open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Glan-bad

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Glan-bad** (Saesneg: *Upper Boat*). Fe'i lleolir ar gyrion Pontypridd.

Mae'n adnabyddus ym myd y cyfryngau fel lleoliad Upper Boat Studios BBC Cymru, lle cynhyrchir y fersiwn newydd o *Doctor Who*, ynghyd â'r cyfresi teledu sy'n deillio ohono, sef *Torchwood* a *The Sarah Jane Adventures*.

Daw'r enw Glan-bad/*Upper Boat* o'i leoliad ar y gamlas hanesyddol sy'n cysylltu Caerdydd ac Abercynon. Roedd y rhan o'r gamlas rhwng Abercynon a thrwy Pontypridd i Lan-bad yn gul iawn am ei bod mewn cwm cul. Ond ar ôl Glan-bad mae'r cwm yn lledaenu ac adeiladwyd camlas fwy llydan. Arferid trosglwyddo llwythi i fadau llai yng Nglan-bad a dyna sut y cafodd ei enw, yn achos y Gymraeg a'r Saesneg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Efail Isaf

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Efail Isaf**. Fe'i lleolir i'r de o dref Llanilltud Faerdref. Mae trac Rheilffordd Y Barri, sydd ddim yn cael ei ddefnyddio heddiw, yn rhedeg heibio i'r pentref.

Ceir neuadd pentref yno.
dim|250px|bawd|Capel y Tabernacl, Efail Isaf

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Lucrezia

Enw personol Eidaleg benywaidd ydy **Lucrezia**:

*enw Eidaleg Lucretia, gwraig yn Rhufain yr Henfyd, 
**enw sawl llun o Lucretia Rhufain
** llun gan Paolo Veronese, gweler Lucrezia (Veronese)
** llun gan Artemisia Gentileschi,
*enw pobl o'r Eidal
**Lucrezia Borgia
**Lucrezia de' Medici, enw sawl menyw yn y teulu Medici
**Lucrezia Tornabuoni

### Lluniau

Image:Bartolomeo_Veneto_001.jpg|Lucrezia Borgia, gan  Bartolomeo Veneziano
Image:Ghirlandaio - lucreziatornabuoni.jpg|Lucrezia Tornabuoni, gan Domenico Ghirlandaio
Image:Alessandro Allori - Lucrezia de’ Medici - North Carolina Museum of Art.jpg|Lucrezia de' Medici, gan Agnolo Bronzino
Legio VIII Augusta

[de|bawd|*[Aureus* a fathwyd yn 193 gan Septimius Severus er anrhydedd i *Legio VIII Augusta*.]]

Lleng Rufeinig oedd '*Legio VIII *Augusta'''*. Ffurfiwyd y lleng gan Iŵl Cesar tua  59 CC, ac ymladdodd drosto yn ei ryfeloedd yng Ngâl, gan gael yr enw *Gallica''. Chwalwyd y lleng wedi diwedd rhyfeloedd Cesar, ond yn 44 CC, fe'o hail-ffurfiwyd gan Octavianus, yn ddiweddarach yr ymerawdwr Augustus.

O 9 O.C. ymlaen, roedd ei gwersyll yn *Poetovio* (Ptuj) heddiw) yn nhalaith  Pannonia. Yn 14, gwrthryfelodd ynghyd â Legio IX Hispana a Legio XV Apollinaris pan ddaeth y newyddion am farw Augustus, ond llwyddodd Drusus minor, mab yr ymerawdwr newydd Tiberius, i'w galw'n ôl at eu teyrngarwch. Tua 45, roedd y lleng yn *Novae* yn Moesia. Yn 69, Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, rhoesant ei cefnogaeth i Otho, yna wedi ei farwolaeth ef i Vespasian, ac ymladdasant dan Cerialis yn erbyn y Batafiaid. Wedi hynny, roedd eu gwersyll yn Argentorate (Strasbourg heddiw). Ymladdasant yn erbyn y Parthiaid dan Septimius Severus a'i olynwyr.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Le passé simple

Nofel Ffrangeg gan y llenor Morocaidd, Driss Chraïbi yw ***Le passé simple*** ("Y gorffennol syml"). Cafodd ei chyhoeddi am y tro cyntaf gan gwmni cyhoeddi Gallimard yn 1954 ac mae wedi cael ei chyhoeddi yn rheolaidd byth ers hynny. Cafodd y nofel sylw eang, ym Moroco a Ffrainc, oherwydd ei themâu dadleuol a mynegiant herfeiddiol ac fe'i beirniadwyd yn llym gan geidwadwyr yn y ddwy wlad fel ei gilydd, ond erbyn heddiw mae'n cael ei hystyried yn glasur o nofel sy'n dal i ddenu ymateb cryf.

## Cynllun, themâu ac arddull
Prif thema'r nofel yw'r gwrthdaro rhwng gwerthau'r Gorllewin a rhai Islam draddodiadol, a hynny ar lefel bersonol iawn yn erbyn cefndir o wladychiaeth a'r ymgyrch dros annibyniaeth i Foroco. Mae themâu pwysig eraill yn cynnwys lle merched yn y gymdeithas Islamaidd, rhyddid yr unigolyn, a hunaniaeth ddiwylliannol mewn oes o newid.

Mae'r nofel yn dilyn profiadau dyn ifanc o'r enw Driss sy'n cael ei anfon i ysgol Ffrangeg ym Moroco lle mae'n dod yn edmygwr brwd ond diniwed o wareiddiad y Gorllewin. Ac eto mae ei gefndir yn geidwadol. Mae ei dad – *Y Seigneur* ("Yr Arglwydd") – yn mwynhau parch a safle uchel yn y gymdeithas oherwydd ei "sancteiddrwydd" ymddangosiadol fel Mwslim dysgedig traddodiadol ac fel marsiandïwr llwyddiannus ond dan wyneb hyn ceir elfen gref o drais a thensiynau ym mywyd y teulu gyda chanlyniadau trasig sy'n llwyddo i droi Driss yn wrthryfelwr amharchus, anarchaidd, dinistriol a gwrthodedig.

Adroddir yr hanes yn y person cyntaf gan Driss a cheir elfen amlwg o'r hunangofiannol o ran profiad yr awdur, er mai dychmygol yw'r hanes. Mae arddull a mynegiant y nofel yn ffrwydrol ac uniongyrchol ond ceir hiwmor a thynerwch hefyd. Mae Driss Chraïbi yn cydnabod dylanwad William Faulkner arno yn y cyfnod pan ysgrifennodd hi.

## Yr ymateb i'r nofel ym Moroco
Am flynyddoedd cafodd *Le passé simple* ei fflangellu gan feirniaid ac arweinwyr ceidwadol ym Moroco ond erbyn heddiw mae'n cael ei hastudio ym mhrifysgolion y wlad.

## Manylion cyhoeddi
Cafodd *Le passé simple* ei gyhoeddi gan Gallimard, Paris, yn 1954. Yr argraffiad diweddaraf yw'r un yn y gyfres boblogaidd 'Folio', gan gwmni cyhoeddwyr Denoël, 2009. ISBN 978-2-07-037728-2

Categori:Nofelau 1954
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Foroco
Categori:Nofelau Ffrangeg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau Ffrangeg o Foroco
Legio XII Fulminata

Lleng Rufeinig oedd **Legio XII Fulminata**. Fe'i ffurfiwyd gan Iŵl Cesar yn 58 CC, a bu ganddi enwau eraill megis *Paterna*, *Victrix*, *Antiqua*, *Certa Constans* a *Galliena*. Ei symbol oedd y daranfollt (*fulmen*).

Ymladdodd dros Cesar yn erbyn yr Helvetii ac yn erbyn y Nervii. Yn y rhyfel cartref yc hydig yn ddiweddarach, ymladdodd drosto yn erbyn Pompeius ym mrwydr Pharsalus, a chafodd yr enw *Victrix*.

Wedi llofruddiaeth Cesar, ymladdodd dros Marcus Antonius, a roddodd yr enw *Antiqua* iddi. Ymladdodd dan Antonius yn erbyn y Parthiaid yn 36 CC. Dan yr ymerawdwr Augustus, bu yn yr Aifft am gyfnod, yna o 14 O.C. yn Syria, lle roedd ei gwersyll yn  Raphana gyda Legio III Gallica.

Yn 54, wedi i Vologases I, brenin Parthia feddiannu Armenia, ymladdodd y lleng yn erbyn y Parthiaid dan y cadfridog Gnaeus Domitius Corbulo. Yn 62, dan Lucius Caesenius Paetus, gorchfygwyd y lleng yma a Legio IV Scythica gan y Parthiaid, ac ni chawsant ran yn ymgyrch lwyddiannus Corbulo yn erbyn y Parthiaid yn fuan wedyn.

Yn 66, dechreuodd y gwrthryfel mawr Iddewig. Cipiwid Jeriwsalem gan y Selotiaid a gyrrwyd Legio XII Fulminata gyda rhannau o  IV Scythica a VI Ferrata dan lywodraethwr Syria, Gaius Cestius Gallus i adfeddiannu'r ddinas. Nid oedd byddin Gallus yn ddigon cryf i gipio'r ddinas, ac wrth ddychwelyd o jeriwsalem gorchfygwyd hwy gan yr Iddewon ym mrwydr Beth Horon. Collodd y lleng ei heryr a dioddef colledion trwm. Cymrodd ran yn ymgyrch Vespasian ac yn nes ymlaen ei fab Titus yn erbyn y gwrthryfelwyr, ac wedi cwymp Jeriwsalem, gwersyllwyd hi ym Melitene gyda XVI Flavia Firma, i warchod y ffin ar afon Ewffrates.

Yn 75, dan Domitian, roedd y ymladd yn y Cawcasws. Ceir arysgrif yn Azerbhaijan gydag enw'r lleng. Yn 134, ymladdodd yn erbyn yr Alaniaid dan Arrianus, llywodraethwy Cappadocia. Ymladdodd dan Marcus Aurelius yn erbyn y Quadi. Wedi marwolaeth yr ymerawdwr Pertinax yn 193, bu ymryson am yr orsedd. Cefnogodd y lleng Pescennius Niger, llywodraethwr Syria, ond gorchfygwyd ef gan Septimius Severus. Yn ôl y *Notitia Dignitatum* roedd y lleng yn dal i wersylla ym Melitene tua 400.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
José Manuel Reina

Pêl-droedwr o Sbaen ydy **José Manuel "Pepe" Reina Páez** (ganed 31 Awst 1982).

Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Pêl-droedwyr o Sbaen
Moeseg ryngwladol

Astudiaeth dyletswyddau mewn cysylltiadau rhyngwladol yw **moeseg ryngwladol** neu **foesoldeb rhyngwladol**. Ei phrif ddiddordeb yw'r gwahaniaethau rhwng mewnwyr ac allanwyr, ac i ba raddau mae safonau moesegol yn gymwys at y ddwy grŵp hon.

Mae cosmopolitaniaid yn gweld bodau dynol fel un gymuned foesol sengl, gyda rhai rheolau moesegol sydd yn gymwys at bawb. Mae lluosogaethwyr a realwyr yn gweld y byd fel casgliad o gymunedau ar wahân, ond mae lluosogaethwyr yn gweld bod rhai safonau a gwerthoedd yn cael eu rhannu gan holl bobloedd y byd, tra bo realwyr yn honni nad oes unrhyw foesoldeb gyffredin o gwbl.

## Gweler hefyd
* Ymyrraeth ddyngarol

## Cyfeiriadau
## ffynonellau
Categori:Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Materion rhyngwladol
Rhyngwladol
Brwydr Pharsalus

bawd|240px|Brwydr Pharsalus

Brwydr dyngedfennol y rhyfel cartref Rhufeinig rhwng Iŵl Cesar a Gnaeus Pompeius Magnus oedd **Brwydr Pharsalus**, a ymladdwyd yn 48 CC gerllaw Pharsalus (Farsala heddiw) yng nghanolbarth Gwlad Groeg.

Yn 49 CC, croesodd Cesar a'i fyddin Afon Rubicon, y ffin rhwng ei dalaith ei hun a'r Eidal, gan ddechrau rhyfel cartref yn Rhufain. Cymerodd Pompeius blaid y Senedd, yn erbyn Cesar.

Enciliodd Pompeius i Brundisium cyn croesi i Wlad Groeg, a'r rhan fwyaf o Senedd Rhufain gydag ef. Croesodd Ceasr a'i fyddin ar ei ôl. Gorchfygwyd Pompeius gan Cesar ym Mrwydr Pharsalus, a ffôdd Pompeius i'r Aifft. Pan gyrhaeddodd yno, llofruddiwyd ef ar orchymyn y brenin Ptolemi XIII. Gadawodd hyn Cesar yn feistr ar Rufain.

Pharsalus
Categori:49 CC
Joanna Page

Actores o Gymru yw **Joanna Page** (ganwyd 17 Mai 1977).

Cafodd ei geni yng Nghasllwchwr, ger Abertawe. Priododd yr actor o Loegr James Thornton yn 2003.

## Ffilmiau
**Very Annie Mary* (2001)
**Love Actually* (2003)
**Dream Horse* (2020)

## Teledu
**David Copperfield* (1999)
**The Cazalets* (2001)
**Ready When You Are, Mr McGill* (2003)
**Gavin & Stacey* (2007- )
**Men Up* (2023)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Pobl o Abertawe
Brwydr Cannae

de|bawd|280px|Ymosodiad y Rhufeiniaid (mewn coch).

Ymladdwyd **Brwydr Cannae** ar 2 Awst 216 CC gerllaw Cannae, yn Apulia yn ne-ddwyrain yr Eidal, rhwng byddin Garthaginaidd dan Hannibal a byddin Gweriniaeth Rhufain dan y ddau gonswl, Lucius Aemilius Paullus a Gaius Terentius Varro. Roedd yn un o frwydrau mwyaf yr Ail Ryfel Pwnig, ac yn un o fuddugoliaethau mwyaf Hannibal.

Diweddodd y frwydr mewn buddugoliaeth fawr i Hannibal a'r Carthaginiaid. Lladdwyd tua 50,000 o Rufeiniaid; un o'r colledion mwyaf mewn un diwrnod o frwydro mewn hanes. Yn eu plith roedd y conswl Aemilius Paullus. Roedd colledion y Carthaginiaid yn llawer llai.

bawd|chwith|280px|Ail ran y frwydr - y Carthaginiaid yn amgylchynu'r Rhufeiniaid ac yn eu gwasgu at ei gilydd

## Cyfeiriadau
Cannae
Categori:Carthago
Categori:216 CC
Thailasin

Roedd **thailasin** neu **teigr Tasmania** neu **blaidd Tasmania** yn anifail marswpial oedd yn byw yn Tasmania.  Dyma oedd y marswpial cigysydd mwyaf.  Mi fuodd yr un ddiweddaf farw yn 1936.

Categori:Mamaliaid a ddifodwyd
Legio II Traiana Fortis

Lleng Rufeinig oedd **Legio II Traiana Fortis** ("Lleng gref Trajan"). Fe'i ffurfiwyd gan yr ymerawdwr Trajan yn 105 O.C.. Ei symbol oedd Heracles.

Ffurfiodd Trajan y lleng yma a Legio XXX Ulpia Victrix yn 105 ar gyfer ei ryfeloedd yn erbyn y Daciaid. Wedi concro'r Daciaid, efallai i'r lleng gael ei symud i Arabia. O 115 ymlaen, ymladdodd y lleng yn rhyfel Trajan yn erbyn y Parthiaid, yna yn 117 symudwyd hi i dalaith Judaea. Yn 125, symudodd i dalaith Alexandria et Aegyptus, lle gwersyllai gyda Legio XXII Deiotariana yn Alexandria. Rhwng 132 a 136, ymladdodd yn erbyn gwrthryfel Simon bar Kochba.

Yn ystod rhyfeloedd cartref 193 - 197, cefnogodd y lleng Pescennius Niger ar y cychwyn, ond cyn diwedd y rhyfel, troes i gefnogi Septimius Severus. Ar ddechrau'r 3g, roedd yn ymladd dan Caracalla yn erbyn yr Almaenwyr. Yn y *Notitia Dignitatum*, o ddechrau'r 5g. dywedir ei bod yn dal yn gwersylla yn yr Aifft.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Legio XXX Ulpia Victrix

[bawd|160px|*[Denarius* a fathwyd yn 193 gan Septimius Severus er anrhydedd i Legio XXX Ulpia Victrix]]

Lleng Rufeinig oedd **Legio XXX Ulpia Victrix** ("Lleng fuddugol yr Ulpiaid"). Fe'i ffurfiwyd gan yr ymerawdwr Trajan yn 105 O.C.. *Ulpia* oedd enw teuluol *(gens)* yr ymerawdwr.

Ffurfiodd Trajan y lleng yma a Legio II Traiana Fortis yn 105 ar gyfer ei ryfeloedd yn erbyn y Daciaid. Bu'n ymladd eto yn erbyn y Daciaid wedi 117, ac apwyntiodd yr ymerawdwr Hadrian ei gyfaill Quintus Marcius Turbo yn legad y lleng. Tua 120, cofnodir fod rhan o'r lleng yn *Ulpia Noviomagus Batavorum* (Nijmegen heddiw). Yn 122, wedi i'r lleng VI Victrix gael ei symud o Germania o Brydain, symudwyd XXX Ulpia Victrix i *Colonia Ulpia Traiana* (Xanten heddiw) yn nhalaith Germania Inferior.

Yn ystod rhyfeloedd cartref 193 - 197, cefnogodd y lleng Septimius Severus, a roddodd y teitl *Pia Fidelis* oddi. Yn 235 ymladdodd yn erbyn y Persiaid dan Severus Alexander. Yn 310, fe'i symudwyd i Tricensimae. Mae'n debyg i'r lleng ddod i ben yn 407, pan dorrodd y llwythau Almaenig trwy'r ffin.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Simonetta Vespucci

[bawd|*Simonetta Vespucci* (wedi ei marw) (v.&nbsp;[1476–1480) gan Sandro Botticelli]]

**Simonetta Cattaneo de Vespucci** (1453 – 26 Ebrill 1476), neu "la bella Simonetta", neu "La Sans Pareille", oedd gwraig Marco Vespucci o Fflorens yn yr Eidal. Honwyd hefyd y bu'n feistres i Giuliano de' Medici, brawd  Lorenzo de' Medici, ac roedd yn enwog fel merch harddaf ei chyfnod yn yr Eidal. Ganed hi yn Genova.

Hi a welir yn beintiadau enwog Sandro Botticelli, *Genedigaeth Gwener* a *La Primavera*. Ysgrifennodd y beirdd Agnolo Poliziano a Luigi Pulci amdani.

Bu farw yn Fflorens yn 1476.

## Portreadau
### Sandro Botticelli

File:Madonna of the Magnificat.png
Image:Birth of Venus detail.jpg| *Genedigaeth Gwener*, Sandro Botticelli.
File:Strabismo di Venere - Botticelli.jpg|Simonetta Vespucci sy'n portreadu Gwener yn y llun enwog hwn gan Botticelli.

### Piero di Cosimo
), tua 1490, Llundain, yn yr Oriel Genedlaethol.]]

File:Piero di Cosimo Simonetta.jpg|*Portread Simonetta Vespucci* (tua 1480), Amgueddfa Condé,  Chantilly, Ffrainc.
Image:Piero_di_Cosimo_043.jpg|
File:Piero di Cosimo 043 detail.jpg

## Llyfryddiaeth
*Marcello Vannucci, *Le donne di casa Medici*, Newton Compton Editori, Roma 1999, ristampato nel 2006 ISBN 8854105260

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Fflorens
Categori:Genedigaethau 1453
Categori:Hanes yr Eidal
Categori:Marwolaethau 1476
Categori:Modelau o'r Eidal
Categori:Pobl o Liguria
Brindisi

Dinas, porthladd a chymuned (*comune*) yn ne-ddwyrain yr Eidal yw **Brindisi** (hen enw Lladin *Brundisium*), sy'n brifddinas talaith Brindisi yn rhanbarth Puglia.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 88,812.

Saif y ddinas ar Fôr Adria, ac oherwydd ei phorthladd naturiol, mae wedi bod yn borthladd pwysig ar hyd ei hanes, gyda cysylltiadau a Gwlad Groeg, Twrci ac Albania. Dyddia'r ddinas o'r cyfnod cyn y Rhufeiniaid. Cipiwyd y ddinas gan y Rhufeiniaid yn 267 CC, a datblygodd yn borthadd pwysig, gyda'r Via Appia yn ei chysylltu a Rhufain.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Puglia
Categori:Porthladdoedd yr Eidal
Categori:Talaith Brindisi
Rhestr ysgolion cynradd Ceredigion

Trefnir **Rhestr ysgolion cynradd Ceredigion** yn ôl cylch. Mae'n rhaid i rieni wneud cais i ennill mynediad i'w plentyn i un o'r 65 o ysgolion yn ôl eu dewis.

## Cylch Aberaeron
## Cylch Aberystwyth
## Cylch Aberteifi
## Cylch Llanbedr Pont Steffan
## Cylch Llandysul
## Cylch Tregaron
## Hen ysgolion Ceredigion
## Cyfeiriadau
*
Ysgolion cynradd Ceredigion
Susanna a'r Henuriaid

bawd|260px|''Susanna a'r Henuriaid* gan Alessandro Allori

Enw ar sawl beintiad yw *'''Susanna a'r Henuriaid'''''.

Stori Feiblaidd o Lyfr Susanna yn yr Apocryffa yw stori Susanna. Mae dau henuriad yn ysbïo ar Susanna, gwraig rinweddol, sy’n cymryd bath yn ei gardd. Maen nhw'n chwennych amdani. Pan fydd hi'n eu gwrthod, maen nhw'n camdystiolaethu yn ei herbyn ac yn ei chyhuddo o odineb. Mae hi'n cael ei hachub gan y proffwyd Daniel, sy'n dangos bod yr henuriaid yn dweud celwydd. Yn ystod y Dadeni Dysg daeth yr olygfa o Susanna yn cael ei gwylio yn ei bath yn rhyfeddol o boblogaidd fel testun paentiadau.

## Enghreifftiau
*peintiad 1560 gan Tintoretto
*peintiad gan Alessandro Allori, yn 1561, nawr yn Amgueddfa Dijon, Ffrainc
*tri pheintiad gan Artemisia Gentileschi
** peintiad 1610, nawr yn  Pommersfeld, yr Almaen
** peintiad 1622, yn Stamford, Swydd Lincoln, Lloegr
** peintiad 1649, nawr yn Brno, Y Weriniaeth Tsiec
*peintiad gan Pieter Paul Rubens

## Paentiadau Artemisia Gentileschi 

Susanna_and_the_Elders_(1610),_Artemisia_Gentileschi.jpg|''Susanna a'r Henuriaid* (1610), Dastumad Schönborn, Pommersfelden, Almaen
Artemisa Susanna 1622.jpg|*Susanna a'r Henuriaid* (1622), Stamford, Swydd Lincoln, Lloegr
Susanna and the Elders.jpg|*Susanna a'r Henuriaid'' (1649), Brno, Weriniaeth Tsiec

Categori:Peintiadau
Cystennin III

Gallai **Cystennin III** gyfeirio at:

* Cystennin III (ymerawdwr Rhufeinig) (bu farw 411)
* Cystennin III (ymerawdwr Bysantaidd) (bu farw 641)
Cystennin III (ymerawdwr Rhufeinig)

Cadfridog Rhufeinig a’i cyhoeddodd ei hun ym ymerawdwr oedd **Cystennin III**, enw llawn **Flavius Claudius Constantinus** (bu farw tua 18 Medi 411). Cyhoeddodd ei hyn yn ymerawdwr Ymerodraeth Rhufain yn y gorllewin yn 407.

Roedd Cystennin yn filwr yn nhalaith Prydain, lle roedd milwr arall, Gratian, wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr. Ar 31 Rhagfyr 406, roedd nifer o lwythau Almaenig, yn eu plith y Fandaliaid, Bwrgwndiaid a’r Alaniaid, wedi croesi afon Rhein, oedd wedi rhewi. Dinistrwyd amddiffynfeydd yr ymerodraeth ar y ffin, a meddiannodd yr Almaenwyr rannau helaeth o Gâl. Ym Mhrydain, llofruddiwyd Gratian, a chyhoeddodd Cystennin ei hun yn ymerawdwr yn nechrau 407. Croesodd i Gâl gyda byddin, a dywedir iddi gymeryd y mwyafrif o’r milwyr Rhufeinig oedd ym M hrydain gydag ef, gan adael y dalaith yn ddiamddiffyn.

Gorchfygwyd dau gadfridog Cystennin, Justinianus a Nebiogastes, gan Sarus, dirprwy Stilicho. Fodd bynnag gyrroedd Cystennin fyddin arall, dan Edobich a Gerontius, a gorfodwyd Sarus i encilio i'r Eidal. Llwyddodd Cystennin i gael rheolaeth ar ffin afon Rhein, a sefydlodd ei brifddinas yn Arles erbyn mis Mai 408, gan warchod y ffin rhwng Gâl ar Eidal yn erbyn byddin yr ymerawdwr Honorius. Gallodd orfodi Honorius i’w dderbyn fel cyd-ymerawdwr. Fodd bynnag, yn 409, gwrthryfelodd ei gadfridog Gerontius yn ei erbyn, a throdd trigolion Prydain yn ei erbyn am ei fod wedi eu gadael heb amddiffyniad yn erbyn y Sacsoniaid, oedd yn ymosod tros y môr. Ymosododd Cystennin ar yr Eidal, ond methodd ei ymgyrch, ac erbyn dechrau 410 roedd wedi gorfod dychwelyd i Gâl.

Gwarchaewyd arno yn Arles, a bu raid iddo ildio. Dienyddiwyd ef yn Awst neu Fedi 411. Gellir ystyried mai ei ymadawiad ef o Brydain gyda’r fyddin oedd diwedd Prydain Rufeinig.

Mae'n ymddangos fel cymeriad yn ffug-hanes Sieffre o Fynwy, *Historia Regum Britanniae*, lle mae'n ennill grym wedi i Gracianus Municeps gael ei lofruddio.

Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Ysgol Gymunedol Cilcennin

Ysgol gynradd gymunedol dwyieithog yng Nghilcennin, Ceredigion oedd **Ysgol Gymunedol Cilcennin**. Sefydlwyd ym 1877 a chaeodd ym Medi 2019. Roedd yn gwasanaethu plant 4–11 oed. Roedd wedi ei dynodi yn ysgol "Categori A" o dan polisi iaith Ceredigion, sy'n golygu mai Cymraeg oedd prif iaith yr ysgol.

Roedd 19 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol yn 2007, a daeth ond 10% o rheiny o gartrefi lle siaradwyd y Gymraeg.

Cafodd disgyblion i drosglwyddo i ysgolion lleol yn Ddihewyd neu Felinfach.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Gymunedol Cilcennin 

Cilcennin
Cilcennin
Categori:Sefydliadau 1877
Gerontius

Cadfridog Rhufeinig yng ngwasanaeth yr ymerawdwr Cystennin III (407 - 411 oedd **Gerontius** (bu farw 411).

Gyrrodd Cystennin ef o Brydain i Gâl gyda Edobich yn 407, i wrthwynebu Sarus, dirprwy'r cadfridog  Stilicho. Llwyddasant i orfodi Sarus i encilio i'r Eidal, gan adael Gâl ym meddiant Cystennon. Gyrrodd Cystennin Gerontius i Sbaen i ymladd yn erbyn rhai o deulu'r ymerawdwr Honorius. Gorchfygodd Gerontius hwy, ond yma gwrthryfelodd yn erbyn Cystennin. Yn 411, gorchfygodd Cystennin mewn brwydr ger Vienne. Gwarchaeodd Gerontius arno yn Arles, ond yn ystod y gwarchae, cyrhaeddodd byddin dan Constantius III, a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarach. Gorfodwyd Gerontius i ffoi, a lladdodd ei hun yn Sbaen yn ddiweddarach.

Cyfansoddodd Edward Elgar yr oratorium *The Dream of Gerontius*.

Categori:Marwolaethau 411
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Sbriwsen

Conwydden fytholwyrdd o'r genws ***Picea*** yw **sbriwsen** (hefyd **pefrwydden** neu **pyrwydden**). Ceir sbriws mewn rhanbarthau gogleddol neu fynyddig yn Ewrasia a Gogledd America. Mae ganddynt siâp conigol, rhisgl tenau a chennog a chonau crog. Mae eu dail miniog yn tyfu o begiau prennaidd. Defnyddir pren sbriws i wneud papur a llawer o gynhyrchion eraill. Mae rhai rhywogaethau'n boblogaidd fel coed Nadolig.
[150px|chwith|bawd|Côn [Sbriwsen Sitca (*Picea sitchensis*)]]
## Rhywogaethau
Mae tua 33-35 o rywogaethau o sbriws, gan gynnwys:
* *P. abies* (Sbriwsen Norwy)
* *P. engelmannii* (Sbriwsen Engelmann)
* *P. glauca* (Sbriwsen wen)
* *P. omorika* (Sbriwsen Serbia)
* *P. sitchensis* (Sbriwsen Sitca)

## Cyfeiriadau
* Earle, Christopher J. (2009) *Picea*, The Gymnosperm Database.
* Johnson, Owen & David More (2004) *Collins Tree Guide*, Collins, Llundain.

Categori:Conwydd
Alexis de Tocqueville

Athronydd gwleidyddol a hanesydd o Ffrainc oedd **Alexis-Charles-Henri Clérel de Tocqueville** (29 Gorffennaf 1805, Paris – 16 Ebrill 1859, Cannes). Ei ddau waith enwocaf yw *De la démocratie en Amérique* (a gyhoeddwyd fel dwy gyfrol: 1835 a 1840), llyfr ynglŷn â democratiaeth yn yr Unol Daleithiau, a ''L'Ancien Régime et la Révolution'' (1856) sy'n archwilio achosion y Chwyldro Ffrengig.

Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1805
Categori:Llenorion gwleidyddol o Ffrainc
Categori:Hanesyddion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Hanesyddion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1859
Categori:Pobl o Baris
Capel Seion, Ceredigion

:*Erthygl am le yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Capel Seion (gwahaniaethu).*
Pentref bychan yng Ngheredigion yw **Capel Seion**. Fe'i lleolir yng ngogledd y sir tua 3 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth ar y ffordd A4120.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llanfarian
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Pyotr Kropotkin

Daearyddwr, swolegydd, ac anarchydd o Rwsia oedd **Pyotr Alexeyevich Kropotkin** (Rwseg: Пётр Алексеевич Кропоткин) (9 Rhagfyr 1842 – 8 Chwefror 1921).

Fe'i ganwyd ym Moscfa, yn fab teulu bonheddig.  Tywysog Smolensk oedd ei tad, Alexei Petrovich Kropotkin.

Cafodd ei addysg yn yr ysgol filwrol, y "Corps des Pages", yn St Petersburg.

Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Marwolaethau 1921
Categori:Anarchwyr o Rwsia
Categori:Anffyddwyr o Rwsia
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Rwsia
Categori:Daearyddwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Daearyddwyr yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Llenorion Ffrangeg o Rwsia
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Pamffledwyr o Rwsia
Categori:Pobl a aned ym Moscfa
Categori:Swolegwyr o Rwsia
Categori:Sosialwyr o Rwsia
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Rwseg o Rwsia
Post-mawr

Pentref yn ne Ceredigion yw **Post-mawr** (). Fe'i lleolir ar groesffordd yr A487 a'r A486 tua 5 milltir i'r de o Geinewydd a tua 7 milltir i'r de-orllewin o Aberaeron.

Lleolir Ysgol Bro Siôn Cwilt gerllaw, a gymerodd le hen ysgol Ysgol Gynradd Gwenlli yn y pentref yn 2010.

250px|bawd|dim|Tafarn *Synod Inn* ym Mhost-mawr

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llanarth, Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Cilcennin

Pentref bychan yn ne Ceredigion yw **Cilcennin**. Fe'i lleolir ar groesffordd wledig tua 5 milltir i'r dwyrain o Aberaeron ar ochr ogleddol Dyffryn Aeron.

Lleolir Ysgol Gymunedol Cilcennin yn y pentref. Yn ogystal, lleolir fferm fwydydd organig adnabyddus ar gyrion y pentref sy'n denu pobl o bell ac agos.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Ciliau Aeron
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Mydroilyn

Pentref yn ne Ceredigion yw **Mydroilyn**. Fe'i lleolir ar lôn wledig y B4342 tua 6 milltir i'r de o Aberaeron.

Lleolir Ysgol Gynradd Mydroilyn yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llanarth, Ceredigion
Llwyncelyn

:''Am lleoedd eraill o'r un enw, gweler Llwyncelyn (gwahaniaethu).''

Pentref bychan yng nghymuned Henfynyw, Ceredigion, Cymru, yw **Llwyncelyn**. Fe'i lleolir ar yr A487 tua 2 milltir a hanner i'r de o Aberaeron.

Lleolir Ysgol Gynradd Penlôn yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Henfynyw
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Gratian (trawsfeddiannwr)

Cadfridog Rhufeinig a wrthryfelodd yn erbyn yr ymerawdwr yn nhalaith Prydain oedd **Gratian** (bu farw 407).

Wedi marwolaeth Marcus, oedd wedi gwrthryfela yn erbyn yr ymerawdwr ym Mhrydain, cyhoeddwyd Geatian yn ymerawdwr gan y fyddin Rufeinig ym Mhrydain tua dechrau 407. Yn ôl Orosius, roedd y frodor o Brydain. Ar 31 Rhagfyr 406, roedd nifer o lwythau Almaenig, yn cynnwys y Fandaliaid, yr Alaniaid a'r Sueviaid, wedi croesi afon Rhein, oedd wedi rhewi, i ymosod ar Gâl. Tros fisoedd cynnar 407, lledaenodd yr Almaenwyr dros Gâl, gan gyrraedd hyd Boulogne. Dywed Zosimus fod y milwyr ym Mhrydain yn awyddus i groesi i Gâl i'w gwrthwynebu, ond nid oedd Gratian yn barod i gytuno. Roedd y milwyr yn anfodlon ar hyn, a llofruddiasant ef, gan ddewis Cystennin III fel ei olynydd.

Mae gan Sieffre o Fynwy gymeriad o'r enw Gracianus Municeps, sydd efallai yn seiliedig ar Gratian, yn ei *Historia Regum Britanniae*.

Categori:Marwolaethau 407
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Frantz Fanon

Seiciatrydd, athronydd, chwyldroadwr, a llenor o Martinique oedd **Frantz Omar Fanon** (20 Gorffennaf 1925 – 6 Rhagfyr 1961). Roedd yn ddylanwadol mewn astudiaethau ôl-drefedigaethol. Ysgrifennodd y llyfrau *Peau noire, masques blancs* (1952) a Les *Damnés de la terre* (1961).

Ganwyd yn Fort-de-France, prifddinas Martinique, a mynychodd ysgolion ar yr ynys honno ac yn Ffrainc. Gwasanaethodd ym Myddin Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Wedi'r rhyfel astudiodd meddygaeth a seiciatreg ym Mhrifysgol Lyon. Roedd yn bennaeth adran seiciatreg Ysbyty Blida-Joinville, Algeria, o 1953 hyd 1956. Ymunodd â'r mudiad gwrth-drefedigaethol yn Algeria ym 1954 ac ym 1956 daeth yn olygydd y papur newydd *El Moudjahid* a gyhoeddwyd yn Nhiwnis. Penodwyd yn llysgennad Algeria i Ghana ym 1960 gan y Llywodraeth Dros Dro.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr o Martinique
Categori:Chwyldroadwyr o Martinique
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Llenorion Ffrangeg o Martinique
Categori:Marcswyr o Martinique
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Pobl o Fort-de-France
Categori:Seiciatryddion o Martinique
Categori:Ysgolheigion ôl-drefedigaethol
Geiseric

Brenin llwyth Almaenig y Fandaliaid oedd **Geiseric** (tua 389 - 25 Ionawr 477). Ystyrir mai ef oedd y mwyaf o frenhinoedd y Fandaliaid.
bawd|chwith|240px|Geiseric yn cipio Rhufain

Roedd Genseric yn fab i'r brenin Godigisel, a ganed ef tua 389, mae'n debyg yn ardal Llyn Balaton yn Hwngari. Daeth i'r orsedd yn 427 neu 428. Yn 429 cymerodd fantais o anghydfod yn yr Ymerodraeth Rufeinig i groesi i Ogledd Affrica gyda 80,000 o wŷr. Gosodasant warchae ar ddinas Hippo Regius, lle bu Sant Awstin farw yn Awst 430 yn ystod y gwarchae. Gwnaed heddwch â'r Rhufeiniaid am gyfnod, ond ym 439 cipiodd Geiseric ddinas Carthago.

Tyfodd Teyrnas y Fandaliaid a'r Alaniaid yn deyrnas gref yn ystod teyrnasiad Geiseric. Yn 455 cipiwyd dinas Rhufain ganddynt. Dywedir i'r Pab Leo Fawr gyfarfod Geiseric tu allan i'r ddinas a'i berswadio i beidio niweidio'r trigolion, ond anrheithiwyd y ddinas. Bu farw Geiseric yn 477, a dilynwyd ef gan ei fab Huneric.

Categori:Marwolaethau 477
Categori:Hanes Gogledd Affrica
Out Stack

Ynys fwyaf ogleddol ynysoedd Prydain yw **Out Stack** neu **Ootsta**, yn Shetland, yr Alban. Saif ger Muckle Flugga ac 1.8 milltir i'r gogledd o ynys Unst, yng Gwarchodfa Natur Genedlaethol Hermaness. Dim ond ynys fechan ydyw (tua 200m o hyd a thua 150m o led). Er nid y tir mwyaf gogleddol yn y byd ydy'r ynys, ni ddeuir ar draws unrhyw dir arall rhwng yr ynys hon a'r pegwn wrth teithio unionsyth oddi yno at y gogledd.

chwith|bawd|300px|Golwg ar Out Stack, tyniedig o Muckle Flugga

Categori:Ynysoedd Shetland
Blaen-porth

Pentref bychan yng nghymuned Aber-porth yn ne Ceredigion, Cymru, yw **Blaen-porth** () (hefyd **Blaenporth**). Fe'i leolir ar y briffordd A487 tua 2 filltir i'r de o bentref Aber-porth, rhwng pentrefi Blaenannerch a Sarnau.

Lleolir Ysgol Gynradd Blaenporth yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Aber-porth
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Sarnau, Ceredigion

:''Erthygl am y pentref yng Ngheredigion yw hon. Am ddefnydd arall o'r enw gweler Sarnau.'' 

Pentref bychan yn ne Ceredigion yw **Sarnau**. Fe'i lleolir yng nghymuned Penbryn. Mae'n un o sawl pentref o'r un enw yng Nghymru.

bawd|dim|Eglwys Sarnau, sy'n eiddo preifat erbyn hyn

Fe'i lleolir ar y briffordd A487 tua 4 milltir i'r dwyrain o Aberporth a thua 2 filltir i'r de o bentref Llangrannog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Penbryn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Rhyfel cyntaf yr Iddewon a Rhufain

[bawd|300px|Bwa Titus yn [Rhufain, yn dathlu ei fuddugoliaeth tros yr Iddewon. Mae'r olyfga yma yn dangos ysbail o'r Deml yn Jerusalem.]]

**Rhyfel cyntaf yr Iddewon a Rhufain** neu'r **Gwrthryfel Iddewig Mawr** yw'r enw a ddefnyddir am yr ymladd rhwng yr Iddewon a lluoedd yr Ymerodraeth Rufeinig yn Judaea a Galilea rhwng 66 a 73 O.C.. Y ffynhonnell bwysicaf ar gyfer y rhyfel yw gawith Flavius Josephus, *Rhyfeloedd yr Iddewon*.

Wedi cyfnod o hanner-annibyniaeth fel teyrnas yn ddibynnol ar Rufain dan Herod Fawr, daeth Judaea yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig yn 6 O.C.. Rheolid y dalaith gan raglaw (*procurator*) Rhufeinig. Dros y blynyddoedd, bu llawr o dyndra rhwng yr Iddewon a Rhufqain, yn enwedig pan geisiau Rhufain benodi Archoffeiriad newydd, neu pan arddangosid delwau, oedd yn groes i gredoau Iddewiaeth, gan y fyddin Rhufeinig.

Dechreuodd y rhyfel pan gymerodd y rhaglaw Gessius Florus, ar gais yr ymerawdwr Nero, swm mawr o arian o drysorfa Teml Jerusalem. Yn 66, dechreuodd gwrthryfel yn Caesarea, wedi i Roegwyr lleol ymosod at synagog. Lledaenodd yr ymladd, a chymerodd carfan y Selotiaid feddiant o ddinas Jeriwsalem, gyda'r Sicarii yn cipio caer Masada. Gorchfygwyd Gessius Florus wrth iddo geisio encilio o Jerusalem. Gyrrodd llywodraethwr Syria fwy o filwyr, ond gorchfygwyd hwy hefyd.

Gyrroedd yr ymerawdwr Nero fyddin o 60,000 dan Vespasian i roi diwedd ar y gwrthryfel. Erbyn 68, roedd Vepasian wedi concro Galilea, ac roedd yr Iddewon wedi ymgasglu yn Jerusalem. Wedi marwolaeth Nero yn 68, cyfarchwyd Vespasian fel ymerawdwr gan ei filwyr. Gadawodd y gwaith o ddelio a'r gwrthryfel i'w fab, Titus.

Gwarchaeodd Titus a'i filwyr ar Jeriwsalem, ac wedi ymladd caled, concrodd y ddinas ym mis Awst 70. Llosgwyd y deml, a lladdwyd tua 100,000 o'r amddiffynwyr. Parhaodd y rhyfel nes i'r Rhufeiniaid gipio caer Masada yn 73.

Categori:Hanes Iddewig
Iddewon a Rhufain
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Ysgol Gymraeg Treganna

Ysgol gynradd Gymraeg yn ardal Treganna, Caerdydd yw **Ysgol Gymraeg Treganna**. Y prifathro presennol yw Rhys G. Harries.

Sefydlwyd yr ysgol ym 1987, a hyd at 2013 rhannai ei safle ag ysgol gynradd Saesneg Radnor Road. Symudodd i'w safle newydd, a adeiladwyd ar gost o oddeutu £9 miliwn, ym mis Medi 2013..

Mae dalgylch yr ysgol (o 2013 ymlaen) yn ymestyn o ardal Lansdowne Gardens yn y de i gaeau Llandaf a Heol Pencisely yn y gogledd, ac o Severn Road a Severn Grove yn y dwyrain i Heol Elái a Rhodfa'r Gorllewin yn y gorllewin. Fe aiff y disgyblion ymlaen i Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr ym mlwyddyn 7 yn y system addysg.

Yn 2012, deuai 59% o'r disgyblion o gartrefi a oedd â'r Saesneg yn brif iaith, ond siaradai 80% y Gymraeg yn iaith gyntaf neu i safon gyfwerth. Yn 2006, deuai 70% o'r disgyblion o gartrefi a oedd â'r Saesneg yn brif iaith.. Yn 2014 roedd 14.5% o’r disgyblion yn hanu o gefndir ethnig lleiafrifol.

Disgrifiwyd yr ysgol yn adroddiad Estyn 2006 fel 'ysgol dda gyda nifer o nodweddion rhagorol'.. Yn 2012, adroddwyd bod perfformiad presennol yr ysgol a'i rhagolygon gwella yn "dda".

 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Ysgol Gymraeg Treganna 

Ysgol Gymraeg Treganna
Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgol Gymraeg Treganna
Annaba

Dinas yng ngogledd-ddwyrain Algeria yw **Annaba** (Arabeg: عنابة ʿAnnaba). Ei hen enw oedd **Hippo**, yn ddiweddarch **Hippo Regius**, yna **Bône** pan oedd yr ardal dan reolaeth Ffrainc. Roedd y boblogaeth yn 2008 yn 207,617.

Saif ar yr arfordir, yn agos at y ffin â Tiwnisia, ac mae'n brifddinas Talaith Annaba. Ceir prifysgol yma, oedd â thua 40,000 o fyfyrwyr yn 2004, a maes awyr rhyngwladol. Credir i'r ddinas gael ei sefydlu tua 1200 CC. Yn ystod y Rhyfel Pwnig Cyntaf, cipiwyd hi gan y Massyliaid dan Gala, a daeth yn brifddinas ei fab, Masinissa, gan gael yr ychwanegiad "Regius" at ei henw.

Mae'r ddinas yn enwog fel y ddinas lle'r oedd Awstin o Hippo yn esgob o 396 hyd 430 OC. Yn 431, cipiwyd y ddinas gan y fandaliaid dan Geiseric, a bu'n brifddinas eu teyrnas hyd nes iddynt gipio Carthago wyth mlynedd yn ddiweddarach. Yn 534, daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd, yna yn 647 cipiwyd hi gan yr Arabiaid.

Yn yr 11g, sefydlodd yr Arabiaid ddinas newydd gerllaw yr hen ddinas, dan yr enw *Beleb el-Anab*. Yn 1830, newidiwyd ei henw i *Bône* gan y Ffrancwyr.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Hotel Le Majestic
*Mynwent Rhyfel
*Prifysgol Annaba

## Enwogion 
* Albert Camus
* Awstin o Hippo (354–430)
* Suetonius, hanesydd Rhufeinig

bawd|canol|800px|Annaba

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Algeria
Ymyrraeth ddyngarol

[bawd|330px|Milwyr [Awstralia|Awstralaidd yn ninas Dili, Dwyrain Timor, yn 2000 fel rhan o'r Llu Rhyngwladol dros Ddwyrain Timor (INTERFET).]]
Ymyrraeth arfog gan un wladwriaeth mewn i faterion gwladwriaeth arall gyda'r nod o atal neu liniaru dioddefaint yw **ymyrraeth ddyngarol**.

Mae egwyddorion dyngarwch yn aml yn gwrthdaro â normau sylfaenol mewn cysylltiadau rhyngwladol, yn bennaf normau fel sofraniaeth, anymyrraeth, a diffyg defnydd o rym.

## Hanes
Ni welwyd sefydlu cyfraith ar gyfer hawliau dynol sylfaenol tan ar ôl yr Holocost. Yn ystod y Rhyfel Oer (1945–1991) gwelwyd sofraniaeth a threfn yn bwysicach na gorfodi hawliau dynol, ac ni welwyd ymyrraeth ddyngarol arfog fel arfer gyfreithlon. Yn y 1990au bu newid mewn agweddau a datblygodd norm rhyngwladol i ddefnyddio grym i atal hil-laddiad a llofruddiaeth dorfol.

Gall safbwyntiau moesol o blaid ymyrraeth ddyngarol bod yn gysylltiedig â damcaniaeth y rhyfel cyfiawn. ac erthyglau 1(3), a 56) a ddywed:

Er dadleuon y gwrth-gyfyngiadwyr, mae'r farn fwyafrifol ar gyfraith ryngwladol, a barnau cynllunwyr y Siarter ar ôl yr Ail Ryfel Byd, yn groes i'r syniad bod y Siarter yn caniatáu ymyrraeth ddyngarol.

Dadl arall yn erbyn ymyrraeth ddyngarol yw aneffeithioldeb. Mae rhai rhyddfrydwyr o fewn damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol yn dadlau ei fod yn amhosib i allanwyr i sicrháu hawliau dynol, gan fod y wladwriaeth yn bodoli ar sail cydsyniad mewnwladol. Cred John Stuart Mill oedd y dylai pobloedd a ormeswyd dymchwel eu llywodraethau eu hunain.

## Gweler hefyd
* Bomio dyngarol
* Moeseg ryngwladol
* Rhyfel cyfiawn

## Cyfeiriadau
## ffynonellau
* Bellamy, Alex J. a Wheeler, Nicholas J. (2008) 'Humanitarian intervention in world politics'.  Mewn *The Globalization of World Politics*, golygwyd gan John Baylis, Steve Smith a Patricia Owens, t. 522–539. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen.
* Evans, Graham a Newnham, Jeffrey. (1998) *The Penguin Dictionary of International Relations*. Llundain: Penguin.
* Griffiths, Martin (gol.). (2008) *Encyclopedia of International Relations and Global Politics*. Efrog Newydd: Routledge.

## Darllen pellach
* Holzgrefe, J. F. & Keohane, R. (gol.) (2002) *Humanitarian Intervention: Ethical, Legal and Political Dilemmas*. Caergrawnt: Gwasg Prifysgol Caergrawnt.
* Seybolt, T. B. (2007) *Humanitarian Military Intervention: The Conditions for Success and Failure*. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen.
* Welsh, J. M. (gol.) (2004) *Humanitarian Intervention and International Relations*. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen.

Categori:Cyfraith ryngwladol
Categori:Cymorth dyngarol
Categori:Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Diogelwch rhyngwladol
Marswpial

Grŵp o famaliaid yw **marswpialod** (hefyd **bolgodogion** neu **codogion**). Mae ganddynt goden arbennig (sef y *marsupium*) a ddefnyddir gan y benywod i gario eu hepil yn ystod plentyndod cynnar. Mae tua 331 o rywogaethau o farswpialod: mwy na 200 yn Awstralasia, tua 100 yng Nghanolbarth a De America ac un yng Ngogledd America. Fe'u ceir mewn llawer o gynefinoedd gwahanol ac maent yn cynnwys hollysyddion, cigysyddion, llysysyddion a phryfysyddion.

## Tacsonomeg
[200px|de|bawd|[Oposwm Virginia(*Didelphis virginiana*)]]
* Uwch-urdd Ameridelphia
** Urdd Didelphimorphia (87 o rywogaethau)
*** Teulu Didelphidae: oposymiaid
** Urdd Paucituberculata (6 rhywogaeth)
*** Teulu Caenolestidae: llŷg-oposymiaid
* Uwch-urdd Australidelphia
** Urdd †Yalkaparidontia
** Urdd Microbiotheria (1 rywogaeth)
*** Teulu Microbiotheriidae: Monito del Monte
** Urdd Dasyuromorphia (71 o rywogaethau)
*** Teulu †Thylacinidae: Thylasin
*** Teulu Dasyuridae: cwoliaid, Cythraul Tasmania, a pherthnasau
*** Teulu Myrmecobiidae: Nymbat
** Urdd Peramelemorphia (21 o rywogaethau)
*** Teulu Thylacomyidae: bilbïaid
*** Teulu †Chaeropodidae
*** Teulu Peramelidae: bandicŵtiaid
** Urdd Notoryctemorphia (2 rywogaeth)
*** Teulu Notoryctidae: tyrchod daear bolgodog
** Urdd Diprotodontia (143 o rywogaethau)
*** Teulu Phascolarctidae: Coala
*** Teulu Vombatidae: wombatiaid
*** Teulu †Diprotodontidae
*** Teulu Burramyidae
*** Teulu Phalangeridae: cwscwsiaid a pherthnasau
*** Teulu Pseudocheiridae
*** Teulu Petauridae
*** Teulu Tarsipedidae: Poswm y Mêl
*** Teulu Acrobatidae
*** Teulu Hypsiprymnodontidae
*** Teulu Potoridae
*** Teulu Macropodidae: cangarŵod a walabïod
*** Teulu †Thylacoleonidae: llewod bolgodog
** Urdd †Sparassodonta

## Cyfeiriadau
* MacDonald, David W., *gol.* (2009) *The Encyclopedia of Mammals*, Oxford University Press, Rhydychen.
* Wilson, D. E. & D. M. Reeder, *goln.* (2005) *Mammal Species of the World*, 3ydd argraffiad, Johns Hopkins University Press.

## Dolenni allanol
* Natural History Collections: Marsupials

Categori:Mamaliaid
Owen

Enw personol ac enw teulu ydy **Owen** neu **Owain**.

## Enw personol
*Owain
*Owen Gruffydd
*Owen Jennings
*Owen Jones
*Owen Martell
*Owen Money
*Owen Morgan Edwards
*Owen Rhoscomyl
*Owen Sheers
*Owen Thomas
*Owen Williams
*Owen Wilson
*Owen Wynne Jones

## Enw teulu 
*Albert Owen
*Alun Owen
*Aneurin Owen
*Bob Owen
*Daniel Owen
*David Owen
*Dyddgu Owen
*Elias Owen
*Garry Owen
*George Owen
*Glyn Owen
*Gwenda Owen
* Gwilym Owen (1922-1982), academydd
* Gwilym Owen (1880–1940), ffisegydd
* Gwilym Owen (1931-2019), newyddiadur
*Hugh Owen
*John Owen
**John Dyfnallt Owen
**John Owen Williams
*Lucy Owen
*Llwyd Owen
*Michael Owen
*Morgan Owen
*Rhodri Owen
*Richard Owen
*Robert Owen
*Goronwy Owen
*Wilfred Owen
*William Owen Pughe
*Humphrey Owen Jones
*Gwilym Owen Williams
*Wiliam Owen Roberts
*Ifan ab Owen Edwards
*Wynford Ellis Owen
*Gerallt Lloyd Owen
*Morfydd Llwyn Owen
*Edward Shaw Owen

## Enwau llefydd
### Unol Daleithiau America
*Owen, Indiana
*Owen, Wisconsin
*Owen County, Indiana
*Owen County, Kentucky

## Arall
*Gwobr Goffa Daniel Owen

## Gweler hefyd
*Bowen
*Owens
*Owen's
*Eoghan
*Garryowen

Categori:Enwau personol Cymraeg
Monzón

Dinas **Monzón** yw prifddinas cymuned ymreolaethol Aragón a thalaith Huesca yng ngogledd-ddwyrain Sbaen, gyda phoblogaeth o 17,115.

## Pobl o Monzón
*Ignacio de Luzán (1702-1754), ysgrifennwr.
*Joaquín Costa (1846-1911), gwleidydd.
*Javier Moracho (1957), athletwr.
*Conchita Martínez (1972), chwaraewraig tenis.
*Eliseo Martín (1973), athletwr.

## Gefeilldrefi
* - Barcelona 
* - Muret

Categori:Aragón
Categori:Dinasoedd Sbaen
Mithraeum

[bawd|250px|Mithraeum yn [Ostia yn yr Eidal]]

**Mithraeum** yw teml Fithräig danddaearol a godwyd yn yr Henfyd clasurol gan Fithräyddion. Gellir dyddio'r rhan fwyaf o Mithraea rhwng 100 CC a 300 OC, yn bennaf yn yr Ymerodraeth Rufeinig.

Ceir olion yr adeiladau yma mewn nifer o wahanol leoedd ar draws yr ymerodraeth. Ymddengys fod y grefydd yn arbennig o boblogaidd ymysg milwyr, ac mae llawer o'r Mithraea yn agos at wersylloedd milerol. Ogofâu naturiol oedd y Mithraea cyntaf, yna adeiladau oedd yn dynwared ogofâu. Cyfeiria hyn at fytholeg Mithras, y dywedir iddo ladd y tarw cyntefig mewn ogof. Llun o Mithras yn lladd y tarw oedd canolbwynt y temlau.

Ceir un Mithraeum yng Nghymru, Mithraeum Caernarfon, gerllaw caer Rufeinig Segontium.

## Dolenni allanol 
* Rhestr o Fithraea  o Mithraeum.eu (Saesneg/Ffrangeg/Sbaeneg)

Categori:Temlau Rhufeinig
Llŷr

Cymeriad y ceir sôn amdano ym Mhedair Cainc y Mabinogi ac yn y Trioedd Cymreig yw **Llŷr**. Credir ei fod yn wreiddiol yn cyfateb i Lir ym mytholeg Iwerddon, ac yn dduw'r môr: ystyr y gair Cymraeg Canol *llŷr* yw 'môr, eigion'.

Yn y Pedair Cainc, nid yw'n ymddangos fel cymeriad yn y stori, ond ef yw tad Brân, Branwen a Manawydan; Penarddun yw eu mam. Yn y Trioedd, rhestrir Llŷr (fel Llŷr Llediaith) yn un o 'Dri Goruchel Garcharor Ynys Prydain' am iddo gael ei ddal yn garcharor gan Euroswydd. Yn chwedl Branwen ferch Llŷr yn y Pedair Cainc, dywedir mai Euroswydd yw tad dau fab ieuengaf Penarddun, Nisien ac Efnisien, felly dichon fod yr hanes yn y Trioedd yn deillio o chwedl goll am ymryson rhwng Euroswydd a Llŷr am gariad Penarddun.

Credir mai Llŷr oedd sail y cymeriad Leir yn hanesion Sieffre o Fynwy, a thrwyddo ef y cymeriad Lear yn nrama *King Lear* gan William Shakespeare.

## Llys Llŷr

:''Nodyn: Blwch heb ffin: teulu drwy briodas, nid gwaed.

Gyda'i gilydd, enw torfol ar blant Llŷr ydy *Plant y Tywyllwch,* o gymharu â *Phlant y Goleuni* Dôn.

## Llyfryddiaeth
* Sorita d'Este a David Rankine, *The Isles of the Many Gods: An A-Z of the Pagan Gods & Goddesses of Ancient Britain worshipped during the First Millennium through to the Middle Ages* (Llundain: Avalonia, 2007)

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Llŷr Marini

Categori:Duwiau
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Mytholeg Gymreig

Categori:Duwiau môr ac afonydd
Categori:Duwiau Cymru
Categori:Cymeriadau mytholegol
Llŷr Marini

Cymeriad Cymreig cynnar yw **Llŷr Marini** ac y cyfeirir ato yn yr achresau Cymreig ac yn Nhrioedd Ynys Prydain.

Yn ôl Achresau Harley, roedd yn fab i Einion Yrth fab Cunedda, ac yn ôl Bonedd y Saint ef oedd tad yr arwr Caradog Freichfras. Ategir hyn gan y chwedl fwrlesg *Breuddwyd Rhonabwy*, sy'n enwi 'Caradog Freichfras ap Llyr Marini'. Mae hyn yn ei osod yn llinach Cunedda, un o Wŷr y Gogledd a ddaeth o'r Hen Ogledd i ogledd Cymru yn y 5g ac a sefydlodd Deyrnas Gwynedd. Cyfeirir ato fel tad Caradog Freichras mewn amrywiad ar un o'r Trioedd hefyd. Mewn triawd arall a geir yn Llyfr Gwyn Rhydderch disgrifir 'Tri Tharw Ellyll Ynys Brydain', sy'n cynnwys 'Ellyll Llyr Marini'. Mae'n bosibl mai rhyfelwyr gorphwyll, fel *berserks* y Llychlynwyr, a olygir gan y term 'tarw ellyll'.

Mae union ystyr yr enw *Marini* yn ansicr. Gallasai ddeillio o'r gair Hen Gymraeg *merin* ('môr'), ond ceir sawl enghraifft o *Marini* fel epithet Lladin cynnar hefyd, yng Nghymru ac Iwerddon. Mae'r ffaith fod *merin* yn golygu 'môr' a'r posibilrwydd fod *Marini* yn Lladiniad o'r gair Cymraeg Canol *llŷr* ('môr') yn ategu'r posiblrwydd fod Llŷr Marini yn rhith ar y duw Llŷr (Llŷr Llediaith), tad sawl cymeriad chwedlonol yn y Mabinogi, ond does dim chwedlau am Llŷr Marini ac mae ganddo le taclus yn yr achrestrau hanesyddol cynnar.

Cyfeirir ato sawl gwaith yng ngwaith y beirdd, e.e. gan Lewys Glyn Cothi a Huw Cae Llwyd yn y 15g, ond heb ychwanegu at ein gwybodaeth amdano.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Teyrnas Gwynedd
Lir

Cymeriad ym mytholeg Iwerddon yw **Lir**, weithiau **Ler**. Mae'n cyfateb i Llŷr yn y traddodiad Cymreig, ac fel Llŷr ymddengys ei fod yn wreiddiol yn dduw y môr.

Fel Llŷr, mae'n ymddangos yn y chwedlau fel tad cymeriadau eraill yn hytrach nag fel cymeriad ei hun. Ef yw tad Manannán mac Lir, sydd hefyd yn dduw y môr. Mae'n gymeriad yn chwedl *Plant Lir*, er nad oes sicrwydd fod y Lir yma yr un cymeriad a thad Manannán. Yn y chwedl yma, mae Lir a Bodb Dearg yn ymryson am orsedd y Tuatha Dé Danann. I drefnu heddwch mae Bodb yn rhoi un o'i ferched, Aeb, i Lir yn wraig. Genir pedwar o blant iddynt, un ferch, Fionnuala, a thri mab, Aed, Fiachra a Conn.

Wedi i Aeb farw, mae Bodb yn gyrru un arall o'i ferched, Aoife, i fod yn wraig i Lir. Mae Aoife yn gengigennus o'r plant, ac yn rhoi hud arnynt, gan eu condemnio i fyw fel elyrch a 900 mlynedd.

Categori:Duwiau
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Wyddelig
Lloyds TSB

Banc adwerth yn y Deyrnas Unedig yw **Lloyds TSB**. Cafodd ei sefydlu ym 1995 pan unwyd Banc Lloyds, a sefydlwyd ym 1765 ac sy'n cael ei ystyried yn gyffredinol fel un o'r pedwar banc clirio mawr (y "*Big Four*"), â'r Grŵp TSB sy'n tarddu o 1810. Mae gan Lloyds TSB rwydwaith helaeth o ganghennau a pheiriannau arian parod ar draws Cymru a Lloegr ac mae'n cynnig gwasanaethau bancio ffôn ac ar-lein 24-awr. Heddiw mae ganddo 16 miliwn o gyfrifon cwsmeiriaid personol a chwmnïau bach. Yn yr Alban, mae'r banc yn gweithredu fel Lloyds TSB Scotland plc. Yn dilyn caffaeliaid HBOS yn 2008, ail-enwyd y grŵp rhiant Lloyds TSB yn Lloyds Banking Group.

Categori:Banciau'r Deyrnas Unedig
Categori:Is-gwmnïau Lloyds Banking Group
Ffynnon Cegin Arthur

bawd|chwith|Adfeilion yr ymdrochdy, Ffynnon Cegin Arthur.
Lleolir **Ffynnon Cegin Arthur** ym mhlwyf Llanddeiniolen yn Arfon, Gwynedd. Saif ar dir fferm Yr Hendref tua milltir i'r de-ddwyrain o bentref Llanddeiniolen. Ers canrifoedd lawer mae pobl wedi credu fod gan ddŵr y ffynnon hon rinweddau iachaol ac mae ei henw yn ei chysylltu â'r Brenin Arthur.

Yn ôl y traddodiad, fe'i gelwir yn Ffynnon Cegin Arthur am fod pobl yn credu mai braster cig hydd oedd yr irad sy'n nofio ar wyneb y dŵr, a'i fod yn cael ei ddwyn yno gan y ffrydiau oedd yn rhedeg trwy gegin llys Arthur. Yn y 19g, cofnodwyd i fochyn gael ei iachau trwy yfed dŵr y ffynnon. Codwyd ymdrochdy ('spa house') ger y ffynnon ar gyfer ymwelwyr yn y 19g; mae'n adfail erbyn hyn.

Mae'r ffynnon yn gorwedd mewn ardal lle ceir nifer o olion o'r cyfnodau cynhanesyddol, yn cynnwys bryngaer Dinorwig, tua hanner milltir i'r gogledd-orllewin. Hefyd yn yr ardal, ceir Carnedd Glyn Arthur - cylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig.

## Mewn llenyddiaeth 
Mae'r is-deitl "Ar y gaer uwch Ffynnon Gegin Arthur" yn ymddangos ar y soned *Ymson Ynghylch Amser* gan Robert Williams Parry, sy'n cyfeirio at y Mabinogi yn ogystal â chwedl Arthur:Yma bu Arthur, yma bu Arthur dro,

Yn torri syched hafddydd ar ryw rawd;

Ac odid na ddaeth Gwydion heibio ar ffo:

Ni ddaw ddim eto, na Gilfaethwy'i frawd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Cegin Arthur
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llên gwerin Cymru
Wicca (gwahaniaethu)

**Wica**, crefydd a seilir ar natur.

Gall **Wica(idd)** hefyd gyfeirio at:
**Wicca* (cyfrs o lyfrau), teitl cyhoeddi'r DU o *Sweep* gan Cate Tiernan
*Wiccan (comig), goruwcharwr llyfr comig Marvel

## Gweler hefyd
*Vicca, model cyfaredd Rwsiaidd
*Wiccia neu Hwicce, llwyth Eingl-Sacsonaidd
*Wikka neu WikkaWiki
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar** yfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Aberpennar:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1905
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946
----