open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean Piaget

Seicolegydd o'r Swistir oedd **Jean Piaget** (9 Awst 1896 – 16 Medi 1980). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ddamcaniaeth datblygiad gwybyddol mewn plant.

Gwelodd Piaget bedwar prif gyfnod o ddatblygiad mewn plentyndod:

# Y cyfnod cynhwyraidd-symudol (0–2 oed) – Mae plant yn defnyddio'u synhwyrau a'u symudiadau i ddarganfod eu hunain a'u hamgylchedd.
# Y cyfnod cyn-weithredol (2–7 oed) – Mae plant yn dysgu drwy brofiadau gyda gwrthrychau go iawn. Maent yn credu bod gan wrthrychau ymwybyddiaeth. Maent yn methu ag amgyffred cyfaint a rhifau.
# Y cyfnod gweithredol diriaethol (7–11 oed) – Mae plant yn dal i ddysgu drwy brofiadau gyda gwrthrychau go iawn. Nid ydynt yn credu bod gan wrthrychau ymwybyddiaeth erbyn hyn. Maent yn deall nifer a hyd.
# Y cyfnod gweithredol ffurfiol (12 – oedolyn) – Mae plant yn datblygu cysyniadau haniaethol, ac yn gallu defnyddio rhesymeg a meddwl yn rhesymegol.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1972.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Seicolegwyr o'r Swistir
Barry Norman

Beirniad ffilm a chyflwynydd teledu Seisnig oedd **Barry Leslie Norman, CBE** (21 Awst 1933 – 30 Mehefin 2017).

Fe'i ganwyd yn Llundain, yn fab i'r cyfarwyddwr ffilm Leslie Norman a'i wraig Elizabeth. Cafodd ei addysg yn Ysgol Highgate.

## Teledu
**Film...* (1972-1998)
**Hollywood Greats* (1977–79, 1983) 
**Talking Pictures* (1987)

## Hunangofiant
**And Why Not?: Memoirs of a Film Lover* (2003)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Beirniaid ffilm
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2017
Dennis O'Neill

Tenor o Gymru yw '''Dennis O'Neill''' CBE (ganwyd 25 Chwefror 1948).

Fe'i ganwyd ym Mhontarddulais.

## Disgyddiaeth
## Teledu
*''Dennis O'Neill* (1987) 
**Dennis O'Neill and Friends'' (1989)

Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Genedigaethau 1948
Jean Prouvé

Pensaer a cynllunydd Ffrengig yw **Jean Prouvé** (14 Ebrill 1901 – 23 Mawrth 1984).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1981.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Ffotograffau adeiladau Prouvé 
*  Ffotograffau dodrefn Prouvé 

Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Penseiri o Ffrainc
Pierre Bernard

Cynllunydd graffig o Ffrainc oedd **Pierre Bernard** (25 Chwefror 1942 – 23 Tachwedd 2015).

Ym 1970, gyda François Miehe a Gérard Paris-Clavel, sefydlodd y grŵp cyfunol Grapus ym Mharis. Ar ôl penderfynodd y grŵp derfynu ei weithgareddau ym 1990, dechreuodd Bernard yr Atelier de Création Graphique a wnaeth waith dylunio graffig ar gyfer amryw o gyrff cyhoeddus, gan gynnwys Amgueddfa'r Louvre, y parciau cenedlaethol Ffrainc a Centre Georges Pompidou.

Enillodd Wobr Erasmus yn 2006.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynllunwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Mark James

Arlunydd, cerflunydd, dylunydd graffig a gwneuthurwr ffilm o Gymru ydy **Mark James** (ganed tua 1969). Ym Mai 2017 cyhoeddodd blat i ddathlu'r diwrnod y bu bron i Nigel Farage gael damwain angheuol: *‘Commemorating the Anniversary of the day Nigel Farage nearly died’.* Dywedodd nad dymuniad i Farage farw oedd hyn, ond astudiaeth o sut all pethau wedi troi allan, pe na bai Farage wedi byw. Yn 2017 hefyd cynlluniodd furlun ar gyfer Clwb Ifor Bach.

Mae wedi gweithio mewn llawer o gyfryngau o'i stiwdio yng Nghaerdydd a gyda artistiaid a chantorion cerdd fel: Super Furry Animals, Gilles Peterson, Karl Hyde, Cian Ciaran, Euros Childs, The Charlatans, Joe Goddard a Florence. Ef oedd cynllunydd stiwdios *Island Records* ac *Universal Music*. Y gwaith a ddaeth ag e i'r amlwg am y tro cyntaf oedd ‘Chinpira’, a hynny yn 2004, sef astudiaeth o hwligan pêl-droed - cerflun bychan 6 modfedd a achosodd i'r FA a'r wasg Brydeinig fod yn gandryll o feirniadol.

Yna, yn 2007 rhyddhaodd Marc James 171 argraffiad cyfyngedig o'r enw *‘Another Soldier’*, a beirniadwyd y gwaith hwn yn hallt hefyd - gan fod ei neges yn amlwg yn wrth-ryfel. Cyhoeddwyd 171 gan mai dyma'r nifer o filwyr Prydeinig a laddwyd yn Rhyfel Irac. Dewisiwyd ei degan-wrapiwr *CardBoy Cartridges* gan MoMA yn Efrog Newydd yn eu harddangosfa *Color Chart*, ac arddangoswyd hwn o gwmpas y byd: Llundain, Paris, Tokyo, Oslo ac mewn amryw o gyhoeddiadau. Enw ei gwmni yw 'Mark James_Works'.

## Ffilm
Yn 2012 cyhoeddodd ffilm arbrofol, *‘This Dull Ache’*, gyda cherddoriaeth a sgwennwyd yn arbennig ar ei chyfer gan Cherrystones, a chafodd ei sgrinio fel rhan o ddathliadau Adidas yng Ngemau Olympaidd 2012 yn Llundain. Cynhyrchwyd y gwaith gan Marc a Academy Films, ar y cyd. Cyhoeddwyd y gwaith hefyd gyda chlawr 10” a llyfryn 20 tudalen, gyda gwaith celf a grewyd ar gyfer y film. Unwaith eto cyfyngodd y nifer, y tro hwn cyhoeddwyd 100.

## Galeri
Yn 2013 agorodd galeri yn ei dref enedigol, Caerdydd, gyda pheth nawdd gan Gyngor y Celfyddydau. Yn ei gyflwyniad *‘Sorry It’s Not For You’*, dewisiodd nifer o eitemau o archifdy i gyd-fynd a gwaith newydd ar gyfer yr arddangosfa: celf a cherddoriaeth law yn llaw.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol
*Gwefan BBC: *Sorry It’s Not For You*
*huffingtonpost.com; logo ar gyfer y cwmni 'Dirty Bird', a edrychai fel pidlen.

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Simone Veil

Cyfreithwraig a gwleidydd o Ffrainc oedd **Simone Veil** (13 Gorffennaf 1927 – 30 Mehefin 2017). Rhwng 1979 a 1982, Weil oedd 12fed lywydd Senedd Ewrop.

Cafodd ei geni yn Nice, fel Simone Annie Liline Jacob. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Paris. Priododd Antoine Veil ym 1946.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Cyfreithwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Iddewon o Ffrainc
Categori:Llywyddion Senedd Ewrop
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Hartwell

Gallai **Hartwell** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Hartwell, pentref yn Swydd Buckingham
* Hartwell, pentref yn Swydd Northampton

### Unol Daleithiau America
* Hartwell, Georgia, dinas yn nhalaith Georgia

## Pobl
* Leland H. Hartwell (g. 1939), cyd-enillodd y Wobr Nobel am Feddygaeth yn 2001

----
Tabŵ

Gwaharddiad chwyrn yw **tabŵ** sydd yn gosod peth neu berson ar wahân yn gysegredig neu yn felltigedig ar sail rhesymau cymdeithasol neu grefyddol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Anthropoleg ddiwylliannol
Categori:Seicoleg gymdeithasol
Richard Trevor

Esgob Tyddewi 1744-1752 ac Esgob Durham o 1752 hyd at ei farwolaeth oedd **Richard Trevor** (30 Medi 1707 – 9 Mehefin 1771).

Fe'i ganwyd yn Glynde, yn fab i Thomas Trevor, 1af Barwn Trevor o Bromham. Cafodd ei addysg yng Ngholeg y Frenhines, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Genedigaethau 1707
Categori:Marwolaethau 1771
Clwt mislif

(2024)]]
Peth i sugno gwaed o'r wain a wisgir gan ferch sydd yn cael mislif yw  **clwt mislif**, **cadach mislif**, neu **dywel mislif**. Gwisgir hefyd gan fenywod sydd yn gwella ar ôl cael llawdriniaeth i'r wain neu ar ôl geni neu cael erthyliad.

## Gweler hefyd 
* Cewyn
* Tampon
* Cwpan mislif

Categori:Geinocoleg
Categori:Pethau ymolchi
Wynne Samuel

Gwleidydd o Gymru oedd **Wynne Islwyn Samuel** (1912 – 5 Mehefin 1989).

Wedi'i eni yn Ystalyfera, bu farw rhieni Samuel pan yn ifanc. Aeth i Ysgol Ramadeg Ystalyfera, a daeth yn ddiacon a phregethwr lleyg yn Eglwys y Bedyddwyr. Er iddo gael cynnig chwarae dros Clwb Criced Morgannwg, cafodd ei berswadio i beidio â gwneud hynny gan ei fodryb. Daeth yn glerc i Gyngor Tref Abertawe yn lle hynny..

Ymunodd Samuel â Plaid Cymru yn y 1930au cynnar a daeth yn weithredol yn y blaid pan gollodd ei swydd wrth iddo wrthod arwyddo datganiad yn cefnogi Yr Ail Ryfel Byd. Samuel oedd trefnydd y blaid yn neheubarth Cymru o 1940 tan 1950, gan olygu *The Welsh Natio*n, sef cylchgrawn Saesneg y blaid, ac yn cyfrannu at *Y Ddraig Goch*.

Bu Samuel yn un o gynghorwyr cyntaf Plaid Cymru yn y deheubarth. Safodd yn etholaeth Castell-Nedd yn yr is-etholiad yn 1945 (gan ennill 16.2% o bleidleisiau), a'r etholiad cyffredinol hefyd yn 1945; yn is-etholiad Aberdâr yn 1946 a'r etholiadau cyffredinol yna yn 1950 a 1951. Safodd ym Mhenfro yn 1970 ond chafodd e erioed ei ethol i Dŷ'r Cyffredin..

Yn ei ganol oed, enillodd raddau yn y gyfraith (Ll.B a Ll.M) o Prifysgol Llundain. Enillodd ddoethuriaeth gan Brifysgol Genedlaethol Iwerddon am ei waith am Cyfraith Hywel ac anerchodd sawl gwaith ar statws menywod o fewn Cyfraith Hywel. Cafodd ei alw i'r bar yn 1956 a chafodd cynnig swydd gan y Cenhedloedd Unedig yn Genefa.

Fe ddaeth yn gynghorydd cyfreithiol Cyngor Sir Dyfed pan ffurfiwyd yn 1974 tan iddo ymddeol, a fe oedd sylfaenydd Cymdeithas Bro a Thref Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Marwolaethau 1989
Trefor Beasley

Gŵr a chyd-ymgyrchydd iaith Eileen Beasley oedd **Trefor Beasley** (30 Tachwedd 1918 – 15 Mai 1994).

Gyda'i wraig Eileen Beasley mae e'n enwog am eu hymgyrch i fynnu papur treth Cymraeg (neu ddwyieithog) gan Gyngor Dosbarth Gwledig Llanelli yn ystod y 1950au. Yr adeg honno nid oedd statws i'r Gymraeg o gwbl: dim ffurflenni swyddogol gan gyrff cyhoeddus nac arwyddion ffyrdd dwyieithog. Wrth ymgyrchu dros y Gymraeg, fe gafodd Trefor wythnos o garchar am wrthod talu'r dreth gar.

Yn etholiad seneddol 1955 safodd Trefor Beasley dros Plaid Cymru yn etholaeth Aberdâr, gan ennill 3,703 o bleidleisiau (9.4%).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Ymgyrchwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr hawliau iaith o Gymru
Richard ap Meurig

Swyddog tollau a marsiandwr Eingl-Gymreig oedd **Richard ap Meurig**, **Amerik**, neu '''A'Meryke''' (1445 – 1503). Roedd yn gyfrwngwr rhwng Harri VII a'r fforiwr John Cabot ar ei fordaith ym 1497–8, ac yn ôl rhai Amerik, ac nid Amerigo Vespucci, yw tarddiad enw cyfandir yr Amerig neu America.

Ganwyd ym 1445 yn Llys Meryk, Weston under Penyard, ger Rhosan ar Wy. Disgynnai o deulu Ieirll Gwent. Trigai am gyfnod gyda'i wraig Lucy Wells ger Ilchester, a symudodd yn ddiweddarach i Fryste. Daeth yn ddyn cefnog a dylanwadol ac erbyn 1497 yn siryf y dref. Gwasanaethodd sawl tro yn Swyddog Tollau'r Brenin.

Richard oedd y prif noddwr dros adeiladu llong Cabot. Cafodd goed derw o ystâd deuluol Richard eu torri a'u harnofio ar Afon Gwy i Gas-gwent, dros Afon Hafren ac i fyny'r Avon i ddociau Bryste. Mae'n debyg iddo ofyn Cabot i enwi tiroedd newydd ar ei ôl.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Rodney Broome, *Amerike: the Briton who gave America its name*  (Sutton, 2002).

Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1445
Categori:Marwolaethau 1503
Categori:Pobl o Fryste
Categori:Pobl o Oes y Tuduriaid
Ysgol Heol y Celyn

Ysgol gynradd ddwyieithog yn Rhondda Cynon Taf yw **Ysgol Heol y Celyn** sy'n darparu addysg ar gyfer tua 350 o blant o 4 i 11 oed. Mae Adran Gymraeg yr Ysgol yn bwydo Ysgol Gyfun Garth Olwg a'r Adran Saesneg yn bwydo Ysgol Gyfun y Ddraenen Wen (Hawthorn Comprehensive). Lleolir yr ysgol yn Rhydfelen ger Pontypridd. Dalgylch yr ysgol yw cymunedau Rhydfelen a'r Ddraenen Wen.

Agorwyd yr ysgol ym 1968. Mae ganddi ddau prif adeilad. Clare Jones yw'r pennaeth presennol gyda David Roberts (un o Arweinwyr Ffit Cymru) yn ddirprwy. Bydd yr ysgol yn cau yn 2022 gyda ysgol newydd Gymraeg ar y safle.

Categori:Pontypridd
Heol y Celyn
Babatunde Osotimehin

Meddyg a gwleidydd o Nigeria oedd **Babatunde Osotimehin** (6 Chwefror 1949 – 4 Mehefin 2017). Gwasanaethodd yn swydd Gweinidog Iechyd Nigeria o 2008 hyd 2010, a chyfarwyddwr gweithredol Cronfa Boblogaeth y Cenhedloedd Unedig o 2011 hyd ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Birmingham
Categori:Gwleidyddion o Nigeria
Categori:Meddygon o Nigeria
Categori:Swyddogion y Cenhedloedd Unedig
Tour de France 2016

**Tour de France 2016** oedd y 103ydd rhifyn o'r Tour de France, un o'r teithiau beicio y Clasuron. Hyd y ras oedd Km 3,529 (mi 2,193) Dechreuodd ym Mont Saint-Michel, Normandi, ar 2 Gorffennaf 2016, a daeth i ben gyda champ y Champs-Élysées ym Mharis, ar 24 Gorffennaf 2016. Seiclodd cyfanswm o 198 o feicwyr o 22 o dimau dros 21 cam, ac enillwyd gan Chris Froome o dîm Sky. Cymerwyd yr ail le gan Romain Bardet (AG2R La Mondiale) a Nairo Quintana (tîm Movistar), yn drydydd.

Categori:2016
2916
Birdworld (Hampshire)

Mae **Birdworld** yn barc gyda mwy na 180 mathau o adar, yn ymyl Farnham. Mae’n cynnwys arddangosfa pysgod a fferm ar gyfer plant.

Agorwyd Birdworld gan Roy Harvey a’t deulu ym 1968. Cymerodd cwmni Denys E Head cyf. drosodd ym 1996; mae ganddynt ganolfan arddio a meithrinfa planhigion yn gyfagos.

Delwedd:Birdworld01LB.jpg
Delwedd:Birdworld02LB.jpg
Delwedd:Birdworld03LB.jpg
Delwedd:Birdworld04LB.jpg

## Dolen allanol
*Gwefan 

Categori:Hampshire
Birdworld
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Elsa Martinelli

Actores a model o'r Eidal oedd **Elsa Martinelli** (ganwyd **Elisa Tia**; 30 Ionawr 1935 – 8 Gorffennaf 2017).

Cafodd ei geni yn Grosseto, Yr Eidal. Priododd yr Iarll Franco Mancinelli Scotti di San Vito ym 1957.

## Ffilmiau
**Le Rouge et le Noir* (1954)
**The Indian Fighter* (1955)
**Four Girls in Town* (1957)
**Manuela* (1957)
**Prisoner of the Volga* (1959)
**Hatari!* (1962)
**The Pigeon That Took Rome* (1962)
**The Trial* (1962)
**The V.I.P.s* (1963)
**Rampage* (1963)
**Woman Times Seven* (1967)
**Candy* (1968)

Categori:Actorion benywaidd o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Eidal
Y Cyngor Prydeinig

Corfforaeth gyhoeddus ac elusen gofrestredig a chanddi Siarter Frenhinol yw'r **Cyngor Prydeinig** () sydd yn hyrwyddo diwylliant y Deyrnas Unedig a'r iaith Saesneg mewn gwledydd tramor ac yn cynnig cydweithio rhyngwladol ym meysydd y celfyddydau, gwyddoniaeth, technoleg, ac addysg. Mae ganddo hefyd statws corff cyhoeddus di-adran gweithredol (NDPB) a noddir gan y Swyddfa Dramor a Chymanwlad. Lleolir ei bencadlys yn Sgwâr Trafalgar, Llundain. Mae'r sefydliad yn aelod o'r European Union National Institutes for Culture.

## Sefydliadau hyrwyddo iaith a diwylliant ryngwladol eraill
Mae'r Cyngor Prydeinig yn debyg i sawl sefydliad gan genedl wladwriaethau eraill er mwyn hyrwyddo diwylliant, iaith a buddion eu gwledydd. Y Basgwyr (gydag Etxepare Euskal Institutua) a'r Catalaniaid (gyda Institut Ramon Llull) yw'r unig ddau genedl ddi-wladwriaeth sydd â sefydliad mor soffistigedig a strategol. Hyd yma, nid yw Cymru wedi gweld yn dda i sefydlu asiantaeth debyg.

## Gweler hefyd
* Rhestr o sefydliadau hyrwyddo iaith a diwylliant ryngwladol

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Cyrff cyhoeddus a thasgluoedd Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Diwylliant y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1934
Hunslet Attila

Roedd yr **Hunslet Atilla** yn fath o gar, a gynhyrchwyd gan Gwmni Hunslet rhwng 1903 a 1906, gyda pheiriant 3 silindr.

## Cyfeiriadau
Hunslet Attila
Categori:Cerbydau ffordd
Zip World

bawd|Zip World, Chwarel Penrhyn, Bethesda, Bangor Gwynedd - panoramio (2)

Cwmni sydd yn cynnal sawl weiren wib mewn atyniadau twristaidd yng Nghymru yw **Zip World**. Mae un ym Methesda, Mlaenau Ffestiniog ac un ym Metws y Coed.

Cafodd maes chwarae Parc Eirias ei ail-enwi'n Stadiwm Zip World yn 2017.

## Zip World Velocity, Bethesda
Zip World Velocity oedd yr atyniad cyntaf a greodd Zip World, ac agorodd i'r cyhoedd ym mis Mawrth 2013. Hon yw'r weiren sip hiraf yn Ewrop a'r gyflymaf yn y byd.

## Zip World, Blaenau Ffestiniog
Mae Zip World Blaenau Ffestiniog yn cynnwys tri atyniad, sef *Titan*, *Bounce Below* a *Caverns*. Y weiren sip gyntaf yn Ewrop i bedwar person yw *Titan*. Maes trampolinau ar rwydiau tanddaearol yw Bounce Below. "Antur o dan y ddaear" yw disgrifiad Caverns.

## Zip World, Coedwig Betws y Coed
Chwe atyniad sydd yn Zip World, Coedwig Betws y Coed, sef *Coaster* (reid o gwmpas y goedwig), *Plumet* (tŵr sydd yn plymio), *Skyride* (siglen enfawr), *Treetop nets* (rhwydi yn uchel yn y coed), *Tree hoppers* (cwrs antur i blant) a *Zip safari* (gwifrau sy'n mynd o goeden i goeden).

## Oriel Zip World, Chwarel Penrhyn

Delwedd:Zip World, Penrhyn Quarry, Bethesda, Bangor Gwynedd - panoramio (8).jpg|bawd|
Delwedd:Zip World, Penrhyn Quarry, Bethesda, Bangor Gwynedd - panoramio (3).jpg|bawd|
Delwedd:Zip World, Penrhyn Quarry, Bethesda, Bangor Gwynedd - panoramio (10).jpg|bawd|

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Sleim

bawd|Sleim mewn pot.
bawd|Sleim gwyrdd

**Sleim** yw cyfuniad o wahanol cemegion sydd yn creu gwrthych â gwead tebyg i rwber.

## Hanes sleim
Dechreuodd y trend sleim gan gwmni o'r enw Mattel yn Gaeaf 1976. Roedd y sleim yn cael ei wneud gan eitemau nad oedd yn wenwynig, sef guar gum, dŵr a boracs.

## Sut mae creu sleim?
Mae sleim yn cael ei greu gan polyvinol aceate neu polyvinol alcohol Mae'r cynhwysion yma yn gallu cael eu gweld mewn cynhwysion glud neu fwgwd gwyneb. Mae'r sleim hefyd yn cael ei gynhyrchu, gan ddefnyddio boracs neu sodium tetrobate. Mae un llwy dê o foracs yn cael ei roi mewn 236ml o ddŵr poeth ac mae un llwy de o foracs yn cael ei roi mewn glud ac o ganlyniad i hyn mae'r sleim yn cael ei ffurfio.

## Rysáit sleim
*1 llwy de o foracs 
*236ml o ddŵr poeth 
*Glud (PVA) 
Ychwanegu llwy de o foracs i’r dŵr, ac yna ychwanegu’r glud. Parhau i ychwanegu boracs tan fod y gwead yn drwchus. Mae yna lawer o wahanol ffurf o greu sleim, ond yr un mwyaf poblogaidd yw'r rysait uchod.

Categori:Cemeg ffisegol
Categori:Teganau

Categori:Prosiect Wici Môn
Wonderfully Wild

Mae **Wonderfully Wild** wedi ei leoli ar Ynys Mon rhwng Biwmares a Llangoed.

## Cefndir
Cwmni 'glampio' (o'r Saesneg "*glamour camping*") ar Ynys Môn yw *Wonderfully Wild*. Perchnogion y cwmni yw Robin a Victoria Roberts, sydd yn byw chwrater milltir o'r cwmni ei hun.

Cychwynodd y cwmni pan roedd Robin a Victoria eisiau defnyddio  tir amaethyddol y fferm ar gyfer rhywbeth heblaw am gadw anifeiliaid arno gan benderfynu creu lle gwersylla 'glampio' .  Dechreuodd y cwmni yn 2013, ond cymerodd dros ddwy flynedd i adeiladu y pebyll i gyd. Yn 2017 roedd yna pedair pabell ar un cae, a dwy babell newydd mewn cae arall.

## Llety
Mae'r pebyll wedi eu adeiladu o bren, a ffram metel. Mae yna bedwar gwely mewn un pabell. Mae yna wely dwbl, dau wely sengl a gwely dwbl mewn cwpwrdd uchel iawn. Mae yna farbeciw ym mhob pabell, a Stof Losgi Pren sydd wedi cael ei adeiladu yno. Nid oes trydan na rhyngrwyd di-wifr yn y pebyll na chwaith modd o wefru ffonau symudol.

## Diwrnod Agored
Mae'r cwmni wedi bod yn llwyddiannus ers agor. I ddathlu'r llwyddiant, mae *Diwrnod Agored Wonderfully Wild* yn cael ei gynnal pob blwyddyn. Mae pobl sydd wedi aros yn Wonderfully Wild o'r blaen yn dod i'r Diwrnod Agored, a theulu Robin a Victoria. Mae modd archebu pabell ar y wefan. Mae modd aros am gyfnod neu cynnal digwyddiad megis priodasau.

## Gweithgareddau
Mae yna lawer o weithgareddau posib ar y cae, er enghraifft, defnyddio'r parc chwarae, nofio yn yr afon, a dringo coed. Hefyd mae posib mynd i'r pentrefi cyfagos sef Biwmares a Llangoed, lle mae llawer o bethau i wneud i deuluoedd.

## Y Dyfodol
Mae cynlluniau bras i adeiladu llyn ar dir Wonderfully Wild er mwyn galluogi i ymwelwyr nofio.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y cwmni

Categori:Ynys Môn
Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Iris Jones

Actores a chyflwynydd o Gymraes oedd **Iris Jones** (Ebrill 1935 – 29 Mehefin 2017) a chwaraeodd gymeriadau ar yr operau sebon *Minafon* a *Phobol y Cwm*.

## Bywgraffiad
Ganwyd Mary Iris Jones ym Mhwllhelli ac aeth i astudio yng Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd.

### Gwaith cyflwyno
Aeth i weithio fel cyflwynydd gyda chwmni teledu Granada yn 1960. Roedd y cwmni yn darlledu rhaglenni Cymraeg i siroedd gogledd Cymru o'i stiwdios ym Manceinion.

Ei swydd gyntaf oedd cyflwyno'r rhaglen gylchgrawn *Dewch i Mewn*. Yn 1962 daeth cwmni Teledu Cymru i fodolaeth gan ddod â rhaglenni Cymraeg Granada i ben.

Aeth Iris i Lundain gyda'i bryd ar berfformio yn y West End. Cafodd glyweliad yn Theatr y Llys Brenhinol gan ennill rhan mewn sioe gerdd. Ond penderfynodd geisio am swydd cyflwyno gyda'r sianel newydd Teledu Cymru a fyddai'n darlledu yn y gogledd. Ni chafodd y swydd ond penderfynodd symud o Bwllheli i Gaerdydd gan fenthyg lifft gan yrrwr lorri gan nad oedd ganddi ddigon o arian i ddal y trên. Nid oedd ganddi le i aros yng Nghaerdydd a chafodd loches yn y Catholic Hostel ar Heol y Gadeirlan. Cafodd alwad gan gyn-gydweithiwr iddi o Granada, yn cynnig swydd fel mamaeth i deulu yng Nghaerdydd. Cymerodd y swydd ond roedd ei bryd yn dal i fod ar swydd gyflwyno.

Ym Mawrth 1963 cafodd gynnig swydd gyda Teledu Cymru wedi i Gwenda Pritchard Jones adael ei swydd. Roedd yn gyfrifol am gyflwyno'r rhaglenni yn ddwyieithog gan blethu rhaglenni lleol a rhaglenni o rwydwaith ITV. Roedd hefyd yn cyflwyno'r 'clwb pen-blwyddi' yn rhoi cyfarchion i blant a rhagolygon y tywydd. Daeth Teledu Cymru i ben yn Ionawr 1964 oherwydd trafferthion ariannol, a pharhaodd Iris yno hyd y diwedd. Trosglwyddwyd y tonfeddi i gwmni TWW, a chafodd Iris gynnig waith cyflwyno ar gyfer gwasanaeth newydd TWW i Gymru. Bu'n gweithio yn yr adran gyflwyno yno hyd ddiwedd TWW ym Mai 1968 pan drosglwyddwyd y fasnachfraint i gwmni HTV.

Parhaodd i weithio fel cyflwynydd ar HTV yn cynnwys rhaglen i blant *Tins a Lei* a rhaglen gylchgrawn i ferched *Hamdden*.

### Actio
Ymddangosodd ar *Pobol y Cwm* yn y gyfres gyntaf un yn 1974, yn chwarae rhan cariad Charles Williams. Yn yr wythdegau cafodd ran ar yr opera sebon *Minafon*, ymddangosodd yn y ffilm *Stormydd Awst* a bu'n chwarae rhan Anti Elin yn y gyfres gomedi ''Teulu'r Mans''. Rhwng 1997 a 2005, bu'n portreadu cymeriad Beryl Nicholas yn yr opera sebon *Pobol y Cwm*.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*BBC Cymru Fyw Teyrnged i Iris Jones gan yr actores Rhian Morgan (clip sain)

Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
William Retlaw Williams

Roedd **William Retlaw Jefferson Williams** (tua 1863 – 20 Mawrth 1944) yn gyfreithiwr, achydd a hanesydd a gyhoeddodd nifer o lyfrau ar hanes cynrychiolaeth seneddol Cymru a gwahanol siroedd a bwrdeistrefi’r gororau.

## Bywyd personol 
Ganwyd Williams yn Aberclydach, Llanfeugan, Sir Frycheiniog yn fab i John James Williams, meddyg, a Jane (née Robertson) ei wraig. Roedd John James yn aelod o’r orsedd gan ddefnyddio’r llysenw *Brychan*. Roedd William yn frawd i'r Fonesig Mallt Williams (Alice Mallt) awdur ac arbenigwr ar ddiwylliant rhyng Geltaidd a Gwenfrida Williams awdur.

Priododd Mary Jones ym 1890, yr oedd hi yn ferch i William Morgan (bu farw ei thad pan oedd hi’n ifanc ac ailbriododd ei mam a gŵr o’r enw Jones). Ni fu iddynt blant.

## Gyrfa 
Cofrestrwyd Williams yn gyfreithiwr ym 1884 a bu’n cadw swyddfeydd cyfreithiwr yn Aberhonddu a Thal-y-bont-ar-Wysg hyd 1930, er na fu yn ymarfer lawer ar y gyfraith.

Am gyfnod bu’n cynnal busnes hel achau a gwerthu llyfrau Cymreig yn Nhal-y-bont ar Wysg gyda chysylltiad agos â llyfrwerthwyr o fri megis Henry Blackwell, Efrog Newydd.

Golygodd a chyhoeddodd gylchgrawn o’r enw *Old Wales* rhwng 1905 a 1907

Daeth yn dirfeddiannwr Ystâd Aberclydach ar farwolaeth ei dad ym 1906

## Cyhoeddiadau 
* The Parliamentary History of the Principality of Wales, 1541-1895 , Aberhonddu , 1895. 
* The Parliamentary History of Hereford, 1213-1896 , Aberhonddu , 1896;
* The Parliamentary History of Worcester, 1213-1897 , Henffordd , 1897;
* The Parliamentary History of Gloucester, 1213-1898 , Henffordd , 1898;
* The Parliamentary History of Oxford, 1213-1899 , Aberhonddu , 1899 .

Mae’r llyfrau uchod yn cynnwys byr fywgraffiadau o bob unigolyn a chynrychiolodd yr ardaloedd dan sylw fel Aelod Seneddol ac yn fan cychwyn i unrhyw un sydd am ymchwilio i hanes aelodau seneddol Cymru a’r Gororau. Mae’r cyfan o’r llyfrau uchod ar gael ar wefan Internet Archive

* The History of the Great Sessions in Wales, 1542-1830, together with the Lives of the Welsh Judges, Aberhonddu , 
* Official Lists of the Duchy and County of Lancaster, 1901.

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei gartref, Brynoyre, Tal-y-bont ar wysg ar  20 Mawrth 1944 , a rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym mynwent eglwys Llansanffraid ar Wysg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1944
Giuseppe Sammartini

Cyfansoddwr ac oböydd o'r Eidal oedd **Giuseppe Baldassare Sammartini** (hefyd Gioseffo, S Martini, St Martini, San Martini, San Martino, Martini, Martino) (6 Chwefror 1695 – rhwng 17 a 23 Tachwedd 1750). Cafodd ei eni yn Milan, ond treuliodd y rhan fwyaf o'i fywyd proffesiynol yn Llundain.

Categori:Cyfansoddwyr Eidalaidd
Categori:Genedigaethau 1659
Categori:Marwolaethau 1750
Prifysgol Rutgers

Prifysgol gyhoeddus a leolir yn nhalaith New Jersey, UDA, yw **Prifysgol Rutgers** ( neu yn llawn *Rutgers, The State University of New Jersey*). Sefydlwyd yn wreiddiol fel sefydliad preifat, Queens College, ym 1766 gan yr Eglwys Ddiwygiedig Iseldiraidd. Cafodd ei ail-enwi'n Rutgers College ym 1825 ar ôl y dyngarwr Henry Rutgers. Yn sgil Deddf Morrill 1862, rhoddid iddo statws coleg grant tir ac felly'n gymwys i dderbyn cymorthdaliadau gan y llywodraeth, ac ym 1924 daeth y coleg yn brifysgol. Lleolir y prif gampws yn New Brunswick a dau gampws llai yn Newark a Camden.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Addysg yn New Jersey

Rutgers
Categori:Sefydliadau 1766
Ivy League

dde|bawd|275px|Lleoliadau prifysgolion yr Ivy League

Cymdeithas athletaidd golegol sy'n cynnwys timau chwaraeon o wyth prifysgol breifat yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau yw'r **Ivy League** ("Cynghrair Eiddew"). Mae'r enw hefyd yn cael ei ddefnyddio yn gyffredin i gyfeirio at yr wyth sefydliad fel grŵp y tu hwnt i gyd-destun chwaraeon. Dyma'r wyth prifysgol: Prifysgol Brown, Prifysgol Columbia, Prifysgol Cornell, Coleg Dartmouth, Prifysgol Harvard, Prifysgol Pennsylvania, Prifysgol Princeton a Phrifysgol Yale. Yn aml, mae gan y term "Ivy League" arwyddocâd o ragoriaeth academaidd ac elitiaeth gymdeithasol.

Defnyddiwyd y term "Ivy League" yn answyddogol yn y 1930au, ond defnyddiwyd yn swyddogol am y tro cyntaf ym 1945 ar gyfer cystadleuaeth bêl-droed Americanaidd rhwng yr wyth prifysgol. Ffurfiwyd y gynghrair yn ei ffurf bresennol, sy'n cynnwys pob math o chwaraeon rhyng-golegol, ym 1954.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol

Categori:Prifysgolion yr Unol Daleithiau
Liu Xiaobo

Llenor ac ymgyrchydd hawliau dynol Tsieineaidd oedd **Liu Xiaobo** (; 28 Rhagfyr 1955 – 13 Gorffennaf 2017). Roedd yn feirniad o lywodraeth Plaid Gomiwnyddol Tsieina, yn un o garcharorion gwleidyddol amlyca'r byd, ac yn enillydd Gwobr Heddwch Nobel yn 2010. Cafodd ei garcharu am y tro cyntaf ym 1989, yn sgil protestiadau Sgwâr Tiananmen. Enillodd Wobr Heddwch Nobel tra'r oedd ar ei bedwerydd cyfnod yn y carchar yn Jinzhou, Liaoning. Cafodd ei ryddhau ar barôl meddygol ar 26 Mehefin 2017 yn sgil ei ddiagnosis angheuol o ganser yr afu, a bu farw dwy wythnos a hanner yn ddiweddarach yn 61 oed.

Fe wasanaethodd yn llywydd Canolfan Annibynnol PEN yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina o 2003 i 2007. Sefydliad rhyngwladol ar gyfer llenorion yw PEN sydd yn hyrwyddo rhyddid mynegiant, rhyddid y wasg ac hawliau dynol. Roedd Liu hefyd yn llywydd y cylchgrawn *Minzhu Zhongguo* ("Tsieina Ddemocrataidd") ers canol y 1990au. Fe gafodd ei gadw yn y ddalfa ar 8 Rhagfyr 2008 oherwydd ei ran yn ysgrifennu'r maniffesto *Siarter 08* o blaid ddiwygiadau gwleidyddol a chael gwared â'r system un-blaid yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina. Cafodd ei arestio'n ffurfiol ar 23 Mehefin 2009 ar gyhuddiad o "annos dymchweliad grym y wladwriaeth". Cafodd ei roi ar brawf ar 23 Rhagfyr 2009, a deuddydd yn ddiweddarach ei ddedfrydu i garchar am 11 mlynedd a'i ddifreinio o'i hawliau gwleidyddol am ddwy flynedd.

bawd|dim|Seremoni wobrwyo Gwobr Heddwch Nobel 2010. Gadawyd cadair yn wag i nodi absenoldeb Liu Xiaobo.

Dyfarnwyd Gwobr Heddwch Nobel iddo yn 2010 am "ei frwydr hir, ddi-drais dros hawliau dynol sylfaenol yn Tsieina". Liu oedd y Tsieinead cyntaf i ennill Gwobr Nobel tra'n byw yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina. Liu yw'r trydydd unigolyn i ennill Gwobr Heddwch Nobel tra'r oedd yn y carchar, ar ôl Carl von Ossietzky (1935) ac Aung San Suu Kyi (1991).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Gwrth-gomiwnyddion o Tsieina
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Tsieina
Categori:Pobl o Jilin
Categori:Pobl fu farw o ganser yr afu
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol
Categori:Ymgyrchwyr yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Tsieina
Glynlen

bawd|Rholyn glynlen.
Ffilm blastig a ddefnyddir i lapio bwyd i'w gadw'n ffres yw **glynlen**.

Categori:Pecynnu
Categori:Plastigion
Stormzy

Cerddor Saesneg yn yr arddull "Grime" a Hip hop yw **Michael Ebenazer Kwadjo Omari Owuo, Jr.** (ganwyd 26 Gorffennaf 1993), adnabyddir ef yn well gyda'i enw llwyfan **Stormzy**.

Aeth ei albwm gyntaf *Gang Signs & Prayer*, a ryddhawyd ar 24 Chwefror 2017 i rif un yn y siartiau Prydeinig.

Ar 28 Mehefin 2017, trydarodd Stormzy un gair Cymraeg - "Hiraeth".

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Rapwyr
Hydra

Gall **Hydra** gyfeirio at:

*Hydra (cytser), cytser seryddol
*Hydra (lloeren), un o dair lloeren y blaned gorrach Plwton
*Hydra (mytholeg), creadur mytholegol ym mytholeg Roeg
*Hydra (ynys), un o'r Ynysoedd Saronig yng Ngwlad Groeg
Gwarchodfa Natur Loch Garten

Mae **Canolfan Gweilch Loch Garten** yn warchodfa natur RSPB ar lan Loch Garten, yr Alban, ddim yn bell o Aviemore. Mae’n nodadwy am bresenoldeb gweilch, sydd wedi nythu yno pob gwanwyn ers 1959, a hefyd am geiliogod y coed a wiwerod cochion.

bawd|dim|260px|Gwalch ar ei nyth
bawd|260px|Cnocell y coed

## Gweler hefyd
*Gwalch y pysgod

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Tudalen Loch Garten ar wefan RSPB

Loch Garten
Loch Garten
Categori:Twristiaeth yn yr Alban
Hadsa

bawd|Heliwr Hadsabe o ardal Llyn Eyasi, Tansanïa

Tylwyth brodorol o ogledd-canolbarth Tansanïa yw’r **Hadsa** (neu Hadsabe).  Maent yn byw o amgylch Llyn Eyasi ac yng ngwastatir y Serengeti. Tua 1,000 ohonynt sydd wedi goroesi, gyda 3-400 o’r rhain yn dilyn yn rhannol y dull heliwr-gasglwr o fyw. Maent felly, ymhlith yr olaf ar y ddaear i ddilyn y patrwm hwn a fodolai cyn y datblygiad amaethyddiaeth a gafwyd tua 15,000-13,000 o flynyddoedd yn ôl. Nid oes ganddynt berthnasau DNA (genetegol) agos, ac nid yw perthynas eu hiaith i ieithoedd eraill (gan gynnwys y grŵp Khosa cyfagos) yn wybyddus.

## Microbiom yr Hadsa
Oherwydd natur ynysig eu hanes, mae gan cyllau (perfeddion) yr Hadsa amrywiaeth bacteria (microbiom) neilltuol o gyfoethog. Gan fod ymchwil diweddar yn awgrymu fod amrywiaeth felly yn effeithio’n llesol ar nifer o glefydau sydd ar gynnydd yn y Gorllewin (megis y fogfa, clefyd siwgir a chlefydau awto-imiwn), mae hyn o ddiddordeb arbennig i glinigwyr a dietegwyr. Mae’r clefydau hyn yn anghyffredin ymhlith yr Hadsa. Un gobaith y gwyddonwyr yw y gellir adfer bacteria llesol sydd wedi diflannu o boblogaethau'r Gorllewin.

## Cyfeiriadau
Categori:Grwpiau ethnig yn Nhansanïa
Categori:Grwpiau ethnig yn Affrica
Categori:Microbioleg
Morgan Jones

Cyflwynydd teledu o Gymro yw **Morgan Jones** (ganwyd Rhagfyr 1971).

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd a magwyd Morgan ym mhentre Trefor. Mae'n byw yno gyda'i wraig Cêt ac mae ganddynt ddau blentyn.

Aeth i Ysgol Trefor ac yna i Brifysgol Bangor lle graddiodd yn 1994 gyda gradd BA dosbarth cyntaf yn y Gymraeg. Cafodd PhD gan Brifysgol Cymru yn 2000 am ei draethawd ymchwil ar farddoniaeth y 16g.

## Gyrfa
Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel cyflwynydd y rhaglen bêl-droed *Sgorio* ar S4C, ac wedi gwneud y swydd ers 2001. Mae ei diddordeb cyffredinol mewn chwaraeon wedi ei weld yn cyflwyno Ras yr Wyddfa a Marathon Eryri am nifer o flynyddoedd.
Mae hefyd yn cyflwyno darllediadau byw o ddigwyddiadau diwylliannol mawr yng Nghymru, gan gynnwys yr Eisteddfod Genedlaethol, Eisteddfod yr Urdd, Eisteddfod Ryngwladol Llangollen a sioe Frenhinol Cymru. Aeth y gyfres 'Digwyddiadau' ag ef i ddigwyddiadau amrywiol ledled y wlad am sawl blwyddyn.

Mae ganddo cefndir cerddorol, a rhoddodd hyn y cyfle iddo gyflwyno *Côr Cymru* a *Band Cymru*. Mae hefyd yn cyflwyno cystadleuaeth Canwr y Byd ac yn aml wedi cyflwyno Ysgoloriaeth Bryn Terfel.
Mae Morgan hefyd wedi cyflwyno y cwis rhaglenni "0 ond 1" a *Tipit* gyda Alex Jones.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Elwyn Jones (canwr)

Baswr gyda Hogia'r Wyddfa oedd **Elwyn Jones** (27 Mehefin 1938 – 15 Gorffennaf 2017) [neu **Elwyn Wilson Jones**] a adwaenid hefyd fel Elwyn Llanbêr. Roedd yn aelod cychwynnol o'r grŵp lleisiol.

## Gyrfa 
Ganwyd Elwyn Wilson Jones yn Mhen Ceunant, Llanberis, Gwynedd yn un o 3 o blant, a bu'n byw yno gydol ei oes. Roedd yn fab i Hugh Richard Jones [BEM] a Ceinwen Lloyd Jones.

Dechreuodd ganu o oed ifanc iawn, gan fynychu eisteddfodau lleol. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Dolbadarn, Llanberis gan adael ym 1953, a dilyn ôl traed ei dad yn y chwarel nes iddi gau ym 1969. Wedi hynny, bu'n gweithio i amrywiol gwmnïau o Fiwmares i Wrecsam.

Ar ddechrau'r 1950au, ymunodd â Band Prês Llanberis i chwarae'r cornet, ond bu'n rhaid iddo adael y band ynghanol y 1960au oherwydd prysurdeb Hogia'r Wyddfa. 

Planwyd hadau Hogiau'r Wyddfa o gyfnod cynnar iawn, pan oedd Elwyn yn chwarae pêl-droed gydag Arwel Jones a Myrddin Owen. Aeth y tri wedyn ymlaen i ganu a pherfformio sgetsus mewn nosweithiau llawen wedi'i drefnu gan dad Elwyn, o dan yr enw Triawd yr Wyddfa.

Teithiodd Elwyn y byd yng nghwmni Hogia'r Wyddfa ac ymddangosodd ar deledu Cymraeg dros ddegawdau o'r 1960au hyd yr 2010au. Bu hefyd mewn cynyrchiadau llwyfan gyda Cwmni Theatr Cymru ac mewn dramâu cerdd ym Mhwllheli.

Roedd yn briod â Hefina.

## Disgyddiaeth
## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl o Ddyffryn Peris
Styx (lloeren)

[bawd|Styx, llun o'r chwiliedydd gofod [New Horizons, 13 Gorffennaf 2015, o bellter o 632,000 km]]

Un o bum lloeren y blaned gorrach Plwton yw **Styx**. Fe'i darganfuwyd gan y chwiliedydd gofod New Horizons yng Ngorffennaf 2015.

Mae Styx wedi ei enwi ar ôl afon Styx, afon Hades ym mytholeg Roeg.

Categori:Lloerennau Plwton
Serberws

[bawd|Cerflun Serberws a [Hades (duw)|Hades (Amgueddfa Archeolegol Heraklion, Creta, Gwlad Groeg)]]

Y ci triphen sy'n gwarchod mynedfa Hades ym mytholeg Roeg yw **Serberws**.
Cymryd Serberws yn garcharor oedd un o dasgau Heracles.

Categori:Mytholeg Roeg
Snapchat

Meddalwedd ac ap amlgyfrwng yw **Snapchat** ar gyfer teclunau symudol fel y tabled neu'r ffôn, meddalwedd a grëwyd gan Evan Spiegel, Bobby Murphy a Reggie Brown, cyn-fyfyrwyr ym Mhrifysgol Stanford. Cafodd y feddalwedd ei datblygwyd gan Snap Inc., a adnabyddid yn wreiddiol fel Snapchat Inc. Pwrpas Snapchat yw danfon lluniau a negeseuon testun a sain i 3ydd person, am gyfnod byr yn unig.

Y ddau fyfyriwr Brown a Spiegel a greodd y prototeip cyntaf, a alwyd yn "Picaboo", fel prosiect mewn dosbarth yn Stanford. Y syniad oedd creu ap ar gyfer hunlun, rhannu'r llun ac yna'i ddileu ar ôl cyfnod. Mae natur dros dro'r lluniau'n annog gwamalrwydd ac yn pwysleisio mwy ar y llif naturiol o ryngweithio yn hytrach na chadw ac archifo. Yn Ebrill 2011,  cyflwynodd Spiegel y prototeip terfynol er mwyn i'r dosbarth archwilio potensial gwaith fel y cynnyrch masnachol.

Daeth Murphy i mewn i'r prosiect er mwyn ysgrifennu'r cod terfynol a chyhoeddwyd y fersiwn gyntaf o Picaboo fel iOS yng Ngorffennaf 2011. Ail-lansiwyd yr ap ym Medi o dan yr enw "Snapchat".

bawd|dim|"Snap" Snapchat ar ffôn

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Categori:Meddalwedd iOS
Categori:Meddalwedd Android
Categori:Cyfryngau cymdeithasol
Categori:Negeseua sydyn
Euryn Ogwen Williams

Darlledwr, cyflwynydd ac awdur o Gymro oedd **Euryn Ogwen Williams, OBE** (22 Rhagfyr 1942 – 16 Mawrth 2021).

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganed Euryn ym Mhenmachno, Gwynedd yn fab i Alun Ogwen Williams (1904 - 1970) a Lil Evans. Roedd ei dad yn athro, prifathro, aelod o'r Orsedd a Llys yr Eisteddfod. Fe'i magwyd yn Coed-llai ger yr Wyddgrug ac fe'i addysgwyd yn Ysgol Alun. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Cymru, Bangor gan raddio mewn Athroniaeth a Seicoleg. Tra yn y coleg, bu'n rhan o gast cynnar y ddrama *Hanes Rhyw Gymro* gan John Gwilym Jones ym 1964.

## Gyrfa
Aeth i weithio yn y byd darlledu gan ddechrau ei yrfa fel cyflwynydd ar TWW i ddechrau. Yna daeth yn Gyfarwyddwr Rhaglenni TWW cyn symud i gwmni Harlech fel cyfarwyddwr a chynhyrchydd. Wedi hynny aeth i weithio ar ei liwt ei hun ar raglenni ar gyfer y BBC a HTV.

Pan sefydlwyd S4C yn 1982 ef oedd Cyfarwyddwr Rhaglenni cynta'r sianel a bu'n Ddirprwy Brif Swyddog Gweithredol rhwng 1988 a 1991. Bu’n gweithio am gyfnod yn yr Alban ac Iwerddon, ac roedd yn ymgynghorydd i S4C ar ddechrau oes teledu digidol yn y 1990au. Rhoddodd ddarlith am y chwyldro digidol *Byw Ynghanol Chwyldro* yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998. Bu hefyd yn gynghorydd i gwmni cynhyrchu Boom Cymru. Bu hefyd yn rhan o'r ffilm ''Steddfod! 'Steddfod!* (1989).

Yn Mai 2016 derbyniodd Wobr John Hefin am Gyfraniad Oes - cyflwynyd y wobr iddo gan David Meredith yng ngŵyl Ffilm Bae Caerfyrddin.

Roedd yn enillydd ac yn feirniad yn Adran Lenyddiaeth yr Eisteddfod Genedlaethol. Ysgrifennodd ddwy gyfrol o farddoniaeth - *Pelydrau Pell* a *Tywod a Sglodion'' (Gwasg Gomer, Awst 2012).

Ym mis Mawrth 2018 arweiniodd adolygiad annibynnol ar S4C ar ran Ysgrifennydd Gwladol Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon.

## Anrhydeddau
Yn 2018 fe'i wnaed yn Gymrawd er Anrhydedd Prifysgol Aberystwyth i gydnabod ei gyfraniad i fywyd diwylliannol Cymru.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a'r gyflwynwraig Jenny Ogwen ac yn dad i Rhodri Ogwen Williams a Sara Williams. Ymgartrefodd yn Y Barri yn 1971 a bu'n Ysgrifennydd i Eglwys Annibynnol y Tabernacl yn y dref. Ef oedd golygydd *Y Ddolen*, papur misol yr eglwys.

Bu farw ym mis Mawrth 2021. Dywedodd Cadeirydd S4C, Rhodri Williams mai Euryn oedd "pensaer S4C" ac mai ei "egni a'i ddyfeisgarwch" oedd wrth wraidd sector gynhyrchu annibynnol y wlad. Dywedodd Elan Closs Stephens, Aelod Anweithredol o Fwrdd y BBC: "Roedd Euryn yn un o arloeswyr mwyaf y byd darlledu Cymraeg ac yn ysbrydoliaeth i ddegau lawer."

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Gweithredwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Dynfarch

Creadur o fytholeg Roeg a Rhufeinig a chanddo gorff a choesau ceffyl a phen, breichiau a bongorff (torso) dyn yw **dynfarch**. Yn ôl y Groegiaid gynt, buont yn byw ym mynyddoedd Thesalia ac Arcadia ac yn epil i Ixion, Brenin y Lapith. Wedi iddynt geisio cipio priodferch Pirithous, mab Ixion, cawsant brwydr â'r Lapith. Yn sgil trechiad y dynfeirch gan y Lapith, cawsant eu gyrru o Fynydd Pelion.

[bawd|dim|[Brithwaith modern o'r Eidal sy'n portreadu dynfarch.]]

## Cyfeiriadau 
Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Mytholeg Roeg
Categori:Mytholeg Rufeinig
Aerdeyrn

Roedd **Sant Aerdeyrn** (c. 6g) yn sant lled-chwedlonol (Mytholeg Gymreig) o Gymru. Roedd yn ddisgynnydd Gwrtheyrn, sy'n golygu ei fod yn perthyn i deulu Brenhinol Teyrnas Powys.

Roedd yn frawd i Sant Edeyrn a Elldeyrn  mae e'n aml yn gysylltiedig â nhw. Mae ei enw yn tarddu o'r gair Celtaidd am Tywysog. Adeiladodd Eglwysi yn Sir Forgannwg  ac mae e'n Nawddsant ar Llanelldeyrn, Cymru.

## Gweler hefyd 
Erthygl Aerdeyrn yng ''Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I ar Wicidestun

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 5ed ganrif
Sant Caradoc

Roedd **Sant Caradoc** neu **Caradog** yn feudwy a telynor o Gymru.

## Bywyd 
Roedd Caradoc yn wr bonheddig Cymraeg, yn wreiddiol o Sir Frycheiniog, a oedd, wedi iddo dderbyn addysg rhyddfrydol, yn mwynhau hyder Rees, tywysog De Cymru, a oedd gyda lle anrhydeddus yn ei gwrt. Un diwrnod, roedd y tywysog, o achos ei ddau gi oedd ar goll, wedi colli ei dymer gyda Caradoc, ac yn ei loerigrwydd fe bygythiodd ei fywyd. O'r gwaradwydd hyn, dysgodd Caradoc am chwitchwarwydd anrhydedd bydol, ac fe aeth i Eglwys Gadeiriol Llandaf lle derbbyniodd wrth yr esgob y donsur glerigol, ac am ychydig o amser, fe wasanaethodd Duw yn eglwys Sant Theliau.

Yn awyddus i ddarganfod unigedd, fe dreuliodd sawl blwyddyn mewn caban bach, a adeiladodd ei hunan, yn gyfagos i eglwys gadwedig Sant Cendydd yn Penrhyn Gŵyr, ac wedi hyn fe breswyliodd yn Sant Issels ar Ynys y Barri. Roedd ei enw ar gyfer sancteiddrwydd wedi mynd ar draws y wlad gyfan, a wnaeth yr archddug o Menevia, neu Sant Dewi, ei alw i'r tref honno, wedi ei ddyrchafu i ddyletswyddau offeiriadol. Ymddeolodd Caradoc wedyn gyda nifer o gymdeithion duwiol, i'r ynys Ary. Roedd yna mor ladron penodol o Nowu, oedd yn aml yn y moroedd ar hyd yr arfordir hwnnw, wedi eu cymryd oddi ar yr ynys fel carcharorion, ond, gan eu bod yn ofni beirniadaeth Duw, fe'u dychwelwyd y bore trannoeth. Er hyn, penodwyd yr archddug o Menevia y sant i breswyliad arall ym mynachlog Sant Hismael, sy'n aml yn cael ei adnabod yn Ysam, yng ngwlad Ross, neu .

Cyn i Caradoc cael ei orfodi i aaltudiaeth gan mewnlifiad Harri I, brenin Lloegr, o'r ardal, fe wasanaethodd brenin lleol yn ne Cymru, aeth Caradoc i Harolston, ac fe breswyliodd yng nghell Sant Ismael.

## Nodiadau 
Mae Eglwys Sant Caradoc yn Lawrenny, Cymru, mwy na thebyg yn dyddio nol i'r 12g.

Caradoc
Categori:Telynorion o Gymru
Sant Guirec

Yn ôl traddodiad storiol y Cymry, roedd **Sant Guirec** ( 6g), yn fynach Cymraeg a aeth ati i sefydlu mynachdy yn y Llydaw Celtaidd. Traou-Perros oedd yr ardal ddewisodd Guirec i sefydlu ei gymdeithas newydd.

## Bywyd 
bawd|Areithfa neu fetws Sant Guirec
Yn ôl y sôn, cyrhaeddodd Llydaw mewn cafn carreg a dynnwyd gan angylion; glaniodd ar draeth fechan sydd erbyn hyn yn dwyn ei enw. Mae cysegr a gafodd ei adeiladu yn y 12g o'r enw '''L'Oratoire de Saint-Guirec''' yn sefyll yn y bae yn Ploumanac'h, gyda chapel yn gwynebu tuag at y traeth. Mae menywod wedi bod yn gwneud y bererindod i'r cysegr ers canrifoedd er mwyn galw ar Cyfrwngddarostyngedigaeth gweddigar y mynach am sant ar gyfer diogelwch eu gwŷr mordwyol. Bu menywod ifanc hefyd yn  gofyn am weddiau Guirec er mwyn cael gafael ar ŵr yn fuan. Yn ôl y sôn, mae'r traddodiad o blycio ar drwyn cerflun y sant yn annog Guirec i sicrhau y byddai'r menywod ifanc yn briod o fewn blwyddyn o'r bererindod. 

Mae Sant Guirec yn cael ei goffau yn lleol gan yr Eglwys Gatholig yn Llydaw mewn cysylltiad gyda seremoni  traddodiadol y *Pardon*, ar noswyl Gŵyl Esgyniad Iesu i'r nefoedd. Mae Diwrnod yr Esgyniad yn cael ei ddathlu ar y deugeinfed diwrnod ar ôl y Pasg.

## Gweler hefyd 
* Blessed Julian Maunoir, "Apostle of Brittany"
* History of Ploumanach - St. Guirec Oratory (Ffrangeg)
* Story and Image of St. Guirec (Ffrangeg)

## Cyfeiriadau 
Guirec
Categori:Pobl y 6ed ganrif
Martin Landau

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **Martin Landau** (20 Mehefin 1928 – 15 Gorffennaf 2017). Roedd yn briod i'r actores Barbara Bain.

Fe'i ganwyd yn Brooklyn, Efrog Newydd, yn fab i Selma (née Buchman) a Morris Landau. Cafodd ei addysg yn Ysgol James Madison ac *Institute Pratt*.

Enillodd y Wobr Academi am yr Actor Gorau mewn Rhan Gefnogol ym 1994.

## Teledu
**Mission: Impossible*
**Space: 1999*

## Ffilmiau
**North by Northwest* (1959)
**Cleopatra* (1963) 
**The Greatest Story Ever Told* (1965)
**Tucker: The Man and His Dream* (1988)
**Crimes and Misdemeanors* (1989)
**Ed Wood* (1994)

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2017
William Gilbert Rees

Roedd **William Gilbert Rees** (6 Ebrill 1827 — 31 Hydref 1898) yn archwiliwr, mesurwr, ag yn ymsefydlwr cynnar yng Nghanol Otago, Seland Newydd. Fe a gyd-archwiliwr Nicholas von Tunzelmann oedd yr Ewropiaid cyntaf i ymsefydlu ym masn Wakatipu. Mae Rees yn cael ei ystyried fel sefydlwr Queenstown.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Rees yn Haroldston St Issell, Sir Benfro, Cymru, ym 1827. Roedd ei dad yn is-gapten gyda'r Y Llynges Frenhinol. Addysgwyd Rees yn ysgol Y Llynges Frenhinol.

Allfudodd Rees i Dde Cymru Newydd ym 1852, yna fe ddaeth yn ffermwr defaid. Dychwelodd i Loegr ym 1858 i briodi cariad o'i blentyndod, ei gefnder Frances Rebecca Gilbert (ganwyd Tachwedd 1838).

Sefydlodd fferm "high country" ym 1860 yn cyfagos i safle presennol canol tref Queenstown. Roedd ei ffermdy wedi'i leoli yn cyfagos ag aber Afon Kawarau, lle mae gwesty Hilton heddiw. Mae rhai o'r adeiladau hanesyddol wedi eu cadw.

Mae maestref Queenstown, Frankton, wedi ei enwi ar ôl ei wraig Frances. Mae Parc Cecil a Parc Walter wedi eu enwi ar ôl enwau cyntaf ei feibion.

Dwy flynedd yn ddiweddarach, darganfyddwyd aur yn yr ardal i'r gogledd ddwyrain, ar yr adeg hyn, newidiodd Rees ei sied wlân mewn i westy o'r enw ''the Queen's Arms*, sydd bellach yn cael ei adnabod fel *Eichardt's''.  Heddiw mae Rees yn cael ei ystyried fel sefydlwr Queenstown.

Roedd Rees yn esboniwr cynnar yn Seland Newydd ar gyfer y gêm o griced, gan ei fod wedi cael ei eni mewn i deulu a oedd gyda cysylltiadau cryf i'r gêm. Roedd yn aelod o'r teulu Grace, ac yn perthyn fel cefnder i W.G. Grace, arwr cynnar i'r gêm. Ymddangosodd yn un o'r gemau dosbarth cyntaf i Dde Cymru Newydd ym 1857; roedd ei gefnder William Lee Rees yn chwarae i Victoria yn yr un gem. Roedd e hefyd yn credwr Anglicanaidd brwd ac fe cynorthwyodd gyda adeiladu Eglwys Sant Pedr, yng nghanol Queenstown, cafodd ei gyflawni ym 1863.

Mae Afon Rees yn Central Otago wedi ei enwi ar ôl Rees, ac mae cerflun ohono yn sefyll ar Rees Street, sy'n gyfagos i lanfa'r tref. Mae yna westy o'r enw *The Ree * ar heol Frankton yn Queenstown sydd gyda'i enw arno ac mae yna bont ar *State Highway 6* sydd wedi ei enwi yn ei gof.

Bu farw yn Blenheim, Seland Newydd, ar 31 Hydref 1989, ac fe gladdwyd ym mynwent Omaka.

## Oriel 

William Gilbert Rees.jpg|Cerflun o William Gilbert Rees gan Minhal Al-Halabi
William Gilbert Rees Plaque.jpg|Plac ar y cerflun
Frances_Rees,_1858.jpg|Frances Rees yn 1858

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1898
Categori:Cricedwyr o Gymru
Aaron o Aleth

Roedd **Sant Aaron o Aleth** (bu farw ar ôl 552), oedd hefyd yn cael ei alw'n *Sant Aihran* neu *Eran* yn Llydaweg, yn feudwy, Mynach a Abad ym mynachlog yn y chweche ganrif, ar ynys fechan ger Aleth o'r enw Cezembre, gwrtherbyn Sant-Maloù yn Llydaw, Ffrainc. Mae rhai ffynonellau yn dweud ei fod wedi ei eni'n Brydeinwr yn Armorican Domnonia.

## Hanes 
Roedd Aaron yn Gymro oedd yn byw mewn unigrwydd yn agos at Lambal a Pleuveur-Gaoter cyn sefydlu ei hun yn Aleth. Roedd wedi denu nifer o ymwelwyr tra roedd yno, gan gynnwys Malo, yn ol y son, ym 554, a ddeuthpwyd yn abad iddynt. Bu farw yn fuan ar ôl hynny. Olynodd Sant Malo i'r rol arweinydd ysbrydol yr ardal a gafodd ei adnabod fel Sant-Malo, a gafodd ei gyflwyno i'r Arglwydd fel Abad cyntaf Aleth. Diwrnod gwledd Aaron yw 21 Mehefin (yn Sant-Malo) neu 22 Mehefin (ym mhob man arall). Mae e'n cael ei son amdano yn Les Vies des Daints de Bretagne.

Credir bu farw Aaron yn nhref Sant Aaron yn Lamballe, Ffrainc.

## Ffynonellau 
* Catholic Forum
* F. G. Holweck, *A Biographical Dictionary of the Saints* (St. Louis, MO: B. Herder Book Co., 1924)

Categori:Pobl y 6ed ganrif
Categori:Seintiau o Gymru