod rhwng 128 a 232 miliwn o bobl wedi defnyddio cannabis er mwyn difyrru eu hunain (2.7% - 4.9% o boblogaeth y byd rhwng 15 a 65 oed.

## Disgrifiad
Planhigyn blynyddol deuoecaidd yw cannabis, sydd hefyd yn berlysieuyn blodeuol. Mae'r dail yn sgleiniog ac ar ffurf dail palmwydd, danheddog. Ceir 7 - 13 isddeilen ar bob gwir ddeilen. 
[bawd|chwith||Ochr isaf deilen *[Cannabis sativa* gyda'r gwythiennau i'w gweld.]]

## Gweler hefyd
*Cannabis indica
*Cannabis sativa
*Cywarch
*Hashish

## Cyfeiriadau 

Categori:Perlysiau
Tetrahydrocannabinol

bawd|dde|300px|Tetrahydrocannabinol
bawd|200px|Strwythur moleciwl THC

**Tetrahydrocannabinol**, a gelwir hefyd yn **THC**, **Δ9-THC**, **Δ9-tetrahydrocannabinol**
(delta-9-tetrahydrocannabinol), **Δ1-tetrahydrocannabinol** (yn defnyddio system rhifo hyn), neu **dronabinol**, yw'r prif sylwedd seicoweithredol a ganfyddir yn y planhigyn canabis. Arinugwyd ef gan Raphael Mechoulam, Yechiel Gaoni, a Habib Edery o'r Weizmann Institute yn Rehovot, Israel ym 1964. Yn ei ffurf pur, mae'n solid gwydrog pan yn oer a daw'n ludiog pan gynhesir. Mae'n derpenoid aromatig, mae gan THC hydoddedd isel iawn mewn dŵr ond hydoddedd da mewn hydoddyddion organig megis bwtan neu hecsan. Fel gyda nicotin a chaffein, y swyddogaeth mwyaf tebygol THC mewn planhigion canabis yw i amddiffyn y planhigyn rhag llysysyddion neu pathogenau.

Mae THC hefyd yn meddu priodweddau amsugniad UV-B (280-315&nbsp;nm), sy'n amddiffyn y planhigyn rhag pelydriad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cannabinoidau
Categori:Cannabis
Terpenoid

bawd|dde|250px|Strwythur cemegol terpenoid isopentenyl pyrophosphate

Teulu mawr ac eang o gemegion organig sy'n bodoli'n naturiol ydy **terpenoid** neu **isoprenoid**, sy'n debyg i terpene, sy'n deillio o unedau isoprene pum-carbon sydd wedi eu cysodi a'u addasu mewn miloedd o wahanol ffyrdd.

Mae'r rhan fwyaf yn strwythurau aml-gylchol sy'n wahanol iw gilydd nid yn unig o fewn grwpiau swyddogaeth, ond hefyd yn ôl eu amlinelliad carbon sylfaenol. Gellir canfod y lipidau rhain ym mhob dosbarth o bethau byw, a'r rhain yw'r grŵp mwyaf o gynnyrch naturiol.

Categori:Cemeg
Pathogen

Mae **pathogen** yn **asiant heintus**, sydd fel arfer yn un o'r germau, ac yn asiant biolegol sy'n achosi clefyd neu afiechyd i'w organeb letyol. Defnyddir y term gan amlaf i gyfeirio at germau sy'n aflonyddu ar anifail neu blanhigyn sy'n organeb amlgellog (er y gall pathogenau heintio organeb ungellog hefyd).

Mae'r term *pathogen* yn deillio o ddau air croes eu hystyr, bron: y gair Groeg παθογένεια "sy'n achosi dioddefaint" a'r gair γἰγνομαι (γεν-) gignomai (gen-) "geni"), h.y. 'rhoi geni i ddioddefaint'.

Mae gan y corff dynol system imiwnedd sy'n cynnwys bacteria "da" sy'n ddigon cryf i drechu ambell bathogen. ysywaeth, os yw'r system imiwnedd neu'r bacteria da yma'n cael eu niweidio mewn unrhyw fodd (e.e. gan gemotherapi neu HIV neu gwrthfiotigau gall y pathogenau lewyrchu ac amlhau gan niweidio'r organeb letyol neu'r cynhaliwr (h.y. yr anifail neu'r person).

Un pathogen bach (bacteria) o'r enw Yersinia pestis, fwy neu thebyg, a oedd wrth wraidd y Pla Du; a'r firws Variola a'r protosoa Malaria sydd wrth wraidd y rhan fwyaf o farwolaethau y dyddiau hyn. Mae'r HIV wedi effeithio ar filiynau.

## Cyfeiriadau 
Categori:System imiwnedd
Categori:Patholeg
Iain Banks

Awdur ffuglen o'r Alban oedd **Iain Menzies Banks** (**Iain Banks** yn swyddogol; 16 Chwefror 1954 - 9 Mehefin 2013). Fel **Iain M. Banks** yr ysgrifennodd ffuglen gwyddonias; fel **Iain Banks** yr ysgrifennodd ffuglen llenyddol.

Fe'i ganwyd yn Dunfermline, Fife.  Bu farw o ganser.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau fel Iain Banks
* *The Wasp Factory* (1984)
* *Walking on Glass* (1985)
* *The Bridge* (1986)
* *Espedair Street* (1987) – addasiad ar gyfer radio BBC radio yn 1998 (cyfarwyddwyd gan Dave Batchelor)
* *Canal Dreams* (1989)
* *The Crow Road* (1992) – addasiad ar gyfer teledu BBC yn 1996 (cyfarwyddwyd gan Gavin Millar)
* *Complicity* (1993) – ffilmiwyd yn 2000 (cyfarwyddwyd gan Gavin Millar), ailenwid fel *Retribution* ar gyfer ei lansiad DVD/fideo yn yr Unol Daleithiau.
**Whit* (1995)
**A Song of Stone* (1997)
**The Business* (1999)
**Dead Air* (2002)
**The Steep Approach to Garbadale* (2007)
**Transition* (2009) - cyhoeddwyd yn UDA fel Iain M. Banks
**Stonemouth* (2012)
**The Quarry* (2013)

### Nofelau fel Iain M. Banks
Mae llawer o wyddonias Banks yn ymwneud â gwareiddiad aml-serol, the Culture, mae wedi eu datblygu mewn cryn fanylder yn ystod chwech nofel a nifer o straeon byrion.

**Consider Phlebas* (1987)
**The Player of Games* (1988)
**Use of Weapons* (1990)
**Excession* (1996)
**Inversions* (1998)
**Look to Windward* (2000)
**Matter* (2008)
**Surface Detail* (2010)[12]
**The Hydrogen Sonata* (2012)

Ei nofelau gwyddonias eraill nad ydynt yn ymwneud â'r *Culture* yw:

**Against a Dark Background* (1993)
**Feersum Endjinn* (1994)
**The Algebraist* (2004)

### Ffuglen byr
Ysgrifennodd ychydig o ffuglen byr a cyhoeddodd un casgliad o'i waith dan yr enw Iain M. Banks:
**The State of the Art* (1989)

### Ffeithiol
**Raw Spirit* (2003) (cofndolyn teithio am yr Alban a'i distyllfaeodd wisgi)

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol
*  *Culture Shock* 
*  The Banksoniain  - Ffansîn

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Llenorion gwyddonias o'r Alban
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Alban
Categori:Pobl o Dunfermline
Categori:Anffyddwyr o'r Alban
56 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - **50au CC** - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
61 CC 60 CC 59 CC 58 CC 57 CC - **56 CC** - 55 CC 54 CC 53 CC 52 CC 51 CC

----

## Digwyddiadau
*Clodia yn cyhuddo ei chyn-gariad Marcus Caelius Rufus o geisio ei gwenwyno. Rhoir Caelius Rufus ar ei brawf, ond diolch i ymdrechion ei amddiffynnwr, Marcus Tullius Cicero, fe'i ceir yn ddieuog.
*Iŵl Cesar yn gorchfygu llwyth Llydewig y Veneti; y brif fwrydr yw un rhwng y ddwy lynges yng Ngwlff Morbihan.
*Imanuentius, brenin y Trinovantes yn ne-ddwyrain Lloger yn cael ei ddiorseddu a'i ladd gan Cassivellaunus. Mae Mandubracius, mab Imanuentius, yn ffoi at Iŵl Cesar yng Ngâl i ofyn cymorth.

## Genedigaethau
*Tacitus, hanesydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
*Lucullus, conswl

Categori:56 CC
Elenydd

Ardal o fryniau yng ngorllewin a chanolbarth Cymru yw **Elenydd**. Mae'n ymestyn o fryniau ardal Pumlumon yn y gogledd (i'r de o Fachynlleth ac i'r dwyrain o Aberystwyth) i lawr i fryniau gogledd Sir Gaerfyrddin a de-ddwyrain Ceredigion, gan gynnwys sawl bryn canolig ei uchder yn y ddwy sir honno ac yng ngorllewin Powys. Ni cheir cytundeb unfarn ar derfyn deheuol Elenydd. Tueddir i gyfeirio at yr ardal yn Saesneg fel y "*Cambrian Mountains*", ond enw anaddas a diystyr ydyw (gweler hefyd Cambria a Cambriaidd). Ceir cyfeiriadau at Elenydd (yn y ffurf Cymraeg Canol *Elenid* / *Elenyd*) mewn sawl llawysgrif gan ddechrau ar ddiwedd y 12g, gan gynnwys chwedl Math fab Mathonwy yn y Mabinogion a gwaith Gerallt Gymro.

## Disgrifiad
[250px|bawd|[Pumlumon|Pumlumon Fawr, copa uchaf Elenydd]]

Ucheldir o rosdiroedd a bryniau yn hytrach na chadwyn o fynyddoedd fel y cyfryw yw Elenydd. Mae'n ardal anghysbell sy'n gartref i adar prin fel y Barcud coch. Cyfeirir ato weithiau fel "Anialdir Gwyrdd Cymru". Ceir olion sawl gweithfa plwm, neu plwm ac arian, yn yr ardal, yn arbennig yng nghyffiniau Pumlumon, rhai ohonynt yno ers Oes y Rhufeiniaid. Bu'r Rhufeiniaid hefyd yn cloddio am aur ym mwyngloddiau Dolaucothi, ar odre ddeheuol Elenydd.

Ond er bod y bryniau eu hunain yn llwm ac agored, yn y cymoedd sy'n eu brodio ceir nifer o bentrefi bychain a chymunedau clos. Mewn cwm ar odre orllewinol Elenydd ceir adfeilion Abaty Ystrad Fflur.

## Rhai o fryniau Elenydd
Wedi eu rhestru o'r gogledd i'r de
*Pumlumon (752 m)
*Drygarn Fawr (645 m)
*Mynydd Mallaen (448m)

## Llynnoedd
*Llyn Brianne
*Llyn Claerwen

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cymdeithas Mynyddoedd Cambria 
*Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys - traciau a llwybrau porthmyn ar draws Elenydd

Categori:Amgylchedd Ceredigion
Categori:Amgylchedd Powys
Categori:Amgylchedd Sir Gaerfyrddin
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Canolbarth Cymru
Categori:Mynyddoedd a bryniau Ceredigion
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Gaerfyrddin
Gwersyll Bae Guantánamo

Mae **Gwersyll Bae Guantánamo** yn garchar milwrol dadleuol, ac yn wersyll carchar o dan arweiniaeth Cyd-Dasglu Guantánamo ers 2002. Sefydlwyd y carchar yng Nghanolfan Llyngesol Bae Guantánamo, ar arfordir Ciwba.

Mae tri gwersyll yma: Gwersyll Delta (sy'n cynnwys Gwersyll Echo), Gwersyll Iguana, a Gwersyll X-Ray (sydd bellach wedi'i gau).

Mae'n dal pobl (a elwir yn swyddogol yn "enemy combatants") sydd wedi eu cyhuddo gan lywodraeth yr Unol Daleithiau o weithio fel terfysgwyr, yn ogystal â rhai sydd ddim bellach yn cael eu cyhuddo ond yn cael eu dal yno hyd nes iddynt gael eu hadleoli.

Ers 2001 mae 775 o garcharorion wedi ei caethiwo yno gydag oddeutu 420 ohonynt wedi eu rhyddhau heb eu cyhuddo ac un yn unig wedi'i gyhuddo (David Hicks). Mae pedwar wedi cyflawni hunan-laddiad a channoedd wedi ceisio gwneud hynny, ond ni wyddus y ffigwr cywir.

bawd|251px|dim|Carcharorion yn cyrraedd *Camp X-Ray*, Ionawr 2002

## Gweler hefyd
* Bae Guantánamo

## Cyfeiriadau
Categori:Carcharau
Categori:CIA
Categori:Ciwba
Categori:Hawliau dynol
Categori:Sefydliadau 2002
Categori:Terfysgaeth
57 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - **50au CC** - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
62 CC 61 CC 60 CC 59 CC 58 CC - **57 CC** - 56 CC 55 CC 54 CC 53 CC 52 CC

----

## Digwyddiadau
*Mai — Brwydr Axona: Iŵl Cesar yn gorchfygu'r Belgae dan Galba, brenin y Suessiones.
*Gorffennaf — Cesar yn gorchfygu'r Nervii.
*Medi — Cesar yn cipio Aduatuca (Tongeren).
*Mithridates III yn dod yn frenin Parthia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Phraates III, brenin Parthia
*Cleopatra VI, brenhines yr Aifft

Categori:57 CC
58 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - **50au CC** - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
63 CC 62 CC 61 CC 60 CC 59 CC - **58 CC** - 57 CC 56 CC 55 CC 54 CC 53 CC

----

## Digwyddiadau
*Publius Clodius Pulcher, tribwn Rhufeinig, yn dechrau dosbarthiad misol o ŷd i dlodion Rhufain ac yn alltudio Cicero o'r ddinas
*Cyprus yn dod yn dalaith Rufeinig
* Mehefin — Iŵl Cesar yn gorchfygu'r Helvetii ym Mrwydr Arar
* July — Cesar yn gorchfygu'r Helvetii ym Mrwydr Bibracte
* Medi — Cesar yn gorchfygu'r Suebi dan Ariovistus ym Mrwydr Vosges
*Berenice IV yn dod yn frenhines yr Aifft wedi diorseddu ei thad, Ptolemi XII Auletes

## Genedigaethau
*Livia, ail wraig yr ymerawdwr Augustus

## Marwolaethau
Categori:58 CC
Rhyddhad Hoyw

Term sy'n disgrifio'r mudiad LHDT radicalaidd o hwyr y 1960au i ganol y 1970au yng Ngogledd America, Gorllewin Ewrop, ac Awstralia a Seland Newydd yw **Rhyddhad Hoyw** neu ***Gay Lib*** (talfyriad o'r Saesneg *Gay Liberation*). Mae'r term rhywfaint yn gyfystyr â'r mudiad hawliau LHDT cyfoes a mudiadau cymdeithasol LHDT eangach, ond mae ei ddefnydd academaidd yn cyfeirio'n uniongyrchol at gyfnod hanesyddol penodol o nodau a strategaethau tebyg.

Yn benodol, defnyddiwyd y gair "hoyw" yn lle "cyfunrywiol". Anogwyd lesbiaid a hoywon i "ddod allan", i gyhoeddi eu rhywioldeb i deulu, cyfeillion a chydweithwyr fel ffurf o ryddhad, ac i ddefnyddio balchder hoyw yn groes i gywilydd. Mae dod allan a gorymdeithiau balchder wedi parháu i fod yn rhan bwysig o fudiadau LHDT modern, ac mae presenoldeb gweledol cymunedau lesbiaidd a hoyw wedi parháu i dyfu.

Adnabyddir Rhyddhad Hoyw am ei gysylltiadau â gwrthddiwylliant y cyfnod, ac am fwriad y rhyddhawyr i drawsffurfio sefydliadau a chysyniadau sylfaenol cymdeithas megis rhywedd a'r teulu. Er mwyn ennill y fath ryddhad, defnyddiwyd dulliau o godi ymwybyddiaeth a gweithrediad uniongyrchol. Erbyn diwedd y 1970au, eclipsiwyd Rhyddhad Hoyw gan ddychweliad i fudiad mwy ffurfiol sydd o blaid hawliau sifil LHDT.

Categori:Hanes LHDT
Categori:Hawliau LHDT
59 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - **50au CC** - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
64 CC 63 CC 62 CC 61 CC 60 CC - **59 CC** - 58 CC 57 CC 56 CC 55 CC 54 CC

----

## Digwyddiadau
*Cytundeb rhwng Iŵl Cesar, Gnaeus Pompeius Magnus a Crassus i rannu grym yn Rhufain (neu 60 CC)
*Cesar yn priodi Calpurnia
*Sefydlir y *colonia* Rhufeinig Florentia, Fflorens heddiw.

## Genedigaethau
*Livius, hanesydd Rhufeinig
*Ptolemi XIV, brenin yr Aifft (neu 60 CC)

## Marwolaethau
*Gaius Octavius, tad yr ymerawdwr Augustus

Categori:59 CC
60 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - **60au CC** - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
65 CC 64 CC 63 CC 62 CC 61 CC - **60 CC** - 59 CC 58 CC 57 CC 56 CC 55 CC

----

## Digwyddiadau
* Cytundeb rhwng Iŵl Cesar, Gnaeus Pompeius Magnus a Crassus i rannu grym yn Rhufain (neu 59 CC)
* Cesar yn gorchfygu gwrthryfel ac yn cwblhau concwest Lusitania
* Diwedd Teyrnas y Seleucid pan lofruddir y ddau ymerawdwr diwethaf ar orchymyn Rhufain

## Genedigaethau
*Ptolemi XIV, brenin yr Aifft (neu 59 CC)

## Marwolaethau
Categori:60 CC
Heuldro

Mae **heuldro** (hefyd **heulsaf** neu **heulsafiad** yn digwydd dwy waith y flwyddyn, pan mae echelin y Ddaear yn gogwyddo bellaf tuag at, neu oddi wrth yr haul, gan achosi i'r haul fod yn bellach i'r gogledd neu i'r de ganol-dydd.

Ceir heuldro'r haf (hefyd "heulsafiad yr haf" neu "hirddydd yr haf") pan fo'r dydd hiraf (tua 21 Mehefin) a "heuldro'r gaeaf" (hefyd "heulsafiad y gaeaf" neu "byrddydd y gaeaf") pan fo'r dydd ar ei fyraf (21 Rhagfyr, fel arfer).

Mae'r term hefyd yn cael ei ddenyddio yn fwy cyffredinol i gyfeirio at y dyddiad neu'r diwrnod mae hyn yn digwydd. Mae'r heuldroadau ynghyd â chyhydnosau yn gysylltiedig â'r tymhorau. Mewn rhai diwylliannau mae'r heuldroadau yn nodi dechrau, canol neu ddiwedd tymor.

[bawd|dim|245px|Dau lun yn dangos faint o olau'r haul sy'n adlewyrch ar y heuldroadau deheuol a gogleddol ([wat / m²)]]

## Gweler hefyd 
* Alban Arthan
* Alban Hefin
* Gŵyl Ifan

## Cyfeiriadau
Categori:Calendr
Categori:Seryddiaeth
Marcus Licinius Crassus

Gwleidydd a chadfridog Rhufeinig oedd **Marcus Licinius Crassus ** (tua 115 CC – 53 CC).

Ymddengys fod Crassus yn drydydd mab i’r conswl Publius Licinius Crassus Dives. Lladdwyd ei dad ac un o’i frodyr yn Rhagfyr 87 CC wedi i Gaius Marius gipio grym yn Rhufain. Ffodd Crassus i Hispania ac yna i Ogledd Affrica cyn ymuno â Sulla pan ddychwelodd ef i’r Eidal. Roedd yn gadfridog ar ran o fyddin Sulla pan orchfygwyd gweddillion cefnogwyr Marius a’r Samnitiaid tu allan i Rufain.

Roedd teulu Crassus eisoes yn gyfoethog, a daeth ef yn gyfoethocach fyth. Dywedir iddo ffurfio math ar frigad dân yn Rhufain. Pan fyddai tŷ ar dân, byddai Crassus yn dod yno ac yn cynnig ei brynu am bris isel; yna byddai ei wŷr yn diffodd y tân.  Trwy ei gyfoeth enillodd rym yn Rhufain, a pan wrthryfelodd y caethweision dan Spartacus yn 73 CC, rhoddwyd y gwaith o ddelio a’r gwrthryfel i Crassus. Bu’n ymgyrch hir, ond yn 71 CC gorchfygodd Crassus fyddin Spartacus. Croeshoeliodd Crassus chwe mil o garcharorion ar hyd y *Via Appia*.

Yn 60 CC daeth Crassus i gytundeb i rannu grym gyda Iŵl Cesar a Gnaeus Pompeius Magnus.  Yn 55 CC roedd yn gonswl am yr ail dro, a rhoddwyd Syria iddo fel talaith. Roedd Crassus yn awyddus am lwyddiannau milwrol, i gystadlu a Cesar a Pompeius, a chroesodd Afon Euphrates mewn ymgais i goncro Parthia. Gorchfygwyd ei fyddin gan y Parthiaid ym Mrwydr Carrhae (Harran yn Nhwrci heddiw) yn 53 CC, pan laddwyd mab Crassus. Yn fuan wedi’r frwydr aeth Crassus at y Parthiaid i drafod telerau, ond cipiwyd ef a’i ladd. Mae chwedl i’r Parthiaid ei ladd trwy dywallt aur tawdd i lawr ei wddf, i geisio diwallu ei wanc am aur.

Crassus
Crassus
Crassus
Cyhydnos

bawd|chwith|380px|Diagram yn dangos golau'r Haul ar wyneb y Ddaear yn ystod un o'r ddwy cyhydnos.

Mewn seryddiaeth, gall **cyhydnos** olygu un o ddau beth:

* Yr ennyd pan mae'r haul wedi ei leoli un union dros gyhydedd y ddaear sef yr adeg pan nad yw echel y Ddaear ddim yn gogwyddo i ffwrdd o'r haul na thuag at yr haul.
* Ennyd mewn amser, pan mae'r pwynt gwanwynol, y cyhydedd wybrennol, ac elfennau eraill tebyg yn cael eu defnyddio i ddiffinio system cydfesur wybrennol.

Daw'r gair o'r Saesneg *Equinox* a ddaw o'r Lladin *aequus* cydradd a *nox* (nos) - oherwydd fod nos a dydd yn gydradd ar y diwrnod hwn: 12 awr.

Mewn seryddiaeth, mae **cyhydnos** yn ennyd mewn amser yn hytrach nag yn  ddiwrnod, pan gellir gweld canol yr haul yn syth uwchben y cyhydedd, mae hyn yn digwydd o gwmpas 20 Mawrth (Alban Eilir) a 23 Medi (Alban Elfed) bob blwyddyn. Dyma ddau o'r gwyliau pwysicaf yng nghalendr y Celtiaid a sawl diwylliant arall o gwmpas y byd.

## Gweler hefyd 
* Rhod y Flwyddyn

Categori:Amser
Categori:Seryddiaeth
Mladen Petrić

Pêl-droediwr o Groatia yw **Mladen Petrić** (ganwyd 1 Ionawr 1981), sy'n chwarae i Hamburger SV yn y Bundesliga yn Yr Almaen ac i dîm pêl-droed cenedlaethol Croatia.

Yn ogystal â dinasyddiaeth Croatia, mae ganddo ddinasyddiaeth Swistir.

Sgoriodd Petrić y gôl sicrhaodd fod Croatia yn cyrraedd Ewro 2008, gan rwystro Lloegr rhag cyrraedd y gystadleuaeth ar 21 Tachwedd, 2007.

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pêl-droedwyr o Groatia
Balchder hoyw

[bawd|Llinell flaen [gorymdaith balchder hoyw ym Mharis, Ffrainc, ym Mehefin 2005]]
Mudiad ac athroniaeth fyd-eang sy'n haeru dylai unigolion lesbiaidd, hoyw, deurywiol a thrawsryweddol bod yn falch o'u cyfeiriadedd rhywiol ac hunaniaeth ryweddol yw **balchder hoyw** neu **falchder LHDT**. Gweithir eiriolwyr balchder hoyw dros "hawliau a buddion" cyfartal ar gyfer pobl LHDT.
Mae tri phrif rhagosodiad gan y mudiad: dylai pobl fod yn falch o'u cyfeiriadedd rhywiol a'u hunaniaeth ryweddol, taw anrheg yw amrywiaeth rhywiol, a bod cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth ryweddol yn reddfol ac ni allent gael eu newid yn fwriadol. Yn aml, defnyddir y talfyriadau "balchder hoyw" a "balchder" fel ymadroddion sy'n cynnwys holl unigolion yn y cymunedau LHDT.

Defnyddir y gair "balchder" fel gair sy'n golygu'r gwrthwyneb i gywilydd, sydd wedi cael ei ddefnyddio er mwyn gorthrymu a rheoli pobl LHDT ar hyd yr oesau. Yn y cyd-destun hwn, mae balchder yn dynodi hapusrwydd a boddhad yr unigolyn o ran pwy ydynt ac ar ran y gymuned yn ei chyfanrwydd. Dechreuodd yr holl fudiad "balchder" modern ar ôl Terfysgoedd Stonewall ym 1969. Yn hytrach nag ildio i gyrchoedd anghyfansoddiadol Heddlu Efrog Newydd, dechreuodd y bobl hoyw mewn bariau lleol ymladd yn ôl. Er ei fod yn sefyllfa treisgar, creodd deimlad o falchder ymysg y gymuned cudd hwn a chafodd y digwyddiad lawer o gyhoeddusrwydd. O'r orymdaith flynyddol a ddathlodd dyddiad terfysgoedd Stonewall, dechreuodd fudiad cenedlaethol newydd. Erbyn heddiw, mae nifer o wledydd ledled y byd yn dathlu balchder LHDT. Mae'r mudiad balchder wedi hybu materion LHDT drwy lobïo gwleidyddion, cofrestru etholwyr a chynyddu ymwybyddiaeth pobl o faterion sy'n bwysig i'r gymuned LHDT. Mqe ymgyrchwyr LHDT yn brwydro am "hawliau a budd-daliadau" cyfartal ar gyfer pobl LHDT.

Cynhelir gorymdeithiau i ddathlu balchder hoyw ar draws y byd. Mae symbolau balchder LHDT yn cynnwys y faner enfys, y symbol Groeg lambda, a'r trionglau pinc a du a adferwyd o'u cyn-ddefnydd fel bathodynnau mewn gwersylloedd crynhoi Natsïaidd.

## Gweler hefyd
* Balchder Abertawe

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant LHDT
Categori:Hawliau LHDT
Categori:Hunaniaeth
Shane Sutton

Hyfforddwr British Cycling ydy **Shane Sutton** (ganwyd 13 Mehefin 1957, De Cymru Newydd, Awstralia), a chyn Hyfforddwr Cenedlaethol Seiclo Cymru a chyn seiclwr rasio proffesiynol. Roedd Sutton yn un o'r pewdwar a enillodd fedal aur dros Awstralia yng Ngemau'r Gymanwlad yn 1978 ynghyd â'i frawd, Gary Sutton. Mae ei frawd hefyd yn ymwneud gyda hyfforddi, ef yw prif hyfforddwr seiclo NSW Institute of Sport ar hyn o bryd. Gwobrwywyd Shane gyda anrhyded 'Hyfforddwyr y Flwyddyn' Cyngor Chwaraeon Cymru yn 1998.

## Canlyniadau

;1978
: Pursuit Tîm Gemau'r Gymanwlad (gyda Colin Fitzgerald, Kevin Nichols a Gary Sutton)

;1981
:5ed Herald Sun Tour

;1982
:55ed Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI
:1af Bendigo International Madison gyda Danny Clarke

;1983
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Awstralia
:1af Herald Sun Tour
::1af Cymal 2, Herald Sun Tour
::1af Cymal 6, Herald Sun Tour
::1af Cymal 11, Herald Sun Tour
::1af Cymal 16, Herald Sun Tour
:1af Bendigo International Madison gyda Gary Sutton

;1984
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Awstralia
:5ed Beeston
:1af Casnewydd
:1af Cymal 10, Griffin 1000
:8th Herald Sun Tour
::1af Cymal 2, Herald Sun Tour

;1985
:3ydd Sealink International
::1af Cymal 8, Sealink International

;1986
:3ydd  Milk Race

;1987
:9th Norwich Spring Classic
:15ed Tour of Ireland
::1af Cymal 18, Herald Sun Tour

;1988
:10th  Milk Race
:5ed Herald Sun Tour
::1af Cymal 8, Herald Sun Tour

;1989
:9th Herald Sun Tour
::1af Cymal 5, Herald Sun Tour
::2il Cymal 10, Herald Sun Tour

1990
:1af Milk Race
::1af Cymal 3, Milk Race

;1991
:4ydd Mazda Alpine Tour

;1993
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

## Cyfeiriadau
*Palmarés ar cyclebase.nl 

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Seiclwyr o Awstralia
Categori:Hyfforddwyr seiclo
61 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - **60au CC** - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
66 CC 65 CC 64 CC 63 CC 62 CC - **61 CC** - 60 CC 59 CC 58 CC 57 CC 56 CC

----

## Digwyddiadau
*29 Medi — Gnaeus Pompeius Magnus yn dathlu ei fuddugoliaethau yn erbyn y môrladron ac yn erbyn Mithridates.
*Iŵl Cesar yn dod yn gadfridog byddin Rhufain yn Sbaen

## Genedigaethau
*Ptolemi XIII, brenin yr Aifft (neu 62 CC)

## Marwolaethau
* Quintus Lutatius Catulus

Categori:61 CC
Louis XVI, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc rhwng 1774 a 1791 oedd **Louis XVI** (Louis Auguste de France) (23 Awst 1754 – 21 Ionawr 1793).

## Teulu
### Gwraig 
* Marie Antoinette

### Plant 
# *Marie Thérèse* Charlotte o Ffrainc, "Madame Royale" (1778–1851)
# *Louis Joseph* Xavier François o Ffrainc (1781–89)
# Louis XVII, brenin Ffrainc (1785–95)
# *Sophie* Hélène Béatrix o Ffrainc (1786–87)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1754
Categori:Marwolaethau 1793
Categori:Pobl o Yvelines
Categori:Y Chwyldro Ffrengig