open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pencampwriaeth Ewros y Merched UEFA 2025

**Pencampwriaeth Ewros y Merched UEFA 2025** oedd y 14eg rhifyn o Bencampwriaeth Ewros y Merched UEFA. Bydd yn cael ei gynnal yn y Swistir. Bydd y twrnamaint yn dechrau ar 2 Gorffennaf ac yn dod i ben ar 27 Gorffennaf.

Lloegr yw'r deiliaid, ar ôl ennill y gystadleuaeth yn 2022. Llwyddodd Lloegr i gadw eu teitl, gan guro Sbaen 3–1 ar giciau o'r smotyn ar ôl gêm gyfartal 1–1 ar ôl amser ychwanegol.

## Ceisiadau i gynnal y gystadleuaeth
## Stadia
## Cymhwyso
chwith|bawd|unionsynth=1.2| Cymwys Ddim yn gymwys Heb fynd i mewn Wedi'i atal

Roedd y cymhwo yn cynnwys cymryd rhan yng Nghynghrair Cenhedloedd Merched UEFA 2023–24 a gemau rhagbrofol Pencampwriaeth Merched UEFA 2025. Cymhwysodd enillwyr a'r rhai a ddaeth yn ail o bob grŵp yng Nghynghrair A, fel y gwnaeth enillwyr rownd y gemau ail gyfle.

O'r 55 o dimau cenedlaethol merched UEFA, ymunodd 51 â'r cam cymhwyso. Ni chyflwynodd Gibraltar, Liechtenstein na San Marino ymgais, tra cafodd Rwsia eu hatal o bob cystadleuaeth UEFA oherwydd goresgyniad yr Wcráin gan Rwsia.

Roedd y Swistir yn cymhwyso yn awtomatig am eu bod yn cynnal y twrnamaint.

Mae dau dîm, Cymru a Gwlad Pwyl, yn ymddangos yn y twrnamaint am y tro cyntaf. Fe fyddan nhw'n cymryd lle Awstria a Gogledd Iwerddon, y ddau wedi methu â chymhwyso.

## Cymru 
Dyma'r tro cyntaf i dîm merched Cymru gystadlu mewn rowndiau terfynol prif bencampwriaeth. Cyrhaeddon nhw'r pencampwriaeth ar ôl trechu Gweriniaeth Iwerddon yn Nulyn. Cyhoeddwyd carfan y tîm gan y prif hyfforddwr Rhian Wilkinson ar gopa'r Wyddfa ar 19 Mehefin. Yn eu grŵp, byddant yn wynebu enillwyr y ddwy bencampwriaeth ddiwethaf sef Lloegr a'r Iseldiroedd.

Cyhoeddwyd "anthem swyddogol" tîm Cymru ar gyfer y bencampwriaeth gan Cymdeithas Bêl-droed Cymru. Mae'r gân, *Never Gonna Break Her*, yn cael ei chanu gan Liss Jones ac fe'i hysgrifennwyd gan yr enillydd Grammy Amy Wadge. Roedd y gân ar gael ar blatfformau ffrydio o 25 Mehefin. Fe wnaeth yr Urdd ryddhau cân newydd i ddathlu yr ymgyrch hanesyddol ar 27 Mehefin 2025. Mae *Ymlaen* wedi ei chyfansoddi gan Caryl Parry Jones a'i chynhyrchu gan Branwen Munn. Mae'r band Adwaith hefyd wedi rhyddhau cân ar gyfer yr Ewros, o'r enw *Aros am y Chwiban.*

## Timau
Mae dau dîm ( a ) yn gwneud eu hymddangosiad cyntaf yn y twrnamaint.

O blith y rheolwyr yn y twrnamaint, mae pob un ond un yn dod o Ewrop (yr un eithriad yw rheolwr Cymru, Rhian Wilkinson, sy'n dod o Ganada). O'r 16 rheolwr, mae naw yn ddynion a saith yn fenywod.

## Carfanau
## Rownd y grwpiau
### Grŵp A

----

----

### Grŵp B

----

----

### Grŵp C

----

----

### Grŵp D

----

----

## Rowndiau bwrw allan
Yn y rowndiau bwrw allan, defnyddir amser ychwanegol a chiciau o'r smotyn i benderfynu ar yr enillydd os oes angen.

### Braced

### Rownd y chwarteri
----

----

----

### Rownd gynderfynol
----

### Gêm derfynol
## Y Gêm Derfynol Fawr y Merched
## Ystadegau
### Prif sgorwyr goliau
## Cyfeiriadau
Categori:2025
2025
Deddf Hunaniaeth ac Iaith (Gogledd Iwerddon) 2022

]]
Mae **Deddf Hunaniaeth ac Iaith (Gogledd Iwerddon) 2022** (Gwyddeleg: *Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022*; Saesneg: *Identity and Language (Northern Ireland) Act 2022*) yn ddeddf iaith y bu brwydro hir i'w hennill i'r Wyddeleg nes ei gwneud yn ddeddf gwlad ar 6 Rhagfyr 2022. Mae'n ymwneud yn unig â'r ieithoedd yn nhiriogaeth gyfansoddiadol Gogledd Iwerddon ac nid yng Ngweriniaeth Iwerddon lle ceir deddfwriaeth wahanol.

## Deddfwriaeth
Mae'r Ddeddf yn rhoi statws swyddogol yn y gyfraith i'r Wyddeleg a Sgoteg Wlster, yn ogystal â dau Gomisiynydd, un i bob iaith, a swyddfa diwylliant a hunaniaeth. Swyddogaeth Comisiynydd y Wyddeleg, a elwir yn Coimisinéir Teanga yw gwarchod a hyrwyddo'r Wyddeleg ymhlith sefydliadau cyhoeddus. Mae'r comisiynydd yn monitro gweithredu'r safonau ac yn ymchwilio i gwynion.

### Prif ddarpariaethau
Mae'r Bil yn cynnwys y darpariaethau canlynol:

* Cydnabyddiaeth swyddogol ac amddiffyn yr iaith Wyddeleg
* Datblygiad traddodiad Prydeinig a Sgoteg Wlster
* Penodi dau gomisiynydd, un ar gyfer yr iaith Wyddeleg ac un ar gyfer traddodiad Prydeinig/Sgoteg Wlster
* Creu Swyddfa Hunaniaeth a Mynegiant Diwylliannol
* Buddsoddiad o £4 miliwn mewn cronfa fuddsoddi yn yr iaith Wyddeleg.
Roedd y darpariaethau ar yr iaith Wyddeleg yn seiliedig ar fodel Deddf yr Iaith Gymraeg 1993.

Mae'r ddeddfwriaeth yn diddymu Deddf Gweinyddu Cyfiawnder (Iaith) (Iwerddon) 1737, deddf a ddeddfwyd ym 1737 a oedd yn gwahardd defnyddio'r Wyddeleg yn y llysoedd.

## Hanes
Arwyddwyd Cytundeb St Andrews ym mis Hydref 2006. Addawodd Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn Atodiad B y byddai Deddf Iaith Wyddeleg:

Bu ymgyrchwyr yn brwydro ers amser maith dros y ddeddfwriaeth iaith. O'r 2000 cynnar ymlaen, cafwyd ymgyrch mwy trefnus a phoblogaidd o dan faner An Dream Dearg ("Y Criw Coch") a fu'n lobïo a threfnu gorymdeithiau mawrion. Bu i'r ymgyrch dros ddeddf iaith arwain at dorri cytundeb cydweithio Llywodraeth Gogledd Iwerddon rhwng Sinn Féin a Phlaid yr Unoliaethwyr Democrataidd (DUP). Ym mis Ionawr 2020 cytunodd y DUP a Sinn Féin i rannu grym yn Stormont eto, ar ôl tair blynedd o fethu â dod i gytundeb a hynny wedi i Sinn Féin ddweud na fydden nhw’n cydweithio â’r DUP eto, oni bai bod deddfwriaeth ar gyfer yr iaith Wyddeleg yn cael ei phasio. Yn 2021, wedi protestiadau mawrion bu i dros 40 o grwpiau oedd yn ymgyrchu dros yr iaith Wyddeleg lofnodi llythyr yn galw am fynd â Deddf Iaith Wyddeleg drwy San Steffan “ar unwaith”.

Cafodd y Bil ei basio o'r diwedd yn San Steffan yn 2022 gan i gynulliad Stormont fethu â gweithredu.

* 6 Rhagfyr 2022: Bendith y Brenin Siarl III

* Mehefin 2023: Cyhoeddwyd yn Nhŷ’r Arglwyddi fod y broses reoleiddio wedi cychwyn a fydd yn arwain at Ddeddf yr Iaith Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon.

## Gweler hefyd
* Cytundeb St Andrews
* Coimisinéir Teanga - Comisiynydd yr Iaith Wyddeleg

## Dolenni allanol
* Manylion y Ddeddf Gwefan Legislation.gov.uk
* Erthygl ar y Ddeddfa ar wefan An Dream Dearg

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant Gwyddeleg
Categori:Gogledd Iwerddon
Categori:Gwyddeleg
Categori:Sefydliadau 2022
Categori:Adfer iaith
Cynghrair Cenedlaethol

**Cynghrair Cenedlaethol Lloegr** (), yw pumed haen pêl-droed yn Lloegr a'r uchaf yn System Cynghrair Cenedlaethol Lloegr. Mae clybiau o'r Gynghrair Genedlaethol yn cael eu dyrchafu i Gynghrair Dau, adran isaf Cynghrair Pêl-droed Lloegr.

## Clybiau presennol
Isod mae rhestr o glybiau fydd yn chwarae yn nhymor 2025–26.

## Cyfeiriadau
Lloegr 5
Categori:Pêl-droed yn Lloegr
UTC+00:00

Mae **UTC+00:00** yw'r dynodwr ar gyfer gwrthbwyso amser o'r Amser yn ôl UTC, y Cyd-drefniant Byd-eang o +00:00. Mae'n sail i UTC ac mae pob parth amser yn seiliedig arno.

## Enwau
* Amser Safonol Greenwich (GMT)
* Amser Gorllewin Ewrop (WET)
* Amser Haf yr Azores (AST)
* Amser Haf yr Dwyrain Ynys Las (EGST)
* Amser Safonol Gorllewin y Sahara (WHST)
* Amser Cyffredinol Cydgysylltiedig (UTC)

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchfaoedd amser
Oratori Birmingham

Cymuned grefyddol Gatholig wedi'i lleoli yn ardal Edgbaston yn Birmingham, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Oratori Birmingham**. Sefydlwyd y gymuned yn 1849 gan John Henry Newman fel tŷ Cynulleidfa Oratorïau Sant Philip Neri (Lladin: *Confoederatio Oratorii Sancti Philippi Nerii*), sy'n sefydliad y mae ei aelodau yn ymrwymo i gymuned grefyddol hunanlywodraethol heb wneud unrhyw addunedau. 

Mae cyfadeilad yr Oratori yn cynnwys Eglwys yr Ymddŵyn Difrycheulyd, a elwir yn gyffredin fel "Eglwys yr Oratori", sy'n gysegrfa genedlaethol i Newman. Adeiladwyd yr eglwys rhwng 1907 a 1910 yn yr arddull Baróc i ddisodli'r strwythur gwreiddiol. Fe'i cynlluniwyd gan y pensaer Edward Doran Webb.

bawd|dim|320px|Cromen yr eglwys

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Birmingham
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* yn Lloegr
Categori:Sefydliadau 1849
Categori:Yr Eglwys Gatholig yn Lloegr
Palas Versailles

Palas brenhinol mawr yng nghymuned Versailles, Île-de-France, tua 11 milltir {18&nbsp;km) i'r gorllewin o Baris yw **Palas Versailles** (Ffrangeg: *Château de Versailles*).

Adeiladodd y Brenin Louis XIII gaban hela crand yn Versailles yn 1623. Ehangwyd yr adeilad hwn gan ei olynydd,  Louis XIV, yn balas a aeth drwy sawl cam datblygiad o 1661 i 1715. Roedd yn hoff breswylfa i'r ddau frenin, ac yn 1682, symudodd Louis XIV ei lys a'i lywodraeth i Versailles, a daeth y palas yn brifddinas Ffrainc i bob pwrpas. Parhaodd y sefyllfa hon yn ystod teyrnasiaid Louis XV a Louis XVI. Fodd bynnag, yn nyddiau cynnar y Chwyldro Ffrengig yn 1789 dychwelodd y teulu brenhinol a'r llys i Baris. Yn ystod gweddill y chwyldro, cafodd Palas Versailles ei adael i raddau helaeth a'i wagio o'i gynnwys.

Ar ôl i Napoleon gael ei goroni'n ymerawdwr yn 1804, ystyriodd adfer y prif balas fel ei breswylfa ond roedd y gost yn ormod. Yn lle hynny defnyddiodd balas llai gerllaw, y *Grand Trianon*, fel preswylfa haf o 1810 i 1814. Ar ôl cwymp Napoleon ni ddefnyddiodd Louis XVIII na Charles X Versailles fel preswylfa, er eu bod wedi gwneud rhywfaint o waith arno. Ym 1833 sefydlodd Louis Philippe I amgueddfa o hanes Ffrainc yn y palas. Ar ôl hynny defnyddiwyd y palas ar gyfer seremonïau mawreddog a digwyddiadau pwysig megis arwyddo Cytundeb Versailles yn 1919.

Mae'r palas yn eiddo i lywodraeth Ffrainc ac ers 1995 mae wedi'i reoli, o dan gyfarwyddyd *Ministère de la Culture* (Gweinyddiaeth Ddiwylliant Ffrainc). Mae'n un o'r atyniadau twristiaeth mwyaf poblogaidd yn y byd; mae tua 15,000,000 o bobl yn ymweld â'r palas, y parc, neu'r gerddi yn Versailles bob blwyddyn.

Dynodwyd y palas a'r parc sydd o'i amgylch yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1979 oherwydd ei bwysigrwydd fel canolfan pŵer, celf a gwyddoniaeth yn Ffrainc yn ystod yr 17g a'r 18g.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Amgueddfeydd Ffrainc
Versailles
Versailles
Categori:Sefydliadau 1684
Categori:Versailles
Cwfen Bricket Wood

bawd| Bwthyn y Gwrachod yn 2006.
bawd| Agoslun o'r prif ddrws.
bawd| Golwg pen y bwthyn.
]]
Cwfen o wrachod Gardneraidd a sefydlwyd yn y 1940au gan Gerald Gardner yw **cwfen Bricket Wood**, neu **cwfen Swydd Hertford**. Mae'n adnabyddus am mai dyma'r gwfen Gardneraidd gyntaf, er bod Gardner yn honni bod cwfen y New Forest eisoes yn bodoli. Ffurfiwyd y gwfen ar ôl i Gardner brynu llain yn y *Fiveacres Country Club*, clwb noethlymunwyr ym mhentref Bricket Wood, Swydd Hertford, de Lloegr, ac roedd y gwfen yn cyfarfod ar dir y clwb. Mae'r gwfen wedi bod yn annatod yn natblygiad hanes Wica.

Bu llawer o bobl bwysig a dylanwadol yn Wica ar un adeg yn aelodau o'r gwfen, gan gynnwys Dafo, Doreen Valiente, Jack Bracelin, Fred Lamond, Dayonis, a Lois Bourne. Mae'r gwfen yn weithredol hyd heddiw, er ei bod yn cadw cyfrinachedd a dim ond hyd at y 1970au y gwyddys ei hanes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Tai crefydd Lloegr
Ar y Ffin (cyfres deledu)

Drama deledu yw ***Ar y Ffin***. Mae'n dilyn hanes ynad profiadol sy'n gweithio yn Llys yr Ynadon yng Nghasnewydd. Awduron y gyfres yw Hannah Daniel a Georgia Lee, sydd hefyd yn gweithio fel ynad rhan amser. Cynhyrchwyd y gyfres gan Severn Screen ac fe'i gyd-gomisiynwyd gan S4C a UKTV. Mae'r prif gymeriad, Claire Lewis Jones, yn cael ei chwarae gan Erin Richards.

Mae 6 pennod yn y gyfres gyntaf. Fe'i darlledwyd yn y slot ddrama arferol am 9pm ar S4C gan ddechrau ar ddiwedd Rhagfyr 2024. Darlledir y fersiwn Saesneg, *Mudtown* ar sianel drosedd U&Alibi yn Awst 2025. Bydd y gyfres yn cael ei gwerthu yn rhyngwladol gan All3Media International.

## Cast a chymeriadau
* Claire Lewis Jones - Erin Richards 
* Saint Pete - Tom Cullen 
* Alun Lewis Jones - Matthew Gravelle 
* Beca Lewis Jones - Lauren Morais 
* Sonny Higgins - Lloyd Meredith 
* Sara Humphries - Kimberly Nixon 
* Davey Johns - Siôn Pritchard 
* Owen Williams - Ifan Huw Dafydd 
* Rhodri Evan

## Penodau 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2024
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Eddie Stobart

Dyn busnes o Loegr oedd **Edward Pears Stobart** (18 Ebrill 1929 – 25 Tachwedd 2024) a oedd fwyaf adnabyddus am ei fusnes amaethyddiaeth. Dechreuodd y cwmni ar ddiwedd y 1940au. Cafodd yr enw Eddie Stobart Limited ym 1970 a daeth yn gwmni cludo yn ystod y 1970au dan reolaeth ei fab Edward Stobart (1954–2011).

Cafodd Eddie Stobart yn Cumberland (Cumbria erbyn hyn) i rieni selog gyda'r Methodistiaid, John ac Adelaide Stobart. Roedd y teulu’n ffermio yn Hesket Newmarket, ger Caerliwelydd. Bu farw Adelaide pan oedd Eddie yn 12 oed a gadawodd Stobart ysgol bentref Howbeck yn 14 oed. 

Priododd Stobart a Nora Boyd ar 26 Rhagfyr 1951, a buont yn byw yn Cumbria.  a William. 

Bu farw Eddie Stobart yn 95 oed. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl o Cumbria
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Loegr
Anthony Slaughter

Arweinydd Plaid Werdd Cymru yw **Anthony Slaughter**.

Ail-etholwyd ef yn arweinydd Plaid Werdd Cymru ym mis Hydref 2024. Mae Anthony Slaughter wedi bod yn arweinydd neu'n llefarydd y blaid ers mis Rhagfyr 2018, a chyn hynny wedi gwasanaethu fel ei dirprwy arweinydd yn 2014 a 2015.

## Gwleidyddiaeth 
### Etholiadau 
Safodd fel ymgeisydd dros y Blaid Werdd mewn sawl etholiad, ond heb gael ei ethol, gan gynnwys:

* Is-etholiad De Caerdydd a Phenarth (Tachwedd 2012, De Caerdydd a Phenarth)
* Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 (De Caerdydd a Phenarth)
* Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016 (De Caerdydd a Phenarth)
* Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017 (De Caerdydd a Phenarth)
* Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2019 (Bro Morgannwg)
* Etholiad Senedd Ewrop, 2019, (Cymru)
* Etholiad Senedd Cymru, 2021(Bro Morgannwg)
* Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2024 (De Caerdydd a Phenarth) - daeth yn ail gyda 5,661 o bleidleisiau

### Safbwyntiau 
Mae Slaughter yn cefnogi annibyniaeth i Gymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Y Confensiwn ar y Fasnach Ryngwladol mewn Rhywogaethau mewn Perygl

Cytundeb rhyngwladol i amddiffyn planhigion ac anifeiliaid sydd mewn perygl rhag bygythiadau masnach ryngwladol yw'r **Confensiwn ar y Fasnach Ryngwladol mewn Rhywogaethau mewn Perygl** (Saesneg: *Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora*; byrfodd: **CITES**). Fe'i lluniwyd o ganlyniad i benderfyniad a fabwysiadwyd ym 1963 mewn cyfarfod o aelodau'r Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur. Agorwyd y cytundeb i’w lofnodi ym 1973 a daeth i rym ar 1 Gorffennaf 1975. Erbyn Rhagfyr 2024 roedd 184 o wledydd wedi arwyddo'r cytundeb.

Nod y cytundeb yw rheoli'r fasnach ryngwladol mewn rhywogaethau o blanhigion ac anifeiliaid sydd mewn perygl o fynd i'w colli. Cyflawnir hyn drwy system o drwyddedau a thystysgrifau. Mae CITES yn rhoi lefelau amrywiol o amddiffyniad i fwy na 40,900 o rywogaethau.

Mae rhestr CITES yn cynnwys ystod eang o eitemau –  nid yn unig y planhigyn neu'r anifail cyfan (boed yn fyw neu'n farw), ond hefyd cynhyrchion sy'n deillio ohonynt.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Confensiwn ar y Fasnach Ryngwladol mewn Rhywogaethau mewn Perygl
DDT

Pryfleiddiad yw **dichlorodiphenyltrichloroethane**, a elwir yn gyffredin yn **DDT**. Mae'n gyfansoddyn cemegol crisialog di-liw, di-flas a bron heb arogl. Cafodd DDT ei syntheseiddio gyntaf ym 1874 gan y fferyllydd o Awstria Othmar Zeidler. Darganfuwyd ei weithred pryfleiddiad gan y fferyllydd o'r Swistir Paul Hermann Müller yn 1939. Defnyddiwyd DDT yn ail hanner yr Ail Ryfel Byd mewn ardaloedd trofannod i gyfyngu ar ymlediad malaria a theiffws, clefydau a gludir gan bryfed, a daeth ar gael at ddefnydd masnachol ehangach fel pryfleiddiad ar ôl 1945. Enillodd Müller Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth yn 1948.

Er ei fod yn cael ei hyrwyddo gan lywodraethau a diwydiannau i'w ddefnyddio fel plaladdwr amaethyddol, roedd pryderon hefyd am ddefnyddio DDT o'r dechrau. Trobwynt pwysig oedd cyhoeddi'r llyfr *Silent Spring* gan Rachel Carson yn 1962, a dynnodd sylw at effaith amgylcheddol niweidiol ei ddefnydd eang mewn amaethyddiaeth yn yr Unol Daleithiau. Arweiniodd yr anghydfod cyhoeddus dilynol at waharddiad ar ddefnydd amaethyddol DDT yn yr Unol Daleithiau yn 1972. Dilynodd gwledydd eraill yr un peth, a ffurfiolwyd y sefyllfa o dan Confensiwn Stockholm ar Lygryddion Organig Parhaus (2001), a ddaeth i rym yn 2004.

Categori:Cyfansoddion organig
Categori:Pryfleiddiaid
Netumbo Nandi-Ndaitwah

Gwleidydd o Namibia yw **Ndemupelila Netumbo Nandi-Ndaitwah** (ganwyd 29 Hydref 1952), sy'n is-lywydd Namibia ers mis Chwefror 2024. Daeth hi'n arlywydd-ethol Namibia ar ôl ennill yr etholiad arlywyddol ar 3 Rhagfyr 2024. Cafodd y llysenw **NNN** Mae hi i fod y fenyw gyntaf i ddal y swydd Arlywydd.   

Cafodd Netumbo Nandi ei geni yn Onamutai, De Orllewin Affrica (Namibia),  yn ferch i'r clerigwr Anglicanaidd Petrus Nandi a'i wraig Justina Nekoto Shaduka-Nandi . Netumbo oedd y nawfed o 13 o blant.  Cafodd ei addysg yn St. Mary's Mission yn Odibo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Namibia
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Gwleidyddion o Namibia
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Silent Spring

Llyfr ffeithiol gan y biolegydd Rachel Carson yw ***Silent Spring*** ("Gwanwyn Distaw") a gyhoeddwyd ar 27 Medi 1962. Mae'r llyfr yn disgrifio'r niwed amgylcheddol a achosir gan y defnydd diwahân o DDT a phlaladdwyr eraill. Cyfeirir at y llyfr yn aml fel man cychwyn y mudiad amgylcheddol byd-eang ac un o lyfrau mwyaf dylanwadol yr 20g.

Dangosodd Carson fod y diwydiant cemegol yn yr Unol Daleithiau wedi lledaenu gwybodaeth anghywir, a chyhuddodd swyddogion cyhoeddus o dderbyn heb feirniadaeth honiadau'r diwydiant fod cemegau o'r fath yn ddiogel. Daeth y llyfr â phryderon amgylcheddol i sylw'r cyhoedd yn America. Er gwaethaf gwrthwynebiad chwyrn y cwmnïau cemegol, fe wnaeth y llyfr ddylanwadu ar farn y cyhoedd ac arwain at wrthdroi polisi plaladdwyr yr Unol Daleithiau, a gwaharddiad cenedlaethol ar DDT at ddefnydd amaethyddol,

Categori:Amgylcheddaeth
Categori:Llyfrau 1962
Categori:Llyfrau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llyfrau am yr amgylchedd
Categori:Llyfrau ffeithiol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Plaladdwyr
Half Man Half Biscuit

Mae **Half Man Half Biscuit** yn grŵp roc indie o Benbedw, sefydlwyd ym 1984, sy'n adnabyddus am ganeuon eironig a swreal. Mae'r steil cerddorol yn aml yn barodi o genres poblogaidd, tra bod y geiriau'n aml yn cyfeirio at ddiwylliant poblogaidd fel pêl-droed a rhaglenni teledu.

Aelodau'r band ydy Nigel Blackwell (prif leisydd, gitâr), Neil Crossley (bas), Ken Hancock (prif gitâr), a Carl Henry (drymiau). 

Mae canwr y band Nigel Blackwell wedi dysgu Cymraeg ac ymddangosodd ar raglen Radio Cymru Rhys Mwyn ym mis Mawrth 2019. Mae geiriau Blackwell yn aml yn cyfeirio at ogledd Cymru a cherdded yn Eryri.  

Cyrhaeddodd sengl gyntaf y band, *The Trumpton Riots*, yn Rhif 1 yn y siart annibynnol ym 1986. Aeth y band ymlaen i berfformio yng Ngŵyl Glastonbury. Wrth i'w sengl nesaf *Dickie Davies Eyes* fynd  i'r prif siart 40 uchaf, cyhoeddodd y prif ganwr Nigel Blackwell ei ymddeoliad gan ddweud bod llwyddiant roc a rôl wedi arwain at golli gormod o deledu yn ystod y dydd. Ym 1986 rhyddhawyd albwm o gasgliad a dychweliad Nigel i'r dôl. 

Ail-ffurfiodd y band yn 1990 ond yn perfformio'n anaml, gan ffafrio gigs un noson i deithiau. Mae'r band yn gyrru adref bob nos i gysgu yn eu gwelyau eu hunain a threfnu cyngherddau i gyd-fynd â gemau pêl-droed Tranmere Rovers - tîm Neil a Nigel. Gwrthododd Half Man Half Biscuit y cyfle i ymddangos ar y sioe deledu cerddoriaeth fwyaf poblogaidd yr 80au The Tube, am fod Tranmere yn chwarae'r noson honno, er bod Channel Four wedi cynnig eu hedfan mewn hofrennydd i'r gêm ar ôl y rhaglen.  

Recordiodd Half Man Half Biscuit ddeuddeg sesiwn ar gyfer rhaglen BBC Radio One John Peel rhwng 1984 a 2004.

## Aelodau 
* Neil Crossley (Bas, llais) 1984-presennol 
* Nigel Blackwell (Gitâr, llais) 1984-presennol 
* Karl Benson (Gitâr) 2017-presennol
* Carl Henry (Drymiau) 1996-presennol 
 
## Cyn aelodau 
* Paul Wright (Drymiau) 1984-1993  
* David Lloyd (Allweddellau) 1984-1993  
* Simon Blackwell (Gitâr) 1984-1994  
* Ian Jackson (Gitâr) 1994-1996  
* Carl Alty (Drymiau) 1993-1996  
* Ken Hancock (Gitâr) 1996-2017

## Discograffi 
* *Back in the DHSS* (1985)
* *Back Again in the DHSS* (1987)
* *McIntyre, Treadmore and Davitt* (1991)
* *This Leaden Pall* (1993)
* *Some Call It Godcore* (1995)
* *Voyage to the Bottom of the Road *(1997)
* *Four Lads Who Shook the Wirral* (1998)
* *Trouble over Bridgwater* (2000)
* *Cammell Laird Social Club* (2002)
* *Achtung Bono* (2005)
* *CSI:Ambleside* (2008)
* *90 Bisodol* (Crimond) (2011)
* *Urge for Offal* (2014)
* ''No-One Cares About Your Creative Hub So Get Your Fuckin' Hedge Cut* (2018)
* *The Voltarol Years'' (2022)

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau o Loegr
Categori:Penbedw
Pêl-droed yn Ewrop 2024–25

**Tymor pêl-droed Ewropeaidd 2024–25** yw'r 70fed tymor pêl-droed clybiau cyfandirol Ewrop.

Real Madrid oedd deiliaid Cynghrair y Pencampwyr a Chwpan Swper, Atalanta Bergamo oedd deiliaid Cynghrair Europa, Olympiacos Piraeus oedd deiliaid Cynghrair y Gyngres, a Barcelona oedd deiliaid Cynghrair Pencampwyr y Merched.

Enillodd Paris Saint-Germain (PSG) Gynghrair y Pencampwyr, gan drechu Inter Milan 5–0 yn y rownd derfynol yn Allianz Arena yn Munich. Hwn oedd tlws Ewropeaidd cyntaf erioed PSG a'r elw mwyaf erioed mewn gêm derfynol Ewropeaidd.

Enillodd Tottenham Hotspur Gynghrair Europa, gan drechu Manchester United 1–0 yn y rownd derfynol yn Stadiwm Sant Mames yn Bilbao. Hwn oedd tlws cyntaf Tottenham ers 2008, pan enillodd y clwb Gwpan Gynghrair Lloegr.

Enillodd Chelsea Gynghrair y Gyngres, gan drechu Real Betis 4–1 yn y rownd derfynol yn Stadiwm Wrocław yn Wrocław. Chelsea oedd y clwb cyntaf i ennill y dair cwpan Ewropeaidd.

Yng Nghwpan Swper UEFA, trechodd PSG Tottenham Hotspur 4–3 ar giciau o'r smotyn ar ôl gêm gyfartal 2-2 yn yr amser arferol.

Enillodd Arsenal Gynghrair Pencampwyr y Merched, gan drechu Barcelona 1–0 yn y rownd derfynol yn Stadiwm José Alvalade yn Lisbon. Hwn oedd y tro cyntaf ers 2007 i glwb o Loegr ennill y gystadleuaeth, pan enillodd Arsenal y gystadleuaeth.

## Timau cenedlaethol
### Twrnameintiau
* Cynghrair y Cenhedloedd UEFA 2024–25
* Cynghrair Cenhedloedd y Merched UEFA 2025
* Pencampwriaeth Merched UEFA 2025

## Cynghrair y Pencampwyr UEFA
### Tabl
### Braced
## Cynghrair Europa UEFA
### Tabl

### Braced
## Cynghrair Cyngres UEFA
### Tabl

### Braced
## Cwpan Swper UEFA

|valign="top"|
|valign="top" width="50%"|

|}

## Cynghrair y Pencampwyr Merched UEFA
### Cam grŵp
#### Grŵp A
#### Grŵp B
#### Grŵp C
#### Grŵp D
### Braced
Roedd y raffl ar gyfer y gam bwrw allan ar 7 Chwefror.

## Cyfeiriadau
2024–25
Nisse (llên gwerin)

[bawd| *Tomtenisse* wedi'i wneud o does halen . [Nadolig|Addurn Nadolig Llychlyn cyffredin, 2004]]
bawd| Gweledigaeth fodern o nisse, 2007
Creadur chwedlonol megis coblyn sy'n gysylltiedig â gwyliau’r Nadolig yw'r **Nisse**. Mae'r Nisse hefyd yn bodoli mewn rhannau eraill o'r rhanbarthau Nordig; ac yn ei fersiynau cynnar, nid oedd y Nisse ond yn gysylltiedig â'r gwyliau. Ond, wrth i’r traddodiad ddatblygu, gwyliau'r gaeaf oedd y prif dymor a gysylltir â'r Nisse.

Yn y gymdeithas Norwyaidd fodern, cysylltir y Nisse yn bennaf â Siôn Corn, ond weithiau daw hanesion newydd am y chwedl hon i'r amlwg. Enghraifft wych o fersiwn gyfoes o'r Nisse yw'r gyfres i blant *Jul i Blåfjell* (Nadolig yn y Mynydd Glas), sy'n canolbwyntio ar grŵp o Nisse yn gwisgo hetiau glas a dillad, y cyfeirir atynt fel y Nisse Glas. Wrth i chwedlau'r Nisse ddatblygu, roeddent yn adlewyrchiad o’r newidiadau cymdeithasol o fewn diwylliant Norwy.

Ystyrir y gred yn y Nisse yn un hynafol o'r Oesoedd Canol. Yn dilyn y Diwygiad, condemniodd offeiriaid Protestannaidd ef fel crefydd ffug ac ofergoeliaeth, gweddillion Catholigiaeth ac arferion paganaidd. Yn yr Oleuedigaeth, diflannodd llawer o draddodiadau gwerin. Yn y 1800au, casglwyd straeon tylwyth teg Norwyaidd gan arbenigwyr megis Asbjørnsen a Moe, gan gynnwys sawl un am y Nisse, a sicrhaodd goroesiad y gred hon ymhlith y boblogaeth.

Yn y 1900au, y gred oedd bod y Nisse yn rhoi anrhegion i blant ar Noswyl y Nadolig naill ai mewn hosanau Nadolig neu'r esgidiau roedden nhw'n eu gwisgo ar Ddydd Nadolig; credid bod naill ai'r Barnnisse (Nisse sy'n byw yn yr ysgubor) neu'r Farmnisse (y Nisse y credid ei bod yn gwarchod y fferm) yn gwneud hyn.

Traddodiad sy'n ymwneud â'r Nisse yw rhoi uwd allan gyda darn o fenyn ynddo bob Noswyl Nadolig; traddodiad ar ffermydd oedd hwn yn wreiddiol ond mae hefyd wedi lledaenu drwy Norwy. Roedd yn hysbys bod gan y Nisse dymer, felly roedd yn ddoeth ceisio eu plesio. Pe bai'n derbyn yr uwd, byddai'n helpu i ofalu am y tir, y fferm a'r eiddo... Ond os nad oedd yn derbyn y cynnig o uwd, roedd yn dueddol o greu anhrefn o gwmpas y fferm.

Categori:Llên gwerin Norwy
Categori:Cymeriadau'r Nadolig
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Daneg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Swedeg
Categori:CS1 Russian-language sources (ru)
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Almaeneg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Norwyeg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Ffinneg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Lladin
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Iseldireg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Sbaeneg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Rwseg
Gafr yr Ŵyl

bawd| Gafr yr Ŵyl ar goeden Nadolig.
**Gafr yr Ŵyl**  

Mae'r Afr Yule, neu Gafr yr Ŵyl yn symbol Sgandinafaidd traddodiadol y credir ei bod wedi tarddu o baganiaeth Norseg ac Almaenig. Mae ei hymddangosiad wedi newid trwy gydol ei hanes; a heddiw yn aml gafr o wellt ydyw.

Nid yw tarddiad y traddodiad yn hysbys, ond un damcaniaeth cyffredin yw y gellir cysylltu Gafr yr Ŵyl â Tanngrisnir a Tanngnjóstr, y geifr a oedd yn tynnu cerbyd Thor, duw'r taranau.

Yn straeon gwerin diweddarach, roedd yr afr yn byw yn y goedwig neu'r bryniau. Pan ddechreuodd tymor y gwyliau, daeth y creadur hwn yn nes ac yn nes at ffermydd; tan iddi fyned i mewn i'r felin, yna'r sied goed ac yna yn hebrwng y coed i mewn i'r tŷ. Roedd Gafr yr Ŵyl hefyd yn gwirio'r plant er mwyn iddynt gael dillad newydd ar gyfer y gwyliau. Yn ogystal, byddai'n cosbi plant nad oeddent yn cyfrannu at y gwaith tŷ neu a oedd allan gyda'r nos. Cafodd plant a oedd yn camymddwyn naill ai eu cipio neu eu twlcio ar eu pennau gan y geifr.

Cyn i Siôn Corn gyrraedd Norwy, dwedir hefyd bod yr afr arbennig hon yn cludo anrhegion Nadolig. Mewn ambell i draddodiad lleol, roedd yn gyffredin i'r afr dderbyn offrwm; er enghraifft, yn rhanbarth Sunnmøreit, credid bod Gafr yr Ŵyl yn cyrraedd ar Noswyl Nadolig ac yn aros am ei swper y tu ôl i'r ffwrn. Os nad oedd yna swper, byddai'r afr yn creu direidi yn yr ystafell fyw.

Gellir cysylltu Gafr yr Ŵyl hefyd â thraddodiad Julebukk, pan mae plant yn mynd o gwmpas y tai i ofyn am fisgedi neu ddanteithion. Fodd bynnag, yn hanesyddol, gwnaed hynny yn bennaf gan ddynion ifanc, ac ambell i ddynes. Arweiniwyd y grŵp gan ddyn yn cario ac ysgwyd pen gafr wedi'i wneud o bren. Pan ymwelodd y grŵp hwn â fferm, roedd hi'n arferol rhannu llwyau o uwd a chwrw Dolig gyda hwy, gan ei fod yn cael ei ystyried yn lwc wael am y flwyddyn os nad oedd hynny'n digwydd.

Mae gan y traddodiadau debygrwydd i draddodiadau Mari Llwyd Cymru. 

## Cyfeiriadau
Categori:Traddodiadau'r gaeaf
Categori:Cymeriadau'r Nadolig
Thelma Adams

Menyw fusnes a ffermwr o Gymraes oedd **Thelma Adams** (10 Tachwedd 1938 – Rhagfyr 2024). Roedd yn adnabyddus fel un o sylfaenwyr y cwmni Caws Cenarth.

Magwyd Thelma ym Mhant-y-blaidd ger Crymych mewn tŷ tafarn. Roedd Thelma a'i gŵr Gwynfor yn ffermio ar Fferm Glyneithinog, Lancych, Sir Gaerfyrddin. Yn 1984, roedd cynllun i gyflwyno cwotâu llaeth yn yr Undeb Ewropeaidd, a fyddai'n cyfyngu faint o laeth y gallai ffermwr ei werthu bob blwyddyn heb dalu ardoll. Daeth Thelma yn enwog ar ôl gwisgo fel Cleopatra ac eistedd mewn bath llawn llaeth oer i brotestio yn erbyn prisiau poteli llaeth.

Roedd teuluoedd Thelma a'i gŵr wedi bod yn cynhyrchu caws ers 1903. Yn 1986, ffurfiwyd y cwmni Caws Cenarth er mwyn gwneud defnydd o'r llaeth a'i werthu yn ehangach. Yn fwy diweddar, pasiwyd yr awenau i'w mab Carwyn. 

Ym 1986 enillodd gystadleuaeth Llywodraeth Cymru, *Edible Ideas* ac ym 1999 enillodd deitl Gwraig Ffermdy y Flwyddyn.

Yn 2012, ysgrifennodd Thelma ei hunangofiant - *Gwlad o Gaws a Llaeth.* Bu farw yn 86 mlwydd oed.

## Dolenni allanol
* Caws Cenarth

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Coleg Cheltenham

Ysgol fonedd yn Cheltenham, Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw **Coleg Cheltenham**. Mae'n ysgol breswyl sydd hefyd yn derbyn disgyblion allanol. Mae gan y coleg tua 750 o ddisgyblion (mae un rhan o bump yn ddisgyblion allanol) rhwng 13 a 18 oed.

Agorodd yr ysgol yn 1841 fel sefydliad Eglwys Loegr. Mae'r coleg bellach yn ysgol annibynnol sy'n talu ffioedd, a lywodraethir gan Gyngor Coleg Cheltenham.

Mae'r sefydliad hefyd yn cynnal ysgol baratoi am tua 420 o ddisgyblion rhwng 3 a 13 oed.

## Cyn-Disgyblion enwog
*Chris Bryant, gwleidydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Swydd Gaerloyw
Categori:Sefydliadau 1841
Cheltenham
Cheltenham
Gerddi Botanegol Birmingham

Gardd fotaneg yn ardal Edgbaston, Birmingham, Gorllewin Canolbarth Lloegr yw **Gerddi Botanegol Birmingham**. Lleolir y gerddi tua 1½ milltir (2.4&nbsp;km) i'r de-orllewin o ganol dinas Birmingham. 

Fe'u dyluniwyd yn 1829 gan y botanegwr a garddluniwr John Claudius Loudon. Mae'r safle'n cynnwys amrywiaeth eang o blanhigion yn ei 15 erw (6 hectar), ynghyd â phedwar tŷ gwydr mawr (sef tŷ gwydr trofannol, tŷ gwydr isdrofannol, tŷ gwydr canoldirol a tŷ gwydr cras). Mae yna hefyd dŷ alpaidd a thŷ glöynnod byw. Cyn 2024 roedd adardy hefyd.

Rheolir y gerddi gan Gymdeithas Fotaneg a Garddwriaethol Birmingham, sy'n elusen gofrestredig. Mae'r gerddi ar agor yn ddyddiol i'r cyhoedd gyda mynediad â thâl.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Birmingham
Categori:Gerddi yn Lloegr
Categori:Sefydliadau 1832
Gardd fotaneg

Gardd sydd â chasgliad o blanhigion byw at ddibenion ymchwil wyddonol, cadwraeth, arddangos ac addysg yw **gardd fotaneg**. Gall gynnwys casgliadau arbenigol o blanhigion o fathau arbennig, planhigion o rannau penodol o’r byd, neu gynefinoedd penodol ac yn y blaen. Defnyddir tai gwydr yn aml i ddarparu cynefinoedd sy'n addas ar gyfer planhigion nad ydynt yn frodorol i'r ardal.

Fel rheol, mae gerddi botanegol yn cael eu gweithredu gan brifysgolion neu sefydliadau ymchwil gwyddonol eraill, a bydd y staff yn cynnwys botanegwyr yn ogystal â garddwyr.  Maent fel arfer ar agor i'r cyhoedd (yn rhannol o leiaf), ac yn cynnig rhaglenni addysgol.

Categori:Gerddi
Kensington

Ardal yng ngorllewin Llundain yw **Kensington**, a leolir ym Mwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea. Mae'r ardal wedi'i chanoli ar Stryd Fawr Kensington, stryd siopa sy'n rhedeg o'r dwyrain i'r gorllewin. Yn y gogledd-ddwyrain lleolir Gerddi Kensington, sy'n cynnwys Cofeb y Tywysog Albert ac Oriel y Serpentine. Mae Kensington yn gartref i Goleg Imperial Llundain, y Coleg Cerdd Brenhinol, Neuadd Frenhinol Albert, Amgueddfa Hanes Natur Llundain, Amgueddfa Victoria ac Albert, a'r Amgueddfa Wyddoniaeth. Mae'r ardal hefyd yn gartref i lawer o lysgenadaethau ac is-genhadon.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea
Categori:Ardaloedd Dinas Westminster
SYBS

Band pop Cymraeg yw **SYBS** o Gaerdydd. Maent yn disgrifio eu hunain fel "band indi post-pync slacyr". Enw'r grŵp yn wreiddiol oedd **Y Sybs** ond gollyngwyd y fannod yn 2019.

## Hanes
Enillodd y band Cystadleuaeth Brwydr y Bandiau yn 2018 a'r un flwyddyn â Label Libertino.

Yn Ebrill 2019 rhyddhaodd y band eu sengl gyntaf, 'Paid Gofyn Pam' a'r ail sengl, *Cwyr* flwyddyn yn ddiweddarach yn 2020 ac yna *Anwybodaeth* rhai misoedd yn hwyrach. 

Yn 2024 rhyddhaodd y band eu halbym gyntaf, *Olew Nadroedd* oedd, yn ôl un adolygydd yn "creu *collage* bywiog o synau sy’n cyfleu anhrefn ac egni eu bywydau cyn COVID, lle bu i brifysgolion a gigs cyson yng Nghaerdydd."

Daeth cân y grŵp, 'Gwacter' yn rhif 4 yn Siart Amgen flynyddol rhaglen Rhys Mwyn ar BBC Radio Cymru yn 2024. Mae'r Siart yn gyfle i wrandawyr bleidleisio dros y caneuon mae nhw'n credu sydd yn neg uchaf y flwyddyn honno (gan gynnwys caneuon o flynyddoedd blaenorol).

## Aelodau
Ceir pedwar aelod i'r grŵp, mae dau ohonynt, Osian Llŷr, a Herbie, yn feibion i ddau aelod o'r grŵp o'r 1990au, y Crumblowers sef Owen Stickler (drymiwr, tâd Osian) ac Owen Powell (gitâr, a hefyd gitarydd y band, Catatonia, tad Herbie). Roedd Crumblowers yn grŵp boblogaidd iawn yn y Sîn Roc Gymraeg ar ddechrau'r 1990au.

* Osian Llŷr - gitâr, canu, geiriau
* Herbie Powell - gitâr fâs
* Dafydd Adams - drymiau
* Kieron McDonald-Brown - gitâr 
* Zach Headon (ymddengys yn nyddiau cynnar y band)

## Disgograffi
### Senglau
Mae'r grŵp wedi rhyddhau sawl sengl:
* *Llygaid Ebrill* - Label Libertino, 2021
* *Gwacter*- Label Libertino, 2023
* *Canned Laughter* - Label Libertino, 2024

### Albwm
Mae'r band wedi rhyddhau un albwm:
* *Olew Nadroedd* - Label Libertino (LIB210CD, 2024)

## Dolenni allanol
* Tudale Facebook SYBS
* @SybsBand Cyfrif Instagram y band
* Y Sybs – Tir Cyffredin recordiad o gig ym Maes B 2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
SYBS
Ysgol fonedd

Math o ysgol breifat yn Lloegr a Chymru sy'n codi ffioedd yw **ysgol fonedd**. Fel arfer bydd ei disgyblion rhwng 13 a 18 oed. Nid oes gwahaniaeth manwl gywir rhwng ysgol fonedd ac unrhyw fath arall o ysgol breifat. Serch hynny, mae un diffiniad defnyddiol yn awgrymu bod gan ysgol fonedd nifer o nodweddion:

Mae'n ysgol ddosbarth, sy'n darparu ar gyfer cwsmeriaid cefnog; mae'n ddrud; nid yw'n lleol; ysgol breswyl ydyw yn bennaf; mae’n annibynnol ar y Wladwriaeth a llywodraeth leol, er hynny nid yw’n eiddo preifat nac yn cael ei rhedeg er elw.

Mae'r enw Saesneg, "public school", yn adlewyrchu bwriad gwreiddiol ysgolion o'r fath y dylent fod yn agored i ddisgyblion heb ystyried yr ardal yr oeddent yn hanu ohoni neu eu henwadau, neu broffesiwn eu tadau, ac na ddylent gael eu rhedeg er elw perchennog preifat. 

Mae ysgolion bonedd wedi'u cysylltu'n agos â'r dosbarthiadau llywodraethol yn y Deyrnas Unedig a'r Ymerodraeth Brydeinig tra roedd hwnnw'n bodoli.

Rheoleiddir ysgolion bonedd gan *Public Schools Act 1868*.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg yn y Deyrnas Unedig
Categori:Ysgolion preifat
Zootopia 2

Ffilm Walt Disney Pictures ydy ***Zootopia 2*** (sef "*Zootropolis 2*") (2025).

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2025
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Egin ffilmiau plant
Cofrestr o Barciau a Gerddi yng Nghymru sydd o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig

Cofrestr treftadaeth a gynhelir gan Cadw yw'r **Gofrestr o Barciau a Gerddi yng Nghymru sydd o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig**. Daeth y i rym ar 1 Chwefror 2022 yn sgil pasio Deddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2023 

Cymru oedd y wlad gyntaf yn y Deyrnas Unedig i gydnabod y dylai parciau a gerddi hanesyddol gael eu diogelu yn yr un ffordd ag adeiladau rhestredig a henebion cofrestredig.  Roedd y gofrestr yn ganlyniad sawl blwyddyn o gydweithio rhwng cadw a Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru i ddiweddaru’r cofnodion ar gyfer y 400 o safleoedd ar hyd a lled y wlad.

Mae’r gofrestr yn cynnwys tua 400 o safleoedd o wahanol fathau, gan gynnwys gerddi tai preifat, mynwentydd a pharciau cyhoeddus. Mae parciau a gerddi wedi'u rhestru ar un o dair gradd, sy'n cyfateb i'r system raddio a ddefnyddir ar gyfer adeiladau rhestredig. Gradd I yw'r radd uchaf, ar gyfer safleoedd o ddiddordeb eithriadol; mae Gradd II* yn dynodi safleoedd o ansawdd gwych; ac mae Gradd II ar gyfer safleoedd o ddiddordeb arbennig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Parciau a Gerddi Hanesyddol Cofrestredig", Cadw

Categori:Cadw
Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Cofrestri treftadaeth yng Nghymru

Categori:Parciau Cymru
Morfarch

:''Am y creadur mytholegol o'r un enw, gweler Morfarch (mytholeg). Mae "morfarch" hefyd yn enw amgen ar y walrws.*

Unrhyw un o 46 rhywogaeth o bysgod esgyrnog morol bach yn y genws *Hippocampus'' yw **morfarch**. Mae gan forfarch ben a gwddf yn debyg i ben ceffyl. Mae morfeirch wedi'u gorchuddio ag arfwisg esgyrnog segmentiedig. Mae ganddyn nhw gynffonnau cyrliog y maen nhw'n aml yn eu defnyddio i lynu wrth lystyfiant fel morwellt. Maen nhw'n nofio mewn osgo unionsyth gan ddefnyddio asgell y cefn i'w gwthio eu hunain.

Mae morfeirch i'w cael ledled y byd mewn dŵr halen bas mewn ardaloedd trofannol a thymherus.

Mae gan y morfarch gwryw god ar flaen ei gynffon. Wrth baru, mae'r morfarch benyw yn dodi hyd at 1,500 o wyau yng nghod y gwryw. Mae'r gwryw yn cario'r wyau am 9 i 45 diwrnod nes bod yr epil bach ddod i'r amlwg - yn fach ond wedi'i ffurfio'n llwyr.

Categori:Syngnathidae
Gerddi Linda Vista

Parc bychan yn y Fenni, Sir Fynwy, yw **Gerddi Linda Vista**. Dechreuodd y parc fel gardd i dŷ preifat, Linda Vista House (*Linda Vista* = "Golygfa Hardd" yn Sbaeneg), a adeiladwyd yn 1875 gan Henry Jenkins. Brodor o’r Fenni oedd Jenkins a wnaeth, ynghyd â’i frodyr William a John, ei ffortiwn yn y diwydiant adeiladu yn Tsile. Ar ôl iddo ddychwelyd i'w dref enedigol, adeiladodd fila a chreu y gerddi o'i chwmpas.

Daeth y gerddi dan berchnogaeth gyhoeddus yn 1957. Wedi hynny, cawsant eu hymestyn, i gynnwys peth o'r tir yn Nolydd y Castell, a gwnaed gwaith ailblannu helaeth. Mae'r parc yn cynnwys nifer o goed sbesimen gwych. Mae Gerddi Linda Vista wedi’u cofrestru'n Radd II ar Gofrestr o Barciau a Gerddi yng Nghymru sydd o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig Cadw.

Rheolir y parc gan Gyngor Sir Fynwy.

## Oriel

Linda Vista Gardens - geograph.org.uk - 5187160.jpg
Path in the Gardens - geograph.org.uk - 1767828.jpg
Gardens and Mist - geograph.org.uk - 1773930.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Linda Vista Gardens, Abergavenny", Cofnod Coflein

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Categori:Parciau Cymru
Linda Vista
Categori:Sefydliadau 1875
Categori:Y Fenni
Parc Thompson, Caerdydd

Parc yn ardal Treganna, Caerdydd yw **Parc Thompson**, a elwid yn wreiddiol fel Cae Syr David. Mae'n un o barciau hynaf y ddinas, yn cynnwys ardaloedd o goetir wedi'u cymysgu ag ardaloedd glaswelltog agored a phlanhigion addurniadol. Mae’r parc hanesyddol yn un gradd II, ac fe’i adwaenid yn wreiddiol fel Cae Syr David. Ceir stryd ger llaw a elwir yn 'Cae Syr Dafydd'. Mae'n gorwedd rhwng Pencisely Road i'r gogledd ac ychydig yn uwch yn ddaearyddol a Romilly Road i'r de sydd ar gwastatir gorlifdir Caerdydd.

## Hanes
Mae Parc Thompson, a elwid gynt yn Cae Syr Dafydd, ar safle 10 erw yn ardal Treganna, Caerdydd. Credir bod yr enw gwreiddiol yn deillio o Syr Dafydd Matthew, a oedd yn byw yn y 15g ac a gafodd dir ym mhlwyf Llandaf ar gyfer gwasanaethau i'r Brenin Edward IV. Ar ddiwedd y 19g roedd y tir hwn yn eiddo i Mr Charles Thompson, aelod o'r teulu cyfoethog a dyngarol Thompson, a oedd yn byw gerllaw yn yr eiddo o'r enw 'Penhill'. Yn 1891 agorodd ardd ar y safle i'r cyhoedd. Adroddodd y Western Mail, "Mr Charles Thompson, a Cardiff Merchant, has handed over for the use of the residents of Cardiff, subject to certain stipulations, a small garden and field with a splendid view in Romilly road."

Yn ystod rhyfel 1939-45 roedd swydd wardeniaid ARP (Air Raid Precautions) ym Mharc Thompson a thanc cyflenwad dŵr brys at ddefnydd y Gwasanaeth Tân Cenedlaethol. Credir ei fod yn y parc uchaf, yn union i'r de o'r lawnt fowlio, lle mae man agored mawr erbyn hyn.

Yn 2019, troswyd cwt ceidwaid y parc wrth fynedfa’r parc yn Romilly Road yn far coffi.  sy'n ffurfio canolbwynt y ffynnon. ac mae ganddo lawer o gyfleusterau.

## Lleoliad
Mae Parc Thompson wedi'i leoli ger ffordd yr A4119 yn ardal Treganna yng ngorllewin Caerdydd, yn agos at Barc Fictoria a Chaeau Llandaf. Mae gwasanaethau Bws Caerdydd yn stopio ym mhen gogleddol a deheuol y parc.

## Mewn diwylliant poblogaidd
Mae trac Boy Azooga "Walking Thompson's Park" wedi'i enwi wrth gyfeirio at y parc, gan fod y prif ganwr, Davey Newington, yn hanu o Gaerdydd. Cyfeirir at y parc hefyd yn eu trac "Jerry".

## Oreil

File:Thompsons Park Cardiff.jpg|Map o leoliad Parc Thompson
File:Thompson's Park, Cardiff (4641673).jpg|Y parc tua 1905
File:Thompson's Park Gates - geograph.org.uk - 1892312.jpg|Y fynedfa i'r parc
File:Thompsons Park, Cardiff (17370926322).jpg|Golygfa o'r parc gyda'r pwll a'r cerflun gan William Goscombe John
File:Thompson's Park - geograph.org.uk - 1997663.jpg|Y gerddi ffurfiol
File:Thompson's Park - geograph.org.uk - 3882357.jpg|Y cae uchaf agored, Cae Syr Dafydd, sy'n ffurfio rhan uchaf y parc

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Parc Thomapson Gwefan Coflein
* Flog ar Barc Thompson Sianel Youtube Daily Vlogs UK, 2022

Categori:Parciau Caerdydd
Categori:Treganna
Sonetti lussuriosi

Casgliad o sonedau erotig gan Pietro Aretino, yw ***Sonetti lussuriosi*** ("Sonedau chwantus", 1525). Cyfansoddwyd y sonedau i gyd-fynd â chyfres o engrafiadau erotig a wnaed gan Marcantonio Raimondi wedi'u seilio ar luniadau gan Giulio Romano, a gyhoeddwyd gyntaf ym 1524 o dan y teitl *I Modi o Le 16 posizioni*.

Yn fuan ar ôl iddynt gael eu hargraffu, atafaelwyd a llosgwyd bron pob copi o'r llyfr ar orchymyn y Pab Clement VII. Carcharwyd Raimondi, ac ar 28 Gorffennaf 1525 anafwyd Aretino yn ddifrifol mewn ymosodiad dager. Fe wnaeth un copi o'r llyfr oroesi, fodd bynnag, ac mae'r enghraifft unigryw hon wedi'i werthu sawl gwaith a'i ocsiynu ddwywaith.

Ym 1978 prynodd y casglwr a’r gwerthwr llyfrau Hans Peter Kraus yr *argraffiad unica* hwn yn Christie’s yn Efrog Newydd. Wedi hynny fe'i prynwyd gan y casglwr o Genefa, Gérard Nordmann. Rhoddodd ffacsimili o'r llyfr gwerthfawr i olygyddion yr *Edizione nationale delle Opere di Pietro Aretino*. Yn 2006 cafodd y enghraifft unigryw ei arwerthu eto yn Christie's, Paris am 325,600 ewro. Mae'r perchennog newydd yn parhau i fod yn anhysbys. 

## Llinellau cyntaf 
Nid oes gan yr un o'r 16 cerdd rif na theitl. Isod, dyma'r llinellau cyntaf o bob un o'r sonedau, yn Eidaleg, ac yna chyfieithiad chyfieithiad Cymraeg:

# Fottiamci, anima mia, fottiamci presto / Gad inni ffwcio'n gilydd, fy enaid, cnychu ein gilydd ar unwaith
# Mettimi un dito in cul, caro vecchione / Gwthia dy fys i fyny fy nhin, fy nghariad
# Questo cazzo vogl'io, non un tesoro! / Dy bidlen a fynnaf, nid trysor
# Posami questa gamba in su la spalla / Rho dy goes o amgylch fy ysgwydd
# Perch'io prov'or un sì solenne cazzo / Ar yr awr drist hon, teimlaf dy bidlen gweddw
# Tu m'hai il cazzo in la potta, e il cul mi vedi / Mae gen ti fy ngoc yn dy gotsen edrych ar dwll fy nhin
# Ove il mettrete voi? Ditel' di grazia / Ble roi di e? Dwed wrtha i
# E saria pur una coglioneria / Byddai hynny, wir yn cïonnerie
# Questo è pur un bel cazzo lungo e grosso / Dyma'n wir goc prydferth, hir, enfawr
# Io 'l voglio in cul. - You will perdonai me / Dw i moin e yn fy nhin! Maddau i mi!
# Apri le cosce, acciò ch'io vegga bene / Agor dy guniau, yr un blinedig
# Marte, maledettissimo coward! / Mawrth a ddaliwyd, eto'n flinedig
# Dammi la lingua, appunta i piedi al muro / Ymestyn i mi dy dafod, gwthia dy draed yn erbyn y mur
# Non tirar, fottutello di Cupido / Y peth bach, paid a thynnu
# Il putto poppa, e poppa anche la potta / Pen y babi dol, a'i chotsen hefyd
# Stá cheto bambin mio; ninna, ninna! / Paid sgrechian, fy mabi dol, cwsg, cysga!

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* *Sonetti lussuriosi* - ar Wikisource. Testun llawn Eidaleg o rifynnau [*1792*](https://de.wikisource.org/wiki/it:Sonetti%20lussuriosi%20(edizione%201792)) a [*1986*](https://de.wikisource.org/wiki/it:Sonetti%20lussuriosi%20(edizione%201986))

Categori:Blodeugerddi
Categori:Barddoniaeth yr Eidal
Categori:Llenyddiaeth yr Eidal yn yr 16eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth erotig
Bariau (cyfres deledu)

Drama deledu yw ***Bariau***. Mae wedi'i leoli mewn carchar dynion ac wedi eu seilio ar dystiolaeth carcharorion a swyddogion carchar go iawn. Awdur y gyfres yw Ciron Gruffydd a'r cyfarwyddwr yw Griff Rowland. Cynhyrchwyd y gyfres gan Rondo Media ac fe'i ffilmiwyd yn Stiwdios Ffilm Aria yn Llangefni.

Mae 6 pennod ymhob cyfres. Mae'r gyfres yn ymrafael â sawl pwnc cignoeth a heriol ac felly darlledwyd y gyfres mewn slot hwyr. Dangoswyd y ddrama ar nos Wener am 10.40pm ar S4C gyda'r gyfres gyntaf ym mis Ionawr 2024. Cychwynnodd ail gyfres ar 13 Ebrill 2025 yn y slot ddrama arferol ar nos Sul am 9pm.

## Cynhyrchiad
Mae'r ddrama wedi ei osod mewn carchar ffuglennol yng Nghymru 'HMP Glannau'. Mae'r ddrama yn ddwyieithog sy'n adlewyrchu natur y sefydliad gyda carcharion o Gymru a Lloegr. Adeiladwyd set carchar gyda 24 cell dros ddwy lawr yn Stiwdios Aria, Llangefni. Sefydlwyd y stiwdios gan Rondo Media a changen fasnachol S4C, S4C Digital Media Limited, gyda chefnogaeth Llywodraeth Cymru drwy Cymru Greadigol. Agorodd y stiwdios ym mis Hydref 2022 a mae'n cynnwys dau lwyfan sy'n darparu 20,000 troedfedd sgwâr o ofod ffilmio.

Roedd y cynhyrchiad yn cyflogi tua 80 o bobl, gan gynnwys 18 o gyn weithwyr ffatri ieir 2 Sisters – ffatri fawr yn Llangefni a gaeodd ei drysau yn 2023.

## Cast a chymeriadau
* Annes Elwy fel Elin
* Gwion Tegid fel Barry
* Adam Woodward fel Kit
* Bill Skinner fel George
* Rolant Prys fel Ned
* Mali Tudno Jones fel Linda
* Mair Tomos Ifans fel Cath
* Glyn Pritchard fel Peter
* Hywel Morgan fel Mitchell
* Dion Lloyd fel Davies
* Cadfan Roberts fel Roberts
* Gwen Ellis fel Margaret
* Gabin Kongolo fel Hussein
* Iago Patrick McGuire fel Graham
* Lily Beau fel Morwenna
* Iwan Garmon fel Dale

## Penodau 
### Cyfres 1 
### Cyfres 2 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2024
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Mikheil Kavelashvili

Gwleidydd a chyn bêl-droediwr proffesiynol o Georgia yw **Mikheil Kavelashvili** (ganed 22 Gorffennaf 1971) sy'n arlywydd etholedig Georgia.

Ganed ef yn Bolnisi, Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Georgia, pan oedd y wlad yn rhan o'r Undeb Sofietaidd. Cychwynnodd ei yrfa bêl-droed gyda Dinamo Tbilisi, wedi iddo gyflawni system ieuenctid y clwb ym 1989. Chwaraeodd i Tbilisi nes treulio tymor ar fenthyg i Alania Vladikavkaz, yn Rwsia, ym 1995. Ymunodd â Manchester City ym 1996, a chwaraeodd yn Uwch Gynghrair Lloegr am ddau dymor. Treuliodd weddill ei yrfa yn y Swistir: ar fenthyg i Grasshopper Club Zürich (1997–9), a chyda FC Zürich (1999–2002), FC Luzern (2002–03), FC Sion (2003–04), FC Aarau (2004–05), a FC Basel (2005–06). Dychwelodd hefyd, eto ar fenthyg, i Alania Vladikavkaz am saith gornest yn 2004. Chwaraeodd i dîm cenedlaethol Georgia o 1991 i 2002.

Deng mlynedd wedi iddo ymddeol o chwarae pêl-droed, cafodd Kavelashvili ei ethol i senedd Georgia yn 2016, fel aelod o'r blaid boblyddol Breuddwyd Georgia. Yn 2022 cyd-sefydlodd Grym y Bobl, plaid ewrosgeptigaidd adain-dde gyda chysylltiadau clos â Breuddwyd Georgia. Mae Kavelashvili yn lladmerydd dros gysylltiadau cyfeillgar â Rwsia ac yn wrthynebydd i ddylanwad yr Undeb Ewropeaidd ac Unol Daleithiau America yn Georgia. Kavelashvili oedd un o awduron deddf i gofrestru sefydliadau sy'n derbyn dros 20% o'u cyllideb o wledydd eraill yn "asiantau dros fuddiannau grym tramor".

Ar 14 Rhagfyr 2024 cynhaliwyd pleidlais gan y senedd i ddewis arlywydd, a Kavelashvili oedd yr unig ymgeisydd. Fe'i cyhoeddwyd yn arlywydd nesaf y wlad, ac efe yw'r arlywydd cyntaf yn hanes Georgia i'w ddewis gan goleg etholiadol, ers i'r etholiad arlywyddol uniongyrchol gael ei gynnal am y tro olaf yn 2017. Fodd bynnag, mae'r sefyllfa wleidyddol gyfoes yn Georgia yn hynod o fregus, ac mae'r Arlywydd Salome Zourabichvili yn gwrthod cyfreithlondeb yr etholiad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Arlywyddion Georgia
Categori:Chwaraewyr yr 20fed ganrif o Georgia
Categori:Chwaraewyr yr 21ain ganrif o Georgia
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Georgia
Categori:Pêl-droedwyr o Georgia
Categori:Pobl a aned yn yr Undeb Sofietaidd