Paul Cézanne

Arlunydd o Ffrainc oedd **Paul Cézanne** (19 Ionawr 1839 – 22 Hydref 1906). Ystyrir ei waith arloesol yn ystod ail hanner y 19g fel sylfaen i'r newidiadau radicalaidd a datblygodd yn y byd celf yr 20g. Defnyddiodd ddarnau o liwiau a strociau brwsh bach i adeiladu astudiaethau cymhleth. Mae'r paentiadau’n cyfleu ei ystyriaeth ddwys o’r ffigwr neu’r tirwedd dan sylw.

Yn ddylanwad mawr ar Picasso, Matisse, Braque, Metzinger a nifer fawr o arlunwyr eraill. Mae Matisse a Picasso i fod wedi dweud bod Cézanne *yn dad ini gyd*.

## Bywyd cynnar
Ganwyd yn Aix-en-Provence de-ddwyrain Ffrainc, heb fod yn bell o'r ffin gyda'r Eidal. Gall y cyfenw Cézanne fod o dras Eidalaidd.

Roedd ei dad yn gyfoethog, yn gyd-sylfaenydd banc, a oedd yn gallu sicrhau bywyd cyfforddus i’w fab, rhywbeth nad oedd yn bosib i'r rhan fwyaf o arlunwyr a oedd gorfod dibynnu ar werthu eu cynfasau yn unig.
Yn yr ysgol roedd yn ffrind agos gydag Émile Zola a aeth ymlaen i fod yn ysgrifennwr enwog.

Astudiodd Cézanne y gyfraith ar ôl gadael yr ysgol i blesio ei dad, er gwaethaf ei diddordeb yn arlunio. Ond cyn hir, gyd chryn anogaeth oddi wrth ei hen ffrind Zola a mawr siom ei dad, gadwodd y brifysgol ym 1861 i fyw ym Mharis i fod yn arlunydd. Serch hynny, yn ddiweddarach, derbyniodd Cézanne swm sylweddol iawn o arian mewn etifeddiaeth oddi wrth ei dad.

## Cézanne yr arlunydd
[bawd|chwith|300px|*Les joueurs de carte (Y Chwaraewyr Cardiau) - gwaith eiconig Cézanne*, 1892-95, olew ar gynfas, 60 x 73 cm, [Sefydliad Celf Courtauld, Llundain]]
O dan ddylanwad *Romantisme* a steil yr arlunwyr Argraffiadol (*Impressionniste*) cyntaf roedd gwaith cynnar Cézanne yn dueddol o fod yn dywyll. Datblygodd arddull gyda chyllell palet a alwodd yn *caloreiddio* a oedd yn cynnwys sawl llun treisgar o ferched, fel *Merched yn gwisgo amdani*, (tua 1867), *Y Treisio* (tua 1867) ac *Y Llofruddiaeth* (tua 1867-68) a ddangosodd ddyn yn trywanu merch wrth iddi gael ei dal i lawr gan ferch arall.

Ar ddechrau'r rhyfel Ffrainc-Prussia ym 1870, dihangodd Cézanne o Baris i L'Estaque yn Provence ble peintiodd tirluniau yn symud yn ôl i Baris ym 1871. Ym 1874 dangoswyd gwaith Cézanne yn arddangosfa gyntaf y grŵp Argraffiadaeth (Impressionnisme) ac ym 1877 y drydedd arddangosfa. Cyfarfu â'r peintiwr Camille Pissarro o'r grŵp a fu'n ddylanwad mawr arno, y ddau yn teithio trwy gefn gwlad Ffrainc i beintio tirluniau. Er gwaethaf ei lwyddiant a sylw cynyddol ym Mharis roedd well ganddo dychwelyd i Provence i beintio ar ben ei hun. O dan ddylanwad Pissaro rhoddodd y gorau i liwiau tywyll ac fe ddaeth ei gynfasau'n llawer ysgafnach a bywiog.

Canolbwyntiodd Cézanne ar nifer cyfyngedig o bynciau – portreadau, tirluniau, bywyd llonydd ac astudiaethau o bobl yn nofio. Defnyddiodd lefydd, pobl a'r pethau o'i amgylch am y tri cyntaf: aelodau'r teulu a phentrefwyr ac ar gyfer y portreadau, tirwedd Provance am y tirluniau, a phethau fel ffrwythau ar gyfer y bywyd llonydd. Ond ar gyfer y nofwyr bu rhaid iddo ddylunio o'i ddychymyg oherwydd diffyg modelau.

Arbrofodd symleiddio ffurfiau naturiol i siapiau geometrig elfennol (er enghraifft - lleihau boncyff coeden i silindr - neu oren i belen). Arbrofodd hefyd sut i gyfleu dyfnderoedd a sawl safbwynt yn yr un llun.

Symudodd rhwng Paris a Provence nes iddo gael stiwdio yn Provance gyda ffenestri mawr i'w oleuo. Peintodd gyda Renoir yno ym 1882 a bu'n ymweld â Renoir a Monet in 1883. O hyn ymlaen arhosodd yn bennaf ym Provence, gan ddewis bywyd distaw a thirwedd ei hen filltir sgwâr dros brysurdeb y ddinas.

Mae ei hen dŷ yn Aix-en-Provence bellach ar agor i'r cyhoedd.

## Rhai o'i weithiau enwocaf

File:Paul Cézanne 047.jpg|*Les Grandes Baigneuses*, 1898–1905
File:Paul Cézanne 107.jpg|*Mont Sainte-Victoire*, tua1887, Sefydliad Celf Courtauld
File:Jas de bouffan.jpg|*Jas de Bouffan*, 1876
File:Paul Cézanne, Pyramid of Skulls, c. 1901.jpg|*Pyramid o Benglogau*, tua 1901
File:Paul Cézanne, 1888-90, Madame Cézanne (Hortense Fiquet, 1850–1922) in a Red Dress, oil on canvas, 116.5 x 89.5 cm, The Metropolitan Museum of Art, New York.jpg|*Madame Cézanne mewn Ffrog Goch* (1888-90),Yr Amgueddfa Gelf Fetropolitan, Efrog Newydd
File:Cézanne, Paul - Still Life with a Curtain.jpg|Bywyd llonydd gyda llenni

## Oriel
### Peintiadau

File:La Pendule noire, par Paul Cézanne.jpg|*Y Cloc Marmor Du*1869–1871
File:Paul Cezanne, A Modern Olympia, c. 1873-1874.jpg|*Olympia*1873–1874Musée d'Orsay, Paris
File:Paul Cézanne 115.jpg|*Mont Sainte-Victoire*1882–1885Yr Amgueddfa Gelf Fetropolitan, Eforg Newydd
File:L'Estaque aux toits rouges, par Paul Cézanne.jpg|''L'Estaque*1883–1885
File:Paul Cézanne 044.jpg|*Bae Marseilles, golwg o L'Estaque*1885
File:Paul Cézanne 107.jpg|*Mont Sainte-Victoire*1885–1887Sefydliad Celf Courtauld, Llundain
File:Les Marronniers du Jas de Bouffan en hiver, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|*Jas de Bouffan*1885–1887Sefydliad Celf Minneapolis
File:Paul Cézanne 014.jpg|*Ymdrochwr*1885–1887MOMA
File:Paul Cézanne 060.jpg|*Fastnacht (Mardi Gras)*1888Amgueddfa Pushkin, Moscow
File:Le Garçon au gilet rouge, par Paul Cézanne, National Gallery of Art.jpg|*Bachgen Mewn Gwasgod Goch*1888–1890Yr Oriel Gelf Genedlaethol, Washington, D.C.
File:Paul Cézanne 125.jpg|*Madame Cézanne yn y Tŷ Gwydr*1891–1892Yr Amgueddfa Gelf Fetropolitan, Efrog Newydd
File:La Maison lézardée, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|*Tŷ Gyda Waliau Wedi'u Cracio*1892–1894Yr Amgueddfa Gelf Fetropolitan, Efrog Newydd
File:La Maison Maria avec une vue du Château Noir, par Paul Cézanne.jpg|*Maison Maria Ar Y Ffordd i'r Château Noir*1895Amgueddfa Gelf Kimbell, Tecsas
File:Route de la Montagne Sainte-Victoire, par Paul Cézanne 210.jpg|*Ffordd Cyn Y Mynyddoedd, Sainte-Victoire*1898–1902Amgueddfa Hermitage, Saint Petersburg
File:Château noir, par Paul Cézanne, National Gallery of Art.jpg|*Château Noir*1900–1904Yr Oriel Gelf Genedlaethol, Washington, D.C.
File:Les Grandes Baigneuses, par Paul Cézanne, National Gallery, Yorck.jpg|*Yr Ymdrochwyr*1898–1905Yr Oriel Genedlaethol, Llundain

### Bywyd llonydd

File:Nature morte avec tiroir ouvert, par Paul Cézanne.jpg|*Bywyd Llonydd Gyda Drôr Agored*1877–1879
File:Le panier de pommes, par Paul Cézanne.jpg|*Basged o Afalau*1890–1894Sefydliad Celf Chicago
File:Rideau, Cruchon et Compotier, par Paul Cézanne, Yorck Project.jpg|*Bywyd Llonydd, Brethyn, Jwg a Phowlen o Ffrwythau*1893–1894Amgueddfa Gelf Americaniadd Whitney, Efrog Newydd
File:Nature morte au Chérubin, par Paul Cézanne.jpg|*Bywyd Llonydd gyda Cherub*1895Sefydliad Celf Courtauld, Llundain

### Dyfrlliw

File:Garçon au gilet rouge, par Paul Cézanne, aquarelle, Yorck.jpg|*Bachgen Gyda Fest Coch*1890
File:Paul Cézanne 151.jpg|*Hunan-bortread*1895
File:Moulin sur une rivière, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|*Melin Wrth Yr Afon*1900–1906
File:Le Pont des Trois Sautets, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|*Afon gyda Phont y Tair Ffrwd''1906Oriel Gelf Cincinnati

### Portreadau a hunain-bortreadau

File:L'Homme au bonnet de coton, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|*Portread Ewythr Dominique*1865–1867Yr Amgueddfa Gelf Fetropolitan, Efrog Newydd
File:Le Père du peintre, lisant L'Événement, par Paul Cézanne.jpg|*Portread Tad Yr Arlunyddr Louis-Auguste Cézanne, Reading*1866Yr Oriel Gelf Genedlaethol, Washington, D.C.
File:Paul Cézanne 127.jpg|*Portread Achille Emperaire*1868Musée d'Orsay, Paris
File:Paul Cézanne - Paul Alexis Lê um Manuscrito a Zola.jpg|*Paul Alexis yn darllen i Émile Zola*1869–1870Amgueddfa Gelf São
File:Paul Cézanne 149.jpg|*Hunan-bortread*1875Musée d'Orsay, Paris
File:Portrait de Victor Chocquet, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|*Portread Victor Chocquet*1876–1877
File:Portrait de l'artiste au chapeau à large bord, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|*Hunan-bortread*1879–1882Kunstmuseum, Bern
File:Paul Cézanne Madame Cézanne.JPG|*Madame Cézanne*Olew Ar Gynfas Tua 1886Sefydliad Celf Detroit
File:Le fils de l'artiste, Paul, par Paul Cézanne.jpg|*Portread Mab Paul Cézanne*Pastel1888–1890Yr Oriel Gelf Genedlaethol, Washington, D.C.
File:Cezanne - Madame Cezanne in Rot.jpg|*Madame Cézanne Mewn Ffrog Goch*Tua 1890-1894Amgueddfa Gelf São Paulo
File:Gustave Geffroy - Paul Cézanne.jpg|*Portreaed Gustave Geffroy*1895Musée d'Orsay, Paris
File:Paul Cézanne 156.jpg|*Hunan-bortread Gydag Bere*1898–1900Amgueddfa Gelf Cain, Boston

## Nodiadau
## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Rosenblum, Robert (1989). ''Paintings in the Musée d'Orsay*. New York: Stewart, Tabori & Chang. ISBN 1-55670-099-7.
* 

## Darllen pellach 
* Danchev, Alex (2012) *Paul Cézanne: A Life*, New York: Pantheon, ISBN 978-0-30737-707-4
* Danchev, Alex (2013) *The Letters of Paul Cézanne*, Los Angeles: Getty Publications, ISBN 978-1-60606-160-2

## Dolenni allanol
* National Gallery of Art, Cézanne in Provence 
* Cézanne at the WebMuseum
* Paul Cezanne studio 
* *Y Llofruddiaeth*, Paul Cézanne, 1867-1868
* www.paul-cezanne.org  – Tua 500 o ddelweddau gan Paul Cézanne
* Getty Research Institute. Los Angeles, California
* Paul Cezanne at PubHist
**Impressionism: a centenary exhibition'', catalog arddangosfa'r Amgueddfa Gelf Fetropolitan - Cézanne, tud. 49–63

Categori:Ciwbiaeth
Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1906
Categori:Ôl-argraffiadaeth
Categori:Pobl o Aix-en-Provence