Dyddiadur William Jones, Moelfre, Aberdaron

bawd|Y casgliad gwreiddiol sydd bellach yng ngofal Archifdy Gwynedd
Mae **dyddiadur William Jones**, Moelfre Aberdaron, Gwynedd yn un o nifer o ddyddiaduron sydd wedi ei gynnwys yng nghronfa ddata Tywyddiadur Llên Natur (Cymdeithas Edward Llwyd) ac sydd wedi'u rhestru yn y rhestr o ddyddiaduron amgylcheddol Cymreig. Mae'r erthygl hon yn crynhoi cefndir bywgraffiadol y dyddiadurwr ac yn cyflwyno prif werth y ddogfen fel tystiolaeth amgylcheddol a chymdeithasol o'r cyfnod.

Mae'r gyfres o ddyddiaduron wedi goroesi mwy na chanrif, ac y maent yn mynegi darlun o fywyd a threfn cefn gwlad Pen Llŷn rhwng 1867 a 1903. Derbyniwyd y dyddiaduron gwreiddiol i'w trawsgrifio i Llên Natur gan y teulu William Jones (WJ), sef Mrs W Miners a Miss D Roberts. Ar ôl cwblhau'r trawsgrifio, a'u cynnwys yn y Tywyddiadur, aethpwyd ati i'w dadansoddi, a chymharu eu cynnwys gyda dyddiaduron o ardaloedd ac amseroedd eraill.

Trawsgrifwyd y dyddiaduron i 'Dywyddiadur' gwefan Llên Natur gan Brenda Jones sydd hefyd wedi dadansoddi a dehongli'r cofnodion Fel traethawd hir heb ei gyhoeddi. Addasiad o’r traethawd hwn yw llawer o’r isod.

Mae cofnodion amaethyddol, ffenolegol a thywydd beunyddiol William Jones yn eu cyfanrwydd i’w gweld yma https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=ffynhonnell:Dyddiadur-William-Jones&bwletinau=True&dyddiadur=falseFalse&oriel=True&recordsperpage=25&currentpage=21#angori yn Nhywyddiadur gwefan Llên Natur.

## Y Dyddiadur
Mae dyddiadur William Jones, Moelfre yn croniclo bywyd beunyddiol ffermwr lled gefnog a pharchus o deulu lleol yn Aberdaron, Gwynedd. Mae'r dyddiaduron yn rhedeg rhwng 1867 a 1903 ond mae rhai bylchau yn y cofnodion - ym 1867 ar ôl Ebrill 25; nid oes dyddiaduron o gwbl, o 1868 i 1879 nac rhwng 1881 a 1883. Mae dyddiadur 1880 wedi ei gadw hyd at Awst 7fed, ac y mae cofnodion rhwng 1884 a 1903, (oni bai am y bwlch rhwng 26 Gorff a 27 Tachwedd, 1885), felly rhaid ystyried hyn wrth ddadansoddi maint y cnydau ac amser eu medi.

Mae'r dyddiaduron i'w gweld yn Archifdy Gwynedd, Caernarfon.

## Cefndir Daearegol fferm Moelfre
Rhew-glai Defensaidd yw natur arwynebol y tir gan mwyaf gyda gwaddodion tywod a gro o'r un oed yn brigo tua de orllewin y ffermdy (Mynydd Ystum) ac mewn un un man yn cyrraedd ffordd y B4413 lle bu WJ yn ei gloddio http://mapapps.bgs.ac.uk/geologyofbritain/home.html?location=Aberdaron&gobBtn=go 

## Cefndir teuluol
Ganed William Jones Davies yn fab i John a Catherine Davies ar 31ain o Awst 1829 yn Moelfre, (neu Moelfra fel y gelwid gan William), Aberdaron. Hanai John Davies o Aberdaron ac yno y bu yn ffermio gydol ei oes. Bu farw Catherine, mam William, ar 31ain o Hydref 1837 yn 38 oed, pan oedd William yn wyth oed. Rhoddwyd hi i orffwys ym mynwent Capel Bethesda, Rhoshirwaen. Priododd John Davies drachefn gydag Elizabeth o Lanfihangel, a ffermio ym Moelfre buont hyd marwolaeth John ar Orffennaf 22ain, 1884 yn 88 oed. Rhoddwyd ef i orffwys yn yr un bedd a'i wraig gyntaf, Catherine, mam William, yn Rhoshirwaen; mae cist yn nodi'r bedd yno. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, ar 22 Awst, 1886 bu farw Elizabeth “rhwng tri a phedwar y boreu”; rhoddwyd hi i orffwys ym mynwent Aberdaron a rhoddwyd cist ar ei bedd hithau hefyd ar Awst 6ed 1887.

### Perthnasau
Ar ôl marwolaeth ei dad a'i lysfam cofrestrodd William ei hun yng nghyfrifiad 1891 fel 'William Jones', yn hytrach na 'William Jones Davies', gan ollwng cyfenw ei dad. Roedd tadenwau (*patronymics*) yn arferol yn yr oes honno, pan rhoddwyd enw bedydd eu tad yn gyfenw i'r plant. Byddai ei frawd, Dafydd yn galw ym Moelfre yn gyson ond nid oes awgrym am ble roedd yn byw. Bu Dafydd yn dioddef o'r “eryr ar ei glun” fis Chwefror 1884, bu “yn wael” fis Rhagfyr 1894 a fu farw 30ain Ionawr 1897 yn dioddef o'r bronchitis.

Roedd ei chwaer, Catherine bum mlynedd yn hŷn na William ac yn briod â gweinidog y Bedyddwyr, sef Robert David Roberts, yn wreiddiol o Landdeiniolen; roedd ganddynt ddwy ferch, Catherine a Mary Jane. Yn ôl Cyfrifiad 1861, trigant ym Merthyr Tydfil ac erbyn 1881 roeddynt wedi ymadael i ofalaeth Capel Zoar, Llwynhendy. Deuai'r teulu i Foelfre am wythnos neu ddwy yn ystod misoedd yr haf, a bu William yn aros gyda hwythau, hynny wedi iddo ddarfod y cynhaeaf .

Ym Medi 1893 cychwynnodd William ar wythnos o wyliau at y teulu yn Llwynhendy. Ymwelodd âg Abertawe, Castell Nedd, Britton Ferry a marchnad Llanelli. Ar achlysur arall, ar Fedi 9fed, 1896 teithiodd gyda'r “Mail Car” cyn belled â Phwllheli, gan aros yno dros nos. Ni nodir beth oedd y cludiant ymlaen i'r “Deheudir” ond mae'n debyg mai'r trên ydoedd. Torrodd y siwrne am adref gan aros un noson yn Llanwrtyd ac un arall yn Llanfair ym Muallt (“Builth Wells” yn ôl William).

Roedd Dafydd Williams, Yr Hendre yn gefnder a chymydog i William ac y mae sôn cyson iddynt ymweld â'u gilydd ac iddynt roddi cymorth i'w gilydd wrth eu gwaith. Bu William ym mhriodas John, mab Dafydd, â Lisa Hirwaen ym Mhwllheli ar Fai 8, 1886. Roedd perthynas teuluol rhwng William a theulu Brynsander, Uwchmynydd hefyd, (15 Ionawr, 1880) “Bu f'ewyrth Brynsander yma”.

### Addysg 
Prin yw'r dystiolaeth o addysg ffurfiol gynnar WJ, os cafodd hynny o gwbl, ond cyfrannodd i addysg ei fro yn ddiweddarach yn ei fywyd. Roedd William yn aelod o Fwrdd ysgol Deunant ac ysgol Aberdaron; agorwyd ysgol yn Aberdaron ym 1882 ac atgyweiriwyd hi ym 1889.
:Mawrth 11,1887: *prynais dicket darlith gan G W Roberts i fyned i Ysgoldy Deunant. Prynais dicket i Pwllheli i gynorthwyo bachgen i gael addysg*
:10 Mehefin, 1887: *Mrs Jones Blaen Llechau gynt yn darlithio yn capel rhos, testun Balchder a’i Garcharorion*.
:21 Mehefin 1887: *Diwrnod Jubili. Robert Jones Llanllyfni yn darlithio yn ysgoldy Deunant.*
:Ebrill 2, 1889 cafodd “warrant appointment overseer” ond nid yw yn manylu ymhellach ar hyn. Cafodd ei benodi yn “overseer” i’r Cyngor Plwyf yn Ebrill 1895.
Chwefror 23, 1892: roedd mewn cyfarfod Bwrdd Sirol yn Aberdaron ac enwebwyd Capten Williams (nid oes manylion o’r enwebiad), dranoeth enwebwyd Capten Williams yn C.S. (Cynghorydd Sirol) yn Ysgol Rhos. Ar Fawrth 20, 1892 mae WJ yn dweud bod “Capt H Williams yn cael ei daro o’r palsy” a chwe niwrnod yn ddiweddarach, “Cap’en Henry Williams, Tynewydd, Rhydlios wedi marw”. Mae’n rhaid bod yna ddau Gapten Henry Williams yn yr ardal oherwydd y cofnod isod ddeufis yn ddiweddarach...

Mae William yn cofnodi ei fod wedi mynd i’r “ysgol gorddi” ac yn “dysgu ‘dairy” yn Ysgol Deunant ym Medi 1895 (pan yn 66 mlwydd oed)
:27/08/1895: *Dechreu tori ceirch. Dysgu Dairy yn Ysgol Deunant*
:02/09/1895: *The school was to have been reopened today, but the trav. Dairy school in connection with the Union Coll. of N.Wales, Bangor had the use of the schoolroom the last week and this.*
:5/9/1895: *Bum yn ysgol Deunant yn yr ysgol Gorddi.*

### Dieithriaid 
Arferai  ‘caravan’ aros dros nos yn y “twll gravel” – ym mis Ionawr fel rheol – ac mae’n debyg bod y crwydraid yn gwerthu nwyddau gan i William brynu brwsh ganddynt unwaith a basged dro arall. Ar Chwefror 14, 1897 mae’n dweud *Ganwyd plentyn yn y caravan yn Twll Gravel neithiwr*. Ar Chwefror 11, 1892, *prynais spectol gan ryw sais* ac ar Chwefror 27, 1894, *Bu tramp o sir Benfro yma, Gof*.

Byddai’r crwydriaid yn cardota, ond deuai hyd yn oed pobl o’r ardal i ofyn am gymorth – Mehefin 20, 1885 “Bu Ellin morwyn Tynrhos yma yn gofyn benthyg rhaw dywyrch”
:Rhagfyr 6, 1887: *Lewis Brynbeirwg Bach yn hel arian at gael ceffyl. Rhoddais ddau swllt iddo*.
:Mehefin 2, 1890: *Prynais drill. Talais £3-0-0 am dano*; dridiau yn ddiweddarach *Bum a’r drill yn yr Hendre yn hau had rwdins*.
:Tachwedd 1890: Cafodd William Tynrhos fenthyg *y pwysau a’r clorian* am bedwar niwrnod.
:Chwefror 14, 1893: bu *John Brynllaeth yn begio am arian i gael ceffyl a car.*
:Ar ddydd Calan 1894 rhoddodd fenthyg £3-0-0 i William Roberts Cottage a thrannoeth rhoddodd fenthyg *y clorian* i Ed Cwmci.

### Y Capel
Roedd William yn aelod brwd o Gapel y Bedyddwyr, Bethesda, Rhoshirwaen gan fynychu’r gwasanaethau bob Sul – ddwywaith yn aml iawn – salwch a rwystrai ef rhag mynd i’r oedfa.  Mr John oedd y Gweinidog yno hyd diwedd 1890, pan ymadawodd i Penffordd las (*Staylittle* ), ond cafodd groeso drachefn ym Moelfra am ddwy noson fis Chwefror 1892, dros y Pasg 1894 ac wedyn ddiwedd Medi, 1895. Mr Evans oedd ei olynydd. Williams, Rhosllanerchrugog oedd y pregethwr ar Orffennaf 19, 1898 a chafodd yntau a’i wraig gysgu ym Moelfre y noson honno. Daeth “tutor” o Fangor i bregethu ar Dachwedd 6ed. Fis Chwefror 1902 bu R T Jones, Pontsenni (*Senney Bridge*) yn pregethu yno a bu’n aros ddwy noson ym Moelfre. Fis Gorffennaf 1887 – daeth Miss Williams, Blaenllechau yno i ddarlithio ar ddydd Gwener 16, drennydd i bregethu a thradwy i bregethu ar y testun Y Diarhebion Pennod 14. Mae’n debyg ei bod yn beth anarferol iawn i gael merch yn pregethu mewn capel yn yr oes honno. Fis Hydref daeth Goronwy Ddu yno.

Ddiwedd Rhagfyr 1885 roedd *William Hughes y cenhadwr a dau fachgen du o Affrica yn Capel Rhos*; testun y ddarlith oedd y Congo a’r bobl a’i harferion; ar 17fed o Orffennaf 1886, *Clywed fod Wm Hughes y cenhadwr wedi marw ac un o’r bechgyn du.*

Ar ddydd Sadwrn, 29 Mai 1886: *Mr John yn bedyddio gwraig Nyth y Cacwn a gwraig a merch Penrhos* a thrannoeth, bedyddiodd Ellin y Gilfach. Bedyddiodd Rolant Pantybaley fis Hydref, ac ar  Fai 15, 1887 bedyddiodd ddyn o’r Deheudir yn Afon Tynrhos. Ni fu cyfarfod yn y capel am bythefnos yn ystod Awst 1892 gan fod angen iddo gael ei “seilio a’i baentio”.

18 Medi, 1889, cofnododd William, *Ffraeo yn capel Rhos*; a thrannoeth, *Ymrafael yn capel Rhos*. Tybed ai dyma achos y ffrae:

:*Yr oedd cyflwr llawr y capel yn beryglus i gerdded arno a phenderfynnwyd ei ail-adeiladu. Tynnwyd yr hen Gapel i lawr fis Gorffennaf 1903. Cynllunwyd y Capel newydd gan Evan Evans, County Surveyor, Caernarfon ac ymgymerwyd â’r gwaith o’i ail-adeiladu gan William Williams, Lon Las, Mynytho. Bu nifer o gasglyddion yn galw o dŷ i dŷ yn yr ardal am addewidion at y perwyl; rhwng popeth, llwyddwyd i godi £68 ond roedd angen £470. Ymddengys bod William wedi rhoi addewid o £20. Bu rhaid atal y gwaith cyn ei gwblhau oherwydd prinder arian. Yn ei ewyllys cymynodd William £300 tuag at ail-adeiladu’r capel a bu hyn yn achubiaeth i’r achos.  Cyfeiria’r Parch. Thomas James at haelioni William yn ei hunangofiant. Agorwyd y capel newydd ar 25ain o Fedi 1904*
     
Mae beddfaen William Jones yn amlwg iawn yn y fynwent fechan: 
::
:*Er serchus gof am William Jones, Moelfra, Aberdaron*
:*Bu farw Mai 27, 1904 yn 74 mlwydd oed*
:*Yr hwn a gyfranodd £320 at y Capel hwn.* 

### Diddordebau
Mae'r dystiolaeth a ganlyn yn dangos bod WJ, beth bynnag oedd ei addysg, neu ddiffyg addysg, ffurfiol, yn berson llengar oedd yn gwerthfawrogi dysg. Ai ffrwyth traddodiad ysgolion Sul Griffith Jones, Llanddowror, ydoedd?

Ar ddydd y Nadolig 1889 bu William mewn cyfarfod llenyddol yng nghapel Rhos gyda Capten Owen, Minafon yn gadeirydd a Mr George Criccieth yn arweinydd. Dydd Nadolig 1891 bu mewn cyfarfod llenyddol eto yng nghapel Rhos. Ioan Eifion oedd yn arweinydd y tro hwn, gyda R Lloyd yn canu. Daeth Ioan Eifion â “llestri potiau” iddo – potiau ymenyn, efallai? Drannoeth bu Ioan Eifion yn areithio ar ddirwest yn Aberdaron. Chwefror 3, 1892 bu William yn gwrando ar ddarlith yn y capel Wesley. Ar ddydd San Steffan 1892 roedd cyfarfod llenyddol yn Capel Rhos gyda Mr Vaughan yn arwain. 7 Ionawr 1889 derbyniodd ddyddiadur gan Mr John (y gweinidog), a chafodd un arall gan Griffith Roberts ddeuddydd yn ddiweddarach. Dyddiadur “Llawlyfr Undeb Bedyddwyr Cymru am 1889” a ddefnyddiodd William – sef hwnnw a gafodd gan Mr John, mae’n debyg.
:11 Mai 1889, *Cael y Gwyddoniadur gan Griffith Jones Bryn y Gloch talu £4-5-0 am dano”. 12 Mai 1893, “Talu 3/- am lyfr hanes Lleyn i Mr Daniels Llanbedrog*

:27 Mawrth 1894, gyrrodd gyfrolau o esboniad Gill i gael eu rhwymo: Mehefin 15, *Cael Esboniad Dr Gill wedi ei bindio o Machynlleth*

:12 Mai 1894, *Prynais Geiriadur Mathetes gan Wm Jones y crydd. Talais £2-6-0 am dano*

#### Cyflawniadau 
Derbyniodd WJ *Silver Medal o Birmingham am y Bustach* Rhagfyr 21ain, 1897, a medal *Am y Wêdd Oreu, Glangors, 1894* mewn Ymrysonfa, Chwefror 13eg, 1894.

### Gwleidyddiaeth
#### Daliadau gwleidyddol WJ
Mae’n amlwg mai Ceidwadwr oedd WJ gan iddo nodi (Tachwedd 27, 1885), *Bum yn ysgoldy Deunant yn rhoddi fy vote i Mr Nanney*. Roedd Ellis Nanney yn Geidwadwr poblogaidd yn yr ardal ond, yn ôl William, trechwyd ef gan Lloyd George (Rhyddfrydwr) yn 1890 ac yn 1895.
:Ebrill 10, 1890, *D.Ll.George wedi trechu Nanney mewn Election dros Fwrdeisdrefi Arvon. Mwyafrif*
:Gorphenaf 20, 1895 *Etholwyd D.Ll.George Criccieth yn Aelod Seneddol Mwyafrif George 194 Collodd Mr Ellis Naney ei wrthwynebydd*.
Ddiwrnod olaf y flwyddyn 1891 bu William yn gwrando ar John Parry, Llanarmon-yn-Ial a Bryn Roberts yn areithio ar “bolitics” yn Ysgoldy Deunant.
:Chwefror 1, 1880, *Hel enwau i hanfon i Parliament i gau Tafarnau ar y Sul.*
:Mawrth 15, *Watkin Williams [Rhyddfrydwr] yma yn gwthio am gael ei ethol yn A.S.*
:Mawrth 17, *John yma yn hel votes*
:Mawrth 18, *Bum yn y Pentref yn cyfarfod y Tories.*
:Ebrill 6, *Lecsiwn polio yn Aberdaron. Douglas Pennant a Watkin Williams.*
:Ebrill 7, *Y newydd fod gan Watkin fwyafrif 1097.*

#### Gwleidyddiaeth y cyfnod
Dyma rai o gofnodion WJ am wleidyddiaeth ehangach:

:Ionawr 24, 1885, *Dynamite yn Senedd dy Llundain*.

Roedd Haf 1892 yn gyfnod prysur iawn ym myd gwleidyddiaeth yn ôl pob golwg - Mehefin 18, 1892, *Humphreys Abercin yn Aberdaron yn areithio yn ymgeisydd seneddol. Bum yno.* a thridiau yn ddiweddarach, *Robert Hendrebach a Wm y Bryn yma yn ceisio votes i Humphreys*, ac ar 30ain, “Bum yn Sarn yn gwrando areithiau Election Mr.Humphreys Abercin, Gorphennaf 9, 1892, *Election Bwrdeisdref Carnarvon ymgeiswyr Lloyd George a Pulseton Mwyafrif George 195*, Gorffennaf 11, 1892, *Election Eifion Humphreys a Roberts yn ymgeiswyr*.

:Mawrth 5, 1894, *Gladstone wedi ymddiswyddo o fod yn brif weinidog, Roseberry yn cymeryd ei le. (Rhyddfrydwyr.). Mr W.Jones Rhydychain a etholwyd dros Arfon, Mwyafrif. Proffesor Hughes o Caerdydd oedd ei wrthwynebydd .*

### Cyfrifiadau swyddogol
#### **1851** 
Yn ôl cyfrifiad 1851 gwelwn enw John Davies, 51 oed fel penteulu Moelfra, gyda’i wraig Elizabeth yn 51 oed. Roedd William yn 21 oed ac yn gweithio adre ar y fferm 55 acer*; Evan Williams oedd yno yn was 16 oed a Mary Jeremiah yn forwyn 24 oed. Roedd Elizabeth Griffith, 84 oed yn "Lodger" yno; tybir mai Mam Elizabeth Davies ydoedd oherwydd ei hoedran a'i henw - byddai enwau'r rhieni yn cael eu cario ymlaen i'r plant. Yr olaf ar y rhestr yw Catherine Jones, "visitor" 25 oed. Tybir mai chwaer William ydoedd, bu'n sôn llawer amdani yn ei ddyddiaduron - roedd yn byw yn Llwynhendy ger Llanelli.

Y Gilfach (34/36 acer), Penybryn (10/12 acer) a Llidiarda (60acer) oedd y tair fferm agosaf at Moelfre. Teulu Evan A Mary Richards oedd yn Gilfach, John a Dorothy Hughes yn Penybryn, Hugh, John ac Elizabeth Jones yn Llidiarda. Fferm 30 erw oedd yr Hendre, ac yr oedd perthynas teuluol rhwng William a John Williams, a’i wraig Claudia a’u merched, Catherine ac Eleanor.

#### **1861** 
Yng Nghyfrifiad 1861 gwelwn mai 40 acer o dir sydd i Moelfra a bod John ac Elizabeth Davies yn cyflogi dau o weision – William Jones, y mab oedd y naill, a William Jones (33 oed) oedd y llall. Mary Parry oedd y forwyn. Yn y Gilfach, roedd Evan Richards a’i deulu wedi newid eu cyfenw i Prichard erbyn hyn (ap Richard). Hugh Jones “Weaver” a drigai yn Llidiarda, gyda’i frawd a’i chwaer. Yn yr Hendre roedd David a Claudia Williams gyda’u plant Catherine, Elizabeth a John, ac un forwyn a dau was.

#### **1871** 
Roedd y tri aelod o’r teulu ym Moelfre o hyd ond William Williams, 18 oed o Fryncroes oedd y gwas ac Ellen Williams, 17oed o Aberdaron oedd y forwyn. Erbyn hyn, gwelwn bod Hugh Jones Penybryn wedi mynd a bod John ac Elizabeth Hughes wedi cymryd drosodd i ffermio 12 erw. Gwelwn bod yr Hendre yn fferm 33 erw gyda David, Claudia, Catherine, Elizabeth a John yn byw yno, ynghyd âg un gwas.

#### **1881** 
Erbyn 1881 roedd John Davies yn 85 oed, Elizabeth yn 80 a William yn 51. Ellen Thomas, 18 oed oedd y forwyn ond nid oedd gwas yno ar noson y cyfrifiad. Roedd y teulu Prichard yn dal i fyw yn y Gilfach, Jane Williams a’i phlant ym Mhenybryn; Thomas a Mary Williams yn Llidiarda. David Williams a’i fab, John, a drigai yn yr Hendref, ynghyd â’r forwyn a gwas.

#### **1891** 
William Jones yw penteulu Moelfre erbyn 1891, gydag Ellen Griffith, 17 oed ac Elizabeth Moore, 13 oed yn forwynion yno. Teulu Prichard yn y Gilfach, a Thomas (saer) a Jane Williams ym Mhenybryn/Llidiarda. Eto yn yr Hendref oedd David Williams, ond erbyn hyn, roedd John yn briod âg Elizabeth a chanddynt ferch Claudia yn bedair oed.

#### **1901** 
Ym Moelfre, roedd William gyda’r morwynion, Ellen Griffith a Janet Jones. Teulu Arthur Prichard yn y Gilfach, a John ac Eliza Davies a’u plant yn Llidiarda. Mae’n debyg bod Thomas Williams y saer, a’i deulu wedi ymadael o Penybryn erbyn Mehefin 1, 1892 gan i William nodi *bu teulu o Lerpwl yn edrych Penybryn*. Yng nghyfrifiad 1901 mae John Jones, ffermwr, ei wraig, Mary a’r forwyn, Ann Parry yn byw yno. Erbyn hyn, yn yr Hendre, John oedd y penteulu gydag Elizabeth a’r plant, a dwy forwyn.

### **Senedd Aberdaron** 
Cyhoeddwyd erthygl ar Aberdaron a’r darlun uchod gan John Thomas o aelodau ‘Senedd Aberdaron’ yn “Cymru”, 1897. Gwelir rhan o aelodau’r ‘Senedd’ yn eistedd ar winch llong, ac yn eu mysg mae ceidwad y pwrs, caplan, melinydd, cryddion, a siopwyr. (Dalier sylw at y gwr byr o gorff ar y dde a hanes Y Capel, uchod.). Byddai’r Senedd neu rhyw bwyllgor arall yn trafod materion o bwys i’r pentref, fel caniatau adeiladu tai ayyb. Nid oedd y ‘ffordd haiarn’ yn rhedeg rhwng Pwllheli ac Aberdaron, felly roedd rhaid “cymeryd y traed, car y Post neu gerbydau y ‘Tocia’” i gyrraedd y pentref.

Byddai William yn sôn am fynd ‘i’r Vestry’ yn gyson rhwng 1889 a 1892 – tybed ai mynd i gyfarfod o’r Senedd ydoedd? Mae cofnodion iddo  fynychu *Vestry Cyfri Plwy* fis Ebrill 1888, *Vestry tyrchod* Chwefror a Mawrth 1888 a Mawrth 1891; cwrdd Plwyf, Ebrill 2,1895; cafodd lythyr o’r cynghor Plwy yn ei benodi yn *overseer*, 29 Ebrill 1895, Mehefin 14, 1890 bu yn y Vestry yn prisio tai newyddion Bryntirion, Brynbadell a Tynewydd Penycaerau.

Materion Lleol: Fis Mai 1887 bu ‘Sarah Wm Robert’ ym Moelfre yn cael papur i gael cynorthwy o’r Plwyf; fis Gorffennaf cafodd William order o Pwllheli am £6-4-8 oddi wrth Guardians yr Union (y Tloty mae’n debyg). Wythnos yn ddiweddarach bu William yn Deunant yn danfon papur oddi wrth y Sanitary Authority yn gofyn am £6-4-3 (William Deunant fyddai’n casglu’r ardreth yn yr ardal). Ar Ragfyr 16 y mae’n “seinio assessment i William Deunant”

### Cofnodion a ddigwyddiadau'r cyfnod
Dangosodd WJ yn ei ddyddiadur ei fod yn ymwybodol o wahanol ddigwyddiadau o bell ac agos, a'r cofnodion yn dangos yr hyn oedd yn ei ddiddori.

Newyddion o Brydain:
:Ebrill 1893: *dyn wedi dianc trwy y to o garchar Caernarfon – Swediad o genedl o’r enw Ashby.*
:Ebrill 1884: *cynhebrwng Leopold mab y Frenhines Victoria*
:20 Ionawr 1886: *Agor y tunel dan afon Lerpwl*
:31 Mawrth 1886: *Lord y Penrhyn wedi marw*, a’i gynhebrwng ar Ebrill 6ed
:12 Tachwedd 1887: *Llofruddio dyn yn ymyl Llanelli*.
:1 Tachwedd 1888: *Lord Newborough wedi marw 85 oed.*
:Awst 7, 1889: *Profi Mrs.Maybrick yn euog o wenwyno ei gwr yn Liverpool*.
:Awst 20, 1889: *Mrs Maybrick yn cael ei chrogi*. Rhyddhawyd hi yn Ionawr 1904. Mae’n debyg nad oedd y newyddion diweddaraf wedi cyrraedd Moelfra ar Awst 20, 1889..
:Mai 10, 1890: *Gosod Picture Fictoria yn y parlwr*. Mae ganddo dri chofnod am y Frenhines yn ystod Ionawr 1901, sef ei gwaeledd, ei marwolaeth a’i chynhebrwng.
:14 Ionawr 14 1892: *Duc Clarence o Avondale wedi marw yn 28 oed*
:31 Ionawr 1892: *C H Spurgeon Llyndain [Gweinidog y Bedyddwyr oedd C H Spurgeon – sylfaenydd y Coleg Spurgeon yn Llundain] wedi marw yn 58*.
:23 Mehefin 1894: Wil Penllech a Wil y Cyndyn a mab Tynyborth wedi eu lladd yng ngwaith glo Albion Cilfynydd Pontypridd. Lladdwyd 250 i gyd, achubwyd 16.* (Digwyddodd y ffrwydriad yng nglofa’r Albion am 4 0’r gloch ddydd Sadwrn, Mehefin 23, 1894. Yn ôl yr hanes lladwyd 290 o ddynion a bechgyn ; daeth 16 allan yn fyw. Lladdwyd 123 allan o’r 125 o geffylau a weithiai yno.)*
:13 Gorffennaf 1896: *Bu Evan Ellis yma o Awstralia*.
:21 Ebrill 1897: *Rhyfel rhwng Groeg a Twrci*. (Parhaodd y Greco-Turkish War am ddeng mis o Chwefror i Ragfyr 1897 – yr ynys Creta oedd asgwrn y gynnen.)
:3 Awst 1898: *Crogi Thomas Jones Amlwch am lofryddio Mary Burton ar fynydd y Manod.*
:28 Rhagfyr 1898: *Clywed fod [dyn] yn Cricieth wedi lladd ei wraig a’r hogyn bach un yn 5 a’r llall yn 3 oed*
:21 Chwefror 1899: *Wil Brynffynnon wedi marw yn yr india*
Newyddion o’r Alban:
:1 Ionawr 1880: *Gwyntod o’r Gorllewin”; 2 Ionawr, 1880, *clywed fod y tren wedi syrthio i’r afon Tay Ysgotland a’r trafeilwyr wedi boddi bob un oddeutu dau cant mewn nifer nos Sul (28/12/1879). 
Digwyddod y trychineb ar noson o storm enfawr wrth i’r tren groesi’r bont haearn hir
dros yr afon Tay tuag at Dundee. Chwythwyd y tren a rhan o’r bont i’r afon gan ladd
pob un o’r 60 o deithwyr. Llwyddwyd i godi’r locomotive ac ail-adeiladwyd y bont. Pont Tay cyn trychineb 1879. Digwyddodd y ddamwain tua chanol rhan uchaf y bont.[Delwedd]Newyddion o Affrica:26 Mawrth 1885: *Cwymp ckartoum [Khartoum] yn y Soudan* [Sudan]  (Dechreuodd yr ymosodiad Khartoum ar Fawrth 13, 1885 a pharhaodd hyd y 26ain, fel mae William yn dweud)

27 Mawrth 1885: *Llofruddio Gordon*Darlun o lofruddiaeth General Charles Gordon[Delwedd]

### Iechyd a Diogelwch
William Evans, y gôf fyddai’n torri gwallt William rhan amlaf, John Shop Penycaerau yn tynnu ei ddant (22 Ebrill 1893), a Beti/Lisa Rystum fyddai’n *tynnu blew ceimion o’i lygaid*. Cafodd ei boeni sawl tro gan nafod yn ei gesail ac ar ei fraich (18/4/1886), a bu i Margaret, Y Big *roddi gelod* wrth ei wyneb. Cafodd gyfnod gwael arall ddechrau 1894, a chafodd ddolur ar ei droed fis Ebrill. Tybed at ba berwyl a gafodd *medical pipe o Bristol* ar ddydd Gyl San Steffan, 1887?

Fis Ionawr 1893 mae William yn nodi bod ganddo boen yn ei frest, ac wedyn fis Mawrth, *stits* (pigyn) yn ei frest ac y mae’n *talu i Roberts drugist am physig 8/-*. Yn ystod 1895 [gaeaf yr Heth Fawr] bu’n dioddef o’r ddanodd ac yr oedd wedi *brifo pen fy nglin* ac mae’n debyg ei fod yn cymryd tabledi i’w lleddfu gan iddo *gael blwch pills o shop Penycaerau*. Roedd yn gloff fis Awst 1897 a Mai 1898 bu ym Mhwllheli efo’r Doctor a chafodd botelaid o *physig*.

Bu farw dau o blant Thomas y crydd ym Medi 1889; mis yn ddiweddarach, mae *Cowpoc yn cael ei rhoi yn Aberdaron*. Tybed ai haint y frech wen oedd wedi taro’r ardal? Nid oes llawer o esboniadau am achosion marwolaethau, ond yn 1892 mae Capten Henry Williams a Hannah Pisgah wedi cael eu taro gan y palsy ac wedi marw ymhen ychydig ddyddiau.

Mae’n nodi moddion i wella anhwylderau fel…
:*Cymhorth i wella yr Influensa Rwsiaidd*

:::*Ammoniated tincture of quinine ½ oz*
:::*Essence of Peppermint ¼ oz*
:::*Bromide of ammonium ½ oz*
:::*Spirit of sweet nitre ½ oz*
*Simple syrup made by boiling 1 lb lump sugar in half peint of water 1oz*
*Ysgydwer y cymysgedd yn achlysurol hyd nes byddo y cyfan wedi toddy  Cymerer llond llwy de mewn dwy lond llwy fwrdd o ddwfr oer bob awr hyd nes cael rhyddhad  Prysurir y gwellhad drwy ysbrinclo ychydig o menthol crystals ar lwy ar shovel boeth a thynu yr ager i mewn gyda’r anadl* (1891).

*:*Cynghor at y Gravel*
:::*½ oz Balsam Cabtinty*
:::*½ oz Tincture Rubarb*
:::*1 oz Spirit Nitre*
*Dwy lond llwy de dair gwaith yn y dydd mewn llond glass gwin o lefrith*.Yn ôl hysbyseb yn ei ddyddiadur, dyma oedd ar gael at anhwylderau yn 1880:-
      
Digwyddai damweiniau a thrychinebau yn weddol gyson yn yr ardal:
:(23 Mawrth 1880) *Danfon buwch dew. Torais ddwy o fy asenau*.
:(26 Mawrth 1880) *Bum yn Llanllyfni efo’r Doctor yn asio fy asenau*.
:(17 Ebrill 1880) *Twm yr Odyn yn syrthio a thori ei wddf yn Porth Ysgo*.
:(2 Mehefin 1880) *Ceffylau Dwyros yn briwio gwas Carreg.*
:(7 Chwefror 1884) *Darfu’r fuwch sathru troed Ellin” (y forwyn); dranoeth “Bu Beti’r Bîg yma yn rhoddi Gelod wrth goes Ellin…”*
:(14 Mawrth 1884) *Syrthiodd carreg o’r simdde ar ben Ellin*;
:(29 Chwefror, 1884), *Clywed fod damwain yn Llanllyfni pump o ddynion wedi ei lladd*.
:(19 Ebrill, 1884) *Clywed fod ceffyl Neigwl Uchaf wedi lladd y gwas.*
: (16 Chwefror. 1885) *Margaret Pisgah wedi marw ar ôl llosgi efo oil lamp*
:(28 Chwefror, 1885) *Griffith Crugeran wedi marw yn y ffôs cae Nany y Garn neithiwr*
:(23 Mawrth, 1885) *Cafodd Griffith mab Moelyberth ei ladd gan y drol trwy i’r ceffylau redeg*
:(16 Mai, 1885) *Darfu y gwydd fy mriwio yn fy asenau wrth aredig ar y tatws yn caer Afon*
:(17 Chwefror 1886) *Clywed fod William y Benallt wedi syrthio o Rigin llong a thorri ei wddf ym Mhorthmadog*.
:(27 Ebrill 1886) *Ceffylau Bodwrdda wedi rhedeg a briwio Evan y gwas*.
:(21 Awst 1886) *Gwaed Thomas y Ship wedi cerdded ar ol rhoddi Gelod*
:(19 Mawrth 1887) *Griffith y Tocia wedi syrthio trwy ffenest y llofft*.
:(13 Mehefin 1887) *Dyn o Llanllyfni yn cael ei ladd yn Rhiw wrth saethu cerrig*.
:(2 Awst 1890) *Richard Felin Drygarn wedi cael ei ladd yn y Felin*.
:(21 Chwefror 1891) *Tri o ddynion wedi eu lladd yn Tai newyddion, Pwllheli*
:(1 Mawrth 1891) *Dafydd Policeman wedi marw ar ôl y ddamwain*.
:(5 Mawrth 1891) *Cynhebrwng Dafydd Davies saer cerrig a gafodd ei frifo yn Pwllheli*.
:(20 Tachwedd 1891) *Ceffyl wedi taro Griffith Meillionydd Bach a thori ei glun.*
:(27 Ebrill 1893) *Moch wedi dychryn ceffyl Hendrebach a throes y drol a brifo y gwas*.
:(3 Mai 1893) *Arthur Y Gilfach wedi brifo syrthio o drol y mul.*
:(22 Mawrth 1893) *Dyn wedi syrthio o long yn Pwllheli*.
:(5 Ebrill 1893) *Cyflawnodd gwraig Wil Jockey hunanladdiad*.
:(12 Ebrill 1893) *Clywed fod John Llainygwallt wedi cael ei ladd yn chwarel Llanllyfni*.
:(14 Ebrill 1893) *Elisa merch Bronyfoel wedi syrthio tros yr allt a marw*.
:(1 Chwefror 1894) *Claudia (merch yr Hendre) dan y frech goch*.
:(16 Chwefror 1894) *Thomas Jones Tocia wedi marw, cerbyd wedi troi arno wrth ddod o Aberdaron.*
:(22 Mai 1894), *Dyn o Gorwen yn cael ei daro gan geffyl diwrnod ffair Pwllheli. Bu farw y noson.*
:(4 Mehefin 1895) *Mary Tyfwg wedi marw yn y Tocia wrth ddod adref o gladdu ei modryb*.
:(9 Gorffennaf 1895) *George Owen Carnarvon Twrna wedi marw wedi cymeryd gwenwyn*.
:(23 Mai 1896) *John mab Robert Jones Butcher wedi lladd ei hun a’r gwella*.
:(3 Gorffennaf 1896) *Caseg Hirwaen wedi rhoddi cic i William*; wythnos yn ddiweddarach aeth William Jones i edrych amdano, a phythefnos drachefn aeth Ellin i edrych amdano, felly mae’n ymddangos fod William Hirwaen wedi ei ddolurio yn ddrwg gan y gaseg*.*
:(19 Awst 1896) *Gwraig shop nant wedi crogi ei hun*.
:(25 Awst 1896) *Dyn a dau geffyl wedi boddi yn agos i Portmadog*.
:(11 Ionawr 1897) *Gwraig Evans schoolmaster Bryncroes wedi crogi ei hun neithiwr*.
:(23 Awst 1897) *Griffith gwr Jane y Benallt wedi boddi wrth bysgota*.
:(11 Rhagfyr 1898) *Robert Pritchard Felin Bodwrdda wedi marw dan y canser*.
:(1 Mawrth 1899) *Griffith y Tocia wedi taflu ei ysgwydd o’i lle*.
:(23 Gorffennaf 1903) *Sion Lonlas wedi syrthio o ben llwyth gwair a marw ar unwaith*.
Mae dosbarthiad misol yr holl ddamweiniau gwahanol hyn yn dangos patrwm diddorol yn adlewyrchu efallai tyndra a diofalwch "hirlwm" y gaeaf hwyr (Ion 1, Chwe 8, Maw 9, Ebr 7, Mai 4, Meh 3, Gorff 3, Awst 5, Medi 0, Hyd 0, Tach 1, Rhag 1).

Cofnododd WJ hefyd helyntion yr anifeiliaid:
:(Mai 30, 1885), *Heffer yn piso gwaed*.
:(Mehefin 17,1885), *Heffer Benwen yn piso gwaed*.
:(Mehefin 18, 1886), *Bu dynewad yr Hendre farw yn y court neithiwr wrth biso gwaed*.
:(Ionawr 26, 1889), *…gast Penybryn yn lladd chwiaden*.
:(Mehefin 15, 1889), *Bu Mr Evans y ffarrier yma” (ond nid oes awgrym i ba berwyl).*
:(Ebrill 10, 1892), *Buwch yr Hendre wedi tori ei choes*.
:(Gorffennaf 16, 1892), *Lladd mul Wil Pengroeslon*.
:(28 Chwefror 1895), *Buwch Geufron Bach wedi taflu ei llestr a marw*.
:(28 Mawrth 1896), *Nol physig i’r ceffylau o shop Penycaerau*.
:(22 Ebrill 1897), *Robert Hughes yma yn treio gwella llaid ar droed y fuwch*.
:(5 Chwefror 1901), *Llosgi pedair o wartheg i James Tynrhos, y beudy ar dân*.
Amrywiol ddamweiniau o ganlyniad i’r tywydd: 
:(4 Rhagfyr 1884), *Corwynt yn taflu car Penybryn dros y clawdd i’r ffordd*.
:(Medi 4, 1886), *Clywais fod mellten wedi lladd aderyn yn Cardigan View, Pwllheli*.
:(18 Tachwedd 1893), *Gwynt mawr o’r Gogledd. Ellis y Postman wedi troi y car a brifo ei ben*.
:(20 Mai 1899), *Terfysg mawr. Lladd buwch yn Penygraig a Ty Mawr Bodferin a llosgi y gwair*.
Nid oes sôn am unrhyw un wedi brifo o ganlyniad i’r ddwy “ddaear grynfa” a ddigwyddodd noswyl y Nadolig, 1894, ac ar Fehefin 19eg, 1903.

Afiechyd:Mae'r flwyddyn 1890 yn sefyll allan yn y dyddiadur am y salwch a brofwyd yn y fro. Gellir ychwanegu at y dystiolaeth trwy log ysgol Deunant.
:6/01/1890: *Wm Meillionydd bach yn sal*
:6/01/1890: *School re-opened after Xmas holidays. Many children suffer from influenza and consequently the attendance of this week is very meagre. Only 12 met on Monday morning* [dros 100 o blant ar y cofrestr].
:7/02/1890: *More than a dozen of the scholars are still suffering.*
:9/02/1890: *Mr John [y gweinidog] yn sal*
:23/02/1890: *Roeddwn [WJ] yn sal*
Cafwyd marwolaethau 13 person ym misoedd Ionawr a Chwefror y flwyddyn honno, sef: Gwraig Tynewydd; F W Ll Edwards, Nanhoron; mab  Bronyfoel; gwraig Efail Bach; Samuel Pwllmelyn; Ann Geyfronbach;  gwraig Wm Thomas; gwraig Efailbach; gwraig John Tirmawr; John Jones, Shop Aberdaron; merch Lleiniau;  Wm Parry, Shop y Rhos; Griffith Ty Tanyfron.

Troseddau:
:(2 Mai 1887), *Policemen yn dal John Tirmawr am ddwyn defaid*.
:(27 Ionawr 1893), *Schoolmaster y Rhos a Dafydd Dafarn wedi bod yn cwffio*.
:(27 Rhagfyr 1893), *Dirwywyd Ellis Cwmci am greulondeb at y ceffyl* (1822: *The Cruel Treatment of Animals Act*: £5 o ddirwy am gamdrin gwartheg a defaid; 1824: ffurfio'r RSPCA. Dim deddfwriaeth wedyn tan 1911).

## Cysylltiadau â’r môr
Roedd y môr yn rhan bwysig o fywyd ardal Aberdaron; ynghyd â’r pysgotwyr, deuai llawer o longau at y lan i ddadlwytho eu nwyddau. Ym mysg y pethau a gludodd William Jones o’r glannau oedd “cant o benwaig” a *heli’r môr o Aberdaron* (mis Mai). (Mae ystyr yr olaf yn ddirgelwch ond dydi'r sylw ddim yn unigryw: *Nol heli mor a gwman[gwymon] Codog* Dyddiaduron Thomas Jones, Cwningar, Niwbwrch, Môn 27 Mehefin 1871) 
  
Cariai *Frics botiau* o Borthgolmon (potiau i ddal ymenyn, efallai, neu potiau cadw crancod a cymychiad ar ol gwagio'r cewyll?), *slates* o Borthor, calch o Borthysgaden, a glo o Abersoch, Aberdaron, Porthor, Porthysgaden a Phorthgolmon.

Wedi noson o eira a diwrnod o law a gwynt mawr, drylliwyd y llong "Luther” ym Mhorth Iago ar 24 Ionawr 1884; yn ôl y *British Shipwreck Index*, roedd yn cario glo o Troon, Yr Alban i St John, Newfoundland. Boddwyd y Capten, Duncan Stewart 43 oed, ei fab William Trail Stewart 15 oed a thri arall ond achubwyd pedwar o’i chriw. Maint y llong oedd 30.55 o hyd, 7.08 o led a 4.59 o ddyfnder. Ar Chwefror 11 *Caed corph bachgen perthynol i’r llong.* Pythefnos wedi’r llong-ddrylliad, ar Chwefror 7fed, dywedodd William *caed yard llong yn Porth Llawen ai mesur 28½ yard*. Mae’n bosib mai yard arm y brig “Luther” ydoedd.
:Chwefror 12, *Gwynt mawr a gwlaw yn y prydnawn Bu farw keeper Cefnamwlch neithiwr, yr oedd yn yr Auction ddoe yn Porth Iago*. Dyma lle ddrylliodd y Luther, tybed beth oeddynt yn ei werthu yno?

:Chwefror 16 *Cawsom casg o porter [mae’r ysgrifen yn aneglur] gan Thomas Williams Penybryn*; yna, Chwefror 23 *Talais ddeg swllt i Thomas Williams Penybryn am y casg porter.*
Yn ôl y sôn, casgenni o gwrw, stowt a wisgi oedd y rhan helaeth o lwyth y llong – tybed ai rhywbeth oddi ar y Luther oedd y gasg o porter? Yn ôl William, *Llong arall wedi sincio allan i Aberdaron*.

:Chwefror 13, “Gwlaw a gwynt mawr. Caed mast llong yn Aberdaron.”

Ddyddiau yn ddiweddarach daeth llong yn ddiogel i Sarn Patrick yn llwythog o wenith a hâd llin. Ar yr ugeinfed o Fai, 1887, *daeth llong i Porthor yn llwythog o glai pibelli o flaen y ddrycin.* Cofnododd William *Gwynt mawr neithiwr* ar y diwrnod hwnnw.

Ym Mehefin 1890 “daeth pysgodyn 12 llath o hyd i’r lan yn Aberdaron”.

Meddai William, ar ddydd Sadwrn, 6ed o Ebrill 1901, “Llong fawr yn Porth Ty Mawr Llangwnadl”. Yn ôl adroddiad swyddogol, y “Stuart” ydoedd. Roedd y clipper wedi hwylio allan o Lerpwl ddydd Gwener y Groglith ar ei siwrne i Seland Newydd.

Y Darlun isod  o “Rhiw.com”

Iron barque Stuart

  Built:    1877 at Alexander Stephen & Sons, Dundee Scotland
  Built for:    J. Hay & Co. Liverpool
  Owner from 1883:    Doward, Richardson & Co. Liverpool
  Port of Registry:    Liverpool
  Official No:    76549
  Code letters:    RCDL
  Tonnage:    912GRT, 855 under deck, 881 net. 
  Dimensions:
  202.5 feet long, 34.2 foot beam and holds 19.1 feet deep; Raised Quarter Deck 33 feet; 
  Forecastle 24 feet 
        
Drylliwyd y Stuart ar y creigiau ger Porth Ty Mawr, Llangwnnadl; ymhen ychydig ddyddiau cododd y gwynt a chwythwyd ei mast i lawr yn erbyn ochr y llong a’i dyllu. Golchwyd y nwyddau i’r lan ac yno bu trigolion yr ardal yn eu casglu – llestri, canhwyllau, matsus, pianos, gorchuddion llawr ond yn bennaf, wisgi, yr hyn a gafwyd ei flasu fesul poteli a chasgenni ganddynt. Rhoddwyd enw newydd ac addas i’r porth – “Porth Wisgi”.

Y Stuart
“Aeth llong i’r lan yn glan môr Nevin” yn ystod gwynt mawr ar 22ain o Ragfyr 1894, ddeuddydd cyn y tir gryniad. Nid oes sôn yn y *British Shipwreck Index* am long-ddrylliad ar y dyddiad yma, felly gallwn ganiatau mai dod i’r lan i ddadlwytho neu i gysgodi a wnaeth y llong.
:21 Ionawr 1887, *Caed yaught heb ddim pobl yn agos i Porthtynllaen*
:31 Mai 1887, *Ffair auction ar long yn Porthor*.
:1 Mehefin 1887, *Steamer yn myned o Aberdaron i Aberystwyth*
:25 Mehefin 1887, *Steamer yn myned o Aberdaron i Gaergybi*
:17 Ionawr 1891, *Capten Jones Bodwrdda wedi colli ei long*
Dadlwytho glo ar draeth Abersoch (Llun o “Bwletin Gwasanaeth Archifau Gwynedd”)[delwedd]

**Cysylltiadau ag Ynys Enlli**
Gydag Aberdaron y pentref agosaf fel yr hed y frân i Ynys Enlli, mae'n deg gofyn peth oedd perthynas WJ a'r ynys.
:29 Mawrth 1887: *Cael dau hobed o haidd o Enlli a gyru chwech sachaid o had gwair i Enlli*
:24 Mai 1888: *Cael y sachau o Enlli*
:6 Gorffennaf 1891: *Bu Moris Nant Enlli yma yn prynu moch bach pedwar*
:20 Gorffennaf 1892: *Pedwar o foch bach yn myned i Enlli*
:16 Ebrill 1895: ''Nol saith Bag o lwch o'r Pentre a dau Hobed o haidd o Enlli Talais*
:2 Gorffennaf 1895: *Gwerthu yr Hwch i G. Roberts am 2¼ y pwys  Gwerthu 6 o foch bach i G. Ty pella Enlli am 12/6 yr un Talodd am danynt''

## Gwaith pob dydd
### Moelfre a'r cyffinau
#### Yr Eiddo
bawd|Moelfre 2012 gyda Mynydd yr Ystum yn y cefndir
Tenantiaid ydoedd y teulu ym Moelfre a byddent yn talu rhent am y fferm i W Charles Wynne-Griffith ym Mhwllheli bob mis Ionawr a Gorffennaf. Ym mis Mehefin 1889 dechreuodd “ail-wneud” Moelfre – symudodd y dodrefn i’r ysgubor ac yno bu yn cysgu hyd 28 Hydref, pan fudodd yn ôl i’r tŷ. Medi 19, “bu’r seiri yn rhoddi ais at y plastrio…”

Dyma rai o'r gweithgareddau fu'n rhan o'r gwaith hwn:

:“Cario at y Building”, yn dechreu Mehefin 18, 1889; Mehefin 18, Llwyth o gerrig o Aberdaron; Mehefin 19, 2 lwyth o gerrig o Aberdaron; Mehefin 24, 2 lwyth o galch o Porthysgaden; Mehefin 25, 2 lwyth o ro o Aberdaron; Mehefin 26, 4 llwyth o gerrig o’r Gilfach; Gorphenaf 3, llwyth o ro o Aberdaron; Gorphenaf 4, 6 llwyth o gerrig o’r Gilfach; Gorphenaf 8, 2 lwyth o goed o’r Sarn; Gorphenaf 17, llwyth o ro a cherig o Aberdaron; Gorphenaf 19, 11 llwyth o slates a teils o Porthor; Gorphenaf +    llwyth o gerrig o Aberdaron; Gorphenaf 25, llwyth o Pwllheli; Awst 1, llwyth o ro o Aberdaron; Awst 2, 2 llwyth o bricks o Porthgolmon; Awst 3  llwyth o ro o Aberdaron; Awst, llwyth o ro o Aberdaron a llwyth o gerrig o’r Gilfach; Awst 7, llwyth o ro o Aberdaron; Awst 8, llwyth o ro o Aberdaron; Awst 10, llwyth at y building o Pwllheli; Medi 21, llwyth o ro o Aberdaron; Medi 23, llwyth o ro o Aberdaron; Medi 24    llwyth o ro a bricks o Aberdaron; Medi 27, llwyth o galch o Aberdaron; Medi 28, dau lwyth o galch o Aberdaron; Medi 30, llwyth o ro o Aberdaron; Hydref 1, Dau lwyth o ro o Aberdaron; Hydref 2, Dau lwyth o ro o Aberdaron; Hydref 4, Dau lwyth o ro o Aberdaron; Hydref 5, Dau lwyth o ro o Aberdaron; Hydref 8, Dau lwyth o ro o Aberdaron; Hydref 9, llwyth o ro o Aberdaron; Hydref 11, Nol tri grat o Pwllheli.

Fis Awst 1894 prynodd WJ Llain Tynrhos am £25.0.0 ac wedyn mae llawer o sôn am adeiladwaith yno – prynu brics, llechi a theils; coed at y gegin, ac yng Ngorffennaf 1895, *Talu i Lewis saer cerrig 16/- gweddill am adeiladu cegin yn Tynrhos, y cwbl yn £4-16-0.* Yn y Fachwen bu’n ail adeiladu cegin, lefelu llaesodau a phalmantu y beudy yn ystod 1900. Derbyniai arian rhent am Tyn Rhos, Cae Engan, Fachwen, ac am “dŷ yn y Parc”. Yn ôl map y Degwm, 1844, roedd y Parc yn gae 25 acer wedi ei leoli wrth Gapel Bethesda, Rhoshirwaen – tua milltir o Foelfre.

Ym mysg y rhestrau neges mae:
:*Edau sachau   modrwyau moch   gwialen ffyst   wig lamps   Obaduldo   Laudanum   pot tar   crysbas   Pills Lemon   candy currants  raisins  Cauad sospan  cryman  het  embrocation  Coler ceffyl calan* [enw'r ceffyl?] *split peas  rhaw  Troed pigfforch  pigfforch  pen cribin  Emes fruit salt  Modrwya moch  gwadan gwydd  Oil  gear Lantern  Rhaff rwyon* [aerwyon?]  *Mwrthwl warehouse  Boilar  Cyllell wair  Hoelion carwdan  Hoelion scriws  Fforch deilo  Rhaw garthu  Sment  lamp  Wire tapiau  Bol llo bach  llif fain  Gwydr  Nodwydd fawr Trapia tyrchod  Blwch eli  Blwch pills  Troed caip*[caib?]  Quilt gwely  Dolenau hangings  Gwn  Black varnice  Penffrwyn  Embrocation  Seidlits  Powders  Strap monkey  Nodwydd saddler  Lastic 4 yards gwyn  Talu am y strodur

Prynodd “Gun a glofs” (gwn a menyg?) ym Mhwllheli fis Mehefin 1890, saethodd lygoden fawr ar Orffennaf 7fed*

Ar glawr y Dyddiaduron mae llawer o nodiadau diddorol wedi eu hysgrifennu (yn eu trefn):
1886
:*Owen Williams, Saddler, 5 Castle Square, Carnarvon*
:*Bill i Wm Evans y Gof y flwyddyn 1887*
:*Ionawr 3 Gwneyd 6 modrwya moch*
:*Chwer 2 Cael swch newydd ar y gwydd*
:*Chwef 10 Modrwya moch 6*
:[Chwefror] *23 Pedair pedol i Queen*
:[Chwefror] *28 Rhoddi dur ar y Cwlltwr*
:*Mawrth 2 Sharpio tair ebell* [ebill?]
:[Mawrth] *5 Cael heiyrn llidiart*
:[Mawrth] *8 Gwneyd stwffwl meinsiar*

#### Y Cartref
Celfi:(18 Ionawr 1887) aeth Ellin i brynu “dicin gwely” i siop Penycaerau. 13 Mawrth 1890; *Prynais Cheffoneer [Chiffonier] yn auction Tynllan. Talais 3 punt a swllt a chwecheiniog am dani*; 7 Ebrill 1890, *Cael treser newydd gan Richard Tanyffynnon*; 23 Ebrill 1890, *Bu Ellin yn Pwllheli yn prynu plates ar y dreser*; 2 Mai 1890, *Prynais ddau wely yn Pwllheli*; 18 Mehefin, prynodd quilt gwely a charped llofft. Wythnos yn ddiweddarach daeth ei chwaer, Catherine a’i gwr i Foelfre i aros ac ar 27 Mehefin bu yn ffair Sarn yn nol matiau; 25 Awst 1893, *Bu Low bach yn glanhau y cloc*; 15 Mawrth 1895, prynodd gloc gan Dafydd Griffith a daeth James Thomas yno i’w glanhau ymhen pum niwrnod; daeth drachefn i’w lanhau ar Fawrth 30, 1896 ac ar Chwefror 1af 1898; 11 Medi 1893, Prynodd “grate boiler” am 5/- a daeth John Parry yno i’w gosod am 4/-; Awst 1896, cafodd garped (a staes) newydd a thalodd £1-3-9 i Miss Hughes Carnarvon amdanynt.

### Y Fro
"Bro" William Jones oedd Rhoshirwaun ar gyrion Aberdaron. Mae sôn am Roshirwaen yn llyfr Gwallter Mechain (Walter Davies, yn rhinwedd ei swydd fel arolygydd amaethyddol), (Tud 270), disgrifiad sydd yn gosod seiliau y drefn oedd yn waddol i WJ yn hwyrach yn y ganrif:

*In Caernarvonshire, Acts of Enclosure have of late been numerous. About the year 1803, an Act was obtained to enclose Rhos Hirwen, a waste of improvable soil, in Lleyn, consisting of about 3000 acres. It is inhabited by scores of cottagers, who have made encroachments thereon, and consider themselves as tenants in fee; so much so, that the opposition shewn by them has hitherto frustrated the execution of the Act. Upon this subject, a correspondent writes in the following terms.
*I confess I am no advocate for the enclosure of Rhos Hirwen. Its poor inhabitants support themselves by the fisheries on the coast, without being burdensome to the parishes; and are ready hands for the farmers in the labouoring seasons. If these are ejected out of their residencies, which I find will be attempted, where will they move to? – To the trading towns, navy, army, and particularly to America. The old and infirm must remain, and live upon the scanty allowance of the parishes. By thus enclosing, the landed proprietors will enlarge their bounds; but it will not conduce to add a handful of corn to the stock of provisions. There are here in Lleyn, in other parts of this county, and in Anglesey, many thousands of acres, not less I believe than two-thirds of the whole, lying in an uncultivated waste state. Were the proprietors to compel, or rather to encourage, their tenants to cultivate these already enclosed wastes, I am confident the produce would be much more than double what it is at present, both in corn and cattle, without any further enclosure of wastes.*
Anturiodd nifer o drigolion yr ardal i’r America; yn eu mysg oedd:

Ionawr 19,1884 Catherine, merch Brynbadell; Hydref 4, 1884, merch Ty Topyn; 26 Chwefror 1886, William ac Evan a Margaret Llynygelod; 12 Tachwedd 1886, *Clywed fod Thomas y Brychdir wedi marw ymhen naw diwrnod ar ol cychwyn o Liverpool a’i gladdu yn y môr; Ebrill 8, 1886, Dafydd y Fachwen; (bythefnos ynghynt roedd William wedi ysgrifennu llythyr i  Dafydd i’w anfon i Liverpool – hyn i drefnu’r daith, efallai? Derbyniodd William lythyr o’r America gan Janet y Fachwen Mehefin 7, 1889); Rhagfyr 9, 1887, *Robert Davies Shop Sarn wedi diangc i ffwrdd i America*; Mawrth 1, 1889), Roland a Mary, Llynygelod; Ionawr 1, 1890, *Rolant Llynygelod wedi syrthio a thori ei wddf yn America*; Ionawr 2, 1890, *Rolant wedi marw*; Mawrth 21, 1889, Thomas, mab Pencaera a Hugh, mab Ty’r Efail; Mawrth 14, 1890, *Daeth Jane y Fachwen adre o’r America*; Ebrill 12, 1890, *John brawd Thomas Penybryn wedi dyfod o’r America*.

***Ffair Pwllheli**
Mae William yn sôn bod ffair ym Mhwllheli yn gyson.
:22 Mai 1886: *Ffair yn Pwllheli. Pris bychan ar yr Anifeiliaid. Ni bum yno*.
:11 Tachwedd,1886: *Ffair yn Pwllheli i gyflogi*

***Ocsiwn**
Mynychai William arwerthiant yn weddol gyson; bu ddeuddydd yn olynnol yn ystod Hydref 1890, *Auction yn Aberdaron ar anifeiliaid gwartheg ceffylau a defaid*; *Bum yn Rhwngddwyborth yn yr auction ar y stock*.
     
***Gwyl yr Ariandai, Hamddena a Regatta Aberdaron**

Cynhaliwyd regatta yn Aberdaron ar ddydd gwyl y banc fis Mai neu Fehefin yn flynyddol ac ar Fai 30, 1898 cafodd y ceffyl yr ail wobr yn y sioe; ar Fai 29, 1899 roedd “Cattle and horn show a regata yn Aberdaron”.

Byddai ffair gyflogi yn Sarn a Phwllheli tua chanol Ebrill neu Dachwedd a chai’r gweision a’r morynion ddeuddydd neu dri o wyliau “pentymor” yr adeg honno. Aeth Ellin (morwyn Moelfre) ac Ellin morwyn Hendre “i rodio i Sir Fôn” am dridiau yn ystod Mai 1887. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach aeth y ddwy “i rodio at Garnarvon”.

Ar ŵyl y banc fis Awst 1890 cynhaliwyd “athletic sports” ym Mhwllheli; ychydig ddyddiau wedyn bu plant ysgol “Nevin” yn Aberdaron” – tybed ai achlysur addysgiadol ynteu hamddenol ydoedd?

#### Defodau ac Arferion
Ni fyddai WJ yn talu sylw i ddydd y Nadolig – diwrnod arall o waith ydoedd yn ôl pob tebyg. Yr unig nodwedd arbennig oedd yn arwain at yr Ŵyl oedd lladd y gwyddau a’u dosbarthu i’w ffrindiau a theulu; nid oes sôn am bwysau na phris yr adar, felly gallwn feddwl mai anrheg oeddynt. Cafodd Captain Williams, Cardigan View, Pwllheli ŵydd ganddo 14 Ionawr 1888 ac ar 31 Rhagfyr 1895. Anfonodd wyddau i’w chwaer yn Llwynhendy ar 22 Rhagfyr 1902. Cadwai William cyfrif manwl o bwysau a phris wrth werthu moch, defaid a gwartheg.

Yr unig arwyddocâd at y Pasg oedd yr arferiad o ddechrau plannu tatws yn yr ardd o gwmpas dydd Gwener y Groglith 
:14 Chwefror 1880: *Bu Ellis Ty Hen yn llosgi dyn gwellt*.
:13 Chwefror 1886: *Bu Griffith y porthmon moch yma… Hen ŵyl Fair*, neu hen Ŵyl y Goleuni.
:13 Chwefror 1867: *Hen ŵyl Fair''.

:::Meddai Twm Elias: Dyma'r unig gyfeiriad at y math yma o beth i mi ei weld. Ai adlais sy' yma o hen Wyl y Goleuni (Chwefror 13) pryd y cynheuid coelcerth a llosgi'r celyn oedd wedi gwarchod y teulu a'r anifeiliaid dros gyfnod y dydd byrraf. Lludw'r celyn wedyn yn cael ei wasgaru ymysg y cnydau oedd yn cael eu hau yn y cyfnod hwn. Yn wreiddiol, roedd hau yr had i fol y fam ddaear yn esgus am hanci-panci! Cristioneiddiwyd hen Wyl y Goleuni baganaidd drwy benodi'r santesau Ffolant a Dwynwen fel santesau cariad (gwyryfon ymgysegrodd i gariad eneidiol yn hytrach na chariad corfforol sylwer!). Y Forwyn Fair (wyryf) yn lle'r fam ddaear, canhwyllau'r offeren (Gwyl y Canhwyllau, Chwefror 2il) yn lle'r goelcerth, ac wrth gwrs Dydd Mercher y Lludw (gwyl symudol 40 niwrnod cyn y Pasg), sy'n digwydd o gwmpas y cyfnod hwn. A oes rhywun arall wedi dwad ar draws rhywbeth tebyg?.

#### Prynu, gwerthu a ffeirio
Roedd amryw o siopau yn ardal Aberdaron.

Arferai William brynu glo fesul llwythi o 15 cant gan Thomas Williams yn Aberdaron. Hydref 17, 1893 cafodd dri-chwarter cant o frics am 6/9 o shop McNeil yn Aberdaron ond ar Ebrill 5, 1894 aeth “Shop McNeil ar dan”. Gwelwn fod y busnes wedi parhau i redeg oherwydd ar Awst 25, 1894 cafodd  “slates, bricks a crib tiles” oddi yno, ac ar Hydref 4, 1902 prynodd 15 cant o lo oddi yno am £1-2-6. Bu yn nôl cinders o’r Felin (17/12/95), cwlm o Felin Bodwrdda, a chalch o Porthysgaden. Fis Rhagfyr 1891 prynodd “stove oil am 17/6” mewn siop ym Mhwllheli.

Gwerthai ymenyn fesul poteidiau yn pwyso tua 56 pwys (ar gyfartaledd) i Lowry Jones, siop Caerhos (mae cofnodion o hyn rhwng Tachwedd 1888 a Thachwedd 1903) a phrynai “Indian Meal”, “third”, “bran” a “blawd llwyd” fesul sachaid oddi yno. Prynai Indian Meal yn y Brychdir hefyd.
Gan Griffith Griffiths, Glanrhyd prynai Indian corn, blawd, blawd double a halen. ‘Physig’ o siop Bryngloch; “oil lamp, tea, siwgr a triagl” yn Brychdir “gwin, gin a cwrw” yn y pentre; *linseed oil* fesul galwyn a *sweet oil* yn Penybryn (6 Ebrill 1889), hefyd, *linseed oil* yn Penycaerau.
:3 Gorffennaf, 1886: *Bum yn Pwllheli yn talu y rhent, Cael dau swllt y bunt o rodd*.
:28 Medi, 1886: *Prynais heffer yn Bogelus bach am £4-5-0. Cefais swllt o rodd*.
:Mehefin 1898: *Gwerthu buwch am £13; llo am £3 cael swllt o rodd”; gwerthodd ddau ddynewaid i Robert Jones. Talodd £22 a rhoddodd 7/6 o rodd.*
:Hydref 4, 1898: *…Cael llo o Sychnant. Talais £8-0-0 cael swllt o rodd.*
:Mawrth 3, 1896: *Gwerthais 5 o foch i Griffith Roberts am 2¾d y pwys a swllt yn y blaen*.
:Mai 4, 1896: *Talais £2-7-0 am flawd yn Glanrhyd, cael swllt o discount*.

**Ffeirio*
Mae ychydig o gofnodion am “ffeirio oen” gyda gwahanol ffermwyr,
:Gorffennaf 12, 1884: *Ffeirio oen myharen efo Griffith Meillionydd Bach.*
:Mehefin 19, 1886: *Bu Evan Evans yma yn ffeirio oen*
:Awst 12, 1887: *Bum yn Bodwrdda Ffeirio oen myharen.*
:Medi 20,1899: *Robert Rhydymeri yma yn ffeirio oen myharen.*
Hefyd, byddent yn ffeirio wyau, tatws ffa a dofednod.
:Mai 5, 1886: *Bu John yr Hendre a’r wraig yma yn ffeirio wyau.*
:Ebrill 19, 1888: *John Llidiardau yma yn ffeirio wyau whiad.*
:Ebrill 5, 1889: *Robert Bogelus Bach yma yn ffeirio tatws*.
:Mai 14, 1890: *Bu Lisa Bogelus Bach yma yn ffeirio wyau.*
:12 Ebrill, 1901: *Cael sachaid Indian Meal gan Robert Ellis yn lle ffa.*
:7 Rhagfyr 1901: *Feirio [sic] turkey am geiliogwydd*.

#### Dillad
Prynai ddefnydd i wneud dillad yn Pencaerau ac yn y ‘factory’ wlan. Yn shop Aberdaron cai ddefnyddiau a ‘trimins waistcoat’. Bu Catherine Jones ym Moelfra yn gwnïo a phwytho deirgwaith yn ystod Ionawr 1880, ac ar Ionawr 14, aeth y ddau i’r pentre i brynu crysau. Talodd 2/- i Catherine Bryn Caled am wneud trowsus iddo (29 Rhagfyr 1903), tybed ai hi fu yno yn gwnïo yn 1880?
:Mawrth 12, 1889: *Cael coat a dwy waistcoat. Talais ddeg a chwech am ei gwneyd i’r Tailor*.
:Ionawr 31, 1890: *Ellin yn prynu engine bwytho. Talu Talu am dani.*
Cafodd wlanen crysau o Llwynhendy fis Tachwedd 1900, oddi wrth ei chwaer, Catherine mae’n debyg.
:22 Medi 1896: *Talu 11/0 i Wm Bryncaled am wneyd jacket a dwy waistcoat*, felly ni fu Ellin yn defnyddio’r “engine bwytho” i wnio dillad i William Jones.
:23 Ionawr 1887: *Catherine (y forwyn) wedi cael staus newydd a het*.
:23 Chwefror 1887: *Cael deunydd trosau o’r Pandy*.
:3 Mai 1887: *Bum yn y pentref yn cael defnydd jacket Russel cord*.
:27 Rhagfyr 1897: *Cael y wlanen o’r south*.
:25 Mai 1898: *Bum yn Pwllheli. Prynu coller a cap Talais £1-17-6 am danynt a monkey*.

***Offer**

Rhai o’r celfi a ddefnyddiwyd ar y fferm
:7/6/1884: *Thomas Penybryn y bryn yn dyfod a crwc*
:25/6/84: *Thomas Penybryn yn gosod pladur a chael stric newydd*
:9/5/188: *Gosod strocan i’r drol*
:27/11/1886: *Gogrwyn had gwair*
:18/6/1887: *Rhoddi Coal Tar hyd y Gwaith malu*.
:22/1/1894: *Cael chwysigen gan J Hughes Tynrhos*.
:17/1/1897: *prynais gyllell wair a cefndras* (cefndres – *backchain*)
:5/11/98: *Danfon ffagodau i’r Fachwen i gau yr adwyon*
:24/11/1898: *Daeth R Jones y float a dau lorp car trol yma o Pwllheli. Talais 1/6??*
Prynodd wn ddechrau mis Mai 1890 ac ar Orffennaf 7fed, saethodd lygoden fawr. Prynodd wn arall yn shop Hebron ar Orffennaf 10fed, 1897.
Eitemau eraill y soniodd amdanynt o bryd i'w gilydd oedd meinsiar (i falu mangolds), corddwr, buddai (*fudda*, corddwr), cwlltwr, swch a gwadan i'r gwŷdd, melin eithin, dyrnwr

Soniodd unwaith ar 22 Mehefin 1888 am "ebill" yn dod *i dreio am lo [Glo] yn y Rhos*.

## Y Tywydd
Nid oedd William yn rhoddi sylw i’r tywydd yn ddyddiol, ond cawn syniad gweddol amdano ar y cyfan. Wrth gyflwyno cofnodion WT fe'u cymherir â chofnodion eraill sydd ar gael.

Creuwyd y tabl uchod gan Dr Herschell yn 1834 i’r ‘Old Farmer’s Almanac’ yn y Boston Courier; mae’n debyg bod rhaid ystyried y gwahaniaeth amser rhwng America a Phrydain cyn penderfynu ar rhagolygon y tywydd.

### Tywydd "eithafol"
**Llifogydd Awst 1880**
7 Awst 1880: *Llifogydd mawr yn dod i’r weirglodd*.

**Dolgellau 6 Awst** 1880: *...Was nearly driven mad by midges. Evening fine and clear.*  
**Faenol Isaf, Tywyn** 7 Awst 1880: *diwrnod gwlawog iawn y gwlaw trymmau a welson braidd yn aml*  
**Dolgellau 7 Awst** 1880: *I lingered about up to the Meeting of the Waters in the hopes that it* [lefel yr afon] *would fall, but it did so very slowly, and was a white milky mud colour. The wind, after a sharp thunderstorm, veered round to the NE and it continued showery and turned much colder I never saw the Mawddach so high before; the water was splashing over Bryncemlyn Bridge. The Wnion rose a great height and a great many fields were under water.*): *Corwynt yn taflu car Penybryn dros y clawdd i’r ffordd*.
Dim tystiolaeth arall o'r corwynt yma am gyfnod byr o ddau ddiwrnod.

**Terfysg Medi 1886** 
4 Medi 1886: *Clywais fod mellten wedi lladd aderyn yn Cardigan View, Pwllheli*

**Goginan, Aberystwyth** 4 Medi 1886: *Great Thunder* 
**Penygroes, Arfon** 4 Medi 1886: ''...mi ddaeth yn law Tua un o'r gloch, ac erbyn hanner awr wedi wyth mae hi yn law a Tharanau a Mellt mawr a goleu ofnadwy iawn, Mae y menyn yn Sobor o feddal, mae o fel saim cig moch lats[sic.]
**Llanystumdwy**, Eifionnydd 4 Medi 1886: [teithio o "Port" i Blaenau ]... *To Calfaria {sic} Baptist] Chapel meetg in evening..... Terrible thunderstorm burst over the country whilst in [Calfaria {sic} Baptist] Chapel – most vivid flashes*
**Goginan, Aberystwyth** 5 Medi 1886: *Great Thunderstorm passed over here in the afternoon*

**Eira Mawr Mawrth 1886**
1 Mawrth 1886: *Eira mawr yn llywchfeydd mawr. Cario dwfr i mewn i’r gwartheg*. Parhaodd ddau ddiwrnod; cofnododd *Eira mawr Daeth dau oen bach* ar yr ail.

Roedd 28 Chwefror i 2 Mawrth yn cyfnod byr o eira trwm yn rhagflaenu gwanwyn oer a gwlyb

**Daeargryn Nadolig 1894**
24 Rhagfyr 1894: *daeargryn noswyl y Nadolig*
Clywyd y ddaeargryn hon hefyd yn Llanfrothen: *Daeargryn 11-30 y boreu 24 Rhag 1894*. Ni chanfuwyd unrhyw gyfeiriad arall at y ddaeargryn hon hyd yma, ac nid oes son amdani yn Davison (1924)

**Storm Fawr 6 Hydref 1896**
8 Hydref 8fed, 1896: *Gwynt mawr y môr yn difrod trwy bentref Aberdaron*.
Hwn oedd y storm a ddifrododd y tai uwchben y traeth yng Nghricieth: *CRICCIETH. THE RECENT STORM — The recent storm [ar y 6 Hydref oedd y storm hwn ond ni chyfeirir yma at y dyddiad yn yr adroddiad] caused considerable damage to proprty near the sea shore. From the Black Rock right away to Afonwen the shore still bears evidence of the destruction caused. The esplanade seems to have suffered the greatest damage. There the sea came over and flooded the basements of the houses. A Mrs Roberts who was bed-ridden was occupying a basement room of the houses at the time and was only rescued with considerable difficulty and danger. The coping and rails on the top of the sea wall were taken off and rolled right across the promenade, some of the blocks of concrete weighing quite a ton or two in weight. The wall itself, however, does not appear to have suffered any damage. Mr Owen Griffith, who occupied a small cottage at Abermarchnad, was left houseless, both house and furniture being carried away by the sea. The cottage gardens at Merllyn now appear as a part of the shore, being covered with stones and sea-weed, and the out buildings were also thrown down. The fencing along the railway from Caerdynni to the Black Rock was broken down by the [storm?]. On the east side of the Castle the sea came up to the boat sheds and did much damage. The boats and canoes were hurriedly taken up to the top of the oliffs for safety but the sheds were damage and a photography studio belonging to Mr J. W. Jones was carried away. One or two helpers had very narrow escapes in attempting to save the boats from being carried out to sea. The waves did some damage to the sea wall here also and the sea came over the roadway near Lower House and damaged the [ ] at Abereistedd. Acres of land were under water near Ynysgain fawr and Aberkin, and a railway bridge near the Dwyfor River was damaged.*

20 Mai Gorffennaf 1899: *Terfysg mawr. Lladd buwch yn Penygraig a Ty Mawr Bodferin a llosgi y gwair*.

19 Mehefin 1903: *dear gryn am 12 munud wedi 10 y boreu.* Roedd William yn eithaf cywir am amser y ddaeargryn. Dyma drafodaeth am y grynfa hon o safbwynt William Jones a chanfyddiad pobl ei gyfnod:

**Cysoni’r clociau**Duncan Brown''Mae'n debyg y bu William Jones yn eistedd o dan y cloc mawr wrth fwrdd gegin fferm Y Moelfre, Aberdaron am ddeuddeg munud wedi deg ar y 19ain Mehefin, 1903 pan glywodd y "ddaeargrynfa" gan mai dyna a ddywed ei ddyddiadur. Roedd WJ yn ffermwr, yn ofalus o'i bethau, yn biler ei gymdeithas ac yn hen lanc ceidwadol ei ffordd. Yn 1895, wyth mlynedd ynghynt, prynodd gloc ail law gan Dafydd Griffith a daeth un James Thomas heibio bum niwrnod wedyn i’w lanhau. Glanhaodd James y cloc flwyddyn wedyn hefyd ac yn 1898 daeth “James y saer”(yr un James tybed?) i’w drwsio. Daeth James yn ôl yn 1901 i’w lanhau unwaith eto. Roedd cloc William Jones felly yn y cyflwr gorau posibl, er nad yw’n glir o’i ddyddiaduron p’un ai peirianwaith y cloc ynteu ei gloriau oedd pwrpas sylw’r saer.Yn y North Wales Chronicle yr wythnos honno cofnodwyd cryndod "about 10 o'clock". Yn ôl y papur clywyd y sioc dros ardal eang, o Feirionnydd trwy Gaernarfon i Fangor, a hyd yn oed mor bell i ffwrdd ag Ynys Manaw. Yng Nghaernarfon ymdebygodd y cryndod i ffrwydriad fawr, neu grwmian tren (ydyn nhw’n synau tebyg deudwch?), ac fe ysgwydodd y tai at eu seiliau gan ratlo'r ffenestri. Parhaodd y grynfa am ddeg eiliad meddai’r papur. Yn y Gadeirlan ym Mangor tynnwyd y gwasanaeth i ben cymaint oedd braw y gynulleidfa (er mai dydd Gwener oedd y diwrnod hwnnw a dim byd wedi ei nodi ar y calendr Eglwysig i deilyngu addoliad!). Ym Mhwllheli credai'r trigolion bod saethu mwy na'r cyffredin yn cymryd lle yn chwarel Carreg yr Imbill, ac yn chwarel Moel y Gest dechreuodd y gweithwyr ymadael â'r safle yn eu dychryn. Cymylodd yr wybren yn dywyll cyn y grynfa – meddai’r papur… Bedyddwyd y ddaeargryn hon yn " The Caernarvonshire Earthquake" gan y Gymdeithas Ddaearegol Brydeinig. Meddai'r gymdeithas ddysgedig hon "It [y cryndod] occurred at 10h. 04m. and had a magnitude of 4.9ML.Digwyddodd y cryndod yn swyddogol am bedwar munud wedi deg y bore felly. Yn ôl WJ digwyddodd am ddeuddeg munud ar ôl deg? Sylwn nad "10 o'r gloch", na "chwarter wedi deg" a gofnodwyd yn y naill achos na’r llall - dim hyd yn oed y ffigwr taclus crwn rhwng cyffredinoliaeth a chysactrwydd "10 munud wedi deg". Na, mae'r ddwy adroddiad yn mesur i'r funud, ag wyth munud o wahaniaeth rhyngddynt. Pwy oedd yn iawn - yr hen ffermwr duwiol dibynadwy a brofodd y cryndod yn bersonol, ynteu gwybodusion y gymdeithas ddysgedig yn eu tŵr ifori bell a dynnodd mae’n siwr ar dystiolaeth rhwydwaith o gofnodwyr gwyddonol lleol, os nad peiriannau. Beth allai gyfri am y gwahaniaeth? Oedd y grynfa yn teithio fel ton o Feirion i Fanaw, a’r naill dyst wedi ei "ddal" cyn iddo gyrraedd lleoliad y llall. Digon o waith. A gymerodd WJ wyth munud i ddod ato'i hun ar ôl y braw cyntaf? Ynteu a oedd cloc mawr William Jones, er gwaethaf yr holl ofal, 8 munud yn fuan.Sut oedd pobl yn gwirio eu clociau ym 1903 a chynt heb na radio na ffôn? Bu Marconi wrthi'n datblygu dulliau o drosglwyddo negeseuon o Gefn Du, Waunfawr ers blwyddyn cyntaf y ganrif ond technoleg yn ei fabandod oedd hwn ar y pryd. Roedd Almanaciau yn hynod gyffredin a phoblogaidd yn y cyfnod ac yn cynnwys gwybodaeth crefyddol, chwedlonnol a ffuglennol yn ogystal â gwybodaeth ffeithiol am amseroedd gwawr a machlud, y penllanw a’r trai, wedi eu clandro gan wybodusion eraill yn eu tyrrau hwythau. Oni fuasai'n bosibl sincroneiddio clociau i'r funud ar sail amseroedd machlud yr Almanaciau?Mae’r problemau ynghlwm wrth gysoni amser yn britho hanes, rhwng yr ymrafael rhwng y calendrau Jiwliaidd a Gregoraidd ar y naill law i ymdrechion Albert Einstein i ddatblygu ei Ddamcaniaeth Perthnasedd (Theory of Relativity) ar y llaw arall, trwy gysoni ei “gloc” rhwng dau le i gysactrwydd o fili-eiliadau. Efallai bod William Jones yn ei ffordd, fel Einstein, yn hen law ar fyfyrio yn y capel ddydd Sul ar ei berthynas yntau â’r bydysawd a’i dduwdod. Ond heb iddo feistroli’r gamp o gysoni amser ei gloc gyda chloc y fferm drws nesa – heb sôn am Greenwich bell – mae union amseriad y ddaeargrynfa y bore Gwener hwnnw yn 1903 yn ddirgelwch o hyd.*

Dyma rai cymhariaethau tywydd rhwng dyddiaduron William Jones a llyfr Log Ysgol Deunant (gweler yn y mannau priodol am gymariaethau tebyg eraill):

*Eira Chwefror 1900
:09/02/1900: *Eira*
:09/02/1900: *Snow storm this afternoon.*
:12/02/1900: *Eira mawr*
:16/02/1900: *The blizzard and snow storm mentioned last week continued to rage on Saturday and Sunday but although it had abated by Monday the attendance was not nearly what it ought to be even after allowing for the weather and illness*

Hwn yn storm eira cofiadwy yn feterolegol yn ôl Kington 2010 ); 
:*crwc* (llestr megis twb, celwrn, piser i ddal hylif o unrhyw fath; 
:*ffagodau* (ffagod = bwndel neu fwrn o goed); 
:*gelen, gelod* anifail a ddefnyddid i dynnu gwaed; 
:*(g)ardd* (ystyr amaethyddol...)
:*gwialen ffyst'' (un o freichiau'r ffyst?, o bosibl yr un sydd yn 'hedfan'?) 
:*gwlan cochddu* (ynghyd â *Tri oen gan y ddafad lwyd*, ac *Hesbin ddu wedi dyfod ag oen du.* Ydy hyn yn awgrymu bridiau gwahanol?); 
:*gogrwyn* (gogrwn = rhidyllu, hidlo, puro); 
:*gwadan gwydd* (darn gwastad gwaelod aradr 
:*llif fain* (math anhhysbys o lif) 
:*Magnabonus - tatws ffeirad* (gweler blwch gwybodaeth Cnydau/Tatws);  
:*nithio* (gwahanu'r us o'r grawn, gwyntyllu, gogrynu; *Emes fruit salt*; Rhaff rwyon* [aerwyon?]; *Mwrthwl warehouse*; *adgyfarfod wedi taro y ceffyl neithiwr*; *troed caip*[caib?]; *deunydd trosau*;

**Gweithgareddau**

:*aredig ar y tatws* (aredig *at' datws arferai ddweud. Ystyr?
:*Gwaed Thomas y Ship wedi cerdded ar ol rhoddi Gelod*
:*heli’r môr o Aberdaron* (mis Mai). (Mae'r ystyr yn ddirgelwch ond nid yn unigryw: *Nol heli mor a gwman[gwymon] Codog* Dyddiaduron Thomas Jones, Cwningar, Niwbwrch, Môn 27 Mehefin 1871)
:*lefelu llaesodau*; *...dorri eithin i frigo*; 
:bu’n *deor ffa*, yna ar Fawrth 7fed, *nithio ffa* ac Ebrill 16, *hau rhes o ffa yn Cae’r afon*
:Medi 1901 bu'n *tori rhedyn sych*
:*saltpeter ym moliau’r defaid*
:*Cael chwysigen gan J Hughes Tynrhos*

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Llên Natur

Categori:Byd natur Cymru
Jones, William
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau am Wynedd
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llŷn
Categori:Amgylchedd Cymru
Categori:Dyddiaduron Cymraeg