open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ffordd yr A528

Priffordd yng ngogledd-ddwyrain Cymru a gorllewin canolbarth Lloegr yw'r **A528**. Mae'n cysylltu Marchwiel, i'r de-ddwyrain o Wrecsam, ac Amwythig yn Lloegr.

## Trefi a phentrefi ar yr A528
* Marchwiel
* Owrtyn
* Ellesmere
* Cockshutt
* Burlton
* Myddle
* Harmer Hill
* Preston Gubbals
* Amwythig

Categori:Cludiant yn Wrecsam
A528
A528
Swper Olaf

Yn y Beibl, **y Swper Olaf** neu **Swper yr Arglwydd** oedd y pryd olaf a rannodd Iesu Grist gyda'r deuddeg Apostol cyn iddo gael ei groeshoelio, Mae wedi bod yn destun poblogaidd iawn i arlunwyr; y llun enwocaf yw *Y Swper Olaf* gan Leonardo da Vinci.

Yn ôl Efengyl Luc a'r Apostol Paul yn Llythyr Cyntaf Paul at y Corinthiaid, rhoddodd Iesu fara a gwin i'w ddisgyblion, gyda'r gorchymyn "Gwnewch hyn er coffa amdanaf". Hyn oedd cychwyn sacrament y Cymun.

Categori:Cristnogaeth
Categori:Y Testament Newydd
Categori:Iesu
Categori:Y Pasg
Yr Hendy

Pentref yng nghymuned Llanedi, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Yr Hendy**. Fe'i lleolir yn agos i'r ffin â Dinas a Sir Abertawe, ger Afon Llwchwr. Gyferbyn a'r Hendy, ar lan arall afon Llwchwr, mae tref Pontarddulais. Saif lle mae'r briffordd A4138 yn croesi'r draffordd M4.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llanedi
Hendy

Gallai **Hendy** gyfeirio at:

* Yr Hendy, pentref yn Sir Gaerfyrddin, ger Pontarddulais
* Hendy-gwyn ar Dâf, tref yn Sir Gaerfyrddin
A4138

Priffordd yn Sir Gaerfyrddin a Sir Abertawe yn ne Cymru yw'r **A4138**. Mae'n cysylltu Pontarddulais a Llanelli.

## Trefi a phentrefi ar yr A4138
*Pontarddulais
*Yr Hendy
*Llangennech
*Penceiliogi
*Llanelli

Categori:Cludiant yn Abertawe
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Ffyrdd Cymru
Gerbera

Mae **gerbera** (*Gerbera* L.) yn blanhigyn addurniadol sy'n dod o deulu blodyn yr haul (*Asteraceae*). Cafodd ei enwi fel teyrnged i'r naturyddwr Almaenig Traugott Gerber, a oedd yn ffrind i Carolus Linnaeus.

Mae iddo tua 30 rhywogaeth yn y gwyllt, yn ymestyn o Dde America trwy Affrica a Madagasgar i'r Asia drofannol. Gwnaed y disgrifiad gwyddonol cyntaf ohono gan y botanegydd J. D. Hooker yng nghylchgrawn Botaneg Curtis ym 1889 pan ddisgrifiodd y *Gerbera jamesonii*, rhywogaeth o Dde Affrica sy'n cael ei adnabod fel 'Llygad y dydd Transvaal' neu 'Lygad y dydd Barberton'.

Categori:Asteraceae
Categori:Blodau
Ffordd yr A468

Priffordd yn ne-ddwyrain Cymru yw'r **A468**. Mae'n cysylltu Basaleg ger Casnewydd a Nantgarw.

## Trefi a phentrefi ar hyd yr A468
* Basaleg
* Rhiwderyn
* Machen
* Tretomos
* Bedwas
* Caerffili
* Nantgarw

A468
Categori:Casnewydd (sir)
Categori:Caerffili
Ffordd yr A469

Priffordd yn ne Cymru yw'r **A469**. Mae'n cysylltu Caerdydd a Chaerffli a  Rhymni. Dilyna'r ffordd Afon Rhymni tua'r gogledd ar hyd Cwm Rhymni, cyn ymuno a'r briffordd A465 (Ffordd Blaenau'r Cymoedd), ychydig i'r gorllewin o Dredegar.

## Trefi a phentrefi ar yr A469
* Caerdydd
* Caerffili
* Llanbradach
* Ystrad Mynach
* Hengoed
* Bargod
* Tredegar Newydd
* Pontlotyn
* Rhymni

Categori:Cludiant yng Nghaerdydd
A469
Categori:Caerffili
Pontlotyn

Pentref yng nghymuned Rhymni, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Pontlotyn** (Saesneg: *Pontlottyn*). Saif yng Nghwm Rhymni ar briffordd yr A469, fymryn i'r de-orllewin o dref Rhymni.

Arferai fod yn ardal lofaol, gyda nifer o byllau glo gerllaw. Ceir gorsaf reilffordd yma.

Enw'r eglwys leol yw Eglwys Llandyfaelog, a enwir ar ôl Sant Tyfaelog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Rhymni
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
L. Ron Hubbard

Awdur ffuglen wyddonol a ffantasi o'r Unol Daleithiau oedd **Lafayette Ronald Hubbard** (13 Mawrth 1911 – 24 Ionawr 1986). Dyfeisiodd dechneg ac athroniaeth hunangymorth o'r enw Scientoleg a esblygodd i greu Eglwys Scientoleg, sefydliad sy'n uniaethu fel crefydd.  Ysgrifennodd Hubbard gweithiau sy bellach yn ddysgeidiaeth Scientoleg, yn cynnwys *Dianetics*.

Categori:Llenorion ffantasi o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwyddonias o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Pobl o Montana
Categori:Pobl o Nebraska
Categori:Scientoleg
Bellis perennis

Planhigyn blodeuol yw **llygad y dydd** (Lladin: *Bellis perennis*; Saesneg: *Daisy*) sy'n aelod o deulu'r *Asteraceae*. Ceir sawl rhywogaeth o lygad y dydd ond mae'r enw fel arfer yn cyfeirio at *Bellis perennis* sef y mwyaf cyffredin yng Nghymru.

Mae'r gair Saesneg *daisy* yn tarddu o'r geiriau "day's eye" yn union fel *llygad y dydd*.

Mae *Bellis perennis* yn frodorol o ganol a gogledd Ewrop, ond bellach wedi ymgyfatrebu mewn gwledydd cynnes e.e. yr Americas. and Australasia.

bawd|chwith|*Bellis perennis*
Planhigyn llysieuol ydyw gyda rhisomau byr sy'n cropian a rhosynnau o ddail bychan crwn (neu o siap llwyau) sydd rhwng 2–5&nbsp;cm (3/4 - 2 fodfedd) o hyd. Yn aml, fe'i gwelir mewn lawntiau a gall fod yn anodd ei ddileu drwy beiriant torri gwair; gellir ei alw felly'n chwynyn.

Mae'r blodau'n gyfansawdd, ar ffurf pseudanthiwm, ac wed'u ffurfio o nifer o flodau tua 2–3&nbsp;cm (3/4 to 1-1/4) mewn diametr, a choron o betalau bychan, weithiau gyda'r pwyntiau'n binc. Maent yn tyfu at un bonyn approx. 2–10&nbsp;cm (3/4 - 4 mod) o daldra.

## Rhinweddau meddygol 
Arferid gwneud eli allan o'r blodau: tua llond dwrn go dda wedi'u malu'n gyrbibion a'u gwasgu mewn talp o fenyn. Defyddid yr eli ar y croen i wella cricmala (gwynegon) neu gymalau poenus. Mae cnoi'r dail hefyd yn beth da i wella wlser.

Yn ôl rhai ysgolheigion, mae'r rhinweddau canlynol iddo: gwrthffwng, glanhau'r gwaed, lleddfu poen. Gall hefyd wella peswch, poenau yn y stumog, gwynegon (cricmala) a phroblemau'n ymwneud â beichiogrwydd.

Mae llygad y dydd yn cynnwys: saponinau, tannin, olew hanfodol, fflafonau a gludiau (*mucilage*).

## Llên gwerin
Gwelais lwyth o flodau llygaid y dydd yn y Groeslon, Waunfawr, 6 Ionawr 2018. Roedd fy Mam [o Ddyffryn Ogwen] yn arfer dweud bod y Gwanwyn wedi cyrraedd os oeddech yn gallu sathru mwy na chwech Llygad y Dydd ar unwaith.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Meddygon Myddfai
* Llysiau Rhinweddol

Categori:Asteraceae
Categori:Blodau
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Perlysiau
Gwyn Jones

Gallai **Gwyn Jones** gyfeirio at:

* Gwyn Jones (1907–1999), awdur, cyfieithydd a golygydd
* Gwyn Jones (g. 1992), cyn-chwaraewr Rygbi'r Undeb dros Gaerdydd a Chymru

## Gweler hefyd
* Thomas Gwynn Jones
----
Y Gêm Fawr

Term a fathwyd i ddisgrifio'r ymgiprys am rym strategol a gwrthdaro rhwng yr Ymerodraeth Brydeinig ac Ymerodraeth Rwsia am oruchafiaeth yng Nghanolbarth Asia yn y 19g yw **Y Gêm Fawr** (o'r ymadrodd Saesneg, *The Great Game*). Mae cyfnod y Gêm Fawr yn ymestyn o tua'r 1810au ac arwyddo Cytundeb Persia a Rwsia 1813 hyd y Gynhadledd Eingl-Rwsiaidd yn 1907. Gellid ystyried yr anghydfod yn y rhanbarth a ddilynodd Chwyldro'r Bolsheficiaid yn Rwsia yn 1917 yn barhad o'r Gêm ar raddfa llai.

Bathwyd y term "*The Great Game*" gan Arthur Conolly, swyddog gwybodaeth yn Chweched Farchoglu Ysgafn Bengal (*Bengal Light Cavalry*) Cwmni Prydeinig Dwyrain India. Daeth yn enw cyfarwydd ym Mhrydain a llefydd eraill ar ôl iddo gael ei ddefnyddio gan y nofelydd Seisnig Rudyard Kipling yn ei nofel *Kim* (1901).

Yn ogystal â Phrydain a Rwsia, roedd y Gêm Fawr yn effeithio ar wleidyddiaeth a chymdeithas gwledydd fel Persia, Tibet a Tsieina, ynghyd â'r India Brydeinig (India a Pacistan), ond ei chanolbwynt oedd Affganistan a gorllewin a gogledd Pacistan (nad oedd yn bod y pryd hynny). Gellid dadlau fod rhai o ganlyniadau'r Gêm yn effeithio ar y rhanbarth hyd heddiw, e.e. y sefyllfa yn Affganistan a meddiannu Tibet gan Weriniaeth Pobl Tsieina.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Canolbarth Asia
Categori:Hanes Affganistan
Categori:Hanes Pacistan
Categori:Hanes Rwsia
Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Gwrthdaro
Categori:Imperialaeth
Categori:19eg ganrif
Pura Wallia

Term a ddefnyddid yn yr Oesoedd Canol am yr ardal frodorol Gymreig cyn ac ar ôl goresgyniad 1282 oedd ***Pura Wallia*** (Lladin: "Cymru bur (neu ddiledryw)"; gweler hefyd Gwalia). Gelwid y rhan arall o Gymru, sef yr ardaloedd lled-ffiwdal ym meddiant Arglwyddi'r Mers, yn *Marchie Wallie*.

Roedd *Pura Wallia* yn cynnwys y tiriogaethau ym meddiant y tywysogion Cymreig a'u cynghreiriaid, sef yn fras Gwynedd, Powys (ond collwyd y rhannau dwyreiniol yn raddol i Arglwyddi'r Mers) a Deheubarth.

Amrywiai'r ffiniau answyddogol yn ôl troeon hanes y cyfnod, ond dyma, fwy neu lai, yr ardal fel yr oedd ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru gan y Saeson yn 1282-3:
* Ynys Môn
* Meirionnydd, Arfon, Arllechwedd, Llŷn ac Eifionydd
* Ceredigion
* rhan sylweddol o'r Berfeddwlad (Sir Ddinbych a rhanau o Sir y Fflint yn ddiweddarach)
* gogledd-orllewin Powys (Powys Fadog ac ardaloedd eraill (Maldwyn yn ddiweddarach)
* Canol a gogledd Sir Gaerfyrddin

Diflanodd y term yn swyddogol gyda phasio'r Deddfau Uno (1536-42), ond mae rhai hanweswyr a daearyddwyr yn defnyddio'r term heddiw am y rhannau o'r wlad sy'n bennaf Gymraeg ei hiaith ac sy'n dal i gyfateb yn fras i'r diriogaeth hanesyddol gyda'r ardaloedd mwy Saesneg a Seisnigaidd ar hyd y Gororau ac ar hyd arfordir y de i dde Sir Benfro yn cyfateb i'r Mers.

## Gweler hefyd 
* Gwalia
* Tywysogaeth Cymru
* Y Mers

Categori:Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Categori:Geiriau ac ymadroddion Lladin
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Gwyn Jones (awdur)

Awdur, cyfieithydd ac ysgolhaig o Gymru oedd **Gwyn Jones** (24 Mai 1907 – 6 Rhagfyr 1999). Roedd yn arbenigo yn hanes a llenyddiaeth y gwledydd Llychlynnaidd. Ganed ef ym mhentref Tredegar Newydd, yn awr ym Mwrdeistref Sirol Caerffili.

Cyfieithodd nifer o weithiau i'r Saesneg, yn cynnwys  *Four Icelandic Sagas* (1935), ''The Vatndalers' Saga* (1944), *The Mabinogion* (1948), *Egil's Saga* (1960), *Eirik the Red and Other Icelandic Sagas* (1961) a *The Norse Atlantic Saga* (1964). Ysgrifennodd *A History of the Vikings* (1968) a *Kings, Beasts and Heroes* (1972).

Roedd hefyd yn ffigwr pwysgig mewn llenyddiaeth Saesneg Cymru. Roedd ei nofelau a chasgliadau o storïau byrion yn cynnwys *Richard Savage* (1935), *Times Like These* (1936), *The Nine Days' Wonder* (1937), *Garland of Hays* (1938), *The Buttercup Field* (1945), *The Flowers beneath the Scythe* (1952), *Shepherd's Hey* (1953) a *The Walk Home* (1962).

Ef a sefydlodd y cylchgrawn *The Welsh Review'' yn 1939, a bu'n olygydd iddo hyd 1948. Cyhoeddodd dair cyfrol o ddarlithoedd ar lenyddiaeth Eingl-Gymreig: *The First Forty Years* (1957), *Being and Belonging* (1977), a ''Babel and the Dragon's Tongue'' (1981).

Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Pobl o Gaerffili
Cwm Rhymni

Dyffryn ym Mwrdeistref Sirol Caerffili yn ne Cymru yw **Cwm Rhymni** (Saesneg: *Rhymney Valley*). Mae'n cynnwys tref Rhymni a phentrefi Tredegar Newydd, Pontlotyn a Fochriw. Arferai fod yn enwog am ei diwydiant glo a diwydiannau eraill, megis haearn.

Crëwyd y cwm gan rewlifoedd; yn awr mae Afon Rhymni yn llifo tua'r de i gyfeiriad Caerdydd. Arferai'r afon ffurfio'r ffin rhwng Sir Forgannwg a Sir Fynwy. Tyfodd y boblogaeth yn sylweddol yn ystod y 19g gyda datblygiad diwydiant yma. Ymhlith enwogion y cwm mae'r bardd-löwr Idris Davies.

Mae'r briffordd A469 a Rheilffordd Cwm Rhymni yn cysylltu'r cwm â Chaerdydd. Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yma ym 1990.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffrynnoedd Caerffili
Afon Rhymni

250px|bawd|Afon Rhymni gyda Choed Craig Rupera yn y cefndir

Afon ym Mwrdeistref Sirol Caerffili a Chaerdydd yn ne Cymru yw **Afon Rhymni**. Mae'n llifo ar hyd Cwm Rhymni i aber Afon Hafren ger Caerdydd. Mae rhan o'r afon yn dynodi'r ffin rhwng siroedd Caerffili a Chasnewydd: arferai'r afon ffurfio'r ffin rhwng Sir Forgannwg a'r hen Sir Fynwy.

Tardda'r afon ar y llechweddau i'r gogledd o'r briffordd A465, ar ochr de-orllewinol Cefn Pyllau-duon.

O'r gogledd i'r de mae'n llifo trwy neu heibio:
*Rhymni
*Tredegar Newydd
*Bargod
*Ystrad Mynach
*Caerffili, lle mae'n troi tua'r dwyrain i osgoi Mynydd Caerffili
*Bedwas
*Machen
*Caerdydd (Tredelerch a Llanrhymni)

Rhymni
Rhymni
Rhymni
Tredelerch

Un o faesdrefi Caerdydd a chymuned yw **Tredelerch** (Saesneg: *Rumney*). Saif i'r dwyrain o Afon Rhymni, ac arferai fod yn rhan o Sir Fynwy hyd 1938. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 8,964.

Ardal o breswylfeydd yw yn bennaf, er bod rhai stadau diwydiannol a pharciau busnes. Ceir adfeilion Castell Rhymni yma, ond mae yn awr wedi ei orchuddio gan stad o dai. Sefydlwyd eglwys y plwyf, Eglwys Sant Awstin, yn 1108.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Caerdydd (y DU)
William Charles Evans

Arloeswr o Gymru ym maes biocemeg oedd **William Charles Evans** (1 Hydref 1911 - 24 Gorffennaf 1988) a anwyd ym Methel ger Caernarfon, Gwynedd. Deuai ei dad, a oedd yn saer maen, o Fethel, Llanddeiniolen. Graddiodd mewn cemeg ym Mhrifysgol Bangor a ffisioleg ym Mhrifysgol Manceinion.

Yn gynnar yn ei yrfa bu'n ymchwilydd meddygol yn Llundain ac yn darlithio mewn cemeg amaethyddol ym Mhrifysgol Aberystwyth. Dychwelodd i Fangor yn 1951 yn athro ar yr adran fiocemeg a gwyddor pridd. Roedd wrth ei fodd gyda biodiraddiad cemegau gwenwynig a chlwy rhedyn mewn gwartheg.

Categori:Biocemegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Pobl o Wynedd
John Jones (Coch Bach y Bala)

bawd|Y bwthyn y tybir y ganed Coch Bach y Bala ynddo
[bawd|Bedd John Jones (Coch Bach y Bala) ym mynwent [Llanelidan]]
Lleidr a photsiwr oedd **John Jones** (1854 - 1913), mwy adnabyddus fel **Coch Bach Y Bala**. Gelwid ef hefyd *The Little Welsh Terror* a *The Little Turpin*. Roedd yn adnabyddus oherwydd ei ddawn i ddianc o garchardai, a daeth yn fath o arwr gwerin.

Yn 1913, dihangodd o garchar Rhuthun, ond yn fuan wedyn cafodd ei saethu gan dirfeddiannwr (sgweiar Euarth) ger Llanfair Dyffryn Clwyd, a gwaedodd i farwolaeth. Cafwyd ymateb cyhoeddus ffyrnig i hyn gan Gymry lleol. Bu farw o'i glwyfau a chladdwyd ef yn Llanelidan.

Comisiynwyd cân o'r enw *Coch Bach y Bala* ar gyfer Eisteddfod yr Urdd Meirionnydd 2014. Ysgrifennwyd geiriau'r gân gan Mair Tomos Ifans a'r gerddoriaeth gan Sioned Webb a'i perfformiwyd yn y gystadleuaeth i gorau blwyddyn 7, 8 a 9. Ysgol Uwchradd Brynrefail cipiodd y wobr cyntaf.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Llun angladd Coch Bach y Bala, o Casglu'r Tlysau

Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Y Bala
Categori:Lladron o Gymru
Categori:Llanelidan
Categori:Rhuthun
Categori:Troseddwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberhonddu 1889

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1889** yn Aberhonddu, Sir Frycheiniog (Powys bellach), o ddydd Mawrth 27 Awst hyd ddydd Gwener 30 Awst 1889, ar faes yng Ngherrigcochion, Aberhonddu. Roedd y pafiliwn anferth, a gynllunwyd i'r pwrpas gan un Mr Clark o Stoke-on-Trent, yn medru dal 8,000 o bobl. Cawsai'r Eisteddfod Genedlaethol ei chyhoeddi ar y Maen Llog yn Aberhonddu ar 10 Gorffennaf 1888 gan yr Archdderwydd Clwydfardd gyda chymorth Hwfa Môn, Dewi Wyn o Essyllt, Watcyn Wyn, Tudno ac eraill. Dywedir fod dros 2,000 wedi gwylio'r orymdaith trwy'r dref.

Darllenodd John Morris-Jones bapur ar bwnc orgraff yr iaith Gymraeg sy'n garreg filltir yn hanes sefydlu'r orgraff diweddar.

Enillodd Pedr Hir y wobr am gyfansoddi rhamant (yn cyfateb i'r Fedal Ryddiaith heddiw) am ei stori 'Rhamant Syr Rhys ap Thomas'; y beirniad oedd neb llai na'r nofelydd enwog Daniel Owen.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau 
* *Cofnodion a chyfansoddiadau buddugol Eisteddfod Aberhonddu, 1889*, dan olygyddiaeth E. Vincent Evans (Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol, 1889).

## Dolenni allanol 
* Casglu'r Tlysau - Llun o Gadair Eisteddfod Genedlaethol 1889

Categori:Aberhonddu
Aberhonddu 1889
1889
Aberhonddu 1889
Categori:1889 yng Nghymru
Graham Vivian Sutherland

Arlunydd o Sais oedd **Graham Vivian Sutherland** (24 Awst 1903 – 17 Chwefror 1980), a anwyd yn Streatham, Llundain.

Fel arlunydd rhyfel yn 1941, ymwelodd â Chymru; roedd ei ymweliad â Sir Benfro yn garreg filltir bwysig iawn yn ei yrfa. Cafodd ei ysbrydoli yno gan y golau, y llanw, a natur y lle. Wedi'r rhyfel cafodd gomisiwn i wneud tapestrïau ar gyfer Eglwys Gadeiriol Coventry, a godwyd o'r newydd ar ôl iddi gael ei dinistrio'n llwyr bron yn y Blitz. Yn 1976 cyflwynodd peth o'i waith i oriel newydd yng Nghastell Pictwn yn Sir Benfro; caewyd yr oriel yn 1995.

Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Pobl o Lundain
Dic Sion Dafydd

Cymro sy'n gwadu iaith ei fam yw **Dic Sion Dafydd** (neu **Dic Siôn Dafydd**) ac fe ddefnyddiwyd yr idiom yn wreiddiol mewn cerdd ddychanol a gyhoeddwyd yn 1803 gan y bardd a phamffledwr gwleidyddol *John Jones* (Jac Glan-y-gors) (1766-1821).

## Y gerdd 
Yng ngherdd Jac Glan-y-gors mae Dic yn Gymro anllythrennog anwybodus, "mab Hafoty'r Mynydd Mawr", sy'n ymfudo o gefn gwlad Cymru i ddinas Llundain er mwyn "ymddyrchafu" yn y byd. Mae'n dod yn farsiandwr dillad llewyrchus yn Llundain, ond mae'n cuddio ei wreiddiau ac yn cymryd arno ei fod wedi anghofio'r Gymraeg yn llwyr er mwyn plesio ei gyfeillion Seisnig cyfoethog. Ond yn y diwedd mae ffawd yn troi yn ei erbyn: mae'n colli ei fusnes ac yn gorfod dychwelyd i Gymru yn dlawd i ddioddef gwaradwydd ei gydwladwyr, yn cynnwys ei fam ei hun.

Ac wedi gwneud ei hun i fyny,
I wlâd Cymru fe aeth bob cam,
Yn ei gadair yn ergydio,
Yn gweiddi, 'Helo' wrth *fotty* ei fam.

A Lowri Dafydd dd'wedai ar fyrder,
"Ai machgen anwyl i ydwyt ti?"
"Bachgen Tim Cymraeg; *hold your bother*,
''Mother you can't speak with me''."

A Lowri a ddanfonai'n union,
Am y person megys Pâb,
A fedrai grap ar iaith y Saeson,
I siarad rhwng y fam a'r mab!

Yna'r person nôl ymbledio,
A'i tarawodd ar ei ffon,
Nes oedd Dic yn dechrau bloeddio,
O iaith fy mam, mi fedra hon.

### Dehongliad 
Byth ers cyhoeddi'r gerdd am y tro cyntaf mae pobl wedi defnyddio'r ymadrodd i gyfeirio at unrhyw Gymro sy'n cefnu ar ei iaith a'i ddiwylliant er mwyn llwyddo yn y byd Seisnig. Gellir ei gymharu gyda'r "Ewyrth Twm" Americanaidd, caethwas du sy'n chwerthin ar ben ei wreiddiau ei hun er mwyn ennill ffafr y bobl wynion.

## Ail gerdd 
Mewn ail gerdd, mae balchder a drygioni Dic yn ei ddifetha yn Llundain, ac mae'n gorfod dod yn ôl i Gymru mewn tlodi. Defnyddir yr ymadrodd Dic Siôn Dafydd yn aml heddiw ar gyfer Cymro sydd yn cymryd arno golli ei iaith a'i hunaniaeth Gymraeg.

Cafwyd sawl cerdd arall am Ddic Sion Dafydd, yn enwedig yn y 19g, e.e. y faled boblogaidd gan Abel Jones (Y Bardd Crwst). Ym marddoniaeth yr 20g ceir epigram ar yr un testun gan Sarnicol:

Er gwadio'i dir, a gwadu ei iaith,
'Doedd o na Sais, na Chymro chwaith,
Ond bastard mul,—'roedd yn y dyn
Wendidau'r mul i gyd ond un;
Fe fedrodd Dic, ŵr ffiaidd ffôl,
Adael llond gwlad o'i had ar ôl.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
**Dic Siôn Dafydd*, Llyfrgell Prifysgol Bangor 

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Wiliam Llŷn

Bardd Cymraeg proffesiynol a ganai yn ail hanner yr 16g oedd **Wiliam Llŷn** (1534 neu 1535 - 1580). Fel mae ei enw yn awgrymu, roedd yn frodor o Lŷn. Roedd ei frawd Huw Llŷn yn fardd hefyd.

## Bywgraffiad
Roedd Wiliam Llŷn yn un o'r to olaf o'r beirdd proffesiynol a ganai yn nhai'r uchelwyr i ennill eu tamaid. Bu'n ddisgybl barddol i Gruffudd Hiraethog (m. 1564), a chafodd ei radd fel pencerdd yn ail Eisteddfod Caerwys yn 1567. Mae nodyn mewn llawysgrif o hanner olaf yr 17g yn dweud ei fod yn glerigwr, ond amheuir hyn.

Ymddengys ei fod yn byw yn nhref Croesoswallt yn rhan olaf ei oes, a chadwyd ei ewyllys, sy'n gadael ei dŷ yno i'w wraig. Gadawodd ei lyfrau i Rhys Cain, oedd yn ddisgybl iddo; roedd Morris Kyffin hefyd yn ddisgybl iddo.

## Cerddi
Cadwyd llawer o'i gerddi mewn llawysgrif y credir ei bod yn ei law ei hun, sy'n cynnwys ei eirlyfr barddol. Ei gerddi enwocaf yw ei farwnadau i'w gyd-feirdd, Gruffudd Hiraethog, Siôn Brwynog ac Owain ap Gwilym. Ymddengys mai ef a ddyfeisiodd y cywydd marwnad ar ffurf ymddiddan rhwng y bardd a'r person marw.

## Gweler hefyd
*Gruffydd Dwnn, Uchelwr Cymreig ac un o noddwyr Beirdd yr Uchelwyr

## Llyfryddiaeth
* ''Barddoniaeth Wiliam Llŷn a'i eirlyfr*, gyda nodiadau gan y Parch. J. C. Morrice (Bangor: Jarvis a Foster, 1908)
* Roy Stephens, *Wiliam Llŷn'' (Cymdeithas Cerdd Dafod Cymru, 1980). Detholiad bychan o waith y bardd gyda rhagymadrodd

Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 1530au
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1580
Categori:Pobl o Lŷn
Pop Idol

Cyfres deledu o'r Deyrnas Unedig oedd ***Pop Idol*** a ddarlledwyd ar ITV rhwng 2001 a 2003. Sioe dalentau oedd y rhaglen a oedd yn penderfynu ar ganwr neu gantores orau (neu'r 'pop idol') y Deyrnas Unedig. Seiliwyd y penderfyniad ar bleidleisiau'r cyhoedd.

Roedd y gyfres yn gyfrifol am lansio gyrfa sawl artist: Will Young (enillydd y gyfres gyntaf), Gareth Gates, Darius Campbell (Danesh gynt), Jessica Garlick; a Mark Rhodes, Sam Nixon o'r ail gyfres, ymysg eraill.

Daeth y gyfres i ben yng ngwledydd Prydain wrth i Simon Cowell lansio fformat newydd The X Factor ond mae'r fformat 'Idol' wedi ei werthu i sawl gwlad o gwmpas y byd. Bu'n llwyddiannus iawn yn yr Unol Daleithiau - roedd 15 gyfres o *American Idol* rhwng 2002 a 2016.

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2001
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2003
Categori:Rhaglenni teledu ITV
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Dusty Springfield

Roedd '''Mary Isabel Catherine Bernadette O'Brien** OBE (16 Ebrill 1939 – 2 Mawrth 1999), a oedd yn cael ei hadnabod yn broffesiynol fel **Dusty Springfield''' yn gantores bop o Loegr. O'r holl gantorion benywaidd a lwyddodd yn siartiau'r Unol Daleithiau, Springfield gafodd y dylanwad fwyaf ar y farchnad Americanaidd. Rhwng 1963 a 1970, llwyddodd 18 o'i senglau i gyrraedd y Billboard Hot 100. Cafodd ei phleidleisio'n Artist Benywaidd Prydeinig Gorau gan ddarllenwyr NME ym 1964, 1965 a 1968. Hefyd cafodd ei henwi ymysg y 25 perfformwraig roc benywaidd gorau erioed gan ddarllenwyr cylchgrawn Mojo, golygyddion cylchgrawn Q (2002) a chan banel o artistiaid ar y sianel deledu VH1 (2007).

Fel ffan o gerddoriaeth soul Americanaidd, crëodd Dusty Springfield sain soul unigryw. Disgrifiwyd ei llais unigryw gan Burt Bacharach fel: "...three notes and you knew it was Dusty." Atgyfnerthwyd ei delwedd gan ei gwallt perocsid ar siâp "cwch gwenyn", ei cholur llygaid trwchus a'i ffrogiau min nos. Arweiniodd y ffaith nad oedd Springfield erioed mewn perthynas yn gyhoeddus at bobl yn cwestiynu ei rhywioldeb trwy gydol ei bywyd.

Categori:Cantorion benywaidd o Loegr
Categori:Pobl o Loegr o dras Wyddelig
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Pobl fu farw o ganser y fron
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
NME

bawd|Clawr NME
Cylchgrawn am gerddoriaeth boblogaidd yn y Deyrnas Unedig yw'r ***New Musical Express*** neu ***NME***. Mae'r cylchgrawn yn cael ei gyhoeddi'n wythnosol ers mis Mawrth 1952 ac mae ganddo gylchrediad o 23,924.

Hwn oedd y papur Prydeinig cyntaf i gyhoeddi'r siart senglau, a ymddangosodd am y tro cyntaf yn rhifyn mis Tachwedd 1952. Gwelwyd uchafbwynt gwerthiant y papur yn ystod y 1970au pan y cyclchgrawn hwn oedd y cylchgrawn cerddorol a werthai fwyaf ym Mhrydain. Yn ystod y blynyddoedd 1972 tan 1976, cafodd y papur ei gysylltu â newyddiaduraeth Gonzo, yna daeth yn gysylltiedig â Roc Pync yn sgîl erthyglau gan Tony Parsons a Julie Burchill.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau cerddoriaeth
Categori:Cylchgronau Saesneg Lloegr
Julie Burchill

Mae **Julie Burchill** (ganed 3 Gorffennaf 1959 yn Frenchay, Bryste) yn awdures o Loegr. Mae'n adnabyddus am ei rhyddiaith (sy'n ddadleuol yn aml) i nifer o gyhoeddiadau dros y trideg mlynedd diwethaf. Dechreuodd ei gyrfa'n ysgrifennu i'r NME pan oedd yn 17 oed ac mae wedi ysgrifennu ar gyfer papurau newydd fel *The Sunday Times* a *The Guardian*. Er gwaethaf ei hamlygrwydd a'i blaengaredd ym myd newyddiaduraeth, mae ganddi ei beirniaid. Dywedodd Michael Bywater fod dadansoddiadau Burchill yn, ac yn parhau i fod yn "negligible, on the level of a toddler having a tantrum".

Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Pobl o Fryste
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
The Sunday Times

Papur newydd argrafflen ar ddydd Sul yw ***The Sunday Times***. Mae'n cael ei gyhoeddi yn y Deyrnas Unedig a'i ddosbarthu yng ngwledydd Prydain a Gweriniaeth Iwerddon. Caiff y papur ei gyhoeddi gan Times Newspapers Ltd, îs-gwmni News International, sydd yn ei dro yn eiddo i'r News Corporation sy'n un o gwmnïau Rupert Murdoch.

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau newydd Saesneg
Categori:Papurau newydd y Deyrnas Unedig
Colin Farrell

Mae **Colin James Farrell** (ganwyd 31 Mai 1976) yn actor o Iwerddon sydd wedi ymddangos mewn nifer o ffilmiau mawrion Hollywood gan gynnwys *Tigerland*, *Daredevil*, *Miami Vice*, *Minority Report*, *Phone Booth*, *Alexander* a *S.W.A.T.*

## Bywgraffiad 
### Ei Fywyd Cynnar
Ganwyd Colin Farrell yn Castleknock, Dulyn, yn fab i Rita Farrell, gwraig tŷ ac Eamon Farrell, pêl-droediwr a chwaraeodd i Shamrock Rovers FC.

Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Pobl o Swydd Dulyn
Categori:Genedigaethau 1976
A4069

Priffordd yn ne-orllewin Cymru yw'r **A4069**. Mae'n cysylltu Llanymddyfri a Gwaun-Cae-Gurwen. Rhwng Llangadog a Brynaman, mae'n croesi'r Mynydd Du; yr unig briffordd sy'n gwneud hynny.

## Trefi a phentrefi ar yr A4069
* Llanymddyfri
* Llangadog
* Brynaman
* Brynaman Isaf
* Gwaun-Cae-Gurwen

Categori:Cludiant yng Nghastell-nedd Port Talbot
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Ffyrdd Cymru
The X Factor

bawd|200px|Map yn dangos rhai o'r gwledydd sydd â'u fersiynau eu hunain o 'The X Factor'
Mae ***The X Factor*** yn rhaglen deledu a ddechreuodd ym Mhrydain. Cafodd y rhaglen ei dyfeisio er mwyn disodli'r rhaglen hynod boblogaidd *Pop Idol*. Mae'r cystadlaethau sydd bellach yn cael eu cynnal mewn amrywiaeth o wledydd, yn cynnwys nifer o'r cyhoedd sy'n dymuno bod yn gantorion pop.

Mae'r "X Factor" yn cyfeirio at "rywbeth" na ellir ei ddiffinio sydd yn gwneud rhywun yn seren. Gan amlaf cytundeb recordio yw'r wobr yn ogystal â'r cyhoeddusrwydd mae'r rhaglenni olaf y gyfres yn darparu, nid yn unig i'r enillydd ond hefyd i'r cystadleuwyr eraill sydd wedi cyrraedd y rownd derfynol.

Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Sarah Bernhardt

Actores  o Ffrainc oedd **Sarah Bernhardt** (22 Hydref 1844 – 26 Mawrth 1923). Daeth yn enwog trwy Ewrop yn y 1870au, ac ymledodd ei henwogrwydd i'r Unol Daleithiau hefyd.

Ganed hi yn ninas Paris fel **Marie Henriette Bernardt**, yn ferch i Julie Bernardt a thad oedd efallai o'r Iseldiroedd. Roedd ei thaid, Moritz Bernardt, yn fasnachwr Iddewig yn Amsterdam.

Dechreuodd actio yn 1862 pan oedd yn astudio yn y Comédie-Française. Er mai actio ar y llwyfan yr oedd yn bennaf, gwnaeth nifer o recordiadau o ddialogau o ddramau; y cynharaf oedd darlleniad o *Phèdre* gan Jean Racine, yng nghartref Thomas Edison yn Efrog Newydd yn y 1880au. Roedd yn un o arloeswyr y ffilmiau distaw, gan berfformio mewn ffilm am y tro cyntaf fel Hamlet mewn ffilm ddau funud o hyd yn 1900.

Yn 1905, anafodd ei choes tra'n perfformio yn Rio de Janeiro, ac yn 1915 bu raid torri'r goes ymaith, ond parhaodd i berfformio. Bu farw yn 1923, a chladdwyd hi ym Mynwent Père Lachaise, Paris.

## Ymweld â Chymru 
Ymwelodd a Chymru yn ystod ei thaith fawr ym 1899. Ar 20 Tachwedd 1899, perfformiodd La Tosca yn Theatr y Grand, Caerdydd, i gynulleidfa frwdfrydig o filoedd. Roedd hyn yn rhan o gyfres o berfformiadau yng Nghaerdydd, gan gynnwys Hamlet a La Dame aux Camélias, lle cafodd gryn ganmoliaeth gan y wasg leol. Derbyniodd swm o £500 am ganu mewn un perfformiad yn y Grand (tua £70,000 heddiw). Mae'n foment nodedig yn hanes theatr Caerdydd, gyda'r Theatr Newydd (1891) yn ei dyfynnu'n ddiweddarach fel un o'u perfformwyr nodedig.

## Llyfrau ganddi 
* ''Dans les Nuages, Impressions d'une Chaise Charpentier* (1878)
* *L'Aveu, drame en un acte en prose* (1888)
* *Adrienne Lecouvreur, drame en six actes* (1907)
* *Ma Double Vie* (1907)
* *Un Coeur d'Homme, pièce en quatre actes* (1911)
* *Petite Idole* (1920)
* *L'Art du Théâtre: la voix, le geste, la prononciation, etc.''

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Dramodwyr benywaidd o Ffrainc
Categori:Merched y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Llenorion Ffrangeg
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Pobl o Baris
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
A4063

Priffordd yn ne Cymru sy'n cysylltu Pen-y-bont ar Ogwr a'r Cymer yw'r **A4063**.

## Trefi a phentrefi ar neu ger yr A4063
O'r de i'r gogledd:
*Pen-y-bont ar Ogwr
*Pen-y-fai
*Sarn
*Abercynffig
*Ton-du
*Coytrahen
*Llangynwyd
*Cwmfelin
*Maesteg
*Nantyffyllon
*Dyffryn
*Caerau
*Croeserw
*Cymer

Categori:Cludiant ym Mhen-y-bont ar Ogwr
Categori:Cludiant yng Nghastell-nedd Port Talbot
Categori:Ffyrdd Cymru
Evan Jones (cenhadwr)

:''Am bobl eraill o'r un enw gweler Evan Jones (gwahaniaethu).''

Gweinidog gyda'r Bedyddwyr, ymgyrchydd hawliau ac ieithydd oedd **Evan Jones** (14 Mai, 1788 – 18 Awst, 1872).

Cafodd ei eni yn sir Frycheiniog (Powys). Symudodd i Lundain ar ôl priodi, ac yna ymfudodd i'r Unol Daleithiau yn 1821, lle treuliodd 50 mlynedd fel cenhadwr ymysg y Cherokee.  Bu'n byw yn eu mysg, yn ymgyrchu'n wleidyddol ar eu rhan a bu hefyd yn weinidog iddynt, gan gyfieithu'r Beibl i'r iaith Cherokee a chyhoeddi papurau newydd yn yr iaith.  Bu Evan Jones, ac yn nes ymlaen gyda'i fab John, yn gyfrifol am droi mwy o Indiaid America at Gristnogaeth nag unrhyw genhadon Protestannaidd eraill yn America.

## Cyfeiriadau
* Erthygl am Evan Jones  ar *Encyclopedia of Oklahoma History & Culture*. 
* William G. McLoughlin, *Champions of the Cherokees: Evan and John B. Jones* (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1990)

Categori:Genedigaethau 1788
Categori:Marwolaethau 1872
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Cenhadon o Gymru
Categori:Cyfieithwyr y Beibl
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru
Categori:Ieithyddion o Gymru
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Lewis Hopkin

Bardd ac athro barddol o Forgannwg oedd **Lewis Hopkin** (1708 - 1771). Fe'i cofir yn bennaf am ei gysytlltiad â Iolo Morganwg.

## Bywgraffiad
Ganed Hopkin ym mhlwyf Llanbedr-ar-fynydd, Sir Forgannwg, yn 1708, ond symudodd i fyw yn Hendre Ifan Goch, plwyf Llandyfodwg. Daeth yn Anghydffurfiwr amlwg.

## Gwaith llenyddol
Roedd yn adnabyddus yn y Fro fel athro barddol yn nhraddodiad gwerinol Morgannwg. Dywedir ei fod wedi dysgu rheolau Cerdd Dafod i Iolo Morganwg ac Edward Evan. Ceisiodd Iolo Morganwg wneud ffigwr lled-dderwyddol o Lewis Hopkin a gramadegyddion eraill Blaenau Morgannwg, gan honni eu bod yn cynrychioli to olaf olyniaeth o feirdd yn perthyn i'r Traddodiad Barddol canoloesol, ond ffrwyth addysg werinol y 18g oeddynt a cheisio adennill y traddodiad trwy astudio gwaith beirdd y gorffennol wnâi Hopkin a'i gyd-feirdd: ffugiad yn unig yw honiadau Iolo Morganwg.

Cyhoeddodd un gyfrol o gerddi, sef *Y Fêl Gafod* (1812). Nid oedd yn fardd mawr, ond mae rhai o'i gerddi caeth yn dangos ei feistroliaeth ar rai o'r hen fesurau, megis y triban.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1708
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1771
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Cymer

Gallai **Cymer** gyfeirio at:

* Cymer, enw am aber lle mae dwy afon yn ymuno â'i gilydd.
* Cymer, pentref yng Nghwm Afan
* Y Cymer, pentref a chymuned yn Nghwm Rhondda, Rhondda Cynon Taf
* Abaty Cymer, abaty yn ne Gwynedd
Canolbarth

Gallai'r term daearyddol **Canolbarth** gyfeirio at un o sawl lle:

* Canolbarth Affrica
**Gweriniaeth Canolbarth Affrica
* Canolbarth America
* Canolbarth Asia
* Canolbarth Cymru
* Canolbarth Ewrop
* Canolbarth Lloegr

----
Evan Jones

Gallai **Evan Jones** gyfeirio at sawl person:

* Evan Jones (cenhadwr) (1788 – 1872), ymgyrchydd hawliau a chenhadwr yn America
* Evan Jones (Ifan y Gorlan) (tua 1787 - 1859), telynor 
* Evan Jones (Ieuan Gwynedd) (1820 - 1852), awdur
* Evan Jones (gweinidog) (1836-1915), gweinidog, gwleidydd a golygydd
* Evan Jones (Gurnos); (1840 -1903), gweinidog, bardd, arweinydd

Gweler hefyd:
* Evan David Jones (1903 - 1987), ysgolhaig
* Evan Pan Jones (1834 - 1922), diwygiwr cymdeithasol a llenor
* Evan Rowland Jones (1840 - 1920) milwr, llysgenad, AS Bwrdeistref Caerfyrddin
Thomas Jacob Thomas (Sarnicol)

Bardd Cymraeg oedd **Thomas Jacob Thomas** (13 Ebrill 1873 – 2 Rhagfyr 1945), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Sarnicol**. Roedd yn un o feirdd mwyaf poblogaidd ei gyfnod ac yn epigramydd penigamp.

## Bywgraffiad
Ganed Sarnicol ym mhentref Capel Cynon, ger Llandysul, Ceredigion yn 1873. Magwyd y bardd ym mro Banc Siôn Cwilt a chafodd diwylliant Cymraeg a thraddodiadau gwerinol yr ardal honno ddylanwad mawr ar ei waith fel bardd. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, ac aeth yn ei flaen i fod yn athro ysgol yn Southampton yn ne Lloegr, Abergele ac Abertyleri, ac yn brifathro mewn ysgol ger Merthyr Tudful.

## Gwaith llenyddol
Ymddiddorai'n fawr yn nhraddodiadau a llên gwerin Cymru, a chyhoeddodd sawl cerdd boblogaidd sy'n seiliedig ar chwedlau Cymraeg. Cyhoeddodd ddeg cyfrol o farddoniaeth yn ystod ei oes gan ddod yn un o feirdd mwyaf poblogaidd Cymru. Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Y Fenni 1913.

Mae ei gerddi poblogaidd yn tueddu i fod yn rhamantaidd a sentimentalaidd braidd, ond ei brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg yw ei gerddi byr dychanol, yn enwedig y rhai a geir yn y gyfrol *Blodau Drain Duon* (1935), sy'n cynnwys ei epigram adnabyddus am Dic Sion Dafydd.

Cyhoeddodd hefyd gyfrol o addasiadau o chwedlau gwerin ei fro, *Chwedlau Cefn Gwlad*.

## Llyfryddiaeth ddethol 
* ''Stori Siaci'r Gwas* (1906)
* *Odlau Môr a Mynydd* (1912)
* *Blodau Drain Duon* (Gwasg Gomer, 1935)
* *Catiau Cwta'' (Llyfrau'r Dryw 1940)
* *Chwedlau Cefn Gwlad* (Gwasg Gee, 1944)
* *Ar Fanc Siôn Cwilt*, golygwyd gan J. Tysul Davies (Gwasg Gomer, 1972). Ysgrifau a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

## Dolenni allanol
* Cofnod Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Prifeirdd
A4107

Priffordd yn ne Cymru yw'r **A4107**. Mae'n cysylltu Port Talbot a'r briffordd A4061 i'r de-orllewin o bentref Cwmparc, gan arwain ar hyd Cwm Afan.

## Trefi a phentrefi ar yr A4107
*Port Talbot
*Cwmafan
*Pwll-y-glaw
*Pontrhydyfen
*Duffryn
*Cymer
*Croeserw
*Abergwynfi
*Blaengwynfi

Categori:Cludiant yn Rhondda Cynon Taf
Categori:Cludiant yng Nghastell-nedd Port Talbot
Categori:Ffyrdd Cymru
Baner Casachstan

[bawd|250px|Baner Casachstan [Delwedd:FIAV 111100.svg|23px]]

Maes glas gyda phatrwm addurnol traddodiadol melyn yn yr *hoist* a symbol melyn yn ei ganol o Eryr rheibus y diffeithwch o dan haul â 32 o belydrau yw **baner Casachstan**. Mae'r maes glas yn cynrychioli'r awyr sydd uwchben y Casaciaid yn ogystal â lles da, llonyddwch, heddwch, ac undod, ac mae'r  *berkut* a'r haul yn cynrychioli cariad, rhyddid, a dyheadau'r Casaciaid. Mabwysiadwyd ar 4 Mehefin 1992, yn sgil annibyniaeth y wlad ar yr Undeb Sofietaidd (a gafwyd ar 25 Rhagfyr 1991).

## Ffynonellau 
* *Complete Flags of the World* (Llundain: Dorling Kindersley, 2002)

Casachstan
Categori:Casachstan
Cymer, Cwm Afan

Pentref ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Cymer**, hefyd **Cymmer**. Saif yng Nghwm Afan, a chaiff ei enw oherwydd ei fod gerllaw cymer Afon Afan ac Afon Corrwg. Mae hefyd ger cyffordd y priffyrdd A4063 ac A4107.

Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 2,883. Yn 2005, enwyd ward etholiadol Cymer, sydd hefyd yn cynnwys pentrefi Croeserw a Duffryn, fel un o'r 10% o wardiau gyda mwyaf o dlodi yng Nghymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Erthyglau heb gategori Etholaeth (DU)
Ynysoedd Queen Elizabeth

bawd|240px|Lleoliad Ynysoedd Queen Elizabeth

Ynysoedd yn yr Arctig yw **Ynysoedd Queen Elizabeth**. Maent yn gorwedd yn nhiriogaeth Nunavut i'r gorllewin o'r Ynys Las ac yn perthyn i Ganada.

Y fwyaf o'r ynysoedd yw Ynys Ellesmere. Mae'r ynysoedd eraill yn cynnwys Ynys Devon, Ynys Axel Heiberg ac Ynys Melville.

Categori:Yr Arctig
Categori:Nunavut
Queen Elizabeth
Stamp

[250px|bawd|Stamp Cymreig answyddogol a gyhoeddwyd yn 1982 i gofio [Llywelyn Ein Llyw Olaf.]]
Darn bychan o bapur printiedig, gludog fel rheol, a roddir ar lythyr neu baced i ddangos fod yr anfonydd wedi talu am ei bostio yw **stamp**. Fe'i cyhoeddir gan wasanaethau post gwladol fel rheol, fel modd i ddangos fod rywun wedi talu am anfon amlen, cerdyn neu eitem arall gyda'r post. Gelwir yr astudiaeth o stampiau yn ffilateliaeth.

## Stampiau Cymreig
[250px|bawd|chwith|Stamp o [Mongolia|Fongolia, 1932]]
Does gan Gymru ddim stampiau swyddogol fel y cyfryw ond mae Post Brenhinol y DU yn cyhoeddi "argraffiadau Cymreig" a stampiau arbennig achlysurol. Ond does gan Gymru ei gwasanaeth post ei hun ac mae'r stampiau hyn, fel gweddill stampiau'r Post Brenhinol, yn cynnwys pen Brenhines y DU ac yn cyfrif fel stampiau Prydeinig yn hytrach na stampiau Cymreig fel y cyfryw.

Dros y blynyddoedd mae sawl mudiad Cymreig cenedlaetholgar a gwladgarol wedi cyhoeddi stampiau Cymreig answyddogol i'w defnyddio ar amlenni.

## Gweler hefyd
* Stampiau Cymreig answyddogol
*Cymru a'r Cymry ar stampiau
*Y Gwasanaeth post
*Ffilateliaeth

Categori:Gwasanaethau post
Categori:Ffilateliaeth
Cyn Crist

Term a ddefnyddir i ddynodi'r cyfnod mewn hanes cyn geni Iesu Grist yw **Cyn Crist** neu **C.C.** (Lladin: *Ante Christum Natum*). Ceir ychwaneg o wybodaeth yn yr erthygl Oed Crist.

Fe'i dilynir gan 'Oed Crist', neu y 'Cyfnod Cyffredin' (*Common Era*) sy'n enw amgen (a niwtral, yn grefyddol) ar oes galendr draddodiadol, Anno Domini.

## Gweler hefyd 
* Comin Creu
* OC (Oed Crist)

Categori:Amser
Categori:Cristnogaeth
Categori:Hanes
Y Nod Cyfrin

Arwydd neu symbol Gorsedd Beirdd Ynys Prydain yw'r **Nod Cyfrin** neu **Nod Pelydr Goleuni** (/|\). Cafodd ei ddyfeisio gan Iolo Morganwg i gynrychioli "Cariad, Cyfiawnder a Gwirionedd". Gelwir y rhain yn dri phaladr yr haul neu "lygad goleuni". Yn ôl y bardd Talhaiarn, fodd bynnag, nid oeddent nemor "traed brain".

Defnyddiwyd yn gyntaf gan yr Orsedd ar Sgrôl y Cyhoeddi yng Nghaerdydd ym 1833. Ers y 1950au penderfynwyd fod yn rhaid cynnwys symbol y Nod Cyfrin ar bob Cadair a Choron genedlaethol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Eisteddfodau
Categori:Iolo Morganwg
Categori:Symbolau
David Griffith (Clwydfardd)

alt=|bawd|David Griffith Clwydfardd

Bardd, beirniad ac eisteddfodwr amlwg oedd **David Griffiths** (29 Tachwedd 1800 – 30 Hydref 1894), sy'n fwy adnabyddus dan ei enw barddol **Clwydfardd**.

## Bywgraffiad
bawd|Portread o David Griffith, Clwydfardd
200px|bawd|chwith|Clwydfardd gyda Druisyn a Treban, tua 1885
Ganed David Griffith mewn pentref bach gwladol o’r enw Gwytherin, Sir Ddinbych ar 29 Tachwedd 1800. Mabwysiadodd yr enw barddol 'Clwydfardd' ar gyfer cystadlu yn yr eisteddfod.

Clwydfardd oedd Archdderwydd cyntaf Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Gwasanaethodd yn y swydd o 1876 hyd 1894. Fel bardd nid yw'n ffigwr pwysig o gwbl — mae ei gerddi hirwyntog yn enghraifft o gynnyrch y "bardd eisteddfodol" sy'n nodweddiadol o'r cyfnod — ond fel archdderwydd a beirniad roedd ganddo statws uchel a lle amlwg iawn yng nghymdeithas Cymru yn chwarter olaf y 19eg ganrif.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Williams, D., (1953). GRIFFITH, DAVID (‘Clwydfardd’ 1800 - 1894), bardd eisteddfodol ac archdderwydd. Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1800
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1894
Categori:Pobl o Ddinbych
Mwnci

Anifail sy'n perthyn i un o ddau ddosbarth, Mwncïod y Byd Newydd neu  Mwncïod yr Hen Fyd yw **mwnci**. Ceir 264 o rywogaethau gwahanol.

Nid yw'r ddau fath o fwnci yn perthyn yn arbennig o agos i'w gilydd. Mae Mwncïod y Byd Newydd yn perthyn i ddosbarth y Platyrrhini, tra mae Mwncïod yr Hen Fyd yn perthyn i'r uwch-deulu Cercopithecoidea, sy'n rhan o'r Catarrhini. Mae Mwncïod yr Hen Fyd yn perthyn yn agosach i'r Epaod nag i Fwncïod y Byd Newydd.

## Mwncïod y Byd Newydd
Mae 'Mwncïod y Byd Newydd' yn bum teulu o America ganolog a de: Callitrichidae, Cebidae, Aotidae, Pitheciidae, ac Atelidae. Ynghyd, y bum deulu ydy'r Superteulu Ceboidea. Mae Ceboidea yn yr unig superteulu yn y parforder Platyrrhini. Mae 'Platyrrhini' yn golygu 'trwyn gwastad', ac y trwynau gyda nhw yn fwy gwastad na primatiad arall.https://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/BIOL121/ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ%20ΚΕΙΜΕΝΑ/PrimateEvolution.pdf

Mae Mwncïod y Byd Newydd yn mwncïod bach a canolig; y Pygmy Marmoset (Y mwnci lleiaf y byd) ydy 14 –16&nbsp;cm (5.5 - 6.5 modfedd), ac y pwysau gyda fe yn 120 -190 g.

## Mwncïod yr Hen Fyd
Mae 'Mwncïod yr Hen Fyd' yn deulu fe'i gelwir 'Cercopithecidae' yn wyddonol. Maen nhw'n cynnwys babŵnau a macacau. Mae mwncïod byw yn Asia ac Affrica, a maen nhw'n byw yn cynefinoedd fel fforest law, savannah, tir llwyni a mynyddoed.

## Cyfeiriadau
Categori:Primates
Yamoussoukro

Prifddinas swyddogol Gweriniaeth y Traeth Ifori yng ngorllewin Affrica yw **Yamoussoukro**. Yn ymarferol, dinas Abidjan yw'r brifddinas *de facto*.

Mae ganddi boblogaeth o 200,659 (2005), ac mae'n gorwedd 240 cilometr (149 milltir) i'r gogledd o Abidjan mewn ardal o fryniau isel a gwastadleodd. Mae'n cynnwys 3,500&nbsp;km² (1,351.3 miilltir sgwar). Rhennir y ddinas a'r département o'r un enw yn bedair *sous-préfecture*: Attiégouakro, Didiévi, Tié- diékro a *commune* Yamoussoukro. Ceir cyfanswm o 169 annedd yn yr ardal.


Categori:Dinasoedd y Traeth Ifori
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Penrhyn Iberia

:''Mae Iberia yn ailgyfeirio yma. Am y diriogaeth hynafol yn y Cawcasws gweler Iberia'r Cawcasws.''
200px|bawd|Lleoliad Iberia yn Ewrop
250px|bawd|Penrhyn Iberia
Penrhyn mawr yn ne-orllewin Ewrop yw **Penrhyn Iberia** neu **Iberia**. Mae'n cynnwys tiriogaeth Portiwgal a Sbaen a hefyd Andorra a Gibraltar. Gorwedd ym mhen de-orllewinol cyfandir Ewrop, rhwng y Môr Canoldir i'r dwyrain a Cefnfor Iwerydd i'r gorllewin a'r gogledd (Bae Biscay). I'r de mae Culfor Gibraltar yn gwahanu penrhyn Iberia a gogledd-orllewin Affrica (Moroco a'r Maghreb). Ar y tir mawr mae cadwyn mynyddoedd y Pyreneau yn dynodi'r ffin ddaearyddol ac ecolegol rhwng penrhyn Iberia a gweddill Ewrop yn ogystal â'r ffin wleidyddol rhwng Ffrainc a Sbaen. Mae fflora a ffawna Iberia yn debyg i rai Gogledd Affrica. Mae gan y penrhyn arwynebedd o 593,250&nbsp;km² (229,054 milltir sgwar).

## Gweler hefyd 
* Iberiaid


Categori:Gorllewin Ewrop
Iberia
Abercynffig

Pentref yng nghymuned y Castellnewydd, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Abercynffig** (Saesneg: *Aberkenfig*). Roedd y boblogaeth yn 2,024 yn 2001.

Saif Abercynffig i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr, heb fod ymhell o gyffordd priffordd yr A4063 a thraffordd yr M4. Saif ger cymer Afon Llynfi ac Afon Ogwr, ac i'r de o bentref Ton-du. Gweithio ym Mhen-y-bont ar Ogwr y mae'r rhan fwyaf o'r trigolion bellach.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Y Castellnewydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr (y DU)
Lama

Mamal o Dde America sy'n perthyn i deulu'r camel yw'r **lama** (*Lama glama*). Mae'n cael ei ddefnyddio i gario llwythi ac am ei gig a blew.

Mae Lamas yn gwybod eu cyfyngiadau eu hunain. Os ydych chi'n ceisio gorlwytho lama gyda gormod o bwysau, Mae'r lama yn debygol o orwedd neu ddim ond yn gwrthod symud.

Mae Lamas yn gwbod eu hargym hellion eu hunain. Os wyt ti'n ceisio gorlwytho lama gyda grmod o bwysau, mae'r ffurflen yn anorfod.

Gelwir lama baban yn "cria." Mae'n amlwg KREE-uh. Fel arfer dim ond un baban ar y tro sydd gan lamas Mama. Mae efeilliaid Lama yn hynod brin. Mae beichiogrwydd yn para tua 350 diwrnod.

Amcangyfrifir bod y boblogaeth bresennol o lamas ac alpacas yn Ne America yn fwy na 7 miliwn.

Mae edafedd o ffibr lama yn feddal ac yn ysgafn, ond eto'n hynod gynnes.

Categori:Anifeiliaid dof
Categori:Camelidau
Categori:Mamaliaid De America
Categori:Rhywogaethau o garnolion cyfnifer-fyseddog
Beibl 1588

bawd|240px|Dalen gynta Beibl 1588.
**Beibl 1588** oedd y fersiwn llawn cyntaf o'r Beibl i ymddangos yn Gymraeg. Yr Esgob William Morgan (1545 - 10 Medi 1604), ficer Llanrhaeadr-ym-Mochnant ynghyd â Llanarmon Mynydd Mawr ar y pryd, oedd yn bennaf gyfrifol am y gwaith. Credir yn gyffredinol mai cyhoeddi'r Beibl hwn yn gymaint a dim arall fu'n gyfrifol i'r Gymraeg oroesi.

150px|bawd|chwith|Stamp answyddogol yn dathlu pedwerydd ganmlwyddiant Testament Newydd 1567 (1567-1967)
Roedd cyfieithiad William Salesbury o'r Testament Newydd wedi bod ar gael ers 1567, ac er fod yna dipyn o feirniadu ar Gymraeg hwnnw, roedd cyfieithiad Salesbury yn rhoi sail hynod werthfawr i gyfieithiad newydd William Morgan. Ar ddechrau'r gwaith daeth Morgan â chyfieithiadau blaenorol o rannau o'r Beibl at ei gilydd. Erbyn 1587 roedd wedi gorffen cyfieithu'r Hen Destament, y Testament Newydd a'r Apocryffa, ac fe aeth y cyfan drwy'r wasg yn 1588 yn Llunadain: gwaith a gymerodd sawl wythnos i'w gyflawni. Arolygodd y gwaith hwn, gan aros gyda'i hen gyfaill yn neoniaeth Abaty Westminster a oedd yn gartref i Gabriel Goodman, Deon Westminster.

Benthyciwyd copi sydd wedi cael ei gadw yng nghasgliad llyfrgell Abaty Westminster i Gadeirlan Tyddewi ym Mehefin a Gorffennaf 2025. Roedd y copi hwn wedi ei roi'n anrheg i Lyfrgell Goodman yn Abaty Westminster, gyda nodyn mewn arysgrif Lladin yn datgan hynny ar y tu fewn. Mae'r copi hwn ymhlith y gorau, gan nad oedd yn cael ei ddefnyddio'n ddyddiol fel yr oedd y copiau mewn eglwysi yng Nghymru.

## Llyfryddiaeth
*Isaac Thomas, ''William Morgan a'i Feibl* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1988)
*Prys Morgan, *Beibl i Gymru'' (Pwyllgor Dathlu Pedwarcanmlwyddiant Cyfieithu'r Beibl/Gwasg Cambria, 1988) - copi digidol

## Dolenni allanol
*Llyfrgell Genedlaethol Cymru: copi digidol gyda chyflwyniad 
*Llyfrgell Genedlaethol Cymru: Erthyglau ar Feibl 1588 

Categori:Y Beibl Cymraeg
Categori:Crefydd yng Nghymru yn yr 16eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Gristnogol Cymru
Categori:Llyfrau 1588
Categori:Llyfrau'r 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Cymraeg yr 16eg ganrif
Giza

[dde|bawd|250px|[Pyramidau Giza]]
Dinas ar gyrion Cairo yn yr Aifft yw **Giza** neu **El Giza**. Gorwedd ar lan orllewinol Afon Nîl ac mae'n enwog fel safle Pyramidau Giza a'r Sphinx sy'n denu miloedd o dwristiaid. Am ganrifoedd bu'n un o faesdrefi Cairo ond erbyn hyn, er ei bod yn rhan o'r metropolis, mae'n cael ei chyfrif yn ddinas ynddi ei hun.

Categori:Dinasoedd yr Aifft
Categori:Cairo
Disney

Gallai **Disney** gyfeirio at un o sawl peth:

* Walt Disney
* Cwmni Walt Disney

Gweler hefyd:
* Disneyland
* Rhestr ffilmiau animeiddiedig Disney
Afon Llynfi (Pen-y-bont ar Ogwr)

250px|bawd|Afon Llynfi o Bont Rhyd-y-cyff

Afon yn ne Cymru sy'n llifo i mewn i Afon Ogwr yw **Afon Llynfi**.

Mae'n tarddu ar y llechweddau i'r gogledd o Caerau, ac yn llifo tua'r de ar hyd Cwm Llynfi, trwy ganol Maesteg a heibio Cwmfelin, Llangynwyd a Coytrahen cyn ymuno ag Afon Ogwr ger Abercynffig, lle mae Afon Garw hefyd yn ymuno a'r Ogwr.

Ar un adeg, roedd cyflwr dyfroedd Afon Llynfi yn wael iawn, oherwydd y pyllau glo a gweithfeydd haearn ger ei glannau. Erbyn hyn mae ansawdd y dŵr wedi gwella.

Llynfi
Llynfi
Taxi Driver (gwahaniaethu)

Gallai **Taxi Driver** (Gyrrwr Tacsi) gyfeirio at un o sawl peth:

* *Taxi Driver*, ffilm o 1976 gyfarwyddwyd gan Martin Scorsese ac yn serennu Robert De Niro
* *Taxi Driver (ffilm 1954)*, ffilm Hindi gan Chetan Anand
* "Taxi Driver", cân gan y band Gym Class Heroes