open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Louise Imogen Guiney

Bardd ac ysgrifydd o America oedd **Louise Imogen Guiney** (7 Ionawr 1861 - 2 Tachwedd 1920). Ysgrifennodd gerddi a oedd yn adlewyrchu ei chariad at natur a'r Eglwys Gatholig. Mae ei thraethodau yn archwilio themâu fel celf, llenyddiaeth, a theithio. Fe'i cofir am ei hysbryd cryf, annibynnol a'i chyfraniad i fywyd diwylliannol Boston ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g.

Ganwyd hi yn Roxbury yn 1861 a bu farw yn Swydd Gaerloyw.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Louise Imogen Guiney.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1860au
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1920
Mary Berry (awdur)

Roedd **Mary Berry** (16 Mawrth 1763 - 21 Tachwedd 1852) yn awdur Saesneg sy'n adnabyddus am ei chysylltiad â Horace Walpole a'i chyfnodolion manwl. Roedd hi hefyd yn awdur llythyrau toreithiog ac ysgrifennodd am ei theithiau ar draws Ewrop, ei chylch cymdeithasol, a'i chariad at lenyddiaeth. Nodweddir ei harddull ysgrifennu gan ei ffraethineb, ei deallusrwydd, ac arsylwi ar y byd o'i chwmpas.

Ganwyd hi yn Crakehall yn 1763. Roedd hi'n blentyn i Robert Berry a Elizabeth Seton. Priododd hi Anne Seymour Damer.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Mary Berry.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1763
Categori:Marwolaethau 1852
Lucy Hutchinson

Saesnes, Bardd, cyfieithydd, a bywgraffydd ei gŵr, y Cyrnol John Hutchinson, oedd **Lucy Hutchinson** (29 Ionawr 1620 - 1 Hydref 1681). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith, *Memoirs of the Life of Colonel Hutchinson,* sy'n rhoi cipolwg ar y gwrthdaro gwleidyddol a chrefyddol yn Lloegr yn y 17g. Mae arddull ysgrifennu Hutchinson yn cael ei hystyried yn feiddgar ac arloesol am ei gyfnod.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1620. Roedd hi'n blentyn i Allen Apsley a Lucy St. John. Priododd hi John Hutchinson.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Lucy Hutchinson.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Genedigaethau 1620
Categori:Marwolaethau 1681
Emilia Dilke

Awdur a hanesydd celf o Brydain oedd **Emilia Dilke** (2 Medi 1840 - 23 Hydref 1904) a ysgrifennodd yn helaeth am gelfyddyd a diwylliant Ffrainc. Canolbwyntiodd ei llyfrau ar effaith ddiwylliannol y Chwyldro Ffrengig, rôl merched mewn celf, ac estheteg y mudiad Argraffiadol. Roedd hi hefyd yn ymgyrchydd gwleidyddol ac yn ymgyrchu dros bleidlais i fenywod.

Ganwyd hi yn Ilfracombe yn 1840 a bu farw yn Ilfracombe. Roedd hi'n blentyn i Henry Strong. Priododd hi Mark Pattison ac yna Charles Dilke.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Emilia Dilke.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1840au
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Marwolaethau 1904
Flora Annie Steel

Roedd **Flora Annie Steel** (2 Ebrill 1847 - 12 Ebrill 1929) yn awdures Seisnig a dreuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn India. Ysgrifennodd nofelau, straeon byrion, a llyfrau plant a oedd yn archwilio bywydau menywod Indiaidd a'u diwylliant. Nodweddir ei harddull ysgrifennu gan ei empathi at fywydau pobl gyffredin a'i dathliad o dreftadaeth gyfoethog India.

Ganwyd hi yn Sudbury yn 1847 a bu farw yn Minchinhampton.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Flora Annie Steel.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1840au
Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1929
Elizabeth Herbert

Awdur a bardd Saesneg oedd **Elizabeth Herbert** (21 Gorffennaf 1822 - 30 Hydref 1911) a ysgrifennodd dan y ffugenw *Theodosia*. Roedd ei barddoniaeth yn archwilio themâu fel cariad, natur, ac ysbrydolrwydd. Roedd hi hefyd yn noddwr i’r celfyddydau ac yn cefnogi gwaith nifer o artistiaid ac awduron yn ystod ei hoes.

Ganwyd hi yn Richmond upon Thames yn 1822 a bu farw yn Sgwar Belgrave. Roedd hi'n blentyn i Charles Ashe À Court-Repington a Mary Elizabeth Catherine A’court. Priododd hi Sidney Herbert.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Elizabeth Herbert.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1820au
Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Marwolaethau 1911
Harriet Monroe

Bardd a golygydd o America oedd **Harriet Monroe** (23 Rhagfyr 1860 - 26 Medi 1936) sydd fwyaf adnabyddus am sefydlu cylchgrawn *Poetry*. Roedd hi'n ffigwr pwysig ym myd llenyddol dechrau'r 20g a chwaraeodd ran bwysig yn natblygiad barddoniaeth fodernaidd yn yr Unol Daleithiau.

Ganwyd hi yn Chicago yn 1860 a bu farw yn Arequipa.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Harriet Monroe.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1860au
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1936
Sarah Sophia Banks

Roedd **Sarah Sophia Banks** (28 Hydref 1744 - 27 Medi 1818) yn awdur a chasglwr o Loegr a oedd â diddordeb yng nghelfyddydau a diwylliant ei chyfnod. Casglodd lyfrau, printiau, a llawysgrifau, a bu'n noddwr i'r celfyddydau. Ysgrifennodd yn helaeth hefyd am ei theithiau ar draws Ewrop a'i diddordeb mewn ffasiwn.

Ganwyd hi yn Soho yn 1744. Roedd hi'n blentyn i William Banks a Sarah Bate. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Sarah Sophia Banks.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1744
Categori:Marwolaethau 1818
Janet Monach Patey

Awdur a dramodydd  o Loegr oedd **Janet Monach Patey** (1 Mai 1842 - 28 Chwefror 1894) a ysgrifennodd am fywydau merched yn ystod diwedd y 19g a dechrau'r 20g. Ysgrifennodd ddramâu a oedd yn archwilio themâu fel priodas, teulu, a disgwyliadau cymdeithasol. Roedd hi hefyd yn ffeminist ac yn ymgyrchu dros hawliau menywod.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1842 a bu farw yn Sheffield yn 1894. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Janet Monach Patey.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1840au
Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Marwolaethau 1894
Violet Bonham Carter

Gwleidydd ac awdur o Loegr oedd **Violet Bonham Carter** (15 Ebrill 1887 - 19 Chwefror 1969) a oedd â chysylltiad agos â'r Blaid Ryddfrydol. Roedd hi'n ferch i H. H. Asquith, a wasanaethodd fel Prif Weinidog y Deyrnas Unedig o 1908 i 1916. Roedd Bonham Carter yn gyfranogwr gweithgar yn y mudiad pleidleisio i fenywod ac roedd yn eiriolwr cryf dros hawliau menywod. Yr actores Hollywood Helena Bonham Carter yw ei hwyres.

Ganwyd hi yn Hampstead yn 1887. Roedd hi'n blentyn i Herbert Henry Asquith a Helen Kelsall Melland. Priododd hi Maurice Bonham Carter.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Violet Bonham Carter.

## Cyfeiriadau
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Charlotte Payne-Townshend

Roedd **Charlotte Payne-Townshend** (1859 - 1943) yn actifydd o Iwerddon a ffeminist a chwaraeodd ran arwyddocaol yn y mudiad cenedlaetholgar Gwyddelig. Roedd hi'n ffrind agos ac yn gefnogwr i W.B. Yeats, a bu'n ysbrydoliaeth i nifer o'i gerddi. Roedd Payne-Townshend hefyd yn eiriolwr cryf dros hawliau menywod ac yn aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched.

Ganwyd hi yn Iwerddon yn 1859. Roedd hi'n blentyn i Horace Payne-Townshend a Mary Susanna Kirby. Priododd hi George Bernard Shaw.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Charlotte Payne-Townshend.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1850au
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1943
Sophia Morrison

Roedd **Sophia Morrison** (24 Mai 1859 - 24 Ionawr 1917) yn actifydd ac yn awdur diwylliannol Manaweg a wnaeth gyfraniadau sylweddol i warchod yr iaith a’r diwylliant Manaweg. Hi oedd sylfaenydd Cymdeithas yr Iaith Fanaweg ac awdur toreithiog, yn cynhyrchu gweithiau ar yr iaith Fanaweg, llên gwerin, a chwedloniaeth. Roedd hi hefyd yn allweddol wrth greu geiriadur o'r iaith Manaweg. Helpodd ymdrechion Morrison i adfywio diwylliant Manaweg a chadw ei threftadaeth.

Ganwyd hi yn Peel, Ynys Manaw yn 1859 a bu farw yn Peel, Ynys Manaw.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Sophia Morrison.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1850au
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1917
Frances Bunsen

Awdures, cyfieithydd a dyngarwr Cymreig oedd **Frances Bunsen** (1791 - 1876) a ymroddodd lawer o'i bywyd i hybu addysg a lles cymdeithasol. Roedd hi'n adnabyddus am ei chyfieithiadau o lenyddiaeth Almaeneg ac am ei hymdrechion i sefydlu addysg merched yn yr Almaen. Roedd Bunsen hefyd yn awdur toreithiog ac ysgrifennodd nifer o lyfrau ar faterion cymdeithasol ac addysg. Gweithiodd yn ddiflino i hyrwyddo hawliau menywod ac roedd yn eiriolwr pybyr dros gyfiawnder cymdeithasol.

Ganwyd hi yn Swydd Bedford yn 1791. Roedd hi'n blentyn i Benjamin Waddington a Georgina Mary Ann Port. Priododd hi Christian Charles Josias von Bunsen.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Frances Bunsen.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1791
Categori:Marwolaethau 1876
Emma Lavinia Gifford

Awdur a diwygiwr cymdeithasol o Brydain oedd **Emma Gifford** (24 Tachwedd 1840 - 27 Tachwedd 1912) a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei gwaith yn diwygio carchardai. Roedd hi hefyd yn ymgyrchydd amlwg dros hawliau menywod a chyfiawnder cymdeithasol, a bu’n gweithio’n agos gyda diwygwyr amlwg y cyfnod. Roedd Gifford yn eiriolwr dros y bleidlais i fenywod a helpodd i drefnu Cynhadledd gyntaf y Bleidlais i Fenywod yn Llundain ym 1907.

Ganwyd hi yn Plymouth yn 1840 a bu farw yn Dorchester.  Priododd hi Thomas Hardy.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Emma Lavinia Gifford.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwygwyr cymdeithasol
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1840au
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Marwolaethau 1912
Elizabeth Vassall Fox

Roedd **Elizabeth Vassall Fox** (1771 - 1845), y Farwnes Holland yn sosialydd a dyngarwr amlwg o Loegr a oedd yn adnabyddus am ei heiriolaeth dros hawliau menywod a chyfiawnder cymdeithasol. Roedd hi'n noddwr i'r celfyddydau ac yn awdur toreithiog, yn cynhyrchu gweithiau ar ystod eang o bynciau. Roedd hi hefyd yn ymwneud â nifer o sefydliadau dyngarol ac roedd yn hyrwyddwr lleisiol dros ddiwygio cymdeithasol.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1771 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i Richard Vassall a Mary Clark. Priododd hi Godfrey Webster ac yna Henry Vassall-Fox.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Elizabeth Vassall Fox.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1771
Categori:Marwolaethau 1845
I. Rice Pereira

Roedd **I. Rice Pereira** (5 Awst 1902 - 11 Ionawr 1971) yn beintiwr a damcaniaethwr celf o America a oedd yn adnabyddus am ei hagwedd arloesol ac arbrofol at gelf. Roedd hi’n ffigwr blaenllaw yn y mudiad mynegiant haniaethol ac roedd ei gwaith yn cael ei gydnabod yn eang am ei wreiddioldeb a’i greadigrwydd. Roedd Pereira hefyd yn feirniad celf pwysig ac ysgrifennodd yn helaeth ar gelf ac estheteg.

Ganwyd hi yn Chelsea, Massachusetts yn 1902 a bu farw yn Marbella. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â I. Rice Pereira.

## Cyfeiriadau
Categori:Paentwyr o America
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1971
Marda Vanne

Awdur ac actores o Dde Affrica oedd **Marda Vanne** (27 Medi 1896 - 27 Ebrill 1970) a oedd yn ymwneud â mudiad y bleidlais. Ysgrifennodd am rôl menywod mewn cymdeithas ac roedd yn eiriolwr dros hawliau menywod. Roedd hi hefyd yn actores doreithiog ac ymddangosodd mewn llawer o gynyrchiadau yn ystod ei hoes.

Ganwyd hi yn De Affrica yn 1896 a bu farw yn Llundain.  Priododd hi Johannes Gerhardus Strijdom.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Marda Vanne.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1970
Margaret Stokes

Gwyddeles, llenor ac ysgolhaig oedd **Margaret Stokes** (1 Mawrth 1832 - 20 Medi 1900) a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei gwaith ym maes llên gwerin a mytholeg Iwerddon. Roedd hi'n awdur toreithiog a chynhyrchodd nifer o lyfrau ar ddiwylliant a llên gwerin Iwerddon. Roedd Stokes hefyd yn gasglwr pwysig o arteffactau Gwyddelig a bu'n allweddol wrth warchod treftadaeth ddiwylliannol Iwerddon.

Ganwyd hi yn Nulyn yn 1832 a bu farw yn Howth. Roedd hi'n blentyn i William Stokes. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Margaret Stokes.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1830au
Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Marwolaethau 1900
Emily Penrose

Roedd **Emily Penrose** (18 Medi 1858 - 26 Ionawr 1942) yn ddiwygiwr cymdeithasol o Loegr (o linach Cerynywaidd) a oedd yn adnabyddus am ei gwaith yn hyrwyddo hawliau menywod a chyfiawnder cymdeithasol. Roedd yn Swffragét ymroddedig a gweithiodd yn ddiflino i hyrwyddo achos y bleidlais i fenywod. Roedd Penrose hefyd yn eiriolwr pwysig dros ddiwygio cymdeithasol ac roedd yn ymwneud â nifer o sefydliadau dyngarol.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1858 a bu farw yn Bournemouth. Roedd hi'n blentyn i Francis Penrose a Harriette Penrose. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Emily Penrose.

## Cyfeiriadau
Categori:Swffragetiaid
Categori:Dyngarwyr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1850au
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1942
Violet Markham

Roedd **Violet Markham** (1 Hydref 1872 - 2 Chwefror 1959) yn awdur o Loegr ac yn weithredwr gwleidyddol a oedd yn ymwneud â mudiad y bleidlais. Ysgrifennodd am wleidyddiaeth, hanes, a diwygio cymdeithasol, ac roedd yn ffigwr blaenllaw yn yr ymgyrch dros bleidlais i fenywod. Bu hefyd yn gweithio i wella bywydau'r tlawd yn ei chymuned leol. Gwasanaethodd fel cynghorydd tref a maer benywaidd cyntaf Chesterfield. Cyhoeddwyd ei hysgrifau ar ei theithiau a gwaith hunangofiannol, ymhlith eraill, yn ystod ei hoes.

Ganwyd hi yn Brimington yn 1872. Roedd hi'n blentyn i Charles Markham a Rosa Paxton. Priododd hi James Carruthers.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Violet Markham.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1959
Rosalind Howard

Awdur ac actifydd gwleidyddol o Loegr oedd **Rosalind Howard** (20 Chwefror 1845 - 12 Awst 1921) a oedd yn ymwneud â mudiad y bleidlais. Ysgrifennodd am rôl menywod mewn gwleidyddiaeth a chymdeithas ac ymgyrchu dros hawliau menywod. Roedd hi hefyd yn ddiwygiwr cymdeithasol a gweithiodd i wella bywydau'r tlawd yn ei chymuned leol.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1845 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i Edward Stanley a Henrietta Stanley. Priododd hi George Howard, 9ed iarll Carlisle.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Rosalind Howard.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1840au
Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Marwolaethau 1921
Katherine Thurston

Awdures a ffeminist o Wyddeles toreithiog oedd **Katherine Cecil Thurston** (18 Ebrill 1875 - 5 Medi 1911) a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei nofelau poblogaidd. Roedd hi'n ffeminist ymroddedig ac yn weithgar ym mudiad y bleidlais i fenywod yn Iwerddon. Roedd ysgrifennu Thurston yn aml yn ymdrin â themâu rhyddid menywod a chyfiawnder cymdeithasol, a darllenwyd ac edmygwyd ei gwaith yn eang yn ei chyfnod.

Ganwyd hi yng Nghorc yn 1875 a bu farw yng Nghorc.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Katherine Thurston.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1911
Janet Vaughan

Meddyg ac ymchwilydd meddygol o Loegr oedd **Janet Vaughan** (18 Hydref 1899 - 9 Ionawr 1993) a wnaeth gyfraniadau sylweddol i feysydd meddygaeth haematoleg a thrallwysiad gwaed. Roedd yn arloeswr yn y defnydd o drallwysiadau gwaed a chwaraeodd ran allweddol yn natblygiad y Gwasanaeth Cenedlaethol Trallwyso Gwaed yng ngwledydd Prydain. Roedd Vaughan hefyd yn eiriolwr dros hawliau menywod a hi oedd y fenyw gyntaf i gael ei phenodi'n ddeon ysgol feddygol yn Lloegr.

Ganwyd hi ym Mryste yn 1899 a bu farw yn Rhydychen. Roedd hi'n blentyn i William Wyamar Vaughan a Margaret Symonds. Priododd hi David Gourlay.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Janet Vaughan.

## Cyfeiriadau
Categori:Meddygon o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1993

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Sara Bard Field

Bardd o America, dramodydd, ac actifydd gwleidyddol oedd **Sara Bard Field** (1 Medi 1882 - 15 Mehefin 1974). Roedd ei barddoniaeth yn aml yn delio â materion cymdeithasol a gwleidyddol, a bu'n ymwneud â mudiad y bleidlais i fenywod ac achosion gwleidyddol eraill ar hyd ei hoes.

Ganwyd hi yn Cincinnati yn 1882 a bu farw yn Berkeley, Califfornia.  Priododd hi Charles Erskine Scott Wood.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Sara Bard Field.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1974
Fanny Davies

Roedd **Fanny Davies** (27 Mehefin 1861 - 1 Medi 1934) yn bianydd o Loegr a enillodd gydnabyddiaeth am ei dehongliadau o gerddoriaeth piano clasurol a Rhamantaidd. Roedd ganddi gysylltiad arbennig â cherddoriaeth Johannes Brahms a hi oedd y pianydd cyntaf i berfformio ei weithiau piano unigol cyflawn yn Llundain.

Ganwyd hi yn Ynys y Garn yn 1861 a bu farw yn Llundain.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Fanny Davies.

## Cyfeiriadau
Categori:Pianyddion o Loegr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1860au
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1934
Karoline Auguste o Fafaria

Roedd **Karoline Auguste o Fafaria** (8 Chwefror 1792 – 9 Chwefror 1873) yn dywysoges o'r Almaen a ddaeth yn ymerodres Awstria fel gwraig Franz I.

Ganwyd hi ym Mannheim yn 1792 a bu farw yn Fienna. Roedd hi'n blentyn i Maximilian I Joseph, brenin Bafaria, ac Auguste Wilhelmine o Hessen-Darmstadt. Priododd hi Wilhelm, tywysog coronog Württemberg, ac yna Franz I, ymerawdwr Awstria.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â'r Ymerodres Karoline Auguste.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1792
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Ymerodresau
Margaret Sandbach

Dyngarwr o o Gymru oedd **Margaret Sandbach** (1812 - 1852) a ymroddodd lawer o'i bywyd i wella bywydau pobl yn ei chymuned. Roedd ganddi ddiddordeb arbennig mewn addysg a bu'n gyfrwng i sefydlu sawl ysgol yng Nghymru.

Ganwyd hi yn Lerpwl yn 1812. Roedd hi'n blentyn i Margaret Roscoe. Priododd hi Henry Robertson Sandbach.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Margaret Sandbach.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1812
Categori:Marwolaethau 1852
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Maude Royden

Roedd **Maude Royden** (23 Tachwedd 1876 - 30 Gorffennaf 1956) yn swffragét o Loegr, ffeminydd, a diwinydd a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei gwaith yn hyrwyddo hawliau menywod a chyfiawnder cymdeithasol. Roedd hi'n siaradwr ac yn llenor amlwg ac yn adnabyddus am ei huodledd a'i hangerdd. Roedd Royden yn eiriolwr dros y bleidlais i fenywod ac roedd yn allweddol wrth sicrhau’r bleidlais i fenywod yng ngwledydd Prydain.

Ganwyd hi yn Mossley Hill yn 1876. Roedd hi'n blentyn i Thomas Royden a Alice Elizabeth Dowdall. Priododd hi George William Hudson Shaw.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Maude Royden.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid
Categori:Swffragetiaid
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1956
Amy Bulley

Roedd **Amy Bulley** (20 Ebrill 1852 - 16 Tachwedd 1939) yn arddwriaethwr ac awdur o Loegr a oedd yn arbenigo mewn astudio bylbiau. Hi oedd un o'r merched cyntaf i gael ei hethol yn Gymrawd y Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol.

Ganwyd hi ym Mhentre Cythraul yn 1852 a bu farw yn Bushey.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Amy Bulley.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1850au
Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Marwolaethau 1939
Lettice Fisher

Roedd **Lettice Fisher** (14 Mehefin 1875 - 14 Chwefror 1956) yn hanesydd o Loegr a diwygiwr cymdeithasol a ganolbwyntiodd ar faterion yn ymwneud ag addysg a lles cymdeithasol. Roedd ganddi ddiddordeb arbennig yn rôl menywod mewn cymdeithas ac roedd yn eiriolwr dros y bleidlais i fenywod.

Ganwyd hi yn Kensington yn 1875 a bu farw yn Thursley. Roedd hi'n blentyn i Courtenay Ilbert a Jessie Bradley. Priododd hi Herbert Fisher.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Lettice Fisher.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwygwyr cymdeithasol
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1956
Hannah More

Llenor, bardd a dyngarwr crefyddol o Loegr oedd **Hannah More** (2 Chwefror 1745 - 7 Medi 1833). Ysgrifennodd nifer o lyfrau, dramâu, ac emynau a gafodd effaith sylweddol ar agweddau moesol, cymdeithasol a chrefyddol y cyfnod. Roedd ei gweithiau’n canolbwyntio ar hybu addysg a gwerthoedd moesol, yn enwedig i fenywod a’r tlawd. Ymhlith ei gweithiau enwocaf mae ''Meddyliau ar Bwysigrwydd Moesau'r Fawr i Gymdeithas Gyffredinol* a *Strictures on the Modern System of Female Education.''

Ganwyd hi yn Fishponds yn 1745 a bu farw yn Clifton, Bryste.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Hannah More.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Dyngarwyr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1745
Categori:Marwolaethau 1833
Florence Hancock

Roedd **Florence Hancock** (25 Chwefror 1893 - 14 Ebrill 1974) yn fotanegydd a chasglwr planhigion o Loegr. Teithiodd yn helaeth yn yr Himalaya a rhanbarthau eraill o India, gan gasglu ac adnabod sbesimenau planhigion. Cyhoeddodd nifer o lyfrau ac erthyglau ar fflora'r ardaloedd hyn, ac mae ei chasgliad o blanhigion bellach yn y Gerddi Botaneg Brenhinol, Kew.

Ganwyd hi yn Chippenham yn 1893. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Florence Hancock.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Botanegwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Euphemia Lamb

Dyngarwr a diwygiwr cymdeithasol 'r Alban oedd **Euphemia Lamb** (1889 - 1957). Roedd ganddi ddiddordeb arbennig yn lles merched a phlant, a sefydlodd nifer o sefydliadau i'w cefnogi, gan gynnwys ysbyty mamolaeth a chartref i ferched anghenus. Bu hefyd yn ymgyrchu dros bleidlais i fenywod ac roedd yn aelod o Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau Pleidlais i Fenywod.

Ganwyd hi yn Ormskirk yn 1889.  Priododd hi Henry Lamb.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Euphemia Lamb.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Alban
Categori:Diwygwyr cymdeithasol o'r Alban
Categori:Dyngarwyr o'r Alban
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1957
Sarah Churchill

Roedd **Sarah Churchill** (15 Mehefin 1660 - 18 Hydref 1744), Duges Marlborough, yn llyswraig ac yn uchelwraig o Loegr. Roedd hi'n ffrind agos i'r Frenhines Anne, a gwasanaethodd fel Boneddiges y Siambr Wely. Roedd hi hefyd yn wleidydd craff ac yn adnabyddus am ei rhan yn y blaid Chwigaidd. Roedd hi'n briod â'r arweinydd milwrol enwog John Churchill, Dug Marlborough.

Ganwyd hi yn Swydd Hertford yn 1660 a bu farw yn Marlborough House. Roedd hi'n blentyn i Richard Jennings a Frances Thornhurst.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Sarah Churchill.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Genedigaethau 1660
Categori:Marwolaethau 1744
Categori:Teulu Churchill
Gräfin Melanie Zichy-Ferraris de Zich et Vásonykeö

Yr Iarlles **Melanie Zichy-Ferraris** (28 Ionawr 1805 – 3 Mawrth 1854) oedd trydedd wraig Canghellor Awstria, y Tywysog Klemens von Metternich. Mae ei dyddiadur, a gyhoeddwyd yn yr 1880au, yn rhoi cipolwg gwerthfawr ar wleidyddiaeth Metternich a chymdeithas Fienna yn ystod cyfnod Vormärz. Er gwaethaf ei chymeriad balch, aeth gyda'i gŵr i alltudiaeth yn Lloegr a Brwsel ar ôl ei ddyddodiad ym 1848. Bu farw Melanie yn 1854, gan adael Metternich mewn iechyd bregus, a bu fyw hyd 1859.

Ganwyd hi yn Fienna yn 1805 a bu farw yn Fienna. Roedd hi'n blentyn i Franz Zichy-Ferraris a Marie Wilhelmine Ferraris.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â'r Gräfin Melanie Zichy-Ferraris de Zich et Vásonykeö.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1800au
Categori:Genedigaethau 1805
Categori:Marwolaethau 1854
Categori:Tywysogesau Awstria
Eleanor Butler

Uchelwraig o Wyddeles oedd **Eleanor Charlotte Butler** (11 Mai 1739 - 2 Mehefin 1829) a ddaeth, ynghyd â’i phartner Sarah Ponsonby (11 Mai 1739 - 2 Mehefin 1829) yn enwog am eu perthynas lesbaidd a’u penderfyniad i gyd-fyw ym Plas Newydd, Llangollen, Sir Ddinbych. Roeddent yn cael eu hadnabod yn Saesneg fel *The Ladies of Llangollen* ac fe'u hystyriwyd yn arloeswyr perthynas un-rhyw. Symudodd y ddwy i ardal Llangollen yn 1780 ar ôl gadael Iwerddon i ddianc rhag pwysau cymdeithasol a chrefyddol i bobl fyw mewn priodasau confensiynol. Dros y blynyddoedd, galwodd nifer o ymwelwyr nodedig arnynt e.e. Byron, Shelley, Wellington a Wordsworth, a ysgrifennodd soned am y ddwy.

Ganwyd hi yn Kilkenny, Iwerddon yn 1739 a bu farw yn Llangollen. Roedd hi'n blentyn i Walter Butler a Ellen Morres.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Eleanor Butler.

## Gweler hefyd 
* Eleanor Butler a Sarah Ponsonby

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1739
Categori:Marwolaethau 1829
Anne Erskine

Athrawes, golygydd a chyfieithydd o Albanes oedd **Anne Erskine** (1739 - 5 Hydref 1804). Mae hi'n adnabyddus am ei gwaith cyfieithu o'r awdur a'r hanesydd o Ffrainc Jules Michelet. Hi hefyd oedd golygydd llyfr o 1887 ar fywyd y Frenhines Fictoria.

Ganwyd hi yng Nghaeredin yn 1739 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i Henry Erskine a Agnes Steuart.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Anne Erskine.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Merched y 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1739
Categori:Marwolaethau 1804

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Dolf Wyllarde

Nofelydd ac awdur teithio o Loegr oedd **Dolf Wyllarde** (3 Ebrill 1871 - 10 Mai 1950). Ysgrifennodd nifer o nofelau a llyfrau teithio, gan gynnwys *Maureen* nofel sy'n archwilio rôl menywod mewn cymdeithas a'u brwydr am annibyniaeth a rhyddid.

Ganwyd hi yn Croydon yn 1871 a bu farw yn Weston super Mare.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Dolf Wyllarde.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1950
Cicely Hey

Awdur a gweithiwr cymdeithasol o Loegr oedd **Cicely Hey** (1896 - 1980). Mae hi'n adnabyddus am ei gwaith fel gweithiwr tŷ anheddu yn East End Llundain ac am ei hysgrifau ar amodau cymdeithasol menywod dosbarth gweithiol.

Ganwyd hi yn Faringdon yn 1896. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Cicely Hey.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1980
Helen Gladstone

Ymgyrchydd gwleidyddol a dyngarwr o Loegr oedd **Helen Gladstone** (28 Awst 1849 - 19 Awst 1925). Ymgyrchodd dros hawliau menywod a diwygio cymdeithasol. Roedd hi'n ferch i William Ewart Gladstone, gwladweinydd a Phrif Weinidog Prydeinig, a'r Gymraes Catherine Glynne. Bu'n ymwneud â gwahanol sefydliadau elusennol a chymdeithasol ar hyd ei hoes. Cefnogodd hefyd y mudiad pleidlais i fenywod a helpodd i sefydlu Ffederasiwn Rhyddfrydol y Merched.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1849 a bu farw ym Mhenarlâg. Roedd hi'n blentyn i William Ewart Gladstone a Catherine Glynne. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Helen Gladstone.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1849
Categori:Merched a aned yn y 1840au
Categori:Ymgyrchwyr o Loegr
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Lois Sturt

Garddwriaethwr a dylunydd gerddi o Loegr oedd **Lois Sturt** (25 Awst 1900 - 18 Medi 1937). Roedd hi’n arloeswr mewn dylunio tirwedd a bu’n gweithio ar stadau amrywiol yn Lloegr, gan gynnwys yr enwog Hidcote Manor Garden. Roedd ganddi sawl cysylltiad gyda Chymru a daeth i adnabod yr arlunydd Augustus John yn bur dda.

Ganwyd hi yn y Deyrnas Unedig yn 1900 a bu farw yn Budapest. Roedd hi'n blentyn i Humphrey Sturt a Feodorowna Yorke. Priododd hi Evan Morgan.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Lois Sturt.

## Cyfeiriadau
Categori:Garddwriaeth
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1937
Helen o Waldeck a Pyrmont

Roedd y Dywysoges **Helen o Waldeck a Pyrmont** (17 Chwefror 1861 - 1 Medi 1922) yn aelod o uchelwyr yr Almaen ac yn arloeswr ym myd addysg merched. Sefydlodd sawl ysgol i ferched ac roedd yn adnabyddus am ei gwaith yn hyrwyddo addysg a grymuso merched.

Ganwyd hi yn Bad Arolsen yn 1861 a bu farw yn Tirol. Roedd hi'n blentyn i George Victor a Y Dywysoges Helena o Nassau. Priododd hi Prince Leopold, Duke of Albany.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Helen o Waldeck a Pyrmont .

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1860au
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1922
Categori:Tŷ Windsor
Categori:Tywysogesau
Constance Fox Talbot

Roedd **Constance Fox Talbot** (30 Ionawr 1811 - 1880) yn fotanegydd a ffotograffydd o Loegr. Roedd yn ffotograffydd medrus a defnyddiodd ei doniau i ddogfennu fflora a ffawna ei hamgylchoedd, yn enwedig ar stad ei theulu yn Lacock, Wiltshire. Roedd ganddi ddiddordeb hefyd mewn botaneg a gwnaeth nifer o gyfraniadau pwysig at astudio cennau. Roedd hi'n briod â'r dyfeisiwr a'r ffotograffydd William Henry Fox Talbot. Dywedir mai hi oedd y fenyw gyntaf erioed i dynnu llun gyda chamera.

Ganwyd hi yn Markeaton yn 1811. Roedd hi'n blentyn i Francis Mundy a Sarah Newton.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Constance Fox Talbot.

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Ffotograffwyr o Loegr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1810au
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Marwolaethau 1880
Ada Helena Crone

Wedi'i geni yn Amsterdam, priododd **Ada Helena Crone** (1893 - 2 Ionawr 1996) â'r cyfreithiwr Carl Julius Leopold Müseler ym 1914, a fu farw'n drasig ym 1915 yn ystod Rhyfel Byd I. Yn ddiweddarach priododd August Eduard von Saher yn 1919, a bu ganddi dri o blant cyn ysgaru ym 1929.

Bu Crone yn ymwneud ag addysg a gweithgareddau diwylliannol. Bu hefyd yn cefnogi ffrindiau artist ac yn ymwneud â mudiadau merched a heddwch. Roedd ei hymchwil archeolegol yn cynnwys *Teml Nehalennia yn Domburg* yn 1955.

Bu farw Crone ym 1996 yn 102 oed, gan adael archif a gweithiau artistig ar ei hôl hi mewn amrywiol sefydliadau.

Ganwyd hi yn Amsterdam yn 1893 a bu farw yn Voorschoten yn 1996 yn 102 oed. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Ada Helena Crone.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr o Loegr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1996
Gertrud Elisabeth Mara

Soprano a chantores opera o'r Almaen oedd **Gertrud Elisabeth Mara** (23 Chwefror 1749 - 20 Ionawr 1833). Hi oedd un o gantorion enwocaf ei chyfnod ac roedd yn adnabyddus am ei pherfformiadau o operâu Mozart a Gluck.

Ganwyd hi yn Kassel yn 1749 a bu farw yn Tallinn.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Gertrud Elisabeth Mara.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o'r Almaen
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1749
Categori:Marwolaethau 1833
Ethel Stokes

Nyrs o Loegr a gweinyddwr nyrsio oedd **Ethel Stokes** (17 Ionawr 1870 - 19 Hydref 1944). Bu'n allweddol wrth ffurfio'r Coleg Nyrsio Brenhinol ac yn arloeswr ym maes addysg a hyfforddiant nyrsio.

Ganwyd hi yn Holloway yn 1870 a bu farw yn Llundain.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Ethel Stokes.

## Cyfeiriadau
Categori:Nyrsys o Loegr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1944
Christine Burrows

Hanesydd ac awdur o Loegr oedd **Christine Burrows** (4 Ionawr 1872 - 10 Medi 1959). Roedd yn arbenigwraig ar hanes yr oesoedd canol ac ysgrifennodd yn helaeth ar rôl merched yn y gymdeithas ganoloesol.

Ganwyd hi yn Chipping Norton yn 1872 a bu farw yn Rhydychen. Roedd hi'n blentyn i Esther Burrows.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Christine Burrows.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1959
Nadja Tiller

Actores o Awstria oedd **Nadja Tiller** (16 Mawrth 1929 - 21 Chwefror 2023) a oedd yn boblogaidd yn y 1950au a'r 1960au. Gwnaeth ei hymddangosiad cyntaf ar ffilm yn 1949 a chafodd rôl arloesol yn ffilm 1958 *Das Mädchen Rosemarie*. Roedd hi'n aml yn chwarae ochr yn ochr â'i gŵr. Ymddangosodd Tiller mewn tua 120 o ffilmiau, gan gynnwys sawl cynhyrchiad rhyngwladol. Yn y 1970au a'r 1980au, roedd ganddi ymrwymiadau theatr, ac o'r 1990au, ymddangosodd mewn dramâu a chynyrchiadau teledu.

Ganwyd hi yn Fienna yn 1929 a bu farw yn Hamburg yn 2023. Roedd hi'n blentyn i Anton Tiller ac Erika Körner. Priododd hi Walter Giller.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Nadja Tiller yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Actorion
Anna Pavlovna o Rwsia

Brenhines o Rwsia oedd **Anna Pavlovna o Rwsia** (18 Ionawr 1795 - 1 Mawrth 1865) a briododd y Brenin William II o'r Iseldiroedd. Roedd hi'n adnabyddus am ei hymlyniad caeth i foesau brenhinol ac am ei chariad at Rwsia. Roedd gan y pâr priod bump o blant a gawsant gyda'i gilydd.

Ganwyd hi yn St Petersburg yn 1795 a bu farw yn Den Haag yn 1865. Roedd hi'n blentyn i Pawl I, tsar Rwsia a Maria Feodorovna.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Anna Pavlovna o Rwsia yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1795
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 1865
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Breninesau Ewrop
Categori:Tywysogesau Rwsia
Categori:Peintwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Suso Cecchi d'Amico

Awdures sgrin ac actores o'r Eidal oedd '''Suso Cecchi d'Amico''' (21 Gorffennaf 1914 - 31 Gorffennaf 2010). Enillodd Wobr David di Donatello 1980 am yrfa gydol oes. Gweithiodd gyda llawer o gyfarwyddwyr ffilm o'r Eidal ac ysgrifennodd neu cyd-ysgrifennodd lawer o ffilmiau llwyddiannus. Roedd hi'n aelod o banel y beirniaid yng Ngŵyl Ffilm Cannes 1982 a dyfarnwyd y Llew Aur am Gyflawniad Oes iddi yng ngŵyl ffilm Fenis 1994.

Ganwyd hi yn Rhufain yn 1914 a bu farw yn Rhufain yn 2010. Roedd hi'n blentyn i Emilio Cecchi a Leonetta Cecchi Pieraccini. Priododd hi Fedele D'Amico.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Suso Cecchi d'Amico yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Actorion benywaidd o'r Eidal
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Eidal
Categori:Llenorion benywaidd o'r Eidal

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Y Dywysoges Alice, Iarlles Athlone

**Y Dywysoges Alice** (25 Chwefror 1883 – 3 Ionawr 1981) oedd wyres olaf y Frenhines Fictoria i oroesi. Priododd y Tywysog Alexander o Teck yn 1904, a bu iddynt dri o blant. Rhoddwyd Iarllaeth Athlone i'w gŵr yn 1917, a gwasanaethodd fel Llywodraethwr Cyffredinol Undeb De Affrica o 1924 hyd 1931. Yna symudodd y ddau i Clock House ym Mhalas Kensington. Aeth y Dywysoges Alice gyda'i gŵr i Ganada lle gwasanaethodd yntau fel Llywodraethwr Cyffredinol o 1940 i 1946. Yn ystod eu hamser yng Nghanada, buont yn canolbwyntio ar gefnogi ymdrech y rhyfel. Gwasanaethodd Alice fel Comander Anrhydeddus Gwasanaeth Llynges Frenhinol y Merched yng Nghanada a Chomander Awyr Anrhydeddus Adran Merched Llu Awyr Brenhinol Canada, ymhlith swyddi eraill. Roedd Caban Barics y Dywysoges Alice ym Mae Britannia yn encil haf i bersonél Adran Merched Llu Awyr Brenhinol Canada yn ystod y rhyfel. Gwnaeth llawer o aelodau o'r teulu brenhinol Ewropeaidd oedd wedi'u dadleoli gais am loches yng Nghanada yn ystod y rhyfel, ac roedd rhai ohonynt yn byw yn Rideau Hall.

Ganwyd hi yng Nghastell Windsor yn 1883 a bu farw ym Mhalas Kensington yn 1981. Roedd hi'n blentyn i'r Tywysog Leopold (Dug Albany) a'r Dywysoges Helene o Waldeck a Pyrmont.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Gwleidyddion
Categori:Tŷ Windsor
Categori:Tywysogesau Lloegr
Y Dywysoges Märtha o Sweden

Roedd **y Dywysoges Märtha o Sweden** (28 Mawrth 1901 – 5 Ebrill 1954) yn chwaer hynaf i Frenhines Astrid o Wlad Belg, yn fodryb mamol i'r Dduges Joséphine-Charlotte o Lwcsembwrg a'r brenhinoedd Baudouin ac Albert II o Wlad Belg. Roedd Märtha yn aelod poblogaidd ac uchel ei pharch o'r teulu brenhinol. 
Yn ddiweddarach ymgymerodd ag ystod o ymrwymiadau swyddogol a rhoddodd hefyd lawer o areithiau, anarferol i ferched brenhinol yn yr oes honno. Trasiedi tarodd y Dywysoges y Goron Märtha yn 1935 pan laddwyd ei chwaer, Brenhines y Belgiaid, mewn damwain car; roedd y ddau wedi bod yn agos iawn. Yn ddiweddarach dywedodd y Brenin Olav, ei gŵr, ei bod wedi cymryd mwy na deng mlynedd i'w wraig ddod i delerau â marwolaeth ei chwaer, ac nid oedd yn meddwl iddi erioed ddod dros ei cholled yn gyfangwbwl.

Ganwyd hi yn Arvfurstens palats yn 1901 a bu farw yn Oslo yn 1954. Roedd hi'n blentyn i Dywysog Carl, Dug Västergötland a'r Dywysoges Ingeborg. Priododd hi Olav V o Norwy.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i'r Dywysoges Märtha o Sweden yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Tywysogesau
Margaret Brown

Sosialydd a dyngarwr Americanaidd oedd **Margaret Brown** (18 Gorffennaf 1867 - 26 Hydref 1932) a oroesodd suddo'r RMS Titanic. Bu’n eiriolwr cryf dros hawliau merched, a bu’n helpu i godi arian at wahanol achosion ar hyd ei hoes.

Ganwyd hi yn Hannibal, Missouri yn 1867 a bu farw yn Ddinas Efrog Newydd yn 1932. Roedd hi'n blentyn i John Tobin a Johanna Collins. Priododd hi James Joseph Brown.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Margaret Brown yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Merched a aned yn y 1860au
Categori:Dyngarwyr
Categori:Actorion
Caroline Stephen

Awdur a ffeminist a Crynwr o Loegr oedd **Caroline Stephen** (8 Rhagfyr 1834 - 7 Ebrill 1909). Roedd yn aelod o Gymdeithas y Cyfeillion ac ysgrifennodd yn helaeth ar faterion ffeministaidd, gan gynnwys pleidlais i fenywod, addysg, a diwygio cymdeithasol.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1834 a bu farw yng Nghaergrawnt. Roedd hi'n blentyn i James Stephen a Jane Catherine Venn. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Caroline Stephen.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1830au
Categori:Genedigaethau 1834
Categori:Marwolaethau 1909
Y Dywysoges Anna o Prwsia

Roedd **Y Dywysoges Anna o Prwsia** (17 Mai 1836 - 12 Mehefin 1918) yn diriarlles a drowyd at Gatholigiaeth yn 1901, a arweiniodd at gymhlethdodau gwleidyddol. Roedd hi'n destun paentiad enwog gan Franz Xaver Winterhalter. Cafodd ei diarddel o'r teulu gan Kaiser Wilhelm II oherwydd ei thröedigaeth at yr Eglwys Gatholig, ond fe wnaethon nhw gymodi ychydig cyn ei marwolaeth yn 1918.

Ganwyd hi ym Merlin yn 1836 a bu farw yn Frankfurt am Main yn 1918. Roedd hi'n blentyn i Dywysog Siarl o Brwsia a'r Dywysoges Marie o Saxe-Weimar-Eisenach. Priododd hi Tywysog Frederick William o Hesse-Kassel.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i'r Dywysoges Anna o Prwsia yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Merched a aned yn y 1830au
Categori:Tywysogesau
Françoise Mallet-Joris

Awdur o Wlad Belg oedd **Françoise Mallet-Joris** (6 Gorffennaf 1930 - 13 Awst 2016) a oedd yn aelod o bwyllgor Prix Femina a'r Académie Goncourt. Cyhoeddodd o dan yr enw Françoise Mallet er mwyn osgoi codi cywilydd ar ei theulu oherwydd cynnwys lesbiaidd ei nofelau. Yn ddiweddarach yn ei gyrfa, newidiodd ei chyfenw i Françoise Mallet-Joris. Mae ei nofelau yn aml yn delio â pherthnas pobl a'i gilydd a'r dosbarth cymdeithasol yn Ffrainc a Gwlad Belg. Ysgrifennodd hefyd weithiau ffeithiol, fel *Y Galon Ddigymrodedd: Bywyd Marie Mancini*, a thraethodau am ei hathroniaeth am fywyd a llenyddiaeth.

Ganwyd hi yn Antwerp yn 1930 a bu farw yn Bry-sur-Marne yn 2016. Roedd hi'n blentyn i Albert Lilar a Suzanne Lilar. Priododd hi Robert Amadou yn 1948, Alain Joxe yn 1952, Jacques Delfau yn 1958 a Marie-Paule Belle yn 1970.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Françoise Mallet-Joris yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Llenorion benywaidd o Wlad Belg
Categori:Nofelwyr o Wlad Belg
Categori:Awduron geiriau caneuon o Wlad Belg
Y Dywysoges Marie Louise o Schleswig-Holstein

Roedd **y Dywysoges Marie Louise o Schleswig-Holstein** (12 Awst 1872 – 8 Rhagfyr 1956) yn forwyn briodas ym mhriodas ei modryb ar ochr y fam, y Dywysoges Beatrice, â'r Tywysog Harri o Battenberg yn 1885. Ymroddodd y Dywysoges Marie Louise i sefydliadau elusennol a nawdd i'r celfyddydau ar ôl y dirymiad.

Ganwyd hi yn Cumberland Lodge yn 1872 a bu farw yn Llundain yn 1956. Roedd hi'n blentyn i'r Tywysog Christian o Schleswig-Holstein a'r Dywysoges Helena o'r Deyrnas Unedig. Priododd hi Y Tywysog Aribert o Anhalt.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i'r Dywysoges Marie Louise o Schleswig-Holstein yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Tywysogesau
Categori:Llenorion
Gisèle Casadesus

Actores o Ffrainc oedd **Gisèle Casadesus** (14 Mehefin 1914 - 24 Medi 2017) a ymddangosodd mewn llawer o gynyrchiadau theatr a ffilm. Roedd hi'n aelod anrhydeddus o *Sociétaires of the Comédie-Française*. Parodd ei gyrfa dros 80 mlynedd, ac ymddangosodd Casadesus mewn mwy na dwsin o ffilmiau ar ôl troi'n 90 oed.

Ganwyd hi yn yr 18ed arrondissement Paris yn 1914 a bu farw ym Mharis yn 2017. Roedd hi'n blentyn i Henri Casadesus a Marie-Louise Beetz. Priododd hi Lucien Pascal.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Gisèle Casadesus yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Actorion theatr o Ffrainc
Categori:Actorion ffilm o Ffrainc

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Betty Grable

Actores, dawnsiwr, model a chantores o'r Unol Daleithiau oedd **Betty Grable** (18 Rhagfyr 1916 - 2 Gorffennaf 1973). Ymddangosodd mewn 42 o ffilmiau yn ystod y 1930au a'r 1940au, ac roedd yn un o sêr ffilmiau mwya'r cyfnod. Dechreuodd Grable ei gyrfa ffilm yn 1929, ond daeth ei rôl fawr gyntaf yn y sioe gerdd 1939 *DuBarry Was a Lady*. Daeth yn symbol-rhyw enwog yn ystod yr Ail Ryfel Byd, a poblogeiddiwyd hi gan y poster enwog ohoni hi'n gwisgo siwt nofio gan ei gwneud hi'n ferch pin-up mwyaf poblogaidd y cyfnod. Ymddeolodd Grable o'r byd adloniant yn 1955, ond daeth yn ôl yn 1966 gydag act clwb nos lwyddiannus yn Las Vegas.

Ganwyd hi yn St. Louis, Missouri yn 1916 a bu farw yn Santa Monica, Califfornia yn 1973. Roedd hi'n blentyn i John Conn Grable a Lillian Rose Hoffman. Roedd yn priod i Jackie Coogan o 1937 hyd at 1939 a Harry James o 1943 hyd at 1967.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Betty Grable yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Merched a aned yn y 1910au
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Dawnswyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Modelau benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Y Dywysoges Louise o Prwsia

Roedd **y Dywysoges Louise o Prwsia** (3 Rhagfyr 1838 – 23 Ebrill 1923) yn ymwneud llawer o waith â sefydliadau elusennol ei dugiaeth, yn enwedig materion yn ymwneud â menywod. Helpodd i ddod o hyd i elusen les i fenywod o'r enw Baden Frauenverein, a oedd yn canolbwyntio ar ddarparu ysbytai a chartrefi i blant. Gyda chefnogaeth Cymdeithas y Merched, sefydlodd Louise yr ysgol gyntaf i gwragedd tŷ yn Badenese yn Karlsruhe. Cadwodd Louise ohebiaeth â Florence Nightingale ac roedd ganddi gyfeillgarwch gydol oes â Clara Barton. Er gwaethaf ei henaint, roedd Louise yn bresennol i groesawu milwyr Almaenig clwyfedig yn ôl ar ôl iddynt ddychwelyd o wersylloedd carchar Ffrainc. Bu Louise fyw i weld ei dugiaeth yn cael ei hamsugno i gyflwr newydd Yr Almaen o dan Chwyldro 1918-19.

Ganwyd hi ym Merlin yn 1838 a bu farw yn Baden-Baden yn 1923. Roedd hi'n blentyn i Wilhelm I o'r Almaen ac Augusta o Saxe-Weimar-Eisenach. Priododd hi Friedrich I, Archddug Baden.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i'r Dywysoges Louise o Prwsia yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1838
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Merched a aned yn y 1830au
Categori:Tywysogesau
Categori:Gwleidyddion