Abjad

fel y'i defnyddir mewn copïau cynnar o'r Coran. Sylwch ar y diffyg dotiau sy'n gwahaniaethu llythrennau union yr un fath. Erbyn amser y Qur'an, roedd llawer o'r ffurflenni llythrennau gwreiddiol wedi uno. Dim ond pan fydd y llythyren yn ymddangos ar ddiwedd gair y tynnir y rhannau mewn llwyd. Bellach, mae llafariaid wedi'u hysgrifennu â diacritics, Tashkil fel nikkud yn Hebraeg]]
 yn enghraifft abjad, a ymunodd yn ddiweddarach â'r arwyddion *Niqqud* i ddynodi llafariaid]]
System ysgrifennu yw **abjad** lle ysgrifennir cytsain yn unig neu'n bennaf. Yn yr iaith dechnegol, **wyddor gystain**. Mewn effaith rhaid i'r ddarllenwyr gasglu neu gyflenwi llafariad priodol fel arall. Y term yw fathiad a gyflwynwyd yn 1990 gan Peter T. Daniels ar awgrymiad gan Wolf Leslau, ieithydd oedd yn arbenigo ar ieithoedd Semitig; mae'r term yn seiliedig ar derm o iaith Ethioptig. Mae termau eraill ar gyfer yr un cysyniad yn cynnwys: **sgript ffonemig rannol**, **sgript ffonograffig ddiffygiol llinellol segmentol**, **ysgrifennu cytseiniol** a'r '**wyddor gytsain**.

Daw'r llais "abĝad" o lythrennau cyntaf yr wyddor Arabeg hanesyddol (ac nid, felly, allan o'r fersiwn gyfredol sy'n cael ei dosbarthu fel llythrennau atynt sy'n cynnwys ar sail eu ffurf graffig): 'alif, bā', ǧīm a dal, y mae ei hawl acrostig wedi'i ffurfio o'i abjad (Arabeg: أﺑﺠﺪ).

## Lledaenu
Defnyddir sgriptiau cytsain yn bennaf mewn ieithoedd y gall eu strwythur sylfaenol hepgor dynodi llafariaid heb achosi anawsterau neu amwysedd deall sy'n rhy fawr. Mae hyn yn arbennig o wir yn yr ieithoedd Semitaidd (Arabeg a'r Hebraeg yw'r enghreifftiau mwyaf amlwg), yr arweiniodd eu morffoleg a'u geiriaduron cytseiniaid at ddatblygu sgriptiau cytsain bron yn bur.

## Terminoleg
Ers traethawd gan Peter T. Daniels o 1990, mae'r term Abjad hefyd wedi dod yn gyffredin ar gyfer wyddor gytsain neu sgriptiau cytsain. Mae'r mynegiad wedi'i ffurfio'n analog i'r wyddor. Daw o ابجد abjad, DMG abǧad, ynganiad Arabeg pedair llythyren gyntaf hen wyddor Semitig y Gogledd-orllewin (Ugariteg, Phoenicieg, Aramaeg ac ati) ac yn wreiddiol hefyd o'r wyddor Arabeg.

### Rhifo Abjad
Mae Abjad hefyd yn cyfeirio at system rifau Abjad, y defnydd o lythrennau'r wyddor Arabeg i ysgrifennu rhifau. Nid yw'r defnydd ychwanegol i ddynodi system ysgrifennu wedi aros heb feirniadaeth. Gellid camddeall "Abjad" mewn cyferbyniad ag "wyddor" i'r perwyl bod wyddor gytsain yn ddiffygiol oherwydd nad oes ganddynt symbolau llafariad. Mae hyn, fodd bynnag, gan ystyried strwythur yr ieithoedd Semitaidd a'r traddodiadau darllen yn ieithoedd Semitaidd (gogleddol) y mileniwm 1af CC.

## Hanes
 sy'n cynnwys y dywediad gall feddwl 'i Baalat' (un o dduwiesau yn Ffonecia). Gal bod y linell sy'n rhedeg o'r chwith uwchaf i'r dde isaf, ddarllen,*mt l bclt*.]]
Mae'n debyg bod y sgriptiau cytsain, fel y'u gelwir, wedi datblygu o'r hieroglyffau Eifftaidd hynny, a ddynododd pob un un sillaf yn unig a oedd yn cynnwys un gytsain. Mae dechreuadau ysgrifennu cytseiniaid yn mynd yn ôl i hanner cyntaf yr ail mileniwm CC. Y sgript Protosinaite a sgript Wadi-el-Hol yw'r enghreifftiau hynaf o sgriptiau cytsain sydd wedi goroesi.

Mae'r holl wyddor gytsain hysbys yn perthyn i deulu'r system ysgrifennu Semitaidd. Pan addaswyd y sgriptiau hyn yn ddiweddarach ar gyfer ysgrifennu sgriptiau an-Semitaidd, ychwanegwyd y llafariaid, lle - yn ôl terminoleg Daniels - daeth yr Abjad yn wyddor. Yr enghraifft fwyaf adnabyddus yw datblygiad yr wyddor Roegaidd o'r yr wyddor Ffenicaidd. Mewn gwirionedd, er enghraifft, mae'r sgript Arabeg hefyd yn cael ei defnyddio yn nhrefn yr wyddor ar gyfer Wrdw, fel na all cytsain fod yn eiddo i system ysgrifennu sy'n ddibynnol ar iaith yn unig ac na ddylai fod yn gysylltiedig â'r sgript ei hun.

## Sut mae'n gweithio
Mae'n nodweddiadol o sgriptiau cytseiniol mai dim ond cytseiniaid sy'n cael eu cynrychioli. Fodd bynnag, datblygodd y traddodiad yn gynnar i ddynodi llafariaid hir, a oedd wedi deillio o diphthongau (synau dwbl llafariad), gan y lled-gytsain sylfaenol, fel y'u gelwir. Defnyddiwyd laryngalau fel y'u gelwir (o'r "gwddf" laryncs), a ddiflannodd yn ddiweddarach, i ddynodi llafariaid hir; yn yr un modd y gytsain H, yn enwedig ar ddiwedd gair.

Gall cydnabod ynganiad cywir geiriau a ysgrifennwyd mewn sgript gytsain fod yn anodd neu hyd yn oed yn amhosibl pan fydd sawl ffordd o ategu'r llafariaid. Er mwyn gallu datrys amwysedd o'r fath os oes angen neu i gefnogi dysgwyr, gellir lleisio testunau Hebraeg ac Arabeg gan ddefnyddio marciau diacritig (gweler Tashkil, a nikkud yn Hebraeg) sef, marciau i ddynodi hyd a llefariaid mewn geiriau).

### Enghraifft Llaw-fer
Defnyddir yr hyn gellid ei ddadlau sy'n ffurf ar abjad a hynny pan fydd newyddiadurwyr neu cofnodwyr yn ysgrifennu llaw-fer. Fel yr wyddor abjad, byddant yn defnyddio talfyriad o eiriau yn hytrach nag ysgrifennu'r geiriau'n llawn gyda phob llefariad ynddo. Yn fwy diweddar, cyn datblygu testun rhagweladwy (predictive texting) gwnaeth defnydd or hyn gellid ei alw'n abjad anffurfiol wrth i bobl ddanfon neges destun gan ollwng llefariaid.

## Enghreifftiau
: yr wyddor Proto-Sinaitig
: yr wyddor Wgaritig
: yr wyddor Ffoeniciaidd
: yr wyddor Sabaeanaidd
: yr wyddor Hebraeg
: yr wyddor Aramaeg
: yr wyddor Nabataeaidd
: yr wyddor Arabeg (Kufi, Naschi)
: Gwyddorau Syrieg (Serto, Estrangelo)

## Dolenni
* The Science of Arabic Letters, Abjad and Geometry, by Jorge Lupin 
* 
* Writing Systems of the World | Abjads, Alphabets, Abugidas, Syllabaries & Logosyllabaries ar Youtube
* Semitic's vowel-smuggling consonants - History of Writing Systems #9 fideo ar Youtube

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddorau
Categori:Hebraeg
Categori:Arabeg
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Ieithoedd Semitaidd