open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afon Clettwr

*Gweler hefyd: Afon Cletwr (Gogledd Ceredigion)*

250px|bawd|Pont Dolfor yn croesi Afon Cletwr

Afon yn Ne Ceredigion sy'n llifo i mewn i Afon Teifi yw **Afon Cletwr** (ffurf hanesyddol: Clettwr). Cyfeiria enw Cletwr - 'Caled-ddŵr' yn wreiddiol - at rediad cyflym a gwyllt yr afon.

Ffurfir Afon Cletwr gan ddwy afon, Afon Cletwr Fawr ac Afon Cletwr Fach. Tardda Afon Cletwr Fawr ar yr ucheldir i'r gogledd o bentref Talgarreg, tra mae Afon Cletwr Fach yn tarddu ymhellach i'r dwyrain. Mae'r ddwy yn llifo tua'r de ac yn cyfarfod gerllaw pentref Pont-Siân. Llifa Afon Cletwr ymlaen tua'r de, trwy Rhydowen a Chapel Dewi, cyn llifo i mewn i Afon Teifi ychydig i'r gorllewin o bentref Llanfihangel-ar-Arth.

## Diwylliant 
Ganed y bardd gwlad poblogaidd Rees Jones (Amnon) yn rhan uchaf Dyffryn Cletwr, ger Talgarreg, yn 1797. Tir Dyffryn Cletwr oedd yr enw am yr ardal honno yn oes y bardd. Cyhoeddwyd ei waith yn y gyfrol *Crwth Dyffryn Clettwr*.

Ysbrydolwyd nifer fawr o feirdd a cherddorion i ganu clodydd Cletwr dros y canrifoedd. Dyma flas o'u gwaith:

Ar lannau Afon Cletwr, yn blentyn maged fi,
A ches fy suo i gysgu, yn sŵn ei dyfroedd hi.
Ac yma bûm yn chwarae, yn hogyn nwyfus iach,
A cheisio dal brithyllod, yng nghrydiau Cletwr fach.
Mae dŵr yn troi melinau, wrth fyned ar ei hynt,
A rhod y ffatri hefyd, fel yn y dyddiau gynt.
Ymysg y brwyn a’r eithin, mae’n tarddu ar y rhos,
A thyf y blodau gwylltion, o gylch ei dwy lan dlos.
A phan ddaw dydd fy nghladdu, torrwch fy meddrod i,
Ger dwy lan Afon Cletwr, yn sŵn ei dyfroedd hi.
:::::*Anhysbys (baled draddodiadol)*

Recordiwyd Daff Jones, "baledwr Dyffryn Cletwr", yn perfformio'r faled ar raglen deledu *Dilyn Afon: Cletwr* yn 1973.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* *Penillion i Afon Cletwr* - Clettwrian (cerdd o foliant o 1881)
* *Dilyn Afon: Cletwr* - T. Llew Jones (rhaglen deledu o 1973)

Clettwr
Clettwr
Categori:Llandysiliogogo
Ffair-rhos

Pentref yng nhymuned Ystrad Fflur, Ngheredigion, yw **Ffair-rhos** (). Saif gerllaw Llynnoedd Teifi rhwng Pontrhydfendigaid ac Ysbyty Ystwyth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pentre'r Beirdd
Adnabyddir Ffair-rhos yn aml fel "Pentre'r Beirdd" - y tri mwyaf amlwg yw Evan Jenkins, Dafydd Jones a W. J. Gruffydd (Elerydd). Enillodd Dafydd Jones y Goron Genedlaethol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1966. Ym 1955 enillodd W. J. Gruffydd y Goron ym Mhwllheli am ei bryddest ar y testun 'Ffenestri' gan ailadrodd y gamp yn Eisteddfod Caerdydd ym 1960 ar y testun 'Unigedd'. Bu'n Archdderwydd Cymru rhwng 1984 a 1986.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Ystrad Fflur
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Llanilltud Faerdref

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Llanilltud Faerdref** (Saesneg: *Llantwit Fardre*). Saif ychydig i'r de o dref Pontypridd. Heblaw pentref Llanilltud Faerdref ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Pentre'r Eglwys (Gartholwg), Efail Isaf a Thonteg. Roedd poblogaeth y gymuned yn 13,993 yn 2001.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Ceir gweddillion castell mwnt a beili o'r 12g, Tomen y Clawdd, yn y gymuned, gerllaw Tonteg. Dechreuodd diwydiant ddatblygu yma tua diwedd y 17g, ond erbyn hyn mae cyfran helaeth o'r boblogaeth yn teithio i Gaerdydd. Mae'n cynnwys rhan o Stad Ddiwydiannol Trefforest.

Sant o'r 6g oedd Illtud ac mae nifer o eglwysi yn ne Cymru wedi eu henwi ar ei ôl. Roedd ffynnon yma yn y 12g, wedi ei enwi ar ei ôl (y *fonte Sancti Ylthuti*) yn Nihewyd tua milltir i'r de o'r eglwys.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Illtud

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)
Rees Jones (Amnon)

bawd|300x300px|Aelodau o gapel Undodaidd Pantydefaid, c.1885

Bardd gwlad o Geredigion oedd **Rees Jones** (8 Hydref 1797 – 15 Chwefror 1844), neu **Amnon**. Fe'i ganed ac fe'i magwyd yn rhan uchaf Dyffryn Cletwr, ger pentref Talgarreg, plwyf Llanarth. Tir Dyffryn Cletwr oedd yr enw am yr ardal honno yn oes y bardd.

## Bywgraffiad
Cafodd rywfaint o addysg dan David Davis yn ysgol Castellhywel, ond bu rhaid iddo adael yn ifanc oherwydd tlodi ei rieni i weithio ar y fferm deuluol yng Nghletwr.

Roedd yn fardd poblogaidd a ganai ar destunau cymdeithasol lleol - bywyd y pentref, cerddi i gyfeillion a chanu am fyd y ffermwr - a phynciau crefyddol, yn bennaf.  Mae ei waith yn cynnwys enghreifftiau o "gerddi gwahodd" i gael y Cwrw Bach. Cyhoeddwyd ei waith barddonol yn y gyfrol *Crwth Dyffryn Clettwr*. Ysgrifennai ddarnau rhyddiaith i gylchgronau a newyddiaduron fel *Seren Gomer*, papur Joseph Harris (Gomer).

Dioddefodd gyfnod hir o afiechyd ym mlynyddoedd olaf ei oes. Bu farw ar 15 Chwefror 1844, yn 46 oed, a chladdwyd ef ar y 19eg wrth gapel Pantydefaid.

## Llyfryddiaeth
*Rees Jones (Amnon), *Crwth Dyffryn Clettwr* (1848; argraffiad newydd, Aberdâr 1906).
* Rees Jones yn [Y Bywgraffiadur Cymreig(https://cy.wikipedia.org/wiki/Y_Bywgraffiadur_Cymreig)]

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1797
Categori:Marwolaethau 1844
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Diwydiant haearn Cymru

bawd|240px|Gwaith Haearn Cyfarthfa ym 1894
Gellir olrhain hanes **diwydiant haearn Cymru** i ddechreuadau Oes yr Haearn yng Nghymru, oddeutu 650 CC., dyddiad y celfi haearn cyntaf i'w darganfod yng Nghymru, yn Llyn Fawr ym mhen draw Cwm Rhondda, lle roedd nifer o eitemau wedi eu taflu i'r llyn fel offrymau i'r duwiau. Efydd oedd y rhan fwyaf, ond roedd tri o haearn, cleddyf, pen gwaywffon a chryman. Credir fod y cleddyf wedi ei fewnforio, ond mae'r cryman o wneuthuriad lleol, ac yn efelychiad o fath lleol wedi ei wneud o efydd.

Datblygwyd y ffwrnais chwyth yn y 16g, yn defnyddio siarcol yn bennaf i gynhyrchu haearn. Ceir cerdd Gymraeg o ail hanner y ganrif hon yn gofidio fod coed cwm Cynon wedi eu torri ar gyfer siarcol. Dechreuwyd cynhyrchu haearn yn y Bers yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn 1670, ac yn y Bers y dechreuwyd defnyddio golosg yn hyrach na siarcol i'r ffwrneisi ym 1721.

Dechreuodd y Chwyldro Diwydiannol yn ail hanner y 18g, ac ystyrir mai Cymru oedd yn ail wlad (ar ôl Lloegr) i'w heffeithio gan y chwyldro yma. Y diwydiant haearn oedd y diwydiant pwysicaf yn nyddiau cynnar y chwyldro diwydiannol yng Nghymru. Mewn rhai o gymoedd de Cymru, roedd cyflenwad o fwyn haearn, calchfaen a glo, cyfuniad oedd yn eu gwneud yn ddelfrydol ar gyfer cynhyrchu haearn.

Yr ardal o gwmpas Merthyr Tudful oedd yr ardal lle cynhyrchid mwyaf o haearn, gyda phedair gwaith haearn mawr yma: Dowlais, Cyfarthfa, Penydarren a Plymouth. Sefydlwyd gweithfeydd Dowlais yn 1759, gyda Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson ymysg y partneriaid gwreiddiol. Sefydlwyd gweithfeydd Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon. Yn ddiweddarach daeth yn eiddo teulu Crawshay, a thyfodd yn fawr dan Richard Crawshay a'i ŵyr William Crawshay II. Sefydlwyd gweithfeydd Penydarren yn 1784 gan y brodyr Samuel, Thomas a Jeremiah Homfray. Yn y gogledd-ddwyrain, sefydlodd John Wilkinson ei waith haearn yn y Bers yn 1761, a bu ef yn gyfrifol am nifer o ddatblygiadau newydd.

Erbyn 1840, roedd 26 o weithfeydd yn yr ardal rhwng Hirwaun a Phont-y-pŵl yn cynhyrchu 36.2% o haearn crai Prydain. Roedd tua 30% o'r haearn yma yn cael ei gynhyrchu gan y pedair gwaith haearn mawr ym Merthyr. Dowlais oedd y gwaith haearn mwyaf yn y byd yr adeg honno. Roedd hefyd weithfeydd haearn yng ngogledd-ddwyrain Cymru, yn arbennig gweithfeydd haearn y Bers a Brymbo. Erbyn diwedd y 19g, roedd dur wedi disodli haearn i raddau helaeth.

Categori:Y Chwyldro Diwydiannol

Categori:Hanes Cymru
Afon Cynon

Afon yn ne Cymru sy'n llifo i mewn i Afon Taf yw **Afon Cynon**. Mae'n ffurfio Cwm Cynon.

Mae'n tarddu fel nifer o nentydd ar lechweddau Bannau Brycheiniog uwchben pentref Penderyn. Wedi iddynt ymuno a'i gilydd i ffurfio Afon Cynon, mae'n llifo tua'r de trwy  Hirwaun, yna'n troi tua'r de-ddwyrain trwy Ben-y-waun, Aberdâr, Abercwmboi, Aberpennar a Phenrhiw-ceibr, cyn ymuno ag Afon Taf gerllaw Abercynon.

Cynon
Cynon
Cronfa Crai

Cronfa ddŵr ym Mhowys, yn ardal y Fforest Fawr ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, yw **Cronfa Crai**, weithiau **Llyn Crai** (Saesneg: *Cray Reservoir*). Saif y gronfa ychydig i'r gorllewin o bentref Crai (Cyf OS:  SN883220). Mae'n cyflenwi dŵr i adral Abertawe.

Ffurfiwyd y gronfa trwy adeiladu argae 28 medr o uchder ar draws dyffryn Afon Crai rhwng 1898 a 1906. Mae arwynebedd y gronfa tua 110 ac mae'n dal tua 4.5 miliwn tunnell o ddŵr.

Yn yr ardal yma y cafwyd hyd i Garreg Llywel, maen tua 2 m o uchder gydag arysgrif yn Lladin ac Ogam sy'n awr yn yr Amgueddfa Brydeinig.

## Cyfeiriadau
Crai
Crai
Crai
Categori:Hanes Powys
Ysgol Gynradd Gwenffrwd

Ysgol gynradd Gymraeg yn Nhreffynnon, Sir y Fflint yw **Ysgol Gynradd Gwenffrwd**, ar gyfer plant 3 i 11 oed. Sefydlwyd yr ysgol ym mis Mai 1949.

Roedd 168 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2005. Ychydig iawn o ddisgyblion a ddaw o gartrefi ble mae'r Gymraeg yn brif iaith, tua 5%, ond disgwylir iddynt fod yn rhugl yn y Gymraeg erbyn cyrraeg Cyfnod Allweddol 2. Yn ôl adroddiad Estyn o arolygiad yr ysgol yn 2005, mae'n ysgol dda sy’n rhoi addysg dda iawn I llawer o blant.

Mae'r ysgol yn nhalgylch Ysgol Maes Garmon.

## Cyfeiriadau
Ysgol Gynradd Gwenffrwd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion cynradd Sir y Fflint
Ysgol Gynradd Mornant

Ysgol gynradd Gymraeg ym Mhicton ger Treffynnon, Sir y Fflint yw **Ysgol Gynradd Mornant**, ar gyfer plant 3 i 11 oed. Sefydlwyd yr ysgol ym mis Mai 1953 dan yr enw *Ysgol Gynradd Gymraeg Ffynnongroyw*, symudwyd hi i’r adeilad presennol ym 1972 ac adeiladwyd estyniad ym mis Tachwedd 2000. Bu Rhys Jones yn brifathro'r ysgol yn fuan wedi ei sefydlu.

Daw mwyafrif y disgyblion o’r pentrefi cyfagos, megis Penyffordd, Gwespyr, Ffynnongroyw a Threlogan ond daw rhai o Brestatyn, Treffynnon a Llanelwy.

Arwyddair yr ysgol yw *Dwy iaith - dwy waith y dewis*.

## Cyfeiriadau
Mornant
Mornant
Categori:Sefydliadau 1953
Sydney Pollack

Roedd **Sydney Irwin Pollack** (1 Gorffennaf 1934 – 26 Mai 2008) yn gyfarwyddwr, cynhyrchydd ac actor ffilmiau o'r Unol Daleithiau. Cafodd ei eni yn Lafayette, Indiana i fewnfudwyr Rwsiaidd-Iddewig. Astudiodd gyda Sanford Meisner yn y Neighborhood Playhouse yn Ninas Efrog Newydd, lle dysgodd actio yn ddiweddarach. Dechreuodd gyfarwyddo rhaglenni teledu yn ystod y 1960au cyn iddo symud ymlaen i gyfarwyddo ffilmiau.

Cyfarwyddodd Pollack dros 21 o ffilmiau a 10 rhaglen deledu ac actiodd mewn dros 30 ffilm neu sioe. Cynhyrchodd dros 44 ffilm. Mae rhai o'i weithiau mwyaf adnabyddus yn cynnwys *Jeremiah Johnson* (1972), *The Way We Were* (1973), *Three Days of the Condor* (1975) a *Absence of Malice* (1981). Enillodd ei ffilm *Out of Africa* (1985) Wobr yr Academi iddo am ei waith cyfarwyddo a chynhyrchu. Fe'i enwebwyd am Oscar hefyd am y Cyfarwyddwr Gorau yn ''They Shoot Horses, Don't They?* a *Tootsie*. Roedd ei ffilmiau mwyaf diweddar yn cynnwys *Havana* (1990), *The Firm* (1993), *Sabrina* (1995) a *The Interpreter'' (2005).

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl o Lafayette
Categori:Pobl o Indiana
Ysgol Gynradd Gwernymynydd

Ysgol gynradd Saesneg ei hiaith yng Ngwernymynydd ger yr Wyddgrug, Sir y Fflint, yw **Ysgol Gynradd Gwernymynydd** neu ***Gwernymynydd County Primary School***, ar gyfer plant 3 i 11 oed. Symudodd yr ysgol o'i hadeilad gwreiddiol i safle newydd yn yr 1950au. Mae'r hen ysgol wedi cael ei droi'n dŷ, ond mae ychydig o elfennau o'r hen ysgol wedi cael eu cadw megis cloch yr ysgol, sy'n cael ei daro ar achlysurau arbennig megis Dydd y Cofio.

Roedd 71 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2005, Saesneg oedd unig iaith pob plentyn.

Mae'r ysgol yn nhalgylch Ysgol Alun.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwernymynydd
Categori:Ysgolion cynradd Sir y Fflint
Heol Senni

Pentref yng nghymuned Maescar, Powys, Cymru, yw **Heol Senni**. Saif yn ne'r sir ar lechweddau gogleddol y Fforest Fawr, i'r de o Bontsenni, i'r dwyrain o'r A4067 ac i'r gorllewin o'r A470. Mae Afon Senni yn llifo trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Maescar
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Sid James

Roedd **Joel Solomon Cohen** neu **Sidney "Sid" James** (8 Mai 1913 – 26 Ebrill 1976) yn actor o Dde Affrica, a wnaeth yrfa iddo'i hun yn y diwydiant ffilm a theledu Prydeinig. Mae'n fwyaf adnabyddus am y rhannau a chwaraeodd yn ffilmiau Carry On a ''Hancock's Half Hour''.

Categori:Actorion o Dde Affrica
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Johannesburg
Stumog

bawd|dde|300px|
Organ ar ffurf bag o gyhyrau ydy'r **stumog**, ac fe'i ceir yn y rhan fwyaf o famaliaid. Organ sy'n dal bwyd a'i dreulio'n rhannol fel rhan o'r system dreulio. Daw o'r gair Lladin *stomachus* (Groeg - στόμαχος), sy'n golygu "stumog", "gwddf" neu "falchder".

Bydd yr erthygl hon yn canolbwyntio'n bennaf ar stumogau dynol, er bod cryn debygrwydd rhyngddo â'r rhan fwyaf o anifeiliaid, ar wahân i'r fuwch sy'n hollol wahanol.

## Ei bwrpas 
Mae tri phrif bwrpas i'r stumog: lladd bacteria, torri'r darnau bwyd yn ddarnau llai er mwyn cael mwy o arwynebedd a chynnal y bwyd am oriau a'i ollwng yn araf ac yn gyson. Ceir hylif asidig cryf ynddo i wneud y gwaith hwn, asid hydroclorig ydy hwnnw gyda pH o rhwng 1 a 2 - yn dibynnu ar ffactorau megis pa ran o'r diwrnod ydyw, y swm o fwyd a fwytawyd, cynnwys arall megis cyffuriau a ffactorau eraill. Yn yr hylif hwn y torrir y moleciwlau mawr yn rhai llai, fel y rhan gyntaf o'r broses dreulio - cyn gwthio'r bwyd i'r cam nesaf sef y coluddyn bach. Mae'r stumog ddynol yn creu rhwng 2.2 a 3 litr o'r asid gastrig hwn y dydd. Mae mwy ohono'n cael ei greu fin nos nac yn y bore. Gall y stumog ddal rhwng 2 a 4 litr o fwyd, gan ymestyn pan fo raid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Abdomen
Categori:Anatomeg ddynol
Categori:System dreulio
Llyn Wysg

Cronfa ddŵr yn Sir Gaerfyrddin yn ne Cymru yw **Llyn Wysg**, hefyd **Cronfa Wysg** (Saesneg: *Usk Reservoir*).  Saif yng ngogledd y Mynydd Du ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae'n agos at darddle Afon Wysg, 1,050 troedfedd (320 m) uwch lefel y môr. Saif rhwng Trecastell a Llanddeusant, saith milltir i'r gorllewin o Bontsenni.

Gorffennwyd adeiladu'r argae yn 1955, gan greu llyn gydag arwynebedd o 280 km2.

Wysg
Wysg
Afon Senni

250px|bawd|Tarddle Afon Senni
Afon ym Mhowys sy'n llifo i mewn i Afon Wysg yw **Afon Senni**. Mae'n tua 7 milltir (11&nbsp;km) o hyd.

Ceir tarddle'r afon ym Mlaen Senni ar ucheldiroedd y Fforest Fawr ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, heb fod ymhell o Fan Nedd, Fan Gyhirych a Fan Fraith, i'r de o Heol Senni ac i'r dwyrain o'r briffordd A4067. Mae'n llifo tua'r gogledd trwy Heol Senni a Defynnog, lle mae Nant Treweryn yn ymuno â hi, cyn ymuno ag Afon Wysg ym Mhontsenni.

Dynodwyd yr afon fel Ardal Gadwraeth Arbennig.

Senni
Senni
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Amgylchedd Powys
Afon Crai

250px|bawd|Afon Crai o Bont Felin-crai
Afon ym Mhowys sy'n llifo i mewn i afon Wysg yw **Afon Crai**.

Ceir tarddle'r afon yn ardal y Fforest Fawr ym Mlaen-crai ger Bwlch Bryn-rhudd. Mae'n llifo tua'r gogledd am tua 2&nbsp;km i gyrraedd Cronfa Crai. Wedi gadael y llyn, mae'n llifo trwy bentref gwasgaredig Crai ac yn parhau tua'r gogledd ar hyd ardal wledig Cwm Crai am 8&nbsp;km arall. Mae'n ymuno ag afon Wysg rhwng Pontsenni a Threcastell.

Fel afon Wysg ac afonydd eraill sy'n llifo iddi, dynodwyd afon Crai fel Ardal Gadwraeth Arbennig.

Crai
Crai
Categori:Amgylchedd Powys
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Rhestr ysgolion cynradd Sir y Fflint

Ni drefnir **Rhestr ysgolion cynradd Sir y Fflint** yn gyfyng yn ôl dalgylchoedd yr ysgolion uwchradd. Mae'n rhaid i rieni yn hytrach wneud cais i ennill mynediad i'w plentyn i ysgol uwchradd o'u dewis.

## Ffynonellau
*Cyngor Sir y Fflint

*
Ysgolion cynradd Sir y Fflint
Afon Cadnant

Afon ar Ynys Môn sy'n llifo i mewn i Afon Menai yw **Afon Cadnant**. Ceir ei tharddle i'r gogledd o bentref Llandegfan, lle mae nifer o nentydd yn cyfarfod. Llifa tua'r de ar hyd Cwm Cadnant i gyrraedd Afon Menai ychydig i'r dwyrain o dref Porthaethwy. Ceir olion nifer o felinau dŵr ar hyd yr afon, ac mae Coed Cadnant, yn rhan isaf Cwm Cadnant, wedi ei ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Rhydd yr afon ei henw i gymuned Cwm Cadnant.

bawd|dim|250px|Afon Cadnant

Cadnant
Cadnant
Categori:Cwm Cadnant
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Ynys Môn
Mawnogydd Fenn’s, Whixall a Bettisfield

Gwarchodfa Natur Genedlaethol ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr yw **Mawnogydd Fenn’s, Whixall a Bettisfield**. Saif y warchodfa tua 15&nbsp;km i’r de-ddwyrain o ddinas Wrecsam. Mae'n pontio'r ffin rhwng Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, a Swydd Amwythig, Lloegr; mae Fenn's Moss gerllaw Bronington ym mwrsdeisdref sirol Wrecsam; mae Whixall Moss yn Swydd Amwythig. Mae Camlas Llangollen yn mynd trwy’r warchodfa. 

Cyforgors yw'r safle, a chydag arwynebedd o 575 hectar hi yw'r drydedd fwyaf yng ngwledydd Prydain. Mae'n rhan o Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig Fenn’s, Whixall, Bettisfield, Wem & Cadney Mosses, sy'n 948 hectar i gyd.

Gwelir Gylfinir, Boda tinwyn, Troellwr mawr, Tylluan gorniog, Cwtiad aur, Hebog tramor, Cudyll bach, Pibydd torchog, Cornchwiglen a Bras melyn.

Mae 18 math o fwsog, Chwys yr haul, Llafn y bladur, Rhosmari gwyllt, Chwysigenddail bach, Corsfrwynen wen, Dicranum bergeri, Dicranum leioneuron a Sphagnum pulchrum. Mae hefyd Mwyaren y Berwyn, Creiglusen a Llugaeronen, Pryf gwellt, 29 math o fursen a gweision y neidr, 670 math o wyfyn a 32 math o loynnod byw. Mae nadroedd, madfallod a 166 math o adar.

Mae pili-palod yn cynnwys gwibiwr llwyd a gloynnod brwmstan, a gwelir llygoden y dŵr, ystlumod, ysgyfarnogod, belaod, moch daear, llyffantod, brogaod, madfallod, nadroedd defaid, gwiberod a nadroedd y gwair.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Erthygl yn *Y Naturiaethwr* gan Dr J.L. Daniel 

## Oriel

Whixall03LB.jpg|Y gors
Whixall Moss - geograph.org.uk - 190814.jpg|Mawnog Whixall
Whixall01LB.jpg|Tir fferm o dan dŵr
Whixall05LB.jpg|Camlas Llangollen yn hollti'r warchodfa
Whixall02LB.jpg|Cornchwiglen

Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yn Lloegr
Categori:Corsydd Wrecsam
Categori:Daearyddiaeth Swydd Amwythig
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Gerald Thomas

Roedd **Gerald Thomas** (10 Rhagfyr 1920 – 9 Tachwedd 1993) yn gyfarwyddwr ffilm Seisnig. Ganed yn Hull, Swydd Efrog. Er iddo gael gyrfa amrywiol ym myd y ffilm, caiff ei gofio'n bennaf am gyfarwyddo 31 o'r ffilmiau *Carry On*, y gyfres o ffilmiau comedi Prydeinig, a ddechreuodd gyda *Carry On Sergeant* ym 1958.

Roedd ei frawd, Ralph Thomas, hefyd yn gyfarwyddwr ffilmiau.

## Ei Ffilmiau
* *Circus Friends* (1956)
* *The Vicious Circle* (1957)
* *Time Lock* (1957)
* *The Duke Wore Jeans* (1958)
* *Carry On Sergeant* (1958)
* *Chain of Events* (1958)
* *The Solitary Child* (1958)
* *Please Turn Over* (1959)
* *Carry On Nurse* (1959)
* *Carry On Teacher* (1959)
* *Watch Your Stern* (1960)
* *No Kidding* (1960)
* *Carry On Constable* (1960)
* *Carry On Regardless* (1961)
* *Raising the Wind* (1961)
* *The Iron Maiden* (1962)
* *Twice Round the Daffodils* (1962)
* *Carry On Cruising* (1962)
* *Nurse on Wheels* (1963)
* *Carry On Cabby* (1963)
* *Carry On Jack* (1963)
* *Carry On Spying* (1964)
* *Carry On Cleo* (1964)
* *The Big Job* (1965)
* *Carry On Cowboy* (1966)
* *Carry On Screaming* (1966)
* ''Don't Lose Your Head* (1966)
* *Follow That Camel* (1967)
* *Carry on Doctor* (1968)
* *Carry On... Up the Khyber* (1968)
* *Carry On Camping* (1969)
* *Carry On Again Doctor* (1969)
* *Carry on Up the Jungle* (1970)
* *Carry On Loving* (1970)
* *Carry On Henry* (1971)
* *Carry On at Your Convenience* (1971)
* *Bless This House* (1972)
* *Carry On Matron* (1972)
* *Carry On Abroad* (1972)
* *Carry On Girls* (1973)
* *Carry On Dick* (1974)
* *Carry On Behind* (1975)
* *Carry On England* (1976)
* *Carry On Emmanuelle* (1978)
* *The Second Victory* (1986)
* *Carry On Columbus'' (1992)

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Bride Wars (ffilm)

Mae ***Bride Wars*** yn ffilm gomedi rhamantaidd a gyfarwyddwyd gan Gary Winick ac a ysgrifennwyd gan Greg DePaul, June Raphael a Casey Wilson.

Mae'r ffilm yn serennu Kate Hudson, Anne Hathaway, Annabel Grealish, Candice Bergen, Chris Pratt a Kristen Johnston.

Categori:Ffilmiau 2009
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau Saesneg
Defiance (ffilm 2008)

Mae ***Defiance*** (2008) yn ffilm ryfel Americanaidd a gyfarwyddwyd gan Edward Zwick. Lleolir y ffilm yn ardaloedd dwyreiniol Gwlad Pwyl (Gorllewin Belarws bellach) pan oedd yr ardal o dan reolaeth y Natsiaid. Addasiad yw'r ffilm o ''Nechama Tec's Defiance: The Bielski Partisans'', sy'n seiliedig ar stori wir yr herwfilwyr Bielski. Yn y llyfr, daeth Iddewon Pwylaidd at ei gilydd er mwyn amddiffyn ei hunain ac i wrthwynebu'r Almaen yn meddiannu eu tir.

Mae *Defiance* yn serennu Daniel Craig, Liev Schreiber, Jamie Bell, a George MacKay fel pedwar brawd Iddewig o Wlad Pwyl sy'n dianc rhag y Natsiaid ac sy'n ymladd yn ôl er mwyn ceisio achub bywydau eu cyd-Iddewon. Dechreuwyd ar y broses gynhyrchu ar ddechrau mis Medi 2007.

## Cast
* Daniel Craig fel Tuvia Bielski
* Liev Schreiber fel Zus Bielski
* Jamie Bell fel Asael Bielski
* George MacKay fel  Aron Bielski
* Alexa Davalos  Lilka Ticktin, ffoadur Pwyleg a chariad Tuvia
* Allan Corduner fel Shimon Haretz, cyn athro ysgol un o'r brodyr
* Mark Feuerstein fel Isaac Malbin, y deallusyn
* Tomas Arana fel Ben Zion Gulkowitz, arweinydd y gwrthsafiad
* Mia Wasikowska fel Chaya Dziencielsky, cariad
* Iben Hjejle fel Bella, cariad Zus
* Jodhi May fel Tamara Skidelski, cyfneither y Bielskiaid oedd wedi ei threisio gan filwr Natziaidd
* Kate Fahy fel Riva Reich
* Iddo Goldberg fel Yitzhak Shulman
* Ravil Isyanov fel Victor Panchenko, Pennaeth y gwrthryfelwyr Rwsiaidd wedi ei seilio yn fras ar y gwrthryfelwr Nikolai Mayakov
* Rolandas Boravskis fel Gramov, is-bennaeth y gwrth-ryfelwyr Rwsiaidd

Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau am yr Ail Ryfel Byd
Categori:Ffilmiau rhyfel o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Paramount Vantage
Categori:Ffilmiau Saesneg
Ysgol Cynddelw

Ysgol gynradd dwyieithog yng Nglyn Ceiriog ger Llangollen yw **Ysgol Cynddelw**, ar gyfer plant 3 i 11 oed. Agorwyd yr ysgol ym 1982. Enwir yr ysgol ar ôl Cynddelw Brydydd Mawr, un o'r enwocaf o Feirdd y Tywysogion.

Yn 2004, roedd 112 o blant yn yr ysgol, mae 152 lle yn swyddogol. Yn ôl arolygiad Estyn 2004, Saesneg oedd prif iaith 93% o'r disgyblion, a Chymraeg 7%, ond gall 40% o'r disgyblion siarad y Gymraeg i safon iaith gyntaf. Roedd hyn yn gynydd arwyddocaol ers yr arolygiad diwethaf ym 1998.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol 

Cynddelw
Cynddelw
Categori:Sefydliadau 1982
Al-Alam TV

Sianel newyddion rhyngwladol 24 awr y dydd sydd â'i phencadlys yn Iran yw **Al-Alam TV**.  Mae'n darlledu yn Arabeg yn bennaf gydag ambell raglen Saesneg hefyd. Mae ar gael yn y Dwyrain Canol, rhannau o Ewrop, Asia a Gogledd America. Dechreuodd ddarlledu yn Chwefror 2003. Ystyr yr enw Arabeg *al-Alam* yw "Y Byd".
Mae gwasanaeth Arabeg Al-Alam yn ffynhonnell bwysig am newyddion rhyngwladol i wylwyr yn y Dwyrain Canol. Un o'r rhesymau am hynny efallai yw'r ffaith ei bod ar gael yn rhad ac am ddim trwy ddisgiau lloeren.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*   Gwefan Al-Alam 

Categori:Sianeli teledu Arabeg
Categori:Teledu yn Iran
Arahaw

Iaith artiffisial yw **Arahaw** (Arahau) a gyhoeddwyd gyntaf ar y we yn y flwyddyn 2007 ac a ddyfeisiwyd gan y bardd a'r sgwennwr Rwsiaidd Ifan Carasef yn 2006. Iaith fechan yw Arahaw. Mae gan yr iaith 27 ffonem a  100 o eiriau craidd.

Does dim perthynas hanesyddol wedi'i phrofi rhyngddi ac unrhyw iaith arall, er bod rhai cysylltiadau dadleuol â ieithoedd megis y Basgeg a’r Cawcasws wedi cael eu hawgrymu.

Yr wyddor Arahaweg: a, ä, b, c, d, e, ë, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, t, u, ü, v, y, z.

Ynganiad:

Llfariaid:a [a], **ä** [ja], e [e], **ë** [je], I [i], o [o], **ö** [jo], u [u], **ü** [ju], **y** [ɨ]

Deuseiniau: au, ao, ae, ai, ou, oe, oi, oa, ei, ea

Cytseiniaid: b, **c** [ts], d, f, g, **h** [x], **j** [j], k, l, m, n, p, r, s, t, v, z

## Geiriau 
* Helo: **Tëfr!**
* Hwyl fawr: **Tlafr!**
* Os gwelwch yn dda: **Log!**
* Diolch: **Tës!**
* Noswaith dda: **Ëfren!**

*Testun enghraifft yn yr Arahaweg*
**Y fersiwn Cymraeg Canol** (Gweddi'r Arglwydd)
:*Ein Tad ni, yr hwn sydd yn y nefoedd,*
:*Cadarnhaer dy Enw di, Arglwydd.*
:*Doed dy deyrnas di arnom ni.*
:*Rho arnom dy [e]wyllys di megis y mae yn y nef*
:*[ac felly] yn y ddaear.*
:*Dyro di ein bara beunyddiol.*
:*Maddau di, Arglwydd, ein pechodau i ni a wnaetham yn dy erbyn,*
:''megis y maddeuwn ninnau i eraill, o'th drugaredd dithau,*
:*yr hwnna wnaethant i'n herbyn ninnau.*
:*Na ddwg ni i brofedigaeth.*
:*Rhyddhâ di ni, Arglwydd, rhag y drwg.*

Cyfieithiad:
:*Ëttange msuohusoer*
:*Msfarfésarkv músgausaskecö*
:*Soisiragsaguastaa coezetlo cosareasguoastaa*
:*Ctaarë’skuoastaa. Coslavadorfaat*
:*Nsaulsyrtaakl marcozusfarfsopl.''

## Gweler hefyd 
* Esperanto
* Sindarin
* Iaith artiffisial

## Dolenni Allanol 
* Textbook of Arahau
* http://www.rbardalzo.narod.ru/2.html
* Cláudio Rinaldi, Minihistoria del linguas philosophic: De Aristoteles al Toki Pona. Le Almanac de Interlingua, 2011 
* http://www.omniglot.com/conscripts/arahauvarf.php
* http://www.christusrex.org/www1/pater/JPN-arahau.html

Categori:Ieithoedd artiffisial
Ysgol Dyffryn Trannon

Ysgol gynradd ddwyieithog ym mhentref Trefeglwys yw **Ysgol Dyffryn Trannon**, ar gyfer plant 4 i 11 oed. Daw'r disgyblion o bentref ac ardal leol Trefeglwys a thref Llanidloes a'r ardal leol. Yn 2012 roedd 8 athro a 10 cynorthwyydd dosbarth.

## Dolenni allanol
*Gwefan yr Ysgol 

## Cyfeiriadau
Categori:Trefeglwys
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion cynradd Powys
Dave Dee

Canwr Seisnig oedd **Dave Dee** (ganwyd **David John Harman**) (17 Rhagfyr 1941 - 9 Ionawr 2009).  Arweinydd y grŵp Dave Dee, Dozy, Beaky, Mick and Tich oedd ef.

Fe'i ganwyd yng Nghaersallog.

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Cantorion Seisnig
Afon Grwyne Fawr

Afon yn ne-ddwyrain Cymru sy'n llifo i mewn i Afon Wysg yw **afon Grwyne Fawr**.

Ceir tarddle afon Grwyne Fawr ar y Mynydd Du, ar lethrau Rhos Dirion, i'r dwyrain o bentref Talgarth. Mae'n llifo tua'r de-ddwyrain i gyrraedd Cronfa Grwyne Fawr, yna'n parhau tua'r de-ddwyrain nes iddi droi tua'r gorllewin ger Pontyspig. Wedi llifo trwy gwm rhwng Mynydd Pen-y-fâl a Crug Mawr, mae Afon Grwyne Fach yn ymuno â hi. Mae'n troi eto tua'r de, trwy bentrefi Llangenni, Cwrt y Gollen a Glangrwyne, ac yn fuan wedi gadael Glangrwyne yn ymuno ag Afon Wysg.

Grwyne Fawr
Grwyne Fawr
Grwyne Fawr
Categori:Cwm Grwyne
Gwrthiant mewnol batri

Mae batri wedi’i gysylltu mewn cyfres ar gylched y mae’n darparu egni ar ei chyfer. Mae maint y cerrynt yn y batri yr un fath ag sydd yn y gylched allanol. Oherwydd y cerrynt yn y batri, mae egni yn cael ei afradloni oddi mewn iddo. Gallwn ddweud felly, ar gyfer unrhyw gyfnod penodol o amser:-
bawd|chwith|Mae yna lot fawr o **Wrthiant Mewnol** o fewn batri car tra'n dechrau'r injan.

Cyfanswm yr egni sy’n cael ei drosglwyddo gan y batri = Egni sy’n gael ei drosglwyddo i gylched allanol +  Egni sy’n cael ei afradlono gan y batri.

Categori:Gwrthiant a dargludiant trydanol
Categori:Ffiseg
Cyforgors

Defnyddir y term **cyforgors** am gors ar yr yr iseldir, lle mae mawnogydd wedi datblygu mewn mannau lle mae dŵr yn casglu oherwydd traeniad gwael. Ffurfir mawn, gan fod diffyg ocsigen yn arafu pydriad y defnyddiau planhigol. Bydd ymgasgliad y mawn yn codi arwyneb y gors uwchben y tir o'i chwmpas i ffurfio llun cromen.

Fel mae'r gromen yn codi, mae'r rhan ganol yn mynd yn rhy uchel i ddibynnu ar nentydd neu ddŵr yn y ddaear am wlybaniaeth, ac yn dod i ddibynnu yn hollol ar law. Gall hyn arwain at ffurfio cors asidig, hyd yn oed os nad yw'r tir ei hun yn asidig.

Esiamplau 'r math yma ar gors yng Nghymru yw Cors Fochno, Cors Caron a Mawnogydd Fenn’s, Whixall a Bettisfield. Mae'r rhain i gyd yn warchodfeydd natur bellach.

Categori:Corsydd
Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru

Ymddiriedolaeth Natur dros ogledd Cymru yw **Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru** (Saesneg: *North Wales Wildlife Trust*). 
Mae’n rheoli 36 o warchodfeydd natur yng ngogledd Cymru a hefyd yn gweithio â sefydliadau eraill a pherchnogion tir i warchod a chysylltu safleoedd bywyd gwyllt ledled yr ardal ac i ysbrydoli cymunedau lleol a phobl ifanc i ofalu am fywyd gwyllt.
Mae ganddo dros 5,000 o aelodau, ac mae'r brif swyddfa ym Mangor.

Ffurfiwyd yr ymddiriodolaeth, fel Ymddiriedolaeth Naturiaethwyr Gogledd Cymru, ar 26 Hydref. Dros y blynyddoedd, mae nifer y gwarchodfeydd yng ngofal yr Ymddiriedolaeth wedi cynyddu’n gyson, gan orchuddio mwy na 750 o hectarau erbyn hyn, diolch i roddion ar ffurf tir a phrynu safleoedd drwy godi arian. Rydyn ni’n cyflogi mwy na 30 o aelodau o staff yn awr ac yn rheoli cyllideb sy’n fwy nag £1,500,000.

Ceir nifer o ganghennau rhanbarthol, sy'n trefu sgryrsiau, teithiau a digwyddiadau i godi arian:
*Ynys Môn
*Dyffryn Conwy
*Arfon
*Sir Ddinbych
*Meirionnydd
*Wrecsam a Dyffryn Dyfrdwy

Gweinyddir 32 gwarchodfa natur gan yr ymddiriedolaeth, arwynebedd o 6.5&nbsp;km² i gyd:
*Abercorris
*Aberduna
*Big Pool Wood
*Blaen-y-Weirglodd
*Bryn Pydew
*Caeau Pen y clip
*Caeau Tan Y Bwlch
*Cemlyn
*Coed Cilygroeslwyd
*Coed Crafnant
*Coed Porthamel
*Coed Trellyniau
*Coed y Felin
*Cors Bodgynydd
*Cors Goch
*Cors-y-Sarnau
*Gogarth (lle mae siop gan yr ymddiriedolaeth ar y copa)
*Gors Maen Llwyd
*Gwaith Powdwr
*Maes Hiraddug
*Chwarel Marford
*Mariandyrys
*Morfa Bychan
*Nantporth
*Chwarel Pisgah
*Porth Diana
*Rhiwledyn
*Aber Ogwen
*Three Cornered Meadow
*Traeth Glaslyn
*Y Ddol Uchaf
*Y Graig

## Gweler hefyd
Rhestr o warchodfeydd Ymddiriodolaeth Bywyd Gwyllt Gogledd Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr ymddiriodolaeth

Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Mudiadau cadwraethol
Categori:Mudiadau gwirfoddol
Categori:Sefydliadau Cymru
Cors Goch, Ynys Môn

250px|bawd|Cors Goch: mae'r tir garw tu ôl i'r cae yn rhan o'r Warchodfa.
250px|bawd|Cornel o Gors Goch.
Gwarchodfa Natur Genedlaethol 167 erw yn ne-ddwyrain Ynys Môn yn perthyn i Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru yw **Cors Goch**. Saif ychydig i'r gogledd o bentref Llanbedrgoch ac i'r de-orllewin o dref Benllech (Cyfeirnof OS: SH 498 813).

Prif nodwedd Cors Goch yw'r gors galchaidd, gyda rhostir asidig ar y tir uwch o'i amgylch. Mae hefyd ardaloedd a laswelltir. Oherwydd yr amrywiaeth yma o gynefinoedd, ceir amrywiaeth fawr o blanhigion ac anifeiliaid.

Sefydlwyd Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru o ganlyniad i'r angen i warchod Cors Goch. Prynwyd tiroedd tair fferm yn yr ardal yma yn 1964, a ffurfiwyd yr ymddiriedolaeth. Yn dilyn apêl yn 2008, cyhoeddwyd fod yr ymddiriedolaeth wedi codi digon o arian i ehangu'r warchodfa yn sylweddol.

## Dolen allanol
* Taflen y warchodfa (PDF) 

Goch
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Llanfair Mathafarn Eithaf
Phil Taylor

Chwaraewr dartiau o Loegr  yw **Philip Douglas Taylor** (ganed 13 Awst 1960).  Ei lysenw yw "The Power". Yn ogystal â'i 15 pencampwriaeth Byd, mae e wedi ennill dros 150 o bencampwriaethau mawr y Byd sydd yn ei wneud y chwaraewr dartiau mwyaf llwyddiannus yn hanes y gêm.

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Chwaraewyr dartiau o Loegr
Morfa Bychan

Pentref arfordirol yng Ngwynedd yw **Morfa Bychan** (). Saif i'r de-orllewin o dref Porthmadog ac i'r dwyrain o Gricieth, ar ochr ogleddol aber Afon Glaslyn lle mae'n cyrraedd Bae Tremadog.

Mae'n lle poblogaidd iawn gan dwristiaid yn yr haf, yn enwedig oherwydd traeth Morfa Bychan, *Black Rock Sands* yn Saesneg, sy'n ymestyn o'r pentref i gyfeiriad Cricieth. Caniateir gyrru ceir ar y traeth yma. Ceir nifer o siopau a thafarnau yma ynghyd â sawl gwersyll carafanau.

Gerllaw mae gwarchodfa natur Morfa Bychan, yn perthyn i Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru, a heb fod ymhell o'r pentref mae'r Garreg Wen, cartref y cerddor Dafydd y Garreg Wen. Y tu ôl i'r pentref ceir bryn Moel y Gest.

250px|bawd|dim|Morfa Bychan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Craig y Cilau

Gwarchodfa Natur Genedlaethol ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, Powys, yw **Craig y Cilau**. Mae'r safle yn glogwyn serth o galchfaen, ar ochr ogleddol Mynydd Llangatwg yng nghymuned Llangatwg, tua 2 filltir i'r de-orllewig o dref Crughywel.

Fe'i dynodwyd yn Warchodfa Natur Genedlaethol yn 1959, yn bennaf oherwydd pwysigrwydd y planhigion a geir yno. Mae ei arwynebedd yn 157 acer. Ceir amrywiaeth o gynefinoedd, yn cynnwys coedwig, y clogwyni a rhostir. Ymhlith y planhigion prin yma mae *Dianthus deltoides*, *Hornungia petraea* a'r boblogaeth fwyaf deueuol ym Mhrydain o *Circaea alpina*. Ceir pum rhywogaeth o'r genws *Sorbus*. Mae tua 50 rhywogaeth a adaeryn yn magu yma, yn cynnwys Mwyalchen y Mynydd a'r Gigfran ar y clogwyni. Ceir nifer o ogofâu yma, ac mae ystlumod yn llochesu yn un ohonynt, Agen Allwedd.

Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Cyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig

[bawd|200px|Baner y [Cenhedloedd Unedig]]
Corff rhyng-lywodraethol o fewn y Cenhedloedd Unedig sy'n cynnwys 47 gwladwriaeth sy'n gyfrifol am gryfhau hyrwyddo ac amddiffyn hawliau dynol o gwmpas y byd yw **Cyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig** neu **CHDCU** (Saesneg: *United Nations Human Rights Council* neu **UNHRC**; Ffrangeg: ''Conseil des droits de l'homme des Nations Unies* neu *CDHNU'').  Crewyd y Cyngor gan Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig ar 15 Mawrth 2006 gyda'r prif fwriad o ymchwilio i sefyllfaoedd lle torrir hawliau dynol a gwneud awgrymiadau i ddatrys y problemau. Mae'n cwrdd yn Ninas Efrog Newydd. Navi Pillay yw'r Uwch Gomisiynydd Hawliau Dynol presennol.

Yn ogystal â chynnal cyfarfodydd cyffredinol, mae CHDCU o bryd i'w gilydd yn cynnal sesiynau arbennig i drafod materion brys. Pwnc y 9fed Sesiwn Arbennig a agorwyd ar 9 Ionawr 2009 oedd "*The grave violations of human rights in the Occupied Palestinian Territory including the recent aggression of the occupied Gaza Strip*", i drafod y sefyllfa ddynol yn Llain Gaza a'r cyhuddiadau fod Israel yn euog o gyflawni trosedd rhyfel yn erbyn y Palesteiniaid yn ei ymosodiad ar y diriogaeth honno.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*   Gwefan CHDCU 

Categori:Hawliau dynol
Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Sefydliadau 2006
Cors Crymlyn

Gwarchodfa Natur Genedlaethol gerllaw dinas Abertawe yw **Cors Crymlyn** (cyfeirir ati yn Saesneg fel *Crymlyn Bog*). Hi yw'r esiampl fwyaf yng Nghymru o gors alcalin ar yr iseldir neu ffen.

Saif y gors i'r dwyrain o ganol Abertawe, mewn ardal oedd unwaith yn aber Afon Clydach ac Afon Nedd. Ar un adeg roedd purfa olew ar ran o'r safle, ac mae hen gamlas Glan-y-wern yn arwain trwy'r warchodfa. Heblaw'r gors ei hun, ceir amrywiaeth o gynefinoedd a rhai planhigion sy'n brin ym Mhrydain, yn cynnwys Plu'r Gweunydd Eiddil, Rhedynen Wyfrdwy, Gwlithlys, Llymfrwynen a Swigenddail Lleiaf. Ceir amrywiaeth o adar yno hefyd, yn cynnwys Rhegen dŵr ac Aderyn y bwn.

bawd|dim|Cors Crymlyn (yn y pellter)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cors Crymlyn, Cornel Natur, BBC Cymru

Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Crymlyn
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Beechwood

Cymuned yn ninas Casnewydd, Cymru, yw **Beechwood**. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 7,594.

Saif fymryn i'r dwyrain o ganol y ddinas, yr ochr draw i Afon Wysg. Cafodd ei henwi ar ôl Tŷ Beechwood, plasdy yn yr ardal. Ceir rhwydwaith ddwys o strydoedd yma, yn bennaf gyda thai a adeiladwyd ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g.

Mae Eglwys Sant Ioan, Maes Kensington, yn adeilad a gynlluniwyd gan John Prichard a J.P. Seddon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Casnewydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Casnewydd (y DU)
Betws, Casnewydd

:''Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).''

Cymuned yn ninas Casnewydd, Cymru, yw **Betws**. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 8,257.

Saif i'r gogledd-orllewin o ganol y ddinas. Ar y ffin rhwng y gymuned yma a chymuned Tŷ-du mae 14 llifddor cangen Crymlyn o Gamlas Sir Fynwy. Adeiladwyd y llifddorau hyn yn 1799, ac maent yn codi'r gamlas 51 medr mewn pellter o ddim ond 0.8&nbsp;km.

Gelwir yr ardal o gwmpas cronfeydd dŵr Ynysfro yn "Swistir Fach". Honnir i John Frost, Siartydd briodi yn Eglwys y Santes Fair yn 1812.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Yn yr etholiadau cyntaf i ethol Comisiynydd yr heddlu ar gyfer Heddlu Gwent yn Nhachwedd 2012, mae'n debyg na wnaeth neb bleidleisio yno o gwbl drwy'r orsaf bleidleisio.

## Ffynonellau
Categori:Cymunedau Casnewydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Casnewydd (y DU)
Brwydr Coed Mametz

Brwydr yn ystod Brwydr Gyntaf y Somme (1916) oedd **Brwydr Coed Mametz**. Gorfodwyd y 38ain Adran (Gymreig) o'r Fyddin Brydeinig i ymosod ar Goed Mametz a digwyddodd yr ymosodiad dros gefnen i gyfeiriad y gogledd, a chanolbwyntiwyd ar safleoedd yr Almaenwyr yn y goedwig, rhwng y 7 Gorffennaf a'r 12 Gorffennaf 1916. Rhwystrwyd y milwyr Cymreig rhag cyrraedd y goedwig ar 7 Gorffennaf gan ddrylliau peiriannol yr Almaenwyr. Ni lwyddodd ymosodiadau'r 17eg Adran a ddilynodd ar 8 Gorffennaf i wella'u safle chwaith.

Wedi ei gynddeiriogi gan ddiffyg symudiad y fyddin Gymreig, ymwelodd Syr Douglas Haig a Henry Rawlinson â phencadlys yr Adran Gymreig er mwyn mynegi eu hanfodlonrwydd. O ganlyniad cafodd yr Uwchfrigadydd Ivor Phillips, y swyddog a reolai'r Uned Gymreig, ei ryddhau o'i swydd.

Trosglwyddodd Haig reolaeth o'r Adran i'r Uwchfrigadydd Watts, cadlywydd y 7fed Adran, a dywedodd wrtho i ddefnyddio'r adran fel yr oedd angen. Cynlluniodd Watts ymosodiad lawn ar gyfer 9 Gorffennaf ond cymerodd y broses gynllunio ychydig amser yn fwy na'r disgwyl ac ataliwyd yr ymosodiad tan y 10 Gorffennaf 1916. Roedd y gorchymyn gweithredu yn blwmp ac yn blaen, gan ddatgan y byddai'r Adran yn ymosod ar y goedwig gyda'r nod o'i "chipio yn llwyr".

Roedd yr ymosodiad ar 10 Gorffennaf yn fwy nag unrhyw ymosodiad a geisiwyd yn flaenorol. Er gwaethaf anafiadau niferus, cyrhaeddwyd ymylon y goedwig yn fuan a dechreuodd peth brwydro gyda'r bayonet cyn iddynt fynd i mewn i'r goedwig ei hun. Cafwyd brwydo ffyrnig yn y goedwig, gyda'r Almaenwyr yn gwrthod ildio'u tir.

Aeth y 14eg Fataliwn Cymreig (Abertawe) i'r ymosodiad gyda 676 o ddynion a chollwyd dros 400 ohonynt, naill ai drwy farwolaeth neu drwy anafiadau. Dioddefodd bataliynau eraill golledion tebyg. Fodd bynnag, erbyn 12 Gorffennaf roedd yr Almaenwyr wedi eu clirio o'r goedwig. Roedd yr Adran Gymreig wedi colli tua 4,000 o ddynion, wedi'u lladd neu'u hanafu yn y brwydro ffyrnig. Ni fyddai'r Adran Gymreig yn cael ei defnyddio mewn ymosodiad torfol arall tan 31 Gorffennaf 1917.

Ym Mametz y gwnaeth y bardd rhyfel Siegfried Sassoon ei ymosodiad unigol ar ffosydd y gelyn ar 4 Gorffennaf 1916, yn ôl ei gofiannau.

Ceir disgrifiad byw o'r brwydro yng Nghoed Mametz yn *In Parenthesis*, nofel fodernaidd a ysgrifennwyd gan y bardd a'r artist gweledol Seisnig o dras Gymreig, David Jones, a gymrodd ran yn y frwydr.

[bawd|dim|500px|*Brwydr Coed Mametz*, paentiad gan [Christopher Williams, 1918]]

Saif y goedwig yno heddiw, wedi'i hamgylchynu gan dir amaethyddol. Gellir gweld ffosydd a lle glaniodd bomiau o hyd. Mae yno gofeb i'r 38ain Adran ger lôn gul sydd tua Lat: 50:00:36N (50.0099) Lon: 2:45:02E (2.7504). Gellir cyrraedd y man hwn trwy deithio o bentref Mametz ar yr heol D64. Mae'r gofeb ar ffurf Draig Goch sy'n rhwygo weiren bigog ar ben plinth 3 medr o uchder.

bawd|dim|Y gofeb ger Coed Mametz

Categori:1916
Coed Mametz
Categori:Cymru yn y Rhyfeloedd Byd
Michael Baxandall

Hanesydd celf  o Gymruoedd **Michael Baxandall, FBA** (18 Awst 1933 – 12 Awst 2008).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

## Llyfryddiaeth
* *Giotto and the Orators*
**Painting and Experience in 15th century Italy* (1972) (Oxford University Press).
**The Limewood Sculptors of Renaissance Germany* (1980) (Yale University Press) * *Patterns of Intention: On the Historical Explanation of Pictures* (1985)
* *Tiepolo and the Pictorial Intelligence* (gyda Svetlana Alpers) (1994)
* *Words for Pictures* (2003)
* *Pictures for words* (2004)
* *Shadows and Enlightenment* (2005)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Hanesyddion celf
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl fu farw o glefyd Parkinson
John Prichard

bawd|200px|Bedd John Prichard ger Eglwys Gaderiol Llandaf

Pensaer o Gymro oedd **John Prichard** (6 Mai 1817 - 13 Hydref 1886). Gwnaeth lawer o waith ar adfer eglwysi, gan arbenigo yn y dull Neo-Gothig.

Roedd John Prichard yn fab i Richard Prichard, rheithor Llangan, Morgannwg. Sefydlodd fusnes fel pensaer yn Llandaf, Caerdydd, a daeth yn bensaer i Esgobaeth Llandaf. Rhwng 1852 a 1863, bu mewn partneriaeth a John Pollard Seddon.

## Adeiladau
*Eglwys Gadeiriol Llandaf, Llandaf (1843–69) adfer.
*Nazareth House, Caerdydd (1851), comisiwn gan John Crichton-Stuart, 3ydd Ardalydd Bute.
*Eglwys y Groes Sanctaidd, Y Bont-faen (1850–2), adfer.
*Eglwys Sant Mihangel, Cwmafon (1851).
*Eglwys y Sentiau Julius ac Aaron, Llanharan (1856–9), adfer.
*Ettington Manor, Stratford-upon-Avon (1858-1862), adfer.
*Eglwys Dewi Sant, Caerdydd (1860–2) (cynllun gwreiddiol).
*Eglwys y Santes Fererid, Y Rhath, Caerdydd (1869–70), comisiynwyd gan John Crichton-Stuart, 3ydd Ardalydd Bute.
*Eglwys Santes Catrin, Baglan (1875–82), adfer.
*Eglwys Santes Fair, Nolton, Pen-y-bont ar Ogwr (cwblhawyd), adeiladu.
*Eglwys Sant Ioan, Maes Kensington, Beechwood, Casnewydd.

Categori:Genedigaethau 1817
Categori:Marwolaethau 1886
Categori:Penseiri o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Edward Zwick

Mae **Edward Zwick **(ganed 8 Hydref 1952, yn Chicago, Illinois) yn gyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilmiau o'r Unol Daleithiau sy'n adnabyddus am ei ffilmiau rhyfel hirion. Derbyniodd B.A. o Harvard ym 1974. Mynychodd y Conservatory AFI a graddiodd gyda gradd Meistr y Celfyddydau Cain ym 1975. Mae ei ffilmiau'n cynnwys *The Last Samurai* (2003) a *Blood Diamond* (2006).

Mae e wedi cael ei ddisgrifio fel "throwback to an earlier era, an extremely cerebral director whose movies consistently feature fully rounded characters, difficult moral issues, and plots that thrive on the ambiguity of authority."

## Ffilmiau
### Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Zwick
* *Special Bulletin* (1983)
* *About Last Night...* (1986)
* *Glory* (1989)
* *Leaving Normal       (1992)
* *Legends of the Fall* (1994)
* *Courage Under Fire* (1996)
* *The Siege* (1998)
* *The Last Samurai* (2003)
* *Blood Diamond* (2006)
* *Defiance'' (2008)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Chicago
Jamie Bell

Mae **Jamie Bell** (ganed 14 Mawrth 1986) yn actor o Loegr sydd wedi ennill BAFTA. Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan y prif gymeriad yn y ffilm *Billy Elliot* (2000), sef y rôl yr enillodd Wobr BAFTA amdano yn 2001.

## Bywgraffiad
Cafodd Bell ei eni yn Billingham, ym mwrdeistref Stockton on Tees, Gogledd-orllewin Lloegr, lle tyfodd i fyny gyda'i fam, Eileen a'i chwaer hŷn. Gadawodd ei dad y cartref teuluol cyn iddo gael ei eni. Mynychodd Bell Ysgol Northfield ac yna ysgol berfformio Stagecoach. Roedd yn aelod o'r Theatr Cerddoriaeth Ieuenctid Cenedlaethol. Ym 1999, cafodd ei ddewis allan o 2000 o fechgyn i chwarae rhan Billy Elliot, bachgen 11 mlwydd oed sy'n digalonni ei frawd a'i dad weddw, dosbarth gweithiol trwy ddechrau ymddiddori mewn ballet.

## Gyrfa
Ers iddo gael y prif ran yn *Billy Elliot*, ymddangosodd Bell fel y gwas cloff mewn addasiad o Nicholas Nickleby, fel milwr ifanc yn *Deathwatch*, fel arddegwr a oedd yn ceisio ffoi yn *Undertow*, fel heddychwr a gariai gwn yn *Dear Wendy* ac fel y Jimmy ifanc yn y fersiwn ffilm o *King Kong* (2005). Hefyd chwaraeodd y prif ran yn *Hallam Foe* a chafodd ei enwebu am y wobr Actor Gorau yn Ngwobrau Ffilmiau Annibynnol Prydain.

Roedd ganddo ddwy rôl mewn ffilmiau yn 2008: yn y ffilm gwyddonias *Jumper* ac yn y ffilm am yr Ail Ryfel Byd *Defiance*. Er y sibrydion, ni fydd yn ymddangos yng nghynhyrchiad y West End o ddrama Peter Shaffer, Equus, wedi iddo dynnu allan o drafodaethau pan na gynigiwyd y cytundeb iddi ar gyfer cynhyrchiad y sioe yn Broadway.

## Bywyd personol
Yn 2005 a 2006, roedd Bell yn canlyn yr actores Evan Rachel Wood - ymddangosodd y ddau ohonynt yn fideo cerddorol y band Green Day, "Wake Me Up When September Ends".

Ar hyn o bryd mae'n trigo yn Ninas Efrog Newydd ac mae hefyd yn perchen ar gartref yn Chelsea, London.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA
Categori:Pobl o Swydd Durham
Categori:Genedigaethau 1986
Gwahaniaeth potensial

Gellir mesur ymddygiad batri yn nhermau'r egni y gall ei gyflenwi i bob coulomb o wefr a symudith o gwmpas y gylched allanol, hynny yw, yn nhermau'r wahaniaeth potensial ar draws ei derfynellau.

### Gweler hefyd
*Batri (trydan)
*Grym electromotif
*Gwrthiant mewnol batri

Categori:Potensialau
West End Llundain

[bawd|dde|Tu fewn marchnad dan dô [Covent Garden yn y West End]]
Mae **West End Llundain** yn ardal o ganol Llundain, Lloegr lle ceir nifer o brif atyniadau twristaidd y ddinas yn ogystal â busnesau, pencadlysoedd a theatrau masnachol y West End.
Dechreuwyd defnyddio'r term ar ddechrau'r 19g i ddisgrifio'r ardaloedd ffasiynol i'r gorllewin o Charing Cross. Mae'r West End yn cynnwys rhannau o fwrdeistrefi Westminster a Camden.

## Strydoedd enwog yn y West End
*Albemarle Street
*Baker Street
*Bond Street
*Carnaby Street
*Charing Cross Road
*Denmark Street
*Gower Street
*Great Marlborough Street
*Great Portland Street
*Harley Street
*Haymarket
*High Holborn
*Kingsway
*Old Compton Street
*Oxford Street
*Park Lane
*Piccadilly
*Regent Street
*Shaftesbury Avenue
*The Strand
*Tottenham Court Road
*Wardour Street

## Sgwarau enwog a syrcasys yn y West End
bawd|Marble Arch
*Sgwâr Berkeley
*Cambridge Circus
*Sgwâr Grosvenor
*Hyde Park Corner
*Sgwâr Leicester
*Sgwâr Manchester
*Marble Arch
*Oxford Circus
*Piccadilly Circus
*Sgwâr Russell
*Sgwâr Soho
*St Giles' Circus
*Sgwâr Trafalgar

## Dolenni allanol
*  http://www.arthurlloyd.co.uk/LondonWestEndTheatres.htm Gwybodaeth ac archifdy am theatrau hanesyddol West End Llundain

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Camden
Categori:Ardaloedd Dinas Westminster
Yr Adfywiad Gothig

[bawd|250px|Rhai adeiladau Neo-Gothig: uwchben - [Palas San Steffan, Llundain; chwith - Cathedral of Learning, Pittsburgh; de - Sint-Petrus-en-Pauluskerk, Ostend.]]

Term am arddull mewn pensaernïaeth yn ystod y 19g a dechrau'r 20g yw'r **Adyfwiad Gothig** neu **Neo-Gothig**.

O'r Dadeni Dysg ymlaen ystyrrwyd pensaernïaeth Gothig yn farbaraidd (yn wir, pan fathwyd y term "Gothig" tua'r un adeg, roedd yn derm dirmygus yn cyfeirio at y Gothiaid) a daeth adeiladau yn yr arddull clasurol yn fwyfwy ffasiynol. Dim ond yn y 19g, pan ddatblygodd delwedd ramantaidd o'r Oesoedd Canol, y bu adfywiad o'r arddull, a ddechreuodd ym Mhrydain. Yn dilyn effeithiau gwaethaf y Chwyldro Diwydiannol roedd llawer o feddylwyr y cyfnod am ddychwelyd at ethos gwaith a Christnogaeth yr Oesoedd Canol, a mynegwyd hyn drwy bensaernïaeth yr oes.

Yng Nghymru, roedd gwaith John Prichard ar eglwysi yn ne-ddwyrain Cymru yn esiampl o'r arddull yma.

Parhaodd defnydd o'r arddull Gothig ar gyfer rhai eglwysi a phrifysgolion yn yr 20g.

## Penseiri
[250px|bawd|chwith|Prif fynedfa'r Hen Goleg, [Aberystwyth, gan John Pollard Seddon]]

* George Frederick Bodley
* William Burges
* William Butterfield
* John Prichard
* A. W. N. Pugin
* George Gilbert Scott
* John Pollard Seddon
* George Edmund Street

Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd