open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India

Dyma restr o **Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India**, yn nhrefn eu cyhoeddi felly gan UNESCO.

# Caer Agra, Agra (1983)
# Ogofâu Ajanta (1983)
# Ogofâu Ellora (1983)
# Taj Mahal (1983)
# Henebion Mahabalipuram (1984)
# Teml yr Haul, Konarak (1984)
# Parc Cenedlaethol Kaziranga (1985)
# Parc Cenedlaethol Keoladeo (1985)
# Gwarchodfa Bywyd Gwyllt Manas (1985)
# Eglwysi a chwfentau Goa (1986)
# Fatehpur Sikri (1986)
# Henebion Hampi (1986)
# Henebion Khajuraho (1986)
# Ogofâu Elephanta (1987)
# Temlau Mawr Chola (1987, 2004)
# Henebion Pattadakal (1987)
# Parc Cenedlaethol Sundarbans (1987)
# Parciau Cenedlaethol Nanda Devi a Dyffryn y Blodau (1988, 2005)
# Henebion Bwdhaidd Sanchi (1989)
# Beddrod Humayun, Delhi (1993)
# Qutub Minar a'i henebion, Delhi (1993)
# Rheilffyrdd Mynydd India (1999, 2005)
# Teml Mahabodhi, Bodh Gaya (2002)
# Cysgodfeydd Cerrig Bhimbetka (2003)
# Parc Archaeolegol Champaner-Pavagadh (2004)
# Gorsaf Chhatrapati Shivaji (Victoria Terminus), Mumbai (2004)
# Caer Goch, Delhi,(2007)

*
Hugh Laurie

Actor, digrifwr ac awdur o Loegr yw **James Hugh Calum Laurie** OBE (ganwyd 11 Mehefin 1959), a adnabwyd yn well fel **Hugh Laurie**. Mae'n adnabyddus yn y Deyrnas Unedig, Iwerddon, Awstralia, Seland Newydd a rhannau o Ewrop am ei rannau yn *Blackadder* ac am ei gydweithrediad comedi â Stephen Fry, sydd wedi cynnwys *A Bit of Fry and Laurie* a *Jeeves and Wooster*. Yn yr Unol Daleithiau a Chanada, mae'n adnabyddus yn bennaf am chwarae'r Dr Gregory House yn y ddrama feddygol *House*.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Rydychen
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Zard Kuh

Mae **Zard Kuh**, **Zardkuh** neu **Zard-e Kuh-e Bakhtiari** (Perseg: زردكوه بختياري , sy'n golygu "Mynydd Melyn") yn fynydd 4548m ag eira ar ei gopa trwy'r flwyddyn a leolir yng nghanol cadwyn mynyddoedd Zagros yn Khuzestan, Iran.

Zard Kuh yw copa uchaf y Zagros ac fe'i lleolir yn nhalaith Chahar Mahaal a Bakhtiari yn ne-orllewin Iran. Mae Afon Karun yn tarddu yn uchel yn y Zagros ger Zard Kuh.

## Gweler hefyd 
* Rhestr mynyddoedd Iran

Categori:Mynyddoedd Iran
Sefydliad Smithsonian

Mae'r **Sefydliad Smithsonian** (Saesneg: *Smithsonian Institute* neu'r "Smithsonian") yn sefydliad addysgol ac ymchwil a'r rhywdwaith  amgueddfeydd cysylltiedig. Mae'n cael ei weinyddu a'i ariannu gan llywodraeth yr Unol Daleithiau a gan yr arian a godir o asedau, cyraniadau elusennol, a'r elw o'i siopau a'i gylchgrawn. Lleolir y rhan fwyaf o'i adeiladau yn Washington, D.C., ond mae ei 19 amgueddfa, ei sŵ, a'i wyth ganolfan ymchwil ar gael yn Ninas Efrog Newydd, Virginia, Panama, a mannau eraill. Mae ganddo dros 142 miliwn o eitemau yn ei gasgliadau.

Mae'r Sefydliad Smithsonian yn cyhoeddi cylchgrawn misol o'r enw *Smithsonian*.

Rhan bwysig o waith y Smithsonian yw ariannu ymchwil mewn meysydd fel archaeoleg ac anthropoleg ledled y byd.

 

Categori:Sefydliadau 1846
Categori:Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Washington, D.C.
Altamira (ogof)

bawd|300px|Rhan o arlunwaith Altamira, cyhoeddwyd gan M. Sanz de Sautuola yn 1880

Saif **Ogof Altamira** gerllaw Santillana del Mar yn nhalaith ymreolaethol Cantabria yn (Sbaen). Yn yr ogof yma ceir arlunwaith Palaeolithig sydd gyda'r pwysicaf yn Ewrop.

Mae'r arlunwaith yn dyddio o'r cyfnodau Magdalenaidd a Solutreaidd, yn y Palaeolithig Diweddar. Darganfuwyd hwy yn 1879 gan Marcelino Sanz de Sautuola, ond bu dadlau am flynyddoedd a oeddynt yn wirioneddol yn dyddio o'r cyfnod yma; credai llawer o ysgolheigion na allai pobl Hen Oes y Cerrig fod yn gyfrifol am arlunwaith o gystal safon. Tua diwedd y 19g darganfuwyd arlunwaith tebyg yn Ffrainc. Mae dyddio carbon 14 wedi awgrymu dyddiad rhwng 15,000 a 12,000 CC. i'r lluniau yn Altamira, sef y cyfnod Magdalenaidd III.

Cyhoeddwyd yr ogof yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1985.

## Gweler hefyd 
*Diwylliant Aurignac
*Dyn Cro-Magnon
*Dyn Neanderthal
*Homo
*Ogofâu Lascaux

Categori:Cantabria
Categori:Celf gynhanesyddol
Categori:Hen Oes y Cerrig
Altamira
Categori:Safleoedd archaeolegol Sbaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Hegemoni

Blaenoriaeth neu oruchafiaeth un grŵp neu endid dros ei gymheiriaid yw **hegemoni**. Mae'r cysyniad yn aml yn awgrymu trefn a gynhelir gan normau a syniadau sydd yn cyfreithloni awdurdod yr un sydd yn goruchafu—yr **hegemon**—yn hytrach na threfn sydd yn seiliedig ar rym milwrol yn unig, ac felly mae'r rhai sydd yn israddol yn cydsynio i drefn yr hegemoni i raddau. Defnyddir y term yn enwedig yng nghyd-destun gwyddor gwleidyddiaeth a chymdeithaseg.

Tarddai'r gair hegemoni, trwy'r Saesneg *hegemony*, o'r ffurf Ladin Diweddar *hegemonia*, a ddaw yn y bôn o'r enw Groeg ἡγεμονία (*hēgemonía*), sef "awdurdod, rheolaeth, goruchafiaeth wleidyddol", sydd yn perthyn i ἡγεμών (*hēgemōn*), sef "arweinydd". Defnyddiwyd y term yng Ngroeg yr Henfyd i ddisgrifio tra-arglwyddiaeth y dinas-wladwriaethau Athen, Sparta, a Thebai ar Wlad Groeg yn y 5g a'r 4g&nbsp;CC. Dyma'r ystyr a efelychir gan ddefnydd cyfoes y term ym maes cysylltiadau rhyngwladol: trefn wleidyddol neu economaidd a reolir gan un pŵer (gwladwriaeth, ymerodraeth, cynghrair milwrol neu undeb uwchgenedlaethol), naill ai ar lefel ranbarthol (pŵer mawr) neu yn rhyngwladol (uwchbwer). Yn ôl y ddamcaniaeth realaidd, mae'r uwchbwer yn esgyn i frig y system ryngwladol drwy rym milwrol ac economaidd. Mae damcaniaethwyr neo-reolaidd, er enghraifft John J. Mearsheimer, yn dadlau taw dim ond hegemonau rhanbarthol, ac nid uwchbwerau byd-eang, sydd yn y drefn ryngwladol  gyfoes.

Mabwysiadwyd y term gan y Marcsydd Antonio Gramsci (1891–1937) i ddisgrifio monopoli gan un dosbarth cymdeithasol ar greu a throsglwyddo gwerthoedd cymdeithasol. Defnyddir yr ystyr honno hefyd yn namcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol a maes economi wleidyddol ryngwladol, gan Farcswyr a damcaniaethwyr beirniadol, i ddisgrifio trefnau o'r fath yn y system ryngwladol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth Farcsaidd
Categori:Ffurfiau llywodraeth
Categori:Geirfa cymdeithaseg
Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Trefn ryngwladol
Arbil (talaith)

bawd|200px
bawd|200px
Mae **Arbīl** (Arabeg: أربيل, Cyrdeg: هه‌ولێر *Hewlêr*; hefyd **Irbil** neu **Erbil**) yn dalaith yn Irac a leolir yng ngogledd-ddwyrain y wlad. Fe'i henwir ar ôl dinas Arbil (Erbil/Irbil), ei phrifddinas.

200px|bawd|dim|Lleoliad Talaith Arbil yn Irac

Mae gan dalaith Arbil arwynebedd o 14428&nbsp;km sgwar, gyda phoblogaeth o tua 1,425,000 (2001). Mae mwyafrif y boblogaeth yn Cyrdiaid gyda lleiafrifoedd o Assyriaid, Arabiaid a Turkomanwyr. Ers 1974, mae talaith Arbil yn rhan o Ranbarth Cyrdaidd Ymreolaethol gogledd Irac.

Amaethyddiaeth yw asgwrn cefn yr economi gyda rhywfaint o gynhyrchu olew.

Ar hyn o bryd mae tua 3,000 o filwyr o Dde Corea yn gwasnanaethu yno.

## Gweler hefyd
* Arbil - prifddinas y dalaith
* Shanidar - safle archaeolegol Paleolithig lle darganfuwyd gweddillion Neanderthal

Categori:Cyrdistan Iracaidd
Categori:Taleithiau Irac
Jac Jones

Darlunudd llyfrau plant Cymraeg yw **Jac Jones** (ganed 1 Mawrth 1943).

Fe'i ganed yng Ngwalchmai, Ynys Môn, ac fe'i magwyd ym Mryste tan yn 7 oed, cyn symud yn ôl i Walchmai. Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Gwalchmai ac Ysgol Uwchradd Llangefni.

Mae wedi darlunio llyfrau i blant ers canol y 70au. Enillodd wobr Tir na n-Og deirgwaith, ym 1989, 1990 a 1998. Yn 2000, ysgrifennodd yn ogystal â darlunio, llyfr yn Gymraeg ac yn Saesneg – *Betsan a’r Bwlis* ac *Alison and the Bully Monsters*. Ymysg ei ddarlunwaith mae'r llyfrau *Penillion y Plant*, *Trysorfa* gan T. Llew Jones a nifer fawr o lyfrau Mary Vaughan Jones a chymeriadau iconig megis *Sali Mali* a *Jac y Jwc*. Addas felly oedd iddo ennill Tlws Mary Vaughan Jones yn 2012, tlws a gyflwynir i rhywun sydd wedi gwneud cyfraniad arbenig i lenyddiaeth plant Cymraeg.

Mae hefyd wedi dylunio cloriau ar gyfer albymau ac EPs, yn cynnwys recordiau gan Brân, Leah Owen, Edward H. Dafis, Dafydd Iwan, Tecwyn Ifan a nifer o artistiaid eraill.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* http://wbd.wbc.org.uk/PAL/?action=authori&authorid=66&PHPSESSID=b93127d77b204d98580efeb948d86a22  Proffil ar wefan 'Plant ar-lein'
* http://www.cllc.org.uk/PAL2002/Plant_Ar_Lein_2002/PDF/AA-JacJones.pdf  Taflen Adnabod Arlunudd Cyngor Llyfrau Cymru

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Darlunwyr o Gymru
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
Mary Vaughan Jones

Athrawes a nofelydd plant Cymraeg oedd **Mary Vaughan Jones** (28 Mai 1918 - Chwefror 1983). Mae'n adnabyddus am ei storiau i blant ifanc yn cynnwys Sali Mali a'i ffrindiau.

Ganwyd yn Wigfa, Maenan ger Llanrwst.. Bu farw yn 1983 yn ardal Rhuddlan, Clwyd.

## Bywgraffiad
Ysgrifennodd tua deugain o lyfrau dros ei hoes, gan gyfrannu'n gyson i faes llenyddiaeth plant a cylchgronnau'r Urdd.
Yn ystod ei gyrfa fel athrawes, dysgodd yn:
* Ysgol Gynradd Cwm Penanner (1940–1943)
* Ysgol Lluest Aberystwyth (1943–1949)
* Ysgol Baratoad Aber-mad (1949–1953)
* Ysgol Gymraeg Aberystwyth (1953–1958)
* Darilthydd yng Ngholeg y Normal, Bangor (1958–1972)

Sefydlwyd gwobr er mwyn coffáu ei chyfraniad i lenyddiaeth.

## Gwaith 
* *Cyfres Darllen Stori: 1. Sali Mali* (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1969)
* *Cyfres Darllen Stori: 2. Y Pry Bach Tew* (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1969)
* *Cyfres Darllen Stori: 3. Annwyd y Pry Bach Tew* (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1972)
* *Cyfres Darllen Stori: 4. Jaci Soch* (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1969)
* *Cyfres Darllen Stori: 5: Tomos Caradog*, 1969
* *Cyfres Darllen Stori: 7. Pastai Tomos Caradog* (Cyhoeddwyd yn wreiddiol yn Ebrill 1997)
* *Cyfres Darllen Stori: 8. Morgan a Magi Ann* (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1975, ac wedyn yn 2002)
* *Cyfres Darllen Stori: 9. Siencyn* (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1975)
* *Cyfres Darllen Stori: Bobi Jo* (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1976)
* *Llyfrau Dau Dau: Rhigymau Jac y Jwc*
* *Llyfrau Dau Dau: Llyfr Bach Jac y Jwc*
* *Llyfrau Dau Dau: Llyfr Mawr Jac y Jwc*
* *Llyfrau Dau Dau: Llyfr Bach Nicw Nacw*
* *Llyfrau Dau Dau: Llyfr Mawr Nicw Nacw*
* *Llyfrau Dau Dau: Llyfr Bach Dwmplen Malwoden*
* *Llyfrau Dau Dau: Llyfr Mawr Dwmplen Malwoden*
* *Llyfrau Dau Dau: Llyfr Bach Guto*
* *Llyfrau Dau Dau: Llyfr Mawr Guto*
* *Llyfrau Dau Dau: Llyfr Mawr Culhwch*
* *Llyfrau Dau Dau: Storïau Llafar 1*
* *Llyfrau Dau Dau: Canllaw Athrawon*
* *Cynllun y Porth: Ni ein Hunain - Y Goeden*
* *Y Dynion Bach Od*
* *Ben y Garddwr a Storïau Eraill* (Enillydd Gwobr Tir na n-Og 1989)
* *Sami Seimon a Storïau Eraill*
* ''Begw'r Iâr yn Mynd am Dro'' (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1980)

Ail-gyhoeddir y llyfrau rhain gan Gymdeithas Lyfrau Ceredigion. Seilir nifer o lyfrau newydd ar Sali Mali a'i chymeriadau eraill, er enghraifft: ''Sali Mali a'r Ceffyl Gwyllt'', Dylan Williams, 2006. Seilir nifer o raglenni teledu a chynnyrch cysylltiedig ar ei chymeriadau hefyd gan S4C. Darlunwyr y lluniau gwreiddiol yn lyfrau Mary Vaughan Jones gan Jac Jones.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Mwy o wybodaeth a llyfrau.

Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Llanddoged a Maenan
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Tony Bianchi

Awdur, llenor a golygydd oedd **Tony Bianchi** (5 Ebrill 1952 – 2 Gorffennaf 2017) a ddaeth yn Brif Lenor yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2015.

Ganed Bianchi yn North Shields, Northumberland, addysgwyd ef yno ac yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan lle dysgodd yr iaith Gymraeg. Bu'n byw yn Llanbedr Pont Steffan, Cei Conna ac Aberystwyth am gyfnod cyn symud i Gaerdydd. Roedd yn bennaeth yr adran Lenyddiaeth yn Nghyngor Celfyddydau Cymru hyd 2002. Yn fwy diweddar, bu'n awdur llawrydd, ymgynghorydd, cyfieithydd, ac yn cynghori Cyngor Celfyddydau yr Alban.

Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yn 2007 am ei lyfr *Pryfeta* a'r Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Meifod 2015 am y nofel *Dwy Farwolaeth Endaf Rowlands*. Cafodd ei lyfr *Esgyrn Bach* ei restru ar restr-hir Llyfr y Flwyddyn 2007. Cyhoeddodd ei nofel gyntaf yn Saesneg, *Bumping* (Alcemi) yn Mai 2010 a fe'i dewiswyd i restr-hir Gwobr Portico.

## Bywyd personol
Roedd yn byw ym Mhontcanna, Caerdydd gyda'i gymar, Ruth. Roedd yn dad i ddwy ferch, ac yn dad-cu.

## Llyfryddiaeth 
* *Richard Vaughan* (Gwasg Prifysgol Cymru, Mawrth 1984)
* *Blodeugerdd Barddas o Farddoniaeth Gyfoes* (Gol.) (Cyhoeddiadau Barddas, Medi 2005)
* *Esgyrn Bach* (Y Lolfa, Chwefror 2006) (a'i gyfieithiad *The Bone Pickers*)
* *Pryfeta* (Y Lolfa, Awst 2006) (a'i gyfieithiad *Daniel’s Beetles*)
* *Chwilio am Sebastian Pierce* (Gwasg Gomer, Hydref 2009) (a'i gyfieithiad *Seeking Sebastian Pierce*)
* *Cyffesion Geordie Oddi Cartref* (Gwasg Gomer, Mehefin 2010)
* *Bumping* (Alcemi, 2010)
* *Ras Olaf Harri Selwyn* (Gwasg Gomer, Gorffennaf 2012) (a'i gyfieithiad *Harri Selwyn’s Last Race*)
* *Cariad Pur?* (Cyfrannwr) (Gwasg y Bwthyn, Rhagfyr 2014)
* *Dwy Farwolaeth Endaf Rowlands* (Gwasg Gomer, Awst 2015)
* *Sol a Lara* (Gwasg Gomer, 2016)

## Dolenni allanol 
*  Pwt ar wefan Cyngor Celfyddydau'r Alban 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Northumberland
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon a'r Cylch 1979

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon a'r Cylch 1979''' yng Nghaernarfon.

Rhoddwyd y gadair gan Eryl Owen-Jones (Siôn Eryl), cyfreithiwr a chyn-glerc y Cyngor Sir a Llys Chwarter Sir Gaernarfon, ond ataliwyd hi gan credai y beirnaid nad oedd neb yn deilwng.

Gwobrwywyd y Goron yn y lle cyntaf i T. James Jones (Jim Parc Nest), ond bu raid iddo ilio'r Goron wedi iddi ddod yn amlwg iddo gydweithio â bardd arall.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaernarfon

Caernarfon 1979
1979, Caernarfon
1979
Categori:1979 yng Nghymru
Basra (talaith)

Mae **talaith Basra**, neu **talaith Al-Basrah**, yn dalaith yn ne Irac, gyda arwynebedd tir o 19070&nbsp;km sgwar a phoblogaeth o tua 2,600,000 (amcangyfrif 2003). Ei phrifddinas yw Basra, dinas ail fwyaf y wlad; mae dinasoedd mawr eraill yn cynnwys Corna, Az Zubayr, Umm Qasr ac Abu Al Khaseeb. Mae'r dalaith yn ffinio â Coweit i'r de ac Iran i'r dwyrain.

200px|bawd|dim|Lleoliad Talaith Basra yn Irac

Mae'r mwyafrif llethol o'r trigolion yn Fwslemiaid Shia Arabaidd.

## Daearyddiaeth
Mae talaith Basra yn gorwedd ar Y Gwlff lle ceir stribyn o arfordir cul rhwng Ciwait ac Iran; Umm Qasr yw'r prif borthladd. Yng ngogledd y dalaith mae afonydd Ewffrates a Tigris yn uno i ffyrfio'r Shatt al-Arab. Mae'r corsdir o'i gwmpas yn gartref i Arabiaid y Corsdir ers canrifoedd lawer.

## Hanes
### Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf
Yn hanesyddol, dan Ymerodraeth yr Otomaniaid, roedd talaith Basra yn cynnwys tiriogaeth gwladwriaeth bresennol Coweit (nad oedd ond tref fechan ddinod ar y pryd). Ar ôl dwyn y diriogaeth oddi ar yr Ottomaniaid yn sgîl y Rhyfel Byd Cyntaf, cyfunodd Prydain hen daleithiau Ottomanaidd (*vilayets*) Basra, Baghdad a Mosul i ffurfio gwladwriaeth newydd Irac, a reolwyd gan Brydain trwy fandad Cynghrair y Cenhedloedd. Roedd Coweit eisoes wedi dod yn *protectorate* dan Brydain yn fuan cyn i'r Rhyfel Byd Cyntaf dorri allan.

### Ar ôl cwymp y llywodraeth Ba'ath
Talaith Basra yw'r rhan o Irac a roddwyd i luoedd milwrol Prydain oresgyn a rheoli yn Rhyfel Irac. Hyd yn hyn mae dros 160 o filwyr Prydeinig wedi coll eu bywydau yn y dalaith.

Mae cynnig i uno Basra â'r taleithiau cyfagos Dhi Qar a Maysan i ffurfio talaith dde-ddwyreiniol mewn ffederaliaeth Iracaidd newydd yn cael ei drafod ers 2005.

Categori:Taleithiau Irac
Rhodd Mam (nofel)

:*Erthygl am nofel gan Mary Annes Payne yw hon. Gweler hefyd Rhodd Mam.*

Nofel gan Mary Annes Payne yw ***Rhodd Mam***, a enillodd iddi Y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007. Cyhoeddwyd yn 2007 gan Wasg Gomer. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Nofel sy'n bortread dirdynnol, ond cyforiog o hiwmor du, o deulu sydd ar chwâl yn llwyr, ac ymgais un ferch fach i wneud synnwyr o anhrefn ei phlentyndod. O ganol y trybini, mae darlun llawn afiaith a direidi yn dod i'r amlwg.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrolau'r Fedal Ryddiaith
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Categori:Nofelau 2007
Categori:Nofelau Cymraeg
Antoni Gaudí

Pensaer o Gatalwnia oedd **Antoni Gaudí i Cornet** (25 Mehefin 1852 – 10 Mehefin 1926).

Ganed ef yn Reus, ac astudiodd yn yr Escuela Técnica Superior de Arquitectura, Barcelona, lle graddiodd yn 1878. Gweithiodd yn ninas Barcelona am flynyddoedd, a bu'n gyfrifol am nifer o adeiladau byd-enwog yno, yn cynnwys eglwys y Sagrada Família a'r Casa Milà.

Ar 7 Mehefin 1926, roedd Antoni Gaudí yn croesi stryd ym Marcelona pan darawyd ef gan dram, a bu farw yn yr ysbyty dri diwrnod yn ddiweddarach.

Yn 1984 a 2005 cyhoeddwyd nifer o'i weithiau, (Park Güell a Palau Güell, Casa Milá, Casa Batlló, casa Vicens a'r Sagrada Família yn Barcelona a'r Cripta de la Colonia Güell yn Santa Coloma de Cervelló), yn Safle Treftadaeth y Byd.

## Gweithiau 
[bawd|[Templo Expiatorio de la Sagrada Familia, Barcelona]]
*Casa Vicens (Barcelona)
*Finca Güell (Barcelona)
*El Capricho (Comillas, Cantabria)
*Templo Expiatorio de la Sagrada Familia (Barcelona)
*Casa Milà (La Pedrera) (Barcelona)
*Casa Batlló (Barcelona)
*Palacio Güell (Barcelona)
*Parque Güell (Barcelona)
*Casa Calvet (Barcelona)
*Colegio Teresiano (Barcelona)
*Palacio Episcopal (Astorga)
*Casa Botines (León)
*Cripta de la Colonia Güell (Santa Coloma de Cervelló)
*Bellesguard (Barcelona)
*Restauración de la Catedral (Palma de Mallorca)
*Hotel Atracción (Efrog Newydd)

Delwedd:Sagrada Familia in Barcelona.jpg|Casa Batlló
Delwedd:Palau Güell 17-05-2009 12-26-16.JPG|Palacio Guel
Delwedd:Casa Vicens (Barcelona) - 3.jpg|Casa Vicens
Delwedd:Capricho gaudi 201108.jpg|El Capricho
Delwedd:BCN-ParcGuell-4898.jpg|Park Güell
Delwedd:Casabotines.jpg|Casa Botines

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth
### Cyffredinol 
* Bassegoda (Joan), *Gaudí*, Barcelona, Salvat, 1988, ISBN 84-345-8205-8

### Gwefannau
* Patrimoni.gencat, ''L'obra de Gaudí*
*  Artcyclopedia
*  Gaudí et Art nouveau en Catalogne
* *Gaudí, arquitecte i artesà''  (video)

Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Penseiri o Gatalwnia
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Taleithiau Irac

Rhennir Irac yn 18 talaith (Arabeg: *muhafazah*):

#Baghdād (بغداد)
#Salāh ad-Dīn (صلاح الدين)
#Diyālā (ديالى)
#Wāsit (واسط)
#Maysān (ميسان)
#Al-Basrah (البصرة)
#Dhī Qār (ذي قار)
#Al-Muthannā (المثنى)
#Al-Qādisiyyah (القادسية)

Bābil (بابل)
Al-Karbalā' (كربلاء)
An-Najaf (النجف)
Al-Anbar (الأنبار)
Nīnawā (نينوى)
Dahūk (دهوك)
Arbīl (أربيل)
Kirkuk (neu At-Ta'mim) (التاميم)
As-Sulaymāniyyah (السليمانية)

Sefydlwyd y taleithiau presennol yn 1976.
Cymdeithas Lyfrau Ceredigion

bawd|150px|Logo Cymdeithas Lyfrau Ceredigion

Sefydlwyd **Cymdeithas Lyfrau Ceredigion** (*CLC*) yn 1954. Y rheolwr yw Dylan Williams. Maent yn arbenigo mewn argraffu llyfrau â diddordeb i Geredigion, a llyfrau plant yn y Gymraeg, gan gynnwys addasiadau o lyfrau mewn ieithoedd eraill a llyfrau gwreiddiol. Prynodd Cymdeithas Lyfrau Ceredigion y cwmni recordiau *Welsh Teldisc*, tua 1974 gan etifeddu catalog o recordiau a hawliau caneuon gan artistaid amrywiol gan gynnwys Dafydd Iwan, Jac a Wil, Triawd y Coleg, Ritchie Thomas, a Hogia Llandegai.

Daeth Cymdeithas Lyfrau Ceredigion i ben yn 2009, pan brynwyd y wasg gan Wasg Gomer.

## Gwobrau ac Anrhydeddau
### Gwobrau'r Diwydiant Cyhoeddi
* 2005 - Gwerthwr Gorau – Plant, *Jac y Jwc ar y Fferm*, Dylan Williams a Gordon Jones
* 2007 - Cynllun Clawr Gorau'r Nadolig, *Hogan Mam, Babi Jam*, Emily Huws
* 2007 - Dylunio a Chynhyrchu, *Y Golygiadur*, Rhiannon Ifans

## Dolenni allanol 
* Dogfenni ar gael  ar Rwydwaith Archifau Cymru

Categori:Ceredigion
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1954
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Dadsefydliadau 2009
Shanidar

bawd|300px|Golygfa ar Ogof Shanidar (gwelir dau ddyn o flaen y fynedfa, sy'n dangos maint yr ogof)
Mae safle archaeolegol Ogof **Shanidar** yn gorwedd yn nhroedfryniau Mynyddoedd Zagros yn nhalaith Arbil, gogledd-ddwyrain Irac. Cafodd ei gloddio rhwng 1957-1961 gan Ralph Solecki a'i dîm o Brifysgol Columbia. Yno y cafwyd yr enghreifftiau cyntaf o ysgerbydau oedolion Neanderthal yn Irac, sy'n dyddio o tua 60-80,000 o flynyddoedd yn ôl.

Cafwyd hyd i naw ysgerbwd Neanderthal yn y rhan o'r ogof anferth a gloddiwyd. Roedd eu hoedran a'u cyflwr yn amrywio (cawsant eu henwi yn Shanidar I - IX). Y pwysicaf o'r rhain yw Shanidar I a Shanidar IV (gweler isod).

Mae'r gweddillion pwysig hyn yn awgrymu'n gryf fod gan y Neandertaliaid ddefodau claddu, yn claddu eu meirw gyda blodau, a bod aelodau eraill o'r grŵp yn gofalu am unigolion clwyfedig. Mae hyn yn dystiolaeth sy'n gwrthdroi'n llwyr yr hen syniad am y Neandertaliaid fel creaduriaid cyntefig, lled-ddynol. Dim ond un ysgerbwd cyfan a chastiau plaster o'r lleill sydd i'w cael heddiw, yn y Sefydliad Smithsonian, ac ofnir fod y gweddillion a adawyd yn Irac ar wasgar heddiw.

## Y gweddillion 
### Shanidar I 
250px|bawd|Penglog "Shanidar I"
Roedd Shanidar I yn ddyn Neanderthal hŷn, a alwyd yn ‘Nandy’ gan ei gloddwyr. Roedd tua 40-50 oed, oedran barchus i ddyn Neanderthal sy'n cyfateb i oedran o tua 80 heddiw, ac mae ei sgerbwd yn dangos iddo ddioddef anafiadau difrifol. Rywbryd yn ystod ei fywyd cafodd ei daro'n arw ar ochr chwith ei wyneb a'i adawodd yn ddall neu led-ddall yn ei lygad chwith. Roedd ei fraich dde wedi cael ei dorri mewn sawl man ac wedi trwsio ond gan ei adael heb ddefnydd llawn o'i law dde a'i fraich. Yn ogystal byddai'n dioddef paralysis ar ei ochr dde ac yn methu cerdded yn iawn. Cafodd yr anafiadau hyn ymhell cyn ei farwolaeth, ac oherwydd hynny mae archaeolegwyr fforensig yn dadlau bod y Neandertaliaid eraill wedi gofalu amdano, sy'n dangos yn ei dro fod gan y bobl hynafol hyn "ymwybyddiaeth gymdeithasol" ac yn gofalu am unigolion yn eu grŵp.

### Shanidar IV 
Adnabyddir Shanidar IV fel "claddedigaeth y blodau". Dyma'r ysgerbwd sy'n dangos y dystiolaeth orau am fodolaeth defodau claddu ymhlith y Neandertaliaid. Mae'n sgerbwd oedolyn gwrywaidd tua 30-45 oed a gladdiwyd ar ei ochr chwith mewn osgo fel *foetus*. Wyth mlynedd ar ôl ei ddarganfod cafwyd hyd i olion sy'n awgrymu fod blodau cyfan (neu eu pennau) wedi eu claddu gyda'r corff. Ar ben hynny mae dadansoddiad o'r neithdar yn awgrymu fod y blodau yn cael eu dewis am eu priodoleddau meddygol; yr amlycaf oedd milddail (neu 'llysiau gwaedlif'). Arweiniodd y ffaith hynny at y ddamcaniaeth fod yr unigolyn yn shaman o ryw fath, ac efallai'n "meddyg gwlad" neu "*medicine man*" i Neandertaliaid Shanidar. Fodd bynnag mae arbenigwyr eraill yn awgrymu y gallai anifeiliaid tebyg i gerbils fod yn gyfrifol am bresenoldeb y blodau.

## Cyfeiriadau 

## Dolen allanol 
* Tudalennau Shanidar y Smithsonian 

Categori:Cynhanes Asia
Categori:Hen Oes y Cerrig
Categori:Ogofâu Irac
Categori:Safleoedd archaeolegol Irac
Mary Annes Payne

Nofelydd o Ynys Môn yw **Mary Annes Payne**. Bu'n dysgu Saesneg i ffoaduriaid y Cychod o Fietnam yn yr Alban ac ym Mhowys, cyn dychwelyd i Fôn, lle treuliodd gyfnod fel athrawes anghenion arbennig. Wedi rhoi'r gorau i ddysgu, mae hi nawr yn awdur.

Ei nofel gyntaf oedd *Hogyn Syrcas*, ac enillodd ei hail lyfr, sef  *Rhodd Mam*, Y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007.

## Llyfryddiaeth 
* *Hogyn Syrcas* (Gwasg Gomer, Mawrth 2003)
* *Rhodd Mam* (Gwasg Gomer, Awst 2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Ynys Môn
Y Llosgi

bawd|150px|Clawr **Y Llosgi**.
Nofel gan Robat Gruffudd yw ***Y Llosgi*** a enillodd iddi Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1986.

Mae uchel swyddog Cyngor Datblygu Cymru yn canfod bod ei BMW newydd sbon wedi'i losgi, wedi iddo wario nosos ym mwthyn ei gariad.

Categori:Llyfrau Cymreig 1986
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau 1986
Categori:Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Reus

Mae **Reus** yn ddinas yn Nhalaith Tarragona, Catalwnia. Saif rhyw 14&nbsp;km o Tarragona, rhwng 114 a 142 medr uwch lefel y môr. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 104,835. Mae yno faes awyr, gyda chysylltiadau â  Madrid, Llundain, Glasgow, Lerpwl, Dulyn a Frankfurt.

### Pobl enwog o Reus
* Y Cadfridog Juan Prim
* Marià Fortuny 
* Antoni Gaudí

170px|bawd|dim|Baner Reus
[bawd|280px|dim|Cofgolofn [Juan Prim]]
bawd|dim|Y plaza Mercadal a neuadd y ddinas

Categori:Talaith Tarragona
Categori:Dinasoedd Sbaen
Clara Novello Davies

Cantores oedd **Clara Novello Davies** a aned yn Nhreganna, Caerdydd (7 Ebrill 1861 – 1 Mawrth 1943). Roedd hi'n fam i'r actor a'r cyfansoddwr Ivor Novello a'r pianydd Marie Novello. Ffurfiodd gôr merched a deithiodd y byd, dysgodd lawer o gantorion a ddaeth yn safonol a sgwennodd hunangofiant yn 1940: *The Life I have Loved*.

## Magwraeth
Fe'i ganed i Jacob Davies a'i wraig Margaret, yn Nhreganna. Fe'i henwyd ar ôl y gantores enwog Clara Anastasia, merch Vincent Novello. Derbyniodd wersi cerdd gan ei thad a gan Dr. Frost, Frederick Atkins, Caerdydd, a Dr. Charles Williams, organydd Eglwys Gadeiriol Llandaf. Yn ferch ifanc, penodwyd hi'n gyfeilyddes Côr Undebol Caerdydd a'r Côr Rhuban Glas, a oedd yn cael ei arwain gan ei thad. Bu Côr Rhuban Glas yn hynod o lwyddiannus yng nghystadlaethau'r Palas Grisial.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Gaerdydd
Fayzabad (Affganistan)

:*Mae hon yn erthygl am y ddinas yn Affganistan. Gweler hefyd Faizabad (India) a Faizabad (Tajicistan).*

**Fayzabad** (neu **Feyzabad** neu **Faizabad**) yw dinas fwyaf a phrifddinas talaith Badakhshan yng ngogledd-ddwyrain Affganistan, gyda phoblogaeth o tua 50,000 o bobl. Mae'r mwyafrif yn farsiandiwyr neu ffermwyr.

Mae'r ddinas yn gorwedd ar uchder o 3,920 troedfedd. Saif ar lan dde Afon Kokcha, sy'n llifo mewn gwely cul a syrth. Mae bryniau yn codi tua 2,000 troedfedd i fyny y tu ôl i'r dref. Mae'r hinsawdd yn boeth iawn yn yr haf ac yn oer yn y gaeaf.

### Hanes 
Cafodd Fayzabad ei dinistrio'n llwyr gan Murad Beg yn 1829. Ailgodwyd y ddinas gan Faiz Muhammad Khan, tra'n llywodraethwr y dalaith, yn 1865.

Codwyd maes awyr milwrol ar gyrion y ddinas gan y Rwsiaid; fe'i defnyddir bellach gan lluoedd arfog rhyngwladol yn Affganistan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Affganistan
Rob Lewis

Awdur plant yw **Rob Lewis** (ganed 16 Gorffennaf 1962, yn Llundain) magwyd ef yn Nolgellau a Bath.

## Gwaith 
### Llyfrau Plant 
#### Saesneg
* *Hello Mr Scarecrow*, Mehefin 1987 (Macdonald)
* *Great Granny Robbery*, Mehefin 1987 (Macdonald)
* *Friska, the Sheep That Was Too Small*, Hydref 1987 (Simon & Schuster Education)
* *Picture Books: Set B - The White Bicycle*, Chwefror 1988 (Hodder Wayland)
* *Picture Books: Set B - Come Back Hercules*, Hydref 1989 (Hodder Wayland)
* ''Henrietta's First Winter*, Mai 1990 (Bodley Head)
* *A Scary Story Night*, Hydref 1990 (Hodder Wayland)
* *Picture Books: Set B - Ollie's Song*, Hydref 1990 (Hodder Wayland)
* *Small Change  *, Mawrth 1991 (Bodley Head)
* *Tidy Up Trevor*, Ebrill 1993 (Red Fox)
* *Jake's Birthday*, Chwefror 1994 (Red Fox)
* *Lazy Daisy*, Mehefin 1994 (Bodley Head)
* *Brothers and Sisters* Gorffennaf 1994 (Hodder Wayland)
* *Mr. Dunfilling and the Cavity of Doom*, Awst 1994 (Hodder Wayland)
* *Johnny's in Love*, Ebrill 1995 (Hodder Wayland)
* *Mr. Dunfilling and the Denture Adventure*, Mai 1996 (Hodder Wayland)
* *Hide-And-Seek with Grandpa*, Ebrill 1997 (Mondo Publishing)
* *Grandpa Comes to Stay*, Ebrill 1997 (Mondo Publishing)
* *Grandpa on Holiday*, Tachwedd 1997 (Mondo Publishing)
* *Mr. Dunfilling and the Tasty Paste*, Ebrill 1998 (Hodder Wayland)
* *Too Much Trouble for Grandpa*, Mehefin 1998 (Mondo Publishing)
* *Grandpa at the Beach*, Mehefin 1998 (Mondo Publishing)
* *Try Again Trevor*, Tachwedd 1998 (Red Fox)
* *Friends*, Rhagfyr 1999 (Bodley Head)
* *Friends Together*, Chwefror 2000 (Bodley Head)
* *The Lord is My Shepherd: Psalm 23 *, Ionawr 2001 (Lion)
* *Totally Trevor*, Awst 2001 (Red Fox)
* *Bye, Bye Bozwell Bear*, Ebrill 2002 (Red Fox)
* *Hoppers Series: Cold Jac*, Rhagfyr 2002 (Pont books)
* *Trevor’s Boat Hunt*, Medi 2003 (Red Fox)
* *Brothers and Sisters*, Mehefin 2004 (Hodder)
* *Hoppers Series: What’s Up, Jac?*, Mawrth 2005 (Pont books)
* *Hoppers Series: It’s Gone, Jac!*, Gorffennaf 2006 (Pont books)
* *Wolf Goes to Sea*, Mawrth 2008 (Pont books)
* *Three Little Sheep*, Tachwedd 2010 (Pont Books)

#### Cymraeg
* *Cyfres Llyffantod: O Diolch, Nain!*, Rhagfyr 2002 (Gwasg Gomer)
* *Cyfres Llyffantod: Beth Sy, Jac?*, Mawrth 2005 (Gwasg Gomer)
* *Cyfres Llyffantod: Ble Mae E, Jac?*, Gorffennaf 2006 (Gwasg Gomer)
* *Blaidd yn Mynd i'r Môr*, Mawrth 2008 (Gwasg Gomer)
* *Tair Dafad Fach*, Tachwedd 2010 (Gwasg Gomer)

## Gwobrau ac Anrhydeddau 
* Gwobr Tir na n-Og 2003 ar gyfer *Cold Jac*.
* Gwobr Tir na n-Og 2011 ar gyfer *Three Little Sheep''.

## Dolenni Allanol 
* http://www.cllc.org.uk/graphix/pdfs/AA_RobLewis.pdf  Taflen Adnabod Awdur y Cyngor Llyfrau

Lewis, Rob
Lewis, Rob
Herat (talaith)

Mae **Herat** (Perseg: هرات) yn un o 34 talaith Affganistan. Gyda'r taleithiau cyfagos Badghis, Farah, a Ghor, mae'n ffurfio rhanbarth gogledd-orllewin Affganistan. I'r gorllewin mae'n ffinio ag Iran. Ei phrifddinas a chanolfan weinyddol yw dinas Herat. Mae gan y dalaith boblogaeth o tua 1,182,000 o bobl.

200px|bawd|dim|Lleoliad Talaith Herat yn Affganistan

Y prif afonydd yn y dalaith yw'r Hari Rud ac Afon Adraskan. I'r dwyrain ceir mynyddoedd Hazara. Ceir mynyddoedd uchel i'r dwyrain a'r gogledd.

Ers cannoedd o flynyddoedd mae'r dalaith yn groesfan bwysig gyda ffyrdd yn arwain i Mashhad i'r gorllewin, yn Iran, i Kabul i'r dwyrain ac i Kandahar i'r de.

Yn ddiwylliannol mae gan y dalaith gysylltiadau cryf ag Iran. Siaredir Dari (sy'n agos iawn i'r iaith Berseg) gan y mwyafrif.

Herat oedd un o'r rhannau cyntaf o'r wlad i gael ei goresgyn gan yr Undeb Sofietaidd.

## Ardaloedd 
dde|bawd|250px|Map o Dalaith Herat
* Adraskan (ardal)
* Chishti sharif (ardal)
* Farsi (ardal)
* Ghoryan (ardal)
* Gulran (ardal)
* Guzara (ardal)
* Injil (ardal)
* Karukh (ardal)
* Kohsan (ardal)
* Kushk (ardal)
* Kushki Kuhna (ardal)
* Obe (ardal)
* Pashtun Zarghun (ardal)
* Shindand (ardal)
* Zinda Jan (ardal)

Categori:Taleithiau Affganistan
Herat

Mae **Herat** yn ddinas hynafol yng ngorllewin Affganistan a phrifddinas a chanolfan weinyddol talaith Herat. Mae'n gorwedd 3,026 troedfedd uwch lefel y môr mewn dyffryn ffrwythlon ar lan afon Hari Rud, sy'n llifo i lawr o fynyddoedd canolbarth Affganistan ac ymlaen i anialwch Kara-Kum yn Tyrcmenistan. Mae'n 407 milltir o Kandahar, i'r de, a 469 milltir o'r brifddinas Kabul, i'r dwyrain.

Herat yw dinas drydydd fwyaf Affganistan, gyda phoblogaeth o 349,000 (amcangyfrifiad, 2006). Tajiciaid a/neu Fārsīwāns sy'n ffurfio mwyafrid y boblogaeth, gyda Pashtuniaid, Hazariaid, Uzbekiaid ac eraill yn lleiafrifoedd bychain. Mae pawb yn y ddinas yn siarad Perseg, yn ogystal ag ieithoedd eraill yn ôl eu grŵp ethnig.

Lleolir Herat ar groesfan ar yr hen lwybrau masnach, fel Llwybr y Sidan, sy'n cysylltu India, Tsieina, y Dwyrain Canol, Canolbarth Asia ac Ewrop. Mae'r ffyrdd o Herāt i Iran, Tyrcmenistan, Mazari Sharif a Kandahar yn dal i fod yn bwysig heddiw.

Sefydlodd Alecsander Fawr ddinas ar y safle a enwyd yn *Alexandria Arion* (*Arion* oedd yr enw Groeg a Lladin am yr Hari Rud). Hyd heddiw, dominyddir y ddinas gan adfeilion y ddinas gaerog a gododd yno. Ar ôl marwolaeth Alecsander, pasiodd Herat trwy ddwylo'r Seleuciaid, y Parthiaid, a'r Sassaniaid. Ar ôl cwymp ymerodraeth y Sassaniaid cafodd ei cipio gan yr Arabiaid yn 661 a daeth yn un o ddinasoedd disgleiriaf y byd Islamaidd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn enwog am ei dysg, ei llenorion a'i gwin, ac roedd yn cael ei hadnabod fel "Perl Khorasan".

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Affganistan
Nimruz

Mae **Nimruz** neu **Nimroz** (Balochi/Pashto: نیمروز) yn un o 34 talaith Affganistan. Fe'i lleolir yn ne-orllewin Affganistan ar y ffin ag Iran a Pacistan. Mae gan Nimruz arwynebedd tir o tua 41,000&nbsp;km² a phoblogaeth o tua 149,000 (amcangyfriad, 2002). Nimroz yw'r dalaith leiaf poblog yn y wlad gan fod cyfran mawr o'r tir yn anial neu led-anial. Mae'r mwyafrif yn bobl  Pashtoon, gyda lleiafrif o bobl Balochi. Pashto yw'r brif iaith gyda Balochi a Dari yn cael eu siarad hefyd. Zaranj yw prifddinas y dalaith a'r unig drigfa fawr.

Mae Afon Helmand yn llifo o dalaith Helmand i Nimruz lle mae'n troi i'r gorllewin ac yna i'r gogledd-orllewin i ymgolli yn llyn corsiog Halmun Helmand, ar y ffin ag Iran.

200px|bawd|dim|Lleoliad Talaith Nimruz yn Affganistan

## Ardaloedd
*Chahar Burjak
*Chakhansur
*Kang (ardal)
*Khash Rod
*Zaranj (prifddinas)

## Trefi a phentrefi
*Chakhansur
*Zaranj


Categori:Taleithiau Affganistan
Bwdha

: ''Mae'r erthygl yma yn trafod y syniad o Fwdha. Am sylfaenydd Bwdhaeth, gweler Siddhartha Gotama.''

 yn Tsieina, talaith Hebei.]]

Yng nghrefydd Bwdhaeth, **Bwdha** yw unrhyw fod sydd wedi ennill Goleuedigaeth ac wedi profi Nirfana.

Yn y Canon Pali a thraddodiad y Theravada, mae Bwdha fel rheol yn golygu rhywun sydd wedi dod yn oeleuedig trwy ei ymdrechion ei hun, heb athro. Gelwir y rhai sydd wedi dod yn oleuedig trwy ddysgeidiaeth Bwdha yn Arahant. Yn nhraddodiad y Mahayana, defnyddir "Bwdha" am unrhyw un sydd wedi dod yn oleuedig. Y term sy'n cyfateb i'r gair Arahant yn y Mahayana yw Bodhisattva, sy'n dynodi un sydd wedi gohirio fod yn Fwdha er mwyn cynorthwyo eraill ar y ffordd.

Er mai Siddhartha Gotama yw'r Bwdha enwocaf, nid yw'r un o'r traddodiadau yn ystyried mai ef oedd yr unig un. Yn y traddodiad Theravada, ystyrir fod cryn nifer o rai eraill wedi bod o'i flaen, 28 yn ôl un traddodiad, tra mae'r traddodiad Mahayana yn ystyried fod modd i Fwdha fod yn fod goruwchnaturiol hefyd, megis Amitabha neu Vairocana. Credir mai enw'r Bwdha nesaf fydd 
Maitreya (Pali: Metteyya).

Categori:Bwdhaeth
Categori:Arweinwyr crefyddol
Jim Parc Nest

Bardd, sgriptiwr, a darlithydd a chyn Archdderwydd Cymru yw **Jim Parc Nest**, neu **T. James Jones** (ganed 9 Ebrill 1934). Mae'n un o deulu Parc Nest.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Thomas James Jones ym 1934, ac fe'i magwyd ar fferm Parc Nest ger Castell Newydd Emlyn. Mynychodd Goleg Prifysgol Aberystwyth a’r Coleg Presbyteraidd yng Nghaerfyrddin

## Gyrfa
Bu’n weinidog gyda’r Annibynwyr ym Mynydd-bach Abertawe a’r Priordy Caerfyrddin cyn dod yn ddarlithydd yn y Gymraeg a Drama yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin. Daeth yn aelod o adran sgriptiau’r BBC, yn bennaf fel golygydd cyfres sebon *Pobol y Cwm*.

## Prifardd 
Enillodd y Goron yn Eisteddfod Abergwaun 1986 ac yn Eisteddfod Casnewydd 1988 gyda'i bryddestau *Llwch* a *Ffin*. Yn Eisteddfod yr Wyddgrug 2007 enillodd y Gadair gyda'i awdl ar y testun *Ffin*. Mae felly wedi ennill y Goron a'r Gadair ar yr un testun. Enillodd y Gadair eto yn Eisteddfod Sir Conwy 2019 gyda awdl ar y testun *Gorwelion*.

Roedd ei ffugenw yn 2007, *Un o ddeuawd*, yn adlais o ffrae a gododd pan ymgeisiodd am y Goron yn Eisteddfod Caernarfon 1979 o dan y ffugenw *Ianws*. Bryd hynny, bu'n rhaid iddo ildio'r Goron i Meirion Evans wedi iddi ddod yn amlwg iddo gydweithio â bardd arall ar y gwaith. Dywedodd yn 2007, fodd bynnag, nad oedd wedi bwriadu i'w ffugenw gyfeirio at helynt 1979.

Yn 2009, cafodd ei ddewis i olynu Dic yr Hendre fel Archdderwydd Gorsedd y Beirdd gan wasanaethu tan 2013.

## Bywyd personol 
Mae'n frawd i'r Prifardd John Gwilym ac i'r Prifardd Aled Gwyn, yn ogystal â bod yn ewythr i'r Prifardd Tudur Dylan. Mae'n briod â'r awdures y Prifardd a'r Prif Lenor Manon Rhys, a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2015 a'r Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Wrecsam 2011 ag yntau'n Archdderwydd. Mae ganddo ddau fab, llysfab, llysferch, a saith o wyrion.

## Gwaith 
### Dramâu
* ''Pan Rwyga'r Llen* (1985)
* (gyda Manon Rhys), *Pwy Bia'r Gân?* (1991)
* *Y Dyn Eira* (2001)
* *Y Twrch Trwyth (drama)* (2002)
* *Nest* (2004)

### Cerddi
* *Eiliadau o Berthyn* (Barddas, 1991)
* *O Barc Nest* (Barddas, 1997)
* (gyda Jon Dressel), *Wyneb yn Wyneb* (Gwasg Gomer, 1997)
* (gyda Jon Dressel), *Rhubanau Dur* (Gwasg Gomer, 2000)
* *Diwrnod i'r Brenin* (Barddas, 2002)
* *Nawr* (Barddas, 2008)
* *Cymanfa* (Gwasg Gomer, 2014)
* *Y Caeth yn Rhydd* (Barddas, 2025)

## Cyfieithiadau / Addasiadau / Trosiadau 
* *Dan y Wenallt*
* *Eira Cynta'r Gaeaf'' (1992)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Archdderwyddon
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Prifeirdd
Badakhshan (talaith)

Mae **Badakhshan** (Perseg: بدخشان *Badakhshān*) yn un o daleithiau Affganistan, sy'n cynnwys 29 ardal. Lleolir y dalaith yng ngogledd-ddwyrain y wlad, rhwng pen gogleddol yr Hindu Kush a'r Amu Darya. Mae'n rhan o ranbarth hanesyddol Badakhshan. Fayzabad yw prifddinas y dalaith.

200px|bawd|dim|Lleoliad Badakhshan yn Affganistan

Mae Badakhshan yn ffinio ar Tajicistan i'r gogledd a'r dwyrain. Ymestyn rhimyn tenau o'r dalaith, a adnabyddir fel Coridor Wakhan, uwchben talaith Chitral yng ngogledd Pacistan i ffinio â Tsieina.  Mae gan y dalaith cyfanswm o 44,059&nbsp;km² o dir, gyda'r rhan fwyaf ohono yn cael ei llenwi gan fynyddoedd uchel yr Hindu Kush a'r Pamir.

Roedd Badakhshan yn gorwedd ar Lwybr y Sidan, yr hen lwybr masnach a gysylltai Tsieina a'r Dwyrain Canol trwy Ganolbarth Asia. Ers cwymp y Taliban mae llywodraeth Tsieina wedi cyfrannu'n sylweddol at gost prosiectau i wella ffyrdd y dalaith, efallai gyda golwg ar ei chyfoeth mwynol.

Tajikiaid yw'r mwyafrif o'r 1,542,000 trigolion, gyda lleiafrifoedd Uzbek a Kyrgyz.

Yn wahanol i'r rhan fwyaf o weddill Affganistan, mae'r Sunni yn ffurfio mwyafrif o'r boblogaeth, a cheir yn ogystal lleiafrif Mwslem Ismailia. Oherwydd y gwahaniaethau ethnig ac enwadol hyn, ni fu'r dalaith erioed yn gadarnle i'r Taliban. Ar sawl ystyr mae'r ardal yn agosach yn ddiwyllianol i wledydd Mwslim Canolbarth Asia i'r gogledd, fel Cirgistan.

Categori:Taleithiau Affganistan
Hari Rud

Afon yw **Hari Rud** neu **Harirud** (enw llawn Perseg: **Rudkhaneh-ye Hari Rud**), sy'n llifo 1100&nbsp;km o fynyddoedd canolbarth Affganistan i Dyrcmenistan, lle mae'n cael ei llyncu gan dywod anialwch Kara-Kum. Ei nyd yw tua 500 milltir.

Mae'r afon yn tarddu yng nghadwyn Koh-i Baba, sy'n rhan o'r Hindu Kush, ac mae'n dilyn cwrs cymharol syth i gyfeiriad y gorllewin am tua 280 milltir.

Yng ngorllewin Affganistan mae'r Hari Rud yn llifo fymryn i'r de o ddinas Herat. Bu'r dyffryn o amgylch Herat yn enwog yn y gorffennol am ei ffrwythlondeb a graddfa ei amaethyddiaeth. Mae'r afon yn cwrdd ag afon Jam Rud ar safle Minaret Jam, y minaret hynafol ail dalaf yn y byd, sy'n 65 m o uchder.

Ar ôl Herat, try'r afon i'r gogledd-orllewin, ac wedyn i'r gogledd, gan ffurfio rhan ogleddol y ffin ryngwladol rhwng Affganistan ac Iran. Ymhellach i'r gogledd mae'n ffurfio rhan dde-ddwyreiniol y ffin rhwng Iran a Thyrcmenistan.

Yn Nhyrcmenistan ei hun fe'i hadnabyddir fel afon Tejen neu Tedzhen, ac mae'n llifo'n agos i ddinas Tedzhen. Mae'n ymgolli yng ngwerddon Tedzhen yn anialwch Kara-Kum.

Yn Lladin, roedd yn cael ei hadnabod fel afon Arius.

[250px|bawd|dim|Y Hari Rud yn llifo heibio i [Minaret Jam|finaret Jam yn Affganistan]]
[250px|bawd|dim|Pont ar y Hari Rud ger [Herat]]

Categori:Afonydd Affganistan
Categori:Afonydd Iran
Categori:Afonydd Tyrcmenistan
Sarnath

**Sarnath** (hefyd **Mrigadava**, **Migadāya**, **Rishipattana**, **Isipatana**) yw'r man lle traddododd Siddhartha Gotama, y Bwdha, ei bregeth gyntaf yn egluro'r Dharma, a lle ffurfiwyd y Sangha Bwdhaidd cyntaf. Mae'n gorwedd yn nhalaith Uttar Pradesh yn India, 13 kilomedr i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Varanasi. Mae'n un o'r pedwar prif gyrchfan pererindod i ddilynwyr Bwdhaeth, gyda Kushinagar, Bodh Gaya a Lumbini.
 
Daeth y Bwdha i Sarnath o Bodh Gaya rhyw bump wythnos wedi iddo gael ei oleuo.  Traddododd ei bregeth gyntaf, sef y *Dhammacakkappavattana Sutta*, i bump o ddilynwyr yn y parc ceirw yma. Erbyn yr 2 CC roedd cymuned fawr o fyneich yma. Ymwelodd yr ymerawdwr Asoka a'r fan, ac adeiladodd biler i nodi'r fan lle traddodwyd y bregeth; mae ei weddillion i'w weld heddiw. Yn y 12g dinistriwyd llawer o'r adeiladau gan Fwslimiaid Twrcaidd. O'r rhai sy'n weddill, y mwyaf tarawiadol yw'r 
Dhamek Stupa, 128 troedfedd o uchder, un o'r stupas cynharaf sydd wedi goroesi.

Categori:Bwdhaeth
Categori:Dinasoedd sanctaidd
Categori:Uttar Pradesh
Duwies

Bod dwyfol benywaidd yw **duwies**. Gallai fod yn un o'r duwiau yn y crefyddau amldduwiol neu'n fod dwyfol goruchel y cyfeirir ati'n aml fel 'Y Dduwies Fawr' neu 'Y Fam Dduwies'.

Ymhlith y duwiesau enwocaf yn yr Henfyd y mae Athena, nawdd-dduwies dinas Athen, Anahita yn nhraddodiad Persia, ac Isis, chwaer a gwraig y duw Osiris.

Ceir duwiesau niferus yn Hindŵaeth, e.e. Kali, Parvati a Deva. Ceir nifer o dduwiesau yn nhraddodiad Bwdhaeth Mahayana yn ogystal, yn arbennig ym Mwdhaeth Tibet, e.e. Tara.

## Prif dduwiesau'r Henfyd 
### Yr Hen Aifft 
[bawd|250px|dde|Y dduwies [Isis]]

* Isis
* Bast
* Sekhmet
* Hathor
* Nephthys
* Wadjet
* Mut
* Nut
* Neith
* Tawret

### Mesopotamia 
* Ninhursag
* Tiamat
* Ishtar
* Ningal

### Crefydd Groeg a Rhufain 
[250px||bawd|[Danaë a'r cawod aur, gan Tintoretto.]]

* Cyfrinau Eleusis
* Aphrodite (Gwener)
* Artemis (Diana)
* Athena (Minerva)
* Cybele
* Danaë
* Demeter (Ceres)
* Gaia
* Hecate
* Hera (Juno)
* Iris
* Nemesis
* Nike
* Nyx (Nox)
* Persephone

### Crefydd y Celtiaid 
[250px|bawd|[Ceridwen a'r pair]]
* Abnoba
* Agrona
* Arianrhod
* Blodeuwedd
* Branwen
* Brigid
* Ceridwen
* Dea Matrona
* Dôn
* Epona
* Mórrígan
* Rhiannon
* Sulis
* Verbeia

### Crefydd y Llychlynwyr 
[170px|bawd|[Sif]]
* Freyja
* Frigg
* Fulla
* Gná
* Gullveig
* Hel
* Hlín
* Iðunn
* Nanna
* Nerthus
* Norns
* Nótt
* Sif
* Skaði
* Sol

## Crefyddau cyfoes 
### Hindŵaeth 
Devi (neu **Mahadevi**, 'Y Dduwies Fawr') yw duwies oruchel Hindŵaeth. Gellid dadlau fod pob un o'r duwiesau eraill yn agweddau arni hi. Mae pob duwies yn gymar i un o'r duwiau. Yn ogystal â'r duwiesau mawr a nodir isod, ceir nifer o dduwiesau llai, weithiau'n agweddau ar un o'r duwiesau mwy, weithiau'n dduwiesau brodorol lleol a gawsant eu cymathu â Hindŵaeth.

* Chhinamasta
* Devi
* Durga
* Kali
* Sri Lakshmi
* Mahadevi
* Mahalasa
* Mahavidya
* Parvati
* Radha
* Saraswati (Sarasvati)
* Sita
Isis

bawd|250px|dde|Y dduwies Isis

Duwies bwysicaf yr Hen Aifft oedd **Isis** (Ffurf Roeg ar yr enw Eiffteg ***Aset*** neu ***Eset***), merch hynaf y duw Geb a'i gymar Nut. Tyfodd ei chwlt i fod yn ddylanwadol iawn yn yr Henfyd, gan ymledu i Roeg a Rhufain. Cred rhai fod crefydd gyfriniol Isis wedi dylanwadu'n fawr ar y Gristnogaeth gynnar, yn arbennig ar gwlt y Forwyn Fair. Roedd hi'n chwaer a chymar i'r duw Osiris a mam i'r duw Horus.

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Eifftaidd
Daniel Morden

Mae **Daniel Morden** (ganwyd 30 Gorffennaf 1964) yn awdur plant.. Ganed Daniel Morden yn Nghwmbrân, Torfaen. Aeth i ysgolion Llanyrafon a Chroesyceiliog. Roedd yn hoff o ysgrifennu straeon yn yr ysgol ond nid oedd yn hoff o fathemateg. Ei hoff fwyd yw cyrri, a'i hoff raglen deledu yw'r *Simpsons*. Mae'n mwynhau nofio, cerddoriaeth a mynychu gŵyl fwyd y Fenni.

## Gwaith 
### Llyfrau Plant 
* *Weird Tales from the Storyteller*, Tachwedd 2003, (Pont)
* *So Hungry*, Medi 2004, (Pont)
* *Legends from Wales Series: The Other Eye*, Ebrill 2006, (Pont)
* *Dark Tales from the Woods*, Mai 2007, (Pont)
* *Tuck your vest in *,

## Gwobrau ac Anrhydeddau 
* Gwobr Tir na n-Og 2007 ar gyfer *Dark Tales from the Woods*.

## Dolenni Allanol 
* http://www.cllc.org.uk/graphix/pdfs/AA_DanielMorden.pdf  Taflen Adnabod Awdur y Cyngor Llyfrau

Categori:Llenorion plant Saesneg
Categori:Genedigaethau 1964
Teml Dendera

**Teml Dendera** (Hen Eiffteg: *Iunet* neu *Tantere*; Groeg *Dendera*), a leolir tua 2.5&nbsp;km i'r de o dref Dendera, yng nghanolbarth Yr Aifft, yw un o'r enghreifftiau gorau o deml Eifftaidd a'i hadeiladau atodol yn yr Aifft. Fe'i lleolir yn yr Aifft Uchaf, i'r de o Abydos ac i'r gogledd o Thebes a Luxor, ar lan orllewinol Afon Nîl. Roedd yn ganolfan fawr i gwlt y dduwies Hathor.

Mae'r safle yn cynnwys 40,000 medr sgwar o dir a amgylchynnir gan fur o friciau mwd sych. Ymddengys mai'r brenin Pepi I (c. 2250 CC) a gododd un o'r temlau cyntaf ar y safel a cheir tystiolaeth hefyd am adeiladu arno yn ystod Deunawfed Frenhinllin yr Aifft (c. 1500 CC). Ond yr adeilad hynaf sy'n dal i sefyll yno heddiw yw'r *Mammisi* a godwyd gan y brenin Nectanebo II – yr olaf o'r pharaohs brodorol (360 CC-343 CC). Mae'r safle yn cynnwys,
* Teml Hathor (y prif deml),
* Teml Genedigaeth Isis,
* Y Llyn Sanctaidd,
* Sanatoriwm,
* *Mammisi* Nectanebo II,
* Basilica Goptaidd,
* *Mammisi* Rhufeinig
* Pyrth Domitian & Trajan

Dendera
Categori:Yr Hen Aifft
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Aifft
Ffetis

Gallai **ffetis** (o'r gair Saesneg *fetish*) gyfeirio at un o sawl peth:

* cyflyru cymdeithasol - creu atyniad tuag at berson, lle, neu wrthrych.
* Fetish, cân gan DJ Falk
* Ffetisiaeth, yr athreuliad o briodweddau crefyddol neu gyfriniol i wrthrychau difywyd
* Ffetisiaeth rywiol, atyniad rhywiol i wrthrychau, rhannau'r corff neu sefyllfaoedd sydd ddim yn rhywiol yn eu natur
* *Fetish* (albwm) (1999), gan Joan Jett a Blackhearts
* Ffetis am nwyddau, cysyniad Marcsaidd o brisio o fewn marchnadoedd cyfalafol
Osroene

:*Gweler hefyd Edessa (gwahaniaethu).*

Roedd **Osroene** (a sillafir hefyd yn **Osrohene** neu **Osrhoene**) (Syrieg: ܡܠܟܘܬܐ ܕܒܝܬ ܥܣܪܐ ܥܝܢܐ), a adnabyddir yn ogystal dan enw ei phrifddinas, **Edessa** (Şanlıurfa, Twrci, heddiw), yn deyrnas Assyriaidd a fwynhaodd raddfa sylweddol o ymreolaeth a orffennodd mewn annibyniaeth yn y cyfnod 132 CC i OC 244. Cyn hynny roedd yn dalaith yn yr Ymerodraeth Rufeinig.

250px|bawd|canol|Talaith Rufeinig Osroene yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Roedd tiriogaeth y deyrnas a'r dalaith ar ran uchaf dyffryn Afon Ewffrates, a daeth yn faes ymgiprys i bwerau mawr Asia Leiaf, Persia, Syria, a'r Armenia hynafol oherwydd ei lleoliad strategol rhwng Asia Leiaf, y Lefant a Mesopotamia.

Daeth yn rhan o ymerodraeth Alecsander Fawr. Ar ôl cwymp Ymerodraeth y Seleuciaid, cafodd ei rhannu rhwng Rhufain a Parthia.

Yn y flwyddyn 201, mabwysiadodd Osroene y Gristnogaeth fel crefydd swyddogol, y wladwriaeth gyntaf yn y byd i wneud hynny.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Yr Henfyd
Categori:Hanes Syria