open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ffanffer

Mae **ffanffer** yn ddarn byr o gerddoriaeth a chwaraeir gan drumpedi ac offerynnau pres eraill, ynghyd ag offerynnau taro yn aml, fel arfer ar gyfer dibenion seremonïol (fel arfer ar gyfer teulu brenhinol neu bobl bwysig). Mae'r term yn cael ei ddefnyddio hefyd yn symbolaidd, er enghraifft ar achlysuron pan mae llawer o gyhoeddusrwydd, hyd yn oed pan nad oes cerddoriaeth yn cymryd rhan.

Cychwynnodd ffanferau yn yr Oesoedd Canol; er fod darluniau poblogaidd Rhufain hynafol yn aml yn cynnwys fanfares, y dystiolaeth yn digwydd. Yn Ffrainc yn ystod y 18g, roedd y ffanffer yn symud gyda ynni gan ailadrodd nodiadau, a fanfares y dyddiad disgrifiad modern o'r 19g, pan oeddent yn cyfansoddi ar gyfer coronations Prydain (fel Hubert Parry oeddwn yn falch i Edward VII) ac eraill sy'n bwysig achlysur.

Mae rhai cyfansoddwyr wedi defnyddio'r arddull fel thema:

* Ffanffer ar gyfer y Dyn Cyffredin, Aaron Copland
* Ffanffer ar gyfer Theatr Newydd, Igor Stravinsky
* Ffanffer ar gyfer St Edmundsbury, Benjamin Britten
* 20th Century Fox ffanffer, Alfred Newman 1954
* Dream Icarus ffanffer, o'r Concerto ar gyfer Ystafell trydanol Gitar a Cherddorfa, Yngwie Malmsteen
* Ffanffer buddugoliaeth, o'r gyfres Fantasy Terfynol
* Ffanffer ar gyfer Cerddorfa, Nigel Keay 1
* Ffanffer mawreddog, Charles Williams

## Fanfares heddiw
Mae ffanfferau yn boblogaidd fel cerddoriaeth thema ar gyfer y teledu a rhaglenni newyddion radio. Yn ogystal, maent yn cael eu defnyddio'n aml fel Gororau fuddugoliaeth yn gemau fideo, yn enwedig Rôl Chwarae Gemau.

Fanfares hefyd yn clywed yn aml mewn rhesi milwrol. Mae ffanffer yn hysbys yn fwy cyffredin yn y darn o gerddoriaeth a ddefnyddir i gyhoeddi dyfodiad y frenhines. Maent yn cael eu defnyddio yn aml iawn ar gyfer achlysuron brenhinol.

## Dolenni allanol
* *Clasuron i Blant*: Beth yw ffanffer?  (rhaglen sain)
* Tonau ffanffer yng ngherddoriaeth draddodiadol Limoux'. Ffeiliau Scores a MIDI

Categori:Cerddoriaeth
Categori:Ffurfiau cerddorol
Debrecen

Ail dinas Hwngari yw **Debrecen**. Yn 2015 roedd poblogaeth y ddinas yn 203,506.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Fawr
*Theatr Csokonai

## Enwogion
*Steffan Bocskay (1557-1606), Tywysog Hwngari


Categori:Dinasoedd Hwngari
Parc Cenedlaethol Los Glaciares

Parc cenedlaethol yn nhalaith Santa Cruz yn rhan yr Ariannin o Batagonia yw **Parc Cenedlaethol Los Glaciares**.

Dynodwyd y parc, sydd ag arwynebedd o 7.240&nbsp;km², yn Barc Cenedlaethol yn 1937. Ef yw'r mwyaf y yr Ariannin. Daw'r enw "Los Glaciares" o'r rhewlifoedd yn y parc, rhai ohonynt y rhewlifoedd mwyaf i'r de o'r cyhydedd tu allan i'r Antarctig. Yma hefyd ceir Llyn Argentino, sydd a nifer o rewlifoedd yn llifo iddo. Y mwyaf adnabyddus o'r rhain yw rhewlif Perito Moreno. Ceir amrywiaeth o fywyd gwyllt, yn cynnwys y condor, puma, guanaco ac eraill.

Dynodwyd y parc yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Ariannin
Categori:Talaith Santa Cruz
Gorsedd Powys

Gorsedd y Beirdd yw **Gorsedd Powys**.  Ei brif rôl yw trefnu Eisteddfod Powys. Un o'r bedair eisteddfod hanesyddol yw Eisteddfod Powys. Mae 'Powys' yn cynnwys y sir fodern Powys a hefyd yr ardaloedd traddodiadol fel Powys Fadog  sy'n cynnwys Wrecsam a Chorwen.  Mae ffin y dalaiith yn ymestyn i Bengwern sef ardal  Croesoswallt  ac Amwythig.  Mae hyn yn agos i ffiniau Powys adeg Llywelyn ap Seisyllt tad Gruffudd ap Llywelyn

Aeth Eisteddfod Powys i ardal Corwen chwegwaith 1936, 1951, 1974, 1981, 1988 a 2008.

Er bod eisteddfodau yn dyddio yn ôl at  Eisteddfod Aberteifi 1176, sefydwyd y bedair 'newydd' wedi cyfnod Iolo Morganwg sef;
* Cadair Morgannwg (1792),
* Cadair Gwynedd (1798),
* Cadair Dyfed (1818),
* Cadair Powys (1819).

Dim ond Eisteddfod Powys sydd wedi goroesi, er bod nifer o eisteddfodau newydd wedi dechrau ers hynny.

Roedd yr eisteddfod cyntaf ym Mhowys yn Wrecsam ym 1820.  Roedd Goseddiogion Powys yn bresennol i ddathlu canmlwyddiant Eisteddfod Môn yn 2007.

Categori:Eisteddfodau
Categori:Powys
Arequipa

**Arequipa** yw ail ddinas Periw, ar ôl y brifddinas, Lima. Hi yw prifddunas a dinas mwyaf o talaith Arequipa. Mae'n ail mwyaf dinas yn Periw, gyda 861,145 trigolion, a mae'n ail mwyaf poblog diweddaraf yn 2016, yn ôl International Institute Of Statistics And Informatics.

Saif ar afon Tsile, gyda tri llosgfynydd gerllaw, yr enwocaf ohonynt, Misti, yn cyrraedd uchder o 5,821 medr. Mae yn rhan ddeheuol y wlad, 1000&nbsp;km o Lima, a 300&nbsp;km i'r gogledd o'r ffin â Tsile, 2,325 medr uwch lefel y môr. Yn 2000, cyhoeddwyd canol hanesyddol Arequipa yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

bawd|360px|dim|Arequipa

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Eglwys gadeiriol
* Iglesia de la Compañía (eglwys)
* Mynachdy Santa Catalina
* Y Tambos

## Enwogion 
* Ignacio Álvarez Thomas (1787-1857), milwr
* José Bustamante y Rivero (1894-1989), gwleidydd
* Alberto Vargas (1896-1982), arlunydd

Categori:Dinasoedd Periw
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mheriw
Radian

200px|bawd|chwith|Y Radian
Mae'r **radian** yn uned ongl sy'n hafal a 180/π (neu 360/(2π)) gradd neu tua 57.2958 gradd. Dyma yw'r mesuriad ongl sylfaenol mewn pob maes mathemategol.

Categori:Mathemateg
Categori:Ffiseg
Categori:Unedau deilliadol SI
Cyseiniant

Mewn ffiseg, **cyseiniant** yw tuedd system i osgiliadu ar osgled fwy ar rai amleddau. Adnabyddir y rhain fel "yr amleddau cyseinio". Ar yr amleddau yma, gall grymoedd cyfnodol weddol fach cynhyrchu osgiliadau mawr oherwydd mae'r system yn storio egni dirgrynu. Pan mae'r gwanychiad yn fach, mae'r amledd cyseinio yn hafal i'r amledd naturiol y system.

Categori:Ffiseg
HEAT (cylchgrawn)

Cylchgrawn llenyddol rhyngwladol o Awstralia  wedi ei gyhoeddi gan *Giramondo Publishing* a Phrifysgol Gorllewin Sydney ydy ***HEAT***.

## Hanes
Cafodd *HEAT* ei gyhoeddi yn gyntaf ym mis Gorffennaf 1996. Rhedodd y gyfres gyntaf o bymtheg rhifyn tan 2000, a chychwynwyd cyfres newydd yn 2001.

## Staff
Cafodd *HEAT* ei olygu trwy'r amser gan Ivor Indyk. Mae'r cyfranwyr nodedig wedi cynnwys Aravind Adiga, Roberto Bolaño, Brian Castro, Inga Clendinnen, Helen Garner, Gail Jones, Etgar Keret, David Malouf, Les Murray, Dorothy Porter, Charles Simic, Susan Sontag, Paul Virilio, Eliot Weinberger a Tim Winton.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Cylchgronau Awstralia
Is-deyrnas Periw

bawd|250px|Is-deyrnas Periw; lledaeniad mwyaf mewn gwyrdd golau

Talaith drefedigaethol dan reolaeth Teyrnas Sbaen yn Ne America oedd **Is-deyrnas Periw** neu **Raglawiaeth Periw** () a fodolai o 1542 i 1824. Hon oedd yr ail o'r pedair is-deyrnas a sefydlwyd gan y Sbaenwyr i lywodraethu tiriogaethau Ymerodraeth Sbaen yn yr Amerig. Fe'i ffurfiwyd yn dilyn concwest Periw ym 1532, ac am gyfnod roedd yn cynnwys rhan helaeth o De America.

Ffurfiwyd Is-deyrnas Granada Newydd o ran o Beriw ym 1717, yn cynnwys Colombia, Ecwador, a Phanama, yna ym 1776 ffurfiwyd Is-deyrnas Río de la Plata o ran o Beriw,  yn cynnwys yr Ariannin, Paragwái, ac Wrwgwái.

Categori:Hanes Sbaen
Categori:Hanes Periw
Pantanal

bawd|240px|Y Pantanal

Y **Pantanal**,  yn Ne America. yw'r ardal fwyaf o gors yn y byd. Mae'r rhan fwyaf o'r ardal yn nhalaith Mato Grosso, Brasil, ond mae rhannau ym Mharagwái a Bolifia.

Mae'r Pantanal yn ardal o tua 150.000&nbsp;km², ac yn y tymor glawog mae tua 80% ohono dan ddŵr. Daw'r dŵr o'r tir uwch gerllaw, yn enwedig Llwyfandir Mato Grosso, ac mae'n llifo o'r Pantanal yn araf ar hyd Afon Paragwái. Yn y gorllewin, mae'n ffinio ar goedwigoedd sych Chiquitano, yn y de a'r de-orllewin ar y Gran Chaco, ac yn y gogledd a'r dwyrain ar laswelltir y Cerrado.

Ceir amrywiaeth eithriadol o blanhigion ac anifeiliaid yma. Dynodwyd yr ardal yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mrasil
Popocatépetl

Llosgfynydd ym Mecsico yw **Popocatépetl** (Nahwatleg: *Popōca tepētl*, "y mynydd sy'n mygu"). Saif yng nghanolbarth y wlad, ar ffiniau taleithiau Morelos, Puebla a Mecsico a 55&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Ddinas Mecsico.

Popocatépetl yw llosgfynydd ail-uchaf Mecsico, ar ôl Pico de Orizaba. Ers 1354, cofnodir iddo ffrwydro 18 o weithiau. Cofnodir i aelodau o lwyth y Tecuanipas ddringo'r mynydd yn 1289, ac i'r Sbaenwyr dan Diego de Ordás ei ddringo yn 1519. Yn 1994, dynodwyd y mynachlogydd ar ei lethrau yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Categori:Llosgfynyddoedd Mecsico
Categori:Morelos
Categori:Puebla
Categori:Talaith Mecsico
Tysul

Sant Cymreig o'r 6g oedd **Tysul** (c.462AD - 554AD), neu Tysul ap Corun ap Ceredig ap Cunedda. Yn ôl traddodiad roedd yn gefnder i Dewi Sant ac yn fab i Corun, mab Ceredig, a roddodd ei enw i deyrnas Ceredigion. Ei wylmabsant traddodiadol yw 3 Chwefror.

Dethlir ei wylmabsant ar 31 Ionawr, yn flynyddol. Credir iddo gael ei eni c.462AD ac iddo farw yn 554AD.

Cysegrwyd dwy eglwysi iddo: Llandysul, Ceredigion a Llandysul sydd 3&nbsp;km i'r de-orllewin o Drefaldwyn.

## Llefydd sy'n dwyn ei enw 
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q13132105 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Ceredigion
Guaraní

Gallai **Guaraní** gyfeirio at:

* Guaraní, grŵp ethnig o ardal afon Amazonas yn Ne America
* Guaraní, iaith a ddefnyddir mewn nifer o wledydd yn Ne America, yn cynnwys Paragwái, lle mae'n iaith swyddogol, a rhannau o Bolifia, Brasil ac Ariannin.
* Guaraní, arian Paragwái ers 1943
----
Guaraní (pobl)

Grŵp ethnig brodorol o Dde America yw'r **Guaraní**. Maent yn byw ym Mharagwái a rhai ardaloedd cyfagos yn yr Ariannin, Bolifia a Brasil. Mae tua 40,000 ohonynt ym Mharagwái a thua 30,000 ym Mrasil.

Mae'r iaith Guaraní yn un o ieithoedd swyddogol Paragwái, lle mae canran uchel o'r boblogaeth yn ei siarad. Roedd y Guaraní yn un o'r cyntaf o bobloedd brodorol De America i ddod i gysylltiad ag Ewropeaid, pan gyrhaeddodd y Sbaenwr Juan Díaz de Solís y Río de la Plata yn 1511. Yn  1537, hwyliodd  Juan de Salazar y Espinoza ar hyd Afon Paragwái, a bu mewn cysylltiad a'r Guaraní.

Categori:Grwpiau ethnig yn Ne America
Categori:Paragwái
Guaraní (iaith)

Iaith a siaredir yn Ne America yw **Guaraní** (enw yn yr iaith ei hun: ''Avañe'ẽ''). Fe'i siaredir ym Mharagwái ac ardaloedd cyfagos o'r Ariannin, Bolifia a Brasil. Ceir nifer o dafodieithoedd; a ystyrir gan rai ieithyddwyr yn ieithoedd ar wahân. Mae'r iaith yn perthyn i is-deulu Tupi-Guaraní, ac mae ganddi ei gwyddor ei hyn.

Ceir tua 6 miliwn o siaradwyr i gyda, tua 5 miliwn ohonynt yn siarad tafodiaith neu iaith Guaraní Paragwái, sy'n un o ieithoedd swyddogol Paragwái. Mae tua 94% o boblogaeth Paragwái yn medru Guaraní.

Daeth nifer o eiriau o'r iaith i ieithoedd eraill, megis Tapir, Jaguar, Tapioca ac eraill.

Categori:Ieithoedd brodorol De America
Categori:Ieithoedd Paragwái
Oaxaca de Juárez

bawd|240px|Hen eglwys yn Oaxaca de Juárez

Dinas yn ne Mecsico a phrifddinas talaith Oaxaca yw **Oaxaca de Juárez**. Cyfeirir ati yn aml fel **Oaxaca** (o'r Nahwatleg *Huaxyácac*) yn unig. Hi yw dinas fwyaf y dalaith, gyda phoblogaeth o 258,008.

Sefydlwyd y ddinas yn 1486 gan Ahuízotl, yr ymerawdwr Astec. Cyrhaeddodd y Sbaenwr Francisco de Orozco Oaxaca ar 25 Tachwedd 1521, wedi cwymp Tenochtitlan.

Dynodwyd canol hanesyddol y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Categori:Dinasoedd Mecsico
Categori:Oaxaca
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mecsico
Portobelo

bawd|240px|Amddiffynfeydd Portobelo

Dinas a phorthladd yng ngogledd Panamâ yw **Portobelo**, hefyd **Portobello**. Saif yng nhalaith Colón, gerllaw Camlas Panamâ.

Sefydlwyd y ddinas yn 1597 gan y Sbaenwr Francisco Velarde y Mercado. Datblygodd i fod yn un o borthladdoedd pwysicaf Is-deyrnas Granada Newydd. Cipiwyd Portobelo gan Henry Morgan yn 1668, a threuliodd ei wŷr 14 diwrnod yn ei hysbeilio. Yn 1739, fe;i cipiwyd gan y llynghesydd Prydeinig Edward Vernon yn ystod Rhyfel Clust Jenkins. Cipiwyd y ddinas yn ôl gan y Sbaenwyr yn fuan wedyn.

Erbyn heddiw. mae'r boblogaeth yn llai na 3,000. Cyhoeddwyd amddiffynfeydd y ddinas, gyda rhai Caer San Lorenzo gerllaw, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Categori:Dinasoedd Panamâ
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mhanamâ
Elgin

Tref sirol Moray, yr Alban, ydy **Elgin** (Gaeleg yr Alban: *Eilginn*; Sgoteg: *Ailgin*). Saif ar Afon Lossie ac ar y ffordd A96 (a'r rheilffordd) rhwng Inverness ac Aberdeen. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 23,130.

Mae Caerdydd 686 km i ffwrdd o Elgin ac mae Llundain yn 712.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Inverness sy'n 57.5&nbsp;km i ffwrdd.

Dyma ganolfan weinyddol a masnachol Moray. Tarddodd y dref i'r de o Afon Lossie ar dir uwchben y gorlifdir. Cofnodwyd Elgin gyntaf ym 1190. Fe'i gwnaed yn *burgh* brenhinol yn y 12g gan Dafydd I, brenin yr Alban, a adeiladoedd gastell ar ben Lady Hill i'r gorllewin o'r dref. Roedd Elgin yn gartref poblogaidd i frenhinoedd cynnar yr Alban: cynhaliodd David I, Wiliam I, Alexander II ac Alexander III lys yno ac hela yn y coedwigoedd brenhinol.

Dechreuwyd adeiladu Eglwys Gadeiriol Elgin ym 1224 ac fe’i cwblhawyd ar ôl 1242. Dinistriwyd yr adeilad gan dân ym 1270 a daeth eglwys newydd, fwy yn ei lle. Cafodd honno ei difrodi gan dân eto yn 1390 a 1402, a'i hadfer eto. Gadawyd yr eglwys ym 1560, yn ystod Diwygiad Protestannaidd yr Alban. Ar ôl i'r plwm gael ei dynnu o'r to ym 1567 dirywiodd yr adeilad. Daeth storm ym 1637 â rhan o'r to i lawr, ac ym 1711 cwympodd y pigdwr serth, gan fynd â waliau corff yr eglwys gydag ef. Roedd rhywfaint o waith cadwraeth yn y 19g a'r 20g, ond mae'r strwythur yn adfail.

Landshut yn yr Almaen ydy'r efeilldref.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Eglwys gadeiriol

Categori:Trefi Moray
Teotihuacán

Dinas frodorol ym Mecsico oedd **Teotihuacan** (o'r Nahwatleg *Teōtihuácān*, "lle i wneud duwiau"). Hi oedd dinas fwaf poblog canolbarth America yn y cyfnod cyn y goncwest Sbaenaidd. Ar ei huchafbwynt, roedd y boblogaeth rhwng 150,000 a 200,000.

Saif Teotihuacán 40&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Ddinas Mecsico, gerllaw trefi San Juan Teotihuacan a San Martín de las Pirámides, yn nhalaith Mecsico. Blodeuodd y ddinas yn y canrifoedd hyd at tua 600 OC; erbyn yr 8g roedd y trigolion wedi ymadael. Nid oes sicrwydd o ba grŵp ethnig yr oedd y preswylwyr.
bawd|chwith|280px|Golygfa o ben Pyramid y Lleuad

Dynodwyd y safle yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1987. Caiff fwy o ymweliadau gan dwristiaid nag unrhyw safle archaeolegol arall ym Mecsico.

Categori:Hanes Mecsico
Categori:Safleoedd archaeolegol ym Mecsico
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mecsico
Categori:Talaith Mecsico
Tîm pêl-droed cenedlaethol Lloegr

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Lloegr** yn cynrychioli Lloegr yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth y Gymdeithas Bêl-droed (Saesneg: *The Football Association*; FA), corff llywodraethol y gamp yn y wlad. Mae'r FA yn aelod o gonffederasiwn Pêl-droed Ewrop (UEFA).

Mae Lloegr wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd pedairarddeg o weithiau gan ennill y gystadleuaeth ar eu tomen eu hunain ym 1966. Maent hefyd wedi chwarae ym Mhencampwriaethau Pêl-droed Ewrop wyth o weithiau gan gynnal y gystadleuaeth ym 1996.

## Hanes
Honnir mai Timau Lloegr a'r Alban yw'r ddau dîm pêl-droed cenedlaethol hyna'r byd. Chwaraewyd y gêm gyntaf rhwng yr Alban a Lloegr ar 5 Mawrth 1870.

Am flynyddoedd, tan iddynt ymuno gyda FIFA yn 1906, yr Alban, Iwerddon a Chymru oedd eu hunig gwrthwynebwyr. Nid oedd ganddynt stadiwm cenedlaethol hyd nes i  Wembley gael ei agor yn 1923. Roedd y berthynas rhyngddyn nhw a FIFA yn sigledig iawn, a gadawodd Lloegr yn 1928, cyn ailymuno yn 1946. Oherwydd hyn, ni chymeron  nhw ran ym Mhencampwriaeth y Byd tan 1950.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yn Ewrop
Lloegr
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Gwion

Enw personol Cymraeg a Llydaweg ydy **Gwion** sy'n gytras â'r gair Gwyddeleg *Finn*/*Fionn*.

*Gwion Bach, enw Taliesin fel gwas Ceridwen yn *Hanes Taliesin*
*Gwion (esgob)
*Gwion Hallam, awdur

Categori:Enwau personol Cymraeg
Calakmul

Hen ddinas yn perthyn i wareiddiad y Maya ym Mecsico yw **Calakmul**. Roedd yn un o ddinasoedd mwyaf y Maya yn ystod y Cyfnod Clasurol. Saif ynghanol y goedwig drofannol yn nhalaith Campeche ar benrhyn Yucatán.

Enw'r hen drigolion ar eu dinas oedd **Kaan**. Daeth i amlygrwydd tua 500 OC. Yn 546, gorfododd y ddinas dywysog Naranjo i ildio ei orsedd i un o gyngheiriaid Calakmul, ac o ganlyniad, daeth yn elyn i ddinas Tikal. Yn 562 gorchfygwyd Tikal gan Caracol, un o gyngheiriad Calakmul, a daeth Calakmul i fod y fwyaf pwerus o ddinasoedd y Maya. Ceor sawl pyramid yn y ddinas o'r cyfnod yma.
bawd|chwith|240px|Calakmul

Yn 695, llwyddodd Tikal a'i chyngheiriaid Palenque a Yaxchilán i orchfygu Yuknoom Yich'aak K'ak, brenin Calakmul. Ymddengys i Calakmul adennill ei hanibyniaeth yn y 9g. Dyddia'r arysgif olaf o'r ddinas o 909. Dynodwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2002.

Categori:Campeche
Categori:Maya
Categori:Safleoedd archaeolegol ym Mecsico
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mecsico
Douglas Bassett

**Douglas Anthony Bassett** (11 Awst 1927 – 8 Tachwedd 2009) oedd Cyfarwyddwr Amgueddfa Genedlaethol Cymru o 1977 hyd 1986.

Ganed ef yn Llwynhendy, Sir Gaerfyrddin, yn fab i löwr. Cymerodd radd mewn Daeareg ym Mhrifysgol Aberystwyth. Bu'n darlithio yn Adran Ddaeareg Prifysgol Glasgow o 1952 hyd 1959, cyn ymuno â staff Amgueddfa Genedlaethol Cymru gyda chyfrifoldeb am yr Adran Ddaeareg.

## Cyhoeddiadau
*A source-book of geological,geomorphological and soilmaps for Wales and the Welsh Borders (1800-1966)* (Amgueddfa Genedlaethol Cymru, 1967).

Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Curaduron
Categori:Daearegwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Seth

: *Am y duw Eifftaidd, gweler Set*

Cymeriad yn yr Hen Destament y ceir ei hanes yn Llyfr Genesis yw **Seth** (Hebraeg: **שֵׁת**). Ef oedd trydydd mab Adda ac Efa, a ganed ef wedi i un o'i frodyr hŷn, Cain, ladd y llall, Abel.

Cafodd fab, Enos, pan oedd yn 105 oed (*Genesis* 5:6), a bu fyw i fod yn 912. Roedd Noa yn ddisgynnydd iddo.

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Michael Walzer

Athronydd gwleidyddol a deallusyn cyhoeddus o dras Iddewig  o'r Unol Daleithiau yw **Michael Walzer** (ganwyd 3 Mawrth 1935). Mae wedi ysgrifennu llyfrau a traethodau ar amryw eang o bynciau, gan gynnwys rhyfeloedd cyfiawn ac anghyfiawn, cenedlaetholdeb, ethnigrwydd, cyfiawnder economaidd, beirniadaeth gymdeithasol, radicaleiddio, goddefgarwch, a rhwymedigaeth wleidyddol.

Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Academyddion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr gwleidyddol o'r Unol Daleithiau
Rhwymedigaeth wleidyddol

Yn athroniaeth wleidyddol, dyletswydd y dinesydd i'r wladwriaeth, sydd yn gosod sail i  hawl y wladwriaeth i lywodraethu, yw **rhwymedigaeth wleidyddol**. Mewn ystyr ehangach, gall olygu y rhwymedigaeth sydd gan grwpiau cymdeithasol yn ogystal ag unigolion at ei gilydd, a'r cytundeb neu gyfamod cymdeithasol hwn sydd yn galluogi ac yn cyfiawnhau grymoedd gwleidyddol y wladwriaeth a'i monopoli ar ddefnydd cyfreithlon grym. Yn nhraddodiad gwleidyddol y Gorllewin, rhwymedigaethau a dyletswyddau'r unigolyn sydd ar ochr arall y fantol i ryddid yr unigolyn a'i hawliau sifil a gwleidyddol.

Mae seiliau rhwymedigaeth yr unigolyn i ufuddhau i'r wladwriaeth a'i pharchu yn ganolbwynt i ddamcaniaethwyr y cyfamod neu'r contract cymdeithasol yn yr 17g, megis Thomas Hobbes (1588–1679) a John Locke (1632–1704). Dadleuasant bod y wladwriaeth yn tarddu o gytundeb gwirfoddol gan ei ddinasyddion neu ddeiliaid i gydnabod y grym goruchaf, y sofran, yn gyfreithlon. Lluniodd Hobbes gysyniad a elwir "y cyflwr naturiol", sef cymdeithas heb awdurdod gwleidyddol na chyfraith ffurfiol, ac felly yn ansefydlog. Mae'r bobl yn cytuno i fyw dan dra-arglwyddiaeth oherwydd y sofran yn unig sydd â'r gallu i ddiogelu'r boblogaeth a'i hamddiffyn rhag amodau byw creulon a bygythiadau o'r tu mewn a'r tu fas.

## Gweler hefyd 
* Rhwymedigaeth gyfreithiol
* Rhwymedigaeth foesol

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* R. Flathman, *Political Obligation* (Efrog Newydd: Atheneum, 1972).
* T. H. Green, *Lectures on the Principles of Political Obligation* (Llundain: Longmans, 1882).

Categori:Athroniaeth wleidyddol
Llwynhendy

Pentref diwydiannol yng nghymuned Llanelli Wledig, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llwynhendy**. Yng Nghyfrifiad 2001 roedd ganddo boblogaeth o 4,276.

Mae'r pentref yn ffinio â Bynea, Cwmcarnhywel a Phen-y-graig. Mae'n hen bentref gyda gwreiddiau diwydiannol cryf. Roedd y gwaith dur (sydd bellach wedi cau) ym Mynea wedi bod yn gyflogwr pwysig hyd at ddirywiad y diwydiant dur. Mae'r pentref yn 50 troedfedd uwchben lefel y môr ac mae'n seiliedig o amgylch Nant Caerhuan sy'n tarddu yng Ngelli, Bryn, Llanelli.Mae yna Safle WWT cyfagos â'r pentref yn hen fferm Penclacwydd- yr unig ganolfan ymddiriedolaeth bywyd gwyllt gwlyptir yng Nghymru gyfan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Mae pobl wedi bod yn byw yn ardal Llwynhendy ers oes Neolithig. Yn ystod Oes yr Haearn, roedd ardal Llwynhendy a Bynea yn lle pwysig gan mai croesi Afon Llwchwr oedd hi i'r Rhufeiniaid. Roedd y brif Ffordd Rufeinig yn rhedeg drwy'r pentrefi ac mae bellach yn dal i gael ei ddefnyddio fel y briffordd sy'n cynnwys Heol Y Pemberton, Heol Llwynhendy, Heol Tanygraig, Heol Cwmfelin, Heol Y Bwlch a Heol Yspitty.
Roedd Llwynhendy hefyd yn lle bwysig i bererinion ar y ffordd i Eglwys Gadeiriol Dewi Sant yn Sir Benfro. Yn groes i eglwys Dewi Sant yn Llwynhendy, safodd Capel Dewi, capel rhwyddineb lle gallai teithwyr aros. Heddiw dim ond adfeilion sydid ar ôl.
Daeth Llwynhendy yn bentref fwyngloddio yn ystod y chwyldro diwydiannol, gyda phyllau glo Tirmynydd, Hendre, Trallwm a Phencoed yn cael eu hagor. Fodd bynnag, bu'n ardal gytûn amaethyddol ac hyd heddiw mae yna lawer o ffermydd yn amgylchynu'r pentref fel fferm Ddôl Fach a Ddôl Fawr, Techon Fawr a Llwynhendy.
Gyda'r mwyngloddiau'n cau yn ystod y 1940au a'r 50au roedd llai o waith ar gael, nes agorodd Gwaith Trostre. Gyda mwy ei hangen, adeiadwyd dau stad cyngor rhwng Llwynhendy a Phemberton, ei adeiladu ar diroedd Fferm Heol Hen a Fferm Brynsierfel. Mae stadau Cwmcarnhywel a Chefncaeau yn cael eu galw'n lleol fel y maesydd Pen a gwaelod ac maent yn bentrefi eu hunain, ond weithiau maent yn cael eu hystyried yn rhan o Llwynhendy.

## Iaith
Siaradir yr iaith Gymraeg gan hanner y pentrefwyr, gydag Ysgol Gymraeg Brynsierfel yng Nghwmcarnhywel gerllaw'r pentref. Yn hanesyddol, Cymraeg yw'r brif iaith yn y pentref, nes hyd at ganol y 1900au pan welwyd ddirywiad yn y nifer yn medru yn yr iaith.

## Crefydd
Mae tair addoldy yn gwasanaethu Llwynhendy - Capel Soar, Capel Y Tabenacl ac Eglwys Dewi Sant. Yn ddiweddar cafodd Capel Nazereth ar Barc Gitto y fan addoli i'r Methodistiaid ei gau. Cyn bod bedyddiaeth yn gyfreithlon yng ngwledydd Prydain Fawr, roedd bedyddwyr ardal Llwynhendy yn cyfarfod yn Fferm Tŷ Cwrdd (sy'n golygu'n llythrennol y man cyfarfod) ar Heol Hendre, Llwynhendy.

## Addysg
Mae yna un Ysgol o fewn Llwynhendy sef ysgol Bryn-Teg, yr ysgol Saesneg. Lleolir Ysgol Gymraeg Brynsierfel yng Nghwmcarnhywel, gerllaw'r pentref.

## Cyfeiriadau
## Llenyddiaeth
*Bynea and Llwynhendy Local History Group, *A History of Bynea and Llwynhendy*  (2000)

Categori:Llanelli Wledig
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Foreign Policy

Cyfnodolyn Americanaidd deufisol sy'n canolbwyntio ar faterion cyfoes a gwleidyddiaeth ryngwladol yw ***Foreign Policy***. Sefydlwyd ym 1970 gan Samuel P. Huntington a Warren Demian Manshel.

## Dolenni allanol
*  *Foreign Policy*

Categori:Cyfnodolion academaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Cyfnodolion cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Cyfnodolion gwyddor gwleidyddiaeth
Categori:Cyfnodolion Saesneg
Categori:Sefydliadau 1970
Hedley Bull

Damcaniaethwr cysylltiadau rhyngwladol o Awstralia oedd **Hedley Norman Bull** (10 Mehefin 1932 – 18 Mai 1985). Ei waith enwocaf yw *The Anarchical Society*, sy'n gysylltiedig â'r Ysgol Seisnig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Awstralia
Categori:Academyddion Prifysgol Rhydychen
Categori:Academyddion Ysgol Economeg Llundain
Categori:Anffyddwyr o Awstralia
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Awstralia
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Sydney
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Pobl o Sydney
Categori:Ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol
Eric Woolfson

Cerddor o Albanwr oedd **Eric Woolfson** (18 Mawrth 1945 - 2 Rhagfyr 2009).  Roedd yn aelod o'r band Alan Parsons Project.

Cafodd ei eni yn Glasgow.

Categori:Cerddorion o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2009
Ynysoedd a gwarchodfeydd Gwlff California

Cyhoeddwyd **Ynysoedd a gwarchodfeydd Gwlff California** ym Mecsico yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2005. Mae'r ardal yn cynnwys 244 i ynysoedd ac ardaloedd ar yr arfordir o gwmpas Gwlff California, o fewn taleithiau Baja California, Baja California Sur, Sonora, Sinaloa a Nayarit.

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mecsico
Categori:Baja California
Categori:Baja California Sur
Categori:Sonora
Categori:Sinaloa
Categori:Nayarit
Ibn Khaldun

[bawd|240px|Cerflun o Ibn Khaldun yn [Tiwnis|Nhiwnis.]]

Hanesydd ac athronydd oedd **Ibn Khaldun**, enw llawn Arabeg: أبو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون, **Abū Zayd ‘Abdu r-Rahman bin Muhammad bin Khaldūn Al-Hadrami** (27 Mai 1332 - 19 Mawrth 1406)..

Ganed ef yn Nhiwnis, yn yr hyn sy’n awr yn Nhiwnisia, i deulu oedd yn deillio o Al-Ándalus, y rhan o Sbaen oedd dan reolaeth dilynwyr Islam. Bu raid i’r teulu adael Seville pan gipiwyd y ddinas gan y Cristnogion yn 1248. Wedi i’w uchelgais gwleidyddol fethu, ac iddo gael ei garcharu am gyfnod, symudodd i Cairo yn, 1388, lle bu’n dysgu mewn nifer o brifysgolion, yn cynnwys prifysgol enwog Al-Azhar.

Gweithredodd fel llysgennad nifer o weithiau, gan fynd i weld Timur pan oedd yn gwarchae ar ddinas Damascus yn 1401. Ei lyfr mwyaf adnabyddus yw ''Kitābu l-ʕibār wa Diwānu l-Mubtada' wa l-Ħabar fī Ayyāmu l-ʕarab wa l-Ājam wa l-Barbar wa man ʕĀsarahum min ĐawIu s-Sultānu l-Akbār'' (“Llyfr y dystiolaeth wedi ei gofnodi o’r dechreuad o’r digwyddiadau yn nyddiau yr Arabiaid, y Persiaid a’r Berberiaid a’u cyd-oeswyr pwerus”).

Categori:Genedigaethau 1332
Categori:Marwolaethau 1406
Categori:Hanesyddion
Categori:Athronwyr
Categori:Tiwnisia
Cuzco

Dinas yn ne-ddwyrain Periw yw **Cuzco**, hefyd **Cusco**. Mae'n brifddinas *departamento* Cuzco, ac ar un adeg roedd yn brifddinas Periw.

Cuzco oedd prifddinas Ymerodraeth yr Inca, ac yna wedi'r goncwest gan y Sbaenwyr, hi oedd prifddinas Is-Deyrnas Periw. Mae'r boblogaeth tua 390,000. Cyhoeddwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1983. Mae'n ganolfan bwysig i dwristiaid, gyda tua miliwn o ymwelwyr yn ystod y flwyddyn 2008.

bawd|240px|dim|*Plaza de Armas*, Cuzco

Categori:Dinasoedd Periw
Categori:Inca
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mheriw
Baja California (talaith)

Un o 31 talaith ffederal Mecsico, yng ngogledd-orllewin y wlad, yw **Baja California**. Mae'n ffurfio rhan ogleddol penrhyn Baja California.

Hyd 1974, roedd y dalaith yn cynnwys y cyfan o benrhyn Baja California, ond yn y flwyddyn honno, ffurfiwyd talaith Baja California Sur o'r rhan ddeheuol. Mae'n ffinio â thalaith Baja California Sur yn y de, ac a thalaith Califfornia yn yr Unol Daleithiau yn y gogledd, gyda'r Cefnfor Tawel i'r gorllewin, a Gwlff California i'r dwyrain, a adnabyddir hefyd fel "Môr Cortés".

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Baja California ym Mecsico

## Prif ganolfannau 
* Mexicali
* Tijuana
* Ensenada
* Tecate
* Rosarito
* Ciudad Guadalupe Victoria
* San Felipe
* San Quintín
* Los Algodones
* La Rumorosa
* Cataviña
* Colonet


Categori:Taleithiau Mecsico
Yucatán (talaith)

Un o 31 talaith ffederal Mecsico, yng de-ddwyrain y wlad, yw **Yucatán **. Mae'n ffurfio rhan ogleddol penrhyn Yucatán. Prifddinas y dalaith yw Mérida.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Yucatán ym Mecsico

Roedd yr ardal yn un o brif ganolfannau'r Maya, a cheir nifer o safleoedd archaeolegol pwysig yma, yn cynnwys Palenque, Chichén Itzá ac Uxmal. Am gyfnod yn ystod canol y 19g, cyhoeddodd Yucatán ei hun yn annibynnol fel Gweriniaeth Yucatán.

bawd|dim|250px|Pyramid Kukulcán, Chichén Itzá

Categori:Taleithiau Mecsico
Galen

Meddyg ac awdur Groegaidd oedd **Galen o Pergamon** (Groeg: Γαληνός, *Galēnos*; Lladin : *Claudius Galenus*) (130 - 200). Roedd ganddo ddiddordeb arbennig mewn anatomeg, a chafodd ddylanwad mawr ar feddygaeth hyd y Canol Oesoedd.

Ganed ef yn ninas Pergamon (Bergama, Twrci heddiw), yn 129 neu 130 OC. Roedd o deulu cefnog; roedd ei dad, Aeulius Nicon, yn bensaer a thirfeddiannwr. Yn ugain oed, dechreuodd astudio meddygaeth yn nheml Asclepios, duw iechyd a meddygaeth. Teithiodd i Smyrna a Corinth i astudio ymhellach, yna aeth i ddinas Alexandria yn yr Aifft.

Dychwelodd i Pergamon yn 157, wedi marwolaeth ei dad. Bu’n gweithio yno fel meddyg i ysgol y gladiatoriaid am dair neu bedair blynedd, gan ennill profiad o drin clwyfau. O 162 ymlaen, bu’n byw yn Rhufain, lle ysgrifennodd nifer o lyfrau ar feddygaeth a dod yn adnabyddus fel meddyg. Daeth yn feddyg llys i’r ymerawdwr Marcus Aurelius. Dychwelodd i Pergamon rhwng 166 a169, cyn cael ei alw’n ôl i Rufain gan Commodus, mab Marcus Aurelius.

Categori:Meddygon Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau 130
Categori:Marwolaethau 200
Richard Todd

Actor Seisnig o Iwerddon oedd **Richard Todd** OBE (ganwyd **Richard Andrew Palethorpe-Todd**; 11 Mehefin 1919 - 3 Rhagfyr 2009).

Cafodd ei eni yn Nulyn fel mab Andrew William Palethorpe Todd, chwaraewr rygbi.

## Gwragedd
#Catherine Grant-Bogle (1949–1970)
#Virginia Mailer (1970–1992)

## Plant
#Peter Todd (m. 2005)
#Merch
#Mab
#Seamus Palethorpe-Todd (m. 1997)

## Ffilmiau
* *The Hasty Heart* (1949)
* *Stage Fright* (1950)
* *The Story of Robin Hood and His Merrie Men* (1952)
* *The Sword and the Rose* (1953)
* *Rob Roy, the Highland Rogue* (1954),
* *The Dam Busters* (1955)
* *A Man Called Peter* (1955)
* *The Virgin Queen* (1955)
* *D-Day the Sixth of June* (1956)
* *Marie Antoinette reine de France* (1956)
* *Chase a Crooked Shadow* (1957)
* *Yangtse Incident* (1957)
* *Saint Joan* (1957)
* *Danger Within* (1958)
**Never Let Go* (1960)
* *The Long and the Short and the Tall* (1961)
* *The Hellions* (1961)
* ''Don't Bother to Knock* (1961)
* *The Longest Day* (1962)
* *Death Drums Along the River*  (1963)
* *Operation Crossbow* (1965)
* *The Boys* (1962)
* *The Love-Ins* (1967)
* *Subterfuge* (1968)
* *The Big Sleep* (1978)

## Teledu
**Wuthering Heights* (1953)
**Virtual Murder*
**Silent Witness*
**Doctor Who* (1982)

## Radio
**Morning Story*

## Llyfryddiaeth
**Caught in the Act'' (1986)

## Dolenni allanol
* A Day to Remember gan Richard Todd (Saesneg)
* Richard Todd - Daily Telegraph (Saesneg)
*Richard Todd - Cofiant (Saesneg) 

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2009
Toltec

bawd|Diwylliant y Toltec yng Nghanolbarth America.

Diwylliant y **Toltec** yw'r enw a roddir ar ddiwylliant brodorol yng Nghanolbarth America oedd a dinas Tollan-Xicocotitlan, yn yr hyn sy'n awr yn dalaith Hidalgo ym Mecsico. Daw'r gair o'r Nahuatleg *toltécatl*.

Y Tolteciaid oedd y grŵp ethnig cryfaf mewn gwldwariaeth oedd a'i dylanwad yn ymestyn hyn belled a thalaith Zacatecas a de-ddwyrain penrhyn Yucatán o'r 10g hyd y 12g. Mae cryn ddadlau wedi bod ynghylch perthynas y Toltec a'r Maya.

bawd|250px|chwith|Yr *Atlantes*, cerfluniau o ryfelwyr Toltec yn Tula

Categori:Hanes Mecsico
Categori:Pobloedd brodorol Canolbarth America
El Tajín

Hen ddinas yn perthyn i wareiddiad Totonaca ym Mecsico yw **El Tajín**. Ystyr "Tajín" yw "Lle y taranau" mewn Totonaceg. Saif ger dinasoedd Papantla a Poza Rica, yn nhalaith Veracruz.
bawd|chwith|240px|Pirámide de los Nichos

Roedd y ddinas yn ganolfan i wladwriaeth Totonaca. Credir i'r ddinas gael ei hadeiladu gyntaf y 1g OC. Yn y cyfnod clasurol cynnar, mae'n dangos dylanwad Teotihuacan, ac yn ddiweddarach yn dangos dylanwad Toltec. Nid oedd neb yn byw yno erbyn i'r Sbaenwyr gyrraedd yn y 16g. Dynodwyd El Tajín yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1992.

Categori:Safleoedd archaeolegol ym Mecsico
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mecsico
Categori:Veracruz
İzmir

bawd|chwith|250px
Dinas a phorthladd yng ngorllewin Twrci yw **İzmir** (Groeg: *Σμύρνη*, *Smýrni*), hefyd **Smyrna**. İzmir yw ail borthladd Twrci, ar ôl Istanbul, a thrydedd dinas y wlad, gyda phoblogaeth o 4,130,444 yn 2009). Saif tua 450&nbsp;km o'r de-orllewin o Istanbul. Hi yw prifddinas talaith İzmir.

Sefydlwyd y ddinas tua 3000 C.C.. Rhwng tua 2000 C.C. a 1200 C.C., roedd yn ffurfio rhan o Ymerodraeth yr Hethiaid. Tua'r flwyddyn 1000 C.C., fe'i poblogwyd gan ymfudwyr o Wlad Groeg ac Anatolia. Yn 688 CC, fe'i cipiwyd gan ddinas Colofon, a daeth yn rhan o Gynghrair Ionia. Newidiodd ddwylo sawl gwaith yn ystod y canrifoedd nesaf. Yn 1922 daeth yn rhan o Dwrci, a gorfodwyd tua miliwn o Roegiaid i adael i ddinas a symud i Wlad Groeg.

Categori:Dinasoedd Twrci
Categori:İzmir
Romain Gary

Nofelydd, diplomydd a cyfarwyddwr ffilm o Ffrainc oedd **Romain Gary** (ganwyd **Roman Kacew**; 8 Mai 1914 – 2 Rhagfyr 1980).

Cafodd ei eni yn Vilnius, Lithwania.  Priododd y newyddiadures Lesley Blanch yn 1944 (dyweddio 1961).  Priododd yr actores Jean Seberg yn 1962 (dyweddio 1970).  Enillodd y Prix Goncourt yn 1956 gyda *Les racines du ciel* ac yn 1975 gyda *La vie devant soi*.

## Llyfryddiaeth
**Education européenne* (1945)
**Les couleurs du jour* (1952)
*''Les Mangeurs d'Etoiles* (1966)
**La danse de Gengis Cohn* (1967)
**Les trésors de la Mer Rouge'' (1971)

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Ffrainc
Categori:Diplomyddion o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Nofelwyr o Ffrainc
Legio III Augusta

[bawd|160px|Patrwm tarian Legio III Augusta, o ddechrau'r [5g]]

Lleng Rufeinig oedd **Legio III Augusta**. Ffurfiwyd y lleng gan Augustus yn 43 CC. Bu yng ngogledd Affrica yn bennaf, hyd tua 430. Ei symbolau oedd y ceffyl adeiniog Pegasos a'r afr.

Mae'n debyg i'r lleng ymladd dros Augustus a Marcus Antonius ym Mrwydr Philippi yn 42 CC, pan orchfygwyd llofruddion Iŵl Cesar. Yn dilyn y frwydr yma, buont yn ymladd yn Sicilia yn erbyn Sextus Pompeius.

O 30 C.C., bu III Augusta yn nhalaith Affrica. Ni welodd lawer o ymladd yma, ond rhwng tussen 17 a 24 O.C. bu'n ymladd yn erbyn llwythau gwrthryfelgar. Yn 18, dinistriwyd rhan o'r lleng mewn ymosodiad gerila, a chosbwyd y lleng am lwfrdra trwy Decimatio, lle dewisid un milwr o bob deg i gael ei ladd gan y naw arall. Yn ôl Suetonius, rhoddodd Augustus ei hun y gorchymyn.

Yn 45, daeth Galba, a fu'n ddiweddarach yn ymerawdwr am gyfnod byr, yn bennaeth y lleng. Rhoddodd yr ymerawdwr Septimius Severus, oedd yn frodor o Ogledd Affrica, y teitl *Pia Vindex* (Dialwyr teyrngar) iddynt, oherwydd iddynt ei gefnogi yn ei gais i ddod yn ymerawdwr. Yn 252, ail-grewyd y lleng gan yr ymerawdwr Valerian I i ymladd yn erbyn y Berberiaid. Crybwyllir y lleng yn y Notitia Dignitatum, a ddyddir i tua 420. Yn 430, ymosododd y Fandaliaid dan Geiseric ar Ogledd Affrica a'i meddiannu, ac ni cheir sôn am y lleng wedi hynny.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Legio V Macedonica

Lleng Rufeinig oedd **Legio V Macedonica**. Ffurfiwyd y lleng gan y conswl Gaius Vibius Pansa Caetronianus ac Octavianus (yn ddiweddarach yr ymerawdwr Augustus) yn 43 CC. Eu symbol oedd y tarw.

Mae'n debyg i'r lleng ymladd dros Augustus yn erbyn Marcus Antonius ym Mrwydr Actium yn 31 CC. Wedi hynny, bu yn nhalaith Macedonia, lle cafodd ei henw, hyd 6 O.C.. Yn y flwyddyn honno, sumudwyd hi i Oescus yn nhalaith Moesia. Bu'n ymladd yn erbyn y Parthiaid dan y cadfridog Gnaeus Domitius Corbulo, yna yn erbyn y gwrthryfelwyr Iddewig o 67 ymlaen dan Vespasian. Roedd yn un o'r llengoedd a gipiodd a dinistrio Jeriwsalem yn 70 dan fab Vespasian, Titus. Wedi diwedd y rhyfel yma, dychwelodd i Oescus. Yn 96 roedd Hadrian, a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarachh, yn dal swydd tribwn milwrol (*tribunus militum*) yn y lleng.

Yn 101, symudwyd y lleng i Dacia i ymladd yn erbyn y Daciaid dan Trajan. Wedi diwedd y rhyfel yma, symudwyd hi i Troesmis yn Sgythia Leiaf yn nhalaith  Moesia. Bu'n ymladd yn erbyn y Parthiaid eto dan  Lucius Verus (161–166. Yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Commodus, gorchfygodd y Sarmatiaid dan arweiniad Pescennius Niger a Clodius Albinus, a thua 185 cafodd y teitl *Pia Constans* neu *Pia Fidelis*. Yn 193, cefnogodd Septimius Severus yn rhyfel cartref 193-197. Dychwelodd i Oescus yn 274, a bu yno nes dod yn rhan o fyddin yr Ymerodraeth Fysantaidd.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Granma (cwch)

Cwch hwylio a ddefnyddwyd i lanio Fidel Castro a'i ddilynwyr yn Ciwba yn y 1950au oedd y ***Granma***. Mae replica o'r *Granma* gwreiddiol nawr yn atyniad twristaidd yn Ciwba.

Enwir papur newydd Ciwbanaidd a gyhoeddir mewn saith iaith - Saesneg, Sbaeneg, Ffrangeg, Portiwgaeg, Eidaleg, Almaeneg a Thwrceg - ar ôl y llong.

Categori:Cychod
Categori:Hanes Ciwba
Legio X Gemina

Lleng Rufeinig oedd **Legio X Gemina Pia Fidelis**. Ar un adeg, roedd yn dwyn yr enw **Legio X Equestris**.

Ffurfiwyd y lleng gan Iŵl Cesar yn 61 CC yn Sbaen. Yn 58 CC, ymladdodd dan Cesar yn erbyn yr Helvetii oedd yn bygwth talaith Gallia Narbonensis. Y lleng yma oedd ffefryn Cesar, a bu ganddi ran fawr yn ei frwydrau yng Ngâl, yn cynnwys y frwydr yn erbyn y Nervii, yr ymosodiad ar Gergovia a'r ymladd yn erbyn Ariovistus. Cymerodd ran yn ymosodiadau Cesar ar Ynys Prydain.

Ymladdodd dros Cesar yn y rhyfel cartref yn erbyn Pompeius, yn cynnwys Brwydr Pharsalus a Brwydr Munda. Yn 45, dad-ffurfiwyd y lleng, a rhoddwyd tiroedd i'r hen filwyr gerllaw Narbonne. Yn 42 fe'i hail-ffurfiwyd, ac ymladdodd dan Augustus, Lepidus a Marcus Antonius ym Mrwydr Philippi. Ymladdodd yn erbyn y Parthiaid dan Marcus Antonius, yn dros Antonius yn erbyn Augustus ym Mrwydr Actium. Wedi i Augustus ennill y frwydr, gyrrodd y lleng i Patras, ac yn fuan wedyn, cymerwyd yr ene *Equestris* oddi arnynt. Cryfhawyd y lleng gyda milwyr o lengoedd eraill, rhoddwyd yr enw *Gemina* iddi, ac fe'i gyrrwyd i Hispania Tarraconensis.

Yn 69, symudodd i Germania Inferior i gadw llygad ar y Batafiaid yn dilyn eu gwrthryfel. O 71 hyd 103 roedd yn  Ulpia Noviomagus Batavorum. Yn ystod gwrthryfel Lucius Antonius Saturninus, cefnogodd y lleng yr ymerawdr Domitianus, a chafodd y teitl *Pia Fidelis Domitiana*.

Yn 103, symudodd i Pannonia Superior, yn gyntaf i Aquincum, yna i *Vindobono* (Fienna yn ddiweddarach). Ymladdodd rhai o filwyr y lleng yn erbyn  Simon bar Kochba (132-135), ac yn erbyn y Parthiaid dan Lucius Verus yn 162. Cefnogodd ei legad, Septimius Severus, yn ei ymgais lwyddiannus i ddod yn ymerawdwr, ac wedi iddo ennill yr orsedd, gwnaeth lawer o filwyr y lleng yn aelogau o Gard y Praetoriwm.

Ceir cyfeiriad olaf at y lleng yn y Notitia Dignitatum (tua 420).

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Rhwymedigaeth

Gofyniad neu angen i wneud rhywbeth penodol yw **rhwymedigaeth**.

## Gweler hefyd
* Dyletswydd
* Rhwymedigaeth gyfreithiol
* Rhwymedigaeth wleidyddol

Categori:Moeseg
Hethiaid

Pobl yn siarad yr Hetheg, iaith Indo-Ewropeaidd, ac yn byw yn Anatolia (Twrci yn awr) oedd **yr Hethiaid**. Yn y canrifoedd wedi 1600 CC, creasant ymerodraeth yn ymestyn dros ardal eang, gyda Hattusa fel prifddinas. Gyda'r Aifft a Babilon, roeddynt yn un o'r pwerau mawr yn y dwyrain canol yn y cyfnod yma. Daw'r enw *Hatti* o ddogfennau'r Asyriaid; ni wyddom beth oedd enw'r Hethiaid arnynt ei hunain.

[bawd|canol|300px|Ymerodraeth yr Hethiad; coch tywyll: tiriogaeth yr Hethiaid tua 1560 CC; coch golau: ymestyniad mwyaf yr ymerodraeth, cyn [Brwydr Kadesh. Ymerodraeth yr Aifft mewn gwyrdd]]

Dim ond yn y 19g yr ail-ddarganfuwyd yr Hethiaid. Yn 1834, cafodd Charles Félix Tesier (1802-1871) hyd i weddillion hen ddinas ger pentref Bogazköy yn Anatolia, a daeth yn amlwg trwy gloddio archaeolegol mai hon oedd dinas Hattusa. Gwnaed darganfyddiadau archaeolegol pwysig yma, yn cynnwys archif o ddogfennau'r ymerodraeth. Ceir llawer o sôn amdanynt yng ngofnodion yr Hen Aifft, oedd yn un o'r grymoedd oedd yn cystadlu a hwy; er enghraifft ymladdwyd Brwydr Kadesh rhwng yr Aifft a'r Hethiaid. Ceir cyfeiriadau atynt yn y Beibl hefyd.

Categori:Asia Leiaf

Categori:Pobloedd hynafol
Liam Clancy

Canwr ac actor o Iwerddon oedd **William "Liam" Clancy** (2 Medi 1935 – 4 Rhagfyr 2009) (Gwyddeleg *Liam Mac Fhlannchadha*). Roedd yn aelod o'r band The Clancy Brothers.

## Disgograffi 
### Liam Clancy
**Liam Clancy* (1965)
**Farewell to Tarwaithie* (1974)

### Clancy Brothers & Tommy Makem
**The Lark in the Morning* (1955)
**The Rising of the Moon* (or *Irish Songs of Rebellion*) (1956)
**Come Fill Your Glass with Us*  (1959)
**The Clancy Brothers and Tommy Makem* (1961)
**A Spontaneous Performance Recording* (1961)
**Hearty and Hellish!  A Live Nightclub Performance* (1962)
*''The Boys Won't Leave the Girls Alone* (1962)
**In Person at Carnegie Hall* (1963)
**The First Hurrah!* (1964)
**Recorded LIVE in Ireland* (1965)
**Isn't It Grand, Boys* (1966)
**Freedom's Sons* (1966)
**In Concert* (1967)
**The Irish Uprising* (1967)
**Home, Boys, Home* (1968)
**Sing of the Sea* (1968)
**The Bold Fenian Men* (1969)
**Reunion* (1984) –
**Luck Of The Irish (1992)
**Bob Dylan 30th Anniversary Concert Celebration* (1992)
**Irish Drinking Songs* (1993)
*''Ain't it Grand: A Collection of Unissued Gems* (1995)

### The Clancy Brothers
**Christmas* (1969)
**Flowers in the Valley* (1970)
**Welcome to Our House* (1970)
**Show Me The Way* (1972)
**Save the Land!* (1972)
**Live on St. Patrick's Day* (1973)
**Clancy Brothers Greatest Hits* (1973)
**Older But No Wiser* (1995)

### Liam Clancy & Tommy Makem
**Blackbird and Shanachie Records**
**Tommy Makem and Liam Clancy* (1976)
**The Makem & Clancy Concert* (1977)
**Two for the Early Dew* (1978)
**The Makem and Clancy Collection* (1980)
**Live At The National Concert Hall* (1983)
**We've Come A Long Way* (1986)

## Ffilmiau a theledu
**The Story of the Clancy Brothers and Tommy Makem* (1984)
**Reunion Concert: Belfast* (1984)
**Pete Seeger's Rainbow Quest (1965)*
**Farewell to Ireland* (1997)
**No Direction Home* (2004)
**The Legend of Liam Clancy* (2006)
**Yes...Those Were the Days: Liam Clancy – Live at the Olympia, Dublin* (2007)
**The Yellow Bittern: The life and times of Liam Clancy* (2009)

## Llyfryddiaeth
**The Mountain of the Women* (2001)

## Dolenni allanol
* Gwefan 
* Liam Clancy ar *Tubridy Tonight'' (22 Mawrth 2008) (Saesneg) 
* The Irish Times (Saesneg)

Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Cantorion o Iwerddon
Categori:Actorion o Iwerddon
Milton Keynes

Tref yn Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Milton Keynes**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Central Milton Keynes yn awdurdod unedol Bwrdeistref Milton Keynes. Saif tua 45 milltir i'r gogledd-orllewin o Lundain. 

Cafodd ei dynodi yn dref yn swyddogol am y tro cyntaf ym 1963. Roedd yn dref newydd a chafodd ei chynllunio gyda'r potiensial i dyfu'n ddinas yn y pen draw, gan gyfuno trefi Bletchley, Wolverton a Stony Stratford a phymtheg o bentrefi a nifer o ffermydd rhyngddynt. Bletchley oedd lle dadansoddwyd peiriannau Enigma oedd wedi'u cipio oddi wrth y Natsiaid, er mwyn datrys eu negeseuon cyfrin. Cymerodd y dref ei henw o bentref Milton Keynes, a leolwyd ychydig o filltiroedd i'r dwyrain o ganol y dref newydd.

de|300px|bawd|chwith|Rhan o fap o'r dref, yn dangos y patrwm rheolaidd o ffyrdd a chylchfannau ymhobman

Mae Caerdydd 177.7 km i ffwrdd o Milton Keynes ac mae Llundain yn 72.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy St Albans sy'n 42.4&nbsp;km i ffwrdd.

Mae'n enwog am ei nifer fawr o gylchfannau. *Bottledump Roundabout* ydy enw un o'r cylchfannau hyn.

## Cyfeiriadau

Categori:Bwrdeistref Milton Keynes
Categori:Trefi Swydd Buckingham
Categori:Sefydliadau 1967
Ail Frwydr Bedriacum

Ymladdwyd **Ail Frwydr Bedriacum** ar 24 - 25 Hydref, 69, rhwng dwy fyddin Rufeinig, un yn cefnogi yr ymerawdwr Vitellius a'r llall yn cefnogi Vespasian, dan Antonius Primus. Roedd yn un o frwydrau olaf Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr.

Roedd Vespasian yn nhalaith Judea, wedi ei yrru yno gan yr ymerawdwr Nero i ddelio a gwrthryfel yr Iddewon. Yn dilyn hunanladdiad Nero yn 68, lladdwyd ei olynydd Galba yn 69 a chyhoeddwyd Otho yn ymerawdwr, cyn iddo yntau gael ei ddisodli gan Vitellius. Trafododd Vespasian y mater gyda rhaglaw Syria, Gaius Licinius Mucianus, a chyhoeddodd llengoedd Judea a Syria Vespasian fel ymerawdwr. Cefnogwyd Vespasian hefyd gan y llengoedd ar Afon Donaw dan Marcus Antonius Primus, a'r llengoedd hyn oedd y cyntaf i gyrraedd yr Eidal. Gyrroedd Vitellius fyddin i'w cyfarfod, a daeth y ddwy fyddin i wrthdrawiad ger Bedriacum a dinas Cremona yng ngogledd yr Eidal.

Diweddodd y frwydr mewn buddugoliaeth i gefnogwyr Vespasian. Aeth Primus ymlaen i feddiannu Rhufain, gan ladd Vitellius a gosod Vespasian ar yr orsedd fel ymerawdwr. Rhoddodd hyn ddiwedd ar y rhyfel cartref.

## Gweler hefyd
* Brwydr Gyntaf Bedriacum

Bedriacum
Categori:69
Edward Morgan

Milwr o Gymru oedd Syr **Edward Morgan** (c. 1610 – Gorffennaf 1665) a wasanaethodd fel Dirprwy Lywodraethwr Jamaica o 1664 hyd 1665. Roedd yn ewythr i Syr Henry Morgan, a hefyd roedd ei ferch Mary yn briod i Henry.

## Bywyd 
Ganwyd Edward Morgan yn Llanrhymni, Sir Forgannwg ar y pryd, tua'r flwyddyn 1610.

Ym 1665 datganodd yr Iseldiroedd ryfel yn erbyn Lloegr, Ail Ryfel yr Iseldiroedd a Lloegr. Comisiynodd Modyford i Morgan arwain llu o breifatiriaid i ymosod ar ynysoedd Caribïaidd oedd dan reolaeth yr Iseldirwyr: Sint Eustatius, Saba, Tobago, a Curaçao. Roedd y llu yn cynnwys 10 llong a 500 o ddynion, y mwyafrif ohonynt yn "garcharorion diwygiedig", a nifer yn fôr-ladron a dderbynodd bardwn er mwyn galluogi'r cyrch. Bu miwtini gan y dynion cyn i'r daith hyd yn oed gadael Jamaica, ac roedd rhaid cynnig cyfran o'r ysbail iddynt er mwyn eu dofi. Llwyddodd i naw llong gyrraedd Ynys Pinos ond bu anghytuno dros gynllun ymosod Morgan, a wnaeth tair llong ffoi tuag at Virginia. Hwyliodd gweddill y llu i Sint Eustatius, gan gyrraedd ar 23 Gorffennaf 1665. Erbyn hyn roedd Edward Morgan yn hen ddyn ac yn dew, a bu farw o drawiad ar y galon yn ystod y frwydr. Wedi ei farwolaeth, bu ei is-gomander Theodor Cary yn gorfodi'r setlwyr Iseldiraidd i ddewis rhwng rheolaeth Seisnig neu i adael yr ynys, ac ymsefydlodd y Saeson fintai filwrol fechan ar ynys Nevis.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1610
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Hanes Jamaica
Categori:Hurfilwyr
Categori:Llywodraethwyr a gweinyddwyr trefedigaethol
Categori:Marwolaethau 1665
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Categori:Preifatiriaid