William Ambrose Bebb

[bawd|180px|Cofiant Bebb a seiliwyd ar ddyddiaduron a phapurau teuluol eraill gan [Robin Chapman]]

Gwleidydd, llenor a hanesydd o Gymru oedd **William Ambrose Bebb** (4 Gorffennaf 1894 – 27 Ebrill 1955); roedd yn awdur nifer o lyfrau Cymraeg (gweler isod) ac yn gyd-sefydlydd Plaid Cymru. Safodd ar ran y Blaid yn Etholiad 1945 a daeth yn drydydd. Yn 1939 enillodd sedd ar Gyngor Dinas Bangor, fel aelod o Blaid Cymru a bu'n sefydlydd ac yn olygydd cylchgrawn y Blaid: *Y Ddraig Goch* yn ogystal â bod yn un o'i harweinwyr.

Ef oedd tad y chwaraewr rygbi Dewi Bebb. Mae'r gwleidydd Ceidwadol Guto Bebb yn wŷr iddo.

## Magwraeth
Cafodd ei eni ym Mlaendyffryn, Goginan, Ceredigion i deulu o ffermwyr, ac yn fab i'r dyddiadurwr  Edward Hughes Bebb ac Ann ei wraig. Symudodd y teulu i "Gamer Fawr", Tregaron ble'r aeth i'r ysgol, gan gychwyn yn yr ysgol uwchradd ym Medi 1908.

Priododd Eluned Pierce Roberts yn 1931, merch o Langadfan Powys a bu iddynt saith o blant.

## Addysg
Wedi cyfnod yn Ysgol Uwchradd Tregaron, mynychodd Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth lle graddiodd yn y Gymraeg a hanes a gradd Meistr yn dilyn hynny.

Yn Aberystwyth y blagurodd ei agwedd genedlaetholgar gref. Bu'n olygydd *Y Wawr*, sef cylchgrawn gan y myfyrwyr a meiddiodd ddadlau achos Gwrthryfel y Pasg, 1916, yn Iwerddon, a chefnogi'r rhai oedd yn gwrthod mynd i'r lluoedd arfog ar dir cydwybod. Roedd hyn yn ddewr, o gofio cyd-destun y gweithgarwch hwn: y Rhyfel Byd Cyntaf. Gwaharddwyd y cylchgrawn gan awdurdodau'r coleg.

Yn 1920 ymwelodd â Llydaw am y tro cyntaf, profiad a drysorodd ac a wnaeth argraff arno am weddill ei oes. Dechreuodd astudio ym Mhrifysgol Rennes ond gadawodd wedi ychydig wythnosau oherwydd prinder adnoddau a chefnogaeth a daliodd y trên i Baris lle y bu'n fyfyriwr ac yn ddarlithydd yn y *Collège de France* yn y Sorbonne. Arwyddair y *Collège* oedd *Docet Omnia*, sef y Lladin am "Dysgir popeth", a'i amcan oedd (fel y dywedodd Maurice Merleau-Ponty): "Nid y gwirioneddau ond yr hawl i'w hymchwilio." Bu Bebb ym Mharis am dair blynedd. Yno hefyd y dylanwadwyd arno gan aelodau o fudiad asgell dde ''L'Action Française* - gan bobl fel Léon Daudet a Charles-Marie-Photius Maurras.

Tra oedd yn darlithio ym Mharis cyhoeddodd erthyglau gwleidyddol yn *Y Llenor*, *Y Geninen*, *Y Faner*, *Tyst'' a'r cylchgrawn *Cymru* yn trafod dyfodol y Gymraeg a Chymru, ac mor gynnar ag 1923 dangosodd fod  ymreolaeth yn angenrheidiol. Gosododd gynsail i sefydlu Plaid Genedlaethol Cymru (sef Plaid Cymru) ym Mhwllheli yn Awst 1925. Ym Mehefin 1926 sefydlwyd llais i'r blaid newydd: *Y Ddraig Goch*. Erthygl gan Bebb oedd ar dudalen cyntaf y rhifyn cyntaf, a Bebb oedd golygydd ar y rhifynnau cynnar; bu'n aelod o'r bwrdd golygyddol hefyd.

Gadawodd Ffrainc yn 1925 a dychwelodd i Gymru lle y bu'n darlithio Cymraeg, hanes ac ysgrythur yng Ngholeg y Normal, Bangor.

## Y llenor
Graddiodd mewn Cymraeg a hanes ac mae'r ddwy thema'n cyfrodeddu drwy ei waith; ar adegau, fel gyda'r nofel hanesyddol *Calendr coch* (1946), mae'n anodd gwybod ai hanes ffeithiol ynteu dychmygol sydd yma. Gogoniant y llyfrau hyn yw eu natur 'diamser' - sy'n eu codi'n uwch na llawer o lyfrau'r cyfnod ac yn parhau heddiw i fod mor afaelgar a phan cawsant eu hysgrifennu.

Roedd yn arbennig o hoff o Ffrainc, hefyd, yn enwedig o ran ei diwylliant a'i meddwl agored, gwlad a oedd wedi cyfrannu gymaint i wareiddiad Ewrop ac ysgrifennodd Bebb yn helaeth amdani. Fe'i carodd yn angerddol, a'i chasau yr un pryd am y ffordd roedd wedi trin y Llydawyr.

Yn ôl Thomas Parry a ysgrifennodd amdano yn y Bywgraffiadur Cymreig: ''Byddai'n defnyddio geiriau llafar ei dafodiaith ef ei hun yn helaeth, ac yn cyfosod geiriau, a'r rheini'n fynych wedi eu cyflythrennu, nes creu'r argraff o afiaith a bwrlwm, a'r cyfan o ran y pleser o ysgrifennu neu er mwyn cyfleu ei neges, boed honno'n ddisgrifiad o ddarn o wlad neu'n fynegiant o ryw egwyddor bwysig y mynnai ef ei gosod yn ddiogel ym meddyliau ei ddarllenwyr.'' Dywedodd y beirniad llenyddol Robin Chapman amdano mai cymwynas fawr Bebb oedd "poblogeiddio hanes Cymru i'r darllenydd cyffredin".

## Llydaw
Ers 1920 roedd Bebb wedi syrthio mewn cariad gyda Llydaw ac ymwelodd â hi droeon wedi hynny. Dysgodd y Llydaweg a daeth yn gyfaill agos i nifer o Lydawyr. Cyfrannodd lawer o erthyglau i'r cylchgrawn cenedlaetholgar Breiz Atao a ffrwyth y llafur hwn o'i hadnabod mor drylwyr oedd tri llyfr: *Llydaw* (1929), *Pererindodau* (1941) a *Dydd-lyfr pythefnos* (1939), sef hanes ei daith trwy Lydaw yn ystod y pythefnos olaf cyn dechrau'r Ail Ryfel Byd.

Lloffion o Ddyddiaduron 1920-1926 Ambrose Bebb (llyfr).jpg|*Lloffion o Ddyddiaduron 1920-1926 Ambrose Bebb*
Bro a Bywyd 17 W Ambrose Bebb 1884-1955 (llyfr).jpg|*W. Ambrose Bebb 1884-1955* gan Lowri Williams (Cyhoeddiadau Barddas)
Debeauvais.jpg|Y cylchgrawn Llydewig *Breiz Atao*, 1944
Delwedd:The grave of Ambrose Bebb - geograph.org.uk - 447356.jpg|Bedd Ambrose Bebb ym mynwent Glanadda, Bangor.

## Cyflwr y genedl
Wrth i'r Ail Ryfel Byd ddod i ben, trodd ei syniadaeth o genedlaetholdeb iaith a diwyddliant i'w chyflwr ysbrydol. Trodd gobaith y genedl o'r Blaid i'r Ysgol Sul a gwelir hyn yn glir mewn cyfres o erthyglau a gyhoeddodd yn Yr Herald Cymraeg yn 1953 (a'u hatgynhyrchu yn *Yr Argyfwng* yn 1955. Mae'n bosibl mai mynd yn hŷn oedd yn gyfrifol am y newid meddwl hwn yn ogystal â gweld y newid cymdeithasol arswydus a ddilynodd y Rhyfel. Mae'n bosib hefyd mai'r hyn a'i ffrwynodd ac a'i fygodd yn bennaf oedd adwaith yr Awdurdodau i'w lyfrau ar Lydaw.

## Cyhoeddiadau 
### Llyfrau Taith a Dyddiaduron
**Llydaw* (1929)
*''Crwydro'r Cyfandir* (1936)
**Dyddlyfr Pythefnos neu Y Ddawns Angau* (1940)
**Pererindodau* (1941)
**1940: Lloffion o ddyddiadur* (1941) 
**Dyddlyfr 1941* (1942)
**Y Calendr Coch'' (1946), cofnod o'i ymgyrch fel ymgeisydd seneddol dros Blaid Cymru yn 1945.

### Llyfrau Hanes
**Ein Hen, Hen Hanes* (1932; i blant)
**Llywodraeth y Cestyll* (1934; i blant)
**Machlud y Mynachlogydd* (1937)
**Y Ddeddf Uno, 1536* (1937)
**Cyfnod y Tuduriaid* (1939)
**Hil a Hwyl y Castell* (1946)
**Machlud yr Oesoedd Canol* (1951)
**Canrif o Hanes y Tŵr Gwyn 1854-1954* (1954)

### Nofelau
**Y Baradwys bell* (1941) - dyddiadur dychmygol un o'i hynafiaid yn y flwyddyn 1841
**Gadael tir* (1948) - dilyniant i'r *Baradwys Bell* ble gwelir yr un cymeriad yn ymfudo i America yn 1847
**Dial y tir* (1945) - nofel am nifer o wŷr a gwragedd o Faldwyn a ymfudodd i America yn niwedd y 18fed a'r 19g

### Cyfieithiadau o'r Ffrangeg
* *Mudandod y môr* gan Vercors (1944)
**Geiriau Credadun* (gan Hugues Félicité Robert de Lamennais) (1921).

### Llyfrau am Grefydd
**Yr Ysgol Sul* (1944)
**Yr Argyfwng* (1954)

## Astudiaethau
* Lowri Williams (gol.), *Bro a Bywyd: W. Ambrose Bebb 1884-1955* (Cyhoeddiadau Barddas, 1995)
* Robin Humphreys (gol.), *Lloffion o Ddyddiaduron 1920-1926 Ambrose Bebb*(Gwasg Prifysgol Cymru, 1996)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Dyddiadurwyr o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Cymraeg o Gymru
Categori:Plaid Cymru
Categori:Pobl o Geredigion