open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afon Cerist

Afon yn ne Gwynedd, Cymru, yw **Afon Cerist**. Mae'n un o isafonydd Afon Dyfi. Mae ganddi hyd tua 5 milltir.

Lleolir prif darddle Afon Cerist yn Llyn y Fign, dan glogwyni Glasgwm i'r de o Aran Fawddwy ym Meirionnydd. Mae'n llifo o'r llyn i gyfeiriad y de fel ffrwd Nant y Gerrig-wen a thrwy goedwig y Comisiwn Coedwigaeth. Ceir rhaeadrau yno.

Mae ail darddle Afon Cerist mewn cwm uchel dan glogwynni Maesglasau, un o fryniau dwyreiniol cadwyn estynedig Cadair Idris. Llifa sawl ffrwd arall iddi yn cynnwys un o lethrau Bwlch yr Oerddrws. Llifa wedyn ger y briffordd A470.

Mae'r ddwy ffrwd yn ymuno ger Pont buarth-glas. Llifa'r afon i gyfeiriad y dwyrain am weddill ei thaith gyda'r A470 yn ei dilyn. Ychydig i'r gogledd o bentref Dinas Mawddwy mae'r afon yn llifo i Afon Dyfi.

## Gweler hefyd
*Pwll Cerist ar Afon Menai

## Cyfeiriadau
Cerist
Cerist
Categori:Mawddwy
Eglwys Gadeiriol Abertawe

Cadeirlan Gatholig yw **Eglwys Gadeiriol Abertawe**, a leolir yng Nghwmbwrla, Abertawe. Fe'i chysegrir at Sant Joseff, tad yr Iesu. Dyma gadeirlan Esgobaeth Gatholig Mynyw (*Diocese of Menevia*) ers sefydlu'r esgobaeth honno ym 1987. Adeilad yn yr arddull Gothig adfywiedig ydyw, a'i chodwyd i gynlluniau'r penseiri Pugin a Pugin ym 1886–8; costiodd y gwaith adeiladu £10,000. Yn dilyn dyrchafiad yr eglwys i statws cadeirlan ychwanegwyd ffenestr gwydr lliw o'r Swper Olaf gan Catrin Jones.

## Cyfeiriadau
## Dolennu allanol
*  

Abertawe
Abertawe
Categori:Eglwysi Abertawe
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Abertawe
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Afon syth

Yn ôl y rhaniad traddodiadol rhwng y mathau o batrymau afon, diffinnir **afon syth** fel afon sianel sengl sydd â chymhareb ddolennedd o lai na 1.1. Diffinnir cymhareb ddolennedd (*sinuosity ratio*) wrth fesur hyd y sianel a’i rannu gyda hyd y llwybr syth ar hyd y dyffryn. Er bod nifer o enghreifftiau o afonydd sydd wedi cael eu sythu o ganlyniad i sianeleiddio, prin iawn yw’r enghreifftiau o sianeli syth naturiol. Hyd yn oed lle gwelir enghreifftiau o afonydd syth naturiol (e.e. ar Afon Tywi rhwng Llangadog a Llandeilo), yn aml bydd amrywiaethau sylweddol yn bodoli mewn patrymau llif ac uchder gwely’r afon.  Mae sianeli syth yn tueddu i fod yn gymharol sefydlog, ac mae cyfraddau mudo yn cael eu cyfyngu gan gyfuniad o ddiffyg egni sydd ar gael a chryfder uchder y glannau. Mae hyn yn arbennig o wir lle mae’r glannau wedi cael eu ffurfio o ddeunydd sydd â gallu uwch i wrthsefyll erydiad (e.e. silt a chlai cydlynol).

## Llyfryddiaeth 
* Charlton, R. (2009) *Fundamentals of fluvial geomorphology*, Routledge, Abingdon, 223 tt.
* Knighton, D. (1998) *Fluvial forms and processes: a new perspective*, Arnold, Llundain, 376 tt.

Syth
Categori:Hydroleg
La Liga

Y **Primera División** (Cymraeg: *Adran Gyntaf*) o'r *Liga Nacional de Fútbol Profesional (LFP)*, sy'n cael ei adnabod fel **La Liga**, yw prif adran system bêl-droed Sbaen ac fe'i hadnabyddir, am resymau nawdd, fel LA LIGA EA SPORTS (Cynghrair EA SPORTS). Fe'i gweinyddir gan Ffederasiwn Frenhinol Pêl-droed Sbaen, yr RFEF.

Mae 20 tîm yn yr adran gyda'r tri tîm sy'n gorffen ar waelod yr adran yn disgyn i'r *Segunda División* (Ail Adran) ar ddiwedd y tymor gyda'r ddau dîm ar frig y *Segunda* ac enillydd gêm ail gyfle yn esgyn yn eu lle. Mae 60 o dimau gwahanol wedi cystadlu yn La Liga gyda naw tîm gwahanol yn cael eu coroni'n bencampwyr. Real Madrid a Barcelona sydd wedi rheoli'r bencampwriaeth gyda Real Madrid yn ei hennill 32 o weithiau a Barcelona 22 o weithiau.

## Hanes
Cafwyd y syniad o greu pencampwriaeth cenedlaethol i brif dimau Sbaen ym 1927 gan José María Acha, cyfarwyddwr â chlwb Arenas Club de Getxo, ac estynnwyd gwahoddiad i Barcelona, Real Madrid, Athletic Bilbao, Real Sociedad, Arenas Club de Getxo a Real Unión fel cyn enillwyr y Copa del Rey a cafodd Atlético Madrid, Espanyol ac Europa o ddinas Barcelona wahoddiad fel clybiau oedd wedi colli yn y rownd derfynol o’r Copa.

Ers sefydlu’r gynghrair ym 1929, ‘dyw Barcelona, Real Madrid ac Athletic Bilbao erioed wedi disgyn allan o’r Primera ond mae un neu ddau o’r clybiau gwreiddiol wedi disgyn yn bell iawn. Mae Arenas Club de Getxo ac Europa bellach yn chwarae yng Ngrwpiau rhanbarthol y Tercera División, sef pedwaredd rheng o bêl-droed Sbaen, tra bo Real Unión yn chwarae yn y drydedd rheng o’r pyramid, y Primera RFEF.

## Clybiau presennol
Isod mae rhestr o glybiau fydd yn chwarae yn nhymor 2024–25.

## Pencampwyr
## Cyfeiriadau
Liga
Categori:Pêl-droed yn Sbaen
Categori:Sefydliadau 1929
Sbaen
Categori:Cynghreiriau pêl-droed
Arthur Ashe

Chwaraewr tenis o'r Unol Daleithiau oedd **Arthur Ashe** (10 Gorffennaf 1943 – 6 Chwefror 1993).

Enillodd Pencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau ym 1968, Pencampwriaeth Agored Awstralia ym 1970, a Wimbledon ym 1975.

Bu farw yn 49 oed o niwmonia o ganlyniad i AIDS.

## Hunangofiant
**Days of Grace: A Memoir.* (1993)

## Cyfeiriadau 
Categori:Americanwyr Affricanaidd
Categori:Chwaraewyr tenis o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Pencampwyr Agored Awstralia
Categori:Pencampwyr Agored yr Unol Daleithiau
Categori:Pencampwyr Wimbledon
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Pobl fu farw o AIDS
Categori:Pobl o Virginia
Ysgolheictod

[bawd|''Ysgolhaig a'i Lyfrau'' gan [Gerbrand van den Eeckhout (1671).]]
Dulliau a safonau'r ysgolhaig yw **ysgolheictod**, hynny yw dysg ac astudiaeth. Yn ôl Thomas Rocklin, mae tair nodwedd i'r dull ysgolheigaidd. Yn gyntaf, ei sail yw'r gwaith a wnaed gan ysgolheigion cynt. Mae'n rhaid i ysgolhaig astudio'r llyfrau a'r erthyglau a ysgrifennwyd gan eraill yn y maes er mwyn cael crap ar hanes a damcaniaeth y pwnc dan sylw. Yn ail, mae ysgolheigion yn cyhoeddi eu gwaith felly gall arbenigwyr eraill ei ddadansoddi a'i feirniadu, er enghraifft trwy adolygiad gan gymheiriaid. Y drydedd nodwedd yw'r angen am gefnogaeth dros ddadleuon a safbwyntiau'r ysgolhaig, hynny yw tystiolaeth. Mae meini prawf tystiolaeth yn amrywio o un bwnc i'r llall: yn y gwyddorau naturiol ceir safonau gwrthrychol i dystiolaeth wyddonol megis data mesurol, ond mae'r gwyddorau cymdeithas yn fwy dibynnol ar ddata ansoddol.

Y byd academaidd yw cartref proffesiynol yr ysgolhaig, ond mae nifer o ysgolheigion hefyd yn gweithio'n annibynnol.

## Gweler hefyd 
* Dull gwyddonol

## Cyfeiriadau 

Categori:Addysg
Categori:Llenyddiaeth ffeithiol
Categori:Methodoleg
Transistor

Lled-ddargludydd sy'n gallu chwyddo ac unioni cerrynt trydanol yw **transistor**. Mae transistorau yn bresennol yn y mwyafrif helaeth o ddyfeisiau trydanol mewn cylchedau cyfannol neu ficrosglodion ac felly gellir ei ystyried yn "nerfgell yr Oes Wybodaeth".

Dyfeisiwyd y transistor gan y ffisegwyr Americanaidd John Bardeen, Walter Houser Brattain a William Shockley oedd yn gweithio i Bell Labs yn y 1950au. Enillodd y tri dyn Wobr Ffiseg Nobel ym 1956.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau lled-ddargludol
Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau
William Shockley

Ffisegwr o'r Unol Daleithiau oedd **William Bradford Shockley** (13 Chwefror 1910 – 12 Awst 1989). Cyd-enillodd Wobr Ffiseg Nobel ym 1956 gyda John Bardeen a Walter Houser Brattain am ddyfeisio'r transistor tra'n gweithio i Bell Labs. Yn hwyrach yn ei fywyd, bu Shockley yn datgan syniadau dadleuol ar hil ac ewgeneg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Dyfeiswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffisegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1989
Trawsylweddiad

bawd|''Crist â'r Cymun'', Vincent Juan Masip
Yn ôl dysgeidiaeth yr Eglwys Gatholig, **trawsylweddiad** yw trawsffurfiad llythrennol bara a gwin sagrafen y cymun yn waed a chorff go iawn yr Iesu. Dysg yr Eglwys fod hanfod, neu realiti, y bara yn cael ei drosi'n gorff Crist, a hanfod y gwin yn cael ei drosi'n waed Crist, er nad yw'r hyn sy'n ganfyddadwy i'r synhwyau, sef gwedd allanol y ddeupeth, yn newid.

Roedd gwadu dysgeidiaeth y trawsylweddiad yn un o brif egwyddorion arweinwyr y Diwygiad Protestannaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Defodau crefyddol
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
The Alarm

Grŵp roc o'r Rhyl yn Sir Ddinbych yw **The Alarm**. Prif leisydd y grŵp yw Mike Peters.

## Aelodau
*Mike Peters
*James Stevenson
*Craig Adams
*Smiley
*Mark Taylor

## Albymau
**Declaration* (1984)
**Strength* (1985)
**Eye of the Hurricane* (1987)
**Electric Folklore Live* (1988)
**Change* (1989)
**Raw* (1991)
**Close* (2002)
**Alt-Strength* (2005)
**Counter Attack* (2008)
**Direct Action* (2010)
** Blood Red* (2017)
**Viral Black* (2017)
**Equals* (2018)
**Sigma* (2019)
**War* (2021)

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau roc
Categori:Pobl o'r Rhyl
Cynghrair Europa UEFA

Cystadleuaeth bêl-droed flynyddol i glybiau pêl-droed Ewrop sy'n cael ei threfnu gan UEFA yw **Cynghrair Europa UEFA**. Mae clybiau yn sicrhau eu lle yn y gystadleuaeth ar sail eu perfformiadau yn eu cynghreiriau a chwpanau cenedlaethol.

Fe'i hadnabyddwyd fel **Cwpan UEFA** tan 2009-10 pan ad-drefnwyd y gystadleuaeth. Mae UEFA yn ystyried Cwpan UEFA a Chynghrair Europa UEFA i fod yr un gystadleuaeth..

Ym 1999 cafodd Cwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop UEFA ei diddymu gydag enillwyr cwpanau cymdeithasau Ewrop yn sicrhau eu lle yng Nghwpan UEFA o 2000-01 ymlaen

## Hanes
Cymerodd Gwpan UEFA le'r *Inter-Cities Fairs Cup* ym 1971 gyda Tottenham Hotspur yn codi'r tlws cyntaf un ar ôl trechu Wolverhampton Wanderers dros ddau gymal yn y rownd derfynol. Parhaodd y gystadleuaeth i gael ei chwarae dros ddwy gymal hyd nes 1997-98 pan benderfynwyd cynnal y rownd derfynol ar faes niwtral a llwyddodd  Internazionale i drechu Lazio 3-0 ar faes Parc des Princes, Paris.

## Enillwyr
## Cyfeiriadau
Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Categori:Sefydliadau 1971
Categori:UEFA
Afon Cywarch

Afon yn ne Gwynedd, Cymru, yw **Afon Cywarch**. Mae'n un o isafonydd Afon Dyfi. Mae ganddi hyd tua 4.5 milltir.

Lleolir darddleoedd Afon Cywarch ar lethrau uchel hyd at 690 metr i fyny rhwng Gwaun y Llwyni a Dyrysgol, i'r de o Aran Fawddwy ym Meirionnydd. Mae sawl ffrwd yn llifo o'r llethrau i gyfeiriad y de-orllewin ac yn cyfuno ym mlaen Hengwm i ffurfio'r afon. Llifa i Flaencywarch lle mae'n troi i gyfeiriad y de am weddill ei gwrs gan lifo i lawr Cwm Cywarch i lifo i Afon Dyfi yn Aber Cywarch, tua milltir i'r gogledd-ddwyrain o bentref Dinas Mawddwy.

Mae'r afon gyfan o fewn ffiniau Parc Cenedlaethol Eryri.

## Cyfeiriadau
Cywarch
Cywarch
Categori:Mawddwy
Cymun

:*Erthygl am y ddefod yw hon. Gweler hefyd Cymun (albwm)*

Defod Gristnogol yw'r **Cymun** (hefyd y **Cymun Bendigaid**, y **Cymun Sanctaidd**, yr **Ewcarist** neu **Swper yr Arglwydd**). Mae'r rhan fwyaf o enwadau'n cadw'r ddefod, er bod y pwysigrwydd a'r arwyddocâd maen nhw'n ei roi iddo yn amrywio'n fawr.

Yn ôl y Beibl, dechreuodd y Cymun yn y Swper Olaf, pan ddywedodd Iesu wrth ei ddilynwyr ei fod ar fin cael ei ladd. Dywedodd wrthynt am fwyta bara ac yfed gwin er cof amdano. Esboniodd, drwy wneud hynny, eu bod yn bwyta Corff a Gwaed Crist.

Yn Ioan 6:54, mae Iesu yn dweud:

Y mae gan y sawl sy'n bwyta fy nghnawd i ac yn yfed fy ngwaed i fywyd tragwyddol, a byddaf fi'n ei atgyfodi ar y dydd olaf.

I Eglwys Gatholig Rufeinig a rhai eraill, mae hyn yn golygu bod cymryd rhan yn y Cymun Sanctaidd yn hollbwysig er mwyn cael gwaredigaeth.

Yn ôl yr Eglwys Gatholig Rufeinig, yr Ewcharist yw gwir bresenoldeb Iesu Grist, mab Duw. Yr Offeren yw'r gwasanaeth eglwysig lle mae hyn yn digwydd. Mae Catholigion yn credu, yn ystod Offeren, fod y bara a'r gwin yn newid yn Gorff a Gwaed Crist. Gelwir y broses hon yn Trawsylweddiad.

Yn y rhan fwyaf o eglwysi Protestannaidd, mae'r Cymun yn cynnwys bwyta  darnau bach o fara neu afrllad ac yfed gwin neu sudd grawnwin dialcohol. Nid yw'r rhan fwyaf o Brotestaniaid yn credu eu bod yn bwyta corff a gwaed Iesu go iawn. Yn hytrach, maen nhw'n meddwl am gymun fel arferiad pwysig ond symbolaidd. Maen nhw'n credu eu bod yn gwneud yr hyn a orchmynnodd Iesu.

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth
Categori:Defodau crefyddol
Hinsoddeg

**Hinsoddeg** yw’r astudiaeth o dywydd dros amser, fel arfer dros gyfnod o flynyddoedd, h.y. tywydd ar gyfartaledd.  Mae meteoroleg ar y llaw arall yn edrych ar batrymau a newidiadau’r tywydd yn ddyddiol. Felly, mae graddfeydd amser gwahanol yn bwysig i hinsoddeg. Fodd bynnag, wrth astudio hinsoddeg, mae’n bwysig deall ei fod yn cwmpasu nid yn unig y tywydd dros amser ond hefyd gydrannau megis yr atmosffer-tir-daear.  Mae angen ystyried y rhyngweithio sy’n digwydd rhwng y cydrannau hyn. Mae’r astudiaeth o baleohinsoddeg yn dangos i ni bod hinsawdd y gorffennol yn gyffredinol wedi newid ar raddfa amser gyson dros amser ac yn ymateb i brosesau orbitol ac amrywiadau ym mhelydriad yr haul.  Mae hyn yn achosi i gyfres o ddolenni adborth weithio rhwng y gwahanol gydrannau. Nid oes chwaith ddisgwyl i’r hinsawdd ymateb yn syth i newidiadau, gellir gweld oedi yn yr ymateb wrth i’r hinsawdd ymateb i gyfres o ddolenni adborth.

Ar yr un pryd, mae’r astudiaeth o baleohinsoddeg wedi datgelu bod hinsawdd y gorffennol wedi newid yn sydyn, yn ogystal â newid yn raddol a chyson.

Mae dealltwriaeth o’r hinsawdd yn gallu bod o gymorth ar gyfer rhagfynegi’r tywydd (meteoroleg), e.e. rhagfynegi tywydd sy’n nodweddu el niño.  Mae’r IPCC, fel awdurdod yn y maes, yn astudio’r cydrannau a’r rhyngweithiadau hyn ac yn cynhyrchu modelau cyfrifiadurol cymhleth.  Mae’r astudiaeth o hinsoddeg yn galluogi sefydliadau tebyg i’r IPCC i ragfynegi hinsawdd posib y dyfodol.  Er nad oes sicrwydd bod rhain yn gywir, mae’r posibiliadau yn dod yn sail bwysig i wneuthurwyr penderfyniadau, gan ddylanwadu ar ddatblygiad polisi a phenderfyniadau.


Categori:Gwyddorau daear
Categori:Hinsawdd
Mary Wollstonecraft

Awdures, athronydd a dadleuwr dros hawliau merched oedd **Mary Wollstonecraft** (/ˈwʊlstən.krɑːft/) (27 Ebrill 1759 – 10 Medi 1797). Yn ystod ei gyrfa fer ysgrifennodd nofelau, traethodau, adroddiad teithio, hanes y Chwyldro Ffrengig, llyfr am ymddygiad a llyfr i blant. Fe'i hadnabyddir orau am *A Vindication of the Rights of Woman* (1792), lle mae'n dadlau nad yw menywod yn naturiol israddol i ddynion, ond eu bod yn ymddangos felly oherwydd diffyg addysg. Awgryma y dylid trin dynion a menywod fel bodau rhesymegol a dychmyga gymdeithas sy'n seiliedig ar reswm.

Fe'i ganed yn Llundain, yr ail o saith o blant.

## Gweler hefyd
*Richard Price,  athronydd radicalaidd ac awdur

## Cyfeiriadau
Categori:Caethwasiaeth
Categori:Genedigaethau 1759
Categori:Marwolaethau 1797
Categori:Dyngarwyr o Loegr
Categori:Gwrth-hiliaeth
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Merched y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
David Jones (gwleidydd Cymreig)

Mae **David Jones** (ganwyd 22 Mawrth 1952) yn wleidydd o Gymru ac yn aelod o'r Blaid Ceidwadol. Cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol dros Gorllewin Clwyd yn Etholiad Cyffredin 2005, gyda mwyafrif o dim ond 133 pleidlais, ac ei ailethol yn 2010 a 2015 gyda mwyafrif o fwy na 6000 bob tro. Yn etholiad brys 2017 hanerwyd ei fwyafrif wrth i'r Blaid Lafur gynyddu eu pleidlais yn sylweddol (14%).

## Gyrfa wleidyddol 
Safodd David Jones i fod yn Aelod Seneddol ar ddwy achlysur cyn iddo gael ei ethol yng Ngorllewin Clwyd. Methodd a chipio sedd Conwy yn 1997 a Dinas Caer yn 2001. Yn 2002, cymerodd David Jones lle Rod Richards yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru, yn dilyn ymddiswyddiad Mr Richards. Nid oedd gan Mr Jones unrhyw fwriad i barhau fel Aelod Cynulliad ac ni safodd yn etholaethau'r Cynulliad yn 2003. Wedi ei ethol fel Aelod Seneddol Gorllewin Clwyd, cafodd David Jones hefyd le ar y Pwyllgor Materion Cymreig yn 2005.

## Ysgrifennydd Gwladol Cymru
Roedd David Jones yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru o 4 Medi 2012 hyd at gael ei ddiswyddo ar 14 Gorffennaf 2014, pan gafodd ei olynu gan Stephen Crabb. Yn ei amser fel arweinydd y Swyddfa Gymreig, gweithiodd i sicrhau bod carchar ar gyfer dros 2,000 o ddynion - yr ail mwyaf yn Ewrop - yn cael ei adeiladu ar gyrion Wrecsam a bod atomfa ynni niwclear newydd yn cael ei godi ar Ynys Môn.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig‎
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Rhiwabon
Palaeosianel

Sianel neu ddyffryn afonol nad ydyw bellach yn trosglwyddo arllwysiad, nac yn rhan o’r system ddraenio gyfredol, yw **palaeosianel**. Gall palaeosianeli fodoli fel sianeli sych amlwg ar wyneb y gorlifdir, wedi eu llenwi yn rhannol gyda dyddodion yn ystod llifogydd, neu wedi eu gorchuddio yn llwyr â dyddodion ac i’w gweld fel nodweddion mewn cyfresi dyddodol. Yn aml, datguddir croesdoriadau palaeosianeli wrth i’r afon gyfredol erydu’n ochrol a mudo ar draws y gorlifdir. Mae cyfuniadau o nodweddion sianel a gorlifdir fel barrau, dyddodion croniant ochrol (*lateral accretion deposits*) yn gysylltiedig â’r palaeosianeli hyn. Trwy ddefnyddio perthnasau empirig sydd ar gael ar gyfer afonydd y presennol, mae modd defnyddio mesuriadau o nodweddion y palaeosianeli hyn er mwyn amcangyfrif nodweddion eraill ar gyfer palaeosianeli (Williams, 1988). Er enghraifft, trwy ddefnyddio mesuriadau o led yr afon, tonfedd yr ystum, siâp y croestoriad a natur y dyddodion, mae modd amcangyfrif arllwysiad cyforlan ar gyfer afonydd y gorffennol (i gyfnodau penodol os oes modd defnyddio technegau dyddio fel dyddio radiocarbon neu ymoleuedd i ddyddio’r dyddodion). Datblygodd Dury (1977) hafaliadau er mwyn amcangyfrif arllwysiad cyforlan y gorffennol (Qb) trwy ddefnyddio mesuriadau o led (w) a thonfedd ystumiau (λ) palaeosianeli:

:Qb = (w/2.99)1.81
:Qb = (λ/32.86)1.81

Newidiwyd y berthynas uchod er mwyn cael cymarebau o werthoedd y newidynnau yn y gorffennol (llythrennau breision) a’r presennol (llythrennau bychain):

:Q/q = (W/w)1.81

Trwy hyn gellir cael syniad uniongyrchol o unrhyw newid rhwng y gorffennol a’r presennol. Wedi dweud hyn, gall fod yn anodd mesur lled ac arwynebedd croesdoriad paleosianeli yn ddigon cywir os nad yw’r palaeosianeli wedi eu cadw’n ddigonol.

Yn ogystal, gellir asesu faint o ynni oedd ar gael yn y system afonol yn y gorffennol ac a oedd y sianel wedi ei dominyddu gan lwyth crog neu lwyth garw. Trwy edrych ar strwythurau dyddodol y barrau yn y palaeosianeli gellir amcangyfrif cyfeiriad a chyflymder y llif. Gellir amcangyfrif y straen croesrym ar wely’r afon drwy edrych ar ddosbarthiad maint y dyddodion yn ogystal. Mae technegau arsylwi o bell (er enghraifft *Light Detection and Ranging* – LiDAR, a radar sy’n treiddio i’r ddaear) yn arbennig o ddefnyddiol er mwyn adnabod lleoliad paleosianeli a nodweddion fel lled a dyfnder.

## Llyfryddiaeth 
* Charlton, R (2009) *Fundamentals of fluvial geomorphology*, Routledge, Abingdon, 223 tt.
* Dury, G.H. (1977) Underfit streams, retrospect, perspect and prospect, Yn Gregory, K.J. (Gol) *River Channel Changes*, John Wiley and Sons, Chichester, tt. 281–293.
* Knighton, D. (1998) *Fluvial forms and processes: a new perspective*, Arnold, Llundain, 376 tt.
* Nash, D.J. (2000) Palaeochannel, In Thomas, D.G. a Goudie, A. (Gol) *The Dictionary of Physical Geography*, Blackwell, Rhydychen, t. 203.

Categori:Creigiau gwaddod
Categori:Daearyddiaeth ffisegol
Alfred Eisenstaedt

Ffotonewyddiadurwr Almaenig-Americanaidd oedd **Alfred Eisenstaedt** (6 Rhagfyr 1898 – 23 Awst 1995). Cyhoeddwyd ei ffotograff enwocaf, *V-J Day in Times Square*, yng nghylchgrawn *Life* ym mis Awst 1945: mae'n dangos aelod o Lynges yr Unol Daleithiau yn cusanu dynes mewn ffrog wen wedi i Japan ildio ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Alfred Eisenstaedt  ar wefan *Life*

Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Ffotograffwyr o'r Almaen
Categori:Ffotograffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffotograffwyr y stryd
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Newyddiadurwyr o'r Almaen
Categori:Newyddiadurwyr o'r Unol Daleithiau
Torlannol

Gelwir nodwedd sydd i’w chanfod ar lannau’r afon neu sydd yn perthyn iddynt yn **dorlannol**.  Er enghraifft, mae’n arferol i gyfeirio at yr ardaloedd o dir sydd wedi eu lleoli ar lannau’r afon yn barthau torlannol (*riparian zones*) a llystyfiant sydd yn tyfu ar lannau’r afon fel llystyfiant torlannol (*riparian vegatation*).  Mae cyflwr y parth torlannol yn bwysig iawn i sefydlogrwydd glannau’r afon, i safon cynefinoedd afonol, ac felly’n ganolbwynt ar gyfer rheolaeth afonol yn y mannau lle mae newidiadau mewn defnydd tir wedi achosi newidiadau hydrolegol a dyddodol yn y tirlun ehangach.  Yn yr achos yma, mae’r parth torlannol yn ymddwyn fel cyswllt rhwng y dalgylch afon a’r sianel.

Gall y parth torlannol effeithio ar safon dŵr, yn enwedig y llif trostir a’r dŵr daear sydd yn llifo dros a thrwy briddoedd y parth.  Gall porfa a choedwigoedd echdynnu maetholynnau sydd â lefelau rhy uchel o gemegau fel Nitrogen, sydd efallai wedi deillio o orddefnyddio gwrtaith, a fyddai fel arall wedi llifo i mewn i’r afon.  Gall parthau torlannol fod yn ardaloedd pwysig iawn o ran cynefinoedd yn ogystal, trwy fod yn llwybrau ar gyfer symudiad anifeiliaid, ac yn amgylchedd o brydferthwch a defnydd hamdden ac adloniant.

Gall llystyfiant y parth torlannol hefyd reoli safon y cynefinoedd o fewn y sianel.  Gall y parth torlannol ryddhau maetholynnau organig gwerthfawr i mewn i’r sianel a fydd yn medru cynnig maeth i’r ecosystem afonol.  Yn ogystal, gall coed a llwyni gynnig cysgod i bysgod ac anifeiliaid wrth ochr y glannau, a sicrhau bod ardaloedd o dymheredd isel ar gael yn ystod yr haf. Gall llystyfiant y dorlan hefyd sefydlogi glannau’r afon mewn rhai achosion, a chyfrannu darnau mawr o ddeunydd organig (e.e. canghennau mawrion) i mewn i’r afon. Gall rhain wedyn rwystro llif ar adegau, gan gynnig amrywiaeth bellach o ran cynefinoedd.

## Llyfryddiaeth 
* Dunkerley, D.L. (2000) Riparian, yn Thomas, D.G. a Goudie, A. (Gol) *The Dictionary of Physical Geography*, Blackwell, Rhydychen, t. 413.

Categori:Daearyddiaeth ffisegol
Jason Tovey

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymro yw **Jason Tovey** (ganwyd 28 Ebrill 1989) sy'n chwarae i Ddreigiau Casnewydd Gwent.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pobl o Gasnewydd
Hengwm

Gallai **Hengwm** gyfeirio at:

## Afonydd
*Afon Hengwm (Ceredigion), isafon i Afon Rheidol
*Afon Hengwm (Powys), isafon i Afon Dulas (Powys)

## Safleoedd cynhanesyddol
*Carneddau Hengwm, gerllaw Dyffryn Ardudwy, Gwynedd
*Carnedd gylchog Hengwm, Blaenrheidol, Ceredigion
*Cylch Cerrig Hengwm, gerllaw Dyffryn Ardudwy, Gwynedd
Hyddgen

Ardal o ucheldir ger Pumlumon, Ceredigion, yw **Hyddgen**. Gallai'r enw gyfeirio at:

## Brwydr
*Brwydr Hyddgen (1401), un o frwydrau mawr gwrthryfel Owain Glyndŵr

## Copaon
*Carn Hyddgen, Pumlumon
*Moel Hyddgen, Pumlumon

## Safle archaeolegol
*Carnedd gron Carn Hyddgen, Pumlumon

## Gweler hefyd
* Ysgol Bro Hyddgen, ysgol ar gyrion Machynlleth, Powys
----
Lluwchwynt

Storm eira garw a nodweddir gan wyntoedd parhaus o 35 mya a throsodd sydd yn para am amser estynedig, fel arfer teirawr a hwy, yw **lluwchwynt**. Ffenomen debyg yw **lluwchwynt llawr**, lle y caiff eira chwâl ei godi a'i chwythu gan wyntoedd cryfion, ond heb i eria fod yn cwympo ar y pryd.

## Cyfeiriadau
Rhaidd

bawd|Rhaidd elc wedi ei diosg

Alltyfiannau o benglogau rhywogaethau ceirw yw **rheiddiau**. Maent yn strwythurau esgyrnol go iawn a dyf mewn parau cymesur. Gan amlaf, dim ond yr hyddod fydd yn eu tyfu, a'u prif swyddogaeth yw denu sylw ewigod a chynyddu'r tebygolrwydd y cânt eu dewis ganddynt i atgendedlu, neu ymladd hyddod eraill. Mae rhywogaethau sydd yn byw mewn cylchfeydd tymherus yn diosg eu rheiddiau yn flynyddol, ac fe aildyfant.

Categori:Esgyrn
Categori:Ceirw
Eirlaw

Math o ddyodiad a gyfansoddir gan law ac eira wedi'i doddi'n rhannol yw **eirlaw**. Yn wahanol i gesair, nid yw'n galed, ond yn hytrach yn feddal ac yn dryleu, gan gynnwys weithiau grisialau iâ o gynlyniad i blu eira sydd wedi ymdoddi ac ymgyfuno. Ceir fel arfer pan fo'r tywydd mewn cyflwr trosiannol rhwng glaw ac eira, neu eira a glaw.

Categori:Dyodiad
Cesair

bawd|Ceseiren fawr, 6cm ar draws
Math o ddyodiad solet yw **cesair** (enw unigol: **ceseiren**) neu **cenllysg**. Gwahaniaethir rhyngddi ac eirlaw, er cânt y ddau eu cymysgu â'i gilydd yn aml. Pan fo cesair yn disgyn yn ystod storm o daranau, fe'i gelwir yn 'storm o gesair' (*hailstorm*). Gall cesair bwyso mwy nag 0.5&nbsp;kg.

## Digwyddiadau unigol
*20 Awst 1939: Un o'r cawodydd cesair trymaf a brofais erioed y bore yma a ddaeth gyda tharannau
::Meddai’r meteorolegydd Huw Holland Jones: 
::*Interesting...records show that Aug 1939 was warmer than usual, Average Tx for month at Ross on Wye was 21.1°C, Tn 11.7°C. but not a wet month, with High Pressure much of the month. A hot spell of weather started on the 14th, and by the 19th daily temps were 25°-26°C in South Wales, and still 16°C the following night. On the morning of the 20th a thundery low had formed over N. France and the humid warm air in its circulation spread across S. Britain (and S. Wales) resulting in many thunderstorms (and the ones at Esgerdawe ). By the 21st fine weather had returned, and continued right through till the end of September. War was declared on Sept 3rd (ironically one of the few wet days that fine September) [Tx = uchafswm Tn = isafswm]*

*10 Mehefin 2011: “wrth gerdded draw am Lyn Eiddew Mawr ar ddiwrnod hynod o braf, tua diwedd y pnawn dyma gythgiam o gymylau bygythiol yn hel tua'r de ac yna fel o'n i'n mynd am Ddolgellau be welais i ond cawod o eira/cenllysg di cwympo ar y llethrau uwchben Arthog”. 

Mae’r llun yn dangos sut mae cawodydd cenllysg yn gallu bod yn lleol iawn.

## Cyfeiriadau
Categori:Cenllysg
Categori:Iâ
Categori:Tywydd
Afon Dulas (Powys)

:''Am afonydd eraill o'r un enw gweler Afon Dulas (gwahaniaethu).''

Afon yng ngogledd Cymru yw **Afon Dulas**, sy'n un o lednentydd Afon Dyfi. Mae'n llifo trwy Bowys yn bennaf ond gan orffen ei thaith yng Ngwynedd. Ei hyd yw tua 10 milltir.

## Cwrs
Prif darddle Afon Dulas yw llyn Glaslyn, tua 460 meter i fyny yn y bryniau 5 milltir i'r gogledd o gopa Pumlumon. Ar ôl llifo i gyfeiriad y gorllewin am ddwy filltir, mae afon fynyddig arall, sy'n tarddu yn y Bugeilyn tua 1.5 milltir i'r de o'r Glaslyn, yn llifo iddi. Ychydig yn is i lawr daw Afon Hengwm i lawr o'i tharddle ger Hyddgen (safle un o frwydrau mawr gwrthryfel Owain Glyndŵr) i lifo iddi. Ymleda'r afon i lifo trwy Ddyffryn Dulas.

Tua milltir i'r gorllewin o bentref Aberhosan mae afon arall, sef Afon Carog (Nant Cymau) yn ymuno ag Afon Dulas. Wedyn mae'n llifo i gyfeiriad y gorllewin gydag ambell ffrwd arall yn llifo iddi cyn troi i gyfeiriad y gogledd. Mae'n llifo dan bont ar y briffordd A489 tua hanner ffordd rhwng Penegoes a Machynlleth, lle mae Afon Crewi yn llifo iddi o'r dwyrain. Ar ben ei thaith mae Afon Dulas yn llifo i Afon Dyfi ger Neuadd Dolguog, ar ôl mynd dan bont ar Reilffordd y Cambrian, rhyw filltir i'r gogledd-ddwyrain o Fachynlleth.

## Gweler hefyd
*Coed Afon Crewi: Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ar lannau Afon Crewi, isafon Afon Dulas.

## Cyfeiriadau
Dulas
Dulas
Dulas
Categori:Machynlleth
Ynganiad

[bawd|1. [Trwyn; 2. Gwefusau; 3. Dannedd; 4. Taflod galed; 5. Ceudod y genau; 6. Taflod feddal; 7. Tafod; 8. Ffaryncs ; 9. Laryncs; 10. Epiglotis; 11. Laringerako sarbidea; 12. Tannau llais; 13. Oesoffagws]]
Y ffordd mae gair neu iaith yn cael ei siarad yw **ynganiad**. Os dywedir bod gan rywun "ynganu cywir", mae'n cyfeirio at y ddau o fewn tafodiaith benodol.

Gall unigolion a grwpiau o bobl ynganu gair mewn sawl ffordd, gan ddibynnu ar ffactorau megis maint eu profiad diwylliannol yn eu plentyndod, lleoliad eu cartref presennol, nam ar eu lleferydd neu ar eu llais, eu grŵp ethnig, eu dosbarth cymdeithasol neu eu haddysg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Forvo — Pob gair yn y byd wedi'u hynganu gan siaradwyr brodorol.

Categori:Seineg
Pluen eira

bawd|Ambell i bluen eira, fel y'u gwelir gan y llygad noeth

Crisialen iâ unigol, neu gydgrynhoad ohonynt, sydd yn cwympo trwy yr atmosffêr yw **pluen iâ** (ffurf luosog: **plu iâ**). Fe'u ceir mewn nifer mawr o wahanol ffurfiau. Wrth iddynt gwympo trwy wahanol dymereddau ac haenau o leithder mae siapau cymhleth yn datblygu, i'r graddau lle bod pob pluen eira'n unigryw o ran strwythur ac adeiladedd.

Categori:Eira
Y Bont

Gall **Y Bont** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

**Broen/Bron* (*Y Bont*) - Cyfres deledu Danaidd/Swedaidd
**Y Bont* - Drama Gymraeg yn seiliedig ar brotest gyntaf Pont Trefechan
*Y Bont - Gwefan adnoddau dysgu Canolfannau Cymraeg i Oedolion.
----
Cildwrn

bawd|Arian wedi ei adael ar y bwrdd: ffordd gyffredin o roi cildwrn.
Arian a roddir yn wirfoddol i weithwyr yn y diwydiant trydyddol ar ben y gost derfynol am wasanaeth maent wedi ei berfformio yw **cildwrn** e.e. yr arian a roddir i wasanaethferch mewn tŷ bwyta. Mae'r swm a roddir yn fater o ddefod gymdeithasol sy'n amrywio rhwng gwledydd ac yn ôl amgylchiadau. Mewn rhai llefydd, ystyrir rhoi cildwrn yn sarhaus; mewn llefydd eraill, fe'i disgwylir gan y cwsmer. Dan amgylchiadau penodol, fel gyda'r heddlu neu aelod o lywodraeth, mae rhoi, a hyd yn oed cynnig, cildwrn yn anghyfreithlon, ac yn gyfystyr â llwgrwobrwyaeth.

'Gweld rhywbeth yn rhannol' ydy ystyr 'cil', a chyfeirir yma at y drefn o hanner cuddio'r arian o fewn llaw caeedig.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwydiannau gwasanaethau
Categori:Incwm
Witches of East End (cyfres deledu)

Cyfres deledu drama oruwchnaturiol Americanaidd yw ***Witches of East End***. Seilir y gyfres ar y llyfr o'r un enw gan Melissa de la Cruz. Darlledwyd y gyfres gyntaf ar Lifetime 6 Hydref 2013. Mae'r gyfres yn dilyn teulu o wrachod - Joanna Beauchamp (Julia Ormond) a'i dwy merch Freya Beauchamp (Jenna Dewan Tatum) ac Ingrid Beauchamp (Rachel Boston), yn ogystal â'i chwaer Wendy Beauchamp (Mädchen Amick), oll yn oedolion. Maent yn byw mewn tref ffug ar lan y môr o'r enw 'East End'.

Ar 22 Tachwedd 2013, cadarnhawyd bod Lifetime *Witches of East End* wedi ariannu ail gyfres o 13 pennod, a ddarllenwyd gyntaf ar 6 Gorffennaf 2014.

## Darllediadau
Darlledwyd *Witches of East End* yn y Deyrnas Unedig ar 5 Tachwedd 2013 gyntaf, ar ail noson y sianel deledu newydd i'r DU, Lifetime UK. Yn Awstralia, darlledwyd *Witches of East End* gyntaf ar Eleven ar 4 Awst 2014.

## Trosolwg
Mae'r cyfresi'n serennu Julia Ormond yn brif gymeriad o'r enw Joanna Beauchamp, gwrach a mam Freya Beauchamp (Jenna Dewan Tatum) ac Ingrid Beauchamp (Rachel Boston), sy'n rhan o'r genhedlaeth nesaf o wrachod. Cyd-serenna Mädchen Amick yn chwaer chwareus a gwrach o'r enw Wendy Beauchamp. Seiliant hwy ar blot y llyfr, gydag un newid, sef nad yw Freya nac Ingrid yn gwybod am eu pwerau hudol nhw i ddechrau.

## Cast a chymeriadau
*Julia Ormond fel Joanna Beauchamp, chwaer hŷn Wendy, mam Ingrid a Freya. Mae sawl pŵer hudol ganddi. 
*Mädchen Amick fel Wendy Beauchamp, chwaer iau Joanna, modryb Ingrid a Freya. Mae gan Wendy y pŵer i weddnewid yn anifail.
*Jenna Dewan Tatum]] fel Freya Beauchamp, chwaer iau Ingrid. Mae ganddi'r pŵer i greu edlyn (diod hudol) cryf iawn.
*Rachel Boston fel Ingrid Beauchamp, chwaer hŷn Freya. Hi ydyw un o'r gwarchod mwyaf grymus a chanddi'r gallu i ysgrifennu swynion nad ydynt yn bodoli eto.
*Daniel Di Tomasso fel Killian Gardiner, brawd iau Dash.
*Eric Winter fel Dash Gardiner, cyn-ddarpar ŵr Freya a brawd hŷn Killian.
*Christian Cooke fel Frederick Beauchamp (cyfres 2), gefell a brawd iau Freya ac Ingrid.

**Nodiadau**:
a Gwestai ym mhennod 1, yn serennu o bennod 2 ymlaen.

## Gweler hefyd
*Rhestr cymeriadau Witches of East End
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Witches of East End
* 
* Witches of East End ar TV.com 

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2013
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Branwen (gwahaniaethu)

Gallai **Branwen** gyfeirio at:

## Mytholeg
*Branwen, duwies Gymreig
**Branwen ferch Llŷr*, yr ail o *Bedair Cainc y Mabinogi*
***Branwen Uerch Llyr*, golygiad o destun y chwedl yn y Pedair Cainc

## Ffilm a drama
**Branwen* (1975), drama gan Saunders Lewis
**Branwen* (1994), ffilm Gymraeg (cyfarwyddwyd gan Ceri Sherlock)
Lluwchfa

bawd|Lluwchfa

Haen o eira wedi'i chasglu gan y gwynt yw **lluwchfa** neu **lluwch** (ll. **lluwchfeydd**). Mae'n debyg i dywyn tywod ac fe'i ffurfir mewn modd tebyg, gyda'r gwynt yn codi ac yn symud manod a'i waddodi yn erbyn gwrthrych stond e.e. clawdd neu wal. Mae lluwchfeydd yn aml yn cael effaith andwyol ar drafnidiaeth, hyd yn oed yn waeth na chwympiad yr eira ei hun.

## Cyfeiriadau
Categori:Eira
Categori:Tirffurfiau aeolaidd
Mynydd rhew

[bawd|Mynydd iâ ger arfordir [yr Ynys Las.]]
Talp mawr o iâ dŵr croyw sydd wedi torri oddi ar rewlif neu sgafell iâ ac yn arnofio'n rhydd mewn dŵr agored yw **mynydd iâ**, a elwir hefyd yn **fynydd rhew** neu **rewfryn**. Am fod dwysedd iâ pur oddeutu 920&nbsp;kg/m³, o gymharu â 1025&nbsp;kg/m³ am ddŵr hallt y môr, nid oes fel arfer ond degfed o gyfaint y mynydd iâ uwchben wyneb y dŵr.

Categori:Eigioneg
Categori:Iâ
Taflunydd

Offeryn optegol sydd yn taflunio delwedd (neu ddelweddau symudol) ar arwyneb, gan amlaf sgrîn taflunio, yw **taflunydd**. Mae'r mwyafrif o daflunyddau yn creu delwedd trwy belydru golau trwy lens fechan dryloyw, ond mae eraill mwy datblygedig yn taflunio'r ddelwedd yn uniongyrchol ar yr arwyneb gan ddefnyddio laseri.
[bawd|chwith|Taflunydd [Acer, 2012]]

Categori:Dyfeisiau optegol
Categori:Taflunyddau
Categori:Technoleg dangosyddion
Rhyfeloedd Chwyldroadol Ffrainc

Cyfres o ryfeloedd a ymladdwyd rhwng Ffrainc a gwledydd Ewropeaidd eraill yn sgil y Chwyldro Ffrengig oedd **Rhyfeloedd Chwyldroadol Ffrainc** (1792–1802). Cychwynnodd ym 1792 gyda Rhyfel y Glymblaid Gyntaf. Ymosododd lluoedd Ffrengig ar y Rheindir, yr Iseldiroedd a Safwy, ac yn hwyrach aeth i ryfel yn erbyn Prydain a Sbaen. Enillodd Ffrainc y rhyfel hwn ym 1797. Llwyddodd yr Ail Glymblaid i yrru'r Ffrancod o'r Eidal a'r Rheindir ym 1798, cyn i Napoleon ennill y rhyfel hwnnw hefyd. Cyfunwyd y rhyfeloedd hyn a'r Rhyfeloedd Napoleonig ar ddechrau'r 19g.

## Cyfeiriadau 

Categori:1790au
Categori:1800au
Categori:Y Chwyldro Ffrengig
Chwyldroadol
Nirfana

Gair yn golygu, yn llythrennol, "wedi'i ddiffodd", megis cannwyll, yw **nirfana** (;  *nibbāna&#x202f;*; ). Fe'i cysylltir gan amlaf â Bwdhaeth. Yn y crefyddau Indiaidd, cyrraedd nirfana yw moksha, sef rhyddhad o gylchred ddi-dor genedigaeth, marwolaeth ac ailenedigaeth.

Mewn testunau Bwdhaidd, cyfeiria *nirfana* at lonyddwch meddwl anghyffroëdig ar ôl i danau sy'n peri dioddefaint i berson (e.e. chwennych, casineb a chamdyb) gael eu diffodd.

Yn ôl Mahatma Gandhi, mae ystyron gwahanol i'r gair Nirfana gan yr Hindw a'r Bwdist:

## Cyfeiriadau
Categori:Bwdhaeth
Categori:Hindŵaeth
Graig Fawr

Gallai **Graig Fawr** gyfeirio at:

## Archaeoleg
*Graig Fawr (beddrod siambr), Pontarddulais, Sir Abertawe

## Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig
*Graig Fawr, Diserth, Sir Ddinbych
*Graig Fawr, Pontardulais, Sir Abertawe
Metelwaith

[bawd|Defnyddio metel ar [turn|durn]] 
Y broses o weithio gyda metelau i greu darnau unigol, cydosodiadau a strwythurau mawr yw **metelwaith** neu **waith metel**. Mae'r term yn cynnwys ystod eang o waith, boed yn llongau a phontydd mawr, darnau peiriannau neu emwaith cain. Mae gofyn am ystod eang o sgiliau, prosesau ac offer gwahanol felly.

Gall gwaith metel fod yn wyddor, celf, diddordeb neu fusnes ac mae ganddo hanes o filoedd o flynyddoedd mewn gwahanol ddiwylliannau a gwareiddiadau. Datblygodd gwaith metel o ddargafod mwyndoddi a chynhyrchu metel hydrin a hydwyth ar gyfer offer ac addurniadau. Gellir rhannu'r mwyafrif o brosesau gwaith metel, er eu bod yn wahanol ac arbenigol, yn brosesau ffurfio, torri ac uno. Erbyn heddiw, mae gweithdai periannau'n cynnwys nifer o offer peiriannol sy'n gallu creu darn o waith manwl a defnyddiol.

Categori:Crefftau
Categori:Meteleg
Owens College

bawd|Coleg Owens (2007)
Prifysgol ym Manceinion, Lloegr oedd **Coleg Owens** (Saesneg: **Owens College**). Sefydlwyd ef ym 1851 ac adnabyddir y coleg ers siarter 1904 fel ***Victoria University of Manchester***, pan drodd yn brifysgol annibynnol. Yn 2004 unwyd y coleg gydag *University of Manchester Institute of Science and Technology* ac mae bellach yn rhan o Brifysgol Manceinion

## Hanes
### 1851–1951
Sefydlwyd y brifysgol ym 1851 gan John Owens, a arbenigai mewn tecstiliau ac a adawodd yn ewyllys o £96,942 i sefydlu'r coleg. Roedd tad John Owens (Owen Owens) yn wreiddiol o Sir y Fflint. Gwnaeth y cyfraniad ariannol hwn ar yr amod na roddid profion crefyddol i'r myfyrwyr.

## Darllen pellach
*Charlton, H. B. (1951) *Portrait of a University, 1851–1951*. Manceinion: Manchester University Press
*Fiddes, Edward (1937) *Chapters in the History of Owens College and of Manchester University, 1851–1914*. Manceinion: Manchester University Press
*Hartog, P. J. (1900), editor *The Owens College, Manchester: a brief history of the college and description of its various departments*. Manceinion: J. E. Cornish 
* Brian Pullan, with Michele Abendstern (2000) *A History of the University of Manchester, 1951–73*. Manceinion: Manchester University Press ISBN 0-7190-5670-5 Selected pages

## Cyfeiriadau
Categori:Manceinion
Categori:Prifysgolion Lloegr
Categori:Sefydliadau 1851
Buddy Rich

Drymiwr jazz Americanaidd oedd **Bernard "Buddy" Rich** (30 Medi 1917 – 2 Ebrill 1987).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Buddy Rich ar wefan AllMusic

Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Big band
Categori:Blaenwyr bandiau jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Drymwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Drymwyr jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Perfformwyr vaudeville
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Albert Reynolds

*Taoiseach* (prif weinidog) Iwerddon o 11 Chwefror 1992 hyd at 15 Rhagfyr 2004 oedd **Albert Reynolds** (3 Tachwedd 1932 - 21 Awst 2014). Roedd yn aelod o Fianna Fáil a fu wrth y llyw rhwng Chwefror 1992 hyd at Rhagfyr 1994.

Bu farw o glefyd Alzheimer, yn 81 oed. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl fu farw o glefyd Alzheimer
Categori:Taoisigh Iwerddon
Dennis Powell

bawd|Powell ar y dde yn paffio Mel Brown ym 1950.

Paffiwr o Gymru oedd **Dennis Powell** (12 Rhagfyr 1924 – 27 Mai 1993) a flodeuodd fel bocsiwr rhwng 1946 a 1954. Roedd yn enedigol o Landdewi Ysgyryd, Sir Fynwy. Ym 1949 roedd yn bencampwr 'ardal' pwysau ysgafn a thrwm a pharhaoedd yn bencampwr pwysau trwm hyd nes y cafodd ei drechu gan Tommy Farr ym 1951. Parhaodd yn bencampwr pwysau ysgafn drwy gydol ei yrfa. Ym 1953 curodd George Walker gan ddod yn bencampwr Prydain yng ngornest pwysau trwm-ysgafn (*light heavyweight*).

## Gyrfa
Mae'r cofnod cyntaf ohono'n paffio'n mynd yn ôl i 1946 pan gychwynodd bocsio'n broffesiynol: gornest oedd hon yn erbyn y Gwyddel Tommy Smythe ar 17 Rhagfyr 1946. Ymladdodd bedair gwaith y flwyddyn ddilynol, yn ardaloedd Lerpwl a Chanolbarth Lloegr, er gwaetha'r ffaith ei fod y pryd hwn yn byw yn Four Crosses, Powys.

Ym 1953 ymddeolodd Randolph Turpin a dewisiwyd Powell a Walker i ymladd am y belt pwysau trwm-ysgafn. Ar 25 Mawrth 1953 daeth y ddau ynghŷd yn 'Y Stadiwm', Lerpwl. Ataliwyd yr ornest ar ôl 11 rownd (allan o 15) a dyfarnwyd Powell yn fuddugol. Yn dilyn anafiadau difrifol, dim ond dwywaith-dair y paffiodd Walker wedi hynny. Cafodd Powell ugain pwyth yn ei lygaid a'i wyneb ac yn ôl papur yr *Observer*, "*(he was) never quite the same man again*". Wedi dim ond 7 mis yn y teitl, cafodd ei herio gan Alex Buxton. Collodd Powell am resymau technegol yn y 10fed rownd. Paffiodd ddwywaith yn unig wedi hynny, gyda'i ornest olaf yn erbyn Polly Smith yng Ngorffennaf 1954.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Gorsaf reilffordd Halifax

Mae **gorsaf reilffordd Halifax** yn gwasanaethu tref Halifax yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr. Mae'n gorwedd ar Linell Calverdale, 17&nbsp;km i'r gorllewin o Leeds.

Mae Platform 2 yn arwain tua'r dwyrain (Bradford a Phlatfform 1 yn wynebu'r gorllewin (Brighouse), Huddersfield a Mancienion Victoria. Tua milltir o'r orsaf ceir fforch ble mae'r ddwy linell yma'n gwahanu: *Dryclough Junction*.

Yn y dwyrain, mae'r linell hefyd yn fforchio gyda'r linell gyfoes yn arwain i *Beacon Hill* a hen linell yn arwain drwy Halifax North Bridge i Ovenden.

Halifax
Halifax
Ar y Marc

Rhaglen drafod pêl-droed ar BBC Radio Cymru yw ***Ar y Marc*** a ddechreuodd ar 4 Ionawr 1992. Fe'i darlledir ar fore Sadwrn a'r cyflwynydd ers y rhaglen gyntaf yw Dylan Jones.

## Hanes
Y cynhyrchydd, Geraint Elis, oedd yn gyfrifol am y syniad ac fe ddarlledwyd y rhaglen gyntaf ar y bore Sadwrn cyn buddugoliaeth enwog Wrecsam dros Arsenal yng Nghwpan FA Lloegr. Yn ogystal â phêl-droed roedd y rhaglen yn wreiddiol yn trafod campau gwahanol gyda Dylan Llewelyn yn banelydd parhaol a chyda Bryn Tomos yn adolygu tudalenau chwaraeon y papurau newydd.

Penderfyniad y cynhyrchydd Dylan Wyn oedd cael y rhaglen i drafod pêl-droed yn unig ac ym 1996 ymunodd Aled Jones-Griffiths a Gary Pritchard fel panelwyr parhaol gyda'r papurau newydd yn cael eu hadolygu gan nifer o wahanol westeion gan gynnwys Iola Wyn, Glyn Griffiths, Sion Tecwyn ac Orig Williams. Yn 2000 dychwelodd Dylan Llewelyn i'r rhaglen gan ymuno â Gary Pritchard fel y panelwyr parhaol cyn i'r rhaglen newid eto yn 2010 i ddefnyddio cyfres o wahanol banelwyr gan gynnwys cyn is-reolwr Cymru, Osian Roberts. Bellach mae mwy fyth o banelwyr wedi ymuno â’r garfan gan gynnwys Meilir Owen, Ywain Gwynedd, Nicky John, Owain Tudur Jones, Iwan Arwel, Ian Gill a Sioned Dafydd.

Ac wrth i Gymru gyrraedd pencampwriaeth yr Ewros ym Mehefin 2016, bu Dylan Jones a'r criw ynghanol y cefnogwyr yn darlledu o Ffrainc.

## Dolennau allanol
* Cân i ddathlu 20 mlynedd Ar y Marc

Categori:BBC Radio Cymru
Categori:Rhaglenni radio Cymraeg
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Rhaglenni radio'r BBC
Eglwys Gadeiriol Wrecsam

Cadeirlan Gatholig a leolir yn Stryt y Rhaglaw, Wrecsam, yw **Eglwys Gadeiriol y Santes Fair**. Fe'i adeiladwyd ym 1857 fel eglwys plwyf a fel cofadail i wraig y diwydiannwr Richard Thompson. Mae beddrod Ellen Thompson, a fu farw ym 1854, i'w ganfod y tu fewn i'r adeilad. Edward Welby Pugin o'r ffỳrm *Pugin & Pugin*, ag arbenigai mewn eglwysi Catholig, oedd y pensaer; fe gynlluniodd yr eglwys mewn arddull Gothig adfywiedig, yn seiliedig ar adeiladau o'r 13g. Dim ond 23 oed oedd Pugin pan gynlluniodd yr eglwys. Ym marn yr hanesydd eglwysig Nigel Yates, dyma'r gadeirlan Gatholig orau yng Nghymru o ran ei phensaernïaeth.

Roedd yr eglwys yn olynydd i gapel Catholig cyntaf Wrecsam, a sefydlwyd yn gudd gan Richard Thompson ym 1828, blwyddyn cyn y ddeddf a roddodd y rhyddid i addoli i Gatholigion. Ym 1994 penodwyd yr eglwys a thŷ'r offeirad yn adeiladau rhestredig Gradd II.

Yn y gadeirlan lleolir creirfa Rhisiart Gwyn, bardd Cymraeg Catholig a ferthyrwyd ar 15 Hydref 1584 ac a ganoneiddiwyd fel un o Ddeugain Merthyr Lloegr a Chymru ym 1970. Cynhelir dathliad a phererindod yn y gadeirlan yn flynyddol, ar y Sul agosaf at ddyddiad ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau
Wrecsam
Wrecsam
Cadeiriol Wrecsam
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Wrecsam
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Richard Attenborough

Actor a chyfarwyddwr ffilm o Loegr oedd **Richard Samuel Attenborough, yr Arglwydd Attenborough**, CBE (29 Awst 1923 – 24 Awst 2014).

Fe'i ganwyd yng Nghaergrawnt, yn fab i Mary Attenborough (née Clegg) a'r ysgolhaig Frederick Levi Attenborough.  Roedd yn frawd i'r cyflwynydd teledu Syr David Attenborough a'r dyn busnes John Attenborough.  Cafodd ei addysg yn *Wyggeston Grammar School for Boys* a RADA.

Priododd yr actores Sheila Sim ym 1945.

## Ffilmiau
### Actio
**In Which We Serve* (1942)
**Brighton Rock* (1947)
**The Guinea Pig* (1948)
**London Belongs to Me* (1948) 
**Morning Departure* (1950) 
**The Magic Box* (1951)
*''Private's Progress* (1956) 
**Brothers in Law* (1957)
**Dunkirk* (1958)
**The League of Gentlemen* (1959)
**I'm All Right Jack* (1959)
**The Great Escape* (1963)
**Doctor Dolittle* (1967)
**10 Rillington Place* (1971)
**A Bridge Too Far* (1977)
**Only Two Can Play* (1982)
**Jurassic Park* (1993)
**Hamlet* (1996)

### Cynhyrchu
**The Angry Silence* (1960)
**Whistle Down the Wind* (1961)
**Oh! What a Lovely War* (1969)
**Young Winston* (1972)
**Cry Freedom* (1987)
**Chaplin* (1992)
**Shadowlands'' (1993)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Gaerlŷr
A Description of Caernarvonshire

Gwaith topograffyddol ar yr hen Sir Gaernarfon yw ***A Description of Caernarvonshire***, a ysgrifennwyd gan yr hynafiaethydd Edmund Hyde Hall (c.1770-1824) yn y 1800au. Er na chyhoeddwyd gwaith Hyde Hall tan 1952, dros 140 o flynyddoedd ar ôl ei orffen, ystyrir *A Description of Caernarvonshire* "yn gampwaith o'i fath" sy'n "ffynhonnell werthfawr i'r hanesydd".

## Hanes y llyfr
Ysgrifennwyd y gyfrol gan Hall ar ymweliad hir â Gogledd Cymru yn y cyfnod 1809-1811 (yn bennaf, er iddo gychwyn ar y gwaith yn 1795 neu 1796 tra'n aros ym mhlwyf Llandygai, ger Bangor). Cafodd danysgrifwyr i'w lyfr arfaethedig, yn cynnwys yr hynafiaethydd Paul Panton, William Madocks (sefydlydd Tremadog) a'r geiriadurwr William Owen Pughe, ond methiant fu'r brosiect. Arhosodd mewn llawysgrif yn unig yn ystod ei oes. Yn 1952, cyhoeddwyd ei "*opus magnum*", chwedl yntau, gan Gymdeithas Hanes Sir Gaernarfon.

## Disgrifiad
Ceir ynddo ddisgrifiad cynhwysfawr o bob agwedd ar yr hen sir; ei hanes, ei hynafiaethau, ei thirlun, ei heconomi ayyb, ynghyd â disgrifiad manwl o bob plwyf, wedi eu trefnu yn ôl y cantrefi (*hundreds* erbyn hynny), ac sy'n cynnwys mapiau gan yr awdur ei hun o'r cantrefi a'r ffyrdd tyrpeg newydd. Doedd yr awdur ddim yn gyfoethog ac ymwelodd â'r rhan fwyaf o'r lleoedd ar droed, gan drampio trwy'r sir. Mae'r gwaith yn arbennig o bwysig am ardaloedd Arllechwedd (Sir Conwy - Gwynedd) ac Arfon, heb fod nepell o Fangor. Ymfalchïai'r awdur yn ei dras Cymreig ond ni fedrai'r iaith; roedd hyn yn embaras iddo ond llwyddodd er hynny i ennill cyfeillgarwch nifer o bobl leol.

## Llyfryddiaeth
*Edmund Hyde Hall, *A Description of Caernarvonshire (1809-1811)*. (Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon, Caernarfon, 1952). Rhagymadrodd gan E. Gwynne Jones.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Llyfrau am hanes Conwy
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau'r 1800au
Categori:Sir Gaernarfon
Uned brosesu ganolog

Cylchredau electronig o fewn y cyfrifiadur yw'r **prosesydd**, **prif brosesydd** neu *CPU*, sy'n gweithredu'r negeseuon gan y rhaglen gyfrifiadurol. Hon yw prif ran y gyfrifiadur ddigidol sy'n rheoli'r holl beiriant, a gellir cysylltu perifferolion iddi.

Mae'r uned brosesu ganolog yn gweithredu pob cyfarwyddyd y rhaglen gyfrifiadurol mewn trefn, er mwyn gwneud tasgau elfennol rhifyddol, rhesymegol a mewnbwn/allbwn y system. Defnyddir y term Saesneg *central processing unit* ers y 1960au. Mae ffurf, dyluniad a'r modd y defnyddir UBG wedi newid ers yr esiamplau cynharaf, ond mae nifer o'r egwyddorion sylfaenol wedi aros yr un peth.
[chwith|bawd|Deiau [microbrosesyddIntel 80486DX2 (maint gwirioneddol: 12×6.75&nbsp;mm).]]

Ymhlith y rhannau pwysicaf o'r CPU mae'r ALU, sef yr uned rhesymeg-rhifyddeg' (*arithmetic logic unit*) a'r 'gofrestr prosesu' ac uned rheoli.

Microbrosesyddion sydd o fewn y CPU y dyddiau hyn (2019), ac fe'i rhoddir ar un sglodyn cylched gyfannol (IC). Weithiau rhoddir teclynnau eraill ar y sglodyn hwn, yn ychwanegol i'r IC e.e. cof, rhyngwynebau ymylol (y perifferals) a chydrannau eraill. Gelwir dyfeisiau cyfannol yn "ficro-reolyddion" neu "systemau ar sglodyn" (SoC). Mae gan rai cyfrifiaduron brosesydd aml-graidd (*multicore*), sef un sglodyn gyda dau neu ragor o CPUs a elwir yn "cores"; yn y cyd-destun yma, gellir galw sglodion unigol o'r fath yn "socedau".

Mae gan y brosesyddion araeau sawl prosesydd sy'n gweithio gyda'i gilydd yn gyfochrog (paralel), hen un prosesydd canolog. Ceir hefyd y cysyniad o CPUs rhithwir.

## Cyfeiriadau 
Categori:Peirianneg gyfrifiadurol
Categori:Caledwedd