open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Organ bwmp

bawd|Organ bwmp John Church & Co.

Math o organ gyrs-rhydd yw'r **organ bwmp, organ gyrs, harmoniwm** neu **melodion**. Mae'n cynhyrchu sain wrth i aer lifo heibio i ddarn o fetel tenau sy'n dirgrynu mewn ffrâm. Mae'r darn o fetel yn cael ei alw'n gyrs.

Roedd organau pwmp yn llai eu maint nag organau pib ac yn cael eu defnyddio yn aml mewn capeli ac eglwysi bychain a chartrefi preifat yn y 19g.  Roedd ganddyn nhw un ac weithiau dau reolydd llaw, a phrin oedd yr enghreifftiau gyda byrddau troed. Roedd gan yr offerynnau gorau ystod ehangach o donau, ac roedden nhw'n aml yn gelfi gwych ar gyfer yr addoldy neu'r cartref. Cynhyrchwyd miliynau o organau cyrs rhydd a melodionau yn Unol Daleithiau America ac yn Canada rhwng y 1850au a'r 1920au, gydag Estey Organ a Mason & Hamlin yn weithgynhyrchwyr adnabyddus.

Categori:Offerynnau allweddellau
Rachael Bland

Newyddiadurwr a chyflwynydd teledu a radio oedd **Rachael Bland** (née **Hodges**; 21 Ionawr 1978 – 5 Medi 2018). Roedd hi'n gyflwynydd ar y rhaglen newyddion *BBC North West Tonight*.

Fe'i ganwyd yng Nghaerdydd. Priododd Steve Bland yn 2013.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl fu farw o ganser y fron
Bwthyn Fy Nain

Cân werin draddodiadol yw ***Bwthyn Fy Nain***. Mae'r band 9Bach o Fethesda ac Alan Stivell wedi recordio fersiwn o'r gân.

## Geiriau

Mae Nain mewn bwthyn bach
Yn ymyl llwyn o goed
Yn byw yn feddwydd iach
Am bedwar ugain oed.

Mae perllan ganddi hi
A thyddyn bychan twt
A iei di-ri, a fuwch, a gath, a ci
A'r mochyn yn yr cwt.

Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Cadi Ha!

Cân werin draddodiadol yw ***Cadi Ha!*** a hefyd yn Ddawns forys poblogaidd. Fe'i dawnsiwyd fel arfer yn ystod mis Mai ac, yng Nghymru, y dynion sydd yn ei berfformio wedi'u gwisgo mewn crysau gwyn, trowsus a hetiau gwellt. Maent yn addurno eu dillad gyda rhubanau coch ac yn twllu'u hwynebau.

## Geiriau

Hwp, ha wen ! Cadi ha, Morus stowt,
Dros yr ychla’n neidio,
Hwp, dyna fo !

A chynffon buwch a chynffon llo,
A chynffon Rhisiart Parri’r go:
Hwp, dyna fo !

Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Pobl sydd wedi'u dadleoli'n fewnol

[bawd|Bechgyn mewn gwersyll IDP yn Bardarash, [Irac.]]
Pobl sydd wedi gorfod gadael eu cartrefi a'u cymunedau ac yn dal i fyw yn eu gwlad eu hunain yw '''pobl sydd wedi'u dadleoli'n fewnol''' (IDPau). Gelwir pobl sydd wedi gorfod gadael eu gwlad yn ffoaduriaid. Mae gorfodi unigolion i adael eu cartrefi trwy erledigaeth ar sail hil, crefydd, cenedligrwydd, neu ddaliadau gwleidyddol yn groes i'r gyfraith ddyngarol ryngwladol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffoaduriaid
Categori:Geirfa'r gyfraith ryngwladol
Categori:Mudo dynol
Burt Reynolds

Roedd **Burton Leon Reynolds Jr** (11 Chwefror 1936 – 6 Medi 2018) yn actor, cyfarwyddwr a chynhyrchydd Americanaidd. Daeth i amlygrwydd gyntaf mewn cyfresi teledu megis *Gunsmoke* (1962-1965) a *Dan August* (1970-1971).

Daeth ei rôl ffilm fawr cyntaf yn chwarae rhan Lewis Medlock yn *Deliverance* (1972). Chwaraeodd Reynolds y brif  rôl  mewn nifer o ffilmiau llwyddiannus, megis *The Longest Yard* (1974), *Smokey and The Bandit* (1977), *Semi-Tough* (1977), *Hooper* (1978), *Smokey and The Bandit II* (1980), *The Cannonball Run* (1981) ac yn  *The Best Little Whorehouse in Texas* (1982).

Ar ôl ychydig o ymddangosiadau mewn ffilmiau na fu'n llwyddiannus, dychwelodd Reynolds i'r teledu, gan chwarae yn y comedi sefyllfa *Evening Shade* (1990-1994). Derbyniodd enwebiadau *Oscar* am Actor Cefnogol Gorau am ei berfformiad yn *Boogie Nights* (1997).

## Marwolaeth 
bawd|upright|dde|Reynolds yn Ebrill 2011
Bu farw Reynolds o ataliad ar y galon mewn ysbyty yn Florida ar 6 Medi 2018. Roedd wedi bod yn dioddef o broblemau ar y galon ers nifer o flynyddoedd.

## Disgyddiaeth 
* *Ask Me What I Am* (1973)

## Senglau 
## Anrhydeddau 
### Anrhydeddau arall 
* 1978: Seren ar yr Hollywood Walk of Fame ar 6838 Hollywood Blvd.
* 2000: Gwobr Children at Heart
* 2003: Gwobr Atlanta IMAGE Film and Video

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 
* Amgueddfa Burt Reynolds & Friens
* "Burt Reynolds"  yn Florida State University
* Lluniau a sylwebaeth ar Burt Reynolds yn ffilmio pennod o *Zane Grey Theatre* yn dwyn y teitl *Man From Everywhere* ar y Iverson Ffilm Ranch
* Iverson Ffilm Ranch: Hanes, hen luniau.
* Lluniau hyrwyddo Burt Reynolds ar gyfer *Gunsmoke* yn 1962

Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Iseldiraidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Genedigaethau 1936
Triongl hafalochrog

bawd|Triongl hafalochrog, lle mae'r:* ochrau'n hafal (*a*=*b*=*c*),* yr onglau'n hafal (\alpha = \beta =\gamma),* yr uchderau'n hafal (*h**a*=*h**b*=*h**c*).
Mewn geometreg, polygon rheolaidd yw'r **triongl hafalochrog**, sy'n driongl lle mae'r dair ochr yn gyfartal. O fewn geometreg Ewclidaidd, mae gan pob triongl hafalochrog ochrau cyfath, sy'n 60 ° yr un.

## Prif nodweddion
O ddynodi hyd yr ochrau yn *a*, yna fe ellir dweud, gan ddefnyddio Theorem Pythagoras fod:

# yr arwynebedd yn A=\frac{\sqrt{3}}{4} a^2
# y perimedr yn p=3a\,\!
# radiws yr amgylch (*circumscribed circle*) yn R = \frac{a}{\sqrt{3}}
# radiws y mewngylch (*inscribed circle*) yn r=\frac{\sqrt{3}}{6} a neu  r=\frac{R}{2}
# canol geometrig y triongl hefyd yn ganol i'r amgylch a'r mewnglych
# uchder (neu hyd) o bob ochr yn h=\frac{\sqrt{3}}{2} a.

O ddynodi radiws yr amgylch yn *R*, yna fe eelir dweud, drwy ddefnyddio trigonometreg fod:

* yr arwynebedd yn \mathrm{A}=\frac{3\sqrt{3}}{4}R^2

Ceir perthynas syml rhwng yr llawer o'r meintiau hyn ag uchder ("h") pob fertig o'r ochr gyferbyn:

# Yr arwynebedd yw   A=\frac{h^2}{\sqrt{3}}
# Uchder y canol o bob ochr (hy yr apothem), yw   \frac{h}{3} 
# Radiws y cylch sy'n amgylchu'r 3 fertig yw   R=\frac{2h}{3} 
# Radiws y mewngylch yw  r=\frac{h}{3}

## Cyfeiriadau
Categori:Trionglau
Categori:Siapau elfennol
Trust

Gall **Trust** cyfeirio at:

*Trust (rhaglen deledu 2018)

*National Trust (Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol)
*Terrence Higgins Trust
*Woodland Trust (Coed Cadw)
Guto Roberts

Actor o Gymru oedd **Guto Roberts** (13 Mawrth 1925 – 6 Mawrth 1999) a ymddangosodd mewn sawl cynhyrchiad llwyfan, ffilm a theledu yn y Gymraeg a'r Saesneg. Ganed ef yn 'Isallt Fawr', Cwm Pennant.

## Gyrfa
Magwyd Roberts yn Eifionydd.

Efallai mai rhan mwyaf adnabyddus Guto Roberts oedd ei ran fel Ephraim Hughes y cyn-weinidog eisteddfodol, parchu yn y ddrama gomedi *Fo a Fe.*

Cymerodd ran mewn nifer o gynhyrchidau eraill yn yr 1970au ymlaen gan gynnwys, rhan arweinydd eisteddfod yn y ffilm *Hedd Wyn*, Mr Evans yng nghyfres deledu *The Life and Times of David Lloyd George* (1981); y Parch Jenkins yng nghyfres deledu *Border Country* (1979); Jenkyn Tyler yn *Hawkmoor* (1978) a Proctor yng nghyfres ddrama *Brett* (1971). Yn fwy diweddar, gwelwyd ef yn y gyfres *Y Wisg Sidan*. Bu hefyd yn y ffilmiau *Mr. Lolipop, M. A.* gyda Charles Williams, *Blodeuwedd* ac *Ac Eto Nid Myfi.*

Yn ei flynyddoedd olaf bu’n gynrychiolydd i Gyhoeddiadau Mei a Gwasg Dwyfor.

## Cariad at Fro
Cyflwynodd ffilm cartref fer am Aberdaron sy'n adrodd hanes yr ardal a'i chymeriadau, yn 1967 Nodir ei fod yn byw yn Rhoslan, ger Cricieth arno. Gwnaeth hefyd ffilmio ffilm cartref fer arall *Helpu Dad* (1970) gyda'r Meic Povey ifanc yn actio ynddo a sgript gan Wil Sam

Gyhoeddwyd llyfr amdanno, *Y Fo* gan Wasg Carreg Gwalch ac fe'i golygwyd gan Dr Meredydd Evans.

## Gwaddol
Cyflwynodd Guto Roberts dros gant o eitemau gwerthfawr ar ffilm a fideo o ddigwyddiadau yn Eifionydd, sy’n amrywio o angladd T. H. Parry-Williams i bregeth gan Ifor Bowen Griffith a lluniau unigryw Robert Hughes, Uwchlaw’r Ffynnon wrth odre Yr Eifl i'r i’r Archif Sgrin a Sain Genedlaethol yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Archif Sgrin a Sain y Llyfrgell Genedlaethol 

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1999
Cainc yr Aradwr

Cân werin draddodiadol yw ***Cainc yr Aradwr***. Mae'r band gwerin Plethyn wedi recordio fersiwn o'r gân.

## Geiriau

Fe gwyd yr haul er machlud heno,
Fe gwyd y lloer yn ddisglair eto,
Cwyd blodau haf o’r ddaear dirion,
Ond byth!, O! byth ni chwyd fy nghalon.

:Ho! da 'machgen i,
:Ho! dere dere, O! dere dere Ho! Hai ho!

Fe gwyd yr haul, fe gwn y lleuad,
Fe gwyd y môr yn donnau irad,
Fe gwyd y gwynt yn uchel ddigon:
Ni chwyd yr hiraeth byth o 'nghalon.

Fe gwyd yr haul pan ddêl boreddydd,
Fe gwyd y tarth oddi ar y dolydd,
Fe gwyd y gwlith oddi ar y meillion:
Gwae fi, pa bryd y cwyd fy nghalon?

Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Cynghrair y Cenhedloedd UEFA

Cystadleuaeth bêl-droed rhyngwladol yw **Cynghrair y Cenhedloedd UEFA**. Mae'r gystadleuaeth yn cael ei chynnal bob dwy flynedd ar gyfer timau dynion y cymdeithasau pêl-droed sy'n aelodau o UEFA, sef y corff llywodraethol Ewropeaidd.

Cychwynnodd y twrnament cyntaf ym mis Medi 2018, yn dilyn Cwpan y Byd FIFA 2018. Bydd enillwyr y pedwar grwp o Gynghrair A yn mynd i'r rowndiau terfynol sydd i'w cynnal ym Mehefin 2019. Bydd pedair cenedl, un o bob Cynghrair, hefyd yn mynd ymlaen i Rowndiau Terfynol Euro 2020.

Mae'r gystadleuaeth yn cymryd lle y gemau rhyngwladol cyfeillgar a oedd yn cael eu chwarae yng Nghalendr Gemau Rhyngwladol FIFA.

## Y Tlws 
Cafodd tlws Cynghrair y Cenhedloedd UEFA ei ddadorchuddio pan cyhoeddwyd am  y tro cyntaf pa dimau fyddai yn y cynghreiriau yn Lausanne, Y Swistir. Mae'r tlws yn cynrychioli'r 55 cymdeithas genedlaethol sy'n aelodau o UEDA ac wedi'i wneud o arian. Mae'n pwyso 7.5 cilogram ac yn 71&nbsp;cm o uchder..

## Anthem 
Cafodd anthem swyddogol Cynghrair y Cenhedloedd UEFA ei recodio gyda cherddorfa ffilharmonig a chor yn canu mewn Lladin. Mae'n gyfuniad o gerddoriaeth glasurol ac electronig a bydd yn cael ei chwarae pan fydd y chwaraewyr yn rhedeg ar y cae, mewn rhaglenni teledu ac at ddibenion seremoniol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cystadleuthau UEFA
Cân Crwtyn y Gwartheg

Cân werin draddodiadol yw ***Cân Crwtyn y Gwartheg***. Mae Clann Lir a Meibion Llywarch wedi recordio fersiwn o'r gân.

## Geiriau

Mae gen i fuwch wynebwen lwyd, Ie fyth wynebwen lwyd,
Mae gen i fuwch wynebwen lwyd, Hi aiff i'r glwyd i ddodwy;
A'r iar fach yn glaf ar lo, Ie fyth yn glaf ar lo,
A'r iar fach yn glaf ar lo, Nid aiff o ngho' i 'leni!

:*Cytgan:*
Ton ton ton dyri ton ton ton, dyri ton ton ton dyri ton ton ton,
Ton ton ton dyri ton ton ton, dyri ton dyri ton dyri ton ton.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Undeb Pêl-droed Denmarc

Y **Dansk Boldspil Union** (**DBU**), Undeb Pêl-droed Denmarc, yw corff llywodraethol pêl-droed yn nheyrnas Denmarc. Dyma'r corff sy'n goruchwilio Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Denmarc, tîm cenedlaethol merched Denmarc, goruchwilio'r clybau, rhedeg y cynghreiriau. Fe lleolir ei phencadlys yn ninas Brøndby ac mae'n un o aelodau sefydliadol FIFA yn 1904 ac UEFA yn 1954. Y DBU hefyd yw corff llywodraethol futsal Denmarc ers 2008.

Un o nodweddion y gymdeithas yw defnydd o ffont Art Nouveau ar ei bathodyn chwaethus.

## Maint yr Undeb
Yn 2013, roedd gan yr DBU 341,342 o aelodau (270,791 o ddynion a 70,551 o fenywod) ar gyfer 16,721 clwb..

## Sefydlu
bawd|Carfan Denmarc, Gemau Olympaidd 1912
Sefydlwyd y DBU yn 1889 a hi oedd y Gymdeithas Bêl-droed genedlaethol gyntaf i'w sefydlu y tu allan i wledydd Prydain ac Iwerddon. Serch hynny, ni wnaeth gofrestru gemau'n swyddogol nes Gemau Olympaidd 1908. Golyga hyn nad yw'r gemau a enillwyd yng nghystadleuaeth Intercalated 1906 wedi eu cofnodi'n swyddogol gan y DBU.

## Strwythur y Cystadlaethau
### Dynion
*Cynghrair
**Superliga
***1. Division*)
***2. Division* (ceir cynghrair Dwyrain a cynghrair Dwyrain) 
***Danmarksserien* (3 grŵp)
*Cwpan
**DBU Pokalen

### Merched
*Cynghrair Elite (*Elite Divisionen*)
**1. Division*
**Danmarksserien* (3 grŵp)
**Landspokalturneringen* (Cwpan Merched Denmarc)

## Strwythur Rhanbarthol
bawd|300px|
Rhennir y DBU i 6 gymdeithas ranbarthol sy'n seiliedig ar gyn siroedd Denmarc:
* DBU Jutland, which in turn is separated into 4 regions:
** Rhanbarth 1: Sir Nordjylland
** Rhanbarth 2: Sir Viborg a Sir Ringkjøbing
** Rhanbarth 3: Sir Århus a Sir Vejle
** Rhanbarth 4: Sir Ribe an Sir De Jutland
* DBU Funen: Sir Funen 
* DBU Zealand: Sir West Zealand, Sir Roskilde, Sir Frederiksborg, Sir Copenhagen a rhan Zealand o Sir Storstrøm
* DBU København: Frederiksberg a bwrdeisdrefi Copenhagen
* DBU Lolland-Falster: Rhan tu allan i Zealand o Sir Storstrøm
* DBU Bornholm: Bwrdeisdref Bornholm

Mae gan Ynysoedd Ffaro a'r Ynys Las, sy'n wledydd hunanlywodraethol o fewn Teyrnas Denmarc, eu cymdeithasau pêl-droed eu hunain nad sy'n rhan o'r DBU. Yr Ynys Las yw'r unig wlad nad sy'n aelod o FIFA nac unrhyw gorff cyfandirol. Mae Ynysoedd Ffaro yn aelodau o FIFA ac UEFA.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol y DBU
*Denmark  ar wefan FIFA
*Denmark ar wefan UEFA

Denmarc
Categori:Pêl-droed yn Nenmarc
Denmarc
Pwll-coch

Pentref bychan ym mhlwyf Llandaf ger Caerdydd oedd **Pwll-coch**. Mae bellach yn rhan o gymuned Treganna. Fe'i lleolid ger y gyffordd rhwng Windway Road a'r brif ffordd o Gaerdydd i Drelái (sef yr A4161 neu Heol Ddwyreiniol y Bont-faen), nid nepell o Bont Elái.

## Enw
bawd|Arwydd tafarn y Tŷ Pwll CochPwll yn Afon Elái oedd y 'Pwll Coch' gwreiddiol y dywedir iddo lenwi â gwaed wedi Brwydr Sain Ffagan yn 1648. Yn sgil gwaith sythu ar gwrs yr afon (y 'new cut') nid yw'r pwll bellach yn bodoli. Mae Ysgol Gymraeg Pwll Coch yn ardal Lecwydd yn Nhreganna hefyd yn cymryd ei henw o'r pwll.

## Hanes
Hyd at ran olaf y 19g, roedd Pwll-coch yn rhan o dreflan Trelái. Fe'i lleolid ar gyrion gorllewinol Cimdda Llandaf ('Ely Common' neu 'Llandaff Common' yn Saesneg), sy'n cyfateb yn fras i ardal fodern Parc Fictoria. Daeth Pwll-coch yn rhan o Dreganna pan ymgorfforwyd yr ardal honno'n rhan o Gaerdydd yn 1875. Ni ddaeth gweddill Trelái yn rhan o Gaerdydd tan 1922.

## Pobl, masnach a diwydiant
bawd|Beddi'r teuluoedd Thomas a Jonas yn LlandafHyd at ganol y 19g, nodweddid Pwll-coch gan fferm, tafarn (Tŷ Pwll Coch, a gaeodd yn 2012) ac ychydig o fythynnod. Yno hefyd yr oedd gweithdy'r teulu Jonas, seiri coed a seiri olwynion nodedig. Roedd Elizabeth Jonas (1806–1865) yn wraig fusnes amlwg ac yn gefnogwr brwd i Fethodistiaeth Wesleaidd yn Nhrelái a Chaerdydd. Priododd â John Thomas (1804–1842), bragwr o Drelái. Ar ôl ei farwolaeth annhymig daliodd hi ati i redeg y Castle Brewery yng Nghaerdydd am dros ugain mlynedd. (Yn ddiweddarach, fe'i prynwyd gan gwmni Hancocks Brewery). Roedd yn noddwraig hael i'r achosion Wesleaidd Cymraeg yn Nhrelái a Chaerdydd. Mae Elizabeth wedi ei chladdu gyda'i gŵr a'i phlant ym mynwent Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae bedd y teulu Jonas gerllaw.

Yn 1865 agorwyd melin bapur ar dir rhwng y Pwll Coch yn afon Elái a Rheilffordd De Cymru. Ond fe diddymwyd y cwmni hwn yn 1875. Aeth y felin i ddwylo Samuel Evans a Thomas Owen (ewythr a hanner brawd Owen Owen, y masnachwr enowog o Lerpwl). Wedi marwolaeth Evans ailffurfiwyd y cwmni dan yr enw Thomas Owen & Co. Daliwyd ati i gynyrchu papur ar y safle hyd at 2000. Mae ystâd eang o dai bellach yn cael ei chodi yno.

Yn ystod y 1870au, agorodd Stephen Treseder (1834-1909) feithrinfa ym Mhwll-coch. Ei henw gwreiddiol oedd 'Ely Road Nursery' ond maes o law newidiwyd hynny i 'Pwll Coch Nurseries'. Byddai'r feithrinfa'n darparu planhigion ar gyfer nifer o ystadau lleol, gan gynnwys ystâd Ardalydd Bute yng Nghastell Caerdydd. Rhoddodd y blanhigfa ei henw i'r 'Pwll Coch Dahlia'. 
 
## Cyfeiriadau

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Rhif Fibonacci

de|bawd|Troell Fibonacci: lledamcan o'r troell euraidd sydd wedi'i greu trwy greu bwau cylchol yn cysylltu corneli sgwariau maint cyfatebol i rifau Fibonacci. Mae'r troell yma yn defnyddio meintiau 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13 and 21.

[bawd|Tudalen o lyfr [Fibonacci *Liber Abaci* o Biblioteca Nazionale di Firenze sy'n dangos (yn y blwch ar y dde) y dilyniant Fibonacci mewn rhifolion Lladin, Rhufeinig a Hindw-Arabeg.]]
Mewn mathemateg, **rhifau Fibonacci** yw'r rhifau yn y dilyniant cyfanrifol sy'n cael ei alw'n **ddilyniant Fibonacci**, ac sydd wedi'u nodweddu gan y ffaith bod pob rhif ar ôl y ddau gyntaf yn gyfanswm y ddau sydd o'i flaen:

: 1,\;1,\;2,\;3,\;5,\;8,\;13,\;21,\;34,\;55,\;89,\;144,\; \ldots

Yn aml, yn enwedig mewn defnydd modern, mae'r dilyniant yn cael ei ymestyn gan un term cychwynnol arall:

: 0,\;1,\;1,\;2,\;3,\;5,\;8,\;13,\;21,\;34,\;55,\;89,\;144,\; \ldots

Hynny yw, y ddau rif cyntaf yn nilyniant Fibonacci yw naill ai 0 ac 1 neu 1 ac 1, yn dibynnu ble mae'r dilyniant yn dechrau, gan fod pob rhif yn gyfanswm y ddau o'i flaen. 

Mae dilyniant *Fn* rhifau Fibonacci numbers wedi'i ddiffinio gan yr hafaliad canlynol:

: F_n=F_{n-1} + F_{n-2},

gyda'r gwerthoedd cychwynnol

: F_1=1,\; F_2=1

neu

: F_0=0,\; F_1=1.

Mae'n ymddangos bod rhifau Fibonacci wedi ymddangos gyntaf o gwmpas 200 CC yng ngwaith Pingala wrth gyfri patrymau posibl mewn barddoniaeth oedd wedi'i chyfansoddi o sillafau o ddau hyd. Fodd bynnag, mae dilyniant Fibonacci wedi'i enwi ar ôl y mathemategydd Eidalaidd Leonardo o Pisa, a oedd yn cael ei adnabod fel Fibonacci. Cyflwynodd ei lyfr *Liber Abaci* (1202) y dilyniant i fathemateg Ewrop Orllewinol, er bod y dilyniant wedi'i ddisgrifio yn gynharach mewn mathemateg Indiaidd. Roedd y dilyniant oedd wedi'i ddisgrifio yn *Liber Abaci* yn dechrau gyda *F*1&nbsp;=&nbsp;1. Trafodwyd rhifau Fibonacci yn ddiweddarach gan Johannes Kepler mewn cysylltiad a'i amcangyfrifon perthnasol i'r pentagon yn 1611. Mae eu perthynas fathemategol i'w weld wedi'i ddeall o ddechrau'r 17g, ond yn y degawdau diwethaf yn unig y maen nhw wedi'u trafod yn eang.

Mae rhifau Fibonacci yn ymddangos yn annisgwyl mewn mathemateg. Yn wir, mae cylchgrawn cyfan, *Fibonacci Quarterly, *i'w gael ar gyfer eu hastudiaeth. Maen nhw hefyd yn ymddangos ym maes bioleg, ym mhatrwm tyfiant coed canghennog, phyllotaxis (sef trefniant y dail ar y coesyn), blagur ffrwyth ar binafal, ar flodyn marchysgallen, ar redynen ac yn nhrefniant bractau moch coed.

## Cyfeiriadau
Categori:Dilyniannau o gyfanrifau
Categori:Rhifau Fibonacci
Hornick, Cernyw

Pentrefan yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Hornick**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil St Stephen-in-Brannel.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Y Drindod

bawd|Peintiad o'r Drindod gan Szymon Czechowicz, sydd yn portreadu'r Ysbryd Glân fel colomen wen.
Athrawiaeth Gristnogol yw **y Drindod** sydd yn dal taw un bod ar ffurf tri pherson yw'r Duwdod: Duw'r Tad, Duw'r Mab, a Duw'r Ysbryd Glân. Ni amlyga'r syniad hon yn bendant yn y Beibl, ond mae Cristnogion yn tynnu sylw at adnodau'r Testament Newydd sydd yn disgrifio Iesu'r Mab, a'r Ysbryd Glân ill dau mewn perthynas unigryw â'r Tad.

Bathwyd yr enw Lladin *trinitas* gan Tertullian yn yr 2g, a defnyddiwyd yn ddiweddarach yn ystod y dadleuon dros natur Iesu Grist yn yr Eglwys Fore. Ar ddechrau'r 5g, amlinellodd Awstin o Hippo yr athrawiaeth yn ei waith *De Trinitate*, a fe ddadleua y gellir deall yr Ysbryd Glân fel cariad rhwng y Tad a'r Mab. Roedd diwinyddion cynnar fel rheol yn pwysleisio cyfartalwch y tri pherson, er iddynt awgrymu goruchafiaeth y Tad mewn rhyw modd.

Gellir deall yr athrawiaeth mewn sawl ffordd. Modd ydyw o ddehongli'r gair "duw" yng Nghristnogaeth, trwy neilltuo'r Duwdod Cristnogol, hynny yw y Drindod, oddi ar dduwiau eraill. Gellir hefyd gweld y Drindod fel eglurhad o brofiad hanesyddol y Cristnogion: Duw'r Tad, sydd yn tarddu o'r traddodiad Iddewig; Duw'r Mab, Iesu Grist ei hunan; a'r Ysbryd Glân sydd yn bresennol yn yr Eglwys Gristnogol ers atgyfodiad yr Iesu. Dywed hefyd i dri pherson y Drindod symboleiddio triawd o gysyniadau diwinyddol – y dechreuad, y mynegiant, a'r dychweliad neu'r cyfuniad – sydd yn gyffredin i nifer o grefyddau ac athroniaethau.

Categori:Cristnogaeth
Pinafal

bawd|Pinafal wedi ei dorri i lawr ei ganol

Mae'r **pinafal** (*Ananas comosus*) yn blanhigyn trofannol sydd â ffrwyth lluosog bwytadwy o fwyar ymgymysg â'i gilydd, hefyd yn cael ei alw'n afal pin. Hwn yw'r planhigyn yn nheulu Bromeliaceae sy'n cael ei fasnachu fwyaf.

bawd|Pinafal ifanc yn blodeuo
Gellir tyfu pinafalau o'r blaguryn sy'n tyfu o ben y ffrwyth. Gall flodeuo mewn pump i ddeg mis a dwyn ffrwyth yn y chwe mis canlynol. Nid yw pinafalau yn aeddfedu ryw lawer ar ôl eu medi. Yn 2016, roedd Costa Rica, Brasil a'r Ffilipinau rhyngddynt yn tyfu tua thraean o holl binafalau'r byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llysiau rhinweddol
Tertullianus

Yr awdur Cristnogol cyntaf o bwys yn yr iaith Ladin oedd **Tertullian** (155 – 240). Fe'i ystyrir yn un o Dadau'r Eglwys ac yn sefydlydd diwinyddiaeth Orllewinol.

Ganwyd Quintus Septimus Florens Tertullianus yng Ngharthago, yn fab i ganwriad Rhufeinig ac o dras Ferberaidd. Arferai'r gyfraith yn Rhufain, ac yno fe drodd yn Gristion yn y 190au. Fe ymwelodd â Gwlad Groeg, ac o bosib Asia Leiaf. Dychwelodd i Garthago yn 197 ac yno fe briododd a daeth yn henuriad yn yr Eglwys Fore.

Tua 207, fe ddaeth Tertullian yn bennaeth ar y Montanyddion, enwad proffwydol ac asgetig. Cawsant eu condemnio'n hereticiaid gan yr awdurdodau eglwysig. Trodd Tertullian yn hynod o lym yn ei foeseg, ei ddisgyblaeth a'i feirniadaeth o Gristnogion uniongred. Mae'r heresi hon wedi diraddio safle Tertullian ymhlith Tadau'r Eglwys, er iddo gael dylanwad ar ddiwinyddion diweddarach megis Sant Cyprian. Derbynnir nifer o'i weithiau cynnar gan yr Eglwys Gatholig, yn enwedig ei ysgrifau diffyniadol.

Mae 31 o'i weithiau wedi goroesi, a'r enwocaf oll yw *Apologeticus* (tua 197), diffyniad brwd o'i ffydd yn erbyn cyhuddiadau'r paganiaid o anfoesoldeb, diffyg gwerth economaidd a chynllwyn gwleidyddol. Yn ei waith, dangosir gwybodaeth o lên baganaidd a Christnogol yn yr ieithoedd Groeg a Lladin. Nodai'i waith gan hoen ei ddadleuon, coegni, epigramau, a'i ddallbleidiaeth. Oherwydd Tertullian oedd y diwinydd cyntaf i ymdrin â Christnogaeth trwy gyfrwng Lladin, fe fathodd sawl gair megis *trinitas*. Cafodd natur gyfreithiol geirfa a dadleuon Tertullian ddylanwad syfrdanol ar lên ddiwinyddol Ewrop.

Categori:Berberiaid
Categori:Diwinyddion Cristnogol
Categori:Genedigaethau 155
Categori:Llenorion Lladin
Categori:Marwolaethau 240
Categori:Tadau'r Eglwys
The Gentle People

Band a ffurfiwyd yn Brixton, Llundain yn 1992 yw ***The Gentle People***. Daw enw'r band o gân *"Come with the gentle people"* a glywir yn y ffilm *Beyond The Valley of The Dolls*.

Cafodd ei sengl gyntaf, 'Journey', ei rhyddhau ar label *The Aphex Twin, Rephlex*, yn 1994.

## Disgograffi 
### Albymau 
### Senglau 
## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Seisnig
Radiws

[bawd|200px|dde|Cylch, gyda'i [cylchedd|gylchedd (C) mewn du, diamedr (D) mewn glas golau, radiws (R) mewn coch, a'i ganolbwynt (neu 'dardd') (O) mewn magenta.]]

Mewn geometreg clasurol, **radiws** cylch neu sffêr yw unrhyw linell o ganol y siâp i'w ymyl (neu ochr). Mewn defnydd mwy modern, mae hefyd yn golygu hyd y linell hon. Benthyciad yw'r gair o'r Lladin a golygai "belydryn o olau" neu "adenydd yr olwyn mewn cerbyd rhyfel", "sbocsen" ar lafar gwlad. Y lluosog yw **radiysau**. Y byrfodd a ddefnyddir amlaf ym mhob iaith yw **r**.

Mae'r diamedr **d** ddwywaith hyd y radiws:

:d \doteq 2r \quad \Rightarrow \quad r = \frac d 2.

Os nad oes gan wrthrych ganolbwynt, efallai y bydd y term yn cyfeirio at ei gylch-radiws (*circumradius*), h.y. radiws ei gylch amgylchol neu ei sffêr amgylchol (*circumscribed sphere*). Yn y naill achos neu'r llall, gall y radiws fod yn fwy na hanner y diamedr, a ddiffinnir fel arfer fel y pellter mwyaf rhwng unrhyw ddau bwynt o'r ffigwr. Diffinnir mewn-radiws (*inradius*) ffurf geometrig, fel arfer, fel radiws y cylch neu'r sffêr mwyaf sydd oddi fewn iddo. Radiws mewnol cylch, tiwb neu wrthrych gwag arall yw radiws ei geudod.

Mewn polygonau rheolaidd, mae'r radiws yn hafal i'w gylch-radiws.  Enw arall ar fewn-radiws polygon rheolaidd yw 'apothem'.

O fewn damcaniaeth graffiau, radiws graff yw lleiafswm y fertigau *u* o'r pellter mwyaf o *u* i unrhyw fertig ar y graff.

Radiws cylch gyda pherimedr (cylchedd) *C* yw:

:r = \frac C {2\pi}.

## Cyfeiriadau
Categori:Sfferau
Categori:Cylchoedd
Categori:Hyd
Peswch cenel

Mae **peswch cenel** (hefyd yn cael ei adnabod fel **tracheobronchitis heintus cynol**) yn haint anadlol uwch sy'n effeithio ar gŵn. Mae'n gallu cael ei achosi gan sawl peth, a'r mwyaf cyffredin yw'r bacteriwm *Bordetella bronchiseptica* (sef yr achos mewn tua 80% o achosion yn ne yr Almaen), yna'r feirws parainffliwensa cynol (37.7% o achosion), ac i raddau llai y coronafeiws cynol (9.8% o achosion). Mae'n ymledol tu hwnt, ond gall cŵn arddangos imiwnedd i ailheintio hyd yn oed os ydynt yn dod i gysylltiad yn barhaus. Mae'n cael ei alw'n 'peswch cenel' am fod yr haint yn gallu lledu yn gyflym ymhlith gwn sy'n agos i'w gilydd mewn cenel neu loches i gŵn.

## Cyfeiriadau
Categori:Clefydau heintus
Categori:Clefydau anadlol
Perimedr

[bawd|270px|Cynllun o [Castell Caernarfon|Gastell Caernarfon. Yma, perimedr y castell, yw cyfanswm ochrau neu waliau'r castell.]]
[bawd|270px|Perimedr y [polygonau hyn yw'r linell sy'n amgylchynu'r gofod gwyn h.y. hyd ffin y siapau.]]

Y llwybr neu'r linell sy'n amgylchynu siâp dau-ddimensiwn yw **perimedr**. Gellir defnyddio'r term naill ai ar gyfer y llwybr ei hun, ei hyd, neu ar gyfer amlinelliad y siâp. Gelwir perimedr cylch neu elíps yn "gylchedd". Yn aml, yn yr ysgol gynradd, disgrifir y perimedr fel "y ffens o gwmpas y cae".

Mae sawl defnydd ymarferol i gyfrifo'r perimedr e.e. o wybod cylchedd olwyn (hy ei berimedr), gallem gyfrifo hyd un tro cyfan o'r olwyn hwnnw. Neu efallai y gallem gyfrifo faint o sgyrtin i brynnu ar gyfer ystafell.

Tarddiad y gair 'perimedr' yw'r Groeg; mae'n air cyfansawdd a grewyd o uno dau air: περίμετρος *perimetros* o περί *peri* sef "o gwmpas", ac μέτρον *metron* sef "mesur".

## Perimedr cylch
[dde|270px|bawd|Os yw [diamedr cylch yn 1, yna mae ei gylchedd yn hafal i .]]

Mae perimedr cylch, a elwir yn aml yn "gylchedd", yn gyfrannol â'i ddiamedr a'i radiws. Hynny yw, mae yna rif cyson (cysonyn) pi,  (sef y gair Groeg *p*  am berimedr), fel mai  yw perimedr y cylch a  yw ei ddiamedr; yna,
:P = \pi\cdot{D}.\!

Yn nhermau radiws  y cylch, y fformiwla yw,

:P=2\pi\cdot r.

I gyfrifo perimedr cylch, 'does ond rhaid gwybod ei radiws neu ei ddiamedr a'r rhif . Y broblem yw nad yw  yn rhif cymarebol (ni ellir ei fynegi fel cyniferydd dau gyfanrif), ac nid yw'n rhif algebraidd chwaith. Felly, mae cael gwerth  yn holl bwysig yn y cyfrifiad. Mae cyfrifo digidau  yn berthnasol i lawer o feysydd, gan gynnwys dadansoddiad mathemategol, algorithmau a gwyddoniaeth gyfrifiadurol.

## Polygonau
Mae polygonau yn hanfodol i bennu perimedrau, nid yn unig oherwydd mai nhw ydy'r siapiau symlaf, ond hefyd oherwydd bod perimedrau llawer o siapiau yn cael eu cyfrifo trwy eu hamcangyfrif gyda dilyniannau o bolygonau. Y mathemategydd cyntaf y gwyddys ei fod wedi defnyddio'r math hwn o resymu yw Archimedes, a oedd y cyntaf i gyfrifo amcangyfrif perimedr cylch trwy ei amgylchynu â pholygonau rheolaidd.

Mae perimedr polygon yn hafal i gyfanswm hyd ei ochrau. Yn benodol, perimedr petryal sydd a'i led w a'i hyd \ell yn hafal i 2w + 2\ell.

Polygon hafalochrog yw polygon sydd â phob ochr o'r un hyd (er enghraifft, mae rhombws yn bolygon 4-ochr hafalochrog. I gyfrifo perimedr polygon hafalochrog, mae'n rhaid lluosi hyd un ochr gyda nifer yr ochrau.

Dau o nodweddion pwysicaf y polygon rheolaidd yw:
# fod pob ochr yn hafal
# ei gylch-radws (*circumradius*; sef y pellter cyson rhwng ei ganol a'i fertigau).

Gellir defnyddio trigonometreg i gyfrifo hyd ei ochrau. Os  yw radiws polygon rheolaidd a  yw nifer ei ochrau, yna ei berimedr yw 
:2nR \sin\left(\frac{180^{\circ}}{n}\right).

## Gweler hefyd
*Theorem Pythagoras

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg
Categori:Hyd
Eurig Salisbury

Bardd a darlithydd prifysgol o Gymru yw ** Eurig Salisbury** (ganed Caerdydd, 1983).

## Magwraeth a choleg
Magwyd Eurig Salisbury ym mhentref Llangynog, Sir Gaerfyrddin. Bu’n ddisgybl yn Ysgol y Dderwen ac yn Ysgol Gyfun Bro Myrddin, Caerfyrddin. Dysgodd ei hun i ysgrifennu cynghanedd pan oedd yn dair-ar-ddeg oed, gyda chymorth cyfrol Myrddin ap Dafydd, *Clywed Cynghanedd*. Aeth yn fyfyriwr i Brifysgol Aberystwyth, lle enillodd radd BA mewn Cymraeg ac Astudiaethau Ffilm a Theledu yn 2004, a gradd MPhil ar ganu cynnar Guto'r Glyn yn Adran y Gymraeg yn 2006.

Ar ôl cyfnod yn gweithio fel cyfieithydd i Lywodraeth Cynulliad Cymru, fe’i penodwyd yn Gymrawd Ymchwil yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, Aberystwyth, lle cyfrannodd at dri phrosiect arloesol ar farddoniaeth yr Oesoedd Canol, cyn ei benodiad, yn 2015, yn Ddarlithydd Ysgrifennu Creadigol yn Adran y Gymraeg ac Astudiaethau Celtaidd ym Mhrifysgol Aberystwyth.

## Bardd
Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd Sir Ddinbych 2006. Cyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *Llyfr Glas Eurig* yn 2008, a chyfrol o gerddi i blant, *Sgrwtsh!* yn 2011. Cafodd ei ddewis gan Gyfnewidfa Lên Cymru i fod yn rhan o Gadwyn Awduron Cymru–India yn 2010–12 a bu'n cydweithio gyda beirdd o is-gyfandir India a Chymru mewn gweithdai cyfieithu creadigoil. Ef oedd Bardd Plant Cymru 2011–13. Enillodd y Fedal Ryddiaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2016 gyda'i nofel *Cai*.

Mae’n aelod o dîm y Glêr ar raglen *Talwrn y Beirdd*, BBC Radio Cymru, ac o dîm Sir Gâr yn *Ymryson y Beirdd*. Ef yw Golygydd Cymraeg cylchgrawn *Poetry Wales*.

## Llyfryddiaeth 
* (gydag eraill) *Crap ar Farddoni* (Gwasg Carreg Gwalch, 2006)
* ''Ar Drywydd Guto'r Glyn ap Siancyn y Glyn*  (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 2007)
* *Llyfr Glas Eurig* (Cyhoeddiadau Barddas, 2008)
* (gol., gyda Barry J. Lewis) *Gwaith Gruffudd Gryg* (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 2011)
* *Sgrwtsh!* (Gwasg Gomer, 2011)
* (gol.) *Buarth Beirdd: Ymatebion Beirdd Cyfoes i Lawysgrifau Cynharaf yr Iaith Gymraeg* (Cyhoeddiadau Barddas, 2014)
* *Cai* (Gwasg Gomer, 2016)
* (gyda Sampurna Chattarji) *Lle Arall Ble Arall / Elsewhere Where Else'' (Paperwall Media, 2018)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
* 
* [Proffil ymchwil ar wefan Prifysgol Aberystwyth](https://pure.aber.ac.uk/portal/cy/persons/thomas-salisbury(9817c58d-0554-4609-86b4-8a07584fa880).html)

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Bro Myrddin
Glofa Lewis Merthyr

Pwll glo ger Merthyr Tudful oedd **Glofa Lewis Merthyr**. Cafodd ei sylfaen ym 1891 gan Syr William Thomas Lewis, 1af Barwn Merthyr (1837-1914).

Ar fore 22 Tachwedd 1956, laddwyd naw dyn mewn damwain lofa.

Categori:Diwydiant glo Cymru
Cyfnewidfa Lên Cymru

Asiantaeth sy'n cysylltu awduron, cyfieithwyr a chyhoeddwyr yng Nghymru a thramor yw **Cyfnewidfa Lên Cymru** (Saesneg: *Wales Literature Exchange*). Fe'i sefydlwyd ym 1998 fel Llenyddiaeth Cymru Dramor (*Welsh Literature Abroad*). Mae'n gwerthu hawliau cyfieithu, yn gweinyddu grantiau cyfieithu ar gyfer cyhoeddwyr, yn weithdy sy'n tynnu ynghyd awduron a chyfieithwyr, yn llyfrgell o gyfieithiadau, ac yn guradur digwyddiadau llenyddol rhyngwladol. Mae'r Gyfnewidfa nawr o dan adain Sefydliad Mercator ac wedi ei lleoli yn Aberystwyth.

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Cyfieithu
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 1998
Rhif positif

de|130px
Dywedir bod rhif real yn **rhif positif** os yw ei werth (nid ei faint) yn fwy na sero, ac yn negatif os yw'n llai na sero.

Dynodir yr rhif positif gan yr arwydd **+**; i ddangos nad (ee 6) yn rhif negatif, gellir rhoi'r arwydd o flaen rhif ee **+**6 (chwech). Rhoddir minws o flaen rhif negatif ee **−**6. Ni ystyrir bod Sero ei hun yn cael arwydd ac nid yw arwyddion yn cael eu diffinio ar gyfer rhifau cymhlyg, er bod y gall hyn ddigwydd ar adegau prin. Pan na roddir arwydd **+** neu **−**, y dehongliad diofyn (*default*) yw bod y rhif yn bositif.

Mewn geometreg a ffiseg ddadansoddol, mae'n gyffredin labelu rhai cyfeiriadau fel rhai positif neu negatif. Fel enghraifft sylfaenol, mae'r linell rif, fel arfer, yn cael ei dynnu gyda rhifau positif i'r dde, a rhifau negatif i'r chwith:

center|600px

## Terminoleg
Defnyddir y gair **positif** yn hytrach na 'posydd' gan ''Eiriadur Termau'r'' Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhifau
Categori:Rhifyddeg sylfaenol
Nodyn Post-it

bawd|Nodyn Post-it|alt=PostItNotePad.JPG

Darn bach o bapur gyda stribyn gludiog ar ei gefn sy'n gallu cael ei ddefnyddio (a'i ailddefnyddio) i roi nodiadau ar ddogfennau neu arwynebau eraill yw** nodyn** **Post-it** (neu **nodyn gludiog**). Mae glud sy'n sensitif i bwysau yn gwneud y nodyn yn rhwydd i'w gysylltu, ei dynnu a'i ailosod yn rhywle arall heb adael gwaddod. Sgwariau melyn oedd y nodau yn wreiddiol, ond maen nhw bellach ar gael mewn amrywiaeth o liwiau, siapiau a meintiau.

Er i batent 3M ddod i ben yn 1997, mae lliw melyn nodweddiadol y nodau "Post-it", yn ogystal a'r enw, wedi'u cofrestru gan y cwmni fel nodau masnach. Er bod yr enw 'Post-it' yn cael ei ddefnyddio wrth gyfeirio at unrhyw fath o nodyn gludiog o'r math hwn, nid oes awdurdod cyfreithiol wedi cadarnhau bod y nod masnach yn generig.

[bawd|Arthur Fry gyda nody Post-it ar ei [Talcen|dalcen]]
Yn 1968, roedd Dr. Spencer Silver, gwyddonydd gyda 3M yn yr Unol Daleithiau, yn ceisio datblygu glud hynod o gryf. Yn hytrach, trwy ddamwain, fe ddyfeisiodd lud y gellid ei ailddefnyddio oedd yn sensitif i bwysau. Yn anffurfiol a thrwy seminarau, bu Silver yn hyrwyddo ei 'ddatrysiad heb broblem' o fewn i'r cwmni am bum mlynedd, ond ni chafodd ei dderbyn. Yn 1974, cafodd cydweithiwr iddo, Art Fry, a oedd wedi mynychu un o'i seminarau, y syniad o ddefnyddio'r glud i angori nod llyfr yn ei lyfr emynau. Aeth Fry yn ei flaen i sicrhau bod y syniad yn cael ei ddatblygu. Dewiswyd lliw melyn y nodau trwy ddamwain, gan mai dim ond papur scrap melyn oedd gan y labordy drws nesaf i'w gynnig i'r tîm 'Post-it'.

## Nodiadau
## Cyfeiriadau 
Categori:Cynnyrch papur
Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau
Athroniaeth Farcsaidd

Athroniaethau sydd yn tynnu ar fateroliaeth hanesyddol Karl Marx, neu ar syniadau economaidd a gwleidyddol Marcsiaeth, yw **athroniaeth Farcsaidd**.

Ymysg y datblygiadau ar Athroniaeth Farcsaidd mae Ysgol Frankfurt a welwyd esblygu syniadaeth Farcsaidd at gymdeithas mwy cymhleth a chynnil yr 20g.


Categori:Athroniaeth gymdeithasol
Categori:Athroniaeth wleidyddol
Categori:Marcsiaeth
Gofod dau ddimensiwn

dau ddimensiwn]]
Mewn Mathemateg, mae **gofod dau ddimensiwn** (neu **gofod 2-ddimensiwn**) yn lleoliad geometrig lle nodir safle rhyw elfen (e.e. pwynt neu groesbwynt) gan ddau werth a elwir yn "baramedrau". Caiff ei gynrychioli'n gyffredin gan y symbol ''''''. Mae gofod dau ddimensiwn, fel yr awgryma'r enw, yn fath o ddimensiwn.

Gellir ystytried gofod dau ddimensiwn fel dyluniad o'r bydysawd real ar blân ac fel gofod Ewclidaidd. Gelwir y ddau ddimensiwn yn "hyd" a "lled". Mae'r term "Ewclidaidd" yn gwahaniaethu'r mannau hyn o fathau eraill a astudir o fewn geometreg fodern ac maent yn ymwneud â'r dimeniynau uwch e.e. mecaneg Lagrangaidd neu Hamiltonaidd.

## Hanes
Mae cyfrol I - IV a VI o *Elfennau* gan Euclid yn ymdrin â geometreg dau ddimensiwn, gan ddatblygu cysyniadau fel tebygrwydd siapiau, Theorem Pythagoras (Gosodiad 47), hafaledd onglau ac arwynebedd, cyfochredd, swm yr onglau mewn triongl, y tri achos lle mae trionglau yn "gyfartal" (sydd â'r un arwynebedd), a nifer o bynciau perthnasol eraill.

## Mewn geometreg
### System gyfesurynnol
Mewn mathemateg, mae geometreg ddadansoddol (a elwir hefyd yn "geometreg Cartesaidd") yn disgrifio pob pwynt o fewn lle (neu 'ofod') dau ddimensiwn trwy ddefnyddio dau gyfesuryn.

Dylunnir dwy echelin berpendicwlar sy'n croesi ei gilydd ar y tarddiad. Maent fel arfer yn cael eu labelu ***x*** ac ***y***. Mae lleoliad pob pwynt o fewn y gofod dau ddimensiwn yn cael ei nodi gan bâr o rifau real, gyda phob rhif yn rhoi pellter y pwynt hwnnw o'r tarddiad a fesurwyd ar hyd yr echelin perthnasol.

System gyfesurynnol arall a ddefnyddir yn helaeth yw'r system cyfesurynnol polar, sy'n nodi pwynt o ran ei bellter o'r tarddiad a'i ongl o'i gymharu â phelydryn cyfeiriol.

Image:Coord XY.svg|System cyfesurynnau Cartesaidd
Image:Coord Circular.svg|System cyfesurynnol polar

## Gweler hefyd
*Modelu dau ddimensiwn

## Cyfeiriadau
Categori:Dimensiwn
Categori:Geometreg
Categori:2 (rhif)
Cen

de|bawd|250x250px|Cennau gwrymiog ar neidr golwbraidd
Plât bychan caled sy'n tyfu allan o groen anifail er mwyn ei amddiffyn yw **cen** (Groeg  *lepis*, Lladin *squama*). Mae cennau yn eitha cyffredin ac wedi esblygu lawer gwaith trwy esblygiad cydgyfeiriol, gyda strwythurau a ffwythiannau amrywiol. Maent i'w cael ar bysgod, ymlysgiaid, adar, arthropodau a rhai mamaliaid, fel y pangolin. 

Mae cennau yn gyffredinol yn cael eu hystyried yn rhan o system bilynnol organeb. Mae amryw wahanol fathau o gennau yn ôl siâp a dosbarth anifail.

Categori:Anatomeg anifeiliaid
Categori:System bilynnol
Categori:Bioleg forol
Prifysgol Humboldt Berlin

Prifysgol gyhoeddus a leolir ym mwrdeistref Mitte ym mhrifddinas yr Almaen, Berlin, yw **Prifysgol Humboldt Berlin** (). Sefydlwyd Prifysgol Berlin (*Universität zu Berlin*) yn 1809 gan Ffredrig Wiliam III, brenin Prwsia, ar gais Wilhelm von Humboldt, ac agorodd yn 1809. Hon yw'r hynaf o'r pedair prifysgol sydd ym Merlin. O 1828 hyd ei gau ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd yn 1945, ei enw oedd Prifysgol Friedrich Wilhelm (*Friedrich-Wilhelms-Universität*). Fe'i hail-agorwyd yn 1949 dan yr awdurdodau Sofietaidd yn Nwyrain Berlin gyda'r enw newydd Prifysgol Humboldt Berlin.

Rhennir y brifysgol yn naw cyfadran, gan gynnwys yr ysgol feddygol sy'n gysylltiedig hefyd â Phrifysgol Rydd Berlin. Mae ganddi 32,000 o fyfyrwyr sydd yn astudio cyrsiau israddedig ac ôl-raddedig mewn rhyw 189 o ddisgyblaethau. Lleolir y prif gampws ar rodfa'r Unter den Linden yng nghanol Berlin. Cydnabyddir y brifysgol am arloesi model Humboldt yn addysg uwchradd, sydd wedi dylanwadu'n gryf ar brifysgolion eraill yn Ewrop a'r Gorllewin. Gelwir Humboldt felly yn "fam y brifysgol fodern".

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Merlin
Berlin, Humboldt
Geometreg Euclidaidd

[bawd|Dalen o'r *Elfennau* gan Euclid, yn dangos [triongl hafalochrog **ΑΒΓ**.]]
Mae **geometreg Euclidaidd** yn system fathemategol a briodir i'r Groegwr Euclid, a ddisgrifiodd yn ei werslyfr ar geometreg: *yr Elfennau*. Mae dull Euclid yn cynnwys tybio set fach o wirebau (*axioms*), gan ddidynnu llawer o gynigion eraill (theoremau) o'r rhain. Er bod llawer o ganlyniadau Euclid wedi eu nodi gan fathemategwyr cynharach, Euclid oedd y cyntaf i ddangos sut y gallai'r gosodiadau hyn gyd-fynd â system gynhwysfawr a rhesymegol.

Mae'r ''Elfennau'n'' dechrau gyda geometreg planau, sy'n dal i gael ei addysgu yn yr ysgol uwchradd fel y system o wirebau gyntaf, a'r enghreifftiau cyntaf o brawf ffurfiol. Mae ei waith yn datblygu ymhellach i'r geometreg solat o dri dimensiwn. Mae llawer o'r *Elfennau* yn nodi canfyddiadau a elwir, bellach, yn algebra a theori rhif, a esboniwyd mewn iaith geometrig.

Mae geometreg Euclidaidd yn enghraifft o 'geometreg synthetig', gan ei fod yn datblygu'n yn rhesymegol o wirebau, sy'n disgrifio priodweddau sylfaenol gwrthrychau geometrig megis pwyntiau a llinellau, i osodiadau am y gwrthrychau hynny, i gyd heb ddefnyddio cyfesurynnau i nodi'r gwrthrychau hynny. Mae hyn yn gwbwl wahanol i 'geometreg dadansoddol', sy'n defnyddio cyfesurynnau i gyfieithu cynigion geometrig i fformiwlâu algebraidd.

## Gweler hefyd
*Geometreg eliptig

## Cyfeiriadau
Categori:Darganfyddiadau
Categori:Geometreg
Categori:Geometreg Euclidaidd
Ciwb

bawd|Ciwb yn troi o rwyd i fod yn hecsahedron rheolaidd|299x299px
Mewn geometreg, sy'n rhan o fathemateg, mae'r **ciwb** yn ffurf solat, rheolaidd tri dimensiwn â chwe arwyneb (neu ochr) sgwâr gyda 3 ohonynt yn cyfarfod ar ongl sgwâr i'w gilydd ym mhob fertig (cornel). Y gair ar lafar gwlad amdano'n amal ydy "bocs" neu "flwch".

Y ciwb yw'r unig hecsahedron rheolaidd, ac mae'n un o'r pum ffurf Platonig. Mae ganddo, felly, 6 arwyneb, 12 ymyl ac 8 fertig. Mae'r ciwb hefyd yn paralelepiped sgwâr, yn giwboid hafalochrog ac yn rhombohedron-dde. Mae'n brism sgwâr reolaidd mewn tri chyfeiriadaeth (*orientations*), ac mae hefyd yn trapesohedron trigonol mewn pedwar cyfeiriad.

Mae'n eitha tebyg i'r octahedron yn ei gymesuredd ciwbig neu octahedrol. Y ciwb yw'r unig polyhedron amgrwm sydd â'i wynebau i gyd yn sgwariau.

## Tafluniadau orthogonal
Mae gan y ciwb bedwar tafluniad orthogonal (*orthogonal projections*) wedi eu canoli ar fertig, ymylon, arwynebau ac yn normal i'w ffurf fertig. Mae'r cyntaf a'r trydydd yn cyfateb i A2 a B2 plân Coxeter.

## Gogwydd sfferig
Gellir cynrychioli'r ciwb hefyd drwy ogwydd sfferig, a'i daflunio ar blân drwy dafluniad stereograffig. Mae'r tafluniad hwn yn fap gydymffurfiol, ac felly'n cadw'r onglau ond nid yr arwynebedd na'r hyd. Taflunir y llinellau syth fel bwa crwm ar y sffêr.

## Cyfesurynnau Cartesaidd
Ar gyfer ciwb a ganolwyd ar y tarddiad ("the origin"), gyda'i ymylon yn gyfochrog i'r echelin, a chyda hyd yr ymylon i gyd yn 2, yna mae'r cyfesurynnau Cartesaidd yn
:(±1, ±1, ±1)

ond mae'r yn cynnwys holl bwyntiau (*x*0, *x*1, *x*2) gyda −1 *i* 3
Mewn geometreg dadansoddol, arwyneb ciwb gyda'i ganol yn (*x*0, *y*0, *z*0) a hyd ei ymylon yn *2a* yw 'locws' y pwyntiau (*x*, *y*, *z*) fel bod
: \max\{ |x-x_0|,|y-y_0|,|z-z_0| \} = a.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfaint
Categori:Polyhedra
Categori:Siapau elfennol
Baby Shark (cân)

bawd|Bachgen pedair oed yn perfformio dawns "Baby Shark"

Cân i blant am deulu o forgwn yw "**Baby Shark**". Mae'r gân wedi'i hanelu at blant; daeth hefyd yn boblogaidd ymhlith pobl ifanc ac oedolion trwy gael ei ledaenu ar y cyfryngau cymdeithasol. 

Mae "Baby Shark" yn cael ei chrybwyll mewn llyfr a gyhoeddwyd ar gyfer gwersylloedd bandiau Americanaidd yn 2007, a chredir ei bod yn cael ei chanu i blant meithrin yn ystod y 20g. Hefyd yn 2007, cyhoeddwyd fideo o'r enw "**Kleiner Hai**" gan alemuel, a oedd yn seiliedig ar y gân. Ymddangosodd fersiynau pellach yn 2011 gan Johnny Only a The Learning Station ar YouTube. Roedd y  gân hefyd ar gryno-ddisg '#1 Best Kids song' a ryddhawyd gan The Learning Station yn 2011.

Cafwyd nifer o amrywiadau, ond yr un a gafodd fwyaf o ddylanwad oedd fersiwn a gynhyrchwyd gan Pinkfong, brand addysgol o dan y cwmni SmartStudy o Dde Corea, a hynny o dan y teitl "**Baby Shark**". Cafodd honno ei rhyddhau ar 25 Tachwedd 2015, ac roedd wedi'i gweld dros 130 miliwn o weithiau erbyn Medi 2018. Daeth y fersiwn hon o'r gân yn feirol yn Indonesia yn 2017, a lledodd i wledydd Asiaidd eraill yn ystod y flwyddyn, pac yn arbennig yn Ne-ddwyrain Asia. Roedd yr ap i ffonau symudol ymhlith y 10 a lawrlwythwyd fwyaf yn y categori aps teuluol yn Ne Corea, Bangladesh, Singapôr, Hong Cong ac Indonesia yn 2017. Erbyn Medi 2018, roedd y fersiwn dawns o'r gân "Baby Shark" a oedd wedi'i lanlwytho ar 17 Mehefin 2016, wedi'i gweld dros 1.6 biliwn o weithiau o amgylch y byd. O ganlyniad i'w boblogrwydd, aeth y ddawns (ar ffurf y *Baby Shark Challenge*) yn feirol o amgylch y byd, gyda rhai yn cyfeirio ati fel y peth mwyaf ers "Gangnam Style". Mae grwpiau K-pop fel Girls' Generation, Red Velvet a Black Pink wedi cyfrannu at ledu'r gân feirol ymhellach. Dechreuodd y gân droi yn feirol yn y Gorllewin yn Awst 2018.

## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon am anifeiliaid
Categori:Caneuon plant
Categori:Fideos firol
Categori:Gweithiau am forgwn
Dimensiwn

[bawd|250px|Mae'r diagramau hyn yn cynrychioli gwrthrychau gwahanol yn ôl eu dimensiynau.* pwynt (0 dimesnsiwn); * [llinell (1 dimensiwn),* sgwâr (2 ddimensiwn);* ciwb (3 dimensiwn);* teseract (3 dimesiwn).]]
Mewn ffiseg a mathemateg, mae **dimensiwn** gofod neu wrthrych yn cael ei ddiffinio'n anffurfiol fel yr isafswm o gyfesurynnau sydd eu hangen i bennu unrhyw bwynt oddi fewn i'r gofod (neu wrthrych).

Felly:
* Un dimensiwn: mae gan linell ddimensiwn o un oherwydd mai dim ond un cyfesuryn sydd ei angen i bennu pwynt arno e.e. y pwynt 5 ar linell rif. 
* Dau ddimensiwn: mae gan arwyneb fel plân, silindr neu sffêr ddimensiwn o ddau - oherwydd bod angen dau gyfesuryn i bennu pwynt arno - e.e. mae angen lledred a hydred i ddod o hyd i bwynt ar wyneb sffêr.
* Tri dimensiwn: mae tu mewn ciwb, silindr neu sffêr yn dri dimensiwn oherwydd bod angen tri chyfesuryn i leoli pwynt o fewn y gofod hwn.

## Dimensiwn gofodol
Mae damcaniaethau ffiseg clasurol yn disgrifio tri dimensiwn ffisegol. O bwynt y gofod, gallwn symud, yn ffisegol, i dri chyfeiriad: i fyny / i lawr, i'r chwith / i'r dde, ac ymlaen / yn ôl. Gellir mynegi pob symudiad i gyfeiriad arall yn nhermau'r tri hyn. Mae symud i lawr yr un peth â symud i fyny pellter negatif ayb. Mae symud yn groeslin i fyny ac ymlaen yn union fel y mae enw'r cyfarwyddyd yn ei awgrymu; hynny yw, symud mewn cyfuniad llinellol o fyny ac ymlaen. Yn ei ffurf symlaf: mae llinell yn disgrifio un dimensiwn, mae plân yn disgrifio dau ddimensiwn, ac mae ciwb yn disgrifio tri dimensiwn.

|-
| 2 ||

|-
| 3 ||

|}

## Cyfeiriadau
Categori:Dimensiwn
Categori:Cysyniadau ffiseg
Categori:Algebra haniaethol
Categori:Mesuriad
Categori:Geometreg
Wilmslow

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Wilmslow**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dwyrain Swydd Gaer.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 24,497.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Capel Dean Row
*Capel y Methodistiaid
*Eglwys Sant Bartholomew
*Gorsaf
*Neuadd Fulshaw
*Neuadd Hawthorn

## Enwogion
*Samuel Finney (1719-1798), arlunydd
*Syd Lawrence (1923-1998), cerddor

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Wilmslow

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dwyrain Swydd Gaer
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaer
Categori:Trefi Swydd Gaer
Y Byd ar Bedwar

Rhaglen deledu sy'n trafod materion cyfoes yw'r ***Y Byd ar Bedwar***. Mae'r rhaglen wedi ei ddarlledu ar S4C ers i'r sianel gael ei lansio yn 1982. Cynhyrchir y rhaglen gan gwmni ITV Cymru Wales.

Mae gohebwyr y rhaglen wedi adrodd ar storiau o bedwar ban y byd. Yn yr 1980au, llwyddodd y gohebydd Tweli Griffiths sicrhau y cyfweliad cyntaf gyda unben Libya Gaddafi. Cafwydd adroddiadau hefyd am gwymp Wal Berlin, Trychineb Chernobyl a Rhyfel y Gwlff.

Mae'r rhaglen yn nodedig am gael cyfweliadau unigryw gyda rhai unigolion yn y newyddion yng Nghymru, er enghraifft gyda Sion Aubrey Roberts, yr unig berson a garcharwyd erioed dros weithredoedd Meibion Glyndwr, a Ryan James, milfeddyg o Rhydaman a garcharwyd ar gam wedi cael ei gyhuddo o lofruddio ei wraig.

## Tîm 
* Branwen Thomas (golygydd)
* Bethan Muxworthy (cynhyrchydd cyfres)
* Siôn Jenkins (gohebydd)
* Dot Davies (gohebydd)

### Cyn-aelodau'r tîm 
* Tweli Griffiths (gohebydd/cynhyrchydd)
* Betsan Powys
* Menna Richards (gohebydd)
* Lowri Gwilym (golygydd cynnwys)
* Geraint Evans (golygydd)
* Sian Morgan Lloyd (is olygydd a gohebydd)
* Eifion Glyn
* Catrin Haf Jones
* Ioan Wyn Evans
* Gwyn Loader
* Glynog Davies (gohebydd)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1982