open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Is Cennen

Cwmwd canoloesol yn gorwedd yn y Cantref Bychan yn Ystrad Tywi, de-orllewin Cymru, oedd **Is Cennen**. Roedd yn rhan o deyrnas Deheubarth ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o Sir Gaerfyrddin.

Gorweddai Is Cennen yn rhan ddeheuol y Cantref Bychan. Ffiniai â Cwmwd Perfedd, i'r gogledd, yn y Cantref Bychan, rhan o deyrnas Gŵyr i'r de, Cydweli i'r de-orllewin, ac a chymydau Gwidigada, Catheiniog a Maenor Deilo yn Y Cantref Mawr i'r gogledd.

Gorweddai'r cwmwd ar lan ddeheuol Afon Tywi rhwng Afon Cennen i'r gogledd a rhannau isaf Afon Llwchwr i'r de. Roedd yn cynnwys Castell Carreg Cennen, un o gestyll cryfaf tywysogion Deheubarth.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Deheubarth
*Ystrad Tywi

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Dysprosiwm

Elfen gemegol yw **dysprosiwm** gyda'r rhif atomig 66 a'r symbol `Dy`. Unkala pukala kaapo.

Categori:Elfennau cemegol
Gwyngalchu arian

Y trosedd o ymwneud â thrafodion ariannol er mwyn cuddio dilysrwydd, ffynhonnell, ac/neu gyrchfan arian yw **gwyngalchu arian**; mae'n brif weithred o fewn yr economi danddaearol.

## Cyfeiriadau
Categori:Troseddau
Rhithdyb

Diffinnir **rhithdyb** (o rhith + tyb) yn gyffredinol fel cred anwir sefydlog a defnyddir y term mewn iaith bob dydd i ddisgrifio cred sydd naill ai'n anwir, ffansïol, neu sy'n tarddu o dwyll. Mewn seiciatreg, mae'r diffiniad o angenrheidrwydd yn fanylach gywir ac yn awgrymu bod y gred yn batholegol (sef o ganlyniad i afiechyd neu broses afiechydol). Fel patholeg mae'n amlwg yn wahanol i gred a seilir ar wybodaeth anwir neu anghyflawn neu ambell effaith canfyddiadol a elwir yn gywirach yn gyfarganfyddiad neu'n rhith.

Digwydd rhithdybiau yn nodweddiadol yng nghyd-destun afiechyd meddwl neu niwrolegol, er nad ydynt yng nghlwm wrth unrhyw afiechyd penodol ac maent wedi'u darganfod yng nghyd-destun nifer o gyflyrau patholegol (yn gorfforol a meddyliol). Pa fodd bynnag, maent o bwysigrwydd diagnostig arbennig ym maes anhwylderau seicotig, yn enwedig sgitsoffrenia a mania ac iselder mewn episodau anhwylder deubegwn.

## Darllen pellach 
*  Bell, V., Halligan, P.W. & Ellis, H. (2003) Beliefs about delusions. *The Psychologist*, 16(8), 418-423. Testun llawn 
* Blackwood NJ, Howard RJ, Bentall RP, Murray RM. (2001) Cognitive neuropsychiatric models of persecutory delusions. *American Journal of Psychiatry*, 158 (4), 527-39. Testun llawn 
* Coltheart, M.  & Davies, M. (2000) (Eds.) *Pathologies of belief*. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-22136-0
* Persaud, R. (2003) *From the Edge of the Couch: Bizarre Psychiatric Cases and What They Teach Us About Ourselves.* Bantam. ISBN 0-553-81346-3.

## Cyfeiriadau 
Categori:Seicosis
Categori:Symptomau
Bonn

bawd|250px|Bonn ac afon Rhein

Dinas yn nhalaith ffederal Nordrhein-Westfalen yn yr Almaen yw **Bonn**. Saif tua 20&nbsp;km i'r de o ddinas Cwlen, ar lan afon Rhein. O 1949 hyd 1990, roedd Bonn yn brfddinas Gorllewin yr Almaen, yna o 1990 hyd 1999 yn ganolfan llywodraeth yr Almaen unedig, hyd nes i'r brifddinas gael ei symud i Berlin.

Sefydlwyd y ddinas yn y cyfnod Rhufeinig. Tua 11 CC, roedd uned o'r fyddin Rufeinig a gwersyll ar y safle, a chyn hynny roedd aelodau o lwyth yr Ubii wedi eu sefydlu yma gan y fyddin. Efallai fod yr enw Lladin *Bonna* yn dod o enw'r llwyth arall yn yr ardal, yr ,Eburones. Yn ddiweddarach, datblygodd sefydliad milwrol mawr o'r enw Castra Bonnensis. Hon yw'r gaer Rufeinig fwyaf o'i math y gwyddir amdani.

Wedi'r Ail Ryfel Byd, pan rannwyd yr Almaen, dewiswyd Bonn yn brifddinas Gorllewin yr Almaen gan Konrad Adenauer, oedd yn frodor o'r ardal.

Mae Bonn hefyd yn nodedig fel man geni'r cyfansoddwr Ludwig van Beethoven; gellir gweld y tŷ lle ganed ef yn y Bonngasse.


Categori:Cyn-brifddinasoedd
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Llys y Sesiwn Fawr

:*Erthygl am y drefn gyfreithiol yw hon. Am yr ŵyl gerddorol gweler Sesiwn Fawr Dolgellau.*
**Llys y Sesiwn Fawr** (Saesneg: *The Court of Great Sessions*), y cyfeirir ato yn aml fel **Y Sesiwn Fawr**, oedd y prif lys barn ar gyfer erlyn troseddau difrifol yng Nghymru rhwng pasio'r ail o'r Deddfau Uno yn 1542 a diddymiad y llys hwnnw yn 1830.

## Hanes
Sefydlwyd y Sesiwn Fawr dan y Ddeddfau Uno a ymgorfforodd Gymru yn system gyfreithiol Lloegr.  Allan o'r 13 o siroedd yng Nghymru, rhai ohonyn nhw wedi'u creu gan y Deddfau Uno ac eraill yn bodoli eisoes, roedd 12 - h.y. y cyfan ac eithrio Sir Fynwy - yn ffurfio cylchdeithiau llys newydd.  Y cylchdeithiau hyn oedd Caer (yn cynnwys Sir y Fflint, Sir Ddinbych a Sir Faldwyn; Gogledd Cymru (Sir Fôn, Sir Gaernarfon a Sir Feirionnydd); Brycheiniog (Sir Frycheiniog, Sir Forgannwg, a Sir Faesyfed); a Chaerfyrddin (Sir Gaerfyrddin, Sir Aberteifi, a Sir Benfro). Ychwanegwyd y Sir Fynwy newydd i gylchdaith Rhydychen dan drefn llysoedd Lloegr.

Roedd y Sesiynau yn cwrdd ddwywaith y flwyddyn ym mhob sir, yn gweinyddu Cyfraith Lloegr trwy gyfrwng y Saesneg yn unig; nid oedd lle i'r Gymraeg o gwbl dan y drefn newydd er bod trwch poblogaeth Cymru yn uniaith Gymraeg. Allan o'r 217 o farnwyr a eisteddodd ar ei feinciau yng nghwrs 288 mlynedd ei fodolaeth, dim ond 30 ohonynt oedd yn Gymry ac mae'n annhebygol fod mwy na llond llaw o'r rheini - uchelwyr wedi'u Seisnigeiddio - yn medru siarad neu ddeall Cymraeg.

Roedd gan y Sesiwn Fawr yr un grymoedd dan gyfraith sifil â Mainc y Brenin yn Lloegr, ac roedd ei awdurdod cyfreithiol yr un fath a sesiynau (*assizes*) sirol Lloegr.

Yn ôl yr hanesydd John Davies, rhoddodd triniaeth Sir Fynwy dan y drefn hon y sylfaen i'r gred gyfeiliornus fod y sir honno yn rhan o Loegr yn hytrach na Chymru, cred a welir yn y dywediad hen ffasiwn "Cymru a Sir Fynwy".

Mae cofnodion llysoedd y Sesiwn Fawr - yn Lladin hyd dechrau'r 18g ac yn Saesneg gydag ambell bwt o Gymraeg wedyn - yn ffynhonnell bwysig i ymchwilwyr i hanes cymdeithasol Cymru.

## Llyfryddiaeth
* Murray Ll. Chapman (gol.), *Criminal proceedings in the Montgomeryshire court of Great Sessions: transcripts of Commonwealth gaol files* (Aberystwyth, 1996)
* Glyn Parry, *Guide to the records of Great Sessions in Wales* (Aberystwyth, 1995)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cronfa data i'w chwilio, Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*  Early Modern Resources - "The Court of Great Sessions in Wales" 

Categori:16eg ganrif yng Nghymru
Categori:17eg ganrif yng Nghymru
Categori:18fed ganrif yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Cyfraith Cymru
Categori:Dadsefydliadau 1830
Categori:Hanes cyfreithiol Cymru
Sesiwn Fawr
Categori:Sefydliadau 1542
Afon Moselle

Afon sy'n llifo trwy Ffrainc, Lwcsembwrg a'r Almaen i lifo i mewn i afon Rhein yw **afon Moselle** (Ffrangeg: *Moselle*, Almaeneg: *Mosel*). Mae tua 545&nbsp;km o hyd.

Ceir tarddle'r Moselle ar lethrau gorllewinol y Ballon d'Alsace ym mynyddoedd y Vosges. Llifa trwy drefi Épinal, Toul, Pont-à-Mousson, Metz a Thionville yn Ffrainc, Schengen, Remich, Grevenmacher a Wasserbillig yn Lwcsembwrg a Trier, Bernkastel-Kues a Cochem yn yr Almaen, cyn cyrraedd afon Rhein yn Koblenz.

Mae'r rhan o ddyffryn Moselle rhwng Nancy, Metz a Thionville yn Ffrainc yn ardal ddiwydiannol bwysig, tra mae'r dyffryn yn Ffrainc, yr Almaen a Lwcsembwrg yn enwog am ei win.

[bawd|dim|250px|Afon Moselle yn [Pont-à-Mousson, Ffrainc]]

Mosel
Mosel
Mosel
Moselle
Categori:Daearyddiaeth Grand Est
Rheinland-Pfalz

Un o daleithiau ffederal (*Länder*) yr Almaen yw **Rheinland-Pfalz**. Saif yn ne-orllewin y wlad, a'r brifddinas yw Mainz.

## Daearyddiaeth 
Mae afon Rhein yn llifo trw'r dalaith, a nifer o afonydd mawr eraill yn llifo i mewn iddi, yn cynnwys afon Moselle, afon Saar ac afon Lahn. O'u cwmpas mae bryniau megis yr Eifel, Hunsrück a'r Taunus. Ffinia'r dalaith ar daleithiau Nordrhein-Westfalen, Hessen, Saarland a Baden-Württemberg, ac ar Ffrainc, Gwlad Belg a Lwcsembwrg.

Y prif ddinasoedd yw Mainz, Ludwigshafen am Rhein, Koblenz, Trier, Kaiserslautern a Worms.

Categori:Taleithiau'r Almaen
Mainz

Dinas yn ne-orllewin yr Almaen a phrifddinas talaith ffederal Rheinland-Pfalz yw **Mainz** (Ffrangeg: **Mayence**). Saif ar afon Rhein, gyferbyn a'r fan lle mae afon Main yn ymuno â hi. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 200,234.

Sefydlwyd caer Rufeinig *Moguntiacum* yma gan y cadfridog Drusus tua 13 CC. Datblygodd yn dref a chanolfan filwrol bwysig ac yn brifddinas talaith Germania Superior.

Cipiwyd y ddinas gan yr Alamanni yn 368 a chan y Fandaliaid ac eraill yng ngaeaf 406, pan rewodd afon Rhein a'u galluogi i groesi. Daeth Sant Boniface yn Archesgob cyntaf Mainz tua chanol yr 8g. Yn y Canol Oesoedd roedd Archesgobion Mainz yn bwerus iawn, ac yn cael eu hystyried yn ddirprwyon y Pab i'r gogledd o'r Alpau. Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf, meddiannwyd Mainz gan fyddin Ffrainc rhwng 1919 a 1930.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Gutenberg
*Eglwys Gadeiriol Sant Martin
*Eglwys San Steffan
*Kurfürstliches Schloss (palas)

## Enwogion 
*Johann Gutenberg (c. 1398-1468), dyfeisydd argraffu a theip symudol
*Franz Bopp (1791-1867), ieithegwr cymharol
*Peter Cornelius (1824-1874), cyfansoddwr, bardd ac awdur

## Dolenni allanol
*   Gwefan swyddogol


Categori:Aneddiadau Rheinland-Pfalz
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Pencader

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Llanfihangel-ar-Arth, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Pencader**. Gorwedd ar groesffordd ar lôn y B4459, tua 5 milltir i'r de-ddwyrain o Landysul ar lan un o ledneintiau llai Afon Teifi.

## Hanes
Roedd Pencader yn ganolfan cwmwd Mabudrud yn yr Oesoedd Canol. Mae'n enwog fel cartref yr "hen ŵr o Bencader" y dyfynnir ei ateb herfeiddiol i'r brenin Harri II o Loegr, pan ofynnodd y brenin a allai oresgyn cenedl y Cymry, gan Gerallt Gymro ar ddiwedd ei lyfr *Disgrifiad o Gymru*:

Ei gorthrymu, yn wir, ac i raddau helaeth iawn ei distrywio a'i llesgáu trwy dy nerthoedd di, O frenin, ac eiddo eraill, yn awr megis gynt a llawer gwaith eto tan orfodaeth ei haeddiannau, a ellir i'r genedl hon. Yn llwyr, fodd bynnag, trwy ddogofaint dyn, oni bo hefyd ddigofaint Duw yn cydredeg ag ef, ni wneir ei dileu. Ac nid unrhyw genedl arall, fel y barnaf fi, amgen na hon o'r Cymry, nac unrhyw iaith arall, ar Ddydd y Farn dostlem gerbron y Barnwr Goruchaf, pa beth bynnag a ddigwyddo i'r gweddill mwyaf ohoni, a fydd yn ateb dros y cornelyn hwn o'r ddaear.

Ceir Castell Pencader, a godwyd gan y Normaniaid, ger y pentref. Ar fferm ger Pencader treuliodd Sarah Jacob (1857-1869), y *Welsh Fasting Girl* enwog, ei hoes fer.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y pentref

Categori:Llanfihangel-ar-Arth
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Germania (llyfr)

Llyfr am lwythau Germaniaidd yr Almaen gan yr hanesydd Rhufeinig Tacitus (c. 55 - 120 OC) yw'r ***Germania*** (teitl Lladin llawn: ***De origine et situ Germanorum***, "Ynglŷn â dechreuad a daearyddiaeth yr Almaen"). Fe'i cyhoeddwyd gan yr hanesydd yn y flwyddyn 98 OC, yn ystod ail gonswlaeth yr ymerawdwr Trajan.

Yn ogystal â bod yn ddisgrifiad manwl ac amhrisiadwy o gymeriad ac arferion y Germaniaid a daearyddiaeth yr Almaen, mae gan y llyfr bwrpas didactig hefyd, gan ddyrchafu moes anlygredig y llwythau Germanaidd a'u cymharu ag eiddo Gweriniaeth Rhufain cyn dyddiau'r Ymerodraeth Rufeinig a'i moesau llac, dirywiedig.

Categori:Ethnoleg
Categori:Gweithiau llenyddol yr Henfyd
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Llenyddiaeth Ladin Glasurol
Categori:Llyfrau Lladin
Methyl isoseianid

Nwy sy'n cynnwys y gwenwyn seianid yw **methyl isoseianid**.

Ar 3 Rhagfyr, 1984, gollyngwyd y nwy gwenwynig trwy ddamwain mewn ffatri cynhyrchu plaladdwyr yn ninas Bhopal, India. Lladdwyd mwy na 3,000 o bobl yn y fan a'r lle ac anafwyd mwy na 100,000. Hyd yn hyn mae rhwng 15,000 a 22,000 o'r rhai a anafwyd wedi marw o effeithiau'r gwenwyn.

Categori:Nwyon
Côd post

Cyfuniad o lythrennau a rhifau a ddefnyddir mewn sawl gwlad i ddynodi cyfeiriad post, gan amlaf trwy ei roi ar ddiwedd cyfeiriad unigol ar amlen, yw **côd post** (**côd zip** yn yr Unol Daleithiau). Mae ei fanyldeb yn amrywio. Mewn rhai gwledydd, fel Tiwnisia er enghraifft, dim ond dinas, tref neu bentref a ddynodir gan gôd post, ond mewn gwledydd eraill, fel Cymru er enghraifft, mae'r côd yn fwy manwl ac yn dynodi stryd neu ardal.

## Codau post yn y DU 
Yng Nghymru a gwledydd eraill y DU, mae codau post yn cynnwys tair elfen. Yn y gyntaf ceir llythyren neu ddwy i ddynodi'r canolfan sortio ar gyfer yr ardal, yn ail ceir rhif sy'n dynodi'r ddinas, tref neu bentref, ac yn drydydd, ar ôl bwlch, ceir cyfuniad o rif(au) a llythrennau sy'n dynodi ardal drefol neu stryd a.y.y.b. SY23 3HH, er enghraifft, yw côd post Llyfrgell Genedlaethol Cymru, gyda'r SY yn sefyll am Amwythig (*Shrewsbury*=SY) a 23 yn dynodi Aberystwyth.

## Gweler hefyd 
* Rhestr trefi post yng Nghymru

Categori:Gwasanaethau post
Grand Ballon

Copa uchaf a chanolbwynt mynyddoedd y Vosges yn nwyrain Ffrainc yw **Grand Ballon** (Almaeneg: *Großer Belchen*; "balŵn mawr"). Mae'n gorwedd 25&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Mulhouse, Alsace.

Mae rhai pobl yn dal i'w alw y *Ballon de Guebwiller*, ar ôl enw'r ddinas agosaf, Guebwiller, sy'n gorwedd 8&nbsp;km i'r dwyrain. Mae'n gorwedd 1423.7 medr uwch lefel y môr yn ôl yr Institut Géographique National (IGN, "Arolwg Ordnans" Ffrainc).

Mae llwybr y *Route des Crêtes* yn mynd heibio i ddwyrain y copa, gan groesi bwlch 1343&nbsp;m, rhwng Markstein a chraig Hartmannswillerkopf.

Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Categori:Alsace
Emirad Islamaidd Affganistan (1996–2001)

Gwladwriaeth Islamig dan reolaeth y Taleban yn Affganistan a fodolodd o
o 1996 hyd 2001 oedd **Emirad Islamaidd Affganistan**. Gyda'i phrifddinas yn Kabul, roedd yr emirad yn cynnwys y rhan fwyaf o'r wlad, yn cynnwys tiriogaeth y Pashtwniaid, ond roedd rhannau, yn arbennig cadarnle Cynghrair y Gogledd yn y gogledd, yn gorwedd tu allan i reolaeth y Taleban ac yn gwrthwynebu eu rheolaeth.

Cydnabuwyd Emirad Islamaidd Affganistan yn ddiplomyddol gan dair gwladwriaeth yn unig: yr Emiradau Arabaidd Unedig, Pacistan, a Sawdi Arabia. O dan arweinyddiaeth Mwlah Mohammed Omar, arweinydd y Taleban, roedd mwlah yh rheoli pob pentref, y rhan fwyaf ohonynt gyda chefndir o addysg yn ysgolion crefyddol Islamaidd ym Mhacistan.

Daeth y Taleban yn ddrwg-enwog am eu triniaeth hallt o fenywod. Gorfodwyd menywod i wisgo'r burqa ar goedd; ni chaniateid iddynt weithio y tu allan i'r cartref; ni chaniateid iddynt gael eu haddysgu ar ôl cyrraedd wyth oed, a than hynny caniateid iddynt astudio'r *Coran* yn unig; ni chaniateid iddynt gael eu trin gan feddygon gwrywaidd heb warchodwr yn bresennol; a gwynebant chwipio cyhoeddus a'r gosb eithaf am droseddu yn erbyn cyfraith y Taleban, seiliedig ar ddarlleniad llythrennol o'r gyfraith sharia ar ei llymaf.

Yn o'r pethau a ganiatawyd gan lywodraeth yr emirad — neu gan rai elfennau ynddi, o leiaf — oedd dinistrio cerfluniau byd-enwog Bamiyan trwy eu shelio. Roedd y llywodraeth yn gweld y cerfluniau Bwdhaidd hynafol fel delweddau "an-Islamaidd" a "phaganaidd", ond roeddent wedi sefyll yn Bamiyan am dros 2,000 o flynyddoedd heb fawr niwed cyn hynny.

Baniwyd cerddoriaeth o bob math, ffilmiau a ffotograffau.

Cafodd llywodraeth yr emirad ei dymchwel yn 2001 pan ymosododd lluoedd NATO ac UDA ar y wlad.

## Gweler hefyd
* Hanes Affganistan
* Islamiaeth

Categori:Hanes Affganistan
Categori:Islamiaeth
Koblenz

bawd|250px|Hen ddinas Koblenz

Dinas yn nhalaith ffederal Rheinland-Pfalz yn yr Almaen yw **Koblenz** (**Coblenz** yn yr hen sillafiad), Saif ar afon Rhein lle mae Afon Moselle yn ymuno â hi, 92&nbsp;km i'r de-ddwyrain o ddinas Cwlen. Roedd y boblogaeth yn 2006 tua 106,000.

Saif Koblenz ar ben gogleddol y rhan o ddyffryn afon Rhein sydd wedi ei gyhoeddi'n Safle Treftadaeth y Byd.

## Hanes 
Sefydlwyd Koblenz yn y cyfnod Rhufeinig, pan sefydlodd Drusus wersyll milwrol yma tua 8 CC dan yr enw *Castellum apud Confluentes*. Dathlodd y ddinas ei 2000 mlwyddiant yn 1992. Gellir gweld olion pont Rufeinig a adeiladwyd yn 49 OC.

Yn y Canol Oesoedd, cipiwyd y ddinas gan y Ffranciaid. Yma y cynhaliwyd y trafodaethau a arweiniodd at arwyddo Cytundeb Verdun yn 843. Anrheithiwyd y ddinas gan y Normaniaid yn 882. Yn 1018, daeth yn eiddo Archesgob Trier.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Basilica Sant Castor (eglwys)
* Castell Stolzenfels
* Ehrenbreitstein 
* Fernmeldeturm Kühkopf
* Goloring

## Enwogion 
* Anton Diffring (1918-1989), actor
* Valéry Giscard d'Estaing (g. 1926), Arlywydd Ffrainc 1974-81

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Rheinland-Pfalz
Afon Gwendraeth Fawr

Afon yn ne-ddwyrain Sir Gaerfyrddin yw **Afon Gwendraeth Fawr**.  Mae'n tarddu yn Llyn Llech Owain ac yn llifo trwy Cwm Gwendraeth Fawr i'r môr ger Cydweli.

Gyda'i chwaer-afon Afon Gwendraeth Fach, mae'n un o'r ddwy afon sy'n diffinio bro Cwm Gwendraeth.

Gwendraeth Fawr
Gwendraeth Fawr
Categori:Cydweli
Cwm Gwendraeth

[250px|bawd|Golygfa yn rhan uchaf Cwm Gwendraeth, ger [Mynydd-y-garreg]]
Bro neu ardal wledig yn ne-ddwyrain Sir Gaerfyrddin yw **Cwm Gwendraeth**. Er bod yr enw Cwm Gwendraeth yn cael ei ddefnyddio am yr ardal, ceir dau gwm Gwendraeth mewn gwirionedd, sef Cwm Gwendraeth Fawr a Chwm Gwendraeth Fach, a ffurfir gan afonydd Gwendraeth Fawr, sy'n tarddu yn Llyn Llech Owain, a Gwendraeth Fach, sy'n tarddu ym mryniau Dyffryn Tywi. Gorwedd y fro rhwng Rhydaman, Llanelli a Caerfyrddin.

Mae Cwm Gwendraeth yn un o gadarnleoedd yr iaith Gymraeg ac yn cael ei ystyried fel arfer yn rhan o'r Fro Gymraeg.

Yn ddiweddar, sefydlwyd Menter Cwm Gwendraeth, menter iaith i hyrwyddo'r defnydd ymarferol o'r iaith Gymraeg yn y fro.

Yn rhan uchaf Cwm Gwendraeth, rhwng Y Tymbl, Dre-fach a Cross Hands, ceir Parc Coetir y Mynydd Mawr.

## Pentrefi a threfi 
* Penygroes
* Gorslas
* Cross Hands
* Cefneithin
* Llanddarog
* Llandyfaelog
* Llangyndeyrn
* Crwbin
* Bancffosfelen
* Mynyddcerrig
* Dre-fach
* Capel Seion
* Mynydd-y-garreg
* Pont-iets
* Pont-henri
* Pontyberem
* Porth-y-rhyd
* Trimsaran
* Y Tymbl
* Y Meinciau
* Cydweli
* Llannon

## Enwogion 
* Carwyn James
* Ray Gravell
* Gareth Davies
* Gwyn Elfyn

## Llyfryddiaeth
* 'Cwm Gwendraeth a Llanelli',  D. Huw Owen, Cyngor Bwrdeistref Llanelli, 1989, ISBN 0 906821 09 6
* 'Glofeydd Cwm Gwendraeth', Ken C. Treharne, Llyfrgell Cyhoeddus Cyngor Bwrdeistref Llanelli, 1995

## Dolenni allanol
* BBC Cymru "Hanes Cwm Gwendraeth"
* Menter Cwm Gwendraeth 

Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Dyffrynnoedd Sir Gaerfyrddin
Afon Main

Afon yn yr Almaen sy'n llifo i mewn i afon Rhein yw **afon Main**. Mae'n 524&nbsp;km (329 milltir) o hyd, and yn llifo trwy daleithiau ffederal Bafaria, Baden-Württemberg a Hessen.

Ceir tarddle'r afon ger Kulmbach, lle mae dwy afon, y Main Goch a'r Main Wen yn cyfarfod. Tardda'r Main Goch yn yr Alb Ffrancaidd, ac mae'n llifo trwy Creussen a Bayreuth, tra mae'r Main Wen yn tarddu ym mynyddoedd y Fichtelgebirge.

Llifa'r afon heibio dinasoedd Würzburg a Frankfurt am Main, cyn ymuno ag afon Rhein gyferbyn a Wiesbaden. Ers 1992, mae'r Main wedi ei chysylltu ag Afon Donaw trwy Gamlas Rhein-Main-Donaw.

Main
Main
Main
Main
Olympiad

:*Erthygl am y cyfnod o amser yw hon. Am y prif dduwiau a duwiesau Groeg gweler Deuddeg Olympiad.*
 
Cyfnod o bedair mlynedd yw **Olympiad**, sy'n gysylltiedig â'r Gemau Olympaidd yng nghyfnod Groeg yr Henfyd. Yn y cyfnod Helenistig, gan gychwyn gyda Ephorus, defnyddiwyd yr Olympiad fel cyfnod calendr.
Fe barhaodd yr Olympiad gyntaf o Haf 776 CC hyd Haf 772 CC. Ac felly, dechreuir 4edd flwyddyn y 696ed Olympiad yn Haf 2008. Bydd y Gemau Olympaidd Modern nesaf yn cael eu cynnal yn Beijing, bydd 302 o gystadleuthau mewn 28 o chwaraeon Olympaidd.

Categori:Amser
Categori:Gemau Olympaidd
Categori:Groeg yr Henfyd
Arnhem

Dinas yn nwyrain yr Iseldiroedd a phrifddinas talaith Gelderland yw **Arnhem**.

Saif ar Afon Nederrijn ("Rhein isaf"). Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 142,634; yr ail ddinas yn Glederland o ran poblogaeth, ar yn ôl Nijmegen (160,681).

## Hanes
Crybwyllir Arnhem am y tro cyntaf mewn cofnod o'r flwyddyn 893 fel *Arneym* neu *Arentheym*, yn cyfeirio at yr eryrod oedd yn gyffredin yn yr ardal yr adeg honno. Daeth yn ddinas yn 1233, a daeth yn aelod o'r Cynghrair Hanseatig yn 1443.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ymladdwyd Brwydr Arnhem yma, pan ollyngwyd milwyr Prydeinig ac o Wlad Pwyl i geisio cipio'r bont ym mis Medi 1944. Ni lwyddasant i feddiannu'r bont, a bu raid iddynt ildio i'r Almaenwyr. Y digwyddiadau yma oedd cefndir y ffilm *A Bridge Too Far* (1977).

## Adeiladau a chofadeiladau
*Duivelshuis (neuadd y dref)
*Gelredome
*Groote Kerk (eglwys)
*KEMA Toren
*Nederlands Openluchtmuseum (amgueddfa)

## Enwogion
*Hendrik Lorentz (1853-1928), ffisegydd
*Benjamin Prins (1860-1934), arlunydd
*Bernard Wagenaar (1894-1971), cyfansoddwr

Categori:Y Cynghrair Hanseataidd
Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Gelderland
Bingen am Rhein

bawd|250px|Bingen am Rhein

Dinas yn yr Almaen yw **Bingen am Rhein** neu **Bingen**. Saif lle mae afon Nahe yn llifo i mewn i afon Rhein yn nhalaith ffederal Rheinland-Pfalz, heb fod ymhell o ddinas Mainz.

Roedd Bingen yn sefydliad Celtaidd yn wreiddiol; yn y cyfnod Rhufeinig fe'i hadwaenid fel *Bingium*. Mae'n borthladd pwysig ar afon Rhein, ac yn adnabyddus am gynhyrchu gwin.

## Pobl enwog o Bingen
* Hildegard von Bingen
* Stefan George

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Rheinland-Pfalz
Afon Noord

bawd|250px|Afon Noord (glas)

Afon yn yr Iseldiroedd yw **afon Noord**. Mae'n rhan o'r rhwydwaith cynhleth o afonydd a chamlesi sy'n ffurfio delta afon Rhein ac afon Maas.

Dechreua'r Noord ger dinas Dordrecht, lle mae'r Beneden Merwede yn ymrannu'n ddau ran, yr Oude Maas a'r Noord.  Ger Ridderkerk a Kinderdijk mae'n ymuno ag afon Lek, i ffurfio afon y Nieuwe Maas. Afon fer ydyw, rhyw 9&nbsp;km o hyd, ac mae'r llanw'n effeithio arni.

Noord
Dordrecht

Dinas yn nhalaith Zuid-Holland yn yr Iseldiroedd yw **Dordrecht**. Saif ger y fan lle mae Afon Merwede yn ymrannu i ffurfio Afon Noord a'r Oude Maas.

Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 118,613, sy'n ei gosod yn bedwerydd ymhlith dinasoedd Zuid-Holland o ran poblogaeth. Mae'n rhan o'r ardal ddinesig a elwir y Randstad.

## Adeiladau 
*Arend Maartenshof 
*Clwyd Groothoofds
*Dordrechts Museum (amgueddfa)
*Onze lieve vrouwe Kerk (neu "Grotekerk") (eglwys)
*Stadhuis (neuadd y ddinas)
*Ysgol Johan de Witt

## Trafnidiaeth 
Mae gan Dordrecht nifer o gwasanaethau cychod sy'n cysylltu'r dref â Rotterdam, Kinderdijk a threfi eraill.

## Pobl o Ddordrecht 
*Aelbert Cuyp, arlunydd (1620-1691)
*Cornelis de Witt, gwleidydd (1623-1672)
*Johan de Witt, gwleidydd (1625-1672) 
*Ary Scheffer, arlunydd (1795-1858) 
*Cornélie van Zanten, cantores (1855-1946)

bawd|dim|220px|Yr Hofstraat, Dordrecht

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Zuid-Holland
Pannerdensch Kanaal

280px|bawd|de|Y Pannerdensch Kanaal a rhaniad dyfroedd y Rhein

Camlas, sydd i bob pwrpas yn afon, yn yr Iseldiroedd yw'r **Pannerdensch Kanaal**. Saif rhwng Doornenburg a Huissen yn nhalaith Gelderland, ac mae'n cysylltu afon Rhein a'r Nederrijn. Adeiladwyd y gamlas rhwng 1701 en 1709.

Gerllaw Fort Pannerden mae afon Rhein yn rhannu yn ddwy ran. Mae dwy ran o dair o'i dŵr yn llifo ar hyd afon Waal, a'r gwedill ar hyd y Pannerdensch Kanaal. Ychydig uwchben Huissen, mae rhan o'r dŵr sy'n llifo trwy'r Pannerdensch Kanaal yn llifo i'r Nederrijn a'r rhan arall i afon IJssel.

Categori:Afonydd yr Iseldiroedd
Coron Aragón

**Coron Aragón** (Catalaneg: ''Corona d'Aragó*, Sbaeneg: *Corona de Aragón'') yw'r term a ddefnyddir am y tiriogaethau oedd dan reolaeth brenin Teyrnas Aragón rhwng 1164 a 1707.

bawd|canol|400px|Tiriogaethau Coron Aragon

Yn 1164, casglodd Alfonso II, brenin Aragón deyrnas Aragón, Tywysogaeth Catalonia, Terynas Mallorca, Teyrnas Valencia, Teyrnas Sicilia, Corsica a thiriogaethau eraill dan un goron. Yn 1289 yn y *Cortes de Monzón* enwyd y tiriogaethau fel *Corona de Aragón y de Cataluña*, a dalfyrrwyd yn ddiweddarach i *Corona de Aragón*.

Categori:Aragón
Categori:Hanes Sbaen
Green Day

Band roc o'r Unol Daleithiau yw **Green Day**. Ffurfiwyd y band yhng Nghaliffornia yn 1987 gan Billie Joe Armstrong (prif leisydd, gitâr), Mike Dirnt (gitâr fâs) a John Kiffmeyer (drymiau) o dan yr enw "Sweet Children". Newidion nhw eu henw i Green Day ym 1989 a disodlwyd Kiffmeyer gan Tré Cool ym 1990. Daeth y band i amlygrwydd gyda'u halbwm 1994 *Dookie* a werthodd 15 miliwn o gopïau byd-eang. Cyrhaeddon nhw yr un lefel o lwyddiant yn 2004 gyda'r albwm *American Idiot*.

## Disgyddiaeth
### Albymau
* *39/Smooth* (1990)
* *Kerplunk* (1992)
* *Dookie* (1994) UDA#2, DU#13
* *Insomniac* (1995) UDA#2, DU#8
* *Nimrod* (1997) UDA#10, DU#11
* *Warning* (2000) UDA#4, DU#4
* *American Idiot* (2004) UDA#1, DU#1
* *21st Century Breakdown* (2009) UDA#1, DU#1
* *¡Uno!* (2012) UDA#2, DU#2
* *¡Dos!* (2012)
* *¡Tré!* (2012)
* *Revolution Radio* (2016)
* *Father of All Motherfuckers* (2020)
* *Saviors* (2024)

### Albymau byw
**Bullet in a Bible* (2005) UDA#8, DU#6

### Casgliadau
**International Superhits!* (2001) UDA#40, DU#15
**Shenanigans* (2002) UDA#27, DU#32

Categori:Bandiau o Galiffornia
Categori:Bandiau pync-roc o'r Unol Daleithiau
Menter Iaith

Corff neu gyfundrefn seiliedig ar y gymuned sy'n gweithio i godi proffiliau yr iaith Gymraeg o fewn bro leol yw **Menter Iaith**.  Mae Mentrau Iaith yn cydweithio gydag unigolion, cyrff a busnesau lleol i hyrwyddo'r defnydd o'r iaith yn y fro.

Y Fenter Iaith gyntaf i gael ei sefydlu oedd Menter Cwm Gwendraeth yn ardal Cwm Gwendraeth, Sir Gaerfyrddin, yn 1991.  Fel rheol, mae Menter Iaith yn gweithredu o fewn ardal a ddiffinir gan yr awdurdod lleol, ac eithrio yn achos Sir Gaerfyrddin a Phowys lle ceir nifer o Fentrau Iaith llai sy'n gweithio ar lefel mwy lleol, a Chasnewydd a Gwynedd, sydd heb Fentrau Iaith ar hyn o bryd.  Yng Nghasnewydd ceir partneriaeth rhwng yr awdurdod lleol a Bwrdd yr Iaith a elwir 'Cymraeg Casnewydd', sy'n gweithredu yn yr un modd â Menter Iaith.

Cydlynir gwaith y Mentrau Iaith gan Mentrau Iaith Cymru, corff ymbarél sy'n cynnig platfform cenedlaethol i'r Mentrau lleol rannu gwybodaeth a syniadau.

## Rhestr o Fentrau Iaith
*Cered: Menter Iaith Ceredigion - (Ceredigion)
*Hunaniaith - (Gwynedd)
* Menter Caerdydd - (Caerdydd)
* Menter Cwm Gwendraeth Elli - (Cwm Gwendraeth, Sir Gaerfyrddin)
* Menter Dinefwr – (Bro Dinefwr)
* Menter Gorllewin Sir Gâr - (gorllewin Sir Gaerfyrddin)
*Menter Iaith Abertawe - (Abertawe)
* Menter Iaith Bangor - (Bangor)
* Menter Iaith Blaenau Gwent, Torfaen, a Mynwy - (Blaenau Gwent)
* Menter Iaith Bro Dinefwr - (ardal Dinefwr, Sir Gaerfyrddin)
* Menter Iaith Bro Morgannwg - (Bro Morgannwg)
* Menter Iaith Bro Ogwr - (Pen-y-bont ar Ogwr)
* Menter Iaith Brycheiniog - (ardal Brycheiniog, de Powys)
* Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot - (Castell-nedd Port Talbot)
* Menter Iaith Conwy - (Sir Conwy)
* Menter Iaith Llanelli - (Llanelli, Sir Gaerfyrddin)
* Menter Iaith Maelor - (ardal Maelor, Bwrdeistref Sirol Wrecsam)
* Menter Iaith Maldwyn - (ardal Maldwyn, gogledd Powys)
* Menter Iaith Merthyr Tudful - (Merthyr Tudful )
* Menter Iaith Môn - (Ynys Môn)
* Menter Iaith Rhondda Cynon Taf - (Rhondda Cynon Taf)
* Menter Iaith Sir Benfro - (Sir Benfro)
* Menter Iaith Sir Caerffili - (Bwrdeistref Sirol Caerffili)
* Menter Iaith Sir Ddinbych - (Sir Ddinbych)
* Menter Iaith Sir y Fflint - (Sir y Fflint)

## Gweler hefyd
* Mentrau Iaith Cymru


Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Mudiadau Cymraeg
Plasma

Gallai **plasma** gyfeirio at:

* Plasma gwaed 
* Plasma (ffiseg), nwy ioneiddiedig, pedwerydd gyflwr mater
** Sgrîn blasma
* Plasma (KDE), rhan o system Linux
* Plasma (mwyn), 
* Effaith plasma, mewn cyfriadureg
* *Plasma* (albwm), gan Trey Anastasio

**Bioleg cell**:
* Cytoplasm
* Germplasm
* Plasm germ
* Niwcleoplasm
* Protoplasm

## Gweler hefyd 
* Canon plasma (gwahaniaethu)
Gofod rhyngalaethol

Y gofod materol sy'n bodoli rhwng galaethau yw **gofod rhyngalaethol**.  Yn rhydd o lwch a mater arall, fel rheol, mae gofod rhyngalaethol yn agos iawn at fod yn faciwm neu wactod perffaith.  Mae rhai damcaniaethau yn rhoi dwysedd ar gyfartaledd y Bydysawd yn faint sy'n cyfateb i tuag un atom o hydrogen i bob meter ciwbig. Ond mae'n amlwg, fodd bynnag, nad yw dwysedd y Bydysawd yn wastadol ; mae'n amrywio o ddwysedd gymharol uchel yn y galaethau (yn cynnwys strwythurau dwysedd uchel iawn oddi fewn iddynt, fel planedau, sêr, a thyllau duon) i wagleoedd anferth sydd â dwysedd is o lawer na'r cyfartaledd yn y Bydysawd cyfan. Dim ond tua 2.73 Kelvin yw tymheredd gofod rhyngalaethol. Mesurodd menter COBE (COsmic Background Explorer) NASA dymheredd o 2.725 +/- 0.002 Kelvin.

Yn amgylchynnu galaethau ac yn ymestyn rhyngddynt, ceir plasma gordenau y tybir fod ganddo strwythur edafaidd cosmig sydd a dwysedd fymryn yn uwch na'r cyfartaledd ar gyfer y Bydysawd cyfan. Gelwir y mater hwn yn 'gyfrwng rhyngalaethol' (*intergalactic medium* neu 'IGM') ac mae'n cynnwys, yn bennaf, hydrogen ïoneiddiedig, h.y. plasma sy'n cynnwys nifer gyfartal o electronau a protonau.  Credir fod yr IGM yn bodoli gyda dwysedd o rhwng 10 a 100 gwaith dwysedd ar gyfartaledd y Bydysawd (10 i 100 atom hydrogen y meter ciwbig).  Mae'n cyrraedd dwyseddau o hyd at 1000 gwaith dwysedd ar gyfartaledd y Bydysawd mewn clysterau galaethau dwys.

Mae gofod rhyngalaethol yn cynnwys sawl anomali na ellir eu hesbonio yn gwbl foddhaol eto, yn cynnwys yr anomali disgyrchiant a elwir yr Atynydd Mawr.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Intergalactic Space , *Natural History*, Chwefror 1998

Categori:Ffiseg plasma
Categori:Strwythurau graddfa fawr y cosmos
Nieuwe Maas

bawd|250px|Lleoliad y Nieuwe Maas

Afon yn yr Iseldiroedd yw'r **Nieuwe Maas** ("Maas Newydd"). Mae'n rhan o'r rhwydwaith cynhleth o afonydd a chamlesi sy'n ffurfio delta afon Rhein ac afon Meuse.

Ffurfir y Nieuwe Maas pan mae afon Noord ac afon Lek yn cyfarfod, ac mae'n llifo tua'r gorllewin heibio Rotterdam. I'r gorllewin o Rotterdam, mae'n ymuno a'r Oude Maas ("Hen Maas") ger Vlaardingen, i ffurfio Het Scheur. Mae tua 24&nbsp;km o hyd.

[300px|bawd|dim|[Pont Erasmus dros y Nieuwe Maas yn Rotterdam]]

Categori:Afonydd yr Iseldiroedd
Categori:Rotterdam
Categori:Zuid-Holland
Ion

Gallai **Ion** neu **Ïon** gyfeirio at:

* Ïon, atom neu grwp o atomau gyda siars trydanol
* Ion (mytholeg), neu Ionas, mab Xuthus a Creüsa, merch Erechtheus
* Ion (deialog), deialog gan Plato, rhwng Socrates a Ion
* Ion (drama), drama gan Ewripides
* Ion (rheolydd ffenestr), rhan o'r system *Windows*

Mae *Ion* yn enw Romaneg sy'n cyfateb i 'Ioan' a.y.y.b. yn Gymraeg
----
Alfred Janes

Arlunydd o Gymru oedd **Alfred Janes** (30 Mehefin 1911 – 3 Chwefror 1999), ac aelod o gylch Dylan Thomas a Vernon Watkins.

Ganed Janes yn Abertawe; cyfarfu â Dylan Thomas, a oedd yn iau nag ef, yn Ysgol yr Esgob Gore. Roedd y cyfansoddwr Daniel Jones yn gyfaill i'r ddau. Astudiodd Janes yn Academi Frenhinol y Celfyddydau yn Llundain tra y bu Thomas yn y ddinas honno, ac fe beintiodd tri portread o'r bardd yn y 1930au. Hefyd peintiodd Janes bortreadau o Vernon Watkins a'r artistiaid James Govier, William Grant Murray a Gwilym Thomas. Gellir gweld ei waith yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd, ym Mhrifysgol Abertawe ac yn Oriel Gelf Glynn Vivian yn ei dre enedigol.

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Abertawe
James Dickson Innes

Arlunydd o Gymru oedd **James Dickson Innes** (27 Chwefror 1887 – 22 Awst 1914) a beintiodd tirluniau yn bennaf.

Ganed Innes yn Llanelli, yn fab i Albanwr a weithiai yn y gweithfeydd tun lleol. Addysgwyd ef yng Ngholeg Crist, Brycheiniog, Ysgol Gelf Caerfyrddin, ac Ysgol Gelf y Slade. Ym 1911 treuliodd llawer o amser yn peintio gydag Augustus John yng Ngogledd Cymru, ond gwnaed llawer o'i waith mewn gwedydd tramor megis Ffrainc a Sbaen. Bu farw o'r diciâu yn Swanley, Caint.

## Dolenni allanol
*Gwaith James Dickson Innes yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lanelli
Categori:Pobl o Gymru o dras Albanaidd
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Crist, Aberhonddu
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Ïon

:*Gweler hefyd Ion (gwahaniaethu).*
Atom neu moleciwl sydd wedi colli neu ennill un neu ragor o electronau falens gan roi iddo gwefr trydanol positif neu negyddol yw **ïon**. (Mae modd ffurfio ionau trwy golli electronau yn ddyfnach na'r orbit falens o dan amgylchiadau arbennig - er enghraifft gwres uchel crombiliau’r sêr.)
 o ïon nitrad (NO3−).  Mae'r rhannau lliw coch yn uwch eu dwysedd electron na'r rhannau lliw melyn]]
                            
Gelwir ïon â gwefr negyddol, sef un gyda fwy o electronau yn ei blisg na phrotonau yn ei niwclews, yn **anïon** (*ana*: Groeg 'i fyny'). Ar y llaw arall, gelwir ïon â gwefr positif, gyda llai o electronau na phrotonau, yn **catïon** (*kata*: Groeg 'i lawr').

Gelwir ïon o atom unigol yn ïon monatomig, ond os oes ganddo fwy nag un atom fe'i gelwir yn ïon polyatomig. Gelwir ïonau sy'n cynnwys ocsigen yn ocsianïonau.

Mae casgliad o ïonau nwyol, neu nwy sy'n cynnwys canran uchel o ronynnau wedi'u gwefru, yn cael ei alw yn **plasma**.

## Ïoneiddio 
Dibynna rhwyddineb ïoneiddio atom neu foleciwl ar ei egni ïoneiddio. Dyma'r newid mewn egni a geir pan dynnir electron o'r atom neu foleciwl pan bont ar ffurf nwy. Gellir hefyd creu ion wrth ychwanegu electron i atom neu foleciwl.

### Ioneiddio atomau 
Mae trefn a gwerth egni ïoneiddio electronau'r holl elfennau yn ddadlennol iawn ynglŷn â natur ac ymddygiad yr elfen honno - ac mi fu'n dystiolaeth bwysig wrth ddatrys strwythur yr atom (a all fod yn bositif neu yn negatif). I "eithafwyr" grŵp 17 (F, Cl, Br, I) gwerthoedd Eea yw 328, 349, 325 a 295 kJ.mol-1.

### Ioneiddio molecylau 
Yr un yw egwyddor ïoneiddio molecylau, gan gynnwys rhai organaidd, ond y mae yma gryn amrywiaeth yn y modd y gwnaed hyn. Ym myd dadansoddi cemegau, mae hyn yn bwysig iawn wrth ymarfer spectrosgopeg mas, er enghraifft.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cemeg
Categori:Ffiseg

Categori:Mater
Nibelungenlied

bawd|Tudalen gyntaf Llawysgrif C o'r Nibelungenlied (1220-1250)

Cerdd arwrol Almaeneg o'r Canol Oesoedd yw'r **Nibelungenlied**; fe'i hystyrir fel arwrgerdd genedlaethol yr Almaen.

Dyddia'r gerdd o'r 13g. Dyddia'r teitl o'r 18g, o'r geiriau olaf yn un o'r llawysgrifau, C, *hie hât daz mære ein ende: daz ist **der Nibelunge liet*** ("dyma ddiwedd yr hanes: dyna Gân y Nibelung").

Sail hanesyddol y stori yw'r frwydr ger Worms yn 436, pan orchfygwyd byddin Bwrgwyn gan fyddin yr Ymerodraeth Rufeinig dan y *magister militum* Aetius, gyda chymorth yr Hyniaid.

Arwr y gerdd yw Siegfried, sydd ar ddechrau'r hanes yn dod i Worms i lys Günther. Gyda  Günther mae'n ymladd a'r Sacsoniaid ac yna'n teithio i Wlad yr Ia i ennill Brünhilde fel gwraig i Günther.  Yn ôl yn Worms, mae Siegfried yn priodi Kriemhilt, chwaer Günther, ond cyn hir mae ymryson rhwng y ddwy pwy yw prif wraig y llys.

Roedd Siegfried wedi cymryd modrwy oddi wrth Brünhilde wrth iddi gysgu, a phan ddaw Siegfried dan amheuaeth o'i dwyn, mae'n tyngu llw ar waywffon Hagen, un o wŷr Günther. Penderfyna Hagen ladd Siegfried i amddiffyn anrhydedd y brenin. Dim ond ar un man ar ei gorff y gellir niweidio Siegfried, ond mae Hagen trwy ystryw yn perswadio Kriemhilt i nodi'r fan a chroes, yna tra allan yn hela, mae Hagen yn trywanu Siegfried â gwaywffon yn y fan honno.  Mae Kriemhilt yn gofyn cymorth Atzel (Attila), brenin yr Hyniaid.

Rai blynyddoedd wedyn, gwahoddir y Bwrgwyniaid i wledd yn llys Atzel. Yno, mae gwarchodlu Kriemhilt yn ceisio lladd Hagen, ond mae Günther yn ei amddiffyn. Yn y diwedd, lleddir pawb o'r Bwrgwyniaid heblaw Günther a Hagen. Gyrr Kriemhilt ei dilynwr Dietrich i geisio eu perswadio i ildio. Gofynna Kriemhilt i Hagen am y *Nibelungenhort*, trysor y Nibelung, a gafodd hi gan  Siegfried, ond mae Hagen wedi ei daflu i afon Rhein. Wedi i Kriemhilt ladd ei brawd Günther a Hagen, lleddir hi ei hun gan Hildebrand.

Defnyddiodd y cyfansoddwr Almaenig Richard Wagner y stori fel sail i'w gylch enwog o operâu, *Der Ring des Nibelungen* ("Modrwy y Nibelung").

Categori:Barddoniaeth Almaeneg
Categori:Llenyddiaeth Almaeneg yr Almaen
Categori:Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Legio V Alaudae

Lleng Rufeinig oedd '*Legio V *Alaudae***, ("yr ehedyddion"), weithiau hefyd ***Gallica'''''. Cawsant yr enw oherwydd fod y copa uchel ar eu helmau yn gwneud eu pennau yn debyg i ben ehedydd.

Codwyd y lleng gan Iŵl Cesar yn 52 CC yng Ngâl. Hon oedd y lleng gyntaf i fod yn cynnwys milwyr nad oeddynt yn ddinasyddion Rhufeinig. Ymladdodd y lleng yn rhyfeloedd Cesar yng Ngâl, yna yn y rhyfel cartref rhwng Cesar a Pompeius, ymladdasant ym mrwydrau Thapsus a Munda. Ym mrwydr Thapsus, enillodd eu dewrder yn erbyn ymosodiad eliffantod rhyfel yr hawl iddynt ddefnyddio eliffant fel symbol.

Buont yn ymladd dan Marcus Antonius rhwng 41 a 31 CC, ac mae'n debyg iddynt ymladd ym Mrwydr Actium. O 19 CC hyd 69 OC, roeddynt yn un o'r llengoedd ar afon Rhein, ac ymladdasant dros Vitellius ym Mrwydr Gyntaf Bedriacum yn 69. Dioddefasant golledion trwm yng ngwrthryfel y Batafiaid yn 70, a dinistriwyd y lleng gan y Daciaid ym Mrwydr Tapae yn 86.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Xanten

Dinas yn nhalaith ffederal Nordrhein-Westfalen yng ngorllewin yr Almaen yw **Xanten**. Saif ar lan ddeheuol afon Rhein. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn  21,595.

Fel *Colonia Ulpia Traiana*, roedd yn ddinas Rufeinig bwysig; ymhlith y trigolion roedd cyn-filwyr o'r gwersyll cyfagos *Castra Vetera*, un o ganolfannau milwrol pwysicaf talaith Germania Inferior. Ceir llawr o olion o'r cyfnod yma.

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Der Ring des Nibelungen

Cylch o operâu gan y cyfansoddwr Almaenig Richard Wagner yw ***Der Ring des Nibelungen*** (*Modrwy y Nibelung*). Cyfeirir ati weithiau fel **Cylch y Fodrwy**.

Selir yr hanes ar gerdd Almaeneg yn wreiddiol o'r 13g, y Nibelungenlied. Ceir pedair rhan:

**Das Rheingold* (*Aur y Rhein*, 1869)
**Die Walküre* (*Y Valkyrie*, 1870)
**Siegfried* (1871)
**Götterdämmerung* (*Gwyll y Duwiau*, yn wreiddiol *Siegfrieds Tod*, *Marwolaeth Siegfried*, 1874)

Categori:Operâu
Categori:Richard Wagner
Mannheim

bawd|200px|Y *Wasserturm* ("twr dŵr"), symbol dinas Mannheim

Dinas yn nhalaith ffederal Baden-Württemberg yn yr Almaen yw **Mannheim**. Gyda phoblogaeth o 327,318, hi yw'r ail ddinas yn y dalaith ar ôl Stuttgart. Saif Mannheim lle mae afon Neckar yn llifo i mewn i afon Rhein. Gyferbyn a Mannheim ar lan arall y Rhein mae dinas Ludwigshafen.

Crybwyllir y ddinas gyntaf yn 766 yn y *Codex Laureshamensis* fel "Mannenheim". Yn y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain, dinistriwyd y ddinas gan filwyr Tilly yn 1622. Yn y 18g roedd traddodiad cryf o gerddoriaeth glasurol yma a elwir yn "Ysgol Mannheim". Ym Mannheim y datbygodd Carl Benz ei fodur cyntaf yn 1886. Dinistriwyd rhan helaeth o'r ddinas gan fomio yn yr Ail Ryfel Byd.

## Enwogion o Mannheim 
*Albert Speer
*Steffi Graf

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn yr 8fed ganrif
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Ruhr

Gallai **Ruhr** gyfeirio at:

* Afon Ruhr yn yr Almaen, afon yn llifo i mewn i afon Rhein
* Ardal y Ruhr, sy'n cymeryd ei enw o'r afon
Duisburg

bawd|300px|Arfbais Duisburg yn neuadd y dref yn Duisburg
Dinas yn nhalaith ffederal Nordrhein-Westfalen yng ngorllewin yr Almaen yw **Duisburg**. Saif Duisberg gerllaw'r fan lle mae afon Ruhr yn llifo i mewn i afon Rhein. Gyda phoblogaeth o 495,668 yn 2007, saif yn drydydd ymysg dinasoedd Ardal y Ruhr o ran poblogaeth.

Yn y cyfnod Rhufeinig, adwaenid Duisberg fel *Dispargum*. Ceir cofnod i'r ddinas gael ei hanrheithio gan y Llychlynwyr yn 883. Yn wreiddiol roedd y ddinas yn union ar lan afon Rhein, ond tua 1200 newidiodd yr afon ei chwrs ychydig, a phenderfynwyd adeiladu harbwr newydd ar yr afon. Harbwr Duisburg yw'r harbwr mwyaf yn Ewrop nad yw ger y môr.

Roedd Duisburg yn adnabyddus am ei gweithfeydd dur a'i diwydiant glo, ond yn y blynyddoedd diwethaf mae'r rhan fwyaf o'r pyllau glo wedi cau. Bu'r cartograffydd Gerardus Mercator yn gweithio yma o 1552 hyd 1594, ac mae wedi ei gladdu yma.

Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Lorelei

Craig ger glan afon Rhein gerllaw St. Goarshausen yn yr Almaen yw Craig y **Lorelei**, hefyd **Loreley** a fersiynau eraill.

Wrth fynd heibio'r graig, mae'r afon yn culhau gan greu man peryglus i longau. Dywedir bod un o'r Nixe, ysbrydion y dŵr ar ffurf merch ieuanc brydferth, hefyd o'r ene Lorelei, yn eistedd ar y graig ac yn canu. Roedd hyn yn swyno'r llongwyr nes i'w llongau daro yn erbyn y creigiau a chael eu dinistrio. Defnyddir yr hanes yng ngerdd enwog Heinrich Heine.

Categori:Llên gwerin yr Almaen
Categori:Daearyddiaeth Rheinland-Pfalz
Igam Ogam

bawd|Clawr y nofel *Igam Ogam*
Nofel gan Ifan Morgan Jones yw ***Igam Ogam***, a enillodd iddo Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd a'r Cylch 2008.

Mae'n nofel ffantasiol am ddyn ifanc o'r enw Tomos Ap sy'n cael galwad ffôn gan ei dad mabwysiedig yn ei alw adref i gymryd gofal o'r fferm deuluol, cyn darganfod bod y lle tân yn cynnwys porthwll i fyd arall. Mae'n seiliedig ar y Mabinogi ac yn cynnwys duwiau a chymeriadau o chwedloniaeth Geltaidd, megis Cernunnos, Arthur ac Arawn.

Categori:Llyfrau Cymreig 2008
Categori:Nofelau 2008
Categori:Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Categori:Nofelau Cymraeg
Baner y Swistir

[bawd|250px|Baner y Swistir [Delwedd:FIAV 111000.svg|23px]]
Maes coch gyda chroes wen yn ei ganol yw **baner y Swistir**.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Swistir, Y
Categori:Y Swistir
Plasma (ffiseg)

:*Am ystyron a defnyddau eraill y gair, gweler plasma.*
Yn nhermau y defnydd o'r gair mewn ffiseg a cemeg, nwy ïoneiddiedig gyda chyfradd neilltuol o electronau rhydd ynddo, yn hytrach na'u bod yn rhwym wrth atom neu moleciwl, yw **plasma**. Mae gallu y siarsau positif a negyddol, mewn canlyniad, i symud o gwmpas yn gymharol annibynnol oddi ar ei gilydd yn galluogi'r plasma i fod yn drydanol ddargludol fel ei fod yn ymateb yn gryf i feysydd electromagnetig. Mae gan blasma felly briodoleddau gwahanol iawn i eiddo soletau, hylifau ney nwyon ac felly fe'i ystyrir yn gyflwr arbennig o fater. Fel rheol mae plasma i'w cael ar ffurf cymylau tebyg-i-niwl niwtral (e.e. sêr).

Categori:Ffiseg plasma
Categori:Astroffiseg
Categori:Mater
Gogledd Osetia

Gweriniaeth yn y Cawcasws sy'n rhan o Ffederasiwn Rwsia yw **Gogledd Osetia** neu **Gweriniaeth Gogledd Osetia-Alania** (Rwseg: Респу́блика Се́верная Осе́тия–Ала́ния; Oseteg: Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани). Yn hanesyddol, mae'n rhan o Osetia, un o sawl cenedl hanesyddol bychan yn y Cawcasws. Mae ganddi boblogaeth o tua 710,000. Ei phrifddinas yw Vladikavkaz.

I'r de mae'n ffinio â Georgia (De Osetia). O fewn Rwsia ei hun mae'n ffinio â Gweriniaeth Kabardino-Balkar, Stavropol Krai, Gweriniaeth Chechnya, a Gweriniaeth Ingushetia.

Er bod De Osetia yn siarad Oseteg mae gwahaniaethau tafodieithol o fewn y rhanbarthau yn achosi pryder am ddyfodol yr iaith.

200px|bawd|chwith|Map o Ogledd Osetia

Ei phwynt uchaf y Mynydd Dzhimara (4780 m).

## Gweler hefyd 
* Gweriniaethau Rwsia


Categori:Dosbarth Ffederal Gogledd y Cawcasws
Categori:Gweriniaethau Rwsia
Categori:Osetia
Gweriniaethau Rwsia

Unedau ymreolaethol o fewn Rwsia yw **gweriniaethau Rwsia**. Rhennir Ffederasiwn Rwsia yn 83 deiliad ffederal, gyda 21 ohonyn nhw yn weriniaethau ymreolaethol. O fewn y ffederasiwn mae'r gweriniaethau hyn yn cynrychioli ardaloedd gyda phoblogaethau nad ydynt o ethnigrwydd Rwsiaidd. Enwir y gweriniaethau ar ôl y grwpiau ethnig brodorol hynny. Fodd bynnag, oherwydd mewnfudo mewnol dros gyfnodau amrywiol, nid yw'r grwpiau ethnig hyn bellach o reidrwydd yn fwyafrifoedd yn y gweriniaethau erbyn hyn.

## Rhestr gweriniaethau Rwsia 
## Gweler hefyd
*Gweriniaeth ymreolaethol


Categori:Israniadau Rwsia
Deryk Williams

:*Am yr awdur ac athro, gweler Derec Williams*
Darlledwr ar radio a theledu oedd **Deryk Meredith Williams** (11 Chwefror 1942 – 6 Medi 2007). Cafodd ei eni yng Nghricieth a chael ei addysg yn Ysgol Gynradd Cricieth, Ysgol Eifionydd, Porthmadog, a Phrifysgol Rhydychen, lle graddiodd yn y gyfraith yn 1963.

## Gyrfa
Ymunodd â Chwmni HTV yn 1963 fel ymchwilydd ac is-olygydd y rhaglen newyddion *Y Dydd*. Yn 1967 ymunodd á'r BBC fel Cyfarwyddwr Rhaglenni Nodwedd. Bu hefyd yn gyfarwyddwr a chynhyrchydd *Heddiw* tan 1982, ac yna *Newyddion Saith* wedi dyfodiad S4C. Yn 1987 symudodd i fod yn Ddirprwy Gyfarwyddwyr Rhaglenni ac yna Cyfarwyddwyr Rhaglenni gyda S4C.

Fe'i penodwyd yn Ebrill 2000 yn Brif Weithredwr y Cyfrifiad yng Nghymru pryd y bu rhaid iddo ymateb i'r brotest enfawr yn erbyn penderfyniad y Llywodraeth i beidio rhoi blwch ticio ar gyfer y Cymry ar y ffurflen.

Yn 2002 aeth ymlaen i fod yn rheolwr-gyfarwyddwr cwmni cyfieithu Trosol.

## Cyfeiriadau
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl o Gricieth
Sankt Goarshausen

Tref yn nhalaith ffederal Rheinland-Pfalz yng ngorllewin yr Almaen yw **Sankt Goarshausen**. Roedd y boblogaeth yn 1,585 yn 2002.

Saif Sankt Goarshausen ar lan ddwyreiniol afon Rhein, tua 30&nbsp;km i'r de o Koblenz, ac mae'n gyrchfan boblogaidd i dwristiaid, yn enwedig i weld craig y Lorelei gerllaw. Mae dau gastell gerllaw, Burg Katz ("Castell Cath") a Burg Maus ("Castell Llygoden").

Categori:Trefi'r Almaen
Categori:Aneddiadau Rheinland-Pfalz
Siegfried

Arwr y Nibelungenlied, cerdd Almaeneg sy'n dyddio o'r 13g, yw **Siegfried**. Ymddengys hefyd ym mytholeg y gwledydd Llychlynnaidd fel **Sigurd** (Hen Lychlynneg: **Sigurðr**).

## Siegfried yn y Nibelungenlied
Ar ddechrau'r hanes mae'n Siegfried yn dod i Worms i lys Günther, brenin y Bwrgwyniaid. Gyda Günther mae'n ymladd a'r Sacsoniaid ac yna'n teithio i Wlad yr Ia i ennill Brünhilde fel gwraig i Günther. Mae Siegfried wedi cymryd modrwy oddi wrth Brünhilde wrth iddi gysgu.

Yn ôl yn Worms, mae Siegfried yn priodi Kriemhilt, chwaer Günther, ond cyn hir mae ymryson rhyngddi hi a Brünhilde pwy yw prif wraig y llys. Daw Siegfried dan amheuaeth o fod wedi dwyn modrwy Brünhilde, ac mae'n tyngu llw ar waywffon Hagen, un o wŷr Günther. Penderfyna Hagen ladd Siegfried i amddiffyn anrhydedd y brenin.

Roedd Siegfried wedi lladd draig oedd yn byw mewn ogof ar fynydd y Drachenfels ac wedi ymolchi yn ei gwaed, a thrwy hyn nid oedd modd ei niwedio ag unrhyw arf, heblaw mewn un lle. Mae Hagen trwy ystryw yn perswadio Kriemhilt i nodi'r fan a chroes, yna tra allan yn hela, mae Hagen yn trywanu Siegfried â gwaywffon yn y fan honno.

Defnyddiodd y cyfansoddwr Almaenig Richard Wagner y stori fel sail i'w gylch enwog o operâu, *Der Ring des Nibelungen* ("Modrwy y Nibelung").

Categori:Arwyr
Categori:Llên gwerin yr Almaen
Categori:Mytholeg Llychlyn