open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bronwen Lewis

Cantores, cyfansoddwraig a chyflwynydd radio o bentref Blaendulais yng Nghwm Dulais yw **Bronwen Lewis** (ganwyd c.1989). Mae'n gweithio'n Gymraeg ac yn Saesneg ac yn adnabyddus fel un o feirniaid cyfres gyntaf *y Llais* yn 2025. Mae ganddi ddilyniant brwd ar y cyfryngau cymdeithasol.

## Bywyd cynnar a phersonol
Magwyd Lewis yng Nghwm Dulais ger Castell Nedd mewn teulu creadigol a cherddorol, gyda'i thad, ei hewythr a'i thaid i gyd yn rhan o'r un côr a'i mam, a astudiodd argraffu a dylunio mewnol. Bu'n canu'r piano ers yn 5 oed a dysgodd ganu'r gitâr i'w hun yn 13 oed.

Astudiodd Graffeg a Darlunio yng Ngholeg Celf a Dylunio Central Saint Martins yn Llundain.

## Gyrfa
Daeth i amlygrwydd drwy wledydd Prydain yn dilyn ei chlyweliad dall ar gyfer Cyfres 2 o'r fersiwn Brydeinig o *The Voice* gan ganu fersiwn o'r gân ‘Fields of Gold’ gan Sting yn y Gymraeg a'r Saesneg.

Rhyddhaodd ei albwm nesa, 'Canvas', yn 2021.

Yn ystod y cyfnod clo a achoswyd gan Covid-19 yng Ngymru, enillodd Bronwen gefnogaeth enfawr ar y cyfryngau cymdeithasol pan berfformiodd dros 45 o gyngherddau, fwy neu lai, o'i stiwdio gartref. Aeth ei fideos TikTok, oedd yn cynnwys fersiynau iaith Gymraeg o ganeuon Saesneg adnabyddus, yn firal hefyd. Daeth hyn â sylw iddi ar Sioe Frecwast BBC Radio 1 gyda Greg James.

### Gyrfa Radio
Bu i lwyddiant a chymeriad agos-atoch Lewis arwain iddi fod yn rhan o sgwrs ddwywaith ar BBC Radio 1 gyda'r DJ Greg James. Gofynnodd cynhyrchydd Greg iddi ysgrifennu dolen gerddorol newydd ar gyfer y sioe a recordio trac dwyieithog, ‘Friday’ gan Riton x Nightcrawlers ar gyfer Radio 1 yn unig, y gwnaethant ei chwarae i dros 5 miliwn o wrandawyr. 

Dechreuodd gyflwyno raglen ar ddydd Sul i BBC Radio Wales ym mis Mawrth 2023.

Yn Ebrill 2025 bu iddi gyflwyno ar BBC Radio 2 dros gyfnod o hoe gan y cyflwynydd Cymraeg arall, Owain Wyn Evans ar fore Iau 25 Ebrill 2025 rhwng 4.00-6.30am.

### Y Llais
Yn 2025, roedd Lewis yn un o hyfforddwyr y Llais, fersiwn Gymraeg o fformat cystadleuaeth canu fyd-eang, The Voice ynghyd â Bryn Terfel, Yws Gwynedd, ac Aleighcia Scott.

Ymysg uchafbwyntiau'r gyfres oedd i'r ymgeisydd Emma Winter berfformio fersiwn o gân a gyfansoddwyd gan Bronwen, 'Ti a Fi', yn ei chlyweliad i'r beirniaid. Canodd yr athrawes 32 oed o Droed-y-rhiw ym Merthyr Tudful gân Bronwen a'i dewis i fod ar dîm Lewis.

## Recordiau 
### Albymau 
* Home - 2016
* Live at Swansea - 2019
* Canvas - 2021

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen Facebook Bronwen Lewis
* Tudalen Bronwen Lewis ar wefan BBC Radio Wales

Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1980au
Categori:Pobl o Gastell-nedd
Wink Martindale

[bawd|Martindale, [2015]]
Actor a seren teledu ffilm o'r **Winston Conrad** "**Wink**" **Martindale** (ganwyd 4 Rhagfyr, 1933).

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1933
Toby Jones

Actor o Loegr yw **Toby Edward Heslewood Jones** (ganwyd 7 Medi 1966). Fe'i ganwyd Hammersmith, Llundain, yn fab i'r actor Freddie Jones a'r actores Jennifer Jones  (née Heslewood). Astudiodd ddrama ym Mhrifysgol Manceinion (1986–9) a L'École Internationale de Théâtre Jacques Lecoq, Paris (1989–91). Mae wedi cael gyrfa lewyrchus yn bennaf ym myd ffilm a theledu, ond hefyd yn cynnwys perfformiadau llwyfan a gafodd dderbyniad da.

Mae wedi ymddangos mewn dros 80 o ffilmiau mawr, gan gynnwys rôl Truman Capote yn y ffilm fywgraffyddol *Infamous* (2006), a rhannau blaenllaw yn *Berberian Sound Studio* (2013), ''Dad's Army* (2016) a *Mr Burton* (2025). Mae wedi ymgymryd â llawer o rolau pwysig mewn dramâu teledu, gan gynnwys Alfred Hitchcock yn *The Girl* (2012), Lance yn y gyfres gomedi *Detectorists'' (2014–17), a'r is-bostfeistr Alan Bates yn *Mr Bates vs The Post Office* (2024).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Manceinion
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Mr Burton

Ffilm ddrama am fywyd cynnar yr actor Richard Burton gan y cyfarwyddwr Marc Evans yw ***Mr Burton*** a gyhoeddwyd ar 4 Ebrill 2025. Fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Unedig gan Ed Talfan, Hannah Thomas, Josh Hyams a Trevor Matthews. Sgwennwyd y sgript gan Tom Bullough a Josh Hyams yn Saesneg a phytiau o Gymraeg. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan John Hardy. Stuart Biddlecombe oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm a gafodd ei golygu gan Tim Hodges.

Mae'r ffilm yn 124 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.

## Plot
Mae’r ffilm yn dangos dylanwad dwfn Philip Burton, athro Saesneg a chyfarwyddwr theatr, ar Richard Jenkins, dyn ifanc o gefndir difreintiedig ac anhapus. Tua diwedd yr Ail Ryfel Byd mae Jenkins yn aelod o ddosbarth Saesneg Burton ym Mhort Talbot. Mae ganddo uchelgais i fod yn actor. Mae Philip Burton yn ei hyfforddi a'i annog. Mae Jenkins yn cymryd cyfenw ei athro ac yn dod yn Richard Burton, yr enw a fyddai'n cael ei adnabod wrtho trwy gydol ei yrfa ddilynol. Er hynny, mae diolchgarwch Richard yn troi'n ddrwgdeimlad, ac mae'r actor yn dechrau brwydro yn erbyn diod feddwol. Daw’r ffilm i ben gyda pherfformiad Richard gyntaf gyda’r Royal Shakespeare Company yn Stratford-upon-Avon yn 1951, ei lwyddiant ysgubol, a’i gydnabyddiaeth o’i ddyled bersonol i’w hen athro.

## Cast
* Harry Lawtey – Richard Burton 
* Toby Jones – Philip Burton, ei athro
* Lesley Manville – Ma Smith, ei letywraig
* Steffan Rhodri – Dic Jenkins, ei dad
* Aimee-Ffion Edwards – Cis James, ei chwaer
* Aneurin Barnard – Elfed James, ei frawd yng nghyfraith

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau bywgraffyddol o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau 2025
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Ffilmiau'r BBC
El extraño hijo del Sheriff

Ffilm arswyd am y Gorllewin gwyllt gan y cyfarwyddwr Fernando Durán Rojas yw ***El extraño hijo del Sheriff*** a gyhoeddwyd yn 1986. Fe'i cynhyrchwyd ym Mecsico. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Mario Almada, Eric del Castillo a Rosa Gloria Chagoyán. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1986. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Aliens* sef ffilm wyddonias llawn arswyd a chyffro gan y cyfarwyddwr ffilm James Cameron.

## Plot
Yn ystod epidemig pla ar ddiwedd y 19g, mae dau efeilliaid cyfun yn cael eu geni ym Mecsico, yn blant i siryf tref. Mae eu mam yn marw ar ôl iddi esgor arnyn nhw, ac mae'r siryf, o ran cywilydd o'i epil annormal, yn penderfynu eu cadw'n gudd rhag y byd. Ar ôl ychydig flynyddoedd, mae'n gorfodi llawfeddyg i'w gwahanu, ond mae un o'r efeilliaid yn marw. Mae ysbryd drwg yr efaill marw yn dychwelyd i ddial ar y tad.

## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Fernando Durán Rojas ar 1 Ionawr 1940.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Fernando Durán Rojas nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q106266742.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau'r gorllewin gwyllt o Fecsico
Categori:Ffilmiau arswyd o Fecsico
Categori:Ffilmiau Sbaeneg
Categori:Ffilmiau o Fecsico
Categori:Ffilmiau 1986
Edgar Purnell Hooley

Dyfeisiwr o Gymru oedd **Edgar Purnell Hooley** (5 Mehefin 1860 – 26 Ionawr 1942). Ar ôl dyfeisio tarmac ym 1902, sefydlodd Tar Macadam Syndicate Ltd y flwyddyn ganlynol a chofrestrodd tarmac fel nod masnach. Yn dilyn cyfuno cwmnïau yn 2013 daeth y busnes yn Tarmac Limited, un o gwmnïau deunyddiau adeiladu mwyaf y Deyrnas Unedig.

## Gyrfa 
Ganed Hooley yn Abertawe a chafodd ei benodi'n beiriannydd sifil i gwmni James Craik ym Mryste.

Ymunodd Hooley mewn partneriaeth busnes â Francis Lean, fel penseiri a syrfewyr yng Nghastell Nedd, a oedd ar y pryd yn sir Forgannwg, dan yr enw *Lean a Hooley*. Diddymwyd y bartneriaeth ar 27 Awst 1881. Hefyd ym 1881, daeth yn syrfëwr gyda Bwrdd Priffyrdd Stow-on-the-Wold ac yn 1884 cymerodd swydd debyg gyda Bwrdd Priffyrdd Maidstone. Penodwyd ef yn syrfëwr sirol i Gyngor Sir Nottingham yn 1889. Gwnaeth Hooley gais am batent ar gyfer tarmac ym 1902 (GB 7796), a roddwyd ym 1903.

Galwodd ei gwmni, a gofrestrodd yn 1903, yn ''Tar Macadam (Purnell Hooley's Patent) Syndicate Limited*, ond yn anffodus cafodd drafferth i werthu ei gynnyrch gan nad oedd yn ŵr busnes profiadol. Ar 26 Gorffennaf 1904, cafodd Hooley batent o’r Unol Daleithiau ar gyfer *cyfarpar ar gyfer paratoi tar macadam'', gyda’r bwriad o wella’r dulliau presennol o baratoi tar macadam.

Prynwyd cwmni Hooley gan yr Aelod Seneddol dros Wolverhampton, Syr Alfred Hickman, a oedd hefyd yn berchen ar waith dur a gynhyrchai lawer iawn o wastraff slag. Ail-lansiwyd cwmni Tarmac gan Hickman yn 1905. a oedd yn is-gapten ar y pryd ar 23 Mehefin 1894, a chapten ar 23 Rhagfyr 1896.

Ymddiswyddodd o'r comisiwn hwn ar 26 Mawrth 1902. Ar 7 Hydref 1914, trosglwyddodd Hooley o'r Lluoedd Wrth Gefn Tiriogaethol i *8fed Bataliwn y Sherwood Foresters (Catrawd Swydd Nottingham a Swydd Derby)* gyda rheng Chwarter feistr a Chapten Anrhydeddus. Wedi hynny, trosglwyddodd yn ôl i'r Lluoedd Wrth Gefn Tiriogaethol. Ar 29 Hydref 1920, cyrhaeddodd Hooley y terfyn oedran ar gyfer ymddeoliad, ac ymddeolodd, gan gadw rheng Chwarter feistr a Chapten.

Bu farw Hooley yn ei gartref yn Rhydychen, Lloegr yn 1942.

## Teulu 
Yn 1884 priododd Hooley â Matilda Fanny Stallard a ganwyd dau fab a dwy ferch iddynt - bu un o'r plant i fyw dros ganmlwydd oed.

## Cyhoeddiadau 
Dyma restr o gyhoeddiadau hysbys gan Hooley.

* 
* 
* 
* .(1896), Steam rolling; with discussion. Association of Municipal and County Engineers and Surveyors, Proceedings. **Vol. 22**, pp.&nbsp;284–308. *Surveyor*, 17 Gorffennaf 1896
* .(1899), Notes on the Locomotives Act, 1898: with discussion. Association of Municipal and Sanitary Engineers and Surveyors, Proceedings. **Vol. 25**, pp.&nbsp;84–103. *Surveyor*, 27 Ionawr 1899.
*  Summary in *Surveyor* 5 Gorffennaf 1907.
* .(1908), Modern road management. International Roads Congress; Summarised in *Municipal Journal*, 16 Oct; *Engineering Record*, 7 Tachwedd 1908.
* 
* 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Dyfeiswyr o Gymru
Categori:Dyfeiswyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Milwyr o Gymru
Hannah Dugan

Cyfreithiwr a barnwr o Unol Daleithiau America yw **Hannah C. Dugan** (ganwyd 1959). Mae'n hanu o Sir Milwaukee, Wisconsin. Cyn ei gwasanaeth barnwrol, treuliodd Dugan ei gyrfa yn gweithio gyda sefydliadau cymorth cyfreithiol. Roedd hi'n gyfarwyddwr gweithredol i sefydliad ar gyfer elusennau Catholig yn nhalaith Wisconsin. Bu'n lywydd ar Gymdeithas Bar Milwaukee hefyd (1999-2000).

Mae hi wedi bod yn Farnwr Llys Cylchdaith Wisconsin ar gyfer Sir Milwaukee ers 2016, ond ers mis Ebrill 2025, mae hi o dan dditiad troseddol ar ôl cael ei harestio gan y Swyddfa Ymchwilio Ffederal (FBI) a’i chyhuddo o gynorthwyo mewnfudwr anghyfreithlon i osgoi cael eu harestio, yn ôl honiadau Cyfarwyddwr yr FBI, Kash Patel. 

Graddiodd Dugan o Ysgol y Gyfraith Prifysgol Wisconsin ym 1987 a bu'n dysgu cyrsiau'r gyfraith ym Mhrifysgol Marquette ac Ysgol y Gyfraith Prifysgol Seattle.

Ar 18 Ebrill 2025, cyhoeddodd Gorfodaeth Mewnfudo a Thollau yr Unol Daleithiau (ICE) warant i arestio Eduardo Flores-Ruiz, mewnfudwr anghyfreithlon 30 oed o Fecsico a gyhuddwyd o gurfa (*misdemeanor battery)*, ac a oedd i fod i ymddangos yn y llys gerbron Dugan. Yn ôl y *Milwaukee Journal Sentinel*, hysbysodd Prif Farnwr Cylchdaith Sir Milwaukee, Carl Ashley, Dugan o’r warant hon trwy e-bost, ac ymatebodd Dugan iddo gan ddweud “ni chyflwynwyd gwarant yn y cyntedd ar y chweched llawr”. Yn ôl affidafid a ffeiliwyd gan swyddog FBI i gefnogi’r gŵyn droseddol yn ei herbyn, roedd Dugan “yn amlwg yn ddig” pan glywodd fod swyddogion ICE yn aros y tu allan i’w hystafell llys i arestio Flores-Ruiz. Gohiriodd Dugan wrandawiad Flores-Ruiz a'i gyfarwyddo ef a'i gyfreithiwr i adael trwy allanfa ystafell reithgor breifat yn lle'r fynedfa gyhoeddus. Yna gadawodd Flores-Ruiz yr adeilad a ffoi rhag y swyddogion ICE, a aeth ar ei ôl a'i arestio lle mae W. State Street a 10th Street yn croesi.  Mae Flores-Ruiz yn cael ei dal yng Nghyfleuster Cadw Dodge yn Juneau.

Ar 25 Ebrill 2025, ymddangosodd Dugan gerbron Barnwr Ynad yr Unol Daleithiau Stephen C. Dries. Cafodd ei chyhuddo o ddau achos ffeloniaeth o rwystro a chuddio unigolyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barnwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1959
Jill Biden

Mae **Jill Tracy Biden** (née **Jacobs**;  ganwyd 3 Mehefin 1951) yn addysgwr Americanaidd. Roedd hi'n Prif Foneddiges yr Unol Daleithiaurhwng 2021 a 2025 fel gwraig yr Arlywydd Joe Biden. Ers 2009, mae hi wedi bod yn Athro Saesneg yng Ngholeg Cymunedol Gogledd Virginia , UDA.

Cafodd Jill Jacobs ei geni yn Hammonton, New Jersey. Cafodd ei magu yn Willow Grove, Pennsylvania. Priododd y dyn busnes, Bill Stevenson, ym 1970, ond ysgarasant ym 1975. Nid oedd ganddynt blant.

Ym 1977, priododd Joe Biden, gŵr gweddw, a daeth yn llysfam i dau fab, Beau a Hunter. Mae gan Biden a'i gŵr ferch hefyd, Ashley Biden (g. 1981). Mae gan Biden radd baglor mewn Saesneg o Brifysgol Delaware a graddau meistr mewn addysg a Saesneg o Brifysgol Gorllewin Caer a Phrifysgol Villanova. Dychwelodd i Brifysgol Delaware a derbyniodd radd doethur mewn addysg.  

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Academyddion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Is-Brif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Categori:Prif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:CS1 Eidaleg-language sources (it)
Categori:Erthyglau gyda microfformats hAudio
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o New Jersey
Crys

Dilledyn a wisgir am ran uchaf y corff a dwy lawes iddo yw **crys**. Fel arfer mae'r gair "crys" heb ansoddair yn dynodi dilledyn â choler ac agoriad yn y frest a gaeir â botymau; ond mae crys-T, er enghraifft, yn grys heb y nodweddion hyn. Gellir cyfuno crys gyda choler a thei.

Ar un adeg, roedd crysau'n cael eu gwneud heb goleri yn aml, ac roedd y coleri'n eitemau ar wahân (sef coleri rhyddion – coleri caled wedi'u startsio fel arfer) a oedd ynghlwm wrth y dilledyn gan stydiau. Dim ond y crysau mwyaf ffurfiol sydd bellach yn dilyn y patrwm hwn. Gwneir crysau ffurfiol heb fotymau hefyd: mae'r agoriad yn y frest wedi'i gau gyda stydiau ac mae'r cyffiau wedi'u cau gan ddolennau llawes.

## Mathau
* chrys chwys – crys llewys hir heb goler na botymau
* crys ffurfiol – crys gyda choler, agoriad yn y blaen yn ymestyn o'r coler i'r godre, llewys gyda chyffiau, weithiau â blaen plygedig
* crys nos – crys hir sy'n ymestyn o dan y pengliniau, wedi'i fwriadu i'w wisgo wrth gysgu
* crys polo – crys llewys byr gyda choler meddal ag agoriad byr â botymau wrth y gwddf
* crys rygbi – crys llewys hir gyda choler meddal ag agoriad byr â botymau wrth y gwddf
* crys-T – crys llewys byr heb goler na botymau

## Lliwiau
Gan mai lliain neu gotwm wedi'i gannu oedd y deunyddiau traddodiadol y gwnaed crysau ohonynt, gwyn yw lliw "arferol" crys. Felly mae crys lliw wedi bod yn ffordd syml o ddangos cysylltiad gwleidyddol neu filwrol neu ddangos aelodaeth o dîm chwaraeon, a defnyddir enw'r dilledyn fel trawsenw ar gyfer y bobl sy'n ei wisgo a'r sefydliad neu'r tîm maen nhw'n perthyn iddo.

* Roedd dilynwyr Giuseppe Garibaldi a ymladdodd fel gwirfoddolwyr dros annibyniaeth yr Eidal yn ystod y Risorgimento yng nghanol y 19g yn gwisgo crysau cochion, ac roedden nhw'n cael eu hadnabod fel *Camicie rosse* ("crysau cochion").

* Roedd dilynwyr Benito Mussolini a ffurfiodd adain barafilwrol y Blaid Ffasgaidd Genedlaethol (Eidaleg: *Partito Nazionale Fascista*) yn y 1920au yn gwisgo crysau duon, ac  fe'u gelwid yn *Camicie Nere* ("crysau duon"). Roedd mudiadau ffasgaidd mewn sawl gwlad arall, yn enwedig Undeb Ffasgwyr Prydain (Saesneg: *British Union of Fascists*) yn y Deyrnas Unedig, hefyd yn gwisgo crysau duon ac yn mynd wrth yr un enw. Mabwysiadwyd lliwiau eraill gan fudiadau cyfatebol mewn gwledydd eraill (er enghraifft, glas yn Ffrainc, gwyrdd yn Hwngari, llwyd yn Norwy, aur ym Mecsico, arian yn UDA). Yn ddrwg-enwog, roedd *Sturmabteilung* Natsïaidd yr Almaen yn gwisgo crysau brown (Almaeneg: *Braunhemden*).

* Crysau Duon yw'r enw a ddefnyddir ar gyfer tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Seland Newydd oherwydd lliw eu crysau.

* Dyfernir crysau nodedig i gystadleuwyr buddugol yn y Tour de France: Crys Melyn, Crys Gwyn, Crys Gwyrdd a Chrys Polca Dot (Ffrangeg: *Maillot jaune*, *Maillot vert*, *Maillot blanc* a *Maillot à pois rouges*.

## Cyfeiriadau
Virginia Giuffre

Roedd **Virginia Louise Giuffre** (ganwyd **Roberts**; 9 Awst 1983 – 25 Ebrill 2025) yn ymgyrchydd a oedd yn cynnig cefnogaeth i oroeswyr masnachu rhyw. Creodd Giuffre'r grŵp ymgyrchu *Victims Refuse Silence*, sefydliad dielw yn yr Unol Daleithiau, yn 2015, a gafodd ei ail-lansio o dan yr enw *Speak Out, Act, Reclaim* (*SOAR*) ym mis Tachwedd 2021. Siaradodd gyda gohebwyr yn Unol Daleithiau America a gwledydd Prydain am ei phrofiadau o gael ei masnachu gan Jeffrey Epstein a'i ffrind Ghislaine Maxwell.

Cafodd Virginia Louise Roberts ei geni yn Sacramento, Califfornia, yn ferch i Sky William Roberts a Lynn Trude Cabell. Roedd ganddi ddau lysfrawd, Sky a Daniel. Dywedwyd ei bod wedi dod o "gartref cythryblus" a'i bod, ers yn saith oed, wedi cael ei chamdrin gan ffrind agos i'r teulu. Roedd hi'n byw ar y strydoedd yn 14 oed. Yn ddiweddarach cafodd ei cham-drin gan fasnachwr rhyw, Ron Eppinger, oedd yn rhedeg "asiantaeth modelu". Bu Giuffre yn byw gydag Eppinger am tua 6 mis.  

Yn 14 oed, aeth yn ôl i fyw at ei thad, oedd yn gweithio fel rheolwr cynnal a chadw yn Mar-a-Lago a oedd yn eiddo i Donald Trump, a helpodd Giuffre i gael swydd yno. 

Yng nghanol 2000, cyfarfu Giuffre â Ghislaine Maxwell pan oedd yn gweithio fel cynorthwyydd sba yng nghlwb preifat Mar-a-Lago.

O'r achos ym mis Mawrth  2001 yr honnwyd bod Giuffre wedi'i fasnachu i'r Tywysog Andrew, mab Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig, dywedodd hi mewn cyfweliad ei bod yn gyfnod "drygionus" a "gwir brawychus" yn ei bywyd".  Ar ôl ymweld â chlwb nos, mae Giuffre yn dweud bod Maxwell wedi dweud wrthi ei bod hi, "yn gorfod gwneud i Andrew yr hyn rydw i'n ei wneud i Jeffrey".   Roedd nifer o’r dynion wedi gwadu honiadau Giuffre. 

Ym mis Medi 2002, yn 19 oed, hedfanodd Giuffre i Wlad Thai a mynychu'r Ysgol HyfforddiTylino Rhyngwladol  yn Chiang Mai. Tra yn yr ysgol dylino yng Ngwlad Thai, cyfarfu â Robert Giuffre, hyfforddwr crefft ymladd o Awstralia, a phriododd y ddau yn gyflym wedi hynny.  Symudodd y teulu i'r Unol Daleithiau ym mis Tachwedd 2013 ac arhosodd am nifer o flynyddoedd, gan dreulio amser yn Florida i ddechrau,  Yn 2019, adroddwyd bod Virginia Giuffre yn byw yn Cairns, Queensland, gyda'i gŵr Robert a'u tri phlentyn: dau fab ac un ferch.  Yn 2020, symudodd gyda’i theulu i Ocean Reef yn Perth, Gorllewin Awstralia.  Fe gafodd Giuffre ei chludo i’r ysbyty wedyn wrth i’w chyflwr waethygu. 

Adeg ei marwolaeth, roedd yng nghanol anghydfod gwarchodaeth dros ei thri phlentyn gyda Robert Giuffre, wedi iddynt ysgaru.

## Cyfeiriadau
Categori:Carfanau pwyso
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Sacramento
Jeff Evans

Dyfarnwr criced o Gymru oedd **Jeffrey Howard Evans** (7 Awst 1954 &ndash; 20 Ebrill 2025) a safodd mewn dros 200 o gemau criced dosbarth cyntaf a Rhestr A. Cafodd ei enwi ar Restr Dyfarnwyr yr ECB ym 1999. 

Cafodd Evans ei eni yn Llanelli. Yn ychwanegol at 100 o gemau Ugain20, bu'n gwasanaethu mewn pedwar ODI i Ferched rhwng 2002 a 2014, yn ogystal â’r gêm rhwng Merched India a Merched Seland Newydd yng Nghyfres Pedwaronglog T20 y Merched yn Lloegr yn 2011. Dyfarnodd hefyd gemau ym Mhencampwriaeth Indiaid ICL 20-20 2007-08.

Bu farw yn Nrefach, yn 70 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfarnwyr criced
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Lanelli
Tei

Darn hir o ddeunydd sy'n cael ei gwisgo o amgylch y gwddf ac wedi'i glymu mewn cwlwm o dan yr ên yw **tei**. Fel arfer caiff ei wisgo gyda chrys â choler, wedi'i guddio o dan y coler ac yn gorchuddio'r agoriad â botymau. Gellir cysylltu'r tei â blaen y crys gyda phin tei neu glip tei. 

Yn draddodiadol, mae tei yn rhan o wisg gwrywaidd, ond weithiau cânt eu gwisgo gan fenywod, er bod hynny fel arfer yn rhan o ryw lifrai. Nid oes gan dei unrhyw ddiben penodol ac eithrio weithiau yn rhinwedd ei batrwm i ddangos aelodaeth o ryw grŵp neu sefydliad – clwb, ysgol, neu gatrawd, er enghraifft. Fodd bynnag, mewn rhai achlysuron ffurfiol mae tei yn rhan ofynnol o wisg dyn. Amrywiad o'r tei hir yw'r tei bô, sydd yn aml â goblygiadau hyd yn oed yn fwy ffurfiol.

Daeth teiau fel y gwyddom amdanynt heddiw i fodolaeth yn y 1870au. Fe wnaethant ddisodli'r crafatiau roedd dynion Ewropeaidd wedi'u gwisgo o amgylch eu gyddfau ers y 17g.

## Cyfeiriadau
Coler rhydd

bawd|320px|Dau arddull o goler rhydd
bawd|320px|Pâr o stydiau i gysylltu'r coler wrth y crys. Mae'r un colfachog ar y dde yn mynd yn y cefn; mae'r un hir ar y chwith yn mynd yn y blaen.

Coler crys y gellir ei datgysylltu oddi wrth brif ran y dilledyn  yw **coler rhydd**.  Mae'r coler wedi'i glymu i'r crys gan bâr o stydiau sydd wedi'u cynllunio at y diben. Fel arfer mae'r coler wedi'i gwneud o ffabrig gwahanol i'r crys, ac mae bron bob amser yn wyn. Gan ei fod ar wahân i'r crys, gellir ei startsio i gyflawni gorffeniad caled, caboledig, tebyg i gardbord. Weithiau byddai'r cyffiau a blaen y crys yn cael eu gwneud fel eitemau datodadwy hefyd er mwyn rhoi'r un driniaeth iddynt.

Honnir bod y coler rhydd wedi'i ddyfeisio yn 1827 gan yr Americanes Hannah Montague, o dref Troy,  Efrog Newydd
, a oedd am osgoi golchi crysau ei gŵr pan oedd dim ond y coleri yn fudr. Defnyddiwyd y math hwn o goler yn helaeth rhwng dechrau ail hanner y 19g a dechrau'r 20g cyn iddo ddod i ben yn raddol. Erbyn hyn dim ond ar yr achlysuron mwyaf ffurfiol y cânt eu defnyddio, yn enwedig fel rhan o wisg hwyrnos.

Er mwyn startsio coler, caiff ei streulio mewn dŵr berwedig i gael gwared ar unrhyw hen startsh, yna ei olchi fel arfer. Wedyn caiff ei drwytho mewn toddiant crynodedig o startsh, a'i adael nes ei fod bron yn sych. Yna caiff ei smwddio nes ei fod yn galed.

## Cyfeiriadau
Categori:Crysau
Categori:Rhannau dillad
Sturmabteilung

Sefydliad parafilwrol oedd y ***Sturmabteilung*** (**SA**), a oedd ynghlwm wrth Blaid Natsïaidd yr Almaen. Chwaraeodd yr SA ran arwyddocaol yn esgyniad Adolf Hitler i rym yn y 1920au a dechrau'r 1930au. Fe'i crëwyd i ddarparu amddiffyniad i gynulliadau a ralïau Natsïaidd, i amharu ar gyfarfodydd pleidiau gwrthwynebol ac i ymladd yn erbyn eu hunedau parafilwrol, ac i ddychryn undebwyr llafur, Roma ac Iddewon.

Galwyd aelodau'r SA yn gyffredin yn "Grysau Brown" (*Braunhemden*) oherwydd lliw crysau eu gwisg. Rhoddodd yr SA deitlau ffug-filwrol i'w aelodau, gyda rhengoedd a fabwysiadwyd yn ddiweddarach gan sawl grŵp arall o'r Blaid Natsïaidd.

Ar ôl i Hitler ddod yn arweinydd y Blaid Natsïaidd ym 1921, trefnwyd cefnogwyr milwriaethus y blaid fel yr SA, grŵp a fwriadwyd i amddiffyn cynulliadau'r blaid. Ym 1923, ar ôl iddo ddod yn fwyfwy amheus o'r SA, gorchmynnodd Hitler greu uned gwarchodlu corff; diddymwyd hyn ar ôl Putsch Munich aflwyddiannus yn y flwyddyn honno a arweiniodd at garcharu Hitler. Ar ôl iddo gael ei ryddhau, gorchmynnodd greu uned gwarchodlu corff arall ym 1925 a ddaeth yn y pen draw yn *Schutzstaffel* (SS). Yn ystod Noson y Cyllyll Hirion ym 1934, arestiwyd a dienyddiwyd Ernst Röhm, arweinydd yr SA. Er i'r SA barhau, fe gollodd y rhan fwyaf o'i ddylanwad a chafodd ei ddisodli i bob pwrpas gan yr SS. Parhaodd yr SA mewn bodolaeth tan drechu terfynol yr Almaen Natsïaidd yn 1945.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Geirfa'r Drydedd Reich

Categori:Yr Almaen Natsïaidd
Categori:Geiriau ac ymadroddion Almaeneg
Categori:Sefydliadau 1921
Categori:Dadsefydliadau 1945
Helle Helle

Ysgrifennwr o Ddenmarc yw **Helle Helle** (*Helle Olsen* yn wreiddiol, ganwyd 14 Rhagfyr 1965 yn Nakskov, Lolland). Mae ei straeon byrion a nofelau wedi’i chyfieithu i nifer fawr o ieithoedd.

Yn aml yn cael ei ysgrifennu gan ddefnyddio steil minimalaidd ac yn seilio ei straeon ar benodau ym mywydau pobl gyffredin. Enillodd enwogrwydd yn 2005 gyda’i nofel *Rødby-Puttgarden*. Bellach fe’i hystyrir yn un o awduron mwyaf nodedig llenyddiaeth gyfoes Danaidd. 

Yn 2025 cyhoeddwyd Melin Bapur fersiwn Gymraeg o'i llyfr *Biler og dyr Biler og dyr* (2000) o dan i teitl *Ceir ac Anfeiliaid*, wedi'i gyfiethau o'r Daneg gan Richard Crowe.   

## Bywyd a gwaith 
Magwyd Helle Helle yn ar ynys Lolland. O 1985 i 1987 astudiodd lenyddiaeth ym Mhrifysgol Copenhagen, ac o 1989 mynychodd *Forfatterskolen* (Ysgol yr Ysgrifenwyr, Copenhagen). Gweithiodd i Radio Denmarc rhwyng 1990 i 1995 .

Ddwy flynedd ar ôl graddio o'r Ysgol Ysgrifennu, cyhoeddwyd ei llyfr cyntaf *Eksempel på liv* (*Enghraifft o Fywyd* ), cyfansoddiad rhyddiaith arbrofol, o dan yr enw *Helle Helle*. Ym 1987 cyhoeddodd hi lyfr o dan yr enw Helle Krogh Hansen. Yn y blynyddoedd canlynol derbyniodd amryw o ysgoloriaethau a derbyniodd sawl gwobr. Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, *Hus og hjem* (*Tŷ a Chartref* ) yn 1999.

Yn 2002 cyhoeddodd ei llyfr *Forestillingen om et* *unkompliceret liv med en mand (Y syniad o fywyd anghymhleth gyda dyn* ), ac ei thrydedd nofel, *Rødby-Puttgarden yn 2025*.  Am *Rødby-Puttgarden,* derbyniodd Helle Helle, ymhlith gwobrau eraill, Prif Wobr Beirniaid Denmarc. Yn 2008 cyhoeddwyd y nofel *Ned til hundene* (*I lawr at y cŵn* ). 

Ym mis Mawrth 2011 cynrychiolodd ei gwlad yn Ffair Lyfrau Paris. Enwebwyd ei llyfr 2014  *Hvis det er* *(Os ydyw)* ar gyfer Gwobr Llenyddiaeth Cyngor Nordig yn 2015. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Ddenmarc
Categori:Llenorion Daneg
Sexo vs. sexo

Ffilm Mecsicanaidd o 1980 yw **Sexo vs sexo**. Mae'n serennu Sara García. Cafodd ei gyfarwyddo gan Víctor Manuel Castro a chafodd ei ryddhau ar 24 Chwefror 1983. Ysgrifennwyd y sgript gan Jorge M. Isaac a Víctor Manuel Castro.
Avonmouth

Porthladd a maestref allanol ym Mryste, De-orllewin Lloegr yw **Avonmouth**. Saif ar lan ddwyreiniol aber Afon Avon lle mae'n cwrdd â glan ddeheuol Môr Hafren. 

Mae Dociau Avonmouth, sy'n rhan o Borthladd Bryste,  yn bwysig i economi forwrol y rhanbarth, gan gynnal llongau mawr ar gyfer dadlwytho ac allforio nwyddau trwm. Mae llawer o'r ardal yn ddiwydiannol, gan gynnwys warysau, diwydiant ysgafn, pŵer trydanol a glanweithdra. Mae Traffordd yr M5 yn rhannu'r gymdogaeth yn ddwy, gyda chyffyrdd â Ffordd yr A4 a Thraffordd yr M49.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan ardal adeiledig Avonmouth boblogaeth o 2,645.

## Cyfeiriadau
Categori:Bryste
Categori:Porthladdoedd Lloegr
Secuestro en Acapulco: Canta Chamo

Mae **Secuestro en Acapulco: Canta Chamo** yn ffilm gomedi gerddorol i bobl ifanc o Feneswela a Mecsico o 1983, gyda'r band bechgyn adnabyddus o Feneswela, Los Chamos, yn serennu yn ogystal â'r actor Mecsicanaidd Cesar Bono (yn un o'i ffilmiau cynnar), yr actores Fecsicanaidd Lucila Mariscal, y gantores a'r actores Fecsicanaidd Yuri, a'r actores Fecsicanaidd Maria Antonieta de las Nieves. Rhyddhawyd y ffilm yn rhyngwladol yn ystod 1983. Mae'n para 90 munud.

Categori:Ffilmiau 1983
Categori:Ffilmiau comedi o Fecsico
Categori:Ffilmiau comedi o Feneswela
Categori:Ffilmiau o Fecsico
Categori:Ffilmiau o Feneswela
La furia de los karatecas

Mae **The Fury of the Karate Fighters** yn ffilm gyffro gweithredu Mecsicanaidd o 1982 a ysgrifennwyd a chyfarwyddwyd gan Alfredo B. Crevenna ac sy'n serennu El Santo a Grace Renat.
Caramelldansen

bawd|Clawr albwm Supergott

**Caramelldansen** yw'r trac cyntaf ar yr albwm Supergott, a ryddhawyd ym mis Tachwedd 2001 gan y grŵp cerdd o Sweden, Caramell. Arweiniodd y gân yn ddiweddarach at ffenomen rhyngrwyd a ddechreuodd yn ail hanner 2006. Ar 16 Medi 2008, fe wnaethon nhw ryddhau fersiwn Saesneg o'r gân o'r enw "Caramelldancing". Rhyddhawyd fersiwn Almaeneg o'r gân, "Caramelltanzen", ar 15 Ebrill 2009.

Ar 2 Mawrth 2009, derbyniodd Caramelldansen y wobr am Sengl y Flwyddyn yn 23ain Gwobrau Disg Aur Japan.
Llais Y Derwent

bawd
Mae ***Llais y Derwent*** yn bapur bro ar gyfer dysgwyr a Chymry Cymraeg sy'n byw yng Nghanolbarth Lloegr. Mae'r *Llais* wedi cael ei gyhoeddi ers 2005 ac yn ymddangos pedwar gwaith y flwyddyn, gydag un rhifyn bob tymor. Mae hen gopïau ar gael ar wefan Bro360.

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Uwch Gynghrair Cymru 2024–25

Oedd **Uwch Gynghrair Cymru 2024-25** 33ain tymor Uwch Gynghrair Cymru, y gynghrair bêl-droed uchaf yng Nghymru ers ei sefydlu ym 1992.

Oedd Y Seintiau Newydd pencampwyr y tymor, eu pedwerydd teitl yn olynol.

## Timau
Roedd y gynghrair yn cynnwys deuddeg tîm; y deg tîm gorau o'r tymor blaenorol, un tîm a gafodd ei ddyrchafu o Cymru North, ac un tîm a gafodd ei ddyrchafu o Cymru South. Dechreuodd Y Seintiau Newydd y tymor fel pencampwyr amddiffynnol (am y drydedd tymor yn olynol).

Y timau a gafodd eu dyrchafu oedd Tref Y Fflint Unedig, a ddaeth yn ail yn Cymru North 2023-24 (ar ôl i'r pencampwyr Tref Treffynnon fethu â sicrhau trwydded Haen 1), a phencampwyr Cymru South 2023-24 Briton Ferry Llansawel. Fe wnaethon nhw gymryd lle'r ddau dîm gwaelod yng Nghynghrair Cymru 2023-24, sef Bae Colwyn (a gafodd eu hisraddio ar ôl blwyddyn yn yr adran uchaf) a Phontypridd Unedig (a gafodd eu hisraddio ar ôl dwy flynedd yn yr adran uchaf). Dychwelodd Tref Y Fflint Unedig i'r adran uchaf ar ôl absenoldeb o un tymor, tra bod Briton Ferry Llansawel wedi nodi eu hymddangosiad cyntaf (heb gynnwys cyn-chwaraewr Briton Ferry Athletic).
Cynghrair y Pencampwyr AFC Elite

Cystadleuaeth bêl-droed blynddol ar gyfer prif glybiau Asia yw **Cynghrair y Pencampwyr AFC Elite**. Fe'i drefnir gan Asian Football Confederation (AFC).

Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Categori:Pêl-droed yn Asia
El puño de la muerte

Ffilm weithredu Fecsicanaidd o 1982 yw **The Fist of Death**, a ysgrifennwyd a chyfarwyddwyd gan Alfredo B. Crevenna ac sy'n serennu El Santo a Grace Renat.
La casa del pelícano

Ffilm gyffro gan y cyfarwyddwr Sergio Véjar yw ***La casa del pelícano*** a gyhoeddwyd yn 1976. Fe'i cynhyrchwyd ym Mecsico. Lleolwyd y stori ym Mecsico ac yno hefyd y cafodd ei ffilmio. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a hynny gan Jorge Patiño. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Daniela Romo, Jacqueline Andere, Enrique Álvarez Félix, Isabela Corona, Carlos Agostí a Rosa Furman. 

Rosalío Solano oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1978. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Deer Hunter* sef ffilm ryfel sy'n adrodd stori tri chyfaill Americanaidd a'u gwasanaeth milwrol gorfodol yn Rhyfel Fietnam. Hyd at 2022 roedd o leiaf 5,600 o ffilmiau Japaneg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Sergio Véjar ar 11 Hydref 1928 yn Colima a bu farw yn Ninas Mecsico ar 6 Tachwedd 2012. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1947 ac mae ganddo o leiaf 35 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Sergio Véjar nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q3479699.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Sbaeneg
Categori:Ffilmiau cyffro o Fecsico
Categori:Ffilmiau Sbaeneg
Categori:Ffilmiau o Fecsico
Categori:Ffilmiau 1978
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli ym Mecsico
Pab Leo XIV

Y Pab **Leo XIV** (ganwyd **Robert Francis Prevost**, 14 Medi 1955) yw pennaeth presennol yr Eglwys Gatholig. Etholwyd ef ar 8 Mai 2025, yn dilyn marwolaeth y Pab Ffransis. Ef yw'r pab cyntaf o Unol Daleithiau America, y cyntaf o Beriw a'r cyntaf o Urdd Sant Awstin. Yr ysbrydoliaeth dros ei ddewis o'r enw 'Leo' oedd y Pab Leo XIII, a ddatblygodd ddysgeidiaeth gymdeithasol Gatholig.

Cafodd Prevost ei eni yn Chicago, yn fab i'r llyfrgellydd Mildred (née Martínez) Prevost a'i gŵr Louis Marius Prevost, athro. Mae ganddo ddau frawd. Cafodd ei addysg uwchradd yn Ysgol Uwchradd Seminari Sant Awstin yn Michigan. Enillodd radd mewn mathemateg o Brifysgol Villanova yn Pennsylvania.

Ymroddodd Prevost ei yrfa gynnar fel offeiriad i urdd yr Awstiniaid, gan wasanaethu'n helaeth ym Mheriw fel cenhadwr. Roedd yn Brior Cyffredinol yr urdd o 2001 hyd 2013, ac yn 2015 dychwelodd i Beriw i gael ei benodi'n Esgob Chiclayo. Yn 2023, gwnaed ef yn gardinal gan y Pab Ffransis.

150px|bawd|canol

## Cyfeiriadau 
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Chicago
Pride

*Pride* yw'r gair Saesneg am falchder.

Gall gyfeirio'n benodol at:

* Balchder hoyw yn gyffredinol, a digwyddiadau megis parêds a gwyliau i hyrwyddo balchder hoyw
* Pride (ffilm 2014) ffilm wedi'i gosod adeg Streic y Glowyr (1984–85)
* Puraido: Unmei no Shunkan, ffilm o Japan

Categori:Gwahaniaethu
Emily Bridges

Mae **Emily Bridges** (ganwyd 4 Ionawr 2001) yn fenyw drawsryweddol a oedd yn feicwraig trac o Gymru. Dechreuodd feicio cystadleuol yn 10 oed ac yn 2018, gosododd record cenedlaethol i ddynion iau dros 25 milltir. Ymunodd Bridges â thîm beicio Prydain Fawr yn 2020 ond gadawodd i ganolbwyntio ar ei thrawsnewidiad. Daeth Bridges allan yn gyhoeddus fel person trawsryweddol yn 2020 a dechreuodd therapi hormonau yn 2021.

Yn 2022, ceisiodd ailymuno â thîm Prydain ar gyfer Gemau Olympaidd 2024, ond penderfynodd British Cycling i wahardd menywod trawsryweddol rhag cystadlu yng nghategori'r menywod yn 2023.

Yn 2023, cafodd Bridges ei chynnwys mewn rhestr o fenywod dylanwadol gan y gylchgrawn Vogue (gwledydd Prydain).

## Cyfeiriadau 
Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 2001
Shash Appan

Mae **Shash Appan** yn ymgyrchydd LHDT+ a gwrth-hiliol o Gymru. Mae'n gyd-sylfaenydd Trans Aid Cymru, ac mae hi hefyd yn gwasanaethu fel cyfarwyddwr y *Trans Safety Network*. Mae hi hefyd wedi dadlau dros hawliau tenantiaid, gan gyd-sefydlu gwefan i denantiaid yng Nghaerdydd roi sgôr ddienw i'w landlordiaid.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Mae Appan o dras Indiaidd, a thyfodd i fyny yn Birmingham. Daeth allan i'w rhieni yn 18 oed ond ni wnaethant ei derbyn hi. Ar ôl iddi geisio lladd ei hun, fe'i rhoddwyd mewn ysbyty meddwl, yna'i hanfon i fyw ar ei phen ei hun gyda'i neiniau a theidiau yn India am ddwy flynedd, cyn eu perswadio i adael iddi ddychwelyd i Brydain. Ar ôl cyfnod o ddigartrefedd, derbyniodd Appan gynnig i astudio cyfrifiadureg ym Mhrifysgol Fetropolitan Caerdydd a symudodd i'r ddinas.

## Gweithredaeth 
Yn 2020, trefnodd nifer o brotestiadau yng Nghaerdydd yn galw am ddiwygio Deddf Cydnabod Rhywedd 2004.

Ym mis Mawrth 2021, cododd bryderon ynghylch cyfarfod cyhoeddus a gynhaliwyd ar-lein gan elusen Ieuenctid Cymru lle gwahoddwyd yr AS Helen Mary Jones o Blaid Cymru i siarad, er gwaethaf y ffaith bod Jones wedi gwneud sylwadau dadleuol dro ar ôl tro am bobl drawsryweddol. Ar ôl ceisio codi pryderon, cafodd ei chicio allan o'r cyfarfod ar ôl arddangos baner balchder traws yn ei llun proffil. Arweiniodd y ddadl at ymddiswydd dau o ymddiriedolwyr yr elusen. Ym mis Awst 2021, cafodd ei henwi ar Restr Binc Wales Online o'r bobl LHDT+ mwyaf dylanwadol yng Nghymru.

Ym mis Ebrill 2022, rhoddodd araith mewn protest a gynhaliwyd gan Trans Aid Cymru o flaen Tŷ William Morgan yn galw am wahardd therapi trosi ac yn siarad am ei phrofiad fel goroeswr therapi trosi. Ym mis Mehefin 2022, rhoddodd araith mewn derbyniad PinkNews a gynhaliwyd yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd lle condemniodd wleidyddion Prydeinig, rhai ohonynt yn bresennol, am danio trawsffobia o fewn cymdeithas Prydain, gan ddweud yn benodol mai "polisi Torïaidd yw trawsffobia yn ei hanfod".

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Merched o Gymru
Beauce

Rhanbarth daearyddol yng ngogledd-ganolog Ffrainc yw **Beauce**, sy'n ardal amaethyddol arbennig o ffrwythlon. Fe'i lleolir rhwng afonydd Seine a Loire. Mae ganddo arwynebedd o 6,000&nbsp;km2. Mae'n cynnwys *département* Eure-et-Loir a rhannau o Loiret, Essonne a Loir-et-Cher.  Yr unig ddinas yn y rhanbarth yw Chartres.

Categori:Beauce
Categori:Daearyddiaeth Île-de-France
Categori:Essonne
Categori:Eure-et-Loir
Categori:Loir-et-Cher
Categori:Loiret
Arfer Anfad

Band Cymraeg oedd yn weithgar yn yr 1980au oedd **Arfer Anfad**. Rhyddhaon nhw EP yn 1989 ar label Ankstmusik gydag enw'r band fel teitl.

## Aelodau
Aelodau'r band oedd:
*Mathew Bryon
*Alun Edwards
*Emyr Glyn Williams (trwmped)
*Richard Wyn Jones (drymiau)
*Jerry Hunter (offerynnau taro)

## Cyfeiriadau 
thumb|Un o berfformiadau Arfer Anfad

Categori:Bandiau Cymraeg
Bat Yam

Dinas ar arfordir y Môr Canoldir yn Israel  yw **Bat Yam** (Hebraeg: בת ים).
Fe'i lleolir yn ardal fetropolitan Tel Aviv i'r de o'r ddinas honno. Yn 2021 roedd ganddi boblogaeth amcangyfrifedig o 126,290.

Sefydlwyd anheddiad Bat Yam, a elwid yn wreiddiol yn Bayit VeGan ("Tŷ a Gardd"), yn 1919 yn gymdeithas perchnogion tai mewn cysylltiad â mudiad y Mizrachi. Ailenwyd y lle yn Bat Yam ("Merch y Môr") yn 1937. Ar ôl sefydlu gwladwriaeth Israel yn 1948, tyfodd Bat Yam yn sylweddol oherwydd mewnfudo torfol. Enillodd statws dinas yn 1958.

## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Israel
Categori:Sefydliadau 1919
Gregg Binkley

[bawd|Binkley, [2025]]
Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Gregg Binkley** (20 Mawrth 1963), sy'n adnabyddus am ei ran mewn ffilmiau comedi.

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Plas Mawr

Tŷ tref yn nhref Conwy sy'n dyddio o'r 16g ac Oes Elisabeth yw **Plas Mawr**. 

## Hanes
Adeiladwyd y tŷ ar lain o dir ger y Stryd Fawr gan Robert Wynn, bonheddwr o'r ardal ar ôl iddo briodi ei wraig gyntaf, Dorothy Griffith. Fe'i codwyd mewn tair cyfnod rhwng 1576 a 1585 am gost o tua £800. Gosododd Wynn gyfarwyddiadau cymhleth ar gyfer rhannu ei ystâd ar ôl ei farwolaeth; dim ond ar ôl blynyddoedd lawer y datryswyd y problemau cyfreithiol a ddeilliodd o'r amodau hynny, gan atal y tŷ rhag cael ei ailddatblygu mewn arddull fwy modern. Oherwydd y ddamwain hon arhosodd y tŷ yn ei gyflwr gwreiddiol i bob diben.

Ar ôl 1683, aeth Plas Mawr i feddiant teulu Mostyn a pheidiodd â chael ei ddefnyddio fel cartref teuluol. Cafodd ei rentu at wahanol ddibenion yn ystod y 18g a'r 19g, gan gynnwys i'w ddefnyddio fel ysgol, llety rhad ac ar ôl 1887 fel pencadlys Yr Academi Frenhinol Gymreig.

Mabwysiadodd Cadw reolaeth yr eiddo yn 1993 a gwnaeth adferiadau helaeth iddo. Yn ôl Cadw: "Yn anad dim, Plas Mawr yw’r tŷ tref Elisabethaidd ceinaf sydd wedi goroesi yn unrhyw le ym Mhrydain." Mae'r tŷ ar agor i'r cyhoedd.

## Oriel

File:Plas Mawr plan and profile.png|Trawsdoriad a chynllun llawr gwaelod Plas Mawr: A – Parlwr; B – Bragdy; C – Pantri; D – Cwrt Uchaf; E – Cegin; F – Neuadd; G – Bwtri; H – Cwrt Isaf; I a J – Porthdy

Augustus Kelham - Plas Mawr Conwy 1860.jpg|Y porthdy yn 1860
Plas Mawr, Conwy (8090).jpg|Y porthdy yn 2012
03 Plas Mawr.JPG|Y tŷ o'r cwrt isaf
05 Plas Mawr.JPG|Conwy, Plas Mawr, The hall repainted in its true colours - geograph.org.uk - 6426289.jpg|Y neuadd
Conwy, Plas Mawr, The chamber over the parlour - geograph.org.uk - 6426414.jpg|Siambr uwchben y parlwr
Conwy, Plas Mawr, The kitchen - geograph.org.uk - 6426314.jpg|Y gegin
Conwy, Plas Mawr, The brewhouse - geograph.org.uk - 6426363.jpg|Y bragdy
Chamber above the Brewhouse, Plas Mawr - geograph.org.uk - 2621188.jpg|Siambr uwchben y bragdy

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Turner, Rick C. , "Robert Wynn and the Building of Plas Mawr, Conwy", *National Library of Wales Journal* 29(2) (1995):177–209
* Turner, Rick C. , *Plas Mawr, Conwy*, 2il arg. (Caerdydd: Cadw, 2008)

## Dolenni allanol
*  "Full Report for Listed Buildings", Cadw
*  "Plas Mawr", British Listed Buildings

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Categori:Cadw
Categori:Plasdai Conwy
Categori:Pensaernïaeth Tuduraidd
Gotha

Dinas yn nhalaith ffederal Thüringen yng nghanolbarth yr Almaen yw **Gotha**. Saif 20&nbsp;km (12 milltir) i'r gorllewin o ddinas Erfurt a 25&nbsp;km (16 milltir) i'r dwyrain o ddinas Eisenach. Yng ôl amcangyfrif 2023 roedd ganddi boblogaeth o 46,633.

Roedd y lle mewn bodololaeth yn y 8g, pan gafodd ei chrybwyll mewn dogfen a lofnodwyd gan Siarlymaen. Ym 1640 daeth Gotha yn brifddinas dugiaeth Saxe-Gotha. O 1826 hyd 1918, Gotha oedd un o ddwy brifddinas dugiaeth Saxe-Coburg a Gotha.

Chwaraeodd Gotha ran bwysig ym mudiad gweithwyr yr Almaen: sefydlwyd y *Sozialdemokratische Partei Deutschlands* (SPD) yn Gotha yn 1875, pan ymunodd y Blaid Ddemocrataidd Gymdeithasol i Weithwyr, dan arweiniad August Bebel a Wilhelm Liebknecht, a Chymdeithas Gyffredinol Gweithwyr yr Almaen, a sefydlwyd gan Ferdinand Lassalle. Gelwid y cytundeb yn "Rhaglen Gotha" (Almaeneg: *Gothaer Programm*) ac fe'i gwrthwynebwyd gan Karl Marx.

Mae Gotha hefyd wedi bod yn ganolfan gyhoeddi. Yn 1763 dechreuodd cwmni Justus Perthes (a elwir bellach yn Hermann Haack) gyhoeddi'r *Almanach de Gotha*, sy'n gyfeiriadur pwysig o frenhiniaeth ac uchelwyr uwch Ewrop.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Thüringen
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Charfield

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Charfield**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Stroud.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,979.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Stroud
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Easton-in-Gordano

Pentref yn sir seremonïol Gwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw **Easton-in-Gordano**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Pill and Easton-in-Gordano yn awdurdod unedol Gogledd Gwlad yr Haf. 

## Cyfeiriadau
Categori:Gogledd Gwlad yr Haf
Categori:Pentrefi Gwlad yr Haf
Traffordd yr M53

Traffordd fer ar benrhyn Cilgwri, Gogledd-orllewin Lloegr, yw'r **M53**. Mae'n ymestyn am 19 milltir (30.5&nbsp;km) gan gysylltu Twnnel Kingsway, yn Wallasey, Glannau Merswy, yn y gogledd, â ffordd yr A55 ar gyrion Caer yn y de.

bawd|canol|400px|Yr M53 yn y rhwydwaith traffyrdd

Mae hanes cynllunio'r ffordd hon yn ymestyn dros flynyddoedd lawer, a newidiwyd yr amcanion sawl gwaith. Yn wreiddiol, roedd y draffordd hon yn ddau brosiect ar wahân, yr M53 a'r M531. Bwriadwyd i'r M53 redeg o Dwnnel Kingsway i Backford, Swydd Gaer, ac i'r M531 redeg o'r gorllewin o gyffordd 5 a chysylltu â'r M56 er mwyn hwyluso teithio tua'r dwyrain. Fel y digwyddodd, ni chafodd y cysylltiad â'r A55 ei adeiladu erioed; yn lle hynny ymgorfforwyd yr M531 yn yr M53.

Llinell amser:
* 1969: deuchreuwyd adeiladu
* 1972: agorwyd cyffyrdd 1–5
* 1974: ail-ddynodwyd cyffyrdd 5–8 yn draffordd fel rhan o'r M531
* 1975: agorwyd cyffyrdd 8–10 fel rhan o'r M531
* 1981: agorwyd cyffyrdd 10–11; ail-ddynodwyd yr M531 fel rhan o'r M53
* 1982: agorwyd cyffyrdd 11–12

## Cyfeiriadau 
M53
Essington

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Essington**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Swydd Stafford.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 5,213.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal De Swydd Stafford
Categori:Plwyfi sifil Swydd Stafford
Categori:Pentrefi Swydd Stafford
Traffordd yr M54

Traffordd fer yn Swydd Amwythig a Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw'r **M54**. Mae'n ymestyn am 23 milltir (37&nbsp;km) gan gysylltu Traffordd yr M6 ger Essington, Swydd Stafford, yn y dwyrain â ffordd yr A5 yn Wellington, Swydd Amwythig, yn y gorllewin. 

bawd|canol|400px|Yr M54 yn y rhwydwaith traffyrdd

## Cyfeiriadau 
M54
Traffordd yr M50

Traffordd fer yn Swydd Gaerwrangon, Swydd Gaerloyw, a Swydd Henffordd, Lloegr, yw'r **M50**. Mae'n ymestyn am 22 milltir (35&nbsp;km) gan gysylltu traffordd yr M5 â chyrion Rhosan ar Wy, lle mae'n ymuno â Ffordd yr A40 sy'n parhau tua'r gorllewin i mewn i Gymru. Agorwyd y draffordd i'w hyd llawn ym 1962.

bawd|canol|400px|Yr M50 yn y rhwydwaith traffyrdd

## Cyfeiriadau 
M50
Severn Beach

Pentref yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Severn Beach**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Pilning and Severn Beach yn ardal an-fetropolitan Stroud.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Stroud
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Llwybr Afon Hafren

Llwybr troed pellter hir â chyfeirbwyntiau yng Nghymru a Lloegr yw **Llwybr Afon Hafren**, sy'n dilyn cwrs Afon Hafren o Bumlumon Fawr i ganol Bryste. Mae'n ymestyn am 224 milltir (360&nbsp;km), gan fynd trwy Goedwig Hafren, Llanidloes, Y Drenewydd, Y Trallwng, Amwythig, Ironbridge, Bridgnorth, Bewdley, Caerwrangon, Tewkesbury, Caerloyw, ar hyd llan ddeheuol Aber Hafren i Severn Beach ac Avonmouth cyn iddo droi ar hyd Afon Avon i ganol Dinas Bryste.

## Oriel

The entrance to the Severn Way path at Rhyd-y-benwch - geograph.org.uk - 1121692.jpg|Mynedfa i'r Llwybr yn Rhyd-y-benwch, Powys
Arwyddion - Signposts - geograph.org.uk - 393669.jpg|Ger Llanidloes
Montgomery Canal, Aberbechan - geograph.org.uk - 555703.jpg|I'r gogledd o'r Drenewydd
The Severn Way - Footpath - geograph.org.uk - 6687.jpg|I'r gogledd o Tewkesbury
Severn Way footpath at Weir Green - geograph.org.uk - 120977.jpg|I'r de o Gaerloyw
The Severn Way - geograph.org.uk - 136272.jpg|Ar lan ddeheuol Aber Hafren

## Dolenni allanol
*  "Severn Way", Long Distance Walkers Association

Categori:Llwybrau Cymru
Categori:Llwybrau Lloegr
High Cross

Maestref yn ninas Casnewydd, Cymru, yw **High Cross**. Saif i'r gorllewin o ganol y ddinas, wedi'i wahanu oddi wrthi gan Draffordd yr M4. Fe'i lleolir yng nghymuned Tŷ-du.

Adeiladwyd y rhan fwyaf o'r tai yn yr ardal yn y 1930au ar dir a oedd gynt yn eiddo i Ystad Tredegar a oedd ar y pryd y tu allan i ffiniau bwrdeistref sirol Casnewydd. Ychwanegwyd cryn nifer o dai yn y 1950au a'r 1960au, ac mae rhai ohonynt yn dal i fod yn dai awdurdod lleol. Mae rhai tai ger Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog yn dyddio o gyfnod cyn yr 20g.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Casnewydd
Ysbyty Treforys

Ysbyty ym mhentref Cwmrhydyceirw ger Treforys, Sir Abertawe, Cymru, yw **Ysbyty Treforys** (Saesneg: *Morriston Hospital*); mae'n un o ysbytai mwyaf Cymru. Fe'i rheolir gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe. Mae'n gweithredu fel Ysbyty Cyffredinol Dosbarth ac hefyd fel ysbyty addysgu ar gyfer myfyrwyr  Ysgol Feddygol Prifysgol Abertawe.

Yn wreiddiol, safodd Neuadd Maes-y-Gwernen, ffermdy o'r 19g, ar y safle. Adeiladwyd ysbyty meddygol brys yno yn 1942. Disodlwyd hwn gan ysbyty modern yn 1985.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe (sir)
Categori:Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe
Treforys
MOD Lyneham

Safle'r Weinyddiaeth Amddiffyn yn sir seremonïol Wiltshire, De-orllewin Lloegr, yw **MOD Lyneham**.

Saif tua 7 milltir (11&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o Chippenham a 10 milltir (16&nbsp;km) i'r de-orllewin o Swindon. Mae'n gartref i'r *Defence School of Electronic and Mechanical Engineering*. Yma hefyd mae Barics y Tywysog Philip, sy'n gartref i bencadlys catrodol y *Royal Electrical and Mechanical Engineers* (REME). "RAF Lyneham" oedd yr enw blaenorol ar y safle; caeodd hynny ar 31 Rhagfyr 2012.

Categori:Y Weinyddiaeth Amddiffyn (DU)