open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yves-Emmanuel Dogbé

Bardd, nofelydd ac addysgwr o Dogo oedd **Yves-Emmanuel Dogbé** (10 Mai 1939 – 7 Tachwedd 2004).

Ganed ef yn Lomé, yn y cyfnod pan oedd Togo yn fandad Cynghrair y Cenhedloedd dan reolaeth Ffrainc. Astudiodd yn Lomé ac yn y Traeth Aur, a gweithiodd yn athro mewn sawl ysgol yn Dahomey. Cyhoeddwyd ei erthyglau, cerddi, a ffablau mewn papurau newydd lleol.

Teithiodd i Ffrainc ac enillodd ei ddoethuriaeth mewn Astudiaethau Affricanaidd o Brifysgol Paris-Descartes ym 1973. Cyhoeddodd draethawd hir, ''La crise de l'éducation'' (1975), yn galw ar wledydd Affrica i gael gwared â'r hen ddibyniaeth ar systemau ac arferion addysg Ewropeaidd. Cafodd ei ofyn gan lywodraeth Togo i annerch Gŵyl Celfyddydau a Diwylliant Affrica (FESTAC 77) yn Lagos ar bwnc "Gwareiddiad y duon a dyfodol Affrica". Fodd bynnag, ni chafodd gyfle i gyflwyno'i syniadau i'r ŵyl wedi i'r llywodraeth ddarllen ei feirniadaeth o bolisïau'r Arlywydd Gnassingbé Eyadéma a'i arestio yn Lomé. Cafodd ei garcharu am chwe mis bron, heb dreial, cyn ei ryddhau mewn amnest yn Nhachwedd 1977. Ffoes eto i Baris, ac yno sefydlodd y wasg Editions Akpagnon, a chyhoeddodd gyfrolau o'i farddoniaeth a'i ffuglen.

Ym 1991, ymunodd Dogbé a'r alltudion eraill a ddychwelodd i Dogo yn sgil rhywfaint o ryddfrydoli gwleidyddol. Yn ogystal â'i farddoniaeth a straeon, ysgrifennodd Dogbé nofelau, gan gynnwys *La victime* (1979) a ''L'incarcéré'' (1980). Bu farw ym Mharis yn 65 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Addysgwyr yr 20fed ganrif o Dogo
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Dogo
Categori:Beirdd Ffrangeg yr 20fed ganrif
Categori:Beirdd Ffrangeg o Dogo
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Dogo
Categori:Nofelwyr Ffrangeg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Dogo
Categori:Pobl a aned yn Nhogo
Categori:Pobl o Lomé
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Ymfudwyr o Dogo i Ffrainc
Tri Chastell Gwent

Grŵp o gaerau canoloesol ger y ffin rhwng Cymru a Lloegr (yn Sir Fynwy heddiw) yw **Tri Chastell Gwent**. Sefydlwyd Castell y Grysmwnt, Castell Ynysgynwraidd a'r Castell Gwyn gan y Normaniaid yn sgil eu concwest o Loegr yn 1066, i amddiffyn y llwybr rhwng Gymru a Henffordd. Fe'u hunwyd o dan un arglwyddiaeth yn ystod teyrnasiad y Brenin Steffan (1135–54) ac arhosasant ym meddiant un perchennog tan yr 20g.

Mae'n bosibl eu bod wedi cael eu comisiynu gan William FitzOsbern, Iarll Henffordd. Roeddent yn wreiddiol yn cynnwys amddiffynfeydd priddwaith gydag amddiffynfeydd pren. Ym 1201 rhoddwyd arglwyddiaeth y Thri Chastell gan y Brenin John i Hubert de Burgh a gryfhaodd amddiffynfeydd Castell y Grysmwnt a Chastell Ynysgynwraidd. Mae'n debyg i'r Castell Gwyn gael ei ailadeiladu yn y 1250au a'r 1260au yn ystod teyrnasiad Harri III. Trosglwyddwyd yr arglwyddiaeth rhwng sawl perchennog tan 1267, pan gafodd ei rhoi i Edmund, Iarll Caerhirfryn, ac arhosodd ym meddiant ei deulu tan 1825. 

Cadw sy'n rheoli'r Tri Chastell bellach.

## Ffynonellau
* John R. Kenyon, *The Medieval Castles of Wales* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2010), tt.141–5

Categori:Cadw
Categori:Cestyll Sir Fynwy
Hywel Harris (drama Cynan)

Drama lwyfan Gymraeg "Bedair Act" gan Cynan yw ***Hywel Harris***, sy'n seiliedig ar hanes y diwygiwr Methodistaidd, Howel Harris. "Ni cheisiais, ac ni fwriedais, lynu'n dynn wrth y manylion hanesyddol", noda Cynan yn y Rhagair i gyhoeddiad Hughes a'i Fab, Wrecsam o'r ddrama ym 1932, fel rhan o'u cyfres *Dramâu Newydd Wrecsam*. Daeth y ddrama i'r brig yng nghystadleuaeth y "drama mewn 3 neu 4 act" [sef Y Brif Ddrama] yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1931. 

## Cymeriadau 
* Hywel Harris, Yswain, Trefeca - pregethwr cyntaf y Diwygiad Methodistaidd. Llywydd cyntaf Cymdeithas Amaethyddol Brycheiniog. "Ensign" [lluman] yn y Militia, a Sefydlydd Teulu Trefecca.
* Lifftenant Peilyn - o'r "Pressgang"
* Bosun Huws - o'r "Pressgang"
* Tom Williams - mab y "Sgrîn".
* Jimmy Ingram - gwas Harris
* Nansi Williams - merch y "Sgrîn" [sef chwaer Tom Williams]
* Y Parchedig William Williams, Pantycelyn
* Madam Sidney Gruffydd - gwraig Cefnamwlch
* Major William Gruffydd [y 3ydd] - ei gŵr o Gefnamlwch, Pen Llech, Llŷn
* Chancellor Owen - Person Pwllheli
* Morwyr y "Pressgang"
* Ffermwyr
* Bwrdeisiaid Pwllheli
* Ffidler
* Medelwyr etc

## Crynodeb 
Mae'r ddrama 4 Act yn cychwyn ym 1744 "ar y ffordd gerllaw Erwd", tu allan i blas "Y Sgrîn", cartref Tom Williams, "Yswain ac Uchel Siryf Maesyfed" a'i chwaer, Nansi. Mae Hywel Harris, wedi'i guddio dan fantell, yn aros i gwrdd a'i gymar, Nansi, heb yn wybod i'w brawd. Daw "hanner dwsin o forwyr gyda'u Swyddog a'u "bosun"" heibio, sef "adran o'r "Pressgang" sy'n aros yn Aberhonddu". Maent yn chwilio am Harris, ac yn "hela Methodistiaid" i wneud eu "dyletswydd" sef ymuno â'r Llynges, yn enw'r "Brenin Siôr". Mae Williams yr Yswain wedi cynnig "hanner sofren" i bob un ohonynt, os llwyddant i "bresio Hywel Harris heno".

Roedd Cynan yr un oed â Hywel Harris,[30 oed] pan aeth ati i gyfansoddi'r ddrama, ac er ei fod, ar ei gyfaddefiad ei hun, wedi llacio tipyn ar y "manylion hanesyddol", hawliai "rhyddid y dramodydd" i ddehongli cyfnod a chreu cymeriadau.

## Addasiadau 
Darlledwyd y ddrama ar Radio'r BBC [Home Service] ar y 25 Tachwedd 1940.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1930au
Categori:Theatr Gymraeg y 1940au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Y Gwybed (drama)

Drama Fydryddol a ddaeth yn fuddugol yng nghystadleuaeth Y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn 1965, yw ***Y Gwybed*** gan Tom Parri Jones, Malltraeth. Cyhoeddwyd y ddrama yn y ''Cyfansoddiadau a'r Beirniadaethau'' ym 1965. Mae'r ddrama'n adleisio comedïau dychan Aristoffanes, a dyna'r ffugenw a ddewisiodd y bardd, wrth gyflwyno ei waith.

## Cymeriadau 
* Pry Copyn
* Pobun Heddiw
* Ei Hen Fam
* Belsebwb, Duw Philistia
* Corws o Wybed
* Buwch y Morgrug
* Pry'r Gannwyll
* Pry Sidan
* Hen Bry
* Moloch
* Mamon
* Robin y gyrrwr
* Asb
* Pry Tân
* Ac eraill (actorion a wisgir fel y gwybed)

## Disgrifiad 
"Tomen Philistaidd Belsebub" [Arglwydd y Gwybed] yn yr Hen Destament yw'r lleoliad. "Teml ffiaidd y duw Philistaidd [...] a'r cynrhon yn golofnau iddi, a'r pla gwybed yn codi oddi ar ffieidd-dra ei hallorau", yw'r modd y disgrifia un o'r beirniaid, Cynan, y lleoliad. Ceir yma "Arch Bry Copyn" a "dau dduw eiddigus arall a gafodd addoliad dynion, sef Moloch a Mamon, ond fe'u hymlidir ymaith gan bla y gwybed, ffyddlon wasanaethwyr eu harglwydd".

"Am ddyn yn mynd i'r diawl - i Belsebub fel y byddwn ni'n deud yn Sir Fôn acw", yw'r modd y digrifiodd y dramodydd y ddrama, wrth bapur newydd *Y Clorianydd*. "Dychanu 'rwyf am ddyn wedi gwallgofi a gwirioni ar nerth niwcliar", ychwanegodd Tom Parri Jones.  "Cashaf bwer niwcliar a chas perffaith. Pechod yn fy marn i yw gweld pobl yn gwario arian gloewon ar arfau niwcliar a phlant bach a phobl yn llwgu o eisiau bwyd. Aeth dyn heddiw yn waeth nag anifail. Meddwl am ddim ond mwrdro'i gilydd".Fel "math o Anterliwd neu Ddrama Foes" y disgrifia Cynan hi, ac er mai "digon main yw'r plot" mae ynddo "ddigon o symud".

"Canodd yr awdur ei ddychan ar themâu mor gyfoes â'r Oes Atomig, chwalfa Hiroshima, a chodi atomfeydd Trawsfynydd a'r Wylfa." 

## Cefndir 
Noda Cynan, un o'r 3 beirniad [Bobi Jones a Thomas Parry] yn y ''Cyfansoddiadau a'r Beirniadaethau'' mai dyma'r 3ydd tro i'r Eisteddfod Genedlaethol gynnig Y Goron am "ddrama fydryddol", yn dilyn Aberdâr 1956 ac ym Môn 1957. Er nad oedd neb yn deilwng ym 1956, gwobrwywyd drama Dyfnallt Morgan, *Rhwng Dau* ym 1957.

Beirniadodd Cynan y beirdd am "na cheir mwy na dau neu dri allan o'r ddau ar bymtheg [a gystadlodd] yn dangos unrhyw amgyffred o ofynion drama".

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Llenyddiaeth Togo

Er gwaethaf ei thraddodiad llafar cyfoethog, mae **llenyddiaeth Togo** yn gyfyngedig o'i chymharu â gwledydd eraill Gorllewin Affrica. Yn y cyfnod pan oedd Togo yn fandad dan reolaeth Ffrainc (1916–60), ysgrifennodd ychydig o lenorion drwy gyfrwng y Ffrangeg, a gwnaed bron dim i hyrwyddo llenyddiaeth yn ieithoedd y werin. Ers annibyniaeth y wlad ym 1960, bu rhywfaint o ymdrech i ddatblygu llenyddiaethau rhanbarthol, yn enwedig yn yr iaith Ewe.

Ymhlith y llenorion amlycaf mae'r nofelydd toreithiog Félix Couchoro (1900–68) a'r bardd Yves-Emmanuel Dogbé (1939–2004). Y nofelydd benywaidd cyntaf o'r wlad yw Gad Ami (ganed 1958), sydd bellach yn byw yn Unol Daleithiau America. Y llyfr enwocaf gan awdur o Dogo, mae'n debyg, ydy ''L'Africain du Groenland'' (1980), hunangofiant Tété-Michel Kpomassie (g. 1941) am ei ieuenctid yn Nhogo, ei ddysgu am yr Inuit a chael ei swyno gan yr Ynys Las, ac o'r diwedd ei daith i'r wlad honno.

Lleolir yr archifau a'r llyfrgell genedlaethol yn y brifddinas Lomé.


Categori:Y celfyddydau yn Nhogo
Togo
Togo
W. D. Williams

Prifardd Cadeiriol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn 1965 oedd **W. D. Williams** (Hydref 1900 – 1985) o'r Bermo, neu **William David Williams** yn ôl ei enw bedydd. Disgrifiwyd ef ar y pryd fel "bardd radio adnabyddus".  

## Gyrfa 
Cafodd ei eni yng Nglan'rafon, Llawrybetws ger Corwen, ac roedd yn ddyledus i'w dad am ei hoffder o gynganeddu. Ymffrostiai ei dad ei fod yn ddisgynydd o deulu Siôn Phylip, Ardudwy., a ceir hanes y teulu yn nofel Mari Headley, *Awelon Darowen.* "Ei fodryb Mary, merch Llwynithel, chwaer ei dad, a ofalai am Mary Richards yr olaf a'r bwysicaf o'r holl deulu, yn ei blynyddoedd olaf. Drwyddi hi y daeth i'w feddiant rai o greiriau'r Richardsiaid".

Mudodd y teulu i'r Bala ym 1977, lle bu farw ym 1985.

## Cyhoeddiadau 
* *Adlais Odlau* (Aberystwyth, 1939)
* ''Cerddi'r Hogiau* (Llandybie, 1941)
* *Cân ac Englyn* (Aberystwyth, 1951)
* *Camp a Rhemp* (Wrexham, 1960)
* *Rhyw Bwt o Lawr y Betws'' (Llandysul, 1975)

## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1965, Y Drenewydd (1450576).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1965, Y Drenewydd (1450577).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1965, Y Drenewydd (1450575).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1965, Y Drenewydd (1506195).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Pobl o Gorwen
Categori:Prifeirdd
Gwyneth Carey

Enillydd Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997 oedd Dr **Gwyneth Carey**, enw bedydd **Gwyneth Ellis Pritchard** (9 Mawrth 1925 – 18 Mawrth 2025) gyda'i nofel gyntaf, *Mwg*.

## Gyrfa 
Ar gefn ei chyfrol *Eisiau Byw* (Gomer, 1999) disgrifiwyd Gwyneth fel "merch ieuengaf y siop, Pentrefoelas".

Derbyniodd ei haddysg cynnar yn Ysgol Ramadeg, Llanrwst.

Bu farw wythnos wedi ei phen-blwydd yn 100 oed yn Ysbyty Glan Clwyd, Bodelwyddan ar y 18 Mawrth 2025.

## Cyhoeddiadau 
(detholiad)
* *Mwg* (1997)
* *Eisiau Byw* (1999)
* *Coban Mair* (2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Rhuthun
Categori:Meddygon
Sanae Takaichi

Mae **Sanae Takaichi** (ganwyd 7 Mawrth 1961 ) yn wleidydd o Japan. Yn ystod ei phriodas cyntaf, roedd hi'n cael ei hadnabod yn gyfreithiol fel . Ers Hydref 2025, mae hi'n Brif Weinidog Japan ac yn Arlywydd y Blaid Ddemocrataidd Ryddfrydol y wlad. Hi yw'r fenyw gyntaf i ddal y swydd yw hi. Roedd hi'n aelod o Dŷ'r Cynrychiolwyr o 1993 i 2003 ac ers 2005, daliodd hefyd sawl swydd weinidogol yn ystod cyfnod y prif weinidogion Shinzo Abe a Fumio Kishida.

Cafodd Takaichi ei geni a'i magu yn Yamatokōriyama, Nara. Cafodd Takaichi ei haddysg o Brifysgol Kobe.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cenedlaetholwyr Japaneaidd
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Japaneg
Categori:Pobl o Nara
Categori:Prif Weinidogion Japan
Nan Lewis

Prif Ddramodydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 1982 yw **Nan Lewis** sy'n enedigol o Gefneithin, Llanelli. Cipiodd y Tlws [medal] am ei drama hir, *Y Gelyn Pennaf* gan y beirniaid Norah Isaac, R. Gerallt Jones ac Wilbert Lloyd Roberts. Roedd hi'n byw ar y pryd ym Mheniel, Caerfyrddin.

## Gyrfa 
Nodwyd ym 1982 ei bod hi'n wraig i weinidog yr Annibynnwyr yng Nghaerfyrddin [Parch. Eifion Lewis], ac yn fam i 2 o blant, yn ogystal â bod yn weithydd cymdeithasol rhan amser, yn Ysbyty Glangwili.

Ym 1992, Nan oedd Llywydd Cenedlaethol Merched y Wawr.

## Gwaith llenyddol 
* *Y Gelyn Pennaf* (1982)
* ''Ni'n Dwy* (1982)
* *Jwdas* (2007) drama gerdd
* *Esther* (2016) drama gerdd
* *Dau Hanner Brawd'' (2018) drama gerdd

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
John Idris Owen

Nofelydd, athro ac enillydd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan 1984 oedd **John Idris Owen** (Gorffennaf 1937 – 15 Mai 2021).  Ym 1984, roedd yn byw yn Ninbych ers 15 mlynedd [1969], ond bu farw yn Aberaeron. Gweithiodd fel athro am gyfnod, ac yna fel ymgynghorydd y Gymraeg i Gyngor Sir Clwyd. Bu'n reolwr cynhyrchu ar Astudiaethau'r Cyfryngau i golegau technegol Sir Clwyd am 10 mlynedd, cyn ei ryddhau i gwblhau ei radd MA yng ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor.

Enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1983 am *Y Tŷ Haearn*.

Roedd yn briod ag Einir, ac mae ganddynt un mab.

## Cyhoeddiadau 
* ''Cantre'r Gwaelod* (1981)
* *Y Tŷ Haearn* (1984)
* *Gwyn eu Byd yr Adar Gwylltion* (1985)
* *Cnegwarth o Had Maip'' (2005)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Annemarie Lewis Thomas

Cyfansoddwraig, cyfarwyddydd cerdd a thelynegydd yn enedigol o Abertawe yw **Annemarie Lewis Thomas** (ganwyd 1968).  Yn 2009, sefydlodd yr Academi Theatr Gerdd (MTA), a gafodd ei henwi'n *Ysgol y Flwyddyn* gan The Stage yn 2012 a 2017. Daeth yr Academi i ben yn 2022.

## Gyrfa 
Hyfforddwyd Thomas yng Ngholeg Polytechnig Middlesex, gan raddio gyda BA (Anrh) yn y Celfyddydau Perfformio ym 1989.

Rhwng 1994 a 2004, bu'n gweithio fel cyfarwyddydd cerdd i sawl cwmni theatr ymylol, gan gynnwys *The Steam Industry* gyda chynyrchiadau oedd yn cynnwys *Seven Brides for Seven Brothers*, *The King &amp; I*, *The Sound of Music* a pherfformiad cyntaf *Calamity Jane* ar lwyfan y DU, i gyd yng Nghanolfan Gelfyddydau Battersea (BAC). 

Comisiynwyd Thomas i gyfansoddi sawl drama gerdd ar gyfer Theatr Gerdd Ieuenctid Prydain (BYMT [YMT UK gynt]) gan gynnwys *CCTV*, *The Open Door*, *Girl In The Ashes*, *Great Expectations* ''a Fool's Gold''. 

Bu hefyd yn bennaeth theatr gerdd yn Ysgol Theatr Swydd Hertford  ac yn aelod o staff ym Mhrifysgol Middlesex.

Fel cyfeilydd, mae Thomas wedi gweithio gyda Maria Friedman, Liz Robertson, Patti Boulaye, Rachel Tucker, Mari Wilson, Diane Langton a Peter Polycarpou, ymhlith eraill.https://fillinghamweston.com/wp-content/uploads/2023/11/Annemarie-Lewis-Thomas-CV.pdf

## Cyfansoddiadau 
Mae gwaddol cerddorol Thomas yn cynnwys y geiriau a'r gerddoriaeth ar gyfer bron i 50 o sioeau cerdd, gan gynnwys: 

## Cyfeiriadau 
Categori:Articles with hCards

Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pobl o Abertawe
D. W. Morgan (dramodydd)

Dramodydd, llenor, gweindog crefyddol ac enillydd Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Hen Golwyn 1941 oedd y Parch. **D. W. Morgan** (Awst 1877 – 16 Tachwedd 1957) neu **David William Morgan**, yn ôl ei enw bedydd.

## Gyrfa 
Cafodd ei eni yn Aberdyfi, yn fab i'r Capden James Morgan (1839 – 1901) ac Ann Davies (1833 – 1916).

Priododd Margaret Ellen Jones (1876 – 1960) o Lanbedr, Meirionydd ar y 1 Gorffennaf 1910. Ganwyd iddynt 2 o blant, Hawys Morgan (1911 – 1972) a'r [Parch] Gerallt Morgan (1912 – 1995). Wedi hynny, bu'n gwasanaethu yn Eglwys St. Andrew's, Penbedw rhwng 1938 hyd 1946. Ymddeolodd wedi 43 mlynedd yn y weinidogaeth.

Ym 1942, enillodd hanner y wobr ariannol am ddrama 3 Act Gymraeg yn ystod "Wythnos Ddrama Ferndale".

Bu farw yn ei gartref ym Mhenbedw ar y 16 Tachwedd 1957 yn 80 oed.

## Gwaith 
* *Ein Tywysog Olaf* neu *Llywelyn ein Llyw Olaf* (1939) - drama - llwyfannwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
* *Addunedau* (1941)
* *My Stars Shine Darkly* (1947)
* *Brief Glory* (1948)

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Pobl o Aberdyfi
Maria Amalia o Sacsoni

Gall **Maria Amalia o Sacsoni** gyfeirio at y canlynol:
* Maria Amalia o Sacsoni, brenhines Sbaen (1724–1760)
* Maria Amalie o Sacsoni, duges Zweibrücken (1757–1831)
Rolant o Fôn

Enw barddol y "bardd-gyfreithiwr" a'r Prifardd [dwbl] o Rostrehwfa, Ynys Môn, **Rowland Hugh Jones** oedd **Rolant o Fôn** (26 Chwefror 1909 – 8 Rhagfyr 1962). Enillodd y Gadair ddwywaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol, yn Eisteddfod Hen Golwyn 1941 ac yn Eisteddfod Dolgellau 1949.

## Gyrfa 
Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Penrallt. 

Yn ôl y *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, daeth yn amlwg fel bardd ifanc mewn eisteddfodau lleol, cyn ennill y Gadair ddwywaith am ei Awdlau *Hydref* ac *Y Graig*. Enillodd ei Gadair gyntaf yn Eisteddfod Brynsiencyn, pan yn llanc 19 oed. Enillodd Gadair Eisteddfod Powys yn ogystal.

Wedi gadael yr Ysgol Sir, bu'n glerc am gyfnod ym modurdy T. R. Jones, ac yna i Swyddfa R. Gordon Roberts "i gymhwyso'i hun i fod yn gyfreithiwr". 

Disgrifiwyd ef fel "cyfreithiwr ffraeth", a threuliodd ei oes yn ei swydd yn gweithio o Amlwch ac wedyn Llangefni.

Bu'n golygu colofn farddol i *Herald Môn* am gyfnod, a bu'n beirniadu'r Awdl yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Ef oedd sylfaenydd Clwb Gwerin, Llangefni.

Yr oedd yn "feistr ar y cynganeddion ac arbrofodd ar gyfuno'r mesurau".

Priododd Jennie Lloyd Williams (1920 – 2015) ym 1941, a cawsant 2 ferch, ac 1 mab.

Bu farw ar 8 Rhagfyr 1962 yn Ysbyty Môn ac Arfon yn 53 oed.

Cafwyd cofiant "diddorol" iddo gan Emlyn Richards o'r enw *Rolant o Fôn y Bardd-Gyfreithiwr* ym 1999 gan Wasg Gwynedd*.*

Cyhoeddwyd Cywydd Coffa iddo gan y Parch W. T. Gruffydd yn *Y Clorianydd* [10 Mehefin 1964]. Dyma rannau ohoni:

## Cyhoeddiadau 
* *Y Brenin a Cherddi Eraill* (1957)
* *Yr Anwylyd* (1963) gol. Huw Ll. Williams

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Prifeirdd
Categori:Seiri Rhyddion
Edward Rees

Dramodydd buddugol Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947 oedd **Edward Rees** (16 Gorffennaf 1904 – 4 Ionawr 2000), am ei ddrama *Plas Madog*. Er na'i henwir yn y *Cyfansoddiadau a Beirniadaethau* ar gyfer 1947, noda'r *Western Mail* [7 Awst 1947] mai enw'r buddugol oedd "Edward Rees", a'i fod yn "Gyfarwyddwr Addysg i Sir Ddinbych".

Yn y *Liverpool Echo* [6 Awst 1947] nodwyd mai o Rhuthun oedd y buddugol, ac mai dyma ei ymgais gyntaf ar gyfansoddi drama. Cyfaddefodd hefyd nad oedd wedi dweud wrth unrhyw un, gan gynnwys ei wraig, ei fod wedi cystadlu, gan na freuddwydiodd y byddai wedi ennill y Tlws.

## Gyrfa 
Yn enedigol o Borthmadog, graddiodd o Brifysgol Cymru, Bangor. Wedi astudio am ei Radd M.A, cafodd ei benodi yn athro Mathemateg yn Ysgol Dinefwr, Abertawe.  cyn ei benodi yn Gyfarwyddwr Addysg Sir Ddinbych ym 1939.

Priododd Llywela Pugh (1907 – 1970) ym 1933, a ganwyd iddynt [o leiaf] 2 o blant.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Pobl o Eifionydd
Oes rhywun wedi gweld y Pernod King?

Drama lwyfan "fer" Gymraeg gan Mari Emlyn yw ***Oes rhywun wedi gweld y Pernod King?*** Mae'r ddrama wedi'i lleoli yn ystod wythnos yr Eisteddfod Genedlaethol ac fe'i llwyfannwyd am y tro cyntaf gan Theatr Bara Caws ar faes Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2025.

## Cymeriadau 
* Tegid
* Hudson
* Llais (Y Pernod King)

## Disgrifiad 
Lleolir y ddrama yn nhafarn yr Eagles, [Llanrwst] yn Awst 2019, ar brynhawn Sadwrn olaf a gwlyb Eisteddfod Genedlaethol Llanrwst. Mae Tegid a Hudson wedi treulio pob Eisteddfod Genedlaethol efo’i gilydd (ar wahân i un) ers eu dyddiau coleg, ddiwedd y 1970au. "Mae wythnos yr Eisteddfod Genedlaethol fel bywyd: mae’n hedfan heibio, a’r dydd Sadwrn cyntaf yn ddydd Sadwrn olaf cyn i ni droi."

Hiraethu am hen "lejands" o eisteddfodau'r gorffennol mae'r ddau, neu’n cynllunio’r sesh fawr "hilêriys" nesaf. "Tueddu i edrych yn ôl neu edrych ymlaen wna Tegid, heb flasu’r presennol a phob eisteddfod yn un niwl. Ond a all Hudson ei berswadio i fwynhau’r rŵan hyn, cyn ei bod hi’n rhy hwyr?" Yn ôl Sharon Morgan, fe 'yrrodd Mari Emlyn ddrafft cynnar iawn o'r ddrama i gystadleuaeth Y Fedal Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Ceredigion 2022, o dan yr enw *"Ymweliad yr Hen Derodactyl".*

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama ym mhabell Gwyddoniaeth a Thechnoleg ar faes Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam yn Awst 2025. Cyfarwyddydd Betsan Llwyd; Cynllunydd Set Emyr Morris-Jones; Cynllunydd Gwisgoedd Lois Prys; Cynllunydd Goleuo Carwyn Wiliams; Cynllynudd Sain Berwyn Morris-Jones; cast:

* Tegid - Llion Williams
* Hudson - Rhodri Evan
* Llais - Graham Williams

Trefnwyd "taith fer" i dde-Cymru yn Hydref 2025 "yn dilyn y galw anhygoel [am docynnau] ar faes yr Eisteddfod".

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 2025
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 2020au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
The Andy Dick Show

Cyfres deledu comedi yw **The Andy Dick Show**. Y prif actorion yw Andy Dick.

Categori:Rhaglenni teledu
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2001
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
How Green Was My Valley (cyfres deledu 1975)

* ''am y gyfres gynharach o'r un enw, gweler How Green Was My Valley (cyfres deledu 1960)*

Cyfres deledu gan BBC Cymru o 1975 yw ***How Green Was My Valley**'' sy'n seiliedig ar y nofel o'r un enw, gan Richard Llewellyn, gyda dramateiddiad gan Elaine Morgan. Bu sawl addasiad blaenorol o'r nofel gan gynnwys ffilm (1941) a chyfres deledu arall (1960). Cafodd y gyfres hon ei darlledu gyntaf yn y DU o'r 29 Rhagfyr 1975 mewn chwe rhan wythnosol.

Ymysg y Cymry a fu'n portreadu'r cymeriadau mae Siân Phillips, Nerys Hughes, Rhys Powys  a Victoria Plucknett. Mae'r gyfres yn cynnwys un o berfformiadau olaf Stanley Baker. Cyd-gynhyrchwyd y gyfres gan 20th Century Fox.

## Crynodeb 
Wedi'i gosod yn Ne Cymru yn ystod teyrnasiad y Frenhines Fictoria, mae'r gyfres yn dilyn stori'r teulu Morgan, teulu glofaol sy'n cwffio yn erbyn anhegwch y cyfnod. Canolbwyntir ar stori'r mab ieuengaf Huw, sy'n ystyried gyrfa academaidd ymhell o'r pyllau glo, lle mae ei dad a'i bum brawd yn llafurio. Mae Huw yn cael profiad sy'n newid ei fywyd ar ôl i'w dad gael ei ddal mewn cwymp pwll glo.

## Cast 
* Stanley Baker - Gwilym Morgan
* Siân Phillips - Beth Morgan
* Norman Comer - Ifor Morgan
* Nerys Hughes - Bronwen Morgan
* Keith Drinkel - Ianto Morgan
* Mike Gwilym - Owen Morgan
* Sue Jones-Davies - Angharad Morgan
* Huw Justin - Huw Morgan
* Rhys Powys - Huw Morgan Ifanc
* Gareth Thomas - Parch Gruffydd
* Victoria Plucknett - Marged
* Ray Smith - Dai Bando
* John Clive - Cyfartha
* Aubrey Richards - Elias
* Eric Francis - Mr Price
* Clive Roberts - Glowr
* Dudley Jones - Mr Evans
* Elizabeth Stewart - Mrs Evans
* Maureen Williams - Meillyn Lewis
* Jeremy Clyde - Iestyn Evans
* Patricia Mort - Mrs Beynon
* Peter Halliday - Jack
* Robert Blythe - Glyn
* Malcolm Rogers - Will
* Huw Owen - Llewellyn
* Yvonne Jones - Monitor
* Dominic Guard - Huw Morgan
* Clifford Rose - Mr Jonas
* Ivor Roberts - Mr Motshill
* Michael Griffiths - Mervyn Phillips
* Sheila Ruskin - Blodwen Evans
* Rachel Thomas - Mrs Nicholas
* Zelah Clarke - Ceinwen Lloyd
* Brinley Jenkins - Mr Lloyd
* John Pierce Jones - Mr Powys
*Barbara Bolton - Ruth Jones
*Sean Mathias - Lloyd
*David Lloyd - Rhodri
*Raymond Bowers - Cheapjack
*Peter Halliday - Jack Richards
*Jack Walters - Will Hopkins
*Phillip Joseph - Evan John
*Siôn Probert - Gwyn
*Matthew Comer - Gareth
*Benjamin Turley - Taliesin

## Cynhyrchu 
Osian Ellis oedd y cyfansoddwr a datgeinydd y gerddoriaeth agoriadol.

Bu Côr Meibion Dyffryn Aber yn canu ym mhennod 4 dan arweiniad J. Geraint Evans.

* Cynllunydd - Graham Oakley
* Gwisgoedd - Prue Handley
* Colur - Elizabeth Rowell
* Camera a Sain tu allan - Hubert Cartwright a Vic Godrich
* Goleuo a Sain stiwdio - Sam Barclay a Norman Bennett

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* How Green Was My Valley at BBC Online 
* 
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu drama o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1970au
J. O. Williams

Llenor, darlledwr ac enillydd cyntaf y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Machynlleth 1937 oedd **J. O. Williams** (18 Mehefin 1892 – 16 Mawrth 1973) neu **John Owen Williams**. Mae o hefyd yn enwog am ei gyfrolau o straeon i blant Cymru, yn arbennig felly *Llyfr Mawr y Plant* ar y cyd â Jennie Thomas.

## Gyrfa 
Yn enedigol o Fethesda, addysgwyd ef ym Mhrifysgol Cymru, Bangor.

Priododd Edeila Wynne (1897 – 1964) yn Nolgellau ym 1924. Pan enillodd y Fedal Ryddiaith ym 1937, disgrifiwyd ef fel "peiriannydd trydanol ifanc" ac yn "draethodydd, awdur, bardd, dramodydd, arlunydd, dychanwr ac ymrysonwr".

## Cyhoeddiadau 
(detholiad)

* *Llyfr Mawr y Plant* (1931) 
* *Storïau a sgrifau* (1933)
* ''Tua'r Gorllewin ac Ysgrifau Eraill* (1937)
* *Llyfr Mawr y Plant* (1939) 
* *Llyfr Mawr y Plant* (1949) 
* *Straeon Wil: a storïau eraill* (1950)
* *Corlannau* (1957)
* *Helyntion Twm Llongwr* (1960)
* *Trysor yr Incas* (1970)
* *Llyfr Mawr y Plant* (1975) 
* *Llyfr Mawr y Plant: Goreuon y Pedair Cyfrol'' (1999)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Pobl o Fethesda
20,000 Leagues Under the Sea

Gallai **20,000 Leagues Under the Sea** gyfeirio at:

* *20,000 Leagues Under the Sea* cyfieithiad Saesneg o'r nofel *Vingt Mille Lieues sous les mers* gan Jules Verne a gyhoeddwyd yn 1869

neu nifer o addasiadau ffilm 

* *20,000 Leagues Under the Sea*, ffilm fud o 1916 o'r Unol Daleithiau
* *20,000 Leagues Under the Sea*, ffilm Disney o 1954
* *20,000 Leagues Under the Sea*, ffilm cartŵn animeiddiedig o 1985 o Awstralia
* *20,000 Leagues Under the Sea*, ffilm o 1997 o'r Unol Daleithiau
* *20,000 Leagues Under the Sea*, cyfres teledu o 1997 o'r Unol Daleithiau

----
BK Häcken FF

Mae **Bollklubben Häcken Fotbollsförening** (), a elwir hefyd yn **BK Häcken** (), **Häcken Göteborg** neu dim ond **Häcken**, yn glwb pêl-droed merched sydd wedi'i leoli yn Göteborg, Gorllewin Gothia. Dyma dîm merched BK Häcken. Mae'r clwb yn cystadlu yng nghynghrair y Damallsvenskan.

Sefydlwyd y clwb ym 1970 fel **Landvetters IF** (). Yna roedd y clwb yn cael ei adnabod fel **Kopparbergs/Göteborg FC** () o 2004 hyd 2020, pan ddaeth y clwb yn adran menywod clwb dynion BK Häcken.

Mae'r clwb yn chwarae eu gemau cartref yn Bravida Arena yn Brämaregården.

## Cyferiaidau

Categori:Timau pêl-droed merched Sweden
BK Häcken

Mae **Bollklubben Häcken Fotbollsförening** (), a elwir yn gyffredin fel **BK Häcken** (), **Häcken Göteborg** neu **Häcken** yn unig, yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Göteborg, Gorllewin Gothia. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd yr Allsvenskan.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn Bravida Arena yn Brämaregården.

## Cyferiaidau

Categori:Timau pêl-droed Sweden
Daf Hobson

Sinematograffydd Cymraeg a fagwyd yng Nghaernarfon yw **Daf Hobson** (ganwyd **Dafydd Llewelyn Hobson**, 1951). Mae Daf Hobson yn briod â Dorothy Russell ac mae ganddyn nhw ddau o blant, Joshua a Freya Russell-Hobson. Cafodd ei eni yn Swydd Gaerhirfryn. Gweithiodd ar sawl ffilm a chyfres cynnar ar gyfer S4C fel *Tywyll Heno,* *Almanac, Noson yr Heliwr* ac *Y Wisg Sidan.* Yn 2013, roedd yn byw yn Llandegfan, Ynys Môn.

## Gyrfa 
Wedi mynychu'r ysgol yng Nghaernarfon, astudiodd Ddylunio 3D ym mholytechnig Leeds (Prifysgol Fetropolitan Leeds bellach). Tra yn y coleg, gweithiodd yn Leeds Playhouse, ac yna Granada TV Manceinion. 

Wrth gofio yn ôl am y ffilm *Tywyll Heno* yn 2024, nododd John Ogwen a Maureen Rhys mai rhan o lwyddiant y ffilm "oedd bod y dyn camera, Dafydd Hobson, yn medru’r Gymraeg [...] Mae yna bobol camera arbennig o dda sy’ ddim yn deall Cymraeg fedar wneud ffilm Gymraeg – ond roedd y ffaith ei fod o’n deall Cymraeg yn help garw i hon,” meddai Maureen. “Mi’r oedd ganddon ni un lle, mi’r oedd o’n dod i mewn i’n llygad i fel’na, ac roedd yna gydweithrediad rhwng y ddau ohonon ni. Oherwydd ei fod o’n siarad Cymraeg wnaeth hynna ddigwydd. Wnes i ddim sylweddoli tan yr olygfa yna bron pa mor bwysig ydi iaith yn y cyswllt o dynnu llun ar ffilm," ychwanegodd yr actores. 

## Ffilmograffi 
### Sinematograffydd 
* 2008 *Fallout* (TV)
* 2007 *The Murder of Princess Diana* (USA TV)
* 2007 ''The Bad Mother's Handbook* (TV)
* 2006 *The Street* (TV)
* 2005 *The English Harem* (TV)
* 2005 *Messiah: The Harrowing* (TV)
* 2005 *Cherished* (TV)
* 2004 *Early Doors* (TV)
* 2004 *Trial & Retribution VIII* (TV)
* 2004 *Suzie Gold* (35mm Feature Film 2004)
* 2002 *Dr. Jekyll and Mr. Hyde* (35mm TV)
* 2001 *Othello* (TV)(**enillydd gwobr BAFTA [Prydeinig] Lighting & Photography a Royal TV Society Lighting & Photography**)
* 2001 *Swallow* (TV)
* 2001 *Sword of Honour* (TV)
* 2000 *The Secret World of Michael Fry* (TV)
* 1999 *Eureka Street* (TV) (**enillydd IAFTA Lighting & Photography**)
* 1999 *Births, Marriages and Deaths* (TV)
* 1998 *Bramwell: Loose Women* (TV)
* 1997 *The Lakes* (TV)(BAFTA Nomination)
* 1997 *Welcome to Sarajevo* (35mm Feature Film 1996)
* 1996 *The Tenant of Wildfell Hall* (TV)(**enillydd gwaith camera** **Royal TV Society**)
* 1996 *The Vanishing Man* (TV)
* 1996 *Guardians*
* 1995 *Go Now*
* 1995 *Y Wisg Sidan* (cyfres S4C)
* 1995 *Bramwell Series One* (TV) (**enillydd gwobr** **Lighting and Photography** **Royal TV Society** )
* 1994 *Family* (TV) (**enillydd gwobr** **BAFTA [Prydeinig] Lighting and Photography**)
* 1991 *Noson yr Heliwr* (ffilm S4C)
* 1986 *Tywyll Heno* (ffilm S4C)
* 1982 *Almanac'' (cyfres S4C)

##  Dolenni allanol 
* 
* Daf Hobson BSC - Official Website
* Rotten Tomatoes - Daf Hobson on Rotten Tomatoes

## Cyfeiriadau 
Categori:Sinematograffwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA
Beth Robert

Actores Gymraeg o Bont-rhyd-y-groes yw **Beth Robert** (ganwyd 30 Ebrill 1977) sydd wedi gweithio ym myd teledu ers 1986. Mae ei phortreadau mewn cyfresi teledu, yn y Gymraeg a'r Saesneg, yn cynnwys *Hinterland*, *The Indian Doctor* a *Pobol y Cwm*.

## Bywyd cynnar a phersonol 
Yn enedigol o bentref Pont-rhyd-y-groes ger Aberystwyth, astudiodd Beth yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Caerdydd, gan raddio ym 1986. 

Mae hi'n briod gyda Paul Harris, wedi i'r ddau gwrdd ym Mhorthmadog ym mis Mawrth 2000. Mae ganddyn nhw un ferch. 

Bu farw ei thad pan oedd hi yn ei hugeiniau cynnar.

## Gyrfa 
Beth fu'n portreadu'r cymeriad "Lisa Morgan" yn *Pobol y Cwm* rhwng 1990 a 2000. Ym 1997, tra mewn perthynas hoyw yn y gyfres, ei chymeriad hi oedd y gyntaf i roi cusan i'w chymar benywaidd, ar deledu Cymru. Ar ôl absenoldeb o 19 mlynedd dychwelodd i'r gyfres rhwng 2019 a 2021.

Rhwng 2005 a 2008, fe'i gwelwyd yn y gyfres *Con Passionate* ar S4C  ac wedyn *Teulu* am bum cyfres.

Mae hi hefyd wedi ymddangos yn y cyfresi Saesneg *Stella* ar Sky One, a dwy gyfres o *Young Dracula* ar CBBC.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Newid Aelwyd* (1987) - Hwyl a Fflag

### Teledu a Ffilm 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Rhys Lewis (drama J. M. Edwards)

Drama lwyfan gan J. M. Edwards "wedi ei threfnu o ffug-chwedl adnabyddus Daniel Owen" yw ***Rhys Lewis*** a gyhoeddwyd gan Hughes a'i Fab ym 1909. Nodwyd ar glawr y ddrama mai hon oedd "yr unig drefniad awdurdodedig" o'r nofel *Rhys Lewis* gan y nofelydd o'r Wyddgrug.

## Cymeriadau 
* Rhys Lewis
* Mari Lewis, mam Rhys
* Bob, brawd Rhys
* Wil Bryan
* Marged Pitars, cymdoges
* Sergeant Williams
* Tomos Bartley, y crydd
* Barbara, gwraig Tomos Bartley
* Miss Hughes, chwaer Abel Hughes
* James, brawd tad Rhys
* Lletywraig Rhys a Williams
* Williams, myfyriwr yn y Coleg
* Athro a myfyriwr yng Ngholeg y Bala
* Sus, yr hon y mae Wil Bryan yn ei phriodi

## Disgrifiad 
Yn ôl J. M. Edwards yn y Rhagair i'r ddrama, "Prin mae'r enw Drama yn cyfleu beth yw, - ymgom gegin, ysgwrs gartrefol heb ymgais at ddim byd mawr, - helyntion dyddiol y werin, heb un *plot,* ond dod a Wil Bryan yn ôl i'r seiat, ac i awyrgylch mwy dyrchafol nag y bu". Ychwanega bod y "golygfeydd defosiynol" wedi ei cadw o'r neilltu, "ac nid oes ynddi ddim i frifo teimlad sant nac i lygru moes yr ieuanc".

## Cefndir 
Yn ôl J. M. Edwards yn yr ail-gyhoeddiad [1910] "swynwyd miloedd yn nhrefi Gogledd Cymru a Lloegr gan y Ddrama hon, a chafwyd elw mawr at adgyweirio eglwysi, talu am gapelau, prynnu llyfrau i lyfrgelloedd, harddu cof-golofn Daniel Owen, ac achosion teilwng eraill." 

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymreig 1909
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Dramâu'r Dryw

Cyfres o ddramâu Cymraeg a gyhoeddwyd gan Llyfrau'r Dryw o'r 1940au hyd y 1960au yw '''''Dramâu'r Dryw.'''* Ymysg y gyfres mae cyfieithiadau o rai o ddramâu mawr y byd gan gynnwys gwaith T. S. Eliot, Andre Obey ac Emlyn Williams, yn ogystal â dramâu gwreiddol gan Rhydwen Williams, John Ellis Williams ac Eic Davies.

## Y Dramâu 
* *Noa* (1951) cyfieithiad F. G. Fisher o ddrama Andre Obey
* *Lladd wrth yr Allor* (1949) cyfieithiad Dr Thomas Parry o ddrama T. S. Eliot
* *Hen Ŵr y Mynydd* (1949) cyfieithiad Cynan o ddrama Norman Nicholson
* *Arswyd y Byd* (1949) gan Rhydwen Williams
* *Ni Dderfydd Amser* (1949) cyfieithiad Dewi Llwyd Jones o ddrama David Monger
* *Awel Gref* (1946) cyfieithiad John Ellis Williams o ddrama Emlyn Williams
* *Wedi'r Drin* (1944) gan John Ellis Williams (drama hir fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1943)
* *Y Fargen* (1940) cyfieithiad W. G. Richards o ddrama D. O. W. Harris
* *Y Cam Gwag* (1947) gan Eic Davies
* *Y Streic* (1945) gan David Roberts
* *Ar Brawf* (1950) *gan* Isaac David Ellis Thomas
* *Mentra Gwen* (1960) gan Rhydwen Williams
* *Llygad y Geiniog'' cyfieithiad D. J. Thomas o ddrama L. D'Alton
* *Llofrudd Castell Gwenffrwd* (1953) gan E. B. Byron Jones
* *Disgwyl y Tren* (1953) gan E. B. Byron Jones 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Darren Price

Gwleidydd o Gymru yw **Darren Price**. Mae e arweinydd Cyngor Sir Gaerfyrddin. Mae e aelod o Plaid Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Ash Regan

Gwleidydd o'r Alban yw **Ashten Regan** (ganwyd **Sarah Jane Regan**, 8 Mawrth 1974) yn wleidydd o'r Alban, sy wedi bod yn Aelod Senedd yr Alban (ASA) dros Ddwyrain Caeredin ers 2016. Roedd hi'n aelod Blaid Genedlaethol Albanaidd (SNP), ond gadawodd y blaid  mewn protest yn erbyn bil Diwygio Cydnabod Rhyw ei llywodraeth ,i ddod yn aelod y Blaid Alba .   

Cafodd ei geni yn Biggar, fel  Ash **Denham**. Symudodd gyda'r teulu i Ddyfnaint, Lloegr, ac astudiodd gysylltiadau rhyngwladol ym Mhrifysgol Keele. Ar ôl graddio, gweithiodd yn Llundain mewn cysylltiadau cyhoeddus.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Gwleidyddion o'r Alban
Geraint Morgan (actor)

Actor Cymraeg, awdur a chyfarwyddwr ffilm a theledu a aned yn Bangor, Gwynedd sy'n fwya' cyfarwydd am bortreadu'r dihiryn "Barry John" yn y gyfres *Pobol y Cwm* rhwng 1988– 1993. Fel cyfarwyddwr, enillodd ei ffilm fer *Geronimo* wobr ffilm Mélièr d'argent yn 2023.

## Gyrfa 
Mae'n fab i'r cyn-brifathro Gerald Morgan a'r offeiriad Enid Morgan. Cafodd ei fam ei geni yn Aberhonddu a'i dad yn Brighton. Bu'n byw yn Llangefni am rai blynyddoedd, cyn i'w deulu symud i Geredigion.

Cychwynodd actio tra'n ddisgybl yn Ysgol Penweddig yn y gyfres *Y Cyfle Olaf* (1986). Yn 2025, roedd yn briod â'r gantores a'r actores Rebecca Trehearn. ===

#### Theatr 
* *Romeo and Juliet* - Sherman Cymru
* *A Secret Diary of Adrian Mole* - Sherman Cymru
* *Erogenous Zones* - Sherman Cymru
* *Ash on a Young Man’s Sleeve* - Sherman Cymru

#### Ffilm a Theledu 
* *Casualty* (2022)
* *Grav* (2021)
* *15 Days* (Channel 5) (2019)
* *35 Diwrnod* (2017)
* *Y Gwyll / Hinterland* (2013 - 2016)
* *Ordinary Lives* (2016)
* Gwaith/Cartref (2015)
* *Dim Ond y Gwir* (2015 - 2016)
* *Teulu* (2008 - 2012)
* *Y Rhwyd (2008)*
* *Cowbois ac Injans* (2006)
* *Rownd a Rownd* (2006)
* *Amdani!* (2004 - 2005)
* *Heliwr* (2002)
* *The Bench* (2002)
* *Treflan* (2002)
* *Jack of Hearts (1999)*
* *Breeders* (1997)
* ''DG a'r Dyddiadur Du* (1997)
* *Y Palmant Aur* (1996 - 1997)
* *A Relative Stranger (1996)*
* *Tide Race* (1996)
* *Teulu* (1995)
* *Cytgan yr Adar* (1995)
* *Heliwr (1994)*
* *Pobol y Cwm (1983 - 1993)*
* *Tân ar y Comin* (1994)
* *Bowen a'i Bartner* (1986)
* *Y Cyfle Olaf* (1986)

### fel cyfarwyddwr 
* *Pobol y Cwm*
* *Rownd a Rownd*
* *Chwarter Call*
* *Atal* (ffilm fer)
* *Sion Siencyn* (ffilm fer)
* *Geronimo'' (2022) ffilm fer

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Cyfarwyddwyr
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig
Ifan Phillips

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru yw **Ifan Phillips** (ganwyd 29 Ionawr 1996) a chwaraeodd i'r Gweilch fel bachwr. Roedd yn chwaraewr rhyngwladol dan 20 i Gymru ac yn rhan o'r garfan a enillodd y Grand Slam ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad dan 20 yn 2016.

Gwnaeth Phillips ei ymddangosiad cyntaf i'r Gweilch yn 2017 ar ôl chwarae i academi'r clwb, Cwins Caerfyrddin a Chlwb Rygbi Castell-nedd cyn hynny.

Roedd Phillips mewn damwain beic modur difrifol ym mis Rhagfyr 2021, ac o ganlyniad roedd rhaid torri un o'i goesau i ffwrdd, gan ddod â'i yrfa rygbi i ben. Ers ymddeol o chwarae rygbi, mae Phillips wedi gweithio fel sylwebydd ar y gamp yn ogystal â gweithio fel hyfforddwr gyda chlwb rygbi Crymych a chwaraeodd gyda nhw fel gwr ifanc.

Cynhyrchwyd rhaglen ddogfen deledu *Y Cam Nesaf,* yn dilyn Phillips wrth iddo wella ar ôl y ddamwain*.* Ennillodd wobr am y rhaglen ddogfen chwaraeon orau yng Ngwobrau RTS Cymru 2024.

## Bywyd personol 
Mae'n fab i'r cyn-chwaraewr rygbi dros Gastell-nedd, Kevin Philiips.

Yn 2025 cyhoeddodd hunangofiant am ei fywyd, *Bachu Cyfle*, llyfr a gyhoeddwyd gan Y Lolfa.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Proffil Chwaraewr y Gweilch

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Rebecca Trehearn

Actores a chantores Gymraeg sy'n enedigol o'r Rhyl yw **Rebecca Trehearn** (ganwyd 1982)**.** Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith ym myd Theatr Gerdd, ac fel enillydd Gwobr Olivier yn 2017 am bortreadu'r cymeriad "Julie LaVerne" yn y ddrama gerdd *Show Boat* o dan gyfarwyddyd Daniel Evans. 

Derbyniodd ei hyfforddiant yn  Academi Gelfyddydau Theatr Mountview, gan raddio yn 2004. Mae hi hefyd wedi ymddangos yn y gyfres *Pobol y Cwm* yn portreadu'r cymeriad "Cheryl Thomas" rhwng Ebrill 2021 a Rhagfyr 2024.

## Gyrfa 
Yn 2013, hi oedd yn portreadu "Molly" ar daith y sioe gerdd *Ghost the Musical* yn y Deyrnas Unedig*.* Yn 2014 chwaraeodd ran "Marcy" yng nghynhyrchiad y Southwark Playhouse o *Dogfight*  Mae hi wedi gweithio ar sawl drama gerdd yn rhai o brif theatrau Lloegr gan gynnwys Curve, Leicester; Theatr Gillian Lynne, Llundain; The Old Vic, Llundain; Nottingham Playhouse; Donmar Warehouse, a'r Royal Festival Hall.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Noel and Gertie* (2025) - Theatr Mayflower
* *Indigo* (2025) Curve, Leicester
* *Becoming Nancy* (2024) Birmingham Rep
* *A Christmas Carol : Ghost Story* (2023) Nottingham Playhouse
* *Cinderella* (2021) Theatr Gillian Lynne
* *City of Angels* (2020) Garrick Theatre
* *A Christmas Carol* (2019) Old Vic
* *Kiss Me Kate* (2019) Watermill Theatre
* *Rags* (2019) Hope Mill
* *Sweet Charity* (2018) Nottingham Playhouse
* *Les Miserables* (2017) Pimlico Opera
* *Diary of a Teenage Girl* (2017) Southwark Playhouse
* *Floyd Collins* (2016) Wilton's Music Hall
* *Showboat* (2015) Crucible, Sheffield
* *City of Angels* (2014) Donmar Warehouse
* *Dogfight* (2014) Tarento Productions
* *Ghost* (2013) Theatr Picadilly / Taith D.U
* *Bernarda Alba* - Triptic
* *Love Story* (2010) Theatre Duchess
* *Aspects of Love* (2010) Menier Chocolate Factory
* *Dirty Dancing* - Theatr Aldwych
* *We Will Rock You* - Theatr Dominion
* *Alfie* - Watford Palace
* *Into the Woods* (NYMT)
* *Whistle down the Wind* (NYMT)
* *Sondheim on Sondheim* (cyngerdd) Royal Festival Hall
* *Sleeping Beauty* (panto)
* *Snow White and the Seven Dwarfs* (panto)
* *Aladdin* (panto)

### Teledu a Ffilm 
* *Pobol y Cwm* (2021-2024)
* *Dim Ond Y Gwir*
* *Wawffactor*
* *A470*
* *Casualty*
* *Nan: The Movie*

## Dolenni allanol 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Cory Edwards

:''Am bobl eraill o'r un enw gweler Cory Edwards.''

[bawd|Edwards, [2012]]
Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Cory Edwards** (21 Awst 1968), sy'n adnabyddus am ei ran mewn ffilmiau comedi.

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Digrifwyr Americanaidd
Catherine Connolly

Gwleidydd annibynnol o Iwerddon sydd wedi ei hethol yn llywydd y wlad yn 2025 yw **Catherine Martina Ann Connolly**  (ganwyd 12 Gorffennaf 1957). Gwasanaethodd fel Teachta Dála (TD) dros etholaeth Gorllewin Galway o 2016 hyd at 2025. Hi fydd 10fed arlywydd Gweriniaeth Iwerddon.

Cafodd Connolly ei magu yn Gaillimh (Dinas Galway), mewn teulu mawr. Roedd ei thad yn saer ac yn adeiladwr llongau. Dechreuodd Connolly ei gyrfa wleidyddol fel aelod o'r Blaid Lafur, ac fe'i hetholwyd i Gyngor Dinas Galway ym 1999, a bu'n Faer Galway o 2004 i 2005. 

Dywedodd Connolly ar 11 Gorffennaf 2025 ar RTÉ Raidió na Gaeltachta ei bod wedi penderfynu ymgeisio am arlywyddiaeth Iwerddon. 

Yn yr etholiad ar 24 Hydref 2025, enillodd Connolly gan dderbyn 63.4% o'r pleidleisiau a fwriwyd, y ganran uchaf y mae unrhyw arlywydd wedi'i derbyn ers creu'r rôl yn 1938. Gyda 914,143 o bleidleisiau, hi gofnododd y nifer uchaf o bleidleisiau dewis cyntaf a dderbyniwyd erioed gan ymgeisydd yn Iwerddon. Trechodd Heather Humphreys, ymgeisydd dros Fine Gael. 

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Pobl o Gaillimh
Categori:Sosialwyr o Iwerddon
Gwasg y Glêr

Gwasg Lyfrau Gymraeg a sefydlwyd gan Gwilym Tudur tra'n fyfyriwr ym Mhrifysgol Aberystwyth oedd **Gwasg y Glêr.** Un o gyhoeddiadau cyntaf y Wasg oedd drama lwyfan John Gwilym Jones, ''Y Tad a'r Mab'' ym 1963. Cyhoeddodd gasgliad o ddramâu gan Wil Sam yn ogystal â'r addasiadau cyntaf erioed o waith Tennesse Williams yn y Gymraeg.

## Cyhoeddiadau 
(detholiad)

* *Pum drama fer* gan W. S. Jones (Wil Sam) (1963) - sy'n cynnwys y ddrama *Y Dyn Swllt*
* ''Y Tad a'r Mab* (1963)
* *Tonc* (1963) Peter Hughes Griffiths
* *Pethe Brau* (1963) cyfieithiad Emyr Edwards o ddrama Tennesse Williams
* *Casgliad o englynion digri'' (1966)

## Oriel 

Delwedd:Pethe Brau 1963.jpg
Delwedd:Clawr Pum Drama Fer gan Wil Sam.jpeg
Delwedd:Clawr Y Tad a'r Mab 1963.jpeg

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Sefydliadau 1963
Categori:Dadsefydliadau 1967
Y Tad a'r Mab

Drama lwyfan 3 Act Gymraeg o 1963 yw '''''Y Tad a'r Mab''''' gan John Gwilym Jones. Er mai ym 1963 y cyhoeddwyd hi gyntaf, fel un o gyhoeddiadau cyntaf Gwasg y Glêr, fe'i llwyfannwyd hi gan Gwmni Drama Coleg Prifysgol Cymru, Bangor ym 1959, ac fe gyflwyna'r dramodydd y ddrama iddynt hwy. Nododd y dramodydd J. Ellis Williams bod hon "nid yn unig yn ddrama dda, ond yn ddrama fawr". Noda hefyd ei bod hi wedi gweld y cynhyrchiad cyntaf ym 1959, "ac yn dal i gofio'r clod gafodd y ddrama yng Nghymru ac yn y papurau Prydeinig hefyd. Yn ôl y *Sunday Times,* 'Y mae ganddo, yn anad dim, yr hyn sydd yn ôl Thomas Mann yn hanfodol, sef y ddawn i greu anadl einioes' ", ysgrifenodd yn ei hunangofiant, *Prifio*.

## Cynyrchiadau nodedig 
### 1950au 
Llwyfannwyd y ddrama gyntaf gan fyfyrwyr Prifysgol Cymru, Bangor ym 1959 o dan gyfarwyddyd John Gwilym Jones ei hun.

* Richard Owen - Elwyn Jones
* Casi - Anwen Pritchard Jones
* Elis - Derwyn Jones
* Gwyn - Alun Evans
* Lora - Jean Richards
* Pegi - Wenna Thomas
* Llais - Alwyn Pleming.

### 1970au 
Ail lwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Cymru ym 1973. Cyfarwyddwr Nesta Harris; cynllunydd Martin Morley; cast: 

* Richard Owen - David Lyn
* Casi - Iris Jones
* Elis - Dyfan Roberts
* Gwyn - Geraint Jarman
* Lora - Margaret Pritchard
* Pegi - Maureen Rhys
* Llais ["Ceidwad y Parc"] - Stewart Jones

## Oriel 

Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's performance of John Gwilym Jones' drama 'Y Tad a'r Mab' with Nesta Harris as producer (1513716).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's performance of John Gwilym Jones' drama 'Y Tad a'r Mab' with Nesta Harris as producer (1513774).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's performance of John Gwilym Jones' drama 'Y Tad a'r Mab' with Nesta Harris as producer (1513763).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's performance of John Gwilym Jones' drama 'Y Tad a'r Mab' with Nesta Harris as producer (1513751).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's performance of John Gwilym Jones' drama 'Y Tad a'r Mab' with Nesta Harris as producer (1513701).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's performance of John Gwilym Jones' drama 'Y Tad a'r Mab' with Nesta Harris as producer (1513717).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's performance of John Gwilym Jones' drama 'Y Tad a'r Mab' with Nesta Harris as producer (1513682).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's performance of John Gwilym Jones' drama 'Y Tad a'r Mab' with Nesta Harris as producer (1513692).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's performance of John Gwilym Jones' drama 'Y Tad a'r Mab' with Nesta Harris as producer (1513679).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's performance of John Gwilym Jones' drama 'Y Tad a'r Mab' with Nesta Harris as producer (1513687).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's performance of John Gwilym Jones' drama 'Y Tad a'r Mab' with Nesta Harris as producer (1513713).jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:John Gwilym Jones (dramodydd)
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru