open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lilongwe

Prifddinas Malawi yw **Lilongwe**. Mae ganddi boblogaeth o tua 597,619 (cyfrifiad 2003). Mae'n gorwedd yng nghanolbarth y wlad ar lannau Afon Lilongwe, ger y ffin rhwng Malawi, Mosambic, a Sambia, ar yr M1, prif draffordd y wlad.

Dechreuodd Lilongwe fel pentref bychan ar lan Afon Lilongwe, a ddaeth yn ganolfan weinyddol yng nghyfnod rheolaeth yr Ymerodraeth Brydeinig ar y wlad. Tyfodd i ddod yn ddinas ail fwyaf Malawi. Yn 1974, symudwyd prifddinas y wlad o Zomba i Lilongwe. Ond er mai Lilongwe yw'r brifddinas swyddogol, Blantyre, dinas fwyaf y wlad, yw'r brif ganolfan fasnach. Lleolir Senedd Malawi yno.

## Enwogion 
*Bakili Muluzi (g. 1943), gwleidydd
*Tawonga Chimodzi (g. 1988), chwaraewr pêl-droed

Categori:Dinasoedd Malawi
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Veneti (gwahaniaethu)

Gallai **Veneti** gyfeirio at un o sawl peth:

* Y Veneti, llwyth Celtaidd a drigai yn Armorica (Llydaw)
* Veneti Adriatica, pobl hynafol yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal
* Veneti Vistula, pobl hynafol yng ngogledd canolbarth Ewrop, a drigai ar lannau Afon Vistula 
* Trigolion rhanbarth Veneto yn yr Eidal
Baner De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De

bawd|250px|Baner De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De
Lluman glas (sef maes glas gyda Baner yr Undeb yn y canton) gydag arfbais De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De yn y *fly* yw **baner De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De**.

De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De
Categori:De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De
Categori:Llumanau Glas
El Aaiún

Dinas yn nhiriogaeth Gorllewin Sahara a chyn-wladfa Sbaenaidd yw **El-Aaiún** (troslythrennir hefyd fel "Laâyoune" neu "El Ayun")(Arabeg: العيون, *al-`ayūn*, sef "Y Ddinas"). Mae'n gorwedd ger arfordir gogledd-orllewin Affrica ar lan Cefnfor Iwerydd, gyferbyn â'r Ynysoedd Dedwydd. Mae ym meddiant Moroco ers 1976, ac yn brifddinas rhanbarth Laâyoune-Boujdour-Sakia El Hamra yn y wlad honno. Hawlir meddiant ar y ddinas gan Weriniaeth Ddemocrataidd Arabaidd Sahrawi hefyd, fel ei phrifddinas *de jure*.

Mae ganddi boblogaeth o 188,084, yn gymysgedd o Forocwyr o'r gogledd a Sahrawiaid o dde Moroco a brodorion Gorllewin Sahara. Mae'r boblogaeth wedi cynyddu yn sylweddol dros y degawdau diwethaf, diolch i fenwfudo o Foroco. Cafwyd peth gwrthdaro ar y strydoedd yn 2005 fel rhan o *intifada* Gorllewin Sahara.

## Dolenni allanol 
*  Gwybodaeth am y ddinas ar Lexicorient 

Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:Gorllewin Sahara
Rhestr dinasoedd Moroco

(heb gynnwys Gorllewin Sahara)]]
Dyma restr o **ddinasoedd Moroco**:

*Agadir
*Asilah
*Azrou
*Azilal
*Azemmour
*Beni Mellal
*Berkane
*Casablanca
*Chefchaouen
*El Aaiún (hawlir gan Weriniaeth Ddemocrataidd Arabaidd Sahrawi)
*El Jadida
*Er Rachidia
*Essaouira
*Figuig
*Fès
*Guelmim
*Al-Hoceima
*Ifrane
*Imzouren
*Inezgane
*Kenitra
*Khemisset
*Khenifra
*Khouribga
*Ksar el-Kebir
*Larache
*Marrakech
*Meknès
*Mohammédia
*Nador
*Ouarzazate
*Ouezzane
*Oujda
*Rabat
*Safi
*Salé
*Sefrou
*Settat
*Tangier
*Tan-Tan
*Tarfaya (Cabo Juby)
*Taroudant
*Taza
*Tétouan
*Tiznit
*Zagora

## Gweler hefyd 
* Rhestr dinasoedd Gorllewin Sahara

## Dolenni allanol 
*  Hanes dinasoedd Moroco 


Moroco
Llywarch ap Hyfaidd

Roedd **Llywarch ap Hyfaidd** (bu farw 904) yn frenin Teyrnas Dyfed yn ne-orllewin Cymru hyd y flwyddyn 904/905 pan oresgynwyd Dyfed gan Cadell ap Rhodri, brenin Seisyllwg a'i fab, Hywel Dda.  Roedd yn fab i'r brenin Hyfaidd ap Bledrig ac yn gydoeswr ag Anarawd ap Rhodri, brenin Gwynedd a Merfyn ap Rhodri, brenin Powys.

Ni wyddom pryd yr esgynodd Llywarch i orsedd Dyfed ac mae hanes ei fywyd yn dywyll.  Am gyfnod byr iawn ar ôl ei farwolaeth yn 904 bu'r deyrnas yn nwylo ei frawd iau, Rhodri, ond cadarnhaodd Hywel ei reolaeth yn fuan wedyn.  Priododd Hywel ag Elen ferch Llywarch, i gyfreithloni ei hawl i'r orsedd a sedfydlu teyrnas Deheubarth.

## Cyfeiriadau 
* John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin, 1992), tud. 84

Categori:Genedigaethau'r 9fed ganrif
Categori:Marwolaethau 904
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Dyfed
Rhestr dinasoedd Gorllewin Sahara

Dyma restr o **ddinasoedd Gorllewin Sahara**, wedi eu trefnu yn ôl poblogaeth.  Oherwydd gwrthdaro yn yr ardal, mae'r rhan fwyaf o'r dinasoedd yn cael eu rheoli gan Moroco, tra bod rhannau deheuol a dwyreiniol yr ardal ym meddiant Gweriniaeth Ddemocrataidd Arabaidd Sahrawi (SADR).  Dim ond ar gyfer y dinasoedd ym meddiant Moroco y mae ffigyrau cyfrifiad ar gael.  Mae Moroco yn hawlio'r diriogaeth gyfan, fel y mae SADR hefyd.

## Dinasoedd ym meddiant SADR
*Bir Gandus
*Bir Lehlou (prifddinas dros dro)
*Guerguerat
*Tifariti

## Gweler hefyd
*Rhestr dinasoedd Moroco
*Gorllewin Sahara

## Dolenni allanol
*  Gwybodaeth demograffeg

Gorllewin Sahara
Categori:Gorllewin Sahara
Ysgol Bro Cynfal

Ysgol gynradd Gymraeg ym mhentref Llan Ffestiniog ger Blaenau Ffestiniog yw **Ysgol Bro Cynfal**. Mae'n un o 6 ysgol yn nalgylch Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog.

Mae 60 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ôl ffigyrau diweddaraf Cyngor Gwynedd (Medi 2008). Mae'r ysgol yn rhannu prifathrawes gyda Ysgol Edmwnd Prys, Gellilydan sef Mrs Gwenan Williams.

## Ffynonellau
Categori:Ffestiniog
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Gwynedd
Ysgol Bro Hedd Wyn

Ysgol gynradd Gymraeg ym mhentref Trawsfynydd, Gwynedd yw **Ysgol Bro Hedd Wyn**. Mae'n un o 6 ysgol yn nalgylch Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog.  Fe'i henwir ar ôl y bardd enwog Hedd Wyn, a aned a magwyd yn Nhrawsfynydd. O ganlyniad, dangosa fathodyn yr ysgol ddarlun o gofgolofn Hedd Wyn. Ceir yn yr adeilad 5 ystafell ddosbarth a neuadd ganolog yn ogystal â ffreutur.

Mae 78 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ôl ffigyrau diweddaraf (Medi 2012) o'i gymharu ag 86 yn 2008. Pennaeth presennol yr ysgol, ers Medi 2000, yw Mrs Heulwen Hydref Jones.

## Cyn-ddisgyblion Nodedig
*Hedd Wyn - bardd
*Iwan Roberts - actor, telynegwr a chanwr
*Dewi Prysor - awdur a bardd

## Ffynonellau
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Gwynedd
Ysgol Bro Hedd Wyn
Twatt, Ynysoedd Erch

:*Gweler hefyd: Twatt, Shetland.*

Pentref bychan ar ynys Mainland, yn Ynysoedd Erch, yr Alban, yw **Twatt**.  Daw enw'r pentref o'r gair Hen Norseg *þveit*, sy'n golygu 'darn bychan o dir'.

bawd|dim|Arwydd ffordd yn cyfeirio i Twatt

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynysoedd Erch
Bronwen

Gallai'r enw Cymraeg **Bronwen** gyfeirio at un o sawl beth neu berson:

## Anifeiliaid
*Bronwen (Gwenci)
*Bronwen y Dŵr

## Pobl
Mae Bronwen yn enw cyntaf benywaidd:
*Bronwen Astor (1930-2017)
*Bronwen Naish (g.1938)

Mewn ffuglen, mae "Bronwen" yn enw ar:
*Dynes ifanc yn y nofel *Bronwen* (1879-80) gan Beriah Gwynfe Evans (gweler isod).
*Menyw yn y nofel *How Green Was My Valley*, gan Richard Llewellyn.
*Cymeriad yn y gyfres gomedi *Pobl y Chyff*.

## Llenyddiaeth
**Bronwen (nofel)*, nofel gan Beriah Gwynfe Evans a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1879 yn Saesneg ac yn 1880 yn Gymraeg.

## Mynydd
*Cadair Fronwen

## Gweler hefyd
*Branwen

Categori:Enwau personol Cymraeg
Twatt, Shetland

:*Gweler hefyd: Twatt, Ynysoedd Erch.*

Pentref bychan yn Shetland, yr Alban, yw **Twatt**.  Fe'i lleolir ar Mainland, prif ynys Shetland, ar ffordd sy'n arwain o'r A971 i bentref Clousta, i'r gogledd o Bixter.

Daw enw'r pentref o'r gair Hen Norseg *þveit*, sy'n golygu 'darn bach o dir'.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Shetland
Coleg Lucy Cavendish, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Lucy Cavendish** (Saesneg: *Lucy Cavendish College*). Ffurfiwyd y coleg gan Anna McClean Bidder ym 1965.

## Cynfyfyrwyr 
Lucy Cavendish
Categori:Sefydliadau 1965
Diet

Yng nghyd destyn bwyd, mae **diet** yn golygu:
* dewis a dethol rhai bwydydd yn unig, er mwyn cadw pwysau'r person yn is na'r hyn sy'n arferol e.e. mynd ar ddeiet
* y detholiad o fwydydd a fwyteir gan berson neu anifail e.e. 'Mae deiet y gwnhingen yn wahanol...'

### Maethiad
Mae cenhedloedd gwahanol yn bwyta bwydydd gwahanol, ond mae un peth yn sicr, ac yn gyffredin rhyngddynt: er mwyn cael corff iach mae'n angenrheidiol i'r maeth fod yn amrywiol er mwyn cynnwys yr hanfodion angenrheidiol hyn: fitaminau, mwynau a thanwydd megis carboheidrad, protinau a braster. Weithiau mae elfennau allanol megis crefydd yn effeithio ar ddeiet person. Gall y deiet hefyd effeithio nid yn unig ar iechyd person (neu anifail) ond hyd ei oes.

Yng Nghymru, ers degawdau bu diddordeb arbennig yn neiet traddodiadol Môr y Canoldir. Yn wahanol i nifer o ddietau eraill, cefnogir y diet hwn gan dystiolaeth safonol. Datblygwyd y syniad gan Ancel Keys (1904-2004) ffisiolegydd Americanaidd a astudiodd trigolion pentref Pioppi yn yr Eidal, pentref bychan o 190 ar lan Môr Tyrrhenia, ryw 10&nbsp;km o dref hynafol Velia a 88&nbsp;km i'r de o Salerno. Bellach cydnabyddir Pioppi fel safle treftadaeth Unesco, fel tarddle Diet Môr y Canoldir.

## Cyfeiriadau 
### Gweler hefyd
* alergedd bwyd
* bwydydd llysieuol


Categori:Bioleg
Categori:Bwyd
Lisa Gwilym

Cyflwynwraig deledu a radio Cymraeg ydy **Lisa Gwilym** (ganwyd 17 Mehefin 1975).

Mae hi'n cyflwyno rhaglen bore ar BBC Radio Cymru 2 o dydd Llun i dydd Iau a rhaglenni *FFIT Cymru* a *Dechrau Canu Dechrau Canmol* ar S4C.

Roedd Lisa yn gyflwynydd rhaglen ieuenctid S4C, *Uned 5*, rhwng 2001 a 2004, ac yn gyflwynydd rhaglenni cerddoriaeth ar BBC Radio Cymru rhwng 2003 a 2022. Ar ôl gorffen cyflwyno *Uned 5*, daeth yn gynhyrchydd y rhaglen rhwng 2004 a 2006.

Yn y gorffennol, mae Lisa wedi cyflwyno *Pethe*, *Planed Plant*, *Y Stiwdio Gefn* a rhaglenni arbennig o noson *Tan y Ddraig* (o Ŵyl y Faenol), *Gŵyl Jas Aberhonddu*, *Sesiwn Fawr Dolgellau* ac Eisteddfod Genedlaethol Cymru ar gyfer S4C. 

Mae'n briod â'r actor, Llŷr Ifans.

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Wicidestun

bawd|200px|Logo presennol Wicidestun

Prosiect Wicifryngau yw **Wicidestun**, sy'n ceisio adeiladu ystorfa testunau gwreiddiol sy'n eiddo cyhoeddus neu o dan termau'r Drwydded Dogfennaeth Rhydd GNU ("GFDL"). Mae'r safle yn rhan o'r Sefydliad Wicifryngau.

## Dolen chwaer prosiect
*Hafan Wicidestun
Frederick Oakeley

Clerigwr o Loegr oedd **Frederick Oakeley** (5 Medi 1802 – 30 Ionawr 1880). Roedd yn ail fab i Syr Charles Oakeley, Barwnig 1af. Fe'i ganwyd yn Amwythig ac a addysgwyd yn Eglwys Crist, Rhydychen. 

Ordeinwyd yn 1828, yn 1845 trodd oddi wrth Eglwys Loegr tuag at Catholigaeth gan ddod yn canon ym Eglwys Gadeiriol Westminster yn 1852. Coffair ef yn bennaf oherwydd ei gyfieithiad o *Adeste Fideles* (*Oh Come All Ye Faithful*) o'r Lladin i'r Saesneg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*, y testun gwreiddiol Lladin ar Wikisource
*, cyfieithiad Oakeley ar Wikisource

Categori:Genedigaethau 1802
Categori:Marwolaethau 1880
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Categori:Catholigion o Loegr
Digrifwr

Person sy'n adlonni cynulleidfa trwy wneud iddynt chwerthin gan ddefnyddio hiwmor a chomedi yw **digrifwr** (b. **digrifwraig**) neu **gomedïwr** (b. **comediwraig**). Gall hyn cynnwys dweud cellweiriau/jôcs, ymddwyn yn ffŵl (megis comedi slapstic), neu drwy gyfrwng comedi celfi (*prop*). Gelwir digrifwr sy'n sefyll ar ben ei hun ac yn annerch cynulleidfa'n uniongyrchol yn ddigrifwr *stand-up*.

## Gweler hefyd
* Dychan
* Rhestr digrifwyr
* :Categori:Digrifwyr


Categori:Difyrwyr
Categori:Comedi
Syr Charles Oakeley, Barwnig 1af

Gweinyddydd oedd **Syr Charles Oakeley, Barwnig 1af** (27 Chwefror 1751 – 7 Medi 1826). Roedd yn dad i Frederick Oakeley ac yn daid i W. E. Oakeley.

Ganwyd Oakeley yn Forton, ger Newport, Swydd Amwythig, yn fab i William Oakeley a Christian Strachan. Crewyd Barwnigiaeth Oakeley o Amwythig ar ei gyfer ar 5 Mehefin 1790. Gweithiodd Oakeley fel gweinyddydd yn India, ac ef oedd yn gyfrifol am gasglu cronfa i ariannu'r rhyfel pan oresgynwyd y Carnatic gan Hyde Ally Cawn. Daeth y rhyfel hwn i ben yn 1784. Dychwelodd Oakeley i Loegr oherwydd rhesymau teuluol ym mis Chwefror 1789, ond fe berswadwyd ef i ddychwelyd i India, y tro yma i wasanaethu fel Llywodraethwr Madras, deliodd y swydd hwn o 1790 hyd 1794. Bu farw yn St George, Madras, India yn 1826.

## Ffynonellau
*Kidd, Charles, Williamson, David (gol.). ''Debrett's Peerage and Baronetage'' (rhifyn 1990). New York: St Martin's Press, 1990.
*Tudalen Penefigaeth Leigh Rayment 

Categori:Genedigaethau 1751
Categori:Marwolaethau 1826
Categori:Barwnigion ym Marwnigaeth Prydain Fawr
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Atholl Oakeley

Paffiwr pwysau trwm ac awdur o Loegr oedd **Atholl Oakeley**, neu **Syr Edward Atholl Oakeley, 7fed Barwnig Amwythig** (31 Mai 1900 – Ionawr 1987) Ganwyd yn Rhoscolyn, Ynys Môn yn hynaf o bedwar o blant i Syr Charles Richard Andrew Oakeley, 6ed Barwnig ac Everilde Anne Beaumont. Ef oedd pencampwr paffio pwyasau trwm cyntaf Prydain, deliodd y deitl o 1930 hyd 1935, daeth hefyd yn bencampwr paffio pwyasau trwm Ewrop yn 1932. Roedd yn gymeriad lliwgar, ac yn ogystal â phaffio, roedd yn cynnal teithiau yn dilyn hanes cymeriad Lorna Doone gan R. D. Blackmore. Bu farw yn Nyfnaint ym mis Ionawr 1987.

## Llyfryddiaeth
**The Facts on which R. D. Blackmore based Lorna Doone* (1969)
**Blue Blood on the mat* (1971), hunangofiant

## Cyfeiriadau
Categori:Barwnigion ym Marwnigaeth Prydain Fawr
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Paffwyr o Loegr
Categori:Pobl o Ynys Môn
Gellilydan

Pentref bychan yng Ngwynedd yw **Gellilydan** (), rhwng Trawsfynydd a Blaenau Ffestiniog yng nghymuned Maentwrog.

Mae'r pentref ar ochr cefnffordd de-gogledd yr A487 yn agos at gyffordd y ffordd honno gyda'r A470 ar ben allt sy'n cael ei hadnabod fel *Dreif yr Oakley,* sy'n codi o bentref cyfagos Maentwrog. Dyma'r pentref agosaf at atomfa Trawsfynydd sydd llai na milltir i ffwrdd o ganol y pentref.

Mae ysgol gynradd yn y pentref o'r enw Ysgol Edmwnd Prys, sy'n rhan o ddalgylch Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog. Mae un dafarn yn y pentref o'r enw Y Bryn Arms. Mae gwasanaeth bws eithaf rheolaidd ar gael o'r pentref i Ddolgellau a Blaenau Ffestiniog ac mae hefyd yn cael ei wasanaethu gan fysus y Trawscambria o Fangor i Aberystwyth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Maentwrog
Newport, Swydd Amwythig

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Newport.''

Tref farchnad a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Newport**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Telford a Wrekin. Saif tua 6 milltir i'r gogledd o Telford yn agos i'r ffin â Swydd Stafford.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 11,387.

Mae pentrefi Church Aston, Chetwynd a Longford i'r de o Newport, yn ffinio â'r dref, ond maent yn rhan o blwyf arall, sef Edgemond.  Er bod Edgemond yn rhagddyddio Newport, mae wedi dod yn rhan o'r dref a chaiff ei gwahanu ohoni gan fryn Cheney yn unig.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Categori:Telford a Wrekin
Categori:Trefi Swydd Amwythig
Evan Rees (Dyfed)

Bardd o Sir Benfro a oedd yn un o ffigyrau amlwg byd yr Eisteddfod yn chwarter olaf y 19g oedd **Evan Rees** (1 Ionawr 1850 – 19 Mawrth 1923), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Dyfed** (hefyd **Dyfedfab**).

Ganed Dyfed ym mhlwyf Cas-mael, Sir Benfro, yn 1850, ond cafodd ei fagu yn Aberdâr ar ôl i'w rieni symud yno.  Bu'n gweithio yn y pwll glo lleol am flynyddoedd cyn dod yn weinidog a symud i fyw yng Nghaerdydd.

Cafodd yrfa lwyddiannus fel bardd eisteddfodol.  Coron ei yrfa efallai oedd ennill y Gadair yn Eisteddfod Ffair y Byd, Chicago yn 1893.  Enillodd Goron yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith, ym Merthyr Tudful 1881 a 1901, ac o 1905 hyd ei farwolaeth yn 1923 bu'n Archdderwydd Gorsedd Beirdd Ynys Prydain.

## Llyfryddiaeth ddethol 
* *Caniadau Dyfedfab* (1875)
* *Gwaith Barddonol Dyfed* (d.d.)
* *Gwlad yr Addewid a Iesu o Nazareth* (1894)
* *Oriau gydag Islwyn* (d.d.)

Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1850
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Prifeirdd
Dyfed (gwahaniaethu)

Gallai **Dyfed** gyfeirio at un o sawl peth:

* Dyfed, ardal a sir (1974-76) yng ngorllewin Cymru
* Teyrnas Dyfed, un o deyrnasoedd cynnar Cymru
* Evan Rees (Dyfed) (1850-1923), bardd a gyhoeddai wrth yr enw 'Dyfed'

Gweler hefyd:
* Dyfedeg, tafodiaith Dyfed
Asid hydroclorig

[dde|bawd|px300|Titradu asid mewn [labordy]]
Cymysgedd o hydrogen clorid (sef hydrogen a clorin) mewn dŵr ydy'r hylif **asid hydroclorig**. Mae'n hynod o gyrydol (h.y. yn cyrydu), yn asid cryf iawn ac yn asid mwynau, ac felly mae'n ddefnyddiol iawn mewn diwydiant. Fe'i ceir yn naturiol yn hylif eich coluddion h.y. asid gastrig.

ers talwm, yr enw amdano oedd 'asid mwriatig' ac e'i gwnaed drwy arllwys asid swlffwrig ar ben halen. Disgrifiwyd ef gan yr alcemydd Jabir ibn Hayyan yn yr 8g. Yn yr Oesoedd Canol, fe'i defnyddiwyd yn helaeth gan alcemyddion wrth geisio darganfod carreg y athronydd ('philospher's stone') ac yna gan wyddonwyr Ewrop (gan gynnwys Glauber, Priestley, and Davy yn eu harbrofion gwyddonol.

Yn y chwyldro diwydiannol, fodd bynnag, y dechreuwyd ei gynhyrchu mewn galwyni. Fe'i defnyddir, er enghraifft, wrth gynhyrchu feinyl clorid wrth wneud plastig (PVC), MDI a TDI. Fe'i defnyddir i raddau llai ar gyfer ychwanegiadau at fwydydd megis jelatîn ac wrth gynhyrchu lledr. Cynhyrchir tuag 20 ,miliwn tunnell metrig ohono (mewn ffurf nwy) flynyddol.

Hydroclorig
Categori:Cloridau
Categori:Cyfansoddion clorin
Johannes Nicolaus Brønsted

Cemegydd ffisegol o Ddenmarc oedd **Johannes Nicolaus Brønsted** (22 Chwefror 1879 – 17 Rhagfyr 1947). Cafodd ei eni yn Varde, Denmarc.

Astudiodd gemeg a pheirianneg yn Sefydliad Polytecnic Copenhagen, lle daeth yn athro cemeg yn 1908.

Cofir Brønsted yn bennaf am y diffiniad o natur asidau a basau a ffurfiodd ar y cyd â'i gymrawd Martin Lowry; gelwir y gwaith hwn yn Ddamcaniaeth Brønsted-Lowry ac ynddo dywedir fod asid yn ddeunydd sy'n tueddu i golli proton tra bod bas yn ddeunydd sy'n tueddu i ennill proton.

## Gweler hefyd 
* Damcaniaeth Brønsted-Lowry

Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Academyddion Prifysgol Copenhagen
Categori:Aelodau'r Folketing
Categori:Cemegwyr yr 20fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Cemegwyr ffisegol o Ddenmarc
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Copenhagen
Categori:Ffisegwyr yr 20fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Pobl o Jylland
Categori:Pobl fu farw yn Copenhagen
Newport

Mae **Newport** yn enw ar sawl lle.

**Cymru**
* *Newport*, yr enw Saesneg ar Casnewydd
* *Newport*, yr enw Saesneg ar bentref Trefdraeth, Sir Benfro

**Lloegr**
* Newport, Cernyw
* Newport, Dwyrain Riding Swydd Efrog
* Newport, Essex
* Newport, Swydd Amwythig
* Newport, Swydd Gaerloyw
* Newport, Ynys Wyth
* Newport Pagnell

**Yr Alban**
* Newport-on-Tay

**Yr Unol Daleithiau**
* Newport, Arkansas
* Newport, Delaware
* Newport, Florida
* Newport, Indiana
* Newport, Kentucky
* Newport, Maine
* Newport, Michigan
* Newport, Minnesota
* Newport, Nebraska
* Newport, New Hampshire
* Newport, New Jersey
* Newport, Efrog Newydd
* Newport, Gogledd Carolina
* Newport, Oregon
* Newport, Pennsylvania
* Newport, Rhode Island
* Newport, De Carolina
* Newport, Tennessee
* Newport, Vermont
* Newport, Washington
* Newport, Wisconsin
* Newport Beach, California
* Newport Coast, California
* Newport News, Virginia
* Fountain City, Indiana, a elwyd yn "Newport" yn wreiddiol

**Awstralia**
* Newport, De Cymru Newydd
* Newport, Victoria

**Gogledd Iwerddon**
* Newport, Swydd Mayo
* Newport, Swydd Tipperary

**Seland Newydd**
* Opua, a elwyd yn "Newport" yn wreiddiol

**Gwlad Pwyl**
* Nowy Port - ardal o Gdańsk
Asid nitrig

Mae **asid nitrig** (HNO3), hefyd yn cael ei adnabod fel ***aqua fortis*** (*nitric acid*) yn Saesneg. Mae'n asid cyrydol a thocsig iawn. Mae'n asid cryf a gall achosi llosgiadau enbyd i'r croen a'r cnawd. Soniwyd am greu asid nitrig yn gyntaf tua'r flwyddyn 800 OC gan y fferyllydd o Bersia Jabir ibn Hayyan (Geber).

Yn ei gyflwr puraf, mae'r asid hwn yn gwbwl ddi-liw, ond wrth heneiddio, gall droi'n felyn golau oherwydd y nitrogen ocsid. Pan fo hylif yn cynnwys dros 86% o asid nitrig, mae'n cael ei alw'n 'fygdarth' ('fuming' yn Saesneg) gyda gwawr goch neu wyn iddo - yn dibynnu faint o nitrogen deuocsid sydd ynddo.

## Cyfeiriadau 
Nitrig
Baner Ecwador

[bawd|250px|Baner Ecwador [Delwedd:FIAV 010010.svg|23px]]
[bawd|250px|Lluman sifil Ecwador [Delwedd:FIAV 100100.svg|23px]]
Mabwysiadwyd baner Colombia Fawr ar 17 Rhagfyr, 1819 yn dilyn ei hannibyniaeth ar Sbaen. Baner drilliw lorweddol yw hi, gyda hanner uchaf y faner yn felyn (symbol o Golombia Fawr), y chwarter nesaf i lawr yn las (i gynrychioli annibyniaeth ar Sbaen) a'r chwarter isaf yn goch (am ddewrder). Lliwiau Francisco de Miranda, yr arweinydd rhyddid, ydynt. Fe ymwahanodd Ecwador o Golombia Fawr fel gweriniaeth ar wahân ym 1830, ac ar 26 Medi, 1860 mabwysiadwyd dyluniad baner Colombia Fawr fel **baner Ecwador**.

Fel baneri eraill y cyn-drefedigaethau Sbaenaidd, gosodir arfbais y wlad yn ei chanol pan defnyddir fel lluman gwladwriaethol neu lyngesol; ychwanegwyd hon ym 1900. Nid oes arfbais yn y lluman sifil ac felly mae'n unfath â baner Colombia, ac eithrio'r cyfraneddau.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Ecwador
Categori:Ecwador
Wicipedia Saesneg

right
Fersiwn Saesneg o Wicipedia yw'r **Wicipedia Saesneg** (Saesneg: *English Wikipedia*). Sefydlwyd ar 15 Ionawr 2001, gan gyrraedd dwy filiwn o erthyglau erbyn mis Medi 2007.

Hon oedd y fersiwn cyntaf o Wicipedia ac mae'n dal i fod y mwyaf o ran nifer yr erthyglau: yn Awst 2013 roedd dros dair gwaith maint y Wicipedia Iseldireg a'r Wicipedia Almaeneg, sef yr ail a'r trydydd mwyaf. Hyd at 2008, roedd tua 22.5% o holl erthyglau Wicipedia ym mhob iaith yn perthyn i'r fersiwn Saesneg ei hiaith, ond mae'r ganran hon wedi lleihau'n enbyd oherwydd twf Wicipedia yn yr ieithoedd eraill i 14.9% (Awst 2013). Ceir hefyd fersiwn syml ohoni sef *Simple English Wikipedia*.

Am 24 awr o 18–19 Ionawr 2012, bu *blackout* ar y Wicipedia Saesneg fel protest yn erbyn dau fesur deddfwriaethol oedd yn mynd drwy Gyngres yr Unol Daleithiau, y Stop Online Piracy Act a'r PROTECT IP Act.

## Ffynonellau 
Categori:Gwefannau Saesneg
Categori:Prosiectau Wicimedia
Categori:Sefydliadau 2001
Monopoli

:*Erthygl am y term economaidd yw hon. Am y gêm fwrdd gweler Monopoly.*

Yn economeg, term sy'n disgrifio diwydiant neu sector economaidd arall lle mae'r rheolaeth yn nwylo un cyflenwr gan mai'r cyflenwr hwnnw yw'r unig un sy'n cyflenwi'r farchnad yw **monopoli**.  Mewn damcaniaeth, mae hynny yn golygu rheolaeth lwyr neu "fonopoli cyflawn" ond yn ymarferol mae'r rhan fwyaf o fonopolïau heddiw yn "lled-fonopolïau", gyda chyflenwr yn dominyddu'r farchnad *bron* yn llwyr ond gyda lle i ambell gwmni bychan hefyd (e.e. cwmni bws fel Arriva Cymru mewn cystadleuaeth a nifer fechan o gwmnïau lleol llai).

Gall y monopolïydd gael pris uchel am ei gynnyrch trwy gyfyngu'r cyflenwad ar y farchnad fel bod y cyflenwad o nwyddau yn llai na'r alwad amdano.  Ond am fod hynny'n milwro yn erbyn budd y cwsmer, ond yn y rhan fwyaf o economïau modern mae'r wladwriaeth yn cyfyngu ar fonopolïau preifat trwy ddeddfwriaeth.  Eithriad i'r drefn honno yw monopolïau gwladol, e.e. yn achos diwydiannau a gwasanaethau gwladoliedig, fel Glo Prydain a British Rail ar un adeg.

## Gweler hefyd 
* Oligopoli
* Marchnad rydd

Categori:Geirfa economeg
Categori:Strwythur y farchnad a phrisio
Patholeg

**Patholeg** yw'r enw ar y gangen o feddygaeth sy'n ymwneud ag astudio heintiau a sut y'u cynhyrchir er mwyn deall eu hachosion a'u natur.  Mae'n arbenigedd meddygol a datblygodd yn y 19g diolch i waith arbenigwyr fel yr Almaenwr Rudolf Virchow (1891-1902), a ddangosodd fod cysylltiad rhwng newid yn srwythur celloedd a meinwe a heintiau neilltuol.

Ychwanegwyd at ein gwybodaeth am achosion bacteriaidd heintiau ac afiechydon gan waith patholegwyr eraill fel Louis Pasteur.  yn yr 20g datblygodd ddwy brif gangen patholeg, sef patholeg glinigol a patholeg gemegol.

Erbyn heddiw mae patholeg yn cynnwys astudio cemeg gwaed, iwrin, *faeces* a meinwe heintiedig - trwy biopsi neu awtopsi - gyda chymorth technoleg fel peiriannau pelydr-X ac ati.

## Gweler hefyd 
* Pathogen
* Patholeg gemegol
* Patholeg glinigol


Categori:Meddygaeth
North Tonight

Rhaglen newyddion deledu rhanbarthol STV North oedd ***North Tonight***.

Mae prif raglen *North Tonight* hefyd yn cynnwys bwletinau 5-munud gwahanol ar gyfer gogledd a de'r rhanbarth, sy'n cael eu darlledu o stiwdios yn Aberdeen (prif stiwdios STV North) a Dundee. Mae gan *North Tonight* hefyd stiwdio yn Inverness.

Ochr yn ochr â bwletinau teledu, mae'r raglen wedi ei atodi gan *Northern Exposure*, blog fideo rheolaidd ar gyfer gwefan STV. Mae'r blog hefyd yn cynnwys *Ask Kirstin* (cyfres adborth, archif a chyfweiliadau).

Ar 23 Mawrth 2009, mae prif raglen wedi ail-lawnsio a ailenwi fel *STV News at Six*, mewn cysylltair gyda rhaglen chwaer, *Scotland Today*. Mae bwletin byr hefyd wedi ailenwi fel *STV News*.

## Cyflwynwyr a Gohebwyr
### Prif angorau
*Norman Macleod (Dydd Llun i Dydd Iau)
*Andrea Brymer (Dydd Gwener)

### Darllenyddion newyddion lleol
#### Gogledd
*Andrea Brymer
*Laura Goodwin
*Kirstin Gove
*Claire Stewart

#### De
*Stefani Dailly
*Susan Nicholson
*Rachel Stewart

### Cyflwynwyr chwaraeon
*Stefani Dailly
*Dave Donaldson (cymorth)
*Tyrone Smith

### Cyflwynwyr tywydd
*Seán Batty
*Jo Farrow (cymorth)

### Gohebwyr
*Nicola Barron
*Louise Cowie
*Sharon Donaldson
*Laura Goodwin
*Ross Govans (hefyd Golygydd Newyddion)
*Chris Harvey
*David Marsland
*Craig Millar (Pennaeth Newyddion, Dundee)
*Cheryl Paul (Gohebydd Busnes)
*Nicola McAlley (Gohebydd Ucheldiroedd a Ynysoedd)
*Lynne Rankin
*Anne Smith
*Erik Spence
*Claire Stewart
*Euan Wemyss

### Gohebydd Tantiwr
*David Hartley (Orkney)
*Hans J. Marter (Shetland)
*Peter McAuley (Sutherland)

#### Uned Gwleidyddol
*Jamie Livingstone (Gohebydd Gwleidyddol Pennaf)
*Bernard Ponsonby (Golygydd Gwleidyddol)
*Harry Smith (Gohebydd San Steffan)

N.B. Mae'r cyflwynwyr tywydd a uned gwleidyddol hefyd yn gweithio ar *Scotland Today* ar gyfer STV Central.

## Tîm Cynhyrchu
***Pennaeth Newyddion**: Gordon McMillian (hefyd pennaeth newyddion ar gyfer STV Central)
***Golygydd Pennaeth**: Donald John MacDonald
***Golygwyr Newyddion/Rhaglen**: Rachel Innes, David McKeith, Alan Cowie (cymorth)
***Golygydd Cynllunio Ymlaen**: Jill Mowat
***Cyfarwyddwyr Stiwdio**: Michael Armstrong, Ian Williamson
***Newyddiadurwyr Cynhyrchydd**: Lynsey McIntosh, Louise Steel
***Rheolwr Adnoddau**: Bill Shand (hefyd cyfarwyddwr bwletin Dundee)
***Gweithredyddion Camera**: Alistair Watt, Pat Duffy, Peter Steele, Palvinder Jagpal, Alisdair Macpherson, Terry Farquharson (cymorth)
***Peirianwyr Sain**: Rudy Macleod, Les Taylor
***Dylunydd Graffeg**: George Dunoon

## Cyflwynwyr blaenorol
*Andrew Anderson (1988 - 1992)
*John Duncanson (1980 - 1998)
*Alan Fisher (1986 - 1990)
*Pauline Fraser (2000 - 2007)
*Frank Gilfeather (1980 - canol 90au)
*Joan Ingram (1983 - 1997)
*Andrew Kerr
*Anne MacKenzie (1981 - 1995)
*Sarah Mack (1998 - 2003)
*Anne Scott (canol - hwyr 90au)
*Selina Scott (1978 - 1980)
*Anna Soubry (1981 - 1984)
*Isla Traquair (2001 - 2006)
*Ron Thompson (1966 - 1991)
*Mark White (1993 - 1999)
*Alastair Yates (1980 - 1986)

## Dolenni allanol
* Newyddion am stv.tv
* *Northern Exposure*  am stv.tv

Categori:Rhaglenni teledu Albanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1980
Brych

Mae dau ystyr ar gyfer **brych**:

* Brych (bioleg) - ysmotyn neu smotiau melynllwyd ar y croen.
* Brych (anatomeg) - organ mewn rhanfwyaf o famaliaid sydd rhwng y groth a'r ffoetws.
Fugging

Pentref yn Awstria yw **Fugging**. (Cyn 2020 fe'i gelwid yn **Fucking** sy'n rhegair yn Saesneg.) Fe'i lleolir ym mwrdeistref Tarsdorf yn Awstria Uchaf. Saif y pentref 33&nbsp;km i'r gogledd o Salzburg a 4&nbsp;km i'r dwyrain o'r ffin rhwng Awstria a'r Almaen.

Categori:Pentrefi Awstria
Brych (bioleg)

[px350|bawd|Brychni haul ar [wyneb plentyn.]]

Ysmotyn neu smotiau melynllwyd ar y croen ydy **brych,** ('brychni' ydy'r lluosog); ceir ystyr arall i'r gair, sef amwisg buwch neu gaseg newydd ei eni. Clystyrau bychan o felanin ydyw mewn gwirionedd. 'Brycheuyn', neu 'gwall' ydy ei ystyr yn yr hen Frythoneg 'bricca' ac fe'i ceir gyntaf yn y Gymraeg yn y Beibl, yn 1300, *Tynn y brychewyn oth lygat dy hyn yn gyntaf*.

Mae brychni haul yn cael ei basio ymlaen o genhedlaeth i genhedlaeth, oherwydd y genyn dominant genemelanocortin-1, yn benodol: melanocortin (MC1R). Yr haul sy'n symbylu'r tyfiant, fel y sylweddolodd yr hen Gymru drwy roi'r enw 'brychni haul' arnynt. Mae pelydrau'r haul (yr uwchfioled, yn benodol) yn ysbrydoli'r melanoseits i gynhyrchu melanin, sy'n cynyddu eu maint a thywyllu eu lliw.

Ar yr wyneb a'r fraich y maen nhw fel arfer, fel y gwelwn o'r lluniau. Ond, pan fo rhannau eraill o'r corff yn llygad yr haul, gallent lewyrchu yno hefyd. Anamal iawn rydym yn eu gweld ar fabis bach. Fel arfer ar blant oed llencyndod maen nhw'n tyfu.

Categori:Dermatoleg
Categori:Anatomeg
Brych (anatomeg)

bawd|dde|300px|Brych dynol.
Organ yw **brych** (Lladin: *placenta*) a geir yn y rhan fwyaf o famaliaid ac sy'n ffurfio yn leinin y groth trwy uniad pilen mwcaidd y groth gyda philenau'r ffoetws. Dyma sy'n darparu maeth i'r ffoetws ac sy'n cael gwared â'r cynnyrch gwastraff. Ôl-ysgar yw'r broses o waredu'r corff o'r brych yn dilyn genedigaeth.

Fe'i ceir hefyd mewn rhai ymlusgiaid.

Yng ngeiriadur Cymraeg - Lladin Syr Thomas Wiliems y gwelir y gair 'brych' am y tro cyntaf, a hynny yn 1604.

Categori:Anatomeg
Asid ffosfforig

bawd|150px|Asid Ffosfforig
Adnabyddir **asid ffosfforig** wrth enwau eraill hefyd: asid orthoffosfforig neu asid ffosfforig (V). Asid mwynol ydyw ac asid anorganig, gyda'r fformiwla gemegol H3PO4. Mae moleciwlai o asid orthoffosfforig yn uno gyda'i hunain i greu amrywiaeth o gyfansoddion a elwir hefyd yn asidau ffosfforig.

Mae asid ffosfforig yn wych am dynnu rhwd i ffwrdd; gellir ei roi'n amrwd ar offer haearn neu ddur i droi'r haearn(III) ocsid (rhwd) yn ffosffad - wedi'i hydoddi mewn dŵr:

Caiff ei ddefnyddio mewn cola a diodydd eraill i roi blas egr iddynt. Mae tua 11&nbsp;mg o ffosfforws ym mhob 100g o'r ddiod. Mae angen ryw 550&nbsp;mg o ffosfforws y dydd ar berson i'w gadw'n iach. Mae rhai yn credu ei fod yn ddrwg i iechyd pobol. Yn sicr mae lefel asid diodydd o'r fath (oherwydd yr asidau ffosfforig a sitrig) yn andwyol i'r dannedd (mae’r asidau yn toddi eu cyfansoddiad o ffosffad calsiwm). Mae peryglon y ffosffad, sy'n ffurfio wrth i asid ffosfforig ïoneiddio gadael y stumog ac ymuno a'r corff, yn fwy annelwig ac yn dibynnu ar iechyd y person.  Yn glinigol, mae hypoffosffatemia (diffig ffosffat) yn fwy gyffredin.

## Cyfeiriadau 
Ffosfforig
Corff

Gall **corff** olygu mwy nag un peth:

* Corff marw (celain) anifail neu berson
* Corff (bioleg): anatomeg
** Corff dynol
* Corff (llawer): corff o wybodaeth er enghraifft "corff o ddiwinyddiaeth"
* Corff yr Arglwydd : Bara'r Cymun
* Corff eglwys (*nave*)
* Corff nefol, e.e. planed, seren
* Corff rheoli iaith

Gweler hefyd:
* Corfflu, e.e. Corfflu Cysegredig Thebai
* Corfforaeth
* "Yr Hen Gorff"
Noa

[250px|bawd|Noa yn gollwng y Golomen o'r [Arch Noa|Arch; brithwaith yn Basilica San Marco, Fenis (12fed-13eg ganrif)]]
Cymeriad Beiblaidd, mab Lamech o hiliogaeth Seth, y ceir ei hanes yn Llyfr Genesis yn yr Hen Destament, y Torah a'r Coran yw **Noa**. Mae'n ffigwr pwysig yng nghrefyddau Iddewiaeth, Cristnogaeth ac Islam a gysylltir â chwedl Y Dilyw ac Arch Noa. Bu ganddo dri mab, sef Sem, Ham a Jaffeth (tad Gomer).

Yn Llyfr Genesis olrheinir ei enw i air Hebraeg yn golygu "cysur", a roddir ef iddo gan ei dad, Lameth, i arwyddo y byddai yn fendith ac yn gysur i drigolion y byd yn wyneb y llafur a osodwyd arnynt am eu pechodau gan felltith Duw ar y ddaear.

Ceir sawl chwedl am Noa yn y Beibl, y Torah a'r Coran. Yn Genesis dywedir mai ef oedd y cyntaf i ddarganfod y winwydden a chael gwin ohoni.

Ond y brif chwedl a gysylltir ag ef yw chwedl Y Dilyw (Gen. 6-9). Credir fod y rhan yma o'i hanes yn seiliedig ar y cymeriad mytholegol Ut-napishtim, arwr hanes y Dilyw ym mytholeg Babilonia. Gorchymynodd Duw i Noa adeiladu arch i achub ef a'i deulu (ei thri mab a'u gwragedd) a deuryw anifeiliaid y byd rhag y Dilyw. Pan ddaeth yr arch i orffwys ar dir sych eto - ar Ararat - adeiladodd Noa allor ac offrymodd i Dduw. Gwnaeth Duw gyfamod ag ef, a gynrychiolir gan yr enfys (Gen 9:9-17).

Yn y traddodiad Iddewig a Christnogol mae Noa, Daniel a Job yn cynrychioli tri phatrwm cyfiawnder (Esec 14).

Yn Islam cyfrifir Noa (Nuh) yn un o'r proffwydi mawr yn yr olyniaeth sy'n cychwyn gydag Adda ac yn gorffen gyda Mohamed. Gwrthodir y chwedl am Noa yn darganfod cyfrinach gwin ac yn meddwi arno gan Fwslemiaid am nad ydy i'w cael yn y *Coran*.

## Cyfeiriadau 
* *Geiriadur Beiblaidd*, gol. Thomas Rees ac eraill (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1926), Cyfrol II, d.g. Noa.

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Llyfr Genesis
Categori:Proffwydi Islam
Lamech (tad Noa)

Tad Noa yn yr Hen Destament a'r Torah oedd **Lamech** (weithiau *Lemech*).  Yn ôl un achres mae'n fab Methusael ac yn un o ddisgynyddion Cain, ond yn ôl achres arall mae'n fab i Fethusela o linach Seth; credir fod y dryswch yn codi o ddau draddodiad cynnar am darddiad y ddynolryw.

Ceir ei hanes yn Llyfr Genesis lle priodolir iddo "Cân y cledd".  Mae'n dad i Noa yn ôl un o'r achresi (Gen 5:25-31) ond yn ôl yr achres arall (Gen 4:18-14) roedd yn dad i Isbal, Iwbal Twbal-Cain a Naama.

## Cyfeiriadau
* *Geiriadur Beiblaidd*, gol. Thomas Rees ac eraill (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1926), d.g. "Lamech"

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Carnatic

Rhanbarth o Dde India ydy'r **Carnatic**, neu'r **Arfordir Carnatig**, sy'n gorwedd rhwng y Ghats Dwyreiniol ac Arfordir Coromandel, yn nhaleithau cyfoes India Tamil Nadu, de-ddwyrain Karnataka a de Andhra Pradesh.

## Hannes cynnar
Yn ôl y cofnodion cynharaf sy'n bodoli, roedd gwlad a adnabuwyd wrth yr enw Carnatic yn cael ei rhannu rhwng teyrnasoedd y Pandya a'r Chola, a oedd yn ffurfio tair teyrnas Indiaidd deheuol ynghyd â theyrnas Chera neu Kerala.  Roedd tiriogaeth Teyrnas Pandya yn cyfateb yn fras i ranbarthau Madura a Tinnevelly heddiw; tra bod teyrnas y Chola yn ymestyn i lawr Arfordir Coromandel o Nellore i Pudukottai, gyda'r afon Pennar yn dynodi ei ffin i'r gogledd, a Vellaru Ddeheuol yn dynodi ei ffin i'r de.

## Ffynonellau
**Encyclopaedia Britannica*, 1911

Categori:Rhanbarthau India
Categori:Tamil Nadu
Categori:Karnataka
Categori:Andhra Pradesh
Methwsela

[200px|bawd|Methusela (blaen y llun), [Adda, Solomon a Brenhines Sheba yn cael eu harwain i Baradwys gan Grist ; paentiad gan Bartolomé Bermejo, tua 1460]]

Yn yr Hen Destament a'r Torah, y dyn hynaf a fu erioed yw **Methwsela** neu **Methusela** (hefyd: **Methuselah** neu **Metushélach** (Hebraeg: מְתוּשֶׁלַח / מְתוּשָׁלַח, Safonol *Mətušélaḥ* / *Mətušálaḥ*, Tiberiaidd *Məṯûšélaḥ / Məṯûšālaḥ* ; enw sy'n golygu naill ai "Gŵr y waywffon", neu "pan fydd farw yr anfonir / pan fu farw yr anfonwyd").  Mae'r enw Methuselah wedi dod yn drosiad cyffredin am unrhyw berson sy'n byw i fod yn hen iawn.

Cyfeirir ato yn Llyfr Genesis fel mab Enoc a thad Lamech, tad Noa.  Cred rhai ysgolheigion fod ei enw Hebraeg yn tarddu o enw Babiloneg tybiedig *Matu-sa-ili*, sef "Dyn (neu ŵr) y dduwies."  Dywedir y bu fyw i fod yn 969 mlwydd oed.  Roedd yn 817 oed pan anwyd iddo ei fab Lamech (Gen. 5).

Yn y Llyfr Enoc apocryffaidd, sy ddim yn cael ei dderbyn gan yr eglwysi heddiw, cyfeirir ato fel mab Enoc a dywedir i negesydd gan Dduw ei rybuddio am Y Dilyw a rhagfynegi dyfodiad y Meseia.

## Cyfeiriadau
* *Geiriadur Beiblaidd*, gol. Thomas Rees ac eraill (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1926), d.g. "Methwsela"

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
ITV News: Wales at Six

bawd|Logo
Rhaglen newyddion genedlaethol Saesneg ar gyfer ITV Cymru Wales yw ***Wales at Six***.

Darlledir y rhaglen bob Llun i Wener o 6pm - 6.30pm, gyda bwletinau byr drwy'r dydd, o *Good Morning Britain* i'r hwyrnos (10.30pm o nos Lun i nos Wener) a dwy fwletin byr yn ystod y penwythnos. Mae'r bwletinau byr yn cael eu darlledu o dan yr enw *ITV News Cymru Wales*.

Mae'r gwasanaeth newyddion sy'n cael ei ddarleddu o brif stiwdios ITV Cymru Wales yn Sgwâr y Cynulliad, Bae Caerdydd ond ceir hefyd ohebwyr a gweithredyddion camera wedi'u lleoli yn ystafelloedd newyddion y Gogledd ym Mae Colwyn ac Uned Wleidyddol y Cynulliad Cenedlaethol Cymru ym Mae Caerdydd. Veir gohebwyr rhanbarthol hefyd yn Abertawe, Merthyr Tudful a Gorllewin Cymru.

Uwch gynhyrchwyr y rhaglen yw Zoe Thomas (pennaeth newyddion a rhaglenni ITV Cymru Wales) a Jonathan Hill (cyflwynydd *Wales at Six* a golygydd rhaglenni ITV Cymru Wales ar gyfer rhwydwaith ITV).

## Cyflwynwyr a Gohebwyr
### Prif gyflwynwyr
*Andrea Byrne
*Jonathan Hill
*Andrew Jones (bwletinau brecwast)

### Cyflwynwydd tywydd
*Ruth Dodsworth

### Gohebwyr
#### Gohebwyr rhanbarthol
*Ian Lang (Gogledd Cymru)
*Rob Shelley (Gogledd Cymru)
*Joanne Gallacher (Gogledd Ddwyrain Cymru)
*Lewis Rhys-Jones (Gorwellin)
*Dean Thomas-Welch (De Orllewin Cymru)

#### Gohebwyr arbenigol
*Megan Boot (Addysg)
*Katie Fenton (Iechyd)
*Carole Green (Busnes)
*Adrian Masters (Golygydd Gwleidyddol)
*Rob Osborne (Gohebydd Cenedlaethol)
*Matt Southcombe (Chwaraeon)
*Hannah Thomas (Materion Gwledig)

#### Gohebwyr cyffredinol
*Tahmeena Alam
*Tom Atkins
*Gareth Axenderrie
*Daniel Bevan
*Tom Brown-Lowe (hefyd Cynhyrchydd)
*Gwennan Campbell
*Ciara Cohen-Ennis (hefyd Cynhyrchydd)
*Carl Edwards (hefyd Cynhyrchydd)
*Cadi Gwyn Edwards
*Issa Farfour
*Mike Griffiths
*Alexandra Hartley
*Georgia Herron
*Sion Jenkins (hefyd gohebydd Y Byd ar Bedwar)
*Liam McConkey
*Richard Morgan
*Annabel Smith
*Beth Thomas

## Tîm Cynhyrchu
*Golygydd y Rhaglen a Digidol: Owain Phillips
*Golygydd Cynnwys: Steve Francis
*Newyddiadurwr Cynhyrchu: Shivangi Pandey

## Dolenni allanol
* ITV News - Wales News

Categori:Rhaglenni teledu o Gymru
Categori:Rhaglenni teledu newyddion
Categori:Rhaglenni teledu ITV
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Arch Noa

[270px|bawd|Arch Noa: paentiad gan [Edward Hicks, 1789]]

Yn ôl traddodiad, llong bren anferth a adeiladwyd gan y patriarch Noa i achub ei deulu a'r anifeiliaid rhag Y Dilyw oedd **Arch Noa**. Ceir ei hanes yn *Llyfr Genesis* yn yr Hen Destament, y Torah Iddewig a'r Coran.

Yn adroddiad Y Dilyw yn y Beibl (Gen. 6-9), mae Duw yn gorchymyn i Noa adeiladu arch i'w achub ef a'i dri mab, sef Sem, Ham a Jaffeth (tad Gomer) a'u gwragedd, a deuryw anifeiliaid y byd gyda nhw, rhag y Dilyw. Credir fod y chwedl o darddiad Babilonaidd.

Disgrifir hi (Gen 6:14-16) fel ystordy enfawr a fedrai nofio, er na ddywedir yn benodol bod y gwaelod ar ffurf llong. Roedd yn 300 cufydd (525 troedfedd) o hyd, 50 cufydd (87.5 troedfedd) o led, a 30 cufydd (52.5 troedfedd) o uchder. Ei defnydd oedd "pren goffer" (sydd a'i ystyr yn ansicr), wedi ei orchuddio oddi fewn ac oddi allan â phyg, yn ôl yr arfer gyda llongau afon Ewffrates. Rhennid hi yn ystafelloedd (yn llythrennol, "nythod"), ac yr oedd iddi dri llawr, gyda ffenestri o dan y to ar bob ochr, a drws yn ei hystlys.

Pan ddaeth yr arch i orffwys ar dir sych eto – ar Ararat – adeiladodd Noa allor ac offrymodd i Dduw. Gwnaeth Duw gyfamod ag ef, a gynrychiolir gan yr enfys (Gen 9:9-17).

Am fod y arch wedi arnofio'n ddiogel ar wyneb dyfroedd y Dilyw, mae'n symbol o'r Eglwys.

Mae'r arch a hanes y Dilyw wedi ysbrydoli sawl artist dros y canrifoedd, yn Ewrop a'r byd Islamaidd. Heddiw mae Arch Noa yn symbol a ddefnyddir weithiau i gynrychioli cadwraeth a gwarchod anifeiliaid hefyd, am ei bod yn fodd i achub anifeiliaid y byd rhag dinistr.

## Cyfeiriadau 
* *Geiriadur Beiblaidd*, gol. Thomas Rees ac eraill (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1926), d.g. "Arch Noa"

## Gweler hefyd 
* Arch y Cyfamod

Categori:Llongau
Categori:Llyfr Genesis
Categori:Islam
Dilyw

Gallai *dilyw* gyfeirio at un o sawl peth, yn ôl y cyd-destun:

Byd Natur:
* Llifogydd, a geir pan ddylifo dŵr dros y tir

Mytholeg:
* Dilyw (mytholeg), traddodiad am lifogydd mawr trychinebus a geir mewn sawl diwylliant
** Y Dilyw, neu'r Dilyw Mawr, y ceir ei hanes yn Llyfr Genesis
Dilyw (mytholeg)

[bawd|[Deucalion yn codi ei wraig o'r Dilyw ; llun gan Paul Merwart (1855 – 1902)]]

Adroddir chwedlau am **Ddilyw** mawr a anfonir gan Dduw neu fodau dwyfol i ddinistrio gwareiddiad yn ddial neu gosb ar ddynoliaeth mewn sawl diwylliant o gwmpas y byd. Mae'n un o'r mythau diwylliannol mwyaf cyffredin.

Y chwedl fwyaf cyfarwydd i bawb yw honno am Y Dilyw a geir yn Llyfr Genesis yn y Beibl ac sy'n rhan o draddodiad yr Iddewon a'r Mwslemiaid hefyd. Yn y chwedl honno mae Noa yn achub ei deulu a deuryw anifeiliaid trwy adeiladu arch i'w diogelu.

Ceir sawl hanes am y Dilyw, yn boddi'r byd neu deyrnas unigol, mewn sawl traddodiad arall, yn cynnwys: 
* Chwedl Matsya yn y Puranas Hindwaidd, 
* Chwedl Deucalion ym mytholeg Roeg
* Chwedl Utnapishtim yn arwrgerdd Gilgamesh, ym Mesopotamia
* Chwedlau Cantre'r Gwaelod a Llys Helig yng Nghymru
* Chwedl Ker-Ys yn Llydaw

## Gweler hefyd 
* Llifogydd
* Arch Noa

Categori:Mytholeg
Asid borig

bawd|dde
bawd|dde
Asid gwan ydy **asid borig**; a adnabyddir hefyd fel **asid borasic** neu **asid orthoboric** Yn aml, fe gaiff ei ddefnyddio fel gwrthseptig, pryfleiddiad, hylif gwrth-dân, mewn atomfa niwclear i reoli'r wraniwm. Mae'n hydoddi mewn dŵr, a gall fodoli ar ffurf grisialau di-liw neu bowdwr gwyn. Ei fformiwla cemegol ydy: H3BO3. Weithiau, caiff ei ysgrifennu fel hyn: B(OH)3.

Borig
Asid swlffwrig

bawd|dde
bawd|dde
Asid cryf ydy **asid swlffwrig** (neu **asid sylffwrig**), H2SO4. Mae'n hydoddi mewn dŵr, ni waeth pa mor gryf ydyw. Bathodd alcemydd Mwslemaidd o'r 8g, sef Jabir ibn Hayyan, y term ***olew fitriol*** i'w ddisgrifio, ar ôl iddo ei ddarganfod. *Vitriol* neu *vitreus* oedd y gair Lladin am wydr gan fod yr halennau swlffad yn edrych fel gwydr.

Caiff ei ddefnyddio'n helaeth; yn wir mae'n un o ddeunyddiau mwyaf poblogaidd y diwydiant cemeg. Yn 2001 roedd y byd yn cynhyrchu 165 miliwn tunnell ohono, gyda gwerth yr asid biliwn doler UDA. Fe'i defnyddir i brosesu mwynau ac i gynhyrchu gwrtaith. Caiff hefyd ei ddefnyddio yn y broses o buro olew a chemegolion eraill.

Fe'i ceir mewn glaw asid, batris ac yn atmosffer y blaned Gwener.

Swlffwrig
The Fox and the Hound (nofel)

Nofel o 1967 gan yr awdur Americanaidd Daniel P. Mannix yw ***The Fox and the Hound*** ("''Y Cadno a'r Helgi''"). Fe'i darluniwyd gan John Schoenherr.

Prynnodd Walt Disney Productions yr hawliau ffilm a chychwynwyd gynhyrchiad o addasiad o'r ffilm o'r un enw yn 1977. Mae'r ffilm yn dra gwahanol i'r nofel. Gwelodd y ffilm olau dydd yng Ngorffennaf 1981 ac roedd yn llwyddiant ariannol.

Categori:Nofelau 1967
Categori:Nofelau Saesneg
The Fox and the Hound 2

Ffilm Disney yw ***The Fox and the Hound 2*** ("''Y Cadno a'r Helgi 2''") (2006). Mae'n dilyniant i'r ffilm *The Fox and the Hound*.

## Cymeriadau 
* Jonah Bobo - Tod
* Rob Paulsen - Chief
* Jeff Foxworthy -  Lyle
* Harrison Fahn - Copper
* Reba McEntire - Dixie
* Patrick Swayze - Cash
* Stephen Root - Talent Scout
* Vicki Lawrence - Granny Rose
* Jim Cummings - Waylon & Floyd

## Caneuon 
#"Friends For Life"
#"We're in Harmony"
#"Hound Dude"
#"Good Doggie, No Bone!"
#"Blue Beyond"
#We're in Harmony (Reprise)
#We go Together"

Categori:Ffilmiau 2006
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Bambi II

Ffilm Disney yw ***Bambi II*** (2006). Mae'n ddilyniant i'r ffilm *Bambi*.

## Cymeriadau 
*Nicky Jones: Flower
*Andrea Bowen: Faline
*Alexander Gould: Bambi 
*Brendon Baerg: Thumper
*Anthony Ghannam: Ronno
*Keith Ferguson: Friend Owl
*Patrick Stewart: The Great Prince of the Forest
*Frank Welker: Dogs
*Cree Summer: Mena
*Carolyn Hennesy: Bambi's mother
*Donnie Dunagan: Bambi (Bambi I Cymeriadau)
*Fred Shields: The Great Prince of the Forest
*Ariel Winter, McKenna Cowgill, Emma Rose Lina:Thumper's sisters
*Brian Pimental: Groundhog/Porcupine

## Caneuon 
*"There is Life"
*"First Sign of Spring"
*"Through Your Eyes"
*"The Healing of a Heart"

Categori:Ffilmiau 2006
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Ashley Jensen

Actores Albanaidd yw **Ashley Samantha Jensen** (ganwyd 11 Awst 1969). Mae hi mwyaf gwybyddus am ei rôl Christina McKinney yn y ddrama Americanaidd *Ugly Betty* ac y rhaglen Brydeinig *Extras*. Enwebwyd am wobr Emmy yn 2008.

## Dolenni Allanol
* Tudalen ar IMDB
* Gwefan answyddogol 

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Actorion benywaidd o'r Alban
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Alban
Teletubbies

bawd|dde|O'r chwith: Dipsy, Laa-Laa, Po, a Tinky Winky
Rhaglen deledu ar gyfer plant bach ydy ***Teletubbies***. Y prif gymeriadau ydy Tinky Winky, Dipsy, Laa-Laa, a Po. Cynhyrchwyd y rhaglen rhwng 1997 a 2001 yn Saesneg yn wreiddiol, ond troswyd i sawl iaith arall, gan gynnwys y Gymraeg.

## Cymeriadau 
* Tinky Winky - Dave Thompson, Mark Heenehan, a Simon Shelton, yw'r Teletubby porffor
* Dipsy - John Simmit, yw'r Teletubby gwyrdd
* Laa-Laa - Nikki Smedley, yw'r Teletubby melyn
* Po - Pui Fan Lee, yw'r Teletubby coch
* Babi Sul - Jessica Smith, yn yr haul yn yr awyr gyda wyneb baban. Yn chwerthin pan fydd y Teletubbies wneud rhywbeth fel dawnsio neu syrthio drosodd.
* Noo-Noo - Hŵfer a bwtler y Teletubbies

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol (Deyrnas Unedig) 
*  Gwefan swyddogol (Unol Daleithiau)

Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1997
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2001
Bambi, ein Leben im Walde

Nofel gan Felix Salten yw ***Bambi: Eine Lebensgeschichte aus dem Walde*** (*Bambi, Bywyd yn y Coedwigoedd*) (1923).

## Gweler hefyd 
* *Bambi*, (ffilm Disney)

Categori:Nofelau 1923
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Awstria
Categori:Nofelau Almaeneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau Almaeneg o Awstria
Tony Plana

Actor a chyfarwyddwr o'r Unol Daleithiau yw **Tony Plana** (ganwyd 19 Ebrill 1953). Mae e'n mwyaf enwog yn rhyngwladol am chwarae'r rôl Ignazio Suarez yn y ddrama Americanaidd *Ugly Betty*.

## Ffilmograffi
* *Zoot Suit* (1981)
* *Madame X* (1981 - for TV)
* *An Officer and a Gentleman* (1982)
* *El Norte* (1983)
* *Valley Girl* (1983)
* *Salvador* (1986)
* *¡Three Amigos!* (1986)
* *Born in East L.A.* (1987)
* *Romero* (1989)
* *The Case of the Hillside Stranglers* (1989)
* *Havana* (1990)
* *The Rookie* (1990)
* *JFK* (1991)
* *One Good Cop (1991)*
* *Nixon* (1995)
* *Lone Star* (1996)
* *One Eight Seven* (1997)
* *Primal Fear* (1997)
* *Half Past Dead* (2002)
* *Picking Up the Pieces* (2000)
* *El Muerto (post-production)
* *The Lost City* (2005)
* *Goal!'' (2005)

## Dolenni allanol
*IMDB

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o'r Unol Daleithiau
Salma Hayek

Actores, cyfarwyddes, a chynhyrchydd ffilmiau o Fecsico yw **Salma Hayek Jiménez** (ganwyd 2 Medi, 1966). Mae Hayek wedi ymddangos yn mwy na 30 ffilm ac wedi perfformio fel actores yn Hollywood, Mecsico a Sbaen. Hi yw'r fenyw Fexicanaidd gyntaf i'w chael ei henwebu am wobr Oscar.

## Dolenni allanol 
*  Proffeil IMDB
*  Proffeil TV.com 

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Actorion o Fecsico
Categori:Actorion teledu o Fecsico
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Fecsico
Debra Messing

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Debra Lynn Messing** (ganwyd 15 Awst 1968). Mae ei gwaith actio yn cynnwys portreadu'r cymeriad Grace Adler yn y gyfres Americanaidd *Will & Grace*. Mae hi hefyd yn serennu fel Molly Kagan yn y gyfres deledu *The Starter Wife*

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol
*  Debra Messing ar yr IMDB
*  Debra Messing ar TV.com 

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Judith Light

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Judith Light** (ganwyd 9 Chwefror 1949). Mae hi mwyaf wybyddus am chwarae'r rôl Angela Bower yn y comedi Americanaidd ''Who's the Boss?''. Ar hyn o bryd mae'n chwarae'r rôl Claire Meade yn y ddrama Americanaidd *Ugly Betty*.

## Dolenni allanol
*IMDB
*Gwefan swyddogol

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Michael Urie

Mae **Michael Lorenzo Urie** (ganwyd 8 Awst 1980) yn actor, cynhyrchydd a chyfarwyddwr o'r Unol Daleithiau. Mae'n fwyaf gwybyddus am chwarae'r rôl Marc St. James yn y ddrama Americanaidd *Ugly Betty*.

## Dolenni allanol
*IMDB
*TV.com 

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o'r Unol Daleithiau