Cath

Mae’r **gath** (*Felis catus* neu *domesticus*) yn famal bach cigysol dof sydd â blew meddal, trwyn byr wisgerog ac ewinedd gwrthdynnol. Mae’n anifail anwes a fegir am ei chwmnïaeth, yn aml, a’i gallu i hela pryf a nadroedd a hynny ers o leiaf 9,500 o flynyddoedd.

Mae’n heliwr celfydd, a cheir dros fil o wahanol fathau. Gellir ei hyfforddi i ufuddhau i orchmynion syml. Mae rhai cathod penodol yn enwog am allu gweithio systemau mecanyddol syml fel dyrnau drysau. Mae cathod yn defnyddio nifer o wahanol fathau o synau ac iaith-gorfforol wrth gyfathrebu. Gyda 600 miliwn o gathod fel anifeiliad anwes ledled y byd, cathod, mae’n bosib, yw’r anifail anwes mwyaf poblogaidd yn y byd.

Credir mai yn yr Hen Aifft y cafodd y cathod cyntaf eu bridio, ond fe ddarganfuwyd mewn astudiaeth yn 2007 mai yn y Dwyrain Canol - a hynny dros 10,000 o flynyddoedd yn ôl.

Gall cath fod yn gath tŷ (neu’n *gath anwes*), yn gath fferm neu’n gath ledwyllt (neu’n *gath grwydr*); mae’r olaf yn byw’n rhydd ac yn osgoi cyswllt dynol. Gwerthfawrogir y gath ddof gan bobl am ei chwmnïaeth a’u gallu i ladd cnofilod fel llygod. Ceir tua 60 o fridiau gwahanol o gathod. Mae cathod hefyd yn secretu ac yn canfod arogl fferomonau.

Gall cathod dof benywaidd feichiogi rhwng y gwanwyn a diwedd yr hydref, gyda meintiau'r torllwyth yn aml yn amrywio o ddwy i bum cath fach. Mae cathod dof yn cael eu bridio a'u harddangos mewn digwyddiadau fel cathod pedigri cofrestredig. Gall ysbaddu effeithio ar boblogaeth cathod, ond mae cathod ledled y byd ar gynnydd a phoblogaethau o adar yn gostwng Tybiwyd ers tro bod dofi cathod wedi dechrau yn yr hen Aifft, lle roedd cathod yn cael eu parchu o tua 3100 CC. Yn 2020 amcangyfrifir bod 220 miliwn o gathod dan berchnogaeth a 480 wedi mynd yn y gwyllt. Yn 2017 y gath ddof oedd yr ail anifail anwes mwyaf poblogaidd yn yr Unol Daleithiau, gyda 95.6 miliwn o gathod yn berchen a tua 42 miliwn o gartrefi yn berchen ar o leiaf un gath. Yn y Deyrnas Unedig, mae gan 26% o oedolion gath, ac amcangyfrifir bod poblogaeth y cathod anwes yn 10.9 miliwn erbyn 2020.

## Geirdarddiad 
Tarddiad y gair Cymraeg *cath*, yw'r gair Lladin *catta*, *cattus*, a ddefnyddiwyd gyntaf yn niwedd y 1g. Awgrymwyd bod y gair *catta*, *cattus* yn benthyca o'r Gopteg  '''' () ‘cath wryw’, neu ei ffurf fenywaidd wedi'i ôl-ddodi â ''''. Efallai fod y gair Lladin yn benthyca o iaith Nilo-Saharaidd. Mae'r geiriau Nwbieg '** ‘cath wyllt’ a Nobiin **' yn ffynonellau posibl neu'n gytras. Gall y gair Nwbieg fod yn fenthyciad o'r Arabeg '** () neu **' () er hynny. Mae’n llai tebygol y gallai’r ffurfiau ddeillio o hen air Germanaidd, a fewnforiwyd i’r Lladin ac yna i Roeg ac i Syrieg ac Arabeg.
[bawd| Cath yn bwyta pysgodyn o dan gadair, [murlun mewn beddrod Eifftaidd yn dyddio i'r 15g CC]]

Daw'r gair amgen *pws* o'r 16g ac mae'n bosibl ei fod wedi'i gyflwyno o '** yn yr Iseldireg neu o **' o'r Isel Almaeneg , neu '**  mewn Swedeg ayb. Ceir ffurfiau tebyg yn Lithwaneg  a **' mewn Gwyddeleg. Nid yw geirdarddiad y gair amgen hwn yn hysbys, ond efallai ei fod wedi codi'n syml o'r sain a ddefnyddir i ddenu cath.

## Tacsonomeg 
Cynigiwyd yr enw gwyddonol *Felis catus* gan Carl Linnaeus ym 1758 ar gyfer cath ddof. *Cynigiwyd Felis catus domesticus* gan Johann Christian Polycarp Erxleben ym 1777. *Felis daemon* a gynigiwyd gan Konstantin Alekseevich Satunin yn 1904 am y gath ddu o'r Transcaucasus, a nodwyd yn ddiweddarach fel cath ddof.

Yn 2003, dyfarnodd y Comisiwn Rhyngwladol ar Enwau Sŵolegol fod y gath ddof (weithiau: cath ddof) yn rhywogaeth wahanol, sef *Felis catus*. Yn 2007, fe'i hystyriwyd yn isrywogaeth, *F. silvestris catus*, o'r gath wyllt Ewrop (*F. silvestris*) yn dilyn canlyniadau ymchwil ffylogenetig. Yn 2017, dilynodd Tasglu Dosbarthu Cat yr IUCN argymhelliad yr ICZN ynghylch y gath ddof fel rhywogaeth wahanol, *Felis catus*.

## Esblygiad 
bawd|Penglogau cath wyllt (chwith uchod), cath tŷ (dde uchod) a chroesryw (canol gwaelod) rhwng y ddau.
Mae'r gath ddof yn aelod o'r cathfilod (*Felidae*), teulu a oedd â chyd-hynafiad tua 10-15 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Gwahanodd y genws *Felis* oddi wrth cathfilod eraill tua 6-7 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Mae canlyniadau ymchwil ffylogenetig yn cadarnhau bod y rhywogaeth *Felis* gwyllt wedi esblygu trwy rywogaethau sympatrig neu barapatig, tra bod y gath ddof wedi esblygu trwy ddetholiad artiffisial. a thua 20,000 o enynnau. Cafodd y gath lewpart (*Prionailurus bengalensis*) ei dofi'n annibynnol yn Tsieina tua 5,500 CC. Nid yw'r llinell hon o gathod rhannol ddof yn gadael unrhyw olion ym mhoblogaethau cathod dof heddiw

### Dofi 
Cloddiwyd y dyluniad cyntaf o ddofi cath wyllt Affrica (*Felis silvestris lybica*) ger bedd dynol Neolithig yn Shillourokambos, de Cyprus, ac mae'n dyddio i tua 7500-7200 CC. Gan nad oes tystiolaeth o anifeiliaid mamalaidd brodorol ar Cyprus, mae'n debyg bod trigolion y pentref Neolithig hwn wedi dod â'r gath a mamaliaid gwyllt eraill i'r ynys o'r Dwyrain Canol. Mae gwyddonwyr yn tybio felly bod cathod gwyllt Affrica wedi'u denu i aneddiadau dynol cynnar yn y Cilgant Ffrwythlon gan lygod, yn enwedig llygoden y tŷ (*Mus musculus*), a'u bod yn cael eu dofi gan ffermwyr Neolithig. Parhaodd y gydberthynas hon rhwng ffermwyr cynnar a chathod dof am filoedd o flynyddoedd. Wrth i arferion amaethyddol ledaenu, felly hefyd y broses o ddofi cathod. Cyfrannodd cathod gwyllt yr Aifft at gronfa genynnau mamol y gath ddof yn ddiweddarach.

Ers dofi cathod dim ond mân newidiadau y mae nhw wedi'u gwneud o ran anatomeg ac ymddygiad, ac maent yn dal i allu goroesi yn y gwyllt. Ymhlith y nodweddion sy'n apelio at bobl y mae eu maint bach, eu natur gymdeithasol, iaith y corff amlwg (ee rwbio), cariad at chwarae a deallusrwydd cymharol uchel. Gall cathod *Leopardus* caeth hefyd ddangos ymddygiad cariadus tuag at fodau dynol ond nid ydynt yn ddof. Mae cathod tŷ yn aml yn paru â chathod gwyllt, gan gynhyrchu hybridau fel y gath Kellas yn yr Alban. Mae hybrideiddio rhwng rhywogaethau dof a rhywogaethau cathaidd eraill hefyd yn bosibl.

Dechreuwyd datblygu bridiau gwahanol o gathod yng nghanol y 19g. Datgelodd dadansoddiad o genom y gath ddof fod genom y gath wyllt hynafiadol wedi'i newid yn sylweddol yn y broses o ddofi, wrth i fwtaniadau penodol gael eu dewis i ddatblygu bridiau cathod. Mae'r rhan fwyaf o fridiau wedi'u seilio ar gathod dof wedi'u bridio ar hap. Amrywia genynnau'r bridiau hyn yn fawr, o ardal i ardal, ac mae ar ei isaf mewn poblogaethau brîd pur, sy'n dangos mwy nag 20 o anhwylderau genetig niweidiol. tua 46 cm ar gyfartaledd yw hyd y corff heb y gynffon a thaldra o 23-26 cm a chynffon 30 cm. Mae'r gwrywod yn fwy na'r benywod. Pwysau'r gath ddof, ar gyfartaledd yw rhwng 4 a 5 cilogram.

### Sgerbwd 
Mae gan gathod saith fertebra serfigol (fel y mae'r rhan fwyaf o famaliaid); 13 fertebra thorasig (mae gan bobl 12); saith fertebra meingefnol (mae gan fodau dynol bump); tri fertebra sacrol (fel y mae'r rhan fwyaf o famaliaid, ond mae gan fodau dynol bump); a nifer amrywiol o fertebra cynffonnol  (dim ond tri i bum fertebra cynffonnol sydd gan fodau dynol, wedi'u hasio o fewn cwtyn y cynffon, sef y coccyx mewnol. Y fertebra meingefnol a thorasig ychwanegol sy'n cyfrif am symudedd asgwrn cefn a hyblygrwydd y gath. Ynghlwm wrth yr asgwrn cefn mae 13 asen, yr ysgwydd, a'r pelfis.

### Penglog 
de|bawd| Penglog cath
Mae penglog cath yn anarferol ymhlith mamaliaid oherwydd bod ganddi socedi llygaid mawr iawn a gên arbenig o bwerus. O fewn yr ên, mae gan gathod ddannedd sydd wedi'u haddasu ar gyfer lladd ysglyfaeth a rhwygo cig. Pan fydd yn trechu ei hysglyfaeth, mae cath yn rhoi brathiad gwddf angheuol gyda'i dau ddant hir, gan eu gosod rhwng dau o fertebra'r ysglyfaeth a thorri llinyn yr asgwrn cefn, gan achosi parlys ac yna marwolaeth. O'u cymharu â chathod eraill, mae gan gathod dof ddannedd sydd wedi'u gwasgaru'n gul o gymharu â maint eu gên, sy'n addasiad i'w hoff ysglyfaeth, sef cnofilod bach, sydd â fertebrau bach.

### Crafangau 
Mae gan gathod grafangau y gellir eu tynnu'n ôl i'r blew. Fel arfer, mae'r crafangau'n cael eu gorchuddio â'r croen a'r blewiach o amgylch padiau blaen y pawen. Mae hyn yn cadw'r crafangau'n finiog trwy atal traul rhag dod i gysylltiad â'r ddaear ac yn caniatáustelcian tawel wrth geisio dal ysglyfaeth. 

. Mae'r crafangau ar y pawennau blaen fel arfer yn fwy miniog na'r rhai ar y pawennau ôl. Gall cathod ymestyn eu crafangau'n wirfoddol ar un neu fwy o bawennau a hynny wrth hela neu wrth amddiffyn eu hunain, dringo, tylino, neu ar gyfer tyniant ychwanegol ar arwynebau meddal.

Mae gan y rhan fwyaf o gathod bum crafanc ar eu pawennau blaen, a phedair ar eu pawennau cefn. Ceir allwthiad hefyd sy'n ymddangos fel y chweched "bys". Nid oes gan y nodwedd arbennig hon o'r pawennau blaen, y tu mewn i'r arddyrnau, unrhyw swyddogaeth mewn cerdded arferol, ond credir ei fod yn ddyfais gwrth-sgidio a ddefnyddir wrth neidio. Mae rhai bridiau cathod yn dueddol o gael digidau ychwanegol. Ceir cathod amldactylaidd ar hyd arfordir gogledd-ddwyrain Gogledd America ac yng ngwledydd Prydain.

### Cydbwysedd 
]]
Mae'r rhan fwyaf o fridiau o gathod yn hoff iawn o eistedd mewn mannau uchel, sef yr hyn a elwir yn *glwydo*. Gall lle uwch weithredu fel safle cuddiedig i hela ohono; mae cathod dof yn dal eu hysglyfaeth trwy neidio arno o fan uchel, fel cangen coeden. Esboniad posibl arall yw bod uchder yn rhoi pwynt arsylwi gwell i'r gath, gan ganiatáu iddi arolygu ei thiriogaeth.

### Golwg 
de|bawd| Adlewyrchiad fflach camera o *tapetum lucidum y gath*
Mae gan gathod olwg nos ardderchog a dim ond un chweched y lefel golau sydd ei angen arnynt i weld cystal a pherson. Addasiad i olau gwan yw canhwyllau llygaid eitha mawr. Mae gan y gath ddof ganhwyllau hollt, sy'n caniatáu iddi ganolbwyntio golau llachar heb wyriad cromatig. Ar olau gwan mae canhwyllau llygaid cath yn ehangu i orchuddio'r rhan fwyaf o arwyneb agored ei llygaid. Mae gan y gath ddof olwg lliw eithaf gwael a dim ond dau fath o gelloedd côn, wedi'u hoptimeiddio ar gyfer sensitifrwydd i las a melynwyrdd; mae ei gallu i wahaniaethu rhwng coch a gwyrdd yn gyfyngedig iawn.

### Clyw 
Mae clyw'r gath ddof ar ei orau yn yr ystod o 500&nbsp;Hz i 32&nbsp;kHz. Gall ganfod ystod eang iawn o amleddau yn amrywio o 55&nbsp;Hz i 79,000&nbsp;Hz. Gall glywed ystod o 10.5 wythfed (*octave*), tra bod bodau dynol a chŵn yn gallu clywed amrediadau o tua 9 wythfed. Caiff ei sensitifrwydd i sain ei wella drwy ei chlustiau allanol mawr, symudol, y pinnae sy'n chwyddo synau ac yn helpu i ganfod lleoliad sŵn. Gall ganfod uwchsain, sy'n ei galluogi i ganfod galwadau uwchsonig a wneir gan lygod. Mae ymchwil diweddar wedi dangos bod gan gathod alluoedd gwybyddol cymdeithasol-ofodol i greu mapiau meddyliol o leoliadau eu perchnogion yn seiliedig ar glywed lleisiau'r perchnogion.

Mae gan gathod synnwyr arogli acíwt, yn rhannol oherwydd eu bwlb arogli datblygedig ac arwyneb mawr o fwcosa arogli, tua 5.8 cm sgwar sydd ddwywaith cymaint â bodau dynol. Mae gan gathod a llawer o anifeiliaid eraill organ Jacobson yn eu cegau a ddefnyddir yn y broses o synhwyro aroglau penodol mewn ffordd na all pobl ei gwneud. Mae cathod yn sensitif i fferomonau fel 3-mercapto-3-methylbutan-1-ol, y maent yn eu defnyddio i gyfathrebu trwy biso a marcio â chwarennau arogl. Mae llawer o gathod hefyd yn ymateb yn gryf i blanhigion sy'n cynnwys nepetalactone, yn enwedig mintys y gath, gan eu bod yn gallu canfod y sylwedd hwnnw ar lai nag un rhan y biliwn. Mae tua 70-80% o gathod yn cael eu heffeithio gan nepetalactone. Cynhyrchir yr ymateb hwn hefyd gan blanhigion eraill, megis y winwydden arian (*Actinidia polygama* ) a'r llysieuyn triaglog sy'n ysgogi ymddygiad cymdeithasol neu rywiol mewn cathod.

### Blas 
Cymharol ychydig o flasbwyntiau sydd gan gathod o gymharu â bodau dynol (tua 470 yn erbyn mwy na 9,000 ar y tafod dynol). Ni all cathod dof na gwyllt flasu melyster. Mae eu blasbwyntiau yn lle hynny yn ymateb i asidau, asidau amino fel protein, a chwerwder. Mae gan gathod hefyd ddewis tymheredd amlwg ar gyfer eu bwyd, gan ffafrio bwyd â thymheredd tua  sy'n debyg i dymheredd cig newydd ei ladd, ac yn gwrthod bwyd a gyflwynir yn oer neu wedi'i oeri fel mater o drefn (a fyddai'n arwydd i'r gath bod yr eitem "ysglyfaeth" wedi marw ers amser maith ac felly o bosibl yn wenwynig neu'n pydru).

## Ymddygiad 
alt=Cat lying on rice straw|bawd| Cat yn gorwedd ar wellt
Mae cath wyllt yn fywiog ddydd a nos, er eu bod yn tueddu i fod ychydig yn fwy egnïol gyda'r nos. Treulia'r gath ddof  y rhan fwyaf o'i hamser yng nghyffiniau ei chartref, gan ymestyn ei thiriogaeth a  sefydlu tiriogaethau sy'n amrywio'n sylweddol o ran maint: o 7 i 8 hectar (17 i 69 acer). O ran amer ei gwahanol weithgaredd, maent yn eithaf hyblyg ac amrywiol, sy'n golygu y gall cathod tŷ fod yn fwy egnïol yn y bore a gyda'r nos, fel ymateb i fwy o weithgarwch dynol ar yr adegau hyn.

Mae cathod yn arbed ynni trwy gysgu mwy na'r rhan fwyaf o anifeiliaid, yn enwedig wrth iddynt dyfu'n hŷn. Mae hyd y cwsg yn amrywio, fel arfer rhwng 12 ac 16 awr y dydd, gyda 13 a 14 yn gyfartaledd. Gall rhai cathod gysgu cymaint ag 20 awr.Gall hefyd syrthio i gwsg ysgafn am gyfnodau byr ac awgrymir eu bod yn gallu breuddwydio.

## Hyd oes ac iechyd 
Mae hyd oes y gath anwes ar gyfartaledd wedi codi yn ystod y degawdau diwethaf. Yn y 1980au cynnar, roedd tua saith mlynedd, a chododd yr oed i 9.4 mlynedd yn 1995  a thua 15 mlynedd erbyn 2021. Dywedir bod rhai cathod wedi goroesi hyd at eu 30au, dilyswyd oedran y gath hynaf y gwyddys amdani, y Creme Puff, a fu farw'n 38 oed.

Mae ysbaddu'n cynyddu hyd ei heinioes: canfu un astudiaeth fod cathod gwryw sydd wedi'u sbaddu'n byw ddwywaith cyhyd â gwrywod heb eu sbaddu, tra bod cathod benyw wedi'u hysbaddu'n byw 62% yn hirach na chathod benyw heb eu sbaddu. Mae bod â chath wedi'i hysbaddu yn rhoi manteision iechyd, oherwydd ni all gwrywod sydd wedi'u hysbaddu ddatblygu canser y gaill, ni all benywod sydd wedi ysbaddu ddatblygu canser y groth neu'r ofari, ac mae'r ddau yn llai tebygol o gael canser y fron.

### Clefydau 
Mae tua 250 o anhwylderau genetig etifeddadwy wedi'u nodi mewn cathod, llawer ohonynt yn debyg i gamgymeriadau metabolaeth cynhenid dynol. Mae lefel uchel y tebygrwydd ymhlith metaboledd mamaliaid yn caniatáu i lawer o'r clefydau hyn gael eu diagnosio gan ddefnyddio profion genetig a ddatblygwyd yn wreiddiol i'w defnyddio mewn pobl, yn ogystal â defnyddio cathod fel modelau anifeiliaid wrth astudio clefydau dynol. Mae clefydau sy'n effeithio ar gathod dof yn cynnwys heintiau acíwt, pla parasitig, anafiadau, a chlefydau cronig fel clefyd yr arennau, clefyd y thyroid, a'r gwynegon. Mae brechiadau ar gael ar gyfer llawer o glefydau heintus, yn ogystal â thriniaethau i ddileu parasitiaid fel llyngyr, trogod a chwain.

## Ecoleg 
### Cynefinoedd 
de|bawd| Cath fach tabi, mewn eira
Mae'r gath ddof yn rhywogaeth gosmopolitan ac mae i'w chael ar draws llawer o'r byd. Gall addasu'n sydyn i gynefinoedd newydd ac mae bellach yn bresennol ar bob cyfandir ac eithrio'r Antarctica, ac ar 118 o'r 131 o brif grwpiau o ynysoedd, hyd yn oed ar ynysoedd ynysig Kerguelen. Oherwydd ei gallu i ffynnu mewn bron unrhyw gynefin tirol, mae ymhlith rhywogaethau mwyaf ymledol y byd. Fe'i ceir ar ynysoedd bach heb drigolion dynol. Gall cathod gwyllt fyw mewn coedwigoedd, glaswelltiroedd, twndra, ardaloedd arfordirol, tir amaethyddol, prysgdiroedd, ardaloedd trefol, a gwlyptiroedd.

### Y gath wyllt 
de|bawd|Cath ledwyllt ar fferm
Roedd y gath wyllt Ewrop (*Felis sylvestris sylvestris*) i'w chael yn ardaloedd gwylltaf Cymru tan ddiwedd y 18g. Cafodd ei difa pan ddaeth gynnau'n gyffredin a chiperiaid i warchod helfeydd y stadau. Roedd yn gyfyngedig i Eryri a'r Canolbarth erbyn 1850 a thebyg mai'r cofnod olaf o'r brîd pur yw un o Aber-miwl yn 1862. Er hynny, goroesodd rhai cathod lledwyllt â nodweddion corfforol y gath wyllt ynddynt hyd ddechrau'r 20g. Anodd dilyn eu hanes i sicrwydd oherwydd cymysgedd ynglŷn â'r enwau, h.y. gallasai ‘cath goed’/‘cath wyllt’ mewn cofnodion plwyfi weithiau gyfeirio at gathod lledwyllt a ffwlbartod.

Mae cathod gwyllt yn gathod dof a gafodd eu geni mewn cyflwr gwyllt neu sydd wedi dychwelyd i'r gwyllt. Maent yn anghyfarwydd â bodau dynol ac yn wyliadwrus ohonynt gan grwydro'n rhydd mewn ardaloedd trefol a gwledig. Nid yw nifer y cathod gwyllt yn hysbys, ond mae amcangyfrifon o boblogaeth wyllt yr Unol Daleithiau yn amrywio o bump ar hugain i chwe deg miliwn. Mae cytrefi cathod gwyllt enwog i'w cael yn Rhufain o amgylch y Colosseum a Forum Romanum, gyda chathod yn rhai o'r safleoedd hyn yn cael eu bwydo ac yn derbyn sylw meddygol gan wirfoddolwyr.
bawd|Cath wyllt Ewrop, *Felis sylvestris*

Mae agweddau'r cyhoedd tuag at gathod gwyllt yn amrywio'n fawr, gyda rhai yn eu gweld fel anifeiliaid anwes rhydd ac eraill yn edrych arnynt fel fermin. Gelwir un dull cyffredin o leihau poblogaeth cathod gwyllt yn ‘trap-niwtro-dychwelyd’, lle mae cathod yn cael eu dal, eu sbaddu, eu himiwneiddio rhag clefydau fel y gynddaredd a'r firws panleukopenia a liwcemia, ac yna'n cael eu rhyddhau. Cyn eu rhyddhau yn ôl i'w cytrefi gwyllt, mae'r milfeddyg sy'n mynychu yn aml yn torri blaen un glust i nodi ei bod wedi'i hysbaddu a'i brechu, gan y gallai'r cathod hyn gael eu dal eto. Mae gwirfoddolwyr yn parhau i fwydo a gofalu am y cathod hyn trwy gydol eu hoes.

Gall rhai cathod gwyllt gael eu cymdeithasu'n llwyddiannus a'u 'hail-ddofi' a'u mabwysiadu; cathod ifanc a chathod sydd wedi cael profiad blaenorol a chyswllt â bodau dynol yw'r rhai mwyaf parod i gael eu hailddofi'n llwyddiannus. 

### Effaith ar fywyd gwyllt 
Ar ynysoedd, gall adar fod cymaint â 60% o ddeiet cath. Ym mron pob achos, ni ellir nodi'r gath fel yr unig achos dros leihau nifer yr adar. Mae cathod dof yn ffactor sy'n cyfrannu at ddirywiad llawer o rywogaethau, ffactor sydd wedi arwain yn y pen draw, mewn rhai achosion, at ddifodiant. Ceir rhestr hir o rywogaethau a yrrwyd i ddifodiant. Lladdodd un gath wyllt yn Seland Newydd 102 o ystlumod cynffon byr leiaf mewn saith diwrnod. Yn yr Unol Daleithiau, mae cathod dof gwyllt a chryf yn lladd tua 6.3 &#x2013; 22.3 biliwn o famaliaid bob blwyddyn.

Yn Awstralia, mae effaith cathod ar boblogaethau mamaliaid hyd yn oed yn fwy nag effaith colli cynefinoedd. Lleddir dros miliwn o ymlusgiaid gan gathod gwyllt bob dydd, sy'n cynrychioli 258 o rywogaethau. Mae cathod wedi cyfrannu at ddifodiant madfall gynffon gyrliog Navassa a'r *Chioninia coctei.*

## Llên gwerin
Roedd y gath ddof (*Felis sylvestris catus*) yn werthfawr yng Nghyfraith Hywel am iddi amddiffyn yr ysguboriau rhag plaon llygod. Mae llên gwerin yn ei chysylltu ag arwyddion tywydd, gwrachod y tybid y gallasent drawsffurfio eu hunain yn gathod, ac ystyrid y gallasai arwyddo hynt enaid ymadawedig i'r Nefoedd neu i Uffern. Mae'r Cymry yn hoff o weld cathod du eu lliw gan eu bont yn dod â lwc dda.
      
Ers diwedd y 1970au amlhaodd adroddiadau am gathod anferth tebyg i'r panther (llewpard du), pwma, a.y.b., yng nghefn gwlad Cymru, e.e. Bwystfil y Bont, Bwystfil Ton-mawr, Bwystfil Brechfa. Posib iddynt ddianc, neu gael eu rhyddhau o gasgliadau preifat i osgoi gofynion Deddf Anifeiliaid Peryglus 1976.

## Cyfeiriadau 
* Delweddau Cydraniad Uchel o Ymennydd Cathod 
* Llyfryddiaeth y Llyfrgell Treftadaeth Bioamrywiaeth ar gyfer *Felis catus*
* Catpert. Yr Arbenigwr Cathod&nbsp;- Erthyglau ar gathod
* Gweld genom y gath yn Ensembl
* American Scientific, " Tarddiad y Gath ", 20 Awst 1881, tt.&nbsp;120

## Cyfeiriadau 

Categori:Mamaliaid
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus