open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sawm

Yn athrawiaeth Islam, yr olaf o Bum Colofn y Ffydd (Arabeg: *Arkân al-Dîn*), a adnabyddir hefyd fel y ''Farâ'idh*, yw
*Sawm* neu *siyâm'', sef ymprydio yn ystod Ramadan, y mis sanctaidd.

Yr adeg honno mae bwyta bwyd o unrhyw fath, yfed, smygu, gwisgo peraroglau a chael perthynas rhywiol yn waharddedig o doriad y wawr hyd at fachlud yr haul. Nid oes disgwyl i blant ifanc, yr henoed neu rywun sy'n dioddef afiechyd meddwl ddilyn y rheolau hyn yn gaeth a gellir hepgor y *sawm* yn gyfangwbl pe bai'n rhaid. Mae gwragedd beichiog, mamau sy'n rhoi llefrith i'w babanod, rhywun sy'n dioddef afiechyd a theithwyr yn gallu gohirio'r *siyâm* a'i chyflawni yn ddiweddarach. Nid ystyrir fod cymryd ffisig yn torri'r ympryd.

Categori:Islam
Ynys Achill

**Ynys Achill** (Gwyddeleg: *Acaill*, *Oileán Acla*, Saesneg: *Achill Island*) yw ynys fwyaf Iwerddon. Saif oddi ar arfordir gorllewinol Swydd Galway, Gweriniaeth Iwerddon, ac mae Pont Michael Davitt yn ei chysylltu a'r tir mawr rhwng pentrefi Gob an Choire a Poll Raithní. Mawndir yw 87% o'r ynys.

Yn 2006, roedd y boblogaeth tua 2,700, ond cyn Newyn Mawr Iwerddon yn y 19g roedd dros 6,000 o bobl yn byw yma. Mae'r pentrefi ar yr ynys yn cynnwys Keel, Dooagh,  Dumha Éige a Dugort. Ceir olion trigolion ar yr ynys o tua 3000 CC; cafwyd hyd i rwyf o'r cyfnod yma mewn crannog ger Dookinella. Mae mynydd Slievemore yng nghanol yr ynys yn 672 m o uchder.

Categori:Daearyddiaeth Swydd Galway
Achill
Islamoffobia

Ofn crefydd Islam a Mwslemiaid yn gyffredinol yw **Islamoffobia**. Yn aml mae'n cynnwys elfennau o hiliaeth hefyd, gan fod llawer o Fwslemiaid yn Arabiaid neu Asiaid.

Er bod enghreifftiau cynnar o Islamoffobia a rhagfarn yn erbyn Islam a'i dilynwyr i'w cael yn hanes Ewrop o'r Oesoedd Canol ymlaen, mae'r term ei hun yn bur ddiweddar. Daeth yn air cyfarwydd gyda thwf Islamiaeth a therfysgaeth gan ffwndamentalwyr, yn enwedig yn sgîl ymosodiadau 11 Medi 2001 yn yr Unol Daleithiau.

Yn y Deyrnas Unedig mae grwpiau asgell dde eithafol fel y BNP wedi cael eu cyhuddo o hyrwyddo Islamoffobia a manteisio arno i ennill cefnogaeth.


Categori:Islam
Categori:Rhagfarnau
Oedraniaeth

Rhagfarn neu agwedd elyniaethus tuag at bobl hŷn yn seiliedig ar eu oedran yn unig yw **oedraniaeth**. Fel rheol mae'n rhagfarn yn erbyn yr henoed neu unrhyw un sy ddim yn cael ei ystyried yn ifanc. Weithiau mae'r term yn cael ei ddefnyddio gan rai pobl i gyfeirio at ragfarn yn erbyn pobl ifanc hefyd, ond nid dyna'r ystyr arferol. Cafodd y term Saesneg *ageism* ei fathu yn 1969 gan y gerontolegydd Americanaidd Robert N. Butler i ddisgrifio gwahaniaethu yn erbyn pobl hŷn ar batrwm rhywiaeth a hiliaeth. Y ffurf amlycaf ar oedraniaeth efallai yw gosod rhwystrau ar ffordd ennill gwaith yn y gred nad yw pobl hŷn yn cystal weithwyr a phobl iau.

## Dolenni allanol 
* http://www.agediscrimination.info Oedraniaeth yn Lloegr a Cymru

Categori:Heneiddio
Categori:Rhagfarnau
Lough Neagh

Llyn yng Ngogledd Iwerddon yw **Lough Neagh** (Gwyddeleg: *Loch nEathach*). Ef yw'r llyn mwyaf ar ynys Iwerddon a llyn mwyaf y Deyrnas Unedig; mae ganddo arwynebedd o 392 cilometr sgwar (151 milltir sgwar). Mae'n 30&nbsp;km o hyd a 21&nbsp;km o led yn y man lletaf. Yn ei fan dyfnaf, mae ei ddyfnder yn 25 medr, ond dim ond 9 medr yw ei ddyfnder ar gyfartaledd.

Saif tua 20 milltir i'r gorllewin o ddinas Belffast. Mae ei ddalgylch yn cynnwys tua 43% o arwynebedd Gogledd Iwerddon, ac mae ychydig o diriogaeth Gweriniaeth Iwerddon hefyd o fewn ei ddalgylch. Mae Afon Bann yn llifo trwy'r llyn.

Mae gan bump allan o chwe sir Gogledd Iwerddon ran o lannau'r llyn o fewn eu tiriogaeth: Antrim, Armagh, Down, Derry a Tyrone. Ymhlith y trefi a phentrefi ar ei lan mae Antrim, Crumlin, Randalstown, Toomebridge, Ballyronan, Ballinderry, Moortown, Ardboe, Maghery, Lurgan a Magherafelt.

bawd|dim|250px|Lough Neagh o loeren, delwedd NASA

Neagh
Neagh
Categori:Daearyddiaeth Swydd Antrim
Categori:Daearyddiaeth Swydd Armagh
Categori:Daearyddiaeth Swydd Derry
Categori:Daearyddiaeth Swydd Down
Categori:Daearyddiaeth Swydd Tyrone
Eglwys y Bedyddwyr Westboro

[bawd|200px|Myfyrwyr hoyw a lesbiaid yn cusanu o flaen protestwyr o Eglwys y Bedyddwyr Westboro yng Ngholeg Oberlin, ([Oberlin, Ohio, UDA) ym mis Mai 2000. Daeth cannoedd o fyfyrwyr i ddangos eu gwrthwynebiad i brotest Eglwys Westboro.]]

Mae **Eglwys y Bedyddwyr Westboro** (EBW) yn eglwys o dan arweiniad Fred Phelps. Lleolir yr eglwys yn nhref Topeka, Kansas, yr Unol Daleithiau. Mae'r sefydliad yn cael ei fonitro gan yr *Anti-Defamation League*, a chaiff ei ystyried yn grŵp casineb gan Ganolfan Gyfreithiol Tlodion y De.

Mae gan yr eglwys nifer o wefannau megis GodHatesFags.com, GodHatesAmerica.com ac eraill ac mae'r gwefannau hyn yn beirniadu cyfunrywioldeb, Catholigion Rhufeinig, Mwslimiaid ac Iddewon yn ogystal â chenhedloedd maent o'r farn sy'n cefnogi'r grwpiau yma: mae'r gwledydd hyn yn cynnwys Gweriniaeth Pobl Tsieina, Sweden, Canada, Gweriniaeth Iwerddon, y Deyrnas Unedig, Mecsico a'r Unol Daleithiau.

Er eu bod yn adnabyddus mewn cymunedau LHDT am brotestio mewn gorymdeithiau balchder hoyw ac mewn angladdau, cafodd y grŵp enwogrwydd cenedlaethol trwy brotestio mewn gorymdeithiau angladdol milwyr a laddwyd wrth frwydro yn Irac.

Tra bod aelodau'r grŵp yn ystyried eu hunain yn Fedyddwyr, mae'r EBW yn eglwys annibynnol ac nid yw'n gysylltiedig â mudiadau Bedyddwyr eraill. Disgrifia'r eglwys ei hun fel Bedyddwyr Cyntefig sy'n dilyn egwyddorion Calfinaidd, er bod Bedyddwyr Cyntefig cyffredin yn condemnio Eglwys y Bedyddwyr Westboro a Phelps. Mae safbwyntiau Eglwys y Bedyddwyr Westboro yn safbwyntiau nad yw'r mwyafrif o Fedyddwyr a Chalfinwyr yn cytuno â hwy ac ni ystyrir eu safbwynt fel un nodweddiadol Fedyddwyr neu Galfinaidd.

Mae'r grŵp wedi ymestyn eu protestiadau i wledydd tramor. Ym mis Chwefror 2009, cyhoeddodd yr Eglwys y byddent yn mynd i'r Deyrnas Unedig i brotestio yn erbyn penderfyniad i gynnal perfformiad o  *“The Laramie Project”* yn Central Studio, Coleg y Frenhines Fair yn Basingstoke, Lloegr ar yr 20fed o Chwefror, 2009. Mae'r ddrama am lofruddiaeth dreisgar gwr ifanc o'r enw Matthew Shepard, ym 1998. Dyma fyddai eu protest gyntaf yn y DU. Apeliodd nifer o Aelodau Seneddol, grwpiau ymgyrchu a grwpiau LHDT i Jacqui Smith, yr Ysgrifennydd Cartref, gan ofyn iddi ddefnyddio ei phŵer i wahardd unigolion rhag cael mynediad i'r DU, am y byddai Eglwys y Bedyddwyr Westboro yn annog casineb tuag at bobl LHDT. Ar y 18fed o Chwefror, 2009, deuddydd cyn dyddiad y brotest arfaethedig, cyhoeddodd Y Swyddfa Gartref y byddai Fred Phelps a Shirley Phelps-Roper yn cael eu gwrthod rhag dod i'r DU. Dywedodd Asiantaeth Ffiniau'r Deyrnas Unedig y byddent yn gwrthod caniatad i aelodau Eglwys y Bedyddwyr Westboro hefyd rhag dod i mewn i'r wlad. Dywedodd yr Eglwys y byddent yn protestio yng Mardi Gras Sydney yn yr un mis.

## Cyferiadau
Categori:Cristnogaeth yn yr Unol Daleithiau
Categori:Ffwndamentaliaeth Gristnogol
Categori:Kansas
Categori:Sefydliadau 1955
CAC 40

Mynegai marchnad stoc safonol Ffrainc yw'r **CAC 40** (Ffrangeg: *CAC quarante*, IPA: /kak.ka.ʁɑ̃t/). Daw ei enw o system awtomeiddio cynnar *Bourse de Paris*, sef ***Cotation Assistée en Continu***. Mae'r mynegai yn cynrychioli mesur wedi'i bwyso yn ôl cyfaliaethiad o 40 uchaf o blith y 100 cap uchaf ar *Bourse de Paris* (a enwir heddiw yn Euronext Paris). Gyda BEL20 Brwsel, PSI-20 Lisbon ac AEX Amsterdam, mae'n un o brif fynegai y grŵp marchnad stoc pan-Ewropeaidd Euronext ac un o fynegai stoc mwyaf allweddol y byd.

Fe'i sefydlwyd yn 1987 ac mae ganddo "cap marchnad" o € 1.023 triliwn (2007). Mae'r cwmnïau ar y CAC yn cynnwys Air Liquide, y cwmni archfarchnadoedd Carrefour, Michelin, Renault a'r banc mawr Crédit Agricole.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan y CAC 40
*  Thomson Reuters: .FCHI  
*  Bloomberg: CAC:IND

Categori:Mynegeion marchnad stoc
Categori:Economi Ffrainc
Live 8

bawd|200px|Live 8 yn Rhufain

Roedd **Live 8** yn gyfres o gyngherddau codi arian a gynhaliwyd ar 2 Gorffennaf 2005 yng ngweledydd y G8 ac yn Ne Affrica. Cafodd y cyngherddau eu hamseru i gyd-fynd â Chynhadledd G8 a gynhaliwyd yng Ngwesty Gleneagles yn Auchterrarder, yr Alban, 6–8 Gorffennaf 2005. Roedd y cyngherddau hefyd yn cyd-fynd ag ugain mlynedd ers ers Live Aid. Cafodd y cyngherddau eu cynnal er mwyn cefnogi'r ymgyrch Brydeinig *Make Poverty History* a'r *Global Call for Action Against Poverty*. Bwriad i sioeau oedd i roi pwysau ar arweinwyr y byd i waredu'r dyled sydd gan wledydd tlotaf y byd, i gynyddu a gwella'r cymorth a gynigir iddynt ac i negydu rheolau masnach deg er lles y gwledydd tlotaf. Cynhaliwyd deg cyngerdd wahanol ar yr un pryd ar 2 Gorffennaf ac un ar 6 Gorffennaf. Ar 7 Categori:Dylunwyr ffasiwn o, cytunodd arweinwyr y G8 i ddyblu lefelau 2004 o gymorth i wledydd tlawd o $25 biliwn doler Americanaidd i $50 biliwn doler Americanaidd. Roedd hanner yr arian i fynd i Affrica.

Perfformiodd dros 1,000 o gerddorion yn y cyngherddau a chafodd Live 8 ei ddarlledu ar 182 o rwydweithiau teledu ac ar 2,000 o rwydweithiau radio.

Cyhoeddodd trefnydd Live Aid a Band Aid Bob Geldof y digwyddiad ar Fai 31ain. Cynigiodd nifer o artistiaid a berfformiodd yn Live Aid eu gwasanaethau i'r achos.

Categori:Cerddoriaeth
Categori:Elusennau rhyngwladol
Categori:2005
Corrán Tuathail

Mynydd uchaf Iwerddon yw **Corrán Tuathail** (Saesneg: *Carrauntoohil*). Ystyr yr enw yw "Cryman Tuathail". Saif ym mynyddoedd Macgillycuddy's Reeks, yn Swydd Kerry, a cheir croes fetel 16 troedfedd o uchder ar y copa.

Y llwybyr arferol a ddefnyddir i'w ddringo yw'r un o'r gogledd-ddwyrain, yn arwain i'r bwlch rhwng Corrán Tuathail a Cnoc na Péiste, yna troi tua'r gogledd-orllewin i'r copa.

Categori:Daearyddiaeth Swydd Kerry
Categori:Mynyddoedd a bryniau Iwerddon
Solid

Un o'r pedwar prif gyflwr mater (ynghyd â nwy, hylif a phlasma) yw **soled** neu **solet**.

Y prif wahaniaeth rhwng soled a'r cyflyrau eraill o fater yw bod soled yn gallu cynnal grymed *croesrym*. Gall soledau, hylifau a nwyau gynnal grymoedd *cywasgiad* (ac felly mae tonnau sain yn teithio trwyddyn nhw i gyd), ond dim ond soledau sydd â modwlws croesrym sylweddol.

Mae soled yn trawsnewid i hylif ar yr ymdoddbwynt.

Categori:Ffiseg
Categori:Mater
Macgillycuddy’s Reeks

bawd|250px|Corrán Tuathail, copa uchaf Macgillycuddy’s Reeks

Mynyddoedd yn ne-orllewin Gweriniaeth Iwerddon yw '''Macgillycuddy's Reeks'* (Gwyddeleg: *Na Cruacha Dubha'').

Safant ar Benrhyn Iveragh yn Swydd Kerry. Maent yn cynnwys mynydd uchaf Iwerddon, Corrán Tuathail (Carrauntoohil), sy'n 1,038 medr o uchder, a'r unig ddau fynydd arall yn Iwerddon sydd dros 1,000 medr o uchder, Beenkeragh (1,010 m) a Caher (1,001 m).

Categori:Mynyddoedd a bryniau Iwerddon
Categori:Daearyddiaeth Swydd Kerry
Derllys

Un o wyth cwmwd canoloesol Cantref Gwarthaf yn ne-orllewin Cymru oedd **Derllys**.  Yn wreiddiol yn rhan o deyrnas Dyfed, daeth yn rhan o deyrnas Deheubarth.  Heddiw mae tiriogaeth y cwmwd yn gorwedd yng ngorllewin Sir Gaerfyrddin.

bawd|canol|400px|Cwmwd Derllys yng nghantref Gwarthaf (gwyrdd tywyll), i'r de o gwmwd Elfed ac i'r gorllewin o gymydau Ystlwyf a Phenrhyn

Gorweddai Derllys yn nwyrain Cantref Gwarthaf am y ffin â chantref Cydweli a rhan o gwmwd Gwidigada yn Ystrad Tywi i'r dwyrain.  O fewn Cantref Gwarthaf ffiniai â chymydau Penrhyn i'r de, Ystlwyf i'r gorllewin ac Elfed i'r gogledd.

Prif ganolfan y cwmwd oedd Caerfyrddin, tref a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn wreiddiol (gweler Maridunum). Dyma un o ganolfannau eglwysig pwysicaf y rhan hon o Gymru hefyd, lleoliad esgobdy Llan Deulyddog lle ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin.

Mae gan y bardd canoloesol Prydydd Breuan gerdd fawl i Faredudd o Ynys Derllys (maenor cwmwd Derllys), a leolid fymryn i'r de o dref Caerfyrddin. Cedwir yr enw yn enw Clwb Golff Derllys, ar y safle.

## Gweler hefyd 
* Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Teyrnas Dyfed
Penrhyn (cwmwd)

Un o wyth cwmwd canoloesol Cantref Gwarthaf yn ne-orllewin Cymru oedd **Penrhyn**. Yn wreiddiol yn rhan o deyrnas Dyfed, daeth yn rhan o deyrnas Deheubarth. Heddiw, mae tiriogaeth y cwmwd yn gorwedd yn ne-orllewin Sir Gaerfyrddin.

bawd|canol|400px|Cwmwd Penrhyn yng nghantref Gwarthaf (gwyrdd tywyll), i'r de o gymydau Ystlwyf a Derllys

Gorweddai Penrhyn yn ne-ddwyrain Cantref Gwarthaf gydag Afon Tywi yn gorwedd rhyngddo a chantref Cydweli dros yr afon i'r dwyrain. Roedd aber Afon Taf yn dynodi'r ffin orllewinol rhwng Penrhyn a chwmwd Talacharn. I'r gogledd, gorweddai cymydau Ystlwyf a Derllys. Roedd yn ffurfio penrhyn naturiol rhwng aberoedd Tywi a Thaf, felly, a dyna sut y cafodd ei enw.

Prif ganolfan y cwmwd oedd Llansteffan, tref a sefydlwyd gan y Normaniaid. O'u castell yn y dref honno, rheolai arglwyddi Llansteffan yr arglwyddiaeth o'r un enw, a oedd yn cynnwys hefyd gwmwd Derllys. Wedi ei gipio o ddwylo tywysogion Deheubarth, roedd yr arglwyddiaeth ym meddiant y teulu Carnville Normanaidd.

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Teyrnas Dyfed
Boy George

Mae **Boy George** (ganed '''George Alan O'Dowd''', 14 Mehefin 1961 yn Eltham, Llundain) yn ganwr a chyfansoddwr o Loegr, a oedd yn rhan o'r mudiad Rhamantaidd Newydd yn Lloegr a ddaeth i'r amlwg ar ddechrau'r 1980au. Rhoddodd lwyfan ryngwladol i amwysedd rhywiol yn sgîl llwyddiant y band Culture Club yn ystod y 1980au. Yn aml ystyrir ei gerddoriaeth yn *soul* glas-lygeidiog, sydd o dan ddylanwad rhythym a blues a reggae. Mae gan ei gerddoriaeth soul o'r 1990au a'r 2000au ddylanwadau roc-glam megis David Bowie ac Iggy Pop.

Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Genedigaethau 1961
Ynysoedd Arann

: *Am yr ynys yn yr Alban, gweler Ynys Arran.*

Ynysoedd ger arfordir gorllewinol Gweriniaeth Iwerddon yw **Ynysoedd Arann** (Gwyddeleg: *Oileáin Árann*, Saesneg: *Aran Islands*). Safant yn rhan allanol Bae Galway. Maent yn un o gadarnleoedd yr iaith Wyddeleg a'i diwylliant.

Mae tair ynys; y fwyaf yw Árainn Mhór neu *Inis Mór*, Inishmore yn Saesneg. Yr ynys ganol yw Inis Meáin neu Inishmaan, a'r lleiaf a'r fwyaf dwyreiniol o'r tair yw Inis Thiar neu *Inis Oírr*/*Inis Oirthir*, Saesneg *Inisheer*.

Dim ond yn gynharol ddiweddar y cafwyd trydan a moddion cyfathrebu dibynadwy ar yr ynysoedd hyn. Maent yn gyrchfan boblogaidd i dwristiad; heblaw y bywyd traddodiadol mae nifer o henebion diddorol ar Inis Mór, yn cynnwys caer nodedig iawn o Oes yr Haearn, Dún Aengus (*Dún Aonghasa*). Mae dau gwmni yn rhedeg gwasanaeth fferi i'r ynysoedd, ac mae Aer Arann yn hedfan yno o Inverin.

Yn Gort na gCapall ar Inis Mór y ganed Liam O'Flaherty, un o lenorion amlycaf yr Wyddeleg yn yr 20g, a brodor o Inis Mór oedd y bardd Máirtín Ó Díreáin hefyd. Dywedir i Sant Cybi ymweld a'r ynysoedd am gyfnod.

bawd|dim|220px
bawd|dim|220px|Ynysoedd Arann
bawd|dim|250px|Arfordir Inis Mór

Arann
Categori:Daearyddiaeth Swydd Galway
Talacharn (cwmwd)

Un o wyth cwmwd canoloesol Cantref Gwarthaf yn ne-orllewin Cymru oedd **Talacharn**.  Yn wreiddiol yn rhan o deyrnas Dyfed, daeth yn rhan o deyrnas Deheubarth.  Heddiw mae'r rhan fwyaf o diriogaeth y cwmwd yn gorwedd yn ne-orllewin Sir Gaerfyrddin.

bawd|canol|400px|Cwmwd Talacharn yng nghantref Gwarthaf (gwyrdd tywyll), i'r de o gymydau Efelffre, Peuliniog ac Ystlwyf

Gorweddai Talacharn yn ne-orllewin Cantref Gwarthaf ar lan Bae Caerfyrddin.  Roedd yn ffinio â chantref Penfro i'r gorllewin, a chymydau Efelffre a Peuliniog i'r gogledd ac Ystlwyf a Phenrhyn i'r dwyrain.

Prif ganolfan y cwmwd yn yr Oesoedd Canol oedd tref fechan Talacharn lle codwyd castell o bwys strategol sylweddol gan y Normaniaid, ar ôl iddynt gipio'r tir oddi ar Ddeheubarth. Roedd yna ganolfan eglwysig yn Llanddowror.

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Arglwyddiaethau'r Mers
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Talacharn
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Teyrnas Dyfed
Efelffre

Un o wyth cwmwd canoloesol Cantref Gwarthaf yn ne-orllewin Cymru oedd **Efelffre**.  Yn wreiddiol yn rhan o deyrnas Dyfed, daeth yn rhan o deyrnas Deheubarth.  Heddiw mae tiriogaeth y cwmwd yn gorwedd yn nwyrain Sir Benfro.

bawd|canol|400px|Cwmwd Efelffre yng nghantref Gwarthaf (gwyrdd tywyll), i'r gorllewin o gymydau Peuliniog a Thalacharn, ac i'r de o gwmwd Amgoed

Gorweddai Efelffre yng ngorllewin Cantref Gwarthaf.  Roedd yn ffinio â chantref Penfro i'r de, cantref Daugleddau i'r gogledd-orllewin, a chymydau Amgoed a Peuliniog i'r gogledd a Phenrhyn i'r dwyrain, yng Nghantref Gwarthaf ei hun.

Prif ganolfan y cwmwd yn yr Oesoedd Canol oedd Arberth, lleoliad llys Pwyll yn y chwedl Pwyll Pendefig Dyfed, y gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi.

Daeth Efelffre i feddiant Normaniaid de Penfro. Un o ganolfannau eglwysig y cwmwd yn y cyfnod hwnnw oedd Llanbedr Efelffre.

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Teyrnas Dyfed
Amgoed

Un o wyth cwmwd canoloesol Cantref Gwarthaf yn ne-orllewin Cymru oedd **Amgoed**.  Yn wreiddiol yn rhan o deyrnas Dyfed, daeth yn rhan o deyrnas Deheubarth.  Heddiw mae tiriogaeth y cwmwd yn gorwedd yn cael ei rhannu rhwng Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin.

bawd|canol|400px|Cwmwd Amgoed yng nghantref Gwarthaf (gwyrdd tywyll), i'r gorllewin o gwmwd Peuliniog, ac i'r gogledd o gwmwd Efelffre

Gorweddai Amgoed yng ngogledd-orllewin Cantref Gwarthaf.  Roedd yn ffinio ag Efelffre i'r de, cantref Daugleddau i'r gorllewin, cantref Cemais i'r gogledd, rhan o gantref Emlyn a cwmwd Elfed i'r dwyrain, a chwmd Peuliniog i'r de, gyda'r ddau olaf yn rhan o Gantref Gwarthaf ei hun.

Prif ganolfan y cwmwd yn yr Oesoedd Canol oedd Henllan Amgoed.

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Teyrnas Dyfed
Peuliniog

Un o wyth cwmwd canoloesol Cantref Gwarthaf yn ne-orllewin Cymru oedd **Peuliniog**.  Yn wreiddiol yn rhan o deyrnas Dyfed, daeth yn rhan o deyrnas Deheubarth.  Heddiw mae tiriogaeth y cwmwd yn gorwedd yn bennaf yn Sir Gaerfyrddin.

bawd|canol|400px|Cwmwd Peuliniog yng nghantref Gwarthaf (gwyrdd tywyll), wedi'i amgylchynu gan gymydau Amgoed, Efelffre, Talacharn, Ystlwyf ac Elfed

Gorweddai Peuliniog yng ngogledd-orllewin a chanolbarth Cantref Gwarthaf.  Roedd yn ffinio ag Efelffre ac Amgoed i'r gorllewin, rhan o gantref Emlyn i'r gogledd, cymydau Elfed ac Ystlwyf i'r dwyrain, a chwmd Talacharn i'r de, gyda'r tri olaf yn rhan o Gantref Gwarthaf ei hun.

Prif ganolfan y cwmwd yn yr Oesoedd Canol oedd Sanclêr, a ddaeth yn ganolfan strategol bwysig i'r Normaniaid yn ne-orllewin Cymru.

Yn bwysicach o safbwyt Cymreig oedd y ffaith fod clas hynafol yr Hendy-gwyn ar Daf yn gorwedd ym Mheuliniog. Dan nawdd yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd, datblygodd abaty Sistersaidd y Tŷ Gwyn i fod yn ganolfan grefyddol a diwylliannol fawr; oddi yno sefydlwyd canghennau Abaty Ystrad Fflur, Abaty Ystrad Marchell ac Abaty Cwm-hir. Claddwyd y bardd Dafydd Nanmor yn y Tŷ Gwyn.

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Teyrnas Dyfed
Ystlwyf

Un o wyth cwmwd canoloesol Cantref Gwarthaf yn ne-orllewin Cymru oedd **Ystlwyf**.  Yn wreiddiol yn rhan o deyrnas Dyfed, daeth yn rhan o deyrnas Deheubarth.  Heddiw mae tiriogaeth y cwmwd yn gorwedd yn ne-orllewin Sir Gaerfyrddin.

bawd|canol|400px|Cwmwd Ystlwyf yng nghantref Gwarthaf (gwyrdd tywyll), wedi'i amgylchynu gan cymydau Talacharn, Peuliniog, Elfed, Derllys a Phenrhyn

Gorweddai Ystlwyf yng nghanol Cantref Gwarthaf. Cwmwd bychan oedd Ystlwyf, yn ffinio â chymydau eraill yn yr un cantref, sef Talacharn a Phenrhyn i'r de, Peuliniog i'r gorllewin, Elfed i'r gogledd a Derllys i'r dwyrain.

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Teyrnas Dyfed
Henllan Amgoed

Pentref bychan hanesyddol yng nghymuned Henllan Fallteg, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Henllan Amgoed**.

Gorwedd y pentref ar lôn wledig tua 3 milltir i'r gogledd o'r Hendy-gwyn ar Daf.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n brif ganolfan eglwysig cwmwd Amgoed, un o wyth cwmwd Cantref Gwarthaf. Yn wreiddiol roedd y cwmwd yn rhan o deyrnas Dyfed, ond yn ddiweddarach daeth yn rhan o deyrnas Deheubarth.

Bu Jeremy Owen (fl. 1704-1744), awdur *Golwg ar y Beiau*, yn weinidog Ymneilltuol yn Henllan Amgoed am gyfnod. Yn y llyfr hwnnw ceir ymateb Owen i'r rhwyg yn yr eglwys Bresbyteraidd yn yr ardal a arweiniodd at un o ddadleuon diwinyddol poethaf y 18g, rhwng pleidwyr Uchel ac Isel Calfiniaeth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Henllan Fallteg
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Pŷr

Sant cynnar o dde-orllewin Cymru oedd **Pŷr** (Lladin: *Porius*) (fl. hanner cyntaf y 6g, efallai). Fe'i cofir fel abad y fynachlog enwog ar Ynys Bŷr ym Mae Caerfyrddin. Digwydd ei enw yn yr enw lle Maenor Bŷr hefyd (lle ganed Gerallt Gymro).

## Hanes a thraddodiad
Yn ôl y fuchedd Ladin gynnar, y *Vita Sancti Samsonis*, olynwyd Pŷr gan Sant Samson o Ddol. Cafodd Samson ei addysgu gan sant Illtud yn Llanilltud Fawr, a daeth sant Dyfrig yno i'w ordeinio yn ddiacon ac yn ddiweddarch yn offeiriad. Treuliodd amser ar Ynys Bŷr ym mynachlog Pŷr ei hun, a daeth yn abad yno wedi marwolaeth Pŷr. Aeth oddi yno i ymsefydlu yn Llydaw.

Dydi'r manylion am fuchedd Pŷr a geir yn y *vita* ddim yn ffafriol iawn i'w statws fel sant. Doedd ganddo fawr o reolaeth ar y mynachod ac roedden nhw a'r abad ei hun yn bur hoff o loddesta ac yfed medd. Yn ôl traddodiad, meddwodd Pŷr un noson ac ar ei ffordd yn ôl i'w gell syrthiodd bendramwnwgl i mewn i ffynnon ar yr ynys: roedd yn gelain pan gafodd ei dynnu allan gan y mynachod.

## Cyfeiriadau
Categori:Abadau o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Dyfed
Byddin Rhyddid Cymru

Corff paramilitaraidd cenedlaethol Cymreig oedd **Byddin Rhyddid Cymru** (Saesneg: *Free Wales Army* neu *FWA*).

Sefydlwyd y fyddin yn Llanbedr Pont Steffan yn 1963 gan William Julian Cayo-Evans, gyda'r bwriad o gymeryd lle Mudiad Amddiffyn Cymru. Ei nod oedd gweriniaeth Gymreig annibynnol. Daeth logo'r fyddin, a adwaenid fel yr Eryr Wen, yn olygfa gyffredin trwy Gymru, wedi ei beintio ar waliau a phontydd, yn enwedig yn y cyfnod wedi boddi pentref Capel Celyn a chyn Arwisgiad Tywysog Cymru yn 1969.

Bu'r fyddin yn hyfforddi yng nghefn gwlad Cymru, a'i harweinwyr yn rhoi cyfweliadau i newyddiadurwyr. Ymddengys iddynt fod yn gyfrifol am nifer o ffrwydradau.

## Achos llys
Yn 1969 rhoddwyd naw o arweinyddion y fyddin,  Julian Cayo-Evans, Dennis Coslett, William Vernon Davies, Vivian George Davies, Keith Davies (Gethin ab Iestyn) a David Bonnar Thomas David John Underhill, Glyn Rowlands a Tony Lewis ar brawf gan yr awdurdodau Prydeinig, ac wedi'r achos llys hiraf oedd wedi ei gynnal yng Nghymru hyd hynny, fe'u dedfrydwyd i dymhorau hir o garchar.

Ar ddechrau'r achos gwrthododd y diffynyddion ufuddhau i'r orchymyn "All Silence", trwy ganu Hen Wlad fy Nhadau.

Er bod y mwyafrif o'r troseddau honedig cyhuddwyd y diffynyddion o'u cyflawni wedi eu cyflawni, yn ôl y cyhuddwyr, yn Siroedd Caerfyrddin a Meirionydd, cynhaliwyd yr achos traddodi yng Nghaerdydd a'r achos o flaen Llys y Goron yn Abertawe. Gofynnodd John Gower QC ar ran Dai Bonner i'r achos cael ei glywed yn Llys y Goron Caerfyrddin gan awgrymu bod yr awdurdodau wedi dewis Caerdydd ac Abertawe ar gyfer clywed yr achos yn fwriadol, o'r herwydd y tebygolrwydd uwch o gael rheithfarn wrth Gymreig yn y dinasoedd nac yn y trefi Cymraeg, gwrthodwyd y cais. Gwrthododd Cayo a Cosslett pledio, a chofrestrwyd ple o ddieuog ar eu rhan, plediodd y diffynyddion eraill yn ddieuog. Gan fod Cayo a Glyn Rowlands yn dymuno i'r achos cael ei glywed trwy'r Gymraeg, caniatawyd i gyfieithwyr eistedd y tu ôl iddynt i sibrwd cyfieithiad Cymraeg o'r achos yn eu clustiau.

## Llyfryddiaeth
*Roy Clews, *To Dream of Freedom* (Y Lolfa, 1980) 
*John Humphries, *Freedom Fighters* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2008) 

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Gweriniaetholdeb yng Nghymru
Categori:Mudiadau gwleidyddol Cymru
Categori:20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1963
Tomos Watkin

Bragdy Cymreig sy'n rhan o Gwmni Bragu Hurns yn Abertawe yw **Tomos Watkin**.

Sefydlwyd y cwmni Tomos Watkin pan agorwyd bragdy bychan yn Llandeilo, Sir Gaerfyrddin yn 1995, a hynny gan Simon Buckley. Yn ddiweddarach, symudodd i fragdy mwy yn Abertawe, a daeth yn berchen ar nifer o dafarnau lleol. Prynwyd ochr fragu'r cwmni gan Hurn's, a gadawodd Buckley y cwmni.

Mae heddiw'n cynhyrchu cwrw megis *Cwrw Haf*, *Cwrw Gaeaf*, *Cwrw Braf* ac *OSB*, sydd wedi dod yn boblogaidd yng Nghymru. Bu dadlau yn 2000, pan ail-enwodd Tomos Watkin yr Apollo Hotel, Caerdydd yn *The Cayo Arms* er anrhydedd i Julian Cayo-Evans, sylfaenydd Byddin Rhyddid Cymru. Gwrthwynebwyd hyn yn gyhoeddus gan nifer o wleidyddion Ceidwadol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwrw a bragdai yng Nghymru
Categori:Economi Abertawe
Categori:Sefydliadau 1995
Loch Coiribe

**Loch Coiribe** (Saesneg: *Lough Corrib*) yw llyn mwyaf Gweriniaeth Iwerddon a'r ail-fwyaf ar ynys Iwerddon ar ôl Lough Neagh. Saif yng ngorllewin y wlad, gydag Afon Coiribe yn ei gysylltu a'r môr ger Galway.  Mae ganddo arwynebedd o 200&nbsp;km².

Mae *Loch Coirib* yn deillio o **Loch nOirbsean**, wedi ei enwi ar ôl Orbsen Mac Alloid, enw arall ar Manannán Mac Lir, duw y môr. Gelwir ef hefyd yn *An Choirib*.

Adeiladwyd camlas gyntaf Iwerddon yma yn y 12g, i gysyllru'r llyn a'r môr gel Galway. Yn 2007, canfuwyd niferoedd uchel o Cryptosporidium yn ei ddyfroedd, a effeithiodd ar gyflenwad  dŵr dinas Galway. Cyhoeddwyd y llyn yn Safle Ramsar yn 1996.

Coiribe
Categori:Daearyddiaeth Swydd Galway
Bae Newydd

Bae yn Nhalaith Chubut yn yr Ariannin yw **Bae Newydd** (Sbaeneg: *Golfo Nuevo*. Ffurfir y bae gan y Península Valdés ar un ochr a  Punta Ninfas ar yr ochr arall. Mae tua 650 milltir (1,046&nbsp;km) i'r de-orllewin o  Buenos Aires. Y dref fwyaf ar y bae yw Porth Madryn.

Yn niwedd 1862 aeth Capten Love Jones-Parry a Lewis Jones i Batagonia i weld a oedd yn addas ar gyfer ymfudwyr Cymreig. Cyraeddasant mewn llong fechan o’r enw "Candelaria", a gyrrwyd hwy gan storm i'r bae, ac enwyd y porthladd naturiol yn "Borth Madryn" ganddynt, ar ôl cartref Jones-Parry. Yma y glaniodd yr ymfudwyr Cymreig cyntaf yn 1865.

Rhwng mis Mai a mis Rhagfyr, mae morfilod yn ymgasglu yma i fagu, ac yn atyniad pwysig i dwristiaid.

Categori:Daearyddiaeth Talaith Chubut
Categori:Patagonia
Categori:Y Wladfa
Julian Cayo-Evans

Cenedlaetholwr Cymreig oedd **William Edward Julian Cayo-Evans** (22 Ebrill 1937 – 28 Mawrth 1995), oedd yn fwyaf adnabyddus fel arweinydd Byddin Rhyddid Cymru.

Ganed ef yn Silian ger Llanbedr Pont Steffan, Ceredigion. Aeth i Goleg Amaethyddol Cirencester; yna yn 1955, galwyd ef i'r Fyddin Brydeinig i wneud Gwasanaeth Cenedlaethol. Bu'n ymladd yn Malaya.

Yn 1963, sefydlodd Fyddin Rhyddid Cymru (*Free Wales Army* yn Saesneg), gyda Dennis Coslett ac eraill. Am iddo etifeddu stad Glandenys ger Llanbedr Pont Steffan, arweiniodd ymgyrchoedd y Fyddin Rhyddid Cymru o'r fan honno. Yn sgil diddordeb y wasg yn y fyddin newydd hwn, ymddangosodd aelodau'r fyddin ar raglen deledu David Frost.

Yn 1969, cymerwyd ef, Dennis Coslett, Gethin ap Iestyn a thri arall i'r ddalfa ar gyhuddiad o gynllwyn i achosi ffrwydradau. Wedi'r achos llys hwyaf i'w gynnal yng Nghymru hyd hynny, dedfrydwyd ef i bymtheg mis o garchar ar 1 Gorffennaf 1969.

Bu dadlau yn 2000, pan ail-enwodd y bragwyr Tomos Watkin Westy'r Apollo, Caerdydd yn *The Cayo Arms* er anrhydedd iddo. Gwrthwynebwyd hyn yn gyhoeddus gan nifer o wleidyddion Ceidwadol. Yn 2004 daeth yn rhif 33 yn y bleidlais 100 o Arwyr Cymru.

## Ei fywyd personol
Priododd Cayo Gillianne Mary Davies ym 1965. Cawsant dri o blant ond ysgarodd y ddau ohonynt ym 1975.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Gweriniaethwyr o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Loch Deirgeirt

Llyn yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Loch Deirgeirt** (Saesneg: 
*Lough Derg*). Ef yw'r ail-fwyaf o lynnoedd y Weriniaeth, a'r trydydd llyn o ran maint ar ynys Iwerddon. Saif ar Afon Shannon, a rhennir ei arfordir rhwng gogledd Swydd Tipperary, Swydd Galway a Swydd Clare.

Mae'r llyn yn 36 medr o ddyfnder yn ei fan dyfnaf, ac mae ganddo arwynebedd o 118&nbsp;km² (45.5 milltir sgwar).

bawd|dim|250px|Loch Deirgeirt

Deirgeirt
Categori:Daearyddiaeth Swydd Clare
Categori:Daearyddiaeth Swydd Galway
Categori:Daearyddiaeth Swydd Tipperary
Asiaid

**Asiaid** yw'r term cyffredinol am drigolion cyfandir Asia. Er hynny, mae cryn amrywiaeth o wlad i wlad o ran pwy yn union y cyfeirir atynt fel Asiaid. Yn yr Unol Daleithiau mae'r diffiniad yn un cymharol eang, yn cynnwys pobl o Dde Asia, Dwyrain Asia a De-ddwyrain Asia, ond heb gynnwys pobl o'r Dwyrain Canol fel rheol, er bod y rhan fwyaf o'r Dwyrain Canol hefyd yn rhan o gyfandir Asia.

Yng ngwledydd Prydain a rhai lleoedd eraill fel Awstralia, mae'r diffiniad ar gyfer dadansoddiad poblogaeth yn un llawer mwy cyfyng, gan gyfeirio yn bennaf neu yn unig at bobl o Dde Asia (India, Pacistan, Bangladesh a Sri Lanca).


Categori:Asia
Liam Ó Flaitheartaigh

Llenor Gwyddelig, yn ysgrifennu mewn Saesneg a Gwyddeleg, oedd **Liam Ó Flaitheartaigh** neu '''Liam O'Flaherty''' (28 Awst 1896 – 7 Medi 1984). Ystyrir ef yn un o nofelwyr ac awdur storïau byrion pwysicaf yr Adfywiad Gwyddelig.

Ganed ef ym mhentref Gort na gCapall ar ynys Inis Mór yn Ynysoedd Arann. Fel y rhan fwyaf o boblogaeth yr ynys, roedd y teulu yn Wyddeleg ei iaith, ond nid oedd ei deulu yn gefnogol i'r iaith. Yn 1908 ymadawodd i fynd i nifer o golegau, yn cynnwys Prifysgol Dulyn. Ymddengys ei fod wedi bwriadu mynd yn offeiriad, ond yn 1917 ymunodd a'r Fyddin Brydeinig a bu'n ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Wedi'r rhyfel, symudodd i'r Unol Daleithiau, lle bu'n byw yn Hollywood am gyfnod. Roedd y cyfarwyddwr ffilmiau John Ford yn gefnder iddo, ac yn ddiweddarach gwnaeth ffilm o nofel Ó Flaitheartaigh, *The Informer*.

Cyhoeddodd Ó Flaitheartaigh ei nofel gyntaf, ''Thy Neighbour's Wife*, yn 1924. Ystyrir *Dúil'', a gyhoeddodd tua diwedd ei oes, yn un o lyfrau gorau yr iaith Wyddeleg yn yr 20g. Bu farw yn 88 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Llenorion straeon byrion Gwyddeleg o Iwerddon
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Iwerddon
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Nofelwyr Saesneg o Iwerddon
Melyn fab Cynfelyn

Arwr Cymreig neu Frythonaidd cynnar oedd **Melyn fab Cynfelyn** (fl. hanner cyntaf y 7g, efallai). Cyfeirir ato yn un o Drioedd Ynys Prydain ac mewn cerdd yn Llyfr Aneirin a briodolir i Aneirin.

Ceir dryswch yn y traddodiadau Cymreig rhwng Melyn(/Belyn) ac arwr cynnar arall a adwaenir fel Belyn o Lŷn.  Mae'n eithaf tebygol bod eu hanes wedi'i gymysgu i gryn raddau, ond ceir digon o dystiolaeth i brofi fod dau gymeriad o'r enw Melyn/Belyn yn cael eu cofio gan y Cymry.

Cyfeirir at Felyn yn y triawd "Tair Gosgordd Addwyn Ynys Prydain", gyda Mynyddog Mwynfawr (Mynyddawg Eiddyn) a Dryon fab Nudd Hael. Ond ceir enghraifft o'r drysi rhwng Melyn a Belyn o Lŷn yn y fersiwn o'r triawd a geir yn Llyfr Gwyn Rhydderch, lle rhoddir "gosgordd Felyn o Leyn [yn] Erethlyn yn Rhos" yn lle "gosgordd Melyn mab Kynvelyn".

Cyfeirir ato wrth yr enw Belyn fab Cynfelyn mewn rhai ffynonellau eraill, e.e. yn *Hirlas Owain* (12g). Ond cedwir testun cynnar a elwir yn 'Gwarchan Cynfelyn' yn Llyfr Aneirin, ar ddiwedd testun *Y Gododdin*. Ymddengys mai arwr cynnar o Wynedd oedd y Cynfelyn hwn (ceir sawl cymeriad arall o'r enw Cynfelyn). Syrthiodd Cynfelyn ym mrwydr Catraeth yn yr Hen Ogledd. Mae'n bosibl darllen un llinell yn y gerdd fel cyfeiriad at ei fab, Melyn.

## Cyfeiriadau 
* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978; argraffiad newydd diwygiedig, 1991)
* Ifor Williams (gol.), Canu Aneirin (Caerdydd, 1958)

Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Pobl o Wynedd
Mynyw (cwmwd)

: ''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Mynyw.''

[250px|bawd|Pen gorllewinol Mynyw: golygfa ar [Ynys Dewi o Dyddewi]]

Un o ddau gwmwd yng nghantref Pebidiog, yn nheyrnas Dyfed, oedd **Mynyw**.  Fe'i enwir ar ôl Mynyw (Lladin: *Menevia*), sef Tyddewi.

Gorweddai Mynyw ar ben y penrhyn sy'n ymestyn i'r môr ym mhen mwyaf gorllewinol Dyfed, rhwng Bae Ceredigion i'r gogledd a Bae Sain Ffraid i'r de.  Ffiniai'r cwmwd â chantref Rhos i'r dwyrain a chwmwd Pen Caer, ei gymydog yng nghantref Peibidiog, i'r gogledd. Cwmwd a nodweddir gan dir creigiog a rhosdiroedd ydyw, gyda lleiniau bychain o dir amaethyddol. Ceir sawl ynys fechan ar hyd yr arfordir, e.e. Ynys Dewi, a nifer o faeau.

bawd|canol|400px|Cwmwd Mynyw yng nghantref Pebidiog (gwyrdd tywyll), i'r gorllewin o gwmwd Pen Caer

Ei ganolfan oedd Tyddewi (a elwid yn 'Mynyw' neu *Menevia* yn yr Oesoedd Canol), safle Eglwys Gadeiriol Tyddewi a chanolfan cwlt Dewi Sant.  Tyrrai pererinion o bob cwrdd o'r wlad a'r tu hwnt i Dyddewi ar hyd llwybrau pererin. Roedd dylanwad gwleidyddol Tyddewi yn fawr yn ogystal, ac ymddengys mai esgobion Tyddewi oedd arglwyddi'r cwmwd - a chantref Pebidiog ei hun - yn y cyfnod cynnar.

Bu'r cwmwd yn rhan o deyrnas Dyfed ac wedyn Deheubarth.  Syrthiodd i'r Normaniaid ar droad yr 11g.

## Gweler hefyd 
* Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Teyrnas Dyfed
Azores

Ynysfor folcanig a rhanbarth ymreolaethol Portiwgal yw'r **Azores** neu'r **Asores** (Portiwgaleg: *Açores*). Fe'u lleolir yng ngogledd Cefnfor Iwerydd, tua 1,500&nbsp;km i'r gorllewin o Lisbon a tua 3,500&nbsp;km i'r dwyrain o arfordir dwyreiniol Gogledd America. Mae hinsawdd yr ynysoedd yn fwyn ac yn laith. Twristiaeth, pysgota a magu gwartheg yw'r brif ddiwydiannau.

## Daearyddiaeth
Mae naw prif ynys yn yr Azores:-

## Enwogion
*Teófilo Braga (1843-1924), prif weinidog Portiwgal

## Cyfeiriadau
* Serviço Regional de Estatística dos Açores (2007) *Anuário Estatístico da Região Autónoma dos Açores 2006*.

## Dolenni allanol
* Llywodraeth Ranbarthol yr Azores

Categori:Ynysoedd Portiwgal
Categori:Rhanbarthau Portiwgal
Cynfelyn

Roedd **Cynfelyn** *(**Cunobeline**)* yn frenin ar y llwyth Celtaidd y Catuvellauni. Mab Tenewan oedd ef.

Categori:Hanes Cymru
Pen Caer (cwmwd)

Un o ddau gwmwd yng nghantref Pebidiog, yn nheyrnas Dyfed, oedd **Pen Caer**. Fe'i enwir ar ôl y penrhyn o'r un enw, Pen Caer, yng ngogledd Sir Benfro.

Gorweddai Pen Caer yn rhan dwyreiniol cantref Pebidiog gyda arfordir hir creigiog yn y gogledd. Ffiniai â Mynyw, ail gwmwd Pebidiog i'r gorllewin, cwmwd Uwch Nyfer (cantref Cemais) i'r dwyrain, a rhannau o gantrefi Daugleddau a Rhos i'r de.

bawd|canol|400px|Cwmwd Pen Caer yng nghantref Pebidiog (gwyrdd tywyll), i'r dwyrain o gwmwd Mynyw

Roedd y prif ganolfannau yn cynnwys Casmorys, Llanwnda, Mathri a Maenorowen. Roedd yn rhan o deyrnas Dyfed yn yr Oesoedd Canol Cynnar ac wedyn yn rhan o Ddeheubarth cyn syrthio i'r Normaniaid am gyfnod.

## Gweler hefyd 
* Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Teyrnas Dyfed
Inis Mór

bawd|dde|240px|Ynysoedd Arann
bawd|dde|240px|Traeth Dwyreiniol, Inis Mór
bawd|chwith|240px|Croes Inis Mór

**Inis Mór** neu **Árainn** **Mhór** (Saesneg: *Inishmore*, yw'r fwyaf o Ynysoedd Arann ym Mae Galway, Gweriniaeth Iwerddon. Mae gan yr ynys arwynebedd o 31&nbsp;km² (12&nbsp;mi²).

Yr hen enw at yr ynys oedd Árainn Mhór, wedi ei Seisnigo i *Aranmore*, ond gan fod hyn yn peri dryswch gydag Arranmore, Swydd Donegal, newidiwyd yr enw i Inis Mór ("Ynys Fawr").

Mae'r ynys yn un o gadarnleoedd yr iaith Wyddeleg a'i diwylliant, ac mae'n rhan o'r Gaeltacht. Ceir nifer o henebion nodedig yma, yn arbennig Dún Aengus, caer o Oes yr Haearn. Oherwydd hyn, mae'n gyrchfan boblogaidd i dwristiaid. Cysyllrir yr ynys a'r tir mawr gan fferi Aran Direct o Rossaveal ac mae cwmni Aer Arann yn hedfan yno.

Ar Inis Mór y ganed y llenor Liam O'Flaherty, ac mae ei blentyndod yno yn sail i lawer o'i waith. Y dref fwyaf yw Kilronan.

Categori:Ynysoedd Iwerddon
Categori:Daearyddiaeth Swydd Galway
Manorowen

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Scleddau, Sir Benfro, Cymru, yw **Manorowen** neu **Maenorowen** neu **Manarwan**. Saif yng ngogledd y sir, tua 2 filltir i'r de-orllewin o Abergwaun, ar lôn yr A487 i gyfeiriad Tyddewi. Y pentrefi agosaf yw Scleddau i'r de a Llanwnda i'r gogledd.

Fel mae'r enw yn awgrymu, roedd maenor yma yn yr Oesoedd Canol, pan roedd Maenorowen yn rhan o gwmwd Pen Caer, un o ddau gwmwd cantref Pebidiog. Erys yr hen erddi o hyd ond mae'r plasdy wedi mynd.

250px|bawd|dim|Hen ardd y plasty, Manorowen

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Scleddau
Albwm

bawd|250px|Albwm cynnar
Casgliad o draciau clywedol neu gerddorol a ddosbarthir i'r cyhoedd yw **albwm** (ll. **albymau**).

## Gweler hefyd
* Albwm byw
* Albwm comedi
* Albwm dethol
* Albwm stiwdio
* Sengl (cerddoriaeth)

## Cyfeiriadau

Categori:Cerddoriaeth gofnodedig
Tremarchog

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Pen-caer, Sir Benfro, Cymru, yw **Tremarchog** (Saesneg: *St Nicholas*).
Saif yng ngogledd y sir, tua 4 filltir i'r gorllewin o Abergwaun a thua milltir o lan arfordir gogleddol Penfro. Mae'n gorwedd wrth ymyl Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* "Tremarchog", Gwefan *Get Outside*, Arolwg Ordnans

Categori:Pen-caer
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru
Diwrnod Dathlu Deurywioldeb

bawd|Baner deurywiolion, a luniwyd gan Michael Page yn 1998.
Fe ddathlir **Diwrnod Dathlu Deurywioldeb** ar 23 Medi gan aelodau'r gymuned ddeurywiol a'u cynghreiriaid.

Mae'r diwrnod yn galw ar ddeurywiolion a'u teuluoedd, cyfeillion, a chefnogwyr i gydnabod a dathlu deurywioldeb, hanes deurywiol, cymuned a diwylliant deurywiol, a'r bobl ddeurywiol yn eu bywydau.

Cychwynnodd Ddiwrnod Dathlu Deurywioldeb yn 1999 gan dri ymgyrchydd hawliau deurywiol o'r Unol Daleithiau: Wendy Curry o Maine, Michael Page o Florida, a Gigi Raven Wilbur o Texas. Dywedodd Wilbur:

Dechreuodd y dathliad o ddeurywioldeb yn unig, yn lle digwyddiadau LHDT cyffredinol, fel ymateb i'r rhagfarn ac ymyleiddiad o bobl ddeurywiol gan rai o fewn y cymunedau heterorywiol a LHDT.

Yn ystod ei flwyddyn gyntaf, cynhaliwyd yn sgîl y Gymdeithas Lesbiaidd a Hoyw Ryngwladol, yn ystod wythnos y 23ain. Pan ddechreuodd roedd yn boblogaidd dim ond mewn ardaloedd gyda phresenoldeb deurywiol cryf, ond erbyn hyn fe gynhalir trafodaethau, partïon cinio a dawnsfeydd yn Nhoronto a dawns fasgiau fawr yn Queensland. Ym Mhrifysgol A&M Texas, cynhaliwyd paneli trafod a sesiynau holi-ac-ateb yn ystod yr wythnos. Dathlir y diwrnod yma gan Brifysgol Princeton pob blwyddyn trwy gael parti yng Nghanolfan LHDT y brifysgol. Fe'i ddathlir hefyd yn yr Almaen, Japan, Seland Newydd, Sweden, a'r Deyrnas Unedig.

## Gweler hefyd
* Baner falchder deurywiol
* Cymuned ddeurywiol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Diwrnod Rhyngwladol Dathlu Deurywioldeb 
*  Cyhoeddiad yn sgîl Diwrnod Dathlu Deurywioldeb
*  ''What's in a Name?''  gan Wendy Curry mewn Curried Spam, Medi 2007

Categori:Deurywioldeb
Categori:Gwyliau
Johnny Ramone

Gitarydd grŵp roc bync y Ramones oedd **Johnny Ramone** (8 Hydref 1948 – 15 Medi 2004), ganwyd **John William Cummings**.

Johnny
Categori:Gitaryddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Sord

Tref yn Swydd Fingal yn nwyrain Gweriniaeth Iwerddon yw **Sord** neu **Sord Cholmcille**  (Saesneg: *Swords*). Saif gerllaw Maes Awyr Dulyn. Daeth yn brif dref Swydd Fingal pan grewyd y swydd honno yn 1994 trwy rannu Swydd Dulyn.

Dywedir i'r dref gael ei sefydlu gan Sant Colmcille tua 560. Mae'r boblogaeth wedi tyfu'n sylweddol yn y blynyddoedd diweddar; yn 2011 roedd yn 42,738. Mae'r castell yn atyniad i dwristiaid, ac roedd abaty yma hefyd.

Yma y dygwyd corff Brian Boru ar ôl Brwydr Clontarf, ac yma y magwyd Gruffudd ap Cynan, a ddaeth yn frenin Gwynedd yn ddiweddarach.

bawd|dim|Y Stryd Fawr yn 2007

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Fingal
Trefaser

Pentref bychan yng nghymuned Pen-caer, Sir Benfro, Cymru, yw **Trefaser** (Saesneg: *Trefasser*). Saif yng ngogledd y sir, tua 3.5 milltir i'r gorllewin o Abergwaun. Y pentrefi agosaf yw Tremarchog i'r de a Llanwnda i'r gogledd.

Mae'n gorwedd ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro. I'r gogledd ceir pentir Pen Caer. Ar yr arfordir ger y pentref ceir bryngaer Dinas Mawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pen-caer
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Brwydr Clontarf

Brwydr bwysig yn hanes Iwerddon oedd **Brwydr Clontarf** (Gwyddeleg: *Cath Chluana Tarbh*), a ymladdwyd ar Ddydd Gwener y Groglith (23 Ebrill), 1014.  Ymladdwyd y frwydr rhwng Uchel Frenin Iwerddon, Brian Boru (*Brian mac Cennétig*) a byddin Brenin Leinster, Máel Mórda mac Murchada, oedd yn cynnwys llawer o Lychlynwyr Dulyn dan arweiniad cefnder Máel Mórda, Sigtrygg Farf Sidan (un o hynafiaid Gruffudd ap Cynan ar ochr ei fam, Ragnell, y cyfeirir ato fel 'Sutrig frenin' yn yr achrestr yn *Hanes Gruffudd ap Cynan*).

Bu byddin Brian Boru yn fuddugol, ond lladdwyd ef ei hun gan nifer fychan o Lychlynwyr a ddaeth ar draws ei babell yn ddamweiniol wrth ffoi o faes y gad. O ganlyniad, ymrannodd Iwerddon yn nifer o deyrnasoedd annibynnol eto.

Clontarf
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:1014
Afon Gwendraeth

Gallai **Afon Gwendraeth** gyfeirio at un o ddwy afon yn ne Cymru sy'n cyfuno wrth gyrraedd y môr:

* Afon Gwendraeth Fach
* Afon Gwendraeth Fawr
Gogledd Sunderland (etholaeth seneddol)

Roedd **Gogledd Sunderland** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1950 hyd at 2010.

## Aelodau Seneddol 
* 1950–1983: Frederick Willey (Llafur)
* 1983–1992: Bob Clay (Llafur)
* 1992–2010: Bill Etherington (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Lloegr (hanesyddol)
Brian Boru

Uchel Frenin Iwerddon oedd **Brian mac Cennétig**, **Brian Bóruma** neu **Brian Boru** (c. 941 - 23 Ebrill 1014).

Roedd yn fab i Cennétig mac Lorcain. Gwnaeth ei hun yn frenin Munster, yna concrodd Leinster i ddod a'r cyfan o dde Iwerddon dan ei reolaeth. Daeth yn Uchel Frenin yn 1002, pan gydnabyddwyd ef gan Máel Sechnaill mac Domnaill, brenin yr Uí Néill.

Roedd Iwerddon wedi ei rhannu yn nifer o deyrnasoedd annibynnol; a symbolaidd oedd swyddogaeth Uchel Frenin Iwerddon yn bennaf. Ceisiodd Brian Boru newid hyn, a gwneud ei hun yn wir reolwr Iwerddon. Ymladdwyd Brwydr Clontarf ar Ddydd Gwener y Groglith (23 Ebrill), 1014, rhwng Brian a byddin Brenin Leinster, Máel Mórda mac Murchada, oedd yn cynnwys llawer o Lychlynwyr Dulyn dan arweiniad cefnder Máel Mórda, Sigtrygg Farf Sidan (un o hynafiaid Gruffudd ap Cynan). Bu byddin Brian Boru yn fuddugol, ond lladdwyd ef ei hun gan nifer fychan o Lychlynwyr a ddaeth ar draws ei babell yn ddamweiniol wrth ffoi o faes y gad. O ganlyniad, ymrannodd Iwerddon yn nifer o deyrnasoedd annibynnol eto.

Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Genedigaethau 941
Categori:Marwolaethau 1014
Daily Mail

Papur newydd Saesneg ar ffurf tabloid a gyhoeddir yn Llundain, Lloegr ac sydd ar werth ledled y DU yw'r ***Daily Mail***. Cafodd ei sefydlu yn 1896 wedi ei anelu at y dosbarth canol yn bennaf. O ran ei wleidyddiaeth mae'n bapur canol-de sy'n un o gefnogwyr traddodiadol y Ceidwadwyr.

Ar y Sul cyhoeddir ei chwaer-bapur *The Mail on Sunday*.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Papurau newydd Saesneg
Categori:Papurau newydd y Deyrnas Unedig
Indore

Dinas fwyaf talaith Madhya Pradesh yng nghanolbarth India yw **Indore**. Mae'n ganolfan gwaith brethyn. Gorwedd tua hanner ffordd rhwng Delhi i'r gogledd a Mumbai i'r de ar lan afonydd Khan a Sarasvati. Mae ganddi boblogaeth o tua 1,300,000 o bobl.

## Dolenni allanol
*  Gwefan Cyngor Indore 

Categori:Dinasoedd India
Categori:Madhya Pradesh
Afon Aman

Afon yn Sir Gaerfyrddin, de-orllewin Cymru yw **Afon Aman** (Ffurf Saesneg: *River Amman*).

Mae'n un o ledneintiau Afon Llwchwr. Gorwedd ei tharddle yn y Mynydd Du. Mae'n llifo oddi yno trwy Ddyffryn Aman i'w chymer ag Afon Llwchwr ger Pantyffynnon.

Gwelir enw'r afon yn enw tref Rhydaman ac enw pentrefi Pontaman, Glanaman, Brynaman a Rhosaman.  Gorwedd y Garnant a'r Betws ar lan afon Aman hefyd.

## Cyfeiriadau
Aman
Aman
Categori:Rhydaman
Cambriol

Gwladfa Gymreig fyrhoedlog yn Newfoundland oedd **Cambriol**. Prif ysgogydd a chefnogwr ariannol y wladfa arfaethedig oedd William Vaughan (1575 - 1641), gŵr bonheddig a llenor o'r Gelli Aur, Sir Gaerfyrddin.

Ar ôl gweld cymaint oedd y tlodion yn dioddef yn ei sir enedigol a chyn lleied o obaith oedd iddynt wella eu sefyllfa, penderfynodd Vaughan geisio sefydlu gwladfa iddynt yn yr Amerig. Prynodd barsel o dir ar orynys Avalon yn Newfoundland (yn nwyrain Canada heddiw) gan y London and Bristol Company yn 1616 a threfnodd, ar ei draul ei hun, i anfon ymsefydlwyr yno. Aeth y criw cyntaf allan yn 1617 ac ymsefydlasant ar safle tref Renews heddiw. Rhoddwyd yr enw Cambriol ar y wladfa newydd (enw sy'n seiliedig ar y gair Cambria, yr enw Lladin am Gymru).

Ond methiant fu'r wladfa o fewn ugain mlynedd, yn bennaf oherwydd yr hinsawdd oer a oedd yn gwneud hi'n anodd i amaethu'n llwyddiannus yno a diffyg arweinyddiaeth ac offer amaethu.

Categori:17eg ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes Canada
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Newfoundland a Labrador
Pontaman

250px|bawd|chwith|Pontaman: yr hen bont yr enwir y pentref ar ei hôl.
Pentref bychan yn ne-ddwyrain Sir Gaerfyrddin, Cymru yw **Pontaman** (Seisnigiad: *Pontamman*). Fe'i enwir ar ôl yr hen bont ar afon Aman, sy'n llifo trwy'r pentref.

Mae Pontaman yn gorwedd ar bwys ffordd yr A474, tua milltir i'r dwyrain o dref Rhydaman. I'r gogledd ceir y Mynydd Du.

Y pentrefi agosaf yw Y Betws, tua milltir i'r de-orllewin, a Glanaman, tua 3 milltir i'r dwyrain.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Rhydaman
Afon Plym

Afon yn Nyfnaint, de-orllewin Lloegr yw **Afon Plym** (Saesneg: *River Plym*). Mae'n aberu ym Môr Udd ger dinas Plymouth gan roi iddi ei henw ("Aber Plym").
250px|bawd|chwith|Afon Plym

Mae'r afon yn tarddu 450m i fyny yn Dartmoor. Ei hyd yw 30&nbsp;km (19 milltir).

Plym
Rhosaman

Pentref bychan yng nghymuned Cwarter Bach, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Rhosaman**. Fe'i enwir ar ôl rhosdir ar lan afon Aman, sy'n llifo trwy'r pentref.

Mae Rhosaman yn sefyll ar bwys ffordd yr A4068, tua milltir a hanner i'r de-ddwyrain o dref Brynaman. I'r gogledd ceir y Mynydd Du. Y pentref agosaf yw Cwmllynfell, tua milltir i'r de-ddwyrain.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwarter Bach
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Limerick

Prifddinas Swydd Limerick yn nhalaith Munster, Gweriniaeth Iwerddon, yw **Limerick** (Gwyddeleg: *Luimneach*). Saif y ddinas ar Afon Shannon, ac roedd y boblogaeth yn 2006 yn 91,000. Saif tua 195&nbsp;km i'r gorllewin o ddinas Dulyn.

Mae'r ddinas yn ddyddio o leiaf o gyfnod ymsefydliad y Llychlynwyr yn 812, ac mae nifer o'r adeiladau, megis Castell y Brenin John, yn dyddio o'r cyfnod Normanaidd. Roedd yn ddinas o bwysigrwydd strategol yn rhyfeloedd y 17g, a gwarchaewyd arni gan Oliver Cromwell yn 1651. Dirywiodd sefyllfa economaidd y ddinas yn dilyn Deddf Uno 1801 a Newyn Mawr Iwerddon, a dim ond yn ddiweddar mae wedi adfywio.

[bawd|dim|250px|Castell y Brenin John, ar lan ddeheuol [Afon Shannon, gyda Phont Thomond]]

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Amgueddfa Hunt
*Castell y Brenin John
*Eglwys gadeiriol Sant Ioan
*Eglwys gadeiriol Santes Fair

## Enwogion 
*Brian Boru (941-1014), Uchel Frenin Iwerddon
*Catherine Hayes (1825-1861), cantores opera
*Seán Keating (1889-1977), arlunydd

## Chwaraeon
Mae'r ddinas yn gartref i dîm rygbi Munster sy'n chwarae yn y Pro14. Maent yn chwarae yn stadiwm Parc Thomond

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Gweriniaeth Iwerddon

Categori:Trefi Swydd Limerick
Deddf Uno

Gallai **Deddf Uno** gyfeirio at un o nifer o ddeddfau:

* Y Deddfau "Uno", 1536 a 1542-3, deddfau yn gwneud Cymru yn rhan o Deyrnas Lloegr
* Deddf Uno 1707, yn uno yr Alban a Lloegr a dileu Senedd yr Alban
* Deddf Uno 1800, yn uno Iwerddon a'r Deyrnas Unedig a dileu Senedd Iwerddon

----