open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anabledd a newid hinsawdd

Mae **newid hinsawdd** yn cael effaith anghymesur ac annheg ar **unigolion ag anableddau**, yn uniongyrchol ac yn anuniongyrchol. Mae unigolion ag anableddau yn fwy tebygol o brofi mwy o effeithiau newid hinsawdd ar bobl o'u cymharu â'r rhai heb anableddau. Er gwaethaf hyn, ac er gwaethaf y ffaith bod pobl anabl yn cyfrif am fwy na 15% o'r boblogaeth fyd-eang, ychydig iawn o fewnbwn maent wedi'i gael yn yr ymgynghoriadau a'r ymatebion i newid hinsawdd. Yr anabl yw'r rhai mwyaf tebygol o gael eu heffeithio'n negyddol gan unrhyw fath o argyfwng, p'un a yw'n argyfwng sydyn, fel llifogydd neu gorwynt, neu'n argyfwng graddol fel lefelau'r môr yn codi, oherwydd diffyg mynediad at adnoddau brys a'r anawsterau o symudedd cyfyngedig. Mae newid hinsawdd hefyd yn fwy andwyol ar bobl anabl oherwydd bod nifer anghymesur o bobl anabl yn byw mewn tlodi, ac mae pobl sy'n byw mewn tlodi  mewn mwy o berygl oherwydd newid yn yr hinsawdd.

## Cydnabyddiaethau o risgiau cynyddol 
Yn 2021, nid oedd risgiau cynyddol pobl anabl o ran newid hinsawdd wedi cael eu cydnabod yn eang. Er enghraifft, ni chyfeiriodd Nodau Datblygu'r Mileniwm at y berthynas rhwng anabledd a newid hinsawdd. Fodd bynnag, mae sawl cytundeb a dogfen ryngwladol yn ymhelaethu ar y berthynas, megis Cytundebau Cancun 2010, Mecanwaith Rhyngwladol Warsaw 2013 ar gyfer Colled a Niwed, a'r rhaglith i Gytundeb Paris 2015 ar Newid Hinsawdd .

### Iechyd 
Hyd yn oed heb effeithiau newid hinsawdd, mae gan bobl anabl fynediad llai cyfartal at ofal iechyd na'r rhai heb anableddau oherwydd stigma cymdeithasol, gwaharddiad, tlodi, polisïau gwahaniaethol, a diffyg rhaglenni gofal iechyd ar gyfer anableddau penodol. Pan fydd straen sy'n gysylltiedig â newid yn yr hinsawdd yn lleihau effeithiolrwydd systemau gofal iechyd, mae'r anghydraddoldebau hyn o ran mynediad at ofal iechyd rhwng pobl anabl a phobl nad ydynt yn anabl yn gwaethygu. Gall tarfu ar wasanaethau cymdeithasol a gwasanaethau hanfodol eraill fod yn arbennig o niweidiol, gan fod pobl anabl yn aml yn dibynnu ar fynediad rheolaidd a dibynadwy i'r gwasanaethau hyn.

Yn y darlun ehangach o fudo a ysgogwyd gan newid hinsawdd, mae mudo rhyngwladol yn chwarae rôl gymharol fach, gyda mudo mewnol . Yn anffodus, prin fu'r ymchwil ar gyfranogiad mewnfudo mewnol gan bobl anabl, ac nid yw'r effeith y mae'r math hwn o fudo yn ei gael ar allu pobl anabl i addasu yn hysbys, i raddau helaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Anabledd
George Hayward

Roedd **George Hayward** (13 Chwefror 1886 - 13 Hydref 1946) yn flaenwr rygbi'r undeb rhyngwladol Gymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Abertawe, a chafodd ei gapio dros Gymru bum gwaith. Roedd yn rhan o dîm a enillodd Bencampwriaeth y Pedair Gwlad 1908.

## Bywyd personol
Ganwyd **Alfred George Hayward** yn Abertawe, yn blentyn i Alfred Hayward, pobydd, ac Elizabeth (née Evans) ei wraig. Mewn cyfnod lle'r oedd rygbi yn gêm amatur roedd yn ennill ei fywoliaeth fel llafurwr yn nociau Abertawe. Ym 1910 priododd Evelyn Davies, bu Evelyn marw ym 1918. Priododd Hayward am yr ail dro â Margaret E Elson ym 1924, bu iddynt o leiaf dau fab. Bu farw yn Abertawe yn 60 mlwydd oed.

## Gyrfa rygbi 
Gwnaeth Hayward ei ymddangosiad rhyngwladol gyntaf i Gymru ddydd Sadwrn 1 Chwefror 1908 yn erbyn yr Alban ar faes St. Helen Abertawe dan gapteiniaeth George Travers. Enillodd Cymru’r ornest ddadleuol o drwch y blewyn a dewiswyd Hayward eto ar gyfer gêm nesaf y twrnamaint yn erbyn yr Iwerddon. Enillodd Cymru yr ornest, y Bencampwriaeth a'r Goron Driphlyg. Yn ystod 1908, wynebodd Hayward dîm teithiol Awstralia, fel aelod o dimau Sir Forgannwg ac Abertawe, gan orffen ar yr ochr fuddugol ar lefel ryngwladol a chlwb, ond gan golli yn y cyfarfyddiad sirol. Roedd hefyd yn rhan o dîm Abertawe a gurodd De Affrica ar Ddydd San Steffan 1912.

Ym mis Rhagfyr 1913, gadawodd Hayward Abertawe ac ymuno â thîm proffesiynol y gynghrair, Wigan, gan wneud ei ymddangosiad gyntaf ddydd Sadwrn 27 Rhagfyr yn erbyn Runcorn.

Chwaraeodd George Hayward ym muddugoliaethau Wigan yng Nghynghrair Sir Gaerhirfryn yn ystod tymor 1913–14 a thymor 1914–15.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru**

*  1908
*  1909
*  1908
*  1908
*  1908

## Llyfryddiaeth 
* , 1911 census

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1946
Total SE

Cwmni petroliwm rhyngwladol Ffrengig yw **Total SE**. Mae prif swyddfa'r gorfforaeth yn La Défense, Paris, Ffrainc. Patrick Pouyanné yw pennaeth y cwmni ers 2015. **Total** yw enw brand y cwmni. Mae'n un o'r saith prif gwmni olew yn y byd.

Sefydlwyd y gorfforaeth yn 1924, yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Categori:Petroliwm
Toti Dal Monte

Soprano operatig o'r Eidal oedd **Antonietta Meneghel** (27 Mehefin 1893 - 26 Ionawr 1975), sy'n fwy adnabyddus wrth ei henw llwyfan **Toti Dal Monte**. Efallai ei bod yn cael ei chofio gorau heddiw am ei pherfformiad fel Cio-cio-san yn opera Puccini  *Madama Butterfly*, wedi iddi recordio'r rôl honno'n gyflawn ym 1939 gyferbyn a  Beniamino Gigli fel Pinkerton.

## Gyrfa 
Yn enedigol o Mogliano Veneto, yn Nhalaith Treviso, yr Eidal gwnaeth Toti ei hymddangosiad cyntaf yn La Scala yn 23 oed fel Biancofiore yn *Francesca da Rimini* gan Zandonai. Roedd hi'n llwyddiant ar unwaith, a'i llais clir "tebyg i eos" yn cael ei werthfawrogi'n fawr ledled y byd. Mae ei rolau mwyaf adnabyddus yn cynnwys y rhannau bel canto  Amina (yn *La sonnambula* gan Bellini), Lucia (yn *Lucia di Lammermoor* gan Donizetti ) a Gilda (yn *Rigoletto* gan Verdi). Ym 1922 perfformiodd sawl rhan gyferbyn â'r tenor Carlo Broccardi yn y Teatro Massimo yn Palermo; gan gynnwys Cio-cio-san, Gilda, a rôl y teitl yn *La Wally* gan Alfredo Catalani.

Ym 1924, yn ffres o berfformiadau hynod lwyddiannus ym Milan a Pharis, ond cyn ei hymddangosiad cyntaf yn Llundain neu Efrog Newydd, cafodd ei chyflogi gan y Fonesig Nellie Melba i fod yn un o brif gantorion cwmni opera Eidalaidd yr oedd Melba yn ei threfnu i fynd ar daith o amgylch Awstralia. Profodd yn llwyddiant poblogaidd a beirniadol ar y daith, ac ni fu unrhyw gystadleuaeth rhwng Melba oedd yn heneiddio a Dal Monte llawer iau. Yn hytrach, fe wnaethon nhw daflu tuswau ar ôl perfformiadau ei gilydd. Ym 1928, ar ei thrydydd ymweliad ag Awstralia, priododd y tenor Enzo de Muro Lomanto yn Eglwys Gadeiriol y Santes Fair, Sydney. Roedd hi'n fam i'r actores Marina Dolfin (1930-2007) ac yn nain i'r actorion Massimo Rinaldi ac Antonella Rinaldi.

Ar 12 Ionawr 1929 yn La Scala, creodd rôl Rosalina, ym première byd o  *Il re* gan Umberto Giordano.

Ymddeolodd o'r llwyfan operatig ym 1945. Fodd bynnag, parhaodd i weithio yn y theatr (yn ogystal â gwneud y recordiadau achlysurol) ac ymddangosodd mewn nifer o ffilmiau. Efallai mai ei ffilm fwyaf adnabyddus yw, *Anonimo veneziano* gan Enrico Maria Salerno, stori o 1970 am gerddor yn La Fenice. Daeth yn athrawes canu a hyfforddwr; roedd ei disgyblion yn cynnwys Dodi Protero, Dolores Wilson, Maaria Eira a Gianna D'Angelo.

## Marwolaeth 
Bu farw Dal Monte ym 1975 yn 81 oed, yn Pieve di Soligo, o ganlyniad i anhwylderau cylchrediad y gwaed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1975
A Chwaraei di Wyddbwyll?

Llyfr Cymraeg am wyddbwyll a sut i'w chwarae gan Iolo Jones a T. Llew Jones yw ***A Chwaraei di Wyddbwyll?***. Mae ganddo'r is-deitl ''Y llyfr cyntaf erioed yn y Gymraeg yn ymwneud â'r gêm fwrdd orau yn y byd!''. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1980. Yn 2021 roedd y gyfrol allan o brint.

Mae'r llawlyfr hwn yn gyflwyniad i'r gêm, yn egluro sut mae'r darnau'n symud, sut i gofnodi'r symudiadau, syniadau tactegol, agoriadau, terfyniadau, a manylion ymarferol am offer, ynghyd ag ychydig o fanylion am hanes y gêm. Mae'n defnyddio nodiant disgrifiadol i gofnodi'r symudiadau; mae'r nodiant hwn i bob pwrpas wedi darfod bellach, ar ôl cael ei ddisodli gan nodiant algebraidd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Categori:Llyfrau Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1980
Categori:Llyfrau am wyddbwyll
Categori:Gweithiau gan T. Llew Jones
Gianna D'Angelo

Roedd '''Gianna D'Angelo''' (18 Tachwedd 1929 - 27 Rhagfyr 2013) yn soprano goloratwra operatig Americanaidd, a oedd yn weithredol yn bennaf yn y 1950au a'r 1960au.

Ganed **Jane Angelovich** yn Hartford, Connecticut, astudiodd gyntaf yn Ysgol Juilliard yn Ninas Efrog Newydd gyda Giuseppe De Luca. Yn gynnar yn y 1950au, symudodd i Fenis, yr Eidal, lle daeth yn ddisgybl i Toti Dal Monte, a gynghorodd hi hefyd i newid ei henw i un oedd a natur Eidalaidd.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf ym 1954 ym Maddonau Caracalla yn Rhufain fel Gilda yn *Rigoletto*, rôl y byddai'n parhau i fod â chysylltiad agos â hi trwy gydol ei gyrfa. Fe’i gwahoddwyd yn gyflym i holl brif dai opera’r Eidal, Napoli, Fflorens, Bologna, Trieste, Parma, Milan, ac ati. Ymddangosodd hefyd ym Mharis Opéra a Gŵyl Glyndebourne fel Rosina yn *Il barbiere di Siviglia* ac yng Ngŵyl Caeredin fel Norina yn *Don Pasquale*.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn America yn yr Opera Cosmopolitan San Francisco, ym mis Mawrth 1959, yn rôl y teitl yn *Lucia di Lammermoor* (gyferbyn â Giuseppe Campora a Norman Treigle), ac yn yr Opera Metropolitan yn Efrog Newydd, ar Ebrill 5, 1961 fel *Gilda* (gyda Robert Merrill fel Rigoletto), ac arhosodd yno am wyth tymor. Yn y Met ymddangos mewn rolau fel: Lucia, Amina, Rosina, Norina, Zerbinetta, a Brenhines y Nos. Ymddangosodd hefyd yn Philadelphia, Houston, New Orleans, ac ati.

Ychydig o recordiadau masnachol a wnaeth D'Angelo. Y mwyaf nodedig oedd Musetta yn *La bohème* gyda Renata Tebaldi, Carlo Bergonzi ac Ettore Bastianini o dan arweiniad Tullio Serafin, a recordwyd ym 1959 yn Rhufain. Ymhlith y recordiadau eraill mae *Il barbiere di Siviglia* a *Rigoletto* y ddau gyda'r bariton Renato Capecchi, yn ogystal â'r ddoli Olympia yn ''Les contes d'Hoffmann*, gyferbyn â Nicolai Gedda. Mae perfformiad byw o *I puritani'' o Trieste ym 1966, hefyd wedi'i ryddhau ar DVD.

Ar ôl ymddeol o ganu, bu yn athrawes lais yn Ysgol Gerdd Jacobs, lle y bu rhwng 1970 a 1997.

Bu farw ar Ragfyr 27, 2013, yn 84 oed, yn Lawyers Glen Assisted Living yn Mint Hill, Gogledd Carolina. Rhoddwyd ei gweddillion i orweddd ym Mynwent yr Eglwys Bresbyteraidd yn Rocky River, Cabarrus County, yn yr un dalaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion opera o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Jamie Margolin

Ymgyrchydd cyfiawnder hinsawdda o'r Unol Daleithiau yw **Jamie Margolin** (ganwyd 10 Rhagfyr 2001) a fu'n gyd-gyfarwyddwraig cydweithredol Zero Hour.  Mae Margolin wedi uniaethu fel lesbiad ac yn siarad yn agored am ei phrofiadau fel person LGBT. Mae hi wedi ysgrifennu ar gyfer amryw o gyfryngau, megis CNN a Huffington Post.

Nododd hefyd ei bod yn Iddewig ac yn Latinx.

## Cefndir 
Yn 2017, yn 15 oed, sefydlodd Margolin y sefydliad gweithredu hinsawdd ieuenctid Zero Hour gyda Nadia Nazar, Zanagee Artis, ac ymgyrchwyr (neu actifyddion) ieuenctid eraill. Gwasanaethodd fel cyfarwyddwr cydweithredol y grwp. Cyd-sefydlodd Margolin Zero Hour fel ymateb i’r Gorwynt Maria yn Puerto Rico a’i phrofiad personol yn ystod tanau gwyllt 2017 Washington. Mae hi wedi dwyn peth drwg-enwogrwydd fel plaintiff yn yr Aji P. v. Achos Washington, yn siwio talaith Washington am eu diffyg gweithredu yn erbyn newid hinsawdd ar sail bod hinsawdd sefydlog yn hawl ddynol. Mae ei gwaith ar newid hinsawdd wedi ymddangos mewn llawer o gyhoeddiadau gan gynnwys *HuffPost*, *Teen Ink* a CNN. Roedd hi’n rhan o ddosbarth 21 Dan 21 Teen Vogue yn Yn 2018, cafodd ei henwi hefyd fel un o 25 Menyw sy'n Newid y Byd gan People Magazine. Mae Margolin yn aelod o 'Dalaith Iau America'.

Ym mis Medi 2019, roedd Margolin yn rhan o grŵp ieuenctid a siwiodd y Llywodraethwr Jay Inslee a Thalaith Washington dros allyriadau nwyon tŷ gwydr yn y dalaith. Yn dilyn yr achos cyfreithiol hwn, gofynnwyd iddi dystio yn eu herbyn fel rhan o banel o'r enw "Lleisiau sy'n Arwain y Genhedlaeth Nesaf ar yr Argyfwng Hinsawdd Byd-eang", lle roedd pobl ifanc yn eu harddegau sy'n ymwneud â newid yn yr hinsawdd yn gallu cyflwyno eu hachos. Roedd yr ieuenctid yn yr achos cyfreithiol hwn yn ymwneud â diffyg gweithredu Llywodraethau Washington ynghylch newid hinsawdd, gan awgrymu eu bod yn gwrthod hawl gyfansoddiadol i'r genhedlaeth iau i amgylchedd byw.

## Gwobrau ac anrhydeddau 
Enillodd Margolin wobr Newid Cenhedlaeth EMA MTV  Hi oedd y prif siaradwr yng Ngwobrau Gweledigaeth 2020.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Amgylcheddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Mikaela Loach

Ymgyrchydd dros gyfiawnder hinsawdd yn yr Alban yw **Mikaela Loach** (ganwyd 1998). Mae'n byw yng Nghaeredin, ac mae wedi'i henwebu ar gyfer Gwobr Dinasyddion Byd-eang: Gwobr Arwr y DU.

Mae Loach yn fyfyriwr meddygol ym Mhrifysgol Caeredin sy'n defnyddio'i llwyfan Instagram o dros 100,000 i weithio tuag at wneud y mudiad hinsawdd yn fwy cynhwysol, gan ganolbwyntio ar systemau gormesol fel goruchafiaeth y gwynion ac anghyfiawnderau mudol.

Gyda Jo Becker, mae'n gyd-gynhyrchydd, yn awdur ac yn gyflwynydd *podlediad YIKES* sy'n archwilio newid yn yr hinsawdd, hawliau dynol a chyfiawnder cymdeithasol.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Loach yn Jamaica a chafodd ei magu yn Surrey, y Deyrnas Unedig. Symudodd Loach i Gaeredin i astudio fel myfyriwr meddygol ym Mhrifysgol Caeredin.

## Ymgyrchu 
Yn ei harddegau, dechreuodd Loach ddod yn ymwybodol o'r groesffordd rhwng cyfiawnder amgylcheddol a chyfiawnder hiliol. i fynnu bod gwleidyddion yn gwrando ac yn gweithredu ar yr argyfwng hinsawdd. Ym mhrotest 2019 XR, fe wnaeth Loach gloi ei hun i lwyfan Gwrthryfel Difodiant, yr Alban er mwyn ceisio rhwystro’r heddlu rhag clirio’r brotest. Cafodd ei chloi i'r llwyfan am oddeutu wyth awr cyn iddi hi, a phrotestwyr eraill ryddhau eu hunain o'u gwirfodd. Mae Loach yn ymgyrchu gyda *Climate Camp Scotland*,

Wrth siarad â'r BBC, dywedodd Loach am ei chymhelliant:“Rwyf wedi bod yn newid pethau yn fy ffordd o fyw ers amser er mwyn bod yn fwy ecogyfeillgar ond sylweddolais ychydig fisoedd yn ôl nad oes ots a ydw i'n mynd yn fegan neu'n sero-gwastraff, os nad yw'r llywodraeth yn gwneud unrhyw beth.* *Mae angen newidiadau strwythurol mawr."Dywed Loach iddi ddechrau mynd i orymdeithio "pan oedd argyfwng y ffoaduriaid ar y newyddion ychydig flynyddoedd yn ôl. Fe wnes i wir fynd i mewn i hawliau ymfudwyr a ffoaduriaid a gwirfoddoli yn y gwersyll yn Calais...Ond yna un diwrnod sylweddolais fod y pethau hyn yn rhyng-gysylltiedig mewn gwirionedd: mae'r argyfwng hinsawdd yn gysylltiedig ag argyfwng ffoaduriaid, ac mae'r ddau ohonyn nhw hefyd 'n gysylltiedig ag anghyfiawnder hiliol a chymynroddion gwladychiaeth (*the legacies of colonialism*).” mae Loach yn eiriol dros gyfiawnder amgylcheddol a chyfiawnder hiliol, ffasiwn dillad cynaliadwy, a hawliau ffoaduriaid. Mae hi hefyd wedi bod yn westai ar sawl podlediad, gan gynnwys podlediad *Age of Plastic* Andrea Fox, a Phodlediad Good Ancestor Layla Saad. Roedd Loach yn siaradwr yng Nghynhadledd Ieuenctid yn Erbyn Carbon Zurich. Yn 2020, creodd Loach bodlediad YIKES gyda Jo Becker.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amgylcheddwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Ymgyrchwyr o'r Alban
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Athro cadeiriol

Swydd a safle academaidd mewn prifysgolion a sefydliadau ymchwil yw **athro cadeiriol** neu **athro prifysgol**. Bydd darlithydd sy'n codi yn y rhengoedd yn troi'n uwch ddarlithydd, ac wedyn yn ddarllenydd cyn cyrraedd uchafbwynt academaidd fel athro. Fel arfer, bydd athro yn arbenigwr yn eu maes ymchwil ac yn cael eu cydnabod fel addysgwyr ar y lefel uchaf. Yng nghyd-destun athro cadeiriol, defnyddir athro (nid *athrawes*) i gyfeirio at ferched a dynion. Cydnabyddir statws athro drwy ei ddefnyddio fel teitl o flaen eu henw, e.e. **Yr Athro Angharad Price**.

Ystyrir ei bod yn bwysig cael athro mewn adran brifysgol. Gellir dyfarnu cadeirydd anrhydeddus i rywun nad yw'n gweithio yn y brifysgol ond sy'n gallu cyfrannu gwybodaeth arbenigol.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Athro

Categori:Addysgwyr
Categori:Galwedigaethau addysg ac hyfforddiant
Categori:Prifysgolion
Categori:Addysg uwch
Edith Lucy Austin

Roedd **Edith Lucy Greville** (née **Austin** 15 Rhagfyr 1867 – 27 Gorffennaf 1953) yn chwaraewr tenis benywaidd o Loegr a oedd yn weithgar o'r 1890au hyd tua 1920. Roedd hi'n briod â'i chyd-chwaraewr George Greville.

## Cefndir 
Ganed Austin ym Mhenarlâg yn ferch i'r Parch. Edward Austin, curad Anglicanaidd Brychdyn ac Elizabeth (née Clark) ei wraig. Saeson oedd ei ddau riant a symudon nhw'n ôl i Loegr cyn i Edith fod yn 2 oed. Fe symudon nhw gyntaf i Honiton, Dyfnaint,  lle'r oedd ei thad yn ficer, ac yna Rendlesham, Suffolk, lle'r oedd ei thad yn rheithor. Yn ystod eu harhosiad ym Mhenarlâg daeth y teulu yn gyfeillgar a William Ewart Gladstone a'i deulu ef. Bu farw Stephen Richard Glynne, 9fed Barwnig, brawd yng nghyfraith Gladstone, mewn gorsaf trên toc wedi bod ar ymweliad a'r teulu Austin.  

## Gyrfa Tenis 
Rhwng 1893 a 1919, cymerodd ran 16 gwaith yng ngemau sengl Pencampwriaethau Wimbledon. Cafodd ei chanlyniad gorau ym 1894 a 1896 pan gyrhaeddodd rownd derfynol y twrnamaint agored i bawb. Ym 1894 collodd i Blanche Hillyard mewn setiau syth, gan ennill dwy gêm yn unig a daeth Hillyard yn bencampwr, gan na wnaeth deiliad y teitl, Lottie Dod, amddiffyn ei theitl. Ym 1896 collodd rownd derfynol y twrnamaint agored i bawb mewn tair set i Alice Pickering. Yn ei dau ymddangosiad diwethaf yn Wimbledon ym 1913 a 1919 chwaraeodd hefyd yn y gemau dwbl a dyblau cymysg. .

Ym 1894, trechodd May Arbuthnot mewn rownd derfynol tair set i ennill teitl senglau Pencampwriaethau Maes Gorchuddiedig Prydain, a chwaraewyd ar gyrtiau pren yng Nghlwb y Frenhines yn Llundain. Methodd Arbuthnot â throsi dau bwynt cyfateb. Y flwyddyn ganlynol, 1895, collodd ei theitl yn y rownd her i Charlotte Cooper. Rhwng 1896 a 1899 enillodd bedwar teitl yn olynol, gan drechu Cooper ddwywaith yn y rownd derfynol. Ym 1894, 1899 a 1901 enillodd dwrnamaint cwrt glaswellt Pencampwriaethau Clwb y Frenhines. disgynnydd i deulu Ieirll Warwick.

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei chartref 6 Kensington Hall Gardens, Llundain yn 85 mlwydd oed. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Chwaraewyr tenis o Loegr
Katie Eder

Ymgyrchydd o'r Unol Daleithiau yn erbyn newid hinsawdd yw **Katie Eder** (ganwyd tua ). Mae hi'n *entrepreneur* cymdeithasol a sefydlodd *50 Miles More* (mudiad yn erbyn gynnau), *Kids Tales* (annog llenorion ifanc), a *The Future Coalition* (yn erbyn newid hinsawdd). Yn 2021 roedd yn Gyfarwyddwraig Gweithredol ar y mudiad *The Future Coalition*.

Yn Rhagfyr 2019, enwyd Eder yn un o Forbes 30 dan 30 yn yr adran Cyfraith a Pholisi.

## Addysg 
Cafodd Eder ei geni a'i magu yn Milwaukee, Wisconsin. Graddiodd yn Ysgol Uwchradd Shorewood yn 2018 a chychwynodd ym Mhrifysgol Stanford yn hydref 2020. Hi yw'r ieuengaf o bump o blant.

## Gweithgaredd 
### *Kids Tales* 
Pan oedd Katie yn 13 oed, sefydlodd sefydliad dielw, *Kids Tales*, i ddod â gweithdai ysgrifennu creadigol, a addysgir gan bobl ifanc, i blant nad oes ganddynt fynediad at brofiadau ysgrifennu y tu allan i'r ysgol. Yn ystod gweithdy *Kids Tales*, mae plant yn ysgrifennu straeon byrion sydd yna'n cael eu cyhoeddi mewn blodeugerdd, llyfr go iawn. Mae 1500 o blant mewn naw gwlad wedi cymryd rhan mewn gweithdai *Kids Tales*. Mae *Kids Tales* wedi ymgysylltu â dros 400 o 'athrawon' yn eu harddegau ac wedi cyhoeddi 90 o flodeugerddi.

### *50 Miles More* 
Ar ôl i ddigwyddiadau *2018* *March For Our Lives* ddod i ben ar Fawrth 24, trefnodd Katie a myfyrwyr eraill o’i hysgol uwchradd orymdaith 50 milltir o Madison, Wisconsin i Janesville, Wisconsin, tref enedigol Paul Ryan oedd yn lefarydd Tŷ'r Cynrychiolwyr ar y pryd, i’w alw allan am ei rôl yn blocio a chladdu deddfwriaeth gynnau. Arweiniodd yr orymdaith 50 Miles More a lansiodd ymgyrch ledled y wlad o'r enw #50more a #50states i herio 49 talaith arall yr Unol Daleithiau i gynnal protestiadau debyg yn nhrefi swyddogion a oedd yn gysylltiedig a'r NRA (*National Rifle Association*) i fynnu eu bod yn gweithredu i roi diwedd ar drais gyda gynnau. Cerddodd ymgyrchwyr *50 Miles More* 50 milltir ym Massachusetts yn Awst 2018. Hefyd, fe wnaeth *50 Miles More* annog eu haelodau i bleidleisio'n effeithiol i bleidleisio yn etholiadau canol tymor 2018.

### *Future Coalition* 
Arweiniodd Katie'r mudiad *50 Miles More* i bartneru â sefydliadau eraill a arweinir gan ieuenctid ledled y wlad i ffurfio *Future Coalition* (Clymblaid y Dyfodol), sef rhwydwaith a chymuned genedlaethol ar gyfer pobl ifanc a sefydliadau dan arweiniad ieuenctid gyda'r nod o wella'r dyfodol, a'i wneud yn fwy diogel a chyfiawn i bawb. Mae *Future Coalition* yn cysylltu sefydliadau pob ifanc ac arweinwyr ifanc ledled yr Unol Daleithiau i rannu adnoddau a syniadau. Lansiwyd *Future Coalition* ym Medi 2018 gyda'r ymgyrch etholiadol *Walkout to Vote*. Cerddodd dros 500 o ysgolion ledled y wlad allan o'r dosbarth a gorymdeithio i'r gorsafoedd pleidleisio.

## Anrhydeddau a gwobrau 
* Gwobr Ysbryd Darbodus y Gymuned - Honoree Cenedlaethol 
* Three Dot Dash - Deorydd Entrepreneuriaeth Gymdeithasol Fyd-eang - Uwchgynhadledd Just Peace 
* Cymdeithas Llythrennedd Rhyngwladol - Gwobr 30 dan 30 
* Newid Prosiect AFS-USA - Gwobr Gweledigaeth ar Waith 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 20fed ganrif
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Heddychwyr o'r Unol Daleithiau
Edward Treharne

Roedd **Edward Llewellyn Treharne** (22 Mawrth, 1862 – 29 Rhagfyr, 1904) yn feddyg ac yn flaenwr rygbi'r undeb Cymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Bontypridd a Chaerdydd, a rygbi rhyngwladol i Gymru. Roedd yn aelod o dîm rhyngwladol cyntaf Cymru a chwaraeodd yn erbyn Lloegr ym 1881.

## Cefndir 
Ganwyd Treharne ym Mhentre'r Rhondda, plwyf Ystradyfodwg, yn blentyn i David Treharne, asiant tir ac Elizabeth (née Thomas) ei wraig. Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Ramadeg Pen-y-bont ar Ogwr ac Ysgol Ramadeg Y Bont-faen. Yn ogystal â bod yn feddyg teulu roedd Treharne hefyd yn gwasanaethu fel llawfeddyg yr heddlu ac yn rhoi tystiolaeth feddygol mewn llysoedd barn ar ran yr heddlu.  Roedd yn gwasanaethu hefyd fel Swyddog Meddygol Bwrdd Gwarcheidwaid y Tlodion Caerdydd dros ardal Ddwyreiniol y Barri. 

Yn ogystal â bod yn feddyg roedd Dr Treharne yn ŵr gweithgar yn y gymuned. Roedd yn aelod o Fwrdd Lleol y Barri, a Bwrdd Ysgolion Y Barri. Ar y bwrdd ysgol roedd yn bleidiol iawn i sicrhau bod plant Cymraeg eu hiaith yn cael addysg trwy'r Gymraeg. Er ei fod yn Geidwadwr o ran gwleidyddiaeth, ac yn gwasanaethu fel Cadeirydd Cangen y Barri o'r blaid  gwasanaethodd fel llywydd cangen Tregatwg o Gymru Fydd hefyd.  ac yn flaenllaw yng ngweithgareddau Anrhydeddus Gymdeithas y Cymrodorion.  Ym 1896 fe'i penodwyd yn Ynad Heddwch ar Fainc Ynadon Sir Forgannwg.  Roedd yn aelod o Gyngor Dosbarth y Barri  ac yn aelod o Gyngor Sir Forgannwg. 

## Gyrfa rygbi 
Dechreuodd Treharne i chware rygbi i dîm Ysgol Ramadeg Y Bont-faen. Ymunodd a thîm Pontypridd ym 1880  Pan gafodd ei alw i fod yn aelod o dîm Cymru ym 1881 daeth hefyd y cyntaf o lawer o chwaraewyr Pontypridd i gynrychioli ei wlad. Cafodd Cymru crasfa gan Loegr yn ei gêm ryngwladol cyntaf gan golli o 13 cais ac 8 gôl i ddim.

Chwaraewyd pencampwriaeth rygbi'r pedair gwlad (a datblygodd i'r pum gwlad ac wedyn i'r chwe gwlad) am y tro cyntaf yn nhymor 1882/83. Dewiswyd Treharne ar gyfer gêm agoriadol y bencampwriaeth, yn erbyn Lloegr. Colli bu hanes Cymru eto ond gyda chanlyniad mwy parchus o 2 Gôl, 4 Cais i ddim.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru**

*  1881, 1883

## Teulu 
Bu Treharne yn briod ddwywaith. Ym 1885 priododd Lydia Elizabeth (Nelly) Billings, bu iddynt dau fab, bu farw'r mab ieuengaf Leslie Llewellyn ar faes y gad yn Ffrainc ym 1915. Bu farw Nellie ym mis Mehefin 1897.  Ym 1899 priododd ei ail wraig Margaret Louise Crooke,  ni fu iddynt blant.

## Marwolaeth 
Bu farw Treharne yn sydyn yn ei gartref yn Llangatwg yn 42 mlwydd oed o drawiad ar y galon.  Claddwyd ei weddillion ym mynwent Merthyr Dyfan, Y Barri.

Wales1881.jpg|Treharne yn y rheng ôl, yr ail o'r dde, gyda thîm rhyngwladol cyntaf Cymru, 1881
Margaret Louise Treharne.jpg|Margaret Louise ail wraig Dr Treharne

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Meddygon o Gymru
Isra Hirsi

Ymgyrchydd amgylcheddol o'r Unol Daleithiau yw **Isra Hirsi** (ganwyd 22 Chwefror 2003). Cyd-sefydlodd a gwasanaethodd fel cyfarwyddwr cydweithredol Streic Hinsawdd Ieuenctid yn yr Unol Daleithiau. Yn 2020, cafodd ei henwi ar restr 40 o dan 40 Llywodraeth a Gwleidyddiaeth 
bawd|chwith|Hirsi yn protestio yn erbyn trais gynnau yn 2018

## Bywyd cynnar ac ymgyrchu 
Magwyd Hirsi ym Minneapolis, Minnesota, ac mae'n ferch i Gyngreswraig yr Unol Daleithiau Ilhan Omar ac Ahmed Abdisalan Hirsi. Yn 12 oed, roedd hi'n un o'r cyfranogwyr a oedd yn protestio dros gyfiawnder i Jamar Clark, Americanwr Affricanaidd 24 oed a lofruddiwyd gan ddau heddwas gwyn yn Minneapolis, Minnesota. Yn 2021 roedd Hirsi yn fyfyriwr yn Ysgol Uwchradd De Minneapolis. Daeth yn rhan o'r ymgyrch yn erbyn newid hinsawdd ar ôl ymuno â chlwb amgylcheddol ei hysgol uwchradd.

Cydlynodd Hirsi gannoedd o streiciau dan arweiniad myfyrwyr ar draws Unol Daleithiau'r America ar 15 Mawrth a 3 Mai 2019. Cyd-sefydlodd Streic Hinsawdd Ieuenctid yr Unol Daleithiau, cangen Americanaidd mudiad newid hinsawdd byd-eang yr ifanc, yn Ionawr 2019. Yn 2021 roedd yn gweithredu fel cyd-gyfarwyddwr gweithredol y grŵp hwn. Yn 2019, enillodd Wobr Ieuenctid Brower. Yr un flwyddyn, derbyniodd Hirsi Wobr Llais y Dyfodol ac yn 2020, gosodwyd hi ar restr "Future 40" BET.

## Erthyglau awdur 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Amgylcheddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 2003
Ridhima Pandey

Mae **Ridhima Pandey** (ganwyd 2009) yn actifydd amgylcheddol o India sy'n eiriol dros weithredu yn erbyn newid hinsawdd. Mae hi wedi cael ei chymharu â Greta Thunberg. Pan oedd hi'n naw oed, fe gymerodd achos yn erbyn Llywodraeth India am beidio â chymryd digon o gamau yn erbyn newid hinsawdd. Roedd hi hefyd yn un o achwynwyr yn y Cenhedloedd Unedig, ynghyd â sawl gweithredwr hinsawdd ifanc arall, yn erbyn methiant sawl gwlad i weithredu yn erbyn yr argyfwng hinsawdd.

## Cefndir 
Mae Pandey yn byw yn Uttarakhand, talaith yng Ngogledd India. Mae ei thad, Dinesh Pandey, hefyd yn ymgyrchydd hinsawdd sydd wedi gweithio yn Uttarkhand lle bu'n ymgyrchu ers 16 mlynedd.

Effeithiwyd ar gartref Pantay yn Uttarakhand gan  dywydd garw dros y deng mlynedd diwethaf. Yn 2013, bu farw dros 1,000 o bobl mewn llifogydd a thirlithriadau yn ei hardal. Bu'n rhaid symud bron i 100, 000 o bobl o'r rhanbarth. Yn ôl Banc y Byd, mae newid hinsawdd yn debygol o gynyddu'r pwysau ar y cyflenwad dŵr yn India yn ddifrifol.

## Gweithredu 
### Achos cyfreithiol yn erbyn Llywodraeth India 
Yn naw oed, fe ffeiliodd Pandey siwt yn erbyn Llywodraeth India ar y sail nad oeddent wedi cymryd camau sylweddol yn erbyn newid hinsawdd er iddynt gytuno i wneud hynny yng Nghytundeb Paris yn 2016. Cyflwynwyd yr achos llys hwn yn y Tribiwnlys Gwyrdd Cenedlaethol (NGT), llys a sefydlwyd yn 2010 sy'n delio ag achosion amgylcheddol yn unig. Gofynnodd Pandey hefyd i'r Llywodraeth baratoi cynllun i leihau allyriadau carbon a chynllun ledled y wlad i ffrwyno effaith newid yn yr hinsawdd, gan gynnwys lleihau defnydd India o danwydd ffosil.

### Cwyn i'r Cenhedloedd Unedig 
Yn ystod ei chais am fisa Norwyaidd i fynd i Oslo, clywodd am sefydliad ar gyfer gweithredwyr hinsawdd ifanc. Aeth at y sefydliad, a chafodd ei dewis i fynd i Efrog Newydd ar gyfer Uwchgynhadledd Gweithredu Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2019. Yn ystod yr uwchgynhadledd, ar 23 Medi 2019 ffeiliodd Pandey gyda 15 o blant eraill, gan gynnwys Greta Thunberg, Ayakha Melithafa ac Alexandria Villaseñor, gwyn i Bwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn, gan gyhuddo'r Ariannin, Brasil, yr Almaen, Ffrainc a Thwrci i fynd yn groes i'r Confensiwn ar Hawliau'r Plentyn trwy fethu â mynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd yn ddigonol.

### Gweithgaredd pellach 
Mae Pandey wedi galw am waharddiad llwyr ar blastig, gan ddadlau bod ei gynhyrchu parhaus yn ganlyniad i alw gan ddefnyddwyr. Mae hi hefyd wedi galw ar lywodraeth India ac awdurdodau lleol i wneud mwy i lanhau Afon Ganga.

Dyfynnir Pandey ar ei bywgraffiad ar Blant yn erbyn Newid Hinsawdd fel un sy'n nodi ei nod:“Rydw i eisiau achub ein dyfodol. Rwyf am achub dyfodol holl blant a holl bobl cenedlaethau'r dyfodol ” 

## Gwobrau 
Roedd Pandey ar y rhestr o 100 o Fenywod y BBC a gyhoeddwyd ar 23 Tachwedd 2020.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2008
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o India
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o India
Varshini Prakash

Ymgyrchydd yn erbyn newid hinsawdd o'r Unol Daleithiau yw **Varshini Prakash** a hi yw cyfarwyddwraig gweithredol y *Sunrise Movement* a gyd-sefydlodd yn 2017. Cafodd ei henwi ar restr 2019 Time 100 Next, ac roedd yn gyd-enillydd Gwobr John Muir Clwb Sierra yn 2019.

## Magwraeth ac addysg 
Daeth Prakash yn ymwybodol gyntaf o newid hinsawdd pan oedd yn 11 oed wrth wylio darllediadau newyddion o tsunami Cefnfor India 2004. Wrth dyfu i fyny, rhoddodd ei bryd ar bod yn feddyg.

Aeth Prakash i'r coleg ym Mhrifysgol Massachusetts Amherst lle dechreuodd drefnu materion hinsawdd,

## Gyrfa 
Yn 2017, lansiodd Prakash y *Sunrise Movement*, mudiad gwleidyddol Americanaidd dan arweiniad ieuenctid sy'n cefnogi gweithredu gwleidyddol ar newid yn yr hinsawdd, gyda saith cyd-sylfaenydd arall.

Yn 2018, daeth yn gyfarwyddwr gweithredol y *Sunrise Movement* ar ôl i’r grŵp feddiannu swyddfa Llefarydd Tŷ’r Unol Daleithiau Nancy Pelosi yn fynnu ei bod yn sefydlu tasglu cyngresol i fynd i’r afael â newid hinsawdd.

Fel rhan o'i gwaith gyda'r Sunrise Movement, aeth Prakash ati i eiriol dros gynigion fel y Fargen Newydd Werdd. Yn 2020, cymeradwyodd y seneddwr Bernie Sanders yn yr ymgyrch ar gyfer yr arlywyddiaeth. Enwyd Prakash yn gynghorydd i dasglu hinsawdd Joe Biden yn 2020. Mae hi hefyd yn aelod o fwrdd ymgynghorol *Climate Power 2020*, grŵp sy'n cynnwys Democratiaid ac ymgyrchwyr sy'n eiriol dros gynyddu'r diddordeb y mae pleidleiswyr America yn ei gymryd mewn gweithredu i atal newid hinsawdd.

Mae Prakash yn gyd-olygydd y llyfr *Winning the Green New Deal: Why We Must, How We Can*, a ryddhawyd Awst 2020. Mae hi hefyd yn cyfrannu at *The New Possible: Visions of Our World Beyond Crisis*.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cyfweliad yn y podlediad "How I Built This"
* Proffil gan Forbes

Categori:Ymgyrchwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Suren Gazaryan

Sŵolegydd p Rwsia, ffigwr cyhoeddus, a chyn aelod o *The Environmental Watch* ar Ogledd Cawcasws yw **Suren Gazaryan** (Rwseg: Сурен Владимирович Газарян) (ganwyd 8 Gorffennaf 1974). Mae'n aelod o Gyngor Cydlynu Gwrthblaid Rwsia. Dyfarnwyd Gwobr Amgylcheddol Goldman iddo yn 2014.

## Magwraeth ac addysg 
Ganwyd Gazaryan ar Orffennaf 8, 1974, yn Krasnodar, dinas yn Crai Krasnodar, Rwsia. Yn 1996, graddiodd o Brifysgol Talaith Kuban, ac yn 2001 cwblhaodd astudiaethau ôl-raddedig yn Academi Gwyddorau Rwsia. Yn 2001, cafodd ei ethol hefyd yn gadeirydd y comisiwn ar gyfer amddiffyn ogofâu Undeb Ogofâu Rwsia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Pobl o Krasnodar
Categori:Biolegwyr o Rwsia
Xiye Bastida

Mae **Xiye Bastida** (ganwyd 18 Ebrill 2002) yn ymgyrchydd hinsawdd sy'n aelod o genedl yr Otomi - Toltec, on o genhedloedd brodorol Mecsico. Hi yw un o brif drefnwyr *Fridays for Future* ar gyfer Dinas Efrog Newydd ac mae wedi bod yn llais blaenllaw dros bobl frodorol a mewnfudwyr yn Unol Daleithiau America wrth ymgyrchu yn erbyn newid hinsawdd. Mae hi ar bwyllgor gweinyddu Mudiad Hinsawdd y Bobl (''People's Climate Movement*) ac yn gyn-aelod o *Sunrise Movement* ac *Extinction Rebellion*. Hi yw cyd-sylfaenydd *Re-Earth Initiative'', sefydliad rhyngwladol dielw sy'n gynhwysol ac yn groestoriadol “yn union fel y dylai'r mudiad hinsawdd fod.”

## Bywyd ac addysg gynnar 
chwith|bawd|Bastida yn aros i Thunberg gyrraedd Dinas Efrog Newydd, 2019
Ganed Bastida yn Atlacomulco, Mecsico i'w rieni Mindahi a Geraldine, sydd hefyd yn amgylcheddwyr, ac fe'i magwyd yn nhref San Pedro Tultepec yn Lerma. Mae hi o dras Otomi - Toltec (sef Mecsicanaidd brodorol) ac Astec ar ochr ei thad a Tsile Ewropeaidd o dras Geltaidd ei mam. Ar hyn o bryd mae gan Bastida ddinasyddiaeth deuol: Mecsicanaidd a Tsile.

Symudodd Bastida a'i theulu i Ddinas Efrog Newydd ar ôl i lifogydd eithafol daro eu tref enedigol, San Pedro Tultepec yn 2015 yn dilyn tair blynedd o sychder.

Mynychodd Bastida Ysgol Beacon  a dechreuodd ei hastudiaethau ym Mhrifysgol Pennsylvania yn 2020.

## Gweithredu 
Dechreuodd Bastida ymgyrchu fel aelod o Glwb amgylcheddol. Protestiodd y clwb yn Albany a Neuadd y Ddinas Efrog Newydd gan lobïo dros y CLCPA (neu *the Climate and Community Leaders Protection Act /* Deddf Diogelu Arweinwyr Hinsawdd a Chymuned) a'r Mesur Adeiladau Brwnt. Dyna pryd y clywodd am Greta Thunberg a'i streiciau yn erbyn newid hinsawdd.

Rhoddodd Bastida araith ar Cosmoleg Frodorol yn 9fed Fforwm Trefol y Byd y Cenhedloedd Unedig, a dyfarnwyd iddo wobr “Ysbryd y Cenhedloedd Unedig” yn 2018.

Arweiniodd Bastida ei hysgol uwchradd, The Beacon School, yn y streic hinsawdd fawr gyntaf yn Ninas Efrog Newydd ar 15 Mawrth 2019. Cyfarchodd hi ac Alexandria Villaseñor Thunberg yn swyddogol ar ôl iddi gyrraedd o Ewrop mewn cwch ym mis Medi 2019 i fynd i Uwchgynhadledd Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig. Llysenwyd Xiye yn "Greta Thunberg America" ond mae wedi dweud bod "galw gweithredwyr ifanc eraill yn 'Greta Thunberg' eu gwlad yn difrïo profiad personol Greta a'i hymgyrchu unigol hi".

Rhyddhaodd *Teen Vogue* raglen ddogfen fer *We Rise* ar Bastida yn Rhagfyr 2019. Cydweithiodd Bastida hefyd â 'Ffilm 2040' i greu fideo fer o'r enw *Imagine the Future* yn archwilio sut y gallai tirweddau a dinasluniau edrych yn y dyfodol.

Cyfrannodd Bastida hefyd at *All We Can Save,* blodeugerdd o ferched yn ysgrifennu am newid hinsawdd. Yn ddiweddar, siaradodd yn yr Uwchgynhadledd Arweinyddiaeth ar Hinsawdd a gynhaliwyd gan Weinyddiaeth Biden, gan draddodi araith yn annog arweinwyr y byd i gymryd mwy o ran mewn ymgyrchu yn erbyn newid hinsawdd.

## Ffilmyddiaeth 
* *We Rise* (2019)
* *imagine the future* (2020)

## Cyfeiriadau 
Categori:Brodorion De America
Categori:Pobl o Atlacomulco
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
93ain seremoni wobrwyo yr Academi

Cynhaliwyd **93ain seremoni wobrwyo yr Academi** ar 25 Ebrill 2021 yng Ngorsaf yr Undeb, Los Angeles, Califfornia.

## Prif wobrau 
## Gwobrau eraill 
## Gwobrau anrhydeddus 
### Gwobr Dyngarol Jean Hersholt 
* Tyler Perry

## Cyfeiriadau
Categori:2020 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Seremonïau Gwobrau'r Academi
Luis Jorge Rivera Herrera

Ymgyrchydd amgylcheddol o Buerto Rico yw **Luis Jorge Rivera Herrera** (ganwyd 1972 yn Trujillo Alto, Puerto Rico). Dyfarnwyd Gwobr Amgylcheddol Goldman iddo yn 2016 am ei waith yn amddiffyn Gwarchodfa Natur Coridor Ecolegol y Gogledd-ddwyrain (CEN).

Helpodd Luis Jorge Rivera Herrera i arwain ymgyrch lwyddiannus i sefydlu gwarchodfa natur yng Nghoridor Ecolegol Gogledd-ddwyrain Puerto Rico - tir nythu pwysig ar gyfer y Crwban môr lledrgefn sydd dan fygythiad - ac amddiffyn bioamrywiaeth yr ynys rhag datblygiad niweidiol.

## Bywyd cynnar ac astudiaethau prifysgol
Bu Luis Jorge Rivera Herrera yn byw ar hyd ei oes yn Puerto Rico, cafodd ei eni a'i fagu yn Río Alto (cymdogaeth ger San Juan). Mae ei benderfyniad i gyfrannu'n weithredol at ddiogelu'r amgylchedd yn dyddio'n ôl i'w flynyddoedd cynnar, pan oedd yn ddim ond wyth oed, pan welodd y cloddwyr yn dinistrio'r fferm a oedd wedi bod yn perthyn i'w deulu ers pedair cenhedlaeth, gan fod y tir wedi cael ei ddiarddel gan y Llywodraeth o Puerto Rico gyda'r bwriad o adeiladu 'Gwaith Trin Dŵr Glanweithdra Rhanbarthol Carolina'.

Yn ei eiriau ei hun, "Gwneuthum y penderfyniad y byddwn yn astudio ac yn gweithio ar rywbeth yn ymwneud â diogelu'r amgylchedd pan oeddwn yn hŷn," felly astudiodd gynnal a chadw'r amgylchedd ym Mhrifysgol Puerto Rico ac yn ddiweddarach derbyniais radd meistr mewn cynllunio amgylcheddol yn yr Ysgol Cynllunio.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr o Puerto Rico
Leng Ouch

Mae **Leng Ouch** (ganwyd 1975) yn ymgyrchydd hinsawdd o Cambodia. Treuliodd ei blentyndod cynnar yn y coedwigoedd yng Nghambodia a daeth yn actifydd yn erbyn torri coed (logio) anghyfreithlon yng nghoedwigoedd y wlad. Mae'n fwyaf adnabyddus am recordio-cudd gweithgareddau logio anghyfreithlon yn ei wlad enedigol.

## Bywyd cynnar 
Treuliodd Leng Ouch y rhan fwyaf o'i blentyndod yng nghyfnod y Khmer Rouge yn cuddio yn jyngl Cambodia gan ddechrau ar ei addysg ar ôl i'r teulu symud i Phnom Penh ym 1980. Gweithiodd yn galed ac enillodd ysgoloriaeth yn y gyfraith gan ganiatáu iddo ymuno â llawer o sefydliadau hawliau dynol gan ddechrau ei yrfa fel ymgyrchydd.

## Gyrfa 
Sefydlodd Leng Ouch Dasgluoedd Hawliau Dynol Cambodia (CHRTF), sefydliad ar gyfer brwydro yn erbyn datgoedwigo yn Cambodia. Yn ystod y 2000au a 'r 2010au aeth Leng mewn rol cudd i sefyllfaoedd peryglus, yn aml gan dynnu lluniau a chofnodi tystiolaeth o logio anghyfreithlon a arweiniodd at ganslo 23 consesiwn tir a datguddio gwaith y cwmnïau logio mawr. Yn aml, defnyddiai guddwisgoedd i'w gynorthwyo yn ei waith. Dros y blynyddoedd, datgelodd Leng miloedd o droseddau ac atafaelwyd offer pren a logio oddi ar gwmnïau a weithredant yn anghyfreithlon. Mae Leng wedi wynebu peryglon mawr yn ei waith ac arestiwyd ef ac ymgyrchwyr eraill sawl gwaith.

## Gwobrau 
Dyfarnwyd Gwobr Amgylcheddol Goldman i Leng yn 2016 am ei waith yn datgelu llygredd a logio anghyfreithlon yn Cambodia. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Dadgoedwigo
Leah Namugerwa

Mae **Leah Namugerwa** (ganwyd 2004) yn ymgyrchydd o Wganda sy'n gweithredu yn erbyn newid hinsawdd. Mae hi'n adnabyddus am arwain ymgyrchoedd plannu coed ac am gychwyn deiseb i orfodi'r gwaharddiad ar fagiau plastig yn Wganda. Fe'i hysbrydolwyd i weithredu gan Greta Thunberg, pan ddechreuodd gefnogi streiciau ysgol yn Chwefror 2019 gyda’i chyd-drefnydd *Fridays for Future*, yn Wganda Sadrach Nirere.

Siaradodd Namugerwa yn Fforwm Trefol y Byd yn 2020 ac roedd yn ddirprwy yr ifanc yn COP25. Mae ei hewythr, Tim Mugerwa hefyd yn amgylcheddwr amlwg yn Wganda. Yn ddiweddarach, yn 13 oed, cymerodd gamau tebyg wedi iddi wylio adroddiad newyddion lleol am dirlithriadau a llifogydd mewn rhannau gwledig o'i gwlad. Ers hynny mae Namugerwa wedi dod yn eiriolwr hinsawdd ifanc ac yn aelod annatod o *Fridays for Future* yn Wganda. Ymunodd â Sadrach Nirere, Hilda Flavia Nakabuye, a'i chefnder Bob Motavu i sefydlu'r mudiad sy'n galw ar ddisgyblion ysgol i streicio bob dydd Gwener. Mae hi wedi bod yn cymryd rhan yn wythnosol ers Chwefror 2019, gan alw am fwy o gamau yn erbyn newid hinsawdd, ac mae hi wedi arwain a threfnu  deiseb i orfodi'r llywodraeth i wahardd bagiau plastig.

Dathlodd Leah Namugerwa ei phen-blwydd yn 15 oed trwy blannu 200 o goed yn lle trefnu parti pen-blwydd, ac ers hynny mae wedi lansio'r prosiect 'Coed Pen-blwydd', i roi eginblanhigion i'r rhai sy'n dymuno dathlu eu penblwyddi trwy blannu coed. Ei phrif nod yw gweld deddfwriaeth newid hinsawdd gyfredol (Cytundeb Paris 21) yn cael ei orfodi, a denu mwy o sylw i faterion newid hinsawdd.

Trefnodd orymdeithiau ynghyd ag eiriolwyr hinsawdd ifanc eraill i nodi’r streic hinsawdd fyd-eang ar 29 Tachwedd 2020, a glanhawyd glan y llyn ar Draeth Ggaba Kampala hefyd i ddathlu’r diwrnod; roedd Dorothy Nalubega, aelod o grŵp amaethyddol ac amgylcheddol y menywod hefyd yn bresennol. Mae Namugerwa wedi galw’n barhaus ar lywodraeth Wganda i weithredu Cytundeb Hinsawdd Paris yn llawn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2004
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Pobl o Wganda
Destiny Watford

Mae **Destiny Watford** yn ymgyrchydd amgylcheddol Americanaidd. Enillodd Wobr Amgylcheddol Goldman 2016. Cafodd ei henwi'n "fenyw Essence Work 100" yn 2017.

## Magwraeth ac addysg 
Magwyd Watford ym Mae Curtis, Maryland, mewn ardal â llygredd aer sylweddol. Tra yn yr ysgol uwchradd, cychwynnodd ymgyrch eirioli yn erbyn prosiect llosgi a oedd wedi'i gymeradwyo gan y ddinas a'r wladwriaeth, ac a allai losgi 4,000 tunnell o wastraff y dydd. Dros bedair blynedd, arweiniodd y myfyrwyr eraill yn Ysgol Uwchradd Benjamin Franklin yn seiliedig ar bryderon ynghylch effeithiau iechyd y llygredd aer yn yr ardal, gan gynnwys llawer o ddioddefwyr asthma a brofwyd eisoes yn y gymuned leol.   Roedd ei gwaith yn cynnwys ymchwil i bolisïau defnydd tir ynghyd â lobïo swyddogion ysgolion a llywodraeth. Yn 2016, canslodd Adran yr Amgylchedd Maryland y prosiect llosgydd.

Yn 16 oed, cyd-sefydlodd y grŵp eiriolaeth *Free Your Voice*,   sydd bellach yn rhan o'r sefydliad hawliau dynol United Workers.  Astudiodd ym Mhrifysgol Towson. Yn 2018, cyflwynodd yn y *Facing Race Conference*.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Destiny Watford: Sut y gwnaeth un myfyriwr-actifydd helpu ei chymuned i atal llosgydd llygrol | Sgwrs TED, 2017

Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol
Leydy Pech

Mae **Leydy Araceli Pech Marín**, a elwir yn **Leydy Pech**, (ganwyd 1965) yn wenynwr Mecsicanaidd ac yn ymgyrchydd amgylcheddol o darddiad Maya. Dyfarnwyd iddi Wobr Amgylcheddol Goldman yn 2020 am ei gwaith yn erbyn plannu ffa soia trawsenynnol ym Mhenrhyn Yucatán.

## Gwenynwr 
bawd|chwith|Mae'r gwenyn *Melipona* yn nythu mewn cangen wag
Mae Leydy Pech yn ymwneud yn bennaf â chadw gwenyn, gan gadw amrywiaeth o wenyn nad ydynt yn colio (neu bigo) o'r enw *Melipona beecheii*, gwaith sy'n rhan o ddiwylliant traddodiadol y Maya, mewn sawl cymuned ers canrifoedd.

Mae *Melipona beecheii* yn creu eu cychod y tu mewn i foncyffion gwag. Er bod yn well gan y mwyafrif o wenynwyr ddefnyddio'r rhywogaeth *Apis mellifera*, mae Pech a'i chymuned yn defnyddio *M. beecheii* mewn ymdrech i ddiogelu'r traddodiad o ddefnyddio *amrywiaeth melipona* a elwir yn lleol yn *Xunaan Kab* ("Arglwyddes y Mêl").

Mae gan Pech ddwy hectar o dir lle mae'n magu'r gwenyn, yn y modd traddodiadol. Ceisia sefydliad Pech ddatblygu ymdeimlad o gymuned trwy weithio ar y cyd yn magu'r gwenyn a chasglu'r mêl. Mae hi'n ceisio efelychu cymuned gyfagos Ich Eq, lle mae teuluoedd yn gweithio gyda'i gilydd ac yn cefnogi ei gilydd.

### Gweithgaredd amgylcheddol 
Daeth Pech yn rhan o actifiaeth amgylcheddol yn 2000, ar yr un pryd ag y dechreuodd Monsanto drin ffa soia trawsenynnol yn Campeche Parhaodd ei gwaith i gynyddu, ac erbyn 2012 roedd busnes amaethyddol yn digwydd ar raddfa llawer mwy. Effeithiodd y defnydd cynyddol o ffa soia trawsenynnol yn negyddol ar gynhyrchu mêl, gan leihau cynnyrch a halogi'r mêl. Roedd y gostyngiad hwn yn peryglu cymunedau Maya lleol yn uniongyrchol, gan mai cadw gwenyn oedd eu prif ffordd o roi bwyd ar y bwrdd.

Am y rheswm hwn, sefydlodd Pech glymblaid *Muuch Kambal* a *Colectivo Apícola de los Chenes*, dau grŵp a aeth â'r llywodraeth i'r llys er mwyn atal tyfu’r math hwn o gnwd trawsenynnol. Yn 2015, dyfarnodd Goruchaf Lys Mecsico bod yn rhaid ymgynghori â chymunedau brodorol cyn tyfu unrhyw gnydau trawsenynnol. Yn 2017, cafodd caniatâd Monsanto i dyfu hadau a addaswyd yn enetig ei ddirymu yn Campeche, Yucatan, a phum talaith arall ym Mecsico.

Oherwydd ei hymgyrchu a llwyddiant ei chymuned, derbyniodd Pech Wobr Amgylcheddol Goldman yn 2020,  gwobr sy'n cael ei hystyried yn Nobel amgylcheddol, rhyngwladol. Nododd y sefydliad a gyflwynodd y wobr fod Monsanto a'i gyfreithwyr yn gwahaniaethu yn erbyn Pech. Yn ôl Pech, mae'r wobr "yn cynrychioli cydnabyddiaeth o waith cymunedau Maya y Chenes (rhanbarth o Campeche) ac o undod tiriogaeth y Maya."

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Gwenynyddiaeth
Categori:Ymgyrchwyr
Categori:Hawliau dynol ym Mecsico
Lucie Pinson

Mae **Lucie Pinson** (ganwyd 1985) yn amgylcheddwr o Lydaw, ac yn sylfaenydd a chyfarwyddwr yr NGO *Adernnill Cyllid*, ac yn un o 6 enillydd Gwobr Amgylcheddol Goldman 2020, y wobr bwysicaf i weithredwyr ac ymgyrchwyr amgylcheddol. Arweiniodd ymgyrch a argyhoeddodd 16 o fanciau Ffrainc i beidio â buddsoddi mwyach mewn diwydiannau ynni carbon.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Lucie Pinson ym 1985 yn Nantes, Llydaw. Astudiodd y gwyddorau gwleidyddol a'r gwyddorau amgylcheddol. Yn 2013 ymunodd â Chyfeillion y Ddaear. Yn 2020 sefydlodd *Reclaim Finance*.

Enillodd Pinson radd mewn hanes a gwyddoniaeth wleidyddol gan Brifysgol Rhodes yn Ne Affrica. Yn ystod y ddwy flynedd a dreuliodd yn y wlad hon, gwelodd a'i llygad ei hun ganlyniadau trychinebus amgylcheddol ac iechyd. Enillodd radd meistr dwbl mewn gwyddoniaeth wleidyddol a pholisi datblygu ym Mhrifysgol Sorbonne ym Mharis yn 2010 a 2011. Yn ystod ei hastudiaethau, cymerodd ran yn nhrefniadaeth protesyn t uwchgynadleddau G8 a G205..

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Ymgyrchwyr o Lydaw
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Marco Reus

Pêl droediwr o'r Almaen yw **Marco Reus** (ganed 31 Mai 1989), sy'n chwarae dros Borussia Dortmund a'r Almaen. Mae e wedi bod yn gapten i Dortmund ers 2018. 

Dechreuodd Reus ei yrfa yn Dortmund gyda Post SV Dortmund wedyn timau  ieuenctid Borussia Dortmund. Ar ôl gadael i Rot Weiss Ahlen, aeth Reus i ymuno â Borussia Mönchengladbach yn Bundesliga yr Almaen yn 2009. Yn gyfnod llwyddiannus yn Gladbach, enillodd Reus Chwaraewr y Flwyddyn yn y Bundesliga yn y tymor 2011-12. Ym Mai 2012, wnaeth Reus ail ymuno â'r tîm roedd ef yn cefnogi fel plentyn, Borussia Dortmund. Yn ystod ei yrfa broffesiynol gyda Dortmund, mae Reus wedi dod yn Chwaraewr y Flwyddyn yn y Bundesliga dwywaith yn rhagor (yn 2013-14 a 2018-19), ennill y DFB-Pokal yn 2017 a 2021, ennill y DFL-Supercup tair gwaith a chyrraedd rownd derfynol Cynghrair y Pencampwyr UEFA yn 2013.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pêl-droedwyr o'r Almaen
Borussia Mönchengladbach

Clwb pêl-droed proffesiynol o Mönchengladbach, Yr Almaen yw **Borussia Verein für Leibesübungen 1900 e. V. Mönchengladbach** (yn gyffredin **Borussia Mönchengladbach , Mönchengladbach, Gladbach neu BMG).** Maent yn chwarae yn Bundesliga yr Almaen, y Cwpan yr Almaen ac yn 2020-21 Cynghrair y Pencampwyr UEFA. 

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed
Carl Panzram

Troseddwr hynod o ddrwg-enwog o'r Unol Daleithiau oedd **Carl Panzram** (28 Mehefin 1891 – 5 Medi 1930). Roedd yn llofrudd cyfresol ac un o'r treiswyr toreithiocaf yn hanes yr Unol Daleithiau. Credir iddo ladd 21 o bobl a sodomeiddio rhyw 1000 o bobl.

## Bywyd cynnar 
Ganed Carl Panzram ar 28 Mehefin 1891 yn East Grand Forks, Minnesota, Honnai Panzram iddo lindagu menyw yn farw "am hwyl" yn Kingston, Efrog Newydd, ym Mehefin 1926.

## Ei lofruddiaeth olaf a'i ddienyddiad 
Ar 16 Awst 1928 arestiwyd Panzram am ysbeilio sawl tŷ yn Washington, D.C. Fe'i cafwyd yn euog o fyrgleriaeth a'i dedfrydu i 20 mlynedd yn y carchar. Cyhoeddwyd rhannau o hunangofiant Panzram o'r diwedd yn y gyfrol *Killer: A Journal of Murder* ym 1970.

## Gweler hefyd 
* *Carl Panzram: The Spirit of Hatred and Vengeance*, ffilm ddogfen o 2011

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llofruddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llofruddion cyfresol
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o lofruddiaeth
Categori:Pobl o Minnesota
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Treiswyr
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau