open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blocws

Amddiffynfa fechan yw **blocws** neu **flocdy** a godir i warchod pwynt strategol neu fel man arsyllu. Caiff ei adeiladu o bren trwchus neu garreg yn hanesyddol, neu o frics neu goncrit yn yr oes fodern. Caiff ei gynllunio i ddarparu amddiffyniad rhag ymosodiadau tra'n caniatáu i'r sawl oedd y tu mewn arsylwi a thanio arfau drwy fylchau cul yn y waliau. Roedd blocysau'n aml yn rhan o systemau amddiffyn mwy, megis caerau neu linellau amddiffynnol ar hyd ffiniau.

Defnyddiwyd blocysau'n eang mewn amryw o gyfnodau hanesyddol, yn enwedig yn ystod ehangu trefedigaethol Ewrop ac mewn gwrthdaro rhwng pwerau milwrol. Cânt eu cysylltu'n aml â'r 17g i'r 19g, pan oeddent yn cael eu codi'n gyflym mewn ardaloedd anghysbell neu ar hyd llwybrau strategol i ddiogelu milwyr, masnachwyr neu setlwyr. Yn ystod ymgyrchoedd yn erbyn herwfilwyr megis Ail Ryfel y Boer yn Ne Affrica, defnyddiwyd blocysau mewn rhwydweithiau helaeth i reoli symudiadau'r gelyn.

O ran pensaernïaeth, nodweddir blocysau gan eu hadeiledd cryno a'u ffurf syml ond effeithiol. Yn aml roedd ganddynt waliau trwchus iawn, cynllun sgwâr neu betryal, a lloriau lluosog mewn rhai achosion. Roedd y ffenestri'n fach ac wedi'u lleoli'n strategol i ganiatáu tanio tra'n lleihau'r risg o gael eu targedu. Weithiau câi'r to ei gryfhau i wrthsefyll ymosodiadau neu i ddarparu safle gwylio ychwanegol.

Heddiw, mae blocysau'n cael eu hystyried yn enghreifftiau pwysig o bensaernïaeth filwrol hanesyddol, ac mae nifer ohonynt wedi goroesi fel safleoedd treftadaeth. Maent yn cynnig cipolwg ar dechnegau amddiffyn a bywyd milwrol y gorffennol, yn ogystal â dangos sut y defnyddiwyd adnoddau lleol i greu adeiladweithiau cadarn mewn amgylchiadau heriol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amddiffynfeydd
Y Geninen

Cylchgrawn llenyddol chwarterol, Cymraeg ei iaith, oedd ***Y Geninen***,  a oedd yn cyhoeddi erthyglau ar lenyddiaeth, crefydd, gwleidyddiaeth a materion cymdeithasol, ynghyd â barddoniaeth a bywgraffiadau. Fe'i sefydlwyd yn 1883 gan John Thomas (Eifionydd) a olygodd y cylchgrawn tan Hydref 1922. Ei olynydd oedd Robert John Rowlands (Meuryn), a barhaodd i'w olygu nes iddo orffen yn 1928. Y cyhoeddwr yn ystod y blynyddoedd hyn oedd D.W. Davies a'i Gwmni o Gaernarfon. Ailddechreuwyd ei gyhoeddi yn 1951 gan Wasg Gomer o dan y teitl ***Y Genhinen***. Meuryn oedd y golygydd unwaith eto, ar y cyd â Simon B. Jones tan 1963, pryd hynny cymerodd W. Rhys Nicholas yr awenau. Ymunodd Emlyn Evans ag ef yn 1968. Daethpwyd â'r fenter i ben o'r diwedd ym 1980.

## Llenyddiaeth
* *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, gol. Meic Stephens (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)
* Huw Walters, *Llyfryddiaeth Cylchgronau Cymreig 1851–1900* (Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2003)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Fersiynau digidedig o rifynnau 1883–1910, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Sefydliadau 1883
Categori:Dadsefydliadau 1980
Peter Stead

Awdur, darlledwr a hanesydd o Gymru oedd **Peter Stead** FLSW (22 Awst 1943 – 23 Mawrth 2026).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Stead yn y Barri a mynychodd Ysgol Ramadeg y Barri i Fechgyn. Roedd ei dad yn blismon ac yn 1957 cafodd ddyrchafiad yn ei swydd. Symudodd y teulu i Dregŵyr ger Abertawe, a mynychodd Stead yr Ysgol Ramadeg yno.

Aeth ymlaen i astudio Hanes ym Mhrifysgol Abertawe o dan yr Athro Glanmor Williams. Graddiodd ym 1964 ac yna treuliodd ddwy flynedd fel myfyriwr ôl-raddedig. Teithiodd i'r Unol Daleithiau fel ysgolhaig Fulbright, yn Ngholeg Wellesley, ac ym Mhrifysgol Gogledd Carolina.

## Gyrfa 
Daeth yn ôl i Abertawe yn 1966 gan ymuno â staff y brifysgol. Roedd yn ddarlithydd ac yna'n Athro yn yr Adran Hanes cyn ymddeol yn 1997.

Ef oedd sylfaenydd a chadeirydd Gwobr Lenyddol Dylan Thomas ar gyfer awduron ifanc a newydd. Ynghyd â Patrick Hannan, roedd Stead yn aelod o dîm Cymru yn y gyfres radio *Round Britain Quiz* am sawl blwyddyn. Yn 2013, etholwyd Stead yn Gymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru.

## Marwolaeth a theyrngedau 
Bu farw yn 83 mlwydd oed. 

Cafwyd datganiad gan Wasg Prifysgol Cymru wrth golwg360 ei fod wedi gwneud “cyfraniad unigryw” i restr gyhoeddi’r wasg ac i astudiaeth ym maes hanes modern Cymru yn gyffredinol.

Dywedodd Daniel Gwydion Williams, Athro Saesneg ym mhrifysgol Abertawe y bydd “llawer ohonom yn gweld colli cwmnïaeth a ffraethineb Peter Stead.”

## Gweithiau 
* *Coleg Harlech* (1976)
* *Ivor Allchurch* (Christopher Davies, 1998)
* *Film and the Working Class* (1989)
* *Richard Burton: So Much, So Little* (1991)
* *Dennis Potter* (1995)
* *Acting Wales: Stars of Stage and Screen* (2002)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2026
Categori:Pobl o'r Barri
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Darlledwyr o Gymru
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Heritage (plaid wleidyddol)

Plaid wleidyddol yn y Deyrnas Unedig yw **Heritage**. Gwahanodd y blaid o **UKIP** yn 2020, wrth i David Kurten adael y blaid honno a sefydlu Heritage. Adeg sefydlu'r blaid, roedd David Kurten yn aelod o Gynulliad Llundain, ond fe gollodd ei sedd yn etholiad Llundain yn 2021.

Categori:Pleidiau ewrosgeptig
Categori:Pleidiau ceidwadol
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 2020
Cyrch Minab

Ar 28 Chwefror 2026, diwrnod cyntaf Rhyfel Iran, cafodd ysgol gynradd ym Minab, yn nhalaith Hormozgan yn ne Iran, ei dinistrio gan gyrch taflegrau criwsio. Yn ôl tystion, a gadarnhawyd gan ddadansoddiadau gan ddefyddio lloerenni, cafodd yr ysgol ei daro gan dri taflegryn ar wahân, esiampl o "ergyd driphlyg". Cwympodd to'r ysgol ar y disgyblion. Yn ôl cyfryngau'r wladwriaeth yn Iran, cafodd o leiaf 175 o bobl eu lladd, gan gynnwys dros 100 o blant. Hwn yw'r ymosodiad gyda'r nifer fwyaf o sifiliaid yn marw ers cychwyn y rhyfel.

Mae ymchwiliadau gan nifer o newyddiadurwyr, gan gynnwys *The New York Times*, y Canadian Broadcasting Corporation, NPR, a'r BBC, wedi dod i'r casgliad mai'r Unol Daleithiau sydd yn debygol o fod yn gyfrifol am yr ymosodiad. Nid yw ymchwiliad mewnol gan Luoedd Arfog yr Unol Daleithiau wedi ei gyflawni eto, ond mae ffynonellau yn awgrymu bod taflegrau Tomahawk o'r Unol Daleithiau yn gyfrifol am y cyrch. Cafodd yr ymosodiad ei gondemnio gan lywodraeth Iran, UNESCO, a nifer o sefydliadau anllywodraethol gan gynnwys Amnest Rhyngwladol, a'i alw'n drosedd rhyfel ac yn groes i'r gyfraith ddyngarol ryngwladol.

## Cyfeiriadau 
Categori:2026 yn Iran
Categori:Cyflafanau yn Iran
Minab
Categori:Troseddau rhyfel
Mark Reckless

Gwleidydd asgell dde o Loegr yw **Mark Reckless** (ganwyd 6 Rhagfyr 1970), sydd ar hyn o bryd yn rhan o Reform UK ond sydd wedi bod yn aelod o sawl plaid. 

## Gyrfa wleidyddol 
Cartref wleidyddol cyntaf Mark Reckless oedd y Blaid Geidwadol. Ef oedd eu hymgeisydd (aflwyddiannus) ar gyfer sedd Medway yn etholiad cyffredinol 2001 ac eto yn 2015, a bu'n gweithio ym mhencadlys y Ceidwadwyr (CCO ar y pryd, CCHQ bellach) ar faterion polisi. Fe'i hetholwyd i gynrychioli sedd Rochester a Strood ar ran y Ceidwadwyr yn etholiad cyffredinol 2010.

Fis Medi 2014, ac yntau'n dal yn Aelod Seneddol, gadawodd y Blaid Geidwadol ac ymunodd â UKIP. Penderfynodd ymddiswyddo fel Aelod Seneddol a sefyll eto yn enw ei blaid newydd (yr ail i wneud hynny, ar ôl ei gyfaill Douglas Carswell), ac fe enillodd yr is-etholiad ar 20 Tachwedd 2014. Ni fu'n Aelod Seneddol ar ran UKIP am yn hir, gan iddo golli ei sedd i'r Ceidwadwyr yn Etholiad cyffredinol 2015.

Er nad oedd ganddo unrhyw gysylltiad â Chymru cyn hynny, yn 2016 cyhoeddodd UKIP mai ef fyddai'r cyntaf ar eu rhestr rhanbarthol ar gyfer Dwyrain De Cymru yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016. Bu'n llwyddiannus (ynghyd â'i gyd-aelod o UKIP David Rowlands (gwleidydd)), a bu'n Aelod Cynulliad ar ran UKIP am bron i flwyddyn.

Yna, fis Ebrill 2017, fe benderfynodd adael UKIP, a dychwelyd i'r Ceidwadwyr. Er na fu iddo ail-ymaelodi â'r blaid, roedd yn aelod o'u grŵp yn y Cynulliad hyd fis Ebrill 2019, pan adawodd, gan ymuno â Phlaid Brexit. am ei fod am weld diddymu'r Cynlliad roedd yn aelod ohono. Ef oedd ymgeisydd (aflwyddiannus) y blaid wrth-ddatganoli yn Etholiad Senedd Cymru, 2021 ym Mynwy ac ar frig rhestr Dwyrain De Cymru.

Nid oedd ynghlwm ag unrhyw blaid am gyfnod, nes iddo ail-ymuno â Phlaid Brexit o dan eu henw newydd Reform UK yn 2024. Ef yw eu hail ymgeisydd ar restr Caerdydd Penarth (etholaeth Senedd) yn Etholiad Senedd Cymru, 2026.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Gwleidyddion o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Ali Larijani

Gwleidydd, swyddog milwrol, ac athronydd o Iran oedd **Ali Ardashir Larijani** (3 Mehefin 1958 – 17 Mawrth 2026). Efe oedd un o brif arweinwyr Iran yn ystod misoedd cynnar 2026, ac yn bennaeth *de facto* ar y wlad am 17 diwrnod olaf ei oes, yn sgil marwolaeth Ali Khamenei ar 28 Chwefror 2026 hyd at farwolaeth ei hun yn ystod Rhyfel Israel a'r Unol Daleithiau yn erbyn Iran.

Ganed ef yn Najaf, Teyrnas Irac, i deulu o dras Iranaidd. Uchel aiatola ac ysgolhaig yn nhraddodiad Shïa'r Deuddeg Imam oedd ei dad, Hashim Larijani (1899–1993), brodor o dalaith Mazandaran, neu Tabaristan, a ffoes o Iran i osgoi erledigaeth gan drefn y Shah. Astudiodd ac addysgodd Hashim yng ngoleg diwinyddol Najaf, a oedd yn ganolfan i ysgolheictod a gweithgarwch Shïa, nes iddo ddychwelyd gyda'i deulu i Iran ym 1963, gan ymsefydlu yn Qom. Byddai pedwar mab arall Hashim hefyd yn gwasanaethu mewn swyddi amlwg yn Iran.

Astudiodd Ali fathemateg a chyfrifiadureg ym Mhrifysgol Dechnoleg Sharif yn Tehran, cyn ennill gradd meistr a doethuriaeth mewn athroniaeth y Gorllewin o Brifysgol Tehran. Immanuel Kant oedd pwnc ei draethawd doethurol ym 1995, a byddai'n ysgrifennu tri llyfr yn ymdrin â gwaith yr athronydd hwnnw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 2026
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Iran
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Iran
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Iran
Categori:Pobl a aned yn Irac
Categori:Pobl fu farw yn Tehran
Categori:Pobl fu farw mewn cyrchoedd awyr
Madfabulous

Ffilm ddrama hanesyddol o Gymru yw ***Madfabulous***. Mae'n dangos hanes Henry, 5ed Ardalydd Ynys Môn, wedi'i chyfarwyddo gan Celyn Jones ac yn serennu Rupert Everett, Ruby Stokes a Callum Scott Howells.

Wedi'i osod ar ddiwedd y 19eg ganrif, mae 5ed Ardalydd Ynys Môn yn arglwydd lliwgar sy'n byw bywyd afradlon.

## Cast 
* Callum Scott Howells fel Henry, 5ed Ardalydd Ynys Môn
* Ruby Stokes fel Lily
* Rupert Everett fel Gelert
* Paul Rhys Arglwydd Penrhyn
* Louis Hynes fel Neville
* Louise Brealey Arglwyddes Chetwynd
* Tom Rhys Harries fel Nick Durant
* Siobhán McSweeney fel Blanche
* Guillaume Gallienne
* Steve Speirs
* Kevin Eldon
* Ian Puleston-Davies
* Roger Evans
* Lisa Jên Brown

## Cynhyrchiad 
Cyfarwyddwyd y ffilm gan Celyn Jones a chynhyrchwyd hi gan ei gwmni ffilm Mad as Birds. Ysgrifennwyd y sgript gan Lisa Baker a hon yw ei ffilm gyntaf. Y cynhyrchwyr yw Nadia Jaynes a Sean Marley a'r cynhyrchydd gweithredol yw Nicola Pearcey o Picnik Entertainment. Daeth cefnogaeth ariannol gan Ffilm Cymru Wales a Llywodraeth Cymru drwy Greadigol.

Ymunodd Callum Scott Howells â'r cast ym mis Mai 2024 yn y brif ran fel Henry, 5ed Ardalydd Ynys Môn. Ymunodd Ruby Stokes a Rupert Everett â'r cast ym mis Awst 2024.

Dechreuodd y prif ffilmio yng Nghymru ym mis Awst 2024 ac mae'r lleoliadau ffilmio yn cynnwys Ynys Môn, Caernarfon a Phwllheli.

## Rhyddhau 
Cafodd y ffilm ei dangosiad cyntaf yn y byd yng Ngŵyl Ffilm LGBTIQ+ BFI Flare: Llundain ar 25 Mawrth 2026, cyn iddi gael ei rhyddhau mewn theatrau yn y Deyrnas Unedig ar 5 Mehefin, gan Icon Film Distribution.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol
* 

Categori:Ffilmiau o Gymru
Categori:Ffilmiau 2026
Cerddorfa Ffilharmonig Berlin

Mae **Cerddorfa Ffilharmonig Berlin** (Almaeneg:**Berliner Philharmoniker**) yn gerddorfa Almaenig wedi ei lleoli yn Berlin. Mae ymysg cerddorfeydd mwyaf poblogaidd y byd, ac mae wedi ennill llawer o wobrau, yn cynnwys Gwobrau Grammy, Gwobrau Gramophone a Classic Brit Awards.

## Hanes 
Sefydlwyd y gerddorfa yn 1882 gyda 54 cerddor o dan yr enw **Frühere Bilsesche Kapelle**. Madeleine Carruzzo, oedd y fenyw gyntaf i gael clyweliad gan y gerddorfa yn 1982, union gan mlynedd ar ôl sefydlu'r gerddorfa. Cafodd hi le yn y gerddorfa.

### Neuadd gyngerdd 
Agorwyd neuadd gyngerdd gyntaf y gerddorfa yn Kreuzberg, Berlin, yn 1882, mewn adeilad a ddefnyddiwyd yn y gorffenol fel llawr sglefrio. Dyma oedd cartref y gerddorfa nes i Brydain ei fomio ar 30 Ionawr 1944. Yna, chwaraeodd y gerddorfa yn y Staatsoper ar stryd Unter den Linden, nes i'r adeilad hwnw gael ei ddinistrio ar 3 Chwefror 1945. Yn dilyn y rhyfel, roedden nhw'n chwarae mewn hen sinema. Yn y 1950au, symudwyd eu cyngherddau i'r Musikhochschule, sydd yn rhan o Brifysgol Celfyddydau Berlin heddiw.

Dechreuodd yr adeiladwaith ar gyfer y neuadd Philharmonie newydd yn 1961, wedi ei chynllunio gan y pensaer Hans Scharoun. Perfformiwyd Nawfed Symffoni Beethoven yn y cyngerdd agoriadol. Dyma gartref y gerddorfa hyd heddiw, ac mae logo siâp pentagon y gerddorfa wedi'i ysbridoli gan siâp y neuadd.

Ym mis Mai 2008, bu tân yn y Philharmonie.

## Prif Arweinyddion 
* Ludwig von Brenner (1882–1887)
* Hans von Bülow (1887–1893)
* Richard Strauss (1894–1895)
* Arthur Nikisch (1895–1922)
* Wilhelm Furtwängler (1922–1945)
* Leo Borchard (May–August 1945)
* Sergiu Celibidache (1945–1952)
* Wilhelm Furtwängler (1952–1954)
* Herbert von Karajan (1954–1989)
* Claudio Abbado (1989–2002)
* Simon Rattle (2002–2018)
* Kirill Petrenko (2019–heddiw)

## Gwobrau Grammy 
* 1970 – Recordiad opera gorau
* 1979 – Perfformiad cerddorfaol gorau
* 1993 – Recordiad cerddorfaol gorau
* 1995 – Perfformiad cerddoriaeth siambr gorau
* 1998 – Perfformiad ensemble bach gorau
* 2000 – Perfformiad lleisiol clasurol gorau
* 2001 – Perfformiad cerddorfaol gorau
* 2007 – Unawd offerynnol gorau gyda cherddorfa

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Sefydliadau 1882
Categori:Cerddorfeydd
Categori:Berlin
Mary Rand

Athletwraig trac a maes o Loegr oedd **Mary Denise Rand** (ganwyd **Bignal**; 10 Chwefror 1940 – 27 Mawrth 2026). Enillodd Rand y fedal aur am naid hir yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1964, y fenyw Brydeinig gyntaf i ennill medal aur Olympaidd mewn trac a maes. Torrodd record y byd ar gyfer y digwyddiad hwnnw. Yn yr un Gemau Olympaidd, enillodd fedal arian yn y pentathlon a medal efydd yn y ras gyfnewid sbrint. Hyd at ei marwolaeth, Rand oedd yr unig athletwraig Brydeinig i ennill tair medal mewn un Gemau Olympaidd. Roedd hi'n rhagorol yn y naid uchel, y naid hir a'r clwydi. Ym 1956, roedd hi'n westai i'r garfan Olympaidd mewn gwersyll hyfforddi yn Brighton, lle curodd neidwyr uchel gorau Prydain.

Priododd â rhwyfwr, Sid Rand, ym 1961, ond fe wnaethon nhw ysgaru ar ôl pum mlynedd o briodas. Ym 1969 priododd â Bill Toomey, yr Americanwr a enillodd y decathlon yng Ngemau Olympaidd 1964. Ei thrydydd gwr oedd John Reese.

Bu farw yn 86 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1964
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2026
Categori:Pobl o Wlad yr Haf
H. R. Jones

Un o sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru oedd **H**[**ugh**] **R**[**obert**] **Jones**   (3 Mehefin 1894 – 17 Mehefin 1930). Fe'i ganwyd ym mhentref  Deiniolen, Gwynedd (Sir Gaernarfon bryd hynny). Fel llanc, roedd yn chwarelwr yn Chwarel Dinorwig, ond oherwydd afiechyd – bu’n dioddef o’r diciâu drwy gydol ei oes – gadawodd y gwaith yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (1914–18) a mynd i Lerpwl at gwmni Morris & Jones. Ar ôl peth amser, dychwelodd i Ddeiniolen i fod yn ysgrifennydd Cymdeithas Gydweithredol yno, nes iddo gael ei benodi'n glerc ym mhrif swyddfa ei gwmni ym Manceinion.  Dychwelodd adref eto a gweithredu fel trafaeliwr i gwmni o Lerpwl.

Cafodd ei ysbrydoli gan genedlaetholdeb Gwyddelig a digwyddiadau Gwrthryfel y Pasg 1916 ac roedd yn edmygu arweinwyr Sinn Féin yn fawr. Ym Medi 1921 ffurfiodd "Byddin Ymreolaeth", a ddatblygodd yn Nhachwedd 1924 i ddod yn Blaid Genedlaethol Cymru. Ef oedd trefnydd cyntaf y blaid (1926–30). Ni arbedodd ei hun yn ei ymdrechion ar ran y blaid newydd, ond fel swyddog, nid oedd yn arbennig o effeithiol.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Glyn Tomos, *H.R.: Gŵr â Chymru yn ei Galon* (Y Lolfa, 2025)

Categori:Cenedlaetholwyr Cymreig
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Pobl o Arfon
Alice Litman

Fenyw drawsryweddol o Loegr a fu farw trwy hunanladdiad ar ôl 1,023 diwrnod ar y rhestr aros am ei hapwyntiad cyntaf gyda'r Gwasanaeth Datblygu Hunaniaeth Rhywedd oedd **Alice Litman** (23 Chwefror 2002 – tua 26 Mai 2022) yn . Canfu'r cwest i'w marwolaeth nifer o fethiannau yn ei gofal. Mae wedi cael ei galaru mewn nifer o ddigwyddiadau gan gynnwys cyngerdd Trans Mission.
## Bywgraffiad 
Ganwyd Litman ar 23 Chwefror 2002 ac roedd yn dod o Effingham, Surrey. Roedd ganddi frawd a chwaer ac fe nododd ei bod yn ddeurywiol. Roedd ei mam yn seiciatrydd. a awgrymodd ddull "gwylio ac aros". Yn dilyn ymgais hunanladdiad ym mis Mehefin 2019, cafodd ei chyfeirio at y Gwasanaethau Iechyd Meddwl Plant a Phobl Ifanc ac ym mis Awst at y Gwasanaeth Datblygu Hunaniaeth Rhywedd. Gwnaeth ymgais arall i gyflawni hunanladdiad ym mis Rhagfyr a chafodd ei rhyddhau o y Gwasanaethau Iechyd Meddwl Plant a Phobl Ifanc ym mis Mawrth 2020 am beidio â chyrraedd y trothwy ar gyfer ymyrraeth oedolion.
.]]
Rhagnodwyd therapi hormonau cadarnhau rhywedd i Litman gan y clinig preifat GenderGP ym mis Ebrill. Symudodd gyda ffrind i Albion Hill yn Brighton ym mis Medi 2021, er iddi ddychwelyd adeg y Pasg, lle adroddodd am feddyliau am hunanladdiad. Cyflwynodd ffurflen ar-lein i'w meddyg teulu yn Brighton i'r perwyl hwnnw ar 26 Ebrill 2022, a chafodd ei ddarganfod yn farw fis yn union yn ddiweddarach ar y Undercliff Walk yn Roedean. digwyddodd 1,023 diwrnod ar ôl iddi gael ei hychwanegu at y rhestr aros ar gyfer Gwasanaeth Datblygu Hunaniaeth Rhywedd.

## Cwest ac etifeddiaeth 
Clywyd cwest i farwolaeth Litman dros dridiau o 18 Medi 2023 gan Lys Crwner Brighton a Hove ym Maes Criced y Sir yn Hove ac fe'i harweiniwyd gan y crwner Sarah Clarke, a oedd wedi arwain adolygiad cyn-cwest yn Llys Crwner Woodvale yn Brighton ar 27 Ionawr o'r blaen. Roedd Kate a Caroline Litman, chwaer a mam Alice, wedi sefydlu Ymgyrch dros Alice er cof amdani erbyn mis Mehefin 2024. Siaradodd hefyd yng nghyngerdd Trans Mission ym mis Mawrth 2026, a dalodd deyrnged iddi.

## Gweler hefyd 
* Hunanladdiad ymysg ieuenctid LGBT
* Rhestr pobl drawsryweddol

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2002
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Pobl o Surrey
Categori:Pobl o Brighton
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Pobl Trawsrywedd
Categori:Pobl LHDT
Hwthïaid

Mudiad Islamaidd ffwndamentalaidd yn Iemen yw'r **Hwthïaid**, yn swyddogol **Ansar Alah**, un o brif frwydrwyr y rhyfel cartref ers 2014. Shïa Zaydaidd diwygiadol ydyw o ran ideoleg, dan arweiniad teulu Hussein al-Houthi (1959–2004), a sefydlodd y mudiad ym 1994. Yn sgil erledigaeth, trodd yn fudiad milwriaethus a lansiodd gwrthryfel yn erbyn llywodraeth Iemen yn 2004, a chipiodd yr Hwthïaid y brifddinas Sana'a ym Medi 2014, ac ers hynny maent yn rheoli rhan sylweddol o'r wlad, yn bennaf yr ardaloedd poblog yn y gogledd-orllewin.

Manteisiodd yr Hwthïaid ar yr ansefydlogrwydd yn sgil Chwyldro Iemen (2011–12) a chwymp yr Arlywydd Ali Abdullah Saleh, a fu'n rheoli'r wlad ers uno'r ddwy Iemen ym 1990. Gwaethygwyd y sefyllfa gan wrthryfelwyr eraill, gan gynnwys al-Qaeda, ac ym Medi 2014 cipiodd yr Hwthïaid Sana'a wedi brwydr a barodd ond pum niwrnod, gan gychwyn ymgyrch dros y pedwar mis olynol i sicrhau rheolaeth dros sefydliadau llywodraethol a milwrol y wlad, gyda chefnogaeth aelodau o'r lluoedd diogelwch a oedd o hyd yn ffyddlon i Abdullah Saleh. Er iddynt sefydlu pwyllgor chwyldroadol dros dro, ac yna cyngor llywodraethol yn 2016, ni chydnabyddir y llywodraeth Hwthïaidd yn rhyngwladol. Ers 2015, mae Sawdi Arabia wedi arwain ymyriad milwrol yn Iemen i geisio adfer y cyn-lywodraeth, gyda chefnogaeth sawl gwlad arall yn y Dwyrain Canol, Affrica, a'r Gorllewin. Er gwaethaf, erbyn 2020 roedd yn amlwg mai'r Hwthïaid sydd ar y brig, ac yn 2022 cytunwyd ar gadoediad â Sawdi Arabia. Yn 2023, mewn ymateb i Ryfel Gaza, lansiodd yr Hwthïaid daflegrau a dronau yn erbyn Israel ac ymosodant ar longau masnach yn y Môr Coch. Yn 2026, ymunodd yr Hwthïaid â Rhyfel Iran, drwy ymosod eto ar Israel a bygythio llongau yn y Môr Coch.

Cyhuddir yr Hwthïaid o gamdriniaethau hawliau dynol, gan gynnwys targedu sifiliaid a defnyddio milwyr dan oed, a dynodir y mudiad yn grŵp terfysgol mewn rhai gwledydd. Cefnogir yr Hwthïaid gan Gorfflu'r Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd, a chaent eu hystyried yn rhan o "Echel y Gwrthsafiad", cynghrair anffurfiol dan arweiniad Iran.

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau terfysgol dynodedig
Categori:Hanes gwleidyddol Iemen
Categori:Hanes milwrol Iemen
Categori:Mudiadau Islamaidd