open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Haile Selassie

Ymerawdwr Ethiopia o 1930 hyd 1974 oedd **Haile Selassie** (Ge'ez: , "Pŵer y Drindod"), enw genedigol **Tafari Makonnen** (23 Gorffennaf, 1892 - 27 Awst, 1975). Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'n byw ym Mhlasdy Penlle'r-gaer, Abertawe pan oedd wedi'i alltudio.

Pan ddiorseddwyd yr ymerawdwr Iyasu yn 1916, daeth ei fodryb Zewditu yn ymerodres, ac enwyd Tafari Makonnen yn aer i'r goron ac yn llywodraethwr y deyrnas.

Pan ddaeth yn ymerawdwr yn 1930 ar farwolaeth Zewditu, cymerodd yr enw Haile Selassie, sy'n golygu "Grym y Drindod". Yn ystod ei deyrnasiad o 45 mlynedd, gwnaeth Haile Selassie lawer i geisio moderneiddio Ethiopia, ac enillodd boblogrwydd mawr yn Affrica a thu hwnt. Daeth i amlygrwydd byd-eang yn 1936 trwy ei araith i Gynghrair y Cenhedloedd yn condemnio defnydd yr Eidal o arfau cemegol yn eu hymdrech i oresgyn Ethiopia.

Aeth Haile Selassie yn fwy ceidwadol wrth iddo heneddio, a theimlai carfan yn Ethiopia nad oedd y wlad yn cael ei moderneiddio'n ddigon cyflym. Bu gwrthryfel yn ei erbyn, a diorseddwyd ef ar 12 Medi 1974. Treuliodd ei fisoedd olaf yn garcharor yn y palas ymerodrol.

Cymer y mudiad Rastaffaraidd, a sylfaenwyd yn Jamaica yn y 1930au cynnar, ei enw oddi wrtho ef, "Ras ("tywysog) Tafari". Ystyria'r mudiad fod Haile Selassie yn ymgorfforiad o Iesu Grist.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Pobl o Ethiopia
Karaez-Plougêr

Mae **Karaez-Plougêr** (Ffrangeg: *Carhaix-Plouguer*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Mae pencadlys Rhwydwaith Cydraddoldeb Ieithoedd Ewrop (ELEN) yn y dre, yn adeilad Ti ar Vro, 6 plasenn Gwirioù Mab-den. Mae gan ELEN 174 o aelod-sefydliadau yn cynrychioli 50 o ieithoedd mewn 25 gwladwriaeth.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29024

## Pellteroedd
## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Karaez-Plougêr wedi'i gefeillio â:
*  Carrickmacross, Iwerddon
*  Dawlish, Dyfnaint
*  Oiartzun, Sbaen

## Llydaweg
Lansiodd y Karaez-Plougêr cynllun ieithyddol trwy Ya Brezhoneg ar 9 Ebrill, 2004. Mae gan y ddinas ysgol gynradd ac ysol uwchradd Diwan (sef yn yr unig Lycée Diwan yn Llydaw). Yn 2008, mynychodd 21.49% o blant ysgol gynradd ysgolion dwyieithog.

## Diwylliant
Mae Karaez-Plougêr yn gartref i **Gouel yn Kozh Erer**; (Gŵyl yr Hen Erydr) sef ŵyl gerddorol fwyaf  Ffrainc, gan ddenu mwy na 200,000 mynychwyr bob blwyddyn.
Yn Hydref 2016 trefnodd yr ŵyl cyngerdd arbennig yn Central Park, Efrog Newydd mewn teyrnged i'r nifer o Lydäwyr a fewnfudodd i'r ddinas yn y 19g.

bawd|canol|1000px|Gŵyl 2006

## Gweler hefyd 
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Cymdeithas Cymru-Llydaw
* Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Elijah Wood

Actor, cynhyrchydd a DJ Americanaidd yw **Elijah Jordan Wood** (ganwyd 28 Ionawr 1981). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ran fel Frodo Baggins yng nghyfres ffilmiau *The Lord of the Rings*.

## Gwaith
### Ffilmiau
### Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion
Categori:Pobl o Cedar Rapids, Iowa
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Ddanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Beyoncé Knowles

Cantores R&B ac actores yw **Beyoncé Giselle Knowles** (ganwyd 4 Medi 1981). Roedd hi'n aelod o'r grŵp ''Destiny's Child''. Hefyd mae hi'n gynhyrchydd recordiau ac yn cyfansoddi ei chaneuon ei hun. Fe'i ganed a'i magu yn Houston, Texas, lle mynychodd ysgol berfformio. Dechreuodd gystadlu mewn cystadlaethau canu a dawnsio pan oedd yn blentyn. Daeth Knowles yn enwog ar ddiwedd y 1990au fel prif leisydd y grŵp "Destiny's Child". Tra gyda'r grŵp, gwerthodd Knowles dros 50 miliwn o recordiau'n fyd-eang ac yn ystod ei gyrfa llawn, mae wedi gwerthu dros 75 miliwn o recordiau.

Ym mis Mehefin 2003, tra'n gweithio'n annibynnol o "Destiny's Child", rhyddhaodd Knowles ei halbwm solo cyntaf, *Dangerously in Love*, a ddaeth yn un o albymau mwyaf llwyddiannus y flwyddyn honno, a daeth Knowles yn amlycach fel artist unigol. Roedd yr albwm yn llwyddiant masnachol ac ymysg y beirniaid cerddorol, a chafodd sawl cân lwyddiant amlwg, gan gynnwys "Crazy in Love", "Baby Boy", a chan ennill pum Gwobr Grammy i Knowles yn 2004. Pan wahanodd "Destiny's Child yn 2005, parhaodd llwyddiant Knowles: aeth ei halbwm nesaf ''B'Day'', a ryddhawyd yn 2006, i rif un y siart Billboard, gan gynhyrchu'r caneuon llwyddiannus "Deja Vu", "Irreplaceable", a "Beautiful Liar". Rhyddhawyd ei thrydedd albwm unigol, I Am… Sasha Fierce, ym mis Tachwedd 2008, a oedd yn cynnwys y caneuon llwyddiannus "If I Were a Boy", "Single Ladies (Put a Ring on It)", a "Halo".

## Disgograffi 
### 2002/2004 
* 2003 - *Dangerously in Love* ("Work It Out", "'03 Bonnie & Clyde", "Crazy in Love", "Baby Boy", "Me, Myself and I", "Naughty Girl")
* 2004 - *Live at Wembley*
* 2003/2004 - *Dangerously in Love World Tour*
* 2004 - *Verizon Ladies First Tour* (with Alicia Keys & Missy Elliott)

### 2005/2007 
* 2005 - Speak My Mind
* 2006 - ''B'Day* / *B'Day Deluxe Edition* ("Check on It", "Déjà Vu", "Ring the Alarm", "Upgrade U", "Irreplaceable", "Listen", "Beautiful Liar", "Get Me Bodied")
* 2007 - *B'Day Anthology Video Album*
* 2007 - *Irreemplazable* ("Irreemplazable", "Get Me Bodied (Timbaland Remix)")
* 2007 - *The Beyoncé Experience Live*
* 2007 - *The Beyoncé Experience*

### 2008/2009 
* 2008 - *I Am... Sasha Fierce* / *I Am... Sasha Fierce Deluxe Edition* ("If I Were a Boy", "Single Ladies (Put a Ring on It)", "Halo", "Diva", "Ego", "Sweet Dreams")
* 2009 - *Above and Beyoncé - Video Collection & Dance Mixes*
* 2009 - *I Am... Sasha Fierce Platinum Edition*
* 2009 - *I Am... Tour*
* 2009 - Miss Swing Miss Soul

### 2011 
* 2011 - Heat
* 2011 - 4

### 2013/2014 
* 2013 - *Beyoncé*
* 2014 - *Beyoncé Platinum Edition''

### 2016 
* 2016 - Lemonade

## Ffilmiau 
* Austin Powers in Goldmember (2002)
* The Pink Panther (2006)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Sbaeneg
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Dawnswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Dylunwyr ffasiwn o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Texas
Jules Dassin

Cyfarwyddwr ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **Jules Dassin**, ganwyd **Julius Dassin** (18 Rhagfyr 1911 – 31 Mawrth 2008).

Cafodd ei eni ym Middletown, Connecticut ond bu yn byw yn Ffrainc o'r 1950au hyd ei farwolaeth yn 2008.  Priododd yr actores Melina Mercouri yn 1966.

## Plant
*Joe Dassin (1938–1980), canwr
*Rickie Dassin
*Julie Dassin, actores

## Ffilmiau
* *The Tell-Tale Heart* (1941)
* *Reunion in France* (1942)
* *The Affairs of Martha* (1942)
* *Nazi Agent* (1942)
* *Young Ideas* (1943)
* *The Canterville Ghost* (1944)
* *A Letter for Evie* (1946)
* *Two Smart People* (1946)
* *Brute Force* (1947)
* *The Naked City* (1948)
* ''Thieves' Highway* (1949)
* *Night and the City* (1950)
* *Du rififi chez les hommes* (1955)
* *Celui qui doit mourir* (1957)
* *La Legge* (1959)
* *Pote tin Kyriaki (Never on Sunday)* (1960)
* *Phaedra* (1962)
* *Topkapi* (1964)
* *10:30 P.M. Summer* (1966)
* *Up Tight!* (1968)
* *Hamilchama al hashalom* (1968)
* *Promise at Dawn* (1970)
* *The Rehearsal* (1974)
* *Kravgi gynaikon* (1978)
* *Circle of Two'' (1980)

## Dolenni allanol
*  Erthygl er cof amdano

Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Connecticut
Samuel Beckett

Dramodydd a bardd o Iwerddon a ysgrifennodd yn Ffrangeg a Saesneg oedd **Samuel Barclay Beckett** (13 Ebrill 1906 – 22 Rhagfyr 1989). Enillodd Wobr Lenyddol Nobel yn 1969.

Ganed ef yn Foxrock, ar gyrion Dulyn. Astuddiodd Ffrangeg, Eidaleg a Saesneg yng Ngholeg y Drindod, Dulyn o 1923 hyd 1927. Wedi graddio cafodd swydd ''lecteur d'anglais* yn yr École Normale Supérieure ym Mharis, lle daeth i adnabod James Joyce.

Cyhoeddodd ei draethawd cyntaf, *...Bruno. Vico..Joyce*, yn 1929. Yn 1930 dychwelodd i Goleg y Drindod fel darlithydd, ond ymddiswyddodd y flwyddyn wedyn. Ysgrifennodd ei nofel gyntaf, *Dream of Fair to Middling Women*, yn 1932, ond ni allodd gael cyhoeddwr iddi. Yn 1935, cyhoeddodd gasgliad o farddoniaeth, *Echo's Bones and Other Precipitates''. Bu'n teithio llawer yn Ewrop, a chyhoeddodd nofel *Murphy* yn 1938.

Bu'n aelod o'r *Résistance* Ffrengig yn ystod yr Ail Ryfel Byd, a chyflwynodd y llywodraeth y Croix de guerre a'r Médaille de la Résistance iddo ar ddiwedd y rhyfel. Rhwng Hydref 1948 a Ionawr 1949 bu'n gweithio ar ei ddrama enwocaf, *En attendant Godot*. Cyhoeddwyd hi yn 1952, a bu'r perfformiad cyntaf yn 1953. Aeth ymlaen i ysgrifennu nifer o ddramau eraill.

Bu farw ar 22 Rhagfyr 1989 a chladdwyd ef yn y Cimetière du Montparnasse ym Mharis.

## Cyfieithiadau i'r Gymraeg 
**Diwéddgan* (1969), cyfieithiad gan Gwyn Thomas o *Fin de Partie* yn y gyfres ''Dramâu'r Byd*.
**Wrth aros Godot* (1970), cyfieithiad gan Saunders Lewis o *"En attendant Godot"*, Cyfres y ddrama yn Ewrop.
**Dyddiau Difyr* (1998), cyfieithiad gan Annes Gruffydd o "*Happy Days''", heb ei chyhoeddi.

Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Ffrangeg
Categori:Beirdd Saesneg o Iwerddon
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Dramodwyr Ffrangeg
Categori:Dramodwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Llenorion Ffrangeg o Iwerddon
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Nofelwyr Ffrangeg
Categori:Nofelwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Pobl a aned yn Nulyn
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Ymfudwyr o Iwerddon i Ffrainc
Adam Smith

Athronydd o Albanwr oedd **Adam Smith ** (16 Mehefin 1723 – 17 Gorffennaf 1790). Mae'n fwyaf adnabyddus fel awdur dau lyfr, *The Theory of Moral Sentiments* (1759), a *An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations* (1776). Roedd yn un o sylfaenwyr astudiaeth economeg fel pwnc academaidd.

Ganed ef yn Kirkcaldy, Fife, Yr Alban; nid oes sicrwydd am ddyddiad ei eni, ond bedyddiwyd ef ar 5 Mehefin 1723. Aeth i Brifysgol Glasgow yn 14 oed, lle astudiodd athroniaeth foesol. Yn 1740 aeth i Goleg Balliol, Rhydychen.

Yn 1748 dechreuodd roi darlithoedd cyhoeddus yng Nghaeredin, a daeth i adnabod David Hume. Yn 1751 daeth yn Athro rhesymeg ym Mhrifysgol Glasgow. Cyhoeddodd *The Theory of Moral Sentiments* yn 1759. Ymddangosodd *The Wealth of Nations* yn 1776, a gwnaeth ei awdur yn enwog.

Ystyrir ef yn un o brif gefnogwyr y syniad o *Laissez-faire* a'r farchnad rydd; gyda'r egwyddor fod system ecomomaidd lle mae pawb yn dilyn ei les ei hun yn arwain at fwy o gyfoeth i bawb.

## Prif weithiau 
bawd|*Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations*, 1922
* *The Theory of Moral Sentiments* (1759)
* *An Inquiry Into the Nature and Causes of the Wealth of Nations* (1776)
* *Essays on Philosophical Subjects* (1795)
* *Lectures on Jurisprudence* (1976)
* *Lectures on Rhetoric and Belles Lettres*

Categori:Genedigaethau 1723
Categori:Marwolaethau 1790
Categori:Academyddion y 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Economegwyr o'r Alban
Categori:Economegwyr clasurol
Catrin Dafydd (actores)

:''Am y llenores o'r un enw, gweler Catrin Dafydd (llenores).*

Actores o Gymru oedd **Kathleen Ann Jones** a adwaenwid fel **Catrin Dafydd** (1938 – 11 Tachwedd 2010),. Roedd yn fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Lydia Tomos, mam Wali Tomos, yng nghyfres deledu *C'mon Midffild!*, ar S4C.

Yn 1967/68 ymddangosodd ar HTV Cymru yn y ddwy gomedi-sefyllfa gyntaf yn yr iaith Gymraeg, sef *Ma' Pawb Isio Byw* a *Dai a Henri''. Ysgrifennwyd y comediau gan Wil Sam a'i perfformiwyd gan Gwmni'r Theatr Fach y Gegin, Cricieth.

Yn ei gyrfa ymddangosodd mewn nifer o gynyrchiadau teledu gan gynnwys *Gwen Tomos*, ''Mae hi'n Wyllt Mr Borrow*, *Madam Wen*, *Hafod Haidd*, *Bysus Bach y Wlad*, *Midffîld - Y Mwfi, C'mon Midffîld! a Rasbrijam* ac *Y Wisg Sidan.''

Fe'i magwyd yn Abersoch yn ferch i Dafydd a Laura Jones a roedd ganddi chwaer, Anna.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Gary Evans

Darlunydd a dylunydd Cymreig yw **Gary Evans** (ganwyd 1971). Fe yw arlunydd Cyfres y Teulu Boncyrs (Bili Boncyrs). Caryl Lewis yw awdures y gyfres a'r Lolfa sy'n cyhoeddi.

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Darlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Darlunwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Darlunwyr llyfrau plant o Gymru
Categori:Dylunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Dylunwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Dylunwyr graffig o Gymru
Malaria

Afiechyd a achosir gan yr organeb *Plasmodium* yn y corff yw **Malaria**. Caiff yr organebau eu trosglwyddo gan barasitiaid protosoaidd fel y mosgito *Anopheles*.

Ceir malaria yn y rhan fwyaf o wledydd yn y Trofannau, yn cynnwys rhannau o Asia, Affrica ac America. Pob blwyddyn mae rhwng 350-500 miliwn o bobl yn datblygu'r clefyd, a rhwng un a thri miliwn yn marw ohono, y mwyafrif ohonynt yn blant ieuainc yn Affrica i'r de o'r Sahara. Gwelir 90% o farwolaethau sy'n gysylltiedig â malaria yn Affrica Is-Sahara. Yn aml, cysylltir yr afiechyd â thlodi ac mae'r clefyd yn un o'r ffactorau pwysicaf sy'n atal datblygiad economaidd mewn rhai gwledydd yn y rhanbarth yma.

Malaria yw un o'r afiechydon heintus mwyaf cyffredin ac mae'n creu problem iechyd ddifrifol. Gall pedair rhywogaeth o organebau yn y genws *Plasmodium* achosi malaria mewn pobl; y rhywogaethau sy'n achosi'r math mwyaf difrifol o'r clefyd yw *Plasmodium falciparum* a *Plasmodium vivax*, ond gall *Plasmodium ovale* a *Plasmodium malariae* hefyd achosi malaria. Serch hynny, nid yw'r rhywogaethau yma o'r organebau yn achosi marwolaeth mewn pobl fel arfer. Ceir pumed rhywogaeth o'r organebau sef Plasmodium knowlesi. Gall hwn achosi malaria mewn macacos ond gall heintio pobl hefyd. Gan amlaf, cyfeirir at y rhywogaeth Plasmodim pathogenig-dynol hwn fel parasitiaid malaria.

Trosglwyddir yr organebau *Plasmodium* pan mae mosgito *Anopheles* benywaidd yn cnoi ac yn bwydo ar waed dynol. Dim ond y mosgito benywaidd Anopheles sy'n medru trosglwyddo'r afiechyd a rhaid fod y mosgito wedi bwydo ar waed person heintiedig yn flaenorol. Pan fo mosgita yn cnoi person sy'n dioddef o malaria, cymer y mosgito ychydig o waed, sy'n cynnwys parasitiaid malaria meicrosgopig. Tua wythnos yn ddiweddarach, pan fydd y mosgito'n bwydo am y tro nesaf, cymysga'r parasitiaid hyn gyda gwaed y mosgito a chant eu chwystrellu i mewn i'r person sy'n cael ei gnoi. Lluosa'r parasitiaid hyn yng nghelloedd coch y corff, gan achosi symptomau fel anemia (penysgafnder, diffyg anadl, calon-guriad cyflym a.y.y.b.), yn ogystal â symptomau cyffredinol eraill fel twymyn, oerfel, cyfog, salwch yn debyg i'r ffliw, ac mewn achosion difrifol coma a marwolaeth.

Gellir lleihau malaria trwy leihau'r nifer o'r mosgito neu trwy atal y mosgito rhag pigo, er enghraifft trwy gysgu gan rwyd mosgito neu ddefnyddio hylif atal mosgitos. Hefyd gellir rheoli mosgitos drwy chwystrelli pryfleiddiaid mewn adeiladau a chael gwared o ddŵr llonydd lle mae'r mosgitos yn dodwy eu wyau. Mae arbrofion a gwaith ymchwil i ddod o hyd i foddion i drin malaria wedi cael eu cynnal ond cymysg fu'r llwyddiant. Edrychwyd ar y posibilrwydd hefyd o drin y mosgitos yn enetig er mwyn eu galluogi i wrthsefyll y parasitiaid.

Ar un adeg, roedd malaria i gael yn ambell fan yng Nghymru. Mae Evan Isaac yn *Coelion Cymru* yn rhoi hanes Gwrach Cors Fochno; credid ei bod yn achosi afiechyd oedd yn creu cryndod yn y dioddefwyr. Ymddengys mai malaria oedd yr afiechyd.

bawd|canol|500px|Ardaloedd o'r byd lle ceir malaria. Gwyn: dim malaria; Melyn: lefel isel o falaria; Coch: lefel uchel o falaria; Coch tywyll: lefel uchaf o falaria.

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Jbel Toubkal

**Jbel Toubkal** neu **Djebel Toubkal** (Arabeg; Berbereg '''Adra N' Dern''', 4167 m), a elwir hefyd yn Fynydd Toubkal weithiau, yw copa uchaf yr Atlas Uchel ym Mynyddoedd yr Atlas a mynydd uchaf Gogledd Affrica. Mae'n gorwedd yng nghanolbarth Moroco 63&nbsp;km i'r de o ddinas Marrakech, yn nhalaith Al Haouz, sy'n rhan o ranbarth Marrakech-Tensift-El Haouz, o fewn y parc cenedlaethol a enwir ar ei ôl.

Yn yr iaith Amazigh (u o'r ieithoedd Berber), gelwir Jbel Toubkal yn '''Adrar N' Dern''' (Mynydd Dern).

Categori:Mynyddoedd Moroco
Categori:Marrakech-Tensift-El Haouz
Atlas Uchel

250px|bawd|Pentref yn yr Atlas Uchel
Cadwyn o fynyddoedd ym Moroco sy'n rhan o gadwyn Mynyddoedd yr Atlas yng Ngogledd Affrica yw'r **Atlas Uchel** (Ffrangeg, *Haut Atlas*) neu'r **Atlas Mawr** (*Grand Atlas*). Mae'n ffurffio rhan uchaf Mynyddoedd yr Atlas ac yn gorwedd rhwng yr Atlas Canol a'r Anti-Atlas.

Mae'r Atlas Uchel yn gorwedd yng nghanolbarth Moroco yn codi yn y gorllewin ger arfordir Cefnfor Iwerydd ac yn ymestyn i gyfeiriad y dwyrain i'r ffin rhwng Moroco ac Algeria. Yn y gorllewin a'r de-orllewin mae'r gadwyn yn disgyn yn sydyn gan ffurfio'r Anti-Atlas ger yr arfordir. I'r gogledd, i gyfeiriad Marrakech, mae'r disgyniad yn fwy graddol. Jbel Toubkal (4167 m) yw'r copa uchaf. Dyma'r gadwyn fynydd uchaf yng Ngogledd Affrica, a lysenwir weithiau "To Moroco" neu "To Gogledd Affrica". Mae'n ffurfio wrthglawdd anferth sy'n ymestyn am tua 750&nbsp;km gan wahanu y Moroco Saharaidd oddi Moroco'r Iwerydd a'r Môr Canoldir. Gyda'r cadwynni llai sy'n gysylltiedig ag ef mae gan yr ardal fynyddig hon arwynebedd tir o tua 100 200&nbsp;km².

Ar gopaon Ouarzazate torrir trwy'r *massif* gan Dyffryn Draa, sy'n ymagor i'r de. Yma ceir golygfeydd trawiadol gyda chreigiau garw a ceunentau dwfn. Dyma un o ganolfannau y Berberiaid, sy'n byw mewn pentrefi bychain a dilyn bywyd amethyddol, e.e. yn Nyffryn Ourika.

Mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn bobl Berber (llwyth yr *Amazigh*), sy'n dibynnu'n bennaf ar fugeilio anifeiliaid ac amaethyddiaeth am eu bywoliaeth. Mae'n un o gadarnleoedd yr iaith Ferbereg gyda diwylliant unigryw. Prif ganolfannau'r rhanbarth hwn yw Tahanaoute, Amizmiz, Asni, Tin Mal, Ijoukak, ac Oukaïmden.

Categori:Mynyddoedd Moroco
Oum Er-Rbia

250px|bawd|Oum Er R'bia
Afon ail fwyaf Moroco gyda hyd o 600&nbsp;km yw'r **Oum Er-Rbia** (ceir sawl amrywiad ar sillafiad yr enw yn y wyddor Rufeinig, yn cynnwys **Oum Errabiaa**, '''Oum Er R'bia** ac **Oum Er-Bia''').

Gorwedd tarddle'r afon yn yr Atlas Canol tua 40&nbsp;km o dref Khénifra a 26&nbsp;km o M'rirt, yn *commune* wledig Oum Errabiaa. Ar ôl llifo am 600&nbsp;km ar draws y wlad i gyfeiriad y gorllewin mae'n aberu yng Nghefnfor Iwerydd ger dinas fechan Azemmour (rhanbarth Abda-Doukkala, Grand Casablanca).

Ceir wyth argae ar ei chwrs, sy'n cyflenwi dŵr i ardal eang; y pwysicaf yw Bin el Ouidane, ar Oued El Aabid, ger tref Beni Mellal 120&nbsp;km o Khénifra. Mae'r afon yn dyfrhau tiroedd amaethyddol gwastatiroedd Tadla ac Abda-Doukkala. Prif lednentydd yr Oum Errabiaa yw Oued Srou, Oued Chbouka ac Oued Ouaoumana.

Ystyr yr enw **Oum Er-Rbia** yw "Mam y Gwanwyn" am fod yr afon yn llenwi â dŵr o'r eira toddedig oddi ar Mynyddoedd yr Atlas yn y gwanwyn ac yn gorlifo i ffrwythloni'r tir. Mae gan yr afon hon le arbennig yn hanes a thraddodiad y Maghreb am fod y cadfridog Oqba ibn Nafi wedi arwain ei fyddin Islamaidd ar hyd ei glannau i gyrraedd Cefnfor Iwerydd ar ddechrau'r 680au ac agor pennod newydd yn hanes Moroco a'r Maghreb. Mae'r nofel *La Mère du Printemps* gan yr awdur Driss Chraïbi, a aned ger glannau'r afon, yn seiliedig ar yr hanes a'r effaith a gafodd ar ddiwylliant y Berberiaid.

Er-Rbia
Atlas Canol

250px|bawd|Map yn dangos lleoliad yr Atlas Canol ym Moroco
Cadwyn o fynyddoedd gyda hyd o tua 350&nbsp;km sy'n ymestyn ar draws canolbarth Moroco o'r de-orllewin i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain yw'r **Atlas Canol** (Arabeg, **الأطلس المتوسط** ; Ffrangeg, *Moyen Atlas*). Mae'n gorwedd rhwng bryniau'r Rif i'r gogledd a'r Atlas Uchel i'e de, gydag arwynebedd o tua 2.3 miliwn hectar, sef tua 18% o ucheldiroedd y wlad.

Dyma'r mwyaf gorllewinol o dair cadwyn Mynyddoedd yr Atlas ym Moroco sy'n diffinio basn uchel sy'n ymestyn i gyfeiriad y dwyrain i Algeria. I'r de o'r Atlas Canol ac yn wahanedig gan yr afonydd Moulouya ac Oum Er-Rbia, mae'r Atlas Uchel yn ymestyn am 700&nbsp;km mewn cyfres o gopaon gyda deg ohonynt dros 4,000 medr. I'r gogledd o'r Atlas Canol gorwedd Afon Sebou a mynyddoedd y Rif, sy'n ymestyniad deheuol o'r Cordillera Baetig (sy'n cynnwys y Sierra Nevada) yn ne Sbaen.

Gorwedd yn bennaf yn nhaleithiau Khénifra, Ifrane, Boulmane, Sefrou ac El Hajeb, ynghyd â rhannau o daleithiau Taza a'r Beni Mellal (enwir yr olaf yn "Ddrws yr Atlas Canol"). Fel yn achos yr Atlas Uchel, mae'n gartref i'r Berberiaid ac yn un o gadarnleoedd yr iaith Ferbereg.

Categori:Mynyddoedd Moroco
Shammuramat

Brenhines Assyria yn y Dwyrain Canol o 811 CC hyd 808 CC (yn ôl pob tebyg) oedd **Shammuramat** neu **Sammur-amat** (hefyd **Sammu-ramat** a **Sammuramat**). Yn weddw y Brenin Shamshi-Adad V o Assyria, teyrnasodd am dair blynedd ar orsedd Assyria. Mae rhai cronolegau eraill yn awgrymu iddi deyrnasu o 809 hyd 792 CC.

Darganfuwyd *stele* (carreg goffa) Shammuramat yn Ashur, ac mae arysgrif o hen ddinas Nimrud yn awgrymu ei bod mewn grym yno ar ôl marwolaeth ei gŵr a chyn teyrnasiad ei mab.

Erbyn heddiw mae'r Semiramis sy'n enwog mewn chwedl a llên yn cael ei hystyried yn ffigwr fytholegol yn unig; fodd bynnag ceir peth dystiolaeth yng nghofnodau Assyria sy'n awgrymu ei bod yn seiliedig ar hanesion am y Frenhines Shammuramat a ddaeth i'r Groegiaid ganrifoedd yn ddiweddarach. Ond nid yw pawb yn derbyn hyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Assyria
Categori:Yr Henfyd
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Franz Kafka

Llenor yn ysgrifennu yn Almaeneg oedd **Franz Kafka** (3 Gorffennaf 1883 - 3 Mehefin 1924).

Ganwyd yn ninas Prâg, oedd yr adeg honno yn rhan o Awstria-Hwngari, i deulu Iddewig dosbarth-canol. Almaeneg oedd ei famiaith. O 1889 hyd 1893, aeth i'r *Deutsche Knabenschule*, ysgol elfennol i fechgyn, ac oddi yno i'r *Altstädter Deutsches Gymnasium*, gan gymeryd ei arholiad Maturita yn 1901.

Aeth i Brifysgol Charles-Ferdinand ym Mhrâg, lle dechreuodd astudio cemeg cyn newid i'r gyfraith ymhen pythefnos. Graddiodd yn 1906, ac aeth i weithio i gwmni yswiriant yn 1907. Yn y cyfnod yma, dyfeisiodd yr het galed i weithwyr diwydiannol, ac enillodd fedal am hyn. Yn 1923, symudodd i Berlin i ganolbwyntio ar ysgrifennu. Roedd wedi bod yn dioddef o'r diciâu ers 1917, a chyn hir dychwelodd i Prâg cyn mynd i sanatoriwm yn Kierling ger Vienna lle bu farw yn 1924.

## Gwaith
Dim ond ychydig o’i waith cafodd ei gyhoeddi yn ystod ei fywyd. Cyhoeddwyd casgliadau o straeon byrion *Betrachtung* (Myfyrdod) ac *Ein Landarzt* (Meddyg cefn gwlad) a straeon unigol fel *Die Verwandlung* (Metamorffosis) mewn cylchgronau llenyddol ond heb gael fawr o sylw.

Mynnodd Kafka roedd ei waithiau heb eu gorffen - *Der Process*, *Das Schloss* ac *Amerika* i‘w cael eu dinistrio‘n llwyr gan ei ffrind Max Brod. Ond anwybyddodd Brod dymuniadau Kafka ac fe’u cyhoeddwyd ar ôl iddo farw.

Daeth waith Kafka yn hynod o ddylanwadol yn ystod ail hanner yr 20g gan ysbrydoli nifer fawr o  ysgrifenwyr, beirniad, artistiaid ac athronyddion.

Yr enwocaf o'i weithiau yw'r stori fer *Die Verwandlung* (Metamorffosis, 1915), lle mae dyn yn deffro un bore i ddarganfod ei fod wedi troi yn fath o bryf enfawr a ffiaidd a'r nofel *Der Prozeß* (Y Prawf, 1925) ble mae dyn yn cael ei gyhuddo gan awdurdod biwrocrataidd dideimlad, gyda natur o’i drosedd byth yn cael ei datgelu.

Mae straeon a nofelau Kafka wedi profocio dehongliadau di-ri. Mae llawer o feirniad yn gweld ei waith fel alegorïau, mae rhai eraill wedi dadlau bod perthynas anodd Kafka a’i dad wrth wraidd ei waith. Mae eraill yn pwysleisio ei feirniadaeth o systemau gormesol a'u biwrocratwyr di-wyneb, y trais a’r creulondeb totalitariaeth.

Mae Kafka yn aml cael ei gyfrif yn nghyd-destun Dirfodaeth (Existentialist). Tra bod Swrealwyr wedi’u dennu i’w ddefnydd o’r abswrd.

Mae ei waith *Die Verwandlung* wedi'i addasu i lyfr i ddysgwr Cymraeg o dan y teitl 'Metamorffosis' a gyhoeddwyd gan Iawn.Cymru yn 2021.

### Nofelau 
* *Die Verwandlung* (Metamorffosis, 1915)
* *Der Prozeß* (Y Prawf, 1925)
* *Das Schloß* (Y Castell, 1926)
* *Amerika* (1927)

Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Tsiecia
Categori:Llenorion Almaeneg o Tsiecia
Categori:Llenorion Iddewig o Tsiecia
Categori:Pobl o Brag
Marcel Proust

Nofelydd a beiriniad o Ffrainc oedd **Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust** (10 Gorffennaf 1871 – 18 Tachwedd 1922). Mae'n fwyaf adnabyddus am *À la recherche du temps perdu* ("Chwilio am amseroedd coll"), a gyhoeddodd mewn saith rhan rhwng 1913 a 1927.

Ganed Proust yn Auteuil, rhan o ddinas Paris. Roedd ei dad, Achille Adrien Proust, yn batholegydd amlwg, yn gweithio ar achosion colera a sut i'w atal. Nid oedd ei iechyd yn dda pan oedd yn blentyn, ond treuliodd flwyddyn yn y fyddin yn (1889-90). 
Cyhoeddodd *Du côté de chez Swann*, rhan gyntaf *À la recherche du temps perdu*, yn 1913.

Bu farw yn 1922, a chladdwyd ef ym Mynwent Père Lachaise ym Mharis.

## Llyfryddiaeth 
* 1896 *Les plaisirs et les jours* ("Pleserau a Dyddiau")
* 1904 ''La Bible D'Amiens*; cyfieithiad o lyfr John Ruskin *The Bible of Amiens*
* 1906 *Sésame et les lys*; cyfieithiad o lyfr John Ruskin *Sesame and Lilies*
* 1913–27 *À la recherche du temps perdu*
:

* 1919 *Pastiches et mélanges*
* 1954 *Contre Sainte-Beuve*
* 1954 *Jean Santeuil'' (anorffenedig)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirniaid llenyddol Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1922
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Coedwig law

bawd|300px|Ardaloedd fforest law drofannol

**Coedwig law** yw coedwig mewn ardaloedd lle y ceir dros tua 1750&nbsp;mm hyd 2000&nbsp;mm (68 modfedd hyd 78 modfedd) o law y flwyddyn.

Ceir dwy ran o dair o'r holl rywogaethau o anifeiliaid a phlanhigion ar y blaned yn y coedwigoedd glaw, a chredir fod cannoedd o filiynau o rywogaethau yn dal heb eu darganfod. Ceir y rhan fwyaf o goedwigoedd glaw y ddaear yn y trofannau, yn enwedig yn nalgylch Afon Amazonas, mewn rhannau o Ganolbarth America megis Nicaragwa, yn Affrica i'r de o'r Sahara yn ymestyn o Camerŵn i Weriniaeth y Congo, yn ne-ddwyrain Asia o Myanmar hyd Indonesia a Papua Gini Newydd, ac yng ngogledd Awstralia.

Ceir hefyd coedwigoedd glaw y tu allan i'r trofannau, yn enwedig ger arfordir gorllewinol yr Unol Daleithiau a Canada.

bawd|canol|550px|Fforest law Amazonas ger Manaus

Categori:Amgylchedd
Categori:Coedwigoedd
Colosseum

Amffitheatr yn ninas Rhufain yn yr Eidal yw'r **Colosseum** neu **Coliseum**, (Eidaleg: *Colosseo*). Ei enw gwreiddiol oedd yr *Amphitheatrum Flavium* ("Amffitheatr y Flafiaid"). Y Colosseum yw'r amffithatr mwyaf a adeiladwyd yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig.

Saif y Colosseum ychydig i'r dwyrain o Fforwm Rhufain. Dechreuwyd ei adeiladu gan yr ymerawdwr Vespasian rhwng 70 a 72 OC, a gorffennwyd y gwaith yn 80 yn nheyrnasiad ei fab, Titus. Gwnaed newidiadau i'r cynllun yn ystod teyrnasiad brawd Titus, Domitian 81-96).

Gallai'r Colosseum ddal tua 50,000 o wylwyr, a chafodd ei ddefnyddio am bron 500 mlynedd. Fe'i defnyddid ar gyfer ymladdfeydd gladiator a difyrrion eraill.

bawd|dim|Y tu fewn

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Rhufain
Categori:Amffitheatrau
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Eidal
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Basilica Sant Pedr

Eglwys yn y Fatican yn ninas Rhufain yw **Basilica Sant Pedr** (, ). Fe'i hystrir yn un o adeiladau pwysicaf Cristionogaeth. Yn ôl traddodiad, fe'i hadeiladwyd dros y fan lle claddwyd Sant Pedr.

Bu eglwys ar y safle yma ers y 4g. Dechreuwyd y gwaith ar yr adeilad presennol, i gymeryd lle adeilad Cystennin, ar 18 Ebrill, 1506, ac fe'i gorffennwyd yn 1626.

Claddwyd llawer o Babau yn yr eglwys, ac mae'n gyrchfan boblogaidd iawn i bererinion. Ceir gwaith llawer o benseiri ac arlunwyr enwog ar a thu mewn i'r adeilad, yn fwyaf nodedig Michelangelo. Gall ddal 60,000 o bobl.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Rhufain
Categori:Eglwysi'r Eidal
Categori:Y Fatican
Nimrud

:*Gweler hefyd Nimrod.*
Dinas Assyriaidd hynafol a leolir i'r de o Ninefeh ar lan afon Tigris ym Mesopotamia yw **Nimrud**. Roedd yn cynnwys tua 16 milltir agwar o fewn ei muriau. Lleolir yr adfeilion tua 30&nbsp;km i'r de-ddwyrain o ddinas Mosul yn Irac. Un o'i henwau hynafol oedd *Kalhu*. Fe'i galwyd yn Nimrud gan yr Arabiaid ar ôl yr arwr chwedlonol Nimrod y cyfeirir ato yn y Beibl fel helwr nerthol (cf. Genesis 10:11-12; Micah 5:6; I Cronicl 1:10).

bawd|chwith|Ceidwad Porth o Nimrud (Amgueddfa Brydeinig)
[bawd|dde|[Stela o Nimrud]]

Mae Nimrud wedi ei uniaethu â safle'r ddinas Beiblaidd **Calah** neu **Kalakh**. Cyhoeddwyd Nimrud yn brifddinas ymerodraeth Assyria gan y brenin Shalmaneser I yn y 13g CC, pan oedd eisoes wedi sefyll am dros fil o flynyddoedd. Daeth yn enwog fel prifddinas y brenin mawr Ashurnasirpal II o Assyria (c. 880 CC). Cododd balas anferth a themlau yno. Disgrifir y wledd i ddathlu cwblhau'r gwaith yn 879 CC ar stele a ddarganfuwyd yno. Roedd tua 100,000 o bobl yn byw yno yn amser Ashurbannipal, ac roedd y ddinas yn addurnedig â gerddi botanegol a sw. Cododd y brenin Shalmaneser III (858-824 CC), mab Ashurbannipal, y Ziggurat Fawr a theml gerllaw. Atgyweirwyd y palas gan yr archaeolegwyr ac mae'n un o ddwy enghraifft yn unig o balas Assyriaidd, gyda phalas Sennacherib yn Nineveh.

Parhaodd yn brifddinas Assyria tan 710 CC pan symudwyd y brifddinas i Khorsabad ac wedyn Nineveh. Ond parhaodd yn ganolfan bwysig gyda phalas brenhinol nes iddi gael ei difetha yn 612 CC pan syrthiodd Assyria i'r Mediaid a'r Babiloniaid.

Cloddiwyd safle Nimrud am y tro cyntaf rhwng 1845 a 1851 gan Austen Henry Layard. Cyhoeddwyd ffrwyth ei waith yn y llyfr enwog *Nineveh and Its Remains* (neu *Discoveries at Nineveh*), a gafodd ddylanwad mawr ar astudiaethau Beiblaidd. Mae eraill a fu'n llafurio yn cynnwys Hormuzd Rassam (1853-54 a 1877-79), W. K. Loftus (1854-55), George Smith (1873), Max Mallowan (1949-57), David Oates (1958-62), Julian Orchard (1963), Gwasanaeth Hynafiaethau Irac (1956, 1959-60, 1969-78 a 1982-92), Janusz Meuzynski (1974-76), Poalo Fiorina (1987-89) a John Curtis (1989).

Darganfuwyd nifer o *bas-reliefs* trawiadol, gwaith ifori, a chefluniau anferth, yn cynnwys un o Ashurnasirpal II a llewod gyda phennau dynol yn gwarchod porth y palas winged, yn ogystal ag arysgrifiadau niferus am deyrnasiad Ashurnasirpal II sy'n ei wneud y brenin mwyaf adnabyddus o'r cyfnod hwnnw yn y Dwyrain Canol. Darganfuwyd temlau cysegredig i Ninurta ac Enlil, a Nabu, duw'r celfyddydau.

Cafwyd hyd i balasau Ashurnasirpal II, Shalmaneser III, and Tiglath-Pileser III. Darganfuwyd Obelisc Du enwog Shalmaneser III gan Layard yn 1846. Mae'n dathlu buddugoliaethau'r brenin yn y cyfnod 859-824 CC.

Mae'r "Trysor Nimrud" yn gasgliad o 613 darn o addurnwaith aur a gemau gwerthfawr. Er i archaeolegwyr ofni ei fod wedi diflannu yn yr ysbeilio a ddigwyddodd ym Magdad ar ôl cwymp Saddam Hussein, cafodd ei "ail-ddarganfod" yn 2005.

## Dolenni allanol 
*  Nimrud/Calah
*  Delweddau o Nimrud 
*  *National Geographic*
*  "Treasure of Nimrud rediscovered" 

Categori:Assyria
Categori:Dinasoedd y Beibl
Categori:Safleoedd archaeolegol Irac
That's My Wife

Ffilm fud a byr sy'n serennu Stan Laurel a Oliver Hardy ydy '''''That's My Wife'''* ("*Fy Ngwraig ydy Honno''") (1929).

Categori:Ffilmiau 1929
Categori:Ffilmiau byr
Categori:Ffilmiau mud
Shrek

Ffilm animeiddiedig gan Andrew Adamson a Vicky Jenson a sy'n serennau y lleisiau Mike Myers, Eddie Murphy, Cameron Diaz a John Lithgow ydy ***Shrek*** (2001).

## Lleisiau Saesneg 
*Mike Myers – Shrek / Llygoden Ddall
*Eddie Murphy – Donkey
*Cameron Diaz – Y Dywysoges Fiona
*John Lithgow – Yr Arglwydd Farquaad
*Conrad Vernon – Gingerbread Man
*Chris Miller – Geppetto / Magic Mirror
*Cody Cameron – Pinocchio / Three Little Pigs
*Michael Galasso – Peter Pan
*Chris Knights – Llygoden Ddall / Thelonius
*Simon Smith – Llygoden Ddall
*Aron Warner – Big Bad Wolf
*Jim Cummings – Capten y Gardiau
*Jerome De Guzman – Blind Mice
*Vincent Cassel – Robin Hood

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2001
Categori:Ffilmiau DreamWorks
Categori:Ffilmiau Disney
Parthenon

Teml yn ninas Athen wedi ei chysegru i'r dduwies Athena yw'r **Parthenon** (Groeg: Παρθενών). Saif ar yr Acropolis uwchben y ddinas.

Y Parthenon yw'r enwocaf o'r adeiladau sydd wedi goroesi o'r cyfnod clasurol yng Ngroeg, ac mae'n symbol o ddinas Athen. Cafodd ei adeiladu i gymeryd lle teml hŷn i Athena a ddinistriwyd gan y Persiaid yn 480 CC. Adeiladwyd y Parthenon dan arolygaeth y cerflunydd enwog 
Phidias, oedd hefyd yn gyfrifol am y cerfluniau o'i gwmpas. Dechreuwyd gweithio ar yr adeilad gan y penseiri Iktinos a Kallikrates, yn 447 CC, ac roedd wedi ei orffen erbyn  432, er i'r gwaith ar y cerfluniau barhau hyd o leiaf 431.

Am gyfnod bu'n gweithredu fel trysorfa i Gynghrair Delos, a ddatblygodd yn ymerodraeth Athen. Yn y 6g daeth yn eglwys Gristionogol, ac yn y 1460au fe'i trowyd yn fosg. Ar 28 Medi 1687, ffrwydrwyd powdwr gwn oedd yn cael ei gadw tu mewn pan daniodd byddin Fenis arno wrth ymladd yr Ottomaniaid. Yn 1806, cymerodd Thomas Bruce, 7fed Iarll Elgin lawer o'r cerfluniau ymaith, trwy gytundeb a'r Ottomaniaid, oedd yn meddiannu Groeg ar y pryd. Yn 1816, gwerthwyd hwy i'r Amgueddfa Brydeinig, lle maent hyd heddiw, er gwaethaf ymdrechion llywodraeth Groeg i'w cael yn ôl.

Categori:Athen
Categori:Temlau Groegaidd
Categori:Groeg yr Henfyd
Argae Aswan

bawd|300px|Argae Uchel Aswan
610px

Rhoddir yn enw **Argae Aswan** i ddau argae ar draws Afon Nîl gerllaw dinas Aswan yn yr Aifft. Yr argae hynaf yma yw **Argae Isel Aswan**; yr un diweddaraf ac enwocaf yw **Argae Uchel Aswan** (Arabeg: **السد العالي**).

Adeiladwyd y ddau argae i osgoi llifogydd ar yr afon, i gynhyrchu trydan ac i gael dŵr ar gyfer amaethyddiaeth. Adeiladwyd yr argae cyntaf rhwng 1899 a 1902, pan oedd yr Aifft yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig. Roedd yn 1,900 metr o hyd a 54 m o uchder, ond profiodd hyn yn annigonol ac ychwanegwyd at ei uchder rhwng 1907 a 1912 ac wedyn rhwng 1929 a 1933.

Dechreuwyd cynllunio Argae Uchel Aswan yn 1952. Tua'r un adeg daeth Nasser i rym. Roedd yr Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig wedi addo $270 miliwn o gymorth at y costau, ond ataliwyd hyn yn 1956 oherwydd eu gwrthwynebiad i wleidyddiaeth Nasser. Yn 1958 cytunodd yr Undeb Sofietaidd i dalu am y cynllun yn eu lle. Dechreuwyd adeiladu'r argae yn 1960, a chafodd ei orffen ar 21 Gorffennaf, 1970. Dechreuodd Llyn Nasser ffurfio tu ôl i'r argae yn 1964, tra bod yr argae'n dal i gael ei godi. Bu cydweithrediad rhwng nifer o wledydd wedi ei drefnu gan UNESCO i symud nifer o demlau a henebion eraill rhag iddynt gael eu boddi. Teml Abu Simbel yw'r enwocaf o'r rhain.

Mae'r argae yn 3,830 m o hyd a 111 m o uchder; ac yn cynnwys 43 miliwn m³ o ddeunydd. Gall hyd at 11,000 m³ o ddŵr yr eiliad lifo trosto. Mae Llyn Nasser yn 550&nbsp;km o hyd a 35&nbsp;km o led yn y man lletaf, gydag arwynebedd o 5,250&nbsp;km².

## Cyfeiriadau
Aswan
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn yr Aifft
Garej Dolwen

Band roc/pop o dde-orllewin Cymru yw **Garej Dolwen**.

## Disgyddiaeth
**Haf yn Tidrath* (2004)
**Rhywle tu draw y byd* (2005)
*''Colli'r Amser'' (2006)

Categori:Bandiau Cymraeg
Ceartas

Mudiaid iaith yn yr Alban yn ystod yr 1980au cynnar oedd ***Ceartas*** (Cyfiawnder), a oedd yn ceisio amlygu statws anghyfartal iaith Gaeleg yr Alban.

Ffurfiwyd y grŵp 1981, yn dilyn methiant Mesur Aelod Preifat yr Aelod Seneddol Donald Stewart i roi'r un statws i'r iaith ag oedd gan yr iaith Gymraeg yng Nghymru.  Fe gwrddodd rhai wedyn, a oedd wedi teithio i Lundain i glywed darllediad y mesur, llawer ohonynt yn fyfyrwyr o Aberdeen, Caeredin a Glasgow, er mwyn trafod ymgrychu di-drais, tacteg a oedd wedi ei ddefnyddio'n barod gan Gymdeithas yr Iaith yng Nghymru. Bu ffrae dros arwyddion ffyrdd dwyieithog ar Ynys Hir yn y 1970'au ac felly fel dilyniant i hyn aed ati i ddifrodi arwyddion ffyrdd a phaentio'r slogan *Ceartas airson na Gàidhlig* (Cyfiawnder i Aeleg yr Alban) ar y ffyrdd.

Categori:Hanes yr Alban
Categori:Yr iaith Aeleg yn yr Alban
Categori:Mudiadau iaith
Apollodorus o Ddamascus

:''Am bobl eraill o'r un enw gweler Apollodorus ac Apollodorus (gwahaniaethu).''
Pensaer Groegaidd o ddinas Damascus a fu'n gyfrifol am sawl gwaith pensaernïol yn Rhufain yn amser yr ymerawdwr Trajan oedd **Apollodorus o Ddamascus** (bu farw 129 OC).

Cafodd ei eni yn Damascus. Symudodd i weithio yn Rhufain lle daeth yn brif bensaer yr ymerawdwr Trajan. Cynlluniodd Fforwm Trajan, Cofgolofn Trajan a gweithiau eraill, ac ef hefyd a gynlluniodd y Pantheon, yn ôl pob tebyg. Ond syrthiodd dan wg yr ymerawdwr Hadrian, olynydd Trajan. Cafodd ei alltudio ganddo ac yn 129 OC fe'i dienyddwyd.

Mae ei draethawd ar beiriannau rhyfel, wedi ei chyflwyno i Hadrian, wedi goroesi.

Categori:Marwolaethau 129
Categori:Penseiri Groeg yr Henfyd
Categori:Groegiaid
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Hu Jia

Carcharor gwleidyddol yn Tsieina yw **Hu Jia** (ganwyd 25 Gorffennaf 1973). Cafodd ei eni ym Meijing.

Dyfarnwyd Gwobr Sakharov iddo yn 2008.

Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Enillwyr Gwobr Sakharov
Categori:Hawliau dynol yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina
Categori:Pobl o Beijing
Categori:Ymgyrchwyr yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Tsieina
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol
Apollodorus (gwahaniaethu)

Roedd **Apollodorus** yn enw personol poblogaidd yng Ngroeg yr Henfyd. Gallai gyfeirio at:

*Apollodorus o Athen (ganed c. 180 CC), hanesydd a mythograffydd
*Y Ffug-Apollodorus, awdur y *Bibliotheca*
*Apollodorus (arlunydd), arlunydd o Athen yn y 5g CC
*Apollodorus o Carystus, dramodydd, 300-260 CC
*Apollodorus o Gela, dramodydd
*Apollodorus o Artemita, 
*Apollodorus o Ddamascus, pensaer o'r 2il ganrif
*Apollodorus o Pergamum, rhetoregydd o'r ganrif 1af CC
*Apollodorus o Seleucia, athronydd Stoig
*Apollodorus o Acharnae, 4g CC
*Apollodorus yr Epicwriad, awdur
*Apollodorus y Sisiliad, a gysylltir â Cleopatra
*Apollodorus o Phaleron, dilynwr Socrates
*Apollodorus o Amphipolis, cadfridog Macedonaidd
*Apollodorus (rhedwr)

## Cyfeiriadau
*Apollodorus
Legio II Adiutrix

Lleng Rufeinig oedd y **Legio II Adiutrix**.

Gwasanaethodd yn Deva (Caer), pencadlys llengol y Rhufeiniaid i reoli Gogledd Cymru a'r Gororau, o'i sefydlu hyd 66 OC pan gymerodd y Legio XX Valeria Victrix drosodd yn ei lle.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Shahba

Dinas sy'n gorwedd 87&nbsp;km i'r de o ddinas Damascus yn y Jabal el Druze yn Syria yw **Shahba** (Arabeg **شهبا** ), sy'n adnabyddus hefyd dan ei henw hynafol **Philippopolis**.

## Hanes Rhufeinig
Shahba oedd man geni Philip yr Arab yn ôl rhai ffynonellau. Pan ddaeth Philip yn Ymerawdwr Rhufain yn 244 OC, cysgegrodd ei hun i'r dasg o droi ei dref enedigol ddinod yn fetropolis ac ailenwyd y ddinas yn Philippopolis er ei anrhydedd.  Dywedir y dymunai'r ymerawdwr greu efelychiad o ddinas Rhufain ei hun yno. Codwyd temlau, bwau buddugoliaeth, baddondai, theatr a mur amgylchynnol yno yn y dull Rhufeinig arferol, ond peidiwyd y gwaith adeiladu ar ôl marwolaeth Philip. Gwelir sawl adeilad Rhufeinig yn y ddinas heddiw. Ceir amgueddfa lle gellir gweld enghreifftiau da o waith mosaic Rhufeinig.

Categori:Dinasoedd Syria
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Hanes Syria
Categori:Safleoedd archaeolegol Syria
Philippopolis

Ceir mwy nag un lle o'r enw **Philippopolis** (Groeg: *Φιλιππούπολη*; "*Dinas Philip*"):

*Philippopolis, Bulgaria
*Philippopolis, Syria
Apollodorus

:Mae ''Apollodorus yn enw Groeg cyffredin. Erthygl am yr hanesydd a mytholegydd yw hon. Am y pensaer Syriaidd o dras Roegaidd gweler  Apollodorus o Ddamascus. Am bobl eraill o'r un enw gweler Apollodorus (gwahaniaethu).*
:*Am waith y "Ffug-Apollodorus" ar fytholeg Roegaidd, gweler Bibliotheke.''

Ysgolhaig, hanesydd, mytholegydd a gramadegwr o Roeg oedd **Apollodorus** (Groeg: Ἀπολλόδωρος), a elwir weithiau yn **Apollodorus o Athen** (tua 180 CC - ar ôl 120 CC).

Roedd yn fab i'r ysgolhaig Groegaidd Asclepiades. Roedd yn ddisgybl i Diogenes o Fabilon, Panaetius y Stoïg, a'r grammadegwr Aristarchus o Samothrace. Ar ôl gweithio am gyfnod yn ninas Alexandria bu rhaid iddo ffoi oddi yno tua'r flwyddyn 146 CC, efallai i ddinas Pergamum, ac oddi yno i Athen. Am gyfnod credid mai ef oedd awdur y *Bibliotheca*, y llyfr enwocaf ar fytholeg y Groegiaid, ond gwyddys erbyn hyn ei fod yn waith diweddarach.

## Gwaith llenyddol
* *Cronicl* (*Χρονικά*), hanes Groeg ar gân o gwymp Caerdroea yn y 12g CC hyd tua 143 CC, wedi ei sylfaenu ar weithiau cynharach gan Eratosthenes o Cyrene. Cysegrir y gerdd i Attalus II Philadelphus.
* *Am y Duwiau* (*Περι θεων*), hanes crefydd y Groegiaid a fu'n ffynhonnell bwysig i awduron diweddarach, e.e. Philodemus.
* Traethawd mewn 12 llyfr ar Gatalog y Llongau yn *Iliad* Homer, sy'n dilyn gwaith Eratosthenes o Cyrene a Demetrius o Scepsis, ac sy'n astudiaeth o ddaearyddiaeth Homer dros y canrifoedd. Dibynnodd Strabo am hyn am lyfrau 8-10 ei *Geographica*.
* Mae gweithiau eraill a gysylltir ag ef yn cynnwys gwaith ar etymoleg ac astudiaethau o waith y beirdd Epicharmus o Cos a Sophron.
* Gwyddom am nifer o weithiau eraill gan Apollodorus sydd heb oroesi.
* Am ei fod mor enwog yn yr Henfyd cafodd sawl gwaith diweddarach ei dadogi arno. Ef yw awdur traddodiadol y gwaith enwocaf ar fytholeg y Groegiaid a adnabyddir fel y *Bibliotheca*, neu'r *Llyfrgell*, ond gwyddom erbyn hyn na ellir fod yn waith dilys Apollodorus am ei fod yn dyfynnu awduron a ysgrifennai rhai canrifoedd ar ôl ei farwolaeth.  Am hynny, cyfeirir at awdur y *Bibliotheca* heddiw fel y Ffug-Apollodorus.

## Cyfeiriadau
*Simon Hornblower (gol.), *The Oxford Classical Dictionary* (Rhydychen, 1996)

## Dolenni allanol
*  Cyfieithiadau o'r croniclau Groeg, yn cynnwys gwaith Apollodorus

Categori:Genedigaethau 180 CC
Categori:Marwolaethau'r 2il ganrif CC
Categori:Beirdd Groeg yr Henfyd
Categori:Gramadegwyr
Categori:Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Brech wen

bawd|220px|Plentyn yn dioddef o'r frech wen
Haint a achosir gan y feirws *Variola*, oedd y **frech wen** (Saesneg: *Smallpox*). Cafodd yr achos naturiol olaf ei ganfod yn Hydref 1977 ac ardystiodd Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) fod yr afiechyd wedi ei ddileu yn fyd-eang erbyn 1980. O'r herwydd, y frech wen yw'r unig afiechyd dynol i gael ei ddileu hyd mor belled..

*Variola major* oedd yn achosi'r math mwyaf difrifol, gyda 30–35% o'r cleifion yn marw, tra bod llai na 1% o'r rhai a effeithir gan *Variola minor* yn marw.

Credir i'r haint ymddangos tua 10,000 CC. Yn ystod y 18g, credir fod y frech wen wedi lladd tua 400,000 o Ewropeaid bob blwyddyn. Roedd ei effaith yn waeth ar blant, gyda dros 80% o'r plant yn marw. Erbyn yr 20g roedd brechu yn erbyn yr haint wedi datblygu, ac yn raddol diflannodd o Ewrop, ond parhaodd yn broblem yn y trydydd byd am gyfnod hirach. Amcangyfrifir fod 300–500 miliwn o bobl wedi marw o'r frech wen yn ystod yr 20g. Ar 9 Rhagfyr 1979, cyhoeddodd WHO fod y frech wen wedi ei dileu; yr unig haint i gael ei dileu yn llwyr hyd yma.

## America 
Cafodd y frech wen ddylanwad mawr ar hanes cyfandir America. Nid oedd yn bod yno hyd nes iddi gyrraedd gyda'r Ewropeaid cyntaf, a chan nad oedd gan y trigolion brodorol wedi bod mewn cysylltiad a'r haint o'r blaen, lledaenodd yn gyflym gan achosi cyfran uchel o farwolaethau. Cred rhai ysgolheigion i rhwng 90% a 95% o boblogaeth frodorol America farw o heintiau Ewropeaidd, a'r frech wen oedd yn gyfrifol am y nifer fwyaf o farwolaethau. Roedd yn elfen bwysig ym muddugoliaeth y Sbaenwyr dros wareiddiadau'r Inca a'r Asteciaid. Fel rheol cael ei drosglwyddo'n anfwriadol yr oedd, ond credir i'r Prydeinwyr ei ledu'n fwriadol ymhlith llwythau brodorol oedd mewn cynghrair a'r Ffrancwyr yng Ngogledd America yng nghanol y 18g, trwy roi blancedi pobl oedd wedi marw o'r frech wen iddynt.

## Gweler hefyd 
* Yr Eryr (afiechyd)
* Brech ieir
* Brech goch
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Categori:Clefydau heintus
Hephaisteion

Teml yn Athen a ystyrir yr enghraifft orau sydd wedi goroesi o deml arddull Dorig *hexastyle* yw'r **Hephaisteion** neu **Teml Hephaistos (Hephaestus)**, a elwir hefyd yn **Theseion** weithiau. Credir iddi gael ei chodi yn y flwyddyn 449 CC. Mae'n gorwedd ger yr hen *agora* ger bryn yr Areopagus, tua 500 medr o'r Acropolis yng nghanol Athen, prifddinas Gwlad Groeg.

Ers yr Oesoedd Canol tybiwyd mai hon oedd y deml y rhoddwyd esgyrn yr arwr Theseus i orffwys ynddi, ond gwyddys mai teml a gysegrwyd i'r duw Groegaidd Hephaistos (Hephaestus) ydyw. Mae cloddio gan archaeolegwyr yn dangos iddi gael ei chodi yng nghanol ardal o weithdai haearn a ffwrnesi, sy'n addas i Hephaistos fel duw y cyfryw waith. Cafodd ei throi'n eglwys yn y 7g ond bellach mae'n heneb yng ngofal y wladwriaeth ac yn un o brif atyniadau twristaidd Athen.

Ceir 34 colofn Ddorig o gwmpas corff yr adeilad. Ceir cerfluniau yn dangos Llafur Herakles ac eraill ar amryw bynciau, yn cynnwys hanes Theseus.

Categori:Temlau Groegaidd
Categori:Athen
Gweddi

Ymbiliad dwys ar Dduw neu ar unrhyw wrthrych addoliad neu'r geiriau neu'r fformwla a ddefnyddir felly yw **gweddi**. Gall gweddi fod yn ymbiliad personol heb ddilyn fformwla (gweddi byr-fyfyr) neu weddi sy'n defnyddio geiriau neu fformwla cydnabyddedig, e.e. Gweddi'r Arglwydd yn achos y Gristnogaeth neu'r *salaat* dyddiol yn achos Islam.

## Gweler hefyd 
* Gweddi'r Arglwydd
* Llyfr Gweddi Gyffredin
* *Pwyll y Pader*

## Cyfeiriadau 

Categori:Ymddygiad a phrofiad crefyddol
Môr Aral

Môr neu lyn yng Nghanolbarth Asia yw **Môr Aral** (Casacheg: Арал теңізі, *Aral tengizi*, Rwseg: Аральскοе мοре, Tajik/Perseg: Daryocha-i Khorazm, *Llyn Khwarazm*). Mae ei ran ogleddol yng Nghasachstan a'r rhan ddeheuol yn Karakalpakstan, rhanbarth o Wsbecistan. Ystyr yr enw yw "Môr yr Ynysoedd"; ceir dros 1,500 o ynysoedd ynddo,

Ers y 1960au mae arwynebedd Môr Aral wedi bod yn lleihau, wedi i gwrs yr afonydd Amu Darya a Syr Darya sy'n llifo iddo gael eu newid gan yr Undeb Sofietaidd ar gyfer dyfrhau cnydau. Erbyn 2004, nid oedd ganddo ond 25% o'i arwynebedd gwreiddiol, ac roedd lefel yr halen yn ei ddyfroedd wedi cynyddu bron bum gwaith, gan ladd llawer o'r anifeiliaid a phlanhigion ynddo. Mae llygredd yn broblem fawr hefyd. Ar hyn o bryd mae ymdrechion yng Nghasachstan i achub rhan ogleddol y llyn.

bawd|dim|220px|Môr Aral
bawd|dim|Crebachu Môr Aral rhwng 1960 a 2014

Aral
Aral
Emily Osment

Actores a chantores o'r Unol Daleithiau sydd wedi ymddangos yn Hannah Montana (2006) yw **Emily Jordan Osment** (ganwyd 10 Mawrth 1992). 
[bawd|chwith|Cyngerdd yn [Boston, 2010]]

## Ffilmiau 
*Spy Kids 2 (2002)
*Spy Kids 3-D (2003)

## Teledu 
*Hannah Montana (2005)
*The Suite Life of Zack & Cody (2006)
*Get a Clue (2002)
*Phil of the Future (2004-2005)
*100 Deeds for Eddie McDowd (1999)
*Will and Grace (2004)

## Caneuon 
**Albwm**

*DisneyMania 6 (2008)
**Disneymania, Vol. 6*

**Sengl**
*''I Don't Think About It''

Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
El Niño

dde|bawd|Y patrwm arferol yn y Cefnfor Tawel. Mae'r dŵr yn gynhesach (coch ag oren) yn y gorllewin, tra mae dŵr oer (gwyrdd) ger arfordir De America (ar y dde). 
dde|bawd|El Niño. Mae'r dŵr cynhesach yn ymestyn at arfordir De America.

Newidiadau sy'n achosi cynhesu yn nyfroedd rhan ddwyreiniol y Cefnfor Tawel o gwmpas glannau gorllewinol De America yw **El Niño** (Sbaeneg, yn golygu "y bachgen bychan"). Mae'r ffenomenon yn rhan o'r hyn a elwir yn **ENSO** (*El Niño-Southern Oscillation*); heblaw El Niño ceir oeri yn y dyfroedd hyn a elwir yn *La Niña* ("y ferch fechan"). Daw'r enw El Niño o'r bachgen Iesu, gan fod yr effeithiau yn ymddangos o gwmpas y Nadolig fel rheol.

Gall El Niño gael effaith sylweddol ar y tywydd ar draws rhannau helaeth o'r byd. Gall achosi newidiadau ym mhatrwm glawogydd, gan achosi llifogydd mewn rhai ardaloedd a sychder mewn eraill. Gall hefyd gael effaith fawr ar bysgodfeydd a phoblogaeth adar môr o gwmpas arfordir De America. Gwelwyd El Niño ddiwethaf o fis Medi 2006 hyd ddechrau 2007.

Categori:Tywydd
Categori:Y Cefnfor Tawel
Categori:De America