open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cwch camlas

400px|bawd|Cychod camlas yn Lloegr
Math o gwch a ddefnyddir ym Mhrydain i hwylio ar gamlesi cul yw **cwch camlas**. Fel arfer, dydy hi ddim ond rhyw 2.08m o led (6 troedfedd 10 modfedd), ond gall fod hyd at 22m o hyd (72 troeddfed). Mae rhai lociau yn methu derbyn cychod hirach na 18m (60 troedfedd), neu hyd yn oed 12m (40 troeddfed).

## Hanes
Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol defnyddiwyd cychod camlas yn bennaf i gludo nwyddau. Roedd y rhai hynaf wedi eu gwneud o bren ac roedd ceffylau yn eu tynnu. Daeth camlesi i fod yn llai pwysig ers y 1830au oherwydd datblygiad y rheilffyrdd, a daeth perchnogion tlawd y cychod i fyw arnynt. Cafodd llawer o'r cychod hyn eu haddurno'n lliwgar, fel arfer gyda lluniau cestyll a rhosod.

Heddiw, defnyddir cychod camlas i fyw arnynt neu i dreulio gwyliau arnynt; y dyddiau hyn fe'u gyrrir gan beiriant diesel. Caiff rhai cychod eu haddurno yr un fath â'r rheini a fodolai fwy na chanrif yn ôl.

Ar hyn o bryd mae tua 48,000 o gychod trwyddedig ar ddyfrffyrdd Prydain (Dyfrffyrdd Prydain, 2004), y mwyafrif ohonynt yn gychod camlas, a thua 5,000 heb eu trwyddeddu ar angorfeydd preifat.

Categori:Camlesi
Camlas
Cwch

bawd|200px|Cychod mewn borthladd

Llestr bychan, llai na llong, ar gyfer symud ar hyd wyneb y dŵr yw **cwch** neu **fad**. Fe'i defnyddir i gludo pobl neu nwyddau ar ddŵr trwy ddefnyddio padlau, rhwyfau, polyn, hwyl neu fodur.

Am fathau o gychod gweler yma.


Categori:Cerbydau dŵr
Talacharn

:''Am y cwmwd canoloesol o'r un enw, gweler Talacharn (cwmwd).*

Tref yng nghymuned Treflan Lacharn, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Talacharn** neu **Lacharn** (Saesneg: *Laugharne''). Mae'n fwyaf enwog fel y lle y treuliodd Dylan Thomas lawer o amser tua diwedd ei oes, ac mae'r Boathouse lle roedd yn ysgrifennu yn fyd-enwog. Roedd ei gartref cyntaf yn Gosport Street.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Codwyd Gastell Talacharn gan Rhys ap Gruffudd yn y ddeuddegfed ganrif.

Ym 1307 rhoddodd y Normaniaid siarter i'r dref, sydd mewn grym hyd heddiw. Fel mewn llawer o drefi a oresgynnwyd gan y Normaniaid ac sydd wedi parhau'n Seisnig hyd heddiw, does fawr o Gymraeg i'w chlywed yn Nhalacharn.

Yma roedd tŷ Madam Bevan a gysylltir ag Ysgolion Cylchynol Griffith Jones Llanddowror. Safai rhwng Neuadd y Dref a Cliff Chapel ond fe'i tynnwyd i lawr ym 1859. Yn y tŷ hwn y bu Griffith Jones farw ym 1761.

bawd|dim|Eglwys San Martin, Talacharn
250px|dim|bawd|Castell Talacharn

## Oriel 

Delwedd:Geoff Charles visits Laugharne with his camera, Dylan Thomas country (1503326).jpg
Delwedd:Geoff Charles visits Laugharne with his camera, Dylan Thomas country (1503328).jpg
Delwedd:Geoff Charles visits Laugharne with his camera, Dylan Thomas country (1503329).jpg
Delwedd:Geoff Charles visits Laugharne with his camera, Dylan Thomas country (1503336).jpg
Delwedd:Geoff Charles visits Laugharne with his camera, Dylan Thomas country (1503337).jpg
Delwedd:Geoff Charles visits Laugharne with his camera, Dylan Thomas country (1503333).jpg
Delwedd:Castell talacharn.jpg
Delwedd:Geoff Charles visits Laugharne with his camera, Dylan Thomas country (1503331).jpg
Delwedd:Geoff Charles visits Laugharne with his camera, Dylan Thomas country (1503330).jpg
Delwedd:Geoff Charles visits Laugharne with his camera, Dylan Thomas country (1503324).jpg
Delwedd:Geoff Charles visits Laugharne with his camera, Dylan Thomas country (1503332).jpg
Delwedd:Geoff Charles visits Laugharne with his camera, Dylan Thomas country (1503323).jpg
Delwedd:Laugharne Castle - geograph.org.uk - 1589971.jpg

## Pobl o Dalacharn 
* Peter Williams (1723–1796), awdur ac esboniwr Beiblaidd
* Agnes Mason (1849-1941),  lleian, sylfaenydd yr urdd grefyddol Anglicanaidd, Cymuned y Teulu Sanctaidd

## Cyfeiriadau

Categori:Treflan Lacharn
Categori:Trefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Gwenynen

Pryfyn sydd yn hel ac yn bwyta neithdar a phaill yw **gwenynen**. Mae ganddo gysylltiadau agos gyda gwenyn meirch a morgrugyn, ac mae'n fod pwysig iawn i blanhigion, gan eu bod yn eu peillio. Mae ganddynt golyn fel arf i amddiffyn eu hunain drwy bigo.
bawd|chwith|Y Gwenynwr wrth ei waith.

Mae mwy nag 16,000 math o rywogaethau wedi eu cofnodi hyd heddiw, ac amcangyfrifir bod o gwmpas 30,000 o rywogaethau'n bodoli drwy'r byd. Mae rhai rhywogaethau o wenyn yn byw ar eu pennau eu hunain ac eraill, megis y gwenyn mêl, yn byw mewn boncyffion coed neu wag ac adeiladir cychod gwenyn gan bobl yn arbennig er hwylustod i gynaeafu'r mêl.
John Milton

Bardd o Loegr oedd **John Milton** (9 Rhagfyr 1608 – 8 Tachwedd 1674). Piwritan radicalaidd oedd Milton. Ei waith mwyaf adnabyddus yw *Coll Gwynfa*, cerdd hir a gafodd ddylanwad mawr ar lenyddiaeth Cymru a Lloegr.

Ysgrifennodd nifer o sonedau, gan gynnwys "When I Consider How My Light is Spent".

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Stryd Bara, Llundain, yn fab y cyfansoddwr John Milton a'i wraig Sarah Jeffrey.

Priododd Mary Powell ym 1643.  Ei phlant oedd: Anne (g. 7 Gorffennaf 1646); Mary (g. 25 Hydref 1648); John (16 Mawrth 1651 – Mehefin 1652); a Deborah (g. 2 Mai 1652).  Bu farw ei wraig Mary ym 1652.  Priododd Katherine Woodcock ym 1656; bu farw Katherine ym 1658.  Priododd Elizabeth Mynshull ym 1662.

Bu farw Milton yn Llundain.

## Llyfryddiaeth 
* *Areopagitica*, (1644)
* *Comus*
* *Paradise Lost* (*Coll Gwynfa*)
* *Paradise Regained*
* *The Doctrine and Discipline of Divorce*
* *Education*
* *The Tenure of Kings and Magistrates* (1649)
* *Pro populo Anglicano defensio* (1651) ("Er amddiffyn y Saeson")
* *Defensio secunda* (1654) ("Ail amddiffyniad")
* *Pro se defensio* ("Mewn hunan-amddiffyniad")
* *Samson Agonistes* (1671)
* *Civil Power in Ecclesiastical Causes *
* *Considerations touching the Likeliest Means to Remove Hirelings out of the Church* (1659)
* *Lycidas*
* ''On the Morning of Christ's Nativity*
* *Eikonoklastes'', (1649)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1608
Categori:Marwolaethau 1674
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Cristnogol
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Crist, Caergrawnt
Categori:Llenorion Lladin o Loegr
Categori:Llenyddiaeth Ladin ddiweddar
Categori:Piwritaniaid o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Sonedwyr Saesneg o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 17eg ganrif
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Mêl

bawd|Pot mêl gyda llwy fêl a sgons America
bawd|Crwybr yn arddangos celloedd cwyr prismatig chweonglog lle mae gwenyn mêl yn storio mêl
bawd|Gwenynen gyda'i sugnydd wedi'i hymestyn yn galycs yr eurwialen

Hylif gludiog melys a gynhyrchir gan wenyn yw **mêl**. Mae lliw a blas mêl yn dibynnu ar y blodau yr ymwelodd y gwenyn â nhw yn ystod eu gwaith hel neithdar.

Mae mêl yn gymysgedd o nifer o siwgrau (yn bennaf ffrwctos a glwcos) ac mae'n cynnwys fitaminau (B6 ac eraill), mwynau (calsiwm, copr, haearn, magnesiwm, manganîs, ffosfforws, potasiwm, sodiwm a sinc), rhai asidau amino ac ensymau.

## Bwyd 
Fel arfer, defnyddir mêl i goginio a phobi neu i'w ledaenu ar fara neu dost. Defnyddir mêl hefyd i roi blas ar ddiodydd fel te.

Diod feddwol wedi'i wneud o fêl yw medd. Ar un adeg ystyrid mai medd oedd y ddiod orau y gellid ei chael; sonnir yn y *Gododdin* mai dyna a gâi milwyr yr Hen Ogledd i'w yfed cyn mynd i'r gad.

Ymhlith y blasau mwyaf poblogaidd y mae Blodeuyn Acasia (yn bennaf o Ddwyrain Ewrop), Blodeuyn Afal a Cheirios (o Brydain) a Chneuen gastan (De Ewrop).

Gall mêl fod yn hylif neu yn hufen, gan fod crisialau siwgwr yn ffurfio ar ôl peth amser. Mae *mêl crwybr*, *mêl â darnau o grwybr* a *mêl talpiau* yn cynnwys darnau o grwybr cwyr sydd yn fwytadwy hefyd.

## Meddygol 
Mae rhai pobl yn meddwl fod mêl yn gwneud lles i'ch iechyd.

Nid yw'n iachusol bob tro, fodd bynnag. Gall mêl achosi afiechyd peryglus iawn (botwliaeth babanod) i blant dan ddeunaw mis oed.

## Gweler hefyd 
* Ffair Fêl Conwy

## Cyswllt allanol 
*Tudalennau am wenyn a mêl (BBC)

Categori:Cyfwydydd
Categori:Cynnyrch anifeiliaid
Categori:Gwenynyddiaeth
Categori:Melysyddion
Lycaenidae

Mae rhyw 16 o'r gloyn sy'n perthyn i **Lycaenidae** neu '''deulu'r gleision''' i'w gweld yng ngwledydd Prydain.
Mae'r gwrywod yn fwy llachar na'r fenyw, ac mae'r wyau'n fflat gyda phatrymau lês o amgylch yr ymylon. Mae ganddynt chwarren sy'n gollwng hylif melys ym mhen ôl y corff er mwyn denu morgrug.

Mae'r Glesyn Cyffredin a Glesyn yr Eiddew yn perthyn i deulu'r gleision.

Categori:Gloynnod byw
Glesyn cyffredin

Glöyn byw sydd yn gyffredin ar dir agored caregog gwyllt, yn enwedig ar arfordir gogledd a gorllewin Cymru yw'r **Glesyn cyffredin** sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **Gleision cyffredin**; yr enw Saesneg yw *Common  blue*, a'r enw gwyddonol yw *Polyommatus icarus*. Mae'r wyau yn llwyd-wyrdd a'r lindysyn yn deor ymhen naw diwrnod.

Fel arfer mae'r fenyw yn frown, ond mae ffurf yn bodoli sy'n las.

Yn yr un teulu mae'r Glesyn serennog a'r Glesyn bach.
200px|chwith|bawd|Oedolion

## Cynefin
Ei gynefin arferol ydy gogledd Ewrop, Asia a gogledd Affrica, ond rhwng 2005 a 2008 cafodd y glöyn hwn ei ddarganfod a'i arsylwi yn Mirabel, Quebec, Canada gan entomolegydd amatur o'r enw Ara Sarafian.

Polyommatus icarus-mo.jpg|♂
Polyommatus icarus-mu.jpg|△ ♂
Polyommatus icarus-fo.jpg|♀
Polyommatus icarus-fu.jpg|△ ♀

## Bwyd
Mae'r siani flewog yn bwyta dail *Lathyrus* spp., *Vicia* spp., *Vicia cracca*, *Oxytropis campestris*, *Lotus corniculatus*, *Trifolium pratense*,  *Oxytropis pyrenaica*, *Astragalus aristatus*, *Astragalus onobrychis*, *Astragalus pinetorum*, *Medicago romanica*, *Medicago falcata* a *Trifolium repens*.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r glesyn cyffredin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw Cymru
Categori:Gloynnod byw glas
Categori:Gloynnod byw gwyn
Medd

bawd|Medd

Diod feddwol wedi ei gwneud yn bennaf o fêl, dŵr, a burum yw **medd**. Dywedir ei fod yn un o ddiodydd alcoholaidd hynaf Ewrop sydd wedi bod yn boblogaidd yn bennaf yn y gogledd, lle na ellir magu grawnwin yn llwyddiannus at ddiben cynhyrchu gwin.

Ceir llawer o gyfeiriadau at fedd mewn barddoniaeth Gymraeg, cyn belled yn ôl â'r *Gododdin*.

## Gweler hefyd
*Chouchen
*Llannerch-y-medd

Categori:Diodydd alcoholaidd
Tân yn Llŷn

Defnyddir yr ymadrodd **Tân yn Llŷn** am y weithred o losgi'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth, ffermdy hynafol ger Penrhos, Pwllheli, ar 8 Medi 1936 gan D. J. Williams, Lewis Valentine, a Saunders Lewis. Ar ôl gweithredu, aeth y tri i orsaf yr heddlu i ddweud wrthyn nhw beth oeddan nhw wedi wneud.

## Cefndir
[225px|bawd|chwith|Clawr y bamffled *Coelcerth Rhyddid* a gyhoeddwyd gan [Plaid Cymru|Blaid Genedlaethol Cymru yn 1937 i groesawu'r "Tri" nôl i Gymru ar 27 Awst yn y flwyddyn honno, wedi iddyn nhw gael eu rhyddhau o garchar Wormwood Scrubs]]
Roedd y llywodraeth Brydeinig eisiau adeiladu ysgol fomio, canolfan i hyfforddi peilotiaid i ollwng bomiau o'r awyr, ac eisoes wedi ceisio codi un yn Northumberland ac yn Dorset ond fe ildiodd i brotestiadau a dadleuon gan naturiaethwyr a hynafiaethwyr lleol a hefyd ledled Lloegr. Roedd gwrthwynebiad i adeiladu'r ysgol fomio yng Nghymru hefyd ar seiliau heddychaeth, diwylliannol ac amgylcheddol, ond fe roddodd Saunders Lewis y lle blaenaf i genedlaetholdeb. Gwrthododd y Prif Weinidog hyd yn oed dderbyn dirprwyaeth Gymreig, yn gwbl groes i'w agwedd tuag at y protestiadau yn Lloegr.

Ffermdy cyffredin oedd Penyberth i'r awdurdodau Prydeinig, ond i'r Cymry diwylliedig roedd ganddo le arbennig fel plasdy a fu'n gartref i lenyddiaeth a diwylliant Cymraeg yn Llŷn. Ganed y reciwsant o Gymro ac awdur Cymraeg Robert Gwyn (tua 1540/1550 - 1592/1604) ym Mhenyberth. Cred rhai ysgolheigion mai ef yn lle ei gymrodor Gruffydd Robert oedd awdur *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei gyhoeddi yng Nghymru. Roedd yn fab i Siôn Wyn ap Thomas Gruffudd o Benyberth a'i wraig Catrin.

## Yr achos llys
Methodd y rheithgor ddod i benderfyniad yn y prawf yng Nghaernarfon a bu rhaid cael achos arall yn Lloegr, yn yr Old Bailey yn Llundain, lle y cafwyd nhw yn euog ac fe ddedfrydwyd y tri i naw mis o garchar. Pan gawsant eu rhyddhau ar 27 Awst 1937 roedd torf o dros bymtheg mil ar y Maes yng Nghaernarfon yn ei croesawu yn ôl i Gymru.

Cyhoeddwyd pamffled enwog *Paham y Llosgasom yr Ysgol Fomio* (1937) gan y blaid i ddathlu rhyddhau "Y Tri"; ystyrir annerchiad gwleidyddol Saunders Lewis yn y llyfryn yn un o'i bwysicaf. Cyhoeddwyd pamffled arall, *Coelcerth Rhyddid* yn ogystal, i'w dosbarthu i'r cefnogwyr a'r cyhoedd ar 27 Awst, 1937, pan ddychwelasant i Gymru ar ôl cael eu rhyddhau o garchar Wormwood Scrubs.

Yn cynorthwyo'r tri ar y noson roedd pedwar gŵr; ni chyhoeddwyd eu henwau tan yr 1980au ac ni chawsant mo'u herlyn. Y pedwar oedd: O. M. Roberts, J. E. Jones, Victor Hampson Jones a Robin Richards.

## Llyfryddiaeth
*D. Hywel Davies, *The Welsh Nationalist Party 1925-1945* (1983)
*Dafydd Jenkins, *Tân yn Llŷn* (1937; argraffiad newydd, Caerdydd, 1975)

## Cyfeiriadau
Categori:1936 yng Nghymru
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Heddychaeth
Categori:Llŷn
Categori:Protestiadau
Llŷn
Idwal Iwrch

Brenin Gwynedd oedd **Idwal ap Cadwaladr** (*c.*650-720) (Lladin: Ituvellus; Saesneg: Judwald). Ei lysenw oedd **Idwal Iwrch**.

## Bywgraffiad
Yr roedd Idwal yn fab i'r brenin Cadwaladr ap Cadwallon (teyrnasodd c. 655 - 682) ac yn dad i'r brenin Rhodri Molwynog. Does dim llawer o gofodion wedi goroesi o'r cyfnod hwn. Ymddengys enw Idwal dim ond mewn achau brehinoedd ganrifoedd yn ddiweddarach ac mewn darogan a gysylltir â dwy lawysgrif sy'n dyddio o'r 14g, sy'n dweud y byddai'n dilyn ei dad fel brenin.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 650au
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau'r 720au
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 8fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Oscar Wilde

Bardd, nofelydd a dramodydd Gwyddelig yn ysgrifennu yn Saesneg oedd '''Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde''' (16 Hydref 1854 – 30 Tachwedd 1900). Roedd yn enwog am ei ffraethineb a datblygodd i fod yn un o ddramodwyr mwyaf llwyddiannus diwedd y cyfnod Fictorianaidd yn Llundain ac yn un o ser mwyaf ei gyfnod. Mae nifer o'i ddramâu yn parhau i gael eu perfformio, yn arbennig The Importance of Being Earnest. Fe'i cafwyd yn euog o "anweddusdra difrifol" gyda dynion eraill ac fe'i dedfrydwyd i ddwy flynedd o lafur caled. Pan ryddhawyd Wilde o'r carchar, hwyliodd liw nos i Dieppe ar y fferi. Ni ddychwelodd i Brydain.
chwith|bawd|Wilde tua 1882.
Cafodd ei eni yn 21 Westland Row, Dulyn, Iwerddon ac astudiodd yng Ngholeg Y Drindod, Dulyn ac yng Ngholeg Magdalen, Rhydychen.

Bu farw Wilde ym Mharis, Ffrainc a chladdwyd ef ym mynwent Pere-Lachaise yno.
bawd|de|250px|Cerflun ym Maes Merrion, Dulyn

## Llyfryddiaeth 
**Barddoniaeth**
**Poems* (1881)
**The Ballad of Reading Gaol* (1898)
 
**Drama**
* *Salomé* (Iaith Ffrangeg) (1893)
* ''Lady Windermere's Fan* (1893)
* *A Woman of No Importance* (1894)
* *Salomé: A Tragedy in One Act* (1894)
* *The Importance of Being Earnest* (1899) http://wikisource.org/wiki/The_Importance_of_Being_Earnest 
* *An Ideal Husband* (1899) http://wikisource.org/wiki/An_Ideal_Husband 
* *A Florentine Tragedy* (1908)

**Eraill**
* *The Canterville Ghost* (1887)
* *The Happy Prince and Other Stories* (1888)
* *The Portrait of Mr. W. H.* (1889)
* *Lord Arthur Saville&#8217;s Crime and other Stories* (1891)
* *Intentions* (1891)
* *The Picture of Dorian Gray* (1891)
* *House of Pomegranates* (1891)
* *The Soul of Man Under Socialism*
* *De Profundis* (1905)
* *The Letters of Oscar Wilde* (1962)

## Dyfyniadau
* *A cynic is a man who knows the price of everything and the value of nothing*
* *Art never expresses anything but itself*
* *Anyone can be good in the country*
* *A thing is not necessarily true because a man dies for it*
* *He hasn't an enemy in the world and none of his friends like him*
* *I have nothing to declare but my genius*
* *Experience is the name everyone gives to their mistakes*
* *We all live in the gutter but some of us are looking at the stars*
* *Work is the curse of the drinking classes''

## Cerfluniau
* Maes Merrion, Dulyn, Iwerddon
* Stryd Street, Charing Cross, Llundain, Lloegr (gan Maggi Hambling)
* Tartu, Estonia

Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1900
Categori:Anarchwyr
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Saesneg o Iwerddon
Categori:Dramodwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Llenorion LHDT
Categori:Llenorion straeon byrion y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Iwerddon
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Nofelwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Pobl o Ddulyn
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Iwerddon
Robert Louis Stevenson

Nofelydd a bardd o'r Alban oedd **Robert Louis Balfour Stevenson** (13 Tachwedd 1850 – 3 Rhagfyr 1894).

Cafodd ei eni yng Nghaeredin.

## Llyfryddiaeth
* *Treasure Island* (1883)
* *The Black Arrow* (1884)
* *Kidnapped* (1886)
* *Catriona* (1893)
* *The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde* (1886)
* *The New Arabian Nights* (1882)
* *The Body Snatcher* (1885)
* *The Wrong Box* (1892) (gyda Lloyd Osbourne)
* *The Master of Ballantrae* (1888)
* *Wier of Hermiston* (1896)
* ''A Child's Garden of Verses* (1885) (barddoniaeth)
* *An Inland Voyage* (1878)
* *Travels with a Donkey in the Cévennes* (1879)
* *Silverado Squatters* (1883)
* *The Beach at Falesa*
* *An Island Night's Entertainment*
* *The Wrecker*  (gyda Lloyd Osbourne)
* *The Ebb Tide'' (gyda Lloyd Osbourne)

Categori:Beirdd Saesneg o'r Alban
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Categori:Genedigaethau 1850
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Llenorion plant y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Alban
Categori:Marwolaethau 1894
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Alban
Categori:Pobl o Gaeredin
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Alban
Sue Noake

Athrawes ac athletwraig o Gymru oedd Dr **Sue Noake** (c. 1952 - 10 Medi 2004). Roedd yn brifathrawes yn Ysgol Ferched Lewis yn Ystrad Mynach ac yn aelod o Gyngor Chwaraeon Cymru. Enwyd canolfan hamdden ar ei hôl ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, fel coffa amdani.

Bu farw'n 52 oed gan adael gŵr a dau o blant.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Owen Sheers

Bardd, awdur ac actor o'r Fenni ydy **Owen Sheers** (ganwyd 20 Medi 1974, Suva, Ffiji). Addysgwyd yn Ysgol Brenin Harri VIII y Fenni cyn mynychu Coleg Newydd, Rhydychen a Prifysgol Dwyrain Anglia

Enillodd wobr Llyfr y Flwyddyn yn 2005 am ei lyfr *The Dust Diaries*, ac ymddangosodd ei lyfr *Skirrid Hill* ar restr hir Llyfr y Flwyddyn 2006. 
 
## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**The Blue Book*(Seren, 2000)
**Skirrid Hill* (Seren, 2005)
* *To Provide All People: A Poem in the Voice of the NHS* (2018)

### Nofelau
**Resistance* (2007)
**White Ravens* (2009)
**I Saw a Man* (2015)

### Drama
**If I Should Go Away* (radio)
**The Two Worlds of Charlie F* (2012)
**Pink Mist* (2013)
**Mametz* (2014)
**Unicorns, Almost* (2018)

### Eraill
**The Dust Diaries* (2004)
**Calon: A Journey to the Heart of Welsh Rugby* (2013)
**The Green Hollow* (2018)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  owensheers.co.uk

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Pobl o'r Fenni
Morfuwch

Un o famaliaid mawr y dŵr yw'r **forfuwch** (teulu **Trichechidae**, genws *Trichechus*). Mae'r Trichechidae yn wahanol i'r Dugongidae o ran siâp y penglog a'r gynffon. Mae cynffon y forfuwch ar ffurf rhwyf; cynffon fforchog sydd gan y dwgong. Llysysydd yw'r forfuwch, yn treulio llawer o'i hamser yn pori mewn dyfroedd beision.

Ceir y forfuwch ym morfeydd beision arfordiroedd Gogledd, Canol a De America, a Môr y Caribî.

Mae un rhywogaeth (*Trichechus senegalensis*) yn byw ar arfordir gorllewinol Affrica, un arall (*T. inunguis*) i'w chael ar arfordir dwyreiniol De America, a thrydedd rhywogaeth (*T. manatus*) yn India'r Gorllewin yn y Caribî. Cred rhai fod Morfuwch Florida yn rhywogaeth wahanol, ond yn ôl yr *Integrated Taxonomic Information System* isrywogaeth i *T. manatus* ydyw; dyma'r farn gyffredin bellach. Gall dyfu i 4.5 medr (15 troedfedd) o hyd, ac mae'n byw mewn dŵr croyw a dŵr hallt. Ar un adeg câi'r creadur ei hela oherwydd ei gnawd a'i olew, ond mae cyfraith yn ei warchod erbyn hyn.

Mae Morfuwch y Caribî yn rhywogaeth mewn perygl. Er nad oes ganddi ysglyfaethwr naturiol, mae ymlediad dyn wedi lleihau maint ei chynefin yn y morfeydd arfordirol, a chaiff llawer o forfuchod eu clwyfo gan felinau gyrru cychod modur. Yn aml bydd morfuchod yn llyncu offer pysgota (bachau, pwysi metel a.y.b.) wrth fwyta. Ymddengys nad yw'r deunyddiau estron hyn yn niweidio morfuchod, oni bai am gortynnau wedi'u gwneud o unffibryn: gall y rhain fynd yn sownd yn sustem dreulio'r anifail, a'i ladd yn araf bach.

Yn aml iawn mae morfuchod yn ymgasglu o gwmpas pwerdai, sy'n cynhesu'r dyfroedd. Maent wedi dod i ddibynnu ar y ffynhonnell hon o wres annaturiol, ac wedi peidio mudo i ddyfroedd cynhesach gan fod y dŵr hwn yn gynnes o hyd. Mae rhai pwerdai wedi cael eu cau; gan wybod mor ddibynnol mae'r morfuchod arnynt erbyn hyn, mae Gwasanaeth Pysgod a Bywyd Gwyllt yr Unol Daleithiau yn ceisio dod o hyd i ffyrdd eraill o gynhesu'r dŵr i'r morfuchod.

bawd|200px|Morfuwch

Categori:Mamaliaid morol
Yasser Arafat

Arweinydd gwleidyddol o Balesteina oedd **Yasser Arafat** (24 Awst 1929 – 11 Tachwedd 2004). Ganwyd yn ninas Cairo, yr Aifft, ac ystyriwyd ef yn ymladdwr dros ryddid Palesteina gan ei gefnogwyr ac fel terfysgwr gan eraill megis Israel. Roedd yn gyd-sefydlydd Mudiad Rhyddid Palesteina (y PLO) a'i gadeirydd o 1969 ymlaen, ac o dan faner y mudiad hwnnw bu'n gyfrifol am lu o ymosodiadau ar dargedau Israelaidd ac Arabiaidd fel ei gilydd. Daeth wedyn yn Llywydd Awdurdod Cenedlaethol Palesteina trwy fod yn Arlywydd Cyngor Deddfwriaethol Palesteina, ac yn gyd-enillydd Gwobr Heddwch Nobel yn 1994, gyda Shimon Peres a Yitzhak Rabin.

Trwy'r rhan fwyaf o'i yrfa, bu'n brwydro dros ddileu'r Wladwriaeth Iddewig, ac er iddo gydnabod hawl Israel i fodoli yn yr 1990au cynnar, roedd llawer o Iddewon yn dal i fod yn ddrwgdybus ohono. Bu hefyd yn gorfod brwydro gydag arweinwyr rhai gwledydd Arabaidd eraill, fel yr Aifft a Gwlad Iorddonen, a oedd yn gweld ei fudiad yn fygythiad i'w hawdurdod.

Mynnodd Bassam Abu Sharif, sef cyn ymgynghorydd Arafat i Mossad wenwyno Arafat drwy roi gwenwyn yn ei fedyginiaeth. Ond mynnodd rhai Israeliaid blaenllaw mai gwenwyn bwyd oedd yr achos dros ei farwolaeth.

## Gweler hefyd 
* Maes Awyr Rhyngwladol Yasser Arafat
* Mudiad Rhyddid Palesteina

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Gwleidyddion o Balesteina
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Marwolaethau 2004
Mortimer Wheeler

200px|bawd|Clawr argraffiad 1958 o *Still Digging*

Archeolegydd o Loegr a anwyd yn yr Alban oedd Syr **Robert Eric Mortimer Wheeler** (10 Medi 1890 – 22 Gorffennaf 1976). Ysgrifennodd nifer o gyfrolau academaidd a phoblogaidd ar archaeoleg. 

Fe'i ganwyd yn Glasgow yn 1890, a mynychodd Brifysgol Llundain. Yn 1920 fe'i penodwyd fel cyfarwyddwr Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Caerdydd.

## Gwaith archaeolegol
Mae ei waith cloddio yn cynnwys safleoedd Celtaidd o'r cyfnod Rhufeinig ym Mhrydain, er enghraifft Maiden Castle, gwaith ar isgyfandir India fel cyfarwyddwr Arolwg Archaeolegol India (1944 - 1948), er enghraifft ym Mohenjo-daro, un o brif safleoedd Gwareiddiad Dyffryn Indus, ac ym Mesopotamia (er enghraifft yn Ur).

## Llyfryddiaeth
:Llyfrau Wheeler
**The Indus Civilization* (Caergrawnt, 1963)
**The excavation of Maiden Castle, Dorset : second interim report* (1936)
**Five thousand years of Pakistan; an archaeological outline* (1950)
**Reports of the Research Committee of the Society of Antiquaries of London No.XVII: The Stanwick Fortifications, North Riding of Yorkshire* (1954)
**Archaeology from the earth* (1954)
**Roman art and architecture* (1964)
**Civilizations of the Indus Valley and beyond* (1966)
**Still Digging* (Llundain, 1955, 2/1958)

:Bywgraffiad
*Ronald William Clark, *Sir Mortimer Wheeler* (Efrog Newydd, 1960)

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeolegwyr o'r Alban
Categori:Archaeolegwyr o Loegr
Categori:Indolegwyr
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Pobl o Glasgow
Bryn Terfel

180px|bawd|Eisteddfod Môn 1992

Mae **Syr Bryn Terfel** (ganwyd 9 Tachwedd 1965) yn fariton ac yn ganwr opera byd-enwog. Fe'i ganwyd ym Mhant Glas, Gwynedd. Bu'n canu a chystadlu mewn eisteddfodau ers pan oedd yn ifanc iawn. Fe'i cysylltwyd ef yn fuan iawn yn ei yrfa gyda gwaith Mozart, yn enwedig Figaro a Leporello, ond ehangwyd ei repertwâr i gynnwys gwaith trymach o lawer megis gwaith Wagner.

Graddiodd o'r Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall yn 1989, ac enillodd Wobr Lieder yng Nghystadleuaeth Canwr y Byd, Caerdydd yn 1989.

Ers hynny mae wedi canu prif rannau ym mhrif dai opera'r byd gyda chlod uchel. Bryn Terfel yw sefydlydd Gŵyl y Faenol, a gynhelir bob mis Awst ar Stâd y Faenol, ger Bangor.

Roedd hefyd yn un o'r Jonesiaid a dorrodd record y byd *Jones Jones Jones* am gasglu ynghyd y nifer fwyaf o bobl yn rhannu’r un cyfenw yn Stadiwm y Mileniwm yn 2006, gan fod yn un o 1,224 Jones a gymerodd rhan.

Cafodd Syr Bryn ei urddo’n farchog yn rhestr Anrhydeddau Blwyddyn Newydd Brenhines y Deyrnas Unedig ar 31 Rhagfyr 2016.

Yn 2025, cyhoeddodd yr Urdd ynghyd â Choleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru chwech gwobr newydd sbon i gystadleuwyr sy'n serennu ar lwyfan Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd. Gwobr Bryn Terfel oedd y gwobr lleisiol.

## Bywyd personol
Priododd Terfel yn briod a'i gariad o'i blentyndod, Lesley, yn 1987 ond gwahanodd y ddau yn 2013 gan ysgaru yn ddiweddarach. Mae ganddynt tri o fechgyn.

Cychwynnodd berthynas gyda'r delynores Hannah Stone yn 2014. Mae hi'n gyn-delynores swyddogol i Dywysog Siarl. Dyweddïodd y cwpl yn 2016 ac yn Mai 2017 ganwyd merch iddynt. Priododd y cwpl ar 26 Gorffennaf 2019 nghapel y Bedyddwyr, Caersalem Newydd yn Abertawe, tref enedigol Stone.

## Repertwâr operatig 
Dyma'r gwaith a'r cymeriadau mae Bryn wedi eu perfformio ar lwyfan

## Disgyddiaeth
**Something Wonderful* (1996)
*''We'll Keep a Welcome* (2000)
**Some Enchanted Evening* (2001)
**Bryn* (2003)
**Simple Gifts* (2005)
**Tutto Mozart* (2006)
**First Love: Songs from the British Isles* (2008)
**Carols and Christmas Songs* (2010)
**Homeward Bound* (gyda Chôr Tabernacl y Mormoniaid; *Mormon Tabernacle Choir'') (2013)

## Cyfeiriadau
Categori:BBC Canwr y Byd Caerdydd
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Nantlle
Groeg (iaith)

Iaith Gwlad Groeg yw **Groeg** (Groeg: Ελληνικά), sydd yn aelod o deulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd, ac yn gangen ynddi'i hun. Datblygodd y Roeg gyfoes o'r hen Roeg, mae ganddi felly hanes ysgrifenedig o ryw 3,500 o flynyddoedd, sy'n hwy nag unrhyw iaith arall yn y teulu hwn. Ysgrifennir yr iaith yn yr Wyddor Roeg.

Mae 24 llythyren yn yr wyddor, a chan bob un ffurf fawr a ffurf fechan.
 

### Ymadroddion 
* *Cwrw, os gwelwch yn dda:* μια μπύρα παρακαλώ
* *Ouzo, os gwelwch yn dda:* ένα ούζο παρακαλώ

## Hanes diweddar 
Erbyn dechrau'r 19g, roedd diglosia yn bodoli rhwng gwahanol fathau o Roeg, traddodiad ysgrifenedig yn parhau o'r hen Roeg, a iaith lafar oedd wedi esblygu dros y canrifoedd gydag ynganiad, gramadeg a geirfa tra wahanol. Gyda thwf cenedlaetholdeb, ac wrth i ennill annibyniaeth yn y 19g a'r 20g, datblygwyd ffurf safonol o'r enw Καθαρεύουσα (*Katharevousa)* oedd yn anelu at burdeb ieithyddol a dychwelyd at elfennau o'r Hen Roeg. Bu cryn dadlau rhwng y sawl oedd yn arddel y ffurf yma a phobl a'r sawl oedd yn arddel ysgrifennu Δημοτική (*Demotiki*), sef yr iaith lafar. Er bod dylanwad *Katharevousa* i'w gweld o hyd, fe'i gwrthodwyd yn y diwedd, a *Demotiki* yw iaith swyddogol Gwlad Groeg ers 1976.
bawd|Map yn dangos tafodieithoedd Groeg yn Anatolia yn 1910
Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf, crebachodd yr ardal lle siaredid Groeg wrth i siaradwyr Groeg gael eu gorfodi i ffoi o'r Twrci newydd. Yn yr un cyfnod, gorfodwyd i siaradwyr Tyrceg ffoi o Wlad Groeg. Trwy'r 20g, mae nifer siaradwyr ieithoedd brodorol eraill yr hyn sydd bellach yn Wlad Groeg, megis Iddew-Sbaeneg, Ieithoedd Slafonaidd fel Macedoneg a Bwlgareg, ac Aromaneg wedi lleihau - erbyn hyn (2025) mae 99.5% o boblogaeth y Wlad yn siarad Groeg.


Categori:Ieithoedd Gwlad Groeg
Categori:Ieithoedd Cyprus
John Dryden

Bardd a dramodydd o Sais oedd **John Dryden** (19 Awst 1631 – 12 Mai 1700). Fe'i ganwyd yn Swydd Northampton.

Fe'i penodwyd yn Fardd Llawryfog gan Siarl II ym 1668. A ôl y Chwyldro Gogoneddus o 1688 gwrthododd gymryd y llw teyrngarwch i Wiliam a Mari, a collodd ei swydd.

bawd|dim|Portrait of John Dryden (4674087)

## Llyfryddiaeth 
* *Astraea Redux* (1660)
* *The Indian Emperor* (1665)
* *Annus Mirabilis* (1667)
* *An Essay of Dramatick Poesie* (1668)
* *Tyrannick Love* (1669)
* *Marriage A-la-Mode* (1672)
* *The Conquest of Granada* (1670)
* *All for Love* (1677)
* *Oedipus* (1679)
* *Absalom and Achitophel* (1681)
* *The Hind and the Panther* (1687)
* *Amphitryon* (1690)
* *Don Sebastian* (1690)
* *Amboyna*

Categori:Genedigaethau 1631
Categori:Marwolaethau 1700
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Gwylan y Penwaig

Un o'r gwylanod mwyaf ei maint yw **Gwylan y Penwaig** (Lladin: *Larus argentatus*; Saesneg: *Herring Gull*), sydd weithiau cyhyd â 66&nbsp;cm o ran hyd, a hefyd sy'n un o'r gwylanod mwyaf rheibus ac ysglyfaethus, gan wledda ar bob math o bethau, gan gynnwys cywion gwylanod eraill. Mae ganddi enwau eraill gan gynnwys **Gwylan Lwyd**, **Gwylan Frech** a **Gwylan Ysgadan**. Mae'n byw yng ngogledd a gorllewin Ewrop; ceir rhywogaethau tebyg yn ne Ewrop, Gogledd America ac Asia. Gallant ymdopi a bywyd trefol hefyd, yn enwedig mewn dymps.

## Sgrech
Mae eu sŵn (neu swn) yn ymdebygu i sgechian chwerthin yn hemisffer y gogledd. Gallant hefyd wneud swn neu gri perygl a thro arall swn isel tebyg i gyfarth ci pan maent mewn argyfwng.

Mae'r cywion yn gwneud swn unigryw sy'n cael ei ailadrodd: swn uchel tebyg i 'pîîp', gan fflicio eu pennau yr un pryd - yn enwedig pan maen nhw'n mofyn bwyd gan eu rhieni. Yn rhyfedd iawn, mae oedolion y gwylanod hefyd yn gwneud hyn pan cânt eu bwydo gan bobl.

Categori:Gwylanod
Molière

250px|bawd|Portread o Molière

Dramodydd o Ffrainc oedd **Jean-Baptiste Poquelin**, neu **Molière** (15 Ionawr, 1622 - 17 Chwefror, 1673).

Cafodd ei eni ym Mharis. Bu'n teithio Ffrainc gyda'r actores Madeleine Béjart a'u cwmni, ''l'Illustre Théâtre* am nifer o flynyddoedd. Ei ddrama olaf oedd *Y Claf Diglefyd (Le Malade imaginaire)*, a  berfformiwyd gyntaf yn gynnar yn 1673. Cymerwyd yr awdur yn wael yn ystod y pedwerydd perfformiad, ar 17 Chwefror, 1673, a bu farw yn fuan wedyn.

Cyfeirir at y Ffrangeg, ac yn benodol Ffrangeg coeth, weithiau fel *la langue de Molière'' (iaith Molière), yn yr un ffordd ag y cyfeirir at y Gymraeg fel iaith Dafydd ap Gwilym, neu'r Eidaleg fel iaith Dante.

## Prif weithiau
* *Le Médecin volant* (1645)
* *La Jalousie du barbouillé* (1650)
* ''L'Étourdi ou les Contretemps* (1655)
* *Le Dépit amoureux* (1656)
* *Le Docteur amoureux* (1658; collwyd)
* *Les Précieuses ridicules* (1659)
* *Sganarelle ou le Cocu imaginaire* (1660)
* *Dom Garcie de Navarre ou le Prince jaloux* (1661)
* *L'École des maris* (1661)
* *Les Fâcheux* (1661)
* *L'École des femmes* (1662)
* *La Jalousie du Gros-René* (1663) (= "La Jalousie du Barbouillé")
* *La Critique de l'école des femmes* (1663)
* *L'Impromptu de Versailles* (1663)
* *Le Mariage forcé* (1664)
* *Gros-René, petit enfant * (1664; collwyd)
* *La Princesse d'Élide* (1664)
* *Tartuffe ou l'Imposteur* (1664)
* *Dom Juan ou le Festin de pierre* (1665)
* *L'Amour médecin* (1665)
* *Le Misanthrope ou l'Atrabilaire amoureux* (1666; cyfieithiad Cymraeg gan Gareth Miles: *Cariad Mr Bustl*, 2007)
* *Le Médecin malgré lui* (1666; trosiad Cymraeg gan Saunders Lewis: *Doctor ar ei Waethaf*, 1924)
* *Mélicerte* (1666)
* *Pastorale comique* (1667)
* *Le Sicilien ou l'Amour peintre* (1667)
* *Amphitryon *(1668)
* *George Dandin ou le Mari confondu* (1668)
* *L'Avare* (1668)
* *Monsieur de Pourceaugnac* (1669)
* *Les Amants magnifiques* (1670)
* *Le Bourgeois gentilhomme* (1670)
* *Psyché* (1671)
* *Les Fourberies de Scapin* (1671)
* *La Comtesse d'Escarbagnas* (1671)
* *Les Femmes savantes* (1672)
* *Le Malade imaginaire* (1673; trosiad Cymraeg gan Bruce Griffiths: *Y Claf Diglefyd'', 1972)

## Yn Gymraeg 
Mae fersiwn Gymraeg o ddrama olaf Molière, y Claf Diglefyd, gan Bruce Griffiths. Mae'r Opera Serch yw'r Doctor gan Arwel Hughes yn defnyddio addasiad gan Saunders Lewis o ''L'amour Médecin.''


Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1622
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1673
Categori:Pobl o Baris
Gwylan Benddu

Un o'r gwylanod lleiaf, er nad cyn lleied â'r Wylan Fechan yw'r **Wylan Benddu**. Nid yw'n benddu o gwbl mewn gwirionedd, gan fod ei phen yn frown yn yr haf ac yn wyn gyda smotyn du tu ôl i'r llygaid yn y gaeaf. Mae hi i'w gweld yn aml yn gaeaf ym mharciau ein trefi ac ar wair agored fel caeau pêl-droed.

200px|chwith|bawd|Gwylan Benddu yn y gaeaf.

## Ffenoleg y blufwisg
Ddechrau'r 20ed ganrif roedd John Lorimer Thomas, Tywyn, Abergele, yn un o'r dyddiadurwyr oedd yn cadw cyfrif o ddatblygiad 'mwgwd' yr wylan benddu yn y gwanwyn.

:12 Chwefror 1925:... *Large nos of Blackhead gulls, (one only with black mwgwd on out of large no. examined, Feb 4).*

:28 Chwefror 1925: *Much singing as it was a fine day after a long spell cold & wet. Towyn, quite 1 in 6 Blackhead Gulls had black head...*

## Enwau
;Brain duon
:Mai 1935 Padog ... “nodi yr wyn, mynd a'r defaid a'r ŵyn i mynydd Hafnant. Ffeindio tua deg i ddeuddeg o nythod llwyd y brwyn  ar hyd y ffordd i fyny at Foel Gopyn a wedyn at yr adwy ddŵr. Mynd a'r defaid i'w cynefin at Llyn Brain Gwynion. Gwylio rhai o'r brain gwynion — y Gwylain Benddu — yn nythu ar ynys ar ganol y llyn a chriw mawr ohonynt uwch ein pennau.

## Llais
Mae llais yr wylan benddu wedi cael ei gymharu a llais Punch:
:Tywyn 23 Ionawr 1925: * The squawk of a Blackhead is exactly the noise of a Punch & Judy figure when speaking.*

## Cyfeiriadau
Categori:Gwylanod
Y fantell goch

Mae'r **Fantell goch** (lluosog: **mentyll cochion**) yn löyn byw cymharol fawr sy'n perthyn i deulu'r Nymphalidae. Yr enw Saesneg arno yw *Red Admiral*, a'i enw gwyddonol yw *Vanessa atalanta*. Mae i'w weld yn Ewrop, Asia a Gogledd America. Daw i Gymru yn ystod yr haf o Fôr y Canoldir, fel arfer tua dechrau Gorffennaf.

Lled yr adenydd ar eu heithaf ydy rhwng 45 – 50&nbsp;mm (dwy fodfedd). Yn ne Ewrop, mae hefyd i'w weld yn hedfan yn ystod y gaeaf. Fe'i disgrifwyd am y tro cyntaf gan y naturiaethwr Carl Linnaeus yn 1758, yn ei 10fed cyfrol o *Systema Naturae*.

Gwelir yr oedolyn yn aml yn bwydo ar ddail yr eiddew (neu iorwg) neu'n yfed o flodau'r *Buddleia*, neu ffrwyth goraeddfed, a hynny fel arfer mewn coedwigoedd llaith. Caiff yr wyau gwyrdd eu dodwy ar ddail y danadl poethion (*Urtica dioica*), un ddeilen i bob ŵy. Bydd y lindys yn deor a bydd yn creu amddiffynfa iddo ei hunan drwy dynnu ymylon y ddeilen at ei gilydd.

Mae'r oedolion yn gallu gaeafgysgu.

## Cylchred bywyd

Egg-butterfly-vulcan-oeuf-papillon-vulcain-vanessa-atalanta-2.jpg|Wyau
Vanessa.atalanta.caterpillars.jpg|Lindys ifanc 
Vanessa atalanta Raupe (HS).jpg|Lindys hŷn
Chrysalis-butterfly-vulcan-chrysalide-papillon-vulcain-vanessa-atalanta-2.jpg|Chwiler 
Vanessa atalanta MHNT CUT 2013 3 14 Grisolle Dos.jpg|*Vanessa atalanta*
Vanessa atalanta MHNT CUT 2013 3 14 Grisolle ventre.jpg|*Vanessa atalanta* △

## Tarddiad yr enw
Ystyr 'mantell' ydy 'hugan' neu 'glogyn'. Daw'r enw Lladin *Vanessa atalanta* o'r Iaith Roeg; roedd *Atlanta* yn gymeriad mytholegol. Crëwyd y gair *Vanessa* gan yr awdur Eingl-Wyddelig Jonathan Swift yn 1708.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r *Insecta*) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r mantell goch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw Cymru
Categori:Gloynnod byw brown
Categori:Gloynnod byw du
Categori:Gloynnod byw oren
Castell Rhuddlan

Castell ar ymyl tref Rhuddlan yn Sir Ddinbych yw **Castell Rhuddlan**. Castell Cymreig oedd Castell Rhuddlan yn wreiddiol ond fe wnaeth y Normaniaid ei adnewyddu a'i atgyweirio a daeth i feddiant coron Lloegr ar ôl hynny.

Saif y castell wrth ryd strategol ar Afon Clwyd. Mae'n bosibl mai yma neu gerllaw yr ymladdwyd Brwydr Morfa Rhuddlan yn 795. Cododd y brenin grymus Gruffudd ap Llywelyn gastell yma yn 1063 a'i wneud yn sedd frenhinol. Ond llosgwyd y castell hwnnw gan y Saeson pan anfonodd Harold, brenin Lloegr, fyddin i ogledd Cymru.

Yn 1073 codwyd castell mwnt a beili yno gan y Normaniaid ar orchymyn Gwilym Goncwerwr. Tyfodd bwrdeistref fechan yng nghysgod y castell.

Yn 1277 codwyd castell cadarn ar y safle gan Edward I o Loegr, a'i defnyddiodd fel ei brif ganolfan yn y gogledd yn ei ymosodiad ar Wynedd i geisio dymchwel Llywelyn ap Gruffudd. Yno yn 1284, ar ôl gorchfygu Llywelyn, cyhoeddodd Edward I Statud Rhuddlan, a fyddai'n gweddnewid gweinyddiaeth Cymru.

Bu gwarchae ar y castell gan Cymry'r Gogledd dan arweiniad Madog ap Llywelyn yng ngwrthryfel Cymreig 1294. Dros ganrif yn ddiweddarach ymsododd Owain Glyndŵr arno; ni chipiwyd y castell ond llosgwyd y dref gaerog o'i gwmpas.

## Oriel

Castell Rhuddlan o'r awyr - drone view of Rhuddlan Castle and town, Wales 01.webm
Castell Rhuddlan, Sir Ddinbych, Cymru 07.JPG
Castell Rhuddlan, Sir Ddinbych, Cymru 16.JPG
Castell Rhuddlan, Sir Ddinbych, Cymru 10.JPG

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1073
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1277
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Rhuddlan
Categori:Rhuddlan
Indira Gandhi

Prif Weinidog India oedd **Indira Priyadarshini Gandhi (इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी)** (19 Tachwedd 1917 – 31 Hydref 1984).

Cafodd ei geni yn Allahabad, Uttar Pradesh, yn ferch i Jawaharlal Nehru. Roedd yn brif weinidog India o 19 Ionawr 1966 hyd 24 Mawrth 1977 ac o 14 Ionawr 1980 hyd iddi gael ei lladd yn Hydref 1984 gan aelodau o'i gwarchodlu Sikh.

Ar ei marwolaeth cymerodd ei mab hynaf Rajiv Gandhi yr awenau. Heddiw mae Sonia Gandhi, gweddw Rajiv, yn arwain Plaid Congress ac yn brif weinidog India.

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen
Categori:Prif Weinidogion India
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Alexandra o Ddenmarc

Tywysoges Cymru rhwng 1863 a 1901 a brenhines Edward VII o Deyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon oedd **Alexandra o Ddenmarc** (1 Rhagfyr 1844 - 20 Tachwedd 1925).

Ei thad oedd y Tywysog Cristian, sef Cristian IX, brenin Denmarc, a'i chwaer, y Dywysoges Dagmar, oedd yr Ymerawdes Maria Feodorovna gwraig yr Ymerawdr Alexander III o Rwsia a mam yr Ymerawdr Niclas II, tsar Rwsia.

Cafodd ei geni ym Mhalas Amalienborg, Copenhagen.

## Plant
*Albert Victor, Dug Clarence (8 Ionawr, 1864 - 14 Ionawr, 1892).
*Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig (3 Mehefin, 1865 - 20 Ionawr, 1936).
*Louise (20 Chwefror, 1867 - 4 Ionawr, 1931).
*Victoria (6 Gorffennaf, 1868 - 3 Rhagfyr, 1935).
*Maud (26 Tachwedd, 1869 - 20 Tachwedd, 1938).
*John (6 Ebrill, 1871).

## Cyfeiriadau
Categori:Breninesau cydweddog y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Tywysogesau Cymru
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Gwylan Gefnddu Fwyaf

Yr wylan fwyaf a welir yn ynysoedd Prydain yw'r **Wylan Gefnddu Fwyaf** (*Larus marinus*). Fel Gwylan y Penwaig, aderyn ysglyfaethus iawn yw hi, gan fwyta pysgod, llygod, adar a'u chywion gan gynnwys wyau a chywion gwylannod eraill. Mae fel arfer yn aros yn yr un man o flwyddyn i flwyddyn. Am ei bod yn aderyn sy'n hela, mae fel arfer ar ei phen ei hun, neu yn un o ddwy.

Dyma'r mwyaf o'r holl wylanod.

Categori:Gwylanod
Clefyd y gwair

Alergedd yw **Clefyd y gwair** (neu **twymyn y gwair**); *hayfever* yn Saesneg.

Er gwaetha'r enw, clefyd yw hwn sydd yn aml yn cael ei achosi gan lygredd carbon yn yr awyr, fel mwg ceir, yn hytrach na phaill gwair.

## Meddygaeth amgen 
Tybir fod y llysiau canlynol yn gallu lliniaru tipyn ar yr anhwylder o besychu: Camri, Lafant a Lemon.

## Gweler hefyd
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Che Guevara

Chwyldroadwr o'r Ariannin oedd **Ernesto Guevara** (14 Mai 1928 – 9 Hydref 1967)  a chwareuodd ran allweddol yn chwyldro Ciwba.

## Ei fywyd cynnar 
Meddyg oedd Che o ran ei broffesiwn. Yn ddyn ifanc rhoddodd ei waith ei fyny a theithiodd yr holl ffordd trwy dde a chanolbarth America ar fotorbeic. Roedd y daith honno i newid ei fywyd. Bu'n llygad-dyst i dlodi ac anghyfiawnder ar raddfa eang a phenderfynodd fod rhaid newid hynny. Ym Mecsico syrthiodd i mewn gyda chriw o Giwbanwyr alltud a ddyheai weld chwyldro yn Ciwba. Un ohonynt oedd Fidel Castro.

## Y chwyldroadwr 
Roedd Che yn aelod o Fudiad 26ain o Orffennaf dan arweiniad Fidel Castro a gipiodd awdurdod yn Ciwba yn 1959 ar ôl disodlu llywodraeth Batista. Gwasanaethodd mewn nifer o swyddi yn y llywodraeth newydd, ond canolbwyntiodd ar ddiywgio byd amaeth. Gadawodd Ciwba yn 1966 i geisio tanio chwyldro mewn gwledydd eraill gan gynnwys y Congo a Bolifia. Fe'i dienyddiwyd gan fyddin Bolifia yn Hydref 1967.

## Ei ddylanwad 
Cafodd esiampl Che ddylanwad aruthrol ar genhedlaeth radicalaidd y 1960au. Tyfodd ei lun, yn benodol y ffotograff *Guerrillero Heroico*, i fod yn un o eiconau mwyaf amlwg y chwedegau a'r saithdegau cynnar. Mae Dafydd Iwan wedi canu cân i Che Guevara.

## Dolen allanol 
*  Che, Guía y Ejemplo 


Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Chwyldroadwyr o'r Ariannin
Categori:Gwleidyddion o Giwba
Categori:Hanes Ciwba
Categori:Hanes De America
Categori:Meddygon o'r Ariannin
Categori:Milwyr o'r Ariannin
Pont gludo

bawd|200px|Pont Gludo Middlesbrough

Pont uchel o fframwaith dur neu haearn, fel rheol, sy'n gadael i longau basio o dani yw **pont gludo** neu **bont lwyfan**. Mae cerddwyr a cherbydau'n teithio ar draws yr afon mewn basged grog fawr neu gondola sy'n hongian gerfydd rhaffau dur trwchus o brif drawst y ffrâm. Y bont gyntaf o'r math yma oedd Pont Vizcaya yn Portugalete, Gwlad y Basg, yn Sbaen, a adeiladwyd yn 1893 ac a gynlluniwyd gan Alberto Palacio. Enwyd y bont yma yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2006.

Dim ond rhyw ugain o'r pontydd hyn a godwyd erioed, ac o'r rheini dim ond rhyw chwech sy'n dal i gael eu defnyddio. Ceir un o'r rhain yng Nghymru, sef Pont Gludo Casnewydd, sy'n croesi Afon Wysg yn ninas Casnewydd, a agorwyd yn 1906.

## Dolenni allanol
* Casglu'r Tlysau Lluniau hanesyddol o Bont Gludo Casnewydd

Categori:Dyfeisiau o Sbaen
Cludo
Gwylan Gefnddu Leiaf

Fel yr awgryma'r enw mae'r **Wylan Gefnddu Leiaf** yn llai na'r Wylan Gefnddu Fwyaf. Mae coesau hon yn felyn gryf yn wahanol i'r Wylan Gefnddu Fwyaf sydd a'i choesau a'i thraed yn llwyd binc gwelw.

Categori:Gwylanod
Tywod

de|300px|bawd|Tywod
bawd|300px|Tywod fel y'i gwelir trwy feicrosgop.

Craig a cherrig a chregyn wedi eu malu'n fân dros miloedd ar filoedd o flynyddoedd yw **tywod**, wrth i'r môr eu taro yn erbyn ei gilydd dro ar ôl tro.

## Gweler hefyd
*Anialwch
*Traeth
*Tywodfaen

Categori:Daeareg
Pont

[bawd|[Pont y Borth]]

Adeiladir **pont** i helpu pobl, cerbydau neu ddŵr i groesi dyffryn neu gwm, ffordd neu reilffordd, neu hyd yn oed afon. Yr enw am bont sy'n cludo dŵr ydy traphont.

Daw’r gair ‘pont’ o’r Lladin. Felly hefyd y gair Ffrangeg ‘pont’ sydd yn gyfystyr â ‘phont’ yn Gymraeg.

Mae dihareb enwog yn Gymraeg yn seiliedig ar y chwedl yn y Mabinogi pan fo'r cawr Bendigeidfran yn gorwedd ar draws afon yn ystod ei gyrch yn Iwerddon fel bod y Cymry yn gallu teithio dros ei gefn ar draws yr afon. ***A fo ben, bid bont***.

Boncyffion cryfion wedi eu gosod ar draws afon oedd y pontydd cyntaf. Gwelir y gair mewn nifer o enwau lleoedd yng Nghymru, megis Pontardawe, Pontarddulais, Pontypridd, Pontarfynach, Pen-y-Bont-ar-Ogwr,  Pont-y-pŵl  .

Bu’r Rhufeiniaid yn ddiwyd yn adeiladu pontydd gan wneud defnydd helaeth o bontydd cychod a phontydd o bren. Gwnaethant hefyd ddefnyddio’r dechnoleg pensaernïol o adeiladu gyda cherrig ar ffurf bwa, gan adeiladu pontydd cerrig digon cryf i barhau hyd heddiw. Fe geir pontydd bwa o oes y Rhufeiniaid o hyd yn Ffrainc, yr Eidal a Sbaen, e.e. pont Alcántara yn Sbaen. Yn ogystal â chario heolydd defnyddiai’r Rhufeiniaid bontydd i gario dŵr (aquae ductus).

Parhaodd mynachod Ewrop â’r gwaith o adeiladu pontydd ar draws Ewrop yn ystod y Canol Oesoedd. Dyma darddiad teitl y pab ‘’pontifex maximus’’, sef y prif adeiladwr pontydd.

Mae nifer fawr o wahanol fathau o bontydd.

Un math yw Pont Gludo.

## Pontydd Enwog Cymru 

Menai Suspension Bridge Dec 09.JPG|Pont Y Borth gan Thomas Telford
Britannia Bridge Train crossing 3.jpg|Pont Britannia gan Robert Stephenson
Conway Tubular Bridge.jpg|Pont Reilffordd Conwy 
PontGrogConwy.jpeg|Pont Grog Conwy gan Thomas Telford
Llanrwst Bridge - geograph.org.uk - 32657.jpg|Pont Llanrwst
Three Bridges of Devil's Bridge, Ceredigion.jpg|Pontarfynach
Wales waterloo bridge.jpg|Pont Waterloo gan Thomas Telford
Severn Bridge near to Beachley-cropped.jpg|Pont Hafren
New severn bridge best 750pix.jpg|Ail Groesfan Hafren
Transporter Bridge, from Coronation Park.jpg|Pont Gludo Casnewydd
Trefechan Bridge (geograph 4677896).jpg|Pont Trefechan
PontreilfforddAbermaw02LB.jpg|Pont reilffordd Abermaw
Paul Sandby - Pont-y-Pier near Llanroost, Denbighshire - Google Art Project.jpg|Pont-y-Pair
Monnow Bridge - geograph.org.uk - 1354397.jpg|Pont Mynwy
SPIMG0001a.jpg|Pont Bangor-is-y-Coed
Under Pontcysyllte.jpg|Traphont Pontcysyllte
Pontypridd New Bridge.jpg|Pont y Pridd, Pontypridd
Dolgellau Bridge - geograph.org.uk - 1523198.jpg|Pont Fawr Dolgellau
Pont ar Ddyfi - geograph.org.uk - 606149.jpg|Pont ar Ddyfi
Cleddau bridge1.jpg|Pont Cleddau
Four Mile Bridge - geograph.org.uk - 27835.jpg|Pontrhydybont

## Llyfryddiaeth 
* D. Gwyn Jones, *Rhamant y Pontydd* (Llyfrau’r Dryw, 1969) – llyfr cyffredinol sy’n cynnwys enghreifftiau o bontydd Cymreig o wahanol fathau.
* Evan Jones, *Balchder Crefft* (Christopher Davies, 1976) - pennod 5 yn ymdrin â seiri maen Ceredigion.
* A.O. Chater, "Inscriptions on Bridges in Ceredigion", *Gylchgrawn Cymdeithas Hynafiaethwyr Ceredigion* 8:3
* Ben Barr, "Codi pontydd Cymru", *Gwerddon* 3 (Mai 2008)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Margaret Hassan

Merch o Iwerddon oedd yn gweithio dros fudiad cymorth yn Irac oedd **Margaret Hassan** (18 Ebrill 1945 – 14 Tachwedd 2004). Cafodd ei herwgipio a'i lladd yno, mae'n ymddangos gan wrthryfelwyr Iracaidd.

Cafodd ei geni yn Nulyn.

Categori:Pobl o Ddulyn
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Iwerddon
Glyn Owen

Actor teledu oedd **Glyn (Griffith) Owen** (6 Mawrth 1928 – 10 Medi 2004).

## Rhaglenni
**The Trollenburg Terror* (1956)
**Emergency Ward 10*
**Coronation Street*
**The Brothers*
**The Rat Catchers*
**Oil Strike North*
*''Ennal's Point*
**Howard's Way''.

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Actorion o Gymru