Mòd Genedlaethol yr Alban

]]

Gŵyl Geltaidd ryngwladol wedi’i hysbrydoli gan yr Eisteddfod sy’n canolbwyntio ar lenyddiaeth, cerddoriaeth draddodiadol a diwylliant Gaeleg yr Alban yw’r **Mòd Cenedlaethol Brenhinol** a gynhelir yn flynyddol yn yr Alban. Mae'r Mòd, fel digwyddiad gerddorol a diwylliannol yn un hen a byw. Fel yng Nghymru lle ceir eisteddfodau lleol ar hyd a lled y wlad, felly hefyd yn yr Alban lle ceir amrywiaeth eang o Mòdau lleol. Serch hynny, y Mòd Genedlaethol yw'r brif Mòd ac, fel y cyfeirid ar yr Eisteddfod Genedlaethol fel 'yr Eisteddfod', felly'n am cyfeirir at y Mòd i olygu'r digwyddiad blynyddol genedlaethol. Bu iddo ddylanwadu ar sefydlu gŵyl Oireachtas na Gaeilge yn Iwerddon yn 1897.

Fel gyda'r eisteddfod Gymraeg, mae'r gair mòd yn gallu cyfeirio at unrhyw gynulliad ddiwylliannol gerddorol.

Mae’r Mòd Genedlaethol yn cael ei redeg gan An Comunn Gàidhealach (Y Gymdeithas Aeleg) ac mae’n cynnwys cystadlaethau a gwobrau.

## Hanes
Sefydlwyd y Mòd gan y Comunn Gàidhealach. Dylanwadodd Eglwys Sant Columba, Glasgow, yn fawr hefyd ar gychwyn y Mòd pan, ym 1891, gwahoddwyd ei chôr i roi Cyngerdd Gaeleg yn Oban dan lywyddiaeth yr Arglwydd Archibald Campbell. Mynychwyd y cyngerdd gan lawer o uchelwyr yr Alban, gan gynnwys Louise, y Dywysoges Frenhinol a Duges Fife. Wedi'r cyngerdd, diddanwyd y côr i swper yng Ngwesty'r Alexandra, a cheir disgrifiad o'r adloniant yn un o nofelau William Black.

## Cystadlaethau
Cystadlaethau ffurfiol yw'r rhan fwyaf o'r Mōd. Mae digwyddiadau corawl a cherddoriaeth draddodiadol gan gynnwys caneuon Gaeleg, ffidil, pibau, telyn clarsach a grwpiau gwerin yn dominyddu. Mae digwyddiadau llafar yn cynnwys darllen barddoniaeth i blant ac oedolion, adrodd straeon a darllen y Beibl, a chategorïau fel Adodd Hen Chwedlau ac Ymgom Ddigri. Gall plant hefyd gyflwyno drama wreiddiol, a cheir cystadlaethau mewn llenyddiaeth ysgrifenedig. Mae’r Mòd hefyd yn cynnal cystadleuaeth camanachd (gêm ffon a phêl tebyg i hyrli yn Iwerddon neu'r bando flynyddol), Cwpan y Mòd, rhwng y ddau dîm camanachd (*shinty* yn Saesneg) sydd agosaf at ble mae’r Mòd yn cael ei gynnal.

Gwahoddir enillwyr cystadlaethau pob dydd i berfformio yn y ceilidhs enillwyr a gynhelir bob nos.

Mae'r Mòd yn ddathliad o iaith a diwylliant Gaeleg yr Alban, sy'n codi ei broffil ac yn cyfrannu at y nod o sicrhau ei ddyfodol.

Yn sgil gwelliannau yn narpariaeth addysg cyfrwng Gaeleg ar draws yr Alban erbyn 2007 roedd adran y siaradwyr rhugl iau wedi cynyddu i'r fath raddau nes i'r trefnwyr gael eu gorfodi i ymestyn rhai o'r cystadlaethau y tu hwnt i ddiwrnod.

Bu rhywfaint o feirniadaeth ar amlygrwydd y "Fedal Aur" o ganu operatig, y mae rhai cerddorion Gaeleg yn teimlo ei fod yn ymyleiddio arddulliau canu mwy traddodiadol.

Yn ddiwylliannol, mae’r Mòd yn debyg i’r Eisteddfod Gymraeg ac Oireachtas na Gaeilge yn Iwerddon.

## *Ffrinj* y Mòd - Mód Amgen
]]
Mae’r Mòd yn denu tyrfa fawr, sy’n arwain lleoliadau lleol i gynnal digwyddiadau amrywiol yn ogystal â digwyddiadau swyddogol y Mòd. Cyfeirir at y digwyddiadau hyn gyda'i gilydd fel Ffrinj y Mòd.

I’r rhai sy’n cymryd rhan, mae’r Mòd hefyd yn gyfle i gwrdd â hen ffrindiau a gwneud rhai newydd. Adnabyddir y Mòd yn boblogaidd fel “Gemau Olympaidd Wisgi”,

## Sylw yn y cyfryngau
Yn draddodiadol mae BBC Scotland wedi darlledu uchafbwyntiau'r Mòd ar BBC One, BBC Two a BBC Radio nan Gàidheal. Galwodd John MacLeod ar gefnogaeth Cymry i bwyso ar i bapur pleidleisio Refferendwm Annibyniaeth yr Alban yn 2014 i fod yn ddwyieithog, Saesneg a Gaeleg.

Yn wahanol i'r cenhedloedd Frythoneg eraill (Cernyw a Llydaw) does gan y Mòd ddim byd tebyg i Orsedd y Beirdd ei hun na'n gysylltiedig o'r digwyddiad. Serch hynny, ceir perthynas a chydnabyddiaeth rhwng y ddau sefydliad a nodir hynny ar wefan Gorsedd Cymru.

## Gwyliau'r gorffennol a'r dyfodol
Mae’r Mòd yn cael ei gynnal bob mis Hydref, ac mae wedi’i gynnal yn y lleoliadau canlynol ledled yr Alban, yr Ucheldir a’r Iseldir.

Dyma'r lleoliadau hyd yma:

* Aberdeen - 1946, 1955, 1964, 1976
* Airdrie - 1993
* Aviemore - 1969
* Ayr - 1973
* Blairgowrie - 1996
* Dingwall - 1905, 1931, 1991
* Dundee - 1902, 1913, 1937, 1959, 1974
* Dunoon - 1930, 1950, 1968, 1994, 2000, 2006, 2012, 2018
* East Kilbride - 1975
* Caeredin - 1899, 1910, 1919, 1928, 1935, 1951, 1960, 1986
* Falkirk - 2008
* Fort William - 1922, 1927, 1932, 1981, 1985, 1999
* Glasgow - 1895, 1901, 1907, 1911, 1921, 1933, 1938, 1948, 1958, 1967, 1988, 1990, 2019
* Golspie - 1977, 1995
* Greenock - 1904, 1925
* Inverness - 1897, 1903, 1912, 1923, 1936, 1949, 1957, 1966, 1972, 1984, 1997, 2014
* Largs - 1956, 1965, 2002
* Lochaber - 2007, 2017
* Motherwell - 1983
* Oban - 1892, 1893, 1894, 1898, 1906, 1920, 1926, 1934, 1953, 1962, 1970, 1978, 1992, 2003, 2009, 2015
* Paisley - 2013
* Perth - 1896, 1900, 1924, 1929, 1947, 1954, 1963, 1980, 2004
* Rothesay - 1908, 1952
* An t-Eilean Sgitheanach - 1982
* An t-Eilean Sgitheanach a Lochalsh - 1998
* Stirling - 1909, 1961, 1971, 1987
* Stornoway - 1979, 1989, 2001
* Thurso - 2010
* Ynysoedd Allanol Heledd - 2005, 2011, 2016

Gohiriwyd sawl Mòd gan flwyddyn oherwydd COVID-19:
* Inverness - 8–16 Hydref 2021.
* Perth - 14–22 Hydref 2022
* Paisley - 13–21 Hydref 2023.
* Oban - Hydref 2024

Yn wahanol i'r Eisteddfod Genedlaethol, dydy'r Mòd byth wedi ei chynnal y tu allan i'w gwlad.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru - Cymru
* Oireachtas na Gaeilge - Iwerddon
* Cooish - Ynys Manaw
* Gouel Broadel ar Brezhoneg - Llydaw

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol y Mòd Genedlaethol
* Sianel Youtube y Mòd Genedlaethol
* Royal National Mòd Torchlight Parade Paisley, Scotland ffilm o'r prosesiwn agoriadol 2013
* Finale of the 2018 Gaelic Mod, Dunoon. The massed choirs sing "Suas leis a’ Ghàidhlig" perfformiad awyr agored 2018

Categori:Yr Alban
Categori:Gaeleg yr Alban
Categori:Cerddoriaeth yr Alban
Categori:Sefydliadau 1891
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Categori:Gwyliau Celtaidd
Categori:Gaeleg yr Alban