Tirlithriad

ym mis Ionawr 1997]]
**Tirlithriad** yw'r term am gwymp tir, creigiau, clogwyni, neu lethrau mynydd. Mae tirlithriadau yn cyfeirio at y gwahanol fathau o symudiadau tir enfawr, megis cwympiadau creigiau , methiannau llethrau dwfn, llif llaid, a lafâu llifeiriant. Mae tirlithriadau yn digwydd mewn amrywiaeth o amgylcheddau, a nodweddir gan lethrau serth neu ysgafn, o gadwyni mynyddoedd i glogwyni arfordirol neu hyd yn oed o dan y dŵr, yn yr achos hwn fe'u gelwir yn dirlithriadau tanddwr. Disgyrchiant yw'r prif ysgogiad i dirlithriad ddigwydd, ond mae yna ffactorau eraill sy'n effeithio ar sefydlogrwydd llethrau sydd o dan amodau penodol yn golygu bod y llethr yn dueddol o fethu. Mewn llawer o achosion, mae'r tirlithriad yn cael ei achosi gan ddigwyddiad ffodus fel glaw trwm neu fflachlif, daeargryn, torri llethr i adeiladu ffordd, a llawer o rai eraill, er nad ydyn nhw bob amser yn adnabyddadwy.

Efallai mae'r enghreifft enwocaf a mwyaf trasig o dirlithiad yng Nghymru oedd trychineb Aberfan yn 1966.

## Disgrifiad
Mae tirlithriadau yn digwydd pan fydd y llethr (neu ran ohono) yn mynd trwy rai prosesau sy'n newid ei gyflwr o sefydlog i ansefydlog. Mae hyn yn ei hanfod oherwydd gostyngiad yng nghryfder  deunydd y llethr, cynnydd yn y straen  a gludir gan y deunydd, neu gyfuniad o'r ddau. Gall newid yn sefydlogrwydd llethr gael ei achosi gan nifer o ffactorau, yn gweithredu gyda'i gilydd neu ar eu pen eu hunain.

Mae llithriad ar yr wyneb yn cynhyrchu tirlithriad, fel màs o bridd a chraig sy'n gwneud disgyniad sydyn fwy neu lai i lawr llethr. Mae haen llithro neu ddadleoli'r màs tir yn gwahanu'r deunydd symudol o'r swbstrad neu'r pridd heb ei symud, yn barhaus. Gall hyd y tirlithriad amrywio, yn dibynnu ar oledd y llethr a/neu ogofa’r llethr, a chyfansoddiad màs y creigiau a’r tir sy’n llithro.

Ar ôl llithro i lawr y llethr, mae màs y cerrig a'r pridd yn ei gyfanrwydd yn cadw strwythur a chysondeb penodol. Mae'r pwynt hwn yn bwysig, oherwydd mae'n ei gwneud hi'n bosibl gwahaniaethu rhwng tirlithriadau a thirlithriadau ac eirlithriadau llaid . Mae tirlithriadau fel arfer yn cael eu hachosi gan erydiad , er bod yna achosion neu ffactorau eraill.

## Factorau
Gall tirlithriadau gael eu hachosi gan ffactorau naturiol neu anthropogenig. Mae yna nifer o achosion naturiol:

* Dirlawnder oherwydd ymdreiddiad dŵr glaw, eira yn toddi neu rewlifoedd yn toddi
* Cynnydd mewn dŵr daear neu gynnydd mewn pwysedd dŵr mandwll (er enghraifft, oherwydd ail-lenwi dyfrhaenau mewn tymhorau glawog neu drwy ymdreiddiad dŵr glaw) 
* Mwy o bwysau hydrostatig mewn craciau a thoriadau 
* Colli neu absenoldeb strwythur llystyfiant fertigol, maetholion pridd a strwythur y pridd (e.e. ar ôl tân gwyllt: tân coedwig 3-4 diwrnod)
* Erydiad blaen llethr gan afonydd neu donnau môr 
* Hindreulio ffisegol a chemegol (e.e., o rewi a dadmer dro ar ôl tro, gwresogi ac oeri, trylifiad halen i ddŵr daear, neu hydoddiad mwynau)
* Ysgwyd tir neu ddaeargrynfeydd a achosir gan ddaeargrynfeydd, a all ansefydlogi'r llethr yn uniongyrchol (er enghraifft trwy gymell hylifedd pridd) neu wanhau'r defnydd ac achosi craciau a fydd yn y pen draw yn cynhyrchu tirlithriad 
* Echdoriadau folcanig 
* Newidiadau mewn cyfansoddiad hylif mandwll;
* Newidiadau mewn tymheredd (tymhorol neu o ganlyniad i newid yn yr hinsawdd).

Mae dadleoliadau a achosir gan weithred ddynol yn cynnwys yr elfennau hyn:
* Datgoedwigo, amaethu ac adeiladwaith
* Dirgryniadau peiriannau neu draffig 
* Ffrwydron a mwyngloddio;
* Symudiadau daear (er enghraifft, newid siâp llethr neu osod llwythi newydd);
* Mewn priddoedd bas, cael gwared ar lystyfiant â gwreiddiau dwfn sy'n clymu colluvium i craigwely 
* Gweithgareddau amaethyddol neu goedwigaeth (diwydiant coed) a threfoli, sy'n newid faint o ddŵr sy'n ymdreiddio i'r pridd.

## Tirlithriadau Cymru
[bawd|250px|[Trychineb Aberfan yn 1966 pan bu tirlithiad wedi wythnosau o law cyson ar seilwaith ansefydlog tip gwaddol glo]]
### Gwaddol y Diwydiant Glo
Oherwydd hinsawdd mwyn a daeareg cymharol diysgog Cymru, prin iawn yw'r enghreifftiau o dirlithriadau mwyaf eithafol. Un enghraifft nodweddiadol Gymreig o dirlithriadau yw bod olion y diwydiant glo yn golygu, fel gydag achos trasig Aberfan, bod tirlithriadau tomeni glo dal yn broblem.

Yr achos enwocaf yw trychineb Aberfan yn 1966 pan lladdwyd 144 o bobl gan gynnwys 116 o blant Ysgol Pantglas wedi i gwastraff tomen glo y pentref lithro dros y pentref wedi cyfnod hir o law ac esgeulusdod gan y Bwrdd Glo.

Er bod y diwydiant glo wedi mynd o'r tir, mae ei heffaith dal i'w gweld. Yn sgil gorlaw Storm Dennis ym mis Chwefror 2020 cafwyd tirlithriad heb domen glo ym mhentref Tylorstown yn y Rhondda.Bu'n rhaid trin y tirlithriad i'w sefydlogi.

### Erydu Tirwedd
Achos arall o dirlithriadau Cymru yw erydu arfordirol. Gwelwyd hyn yn mis Ebrill 2021 pan gwympodd rhan o glogwyn ar draeth ym mhentref Nefyn ym Mhenrhyn Llŷn. Ni bu anafiadau, yn rannol am bod y tirlithriad wedi digwydd ar ddiwrnod tawel ond bu iddo achosi pryder.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen lleoliadau maes profedig a thechnegau astudio ar gyfer Ecoleg/Bioleg, Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear Gwefan Prifysgol Aberystwyth
* 20 Deadliest Landslides Caught On Camera ar Youtube

Categori:Amgylchedd
Categori:Daeareg
Categori:Daearyddiaeth