open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hen Oes y Cerrig Isaf

Mae **Hen Oes y Cerrig Isaf** neu ar lafar **Paleo Isaf** (Saesneg: *(Lower Paleolithic)*) yn rhaniad amser oddi fewn i gyfnod Hen Oes y Cerrig: y rhaniad cyntaf o dri, ac yn rhychwantu'r cyfnod rhwng 2.5 miliwon cyn y presennol (CP) a dyfodiad dyn 259,000 (225,000 CP yng Nghymru). Ceir olion dyn 2.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl e.e. offer a wnaed o garreg, a dyma gychwyn y cyfnod hwn; tua 300,000 CP. Mae'n dipyn o ddadl rhwng archaeolegwyr a yw'r gallu i ddefnyddio tân yn perthyn i'r cyfnod hwn ynteu i'r cyfnod a'i dilynai sef Hen Oes y Cerrig Canol.

## Cymru
Ceir olion dyn yng Nghymru chwarter miliwn o flynyddoedd yn ôl a hynny yn Ogof Bontnewydd ger Llanelwy. Helwyr oedd y rhain, ac roeddent yn byw yn Oes yr Iâ diwethaf sef y Pleiostosen (rhwng 2,588,000 a 11,700). 32,000 o flynyddoedd yn ôl yr esblygodd yr hyn a elwir yn 'ddyn modern'', sy'n golygu mewn gwirionedd, fod yr arteffactau cerrig ac asgwrn a welir cyn hynny wedi'u gwneud gan y Neanderthal. Dylid cofio fod lefel y môr yn llawer is nag y mae heddiw a bod yr hyn rydym heddiw'n ei alw'n 'Brydain' yr adeg honno'n sownd i weddill Ewrop.

Ceir tystiolaeth o dri math o fodau dynol yng Nghymru yn ystod y cyfnod cynhanes (a phrotohanes):
# Neanderthals cynnar yn Ogof Bontnewydd, ger Llanelwy - 225,000 CP
# Neanderthal clasurol yn Ogof Coygan, Sir Gaerfyrddin - 50,000 CP
# Bod dynol modern yn Ogof Paviland, Gŵyr - 26,000 CP

Dim ond y cyntaf o'r rhain sy'n perthyn i Hen Oes y Cerrig Isaf, sef 19 dant yn perthyn i blant ieuanc ac oedolion: uchafswm o 9 plentyn a 7 oedolyn. Y dechneg a ddefnyddiwyd i ddyddio oedran y gwrthrychau oedd y gyfres dyddio carbon drwy iwraniwm a Thermoluminescence (TL) ar y llawr stalagmitig. Cafwyd hyd i lawfwyeill Neanderthalaidd hefyd, esgyrn anifeiliaid gydag olion cigydda arnynt, 1,282 o arteffactau carreg a 4,822 asgwrn. Daeth yr esgyrn hyn o lewod, rhinoseros, ceirw, eirth a llewpad.

## Gweler hefyd
*Cynhanes Cymru
*Hen Oes y Cerrig yng Nghymru

## Cyfeiriadau
Categori:Hen Oes y Cerrig
Sleep Furiously

Ffilm ddogfen a ryddhawyd yn 2008 ydy ***Sleep Furiously***. Gideon Koppel oedd y cyfarwyddwr.

## Crynodeb
Dogfen yw hon am gymuned wledig Trefeurig nepell o Aberystwyth. Mae’n ddogfen artistig sy’n symud yn araf ar draws blwyddyn yng nghwmni’r trigolion, gan ddefnyddio John Jones, ceidwad y llyfrgell deithiol fel llinyn storiol, a chawn weld ei fan felen yn symud fel malwen osgeiddig ar draws ehangder y tirlun. Rhoddir sylw hefyd i Pip, mam y cyfarwyddwr, a setlodd gyda’i diweddar ŵr yn yr ardal wedi iddynt ffoi o’r Almaen adeg yr Ail Ryfel Byd. Daw teitl y ffilm o ddyfyniad gan Noam Chomsky, "colourless green ideas sleep furiously" i ddarlunio brawddeg sy’n gywir yn ramadegol, ond yn gwneud dim synnwyr. Gellid honni nad yw ffilm Koppel yn gwneud synnwyr ar un olwg, ond fel cyfanwaith mae’n llwyddo i gyfleu y gymuned. Ceir teimlad o "gofnodi cyn ei bod yn rhy hwyr" sy’n rhoi blas o dristwch i’r gwyliwr, ac atgyfnerthir hyn gan y gerddoriaeth a dyfyniad a welir ar y sgrîn tuag at ddiwedd y ffilm – "It is only when I sense the end of things that I find the courage to speak, the courage but not the words".

## Manylion technegol
**Fformat saethu:** Super 16mm/35mm

**Lliw:** Lliw

**Cymhareb agwedd:** 1.85:1

**Lleoliadau saethu:** Trefeurig, Cymru.

**Gwobrau:** Gwobr Ffilm Gyntaf The Guardian 2010

## Llyfryddiaeth
### Adolygiadau
*Mark Ford, *The Guardian*, 9 Mai 2009 ("Time just spins around")
*Jonathan Romney, *The Independent on Sunday*, 31 Mai 2009
*Sukdhev Sandhu, *The Telegraph*, 28 Mai 2009
**Sight and Sound*, Mehefin 2009 (The Hills are Alive)

### Erthyglau
*Cyfweliad gyda Gideon Koppel ar wefan y BBC 
*Cyfweliad gyda Gideon Koppel ar wefan Little White Lies 

Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau dogfen Cymraeg o Gymru
Categori:Ffilmiau dogfen Saesneg o Gymru
Rosemary West

Llofrudd cyfresol Seisnig yw **Rosemary Pauline "Rose" West** (ganed **Letts**; 29 Tachwedd 1953). Mae hi bellach yn garchoror yng Carchar Ei Mawrhydi Low Newton, Brasside, Durham, wedi iddi gael ei ffeindio'n euog o 10 llofruddiaeth yn 1995. Credir i'w gŵr Fred, a gymrodd ei fywyd ei hun cyn yr achos llys, gydweithio gyda hi wrth arteithio, treisio a llofruddio o leiaf 10 gwraig ifanc, gyda nifer o'r troseddau'n digwydd yng nghartref y ddau yng Nghaerloyw, Swydd Gaerloyw, Lloegr.

Dywedir fod Fred West wedi cyflawni 12 llofruddiaeth. Nid oedd Rosemary West yn rhan o'r ddau lofruddiaeth cyntaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Llofruddion cyfresol
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Hen Oes y Cerrig Canol

Mae **Hen Oes y Cerrig Canol** neu ar lafar **Paleo Canol** (Saesneg: *(Middle Paleolithic)*) yn rhaniad amser oddi fewn i gyfnod Hen Oes y Cerrig: yr ail raniad sy'n rhychwantu'r cyfnod rhwng 300,000 (225,000 yng Nghymru) a 50,000 cyn y presennol (CP). Caiff ei ragflaenu gan Hen Oes y Cerrig Isaf a'i ddilyn gan Hen Oes y Cerrig Uchaf (*Upper*) - 50,000-10,000.

Cychwynodd dyn modern fudo o Affrica 70,000 o flynyddoedd yn ôl a chychwynodd gymryd drosodd oddi wrth y rhywogaeth *homo* cynharach megis y Neanderthal a'r *homo erectws*.

Yr hyn sy'n newydd ac yn wahanol yn y cyfnod hwn o'i gymharu gyda'r Hen Oes y Cerrig Isaf cynharach oedd defodau claddu newydd mewn llefydd fel Combe-Grenal a Abri Moula yn Ffrainc, ble ceir esgyrn wedi'u hysgythru gydag erfyn finiog. Mae hyn yn dangos fod defodau ynghlwm â'r claddu, ac o bosib yn dangos fod dyn, am y tro cyntaf, yn credu mewn bywyd ar ôl marwolaeth.

Yn y cyfnod hwn hefyd darganfuwyd breichledau yn Ogof Blombos, mwclis, celf carreg, ocr ar y corff a defod crefyddol, er bod peth celf cyn y cyfnod hwn. Cynyddodd gweithgareddau megis pysgota a hela anifeiliaid mawr, a hynny gydag offer pwrpasol ac mewn grwpiau'n cydweithio efo'i gilydd.

## Cymru
Ceir tystiolaeth o dri math o fodau dynol yng Nghymru yn ystod y cyfnod cynhanes (a phrotohanes):
# Neanderthaliaid cynnar yn Ogof Bontnewydd, ger Llanelwy - 225,000 CP
# Neanderthaliaid clasurol yn Ogof Coygan, Sir Gaerfyrddin - 50,000 CP
# Bodau dynol modern yn Ogof Paviland, Gŵyr - 26,000 CP

Ogof Coygan ger Talacharn, Sir Gaerfyrddin yw'r pwysicaf yng Nghymru yn Hen Oes y Cerrig Canol. Darganfuwyd tair bwyell *bout coupè* o'r cyfnod hwn, sef Hen Oes y Cerrig. Credir fod y dyn Neanderthal wedi cartrefu yn yr ogof yma tan tua 25,000 o flynyddoedd yn ôl. fel gydag offer Ogof Bontnewydd, defnyddiau lleol a ddefnyddiwyd i'w gwneud.

## Gweler hefyd
*Cynhanes Cymru
*Hen Oes y Cerrig yng Nghymru

## Cyfeiriadau
Categori:Hen Oes y Cerrig
Nanoroboteg

Techoleg mân bethau tebyg i robotiaid neu beiriannau bychain yw **Nanoroboteg**. Maent, fel yr awgryma'r enw, tua'r un faint â nano-ronyn(10−9 meters).

Yn benodol, nanoroboteg ydy'r ddisgyblaeth o gynllunio ac adeiladu "nanorobotiaid" gyda dyfeisiadau er mwyn gwneud rhyw job o waith penodol; maent rhwng 0.1–10 micrometr o ran maint ac wedi'u creu o gydrannau moleciwlaidd.

## Gweler hefyd
*Nano-gronyn: Gronyn o unrhyw ffurf gyda dimensiynau rhwng 1 a 100 nanometr

## Cyfeiriadau 
Categori:Cemeg
Categori:Nanotechnoleg
A Way of Life

Ffilm a ryddhawyd yn 2004 ydy ***A Way of Life***.

## Crynodeb
Dyma ffilm drasig sy’n rhoi mewnwelediad i erchyllder hiliaeth, wrth ddarlunio bywyd pum person ifanc sy’n ceisio dal ymlaen at eu breuddwydion. Canola’r ffilm ar Leigh-Anne Williams, mam sengl ifanc, a’u chyfoedion Robbie, sy'n dyheu i ffoi o’r gymuned diobaith, Gavin, sy'n chwilio am gariad, a Stephen, sy’n dyheu am hunaniaeth Gymreig ystyrlon. Maent yn bodoli ar gyrion cymdeithas, nes un diwrnod tyngedfennol wrth i ddiflastod, paranoia, rhwystredigaeth a dicter droi’n gymysgedd hunllefus. Pan mae dyfodol Leigh-Anne a’i phlentyn dan fygythiad, mae'n troi ei llid ar ei chymydog Mwslemaidd, Hassan. O ganlyniad, ceir llofruddiaeth erchyll ac mewn un eiliad, mae’r grwp ifanc wedi selio eu tynged.

## Manylion technegol
**Tystysgrif ffilm:** Untitled Certificate

**Fformat saethu:** 35mm

**Lliw:** Lliw

**Lleoliadau Saethu:** Abertawe, Caerdydd

**Gwobrau:**

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau
* Blandford, Steve, *Film, Drama and the Break-Up of Britain* (Bristol: Intellect, 2007).

### Adolygiadau
* Adolygiad y BBC
* Adolygiad View London
* Adolygiad Shadows on the Wall

### Erthyglau
* Blandford, Steve, ‘A Way of Life, British Cinema, and New British Identities’, *Journal of British Cinema and Television*, cyfrol 5, tt. 99–112.
* Blandford, Steve, ‘Being Half of Everything’, *New Welsh Review*, rhif 65, 2004. (cyfweliad gydag Amma Asante).
* Erthygl yn *The Guardian* gan Bonnie Greer
* Erthygl yn *The Guardian* gan Skye Sherwin

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol *A Way of Life* 
* A Way of Life ar Screenonline

Categori:Ffilmiau 2004
Under Milk Wood (ffilm 1971)

Addasiad ffilm o ddrama radio enwog Dylan Thomas ydy ***Under Milk Wood***. Fe'i ryddhawyd ym 1971. Ynddo mae Richard Burton yn atgyfodi ei rôl fel Llais Un.

Mae’r ffilm yn cyflwyno’r gobeithion a bucheddau trigolion y pentref Llaregyb. Chwaraea Peter O’Toole rhan Captain Cat, sy’n cadw golwg dall dros ei gymdogion. Tref isaf Abergwaun sy’n dyblu fel y pentref ger y mor. Ceir cameo cofiadwy gan Ryan Davies ac Elizabeth Taylor yw’r ferch Polly Garter.

## Cast a chriw
### Prif gast
*Richard Burton (Dyn cyntaf)
*Elizabeth Taylor (Rosie Probert)
*Peter O'Toole (Capten Tom Cat)
*Glynis Johns (Myfanwy Price)
*Vivien Merchant (Mrs. Pugh)
*Siân Phillips (Mrs. Ogmore-Pritchard)
*Victor Spinetti (Mog Edwards)
*Ryan Davies (Ail ddyn)
*Angharad Rees (Gossamer Beynon)
*Ray Smith (Mr. Waldo)
*Michael Forest (Sinbad Sailor)
*Ann Beach (Polly Garter)
*Glynn Edwards (Mr. Cherry Owen)
*Bridget Turner (Mrs. Cherry Owen)
*Talfryn Thomas (Mr. Pugh)
*Tim Wylton (Mr. Willy Nilly)
*Bronwen Williams (Mrs. Willy Nilly)
*Meg Wynn Owen (Lily Smalls)
*Hubert Rees (Butcher Beynon)
*Aubrey Richards (Rev. Eli Jenkins)
*Mark Jones (Evans the Death)
*Dillwyn Owen (Mr. Ogmore)
*Richard Davies (Mr. Pritchard)
*David Jason (Nogood Boyo)
*Davyd Harries (Police Constable Attila Rees)
*David Davies (Utah Watkins)
*Maudie Edwards (Mrs. Utah Watkins)
*Peggy Ann Clifford (Bessie Bighead)
*Dudley Jones (Dai Bread)
*Angela Brinkworth (Cymydog)
*Jill Britton (Mrs Rose Cottage)
*Margaret Courtenay (Gwraig Waldo 3)
*Griffith Davies (Ocky Milkman)
*T. H. Evans (Hen ddyn)
*Aldwyn Francis (Pentrefwr yn y *Sailors Arms*)
*Andree Gaydon (Gwraig Waldo 1)
*Eira Griffiths (Gwraig Waldo 2)
*Paul Grist (Tom Fred)
*Dafydd Havard (Lord Cut Glass)
*Shane Shelton (Morwr)
*Gordon Styles (Pysgotwr)
*Rachel Thomas (Mary Ann Sailors)
*Dilys Price (Mrs Organ Morgan)

### Effeithiau arbennig
*Evan Green-Hughes, Steve Breheney, David Williams

## Manylion technegol
**Tystysgrif ffilm:** Untitled Certificate

**Fformat saethu:** 35mm

**Lliw:** Lliw

**Lleoliadau saethu:** Tref isaf, Abergwaun

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau
*Under Milk Wood gan Dylan Thomas, addasiad ar gyfer ffilm gan Andrew Sinclair (London: Lorimer Publishing Ltd., 1972)

### Adolygiadau
*Williams, John, ‘Under Milk Wood’ yn *Films Illustrated (UK)*, Chwefror 1972, t. 25
**Monthly Film Bulletin (UK)*, Rhif 458, Mawrth 1972
*Adolygiad ar wefan *Variety*, detholiad o adolygiad wreiddiol 1971
*Adolygiad o’r DVD ar wefan y BBC

## Dolenni allanol
*

Categori:Ffilmiau 1972
Categori:Ffilmiau Saesneg o Gymru
Categori:Dylan Thomas
Oliver Thomas

Clerigwr ac awdur o Gymru oedd **Oliver Thomas** (tua 1598 - 1652). Roedd yn Biwritan cynnar a gyhoeddodd bedwar llyfr crefyddol yn y Gymraeg, yn cynnwys *Car-wr y Cymru* (sef "Carwr y Cymry").

## Bywgraffiad
Ganed Thomas yn Sir Drefaldwyn (gogledd Powys) tua'r flwyddyn 1598. Ar ôl cyfnod ger Croesoswallt yn Swydd Amwythig, cafodd ei benodi'n Brofwr dan y ddeddfwriaeth Biwritanaidd Deddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru a rhoddwyd iddo fywoliaeth plwyf Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Sir Ddinbych. Bu farw yn 1652.

## Gwaith llenyddol
Cyfieithodd neu addasodd bedwar llyfr Saesneg i'r Gymraeg er mwyn hyrwyddo Anghydffurfiaeth a Phiwritaniaeth yng Nghymru. Ystyrir un o'r llyfrau hyn, sef *Car-wr y Cymru*, yn un o glasuron rhyddiaith llenyddiaeth Gymraeg yr ail ganrif ar bymtheg.

## Llyfryddiaeth
**Car-wr y Cymru* (1630)
**Car-wr y Cymru* (1631)
**Adargraffwyd y ddau lyfr uchod, wedi'u golygu gan John Ballinger, yn y gyfrol *Car-wr y Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930)
**Sail Crefydd Ghristnogol* (c. 1640). Ysgrifennwyd ar y cyd ag Evan Roberts o Lanbadarn.
**Drych i Dri Math o Bobl* (c. 1647)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1598
Categori:Marwolaethau 1652
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Piwritaniaid o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Andronicus

Gallai'r enw personol **Andronicus** gyfeirio at:

## Pobl
*Livius Andronicus (bl. 3g CC), awdur Lladin, "Tad Drama'r Rhufeiniaid"
*Andronicus o Rodos (bl. 70-50 CC), athronydd Groeg
*Andronicus (pensaer) *Cyrrhestes* (ganrif 1af CC), pensaer Groeg
*Andronicus I Komnenos (Comnenus) (rheolodd 1183-1185), Ymerodr Bysantiwm
*Andronicus II Palaeologus (1258-1332), Ymerodr Bysantiwm
*Andronicus III Palaeologus (1297-1341), Ymerodr Bysantiwm
*John William Jones (Andronicus), llenor Cymraeg o'r 19eg ganrif

## Llenyddiaeth
**Andronicus*, Thomas Fuller
**Titus Andronicus*, drama gan William Shakespeare
Tropedd

Troad organeb, yn enwedig planhigyn, i gyfeiriad arbennig mewn ymateb i symbyliad allanol yw **tropedd** neu **atroad**.

## Cyfeiriadau 

Categori:Botaneg
Categori:Ffisioleg
Grigori Rasputin

Gwerinwr a chyfrinydd Rwsiaidd oedd **Grigory Yefimovich Rasputin** (enw gwreiddiol: Grigory Yefimovich Novykh; 21 Ionawr (9 Ionawr yn yr Hen Ddull) 1869 – 30 Rhagfyr (17 Rhagfyr yn yr Hen Ddull) 1916).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfrinwyr
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Pobl fu farw trwy foddi
Categori:Pobl o Oblast Tyumen‎
Roderick Williams

Canwr opera Seisnig yw **Roderick Williams** (ganwyd 1965).

Fe'i ganwyd yn Llundain, yn fab i dad o Gymru a mam o Jamaica. Canwr bariton yw ef.

Ar goroni'r brenin Siarl III, canodd Williams "Confortare" gan Walford Davies.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1965
Thelonious Monk

Pianydd a chyfansoddwr jazz Americanaidd oedd **Thelonious Sphere Monk** (10 Hydref 1917 – 17 Chwefror 1982).

Ganwyd yn Rocky Mount, Gogledd Carolina, a symudodd i Manhattan, Dinas Efrog Newydd, yn 4 oed a bu'n byw yno am weddill ei fywyd. Yn y 1930au a'r 1940au canodd biano yn Minton's Playhouse yn Harlem, ac yno cafodd ddylanwad ar gerddorion a ddatblygodd yr arddull bebop.

Ym 1951 treuliodd 60 niwrnod mewn carchar am feddu ar gyffuriau, er y mae'n debyg yr oedd yn ddieuog. O ganlyniad collodd ei Gerdyn Cabaret a chafodd effaith drom ar ei yrfa. Ym 1957, gyda chymorth Pannonica de Koenigswarter, ad-enillodd ei gerdyn gan ei alluogi i berfformio yng nghlwb y Five Spot. Yn y 1960au perfformiodd mewn pedwarawd gyda Charlie Rouse mewn clybiau, cyngherddau a gwyliau cerddorol ar draws y byd. Perfformiodd yn llai aml yn y 1970au oherwydd salwch. Bu farw yn 64 oed ar ôl cael strôc.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Thelonious Monk ar wefan AllMusic

Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yng Ngogledd Carolina
Categori:Pobl o Manhattan
Categori:Pobl fu farw yn New Jersey
Categori:Pobl fu farw o strôc
Tyumen

250px|bawd|Mynachlog y Drindod, Tyumen

Dinas yn Siberia, Rwsia, yw **Tyumen** (Rwseg: Тюмень; IPA: [tʲʉˈmʲenʲ]) sy'n ddinas fwyaf a chanolfan weinyddol Oblast Tyumen, Dosbarth Ffederal Ural, ac a leolir ar lan Afon Tura 2,500 cilometer (1,600 milltir) i'r dwyrain o Foscfa. Yn ôl cyfrifiad Rwsia 2010 mae 581,907 o bobl yn byw yn y ddinas.

Tyumen oedd yr aneddiad Rwsiaidd cyntaf yn Siberia. Fe'i sefydlwyd yn 1586 fel canolfan i hyrwyddo ymlediad Rwsia i'r dwyrain ac mae'n aros yn un o'r canolfannau diwydiannol ac economaidd pwysicaf i'r dwyrain o Fynyddoedd yr Wral. Saif ar groesffordd sawl llwybr masnach mawr gyda mynediad i afonydd gall llongau eu defnyddio, ffaith a arweiniodd at dwf cyflym Tyumen o aneddiad milwrol bychan i fod yn ddinas fasnachol fawr. Yng nghanol Hen Tyumen ceir sawl adeilad hanesyddol sy'n adlewyrchu hanes hir y ddinas.

Heddiw mae Tyumen yn ganolfan busnes o bwys. Tyumen yw canolfan cludiant a diwydiant Oblast Tyumen, ardal gyfoethog mewn adnoddau naturiol ac sy'n ymestyn o'r ffin rhwng Rwsia a Casachstan i Gefnfor yr Arctig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Dinas Tyumen 

Categori:Dinasoedd Oblast Tyumen
Categori:Sefydliadau 1586
Afon Tura

Afon yn Siberia, Rwsia, yw **Afon Tura** (Rwseg: Тура́), a adwaenir hefyd fel **Afon Dolgaya** ("Afon Hir", Rwseg: Долгая) sy'n llifo i gyfeiriad y dwyrain o ganol Mynyddoedd yr Wral i Afon Tobol, sy'n rhan o fasn Afon Ob. Y brif dref ar ei lan yw Tyumen, prifddinas Oblast Tyumen. Ei hyd yw 1030&nbsp;km. Mae'n llifo trwy oblastau Tyumen a Sverdlovsk, Dosbarth Ffederal Ural.

## Isafonydd
* Afon Tagil
* Afon Nitsa
* Afon Pyshma

## Trefi a dinasoedd
* Verkhnyaya Tura
* Nizhnyaya Tura
* Verkhoturye
* Turinsk 
* Tyumen

250px|bawd|dim|Afon Tura ym masn Afon Ob

Tura
Tura
Verkhoturye

Dinas yn Siberia, Rwsia, yw **Verkhoturye** (Rwseg: Верхоту́рье) sy'n ganolfan weinyddol Dosbarth Verkhotursky yn Oblast Sverdlovsk, Dosbarth Ffederal Ural, ac a leolir yng nghanol Mynyddoedd yr Wral ar lan chwith Afon Tura 306 cilometer (190 milltir) i'r gogledd o Yekaterinburg. Poblogaeth: 8,882 (Cyfrifiad Rwsia 2010).

Sefydlwyd y ddinas yn 1598.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Hanes a diwylliant y ddinas a'r ardal

Categori:Dinasoedd Oblast Sverdlovsk
Categori:Sefydliadau 1598
Oriel Genedlaethol yr Alban

Oriel gelf a leolir yng Nghaeredin yn yr Alban yw **Oriel Genedlaethol yr Alban** (Saesneg: *National Gallery of Scotland*). Mae ei chasgliad o gelfweithiau, yn dyddio o dua 1300 i tua 1900, yn cynnwys gweithiau gan Raffael, Titian, El Greco, Diego Velázquez, Rembrandt, Peter Paul Rubens, Jan Vermeer, J. M. W. Turner a llawer o'r Argraffiadwyr ac Ôl-Argraffiadwyr. Mae'r oriel yn un o blith llawer yn sefydliad Orielau Cenedlaethol yr Alban, sydd hefyd yn cynnwys orielau arbennig ar gyfer portreadau a chelf fodern.

Lleolir y casgliad mewn adeilad glasurol ar *The Mound*, rhwng hen dref a thref newydd Caeredin, gan y pensaer William Henry Playfair. Gosodwyd y garreg sylfaen gan y Tywysog Albert ym 1850, ac fe agorodd i'r cyhoedd ym 1859. Mae estyniad tanddaearol bellach yn cysylltu'r oriel ag adeilad Academi Frenhinol yr Alban.

Delwedd:Edinburgh03LB.jpg
Delwedd:Edinburgh04LB.jpg
Delwedd:Edinburgh05LB.jpg
Delwedd:Edinburgh06LB.jpg

## Llyfryddiaeth
* 

## Dolenni allanol
*  

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaeredin
Categori:Amgueddfeydd yr Alban
Categori:Y celfyddydau gweledol yn yr Alban
Categori:Orielau celf cenedlaethol
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaeredin
Rheilffordd Gorllewin Maryland

bawd|260px|Locomotif Rheilffordd Gorllewin Maryland
bawd|260px|Locomotif diesel yn cynorthwyo

Mae **Rheilffordd Gorllewin Maryland** yn rheilffordd dreftadaeth sydd yn mynd o Cumberland i Frostburg yn nhalaith Maryland, yr Unol Daleithiau.

Defnyddir locomotif stêm 2-8-0 Cwmni Baldwin, a adeiladwyd ym 1916, ar drenau, a defnyddir locomotif diesel tu ôl i drenau er mwyn eu cynorthwyo.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
Gwefan y rheilffordd

Categori:Maryland
Gorllewin Maryland
Amgueddfa Cludiant St. Louis

Amgueddfa yn ninas St. Louis, Missouri, Unol Daleithiau America, yw **Amgueddfa Cludiant St. Louis** (Saesneg: *National Museum of Transportation*). Fe'i sefydlwyd ym 1944. Maint yr amgueddfa yw 129 erw, ac mae ganddi gasgliad o dros 70 o locomotifau, yn ogystal â cheir, bysiau a cherbydau eraill.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr amgueddfa 

StLouislB03.jpg|'Rock Island Rocket'
StLouislB04.jpg|'Big Boy'
StLouislB01.jpg|Trên Rheilffordd Chicago Burlington a Quincy
StLouislB02.jpg|locomotif stêm

Categori:Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Categori:Cludiant yn yr Unol Daleithiau
Categori:St. Louis, Missouri
Lleithder

Maint yr anwedd dŵr sydd yn yr aer yw **lleithder**. Hon yw nodwedd fwyaf newidiol yr atmosffer ac yn ffactor hollbwysig mewn hinsawdd a'r tywydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hinsawdd
John William Jones (Andronicus)

Llenor Cymraeg oedd **John William Jones** (30 Mehefin 1842 – 15 Mehefin 1895) a gyhoeddai dan ei enw barddol **Andronicus**. Fe'i cofir yn bennaf am ei gyfres o ysgrifau hunangofiannol.

## Bywgraffiad
Brodor o blwyf Y Bala ym Meirionnydd (Gwynedd) oedd Andronicus, lle y'i ganed yn 1842. Fel nifer o Gymry eraill o ardaloedd cefn gwlad gogledd Cymru yn y cyfnod hwnnw, symudodd i ddinas Manceinion, Lloegr, i ennill ei fywoliaeth. Daeth yn fasnachwr yno tan 1884.

Mae'r *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* yn disgrifio ei gyfrol o ysgrifau *Adgofion Andronicus* fel "ymhlith y mwyaf difyr o'u bath" yn y Gymraeg.
* *Yn y Trên* (1895)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1895
Categori:Pobl o Feirionnydd
Deuddwr (pentref)

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Deuddwr (gwahaniaethu).''

Pentref bychan yng nghymuned Llansanffraid, Powys, Cymru, yw **Deuddwr**. Saif yn ardal Maldwyn tua 2 filltir i'r de o bentref Llansanffraid-ym-Mechain. Mae enw'r pentref yn deillio o enw'r cwmwd Cymreig canoloesol Cwmwd Deuddwr.

Saif y pentref tua 4 milltir o'r ffin â Lloegr, tua hanner ffordd rhwng Croesoswallt i'r gogledd a'r Trallwng i'r de. Llifa Afon Cain heibio i'r gogledd o Ddeuddwr, rhyngddo â Llansanffraid-ym-Mechain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llansanffraid (cymuned)
Categori:Pentrefi Powys
Wal sych

Wal garreg heb forter ynddi ydy **wal sych**, sy'n nodweddiadol o ffiniau caeau yng nghefn gwlad Cymru a gwledydd eraill. Mae eu cryfder yn deillio o'r grefft o 'gloi'r' cerrig, drwy roi "dau ar un, ac un ar ddau".

Fe'u defnyddiwyd er mwyn nodi'r ffin rhwng un fferm a fferm arall, i amgylchynu eglwys neu er mwyn rhoi cysgod i anifeiliaid fferm, yn enwedig ar lethrau gwyntog y mynydd. Fel arfer, rhoddir rhes o gerrig 'ar eu cyllyll' ar y top, sy'n cynnal y wal, ac yn ei atal rhag datgymalu. Yn Ne Cymru, ar adegau, mae'r rhes hwn yn fwy llydan na'r cerrig oddi tano. Mae patrwm y cerrig yn ddibynol ar y math o garreg.

## Cymru
### Gogledd

Rhodfa Santes Fair Cefnmeiriadog.JPG|Cefnmeiriadog, Sir Ddinbych.
Penycloddiau.JPG|Penycloddiau, Sir Ddinbych
Bwlch Tryfan ger y Glyder Fach.JPG|Bwlch Tryfan, Gwynedd
Wal garreg ar lethr Moel Findeg, ochr Maeshafn, rhwng Rhuthun a'r Wyddgrug.jpg|Maeshafn, Yr Wyddgrug
Wal sych; Llanarmon Dyffryn Ceiriog.JPG|Llanarmon Dyffryn Ceiriog
Wal garreg sych rhwng Llangywer a'r Bala, Gwynedd.JPG|Llangywer, Y Bala
Dry stone wall composed of slate at Dolbadarn Castle - geograph.org.uk - 254285.jpg|Llanbadarn, Gwynedd
File:Eglwys Sant Cynog Church of St Cynog Llangynog Powys 37.JPG|Llangynog, Powys]]
Dry stone wall Froggett Edge.jpg|Ardal y Copaon, Swydd Derby

### De

Dry Stone wall - geograph.org.uk - 421967.jpg|Abertridwr, Caerffili
Dry stone wall, with foxglove - geograph.org.uk - 475336.jpg|Glynogwr, Pen-y-bont ar Ogwr
Dry Stone wall building.JPG|De Cymru

## Gwledydd eraill

Inis Meáin stonewall3.jpg|Inis Meáin, Gweriniaeth Iwerddon
Galloway Dyke on Fetlar.jpg|Ynysoedd Shetland, ble gelwir waliau sych yn *dykes*
Muchallscastledrystone.jpg|Wal o'r 17g o Gastell Muchalls, Yr Alban
Inka mauern cuzco.jpg|Wal sych yr Inca, Cusco, Periw

## Gweler hefyd 
bawd|60px|chwith|Llyfr Saesneg ar waliau sych; Lawrence Garner
* Cymdeithas Waliau Cerrig Sychion

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwaith maen
Categori:Muriau
Moorea

Dywedir mai **Moorea** yw'r ynys "Bali Hai" o'r casgliad o straeon gan James Michener, *Tales of the South Pacific*, ac o'r sioe gerdd *South Pacific*. Lleolir yr ynys 15 cilomedr o Ynys Tahiti, un o'r Ynysoedd Society, sy'n rhan o Bolynesia Ffrengig. Mae'r ynys yn un folcanaidd, 1207 medr o uchder; amgylchir yr ynys gan greigres gwrel.

Mae fferi yn mynd o Papeete ac awyrennau o Faes Awyr Faa'a ar Ynys Tahiti.

## Oriel

Moorea02LB.jpg|Moorea o Dahiti
MooreaLB01.jpg|Harbwr Vai'are, Moorea
MooreaLB02.jpg|Fferi yn harbwr Vai'are, Moorea
MooreaLB06.jpg|Gwesty, Moorea
Moorea03LB.jpg
Moorea04.jpg
Moorea05LB.jpg
Moorea01LB.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Polynesia Ffrengig
Categori:Ynysoedd Oceania
Ogof y Tegeirianau, Maeshafn

Ogof ger pentref Maeshafn yn Sir Ddinbych ydy **Ogof y Tegeirianau** (SJ 2000 6051), a ystyrir yn hynod bwysig oherwydd y darganfyddwyd olion dynol o Oes Newydd y Cerrig ynddi. Mae ceg yr ogof oddeutu un fetr a'i hyd oddeutu 7m. Ceir sawl ogof o fewn canllath i'w gilydd. Ceir dwy ogof yma, sef Ogof y Tegeirianau I (SJ198605; PRN 34750) ac Ogof y Tegeirianau II (SJ1999060497; PRN 103035). Mae yn OyT II olion o'r Oes Haearn neu Rufeinig.

Darganfuwyd yma yn 1981 esgyrn tri pherson: dyn (oedolyn) eitha mawr, mab neu ferch glasoed a thrydydd person nad oes lawer o dystiolaeth am ei oed na'i ryw. Deuthpwyd o hyd i'r olion hyn yn 1981 gan archaeolegydd amatur: Mel Davies. Ymhlith yr offer llaw a ddarganfuwyd mae bwyell a wnaed allan o asgwrn, wedi'i addurno'n gain. Mae'r darganfyddiadau hyn yn cael eu cadw gan Amgueddfa Cymru (rhif: 83.55H). Cafwyd tystiolaeth i OyT II yn ogystal â'r Ogof Fawr Ddirgel (gweler isod) gael eu defnyddio i gadw olion dynol, efallai fel rhan o ddefod.

## Yr Ogof Fawr Ddirgel
Tua chan metr i'r gogledd-orllewin, ac yn yr un coedwig, gorwedd yr 'Ogof Fawr Ddirgel' (Saesneg: *Big Covert Cave*) (SJ19796055 ; PRN 102318) sydd hefyd o bwys archaeolegol gan y canfuwyd yma olion o'r Oes Efydd neu Rufeinig. Mae'rr ofog (fel nifer o rai eraill) wedi'u defnyddio dros sawl mileniwm. Cloddiwyd yma'n gyntaf gan Hesketh a Wyke yn 1948-9. Darganfuwyd yma nifer o dlysau: broetsh siâp pysgodyn a modrwy - y ddau allan o efydd a phen saeth o'r Oes Efydd. Yn 1950 daeth Pritchard ar draws chwech ysgerbwd (Oldham 1991, 40). Amaturiaid i raddau, oedd y rhain, ac nid yw'r darganfyddiadau wedi'u harchwilio yn wyddonol, yn ôl CPAT.

Yr Ogof Fawr Ddirgel Big Covert Cave, Maeshafn, Sir Ddinbych Denbighshire Cymru Wales 01.jpg
Yr Ogof Fawr Ddirgel Big Covert Cave, Maeshafn, Sir Ddinbych Denbighshire Cymru Wales 03.jpg
Yr Ogof Fawr Ddirgel Big Covert Cave, Maeshafn, Sir Ddinbych Denbighshire Cymru Wales 02.jpg

## Gweler hefyd
*Ogof Colomendy, Gwenole, yr Wyddgrug: esgyrn dynol Oes Newydd y Cerrig

## Llyfryddiaeth
*Aldhouse-Green, S. et al. (1996) 'Holocene humans at Pontnewydd and Cae Gronw caves'. *Antiquity* 70: 444-447.
*Brassil, K.S. & Guilbert, G.C. (1982) 'Caves in Clwyd'. *Archaeology in Clwyd* 4-5.
*Davies, M. (1981) 'Identification of bones from Orchid Cave, Maeshafn, Clwyd'. 
*Guilbert, G. (1982) 'Orchid Cave'. *Archaeology in Wales* 22: 15.

## Cyfeiriadau
Tegeirianau
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Ci gwaith

Ci a fridir i'w ddefnyddio fel gwarchotgi, ci sodli, ci tynnu, neu gi achub yw **ci gwaith**. Mae bridiau o gŵn gwaith yn amrywio yn eu maint, ond maent i gyd yn gydnerth ac yn gyhyrog, yn ddeallus, ac yn ffyddlon.

## Gwarchotgwn 
* Akita
* Ci Bocsiwr
* Ci Mawr Denmarc
* Doberman Pinscher
* Mastiff
* Rottweiler
* Schnauzer

## Cŵn sodli 
* Ci Alsás
* Ci Defaid Shetland
* Corgi

## Cŵn tynnu ac achub 
* Ci Dŵr Portiwgal
* Ci Mynydd Bern
* Ci Sant Bernard
* Newfoundland

## Cyfeiriadau 

Categori:Anifeiliaid gwaith
Danny Gabbidon

Pêl-droediwr o Gymru ydy Danny Gabbidon (ganwyd **Daniel Leon Gabbidon** 8 Awst 1979) sy'n chwarae i Gaerdydd yn Adran y Bencampwriaeth o Gynghrair Lloegr a thîm cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa clwb
### West Bromwich Albion
Dechreuodd ei yrfa fel prentis gyda chlwb West Bromwich Albion ym mis Tachwedd 1996 cyn arwyddo'n broffesiynol ym mis Gorffennaf 1998. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i West Brom yn erbyn Ipswich Town ar 20 Mawrth 1999.

### Dinas Caerdydd
Wedi cyfnod ar fenthyg gyda Chaerdydd ar ddechrau tymor 2000-01, ymunodd yn barhaol â'r Adar Gleision ym mis Medi 2000 am £500,000.Yn ystod ei bum mlynedd ar Barc Ninian, cyrhaeddodd Caerdydd Gemau Ail Gyfle'r Ail Adran yn 2002 cyn sicrhau dyrchafiad i'r Adran Gyntaf yn 2003 a chafodd ei enwebu'n aelod o dîm y flwyddyn y PFA yn 2004.

### West Ham United
Symudodd i West Ham yn 2005 ynghŷd â'i gyd-Gymro, James Collins er mwyn chwarae yn Uwch Gynghrair Lloegr ac yn 2006 chwaraeodd yn rownd derfynol Cwpan FA Lloegr yn erbyn Lerpwl cyn cael ei enwebu'n Chwaraewr y Flwyddyn West Ham United.

### Queen's Park Rangers
Ymunodd â Queen's Park Rangers ym mis Gorffennaf 2011 ond wedi i Mark Hughes gymryd yr awenau fel rheolwr y clwb, yn dilyn diswyddiad Neil Warnock, ni chafodd Gabbidon llawer o gyfleon a chafodd ei ryddhau ar ddiwedd tymor 2011-12.

### Crystal Palace
Ar 18 Medi 2012 ymunodd â Crystal Palace ond ar ôl dau dymor a 38 gêm cafodd ei ryddhau gan y clwb.

### Dinas Caerdydd
Ail ymunodd â Chaerdydd fel chwaraewr-hyfforddwr ym mis Medi 2014. Ar 18 Medi 2014 cafodd ei benodi'n rheolwr dros-dro ar Gaerdydd ynghŷd â Scott Young yn dilyn diswyddiad Ole Gunnar Solskjaer.

## Gyrfa ryngwladol
Gwnaeth Gabbidon 17 ymddangosiad i dîm dan 21 Cymru Y tro9 cyntaf oedd pan gafodd ei alw i garfan llawn Cymru ar gyfer gêm rhagbrofol Cwpan y Byd yn erbyn Belarws ym mis Hydref 2001 ond bu raid iddo ddisgwyl tan 27 Mawrth 2002 cyn ennill ei gap cyntaf yn erbyn Y Weriniaeth Tsiec.

Cafodd Gabbidon y cyfle i fod yn gapten ar ei wlad pan gollwyd 1-0 yn erbyn Cyprus ym mis Tachwedd 2005 ac eto yn y fuddugoliaeth 1-0 dros Bwlgaria ym mis Awst 2007. Ym mis Hydref 2010 cyhoeddodd Gabbidon ei fod yn ymddeol o bêl-droed rhyngwladol ar ôl ennill 49 cap dros ei wlad.

## Anrhydeddau
Cafodd Gabbidon wobr Chwaraewr Clwb y Flwyddyn gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru yn 2002 am ei berfformiadau gyda Chaerdydd ac yn 2005 enillodd wobr Chwaraewr y Flwyddyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymry Du
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Gwmbrân
Ci arffed

[bawd|Paentiad olew o'r Dywysoges Ekaterina Dmitrievna Golitsyna yn dal [Ci Smwt, gan yr arlunydd Louis-Michel van Loo (1759).]]
Ci a fridir i fod yn anifail anwes bychan, yn hawdd ei ddal a'i gludo, ac yn gyfeillgar yw **ci arffed** **ci côl** yn Ne Cymru, **ci twt**, **ffadelgi** neu **ffidelgi**, **ci malpo**,

Un enw ar gi anwes bychan yn Gymraeg yw ci rhech, yn seiliedig ar ddychymyg y werin bobl am fioneddiges rwysgfawr mewn parti uchel-ael, â chi bychan ar ei braich: petai hi yn rhoi rhech gallasai roi'r bai ar y ci.

Yn ôl system ddosbarthu'r Fédération Cynologique Internationale, Grŵp 9 yw'r Cŵn Cymar ac Arffed, ac mae gan y grŵp hon un ar ddeg adran:
* Adran 1 : Bichon a bridiau perthynol
* Adran 2 : Pwdl
* Adran 3 : Cŵn Belgaidd Bychain
* Adran 4 : Cŵn Moel
* Adran 5 : Bridiau Tibetaidd
* Adran 6 : Sbaengwn Arffed Seisnig
* Adran 7 : Chin Japaneaidd a Chŵn Pecin
* Adran 8 : Cŵn Molosaidd Bychain
* Adran 9 : Shiwawa
* Adran 10 : Sbaengwn Arffed y Cyfandir a Chŵn Arffed Rwsiaidd
* Adran 11 : Kromfohrländer

## Cyfeiriadau 

Arffed
Jonathan Winters

Digrifwr ac actor Americanaidd oedd **Jonathan Harshman Winters III** (11 Tachwedd 1925 – 11 Ebrill 2013).

Ganwyd yn Dayton, Ohio, yn unig blentyn. Ymunodd â Chorfflu'r Môr-filwyr yn 17 oed a gwasanaethodd am ddwy flynedd yn ne'r Cefnfor Tawel yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Dychwelodd i Ohio a mynychodd Athrofa Celfyddyd Dayton, a phriododd ei gyd-fyfyriwr Eileen Schauder ym 1948. Cychwynnodd ei yrfa ar radio, a symudodd i Ddinas Efrog Newydd i berfformio comedi.

Roedd Winters yn un o arloeswyr comedi ar ei sefyll Americanaidd yn y 1950au. Yn hytrach na dweud jôcs traddodiadol bu'n defnyddio arddull "llif ymwybod", gydag elfen swreal i'w hiwmor. Roedd yn berfformiwr bywiog oedd yn britho ei ymsonion gydag effeithiau sŵn ac ystumiau wynebol. Roedd ganddo ddawn am ddynwared a chreu cymeriadau difyfyr. Ymhlith ei ffilmiau mae *It’s A Mad, Mad, Mad, Mad World* (1963), ac ymddangosodd ar deledu yn *Mork & Mindy* (1978–82).

Roedd ganddo anhwylder deubegwn a bu'n dioddef o waeleddau nerfol. Cafodd ddau blentyn gyda'i wraig, Eileen, a fu farw yn 2009. Bu farw Jonathan Winters yn 87 oed yn ei gartref ym Montecito, Califfornia, yn 2013.

Enillodd Wobr Mark Twain am Hiwmor gan Ganolfan Kennedy ym 1999.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr stand-yp Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Môr-filwyr yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Dayton, Ohio
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl gydag anhwylder deubegwn
Robert Isaac Jones (Alltud Eifion)

Bardd, hynafiaethydd a golygydd o Gymru oedd **Robert Isaac Jones** (1815 – 7 Mawrth 1905), a fu'n adnabyddus wrth ei enw barddol **Alltud Eifion**.

## Bywgraffiad
Ganed Alltud Eifion yn 1815 yn Nhyddyn Iolyn, Mhentrefelin ger Porthmadog yn ardal Eifionydd yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd). Treuliodd ei oes yn yr ardal gan ennill ei fywoliaeth fel fferyllydd ym Mhorthmadog..bawd|chwith|*Y Brython*; 1 Mawrth 1863

## Llenor a hynafiaethydd
Roedd yn eisteddfodwr brwd a chyfansoddodd sawl cerdd. Nid oes bri mawr ar ei gerddi erbyn heddiw, ond gwnaeth gyfraniad fel golygydd a hynafiaethydd a gofir o hyd. Gwnaeth gasglaid o hynafiaethau ei fro a gyhoeddwyd ganddo yn y gyfrol *Y Gestiana* (1892). Ei gyfraniad mwyaf yn y maes hwnnw fodd bynnag oedd cyhoeddi'r cylchgrawn hynafiaethol *Y Brython*. Yn y cylchgrawn hwnnw cyhoeddwyd nifer o gerddi canoloesol o waith y Cywyddwyr ac eraill a manion hynafiaethol o bob math; cyhoeddwyd yn ogystal nifer o chwedlau gwerin Cymraeg, dywediadau'r werin a phenillion telyn. D. Silvan Evans oedd y golygydd cyntaf cyn i Alltud Eifion ei hun gymryd yr awenau.

## *Y Brython*
Cychwynnodd hefyd argraffwasg y tu ôl i'w siop yn Nhremadog, ac argraffodd yno lawer o gyhoeddiadau a llyfrau Cymraeg. Cylchgrawn anenwadol misol, Cymraeg ei iaith a oedd yn cyhoeddi erthyglau ar lenyddiaeth, hynafiaeth a llên gwerin. Golygwyd y cylchgrawn gan Robert Isaac Jones rhwng Mehefin a Hydref 1858 a 1860-1863, efo'r geiriadurwr Daniel Silvan Evans (1818-1903) yn cymryd yr awenau yn ei absenoldeb. Ond oherwydd diffyg cefnogaeth ni chyhoeddwyd ar ôl 1863.

Bu farw 7 Mawrth 1905, a chladdwyd ef ym mynwent Ynyscynhaearn.

## Llyfryddiaeth 
**Y Gestiana* (Porthmadog, 1892)
**Y Brython* (Porthmadog, 1858-1863)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Pobl o Eifionydd
Cynnig dydd cynnar

Mae **cynnig dydd cynnar** yn gynnig mewn un frawddeg gan Aelodau Seneddol i gynnal dadl yn Nhŷ'r Cyffredin. 

Daw'r enw, *early day motion* (*EDM*) o'r ffaith bod y cynigion yn arfer gofyn i'r ddadl digwydd ar ddydd cynnar, hynny yw, yn fuan ar ôl y cynnig. Fodd bynnag, nid yw'n arferol i gynigion dydd cynnar cael eu dadlau. Eu pwrpas erbyn hyn felly yw i Aelodau cael cyfle i fynegi barn mewn modd swyddogol ar destun penodol na sy'n cael ei ddadlau. Gall Aelodau Seneddol eraill hefyd llofnodi cynigion dydd cynnar ac felly dangos eu cefnogaeth, fodd bynnag, mae rheolau yn rhwystro gweinidogion a rhai Aelodau Seneddol eraill gyda dyletswyddau penodol rhag ychwanegu eu henwau at gynigion dydd cynnar.

## Cyfeiriadau
Azariah Shadrach

Gweinidog ac awdur testunau crefyddol o Gymru oedd **Azariah Shadrach** (24 Mehefin 1774 – 18 Ionawr 1844), a enillodd i'w hun yr enw "Bunyan Cymru" am iddo gyhoeddi pedwar llyfr ar hugain o lyfrau defosiynol ac esboniadol yn amlygu ei Galfiniaeth uniongred.

## Bywgraffiad
Brodor o blwyf Llanfair ger Abergwaun yn Sir Benfro oedd Azariah, lle y'i ganed yn 1774. Ar ôl treulio cyfnod yn cadw ysgolion lleol yng ngogledd Cymru, daeth yn weinidog gyda'r Annibynwyr yn Llanrwst yn 1802. Ar ôl cyfnodau ym mhlwyfi Tal-y-bont a Llanbadarn Fawr yng Ngheredigion, daeth yn weinidog capel Seion yr Annibynwyr yn Aberystwyth. Bu farw yn 1844.

## Gwaith llenyddol
Roedd yn Galfinydd uniongred a wrthwynebai Arminiaeth. Un o'i lyfrau cynharaf oedd *Allwedd Myfyrdod* (1801). Ysgrifennai yn Gymraeg yn bennaf ond mae ei waith yn cynnwys un llyfr Saesneg, sef *Meditations on Jewels* a gyhoeddwyd yn 1883 bron i ddeugain mlynedd ar ôl ei farwolaeth. Am gyfnod bu cryn fri ar y llyfrau hyn.

## Llyfryddiaeth ddethol
* *Allwedd Myfyrdod* (1801)
* *Drych Cywir* (1807)
* *Rhosyn Saron* (1816)
* *Tabernacl Newydd* (1821)
* *Meditations on Jewels* (1883)

## Cyfeiriadau
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Eglwys yr Annibynwyr yng Nghymru
Categori:Genedigaethau 1774
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1844
Categori:Pobl o Sir Benfro
Paul McGann

Actor o Loegr yw **Paul John McGann** (ganwyd 14 Tachwedd 1959). Wnaeth o ennill clod am ei berfformiad yn y ffilm *Withnail and I* (1987) a chyfresi teledu megis *Hornblower* yn y 2000au cynnar. Fodd bynnag, mae'n nodedig yn enwedig am chwarae'r wythfed Doctor yn *Doctor Who* ar ddau achlysur, yn 1996 a 2013.

## Teledu
**The Monocled Mutineer* (1986)
**The Hanging Gale* (1995)
**Our Mutual Friend* (1998)
**Fish* (2000)
**Waking the Dead* (2011)

## Ffilmiau
* *Withnail and I* (1987)
**Tree of Hands* (1989)
**The Rainbow* (1989)
**Alien 3* (1992)
**My Kingdom* (2001)
**Listening* (2003) 
**Gypo* (2005)

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1959
Liv and Maddie

Comedi sefyllfa Americanaidd yw ***Liv and Maddie***, a ailenwyd yn ***Liv and Maddie: Cali Style*** ac sydd yn ei bedwaredd cyfres. Fe'i crëwyd gan John D. Beck a Ron Hart ar gyfer Disney Channel.

Mae'r gyfres yn serennu Dove Cameron, Joey Bragg, Tenzing Norgay Trainor, Kali Rocha, Benjamin King, a Lauren Lindsey Donzis.

## Cast a chymeriadau 
* Dove Cameron fel Liv a Maddie Rooney
* Joey Bragg fel Joey Rooney
* Tenzing Norgay Trainor fel Parker Rooney
* Kali Rocha fel Karen Rooney
* Benjamin King fel Pete Rooney (cyfres 1-3)
* Lauren Lindsey Donzis fel Ruby (cyfres 4)

## Caneuon 
# "Better in Stereo"
# "FroyoYOLO"
# "Count Me In"
# "You, Me and the Beat"
# "What a Girl Is"
# "True Love"
# "Say Hey"
# "As Long as I Have You"
# "Key of Life"
# "One Second Chance"
# "Power of Two"
# "My Destiny"

## Ieithoedd eraill 
* Almaeneg: '**
* Arabeg: **' ('**)
* Armeneg: **' ('**)
* Aserbaijaneg: **'
* Bwlgareg: '** (**')
* Catalaneg: '**
* Coreeg: **' ('**)
* Croateg: **'
* Daneg: '**
* Eidaleg: **'
* Ffrangeg: '**
* Fietnameg: **'
* Georgeg: '** (**')
* Groeg: '** (**')
* Hebraeg:  ('**)
* Hindi: **' ('**)
* Hwngareg: **'
* Iddew-Almaeneg:  ('**)
* Japaneg: **' ('**)
* Latfieg: **'
* Lithwaneg: '**
* Norwyeg: **'
* Perseg: '' ('**)
* Pwyleg: **'
* Portiwgaleg: '**
* Rwmaneg: **'
* Rwsieg: '** (**')
* Sbaeneg: '**
* Serbeg: **' ('**)
* Slofaceg: **'
* Slofeneg: '**
* Swedeg: **'
* Tagalog: '**
* Tamileg: **' ('**)
* Tsieceg: **'
* Tsieineeg: '** (**')
* Tyrceg: '**
* Wcreineg: **' ('''')

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* 

Categori:Comedïau sefyllfa Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2013
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Amadeus

Dwyfenw personol yw **Amadeus** a ddaw o'r geiriau Lladin *ama* ("caru") a *deus* ("duw").
Gall gyfeirio at:
* Wolfgang Amadeus Mozart
* Pedwarawd Amadeus
* *Amadeus* (drama) (1979) gan Peter Shaffer
* *Amadeus* (ffilm) (1984) sy'n seiliedig ar y ddrama
* "Rock Me Amadeus" (1986), cân gan Falco

Categori:Enwau personol Lladin
Dwyfenw

Enw sy'n cynnwys enw duw yw **dwyfenw** i geisio galw ar ac arddangos nawdd y duw hwnna.

## Cyfeiriadau 
Categori:Enwau
Categori:Ymddygiad a phrofiad crefyddol
Christopher Hogwood

Arweinydd a chwaraewr harpsichord o Loegr oedd **Christopher Jarvis Haley Hogwood CBE** (10 Medi 1941 - 24 Medi 2014).  Sylfaenydd yr "Academy of Ancient Music" oedd ef.

Cafodd ei eni yn Nottingham.  Cafodd ei addysg yng Ngholeg Penfro, Caergrawnt.

Categori:Arweinyddion o Loegr
Categori:Cerddorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Nottingham
Figaniaeth

:''Gofal! Mae'r erthygl hon yn sôn am ddeiet nad yw'n cynnwys unrhyw gynnyrch gan anifeiliaid, ac nid llysieuaeth.

**Figaniaeth** yw'r ymarfer o fwyta lysiau a ffrwythau'n unig, heb unrhyw gynnyrch gan anifeiliaid (Saesneg: *Veganism*). Mae figaniaeth yn ffordd o fyw a ddilynir ers canrifoedd ond mae'r term yn tarddu o'r 1940au. Gellir diffinio figaniaeth (mewn modd negyddol) drwy ddweud fod y llyswr yn ymwrthod rhag bwyta cig neu ecsbloitio anifeiliaid mewn unrhyw fodd, a hynny drwy beidio â defnyddio llaeth, wyau, caws, gwlân na mêl. Bathwyd y gair Saesneg *vegan* yn 1944 gan Donald Watson (sef cydsefydlydd *the Vegan Society*), drwy gywasgu'r gair *vegetarian* h.y. *veg-* + -*an*.

Mae sawl rheswm dros fod yn figan (sef person sy'n ymarfer figaniaeth), gan gynnwys rhesymau amgylcheddol, moesol, meddygol, neu ddietegol.

Roedd syniadau gwreiddiol Watson yn 1944 yn ymwneud â llysieuwr nad oedd ychwaith yn defnyddio cynnyrch llaeth, ac ymhen ychydig ehangodd y diffiniad i gynnwys wfftio'r ymarfer o ecsbloitio a defnyddio anifeiliaid mewn unrhyw fodd. Cynyddodd y diddordeb mewn llysiaeth yn y 2000au pan ddaeth ar y farchnad fwydydd amrywiol, wedi'u prosesu'n arbennig ar gyfer deiet figanaidd. Nododd nifer o athletwyr eu bod yn figaniaid, yn enwedig yn y Triathlon *Ironman*a'r *ultramarathon.*
bawd|chwith|190|Yr athletwr Carl Lewis, figan

Datgelodd gwaith ymchwil y maethegydd  Winston Craig yn 2009 fod deiet figanaidd yn cynnwys lefelau uchel o ffibr, magnesiwm, asid ffolig, fitamin C, fitamin E a haearn, a'i fod yn isel mewn caloriau, braster dirlawn, asidau brasterog, colestorol, fitamin D, calsiwm, zinc a fitamin B12. Ymddengys yn ôl adroddiadau gan sawl corff safonol fod deiet y figan yn gwarchod rhag rhai afiechydon megis afiechyd y galon, ac yn addas ar gyfer pob oedran, Un o'r ychydig fwynau / fitaminau nad yw ar gael mewn planhigion yw B12 (sy'n cael ei greu gan feicro-organebau megis bacteria), felly dylai figaniaid gymeryd ychwanegion B12 ar ffurf tabledi. Dywedir hefyd fod figaniaid, ar y cyfan, yn deneuach na'r arfer, gyda cholestorol a phwysau gwaed is. Credir hefyd fod ffactorau megis ymwrthod rhag cig, bwyta ffrwythau, a meddu ar indecs màs y corff (BMI) isel yn amddiffyn y corff rhag cansar.

## Hanes
Mae llysieuaeth yn ymarfer hŷn na figaniaeth, a gellir ei olrhain yn ôl i India a Groeg. Yn y 19eg y daw'r gair *vegetarian* i fodolaeth. Defnyddiwyd y gair 'llysieuwr/aig' yn y 15-6g, ond ei ystyr oedd 'person sy'n defnyddio llysiau a pherlysiau i bwrpas meddygol. Roedd 'Geiriadur Saesneg Rhydychen yn wreiddiol yn y 19g yn nodi mai'r actores Fanny Kemble (1809–1893), yn Georgia yn 1839 a sgwennodd y gair am y tro cyntaf. Y bryd hynny *total vegetarians* oedd y term a ddefnyddiwyd am y figan.

## Gweler hefyd
* Cymdeithas y Llysieuwyr (Llysiaeuaeth, nid llysaeth, sylwer)

## Cyfeiriadau
Categori:Bwydlysyddiaeth
Categori:Diet
Categori:Hawliau anifeiliaid
Categori:Llysieuaeth
Sydenham Edwards

Arlunydd o Gymru oedd **Sydenham Teast Edwards** (bedyddiwyd 5 Awst 1768 – 8 Chwefror 1819). Darluniodd planhigion ac anifeiliaid ar gyfer cyhoeddiadau gwyddonol megis ''Curtis's Botanical Magazine''.

Ganed Edwards yn 1768 ym Mrynbuga, sir Fynwy, yn fab i Lloyd Pittell Edwards, prifathro ac organydd; a'i wraig, Mary Reese, a briodwyd 26 Medi 1765, yn eglwys Llandeilo Gresynni, lle bedyddiwyd Sydenham yn 1768. Roedd Mary Reese yn chwaer i'r Parch. William Reece, curad Llandeilo Gresynni. Roedd eu mab, Richard Reece yn feddyg o fri ac ysgrifennodd nifer o weithiau meddygol. Roedd gan Sydenham Edwards gryn dawn fel drafftsmon a phan oedd yn 11 oed roedd wedi copïo platiau o'r gyfrol *Flora Londinensis* yn hynod o gywrain. Ymwelodd dyn o'r enw 'Mr. Denman' â'r Fenni yn 1779 a gwelodd ychydig o waith Edwards. Yr oedd Denman yn gyfaill i William Curtis, cyhoeddwr gweithiau botanegol, a sylfaenydd y ''Curtis's Botanical Magazine;* soniodd wrtho am waith y bachgen. Aeth Curtis yn ei flaen i hyfforddi Edwards mewn botaneg a darlunio botanegol.

Cynhyrchodd Edwards weithio ar blatiau ar raddfa aruthrol: rhwng 1787 a 1815 cynhyrchodd dros 1,700 o luniau dyfrlliw ar gyfer y *Botanical Magazine* yn unig. Darluniodd *Cynographia Britannica* (1800) (compendiwm gwyddoniadurol o fridiau cŵn yng ngwledydd Prydain), y *New Botanic Garden* (1805-7), y *New Flora Britannica* (1812), a *The Botanical Register* (1815-19). Sefydlodd Edwards yr olaf dan ei olygyddiaeth ei hun yn 1815 ar ôl anghytuno â John Sims, a ddilynodd Curtis fel golygydd. Darparodd hefyd ddarluniau ar gyfer gwyddoniaduron megis *Pantologia* a *Cyclopædia Rees''. Cwblhaodd nifer o ddarluniau o barotiaid rhwng 1810 a 1812 a ddaeth i feddiant Edward Smith-Stanley, 13eg Iarll Derby. Etholwyd Edwards yn Gymrawd o'r Gymdeithas Linneaidd yn 1804.

Ysbrydolodd gwaith Edwards lawer o ddylunwyr serameg a nifer o grochenwyr mawr y cyfnod, megis Spode.

Claddwyd ef yn Hen Eglwys Chelsea (Yr Holl Seintiau), Llundain.

Delwedd:Canna edulis.jpg|Canna edulis
Delwedd:Delphinium cuneatum.jpg|Delphinium cuneatum
Delwedd:Bull Dog (Sydenham Edwards).jpg|Cŵn Tarw
Delwedd:Madagascar periwinkle (Curtis)-original.jpg|Perfagl Madagsgar
Delwedd:Sydenham Edwards66.jpg|Clinanthus incarnatus
Delwedd:Sydenham Edwards04.jpg|Macaw hiasinthaidd

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Darlunwyr byd natur
Categori:Darlunwyr gwyddonol
Categori:Genedigaethau 1768
Categori:Marwolaethau 1819
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Afon Dvina

Gallai **Afon Dvina** neu **Dvina** gyfeiria at:

*Afon Daugava ('Afon Dvina Orllewinol'), yn Rwsia, Belarws a Latfia
*Afon Dvina Ogleddol, yn Rwsia.
Ménage à trois

bawd|dde|375px|Cerdyn post, c. 1910

Gair Ffrangeg yw  ***ménage à trois*** sy'n disgrifio sefyllfa lle mae tri pherson yn cyd-fyw mewn un cartref ac sy'n cael perthynas rywiol â'u gilydd. Enghraifft enwog o hyn ydyw perthynas Admiral Horatio Nelson â Sir William Hamilton a'i wraig Emma Hamilton - o 1799 hyd at ei farwolaeth yn 1805.

## Eraill
* Y bardd Ezra Pound a'i wraig Dorothy Shakespear - gyda'r fiolinydd Olga Rudge.
* Yr arlunydd Max Ernst - gyda Paul Éluard a'i wraig Gala Dalí.
* Y nofelydd Aldous Huxley a'i wraig cyntaf Maria - gyda Mary Hutchinson.
* Yr athronydd Friedrich Nietzsche a Paul Rée - gyda Lou Andreas-Salomé, 1882.
* Yr actores Hattie Jacques a'i gŵr - a'i chariad hi, John Schofield.
 
## Gweler hefyd
*Teulu estynedig

## Cyfeiriadau
Categori:Rhyw
Categori:Bywyd personol
Categori:Ymddygiad
Pedwarawd Amadeus

bawd|Pedwarawd Amadeus, o'r chwith i'r dde: Martin Lovett, Norbert Brainin, Siegmund Nissel, Peter Schidlof.
Pedwarawd llinynnol Prydeinig oedd **Pedwarawd Amadeus** ().

Roedd tri o'i aelodau, Norbert Brainin (feiolinydd cyntaf), Siegmund Nissel (ail feiolinydd) a Peter Schidlof (fiolydd), yn ffoaduriaid Iddewig ifainc o Fienna a fu'n cyfarfu â'i gilydd mewn gwersyll caethiwo ar Ynys Manaw. Ffurfiodd y pedwarawd ym 1947 gyda'r sielydd Martin Lovett, a pherfformiodd yn gyhoeddus yn gyntaf yn Llundain ar 10 Ionawr 1948. Daeth y pedwarawd i ben yn sgil marwolaeth Schidlof ym 1987.

Daeth enw'r pedwarawd o enw canol Wolfgang Amadeus Mozart. Rhoddwyd hefyd yr enw *the Wolf Gang* ar y grŵp. Recordiodd tua 200 o berfformiadau, gan gynnwys holl bedwarawdau Mozart, Ludwig van Beethoven a Johannes Brahms.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Pedwarawd Amadeus ar wefan AllMusic
*  Pedwarawd Amadeus ar wefan y BBC

Categori:Cerddorion clasurol
Categori:Pedwarawdau llinynnol