open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baner Libia

Baner drilliw lorweddol gyda stribed uwch coch, stribed is gwyrdd, a stribed canol du gyda seren a chilgant gwyn yn ei ganol yw **baner Libia**.

Yn ystod yr oes drefedigaethol, nid oedd gan Libia faner ei hun. Adeg uno'r tair talaith Cyrenaica, Tripolitania a Fezzan dan y Brenin Idris ym 1947, defnyddiwyd baner Cyrenaica yn faner Teyrnas Unedig Libia. Maes du gyda seren a chilgant gwyn oedd y faner honno, ac ym 1949 ychwanegwyd stribedi gwyrdd a choch i gynrychioli'r ddwy dalaith arall, Tripolitania a Fezzan. Ni newidiodd y faner pan enillodd Libia ei hannibyniaeth ym 1951. Yn sgil ''coup d'état'' gan Muammar al-Gaddafi ym 1969, mabwysiadwyd y lliwiau pan-Arabaidd, coch, gwyn a du, i efelychu baner Chwyldro'r Aifft (1952). Ar ôl i Anwar Sadat, Arlywydd yr Aifft, ymgymodi ag Israel, cyflwynodd Gaddafi faner o faes gwyrdd, lliw Islam, yn Nhachwedd 1977 i symboleiddio ei Chwyldro Gwyrdd. Am nifer o flynyddoedd, hon oedd yr unig faner genedlaethol o un lliw plaen. Yn sgil Chwyldro Libia a dymchwel Gaddafi, adferwyd baner 1949 yn faner genedlaethol Libia ar 3 Awst 2011.

## Baner unlliw
Mae Baner Libia a elwyd yn faner Libia Arabaidd Jamahiriya yn enwog am fod yn faner ag iddi ddim ond maes werdd heb ddim lliw na motiff arall arni. Mabwysiadwyd y faner ar 19 Tachwedd 1977 ac roedd yn cynnwys maes gwyrdd. Hon oedd yr unig faner genedlaethol yn y byd gydag un lliw yn unig yn ystod y cyfnod hwnnw. Fe'i dewiswyd gan arweinydd Libya Muammar Gaddafi i symboleiddio ei athroniaeth wleidyddol (ar ôl ei Lyfr Gwyrdd). Mae'r lliw gwyrdd yn draddodiadol yn symbol o Islam, gan adlewyrchu baneri gwyrdd hanesyddol y Caliphate Fatimid. Yn Libya, roedd gwyrdd hefyd yn lliw a ddefnyddiwyd yn draddodiadol i gynrychioli rhanbarth Tripolitania. Mae'r faner hon yn parhau i gael ei defnyddio gan deyrngarwyr Gaddafi. Roedd gan y faner ddwy fersiwn, un â chymhareb eang ac un arall â chymhareb lai.

## Cyfeiriadau 
Libia
Categori:Libia
Timothy Simons

Mae **Timothy Simons** (ganed 12 Mehefin 1978) yn actor a chomedïwr o'r Unol Daleithiau sy’n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Jonah Ryan yn y gyfres deledu HBO *Veep*. Mae wedi derbyn tri enwebiad am Wobr Gymdeithas yr Actorion Sgrin ar gyfer Perfformiad Rhagorol gan Ensemble mewn Cyfres Gomedi. Mae hefyd wedi cael rolau actio yn y ffilmiau *The Interview*, *Christine* a *The Boss*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Mynwent Artillery Wood

Saif **Mynwent Artillery Wood**, ger pentref bychan Boezinge, Ieper, Gwlad Belg, ac yno y claddwyd 1,307 o filwyr y Rhyfel Byd Cyntaf, ac yn eu plith y bardd Hedd Wyn. Y *Commonwealth War Graves Commission* sy'n gofalu am y fynwent. Ger y fynwent ceir dwy gofeb cenedlaethol - y naill i filwyr Llydaw a'r llall i filwyr Iwerddon; mae'r gofeb i'r milwyr Cymreig oddeutu milltir i ffwrdd, ger y fan lle lladdwyd Hedd Wyn. Tua milltir a hanner o'r fynwent, yn y fan lle lladdwyd Hedd Wyn saif Cofeb y Cymry yn Fflandrys.

Trosglwyddwyd perchnogaeth y fynwent i'r Deyrnas Gyfunol gan Albert I, brenin Gwlad Belg oherwydd "aberth milwyr yr Ymerodraeth Brydeinig" yn y Rhyfel wrth amddiffyn a rhyddhau Gwlad Belg o afael yr Almaen.

Cychwynwyd ar y gwaith o gladdu cyrff y dynion yn 1917 wedi iddynt gael eu lladd ym Mrwydr Pilckem Ridge, a pharhawyd gyda'r gwaith hyd at Mawrth 1918. Yn dilyn Cadoediad 11 Tachwedd 1918 roedd 141 o feddau yno. Symudwyd cyrff o dair mynwent (Gerddi Boesinghe Chateau, Plasty Brissein a Fferm y Capten) a maes y gad, gan godi'r nifer i 1,307.

Artillery Wood Cemetery.JPG|Y porth coffa
Artillery Wood Cemetery, Boezinge, Ieper (Ypres) 17.jpg|Rhesi o feddau
Artillery Wood Cemetery, Boezinge, Ieper (Ypres) 22.jpg|Croes coffa
File:Artillery Wood Cemetery, Boezinge, Ieper (Ypres) 11.jpg|Bedd Hedd Wyn
File:Artillery Wood Cemetery, Boezinge, Ieper (Ypres) 10.jpg|Bedd Francis Ledwidge

Bu farw y ddwy feirdd ar yr un diwrnod, 31 Gorffennaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Hedd Wyn
Categori:Mynwentydd Gwlad Belg
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Boezinge

200px|bawd|Castell Boezinge
Pentref ychydig i'r gogledd o ddinas Ieper, Gwlad Belg, yw **Boezinge** a saif ar ffordd yr N369, i gyfeiriad Diksmuide.

Oamgylch Boezinge yr ymladdwyd sawl brwydr rhwng y cynghreiriaid a'r Almaenwyr, gan gynnwys Brwydr Pilckem Ridge sef y frwydr gyntaf o nifer a ymladdwyd yn yr hyn a elwir yn 'Frwydr Passchendaele' sef Trydydd Brwydr Ypres. Ar y dydd cyntaf o Frwydr Pilckem Ridge y lladdwyd y bugail o Drawsfynydd, Hedd Wyn a gladdwyd tua milltir o'r pentref ym Mynwent Artillery Wood.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Castell Boezinge
*Eglwys Sant Mihangel
*Mynwent Artillery Wood (gyda beddau'r beirdd Hedd Wyn a'r Gwyddel Francis Ledwidge
*Site John McCrae
[chwith|bawd|Golygfa o'r pentref o [Mynwent Artillery Wood|Fynwent Artillery Wood]]

## Gweler hefyd
*Cofeb y Cymry yn Fflandrys, Parc coffa a leolir tua dwy neu dair milltir o'r pentref.

Categori:Pentrefi Gwlad Belg
Tŷ BISF

]]

Math o dŷ yw'r **BISF** a adeiladwyd ar hyd a lled Prydain rhwng 1946 ac 1952 fel rhan o raglen dai y Weinyddiaeth Waith ar ôl yr Ail Ryfel Byd, gyda nifer ohonynt yng Nghymru. Daw'r enw ar y dyluniad o enw'r cwmni a ffurfiwyd i'w hadeiladu: y *British Iron and Steel Federation*. Dyluniwyd y tŷ gan y Pensaer Frederick Gibberd, a fyddai'n mynd ymlaen i ddylunio Eglwys Gadeiriol Fetropolitaidd Lerpwl.

Tra bod y mwyafrif o dai ym Mhrydain wedi eu hadeiladu o waliau o friciau sy'n cynnal toeon a lloriau, mae tŷ BISF wedi'i gynnal gan ffram ddur sydd wedi'i chuddio (yn y dyluniad gwreiddiol) gan blatiau dur ar y llawr uchaf a chan mesh dur wedi'i rendro ar y llawr gwaelod. Roedd y toeon gwreiddiol o alwminiwm neu sement gydag asbestos ynddo, ond mae nifer fawr o'r rhain wedi eu disodli gan doeon modern bellach.

Roedd y BISF yn un o nifer o dai anaferol i gael eu dylunio a'u hadeiladu fel ymateb i'r diffyg tai yn dilyn yr Ail Ryfel Byd. Drwy ddefnyddio dur roedd modd eu creu o flaen llaw mewn ffatrioedd a'u cludo i'r safle, roedd modd adeiladu BISF yn gyflym iawn a hynny gan ddefnyddio gweithlu heb y sgiliau arbennig y byddai eu hangen i adeiladu tŷ confensiynol (megis bricwyr neu seiri coed). Fodd bynnag, roedd cost ariannol adeiladu'r tai yn debyg i dŷ confensiynol o'r un faint.

Er bod y BISF yn dyddio o'r un cyfnod â *pre-fabs* dros-dro megis yr AIROH, ac yn defnyddio rhai o'r un dechnolegau a thechnegau adeiladu, strwythur parhol oedd y BISF erioed ac mae'r mwyafrif helaeth o'r 30,000 a gafodd eu hadeiladu yn dal i sefyll. O'i gynnal a'i gadw yn briodol (fel gydag unrhyw dŷ), dylai tŷ BISF sefyll am yr un hyd ag unrhyw dŷ arall. Ynghŷd â thai Uned Gernyweg a thai Airey, tai BISF oedd un o'r tai parhaol mwyaf cyffredin a adeiladwyd o dan raglen dai y Weinyddiaeth Waith. 

Mae enghreifftiau i'w gweld yng Nghymru yng Nghaerdydd, Casnewydd, Pontypridd, y Rhondda, Abertawe, Aberdâr, Merthyr Tudful, Glynebwy, Cwmbrân a Wrecsam ymysg trefi eraill. Yn Lloegr a'r Alban mae tai BISF i'w gweld yn Llundain, Bryste, Glasgow a nifer fawr o ddinasoedd a threfi eraill. Tai pâr yw mwyafrif y tai BISF, a'r holl rhai yng Nghymru yn unol â'r dyluniad gwreiddiol. Fodd bynnag, roedd modd cyfuno unedau gyda'i gilydd i ffurfio tai rhes o unrhyw hyd, a gwnaethpwyd hynny mewn ambell leoliad. Tai cyngor oedd pob un BISF yn wreiddiol gan eu bod wedi eu hadeiladu ar ran y llywodraeth; fodd bynnag mae nifer nawr wedi'u prynu gan unigolion; mae tai BISF heddiw yn aml wedi'u hadnewyddu gydag ystod o ymddangosiadau ac arddulliau.

## Gweler Hefyd
* Rhaglen dai y Weinyddiaeth Waith yn dilyn yr Ail Ryfel Byd
* Tŷ Uned Gernyweg
* Airey

## Cyfeiriadau
Categori:Tai
Nethaneel Mitchell-Blake

Athletwr Seisnig yw **Nethaneel Mitchell-Blake** (ganwyd 2 Ebrill 1994).

Fe'i ganwyd yn Llundain, yn fab i Joseph Blake ac Audrey Mitchell-Blake. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Jamaica.

Enillodd Mitchell-Blake y fedal aur yn y ras gyfnewid: 4 x 100 m yn y Pencampwriaeth Athledau y Byd 2017 yn Llundain, fel aelod y Tîm GB, gyda Chijindu Ujah, Adam Gemili a Danny Talbot.

Enillodd Mitchell-Blake y fedal arian yn y ras gyfnewid: 4 x 100 m yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau'r Gymanwlad 2022
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Rhedwyr o Loegr
Categori:Sbrintwyr
Siop Dan Evans y Barri

Cyfrol gan Alcwyn Deiniol Evans yw ***Siop Dan Evans y Barri*** a gyhoeddwyd yn 2014 gan Wasg Carreg Gwalch. Man cyhoeddi: Llanrwst, Cymru.

Roedd Siop Dan Evans y Barri yn un o'r siopau mwyaf yng Nghymru rhyw gan mlynedd yn ôl. Yn y diwedd, bu'n rhaid iddi gau oherwydd y newidiadau cyfoes mewn arferion siopa. Yn y gyfrol hon cawn hanes sut y tyfodd gyda thwf y dref drwy ddylanwad un dyn, sef Dan Evans. Bu'r busnes hefyd yn hwb i Gymreigrwydd y Barri, a fu o'r dechrau yn feicrocosm o'r byd gyda'i chymunedau.

Roedd Siop Dan Evans y Barri yn un o'r siopau mwyaf yng Nghymru rhyw gan mlynedd yn ôl. Yn y diwedd, bu'n rhaid iddi gau oherwydd y newidiadau cyfoes mewn arferion siopa.

Mae'n stori sy'n ysbrydoli pobl sydd am fentro ar eu liwt eu hunain ym mhob oes – gan ddangos sut mae cynnwys y gymuned yn y busnes gyda sensitifrwydd a brwdfrydedd. Mae'n oes yn wahanol heddiw, ond yr un yw'r egwyddorion. Yn ogystal ag adrodd y stori mewn geiriau, mae'r gyfrol hon yn cynnwys degau o luniau o bob cyfnod y bu'r siop yn marchnata.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2014
Categori:Prosiect Wici Môn
Llangrannog a Fi

Hunangofiant gan Steff Jenkins ac Elin Williams yw ***Llangrannog a Fi*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Wasg Gomer. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru.

Ymddeolodd Steff Jenkins yn ddiweddar wedi cyfnod hir o wasanaeth yn gyfarwyddwr Gwersyll yr Urdd Llangrannog.

## Yr awdur
Un o'r Creunant yw Steff Jenkins yn wreiddiol. Aeth i Ysgol Gyfun Rhydfelen, ac yno y dechreuodd y daith tuag at Langrannog. Mae'r Urdd wedi bod yn rhan annatod o fywyd Steff ers ei ddyddiau ysgol. Bu'n swog a staff haf am bum mlynedd cyn cael swydd llawn amser gyda'r Urdd fel Trefnydd Ardal Sir Benfro yn 1975. Wedi cyfnod brysur o drefnu gigs, mabolgampau, eisteddfodau a chyfnodau preswyl daeth cyfle yn 1978 iddo fel Dirprwy Reolwr yng Ngwersyll yr Urdd Llangrannog a dyma oedd dechrau ar gyfnod hapus a hir yn Llangrannog.

Yn Llangrannog y cyfarfu a'i wraig, Enfys Beynon Thomas, gan ymgartrefu gyda hi dafliad carreg o'r gwersyll a magu teulu yno. Wedi dros 40 mlynedd o wasanaeth gyda Urdd Gobaith Cymru, ymddeolodd yn Awst 2015. Mae Elin Williams yn dod o ardal Llanbedr Pont Steffan ac yn gyn-athrawes Gymraeg yn Ysgol Dyffryn Teifi. Mae Steff ac Elin yn ffrindiau ac wedi cael hwyl fawr iawn ar gydweithio ar y gyfrol.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
Adam Gemili

Athletwr Prydeinig yw **Adam Gemili** (ganwyd 6 Hydref 1993).

Fe'i ganwyd yn Llundain. Enillodd y fedal arian yn y ras 100 medr yng Ngemau'r Gymanwlad 2014.

Enillodd y fedal aur yn y ras gyfnewid: 4 x 100 m yn y Pencampwriaeth Athledau y Byd 2017 yn Llundain, fel aelod y Tîm GB, gyda Chijindu Ujah, Danny Talbot a Nethaneel Mitchell-Blake. Ers 2020, mae e'n aelod o fwrdd y Gymdeithas Athletau

Ym Mhencampwriaeth Athletau'r Byd 2022 yn Eugene, Oregon, cystadlodd Gemili yn rhagbrofion y ras gyfnewid 4 x 100 metr ond nid yn y rownd derfynol. Fel aelod o'r tîm, fe rannodd y fedal efydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau'r Gymanwlad 2022
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Rhedwyr o Loegr
Categori:Sbrintwyr
Mae Jemison

Gofodwraig a meddyg o'r Unol Daleithiau yw **Mae Carol Jemison** (ganwyd 17 Hydref 1956). Hi oedd yr ofodwraig Americanaidd ddu gyntaf.

Ganwyd yn Decatur, Alabama, a symudodd gyda'i theulu i Chicago yn 3 oed. Graddiodd o'r uwchysgol yn 16 oed ac enillodd raddau mewn peirianneg gemegol ac astudiaethau Affricanaidd-Americanaidd o Brifysgol Stanford. Astudiodd meddygaeth ym Mhrifysgol Cornell a bu'n teithio i Wlad Tai i wirfoddoli mewn gwersyll ar gyfer ffoaduriaid o Gambodia, ac i astudio yng Nghenia. Graddiodd o'r ysgol feddygol ym 1981, a gweithiodd am gyfnod fel meddyg yn Los Angeles. Ymunodd â'r Corfflu Heddwch fel swyddog meddygol yng Ngorllewin Affrica, ac yno gweithiodd ar sawl prosiect ymchwil gan gynnwys datblygu brechlyn ar gyfer hepatitis B. Cafodd ei hyfforddi'n berwyl-arbenigwraig (*mission specialist*) a gweithiodd yng Nghanolfan Ofod Kennedy yn Cape Canaveral wrth wirio meddalwedd y wennol ofod a'i phrosesu ar gyfer ei lansio. Gweithiodd ar y berwyl ofod gyntaf rhwng yr Unol Daleithiau a Japan, STS-47 Spacelab J. Aeth Jemison ar ei thro cyntaf i'r gofod ym Medi 1992 ar y wennol *Endeavour*. Treuliodd mwy nag wythnos mewn orbit o amgylch y Ddaear.

## Cyfeiriadau 
Categori:Americanwyr Affricanaidd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Cornell
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Stanford
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Gofodwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Meddygon o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Alabama
Categori:Pobl o Chicago
Gwenallt: Cofiant D. Gwenallt Jones, 1899-1968

Bywgraffiad D. Gwenallt Jones (Gwenallt) gan Alan Llwyd yw ***Gwenallt: Cofiant D. Gwenallt Jones 1899-1968*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

## Disgrifiad byr
Cofiant i un o feirdd disgleiriaf yr 20g a oedd hefyd yn ysgolhaig a chenedlaetholwr amlwg, a hynny gan gofiannydd a luniodd gofiannau pedwar o gewri llên yr 20g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Jones, D. Gwenallt
Categori:Alan Llwyd
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
Plant y Dyfroedd

Cyfrol gan Aled Islwyn yw ***Plant y Dyfroedd*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Wasg Gomer. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru.

Nofel gyhyrog a difyr gan un o brif awduron Cymru yn dilyn hanes y prifathro Oswyn Morris.

## Adolygiad Cerian Arianrhod 
Yn ôl Cerian Arianrhod, Maestref ddychmygol yng Nghaerdydd yw'r Dyfroedd, a dyma ganolbwynt y nofel, mewn gwirionedd. Mae'n stori sy'n edrych i'r gorffennol ac i'r dyfodol, gan roi cipolwg i ni ar hanes yr ardal a ffawd rhai o'i thrigolion. Lle llwm yw'r Dyfroedd mewn sawl ystyr, lle nad yw gobeithion wastad yn cael eu gwireddu. 

Fe fyddai disgrifiad moel o'r nofel yn awgrymu stori syml. Sôn mae'r gyfrol am Oswyn Morris, prifathro cyntaf Ysgol y Dyfroedd, ac am Rwth, sy'n paratoi cyfrol am hanes yr ysgol ar gyfer ei hanner canmlwyddiant. Ond fe fu raid i Oswyn Morris adael yr ysgol dan gwmwl, wedi cyfnod byr yn unig fel prifathro, ac mae yna anniddigrwydd a diffyg cyfeiriad ym mywyd Rwth. Oes yna wersi y gall Oswyn Morris eu dysgu i Rwth, a beth yw ei fwriadau wrth wneud hynny? Wrth i ni ddod i wybod mwy am fywydau'r ddau brif gymeriad fe ddaw mwy o gwestiynau nag o atebion i'r golwg. 

Mae'r nofel yn blethiad o straeon am fywydau Oswyn Morris a Rwth, o hanesion sy'n cael eu hadrodd gan Oswyn am Ddyfroedd y gorffennol a hefyd o farddoniaeth. Er bod popeth yn cydblethu mae yna naws ychydig yn herciog i'r plethiad, rhywbeth sy'n cadw'r darllenydd ar bigau yn dyfalu beth ddaw nesaf.  

Dywed Cerian ymhellach mai straeon Oswyn Morris am y Dyfroedd yw uchafbwyntiau'r nofel. Mae'r hanesion yn rhai amrywiol iawn, o'r ail 17g hyd at y 1950au, a phlant coll yn clymu pob un stori.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ffuglen
Categori:Nofelau Cymraeg i oedolion
Categori:Aled Islwyn
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
Geri Allen

Pianydd a chyfansoddwraig jazz Americanaidd oedd **Geri Allen** (12 Mehefin 1957 – 27 Mehefin 2017).

Ganwyd Allen ym Mhontiac, Michigan, ond fe'i magwyd yn Netroit. Daeth i'r amlwg fel perfformiwr yn ystod yr 1980au fel rhan o'r mudiad *M-Base*, arddull oedd yn cyfuno elfennau o jazz rhydd gyda cherddoriaeth hip-hop. Roedd Allen yn ymwneud â jazz rhydd drwy gydol ei gyrfa - fe'i clywyd ar nifer o recordiau hwyr Ornette Coleman - heb erioed gamu'n llawn i'r maes hwnnw yn ei recordiau ei hun. Roedd ei harddull bersonol yn y 90au yn cyfuno elfennau rhydd gyda dylanwadau o gerddoriaeth glasurol.

Yn ogystal â bod yn berfformiwr pwysig, enillodd Allen glod fel addysgwraig. Bu'n Athro mewn Cerddoriaeth ym Mhrifysgol Pittsburgh, ac yn gyfarwyddwr ar y rhaglen Astudiaethau Jazz yno.

Bu farw Allen o ganser ar 27 Mehefin 2017 yn 60 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Academyddion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Michigan
Categori:Academyddion Prifysgol Pittsburgh
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Howard
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Pittsburgh
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1950au
Categori:Pobl a aned ym Michigan
Categori:Pobl fu farw yn Philadelphia
Categori:Pobl fu farw o ganser
Llinynnau

Cyfrol gan Aled Lewis Evans yw ***Llinynnau*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Gyhoeddiadau Barddas. Man cyhoeddi: Aberystwyth, Cymru.

Dyma gyfrol ddiweddaraf bardd y ffin sy'n myfyrio ar linynnau perthyn a pherthynas, llinynnau hanfodol a bregus, llinynnau sy'n cynnal ac yn carcharu.

Awdur o Wrecsam yw Aled Lewis Evans. Cyhoeddodd doreth o lyfrau dros y blynyddoedd i blant ac oedolion, yn rhyddiaith a barddoniaeth. *Amheus o Angylion* oedd y gyfrol ddiwethaf o farddoniaeth iddo ei chyhoeddi i Barddas, a hynny yn 2011. Mae Aled yn Diwtor Cymraeg i Oedolion wrth ei waith bob dydd.

## Rhan o adolygiad Lyn Ebenezer
Dyma gyfrol o gerddi rhydd sydd â'u llinellau a'u rhythmau'n disgyn i'w lle yn ddi-feth ac yn dirwyn yn ddi-dor. Ac mae arwyddocâd pellach i'r teitl, fel y nodir ar gefn y gyfrol, sef y llinynnau tyn sy'n cysylltu pawb ohonom. Nodir ymhellach mor fregus y gall y llinynnau hyn fod, o ran teulu, bro, iaith a ffydd, ynghyd â'r modd y gall llinynnau ein cynnal yn ogystal â'n carcharu.

Ceir yma tua 60 o gerddi sy'n amrywio o ran eu themâu – pobl, mannau, profiadau, digwyddiadau.

Fel y nodir eto yn y broliant, clymau perthyn sy'n cysylltu'r llinynnau sy'n deitl i'r casgliad. Ac mae'r llun ar y clawr gan Luned Aaron yn cyfleu hynny. Llun o blentyn ac oedolyn law yn llaw, llun niwlog, atgofus o'r ddau yn crwydro'r hyn a all fod yn gae neu'n draeth dan awyr las.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016

Categori:Prosiect Wici Môn
Aled a'r Fedal Aur

Cyfrol gan Aled Sion Davies a Lynn Davies yw '''''Aled a'r Fedal Aur''''' a gyhoeddwyd yn 2014 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Mae'n gyfrol yn y gyfres Stori Sydyn. Stori'r Pencampwr Paralympaidd, Aled Sion Davies yw hi. Enillodd fedal aur am daflu'r ddisgen a medal efydd am daflu'r siot yng Ngemau Paralympaidd Llundain 2012. Yn 21 mlwydd oed roedd yn un o'r athletwyr ieuengaf yn nhîm Prydain ac yn un o'r rhai mwyaf llwyddiannus.

## Rhan o adolygiad Trefor Jones
Mae'n sôn am ei uchelgais ac am siom fawr 2013. Esbonia'r dosbarthiadau gwahanol, y dylanwad mae nawdd yn ei gael ar berfformiadau a swyddogaeth y pwyllgor sy'n rheoli holl gampau'r athletwyr anabl. 

Disgrifia Aled yr amheuon a'r anawsterau wrth i gyffuriau a'r camddefnydd ohonynt amharu ar degwch y cystadlu. Cyfeiria'n benodol at ei brofiad yn Seland Newydd pan gafodd enillydd y fedal aur ei ddiarddel. Pwysleisia'r rheidrwydd i fod yn ofalus ac yn gyfrifol wrth ystyried cymryd meddyginiaeth o unrhyw fath. Mae'r stori hefyd yn ein tywys i wledydd ar hyd a lled y byd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2014
Categori:Prosiect Wici Môn
Gwyllgi (nofel)

Cyfrol gan Alun Cob yw ***Gwyllgi*** a gyhoeddwyd yn 2013 gan Wasg Gomer. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru.

Dyma'r olaf yn y drioleg o nofelau am anturiaethau'r cymeriad Oswyn Felix, y perchennog tafarn o Fangor wrth iddo fentro ar antur gymhleth arall sy'n plethu gwleidyddiaeth a phêl-droed, gangsters a phuteiniaid. Mae'n ddilyniant i *Pwll Ynfyd* a *Tarw Pres*.

Mae Alun Cob yn byw wrth droed y Garn yng Ngarndolbenmaen, Gwynedd, gyda'i wraig, Hawis. Aeth i Ysgol Dyffryn Nantlle, Pen-y-groes. Mae wedi gweithio am flynyddoedd yn y byd cerddoriaeth, gyda Recordiau'r Cob ym Mangor.  Bu hefyd yn berchennog ar ei siop ei hun, Recordiau'r Ci Du, Caernarfon, a enwyd ar  ôl ei gi ffyddlon, Wmffra.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ffuglen
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Categori:Nofelau Cymraeg i oedolion
Categori:Prosiect Wici Môn
Waldo: Cofiant Waldo Williams 1904-1971

Bywgraffiad Waldo Williams gan Alan Llwyd yw ***Waldo: Cofiant Waldo Williams 1904-1971*** a gyhoeddwyd yn 2014 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

## Disgrifiad byr
Yn ôl Bobi Jones, cydnabod Waldo Williams: "Cymeriad mytholegol yw Waldo bellach". Mae'r cofiant hwn - y cofiant cyntaf erioed i Waldo Williams - yn chwilio am y dyn y tu ôl i'r fytholeg. Ond nid am y dyn yn unig y chwilir, ond am y bardd, yr heddychwr a'r ymgyrchwr, y brawdgarwr a'r brogarwr, y cenedlaetholwr a'r doniolwr.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Williams, Waldo
Categori:Alan Llwyd
Categori:Llyfrau Cymreig 2014
Categori:Waldo Williams
Categori:Prosiect Wici Môn
Baldassare Castiglione

Diplomydd, gŵr llys, a llenor o'r Eidal yn ystod y Dadeni oedd **Baldassare Castiglione** (6 Rhagfyr 1478 – 2 Chwefror 1529) sy'n enwocaf am ei lyfr cwrteisi *Il libro del cortegiano* (1528).

Ganwyd yn Casatico yn ardal Mantova i deulu bonheddig. Cafodd ei addysg yn ysgol ddyneiddiol Giorgio Merula a Demetrius Chalcondyles, ac yn llys Ludovico Sforza ym Milan. Dychwelodd i Mantova ym 1499 i weithio i'r ardalydd Francesco Gonzaga, ac ym 1504 fe symudodd i weithio i Guidobaldo da Montefeltro, Dug Urbino. Cafodd ei ddanfon i Rufain ym 1513 fel llysgennad y dug newydd, Francesco Maria della Rovere, ac yn ddiweddarach fe weithiodd i'r pab. Aeth i Sbaen ym 1525 fel llysgennad y pab, ac yno y bu farw yn Toledo.

Ysgrifennodd *Il libro del cortegiano* yn y cyfnod 1513–18, a chyhoeddwyd y llyfr yn Fenis ym 1528. Ffurf ymgom sydd i'r gwaith, ac ymddangosa cyfeillion yr awdur, gan gynnwys Pietro Bembo, Ludovico da Canossa, Bernardo da Bibbiena, a Gasparo Pallavicino, yn trafod nodweddion y llyswr delfrydol: graslonrwydd, *sprezzatura*, hwyl, huodledd, ac anrhydedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Catholigion o'r Eidal
Categori:Diplomyddion o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1478
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg y Dadeni
Categori:Marwolaethau 1529
Categori:Pobl a aned yn Lombardia
Categori:Pobl fu farw yn Sbaen
Carwyn: Yn Erbyn y Gwynt

Cyfrol gan Alun Gibbard yw ***Carwyn: Yn Erbyn y Gwynt*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Cofiant cynhwysfawr i Carwyn James (1929-83), athro ac awdur, darlledwr a gwleidydd, chwaraewr rygbi rhyngwladol a hyfforddwr disglair, ond enaid clwyfus, serch hynny. Trafodir amryfal agweddau ar ei fywyd a'i waith ynghyd â chydnabod ei gyfraniad cyfoethog i fywyd cyhoeddus Cymru. Cynhwysir 88 o luniau, nifer ohonynt yn rhai nas cyhoeddwyd o'r blaen.

Wedi dros chwarter canrif o ddarlledu ar deledu a radio yn y Gymraeg a'r Saesneg, mae Alun Gibbard bellach yn awdur amser llawn. Erbyn hyn mae wedi cyhoeddi dros ugain o lyfrau ffeithiol greadigol yn y ddwy iaith. Roedd ei gyfrol *Who Beat the All Blacks?* ar restr fer y *British Sports Book Awards* 2013 ac yn yr un flwyddyn, bu'n gadeirydd panel beirniaid Llyfr y Flwyddyn. Mae hefyd yn cyfrannu'n wythnosol i gylchgrawn Golwg.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Gweithiau gan Alun Gibbard

Categori:Prosiect Wici Môn
Gyrru drwy Storom

Cyfrol gan nifer o awduron yw ***Gyrru drwy Storom*** a olygwyd gan Alaw Griffiths ac a gyhoeddwyd yn 2015 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Mae 1 o bob 4 ohonom yn dioddef o salwch meddwl, ac yn y gyfrol arloesol hon cawn hanes profiadau rhai sydd wedi cael eu heffeithio ganddo, trwy gyfrwng eu cerddi, eu llythyrau, eu dyddiaduron a'u hysgrifau. Trafodir y salwch yn gwbl yn gignoeth, ac er bod y profiadau'n ddirdynnol, gwelir bod gwella a bod yn obeithiol am y dyfodol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ffuglen
Categori:Nofelau Cymraeg i oedolion
Categori:Llyfrau Cymreig 2015
Categori:Prosiect Wici Môn
Awen Iwan

Casgliad o ysgrifau yw ***Awen Iwan*** a gyhoeddwyd yn 2014 gan Gyhoeddiadau Barddas. Man cyhoeddi: Aberystwyth, Cymru.

Casgliad o ysgrifau sy'n edrych ar waith y bardd Iwan Llwyd; ceir cyfraniadau gan Twm Morys, Myrddin ap Dafydd, Manon Wynn Davies, Guto Llwyd Dafydd, Osian Rhys Jones, Gwyn Thomas, Llion Jones, Alan Llwyd ac Iwan Bala.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau
Categori:Llyfrau Cymreig 2014
Categori:Prosiect Wici Môn
Hen Wlad fy Nhadau (blodeugerdd)

Blodeugerdd gan amryw o awduron a cherddorion yw ***Hen Wlad fy Nhadau (cyfrol)*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan *Pictures to Share*. Man cyhoeddi: Tattenhall, Swydd Gaer.

Blodeugerdd o ddyfyniadau, cerddi a chaneuon Cymraeg (gydag is-deitlau Saesneg), a ddyluniwyd yn arbennig ar gyfer y rhai sydd â dementia. Cynhwysir darluniau pwerus a thestun print bras, ynghyd â DVD o *Ysbryd Cymru* gyda'r gyfrol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Blodeugerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
Haf o Hyd? (cyfrol o straeon byrion)

:''Erthygl am gasgliad o straeon byrion yw hon. Am nofel o'r un enw gan Geraint Lewis gweler Haf o Hyd.* 
Casgliad o straeon byrion gan nifer o awduron yw ***Haf o Hyd?**'' a gyhoeddwyd yn 2016 gan Wasg y Bwthyn. Man cyhoeddi: Caernarfon, Cymru.

## Disgrifiad byr
Yr haf ydy pwnc pob un o straeon byrion y gyfrol amrywiol hon. Ceir storïau gan Mari Gwilym, Annes Glynn, Aled Islwyn, Lleucu Roberts, Haf Llewelyn, Rhian Owen, Non Tudur, Llio Maddocks, Heiddwen Tomos, Gareth Evans-Jones a Gwen Lasarus.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
Fy Nghar Cyntaf

Cyfrol o atgofion gan nifer o awduron yw ***Fy Nghar Cyntaf*** a gyhoeddwyd yn 2013 gan Wasg y Bwthyn. Man cyhoeddi: Caernarfon, Cymru.

## Disgrifiad byr 
Llyfr sy'n rhoi cyfle i ddwsin o bobol hel atgofion am eu car cyntaf - eu hanturiaethau wrth yrru'r car, ar hyn yr oedden nhw yn ei wneud oddi fewn y car! Ceir cyfraniadau gan Harri Parri, Angharad Tomos, Mari Gwilym, Heulwen Hâf, Ifan Jones Evans, Siân Thomas, Gari Wyn, Rhys Jones, Idris Charles, Eleri Huws, Emlyn Richards a Buddug Medi.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Categori:Prosiect Wici Môn
I'r Gad: Hanner Canrif o Brotestio dros y Gymraeg

Cyfrol sy'n olrhain y mudiad iaith yng Nghymru, gan nifer o awduron, yw '''''I'r Gad: Hanner Canrif o Brotestio dros y Gymraeg''''' a gyhoeddwyd yn 2013 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Llyfr lluniau a geiriau sy'n olrhain hanes protest yng Nghymru hyd heddiw. Am y tro cyntaf, mae Arwel Vittle wedi casglu ynghyd y goreuon o luniau protest dros y degawdau. Mae'r casgliad gweledol trawiadol yn weithiau gan rai o ffotograffwyr gorau Cymru gan gynnwys Geoff Charles, Ray Daniel, Jeff Morgan a Marian Delyth.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Llyfrau am Gymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Categori:Prosiect Wici Môn
Bywyd wrth Ben-ôl Buwch

Hunangofiant dyn tarw potel gan y dyn ei hun, Aneurin Davies, gyda chymorth ei fab Terwyn Davies, yw ***Bywyd wrth Ben-ôl Buwch*** a gyhoeddwyd yn 2014 gan Wasg Gomer. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru.

Atgofion yn llawn hiwmor iach gan y dyn tarw potel, Aneurin Davies o Geredigion. 

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2014
Categori:Prosiect Wici Môn
Cenedligrwydd, Cyfiawnder a Heddwch

Casgliad o ysgrifau gan amryw o awduron yw ***Cenedligrwydd, Cyfiawnder a Heddwch*** a gyhoeddwyd yn 2013 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Dyma gasgliad o ysgrifau sy'n trafod rhai o oblygiadau cenedligrwydd gan gynnwys, trafodaeth ar Genedlaetholwyr amlwg fel Gwynfor Evans, a chomiwnyddion Cymru, gan nodi'n arbennig y goblygiadau sydd ynghlwm â chenedligrwydd, o safbwynt y cysyniad o gyfiawnder.

E. Gwynn Matthews y golygydd y gyfroil; cyn ymddeol yr oedd Gwynn Matthews yn diwtor ym Mhrifysgol Cymru, Bangor. Ei brif ddiddordebau athronyddol yw Hegel ac Idealaeth Brydeinig. Ef yw Llywydd yr Adran ar Cydlynydd Cyhoeddiadau. Ymhlith ei gyhoeddiadau mae: *Hegel* (Cyfres Y Meddwl Modern); *Yr Athro Alltud*: Bywyd a Gwaith Syr Henry Jones a *Francis Fukuyama and the End of History* (gyda Howard Williams a David Sullivan).

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau gwleidyddol

Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Categori:Prosiect Wici Môn
Ffarwél i Freiburg

Cyfrol lenyddol gan Angharad Price yw *** Ffarwél i Freiburg: Crwydriadau Cynnar T.&nbsp;H. Parry Williams*** a gyhoeddwyd yn 2013 gan Wasg Gomer. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

Mae'r gyfrol yn bwrw golwg ar yrfa gynnar y bardd T. H. Parry-Williams gan olrhain bywyd a gwaith y bardd rhwng 1887 a thua 1919, sef cyn cyfnod y gweithiau sy'n ffurfio'r canon. Mae Angharad yn tywys y darllenydd o Ryd-Ddu i Aberystwyth, Rhydychen, Freiburg a Pharis.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg

Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Categori:Prosiect Wici Môn
Tommo - Stori'r Sŵn Mawr

Cyfrol o straeon gan Andrew Thomas a Terwyn Davies yw '''''Tommo: Stori'r Sŵn Mawr''''' a gyhoeddwyd yn 2014 gan Wasg Gomer. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru.

Cyfrol yn llawn o ddarluniau a straeon difyr yn adrodd hanes y DJ bywiog a swnllyd Andrew "Tommo" Thomas (neu i roi ei enw llawn: Andrew Paul Thomas) o Aberteifi, un o gyflwynwyr y prynhawn ar Radio Cymru. Un o Grymych yw ei dad.

Gadawodd yr ysgol cyn gynted ag y medrai, cario'r post, cynnal discos yn Aberteifi ac yn Sbaen, torri beddau, gweithio mewn siop cigydd, ac yna dechrau darlledu ar Radio Ceredigion. Nodir fod nifer o ddarlledwyr adnabyddus wedi dechrau eu gyrfaoedd yn gweithio'n ddi-dâl ar yr orsaf honno. 

Mae'r darlun o sut mae'r gorsafoedd masnachol, lleol hyn yn cael eu rhedeg yn agoriad llygad, ac mae'n amlwg eu bod yn llefydd delfrydol i ddysgu'r grefft os yw'r egni a'r awydd gennych chi. Ac mae gan Tommo lond sied wair o egni a brwdfrydedd. Ar yr adeg yr unwyd gorsafoedd radio y de-orllewin – Radio Ceredigion, Radio Sir Benfro, Radio Sir Gâr, Scarlet FM a Nation Hits yn ardal Abertawe – roedd e'n gwneud pum rhaglen yr un pryd ar bum gorsaf wahanol! Ac yn gwneud y cyhoeddiadau ar Barc y Scarlets ar brynhawniau Sadwrn. 

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2014
Categori:Prosiect Wici Môn
Beibl.Net

Cyfieithiad newydd o'r Beibl i'r Gymraeg yw ***Beibl.Net*** a gyhoeddwyd yn 2015 gan Gymdeithas y Beibl.

Dyma'r Beibl mewn iaith hawdd i'w deall. Mae *beibl.net* wedi'i gyfieithu o'r ieithoedd gwreiddiol (Hebraeg a Groeg) i Gymraeg llafar, syml - sy'n ei wneud yn addas ar gyfer pobl ifanc, dysgwyr ac i Gymry o bob oed sydd am ddeall neges y Beibl.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Y Beibl Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2015
Categori:Prosiect Wici Môn
Nansi (drama)

Drama gan Angharad Price yw ***Nansi*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Theatr Genedlaethol Cymru. Man cyhoeddi: Caerfyrddin, Cymru.

Prif gymeriadd y ddrama yw'r delynores Nansi Richards a deithiodd o Faldwyn i Lundain ac yna i America, wrth iddi swyno'i chynulleidfaoedd â'i dawn a'i hysbryd rhyfeddol. Yn y 1920au a'i gyrfa ar ei hanterth, mae telynores enwocaf Cymru yn sefyll ar groesffordd: a oes lle i gariad arall yn ei bywyd, heblaw'r delyn?

Magwyd Angharad Price ym Methel, Arfon. Graddiodd mewn ieithoedd modern yng Ngholeg yr Iesu Rhydychen, a chafodd ddoethuriaeth am ei hastudiaeth o ryddiaith Gymraeg y 1990au. Enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Tyddewi 2002 gyda'r nofel *O! Tyn y Gorchudd* (Gomer) ac enwyd y gyfrol yn Llyfr y Flwyddyn 2003. Mae Angharad yn uwch ddarlithydd yn Adran y Gymraeg, Prifysgol Bangor.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Talcen Caled

Cyfrol gan Alun Gibbard yw ***Talcen Caled*** a gyhoeddwyd yn 2014 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Stori wedi ei gosod yn ystod cyfnod cythryblus Streic Glowyr Prydain yn 1984/85 yw hon: streic a welodd falurio diwydiant glo de Cymru. Mae'r nofel sy'n canolbwyntio ar y tensiynau rhwng y streicwyr, a'r rhai sy'n torri'r streic.

Wedi dros chwarter canrif o ddarlledu ar deledu a radio yn y Gymraeg a'r Saesneg, mae Alun Gibbard bellach yn awdur amser llawn. Erbyn hyn mae wedi cyhoeddi dros ugain o lyfrau ffeithiol greadigol yn y ddwy iaith. Roedd ei gyfrol *Who Beat the All Blacks?* ar restr fer y *British Sports Book Awards* yn 2013 ac yn yr un flwyddyn, bu'n gadeirydd panel beirniaid Llyfr y Flwyddyn. Mae hefyd yn cyfrannu'n wythnosol i gylchgrawn Golwg.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i oedolion
Categori:Gweithiau gan Alun Gibbard
Categori:Llyfrau Cymreig 2014

Categori:Prosiect Wici Môn
Y Nant (cyfrol)

Nofel ddictectif gan Bet Jones yw ***Y Nant*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Nofel ddictectif wreiddiol, am ddirgelwch llofruddiaeth yn Nant Gwrtheyrn yn ystod cwrs pen wythnos lle mae saith o gymeriadau amrywiol yn dod i loywi eu Cymraeg.

Ganed Bet Jones ym mhentref Trefor ond mae bellach yn byw yn y Bontnewydd ger Caernarfon. Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Sir Ddinbych 2013 am ei nofel *Craciau*. Cyhoeddodd dair nofel arall, sef *Beti Bwt*, *Gadael Lennon* a *Cyfrinach Craig yr Wylan*.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ffuglen
Categori:Nofelau Cymraeg i oedolion
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
Bryn y Crogwr

Nofel fer gan Bethan Gwanas yw ***Bryn y Crogwr*** a gyhoeddwyd yn 2015 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Dyma un o gyfrolau'r gyfres Stori Sydyn. Nofel arswyd yw hi am goediwr sy'n cael profiadau rhyfedd wrth drin hen dderwen sy'n mynd 'nôl i Owain Glyn Dŵr.

Daw Bethan o Rydymain, Meirionnydd ychydig filltiroedd o fferm Gwanas lle y'i magwyd. Graddiodd mewn Ffrangeg ym Mhrifysgol Aberystwyth cyn gwneud amryw swyddi, yn cynnwys gweithio gyda'r VSO yn Nigeria. Mae ar hyn o bryd yn cyflwyno'r rhaglen *Ar y Lein* ar S4C. Mae’n un o nofelwyr mwyaf toreithiog Cymru ac yn wyneb cyfarwydd ar raglenni garddio S4C.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Bethan Gwanas
Categori:Ffuglen
Categori:Llyfrau Cymreig 2015
Categori:Nofelau Cymraeg i oedolion
Categori:Prosiect Wici Môn
Gwnewch Hyn ...

Myfyrdodau crefyddol gan Beti-Wyn James yw ***Gwnewch Hyn ...*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Gyhoeddiadau'r Gair. Man cyhoeddi: Chwilog, Cymru.

Cyfrol wreiddiol gan Beti-Wyn James yn cynnwys 20 myfyrdod sy'n addas ar gyfer gwasanaethau Cymun.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Crefydd yng Nghymru
Categori:Llyfrau am grefydd
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
Pijin

Cyfrol gan Alys Conran yw ***Pijin*** a gyfieithwyd i'r Gymraeg gan Sian Northey ac a gyhoeddwyd yn 2016 gan *Parthian Books*. Man cyhoeddi: Aberteifi, Cymru.

Mae fan hufen iâ yn stryffaglu i fyny'r allt trwy gawod o genllysg. Rhed bachgen a merch ar ei hôl a'i dilyn i'w byd hud a lledrith. Clywir eu lleisiau yn adrodd stori sy'n chwalu muriau plentyndod gan atsain ar draws y blynyddoedd. *Pigeon* oedd teitl y llyfr gwreiddiol.

## Alys Conran (yr awdur)
Mae ffuglen, barddoniaeth a chyfieithiadau Alys wedi ennill sawl gwobr iddi, gan gynnwys y *Bristol Short Story Prize* a'r *Manchester Fiction Prize*. Ar ôl astudio Llenyddiaeth Saesneg yng Nghaeredin cwblhaodd radd MA mewn ysgrifennu creadigol ym Manceinion. Mae hefyd wedi cynnal prosiectau oedd yn rhoi cyfle i garfanau o'r boblogaeth yng Ngogledd Cymru, nad ydynt yn draddodiadol yn ymwneud ag ysgrifennu creadigol a darllen, i wneud hynny. Dyfarnwyd ysgoloriaeth iddi'n ddiweddar i ysgrifennu ail nofel. 

## Sian Northey (cyfieithydd)
Mae Sian Northey yn awdur profiadol mewn sawl maes. Dewiswyd ei nofel *Yn y Tŷ Hwn* (Gomer, 2011) ar gyfer "silff lyfrau" Cyfnewidfa Lên Cymru, roedd ei chyfrol gyntaf o gerddi, *Trwy Ddyddiau Gwydr* (Carreg Gwalch, 2013) ar restr fer Llyfr y Flwyddyn, mae wedi ysgrifennu sawl nofel i blant ac mae'n rhan o dîm sgriptio *Pobol y Cwm*. Ym maes cyfieithu mae ei diddordebau a'i phrofiad yr un mor eang, gan amrywio o lyfrau ffeithiol a hunangofiannau i farddoniaeth.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales
## Gweler hefyd
* Sgymraeg
* Creol
* Jargon
* Slang

## Cyfeiriadau
Categori:Ffuglen
Categori:Nofelau Cymraeg i oedolion
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
I Botany Bay

Nofel gan Bethan Gwanas yw ***I Botany Bay*** a gyhoeddwyd yn 2015 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Dyma nofel hanesyddol uchelgeisiol a hynod ddarllenadwy fydd yn cadw'r darllenydd yn awchu am fwy. Dilynir hanes Cymraes go iawn o'r enw Ann Lewis, merch ifanc o deulu cyffredin o Ddolgellau a gafodd waith mewn siop deiliwr yn y dref cyn iddi gael ei chludo ar daith gyffrous i ben draw'r byd.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ffuglen
Categori:Nofelau Cymraeg i oedolion
Categori:Bethan Gwanas
Categori:Llyfrau Cymreig 2015
Categori:Prosiect Wici Môn
Arwyn Herald - Hunangofiant Ffotograffydd Papur Newydd

Hunangofiant gan Arwyn "Herald" Roberts yw ***Arwyn Herald: Hunangofiant Ffotograffydd Papur Newydd*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Wasg Carreg Gwalch. Man cyhoeddi: Llanrwst, Cymru.

Magwyd Arwyn Roberts yn Rhosgadfan, lle cychwynodd ar ei yrfa gyda ''Phapurau'r Herald'' 40 yn ôl, fel cysodydd. Yn fuan wedyn, symudodd i fyd ffotograffiaeth, a dod yn wyneb cyfarwydd ledled Cymru yn ogystal â'i ardal enedigol.

Brodor o Rosgadfan ydy Arwyn Roberts, ac mae'n wyneb cyfarwydd yn eisteddfodau a gwyliau Cymru gyda'i gamera. Cafodd ei urddo i'r Orsedd er Anrhydedd yn 2005 dan yr enw barddol Arwyn Herald. Cyhoeddodd gyfrol am gau ffatri Friction Dynamics yng Nghaernarfon ar y cyd ag Ian Edwards a Trystan Pritchard yn 2006, *Drwy Lygad y Camera* yn 2010 a *Pobol Arwyn Herald* yn 2012.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
Genres y Cywydd

Cyfrol ar gywyddau Beirdd yr Uchelwyr gan Bleddyn Owen Huws yw ***Genres y Cywydd*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Seren. Man cyhoeddi: Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru.

Hon yw'r gyfrol gyntaf erioed i ganolbwyntio ar y gwahanol fathau o gywyddau a genid gan Feirdd yr Uchelwyr, sef y beirdd proffesiynol ac amatur a ganai yng Nghymru rhwng tua 1330 a 1600.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
Y Cylch Brith

Addasiad Cymraeg o'r stori "The Speckled Band" gan Arthur Conan Doyle yw ***Y Cylch Brith*** a gyhoeddwyd yn 2014 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Addasiad Cymraeg o *The Speckled Band*, stori fer enwocaf Syr Arthur Conan Doyle am un o ddirgelion hynotaf y ditectif enwog Sherlock Holmes.

* Eitem ar restr gyda bwledi
## Y cyfieithydd
Daw Eurwyn Pierce Jones o'r Bala a chafodd yrfa broffesiynol ddifyr. Yn 30 oed gadawodd yrfa mewn peirianwaith offerynnau hedfan a llywio awyrennau i raddio mewn Cymraeg ym Mhrifysgol Aberystwyth, ac yna i weithio fel athro ysgol uwchradd. Am yr 20 mlynedd ddiwethaf bu'n gyfieithydd ar-y-pryd Cymraeg-Saesneg.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ffuglen
Categori:Nofelau Cymraeg i oedolion
Categori:Arthur Conan Doyle
Categori:Llyfrau Cymreig 2014
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Sherlock Holmes
Categori:Llyfryddiaeth Arthur Conan Doyle
O Ffyrgi i Ffaro

Hunangofiant Bryan Jones ganddo ef ei  hun a Terwyn Davies yw ***O Ffyrgi i Ffaro*** a gyhoeddwyd yn 2015 gan Wasg Gomer. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru. Ceir 136 o luniau yn y gyfrol.

Mae Terwyn Davies yn byw yng Nghwmffrwd, Caerfyrddin. Ef yw cyd-awdur *Bywyd wrth Ben-ôl Buwch* a ''Tommo - Stori'r Sŵn Mawr''. Ef hefyd oedd cynhyrchydd rhaglen Tommo ar Radio Cymru.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2015
Categori:Prosiect Wici Môn
O Gricieth i Kathmandu

Hunangofiant gan Bob Owen yw ***O Gricieth i Kathmandu*** a gyhoeddwyd yn 2015 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Hunangofiant yr Athro Robert Owen, llawfeddyg orthopedig o Gymru sydd wedi byw bywyd i'r eithaf. Fe'i magwyd ar fferm ger Llanystumdwy a chafodd ei hyfforddiant yn Ysbyty Guy's cyn gweithio fel ymgynghorydd yn y Gogledd ac fel academydd yn Lerpwl. Mae wedi teithio'n eang yn Affrica a Nepal, gan rannu ei wybodaeth am orthopedeg.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2015
Categori:Prosiect Wici Môn
Brychan Llŷr - Hunan-Anghofiant

Hunangofiant  Brychan Llyr ganddo ef ei hun ac Alun Gibbard yw ***Brychan Llŷr: Hunan-Anghofiant*** a gyhoeddwyd yn 2013 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Y canwr o Aberteifi sy'n agor ei galon am ei frwydr ag alcoholiaeth mewn modd cignoeth a gonest. Trafodir hefyd ei gyfnod yn brif leisydd y band Jess a'i ddeng mlynedd yn gerddor proffesiynol yn yr Eidal, ynghyd â'i hanesion yn cystadlu ym myd peryglus rasio ceffylau pwynt i bwynt ac yn gyflwynydd teledu.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Categori:Gweithiau gan Alun Gibbard

Categori:Prosiect Wici Môn
Tir a Môr (cyfrol)

Cyfrol gan Bryn Williams a Catrin Beard yw ***Tir a Môr*** a gyhoeddwyd yn 2015 gan Wasg Gomer. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru.

Dyma gyfrol gyntaf o ryseitiau yn y Gymraeg gan y cogydd Bryn Williams. Mae'r gyfrol ddarluniadol yma'n cynnwys ryseitiau amrywiol, o gyrsiau cyntaf, pysgod, bwyd môr a chigoedd i bwdinau, diodydd, jam a bwydydd i'w coginio yn yr awyr agored. Yn ogystal, cyflwynir hanes magwraeth wledig Bryn yn Nyffryn Clwyd, a'i ddatblygiad yn un o gogyddion mwyaf llwyddiannus ac adnabyddus Cymru.

Mae Bryn Williams yn gogydd adnabydddus sy'n hanu o Ddinbych yn wreiddiol. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Twm or Nant, Dinbych, Ysgol Uwchradd Glan Clwyd, Llanelwy, a Choleg Llandrillo cyn iddo symud i Lundain a Pharis. Dysgodd ei grefft o dan law cogyddion sêr Michelin fel Marco Pierre White a Michel Roux Jr.. Ef yw perchennog Bwyty Odette's ym Mryn y Brinllu, Llundain. Daeth i amlygrwydd gyntaf ar y rhaglen deledu *Great British Menu* yn 2006.

Mae ryseitiau Bryn i'w gweld yn ei lyfr ''Bryn's Kitchen* (2011) a *For the Love of Veg'' (2013) ond dyma'i gyfrol gyntaf yn Gymraeg. Ef yw cyflwynydd y gyfres *Cegin Bryn* ar S4C. Mae Bryn wedi agor tŷ bwyta ym Mae Colwyn. Derbyniwyd Bryn i Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Dinbych, 2013.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau bwyd a diod Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2015
Categori:Prosiect Wici Môn
Super Furries, Prins Seeiso, Miss Siberia - A Fi

Hunangofiant Carl Clowes yw ***Super Furries, Prins Seeiso, Miss Siberia - A Fi*** a gyhoeddwyd yn 2016 gan Y Lolfa. Man cyhoeddi: Tal-y-bont, Cymru.

Mae Carl Clowes yn adnabyddus yn lleol, yn genedlaethol ac yn rhyngwladol am ei frwydrau dros yr iaith ac yn sylfaenydd Canolfan Iaith Nant Gwrtheyrn.

Daeth yn Gadeirydd sylfaenol Dolen Cymru, y mudiad fu'n gyfrifol am adeiladu pont rhwng Cymru a Lesotho ers 1985  y ddolen gyntaf o'i fath yn y byd. Bellach, mae'n Is-gennad Anrhydeddus Lesotho yng Nghymru. Yn Anrhydeddau 2012, cafodd O.B.E. am wasanaethau i'r gymuned ar Ynys Môn. Yn ymgyrchydd brwd yn erbyn Wylfa B a wedi llunio 'Maniffesto Môn  yn sicrhau gwaith cynaliadwy ar Ynys Môn'. Bu'n ymgeisydd Plaid Cymru yn etholaeth Maldwyn yn 1979, 1983 ac 1987. Mae'n falch iawn o'i deulu a'i blant - mae dau ohonynt yn aelodau o grŵp y Super Furry Animals.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
Ffoi Rhag Anwes Ffawd

Darlith gan Ceri Davies yw ***Ffoi Rhag Anwes Ffawd*** a gyhoeddwyd yn 2014 gan Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Man cyhoeddi: Aberystwyth, Cymru.

Yn y ddarlith hon mae Ceri Davies yn trafod *Antigone* ac *Oidipos Frenin*, dwy ddrama sydd ymhlith y mwyaf oesol o drasiedïau'r Groegiaid, a chyfieithiadau Cymraeg ohonynt gan Owen Jones (1833-99), W. J. Gruffydd (1881-1954) ac Euros Bowen (1904-88).

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau

Categori:Llyfrau Cymreig 2014
Categori:Prosiect Wici Môn
Y Wisg Gymreig Draddodiadol

Cyfrol gan Chris S. Stephens yw ***Y Wisg Gymreig Draddodiadol*** a gyhoeddwyd yn 2014 gan Wasg Gomer. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru.

Dyma lyfryn dwyieithog am hanes gwisg draddodiadol Cymru.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Cymru
Categori:Llyfrau am lên gwerin Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2014
Categori:Prosiect Wici Môn