Feneswela

Gwlad yn Ne America yw **Feneswela** (). Yr enw swyddogol yw  **Gweriniaeth Folifaraidd Feneswela** (Sbaeneg: *República Bolivariana de Venezuela*), er cof am Simón Bolívar. Yng nghyfrifiad diwethaf y wlad roedd ei phoblogaeth oddeutu .

Lleolir y wlad ar arfordir gogleddol De America, sy'n cynnwys tirfas cyfandirol a llawer o ynysoedd ac ynysoedd ym Môr y Caribî. 916,445&nbsp;km 2 (353,841 metr sgwâr) yw ei harwynebedd.  Y brifddinas, a'r dref fwyaf yw Caracas.

Yn y gogledd mae'n ffinio â Môr y Caribî a Chefnfor yr Iwerydd; i'r gorllewin mae'n rhannu ffin â Colombia, a Brasil yn y de, Trinidad a Tobago i'r gogledd-ddwyrain ac i'r dwyrain gyda Guyana. Mae llywodraeth Feneswela'n hawlio Guayana Esequiba ond anghytuna Guyana gyda hynny. Gweriniaeth arlywyddol ffederal yw Feneswela, sy'n cynnwys 23 talaith, y Brifddinas a dibyniaethau ffederal sy'n cwmpasu nifer o ynysoedd. Mae Venezuela ymhlith y gwledydd mwyaf trefol yn America Ladin. Trigai'r mwyafrif llethol o Feneswelaiaid yn ninasoedd y gogledd ac yn y brifddinas, yn hytrach na'r wlad.

Gwladychwyd tiriogaeth Feneswela gan Sbaen ym 1522 yng nghanol gwrthwynebiad cryf y bobl frodorol. Yn 1811, daeth yn un o'r tiriogaethau Sbaenaidd-Americanaidd cyntaf i ddatgan annibyniaeth oddi ar y Sbaenwyr gan ffurfio rhan neu adran o Weriniaeth ffederal gyntaf Colombia (a elwir yn hanesyddol yn Gran Colombia). Fe wahanodd fel gwlad sofran lawn ym 1830. Yn ystod y 19g, dioddefodd Feneswela gythrwfl gwleidyddol ac awtocratiaeth, gan unbeniaid milwrol rhanbarthol a pharhaodd y drefn hon tan ganol yr 20g. Ers 1958, mae'r wlad wedi cael cyfres o lywodraethau democrataidd, ac mae hyn yn eithriad mewn cyfandir lle rheolwyd y rhan fwyaf o'r gwledydd gan unbenaethau milwrol, a nodweddwyd y cyfnod gan ffyniant economaidd.

Arweiniodd sioc economaidd y 1980au a'r 1990au at argyfyngau gwleidyddol mawr ac aflonyddwch cymdeithasol eang, gan gynnwys terfysgoedd Caracazo ym 1989, dau ymgais i geisio *coups* milwrol ym 1992, ac uchelgyhuddo Llywydd am ysbeilio  arian cyhoeddus ym 1993. Gwelodd y cwymp mewn hyder yn y pleidiau presennol etholiad arlywyddol Veneswela 1998, catalydd y Chwyldro Bolifaraidd, a ddechreuodd gyda Chynulliad Cyfansoddol ym 1999, lle cadarnhawyd Cyfansoddiad newydd Feneswela. Cafodd polisïau lles cymdeithasol poblogaidd y llywodraeth eu cryfhau gan brisiau olew uchel, cynyddu gwariant cymdeithasol dros dro, a lleihau anghydraddoldeb economaidd a thlodi ym mlynyddoedd cynnar y gyfundrefn. Roedd cryn anghydfod yn etholiad arlywyddol Feneswela yn 2013 gan arwain at brotest a sbardunodd argyfwng arall ledled y wlad, sy'n parhau hyd heddiw (2021).

Mae Venezuela yn wlad sy'n datblygu ac yn 113 ar y Mynegai Datblygiad Dynol. Mae ganddi'r cronfeydd olew mwya'r byd ac mae wedi bod yn un o brif allforwyr olew y byd. Yn flaenorol, roedd y wlad yn allforiwr annatblygedig o nwyddau amaethyddol fel coffi a choco, ond daeth olew yn gyflym i ddominyddu allforion a refeniw'r llywodraeth. Arweiniodd polisïau gwael y llywodraeth deiliadol at gwymp economi gyfan Venezuela. Mae'r wlad yn cael trafferth gyda gorchwyddiant *(hyperinflation*) uwch nag erioed, prinder nwyddau sylfaenol, diweithdra, tlodi, afiechyd, marwolaethau plant, diffyg maeth a throseddau difrifol.

Effaith hyn oedd gweld mwy na thair miliwn o bobl yn ffoi o'r wlad. Erbyn 2017, datganwyd bod Feneswela  yn ddrwgdalwr oherwydd ei dyled ariannol gan asiantaethau statws credyd. Mae'r argyfwng yn Venezuela wedi cyfrannu at sefyllfa hawliau dynol sy'n dirywio'n gyflym, gan gynnwys carcharu mympwyol, llofruddiaethau ac ymosodiadau ar eiriolwyr hawliau dynol. Mae Feneswela'n aelod siarter o'r Cenhedloedd Unedig, OAS, UNASUR, ALBA, Mercosur, LAIA ac OEI.

## Tarddiad a hanes yr enw 
Mae'r enw *Feneswela* ei hun yn golygu *"Fenis Fechan"*. Ym 1499 cyrhaeddodd Alonso de Ojeda ac Américo Vespucio i'r bae - a elwir heddiw yn Fae Feneswela, a gwelsant dai'r brodorion oedd wedi eu hadeiladu uwchben y môr. Roedd yr olygfa yn atgoffa Ojeda am ddinas Fenis.

## Hanes 
### Hanes cyn Concwest Sbaen 
Ceir tystiolaeth o bobl yn byw yn yr ardal a elwir bellach yn Feneswela o tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae offer siâp dail o'r cyfnod hwn, ynghyd ag offer crafu a chyllyll wedi'u canfod yn agored ar derasau  uchel y Rio Pedregal yng ngorllewin Venezuela. Cafwyd hyd i arteffactau hela o'r Pleistosen Hwyr, gan gynnwys gwaywffon, mewn nifer o safleoedd yng ngogledd-orllewin Feneswela o'r enw "El Jobo"; yn ôl dyddio radiocarbon, mae'r rhain yn dyddio o 13,000 i 7,000 CC. 

Ni wyddys faint o bobl a oedd yn byw yn Feneswela cyn concwest Sbaen; amcangyfrifwyd ei fod oddeutu miliwn. Yn ogystal â phobloedd brodorol sy'n hysbys heddiw, roedd y boblogaeth yn cynnwys grwpiau hanesyddol fel y Kalina (Caribs), Auaké, Caquetio, Mariche, a Timoto-Cuicas. Diwylliant Timoto-Cuica oedd y gymdeithas fwyaf cymhleth yn Feneswela cyn Goncwest Sbaen, gyda phentrefi parhaol wedi'u hamgylchynu gan gaeau teras gyda system dyfrio. Roeddent hefyd yn storio dŵr mewn tanciau. Roedd eu tai wedi'u gwneud yn bennaf o gerrig a phren gyda thoeau gwellt. Roeddent yn bobl heddychlon, ar y cyfan, ac yn dibynnu ar dyfu cnydau, gan gynnwys tatws ac *ullucos*. Gadawsant lawer o weithiau celf ar ôl, yn enwedig serameg anthropomorffig, ond dim henebion mawr. Ceir tystiolaeth eu bod yn nyddu ffibrau llysiau er mwyn gwehyddu tecstilau a matiau ar gyfer eu tai. Un o'u prydau bwyd mwyaf nodedig yw'r arepa, stwffwl yng nghoginiaeth y Feneswaliaid.

Ar ôl y goncwest Sbaenaidd, gostyngodd y boblogaeth yn sylweddol, twry ladd a thrwy ymlediad afiechydon heintus newydd o Ewrop. Tyfai brodorion indrawn yn y gorllewin a manioc yn y dwyrain. Tyfwyd rhannau helaeth o'r *llanos* trwy gyfuniad o slaes a llosgi ac roedd eu ffarmio'n sefydlog ac yn barhaol.

### Gwladychu 
Yn 1498, yn ystod ei drydedd fordaith i'r America, hwyliodd Christopher Columbus ger Delta Orinoco a glanio yng Ngwlff Paria a alwodd y lle'n "nefoedd ar y Ddaear!"

Dechreuodd gwladychiad Sbaen ar dir mawr Feneswela ym 1522, gan sefydlu'r trefedigaethau parhaol cyntaf yn Ne America yn ninas Cumaná. Yn yr 16g, cafodd Venezuela ei gontractio yn rhodd (neu gonsesiwn) gan Frenin Sbaen i deulu bancio Welser yr Almaen (Klein-Venedig, 1528–1546). Ceisiodd  y *Caciques* (neu arweinwyr) brodorol fel Guaicaipuro (c. 1530–1568) a Tamanaco (m. 1573) wrthsefyll goresgyniadau Sbaen, ond yn y pen draw fe'u trechwyd. Cafodd Tamanaco ei roi i farwolaeth.

Yn yr 16g, yn ystod gwladychiad Sbaen, trodd llawer o'r brodoroion, megis y Mariches, yn Gatholigion. Mae rhai o'r llwythau neu'r arweinwyr sy'n gwrthsefyll yn cael eu coffáu mewn

Enwyd llawer o lefyd drwy'r wlad, gan gynnwys Caracas, Chacao a Los Teques er mwyn coffáu arweinyddion y brodorion a geisant wrthsefyll y goresgynwyr Sbaenaidd. Yng ngogledd ywlad ysefydlwyd yr aneddiadau trefedigaethol cynnar - ar arfordir y gogledd, ond yng nghanol y 18g, gwthiodd y Sbaenwyr ymhellach i'r tir ar hyd Afon Orinoco. Yma, trefnodd yr Ye'kuana (a elwid wedyn yn Makiritare) wrthwynebiad cryf ym 1775 ac eto yn 1776.

### Annibyniaeth a'r 19g 
[chwith|bawd| *El Libertador*, [Simón Bolívar .]]
Ar ôl cyfres o wrthryfeloedd aflwyddiannus, dan arweinyddiaeth Francisco de Miranda, milwr o Feneswela a oedd wedi ymladd yn y Chwyldro Americanaidd a'r Chwyldro Ffrengig, datganodd Feneswela annibyniaeth fel Gweriniaeth Gyntaf Feneswela ar 5 Gorffennaf 1811. Dechreuodd hyn Ryfel Annibyniaeth Feneswela. Lansiodd Simón Bolívar, arweinydd newydd y lluoedd annibynnol, ei "Ymgyrch Edmygus" (Sbaeneg: *Campaña Admirable)* ym 1813 o New Granada, gan adwerthu'r rhan fwyaf o'r diriogaeth a chael ei chyhoeddi fel *El Libertador* ("The Liberator"). Cyhoeddwyd ail weriniaeth Venezuelan ar 7 Awst 1813, ond ni pharhaodd ond ychydig fisoedd cyn cael ei drechu gan y *caudillo* brenhinol José Tomás Boves a'i fyddin bersonol o llaneros.

Wrth i'r rhyfel gyrraedd sefyllfa annatrys (*stalemate*)  yn 1817, ailsefydlodd Bolívar Drydedd Weriniaeth Fenwswela ar y diriogaeth a reolir o hyd gan y gwladgarwyr, yn bennaf yn rhanbarthau Guayana a Llanos. Byrhoedlog oedd y weriniaeth hon hefyd oherwydd dim ond dwy flynedd yn ddiweddarach, yn ystod Cyngres Angostura 1819, dyfarnwyd i undeb Fenwswela â Granada Newydd ffurfio Gweriniaeth Colombia (Gweriniaeth Gran Colombia, yn hanesyddol). Parhaodd y rhyfel am rai blynyddoedd, nes sicrhau buddugoliaeth lawn a sofraniaeth ar ôl i Bolívar, gyda chymorth José Antonio Páez ac Antonio José de Sucre, ennill Brwydr Carabobo ar 24 Mehefin 1821. Ar 24 Gorffennaf 1823, cafwyd ail fuddugoliaeth bwysig sef Brwydr Lake Maracaibo. Rhoddodd cyngres Granada newydd reolaeth ar fyddin Granada i Bolívar; a thrwy ei arwain, rhyddhaodd sawl gwlad a sefydlodd Weriniaeth Colombia (Gran Colombia).
alt=|bawd| *Chwyldro 19 Ebrill 1810*, dechrau annibyniaeth Venezuela, gan Martín Tovar y Tovar
Aeth Sucre, a enillodd lawer o frwydrau dros Bolívar, ymlaen i ryddhau Ecwador ac yn ddiweddarach daeth yn ail arlywydd Bolifia. Arhosodd Fenwswela yn rhan o Gran Colombia tan 1830, pan gyhoeddwyd Fenwswela newydd ac annibynnol. Daeth Páez yn arlywydd cyntaf y wladwriaeth newydd. Collwyd rhwng chwarter ac un rhan o dair o boblogaeth Fenwswela yn ystod y ddau ddegawd hyn o ryfela (gan gynnwys efallai hanner y boblogaeth wyn), amcangyfrifwyd erbyn 1830 ei fod yn 800,000 o farwolaethau.

Mae lliwiau baner Drydedd Weriniaeth Fenwswela yn felyn, glas a choch: mae'r melyn yn sefyll am gyfoeth tir, y glas ar gyfer y môr sy'n gwahanu Fenwswela oddi wrth Sbaen, a'r coch ar gyfer gwaed a gollwyd gan yr arwyr dros annibyniaeth y wlad.

Diddymwyd caethwasiaeth yn Fenwswela ym 1854. Mae troseddau treisgar wedi bod mor gyffredin yn Feneswela fel nad yw'r llywodraeth bellach yn cynhyrchu'r data troseddau. Credir, fodd bynnag, fod y niferoedd y pen a gaiff eu llofruddio yn uwch yn yr Unol Daleithiau. Yn 2013, roedd y gyfradd lladdiadau oddeutu'r 79allan o bob 100,000 person, un o'r uchaf y byd. Dros y 15 mlynedd diwethaf llofruddiwyd dros 200,000 o bobl. Erbyn 2015, roedd wedi codi i 90 allan o bob 100,000. Mae gan y brifddinas Caracas un o'r cyfraddau llofruddiaethau mwyaf mewn unrhyw ddinas fawr yn y byd, gyda 122 o lofruddiaethau i bob 100,000 o drigolion. Yn 2008, nododd arolygon mai trosedd oedd prif bryder pleidleiswyr y wlad. [235] Ceisia'r Llywodraeth ymladd troseddau ac i fynd i'r afael ag ardaloedd a reolir gan gangiau. O'r holl weithredoedd troseddol yr adroddwyd amdanynt, erlynir llai na 2%. Yn 2017, nododd y *Financial Times* fod rhai o’r gynnau a gaffaelwyd gan y llywodraeth dros y ddau ddegawd blaenorol wedi cael eu dargyfeirio i grwpiau sifil parafilwrol a syndicetiau troseddol.

## Daearyddiaeth 
Lleolir Fenwswela yng ngogledd De America; yn ddaearegol, mae ei dir mawr yn gorwedd ar Blât De America. Mae gan y wlad gyfanswm arwynebedd o 916,445&nbsp;km sg ac mae'r tir yn 882,050&nbsp;km sg, sy'n gwneud Fenwswela y 33fed gwlad fwyaf yn y byd. Gorwedd rhwng lledredau 0 ° a 16 ° Gog a hydoedd 59 ° a 74 ° Gor.

Wedi'i siapio'n fras fel triongl, mae gan y wlad 2,800&nbsp;km o arfordir yn y gogledd, sy'n cynnwys nifer o ynysoedd y Caribî ac mae'r gogledd-ddwyrain yn ffinio â chefnfor gogledd yr Iwerydd. Mae'r rhan fwyaf o arsylwyr yn disgrifio Feneswela yn nhermau pedwar rhanbarth topograffig sydd wedi'u diffinio'n weddol dda:

# iseldiroedd Maracaibo yn y gogledd-orllewin, 
# y mynyddoedd gogleddol sy'n ymestyn mewn bwa eang o'r dwyrain i'r gorllewin o ffin Colombia ar hyd arfordir gogledd y Caribî,
#  y gwastadeddau llydan yng nghanol Venezuela, ac
# Ucheldir Guiana yn y de-ddwyrain.

Y mynyddoedd gogleddol yw estyniadau gogledd-ddwyreiniol eithafol mynyddoedd De America yn yr Andes. Pico Bolívar yw copa uchaf y genedl ar 4,979 metr (16,335 tr), ac mae'n gowedd yn y rhanbarth hwn. I'r de, saif Ucheldir Guiana gan gynnwys cyrion gogleddol Basn yr Amason a Rhaeadr yr Angel (Sbaeneg: *Salto Ángel*)  rhaeadr ucha'r byd, yn ogystal â *tepuis*, mynyddoedd mawr tebyg i fwrdd. Nodweddir canol y wlad gan y *llanos*, sef gwastadeddau helaeth sy'n ymestyn o ffin Colombia yn y gorllewin pell i delta'r  Orinoco yn y dwyrain. Mae'r Orinoco, gyda'i briddoedd llifwaddodol cyfoethog, yn clymu system afon fwyaf a phwysicaf y wlad; mae'n tarddu yn un o'r trothwyon dŵr mwyaf yn America Ladin. Ymhlith yr afonydd mawr eraill y mae: Caroní a'r Apurel.

Y tymheredd uchaf a gofnodwyd oedd 42&nbsp;°C (108&nbsp;°F) mewn Machiques, a'r tymheredd isaf a gofnodwyd oedd -11&nbsp;°C (12&nbsp;°F), wedi'i adrodd o uchder anghyfannedd uchel yn Páramo de Piedras Blancas (talaith Mérida), er nad oes adroddiadau swyddogol, mae tymheredd is yn hysbys ym mynyddoedd y Sierra Nevada de Mérida.

### Bioamrywiaeth 
bawd|Map o ranbarthau naturiol Venezuela
bawd|Rhaeadr Ángel (*Salto Ángel*), rhaeadr ddi-dor ucha'r byd, ym Mharc Cenedlaethol Canaima, talaith Bolívar
Mae Feneswela'n gorwedd o fewn y deyrnas Neotropical; gorchuddiwyd rhannau helaeth o'r wlad yn wreiddiol gan goedwigoedd llydanddail llaith. Dyma un o'r 17 o wledydd mwyaf bioamrywiol  y blaned, Ceir amrywiaeth o fynyddoedd - o'r Andes yn y gorllewin i goedwig law Basn yr Amazonas yn y de, trwy wastadeddau helaeth y *llanos* ac arfordir y Caribî yn y canol a Delta Orinoco yn y dwyrain. Maent yn cynnwys prysgdiroedd serig yng nghoedwigoedd mangrof eithaf y gogledd-orllewin ac arfordir yn y gogledd-ddwyrain. Mae ei choedwigoedd cwmwl a fforestydd glaw yr iseldir yn arbennig o gyfoethog.

Mae anifeiliaid Feneswela'n amrywiol ac yn cynnwys y Morfuwch (*manatees*), sloth tri-bus, sloth dau-fus, dolffiniaid afon Amazon, a Chrocodeiliaid Orinoco, yr adroddwyd eu bod yn cyrraedd hyd at 6.6 metr.Mae Feneswela'n gartref i gyfanswm o 1,417 o rywogaethau adar, ac mae 48 ohonynt yn frodorol. Ymhlith yr adar mwyaf nodedig mae'r ibis, gweilch y pysgod, a'r trwpial melyn-oren, yr aderyn cenedlaethol. Ymhlith y mamaliaid mae'r crec morgrug mawr, y jagiwar, a'r capybara, mwyaf yn y byd cnofilod. Mae mwy na hanner y rhywogaethau o adar a mamaliaid i'w cael yn y coedwigoedd Amasonaidd i'r de o'r Orinoco.

Mae Feneswela ymhlith yr 20 gwlad orau o ran endemiaeth. Ymhlith ei hanifeiliaid, mae 23% o rywogaethau o ymlusgiaid a 50% o rywogaethau o amffibiaid yn frodorol. O dros 21,000 o rywogaethau o blanhigion sy'n hysbys, ma 38%  yn frodorol o Feneswela. Ymhlith y grwpiau sy'n dilyn y symudiad hwn mae Tambor Urbano, Los Sinverguenzas, C4Trío, ac Orozco Jam.

Mae traddodiadau cerddorol Affro-Feneswelaidd yn perthyn yn fwyaf agos i wyliau'r "seintiau gwerin du" ("black folk saints") San Juan a St. Benedict the Moor. Mae caneuon penodol yn gysylltiedig â gwahanol adegau o'u gwyliau a'u gorymdeithiau Cristnogol, pan fydd y saint yn cychwyn eu " *paseo* " blynyddol - taith trwy'r gymuned i ddawnsio gyda'u pobl.

### Chwaraeon 
[bawd| Tîm [pêl fas cenedlaethol Venezuela yn 2015]]
Mae gwreiddiau pêl fas yn Feneswela yn aneglur, er ei bod yn hysbys bod y gamp yn cael ei chwarae yn y wlad erbyn diwedd y 19g. Yn gynnar yn yr 20g, daeth mewnfudwyr o Ogledd America i weithio yn niwydiant olew'r genedl ac mae'n ddigon posib iddyn nhw ddod a'r gem hefyd i boblogeiddio'r gamp yn Feneswela. Yn ystod y 1930au, parhaodd poblogrwydd pêl fas i gynyddu yn y wlad, gan arwain at sefydlu Cynghrair Pêl-fas Proffesiynol Venezuelan (LVBP) ym 1945, a byddai'r gamp yn gem genedlaethol y genedl cyn hir.

Mae poblogrwydd aruthrol pêl fas yn y wlad yn gwneud Feneswela yn eithriad ar gyfandir De America, gan mai pêl-droed yw'r brif gamp yng ngwleddill y gwledydd. Fodd bynnag, chwaraeir pêl-droed yn ogystal â phêl-fasged, yn Feneswela.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau OPEC
Categori:Aelod-wladwriaethau Undeb Cenhedloedd De America
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen

Categori:Gweriniaethau ffederal
Categori:Gwledydd De America
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg