Teofan Prokopovych

Clerigwr a diwinydd Uniongred Dwyreiniol ac athronydd a llenor o Wcráin oedd **Teofan Prokopovych** (Wcreineg: Теофан Прокопович, Rwseg: Феофан Прокопович trawslythreniad: *Feofan Prokopovich*; 18 Mehefin 1681 – 19 Medi 1736) a oedd yn gyfrifol am ddiwygio Eglwys Uniongred Rwsia dan y Tsar Pedr I (teyrnasai 1682–1725).

## Bywgraffiad 
Ganed Eleazar Prokopovych ar 18 Mehefin 1681 yn Kyiv yn yr Hetmanaeth, a oedd dan benarglwyddiaeth Tsaraeth Rwsia. Derbyniodd addysg Uniongred a graddiodd o Academi Mohyla Kyiv ym 1696. Astudiodd athroniaeth a diwinyddiaeth yng Ngwlad Pwyl a Lithwania, a dan ddylanwad Lladinaidd yr athrawon hynny fe drodd yn Gatholig am gyfnod, ac ym 1698 aeth i Goleg Groeg St Athanasiws yn Rhufain. Fodd bynnag, ni ymunodd â Chymdeithas yr Iesu, a dychwelodd i Kyiv, a'r ffydd Uniongred, ym 1701.

Daeth Prokopovych i'r amlwg fel cefnogwr brwd i'r Hetman Ivan Mazepa, a arweiniai Llu Zaporizhzhia o 1687 i 1708. Cyflwynodd ei ddrama hanesyddol *Vladimir* (1705) i Mazepa a Pedr I, Tsar Rwsia, a oedd ar hynny o bryd yn gynghreiriaid yn Rhyfel Mawr y Gogledd (1700–21). Canai glodydd Mazepa mewn nifer o bregethau, a disgrifiai Kyiv fel "yr ail Jeriwsalem". Cymynroddodd ei holl lyfrgell, rhyw 30,000 o gyfrolau, i Academi Imperialaidd y Gwyddorau. Fe'i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol y Santes Soffia yn Novgorod.

## Diwinyddiaeth 
Dylanwadwyd ar ddiwinyddiaeth Prokopovych, a eglurai ganddo mewn nifer o ysgrifau yn Lladin ac Hen Slafoneg Eglwysig, gan syniadau Protestannaidd, yn bennaf athrawiaethau'r Eglwys Lwtheraidd, a gwelir hynny yn enwedig yn ei bwyslais ar yr Ysgrythur Lân fel unig ffynhonnell y datguddiad ac yn ei ddehongliadau o ras, ewyllys rydd, a chyfiawnhad dwyfol y pechadur. Ysgrifennai lu o draethodau i ymdrin â'r holl gorff o ddiwinyddiaeth athrawiaethol, gan gynnwys *De Deo* (Duw), *De Trinitate* (y Drindod), a *De Creatione et Providentia* (y cread a rhagluniaeth).

Lluniodd Prokopovych gwricwlwm diwinyddol ar gyfer yr academi eglwysig yn St Petersburg ar batrwm y brifysgol Lwtheraidd yn Halle, yr Almaen. Wedi ei farwolaeth, cesglid nodiadau ei ddarlithoedd diwinyddol o Academi Mohyla Kyiv a fe'u cyhoeddwyd ar ffurf *Academia Kijoviensi* (pum cyfrol, 1773–75) a *Compendium sacrae orthodoxae theologiae* (1802). Syniadaeth Prokopovych oedd y farn ddiwinyddol gyffredin yn Eglwys Uniongred Rwsia nes y 1830au.

## Ysgolheictod ac athroniaeth 
Prokopovych oedd un o'r ysgolheigion cyntaf yn Rwsia i ddefnyddio'r microsgop a'r telesgop i arsylwi ar bethau yn y dull gwyddonol. Ei gampwaith ar bwnc athroniaeth ydy *Philosophia peripatetica*, casgliad amrywiol o ysgrifau am athroniaeth naturiol, mathemateg, moeseg, ac athroniaeth wleidyddol yn oes y Chwyldro Gwyddonol ac sydd yn cyflwyno syniadau a damcaniaethau Descartes, Locke, Bacon, Hobbes, Spinoza, Galileo, Kepler, a Copernicus i ddarllenwyr yn Wcráin a Rwsia. Dan arweiniad Prokopovych, cyflwynwyd mathemateg a geometreg i gwricwlwm Academi Mohyla Kyiv.

Yn ei ysgrifau gwleidyddol, dadleuai Prokopovych dros absoliwtiaeth oleuedig. Mae'r nifer fwyaf o'i astudiaethau hanesyddol yn ymwneud â theyrnasiad Pedr I, a'r un pwysicaf ydy *Istoriia imperatora Petra Velikogo ot rozhdeniia ego do Poltavskoi batalii* ("Hanes yr Ymerawdwr Pedr Fawr o'i Enedigaeth i Frwydr Poltava", 1788).

## Drama a barddoniaeth 
Prif gyfraniad Teofan Prokopovych i lenyddiaeth Wcreineg ydy'r ddrama hanesyddol *Vladimir* (1705), am hanes y Sant Vladimir Fawr, Uchel Dywysog Rws Kyiv. Hon yw'r esiampl wychaf o theatr Faróc yr oes Gosaciaid, ac yn o'r dramâu ysgrifenedig cynharaf yn hanes y theatr yn Wcráin. Drama fydryddol ydyw a arloesai'r defnydd o ddialog a phatrymau barddonol yn iaith y werin, ond sydd hefyd yn cynnwys nifer o ymadroddion Hen Slafoneg Eglwysig. Mae ei farddoniaeth hefyd yn cynnwys mawlgan ar Frwydr Poltava, yn yr ieithoedd Wcreineg, Almaeneg, a Lladin, a nifer o alargerddi. Dylanwadwyd arno gryf gan glasuriaeth, ac ysgrifennodd werslyfr awdurdodal am farddoneg, *De arte poetica*, a gyflwynodd mesur y chweban a ffurfiau clasurol megis yr epigram i farddoniaeth Wcreineg. Cofleidiodd glasuriaeth hefyd yn ei werslyfr am rethreg, *De arte rhetorica libri X*, sydd yn pigo beiau'r arddull Baróc a oedd yn boblogaidd mewn areithiau, pregethau, a mawlganau'r oes. Rhoes Prokopovych y gorau i ysgrifennu yn Wcreineg, ac ar bynciau Wcreinaidd, wedi iddo ymsefydlu yn St Petersburg ym 1716, a chanolbwyntiodd ar gyfansoddi cerddi a dramâu didactig i hyrwyddo diwygiadau Pedr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1681
Categori:Marwolaethau 1736
Categori:Archesgobion
Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o Wcráin
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Wcráin
Categori:Beirdd Almaeneg o Wcráin
Categori:Beirdd Lladin o Wcráin
Categori:Beirdd Wcreineg o Wcráin
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o Wcráin
Categori:Diwinyddion y 18fed ganrif o Wcráin
Categori:Dramodwyr y 18fed ganrif o Wcráin
Categori:Dramodwyr Wcreineg o Wcráin
Categori:Esgobion yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol
Categori:Esgobion o Wcráin
Categori:Hanesyddion y 18fed ganrif o Wcráin
Categori:Hanesyddion Rwseg o Wcráin
Categori:Pobl o Kyiv
Categori:Pobl o Tsaraeth Rwsia
Categori:Ysgolheigion Lladin o Wcráin
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 18fed ganrif o Wcráin
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Lladin o Wcráin