open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carliaeth

Mudiad gyda'r nod o sefydlu cyff arall o frenhinllin y Bourboniaid, sef Carlos María Isidro de Borbón, "Don Carlos", Cownt Molina (1788–1855) a'i ddisgynyddion, ar orsedd Sbaen oedd **Carliaeth** (, Catalaneg: *carlisme*, , Galiseg: *carlismo*) a ffynnai yn y 19g, yn gysylltiedig ag athrawiaeth geidwadol *tradicionalismo*. Ymgododd ymhlith tueddiad gwrth-ryddfrydol yr *apostólico* yn y glerigiaeth, ac ym 1827 ffurfiwyd lledfilwyr y Gwirfoddolwyr Brenhinol. Yn y 1830au, ymlynodd y garfan hon â Don Carlos, brawd iau'r Brenin Fernando VII, gan gefnogi ei hawl i etifeddu'r orsedd o flaen merch Fernando. Wedi marwolaeth Fernando VII ym 1833, ac esgyniad ei ferch Isabella II i'r orsedd, cychwynnodd Rhyfel Cyntaf y Carliaid. Daeth hwnnw i ben ym 1840 gyda buddugoliaeth y *Christinos*, cefnogwyr Isabella. Cafwyd dau wrthdaro arall ar raddfa lai, Ail Ryfel y Carliaid neu Ryfel y *Matiners* (1846–49) a'r Trydydd Rhyfel (1872–76). Câi'r mudiad ddylanwad mawr ar wleidyddiaeth yr adain dde yn Sbaen, ac ymgyfunodd gweddillion y Carliaid â'r Ffalanche ym 1937.

Wrth i wrthwynebiad i ryddfrydiaeth gynyddu yn y deyrnas yn y 1830au, cefnogodd y Gwirfoddolwyr Brenhinol hawl Don Carlos—felly'r enw "Carliaid"—i olynu ei frawd hŷn i'r orsedd, oni bai y byddai Fernando yn cael mab, yn unol â'r hen gyfraith Salig o flaenoriaethu gwrywod yn yr olyniaeth frenhinol, y drefn yn Sbaen ers gorchymyn Felipe V ym 1713. Byddai hynny'n groes i'r Datganiad Pragmatig a gyhoeddwyd gan Fernando ym 1830 a gadarnhaodd benderfyniad ei ragflaenydd, Siarl IV, ym 1789 i ddirymu'r gyfraith Salig ac felly cynnwys merched yn olyniaeth coron Sbaen. Dim ond dwy ferch, Isabella (ganed 1830) a Luisa Fernanda (ganed 1832), a gafodd Fernando a'i wraig María Cristina cyn iddo farw ym 1833.

Datblygodd Carliaeth yn fudiad gwleidyddol a chymdeithasol ehangach, gan arddel tra-cheidwadaeth, amddiffyn yr Eglwys Gatholig, ac ymreolaeth ranbarthol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Brenhiniaeth Sbaen
Categori:Gwleidyddiaeth Sbaen yn y 19eg ganrif
Categori:Mudiadau gwleidyddol yn Sbaen
Anne L'Huillier

Ffisegydd Ffrengig-Swedaidd yw '''Anne Geneviève L'Huillier''' (ganwyd 16 Awst 1958). Athro ffiseg atomig ym Mhrifysgol Lund yn Sweden yw hi. 

Enillodd Gwobr Wolf mewn Ffiseg yn 2022  a Gwobr Nobel mewn Ffiseg yn 2023.

Cafodd L'Huillier ei geni ym Mharis. ond newidiodd am ei gradd doethuriaeth mewn ffiseg arbrofol yn y Commissariat à l’énergie atomique et aux énergies alternatives (CEA).

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Pobl o Baris
Y Datganiad Pragmatig (1713)

Gorchymyn a gyhoeddwyd gan Siarl VI, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, ar 19 Ebrill 1713 oedd **y Datganiad Pragmatig** (, ) i sicrhau hawl ei hetifedd fenywol i holl diriogaethau'r Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd, gan gynnwys Archddugiaeth Awstria, Teyrnas Hwngari, Teyrnas Croatia, Teyrnas Bohemia, Dugiaeth Milan, Teyrnas Napoli, Teyrnas Sardinia, a'r Iseldiroedd Awstriaidd.

Priododd Siarl VI ag Elisabeth Christine, Tywysoges Brunswick-Wolfenbüttel, ym 1708, a bu farw eu hunig fab, Leopold, yn saith mis oed. Ymdrechodd Siarl felly i sicrhau olyniaeth ei ferch hynaf, Maria Theresa, yn seiliedig ar y Datganiad Pragmatig. Derbyniwyd y datganiad gan Awstria, Hwngari, a'r Iseldiroedd Awstriaidd ym 1720–23, ac hyd at ddiwedd ei oes y 1720au a'r 1730au gwnaeth Siarl ei orau yn ddiplomyddol i ddwyn perswâd ar draws Ewrop i dderbyn olyniaeth ei ferch.

Bu farw Siarl ym 1740 a fe'i olynwyd gan Maria Theresa. Er gwaethaf y Datganiad Pragmatig, gwrthwynebwyd ei hawl i'r goron gan sawl ymhonnwr, a sbardunwyd Rhyfel Olyniaeth Awstria (1740–48).

## Cyfeiriadau 
Categori:1713
Categori:18fed ganrif yn Awstria
Categori:Y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd
Categori:Dogfennau cyfreithiol
Categori:Hanes cyfreithiol Awstria
Categori:Olyniaeth
Diana (ffilm 2014)

Ffilm ddrama am ddwy flynedd olaf bywyd Diana, Tywysoges Cymru, nodedig gan y cyfarwyddwr Oliver Hirschbiegel yw ***Diana*** a gyhoeddwyd yn 2014. Fe’i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Unedig, Gwlad Belg, Sweden, a Ffrainc. Lleolwyd y stori yn Llundain ac yno hefyd y cafodd ei ffilmio. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Keefus Ciancia.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Tony Blair, Naomi Watts, Naveen Andrews, Michael Byrne, Juliet Stevenson, Geraldine James, Art Malik, Jonathan Kerrigan, Charles Edwards, Douglas Hodge, Laurence Belcher, Afzal Khan, Mary Stockley, Nera Stipičević a Cas Anvar. Mae'r ffilm yn 113 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Rainer Klausmann oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Hans Funck sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Interstellar* sef ffilm wyddonias gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Oliver Hirschbiegel ar 29 Rhagfyr 1957 yn Hamburg. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1986 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. 
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Oliver Hirschbiegel nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q60634.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau drama o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau 2014
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Hans Funck
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Llundain
Rhyfel Olyniaeth Gwlad Pwyl

Gwrthdaro rhwng pwerau cyfandirol Ewrop dros reolaeth y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd oedd **Rhyfel Olyniaeth Gwlad Pwyl** a barodd o farwolaeth y Brenin August II ym 1733 i'r cadoediad ym 1735. Y prif gystadleuwyr dros yr orsedd oedd Stanisław Leszczyński, a gefnogwyd gan Ffrainc, ac August III gyda chefnogaeth Rwsia ac Awstria. Daeth y brwydro i ben yn Hydref 1735, a therfynwyd y rhyfel yn ffurfiol gan Gytundeb Heddwch Fienna ym 1738, a gydnabu August III yn wir Frenin Pwyl, ac ildiodd Stanisław Leszczyński ei hawl i'r goron.

Bu farw August II ar 1 Chwefror 1733, ac er iddo adael etifedd cyfreithlon, ei fab August, cafodd yr hwnnw ei herio gan yr ymhonnwr Stanisław Leszczyński, a deyrnasodd yn Frenin Stanisław I o 1704 i 1709 ac a fu'n alltud yn Ffrainc wedi iddo gael ei ddymchwel gan August II. Cefnogwyd Stanisław gan y Ffrancod gyda'r nod o wanychu'r Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd ac i ehangu dylanwad Ffrainc yn Nwyrain Ewrop Sicrhaodd August gefnogaeth Siarl VI, Ymerawdwr Glân Rhufeinig ac Archddug Awstria, drwy gytuno i'r Datganiad Pragmatig, a chytunodd hefyd i gydnabod hawl Rwsia i Ddugiaeth Kurland, gan ennill ffafr yr Ymerodres Anna. Ymgynullodd lluoedd Rwsia yng Ngwlad Pwyl felly, a disgwylid i'r bendefigaeth gadarnhau olyniaeth August heb fawr o stŵr. Fodd bynnag, teithiodd Stanisław yn gudd i Warsaw, ac ar 12 Medi 1733 fe'i etholwyd yn frenin gan fwyafrif o'r uchelwyr yn y Sejm. Anogodd y Rwsiaid i garfan o gefnogwyr August ymhollti a chynnal etholiad arall, ac ar 5 Hydref 1733 fe'i cyhoeddwyd efe hefyd yn frenin. Cychwynnodd y rhyfel olyniaeth pan datganodd Ffrainc ryfel yn erbyn Awstria ac Etholyddiaeth Sachsen.

Datblygodd y gwrthdaro yn rhyfel trwy ddirprwy rhwng breninllinau'r Bourboniaid (Ffrainc a Sbaen gyda chefnogaeth Safwy a Sardinia) a'r Hapsbwrgiaid (Awstria, gyda'i chynghreiriaid Rwsia, Prwsia, a Sachsen). Yn ystod y brwydro, coronwyd August yn frenin yn Kraków ar 17 Ionawr 1734.

Wedi dwy mlynedd o frwydro, cytunwyd ar gadoediad yn Hydref 1735, ac ymddiorseddai Stanisław yn Ionawr 1736. Daeth y rhyfel i ben yn ffurfiol yn sgil arwyddo Cytundeb Fienna ym 1738, a gydnabu August II yn Frenin Pwyl. Cytunodd Stanisław Leszczyński i ildio'i hawl i'r goron, a derbyniodd Ddugiaeth Lorraine yn iawndal.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* John L. Sutton, ''The King's Honor and the King's Cathedral: The War of the Polish Succession'' (Lexington, Kentucky: The University Press of Kentucky, 1980).

Categori:1730au
Categori:18fed ganrif yng Ngwlad Pwyl
Categori:Hanes milwrol Gwlad Pwyl
Olyniaeth Pwyl
Pwyl
Pat Arrowsmith

Awdures ac ymgyrchydd heddwch o Loegr oedd **Margaret Patricia Arrowsmith** (2 Mawrth 1930 – Medi 2023). Roedd hi'n gyd-sylfaenydd yr Ymgyrch dros Ddiarfogi Niwclear (CND) ym 1957.

Cafodd Arrowsmith ei geni  i deulu clerigol yn Leamington Spa.

Cafodd ei addysg yn Ysgol Stover, ger Torquay, cyn trosglwyddo i Goleg Merched Cheltenham ym mis Medi 1944 . Astudiodd hanes yng Ngholeg Newnham, Caergrawnt, a gwyddorau cymdeithasol ym Mhrifysgol Lerpwl ac ym Mhrifysgol Ohio fel Ysgolhaig Fulbright.

Safodd Arrowsmith fel ymgeisydd Sosialaidd Annibynnol, gan ymgyrchu dros Milwyr Allan o Iwerddon yn erbyn y Prif Weinidog, James Callaghan, yn ei etholaeth yn Ne-ddwyrain Caerdydd yn etholiad cyffredinol seneddol 1979. Yn ystod araith dderbyn arferol Callaghan, parhaodd Arrowsmith i heclo.   Awgrymodd Callaghan y gellid gwahodd Arrowsmith i gymryd y llwyfan, a gwnaeth hynny, tra bod ef, ei gefnogwyr, yr holl ymgeiswyr eraill a'r swyddog canlyniadau yn gadael y neuadd. 

Bu farw Arrowsmith yn Llundain ym mis Medi 2023, yn 93 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Newnham, Caergrawnt
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Llenorion ffeithiol o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Leamington Spa
Datganiad pragmatig

Enw hanesyddol ar fath o ddatganiad cyfreithiol neu uchel ddeddf a gyhoeddwyd gan deyrnoedd Ewropeaidd yw **datganiad pragmatig** a oedd yn ymwneud â materion gwladwriaethol o bwys, gan amlaf diwygiadau llywodraethol neu eglwysig, olyniaeth frenhinol, neu ffiniau a thiriogaeth.

Gellir olrhain y cysyniad yn ôl i'r datganiad a gyhoeddwyd gan Iwstinian I yn Awst 554 i ad-drefnu tiriogaeth yr Ymerodraeth Fysantaidd yn yr Eidal wedi diwedd y rhyfel yn erbyn yr Ostrogothiaid. Yn nechrau'r 15g defnyddiwyd y term yn Nheyrnas Ffrainc i ddynodi rheolau'r cynghorau cyffredinol a dderbyniodd gydsyniad y brenin. Yr enwocaf o'r rhain oedd Datganiad Pragmatig Bourges, a gyhoeddwyd gan y Brenin Charles VII ym 1438, i gyfyngu ar awdurdod y Pab dros yr Eglwys Gatholig yn Ffrainc. Yng nghanol y 15g hefyd ymddangosodd datganiad pragmatig a honnid iddi gael ei chyhoeddi gan Louis IX, brenin Ffrainc ym 1269 i ddiwygio'r glerigiaeth, ond ffug-ddogfen oedd honno. Defnyddiwyd yr enw hefyd ar gyfer gorchmynion pwysig yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, er enghraifft y datganiad a gyhoeddwyd gan yr Ymerawdwr Siarl V ym 1549 i sefydlu'r Ddwy Dalaith ar Bymtheg.

Y gorchymyn enwocaf i ddwyn yr enw, mae'n debyg, oedd y Datganiad Pragmatig a gyhoeddwyd ym 1713 gan Siarl VI, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, i sicrhau olyniaeth y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd i'w ferch, Maria Theresa, os nad byddai Siarl yn cael etifedd gwrywol. Fodd bynnag, ni dderbyniwyd y datganiad gan bawb a sbardunwyd Rhyfel Olyniaeth Awstria yn sgil marwolaeth Siarl VI ym 1740. Gorchymyn tebyg oedd Datganiad Pragmatig Fernando VII, brenin Sbaen ym 1830 a gadarnhaodd benderfyniad ei ragflaenydd, Siarl IV, i ddirymu'r gyfraith Salig ac felly cynnwys merched yn olyniaeth y goron Sbaenaidd. Gwrthwynebwyd y datganiad hwnnw gan y Carliaid, ac wedi marwolaeth Fernando VII ym 1833, ac esgyniad ei ferch Isabella II i'r orsedd, cychwynnodd Rhyfel Cyntaf y Carliaid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhiniaeth
Categori:Cyfraith gyfansoddiadol
Categori:Dogfennau cyfreithiol
Categori:Geirfa hanes
Categori:Hanes cyfreithiol
Categori:Hanes Ewrop
Jon Fosse

Dramodydd, nofelydd ac awdur straeon byrion, bardd, ac ysgrifwr Norwyaidd yn yr iaith Norwyeg yw **Jon Olav Fosse** (ganed 29 Medi 1959). Enillodd Wobr Lenyddol Nobel yn 2023 "am ei ddramâu a rhyddiaith ddyfeisgar sy'n rhoi llais i'r hyn ni ellir ei dweud".

Ganed ef yn Haugesund ar arfordir gorllewin Norwy, a chafodd ei fagu yn Strandebarm. Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Raudt, svart*, ym 1983. Un o'i weithiau rhyddiaith enwocaf ydy'r *Septologien*, saith rhan mewn tair cyfrol (2019–21), a enwebwyd ar gyfer Gwobr Ryngwladol Booker yn 2022.

Dechreuodd ysgrifennu dramâu yn y 1990au, a'r un gyntaf ganddo i'w pherfformio ar y llwyfan oedd *Og aldri skal vi skiljast*, yn Bergen ym 1994. Daeth i'r amlwg ym myd y theatr wedi i'r Ffrancwr Claude Régy gyfarwyddo'r ddrama gyntaf a ysgrifennodd Fosse, *Nokon kjem til å komme*, yn Nanterre ym 1999. Ymhen ugain mlynedd, ysgrifennai mwy na 30 o ddramâu i gyd, a pherfformir ei waith yn amlach nag unrhyw ddramodydd Norwyaidd arall, ac eithrio Henrik Ibsen.

Fosse yw'r pedwerydd awdur Norwyeg i dderbyn Gwobr Lenyddol Nobel, ar ôl Bjørnstjerne Bjørnson (1903), Knut Hamsun (1920), a Sigrid Undset (1928). Fodd bynnag, Fosse ydy'r enillydd cyntaf i ysgrifennu yn y ffurf Nynorsk; ysgrifennai Bjørnson, Hamsun ac Undset mewn *Riksmaal* (rhagflaenydd *bokmål*), iaith lenyddol a oedd yn debycach o lawer i'r hen Ddano-Norwyeg nac i iaith y werin. Fosse hefyd ydy'r dramodydd cyntaf i ennill y wobr ers Harold Pinter yn 2005.

Mae Fosse yn byw yn Awstria ac yn Norwy. Trodd yn Gatholig yn 2013.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Norwy
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Norwy
Categori:Beirdd Norwyeg o Norwy
Categori:Catholigion o Norwy
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Norwy
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o Norwy
Categori:Dramodwyr Norwyeg o Norwy
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Norwy
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Norwy
Categori:Llenorion straeon byrion Norwyeg o Norwy
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Norwy
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Norwy
Categori:Nofelwyr Norwyeg o Norwy
Categori:Pobl a aned yn Norwy
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Norwy
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o Norwy
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Norwyeg o Norwy
Rhyfel Cyntaf y Carliaid

Rhyfel cartref dros olyniaeth y goron Sbaenaidd oedd **Rhyfel Cyntaf y Carliaid** () a barodd o 1833 i 1840. Sbardunwyd y gwrthdaro wedi marwolaeth y Brenin Fernando VII ac esgyniad ei ferch Isabella II i'r orsedd. Gwrthwynebwyd hynny gan y Carliaid a gefnogodd hawl y Don Carlos, brawd iau Fernando, i flaenoriaethu merched Fernando yn unol â'r hen gyfraith Salig. Cychwynnodd y Carliaid ryfel yn erbyn llywodraeth ryddfrydol y Rhaglyw Frenhines Maria Christina, mam Isabella, a'i dilynwyr a elwid *liberales*, *cristinos*, neu *isabelinos*. Mae'n bosib taw hwn oedd rhyfel cartref mwyaf gwaedlyd yr oes.

Rhennid prif luoedd y Carliaid yn dair byddin ar wahân a leolwyd yn y rhanbarthau lle'r oedd cefnogaeth dros achos Don Carlos ar ei chryfaf: y Gogledd (Gwlad y Basg), Maestrazgo, a Chatalwnia. Brwydrodd hefyd sawl llu herwfilwrol o Garliaid yn y mynyddoedd, mewn ardaloedd pelled â La Mancha ac Andalucía, a ystyriwyd yn *bandoleros* (banditiaid) gan lywodraeth y rhaglyw. Derbyniodd y rhaglywiaeth gefnogaeth o Bortiwgal, Ffrainc, a'r Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau 
Categori:19eg ganrif yn Sbaen
Categori:Carliaeth
Carliaid 1
Carliaid 1
Carliaid 1
Miguel Hidalgo y Costilla

Offeiriad Catholig a chwyldroadwr a chenedlaetholwr o Fecsico oedd **Miguel Hidalgo y Costilla** (8 Mai 1753 – 30 Gorffennaf 1811) a sbardunodd Rhyfel Annibyniaeth Mecsico (1810–21) yn erbyn Ymerodraeth Sbaen, ac o'r herwydd fe'i gelwir yn "Dad y Genedl".

Ganed ef yn Pénjamo yng Ngalisia Newydd, un o is-deyrnasoedd Sbaen Newydd, a leolir heddiw yn nhalaith Guanajuato yng nghanolbarth Mecsico. Astudiodd yn ysgol yr Iesuwyr ac enillodd radd baglor mewn diwinyddiaeth ac athroniaeth o Goleg San Nicolás yn Valladolid (bellach Morelia) ym 1773. Fe'i ordeiniwyd yn offeiriad yn yr Eglwys Gatholig ym 1778, a threuliodd y chwarter can mlynedd nesaf yn addysgu ac yn gweinyddu yn y coleg, ac yn gwasanaethu mewn ambell plwyf. Wedi marwolaeth ei frawd hŷn ym 1803, aeth i weinidogaethu yn Dolores, hen blwyf ei frawd, ac yno daeth yn wleidyddol weithgar, gan ymgyrchu dros wella amodau byw y werin. Ymddiddorai mewn dulliau amaethyddol newydd, gan annog y bobl i dyfu olewydd a grawnwin, a siaradodd yn gyhoeddus am ryddfreinio'r tlodion, gan ennyn felly drwgdybiaeth yr awdurdodau trefedigaethol.

Yn sgil goresgyniad Sbaen gan luoedd Napoleon ym 1808 ac ymddiorseddu'r Brenin Fernando VII, ffurfiwyd nifer o gymdeithasau cyfrinachol ym Mecsico â oedd yn anfodlon â'r drefn newydd, rhai ohonynt o blaid adfer Fernando i'r orsedd ac eraill yn ffafrio annibyniaeth yn gyfan gwbl oddi ar Sbaen. Ymunodd Hidalgo â chymdeithas gudd yn San Miguel, ger Dolores, a gynllwyniodd dros ddymchwel y llywodraeth drefedigaethol. Wedi i'r cynllun gael ei ddatgelu i'r Sbaenwyr, a nifer o'i gyd-aelodau eu harestio, penderfynodd Hidalgo cychwyn y chwyldro ar liwt ei hun, gan ganu cloch yr eglwys ar 16 Medi 1810 a galw ei blwyfolion i flaen y gad yn y frwydr dros annibyniaeth, cydraddoldeb hil, a chyfiawnder y tir. Gelwir ei anerchiad enwog, a daniodd y rhyfel annibyniaeth, yn "Gri Dolores" (*Grito de Dolores*), a dethlir Diwrnod Annibyniaeth Mecsico ar 16 Medi.

Ymunodd rhyw 90,000 o frodorion, mestisos, a gwerinwyr tlawd â byddin Hidalgo, a fe orymdeithiodd dan faner Morwyn Guadalupe tuag at Ddinas Mecsico. Cipiodd Guanajuato a sawl dinas arall cyn cyrraedd Dinas Mecsico, ond oedodd Hidalgo, a chollodd ei gyfle i orchfygu'r brifddinas. Dychwelodd nifer o'i ddilynwyr i'w cartrefi, a chwalwyd ei fyddin ym Mrwydr Pont Calderón, ar gyrion Guadalajara, ar 17 Ionawr 1811. Ffoes Hidalgo i'r gogledd, gan obeithio i gael lloches yn yr Unol Daleithiau, ond cafodd ei ddal, ei ysgymuno, a'i ddienyddio gan griw saethu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenedlaetholwyr o Fecsico
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o Fecsico
Categori:Clerigwyr y 19eg ganrif o Fecsico
Categori:Chwyldroadwyr o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1753
Categori:Marwolaethau 1811
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Fecsico
Categori:Offeiriaid Catholig o Fecsico
Categori:Pobl o Guanajuato
Categori:Pobl a ysgymunwyd gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Jan Kochanowski

Bardd a dyneiddiwr Pwylaidd yn yr ieithoedd Pwyleg a Lladin oedd **Jan Kochanowski** (1530 – 22 Awst 1584) a flodeuai yn ystod cyfnod y Dadeni yng Ngwlad Pwyl.

Ganed ef yn Sycyna, Teyrnas Pwyl, i deulu o'r bonedd gwledig. Aeth i Academi Kraków cyn teithio i'r Eidal i astudio ym Mhrifysgol Padova o 1552 i 1559. Wedi iddo ddychwelyd i'w famwlad, gwasanaethodd yn ysgrifennydd i'r llys brenhinol yn Kraków.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1530
Categori:Marwolaethau 1584
Categori:Beirdd dychanol
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Beirdd Lladin o Wlad Pwyl
Categori:Beirdd Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Padova
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Emynwyr o Wlad Pwyl
Categori:Epigramwyr
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Llenorion Pwyleg y Dadeni
Categori:Pobl a aned yng Ngwlad Pwyl
Categori:Pobl o'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd
Categori:Pobl fu farw yn Lublin
Categori:Telynegwyr o Wlad Pwyl
Daeargrynfeydd Herat, 2023

Ar 7 Hydref 2023 tarwyd Talaith Herat, yng ngorllewin Affganistan, gan ddwy ddaeargryn ar raddfa 6.3. Cofnodwyd y ddaeargryn gyntaf am 11:11 amser lleol (AFT), a theimlwyd yr ail gryniad 31 o funudau'n ddiweddarach. Lladdwyd dros 1000 o bobl, ac anafwyd 2000 arall. Teimlwyd rhyw saith o ôl-gryniadau yn yr ardal dros y pump awr wedi'r daeargrynfeydd. Digwyddodd dwy ddaeargryn arall, o'r un maint, ar 11 Hydref ac 15 Hydref, gan achosi saith marwolaeth a rhyw 300 o anafiadau ychwanegol.

Lleolwyd yr uwchganolbwynt 30&nbsp;km i ogledd-orllewin dinas Herat, gan daro felly rhanbarth anial llawn pentrefi tlawd, anghysbell. Adeiladwyd tai'r werin gyda briciau pridd, a ddadfeiliodd yn hawdd. Cafodd rhywfaint o ysgwyd ei deimlo ar draws gorllewin y dalaith, ac hefyd mewn ambell man dros y ffin i'r gorllewin ag Iran a'r ffin i'r gogledd â Thyrcmenistan.

Yn ôl llefarydd o lywodraeth Affganistan, difethwyd 12 pentref yn ardal Zindah Jan a chwe phentref yn ardal Ghoryan yn llwyr. Daeth timau achub o daleithiau Helmand a Kandahar i gynorthwyo yn Herat, a chludwyd nifer o'r anafedigion i ddinas Herat am driniaeth. Codwyd ysbyty dros dro yn y prynhawn ar ddiwrnod y daeargrynfeydd, wedi i Ysbyty Rhanbarthol Herat orlenwi â chleifion, ac agorwyd gwesty ac ysgolion i lochesu'r rhai a ddadleolwyd. Treuliodd miloedd o drigolion Herat a'r cyrion y noson yn yr awyr aored, yn y strydoedd a'r parciau, rhag ofn y byddai cryniadau eraill i ddilyn.

Ymbiliodd y llywodraeth ar grwpiau dyngarol a'r byd Mwslimaidd am gymorth, a darparwyd adnoddau gan Gymdeithas Groes Goch Affganistan, MSF, Rhaglen Bwyd y Byd, a UNICEF. Fodd bynnag, mae nifer o wledydd yn gwrthod cydweithio â'r Taliban wedi i'r rheiny ailgipio grym yn 2021, a phitw a fu'r ymateb rhyngwladol hyd yn hyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:2023 yn Affganistan
Herat 2023
Categori:Trychinebau 2023
Categori:Trychinebau naturiol yn Affganistan
Vaudeville

Genre o theatr amrywiolaethol gyda phwyslais ar gomedi yw ***vaudeville*** neu weithiau yn Gymraeg **fodfil** a darddodd yn Ffrainc yn niwedd y 19g ac a fu'n hynod o boblogaidd yn Unol Daleithiau America a Chanada o'r 1880au i'r 1930au. Cychwynnodd fel ffars neu gomedi sefyllfa, heb neges nac amcan, wedi ei chymysgu â pherfformiad dramatig, megis ymson neu farddoniaeth ysgafn, a chaneuon, dawnsiau bale, neu ffurf gerddorol arall. Datblygodd yn sioe amryfath boblogaidd a gyfunai digrifwch ysgafn a miwsig ar y llwyfan, yn debyg i draddodiad y neuadd gerdd yng Ngwledydd Prydain, lle cyfeiria'r term *vaudeville* at adloniant mwy dosbarth gweithiol a fyddai wedi cael ei ystyried yn "fwrlésg" yn yr Unol Daleithiau.

Byddai sioe *vaudeville* yn cynnwys sawl act wahanol yn dilyn ei gilydd ar yr un llwyfan, a byddai'r perfformwyr yn aml yn cynnwys cerddorion a chantorion poblogaidd a chlasurol, minstreliaid croenddu ac wynebddu, dawnswyr, digrifwyr, anifeiliaid gwneud campau, lledrithwyr, tafleiswyr, dynion cryf ac athletwyr, dynion yn dynwared merched, acrobatiaid, clowniaid, jyglwyr, actorion yn chwarae dramâu un-act neu olygfeydd dethol o ddramâu, ac enwogion yn darlithio. Yn niwedd y 19g, yn ystod dyddiau cynnar y taflunydd a lluniau symudol, dechreuodd theatrau *vaudeville* arddangos caneuon darluniedig a ffilmiau byrion, a dyna oedd prif gynulleidfa'r sinema nes dyfodiad y *nickelodeons*.

Yn yr Unol Daleithiau a Chanada, dylanwadwyd ar ddatblygiad *vaudeville* gan sawl gwahanol draddodiad, gan gynnwys y gyngerdd salŵn, canu'r minstreliaid croenddu ac wynebddu, sioeau pobl hynod, yr amgueddfa ddimai, a'r bwrlésg Americanaidd. Gelwid *vaudeville* yn "galon sioe fusnes America". Câi ddylanwad ar adloniant modern, yn enwedig ffilmiau comedi a chomedi stand-yp.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cerddoriaeth Canada yn y 19eg ganrif
Categori:Cerddoriaeth Canada yn yr 20fed ganrif
Categori:Cerddoriaeth yr Unol Daleithiau yn y 19eg ganrif
Categori:Cerddoriaeth yr Unol Daleithiau yn yr 20fed ganrif
Categori:Comedi yng Nghanada
Categori:Comedi yn yr Unol Daleithiau
Categori:Geiriau ac ymadroddion Ffrangeg
Categori:Genres comedi
Categori:Hanes comedi
Categori:Theatr yng Nghanada yn y 19eg ganrif
Categori:Theatr yng Nghanada yn yr 20fed ganrif
Categori:Theatr yn yr Unol Daleithiau yn y 19eg ganrif
Categori:Theatr yn yr Unol Daleithiau yn yr 20fed ganrif
Nina Matviienko

Roedd **Nina Mytrofanivna Matviienko** (; 10 Hydref 1947 &ndash; 8 Hydref 2023) yn gantores ac actores o Wcráin.

Ym 1988 derbyniodd Wobr Genedlaethol Shevchenko, a enwyd ar ôl Taras Shevchenko,  a bu hefyd yn actio yn ffilm ddrama ryfel Wcráin Yuri Ilyenko, *Solomennye Kolokola*.

Bu farw ar 8 Hydref 2023, yn 75 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Wcráin
Categori:Cantorion o Wcráin
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2023
Coedwig yr Iwerydd

Rhanbarth coediog enfawr ac ecolegol amryfath yn Ne America yw **Coedwig yr Iwerydd** () a estynnir ar hyd arfordir deheuol Brasil â Chefnfor yr Iwerydd, o dalaith Rio Grande do Norte yn y gogledd i Rio Grande do Sul yn y de, ac i mewn i'r tir hyd at Baragwái. Mae'n cynnwys sawl bïom ac yn gartref i fioamrywiaeth ar raddfa eang.

Mae mathau o ecosystemau Coedwig yr Iwerydd yn cynnwys coedwigoedd trofannol llydanddail tymhorol a sych, glaswelltiroedd trofannol ac is-drofannol, safanâu a phrysglwyndiroedd, a fforestydd mangrof. Nodweddir y goedwig gan fioamrywiaeth uchel a nifer o rywogaethau endemig.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Marcia C. M. Marques a Carlos E. V. Grelle (goln), *The Atlantic Forest: History, Biodiversity, Threats and Opportunities of the Mega-diverse Forest* (Springer, 2021).

Iwerydd
Iwerydd
Categori:Rhanbarthau naturiol De America
Cludydd awyrennau

Llong ryfel a chanddi fwrdd llydan, agored i awyrennau esgyn a glanio yw **cludydd awyrennau**. Mae llong o'r fath yn galluogi i lynges gynnal a symud maes awyr ar y môr. Ceir mathau gwahanol o gludydd, gydag amryw nodweddion wedi eu haddasu at ddiben awyrennu milwrol. Fel rheol defnyddir catapwlt neu esgynfa ar y bwrdd i gynorthwyo wrth lansio'r awyren, a bachau ôl-dynadwy ar yr awyren i ddal yng ngwifrau ar y llong i arafu wrth lanio.

Y cludydd awyrennau priodol cyntaf, heb rwystrau ar ei fwrdd, oedd yr HMS *Argus*, a adeiladwyd gan y Llynges Frenhinol trwy addasu leinar. Lansiwyd y llong gyntaf a ddyluniwyd o'r cychwyn fel cludydd, yr *Hosyo*, gan lynges Japan yn Rhagfyr 1922. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cludyddion oedd y llongau rhyfel pwysicaf yn y brwydro rhwng Unol Daleithiau America a Japan yn y Cefnfor Tawel. Ym Medi 1960 lansiwyd y cludydd cyntaf i'w yrru gan ynni o adweithydd niwclear, yr USS *Enterprise*, gan Lynges yr Unol Daleithiau.

Gall cludydd modern, a yrrir gan ynni niwclear, feddu ar fwrdd hedfan rhyw 300&nbsp;m o hyd, yn dadleoli 75,000 o dunnelli, criw o 4000, a chludo 90 o awyrennau o wahanol fathau. Byrddau mawr, onglog sydd gan rai cludyddion er mwyn  galluogi i awyrennau esgyn a glanio ar yr un pryd.

## Hanes 
Y dyn cyntaf i hedfan awyren oddi ar long oedd Eugene Ely, peilot sifil o Americanwr, wedi i blatfform arbrofol gael ei godi ar y criwser *Birmingham* yn Hampton Roads, Virginia, yn Nhachwedd 1910. Deufis yn ddiweddarach, glaniodd Ely ar strwythur debyg ar  y llong frwydr *Pennsylvania*, gan ddefnyddio gwirfau a glymwyd i sachau tywod ar y platfform i arafu'r awyren. Yna, esgynnodd oddi ar yr un long.

[bawd|Yr HMS *Argus* yn yr harbwr ym 1918, wedi ei phaentio mewn [cuddliw "dallu".]]
Ym 1916, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, prynodd y Llynges Frenhinol long deithio wedi ei hanner-adeiladu o'r Eidal, er mwyn rhoi iddi fwrdd agored ac awyrendy ar sail dyluniad a gynigwyd i'r Morlys gan gwmni William Beardmore. Comisiynwyd yr HMS *Argus* ym Medi 1918, ond daeth y rhyfel i ben cyn iddi ymwneud ag unrhyw frwydro. Roedd ganddi fwrdd glanio rhyw 170&nbsp;m o hyd, awyrendy â lle i 20 o awyrennau, a chwech o ynnau pedair-modfedd, a chyflymder uchaf o 20.2&nbsp;not.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Llongau rhyfel
Categori:Rhyfela awyrennol
Cyflafan Re'im

Ymosodiad ar ŵyl gerddorol a gynhelid ar gyrion Re'im, cibwts yn ne Israel, oedd '''cyflafan Re'im''' a gyflawnwyd gan Hamas fel rhan o'i cyrch ar 7 Hydref 2023, a sbardunodd Rhyfel Gaza (2023). Lladdwyd mwy na 260 o bobl a oedd yn ymweld â'r ŵyl, a châi'r ymosodiad ei ystyried gan y nifer fwyaf o wledydd, sefydliadau anllywodraethol, a mudiadau dyngarol fel esiampl o derfysgaeth yn erbyn sifiliaid. Mae rhai hefyd wedi disgrifio'r lladdfa yn enghraifft o lanhau ethnig neu hil-laddiad gwrth-Semitaidd. Hwn yw'r ymosodiad terfysgol gwaethaf yn hanes Israel.

Targed yr ymosodiad oedd "Supernova", gŵyl cerddoriaeth trans i ddathlu gŵyl Iddewig Sukkot, a gynhelid yn yr awyr agored ger Re'im, nid nepell oddi wrth y ffin rhwng Israel a Llain Gaza. Cychwynnodd y cyrch oddeutu 7 o'r gloch yn y bore, pan glywid larwm yn rhybuddio am rocedi a dechreuodd y dathlwyr ffoi. Amgylchynwyd ardal yr ŵyl gan aelodau Hamas mewn gwisg filwrol, wedi cyrraedd o Lain Gaza ar feiciau modur, tryciau, a pharagleiderau, a dechreuasant saethu ar y dorf o filoedd o bobl. Cafodd rhai ohonynt eu lladd wrth guddio mewn llochesau cyrch awyr, llwyni, a pherllannau. Achoswyd tagfa draffig yn y maes parcio a'r ffordd wrth i bobl geisio dianc, a saethodd yr ymosodwyr hefyd ar y cerbydau. Cafodd rhai o'r anafedigion eu saethu eto oddi agos i'w dienyddio. Yn ôl tystion, cafodd rhai o'r merched eu treisio cyn eu lladd.

Yn ogystal â'r niferoedd o farwolaethau ac anafiadau, cafodd rhai eu herwgipio a'u cymryd yn wystlon i Lain Gaza, ac mae eu tynged yn ansicr. Ar yr un diwrnod, dygodd Hamas gyrchoedd ar gymunedau cyfagos gan ladd cannoedd o sifiliaid a milwyr Israelaidd a dinasyddion o wledydd eraill yn Netiv HaAsara, Be'eri, Kfar Aza, Nir Oz, ac Holit.

## Cyfeiriadau 
Reim
Categori:Rhyfel Gaza (2023–25)
Categori:Terfysgaeth yn Israel
Categori:2023 yn Israel
Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Awstralia

Mae **tîm pêl-droed cenedlaethol merched Awstralia** () yn cynrychioli Awstralia mewn pêl-droed merched rhyngwladol. Llysenw swyddogol y tîm yw'r ***Matildas***, ar ôl y gân werin boblogaidd o Awstralia a'r faled llwyn "Waltzing Matilda".

Roedd perfformiad gorau'r tîm yng Nghwpan y Byd Merched FIFA yn 2023, pan gafodd ei gynnal yn Awstralia a Seland Newydd. Gorffennodd y Matildas yn 4ydd, a rhoddodd perfformiad cryf y tîm boblogrwydd eang i'r tîm yn Awstralia.

Ar hyn o bryd mae'r Matildas yn cael eu rheoli gan gyn-bêl-droediwr Awstraliaidd, Joe Montemurro. Capten a phrif sgoriwr y tîm yw Sam Kerr. Clare Polkinghorne sydd wedi gwneud y mwyaf o ymddangosiadau i'r tîm.

## Gweler hefyd
* Tîm pêl-droed cenedlaethol Awstralia

*
Awstralia
C.P.D.A. Gwndy

Mae **Clwb Pêl-droed Athletic Gwndy** *(Saesneg: Undy AFC)* yn glwb pêl-droed  Gymreig wedi'i leoli ym mhentref Gwndy, Sir Fynwy . Mae'r clwb yn chwarae yng nghynghrair Ardal De Ddwyrain, trydedd haen pyramid pêl-droed Cymru. Coch a du yw lliwiau traddodiadol y clwb.

## Hanes 
Mae Gwndy bellach megis maestef fechan i bentref Magwyr sydd i'r dwyrain o ddinas Casnewydd.

Ffurfiwyd y clwb yn 1947,  gan chwarae ar lefel leol yn Ne Cymru ennill Cwpan Argus 3 gwaith mewn 15 mlynedd. Fodd bynnag, yn 1962 daeth y clwb i ben o ganlyniad i drafferthion ariannol. Ym 1970, diwygiodd y clwb a bod y chwaraer cyson yn y cynghreiriau lleol, ac ennill Adran Un Cynghrair Sir Gwent yn 2011 a chyrraedd Cynghrair Pêl-droed Cymru am y tro cyntaf, gan fynd i mewn i Adran Tri . Fe enillon nhw ddyrchafiad ar y cynnig cyntaf, ac yna o dan arweiniad y Rheolwr Laurence Owen, seliodd eu safle uchaf erioed yn 2016 wrth orffen yn drydydd yn Adran Dau ac ennill dyrchafiad i Adran Un Cynghrair Pêl-droed Cymru, gan orffen yn hanner uchaf y brig rhannu yn eu dau dymor cyntaf, cam 2 ar byramid pêl-droed Cymru. Y tymor hwn hefyd gwelwyd y pêl-droediwr rhyngwladol cyntaf i chwarae i'r Gwndy, gyda chwaraewr rhyngwladol Gibraltar Jamie Coombes yn arwyddo i'r clwb ym mis Chwefror 2017. Daeth Laurence Owen â 32 mlynedd o reolaeth clwb i ben trwy gyhoeddi ei ymddeoliad ar ddiwedd 2017–18 ar ôl ymgyrch lwyddiannus arall, cafodd ei ddisodli gan reolwr tîm wrth-gefn, Jason Pritchard .

Mae gan Gwndy hefyd dîm wrth gefn sy'n chwarae yn adran wrth gefn cynghrair Cymru o dan y rheolwr Luke Smith a thrydydd tîm llwyddiannus sy'n chwarae yn Adran 1 Dwyrain Gwent ar hyn o bryd.

## Tîm ieuenctid 
, mis Medi 2023]]
Mae Clwb Pêl-droed Gwndy hefyd yn cefnogi adran iau sydd â thimau mewn grwpiau oedran o Dan 6 i Dan 18. Mae timau'n chwarae yng Nghynghreiriau Sir Gwent a Dwyrain Gwent ac yn cael eu gemau cartref ar gaeau'r clwb. Mae’r adran iau hefyd yn cynnal twrnamaint pêl-droed poblogaidd ym mis Mehefin sy’n denu tua 150 o dimau o bob rhan o dde Cymru a thu hwnt bob blwyddyn.

Christopher Swann sy'n rheoli tîm presennol y clwb dan-18 gyda chymorth Dan Tozer a Henry Mollard.

## Anrhydeddau 
* Adran Un Cynghrair Sir Gwent: 2010–11
* Adran Tri Cynghrair Pêl-droed Cymru: 2011–12
* Diweddglo Uchaf y Gynghrair: 7fed, Adran Un Cynghrair Pêl-droed Cymru, 2016–17

## Y garfan bresennol 
| style="background-color:#FFFFFF;vertical-align:top;" |

|}

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Gwndy
Categori:Sir Fynwy
Categori:Sefydliadau 1947
Cwpan y Byd Merched FIFA

Mae **Cwpan y Byd Merched FIFA** () yn dwrnamaint pêl-droed rhyngwladol i ferched. Fe'i cynhelir bob pedair blynedd ac fe'i cynhelir bob amser flwyddyn ar ôl Cwpan y Byd y dynion.

Cynhaliwyd Cwpan y Byd Merched cyntaf ym 1991 fel **Pencampwriaeth Byd Merched FIFA** () yn Tsieina. Cynhaliwyd Cwpan y Byd Merched diweddaraf yn 2023 yn Awstralia a Seland Newydd.

## Cyfeiriadau

Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Thomas Glynn (Glynllifon)

Bonheddwr, gwleidydd a botanegydd o Gymru oedd **Thomas Glynn** (c.1596–1647). Mab hynaf Syr William Glynn a'i wraig Jane Griffith - y plentyn hynaf o chwe brawd a phedair chwaer yn y cartref ym Mhlas Glynllifon, Sir Gaernarfon. Yn ystod ei gyfnod adeiladwyd y Plas Newydd bresennol yng Nglynllifon. Llenwodd nifer o swyddi gweinyddol yn Sir Gaernarfon gan gynnwys swydd Ddirprwy Raglaw (1620-42) ac Ynad Heddwch (1621-1647). Bu’n Aelod Seneddol ar sawl achlysur Yn frenhinwr anfoddog Bu’n llythyru a Thomas Johnson (m. 1644), golygydd pwysig (1633) Herball John Gerard, ac un o fotanegwyr pwysicaf Lloegr. Bu Johnson yn lletya yng Nglynllifon yn ystod ei daith ddylanwadol i Ogledd Cymru ym mis Awst 1639. Bu Thomas Glynn a Thomas Johnson yn gymdeithion am beth o’r daith hono.

## Llyfryddiaeth 
* Glyn Roberts, "The Glynnes and the Wynns of Glynllifon", *Trafodion Cym. Hanes Sir Gaernarfon*, 8  (1948), 28

* William Gilbert Williams ac Arthur Herbert Dodd (1953), "GLYN (TEULU), Glynllifon, Sir Gaernarfon", *Y Bywgraffiadur Cymreig*

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Senedd Lloegr (cyn-1707)
Categori:Genedigaethau'r 1590au
Categori:Marwolaethau 1647
Twyllwybodaeth

Ffug-wybodaeth a ddosberthir yn fwriadol i dwyllo pobl yw **twyllwybodaeth**. Mae'n wahanol i gamwybodaeth, sef gwallau ac anwireddau sy'n ymddangos yn anfwriadol o ganlyniad i esgeulustod neu gamgymeriad. Gall twyllwybodaeth fod yn dechneg propaganda neu'n fodd o ryfela seicolegol, yn ffug-newyddion gydag agenda wleidyddol, neu'n sbin maleisus.

## Gweler hefyd 
* Ôl-wirionedd

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa'r cyfryngau
Categori:Geirfa filwrol
Categori:Gwirionedd
Categori:Newyddion
Categori:Propaganda
Categori:Rhyfela seicolegol
Ffrwydrad Ysbyty al-Ahli

Ar 17 Hydref 2023, yn ystod Rhyfel Gaza a gychwynnodd y mis hwnnw, bu ffrwydrad yng nghowrt Ysbyty al-Ahli yn ninas Gaza, lle'r oedd miloedd o Balesteiniaid a ddadleolwyd gan y rhyfel yn llochesu. Lladdwyd 471 yn ôl gweinyddiaeth iechyd Gaza.

Mae anghytundod ynghylch achosiad y ffrwydrad. Dywedodd Hamas, llywodraeth Llain Gaza, y cafodd yr ysbyty ei fomio mewn cyrch awyr gan yr Israeliaid, gan ei alw'n 'drosedd rhyfel'. Yn ôl Israel, achoswyd y ffrwydrad gan roced a daniwyd gan Fudiad Jihad Islamaidd Palesteina. Cefnogodd arlywydd Unol Daleithiau America, Joe Biden, ddehongliad Israel o'r digwyddiad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhyfel Gaza (2023–25)
Narges Mohammadi

Newyddiadurwraig ac ymgyrchydd hawliau dynol o Iran yw **Narges Mohammadi** (; ganed 21 Ebrill 1972). Enillodd Wobr Heddwch Nobel yn 2023 "am ei brwydr yn erbyn gormes menywod yn Iran ac am ei brwydr i hyrwyddo hawliau dynol a rhyddid i bawb".

Ganed hi yn Zanjān, yng ngogledd-orllewin Iran, i deulu Aseraidd. Yn sgil Chwyldro Iranaidd ym 1979, cafodd rhai o aelodau ei theulu eu carcharu a'u dienyddio gan lywodraeth yr Aiatola Ruhollah Khomeini. Astudiodd ffiseg ym Mhrifysgol yr Imam Khomeini, yn Qazvīn, yn y 1990au, a bu'n wleidyddol weithgar ar y campws. Wedi iddi raddio, cychwynnodd Mohammadi ar ei gyrfa yn beiriannydd i gwmni arolygu adeiladau. Yn y brifysgol cyfarfu â Taghi Rahmani, aelod o'r mudiad democrataidd Melli Mazhabi, a phriodasant ym 1999. Cawsant efeilliaid—mab a merch—yn 2006. a'r pumed person i gael ei cyhoeddi'n enillydd tra'n gaethiwed. Ar 10 Rhagfyr 2023 derbyniodd ei mab a'i merch, 17 oed, y wobr ar ran eu mam yn seremoni wobrwyo Nobel yn Oslo, Norwy, a darllenasant araith a gafodd ei ysgrifennu gan Mohammadi a'i smyglo allan o'r carchar. Yn Ionawr 2024, cafodd Mohammadi ei dedfrydu i 15 mis ychwanegol o garchar gan y Llys Chwyldroadol yn Iran. Ym Mehefin 2024, fe'i cafwyd yn euog o ledaenu "propaganda yn erbyn y drefn", a derbyniodd Mohammadi ddefryd arall o flwyddyn ychwanegol o garchar.

Rhyddhawyd Mohammadi dros dro yn Rhagfyr 2024 am driniaeth feddygol. Yn Rhagfyr 2025, cafodd ei hailarestio wedi iddi siarad mewn seremoni er cof am yr ymgyrchydd hawliau dynol Khosrow Alikordi. Yn ôl llygad-dystion, cafodd Mohammadi ei bwrw gyda batonau gan ryw 15 o swyddogion yr heddlu mewn dillad cyffredin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Pobl Aseraidd o Iran
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Iran
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Newyddiadurwyr Perseg o Iran
Categori:Peirianwyr yr 20fed ganrif o Iran
Categori:Peirianwyr benywaidd o Iran
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Iran
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol o Iran
David (gwahaniaethu)

Gallai **David** gyfeirio at un o sawl peth:
*David TC Davies
*David Griffith (Clwydfardd)
*David Jones (bardd ac arlunydd)
*David Davies, Barwn 1af Davies
*David Davis (Dafis Castellhywel)
*David Williams, Castell Deudraeth
*David R. Edwards
*David Ffrangcon Davies
*Tannatt William Edgeworth David
*David Rees (gwleidydd)
*David Lloyd George
*David Rowlands (Dewi Môn)
*David Bell (arlunydd)
*Hefin David
*David Hunt
*David Jones (gwleidydd Cymreig)
Coursera

**Coursera** yn ddarparwr cyrsiau ar-lein agored ar raddfa fawr yn yr Unol Daleithiau, a sefydlwyd yn 2012 gan Andrew Ng a Daphne Koller, athrawon cyfrifiadureg ym Mhrifysgol Stanford. Mae Coursera yn partneru â phrifysgolion a sefydliadau eraill i gynnig cyrsiau ar-lein, tystysgrifau a diplomâu mewn amrywiaeth o bynciau. Yn 2021, amcangyfrifwyd bod 150 o brifysgolion yn cynnig mwy na 4,000 o gyrsiau Coursera.

Mae Coursera hefyd yn cynnig cyrsiau i raddedigion mewn cydweithrediad â phrifysgolion. Er enghraifft, mae platfform HEC Paris yn bartner i'r Meistr Gweithredol ym maes arloesi ac entrepreneuriaeth. 100% ar-lein, nod y rhaglen hon yw hyfforddi rheolwyr gorau sy'n arbenigo yn y ddau faes hyn mewn 18 mis. Agorodd ym mis Mawrth 2017.

## Cyfeiriadau 
Coursera
Joao Grimaldo

Pêl-droediwr o Beriw ydy **Joao Grimaldo** (ganwyd **Joao Alberto Grimaldo Ubidia** 20 Chwefror 2003) sy'n chwarae i glwb Sporting Cristal yn Liga 1 (y prif gynghrair).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2003
Categori:Pêl-droedwyr o Beriw
Abeno Harukas

Tŵr a bloc o swyddfeydd  ydy **Abeno  Harukas** (Japaneg: *あべのハルカス*) a hynny yn ardal Brigittenau yn Osaka. Hwn ydy'r  adeilad talaf yn Japan. Mae'r llawr gwaelod yn cynnwys canolfan siopa, sinema a bwytai. Mae'n 300 metr (984 troedfedd) o uchder a hwn ydy trydydd tŵr uchaf Japan.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Japan
Categori:Nendyrau
Dyfed Elis-Gruffydd

Daearegwr, darlithydd ac awdur o Gymro oedd **Dyfed Elis-Gruffydd** (23 Gorffennaf 1943 – 16 Hydref 2023).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Ramadeg Castell Cyfarthfa, Merthyr Tudful. Aeth ymlaen i Ngholeg Prifysgol Llundain, gan astudio Daeareg a Geomorffoleg. Testun traethawd ei ddoethuriaeth oedd hanes rhewlifol Bannau Brycheiniog a Bannau Sir Gâr. 

## Gyrfa 
Bu'n ddarlithydd yn Adran Ddaeareg a Daearyddiaeth Polytechnig Dinas Llundain ac yn ei dro bu'n Bennaeth Adran Cyhoeddiadau Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, yn Olygydd a Chyfarwyddwr Cyhoeddi Gwasg Gomer, ac yn ddarlithydd rhan-amser yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin. Am chwe mlynedd bu'n aelod o bwyllgor gwaith Cyngor Cefn Gwlad Cymru.

Bu'n gadeirydd Cymdeithas Edward Llwyd ac roedd yn arwain teithiau cerdded, annerch cymdeithasau Cymraeg a rhodio tirweddau rhewlifol a folcanig gogledd-orllewin Ewrop. Roedd hefyd yn gyfrannwr cyson i raglenni Radio Cymru. Ysgrifennodd nifer o lyfrau ar y pwnc ac roedd ymhlith yr ymgynghorwyr golygyddol ynghyd â'r cyfranwyr a'r cyfieithwyr a gyfrannodd at baratoi Gwyddoniadur Cymru. 

Yn yr 1980au cynnar daeth yn olygydd cyntaf llawn amser gyda Gwasg Gomer. Treuliodd gyfnod yn bennaeth adran gyhoeddiadau Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro a bu hefyd yn bennaeth Amgueddfa Wlân Cymru.

Yn 2022 cyhoeddodd y geiriadur daearegol cyntaf yn y Gymraeg.

## Bywyd personol 
Roedd yn byw ym mhentref Llechryd ger Aberteifi. Roedd yn briod â Siân. Bu farw ei wraig gyntaf Robina, mewn damwain ffordd.

Bu farw yn 80 mlwydd oed yn Ysbyty Cyffredinol Bronglais, Aberystwyth.

## Cyhoeddiadau 
* *100 o Olygfeydd Hynod Cymru* (Y Lolfa, 2014) - ISBN 9781847719898
* *Y Preselau - Gwlad Hud a Lledrith* (Gomer, 2017) - ISBN 9781785620829
* *Wales – 100 Remarkable Vistas* (Y Lolfa, 2017) - ISBN 9781784614492
* *The Rocks of Wales* (Gwasg Carreg Gwalch, 2019) - ISBN 9781845242954
* *Geiriadur Daeareg a Gwyddorau Daear (Y Lolfa, 2022)* - ISBN 9781800991491
* *Dr Henry Hicks (1837-99) (Y Lolfa, 2023)* - ISBN 9781800993310

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Daearegwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Daearegwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Golygyddion llyfrau o Gymru
Categori:Ysgolheigion yr 21ain ganrif o Gymru
Betty Miller

Awyrennwr o'r Unol Daleithiau oedd **Betty Jean Verret Miller** (6 Ebrill 1926 – 21 Chwefror 2018) oedd y peilot benywaidd cyntaf i hedfan solo ar draws y Cefnfor Tawel, a gwnaeth hynny ym Mai 1963. 

## Bywyd cynnar 
Ganed Betty Jean Verret yn Venice, Califfornia, ar 6 Ebrill 1926 i Earday Verret a Bertha DeLay Verret yn ystod un o'r stormydd glaw gwaethaf a welwyd yn y ddinas. Roedd ganddi ddwy chwaer, Merle a Phyllis. 

Mynychodd Ysgol Uwchradd Venice, a chafodd ei denu i gwrs o'r enw "Radio Shop", ar ôl tyfu i fyny o dan batrwm traffig maes awyr Santa Monica .  Awgrymodd eu ffrind Max Conrad iddi hedfan dros y Môr Tawel a helpu i ddylunio'r tanciau tanwydd ychwanegol ar gyfer yr awyren.  

Ar ôl cynllunio sylweddol a sawl oedi oherwydd y tywydd, ym mis Ebrill 1963, hedfanodd Miller o Oakland, California, UDA i Brisbane, Queensland, Awstralia, i ddosbarthu'r awyren (Piper dau injan) i brynwr.  Roedd yr hediad hefyd yn tro cyntaf i fenyw hedfan ar ei phen ei hun o Oakland, California i Honolulu, Hawaii a gwnaeth hynny mewn ychydig dros 17 awr. 

Dechreuodd gymal cyntaf yr hediad epig ar 25 Ebrill 1963, o Oakland, California, a chymerodd dros 17 awr i gyrraedd Honolulu. Ar 5 Mai gadawodd Honolulu am ail gymal ei hediad i Ynys Canton, Ffiji nesaf ac yna Caledonia Newydd. Glaniodd yn Brisbane, Awstralia, ar 13 Mai 1963. Dringodd Miller allan o'r awyren yn gwisgo ffrog gotwm a sodlau uchel i bonllefau tyrfa fawr. Cyfanswm yr amser hedfan a aeth heibio ar gyfer hedfan dros y Môr Tawel oedd 51 awr, 38 munud.

## Gwobrau 
I gydnabod ei hediad, derbyniodd Fedal Aur y Weinyddiaeth Hedfan Ffederal am Wasanaeth Eithriadol gan yr Arlywydd Kennedy, ac yn ddiweddarach cyflwynodd yr Arlywydd Johnson Dlws Rhyngwladol Harmon ar gyfer Aviatrix y Flwyddyn (1963) iddi. 

## Bywyd personol 
Roedd Betty Miller yn aelod o glybiau *Ninety-Nines* a Whirly Girls, clybiau sydd wedi sefydlu i dod â pheilotiaid benywaidd at ei gilydd.

Ar ôl ymddeol, daeth Betty Miller yn artist. Ar ôl i'r gwr farw, symudodd i Ocala, Florida, cyn symyd eto i Bountiful, Utah yn 2012 gyda'i pharot, Paco.

Bu farw Betty ar 21 Chwefror 2018, yn 91 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awyrenwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Gwyn Richards

Cricedwr o Gymru oedd **Gwyn Richards** (29 Tachwedd 1951 – Hydref 2023). Roedd e'n fatiwr  fowliwr llaw dde dros Clwb Criced Morgannwg. Cafodd ei geni ym Maesteg, Morgannwg.  Ar ol ei gyrfa fel cricedwr, roedd Richards yn berchen ar siop chwaraeon ym Maesteg. Bu farw Richards yn 71 oed 

## Cyfeiriadau
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pobl o Faesteg
Gwâl y Llewod

Grŵp milwriaethus Palesteinaidd yw **Gwâl y Llewod** sy'n gweithredu yn erbyn meddiannaeth y Lan Orllewinol gan luoedd Israel, ac yn erbyn setlwyr Israelaidd yn y diriogaeth.

Ffurfiodd y grŵp yn 2022 yn Nablus, yng ngogledd y Lan Orllewinol, a chyhoeddwyd ei siarter a rhaglen ar 2 Medi 2022. Cymerai'r enw o lysenw un o'i aelodau, Ibrahim al-Nabulsi, "Llew Nablus", a saethwyd yn farw gan Lluoedd Amddiffyn Israel (IDF) yn Awst 2022. Dynion ifanc ydy aelodau'r garfan yn bennaf, a nifer ohonynt yn gysylltiedig â'r pedair prif blaid wleidyddol Balesteinaidd—Fatah, Hamas, Mudiad y Jihad Islamaidd, a'r Ffrynt Poblogaidd dros Ryddid Palesteina. Maent yn honni ffrynt unedig yn erbyn lluoedd Israel, ac yn rhoi anghydfodau pleidgar o'r neilltu. Mae nifer o'r aelodau wedi bwrw dedfrydau am berchen ar arfau mewn carchardai'r Awdurdod Palesteinaidd. Er yn llu annibynnol, heb deyrngarwch i unrhyw fudiad neu blaid arall, mae'n debyg ei fod yn derbyn arian oddi ar Hamas.

Ymddangosodd Gwâl y Llewod yn ystod blwyddyn o ymladd cynyddol rhwng Israel a'r Palesteinaidd, yn ninasoedd Nablus a Jenin yn enwedig, a dygodd y grŵp gyrchoedd ar siecbwyntiau a milwyr yr IDF ac ar wladfeydd Israelaidd yn y Lan Orllewinol. Lansiodd yr IDF Ymgyrch Torri'r Don i geisio chwalu'r lluoedd milwriaethus, gan gynnwys cyrchoedd dyddiol a laddodd degau o Balesteiniaid, ond llwyddodd Gwâl y Llewod i oroesi a pharhau â'i ymosodiadau herwfilwrol.

Yn Hydref 2023, wedi i'r IDF lladd nifer mewn cyrchoedd ar Nablus, rhoddwyd pwysau ar brif aelodau'r grŵp i ildio. Mae'r Awdurdod yn cynnig swyddi yn y lluoedd diogelwch i aelodau sy'n cytuno i ddiarfogi a gadael y grŵp. Er i ryw 20 o aelodau ildio i'r Awdurdod, aildaniwyd ymgyrchoedd Gwâl y Llewod ychydig fisoedd yn ddiweddarach, ac ymunasant â'r brwydro yn sgil dechrau Rhyfel Gaza yn Hydref 2023.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Lion's Den ar wefan Cyngor Ewrop ar Gysylltiadau Tramor (ECFR)
* Who are the Lions’ Den armed group in the occupied West Bank? ar wefan Aljazeera

Categori:Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
Categori:Lluoedd lledfilwrol yng Ngwladwriaeth Palesteina
Categori:Sefydliadau 2022
Katharine Graham

Cyhoeddwr papur newydd o'r Unol Daleithiau  oedd **Katharine Meyer Graham** (Mehefin 16, 1917 – 17 Gorffennaf, 2001). Hi oedd yn arwain papur newydd ei theulu, *The Washington Post*, o 1963 i 1991. Hi hefyd oedd wrth y llyw ar adeg adrodd ar sgandal Watergate, a arweiniodd yn y pen draw at ymddiswyddiad yr Arlywydd Richard Nixon . Hi oedd cyhoeddwr benywaidd cyntaf yr 20fed ganrif i gyhoeddi un o'r prif bapurau newydd Americanaidd, a hi hefyd oedd y fenyw gyntaf i gael ei hethol i fwrdd yr Associated Press.

Roedd hunangofiant Graham, *Personal History*, wedi ennill Gwobr Pulitzer yn 1998.

## Ei Bywyd cynnar 
chwith|bawd| Katharine Meyer yn 1926
Ganed Katharine Meyer yn 1917 i deulu cyfoethog yn Ninas Efrog Newydd, sef i Agnes Elizabeth (née Ernst) ac Eugene Meyer .  Roedd ei thad yn gweithio ym myd cyllid ac, yn ddiweddarach, daeth yn Gadeirydd y Gronfa Ffederal . Ei thaid oedd Marc Eugene Meyer, a'i hen daid oedd y rabbi Joseph Newmark . Prynodd ei thad *The Washington Post* ym 1933 mewn arwerthiant methdalu. Roedd ei mam yn berson deallus a bohemaidd, yn hoff o gelf, ac yn gweithredu'n wleidyddol gyda'r Blaid Weriniaethol. Roedd ei mam hefyd yn ymwneud â phobl mor amrywiol ag Auguste Rodin, Marie Curie, Thomas Mann, Albert Einstein, Eleanor Roosevelt, John Dewey  a Saul Alinsky .  

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Chicago
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Genedigaethau 1917

Categori:Erthyglau LLGC 2023