open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chicago (gwahaniaethu)

**Chicago**, Illinois yw'r drydedd ddinas fwyaf yn yr Unol Daleithiau.

Gall **Chicago** gyfeirio at:

## Llefydd
* Chicago, Western Cape, De Affrica
* Afon Chicago, Illinois

## Ym myd adloniant
* Chicago (band)
** *Chicago* (albwm), gan y band 
* *Chicago*, drama gan Maurine Dallas Watkins, a berfformiwyd gyntaf ym 1926
* *Chicago* (ffilm 1927), yn seiliedig ar ddrama 1926
* *Chicago* (sioe gerdd), perfformiwyd gyntaf ym 1975, yn seiliedig ar ddrama 1926
* *Chicago* (ffilm 2002), yn seiliedig ar sioe gerdd 1975
----
Britannia Prima

[bawd|dde|350px|Amffitheatr [Corinium Dobunnorum|Corinium]]

Talaith Rufeinig ar Ynys Prydain oedd **Britannia Prima**. Roedd yn un o'r pedair talaith a grëwyd tua 293, dan yr ymerawdwr Diocletian; y tair arall oedd Britannia Secunda, Maxima Caesariensis a Flavia Caesariensis.

Roedd Britannia Prima yn cynnwys ardaloedd sydd yn cyfateb i Gymru a gorllewin Lloegr heddiw. Credir bod ei phrifddinas yn *Corinium* neu *Corinium Dobunnorum* (Cirencester, yn Swydd Gaerloyw heddiw).

## Llyfryddiaeth 
* Roger White *Britannia Prima: the Romans in the west of Britain* (The History Press, 2007) ISBN 978-0752419671

## Dolenni allanol 
* http://www.vanderbilt.edu/AnS/Classics/roman_provinces/britain/image21.htm Map o'r taleithiau Rhufeinig ar Ynys Prydain

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Erwydd

Mewn hen nodiant, cyfres o bum llinell lorweddol a phedwar bwlch yw'r **erwydd**, gyda phob llinell a bwlch yn cynrychioli traw cerddorol gwahanol fel arfer. Mewn nodiant offerynnau taro, mae lleoliad y nodau yn cynrychioli gwahanol offerynnau taro.

## Gweler hefyd
*Hen nodiant
*Nodiant cerddorol

Categori:Nodiant cerddorol
Maurine Dallas Watkins

Newyddiadurwraig a dramodydd Americanaidd oedd **Maurine Dallas Watkins** (27 Gorffennaf 1896 – 10 Awst 1969).

Ganwyd yn Louisville, Kentucky a mynychodd Ysgol Uwchradd Crawfordsville, cyn mynd i bum coleg gwahanol (gan gynnwys Coleg Hamilton, Prifysgol Transylvania, Coleg Butler (Indianapolis), a Choleg Radcliffe). Ar ôl ei gyfnod yn y colegau hyn, cafodd swydd fel newyddiadurwr gyda'r Chicago Tribune.

Tra'n gweithio fel newyddiadurwr, gweithiodd ar ddau lofruddiaeth ym 1924 ac achos llys Belva Gaertner, cantores cabaret a Beulah Sheriff Annan. Canolbwyntiodd Watkins ar elfennau cyffrogarol y ddwy achos, dwy "jazz babies" a gafodd eu harwain ar gyfeiliorn gan ddynion ac alcohol, a phortreadodd Beulah fel y "beauty of the cell block" a Belva fel "most stylish of Murderess Row."

Adroddodd Watkins am achos enwog Leopold a Loeb ond yn fuan wedi hyn gadawodd byd newyddiaduriaeth er mwyn ysgrifennu dramâu, gan astudio ym Mhrifysgol Yale o dan arweiniad George Pierce Baker. Tra yno, ysgrifennodd hanes y ddau achos ar ffurf ffuglen, gan ei alw'n wreiddiol "The Brave Little Woman", yna "Play Ball" (y fersiwn hawlfraint cyntaf: sgript cyn-gynhyrchu), ac yn olaf "Chicago". Daeth Beulah Annan yn "Roxie Hart", Belva Gaertner "Velma Kelly", Albert Annan "Amos Hart", a chyfunwyd y ddau gyfreithiwr, William Scott Stewart a W. W. O'Brien, i greu cymeriad "Billy Flynn". (Ymddengys mai O'Brien oedd y tebygrwydd agosaf).

Ysgrifennodd Watkins tua ugain o ddramâu, ond "Chicago" oedd y mwyaf llwyddiannus. Teithiodd i Hollywood i ysgrifennu sgriptiau, gan gynnwys y comedi Libeled Lady (1936) gyda William Powell, Myrna Loy, Jean Harlow, a Spencer Tracy.

Diflannodd Watkins o fyd y theatr yn ystod y 1940au. Dioddefodd o gancr ar ei wyneb a adawodd creithiau ac erbyn 1968, prin y'i gwelwyd o gwbl tu allan i'w fflat. Daeth yn Gristion a gadawodd ei ffortiwn o dros $2,300,000 i gynnal cystadlaethau a chadeiriau mewn astudiaethau Beiblaidd mewn rhyw ugain prifysgol, gan gynnwys Princeton.

## Ffilmograffiaeth
**Chicago* (1927) (drama)
**Up the River* (1930)
*''Doctors' Wives* (1931)
**Play-Girl* (1932)
**The Strange Love of Molly Louvain* (1932) (drama *Tinsel Girl*)
**No Man of Her Own* (1932)
**Child of Manhattan* (1933)
**Hello Sister* (1933) (di-gredyd)
**The Story of Temple Drake* (1933) (di-gredyd)
**Professional Sweetheart* (1933)
**Search for Beauty* (1934)
**Strictly Dynamite* (1934) (stori)
**A Wicked Woman* (1934) (deialog)
**Libeled Lady* (1936)
**Up the River* (1938) (stori)
**I Love You Again* (1940) (stori)
**Roxie Hart* (1942)
**Easy to Wed* (1946)
**Chicago'' (2002) (drama)

## Dolenni allanol
* Chicago Guns Gin Jazz 
* Proffil Prifysgol Transylvania 

Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Chicago
Evita (sioe gerdd)

Sioe gerdd gan Andrew Lloyd Webber ydy ***Evita***, gyda geiriau gan Tim Rice. Adrodda'r sioe gerdd hanes bywyd yr arweinydd gwleidyddol yr Ariannin, Eva Perón, ail wraig arlywydd yr Ariannin Juan Perón. Mae'r stori'n dilyn hanes bywyd cynnar Evita, ei gyrfa actio, ei esgyniad i bŵer, ei gwaith elusennol, ei rhan yn y mudiad ffeministaidd a'i marwolaeth.

Dechreuodd "Evita" fel albwm cysyniadol ym 1976. Yn sgîl ei lwyddiant, cafwyd cynyrchiadau yn West End Llundain ym 1978 ac ar Broadway flwyddyn yn ddiweddarach. Gwnaed ffilm o'r sioe gerdd ym 1996, *Evita*, a oedd yn serennu Madonna ac Antonio Banderas. Arweiniodd hyn at adfywiad yn Llundain yn 2006, a gwelwyd nifer o gynhyrchiadau cenedlaethol a rhyngwladol a recordiwyd nifer o albymau gyda'r castiau.

## Rhestr o Ganeuon (cynhyrchiad gwreiddiol Broadway) 
Categori:Sioeau cerdd 1978
Categori:Sioeau cerdd Broadway
England First Party

Plaid genedlaetholgar Seisnig fechan yw'r **England First Party** (EFP) (**Plaid Lloegr yn Gyntaf**). Roedd ganddi ddau gynghorydd ar Gyngor Blackburn gyda Darwen rhwng 2006 a 2007. Mae'n cael ei chyfrif yn blaid asgell dde eithafol ac mae rhai yn ei disgrifio fel plaid neo-Natsïaidd.

Fe'i ffurfiwyd yn 2004 gan Mark Cotterill a fu'n sylfaenydd ac ymgeisydd Ffrindiau Americanaidd Plaid Genedlaethol Prydain (BNP). Beth bynnag, dechreuodd ef anghytuno â Phlaid Genedlaethol Prydain yn wleidyddiol, ac felly sefydlodd EFP ar ôl gadael Plaid y Cenedlaetholwyr Gwyn (*White Nationalist Party*).

Mae Plaid Lloegr yn Gyntaf wedi beirniadu cenedlaetholdeb Prydeinig ac yn cefnogi cenedlaetholdeb Seisnig. Roedd y mwyafrif o'u haelodau yn gynaelodau o Blaid Genedlaethol Prydain, fel ei hymgeisydd, Mark Cotterill.

Mae Plaid Lloegr yn Gyntaf hefyd yn credu mai goddefgarwch tuag at bobl hoyw sy'n gyfrifol fod yr afiechyd AIDS yn lledu.

## Polisïau
Mae polisïau'r blaid ar gyfer Lloegr yn cynnwys:
* Atal mewnfudo a chychwyn rhaglen i anfon pob "mewnfudwr an-Ewropeaidd" yn ôl i'w gwledydd gwreiddiol.
* Sefydlu Lloegr annibynnol gyda'i senedd ei hun "o fewn Ynysoedd Prydeinig ffederal".
* Adfer y gosb eithaf am bobl a geir yn euog o lofruddio, pedoffilia a theyrnfradwriaeth.
* Adfer cosb corfforol am droseddau fel lladrad tŷ, troseddau rhywiol a delio mewn cyffuriau.
* Lloegr i dynnu allan o Undeb Ewrop a bod yn annibynnol.
* Cael gwared ar bob "ffydd a chrefydd an-Ewropeaidd ynghyd â chael gwared o'u holl mosgiau a themlau".
* Diddymu'r BBC a chyrff eraill am ei fod yn "rhy ryddfrydig".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Cenedlaetholdeb Seisnig
Categori:Neo-Natsïaeth
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Lloegr
Categori:Pleidiau cenedlaetholgar
Blaenhonddan

Cymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Blaenhonddan**. Mae'n cynnwys pentrefi Aberdulais, Bryncoch a Llangatwg. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 11,141.

Fe'i rhennir yn wardiau etholiadol Gogledd Bryncoch, De Bryncoch a Llangatwg. Ceir olion caer Rufeinig *Nidum* yn y gymuned, a Rhaeadr Aberdulais, sy'n awr yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Roedd plasdy Cadoxton Lodge, sydd yn awr wedi ei ddymchwel, yn gatref teulu Tennant. Roedd aelodau'r teulu yma yn cynnwys Winifred Coombe Tennant ("Mam o Nedd") a Dorothy, gwaig Henry Morton Stanley.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Mecaneg glasurol

Defnyddir **mecaneg glasurol** i ddisgrifio mudiant gwrthrychau macrosgopig o taflegrynnau i rhannau peiriannau ffatri, yn ogystal â gwrthrychau seryddiaethol megis gwennol ofod, planedau, ser a galaethau. Mae'n cynhyrchu canlyniadau dibynnadwy o fewn y parthau yma, ac mae'n un o'r pynciau fwyaf yn gwyddoniaeth, peirianneg a techoleg.


Categori:Ffiseg glasurol
Clasurol
Moel Hiraddug

Saif **Moel Hiraddug** (Cyfeirnod OS: SJ063785 ) gerllaw pentref Diserth yn Sir Ddinbych ac mae bryngaer ar ei gopa - y bryngaer mwyaf gogleddol o'r gadwyn sy'n ymestyn ar gopaon Bryniau Clwyd. Darganfuwyd plat copr wedi ei addurno yno, plat sy'n dyddio yn ôl i'r 2g C.C. ac sy'n cael ei ddefnyddio fel logo gan CPAT (Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys).

## Bryngaer Moel Hiraddug
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: FL012. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Mae'r waliau allanol yn fwy na'r cyffredin ac yn mesur oddeutu 2400 troedfedd o hyd a rhwng 240 - 480 troedfedd o led. Wynebu'r De-ddwyrain mae'r fynedfa i'r gaer a gellir gweld olion cylchoedd o'i mewn. Arwynebedd y fryngaer yw 12 ha.

Mae llawer o'r rhannau gogleddol o'r gaer wedi'i dinistrio gan fwyngloddio am nicl a cobalt.

## Hiraddug
Yn nhrefgordd ganoloesol Hiraddug, ger y mynydd, ganed y bardd ac ysgolhaig Dafydd Ddu o Hiraddug (bu farw tua 1370).

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol 
* Llun o dlws haearn ac efydd a ddarganfuwyd yno 
* ffotograff o rannau o darian o 100CC a ddarganfuwyd yma

Categori:Bryngaerau Sir Ddinbych
Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Frenni Fawr

Copa ym mynyddoedd y Preselau yn Sir Benfro yw'r **Frenni Fawr**. Saif ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, i'r gogledd-ddwyrain o bentref Crymych ac i'r dwyrain o'r briffordd A478 (Cyf OS SN205350).

Ceir pump beddrod o Oes yr Efydd ar y bryn. Gerllaw mae Cadair Facsen, sy'n gyfeiriad ar chwedl Macsen Wledig.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 395 metr (1296 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Tachwedd 2008.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Frenni Fach

Copa ym mynyddoedd y Preselau yn Sir Benfro yw'r '*Frenni Fach*. Saif i'r dwyrain o bentref Crymych a'r briffordd A478, ac i'r gogledd o bentref Tegryn (Cyf OS SN225349). Mae ychydig i'r dwyrain o gopa uech y Frenni Fawr.

Ceir beddrod o Oes yr Efydd ar y bryn.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Benfro
Pen-y-fâl

Bryn yn y Mynydd Du yw **Pen-y-fâl**, hefyd **Mynydd Pen-y-fâl** neu **Y Fâl** (Saesneg: *Sugar Loaf* neu *The Sugar Loaf*). Saif tua 2 filltir i'r gogledd ddwyrain o dref y Fenni yn Sir Fynwy; .

Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 183metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.
bawd|chwith|160px|Copa Pen-y-fâl

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd) a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 596 metr (1955 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Carnedd gron Pen-y-fâl
*Coetir Pen-y-fâl (SoDdGA)
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Fynwy
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Dewey
Ffordd yr A479

Priffordd yn ne-ddwyrain Cymru yw'r **A479**. Mae'n cychwyn mewn cyffordd a'r briffordd A470 gerllaw Llyswen, ychydig i'r gogledd o Talgarth, ac yn arwain tua'r de heibio Bronllys a Talgarth, yna'n dilyn afon Rhiangoll tua'r de trwy Cwmdu a Tretŵr, cyn ymuno a'r A40 ychydig i'r gogledd-orllewin o dref Crughywel.

A479
Afon Rhiangoll

250px|bawd|Afon Rhiangoll i'r gogledd o Gwmdu

Afon yn ne Powys sy'n llifo i mewn i afon Wysg yw **Afon Rhiangoll** (weithiau **Afon Rhiaingoll**). Am ran helaeth ei chwrs mae'n llifo trwy Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

## Cwrs
Tardda'r afon ar lethrau gogleddol Waun Fach yn y Mynydd Du. Llifa tua'r gorllewin, cyn troi tua'r de ger Cwmfforest a llifo heibio llechweddau dwyreiniol Mynydd Troed. Mae'n llifo yn gyfochrog a'r briffordd A479 heibio pentrefi Cwmdu a Felindre a gerllaw Tretŵr, cyn ymuno ag afon Wysg ychydig i'r de o Dretŵr.

Rhiangoll
Rhiangoll
Ruth Ellis

**Ruth Ellis** (9 Hydref 1926 – 13 Gorffennaf 1955) oedd y ferch olaf i ddioddef y gosb eithaf yn y Deyrnas Unedig.

Ganed hi fel **Ruth Neilson** yn y Rhyl. Roedd ei mam, Bertha, yn ffoadur o Wlad Belg, a'i thad, Arthur Hornby, yn ganwr soddgrwth o Fanceinion. Symudodd y teulu i Lundain yn 1941.

Yn 1953, roedd yn gweithio fel rheolwraig clwb nos, pan gyfarfu a David Blakely. Datblygodd carwriaeth rhyngddynt, ond erbyn dechrau 1955, roedd ef yn dechrau colli diddordeb. Ar 10 Ebrill 1955, saethodd Ruth chwech ergyd o rifolfyr ato y tu allan i dafarn Magdala , a chyhoeddwyd ef yn farw yn yr ysbyty.

Wedi ei chael yn euog o lofruddiaeth mewn prawf yn yr Old Bailey yn Llundain, condemniwyd hi i farwolaeth. Codwyd deiseb yn gofyn am drugaredd iddi, ond gwrthododd yr Ysgrifennydd Gwladol, Gwilym Lloyd George, ymryrryd. Gorfodwyd Pennaeth y Carchar i alw am gymorth ychwanegol wrth yr heddlu pan ddaeth torf o 500 i du allan y carchar. Llwyddodd canran o'r protestwyr i dorri drwy linell yr heddlu, gan daro ar ddrws y carchar yn galw ar Ellis i weddïo gyda hwy.

Cyrhaeddodd y dienyddiwr, Albert Pierrepoint, yn y carchar y diwrnod cynt ar ôl iddo deithio o Preston, Swydd Gaerhirfryn. Roedd torf wedi ymgynnull o amgylch Carchar Holloway i aros am y dienyddiad. Fe'i crogwyd hi yn y carchar 18 munud yn ddiweddarach a rhoddwyd y wybodaeth am ei marwolaeth y tu allan i'r carchar.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Llofruddion o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o'r Rhyl
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o lofruddiaeth
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Gwreiddyn Semitaidd

↔Mae'r rhan fwyaf o ferfau ac enwau yn yr ieithoedd Semitaidd yn deillio o wreiddyn tair cytsain dansoddol. Ni ellir yngan y gwreiddyn cytseiniol hwn ond fe ffurfir ffurfdroadau a geiriau perthynol drwy ychwanegu llafariaid rhwng y cytseiniaid mewn gwahanol gyfuniadau. Mae gan y rhan fwyaf o wreiddiau dair cytsain, ond ceir rhai â dwy neu bedair.   

## Gwreiddyn tair cytsain
Dyma enghraifft o rai o'r ffurfiau sy'n deillio o'r gwreiddyn tair cytsain *k-t-b* sydd yn golygu "ysgrifennu" neu "ysgrifen" yn gyffredinol.

 
:''Dalier sylw: Seiniau ffonetig unigol yw'r ffrithiolion Hebraeg "kh" a "bh", sef "ch"  a "f"  y Gymraeg. Defnyddir y symbolau uchod er mwyn dangos eu cysylltiad â'r gwreiddyn cytseiniol pur.''

## Tarddiad dwy-gytseiniol rhai o'r gwreiddiau tair-cytseiniol
Noder er bod y rhan fwyaf o'r gwreiddiau yn Hebraeg yn dair-cytesiniol, roedd nifer ohonynt yn ddwy-gytseiniol yn wreiddiol, e.e. y berthynas rhwng גזז √ g-z-z ‘cneifio’, גזמ √ g-z-m ‘ysgythru’ a גזר √ g-z-r ‘torri’ . Mae Ghil'ad Zuckermann yn dadansoddi bod y gwreiddyn Hebraeg שקפ √ sh-q-p "edrych drwy" yn deillio o קפ √ q-p "plygu tuag at" wedi'u rhoi i mewn i'r patrwm berfol shaé. Ymddenys y patrwm hwn yn nifer o ferfau, e.e. שטפ √ sh-ţ-p ‘golchi, gwlychu’, a ddaw o טפ √ ţ-p ‘gwlyb’, yn ogystal â שלכ √ sh-l-k ‘achosi i fyd a ddaw o’ לכ √ l-k ‘mynd’.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*S-L-M

Categori:Ieithoedd Semitaidd
Categori:Morffoleg ieithyddol
Cwmdu

Gallai **Cwmdu** neu **Cwm-du** gyfeirio at:

*Cwmdu, Abertawe
*Cwmdu, Powys
*Cwm-du, Sir Gaerfyrddin

;Gweler hefyd
*Llanfihangel Cwm Du gyda Bwlch a Chathedin
Cwmdu, Powys

Pentref yng nghymuned Llanfihangel Cwm Du gyda Bwlch a Chathedin, Powys, Cymru, yw **Cwmdu**, weithiau **Cwm-du**, hefyd **Llanfihangel Cwm Du**. Saif yn ne'r sir, yn y Mynydd Du, ar briffordd yr A479 rhwng Talgarth a Tretŵr. Llifa Afon Rhiangoll heibio'r pentref. Saif yng nghymuned Llanfihangel Cwm Du gyda Bwlch a Chathedin.

Mae'n gyrchfan boblogaidd i dwristiaid, yn enwedig i gerddwyr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Roedd y canwr Labi Siffre yn byw yma am bron i 30 mlynedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel Cwm Du gyda Bwlch a Chathedin
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Mynydd Troed

Copa yn y Mynydd Du yw **Mynydd Troed**. Saif tua thair milltir i'r de o dref Talgarth a dwy filltir i'r gogledd-ddwyrain o bentref Llangors, Powys; . Mae'r copa ar ochr ogleddol crib sy'n ymestyn o'r gogledd-orllewin i'r de-ddwyrain.

Saif ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

## Dosbarthiad 
Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 323metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Is-Hewitt a Nutall . Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 609 metr (1998 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Marilyn
Is-Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Is-y-coed

Pentrefan a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam yw **Is-y-coed**, hefyd **Isycoed**. Saif i'r dwyrain o ddinas Wrecsam, ger afon Dyfrdwy.

Mae'n cynnwys rhan ddwyreiniol Stad Ddiwydiannol Wrecsam. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 348.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd 
Bangor Is-y-Coed

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam
Cefn Ogo

Ogof ger Abergele, Sir Conwy ydy **Cefn Ogo** (neu Cefn Gogo) a thua 750 metr i'r de-ddwyrain o Ogof Bontnewydd sydd ag olion Hen Oes y Cerrig (neu Paleolithig). Mae'n un o nifer o ogofâu sydd wedi'u lleoli yng nghymuned Cefnmeiriadog, Sir Ddinbych; 

Mae ceg yr ogof mor anferthol fel y'i galwyd unwaith gan William Davis yn ei lyfr 'hand-book for the Vale of Clwyd' fel *one of the most spacious and magnificent caverns in Europe*. Mae ceg yr ogof yn 50 troedfedd o uchter, gyda stalactites yn diferu o'r nenfwd mewnol. Gellir ymlwybro tua deugain medr i mewn i'r ogof cyn dod at rwystr, ac ni chredir fod neb wedi mynd ymhellach na'r dŵr hwn.

## Cadw
Mae'r heneb hon wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r Rhif SAM unigryw: DE115.  Ceir ogof arall gerllaw, sef **Ogof Bontnewydd**;  ac a gofrestrwyd gyda Rhif SAM: DE116.

## Llyfryddiaeth
Green, S. a E. Walker (1991) *Ice Age hunters: neanderthals and early modern hunters in Wales* (Caerdydd: Amgueddfa Genedlaethol Cymru)
The Archaeology of Clwyd gan Gyngor Sir Clwyd, 1991.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cefn Ogo ar wefan The Modern Antiquarian

Categori:Hen Oes y Cerrig yng Nghymru
Categori:Ogofâu Sir Ddinbych
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Parc Cinmel

bawd|Parc Cinmel
Plasty yr Arglwydd Dinorben ym Mae Cinmel, Sir Ddinbych oedd **Parc Cinmel** (Saesneg: *Kinmel Park*) a llosgwyd ef i'r llawr ar 27 Medi 1841. Mae'r porth allanol agosaf at Abergele, ger yr hen ffordd fawr, yn un hynod o grand, gyda phen gafr bob ochor i'r fynedfa. Roedd Gwersyll Cinmel yma am rai blynyddoedd ac yna safle Ysgol Glan Clwyd a pharc manwerthu ar hyn o bryd (2009).

## Tarddiad yr enw
Tywysog ydy ystyr 'mael' ond ni wyddom at ba dywysog mae'r enw'n cyfeirio. Cilmel oedd yr enw gwreiddiol, gyda 'cil' yn golygu 'nook' yn Saesneg, ac mae'r enw yn cael ei gofnodi yn gyntaf yn 1311 fel "*Kilmayl*".

## Neuadd Cinmel
:''Ni dylid cymysgu'r plasty hwn gyda neuadd Castell Gwrych, gerllaw.''

Dywed traddodiad fod Oliver Cromwell wedi ymweld â'i gyfaill Colonel Carter (a'i wraig Ms Holland a etifeddodd y plasty). Codwyd y plasty gwreiddiol gan y Llwydiaid, mae'n debyg. Cyn tynnu'r hen le i lawr roedd un stafell a elwid yn 'Stafell Gromwell'. Disgrifiwyd y plasty yn 1856 fel *well studded with majestic timber, and herds of deer... the principal external feature of the house is a magnificant Ionic portico. The enterance hall and staircase are enriched with marble columns, and the elegantly proportioned and superb dining room, all in perfect style of keeping...* 

bawd|Neuadd Cinmel
Mae'r plasty presennol wedi ei godi ar gyfer teulu W. T. Hughes, perchennog Mynydd Parys yn yr 1860au gan y pensaer William Eden Nesfield. Dywedodd Nikolaus Pevsner fod y plasty yn garreg filltir yn hanes pensaernïaeth. Roedd yn y plasty ystafell arbennig i smwddio papur newydd. Yn yr 20ed ganrif, symudodd teulu'r Hughesiaid i Hendregyda (Maenor Cinmel) ac yna i Goed Bedw (Plas Cinmel). Roedd 52 ystafell wely ynddo a lle i 60 o weision a morynion.

Heddiw, Dickon Fetherstonhaugh yw'r perchennog ac mae 5,000 o erwau i'r stad a thros 1,000 o geirw.

Yn 2015, roedd y neuadd ar restr o'r 10 adeilad Fictoraidd yng ngwledydd Prydain sydd mewn y mwyaf o berygl, yn ôl y Gymdeithas Fictoraidd.

## Gwersyll milwrol Cinmel
Codwyd y gwersyll cyntaf yma yn 1914 i hyfforddi'r milwyr Cymreig (milwyr Kitchener). Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf cadwyd 17,000 o filwyr o Ganada yn gwersyll (Kinmel Camp) - ar eu ffordd o Ffrainc i ddal cwch adref o Lerpwl. Cafwyd gwrthryfel ganddynt yn erbyn eu meistri a saethwyd 12 ohonynt. Claddwyd y milwyr ym mynwent Yr Eglwys Farmor, Bodelwyddan. Doedd dim digon o wlâu, roedd y lle'n fudur a disgrifiwyd y bwyd 'yn debyg iawn i gibau moch'.

Ar 4 Mawrth, aeth un o'r 21 gwersyll yno, sef 'Camp Montreal' ar streic. Ar 9 Mawrth cyhoeddodd yr awdurdodau mai 5 oedd wedi marw. Mae cymaint o gamarwain wedi bod ynghylch yr holl wrthryfel fel nad ydym bellach yn sicr o'r hyn a ddigwyddodd, ond cred rhai iddynt gael eu saethu.

## Gweler hefyd
*Teulu Carter, Cinmel, Dinbych

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Llun awyr o'r Neuadd ar wefan Coflein

Categori:Plasdai Conwy
Categori:Hanes Conwy
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd yng Nghymru
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Afon Llia

Afon yn ne Powys yw **Afon Llia**. Mae'n gorwedd o fewn Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Ceir tarddle'r afon ar lechweddau dwyreiniol Fan Nedd a llechweddau gorllewinol Fan Dringarth yn y Fforest Fawr, lle mae nifer o nentydd yn ymuno i ffurfio'r afon. Mae'n llifo tua'r de am 5&nbsp;km (3 milltir) cyn ymuno ag Afon Dringarth i ffurfio Afon Mellte.

Ffurfia Dyffryn Llia un o'r bylchau isaf dros y grib o dywodfaen sy'n ymestyn rhwng Llandeilo a'r Fenni. Ceir Maen Llia ym mlaenau'r dyffryn, carreg sy'n dyddio o Oes yr Efydd. Yn ddiweddarach, roedd ffordd Rufeinig rhwng Castell-nedd ac Aberhonddu yn arwain trwy'r dyffryn, ac yn y 19g agorwyd ffordd dyrpeg rhwng Abertawe ac Aberhonddu trwy'r dyffryn. ceir maes parcio a safle picnic ym Mlaen Llia.

## Gweler hefyd 
* Maen Llia

Llia
Llia
Afon Mellte

bawd|Sgŵd Clun-gwyn ar Afon Mellte

Afon yn ne Cymru yw **Afon Mellte**. Ffurfir yr afon pan mae Afon Llia ac Afon Dringarth yn ymuno, i'r gogledd o bentref Ystradfellte. Mae'n llifo tua'r de trwy Ystradfellte (Cyfeirnod OS: SN9313) i gyrraedd Pontneddfechan, lle mae'n ymuno ag Afon Nedd Fechan i ffurfio Afon Nedd.

Llifa'r afon dan y ddaear am bellter o chwarter milltir ger Porth yr Ogof, wrth groesi calchfaen Garbonifferaidd. Mae wedi creu system eang a chymhleth o ogofâu yma. Ychydig yn is, mae'r afon yn disgyn dros gyfres o raeadrau; y mwyaf adnabyddus yw Sgŵd Clun-gwyn, Sgŵd Isaf Clun-gwyn a Sgŵd y Pannwr.

Mae'r rhan fwyaf o ddyffryn yr afon yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig, Dyffrynoedd Nedd a Mellte a Moel Penderyn, ac Ardal Gadwraeth Arbennig, Coedydd Nedd a Mellte.

Mae'n bosib mai disgrifiad o gyflymder yr afon sydd wrth wraidd ei henw 'mellt' neu o bosibl enw personol megis Bedwellte (Mellte). Ymddengys yr enw mewn llawysgrif yn gyntaf yn 1136.

## Cyfeiriadau 
Mellte
Mellte
Categori:Amgylchedd Powys
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ym Mhowys
Teulu Salusbury

Tirfeddianwyr cyfoethog yn ardal Dyffryn Clwyd oedd y **teulu Salusbury** neu'r **Salbriaid** (neu Salisbury, Salsbri, Salesbury neu Salbri). Roedden nhw'n noddwyr y celfyddydau ac fe'u nodweddwyd yn y ddrama *The Phoenix and the Turtle* gan William Shakespeare a gweithiau eraill. Cododd y teulu mewn grym yn bennaf trwy gefnogi'r Tuduriaid oedd yn cynyddu mewn pwer.

## Hanes
Syr **John Salusbury** (m. 1289) a sefydlodd y teulu ac ef a sefydlodd Brodordy Dinbych, sef priordy Carmelaidd yn nhref Dinbych. Sefydlodd nifer o'i ddisgynyddion deuluoedd dylanwadol, uchelwrol a Chymreig iawn megis Lleweni (Dinbych) a'r Rug (Edeirnion).

Roedd **John Salusbury** (neu **Sion y Bodiau**; cyn 1520 - 1578), o Leweni yn swyddog sirol, un o deulu pwerus y Salbriaid, ac aelod seneddol; ceir beddrod cain, drud iddo yn Eglwys Sant Marchell, Dinbych. Ef oedd mab hynaf **Syr Roger Salusbury**, hefyd o Blas Lleweni. Dilynodd ei dad yn 1530 a gwnaed ef yn farchog ar 22 Chwefror 1547. Priododd Jane, merch a chydaeres David Myddelton, Caer, Swydd Gaer, a bu iddynt chwe mab a dwy ferch. Bu ei fab hynaf a'i etifedd **John**, gŵr cyntaf Catrin o Ferain, farw yn 1566, 12 mlynedd o'i flaen.

Syr **John Salusbury** (m. 1566) neu '**Siôn Salsbri o Leweni**' (marw yn 1566) oedd gŵr cyntaf Catrin o Ferain. Dienyddiwyd eu mab hynaf **Thomas** (1564 - 1586) am fod yn  rhan yng Nghynllwyn Babington i ddiorseddu Elisabeth I, brenhines Lloegr a choroni Mari, Brenhines yr Alban. Roedd mab arall **John** (1567 - 1612) yn fardd Saesneg cynhyrchiol ac yn perthyn i gylch o ddeallusion a oedd yn cynnwys Syr Walter Raleigh.

Roedd un o gyfieithwyr y Beibl, sef **William Salesbury** hefyd yn perthyn i'r teulu yn ogystal a'r gramadegydd **Henry Salusbury**. Ymhlith aelodau eraill y teulu roedd y llenor a gwleidydd Syr **Thomas Salusbury** (1612-1643) o'r Waun a'r **Cyrnol William Salesbury** o Fachymbyd (llysenw: "**Yr Hen Hosannau Gleision**") a gynhaliodd warchae ar Gastell Dinbych yn 1646.

Daeth llinach wrywaidd teulu Lleweni i ben yn 1684 a daeth llinach wrywaidd cangen y Rug i ben yn 1658 a daeth y stâd yn ddiweddarach yn eiddo i Wynniaid Glynllifon.

## Aelodau nodedig o'r teulu
*John Salusbury (m. 1566) neu 'Siôn Salsbri o Leweni' (marw yn 1566); gŵr cyntaf Catrin o Ferain
*Thomas Salusbury (ganed 1564), mab hynaf Catrin o Ferain a John Salusbury (m. 1566)
*Thomas Salusbury (ganed 1612), Uchelwr Cymreig ac awdur Saesneg
*Hester Lynch Salusbury (1741–1821; ar ôl priodi Hester Thrale, wedyn Hester Piozzi), awdures a chyfaill i Samuel Johnson

## Gweler hefyd 
*Bachymbyd, plasty ger Rhuthun a sefdlwyd gan Pyrs Salbri
*Robert Salbri, bardd
*Cefn Berain
*Bachegraig, plasty Syr Rhisiart Clwch
*Salbri, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ar Ynys Môn.

## Cyfeiriadau
Categori:Teulu'r Salbriaid
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Rhydellteyrn

Hen drefgordd oedd **Rhydellteyrn**, ym mhlwyf Llanychan, yn Nyffryn Clwyd, a hwnnw'n llai na milltir sgwar o ran maint.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Llanychan

Eglwys a phentreflan yw **Llanychan**() (neu **Eglwys Hychan Sant**), a saif rhwng Rhewl a Gellifor, Rhuthun (Cyfeirnod OS: SJ 114621). Ceir rheithordy o frics coch o'i blaen, ac felly anodd yw gweld yr eglwys o'r ffordd fawr, a llond llaw o dai anedd eraill. Enwyd yr eglwys hynafol hon ar ôl Sant Hychan a fu'n byw ar y safle yn 450 OC, ac mae'r cofnod cyntaf o'r eglwys bresennol yn mynd yn ôl i 1254. Roedd yma ysgol hyd at ddechrau'r ganrif ddiwethaf.

Yma y ganwyd Cyril Radcliffe, Is-iarl 1af Radcliffe a ddaeth yn Gadeirydd y pwyllgor a greodd ffiniau newydd India, Bangladesh a Pacistan. Yn y trais a ddilynodd ar ôl annibyniaeth, credir i rhwng rhai cannoedd o filoedd a dwy filiwn farw, a chafodd miliynau rhagor eu hanafu.
200px|bawd|chwith|Plas Coch, Llanychan.

Mae'n blwyf o 567 erw - plwyf lleiaf Esgobaeth Llanelwy. Mae'r pentref oddeutu tair milltir i'r gogledd-ddwyrain o Ruthun.

Cofrestrwyd yr eglwys yn Gradd II* ar 19 Gorffennaf 1966 gan Cadw; rhif cofrestru: 787. Mae distiau pren yn y to yn dyddio o'r 16C. Dim ond dwy eglwys yng Nghymru sydd wedi eu henwi ar ôl Sant Hychan, a dyma un ohonynt. Sonir am yr eglwys hon gyntaf yng Nghofnodion Treth Norwich yn 1254.  Mae ei llan gylchog uchel yn nodedig iawn ac yn brawf y bu yma unwaith Eglwys Geltaidd, gynharach.  Mae Eglwys Sant Hychan yn debyg iawn o ran arddull i Eglwys Sant Cynhafal, ond ei bod yn llawer llai ac nid oes iddi ddau gorff, nodwedd bensaernïol gyffredin iawn yn Nyffryn Clwyd.

Awyrlun_o_Eglwys_Sant_Hychan,_Llanychan,_Sir_Ddinbych_-_aerial_view,_St_Hychan,_Llanychan,_Denbighshire,_Cymru_(Wales)_12.jpg|Awyrlun
Arwydd y Pentref ger St Hychan, Eglwys Llanychan, Rhuthun, Sir Ddinbych, Cymru, Wales 05.jpg|Arwydd 'Llanychan'
Hen Reithordy, Old Rectory near St Hychan's Church, Eglwys Llanychan, Rhuthun, Sir Ddinbych, Cymru, Wales 05.jpg|Y Rheithordy
St Hychan's Church, Eglwys Llanychan, Rhuthun, Sir Ddinbych, Cymru, Wales 17.jpg|Bedd Alan Crosland Graham, Neuadd Clwyd, Rhuthun. AS y Wirral, 1936-45.
St Hychan's Church, Eglwys Llanychan, Rhuthun, Sir Ddinbych, Cymru, Wales 12.jpg|Y porth
St Hychan's Church, Eglwys Llanychan, Rhuthun, Sir Ddinbych, Cymru, Wales 57.jpg|Teils llawr yr eglwys

## Gweler hefyd 
* Rhydellteyrn
* Fermdy Rhydonnen ffermdy hynafol

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Ffermdy Rhydonnen

bawd|Rhydonnen

Ffermdy sy'n dyddio yn ôl i'r 15g yw **Rhydonnen** (Cyfeirnod OS: SJ1163) ym mhlwy Llanynys, Rhuthun, Sir Ddinbych.

Saif y ffermdy rhwng Hendrerwydd a Llanynys. Y perchnogion presennol yw Alan a Buddug Jones.

## Gweler hefyd 
**The Welsh House (A Study in Folk Culture)*, gan Iorwerth C. Peate, Cymdeithas y Cymrodorion, 1940

Categori:Llanynys
Categori:Plasdai Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Ddinbych
Hendrerwydd

Pentref bychan nid nepell o Ruthun yw **Hendrerwydd** () (Cyfeirnod OS: SJ1263). Saif rhwng y B5429 a Llangynhafal.

Honir gan rai mai tarddiad yr enw *Hunderthwaite* yn Teesdale, Durham yw 'Hendrerwydd'.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Afon Machno

Afon yng ngogledd Cymru yw **Afon Machno**, sy'n llifo i mewn i afon Conwy.

Mae'n tarddu yn rhan uchaf Cwm Penmachno, lle mae nifer o nentydd o'r llechweddau i'r dwyrain o Flaenau Ffestiniog yn cyfarfod. Llifa tua'r gogledd-ddwyrain, drwy bentref Penmachno, lle mae afon Glasgwm yn llifo i mewn iddi, ac yna ymlaen dan y "Bont Rufeinig" (nad yw'n dyddio o'r cyfnod Rhufeinig mewn gwirionedd) i gyrraedd afon Conwy gerllaw priffordd yr A5, ychydig i'r de o Fetws-y-Coed.

Mae'r afon yn rhoi ei henw i gymuned Bro Machno.

250px|bawd|dim|Afon Machno

Machno
Machno
Categori:Bro Machno
Gwilym Lloyd George

Roedd **Gwilym Lloyd-George** (4 Rhagfyr 1894 – 14 Chwefror 1967)**,** Is-iarll 1af Dinbych-y-pysgod, yn wleidydd Cymreig a gweinidog gwaledyddol. Roedd yn fab iau i David Lloyd George, a gwasanaethodd fel Ysgrifennydd Cartref o 1954 hyd 1957.

## Bywyd 
Fe anwyd yng Nghriccieth yng Ngogledd Cymru. Lloyd George oedd ail fab y Prif Weinidog Rhyddfrydol David Lloyd George a'i wraig gyntaf, Margaret, merch Richard Owen. Roedd ei chwaer Megan hefyd yn weithgar mewn gwleidyddiaeth, ond symudodd y ddau i gyfeiriadau gwleidyddol gwahanol – Gwilym i’r dde, tuag at y Ceidwadwyr, a Megan i’r chwith, gan ymuno â’r Blaid Lafur yn y diwedd.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Eastbourne a Choleg Iesu, Caergrawnt, a chomisiynwyd Lloyd George i'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn 1914 . Yn 1915 daeth yn Aide-de-camp i'r Uwchfrigadydd Ivor Philipps, cadlywydd y 38ain Adran (Gymreig ) . Trosglwyddodd i gangen Gwrth-Awyrennau'r Royal Garrison Artillery ym 1916 gan godi i reng Uwchgapten, gan ddod yn adnabyddus am y rhan fwyaf o'i yrfa wleidyddol fel Uwchgapten Lloyd George. Soniwyd amdano hefyd mewn anfoniadau .

## Ffynonellau 
* 

## Darllen pellach 
* 
* 
* 

## Dolenni allanol 
* Arddangosfa David Lloyd George, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Ysgrifenyddion Cartref
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Caergrawnt
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Bae Baglan

bawd|Gorsaf ynni Bae Baglan

Bae ar arfordir de Cymru ac enw cymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-Nedd Port Talbot, Cymru, yw **Bae Baglan** (Saesneg: *Baglan Bay*). Mae'n ardal ddiwydiannol, ac nid oes unrhyw boblogaeth barhaol o fewn y gymuned.

Datblygodd diwydiant yn yr ardal yn y 19g, pan allforid glo, tunplat a chrochenwaith yma. Yn 1963, agorodd cwmni olew BP waith petrcemegol yma, ac erbyn 1968 roedd BP Bae Baglan yn un o safleoedd petrocemegol mwyaf Ewrop, yn cyflogi 2500 o weithwyr yn 1974. Caewyd y gwaith yn raddol rhwng 1994 a 2004.

Wedi i'r safle gau yn derfynol yn 2004, datblygwyd y safle gan BP, Awdurdod Datblygu Cymru a'r cyngor sir fel Parc Ynni Baglan, yn cynnwys gorsaf ynni Bae Baglan.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Baglan
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Daearyddiaeth Castell-nedd Port Talbot
Round House

bawd|180px|dde|Arwydd ar fynediad i'r adeilad

Adeilad hynaf Awstralia yw'r **Round House** *(Cymraeg: Tŷ Crwn)*. Lleolir yr adeilad, sy'n dal i sefyll, yn ''Arthur's Head'' yn Fremantle, Gorllewin Awstralia. Adeiladwyd yr adeilad yn 1830 a chynlluniwyd ef gan Henry Willey Reveley; dyma'r adeilad parhaol cyntaf ar lannau'r *Swan River*.

Carchar oedd y pwrpas gwreiddiol, roedd ganddo wyth cell, rhan ar gyfer y ceidwad ac roedd ganddo gwrt canol. Roedd y cynllun yn seiliedig ar y *Panopticon*, math o garchar a gynlluniwyd gan yr athronydd Jeremy Bentham. Defnyddiwyd y carchar ar gyfer trigolion trefol a brodorol tan 1886, yn ddalfa'r heddlu tan 1900 ac yna'n ardal preswylo i heddwas a'i deulu.

Yn 1982 daeth cyngor dinas Fremantle yn gyfrifol am yr adeilad. Mae bellach ar agor i'r cyhoedd saith diwrnod yr wythnos.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Awstralia
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1830
Categori:Gorllewin Awstralia
Categori:Hanes Awstralia
Cynllwyn 20 Gorffennaf

bawd|240px|Yr ystafell gynhadledd wedi ffrwydrad y bom oedd wedi ei fwriadu i ladd Hitler

**Cynllwyn 20 Gorffennaf** yw'r term a ddefnyddir am ddigwyddiadau 20 Gorffennaf 1944 yn yr Almaen. Ceisiodd rhai o swyddogion byddin yr Almaen ladd Adolf Hitler a chipio grym oddi ar y Blaid Natsïaidd. Methodd yr ymgais i ladd Hitler, ac o'r herwydd methodd yr ymgais i gipio grym hefyd. Dienyddiwyd nifer o uwch-swyddogion y fyddin ac eraill o ganlyniad.

Roedd sawl ymdrech wedi ei wneud i ladd Hitler cyn yr ymgais ar 20 Gorffennaf. Ffurfiwyd un grŵp o swyddogion oedd yn gwrthwynebu Hilter yn 1938, yn cynnwys y Cadfridogion Hans Oster a Ludwig Beck, a'r Cadlywydd Erwin von Witzleben. Ffurfiwyd grŵp arall gan y Cyrnol Henning von Tresckow yn 1941, a llwyddodd ef i berswadio'r Cadfridog Friedrich Olbricht i ymuno ag ef. Apwyntiwyd Cyrnol Claus Schenk Graf von Stauffenberg yn ddirprwy i Olbricht, a chymerodd ef ran flaenllaw yn y gwaith o gynllunio ymgais i ladd Hitler.

Ar 20 Gorffennaf, roedd Cyrnol von Stauffenberg yn bresennol mewn cynhadledd gyda Hilter ac eraill. Gosododd Stauffenberg fag yn cynnwys bom dan y bwrdd, a gadawodd yr ystafell. Ffrwydrodd y bom, a lladdwyd nifer o bobl, ond ni anafwyd Hitler ei hun. Llwyddodd Stauffenberg i ddychwelyd i Berlin, lle ceisiodd Olbricht, Beck ac yntau weithredu ail ran y cynllun, sef cymeryd cefnogwyr Hitler i'r ddalfa. Methodd hyn, a saethwyd Olbricht a Stauffenberg yn gynnar y bore wedyn, tra caniatawyd i Beck ei saethu ei hun.

Ar y cychwyn, bu'r cynllwynwyr yn fwy llwyddiannus ym Mharis, lle llwyddwyd i gymeryd cefnogwyr Hitler i'r ddalfa. Fodd bynnag, rhyddhawyd hwy pan gadarnhawyd nad oedd Hitler wedi ei ladd. Mae'r digwyddiadau ym Mharis yn ffurfio'r cefndir i ddrama Saunders Lewis, *Brad*, a ymddangosodd yn 1958.

Ymhlith y cadfridogion eraill oedd a chysylltiad a'r cynllwyn roedd Erwin Rommel. Pan ddaeth ei ran ef yn wybyddus, gorfodwyd ef i'w ladd ei hun.

Categori:Hanes yr Almaen
Cats (sioe gerdd)

Sioe gerdd a gyfansoddwyd gan Andrew Lloyd Webber ydy ***Cats***. Mae'n seiliedig ar ''Old Possum's Book of Practical Cats'' gan T. S. Eliot.

Agorodd y sioe gerdd yn West End Llundain ym 1981 ac yna ar Broadway ym 1982. Cafodd y ddau gynhyrchiad eu cyfarwyddo gan Trevor Nunn ac fe'u coreograffwyd gan Gillian Lynne. Enillodd amryw wobrau, gan gynnwys Gwobr Laurence Olivier a'r Wobr Tony am y Sioe Gerdd Orau. Rhedodd y cynhyrchiad yn Llundain am 21 mlynedd a'r cynhyrchiad Americanaidd am 18 mlynedd. Caiff yr actoresau Elaine Paige a Betty Buckley eu cysylltu â'r sioe gerdd.

Mae **Cats** wedi cael ei pherfformio ledled y byd mewn cynyrchiadau amrywiol ac mae wedi cael ei chyfieithu i dros ugain o ieithoedd. Cafodd ei wneud yn ffilm a ddarlledwyd ar y teledu ym 1998.

## Caneuon 
## Cynhyrchiadau Rhyngwladol 
Categori:Sioeau cerdd 1981
Cryogeneg

**Cryogeneg** yw'r astudiaeth o cynhyrchiad ar tymheredd isel iawn (llai na –150&nbsp;°C, –238&nbsp;°F or 123 K) a sut mae ymddygiad defnyddiau yn amrywio dan yr amodau yma. Yn hytrach na defnyddio graddfeudd cyfarwydd megis Celcius a Fahrenheit, mae cryogenegwyr yn defnyddio Kelvin.

Categori:Technoleg oeri
Béla Bartók

Cyfansoddwr a phianydd o Hwngari oedd **Béla Bartók** (Hwngareg: **Bartók Béla**) (25 Mawrth 1881 - 26 Medi 1945).

Cafodd ei eni yn Nagyszentmiklós, Hwngari, yn fab i Béla Bartók a'i wraig Paula Voit.

Ymwelodd Bartók â Chymru yn 1922. Ymwelodd ag Aberystwyth ac Aber-miwl.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Cyfansoddwyr o Hwngari
Categori:Pobl o Budapest
West Side Story

Sioe gerdd ydy **West Side Story**. Ysgrifennwyd y llyfr gan Arthur Laurents a'r gerddoriaeth gan Leonard Bernstein gyda geiriau gan Stephen Sondheim. Mae'r sioe gerdd yn seiliedig ar ddrama William Shakespeare, *Romeo and Juliet*.
Lleolir y sioe gerdd ar Ochr Orllewinol Dinas Efrog Newydd yng nghanol y 1950au ac mae'n ymdrin â'r gwrthdaro rhwng dau griw o arddegwyr o gefndiroedd ethnig a diwylliannol gwahanol. Mae'r prif gymeriad, Tony sy'n aelod o'r giang Americanaidd, yn cwympo mewn cariad gyda Maria, sy'n chwaer i arweinydd y giang o Puerto Rico. Ystyrir y sioe yn drobwynt yn hanes theatr cerddorol Americanaidd yn sgîl eu themâu tywyll, cerddoriaeth soffistigedig, golygfeydd dawns ymestynnol a'r ffocws ar broblemau cymdeithasol. Daeth sgôr Bernstein ar gyfer y sioe gerdd yn boblogaidd iawn; mae'n cynnwys y caneuon "Something's Coming," "Maria," "América," "Somewhere," "Tonight," "Jet Song," "I Feel Pretty," "One Hand, One Heart," a "Cool."
Dynododd y cynhyrchiad gwreiddiol ar Broadway ym 1957, a gafodd ei gyfarwyddo a'i goreograffio gan Jerome Robbins a'i gynhyrchu gan Robert E. Griffith a Harold Prince, gynhyrchiad cyntaf Sondheim ar Broadway. Rhedodd y sioe am 732 o berfformiadau, cyn mynd ar daith. Cafodd ei enwebu am Wobr Tony am y Sioe Gerdd Orau yn 1957, ond aeth y wobr i ''The Music Man gan Meredith Willson. Enillodd Wobr Tony yn 1957 am goreograffeg Robbins. Cafodd y sioe rediad hirach byth yn Llundain, a gwelwyd llwyddiant rhyngwladol, gan arwain at ffilm o'r sioe gerddorol ym 1961. yn aml, perfformir West Side Story gan ysgolion, theatrau lleol ac yn achlysurol, gan gwmnïau opera.
## Cymeriadau
Categori:Sioeau cerdd 1957
Claus Schenk Graf von Stauffenberg

Swyddog yn y fyddin Almaenig a oedd a rhan amlwg yn yr ymgais i ladd Adolf Hitler fel rhan o Gynllwyn 20 Gorffennaf yn 1944 oedd ** Claus Philipp Maria Schenk Graf von Stauffenberg** (15 Tachwedd 1907 - 21 Gorffennaf 1944).

Ganed von Stauffenberg i deulu uchelwrol a Chatholig yn Jettingen, rhwng Ulm ac Augsburg. Ymunodd a'r fyddin yn 1926, a thua'r un adeg daeth dan ddylanwad y bardd Stefan George.

Pan ddechreuodd yr Ail Ryfel Byd, cymerodd ran yn yr ymosodiad ar Wlad Pwyl yn 1939. Ar 7 Ebrill 1943, anafwyd ef yn ddifrifol yn yr ymladd yng Ngogledd Affrica, a chollodd ei lygad chwith, ei law dde a dau fys oddi ar ei law chwith. Teuliodd tua chwe mis yn gwella o'i glwyfau. Erbyn hyn, roedd wedi dod yn rhan o fudiad y swyddogion oedd yn gwrthwynebu Hitler, a chyflwynwyd ef i Henning von Tresckow. Trefnwyd iddo gael ei drosglwyddo i'r *Ersatzheer*, y fyddin wrth gefn oedd yn gyfrifol am hyfforddi milwyr ar gyfer y ffrynt. Aeth i weithio ym mhencadlys yr Ersatzheer yn y Bendlerstrasse, Berlin, dan y Cadfridog Friedrich Olbricht, oedd yn rhan o'r cynllwyn yn erbyn Hitler.

Gwnaeth Stauffenberg nifer o ymdrechion i ladd Hitler. Ar 20 Gorffennaf 1944, roedd yn bresennol mewn cyfarfod gyda Hitler a swyddogion eraill ym mhencadlys Hilter yn y Wolfsschanze ger Rastenburg, yn awr Kętrzyn, yng Ngqwlad Pwyl. Daeth Stauffenberg a bom yn ei fag, gosododd ef dan y bwrdd a gadawodd yr ystafell. Ffrwydrodd y bom, a lladdwyd nifer o'r bobl yn y cyfardod, ond roedd Hitler ei hun yn gymharol ddianaf.

Llwyddodd Stauffenberg i adael y Wolfsschanze a dychwelyd i Ferlin, lle ceisiodd ef ag Olbricht weithredu ail ran y cynllun i gipio grym, trwy ddefnyddio'r fyddin i garcharu cefnogwyr. Fodd bynnag, pan ddaeth y newydd nad oedd Hitler wedi ei ladd, gwrthododd nifer o uchel-swyddogion weithredu yn ei erbyn. Cymerwyd Stauffenberg i'r ddalfa, a saethwyd ef ac Olbricht a swyddogion eraill yn y Bendlerstrasse yn gynnar y bore wedyn, tra caniatawyd i'r Cadfridog Ludwig Beck ei saethu ei hun.

Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Hanes yr Almaen
Ulm

240px|bawd|Eglwys Gadeiriol Ulm ac afon Donaw

Dinas yn nhalaith Baden-Württemberg yn yr Almaen yw **Ulm**, Saif ar afon Donaw, ger cymer yr afon yma ac afon Iller. Mae'r boblogaeth yn 120,475.

Adeilad mwyaf nodedig y ddinas yw'r Eglwys Gadeiriol. Mae ei thŵr yn 161.5 medr o uchder, y tŵr eglwys uchaf yn y byd.

## Pobl enwog o Ulm 
* Albert Einstein

Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 12fed ganrif
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Maesmynnan

Plasty gyda rhannau'n dyddio yn ôl i Oes y Tywysogion yw **Maesmynnan** (neu **Maes Mynan**) (Cyfeirnod OS: SJ126718), a leolir ar bwys yr A541 i'r de o Gaerwys, ar y ffin rhwng Sir y Fflint a Sir Ddinbych. Dywedir y bu gan Lywelyn ein Llyw Olaf lys yma neu gerllaw am gyfnod ac y darganfuwyd peth o'i drysorau yma rai blynyddoedd yn ddiweddarach:

:*It should also be observed, that a portion of the Welsh crown jewels was discovered, a few years back, at Maes Mynnan, where Prince Llywelyn once resided. They had evidently been hidden at the time above alluded to.* 

Dywed Thomas Pennant yn ei *Tours of Wales*: 
:*This place has been called Llŷs Maes Mynan... where Llywelyn ap Gryffydd, last Prince of Wales,  resided in a house, whose foundations, till within these few years, were to be seen in an adjacent meadow.*.

Mae Coed Maesmynnan gerllaw; roedd cloddfa o Oes yr Efydd yn arfer bod yma hefyd, ond mae wedi ei chwalu'n gyfangwbwl, bellach, gan y chwarel gyfagos. Hefyd gerllaw, lle mae afon Chwiler yn ymuno ag afon Clwyd mae pont fechan o'r enw Pont Ruffudd (sef 'Pont Gruffudd').

Yn 1993 cafwyd arolwg archaeolegol ar y caeau perthnasol gan Gymdeithas Archaeoleg Clwyd-Powys.

## Cyfeiriadau
Categori:Plasdai Sir y Fflint
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir y Fflint
Categori:Teyrnas Gwynedd
Gwyddoniaeth cwaternaidd

Mae **Gwyddoniaeth Cwarternaidd** yn faes rhyngddisgyblaethol sy'n canolbwyntio ar yr astudiaeth o'r Cyfnod Cwaternaidd sy'n cwmpasu'r 2.6 miliwn o flynyddoedd dwethaf. Astudir oesydd iâ presennol (yr Rhewlifiant Cwaternaidd) a'r Holosen a defnyddir tystiolaeth ddirprwyol (*proxy*) i ail-lunio amgylcheddau'r gorffennol ac i ddarganhfod beth oedd y newidiadau yn yr amgylchedd a'r hinsawdd.

## Dyddlyfrau academaidd perthnasol
* *Boreas*
* *Geografiska Annaler (Cyfres A)*
* *Journal of Quaternary Science*
* *Quaternary Geochronology*
* *Quaternary International*
* *Quaternary Science Reviews*

Categori:Daearyddiaeth
Bioddaearyddiaeth

[bawd|500px|Tudalen flaen llyfr y Cymro a'r esblygwr [Alfred Russel Wallace: *The Geographical Distribution of Animals*]]
Astudiaeth o wasgariad bioamrywiaeth yn enwedig rhywogaethau'r Ddaear - dros gyfnod o amser - yw **bioddaearyddiaeth**. Mae'n ceisio dadlennu lle mae organebau yn byw ar y blaned, o ran uchter, a lleoliad daearyddol a o ran ynysu'r rhywogaeth a'i gynefin. Gellir rhannu'r maes hwn yn ddwy gangen: llysddaearyddiaeth, sef yr astudiaeth o blanhigion a sõoddaearyddiaeth sef yr astudiaeth o anifeiliaid.

Mae'r patrymau gwasgariad yn cael ei effeithio gan ffactorau hanesyddol megis ffurfiant rhywogaethau, difodiant, drifft cyfandirol, rhewlifiad ac amrywiadau mewn lefelau'r môr, cyrsiau afonydd, rhyngipiad afon a llysdyfiant.

Roedd gwybodaeth am y gwahanol fathau o organebau, eu niferoedd a'u nodweddion yr un mor bwysig yn y gorffennol ag y mae i ni heddiw, wrth i fodau dynol addasu i hinsoddau anghydryw (*heterogeneous*), ond rhagweladwy i ryw raddau. Mae bioddaearyddiaeth yn faes rhyngweithredol sy'n uno sawl cysyniad o ecoleg i esblygiad, o ddaeareg i ddaearyddiaeth ffisegol.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth
Categori:Ecoleg
Plas-y-ward

[bawd|340px|Plas-y-ward allan o *A tour in Wales* gan [Thomas Pennant (1726-1798)]]
Plasty a fferm hynafol ger Rhuthun, Sir Ddinbych yw **Plas-y-ward** a gofrestwryd yn Radd II ar 18 Awst 1999
(rhif 22150). Saif 1.6&nbsp;km i'r dwyrain o bentref Rhewl.

Dyma gartref teulu'r Thelwall am rai blynyddoedd, gan gynnwys Edward Thelwall (sef gŵr Catrin o Ferain) ac Elizabeth Salusbury (1720-1756) (merch Norfolk Salusbury). Roedd John Thelwall (27 Gorffennaf 1764 – 17 Chwefror 1834) yn awdur ac yn heddychwr cynnar. Mae'r tŷ presennol yn dyddio i ddiwedd y 17g pan ddymchwelwyd yr hen blasdy pren.

Apwyntiwyd Richard Thelwall yn un o Gomisiynwyr Brenhines Lloegr yn Eisteddfod Caerwys yn 1568, a bu farw yno yn yr Eisteddfod ychydig wedyn. Bu erlynydd y Catholigion sef Simon Thelwall (1526 - 1586) hefyd yn byw yma, fe'i gwnaed yn fargyfreithiwr ar 8 Chwefror 1568, ac yn aelod seneddol dros Sir Ddinbych; roedd yn ddirprwy-farnwr Caer yn 1584 ac ef a ddyfarnodd Rhisiart Gwyn y merthyr Catholig o Lanidloes i'w farwolaeth. Ond yr enwocaf o drigolion y cartref hwn oedd Catrin o Ferain a fu'n byw yma o 1586 hyd at ei marwolaeth yn 1591.

Bu sawl un o'r trigolion hefyd yn Uwch Siryfion Sir Ddinbych yn 1572, 1590, 1612 a 1670.

## Gweler hefyd
* Teulu'r Thelwall
* Siryfion Sir Ddinbych yn 16g ac 17g.
* Berain, cartref Catrin o Ferain

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Clwyd
Categori:Plasdai Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Ddinbych