open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Siobyn cynffon frown

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **siobyn cynffon frown**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **siobynnau  cynffon frown**; yr enw Saesneg yw *Brown-tail*, a'r enw gwyddonol yw *Euproctis chrysorrhoea*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop ac ers y 1890au yng Ngogledd America: rhwng Maine a Cape Cod.

36–42&nbsp;mm ydy lled yr adenydd agored. Mae'n hedfan yn y nos a chaff ei ddenu gan olau.

Mae'n bwyta amrywiaeth o fathau o goed, sydd ynddo'i hun yn anghyffredin a chaiff ei ystyried yn bla mewn llawer o lefydd. Mae'n gaeafgysgu fel chwiler mewn pabell swmpus o silc. Gall cyffwrdd blewiach y gwyfyn hwn fod yn beryglus, gan achosi *rash*, cur pen a hyd yn oed ei gwneud hi'n anodd i anadlu.

Euproctis chrysorrhoea MHNT.CUT.2012.0.357 Claix (Isère) Female.jpg|♀
Euproctis chrysorrhoea MHNT.CUT.2012.0.356. Les Mathes Male.jpg|♂ 

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r siobyn cynffon frown yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Mesur Iechyd Meddwl (Cymru) 2010

Mesur Cynulliad Cenedlaethol Cymru yw **Mesur Iechyd Meddwl (Cymru) 2010** (). Fe'i basiwyd gan y Cynulliad ar 2 Tachwedd 2010 a daeth i rym ar 15 Rhagfyr 2010 pan derbyniodd sêl bendith y Frenhines.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Mesur Iechyd Meddwl (Cymru) – manylion a hanes y mesur ar wefan y Cynulliad
;Testun y mesur
* Mesur Iechyd Meddwl (Cymru) 2010 (HTML)
* Mesur Iechyd Meddwl (Cymru) 2010 

Categori:2010 yng Nghymru
Categori:Iechyd meddwl yng Nghymru
Iechyd Meddwl (Cymru) 2010
Anna Ryder Richardson

Cynllunydd tai a chyflwynydd teledu o Gymru yw **Anna Ryder Richardson** (ganwyd 29 Ionawr 1964). Mae'n rhedeg Parc Bywyd Gwyllt Manor yn Sir Benfro. Daeth yn adnabyddus fel cynllunydd ar raglen deledu *Changing Rooms*.

## Bywyd cynnar 
Fe'i ganed yn Abertawe, ei mam o Gymru a'i thad yn fyfyriwr o Malaysia. Yn chwe wythnos oed fe'i rhoddwyd i'w mabwysiadu. Fe'i magwyd gan Jill a Colin Ryder Richardson yn Surrey. Gwahanodd y rhieni yn ddiweddarach pan oedd Anna yn 9 mlwydd oed.

## Parc Bywyd Gwyllt Manor 
Yn 2008 prynodd Anna a'i gŵr Colin Parc Bywyd Gwyllt Manor House ger Dinbych y Pysgod a'i ailwampio. Yn Awst 2010 anafwyd plentyn bach a'i fam yn ddifrifol wedi'i goeden gwympo arnynt ar dir y parc. Cyhuddwyd Anna a'i gŵr o dorri rheolau iechyd a diogelwch. Yn 2012 plediodd Anna yn ddieuog ac yn ddiweddarach gollyngwyd y cyhuddiad yn ei herbyn. Plediodd ei gŵr yn euog a chafodd ddirwy o £74,000.

Yn dilyn ysgariad y cwpl roedd dadl gyfreithiol dros berchnogaeth Manor House. Erbyn 2024 roedd y mater wedi'i selo a dychwelodd Anna i redeg y parc bywyd gwyllt.

Yn Mehefin 2025 ganwyd pedair teigr Swmatraidd yn y parc.

## Bywyd personol 
Priododd y restaurateur Colin MacDougall ar 22 Mawrth 2005. Mae ganddynt ddwy ferch. Ysgarodd y cwpl yn 2017.

## Teledu
**Changing Rooms* (1998-2004)
**Trading Spaces* (2003)
**House Invaders* (2004)
*''I'm a Celebrity... Get Me Out of Here!* (2007)
**Chaos at the Zoo* (2008)
**Anna's Welsh Zoo* (2010)
**Daybreak'' (2010-2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Abertawe
Dover, New Hampshire

Dinas yn nhalaith New Hampshire, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Strafford County, yw **Dover**. Mae gan Dover boblogaeth o 29,987, ac mae ei harwynebedd yn 75.2&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1623.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Dover 

Categori:Dinasoedd Strafford County, New Hampshire
Siobyn y poplys

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **siobyn y poplys**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy '''siobynnau'r poplys'*; yr enw Saesneg yw *White Satin Moth'', a'r enw gwyddonol yw *Leucoma salicis*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop.

Leucoma salicis eggs.jpg|Wyau
Leucoma salicis larva beentree.jpg|Siani flewog

Leucoma salicis MHNT.CUT.2012.0.356.Les Mathes Female.jpg|♀
Leucoma salicis MHNT.CUT.2012.0.356.Crest-Voland Male.jpg|♂ 

37–50&nbsp;mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan rhwng Mehefin ac Awst.

Fel yr awgryma'r enw, prif fwyd y siani flewog ydy coed *Populus* ac mae hefyd yn gloddesta ar yr helygen.

Ystyr y gair "Salcis" ydy halen, sy'n cyfeirio at ei liw.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r siobyn y poplys yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Tant cyrn melyn

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **tant cyrn melyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **tannau cyrn melyn**; yr enw Saesneg yw *Yellow-horned*, a'r enw gwyddonol yw *Achyla flavicornis*.

## Bwyd a thymor y lindys
Mae’r lindys yn bwyta dail bedw gan ymguddio rhwng dail wedi eu plethu wrth ei gilydd. Gaeafu unwaith, weithiau ddwywaith, fel chwiler.

## Cylch bywyd yr oedolyn
Un genhedlaeth, yn hedfan ym misoedd Mawrth ac Ebrill.

## Cynefin
Coedwigoedd, rhosdiroedd a gweundiroedd.

## Statws a ffurfiau amrywiol
Y ffurf ‘’A. f. galbanus’’ yn  gyffredin ar draws Cymru a Lloegr. Y ffurf ‘’A. f. scotica’’ yn eang ei ddosbarthiad yn yr Alban gydag unigolion o ogledd Lloegr gyda nodweddion y ddwy ffurf.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r tant cyrn melyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
David Petraeus

Cyn-filwr a swyddog cyhoeddus o Americanwr yw **David Howell Petraeus** (; ganwyd 7 Tachwedd 1952) a wasanaethodd fel Cyfarwyddwr yr Asiantaeth Gwybodaeth Ganolog o 6 Medi 2011 hyd ei ymddiswyddiad ar 9 Tachwedd 2012. Roedd yn gadfridog pedair-seren ym Myddin yr Unol Daleithiau ac yn gadlywydd ISAF a'r lluoedd Americanaidd yn Rhyfel Affganistan o 4 Gorffennaf 2010 hyd 18 Gorffennaf 2011 a chadlywydd lluoedd y glymblaid yn Rhyfel Irac o 10 Chwefror 2007 hyd 16 Medi 2008.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Cadfridogion Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr y CIA
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhyfel Affganistan (2001–21)
Categori:Rhyfel Irac
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Ffrisiaidd
Justin Welby

Esgob o Sais yw  **Justin Portal Welby** (ganwyd 6 Ionawr 1956)  Roedd yn 105ed Archesgob Caergaint rhwng 2013 a 2024. Roedd Welby yn ficer yn Southam, Swydd Warwick, ac yn fwy diweddar roedd yn Esgob Durham, gan fod yn y swydd ychydig dros flwyddyn.

Ymddiswyddodd ar 12 Tachwedd 2024 yn dilyn adroddiad annibynnol am sut ddeliodd a achos y bargyfreithiwr John Smyth. Roedd Smyth wedi ei gyhuddo o gam-drin cannoedd o fechgyn ifanc dros gyfnod o ddegawdau, pan oedd yn gweithio mewn gwersylloedd haf Cristnogol yn yr 1980au a'r 1990au gyda elusen Gristnogol Iwerne Trust. Bu farw Smyth yn 2018 ond daeth yr adroddiad i'r casgliad y gallai fod wedi wynebu cyfiawnder pe bai Justin Welby wedi rhoi gwybod i'r heddlu yn swyddogol yn 2013.

Cwblhaodd ei waith olaf ar 6 Ionawr 2025 gyda cadarnhad ar wefan yr Archesgob y byddai'n sefyll lawr yn ffurfiol ganol nos ar 7 Ionawr 2025.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Archesgobion Caergaint
Categori:Clerigwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Clerigwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Lincoln
Agent Aika

bawd|dde|Sgrinlun allan o Aika Zero
Anime (animeiddiad) o Japan ydy **Agent Aika** (a gaiff ei adnabod yn Japan yn syml fel:  ar gyfer dynion dros 18 oed, math Seinen manga. Mae Aika Sumeragi yn ferch o Japan ac fe'i lleisir gan actores o'r enw Rei Sakuma. Mae Aika yn arwres sy'n dod ar draws bob math o anturiaethau.

Mae'r gyfres yn enwog am Omake ac am ddangos dillad isaf y merched, gyda'r camera'n isel iawn yn aml. Cyfrifwyd 144 cip-fflach yn y rhifyn cyntaf yn unig.

Ar 25 Ebrill, 2007 cyhoeddwyd cyfrol gyntaf mewn cyfres o 3: OVA AIKa R-16: Virgin Mission, a oedd yn darlunio hanes Aika pan oedd yn 16 oed. Yn 2009 cyhoeddwyd cyfres 3 cyfrol arall o'r enw OVA AIKa ZERO gyda'r arwres erbyn hyn yn 19 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Anime
Pysgodyn aur

Pysgodyn dŵr croyw yn y teulu *Cyprinidae*, yn yr urdd *Cypriniformes*, yw'r **pysgodyn aur**, **eurbysgodyn** neu **bysgodyn coch** (*Carassius auratus auratus*). Mae'n boblogaidd iawn fel anifail anwes, neu bysgodyn acwariwm.

Mae aelod cymharol fach o'r teulu carp (sydd hefyd yn cynnwys y carp Prwsiaidd a'r carp croesiaidd), mae'r pysgod aur yn frodorol i Dwyrain Asia. Cafodd ei fridio'n ddetholus yn Tsieina Hynafol yn fwy na mil o flynyddoedd yn ôl, ac mae nifer o bridiau gwahanol wedi'u datblygu ers hynny. Mae bridiau pysgod aur yn amrywio'n fawr o ran maint, siâp y corff, cyfluniad terfynol a choleuo (mae cyfuniadau amrywiol o wyn, melyn, oren, coch, brown, a du yn hysbys).

## Cyfeiriadau 
Categori:Anifeiliaid anwes
Tant ffigwr wyth deg

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **tant ffigwr wyth deg**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **tannau ffigwr wyth deg**; yr enw Saesneg yw *Figure of Eighty*, a'r enw gwyddonol yw *Tethea ocularis*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop gyfandirol a chlystyrau bychain yng Nghymru a Lloegr.

35–45&nbsp;mm ydy lled ei adenydd agored ac arnynt ceir marc tebyg i'r rhif "80". Mae'n hedfan rhwng Mai a Gorffennaf a chaif ei ddenu at olau.

Mae'r siani flewog llwyd a gwyn yn byw ar ddail y boplysen yn enwedig y *Populus tremula*.

## Isrywogaethau
**Tethea ocularis ocularis*
**Tethea ocularis ocularis amurensis* (Warren, 1912) (Rwsia)
**Tethea ocularis opa* Zolotuhin, 1997 (Uzbekistan)
**Tethea ocularis osthelderi* (Bytinski-Salz & Brandt, 1937) (Iran)
**Tethea ocularis tanakai* Inoue, 1982 (Japan)

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r tant ffigwr wyth deg yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Osian Ellis

Telynor a chyfansoddwr o Gymru oedd **Osian Gwynn Ellis CBE** (8 Chwefror 1928 – 5 Ionawr 2021).

## Gyrfa
Ganwyd yn Ffynnongroyw, Sir Fflint, Cymru yn 1928, yn fab i T. G. Ellis, gweinidog gyda’r Wesleaid. Astudiodd yn yr Academi Gerdd Frenhinol dan law Gwendolen Mason. Yn ddiweddarach dilynodd hi  fel Athro ar y delyn o 1959 tan 1989 yn yr Academi. Ymunodd â Cherddorfa  Symffoni Llundain yn 1961 a ef oedd eu prif delynor. Roedd yn aelod o'r Melon Ensemble, ac ef a ffurfiodd Ensemble Telyn Osian Ellis.

Ef oedd Llywydd Anrhydeddus Gwyl Telyn Rhyngwladol Cymru [

Bu’n aelod o bwyllgor gwaith Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru a Chymdeithas Cerdd Dant Cymru. Derbyniodd anrhydeddau lu gan Brifysgol Cymru, Prifysgol Bangor a gwobrau haeddiannol gan brif sefydliadau cerddorol y genedl, a’r CBE gan y Frenhines. Fel athro telyn, dylanwadodd ar genedlaethau o gerddorion a thelynorion, yn eu plith Elinor Bennett a Sioned Williams.

Yn dilyn dathlu ei ben blwydd yn 90 oed, cyfansoddodd ddau waith newydd : "Cylch o Alawon Gwerin Cymru" (ar gyfer Bryn Terfel a Hannah Stone) a’i waith i delyn "Lachrymae".

## Bywyd personol
Roedd ganddo chwaer hŷn, Elfrys. Roedd yn briod a Rene ac roedd ganddynt ddau fab - Richard Llywarch a Tomos Llywelyn (a fu farw yn 2009).

Bu farw ar 5 Ionawr 2021, yn 92 mlwydd oed, yn ei gartref yn Arfryn, Pwllheli. Cynhaliwyd ei angladd ar 15 Ionawr 2021 ac fe'i gladdwyd ym Mynwent Aberdaron.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Gymru
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Telynorion o Gymru
Rex Hunt

Diplomydd Prydeinig oedd **Syr Rex Masterman Hunt**, Kt., CMG (29 Mehefin 1926 – 11 Tachwedd 2012). Ef oedd Llywodraethwr Ynysoedd y Falklands adeg y goresgyniad Archentaidd ym 1982.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diplomyddion o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Llywodraethwyr Ynysoedd y Falklands
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Rhestr o wledydd anghydnabyddedig

bawd|500px|

Mae rhai unedau daearyddol cyfredol yn deisyfu cael eu cydnabod fel gwladwriaethau sofran *de jure*, ond fod eu hymgyrch am y statws yma'n cael ei lestirio'n ddiplomyddol. Mae'r rhestr hon yn newid fel y cânt eu derbyn neu eu gwrthod; mae rhai ar y rhestr drwy hawlio'u hanibyniaeth drwy reolaeth *de facto* dros eu tiriogaethau, gyda chydnabyddiaeth o'u hawdurdod yn amrywio o ddim cefnogaeth i bron y cyfan o wledydd y byd yn eu cefnogi e.e. Gweriniaeth Crimea.

## Gweler hefyd
*:en:Unrepresented Nations and Peoples Organization

Categori:Rhestrau gwledydd
Categori:Tiriogaethau dadleuol
Gwyn Morgan

Awdur plant yw **Gwyn Morgan** (ganwyd 28 Mai 1954).

## Llyfryddiaeth
**Dannedd Gosod Ben* (Gwasg y Dref Wen) 1989
**Caliban a Cherddi eraill* (Gomer) 1993
**Zac yn y Pac* (Gwasg y Dref Wen) 1994 gyda Dai Owen
**Rwba Dwba* (Dref Wen) 1995
**Hari Hyll yr Ail* (Dref Wen) 1996
**Ben ar ei Wyliau* (Dref Wen) 1996
**Y Paffiwr a cherddi eraill* (Gomer)1997
**Zac yn Grac* (Gwasg y Dref Wen) 1999 gyda Dai Owen
**Llew Lletchwith* (Gwasg y Dref Wen) 2000
**Jazz* (Gwasg y Dref Wen) 2001
**Psst* (Gwasg y Dref Wen) 2002
**Abracadabra* (Dref Wen) 2002
*''Isi a'r Cloch* (Gwasg y Dref Wen) 2003
**Twpsyn* (Gwasg y Dref Wen) 2004
**Babi Ben* (Gwasg y Dref Wen)  2004
**Ailgylchu Alwyn* (Gwasg y Dref Wen) 2005
**Tu Chwith* (Dref Wen) 2006
**Jocs Gwirion Gwyn a Dai* (Gwasg Carreg Gwalch) 2006
**Posau Gwallgo* (Dref Wen) 2007
**Dyg a Def Diawledig'' (Gwasg y Dref Wen) 2011

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Abraham Rees

Gweinidog anghydffurfiol a gwyddoniadurwr o Gymru oedd **Abraham Rees** (1743 &ndash; 9 Mehefin 1825) a luniodd ''Rees's Cyclopaedia'' (45 cyfrol). Ganwyd yn Llanbrynmair.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1743
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Gwyddoniadurwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1825
Categori:Pobl o Lanbryn-mair
Koi No Yokan

Seithfed albwm label Deftones yw ***Koi No Yokan***, a ryddhawyd ym 2012. Roedd y caneuon *"Leathers"* a *"Tempest"* wedi cael ei rhyddhau fel senglau.

## Traciau 
#*Swerve City* - 2:44
#*Romantic Dreams* - 4:38
#*Leathers* - 4:08
#*Poltergeist* - 3:31
#*Entombed* - 4:59
#*Graphic Nature* - 4:31
#*Tempest* - 6:05
#*Gauze* - 4:41
#*Rosemary* - 6:53
#*Goon Squad* - 5:40
#*What Happened to You?* - 3:53

Categori:Albymau 2012
Categori:Albymau Deftones
Categori:Albymau Saesneg
Cyril Smith

Gwleidydd o Sais oedd **Syr Cyril Smith** MBE (28 Mehefin 1928 &ndash; 3 Medi 2010) oedd yn Aelod Seneddol dros Rochdale o 1972 hyd 1992, fel aelod o'r Blaid Ryddfrydol a'r Democratiaid Rhyddfrydol.

Yn Nhachwedd 2012 datganodd Heddlu Manceinion Fwyaf yr oedd Cyril Smith wedi camdrin bechgyn yn rhywiol yn ystod y 1960au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2010
Asger Jorn

Arlunydd a cherflunydd o Ddenmarc oedd **Asger Jorn** (3 Mawrth 1914 – 1 Mai 1973).

Ganwyd Asger Oluf Jörgensen yn Vejrum, Denmarc, ac astudiasai ym Mharis dan arweiniad Fernand Léger. Cyd-sefydlodd y mudiad COBRA ym 1948 gyda Karel Appel, Constant, Corneille, Christian Dotremont, a Joseph Noiret. Dechreuodd gweithio â serameg ym 1953, ac yn y 1950au a'r 1960au roedd yn gynhyrchiol ym meysydd paentio, gludwaith, darlunio llyfrau, argraffiadau, arlunio, tapestrïau, murluniau, a cherfluniaeth. O 1966 hyd ei farwolaeth, canolbwyntiodd Jorn ar baentio ag olew, gan deithio i Giwba, Lloegr, yr Alban, yr Unol Daleithiau, ac Asia.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*   Museum Jorn

Categori:Arlunwyr o Ddenmarc
Categori:Cerflunwyr o Ddenmarc
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1973
Siobyn y sipsi

bawd|*Lymantria dispar* 

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **siobyn y sipsi**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy '''siobynnau'r sipsi'*; yr enw Saesneg yw *Gypsy Moth'', a'r enw gwyddonol yw *Lymantria dispar*. Mae i'w gael drwy Ewrop, Asia, Affrica a Gogledd a De America.

Ystyr y ddau air Lladin yw: 
:Lymantria yw 'y difethwr.
:dispar yw 'gwahanu'
ac mae'r ddau air yn cyfeirio at y gwahaniaethau rhwng y ddau ryw.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r siobyn y sipsi yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Comisiynydd yr Heddlu a Throseddu

Crëwyd swyddi **Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu** yng Nghymru a Lloegr, gydag etholiadau yn cael eu cynnal am y tro cyntaf ar 15 Tachwedd 2012. Cynrychiolydd wedi ei ethol yw'r comisiynydd, sydd â chyfrifoldeb dros gadarnhau bod yr heddlu yn gweithredu yn effeithlon ac effeithiol mewn ardal blismona; maent yn disodli'r awdurdodau heddlu. Nid yw hyn yn effeithio ar Lundain sydd â threfniadau ar wahân, na'r Alban a Gogledd Iwerddon lle mae'r plismona wedi cael ei ddatganoli, a'r cyfrifoldeb gyda Senedd yr Alban a Chynulliad Gogledd Iwerddon. Mae'r Gweinidog Cyfiawnder yng Ngogledd Iwerddon mewn swydd debyg.

Ni ddylid cymysgu swydd Comisiynydd yr Heddlu a Throseddu, gyda'r rheng heddwas "Comisiynydd", a ddelir gan y prif swyddog heddlu yn yr Heddlu Metropolitan a Heddlu Dinas Llundain (sy'n gwasanaethu'r ddwy ardal blismona yn Llundain).

## Cefndir
Yn ymgyrch etholiad cyffredinol 2010, roedd y Blaid Geidwadol a'r Democratiaid Rhyddfrydol wedi cynnwys cynlluniau yn eu maniffesto, er mwyn disodli ac aildrefnu'r awdurdodau heddlu, gyda'r ddwy blaid yn codi eu pryderon ynglŷn â'r diffyg atebolrwydd a oedd i'w weld gyda'r awdurdodau i'r cymunedau yr oeddent yn eu gwasanaethu. Yn dilyn yr etholiad, yn ôl Cytundeb clymblaid y Ceidwadwyr a'r Democratiaid Rhyddfrydol:

## Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu
### Cymru
### Lloegr
## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Etholiadau Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu Cymru a Lloegr, 2012

## Dolenni allanol
*Etholiadau Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu, Y Comisiwn Etholiadol 
*Gwefan swyddogol Police Crime Commissioner  (Saesneg yn unig)
*"Police and Crime Commissioners", y Swyddfa Gartref  (Saesneg yn unig)

Categori:Cyfraith Cymru
Categori:Cyfraith Lloegr
Categori:Etholiadau yng Nghymru
Categori:Etholiadau yn Lloegr
Xi Jinping

Arweinydd goruchaf Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Xi Jinping** (pinyin: *Xí Jìnpíng*; ganwyd 15 Mehefin 1953) sy'n ddeiliad swyddi'r Arlywydd, Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Gomiwnyddol Tsieina, Cadeirydd y Comisiwn Milwrol Canolog,  a phrif aelod Pwyllgor Sefydlog Politbiwro'r Blaid Gomiwnyddol. Daeth yn bennaeth Plaid Gomiwnyddol Tsieina a lluoedd milwrol Gweriniaeth Pobl Tsieina yn ystod 18fed Gyngres Genedlaethol y Blaid Gomiwnyddol yn Nhachwedd 2012.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Gwleidyddion o Tsieina
Categori:Pobl o Beijing
Veronica Guerin

:''Mae'r erthygl hon am y gohebydd. Gweler Veronica Guerin am y ffilm.*

Gohebydd yn arbenigo yn nhroseddau cyffuriau oedd **Veronica Guerin** (5 Gorffennaf 1958 - 26 Mehefin 1996) a lofruddiwyd ar y 26 Mehefin 1996 gan werthwyr cyffuriau. Yn dilyn ei llofruddio sefydlwyd *Criminal Assets Bureau''.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Llofruddiaethau'r 1990au yn Iwerddon
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Pobl o Ddulyn
Gorsaf reilffordd Arisaig

Mae **Gorsaf Reilffordd Arisaig** (Gaeleg yr Alban: *Arasaig*) yn gwasanaethu pentref Arisaig yn yr Ucheldiroedd, yr Alban.

## Gweler hefyd
* Gorsafoedd rheilffordd

Arisaig
Gorsaf reilffordd Attadale

Mae **gorsaf reilffordd Attadale** (Gaeleg yr Alban: *Atadal*) yn gwasanaethu pentref Attadale yn yr Ucheldiroedd, yr Alban.

Attadale
Gorsaf reilffordd Plockton

Mae **gorsaf reilffordd Plockton** (Gaeleg yr Alban: *Am Ploc*) yn gwasanaethu pentref Plockton yn yr Ucheldiroedd, yr Alban.

Plockton
Gorsaf reilffordd Tulloch

Mae **gorsaf reilffordd Tulloch** (Gaeleg yr Alban: *An Tulach*) yn gwasanaethu Tulloch yn yr Ucheldiroedd, yr Alban.

Tulloch
Veronica Guerin (ffilm)

Ffilm fywgraffyddol Wyddelig o 2003 yw ***Veronica Guerin*** sy'n seiliedig ar fywyd y gohebydd Veronica Guerin a lofruddiwyd ym 1996 yn dilyn ei hymchwiliad i'r fasnach gyffuriau yn Nulyn.

## Cast 
* Cate Blanchett fel Veronica Guerin
* Gerard McSorley fel John Gilligan
* Ciarán Hinds fel John Traynor
* Brenda Fricker fel Bernie Guerin
* Barry Barnes fel Graham Turley
* Simon O'Driscoll fel Cathal Turley
* Don Wycherley fel Chris Mulligan
* Alan Devine fel Gerry Hutch
* Danielle Fox Clarke fel the Girl Junkie

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2003
Categori:Ffilmiau bywgraffyddol Saesneg o Iwerddon
Categori:Ffilmiau trosedd Saesneg o Iwerddon
Llyffant y twyni

Llyffant a geir mewn twyni a rhostir yng ngorllewin a chanolbarth Ewrop yw **llyffant y twyni** (*Epidalea calamita*). Mae'r gwryw'n 5–6.5&nbsp;cm o hyd ac mae'r fenyw'n 6–7.5&nbsp;cm. Mae ei groen yn frown, llwyd neu wyrdd gyda llinell felen ar hyd y cefn. Mae'n bwydo ar chwilod a phryfed eraill fel rheol.

## Hanes yng Nghymru
Prin iawn yw hanes y creadur hwn yng Nghymru er y gallwn yn hawdd ddychmygu iddo fod yma am ganrifoedd, yn ddiarwybod i neb, gan ei fod yn byw hyd heddiw yn nhwyni Ainsdale, Formby, Swydd Gaerhirfryn. Ond mae yna hen hanes o lyffantod y twyni yng Nghymru  mewn lle ychydig yn annisgwyl, sef beddrod Barclodiad y Gawres ym Môn

Mae Barclodiad y Gawres yn feddrod ar ffurf croes gydag eithafion y groes yn perthyn i'r meirw a'r canol yn fan cyhoeddus. Yn y mannau dirgel, ar gyfer y meirw yn unig, y dyluniwyd delweddau haniaethol, ac yn y canol cyhoeddus yn 60au'r ganrif ddiwethaf daethpwyd o hyd i olion anifeiliaid na fyddai fyth yn cyd-ddigwydd yno yn naturiol.
Dyma sut y disgrifiodd yr archeolegydd Frances Lynch y darganfyddiadau ym mhridd y beddrod: 
:“Ni chafodd y canol ei ddefnyddio i gladdu, ond yn hytrach ar gyfer defodau. Cynheuwyd tân yng nghanol y llawr a thra roedd yn mudlosgi arllwyswyd dogn o lobsgóws drosto, cyn ei ddiffodd gyda haen o gerigos a chregyn maharen. Adnabyddid cynhwysion y lobsgóws, o'r mân esgyrn yn y pridd, fel gwrachen, yslywen, gwyniad môr, llyffant, llyffant dafadennog, llyffant y twyni (*natterjack*), neidr y gwair, llygoden, llyg ac ysgyfarnog".

Gwrachod Shakespeare a anfarwolodd ddefod debyg ym Macbeth a T. Gwynn Jones gyfieithodd eu llafargan i ni i’r Gymraeg:

::Llyffant fu dan garreg oer,
::Fis ynghwsg yn magu poer,
::Llysnafeddog wenwyn bryntaf,
::Berwer di'n y pair yn gyntaf....

::Dwbwl, dwbwl drin a thrwbwl, 
::Llosged tân i ferwi'r cwbl”..

## Cyfeiriadau
250px|chwith|bawd|Penbyliaid

Categori:Amffibiaid
Gorsaf reilffordd Aviemore

Mae **gorsaf reilffordd Aviemore** (Gaeleg yr Alban: *An Aghaidh Mhor*) yn gwasanaethu tref Aviemore yn yr Ucheldiroedd, Yr Alban.

Adeiladwyd **Gorsaf reilffordd Aviemore** yn rhan o Rheilffordd Inverness a Chyffordd Perth,  ym 1863, a daeth y rheilffordd hon yn rhan o'r Rheilffordd yr Ucheldir ym 1865. Agorwyd lein fwy uniongyrchol rhwng Aviemore ac Inverness ym 1898 a daeth y lein wreiddiol ond gangen o Reilffordd yr Ucheldir. Caewyd y gangen yn y 1960au.

Ailagorodd y gangen fel Rheilffordd Stêm Strathspey ym 1978, ac ers 1998, mae'r rheilffordd wedi defnyddio platfform 3.

300px|dim|bawd

## Cyfeiriadau
## Dolen Allanol
* Gwefan National Rail
* Gwefan Scotrail

Aviemore
Categori:Rheilffyrdd yr Alban
Categori:Rheilffyrdd treftadaeth yr Alban
Categori:Twristiaeth yn yr Alban
Ciarán Hinds

Actor o Iwerddon yw **Ciarán Hinds** (ganwyd 9 Chwefror 1953).

Fe'i ganwyd ym Melffast, yn fab meddyg ac athrawes.  Ffrind Liam Neeson yw ef.

## Theatr
**The Mahabharata* (1987)
**Richard III* (1993)
**Closer* (1997)

## Teledu
**Who Bombed Birmingham?* (1990)
**Prime Suspect 3* (1993)
**Persuasion* (1995)
**Jane Eyre* (1997)
**Ivanhoe* (1997)
**The Mayor of Casterbridge* (2004)
**Rome* (fel Iŵl Cesar; 2006)

## Ffilmiau
**Excalibur* (1981)
**The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover* (1989)
**Mary Reilly* (1996)
**Road to Perdition* (2002)
**Veronica Guerin* (2003)
**Amazing Grace* (2006)
**Miss Pettigrew Lives for a Day* (2008)

Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1953
Persuasion

Nofel olaf Jane Austen ydy ***Persuasion***, a gyhoeddwyd gyntaf ym mis Rhagfyr 1817, mewn cyfrol gyda'r nofel *Northanger Abbey*.

Categori:Nofelau 1817
Categori:Nofelau gan Jane Austen
Categori:Nofelau Saesneg
Arthur Meighen

Cyfreithiwr, gwleidydd, a Phrif Weinidog Canada rhwng 10 Gorffennaf 1920 a 29 Rhagfyr 1921 a rhwng 29 Mehefin 1926 a 25 Medi 1926 oedd **Arthur Meighen, PC, QC** (16 Mehefin 1874 - 5 Awst 1960).

Fe'i ganwyd yn Anderson, Ontario, yn fab i ffermwr.  Priododd Isabel J. Cox ym 1904.

Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Gwleidyddion o Ganada
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Pobl o Ontario
Categori:Prif Weinidogion Canada
Llenyddiaeth yn 1993

## Digwyddiadau
*Mae Dafydd Huws yn awdur Ser y Dociau Newydd.

## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn:
** Cymraeg: Robin Llywelyn - *Seren Wen ar Gefndir
** Saesneg: Robert Minhinnick, *Watching the Fire Eater*
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Toni Morrison
* Gwobr Booker: Roddy Doyle - *Paddy Clarke, Ha Ha Ha*
* Gwobr Goncourt: Amin Maalouf - *Le Rocher de Tanios*
* Gwobr Dylan Thomas (hen wobr): Tony Curtis (bardd Cymreig)

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*T. Llew Jones - *Tân ar y Comin*

### Barddoniaeth
*Moses Glyn Jones - *Y Dewin a cherddi eraill*

## Drama
*Paul Griffiths - *Arian Parod*

## Hanes
*Gerwyn Williams - *Y rhwyg : arolwg o farddoniaeth Gymraeg ynghylch y Rhyfel Byd Cyntaf*

### Cofiannau
*Geraint Bowen - *O Groth y Ddaear*

### Eraill
*W. Gareth Jones - *Y Gelli Geirios* (cyfieithiad Вишнёвый gan Anton Tshechof)

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Sebastian Faulks - *Birdsong*
*Catherine Merriman - *Fatal Observations*
*Herta Müller - *Der Wächter nimmt seinen KammDer Wächter nimmt seinen Kamm*
*E. Annie Proulx - *The Shipping News*
*Ian Rankin - *The Black Book*
*Phil Rickman - *Crybbe*

### Drama
*Tom Stoppard - *Arcadia*

### Hanes
*John Davies - *A History of Wales*
*Thomas Charles-Edwards - *Early Irish and Welsh Kinship*

### Cofiannau
*Andrew Motion - *Philip Larkin: A Writer's Life*

### Barddoniaeth
*Gillian Clarke - *The King of Britain's Daughter*
*Saunders Lewis - *Selected Poems''

### Eraill
## Marwolaethau
*23 Mawrth - Hans Werner Richter, nofelydd Almaeneg, 84
*29 Gorffennaf - Gwilym R. Jones, golygydd a bardd, 90
*19 Rhagfyr - Owain Owain, nofelydd a bardd, 64

1993
Categori:1993
Asiantaeth Ofod y Deyrnas Unedig

Sefydlwyd **Asiantaeth Ofod y Deyrnas Unedig** () yn Ebrill 2010 fel olynydd i'r Ganolfan Ofod Genedlaethol Brydeinig, er mwyn hyrwyddo twf y diwydiant gofod yn y Deyrnas Unedig.  Mae ganddi gyfrifoldebau dros gysylltiadau Prydain â'r Asiantaeth Ofod Ewropeaidd ac ariannu ar gyfer technoleg ac offer gofod, ymhlith eraill. Fe'i lleolir yn Swindon.

## Dolen allanol 
*  

Teyrnas Unedig
Categori:Asiantaethau gweithredol Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglen ofod y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 2010
Salem, Oregon

**Salem** yw prifddinas talaith Oregon, Unol Daleithiau. Mae gan Salem boblogaeth o 154,637, ac mae ei harwynebedd yn 120.1&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1842.

## Gefeilldrefi Little Rock 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Salem 

Categori:Dinasoedd Polk County, Oregon
Asteraceae

Un o'r teuluoedd mwyaf o blanhigion blodeuol yw **Asteraceae** neu **Compositae** (teulu llygad y dydd). Mae'n cynnwys tua 24,000 o rywogaethau mewn 1600-1700 genws a 12 is-deulu. Ceir y teulu ledled y byd ac eithrio tir mawr Antarctica. Mae gan aelodau'r Asteraceae lawer o flodau bach wedi'u trefnu mewn un pen sy'n edrych fel blodyn sengl. Mae'r teulu'n cynnwys cnydau (e.e. letysen, blodyn yr haul, artisiog), llysiau rhinweddol (e.e. tansi, camri), chwyn (e.e. dant y llew, creulys) a phlanhigion addurnol (e.e. *Chrysanthemum*, *Dahlia*).

## Cyfeiriadau

Categori:Teuluoedd planhigion
Eugene, Oregon

Dinas yn nhalaith Oregon, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Lane County, yw **Eugene**. Mae gan Eugene boblogaeth o 156,185, ac mae ei harwynebedd yn 113.3&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1846.

Mae gan Eugene drac athletau enwog. Cynhaliwyd Pencampwriaethau Athletau'r Byd 2022 ar "New Hayward Field" yno.

## Gefeilldrefi Eugene
## Enwogion 
* Phil Knight (g. 1938), dyn busnes a chyd-sefydlydd Nike, Inc.
* Steve Prefontaine (1951–1975), rhedwr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Eugene

Categori:Dinasoedd Lane County, Oregon
James Morrison (pêl-droediwr)

Pêl-droediwr o Albanwr yw **James Clark Morrison** (ganwyd 25 Mai 1986) sydd ar hyn o bryd yn chwarae fel chwaraewr canol cae i glwb Uwchgynghrair Lloegr, West Bromwich Albion a thîm cenedlaethol yr Alban.

Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pêl-droedwyr o'r Alban
Jonas Olsson (pêl-droediwr)

Mae **Jonas Olsson** (ganwyd 10 Mawrth 1983) yn bêl-droediwr o Sweden sydd ar hyn o bryd yn chwarae fel chwaraewr canol cae i glwb Uwchgynghrair Lloegr, West Bromwich Albion.

Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Pêl-droedwyr o Sweden
Ofwat

Y corff sy'n gyfrifol am reoliad economaidd y diwydiant preifat dŵr a charthffosiaeth yng Nghymru a Lloegr yw'r **Awdurdod Rheoleiddio Gwasanaethau Dŵr**, neu **Ofwat**.

Ei gyfrifoldeb pennaf yw gosod uchafsymiau ar crisiau dŵr a charffosiaeth, gan gymryd i ystyriaeth cynlluniau arafethedig e.e. gwaith trin dŵr newydd neu adeiladau eraill. Ceir archwiliad ohonynt pob 5 mlynedd a chafwydd y mwyaf diweddar yn 2014 (2009).

Categori:Dŵr
Teithio

[bawd|Cerflun o deithiwr yn [Oviedo, Sbaen.]]
Cludiant gan bobl i ardaloedd pell yw **teithio**. Gellir teithio er hamdden fel twrist, am fusnes, neu fel rhan o fywyd crwydrol.


Categori:Cludiant
Damwain drên Manfalut

Gwrthdrawiad rhwng trên a bws ysgol oedd **dawmwain drên Manfalut** a ddigwyddodd ger Manfalut yn nhalaith Assiut, yr Aifft, ar 17 Tachwedd 2012. Bu farw 50 o blant oed pedwar i chwech, a gyrrwr y bws. Yn ôl llywodraethwr y dalaith, roedd gwyliwr y groesfan yn cysgu ar y pryd, a chafodd ei arestio wedi'r ddamwain.

## Cyfeiriadau 
Categori:2012 yn yr Aifft
Manfalut
Categori:Trychinebau 2012
Categori:Trychinebau yn yr Aifft
Llenyddiaeth yn 1992

## Digwyddiadau
## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn:
** Cymraeg: Gerallt Lloyd Owen - *Cilmeri*
** Saesneg: Emyr Humphreys, *Bonds of Attachment*
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Derek Walcott
* Gwobr Booker: Michael Ondaatje - *The English Patient*; Barry Unsworth, *Sacred Hunger*
* Gwobr Goncourt: Patrick Chamoiseau - *Texaco*

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Marion Eames - *Y Ferch Dawel*
*Robin Llywelyn - *Seren Wen ar Gefndir Gwyn*
*Angharad Tomos - *Si Hei Lwli*

### Barddoniaeth
### Drama
### Hanes
*M. Wynn Thomas - ''Morgan Llwyd, ei Gyfeillion a'i Gyfnod*

### Cofiannau
### Eraill
## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Iain Banks - *The Crow Road*
*Michael Connelly - *The Black Echo*
*William Corlett - *The Magician's House: 4.The Bridge in the Clouds*
*Val McDermid - *Dead Beat*
*Christopher Meredith - *Griffri*
*Catherine Merriman - *Leaving the Light On*
*Donna Tartt - *The Secret History*

### Drama
*David Mamet - *Oleanna*

### Hanes
### Cofiannau
*Karen Armstrong - *Muhammad: A Biography of the Prophet*
*Nick Hornby - *Fever Pitch*

### Barddoniaeth
*Ben Okri - *An African Elegy*

### Eraill
*Elin Llwyd Morgan - *Tafarnau Cymru*
*Mihangel Morgan - *Hen Lwybr a Storïau Eraill''

## Marwolaethau
*6 Ebrill
**Isaac Asimov, awdur sci-fi, 72
**Hywel David Lewis, diwinydd ac athronydd, 81
*2 Awst - Stephen J. Williams, athro, 96
*22 Awst - David Tecwyn Lloyd, awdur, 77
*28 Awst - Bedwyr Lewis Jones, ysgolhaig a beirniad llenyddol, 58
*11 Medi - Edward Nevin, economegydd, 67
*25 Rhagfyr - Monica Dickens, nofelydd, 77

1992
Categori:1992
Pab yr Eglwys Goptaidd

Arweinydd yr Eglwys Goptaidd yw **Pab yr Eglwys Goptaidd**. Y pab cyfredol yw Tawadros II.


Categori:Clerigwyr Cristnogol
Categori:Yr Eglwys Goptaidd
Tân King's Cross

bawd|Injans tân ac ambiwlansys y tu allan i orsaf King's Cross.
Tân yng ngorsaf tiwb Underground Llundain ger Gorsaf reilffordd King's Cross Llundain oedd '''tân King's Cross'''. Cychwynnodd y tân ar esgaladur pren am tua 19:30 ar 18 Tachwedd 1987. Bu farw 31 o bobl, gan gynnwys un diffoddwr tân.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Llundain
King's Cross
Categori:Trychinebau 1987
Categori:Trychinebau yn Lloegr
Categori:1987 yn Lloegr
Bws ysgol

[bawd|Bws ysgol yn [Kuala Lumpur, Maleisia]]
Bws sy'n cludo disgyblion i ysgol yw **bws ysgol**. Mewn rhai gwledydd ceir cerbydau arbennig (megis bysiau melyn yn yr Unol Daleithiau a Chanada), ond mewn gwledydd eraill defnyddir bysiau neu goetsis arferol.

## Gweler hefyd 
* Bws cerdded
* Damwain drên Manfalut

Categori:Cludiant bysiau
Categori:Myfyrwyr
Categori:Ysgolion
Kenny Morgans

Pêl-droediwr o Gymru oedd **Kenneth Godfrey Morgans** (16 Mawrth 1939 – 18 Tachwedd 2012).

Fe'i ganwyd yn Abertawe a phan adawodd yr ysgol ym 1955, fe arwyddodd i Manchester United.  Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf dros Manchester United yn nhymor 1957-58. Roedd yn bresennol yn ystod trychineb awyr Munich ble daeth yn gaeth dan un o olwynion yr awyren am tua phum awr cyn cael ei achub.

Gwnaeth 23 ymddangosiad dros Manchester United cyn gadael y clwb yn 1961. Aeth ymlaen i chwarae dros Abertawe a Newport County cyn ymddeol yn 1967.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
John Hefin

Cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilm, teledu a drama o Gymru oedd **John Hefin** MBE (14 Awst 1941 – 19 Tachwedd 2012). Un o Dre Taliesin oedd John Hefin. Cafodd ei addysg yn 
Ysgol Ramadeg Ardwyn, Aberystwyth ac yna aeth i Goleg y Drindod a chafodd yno y cyfle i ddangos ei ddawn dan hyfforddiant Norah Isaac.

Chwaraeodd ran bwysig yn sefydlu Comisiwn Ffilm Cymru a’r cwrs ffilm a theledu ym Mhrifysgol Aberystwyth.

John Hefin a David Meredith a baentiodd Craig Elvis ym 1962.

## Gyrfa
Ymysg ei waith mwyaf adnabyddus oedd *The Life and Times of David Lloyd George* a’r ffilm gomedi *Grand Slam*. Roedd John Hefin, ar y cyd â Gwenlyn Parry, yn gyfrifol am greu cyfres *Pobol y Cwm*.

Fel pennaeth Drama y BBC yng Nghymru bu'n gyfrifol am *Bus to Bosworth* lle mae Kenneth Griffith yn mynd â llond bws o blant ysgol i ymweld â maes Brwydr Bosworth. Bu hefyd yn gyfrifol am *Tough Trade* (gydag Anthony Hopkins fel y prif actor), *O.M.* am fywyd O.M. Edwards, a *Mr. Lolipop, M. A.* 

Mae'n debyg mai ei gynhyrchiad mwyaf dadleuol oedd *The Mimosa Boys* (1985) sy'n herio fersiwn swyddogol ar fomio y Sir Galahad adeg Rhyfel y Falklands.

## Gwobrau ac anrhydeddau 
*Derbyniodd Wisg Wen a dod yn rhan o'r Orsedd yn 2003.
*Derbyniodd MBE am ei wasanaeth i fyd y ffilm yng Nghymru yn 2009.
*Cafodd ei anrhydeddu am ei gyfraniad at ddrama teledu yng ngwobrau Bafta Cymru yn 2012.
*Gwobr Cyfrwng am ei gyfraniad i fyd cyfryngau Cymru yn 2012.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Colofn o niwl

bawd|Darlun o'r golofn o niwl.
Ymddangosiad o Iahwe, Duw Israel, yn y Tora yw'r **golofn o niwl**. Defnayddir hefyd y term **colofn o gwmwl** a **cholofn o fwg**.

## Dyfyniadau beiblaidd 
Daw'r adnodau canlynol allan o adolygiad (1620) o Feibl 1588:
* Exodus 13:21–22 A'r ARGLWYDD oedd yn myned o'u blaen hwynt y dydd mewn colofn o niwl, i'w harwain ar y ffordd; a'r nos mewn colofn o dân, i oleuo iddynt; fel y gallent fyned ddydd a nos. Ni thynnodd efe ymaith y golofn niwl y dydd, na'r golofn dân y nos, o flaen y bobl.
* Numeri 14:14 Ac a ddywedant i breswylwyr y tir hwn, (canys clywsant dy fod di, ARGLWYDD, ymysg y bobl yma, a’th fod di, ARGLWYDD, yn ymddangos iddynt wyneb yn wyneb, a bod dy gwmwl di yn aros arnynt, a’th fod di yn myned o’u blaen hwynt mewn colofn o gwmwl y dydd, ac mewn colofn dan y nos;)
* Deuteronomium 1:33 Yr hwn oedd yn myned o’ch blaen chwi ar hyd y ffordd, i chwilio i chwi am le i wersyllu; y nos mewn tân, i ddangos i chwi pa ffordd yr aech, a’r dydd mewn cwmwl.
* Nehemeia 9:12 Ac a’u harweiniaist hwy liw dydd mewn colofn gwmwl, a lliw nos mewn colofn dân, i oleuo iddynt hwy y ffordd yr oeddynt yn myned ar hyd-ddi.
* Nehemeia 9:19 Er hynny, yn dy aml dosturiaethau, ni adewaist ti hwynt yn yr anialwch: y golofn gwmwl ni chiliodd oddi wrthynt trwy y dydd, i’w harwain hwynt ar hyd y ffordd; na’r golofn dân trwy y nos, i oleuo iddynt, ac i ddangos y ffordd y cerddent ynddi.

## Gweler hefyd 
* Colofn o dân
* Theoffani
* Ymgyrch Colofn o Niwl

## Cyfeiriadau 
Categori:Iddewiaeth
The Hollywood Reporter

Cylchgrawn Americanaidd wythnosol yw ***The Hollywood Reporter*** sy'n canolbwyntio ar y diwydiant adloniant.

Cyhoeddwyd gyntaf ar 3 Medi 1930 fel papur masnachol dyddiol ar gyfer diwydiant ffilmiau Hollywood. Ei gystadleuydd traddodiadol yw *Variety*.

Yn 2012 cyhoeddodd *The Hollywood Reporter* ymddiheuriad am ei ran yn y Dychryn Coch yng nghanol yr 20g.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Adloniant yn yr Unol Daleithiau
Categori:Cylchgronau Saesneg yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1930
Craig Elvis

Craig wrth droed Pumlumon Fawr ar ochr ffordd yr A44, ger Eisteddfa Gurig, Ceredigion, yw **Craig Elvis** sydd â graffito arni yn darllen "ELVIS".

Un noson Mehefin ym 1962, John Hefin a David Meredith a baentiodd y gair "ELIS" yn goch ar gefndir gwyrdd i gefnogi Islwyn Ffowc Elis, ymgeisydd Plaid Cymru yn is-etholiad seneddol Sir Drefaldwyn. Ychydig o ddyddiau'n hwyrach cafodd y gair ei addasu i fod yn "ELVIS". Tybir taw un o selogion y canwr Americanaidd Elvis Presley a wnaeth, ac yn ôl y sôn roedd Islwyn Ffowc yn ddigon bodlon i gael ei enw ar yr un llwyfan â Brenin y Canu Roc. Erbyn heddiw mae'r graig yn cael ei hystyried yn deyrnged genedlaethol Cymru i Elvis Presley.

Paentiodd yr arlunydd Wynne Melville Jones ddarlun o Eisteddfa Gurig a'r graig. Cafodd copi ohono ei gyflwyno i gasgliad Graceland, hen gartref Presley sydd bellach yn amgueddfa ac archifdy iddo.

## Gweler hefyd 
* Cofiwch Dryweryn

## Cyfeiriadau 
Categori:Ceredigion
Categori:Cerrig
Categori:Graffiti
Pangolin

Mamal o'r urdd *Pholidota* yw'r **pangolin** (lluosog: pangoliniaid, pangolinod) sy'n byw yn Affrica ac Asia. Mae ganddo gennau ceratin yn gorchuddio ei groen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mamaliaid Affrica
Categori:Mamaliaid Asia
Categori:Urddau o famaliaid
Ecidna

Monotremiad diddannedd, turiol a nosol ac iddo gôt pigog, ewinedd hirion, trwyn hirfain a thafod hir estynadwy wedi'i hymaddasu i fwydo ar forgrug yw'r **ecidna** (lluosog: ecidnaod) Y pedair rhywogaeth o ecidna a'r hwyatbig yw'r unig famaliaid dodwyol. Mae'r ecidna'n frodorol o Awstralia a Gini Newydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mamaliaid Awstralia
Categori:Monotremiaid
Salamandr

Grŵp o amffibiaid yw'r **salamandrau** sy'n cynnwys tua 550 o rywogaethau.

Rhyw o genedl salamandridae yw'r gwir salamandr a'r fadfall ddŵr. Dyw'r salamandr ddim yn byw ym Mhrydain ond mae tair madfall ddŵr yma.

## Cyfeiriadau
Llyffant magu Maiorcaidd

Amffibiad yn y teulu Discoglossidae yw'r **llyffant magu Maiorcaidd** (*Alytes muletensis*) sy'n byw ar ynys Mallorca.
Clarence Clemons

[bawd|Clemons yn canu'r sacsoffon yn [Valladolid, Sbaen, ar 1 Awst 2009]]

Cerddor ac actor Affricanaidd-Americanaidd oedd **Clarence Anicholas Clemons, Jr.** (11 Ionawr 1942&nbsp;– 18 Mehefin 2011), a elwir hefyd yn **The Big Man**, sy'n enwocaf am ganu'r sacsoffon tenor yn yr E Street Band (band Bruce Springsteen) o 1972 hyd ei farwolaeth yn 2011.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cerddorion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Pobl o Virginia
Categori:Sacsoffonyddion o'r Unol Daleithiau
Canolfan Rogers

200px|bawd|Canolfan Rogers
Adeilad yn Toronto, Canada yw'r **Canolfan Rogers**, neu **SkyDome**.  Stadiwm y tîm pêl fas Toronto Blue Jays yw'r Canolfan.

Categori:Toronto
Mikael Birkkjær

Actor o Ddenmarc yw **Mikael Birkkjær** (ganwyd 14 Medi 1958).

Fe'i ganwyd yn Copenhagen, prifddinas Denmarc.

## Teledu
* *Een gang strømer...* (1987)
* *Krøniken* (2005)
* *Sommer* (2008)
* *Forbrydelsen II (Y Llofruddiaeth)* (2009)
* *Borgen* (2010/2011)

## Ffilmiau
* *Lad de små børn...* (2004)
* *Oh Happy Day* (2004)
* *Springet* (2005)
* *Flugten* (2009)
* *Room 304* (2011)

Categori:Actorion o Ddenmarc
Categori:Genedigaethau 1958
Cyfri'r Geifr

Cân werin Gymreig yw '''''Cyfri'r Geifr'''''. Mae'n bosib ei bod yn tarddu o un o ddefodau gwaseila Gŵyl Fair, lle byddai'r cantorion yn ceisio mynd i mewn i dŷ trwy ofyn cwestiwn ("Oes gafr eto?" yn y gân hon), a'r rhai yn y tŷ yn ymateb gyda dilyniant cynyddol o atebion.

## Geiriau

Oes gafr eto?
Oes heb ei godro?
Ar y creigiau geirwon
Mae’r hen afr yn crwydro.

Gafr wen, wen, wen.
Ie finwen, finwen, finwen.
Foel gynffonwen, foel gynffonwen,
Ystlys wen a chynffon wen, wen, wen.

Gafr ddu, ddu, ddu.
Ie finddu, finddu, finddu.
Foel gynffonddu, foel gynffonddu,
Ystlys ddu a chynffon ddu, ddu, ddu.

Gafr goch, goch, goch.
Ie fingoch, fingoch, fingoch.
Foel gynffongoch, foel gynffongoch,
Ystlys goch a chynffon goch, goch, goch.

Gafr las, las, las.
Ie finlas, finlas, fin las.
Foel gynffonlas, foel gynffonlas,
Ystlys las a chynffon las, las, las.

''Yn ôl traddodiad, yn y pennill olaf, pinc yw'r afr …''

Gafr binc, binc, binc.
Ie fin binc, fin binc, fin binc.
Foel gynffonbinc, foel gynffonbinc,
Ystlys binc a chynffon binc, binc, binc.

## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Ciwb Rubik

220px|bawd|Ciwb Rubik
Pos troellog yw **Ciwb Rubik** a ddyfeisiwyd ym 1974 gan yr Hwngariad Ernő Rubik. Mae'n debyg taw hwn yw'r tegan sy'n gwerthu orau ar draws y byd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Cyflwyniadau 1974
Categori:Dyfeisiau o Hwngari
Categori:Posau
Categori:Teganau addysgol
Pat Barker

Nofelydd Seisnig yw **Pat Barker** CBE, FRSL (ganwyd 8 Mai 1943). Mae wedi ennill llawer o wobrau am ei ffuglen, a disgrifir ei gwaith fel "uniongyrchol", "miniog" a "dweud plaen". Yn 2012, disgrifiodd *The Observer* ei chyfrol *Regeneration Trilogy* fel un o'r "10 nofel gorau".

## Llyfryddiaeth
* *Union Street* (1982)
* *Blow Your House Down* (1984)
* ''The Century's Daughter* (also known as *Liza's England*; 1986)
* *The Man Who Wasn't There* (1989)
** *Regeneration* (1991)
** *The Eye in the Door* (1993)
** *The Ghost Road* (1995)
* *Another World* (1998)
* *Border Crossing* (2001)
* *Double Vision* (2003)
* *Life Class* (2007)
* *Toby's Room'' (2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Maes Awyr Sao Vang

Maes awyr sifil a leolir 45&nbsp;km i'r gorllewin o ddinas Thanh Hoa, yn Fietnam, yw **Maes Awyr Sao Vang** (Fietnameg: *Cảng hàng không Sao Vàng* neu *Sân bay Sao Vàng*). Mae'n perthyn i Ddinas Thanh Hoa ac yn cael ei redeg ganddi; yn y gorffennol roedd yn gwasanaethu fel Gwersyll Awyrlu Dow (*Sao Vang Air Base*). Mae gan y maes awyr un rhedfa 10,498  troedfedd (3200 m) o hyd a 147 tr (45 m) o led.

## Dolenni allanol 
*  Government to implement three airport projects  on Vietnamnet.net
*  Thanh Hoa told to rethink civil airport project  on Saigon Times

Sao Vang
Tony Hall

Cyn-newyddiadurwr a gweithredwr darlledu o Sais yw **Anthony William Hall, Barwn Hall o Benbedw**, CBE (ganwyd 3 Mawrth 1951). Bu'n Gyfarwyddwr Cyffredinol y BBC rhwng Mawrth 2013 ac Awst 2020, ac yna yn Gadeirydd Ymddiriedolwyr y National Gallery hyd at 22 Mai 2021.

Roedd yn Gyfarwyddwyr Newyddion y BBC rhwng 1993 a 2001, a Phrif Weithredwr y Tŷ Opera Brenhinol yn Covent Garden, Llundain o 2001 hyd at Mawrth 2013. Fe'i urddwyd yn Arglwydd am Oes a cymerodd ei sedd yn Nhŷ'r Arglwyddi fel aelod croesfeinciol ar 22 Mawrth 2010. Cychwynnodd ei swydd fel Cyfarwyddwyr-Cyffredinol y BBC ar 2 Ebrill 2013,  a sefodd lawr ar 31 Awst 2020, wedi ei ddilyn gan Tim Davie.

Yn 2021, cyhoeddwyd ymchwiliad annibynnol i honiadau am sut y gwnaeth Martin Bashir lwyddo, drwy ddulliau twyllodrus, i gael cyfweliad nodedig gyda Diana, Tywysoges Cymru yn 1995. Cynhaliodd Hall adolygiad mewnol i'r honiadau yn 1996 ond cymerodd Bashir wrth ei air ac fe gam-arweiniodd bwrdd y BBC gyda'i ddisgrifiad o sut y sicrhawyd y cyfweliad. Ymddiswyddodd fel cadeirydd y National Gallery ar 22 Mai 2021.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Cyfarwyddwyr Cyffredinol y BBC
Categori:Gweithredwyr teledu o Loegr
Categori:Rheolwyr opera
Gresham, Oregon

Dinas yn Multnoham County, yn nhalaith Oregon, Unol Daleithiau America yw **Gresham**. Mae gan Gresham boblogaeth o 105,594, ac mae ei harwynebedd yn 57.6&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1905.

## Gefeilldrefi Gresham
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Gresham

Categori:Dinasoedd Multnomah County, Oregon
Ahmed Jabari

Roedd **Ahmed al-Jabari** (; 1960 – 14 Tachwedd 2012) (ysgrifennir rhan olaf ei enw hefyd fel: Jaabari, Ja'bari neu Ja'abari) yn ymgyrchydd Palesteinaidd a'r ail uchaf ym myddin Hamas. O dan ei arweiniad ychwanegodd Hamas yn sylweddol at ei gyflenwadau o arfau gan gynnwys rocedi gyda'r grym i yrru'r taflegryn gryn bellter.

Wedi graddio mewn Hanes ym Mhrifysgol Gaza cafodd ei arestio gan awdurdodau Israel yn 1982 a'i garcharu am 15 mlynedd am fod yn aelod o Fatah. yn y carchar cyfarfu â Salah Shehade a newidiodd ei deyrngarwch i Hamas; yn ddiweddarach priododd ferch Shedade. Bu'n wleidyddol weithredol hefyd, a sefydlodd *Nur*, sef mudiad i gynorthwyo carcharorion gwleidyddol.

Fe'i lladdwyd gan daflegryn wedi'i anelu'n uniongyrchol ato gan Fyddin Israel ar 14 Tachwedd, 2012 tra roedd yn teithio mewn car, gan gychwyn Ymgyrch Colofn o Niwl. Ef oedd swyddog uchaf o Hamas i gael ei ladd ers Ymosodiad Israel ar Lain Gaza 2008–2009.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
Categori:Llain Gaza
Categori:Marwolaethau 2012
Urdd y Dannebrog

bawd|Croes Fawr Urdd y Dannebrog.
Urdd yn Nenmarc yw **Urdd y Dannebrog** (Daneg: *Dannebrogordenen*) a roddir am deilyngdod. Sefydlwyd ym 1671 gan y Brenin Christian V.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymdeithas Denmarc
Categori:Hanes Denmarc
Categori:Sefydliadau 1671
Categori:Urddau, anrhydeddau, a medalau
Rhestr o arwyddeiriau ysgolion Cymraeg

Ysgolion Cymraeg
Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Arwyddeiriau Ysgolion Cymraeg
Arwyddeiriau Ysgolion Cymraeg
Categori:Ysgolion Cymraeg