open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hanes Swydd Lincoln

bawd|Map o Swydd Lincoln yn niwedd yr 17g.
Poblogwyd y rhan o Loegr a elwir heddiw yn Swydd Lincoln yn ystod yr oesoedd cynhanesyddol. Roedd ucheldiroedd yr ardal yn darparu safleoedd sych ar adeg pan orchuddiwyd y Ffendiroedd gan gorsydd a gwastatiroedd llifwaddodol. Cynyddodd y niferoedd o aneddiadau wrth i fasnach datblygu ar draws Môr y Gogledd, ac yn ardal Ingoldmells bu diwydiant halen. Yn oesoedd y Celtiaid, y Corieltauvi a'r Iceni oedd y llwythau a drigasant yn yr ardal. Codwyd sawl safle yno gan y Rhufeiniaid hefyd, ac yr oedd Lindum Colonia, Lincoln bellach, yn un o drefi pwysig Britannia. Sefydlwyd Teyrnas Lindesege gan yr Eingl-Sacsoniaid, a bu'r Daniaid hefyd yn goresgyn yr ardal.

Crewyd y sir drwy gyfuno tiriogaeth Lindesege â bwrdeistref Stamford yn y Ddaenfro. Lindsey oedd enw'r sir am ryw amser, a dyna'r enw a geir yn Llyfr Dydd y Farn. Rhennid y sir yn draddodiadol yn draeannau: Lindsey yn y gogledd, Holland yn y de ddwyrain, a Kesteven yn y de orllewin. Adeiladwyd nifer o eglwysi, abatai, a mynachlogydd yn Swydd Lincoln yn ystod yr Oesoedd Canol. Sir amaethyddol oedd Swydd Lincoln, a bu trefi Lincoln a Stamford a phorthladd Boston yn ffynnu o ganlyniad i'r diwydiant gwlân. Cynyddodd cynnyrch amaethyddol y sir yn sgil draenio'r Ffendiroedd yn yr 17g. Dirywiodd masnach o ganlyniad i'r Chwyldro Diwydiannol a mudo dynol i'r dinasoedd a'r meysydd glo.

## Cyfeiriadau
Pong

bawd|Sgrinlun *Pong*. Mae'r ddwy badl yn dychwelyd y bêl yn ôl ac ymlaen. Cedwir y sgôr gan y rhifau (0 ac 1) ar frig y sgrin.
***Pong*** yw un o'r gemau fideo arcêd cynharaf. Mae'n gêm seiliedig ar denis bwrdd sy'n cynnwys graffeg dau ddimensiwn syml. I chware'r gêm mae chwaraewr yn rheoli *padl* (llinell ar y sgrin) drwy ei symud yn fertigol ar draws ochr chwith neu dde'r sgrin. Mae'n gêm i ddau chwaraewr lle fydd un yn cystadlu efo chwaraewr arall sy'n rheoli ail badl ar ochr arall y sgrin. Mewn rhai fersiynau mae modd chware fel unigolyn yn erbyn y peiriant. Mae chwaraewyr yn defnyddio'r padlau i daro pêl yn ôl ac ymlaen. Y nod yw i chwaraewr gyrraedd un ar ddeg o bwyntiau cyn y gwrthwynebydd; caiff pwyntiau eu hennill pan fydd un yn methu taro'r bel a'i dychwelyd i'r llall.

## Hanes
Gynhyrchwyd y gêm yn wreiddiol gan gwmni Atari. Cafodd ei rhyddhau ym 1972. Creodd Allan Alcorn *Pong* fel ymarfer hyfforddi a roddwyd iddo gan Nolan Bushnell, cyd-sylfaenydd Atari. Roedd Bushnell yn seilio'r syniad ar gêm ping-pong electronig a gynhwyswyd yn y consol Magnavox Odyssey. Fe wnaeth Magnavox erlyn Atari yn ddiweddarach am dorri patent.

Pong oedd y gêm fideo lwyddiannus gyntaf yn fasnachol, a helpodd i sefydlu'r diwydiant gemau fideo arcêd a thafarn ynghyd â'r gem consol cartref cyntaf, sef y Magnavox Odyssey. Yn fuan ar ôl ei ryddhau, dechreuodd nifer o gwmnïau gynhyrchu gemau a oedd yn copïo ei arddull chware, ac yn y pen draw rhyddhawyd mathau newydd o gemau. O ganlyniad, anogodd Atari ei staff i gynhyrchu gemau mwy arloesol. Rhyddhaodd y cwmni sawl dilyniant a oedd yn adeiladu ar arddull chware'r gwreiddiol trwy ychwanegu nodweddion newydd. Yn ystod tymor Nadolig 1975, rhyddhaodd Atari fersiwn cartref o Pong drwy siopau manwerthu Sears yn unig.

Mae Pong yn rhan o gasgliad parhaol Sefydliad Smithsonian yn Washington, D.C. oherwydd ei bwysigrwydd ddiwylliannol.

## Oriel 

Delwedd:Magnavox-Odyssey-Console-Set.jpg|Consol Magnavox-Odyssey
Delwedd:Signed Pong Cabinet.jpg|Consol arcêd / tafarn *Pong*
Delwedd:AlAlcorn-Cropped.jpg|Allan Alcorn, dyfeisydd *Pong*
Pong game on TV.jpg|Gêm *Pong* ar sgrin deledu

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Fideo YouTube o'r gêm Fideo Ping-Pong gyntaf a gofnodwyd ym 1969
*Fersiwn o'r gêm i'w chware arlein gan Game salad

Categori:Gemau fideo
John Toland

Athronydd o Iwerddon oedd **John Toland** (30 Tachwedd 1670 – 11 Mawrth 1722) sy'n nodedig am ei athroniaeth resymolaidd a'i ddaliadau rhydd-feddyliol.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd i deulu Gwyddeleg ei iaith yn Inishowen, Swydd Donegal. Fe'i bedyddiwyd yn Janus Junius. Cafodd ei fagu'n Gatholig, a throdd yn Brotestant yn ei arddegau. Dihangodd o'r ysgol yn 16 oed, a symudodd i'r Alban yn 1687 i fynychu Prifysgol Glasgow, ac yn 1690 derbyniodd ei radd meistr o Brifysgol Caeredin. Astudiodd ym Mhrifysgol Leiden am ddwy flynedd, ac yna symudodd i Rydychen i ymchwilio yn Llyfrgell Bodley, er nad oedd yn fyfyriwr yno. Yn ystod ei gyfnod yn Rhydychen, cychwynnodd ar gasglu geiriadur Gwyddeleg, ond bu'r gwaith hwnnw yn anorffenedig ganddo. Yn ei waith *Origines Judaicae* (1709), dadleuodd bod yr Iddewon yn disgyn o'r Eifftiaid.

## Gwleidyddiaeth 
O ran ei wleidyddiaeth, Chwig oedd Toland. Roedd yn gefnogwr brwd dros yr olyniaeth Hanoferaidd, ac yn un o'r rhai a gyflwynodd Deddf Sefydlogi 1701 i'r Etholyddes Sophie.

## Diwedd ei oes 
Cyhoeddwyd ei bamffled *Reasons for Naturalising the Jews in Great Britain and Ireland on the Same Footing with All Other Nation* (1714) yn ddienw, gwaith sy'n dadlau dros dderbyn Iddewon yn ddinasyddion Prydeinig er mwyn denu eu galluoedd economaidd i'r wlad.

Bu farw yn Putney, ger Llundain, yn 51 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Justin Champion, *Republican Learning: John Toland and the Crisis of Christian Culture, 1696–1722* (Manceinion: Manchester University Press, 2003).
* Stephen H. Daniel, *John Toland: His Method, Manners, and Mind* (Kingston, Ontario: McGill-Queen's University Press, 1984).
* Alan Harrison, *Béal eiriciúil as Inis Eoghain: John Toland (1670–1722)* (Dulyn: Coiscéim, 1994).
* F. H. Heinemann, "John Toland and the Age of Enlightenment." *Review of English Studies* 20 (1944): 125–146.
* F. H. Heinemann, "John Toland and the Age of Reason." *Archiv für Philosophie* 4 (1950): 35–66.
* Philip McGuinness, Alan Harrison, a Richard Kearney (gol.), ''John Toland's *Christianity not Mysterious*: Text, Associated Works, and Critical Essays* (Dulyn: Lilliput Press, 1997).
* J. G. Simms, "John Toland (1670–1722), a Donegal Heretic." *Irish Historical Studies* 16 (1969): 304–320.
* Robert E. Sullivan, *John Toland and the Deist Controversy'' (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1982).

Categori:Genedigaethau 1670
Categori:Marwolaethau 1722
Categori:Anglicaniaid o Iwerddon
Categori:Athronwyr o Iwerddon
Categori:Athronwyr yr Oleuedigaeth
Categori:Cyn-Gatholigion
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Glasgow
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Leiden
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Deistiaid
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o Iwerddon
Categori:Llenorion ffeithiol y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Pobl o Swydd Donegal
Categori:Ysgolheigion Beiblaidd
Rachel de Queiroz

Awdures o Frasil oedd **Rachel de Queiroz** (17 Tachwedd 1910 - 4 Tachwedd 2003) sy'n cael ei hystyried hefyd yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, cyfieithydd, dramodydd, nofelydd a gwleidydd.

Yn 1964 daeth yn gynrychiolydd Brasil i'r Cenhedloedd Unedig, ac yn 1977 hi oedd yr awdur benywaidd cyntaf i fynd i mewn i'r *Academia Brasileira de Letras*. Enillodd Wobr Camões (1993) a'r Prêmio Jabuti.

## Magwraeth
Fe'i ganed ar 17 Tachwedd 1910 yn Fortaleza, Ceará, Brasil a bu farw yn Rio de Janeiro pythefnos cyn ei phen-blwydd yn 93 oed. Yn ystod ei phlentyndod, treuliodd ei theulu ychydig o flynyddoedd yn Rio de Janeiro a Belem cyn symud yn ôl i Fortaleza. 

## Gwaith
Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *O Quinze, Memorial de Maria Moura, As Três Marias* a *Brandão entre o Mar e o Amor*.

Dechreuodd ei gyrfa mewn newyddiaduraeth yn 1927 o dan yr enw-awdur "Rita de Queiroz". Daeth i amlygrwydd cenedlaethol gyda llwyddiant annisgwyl ei nofel *O Quinze* yn 1930. Cyhoeddodd dair nofel arall cyn symud i Rio ym 1939. Roedd hefyd yn adnabyddus am ei chroniclau, darnau papur-newydd byrion. Ym 1954 dyfarnwyd iddi Prêmio Saci.

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o'r Blaid Gynghreiriol dros Adnewyddu Cenedlaethol.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academia Brasileira de Letras, Academia Cearense de Letras am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Gweithiau 
### Nofelau 
* (1930) *O Quinze*
* (1932) *João Miguel*
* (1937) *O caminho das pedras*
* (1939) *As três Marias*
* (1950) *O galo de ouro*
* (1975) *Dora Doralina*
* (1992) *Memorial de Maria Moura*

### Drama 
* (1953) *Lampião*
* (1958) *A Beata Maria do Egito*

### Casgliad o groniclau 
* (1963) *O brasileiro perplexo*
* (1967) *O caçador de tatu*
* (1976) *As menininhas e outras crônicas*

### Ffeithiol 
* (1998) *Tantos anos* (co-authored with her sister, Maria Luíza)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Llenorion benywaidd o Frasil
Categori:Pobl o Fortaleza
Y Grawys

Defod yn y calendr litwrgaidd Cristnogol yw'r **Grawys** (hefyd **Garawys**) . Mae'n dechrau ar Ddydd Mercher y Lludw ac yn dod i ben tua chwe wythnos yn ddiweddarach, cyn Sul y Pasg. Pwrpas y Grawys yw paratoi'r crediniwr ar gyfer y Pasg trwy weddi, penyd , darostwng y cnawd, edifeirwch pechodau, ymbil, a gwadu'r hunan .  Gwelir y digwyddiad hwn yn yr Eglwysi Anglicanaidd, Uniongred Dwyreiniol, Lutheraidd, Methodistaidd, Morafaidd, Diwygiedig, Eglwysi'r Tri Cyngor a'r Eglwys Babyddol.  Mae rhai eglwysi Ailfedyddiedig ac Efengylaidd hefyd yn cadw'r Grawys.  

Mae'n ymddangos mai 'Caraŵys' oedd ffurf wreiddiol y gair 'Grawys', a'i fod wedi tarddu o'r Lladin *Quadragesima* sy'n golygu 'deugeinfed'. Daw'r enghraifft gynharaf ohono yn y Gymraeg o'r 12g ac mae ffurfiau tebyg iddo i'w cael mewn ieithoedd Celtaidd eraill: 'koraiz' yn Llydaweg a 'corgus' mewn Hen Wyddeleg. 

Yr Wythnos Sanctaidd, gan ddechrau gyda Sul y Blodau, yw wythnos olaf y Grawys.  Yn dilyn hanes y Testament Newydd, mae croeshoeliad Iesu yn cael ei goffáu ar ddydd Gwener y Groglith, ac ar ddechrau'r wythnos nesaf mae llawenydd Sul y Pasg yn cofio Atgyfodiad Iesu Grist. 

Dros gyfnod y Grawys, byd llawer o Gristnogion yn ymrwymo i ymprydio, yn ogystal ag ildio rhai danteithion a moethusbethau er mwyn adlewyrchu yr aberth a wnaeth Iesu Grist pan aeth i'r anialwch am 40 diwrnod;   caiff hyn ei adnabod fel aberth y Grawys.  Mae llawer o Gristnogion hefyd yn cyflwyno elfennau o ddisgyblaeth ysbrydol dros gyfnod y Grawys, fel darllen defosiynol dyddiol neu weddïo trwy galendr y Grawys, i ymagosáu at Dduw.    Mae Gorsafoedd y Groes, sef coffâd defosiynol o Grist yn cario'r Groes ac o'i ddienyddiad, hefyd yn aml yn rhan o'r Grawys.  Mae llawer o eglwysi Pabyddol a rhai eglwysi Protestannaidd yn tynnu blodau o'u hallorau, a chroesau, cerfluniau crefyddol, a symbolau crefyddol cywrain eraill yn cael eu cuddio dan ddeunydd fioled. Ledled y Byd Cristnogol - yn arbennig ymhlith Lutheriaid, Catholigion Rhufeinig ac Anglicaniaid - bydd nifer yn nodi'r tymor trwy ymataliad rhag bwyta cig, .    

Yn draddodiadol, mae'r Grawys yn parhau am gyfnod o 40 diwrnod, i goffáu'r 40 diwrnod y treuliodd Iesu ymprydio yn yr anialwch a chael ei demtio gan Satan, yn ôl Efengylau Mathew, Marc a Luc.    Gan ddibynnu ar yr enwad Cristnogol ac arferion lleol, daw'r Grawys i ben naill ai ar nos Iau Cablyd, neu ar fachlud dydd Sadwrn y Pasg, gyda dathlu Gwylnos y Pasg.  Naill ffordd neu'r llall, mae arferion y Grawys yn cael eu cynnal hyd at nos Sadwrn y Pasg. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwyliau Cristnogol
Lydia Chukovskaya

Awdures o Rwsia a'r Undeb Sofietaidd oedd **Lydia Chukovskaya** (Rwseg: Лидия Корнеевна Чуковская; 11 Mawrth 1907 - 7 Chwefror 1996) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur ac awdur plant, bardd, rhyddieithwr, golygydd a bywgraffydd. Mae ei gwaith llenyddol yn bersonol iawn ac yn adlewyrchu cost enbyd totalitariaeth Sofietaidd; aberthodd y rhan fwyaf o'i hoes yn amddiffyn anghydffurfwyr fel Aleksandr Solzhenitsyn ac Andrei Sakharov.

Fe'i ganed yn Helsinki, Ffindir ar 11 Mawrth 1907 a oedd yr adeg honno yn Ymerodraeth Rwsia. Roedd yn ferch i'r awdur plant enwog Korney Chukovsky. Derbyniodd Wobr Andrei Sakharov i Awduron am eu Dewrder Dinesig. Bu farw yn Moscfa ac fe'i claddwyd ym Mynwent Peredelkino. 

## Magwraeth
Cafodd ei magu yn St Petersburg, sef prifddinas yr ymerodraeth a gafodd ei rhwygo gan ryfel a chwyldro. Nododd Chukovsky fod ei ferch, pan oedd yn fawr ddim. yn hoffi trafod problemau am gyfiawnder cymdeithasol. Ond angerdd pennaf Lydia oedd llenyddiaeth, yn enwedig barddoniaeth. Ymwelodd prif lenorion y genedl â'i chartrefi: Alexander Blok, Nikolay Gumilyov ac Akhmatova.

## Chwip y Bolsieficiaid
bawd|chwith|Matvei Bronstein, gŵr Lydia Chukovskaya
Aeth Chukovskaya i drafferth gydag awdurdodau'r Bolsieficiaid pan oedd yn ifanc iawn, pan ddefnyddiodd un o'i ffrindiau deipiadur tad Lydia Chukovskaya i argraffu taflen wrth-Bolsiefic. Cafodd ei halltudio i ddinas Saratov am gyfnod byr. Ond, ar ôl iddi ddychwelyd o'i halltudiaeth, dychwelodd i fyd llenyddol Leningrad, gan ymuno â'r cyhoeddwr 'Detgiz' yn 1927 fel golygydd llyfrau plant.

Roedd ei gwaith llenyddol cyntaf yn stori fer o'r enw *Leningrad-Odessa*, a gyhoeddwyd tua'r adeg hon, o dan y ffugenw "A. Uglov". Syrthiodd Chukovskaya mewn cariad â ffisegydd ifanc o darddiad Iddewig, Matvei Bronstein, a phriododd y ddau yn fuan.

Ar ddiwedd y 1930au, roedd 'Terfysg Fawr' Joseph Stalin yn amgáu'r tir. Daeth Detgiz, cyflogwr Chukovskaya, dan ymosodiad am fod yn rhy *bourgeois*, a chafodd nifer o'i awduron eu harestio a'u dienyddio. Daeth Matvei Bronstein hefyd yn un o lawer o ddioddefwyr Stalin. Cafodd ei arestio yn 1937 ar gyhuddiad ffug ac, yn anhysbys i'w wraig Lydia, cafodd ei roi ar brawf a'i ddienyddio ym mis Chwefror 1938. Byddai Chukovskaya hefyd wedi'i arestio, pe na bai i ffwrdd o Leningrad ar y pryd. 

## Gwaith
Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Sofia Petrovna*.

### Rhai gweithiau eraill
* *Y Cartref Gwag* (1967)
* *Mynd Oddi Tanodd* (1972)
* *Er Cof am Blentyndod* (1988)
* *Sofia Petrovna* (1994)
* *Dyddlyfrau Akhmatova* (1994)

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celfyddydau Cain Bafaria am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Pobl o St Petersburg
Ivana Brlić-Mažuranić

Awdures o Awstria-Hwngari ac Iwgoslafia (Croatia heddiw) oedd **Ivana Brlić-Mažuranić** (18 Ebrill 1874 - 21 Medi 1938) sy'n cael ei hystyried yn rhyngwladol yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, ac awdur plant - y gorau o Croatia. Enwebwyd Brlić-Mažuranić ar gyfer y Wobr Nobel Lenyddol bedair gwaith - yn 1931 a 1935 cafodd ei henwebu gan yr hanesydd Gabriel Manojlović, ac yn 1937 a 1938 ymunodd yr athronydd Albert Bazala i gynnig ei henw.

## Bywgraffiad
Fe'i ganed yn Ogulin ar 18 Ebrill 1874 i deulu Croateg adnabyddus Mažuranić. Roedd ei thad Vladimir Mažuranić yn awdur, cyfreithiwr a hanesydd a ysgrifennodd *Prinosi za hrvatski pravno-povjestni rječnik*, y geiriadur Croateg ar gyfer hanes a chyfraith, yn 1882. Ei thaid oedd y gwleidydd enwog, y bardd Croateg Ivan Mažuranić, tra roedd ei nain Aleksandra Mažuranić yn chwaer i Dimitrija Demeter, awdur adnabyddus ac un o brif bobl y mudiad adfywio cenedlaetholdeb Croateg. Cafodd Ivana ei haddysgu gartref yn bennaf. Gyda'i theulu, symudodd yn gyntaf i Karlovac, yna i Jastrebarsko, gan ddiweddu ei hoes yn Zagreb.

Ar ôl priodi Vatroslav Brlić, gwleidydd a chyfreithiwr blaenllaw o deulu bonheddig, yn 1892, symudodd i Brod na Savi (Slavonski Brod heddiw) a bu'n byw yno am y rhan fwyaf o'i bywyd. Daeth yn fam i chwe phlentyn a rhoddodd ei holl waith i'w theulu a'i haddysg. Ysgrifennodd ei chreadigaethau llenyddol cyntaf yn Ffrangeg.

Bu farw yn Zagreb ac fe'i claddwyd ym Mynwent Mirogoj, Zagreb. 

## Gweithiau llenyddol
bawd|chwith|Cofeb i Ivana Brlić-Mažuranić ym Mynwent Mirogoj, Zagreb

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *The Brave Adventures of Lapitch, Croatian Tales of Long Ago* a ''Stribor's Forest''.

Dechreuodd Ivana Brlić-Mažuranić ysgrifennu barddoniaeth, dyddiaduron a thraethodau yn gynnar, ond ni chyhoeddwyd ei gweithiau tan ddechrau'r 20g. Cyhoeddodd straeon ac erthyglau, fel y gyfres o erthyglau addysgol dan yr enw *Ysgol a Gwyliau* yn rheolaidd o 1903 ymlaen.

Y llyfr cyntaf i ddod a sylw cenedlaethol iddi, fodd bynnag, oedd *Anturiaethau Dewr Lapitch y Prentis*, yn 1913. Yn y stori, mae'r prentis anobeithiol Hlapić, yn ddamweiniol, yn canfod merch goll ei feistr, a daw hyn a llygedyn o obaith i'w fywyd.

Ei llyfr *Chwedlau Croatiaid yr Hen Fyd* (*Priče iz davnine*; 1916) a sgwennwyd yn bennaf i blant yw ei llyfr enwocaf a mwyaf poblogaidd heddiw yn bennaf oherwydd iddo gael ei gyfieithu a'i addasu fel ffuglen ryngweithiol ar gyfer y cyfrifiadur, gan Helena Bulaja yn 2003/2006. Yn y llyfr creodd Mažuranić gyfres o straeon tylwyth teg newydd, gan ddefnyddio enwau a motiffau o chwedloniaeth Slafeg-Croat. A thros nos, fe'i cymharwyd gyda Hans Christian Andersen a Tolkien. Ysgrifennodd hefyd straeon cwbl newydd ond wedi'u seilio ar rai elfennau o chwedloniaeth go iawn.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Gwyddorau a Chelfyddydau Croatia am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Llenorion o Awstria-Hwngari
Categori:Llenorion benywaidd o Groatia
Categori:Llenorion Croateg o Groatia
Categori:Llenorion o Iwgoslafia
Categori:Merched a aned yn y 1870au]
Gwrthglerigiaeth

[bawd|Cartŵn o'r papur newydd [anarchiaeth|anarchaidd Brasilaidd *A Lanterna* sy'n darlunio dyfyniad enwog am y frenhiniaeth a'r glerigiaeth: "Peth i'w wneud ar frys ydy crogi'r brenin olaf gyda pherfedd y mynach olaf" (1916).]] 
Gwrthwynebiad i rymoedd a breintiau'r glerigiaeth ac i'r dylanwad sydd gan awdurdod crefyddol ar faterion gwleidyddol a chymdeithasol yw **gwrthglerigiaeth**.

Eginodd gwrthglerigiaeth yn y Gristionogaeth yn y 14g pryd fynnai diwygwyr mewn sawl gwlad yn Ewrop, gan gynnwys John Wycliffe yn Lloegr, gyfieithu'r Beibl i iaith y werin. Bygythiad oedd hyn i fonopoli'r eglwyswyr dysgedig ar ddarllen a dadansoddi'r ysgrythur, a chafodd ei gwrthwynebu felly gan yr Eglwys Gatholig nes y Diwygiad Protestannaidd.

Yn ystod Oes y Tuduriaid yng Nghymru a Lloegr, tyfodd gwrthglerigiaeth o ganlyniad i sawl cymhelliad. Ymledodd syniadau'r diwygwyr Protestannaidd ar draws y wlad, gan ddenu'r Saeson a'r Cymry oedd yn anfodlon â'r Eglwys Gatholig. Gwelsant y glerigiaeth yn dwyn arian oddi ar gredinwyr drwy drethi, maddeuebau, cyfrwngddarostyngedigaeth am dâl, a'r siantrïau. Y llysoedd eglwysig oedd yn meddu ar awdurdod llwyr dros athrawiaeth grefyddol a moesoldeb. Roedd y Goron a'r llywodraeth yn cenfigennu wrth rymoedd y glerigiaeth a chyfoeth yr eglwysi.

Ffrwydrodd teimladau chwyrn yn erbyn yr offeiriaid yn Ffrainc yn niwedd y 18g, ac roedd gwrthglerigiaeth yn gymaint o sbardun i'r Chwyldro Ffrengig â gweriniaetholdeb. Wedi'r cyfnod chwyldroadol, parhaodd gwrthglerigiaeth yn agwedd amlwg o radicaliaeth Ffrengig. Tyfodd gwrthwynebiad i ddylanwad gwleidyddol yr Eglwys Gatholig yn Sbaen a Phortiwgal yn y 19g, ac yn Rhyfel Cartref Sbaen (1936–9) llofruddiwyd bron 7000 o offeiriaid gan chwyldroadwyr adain-chwith yn yr hyn a elwir y Braw Coch.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Henry J, Cohn, "Anticlericalism in the German Peasants' War 1525." *Past and Present* 83 (1979): 3–31.
* Peter A. Dykema a Heiko A. Oberman (gol.), *Anticlericalism in Late Medieval and Early Modern Europe* (Leiden, 1993).
* Chrostopher Haigh, "Anti-Clericalism and the English Reformation." *History* 68 (1973): 391–407.
* Alec Mellor, ''Histoire de l'anticléricalism français* (Paris, 1978).
* J. M. Sanchez, *Anticlericalism'' (Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press, 1972).

Categori:Crefydd a gwleidyddiaeth
Marmoset

Mae marmosetiaid (O 'Zaris') yn 22 rhywogaethau mwncïod y Byd Newydd, yn y genera *Callithrix*, *Cebuella*, *Callibella* a *Mico*. Bob genera perthyn i'r deulu biolegol *Callitrichidae*.

Y mwyafrif o farmosetiaid yn 20 centimetr o hyd. O'i gymharu â mwncïod allan, mae marmosetiaid yn cyntefig; mae crafangau ac ymennydd cyntefig gyda nhw.

## Rhywogaethau 
* Genws *Callithrix*—Atlantic marmosets
** Common marmoset, *Callithrix jacchus*
** Black-tufted marmoset, *Callithrix penicillata*
** Wied's marmoset, *Callithrix kuhlii*
** White-headed marmoset, *Callithrix geoffroyi*
** Buffy-headed marmoset, *Callithrix flaviceps*
** Buffy-tufted marmoset, *Callithrix aurita*
* Genws *Mico*—Amazonian marmosets
** Rio Acari marmoset, *Mico acariensis*
** Silvery marmoset, *Mico argentatus*
** White marmoset, *Mico leucippe*
** Emilia's marmoset, *Mico emiliae*
** Black-headed marmoset, *Mico nigriceps*
** Marca's marmoset, *Mico marcai*
** Black-tailed marmoset, *Mico melanura*
** Santarem marmoset, *Mico humeralifer*
** Maués marmoset, *Mico mauesi*
** Gold-and-white marmoset, *Mico chrysoleucos*
** Hershkovitz's marmoset, *Mico intermedius*
** Satéré marmoset, *Mico saterei*
** Rondon's marmoset, *Mico rondoni*
* Genws *Callibella*—Roosmalens' dwarf marmoset
** Roosmalens' dwarf marmoset, *Callibella humilis*
* Genws *Cebuella*—Pygmy Marmoset
** Pygmy marmoset, *Cebuella pygmaea*

## Ymddygiad 
Mae marmosetau yn weithgar iawn. Mae nhw'n byw yn y canopïau y coed, a mae nhw'n bwyta pryfed, ffrwythau a dail.

Categori:Primatiaid
Gorsaf reilffordd Caer Colun

Mae **Gorsaf reilffordd Caer Colun** (neu Colchester) yn orsaf ar brif lein yr hen Reilffordd Great Eastern o Lundain i Norwich. Mae’n gyffordd sydd yn cysylltu â leiniau i Clacton-on-Sea, Walton-on-the-Naze a Gorsaf reilffordd Tref Colchester. Enw arall yr orsaf yw 'Colchester North'.

Agorwyd yr orsaf gan Reilffordd y Siroedd Dwyreiniol ym 1843.

dim|bawd|260px

## Dolen allanol
* Gwefan Abellio Greater Anglia

Colchester
Colchester
Calonnau Cymru

Elusen iechyd Gymreig yw **Calonnau Cymru** a sefydlwyd yn 2013 gan Sharon Owen. Enw'r elusen yn Saesneg yw **Welsh Hearts**. Sefydlwyd yr elusen er mwyn arbed bywydau pobl sydd yn dioddef o drawiad neu ataliad ar y galon mewn mannau cyhoeddus a heb fod mewn ysbyty.

## Nôd
: Darparu peiriant diffibrilwyr am ddim, cyfleus mewn mannau cyhoeddus ar draws Nghymru

: Darparu hyfforddiant diffibriliwr a CPR am ddim i'r cyhoedd yng Nghymru

: Sgrinio calonnau Cymru ar gyfer cyflyrau'r galon a allai fel arall fynd heb eu canfod

: Sicrhau bod arian a godir yng Nghymru yn cael ei ddefnyddio a'i ddosbarthu yng Nghymru ar brosiectau penodol sy'n ymwneud â'r galon

## Hanes
Sefydlwyd Calonna Cymru yn 2013 gan Sharon Owen, i helpu i achub bywydau pob sydd yn dioddef o anhwylderau neu trawiad ar y galon. Ysbrydolwyd Sharon i sefydlu'r elusen oherwydd yn dilyn archwiliad rheolaidd gyda meddyg teulu yn 11 oed, dywedwyd wrthi ei bod yn dioddef o nam ar y galon ("murmur calon").

Mae pencadlys yr elusen yn Llandaf, Caerdydd.

## Amcan
Noda wefan Calonnau Cymru bod pob eiliad yn cyfrif pan fydd person yn dioddef trawiad neu fethiant y galon. Mae 8,000 o arest cardaidd sydyn (sudden cardiac arrests) yn digwydd y tu allan i ysbytai Cymru bob blwyddyn a dim ond cyfradd oroesi o 3% sydd. Gall teclyn diffibriliad ailgychwyn y galon yn ystod ataliad y galon, ac achub bywydau. Pan gaiff ei ddefnyddio, gall y gyfradd oroesi gynyddu i 50%, ond mae ymateb cyflym yn hanfodol. I'r diben yma mae Calonna Cymru yn anelu i ddarparu pecyn diffibliwr i bob rhan o Gymru gan gynnwys swyddfeydd, canolfannau siopa a hyd yn oed meysydd pêl-droed.

Yn ogystal â prynu a darpadu offer ADP Diffibriliad mae'r mudiad hefyd yn hyfforddi unioglion ar sut i ddelio a gweithredu'r peiriant os bydd person yn dioddef o trawiad ar y galon neu fethiant y calon. Hyd at 2019 roedd Calonnau Cymru wedi hyffordd 52,797 person i ddefnyddio'r offer a lleoli 1,513 teclyn diffibriliad. a gorsafoedd trên.

## Ymgyrchoedd
Bydd yr elusen yn codi arian er mwyn prynu peiriant diffibliwr ac i hyfforddi unigolion. Mae'nt yn codi arian drwy ddigwyddiadau noddi megis dringo Pen-y-fan, tê parti dorfol a rhoddion unigol.

## Dolenni
* Gwefan Swyddogol Calonnau Cymru 
* Twitter Calonnau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:System gardiofasgwlaidd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Iechyd
Categori:Elusennau
Amser haf

alt=Diagram of a clock showing a transition from 02:00 to 03:00|bawd|chwith|Cloc yn cyfleu'r weithred o droi'r cloc ymlaen.
**Amser haf** (neu **amser arbed golau dydd**) yw'r arfer o droi'r cloc ymlaen yn ystod misoedd yr haf fel ei bod yn olau yn hwyrach yn y dydd. Yn gyffredinol, mae rhanbarthau sy'n defnyddio amser i arbed golau dydd yn troi'r clociau ymlaen awr yn agos at ddechrau'r gwanwyn ac yn eu troi yn ôl yn yr hydref. Felly mae arbed golau dydd yn golygu awr yn llai o gwsg yn y gwanwyn ac awr ychwanegol o gwsg yn yr hydref. 

George Hudson gynigiodd y syniad o arbed golau dydd ym 1895 ac yn yr Ymerodraeth Almaenig ac Awstria-Hwngari y gweithredwyd ef ar lefel genedlaethol am y tro cyntaf, gan ddechrau ar Ebrill 30 1916.  Mae llawer o wledydd wedi'i ddefnyddio ar wahanol adegau ers hynny, yn arbennig ers argyfwng ynni'r 1970au .  Yn gyffredinol, nid yw arbed golau dydd yn cael ei weithredu ger y cyhydedd, lle nad yw amserau'r haul yn amrywio digon i'w gyfiawnhau.  Mae rhai gwledydd yn ei weithredu mewn rhai rhanbarthau yn unig; fe'i gweithredir yn Ne Brasil, er enghraifft, er nad yw Brasil cyhydeddol yn gwneud hynny.  Lleiafrif o boblogaeth y byd sy'n ei ddefnyddio, am nad yw'r rhan fwyaf o Asia ac Affrica yn ei weithredu. 

Mae troi'r cloc i amser haf yn cymhlethu cadw amser ac yn gallu tarfu ar deithio, bilio, cadw cofnodion, dyfeisiau meddygol, offer trwm, a phatrymau cwsg. Mae meddalwedd gyfrifiadurol yn aml yn addasu clociau'n awtomatig, ond gall newidiadau polisi gan wahanol awdurdodaethau o ran dyddiadau ac amserau gweithredu'r arbed golau dydd achosi dryswch. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Amser
Anna Wintour

Awdures Eingl-Americanaidd yw **Anna Wintour** (ganwyd 3 Tachwedd 1949) sy'n nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr a golygydd ffasiwn, ac sy'n olygydd *Vogue* ers 1988. Ers 2013 mae hefyd yn Gyfarwyddwr Artistig y cwmni *Condé Nast*, sef y cwmni sydd berchen *Vogue*. Yn 2019 roedd ei chyflog honedig yn agos i $2 y flwyddyn.) is a British-American

Fe'i ganed yn Llundain ar 3 Tachwedd 1949 yn Hampstead, Llundain i Charles Wintour (1917–1999), ac Eleanor "Nonie" Trego Baker (1917–1995), Americanes a merch athro prifysgol o Havard. Priododd ei rhieni yn  1940 ac ysgarodd y ddau yn 1979. Enwyd Wintour ar ôl ei nain ar ochr ei mam, Anna Baker (née Gilkyson), merch i fasnachwr o Pennsylvania.

Mae ei steil-gwallt *pageboy* a'i sbectol haul yn nodweddiadol ohoni. Daeth yn un o gymeriadau mwyaf dylanwadol y byd ffasiwn, yn rhyngwladol. Caiff ei hadnabod am ei llygad craff am y trend ddiweddaraf ac am gefnogi cynllunwyr newydd, ifanc. Oherwydd ei chymeriad unigryw, ar wahân, pendant, penstiff, honedig, rhoddwyd iddi'r llysenw *"Nuclear Wintour"*. 

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *The Fashion Fund* (2014), ac yn y flwyddyn honno, fe'i henwyd gan y cylchgrawn *Forbes* fel y 39fed ferch mwyaf dylanwadol a phwerus y byd.
bawd|chwith|Anna Wintour yn 2019.

Yn yr Unol Daleithiau, mae'n aelod o'r Blaid Ddemocrataidd.

## Dylanwad cynnar
Roedd ei thad, Charles Wintour yn golygydd y *London Evening Standard* (1959–76), ac ymgynghori â hi ar sut i wneud y papur newydd yn berthnasol i ieuenctid y cyfnod. Roedd gan Anna ddiddordeb mewn ffasiwn pan oedd yn ei harddegau a rhoddodd gyngor i'w thad. Dechreuodd ei gyrfa mewn newyddiaduraeth ffasiwn mewn dau gylchgrawn Prydeinig ac yna symudodd i'r Unol Daleithiau. Dychwelodd i Lundain ac roedd yn olygydd *British Vogue* rhwng 1985 a 1987. Flwyddyn yn ddiweddarach, cymerodd reolaeth ar y cylchgrawn (dan fasnachfraint / *franchise*) yn Efrog Newydd, gan adfywio'r ffasiwn yno, a oedd yn tin-ymdroi yn ei unfan. Defnydd y cylchgrawn i siapio'r diwydiant ffasiwna llwyddodd i raddau helaeth iawn. 

Mae gweithredwyr hawliau anifeiliaid wedi ymosod arni am hyrwyddo ffwr, tra bod beirniaid eraill wedi ei chyhuddo o ddefnyddio'r cylchgrawn i hyrwyddo golygfeydd elitaidd o fenywod a harddwch.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o'r Amgueddfa Gelf Fetropolitan am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Lundain
Zofia Nałkowska

Awdures doreithiog Pwylaidd oedd **Zofia Nałkowska** (10 Tachwedd 1884 - 17 Rhagfyr 1954) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel dramodydd, dyddiadurwr, newyddiadurwr, bardd ac awdur ysgrifau. Gwasanaethodd fel aelod o Academi Llên Bwylaidd (1933-1939) yn ystod y cyfnod rhwng y ddau ryfel byd. Fe'i claddwyd ym Mynwent Filwrol Powązki, Warsaw. 

## Magwraeth a choleg
Fe'i ganed yn Warsaw ar 10 Tachwedd 1884 i deulu deallusol a oedd yn ymwneud â materion fel cyfiawnder cymdeithasol. Astudiodd yn y *Uniwersytet Latający*, sef prifysgol tanddaearol, answyddogol yn y cyfnod pan oedd Rwsia wed goresgyn y wlad. Wedi i Wlad Pwyl ddychwelyn yn wladwriaeth annibynnol, fe'i cydnabuwyd fel un o awduron benywaidd gorau'r wlad.

## Ei gwaith llenyddol
Llwyddiant llenyddol cyntaf Nałkowska oedd *Romans Teresy Hennert* (Rhamant Teresy Hennert) (1923) a dilynwyd hyn gan sawl nofel boblogaidd: *Medallions*, *Granica* (1935), Węzły życia (1948) a Medaliony (1947).

Yn ei gwaith, aeth Nałkowska i'r afael â phynciau anodd, dadleuol a beiddgar.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Llenyddiaeth Pwylaidd am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion benywaidd o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Warsaw
Emilia Pardo Bazán

Awdures a ffeminist o Galisia (Sbaen heddiw) oedd **Emilia Pardo Bazán** (16 Medi 1851 - 12 Mai 1921) sy'n cael ei chofio fel awdur ysgrifau, beirniad llenyddol, nofelydd, newyddiadurwr, athro prifysgol mewn Sbaeneg a pherchennog salon.

Mae'n adnabyddus am gyflwyno naturiaetholdeb (*naturalism*) i lenyddiaeth Sbaeneg, am ei disgrifiadau manwl o realiti, ac am gwaith arloesol o ran syniadau ffeministaidd a'i dylanwad ar lenyddiaeth ei hoes. Gwnaeth ei syniadau am hawliau menywod o fewn y byd addysg hi hefyd yn ffigwr ffeministaidd amlwg.

Ganed Emilia Pardo Bazán yn A Coruña, Galisia, Sbaen ar 16 Medi 1851 a bu farw yn Madrid. Roedd ei theulu'n uchelwrol, cyfoethog. Rhoddodd ei thad, a gredai mewn cydraddoldeb rhwng dynion a merched, yr addysg orau bosibl iddi, gan ysbrydoli ei chariad at lenyddiaeth. Ysgrifennodd ei cherddi cyntaf pan oedd yn naw oed. Daeth yn rhugl mewn Ffrangeg, Saesneg ac Almaeneg. Ni chaniatawyd iddi fynychu'r coleg gan fod menywod yn cael eu gwahardd rhag astudio gwyddoniaeth ac athroniaeth, ond daeth yn gyfarwydd â'r pynciau hynny trwy ddarllen a siarad â ffrindiau ei thad.

Yn 16 oed priododd José Antonio de Quiroga y Pérez de Deza, a oedd yn astudio'r gyfraith ar y pryd, ac roedd María de las Nieves Quiroga y Pardo Bazán a María del Carmen Quiroga y Pardo Bazán yn blant iddyn nhw.

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Los pazos de Ulloa* (1886) a *La cuestión palpitante* (1884).

## Y llenor 
Ysgrifennwyd ei nofel gyntaf, *Pascual López: autobiografía de un estudiante de medicina* (Pascual López: Bywgraffiad y Myfyriwr Meddygol), a ymddangosodd ym 1879, mewn arddull realistig, rhamantus. Cafodd ei hysbrydoli gan lwyddiant y llyfr, a dwy flynedd yn ddiweddarach, cyhoeddodd *Un viaje de novios* (Taith Bwrw Swildod), lle gellir arsylwi ar ei diddordeb blaengar mewn naturiaetholdeb Ffrengig, acachosodd y llyfr hwn gryn ddaeargryn llenyddol pan ddaeth o'r wasg! Datblygodd hyn ymhellach pan gyhoeddodd *La tribuna* (1883), a gafodd ei ddylanwadu'n fawr gan syniadau Émile Zola ac ystyrir yn eang mai hwn yw'r nofel naturiaethol Sbaeneg gyntaf.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Brenhinol Galiseg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Marwolaethau 1921
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o Sbaen
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Sbaen
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Sbaen
Categori:Newyddiadurwyr o Sbaen
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Sbaen
Categori:Pobl o Galisia
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Sbaen
Elizabeth Goudge

Awdures o Loegr oedd **Elizabeth Goudge** (24 Ebrill 1900 - 1 Ebrill 1984) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd, awdures storiau byrion ac awdur plant. Ei henw llawn oedd Elizabeth de Beauchamp Goudge. Enillodd Fedal Carnegie am lyfrau plant Saesneg, drwy wledydd Prydain ym 1946 ar gyfer *The Little White Horse*. Roedd yn awdur poblogaidd yn y DU a'r Unol Daleithiau o'r 1930au i'r 1970au. Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *The Little White Horse*.

Yn 1993 cafodd un o'i llyfrau ei lên-ladrata gan Indrani Aikath-Gyaltsen, pan gyhoeddodd ail-bobiad ohoni, gan hawlio adolygiadau arbennig o dda gan *The New York Times* a *The Washington Post* cyn i'r beirniaid llenyddol ddarganfod ei ffynhonnell - llyfr gan Elizabeth Goudge. Yn 2001 neu 2002, nododd J. K. Rowling mai *The Little White Horse* oedd un o'i hoff lyfrau ac un o'r ychydig sydd â dylanwad uniongyrchol ar gyfres Harry Potter.

## Magwraeth 
Fe'i ganed yn Tower House, yng nghanol dinas Wells ar 24 Ebrill 1900 a bu farw yn Rotherfield Peppard. Roedd ei thad, Henry Leighton Goudge, yn is-brifathro'r Coleg Diwinyddol yn Wells a'i mam yn enedigol o Guernsey. Symudodd y teulu i Ely pan gyflogwyd y tad yn brifathro'r Coleg Diwinyddol yno ac yna i Christ Church, Rhydychen pan benodwyd ef yn Athro Athrofa Diwinyddol y Brifysgol. Addysgwyd Elizabeth yn Ysgol Grassendale, Southbourne (1914–18), ac yn yr ysgol gelf yng Ngholeg Prifysgol Reading, ac yna yng Ngholeg Christ Church. Aeth ymlaen i ddysgu dylunio a chrefft yn Ely a Rhydychen. 

Roedd llyfr cyntaf Goudge, ''The Fairies 'Baby and Other Stories* (1919), yn fethiant llwyr ac ni chyhoeddodd dim am rai blynyddoedd cyn iddi ysgrifennu ei nofel gyntaf, *Island Magic* (1934), a oedd yn llwyddiant ysgubol. Roedd yn seiliedig ar straeon Ynysoedd y Sianel, yr oedd wedi clywed, fin nos, gan ei mam, brodor o Guernsey. Roedd Elizabeth ei hun yn ymweld yn rheolaidd â Guernsey pan oedd yn blentyn, fel y dywed yn ei hunangofiant, *The Joy of the Snow'', a threuliodd sawl haf yno gyda'i thaid a'i nain a'i pherthnasau ar ochr ei mam.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Wells
Baner Catar

Baner Catar]]
Mabwysiadwyd **baner Catar** (Arabeg: علم قطر) yn ei ffurf bresennol ar 9 Gorffennaf 1971. Mae baner Catar, sy'n wladwriaeth yn Arabia yn hynod am ei ddefnydd unigryw o ran baneri'r byd o'r lliw Bwrgwyn ac oherwydd ei fod, fel ei gymydog-wlad, Baner Bahrain, yn cynnwys llinell igam-ogam yn rhannu'r faner deuliw yma. Mae hefyd yn hynod am ei siâp anghyffredin o hir a thenau gyda'r gymhareb 11:28. Baner Catar yw'r unig faner genedlaethol sydd â'i hyd mwy na ddwywaith ei huchder (lled).

## Disgrifiad
Mae'r faner genedlaethol yn cynnwys streipen wen fertigol ar y chwith a stribed bwrgwyn ar y dde. Mae'r naw darn lliw yn cael eu gwahanu gan naw triongl, sy'n gweithredu fel llinell igam-ogam. Gyda'i gyfrannau o 11:28, mae'r faner yn ymddangos fel yr holl faneri cenedlaethol hiraf a mwyaf cul. Y lliw swyddogol bellach yw Pantone # 1955 C. Roedd yn arfer bod yn Pantone 222 C.

## Lliwiau
## Hanes
Mae'n debyg bod Sheikh Yasmin ibn Muhammad Al Thani eisoes wedi defnyddio baner wen a choch yn 1855 gyda'r strwythur presennol. Cyn hynny, roedd baner Catar yn frethyn coch syml. Ers hynny bu sawl amrywiad. Crëwyd gwin coch heddiw gan effaith yr haul ar y pigmentau lliw coch gwreiddiol a ddefnyddiwyd wrth gynhyrchu'r faner. Ers baner genedlaethol baner debyg Bahrain, mabwysiadwyd y gwyriad hwn yn swyddogol yn 1949.

Delwedd:Flag of Qatar (1916).svg| Baner Catar defnyddiwyd am gyfnod byr iawn yn 1916, ymddengys iddo fod yn addasiad ar yr ail 'White Pierced Red flag' a ddisgrifiwyd yng Nghytundeb Morwrol Gyffredinol 1820
Delwedd:Flag of Qatar (c. 1860-1916, 1916-1932).svg| tua 1916
Delwedd:Flag of Qatar (1936-1949).svg| tua 1936 gyda gwyriadau ychwnegol
Delwedd:Flag of Qatar (1949).svg|11:30  1949 tan 1971

## Baneri Cyfredol Quatar

 Flag of the Qatar Armed Forces.svg|thumb|Baner Lluoedd Arfog Catar
 Air Force Ensign of Qatar.svg | Baner Awyrlu Catar
 Qatar embassy.JPG|Baner ac Arfais, Llysgenhadaeth Paris, 2007
 Secretary Kerry Shakes Hands with Qatari Foreign Minister Al Thani Before Their Meeting in Rome (31255581391).jpg|thumb|Baner Catar mewn cyfarfod diplomatyddol, 2016

## Dolenni
* Flags of the World – Qatar

## Cyfeiriadau
Catar
Categori:Symbolau cenedlaethol Catar
Arianna Huffington

Awdures a gwraig fusnes Groeg-Americanaidd yw **Arianna Huffington** (ganwyd 15 Gorffennaf 1950) sy'n nodigedig am ei gwaith fel colofmydd papur newydd, newyddiadurwr, cyflwynydd radio, blogiwr a  chofiannydd. Mae'n gwasanaethu ar sawl bwrdd, gan gynnwys Uber, Onex, a Global Citizen.

Hi yw sylfaenydd *The Huffington Post*, sylfaenydd a Phrif Swyddog Gweithredol *Thrive Global*, ac awdur pymtheg llyfr. Ym mis Mai 2005, lansiodd *The Huffington Post*, gwefan newyddion a blog. Ym mis Awst 2016, lansiodd *Thrive Global*, llwyfan ar gyfer cwmnïau ac unigolion, sy'n canolbwyntio ar iechyd a chynnyrch.

Cafodd ei henwi ar restr y *Time Magazine* fel un o'r 100 o person mwyaf dylanwadol y byd a rhestr 'Pobl Mwyaf Pwerus Forbes. Yn wreiddiol o Wlad Groeg, symudodd i Loegr pan oedd yn 16 oed a graddiodd o Goleg Girton, Caergrawnt, lle enillodd B.A. mewn economeg. Yn 21 oed, daeth yn llywydd y gymdeithas ddadlau'r coleg hwnnw, Undeb Caergrawnt.

Ganed **Ariadni-Anna Stasinopoulou**, Groeg: Αριάδνη-Άννα Στασινοπούλου) yn Athen ar 15 Gorffennaf 1950. Priododd Michael Huffington.

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *The Cleveland Show* ac wrth gwrs, y papur newydd *The Huffington Post*. Daeth ei dau lyfr, *Thrive: The Third Metric to Redefining Success and Creating a Life of Well-Being, Wisdom, and Wonder* and *The Sleep Revolution: Transforming Your Life, One Night At A Time*, yn werthwyr-gorau dros nos.

Mae'n aelod o'r Blaid Ddemocrataidd.

Cyd-sefydlodd Huffington, cyn-wraig y cyngreswr Gweriniaethol Michael Huffington, *The Huffington Post*, sydd bellach yn eiddo i AOL. Yn 2003, safodd fel ymgeisydd annibynnol ar gyfer llywodraethwr Califfornia a chollodd. Yn 2011, prynnodd AOL *The Huffington Post* am  $315 miliwn, a gwnaed Huffington yn Llywydd ac yn Brif Olygydd *The Post Post Huffington*. Ar 11 Awst, 2016, cyhoeddwyd y byddai'n rhoi'r gorau i'w rôl yn *The Huffington Post* er mwyn canolbwyntio ar ddeor cwmnïau bychan newydd, yn enwedig *Thrive Global*, yn canolbwyntio ar wybodaeth am iechyd a lles.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Ganolfan Cywirdeb a Gonestrwydd Cyhoeddus am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion benywaidd o Wlad Groeg
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Athen
Paula Fox

Awdures Americanaidd oedd **Paula Fox** (22 Ebrill 1923 - 1 Mawrth 2017) sy'n cael ei chofio am ei gwaith fel cyfieithydd, nofelydd ac awdur plant. Am ei gwaith fel awdures llyfrau plant, derbyniodd Gwobr Hans Christian Andersen, 1978. Yn 1974 enillodd Wobr Newbery am ei nofel *The Slave Dancer* a dilynwyd hynny gan nifer o wobrwyon eraill.

Aeth ei nofelau i oedolion allan o brint ym 1992. Yng nghanol y 1990au daeth bri ar ei gwaith unwaith yn rhagor, gan fod cenhedlaeth newydd o awduron Americanaidd yn hyrwyddo ei ffuglen i oedolion.

## Magwraeth gan ei nain
Fe'i ganed yn Ninas Efrog Newydd ar 22 Ebrill 1923; bu farw yn Brooklyn.

Daeth ei mam, Elsie De Sola, o Ciwba, ac roedd yn awdur sgriptiau; ysgrifennodd ei thad, Paul Hervey Fox, hefyd sgriptiau a dysgodd Saesneg. Ar ôl iddo ysgaru Elsie, cafodd 3 mab a merch gyda'i ail wraig, Mary.

Gwrthododd Elsie De Sola Fox ei merch Paula ar awr yr enedigaeth, a gadawodd hi mewn cartref i blant amddifad. Ond ymwelodd ei mam-gu, mam Candelaria de Sola, yn ysbeidiol, pan oedd yn Ninas Efrog, ei hachub a chafodd ei symud o gwmpas Florida, Ciwba a'r Unol Daleithiau. Nid oedd yn gallu darparu cartref iddi'i hun, oherwydd ei thlodi, felly rhoddodd Candelaria y baban i'r Parchedig Elwood Corning a'i fam fregus yn Balmville, Efrog Newydd.

Priododd Martin Greenberg ac mae Linda Carroll yn blentyn iddi. 

## Y llenor
Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *The Slave Dancer*.

Mynychodd Fox Brifysgol Columbia a phriododd Richard Sigerson, i ddechrau, a chawsant ddau fab. Yn ddiweddarach priododd y beirniad llenyddol a'r cyfieithydd Martin Greenberg, a gweithiodd am flynyddoedd fel athrawes a thiwtor ar gyfer plant bregus. Dim ond yn ei 40au y sgwennodd ei nofel gyntaf, *Poor George*, stori am athro ysgol sinigaidd sy'n dod o hyd i bwrpas mewn bywyd wrth fentora person ifanc yn ei arddegau.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celfyddydau a Llythyrau America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Kiri Pritchard-McLean

Digrifwraig yw **Kiri Pritchard-McLean** (ganwyd **Kiri McLean**; 6 Tachwedd 1986).  Fe'i ganed yng Nghaerloyw, ac fe'i magwyd ar fferm yn Ynys Môn. Mae wedi perfformio am sawl blwyddyn yn olynol yn Ngŵyl Ffrinj Caeredin ac mae wedi ennill dwy wobr Chortle. Mynychodd Ysgol Friars ym Mangor.

## Gyrfa gomedi 
Hi yw cyfarwyddwr ac awdur y grŵp sgets Gein's Family Giftshop a enwebwyd am Newydd-ddyfodiad Gorau, Gwobrau Comedi Caeredin yn 2014.  Fel grŵp sgets, cawsant eu henwebu hefyd ar gyfer Gwobrau Chortle yn 2015. Cymerodd ei sioe gyntaf *Hysterical Woman* i Ŵyl Frinj Caeredin yn 2016.  Trosglwyddodd i'r Soho Theatre ar gyfer rhediad ym mis Mehefin 2017.  Enw ei sioe yn Frinj Caeredin 2017 oedd *Appropriate Adult*  ac enw sioe 2018 oedd *Victim, Complex*. Cafodd y ddwy sioe eu canmol gan feirniaid ac fe'u trosglwyddyd hefyd i'r Soho Theatre y flwyddyn ganlynol.

Mae Pritchard-McLean wedi ymddangos ar *Have I Got News for You*, sioe *Stand Up* Russell Howard ar Comedy Central ac *Elevenish* ar ITV*;* yn ogystal â sawl ymddangosiad ar raglenni BBC Radio 4, *The Now Show*, *The News Quiz*  a sioe Ellis James, *State of the Nation.*

Mae hi hefyd yn gyd-gyflwynydd y podlediad *All Killa No Filla* ynghyd â'i chyd-gomedïwr Rachel Fairburn.

Yn 2019 daeth Pritchard-McLean yn gyflwynydd y sioe sgets ddychanol ar BBC Radio 4 Newsjack. Mae hi'n cyflwynu'r gyfres BBC *TV Flashback* ers Ionawr 2022.

## Gwobrau comedi 
Enillodd y Compere Orau a'r Digrifwr Clwb Gorau yn y Chortle Awards yn 2018.

## Sylwadau ar Annibyniaeth
Mewn trafodaeth ar destun annibyniaeth i'r gwledydd Celtaidd ar raglen deledu y BBC, *The New World Order* dan ofal y comediwr Albanaidd, Frankie Boyle ar 1 Hydref 2020,  rhoddodd Kiri sylwadau ar y sefyllfa yng Nghymru. Dywedodd, "I know there is definitely a growing sense of momentum behind independence [yng Nghymru] but also, I think, Wales lacks confidence as a country."

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Categori:Podledwyr o Gymru
Hanes Norfolk

bawd|Map o Norfolk yn yr 17g.
Mae olion archaeolegol yn sir Norfolk, Lloegr, yn dystiolaeth o aneddiadau yn yr ardal yn oesoedd Hen, Canol, a Newydd y Cerrig. Yr adeiladweithiau cynhanesyddol mwyaf sylweddol ydy'r cloddfeydd fflint megis y pyllau a elwir Grime's Graves yn Breckland. Canfuwyd hefyd siambrau claddu hirion o Oes Newydd y Cerrig a chrugiau crynion o Oes yr Efydd yn yr ardal.

Mae'n debyg i'r Celtiaid gyrraedd Dwyrain Lloegr yn y 3g CC, ac llwyth yr Iceni oedd y rhai a ymsefydlasant yn Norfolk. Yn ystod yr oes Rufeinig, dwy dref oedd yn yr ardal: Caistor St Edmund a Caistor next Yarmouth. Wedi i'r Eingl-Sacsoniaid oresgyn Lloegr yn y 6g, sefydlwyd Teyrnas Eingl y Dwyrain (Hen Saesneg: *Ēast Engla Rīce*) a'i thiriogaeth yn cyfateb yn fras i Norfolk a Suffolk heddiw. Yn sgil cyrchoedd gan y Daniaid, daeth yn rhan o'r Ddaenfro yn y 9g. Gorchfygwyd y deyrnas gan Edward yr Hynaf ac ymgorfforwyd yn Nheyrnas Lloegr yn 918.

Mae cofnodion Llyfr Dydd y Farn (1086) yn profi taw Norfolk oedd un o ranbarthau mwyaf ei phoblogaeth a'i chyfoeth yn holl Loegr erbyn cyfnod y Normaniaid. Ffynnodd economi Norfolk drwy gydol yr Oesoedd Canol ar sail ei diwydiant gwlân. Roedd yr ardal hefyd yn adnabyddus am gysegrfeydd Little Walsingham, y rheiny a ddenwyd pererinion am ganrifoedd. Yn ystod Rhyfeloedd Cartref Lloegr roedd y mwyafrif o'r sir yn frwd o blaid achos Cromwell a'r Pengryniaid.

Ni chafodd y Chwyldro Diwydiannol fawr o effaith ar Norfolk, ar wahân i'r rheilffyrdd a adeiladwyd. Yn niwedd y 19g, bu dirwasgiad amaethyddol yn gorfodi nifer o dirfeddianwyr i werthu eiddo a lleihau'r hen ystadau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Norfolk
Diva

[bawd| Y Diva Cymreig [Katherine Jenkins]]
Mae ***Diva*** yn gantores glodfawr; menyw o dalent eithriadol ym myd yr opera, a thrwy estyniad mewn theatr, sinema a cherddoriaeth boblogaidd. Mae ystyr *diva* yn perthyn yn agos i ystyr prima donna. Gall *diva* hefyd gyfeirio at fenyw neu wryw, yn enwedig ym myd y celfyddydau, sydd ag enw am fod yn anwadal, llethol, neu'n anodd gweithio gyda hi neu ef.

Mae'r term yn deillio o'r gair Eidalaidd *diva*, sef duwies.  Lluosog y gair yn yr Eidaleg yw *dive* a "divas" yw'r lluosog yn y Gymraeg. (Nid yw'r ***V*** yn troi'n ***F*** yn y Gymraeg, fel arfer, gan fod ystyr gwahanol i'r gair Cymraeg **difa**: *distrywiedig, anrheithiedig, lladdedig*.) Y synnwyr sylfaenol o'r term yw duwies, sef enw benywaidd y gair Lladin *divus* (Eidaleg *divo*), rhywun a dwyfolwyd ar ôl marwolaeth, neu *deus* y Lladin am dduwdod.

Mae'r *divo,* ffurf wrywaidd, yn bodoli mewn Eidaleg. Fel arfer mae'n cael ei gadw ar gyfer y tenoriaid mwyaf blaenllaw, fel Enrico Caruso a Beniamino Gigli. Mae term *divismo* yn cael ei ddefnyddio yn yr Eidal i ddisgrifio'r system o wneud seren yn y diwydiant ffilm. Mewn Eidaleg mae *diva* a *divo* cyfoes bellach yn cael eu defnyddio i nodi enwogion sy'n cael eu hedmygu, yn enwedig actorion ffilm, a gellir eu cyfieithu fel "seren (ffilm)". Ystyrir yr actores Eidalaidd, Lyda Borelli, fel yr *diva* sinematig cyntaf, yn dilyn ei rôl arloesol yn *Love Everlasting* (1913).

Mae edmygedd mawr o ddivas yn elfen gyffredin o'r diwylliant camp. Er enghraifft, yn y ddrama *Llwyth* gan Dafydd James, cyfeirir at y diva Cymreig Margaret Williams fel arwres camp i un o'r cymeriadau hoyw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa cerddoriaeth
Categori:Opera