open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bae Sain Ffraid

Bae yn Sianel San Siôr ar arfordir gorllewin Sir Benfro yw **Bae Sain Ffraid**. Fe'i diffinnir gan Ynys Dewi a Penmaen Dewi yn y gogledd ac Ynys Sgomer a phenrhyn Marloes yn y de. Mae'r glannau i gyd yn rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro ac yn cynnwys nifer o draethau tywodlyd braf.

Mae'r pentrefi a ganlyn ar lannau'r bae (o'r de i'r gogledd):
*Aber-bach
*Aberllydan
*Nolton Haven
*Niwgwl
*Sain Ffrêd
*Solfach

Er nad yw ar lan y bae ei hun mae dinas hanesyddol Tyddewi yn agos iddo hefyd, yn ei ben gogleddol.

Enwyd Penmaen Dewi ar fap hynaf y byd, sef map Ptolemi o'r 2g Ô.C.

## Yr enw
Yr un enw â llwyth Celtaidd y Brigantes sydd yma.

250px|bawd|dim|Map o Fae Sain Ffraid (1946)

## Cyfeiriadau
Sain Ffraid
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Bae Caerfyrddin

Mae **Bae Caerfyrddin** yn fae o Fôr Hafren rhwng siroedd Sir Benfro, Sir Gaerfyrddin ac Abertawe. Mae Dinbych-y-Pysgod a Thalacharn ar lannau Bae Caerfyrddin a Penrhyn Gŵyr rhwng Bae Abertawe a Bae Caerfyrddin.

Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Arfordir Sir Benfro
Categori:Arfordir Sir Gaerfyrddin
Caerfyrddin
1771

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1766 1767 1768 1769 1770 - **1771** - 1772 1773 1774 1775 1776

----

## Digwyddiadau
*9 Ionawr - Go-Momozono yn dod ymerawdwr Japan
### Llyfrau
*Claude Joseph Dorat - ''Les Sacrifices de l'amour*
*Williams Evans - *A New English-Welsh dictionary*
*Henry Mackenzie - *The Man of Feeling*
*Thomas Pennant - *A Tour in Scotland*
### Drama
*Denis Diderot - *Le Fils Naturel*
*Carlo Goldoni - *Le Bourru Bienfaisant*
*Hugh Kelly - *Clementina*
### Cerddoriaeth
*Wolfgang Amadeus Mozart - Symffoni rhif 12
*Antonio Salieri - *Armida'' (opera)

## Genedigaethau
*13 Ebrill &ndash; Richard Trevithick, difeisiwr (m. 1833)
*14 Mai &ndash; Robert Owen, sosialydd (m. 1858)
*5 Mehefin &ndash; Ernst I o Hanofer (m. 1851)
*27 Gorffennaf &ndash; Simon Yorke, gwleidydd (m 1858)
*14 Awst - Syr Walter Scott (m. 1832)
*11 Medi &ndash; Mungo Park, fforiwr (m. 1806)
*25 Rhagfyr &ndash; Dorothy Wordsworth (m. 1855)

## Marwolaethau
*30 Gorffennaf &ndash; Thomas Gray, bardd, 54
*15 Mai &ndash; Thomas Morgan o Rhiwpera, gwleidydd, 43
*9 Mehefin &ndash; Richard Trevor, esgob, 63
*17 Medi &ndash; Tobias Smollett, nofelydd, 50
*26 Rhagfyr &ndash; Claude Adrien Helvétius, athronydd, 56

## Cyfeiriadau
*
Terry Griffiths

Chwaraewr snwcer o Gymru oedd **Terry Griffiths** (16 Hydref 1947 – 1 Rhagfyr 2024).

Cafodd ei eni yn Llanelli. Cyn troi yn chwaraewr snwcer proffesiynol yn 1978 roedd yn bostman yn y dre a gwerthwr yswiriant. O fewn blwyddyn ennillodd pencampwriaeth y byd yn 1979, a gynhaliwyd yn y Crucible yn Sheffield. Curodd Eddie Charlton yn y rownd gyn-derfynol a Dennis Taylor yn y rownd derfynol. O ganlyniad ef oedd y chwaraewr cyntaf erioed i ennill Pencampwriaeth Snwcer y Byd a oedd wedi dechrau'r bencampwriaeth yn y rowndiau rhagbrofol.

Roedd yn rhedeg ei glwb snwcer ei hun yn Llanelli a Chaerfyrddin a bu'n hyfforddi Mark Williams, Stephen Hendry a Matthew Stevens. Ar ôl ymddeol o’r gamp, daeth yn sylwebydd a dadansoddwr gyda’r BBC.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod ag Annette ac roedd ganddynt ddau fab, Wayne a Darren.

Bu farw yn 77 mlwydd oed wedi dioddef ers rhai blynyddoedd o dementia. Cynhaliwyd ei angladd yn Llanelli ar 23 Rhagfyr 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr snwcer o Gymru
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl o Lanelli
Castell Biwmares

Castell ar gyrion tref Biwmares, Ynys Môn, yw **Castell Biwmares**.

Cafodd ei gynllunio gan James o St George yn gastell consentrig gyda ffos o'i gwmpas. Fe'i adeiladwyd ar lan Afon Menai gan Edward I, brenin Lloegr, rhwng 1295 a 1298, ar ôl gwthryfel Madog ap Llywelyn. Dinistriwyd tref Llan-faes yn y gwrthryfel hwnnw, a chafodd rhai o'r cerrig o'r fynachlog enwog eu defnyddio i godi'r castell. Am ryw reswm chafodd y castell byth ei gwblhau.

Cipiwyd y castell gan gefnogwyr Owain Glyndŵr yn ystod gwrthryfel y tywysog.

Ar 27 Gorffennaf 1593, cafodd yr offeiriad Catholig o Gymro  William Davies, a gofir am ei ran yng nghyhoeddi *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru, ei ddienyddio yn y castell trwy ei grogi, diberfeddu a chwarteru. Canoneiddwyd William Davies gan y Pab yn 1987.

Erbyn 1609 roedd y castell yn furddun.

Adeg Rhyfel Cartref Lloegr roedd castell Biwmares mewn man allweddol gan ei fod yn rheoli rhan o'r daith rhwng Iwerddon a Lloegr.
Roedd teulu Thomas Bulkeley, wedi bod yn ymwneud â rheoli'r castell am ganrifoedd ac roedd Thomas Bulkeley yn gefnogol i'r Brenin. Erbyn 1646 roedd y Pengryniaid wedi cael buddugoliaeth ar luoedd y brenin.  Gwrthryfeloedd Ynys Môn yn erbyn y Senedd eto yn 1648, ond bu rhaid iddyn nhw ildio yr ail waith yn yr Hydref.

Cynhaliwyd eisteddfod yng nghwrt y castell yn 1832.Oedd Castell Biwmares mond yn cymud 1 blunedd i gwyneud.

Mae'r castell yng ngofal Cadw, ac mae'n un o'r atyniadau pennaf i dwristiaid ym Môn. Fe'i gosodwyd ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1986, fel rhan o'r safle Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd.

Castell biwmares.jpg|Manylun o'r waliau
Banqueting Hill, Beaumaris Castle, Wales-LCCN2001703426.tif|Ffotograff 1890-1900

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 1290au
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Ynys Môn
Categori:Biwmares
Categori:Cadw
Biwmares
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru
1760au

17g - **18g** - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - **1760au** - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1760 1761 1762 1763 1764 1765 1766 1767 1768 1769

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Clement XIV
*Siôr III, brenin Prydain Fawr
*Prif Weinidog Thomas Pelham-Holles, Dug 1af Castellnewydd (Teyrnas Prydain Fawr)
*Prif Weinidog John Stuart, 3ydd Iarll Bute (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog George Grenville (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog Charles Watson-Wentworth, 2il Ardalydd Rockingham (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog William Pitt yr Hynaf, Iarll 1af Chatham (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog Awstus Henry Fitzroy, 3ydd Ddug Grafton (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog Frederick North, Arglwydd North (Prydain Fawr)
*Y Brenin Louis XV (Ffrainc)
*Pedr III (Rwsia)
*Catrin II (Rwsia)


Categori:Degawdau'r 18fed ganrif
1768

17g - **18g** - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - **1760au** - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1763 1764 1765 1766 1767 - **1768** - 1769 1770 1771 1772 1773

----

## Digwyddiadau 
* Cyfarfod cyntaf "Y Boneddigesau o Langollen"
* **Llyfrau**
** Laurence Sterne - *A Sentimental Journey through France and Italy*
** Arthur Young - ''A Six Weeks' Tour Through the Southern Counties of England and Wales*
* **Drama**
** Oliver Goldsmith - *The Good-natur'd Man*
* **Barddoniaeth**
** Thomas Gray - *Barddoniaeth''
* **Cerddoriaeth**
** John Dickinson - 'Cân Rhyddid'

## Genedigaethau 
* 7 Ionawr - Joseph Bonaparte, brenin Napoli a Sbaen (m. 1844)
* 17 Mai - Caroline o Brunswick, Tywysoges Cymru (m. 1821)
* 21 Tachwedd - Friedrich Schleiermacher, awdur (m. 1834)

## Marwolaethau 
* 3 Mawrth - Nicola Porpora, cyfansoddwr, 81
* 18 Mawrth - Laurence Sterne, nofelydd, 54
* 10 Ebrill - Canaletto, arlunydd, 70

*
Bae Abertawe

Bae ar lannau gogledd orllewinol Môr Hafren rhwng Sir Abertawe a Chastell-nedd Port Talbot yw **Bae Abertawe**. Amgylchynnir y bae, yn wrth-glocwedd, gan y trefi Porthcawl, Port Talbot, Llansawel, Abertawe, Y Mwmbwls a Phenrhyn Gŵyr. Mae afonydd Nedd, Tawe, Afan a nant Blackpill yn llifo i'r bae. Mae Bae Abertawe yn profi un o'r ystodau mwyaf o donnau yn y byd gydag uchafswm o tua 10m.

Yn y 2010au crëwyd cynllun i harneisio ynni carbon isel ym Mae Abertawe sef Lagŵn Bae Abertawe, a fydd y mwyaf o'i fath drwy'r byd ar ôl ei gwbwlhau.

## Hanes 
Arferid pysgota am wstrys fod yn ddiwydiant pwysig yn Abertawe, gan gyflogi 600 o bobl yn ystod y 1860au. Fodd bynnag, o ganlyniad i or-bysgota, afiechydon a llygredd diflannodd yr wstrys bron yn llwyr erbyn 1920. Yn 2005, cyflwynwyd cynllun er mwyn ail-gyflwyno'r diwydiant.

Ym mis Medi 2005 roedd y Bae yn lleoliad i lofruddiaeth Ben Bellamy.

250px|chwith|bawd|Bae Abertawe
250px|dim|bawd|Bae Abertawe o'r gofod

## Cyfeiriadau
Abertawe
Categori:Arfordir Abertawe
Categori:Abertawe (sir)
Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Daearyddiaeth Castell-nedd Port Talbot
1767

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - **1760au** - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1762 1763 1764 1765 1766 - **1767** - 1768 1769 1770 1771 1772

----

## Digwyddiadau 
* 3 Gorffennaf - Darganfaddiad yr Ynysoedd Pitcairn.
* Jean-Jacques Rousseau ym Mhrydain.
### Llyfrau
* Evan Thomas (Ieuan Fardd Ddu) - *Traethawd ar Fywyd Ffydd*
* Laurence Sterne - *Tristram Shandy*
* Voltaire - ''L'Ingénu''
### Cerddoriaeth
* Thomas Arne - Pedwar symffoniau
* Josef Haydn - Symffoni rhif 35

## Tywydd
### Gaeaf caled
Eira 1767
Yng nghyfrol F G Payne ceir cofnod am farwolaeth tri bugail o'r un teulu yn eira mawr 1767. Mae Payne yn cofnodi pennill am eu marwolaeth i fyny ar Fforest Clud, ond mae'r bedd yn Llanfihangel Rhyd Ieithon.
Cyfeiria Payne at eira mawr ym mis Chwefror y flwyddyn dan sylw. Ond fe ymddengys mai mis Ionawr ydoedd:
*Prydain 1767: *Cold winter...* *[= digwyddiad eithriadol] *Early January: severe storm...heavy snowfall, 60 cm. 21 January: start of thaw....*
*Dinbych: ”Mis lonawr 1767 a ddechreuodd yn rhewunt oer a ffyrnig iawn hud yr 8d, a'r diwrnod hwnnw yr oedd hi yn bwrw eira trwu r dudd, ac hi a barhaodd i lichio yr hen ac i fwrw peth newudd dros wuthnos gyfa. Yr oedd hi yn llichfudd mawr a llawer o ffurdd wedi cau i fynu gan eira fel nad ellid mo r trafaelio a rhewi yn ffyrnig hud y 19d.”
*Dinbych 20 Ionawr 1767 toddi a rhesymol deg hud y diwedd. Roedd y farchnad yn bur drud ar yr eira. Fe aeth peth gwenith yn Nhre ffynon i 22s. yr hob, ond erbun diwedd y mis yr oedd pob ud ynghulch yr un fath a mis Rhagfur

## Cyfeiriadau 
*
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro

:*Gweler hefyd Penfro (gwahaniaethu).*

Parc cenedlaethol yn ne-orllewin Cymru yw **Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro**, un o dri yng Nghymru. Fe'i sefydliwd ym 1952. Fe'i rhennir yn dair rhan - yr arfordir ogleddol gyda'r trefi Tyddewi ac Abergwaun, yr arfordir deheuol yn yr ardal Dinbych-y-Pysgod, ac afon Cleddau.

Dyma'r unig barc "Arfordirol" yng Ngwledydd Prydain a cheir yma filltiroedd o draethau a nifer o ynysoedd yn y parc. Ceir llwybrau beicio a llwybrau cerdded hefyd ac mae'r parc yn denu llawer o ymwelwyr bob blwyddyn.

250px|dim|bawd|Arfordir ger Marloes

## Gweler hefyd
* Parciau cenedlaethol Cymru

## Dolenni allanol
* 

Categori:Arfordir Sir Benfro

Arfordir Penfro
Categori:Sefydliadau 1952
Categori:Sir Benfro
1766

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - **1760au** - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1761 1762 1763 1764 1765 - **1766** - 1767 1768 1769 1770 1771

----

## Digwyddiadau 
* 14 Ionawr - Christian VII yn dod brenin Denmarc.
* 19 Chwefror - Deddf Seneddol yn caniatáu adeiladu'r Camlas Cydweli a Llanelli.

### Llyfrau
* Oliver Goldsmith - *The Vicar of Wakefield*
* David Jones Trefriw (gol.) - *Cydymaith Diddan*
* Siôn Robert Lewis - *Drych y Cristion*
* Anna Williams - *Miscellanies in Prose and Verse*

### Cerddoriaeth
* Domenico Scarlatti - *La Canterina* (opera)
### Gwyddoniaeth
* Darganfod yr elfen gemegol Hydrogen gan Henry Cavendish

## Genedigaethau 
* 14 Chwefror - Thomas Malthus, economegydd (m. 1843)
* 22 Ebrill - Anne Louise Germaine de Stael, awdur (m. 1817)
* 10 Tachwedd - John Jones (Jac Glan-y-gors), awdur pamffledau gwleidyddol a bardd dychanol (m. 1821)
* 6 Rhagfyr - Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu), bardd (m. 1850)

## Marwolaethau 
* 1 Ionawr - Iago Ffransis Edward Stuart, "yr hen brofesswr", 77
* 14 Ionawr - Frederik V, brenin Denmarc, 42
*7 Mai - Samuel Squire, Esgob Tyddewi, 51/52

## Cyfeiriadau
*
Cadw

Gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Cymru yw **Cadw** sy'n rhan o Adran Economi, Gwyddoniaeth a Thrafnidiaeth Llywodraeth Cymru. Mae'n chwarae rôl debyg i English Heritage yn Lloegr a Historic Scotland yn yr Alban. Fe'i sefydlwyd ym 1984. Lleolir ei bencadlys yn Nhrefforest. Mae'n rhestru henebion ac yn sicrhau eu bod yn cael eu cynnal ac yn agored i'r cyhoedd.

Mae henebion Rhufeinig, tai hanesyddol, cestyll, ac abatai i gyd ymhlith yr adeiladau yng ngofal Cadw. Rhoddir isod restr o rai ohonynt, yn nhrefn yr wyddor, gyda dolen i dudalennau ar wefan Cadw.

## Nodau ac amcanion
Gwaith Cadw yw amddiffyn amgylchedd hanesyddol Cymru, a'i wneud yn hygyrch. I'r diben hynny mae ganddo bedwar nod:

*Gwarchod treftadaeth Cymru i'r safon orau bosibl.
*Helpu i gynnal cymeriad unigryw tirweddau a threfi Cymru.
*Helpu pobl i ddeall a gofalu am eu lle a'u hanes - a lle Cymru yn y byd.
*Gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i les pobl yng Nghymru.

## Detholiad o eiddo a warchodir gan CADW
## Map Lleoliad 
## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghymru
Categori:Archaeoleg Cymru

Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Rhestrau Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1984
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Castell Conwy

Castell canoloesol yn nhref Conwy ar lan afon Conwy yw **Castell Conwy**. Cynllunwyd y castell gan y pensaer Ffrengig James o St George ac fe'i adeiladwyd gan Edward I, brenin Lloegr, er fod Rhisiart o Gaer yn gyfrifol yn y dechrau (1283). Adeiladwyd y castell a'r dref gaerog ar ben adfeilion Abaty Aberconwy, a ddinistrwyd gan Edward er mwyn defnyddio'r safle, ac mae mur o gwmpas y dref gyfan gan mai Saeson oedd trigolion y dref newydd. Roedd Castell Conwy, yn wahanol i nifer o gestyll eraill James o St George, heb fod yn gonsentrig ond yn cael ei godi yn ôl cynllun llinellol oherwydd ffurf y safle creigiog. Mae'r wyth tŵr anferth gyda'u tyredau a'r muriau cysylltu i gyd yn gyfan.

Mae'r castell yng ngofal Cadw. Fe'i gosodwyd ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1986, fel rhan o'r safle Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd.

## Hanes
Codwyd Castell Conwy gan frenin Lloegr ar ôl iddo orchfygu Teyrnas Gwynedd, calon Tywysogaeth Cymru annibynnol, yn 1282-83. Roedd yn un o gylch o gestyll newydd - yn cynnwys Castell Caernarfon, Castell Biwmares a Chastell Harlech - a godwyd gan y Saeson o amgylch Gwynedd i'w gwarchod yn nwylo'r brenin rhag y Cymry gwrthryfelgar.

Ym 1401, yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr, cipiodd ei gefnogwyr Rhys ap Tudur a'i frawd Gwilym ap Tudur y castell, a llosgwyd y dref.

Gefeilliwyd Castell Conwy â Chastell Himeji, Japan mewn seremoni ffurfiol yn Himeji ar 29 Hydref 2019.

## Oriel 

Castle and suspension bridge, Conway (i.e. Conwy), Wales-LCCN2001703465.jpg|Hen ffotograff c. 1890-1900
A view of Conwy castle from Benarth Lodge NLW3361418.jpg|Y castell oddeutu 1885
ConwyLB01.JPG
Delwedd:Castell Conwy 1.jpg|Y castell fel ag y mae heddiw wrth deithio tuag at Conwy dros y bont geir.
Delwedd:Conwy Castle plan.jpg|Cynllun pensaernïol o'r castell
Delwedd:Castell Conwy 2.jpg|Y castell o gyfeiriad yr harbwr
Delwedd:CastB2.jpg|Muriau'r castell o'r de
Delwedd:Castell3.gif|Tynnwyd y llun hwn yr ochor arall i aber Afon Conwy
Delwedd:Manwl.jpg|Lleolwyd y castell ar aber yr afon; mae'r dref o'i chwmpas
Delwedd:Murallanol.jpg|Y castell ar y chwith; gwelir hefyd tyrrau'r mur allanol yn rhedeg yn gyochrog a'r harbwr
Delwedd:Ochor arall yr afon.jpg|Tynnwyd y llun hwn ar draws yr afon, o safle adar yr RSPB
Delwedd:Newgate.jpg|Y fynedfa i'r castell
Delwedd:PrifCyfrSycharth.jpg|Y dref o ben y bryn
Delwedd:Conway Castle, north Wales.jpeg|Castell Conwy, Gogledd Cymru
Delwedd:Conway Castle.jpeg| Castell Conwy
Delwedd:Conway Castle N. Wales.jpeg| Castell Conwy, Gogledd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Categori:Cadw
Conwy
Categori:Conwy (tref)
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru
Craig

bawd|Craig
Mewn daeareg mae **craig** neu **greigiau** yn globynfaen naturiol wedi ei ffurfio o fwynau. 
Cânt eu eu dosbarthu yn greigiau igneaidd sy'n cael eu ffurfio gan llosgfynyddoedd, creigiau gwaddod a chreigiau metamorffig. Creigiau metamorffig yw creigiau igneaidd neu waddodol wedi'u newid gan wres neu wasgfa. Creigiau sy'n dod o'r gofod y tu hwnt i'r ddaear yw Sêr gwib.

Gellir dosbarthu creigiau yn *greigiau crynion*, neu *hen greigiau* a *chreigiau newydd*, yn ogystal.

Gweddillion anifeiliaid a phlanhigion mewn creigiau yw ffosilau.

## Mathau o Greigiau 
**Mathau o Greigiau Igneaidd**
*Basalt
*Creigiau crisialaidd
*Dïorit
*Doleryt
*Gwenithfaen (e.e. Microgwenithfaen gwyn)
*Microdiorite
*Peridotit
*Rhyolitau

**Mathau o Greigiau Gwaddod**
*Calchfaen (e.e. Calchfaen carbonifferaidd)
*Callestr (neu fflint)
*Cerrig llaid
*Glo
*Graenfaen
*Siâl
*Sialc
*Tywodfeini (e.e. Hen Dywodfaen Coch)

**Mathau o Greigiau Metamorffig**
*Carreg las
*Llechfaen (e.e. Llechau duon)
*Marmor

## Gweler hefyd
* Daeareg
* Mwynyddiaeth
* Paleontoleg
* Tywod

Categori:Creigiau
Categori:Petroleg
Categori:Defnyddiau naturiol
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog

300px|bawd|Edrych tua'r dwyrain oddi wrth Fan Hir

:*Mae hon yn erthygl am y parc cenedlaethol. Am y mynyddoedd yr enwir y parc ar eu hôl, gweler Bannau Brycheiniog.*

Parc cenedlaethol yn ne Cymru yw **Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog**, sy'n un o dri yng Nghymru. Mae'r parc yn gorwedd rhwng trefi Llandeilo, Llanymddyfri, Aberhonddu, Y Gelli, Pont-y-pŵl a Merthyr Tudful. Fe'i ffurfiwyd ym 1957.

Yn Ebrill 2023, cyhoeddwyd y byddai'r awdurdod yn defnyddio ei enw Cymraeg 'Bannau Brycheiniog' yn unig o hyn ymlaen.

Canolbwynt y parc yw mynyddoedd uchel Bannau Brycheiniog. Yng ngorllewin y parc mae'r Fforest Fawr a'r Mynydd Du, rhostir eang, ac yn y dwyrain y tu draw i Fannau Brycheiniog mae mynyddoedd o'r un enw, Mynydd Du, ar y ffin â Lloegr.

Yn y parc mae nifer o lwybrau cerdded a lonydd beicio. Mae arwynebedd o 1344 km² ganddo. Gwelir sawl rhaeadr yn y parc, gan gynnwys Sgŵd Henrhyd sydd 27 medr o uchder. Yn ardal Ystradfellte, ceir sawl ogof nodedig, megis Ogof Ffynnon Ddu. Gwelir merlod mynydd Cymreig yn pori yn y parc.

## Enw Cymraeg yn unig
Ar 17 Ebrill 2023, 66 mlynedd i'r dydd wedi sefydlu'r Parc, cyhoeddwyd mai yr enw Gymraeg, Bannau Brycheiniog, bydd enw swyddogol y Parc. Yn ôl penaethiaid y parc mae'n gam fydd yn dathlu a hybu diwylliant a threftadaeth yr ardal.

Mae'n rhan o strategaeth newydd ar gyfer dyfodol y parc, sy'n ceisio mynd i'r afael â heriau amgylcheddol difrifol. "Roedd hi just yn teimlo fel amser da i ailafael yn yr hen enw am yr ardal. Mae'n efelychu ein ymrwymiad ni i'r iaith Gymraeg," eglurodd prif weithredwr Awdurdod Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, Catherine Mealing-Jones. Dyma fydd yr ail barc cenedlaethol i hawlio enw Cymraeg yn unig, yn dilyn penderfyniad Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri yn 2022.

## Copaon uchaf
### Mynydd Du (Mynwy)
*Mynydd Llysiau

### Bannau Brycheiniog
*Pen y Fan (886 m)
*Corn Du (873 m)
*Cribyn (795 m)
*Fan y Bîg (719 m)

### Fforest Fawr
*Fan Llia (631 m)
*Moel Feity (591 m)
*Fan Nedd (563 m)

### Mynydd Du (Sir Gaerfyrddin)
*Fan Brycheiniog
*Garreg Lwyd (616m)

## Llynnoedd
*Llyn y Fan Fach
*Llyn y Fan Fawr
*Llyn Syfaddan
*Llyn Wysg

## Gweler hefyd
*Rhestr mynyddoedd Cymru

## Dolenni allanol
*Awdurdod y parc cenedlaethol

Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Daearyddiaeth Sir Fynwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Cymru

Bannau Brycheiniog
1764

17g - **18g** - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - **1760au** - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1759 1760 1761 1762 1763 - **1764** - 1765 1766 1767 1768 1769

----

## Digwyddiadau 
*15 Chwefror - Sefydlu dinas St Louis, Missouri.
*7 Medi - Stanisław August Poniatowski yn dod yn brenin y cymanwlad Gwlad Pwyl a Lithuania.
*22 Hydref - Brwydr Buxar yn India.
* **Llyfrau**
** Gottfried Leibniz - ''Nouveaux Essais sur l'entendement humain*
** Dewi Nantbrân - *Catechism Byrr o'r Athrawiaeth Ghristnogol*
** Horace Walpole - *The Castle of Otranto*
***Drama**
**Samuel Foote - *The Patron*
**Jean-François de La Harpe - *Timoleon*
**Christian Felix Weiße - *Die Befreyung von Theben*
***Barddoniaeth**
**William Williams Pantycelyn - *Bywyd a Marwolaeth Theomemphus''
* **Cerddoriaeth**
**Josef Haydn - Symffoni rhif 22
**Wolfgang Amadeus Mozart - Symffoni rhif 1

## Genedigaethau 
* 13 Mawrth - Charles Grey, 2il Iarll Grey (m. 1845)
* 29 Ebrill - Ann Hatton, nofelydd (m. 1838)
* 9 Gorffennaf - Ann Radcliffe, awdur (m. 1823)
* 20 Mehefin - Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi), gweinidog a llenor (m. 1833)

## Marwolaethau 
* 30 Mawrth - Pietro Locatelli, cyfansoddwr, 50
* 15 Ebrill - Madame de Pompadour, cariad Louis XV, brenin Ffrainc, 42
* 16 Gorffennaf - Ifan VI, tsar Rwsia, 23
* 12 Medi - Jean-Philippe Rameau, cyfansoddwr, 80
* 25 Hydref - William Hogarth, arlunydd, 66

*
Llosgfynydd

bawd|300px|Llosgfynydd yn Tambora, Indonesia
Caiff **llosgfynydd** (mynydd tân) ei greu lle mae craig tawdd (magma) yn codi i wyneb y ddaear gan achosi echdoriadau folcanig. Craig wedi ei doddi mwy na 10&nbsp;km o dan wyneb y Ddaear yw magma sydd wedyn yn dechrau codi tuag at wyneb y ddaear. Pan fydd y magma yn cyrraedd wyneb y ddaear mae'n llifo neu'n chwydu allan ohoni ar ffurf lafa neu ludw folcanig. Ar wahân i graig tawdd mae lafa yn cynnwys nwy.

Lleolir llosgfynyddoedd y ddaear lle mae platiau tectonig yn cwrdd neu uwchben mannau poeth. Ar hyn o bryd mae'r mwyafrif o ffrwydriadau llosgfynyddoedd a daeargrynfeydd y ddaear yn digwydd o gwmpas y Môr Tawel, yn dilyn ymylon plât tectonig y Môr Tawel.

## Echdoriadau diweddar 
bawd|dde|Diagram o echdoriad yn Hawäi. 1. Ffrwd lludw 2. Cawod ludw 3. Cromen lafa 4. Bom folcanig 5. Mygdwll a llif pyroclastig 6. Haenau lafa a lludw 7. Stratwm 8. Pibell fagma 9. Siambr fagma 10. Deic
Llosgfynydd yng Ngwlad yr Iâ ydy Eyjafjallajökull ac fe achosodd gryn anhwylustod i deithio awyr drwy Ewrop yng ngwanwyn 2010. Chwythodd gwynt y gogledd ei lwch dros wledydd Prydain yn Ebrill a Mai pan waharddwyd awyrennau rhag hedfan. Ym Mai 2011 ffrwydrodd llosgfynydd arall ynn Ngwlad yr Iâ, sef Grímsvötn. Rhyddhawyd mwy o ludw yn ystod y 24 awr cyntaf na wnaeth Eyjafjallajökull drwy gydol ei echdoriad. Roedd y cymylau lludw'n codi hyd at 15 km. Mesurodd VEI4 ar y raddfa berthnasol.

## Llosgfynyddoedd y Byd 
Dyma rai o'r llosgfynyddoedd enwocaf:

*Erebus (Ynys Ross, Antarctica)
*Etna (yr Eidal)
*Eyjafjallajökull (Gwlad yr Iâ)
*Feswfiws (Yr Eidal)
*Ffwji (Honshu, Siapan)
*Hekla (Gwlad yr Iâ)
*Krakatoa (Rakata, Indonesia)
*Mauna Loa (Hawäi, UDA)
*Mauna Kea (Hawäi, UDA)
*Mont Pelée (Martinique)
*Mynydd Rainier (Washington, UDA)
*Mynydd St. Helens (Washington, UDA)
*Novarupta (Alasga, UDA)
*Popocatépetl (Mecsico)
*Surtsey (Gwlad yr Iâ)
*Santorini (Gwlad Groeg)
*Tambora (Sumbawa, Indonesia)
*Teide (Tenerife, Sbaen)
*Unzen (Kyushu, Siapan)

## Llosgfynyddoedd Cymru 
Nid oes llosgfynyddoedd yn ffrwydro yng Nghymru heddiw, ond fe oedd miliynau o flynyddoedd yn ôl. O ganlyniad, mae'n bosib gweld creigiau a lludw folcanig yng Nghymru, er enghraifft ar Rhobell Fawr. Fe ddefnyddir y creigiau hyn ar gyfer adeiladu.


Categori:Tirffurfiau
Categori:Tectoneg platiau
1763

17g - **18g** - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - **1760au** - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1758 1759 1760 1761 1762 - **1763** - 1764 1765 1766 1767 1768

----

## Digwyddiadau 
* 11 Hydref - Priodas Hester Lynch Salusbury a Henry Thrale.
* **Llyfrau**
** Goronwy Owen, Lewis Morris ac eraill - *Diddanwch Teuluaidd*
** Cao Xueqin - *Cronicl y Garreg*
* **Cerddoriaeth**
** Josef Haydn - *Acide* (opera)

## Genedigaethau 
* 26 Ionawr - Jean-Baptiste Bernadotte (Carl XIV Johan, brenin Sweden), milwr a brenin Sweden (m. 1844)
* 9 Mawrth - William Cobbett, awdur (m. 1835)
*20 Mehefin - Theobald Wolfe Tone, gwleidydd (m. 1798)
* 17 Gorffennaf - John Jacob Astor (m. 1848)
* Awst - Peter Bailey Williams, hynafieithydd a chyfieithydd (m. 1836)
* 15 Hydref - Arglwydd Edward FitzGerald, cenedlaetholwr Gwyddelig (m. 1798)

## Marwolaethau 
* 11 Ionawr - Caspar Abel, awdur, 86
* 12 Chwefror - Pierre de Marivaux, awdur, 75
* 23 Rhagfyr - Antoine François Prévost, awdur, 66

*
Simon Thomas (gwleidydd)

Cyn-wleidydd o Gymro yw **Simon Thomas** (ganwyd 28 Rhagfyr 1963) a oedd yn aelod blaenllaw o Blaid Cymru.  Bu'n Aelod Seneddol dros Etholaeth Ceredigion rhwng 2000 a 2005. Enillodd y sedd mewn is-etholiad yn 2000 ar ôl i Cynog Dafis ymddiswyddo i ganolbwyntio ar ei waith fel aelod o'r Cynulliad dros Geredigion.  Yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011, fe'i etholwyd yn aelod dros Ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru ond ymddiswyddodd fel Aelod Cynulliad ac o Blaid Cymru yng Ngorffennaf 2018.

## Bywyd cynnar
Mae Thomas yn hanu o Gwmaman a mynychodd Ysgol Ramadeg Bechgyn Aberdâr yn Nhrecynon ger Aberdâr. Enillodd Baglor y Celfyddydau yn yr iaith Gymraeg o Brifysgol Aberystwyth ym 1985, a Diploma ôl-raddedig o Goleg Llyfrgellyddiaeth Cymru yn Llanbadarn Fawr, Aberystwyth ym 1988.

Bu'n guradur cynorthwyol yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru o 1986–1992. O 1992–1994, bu'n Swyddog Polisi ac Ymchwil ar gyfer Cyngor Bwrdeistref Tâf-Elai, ac o 1994–2000, bu'n reolwr Datblygaeth Cefn Gwlad ar gyfer yr asiantaeth datblygu JIGSO.

## Ymddiswyddiad
Ymddiswyddodd fel Aelod Cynulliad ac fel aelod o Blaid Cymru ar 25 Gorffennaf 2018 yn sgîl ymchwiliad heddlu i honiadau o "natur ddifrifol". Cadarnhaodd yr heddlu eu bod wedi arestio unigolyn ar amheuaeth o fod â “delweddau anweddus” yn ei feddiant.

Cynigiwyd y sedd i'r nesaf ar y rhestr rhanbarthol, sef Helen Mary Jones, ac ar 2 Awst 2018 cadarnhawyd y byddai'n cymryd y sedd a dychwelyd i'r Cynulliad.

Ymddangosodd Thomas yn Llys Ynadon Aberystwyth ar 3 Hydref 2018 lle plediodd yn euog i dri chyhuddiad o greu delweddau anweddus o blant. Ar 31 Hydref 2018, yn Llys Ynadon Yr Wyddgrug, cafodd ddedfryd o 26 wythnos o garchar wedi ei ohirio. Fe'i roddwyd ar y gofrestr troseddwyr rhyw am saith mlynedd.

## Bywyd personol
Mae'n briod â Gwen, merch y bardd a'r academydd Gareth Alban Davies. Mae ganddynt mab a merch.

Mae'n byw nid nepell o Ysgol Llwyn yr Eos yn ardal Penparcau, Aberystwyth.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Mytholeg

**Mytholeg** (Groeg: μυθολογία "adrodd chwedlau", o μῦθος muthos, "chwedl", a λόγος logos, "adroddiad, araith") yw corff neu gylch o chwedlau sy'n dwyn perthynas â bywyd ysbrydol neu grefyddol diwylliant neu bobl neilltuol, yn bennaf neu'n wreiddiol yn y traddodiad llafar. Yn aml mae'r traddodiadau a chwedlau hyn yn ymwneud â bodau a digwyddiadau goruwchnaturiol neu ddwyfol ac yn cynnig esboniad ynglŷn â natur Dyn a'r Bydysawd.

Yn yr ystyr foderws a'u harwyddocâd yn aml, neu wedi'u cymysgu ag elfennau eraill.

## Gweler hefyd 
* Llên gwerin
* Mytholeg Geltaidd
* Mytholeg Lychlynnaidd
* Mytholeg Roeg
* Mytholeg Rufeinig


Categori:Anthropoleg grefyddol
Categori:Traddodiadau
Y Cefnfor Tawel

Y cefnfor mwyaf yn y byd yw'r **Cefnfor Tawel** *(Saesneg: Pacific Ocean)*, sy'n gorwedd rhwng Asia yn y gorllewin a De a Gogledd America yn y dwyrain. Ceir ynysoedd niferus yn y cefnfor hwn sydd yn cael eu dosbarthu fel Melanesia, Polynesia a Micronesia, dosbarthiad diwyllianol yn hytrach na dosbarthiad daearyddol. Ymysg y moroedd sydd yn perthyn i'r Cefnfor Tawel y mae Môr Bering, Môr Okhotsk, Môr Japan, Y Môr Melyn, Môr Dwyreiniol Tsieina, Môr De Tsieina, Môr Bismarck, Môr Solomon, Y Môr Cwrel a Môr Tasman.

Mae llawer o wledydd ar arfordir y cefnfor hwn: Rwsia, Japan, Taiwan, Y Philipinau, Indonesia, Papua Gini Newydd, Awstralia, Seland Newydd, Ffiji, Ciribati, Ynysoedd Marshall, Taleithiau Ffederal Micronesia, Nawrw, Palaw, Samoa, Ynysoedd Solomon, Tonga, Twfalw, Fanwatw, Unol Daleithiau America, Canada, Mecsico, Gwatemala, El Salfador, Hondwras, Nicaragwa, Costa Rica, Panama, Colombia, Ecwador, Periw a Tsile.

Mae ganddo arwynebedd o 179.7 miliwn km² (35% o arwynebedd y ddaear) ac mae'n cynnwys tua 723.7 miliwn km³ o ddŵr. Mae dyfnder cyfartalog y Cefnfor Tawel oddeutu 4,028 m, ac mae'n cynnwys y lle dyfnaf yn y byd: dyffryn hollt Marianas sydd 11,034m o dan lefel cymedrig y môr. Mae 15,500&nbsp;km (9,600 milltir) o bellter rhwng y Môr Bering yn y gogledd a Môr Ross yn Antarctica yn y dde, a 19,800&nbsp;km (12,300 milltir) o Indonesia i glannau Colombia.

O'r Cefnfor Tawel gellir mynd i Gefnfor Arctig trwy Fôr Bering, i Gefnfor Iwerydd trwy Gamlas Panamâ neu rownd Yr Horn neu yn yr haf yn 2007 roedd yn bosib heibio gogledd Canada (does dim llwybr trwy'r iâ yn arferol), ac i Gefnfor India o gwmpas Awstralia neu drwy ynysoedd de-ddwyrain Asia a Chulfor Melaka, un o'r dyfrffyrdd prysuraf yn y byd.

## Gweler hefyd 
* Ynysoedd y Cefnfor Tawel


Tawel
Gwyddorau daear

Mae **Gwyddorau daear** yn cynnwys pob math o astudiaeth o'r ddaear. Er enghraifft, mae'n cynnwys astudiaeth cerrig a chramen y Ddaear, sef Daeareg, astudiaeth dŵr, sef Hydroleg ac astudiaeth yr hinsawdd a'r tywydd, sef Meteoroleg.

## Mathau o wyddorau daear 
* Bioamrywiaeth 
* Cartograffeg (mapiau)
* Cloddio (cloddio am fwynau a glo)
* Daeareg (cerrig, cramen y Ddaear)
* Daearyddiaeth (amgylcheddau naturiol a dynol)
* Defnydd tir
* Demograffeg (poblogaeth)
* Ecoleg (ecosystemau, problemau amgylcheddol)
* Eigioneg (moroedd)
* Geocemeg
* Hanes daearegol
* Hydroleg (dŵr)
* Meteoroleg (hinsawdd, y tywydd)
* Morffoleg (ffurf wyneb y ddaear)
* Mwnyddiaeth (mwynau)
* Paleontoleg (anifeiliaid a phlanhigion, e.e. o'r Cyfnodau Paleosöig neu Fesosöig) 
* Petroleg (creigiau, yn arbennig hen greigiau)
* Rhewlifeg (rhewlifau)
* Seismoleg (daeargrynfeydd)


Categori:Gwyddorau ffisegol
Categori:Gwyddorau naturiol
Côr y Cewri

Cylch cerrig yw **Côr y Cewri** (), a godwyd yn Oes Newydd y Cerrig ar Wastadedd Caersallog i ogledd dinas Caersallog, Wiltshire, yn ne Lloegr. Mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1986. Credir bellach iddo gael ei godi tua 3,650 CC.

Mae mwyafrif y cerrig yn dod o'r Marlborough Downs, ond mae cerrig gleision y cylch canol yn dod o fryniau'r Preseli, Sir Benfro ac wedi'u cludo yno bum mil o flynyddoedd yn ôl, pan oedd y trigolion lleol yn cychwyn amaethu.

Mor gynnar â 1649, mynnodd John Aubrey mai'r derwyddon a gododd y cerrig, ac mae'r farn honno yn dal yn boblogaidd heddiw.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Categori:Cylchoedd cerrig Lloegr
Categori:Safleoedd archaeolegol Wiltshire
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
UNESCO

Asiantaeth o'r Cenhedloedd Unedig yw **Mudiad Addysgol, Gwyddonol a Diwylliannol y Cenhedloedd Unedig** (, ) neu **UNESCO**. Sefydlwyd ym 1946 er mwyn gwella cydweithrediad rhyngwladol. Mae'r pencadlys ym Mharis, Ffrainc, ac mae 195 o wledydd yn aelod o UNESCO.

Un o amcanion UNESCO yw cynnal rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd. Mae'r safleoedd hyn yn bwysig yn hanesyddol; yn naturiol y cred y gymuned byd-eang bod eu amddiffyn yn bwysig.

Y wladwriaeth ddiweddaraf i ymuno â hi yw Palesteina yn Nhachwedd 2011.

## Gweithgareddau
[bawd|250px|Swyddfeydd UNESCO yn [Brasília]]

Mae UNESCO yn rhoi ei gynlluniau ar waith trwy rhaglen sy'n cynnwys y meysydd canlynol:
* Addysg
* Gwyddorau naturiol
* Gwyddorau cymdeithasol a dynol
* Diwylliant
* Cyfathrebu a gwybodaeth
* Mae UNESCO hefyd yn rhyddhau 'datganiadau' cyhoeddus er mwyn addysgu'r cyhoedd:
** Datganiad Seville ar Drais: Datganiad a fabwysiadwyd gan UNESCO ym 1989 er mwyn gwrthbrofi'r syniad bod gan bobl dueddiad biolegol cynhenid i ryfela.
* Dynodi prosiectau a llefydd o arwyddocâd diwylliannol a gwyddonol, megis:
** Rhwydwaith Rhyngwladol Geoparciau
** Gwarchodfeydd Biosffer, trwy Raglen Dyn a'r Biosffer (MAB), ers 1971
** Dinas Lenyddiaeth: Yn 2007, Caeredin oedd y ddinas gyntaf i dderbyn y teitl  Yn 2008, daeth Dinas Iowa City yn ddinas lenyddiaeth. Yn 2025, daeth Aberystwyth yn ddinas Llên cyntaf Cymru.
** Ieithoedd dan fygythiad a phrosiectau amrywiant ieithyddol
** Campweithiau Treftadaeth Lafar ac Anghyffwrdd Dynoliaeth
** Cofrestr ryngwladol Cof y Byd, ers 1997
** Rheoli adnoddau dŵr, trwy raglen IHP, ers 1965
** Safleoedd Treftadaeth y Byd
* Annog llif syniadau trwy ddelweddau a geiriau
* Hybu digwyddiadau, megis:
** Degawd Rhyngwladol er mwyn Annog Diwylliant Heddwch a Di-dreisedd ar gyfer Plant y Byd: 2001–2010
** Diwrnod Rhyddid Gwasg y Byd, Mai'r 3ydd pob blwyddyn, er mwyn hybu rhyddid mynegiant a rhyddid y wasg fel hawl dynol ac elfennau creiddiol unrhyw gymdeithas iach, ddemocrataidd, rydd.
** Criança Esperança ym Mrasil, trwy bartneriaeth gyda Rede Globo, er mwyn codi pres tuag at brosiectau cymunedol sy'n hybu cyfannu cymdeithasol ac atal trais.
** Diwrnod Llythrennedd y Byd
** Blwyddyn Ryngwladol dros Ddiwylliant Heddwch
* Sefydlu ac ariannu prosiectau

## Cyfeiriadau
Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Diwylliant
Categori:Sefydliadau 1945
Daeareg

[bawd|Craig yng "Ngerddi'r Duwiau" yn [Colorado Springs, UDA]]
Astudiaeth o'r ddaear ffisegol yw **Daeareg** neu **Geoleg** (Groeg: γη- sef ge-, "y ddaear" a λογος, sef logos, "gwyddoniaeth"). Mae'n cynnwys astudiaeth o greigiau solid a chramen y Ddaear. Gellir dyddio'r creigiau hyn, a rhennir hanes y ddaear yn gyfnodau daearegol. Gall y gair 'daeareg' hefyd gyfeirio at yr astudiaeth o greigiau a cherrig planedau a ffurfiau eraill yn y gofod e.e. daeareg y Lleuad.

Drwy'r maes hwn ceir cip cliriach o hanes y Ddaear; mae daeareg yn astudiaeth o dystiolaeth cynradd o blatiau tectonig, esblygiad bywyd ar y Ddaear a newid yn hinsawdd y Ddaear. Fe'i defnyddir hefyd yn yr astudiaeth o fwynau, eu cloddio a'u marchnata; felly hefyd gyda phetroliwm a hydrocarbonau eraill. Mae'r astudiaeth o ddŵr y môr a dŵr croyw hefyd yn seiliedig ar astudiaeth o'r maes hwn, yn ogystal â pheryglon naturiol daearyddol a phroblemau gyda'r amgylchedd.

## Ynysoedd Prydain
Mae daeareg Ynysoedd Prydain yn enwog am ei amrywiaeth gyfoethog o greigiau a cheir enghreifftiau o bron yr holl oedoedd daearegol o'r Archaean ymlaen.

Mae ymchwil seismograffig yn dangos bod crwst y Ddaear rhwng 27 a 35&nbsp;km (17 i 22 milltir) o drwch. Mae'r creigiau hynaf i'w cael yng ngogledd orllewin yr Alban ac maent yn fwy na hanner oed blaned. Credir bod y creigiau hyn i'w cael hefyd, yn isel o dan llawer o Brydain - dim ond y cilometrau cyntaf y mae tyllau turio wedi eu treiddio. Gwelir yr un creigiau yn Llydaw, ac felly, credir eu bod yn rhedeg yn isel dan yr wyneb o'r ardal i Lydaw. Mae'r creigiau ieuengaf i'w cael yn ne-ddwyrain Lloegr.

## Cymru 
Mae'r *Cyfoeth Naturiol Cymru* yn dewis safleodd pwysig er mwyn eu gwarchod ac yn eu rhestru ar yr Arolwg Cadwraeth Daearegol (ACD). Mae dau fath o safle sef Safle Daearegol Rhanbarthol Pwysig (SDRhP) a Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SDGA). Hefyd mae UNESCO wedi dynodi dau GeoParc yng Nghymru sef Fforest Fawr a GeoMôn.

Mae Geoparc Fforest Fawr y tu mewn i Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yn ne Cymru. Mae GeoMôn yn cynnwys Ynys Môn i gyd ar sail y ffaith fod Môn yn ynys tectonig. Ceir Creigiau hynaf y byd a elwyr yn Cyn-Cambriaidd ar Ynys Môn sydd dros 500 miliwn o flynyddoedd oed hyd at y creigiau ieuengaf  heblaw am greigiau yr oes Juraisg ac Oes y Calchfaen. Tiriogaeth sy’n cynnwys un neu fwy o leoliadau o bwysigrwydd gwyddonol, sydd o werth archeolegol ecolegol a diwylliannol yn ogystal â bod o ddiddordeb daearegol yw GeoParc. Mae yna dros 50 Geoparc yn Ewrop.

## Rhaniadau yn yr Oes Palaeosoig 
Mae'r tri rhaniad neu gyfnod wedi eu henwi ar ôl hynafiaethau Cymreig neu Geltaidd, sef y cyfnodau:
* Cambriaidd (yr enw Lladin am Gymru)
* Ordofigaidd - 490 - 70 miliwn o flynyddoedd yn ôl
* Silwraidd - 408.5 - 443.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl

## Cyfeiriadau

Categori:Gwyddorau daear
Cynog Dafis

Gwleidydd o Gymru ac aelod o Blaid Cymru yw **Cynog Glyndwr Dafis** (ganwyd 1 Ebrill 1938). Enillodd etholaeth Sir Aberteifi a Gogledd Penfro (a ddaeth yn etholaeth Ceredigion yn 1997) i Blaid Cymru a'r Blaid Werdd ar y cyd yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1992.

Bu'n athro am 2 flynedd ym Mhontardawe yn dysgu Cymraeg a Saesneg cyn cael swydd pennaeth Saesneg yn Ysgol Uwchradd Emlyn ym Medi 1962

Yn 1999 daeth yn aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru dros etholaeth Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru. Ymddiswyddodd fel aelod seneddol yn 2000, ac ymddeolodd o'r Cynulliad yn 2003.

Cydnabyddir ef fel un o brif ffurfwyr polisi Plaid Cymru yn ystod y cyfnod hwn.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Werdd Cymru a Lloegr
Categori:Pobl o Abertawe
William Wordsworth

Bardd yn yr iaith Saesneg o Loegr oedd **William Wordsworth** (7 Ebrill 1770 – 23 Ebrill 1850). Fe'i hystyrir yn un o'r pennaf o'r beirdd Rhamantaidd yn Lloegr.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Cockermouth, Cumbria.

Ymwelodd Wordsworth â Llanfihangel Glyn Myfyr ym 1824 i aros gyda ffrind, Robert Jones, yn y persondy, ac ysgrifennodd y gerdd Vale of Meditation am y pentref.

Fe'i penodwyd yn Fardd Llawryfog ym 1843, yn dilyn marwolaeth Robert Southey.  Fe'i dilynwyd gan Alfred, Arglwydd Tennyson ar ôl ei farwolaeth ei hun.

## Llyfryddiaeth 
* *An Evening Walk* (1793)
* *Lyrical Ballads* (gyda Samuel Taylor Coleridge, 1798)
* *Poetry in two volumes* (1805)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Wordsworth collection at Bartleby.com
* A Wordsworth FAQ by Thomas C. Gannon

Categori:Genedigaethau 1770
Categori:Marwolaethau 1850
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Llenyddiaeth Ramantaidd Lloegr
Categori:Pobl a aned yn Cumbria
Categori:Pobl fu farw yn Cumbria
Y Chwyldro Diwydiannol

[bawd|Cynllun 1835 o'r "mul troellog" gan [Richard Roberts (Peiriannydd)|Richard Roberts (1789–1864), dyfeisydd systemau otomatig a masgynhyrchu yng ngwledydd Prydain.]]
bawd|Portread Robert Owen gan John Cranch, 1845
Cyfnod o newid mewn cymdeithas a datblygiad diwydiant a ddechreuodd yn y ddeunawfed ganrif oedd **y Chwyldro Diwydiannol**. Dyfeisiwyd y peiriant stêm gan James Watt ac adeiladu ffatrïoedd. Roedd eisiau tanwydd (glo) i weithio'r peiriannau ac yr oedd llawer o adnoddau megis haearn yn cael eu defnyddio i gynhyrchu llawer o nwyddau.

Ymhlith achosion y Chwyldro Diwydiannol oedd y boblogaeth yn symud i'r trefi o'r wlad oherwydd tlodi yn yr ail ganrif ar bymtheg, cynnydd yn y boblogaeth a rhyfeloedd y 18g: Y Rhyfel Saith Mlynedd (1756 - 1763), Rhyfel Annibyniaeth America (1775 - 1783) a Rhyfeloedd Napoleon (1803 - 1815) yn dilyn y Chwyldro Ffrengig (1793 - 1802).

Dechreuodd y Chwyldro Diwydiannol yn Lloegr, ond ymledodd i wledydd eraill Ewrop ac i'r Unol Daleithiau yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Sbardynodd dyfais y 'Rocket' gan George Stephenson a lledaeniad rhwydwaith rheilfyrdd yn ogystal a'r ddyfais stêmar gan Robert Fulton newid cymdeithasol a masnachol yn y byd. O ganlyniad i'r Chwyldro Diwydiannol, cododd poblogaeth Cymru a Lloegr o 8.8 miliwn ym 1801 i 29.9 miliwn ym 1881.

## Y Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru 
bawd|Golygfa diwydiannol yn Nant y Glo tua 1830
Roedd Cymru yn dal i fod yn wlad wledig ym hanner gyntaf y 18g, a hi oedd yr ail wlad lle bu'r Chwyldro Diwydiannol, gan ddilyn Lloegr. Erbyn y 19g roedd diwydiant y gogledd a'r de yn datblygu, gyda diwydiannau megis haearn, crochenwaith, plwm, glo a llechi. Ar yr un pryd, roedd technoleg amaethyddiaeth yn datblygu. Fodd bynnag, daeth De Cymru yn ganolfan diwydiannol pennaf y wlad yn ystod hanner cyntaf y 19g gyda'r diwydiannau dur, glo a copr.

Er mwyn trosglwyddo'r holl nwyddau cafodd ffyrdd reilffyrdd, porthladdoedd a chamlesi eu hadeiladu ledled Cymru.

Roedd Henry Hussey Vivian, Arglwydd Cyntaf Abertawe, William Thomas Lewis Arglwydd Merthyr a David Davies (Llandinam) ymhlith diwydianwyr mwyaf llwyddiannus De Cymru.


Categori:Diwydiant
Ynys Wair

Ynys ym Môr Hafren yw **Ynys Wair** (Saesneg: *Lundy* neu *Lundy Island*). Fe'i gweinyddir fel rhan o Ardal Torridge yn sir seremonïol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr. Hi ydyw ynys fwyaf Môr Hafren - mae hi tua 4.5&nbsp;km o hyd (o'r gogledd i'r de) a thua 1&nbsp;km o led. Ynys Wair ydyw'r unig warchodfa natur forol yn Lloegr. Mae 18 o bobl (yn 2006) yn byw ar yr ynys, y rhan fwyaf mewn pentre bach yn y rhan ddeheuol. Ceir hen oleudy yno.

Mae'r llong MS Oldenburg yn dod â theithwyr i'r ynys tuag at bum gwaith bob dydd yn ystod yr haf. Mae 23 o fythynnod ar gael i deithwyr i'r ynys.. Gwelir tua 140 rhywogaeth o adar ar yr ynys, ac mae hyd at 35 ohonynt yn nythu yno.

Perchnog yr ynys yw'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Gwarantwyd y pwrcas gan yr Ymddiriedolaeth Landmark, a chyfrannodd Jack Hayward £150,000 at y cost. Cytunodd yr Ymddiriedolaeth Landmark i adfer yr adeiladau ac yn sicrhau bod yr ynys ar gael i'r cyhoedd. Cyblhawyd y gwaith papur ar 29ain Medi 1969.

bawd|dim|250px|Eglwys Santes Helen
250px|dim|bawd|Yr hen oleudy

## Gweler hefyd
* Hen oleudy Ynys Wair

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* (Saesneg) Ynys Wair
* (Saesneg) Lundy Island Field Society

Categori:Ardal Torridge
Categori:Daearyddiaeth Dyfnaint
Categori:Ynysoedd Môr Hafren
Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Prydain
David Davies, Llandinam

bawd|David Davies (Llandinam)

Un o ddiwydiannwyr mwyaf llwyddiannus yng Nghymru yn y 19g oedd **David Davies (Llandinam)** (18 Rhagfyr 1818 - 20 Gorffennaf 1890). Fe'i ganwyd yn Llandinam, Sir Drefaldwyn a chafodd ei alw'n *Top Sawyer* neu *Davies yr Ocean,* ar ôl *The Ocean Coal Company* yn ogystal â'i llysenw mwy adnabyddus. Roedd yn Aelod Seneddol dros Geredigion ac Aberteifi o 1874 hyd 1886 a chefnogodd sefydliad Coleg Prifysgol yn Aberystwyth.

## Gyrfa
Roedd David Davies yn dod o deulu eithaf tlawd a ddechreuodd weithio fel llifiwr coed ond llwyddodd i wneud digon o arian ar gyfer adeiladu rheilffordd rhwng Llanidloes a'r Drenewydd. Wedyn cafodd dir gan deulu'r Crawshay yng Nghwm Rhondda ac agorodd bwll glo yno. Fodd bynnag, nid oedd ei ymdrechion i ddod o hyd i wythïen lo yn llwyddiannus a daeth ei arian i ben wrth chwilio amdani. Cytunodd y gweithwyr i weithio am wythnos arall heb gyflog ac fe ddarganfuwyd glo yn ystod yr wythnos honno! Sefydlwyd pyllau glo'r Parc, Treorci a Maendy gan Davies a thrwy hyn, dechreuodd Cwm Rhondda ddatblygu i fod yn faes glo pwysig iawn.

Gan fod Ardalydd Bute yn dal i godi taliadau yn nociau Caerdydd, adeiladodd David Davies ddociau glo newydd yn Y Barri, porthladd mwyaf Cymru erbyn 1914.

## Cof
Mae casgliad celf ei wyresau Gwendoline Davies a Margaret Davies i'w gweld gan y cyhoedd yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Heddiw, saif cerflun David Davies ar bwys yr A470 yn Llandinam ac yn Nociau y Barri.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1818
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llandinam
Categori:Marwolaethau 1890
Categori:Pobl o Faldwyn
Llanilltud Fawr

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru yw **Llanilltud Fawr** (Saesneg: *Llantwit Major*).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir olion hen fila Rhufeinig tua 1 filltir o'r dref.

Mae hen eglwys Sant Illtud yn enwog iawn. Mae'n sefyll ar safle'r hen fynachlog (clas) a sefydlwyd yno gan y sant yn y 6g. Daeth yn ganolfan dysg bwysig a dylanwadol yn yr Oesoedd Canol cynnar. Roedd yn mwynhau nawdd brenhinoedd fel Hywel ap Rhys, brenin Glywysing (m. 886), a gladdwyd yno. Cafodd mynachlog Llanilltud ei hanreithio gan y Llychlynwyr yn 988. Daeth yr eglwys yn eiddo Abaty Tewkesbury tua 1130 ar ôl i'r Normaniaid orsegyn teyrnas Morgannwg.

Mae'n bosibl fod y bardd Lewys Morgannwg (fl. 1520-1565) wedi byw yn Llanilltud Fawr, er ei fod yn frodor o Dir Iarll. Canodd gerdd i Illtud Sant sydd ar glawr heddiw.

Yn y flwyddyn 1100 yr ymddengys y gair yn gyntaf yn ysgrifenedig, "Llan Iltut", sy'n dangos yn amlwg mai "Illtud" yw tarddiad y gair, nid "twit" (*Llantwit Major* ydy'r gair yn Saesneg).

## Adeiladau a chofadeiladau
*Capel Bethel
*Colomendy
*Eglwys Sant Illtud
*Hen Tafarn yr Alarch
*Neuadd y Dref
*Ty Mawr

## Enwogion
*Paul Aurelian (m. 575)
*Ernie George (1871-1952), chwaraewr rygbi

## Diywlliant
Mae gan y dref glwb pêl-droed sy'n chwarae yn uchel lefelau y gêm yng Nghymru. Bu C.P.D. Llanilltud Fawr chwarae yn nhymor agoriadol cynghrair Cymru South, sef ail lefel system byramid pêl-droed yng Nghymru.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Clasau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg
Categori:Illtud

Categori:Trefi Bro Morgannwg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Defonaidd

Cyfnod daearegol rhwng y Cyfnod Silwraidd a'r Cyfnod Carbonifferaidd roedd y Cyfnod **Defonaidd**. Dechreiodd tua 360 miliwn o flynyddoedd yn ôl a daeth i ben tua 408.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Enwyd ar ôl Dyfnaint yn Lloegr.

Yn ystod y Defonaidd, roedd Uwchgyfandir Gondwana yn y De a cyfandir mawr yn cynnwys Gogledd America ac Ewrop (Ewramerica) ger y cyhydedd. Roedd gwedill yr Ewrasia fodern yn y Gogledd. Roedd lefel y môr yn uchel iawn gyda môr bas yn gorchuddio Ewramerica, cyfandir lle bu llawer o newid. Am fod yr hinsawdd yn boeth iawn, dywed rhai gwyddonwyr mai "Cyfnod Tŷ Gydr" ydoedd.

Ffurfiwyd yr Hen Dywodfaen Coch o waddodion afonydd yn ystod y Defonaidd. Mae ffosilau'r cyfnod yn cynnwys y planhigion hâd cyntaf a'r amffibiaid cynharaf.

Cyfnod blaenorol
Cyfnod yma
Cyfnod olynol
Silwraidd
**Defonaidd**
Carbonifferaidd
Cyfnodau Daearegol

Categori:Paleosöig
Categori:Oesoedd daearegol
David Davies

Gallai **David Davies** gyfeirio at un o sawl person.

*David Davies (Dai'r Cantwr) (1812-1874), chwyldroadwr
*David Davies (Dewi Emlyn) (1817-1888), bardd
*David Davies, Llandinam (1818-1890), diwydiannwr
*David Davies (awdur) (1849-1926)
*David Davies (1860-1944) Barwn 1af Davies, Aelod Seneddol Maldwyn, ŵyr i David Davies Llandinam
*David Davies (gwleidydd Cymreig) (g. 1970)
*David Davies (nofiwr) (g. 1985)

Gweler hefyd:
*Syr Horatio David Davies
*Dave Davies, cerddor
*David James Davies (1893-1956), meddyliwr gwleidyddol
*David Ivor Davies (Ivor Novello) (1893-1951), cyfansoddwr ac actor
*David Garfield Davies, Arglwydd Davies o Coity
*David Davis (Dafis Castellhywel), addysgwr, pregethwr a bardd o Geredigion
----
Silwraidd

[bawd|*[Cooksonia*, planhigyn tir cyntefig o'r cyfnod Silwraidd]]
Cyfnod daearegol a ddechreuoedd tua 408.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl ac y daeth i ben tua 443.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl yw'r Cyfnod **Silwraidd**. Roedd yn dilyn y Cyfnod Ordofigaidd a daeth y Cyfnod Defonaidd ar ôl y Cyfnod Silwraidd. Mae'n gyfnod a welodd ddifodiant 60% o anifeiliaid a phlanhigion môr.

Disgrifiodd y daearegydd Syr Roderick Murchison y Cyfnod Silwraidd am y tro cyntaf pan gyhoeddodd y llyfr *The Silurian System* ym 1839, ar ôl gweld creigiau yn Nhraethau Marloes, De Cymru. Enwyd y Cyfnod ar ôl y Silwriaid, llwyth Celtaidd a oedd yn byw yn yr ardal.

Yn ystod y Cyfnod Silwraidd roedd Uwchgyfandir Gondwana yn dal i fod yn y de, ond ffurfiodd y cyfandiroedd eraill yr Uwchgyfandir mawr Laurasia.

Cwrelau a brachiopodau yw'r ffosilau a geir mewn creigiau o'r Cyfnod Silwraidd.

## Bywyd
Un o brif nodweddion y cyfnod hwn yw datblygiad esgyrn mewn pysgod. Yn ail, gwelwyd bywyd yn dod i'r lan - ar y tir - mewn ffurfiau fel mwsogl, planhigion fasgwlaidd yn tyfu ar lan llynnoedd nentydd ac arfordiroedd; dyma'r cyfnod hefyd pan welwyd arthropodau ar y tir. Fodd bynnag, mae'n rhaid aros tan y cyfnod Defonaidd cyn gweld esblygiad pellach ar y tir, a'r amrywiaeth enfawr a ddaeth wedi'r cyfnod Silwraidd.

## Epocau
Ceir pedair israniad o fewn y cyfnod Silwraidd, a elwir yn 'epocau':
# Epoc Llanymddyfri - ceir 3 israniad pellach o fewn y grŵp a elwir yn Telychian, Aeronaidd a Rhuddanaidd (a enwyd ar ôl Fferm Cefn-Rhuddan)
# Epoc Wenlock
# Epoc Llwydlo
# Epoc Přídolí

## Cyfeiriadau

Cyfnod blaen
Cyfnod hon
Cyfnod nesaf
Ordofigaidd
**Silwraidd**
Defonaidd
Cyfnodau Daearegol

Categori:Cyfnodau daearegol
Categori:Paleosöig