open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwäell ddu

Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Gwäell ddu** (Lladin: *Sympetrum danae*; Saesneg: *black darter*; lluosog: **gweyll du**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae i'w ganfod yn Ewrop, Asia a Gogledd America - ac yng ngwledydd Prydain. Dyma'r gwas neidr lleiaf yng ngwledydd Prydain, gan fesur .

Mae hyd ei adenydd yn 34mm rhwng Mehefin a Medi ac mae'r oedolyn i'w weld yn hedfan ger llwyni, coed, llystyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr.

Mae aelodau'r genws *Sympetrum* yn cael eu hadnabod yn y Gymraeg fel 'gweyll', sef darn hir miniog a ddefnyddir i weu gwlân. Yng Nghanada a'r Unol Daleithiau cânt eu hadnabod fel y 'meadowhawks' ac yn Lloegr fel 'darters'.

## Disgrifiad
Mae gan y gwryw a'r fenyw goesau du ac mae bonyn yr adenydd-cefn yn llydan. Mae gan y thoracs ochrau melyn wedi'u gwahanu gan banel du gyda thri smotyn melyn, fel y *Sympetrum nigrescens*.  Ceir mwy o felyn ar abdomen y fenyw, sy'n tywyllu wrth iddi fynd yn hŷn, nes troi'n frown.

## Paru
Dim ond pyllau, glanau llynnoedd neu dir corsiog, asidig yw cynefin y Gwäell ddu, yn aml ceir brwyn ar y glanau.  Mae'r fenyw yn dodwy ei hwyau wrth iddi hedfan, gan drochi pigyn ei habdomen yn y dŵr. Y gwanwyn canlynol, mae'r wyau'n deor ac mae'r larfa (neu'r cynrhonyn) yn datblygu'n sydyn, gan ddeor mewn llai na dau fis.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
*Black Meadowhawk , NJodes
*

## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:Libellulidae
Categori:WMUK 2016
Ray Tomlinson

Rhaglennwr o'r Unol Daleithiau oedd **Raymond Samuel Tomlinson** (23 Ebrill 1941 – 5 Mawrth 2016) a ddatblygodd y system E-bost cyntaf ar rwydwaith yr ARPAnet, rhagflaenydd y Rhyngrwyd, yn 1971. Hwn oedd y system gyntaf oedd yn gallu danfon negeseuon rhwng defnyddwyr ar gyfrifiaduron gwahanol wedi eu cysylltu gyda'r ARPAnet. (Cyn hynny, roedd hi'n bosib danfon e-bost i ddefnyddwyr ar yr un cyfrifiadur yn unig). I gyflawni hyn, defnyddiodd y symbol @ i wahanu'r defnyddiwr o enw'r peiriant, ac mae wedi ei ddefnyddio mewn cyfeiriadau e-bost byth ers hynny. Mae Oriel Enwogion y Rhyngrwyd yn adrodd hanes ei waith ac mae'n dweud "Fe wnaeth rhaglen e-bost Tomlinson ddechrau chwyldro llwyr, gan newid yn sylfaenol y ffordd mae pobl yn cyfathrebu.

## Defnydd cyntaf o e-bost 
Yr e-bost cyntaf ddanfonodd Tomlinson oedd e-bost brawf. Ni chadwyd yr e-bost ond dywedodd Tomlinson ei fod yn ddibwys, rhywbeth fel* "QWERTYUIOP"*. Mae hyn yn cael ei cham-ddyfynnu yn aml fel "Yr e-bost cyntaf oedd QWERTYUIOP".  Yn ddiweddarach, dywedodd Tomlinson fod y negeseuon prawf yma yn "gwbl anghofiadwy, a felly rwy wedi ei anghofio nhw."

I ddechrau, doedd ei system negesu e-bost ddim yn cael ei ystyried yn beth pwysig o gwbl. Pan ddangosodd Tomlinson y gwaith i'w gyd-weithiwr Jerry Burchfiel, dywedodd Tomlinson "Paid dweud wrth neb! Nid dyma beth rydyn ni i fod i weithio arno." 

## Gwobrau ac anrhydeddau 
* Yn 2000 derbyniodd Wobr Arloeswr Cyfrifiadurol George R. Stibitz gan Amgueddfa Gyfrifiadurol Americanaidd (gydag Adran Gwyddoniaeth Gyfrifiadurol yn Montana State University).
* Yn 2001 derbyniodd Wobr Webby Award o'r Academi Ryngwladol o Gelf a Wyddoniaeth Ddigidol am gyflawniad oes. Hefyd yn 2001 cafodd ei gyflwyno i Oriel yr Enwogion Cyn-fyfyrwyr Rensselaer.
* Yn 2002 fe wnaeth Cylchgrawn Discover ei wobrwyo gyda'i Gwobr Arloesedd .
* Yn 2004, derbyniodd Gwobr Rhyngrwyd yr IEEE ynghyd â Dave Crocker.
* Yn 2009, derbyniodd Tomlinson a Martin Cooper wobr Prince of Asturias am ymchwil wyddonol a technegol.
* Yn 2011, roedd yn rhif 4 ar restr MIT150 yn rhestru y 150 o arloeswyr a syniadau pwysicaf o MIT.
* Yn 2012, cyflwynwyd Tomlinson i Oriel Enwogion y Rhyngrwyd gan Gymdeithas y Rhyngrwyd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Tudalen E-bost Tomlinson  
* Stori NPR ar Ray Tomlinson
* RPI: Oriel Enwogion Cyn-fyfyrwyr: Raymond S. Tomlinson (Bywgraffiad) 
* H@ppy birthday to you yn y BBC ar Ray Tomlinson a'r symbol @ 
* Cyfweliad Motherboard.tv: Ray Tomlinson Sent the First Email, But His Inbox Is Still a Mess 

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Dyfeiswyr o'r Unol Daleithiau
Christopher Salmon

Gwleidydd Ceidwadol yw **Christopher Salmon** (ganwyd Mehefin 1978) a cyn Gomisiynydd Heddlu a Throseddu ar gyfer Heddlu Dyfed-Powys, yr ardal heddlu mwyaf yng Nghymru a Lloegr. Fe oedd deiliad cyntaf y swydd a fe'i hetholwyd ar 5 Tachwedd 2012. Collodd y swydd yn etholiad Mai 2016.

## Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Salmon ar fferm ei deulu yn Llanandras, Powys, yr hynaf o bedwar plentyn.

Astudiodd Hanes Fodern ac Economeg yn Prifysgol Rhydychen cyn treulio blwyddyn yn Rwsia. Dychwelodd i'r DU yn 2002 ac ymunodd a'r Fyddin a dechrau ei hyfforddiant yn Sandhurst.

Fel swyddog yn nghatrawd Y Reifflwyr, aeth i Ogledd Iwerddon, Kosovo ac Iraq. Gadawodd y Fyddin i ddilyn gyrfa wleidyddol a bu'n gweithio mewn busnes ers 2008.

## Gwleidyddiaeth 
Safodd Salmon fel ymgeisydd Ceidwadol yn etholaeth Llanelli yn 2010, gan dderbyn 5,381 pleidlais (14.4%), y nifer uchaf o bleidleisiau i'r Ceidwadwyr yn Llanelli ers 1992, a'r canran uchaf o bleidleiswyr Ceidwadol ers 1997.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Winston Roddick

Bargyfreithiwr o Gymru yw **George Winston Roddick**, CB, QC (ganwyd 2 Hydref 1940), a Chomisiynydd Heddlu a Throsedd cyntaf Heddlu Gogledd Cymru. Roedd yn aelod o'r Democratiaid Rhyddfrydol, ond rhedodd fel ymgeisydd annibynnol ac ymddiswyddodd o'r blaid wedi ei ethol.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd a magwyd Roddick yng Nghaernarfon, Yn un o fargyfreithwyr mwyaf blaenllaw Cymru, derbyniodd sidan yn 1986 a daeth yn gofiadur Llys y Goron,

#### Comisiynydd Heddlu a Throsedd 
Yn Nhachwedd 2012, safodd fel ymgeisydd yn yr etholiad am Gomisiynydd Heddlu a Throsedd ar gyfer Heddlu Gogledd Cymru, gan guro Tal Michael o Lafur yn yr ail rownd. Ar ôl yr etholiad, fe'i beirniadwyd am fod yn ymgeisydd annibynnol er ei fod yn aelod o'r Democratiaid Rhyddfrydol, gyda Phlaid Lafur Cymru yn ei gyhuddo o 'guddio' ei deyrngarwch am resymau gwleidyddol. Cyhoeddodd yn Mawrth 2016 y byddai'n gadael ei swydd am resymau teuluol a na fyddai'n sefyll eto yn etholiadau'r Comisiynydd yn Mai 2016.

### Arall 
Yn 1997, apwyntiwyd Roddick fel aelod o'r Independent Television Commission, a rhwng 2004 a 2012 roedd yn aelod o Awdurdod S4C.

## Bywyd personol 
Mae'n aelod o Gorsedd y Beirdd, noddwr Clwb Rygbi Caernarfon, Aelod Anrhydeddus am oes o Glwb Cefnogwyr o C.P.D. Tref Caernarfon Town, Llywydd Anrhydeddus GISDA (elusen ar gyfer pobl ifanc digartref yng Ngwynedd), ac Is Lywydd Côr Meibion Caernarfon.

## Anrhydeddau 
Mae Roddick yn Gydymaith Urdd y Baddon ac yn Gymrawd Anrhydeddus ym Mhrifysgol Aberystwyth

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Proffil broffesiynol  
* Gwefan bersonol  
* Bywgraffiad yn Debretts 

Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Heddweision o Gymru
Categori:Pobl a aned yng Nghaernarfon
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen
Picellwr pedwar nod

Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Picellwr pedwar nod** (Lladin: *Libellula quadrimaculata*; lluosog: **picellwyr pedwar nod**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae'r Picellwr pedwar nod i'w ganfod yn Ewrop, Asia, a Gogledd America, lle caiff ei adnabod dan yr enw ''four-spotted skimmer'. Mae'r *L. quadrimaculata* hefyd i'w gael yng ngwledydd Prydain, gan gynnwys rhannau o Gymru.

Hyd ei adenydd yw 48mm ac mae'n hedfan rhwng Ebrill a Medi yng Nghymru a rhwng Mai ac Awst yn Iwerddon. Gwelir yr oedolyn fel arfer ger llwyni, coed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr. Mae'n cymryd dwy flynedd i'r larfa (neu'r cynrhonyn) aeddfedu i'w llawn dwf. Pryfetach o bob math yw bwyd yr oedolyn.

Y Picellwr pedwar nod yw pryfyn cenedlaethol Alaska.

Libellula quadrimaculata LC0270.jpg|Benyw
File:Libellula quadrimaculata picellwr pedwar nod.jpg|Gwarchodfa natur Glascoed, Llanelwy
Libellula quadrimaculata.ogv|thumbtime=0:52|Hela

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:Libellulidae
Categori:WMUK 2016
Gwäell asgell aur

Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Gwäell asgell aur** (Lladin: *Sympetrum flaveolum*; lluosog: **gweyll asgell aur**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae i'w ganfod yn Ewrop a chanol a gogledd Tsieina yn ogystal â gwledydd Prydain, fel gwas neidr mudol. Mae wedi'i weld yng ngwledydd Prydain (mewn niferoedd) yn 1906, 1926, 1945, 1953, a 1995.

Mae hyd ei adenydd yn 37mm ac mae'n hedfan rhwng Gorffennaf ac Awst ger llwyni, coed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr. Fel arfer ceir brwyn ar lanau'r pyllau.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:Libellulidae
Categori:WMUK 2016
Gwäell wythien goch

Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Gwäell wythien goch** (Lladin: *Sympetrum fonscolombii*; lluosog: **gweyll gwythïen goch**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol.  Mae i'w ganfod yn ne Ewrop ac ers 1990au fe'i canfyddwyd yng ngogledd Ewrop, gan gynnwys gwledydd Prydain ac Iwerddon.

Sillefir ei henw Lladin weithiau fel *fonscolombei* yn hytrach na *fonscolombii*. Ar hyn o bryd mae o fewn  y genws *Sympetrum*, ond mae tystiolaeth genetig yn dangos na ddylai fod, felly ni fydd yn aros yn hir iawn o fewn y genws hwn.

Mae hyd ei adenydd yn 40mm ac mae'r oedolyn i'w weld yn hedfan rhwng Mai Hydref- ger llwyni coed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr.

Mae'r Gwäell wythien goch (neu'r *S. fonscolombii* fel y caiff ei alw gan naturiaethwyr) yn hynod o debyg i'r *Crocothemis erythraea* - yn benaf oherwydd eu lliw coch llachar, gyda bonyn yr adenydd yn felyn. Fodd bynnag, nid oes gan *C. erythraea* ddu ar ei goesau na'i ben, ac mae ei gorff yn fwy llydan.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:Libellulidae
Categori:WMUK 2016
Picellwr prin

Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Picellwr prin** (Lladin: *Libellula fulva*; lluosog: **Picellwyr prin**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae i'w ganfod drwy Ewrop a rhannau o wledydd Prydain.

Mae hyd ei adenydd yn 74&nbsp;mm ac mae'r oedolyn yn byw ger llwyni coed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr.

File:LibellulaFulvaDeadImmatMale.jpg|Gwryw ifanc (marw)
File:Scarce Chaser (Libellula fulva) - geograph.org.uk - 431422.jpg|Oedolyn gwryw heb smotoau ar flaen ei adain
File:LibellulaFulvaYoungFemale.jpg|Benyw ifanc
File:LibellulaFulvaCopula.jpg|Paru

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
*

## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Libellulidae
Categori:WMUK 2016
Gwäell gyffredin

Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Gwäell gyffredin** (Lladin: *Sympetrum striolatum*; lluosog: **gweyll cyffredin**). Ar un cyfnod rhestrwyd **Gwäell yr ucheldir** fel rhywogaeth ar wahân ond erbyn heddiw fe'i cofrestrwyd fel 'Gwäell gyffredin' h.y. unwyd y ddwy rywogaeth. Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae'n frodorol o Ewrasia, ac mae i'w ganfod yng ngwledydd Prydain. Fel yr awgryma'r enw, mae'n un o weision neidr mwyaf cyffredin Ewrop.

Mae hyd ei adenydd yn 43mm ac fe welir yr oedolyn ar ei adain rhwng Mehefin a Thachwedd ger llwyni, coed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr. Yn ne Ewrop ac Asia, mae'r oedolyn ar ei adain drwy'r flwyddyn.

Mae'n gymharol anodd adnabod gweision neidr y genws yma: *Sympetrum*; mae gan y fenyw felyn ar eu thoracs a'u habdomen ac mae'r gwryw yn troi'n goch wrth iddynt aeddfedu. Mae'r fenyw yn tywyllu wrth fynd yn hŷn.

Sympetrum striolatum in flight-pjt.jpg|hedfan
Common darters (Sympetrum striolatum) tandem in flight .jpg|hedfan
Common darter dragonflies (Sympetrum striolatum) in tandem female red abdomen.JPG|gwryw (ch.), benyw gydag abdomen coch
Common darter dragonflies (Sympetrum striolatum) mating blue abdomen and pterostigma.JPG|paru (benyw: abdomen glas)
Common darter dragonflies (Sympetrum striolatum) mating blue abdomen and red pterostigma.JPG|paru (benyw: abdomen glas)
Common darter dragonflies (sympetrum striolatum) mating pale blue pterostigma.jpg|paru
Sympetrum striolatum - male - 2012-10-15.ogv|gwryw yn hela

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:Libellulidae
Categori:WMUK 2016
Steve Jones

Gall **Steve** or **Steven Jones** gyfeirio at nifer o bobl:

* Steve Jones (biolegydd) (ganwyd 1944), Athro Geneteg yng Ngholeg Prifysgol Llundain
* Steve Jones (athletwr) (ganwyd 1955), athletwr o Lynebwy
* Steve Jones (cyflwynydd) (ganwyd 1977), Cyflwynydd teledu Cymreig
Gwäell rudd

Gwas neidr o deulu'r *Libellulidae* ('Y Picellwyr') yw'r **Gwäell rudd** (Lladin: *Sympetrum sanguineum*; lluosog: **gweyll rudd**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae'r Gwäell rudd i'w ganfod yn Ewrop ac yng ngwledydd Prydain.

Mae hyd ei adenydd yn 6&nbsp;cm ac mae i'w weld yn hedfan rhwng Gorffennaf a Thachwedd ger llwyni coed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr. Coch llachar yw lliw thoracs ac abdomen y gwryw, mae'r fenyw ychydig yn llai o ran maint ac yn felyn gyda marciau du arni.

Yn wahanol i'r *Sympetrum striolatum* a'r *Sympetrum vulgatum* sydd a streips ar eu coesau, mae coesau'r Gwäell rudd (neu'r *S. sanguineum* fel y caiff ei galw gan naturiaethwyr) yn hollol ddu.

Maent yn paru wrth hedfan uwch wyneb y dŵr ac mae'r fenyw, ymhen ychydig wedyn, yn dodwy ei hwyau i'r dŵr, gyda symudiadau ei habdomen i'w gweld yn amlwg. Tra bo hi'n gollwng ei llwyth, mae'r gwryw yn ei gwarchod gerllaw, er mwyn ei hamddiffyn rhag y gweision neidr gwrywaidd eraill. Mae'r larfa'n treulio blwyddyn yn y dŵr cyn dod i'r lan yn oedolyn llawn.

Ruddy darter dragonfly (Sympetrum sanguineum) newly-emerged male.jpg|gwryw ifanc
Ruddy darter dragonfly (Sympetrum sanguineum) almost adult male wings high.jpg|gwrywod bron a bod yn oedolion
Ruddy darter dragonfly (Sympetrum sanguineum) adult male head.jpg|Oedolyn (gwryw)
Sympetrum sanguineum qtl10.jpg|Dau wrthi'n paru
Sympetrum sanguineum - jettisoning eggs.ogv|thumbtime=72|Y fenyw yn dodwy
Sympetrum sanguineum almost adult Female.JPG|Benyw, bron yn oedolyn
Sympetrum sanguineum Female.JPG|bawd|Benyw
Sympetrum sanguineum dragonfly of the family Libellulidae Almost adult Female ( front view ).ogv|benyw, bron yn oedolyn 

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:WMUK 2016
Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:Libellulidae
Picellwr wynebwyn mawr

Gwas neidr eith mawr ei faint o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Picellwr wynebwyn mawr** (Lladin: *Leucorrhinia pectoralis*). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Cafwyd cofnod iddo gael ei weld yn Suffolk, Caint ddwywaith ym Mai 2012.

Mae hyd ei adenydd yn  ac mae'n trigo mewn llwyni coed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr. Mae'n perthyn i'r genws *Leucorrhinia*, ac ef yw'r mwyaf ohonynt yn Ewrop.  Mae'n ddigon hawdd ei adnabod oherwydd y 7fed cylchran ei abdomen, sy'n fawr ac yn felyn.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:Libellulidae
Categori:WMUK 2016
Y gleider crwydrol

Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Y gleider crwydrol** (Lladin: *Pantala flavescens*; lluosog: **y gleidars crwydrol**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Y rhywogaeth hwn, *P. flavescens*, a'r *Pantala hymenaea,* yw'r unig aelodau o'r genws *Pantala* o'r is-deulu Pantalinae. Fe'i disgrifiwyd am y tro cyntaf gan Johan Christian Fabricius yn 1798. Dywedir mai dyma'r gwas neidr mwyaf cyffredin drwy'r blaned.
chwith|bawd|Benyw*Pantala flavescens*

Mae'r Gleider crwydrol yn 4.5&nbsp;cm o hyd, ac mae hyd ei adenydd rhwng 7.2&nbsp;cm and 8.4&nbsp;cm.. Ei gynefin yw llwyni coed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr.

Mae'r adenydd yn dryloyw, fel arfer, ac yn llydan wrth eu bonyn. Ceir, fodd bynnag, amryywiaethau, gyda rhai o'r un rhywogaeth ag adenydd melyn golau, brown neu felyn. Ar Ynys y Pasg ceir *P. flavescens* gydag adenydd du.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:Libellulidae
Categori:WMUK 2016
Up Helly Aa

bawd|300px|Llychlynwyr, Up Helly Aa, Baltasound - geograph.org.uk - 1160812
Mae **Up Helly Aa** (Hen Norseg: 'yr olaf un o holl wyliau'r Nadolig') yn cyfeirio at ŵyl tân a gynhalir yn Shetland, yr Alban, yn flynyddol i nodi diwedd tymor canol gaeaf; ceir sawl gŵyl sy'n dwyn yr enw. Mae'r ŵyl yn cynnwys gorymdaith o fudchwaraewyr yn gorymdeithio trwy dref neu bentref mewn amrywiaeth o wisgoedd thema. Yn yr ŵyl fwyaf yn Lerwick bydd hyd at fil o bobl yn gorymdeithio gyda niferoedd sylweddol is yn y gwyliau mwy gwledig. Cynhelir y brif ŵyl yn Lerwick ar y dydd Mawrth olaf ym mis Ionawr. Yn ogystal a'r brif ddathliad yn Lerwick, cynhelir gwyliau llai yn Scalloway, Nesting Girlsta, Uyeasound, Northmavine, Bressay, Cullivoe, Norwick,  De Mainland a Delting.

## Geirdarddiad
Yn ôl yr *Etymological Dictionary of the Scottish Language* gan John Jamieson (1818), ystyr *up* yw rhywbeth sy'n dod i ben, ac yn tarddu o *uppi* gair Hen Norseg a ddefnyddir o hyd yn ieithoedd Ffaröeg ac Islandeg, tra cyfeiria *Helly* at ddiwrnod sanctaidd neu ŵyl. Mae *Geiriadur Cenedlaethol yr Alban* yn diffinio Helly fel gair sydd, yn ôl pob tebyg, yn deillio o'r Hen Norseg *Helgi* (Helgi yn yr achos derbyniol a gwrthrychol, sy'n golygu gwyliau neu ŵyl), fel ''cyfres o ddiwrnodau Nadoligaidd, yn arbennig dathliadau'r Nadolig sy'n cael eu cynnal rhwng 25 Rhagfyr a 5 Ionawr*, tra gall *aa'' olygu 'i gyd'; felly yr ystyr yw: '''''yr olaf un o holl wyliau'r Nadolig'''''.

## Gwreiddiau
Tyfodd y dathliad presennol yn Lerwick allan o hen draddodiad canol gaeaf o losgi casgenni tar a gynhaliwyd adeg y Nadolig a'r Flwyddyn Newydd, yn ogystal â Up Helly Aa. Byddai sgwadiau o ddynion ifanc yn llusgo casgenni tanllyd o dar trwy'r dref ar slediau, gan wneud drygioni. Gwaharddwyd yr arfer o losgi casgenni tar rhwng 1874 a 1880, ond cafwyd caniatâd i gynnal gorymdeithiau gyda ffaglau tân. Cynhaliwyd yr orymdaith ffagl dân canol gaeaf cyntaf ym 1876, gyda'r ŵyl ffagl gyntaf ar ddiwrnod Up Helly Aa ei hun yn cael ei gynnal ym 1881. Cafodd yr arfer o losgi llong Lychlynnaidd ei ychwanegu ym 1889 ac ym 1906 ychwanegwyd yr elfen o arwain yr orymdaith gan *Jarl* (Iarll) Llychlynnaidd ac wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf ategwyd yr elfen o wisgo dilynwyr yr Jarl mewn gwisgoedd Llychlynnaidd.

## Galeri

Guizer Jarl at Norwick Up Helly Aa - geograph.org.uk - 518638.jpg|Guizer Jarl, Norwick Up Helly Aa - geograph.org.uk - 518638
Guisers at Uyeasound Up Helly Aa - geograph.org.uk - 1706010.jpg|Sgwad Uyeasound Up Helly Aa - geograph.org.uk - 1706010
Torchlit procession at Norik Up Helly Aa - geograph.org.uk - 1183199.jpg|Gorymdaith ffaglau Norik Up Helly Aa - geograph.org.uk - 1183199
UpHellyAa7(AnneBurgess)30Jan1973.jpg|Llosgi'r llong (AnneBurgess)30Jan1973

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant yr Alban
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Gwyliau
Categori:Gwyliau Celtaidd
Categori:Llên gwerin yr Alban
Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd

Sefydlwyd **Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd** gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig ar 3 Ebrill 1987 i ailddatblygu hen ardaloedd diwydiannol Caerdydd i greu Bae Caerdydd.

## Amcanion 
Fe osododd Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Nicholas Edwards ddatganiad cenhadaeth CDBC fel:*I roi Caerdydd ar y map rhyngwladol fel dinas arforol ragorol fydd yn gymharol ac unrhyw fath ddinas yn y byd, ac felly yn gwella delwedd a ffyniant economaidd Caerdydd a Chymru yn ei gyfanrwydd.*'

Y pum prif nodau ac amcanion oedd:

* I hyrwyddo datblygiad a darparu amgylchfyd rhagorol lle fydd pobl eisiau byw, gweithio a chwarae
* I ailgysylltu Dinas Caerdydd gyda'i lannau.
* I ddod a chymysgedd o ddatblygiadau a fydd yn creu ystod eang o gyfleoedd swyddi a fydd yn adlewyrchu gobeithion a dyheadau cymunedau'r ardal.
* I gyflawni'r safon uchaf posib o ddylunio ac ansawdd ar draws yr holl fathau o ddatblygiadau a buddsoddiad.
* I sefydlu'r ardal fel canolfan gydnabyddedig o ragoriaeth ac arloesedd yn y maes adfywiad trefol.

Roedd y CDBC yn bennaf gyfrifol am adeiladu Morglawdd Bae Caerdydd, canolfan siopa a thai ar draws yr hen ddociau yn y 1990au a datblygiad Plas Roald Dahl.

## Llwyddiannau 
Yn ystod bywyd CDBC, adeiladwyd  o ddatblygiad nad oedd yn dai a 5,780 o unedau tai. Crëwyd 31,000 o swyddi a buddsoddwyd tua £1.8 biliwn o gyllid preifat. Adferwyd tua  o dir diffaith.

Y Cadeirydd oedd Sir Geoffrey Inkin. Y Prif Weithredwr cyntaf oedd Barry Lane, a olynwyd gan Michael Boyce.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* &nbsp;

## Dolenni allanol 
* Awdurdod Harbwr Caerdydd 

Categori:Economi Caerdydd
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd
Tuilaepa Aiono Sailele Malielegaoi

Gwleidydd ac economegydd Samoaidd yw '''Tuila'epa Lupesoliai Neioti Aiono Sa'ilele Malielegaoi''' (ganwyd 14 Ebrill 1945). Roedd yn Prif Weinidog Samoa rhwng 23 Tachwedd 1998 a 2021. Collodd ei fwyafrif yn etholiad 2021 ond gwrthododd adael y swydd nes fod Cwrt Apêl Samoa yn dyfarnu o blaid y Prif Weinidog newydd Naomi Mataʻafa.

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Gwleidyddion
Categori:Samoa
Mursen lygatgoch fach

Mursen (math o bryfyn) yn nheulu'r *Coenagrionidae* yw'r **Fursen lygatgoch fach** (llu: **mursennod llygatgoch bach**; Lladin: *Erythromma viridulum*; Saesneg: *Small Red-eyed Damselfly*) sydd o fewn y genws a elwir yn *Erythromma*. Mae'r mursennod (*Zygoptera*) a'r gweision neidr (*Anisoptera*) ill dau'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Odonata.

Mae'r Fursen lygatgoch fach i'w chael drwy ogledd-orllewin Ewrop a chynyddodd eu niferoedd yn rhan ola'r 20fed ganrif. Yn 1999 cofnodwyd ei bod yng ngwledydd Prydain (yn Essex) am y tro cyntaf ac ymsefydlodd yno ers hynny.

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd araf eu llif, nentydd neu afonydd glân. Mae'n hoff iawn o dorheulo ar lysdyfiant sy'n arnofio, er enghraifft *Myriophyllum*.
chwith|bawd|Llygaid

Mae adenydd yr oedolyn yn 29 milimetr (1.1 modf)  ac fe'i welir yn hedfan rhwng Mai ac Awst. Mae *E. viridulum* yn fursen tywyll, bron yn ddu, gyda marciau symudliw glas arni. Mae'r gwryw yn debyg i fursennod cynffon las y genws Ischnura, eithr mae ganddo lygaid cyfansawdd enfawr, ymhell o'i gilydd, sy'n goch tywyll eu lliw. Yn aml, caiff ei gamgymeryd am y Fursen lygatgoch fawr (Lladin: *Erythromma najas*). Mae gan y gwryw hefyd gefn (rhan uchaf) o liw efydd tywyll ac ochrau glas. Mae ochrau thoracs y fenyw yn felyn, gwyrdd neu'n las.

## Gweler hefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Coenagrionidae
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Coenagrionidae
Mursen werdd brin

Mursen (math o bryfyn) yn nheulu'r *Lestidae* (Teulu'r Mursennod Gwyrdd) yw'r **Mursen werdd brin** sydd o fewn y genws a elwir yn *Lestes* (llu: **mursennod gwyrdd prin**; Lladin: *Lestes dryas*; Saesneg: *Scarce Emerald Damselfly*; Saesneg Iwerddon: *turlough spreadwing*). Mae'r mursenod (*Zygoptera*) a'r gweision neidr (*Anisoptera*) ill dau'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Odonata. Mae'r Mursen werdd brin i'w chael yn rhannau mwyaf gogleddol o Ewrasia a Gogledd America, ac yn ysbeidiol yng Ngogledd Affrica.  Gall *L. dryas* fyw mewn tymheredd eithafol, ac yn hyn o beth mae bron yn unigryw o'r holl furesennod.
bawd|chwith|Benyw *L. dryas*

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd araf eu llif, nentydd neu afonydd glân.

Mae'r oedolyn yn mesur rhwng 35 – 42&nbsp;mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng Mehefin a Medi. Mae'r gwryw ychydig yn hirach na'r fenyw (47mm) ond mae adenydd y fenyw yn hirach na'r gwryw (45mm).

Fel aelodau eraill y genws *Lestes*, mae lliw'r gwryw a'r fenyw yn wyrdd metalig, gyda gwawr efydd. Pan font yn llonydd, mae eu hadenydd yn gil-agored.

## Gweler hefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Lestidae
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Lestidae
Categori:WMUK 2016
Mursen y gaeaf

Mursen (math o bryfyn) digon di-liw yn nheulu'r *Coenagrionidae* yw **Mursen y gaeaf** (llu: **mursennod y gaeaf**; Lladin: *Sympecma fusca*; Saesneg: *Winter Damselfly*) sydd o fewn y genws a elwir yn *Sympecma*. Mae'r mursenod (*Zygoptera*) a'r gweision neidr (*Anisoptera*) ill dau'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Odonata. Mae Mursen y gaeaf i'w chael yng nghanol a de Ewrop.

Mae'n un o ddim ond dau deulu o fursennod sy'n ymfudo dros y gaeaf; y llall yw'r *S. paedisca*; dyma darddiad yr enw Cymraeg.

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd araf eu llif, nentydd neu afonydd glân.

Mae adenydd yr oedolyn yn 38mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng Trwy'r flwyddyn. Maen nhw'n paru wrth hedfan, rhwng Ebrill a Mai.

## Disgrifiad

Sympecma menorca 1.JPG|Benyw *Sympecma fusca*
Sympecma wingtip.JPG|*Pterostigma* ar y ddwy aden
Sympecma fusca - 2014-04-25.webm|Dodwy

Er fod Mursen y gaeaf yn perthyn i'r *Lestes*, mae'n gorffwys gyda'i hadennydd wedi cau - yn gyforchrog i'w chorff ac nid oes ganddi liw metalig gwyrdd sydd mor nodweddiadol o'r *Lestes*.

## Gweler hefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Coenagrionidae
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Coenagrionidae
Categori:WMUK 2016
Mursen dinlas fach

Mursen (math o bryfyn) yn nheulu'r *Coenagrionidae* yw'r **Fursen dinlas fach** (llu: **mursennod tinlas bach**; Lladin: *Ischnura pumilio*; Saesneg: *Scarce blue-tailed damselfly*) sydd o fewn y genws a elwir yn *Ischnura*. Mae'r mursennod (*Zygoptera*) a'r gweision neidr (*Anisoptera*) ill dau'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Odonata. Mae'r Fursen dinlas fach i'w chael yng nghanol a de Ewrop; i'r dwyrain o Asia Leiaf hyd at Siberia ac i'r de mae i'w chanfod hyd at Moroco a Madeira.

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd araf eu llif, nentydd neu afonydd glân.

Mae adenydd yr oedolyn yn 31mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng Mai a Medi. Abdomen du sydd gan y gwryw, gyda smotyn llachar o las ar ei gynffon (ar segment rhif 8 a 9). Mae'r Fursen dinlas fach yn debyg i'r *Ischnura elegans*, ond gellir gwahaniaethu rhyngddynt drwy edrych ar segment 8. Wrth i'r fenyw fynd yn hŷn mae eu lliwiau'n tywyll gan droi o oren ifanc i gwyrddlas.

Ischnura pumilio - 2012-09-02.ogv|Benyw ifanc

## Gweler hefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Coenagrionidae
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Coenagrionidae
Categori:WMUK 2016
Mursen las Penfro

Mursen (math o bryfyn) yn nheulu'r *Coenagrionidae* yw **Mursen las Penfro** (llu: **mursennod glas Penfro**; Lladin: *Coenagrion mercuriale*; Saesneg: *Southern Damselfly*) sydd o fewn y genws a elwir yn *Coenagrion*. Mae'r mursennod (*Zygoptera*) a'r gweision neidr (*Anisoptera*) ill dau'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Odonata. Mae'r Mursen las Penfro i'w chael yng Nghymru, fel yr awgryma'r enw. Mae hi hefyd i'w chael yn: Algeria, Awstria, Gwlad Belg, Ffrainc, yr Almaen, yr Eidal, Liechtenstein, Lwcsembwrg, Moroco, the yr Iseldiroedd, Portiwgal, Slofacia, Slofenia, Sbaen, Swistir, Tiwnisia, a gwledydd eraill Prydain.

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw afonydd, llynnoedd araf eu llif, nentydd neu afonydd glân. Mae bygythiad iddi oherwydd lleihau cynefinoedd addas. Credir fod 25% o'r holl rywogaeth o *C. mercuriale* yn byw yng ngwledydd Prydain; lleihaodd y niferoedd 30% ers 1960 drwy golli cynefinoedd addas a glân. Ym Mynyddoedd y Preseli, yn 2015, cafwyd gwaith pwysig iawn i geisio ei diogelu.

Mae adenydd yr oedolyn yn 30mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng canol Mai ac Awst.

Southern damselfly (Coenagrion mercuriale) female Dry Sandford.jpg|Benyw
Southern damselfly (Coenagrion mercuriale) immature male Parsonage Moor.jpg|Gwryw ifanc

## Gweler hefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Coenagrionidae
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Coenagrionidae
Categori:WMUK 2016
Mursen dinlas gyffredin

Mursen (math o bryfyn) yn nheulu'r *Coenagrionidae* yw'r **Mursen dinlas gyffredin** (llu: **mursennod tinlas cyffredin**; Lladin: *Ischnura elegans*; Saesneg: *Blue-tailed Damselfly*) sydd o fewn y genws a elwir yn *Ischnura*. Mae'r mursennod (*Zygoptera*) a'r gweision neidr (*Anisoptera*) ill dau'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Odonata. Mae'r Mursen dinlas gyffredin i'w chael yng Nghymru.

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd araf eu llif, nentydd neu afonydd glân.

Mae adenydd yr oedolyn yn 31mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng Mai a Medi.

File:Blue-tailed damselfly (Ischnura elegans) immature male.jpg|Gwryw ifanc
File:Blue-tailed Damselfies (Ischnura elegans) two males and female (typica).jpg|Dau wryw a benyw ar ffurf *typica*
File:Blue-tailed damselflies (Ischnura elegans) mating, female typica 2.jpg|Paru; math *typica*
File:Blue-tailed damselfly (Ischnura elegans) female violacea.jpg|Benyw math *violacea*
File:Blue-tailed damselfy (Ischnura elegans) female rufescens.jpg|Benyw math *rufescens*
File:Ischnura elegans 5(loz).jpg|Benyw math *infuscans*
File:Blue-tailed Damselfly, (Ischnura elegans) female infusca obsoleta.jpg|Benyw math *infusca-obsoleta*
File:Ischnura elegans - 2013-08-29.webm|thumbtime=0:14|Olwyn baru
File:Blue-tailed damselfly (Ischnura elegans) nymph.jpg|nymff
File:Ischnura elegans emerging.jpg|deor o'r wy

## Gweler hefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Coenagrionidae
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Coenagrionidae
Categori:WMUK 2016
Mursen fach goch

Mursen bychan (math o bryfyn) yn nheulu'r *Coenagrionidae* yw'r **Mursen fach goch** (llu: **mursennod bach coch**; Lladin: *Ceriagrion tenellum*; Saesneg: *Small red damselfly*) sydd o fewn y genws a elwir yn *Ceriagrion*. Mae'r mursennod (*Zygoptera*) a'r gweision neidr (*Anisoptera*) ill dau'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Odonata. Mae'r Mursen fach goch i'w chael yng Nghymru. Mae'n cyrraedd un o'i safleoedd mwyaf gogleddol yn y byd yn Amlwch, gogledd Môn

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, mawnogydd a chorsydd, llynnoedd araf eu llif, nentydd neu afonydd glân.

Mae'n  o hyd, gydag adenydd yr oedolyn yn 31mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng Mehefin ac Awst. Mae'n llai ei faint na Mursen fawr goch, er bod rhain gangymryd y ddau hyn. mae top y thoracs (yn y ddau ryw) yn lliw efydd-tywyll. Coch ydy abdomen a gwryw a lliw efydd-tywyll yw abdomen y fenyw. Ceir ffurf tywyll i'r rhywogaeth hon, sef y *melanogastrum*, ac mae ei habdomen hi bron yn ddu fel glo. Ceir ffurf prin iawn hefyd sef *erythrogastrum*, ble mae'r fenyw'n cymryd arni liwiau'r gwryw. Gall y gwryw fod yn hynod o ffyrnig tuag at wrywod eraill.

## Gweler hefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Coenagrionidae
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
*
*

## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Coenagrionidae
Categori:WMUK 2016
Mursen las gyffredin

Mursen (math o bryfyn) yn nheulu'r *Coenagrionidae* yw'r **Mursen las gyffredin** (llu: **mursennod glas cyffredin**; Lladin: *Enallagma cyathigerum*; Saesneg: *Common blue damselfly*) sydd o fewn y genws a elwir yn *Enallagma*. Mae'r mursennod (*Zygoptera*) a'r gweision neidr (*Anisoptera*) ill dau'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Odonata. Mae'r Mursen las gyffredin i Ewrop ar wahân i Wlad yr Iâ; mae hefyd i'w chael yng Nghymru.

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd araf eu llif, nentydd neu afonydd glân.

Mae adenydd yr oedolyn yn 32mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng Mai a Medi. Mae'n ddigon hawdd camgymryd y Fursen las gyffredin (*E. cyathigerum*) am *Coenagrion puella*, ond mae gan y Fursen las gyffredin fwy o las nag o ddu ar ei thoracs. Mae'r ail segment o'r thoracs hefyd yn bur wahanol, gan fod gan *E. cyathigerum* smotyn amlwg gyda llinell oddi tano yn arwain tuag at y drydedd segment.

Enallagma cyathigerum 5(loz).jpg|Gwryw gyda marciau unigryw ar waelod yr abdomen
Common blue damselfly (Enallagma cyathigerum) newly emerged.jpg|Newydd anedig
Common blue damselfly (Enallagma cyathigerum) immature male.jpg|Gwryw ifanc
Common blue damselfly (Enallagma cyathigerum) male dorsal.jpg|Gwryw (oedolyn)
Common blue damselfly (Enallagma cyathigerum) male.jpg|Gwryw (oedolyn)
Common blue damselfly (Enallagma cyathigerum) heterochrome female.jpg|Benyw
Common blue damselfly (Enallagma cyathigerum) heterochrome female (green variety).jpg|Benyw

## Gweler hefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Coenagrionidae
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Coenagrionidae
Categori:WMUK 2016
Mursen las amrywiol

Mursen (math o bryfyn) yn nheulu'r *Coenagrionidae* yw'r **Mursen las amrywiol** (llu: **mursennod glas amrywiol**; Lladin: *Coenagrion pulchellum*; Saesneg: *Variable Damselfly*) sydd o fewn y genws a elwir yn *Coenagrion*. Mae'r mursennod (*Zygoptera*) a'r gweision neidr (*Anisoptera*) ill dau'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Odonata. Mae'r Mursen las amrywiol yn frodorol o Ewrop, ac mae'n eitha cyffredin yn Iwerddon, ac fe'i ceir yng Nghymru.
bawd|upright|chwith|top|alt=male damselfly|Gwryw *C. pulchellum*

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd araf eu llif, nentydd neu afonydd glân.

Mae adenydd yr oedolyn yn 33mm ac fe'i welir yn hedfan rhwng Mai a Medi. Mae ei loiw'n amrywio cryn dipyn, a dyna hanfod ei henw. Gellir ei chamgymryd am y Fursen las asur yn hawdd. Mae'r oedolyn yn aros ar lan y llyn neu'r pwll, ond gall y Fursen las amrywiol (neu'r *C. pulchellum* fel y caiff ei galw gan y naturiaethwr) stelcian o gwmpas cae o wair cyfagos.

## Gweler hefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Coenagrionidae
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
*www.british-dragonflies.org.uk/

## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Coenagrionidae
Categori:WMUK 2016
Afon Hooker

bawd|260px|Dyffryn Hooker
Mae **Afon Hooker** yn llifo o Rewlif Hooker ar lethrau Aoraki ym Mharc Cenedlaethol Aoraki ar Ynys y De, Seland Newydd, ac yn ymuno ag Afon Tasman.

Hooker
Archwilydd Cyffredinol Cymru

**Archwilydd Cyffredinol Cymru** yw'r swyddog cyhoeddus sy'n gyfrifol am Swyddfa Archwilio Cymru, y corff sy'n gyfrifol am archwilio Llywodraeth Cymru, ei gyrff cyhoeddus, cyrff y Gwasanaeth Iechyd Gwladol a llywodraeth leol yng Nghymru. Mae Archwilydd Cyffredinol Cymru yn gyfrifol am archwilio dros £20 biliwn o arian y trethdalwyr bob blwyddyn.

Mae'n benodiad statudol wedi ei wneud gan Ei Mawrhydi'r Frenhines, yn unol â threfniadau Atodlen 8 i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006.

Yr Archwilydd Cyffredinol cyntaf i Gymru oedd Jeremy Colman, a fe'i hapwyntiwyd ar 1 Ebrill 2005 am dymor o 5 mlynedd a ymestynnwyd yn 2009 am dair blynedd yn ychwanegol. Ymddiswyddodd Colman ar 3 Chwefror 2010 ar ôl ymchwiliad mewnol yn Swyddfa Archwilio Cymru ac yn ddiweddarach plediodd yn euog i fod a delweddau anweddus o blant yn ei feddiant.

Apwyntiwyd Gillian Body yn Archwilydd Cyffredinol dros dro ar 10 Chwefror 2010 cyn apwyntiad Huw Vaughan Thomas ar 1 Hydref 2010.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:Economi Cymru
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Egin Cymru
Elisha Cuthbert

Actores ffilm o Calgary, Alberta, Canada, yw **Elisha Cuthbert** (ganwyd **Elisha Ann Cuthbert**, 30 Tachwedd 1982). Enillodd enwogrwydd rhyngwladol am actio Kim Bauer, merch Jack Bauer yn y gyfres Americanaidd *24*, Carly Jones yn *House of Wax* a Danielle yn *The Girl Next Door*. Enwyd hi yn 2013 y ferch brydferthaf ar deledu Americanaidd ac enillodd y wobr o fod yr actores mwyaf rhywiol yn y byd yn 2015 yn y cylchgrawn ''Glam'Mag*.

Dim ond 14 oed oedd hi pan actiodd mewn ffilm am y tro cyntaf: *Dancing on the Moon* (1997). Yna cafodd ran flaenllaw yn *Airspeed (No Control)'' y flwyddyn wedyn, gan actio wrth ochr Joe Mantegna.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Gwynfryn, Wrecsam

Pentref yng nghymuned Y Mwynglawdd, Bwrdeistref Sirol Wrecsam yw  **Gwynfryn**. Saif yn ymyl tarddiad Afon Clywedog. Roedd pyllau plwm a chwareli calchfaen yn yr ardal.

Ganwyd Tom Carrington (Pencerdd Gwynfryn) yng Ngwynfryn ym 1881. Bu farw ym 1961

dim|260px
dim|bawd|200px

## Cyfeiriadau
Categori:Y Mwynglawdd
Categori:Pentrefi Wrecsam
John Brooks, Barwn Brooks o Dremorfa

Gwleidydd a gweinyddwr bocsio o Gymru oedd** John Edward "Jack" Brooks, Baron Brooks o Dremorfa** DL (12 Ebrill 1927 – 4 Mawrth 2016).

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Brooks yng Nghaerdydd yn 1927, yn fab i Edward George Brooks a Rachel White, a fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Harlech.

## Gyrfa 
Rhwng 1966 a 1984, roedd Brooks yn Ysgrifennydd Y Blaid Lafur i etholaeth De-ddwyrain Caerdydd. Yn etholiad cyffredinol Chwefror 1974 a Hydref 1974, ymgeisiodd dros Lafur yn etholaeth Y Barri. Bu'n asiant i'r cyn prif-weinidog Jim Callaghan a gynrychiolodd sawl etholaeth yng Nghaerdydd.

Etholwyd Brooks fel cynghorydd yn ward Splott yng Nghaerdydd. Daeth yn arweinydd Cyngor Sir De Morgannwg (CSDM), ac roedd yn adnabyddus am ei "arweinyddiaeth gadarn" a'i reolaeth effeithiol o grŵp y Blaid Lafur yn yr 1980au Daeth Brooks i'w weld fel dylanwad mawr ar Russell Goodway a fyddai'n dod yn arweinydd y Cyngor Sir a Chyngor Chaerdydd yn ddiweddarach. Cafodd anrhydedd pellach gyda Chymrodoriaeth er Anrhydedd yn Athrofa Prifysgol Cymru (UWIC). Fel Dirprwy Gadeirydd Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd (a chynrychiolydd y Cyngor), roedd yn allweddol yn ail-ddatblygu ardal y Dociau yng Nghaerdydd a adnabyddir heddiw fel Bae Caerdydd. Roedd Brooks yn gyn-gadeirydd Oriel Enwogion Chwaraeon Cymru o 1988, a Sportsmatch Cymru ers 1992. Yn 1994, fe'i gwnaed yn Ddirprwy Raglaw dros Dde Morgannwg.

## Bywyd personol 
Priododd Brooks gyntaf yn 1948 ond fe ysgarodd yn 1956. Yn 1958, priododd Margaret Pringle. Roedd ganddo fab a merch o'r briodas gyntaf a dau fab gyda Margaret. Bu farw ar 4 Mawrth 2016 yn 88 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Gwäell resog

Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r ** Gwäell resog** (Lladin: *Sympetrum pedemontanum*; lluosog: **Gweyll rhesog**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae i'w ganfod yn Ewrop, ond nid yw'n or-hoff o uchder a mynyddoedd. Unwaith yn unig mae tystiolaeth ei fod wedi'i weld yng ngwledydd Prydain - a hynny yng Nghymru, ar yr 16-17 o Awst 1995.

Mae hyd ei adenydd yn 35-40mm a'i gynefin yw llwyni coed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr. Mae'n cael ei seibiant ar frwynen, ar lan pwll llonydd, fel arfer. Ehediad gwan sydd ganddo, fodd bynnag.

## Disgrifiad
Fel y rhan fwyaf o weision neidr o fewn y genws *Sympetrum* mae ganddo abdomen coch. Mae'n gymharol hawdd ei adnabod oherwydd y rhesi du, llydan ar draws rhan allanol pob adenydd. Mae'n eitha tebyg i'r Gwäell ddu (*Sympetrum danae*) ac mae ganddo goesau du hefyd.
bawd|Benyw ifanc

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:Libellulidae
Categori:WMUK 2016
Trwyn Penarth

Penrhyn ymwthiol ar arfordir ym Mhenarth, Bro Morgannwg yw **Trwyn Penarth**.

Mae Morglawdd Bae Caerdydd yn gorwedd ar draws aber Bae Caerdydd, rhwng Doc y Frenhines Alexandra yn nociau Caerdydd a Trwyn Penarth.

## Dolen allanol 
* www.geograph.co.uk : lluniau o Drwyn Penarth a'r ardal gyfagos 

Categori:Arfordir Bro Morgannwg
Categori:Penarth
Notodontidae

Teulu o tua 3,800 o wyfynod yw'r **Notodontidae**. Fe'i ceir drwy'r byd yn enwedig y rhannau trofannol.

Ar gyfartaledd mae rhywogaethau'r teulu hwn yn drwm ac mae ganddynt adenydd eitha hir. Pan maen nhw'n gorffwyso, mae'r adenydd yn cael ei ddal yn gyfochrog i'r corff. Llwyd, brown neu lwydfrown yw eu lliw fel arfer, a phrin iawn y ceir unrhyw liw arall arnynt.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Awdurdod Harbwr Caerdydd

**Awdurdod Harbwr Caerdydd** (AHC) yw'r awdurdod rheoli ar gyfer Bae Caerdydd, o dan Ddeddf Morglawdd Bae Caerdydd 1993 ac fe'i sefydlwyd ar 1 Ebrill 2000. Cymerodd y cyfrifoldeb oddi wrth Gorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd ac mae'n gyfrifol am y bae mewnol, Morglawdd Bae Caerdydd, yr harbwr allanol a'r afonydd Taf ac Elái. Mae awdurdod yr harbwr yn rhan o Gyngor Caerdydd ac mae'n awdurdod harbwr statudol ar gyfer Bae Caerdydd.

Mae'r awdurdod yn cael ei gyllido gan Lywodraeth Cymru.

## Cyfrifoldebau 
bawd|Bae Caerdydd
Mae cyfrifoldebau AHC yn cynnwys dyfroedd mewndirol Bae Caerdydd (yn cynnwys Dociau Sych Mount Stuart), Afon Taf hyd at y Gored Ddu, Afon Elái hyd at gored Wiggins Teape, yr harbwr allanol a Morglawdd Bae Caerdydd. Rhoddwyd cyfrifoldeb hefyd dros dir Plas Roald Dahl a Doc Sych y Sianel.

Fe wnaeth yr awdurdod gymryd y cyfrifoldebau yma o Gorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd ar ei ddiddymiad ar 31 Mawrth 2000.

Maen nhw'n gyfrifol am nifer o gyfleusterau o gwmpas Bae Caerdydd:
* Canolfan Ymwelwyr Bae Caerdydd, adwaenid fel "Y Tiwb" (dymchelwyd yn 2010), nawr y Ganolfan Wybodaeth Ymwelwyr newydd wedi ei leoli yn Nghanolfan Mileniwm Cymru.
* Canolfan Gweithgareddau Dŵr Bae Caerdydd
* Canolfan Dŵr Gwyn Ryngwladol Caerdydd
* Canolfan Hwylio Caerdydd 
* Prosiect Flat Holm
* Eglwys Norwyaidd
Mae gan Awdurdod Harbwr Cymru nifer o ddyletswyddau statudol, yn cynnwys rheoli traffig, diogelwch, diogelwch llywio (yn cynnwys bwiau, tywysyddion, goleuadau pontydd ac arolygon sianel), cadwraeth (yn cynnwys carthio, cynnal glannau'r afon a'r warchodfa natur tir gwlyb), yn hyrwyddo defnydd masnachol a hamdden o'r bae, ac amddiffyn ei amgylchedd. Mae'r AHC yn gyfrifol am weithredu'r tri llifddor mor, y pum fflodiard sy'n cadw lefel y dŵr yn y bae a'r llwybr pysgod sy'n caniatau'r Eogiaid a Brithyll ymfudol i ddychwelyd i'r afonydd i silio.

## Swyddfeydd 
Mae prif swyddfeydd yr awdurdod wedi ei lleoli yn Nhŷ'r Frenhines Alexandra, wrth ochr llifddor môr Dociau Caerdydd, fodd bynnag mae'r morglawdd yn cael ei reoli o Adeilad Rheoli'r Morglawdd sy'n edrych dros y 3 llifddor mor a'r harbwr allanol. Mae Meistr yr Harbwr wedi ei leoli yn Adeilad yr Amgylchedd ar ben gogleddol y morglawdd.

## Badau 
bawd|RIB patrôl a cwch gweithiol Awdurdod Harbwr Caerdydd
Mae AHC yn gweithredu nifer o fadau patrôl, gweithio, arolygu a defnydd cyffredinol er mwyn cydymffurfio â'i ddyletswyddau statudol. Fe dderbyniodd yr awdurdod gwch defnydd cyffredinol yn 2014, adeiladwyd gan gwmni Alnmaritec o Northumberland.

## Gwasanaethau Argyfwng 
Mae AHC yn gweithio'n agos gyda nifer o wasanaethau argyfwng. Mae Heddlu De Cymru yn cadw RIB 9m Ribcraft ar y safle, mae gan Wasanaeth Tân ac Achub De Cymru gwch achub 5.3m wedi ei glymu ar y morglawdd ac mae Memorandwm o ddealltwriaeth rhwng AHC, Asiantaeth Forwrol Gwylwyr y Glannau, Gwylwyr y Glannau Ei Mawrhydi, yr RNLI, Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru, Gwasanaeth Ambiwlans Cymru a Chwilio ac Achub Bristow Helicopter ynghylch gweithrediadau chwilio ac achub yn y bae.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Cludiant yng Nghaerdydd
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd
Sophie Moulds

Model o Gymru ydy **Sophie Elizabeth Moulds** (ganwyd 28 Tachwedd 1992 yn Nhrerhondda, Rhondda Cynon Taf); cafodd ei choroni fel *Miss Cymru* yn 2012.

Cynrychiolodd Cymru yng nghystadleuaeth *Miss World 2012* a daeth yn agos iawn i'r brig.

Yn 2016, cyflwynodd Sophie raglenni ar *Made in Cardiff*.

## Cyfeiriadau
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Kate Alicia Morgan

Athrawes, model ac actores o Gymru ydy **Kate Alicia Morgan** (ganwyd 9 Mehefin 1983 yng Nghaerdydd. Yn 2016 roedd hi'n dal y teitl *"Miss Latin America UK 2010"* (neu mewn Sbaeneg: *Miss America Latina Del Mundo2010*), wedi iddi ennill yng Ngweriniaeth Dominica.

Ymddangosodd yn y ffilm *Bollywood* - *Housefull* a gynhyrchwyd gan Sajid Khan; yn cydactio gyda hi roedd Akshay Kumar a chyn-enillydd *Miss World* - Lara Dutta.

Enillodd y teitl ''Europe's Perfect Woman* yn 2011 ac wedi iddi eni ei mab Oshan cystadleuodd yn *The World's Perfect Woman'' yn 2013.

Mae hi'n athrawes ac weithiau'n gweithio i'r BBC ym Mae Caerdydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Kelle Marie

Model ac actores o Gymru yw **Kelle Marie** (ganwyd yn 1980). Cafodd ei geni yng Nghaerdydd.

Ymddangosodd mewn llawer o gylchgronau Prydeinig fel *Penthouse* (Mai 2001), a bu'n fodel 'tudalen 3'  hefyd, ers iddi fod yn 16 oed. Mewn cyfweliad ar wefan *ntlworld.com* yn 2003 dywedodd iddi gael ei geni yng Nghaerdydd, ac mai hi oedd yr hynaf o 6 o blant. Dywedodd bod y teulu i gyd yn cefnogi ei gwaith fel model. Dim ond efo merched eraill mae hi'n serennu. Mae wedi gweithio efo'r ffotograffydd Andrew Blake.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru