Duncan Brown

bawd|250px|Duncan Brown
[bawd|250px|Duncan Brown yn dangos rhai o nodweddion gwefan Llên Natur yn ystod [Hacio'r Iaith 2010]]

Naturiaethwr, cyflwynydd radio a golygydd y cylchgrawn Llên Natur ydy **Duncan Brown**. Mae hefyd yn fathwr enwau Cymraeg ar rywogaethau amrywiol, ac yn golofnydd rheolaidd i'r Cymro. Cyn ymddeol yn 2007 bu'n Uwch-warden ac yn Uwch-reolwr cynefinoedd Cyngor Cefn Gwlad Cymru.

## Manylion bywgraffiadol
Ganwyd Duncan Jeffrey Brown ar 11 Chwefror 1948 yn Buxton, Swydd Derby. Roedd ei rieni'n byw yn Leaden Knowle, ger Chinley, cyn symud i Waunfawr yn Arfon ym 1949. Dychwelodd i Loegr ym 1964, gan byw yn Cheltenham, Swydd Gaerloyw a Bawburgh, Norfolk. Ym 1970 dychwelodd i Gymru, gan byw yn Grangetown, Aberhonddu, Llanelltyd, a Dyffryn Ardudwy, cyn ymsefydlu yn Waunfawr ym 1984.

Mae Duncan Brown yn hoff o farddoniaeth megis s:Pais Dinogad. Mae'n dad i'r awdur a darlledwraig Beca Brown - newidiodd iaith y teulu o'r Saesneg i'r Gymraeg pan oedd yn ei harddegau.

### Gyrfa
Mynychodd Ysgol Gynradd Waunfawr, Ysgol Segontiwm ac Ysgol Ramadeg Caernarfon. Mae ganddo gradd BA mewn Celfyddyd gain o Brifysgol Norwich. Astudiodd ym Mhrifysgol Cymru, Caerdydd ble'r enillodd Tystysgrif Dysgu Celf, ac ym Mhrifysgol Llundain ar gyfer Diploma mewn Bywydeg Maes.

Cyn symud i fyd yr amgylchedd, bu Duncan Brown wedi gweithio fel athro celf, yn ogystal â chyfnod yn Butlins Pwllheli. Bu'n gweithio fel warden ar y Mynydd Du ac ar safleoedd y Cyngor Gwarchod Natur yn ne Meirionnydd, ac fel darlithydd i'r WEA, gan ganolbwyntio ar amgylchedd Pen Llŷn, Eifionydd ac Arfon.

## Cyhoeddiadau
### Papurau ecolegol gwyddonol
**The Rhinog Goats: 1. survey and management review: a report to the nature Conservancy Council (North Wales Region) Duncan J Brown (Senior Warden - Dyffryn Ardudwy), MG Lloyd (Rhyl)*    Trosolwg o hanes rheolaeth “swyddogol”  geifr gwyllt y Rhinogydd
**The Rhinog Goats: 2. Social and Spatial Organisation a report to the Nature Conservancy Council (North Wales Region, Duncan Brown)*   Astudiaeth fanwl o gynefin geifr gwyllt y Rhinogydd trwy farcio, adnabod ac ail-adnabod a chofnodi eu symudiadau dros ddwy flynedd I greu diagramau clwstwr lleoliedig
**Seasonal variations in the prey of some Barn Owls in Gwynedd.pdf*  Papur yn y cylchgrawn Bird Study https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00063658109476714?needAccess=true)  
**A multivariate approach to the analysis of a stand of vegetation on Slapton shingle ridge, Devon in August 1981* gan Duncan J Brown (prosiect wedi ei gynnig fel rhan o ofynion diploma mewn bywydeg maes (Diploma in Field Biology), Prifysgol Llundain 1979 – 82 (cwrs mewn swydd).
**The colonisation of Fucus serratus by the tubeworm Spirbis borealis (Polychaeta: serpulidae)* gan Duncan J Brown (prosiect wedi ei gynnig fel rhan o ofynion diploma mewn bywydeg maes (Diploma in Field Biology), Prifysgol Llundain 1979 – 82 (cwrs mewn swydd).
**The Foulmart: what’s in a name* (papur a gyhoeddwyd yn Mammal Review, cylchgrawn y Mammal Society dan gyfundrefn adolygiad cydradd* (*peer reviewed*)https://www.all-about-ferrets.com/wp-content/uploads/foulmart.pdf. Papur yn pwyso a mesur y dystiolaeth ieithyddol Cymraeg a genetig i awgrymu NAD anifail cynhenid i Gymru yw’r ffwlbart. Dywedodd y Golygydd Dr. DW Yalden (cys. pers) bod y papur yn defnyddio dulliau anarferol i gyflwyno testun o’r fath a’i fod yn bwysig rhoi llwyfan iddo yng nghylchgrawn prif gymdeithas astudiaethau mamolion Prydain.  
**Polecats in the West of Scotland*  gan JCA Craik a D Brown (cyh. Glasgow Naturalist Cyf. 23(ii) 1997) (Copi papur ar gael)  Papur byr yn olrhain a chymharu gwahaniaethau ffenotypig rhwng poblogaeth diweddar ffwlbartod gorllewin yr Alban a rhai a gasglwyd yng Nghymru.

### Cyhoeddiadau mwy poblogaidd
1. *When do frogs emerge from hibernation (and how do we know)*: erthygl ar ffenoleg y llyffant melyn yn seiliedig ar ddata a gasglwyd yng ngogledd Cymru: British Wildlife British Wildlife | When do frogs emerge from hibernation (and how do we know)?  Erthygl wyddonol lled-boblogaidd yn crynhoi data a gasglwyd dros flynyddoedd yng ngogledd Cymru o ddyddiadau dodwy grifft cyntaf llyffantod.
2. *Rhestrau enwau safonol ac amgen ar rywogaethau Cymru, Prydain a’r Byd* (trefnydd a sylfaenydd y gwaith; ar y cyd ag arbenigwyr pwnc a iaith).  Cyhoeddwyd gan Cymdeithas Edward Llwyd fel pedair cyfrol ac fel rhestrau ar-lein ar ffurf Y Bywiadur - gweler isod)
3.*Prosiect Llên Natur* (gyda chefnogaeth Cymdeithas Edward Llwyd): Sefydlu prosiect Llên Natur ar ran Cymdeithas Edward Llwyd, sy’n cynnwys, trwy ei wefan (a chyda chymorth gwirfoddolwyr). Lawnswyd y prosect gan yr Arglwydd Dafydd Wigley yn 2011 ym Mhlas Tan y Bwlch. Mae nifer o adrannau lled-gysylltiedig yn perthyn iddo:
*Y Bywiadur https://www.llennatur.cymru/Y-Bywiadur. Mae’r Bywiadur bellach yn cynnwys 17,000 o enwau rhywogaethau, sydd yn dolennu â thudalennau cyfatebol yn Wicipedia Cymraeg lle ceir manylion pellach am natur pob rhywogaeth. Fe’n gwahoddwyd I gyflwyno’r enwau hyn I system ryngwladol rhwydwaith NBN y Natural History Museum, ac fel canlyniad mae holl enwau Cymraeg a fathwyd dros 40 mlynedd I’w gweld ar y system honno (ee. y gwiberlys https://species.nbnatlas.org/search/?q=Gwiberlys 
*Y Tywyddiadur https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur Ee. 997 o gofnodion DO Jones, Padog: Llên Natur: Gwefan Natur i Bobl Cymru - Y Tywyddiadur. Mae’r Tywyddiadur bellach yn cynnwys 112,000 o gofnodion amgylcheddol, dyddiedig a lleoliedig. Mae’n adnodd i fyfyrwyr ac garedigion hanes cefn gwlad. Gellir holi’r Tywyddiadur nid yn unig am gofnodion un dyddiadur unigol (uchod) ond hefyd ymholiadau pynciol megis “gwair” (cnwd holl bwysig â threfn arbennig o’i gynaeafu sydd bellach i bob pwrpas yn ddiflanedig): Llên Natur: Gwefan Natur i Bobl Cymru - Y Tywyddiadur (dangosir yma cofnodion mis Gorffennaf yn unig - gellir gweithio ymlaen mewn amser).
*Yr Oriel: Mae na ragor na 9,000 o luniau yma https://www.llennatur.cymru/Yr-Oriel 
*Lleisiau: Adnodd cychwynnol o hanes lafar sydd yma.https://www.llennatur.cymru/Llais
*Enwau lleoedd: ar ôl cynhadledd lwyddiannus yn c.2007 bu Prosiect Llên Natur yn gyfrifol am ddiosg ei gyfrifoldeb am enwau lleoedd gan sefydlu corff newydd arbenigol yn y maes. Aeth y corff hwn ymlaen o nerth i nerth: Cymdeithas Enwau Lleoedd Cymru – Yn Gwarchod Enwau Lleoedd Cymru https://www.cymdeithasenwaulleoedd.cymru/
*Bwletinau: trwy ei Fwletin misol (141 rhifyn erbyn Tachwedd 2019 https://www.llennatur.cymru/Y-Bwletinau. Gellir canfod pob Bwletin y mae gair (ee. Caergybi) ynddo: 
4. Cyhoeddwyd erthyglau wedi seilio ar driniaeth wyddonol o ddata aml-ffynonellog i amlygu hanes ecolegol a diwylliannol rhywogaeth ym Mywiadur Llên Natur, ee. *Eosiaid Gwlad y Gan*https://www.llennatur.cymru/Content/Upload/Cylchgrawn5.pdf (tudalen 3: eosiaid Gwlad y Gân)

## Y Cyfryngau
### Radio
*Cyfrannydd I nifer o raglenni hanner awr ‘Awyr Iach’[?], yn cynnwys ymweliadau ag Ynys Rhum a’r Fawnog Faith (*Flow Country*) yn Sutherland, yr Alban,
*Cyfrannydd achlysurol ar faterion natur, yr amgylchedd a newid hinsawdd I wasanaeth newyddion BBC Radio Cymru.
*Cyfrannydd rheolaidd I gyfres cefn gwlad Radio Cymru “Llwybr Troed”.
*Panelydd rheolaidd ar y rhaglen boblogaidd Galwad Cynnar dros gyfnod o chwarter canrif.
*Cyfrannydd rheolaidd misol fel naturiaethwr I raglen boblogaidd Molly’s Place ar BBC Radio Wales am 5 mlynedd.
### Teledu (detholiad)
*Cyflwynydd “PAW”, rhaglen natur i blant ar S4C.
*Cyfraniad ymgynghorol i raglen Garddio a Mwy (Cwmni Da) ar y testun Clwy’r Onnen

### Cwmni Pendraw
Cyd-sefydlydd a chadeirydd Cwmni Pendraw https://cwmnipendraw.com/ cyf. (gyda’r actor a’r amgylcheddwr Wyn Bowen Harris, a’r cerddor Stephen Rees): cwmni drama amgylcheddol gyda phwyslais ar ganfyddiad pobl o’r tywydd a’r byd o’u cwmpas dros y canrifoedd hyd heddiw. *Mr Bulkeley o’r Brynddu* yw’r cyflwyniad mwyaf nodedig hyd yma (wedi bod ar ddwy daith, un dros ogledd Cymru a’r ail dros Gymru a Llundain), gyda *2071* (drama yn cyflwyno cyflwr ein byd yn y flwyddyn 2071 a pheryglon Newid Hinsawdd yn bennaf ar gyfer pobl ifanc. Mae sawl cynllun arall ar y gweill gan gynnwys yr un arfaethedig cyfredol *Ar y Creigiau Geirwon'' i’w berfformio y nghanolfan Pontio, Bangor, a Gŵyl Amgylcheddol Caernarfon yn 2020. Drama o safbwynt  tywyswyr lleol yr hen “ddiwydiant” Cymreig o dywys ymwelwyr i’r creigiau uchel i gasglu planhigion prin.

## Gwyddoniaeth y Dinesydd
Yn y blynyddoedd diwethaf sylweddolwyd na ellir cyflawni pob agwedd ar fywyd academaidd heb ysgogi gweithgarwch sylweddol gwirfoddolwyr. Datblygwyd llawer o brosiectau mawr yn y byd Seisnig i godi, prosesu, amlygu ac yn gyffredinol rhoi pob math o wybodaeth archifol ar gof a chadw defnyddiol. Dyna ethos wreiddiol Llen Natur. Gyda threigl y blynyddoedd a datblygiadau pellgyrhaeddol yn y cyfryngau cymdeithasol, daethpwyd i’r casgliad mai gwell fyddai creu cysylltiadau cyhoeddus pellach trwy ddilyn egwyddorion Gwyddoniaeth y Dinesydd a mabwysiadu a datblygu systemau sefydledig cyhoeddus ar y we i ehangu ein cyrhaeddiad. Barnwyd y byddai hynny yn llawer mwy pwerus o ran creu a chyrraedd cynulleidfa nag unrhyw system fewnol y gallen Llen Natur ei ariannu y tu hwnt I’r wefan ei hunan. Dyna pam y datblygwyd dau blatfform newydd i’r prosiect trwy berthynas agos gyda Wicipedia, Cymraeg, ynghyd â defnydd dwys o feddalwedd “Grwp” cwmni Facebook i hybu ymwybyddiaeth amgylcheddol i fannau nas cyrhaeddwyd o’r blaen. Bu hyn yn llwyddiant. 
Mae’n fwriad datblygu cysylltiadau priodol i greu trydydd llwyfan cyhoeddus megis Cofnod https://www.cofnod.org.uk/Home  a systemau cofnodi bywyd gwyllt Cymreig eraill er mwyn cyfrannu data i gronfeydd mwy hygyrch ar lefel cenedlaethol a rhyngwladol

## Y Weplyfr “Cymuned Llên Natur” (Grŵp Facebook)
Mae traffig cyfraniadau i Brosiect Llên Natur wedi cynyddu ar ei ganfed ers sefydlu “Cymuned Llên Natur”. Dros y ddwy flynedd mae wedi bodoli mae’r nifer aelodau’r grŵp wedi cyrraedd rhagor na 2000, gyda chyfartaledd o dri chais i ymuno yn cael eu derbyn pob wythnos. Mae mwyafrif helaeth yr aelodau 1,800+ yn gyfranwyr gweithredol. Hyd yma mae’r cyfranwyr wedi cofnodi sylwadau ffenolegol (ee. Cogau cyntaf https://www.facebook.com/groups/671177946410845/search/?query=gog%20cyntaf&epa=SEARCH_BOX, rhywogaethol (ee. Gwiberod https://www.facebook.com/groups/671177946410845/search/?query=wiber&epa=SEARCH_BOX.

## Cyfraniadau poblogaidd ac addysgiadol
*Cyfrannu amrywiol eitemau o wybodaeth i erthyglau pentrefi Cymru yn Wicipedia (ee. https://cy.wikipedia.org/wiki/Waunfawr?wprov=sfti1)
*Cyfrannu erthyglau dirifedi (!) i gylchgronau Cymraeg megis Cynefin, Gwaith Maes, Dan Haul ac yn Saesneg i gylchgrawn Cymdeithasau Byd Natur Cymru “Nature in Wales”.
*Cynnal colofn amgylcheddol “Tro ar Fyd” a “Llên Natur” yn Y Cymro dros gyfnod o 7? mlynedd (yn y wasg fel casgliad ar hyn o bryd). Cyhoeddwyd fel cyfrol o erthyglau dethol fel Tro ar Fyd gan Gwasg Carreg Gwalch.
*Cynnal slot 5 munud wythnosol foreau Sadwrn ar raglen “Molly’s Place” (BBC Radio Wales) dros gyfnod o c.5 mlynedd).
*Cyfrannwr cyson fel panelydd ar raglen amgylcheddol Galwad Cynnar (BBC Radio Cymru) dros gyfnod o c.20+ mlynedd.
*Awdur cyfrol i ddysgwyr ar yr amgylchedd “Gwerth y Byd yn Grwn” (Gwasg y Lolfa).
*Cyfrannwr achlysurol cyson i eitemau amgylcheddol llosg newyddion Radio Cymru. 
*Cyfrannwr achlysur i raglenni natur ac amgylcheddol (ee. Garddio a Mwy)

## Wicipedia (Cymraeg)
Cyflwynwyd yr hyn a gyflawnwyd ar y pryd o ran datblygu themau amgylcheddol i ddwy gynhadledd Wikipedia (2017 https://wikimedia.org.uk/wiki/Celtic_Knot_Conference_2017 a '18) ar y pwnc “Cwlwm Celtaidd” sef posibiliadau’r llwyfan hwn fel modd i hybu ieithoedd lleiafrifol, yng Nghaeredin ac Aberystwyth yn eu trefn.

### Cyfraniadau
*rhywogaethau (ee. y lyncs https://cy.wikipedia.org/wiki/Lyncs?wprov=sfti1
*Tudalen dyddiaduron amgylcheddol ac amaethyddol Cymreig fel genre llenyddol a hanesyddol https://cy.wikipedia.org/wiki/Dyddiaduron_amgylcheddol_Cymreig?wprov=sfti1
*Sefydlu bywgraffiadau a chrynodebau tua 15 o ddyddiadurwyr amgylcheddol Cymreig a Chymraeg gan gynnwys tyddynwyr a ffermwyr cyffredin (ee.https://cy.wikipedia.org/wiki/Dyddiadur_Edward_Edwards,_Tywyn,_Meirionnydd?wprov=sfti1
*sefydlu cyfres o egin-erthyglau newydd ar rywogaethau i’w datblygu ymhellach i erthyglau llawn, ee. adar y byd (ee.https://cy.wikipedia.org/wiki/Drudwen_fraith_Asia?wprov=sfti1, llysiau’r afu, ffyngau, gwyfynod a gloynnod byw (ee.https://cy.wikipedia.org/wiki/Gwyfyn_llenni_crychlyd?wprov=sfti1
*Cynnal rhwydwaith o wirfoddolwyr i wireddu’r gwaith uchod.
*Sefydlu categori Digwyddiadau Tywydd mewn erthyglau ‘blwyddyn’ a chyfrannu iddynt o Dywyddiadur Llên Natur (ee.https://cy.wikipedia.org/wiki/1855_yng_Nghymru?wprov=sfti1
*Cyfrannu amrywiol eitemau o wybodaeth i erthyglau pentrefi Cymru yn Wicipedia (ee.https://cy.wikipedia.org/wiki/Waunfawr?wprov=sfti1

## Amrywiol gyhoeddiadau a gweithgareddau cyhoeddus
*Cyfrannu erthyglau dirifedi i gylchgronau Cymraeg megis *Cynefin*, *Gwaith Maes*, *Dan Haul* ac yn Saesneg i gylchgrawn Cymdeithasau Byd Natur Cymru “Nature in Wales”.
*Cynnal colofn amgylcheddol *Tro ar Fyd* a *Llên Natur* yn *Y Cymro* dros gyfnod o 10 mlynedd rhwng 2006 a 2016 (yn y wasg fel casgliad ar hyn o bryd).
*Cynnal slot "natur" 5 munud wythnosol foreau Sadwrn ar raglen *Molly’s Place* (BBC Radio Wales) dros gyfnod o c.5 mlynedd).
*Cyfrannwr cyson fel panelydd ar raglen amgylcheddol Galwad Cynnar (BBC Radio Cymru) dros gyfnod o c.20+ mlynedd.
*Awdur cyfrol i ddysgwyr ar yr amgylchedd “Gwyrdd ein Byd”.
*Cyfrannwr achlysurol cyson i eitemau amgylcheddol llosg newyddion Radio Cymru. 
*Cyfrannwr achlysur i raglenni natur ac amgylcheddol (ee. Garddio a Mwy)
*Bum yn gyson yn eiriol dros yr iaith Gymraeg gan gynnwys gweithredu dros Ddeddf Iaith Newydd (ymgyrch lwyddiannus Cymdeithas yr Iaith Gymraeg)
*Trefnu ymweliad ‘barnwrol’ gan yr artist David Hockney (Ysgol Gelf Norwich, pan yn 20 oed)
*Sefydlu a chynnal (ar y cyd ag un athro arall) Cymdeithas Ffilmiau Tramor (Ysgol Aberhonddu, 1970au cynnar)
* Gwisg las yr Eisteddod Genedlaethol

## Gweithgarwch gwirfoddol neu led-gyflogedig
*Darlithydd WEA  dros 15 mlynedd yng Ngwynedd (cyrsiau a darlithoedd unigol)
*Arweinydd teithiau maes ar ran Cymdeithas Edward Llwyd
*Cynnal arolygon pellenni tylluanod gyda dosbarthiadau ysgol cynradd ac uwchradd.
*Cynnal arolygon nythu a ffenoleg y gwybedog brith
*Sefydlu *Gŵyl y Gwyll* (Antur Waunfawr): gŵyl i godi ymwybyddiaeth o ryfeddodau naturiol y nos (ser, gwyfynod, ystlumod).
*Trefnydd a chofnodydd  Arolwg y Crëyr glas, arolwg mwyaf hirhoedlog Prydain (ar ran y BTO – yr Ymddiriedolaeth Adarydda Prydenig) 
*Datblygu prosiectau ar y cyd ag ysgolion uwchradd a chynradd I ddatblygu cyfleoedd addysg trwy gyfuno natur, Wicipedia a’r Baccalaureat Cymreig    GWAITH AR WAITH
*Cynllunio *Gŵyl Amgylcheddol Caernarfon* GWAITH AR WAITH

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr o Gymru
Categori:Gwyddonwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru