open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhyfel Annibyniaeth America

[bawd|220px|Yr Americanwyr yn cymeryd yr Arglwydd Cornwallis a'i fyddin yn garcharorion yn Yorktown, [19 Hydref 1781. Llun o 1784.]]

Ymladdwyd **Rhyfel Annibyniaeth America**, a elwir hefyd y **Chwyldro Americanaidd**, rhwng byddin Prydain Fawr a'r 13 talaith yng Ngogledd America oedd wedi gwneud cynghrair a'i gilydd i hawlio annibyniaeth. Cafodd yr Americanwyr gymorth Ffrainc. Ymladdwyd y rhyfel rhwng 1775 a 1783, a'r canlyniad oedd creu gwladwriaeth annibynnol, Unol Daleithiau America.

Dechreuodd y rhyfel yn 1775, pan gymerodd y gwrthryfelwyr feddiant o lywodraeth pob un o'r tair talaith ar ddeg; digwyddiad pwysig oedd Brwydr Bunker Hill ym mis Mehefin, buddugoliaeth i'r byddin Prydeinig, ond gyda cholledion mawr. Yn 1776, cyhoeddasant y gwrthryfelwyr eu hannibyniaeth gyda Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau. Yn 1777, llwyddodd y gwrthryfelwyr i gymeryd byddin Brydeinig yn garcharorion ym Mrwydr Saratoga, ac o ganlyniad, ymunodd Ffrainc a'r rhyfel at ochr y gwrthryfelwyr yn gynnar yn 1778.

Yn dilyn buddugoliaeth llynges Ffrainc dros lynges Prydain ym Mrwydr y Chesapeake, bu raid i fyddin Brydeinig arall ildio i'r gwrthryfelwyr yn Yorktown yn 1781. Diweddwyd y rhyfel gan Gytundeb Paris yn 1783, gyda'r llywodraeth Brydeinig yn derbyn annibyniaeth yr Unol Daleithiau. Daeth George Washington, oedd wedi bod yn un o brif gadfridogion y gwrthryfelwyr yn ystod y rhyfel, yn Arlywydd cyntaf y wlad.


Categori:1770au
Categori:1780au
Categori:Chwyldroadau
Categori:Gweriniaetholdeb
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Annibyniaeth America
America
České Budějovice

Dinas yng nghanolbarth Gweriniaeth Tsiec yw **České Budějovice** (Almaeneg: *Böhmisch Budweis*).  Mae'n brifddinas De Bohemia.  Cafodd ei sefydlu yn 1265 gan y brenin Přemysl Otakar II.  Yn ganolfan ddiwydianol sy'n gorwedd ar lannau Afon Vltava, mae ganddi boblogaeth o 98,876.

Lleolir Prifysgol De Bohemia yn y ddinas. Mae pobl enwog o České Budějovice yn cynnwys y sant Catholig John Neumann a'r cyfansoddwr Adalbert Gyrowetz.

Mae České Budějovice yn adnabyddus fel cartref gwreiddiol cwrw Budweiser (enw a ddaw o'r ffurf Almaeneg ar enw'r ddinas, *Böhmisch Budweis*).

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol y ddinas  (Tsieceg, Almaeneg, Saesneg)
* Virtual show


Categori:Dinasoedd Tsiecia
Mělník

Tref hanesyddol yng ngogledd Gweriniaeth Tsiec yw **Mělník** (weithiau **Mielnik**).  Mae'n gorwedd tua 30&nbsp;km i'r gogledd o'r brifddinas, Praha, wrth gymer afonydd Vltava ac Elbe.  Mae ganddi boblogaeth o 19,077 o bobl (2005).

Mae Mělník yn adnabyddus am ei chastell ar lan afon Elbe, sy'n dyddio o'r 14g.

300px|bawd|dim|Castell Mělník a chlochdy Eglwys Seintiau Pedr a Paul

## Dolen allanol
* (Tsieceg) Gwefan swyddogol 

Categori:Trefi Tsiecia
John Neumann

Sant Catholig sy'n cael ei ddisgrifio weithiau fel y sant Americanaidd cyntaf oedd **John Neumann** (28 Mawrth 1811 - 5 Ionawr 1860).

Cafodd Neumann ei eni yn Prachatice yn Bohemia (Gweriniaeth Tsiec heddiw) yn 1811.  Astudiodd yn České Budějovice ac aeth ymlaen i Brifysgol Prag lle graddiodd mewn Diwinyddiaeth.

Roedd wedi dysgu Saesneg trwy siarad â gweithwyr Americanaidd mewn ffatri ym Mhrag.  Trefnodd i fynd i'r Unol Daleithiau i weinyddu'r Efengyl, er nad oedd ganddo fawr o arian at y daith, a daeth yn esgob Catholig Philadelphia yn 1852.  Sefydlodd y system addysg Gatholig gyntaf yn America a chynyddodd y nifer o ddisgyblion o 500 i 9,000 dan ei arweinyddiaeth.

Ar 5 Ionawr 1860 bu farw'n sydyn wrth gerdded strydoedd Philadelphia. Cafodd ei ganoneiddio gan y Pab Pawl VI ym Mehefin 1977.

Categori:Tsieciaid
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Cristnogaeth yn yr Unol Daleithiau
Categori:Esgobion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Marwolaethau 1860
John Constable

Arlunydd o Loegr oedd **John Constable** (11 Mehefin 1776 – 31 Mawrth 1837). Daeth yn enwog fel arlunydd tirluniau yn y traddodiad Rhamantaidd.

Ganed ef yn East Bergholt, pentref ar Afon Stour yn Suffolk. Mae ei ddarluniau enwocaf yn cynnwys *Dedham Vale* (1802), *Flatford Mill* (1817) a *The Hay Wain* (1821). Ni fu'n arbennig o lwyddiannus yn ei oes, a dywedir iddo werthu mwy o luniau yn Ffrainc nag yn Lloegr, er iddo gael ei ethol yn aelod o'r Academi Frenhinol yn 52 oed.

Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1776
Categori:Marwolaethau 1837
Categori:Pobl o Suffolk
Atlanta, Georgia

**Atlanta** yw prifddinas a dinas fwyaf talaith Georgia yn yr Unol Daleithiau. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 519,145. Yn y 1990au a'r 2000au, roedd Atlanta ymhlith y dinasoedd oedd yn tyfu gyflymaf yn y byd datblygedig.

Tyfodd y ddinas o gwmpas pen dwyreiniol rheilffordd y penderfynwyd ei hadeiladu yn 1836. Roedd y tiroedd yn yr ardal gynt yn perthyn i'r Cherokee, ond gyrrwyd hwy allan ohonynt yn 1838 a 1839. Erbyn cyfnod Rhyfel Cartref America, roedd Atlanta yn ganofan strategol bwysig. Cipiwyd y ddinas dros y Gogledd gan William T. Sherman ar 2 Medi 1864, a dinistriwyd rhan helaeth ohoni yn yr ymladd.

Yn Atlanta y cynhaliwyd Gemau Olympaidd yr Haf 1996, ac mae pencadlys Cwmni Coca-Cola yma.

## Gefeilldrefi Atlanta 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan Dinas  Atlanta

bawd|250px|Atlanta o Buckhead


Categori:Dinasoedd Fulton County, Georgia
Groucho Marx

Roedd **Julius Henry "Groucho" Marx** (2 Hydref, 1890 – 19 Awst, 1977), yn ddigrifwr ac yn actor o'r Unol Daleithiau.  Mae'n enwog am ei ffraethineb ddiarhebol.  Gwnaeth 15 ffilm gyda'i frodyr, y Brodyr Marx, a chafodd yrfa unigol lwyddiannus hefyd.  Mae'n adnabyddus iawn fel cyflwynydd y gystadleuaeth radio a theledu *You Bet Your Life*.  Roedd yn unigryw hefyd o ran ymddangosiad, gyda'i fwstas a'i aeliau trwchus a'i sbectol.

## Ffilmiau
* Am restr o'i ffilmiau gyda'i frodyr, gweler Brodyr Marx.
* *Copacabana* (1947)
* *Mr. Music* (1951)
* *Double Dynamite* (1951)
* *A Girl in Every Port* (1952)
* *Will Success Spoil Rock Hunter?* (1957)
* *Skidoo* (1968)

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Blue Man Group

bawd|300px|Blue Man Group yn perfformio yn Rhagfyr 2007.
Grŵp greadigol a sefydlwyd gan Phil Stanton, Chris Wink a Matt Goldman yw **Blue Man Group** (**Blue Man**, **BMG**); canolbwynt y grŵp yw tri perfformiwr mud, o'r enw Blue Men, sy'n cyflwyno'u hunain mewn paent saim glas dros capiau moel latex a gwisgant ddillad duon. Tra'u bod yn perfformio, chwaraeir cymysgedd o offerynnau idiosynctraig. Pletha perfformiadau theatr y Blue Man Group gerddoriaeth roc (gyda phwyslais ar offerynnau traw), celf berfformio, propiau anghyffredin, y gynulleidfa, goleuo soffistigedig a llawer iawn o bapur. Ceir hefyd "adran poncho" yn y gynulleidfa; yn y rhesi blaen, darperir ponchos plastic ar gyfer y gynulleidfa er mwyn eu hamddiffyn o'r bwyd, deunyddiau, paent ac ati a deflir, gwasgarir neu arllwysir o'r llwyfan. Mae'r sioeau yn addas ar gyfer teuluoedd, yn ddoniol, bywiog ac yn aml iawn caiff bywyd modern ei ddychanu. Mae peth o'r hiwmor yn cynnwys torri ar draws y sioe er mwyn gwneud sbort o bobl sy'n cyrraedd y sioe yn hwyr.

Erbyn 2012 roedd 60,000 o bobl yn gweld perfformiadau gan Blue Man Group pob wythnos, mewn chwe dinas ar draws y byd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Bandiau Americanaidd
Categori:Sefydliadau 1987
Gossypium

Planhigyn y defnyddir y deunydd sy'n tyfu o gwmpas ei hadau i gael cotwm yw ***Gossypium*** neu'r **planhigyn cotwm**. O ganlyniad mae'n un o'r planhigion amaethyddol mwyaf cyffredin yn y byd sy'n cael ei dyfu mewn nifer o wledydd, fel arfer mewn planhigfeydd.

Categori:Malvaceae
Categori:Amaeth
J. O. Francis

Dramodydd yn yr iaith Saesneg o dde Cymru oedd **John Oswald Francis** (7 Medi 1882 – 1 Hydref 1956), a gyhoeddai wrth yr enw **J. O. Francis**.

Cafodd ei eni ym Merthyr Tudful, Morgannwg.  Er iddo dreulio'r rhan fwyaf o'i oes fel oedolyn yn byw ac yn gweithio yn Llundain, mae gan Gymru le canolog yn ei waith.  Ei ddrama fwyaf adnabyddus yw *The Poacher* (1914).

## Llyfryddiaeth
### Dramâu 
* ***Change*** (Aberystwyth, 1913)
* ***The Dark Little People*** (Caerdydd, 1923)
* ***The Sewing Guild*** (Caerdydd, 1944)
* ***His Shining Majesty*** (Caerdydd, 1910)
* ***King of the River*** (Caerydd, 1944)
* ***Hunting the Hare*** (Caerdydd, 1910)
* ***The Poacher***, (Caerdydd, 1914)
* ***The Bakehouse*** (Caerdydd, 1920)
* ***Tares in the Wheat*** (Caerdydd, 1943)
* ***Howell of Gwent*** (Caerdydd, 1934)
* ***The Beaten Track*** (Caerdydd, 1927)
* ***Little Village*** (Caerdydd, 1930)
* ***Birds of a Feather*** (Newtown, 1910)
* ***John Jones*** (Newtown, 1927)
* ***The Perfect Husband*** (Newtown, 1927)
* ***The Crowning of Peace*** (Caerdydd, 1922) 
* ***Cross Currents*** (Caerdydd, 1922)

### Cyfieithiadau Cymraeg o'i Ddramâu 
* ***Deufor-gyfarfod*** (Caerdydd, 1929) cyf. Magdalen Morgan
* ***Y bobl fach ddu*** cyfieithwyd i’r Gymraeg gan John Hughes, (Caerdydd, 192–)
* ***Y Potsier*** (Llundain, 1928) cyf. Mary Hughes, 
* ***Ffordd yr holl ddaear*** (Llundain, 1928) cyf. Magdalen Morgan
* '''''Adar o'r Unlliw*** (Drefnewydd, 1928)
* ***Coroni Heddwch*** (Caerdydd, 1922) gyda chyfieithiad i’r Gymraeg gan T. Gwynn Jones 
* ***Gwyntoedd Croesion'''* (Caerdydd, 1924) tros. Gymraeg, R. Silyn Roberts.

### Cyfrolau eraill 
* ‘Drama in Wales – The Amateur Rampant’, *The Amateur Stage*, rhif 10 (Hydref 1926).
* ‘The deacon and the dramatist’, *The Welsh Outlook* (Mehefin 1919), t. 159.
* ‘The new Welsh drama’, *Wales: the National Magazine for the Welsh People*, V, 31 (1913), t. 7.
* *A short history of the University College of Wales, Aberystwyth* (Aberystwyth, 1920).
* *The legend of the Welsh: and other papers* (Caerdydd, 1924).

### Amdano
* Martin Rhys, ‘Keeping it in the family: Change by J. O. Francis, The Keep by Gwyn Thomas and House of America by Ed Thomas’, yn (gol.) Katie Gramich ac Andrew Hiscock, *Dangerous Diversity*, (Caerdydd, 1988), tt. 150–177. [Cymhariaeth]
* Gareth Miles, ‘Gwyntoedd croesion’, *Barn*, rhif 513 (Hydref 2005), Atodiad Theatr, tt. 58–62
* Rhys Puw, ‘Byd y ddrama: drama newydd Mr. J.O. Francis’, *Ford Gron*, cyfrol. 3, rhif 3 (Ionawr 1933), t. 64.
* J. D. W., ‘Change: a successful start to the drama week’, *The Cambria Daily Leader'' (30 Mehefin 1914), t. 3.

Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
William Tecumseh Sherman

Milwr, gŵr busnes, addysgwr ac awdur o'r Unol Daleithiau oedd **William Tecumseh Sherman** (8 Chwefror 1820 - 14 Chwefror 1891).

Ganed ef yn Lancaster, Ohio, yn fab i gyfreithiwr llwyddiannus. Enwyd ef ar ôl Tecumseh, pennaeth enwog y Shawnee. Gwasanaethodd fel cadfridog ym myddin y Gogledd yn Rhyfel Cartref America. Gwasanaethodd dan y Cadfridog Ulysses S. Grant yn 1862 a 1863, yn ystod y brwydrau a arweiniodd at gipio Vicksburg ar Afon Mississippi a gorchfygu byddinoedd y De yn nhalaith Tennessee. Yn 1864, dilynodd Grant fel arweinydd byddin y Gogledd yn y gorllewin. Llwyddodd i gipio dinas strategol bwysig Atlanta. Ystyrid hyn yn arwydd fod buddugolaeth y Gogledd ar y gorwel, a gwnaeth lawer i sicrhau ail-etholiad Abraham Lincoln fel Arlywydd yr un flwyddyn. Wedi hyn, dechreuodd Sherman ar ymgyrch trwy dalaith Georgia a De a Gogledd Carolina, gan greu cymaint o ddifrod nes amharu'n ddifrifol ar allu'r de i barhau'r rhyfel. Yn Ebrill 1865, ildiodd holl fyddinoedd y de yn Georgia, y ddwy Carolina a Florida iddo.

Pan ddaeth Grant yn Arlywydd, olynodd Sherman ef fel arweinydd byddin yr Unol Daleithiau. Yn y swydd yma, bu'n gyfrifol am y rhyfeloedd yn erbyn y brodorion yng ngorllewin yr Unol Daleithiau. Yn 1875, cyhoeddodd *Memoirs*, un o'r llyfrau mwyaf adnabyddus i ddeillio o'r Rhyfel Cartref.

Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Cadfridogion o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ohio
Categori:Rhyfel Cartref America
David Bohm

Ffisegydd cwantwm  o'r Unol Daleithiau a o Wilkes-Barre, Pennsylvania, oedd **David Joseph Bohm** (20 Rhagfyr 1917 – 27 Hydref 1992).  Gwnaeth gyfraniadau sylweddol ym meysydd ffiseg ddamcaniaethol, athroniaeth a niwroseicoleg, ac i'r Prosiect Manhattan.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffisegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Bennsylvania
Categori:Seicolegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o'r Unol Daleithiau i'r Deyrnas Unedig
Omsk

Dinas fawr a phorthladd pwysig yn Siberia, Rwsia yw **Omsk** (Rwseg: Омск). Gyda phoblogaeth o 1,129,281, Omsk yw dinas ail fwyaf Siberia, ar ôl Novosibirsk, a'r seithfed fwyaf yn Rwsia gyfan. Fe'i lleolir 2,700&nbsp;km (1,700 milltir) i'r dwyrain o Moscfa yn ne-orllewin Siberia ac mae'n brifddinas Omsk Oblast.
250px|bawd|chwith|Golygfa ar Omsk dros Afon Irtysh

Gorwedd ar gymer afonydd Irtysh a Om ar lwybr y Rheilffordd Traws-Siberia. Mae'n ganolfan ddiwydiannol a chroesffordd cludiant o bwys.

Yng nghyfnod Ymerodraeth Rwsia, roedd Omsk yn sedd Llywodraethwr Cyffredinol Gorllewin Siberia, ac yn nes ymlaen yn sedd Llywodraethwr Cyffredinol y *Steppes*. Am gyfnod byr yn ystod Rhyfel Cartref Rwsia yn 1918–1919, cafodd ei chyhoeddi yn brifddinas Rwsia a diogelwyd cronfa aur y wlad yno.

Omsk yw canolfan weinyddol Cossacks Siberia, a cheir cadeirlan Esgob Omsk a Tara a sedd imam Siberia yno hefyd.

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Amgueddfa Mikhail Vrubel
*Eglwys Gadeiriol Sant Niclas
*Theatr Drama Omsk

## Enwogion 
*Mikhail Vrubel (1856-1910), arlunydd
*Yuri Titov (g. 1935), athletwr

## Dolenni allanol 
*  Gwefan Dinas Omsk

Categori:Dinasoedd Oblast Omsk
Afon Om

Afon fawr yng ngorllewin Siberia yn Rwsia yw **Afon Om** (Rwseg: Омь).  Ei hyd yw tua 724&nbsp;km.  Mae'n un o lednentydd Afon Irtysh.  Mae'r afon yn tarddu yng Nghors Vasyugan, ar y ffin rhwng Oblast Novosibirsk ac Oblast Omsk ac yn llifo trwy eangderau Gwastadedd Gorllewin Siberia.

Gorwedd dinas Omsk, canolfan weinyddol yr *oblast* o'r un enw, ar gymer afonydd Om ac Irtysh.

Om
Om
Om
Om
Afon Irtysh

Afon fawr yn Siberia, Rwsia, prif lednant Afon Ob, yw **Afon Irtysh** (Rwseg: Иртыш ; Casaceg: *Ertis* / Эртiс ; Tatareg: Иртеш / *İrteş* ; Tsieineeg: *Erqisi* / 额尔齐斯河). Ystyr ei enw yw "Afon Wen". Prif lednant yr Irtysh yw Afon Tobol. Mae basn afonol Ob-Irtysh yn un o'r rhai mwyaf sylweddol yn Asia, sy'n cynnwys Gwastadedd Gorllewin Siberia a Mynyddoedd Altai. Ei hyd yw 4,248&nbsp;km (2,640 milltir).

O'i phrif darddle yn y Kara-Irtysh (Irtysh Du) ym mynyddoedd Altai Mongolia, yn nhalaith Xinjiang, Gweriniaeth Pobl Tsieina, llifa afon Irtysh i Rwsia ar gwrs gogledd-orllewinol trwy Llyn Zaysan, Casachstan ac yn ei blaen hyd nes mae'n cyrraedd ei chymer ag afon Ob ger Khanty-Mansiysk (Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi) yng ngorllewin Siberia.

Mae'r afon yn cael ei defnyddio gan longau a chychod o'r gwanwyn hyd hydref ond mae'n rhewi drosodd yn y gaeaf.

Y prif ddinasoedd ar lan afon Irtysh, o'i tharddle i'w chymer, yw: 
* Casachstan: Öskemen/Ust-Kamenogorsk, Semipalatinsk, Pavlodar.
* Rwsia: Omsk, Tara, Tobolsk, Khanty-Mansiysk.

200px|bawd|dim|Map sy'n dangos lleoliad Afon Irtysh
200px|bawd|dim|Afon Irtysh ger Cherlak

## Gweler hefyd
* Gwastadedd Gorllewin Siberia

Irtysh
Irtysh
Irtysh
Irtysh
Irtysh
Categori:Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi
Llyn Zaysan

Llyn dŵr croyw, tua 1,810&nbsp;km² (700 milltir²), yn nwyrain Casachstan yw **Llyn Zaysan** (Casacheg: Зайсан көлі; Rwseg: озеро Зайсан).  Mae'n gorwedd mewn pant rhwng Mynyddoedd Altai a Tarbagatai.

Yn gorwedd ar uchder o 420 m, mae gan y llyn hyd o 105&nbsp;km a lled o 22–48&nbsp;km, a dyfnder o ddim mwy na 15 m. Y prif afonydd i lifo iddo yw afonydd Kara-Irtysh (Irtysh Ddu) a Kendyrlyk, ac mae Afon Irtysh (neu Afon Irtysh Wen), un o afonydd mwyaf Siberia, yn llifo allan ohono. Ceir llawer o bysgod ynddo.

Categori:Altai
Zaysan
Tecumseh

Arweinydd llwyth brodorol y Shawnee yn yr Unol Daleithiau oedd **Tecumseh**, weithiau  **Tecumtha** neu **Tekamthi** (Mawrth 1768 – 5 Hydref 1813). Treuliodd ran helaeth o'i fywyd yn ceisio uno'r llwythau brodorol i amddiffyn eu tiroedd.

Ganed ef tua 9 Mawrth, 1768, gerllaw tref bresennol Xenia, Ohio. Roedd ei dad, Pucksinwah, yn un o benaethiaid y Shawnee, ond lladdwyd ef mewn brwydr yn 1774.

Yn 1805, dechreuodd adfywiad crefyddol ymysg y Shawnee, dan arweiniad brawd iau Tecumseh,  Tenskwatawa. Galwai Tenskwatawa ar y brodorion i ymwrthod a ffyrdd y dyn gwyn ac i wrthod ildio mwy o'u tir iddynt. Erbyn 1808 roedd Tenskwatawa a Tecumseh wedi ymsefydlu mewn pentref a elwid Prophetstown, ger cymer Afon Wabash ac Afon Tippecanoe, yn yr hyn sy'n awr yn dalaith Indiana. Cymharol ychydig o'u dilynwyr oedd yn Shawnee.

Yn 1809, trwy Gytundeb Fort Wayne, ildiodd amryw o lwythau eu tiroedd i William Henry Harrison, llywodraethwr Tiriogaeth Indiana. Gwrthwynebodd  Tecumseh hyn, a daeth yn brif arweinydd y brodorion oedd yn mynnu cadw eu tiroedd. Cyfarfu Tecumseh a Harrison yn 1811, ond ni fu cytundeb. Aeth Tecumseh i'r de i chwilio am gyngheiriaid ynhlith y Pum Llwyth Gwareiddiedig, ond tra'r oedd yn y de, ymosododd Harrison ar Tenskwatawa a'i orchfygu.

Pan ddechreuodd Rhyfel 1812 rhwng yr Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig, gwnaeth Tecumseh gynghrair â'r fyddin Brydeinig. Ymunodd â byddin Syr Isaac Brock i orfodi Detroit i ildio yn Awst 1812. Lladdwyd Tecumseh ym Mrwydr y Thames, ger Chatham, Ontario yn ymladd gyda byddin Brydeinig Henry Procter yn erbyn byddin Harrison, oedd wedi croesi'r ffin i Ganada.

Enwyd y Cadfridog William Tecumseh Sherman ar ei ôl.

Categori:Brodorion Gogledd America
Categori:Genedigaethau 1768
Categori:Marwolaethau 1813
Categori:Pobl o Ohio
Mynyddoedd Tarbagatai

Cadwyn o fynyddoedd uchel sy'n gorwedd yng ngogledd-orllewin Xinjiang, Gweriniaeth Pobl Tsieina a dwyrain Casachstan yw **Mynyddoedd Tarbagatai**.

Gorwedd Llyn Zaysan, tarddle Afon Irtysh, mewn pantle rhwng y Tarbagatai a Mynyddoedd Altai i'r gogledd.

Tarbagatai
Categori:Daearyddiaeth Tsieina
Khanty-Mansiysk

Tref gymharol ddiweddar, a sefydlwyd yn 1930 yng nghyfnod yr Undeb Sofietaidd, sy'n ganolfan weinyddol Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi yn Rwsia yw **Khanty-Mansiysk** (Rwseg: Ха́нты-Манси́йск).  Mae'r dref wedi tyfu'n sylweddol o ganlyniad i ddatblygiad y diwydiant olew.  Poblogaeth: 53,953 (2002), cynnydd o 34,462 ar ffigwr 1989.  Mae'n gorwedd ar lan Afon Irtysh, 15&nbsp;km o'i chymer ag Afon Ob.

Mae nifer o'r trigolion yn bobl Ffino-Wgrig (*Finno-Ugric*).

Khanty-Mansiysk oedd lleoliad Olympiad Gwyddbwyll 2010.

## Dolenni allanol
*   Gwefan swyddogol y ddinas a'r Okrug 

Categori:Aneddiadau Rwsia
Categori:Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi
Peso Tsile

**Peso Tsile** (Côd ISO: CLP) yw arian cyfred Gweriniaeth Tsile yn Ne America. Cafodd y peso prsennol, yr ail yn hanes y wlad, ei gyflwyno yn 1975.

Categori:Arian
Categori:Economi Tsile
Jean Cocteau

Llenor *avante-garde*, cyfarwyddwr ffilm arbrofol ac arlunydd o Ffrainc oedd **Jean Maurice Eugène Clément Cocteau** (5 Gorffennaf 1889 – 11 Hydref 1963).

Ysgrifennodd nifer o gerddi, dramâu a nofelau, cyfansoddodd *libretti* opera, a chynhyrchodd gyfres o ffilmiau byr a gafodd ddylanwad mawr ar ddatblygiad y sinema yn Ffrainc. Roedd yn arlunydd da hefyd, ac mae ei waith yn cynnwys darluniau pensil ac inc a murluniau i eglwysi. Nodweddir ei waith gan yr elfen o ryfeddod gan dynnu ei ddelweddau o fyd mytholeg a llên gwerin.

## Gweithiau
### Gwaith llenyddol 
;Barddoniaeth
* 1909 : ''La Lampe d'Aladin*
* 1910 : *Le Prince frivole*
* 1912 : *La Danse de Sophocle*
* 1919 : *Ode à Picasso* - *Le Cap de Bonne-Espérance*
* 1920 : *Escale* - *Poésies* (1917-1920)
* 1922 : *Vocabulaire*
* 1923 : *La Rose de François* - *Plain-Chant*
* 1925 : *Cri écrit*
* 1926 : *L'Ange Heurtebise*
* 1927 : *Opéra*
* 1934 : *Mythologie*
* 1939 : *Énigmes*
* 1941 : *Allégories*
* 1945 : *Léone*
* 1946 : *La Crucifixion*
* 1948 : *Poèmes*
* 1952 : *Le Chiffre sept* - *La Nappe du Catalan* (gyda Georges Hugnet)
* 1953 : *Dentelles d'éternité* - *Appoggiatures*
* 1954 : *Clair-obscur*
* 1958 : *Paraprosodies*
* 1961 : *Cérémonial espagnol du Phénix* – *La Partie d'échecs*
* 1962 : *Le Requiem*
* 1968 : *Faire-Part* (cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth)

;Nofelau
* 1919 :  *Le Potomak* (golygiad terfynol: 1924)
* 1923 :  *Le Grand Écart* – *Thomas l'imposteur*
* 1928 :  *Le Livre blanc*
* 1929 :  *Les Enfants terribles*
* 1940 : *La Fin du Potomak*

;Drama a cherddoriaeth
* 1912 : *Le Dieu bleu*
* 1917 : *Parade*
* 1921 : *Les Mariés de la tour Eiffel*
* 1922 : *Antigone*
* 1924 : *Roméo et Juliette*
* 1926 : *Orphée*
* 1930 : *La Voix humaine
* 1934 : *La Machine infernale*
* 1936 : ''L'École des veuves*  A.B.C.
* 1937 : *Œdipe-roi*. *Les Chevaliers de la Table ronde*
* 1938 : *Les Parents terribles*
* 1940 : *Les Monstres sacrés*
* 1940 : *Le Bel Indifférent*
* 1941 : *La Machine à écrire*
* 1943 : *Renaud et Armide*. *L'Épouse injustement soupçonnée*
* 1944 : *L'Aigle à deux têtes*
* 1946 : *Le Jeune Homme et la Mort*
* 1948 : *Théâtre* I et II
* 1951 : *Bacchus*
* 1960 : *Nouveau théâtre de poche*
* 1962 : *L'Impromptu du Palais-Royal*
* 1971 : *Le Gendarme incompris* (cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth, gyda Raymond Radiguet)

### Ffilmiau
Cyfarwyddodd:
* 1925 : *Jean Cocteau fait du cinéma*
* 1930 : *Le Sang d'un poète*
* 1946 : *La Belle et la Bête*
* 1948 : *L'Aigle à deux têtes*
* 1948 : *Les Parents terribles*
* 1950 : *Orphée*
* 1950 : *Coriolan*
* 1952 : *La Villa Santo-Sospir*
* 1955 : *L'Amour sous l'électrode*
* 1957 : *8 X 8: A Chess Sonata in 8 Movements*
* 1960 : *Le Testament d'Orphée*
* 1962 : *Jean Cocteau s'adresse à l'an 2000''

Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Ffrainc
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Yvelines
Cynghanedd draws

Math o gynghanedd yw'r **gynghanedd draws**, nodwedd hynafol mewn barddoniaeth Gymraeg. Mae egwyddorion sylfaenol y gynghanedd hon yn debyg i'r gynghanedd groes, ond mewn llinell o gynghanedd draws, caniateir hepgor rhai llythrennau rhwng yr orffwysfa a'r ail brif acen. Dyma un enghraifft o gynghanedd draws:

* Llew o beth | yw tad llo bach.

Yma, cyfatebir y cytseiniaid cyn yr orffwysfa (ll, b, (th)) gan yr un cytseiniaid ar yr ail brif acen; (ll, b, (ch)). Sylwer bod y cytseiniaid yn y gair "tad" yn cael eu hanwybyddu, sydd yn gwneud y llinell yn llinell o gynghanedd draws. Cafodd yr enw hwn gan fod y gyfatebiaeth gytseiniol yn mynd "ar **draws**" y cytseiniaid ar ôl yr orffwysfa.

Am ymdriniaeth lawn a chynhwysfawr, gweler y llyfryddiaeth safonol isod.

## Enghreifftiau eraill 
* Mae haul mewn cwrw melyn
* Ar fin y dŵr, derfyn dydd
* Heb ofal, ond bihafio (Gerallt Lloyd Owen)
* Gwn iddo adrodd ganwaith (Cymwynaswr gan Ceri Wyn Jones)
::Yma mae'r gynghanedd yn dweud wrth y darllenydd ble i gymryd saib (yr orffwysfa), sef ar ôl y gair "gwn" yn hytrach nag ar ôl "iddo".

## Llyfryddiaeth
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* Myrddin ap Dafydd, *Clywed Cynghanedd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

Traws
Cynghanedd lusg

Math o gynghanedd; nodwedd hynafol mewn barddoniaeth Gymraeg yw'r **gynghanedd lusg**.

Nodwedd sylfaenol llinell o gynghanedd lusg yw odl rhwng y sillaf olaf cyn yr orffwysfa a'r goben, neu'r sillaf olaf ond un. Rhoddir yr enw iddi gan ei bod yn **llusg**o'r odl o'r orffwysfa at y goben.

Dyma enghreifftiau o gynghanedd lusg:

* Mae na l***aw***: llond yr ***aw***yr! ('glaw' yn odli gydag 'aw'/yr)
* Mae'r af***on*** yn cr***on***ni (odl rhwng y sillaf olaf cyn yr orffwysfa ("af*on*") a'r goben ("cr*on*ni").)

## Enghreifftiau eraill 
*Prynu rh***ost***, nid er b***ost***iaw - Dafydd ap Gwilym
*Pan feddwn dal***ent*** pl***ent***yn - Gerallt Lloyd Owen

## Llyfryddiaeth
Mae'r llyfrau canlynol yn trafod y gynghanedd lusg:

* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* Myrddin ap Dafydd, *Clywed Cynghanedd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

Llusg
Cynghanedd sain

Math o gynghanedd yw'r **gynghanedd sain**, nodwedd hynafol mewn barddoniaeth Gymraeg. Yn wahanol i'r mathau eraill o gynghanedd, rhennir llinell o gynghanedd sain yn dair rhan. Ceir odl rhwng y ddwy ran gyntaf, a chyfatebiaeth gytseiniol rhwng yr ail a'r drydedd ran. Dyma un enghraifft o gynghanedd sain:

* Estron, lladron a llwydrew.

Yma, mae "estron" a "lladron" yn odli. Yna, ceir cynghanedd gytseiniol rhwng "lladron" a llwydrew" i gwblhau'r gynghanedd sain.

Am ymdriniaeth lawn a chynhwysfawr, gweler y llyfryddiaeth safonol isod.

## Enghreifftiau eraill
* Tra môr yn fur i'r bur hoff bau
* Trwy deimlad gwladgarol, mor swynol yw si
* Wylit, wylit Lywelyn
* Adeg rhedeg drwy'r rhedyn
* Ein calon gan estron ŵr

## Llyfryddiaeth
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* Myrddin ap Dafydd, *Clywed Cynghanedd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

Sain
Cynghanedd groes o gyswllt

Math o gynghanedd yw **cynghanedd groes o gyswllt**, nodwedd hynafol yn y canu caeth Cymraeg sy'n ddibynol ar gyfateb cytseiniaid. Dyma un enghraifft o gynghanedd groes o gyswllt:

* Tithau'n drist a than dy ro (R. Williams Parry, Englynion Coffa Hedd Wyn)

Ceir cynghanedd groes o gyswllt gymhleth pan atebir y cytseiniaid cyn yr orffwysfa ddwywaith: unwaith ar ddechrau'r llinell, ac yr eildro yn y gyfatebiaeth gytseiniol ar ôl yr orffwysfa, megis:

*A phrancio o ffroeni y cyffro anwel (Dic Jones, Gwanwyn)
::(sef: ph(ff)rnc  ffr n / c ffr n)

## Enghreifftiau eraill 
* Teganau trist gwynt y rhew (Dic Jones, Gwanwyn)
* Roedd un mur o ddeunaw maen (Gerallt Lloyd Owen, Cilmeri)
* Dymor hud a miri hafTyrd eto i'r oed ataf (R. Williams Parry, Yr Haf)
* Gwerin fonheddig yr hen fynyddoedd (Gerallt Lloyd Owen, 'Y Gwladwr')

## Llyfryddiaeth
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* Myrddin ap Dafydd, *Clywed Cynghanedd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

Croes o gyswllt
Cynghanedd Sain Alun

Math o gynghanedd a grewyd gan Alun y Cilie yw **cynghanedd Sain Alun**. Nid yw'n cael ei defnyddio'n aml iawn mewn barddoniaeth, ond gellir dweud ei bod yn cynyddu mewn poblogrwydd. Fe'i derbynnir bron yn ddi-wahân fel cynghanedd ddilys a chywir gan ei bod yn gynghanedd draddodiadol, ond bod ei safle yn yr englyn wedi'i addasu ychydig.

"Sain bengoll" yw enw arall arni; fe'i defnyddir yn y gair cyrch mewn paladr englyn, gyda'r orodl a'r rhagodl yn y gair cyrch.

:(llinell gyntaf englyn) - **rhin y gwin**
:**Yn y gwynt** (yna'r odl)
:(yna dwy linell ola'r englyn).

Fe welir uchod fod "rhin" a "gwin" yn odli â'i gilydd, yna'r "g" yn "gwin" yn cael ei hateb gyda "g" yn "gwynt".

Ceir hefyd ddefnydd o'r gynghanedd hon ym mhaladr englyn o waith T. Arfon Williams:

Mae'r ifainc mawr eu hafiaith – aeth Gatraeth
::Un tro yn llawn gobaith?

## Llyfryddiaeth
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* Myrddin ap Dafydd, *Clywed Cynghanedd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

Sain Alun
Cynghanedd groes

Math o gynghanedd yw'r **gynghanedd groes**, nodwedd hynafol mewn barddoniaeth Gymraeg. Prif nodwedd y gynghanedd hon yw bod yr holl gytseiniaid ar ôl yr orffwysfa yn cael eu hateb gan yr un cytseiniaid, yn yr un drefn, o flaen yr orffwysfa.

Goddefir un "n wreiddgoll" yn y gynghanedd hon, sef hen oddefiad sy'n caniatáu i'r bardd i beidio ag ateb un "n" ar ddechrau'r llinell.

Dyma enghraifft o gynghanedd groes gytbwys acennog:
* Gwaed y Groes a gwyd y graith
:(g d gr' / g d gr')

Cyfatebir y cytseiniaid o flaen yr orffwysfa gan yr un cytseiniaid ar ôl yr orffwysfa.

## Enghreifftiau eraill
* Glyn Dŵr y galon darian
* Llariaidd eu gwên lle roedd gwŷr
* Marw i fyw mae'r haf o hyd

## Llyfryddiaeth
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* Myrddin ap Dafydd, *Clywed Cynghanedd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

Categori:Cynghanedd
Englyn milwr

Mesur caeth yw'r **englyn milwr**. Tair llinell saith sillaf, gyda phob llinell yn odli gyda'i gilydd.

Gall y llinellau ddiweddu'n acennog neu'n diacen.

Ceir defnydd helaeth o'r englyn milwr yn "Ymadawiad Arthur" gan T Gwynn Jones; dyma enghraifft:

Llwybr i dranc y lle bo'r drin,
Diau, ni ddawr angau rin
Na breiniau glew na brenin.

Nid oes gair cyrch o gwbwl mewn englyn milwr.

Ni chynhwyswyd y mesur gan Ddafydd ab Edmwnd yn ei Bedwar Mesur ar Hugain ym 1451, ond y mae'n fesur cydnabyddedig a phoblogaidd iawn heddiw.

Fel yr englyn penfyr, tueddir i weld cyfresi o englynion milwr mewn awdlau yn hytrach nag englyn milwr unigol, ond gall y mesur sefyll ar ei ben ei hun yn ogystal. Gofynnir am gyfres o englynion milwr fel cystadleuaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn achlysurol.

## Gweler hefyd
*Y pedwar mesur ar hugain

## Cyfeiriadau
Milwr
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Geena Davis

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Virginia Elizabeth "Geena" Davis** (ganwyd 21 Ionawr 1956).

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1956
Englyn unodl crwca

Mesur caeth yw'r **englyn unodl crwca** sy'n rhan o'r pedwar mesur ar hugain.

Llunnir yr englyn gyda chwpled o gywydd deuair hirion a thoddaid byr ar yr un brifodl. Ymdebyga i'r englyn unodl union, ond bod y lleoliadau'r paladr a'r esgyll wedi eu cyfnewid.

Dyma enghraifft o waith Dewi Wyn o Eifion:

:Mae y gŵr yn ymguraw
:A'i dylwyth yn wyth neu naw,
Dan oer hin yn dwyn y rhaw – mewn trymwaith
::Bu ganwaith heb giniaw.

## Gweler hefyd
*Y pedwar mesur ar hugain

Unodl crwca
Categori:Mesurau caeth
Alec Baldwin

Actor Americanaidd yw **Alexander Rae** "**Alec**" **Baldwin** (ganwyd 3 Ebrill 1958).

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Actorion Americanaidd
Dominic Monaghan

Actor o Loegr yw **Dominic Monaghan** (ganwyd 8 Rhagfyr 1976; Berlin, Yr Almaen).

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1976
Brwydr Gettysburg

bawd|300px|*The battle of Gettysburg, Pa. July 3d. 1863*, gan Currier ac Ives

Un o frwydrau pwysicaf Rhyfel Cartref America oedd **Brwydr Gettysburg**. Ymladdwyd y frwydr rhwng 1 Gorffennaf a 3 Gorffennaf 1863, gerllaw tref Gettysburg, Pennsylvania, rhwng byddin yr Undeb dan George Gordon Meade a byddin y De dan Robert E. Lee. Ystyrir buddugoliaeth y Gogledd yn drobwynt yn hanes y rhyfel.

Wedi ei fuddugoliaeth ym Mrwydr Chancellorsville ym mis Mai 1863, arweiniodd Lee ei fyddin tua'r gogledd, gan obeithio medru gorfodi'r Gogledd i roi'r gorau i'r rhyfel. Dri diwrnod cyn y frwydr, roedd yr Arlywydd Abraham Lincoln wedi diswyddo'r cadfridog Joseph Hooker, a rhoi arweiniad byddin y Gogledd i Meade.

Dechreuodd yr ymladd ar 1 Gorffennaf, ac wedi ymladd ffyrnig o amgylch tref Gettysburg, gorfodwyd lluoedd y Gogledd i encilio i fryniau ychydig i'r de o'r dref. Ar yr ail ddiwrnod, ymosododd Lee ar adain chwith ac adain dde byddin Meade, ond llwyddodd milwyr yr Undeb i'w gwrthsefyll. Ar y trydydd diwrnod, ymosododd Lee eto. Y digwyddiad pwysicaf oedd ymosodiad gan 12,500 o filwyr y De a adwaenir fel Ymosodiad Pickett, yn erbyn canol byddin yr Undeb. Bu raid i filwyr Pickett encilio gyda cholledion trwm, a'r noson honno. arweiniodd Lee yn fyddin yn ôl tua Virginia.

Ym mrwydr Gettysburg y cafwyd colledion trymaf y Rhyfel Caretref, gyda rhwng 46,000 a 51,000 wedi eu lladd neu eu clwyfo. Ym mis Tachwedd, cysegrwyd mynwent yn Gettysburg i ail-gladdu'r meirwon o'r fwydr, ac ar yr achlysur yma y traddododd Abraham Lincoln Anerchiad Gettysburg.

Categori:1863
Gettysburg
Gettysburg
Robert E. Lee

**Robert Edward Lee**, a adwaenir fel **Robert E. Lee**, (19 Ionawr 1807 - 12 Hydref 1870), oedd y cadfridog amlycaf ar ochr y De Cydffederal yn Rhyfel Cartref America.

Ganed Lee yn Westmoreland County, Virginia, yn fab i Henry Lee III "Light Horse Harry" (1756–1818), Llywodraethwr Virginia, a'i ail wraig, Anne Hill Carter (1773–1829). Aeth i ysgol filwrol West Point, lle roedd yn un o'r myfyrwyr disgeiriaf. Erbyn i'r Rhyfel Cartref ddechrau, ystyrid ef yn un o filwyr galluocaf yr Unol Daleithiau, ac yn gynnar yn 1861, cynigiodd yr Arlywydd Abraham Lincoln ei wneud yn bennaeth ar fyddin yr Undeb. Gwrthododd Lee, gan fod talaith Virginia ymhlith y taleithiau oedd wedi gadael yr Undeb, a'i fod yn teimlo fod rhaid iddo ddilyn ei dalaith.

Daeth yn brif gynghorydd i Jefferson Davis, Arlywydd y De, yna ym mis Mehefin 1862 daeth yn arweinydd lluoedd y De yn y dwyrain, byddin a ail-enwodd Lee yn "Fyddin Gogledd Virginia". Enillodd nifer o fuddugoliaethau pwysig dros fyddinoedd yr Undeb, yn arbennig Brwydrau'r Saith Diwrnod, Ail Frwydr Bull Run, Brwydr Fredericksburg a Brwydr Chancellorsville. Pan geisiodd ymosod ar y Gogledd, bu'n llai llwyddiannus; bu raid iddo ddychwelyd i'r de wedi Brwydr Antietam yn 1862, a gorchfygwyd ef ym Mrwydr Gettysburg yn 1863 gan George Meade.

Yng ngwanwyn 1864, dechreuodd pennaeth newydd byddinoedd yr Undeb, Ulysses S. Grant, gyfres o ymgyrchoedd yn erbyn byddin Lee. Er fod golledion Grant yn llawer mwy na rhai Lee yn y brwydrau a ddilynodd, gallai'r Undeb ddod a milwyr newydd i'r maes yn eu lle, tra'r oedd adnoddau'r de bron ar ben. Bu raid i Lee ildio i Grant yn Appomattox Courthouse ar 9 Ebrill 1865.

Categori:Cadfridogion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1807
Categori:Marwolaethau 1870
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a bardynwyd gan Arlywydd yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Pobl o Virginia
Categori:Rhyfel Cartref America
Categori:Taleithiau Cydffederal America
INLA

bawd|200px|dde|Baner yr INLA
Y cyfieithiad Cymraeg yw Byddin Rhyddid Iwerddon Gyfan; a adnabyddir fynychaf gan flaenlythrennau'r enw Saesneg ***The Irish National Liberation Army*** neu **INLA** (Gwyddeleg: *Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann*). Mae'n fudiad asgell-chwith paramilitaraidd a ffurfiwyd ar 8 Rhagfyr 1974 gyda'r nod o ryddhau Gogledd Iwerddon a ffurfio un wladwriaeth Iwerddon gyfan.

Credir fod yr INLA wedi achosi 113 marwolaeth, gyda 46 ohonynt yn filwyr byddin Lloegr, 7 aelod o gyrff unoliaethol parafilwrol a dau aelod o'r Garda Síochána. Bu iddynt ladd 10 aelod o'u mudiad nhw eu hunain hefyd. Sifiliaid oedd y gweddill a laddwyd.

Yn ôl yr INLA eu hunain, lladdwyd 33 aeold o'r corff.

## Dolennau allanol 
** The Starry Plough - papur yr IRSP 

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Iwerddon
Stonewall Jackson

Cadfridog ar ochr y De Cydffederal yn Rhyfel Cartref America oedd **Thomas Jonathan Jackson**, mwy adnabyddus fel **"Stonewall" Jackson** (21 Ionawr 1824 - 10 Mai 1863).

Ganed Jackson yn Clarksburg, yn yr hyn sy'n awr yn dalaith Gorllewin Virginia. Bu farw ei dad o'r teiffoid ddwy flynedd yn ddiweddarach. Ail-briododd ei fam yn 1830 ond bu farw y flwyddyn wedyn.

Aeth i academi filwrol West Point, gan raddio yn 1846. Ymladdodd yn y rhyfel rhwng yr Unol Daleithiau a Mecsico o 1846 hyd 1848, gan gyfarfod Robert E. Lee am y tro cyntaf. Gadawodd y fyddin yn 1851, a daeth yn athro yn Ysgol Filwrol Virginia. Priododd yn 1853, ond bu farw ei wraig ar enedigaeth plentyn y flwyddyn wedyn; ail-briododd yn 1857.

Pan ddechreuodd y Rhyfel Cartref, daeth Jackson i sylw yn fuan. Enillodd ei lysenw "Stonewall" ym Mrwydr Gyntaf Bull Run; roedd ei filwyr ef yn dal eu tir mor dda nes i gadfridog arall,  Barnard Elliott Bee, Jr., weiddi ar ei filwyr ei hum: "*There is Jackson standing like a stone wall. Let us determine to die here, and we will conquer. Follow me.*".

Enillodd Jackson nifer o fuddugoliaethau dros fyddinoedd mwy niferus yr Undeb, yn enwedig yn ymgyrch Dyffryn Shenandoah. Roedd yn enwog am ei allu i symud yn gyflym a tharo yn annisgwyl. Cydweithredai yn effeithiol dros ben â Lee. Wedi buddugoliaeth ym Mrwydr Chancellorsville ar 2 Mai 1863, saethwyd ef mewn camgymeriad gan ei filwyr ei hun wrth iddo ddychwelyd at y fyddin yn y gwyll. Bu farw ychydig ddyddiau yn ddiweddarach.

Categori:Cadfridogion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1824
Categori:Marwolaethau 1863
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Orllewin Virginia
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Rhyfel Cartref America
Categori:Taleithiau Cydffederal America
311 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC - **310au CC** - 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC
316 CC 315 CC 314 CC 313 CC 312 CC - **311 CC** - 310 CC 309 CC 308 CC 307 CC 306 CC

----

## Digwyddiadau 
* Ptolemi yn ceisio meddiannu Syria, ond mae Demetrius Poliorcetes yn ei orchfygu mewn brwydr ac Antigonus yn dod a byddin i Syria, gan ei orfodi i encilio.
* Antigonus yn penderfynu gwneud cytundeb heddwch a phob un o'i wrthwynebwyr heblaw Seleucus, sy'n awr yn dal Babylon. Cytunir ar ffiniau tiriogaethau presennol y diadochi, a chytunir y daw Alexander IV, brenin Macedon, mab Alecsander Fawr, yn frenin yr holl ymerodraeth pan ddaw i'w oed.
* Y cadfridog Carthaginaidd Hamilcar yn croesi i Sicilia ac yn ennill Brwydr Himera yn erbyn Agathocles, undeb Siracusa.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:311 CC
Maswedd

Ystyr wreiddiol y gair **maswedd** oedd "miri, digrifwch, ysgafnder" a dyna a feddylir wrth ddisgrifio arferion fel y ddawns twmpath a chanu gwerinol diddanol yn "fasweddus", hyd at ganol y 18g.  Newidiodd yr ystyr ar ôl hynny ac erbyn heddiw gallai gyfeirio at un o ddau beth, yn ôl chwaeth a barn yr unigolyn, sef:

* Erotica
* Pornograffi

## Gweler hefyd
* Canu maswedd Cymraeg yr Oesoedd Canol
Madeleine Moon

Gwleidydd Llafur yw **Madeleine Moon** (ganed 27 Mawrth 1950) a oedd yn Aelod Seneddol Pen-y-bont ar Ogwr rhwng 2005 a 2019. Fe'i hetholwyd gyntaf yn 2015 gan olynu Win Griffiths ar ei ymddeoliad. Yn etholiad 2019 collodd y sedd i'r Ceidwadwr Jamie Wallis.

Cafodd ei geni yn Sunderland a mynychodd ysgolion yn Durham, cyn gwneud cwrs addysg ym Mholitechneg Gogledd Swydd Stafford yn 1971. Y flwyddyn wedyn graddiodd (BEd) ym Mhrifysgol Keel, cyn ei throi tua Caerdydd ble y gwnaeth gwrs CQSW a Diploma mewn Gwaith Cymdeithasol yn 1980.

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Meiri lleoedd yng Nghymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Brwydr Chancellorsville

bawd|250px|Brwydr Chancellorsville

Un o frwydrau mwyaf Rhyfel Cartref America oedd **Brwydr Chancellorsville**. Ymladdwyd y frydr ger pentref Spotsylvania Courthouse, Virginia. rhwng 30 Ebrill a 6 Mai 1863. Llwyddodd byddin y De dan Robert E. Lee i orchfygu byddin lawer mwy yr Undeb dan Joseph Hooker.

Dechreuodd y frwydr pan groesodd byddin yr Undeb Afon Rappahannock ar fore 27 Ebrill, 1863. Erbyn 30 Ebrill roeddynt ger Chancellorsville, a dechreuodd yr ymladd ar 1 Mai. Parhaodd hyd nes i fyddin yr Undeb orfod encilio ar noson 5 a 6 Mai.

Roedd yn fuddugoliaeth bwysig i'r De, ond collasant un o'u cadfridogion gorau pan saethwyd Stonewall Jackson gan ei filwyr ei hun wrth iddo ddychwelyd at y fyddin yn y gwyll. Bu farw o'i glwyfau ychydig ddyddiau'n ddiweddarach.

Categori:1863
Chancellorsville
Chancellorsville
Categori:Hanes Virginia
Cymdeithas y Gwyddelod Unedig

250px|bawd|Baner y Gwyddelod Unedig
250px|bawd|Y Gwyddelod Unedig
Sefydlwyd **Cymdeithas y Gwyddelod Unedig** (Gwyddeleg: *Cumann na nÉireannach Aontaithe*, Saesneg: *The Society of United Irishmen*) yn Iwerddon yn y 18g fel cymdeithas Ryddfrydol i hyrwyddo diwygiad Seneddol, ond datblygodd i fod yn gymdeithas chwyldroadol weriniaethol. Yn 1798, y Gymdeithas a oedd tu cefn i ddechreuad Gwrthryfel Gwyddelig 1798, gyda'r bwriad o roi diwedd ar reolaeth Brydeinig dros Iwerddon a sefydlu gweriniaeth annibynnol.

## Hanes
Yn ystod y 1780au, roedd symudiad i ryddfreinio Catholigion, oedd yn cael eu gwahardd rhag pleidleisio, dan arweiniad Henry Grattan. Teimlai rhai fod pethau'n symud yn rhy ara. Yn 1791, cyhoeddodd Theobald Wolfe Tone lyfr *Argument on Behalf of the Catholics of Ireland*, gan ddadlau dros undod rhwng Protestaniaid a Chatholigion. O ganlyniad i hyn, ffurfiwyd  Cymdeithas y Gwyddelod Unedig mewn cyfarfod yn ninas Belffast ar 14 Hydref 1791.

Hyd 1792, roedd y Gymdeithas yn cefnogi syniadau Grattan, sef y dylai unrhyw ddiwygiadau fod yn raddol, ond o hynny ymlaen daeth yn fwy radicalaidd. Tyfodd yn gyflyn, ac yn 1795 sefydlwyd yr Urdd Oren i geisio gwrthweithio ei dylanwad. Erbyn dechrau 1798, roedd gan y Gwyddelod Unedig 280,000 o aelodau.

Bwriad y Gymdeithas oedd dechrau gwrthryfel ar 23 Mai, ond cymerwyd yr Arglwydd Edward FitzGerald i'r ddalfa ar 18 Mai, a methodd y cynllun i gipio Dulyn o ganlyniad. Methodd y gwrthryfel, a daliwyd Tone a'i gondemnio i farwolaeth. Bu farw o'i anafiadau wedi iddo dorri ei wddf a chyllell.

Parhaodd y Gymdeithas fel mudiad tanddaearol am gyfnod, ond wedi methiant gwrthryfel Robert Emmet yn 1803 edwinodd yn gyflym.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  "*Declaration of the United Irishmen*", y ddogfen wreiddol
*  *Declarations and Tests of United Irishmen* , o'r gyfrol *Memoirs of William Sampson*, 1817

Categori:Gweriniaetholdeb yn Iwerddon
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Mudiadau gwleidyddol
Categori:Sefydliadau 1791
D. J. Davies

Bardd o Sir Benfro oedd **Daniel John Davies** (2 Medi 1885 - 4 Mehefin 1970).  Cyhoeddai wrth yr enw **D. J. Davies** ac roedd yn adnabyddus hefyd fel 'Davies Capel Als'.

Cafodd ei eni ger pentref Crymych, gogledd Sir Benfro, mewn ardal Gymraeg iawn.  Ar ôl cael ei addysg yn Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd a Choleg Coffa Aberhonddu, daeth yn weinidog Capel Als, Llanelli.

Enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn Eisteddfod Genedlaethol Aberafan, 1932.

Un gyfrol yn unig o'i gerddi a gyhoeddwyd, sef *Cywyddau a Chaniadau eraill* (1968), yn fuan cyn ei farwolaeth yn 1970.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Prifeirdd
312 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC - **310au CC** - 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC
317 CC 316 CC 315 CC 314 CC 313 CC - **312 CC** - 311 CC 310 CC 309 CC 308 CC 307 CC

----

## Digwyddiadau
* Ptolemi a Seleucus, satrap Babylonia, yn ymosod ar Syria. Ym Mrwydr Gaza maent yn gorchfygu Demetrius Poliorcetes, mab Antigonus.
* Dinasyddion Siracusa ar ynys Sicilia yn gofyn i'r Carthaginiaid am gymorth yn erbyn yr unben Agathocles.
* Yn Rhufain, mae Appius Claudius Caecus yn dod yn censor, ac yn dechrau adeiladu ffordd Rufeinig y Via Appia rhwng Rhufain a Capua.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:312 CC
Ysgol Dyffryn Ardudwy

Ysgol gynradd yn Nyffryn Ardudwy, Gwynedd, ydy **Ysgol Dyffryn Ardudwy**. Mae hi'n derbyn plant rhwng 3 ac 11 mlwydd oed.

Yn 2014, 62 o ddisgyblion oedd ar y gofrestr gyda 18% yn dod o gartrefi lle siaredir Cymraeg. Yn nechrau Hydref 2009, roedd 56 o ddisgyblion ar y gofrestr ac roedd y nifer o blant fydd yn dod i fyny o'r ysgol feithrin wedi disgyn yn sylwedol. Gellir cymharu hyn gyda 2002, lle roedd 76 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol, a siaradai 16% ohonynt Gymraeg fel iaith gyntaf, a oedd yn ostyngiad sylweddol ar y blynyddoedd cynt, ond dywedir y gall 50% o'r disgyblion siarad Cymraeg ail-iaith i safon iaith gyntaf. 

Mae disgyblion yr ysgol yn trosglwyddo i Ysgol Ardudwy yn Harlech ar ddechrau Bwyddyn 7.

Ar dir yr ysgol, saif Cromlechi Dyffryn Ardudwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Ardudwy
Dyffryn Ardudwy
Dyffryn Ardudwy
Streic Newyn Wyddelig 1981

Daeth pum mlynedd o anghytuno rhwng carcharorion Gwyddelig, gweriniaethol â'r Awdurdodau i'w benllanw yn 1981 yn yr hyn a elwir yn **Streic Newyn Wyddelig 1981**. Ffrae ynghylch blancedi oedd asgwrn y gynnen - a hynny yn 1976 pan wrthododd Llywodraeth Lloegr roi 'Categori Statws Arbennig' i'r carcharorion gweriniaethol (y rhan fwyaf ohonynt yn aelodau o'r Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon IRA. Ar ôl llawer o ymosodiadau ar y carcharorion hyn, dechreuwyd protestio drwy daflu eu baw eu hunain ar waliau eu celloedd.

Yn 1980 aeth saith o'r carcharorion ar streic newyn, streic a ddaeth i ben ar ôl cyfnod o 53 diwrnod.

Yn yr ail gyfres o streiciau newyn (yn 1981) cafwyd gwrthdaro gwleidyddiol drwy gyfrwng y cyfryngau torfol rhwng Prif Weinidog Gwledydd Prydain Margaret Thatcher â'r carcharorion. Safodd un ohonynt - Bobby Sands fel Aelod Seneddol a chipio'r sedd. Bu farw ef a naw arall yn ystod y cyfnod hwn gan ddenu llwyfan byd-eang i'w hachos.

Rhaid cofio hefyd nad dyma brotest gwrthod bwyta cyntaf y gweriniaethwyr. Bu farw Argwlydd Faer Corc, Terence MacSwiney, ar streic newyn yng ngharchar Brixton yn Llundain ym mis Tachwedd 1920.

Dyma fanylion am y deg; eu henwau, cysylltiad militaraidd, dyddiad eu marwolaeth a hyd y streic newyn:

## Cyfeiriadau 
Categori:1981
Categori:Yr Helyntion
Gwyddelig 1981
Theobald Wolfe Tone

Cenedlaetholwr Gwyddelig ac un o brif arweinwyr Cymdeithas y Gwyddelod Unedig oedd **Theobald Wolfe Tone**, a adwaenir fel rheol fel **Wolfe Tone** (20 Mehefin 1763 – 19 Tachwedd 1798).

Ganed ef yn ninas Dulyn, i deulu Protestanaidd, ac astudiodd y gyfraith yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, gan gymhwyso fel bargyfreithiwr. Yn 1791, cyhoeddodd Tone bamffled *Argument on Behalf of the Catholics of Ireland*, gan ddadlau dros undod rhwng Protestaniaid a Chatholigion. O ganlyniad i hyn, ffurfiwyd  Cymdeithas y Gwyddelod Unedig mewn cyfarfod yn ninas Belffast ar 14 Hydref 1791, dan arweiniad Tone,  Thomas Russell (1767-1803), Napper Tandy ac eraill.

Bwriad cyntaf y Gymdeithas oedd gweithio tuag at ddiwygiadau Seneddol, ond yn raddol troes at syniadau mwy radicalaidd Tone ei hun, ac anelu at greu gweriniaeth annibynnol. Yn 1794, daeth y Gymdeithas i gysylltiad ag arweinwyr y Chwyldro Ffrengig, ond bradychwyd eu trafodaethau ac yn 1795 bu raid i Tone ffoi i'r Unol Daleithiau. Yn Chwefror 1796, aeth i Ffrainc, lle cyfarfu a rhai o arweinwyr y Chwyldro ym Mharis. Rhoddwyd comisiwn yn y fyddin Ffrengig iddo.

Hwyliodd am Iwerddon gyda'r Cadfridog Hoche yn 1796, ond bu raid i'r llynges ddychwelyd i Ffrainc wedi methu glanio oherwydd tywydd garw. Pan ddechreuodd Gwrthryfel Gwyddelig 1798, hwyliodd Tone am Iwerddon gyda'r Llynghesydd Bompard. Cyfarfu'r llongau Ffrengig a llongau rhyfel Prydeinig ger Buncrana ar Lough Swilly ar 12 Hydref, 1798, a chymerwyd Tone yn garcharor pan ildiodd y llong yr oedd arni i'r Prydeinwyr.

Rhoddwyd ef ar ei brawf yn Nulyn, a dedfrydwyd ef i'w grogi, gan wrthod ei gais am farwolaeth fwy anrhydeddus trwy gael ei saethu. Cyn gweithredu'r ddedfryd, bu Tone farw o'i anafiadau wedi torri ei wddf â chyllell yn y carchar. Ystyrir ef yn un o sylfaenwyr cenedlaetholdeb Gwyddelig modern.

Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Categori:Genedigaethau 1763
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Marwolaethau 1798
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Pobl o Ddulyn
Categori:Protestaniaid
313 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC - **310au CC** - 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC
318 CC 317 CC 316 CC 315 CC 314 CC - **313 CC** - 312 CC 311 CC 310 CC 309 CC 308 CC

----

## Digwyddiadau
* Pobl Epirus yn gwrthryfela yn erbyn llywodraeth Macedonia, ac yn galw'n ôl eu cyn-frenin Aeacides. Mae Cassander yn gyrru byddin yn eu herbyn dan ei frawd Philip, sy'n gorchfygu Aeacides mewn dwy frwydr a'i ladd.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Aeacides, brenin Epirus

Categori:313 CC
Anerchiad Gettysburg

Traddodwyd **Anerchiad Gettysburg** (Saesneg: *The Gettysburg Address*) gan Abraham Lincoln, Arlywydd yr Unol Daleithiau ar 19 Tachwedd 1863. Mae'n un o areithiau enwocaf Lincoln, ac yn cael ei hystyried fel un o'r anerchiadau pwysicaf yn hanes yr Unol Daleithiau.

Yr achlusur oedd cysegru mynwent newydd i ail-gladdu cyrff y milwyr a laddwyd ym Mrwydr Gettysburg, bedwar mis a hanner ynghynt, pan orchfygodd byddin yr Undeb fyddin y De mewn brwydr dyngedfennol. Nid Lincoln oedd y prif siaradwr y diwrnod hwnnw, a dim ond dau funud a gymerodd i draddodi ei anerchiad, o flaen cynulleidfa o tua 15,000 o bobl.

Ceir nifer o fersiynau o'r araith, pob un ychydig yn wahanol. Ystyrir mai'r fersiwn mwyaf dibynadwy yw'r un a gadwyd gan deulu Bliss:

Categori:Areithiau
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Rhyfel Cartref America