Dugaeth Schleswig

Dugaeth rhwng afon Eider yn y de ac afonig Kongeå yn y gogledd ar benrhyn Jylland (Jutland), oedd **Dugiaeth Schleswig** (Daneg: *Hertugdømmet Slesvig*; Dugiaeth *Hertugdømmet Sønderjylland* (Dugaeth De Jylland) yn wreiddiol; Almaeneg: *Herzogtum Schleswig*). Roedd hi'n cwmpasu ardal rhwng tua 60 km (35 milltir) i'r gogledd a 70 km (45 mi) i'r de o'r ffin bresennol rhwng yr Almaen a Denmarc. Mae'r diriogaeth wedi'i rhannu rhwng y ddwy wlad ers 1920, gyda Gogledd Schleswig yn Nenmarc a De Schleswig yn yr Almaen.

Yn wahanol i Holstein a Lauenburg, nid oedd Schleswig erioed yn rhan o Gydffederasiwn yr Almaen. Yn hytrach, roedd Schleswig dan wrogaeth Denmarc, ac roedd ei thrigolion yn siarad Daneg, Almaeneg, a Gogledd Ffriseg. Roedd Rhyddfrydwyr Cenedlaethol Denmarc a'r Almaen ill dau eisiau i Schleswig fod yn rhan o wladwriaeth genedlaethol Danaidd neu Almaenig yn y 19eg ganrif. Gwrthryfel Almaenig ym mis Mawrth 1848 achosodd Rhyfel Cyntaf Schleswig a ddaeth i ben yn 1852. Wedi Ail Ryfel Schleswig (1864), roedd y tair Dugiaeth yn cael eu llywodraethu ar y cyd gan Awstria a Phrwsia. Yn 1866, daethant yn rhan o Prwsia.

Y *Knud* (arglwydd) Lavard (1096 –1131) oedd y cyntaf i dderbyn y teitl *Hertug* (Dug), teitl Ewropeaidd ar uchelwyr a oedd hefyd wedi lledaenu i'r gwledydd Nordig. Ar ôl 1386 daeth yn fwy cyffredin i'r Daniaid enwi'r lle fel *Slesvig* (o'r Almaeneg Schleswig) yn hytrach na De Jutland Denmarc. Buodd ymgypris rhwng Daniaid ac Almaenwyr ar y diriogaeth hon ers canrifoedd.

Mae'r ardal ddeheuol bellach yn rhan o Schleswig-Holstein, un o daleithiau'r Almaen.

## Hanes
O ddiwedd yr 11g, roedd De Jylland yn cael ei lywodraethu ac nid yn lleiaf ei amddiffyn gan ei iarll ffin ei hun. Pan oedd y Brenin Nils o Ddenmarc, oherwydd brad iarll yr ardal, Elilf, wedi dioddef colled fawr yn erbyn y Tywysog Henrik o'r Wendiaid (llwythi Slafeg) yn yr hyn sydd nawr yn ogledd ddwyrain yr Almaen), ym 1115 gosododd y brenin ei nai ifanc Knut Lavard yn iarll y ffin. Roedd yn llwyddiant. Gyrrwyd y Wendiaid allan a ffynnodd De Jutland.

Fel y Daniad cyntaf, creodd Knut Lavard teitl "dug" ffiwdal Ewropeaidd. Roedd wedi tyfu i fyny gyda Lothar III o Sacsoni a chael ei ddylanwadu gan yr Almaenwr. O Lothar, derbyniodd deyrnas Holstein Henrik fel ffiff, a wnaeth y sefyllfa'n ddryslyd pan ddaeth gwarchodwr ffin Denmarc i'r de hefyd yn allbost yr Almaen i'r gogledd.

Ar ôl i Knud Lavard gael ei lofruddio yn 1131 gan ei gefnder, mab y Brenin Nils, Magnus Gref, a oedd yn ei weld fel cystadleuydd peryglus dros yr orsedd, rhoddwyd esgus i Lothar ymyrryd â materion Denmarc. Am 50 mlynedd, daeth Denmarc o dan hegemoni'r Almaen. Serch hynny, parhaodd yr arfer o roi Schleswig yn ddugiaeth i aelod iau o'r tŷ brenhinol. Gyda phenodiad Abel o Denmarc ym 1232, dechreuodd dylanwad yr Almaenwyr yn Ne Jutland o ddifrif. Priododd Abel â theulu deucal Holstein yn Schauenburg a chefnogodd ei frodyr-yng-nghyfraith Almaenig yn y frwydr yn erbyn ei frawd Erik Plogpenning. Ar ôl i'r Brenin Erik gael ei ladd, daeth Abel ei hun yn frenin Denmarc, a'i deyrnasiad ef oedd y byrraf o holl frenhinoedd Denmarc. Cafodd ei ladd ar ôl ceisio casglu trethi gan y Ffrisiaid yng ngorllewin Schleswig. Gorfodwyd yr Holsteinwyr, yn erbyn ewyllys brenin Denmarc, y dylai mab hynaf Abel, Valdemar III o Schleswig, etifeddu'r ddugiaeth. Yna fe'i hystyriwyd yn etifeddol i'r teulu Abel.

Daeth y teulu Abel yn fygythiad cyson i orsedd Denmarc, yn rhannol oherwydd eu bod nhw eu hunain yn ystyried eu hunain â hawl i'r orsedd trwy atal mab Abel rhag cael ei ethol, ac yn rhannol oherwydd bod y teulu'n cydweithio â'r Almaenwyr Schauburgers yn erbyn y goron. Daeth uchelwyr cyfoethog Holstein i feddiant mwy a mwy o dir ac eiddo yn Ne Jutland, a daeth yn urdd marchog Schleswig-Holstein, grŵp pŵer milwrol ac economaidd ar y ddwy ochr i ffin genedlaethol Denmarc.

O dan Valdemar Sejer, trefnwyd cysylltiadau cyfreithiol a daeth De Jutland o dan Gyfraith Jutland. Ar ôl 1386, daeth yr enw "Slesvig" yn fwy a mwy cyffredin, [cyfeiriad sydd a enwyd ar ôl prif ddinas Slesvig.

Daeth y cysylltiad rhwng Teyrnas Denmarc a Dugiaeth Schleswig yn berthynas sirol ac yn undeb personol, ond ar yr un pryd Eider oedd ffin ddeheuol hanesyddol Denmarc.

## Er 1900
Roedd Cytundeb Versailles yn darparu ar gyfer plebiscitiaid i bennu teyrngarwch y rhanbarth. Felly, cynhaliwyd dau refferendwm yn 1920, gan arwain at raniad y rhanbarth. Pleidleisiodd Gogledd Schleswig o fwyafrif o 75% i ymuno â Denmarc, tra pleidleisiodd Canol Schleswig o fwyafrif o 80% i aros yn rhan o’r Almaen. Yn Ne Schleswig, ni chynhaliwyd refferendwm, gan fod y canlyniad tebygol yn amlwg. Mae'r enw 'De Schleswig' bellach yn cael ei ddefnyddio ar gyfer yr holl Schleswig Almaeneg. Gadawodd y penderfyniad hwn leiafrifoedd sylweddol ar ddwy ochr y ffin newydd.

Ar ôl pennu'r ffin ym 1920, defnyddir y term Sønderjylland (neu'r Sønderjyske Landsdele yn swyddogol) am y rhan Ddanaidd, ond mewn egwyddor yr un ardal yw Sønderjylland a Slesvig, ac eithrio ynysoedd Ærø a Femern, a gynhwyswyd hefyd yn Slesvig. Gelwir y rhan Daneg hefyd yn Nordslesvig, De Schleswig yr Almaen. Heddiw, mae lleiafrifoedd cenedlaethol yn byw ar ddwy ochr y ffin, ac yn y de-orllewin hefyd Ffrisiaid.

## Newid iaith
Mae ymchwil i enwau lleoedd wedi profi bod Daniaid yn byw yn yr ardal i'r gogledd o Trenen, Slien ac yn Svans yn wreiddiol, tra bod yr ardal tua 'r Môr Tawch yn Ffriseg a Stapelholm a'r ardaloedd cyfagos ar hyd yr Ejderen yn Sacsonaidd. Dylanwad ar y deheubarth gan yr Almaeneg trwy'r rhan fwyaf o'r Oesoedd Canol hwyr ac yn enwedig ar ôl y Diwygiad Protestannaidd, pan ddaeth Almaeneg yn iaith eglwysig yn Ne Schleswig, gan ddisodli Daneg yn raddol fel y brif iaith o blaid Isel Almaeneg. Darllenodd yr ardal Gyfraith Jutland (yn gyntaf yn Daneg, yn ddiweddarach yn Isel Almaeneg) hyd at gyflwyno'r Preussische Landesgesetz ym 1866. Mae ychydig o reolau yng Nghyfraith Jutland yn dal i fod yn berthnasol. Yn ystod Ail Ryfel Schleswig, yn Ym 1867 unwyd Schleswig (Schleswig) â Holstein fel talaith Prwsia Schleswig-Holstein. Ym 1920, aduno hanner gogleddol Schleswig â Denmarc ar ôl y refferendwm ar Schleswig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Schleswig-Holstein  Gwefan talaith Almaenieg Schleswig-Holstein
* Twristiaeth Schleswig-Holstein
* Map Hanesyddol o Schleswig-Holstein 1730

Dugaeth Schleswig
Dugaeth Schleswig
Dugaeth Schleswig