open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Achos Paul Chambers

bawd|Chambers (canol), gyda Al Murray (chwith) a Stephen Fry (dde) y tu allan i'r Uchel Lys ar 27 Mehefin 2012.

Achos llys ynghylch sylw a gyhoeddwyd ar wefan Twitter yn 2010 oedd **achos Paul Chambers** neu **achos jôc Twitter**.

Yn ystod gaeaf 2009–2010, aflonyddodd tywydd oer fywyd ar draws gogledd Lloegr. Roedd Maes Awyr Robin Hood yn un o nifer o feysydd awyr a wnaeth ganslo ehediadau. Ar 6 Ionawr 2010, postiodd Paul Chambers neges ar Twitter:

Crap! Robin Hood airport is closed. You've got a week and a bit to get your shit together otherwise I'm blowing the airport sky high!!

Cafodd ei arestio wrth ei waith mewn swyddfa gan heddlu gwrth-derfysgaeth wythnos yn ddiweddarach, Ar 10 Mai, cafwyd yn euog gan lys ynadon Doncaster ac eraill wedi ei alw'n enghraifft o gamwedd cyfiawnder.

Collodd Chambers apêl yn erbyn y dyfarniad yn Nhachwedd 2010. Clywodd y Barnwraig Jacqueline Davies ei apêl yn Llys y Goron, Doncaster; dywedodd bod y neges yn cynnwys "bygythiad" (*menace*) a rhaid bod Chambers wedi sylweddoli y byddai'r neges yn cael ei hystyried o ddifrif. Ymatebodd miloedd o ddefnyddwyr Twitter trwy ail-bostio neges Chambers gan gynnwys y hashnod #iamspartacus, gan gyfeirio at y ffilm *Spartacus*.

Ar 8 Chwefror 2012, ymddangosodd Chambers yn yr Uchel Lys Barn i ofyn i'r barnwyr wrthdroi'r dyfarniad.

Cynigodd y cyflwynydd teledu Stephen Fry i dalu costau cyfreithiol Chambers.

## Gweler hefyd 
* Achos Liam Stacey

## Cyfeiriadau 
Categori:2010
Categori:Achosion llys
Categori:Rhyddid mynegiant
Categori:Twitter
Fatma Neslişah

Wyres Mehmed VI Vahidettin, Swltan a Chaliff olaf yr Otomaniaid, oedd **Ei Huchelder Ymerodrol Y Tywysoges Fatma Neslişah, Tywysoges Ymerodrol Ymerodraeth yr Otomaniaid a Thywysoges yr Aifft**, neu **Fatma Neslişah Osmanoğlu** (4 Chwefror 1921 – 2 Ebrill 2012).

Ganwyd yn Istanbul a chafodd ei magu yn Nice, Ffrainc, wedi i'w theulu adael Twrci pan oedd hi'n 3 mlwydd oed. Yn dilyn marwolaeth ei pherthynas Ertuğrul Osman yn 2009 hi oedd yr aelod olaf o deulu ymerodrol yr Otomaniaid i'w geni pan oedd yr Ymerodraeth dal yn bodoli.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Alpes-Maritimes
Categori:Pobl o Istanbul
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Otomanaidd
Categori:Tywysogesau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ertuğrul Osman

Tywysog Otomanaidd oedd **Ertuğrul Osman** neu **Osman Ertuğrul Osmanoğlu** (18 Awst 1912 – 23 Medi 2009), oedd yn bennaeth brenhinllin yr Otomaniaid o 1994 hyd ei farwolaeth. Ef oedd yr ŵyr byw olaf i Ymerawdwr Otomanaidd, sef Abdul Hamid II a deyrnasodd o 1876 hyd 1909.

Ganwyd yn Istanbwl ym 1912, a threuliodd mwy na 60 mlynedd yn byw yn Ninas Efrog Newydd wedi i'w deulu gael eu halltudio gan Mustafa Kemal Atatürk yn sgil sefydlu'r Weriniaeth Dwrcaidd.

## Gweler hefyd 
* Fatma Neslişah

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Categori:Pobl o Istanbul
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Otomanaidd
Categori:Tywysogion
Categori:Ymhonwyr
Model propaganda

Mae'r **model propaganda** yn fodel cysyniadol mewn economeg wleidyddol wedi cael ei gynnig gan Edward S. Herman a Noam Chomsky, sy'n nodi sut mae propaganda, gan gynnwys tueddau systemig, yn gweithio yn y cyfryngau torfol. Mae'r model yn ceisio esbonio sut caiff poblogaethau eu thrin a sut caiff caniatâd i bolisïau economaidd, cymdeithasol a gwleidyddol ei lunio yn y meddwl cyhoeddus drwy'r bropaganda hon.

Categori:Damcaniaethau gwyddor gwleidyddiaeth
Categori:Economeg wleidyddol
Categori:Hunan-sensoriaeth
Categori:Propaganda
Categori:Tuedd
Categori:Theorïau gwleidyddol
Traeth Bychan

Traeth ar ochr ddwyreiniol Ynys Môn, Cymru, yw **Traeth Bychan**. Fe'i lleolir yng nhymuned Llanfair Mathafarn Eithaf.

Wyneba'r traeth i'r dwyrain; gan hynny mae'n cynnig cysgod oddi wrth y gwyntoedd cryfion o'r de.

Yn ystod misoedd yr haf mae'n draeth poblogaidd pan mewnlifai llawer o ymwelwyr i'r ynys. Ar gyfnodau eraill mae'r traeth yn llecyn tawel. Mae Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn rhedeg ger y traeth. Dyma'r fan lle daeth y llong-danfor HMS *Thetis* i'r lan wedi llongddrylliad tra'n cynnal treialon yn 1939.

Ceir caffi a thoiledau cyhoeddus oddi fewn y maes parcio. Gerllaw mae tref Benllech a phentref Marianglas.

Categori:Baeau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Llanfair Mathafarn Eithaf
Categori:Traethau Cymru
Tŷ Mawr y Castell

Tŷ trefol sy'n deillio'n ôl i 1673 ydy **Tŷ Mawr y Castell** (Saesneg: *Great Castle House*) sydd wedi'i leoli yng nghanol tref Trefynwy yn Sir Fynwy, De Cymru. Saif ger Sgwâr Agincourt. Mae rhan o'r tŷ ar dir Castell Trefynwy ac mae wedi'i gofrestru fel adeilad hynafol Gradd I.

Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas). Mae rhai'n honi mai dyma adeilad pwysicaf y dre, oherwydd ei bensaernïaeth unigryw.

Fe'i ddisgrifiwyd un tro fel tŷ "hynod o rodresgar a ffansi" a chafodd ei godi yn 1673 ar gyfer bonheddwr o'r enw Henry Somerset, Dûg Iaf Beaufort, a'r 3ydd Marcwis Caerwrangon. Roedd hefyd yn Arglwydd-Lywydd Cyngor Cymru a'r Gororau.

Yn ddiweddarach yn ei hanes, daeth yn llys barn, hyd nes y symudwyd y llys i'r Neuadd y Sir newydd yn 1725. Yn y gorffennol mae wedi bod yn bencadlys Peiriannwyr Brenhinol Sir Fynwy (milwrol) - ers canol y 19g. Ceir amgueddfa'r gatrawd o fewn ei furiau.

## Oriel

Great Castle House, Monmouth.jpg|Tŷ Mawr y Castell
Great Castle House, Monmouth, 1959 - geograph.org.uk - 64748.jpg|Tŷ Mawr y Castell yn 1959
Russian Fortress Gun - geograph.org.uk - 1373958.jpg|Gwn y gaer o Rwsia, y tu allan i'r amgueddfa.
Russian Gun Barrel - geograph.org.uk - 1373967.jpg|Y golwg ar hyd baril y gwn o Rwsia.
Tank, Monmouth Regimental Museum - geograph.org.uk - 649341.jpg| Tarw dur milwrol

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 17eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Bae Dulas

Bae bychan yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn yw  **Bae Dulas**, a leolir ychydig i'r dwyrain o bentref Dulas. Mae Afon Goch yn aberu yno ar ddiwedd ei chwrs 5 milltir o lethrau Mynydd Parys.
250px|chwith|bawd|Bae Dulas o'r Arwydd gyda Traeth Dulas yn amlwg.
250px|bawd|chwith|Afon Goch yn aberu ym Mae Dulas.

Ceir 3 traeth oddi fewn i Fae Lligwy:

* Traeth Dulas
* Traeth Bach
* Traeth yr Ora

## Gweler hefyd
* Din Lligwy

Dulas
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Llaneilian
Categori:Traethau Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Y Dafarn Goch

Ganed y bardd Goronwy Owen (Goronwy Ddu o Fôn) (1723-69) yn **Y Dafarn Goch** ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf, Ynys Môn.

Ganed hen-hen-daid Goronwy yn y bwthyn gwreiddiol, mae'n debygol fod yr adeilad yma wedi'u adeiladu yn fuan ar ôl 1600 ar y hwyraf. Tybir fod y waliau gwreiddiol hyd at un llath o drwch ac wedi'u llenwi â chlai coch yn y ceudod - dyma sut cychwynodd y disgrifiad 'Goch' yn yr enw. Nid oes unrhyw wybodaeth fod yr adeilad yn cael ei ddefnyddio fel gwesty neu dafarn ond mae'n bosib mai tafarn ar gyfer gweithwyr yn y chwarel maen cyfagos. Mae'n debygol fod yr adeilad a'r tir wedi bod yn bentref bychain yn ystod y canol oesoedd lle'r oedd gweithwyr y chwarel maen cyfagos yn byw mewn sawl tŷ.

Yn 1617 ceir cyfeiriad i'r tŷ a'r tir yn Rhosfawr a'i elwir yn 'Y Tŷ yn y Garreg Wen', a oedd wedi cael ei osod i'r '*ould Gronw, ale house keeper*' sef hen-hen-daid Goronwy Ddu. Enw llawn y Gronw yma oedd Gronwy ap Tudur ap Heilyn ac fe'u ganed oddeutu 1550.

Ymhen canrif, yn 1720 ac 1730 roedd Edward Stukeley, gŵr i fodryb Goronwy Owen Elin Gronw, yn byw yno - a phryd hynny gelwir y tŷ yn 'Graig-wen.'

Tincar oedd tad Goronwy, Owen Gronw, fel ei dad cyn hynny, sef Gorowny 'yr Eurch.' Gweithle Owen oedd y Dafarn Goch. Roedd ei gyn-deidiau yn weithiwyr yn y chwarel cyfagos.

Erbyn 1815 roedd 'Y Dafarn Goch' fel y gelwir erbyn hyn wedi'i hail-adeiladu gan Richard Williams, gŵr Elinor Michael - disgynnydd i hen deulu y Dafarn Goch.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynys Môn
Robert Downey, Jr.

Actor o Americanwr yw **Robert John Downey, Jr.** (ganed 4 Ebrill 1965). Ym 1970 pan oedd yn 5 oed, cychwynnodd ar ei yrfa - mewn ffilm o'r enw *Pound*. Ers hynny mae wedi gweithio yn gyson mewn ffilmiau ac ar y teledu. Yn ystod yr 1980au roedd yn rhan o'r grŵp o actorion ifanc a elwir yn y "Brat Pack".

## Ffilmyddiaeth 
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1965
Carchar Trefynwy

Mae **Hen Garchar Sir Fynwy** yn adeilad sy'n perthyn i'r 18g ac sydd wedi'i leoli yn North Parade, Trefynwy, Sir Fynwy, Cymru. Dyma oedd prif garchar y sir pan agorwyd ei ddrysau cadarn yn 1790. Edrychai'n debyg i gaer canoloesol ond mai ei bwrpas oedd cadw pobl o'i fewn ac nid eu cadw allan. Arferid crogi drwgweithredwyr yma hyd at y 1850au; yn wir daeth cymaint â 3,000 o bobl yma i wylio'r crogi diwethaf.

Roedd arwynebedd y carchar yn arfer bod tua thair erw ac roedd yn cynnwys capel, ysbyty, celloedd a melin-droed. Yn 1884 dymchwelwyd llawer o'r adeiladau, ac nid oes bellach namyn y porthdy hwn (neu'r *gatehouse*) sydd yn adeilad rhestredig Gradd II. Oddi fewn i'r adeilad ceir darlun gwydr o'r hen garchar.

Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas).

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
*J. Newman, *The Buildings of Wales: Gwent/Monmouthshire* (Penguin Books, 2000)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1790
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Trefynwy
Marchredynen Lydan

Mae'r **Marchredyn Llydan** (*Dryopteris dilatata*) yn blanhigyn cyffredin a welir ar draws Gymru a gweddill gwledydd Prydain. Tyfai ar goedydd llaith, ar rhosydd a llethrau mynyddoedd. Ar bridd asidig mae'n tyfu fel rheol. (*Ebrill-Tachwedd*.)

Categori:Rhedyn
Y Frawdoliaeth Fwslimaidd

bawd|Arwyddlun y Frawdoliaeth Fwslimaidd
Mudiad Islamiaeth hyna'r byd yw'r **Frawdoliaeth Fwslimaidd** () sy'n gweithredu fel plaid wleidyddol yn yr Aifft a nifer o wledydd eraill. Sefydlwyd ym 1928 yn yr Aifft gan yr ysgolhaig Hassan al-Banna. Ei harwyddair enwocaf yw "Islam yw'r ateb".

Mae'r Frawdoliaeth o blaid gweithredu'r gyfraith Islamaidd, sharia, yn yr Aifft. Cafodd Mohamed Morsi, arweinydd Plaid Rhyddid a Chyfiawnder, cangen wleidyddol y Frawdoliaeth yn yr Aifft, ei ethol yn arlywydd y wlad honno ar 30 Mehefin 2012: cafodd ei ddisodli mewn ''coup d'état'' ar 3 Gorffennaf 2013.

## Cyfeiriadau 
Categori:Islamiaeth
Categori:Mudiadau Islamaidd
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn yr Aifft
Categori:Sefydliadau 1928
Eglwys Sant Tomos y Merthyr, Trefynwy

Saif **Eglwys Sant Tomos y Merthyr, Trefynwy** (neu **Eglwys Sant Tomos** ar lafar) ar bwys Pont Canol Oesol Mynwy yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru. Mae'r bont yn croesi Afon Mynwy. Mae rhan o'r adeilad yn mynd yn ôl i tua 1180 ac mae ganddo bwa cangell sy'n dyddio'n ôl i'r 12fed ganrif. Adferwyd y tu allan yn y 19g.

Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas). Mae rhai'n honi mai dyma adeilad pwysicaf y dre, oherwydd ei bensaernïaeth unigryw.

## Hanes a phensaernïaeth
bawd|chwith|Yr eglwys a'r groes yn 1904
Tywodfaen coch yw gwneuthuriad y waliau. Enwyd yr eglwys ar ôl St Thomas à Becket, fe'i gwnaed yn gapel anwes i Briordy Trefynwy gan nad oedd ganddo blwy. Fe'i rhestrwyd mewn dogfen a wnaed gan y Pab Urbanus III yn 1186..

Cafodd y Priordy a'r bont gyfagos eu dinistrio gan dân ym Mrwydr Trefynwy yn 1233 pan godwyd gwrthryfel: y barwniaid yn erbyn Harri III.  Yn 1256 roedd nifer helaeth o feudwyaid yn byw yn y Priordy.

### Deiliaid
## Oriel
### Y tu fewn

Delwedd:St.Thomas's church nave - geograph.org.uk - 1373701.jpg|Corff Eglwys Sant Tomos y Merthyr
Delwedd:Church of St Thomas the Martyr Overmonnow.jpg|Gwydr lliw
Delwedd:St.Thomas's Chancel Arch - geograph.org.uk - 1373708.jpg|Bwa'r gangell
Delwedd:Font at the Church of St Thomas the Martyr Monmouth.jpg|un o ddwy fedyddfaen
Delwedd:Font in Church of St Thomas the Martyr, Monmouth.JPG|yr ail fedyddfaen
Delwedd:Church of St Thomas the Martyr, Monmouth, ceiling.JPG|To'r eglwys

### Y tu allan

Delwedd:Weir and St. Thomas's Church - geograph.org.uk - 1241362.jpg|Yr olygfa o'r eglwys o'r ochr arall i Afon Mynwy
Delwedd:St Thomass Church Monmouth Oct 2011 plaque.jpg|Plac

Delwedd:St Thomass Church Monmouth Oct 2011 sihn.jpg|Arwydd
Delwedd:Celtic Cross at Church of St Thomas the Martyr, Monmouth.JPG|Croes Geltaidd mewn gardd a gynlluniwyd gan Cheryl Cummings MSGD.
Delwedd:Grave stone in Church of St Thomas the Martyr, Monmouth.JPG|Carreg fedd
Delwedd:Millennium Plinth Monmouth.jpg|Pont Trefynwy o gefn yr eglwys
Delwedd:St Thomass Church Monmouth Oct 2011 3.jpg| Ail fynedfa a chroes
Delwedd:Tree house ^ - geograph.org.uk - 1373678.jpg|Drws mewn coeden
Delwedd:St Thomas Church on Monnow.jpg

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Dolen allanol
*  Monmouth Parishes, St Thomas the Martyr 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 15fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Fynwy
Sant Tomos y Merthyr, Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Traeth Lligwy

bawd|Traeth Lligwy, ble mae Nant y Perfedd yn llifo i Fae Lligwy

Traeth ar ochr dwyreiniol Ynys Môn, Cymru, ydy **Traeth Lligwy**. Lleolir y traeth ar Fae Lligwy ger pentref Moelfre. Dyma'r ardal lle llongddrylliwyd y cliper enwog, y Royal Charter yn Hydref 1859. Bu farw 450 fel canlyniad i'r drychineb.

## Gweler hefyd
* Traeth Bychan
* Traeth Coch
* Porth Llechog
* Ynys Llanddwyn
* Bae Trearddur

Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Traethau Cymru
Ty'n y Gongl

Ardal tref-bost ar Ynys Môn yw '''Ty'n-y-Gongl** neu **Dynygongl'''. Mae'n cynnwys ardaloedd i'r gorllewin o Fenllech tuag at Farian-glas ac i'r dwyrain o Frynteg.Pentref a thref bost yw Ty'n-y-gongl, ychydig i'r gorllewin o dref Benllech ac i'r dwyrain o Brynteg,

Categori:Llanfair Mathafarn Eithaf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Gwibredynen

*Blechnum spicant*, **Gwibredynen**. Mae'r rhedyn yma'n tyfu mewn mannau cysgodol megis mewn coetiroedd a rhosydd. Fe'u gwelir ar draws gwledydd Prydain yn tyfu ar bridd asidig. Mae oddeutu 200 o rhywogaethau dros y byd.

Categori:Rhedyn
Gwesty’r Angel, Trefynwy

Mae '''Gwesty'r Angel''', bellach, yn siop ddodrefn sydd wedi'i lleoli yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru. Fe'i benodwyd yn adeilad rhestredig Gradd II.  Roedd yn westy rhwng 1700 a 1985: y cyfnod hiraf i unrhyw adeilad weithredu fel gwesty, yn ddi-dor.  Drwy'r 19g fe'i defnyddiwyd fel pencadlys Glwb Teithio Beics Cangen Trefynwy.

## Hanes 
Siop dyn o'r enw Robert le Ffrere oedd y siop yn gyntaf ac roedd yn ei rentu am un bunt yn 1240 a dalwyd yn flynyddol. deugain mlynedd yn ddiweddarach prynwyd y tir gan Edmwnd o Gaerhirfryn, (*Edmund Crouchback*, brawd Edward I). Gwyddom ei fod yn talu hanner mark yn flynyddol i dalu am fflam wedi'i chynnau ar allor eglwys y plwyf. Dywedir fod y fflam yn dal i losgi dau gant o flynyddoedd yn ddiweddarach. Erbyn 1613 roedd y siop yn cael ei defnyddio i fragu cwrw ar gyfer Eglwys Prior y Santes Fair. Erbyn 1700 roedd yn westy a'i enw bellach yn Westy'r Angel: hyd at 1965.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Angel, Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Tafod yr Hydd

**Tafod yr Hydd**, *Asplenium scolopendrium* neu *Phyllitis scolopendrium.*

I'w weld yn tyfu mewn cloddiau a choetiroedd llaith. Mae'n gyffredin iawn ar draws Cymru a gorllewin Prydain. Ffrondiau gwyrdd sy'n llachar iawn, a heb eu rhannu fel llawer i redyn arall. Ceir rhesi o sborangia brown ar ochr isaf y ffrond.

Categori:Rhedyn
Windermere

Y llyn naturiol mwyaf yn Lloegr ydy **Llyn Windermere** (Saesneg: *Windermere* neu *Lake Windermere*).

Ffurfiwyd y llyn rubanog ei ffurf mewn cafn rhewlifol wedi’r rhew gilio ar gychwyn y cyfnod rhyngrewlifol presennol, sef 12,000 o flynyddoedd yn ôl. Lleolir y llyn ger Windermere, Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ac mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Ardal y Llynnoedd.

Ers i linell rheilffordd Kendal a Windermere agor ym 1847, mae’r ardal o amgylch y llyn wedi tyfu i fod yn un o ardaloedd mwyaf poblogaidd ym Mhrydain ar gyfer ymwelwyr a thai haf.

## Dolenni allanol 
*Lluniau o Windermere 
*The Cumbria Directory - Windermere
*Prosiect Agerfad Windermere 
*The Windermere Way - llwybr cerdded o gwmpas y llyn 
*Mapiay rhyngweithiol Windermere -  2d & 3d 

Categori:Llynnoedd Cumbria
Categori:Westmorland a Furness
Gorsaf reilffordd Formby

Mae **gorsaf reilffordd Formby** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Formby ym mwrdeistref fetropolitan Sefton yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr.

Formby
Formby
Gorsaf reilffordd Ainsdale

Mae **gorsaf reilffordd Ainsdale** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref Ainsdale ger tref Southport ym mwrdeistref fetropolitan Sefton yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr.

Ainsdale
Caer Rufeinig Blestiwm

Mae **Caer Rufeinig Blestiwm** neu **Blestium** (hefyd **Blestio**) yn gaer fechan a chanolfan mwyngloddio haearn yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru.

Mae ei leoloiad yng nghymer Afon Mynwy ac Afon Gwy. Yn adeg y Rhufeiniwr, safodd ar y ffordd rhwng Caerleon (*Isca Silurum*) a Silchester (*Calleva Atrebatum*) yn Lloegr, sef hanner ffordd rhwng y gaer ym Mrynbuga (*Burrium*) a'r gwaith haearn yn Weston under Penyard (*Ariconium*). Mae'n debygol fod yr enw'n dod o'r Groeg βλαστος, sy'n golygu "atodiad" neu "o'r neilltu". Sefydlwyd y gaer, fwy na thebyg, gan naill ai Publius Ostorius Scapula neu ei ddilynydd, sef Aulus Didius Gallus yn ystod y don gyntaf o ymosodiadau gan y Rhufeiniaid yn erbyn y Silwriaid de-ddwyrain Cymru.

Credir fod y gaer yn ddigon mawr i roi lloches i 2,000 o filwyr Rhufeinig ar y cychwyn, gyda llai a llai yn byw yno wrth i'w gafael ar yr ardal gryfhau dros y pedair canrif ddilynol.

Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar lleoliad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas).

bawd|dim|220px|Lleoliad y gaer

## Y gaer gyntaf yng Nghymru?
Mae'n bur debygol mai dyma leoliad y gaer gyntaf i gael ei adeiladu yng Nghymru, ychydig cyn 55 Ô.C.

## Cyfeiriadau
Blestiwm
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Fynwy
Categori:Trefynwy
Bonet Nain

***Aquilegia*** (**Bonet Nain**; Saesneg: *Columbine*; o'r gair Lladin am 'colomen'). Mae'r genws yn cynnwys oddeutu 60-70 o rywogaethau planhigion luos-flwydd i'w canfod mewn dolydd, coetiroedd, ac ulchedrau yn Hemiffer y Gogledd.

Mae'r enw Aquilegia yn dod o'r Lladin am Eryr sef Aquilia sy'n dod o'r ffaith bod y blodau yn debyg i gryfangau'r eryr.

## Cyfeiriadau
Categori:Blodau
Categori:Ranunculaceae
Gwesty Robin Hood, Trefynwy

Saif **Gwesty Robin Hood** yn 124-126 Heol Mynwy yng nghanol Trefynwy, Sir Fynwy, Cymru. Mae'n tarddu'n ôl i ddiwedd yr Oesoedd Canol. Fe'i codwyd o garreg ac mae ganddo borth llydan sy'n tarddu'n ôl i'r 15g. - sy'n nodwedd brin iawn yn yr ardal hon.

Fe'i benodwyd yn adeilad rhestredig Gradd II* gan Cadw ar 27 Mehefin 1952.

## Pabyddiaeth
Arferai Trefynwy fod yn gyrchfan poblogaidd i Babyddion. Pan roedd Michael Watkins yn rhedeg y gwesty yn y 1770au caniataodd i'r offeren gael ei gynnal yma yn yr oruwchystafell. Ar y pryd, roedd y Deddfau Penyd yn erbyn Pabyddion mewn grym - hyd at 1778. Ymgyrchodd Watkins yn llwyddiannus (drwy ddeisebu) Ynadon y dref i ganiatau addoli mewn adeilad - a dyfodd yn ei dro i fod yn Eglwys y Santes Fair.

Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas). Mae rhai'n honi mai dyma adeilad pwysicaf y dre, oherwydd ei bensaernïaeth unigryw.

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 15fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Robin Hood
Sylfaen

Gall **sylfaen** gyfeirio at:

* Sylfaen (peirianneg)
* Sylfaen, Sir Gaerfyrddin
* Sylfaen, Powys
* Sylfaen Croes Llanarth
* Sylfaen Croes Llanddewi Rhydderch
* Sylfaen (teip)
Canclwm Japan

Planhigyn o Japan ydy **Canclwm Japan** neu '''Llysiau'r Dial'* (Lladin: *Fallopia japonica*; Saesneg: *Japanese Knotweed'').

Cyflwynwyd llysiau'r dial i wledydd Prydain yng nghanol y 19C fel planhigyn addurnol i’r ardd. Dros amser, mae wedi ymledu’n eang mewn gwahanol gynefinoedd, gan gynnwys ymylon ffyrdd, llwybrau trafnidiaeth, glannau afonydd, adfeilion, cyrsiau dwr, ac ardaloedd o dir gwastraff. Mae'n broblem gynyddol mewn ardaloedd yng Nghymru yn enwedig Dolgellau. Yn Nolgella, bwriada Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri ei chwistrellu â chwynladdwr.

Dyma rai o'i nodweddion:

* lliw gwyrdd toreithiog
* dail ar ffurf rhaw
* mae’r coesyn yn edrych fel bambŵ
* mae’n cynhyrchu blodau gwynion yn ystod Medi neu Hydref
* gall dyfu cymaint â 10&nbsp;cm y diwrnod

## Cyfeiriadau 
*Asiantaeth yr Amgylchedd - gwefan bywyd gwyllt: Llysiau'r dail 

Categori:Polygonaceae
Categori:Llysiau
Categori:Llysiau rhinweddol
Sylfaen (teip)

bawd|"Wicipedia" yn Saesneg, Armeneg, a Georgeg, yn nheip Sylfaen.
Teip seriff yw **Sylfaen** a ddyluniwyd gan John Hudson, W. Ross Mills a Geraldine Banes (Wade, gynt). Magwyd Hudson a Wade yn Noc Penfro, Cymru, ac yn 2015 lluniwyd teip arall ganddynt ar gyfer Microsoft, sef Cariadings.

## Cyfeiriadau 
Categori:Teipiau
Teip (teipograffeg)

bawd|300px|*A Specimen*, argrafflen gydag enghreifftiau o deipiau (1728).
Yn nheipograffeg, cynrychioliad gweledol o set o nodau yw **teip**, **ffurfdeip**, neu **wyneb**. Mae dylunwyr teipiau yn dylunio glyffiau, yn aml mewn amryw o sgriptiau er enghraifft yr wyddor Ladin neu Gyrilig.

## Gweler hefyd 
* Caligraffeg
* Ffont
* Teiposod


Categori:Teipograffeg
Neuadd y Farchnad, Trefynwy

Adeilad Fictoraidd o waith y pensaer lleol George Vaughan Maddox ydy **Neuadd y Farchnad**, Trefynwy, Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru. Fe'i codwyd rhwng 1837 a 1839 fel canolbwynt canol y dref pan oedd y dre'n cael ei ail-wampio wedi difrod gan dân. Mae bellach yn gartref i Amgueddfa Trefynwy.

Tu cefn i'r adeilad mae'r lladd-dy gwreiddiol ac Afon Mynwy. Cofrestrwyd yr adeilad hwn fel Gradd II ym Mehefin 1952..

Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas).

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Gwrthryfel y Twareg (2012)

300px|bawd|Map yn dangos hawliadau tiriogaethol y gwrthryfelwyr a'u cyrchoedd hyd 1 Ebrill 2012

Gwrthdaro rhwng y bobl Twareg a llywodraeth Mali yw **Gwrthryfel y Twareg**, y gwrthryfel ymwahanol diweddaraf gan y bobl hon yn y Sahara. Cychwynnodd yn Ionawr 2012 dan arweiniad y Mudiad Cenedlaethol dros Ryddid Azawad (MNLA), mudiad seciwlar sydd â'r nod o greu gwladwriaeth i'r Twareg yn ardal Azawad. Mae nifer o aelodau'r MNLA yn gyn-filwyr o'r Cyngor Trawsnewidiol Cenedlaethol a'r fyddin Libiaidd a frwydrodd yn Rhyfel Cartref Libia, a datgana'r gwrthryfelwyr eu bod wedi eu hysbrydoli gan y Gwanwyn Arabaidd. Ymunodd y mudiad Islamiaidd Ansar Dine â'r gwrthryfel, ond mae anghytundeb rhyngddynt a'r MNLA.

Ar 22 Mawrth cafodd yr Arlywydd Amadou Toumani Touré ei ddisodli mewn ''coup d'état'' gan fyddin Mali oedd yn feirniadol o'i ymgyrch. Cipiodd y gwrthryfelwyr dinasoedd Kidal, Gao a Tombouctou. Ar 5 Ebrill, wedi iddynt gipio Douentza, datganodd yr MNLA y bydd eu hymgyrch ymosodol yn dod i ben. Diwrnod yn hwyrach, datganodd hwy annibyniaeth Azawad ar Mali, gan obeithio ennill cydnabyddiaeth ryngwladol. Anwybyddwyd neu gondemniwyd y datganiad gan yr Undeb Affricanaidd, yr Undeb Ewropeaidd, a'r Unol Daleithiau. Gwrthodwyd annibyniaeth hefyd gan Ansar Dine, a bwysleisiodd yr angen i weithredu sharia yn Azawad. Ar yr un ddiwrnod datganodd ECOWAS y byddent yn cadw'r heddwch os cytunwyd ar gadoediad rhwng Mali a'r gwrthryfelwyr, ond os na yna byddent yn cyd-ymladd â lluoedd Mali yn erbyn y Twareg.

Yn Ebrill, rhybuddiodd Amnest Rhyngwladol bod Mali ar fin "argyfwng dyngargol" wedi i ragor na 200,000 o bobl ffoi o ogledd y wlad ers dechrau'r gwrthryfel. Rhybudiodd UNESCO bod safleoedd treftadaeth Tombouctou dan fygythiad. Wedi diwedd y brwydro â lluoedd Mali, ni lwyddodd y cenedlaetholwyr a'r Islamyddion i gymodi eu gweledigaethau am y genedl newydd. Ar 27 Mehefin, brwydrodd Islamyddion y Mudiad dros Undod a Jihad yng Ngorllewin Affrica yn erbyn yr MNLA yn Gao, gan gipio'r ddinas.

## Gweler hefyd 
* Hanes Mali

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol yr MNLA 
*  Cefndir Gwrthryfel y Twareg ar wefan Al Jazeera

Categori:2012 yn Affrica
Categori:Hanes Mali
Twareg 2012
Twareg 2012
Twareg 2012
Categori:Twareg
Bruce Rogers (teipograffydd)

bawd|Tudalen enghreifftiol gan Bruce Rogers, 1912

Teipograffydd a dyluniwr teipiau o'r Unol Daleithiau oedd **Bruce Rogers** (14 Mai 1870 – 21 Mai 1957). Yn ôl rhai, Rogers oedd dylunydd llyfrau gorau'r 20g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Argraffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Indiana
Categori:Pobl fu farw yn Connecticut
Categori:Teipograffwyr o'r Unol Daleithiau
Gorsaf reilffordd Ipswich

Mae **gorsaf reilffordd Ipswich** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Ipswich yn Suffolk, Dwyrain Lloegr.

bawd|chwith|260px
bawd|chwith|260px

Gweithredir yr orsaf gan Gwmni Abellio Greater Anglia is operated by Abellio Greater Anglia. Mae trenau'n mynd trwodd ar prif lein hen gwmni Rheilfordd y Great Eastern rhwng Gorsaf reilffordd Liverpool Street Llundain a Gorsaf reilffordd Norwich, ac hefyd mae trenau'n mynd i orsaf reilffordd Caergrawnt, Gorsaf reilffordd Harwich (Rhyngwladol), Gorsaf reilffordd Lowestoft,Gorsaf reilffordd Felixstowe a Gorsaf reilffordd Peterborough.

Dechreuodd waith ailadeiladu'r orsaf cyn diwedd 2015 ar y cyd rhwng Abellio Greater Anglia, Cyngor Sir Suffolk a Chyngor Tref Ipswich.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* Gwefan National Rail
* Gwefan Trenau Cross Country

Ipswich
Ipswich
Llwybrau Lleol y Cymoedd a Chaerdydd

**Llwybrau Lleol y Cymoedd a Chaerdydd** (Saesneg *Valleys & Cardiff Local Routes*) yw'r rhwydwaith prysur o wasanaethau i deithwyr rheilffordd faestrefol sy'n ymestyn o Gaerdydd, Cymru. Mae'n cynnwys llinellau o fewn y ddinas ei hun, Bro Morgannwg a Chymoedd De Cymru.

Mae'r gwasanaethau yn cael eu gweithredu ar hyn o bryd gan Trafnidiaeth Cymru. Yn gyfan gwbl, mae'n ei gwasanaethu 81 gorsaf mewn chwe ardal awdurdod unedol: 20 yn ninas Caerdydd, 11 ym Mro Morgannwg, 25 yn Rhondda Cynon Taf, 15 yng Nghaerffili, 8 ym Mhen-y-bont ar Ogwr a 5 ym Merthyr Tudful.

## Llinellau
Dyma restr o linellau sydd mewn gwasanaeth ar hyn o bryd:

Categori:Cludiant yng Nghaerdydd
Categori:Cludiant ym Mro Morgannwg
Categori:Cludiant yng Nghaerffili
Categori:Cludiant ym Mhen-y-bont ar Ogwr
Categori:Cludiant ym Merthyr Tudful
Categori:Cludiant yn Rhondda Cynon Taf
Gorsaf reilffordd Arbroath

Mae **gorsaf reilffordd Arbroath** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Arbroath yn Angus, yr Alban.

Arbroath
Eglwys Gatholig y Santes Fair, Trefynwy

Caniatäwyd i Babyddion addoli yn **Eglwys Gatholig y Santes Fair**, Trefynwy, cyn unrhyw le arall yng Nghymru. Fe'i lleolwyd yng nghanol y dre yn Sir Fynwy de-ddwyrain Cymru. Codwyd yr adeilad yn 1793; erys rhan yn unig, bellach, sef yr ochr ddwyreiniol. Ychwanegwyd ato'n sylweddol yn Oes Victoria gan y pensaer Benjamin Bucknall.

Mae'n un o 24 o adeiladau hanesyddol sydd ar Lwybr Treftadaeth Trefynwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 18fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Trefynwy, Santes Fair
Categori:Eglwysi Sir Fynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Rhedynen Fair

Fel y dengys yr enw, math o redyn yw **Rhedynen Fair,** (enw Lladin: *Athyrium filix-femina*; Saesneg: *Lady Fern*). Ceir oddeutu 180 math gwahanol o'r genws hwn, sef *Athyrium*. Mae'r Athyrium yn perthyn i'r teulu a elwir yn *Athyriaceae*. Mae larfa'r pryfyn Lepidoptera'n hoff iawn o fwyta'i ddail.

Mae'n ffurfio clystrau mawr mewn coetiroedd llaith, ar gloddiau a llethrau ac mae'n eitha cyffredin yng ngwledydd Prydain. Gall dyfu hyd at 1.5 m. Gwyrdd golau yw ei liw, ac mae'r dail wedi'u rhannu fel pluen ddwywaith. Aeddfeda'r sborangia yn yr hydref.

## Gwahanol fathau
## Cyfeiriadau
: Llyfr Natur Iolo | Paul Sterry | Addasiad gan Iolo Williams a Bethan Wyn Jones | Gwasg Carreg Galch | 12/9/2012 | Cymraeg

Rhedynen Fair
Gerddi Nelson

Gardd yn Trefynwy, Sir Fynwy, yw **Gerddi Nelson**. Fe'i henwir felly oherwydd bod parti yma i anrhydeddu Horatio Nelson yn 1802. Fe'i lleolir yn 13 Heol Chippenhamgate, yn nhu cefn i 18 Heol Mynwy. 

Mae'n un o 24 o adeiladau hanesyddol sydd ar Lwybr Treftadaeth Trefynwy.

Ei ffin ddeheuol ydy wal y dref a cheir mynedfa drwy'r wal i'r ardd. Roedd yma gwrt tennis yn yr 17g a grîn bowlio erbyn 1718. Trodd wedi hynny'n berllan.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Fynwy
Nelson
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Trefynwy

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Agincourt House, Trefynwy

Perthyn i ddechrau'r 17g y mae **Agincourt House**, Rhif 1 Sgwâr Agincourt, Trefynwy, Sir Fynwy, Cymru. Mae'n adeilad nodedig gyda hanner ohono'n ffrâm bren. Cofrestrwyd y tŷ hwn ym Mehefin 1952 fel adeilad Gradd II*.

Mae'n un o 24 o adeiladau hanesyddol sydd ar Lwybr Treftadaeth Trefynwy.

## Hanes
bawd|chwith|100px|William Honeyfield, cyn Faer y Dre
Dros y blynyddoedd mae'r adeilad wedi'i adfer gryn dipyn. Ceir y dyddiad 1624 ar y taclen, ar ddarn o bren.  O tua 1830 hyd at ddiwedd y 18ed ganrif, siop-bob-dim ydoedd (neu *ironmongers*) a'i berchennog oedd Josiah Coates a weithiai hefyd fel gofaint, clochydd a gwneuthurwr hoelion. Yn ôl pob tebyg, mae'r cyn Brif Weinidog John Major yn ddisgynnydd iddo. 

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Gorsaf reilffordd Southport

chwith|bawd|260px
Mae **gorsaf reilffordd Southport** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Southport ym mwrdeistref fetropolitan Sefton yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr. Mae’n derminws Lein Gogleddol Merseyrail.

## Hanes
Adeiladwyd y rheilffordd o Lerpwl hyd at orsaf reilffordd Heol Eastbank ym 1848. Agorwyd yr orsaf presennol, gyda’r enw “Southport Chapel Street” ar 22 Awst 1851. Caewyd gorsaf arall drws nesaf, Gorsaf reilffordd Southport Heol Llundain ym 1857, a defnyddiwyd Chapel Street ar gyfer y trenau i gyd.

O 1882 ymlaen, daeth trenau’r Rheilffordd Gorllewin Swydd Gaerhirfyn o Preston i orsaf arall, Gorsaf reilffordd Heol Derby, hefyd yn agos i’r orsaf presennol. Daeth yr orsaf yn "Southport Canolog" yn ddiweddarach, ac yn y pen draw trosglwyddwyd ei threnau i Chapel Street.

Ym 1884 daeth rheilffordd arall, o’r Pwyllgor Leiniau Swydd Gaer i’r dref, yn defnyddio Gorsaf reilffordd Southport (Heol yr Arglwydd). Caewyd y rheilffordd a’r orsaf ym mis Ionawr, 1952.

Trydaneiddiwyd y rheilffordd o Lerpwl ym 1904.

## Cyfeiriadau
Southport
Jenkin Jones

Roedd **Jenkin Jones** (ganwyd 1623) yn gapten ym myddin y Pengryniaid yn Rhyfel Cartref Lloegr ac yn bregethwr piwritanaidd. Fe'i ganwyd yn Tymawr, Llanddeti, Sir Frycheiniog. Graddiodd o Coleg yr Iesu, Rhydychen yn 1639. Cafodd ei apwyntio i fod yn 'brofwr' o dan Fesur Lledaenu'r Efengyl yng Nghymru 1649.

Yn 1660 adroddir fod Jenkin Jones yn gofalu am Eglwys Plwyf Gatwg.

Yn dilyn dychweliad Siarl II i'r orsedd dechreuwyd erlid yr Anghydffurwyr drachefn. Carcharwyd Jenkin Jones yng Nghaerfyrddin, a dygwyd ei eiddo. Sut bynnag yr ydym yn gwybod iddo gael trwydded i bregethu yng Nghilgerran, Sir Benfro. Ni wyddom amgylchiadau ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Sant Cadog

Categori:Genedigaethau 1623
Categori:Piwritaniaid o Gymru
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Pregethwyr o Gymru
Gwaith Dŵr Potel Hyam

Adeilad sy'n dyddio'n ôl i 1866 ydy **Gwaith Dŵr Potel Hyam**, ac sydd wedi'i leoli yn 23 Heol Glyn Dŵr, Trefynwy, Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru. Arferai gynnal gwaith potelu dŵr llawn o fwynau. Mae'r adeilad yn cynnwys fflatiau erbyn heddiw.

Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas).

## Cyfeiriadau
*J. Newman, *The Buildings of Wales: Gwent/Monmouthshire* (Penguin Books, 2000)

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Trefynwy
Gerard Elias

Bargyfreithiwr troseddol a Chomisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru yw **Gerard Elias** CF (ganwyd 19 Tachwedd 1944). Penodwyd yn Gomisiynydd Safonau'r Cynulliad ar 17 Tachwedd 2010, Penn oedd y Comisiynydd Safonau cyntaf, ond Elias yw'r cyntaf sy'n annibynnol statudol yn unol â Mesur Comisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2009.

Roedd Elias yn rhan o'r ymchwiliadau cyhoeddus i'r sgandal camdrin plant yng Ngogledd Cymru, Bloody Sunday, a marwolaeth Baha Mousa. Yn ystod ei yrfa bu hefyd yn Ddirprwy Farnwr yr Uchel Lys; Cofiadur a chyn Arweinydd Cylchdaith Cymru a Chaer; Canghellor, Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu; Cadeirydd Comisiwn Disgyblaeth Bwrdd Criced Lloegr a Chymru; a Chadeirydd Sports Resolutions UK.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bargyfreithwyr
Categori:Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Categori:Genedigaethau 1944
Sgandal camdrin plant yng Ngogledd Cymru

Sgandal dros gamdrin plant yn rhywiol mewn cartrefi gofal yng Ngogledd Cymru oedd **sgandal camdrin plant yng Ngogledd Cymru**, a ganolbwyntiodd ar achosion yng Nghlwyd a Gwynedd o 1974 hyd 1990. Penodwyd Syr Ronald Waterhouse i arwain ymchwiliad ym 1997, a chyflwynwyd adroddiad Waterhouse yn 2000. Crewyd swydd Comisiynydd Plant Cymru o ganlyniad.

## Cefndir 
## Ymchwiliad Waterhouse 
Gorchmynwyd ymchwiliad gan William Hague, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, ym 1996 yn sgil penderfyniad gan Gyngor Sir Clwyd i wrthod cyhoeddi adroddiad gan ymchwiliad llai. Gwnaed penderfyniad y Cyngor ar sail cyngor cyfreithiol a rybuddiodd y bydd yr adroddiad yn annog achosion llys a cheisiadau am iawndal.

Clywodd y tribiwnlys dros 700 o honiadau yn erbyn 170 o bobl mewn 40 o gartrefi, dros gyfnod o 20 mlynedd. Parhaodd y tribiwnlys am 203 o ddiwrnodau a chlywodd dystiolaeth gan 575 o dystion, gan gynnwys 259 o achwynwyr a honnodd iddynt gael eu cam-drin mewn gofal. Archwiliodd y tribiwnlys 9,500 o ffeiliau'r gwasanaethau cymdeithasol, 3,500 o ddatganiadau i'r heddlu a 43,000 o dudalennau o gwynion. Ymhlith yr argymhellion oedd i benodi Comisiynydd Plant i Gymru, i awdurdodau lleol benodi Swyddog Cwynion i Blant, i awdurdodau lleol weithredu trefn canu cloch, i weithwyr cymdeithasol ymweld â phlant yn eu gofal bob dau fis, i adolygu'r rheolau parthed gofal preswyl preifat ac i adolygu anghenion a chostau gwasanaethau plant yn y Deyrnas Unedig.

## Canlyniadau 
Crewyd swydd Comisiynydd Plant Cymru o ganlyniad i Adroddiad Waterhouse.

Yn Nhachwedd 2012 galwodd Steve Meesham, dyn sy'n honni iddo gael ei gam-drin yn rhywiol gan wleidydd Ceidwadol blaenllaw, am ymchwiliad newydd. Mewn cyfweliad ar y rhaglen BBC *Newsnight*, dywedodd fod y gwleidydd wedi ei gam-drin yn fwy na dwsin o weithiau, ond ni chafodd enwi'r gwleidydd ar y rhaglen. Cefnogir ymchwiliad newydd gan Keith Towler, Comisiynydd Plant Cymru. Cafodd yr Arglwydd McAlpine ei gysylltu â'r cyhuddiadau, a derbyniodd McAlpine ymddiheuriadau gan Meesham a'r BBC am ei gam-adnabod. O ganlyniad i'r ffrae dros y rhaglen, ymddiswyddodd George Entwistle, Cyfarwyddwr Cyffredinol y BBC.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Corby, B., Doig, A. a Roberts, V. *Public Inquiries into Abuse of Children in Residential Care* (Llundain, Jessica Kingsley, 2001).
* Webster, Richard. *The Secret of Bryn Estyn: The Making of a Modern Witch Hunt* (Orwell Press, 2005).

Categori:20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Camdrin plant yn rhywiol
Camdrin plant yng Ngogledd Cymru
Y Fferyllfa, Trefynwy

Tŷ trefol a godwyd yng nghanol y 18g ydy'r **Fferyllfa** neu **Yr Hen Fferyllfa** a leolwyd yn Sgwâr Sant Iago, Trefynwy, Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru. Fe'i atgyfnerthwyd yn y ganrif ddilynol. Saif coeden catalpa o'i flaen.

Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas).

Fe'i disgrifiwyd gan  fel "*one substantial eighteenth century house*". er ei fod wedi'i amgylchynnu gan sawl *facade* modern eu golwg. Sefydlwyd fferyllfa yma yn 1857, a drodd yn ddiweddarach yn ysbyty yn ogystal â'r gwaith o ddosbarthu meddyginiaeth. Roedd naw  o wlâu yma ar gyfer y cleifion yn 1868, ond caewyd y drysau yn 1903.

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 18fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Trefynwy
Tafarn yr Alarch Wen, Trefynwy

Perthyn i'r 18g mae '''Gwesty'r Alarch Wen**, (neu **Westy'r Alarch Wen'''), Heol yr Eglwys, Trefynwy, Sir Fynwy.

## Hanes
Mae'r adeilad ar dri llawr, gyda ffenest bwaog ar y llawr isaf ac mae wyneb yr adeilad allan o *stucco* gwyn, sy'n dyddio nôl i'r 19g.  Gwyddom fod yma dafarn gynharach yn 1709 o'r enw "Yr Alarch a'r Gwalch" ond erbyn 1774, peidiwyd a defnyddio'r Gwalch a bathwyd yr enw *The White Swan Inn*.  Adferwyd yr adeilad yn 1839, wedi i'r stryd (Heol y Priordy) gael ei ddatblygu. Mae'r fynedfa'n ddigon mawr ar gyfer coets o Heol y Priordy a cheir mynedfa arall, llai, o Heol yr Eglwys.

Mae'n debygol iawn fod yr Alarch Wen wedi'i basio i lawr yr oesau oddi wrth Mary de Bohun, a roddodd enedigaeth i Harri V, brenin Lloegr yng Nghastell Trefynwy.

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 18fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Alarch Wen
Narcissus (mytholeg)

[bawd|250px|*Narcissus* gan [Caravaggio yn darlunio Narcissus yn syllu ar ei adlewyrchiad ei hun.]]
Yn chwedloniaeth Groegaidd, heliwr o Thespiae yn Boeotia a oedd yn enwog am ei brydferthwch oedd **Narcissus** neu **Narkissos** (). Credir y gallai ei enw darddu o'r gair ναρκη (narke) yn meddwl "cwsg, diffyg teimlad." Roedd yn ŵr hynod o falch a dirmygai'r bobl a oedd yn ei garu. Sylwodd Nemesis ar hyn a denodd Narcissus at bwll dŵr lle gwelodd ei adlewyrchiad ei hun ynddo a chwympodd mewn cariad gydag ef. Ni sylweddolodd mai rhith yn unig ydoedd. Am nad oedd ef yn medru gadael prydferthwch ei adlewrchiad, bu farw Narcissus.

## Tarddiad hynafol
Mae sawl fersiwn gwahanol o'r chwedl hon wedi goroesi o ffynonellau amrywiol. Ceir y fersiwn glasurol gan Ofydd, yn ei drydydd llyfr o *Metamorphoses* (a gwblhawyd yn 8 AD). Dyma yw hanes Narcissus a Echo. Priodolir fersiwn cynt, a gyfansoddwyd tua 50 CC, i'r bardd Parthenius o Nicaea, a daethpwyd o hyd iddo'n ddiweddar ymysg y Oxyrhynchus papyri yn Rhydychen.
Yn wahanol i fersiwn Ofydd, diwedda'r chwedl hon gyda Narcissus yn cymryd ei fywyd ei hun. Mae fersiwn Conon, o'r un cyfnod ag Ofydd, hefyd yn gorffen y chwedl gyda hunanladdiad (*Narrations,* 24). Canrif yn ddiweddarach, cofnododd yr ysgrifennwr teithiol Pausanias fersiwn wahanol o'r chwedl, lle mae Narcissus yn cwympo mewn cariad gyda'i chwaer efaill yn hytrach na gyda ef ei hun (*Guide to Greece*, 9.31.7).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Papyrology UK

Categori:Mytholeg Roeg
Siân Slei Bach

Cymeriad dychmygol o *Llyfr Mawr y Plant* ydy **Siân Slei Bach.** Llwynoges ydy hi; gwraig ffyddlon i Siôn Blewyn Coch ac yn fam caredig i bump o genawon bach o'r enw *Wil y Winc,* *Ned y Gynffon,* *Mic Pawen Ddu,* *Nanw Hirglust* a *Nel Trwyn Tamp.*

## Cyfeiriadau

Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Llwynogod ffuglennol
Gwerinlywodraeth Lloegr

Y weriniaeth a reolodd yn gyntaf Lloegr, ac yna Iwerddon a'r Alban rhwng 1649 a 1660 oedd **Gwerinlywodraeth Lloegr**. Rhwng 1653-1659 fe'i adwaenid fel **Gwerinlywodraeth Lloegr, yr Alban ac Iwerddon**. Ar ôl Rhyfel Cartref Lloegr a dienyddiad Siarl I, datganwyd bodolaeth y weriniaeth gan "Deddf yn datgan Lloegr yn Werinlywodraeth" a fabwysiadwyd gan Senedd y Gweddill ar 19 Mai 1649. Roedd pwerau gweithredol wedi'u trosglwyddo i Gyngor y Wladwriaeth eisoes. Rhwng 1653 a 1659, galwyd y llywodraeth yn Y Diffynwriaeth, ac fe'i rheolwyd gan Oliver Cromwell. Ar ôl ei farwolaeth, cymerodd ei fab, Richard, yr awenau fel Arglwydd Amddiffynnydd; arweiniodd hyn i'r wladwriaeth gael ei enwi'n "weriniaeth goronog". Serch hynny, defnyddir y term Gwerinlywodraeth i ddisgrifio'r math o lywodraeth yn ystod yr holl gyfnod rhwng 1649 a 1660, pan oedd Lloegr yn *de facto*, ac o bosib yn *de jure*, gweriniaeth (neu'n Rhyngdeyrnasiad Lloegr o safbwynt breninaethwyr).

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-wladwriaethau

Categori:Gweriniaetholdeb yn Lloegr
Categori:Gweriniaetholdeb yn yr Alban
Categori:Gweriniaetholdeb yn Iwerddon
Categori:Rhyfel Cartref Lloegr
Nemesis (gwahaniaethu)

Gallai **Nemesis** gyfeirio at:

* Nemesis, ym mytholeg Roeg, duwies dial dwyfol yn erbyn y rheiny a oedd yn drahaus gerbron y duwiau

## Llenyddiaeth
* *Nemesis*, drama o 1896 gan Alfred Nobel
* *Nemesis*, drama o 1944 gan Nurul Momen
* *Nemesis*, nofel dditectif o 1971 gan Agatha Christie
* *Nemesis*, nofel wyddonias o 1989 gan Isaac Asimov
* *Nemesis*, nofel dditectif o 2011 gan Geraint Evans
* Nemesis, enw ar nifer o gymeriadau mewn comigion

## Ffilm a theledu
* *Star Trek: Nemesis*, ffilm o 2002, y 10fed ffilm *Star Trek*
Polymer

[bawd|220px|Meicrostrwythur neu ran o [helics dwbwl DNA **biopolymer**]]
Moleciwl mawr (neu facropolymer) a wnaed o unedau strwythur sy'n ailadrodd mewn patrwm ydy **polymer**. Clymir y'r is-unedau hyn at ei gilydd gan bondiau cofalent cemegol. Ar lafar gwlad rydym yn cysylltu'r gair "polymer" gyda phlastig, ond yn wyddonol gywir, mae'r gair yn amgylchynu peth wmbredd o gyfansoddion cemegol: rhai'n naturiol ac eraill yn ddefnyddiau synthetig gyda nodweddion gwahanol iawn.


Categori:Cemeg ffisegol
Categori:Ffiseg foleciwlaidd
Categori:Sylweddau cemegol
Economi Gogledd Iwerddon

Yr economi leiaf o bedair gwlad y Deyrnas Unedig yw **economi Gogledd Iwerddon**. Yn draddodiadol economi ddiwydiannol oedd hi a seiliwyd ar adeiladu llongau a gweithgynhyrchu rhaffau a thecstiliau, ond erbyn heddiw mae'r sector gwasanaethau'n dominyddu. Cafodd yr Helyntion effaith ddirywiol ar economi Gogledd Iwerddon.


+Gogledd Iwerddon
+Gogledd Iwerddon
Categori:Gogledd Iwerddon
Christopher Isherwood

Nofelydd, dramodydd ac awdur straeon byrion Eingl-Americanaidd oedd **Christopher William Bradshaw-Isherwood** (26 Awst 1904 – 4 Ionawr 1986).

Ganwyd ym mhentref High Lane, Swydd Gaer, sydd bellach ar gyrion Manceinion Fwyaf. Mynychodd Ysgol Repton a Choleg Corpus Christi, Caergrawnt. Gweithiodd fel ysgrifennydd a thiwtor preifat cyn iddo ennill ei damaid fel awdur yn sgil ei ddwy nofel gyntaf, *All the Conspirators* (1928) a *The Memorial* (1932). Fe drigodd ym Merlin o 1929 i 1933, ym mlynyddoedd olaf Gweriniaeth Weimar. Ysgrifennodd dwy nofel fer yn seiliedig ar ei brofiadau, *Mr. Norris Changes Trains* (1935) a *Goodbye to Berlin* (1939), a gyhoeddwyd yn ddiweddarach dan y teitl *The Berlin Stories*. Roedd y rhain yn ysbrydoliaeth i'r ddrama *I Am a Camera* (1951) a'r sioe gerdd *Cabaret* (1966). Ysgrifennodd hefyd gofiant o'i fywyd cynnar, *Lions and Shadows* (1938).

Fe ymfudodd i'r Unol Daleithiau ym 1939 ar wawr yr Ail Ryfel Byd ac ymsefydlodd yn ne Califfornia. Daeth yn ddinesydd Americanaidd ym 1946. Tua'r cyfnod hwn, daeth yn heddychwr ac yn ddilynwr Swami Prabhavananda, a throdd yn Hindŵ. Roedd ei weithiau wedi'r rhyfel yn cynnwys nofelau ar sail ei fywyd personol megis *A Single Man* (1964)a chofiannau: *Kathleen and Frank* (1971), *Christopher and His Kind* (1977), *My Guru and His Disciple* (1980). Cyhoeddwyd tair chyfrol o'i ddyddiaduron wedi iddo farw.

Dyn hoyw oedd Isherwodd, ac o 1953 hyd ei farwolaeth ei gymar oedd yr arlunydd Don Bachardy. Bu farw yn Santa Monica, Califfornia, o ganser yn 81 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Corpus Christi, Caergrawnt
Categori:Heddychwyr o Loegr
Categori:Heddychwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Hindwiaid o Loegr
Categori:Hindwiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion LHDT o Loegr
Categori:Llenorion LHDT o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Swydd Gaer
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad
Categori:Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i'r Unol Daleithiau
Eigioneg

bawd|Cerrynt y Ddaear; 1911.
Yr astudiaeth wyddonol o gefnforoedd y Ddaear yw **eigioneg**, **cefnforeg** neu **wyddor fôr**. Mae'n gangen o wyddorau daear ac mae'n cynnwys bioleg fôr, ceryntau a thonnau, daeareg gwaelod y môr, tectoneg platiau ac ati. Mae'r pynciau hyn yn cwmpasu amlddisgyblaethau sy'n cael eu cyfuno gan yr eiconegydd er mwyn dod i ddeall mwy a mwy am y môr a'r prosesau gwaelodol sydd fel sail iddi: bioleg, daeareg, meteoroleg, daearyddiaeth a ffiseg.

Rhan ohoni yw paleoeigioneg, sef yr astudiaeth o gefnforoedd y Ddaear yn y gorffennol pell.

## Geirdarddiad
Benthyciad o'r Lladin *oceānus* yw eigioneg. Mae'r cofnod cyntaf o'i ddefnydd yn Llyfr Du Caerfyrddin ac yn deillio'n ôl i'r C13: *Eil kanuill cristaun. a leuich uch eigaun.* ganrif yn ddiweddarach cofnodir yn Llyfr Taliesin (Peniarth 2) am fynd *dros eigyawn iwerddon*. Cefnfor, felly, yw ystyr y gair 'eigion' ac fe'i benthyciwyd i'r Gymraeg gan y Rhufeiniaid.

## Cyfeiriadau

Categori:Hydrograffeg
Gwesty The Beaufort Arms, Trefynwy

Gwesty a thafarn yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, Cymru, ydy '''Gwesty'r Beaufort Arms''' sy'n dyddio nôl i'r 18g. Mae ffrynt y gwesty, fodd bynnag, yn fwy diweddar gan iddo gael ei foderneiddio yn Oes Victoria, fwy na thebyg gan y pensaer lleol, sef George Vaughan Maddox, a hynny yn y 1830au.  Ceir ysgrifen wedi'i naddu ar garreg cornis yn y bloc canol, sy'n darllen: "The Beaufort Arms". Cofrestrwyd yr adeilad fel Gradd II* ym Mehefin 1952.

Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas).

## Pensaernïaeth
Mae'r gwesty y drws nesaf i Neuadd y Sir. Ceir buarth neu iard helaeth yn y cefn gyda stablau ar gyfer ceffylau tynnu coetsis. Trowyd yr adeilad yn fflatiau a siopau yn 1989. Ar ddechrau'r 18g, daeth Mr John Tibbs yn berchennog a lluniodd arwydd i'r Gwesty sef llun portculis. Wedi codi Neuadd y Sir, daeth y gwesty'n lle poblogaidd iawn: a hynny yn 1724. Dywedir fod y balconi sy'n wynebu Sgwâr Agincourt ar adegau'n cael ei ddefnyddio gan y Dug Beaufort i annerch y dorf, cyn ethoiladau.

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 18fed ganrif
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Fynwy
Beaufort Arms, Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Beaufort Arms, Trefynwy

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy