open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maes Awyr Môn

Maes awyr ar Ynys Môn, gogledd Cymru, yw **Maes Awyr Môn** (Saesneg: *Anglesey Airport*). Cyngor Sir Ynys Môn yw'r perchennog, dan brydles, sy'n gyfrifol am ei redeg ond cwmni Operon sy'n gyfrifol am redeg y maes awyr ei hun. Mae'r maes awyr yn dal i berthyn i'r RAF ac mae RAF y Fali yn gyfrifol am reoli traffig awyr yno o hyd. Codau: IATA: **VLY**, ICAO: **EGOV**)

Lleolir y maes awyr ar ymyl RAF Valley ger y ffordd A5, tua 5 milltir i'r de-ddwyrain o Gaergybi, yng nghymuned Llanfair-yn-Neubwll.

Dechreuwyd y gwasanaeth rhwng rhwng Môn a Chaerdydd, a ariannir gan Llywodraeth Cynulliad Cymru yn 2007 gyda chwmni Highland Airways yn hedfan dwy daith y diwrnod rhwng Môn a Chaerydd. Yn 2010, wedi i Highland Airways fynd i ddwylo'r gweinyddwyr, cafodd Manx2 y cytundeb o hedfan rhwng gogledd a de Chymru ac ychwanegwyd gwasanaeth i Ynys Manaw am gyfnod yn ystod yr haf yn 2010 a 2011.

Wedi i Manx2 fynd i ddwylo'r gweinyddwyr yn 2012 cymerodd Citywing reolaeth dros y daith rhwng Môn a Chaerdydd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynys Môn
Categori:Cludiant yn Ynys Môn
Categori:Llanfair-yn-Neubwll
Môn
Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig

***Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig***, a gyhoeddwyd yn 2008, yw'r gwaith gwyddoniadurol mwyaf uchelgeisiol i'w gyhoeddi yn yr iaith Gymraeg ers y 19g. Mae'n ymwneud â Chymru'n unig, yn wahanol i'r *Gwyddoniadur Cymreig* a gyhoeddwyd mewn deg cyfrol rhwng 1854 a 1879 gan Thomas Gee oedd yn wyddoniadur cyffredinol; yn hytrach mae'n debyg i *Cymru: yn Hanesyddol, Parthedegol a Bywgraffyddol* a olygwyd gan Owen Jones ac a gyhoeddwyd rhwng 1871 a 1875. Cyhoeddwyd y gyfrol yn Saesneg yr un pryd wrth yr enw ***Encyclopedia of Wales***.

## Disgrifiad a hanes
Mae trwch yr erthyglau am lefydd yng Nghymru ac am ei phobl. Cyfyngir yr erthyglau bywgraffyddol i unigolion sydd wedi marw. Y golygyddion yw John Davies (golygydd ymgynghorol am ddau fersiwn), Menna Baines (golygydd y fersiwn Cymraeg), Nigel Jenkins (golygydd y fersiwn Saesneg) a Pheredur Lynch.

Dechreuwyd ar y prosiect yn Ionawr 1999 a chyhoeddwyd y llyfr ar 31 Ionawr 2008, er mai 14 Tachwedd 2007 oedd y dyddiad lansio gwreiddiol.

Arianwyd y prosiect, a gostiodd £300,000, gan yr Academi Gymreig, Gwasg Prifysgol Cymru a hefyd cymorthdal gan Gyngor Celfyddydau Cymru drwy arian Loteri.

## Ffeithiau am y gwyddoniadur 
*Cyfanswm y geiriau - cyfrol Cymraeg: 838,152, cyfrol Saesneg: 787,693
*Cyfanswm yr erthyglau: dros 5,000
*Nifer o dudalennau - cyfrol Gymraeg: 1,112, cyfrol Saesneg: 1,088,
*Nifer o gyfranwyr: 374
*Argraffwyd gan wasg ym Malta

## Beirniadaeth 
*Mae rhai adolygwyr wedi awgrymu nad yw'r dewis o bynciau, na'r modd mae rhai erthyglau yn ymwneud â gwleidyddiaeth wedi eu geirio'n gwbwl gytbwys, ac y dylai fod ynddo fwy o sôn am rôl y mudiad llafur Prydeinig.
*Beirniadaeth arall arno yw ei bris: £65, er fod broliant gwefan Llenyddiaeth Cymru (yr Academi) yn mynnu: "*"Llyfr y bydd pob teulu o Gymry sydd â’u treftadaeth yn agos at eu calon am fod â chopi ohono" – dyna sut y diffiniwyd Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig gennym.*"
*Nid oes sôn ynddo am Wicipedia nac am: Evan Jenkin Evans, Syr Horace Evans, Clive W. J. Granger, Thomas James Jenkin, Kenneth Glyn Jones ayb - gwyddonwyr Cymreig nag ychwaith am Gastell Gwrych a'i berchennog Lloyd Hesketh Bamford-Hesketh.
*Mae llawer o'r wybodaeth sydd ynddo'n ffeithiol anghywir gan gynnwys dyddiad marw Donald Watts Davies a fu farw yn 2000 ac nid 1999, dyddiad geni Lewis Edwards neu'r stori a geir yn yr erthygl am Gelert.

## Llyfryddiaeth 
* *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig*, gol. John Davies, Menna Baines, Nigel Jenkins a Peredur Lynch (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2008) ISBN 978-0-7083-1954-3

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfeiriaduron Cymraeg
Cymru yr Academi Gymreig
Cymru yr Academi Gymreig
Categori:Llyfrau am Gymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2008
Categori:Llyfrau Cymreig yr 21ain ganrif
Murder, She Wrote

Cyfres deledu ar CBS a serenodd Angela Lansbury fel *Jessica Fletcher* oedd ***Murder, She Wrote*** ("Llofruddiaeth, ysgrifennodd hi") (1984 - 1996).

Categori:Rhaglenni teledu CBS
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Poolewe

Pentref yng Nghyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw **Poolewe** (Gaeleg yr Alban: *Poll Iù*). Fe'i lleolir yn Wester Ross, tua 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Gairloch. Saif y pentref ar lannau Loch Ewe lle mae Afon Ewe yn llifo i mewn iddo. Gerllaw, mae Gardd Inverewe sy'n enwog am y planhigion is-drofannol sy'n tyfu yn yr hinsawdd fwyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cyngor yr Ucheldir
Categori:Ucheldiroedd yr Alban
Gairloch

Pentref yng Nghyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw **Gairloch** (Gaeleg yr Alban: *Geàrrloch*). Fe'i lleolir ar lannau Loch Gairloch ar arfordir gogledd-orllewinol yr Alban, tua 70 milltir i'r gorllewin o Inverness. Mae'r pentref yn boblogaidd gyda thwristiaid; mae maes golff a sawl traeth yno ac mae teithiau cychod i wylio bywyd gwyllt.

250px|dim|bawd|Golygfa ar Gairloch

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cyngor yr Ucheldir
Categori:Ucheldiroedd yr Alban
Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī

Mathemategydd, seryddwr a daearyddwr Persiaidd oedd **Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī**, Arabeg: محمد بن موسى الخوارزمي, (tua 780 - tua 850). Cafodd ei eni yn ninas Khwarezm (Khiva yn Wsbecistan heddiw). Bu'n gweithio yn Baghdad am y rhan fwyaf o'i oes, ac ystyrir ef yn dad algebra. Ei waith ef, *Rhifyddiaeth*, a gyflwynodd y pwynt degol i'r gorllewin. Ysgrifennai yn Arabeg yn hytrach na Perseg. Cafodd ei waith ddylanwad mawr yn Ewrop trwy gyfieithiadau Lladin.
[bawd|chwith|220px|al-Khwārizmī ar stamp a gyhoeddwyd gan [yr Undeb Sofietaidd yn 1983.]]

Mewn daearyddiaeth, cyhoeddodd ei *Kitāb ṣūrat al-Arḍ* ("Llyfr ymddangosiad y ddaear") yn 833, fersiwn wedi ei ddiweddaru a'i gwblhau o *Geographia* yr ysgolhaig Groegaidd Ptolemi.

Categori:Daearyddwyr
Categori:Genedigaethau'r 8fed ganrif
Categori:Llenorion Arabeg
Categori:Llenorion yr 8fed ganrif
Categori:Llenorion y 9fed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 9fed ganrif
Categori:Mathemategwyr
Categori:Persiaid
Categori:Seryddwyr
Categori:Wsbecistan
Cloris Leachman

Actores Americanaidd oedd **Cloris Leachman** (30 Ebrill 1926 – 27 Ionawr 2021). Enillodd y Wobr Academi am Actores Orau mewn Rhan Gefnogol, am ei rôl yn y ffilm *The Last Picture Show* (1971).

Cafodd ei geni yn Des Moines, Iowa, yn ferch i Cloris (*née* Wallace) a'i gŵr Berkeley Claiborne "Buck" Leachman.

## Ffilmograffi
* Butch Cassidy and the Sundance Kid
* The Last Picture Show
* The Mary Tyler Moore Show
* Charley and the Angel
* Young Frankenstein
* Phyllis
* The Muppet Movie
* Herbie Goes Bananas
* My Little Pony: The Movie
* The Facts of Life
* Hansel and Gretel (ffilm 1987)
* The Beverly Hillbillies
* Double, Double, Toil and Trouble
* Now and Then
* Beavis and Butt-head Do America
* Beerfest
* The Migrants 1974 wedi stori gan Tennessee Williams

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Euclid

Mathemategydd Groegaidd oedd **Euclid** (Groeg: '***), hefyd **Euclid o Alexandria*' (fl. 300 CC).

Ni wyddir llawer am ei fywyd, ond roedd yn gweithio yn ninas Alexandria yn yr Aifft, yn ôl pob tebyg yn ystod teyrnasiad Ptolemi I Soter (323&nbsp;CC – 283&nbsp;CC). Ymddengys iddo weithio yn Llyfrgell Alexandria, ac efallai iddo astudio yn Academi Platon yn Athen.

Ei lyfr *Yr Elfennau* yw'r llyfr mwyaf llwyddiannus yn hanes mathemateg. Yn y llyfr yma, datblygodd egwyddorion geometreg, a rhoddir y teitl "tad geometreg" i Euclid weithiau.

bawd|220px|dim|Cerflun o Euclid ar du allan Amgueddfa Hanes Naturiol Prifysgol Rhydychen

## Gweler hefyd
*Algorithm Euclidaidd
*Geometreg Euclidaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Mathemategwyr
Aditi

Duwies Hindŵaidd yr awyr, ymwybyddiaeth, y gorffennol a'r dyfodol, a ffrwythlondeb yw **Aditi** (Sansgrit: अिदती - "diderfyn", "tragwyddol"). Hi yw mam y duwiau oll (gweler Agni, yr Adityas, a'r *rishi* Kashyapa).

Cyfeirir at y dduwies Aditi bron i wythdeg o weithiau yn emynau'r Rig Veda, ond erys ei gwir natur yn annelwig yn y gwaith hwnnw. Cyfeirir ati gan amlaf yng nghwmni duwiau a duwoesau eraill ac ni cheir emyn iddi hi yn unig. Nid yw'n cael ei huniaethu ag unrhyw un elfen neu agwedd arbennig ar natur, fel y duwiau eraill (e.e. Agni, duw'r tân). Ond gellir dweud ei bod yn cynnal y ddaear a bywyd ei hun, ac yn ffrwythloni'r ddaear

Pwysleisir ei ffrwythlondeb. Mae hi'n fam i'r deuddeg Aditya. Cysylltir y duwiau hyn, a arweinir gan Varuna, â thragwyddoldeb; tyfodd eu rhif o saith i ddeuddeg ac maent felly yn cynrychioli arwyddion y Sidydd hefyd. Dywedir hefyd mai Aditi yw mam y duw mawr Indra, yn fam brenhinoedd y ddaear, ac yn fam i'r duwiau hefyd. Ni roddir cymar i Aditi yn y Rig Veda.

Gwelir yn y dduwies hon agwedd fenywaidd ar fytholeg y cyfnod Vedig, a ddominyddir fel arall gan dduwiau grwywaidd grymus. Y tebyg yw fod Aditi yn agwedd ar y Fam-Dduwies sy'n cynnal popeth byw.

## Gweler hefyd
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

## Cyfeiriadau
*Benjamin Walker, *Hindu World: an encyclopedic survey of Hinduism* (Harper Collins, 1968; argraffiad newydd, Delhi, 1995)

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Aditya

Yn Hindŵaeth a'r Veda, grŵp o dduwiau'r haul sy'n feibion y dduwies Aditi a Kashyapa yw'r **Aditya**. Yn ogystal mae'r gair *aditya* yn cael ei gynnwys yn aml mewn enwau personol gwrywaidd yn India, e.e. Vikramaditya, Aditya, Suryaaditya, allan o barch i'r duwiau haul hyn.
 
## Veda
Yn y Rig Veda, ceir saith Aditya sy'n feibion Aditi ac sy'n cael eu harwain gan y duw Varuna gyda Mitra yn ail iddo:
#Varuna
#Mitra
#Aryaman
#Bhaga
#Daksha
#Ansa
#Sūrya  (yr Haul) neu Savitr.
#Ravi

Yn yr Yajur Veda (Taittirīya Samhita), dywedir bod wyth Aditya.

## Brahmanas
Yn y Brahmanas, mae eu rhif yn tyfu i ddeuddeg, gan gyfateb i'r deuddeg mis a deuddeg arwydd y Sidydd:
#Ansa
#Aryaman
#Bhaga
#Daksha
#Dhatri
#Indra
#Mitra
#Ravi
#Savitar
#Sūrya
#Varuna
#Yama
#Saha

## Vedanta a Purana
Yn y Chāndogya-Upanishad, mae Aditya yn un o enwau Vishnu yn ei ymgnawdoliad (avatar) fel y corrach Vamana. Ei fam yw'r dduwies Aditi.

Yn y Vishnu Purana ceir rhestr arall o'r Aditya:
#Ansa
#Aryaman
#Bhaga
#Dhūti
#Mitra
#Pushan
#Sakra
#Savitar
#Tvastar
#Varuna
#Vishnu
#Vivasvat

## Cyfeiriadau
* Anna Dallapiccola, *Dictionary of Hindu Lore and Legend* ISBN 0-500-51088-1

## Gweler hefyd
* Aditi
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

Categori:Duwiau
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Ap

Gallai **ap**, **Ap** neu **AP** gyfeirio at un o sawl peth:

*Ap, y gair Sansgrit am ddŵr; duwies Hindŵaidd
*AP, byrfodd arferol yr asiantaeth newyddion ryngwladol Associated Press
*Ap, dosbarth arbennig o sêr
*ap ffôn, cymhwysiad meddalwedd a ddyluniwyd i redeg ar ddyfeisiau symudol

Yn ogystal mae 'ap', fel 'ab', yn eiryn mewn enwau personol patronymig Cymraeg sy'n golygu "mab", e.e. Dafydd *ap* Gwilym.
Ap (dŵr)

:*Gweler hefyd Ap (gwahaniaethu).*

Term am yr elfen dŵr yn Sansgrit y Veda a duwies Hindŵaidd yw **Ap** (*áp-*). O'r gair Sansgrit Clasurol *āpas* (lluosog) daw'r gair Hindi *āp*. O'r un gwraidd Indo-Iranaidd daw'r gair Perseg am ddŵr, *Aab*; gwelir hyn yn yr enw lle Punjab (*pañcāpas* "pum dŵr neu afon"). Mae'n debygol hefyd fod y gair Cymraeg *afon* yn tarddu o'r un gwraidd.

Ceir sawl emyn i'r dyfroedd (*āpas*) yn y Rig Veda: 7.49, 10.9, 10.30, 10.47. yn yr hynaf o'r rhain, 7.49, cysylltir y dyfroedd hyn gyda'r ddiod ddwyfol soma a yfir gan Indra (gelwir y Soma yn *napāt apām*, "plentyn y dyfroedd").

Yn athroniaeth Hindŵaidd, mae *ap* yn cyfeirio at ddŵr fel un o'r elfennau clasurol, sef un o'r *Panchamahabhuta*, neu'r "pum prif elfen". Yn ogystal mae'n enw ar un o'r duwiesau (*deva*) sy'n gysylltiedig â dŵr.

## Gweler hefyd
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Categori:Geiriau ac ymadroddion Sansgrit
José Luis Rodríguez Zapatero

Cyn-Prif Weinidog Sbaen yw **José Luis Rodríguez Zapatero** () (ganwyd 4 Awst, 1960). Enillodd y blaid mae'n ei arwain, Plaid Gweithwyr Sosialaidd Sbaen, etholiadau cyffredinol ar 14 Mawrth, 2004 a 9 Mawrth, 2008. Ymhlith gweithredoedd ei lywodraeth gyntaf oedd cilio lluoedd Sbaen o Irac, cynnal trafodaethau dadleuol gyda'r mudiad ymwahanaidd Basgaidd ETA, creu llysoedd i ymdrin â thrais yn erbyn menywod, cyfreithloni priodas gyfunryw, a chyflwyno rhaglen amnest ar gyfer mewnfudwyr anghyfreithlon.

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Prif Weinidogion Sbaen
Categori:Gwleidyddion o Sbaenaidd
Ptolemi

:''Mae'r erthygl yma am y gwyddonydd Groegaidd. Am eraill o'r un enw, gweler Ptolemi (gwahaniaethu)''

Mathemategydd, seryddwr a daearyddwr Groegaidd o'r Aifft oedd **Ptolemi**, enw llawn **Claudius Ptolemaeus** (Groeg:  *Klaúdios Ptolemaĩos*; ar ôl 83 - wedi 161 OC).

Roedd yn byw yn nhref Ptolemais Hermiou yn y Thebaid yn yr Aifft, a oedd bryd hynny yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig, ac mae'n debyg ei fod yn enedigol o'r dref honno. Bu farw yn Alexandria.

Roedd yn awdur nifer o draethodau gwyddonol, a bu tri o'r rhain yn eithriadol o bwysig. Un oedd yr *Almagest* (Groeg: Η Μεγάλη Σύνταξις, "Y Traethawd Mawr", yn wreiddiol Μαθηματικἠ Σύνταξις, "Traethawd Mathemategol"). Yr ail yw'r *Geographia*, trafodaeth fanwl ar ddaearyddiaeth y byd Groeg a Rhufeinig. Y trydydd yw'r traethawd *Tetrabiblos* ("Pedwar llyfr") sy'n ymgais i gymhwyso sêr-ddewiniaeth at athroniaeth naturiol Aristotelaidd.

Yn 833 cyhoeddodd Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī ei *Kitāb ṣūrat al-Arḍ* ("Llyfr ymddangosiad y ddaear"), fersiwn wedi ei ddiweddaru a'i gwblhau o'r *Geographia*.

## Gweler hefyd
*Geodeddwyr: gwyddonwyr a fu'n astudio'r gangen hon o fathemateg gymhwysol

Categori:Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Marwolaethau 168
Categori:Mathemategwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Seryddwyr Groeg yr Henfyd
Associated Press

250px|bawd|Logo Associated Press
:*Erthygl am yr asiantaeth newyddion yw hon. Gweler hefyd Ap (gwahaniaethu).*

Asiantaeth newyddion Americanaidd ryngwladol yw **Associated Press** (byrfodd arferol: **AP**). Fe'i sefydlwyd yn 1846 yn Ninas Efrog Newydd lle ceir y pencadlys o hyd. Mae'n asiantaeth gydweithredol ddi-elw sy'n perthyn i'r papurau newydd, gorsafoedd radio a theledu yn yr Unol Daleithiau sy'n cyfrannu straeon iddi ac sy'n defnyddio deunydd newyddion a ysgrifennir gan staff AP. Mae nifer o bapurau ac asiantaethau eraill y tu allan i UDA yn danysgrifwyr i AP, ac yn talu ffi i ddefnyddio deunydd AP heb gyfrannu eu hunain i'r asiantaeth.

Yn 2005, roedd newyddion gan AP yn cael ei gyhoeddi a'i ailgyhoeddi gan dros 1,700 papur newydd, yn ogystal â thua 5,000 o ddarlledwyr radio a theledu. Ceir mwy na 10 miliwn delwedd yn llyfrgell ffotograffau AP. Mae'n rhedeg 243 swyddfa newyddion gan wasanaethu 121 o wledydd, gyda staff o sawl gwlad o gwmpas y byd.

### Dolenni allanol 
*  Gwefan AP

Categori:Asiantaethau newyddion
Categori:Newyddiaduraeth yn yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1846
Ptolemi (gwahaniaethu)

Gallai **Ptolemi** (Groeg: Πτολεμαῖος, Ptolemaios) gyfeirio at:

* Claudius Ptolemaeus, mathemategydd, seryddwr a daearyddwr Groegaidd o'r Aifft (ar ôl 83 - wedi 161 OC)

## Brenhinllin y Ptolemiaid
Brenhinllin o dras Facedonaidd fu'n rheoli yr Aifft:

* Ptolemi I Soter (367 CC-283 CC), un o gadfridogion Alecsander Fawr
* Ptolemi II Philadelphus
* Ptolemi III Euergetes
* Ptolemi IV Philopator
* Ptolemi V Epiphanes
* Ptolemi VI Philometor
* Ptolemi VII Neos Philopator
* Ptolemi VIII Physcon
* Ptolemi IX Lathyros
* Ptolemi X Alexander I
* Ptolemi XI Alexander II
* Ptolemi XII Auletes
* Ptolemi XIII Theos Philopator
* Ptolemi XIV
* Ptolemi XV Caesarion (47 CC-30 CC)
Arjuna

Un o arwyr yr epig Hindŵaidd y *Mahabharata* yw **Arjuna** (Sansgrit: अर्जुन, *arjuna* "disglair, gwyn, arianaidd", cf. y gair Lladin *argentum* a'r gair Cymraeg *arian*). Mae Arjuna yn ffigwr canolog yng nghrefydd yr Hindu ac yn cael ei adnabod fel "Y Saethydd Digyffelyb". Fel y trydydd o'r pum brawd Pandava, roedd Arjuna yn fab i Kunti, gwraig gyntaf Pandu, gan y duw Indra. Mae'n enwog am wasanaethu'r duw Krishna ac fe'i gelwir weithiau yn 'bedwerydd Krishna' y *Mahabharata*.

Roedd Arjuna (neu Partha) yn saethydd penigamp a chwaraeodd ran ganolog yn yr ymryson rhwng y Pandaviaid a'u gwrthwynebwyr, meibion Dhritarashtra, a adnabyddir fel y Kauravaaid. I ddechrau, roedd Arjuna yn amharod i gymryd rhan yn y brwydro am y gwyddai y gallai ladd lawer yn rhengoedd y gelyn, a oedd yn cynnwys nifer o'i perthnasau. Ond cafodd ei berswadio gan ei gerbydwr a chyfaill, yr Arglwydd Krishna, i newid ei feddwl. Y ddeialog rhyngddynt - sy'n ymdroi o gwmpas dyletswydd y rhyfelwr, ei ddewrder, natur y bywyd dynol a'r enaid, a rhan y duwiau mewn bywyd - yw pwnc mawr y *Bhagavad Gita*, y gerdd athronyddol a defosiynol enwog sydd ei hun yn rhan o gylch mawr y *Mahabharata*. Bu ganddo ran allweddol hefyd mewn lladd ei arch-elyn Karna, a oedd yn frawd iddo mewn gwirionedd, un o ryfelwyr mwyaf y Kauravaid.

Mae'n bosibl fod cysylltiad rhwng Arjuna a'r arwr Parthiaidd Ārash ym mytholeg Bersiaidd, ond nid yw pawb yn derbyn y cysylltiad.

Mae gan Arjuna ddeg enw yn y *Mahabharata*: Arjun, Phalgun, Jishnu, Kiriti, Shwetvaahan, Vibhatsu, Vijaya, Pārth, Savyasachinn (Sabyasachi), a Dhananjay.

Er ei fod yn arwr o gig a gwaed yn yr epig, mae gan Arjuna statws dwyfol yn Hindŵaeth.

## Gweler hefyd
* Bhagavad Gita
* Mahabharata
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

## Cyfeiriadau
*Benjamin Walker, *Hindu World: an encyclopedic survey of Hinduism* (Harper Collins, 1968; argraffiad newydd, Delhi, 1995).

Categori:Duwiau
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Emma Goldman

Anarchydd ac ymgyrchydd gwleidyddol oedd **Emma Goldman** (27 Mehefin 1869 – 14 Mai 1940).

Ganed hi yn Cawnas, Lithwania, a oedd yr adeg honno yn rhan o Ymerodraeth Rwsia, i deulu Iddewig. Aeth i'r ysgol yn Königsberg, ond gwrthododd ei thad adael iddi gael addysg bellach. Symudodd gyda'i chwaer, Helena i Rochester, Efrog Newydd, pan oedd yn un-ar-bymtheg oed. Daeth yn anarchydd, a theithiodd o amgylch yn darlithio, gan dynnu tyrfaoedd o filoedd. Carcharwyd hi nifer o weithiau dros y blynyddoedd. Yn 1917 carcharwyd hi a'i phartner i ddwy flynedd am wrthwynebu gorfodaeth filwrol ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf, ac wedi eu rhyddhau, alltudiwyd hwy i Rwsia.

Yn Rwsia, cefnogodd y Chwyldro Rwsaidd i ddechrau, ond yn ddiweddarach daeth i'w wrthwynebu. Bu'n byw yn Lloegr, Canada a Ffrainc, a theithiodd i Sbaen gan gymeryd rhan yn y Rhyfel Cartref.

Mi areithiodd am bythefnos yn ardal maes glo De Cymru yn 1925 gan siarad i gynulleidfaoedd o Abertawe hyd at y Rondda. Yn yr un flwyddyn, priododd glöwr ac anarchydd o Sir Gaerfyrddin o'r enw James Colton er mwyn sicrhau ei theitheb Brydeinig. Roedd y newyddion ar dudalen flaen *The New York Times*. Er iddynt barhau â'u bywydau ar wahân anfonwyd llythyron cyson rhyngddynt, a dychwelodd Goldman sawl tro i Gymru i areithio a darlithio.

Bu farw yn Toronto ar 14 Mai 1940.
## Gweler hefyd 
* Anarchiaeth

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Erthygl ar Emma Goldman a Chymru, radicalwales.org 
* Bywgraffiad o James Colton, libcom.org

Categori:Anarchwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Iddewon
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Hook (ffilm)

Ffilm ffantasi gan Steven Spielberg sy'n serennu Dustin Hoffman, Maggie Smith a Robin Williams yw ***Hook*** (1991). Mae'n seiliedig ar straeon a chymeriadau Peter Pan gan J.M. Barrie.

## Cymeriadau
* *Capten James Hook* - Dustin Hoffman
* *Peter Pan* - Robin Williams
* *Tinker Bell* - Julia Roberts
* *Mr. Smee* - Bob Hoskins
* *Wendy Darling* - Maggie Smith
* *Tootles* - Arthur Malet
* *Rufio* - Dante Brasco
* *Moira Banning* - Caroline Goodall
* *Jack Banning* - Charlie Korsmo
* *Maggie Banning* - Amber Scott

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1991
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau ffantasi
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg
Krishna

:*Am ystyron eraill gweler Krishna (gwahaniaethu).*
[bawd|Krishna yn dawnsio ar lotws, darlun o [Tamil Nadu, tua 1825.]]
Duw a addolir mewn sawl traddodiad Hindŵaidd yw **Krishna** (Sansgrit: कृष्ण). Mae'n ffigwr canolog yn addoliad enwadau Vaishnaviaeth. Balarama yw ei "frawd hŷn" neu *avatar* cyntaf.

Darlunir Krishna fel rheol fel dyn ifanc croen tywyll neu glas, neu fel baban, fel bugail gwartheg ifanc yn canu'r ffliwt, fel yn y Bhagavata Purana, neu fel tywysog ifanc sy'n rhoi cyngor athronyddol, e.e. fel cyfaill Arjuna yn y *Bhagavad Gita* (rhan o'r *Mahabharata*). Ei arf yw disgen (Sudarshana Chakra)ac mae'n marchogaeth Garuda.

Ceir nifer o chwedlau am Krishna mewn sawl traddodiad diwinyddol ac ysgol athroniaeth Hindŵaidd. Er bod y manylion yn amrywio yn ôl dysgeidiaeth y traddodiad, mae rhai elfennau yn ganolog. Mae'r rhain yn cynnwys ymgnawdoliad dwyfol (*avatar*), plentyndod a llencyndod fel bugail gwartheg yng nghanol natur, yn aml yng nghwmni merched hardd, a gyrfa fel rhyfelwr arwrol ac athro neu gynghorydd. Mae'n enwog am ei garwriaethau niferus ac mae ganddo bedwar cymar, sef y duwiesau Radha, Rukmini, Satyabhama a Janbavati.

Mae addoliad Krishna yn rhan o draddodiad Vaishnaviaeth, sy'n ystyried mai Vishnu yw'r Duw Goruchel ac yn addoli ei *avatars* cysylltiedig, eu cymheiriaid hwy, a'r seintiau ac athrawon a gysylltir â nhw. Credir fod Krishna yn ymgnawdoliad llawn o'r duw Vishnu ac felly'n un â Vishnu ei hun. Ond mae'r union berthynas rhwng Krishna a Vishnu, fel mae wedi datblygu dros y canrifoedd, yn gymhleth ac amrywiol, gyda llawer o'i addolwyr yn ei ystyried yn dduw ar wahân, yn Oruchel ynddo ei hun. Mae'r traddodiadau Vaishnavaidd i gyd yn cydnabod fod Krishna yn *avatar* o Vishnu; mae eraill yn uniaethu Krishna gyda Vishnu tra bod rhai traddodiadau neilltuol, fel Vaishnavieth Gaudiya, Vallabha Sampradaya a'r Nimbarka Sampradaya, yn gweld Krishna fel y *svayam bhagavan*, y Duw cysefin a thragwyddol, neu'r Arglwydd ei hun.

Nid yw addoliad Krishna a pharch ato yn gyfyngedig i Hindŵaeth. Mae Jainiaeth yn ei gyfrif yn un o'r Tirthankara. Mae'n ymddangos fel arwr un o chwedlau'r Jataka mewn Bwdhaeth. Mae'r Baha'i yn ei ystyried yn broffwyd yn llinach Abraham, Moses, Iesu, Mohamed ac eraill, yn cynnwys y Báb. Mae'r Gymuned Islamaidd Ahmadiyya yn ei ystyried yn broffwyd hefyd.

## Gweler hefyd 
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd
* Vaishnaviaeth

Categori:Duwiau
Categori:Hindŵaeth
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Kirsten Dunst

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Kirsten Caroline Dunst** (ganwyd 30 Ebrill 1982).

## Ffilmiau
* Little Women
* Interview with the Vampire: The Vampire Chronicles
* Greedy
* Jumanji
* Wag the Dog
* Anastasia
* Tower of Terror
* Small Soldiers
* Dick
* Drop Dead Gorgeous
* The Virgin Suicides
* Bring It On
* Crazy/Beautiful
* Spider-Man
* Mona Lisa Smile
* Spider-Man 2
* Elizabethtown
* Marie Antoinette
* Spider-Man 3

Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Emma Thompson

Actores o Loegr yw **Emma Thompson** (ganwyd 15 Ebrill 1959). Merch yr actorion Eric Thompson a Phyllida Law yw hi.

## Rhai o'i ffilmiau 
* *Henry V* (1989)
* ''Howard's End*
* *The Remains of the Day*
* *In the Name of the Father*
* *Junior*
* *Sense and Sensibility* (1995)
* *Treasure Planet* (2002)
* *Love Actually* (2003)
* *Angels in America*
* *Harry Potter and the Prisoner of Azkaban* (2004)
* *Nanny McPhee*
* *Harry Potter and the Order of the Phoenix''

Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Dustin Hoffman

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Dustin Lee Hoffman** (ganwyd 8 Awst 1937, Los Angeles, Califfornia).

## Ffilmiau
* *The Tiger Makes Out* (1967)
* *The Graduate* (1967)
* *Midnight Cowboy* (1969)
* *Little Big Man* (1970)
* *Straw Dogs* (1971)
* *Papillon* (1973)
* *Lenny* (1974)
* ''All The President's Men* (1976)
* *Marathon Man* (1986)
* *Kramer vs. Kramer*
* *Tootsie* (1982)
* *Death of a Salesman* (1985)
* *Ishtar* (1987)
* *Rain Man* (1988)
* *Dick Tracy* (1990)
* *Hook* (1991)
* *Billy Bathgate* (1991)
* *Outbreak* (1995)
* *Sleepers* (1996)
* *Wag the Dog* (1997)
* *Finding Neverland* (2004)
* *I Heart Huckabees* (2004)
* *Meet the Fockers* (2004)
* *Perfume: The Story of a Murderer* (2006)
* *Mr. Magorium's Wonder Emporium* (2007)
* *Kung Fu Panda'' (2008)

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1937
Batman (ffilm 1989)

Ffilm gan Tim Burton sy'n serennu Michael Keaton a Jack Nicholson yw ***Batman*** (1989).

## Cymeriadau
* *Batman* / *Bruce Wayne* - Michael Keaton
* *The Joker / Jack Napier* - Jack Nicholson
* *Vicki Vale* - Kim Basinger
* *Alfred Pennyworth* - Michael Gough
* *Harvey Dent* - Billy Dee Williams

Categori:Batman
Categori:Ffilmiau 1989
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Tim Burton
Gwareiddiad

250px|bawd|Crud gwareiddiad: map braslun o Fesopotamia

Diffinnir **gwareiddiad** fel cymdeithas neu grŵp diwylliannol dynol a nodweddir gan amaethyddiaeth a phresenoldeb dinasoedd. O'i gymharu a diwylliannau symlach, nodweddir cymdeithas o'r fath yma gan fwy o rannu swyddogaethau rhwng ei haelodau. Yn aml, defnyddir "gwareiddiad" yn yr ystyr o "ddiwylliant"; er enghraifft pan sonir am Wareiddiad yr Inca, mae'r term yn cynnwys holl agweddau diwylliant yr Inca. Ystyrir disgrifio pobloedd fel "anwariaid" yn sarhaus.

Datblygodd gwareiddiadau o ganlyniad i amaethyddiaeth. Dan amodau ffarfriol, gall hyn arwain at 
gynhyrchu mwy o fwyd nag sydd ei angen ar y pryd. Mae grawnfwyd yn arbennig o bwysig yma, oherwydd gellir ei gadw wrth gefn am gyfnod hir. Gyda bwyd wrth gefn, gall rhai o aelodau'r gymdeithas wneud pethau heblaw cynhyrchu bwyd, a gwelir datblygiad crefftwyr, offeiriaid ac eraill. Ceir trefn gymdeithasol fwy cymhleth, a gwelir datblygiad gwladwriaeth.

Elfen bwysig arall yn y rhan fwyaf o wareiddiadau yw ysgrifennu, a ddatblgwyd gyntaf, hyd y gwyddir, yn Sumer.

## Gwareiddiadau hynafol 
* Sumer, ym Mesopotamia, yn ôl y farn gyffredinol, y gymdeithas gymhleth gyntaf.
* Gwareiddiad Dyffryn Indus
* Yr Hen Aifft
* Groeg yr Henfyd
* Rhufain hynafol
* Elam
* Gwareiddiad y Minoaid
* Tsieina hynafol
* Toltec
* Gwareiddiad yr Astec
* Gwareiddiad y Maya
* Gwareiddiad yr Inca
Michael Caine

Actor ac awdur o Lundain, Lloegr yw **Syr Maurice Joseph Micklewhite, Jr.** (ganwyd 14 Mawrth 1933), sy'n fwy adnabyddus dan ei enw llwyfan **Michael Caine**. Mae'n adnabyddus am ei acen Cocni cryf ac mae wedi serennu mewn 115 neu ragor o ffilmiau. Ystyrir ef fel un o brif actorion Lloegr.

Daeth i'r amlwg yn y 1960au gyda ffilmiau megis: *Zulu* (1964), *The Ipcress File* (1965), *Alfie* (1966) (cynigiwyd ei enw am Gwobrau'r Academi), *The Italian Job* (1969), a *Battle of Britain* (1969). Yn y 1970au serenodd yn *Get Carter* (1971), *Sleuth* (1972), *The Man Who Would Be King* (1975), a *A Bridge Too Far* (1978). Yn y 1980au, fodd bynnag, y cafodd y ganmoliaeth fwyaf a hynny am *Educating Rita* (1983) pan dderbyniodd Wobr BAFTA am yr actor gorau mewn rôl flaenllaw a'r Golden Globe am yr Actor Gorau. Ym 1986 derbyniodd Wobr Academi am Actor Cynorthwyol am ei rôl yn *Hannah and Her Sisters*.

Yn 2022 bu'n ffilmio *The Great Escaper* gyda Glenda Jackson. Rhyddhawyd y ffilm ar 6 Hydref 2023 a cadarnhaodd ar 13 Hydref y byddai yn ymddeol o actio, yn 90 mlwydd oed.

## Ffilmiau (detholiad) 
* *Alfie* (1966)
* *Zulu*
* *Get Carter* (1971)
* *Dirty Rotten Scoundrels*
* *The Muppet Christmas Carol*
* *The Cider House Rules*
* *Austin Powers in Goldmember*
* *Batman Begins*
* *The Dark Knight*
* *Now You See Me* (2013)
* *Interstellar* (2014)
* *Kingsman: The Secret Service* (2015)
* *Youth* (2015)
* *Going in Style* (2017)
* *King of Thieves* (2018)
* *Tenet* (2020)
* *The Great Escaper* (2023)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr

Categori:Pobl o Lundain
Bwa (pensaernïaeth)

[bawd|de|Pont Rufeinig yn [Alcántara, Sbaen.]]

**Bwa** mewn pensaernïaeth yw'r term a ddefnyddir ar gyfer adeiladwaith sydd yn gallu cymryd pwysau sylweddol uwch ei ben gyda lle gwag oddi tanodd.

Ymddangosodd y bwa am y tro cyntaf yn yr ail fileniwn CC, ym Mesopotamia wedi eu hadeiladu o frics. Adeiladwyd hwy hefyd gan y Babiloniaid, mae Porth Ishtar yn enghraifft enwog. Lledaenodd y wybodaeth i Ewrop a chafodd y bwa ei ddefnyddio gan y Groegiaid a'r Rhufeiniaid.

Roedd y bwa Rhufeinig yn hanner crwn gyda nifer anghydrif o friciau neu feini. Trwy hyn gellir cael maen clo yng nghanol y bwa. Dilynwyd hyn gan ddatblygiad y bwa ar ffurf pig, a ddefnyddid mewn pensaernïaeth Islamaidd ac mewn pensaernïaeth Gothig yn Ewrop. Mae'r math yma o fwa yn gryfach na bwa ar hanner cylch. Y ffurf gryfaf ar fwa yw'r bwa parabolig; defnyddiwyd y math yma ar fwa gan y pensaer Antoni Gaudí o Gatalonia.

Categori:Pensaernïaeth
Pandemig

Ceir **pandemig** (o'r Groeg παν *pan*, "holl" a δήμος *demos* "pobl") pan mae haint yn lledaenau trwy'r bpblogaeth ddynol ar draws ardal eang, er enghraifft cyfandir neu hyd yn oed trwy'r byd.

Yn ôl y WHO ceir pandemig pan mae: 
* haint sy'n newydd i'r boblogaeth a effeithir
* yr haint yn effeithio ar bobl a'r effeithiau yn ddifrifol
* yr haint yn medru lledaenu'n hawdd yn y boblogaeth

Un enghraifft o bandemig oedd y Fad Felen, a ymledodd ar draws Ewrop o'r Aifft yn y 6g. Lledaenodd y Pla Du o Asia i Ewrop yn 1348, a lladdodd 20 hyd 30 miliwn o Ewropeaid mewn chwe blynedd. Lledaenodd colera tu hwnt i India am y tro cyntaf ym mhandemig 1816–1826, gan ladd nifer fawr o bobl yn Tsieina; cyrhaeddodd yr ail bandemig yn 1829–1851 i Ewrop a Gogledd America. Bu pandemig o'r Ffliw Sbaenig yn 1918–1919, a ymledodd trwy'r byd; gan ladd 25 miliwn o bobl o fewn chwe mis.

Cafodd y frech wen ddylanwad mawr ar hanes cyfandir America. Nid oedd yn bod yno hyd nes iddi gyrraedd gyda'r Ewropeaid cyntaf, a chan nad oedd gan y trigolion brodorol wedi bod mewn cysylltiad a'r haint o'r blaen, lledaenodd yn gyflym gan achosi cyfran uchel o farwolaethau. Cred rhai ysgolheigion i rhwng 90% a 95% o boblogaeth frodorol America farw o heintiau Ewropeaidd, a'r frech wen oedd yn gyfrifol am y nifer fwyaf o farwolaethau. Roedd yn elfen bwysig ym muddugoliaeth y Sbaenwyr dros wareiddiadau'r Inca a'r Asteciaid.

bawd|dim|300px|Claddu dioddefwyr y pla yn Tournai, delwedd o *Chroniques et annales de Gilles le Muisit* (1272-1352), Bibliothèque royale de Belgique, MS 13076-77, fol.24v

Categori:Epidemigau
Categori:Iechyd bydol
Bindi Irwin

Cyflwynydd teledu o Awstralia yw **Bindi Irwin** (ganed 24 Gorffennaf 1998). Cafodd ei geni yn Nambour, Queensland, yn ferch i'r diweddar gyflwynydd teledu Steve Irwin, sy'n adnabyddus am ei gyfres ddogfen bywyd gwyllt *The Crocodile Hunter*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Cyflwynwyr teledu o Awstralia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Awstralia
Jodhi Meares

Cyn-fodel, dylunydd ffasiwn a chyflwynydd teledu o Awstralia yw **Jodhi Kayla Meares** (ganed 24 Mawrth 1972).

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Modelau o Awstralia
Categori:Cyflwynwyr teledu o Awstralia
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Awstralia
Australia Zoo

Sw a leolir ar arfordir Queensland, Awstralia, ger y Mynyddoedd Glass House yw **Australia Zoo**. Mae'n perthyn i Terri Irwin, gweddw Steve Irwin, cyflwynydd y gyfres ddogfen bywyd gwyllt boblogaidd *The Crocodile Hunter*.

bawd|dim
bawd|dim

Categori:Sŵau yn Awstralia
Categori:Queensland
Helen Clark

Gwleidydd o Seland Newydd yw **Helen Clark** (ganed 26 Chwefror 1950). Hi oedd prif weinidog y wlad o 1999 hyd 2008 a bu'n weinyddwr Rhaglen Ddatblygu'r Cenhedloedd Unedig rhwng 2009 a 2017. Helen oedd y pumed prif weinidog hiraf yn Seland Newydd, a'r ail fenyw i ddal y swydd.
[chwith|bawd|Helen ar ei hymweliad â [Llywodraeth Cymru; 2012]]

Cafodd Clark ei magu ar fferm y tu allan i Hamilton, Seland Newydd. Aeth i Brifysgol Auckland ym 1968 i astudio gwleidyddiaeth, a daeth yn weithgar ym Mhlaid Lafur Seland Newydd. Ar ôl graddio bu’n darlithio mewn astudiaethau gwleidyddol yn y brifysgol. Ymunodd Clark â gwleidyddiaeth leol ym 1974 yn Auckland ond ni chafodd ei hethol i unrhyw swydd. Yn dilyn un ymgais aflwyddiannus, fe’i hetholwyd i’r Senedd ym 1981 fel yr aelod dros Mount Albert, etholaeth a gynrychiolodd tan 2009.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prif Weinidogion Seland Newydd
Categori:Gwleidyddion o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Seland Newydd
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Seland Newydd
Émile Durkheim

Cymdeithasegydd Ffrengig oedd **Émile Durkheim** (15 Ebrill 1858 – 15 Tachwedd 1917). Ystyrir ei waith yn allweddol o ran gosod sylfeini cymdeithaseg ac anthropoleg. Bu'n olygydd y cylchgrawn cymdeithasegol cyntaf, ''L'Année Sociologique'', a bu'n darlithio ac ysgrifennu ar bynciau megis addysg, trosedd, crefydd, hunanladdiad a nifer o agweddau eraill ar gymdeithaseg.

Ganed ef yn ninas Épinal, *département* Vosges, dwyrain Ffrainc, i deulu Iddewig; bu ei dad, ei daid a'i hen daid yn dal swydd rabbi. Ystyriai ef ei hun mai ffenomenen gymdeithasol oedd crefydd.

Aeth i'r École Normale Supérieure yn 1879, yr un flwyddyn a Jean Jaurès a Henri Bergson. Treuliodd flwyddyn yn astudio yn yr Almaen cyn cael swydd darlithydd yng ngholeg hyfforddi athrawon cyntaf Ffrainc yn Bordeaux yn 1887. Dechreuodd gyhoeddi traethodau yn y 1890au. Yn 1902 daeth yn Athro addysg yn y Sorbonne.

## Astudiaethau 
* R. Elwyn Hughes, *Durkheim*, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1981)

Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Academyddion Iddewig o Ffrainc
Categori:Academyddion Prifysgol Paris
Categori:Anthropolegwyr o Ffrainc
Categori:Cymdeithasegwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Vosges‎
Nambour

Tref yn nhalaith Queensland, Awstralia, yw **Nambour**. Fe'i lleolir 101&nbsp;km i'r gogledd o ddinas Brisbane, prifddinas y dalaith. Mae'n gorwedd yn ne-ddwyrain Queensland ar yr Arfordir Sunshine, wrth droed Cadwyn Blackall. Mae gan Nambour boblogaeth o 13,800 (cyfrifiad 2006). Mae'n ganolfan weinyddol Cyngor Rhanbarthol Sunshine Coast.

## Pobl o Nambour
* Kevin Rudd, Prif Weinidog Awstralia
* Bindi Irwin, cyflwynydd teledu a merch y diweddar Steve Irwin

Categori:Trefi Queensland
Nicol Stephen

Gwleidydd o Albanwr ac arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn yr Alban o 2005 hyd 2008 yw **Nicol Ross Stephen** (ganwyd 23 Mawrth 1960). Roedd yn Aelod Senedd yr Alban dros Dde Aberdeen rhwng 1999 a 2011.

Categori:Aelodau Senedd yr Alban
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Gwleidyddion Albanaidd yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Matthew Rhys

Actor o Gymru yw **Matthew Rhys Evans** sy'n fwy adnabyddus o dan ei enw proffesiynol **Matthew Rhys** (ganwyd 8 Tachwedd 1974). Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Kevin Walker yn y ddrama deledu Americanaidd *Brothers & Sisters*, Phillip Jennings yn *The Americans* ac fel Dylan Thomas yn y ffilm *The Edge of Love*.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Rhys yng Nghaerdydd, yn fab i Glyndwr, prifathro oedd yn hanu o Bennal, a'i wraig Helen, athrawes o Sir Benfro. Treuliodd ei blentyndod yn y brifddinas, yn mynychu ysgolion Cymraeg, gan gynnwys Ysgol Gymraeg Melin Gruffydd ac Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Yn 17 mlwydd oed, ar ôl chwarae Elvis Presley mewn sioe gerdd yn yr ysgol, fe'i derbyniwyd i'r Royal Academy of Dramatic Art (RADA) yn Llundain. Wedyn, yn 1993 fe'i gwobrwywyd gydag ysgoloriaeth Patricia Rothermere. Mynychodd chwaer Rhys, Rachel, RADA ar yr un pryd ag ef, ac mae hi bellach yn gweithio fel newyddiadurwraig ddarlledu i'r BBC.

## Ei gysylltiadau â Phatagonia
Yn y flwyddyn 2000, ymwelodd Rhys â Phatagonia er mwyn darganfod capeli Cymreig ac er mwyn clywed y Gymraeg yn cael ei siarad gan drigolion y wlad. Tra yno, cafodd afael ar gopi o ddyddiadur y Cymro John Murray Thomas a aeth i Batagonia ar ddiwedd y 19g wrth i nifer o Gymry allfudo i Batagonia. Yn 2005 dychwelodd Rhys i Batagonia am yr eildro ar ôl iddo dderbyn gwahoddiad wrth ddisgynyddion y Rifleros i olrhain y daith a wnaed gan y Cymry flynyddoedd ynghynt.

Yn 2010, cyhoeddodd lyfr lluniau ''Patagonia: Croesi'r Paith'' yn seiliedig ar y profiad.

## Bywyd personol
Am bron i ddeng mlynedd bu Matthew yn rhannu tŷ yn Llundain gyda'i gyd-actor Ioan Gruffudd, a roedd yn was priodas iddo ym mhriodas Gruffudd.. Mae'r ddau yn noddwyr i Trust PA, elusen anafiadau i'r cefn.

Ar 15 Gorffennaf 2008, urddwyd Matthew yn Gymrawd gan Brifysgol Aberystwyth. Ar 8 Awst 2008 yn Eisteddfod Genedlaethol, Caerdydd 2008, fe'i urddwyd yn aelod o'r Orsedd  am ei gyfraniad i'r Gymraeg a Chymru. Ei enw barddol yn yr Orsedd yw Matthew Tâf. Yn Awst 2009, ymddangosodd Matthew ar lwyfan gyda Cherddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru fel rhan o'r Eisteddfod Genedlaethol.

Mae Matthew wedi bod mewn perthynas gyda Keri Russell, ei gyd-seren ar *The Americans* ers 2013. Ganwyd eu plentyn cyntaf gyda'i gilydd ar ddiwedd Mai 2016.

## Ffilmyddiaeth
### Film
### Teledu
## Gwobrau ac enwebiadau
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Edmund Mortimer, 3ydd Iarll y Mers

:*Gweler hefyd Edmund Mortimer a Mortimer (teulu).*

Un o Arglwyddi'r Mers yn ail hanner y 14g oedd **Edmund de Mortimer, 3ydd Iarll y Mers** a *jure uxoris* Iarll Wlster (tua 1351 – 27 Rhagfyr 1381). Roedd yn fab i Roger Mortimer, 2il Iarll y Mers, gan ei wraig Philippa, ferch William Montacute, Iarll 1af Caersallog. Fe'i ganwyd yn Llangoed, Llyswen, Sir Frycheiniog.

Fel Arglwydd Brynbuga, Gwent, roedd Edmund yn noddwr i'r croniclydd Cymreig Adda o Frynbuga (1352-1430) yn ei yrfa gynnar, gan sicrhau iddo le yn Mhrifysgol Rhydychen i studio'r Gyfraith.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1350au
Categori:Ieirll ym Mhendefigaeth Lloegr
Categori:Marwolaethau 1381
Penélope Cruz

Actores o Sbaen yw **Penélope Cruz Sánchez** (ganwyd 28 Ebrill 1974).

## Ffilmiau 
* *Jamón, jamón* (1992)
* *Belle Époque* (1992)
* *Per amore, solo per amore* (1993)
* *El laberinto griego* (1993)
* *La ribelle* (1993)
* *Alegre ma non troppo* (1994)
* *Todo es mentira* (1994)
* *La Celestina* (1996)
* *Brujas* (1996)
* *Más que amor, frenesí* (1996)
* *El amor perjudica seriamente la salud* (1997)
* *Abre los ojos* (1997)
* *Carne trémula* (1997)
* *Cornel o Baradwys* (1997)
* *La niña de tus ojos* (1998)
* *Talk of Angels* (1998)
* *The Hi-Lo Country* (1998)
* *Don Juan* (1998)
* *Todo sobre mi madre* (1989)
* *The Man With Rain in His Shoes* (1998)
* *Volavérunt* (1999)
* *All the Pretty Horses* (2000)
* *Woman on Top* (2000)
* *Blow* (2001)
* *Sin noticias de Dios* (2001)
* ''Captain Corelli's Mandolin (2001)
* *Vanilla Sky* (2001)
* *Waking Up in Reno* (2002)
* *Fanfan la Tulipe* (2003)
* *Masked and Anonymous* (2003)
* *Gothika* (2003)
* *Head in the Clouds* (2004)
* *Noel* (2004)
* *Non ti muovere* (2004)
* *Sahara (2005)
* *Chromophobia* (2005)
* *Bandidas* (2006)
* *Volver* (2006)
* *Manolete* (2007)
* *The Good Night* (2007)
* *Elegy* (2008)
* *Vicky Cristina Barcelona* (2008)
* *G-Force* (2009)
* *Los abrazos rotos* (2009)
* *Nine* (2009)
* *Sex and the City 2* (2010)
* *Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides* (2011)
* *To Rome With Love* (2012)
* *Venuto al mondo* (2012)
* *Los amantes pasajeros* (2013)
* *The Counsellor* (2013)
* *Ma ma* (2015)
* *Zoolander 2* (2016)
* *Grimsby* (2016)
* *La reina de España* (2016)
* *Loving Pablo* (2017)
* *Murder on the Orient Express* (2017)
* *Todos lo saben* (2018)
* *Dolor y gloria* (2019)
* *La red avispa* (2019)
* *Madres paralelas* (2021)
* *Competencia oficial* (2021)
* *The 355* (2022)
* *L'immensità* (2022)
* *En los márgenes* (2022)
* *Ferrari* (2023)
* *The Invite'' (2026)

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Actorion benywaidd o Sbaen
Categori:Pobl o Fadrid
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Sbaen
Naguib Mahfouz

Nofelydd o'r Aifft oedd **Naguib Mahfouz** (11 Rhagfyr 1911 – 30 Awst 2006). Enillodd Wobr Lenydol Nobel yn 1988.

Ganed ef yn ardal Gamaleyya o ddinas Cairo, yn fab i was sifil. Astudiodd ym Mhrifysgol Cairo, gan raddio yn 1934. Bu'n gweithio fel gwas sifil mewn nifer o adrannau. Cyhoeddodd 34 o nofelau a thros 350 o storïau byrion.

Gwnaeth ei gefnogaeth i gytundeb heddwch Anwar Sadat ag Israel a'i amddiffyniad o Salman Rushdie ef yn amhoblpogaidd mewn rhai cylchoedd yn y byd Arabaidd. Roedd hefyd helynt ynglŷn â'i waith ef ei hun, *Plant Gebelawi*. Yn 1994 gwnaed ymdrech i'w lofruddio tu allan i'w gatref yng Nghairo, pan drywanwyd ef yn ei wddf.

Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Nofelwyr Arabeg o'r Aifft
Batman

:*Gweler hefyd Batman (gwahaniaethu).*
Cymeriad poblogaidd sy'n ymddangos mewn llyfrau, ar y teledu ac mewn ffilmiau yw **Batman** (hefyd **the Bat-Man**; weithiau **the Batman**). Ym myd ffuglennol Batman ei hunaniaeth go iawn yw **Bruce Wayne**.

## Teledu 
* *Batman*
* *Batman: The Animated Series*
* *Batman Beyond*
* *The Batman*

## Ffilmiau 
### Ffilmiau Tim Burton 
* *Batman*, sy'n serennu Michael Keaton
* *Batman Returns* (1992), sy'n serennu Michael Keaton
* *Batman Forever* (1995), sy'n serennu Val Kilmer
* *Batman & Robin* (1997), sy'n serennu George Clooney

### Ffilmiau newydd 
* *Batman Begins* (2005), sy'n serennu Christian Bale
* *The Dark Knight*, sy'n serennu Christian Bale
* *The Dark Knight Rises* (2012), sy'n serennu Christian Bale

Categori:Archarwyr
Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Cymeriadau ffilm
Avicenna

Meddyg ac athronydd Persaidd oedd **Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbdullāh ibn Sīnā** (Perseg: ابو علی الحسین ابن عبدالله ابن سینا), mwy adnabyddus yn y gorllewin wrth y ffurf Ladin o'i enw, **Ibn Sina**, sef **Avicenna** (tua 980 - 1037). Roedd hefyd yn wyddonydd, seryddwr, mathemategydd, seicolegydd, milwr, gwladweinydd a bardd. Ysgrifennodd yn Arabeg yn bennaf, ond cyfansoddodd sawl gwaith yn Berseg hefyd, yn enwedig ar gyfer ei gerddi. Barddoniaeth yn hytrach na rhyddiaith oedd ei gyfrwng arferol, hyd yn oed yn achos ei weithiau gwyddonol.

Ganed ef yn Bukhara yn Ymerodraeth Persia (heddiw yn Wsbecistan), tua'r flwyddyn 980. Roedd ei dad yn ysgolhaig Ismaili adnabyddus. Addysgwyd ef gartref gan diwtor, a dangosodd dalent eithriadol yn ieuanc iawn. Ysgrifennodd tua 450 o draethodau ar wahanol bynciau; mae tua 240 wedi goroesi. O'r rhain, mae tua 150 yn trafod athroniaeth a tua 40 yn trafod meddygaeth. Ei waith enwocaf yw *Llyfr Gwellhau*, gwyddoniadur meddygol, a *Canon Meddygaeth*, a fu'n lyfr gosod ym mhrifysgolion y byd Islamaidd ac Ewrop hyd ddechrau'r 19g. Ystyrir mai ef oedd tad meddygaeth fodern.

Roedd yn astudio gwaith Aristotlys, ac Avicenna oedd un o'r ysgolheigion Mwslimaidd a drosglwyddodd wybodaeth meddygol yr hen Roegwyr a'r Rhufeiniaid yn ôl i Ewrop ar ddechrau'r Oesoedd Canol. Ymddiddorodd hefyd ym mathemateg, cerddoriaeth a seryddiaeth. Roedd yn gohebu â'r mathemategydd al-Biruni, gan drafod ffiseg, seryddiaeth ac athroniaeth.

Roedd Avicenna'n byw adeg chwalfa'r ymerodraeth Arabaidd. Gweithiodd i nifer o dywysogion Arabaidd, a chafodd ei garcharu nifer o weithiau yn sgil yr anhrefn wleidyddol. Bu farw tua 57 oed yn Hamadan, yn debyg o golig neu gamdreuliad. Credai ambell awdur iddo gael ei wenwyno gan un o'i weision.

## Gweler hefyd 
* Sleim Ammar (1927-1999), seiciatrydd a bardd

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 980
Categori:Marwolaethau 1037
Categori:Beirdd yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Beirdd Perseg o Iran
Categori:Gwyddonwyr yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Meddygon yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Persiaid
Categori:Ysgolheigion yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Ysgolheigion Arabeg o Iran
Esgobaeth Llandaf

Un o'r chwe esgobaeth sy'n ffurfio'r Eglwys yng Nghymru yw **Esgobaeth Llandaf**. Ei ganolfan yw cadeirlan Llandaf yn Llandaf, ger Caerdydd. Mae'r esgobaeth yng ngofal Esgob Llandaf.

Creadigaeth gymharol ddiweddar oedd yr esgobaeth fel uned weinyddol yn yr Eglwys. Cyn cyfnod y Normaniaid roedd yna esgobaeth gynnar a sefydlwyd gan y seintiau Dyfrig a Teilo yn y 6g. Apwyntiwyd Esgob cyntaf Llandaf yn 1108, yn fuan wedi i'r Normaniaid ymsefydlu ym Morgannwg. Dechreuwyd adeiladu'r gadeirlan o 1190 ymlaen, ac fe'i cwblhawyd ym 1290. Bu William de Braose yn Esgob Llandaf o 1266 hyd 1287, ac efe a adeiladodd Capel y Forwyn Fair yno. Dinistriwyd plasdy'r esgob a gwnaed llawer o niwed i'r gadeirlan yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr yn y 1400au.

Esgobaeth fechan o ran ei thiriogaeth yw Esgobaeth Llandaf. Mae'n gorwedd yn ne-ddwyrain Cymru ac yn cyfateb yn fras i hen deyrnasoedd Morgannwg a Gwent. Yn yr Oesoedd Canol roedd Brycheiniog i'r gogledd ac Ystrad Tywi i'r gorllewin yn rhan o esgobaeth gyfagos Tyddewi. Roedd y prif ganolfannau, ar wahân i Landaf ei hun, yn cynnwys:
* Caer-went
* Llancarfan
* Llandoche
* Llanilltud Fawr

## Gweler hefyd
* Esgob Llandaf
* Eglwys Gadeiriol Llandaf
* Llyfr Llandaf

## Dolenni allanol
* 


Llandaf
Ysgol Bro Lleu

Ysgol gynradd ym Mhen-y-groes, Gwynedd, yw **Ysgol Bro Lleu**. Hi yw ysgol gynradd fwyaf dalgylch Dyffryn Nantlle. Yn 2023, roedd 78 y cant o ddisgyblion yr ysgol yn siarad Cymraeg ar yr aelwyd. Enwir yr ysgol ar ôl Lleu, un o arwyr y Mabinogi.

Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Gwynedd
Pab Boniffas IX

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a wasanaethodd fel Pab yn Rhufain o 3 Tachwedd 1389 hyd ei farwolaeth oedd **Boniffas IX** (ganed **Pietro Tomicelli**) (1356 - 1 Hydref 1404). Cafodd ei ethol yn Bab yn 1389 i olynu'r Pab Urbanus VI mewn gwrthwynebiad i'r Gwrth-bab Clement VII yn Avignon yn ystod Y Sgism Fawr (1378–1417). Nid oedd ganddo lawer o brofiad fel gweinyddwr eglwysig a bu ganddo enw am gamreoli despotig. Fe'i olynwyd gan Pab Innocentius VII.

Cyfarfu'r hanesydd Cymreig Adda o Frynbuga ag ef yn ystod ei arosiad yn Rhufain.

Categori:Genedigaethau 1356
Categori:Marwolaethau 1404
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Napoli
Boniffas

Gallai **Boniface**, **Bonifacius**, **Boniface**, **Pab Boniffas/Boniface** neu **Sant Boniffas/Boniface** gyfeirio at un o sawl person neu le:

## Pobl 
*Sant Boniffas, Apostl yr Almaenwyr (c. 672 - 754)
*Sant Boniffas o Tarsus, merthyr a sant
*Pab Boniffas I (418-422)
*Pab Boniffas II (530-532)
*Pab Boniffas III (607)
*Pab Boniffas IV (608-615)
*Pab Boniffas V (619-625)
*Pab Boniffas VI (896-896)
*Gwrth-bab Boniffas VII (974, 984–985)
*Boniffas I, Marcwes Montferrat (1150 – 1207)
*Pab Boniffas VIII (1294-1303)
*Pab Boniffas IX (1389-1404) 	
*Sant Curetán, Esgob Rosemarkie, a adnabyddir hefyd fel Boniface
*Bonifacius, cadfridog Rhufeinig o'r 5g, a elwir hefyd yn Gownt Boniffas
*Bruce Boniface, canwr sy'n canu dan yr enw Boniface.
*Boniffas I o Toscana (Tuscany)
*Boniffas II o Toscana
*Boniffas III o Toscana

## Lleoedd 
*Saint Boniface, Manitoba, Canada
*St Boniface Down, Ynys Wyth, Lloegr
Abida Parveen

Cantores o Bacistan yw **Begum Abida Parveen** (Wrdw: عابدہ پروین). Hi yw un o gantorion amlycaf a mwyaf blaenllaw ym myd cerddoriaeth Swffi. Kafi a ghazal yw ei chryfderau, ond mae hi hefyd wedi canu qawwali (maes dynion yn unig oedd hynny'n draddodiadol). Fe'i hadnabyddir am ei llais anhygoel a'i dychymyg cerddorol byw. Mae ei phoblogrwydd yn chwedlonol yn ei thalaith enedigol Sindh, a thu hwnt.

Categori:Cantorion o Bacistan
Categori:Cerddoriaeth Swffi
Categori:Genedigaethau 1954