open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lilian Welsh

Ffeminist o Unol Daleithiau America oedd **Lilian Welsh** (6 Mawrth 1858 - 23 Chwefror 1938) sy'n nodigedig am ei gwaith fel meddyg, athro prifysgol, ysgrifennydd, swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

Ganed Welsh yn Columbia, Pennsylvania ar 6 Mawrth 1858 i Annie Eunice (g. Young) o Wrightsville a Thomas Welsh o Columbia. Hi oedd y pedwerydd plentyn (a'r bedwaredd ferch) yn ei theulu. Roedd ei thad wedi gwasanaethu yn y Rhyfel Mecsicanaidd-Americanaidd cyn dod yn berchennog ar gwch camlas. 

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Millersville, Pennsylvania, Coleg Meddygol Woman of Pennsylvania a Phrifysgol Zurich. Bwriad gwreiddiol Welsh oedd dod yn athro prifysgol mewn cemeg ffisiolegol, a mynd i Brifysgol Zurich o 1889–1890 i baratoi ar gyfer hyn. Yn Zurich, cymerodd gwrs cyntaf y Brifysgol ar yr astudiaeth o facteria, gyda'i ffrind Mary Sherwood. 

Yn 1935, dychwelodd i gartref ei theulu yn Columbia, Pennsylvania ar ôl marwolaeth Mary Sherwood, ei chyfaill oes.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas America dros yr Hawl i Ferched Bleidleisio am rai blynyddoedd. 
Roedd yn aelod gweithgar o Gymdeithas Genedlaethol Menywod America, gan gymryd rhan mewn nifer o orymdeithiau stryd a chynorthwyodd i baratoi ar gyfer confensiwn 1906.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Columbia, Pennsylvania
Toni Morrison

Awdures o'r Unol Daleithiau oedd **Toni Morrison** (18 Chwefror 1931 – 5 Awst 2019) sy'n nodigedig am ei gwaith fel nofelydd, libretydd, academydd, bardd ac awdur llyfrau plant.

Cafodd ei geni yn Ninas Efrog Newydd (Lorain, Ohio) ar 18 Chwefror 1931. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Howard a Phrifysgol Cornell. 

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *The Bluest Eye, Sula, Song of Solomon, Tar Baby, Beloved, Jazz, Paradise, Love, A Mercy, Home* a *God Help the Child*. Enillodd Morrison Wobr Pulitzer a'r Wobr Llyfrau Americanaidd ym 1988 am *Beloved* (1987). Addaswyd y nofel yn ffilm o'r un enw (gyda Oprah Winfrey a Danny Glover yn serennu) ym 1998.

Dyfarnwyd Gwobr Llenyddiaeth Nobel i Morrison yn 1993.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celfyddydau a Llythyrau America, Academi Celf a Gwyddoniaeth America, Alpha Kappa Alpha am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Academyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Princeton
Categori:Catholigion Americanaidd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Cornell
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ohio
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Yuki Kajiura

:''Yn yr enw Japaneaidd hwn, Kajiura yw'r enw teuluol.''

Awdures o Japan yw **Yuki Kajiura** (**Kajiura Yuki**; ganwyd 6 Awst 1965) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel peroriaethwr, ethnomiwsigolegydd, cynhyrchydd recordiau, trefnydd cerdd, bardd a phianydd.

Cafodd ei geni yn Tokyo ar 6 Awst 1965. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Tsuda, Japan. 

Mae Kajiura wedi perfformio'n rhyngwladol mewn amryw o gonfensiynau anime gan gynnwys Anime Expo 2003, Anime Boston 2009 (gyda Kalafina), Anime Expo 2012 (gyda FictionJunction), ac Anime Expo 2018 (fel rhan o Anisong World Matsuri).

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o FictionJunction am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Llenorion o Japan
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Tokyo
Susan Sontag

Awdures o Americanaidd oedd **Susan Sontag** (16 Ionawr 1933 - 28 Rhagfyr 2004) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cyfarwyddwr ffilm, sgriptiwr, athro prifysgol, awdur ysgrifau a nofelydd.

Cafodd ei geni yn Ninas Efrog Newydd ar 16 Ionawr 1933; bu farw yn Ninas Efrog Newydd o Liwcemia (syndrom myelodysplastig) ac fe'i claddwyd ym mynwent Montparnasse. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Paris, Prifysgol Harvard, Prifysgol Rhydychen, Prifysgol Chicago, Prifysgol Califfornia, Berkeley. 
Priododd Philip Rieff. Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *On Photography, Against Interpretation, Illness as Metaphor, AIDS and Its Metaphors* a *Under the Sign of Saturn*.

Roedd Sontag yn weithgar fel awdur, am annerch protestiadau a chyfarfodydd ac am deithio i ardaloedd o wrthdaro, gan gynnwys ei hymweliad a maes y gad yn Rhyfel Fietnam a Gwarchae Sarajevo. Ysgrifennodd yn helaeth am ffotograffiaeth, diwylliant a'r cyfryngau, AIDS a salwch, hawliau dynol, a chomiwnyddiaeth ac ideoleg y chwith. Er bod ei thraethodau a'i areithiau weithiau'n cael eu beirniadu,  fe'i disgrifiwyd fel "un o feirniaid mwyaf dylanwadol ei chenhedlaeth."

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celfyddydau a Llythyrau America, Academi Celf a Gwyddoniaeth America, Cymdeithas Phi Beta Kappa am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Santes Ann, Rhydychen
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Doris Dörrie

Awdures o'r Almaen yw **Doris Dörrie** (ganwyd 26 Mai 1955) sydd hefyd yn gyfarwyddwr ffilm, cynhyrchydd ffilm a sgriptiwr, academydd.

Cafodd ei geni yn Hannover, yr Almaen ar 26 Mai 1955. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol y Môr Tawel, Prifysgol The New School, Manhattan a Phrifysgol Teledu a Ffilm Munich. 
Priododd Helge Weindler. 

Ysgrifennodd adolygiadau ffilm ar gyfer y *Süddeutsche Zeitung*, lle'r oedd hefyd yn olygydd cynorthwyol. Wedi hynny, gweithiodd Dörrie fel gwirfoddolwr ar gyfer gwahanol orsafoedd teledu, a ffilmiodd raglenni dogfen byr. Mae hi wedi cyhoeddi nifer o nofelau, casgliadau o straeon byrion a llyfrau plant, a hefyd wedi llwyfannu a chyfarwyddo nifer o operâu.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Ganolfan PEN yr Almaen, Academy of Arts, Berlin am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Hannover
Eve Kosofsky Sedgwick

Awdures o Americanaidd oedd **Eve Kosofsky Sedgwick** (2 Mai 1950 - 12 Ebrill 2009) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur, bardd, beirniad llenyddol, ffeminist a newyddiadurwr.

Cafodd ei geni yn Dayton ar 2 Mai 1950; bu farw yn Manhattan o ganser y fron. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Yale a Phrifysgol Cornell. 

Arbenigodd ym meysydd astudiaethau rhyw, damcaniaeth y person hoyw, (*queer theory*), a'r ddamcaniaeth  feirniadol. Cyhoeddodd Sedgwick nifer o lyfrau a ystyriwyd yn "arloesol" ym maes damcaniaeth y person hoyw, gan gynnwys *Between Men: English Literature and Male Homosocial Desire* (1985), *Epistemology of the Closet* (1990), a *Tendencies* (1993).

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celf a Gwyddoniaeth America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Dayton, Ohio
Chimamanda Ngozi Adichie

Awdures o Nigeria yw **Chimamanda Ngozi Adichie** (ganwyd 15 Medi 1977) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur storiau byrion, athro, bardd a ffeminist.

Yn 2008, dyfarnwyd Gwobr Genius MacArthur i Adichie. Fe'i disgrifiwyd yn *The Times Literary Supplement* fel y fwyaf blaenllaw o "awduron angloffon ifanc o fri sy'n llwyddo i ddenu cenhedlaeth newydd o ddarllenwyr at lenyddiaeth Affrica". Un o'i llyfrau diweddaraf yw *Dear Ijeawele*, (*Maniffesto Ffeministaidd mewn Pymtheg Awgrym*), ym mis Mawrth 2017.

Cafodd ei geni yn Enugu ar 15 Medi 1977. 
Roedd ei thad, James Nwoye Adichie, yn athro ystadegau ym Mhrifysgol Nigeria, a'i mam, Grace Ifeoma, oedd cofrestrydd benywaidd cyntaf y brifysgol.

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Yale, Prifysgol Johns Hopkins, Prifysgol Drexel a Phrifysgol Taleithiol Dwyrain Connecticut. 

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Purple Hibiscus a Half of a Yellow Sun*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celf a Gwyddoniaeth America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Nigeria
Categori:Beirdd Saesneg o Nigeria
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Nigeria
Categori:Dramodwyr Saesneg o Nigeria
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Nigeria
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Nigeria
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Nigeria
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Nigeria
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Nigeria
Categori:Nofelwyr Saesneg o Nigeria
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o Nigeria
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Nigeria
Categori:Pobl a aned yn Nigeria
Victoria Ocampo

Awdures o'r Ariannin oedd **Victoria Ocampo** (7 Ebrill 1890 - 27 Ionawr 1979) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur, cyfieithydd, cyhoeddwr a chritig. Fe'i disgrifiwyd gan  Jorge Luis Borges fel "*La mujer más argentina*", "yr Archentwraig berffaith". Yn fwyaf adnabyddus fel eiriolwr dros eraill ac fel cyhoeddwr y cylchgrawn llenyddol *Sur*, roedd hefyd yn awdur ac yn feirniad o bwys ac yn un o fenywod mwyaf blaenllaw ei chyfnod yn America.

Cafodd ei geni yn Buenos Aires ar 7 Ebrill 1890; bu farw yn Buenos Aires o ganser breuannol ac fe'i claddwyd ym Mynwent Recoleta. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Collège de France a Phrifysgol Paris. 

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academia Argentina de Letras am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Beirniaid llenyddol o'r Ariannin
Categori:Cyfieithwyr o'r Ariannin
Categori:Cyhoeddwyr o'r Ariannin
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Paris
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Golygyddion o'r Ariannin
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl fu farw o ganser y laryncs
Categori:Pobl o Buenos Aires
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Tracy Chevalier

Awdures o Americanaidd yw **Tracy Chevalier** (ganwyd 19 Hydref 1962) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd llyfrau hanes a sgriptiwr. Mae hi wedi ysgrifennu wyth nofel. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei hail nofel, *Girl with a Pearl Earring*, a addaswyd fel ffilm yn 2003 gyda Scarlett Johansson a Colin Firth.

Cafodd ei geni yn Washington, D.C. ar 19 Hydref 1962. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Oberlin. 
Ar ôl derbyn ei gradd Baglor mewn Saesneg o Goleg Oberlin yn 1984, symudodd i Loegr, lle dechreuodd weithio ym maes cyhoeddi. Yn 1993, dechreuodd astudio Ysgrifennu Creadigol, gan ennill gradd meistr ym Mhrifysgol East Anglia. 

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Girl with* a *Pearl Earring*.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Washington, D.C.
Gloria Steinem

Awdures o'r Unol Daleithiau yw **Gloria Steinem** (ganwyd 25 Mawrth 1934) sy'n nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, gohebydd, ffeminist, ymgyrchydd, awdur ysgrifau a golygydd.

Cafodd **Gloria Marie Steinem** ei geni yn Toledo, Ohio ar 25 Mawrth 1934. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Smith, Massachusetts. Priododd David Bale. 

Roedd Steinem yn golofnydd i'r cylchgrawn *New York*, ac yn gyd-sylfaenydd cylchgrawn *Ms.* Yn 1969 cyhoeddodd Steinem erthygl, ''"After Black Power, Women's Liberation"'', a ddaeth â hi i enwogrwydd cenedlaethol fel arweinydd ffeministaidd.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Phi Beta Kappa am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Llenorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Toledo, Ohio
Mary White Ovington

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Mary White Ovington** (11 Ebrill 1865 - 15 Gorffennaf 1951) sy'n nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, swffragét a ffeminist.

Cafodd Mary White Ovington ei geni yn Brooklyn, Efrog Newydd ar 11 Ebrill 1865. Roedd ei rhieni, aelodau o'r Eglwys Undodaidd yn gefnogwyr hawliau menywod ac wedi bod yn ymwneud â'r symudiad gwrth-gaethwasiaeth. Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid Weriniaethol. Ymunodd Ovington â Phlaid Sosialaidd America yn 1905, yn dilyn dylanwad yr arlunydd a'r bardd William Morris arni. Ysgrifennodd ar gyfer cyfnodolion a phapurau newydd fel *The Masses*, *New York Evening Post*, a *New York Call*.

Mynychodd Goleg Radcliffe a Phrifysgol Harvard. 

Bu farw yn Massachusetts ac fe'i claddwyd ym Mynwent Green-Wood. 

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o NAACP am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1865
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Brooklyn
Mango

bawd|Ffrwythau Mango

Math o ffrwyth llawn sudd a charreg ynddo yw **mango**. Daw'r mango o nifer o rywogaethau o goed trofannol sy'n perthyn i'r genws blodeuol *Mangifera* ac mae'n cael ei tyfu yn bennaf er mwyn ei fwyta fel ffrwyth.

Mae mwyafrif y rhywogaethau o goed mango i'w cael ym myd natur fel coed gwyllt.  Mae'r genws yn perthyn i'r teulu cashiw Anacardiaceae .  Mae mangos yn gynhenid i Dde Asia , ac oddi yno y mae'r "mango cyffredin" neu'r "mango Indiaidd", *Mangifera arwydda*, wedi'i ddosbarthu ledled y byd. Erbyn hyn, mae'n un o'r ffrwythau a dyfir yn fwyaf eang yn y trofannau. Mae rhywogaethau *Mangifera* eraill (er enghraifft *Mangifera foetida*) yn cael eu tyfu ar lefel mwy lleol.

Y mango yw ffrwyth cenedlaethol India a Phacistan , a choeden genedlaethol Bangladesh.  Dyma hefyd ffrwyth cenedlaethol answyddogol y Philipinau.

Daw'r gair 'mango' o'r gair Malayalam *māṅṅa* (neu *mangga* ) trwy'r gair Drafidaidd *mankay* a'r Portiwgaleg *manga* yng nghyfnod y fasnach sbeis rhwng Lloegr a De India yn y 15g a'r 16g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Cnydau
Categori:Pages with unreviewed translations
Baner Sambia

[bawd|250px|[Delwedd:FIAV 111111.svg|23px| Baner Sambia, cymesuredd, 2:3]]
250px|Dyluniad a chymesuredd y faner

Cafodd **baner Sambia** ei mabwysiadu'n swyddogol ar 24 Hydref 1964. Mae'r faner yn dangos maes gwyrdd gydag eryr ehedig ar gornel dde y faner uwchben trilliw fertigol i mewn coch, du ac oren ar ochr cyhwfan y faner. Dyma'r faner genedlaethol  a'r lluman genedlaethol. Mae'r faner yn unigryw am gynnwys y dyluniad yma, er, o gofio sut mae baneri yn chwifio, mae perygl mai prin bydd y gwyliwr yn gweld motiff yr eryr a'r trilliw.

## Symbolaeth
Mae'r lliw gwyrdd ar y faner yn cynrychioli pridd ffrwythlon y wlad, mae'r coch yn cynrychioli'r gwaed sy'n llifo yn y frwydr am ryddid, mae pobl ddu yn cynrychioli poblogaeth Sambia ac oren yn cynrychioli adnoddau copr y wlad, yn rhan bwysig economi Zambia. Mae'r eryr uwchben y tri llwybr fertigol yn symbol o obaith i bobl Sambia.

## Dyluniad
Mae gan y faner ddyluniad anarferol gyda'r arwyddion gwahaniaethol ar ochr cyhwfan y faner (lle mae pob baner genedlaethol arall ar ochr y mast neu yn canton. Dyluniwyd y faner gan un o Sambia, sef Gabrielle Ellison.

dde|250px|Baner Sambia gyda'r pantone lliw cywir

## Hanes
Tan 1939, defnyddiwyd baner y Deyrnas Unedig fel baner Sambia. Fodd bynnag, yn 1939, defnyddiwyd y Lluman Glas Prydeinig gydag arfbais Gogledd Rhodesia (fel y gelwid Sambia ar pryd) ar yr ochr cyhwfan - fel sy'n gyffredin i bob baner drefedigaethol Brydeinig. Yn 1953, newidiwyd y faner gydag arfbais arall ar yr ochr dde oherwydd ymunodd Gogledd Rhodesia a De Rhodesia (Simbabwe gyfoes) â Gwlad Nyasa (Malawi gyfoes) i greu Ffederasiwn Rhodesia a Gwlad Nyasa. Gydag ennill annibyniaeth ym 1964, rhoddwyd enw newydd swyddogol i'r wlad, "Zambia" a baner newydd. Yn 1996 gwelwyd newid bychan i'r dyluniad, wrth i'r lliw gwyrdd oleuo a newidiwyd yr eryr i ymdebygu fwy i'r un ar arfbais y wlad. 

File:Flag of Zambia  (1964-1996).svg|23px| Baner Sambia, 1964-1996
File:Flag of Zambia.svg|23px| Baner Sambia 1996 - presennol

Flag of the United Kingdom.svg| 23px| Baner Brydeinig Gogledd Rhodesia (Sambia), 1923 nes 1939
Flag of Northern Rhodesia (1939–1953, 1963–1964).svg| 23px| Baner Gogledd Rhodesia, 1939 nes 1953
Flag of the Federation of Rhodesia and Nyasaland (1953–1963).svg| 23px| Baner Ffederasiwn Rhodesia a Nyasaland, 1953 tot 1964
Old Flag of Zambia.svg| 23px| baner genedlaethol Sambia, 1964 nes 1996

## Baneri Eraill 

Flag of Zambia Police.png| Baner Heddlu Sambia
Flag of the President of Zambia.svg| Baner Arlywydd Sambia
Air Force Ensign of Zambia.svg|23px|23px| Baner Awyrlu Sambia
Civil Air Ensign of Zambia.svg| 23px|23px|Baner Gwasanaeth Awyr Sifil Sambia

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sambia gan *Flags of the World*.

Categori:Sambia
Sambia
Marjorie Grene

Awdures ac athronydd Americanaidd oedd **Marjorie Grene** (13 Rhagfyr 1910 - 16 Mawrth 2009) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur, athronydd ac academydd.

Cafodd **Marjorie Glicksman Grene** ei geni yn Milwaukee, Wisconsin ar 13 Rhagfyr 1910; bu farw yn Blacksburg, Virginia). Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Radcliffe, Prifysgol Harvard a Choleg Wellesley. 

Ysgrifennodd yn helaeth ar ddirfodaeth (*existentialism*) ac athroniaeth gwyddoniaeth, yn enwedig athroniaeth bioleg. Bu'n dysgu ym 'Mhrifysgol Califfornia yn Davis' o 1965 i 1978. O 1988 hyd ei marwolaeth hi oedd Athro Athroniaeth Nodedig y Brifysgol er Anrhydedd yn Virginia Tech. Ei gradd gyntaf oedd sŵoleg, o Wellesley College; yna derbyniodd ddoethuriaeth mewn athroniaeth gan Goleg Radcliffe. Astudiodd gyda Martin Heidegger a Karl Jaspers, gan adael yr Almaen ym 1933. Roedd hi yn Nenmarc yn 1935, ac yna ym Mhrifysgol Chicago. Ar ôl colli ei swydd yno yn ystod yr Ail Ryfel Byd, treuliodd 15 mlynedd yn fam ac yn gweithio ar fferm. Cafodd ei hethol yn Gymrawd Academi Celfyddydau a Gwyddorau America ym 1976.

Dywedodd ei choffád yn y *New York Times* ei bod yn "un o'r athronwyr cyntaf i godi cwestiynau am ddamcaniaeth synthetig esblygiad, sy'n cyfuno damcaniaeth esblygiad Darwin, dealltwriaeth Mendel o etifeddiaeth enetig a darganfyddiadau mwy diweddar gan fiolegwyr moleciwlaidd." Ysgrifennodd hi, ynghyd â'r cyd-awdur David Depew, hanes cyntaf athroniaeth bioleg. Yn 2002, hi oedd yr athronydd benywaidd cyntaf i gael argraffiad o *Lyfrgell yr Athronwyr Byw* (*Library of Living Philosophers*) wedi'i ysgrifennu amdani.

## Teulu
O 1938 i 1961, roedd yn briod â David Grene, clasurydd a oedd hefyd yn ffermio yn Illinois ac yn Iwerddon, gwlad ei enei. Roedd ganddi hi a David ddau blentyn: Ruth Grene, athro ffisioleg planhigion yn Virginia Tech, a Nicholas Grene, Athro Llenyddiaeth Saesneg yng Ngholeg y Drindod, Dulyn.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celf a Gwyddoniaeth America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Milwaukee
Adrienne Rich

Awdures o Americanaidd oedd **Adrienne Rich** (16 Mai 1929 - 27 Mawrth 2012) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, awdur ysgrifau, ffeminist ac ymgyrchydd dros heddwch. Fe'i gelwid yn "un o feirdd mwyaf dylanwadol ail hanner yr 20g", a coleddir mai hi yn fwy na neb a ddaeth a "gormes menywod a lesbiaid ar flaen y gad ym maes barddoniaeth." Dewiswyd ei chasgliad cyntaf o farddoniaeth, *A Change of World*, gan y bardd W. H. Auden ar gyfer Gwobr Cyfres Beirdd Iau Iâl.

Fe'i ganed yn Baltimore, Maryland ar 16 Mai 1929; bu farw yn Santa Cruz. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Radcliffe a Phrifysgol Harvard. 
Priododd Alfred Haskell Conrad. Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Diving into the Wreck: Poems 1971-1972, On Lies, Secrets and Silence* a *The Dream of a Common Language*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celf a Gwyddoniaeth America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Lucy Burns

Ffeminist o'r Unol Daleithiau o linach Gwyddelig oedd **Lucy Burns** (28 Gorffennaf 1879 - 22 Rhagfyr 1966) sy'n nodigedig am ei gwaith fel athro prifysgol a swffragét. Roedd yn weithredwr brwd yn yr Unol Daleithiau ac yng ngwledydd Prydain. Roedd Burns yn ffrind agos i Alice Paul, a chyda'i gilydd fe wnaethant ffurfio Plaid Genedlaethol y Menywod.

Cafodd ei geni yn Brooklyn ar 28 Gorffennaf 1879; bu farw yn Brooklyn. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Rhydychen, Prifysgol Columbia, Prifysgol Yale a Choleg Vassar. 

Tra oedd yn mynychu coleg yn yr Almaen, teithiodd Lucy Burns i Loegr lle cyfarfu ag Emmeline Pankhurst a'i merched Christabel a Sylvia. Cafodd ei hysbrydoli gymaint gan eu gweithredoedd a'u carisma, gollyngodd ei hastudiaethau yn y coleg i aros gyda nhw a gweithio i Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Silent Sentinels, Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Brooklyn
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol merched Cymru

bawd|300px|Tîm rygbi 7-bob-ochr Cymru yn chwarae yn 2015

Chwaraeodd '''tîm rygbi'r undeb cenedlaethol merched Cymru** (neu **tîm rygbi'r undeb cenedlaethol menywod Cymru''') am y tro cyntaf yn 1987, ac mae'n cystadlu yng Nghwpan Rygbi'r Byd i Fenywod bob pedair blynedd a Phencampwriaeth y Chwe Gwlad i Fenywod yn flynyddol. Mae gan Gymru dîm rygbi 7-bob-ochr cenedlaethol hefyd.

Chwaraewyd y gêm gyntaf swyddogol dan arweiniad Liza Burgess yn erbyn Lloegr ym Mharc Pont-y-pŵl, ac mae'r ddwy wlad wedi chwarae yn erbyn ei gilydd bob blwyddyn ers hynny.  Yn 1986, roedd Cymry wedi'u dewis i gynrychioli Prydain Fawr yn erbyn Ffrainc yn Richmond Athletic Ground ym 1986, a chwaraeodd y tîm hwnnw sawl gwaith rhwng hynny a'i gêm derfynol yn erbyn yr Eidal yn 1990.

Cynhaliwyd Cwpan Rygbi'r Byd cyntaf i fenywod yng Nghaerdydd yn 1991 ac ers hynny mae Cymru wedi cystadlu ym mhedwar o'r pum twrnamaint, gan ddod yn bedwerydd yn 1994.  Daeth y gystadleuaeth o dan faner yr IRB yn 1998.

Sefydlwyd Undeb Rygbi Menywod Cymru ym 1994 er mwyn hyrwyddo a llywodraethu datblygiad ac ymarfer Rygbi Menywod yng Nghymru. Cymerodd y tri undeb arall o fewn i ynysoedd Prydain hefyd gyfrifoldeb am eu gweinyddiaeth eu hunain, gan ddod â swyddogaeth yr WRFU i ben yn y broses.  Cysylltwyd Undeb Rygbi Menywod Cymru ag Undeb Rygbi Cymru ar yr un pryd.

Gyda hynny hefyd y sefydlwyd cystadleuaeth rhwng gwledydd ynysoedd Prydain ar yr un model â Phencampwriaeth Pum Gwlad y dynion, a chynhaliwyd y gyntaf yn 1995.

Un o uchafbwyntiau'r cyfnod cynnar hwnnw oedd ennill cyfres Brawf yn Ne Affrica, gan guro'r Bokkies o ddwy gêm i ddim yn 1994.

Rhwng 2004 a 2006, arweiniodd polisi o ddewis  chwaraewyr a oedd wedi'u lleoli yng Nghymru yn unig at gyfres o ganlyniadau gwael, a methwyd â chyrraedd Cwpan y Byd yn 2006.  Newidiwyd y polisi yn 2006, a rhoddodd Gymru gan ddechrau cyfnod llewyrchus i Gymru ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad. Cafwyd buddugoliaeth dros Ffrainc yn 2006, buddugoliaethau yn erbyn yr Alban yn 2006 a 2007 (y cyntaf ers deng mlynedd),  a buddugoliaeth dros Loegr yn 2009 a Choron Driphlyg i ddilyn.  Enillodd y garfan rygbi 7-bob-ochr genedlaethol y teitl 7-bobo-ochr Ewropeaidd yn 2006, gan guro Lloegr yn y rownd derfynol ond methu â sicrhau ei lle yng Nghwpan Rygbi 7-bob-chr y Byd o drwch blewyn yn 2009.  Ail-ymunodd Cymru â Phencampwriaeth FIRA yn 2007, gan ddefnyddio'r twrnamaint i roi profiad i'w tîm datblygu.

## Cyfeiriadau
Categori:Pages with unreviewed translations
Categori:Timau rygbi'r undeb yng Nghymru
Onora O'Neill

Awdures o Ogledd Iwerddon yw '''Onora O'Neill''' (Onora O'Neill, y farwnes O'Neill o Bengarve; ganwyd 23 Awst 1941) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel athronydd, gwleidydd, academydd, academydd ac Aelod o Dŷ'r Arglwyddi. 

Cafodd ei geni yng Ngogledd Iwerddon ar 23 Awst 1941. Mae'n ferch i Syr Con Douglas Walter O'Neill; fe'i haddysgwyd yn rhannol yn yr Almaen ac yn Ysgol Merched St Paul, Llundain cyn astudio athroniaeth, seicoleg a ffisioleg yng Ngholeg Somerville, Rhydychen. Aeth ymlaen i gwblhau doethuriaeth ym Prifysgol Harvard, gyda John Rawls yn oruchwyliwr. Yn ystod y 1970au bu'n dysgu yng Ngholeg Barnard, coleg y merched ym Mhrifysgol Columbia, Dinas Efrog Newydd. Yn 1977 dychwelodd i wledydd Prydain a derbyniodd swydd ym Mhrifysgol Essex; roedd yn Athro Athroniaeth yno pan ddaeth yn Brifathro Coleg Newnham, Caergrawnt yn 1992.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o'r Gymdeithas Frenhinol, Academi Gwyddorau Awstriaidd, Academi Gwyddoniaeth a Llythyrau Norwy, Yr Academi Brydeinig, Academi Celf a Gwyddoniaeth America, Academi Gwyddonaeth Leopoldina yr Almaen, Cymdeithas Athronyddol Americana, Academia Europaea am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau
*
*
*
*
*
*
*
* 
* (with Neil Manson)
*
*

### Erthyglau dethol
* 
* 
* 
::*See also*: 
*

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Ogledd Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ogledd Iwerddon
Christabel Marshall

Ffeminist o Loegr oedd **Christabel Marshall** (24 Hydref 1871 - 20 Hydref 1960) sy'n nodigedig am ei gwaith fel dramodydd, swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

Cafodd ei geni yng Nghaerwysg ar 24 Hydref 1871. Hi oedd yr ieuengaf o naw o blant Emma Marshall, née Martin (1828–1899), nofelydd, a Hugh Graham Marshall (c.1825-1899), rheolwr Banc Gorllewin Lloegr (*West of England Bank*). Newidiodd ei henw pan derbyniodd y ffydd Gatholig yn 1912. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Somerville a Choleg Rhydychen. 

Roedd Marshall yn byw mewn ménage à trois gyda'r artist Clare Atwood a'r actores cyfarwyddwr theatr, cynhyrchydd a'r dylunydd gwisgoedd Edith Craig o 1916 nes i Craig farw ym 1947.

Yn 1909 trodd Marshall stori fer Cicely Hamilton *How The Vote Was Won* yn ddrama a ddaeth yn boblogaidd gyda grwpiau menywod / ffemininistaidd ledled gwledydd Prydain. Hefyd ym 1909, ymunodd Marshall â dirprwyaeth WSPU i Dŷ'r Cyffredin yn y DU, gan gyfrannu erthygl *Why I Went on the Deputation* i'r cylchgrawn *Votes for Women* ym mis Gorffennaf 1909. Fel "Christopher St John" ym 1915, cyhoeddodd ei nofel hunangofiannol *Hungerheart*, a ddechreuodd yn 1899, ac oedd yn seiliedig ar ei pherthynas ag Edith Craig a'r ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Gaerwysg
Daniel Sumner

Cyfarwyddwr byd-eang Microsoft yw **Daniel Sumner** sy'n enedigol o Llanfachraeth, Ynys Môn, ond erbyn hyn yn byw yn Seattle, UDA.

## Cefndir
Fe'i cyflogwyd mewn sawl swydd yn EMSA a Gogledd America gan gynnwys swyddi yn y Sefydliad Gwasanaethau, adran Profiad y Datblygwr (DX) ac yn awr yn y Grŵp Menter a Phartner.

Fel gweithiwr yn y byd technoleg, mae wedi arwain dau gwmni cychwynnol a sefydliadau menter fawr. Mae ei swyddi blaenorol wedi cynnwys ymgysylltu cychwynnol, deori sgiliau a chwmnïau arloesi gyda chwsmeriaid menter, datblygu allanol, datblygu strategaeth i gwsmeriaid a phartneriaid. Mae hefyd wedi arwain rheoli cynnyrch a chynllunio cynnyrch.

Mae ganddo brofiad mewn tîm traws-weithio, gyda Grwpiau Cynnyrch a’r ecosystem Partner.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Seattle
Categori:Pobl o Lanfachraeth
Alice Paul

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Alice Paul** (11 Ionawr 1885 - 9 Gorffennaf 1977) sy'n nodedig am ei gwaith fel cyfreithegydd a arbenigai mewn hawliau merched, ac fel swffragét.

Cafodd **Alice Stokes Paul** ei geni yn Mount Laurel, New Jersey ar 11 Ionawr 1885; bu farw yn Moorestown Township, New Jersey. Hi oedd yr hynaf o bedwar o blant William Mickle Paul I (1850–1902) a Tacie Paul (g. Parry), ac roedd yn ddisgynnydd i William Penn, sefydlydd y Crynwyr yn Pennsylvania. 

Roedd Paul yn un o brif arweinwyr a strategwyr yr ymgyrch dros ddiwygio'r bedwaredd diwygiad ar bymtheg o Gyfansoddiad Unol Daleithiau America, sydd bellach yn gwahardd gwahaniaethu ar sail rhyw yn yr hawl i bleidleisio. Cynlluniodd Paul, ynghyd â Lucy Burns ac eraill, ddigwyddiadau strategol megis Gorymdaith Etholfraint y Menywod (*Woman Suffrage Procession*) a'r Gwyliedydd Tawel (*the Silent Sentinels*), a oedd yn rhan o'r ymgyrch lwyddiannus a arweiniodd at dderbyn y gwelliant yn 1920.

Ar ôl 1920, treuliodd Paul hanner canrif fel arweinydd Plaid Genedlaethol y Menywod, a ymladdodd dros y Gwelliant (Hawliau Cyfartal) neu *Equal Rights Amendment*, a ysgrifennwyd gan Paul a Crystal Eastman, i sicrhau cydraddoldeb cyfansoddiadol i fenywod. Enillodd gryn lwyddiant gyda chynnwys menywod fel grŵp a ddiogelwyd yn erbyn gwahaniaethu gan Ddeddf Hawliau Sifil 1964.

Cafodd ei magu yn nhraddodiad y Crynwyr - traddodiad a oedd yn rhoi gwasanaethu'r cyhoedd yn flaenoriaeth; roedd ei hynafiaid yn aelodau o Bwyllgor Gohebiaeth Newydd Jersey (*New Jersey Committee of Correspondence*) yn y 19g. Dysgodd Alice am etholfraint gan ei mam, a oedd yn aelod o Gymdeithas Genedlaethol Menywod America (NAWSA). Weithiau byddai Paul yn ymuno â'i mam i yng nghyfarfodydd y swffragétiaid.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Ferched y Chwyldro Americanaidd, Silent Sentinels, Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o New Jersey
Inez Milholland

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Inez Milholland** (6 Awst 1886 - 25 Tachwedd 1916) sy'n nodigedig am ei gwaith fel cyfreithegydd, cyfreithiwr, ymgyrchydd dros heddwch, swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

Ganwyd **Inez Milholland Boissevain** yn Brooklyn, Efrog Newydd ar 6 Awst 1886; bu farw yn *Good Samaritan Hospital*, Los Angeles, California o anemia dinistriol.  

Magwyd Inez Milholland mewn teulu cyfoethog. "Nan" oedd enw'r teulu arni a hi oedd merch hynaf John Elmer a Jean (Torrey) Milholland; roedd ganddi un chwaer, Vida, ac un brawd, John (Jack). Roedd ei thad yn ohebydd ac yn awdur-olygydd y *New York Tribune* yn gyntaf cyn iddo ddod yn bennaeth camni teiars gwynt i geir a beics. Daeth yn gyfoethog ac roedd gan y teulu dai yn Efrog Newydd a Llundain. Yn Llundain, cyfarfu Milholland â swffragét o Loegr, Emmeline Pankhurst. Cefnogodd ei thad a'i mam lawer o ddiwygiadau arloesol, yn eu plith heddwch y byd, hawliau sifil, a phleidlais i fenywod.

## Coleg 
Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Vassar, Ysgol y Gyfraith, Efrog Newydd ond gadawodd gan nad oedd y coleg yn rhoi hawliau cyfartal i ferched, ac aeth i Goleg Willard i Ferched, yn Berlin, yr Almaen. Yn ystod ei hamser yng Ngholeg Vassar, cafodd ei hatal unwaith am drefnu cyfarfod hawliau menywod, ond daliodd ati, yn y dirgel.

Ar ôl graddio o Vassar yn 1909, ceisiodd gael ei derbyn ym Mhrifysgol Iâl, Prifysgol Harvard, a Phrifysgol Caergrawnt gyda'r bwriad o astudio'r gyfraith, ond fe'i gwrthodwyd oherwydd ei rhyw. Llwyddodd o'r diwedd yn Ysgol y Gyfraith Prifysgol Efrog Newydd, a derbynnioddi ei gradd LL.B. yn 1912.

Ym mis Gorffennaf, 1913 tra ar fordaith i Lundain, cynigiodd ei llaw mewn priodas i ddyn o'r enw Milholland i Eugen Jan Boissevain, dyn o'r Iseldiroedd yr oedd wedi bod yn ei hadnabod am ryw fis. Priododd y ddau ar Orffennaf 14 yn swyddfa gofrestrfa Kensington - cyn gynted ag y gallent ar ôl iddynt gyrraedd Llundain - heb ymgynghori â'u teuluoedd.

## Yr ymgyrchydd 
bawd|chwith|Milholland yn arwain gorymdaith yn Washington, D.C ym Mawrth 1913
Camodd Milholland ar ei "gorymdaith dros bleidlais" gyntaf ar 7 Mai, 1911 gyda'r arwydd yn ei dwylo yn mynegi:
:*Forward, out of error,*
:*Leave behind the night,*
:*Forward through the darkness,*
:*Forward into light!*

Yn fuan iawn, Milholland wyneb cyhoeddus y mudiad dros bleidlais i fenywod. Dywedodd *The New York Sun* "Nid oedd gorymdaith dros y bleidlais yn gyflawn heb Inez Milholland." Roedd gan arweinydd yr heddlu Harriet Eaton Stanton Blatch orymdeithiau arweiniol Inez [1] ym 1911, 1912, a 1913.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o NAACP, Cynghrair Undebau Llafur y Merched, Pwyllgor Cenedlaethol Llafur-Plant am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Brooklyn
Kyle Massey

Actor, rapwyr, a canwr o'r Unol Daleithiau yw **Kyle Orlando Massey** (ganwyd 28 Awst 1991).

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Anne Enright

Mae **Anne Teresa Enright** FRSL (ganwyd 11 Hydref 1962) yn awdur o Iwerddon. Cyhoeddodd nifer o nofelau, straeon byrion, traethodau, ac un llyfr ffeithiol. Mae'n  gymrawd 'Cymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth'. Enillodd ei nofel *The Gathering* wobr Man Booker, 2007. Mae hefyd wedi ennill Gwobr Rooney am Lenyddiaeth Wyddelig 1991, Gwobr Encore 2001 a Nofel y Flwyddyn 2008 yn Iwerddon.

Fe'i ganed yn Nulyn ar 11 Hydref 1962. Dechreuodd ysgrifennu o ddifrif pan roddodd ei theulu deipiadur trydan iddi ar gyfer ei phen-blwydd yn 21 oed. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg y Drindod, Dulyn a Phrifysgol Dwyrain Anglia. 

Bu'n gynhyrchydd ac yn gyfarwyddwr teledu i RTÉ yn Nulyn am chwe blynedd a chynhyrchodd y rhaglen Nighthawks am bedair blynedd. Yna gweithiodd ar raglenni plant am ddwy flynedd ac ysgrifennodd ar benwythnosau. Dechreuodd Enright ysgrifennu'n llawn amser yn 1993. Cychwynodd ei gyrfa llawn amser fel awdur pan adawodd byd y teledu oherwydd iddi dorri lawr. Mae Enright yn byw yn Bray, Swydd Wicklow gyda'i phriod Martin Murphy, sy'n gyfarwyddwr Theatr y Pafiliwn yn Dún Laoghaire. Mae ganddynt ddau o blant, mab a merch.

## Gwaith
Mae gwaith cynnar Enright wedi cael ei gymharu'n aml â gwaith Flann O'Brien, gan feirniaid llenyddol. Cyhoeddwyd y *Portable Virgin*, casgliad o'i straeon byrion, ym 1991. Mynnodd Angela Carter ei fod yn “gain, yn wenwynog iawn, bob amser yn ddeallus ac, yn anad dim, yn gwbwl wreiddiol. Cyhoeddwyd nofel gyntaf Enright, *The Wig My Father Wore*, ym 1995. Mae'r llyfr yn archwilio themâu fel cariad, mamolaeth, Pabyddiaeth, a rhyw. Roedd nofel nesaf Enright, *What Are You Like?* (2000), yn ymwneud â gefeilliaid o'r enw Marie a Maria sy'n cael eu gwahanu adeg eu geni a'u magu ar wahân i'w gilydd yn Nulyn a Llundain. Mae'n edrych ar densiynau ac eironi rhwng aelodau'r teulu. Cafodd ei roi ar y rhestr fer yng nghategori newydd Gwobrau Whitbread. Mae ei llyfr *Making Babies: Stumbling into Motherhood* (2004) yn gasgliad o draethodau gonest a doniol am enedigaeth a mam. Cyhoeddwyd pedwerydd nofel Enright, *The Gathering*, yn 2007.

Yn 2015, penodwyd Enright fel 'Prifardd (neu 'lawryf') Llenyddiaeth Gaeleg' cyntaf gan y Taoiseach Enda Kenny. Yn ystod ei chyfnod fel Llawryf Ffuglen Wyddelig, ceisiodd Enright gysylltu pobl gyffredin Iwerddon â llenyddiaeth Iwerddon trwy ddarlithoedd cyhoeddus a dosbarthiadau ysgrifennu creadigol. Treuliodd un semester yng Ngholeg y Brifysgol Dulyn ac un semester ym Mhrifysgol Efrog Newydd.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Llenorion o Iwerddon
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Pobl o Ddulyn
Beatrice Harraden

Ffeminist o Loegr oedd **Beatrice Harraden** (24 Ionawr 1864 - 5 Mai 1936) sy'n nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched,  nofelydd a swffragét. Yn 1883, derbyniodd BA a gradd anrhydeddus yn y Clasuron ac mewn mathemateg - tipyn o gamp i ferch yn yr oes honno! Roedd yn un o arweinyddion y fudiad y swffragetiaid ac yn sefydlydd y *Women’s Social and Political Union* (WSPU), yn ogystal â bod yn aelod allweddol o'r ''Women Writers' Suffrage League'' a'r *Women’s Tax Resistance League*. Mae cymeriadau benywaidd ei ffuglen yn gryf, yn annibynnol, ac yn hynod ddeallus ac eto maent yn parhau i fod yn llawn cydymdeimlad; nid yw ei harwresau yn ofni mynegi emosiynau a ystyriwyd yn “fenywaidd” neu'n endid yr adeg honno.

Fe'i ganed yn Hampstead,Llundain ar 24 Ionawr 1864 i Samuel Harraden a Rosalie Lindstedt Harraden; bu farw yn Barton on Sea. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg y Merched, Cheltenham,Queen's College, Llundain a Choleg Bedford. 

Cyhoeddodd ei gwaith yn y papur papurau ffeministiaid a theithiodd yn helaeth yn Ewrop ac Unol Daleithiau America fel aelod o fudiad y menywod. Treuliodd Harraden sawl gwyliau haf yn lletya yn *The Green Dragon Inn* yn Little Stretton, Swydd Amwythig gan gerdded ac ysgrifennu dydd ar ôl dydd. Arweiniodd ei hatgofion o hyn a'i lletywr, Mrs Benbow, hi i ysgrifennu stori fer, *At the Green Dragon*, a gyhoeddwyd yn 1894. 

Ymhlith y gwaith nodedig eraill a ysgrifennodd y mae: *Little Rosebud: Or, Things Will Take a Turn* (1891) a *Ships That Pass in the Night* a werthodd dros filiwn o gopiau.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Llyfryddiaeth dethol 
* *Ships That Pass in the Night* (1893) https://archive.org/details/shipsthatpassin00harrgoog
* *In Varying Moods* (short stories, 1894)
* *Hilda Stafford and The Remittance Man (Two Californian Stories)* (1897)
* *The Fowler* (1899)
* ''The Scholar's Daughter* (1906)
* *Interplay* (1908)
**Lady Geraldine's Speech (1909)*
**Out of the Wreck I Rise* (1914)
* *The Guiding Thread* (1916)
* *Patuffa* (1923)
* *Rachel* (1926)
* *Search Will Find It Out'' (1928)

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Hampstead, Llundain
Categori:Swffragetiaid
Ilse Aichinger

Awdures o Awstria oedd **Ilse Aichinger** (1 Tachwedd 1921 - 11 Tachwedd 2016). Mae'n nodedig am ei gwaith yn cofnodi hanes ei herledigaeth gan y Natsïaid oherwydd ei hachau Iddewig. Ysgrifennodd gerddi, straeon byrion a dramâu radio, ac enillodd nifer o wobrau llenyddol Ewropeaidd.

Cafodd ei geni yn Fienna ar 1 Tachwedd 1921 i Berta, meddyg o ethnigrwydd Iddewig, a Ludwig, athrawes; bu farw yn Fienna. 
Wrth i deulu ei mam gael ei gymathu, codwyd y plant yn Gatholigion. Treuliodd Aichinger ei phlentyndod yn Linz ac ar ôl i'w rhieni ysgaru, symudodd i Fienna gyda'i mam a'i chwaer, gan fynychu ysgol uwchradd Gatholig. Ar ôl yr Anschluss yn 1938, cafodd ei theulu eu herlid gan y Natsïaid. Fel hanner Iddew, ni chaniatawyd iddi barhau â'i hastudiaethau a daeth yn gaethwas mewn ffatri botymau. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, llwyddodd Aichinger i guddio ei mam yn ei hystafell, o flaen Gwesty'r Metropol, pencadlys y Gestapo y Fienna.

Yn 1945, dechreuodd Aichinger astudio meddygaeth ym Mhrifysgol Fienna, gan ysgrifennu yn ei hamser hamdden. Yn ei chyhoeddiad cyntaf, ysgrifennodd *Das vierte Tor* (Y Pedwerydd Porth), am ei phrofiad o dan ddwrn y Natsïaid. Yn 1947 teithiodd gyda'i mam Berta i Lundain gan ymweld â gefeillion Aichinger, Helga a'i merch Ruth. Yr ymweliad oedd yr ysbrydoliaeth ar gyfer stori fer, "Dover".

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *The Greater Hope*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Grwp 47, Academy of Arts, Berlin, Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg, Academi Celfyddydau Cain Bafaria, Canolfan PEN yr Almaen am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Awstria
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Pobl o Fienna
Ana María Shua

Awdures doreithiog o'r Ariannin yw **Ana María Shua** (ganwyd 22 Ebrill 1951) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd a sgriptiwr.

Mae ei gwaith wedi'i gyfieithu i lawer o ieithoedd, gan gynnwys Saesneg, Ffrangeg, Almaeneg, Eidaleg, Portiwgaleg, Iseldireg, Swedeg, Coreeg, Siapanaeg, Bwlgareg a Serbeg. Mae ei straeon yn ymddangos mewn blodeugerddi ledled y byd. Derbyniodd nifer o wobrau cenedlaethol a rhyngwladol, gan gynnwys Cymrodoriaeth Guggenheim, ac mae'n un o brif awduron byw'r Ariannin. Yn adnabyddus iawn yn y byd Sbaeneg, caiff ei hadnabod ar ddwy ochr yr Iwerydd fel "Brenhines y *Microstory*".

## Addysg ac alltudiaeth
Fe'i ganed yn Buenos Aires ar 22 Ebrill 1951. Cyhoeddodd ei chyfrol gyntaf, cyfrol o farddoniaeth o'r enw *El sol y yo*, yn 1967 pan oedd yn 15 oed, ac am ei thrafferth, derbyniodd y "Stribed Anrhydedd" gan Gymdeithas Awduron yr Ariannin. Wedi iddi adael yr ysgol mynychodd Golegio Nacional de Buenos Aires a Chyfadran Athroniaeth a'r Dyniaethau, Prifysgol Buenos Aires, lle derbyniodd Radd Meistr. Yn ystod unbennaeth milwrol diwethaf y wlad, hunan-alltudiodd i ffrainc, lle gweithiodd i'r cylchgrawn Sbaeneg *Cambio 16*.

Ar ôl dychwelyd i'r Ariannin, cyhoeddodd ei nofel gyntaf, o'r enw *Soy paciente*, a hynny yn 1980; enillodd wobr gan gwmni cyhoeddi Losada am y nofel hon. Yn 1984, cyhoeddodd *La sueñera*, casgliad o ffuglen-micro. Mae hi wedi gweithio fel newyddiadurwr, cyhoeddwr, a sgriptiwr, gan addasu rhai o'i ysgrifau. Mae hi hefyd wedi ysgrifennu llyfrau i blant, a derbyniodd rai gwobrau rhyngwladol.

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *La muerte como efecto secundario*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academia Norteamericana de la Lengua Española am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion Iddewig o'r Ariannin
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Pobl o Buenos Aires
H. F. M. Prescott

Awdures o Loegr oedd **H. F. M. Prescott** (ganwyd 22 Chwefror 1896) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel hanesydd ac yn academydd. Roedd yn Gymrawd o Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth, Lloegr.

## Magwraeth ac addysg
Ganed **Hilda Frances Margaret Prescott** yn Swydd Gaer ar 22 Chwefror 1896, yn ferch i'r Parchedig James Mulleneux Prescott a'i wraig Margaret (née Warburton). Fe'i haddysgwyd yn Ysgol uwchradd Wallasey, ac oddi yno aeth i Neuadd yr Arglwyddes Margaret, Rhydychen lle derbyniodd radd meistr, ac yna i Brifysgol Manceinion lle cafodd ail radd Meistr mewn hanes yr oesoedd canol. yn Durham, gwnaeth ei doethuriaeth (D.Litt) ac yn 1958 fe'i hetholwyd yn Gymrawd Ymchwil yng ngholeg Holloway Brnhinol, rhan o Brifysgol Llundain (UCL), lle gweithiodd gyda Thomas Wolsey. 

Mae'n adnabyddus am ei nofel hanesyddol *The Man on a Donkey*. Wedi'i ysgrifennu ar ffurf cronicl, mae'r llyfr yn adrodd hanes 'Pererindod Grace', sef chwyldro poblogaidd mewn a oedd yn brotest yn erbyn diddymiad y mynachlogydd gan Harri VIII, brenin Lloegr. Mae'r llyfr yn dal i fod mewn print, cyhoeddwyd yr argraffiad diweddaraf ym mis Rhagfyr 2016 gan Apollo, Llundain, ISBN 9781784977719.

Dywedir fod ei bywgraffiad o Mari I, brenhines Lloegr (enw gwreiddiol: *Spanish Tudor*) yn parhau i fod yn un o'r gweithiau pwysicaf ar Mari, yn ôl y *Encyclopædia Britannica*. Enillodd wodr James Tait Black am y gyfrol hon yn 1941.  

Roedd Prescott yn gefnogwr cynnar o Amnest Rhyngwladol, y sefydliad hawliau dynol, ac o Gymdeithas y Defnyddwyr (Which?). roedd hefyd yn aelod brwd o'r Undeb Saesneg eu Hiaith (*English-Speaking Union*). Roedd hi'n fenyw o chwaeth syml, ac yn byw am flynyddoedd lawer yn dawel gyda'i chŵn yn nhref fechan Charlbury. Bu farw ym 1972.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Gweithiau
**The Unhurrying Chase* (1925). Cyhoeddwyd gan Constable & Co
**The Lost Fight* (1928). Cyhoeddwyd gan Constable & Co
**Son of Dust* (1932). Cyhoeddwyd gan Constable & Co
**Dead and Not Buried* (1938)
**Spanish Tudor* (1940). Cyhoeddwyd gan Constable & Co
**The Man on a Donkey* (1952). Cyhoeddwyd gan Eyre & Spottiswoode
**Jerusalem Journey* (1954). Cyhoeddwyd gan Eyre & Spottiswoode
**Once to Sinai: The further pilgrimage of Friar Felix Fabri* (1957). Cyhoeddwyd gan Eyre & Spottiswoode

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Swydd Gaer
Mary Warnock

Athronydd o Loegr oedd **Mary Warnock, y Farwnes Warnock** (14 Ebrill 1924 – 20 Mawrth 2019) sy'n nodedig am ei gwaith ym moeseg, y meddwl, ac addysg, yn ogystal â dirfodaeth.

Mae'n fwyaf adnabyddus am adroddiad pwyllgor ymchwil (a fu'n aredig y tir ar gyfer y Ddeddf Ffrwythloni Dynol ac Embryoleg 1990) a gadeiriodd. Gwasanaethodd fel Meistres Coleg Girton, Caergrawnt o 1984 i 1991.

## Addysg a choleg
Ganed Helen Mary Wilson yng Nghaerwynt ar 14 Ebrill 1924, yr ieuengaf o saith o blant. Roedd ei mam Ethel yn ferch i'r bancwr a'r ariannwr llwyddiannus Felix Schuster. Bu farw ei thad, Archibald Wilson, cyn ei geni ac ni phriododd ei mam eilwaith. 

Mynychodd sawl ysgol gan gynnwys St Swithun's School, Prior's Field cyn astudio'r clasuron yn Neuadd yr Arglwyddes Margaret, Rhydychen. Cafodd ei hastudiaethau eu rhewi yn ystod y rhyfel; ymunodd â byddin Lloegr ac fe'i rhoddwyd i addysgu am ddwy flynedd yn Ysgol y Merched Sherborne yn Dorset. Dychwelodd i Rydychen a graddiodd yn 1948.

O 1949–66, roedd Warnock yn gymrawd ac yn diwtor mewn athroniaeth yng Ngholeg St Hugh's, Rhydychen lle cyfarfu â'i darpar ŵr Geoffrey Warnock, a oedd yno'n gymrawd o Goleg Magdalen. O 1966 i 1972, roedd yn Brifathrawes yn Ysgol Uwchradd Rhydychen i Ferched, gan roi'r gorau i'r swydd pan benodwyd ei gŵr yn brifathro Coleg Hertford, Rhydychen.

## Gwaith dros achosion da 
Oherwydd ei chefndir fel addysgwr, penodwyd Warnock ym 1974 i gadeirio ymchwiliad y DU ar addysg arbennig. Daeth ei hadroddiad, a gyhoeddwyd ym 1978, â newid sylfaenol yn y maes, trwy roi pwyslais ar addysgu plant ag anableddau dysgu yn y prif ffrwd a chyflwyno system o "ddatgan" plant er mwyn iddynt gael hawl i gymorth addysgol arbennig.

Roedd Warnock yn aelod o'r Awdurdod Darlledu Annibynnol o 1972–83. Yn 1980, cafodd ei hystyried yn Gadeirydd Bwrdd Llywodraethwyr y BBC.

Yn 2008, achosodd Warnock, a fu'n eiriolwr ymroddedig i ewthanasia, cryn ddadl oherwydd ei barn y dylai pobl â Gorddryswch (*dementia*) gael yr hawl i ddewis marw os oeddent yn teimlo eu bod yn "faich i'w teulu neu'r wladwriaeth".

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o'r Academi Brydeinig am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr addysg
Categori:Athronwyr y meddwl
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Huw, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Neuadd yr Arglwyddes Margaret, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion Saesneg o Loegr
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Moesegwyr
Categori:Pobl o Gaerwynt