open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cyfres Y Ddrama yn Ewrop

:''Gweler hefyd y gyfres Cyfres Dramâu'r Byd.*

Cyfres o gyfieithiadau Cymraeg o ddramâu llwyfan o Ewrop yw ***Cyfres Y Ddrama yn Ewrop**''. Fe gomisiynwyd y cyfieithiadau cychwynol ar gyfer y gyfres ddrama-radio Gymraeg ar Radio'r  BBC, *Y Ddrama yn Ewrop,* a ddarIledwyd dros gyfnod o 6 mis rhwng 15 Tachwedd 1962 a 23 Ebrill 1963. Ni chyhoeddwyd nifer o'r dramâu cynnar, ond mae copïau o'r sgriptiau ar gael yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Nododd Hywel Davies, pennaeth rhaglenni BBC Cymru wrth y *Daily Post* yn Nhachwedd 1962, mai'r gyfres radio hon [ar gyfer y "*Welsh Home Service*"] oedd "ein menter fwyaf uchelgeisiol ym maes drama". Y bwriad cychwynol oedd cynhyrchu 10 drama radio gan gychwyn darlledu gydag *Wrth aros Godot* o waith Saunders Lewis.

## Heb eu Cyhoeddi 
bawd|Clawr *Diwèddgan*
[bawd|Clawr y ddrama *[Gwylan (drama)|Gwylan* (1970)]]

## Wedi eu Cyhoeddi 
## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
FK Transinvest

Mae **Futbolo Klubas Transinvest**, a adnabyddir hefyd fel **FK Transinvest**, yn glwb pêl-droed proffesiynol wedi'i leoli yn nhref Galinė yn Lithwania. Esgynodd y tîm i brif adran Lithwania, TOPLYGA.

## Hanes
Sefydwyd y clwb yn 2021 (Futbolo klubas Transinvest).

## Campau
***A Lyga**
****4ydd safle  (0):** 
***Cwpan Bêl-droed Lithwania** 
****Enillwyr (1):** 2023 
****Colli yn y ffeinal (0):**
***Supercup Lithwania**
****Enillwyr (0):**  
****Ail safle (1):** 2024 Delwedd:Cup Finalist.png

## Tymhorau (2022–...) 
## Dolenni
* Gwefan FK Transinvest

## Cyfeiriadau
Transinvest
Clwb Golff Caerdydd

Mae **Clwb Golff Caerdydd** (Saesneg: *Cardiff Golf Club*) yn glwb golff a leolir yn ardal maestref Cyncoed yn y brifddinas. Fe'i sefydlwyd yn 1921 ar dir Fferm Tŷ To Maen, oedd ar y pryd yn eiddo i Ewan G. Davies, cyfreithiwr a thirfeddiannwr. Lleolir y clwb ar Sherborne Avenue, Cyncoed, Caerdydd.

## Y cwrs
Mae hyd y cwrs oddeutu 6,000 llath ac mae'n gwrs parcdir. Mae'n gwrs 18 twll, a ddylunwyd gan y golffiwr proffesiynol Robert Walker a nifer o aelodau'r pwyllgor yn syth wedi bwrcasu'r tir. Yn ôl pleidlais gan wefan Top 100, roedd y clwb yn un o ugain cwrs golff gorau Cymru.

## Hanes
Nid dyma glwb golff hynaf Caedydd - mae clybiau Llanisien, Radur, a'r Eglwys Newydd yn hŷn.

Sefydlwyd y clwb yn sgil penderfyniad dau ddyn ifanc, Reuben J Pugsley a Trevor Williams, oedd am weld clwb yng ngogledd ddwyrain y ddinas. Roedd y dau olffiwr wedi cael llond bol o seiclo i gwrs Leys ger yn y Barri i chwarae. Rhoddwyd hysbyseb ym mhapur y Western Mail, a arianwyd gan Robert Webber. Ar 24 Mai 1921 cynhaliwyd cyfarfod yn Eglwys Santes Marged, Gerddi Waterloo, Caerdydd ar gyfer pobl oedd yn cefnogi creu clwb a chwrs golff newydd. Cadeiriwyd y cyfarfod gan y cynullydd Mr R J Pugsley a denodd sylw dros 500 o bobl. Penodwyd Trevor Williams yn ysgrifennydd a ffurfiwyd pwyllgor cychwynnol i symud y prosiect yn ei flaen. Cyn hir roedd rhestr aelodaeth arfaethedig o 650 o bobl o'r ddau ryw.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Clwb Goff Caerdydd
* @CardiffGolfClub tudalen Facebook y Clwb
* Lleoliad y clwb ar wefan Coflein Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Golff
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Categori:Sefydliadau 1921
Caerdydd
Clwb Golff Llaneirwg

Mae **Clwb Golff Llaneirwg** (Saesneg: *St Mellons Golf Club*) yn glwb golff a leolir i'r dwyrain o faestref Llaneirwg yng Nghaerdydd tuag at Casnewydd. Lleolir y clwb yn Llaneirwg, Caerdydd, CF3 2XS.

## Y cwrs
Mae hyd y cwrs oddeutu 6,200 llath ac mae'n gwrs parcdir. Mae'n gwrs 18 twll, 70 par, a ddylunwyd gan y cynllunydd cyrsiau golff, Henry Shapland Colt bu hefyd yn gyfrifol am ddylunio cyrsiau golff ar y chwe cyfandir gan gynnwys rhai adnabyddus ar ynysoedd Prydain fel  Wentworth Club, Sunningdale, Muirfield, Royal Portrush, a'r Royal Liverpool. Mae'r cwrs yn adnabyddus am ei siâp “meillionen” amlinellol gyda 18 twll unigryw ynghyd â chyfleusterau clwb da.

## Hanes
Agorodd Clwb Golff Llaneirwg ym 1937 ac fe’i cynlluniwyd gan H.S. Colt. gellir dadlau mai'r pensaer cwrs golff gorau a fu erioed. Cynlluniodd dros 300 o gyrsiau ar draws y byd.

Adeiladwyd y cwrs ar dir oedd yn cynnwys hen adeilad *Llwynarthan* - adeilad hir, deulawr, â stwco gyda thoeau talcennog. Mae bellach wedi ei hadnewyddu ac yn gweithiredu fel Gwesty St Mellons. 

Daeth Llaneirwg yn Glwb Aelodau ym 1964, gan wneud 2014 yn hanner canmlwyddiant y sefydliad.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Clwb Goff Llaneurwg
* @StMellonsGolfClub tudalen Facebook y Clwb
* Lleoliad y clwb ar wefan Coflein Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Golff
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Categori:Sefydliadau 1937
Llaneirwg
Telynegion (Silyn a Gruffydd)

Cyfrol o farddoniaeth Gymraeg gan R. Silyn Roberts ac W. J. Gruffydd yw **Telynegion**. Cyhoeddwyd y gyfrol yn wreiddiol yn 1900.

## Disgrifiad
Cyfrol o gerddi, y mwyafrif ohonynt (ond nid pob un) yn delynegion o ran eu mesur yw hon a luniwyd gan y ddau fardd yn ystod Haf 1899. Roedd Gruffydd yn lanc bedwar ar bymtheg oed ar y pryd, deng mlynedd yn iau na Silyn, ac ar fin gadael am Brifysgol Prifysgol Rhydychen. Bu Silyn yn ddylanwad hynod bwysig ar y bardd ifanc: yn sgil eu partneriaeth perswadiwyd Gruffydd i farddoni yn Gymraeg, ac yn null rhamantaidd y bardd hŷn.

Silyn oedd prif awdur y gyfrol: nododd Gruffydd yn ddiweddarach na chafodd yntau odid ddim dylanwad ar gyfraniadau Silyn i'r gyfrol, er i Silyn fynnu gwneud nifer o newidiadau i'w gerddi ef). Cerddi serch hiraethus yw mwyafrif helaeth y cerddi yn y gyfrol. Nid yw'r gyfrol yn nodi pa un o'r ddau fardd yw awdur y cerddi unigol. Fodd bynnag ymddangosodd rhai o gerddi'r gyfrol yn ddiweddarach dan enwau eu hawduron mewn cyfnodolion fel *Cymru*, ac mae'r beirdd yn tueddu defnyddio'r un enwau i gyfeirio at y merched sy'n destunau'r cerddi serch ("Men", "Menna" ac "Olwen" gan Gruffydd a "Rhiannon" gan Silyn).

## Beirniadaeth
Er nad ydynt yn ddadleuol iawn yn ôl safonau cyfoes, yn ôl safonau llednais yr oes gellid ystyried y cerddi'n gymharol beiddgar. Disgrifiodd T. Robin Chapman derbyniad y gyfrol ar y pryd fel un "brwd ond cyfyng." a chymharodd un beirniad cyhoeddi'r gyfrol gyda chyhoeddiad y gyfrol Saesneg *Lyrical Ballads* gan William Wordsworth a Samuel Taylor Coleridge, a gyhoeddwyd yn 1798, gyda'r ddwy gyfrol yn cynrychioli dechrau mudiad rhamantaidd barddonol newydd yn y naill iaith neu'r llall.

Ni chafwyd ail-argraffiad o'r gyfrol ac mae'n arwyddocaol efallai na chynhwysodd Gruffydd yr un o'i gerddi o'r gyfrol wrth wneud detholiadau o'i farddoniaeth yn ddiweddarach; tueddir i ystyried cyfraniadau Gruffydd i'r gyfrol yn waith prentisiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1900
Categori:W.J. Gruffydd
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Sgrifellwr

**Sgrifellwr** yw'r enw ar rywun sy'n cael ei gyflogi i ysgrifennu neu deipio'r hyn mae rhywun arall yn ei arddweud, neu i gopïo rhywbeth sydd wedi'i ysgrifennu gan rywun arall. Mae cymorth **sgrifellu** yn cael ei gynnig mewn cyd-destunau academaidd i bobl sydd ag anghenion ychwanegol, er enghraifft i fyfyriwr sy'n cwblhau aseiniad o dan amodau arholiad.

Mewn rhai achosion, gall **sgrifellwr** fod yn rhywun sy'n llofnodi dogfen ar ran rhywun arall, gyda'u hawdurdod.

Yn hanesyddol, sgrifellwyr oedd yn gwneud copïau o lawysgrifau gyda llaw, cyn dyfeisio'r wasg argraffu.

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifennu
Categori:Addysg
Michael Anthony Perez

Actor Americanaidd yw **Michael Anthony Perez**. Cafodd ei eni yn Los Angeles, Califfornia, UDA.
Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel *Luis* yn y gyfres deledu *Mayans M.C.*.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilmiau 
* *Happy Birthday* (2016)
* *Escape Artist* (2017)
* *Hold On* (2019)
* *Exodus of the Prodigal Son* (2020)
* *Suicide by Cop* (2024)

### Teledu 
* *East Los High* (2015-2026)
* *The Rookie* (2019)
* *Mayans M.C.* (2019-2023)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau'r 20fed ganrif
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Dalar Deg

Drama fer Gymraeg ar gyfer y llwyfan o waith y dramodydd Wil Sam Jones yw ***Dalar Deg***. Daeth y ddrama ymysg y tair orau yng nghystadleuaeth y ddrama fer yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelli 1962 ac fe'i llwyfannwyd hi yn ystod wythnos yr Ŵyl. Cyhoeddwyd hi am y tro cyntaf gan yr Eisteddfod Genedlaethol ar argymhelliad y beirniad, Emyr Humphreys, ynghyd â dwy ddrama arall orau'r gystadleuaeth.

## Disgrifiad 
Digwydd y ddrama yng 'Nghegin Ffarm' y *Dalar Deg*, sy'n eiddo i'r ffermwr Robat Jones, a elwir yn 'Mistar'. Mae ef a Dafydd, sy'n was iddo ers tair mlynedd, yn trafod arian ar gychwyn y ddrama, a phryderon mam y gwas am y diffyg trefn sydd ar y fferm. Awgrymir bod angen "howsgipar" [morwyn] ar y Mistar. Galwa y "gwerthwr wyau" Davies, sy'n cytuno i helpu'r Mistar i chwilio am rywun i'w helpu. Mae'n crybwyll ei fod yn adnabod "dynes ganol oed gall" sydd wedi "arfar efo gwaith ffarm". Ei henw yw Lusa Parri. 

Fe gychwyn yr ail olygfa gyda mwy o lanast na'r olygfa gyntaf, er bod Lusa Parri yn amlwg wedi cyrraedd, ac yn segura tra'n "gwrando ar y gramoffon". Mae'n amlwg bod Lusa Parri yn ddiog ac yn dda-i-ddim, gan bod yn rhaid i'r Mistar barhau i wneud popeth ei hun. Geilw Davies unwaith eto, ac mae'r Mistar yn dweud fod yn rhaid i Lusa Parri fynd. Mae Davies yn addo cael merch arall "ifanc" iddo o'r enw Olwen, ond mae'r ddau yn poeni sut i gael gwared o Lusa. Tra'n mynd ar neges i'r dref, ar gefn ei fotor beic, gyda Lusa Parri yn gwmni, mae'r gwas yn cael damwain, ac mae Lusa yn cael ei lladd.

Erbyn y drydedd olygfa, "mae'r gegin wedi ei thacluso" ac mae'n amlwg fod Olwen wedi cael trefn ar y fferm a'r ddau ŵr sy'n byw yno. Y dasg o hyn ymlaen fydd cadw Olwen ar y fferm, ond mae gan y Gwas a'r Meistr gynlluniau carwriaethol wahanol ar ei chyfer. Y Gwas sy'n ennill y dydd, ond mae'n cael sioc pellach o ganfod bod Olwen eisoes yn feichiog, ac mai Davies y gwerthwr wyau yw'r tad. 

## Cymeriadau 
* Mistar
* Gwas
* Davies
* Lusa Parri
* Olwen

## Cynyrchiadau nodedig 
### 1960au 
Fel nodwyd uchod, llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf fel rhan o ddathliadau Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1962, a hynny yn Neuadd y Farchnad, Llanelli ar yr 8 Awst 1962 gan Gwmni Drama Llanystumdwy. Cynhyrchydd [cyfarwyddwr] Elis Gwyn Jones; llwyfannydd a goleuwr Ifan Gwyn Jones [mab Elis Gwyn]; cast:

* Mistar - Guto Roberts
* Gwas - Robert Evan Jones
* Davies - Stewart Jones
* Lusa Parri - Beti Thomas
* Olwen - Mair Jones

### 2000au 
Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Llwyndyrus yn 2005, gan fynd â'r ddrama ar daith unigryw i'r Wladfa. Bu i Cwmni Da greu rhaglen arbennig o'r gyfres *Y Sioe Gelf* ar gyfer S4C yn olrhain hanes y cwmni â'r daith. Cyfarwyddwr Gwilym Griffith; cast:

* Mistar
* Gwas - Iwan Williams
* Davies
* Lusa Parri - Catrin Dafydd
* Olwen

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Ethel Kennedy

Ymgyrchydd dros hawliau dynol o Unol Daleithiau America oedd **Ethel Kennedy** (ganwyd Skakel; 11 Ebrill 1928 &ndash; 10 Hydref 2024). Roedd hi'n wraig i'r seneddwr Robert F. Kennedy ac yn chwaer-yng-nghyfraith i'r Arlywydd John F. Kennedy.

Cafodd ei geni yn Chicago. George ac Ann (*g.* Brannack) Skakel oedd eu rhieni, a hi oedd eu chweched plentyn. Priododd Robert Kennedy ym 1930. Roedd gyda nhw 11 o blant: Kathleen, Joseph, Robert Jr., David, Courtney, Michael, Kerry, Christopher, Maxwell, Douglas, a Rory.

Yn fuan ar ôl llofruddiaeth ei gŵr ym 1968, sefydlodd Ganolfan Robert F. Kennedy dros Gyfiawnder a Hawliau Dynol, elusen gyda'r nod o greu byd cyfiawn a heddychlon. Yn 2014, dyfarnwyd Medal Rhyddid yr Arlywydd iddi gan yr Arlywydd Barack Obama.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Chicago
Categori:Pobl fu farw yn Boston
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Iseldiraidd
Categori:Teulu Kennedy
50 Cent

Mae **Curtis James Jackson III** (ganwyd 6 Gorffennaf 1975), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw llwyfan **50 Cent** neu yn syml **50** ("Fifty"), yn rapiwr, actor, cynhyrchydd recordiau, dyn busnes a gweithredwr recordiau o'r Unol Daleithiau. Daeth i enwogrwydd ar ôl iddo gael ei ddarganfod gan Eminem yn 2002.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Dr. Dre

Mae **Andre Rommel Young** (ganwyd 18 Chwefror 1965), a elwir yn broffesiynol fel **Dr. Dre** neu'n syml **Dre**, yn gynhyrchydd recordiau, rapiwr, gweithredwr recordiau ac actiwr o'r Unol Daleithiau. Ef yw sylfaenydd a PSG Aftermath Entertainment a Beast Electronics a chyd-sylfaenydd Death Row Records. Roedd yn aelod o'r grŵp gangsta rap California N.W.A. Mae'n cael y clod am ddarganfod rapwyr adnabyddus a llwyddiannus fel Eminem a Snoop Dogg.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Tupac Shakur

Roedd **Tupac Amaru Shakur** (ganwyd **Lesane Parish Crooks**; 16 Mehefin 1971 – 13 Medi 1996), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enwau llwyfan **2Pac** a **Makaveli** neu'n syml **Pac**, yn rapiwr, bardd ac actiwr o'r Unol Daleithiau a oedd yn cael ei ystyried yn eang fel un o'r ffigurau mwyaf dylanwadol mewn gangsta rap. Roedd yn actifydd amlwg i Americanwyr Affricanaidd a chymunedau ymylol eraill. Cafodd ei saethu'n farwol mewn saethu gyrru heibio ym 1996.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Diddy

Mae **Sean John Combs** (ganwyd 4 Tachwedd 1969), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enwau llwyfan **Puff Daddy** a **P. Diddy** neu'n syml **Diddy**, **Puffy** neu **Puff**, yn rapiwr o'r Unol Daleithiau, cynhyrchydd recordiau a gweithredwr recordiau. Mae wedi ennill tair Gwobr Grammy ac yn cael y clod am ddarganfyddiad The Notorious B.I.G., Mary J. Blige, Usher a sawl un arall. Ym mis Medi 2024, cafodd ei arestio ar gyhuddiadau o rasio, masnachu mewn rhyw trwy rym a chludiant at ddibenion puteindra. Mae Combs hefyd wedi'i gysylltu â llofruddiaeth 1996 o'i gyd-rapiwr Tupac Shakur (2Pac).

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
The Notorious B.I.G.

Roedd **Christopher George Latore Wallace** (21 Mai 1972 – 9 Mawrth 1997), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enwau llwyfan **The Notorious B.I.G.** a **Biggie Smalls** neu'n syml **Biggie**, yn rapiwr o'r Unol Daleithiau a oedd yn cael ei ystyried yn eang fel un o'r ffigurau mwyaf dylanwadol mewn gangsta rap. Cafodd ei saethu'n farwol mewn saethu gyrru heibio ym 1997.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Drake

Mae **Aubrey Drake Abraham** (ganwyd 24 Hydref 1986), a elwid hefyd yn **Drizzy**, yn rapiwr, canwr ac actiwr Canadaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Ganada
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Rapwyr
Jay-Z

Mae **Shawn Corey Carter** (ganwyd 4 Rhagfyr 1969), a elwir yn broffesiynol fel **Jay-Z**, yn rapiwr a mentrwr caneuon o'r Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Tywyll Heno (ffilm 1986)

[bawd|[Maureen Rhys a Rhian Cadwaladr yn y ffilm]]

Ffilm ddrama ar gyfer y teledu yw ***Tywyll Heno***. Addasodd John Ogwen y nofel *Tywyll Heno* (1962) gan Kate Roberts ar gyfer S4C. Darlledwyd y ffilm ar S4C ym 1986. Cyfarwyddwr David Lyn; camera Dafydd Hobson; sain John Muxworthy; goleuo Vic McCullough; golygu Ross Williams; coluro Marlene Quinlan; gwisgoedd Sirel Peensaar; cerddoriaeth Gareth Glyn; cynllunydd Bruce Grimes. 

## Cast 
* Maureen Rhys - Bet Jones
* John Ogwen - Y Parch Gruff Jones
* J. O. Roberts - Wil
* Guto Roberts - Jac
* Grey Evans - Mr Bryn
* Sian Miarczynska - Mrs Bryn
* Gaynor Morgan Rees* - Melinda  [*anghofwyd rhoi credit i Gaynor ar ddiwedd y ffilm]
* Iris Jones - Llywydd y Gwragedd 
* Nesta Harris - Jane Owen 
* Gwyn Derfel - Geraint 
* Elen Roger Jones - Magi
* Jane Parks - Jane
* Beryl Williams - Sali
* Iwan Roberts - Gwilym
* Phylip Hughes - Seiciatrydd
* Glyn Owen - Dyn yn y Seiat
* Rhian Cadwaladr - Nyrs
* Helen Griffiths - Hogan yn y Festri

Categori:Gweithiau Kate Roberts
Categori:Ffilmiau drama Cymraeg o Gymru
Categori:Ffilmiau 1986
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Kendrick Lamar

Mae **Kendrick Lamar Duckworth** (ganwyd 17 Mehefin 1987), a elwid gynt yn broffesiynol fel **K.Dot**, yn rapiwr a chyfansoddwr caneuon o'r Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Cyfraith Moelmud

Cyfraith y Cymry (neu'r Brythoniaid) a grewyd yn ystod teyrnasiaid y Brenin Dyfnwal Moelmud yw **Cyfreithiau Moelmud**, a addaswyd yn 945 gan Hywel Dda. Nid oes tystiolaeth bendant ai person chwedlonol neu ai person hanesyddol ydoedd, ond credir fod corff o ddeddfau'n boboli cyn Hywel Dda, a'u bod yn debyg iawn mewn llawer o agweddau at Ddeddfau'r Gwyddel.

Cyfeirir at Dyfnwal yn Lladin ac yn Saesneg fel *Dunvallo Molmutius.* Disgrifiwyd Cyfraith Moelmud (neu Gyfraith Cymru) tua'r 1130au gan Sieffre o Fynwy yn ei Historia Regum Britanniae. Ychydig a wyddys am y cyfreithiau hyn; mae'r cyfreithiau Cymreig sydd wedi goroesi'n nodi dim ond bod cyfreithiau Dyfnwal wedi cael eu disodli i raddau helaeth gan y codau newydd a sefydlwyd gan Hywel Da. Dywedwyd hefyd i Hywel gadw unedau mesur Cymreig.

Ymddengys Dyfnwal Moelmud mewn achau o'r 10g o Harleian MS. 3859 (Cymmrodor, ix. 174) lle dywedir ei fod yn ŵyr i Coel Odebog. Dywed Sieffre o Fynwy ei fod yn fab i Cloten, brenin Cernyw, a dywed fod y cyfreithiau a luniwyd ganddo ef yn dal mewn defnydd ymhlith y Saeson hefyd.

## Cyfraith cynharach 
Roedd Cyfraith Cymru yn fath o gyfraith Geltaidd, gyda llawer o nodweddion tebyg rhyngddi hi a Chyfraith Brehon yr Iwerddon, ac roedd elfennau tebyg ag arferion a therminoleg y Brythoniaid oedd yn byw yn Ystrad Clud. Cafodd Cyfraith Cymru ei throsglwyddo ar lafar ar draws y cenedlaethau gan y beirdd a phobl ddysgedig yn y gyfraith. Ni chafodd ei threfnu a’i strwythuro tan deyrnasiad Hywel Dda ganol y 10g.

## Ffuglen a ffaith 
Bu Iolo Morganwg wrthi'n bocha gyda'r ffeithiau; ymddangosodd gwybodaeth a ystyrir heddiw'n ffug am Ddyfnawl.

## Gweler hefyd 
* Unedau Cymraeg

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes traddodiadol Prydain
Categori:Cyfraith Cymru
Emilio Gabaglio

Gwleidydd ac undebwr llafur Cristnogol o'r Eidal oedd **Emilio Gabaglio** (1 Gorffennaf 1937 &ndash; 7 Hydref 2024). Yn aelod o'r Undeb Catholig, ef oedd chweched llywydd yr *Associazioni Cristiane dei Lavoratori Italiani*, pennaeth Cydffederasiwn Undebau Gweithwyr yr Eidal ac ysgrifennydd cyffredinol Cydffederasiwn Undebau Llafur Ewrop rhwng 1991 a 2003.

## Bywgraffiad 
Cafodd Gabaglio ei eni yn Como, Lombardia, yn fab i wneuthurwr clociau Daeth yn athro addysg uwch ac yn gynghorydd yn Ninas Como ar ôl graddio mewn Gwyddorau Economaidd ym Mhrifysgol Gatholig Milan.

Bu'n weithgar yng Nghymdeithasau Cristnogol Gweithwyr yr Eidal (*Associazioni Cristiane dei Lavoratori Italiani*, ACLI) ac etholwyd ef yn llywydd cenedlaethol y sefydliad hwn ym 1969, gan wasanaethu hyd 1972. Gellir dadlau mai ei fandad oedd yr anoddaf, o ystyried iddo ddechrau yn fuan ar ôl i'r sefydliad dorri â'r hierarchaeth Gatholig.

Roedd ar fwrdd tŷ cyhoeddi chwith Catholig “COINES” yn Rhufain.

Roedd yn gweithio gyda Chydffederasiwn Undebau Gweithwyr yr Eidal (CISL) o 1974 ymlaen, ac fe'i hetholwyd yn aelod o'i chyngor cyffredinol ac yn gyfrifol am gysylltiadau rhyngwladol. Ef oedd cynrychiolydd gweithwyr yr Eidal yng nghynhadledd y Sefydliad Llafur Rhyngwladol (ILO).

Etholwyd ef yn aelod o ysgrifenyddiaeth genedlaethol Cydffederasiwn Undebau Gweithwyr yr Eidal yn 1983, yn gyfrifol am bolisi rhanbarthol a'r farchnad lafur, ac yna o'r Adran Trefniadaeth.

Yn aelod o Bwyllgor Gwaith Cydffederasiwn Undebau Llafur Ewrop (ETUC) ers 1979, fe'i hetholwyd yn Ysgrifennydd Cyffredinol y Cydffederasiwn yn eu cyngres yn Lwcsembwrg yn 1991 a'i ail-ethol yn 1995 ym Mrwsel ac yna ym Mehefin 1999 yn Helsinki. Fe gymrodd John Monks yr awenau yn 2023.

Rhwng 2006 a 2008, bu'n gynghorydd i Weinidog Llafur yr Eidal dros faterion Ewropeaidd. Yn ystod yr un cyfnod, bu'n llywydd Pwyllgor Cyflogaeth yr Undeb Ewropeaidd.

Roedd hefyd yn aelod o bwyllgor gwaith y Mudiad Ewropeaidd Rhyngwladol, Cyngor yr Academi Cyfraith Ewropeaidd yn Trier a'r Ganolfan Polisi Ewropeaidd ym Mrwsel.

Roedd yn swyddog y Lleng Anrhydedd ac yn Gadlywydd Urdd Teilyngdod Gweriniaeth Gwlad Pwyl.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Christophe Degryse, Philippe Pochet, Sigfrido Ramirez-Perez, *Tribute to Emilio Gabaglio*, ETUI, European Trade Union Institute, 29 Tachwedd 2024; cyrchwyd 3 Rhagfyr 2024

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Marwolaethau 2024
Han Kang

Awdures o Dde Corea yw **Han Kang** (ganwyd 27 Tachwedd 1970), sy'n fwyaf adnabyddus am y nofel *The Vegetarian*. Yn 2016, hi oedd y nofel Coreeg gyntaf i ennill y Wobr Booker Rhyngwladol am ffuglen. Yn 2024, daeth Han yr awdur Corea cyntaf a'r awdur benywaidd Asiaidd cyntaf i ennill y Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth.

Cafodd Han Kang ei geni yn Gwangju, yn ferch i'r nofelydd Han Seung-won. Symudodd i Suyu-ri yn Seoul yn ifanc.   

Astudiodd Han lenyddiaeth Corea ym Mhrifysgol Yonsei.

Gŵr Han yw Hong Yong-hee, athro ym Mhrifysgol Cyber Kyungee. Mae ganddyn nhw fab. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Coreeg
Rosalind Franklin

Biocemegydd o Loegr oedd **Rosalind Franklin** (25 Gorffennaf 1920 – 16 Ebrill 1958). Roedd ei gwaith ymchwil i grisialograffeg pelydr-X yn ganolog i ddarganfod strwythur DNA.

Mynychodd St Paul's Girls' School, Llundain, cyn iddi fynd i Goleg Newnham, Caergrawnt yn 1938,  lle bu'n astudio gwyddoniaeth naturiol. Yn 1942, er mwyn cyflawni gofynion y rheoliadau amser rhyfel ynghylch gwasanaeth cenedlaethol, ymynodd â'r British Coal Utilisation Research Association fel swyddog ymchwil. Roedd ei gwaith yno yn sail i’w thesis *The physical chemistry of solid organic colloids with special reference to coal* y dyfarnodd Prifysgol Caergrawnt PhD iddi yn 1945. Aeth i Baris yn 1947 i weithio dros y *Centre national de la recherche scientifique* ym maes crisialograffeg pelydr-X. Yn 1950 dyfarnwyd cymrodoriaeth iddi i Goleg y Brenin, Llundain, ac yno y dechreuodd ei gwaith ar DNA. 

Roedd ei dadansoddiad o'r lluniau diffreithiant pelydr-X yr oedd wedi'u tynnu o DNA yn hollbwysig er mwyn deall strwythur y moleciwl fel helics dwbl. Diolch i Ffotograff 51, a dynnwyd yn 1952 gan Raymond Gosling, myfyriwr graddedig yn gweithio dan ei goruchwyliaeth, llwyddodd  Francis Crick a James D. Watson i ddatblygu model cemegol y moleciwl DNA – ymchwil a gyhoeddwyd yn 1953. Gwnaeth Crick a Watson ddefnydd o waith gwyddonol Franklin heb roi clod dyledus iddi. Er bod canlyniadau ymchwil Franklin yn sail i ddadgodio DNA gan Watson a Crick ni chafodd Franklin na Gosling eu cydnabod am bwysigrwydd eu hymchwil tan rai blynyddoedd wedyn. 

Symudodd Franklin i Birkbeck, Prifysgol Llundain yn 1953, ac yno arwain tîm ymchwil a wnaeth waith arloesol ym maes RNA yn bennaf trwy ymchwilio i strwythur firws clefyd dail brith tybaco. Yn 1957 dechreodd ymchwil i firws polio yn Birkbeck ond y flwyddyn ganlynol bu farw o ganser yr ofari  yn 37 oed. 

Yn 1962 dyfarnwyd Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth i Crick, Watson a Maurice Wilkins am ddarganfod strwythyr DNA. Nid oedd Franklin yn dderbynnydd oherwydd bryd hynny roedd rheolau'r wobr yn mynnu mai dim ond pobl fyw y gellid eu henwebu.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
* Gibbons, Michelle G., "Reassessing Discovery: Rosalind Franklin, Scientific Visualization, and the Structure of DNA", *Philosophy of Science* 79 (2012): 63–80 
* Watson, James D., *The Double Helix: A Personal Account of the Discovery of the Structure of DNA* (Llundain: Weidenfeld & Nicolson, 1968).
* Williams, Gareth, *Unravelling the Double Helix* (Efrog Newydd: Pegasus Books, 2019)

Categori:Academyddion Birkbeck, Prifysgol Llundain
Categori:Academyddion Coleg y Brenin, Llundain
Categori:Biocemegwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Newnham, Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Gwyddonwyr Iddewig o'r Deyrnas Unedig
Categori:Marwolaethau 1958
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ofari
Ralph Griffiths (hanesydd)

Hanesydd ac Athro Emeritws o Dde Cymru yw **Ralph Alan Griffiths OBE DLitt FRHistS FLSW** (ganwyd 4 Tachwedd 1987). Roedd e'n Athro Hanes Canoloesol ym Mhrifysgol Abertawe 1982-2002.

Cafodd ei eni mewn ardal lofaol. Gradiodd o Brifysgol Bryste. Roedd e'n ddisgybl David C. Douglas a Charles Ross. 

## Llyfryddiaeth
**The reign of King Henry VI* (1981)
**The making of the Tudor dynasty* (1985)
**Singleton Abbey and the Vivians of Swansea* (1988)
**Sir Rhys ap Thomas and His Family* (1993)
**Medieval Britain: A Very Short Introduction*(2000), gyda John Gillingham
*"The island of England in the fifteenth century: perceptions of the peoples of the British Isles." *Journal of Medieval History*, 29(3), 177
https://doi.org/10.1016/S0304-4181(03)00029-0, SU Repository: https://cronfa.swan.ac.uk/Record/cronfa2539

## Cyfeiriadau
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bryste
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Hanesyddion o Gymru
Buddig Anwylini Pughe

Arlunydd proffesiynol o Gymru oedd **Buddig Anwylini Pughe** (19 Rhagfyr 1857 &ndash; 1939), a deithiodd yn helaeth yn Ewrop, gan gynnwys Paris, Rhufain a Fenis. Ganed hi yn Aberdyfi, Gwynedd. 

## Bywyd personol 
Roedd Buddig Anwylini Pughe yn ferch i'r meddyg ag ysgolhaig hynafiaethol John Pughe, a adnabyddir hefyd fel Ioan ab Hu Feddyg (1814-1874) a Catherine Samuel. Cyhoeddodd ei thad gofiant i'r bardd Eben Fardd. Cyfieithodd hefyd *Meddygon Myddfai (Physicians of Myddfai)*, a gyhoeddwyd gan y *Welsh Manuscripts Society* yn 1864. Yr oedd pedwar o frodyr Buddig yn feddygon, a thri ohonynt — John Eliot Howard (bu f. 1880), Rheinallt Navalaw, Taliesin William Owen (bu f. 1893) — yn ymarfer yn Lerpwl, a David Roberts (m. 1885), yn sir Drefaldwyn.

Ar ryw adeg yn ei bywyd, daeth Buddig yn berchennog geiriadur darluniadol a luniwyd gan ei modryb fyddar, Elizabeth Pughe (1826-1847). Mae'r geiriadur hwn yn dystiolaeth o ddymuniad y teulu Pugh i roi addysg dda i'w merch, ddegawdau cyn Deddf Addysg Elfennol (*Blind and Deaf Children*) (1893), a wnaeth addysg sylfaenol i blant byddar yn orfodol. Yn y pendraw rhoddodd Buddig y geiriadur hwn i Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Gyrfa 
bawd| John Pughe (1815-1874) wedi'i baentio gan ei ferch Buddig Anwylini Pughe
Mae ei phaentiadau'n cynnwys nifer o bortreadau, gan gynnwys rhai o'i thad John Pughe, Dr TF Roberts, Prifathro Prifysgol Cymru, a'i deulu a Robert Parry. Peintiodd *The Shakespeare Memorial Theatre, Stratford on Avon* ym 1905 a *Figure Study* ym 1895. Mae ei gwaith hefyd yn cynnwys y peintiad dyfrlliw *Monk playing an oboe in a chapel interior* (1886).

Astudiodd Buddig Anwyli Pughe yn Ysgol Gelf Lerpwl, Heatherley's yn Llundain a Collarosi ym Mharis. Bu'n ymddangos am y tro cyntaf yn yr Academi Frenhinol ym 1886 a gweithiodd ym Mharis, Rhufain a Fenis. Yr oedd yn aelod o'r Liverpool Academy of Arts, y Liverpool Sketch Club a'r Irish Water Colour Society. Dychwelodd i Aberdyfi tua 1905 lle parhaodd i beintio tirluniau a phortreadau. Mae ei gweithiau tirwedd yn cynnwys *A Sunlit Village Church* a sawl tirwedd o Aberdyfi. Bu farw yn Lerpwl ym 1939.

Er bod hi wedi paentio cannoedd o baentiadau fel artist proffesiynol, ychydig o'i phaentiadau sy'n ymddangos mewn orielau cyhoeddus. Recordiwyd un yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1991, sef *The Old Lacemaker*. Ymddangosodd rhai o’i phaentiadau yn Oriel Gelf Walker yn Lerpwl am dros 50 mlynedd ond dim ond un sydd ar ôl yno. Arddangoswyd *Dolgelley Fair* yn yr Academi Genedlaethol yn 1924.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Tirlunwyr
Categori:Portreadwyr
Grace Annie Lockhart

**Grace Annie Lockhart** (22 Chwefror 1855 – 18 Mai 1916) oedd y wraig gyntaf yn yr Ymerodraeth Brydeinig i ennill gradd Baglor. Cofrestrodd yn ffurfiol ym Mhrifysgol Mount Allison yn Sackville, Brunswick Newydd, Canada yn 1874 ac enillodd radd Baglor mewn Gwyddoniaeth a Llenyddiaeth Saesneg ar 25 Mai 1875. Treuliodd ei bywyd wedi hynny mewn modd mwy confensiynol, a hynny fel gwraig i'r gweinidog Methodistaidd JL Dawson. 

Honir ei bod o blaid sicrhau hawliau llawn i ferched ym maes addysg uwch. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Genedigaethau 1855
Anna J. McKeag

Seicolegydd o'r Unol Daleithiau ac athro prifysgol oedd **Anna Jane McKeag** (13 Mawrth 1864 – 13 Ebrill 1947) a hi oedd llywydd benywaidd cyntaf Coleg Wilson.

## Bywyd a gwaith 
Ganed McKeag ar 13 Mawrth 1864, yn West Finley, Pennsylvania. Yn ei blynyddoedd cynnar bu'n dysgu mewn ysgol (1881-1892) gan hefyd addysgu athroniaeth yng Ngholeg Wilson, sefydliad i fenywod yn Chambersburg, Pennsylvania.

Ym 1895, enillodd ei Baglor yn y Celfyddydau yng Ngholeg Wilson a phum mlynedd yn ddiweddarach dyfarnwyd PhD iddi ym Mhrifysgol Pennsylvania (1900). Yna, bu'n athro athroniaeth ac yn ddeon Coleg Wilson hyd at 1902 pan gafodd ei denu i Coleg Wellesley gan ymddiriedolwyr yno.

Yr oedd McKeag yn dal yn athro addysg yn Wellesley pan ofynnwyd iddi fod yn llywydd Coleg Wilson yn 1911 (gan ddechrau ei dyletswyddau ym mis Chwefror 1912). Yn ôl y Coleg,  "hi oedd y fenyw cyntaf i ddod yn llywydd (1911–15), a chryfhau safonau academaidd y Coleg." 

Bu farw yn Wellesley, Massachusetts, a gellir dod o hyd i’w charreg fedd ym Mynwent Washington yn Washington, Pennsylvania.

## Aelodaeth 
* Cymdeithas Seicolegol America
* Cymdeithas Genedlaethol Athrawon Colegau Addysg
* Cymdeithas Athrawon Colegau Lloegr Newydd
* Pwyllgor Gwaith Cenedlaethol Cynghrair Heddwch Ysgolion

## Cyhoeddiadau 
* McKeag, A. J. (1879). In the brave old days of old – A tale of roman times, Washington, PA, Will T. Creigh's Print
* McKeag, A. J. (1902). *The sensation of pain and the theory of the specific sense energies* (Vol. 2). Ginn. (dissertation)
* McKeag, A. J., Urban, F. M., & Cornman, O. P. (1902). *Spelling in the Elementary School: An Experimental and Statistical Investigation* (No. 3). Ginn.
* McKeag, A. J. (1931). The principles of education.
* McKeag, A. J. (1938). *Edna Virginia Moffett*. (Wellesley magazine: an alumnae publication, 22, 4, 296-298.)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Seicolegwyr o'r Unol Daleithiau
Liz Heaston

Athletwraig o'r Unol Daleithiau yw **Elizabeth Heaston Thompson** (ganwyd 1977). Hi oedd y fenyw gyntaf erioed i sgorio mewn gêm bêl-droed Americanaidd yn y coleg. Roedd hi'n gicwraig i dîm Willamette Bearcats o Brifysgol Willamette, a chyflawnodd hi'r gamp hon ar 18 Hydref 1997. Aeth y tîm ymlaen i gystadlu yn y Gymdeithas Genedlaethol Athletau Rhyng-golegol (NAIA) ar gyfer colegau bychain. Roedd hi hefyd yn amddiffynwraig i dîm pel droed menywod Williamette.  Cafodd ei champau sylw gan y cyfryngau a'r gymuned chwaraeon.

## Bywyd 
Cafodd Heaston ei magu yn Richland, Washington. Cofrestrodd ym Mhrifysgol Willamette ar ôl iddi raddio, lle daeth yn seren y byd pêl-droed ac ennillodd glod anrhydeddus All-Americanaidd ym 1996 a 1997. Yn 1997 ymunodd â'r tîm pêl-droed fel ciciwraig wrth gefn. Hi oedd y fenyw gyntaf i chwarae a sgorio pwyntiau mewn gêm bêl-droed yn y coleg, yn ystod y gêm rhwng Willamette a Choleg Linfield ar 18 Hydref 1997. Bu'n rhaid i'r chwaraewraig pêl-droed, sy'n mesur 5 troedfedd-5 modfedd ac yn pwyso  120 pwys, ddod ar y cae yn lle Willamette, a chiciodd ddau bwynt ychwanegol wrth i'w thîm ennill 27-0.

Chwaraeodd Heaston ddwy gêm yn ystod ei gyrfa. Cyflawnodd ddau allan o bedwar cynnig am bwyntiau ychwanegol. Mae ei chrys yn cael ei arddangos yn Oriel Anfarwolion Pêl-droed y Coleg.

Y flwyddyn ganlynol chwaraeodd Heaston bêl-droed i dîm Willamette yn unig, a graddiodd gyda gradd mewn bioleg yn 1999.

## Gweler hefyd 
* Tonya Butler, y fenyw gyntaf i sgorio gôl maes mewn gêm NCAA
* Sarah Fuller, y fenyw gyntaf i sgorio mewn gêm bêl-droed cynadleddau Power Five
* Katie Hnida, y fenyw gyntaf i sgorio mewn gêm Adran IA
* Ashley Martin, y fenyw gyntaf i sgorio mewn gêm NCAA, a'r gyntaf i sgorio mewn gêm Adran I
* Haley Van Voorhis, y fenyw gyntaf i chwarae safle di-gic mewn gêm NCAA ar unrhyw lefel

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr pêl-droed Americanaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Clwb Golff Castell Gwenfô

Mae **Clwb Golff Castell Gwenfô**, neu **Clwb Golff Gwenfô** ar lafar (Saesneg: *Wenvoe Castle Golf Club*) yn gwrs golff 18-twll rhwng y Barri a Gwenfô ym Mro Morgannwg oddi ar ffordd yr A4050. Sefydlwyd y clwb ym 1936 o amgylch Castell Gwenfô, plasty a oedd yn gartref i Hugh Jenner, llywydd cyntaf y clwb. Hyd y cwrs yw 6,544 llath.

Mae Castell Gwenfô yn gwrs parcdir a ddyluniwyd gan James Braid. Mae'r cwrs yn amrywiol o ran daearyddiaeth gyda sawl bryncyn bychan a lawntydd tonnog. Mae nifer o bencampwriaethau wedi eu cynnal yno, gan gynnwys pencampwriaeth *foursomes* Cymru yn 2007. Mae'r clwb yn aml yn cynnal digwyddiadau mewnol ac allanol.

## Hanes
Mae’r clwb presennol ar safle hen gastell a godwyd ar ddechrau’r 1700au.
Mae yna ddyfalu ei fod ar safle hen Gastell Gwenfô, y gwyddys ei fod yn bodoli yng nghanol y 1500au, a dywedir iddo gael ei losgi’n ulw gan Owain Glyn Dŵr. Codwyd castell arall ar y safle'n ddiweddarach. Roedd yr adeiladau a’r tir sy’n ffurfio’r cwrs golff yn eiddo i’r teulu Thomas a gronnodd gyfoeth a dylanwad sylweddol wrth iddynt ymgeisio at fod yn aelodau seneddol ac yn drirlunwyr ar raddfa fawr. Mae’n bosibl yr adeg honno fod rhyw lun ar gwrs golff yn dechrau dod i’r amlwg gyda chofnodion yn dangos ardal y naw twll blaen yn cael ei adnabod fel ‘*The Gathers*’ ac ardal arall yn cael ei galw’n ‘*The Lawns*’.

Yn 1774 gorfodwyd y teulu i werthu tir ac eiddo a throsglwyddwyd Castell Gwenfô i ddwylo Peter Birt a wnaeth ei ffortiwn personol o lo a chamlesi yn Swydd Efrog. Fodd bynnag, ym 1910 bu tân difrifol a ddinistriodd bron y cyfan o Gastell Gwenfô gyda dim ond Pafiliwn y Dwyrain, y Stablau a Thŵr y Bwa yn dal yn gyfan. Mae'r adeiladau hyn sy'n weddill yn dal i gael eu defnyddio, ac maent wedi eu rhestru fel Adeilad Rhestredig Gradd 2.

Daeth bywyd newydd i’r adeiladau fel Clwb pan agorwyd y cwrs golff ym mis Gorffennaf 1936 gan y Parch. Hugh Jenner, Llywydd a chymwynaswr cyntaf y Clwb dros nifer o flynyddoedd. Bu i ddyfodiad yr Ail Ryfel Byd effeithio ar y Clwb a cymrwyd amser iddi adennill ei thir at ddibenion golff a dim ond ym 1956 y dechreuwyd defnyddio'r 18 twll i gyd eto. Erbyn 1958 roedd cyflenwad dŵr wedi'i osod i bob grîn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* gwefan swyddogol Clwb Golff Castell Gwenfô
* @WenvoeCastleGolfClub tudalen Facebook y clwb

Categori:Golff
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Categori:Chwaraeon ym Mro Morgannwg
Categori:Sefydliadau 1936
Castell Gwenfô
Sri Chinmoy

Arweinydd ysbrydol o India oedd **Chinmoy Kumar Ghose** (27 Awst 1931 - 11 Hydref 2007), sy'n fwy adnabyddus fel **Sri Chinmoy**. Roedd yn awdur, arlunydd, bardd, a cherddor; bu hefyd yn cynnal digwyddiadau cyhoeddus megis cyngherddau a sesiynau myfyrio. Hyrwyddodd weithgareddau athletaidd gan gynnwys rhedeg, nofio a chodi pwysau. 

Fe'i ganwyd yn Shakpura yn Ardal Chittagong, Dwyrain Bengal, yn India y Raj Prydeinig (Bangladesh bellach). Yn 12 oed aeth i *ashram* (cymuned ysbrydol) Sri Aurobindo yn Puducherry, de-ddwyrain India. Treuliodd yr 20 mlynedd dilynol mewn ymarfer ysbrydol, gan gynnwys myfyrdod. Bu hefyd yn astudio Bengaleg a llenyddiaeth Saesneg, cymryd rhan mewn mabolgampau, ac yn gweithio yn niwydiannau cartref yr ashram.

Symudodd Chinmoy i Unol Daleithiau America yn 1964 a sefydlodd ganolfan fyfyrdod yn Queens, Dinas Efrog Newydd. Yn y pen draw roedd ganddo 7,000 o fyfyrwyr mewn 60 o wledydd. 

## Gweler hefyd
* Cerflun Heddwch ar gyfer Tangnefedd y Byd - cerflun o Sri Chinmoy ym Mae Caerdydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* SriChinmoy.org

Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Arweinwyr crefyddol Hindŵaidd
Categori:Beirdd Bengaleg
Categori:Beirdd o India
Categori:Hindwiaid o India
Categori:Hindwiaid o'r Unol Daleithiau
Rania Llewellyn

Mae **Rania Llewellyn** (ganwyd c.1970) yn gweithio yn y byd bancio.  Daw o Ganada ond fe'i ganed yng Nghoweit. Cafodd ei haddysg hi ym Mhrifysgol y Santes Fair a Phrifysgol America yn Cairo a gweithiodd am 26 mlynedd gyda Scotiabank cyn iddi gael ei phenodi gan Laurentian Bank ym mis Hydref 2020.

Ar ôl mynychu SMU, aeth Llewellyn ymlaen i weithio mewn banc yn Iwerddon.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Llewellyn yng Nghoweit, ac roedd ei thad yn dod o'r Aifft a'i mam o Wlad Iorddonen. Fe’i magwyd yng Nghoweit a’r Aifft ond ymfudodd i Ganada yn 1992 ar ôl Rhyfel y Gwlff.

Cyn symud i Ganada, bu'n astudio am ddwy flynedd ym Mhrifysgol America yn Cairo (1990-1992). Yn 2014 dyfarnwyd iddi Ddoethuriaeth Masnach er Anrhydedd o Brifysgol y Santes Fair.

Bu Llewellyn yn gweithio am 26 mlynedd yn Scotiabank, gan ddechrau fel rhifwr rhan-amser. Yn 2019 dyfarnwyd iddi Wobr Women in Payments ar gyfer Arweinydd Meddwl gan y Women in Payments Association am ei gwaith rhagorol yn moderneiddio diwydiant taliadau Canada.

Yn ystod ei chyfnod gyda Scotiabank, bu'n hyrwyddo creu *The Toronto Region Immigrant Employment Council* (TRIEC) i geisio mynd i'r afael â phroblem tangyflogi mewnfudwyr.

Ar 2 Hydref 2023, ar ôl trafferthion gyda'r prif gyfrifiadur a barodd am wythnos  ac a effeithiodd ar weithrediadau cwsmeriaid, cyhoeddodd Laurentian Bank ei bod yn ymddiswyddo ar unwaith. Ei holynydd yw Éric Provost.

## Bywyd personol 
Mae ganddi ddau o blant gyda'i gŵr, Sean Llewellyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bancwyr o Ganada
Categori:Genedigaethau'r 1970au
Categori:Merched o Ganada
Byd a Betws (drama deledu)

bawd|Idwal Jones a Gruffudd Parry 1966

Cyfres ddrama deledu Gymraeg o'r 1960au yw ***Byd a Betws*** a gynhyrchwyd gan BBC Cymru. Idwal Jones a Gruffudd Parry oedd yr awduron, a Gwenlyn Parry oedd y Golygydd. Darlledwyd y gyfres o 28 Rhagfyr 1966 ar BBC Cymru, ond bu Rowland Lucas yn dilyn hanes y cyn-gynhyrchu yn wythnosol yn *Y Cymro*, yn ystod yr Hydref 1966. Roedd 16 pennod yn y gyfres.

## Disgrifiad byr 
bawd|Llun o actorion *Byd a Betws* (BBC 1966)
"Darlun o fywyd pob dydd tri theulu mewn pentref ar lan y môr" yw prif plot y gyfres, yn ôl y newyddiadurwr Rowland Lucas yn *Y Cymro* [Tachwedd 1966]
bawd|Actorion o'r gyfres *Byd a Betws* (BBC 1966)
"Mae *Byd a Betws* mewn dwy ran", dywed Lucas yn Rhagfyr 1966, "Yn y rhan gyntaf, cewch gwrdd â hen weinidog; yn yr ail ran, â gweinidog newydd. Mae mwy o wahaniaeth rhyngddynt nag oedran yn unig. Mae agwedd y ddau at y byd o'n cwmpas yn wahanol hefyd."

## Cynhyrchu 
Cafodd y ddrama ei hymarfer yn Neuadd Y Felinheli ym 1966, cyn symud i 'stiwdio'r' BBC [Stwidio A Broadway] yng Nghaerdydd ar gyfer y saethu. Dibynodd Wilbert Lloyd Roberts ar Gwmni Theatr Cymru am nifer o actorion.

Mae'r actor John Ogwen yn sôn am ddigwyddiad yn gysylltiedig â'r gyfres, pan oedd yn teithio drama gyda Chwmni Theatr Cymru ym 1968. "Doedden ni ddim yn siwr o'r ffordd, a chan fod Aberdâr yn frith a strydoedd un-ffordd a phlismyn llygadog penderfynasom stopio i ofyn cyfarwyddyd. Daeth hen wreigan at y car a gofynnais y cwestiwn tyngedfennol. Edrychodd yn hir arnaf, ac wedyn ar Huw [Tudor]. Adnabu Huw yn syth fel Conrad Ellis y twyllwr a minnau fel Jim Charles y drug-pedlar, o'r ddrama gyfres '''Byd a Betws''' ac 'roedd hi'n anfodlon iawn i gael ei gweld yn siarad â ni!"

## Criw 
* Cynhyrchydd - Wilbert Lloyd Roberts
* Cyfarwyddwr - George P Owen
* Cynorthwydd Cynhyrchu - Eifiona Llewelyn Hughes
* Ysgrifenyddes - Margaret Morris
* Cynllunydd - Pauline Harrison a Peter Phillips
* Rheolwr Llawr - Robin Hughes
* Prif Gynorthwydd Cynhyrchu - John Hefin Evans
* Props - Pat Burge a Dave Phillips
* Gwisgoedd - Coleen O'Brien
* Coluro - Lynne Gleave

## Cymeriadau a'r cast 
* Solomon Jones - Charles Williams
* Parch Glanffrwd Morris - E. T Edwards
* Olga Bevan - Gaynor Morgan Rees
* Mrs Orme-Jones - Nesta Harris
* Rici Ward - Owen Garmon
* Morfydd Orme-Jones - Beryl Williams
* Cadwaladr Orme-Jones - Llew Thomas
* Conrad Ellis - Huw Tudor
* Jim Charles - John Ogwen

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1960au
Cyllid a Thollau Ei Fawrhydi

Adran anweinidogol Llywodraeth y Deyrnas Unedig yw **Cyllid a Thollau Ei Fawrhydi** (talfyrir hefyd i *Cyllid a Thollau EF* neu *CThEF*; Saesneg: ''His Majesty's Revenue and Customs; HM Revenue and Customs, HMRC''). Mae’n gyfrifol am gasglu trethi, talu rhai mathau o gymorth gwladwriaethol a gweinyddu cyfundrefnau rheoleiddio eraill, gan gynnwys yr isafswm cyflog cenedlaethol. Enw'r corff oedd *Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi* ond newidiwyd y treiglad yn 2023 i adlewyrchu'r ffaith mai Charles III yw Brenin y Deyrnas Uniedig yn hytrach nag Elisabeth II.

## Ffurfio
Ffurfiwyd CThEF wedi i Gyllid y Wlad ('Inland Revenue') a Thollau Tramor a Chartref EM ('HM Customs and Excise') gael eu huno'n un corff, newid a ddaeth i rym yn swyddogol ar 18 Ebrill 2005. 

Cyhoeddwyd uno Cyllid y Wlad a Thollau Tramor a Chartref EM gan Gordon Brown, oedd yn Ganghellor y Trysorlys ar y pryd, yn y gyllideb ar 17 Mawrth 2004. Cyhoeddwyd enw’r adran newydd a’i chadeirydd gweithredol cyntaf, David Varney, ar 9 Mai 2004. Ymunodd Varney â’r adran newydd ym mis Medi 2004, a dechreuodd staff symud o Somerset House a New Kings Beam House i bencadlys newydd CThEF yn 100 Parliament Street yn Whitehall ar 21 Tachwedd 2004.

Crëwyd y goron sydd i'w gweld yn logo'r corff ar ddechrau'r 16g ar gyfer naill ai Harri VII neu Harri VIII, brenhinoedd Tuduraidd cyntaf Lloegr, ac fe gafodd ei dinistrio ym 1649 yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr.

## Cyfrifoldebau adrannol
Mae'r adran yn gyfrifol am weinyddu a chasglu trethi uniongyrchol, gan gynnwys treth incwm, treth gorfforaeth, treth enillion cyfalaf a threth etifeddiaeth, trethi anuniongyrchol, gan gynnwys treth ar werth, tollau ecséis a threth stamp, a threthi amgylcheddol, megis Toll Teithwyr Awyr (APD) a'r Ardoll Newid Hinsawdd (CCL).

## Strwythur llywodraethu
Mae Bwrdd y Cyfarwyddwyr yn cynnwys aelodau o'r Pwyllgor Gweithredol a chyfarwyddwyr anweithredol. Ei brif rôl yw datblygu a chymeradwyo strategaeth gyffredinol Cyllid a Thollau ei Fawrhydi, cymeradwyo cynlluniau busnes terfynol a chynghori'r Prif Weithredwr ar brif benodiadau. Mae hefyd yn rhoi sicrwydd ac yn cynghori ar arfer gorau.

Gweinidog y Trysorlys sy’n gyfrifol am y corff yw Ysgrifennydd Ariannol y Trysorlys, Jesse Norman.

## Gwasanaeth Gymraeg
Ceir rhywfaint o ddarpariaeth iaith Gymraeg gan Gyllid a Thollau ei Fawrhydi. Mae hyn yn cynnwys gwybodaeth ar-lein yn y Gymraeg a hefyd gwasanaeth ffôn yn Gymraeg i drethdalwyr. Yn 2020 bu i dros 20,000 o bobl ffonio swyddfeydd treth Cymru ym Mhorthmadog a Chaerdydd i gael cyngor yn Gymraeg. Nodwyd hefyd yn 2019 i'r gwasanaeth gyfieithu dros 1.5 miliwn o eiriau.

## Gweler hefyd
* Trethiant Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwasanaethau Cyllid a Thollau EF yn y Gymraeg gwefan swyddogol 

Categori:Adrannau anweinidogol Llywodraeth y Deyrnas Unedig 
Categori:Trethiant
Categori:Trysorlys EF
Sri Aurobindo

Arweinydd ysbrydol o India oedd **Aurobindo Ghose** (15 Awst 1872 - 5 Rhagfyr 1950), sy'n fwy adnabyddus fel **Sri Aurobindo**. Roedd yn athronydd, bardd, newyddiadurwr a chenedlaetholwr Indiaidd.

Fe' ganwyd yn Kolkata, India. Astudiodd  ar gyfer Gwasanaeth Sifil India yng Ngholeg y Brenin, Caergrawnt, Lloegr, o 1890 hyd 1892. Erbyn 1910 roedd yn arweinydd dylanwadol yn y mudiad dros annibyniaeth India o reolaeth drefedigaethol Prydain. Daeth yn ddiwygiwr ysbrydol, gan gyflwyno ei weledigaethau ar gynnydd dynol ac esblygiad ysbrydol. Ym 1926, sefydlodd, gyda chymorth ei gydweithwraig, Mirra Alfassa, *ashram* (cymuned ysbrydol) yn Puducherry, de-ddwyrain India.

Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Arweinwyr crefyddol Hindŵaidd
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o India
Categori:Beirdd Saesneg o India
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brenin, Caergrawnt
Categori:Hindwiaid o India
Categori:Llenorion ffeithiol o India
Liam Payne

Roedd **Liam James Payne** (29 Awst 1993 - 16 Hydref 2024) yn ganwr a cyfansoddwr caneuon o Loegr, sy'n adnabyddus fel aelod o'r grŵp pop One Direction. 

Yn 14 mlwydd oed ymddangosodd Payne fel cystadleuydd unigol ar y gyfres deledu Brydeinig *The X Factor*. Cyrhaeddodd rownd 'tai y beirniaid' ond ni aeth yn bellach a dywedodd Simon Cowell y dylai geisio eto mewn 2 flynedd. Dychwelodd yn 2010 ond ni lwyddodd gyrraedd categori y 'Bechgyn'. Yn dilyn awgrym gan y gwestai gwadd Nicole Scherzinger, ymunodd Payne gyda chystadleuwyr unigol eraill, sef Harry Styles, Niall Horan, Louis Tomlinson, a Zayn Malik, mewn grŵp gyda'i gilydd i gystadlu yn Wembley Arena, yn ystod rhan 'bootcamp' y gystadleuaeth. Llwyddodd y pumawd gyrraedd categori y 'Grŵpiau' ac ennill lle yn y rhaglenni byw. Daeth y grŵp yn boblogaidd iawn mewn byr o amser, gan ddod yn drydydd lle yn y gyfres.

Ar ôl seibiant One Direction yn 2016, dilynodd Payne yrfa unigol. Bu farw Payne ym mis Hydref 2024, ar ôl cwympo o falconi trydydd llawr mewn gwesty yn Buenos Aires, yr Ariannin.

## Bywyd personol
Rhwng 2016 a 2018 cafodd berthynas gyda Cheryl Cole, oedd wedi bod yn un o feirniaid yr X Factor. Ganwyd mab iddynt o'r enw Bear

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl fu farw yn yr Ariannin
Categori:Pobl o Wolverhampton
Cyngor y Cenhedloedd a'r Rhanbarthau

Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf '''Cyngor y Cenhedloedd a'r Rhanbarthau''' ar 11 Hydref 2024 yng Nghaeredin.

Cyn y cyfarfod, cyhoeddwyd fod Sue Gray yn dechrau rôl fel cennad Prif Weinidog y Deyrnas Unedig  ar gyfer y cenhedloedd a'r rhanbarthau.

## Cynrychiolaeth Cymru 
Dywedodd arweinydd Plaid Cymru fod Prif Weinidog Cymru, Eluned Morgan a Llywodraeth Cymru yn osgoi gofyn i Keir Starmer am fwy o arian i Gymru oherwydd y posibilrwydd o'r "embaras" os byddai yn gwrthod.

Yn dilyn hyn, dywedodd Eluned Morgan yn y Senedd ar 9fed o Hydref ei bod hi "yn rhoi pwysau" ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig am "fwy o degwch" ariannol.

Dywedodd llefarydd ar ran Llywodraeth Cymru:

"Bydd y Prif Weinidog yn mynychu cyfarfod cyntaf Cyngor y Cenhedloedd a'r Rhanbarthau ddydd Gwener; mae hwn yn gyfle mawr i ddechrau cyfnod newydd o bartneriaeth gyda dwy lywodraeth yn cydweithio ar weledigaeth gyffredin ar gyfer dyfodol Cymru."

## Effaith 
Dywedodd yr athro Huw Williams fod y Cyngor “fel ymgais gan y Blaid Lafur i wireddu” perthynas well rhwng y llywodraethau cenedlaethol ond fod y “Cyngor yn gallu cael ei ystyried yn rhywbeth sydd yn eithaf arwynebol… a rhywbeth sydd ddim wir yn mynd i newid y sefyllfa yn y tymor canolig, neu’r hir dymor.”

## Gweler hefyd 
* Datganoli Cymru
* Llywodraeth Cymru
* Llywodraeth yr Alban
* Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon
* Datganoli yn y Deyrnas Unedig
* Llywodraeth y Deyrnas Unedig

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Datganoli yn y Deyrnas Unedig
Categori:Datganoli yng Nghymru
Categori:Datganoli yn yr Alban
Categori:Datganoli yn Ngogledd Iwerddon