open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tower Hamlets (Bwrdeistref Llundain)

Bwrdeistref yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Bwrdeistref Llundain Tower Hamlets** neu **Tower Hamlets** (Saesneg: *London Borough of Tower Hamlets*). Mae'n rhan o Lundain Fewnol. Fe'i lleolir ar lan ogleddol Afon Tafwys; mae'n ffinio â Dinas Llundain i'r gorllewin, Hackney i'r gogledd-orllewin, a Newham i'r dwyrain; saif gyferbyn â Southwark, Lewisham a Greenwich ar lan ddeheuol yr afon.

[bawd|dim|Lleoliad Bwrdeistref Tower Hamlets o fewn [Llundain Fwyaf]]
[bawd|dim|200px|[Canary Wharf o Tower Bridge]]

## Ardaloedd
Mae'r bwrdeistref yn cynnwys yr ardaloedd canlynol:

* Bethnal Green
* Blackwall
* Bow
* Bromley-by-Bow
* Cambridge Heath
* Cubitt Town
* Canary Wharf
* Docklands
* East Smithfield
* Fish Island
* Globe Town
* Isle of Dogs
* Limehouse
* Mile End
* Millwall
* Old Ford
* Poplar
* Ratcliff
* Shadwell
* Spitalfields
* Stepney
* Wapping
* Whitechapel

### Atyniadau 
* Brick Lane
* Cable Street - safle Brwydr Cable Street
* Christ Church, Spitalfields
* Tŵr Llundain
* Victoria Park
* Mae canolfan Canary Wharf o fewn Dociau Llundain ar Ynys y Cŵn yn ffyrfio grwp a rai o adeiladau talaf Ewrop. One Canada Square yw'r talaf ohonynt a'r cyntaf i'w hadeiladu. Gerllaw ceir adeiladau HSBC Tower, Citigroup Centres a One Churchill Place, pencadlys banc Barclays.


Categori:Bwrdeistrefi Llundain
Llancaiach Fawr

Maenor Tuduraidd yw **Llancaiach Fawr** a leolir ger pentref Nelson ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru. Saif tuag 20 munud oddi ar yr A472, ychydig i'r gogledd o hen safle Glofa Llancaiach. Adeiladwyd y neuadd yn 1540 ar gyfer Dafydd ap Richard ac fe'i cynlluniwyd er mwyn medru ei amddiffyn ar amrantiad yng nghyfnodau stormus y Tuduriaid.

Mae'r faenor bron yn union fel yr oedd yn 1645 yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr. Yn y flwyddyn honno fe ymwelodd y Brenin Siarl I â'r tŷ ar y 5ed Awst i geisio perswadio'r perchennog, y Cyrnol Edward Pritchard, i ddal i fod yn deyrngar i'r brenin ar adeg pan roedd cefnogaeth i'r frenhiniaeth yn gwanhau. Er ei ymweliad, yn fuan wedyn daeth y teulu Pritchard ynghyd â boneddigion eraill De Cymru yn gefnogwyr i'r llywodraeth ac yn nes ymlaen fe amddiffynnodd Pritchard Gastell Caerdydd rhag y brenhinwyr.

Mae'r plasdy bellach yn amgueddfa byw sy'n ail-greu hanes drwy'r gweision a'r morynion – yn eu gwisgoedd yn adrodd straeon a hanesion am fywyd yn ystod cyfnod y Cyrnol Prichard. Mae’n un o dai ysbrydion enwocaf Cymru, a threfnir teithiau yng ngolau cannwyll yn Hydref i fis Mawrth). Ceir rhaglen flynyddol o ddigwyddiadau gan gynnwys hebogyddiaeth, brwydrau'r Rhyfel Cartref, saethyddiaeth a ffeiriau gwlad.

## Digwyddiadau
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Caerffili a'r Cylch 2015 yng ngerddi'r adeilad gan wneud defnydd o'r holl adnoddau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan y plasdy 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Caerffili
Categori:Hanes Caerffili
Categori:Plasdai Caerffili
Trallwng, Pontypridd

:*Am y dref ym Mhowys, gweler Y Trallwng.*

Ardal o fewn tref Pontypridd yw **Trallwng** (Saesneg: *Trallwn*). Mae Trallwng yn cynnwys is-ardaloedd Coedpenmaen, Ynysanharad a Chomin Pontypridd.

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Maesycoed

Ardal o dref Pontypridd ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Maesycoed**. Fe'i lleolir i'r de-orllewin i ganol y dref.

Roedd y cerflunydd Charles Byrd yn enedigol o'r ardal.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)
Graigwen

Ardal o fewn tref Pontypridd, Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Graigwen**. Lleolir i'r gogledd o ganol y dref, i'r de o Lyn-coch ac Ynysybŵl ac o fewn plwyf hynafol Llanwynno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)
Afon Severski Donets

Afon sy'n un o lednentydd Afon Don yw **Afon Severski Donets** (Wcraineg: *Сіверський Донець*, Rwseg: *Северский Донец*) neu **Afon Donets**. Llifa drwy Wcráin a Rwsia ac mae'n 1053&nbsp;km o hyd.

Ceir tarddle'r afon yn ne-orllewin Rwsia, gerllaw dinas Belgorod. Mae'n ymuno ag Afon Don rhwng Konstantinovsk a Rostov na Donu, tua 100&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o'r môr.

250px|bawd|dim|Lleoliad Afon Donets
[250px|bawd|dim|Afon Donets ger [Sviatohirsk Lavra]]

Severski Donets
Severski Donets
Categori:Afonydd Oblast Belgorod
Categori:Afonydd Oblast Rostov
Graig, Pontypridd

Ardal o fewn tref Pontypridd ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Graig**. Saif ar fryn i'r de o ganol y dref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwasanaeth Archif Lluniau Digidol Rhondda Cynon Taf: Golygfeydd o'r Graig 

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Coed-y-cwm

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Coed-y-cwm**. Saif ger tref Pontypridd i'r de-ddwyrain o Ynys-y-bwl, i'r gogledd o Lyncoch ac i'r gorllewin o Gilfynydd.

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Ynysybŵl a Choed-y-cwm
Ysgol Gyfun Cwm Rhondda

Ysgol Gyfun Gymraeg yw **Ysgol Gyfun Cwm Rhondda** (gynt, **Ysgol Gyfun y Cymer** neu **Ysgol y Cymer**), sydd wedi ei lleoli ym mhentref Y Cymer ger Y Porth yng Nghwm Rhondda yn Rhondda Cynon Taf. Hon yw unig ysgol Gymraeg yng Nghwm Rhondda, ac fe ddaw disgyblion o ledled y cwm. Daw'r mwyafrif o'r ysgolion cynradd canlynol: Ysgol Gymraeg Llyn-y-Forwyn, Ysgol Gymraeg Ynyswen, Ysgol Gymraeg Bodringallt, Ysgol Gymraeg Llwyn Celyn ac Ysgol Gymraeg Bronllwyn.

## Cyfryngau
Daeth Ysgol Gyfun y Cymer yn enwog pan ffilmiwyd cyfres Pam fi Duw? ar S4C ar ddiwedd y 90au. Am saith wythnos yn y flwyddyn defnyddiwyd campws yr ysgol i ffilmio'r gyfres, a fe gymrodd hyd at 200 ddisgybl ran fel actorion.

Yn fwy diweddar, ymddangosodd yr ysgol yng nghyfres Cymer Fi ar S4C, cyfres a ddilynodd fywydau chwe disgybl yn eu harddegau gan edrych ar wahanol agweddau o'u bywyd.

## Dolenni allanol
*Ysgol Gyfun Cwm Rhondda

Categori:Sefydliadau 1988
Cwm Rhondda
Cwm Rhondda
Categori:Y Cymer
Hackney (Bwrdeistref Llundain)

Bwrdeistref yn Llundain Fwyaf, Lloegr, **Bwrdeistref Llundain Hackney** neu **Hackney** (Saesneg: *London Borough of Hackney*). Mae'n rhan o Lundain Fewnol. Fe'i lleolir yn union i'r gogledd-ddwyrain o ganol Llundain; mae'n ffinio â Dinas Llundain yn y de, Islington yn y gorllewin, Harrow yn y gogledd, Waltham Forest yn y gogledd-ddwyrain, Newham yn y dwyrain, a Tower Hamlets yn y de-ddwyrain.

[bawd|dim|Lleoliad Bwrdeistref Hackney o fewn [Llundain Fwyaf]]

## Ardaloedd
Mae'r fwrdeistref yn cynnwys yr ardaloedd canlynol:
bawd|dim|200px|Ardaloedd Bwrdeistref Hackney

*Shoreditch
*Hoxton
*Haggerston
*De Beauvoir Town
*Dalston
*Stoke Newington
*Stamford Hill
*De Hackney
*Canol Hackney 
*Homerton
*Hackney Wick
*Hackney Marshes
*Lower Clapton 
*Upper Clapton

bawd|dim|200px|Hoxton Square

## Trafnidiaeth
### Underground Llundain
Un gorsaf Underground sydd i'w gael ym mwrdeistref Hackney, Manor House ar lein Piccadilly.

### Overground Llundain
Mae dwy lein Overground yn rhedeg trwy'r bwrdeistref, Lein Gogledd Llundain a Lein Dwyrain Llundain trwy'r gorsafoedd canlynol:

*Dalston Kingsland
*Dalston Junction
*Haggerston
*Hackney Central
*Hackney Wick
*Homerton
*Hoxton
*Shoreditch High Street

### Gorsafoedd Rheilffordd
Caiff y gorsafoedd rheilffordd canlynol eu gwasanaethu gan National Express East Anglia ar leiniau Lea Valley:

* Gorsaf Stamford Hill
* Gorsaf Stoke Newington
* Gorsaf Rectory Road
* Gorsaf Clapton
* Gorsaf Hackney Downs
* Gorsaf London Fields

## Atyniadau diwylliannol a sefydliadau nodedig
* Arcola Theatre - theatr stiwdio
* The Circus Space - ysgol syrcas
* Geffrye Museum - amgueddfa gelf
* Hackney Empire - theatr
* Neuadd Hoxton - canolfan gymuned a man perfformio
* Eglwys Undodwyr Newington Green - Man addoli anghydffurfiol hynaf Llundain
* Sutton House - Tŷ ac amgueddfa treftadaeth
* Transition Gallery - man ar gyfer prosiect celf gyfoes
* Victoria Miro Gallery - oriel gelf gyfoes
* White Cube - oriel gelf gyfoes
* Vortex Jazz Club


Categori:Bwrdeistrefi Llundain
Castell Cynffig

Un o gestyll y Normaniaid yng Nghymru oedd **Castell Cynffig**. Saif ei adfeilion yn y tywynni ger pentref Cynffig ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr.

Ymosodwyd ar y castell sawl gwaith gan y Cymry. Cofnodir ymosodiad ar "gastell Cynffig" yn 1080 gan Iestyn ap Gwrgant a'i gipiodd am gyfnod a'i atgyfnerthu, ond mae'n debyg mai castell mwnt a beili cynharach ger Cynffig oedd hwnnw. Pan grewyd bwrdeistref Cynffig codwyd y castell presennol i'w amddiffyn. Cofnodir ymosodiadau arno gan y Cymry yn 1167, 1183, 1232, a 1242, gan Morgan ap Maredudd yn ystod gwrthryfel Madog ap Llywelyn (1295-95), a gan Llywelyn Bren yn 1316.

Erbyn diwedd y 15g roedd bwrdeistref Cynffig a'i gastell yn dechrau cael eu claddu gan y tywod a gadawyd hwy.

250px|bawd|dim|Adfeilion Castell Cynffig

## Cyfeiriadau
Cynffig
Cynffig
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Afon Araguaia

Afon ym Mrasil sy'n un o lednentydd Afon Tocantins yw **afon Araguaia**. Mae'n 2,627&nbsp;km o hyd, o'i tharddle ar Ucheldir Mato Grosso yn nhalaith Goiás hyd nes iddi ymuno ag afon Tocantins gerllaw São João do Araguaia. Am ran o'i chwrs, mae'r afon yn ymrannu'n ddwy, gan greu Ynys Bananal, ynys mewn afon ail-fwyaf y byd.

bawd|dim|Afon Araguaia ac Afon Tocantins
bawd|dim|240px|Afon Araguaia

Araguaia
Gwlff Papwa

Gwlff ar arfordir deheuol ynys Gini Newydd yw **Gwlff Papwa**. Mae'n rhan o'r Môr Cwrel, ac yn ymestyn am tua 400&nbsp;km o Benrhyn Suckling, 70&nbsp;km o Port Moresby, yn y dwyrain, i Ynys Parama yn y gorllewin.

Mae nifer o afonydd mwyaf yr ynys yn llifo i'r gwlff, yn cynnwys afon Fly, afon Turama, afon Kikori ac afon Purari.

bawd|canol|250px|Papwa Gini Newydd

Categori:Cyrff dŵr Papwa Gini Newydd
Papwa
Hounslow

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Hounslow, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Hounslow**. 
Fe'i lleolir yn agos i Faes Awyr Heathrow a thraffordd yr M4.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Hounslow

Categori:Trefi Llundain Fwyaf
Aldershot

Tref yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Aldershot**. Lleolir ar rostir tua 60 cilometr (37 milltir) i'r de-orllewin o ganol Llundain. Mae ganddi gysylltiadau cryf â'r Fyddin Brydeinig. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan yr ardal adeiledig boblogaeth o 52,211.

Mae Caerdydd 170 km i ffwrdd o Aldershot ac mae Llundain yn 54.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caerwynt sy'n 43.4&nbsp;km i ffwrdd.

Ar 22 Chwefror 1972 lladdwyd saith o bobl diniwed mewn man bwyta yn adeilad yr 16eg Brigad Parasiwt gan fom car a gynlluniwyd gan yr IRA Swyddogol. Cyhoeddodd yr IRA Swyddogol yn fuan wedi'r ymosodiad mai nhw oedd yn gyfrifol, ac mai dial oeddynt yn erbyn ymosodiadau Derry ddigwyddodd fis yn gynharach, a elwir heddiw yn Sul y Gwaed.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amlosgfa
*Arsyllfa
*Cerflun Wellington
*Eglwys Gadeiriol Sant Mihangel a Sant Siôr
*Eglwys Sant Mihangel
*Ysbyty Louise Margaret

## Enwogion
*Denise Coffey (g. 1936), actores a dramodydd
*Terry Hands (1941-2020), cyfarwyddwr theatr
*Chris Chittell (g. 1948), actor
*Ian McEwan (g. 1948), nofelydd
*David Haig (g. 1955), actor
*Holly Aird (g. 1969), actores
*Martin Freeman (g. 1971), actor

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Rushmoor
Categori:Trefi Hampshire
Chiswick

Maestref fawr yw **Chiswick** wedi ei lleoli yng ngorllewin Llundain Fwyaf, 9.7 cilometr (6 milltir) i'r gorllewin o Charing Cross ar ystum Afon Tafwys. Mae'n ffurfio rhan o Fwrdeistref Llundain Hounslow. Yn hanesyddol roedd Chiswick yn blwyf hynafol yn hen sir Middlesex, gydag economi yn dibynnu ar amaethyddiaeth a pysgota. Yn ystod twf diwydiannol Llundain yn y 19eg a'r 20g tyfodd poblogaeth Chiswick a daeth yn fwrdeistref trefol gyda Brentford ym 1932 a dod yn rhan o Lundain Fawr ym 1965. Mae Caerdydd 202 km i ffwrdd o Chiswick ac mae Llundain yn 11.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Dinas Westminster sy'n 9&nbsp;km i ffwrdd.

## Geirdarddiad
Mae'n debyg daw'r enw Chiswick o'r Hen Saesneg am fferm gaws (*Cheese Farm*).

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Hounslow
Francisco de Vitoria

Athronydd, diwinydd a chyfreithegwr o Sbaen o adeg y Dadeni oedd **Francisco de Vitoria** (c. 1483 – 12 Awst 1546). Sylfaenodd y traddodiad athronyddol Sbaenaidd Ysgol Salamanca, ac mae'n enwog am ei gyfraniadau i ddamcaniaeth y rhyfel cyfiawn ac i gyfraith ryngwladol.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr y Dadeni
Categori:Athronwyr o Sbaen
Categori:Cyfreithegwyr o Sbaen
Categori:Diwinyddion yr 16eg ganrif
Categori:Diwinyddion Catholig o Sbaen
Categori:Genedigaethau'r 1480au
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Marwolaethau 1546
Categori:Ysgolheigion Lladin o Sbaen
Sarah Edith Wynne

Cantores o Gymru oedd **Sarah Edith Wynne**, ***Eos Cymru*** (11 Mawrth 1842 - 24 Ionawr 1897). Hi oedd y Gymraes gyntaf i ddod i sylw rhyngwladol fel cantores.

## Bywgraffiad
Ganed hi yn Nhreffynnon, Sir y Fflint. Ymunodd â chymdeithas gorawl Treffynnon pan oedd yn naw oed, ac aeth ar daith trwy Gymru i ganu yn ddeuddeg oed. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, aeth i Lerpwl am addysg gerddorol. Rhoddodd ei pherfformiadau cyntaf fel cantores soprano yn Llundain yn 1862, a'r un flwyddyn canodd yn eisteddfod genedlaethol Caernarfon. Yn 1871, bu ar daith gerddorol i'r Unol Daleithiau. Bu hefyd yn astudio cerddoriaeth yn yr Eidal.

Yn 1875, priododd Aviet Agabeg, bargyfreithwr o Armenia.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Marwolaethau 1897
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Dreffynnon
Maes Awyr Ca Mau

Maes awyr sifil a leolir 2&nbsp;km i'r gorllewin o ddinas Ca Mau, yn Fietnam, yw **Maes Awyr Ca Mau** (Fietnameg: *Cảng hàng không Cà Mau* neu *Sân bay Cà Mau*). Mae'n perthyn i Ddinas Ca Mau ac yn cael ei redeg ganddi; yn y gorffennol roedd yn gwasanaethu fel Gwersyll Awyrlu Dow (*Ca Mau Air Base*). Mae gan y maes awyr un rhedfa 4,921  troedfedd (1500 m) o hyd a 147 tr (30 m) o led.

## Dolenni allanol 
*  THIỆU CHUNG VỀ CẢNG HÀNG KHÔNG CÀ MAU
*  [ http://www.flightstats.com/go/Airport/airportDetails.do?airportCode=CAH  Ca Mau Airport]

Ca Mau
Bwlch Llyn Bach

250px|bawd|Bwlch Llyn Bach o gyfeiriad Minffordd

Lleolir **Bwlch Llyn Bach** yn ne Meirionnydd, Gwynedd. Mae'r bwlch mynydd adnabyddus hwn yn gorwedd rhwng cadwyn Cadair Idris i'r gorllewin a Mynydd Ceiswyn a'i gymdogion i'r dwyrain. Llyn y Tri Greyenyn yw'r 'llyn bach' yn yr enw.

## Disgrifiad
Mae'r briffordd A487 yn croesi'r bwlch. Gan ei disgrifio o'r de i'r gogledd, mae'n dringo o bentref bychan Minffordd lle ceir cyffordd y B4405 sy'n arwain i lan Llyn Mwyngil ('Llyn Tal-y-llyn') a phentref Tal-y-llyn. Llifa afon Fawnog ar y chwith trwy goedwig Ystâd Idris. Mae'n dringo'n serth dan greigiau ysgithrog Craig y Llam i ben y bwlch (286 metr). Ar yr ochr arall mae'r ffordd yn disgyn yn araf trwy dirwedd mawnog, anial i lawr i gyfeiriad Dolgellau a heibio i dafarn enwog Y Llwynogod Croesion (Crossfoxes). Ers canrifoedd mae'r dafarn honno wedi croesawu teithwyr ac mae ymhlith yr uchaf a'r unigaf yng Nghymru. Mae llwybr i ben Cadair Idris yn dechrau ychydig yn uwch i fyny o'r dafarn. Ychydig ar ôl mynd heibio i'r Llwynogod Croesion mae'n ymuno â'r A470, y lôn sy'n croesi Bwlch Oerddrws gan gysylltu Dolgellau a Dinas Mawddwy.

Bu sawl llithriad cerrig ar ran ganol y ffordd rhwng Minffordd a phen y bwlch yn y gorffennol a byddai'n rhaid cau'r ffordd ar adegau oherwydd hynny. Mae'r bwlch yn gyfarwydd i deithwyr ar y gwasanaeth bws Traws-Cambria, sy'n cysylltu Caerdydd a Bangor.

## Cyfeiriadau
Llyn Bach
Categori:Meirionnydd
Loggerheads

Pentref bychan yn Sir Ddinbych yw **Cyfarthfa** (Saesneg: **Loggerheads**) (); ni cheir enw Cymraeg swyddogol ond yr enw hynafol yw **Rhyd y Gyfarthfa**. Fe'i lleolir ger y ffin rhwng Sir Ddinbych a Sir y Fflint, tua 4 milltir i'r gorllewin o'r Wyddgrug ger Gwernymynydd, wrth droed llethrau dwyreiniol Bryniau Clwyd.

Llifa Afon Alun, un o lednentydd Afon Dyfrdwy, trwy Loggerheads. Dim ond ychydig o dai a thafarn sydd yno.
250px|bawd|chwith|Yr arwydd uwchben Carreg Carn Arthur.

Nodir y ffin rhwng siroedd Dinbych a'r Fflint gan Garreg Carn Mawrth Arthur. Yn ôl y chwedl, gadawodd Mawrth y Brenin Arthur ôl ei garn arni pan neidiodd i lawr o ben Moel Famau. Saif y garreg ar ymyl y briffordd A494, wedi'i chysgodi dan fwa. Gosodwyd plac Saesneg yno yn esbonio ei harwyddocad yn 1763. Bu gan y dafarn leol arwydd ar un adeg yn dangos dau ddyn yn ysgyrnygu ar ei gilydd dan y geiriau "*We Three Loggerheads*": y gwyliwr oedd y trydydd "*loggerhead*".

Ceir Parc Gwledig Loggerheads ger y pentref.

## Parc Gwledig Loggerheads
Dylanwadodd y creigiau calchfaen yn fawr ar bob rhan o’r parc a'r pentrefi o'i gwmpas, gan siapio edrychiad y tirlun yn ogystal â’r planhigion sy’n tyfu yma. Ceir nodweddion daearegol hynod, megis Ogof Ceunant y Cythrael. Oherwydd y calchfaen, daeth diwydiant i’r ardal:  mwyngloddiwyd plwm yma yn ystod y 18g a'r 19g, a chodwyd pentref Cadole yn arbennig yn un pwrpas ar gyfer y mwynwyr. Ceir llawer o lwybrau i'w cerdded, bellach, ac mae'n lle poblogaidd i ymwelwyr a thrigolion lleol.

The hamlet of Cyfarthfa (Loggerheads Country Park), Sir Ddinbych (Denbighshire), Cymru (Wales) 36.png|Pentref bychan Cyfarthfa (Loggerheads)
Parc Gwledig Cyfarthfa (Loggerheads Country Park), Sir Ddinbych (Denbighshire), Cymru (Wales) 21.jpg|Canolfan, siop a swyddfa'r Parc
Parc Gwledig Cyfarthfa (Loggerheads Country Park), Sir Ddinbych (Denbighshire), Cymru (Wales) 24.jpg|Un o'r calchfaeni enfawr
Gwir Gwlwm Cariad (Paris quadrifolia) ym Mharc Gwledig Loggerheads Country Park flora and , Sir Ddinbych (Denbighshire), Cymru (Wales) Bryniau Clwyd AONB 20.jpg|Un o flodau prin y Parc: Gwir Gwlwm Cariad
Devil's Gourge, Loggerheads, Sir Ddinbych (Denbighshire), Cymru (Wales) 21.jpg|Ogof Ceunant y Cythrael
Devil's Gourge, Loggerheads, Sir Ddinbych (Denbighshire), Cymru (Wales) 24.jpg|Pont grog Ceunant y Cythrael

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Newbury, Berkshire

Tref hanesyddol a phlwyf sifil yng ngorllewin Berkshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Newbury**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Gorllewin Berkshire. Saif ar lan Afon Kennet a ger Camlas Kennet ac Avon. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 31,331.

Mae'r dref yn enwog am ei chae rasio ceffylau ac am gyn faes awyr Yr Awyrlu Brenhinol ac Awyrlu'r Unol Daleithiau yn Greenham Common a gaewyd ei drysau ym 1993.

## Economi
Mae Newbury yn gartref i rwydwaith ffôn symudol Vodafone, sydd yn cyflogi hyd at 6,000 o bobl yn ei phencadlys ar gyrion y dref.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gorllewin Berkshire
Categori:Plwyfi sifil Berkshire
Categori:Trefi Berkshire
Afon Kolyma

bawd|240px|Afon Kolyma

Afon yn nwyrain Siberia, Rwsia yw **afon Kolyma** (Rwseg: *Колыма*). Mae'n 2,129&nbsp;km o hyd ac yn llifo i Fôr Dwyrain Siberia. Enwir rhanbarth traddodiadol Kolyma ar ôl yr afon hon, sy'n llifo trwyddo.

Ceir ei tharddle ym Mynyddoedd Tscherski. Mae'n llifo tua'r gogledd-ddwyrain tua'r môr gan fynd trwy Oblast Magadan, Gweriniaeth Sakha ac Ocrwg Ymreolaethol Chukotka.

Kolyma
Kolyma
Categori:Gweriniaeth Sakha
Categori:Ocrwg Ymreolaethol Chukotka
Dortmund

250px|bawd|Dortmund
Dinas yn yr Almaen yw **Dortmund**, a leolir yn nhalaith Nordrhein-Westfalen yn ardal y Ruhr. Poblogaeth: 587,288 (1 Ionawr 2004).

Mae'n borthladd pwysig sy'n gorwedd ar Gamlas Dortmund-Ems, sy'n cysylltu ardal y Ruhr â Môr y Gogledd. Mae'r ddinas yn ganolfan ddiwydiannol fawr sydd â rhan amlwg yn hanes y diwydiant dur yn yr Almaen, ond ceir nifer o adeiladau hanesyddol a pharciau yno hefyd. Agorwyd Prifysgol Dortmund yn 1966.

Categori:Dinasoedd yr Almaen

Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Maeshafn

Pentref bychan yn Sir Ddinbych yw **Maeshafn** (), a leolir ger y ffin rhwng y sir honno a Sir y Fflint tua 4 milltir i'r de-ddwyrain o'r Wyddgrug.

Gorwedd y pentref mewn ardal wledig ar lôn sy'n ei gysylltu â'r briffordd A494, sy'n mynd heibio i'r gogledd o Faeshafn. Y pentref agosaf yw Llanferres a'r goedwig agosaf yw Y Goedwal Fawr, Maeshafn, lle ceir ogof gydag olion cynhanes nodedig.

Bu i’r capel yn y pentref gael ei werthu yn y flwyddyn 2000 a’r aelodau yn ymuno gyda chapel Soar, Nercwys, dwy filltir i ffwrdd. Y ''Miner's Arms'' yw'r dafarn leol. Ar un adeg bu Maeshafn yn bentref mwyngloddio, yn gartref i weithwyr ym mwyngloddiau plwm y fro. Ceir hen chwareli calchfaen gerllaw hefyd.
250px|bawd|chwith|Canol Maeshafn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Afon Ruhr

Afon yn yr Almaen yw **Afon Ruhr** sy'n llifo trwy dalaith Nordrhein-Westfalen. Mae'n tarddu 670 metr i fyny yn y Sauerland ac yn llifo ar gwrs gorllewinol heibio i Essen i lifo i Afon Rhein yn ninas Duisburg. Ei hyd yw 235&nbsp;km (146 milltir). Enwir ardal y Ruhr, prif ganolfan hanesyddol y diwydiant dur a haearn yn yr Almaen, ar ei hôl.

[250px|bawd|dim|Afon Ruhr ger [Bochum]]
[250px|bawd|dim|Afon Ruhr ger [Essen]]

Ruhr
Ruhr
Nicholaston

Pentref bychan yn Sir Abertawe yw **Nicholaston** () (ymddengys ni cheir enw Cymraeg). a leolir tua 8 milltir i'r gorllewin o ddinas Abertawe. Mae'n gorwedd ar lan Bae Oxwich ar Benrhyn Gŵyr. Mae tywynod Nicholaston yn Warchodfa Natur Cenedlaethol. Rhed y briffordd A4118 trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Gweler hefyd
*Coetir Nicholaston

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Penrhyn Gŵyr
Afon Japurá

Afon sy'n un o lednentydd afon Amazonas yn Ne America yw **afon Japurá**, hefyd **Yapurá** neu **Caquetá**. Mae'n 2,816&nbsp;km o hyd.

Mae'n tarddu fel afon Caquetá i'r dwyrain o Pasto yn yr Andes yn ne-orllewin Colombia. Oddi yno, mae'n llifo tua'r de-ddwyrain i mewn i Brasil, lle gelwir hi yn afon Japurá, ac yn ymuno ag afon Amazonas gerllaw Tefé.

bawd|dim|240px|Afon Japurá

Japurá
Japurá
Crofty

Pentref bychan yng nghymuned Llanrhidian Uchaf, Sir Abertawe, Cymru, yw **Crofty** () (ymddengys nad oes enw Cymraeg). Saif tua 4 milltir i'r gorllewin o dref Gorseinon ar lan ogleddol Penrhyn Gŵyr, rhwng Penclawdd a Llanmorlais. Saif chwarter milltir o'r môr ger pentref Llanmorlais a chyferbyn i dref Llanelli dros y bae yn Sir Gaerfyrddin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Llanrhidian Uchaf
Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Llanmorlais

Pentref bychan yng nghymuned Llanrhidian Uchaf, Sir Abertawe, Cymru, yw **Llanmorlais** (). Fe'i lleolir tua 4.5 milltir i'r gorllewin o dref Gorseinon ar lan ogleddol Penrhyn Gŵyr. Saif chwarter milltir o'r môr ger pentref Crofty a chyferbyn i dref Llanelli dros y bae yn Sir Gaerfyrddin, ar ffordd y B4295 sy'n ei gysylltu â Gorseinon a Llanrhidian.

Ceir cors sylweddol rhwng y pentref a Llanrhidian.

250px|bawd|dim|Hen sarn yn croesi cors Llanrhidian ger Llanmorlais

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanrhidian Uchaf
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Penrhyn Gŵyr
Burry Green

Pentref bychan yn Sir Abertawe yw **Burry Green** () (ymddengys i cheir enw Cymraeg) a leolir tua 10 milltir i'r gorllewin o ddinas Abertawe ar ben gorllewinol penrhyn Gŵyr a thua 2.5 milltir i'r gorllewin o bentref Llanrhidian.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Cadle

Pentref bychan yn Sir Abertawe yw **Cadle** () a leolir ar y briffordd A483 rhai milltiroedd i'r gogledd o ddinas Abertawe. Erbyn hyn mae'r hen bentref yn cael ei amgylchynnu gan yr ardaloedd trefol o gwmpas Fforest-fach.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Llan-y-tair-mair

Pentref bychan a phlwyf yn Sir Abertawe yw **Llan-y-tair-mair** () (Saesneg: *Knelston*). Fe'i lleolir yng ngorllewin penrhyn Gŵyr, tua 12 milltir i'r gorllewin o ddinas Abertawe. Rhed y briffordd A4118 trwy'r pentref. Y pentref agosaf yw Llanddewi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Ceir, gerllaw,  'Cors Llan-y-tair-mair', sef ardal o borfeydd hesg o ansawdd uchel, wedi'i hamgylchynu gan dir âr a glaswellt wedi'i wella.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Plwyfi Cymru
Garnswllt

250px|bawd|Ysgol Garnswllt (2006).
Pentref bychan yn Sir Abertawe yw **Garnswllt** () (hefyd: **Garn-swllt**). Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin y sir ger y ffin sirol â Sir Gaerfyrddin, tua 2.5 milltir i'r de o dref Rhydaman (Sir Gaerfyrddin).

Gorwedd Garnswllt mewn ardal o fryniau isel i'r de o'r Mynydd Du. Mae Ysgol Garnswllt, ysgol gynradd y pentref, dan fygythiad o gael ei chau yn ddiweddar.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Pontgarreg

Pentref bychan yn ne Ceredigion yw **Pontgarreg**. Fe'i lleolir ger Llangrannog tua milltir a hanner o arfordir Bae Ceredigion ar lôn sy'n cysylltu Llangrannog a'r A487. Mae'n rhan o gymuned Llangrannog.

Caewyd Ysgol Gynradd Pontgarreg, ysgol oedd yn gwasanaethu Llangrannog a'r cylch, pan agorwyd ysgol fro newydd, Ysgol T. Llew Jones, ym Mrynhoffnant.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llangrannog
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Fforest-fach

Pentref yn Sir Abertawe yw **Fforest-fach**()  a leolir ar y briffordd A483 ar gwr gogleddol dinas Abertawe. Erbyn hyn mae'r pentref yn cael ei amgylchynnu gan ardaloedd trefol gogledd-orllewin Abertawe.

Ceir parc adwerthu mawr yn Fforest-fach. Yno hefyd ceir safle un o ffatrioedd Walkers Crisps.
250px|bawd|chwith|Parc Fforest-fach, parc adwerthu yn Fforest-fach.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Pobl o'r ardal
* Howel Walter Samuel

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Ras arfau

Cylchred o weithredyddion yn cystadlu dros fantais strategol trwy gryfhau neu gynyddu eu galluedd milwrol, er enghraifft drwy gynhyrchu rhagor o arfogaethau, yw **ras arfau**. Yn aml mae ras arfau yn digwydd cyn cychwyn rhyfel neu wrthdaro arall, ac mae sawl un yn dadlau bod y ras arfau ei hun sydd yn achosi'r trais hynny, neu yn gwneud y trais yn fwy tebygol o ddigwydd.

Patrwm cylchol o weithredu ac ymateb ydy proses sylfaenol y ras arfau. Yn nhermau seiberneteg, enghraifft o adborth positif ydyw sydd yn dwysáu o ganlyniad i newidiadau bychain i gychwyn. Mae ysgolheigion yn ceisio deall rasys arfau drwy ddehongliadau systemig a thrwy ddamcaniaeth gemau, ac mae bodolaeth y cyfyng-gyngor diogelwch o fewn cysylltiadau rhyngwladol yn ganolog i ddeinameg y ras arfau.

## Rasys arfau hanesyddol 
* Ras arfau lyngesol rhwng Prydain a'r Almaen a ragflaenodd y Rhyfel Byd Cyntaf
* Ras taflegrau rhwng yr Unol Daleithiau a'r Undeb Sofietaidd yn ystod y Rhyfel Oer
* Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd, enghraifft o ras arfau barhaol

## Gweler hefyd 
* Bwlch taflegrau
* Cyfyng-gyngor y carcharor
* Rheoli arfau

## Cyfeiriadau 
Categori:Arfau
Categori:Strategaeth filwrol
Afon Vitim

Afon sy'n un o lednentydd afon Lena yn Siberia, Rwsia yw **afon Vitim** neu **Witim** (Rwseg: *Вити́м*). Mae'n 1,837&nbsp;km o hyd.

Ceir ei tharddle tua 200&nbsp;km i'r dwyrain o Lyn Naikal, yn rhan ddwyreiniol Mynyddoedd Ikat yn Oblast Irkutsk. Mae'n llifo tua'r dwyrain a'r gogledd-ddwyrain i ymuno ag afon Lena gerllaw tref Witim.

Mae ei llednentydd yn cynnwys Afon Mama.

bawd|chwith|250px|Afon Vitim

Vitim
Vitim
Gellifor

Pentref bychan yn Sir Ddinbych yw **Gellifor**(). Fe'i lleolir tua 3 milltir i'r gogledd o dref Rhuthun ar ochr ddwyreiniol Dyffryn Clwyd. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llangynhafal.

Ceir Moel Famau, un o gopaon Bryniau Clwyd, milltir a hanner i'r dwyrain o'r pentref.

Gwasanaethir y pentref gan Ysgol Gellifor.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llangynhafal
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
John Doyle

Gitarydd o ardal Bethesda, Gwynedd, yw **John Doyle** (ganwyd 1968).

Ers yr 1980au cynnar, mae John Doyle wedi chwarae mewn sawl band a gyda amryw o artisiaid, gan gynnwys Maffia Mr. Huws a Meic Stevens.  Daeth yn fwyaf adnabyddus fel y gitarydd yn y deuawd poblogaidd Iwcs a Doyle o 1996 hyd nes 1998.

Yn ogystal â gweithio fel cerddor, mae John Doyle wedi gweithio fel adeiladwr , ac mae hefyd wedi gweithio fel athro gitâr.

Yn 2005, chwaraeodd gitar i'r band Shirimafaro ar y trac Zvinovaka a ymddangosodd ar y CD aml-gyfranog Defaid William Morgan (albwm) .

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pobl o Fethesda
Woking

Tref fawr yn Surrey, de-ddwyrain Lloegr yw **Woking**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Woking, ac mae pencadlys yr ardal yn y dref.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan gan ardal adeiledig Woking boblogaeth o 105,367.

Mae'n rhan o felt cymudo Llundain ac yn cael ei ystyried fel rhan o Ardal Drefol Llundain Fawr, 23 milltir (37 km) i'r de-orllewin o Charing Cross yng nghanol Llundain. 

Mae Caerdydd 183&nbsp;km i ffwrdd o Woking.

bawd|dim|Cerflun y *Martian Tripod* yng nghanol y dref, a ysbrydolwyd gan waith H. G. Wells.

Daeth Woking yn enwog trwy nofel *The War of the Worlds* gan H. G. Wells (a ddaeth o'r dref yn wreiddiol), gan mai dyma lle glaniodd y dieithiriaid o'r gofod (*Martians*) am y tro cyntaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Woking
Categori:Trefi Surrey
Cynnal Fflam

***Cynnal Fflam*** yw albwm stiwdio unigol gyntaf Iwcs, gynt o'r deuawd Iwcs a Doyle, cafodd ei rhyddhau ym mis Hydref 2005.

Recordiwyd Cynnal Fflam yn stiwdios Gwynfryn Cymunedol, Waunfawr ger Caernarfon yn ystod Haf 2005.  Ysgrifennwyd y traciau i gyd gan Iwan "Iwcs" Roberts.  Caneuon pop yw'r caneuon ar y cyfan.

Cyrhaeddodd yr albwm rif 6 yn siart C2.

## Rhestr traciau
## Personel
*Iwan "Iwcs" Roberts– lleisiau blaen, cytgord a chefndir.
*Bob Galvin - gitâr rhythm a gitâr flaen acwstic a thrydanol, gitâr fâs, allweddellau

;Cerddorion eraill a chynhyrchwyr
*Graham Land&nbsp;– drymiau ac offerynnau taro.
*Osian Bach&nbsp;– drymiau.
*Euros Wyn&nbsp;– Sacsoffon a Ffliwt.
*Dylan Parry&nbsp;– Harmonica.
*Bob Galvin&nbsp;– Cynhyrchydd.
*Iwan "Iwcs" Roberts&nbsp;– Cynhyrchydd.

## Dolenni Allanol
*http://www.gwynfryncymunedol.co.uk/cymraeg/GCCD25.html , Gwybodaeth gefndirol ar yr albwm ar wefan Gwynfryn Cymunedol.
*http://itunes.apple.com/gb/album/cynnal-fflam/id205721805, Cynnal Fflam ar iTunes

Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Afon Aldan

bawd|de|240px|Afon Aldan

Afon sy'n un o lednentydd afon Lena yn Siberia, Rwsia yw **afon Aldan** (Rwseg: *Алдан*). Mae'n 2,273&nbsp;km o hyd.

Ceir ei tharddle i'r gorllewin o ddinas Nerjungri, ym Mynyddoedd Stanowoi. Mae'n llifo tua'r gogledd-ddwyrain ac yn ymuno ag afon Lena tua 150&nbsp;km i'r gogledd o Yakutsk.

Aldan
Categori:Gweriniaeth Sakha
Aldan

Gallai **Aldan** gyfeirio at:

*Afon Aldan, afon yn Siberia
*Aldan, tref yn Siberia
*Ucheldir Aldan yn Siberia
*Aldan, Delaware, yn yr Unol Daleithiau
Afon Brazos

[bawd|240px|Afon Brazos o fewn talaith [Texas]]

Afon yn nhalaith Texas yn yr Unol Daleithiau yw **afon Brazos**. Mae'n 2,060&nbsp;km o hyd. Ceir ei tharddle tua 100&nbsp;km i'r gogledd o Abilene ac mae'n cyrraedd Gwlff Mexico gerllaw Freeport (90&nbsp;km i'r de o  Houston).

Daw'r enw o'r Sbaeneg *Los brazos de dios* ("Breichiau Duw").

### Trefi ar afon 
*Seymour, Graham, Palo Pinto, Mineral Wells
*Granbury, Glen Rose, Waco, Marlon
*Bryan, Navasota, Hempstead,

Brazos
Y Bara Menyn

Grŵp Cymraeg o'r 1960au oedd y **Bara Menyn**. Yr aelodau oedd Meic Stevens (llais, gitâr), Heather Jones (llais, gitâr) a Geraint Jarman (llais, tamborîn, organ geg).

## Cefndir
Ffurfiodd y grŵp yn 1969, fel hwyl, i dynnu coes bandiau y cyfnod. Fodd bynnag, daeth Bara Menyn yn boblogaidd iawn a rhyddhasant ddau E.P. yn 1969.

Grŵp acwstig oedd Y Bara Menyn a ryddhaodd ddwy record EP yn ystod gyrfa fer. Roedd enw’r band yn gyfeiriadaeth eironig a chwareus at y syniad o ennill bywoliaeth drwy ganu yn y Gymraeg. Pan ffurfiwyd y grŵp yn 1969 roedd y tri eisoes yn adnabyddus yn y byd pop Cymraeg, ac roedd Meic Stevens hefyd yn amlwg yn y byd pop Saesneg fel canwr gwerin. Roedd eu diddordebau cerddorol hefyd yn ehangach na ffiniau cerddoriaeth gyfoes Gymraeg.

Un o fwriadau’r tri oedd dychanu’r negeseuon sentimental o wladgarol ac arwynebol oedd yn nodweddu’r mwyafrif o ganeuon poblogaidd ar y pryd gan osgoi’r sain fformiwläig oedd yn perthyn i grwpiau megis Y Diliau a’r Pelydrau. Roedd eu sengl gyntaf, ‘Caru Cymru’, yn ymdrech chwareus i gyflawni’r bwriad hwnnw. Yn anffodus, fodd bynnag, roedd y gynulleidfa ar y cychwyn yn gwbl glustfyddar i holl eironi’r gân. Dywedodd y grŵp mewn cyfweliad yn 1969, ‘cân ddychan am y canu pop-wladgarol … oedd “Caru Cymru”, ond fe brynodd pobl hi heb sylweddoli hynny a’i hoffi am ei bod, ar yr wyneb, yn debyg i’r caneuon roedd hi’n eu dychanu …’ (yn Wyn 2002, 111).

Rhoddodd y grŵp sylw i destunau swrrealaidd Stevens yn arddull bandiau megis y Flying Burrito Brothers, ac fe ddylanwadodd hyn yn ddiweddarach ar rai o ganeuon unawdol Jarman, megis ‘I’ve Arrived’. Er mai byrhoedlog fu gyrfa Y Bara Menyn, buont yn ysbrydoliaeth i grwpiau pop amgen o’r 1970au cynnar megis Y Tebot Piws a’r Dyniadon Ynfyd Hirfelyn Tesog. Aeth y tri ati yn ystod y 1970au i wneud eu marc fel artistiaid unigol, gyda Jarman yn ffurfio’i grŵp y Cynganeddwyr erbyn diwedd y ddegawd.

## Disgyddiaeth 
*Bara Menyn* (EP) (Dryw, WRE1065, 1969)

*Rhagor o’r Bara Menyn* (EP) (Dryw 1072, 1969)

## Aelodau
* Meic Stevens - Llais a Gitâr
* Heather Jones - Llais a Gitâr
* Geraint Jarman - Llais, Tamborîn, Organ Geg

## Llyfryddiaeth 
Lyn Ebenezer (gol.), *Meic Stevens: I Adrodd yr Hanes* (Llanrwst, 1993)

Hefin Wyn, *Be Bop a Lula’r Delyn Aur* (Talybont, 2002)

Geraint Jarman, *Twrw Jarman* (Llandysul, 2011)

Heather Jones, gyda Caron Wyn Edwards, *Gwrando ar Fy Nghân* (Caerdydd, 2007)

Meic Stevens, *Mâs o ‘Mâ* (Talybont, 2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1969
Y Foel, Powys

Pentref bychan  yng nghymuned Banw, Powys, Cymru, yw'r **Foel**. Saif yn ardal Maldwyn ar y briffordd A458 ger Llangadfan, tua 10 milltir i'r dwyrain o'r Trallwng.

Llifa Afon Banwy heibio i'r de o'r pentref, sy'n gorwedd ar gyffordd wledig mewn ardal o fryniau canolig eu huchder, e.e. Mynydd y Gadfa (365m), tua 2 filltir i'r gogledd. Gerllaw Y Foel mae Afon Twrch yn llifo i Afon Banwy; ceir Pont Twrch ger y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

[250px|bawd|dim|[Afon Banwy yn llifo trwy gefn gwlad Maldwyn ger y Foel]]

## Cyfeiriadau
Categori:Banw
Categori:Pentrefi Powys
Soar y Mynydd

250px|bawd|Capel Soar y Mynydd
250px|bawd|Capel Soar y Mynydd o'r pellter

Capel yng Ngheredigion yw **Soar y Mynydd**. Mae'n gorwedd ym mryniau Elenydd ar lan afon Camddwr ger Llyn Brianne, ar ffordd wledig sy'n rhedeg dros y bryniau o bentref Tregaron tua 8 milltir i'r gorllewin. Mae'n sefyll ym mhlwyf eglwysig Llanddewi Brefi.

Sefydlwyd achos Soar y Mynydd gan y Methodistiaid Calfinaidd yn 1747 a chodwyd y capel yn 1828. Bu ganddo ran amlwg yn hanes Anghydffurfiaeth yn y rhan yma o Gymru.

## Yr enw
Mae Soar yn enw capel cyffredin yng Nghymru sy'n deillio o'r hanes yn Genesis 19: 20-30 am y lle a wasanaethodd fel noddfa i Lot a'i ferched ac a arbedwyd gan Dduw pan ddinistriwyd dinasoedd Sodom a Gomora.

## Lleoliad
Mae capel Soar wedi ei adeiladu ar lechwedd y mynydd, uwchlaw Afon Camddwr ym mryniau Elenydd, ger pwynt dwyreiniol pellaf Ceredigion. Mae tua wyth milltir i'r de-ddwyrain o Dregaron ar y ffordd i Lyn Brianne. Pentrefannau Nant Llwyd a'r Brithdir yw'r lleoedd agosaf. Er bod y capel yn ymddangos, bellach, fel un sydd wedi ei leoli mewn lle gwyllt ac unig, roedd ei safle yn arfer bod yn groesffordd amlwg ar y ffyrdd cefn gwlad a defnyddid cyn adeiladu'r ffyrdd mawr bresennol i dramwyo de Ceredigion a gogledd Sir Gaerfyrddin. Gan ei fod yn groesfan, bu nifer o fawrion Anghydffurfiaeth yn pregethu yn y cyffiniau gan gynnwys Daniel Rowland a Howell Harris. Trwy wasanaeth yr offeiriaid Methodistaidd daeth nifer o amaethwyr ffermydd gwasgaredig yr ardal yn ffyddlon i'r achos, a phenderfynwyd adeiladu capel mewn lle cyfleus iddynt gasglu at ei gilydd i gyd addoli.

## Hanes
Rhoddwyd cychwyn ar adeiladu'r y capel ym 1822, bron yn syth ar ôl i'r Methodistiaid Calfinaidd torri eu cysylltiad ag Eglwys Loegr. Y prif symudwr oedd y Parch. Ebenezer Richard, gweinidog yn Nhregaron a thad y gwleidydd ac ymgyrchydd heddwch Henry Richard. Darparwyd y tir gan John Jones, tirfeddiannwr Nant Llwyd. Roedd teulu John Jones yn un cefnog oedd wedi bod yn gefnogol i Fethodistiaeth ers yn gynnar yn y 18g. Disgynnydd i John Jones oedd y Parchedig Dr Martin Lloyd-Jones, un o weinidogion mwyaf dylanwadol y mudiad Efengylaidd yng ngwledydd Prydain yn yr 20g.

Bu'r capel yn gwasanaethu pobl y ffermydd defaid am sawl milltir o gwmpas. Roedd yr addolwyr a'r pregethwyr yn dod i'r oedfa ar gefn ceffyl, gan hynny bu stablau ar gyfer y ceffylau yng nghlwm a'r capel. Yn ôl cyfrifiad llefydd o addoliad 1851 roedd 50 o addolwyr yn bresennol yn yr oedfa ar ddydd y cyfrif (30 Mawrth) gyda chyfartaledd o 100 yn mynychu'r oedfaon dros y flwyddyn flaenorol.

## Llyfryddiaeth 
*Richards, E. E. (Lynne), "Soar y Mynydd", *Cardiganshire Family History Society journal*, cyf. 3/9 (Hydref 2004)

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Soar y Mynydd ar wefan Casglu'r Tlysau

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ceredigion
Categori:Capeli Ceredigion
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Llanddewi Brefi
Abergwydol

Pentref bychan yn ardal Maldwyn, Powys yw **Abergwydol**. Fe'i lleolir ar y briffordd A489 tua 2.5 milltir i'r dwyrain o dref Machynlleth, rhwng Penegoes a Glantwymyn.

Enwir y pentref ar ôl aber afon Gwydol yn Afon Dyfi, ger y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Arddlin

Pentref bychan yng nghymuned Llandrinio, Powys, Cymru, yw **Arddlin** (hefyd **Ardd-lin**). Saif yn ardal Maldwyn tua 5 milltir i'r gogledd o'r Trallwng ar gwr y briffordd A483. 

Mae'r pentref wedi tyfu cryn dipyn dros y blynyddoedd diwethaf wrth i dai newydd gael eu hadeiladau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llandrinio
Categori:Pentrefi Powys
Arenig

:''Am y creigiau a chyfnod Is-Ordoficiaidd, gweler: Arenig (creigiau Ordoficiaidd).
Clwstwr o fynyddoedd yn ardal Dolgellau ydy'r **Arenig** sydd wedi'u lleoli rhwng y Rhinogydd a'r ddwy Aran.

## Copaon
bawd|chwith|upright=1.4|Lleoliad y copaon o'r Bermo i Fetws-y-Coed a'r Bala

|}

Categori:Dolgellau
Categori:Llanuwchllyn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Trawsfynydd
Categori:Y Bala
Bontdolgadfan

Pentref bychan  yng nghymuned Llanbryn-mair, Powys, Cymru, yw **Bontdolgadfan** (hefyd **Bont Dolgadfan**). Saif yn ardal Maldwyn tua 2 filltir i'r de o bentref Llanbryn-mair. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanbryn-mair.

Enwir y pentref ar ôl pont hynafol ar afon Twymyn sy'n dwyn y ffordd B4518 Llanbryn-mair—Llanidloes dros yr afon honno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbryn-mair
Categori:Pentrefi Powys
Burgedin

Pentref bychan yn ardal Maldwyn, Powys yw **Burgedin** (ymddengys ni cheir enw Cymraeg). Mae Camlas Trefynwy yn mynd heibio i'r pentref.
250px|bawd|chwith|Camlas Trefaldwyn, Burgedin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Powys
Bwlch, Powys

Pentref bychan yng nghymuned Llanfihangel Cwm Du gyda Bwlch a Chathedin, Powys, Cymru, yw **Bwlch**. Fe'i lleolir yn ardal Brycheiniog yn ne-ddwyrain y sir, rhwng Crughywel ac Aberhonddu. 

Fe'i enwir yn "Bwlch" am ei fod yn gorwedd ger bwlch mynydd sy'n cludo priffordd yr A40 trwy fynyddoedd Bannau Brycheiniog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

200px|bawd|dim|Y Gofeb Ryfel ym Mwlch

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel Cwm Du gyda Bwlch a Chathedin
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Cadfarch

:*Erthygl am y sant yw hon. Am y gymuned ym Mhowys gweler Cadfarch (cymuned).*

Sant Cymreig oedd **Cadfarch** (bl. 6g). Mae'n nawddsant Penegoes (Powys) ac Abererch (Gwynedd). Ei ddydd gŵyl yw 24 Hydref.

Yn ôl yr achau, mab Caradog Freichfras oedd Cadfarch. Roedd Sant Cawrdaf yn frawd iddo. Dywedir iddo sefydlu clasau neu eglwysi ym Mhenegoes - a adnabyddid fel Llan*gadfarch* yn y gorffennol. Cysylltir ef gydag Abererch ond mae'r cyfeiriad cyntaf ato'n enwi 'Aberech', sef Berach, a gysylltir gydag Aberdaron yn Llŷn (Arch.Camb., 86 (1931), t.166 n.34), Capel y Ferach yw Capel Anelog (WATU).

Ceir Ffynnon Gadfarch ger eglwys Penegoes a oedd yn dda at wella'r crudcymalau.

## Rhai llefydd cysylltiedig
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P2789 wd:Q18536058 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Cyfeiriadau 
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Cadfarch
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Llannor
Categori:Pobl o Bowys
Derwen-las

Pentref bychan yng nghymuned Cadfarch, Powys, Cymru, yw **Derwen-las** (hefyd **Derwenlas**). Saif yn ardal Maldwyn, ar briffordd yr A487 tua 2 filltir i'r de-ddwyrain o dref Machynlleth, ar lan Afon Dyfi.

Yn y gorffennol bu Derwen-las yn borthladd ar gyfer Machynlleth. Yn 1859 agorwyd Tramffordd Corris, Machynlleth ac Afon Dyfi (*Corris, Machynlleth and River Dovey Tramroad*) i gludo llechi o chwareli Corris ac Aberllefenni i'r ceiau yn Nerwen-las, yn cynnwys Cei Ellis a Chei Tafarn Isa, lle cawsant eu llwytho ar longau arfordirol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cadfarch
Categori:Pentrefi Powys
Foel Penolau

Mae **Foel Penolau** yn gopa mynydd a geir yn y Rhinogydd yng nghymuned Trawsfynydd, Gwynedd; . Uchder cymharol, neu “amlygrwydd” y copa, ydy 588metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Ceir dau gopa, sydd fwy neu lai yr un uchder (gweler y llun). Saif gerllaw copa ychydig uwch Moel Ysgyfarnogod. Gyda Moel Ysgyfarnogod, ef yw'r mwyaf gogleddol o gopaon y Rhinogau, a saif i'r gorllewin o Lyn Trawsfynydd.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 614 metr (2014 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Talsarnau
Categori:Trawsfynydd
Mwdwl-eithin

Copa uchaf Mynydd Hiraethog yw **Mwdwl-eithin**. Saif yn sir Conwy, tua 10 milltir i'r dwyrain o bentref Betws y Coed ac 1km i'r gorllewin o Lyn Brenig.

Ceir carnedd ar y copa. Yn y dyffrynnoedd o'i gwmpas ceir nifer o gronfeydd:  Llyn Alwen, Cronfa Alwen a Llyn Aled.

Mae Mwdwl-eithin yn gopa mynydd a geir ym Mynydd Hiraethog rhwng Llandudno a Wrecsam; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 267 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 532 metr (1745 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 22 Rhagfyr 2007.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Dewey
Categori:Llanfihangel Glyn Myfyr
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Sgwd yr Eira

Rhaeadr ar Afon Hepste, ger Ystradfellte, Powys,  yw **Sgwd yr Eira**. Mae'n gorwedd yn ardal fynyddig y Fforest Fawr ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog ac mae'n un o atyniadau mwyaf adnabyddus y parc hwnnw.

Mae'n disgyn 27 metr (tua 50 troedfedd) dros dalcen o graig rhwng dwy lan yr afon, sy'n culhau yma. Ar ôl llifo dros y graig mae'r afon yn lledu eto. Un filltir yn is i lawr mae'n ymuno yn Afon Mellte.

Ystyr y gair 'sgwd' yn nhafodiaith De Cymru yw "rhaeadr" ac mae 'eira' yn cyfeirio at wynder y dŵr sy'n disgyn dros y graig, yn ôl pob tebyg.

Mae'r rhaeadr hon yn unigryw yng Nghymru am ei fod yn bosibl cerdded y tu ôl iddi. Ceir llwybr yn y graig y tu ôl i'r dŵr a gall rhywun gerdded *dan* yr afon ei hun. Mae arwyddion yn rhybuddio am y posibilrwydd o greigiau sy'n disgyn, ac yn cynghori i bobl beidio ag aros wrth groesi. Caewyd y llwybr am gyfnod oherwydd y perygl hwn, ond ail-agorwyd yn 2008 ar ôl gwaith i ddiogelu'r graig . Hefyd, mae'r graig yn llithrig ac felly rhaid gwisgo esgidiau addas.

Gellir cyrraedd y rhaeadr trwy ddilyn llwybr cyhoeddus hyd lan Afon Hepste o Ystradfellte, neu lwybr arall o Benderyn, lle mae arwyddion yn cynghori cerddwyr i ddilyn llwybr caniataol at y rhaeadrau yn hytrach na'r llwybr cyhoeddus.

## Teledu 
Defnyddiwyd Sgwd yr Eira fel lleoliad yn y gyfres deledu *Merlin* (BBC). Dim ond y rhaeadr ei hun sydd i'w gweld, gyda'r dirwedd o'i chwmpas wedi'i thrawsnewid trwy effeithiau arbennig. Yn y bennod *The Sins of the Father* mae Myrddin ac Arthur yn marchogaeth ar hyd y llwybr tu ôl i'r rhaeadr er mwyn cyrraedd ogof ddirgel.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaeadrau Powys
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Hirnantau

Defnyddir y term **Hirnantau**, yn bennaf gan fynyddwyr, ar gyfer y bryniau sy'n ymestyn rhwng Llyn Tegid yn y gogledd-orllewin a Llyn Efyrnwy yn y de. Mae'r ffin rhwng Gwynedd a Powys yn arwain trwy'r Hirnantau.

Daw'r enw o Gwm Hirnant, sy'n arwain trwy ganol y bryniau. Fe'u hystyrir fel rheol yn rhan o fynyddoedd y Berwyn, er fod y ffordd B4391 yn eu gwahanu oddi wrth brif grib y Berwyn, ymhellach i'r dwyrain.

Y prif gopaon yw:
* Foel y Geifr
* Cefn Gwyntog
* Cyrniau Nod
* Y Groes Fagl
* Foel Cwm Siân Llwyd
* Foel Cedig
* Pen y Boncyn Trefeilw
* Stac Rhos
* Trum y Gwragedd

Categori:Mynyddoedd a bryniau Cymru
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Takayama, Gifu

bawd|Un o hen strydoedd Edo-aidd y ddinas

Dinas yn Japan yw **Takayama** (Japaneg: 高山市 *Takayama-shi*) neu **Hida-Takayama** (Japaneg: 飛騨高山), wedi ei lleoli yn nhalaith Gifu yng nghanolbarth y wlad. Ystyr llythrennol Takayama yw "uchel fynydd" sydd yn adlewyrchu lleoliad uchel y ddinas. Gelwir y ddinas yn aml yn *Hida-Takayama* er mwyn ei gwahaniaethu oddi wrth ddinasoedd eraill o'r un enw, gan gyfeirio at enw hen dalaith y ddinas, Hida. Mae erbyn heddiw yn lle poblogaidd i deithwyr aros am amser byr cyn crwydro i ardal Shirakawa-go neu fynyddoedd Alpau Japan sydd gerllaw.

## Hanes
Mae'r ddinas yn dyddio yn ôl i'r Cyfnod Jōmon, ac fe ddaeth yn enwog am ei gwaith coed. Credir mai seiri o Takayama a adeiladodd nifer o demlau a phalasau Kyoto a Nara. Cafodd y ddinas fel y mae heddiw ei datblygu yn y 16g pan adeiladwyd Castell Takayama gan lwyth y Kanamori. Gwnaeth lleoliad anghysbell Takayama iddi ddatblygu ei diwylliant unigryw dros y 300 mlynedd a ddilynodd. Ffurfiwyd fel dinas ym 1936. Ar Chwefror 1, 2005 daeth 9 o drefi a phentrefi Ōno, Kuguno, Asahi, Kiyomi, Miya, Nyūkawa, Shōkawa, Takane, Yoshiki, Kokufu, a Kamitakara) at ei gilydd fel rhan o ehangiad fawr o'r ddinas. O ganlyniad, daeth Takayama yn ddinas mwyaf Japan (o ran arwynebedd), er mai dinas fechan wedi ei amgylchynu gan bentrefi a threfi gwledig ydyw mewn gwirionedd.

Categori:Chūbu
Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Talaith Gifu