open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martha, Jac a Sianco (gwahaniaethu)

Gallai ***Martha, Jac a Sianco*** gyfeirio at:

* *Martha, Jac a Sianco* - nofel gan Caryl Lewis (2005)
* *Martha, Jac a Sianco (ffilm)* - ffilm yn seiliedig ar nofel Caryl Lewis (2008)
Martha, Jac a Sianco (ffilm)

Ffilm Gymraeg  o 2008 yn seiliedig ar nofel Caryl Lewis ydy ***Martha, Jac a Sianco***. Addaswyd y nofel yn sgript gan Caryl Lewis hefyd a chafodd arweiniad gan y sgriptiwr Meic Povey. Darlledwyd y ffilm am y tro cyntaf ar ddydd Nadolig, 2009. Mae'r ffilm yn serennu Sharon Morgan fel Martha, Ifan Huw Dafydd fel Jac, Geraint Lewis fel Sianco. Cyfarwyddwyd y ffilm dwy awr o hyd gan Paul Jones a chafodd ei chynhyrchu gan Lona Llewelyn Davies gwmni Teledu Apollo sy'n rhan o gwmni Boomerang. Ysgrifennwyd y sgôr gan John Hardy a Hugh Fowler.

Ffilmiwyd rhannau helaeth o'r ffilm yn Cribor Fawr, Pont-Siân,  Ceredigion.

## Plot
Adrodda'r ffilm hanes Martha a'i dau frawd, Jac a Sianco wrth i'r tri ohonynt geisio dod i delerau gyda newidiadau yn eu bywydau wedi marwolaeth eu mam. Triga'r tri ohonynt ar fferm deulu "Graig-Ddu" yng nghefn gwlad gorllewin Cymru.

## Gwobrau
Yn 2009 enillodd y ffilm chwech gwobr BAFTA Cymru. Roedd y categorïau'n cynnwys yr Actor Gorau a'r Actores Orau (Ifan Huw Dafydd a Sharon Morgan), Cyfarwyddwr Ffotograffiaeth Gorau: Drama, Y Cynllunio Gorau, Y Coluro Gorau a’r Trac Sain Gerddorol Wreiddiol Orau.

Yn yr Ŵyl Gyfryngau Celtaidd yn Newry, Gogledd Iwerddon yn 2010, enillodd y ffilm un o'r prif wobrau sef y wobr *Spirit of the Festival*.. Rhoddir y wobr am ffilm a gyflwynir yn rhannol neu'n gyfangwbl mewn iaith Geltaidd.

Yng Ngŵyl Ffilm Ryngwladol Moondance yn 2009, cipiodd y ffilm y Wobr Atlantis am y Ffilm Naratif Orau.

## Dolenni allanol
* Gwefan Martha, Jac a Sianco
* [Rhagflas o'r ffilm o Youtube(https://cy.wikipedia.org/wiki/Youtube)]

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Afon Orinoco

Afon yn Ne America yw **afon Orinoco**. Gyda hyd o 2,140&nbsp;km, mae'n un o afonydd hwyaf y cyfandir. Mae tua thri chwarter o'i hyd yn Feneswela a'r chwarter arall yn Colombia.

Ceir tarddiad yr Orinoco ger Parima, gerllaw'r ffin rhwng Feneswela a Brasil. Llifa tua'r gofgledd i aberu yng yr Iwerydd. Dangosir yr Orinoco ar fap o  1529, ond dim ond yn y 18g y bu fforwyr yn teithio ar hyd yr afon, yn eu plith José Solano, Alexander von Humboldt ac Aimé Bonpland. Dim ond yn 1951 y cafwyd hyd i'w tharddle.

Un nodwedd anghyffredin yw fod yr Orinoco'n ymrannu'n ddau ran, un rhan, y Brazo Casiquiare, yn llifo i'r Río Negro, ac oddi yno i afon Amazonas pan fo lefel y dŵr yn uchel.

bawd|dim|350 px|Dalgylch yr Orinoco
bawd|dim|240px|Pont dros yr Orinoco ger Ciudad Bolívar, Feneswela

Orinoco
Orinoco
Afon São Francisco

Afon yn Ne America yw **afon São Francisco**. Ceir ei tharddle yn nwyrain Brasil, yn y Serra da Canastra yn nhalaith Minas Gerais, ac mae'n llifo trwy daleithiau Bahia, Sergipe, Pernambuco ac Alagoas am 3,199&nbsp;km i gyrraedd Cefnfor yr Iwerydd.

Llifa'r São Francisco tua'r gogledd, a cheir nifer o gronfeydd dŵr mawr arni, cronfa Três-Marias, cronfa Sobradinho a chronfa Itaparica. Gellir ei mordwyo am 1,368&nbsp;km..

Categori:Afonydd Brasil
Snowy Mountains

Mynyddoedd yn Ne Cymru Newydd, Awstralia, yw'r **Snowy Mountains**. Ceir pum copa uchaf Awstralia yma, yn cynnwys Mynydd Kosciuszko (2,228 medr), a phedwar copa arall dros 2,100 medr.

Saif y mynyddoedd yn ne talaith  New South Wales. Maent yn rhan o fynyddoedd yr Alpau Awstralaidd a'r Wahanfa Fawr. Ceir tarddiad afon Murrumbidgee ac afon Murray yma. Mae'r ardal yn fwyaf adnabyddus am y cynllun enfawr o adeiladu cronfeydd ar afon Snowy i ddarpari dŵr ar gyfer dyfrhau cnydau a chynhyrchu trydan.

[bawd|dim|240px|[Talbingo-Talsperre]]

Categori:Daearyddiaeth De Cymru Newydd
Categori:Mynyddoedd Awstralia
Cylchoedd cerrig Senegambia

Cylchoedd cerrig o'r cyfnod hanesyddol yw **Cylchoedd cerrig Senegambia** a leolir yn rhanbarth Senegambia, sef Senegal a'r Gambia, yng ngorllewin Affrica. Cerrig fwlcanig a geir yn y rhan fwyaf o'r cylchoedd hyn, a geir mewn grwpiau ar ddwy ochr y ffin rhwng Senegal a'r Gambia.

Yn 2006 rhoddwyd y safleoedd hyn, sy'n unigryw yn Affrica, ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Mae'r cylchoedd cerrig yn dyddio o'r cyfnod rhwng yr 2il ganrif a'r 16g OC ac felly'n fwy diweddar o gryn dipyn na'r cylchoedd cerrig a'r meini hirion yn Ewrop, sy'n perthyn i gyfnod Oes yr Efydd yn bennaf, sef tua'r 2il fileniwm CC. Ond codwyd y cynharaf o gylchoedd Senegambia mewn cyfnod yn hanes Gorllewin Affrica sy'n cyfateb i'r cyfnod megalithig yn Ewrop.

Mae cloddio gan archaeolegwyr yn dangos i'r safleoedd hyn gael eu hadeiladu ar wahanol adegau gan sawl grŵp ethnig yn yr ardal. Claddfeydd brenhinol ydynt. Byddai penaethiaid yn cael eu claddu ynddynt gyda'u hanifeiliaid cyfarwydd, bwyd a diod mewn desglau crochenwaith, gemwaith ac addurniadau a phethau eraill i'w defnyddio ganddynt yn yr Ôl-Fywyd, yn cynnwys gweision mewn rhai achosion.

1014097-Wassu stone circles-The Gambia.jpg|Cylchoedd cerrig Wassu yn y Gambia
Kerr Batch stone circle3.jpg|Cylchoedd cerrig Kerr Batch yn y Gambia

## Dolenni allanol
*  Site de l'UNESCO : Cercles mégalithiques de Sénégambie

Categori:Archaeoleg Affrica
Senegambia
Categori:Hanes y Gambia
Categori:Hanes Senegal
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn y Gambia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Senegal
Alpau Awstralaidd

Mynyddoedd yn ne-ddwyrain Awstralia yw'r **Alpau Awstralaidd** (Saesneg: *Australian Alps*). Maent yn ymestyn dros ffiniau taleithiau De Cymru Newydd a Victoria, a Thiriogaeth Prifddinas Awstralia. Yma y ceir yr unig gopaon yn Awstralia dros 2,000 medr (6,500 troedfedd).

Maent yn rhan o'r Wahanfa Fawr, cyfres o fynyddoedd sy'n ymestyn am tua 3,000&nbsp;km o ogledd Queensland i Victoria. Mae'r Snowy Mountains yn rhan o'r Alpau Awstralaidd.

bawd|dim|240px|Mynydd Feathertop o gopa Mynydd Hotham

Categori:Daearyddiaeth De Cymru Newydd
Categori:Daearyddiaeth Tiriogaeth Prifddinas Awstralia
Categori:Daearyddiaeth Victoria
Categori:Mynyddoedd Awstralia
Gemau Olympaidd yr Haf 2000

Cynhaliwyd **Gemau Olympaidd yr Haf 2000**, neu yn swyddogol '''Gemau'r Olympiad XXVII''', yn Sydney, Awstralia. Dewiswyd Sydney ym mis Medi 1993 yn Monte Carlo, Monaco, yn hytrach na Beijing, Manceinion, Berlin ac Istanbul.

## Medalau 
Dyma'r 10 gwlad a enillodd y nifer fwyaf o fedalau yn y Gemau hyn:

Categori:Chwaraeon yn Awstralia

Categori:Sydney
Categori:2000 yn Awstralia
Afon Murray

Afon yn ne Awstralia yw **Afon Murray** (Ngarrindjeri: *Millewa*; Yorta Yorta: *Tongala*). Dyma afon ail-hwyaf Awstralia, ar ôl afon Darling. Mae ganddi hyd o 2,589&nbsp;km. Ynghyd ag afon Darling, mae'n ffurfio system Murray-Darling.

Ceir ei tharddle yn y  Snowy Mountains. Mae'n llifo tua'r gorllewin, gan ffirfio'r ffin rhwng De Cymru Newydd a Victoria, cyn i afon Darling ymuno â hi ger Wentworth. Ceir ei haber ger Murray Bridge yn nhalaith De Awstralia. Y trefi pwysicaf ar yr afon yw Albury, Swan Hill, Echuca, Mildura a Murray Bridge.

bawd|canol|240px|Cwrs Afon Murray

bawd|dim|260px|Y cei, Goolwa ar aber afon Murray
bawd|dim|260px|Yr afon ger Echuca

Murray
Categori:Daearyddiaeth De Cymru Newydd
Categori:Daearyddiaeth De Awstralia
Categori:Daearyddiaeth Victoria
Arthur Hughes

Golygydd a llenor o Gymru oedd **Arthur Hughes** (2 Ionawr 1878 – 25 Mehefin 1965), a gofir fel golygydd dwy flodeugerdd ac fel gŵr a gyfranodd yn sylweddol i fywyd diwyllianol Y Wladfa ym Mhatagonia.

## Bywgraffiad
Ganed Arthur Huhges yn Nhalsarnau, Meirionnydd, yn 1878, yn fab i'r meddyg John Hughes Jones a'i wraig Annie, sy'n fwy adnabyddus wrth ei henw barddol Gwyneth Vaughan.

Roedd yn feirniad llenyddol craff a ymddiddorai mewn barddoniaeth Gymraeg. Golygodd ddwy flodeugerdd bwysig yn y 1900au, sef *Cywyddau Cymru* (1909) a ''Gemau'r Gogynfeirdd'' (1910). Ymfudodd i Batagonia y flwyddyn wedyn a bu'n byw yno am weddill ei oes. Ysgrifennodd nifer o erthyglau i gylchgronau Cymraeg.

Roedd yn dad i Irma Hughes de Jones.

## Llyfryddiaeth
### Golygydd
**Cywyddau Cymru* (Jarvis a Foster, Bangor, 1909; ail argraffiad, Bangor 1926)
*''Gemau'r Gogynfeirdd'' (1910)
### Erthygl amdano
*Thomas Parry, 'Arthur Hughes', *Taliesin*, rhif 38, 1979.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o'r Ariannin o dras Cymreig
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg o'r Ariannin
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Y Wladfa
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Afon Tocantins

Afon ym Mrasil yw **Afon Tocantins** neu **Rio Tocantins**. Gyda hyd o 2,640&nbsp;km, hi yw'r afon ail-hwyaf sy'n gydangwbl o fewn Brasil, ar ôl afon São Francisco. Gellir ei mordwyo am tua 1,000&nbsp;km hyd Lajeado.

Ceir tarddle'r Tocantins yn ne talaith Goiás, tua 100&nbsp;km i'r gorllewin o'r brifddinas, 
Brasília. Mae'n llifo tua'r gogledd i gyrraedd cefnfor Iwerydd, ac yn llifo trwy daleithiau Tocantins, Maranhão a Pará. Weithiau fe'i hystyrir yn un o lednentydd afon Amazonas, gan ei bod yn rhannu aber a'r afon honno.

bawd|dim|240px|Afon Tocantins gerllaw Palmas
bawd|dim|240px|Dalgylch Afon Tocantins

Tocantins
Afon Xingu

Afon ym Mrasil sy'n un o lednentydd afon Amazonas yw **Afon Xingu** neu **Rio Xingu**.

Ceir tarddle afon Xingu yn rhan ogleddol uchedir talaith Mato Grosso, lle mae afon Ronuro ac afon Culuene  yn cyfarfod. Mae'n llifo tua'r gogledd am tua 1,980&nbsp;km trwy daleithiau  Mato Grosso a Pará, cyn ymuno a'r Amazonas ger Porto de Moz.

Tua diwedd y 1980au, datblygodd llywodraeth Brasil gynlluniau i adeiladu argae ar yr afon i gynhyrchu trydan. Bu cryn brotest yn erbyn y cynllun oherwydd ei effaith ar y bobl frodorol, a bu'n rhaid iddynt roi'r gorau iddo. Yn y blynyddoedd diwethaf, adfywiwyd y cynllun gan lywodraeth Lula da Silva.

bawd|dim|240px|Afon Xingu

Xingu
Xingu
Mato Grosso

Talaith yng ngorllewin Brasil yw **Mato Grosso**. Mae'n perthyn i ranbarth *Região Central-Oeste*. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn  2,504,353.

Mae'n ffinio ar Bolifia yn y de-orllewin, ac hefyd yn ffinio ar daleithiau Rondônia, Amazonas, Pará, Tocantins, Goiás a Mato Grosso do Sul. Y brifddinas yw Cuiabá, sydd â phoblogaeth o tua 500.000. Yn ne-orllewin y dalaith, ceir ardal gorsiog y Pantanal.

bawd|dim|200px|Lleoliad Mato Grosso

### Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Cuiabá – 524.666
* Varzea Grande – 242.674
* Rondonopolis – 163.824
* Sinop – 94.724
* Cáceres – 87.708
* Tangara da Serra – 68.191
* Barra do Garças – 55.397
* Primavera do Leste – 53.881
* Alta Floresta – 47.190
* Sorriso – 46.023
* Pontes e Lacerda – 40.830
* Juina – 39.064
* Juara – 34.510
* Guaranta do Norte – 32.081
* Pocone – 31.243
* Barra do Bugres – 31.095

Categori:Taleithiau Brasil
Cochabamba

bawd|240px|Eglwys Gadeiriol Cochabamba a'r *Plaza 14 de Septiembre*

Dinas yng nghanolbarth Bolifia yw **Cochabamba**. Saif yn nyffryn Cochabanba yn yr Andes, a hi yw prifddinas *departement* Cochabamba. Gyda phoblogaeth o dros 800,000, hi yw trydydd neu bedwerydd dinas Bolifia.

Sefydlwyd y ddinas ar 2 Awst 1571 gan y llywodraethwr Sbaenaidd Francisco de Toledo. Ceir marchnad awyr agored fwyaf De America, *La Cancha*, yma.

Categori:Dinasoedd Bolifia
Gwisg Gymreig draddodiadol

250px|bawd|Dwy droellwraig yng nghefn gwlad Cymru mewn gwisg draddodiadol, tua 1890-1900.
Defnyddir y term **gwisg Gymreig draddodiadol** i gyfeirio at y wisg "draddodiadol" i ferched sy'n seiliedig ar wisg bob dydd y werin ond a ddyfeiswyd mewn gwirionedd yn y 19g. Roedd hynny'n rhan o ymgais fwriadol yng Nghymru, fel mewn sawl gwlad arall yn Ewrop yn y cyfnod hwnnw, i greu symbol cenedlaethol.

Mae'r wisg Gymreig yn cynnwys pais a ffedog, betgwn neu fantell (siôl bersli yn aml), a het dal ddu. Roedd gwisg o'r math yn gyffredin yng Nghymru - ac mewn rhannau o Loegr hefyd - yn yr 17g ac fe oroesodd yn hir mewn rhannau o gefn gwlad Cymru. Cymerodd Arglwyddes Llanofer (Augusta Waddington Hall) y gwisgoedd hyn yn sail i wisg genedlaethol i ferched Cymru a fyddai'n hybu diwydiant gwlân Cymru a hefyd yn denu artistiaid a thwristiaid. Detholodd Arglwyddes Llanofer rai nodweddion amlwg o'r hen wisgoedd a'u gweddnewid rhywfaint yn ôl ei syniadau Rhamantaidd a'r canlyniad oedd y Wisg Gymreig gyfarwydd a welir heddiw, gyda'r fantell goch a'r het ddu hynod o dal.

Daeth y Wisg Gymreig yn boblogaidd fel symbol o Gymru ond daeth yn fath o ddigriflun hefyd, yn enwedig yn achos ffigwr 'Yr Hen Gymraes' neu *Dame Wales*, ffrwyth dychymyg golygwyr y *Punch Cymraeg*.Erbyn heddiw dim ond ar achlysuron arbennig y gwelir y wisg hon fel rheol, er enghraifft gan blant ysgol ar Ŵyl Ddewi. Fel arall mae'n gyfyngedig i atyniadau twristaidd a chardiau post.

## Oriel

DV271 Portrait of a woman in Welsh dress.jpg|1818; Abertawe 
Welsh girls in costume ffu00023.jpg|1830; Gwent
Welsh peasant girl in the costume of a large part of Gwent ffu00003.jpg|1830; Gwent
Welsh peasant girl in the costume of a large part of Gwent ffu00002.jpg|1830; Gwent
A woman in "Welsh national" dress with a spinning wheel NLW3361179.jpg|1885

## Gweler hefyd
**Y Wisg Gymreig Draddodiadol* (2014 gan Wasg Gomer)
* Cilt Cymreig
* Carthen
Categori:Dillad Cymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Symbolau cenedlaethol Cymru
Clatter

Pentref bychan  yng nghymuned Caersŵs, Powys, Cymru, yw **Clatter**. Saif ar briffordd yr A470 rhwng pentref Caersŵs a Charno. Llifa Afon Carno heibio i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Caersŵs
Categori:Pentrefi Powys
Helgoland

Ynys fechan yw **Helgoland** (Almaeneg; Helgolandeg: **deat Lun**; hefyd **Heligoland** weithiau, yn enwedig yn Saesneg) a leolir ym Môr y Gogledd oddi ar arfordir gogledd-orllewinol yr Almaen. Defnyddir yr enw i gyfeirio at Helgoland a'r ynys fechan gyfagos gyda'i gilydd weithiau hefyd. Mae'n rhan o dalaith Schleswig-Holstein. Mae'r trigolion yn Ffrisiaid sy'n siarad Halunder, tafodiaith Ffriseg. Ei hyd yw tua 2&nbsp;km.

Cipwyd yr ynys gan Brydain yn 1807 a bu yn ei meddiant hyd 1890 pan ddychwelodd i feddiant yr Almaen. Roedd y môr o'i chwmpas, sef yr *Heligoland Bight* neu'r "*German Bight*" yn lleoliad i sawl brwydr rhwng llyngesoedd y DU a'r Almaen yn y Rhyfel Byd Cyntaf

Cyfansoddodd August Heinrich Hoffmann von Fallersleben "Das Lied der Deutschen" ar 26 Awst 1841 ar ynys Helgoland i gydfynd ag alaw gan Joseph Haydn.

Heddiw mae Helgoland yn gyrchfan gwyliau poblogaidd sy'n adnabyddus am ei tywynnau a chlogwynni lle ceir nifer o adar.

250px|bawd|dim|Porthladd Helgoland

Categori:Môr y Gogledd
Categori:Daearyddiaeth Schleswig-Holstein
Categori:Ynysoedd yr Almaen
Acre (talaith)

Un o daleithiau Brasil yw **Acre**. Saif yng ngogledd-orllewin y wlad, ac mae'n cynnwys rhan o ddalgylch afon Amazonas. Mae ganddi arwynebedd o 153,149.9&nbsp;km² a phoblogaeth o 686,652 (2006). Prifddinas y dalaith yw Rio Branco.

Mae'n ffinio ar Periw a Bolifia, yn ogystal â thaleithiau Rondônia ac Amazonas.

bawd|dim|200px|Lleoliad Acre

## Afonydd 
* Afon Juruá
* Afon Tarauacá
* Afon Muru
* Afon Envirá
* Afon Xapuri

## Dinasoedd a threfi 
* Rio Branco – 314.127
* Cruzeiro do Sul – 86.725
* Feijó – 39.365
* Sena Madureira – 33.614
* Tarauaca – 30.711
* Senador Guiomard – 21.000
* Brasileia – 18.056
* Plácido de Castro – 17.014
* Epitaciolândia – 14.193
* Xapuri – 13.893

Categori:Taleithiau Brasil
Amazonas (talaith)

Un o daleithiau Brasil yw **Amazonas**. Gydag arwynebedd o 1,577,820.2&nbsp;km², hi yw'r fwyaf o daleithiau Brasil, ac roedd y boblogaeth yn 2006 yn 3,030,000, gyda dros hanner y rhain yn y brifddinas, Manaus. Mae'n cynnwys rhan orllewinol dalgylch afon Amazonas yng ngogledd Brasil, ac mae rhan helaeth ohoni yn fforest law drofannol.

Mae'n ffinio ar Periw, Colombia a Feneswela, yn ogystal â thaleithiau Roraima, Pará, Mato Grosso, Rondônia ac Acre.

bawd|canol|200px|Lleoliad Amazonas ym Mrasil

### Afonydd 
* Rio Içá
* Juruá
* Japurá
* Purus
* Negro
* Madeira
* Uaupés

### Dinasoedd a threfi 
* Manaus - 1.644.690
* Parintins - 109.150
* Coari - 84.309
* Manacapuru - 83.703
* Itacoatiara - 80.190
* Tefé - 70.809
* Maués - 45.813
* Tabatinga - 43.974
* Iranduba - 40.436
* Manicoré - 38.148
* Fonte Boa - 37.595
* Borba - 34.018
* Santo Antônio do Içá - 34.875
* São Gabriel da Cachoeira - 34.*70
* Barcelos - 32.169
* Nova Olinda do Norte - 30.252

bawd|dim|550px|Fforest law Amazonas ger Manaus.

Categori:Taleithiau Brasil
Ysgubor

[250px|bawd|Ysgubor Gymreig draddodiadol ger [Pontfadog, Dyffryn Ceiriog.]]
Tŷ allan dan do er mwyn storio grawn, gwair, porthiant a pheiriannau'n glyd i'u diogelu rhag y gwynt a'r glaw yw **ysgubor**. Yn draddodiadol, cerrig a ddefnyddid i adeiladu ysguboriau, ond erbyn hyn mae ysguboriau metel yn gyffredin hefyd. Mewn rhai gwledydd pren yw'r deunydd arferol.

Mae 'ysgubor' yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd yng Nghymru, e.e. yn enw pentref Ysgubor-y-coed, Ceredigion.

Roedd yn arfer perfformio anterliwtiau mewn ysguborau weithiau yn y 18g.

Ar lafar yng ngogledd-orllewin Cymru mae "sgubor" yn ymadrodd am ddynes flêr, e.e. "hen sgubor o ddynes".

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Amaeth
Alagoas

Un o daleithiau Brasil yw **Alagoas**. Saif yng ngogledd-ddwyrain y wlad, yn ffinio ar daleithiau Pernambuco, Sergipe a Bahia a Chefnfor Iwerydd. Y brifddinas yw Maceió.

Mae Afon São Francisco yn ffurfio'r ffin rhwng  Alagoas a Sergipe. Tyfu siwgwr a thwristiaeth yw'r elfennau pwysicaf yn yr economi.

bawd|dim|220px|Lleoliad Alagoas

## Dinasoedd a threfi 
* Maceió – 884.320
* Arapiraca – 197.520
* Palmeira dos Indios – 69.211
* Rio Largo – 66.915
* Penedo – 59.429
* Uniao dos Palmares – 59.233
* Coruripe – 44.313
* Santana do Ipanema – 44.254
* Delmiro Gouveia – 43.909
* Sao Miguel dos Campos – 43.265
* Campo Alegre – 43.213
* Atalaia – 41.572
* Marechal Deodoro – 41.538
* Teotonio Vilela – 40.584
* Pilar – 32.200
* Sao Sebastiao – 31.396
* Girau do Ponciano – 30.405

Categori:Taleithiau Brasil
Cyfyng-gyngor diogelwch

Yn namcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol, y cyfyng-gyngor sydd yn deillio wrth i wladwriaethau cynyddu eu galluoedd milwrol i sicrháu diogelwch, ond yn y broses yn gwneud i wladwriaethau eraill teimlo'n llai diogel, yw'r **cyfyng-gyngor diogelwch**. Weithiau gall hyn arwain at gylch dieflig ar ffurf ras arfau.

Mae'r cyfyng-gyngor diogelwch yn fwyaf cysylltiedig â'r realwyr, sydd yn gweld bod ateb i'r broblem yn amhosib. Mae delfrydwyr yn credu bod atebion yn bosib trwy systemau megis diogelwch cyfunol.

## Gweler hefyd
* Cydbwysedd grym yng nghysylltiadau rhyngwladol
* Cyfyng-gyngor y carcharor

## Darllen pellach
Categori:Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Diogelwch rhyngwladol
Procar Poeth

Rhaglen ddogfen a gynhyrchwyd ar gyfer S4C oedd ***Procar Poeth***. Dilynodd y rhaglenni hynt a helynt criw o Gymry ifanc wrth iddynt dreulio mis o wyliau yn Ibiza yn 2000 a 2002. Cynhyrchwyd dwy gyfres gan gwmni teledu Concordia. Yn ddiweddarach, cynhyrchwyd rhaglen tebyg o'r enw Procar Pinc a ddilynodd griw o Gymry hoyw wrth iddynt ymweld â Mardi Gras Lesbiaid a Hoywon Sydney, Awstralia.

## Natur ddadleuol y rhaglenni
Beirniadwyd y rhaglen gan rai pobl ar ôl i un o'r bobl ifanc, Linda Lucas, berfformio gweithred rywiol ar ddieithryn tu allan i far "Delilah's Welsh Bar" yn San Antonio. Wedi'r digwyddiad, honodd Lucas ei bod mor feddw nad oedd yn medru cofio dim byd.

## Gweler hefyd
* Procar Pinc

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Rio Grande do Norte

Talaith yng ngogledd-ddwyrain Brasil yw **Rio Grande do Norte**. Mae gannddi arwynebedd o 53 306,8&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn  2,776,782 yn 2001. Prifddinas y dalaith yw Natal.

Mae'n ffinio ar daleithiau Ceará a Paraíba, ac ar Gefnfor Iwerydd, ac mae'n enwog am ei thraethau a'i thwyni tywod.

bawd|dim|220px|Rio Grande do Norte

## Dinasoedd a threfi 
* Natal – 766.081
* Mossoró – 224.910
* Parnamirim – 156.181
* Sao Goncalo do Amarante – 82.063
* Ceara-Mirim – 67.692
* Macaiba – 60.749
* Caico – 60.266
* Acu – 50.117
* Currais Novos – 41.080
* Sao Jose de Mipibu – 38.381
* Nova Cruz – 35.774
* Apodi – 35.713
* Santa Cruz – 32.648
* Touros – 31.296
* Joao Camara – 30.989
* Canguaretama – 29.110
* Pau dos Ferros – 26.775
* Macau – 25.554

### Gweler hefyd 
* Taleithiau Brasil

Categori:Taleithiau Brasil
Llythyrau Paul at Timotheus

Ceir **Llythyrau Paul at Timotheus** yn y Testament Newydd, sef rhan olaf y Beibl Cristnogol. Ceir dau lythyr, sef Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus ac Ail Lythyr Paul at Timotheus, sy'n cyfrif fel llyfrau yn y Beibl canonaidd. Fe'i hysgrifenwyd gan yr Apostol Paul, un o ddisgyblion pennaf Iesu o Nasareth, at ei ddisgybl yntau, Timotheus,  a ddaeth yn esgob Ephesus yn Asia Leiaf, yn ôl Eusebius. Maent yn rhan o gyfres o lythyrau gan Paul a geir yn llyfrau'r Testament Newydd. Nid yw pob ysgolhaig yn credu eu bod yn waith dilys gan Paul.

## Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus 
Ar ddechrau'r Llythyr Cyntaf mae Paul yn rhybuddio Timotheus rhag dilyn "athrawiaethau gau" ac yn diolch am drugaredd Duw. Fe â yn ei flaen i roi cyfarwyddiadau ynglŷn â gweddïo ac i ddisgrifio cymwysterau esgobion a diaconiaid. Sonia am "ddirgelwch" y ffydd Gristnogol gan ragfynegi dyfodol gogoneddus iddi ond gan rybuddio y bydd rhai yn cefni arni hefyd. Yn rhan olaf y llythyr mae'n troi at faterion moesol ac ysbrydol yn cynnwys dyletswyddau'r credadyn tuag at eraill.

## Ail Lythyr Paul at Timotheus 
Mae'r Ail Lythyr yn fyrrach. Mae Paul yn pregethu teyrngarwch i'r Efengyl ac yn annog Timoetheus i fod yn "filwr da i Iesu Grist". Sonia wedyn am ymddygiad pobl yn y "Dyddiau Diwethaf", sef y cyfnod cyn Dydd y Farn. Mae'r llythyr yn gorffen ar nodyn personol gyda Paul yn gofyn i Timotheus ddod ato yn fuan a rhoi cyfarchion i'w trosglwyddo ganddo i ddisgyblion eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau'r Testament Newydd
Categori:Llythyrau Paul
Timotheus

Cristion cynnar oedd **Timotheus** (Groeg: Τιμόθεος) a addolir fel sant gan rai eglwysi. Groegwr ydoedd o ran tras, fel mae ei enw yn dangos.

Ceir sawl traddodiad amdano. Yn y Testament Newydd ceir hanes yr Apostol Paul yn ei droi i'r ffydd Gristnogol newydd. Daeth yn ddisgybl iddo. Aeth gyda Paul ar ei deithiau cenhadol a derbyniodd sawl lythyr ganddo. Ceir Llythyrau Paul at Timotheus yn y Testament Newydd, sef 'Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus' ac 'Ail Lythyr Paul at Timotheus'. Maent yn rhan o gyfres o lythyrau gan Paul a geir yn llyfrau'r Testament Newydd. Eu prif bwnc yw trefn yr eglwys ac atal "athrawiaethau gau".

Daeth Timotheus yn esgob cyntaf Ephesus yn Asia Leiaf, yn ôl Eusebius. Gwyddys fod Paul wedi ymweld â'r ddinas hynafol honno. Yn ôl y testun apocryffaidd *Actau Timotheus*, sydd ddim yn cael ei dderbyn fel llyfr Beiblaidd canonaidd, lladdwyd Timotheus gan dorf a'i drawodd gyda cherrig a phastynau mewn gŵyl gysegredig i'r dduwies Diana ('Diana'r Effesiaid', chwedl y Testament Newydd) am ei fod yn gwrthwynebu'r crefyddau paganaidd. Fe'i cofir fel merthyr a sant felly, yn enwedig yn yr eglwysi Uniongred ond hefyd yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig a'r Eglwys Anglicanaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Apostolion
Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Esgobion
Categori:Groegiaid
Categori:Seintiau Cristnogol
Tocantins (talaith)

Talaith yng nghanolbarth Brasil yw **Tocantins**. Mae'n ffinio ar daleithiau Maranhão, Piauí, Bahia, Goiás, Mato Grosso a Pará. Caiff y dalaith ei henw o afon Tocantins.

Mae gan y dalaith boblogaeth o 1,157,098 ac arwynebedd o 277,621&nbsp;km². Y brifddinas yw Palmas.

bawd|dim|220px|Lleoliad Tocantins

## Dinasoedd a threfi
* Palmas - 187.639
* Araguaina - 123.353
* Gurupi - 69.727th
* Porto Nacional - 46.285
* Paraiso do Tocantins - 39.856
* Araguatins - 28.373
* Colinas do Tocantins - 27.207
* Miracema do Tocantins - 26.729
* Tocantinopolis - 25.316
* Guarai - 20.715

Categori:Taleithiau Brasil
Môr Dwyrain Tsieina

bawd|de|250px|Lleoliad Môr Dwyrain Tsieina

Môr sy'n rhan o'r Cefnfor Tawel yw **Môr Dwyrain Tsieina**. Fe'i amgylchynir gan dir mawr Tsieina yn y gorllewin, rhan ddeheuol Japan yn y dwyrain a Taiwan yn y de. Fe'i gwahenir oddi wrth Fôr De Tsieina gan Gulfor Formosa.

Categori:Y Cefnfor Tawel
Ysbyty Singleton

Ysbyty 550 gwely sydd wedi ei lleoli ar Lôn Sgeti, Abertawe, Cymru, ydy **Ysbyty Singleton**. Caiff ei redeg gan Ymddiriedolaeth GIG Abertawe. Adeiladwyd y brif adeilad ym 1958. Wrth ymyl yr ysbyty lleolir Parc Singleton a phrif gampws Prifysgol Abertawe lle mae yna ysgol nyrsio ac ysgol feddyginiaeth.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Singleton
Sulgwyn

250px|bawd|Y Pentecost: murlun Groegaidd.
[250px|bawd|Gwerinwyr ar eu ffordd i ddathlu'r Sulgwyn. [Rwsia, 1902. Darlun gan Sergey Korovin.]]
Gŵyl Gristnogol symudol yw'r **Sulgwyn** a gynhelir ar yr wythfed Sul ar ôl y Pasg. Mae'n dathlu disgyn yr Ysbryd Glân ar yr Apostolion ac yn seiliedig ar yr 'Ŵyl yr Wythnosau' Iddewig. Gellir olrhain ei dathlu i'r 3ed ganrif OC.

Yr enw Lladin ar yr ŵyl yw ***Pentecost***, sy'n deillio o'r gair Groeg *pentikosti*, sef 'y 50fed ddiwrnod' (ar ôl y Pasg). Enwir sawl enwad a mudiad Cristnogol yn 'Bentecostaidd'.

## Defodau 
Er ei bod yn ŵyl fawr yn y calendr eglwysig, cymharol ychydig o ddefodau ac arferion poblogaidd sy'n gysylltiedig â hi, efallai am nad oes cysylltiad amlwg â gŵyl baganaidd. Un ddefod hynod a gynhelid ar y Sulgwyn yng Nghymru oedd defod 'Y Pren Dedwydd'. Coeden anghyffredin gyda hollt fawr wrth ei gwaelod oherwydd ymrannu'r pren yn ddwy gangen sy'n cyffwrdd eto wedyn i dyfu'n rheolaidd oedd hon, a safai ar ystâd y Plas Hen yn Llŷn, Gwynedd. Byddai'r werin bobl yn ymgynnull yno ar y Sulgwyn i geisio basio trwy'r hollt: dedwyddwch a gai'r rhai a fedrai hynny. Credir fod hyn yn deillio o ddefod yn ymwneud â ffrwythlondeb, rhyw a genedigaeth. Arfer arall yn Llŷn ar y Sulgwyn oedd i ferched sefyll gyda'u dwylo tu ôl i'w cefnau a cheisio dal oen yn eu dannedd wrth ei wlân. Rhoddid yr enw 'Brenhines yr Oen' ar bwy bynnag a lwyddai i wneud hynny ac yfid 'Cwrw Oen'.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dydd Sul
Categori:Gwyliau Cristnogol
Pernambuco

Talaith yng ngogledd-ddwyrain Brasil yw **Pernambuco**. Mae arwynebedd y dalaith yn 98,937.8&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 7,918,344. Y brifddinas yw  Recife.

bawd|dim|200px|Lleoliad Pernambuco

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Recife – 1.486.869
* Jaboatão dos Guararapes – 630.008
* Olinda – 381.502
* Paulista – 288.273
* Caruaru – 274.124
* Petrolina – 247.322
* Cabo de Santo Agostinho – 166.286
* Camaragibe – 143.732
* Garanhuns – 125.141
* Vitória de Santo Antão – 117.609
* Abreu e Lima – 95.198
* São Lourenço da Mata – 92.732
* Igarassu – 89.342
* Araripina – 76.189
* Goiana – 74.782
* Belo Jardim – 72.823
* Gravatá – 70.243
* Serra Talhada – 70.179
* Santa Cruz do Capibaribe – 69.677
* Carpina – 68.341
* Ipojuca – 66.390
* Arcoverde – 61.600
* Bezerros – 60.058

Categori:Taleithiau Brasil
Y Groes-wen

Pentref bychan yng nghymuned Penyrheol, Trecenydd ac Enau'r Glyn, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw'r **Groes-wen** (hefyd: **Groeswen**). Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r de-ddwyrain o dref Caerffili, tua 5 milltir i'r gogledd o gyrion Caerdydd yn ne Cymru.

Ganwyd y peiriannydd William Edwards yn fferm Tŷ Canol, y Groes-wen ac ef oedd sylfaenydd ac adeiladydd Capel  Groeswen a agorwyd yn Awst 1742.

Treuliodd y bardd William Williams (Caledfryn) ei flynyddoedd olaf fel gweinidiog gyda'r Annibynwyr yn y Groes-wen. Bu farw ar 23 Mawrth 1869 ac fe'i claddwyd ym mynwent y capel.

Mae'r llenor a newyddiadurwr Ieuan Gwynedd  hefyd wedi ei gladdu ym mynwent y Groes-wen.

Y Groeswen oedd cartref William Cosslett (Gwilym Elian, 1831-1904) oedd yn swyddog glofa a bardd. Fe'i ganed yn Nantyceisiaid, Machen, sir Fynwy, yn fab i Walter Cosslett (m. 1879). Roedd ei frodyr Coslett Coslett (Carnelian), Thomas Coslett (Y Gwyliedydd Bach) a Cyrus Coslett (Talelian) hefyd yn feirdd.

Priododd Mary Ann Thomas (m. 1896) ym 1855. Erbyn y 1850au roedd yn byw yn y Groeswen, ac yn ddiweddarach yn Hendredenny a Chaerffili, i gyd ym mhlwyf Eglwysilan (Eglwys Elian), Morgannwg. Gyda'i frawd Carnelian roedd yn aelod o'r cylch o feirdd 'Clic y Bont' ym Mhontypridd. Enillodd nifer o gadeiriau eisteddfodol ond ni chafodd lwyddiant yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Bu farw 22 Medi 1904 yng Nghaerffili.

## Capel y Groeswen 
chwith|200px|Gweinidogion Capel y Groeswen 1746-1900
Mae gan gapel y Groeswen lle canolog yn hanes dechreuad y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru. Ym 1742 cynigiodd Thomas Evans, perchennog fferm y Waun Fach Groes-wen tir i agor "tŷ cwrdd" ar gyfer Methodistiaid yr ardal. Agorwyd y tŷ yn Nhachwedd yr un flwyddyn. Dyma oedd yr adeilad cyntaf i'w codi yn bwrpasol at ddefnydd y Methodistiaid Cymreig. Cymdeithas (*society* neu *seiat*) o fewn Eglwys Loegr, oedd y Methodistiaid ar y pryd. Gan fod y Methodistiaid yn rhan o Eglwys Loegr roedd Howel Harris ac arweinwyr eraill y gymdeithas yn mynnu bod seiat tŷ cwrdd y Groes-wen yn cael ei harwain gan *gynghorwyr* yn hytrach na gweinidog; bod yr aelodau i dderbyn y cymun ac ordinhadau eraill, megis bedydd a chladdedigaeth yn eglwys y plwyf, ac nid yn y tŷ cwrdd. Gan fod cefnogwyr ac arweinwyr Eglwys Loegr yn dangos atgasedd, ac ar y brydiau yn ymosod trwy drais, ar aelodau'r Methodistiaid, penderfynodd aelodau'r Groes-wen mai hurt oedd perchen addoldy eu hunain a pharhau i geisio addoli yn eglwys eu gorthrymwyr. Ym 1746 ymadawodd y seiat a'r Methodistiaid a chofrestrwyd yr adeilad fel capel Annibynnol.

Un o gynghorwyr Methodistaidd cyntaf y tŷ cwrdd a gweinidog Annibynnol cyntaf y capel oedd William Edwards adeiladydd pont enwog Pontypridd.

Mae capel y Groeswen wedi ei restri fel adeilad Gradd 2 tra bod nifer o'r beddfeini wedi ei rhestri fel strwythurau Gradd 2*.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Penyrheol, Trecenydd ac Enau'r Glyn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Evan Jones (Ifan y Gorlan)

Telynor o Gymruoedd **Evan Jones** neu "**Ifan y Gorlan**" (tua 1787 - Hydref, 1859), a fu'n enwog fel athro telynorion yn ardal Dyffryn Conwy.

Ganed Ifan y Gorlan, fel roedd pawb yn ei adnabod, yn Llanrwst, Sir Conwy, tua'r flwyddyn 1787 neu gynt. Roedd yn delynor campus ac yn athro telyn adnabyddus. Roedd yn byw mewn bwthyn o'r enw 'Y Gorlan', tua 2 filltir o Lanrwst dan gysgod clogwyn y Garreg Oleu. Roedd ganddo ddull hynod o dynnu haearn poeth ar draws blaen ei fysedd er mwyn eu caledu i ganu'r delyn; credai y ceid gwell sain o'r tannau felly.

Roedd yn dipyn o gymeriad rhamantaidd. Treuliodd ei flynyddoedd olaf yn byw ar ben ei hun yn 'Y Gorlan'. Yn ôl Robert Griffith, yntau'n frodor o Lanrwst, yn ei gyfrol *Llyfr Cerdd Dannau*:

:"Yn hen dŷ y Gorlan y treuliodd efe flynyddoedd olaf ei oes, heb neb yn gwmni ond ei delyn. A dywedir y byddai yn treulio llawer o'i amser mewn eisteddfa garreg wrth odreu un o'r clogwynni... (ger ei gartref). Yma yr eisteddai yn dawel, a'i delyn wrth ei ochr, weithiau yn ei chanu, a thro arall yn ymddiddan â hi, gyda'r fath serchogrwydd a phe buasai y gariadferch anwylaf dan haul."

Roedd yn athro i lawer o delynorion ond ef, yn ôl John Griffith, oedd "yr olaf o wir linach yr hen delynorion yn Nant Conwy, yr hwn le, yn yr amser da gynt, oedd yn hynod am wneuthurwyr telynau ac fel cartref telynorion a datgeiniaid."

Bu farw yn y Gorlan yn Hydref 1859, yn dros 72 oed, a chafodd ei gladdu ym mynwent Llanddoged.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1787
Categori:Marwolaethau 1859
Categori:Pobl o Lanrwst
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Telynorion o Gymru
Minas Gerais

Talaith yn nwyrain Brasil yw **Minas Gerais**. Mae arwynebedd y dalaith yn 588,383.6&nbsp;km² roedd y boblogaeth yn 2006 yn 20,595,499. Y brifddinas yw Belo Horizonte.

bawd|dim|200px|Lleoliad Minas Gerais

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Belo Horizonte – 2.350.564
* Contagem – 583.386
* Uberlândia – 570.042
* Juiz de Fora – 493.121
* Betim – 376.318
* Montes Claros – 336.132
* Ribeirão das Neves – 299.687
* Uberaba – 274.988
* Governador Valadares – 255.651
* Ipatinga – 229.133
* Santa Luzia – 209.057
* Sete Lagoas – 205.833
* Divinópolis – 200.636
* Ibirite – 161.208
* Poços de Caldas – 148.712
* Patos de Minas – 134.622
* Sabará – 128.492
* Teófilo Otoni – 128.109
* Barbacena – 121.397
* Varginha – 119.760
* Pouso Alegre – 119.572
* Conselheiro Lafaiete – 113.019
* Araguari – 109 876
* Itabira – 107.721
* Passos – 103.670
* Coronel Fabriciano – 102.588
* Muriaé – 97.628
* Uba – 94.584
* Ituiutaba – 91.407
* Vespasiano – 91.009
* Timóteo – 79.735
* Ouro Preto – 67.436
* Itabirito – 45.000
Ben Johnson

:''Am y dramodydd o'r 16g gweler Ben Jonson.''

Arlunydd yw **Ben Johnson** (ganed 24 Awst 1946), yn wreiddiol o dref Llandudno, Sir Conwy. Mae'n adnabyddus ym myd celf am ei ddinasluniau (*cityscapes*), yn cynnwys rhai o Lerpwl, Hong Cong, Jeriwsalem a Zürich.

## Dolenni allanol
*  Ben Johnson, gwefan
*  "Still small voice of calm", erthygl gan Jonathan Glancey. *The Guardian*, 9 Mawrth 2002

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pobl o Landudno
Cydbwysedd grym (cysylltiadau rhyngwladol)

Dosbarthiad grym sefydlog rhwng gweithredyddion rhyngwladol, gan amlaf gwladwriaethau, yw **cydbwysedd grym**. Mae'r cydbwysedd grym yn agwedd bwysig o fewn yr ysgol realaidd yn namcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol.

Gall cydbwysedd grym cymryd sawl ffurf. Mae'n bosib i bwerau imperialaidd greu cydbwysedd naill ai drwy dra-arglwyddiaeth un uwchbwer – megis y *Pax Romana* neu'r *Pax Britannica* – neu rhwng sawl ymerodraeth neu bŵer mawr, megis Cytgord Ewrop yn y 19g. Mae'n bosib i wladwriaethau ffurfio cyfundrefnau megis cynghreiriau milwrol, blociau masnach, a sefydliadau rhyngwladol i wella'r cysylltiadau rhyngddynt ac i gadw'r cydbwysedd grym. Gall y drefn ryngwladol bwysleisio'r posibilrwydd o ryfel er mwyn annog y wladwriaethau i beidio ag ansefydlogi'r cydbwysedd grym: gelwir y fath sefyllfa yn gydbwysedd braw neu gydbwysedd bygythiad.

Nid yw sefydlogrwydd y cydbwysedd grym yn amlwg bob tro. Yn ystod y Rhyfel Oer, cafodd Ewrop ei rhannu yn gylchoedd dylanwad y ddau uwchbwer: gwledydd cyfalafol y gorllewin, aelodau NATO, dan ddylanwad Unol Daleithiau America; a gwledydd comiwnyddol y dwyrain, aelodau Cytundeb Warsaw, dan ddylanwad yr Undeb Sofietaidd. Nodai'r sefyllfa ddeubegwn hon gan ras arfau niwclear rhwng y ddwy ochr. Cafodd y syniadaeth y tu ôl i'r strategaeth hon ei galw'n "Cyd-ddinistr Sicr": yn ôl ei chefnogwyr, buasai ataliaeth niwclear yn atal y ddwy ochr rhag mynd i ryfel yn erbyn ei gilydd. Yn ôl ei gwrthwynebwyr, system hynod o danllyd oedd hyn a oedd yn agos iawn at achosi rhyfel niwclear a dinistr ar raddfa eang. Ni frwydrodd yr Unol Daleithiau a'r Undeb Sofietaidd yn uniongyrchol yn erbyn ei gilydd, er iddynt gefnogi ochrau gwrthwynebol mewn "rhyfeloedd trwy ddirprwy" a rhyfeloedd cyfyngedig megis Rhyfel Fietnam. Yn y diwedd, cwympodd yr Undeb Sofietaidd heb i'r un ochr ollwng bom atomig ar yr ochr arall.

## Gweler hefyd 
* Cyfyng-gyngor diogelwch
* Gwactod grym
* Grym meddal
* Grym caled

## Cyfeiriadau
Categori:Diogelwch rhyngwladol
Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Grym gwleidyddol
Categori:Realaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)
Categori:Trefn ryngwladol
Santa Catarina

Talaith yn ne Brasil yw ** Santa Catarina**. Mae arwynebedd y dalaith yn 95,442.9&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 2007 yn 5,866,252 . Y brifddinas yw Florianópolis, ond Joinville yw'r ddinas fwyaf.

Mae'r dalaith yn ffinio ar yr Ariannin yn y gorllewin a Chefnfor Iwerydd yn y dwyrain. Yn y de, mae'n ffinio ar dalaith Rio Grande do Sul, ac yn y gogledd ar Paraná. Mae cyfran sylweddol o'r boblogaeth o dras Almaenig.

bawd|dim|200px|Lleoliad Santa Catarina

Categori:Taleithiau Brasil
Mato Grosso do Sul

Talaith yng ngorllewin Brasil yw **Mato Grosso do Sul**. Mae arwynebedd y dalaith yn 358.158,7&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 2006 yn 2,297,981. Y brifddinas yw Campo Grande.

Yn y gorllewin, mae'r dalaith yn ffinio ar Baragwái a Bolifia. Mae hefyd yn ffinio ar daleithiau Mato Grosso, Goiás, Minas Gerais, São Paulo a Paraná.

bawd|dim|200px|Lleoliad Mato Grosso do Sul

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Campo Grande - 734.164
* Dourados - 179.810
* Corumbá - 99.441
* Tres Lagoas - 84.650
* Ponta Porã - 66.054
* Aquidauana - 45.553
* Navirai - 39.736
* Paranaiba - 39.240
* Nova Andradina - 38.220
* Coxim - 32.630
* Amambai - 31.297
* Maracaju - 27.871
* Sidrolandia - 27.519
* Rio Brilhante - 26.060

Categori:Taleithiau Brasil
Espírito Santo (talaith)

Talaith yn nwyrain Brasil yw **Espírito Santo**. Mae arwynebedd y dalaith yn 46,184.1&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 3,097,232. Y brifddinas yw Vitória, er mai Vila Velha yw'r ddinas fwyaf.

Yn y dwyrain, mae'n ffinio ar Gefnfor Iwerydd. Mae hyfyd yn ffinio ar daleithiau Rio de Janeiro, Minas Gerais a Bahia. Mae'r dalaith yn cynnwys ynysoedd Trindade a Martim Vaz, sydd tua 1,200&nbsp;km o'r arfordir.

bawd|dim|200px|Lleoliad Espírito Santo

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Vila Velha - 387.204
* Serra - 371.986
* Cariacica - 349.811
* Vitória - 309.507
* Cachoeiro de Itapemirim - 191.033
* Linhares - 119.824
* Colatina - 109.226
* Guarapari - 102.089
* Sao Mateus - 99.133
* Aracruz - 70.898
* Viana - 58.370
* Nova Venecia - 44.814
* Barra de São Francisco - 38.551
* Marataizes - 34.692
* Castelo - 34.351
* Afonso Claudio - 33.318
* Domingos Martins - 32.860
* Alegre - 32.377
* Santa Maria de Jetiba - 31.599
* Itapemirim - 31.334

Categori:Taleithiau Brasil
Andrea Bocelli

Tenor o'r Eidal ydy **Andrea Bocelli** (ganwyd Lajatico, 22 Medi 1958). Mae'n un o gantorion Eidalaidd enwocaf y byd ac mae wedi gwerthu mwy na 70 miliwn albwm ledled y byd. Cafodd ei eni yn Lajatico.

Yn 2010 rhoddwyd ei enw ar y Hollywood Walk of Fame am ei waith yn y maes cerddoriaeth rhyngwladol.

## Recordiau
**Il Mare calmo della Sera* (1994)
**Bocelli* (1995)
**Viaggio italiano* (1995)
**Romanza* (1996)
**Aria* (1998)
**Sogno* (1999)
**Sacred Arias* (1999)
**Verdi* 2000)
**La bohème* (2000)
**Verdi Requiem* (2001)
**Cieli di Toscana* (2001)
**Sentimento* (2002)
**Tosca* (2003)
**Amore* (2006)
**The Best of Andrea Bocelli: Vivere* (2007)
**Incanto* (2008)
**My Christmas* (2009)
**Concerto* (2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o'r Eidal
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1958
Cydbwysedd grym

Gall **cydbwysedd grym** gyfeirio at:

* Cydbwysedd grym yng nghysylltiadau rhyngwladol
* Cydbwysedd grym (senedd)
* Cydbwysedd grym (ffederaliaeth)
Acre

Gallai **Acre** gyfeirio at:

*Acre, Israel, hen ddinas yn Israel
*Rhanbarth Acre, rhanbarth gweinyddol ym Mhalesteina o 1800 hyd 1948
*Acre (talaith), un o daleithiau Brasil
*Afon Acre, afon sy'n llifo trwy Periw. Bolifia a Brasil

## Gweler hefyd
* Acer (Saesneg: *acre*), uned fesur tir
* Acrefair, pentref yn Sir Wrecsam
* Moel yr Acer, weithiau Moel yr Acre
Cilt

250px|bawd|Cilt *Black Watch* Albanaidd.
Dilledyn Celtaidd yw'r **cilt** (***kilt***) a gysylltir â'r Alban ac Iwerddon yn bennaf. Mae'n fath o wisg i'w lapio o gwmpas canol y corff gan ddynion, gyda phlygiadau yn y blaen ac o gwmpas y canol. Y deunydd fel rheol yw *twill* o wlân wedi'i phlethu ac sy'n arddangos patrwm tartan cymesurol (*plaid*) sydd wedi'i gofrestru gan y Scottish Tartans Authority neu a gydnabyddir fel tartan swyddogol gan un o'r claniau Albanaidd. Mae'r cilt Gwyddelig o ffurf gyffelyb ond gwahanol.

Yn yr Alban, datblygodd y cilt cyfarwydd o wisg draddodiadol a elwir y 'Cilt mawr' (*Great kilt*) a gwisgoedd cyffelyb fel y *philabeg* ('Cilt bach'). Byddai dynion Ucheldiroedd yr Alban yn gwisgo'r darn mawr hynny o frethyn gwlân wedi ei lapio o gwmpas canol y corff a thros y blaen a'r ysgwyddau hefyd.

Erbyn hyn ceir sawl math o cilt a dillad tebyg iddo, yn cynnwys y "Cilt Cymreig" sy'n ffasiynol gan rai yn ddiweddar. Fodd bynnag, ni cheir unrhyw dystiolaeth fod Cymry'r Oesoedd Canol a chynt yn gwisgo ciltiau; i'r gwrthwyneb, nodweddid y Brythoniaid, cyn-deidiau'r Cymry, gan eu harfer o wisgo trowsus, fel y mae Iŵl Cesar yn tystio yn y ganrif gyntaf CC.
180px|bawd|chwith|Cilt mawr.

Categori:Dillad
Categori:Diwylliant yr Alban
Categori:Diwylliant Iwerddon
Categori:Ffasiwn
Coleraine

Tref yng Ngogledd Iwerddon yw **Coleraine** (Gwyddeleg: *Cúil Raithin*), a leolir yn Swydd Derry tua 90&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Belffast a tua 50&nbsp;km i'r dwyrain o Derry. Mae'n gorwedd ar lan Afon Bann ger ei haber yn y Cefnfor Iwerydd. Ceir Prifysgol Ulster yno. Poblogaeth: 24 089 (2001), yn cynnwys tua 5,000 o fyfyrwyr yn y brifysgol.

250px|bawd|dim|Canol Coleraine

## Gefeilldref
*La Roche-sur-Yon, Pays de la Loire, Ffrainc

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Derry
Espírito Santo

Gallai **Espírito Santo** gyfeirio at:

*Espírito Santo (talaith), un o daleithiau Brasil. 
*Espírito Santo (Rio Grande do Norte), tref yn nhalaith Rio Grande do Norte, Brasil.

*Banco Espírito Santo, banc Portiwgeaidd
Castell Roscommon

Codwyd **Castell Roscommon** ar safle ar gwr tref bresennol Roscommon, Swydd Roscommon, yng ngogledd canolbarth Iwerddon yn y 13g gan yr Eingl-Normaniaid. Cafodd y castell ei ehangu a'i atgyweirio sawl gwaith ac mae'r rhan fwyaf o'r adeiladwaith presennol yn waith diweddarach. Mae'n adfail erbyn hyn.

Costiodd y castell £3,000 i'w godi.

## Cyfeiriadau
Roscommon
Categori:Swydd Roscommon
Maranhão

Talaith yng ngogledd-ddwyrain Brasil yw **Maranhão**. Mae ganddi arwynebedd o 331,983.3&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn  5,651,475 yn 2000. Prifddinas y dalaith yw São Luís.

Mae'n ffinio ar daleithiau Piauí, Tocantins a Pará, ac ar Gefnfor Iwerydd.

bawd|dim|220px|Lleoliad Maranhão

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* São Luís - 959.124
* Imperatriz - 231.950
* Caxias - 142.971
* Timon - 141.109
* São José de Ribamar - 126.271
* Codó - 113.889
* Açailândia - 100.841
* Bacabal - 95.335
* Paco do Lumiar - 93.796
* Santa Luzia - 78.716
* Barra do Corda - 78.154
* Santa Inês - 75.188
* Pinheiro - 71.828
* Balsas - 69.662
* Chapadinha - 63.610
* Buriticupu - 61.657
* Coroatá - 59.116
* Grajaú - 52.303
* Itapecuru Mirim - 50.994
* Zé Doca - 50.183

## Gweler hefyd 
* Taleithiau Brasil

Categori:Taleithiau Brasil
Muammar al-Gaddafi

Arweinydd Libia oedd **Muammar Mohammad Abu Minyar al-Gaddafi** (7 Mehefin 1942 – 20 Hydref 2011), neu'r **Milwriad Gaddafi** (Arabeg : معمر القذافي, Muʿammar Al-Qaḏâfî ; ceir sawl ffurf arall ar ei enw wedi'i drawslythrennu o'r Arabeg).

Cafodd ei eni yn Sirt, Libia, yn fab i fugail tlawd. Ef oedd arweinydd *de facto* Libia ers 1970 yn sgîl gwrthdroi'r llywodraeth yn 1969 mewn ''coup d'état'' a ddiorseddodd y Brenin Idris. Nid oedd yn dal swydd wleidyddol fel y cyfryw, gan adael gwleidyddion eraill i fod yn arlywydd a gweinidogion swyddogol, ac mae'n cael ei adnabod fel "Tywysydd Chwyldro Mawr Gweriniaeth Boblogaidd Sosialaidd Arabaidd Fawr Libia" neu "y Brawd-dywysydd". Fel arweinydd mae Gaddafi wedi cynnig "trydydd lwybr" i'r gwledydd sy'n datblygu a'r byd Arabaidd, athroniaeth a geir yn ei lyfr adnabyddus *Y Llyfr Gwyrdd*.

## Gwrthryfel 2011 
Yn Chwefror 2011 llifodd ton ar ôl ton o brotestiadau gwleidyddol drwy'r Dwyrain Canol; ffynhonnell y protestiadau hyn oedd Tiwnisia ac yna'r Aifft yn Ionawr 2011 a gwelwyd ymgyrch gref drwy Lybia i gael gwared â'r unben Gaddafi. Erbyn 23ain o Chwefror roedd Gaddafi wedi colli rheolaeth o lawer iawn o drefi'r wlad ac yn ôl nifer o adroddiadau roedd dros fil o bobl wedi marw. Anerchodd y dorf sawl gwaith i geisio eu tawelu.  Bu farw Gaddafi yn ei ddinas enedigol, Sirt, yn dilyn ymladd rhwng y ddwy ochr.  Bu farw ei fab Moatassem Gaddafi yn y frwydr hon.  Bu farw ei fab ieuaf Khamis al-Gaddafi yn 2012.

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Gwleidyddion o Libia
Categori:Cenedlaetholdeb Arabaidd
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl y Gwanwyn Arabaidd
Tullamore

Tref yn Iwerddon yw **Tullamore** (Gwyddeleg: *Tulach Mhór*), a leolir yn Swydd Offaly, Gweriniaeth Iwerddon, yng nghanolbarth yr ynys. Poblogaeth: tua 20,000.

250px|bawd|dim|Stryd Padrig, Tullamore

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Offaly
Pará

Talaith yng ngogledd Brasil yw **Pará**. Gydag arwynebedd o 1,253,164.5&nbsp;km², hi yw talaith ail-fwyaf Brasil, ac roedd y boblogaeth yn 6,192,307 yn 2001. Prifddinas y dalaith yw Belém.

Mae'r dalaith yn cynnwys rhan o ddalgylch afon Amazonas, a gorchuddir rhan helaeth ohoni gan fforest law drofannol, er bod digoedwigo yn broblem.

bawd|dim|220px|Lleoliad Pará

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Belém - 1.386.482
* Ananindeua - 468.463
* Santarém - 272.237
* Maraba - 191.508
* Castanhal - 151.668
* Abaetetuba - 129.300
* Cameta - 104.210
* Bragança - 100.924
* Itaituba - 96.015
* Marituba - 93.723
* Parauapebas - 88.519
* Paragominas - 85.354
* Breves - 84.404
* Tucurui - 83.689
* Altamira - 83.322
* Barcarena - 72.441
* Redencao - 69.581
* Monte Alegre - 66.467
* Itupiranga - 60.814
* Capanema - 60.272
* Acara - 60.039
* Moju - 59.592
* Igarape-Miri - 58.303
* Uruara - 55.720
* Viseu (Pará) - 52.893
* Oriximina - 52.392
* Capitao Poco - 52.055
* Tome-Acu - 50.382

## Gweler hefyd 
* Taleithiau Brasil

Categori:Taleithiau Brasil
Antrim

Tref yn Swydd Antrim, Gogledd Iwerddon yw **Antrim** (Gwyddeleg: *Aontroim*), sy'n dref sirol a thref fwyaf Swydd Antrim. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain Gogledd Iwerddon ar lan afon Six Mile Water, tua 2&nbsp;km o Lough Neagh a 35&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o ddinas Belffast. Poblogaeth: 20,001 (2001).

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Antrim
Armagh

:*Gweler hefyd Armagh (gwahaniaethu).*

Dinas yn Iwerddon yw **Armagh** (Gwyddeleg: *Ard Mhacha*), a leolir yn Swydd Armagh, Gogledd Iwerddon. Mae'n 'dref sirol' yr hen sir: cafodd statws dinas yn 1994 ac mae'n ganolfan weinyddol Dinas a Dosbarth Armagh. Ystyr yr enw Gwyddeleg yw 'Ucheldir Macha'. Poblogaeth: 54,263 (2001).

Ceir un o safleoedd archaeolegol pwysicaf Iwerddon yn Navan, ger y ddinas. Dyma Eamhain Mhacha, hen brifddinas talaith Wlster, sydd â lle amlwg ym mytholeg, traddodiadau a hanes y wlad.

250px|bawd|dim|Golygfa ar ran o Armagh

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Gogledd Iwerddon
Categori:Trefi Swydd Armagh
Armagh (gwahaniaethu)

Gallai **Armagh** gyfeirio at:

*Armagh (Gwyddeleg: Ard Mhacha), dinas yng Ngogledd Iwerddon
*Swydd Armagh, sir yng Ngogledd Iwerddon
*Llyfr Armagh, llawysgrif Wyddelig o'r 9g
*Armagh, Québec, Canada
Roscommon

Tref yn Iwerddon yw **Roscommon** (Gwyddeleg: *Ros Comáin*), sy'n dref sirol Swydd Roscommon, Gweriniaeth Iwerddon, yng nghanolbarth yr ynys. Enwir y dref ar ôl Sant Comáin (Coman). Poblogaeth: tua 5,000. Lleolir Castell Roscommon ger y dref.

Allforiwyd defaid Roscommon i Ben Llŷn rhwng 1810-15 gan Dishley Leicester o'r Iwerddon a Lloyd Edwards, Nanhoron a'i gyfaill Syr Watkin Williams-Wynn (Yr Arglwydd Mostyn), Ystâd Cefn Amwlch o Gymru. O fewn pedair blynedd o werthu'r ddafad i'w tenantiaid a'u bridio efo hwrdd Cymreig, roedd yr epil yn ddafad bur ac fe'i galwyd yn "ddafad Llŷn". Maen nhw'n gweddu i dir gwastad y dyffryn yn ogystal â thir mynydd.

250px|bawd|dim|Neuadd Harrison, Roscommon

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Roscommon
Swydd Dulyn

Sir draddodiadol a sir weinyddol yn Iwerddon yw **Swydd Dulyn** (Gwyddeleg: ***Contae Átha Cliath***; Saesneg: *County of Dublin*), sy'n cynnwys Dulyn (*Átha Cliath*), prifddinas a dinas fwyaf Gweriniaeth Iwerddon, ynghyd â siroedd newydd Swydd Dún Laoghaire-Rathdown (*Contae Dún Laoghaire–Ráth an Dúin*), Swydd Fingal (*Contae Fine Gall*) a Swydd De Dulyn (*Contae Átha Cliath Theas*). Mae'n rhan o dalaith Leinster.

200px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Dulyn yn Iwerddon

Categori:Leinster
Dulyn
Swydd De Dulyn

Sir weinyddol yn Iwerddon yw **Swydd De Dulun** (Gwyddeleg: ***Contae Átha Cliath Theas***; Saesneg: *County of Dublin*) a greuwyd pan ranwyd y Swydd Dulyn draddodiadol yn dair sir newydd yn 1994. Tallaght yw'r dref sirol. Mae'n rhan o dalaith Leinster.

200px|bawd|dim|Lleoliad Swydd De Dulyn yn Iwerddon

Categori:Leinster
De Dulyn
Swydd Dún Laoghaire-Rathdown

Un o siroedd gweinyddol Gweriniaeth Iwerddon yw **Swydd Dún Laoghaire-Rathdown** (Gwyddeleg: ***Contae Dhún Laoghaire-Ráth an Dúin***; Saesneg: *County Dun Laoghaire-Rathdown*). Mae'n rhan o sir draddodiadol Swydd Dulyn yn nhalaith Leinster. Cafodd ei chreu yn 1994 pan ymranwyd yr hen sir yn dair rhan. Dyma'r lleiaf o siroedd Iwerddon. Ei ganolfan weinyddol yw Dún Laoghaire.

Mae gwasanaeth fferi yn cysylltu porthladd Dun Laoghaire a Chargybi dros y môr yng Nghymru.

200px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Dún Laoghaire-Rathdown yn Iwerddon


Categori:Leinster
Dún Laoghaire-Rathdown