open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Coup d'état Simbabwe (2017)

Yn Nhachwedd 2017, cafodd y llywodraeth Robert Mugabe ei ddymchwel mewn ''coup d'état* yn Simbabwe. Cychwynnodd y *coup'' ar 14 Tachwedd dan arweiniad Sibusiso Moyo, cadfridog y fyddin.

Categori:2017 yn Affrica
Simbabwe 2017
Categori:Hanes Simbabwe
Tŷ Glücksburg

Teulu pendefigaidd o darddiad Almaenig yw **Tŷ Glücksburg** sydd yn gangen gyfochrog o Dŷ Oldenburg. Mae aelodau o Dŷ Glücksburg wedi teyrnasu ar sawl brenhiniaeth ar draws Ewrop, gan gynnwys Denmarc, Norwy, Sweden, Gwlad yr Iâ, Groeg, y Deyrnas Unedig, yn ogystal â sawl hen ddugiaeth Almaenig. Tri aelod o linachau'r tadau yng nghanghennau iau Tŷ Glücksburg sydd yn teyrnasu ar hyn o bryd: Harald V, brenin Norwy (ers 1991), a Siarl III, brenin y Deyrnas Unedig (ers 2022), a Frederik X, brenin Denmarc (ers 2024). Mae Anne Marie, cyn-Frenhines Gydweddog y Groegiaid (o 1964 i 1973), a Sofía, cyn-Frenhines Gydweddog Sbaen (o 1975 i 2014), hefyd yn disgyn o'r achau hynny.

Daw enw dugol y teulu o Glücksburg (Daneg: Lyksborg), y dref bellaf i'r gogledd yn yr Almaen, a saif ar lan ddeheuol Ffiord Flensburg ar y ffin rhwng yr Almaen a Denmarc. Yr oedd yn hanesyddol yn rhan o Ddugiaethau Schleswig-Holstein, a ddaeth ym 1460 dan reolaeth Cristian I, brenin Denmarc, Norwy, a Sweden, y teyrn Llychlynnaidd cyntaf o Dŷ Oldenburg. Mae achau Tŷ Glücksburg felly yn disgyn, yn ôl cyntafanedigaeth agnodol, o'i fab Frederik I. Darfu brenhinllin Oldenburg yn Nenmarc ym 1863, ac yn sgil marwolaeth Albert, Dug Schleswig-Holstein, ym 1931 daeth y llinach hŷn o'r tŷ i ben. Ers hynny, Tŷ Glücksburg ydy'r gangen hynaf sydd yn goroesi o Dŷ Oldenburg.

Llinach wrywol hŷn Tŷ Glücksburg ydy Dugiaid Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg, a phennaeth y tŷ ers 1980 yw Christoph, Tywysog Schleswig-Holstein (ganed 1949). Daeth Tŷ Glücksburg i deyrnasu yn Nenmarc ym 1863, pan olynodd Cristian IX ei gyfyrder Frederik VII, yr olaf o frenhinoedd Oldenburg. Ym 1863 hefyd daeth un o deulu Glücksburg i orsedd Groeg, pan etholwyd y Tywysog Wilhelm o Ddenmarc yn Siôr I, brenin y Groegiaid gan y Cynulliad Cenedlaethol, ar gais pwerau mawrion Ewrop. Brenin olaf y Groegiaid oedd Cystennin II, a ymddiorseddodd ym 1973. Daeth yr undeb rhwng Sweden a Norwy i ben ym 1905, a sefydlwyd brenhiniaeth ar wahân yn Norwy, a choronwyd y Tywysog Carl o Ddenmarc yn Haakon VII. Byddai Teyrnas Gwlad yr Iâ, o 1918 i 1944, hefyd dan deyrnasiad Tŷ Glücksburg, gan rannu'r un brenin â Denmarc, Christian X. Mae'r Brenin Siarl III yn disgyn o Dŷ Glücksburg ar ochr ei dad, y Tywysog Philip, a oedd yn ŵyr i Siôr I, brenin y Groegiaid; fodd bynnag, ystyrir mae Tŷ Windsor, sef ochr ei fam, yw enw teulu brenhinol y Deyrnas Unedig o hyd.

## Cyfeiriadau
Glucksburg
Glucksburg
Saint-Tropez

Cymuned yn Ne Ffrainc yw **Saint-Tropez**. Fe'i lleolir yn *departément* Var a *région* Provence-Alpes-Côte d'Azur. Saif ar benrhyn bach ar arfordir y Môr Canoldir tua 42 milltir (68&nbsp;km) i'r gorllewin o Nice a  62 milltir (100&nbsp;km) i'r dwyrain o Marseille. Mae'n un o'r trefi mwyaf adnabyddus Côte d'Azur. 

Yng Nghyfrifiad 1999 roedd gan y gymuned boblogaeth o 5,640.

Roedd Saint-Tropez yn gadarnle milwrol a phentref pysgota tan ddechrau'r 20g. Mae'r gymuned wedi'i hymylu â thraethau tywodlyd deniadol, ac yn y 20g dechreuodd ddatblygu i fod yn gyrchfan i dwristiaid. Daeth yn enwog yn rhyngwladol ar ôl yr Ail Ryfel Byd, daeth fel gyrchfan glan yn bennaf oherwydd y mewnlifiad o artistiaid Ffrengig y Nouvelle Vague mewn sinema a mudiad Yéyé mewn cerddoriaeth. Yn ddiweddarach daeth yn gyrchfan ar gyfer y "jet set" Ewropeaidd ac America ac wedi hynny i dwristiaid yn gyffredinol.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 


Categori:Cymunedau Var
Carlton

Gallai **Carlton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Carlton, pentref yn Swydd Bedford
* Carlton, pentref yn Swydd Durham
* Carlton, pentref yn Swydd Gaergrawnt
* Carlton, pentref yn Swydd Gaerlŷr

* Carlton Colville, maestref Lowestoft yn Suffolk
* Carlton Curlieu, pentref yn Swydd Gaerlŷr
* Carlton in Lindrick, pentref yn Swydd Nottingham
* Carlton-le-Moorland, pentref yn Swydd Lincoln
* Carlton Scroop, pentref yn Swydd Lincoln

* Castle Carlton, pentref yn Swydd Lincoln
* East Carlton, pentref yn Swydd Northampton
* Great Carlton, pentref yn Swydd Lincoln
* Little Carlton, pentref yn Swydd Lincoln
* North Carlton, pentref yn Swydd Lincoln
* South Carlton, pentref yn Swydd Lincoln

### Unol Daleithiau America
* Carlton, Oregon, dinas yn nhalaith Oregon
* Carlton, Washington, cymuned yn nhalaith Washington
* Carlton County, Minnesota, sir yn nhalaith Minnesota

## Eraill
* Vauxhall Carlton, math o gar

----
Säkkijärven polkka

Mae **Säkkijärven polkka** (ynganiad Ffinneg: [ˈsækːiˌjærʋen ˈpolkːɑ]; "y polkka Säkkijärvi"), a elwir hefyd yn "bolkka Karelian-Ffinish," yn alaw polca werin adnabyddus o'r Ffindir. Mae'n boblogaidd iawn gyda chwaraewyt acordion y Ffindir. Fe'i poblogeiddiwyd yn arbennig gan Viljo "Vili" Vesterinen (1907-61). Recordiwyd y dôn am y tro cyntaf yn Säkkijärvi (Kondratyevo yn Oblast Leningrad, Rwsia erbyn hyn), ac roedd y geiriau weithiau'n cael eu canu gyda'r dôn, gan nodi, er y gallai Säkkijärvi ei hun fod wedi'i cholli (a roddwyd i'r Undeb Sofietaidd yn 1940), roedd yn dal i fod yn Ffineg, yn y polkka. Yr enwocaf a mwyaf hanesyddol yw'r recordiad a wnaed ar 17 Mehefin 1939 gyda chyn-aelodau o Gerddorfa Dallapé. Digwyddodd y recordiad yn ystafell ddawns yr ysgol Almaeneg yn Helsinki. Daeth y recordiad nid yn unig yn achubwr Viipuri, ond hefyd y perfformiad mwyaf enwog erioed am y polkka Säkkijärvi.

## Hanes 
Roedd alaw Polka wedi cael ei chwarae o leiaf mor gynnar â diwedd y 19g yn Karelia, pan nad oedd ganddi enw eto. Oddi yno fe ddaliodd ymlaen yn repertoire llawer o chwaraewyr acordion y cyfnod hwnnw. Roedd polka wedi'i chwarae'n bennaf gan y pelimanni o Säkkijärvi "ers i mi gofio", a chafodd y gân yr enw Säkkijärvi polka o hyn. Mae gan yr alaw debygrwydd i rai alawon tanhu gorllewinol Rwsiaidd a Phwylaidd. "Ysgrifennodd cerddor yr eglwys Primus Leppänen (1872-1934), a oedd yn gantor Säkkijärvi, y nodiadau polka ar bapur, gan ei nodi'n ddyfal fel alaw werin. Roedd yn golygu darn cerddorfa gyda'i nodau polka, ond trodd allan i fod alaw ddawns." Dyma a ddywedodd Väinö Seppä, athro o Säkkijärvi.

### Väinö Kähärä a Willy Larsen 
Yn ôl Toivo Tamminen, chwaraeodd Väinö Kähärä, pelimanni o Säkkijärvi, ran bwysig yng ngeni polka , a gyfunodd dri polka a glywodd o'i ardal enedigol yn un cyfanwaith. Ar ôl symud i'r Unol Daleithiau ym 1927, daeth Kähärä yn fyfyriwr yn Efrog Newydd i'r acordionydd Norwyaidd-Americanaidd-Ffinaidd Willy Larsen, y dysgodd Kähärä ganeuon dawns o'r Ffindir iddo yn gyfnewid am chwarae gwersi. Felly recordiwyd y polka Säkkijärvi cyntaf gan Willy Larsen yn ei drefniant ei hun yn Efrog Newydd ym mis Hydref 1928 dan yr enw Säk'järvi polka ar gyfer Columbia Records gydag acordion piano.

### Viljo Vesterinen 
Recordiodd Viljo Vesterinen y gân bedair gwaith. Digwyddodd recordiad cyntaf Vesterinen mor gynnar â 1930 gyda Suomi Jazz Orkesteri. Nid unawd acordion oedd y recordiad, ond canwyd corws y gân gan Kurt Londen (dan y ffugenw Ilmari Rae) yn seiliedig ar y geiriau a ysgrifennwyd gan RR Ryynänen. Yn ogystal, recordiodd ef yn 1939 gyda cherddorfa Dallapé ac ar ôl y rhyfeloedd yn 1947 ac yn olaf gyda Lasse Pihlajamaa yn 1952.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Säkkijärven Polkka fersiwn o'r gân ar Youtube

Categori:Cerddoriaeth y Ffindir
Tywysogaeth Ryazan

Un o dywysogaethau'r Rws yn Nwyrain Ewrop oedd **Tywysogaeth Ryazan** a fodolai o 1129 i 1521. Cychwynnodd fel tiriogaeth yn ne-ddwyrain Rws Kyiv, a ymrannodd oddi ar Dywysogaeth Chernigov ym 1127 ar ffurf Tywysogaeth Murom-Ryazan dan arweiniad Yaroslav, mab Svyatoslav, Uchel Dywysog Kyiv. Ym 1129, rhennid Murom a Ryazan yn ddwy, dan dywysogion gwahanol. Byddai Ryazan yn ymdrechu i gadw ei hannibyniaeth oddi ar dywysogaethau Chernigov a Vladimir-Suzdal', yn enwedig yn erbyn ymyrraeth wleidyddol gan Andrei Bogoliubskii a Vsevolod III, Tywysogion Vladimir. Sefydlwyd esgobaeth yn Ryazan ar wahân i Chernigov ym 1198, ond yn gyffredinol parhaodd Tywysogaeth Ryazan yn ddarostyngedig yn wleidyddol i Vladimir-Suzdal. Symudodd y brifddinas i Pereiaslavl'-Riazanskii (bellach Ryazan), rhyw 30&nbsp;milltir (48&nbsp;km) i fyny Afon Oka, yn y 14g.

Yn niwedd y 14g, ymgynghreiriodd tywysogion Ryazan â'r Llu Euraid yn erbyn Uchel Dywysogaeth Moscfa mewn ymgais i ehangu eu tiriogaeth. Ymladdodd lluoedd Ryazan ym Mrwydr Kulikovo (1380) ar ochr Mamai, cadlywydd y Llu Euraid, yn erbyn Moscfa a thywysogaethau eraill y Rws. Wedi buddugoliaeth Moscfa, sefydlwyd llywodraethwr yn Ryazan ym 1382, ac o'r diwedd cydnabu Oleg, Tywysog Ryazan, benarglwyddiaeth yr Uchel Dywysog Dmitrii Donskoi ym 1385. Byddai Ryazan yn ddibynnol ar Foscfa trwy gydol y 15g ac hyd at ei chyfeddiannu'n ffurfiol i diriogaeth yr uchel dywysogaeth ym 1521 yn ystod teyrnasiad Vasili III.

## Cyfeiriadau 
Ryazan
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1129
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1521
Categori:Rws Kyiv
Lindsay Hoyle

Gwleidydd Seisnig yw Syr **Lindsay Harvey Hoyle** (ganwyd 10 Mehefin 1957) sy'n Llefarydd Tŷ'r Cyffredin ers 2019 ac fel Aelod Seneddol (AS) etholaeth seneddol Chorley ers 1997. Cyn ei ethol yn Llefarydd, roedd yn aelod o'r Blaid Lafur.

Fel AS Llafur, gwasanaethodd Hoyle fel Cadeirydd Is-bwyllgor Ffyrdd a Modd a bu'n Ddirprwy-Lefarydd i John Bercow o 2010 i 2019, cyn cael ei ethol yn Llefarydd ar 4 Tachwedd 2019. Ail-etholwyd Hoyle yn unfrydol yn Llefarydd bum niwrnod ar ôl etholiad cyffredinol 2019 ar 17 Rhagfyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Llefarwyr Tŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig
Mario Draghi

Economegydd a banciwr Eidalaidd yw **Mario Draghi** (; ganwyd 3 Medi 1947) a fu'n Llywydd Banc yr Eidal o 2006 i 2011, yn Llywydd Banc Canolog Ewrop o 2011 i 2019, ac yn Brif Weinidog yr Eidal o 13 Chwefror 2021 i 22 Hydref 2022.

Ganed ef yn Rhufain, a gweithiodd ei dad i Fanc yr Eidal, banc canolog y wlad. Aeth i ysgol yr Iesuwyr, ac wedi iddo raddio o Brifysgol Rhufain aeth i Unol Daleithiau America i astudio economeg yn Sefydliad Technoleg Massachusetts (MIT). Draghi oedd yr Eidalwr cyntaf i ennill doethuriaeth o MIT, a hynny ym 1976. Yn y 1980au, addysgodd economeg ym Mhrifysgol Fflorens, a gweithiodd i Fanc y Byd yn Washington, D.C.

Penodwyd Draghi yn llywydd Banc yr Eidal yn 2006, ac yn rhinwedd y swydd honno bu hefyd yn aelod o gyngor llywodraethol Banc Canolog Ewrop. Ym Mehefin 2011, etholwyd Draghi gan y Cyngor Ewropeaidd i olynu Jean-Claude Trichet yn llywydd Banc Canolog Ewrop, sydd yn gyfrifol am bolisi ariannol yr Undeb Ewropeaidd. Cychwynnodd yn y swydd yn ystod yr argyfwng mwyaf yn hanes yr ewro. Dan arweiniad Draghi, mabwysiadodd y banc bolisïau ymyraethol, gan gynnwys cyflwyno cyfraddau llog negyddol a defnyddio lliniaru meintiol i gynyddu hylifedd. Daeth ei dymor wyth-mlynedd i ben yn 2019, a fe'i olynwyd yn y llywyddiaeth gan Christine Lagarde.

Yn Ionawr 2021, cwympodd llywodraeth Giuseppe Conte, Prif Weinidog yr Eidal, a methiant a fu'r ymdrechion i ailffurfio cabinet clymblaid. I osgoi etholiad disymwth yn ystod pandemig COVID-19, penderfynodd yr Arlywydd Sergio Mattarella benodi Draghi yn brif weinidog ar lywodraeth o undod cenedlaethol. Cychwynnodd yn y swydd ar 13 Chwefror 2021. Aeth ati i sicrhau €191&nbsp;biliwn oddi ar yr Undeb Ewropeaidd i adfer yr economi yn sgil effeithiau'r pandemig. a cheisiodd leihau dibyniaeth yr Eidal ar nwy naturiol Rwsia drwy gytundeb ynni newydd ag Algeria.

Ar 13 Gorffennaf 2022, datganodd Giuseppe Conte—bellach yn arweinydd y Mudiad Pum Seren—y byddai ei blaid yn peidio â chefnogi'r llywodraeth o undod cenedlaethol, gan beri argyfwng gwleidyddol. Wedi i'r llywodraeth golli pleidlais yn y senedd, cynigodd Draghi ei ymddiswyddiad, ond gwrthodwyd hynny gan  yr Arlywydd Mattarella. Wedi wythnos o geisio ailffurfio llywodraeth glymblaid, diddymwyd y senedd ar 21 Gorffennaf 2022, a chynigodd Draghi ei ymddiswyddiad am yr eildro. Yn sgil etholiadau ym Medi 2022, olynwyd Draghi yn Brif Weinidog yr Eidal gan Giorgia Meloni ar 22 Hydref.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Bancwyr o'r Eidal
Categori:Economegwyr o'r Eidal
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Llywyddion Banc Canolog Ewrop
Categori:Pobl a aned yn Rhufain
Categori:Prif Weinidogion yr Eidal
Peter Krause

Actor, cyfarwyddwr a chynhyrchydd Americanaidd yw **Peter William Krause** (ganwyd 12 Awst 1965).

## Bywyd cynnar 
Ganed Krause ar 12 Awst 1965, yn Alexandria, Minnesota. Roedd ei rieni, Wanda Marie Krause (*née* Johnson) a William Popham “Bill” Krause, ill dau yn athrawon yn Minnesota. Magwyd ef yn Roseville, Minnesota, un o faestrefi St. Paul, ac mae ganddo ddau frawd neu chwaer, Amy a Michael.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Aldham, Suffolk

:''Am y pentref o'r un enw yn Essex, gweler Aldham, Essex.''

Tref a phlwyf sifil yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, ydy **Sudbury**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bambergh.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 182.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Babergh
Categori:Plwyfi sifil Suffolk
Categori:Pentrefi Suffolk
Ffebroniaeth

Damcaniaeth eglwysig sydd yn gwrthwynebu goruchafiaeth y Pab yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig yw **Ffebroniaeth** a flodeuai yn yr Almaen yn ystod ail hanner y 18g. Datblygwyd gan Johann Nikolaus von Hontheim (1701–90), Esgob Cynorthwyol Trier, yn ei waith *De Statu Ecclesiae et Legitima Potestate Romani Pontificis*, a gyhoeddwyd dan y ffugenw Justinus Febronius yn Frankfurt-am-Main ym 1763. Dadleuai dros gyfyngu'n llym ar awdurdod a grymoedd y Pab, gan ei wneud yn ddarostyngedig i gyngor cyffredinol o esgobion, a thros gryfhau'r wladwriaeth o'i chymharu â'r eglwys a chyfnerthu'r cyrff esgobol cenedlaethol. Mae syniadau Ffebroniaeth yn debyg i athrawiaethau eraill o lywodraeth eglwysig—megis Galicaniaeth, Erastiaeth, a Joseffiaeth—sydd yn groes i Wltramontaniaeth.

Condemniwyd *De Statu Ecclesiae...* gan Rufain, a fe'i rhoddwyd ar y rhestr o lyfrau gwaharddedig (*Index Librorum Prohibitorum*) gan y Cynulliad dros Athrawiaeth y Ffydd ym 1764. Er i'r ddamcaniaeth ddenu nifer o ymlynwyr, yn bennaf yn y rhannau hynny o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig a oedd yn digio wrth rym y Pab, ni chafodd gefnogaeth oddi ar y mwyafrif o esgobion Almaenig, a dirywiodd y mudiad Ffebronaidd erbyn diwedd y ganrif yn sgil effeithiau'r Chwyldro Ffrengig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Crefydd yn yr Almaen yn y 18fed ganrif
Categori:Crefydd a gwleidyddiaeth
Categori:Yr Eglwys Gatholig yn yr Almaen
Categori:Eglwyseg
Categori:Hanes Cristnogaeth
Giorgia Meloni

Gwleidydd o'r Eidal yw **Giorgia Meloni** (; ganed 15 Ionawr 1977) a wasanaetha yn Brif Weinidog yr Eidal ers 22 Hydref 2022, y fenyw gyntaf yn bennaeth ar lywodraeth yr Eidal yn hanes y wlad. Hi yw arweinydd ac un o sefydlwyr y blaid Fratelli d'Italia (Brodyr yr Eidal; FdI), a chanddi ideoleg geidwadol-genedlaetholgar a phoblyddol.

Ganed hi yn Rhufain, prifddinas yr Eidal, i deulu dosbarth-gweithiol. Yn ei harddegau, ym 1992, ymaelododd â Ffrynt Ieuenctid y Movimento Sociale Italiano (Mudiad Cymdeithasol Eidalaidd; MSI), y brif blaid neo-ffasgaidd yn yr hanner can mlynedd ers sefydlu Gweriniaeth yr Eidal. Wedi i'r MSI drawsnewid yn blaid ôl-ffasgaidd, ar ffurf yr Alleanza Nazionale (Cynghrair Genedlaethol; AN) ym 1995, daeth Meloni yn arweinydd cenedlaethol yr adain fyfyrwyr. Etholwyd hi yn gynghorydd yn Nhalaith Rhufain ym 1998, ac wedi diwedd ei thymor yn 2002 fe'i penodwyd yn llywydd adain ieuenctid yr AN.

Etholwyd Meloni i Siambr y Dirprwyon am y tro cyntaf yn 2006. Fe'i penodwyd yn Weinidog Ieuenctid ym mhedwerydd cabinet y Prif Weinidog Silvio Berlusconi yn 2008, a daliai'r swydd honno nes 2011. Daeth yr AN i ben yn 2009, pan gyfunodd â Forza Italia (Yr Eidal Ymlaen, FI), plaid Berlusconi, i ffurfio Il Popolo della Libertà (Y Bobl Ryddid; PdL).

Sefydlwyd Fratelli d'Italia gan Giorgia Meloni, Ignazio La Russa, a Guido Crosetto yn 2012, gan ymrannu oddi ar PdL. Penodwyd Meloni yn llywydd y blaid yn 2014. Ymgyrchodd yn etholiad Senedd Ewrop yn 2014 ac etholiad dinesig Rhufain yn 2016, ond heb ennill. Yn sgil etholiad cyffredinol 2018, arweiniodd Meloni FdI drwy gydol y 18fed ddeddfwrfa, o Fawrth 2018 i Hydref 2022, yn wrthblaid i lywodraeth glymblaid Giuseppe Conte a llywodraeth undod cenedlaethol Mario Draghi.

Wedi cwymp llywodraeth Draghi yng Ngorffennaf 2022, cynhaliwyd etholiad cyffredinol ym Medi, ac enillodd y glymblaid ganol-dde—gan gynnwys FdI—fwyafrif llwyr o'r seddi yn y senedd. FdI oedd y blaid unigol a enillodd y gyfran fwyaf o'r bleidlais boblogaidd (26&nbsp;y&nbsp;cant) ac felly, yn ôl cytundeb a wnaed cyn yr etholiad, enwebwyd Meloni i fod yn brif weinidog, gyda chefnogaeth yr holl glymblaid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenedlaetholwyr Eidalaidd
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl a aned yn Rhufain
Categori:Prif Weinidogion yr Eidal
Bettino Craxi

Gwleidydd o'r Eidal oedd **Benedetto "Bettino" Craxi** (24 Chwefror 1934 – 19 Ionawr 2000) a wasanaethodd yn Brif Weinidog yr Eidal o 1983 i 1987, y sosialydd cyntaf i fod yn bennaeth ar lywodraeth y wlad. Arweiniodd Blaid Sosialaidd yr Eidal o 1976 i 1993.

Ganed ef ym Milan, Teyrnas yr Eidal. Cyfreithiwr a gwleidydd Sosialaidd oedd ei dad, a ymfudodd o Sisili i ogledd y wlad. Yn 14 oed, gweithiodd Bettino ar ymgyrch aflwyddiannus ei dad yn yr etholiad i Siambr y Dirprwyon, ac ymaelododd â'r Mudiad Ieuenctid Sosialaidd yn 18 oed. Aeth i astudio'r gyfraith ym Mhrifysgol Milan, ond gadawodd heb ennill ei radd, gan ymroddi'n gyfan gwbl i fyd gwleidyddiaeth.

Esgynnai Craxi drwy rengoedd y Blaid Sosialaidd, a fe'i penodwyd yn aelod o'r pwyllgor canolog cenedlaethol ym 1957. Enillodd ei etholiad cyntaf, i gyngor dinesig Milan, ym 1960, a chafodd ei ddyrchafu'n ysgrifennydd y Blaid Sosialaidd ym Milan ac yn aelod o bwyllgor gweithredol cenedlaethol y blaid ym 1965.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Gwleidyddion Plaid Sosialaidd yr Eidal
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Pobl a aned ym Milan
Categori:Pobl fu farw yn Nhiwnisia
Categori:Prif Weinidogion yr Eidal
Categori:Sosialwyr o'r Eidal
Anthroposen

Yr **Anthroposen** yw'r enw awgrymedig a ddynodwyd i'r epoc daearegol yn dyddio o ddechreuad effeithiau sylweddol y ddynoliaeth ar ddaeareg ac ecosystemau'r blaned gan gynnwys, ond heb ei gyfyngu i, newid hinsawdd anthropogenig.

Bathwyd yr enw gan y biolegydd Eugene Stoermer yn niwedd y 1980au, a fe'i poblogeiddiwyd gan y meteorolegydd a chemegydd Paul J. Crutzen yn 2000. Yn 2008, y daearegwr Jan Zalasiewicz oedd y cyntaf i gynnig yn ffurfiol i gydnabod yr anthroposen yn epoc daearegol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bodau dynol
Categori:Cyfnodau daearegol
Moonlight Sonata

Gall **Moonlight Sonata** gyfeirio at:

**Lloergan*, sonata gan Beethoven
**Moonlight Sonata*, ffilm gan Lothar Mendes
----
Lloergan

Sonata adnabyddus i'r piano gan Ludwig van Beethoven yn llonnod C leiaf, yw '''Sonata Rhif 14 i'r Piano''', sy'n cael ei galw fel arfer yn **Lloergan**. Ysgrifennodd Beethoven hi ym 1801 a'i chyflwyno ym 1802 i un o'i ddisgyblion, yr Iarlles Giulietta Guicciardi. Mae'r enw poblogaidd Lloergan wedi'i seilio ar sylw a wnaed gan feirniad yn ddiweddarach, ar ôl marwolaeth Beethoven.

Mae Lloergan yn un o gyfansoddiadau mwyaf poblogaidd Beethoven ar gyfer y piano, ac roedd yn ffefryn poblogaidd hyd yn oed yn ystod ei fywyd. Cyfansoddodd Sonata Rhif 14 yn ei dridegau cynnar ar ôl gorffen darn o waith comisiwn; nid oes tystiolaeth mai cael ei gomisiynu i ysgrifennu'r darn a wnaeth.

Mae tri symudiad i'r sonata:

Dechrau'r Adagio sostenuto yw rhan enwoca'r Sonata, sydd wedi'i ddefnyddio'n helaeth ym myd hysbysebion a ffilmiau:

chwith|bawd|700px

## Cyfeiriadau
Categori:Egin cerddoriaeth glasurol
Categori:Ludwig van Beethoven
Beirniadaeth lenyddol ffeministaidd

Traddodiad o drin a thrafod llenyddiaeth sydd yn seiliedig ar theori ffeministaidd a mudiadau ac ideolegau ffeministaidd yn gyffredinol yw **beirniadaeth lenyddol ffeministaidd**. Man cychwyn y fethodoleg ffeministaidd yw tybiaeth y batriarchaeth: cymerir yn ganiataol taw'r profiad a'r safbwynt gwrywaidd sydd yn rheoli'r byd llenyddol, yn hanesyddol ac yn gyfoes, ac felly tynnir ar syniadau ffeministaidd i archwilio agweddau economaidd, gwleidyddol, cymdeithasol, a seicolegol ac i ddadansoddi a disgrifio'r ffyrdd y mae'r naratif gwrywaidd yn gorbwyso ar ganon llên. Dylanwadwyd yn gryf ar astudiaethau llenyddol yn niwedd yr 20g a'r 21g gan ddulliau ffeministaidd o graffu ar bortreadau o'r fenyw mewn llenyddiaeth wrwywaidd, ac ailganfod a gwerthfawrogi cyfraniadau llenorion benywaidd, ac o ganlyniad ehangir y corff o destunau a ddysgir gan fyfyrwyr mewn ysgolion a phrifysgolion, yn enwedig mewn gwledydd y Gorllewin.

Yn draddodiadol, ymdriniai beirniadaeth ffeministaidd ag hen destunau'r canon o safbwynt newydd. Fel ffrwyth ffeministiaeth, agenda wleidyddol—yn aml radicalaidd—sydd gan yr ysgol hon o feirniadaeth, ac mae ei hamcanion yn cynnwys datblygu a diffinio traddodiad benywaidd o ysgrifennu, ailddarganfod ac ailystyried hen destunau gan ferched, dehongli symbolaeth ac agweddau unigryw llenyddiaeth fenywaidd, dadansoddi'r fath lenyddiaeth o safbwynt benywaidd, tynnu sylw at wleidyddiaeth rhyw o ran iaith ac arddull, a gwrthsefyll rhywiaeth yn y brif ffrwd lenyddol. Lluniodd Lisa Tuttle yr amcanion hyn yn y 1980au, a bellach fe'u arddelir gan y mwyafrif o feirniaid ffeministaidd.

Gellir ei olrhain yn ôl i newyddiaduraeth Rebecca West (1892–1983) yn y 1910au. Dylanwadwyd yn gryf ar feirniadaeth ffeministaidd gan Virginia Woolf (1882–1941), yn enwedig ei hysgrif ''A Room of One's Own'' (1929), a'r llyfr *Le deuxième sexe* (1949) gan Simone de Beauvoir (1908–86). Aeddfedai'r traddodiad hwn yn sgil dyfodiad ffeministiaeth yr ail don yn y 1960au, yn enwedig yn Unol Daleithiau America, ac ymhlith prif awduron y to mae Mary Ellmann (1921–89) a Kate Millett (1934—2017). Canolbwyntia'r feirniadaeth hon yn gyntaf ar wreig-gasineb a stereoteipiau mewn llenyddiaeth gan ddynion, ac yn y 1970au datblygodd i drafod llenyddiaeth gan fenywod ac i lunio hanes llenyddol benywaidd.

Ymgododd sawl carfan o feirniadaeth lenyddol ffeministaidd, ar y cyd â'r amryw ffurfiau ar ffeministiaeth—megis ffeministiaeth groenddu a ffeministiaeth lesbiaidd—a flodeuai yn ystod ail hanner yr 20g, yn canolbwyntio ar brofiadau a chyfraniadau mathau gwahanol o fenywod. Yn yr un modd, amrywia beirniadaeth ffeministaidd o ran ideoleg a methodoleg, gan gynnwys dulliau Marcsaidd, seicdreiddiol, ac ôl-adeileddol.

## Cyfeiriadau 
Ffeministaidd
Categori:Llenyddiaeth ffeministaidd
Rwtwleg

Siaredir **Rwtwleg** (''*, trawsgrifiad: *myxʼabišdy č̣el'') gan fwy na 50,000 o bobl yn bennaf yn Dagestan ond hefyd gan Rwtwliaid mewn gwledydd eraill. Mae'n perthyn i ieithoedd gogledd-ddwyreiniol y Cawcasws.

## Dosbarthiad ieithyddol
Mae Rutulieg yn iaith ddodiadol ac mae'n aelod o gangen Dagestan ieithoedd gogledd-ddwyreiniol y Cawcasws.

## Dosbarthiad daearyddol
Mae cyfrifiad 2010 Rwsia a data o wefan *Ethnologue* yn dangos bod rhyw 36,400 o bobl yn dweud eu bod nhw'n medru'r iaith.

## Statws swyddogol
Un o ieithoedd swyddogol Dagestan yw Rwtwleg.

## Cyfeiriadau
Categori:Rwtwleg
Categori:Ieithoedd gogledd-ddwyreiniol y Cawcasws
Categori:Ieithoedd Dagestan
Categori:Ieithoedd Rwsia
Categori:Ieithoedd Syria
Categori:Ieithoedd Twrci
Rwtwliaid

Grŵp ethnig sydd yn frodorol i Ddagestan a rhanau eraill o Aserbaijan yng ngogledd y Cawcasws yw'r **Rwtwliaid**. Maent yn siarad Rwtwleg, un o ieithoedd gogledd-ddwyreiniol y Cawcasws. Mae'r mwyafrif helaeth ohonynt yn Fwslimiaid Swnni. 

## Hanes 
Credir bod y Rwtwliaid yn ddisgynyddion i'r Albaniaid. Erbyn canol y seithfed ganrif, roedd y Mwslimiaid Rwtwlaidd y  brwydro'n ffyrnig yn erbyn goresgyniadau Rwsia yn y 18fed ganrif. Lansiwyd y Shîc Mansur jihad yn 1785 i yrru byddinoedd Catrin Fawr yn eu hôl. Wedi cyfnod hir o ymdrechion milwrol i orchfygu'r Cawcasws, ildiodd y Rwtwliaid o'r diwedd yn 1864.

Yn sgil Chwyldro Rwsia, gwrthryfelodd y Rwtwliaid yn 1930. Cymerodd llawer ohonynt ran yn yr Ail Ryfel Byd fel rhan o'r Fyddin Goch. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Rwtwliaid
Categori:Cenhedloedd y Cawcasws
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Categori:Pobloedd Dagestan
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yng Nghymru, 2024

Cynhaliwyd **Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2024** ar 4 Gorffennaf 2024 gan ethol 650 aelod o Dŷ’r Cyffredin yn San Steffan gan gynnwys y 32 sedd Gymreig. Hwn yw'r etholiad cyntaf wedi diwygio'r ffiniau etholiadol.

## Etholiad 
### Dyddiad 
Diddymodd Deddf Diddymu a Galw Senedd y DU, 2022 Ddeddf Senedd Cyfnod-Penodol 2011 sy'n golygu roedd yn rhaid galw'r etholiad newydd cyn 17 Rhagfyr 2024, gyda diwrnod yr etholiad ei hun ar 24 Ionawr 2025 fan bellaf. Mae prif weinidog y DU hefyd bellach yn gallu dewis pryd i alw etholiad cyffredinol.

### Nifer yr ASau Cymreig 
Pasiodd y DU fod yn rhaid i nifer yr ASau Cymreig yn yr etholiad cyffredinol nesaf ostwng o 40 i 32 a cynigiwyd ffiniau etholaethau newydd hefyd.

Cyhoeddwyd y cynlluniau ffiniau diwygiedig ar 19 Hydref 2022 gyda chyfnod ymgynghori o bedair wythnos yn unig.

## Arolygon barn 
### Seddi 
Yn ôl arolwg barn gan Survation yn Chwefror 2024, roedd Llinos Medi sy'n sefyll dros Blaid Cymru, ar y blaen i ennill sedd y Toriaid yn Ynys Môn gyda 39% o'r bleidlais. Roedd Llafur ar 27%, y Ceidwadwyr ar 26% a Diwygio ar 4%.

Roedd Plaid Cymru hefyd ar y blaen yn arolwg barn Caerfyrddin, dan arweiniad y ddynes busnes Ann Davies gyda 30% o'r bleidlais; y Torïaidd a Llafur ar 24%; Jonathan Edwards fel ymgeisydd annibynol ar 10%; a’r Democratiaid Rhyddfrydol a Diwygio ar 4% yr un.

### Canran genedlaethol 
canol|bawd|600x600px|Graff o arolygon barn a gynhaliwyd yng Nghymru

## Gweler hefyd 
* Etholiad Senedd Cymru, 2021
* Etholiad nesaf Senedd Cymru
* Arolygon barn ar annibyniaeth i Gymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Etholiadau
Categori:Etholiadau cyffredinol y Deyrnas Unedig
Categori:2024 yng Nghymru
Carw coch

Un o'r rhywogaethau ceirw mwyaf yw'r **carw coch** (*Cervus elaphus*). Mae i'w gael ledled Ewrop, cyn belled â rhanbarth Mynyddoedd y Cawcasws, Asia Leiaf, Iran, a rhannau o orllewin Asia. Mae hefyd i'w gael ym Mynyddoedd yr Atlas yng Ngogledd Affrica: dyma'r unig rywogaeth o geirw sy'n frodorol yn Affrica. Mae ceirw coch wedi’u cyflwyno i rannau eraill o’r byd, gan gynnwys Awstralia, Seland Newydd, yr Unol Daleithiau, Canada, Periw, Wrwgwái, Tsile a’r Ariannin. Ym Mhrydain ceir y rhan fwyaf o geirw coch ar rostiroedd agored Ucheldiroedd ac Ynysoedd yr Alban, er bod poblogaethau gwasgaredig i'w cael mewn mannau eraill yng Nghymru, Lloegr, ac Iwerddon.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Rhestr mamaliaid Cymru

Categori:Cervus
Categori:Mamaliaid Affrica
Categori:Mamaliaid Asia
Categori:Mamaliaid Ewrop
Mynyddoedd uchaf Cymru

[bawd|332x332px| Golygfa o lwybr [Llanberis o fynyddoedd yr Wyddfa]]
Dyma restr o **50 o fynyddoedd uchaf Cymru** yn ôl uchder, mewn metrau.

Mae "Sialens y Tri Copa" yn cynnwys dringo tri o fynyddoedd uchaf a mwyaf eiconig Cymru mewn ardaloedd gwahanol: Yr Wyddfa sef mynydd uchaf Cymru yn Eryri, Cader Idris yn Ne Eryri a Phen y Fan yn y Bannau Brycheiniog.

## Mynyddoedd uchaf Cymru 
## Gweler hefyd
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Copaon uchaf awdurdodau unedol Cymru
* Rhestr mynyddoedd uchaf y byd
* Rhestr o gopaon De Cymru
* Rhestr o gopaon Gogledd Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Mynyddoedd a bryniau Cymru
Gian Giorgio Trissino

Beirniad llenyddol, ieithegwr, dramodydd, a bardd Eidalaidd oedd **Gian Giorgio Trissino** (8 Gorffennaf 1478 – 8 Rhagfyr 1550).

Ganed ef yn Vicenza, Gweriniaeth Fenis, i deulu cefnog. Teithiodd yn fynych ar draws yr Eidal, ac astudiodd yr iaith Roeg ym Milan ym 1506 ac athroniaeth yn Ferrara ym 1512. Daeth yn gyfeillgar â chylch Niccolò Machiavelli yn Fflorens cyn iddo ymsefydlu yn Rhufain ym 1514, ac yno adnabyddai'r beirniad ac ysgolhaig Pietro Bembo a'r dramodydd Giovanni di Bernardo Rucellai. Cynigodd Trissino addysg yn ei academi i saer maen ifanc o'r enw Andrea di Pietro della Gondola, ac aethant ar ddwy daith i Rufain a gâi ddylanwad mawr ar ei ddatblygiad yn bensaer; Trissino a rodd iddo'r enw Palladio. Bu farw Gian Giorgio Trissino yn Rhufain yn 72 oed.

Prif gyfraniad Trissino i lenyddiaeth y Dadeni oedd adfywio'r ddrama Eidaleg ar batrwm y ddrama Hen Roeg, trwy gyfrwng ei drasiedi ddiodl *Sofonisba* (ysgrifennwyd 1514–15, cyhoeddwyd 1524, perfformiwyd 1562). Ysgrifennodd yr honno ar sail hanes Lifi o Ryfeloedd Carthago, gyda thechnegau'r dramodwyr Groegaidd Soffocles ac Ewripides, gan gynnwys defnydd corawdau i wahanu episodau'r stori. Esiampl o ddyneiddiaeth y Dadeni ydyw, am iddi hepgor themâu crefyddol a didactigiaeth, ac yn wahanol i ddramâu Eidaleg eraill y cyfnod mae'n tynnu ar y theatr Roeg ac egwyddorion barddonol Aristotelaidd yn hytrach na dramâu Lladin Seneca'r Ieuaf. *Sofonisba* oedd y ddrama Eidaleg gyntaf ar fydr moel, a chyfansoddodd Trissino hefyd y pryddestau Eidaleg cyntaf ar batrymau barddoniaeth delynegol y Groegwr Pindar a'r Rhufeiniwr Horas. Mae ei arwrgerdd ''La Italia liberata da' Gotthi* (27 llyfr; 1547–48) yn traethu gorchfygiad yr Eidal gan y Cadfridog Belisarius, ar orchymyn yr Ymerawdwr Bysantaidd Iwstinian, yn y 6g, ar fesur moel gydag arddull Homeraidd. Ysgrifennodd hefyd gomedi ar gân, *I simillimi* (cyhoeddwyd 1548), ar sail *Menaechmi* gan Plautus a chyda strwythur yn null Aristoffanes.

Lluniodd Trissino ei ddamcaniaeth lenyddol yn ei draethawd *La poetica* (1529), gan ddefnyddio esiamplau o farddoniaeth Eidaleg i eglurebu ei ddadleuon. Mae ei weithiau beirniadol ac ieithyddol eraill yn cynnwys yr *Epistola'' (1524), llythyr i Clement VII ar bwnc diwygio sillafu; a'r traethodau gramadegol *Grammatichetta* a *Dubbii grammaticali* (1529).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1478
Categori:Marwolaethau 1550
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Beirdd Eidaleg o'r Eidal
Categori:Beirniaid llenyddol Eidaleg o'r Eidal
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Dramodwyr Eidaleg o'r Eidal
Categori:Gramadegwyr Eidaleg
Categori:Ieithegwyr o'r Eidal
Categori:Pobl o Weriniaeth Fenis
Categori:Pobl o Vicenza
Categori:Pobl fu farw yn Rhufain
Categori:Ysgolheigion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Eidaleg o'r Eidal
Pab Martin V

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 14 Tachwedd 1417 hyd ei farwolaeth oedd **Martin V** (ganwyd **Oddone Colonna**) (1369 –  20 Chwefror 1431). Rhoddodd ei etholiad derfyn ar Y Sgism Fawr (1378–1417).

Categori:Genedigaethau 1369
Categori:Marwolaethau 1431
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Lazio
Pab Pawl II

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o30 Awst 1464 hyd ei farwolaeth oedd **Pawl II** (ganwyd **Pietro Barbo**) (23 Chwefror 1417 – 26 Gorffennaf 1471). 

Categori:Genedigaethau 1417
Categori:Marwolaethau 1471
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Fenis
Pab Sixtus IV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 9 Awst 1471 hyd ei farwolaeth oedd **Sixtus IV** (ganwyd **Francesco della Rovere**) (21 Gorffennaf 1414 – 12 Awst 1484).  Roedd yn noddwr pwysig i'r celfyddydau, a daeth â llawer o arlunwyr y Dadeni Dysg i Rufain. Goruchwyliodd y gwaith o adeiladu'r Cappella Sistina (a enwir ar ei ôl) a sefydlodd 
Llyfrgell y Fatican.

Categori:Genedigaethau 1414
Categori:Marwolaethau 1484
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Liguria
Pab Innocentius VIII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 29 Awst 1484 hyd ei farwolaeth oedd **Innocentius VIII** (ganwyd **Giovanni Battista Cibo**) (1432 – 25 Gorffennaf 1492). 

Categori:Genedigaethau 1432
Categori:Marwolaethau 1492
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Genova
Giovanni di Bernardo Rucellai

Dyneiddiwr, bardd a dramodydd Eidalaidd oedd **Giovanni di Bernardo Rucellai** (20 Hydref 1475 – 13 Ebrill 1525). Ganed ef i deulu o uchelwyr cyfoethog yng Ngweriniaeth Fflorens, yn fab i Bernardo Rucellai a'i wraig Nannina, chwaer Lorenzo de' Medici. Gwasanaethodd y pabau Leo X a Clement VII, a fe'i penodwyd yn gastellydd Castel Sant'Angelo yn Rhufain, ac yno y bu farw yn Rhufain yn 49 oed. Rhoddwyd iddo'r enw "Il castellano" gan ei gyfaill Gian Giorgio Trissino.

Ysgrifennodd ddwy drasiedi, yn arddull y Groegwr Ewripides, *Rosamunda* (1515) ac *Oreste* (1525), ac hefyd cerdd ddidactig am wenyn, *Le Api* (cyhoeddwyd wedi ei farwolaeth ym 1539), ar sail pedwerydd llyfr y *Georgicon* gan y Rhufeiniwr Fyrsil.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1475
Categori:Marwolaethau 1525
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Beirdd Eidaleg o'r Eidal
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Dramodwyr Eidaleg o'r Eidal
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Pobl o Weriniaeth Fflorens
Categori:Pobl a aned yn Fflorens
Categori:Pobl fu farw yn Rhufain
Pab Innocentius VII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o  17 Hydref 1404 hyd ei farwolaeth oedd **Innocentius VII** (ganwyd '''Cosimo de' Migliorati''') (1339 – 6 Tachwedd 1406). Roedd yn bab yn ystod cyfnod Y Sgism Fawr (1378–1417).

Categori:Genedigaethau 1339
Categori:Marwolaethau 1406
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Abruzzo
Seinyddiaeth y Gymraeg

Yn y Gymraeg, dyna seiniau prin ar gyfer Ewrop fel "ll" /ɬ/ neu "Rh" /r̥/. Esiampl arall o seiniau prin ydy'r cytsain trwynol anlafar: /m̥/, /n̥/ and /ŋ̊/, sy'n cynnyrch y treiglad trwynol.

Os gwelwch yn dda, nodwch bod y dudalen ddim wedi gorffen, diolch.

## Cytsain 
Mae gan y Gymraeg y cytsain yna:

[1] Mae /z/ yn digwydd yng ngeiriau benthyciad fel "**s**ŵ" /**z**u:/ (Am "zoo" yn Saesneg) ond dim ond yn rhai o acennau.

[2] Mae /ʍ/ yn digwydd yn lle o "Chw" /χw/ fel "**chw**ech" /**χw**e:χ/ i /**ʍ**e:χ/ yn rhai o acennau.

Hefyd, mae /ç/ yn digwydd "i" ydy /j/ ar ôl "h" fel yn "ei **hi**aith" /eɪ.**ç**aɪθ/

Categori:Ffonoleg
Categori:Gramadeg y Gymraeg
Pab Grigor XII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 30 Tachwedd 1406 hyd 4 Gorffennaf 1415 oedd **Grigor XII** (ganwyd **Angelo Corraro**) (tua 1327 –18 Hydref 1417). Roedd yn bab yn ystod cyfnod Y Sgism Fawr (1378–1417); er mwyn uno'r Eglwys ymddiswyddodd o'i wirfodd yn 1415.

Categori:Genedigaethau'r 1320au
Categori:Marwolaethau 1417
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Fenis
Pab Eugenius IV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 3 Mawrth 1431 hyd ei farwolaeth oedd **Eugenius IV** (ganwyd **Gabriele Condulmer**) (1383 – 23 Chwefror 1447). 

Categori:Genedigaethau 1383
Categori:Marwolaethau 1447
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Fenis
Pab Nicholas V

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 6 Mawrth 1447  hyd ei farwolaeth oedd **Nicholas V** (ganwyd **Tommaso Parentucelli**) (13 Tachwedd 1397 – 24 Mawrth 1455). 

Categori:Genedigaethau 1397
Categori:Marwolaethau 1455
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Liguria
Pab Pïws II

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 19 Awst 1458 hyd ei farwolaeth oedd **Pïws II** (ganwyd **Enea Silvio Bartolomeo Piccolomini**) (18 Hydref 1405 – 14 Awst 1464). 

Categori:Genedigaethau 1405
Categori:Marwolaethau 1464
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Toscana
Pab Innocentius VI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 18 Rhagfyr 1352 hyd ei farwolaeth oedd **Innocentius VI** (ganwyd **Étienne Aubert**) (1282 – 12 Medi 1362). Ef oedd pumed Pab Avignon.

Categori:Genedigaethau 1282
Categori:Marwolaethau 1362
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Corrèze
Pab Urbanus V

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 28 Medi 1362 hyd ei farwolaeth oedd **Urbanus V** (ganwyd **Guillaume de Grimoard**) (1310 – 19 Rhagfyr 1370). Ef oedd chweched Pab Avignon.

Categori:Genedigaethau 1310
Categori:Marwolaethau 1370
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Languedoc
Pab Grigor XI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 30 Rhagfyr 1370 hyd ei farwolaeth oedd **Grigor XI** (ganwyd **Pierre Roger de Beaufort**) (tua 1329 – 27 Mawrth 1378).  Ef oedd seithfed Pab Avignon a'r olaf. Ym 1377 dychwelodd Gregory  Llys y Pab i Rufain, ar ôl bron i 70 mlynedd o gael ei leoli yn Avignon. Yn fuan ar ôl ei farwolaeth, dechreuodd Y Sgism Orllewinol pan oedd phabau cystadleuol yn Rhyfain ac Avignon, ac yn ddiweddarach yn Pisa hefyd.

 (Rhufain)Gwrth-bab Clement VII (Avignon)

Categori:Genedigaethau'r 1320au
Categori:Marwolaethau 1378
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Corrèze
Pab Ioan XXII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 7 Awst 1316 hyd ei farwolaeth oedd **Ioan XXII** (ganwyd **Jacques Duèze**) (tua 1244 – 4 Rhagfyr 1334).  Ef oedd ail Bab Avignon.

Categori:Genedigaethau'r 1240au
Categori:Marwolaethau 1334
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Cahors
Pab Urbanus VI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 8 Ebrill 1378 hyd ei farwolaeth oedd **Urbanus VI** (ganwyd **Bartolomeo Prignano**) (tua 1318 – 15 Hydref 1389). Roedd ei deyrnasiad, a ddechreuodd yn fuan ar ôl diwedd Pabaeth Avignon, wedi'i nodi gan wrthdaro mawr rhwng carfannau cystadleuol fel rhan o'r Sgism Orllewinol: roedd llawer o Ewrop yn cydnabod Clement VII, a leolid yn Avignon, fel y gwir bab.

Categori:Genedigaethau'r 1310au
Categori:Marwolaethau 1389
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Napoli
Pab Bened XI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 22 Hydref 1303 hyd ei farwolaeth oedd **Bened XI** (ganwyd **Nicola Boccasini**) (1240 – 7 Gorffennaf 1304).

Categori:Genedigaethau 1240
Categori:Marwolaethau 1304
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Veneto
Pab Bened XII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 30 Rhagfyr 1334 hyd ei farwolaeth oedd **Bened XII** (ganwyd **Jacques Fournier**) (1285 – 25 Ebrill 1342).  Ef oedd trydydd Pab Avignon.

Categori:Genedigaethau 1285
Categori:Marwolaethau 1342
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Ariège
Pab Clement VI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 7 Mai 1342 hyd ei farwolaeth oedd **Clement VI** (ganwyd **Pierre Roger**) (1291 – 6 Rhagfyr 1352). Ef oedd pedwerydd Pab Avignon.

Categori:Genedigaethau 1291
Categori:Marwolaethau 1352
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Corrèze
Gwrth-bab Bened XIII

Gwrth-bab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 11 Hydref 1394 hyd ei farwolaeth oedd **Bened XIII** (ganwyd **Pedro Martínez de Luna y Pérez de Gotor**) (25 Tachwedd 1328 – 23 Mai 1423). Daeth i orsedd y Pab yn Avignon ar ôl Gwrth-bab Clement VII yn ystod y Sgism Orllewinol. Roedd yn hawliwr i'r babaeth mewn gwrthwynebiad i'r pabau yn yr olyniaeth Rufeinig, sef y Pab Boniffas IX (1389–1404), y Pab Innocentius VII (1404–1406) a'r Pab Grigor XII (1406–1415), a'r rhai yn olyniaeth Pisa, sef y Gwrth-bab Alecsander V (1409–1410) a'r Gwrth-bab Ioan XXIII (1410–1415). Daeth ei hawl i ben i bob pwrpas ar ôl etholiad y Pab Martin V yn 1417.

Categori:Genedigaethau 1328
Categori:Marwolaethau 1423
Categori:Gwrth-babau
Categori:Pobl o Sbaen
Pab Clement V

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 5 Mehefin 1305 hyd ei farwolaeth oedd **Clement V** (ganwyd **Raymond Bertrand de Got**) (1264 – 20 Ebrill 1314). Symudodd Clement Lys y Pab o Rufain i Avignon, ac felly dechreuodd cyfnod Pabaeth Avignon a barhaodd o 1309 hyd 1377. Diddymodd Clement Urdd y Deml yn 1312 a chaniatáu dienyddio llawer o'i haelodau. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1264
Categori:Marwolaethau 1314
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Gironde
Gwrth-bab Clement VII

Gwrth-bab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 20 Medi 1378 hyd ei farwolaeth oedd **Clement VII** (ganwyd **Robert de Genève**) (1342 – 16 Medi 1394). Arweiniodd ei ethol at y Sgism Orllewinol (1378–1417). Roedd yn hawliwr i'r babaeth mewn gwrthwynebiad i'r pabau yn yr olyniaeth Rufeinig, sef y Pab Urbanus VI (1378–1389) a'r Pab Boniffas IX (1389–1404).  Teyrnasoedd yn Avignon. Olwynwyd fel gwrth-bab gan y Gwrth-bab Bened XIII.

Categori:Genedigaethau 1342
Categori:Marwolaethau 1394
Categori:Gwrth-babau
Categori:Pobl o Savoie
Gwrth-bab Alecsander V

Gwrth-bab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 26 Mehefin 1409 hyd 3 Mai 1410 oedd **Alecsander V** (ganwyd **Pedr o Candia**) (1339 – 3 Mai 1410). Fe'i hetholwyd gan Gyngor Pisa yn ystod y Sgism Orllewinol (1378–1417) mewn ymgais i ddod â'r rhwyg i ben, ond daeth yn drydydd hawliwr i'r babaeth mewn gwrthwynebiad i'r pab yn yr olyniaeth Rufeinig, sef y Pab Grigor XII (1406–1417), a'r gwrth-bab yn olyniaeth Avignon, sef y Gwrth-bab Bened XIII (1394–1423). Fe'i holynwyd gan Gwrth-bab Ioan XXIII.

Categori:Genedigaethau 1339
Categori:Marwolaethau 1410
Categori:Gwrth-babau
Categori:Pobl o Greta
Gwrth-bab Ioan XXIII

Gwrth-bab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 25 Mai 1410 hyd 29 Mai 1415 oedd **Ioan XXIII** (ganwyd **Baldassarre Cossa**) (tua 1365 – 22 Rhagfyr 1419). Fe'i etholwyd yn ystod y Sgism Orllewinol (1378–1417) mewn olyniaeth i Wrth-bab Alecsander V. Roedd yn hawliwr i'r babaeth mewn gwrthwynebiad i'r pab yn yr olyniaeth Rufeinig, sef y Pab Grigor XII (1406–1417), a'r gwrth-bab yn  olyniaeth Avignon, sef y Gwrth-bab Bened XIII (1394–1423).  Fe'i diswyddwyd gan Gyngor Konstanz (1414–18) ac unwyd yr Eglwys o dan un pab, sef Martin V.

Categori:Genedigaethau'r 1360au
Categori:Marwolaethau 1419
Categori:Gwrth-babau
Categori:Pobl o Napoli
Gwrth-bab

Rhywun sy'n gwneud ymdrech sylweddol i feddiannu swydd Esgob Rhufain ac arweinydd yr Eglwys Gatholig Rufeinig mewn gwrthwynebiad i'r pab a etholwyd yn gyfreithlon yw **gwrth-bab**  (Lladin: *antipapa*). Ar adegau rhwng y 3g a chanol y 15g, roedd gwrth-babau yn cael eu cefnogi gan garfannau pwysig o fewn yr Eglwys ei hun a chan lywodraethwyr seciwlar.

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes y Pabaeth
Categori:Teitlau eglwysig
Cyngor Konstanz

Cyngor Eciwmenaidd yr Eglwys Gatholig Rufeinig a gynhaliwyd rhwng 1414 a 1418 oedd **Cyngor Konstanz** (Lladin: *Concilium Constantiense*). Cyfarfu'r cyngor ar gais yr Ymerawdwr Sigismund yn esgobaeth-tywysogaeth Konstanz yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, sy'n rhan o'r Almaen heddiw. 

Daeth y cyngor â'r Sgism Orllewinol i ben. Cafodd ymddiswyddiad y Pab Grigor XII a diorseddodd y ddau ymgeisydd arall; etholwyd y Pab Martin V yn eu lle.

Ymhlith ei weithredoedd cyntaf oedd barnu Jan Hus yn euog o heresi ac yna ei ddienyddio (1415).

Gwnaeth ddyfarniadau ar faterion yn ymwneud â sofraniaeth genedlaethol, hawliau paganiaid a rhyfel cyfiawn, mewn ymateb i wrthdaro rhwng Uchel Ddugiaeth Lithwania, Teyrnas Gwlad Pwyl ac Urdd y Marchogion Tiwtonaidd.

Bu'r cyngor hefyd yn trafod materion yn ymwneud â llywodraethu'r Eglwys a goruchafiaeth y Pab.

Konstanz
Konstanz

Tref yn ne talaith Baden-Württemberg yn ne-orllewin yr Almaen yw **Konstanz**. Saif ar lannau gogledd-orllewinol y Bodensee, sy'n ffurfio'r ffin â'r Swistir. Mae'n gartref i Brifysgol Konstanz. Roedd yn ganolbwynt i esgobaeth-tywysogaeth Konstanz am fwy na 1,200 o flynyddoedd. Yma y cynhaliwyd Cyngor Konstanz (1414–18).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 77,796; roedd ganddi boblogaeth amcangyfrifedig o 84,736 yn 2021.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Categori:Trefi'r Almaen
Complicity

Gall **Complicity** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

* *Complicity* nofel o 1993  gan Iain Banks 
**Complicity* ffilm o 1995
**Complicity* ffilm o 2000 sy'n addosiad o nofel o'r un enw gan Iain Banks. Cyfarwyddwyd gan Gavin Millar. Ailenwid fel *Retribution* ar gyfer ei lansiad DVD/fideo yn yr Unol Daleithiau.
Rudolf II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Uchelwr o Dŷ Hapsbwrg oedd **Rudolf II** (18 Gorffennaf 1552 – 20 Ionawr 1612) a fu'n Ymerawdwr Glân Rhufeinig o 1576 i 1612.

Ganed ef yn Fienna yn fab i Maximilian, fab Ferdinand, Brenin Hwngari, Croatia a Bohemia, a Maria, ferch Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig—brodyr oedd Ferdinand a Siarl, ac felly cefnder a chyfnither gyfan oedd rhieni Rudolf. Olynwyd Siarl V yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig gan ei frawd Ferdinand I ym 1556, a dilynwyd yr hwnnw gan ei fab Maximilian II 1564. Derbyniodd Rudolf ei addysg yn llys ei ewythr, Felipe II, brenin Sbaen.

Deallusyn, amlieithydd, a chasglwr oedd Rudolf, a dywed iddo fedru Almaeneg, Lladin, Sbaeneg, Eidaleg, Ffrangeg, a rhywfaint o Tsieceg. Ymddiddorai hefyd yn yr ocwlt, alcemeg, a dewiniaeth.

Gwaethygodd ei afiechyd meddwl ar ôl 1598, ac yn ystod ei flynyddoedd olaf pwysodd yr Hapsbwrgiaid eraill ar Rudolf i drosglwyddo'i rym yn raddol i'w frawd iau, Matthias. Ildiodd felly goron Hwngari iddo ym 1608 a choron Bohemia ym 1611. Bu farw Rudolf II ym Mhrag yn 59 oed, a fe'i olynwyd yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig gan Matthias.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* R. J. W. Evans, *Rudolf II and His World* (1973).
* E. Fucikova (gol.), *Rudolf II and Prague: The Court and the City* (1997).

Categori:Archddugiaid Awstria
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Awstria
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Awstria
Categori:Brenhinoedd Bohemia
Categori:Brenhinoedd Croatia
Categori:Brenhinoedd Hwngari
Categori:Genedigaethau 1552
Categori:Marwolaethau 1612
Categori:Ocwltyddion
Categori:Pobl o Fienna
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Categori:Ymerodron Glân Rhufeinig
Tafarndy'r Golden Lion, Wrecsam

Tafarn hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw'r **Golden Lion**.

alt=Mae'r tafarndy'n sefyll ar y Stryt Fawr, Wrecsam (ochr y gogledd)|bawd|Tafarndy'r Golden Lion, Wrecsam

## Lleoliad 
Cyfeiriad y Golden Lion yw Rhifau 12-13, Stryt Fawr. Mae'r darfan yn sefyll ar ochr ogleddol y Stryt Fawr, rhwng dau adeilad pwysig a mawreddog, sef Marchnad y Cigyddion a'r adeilad Banc Midland (rhifau 14-15).

## Hanes 
Mae'r adeilad yn dyddio yn ôl i'r 16eg ganrif. Tŷ eithaf pwysig oedd o yn yr 17eg ganrif. Ail-adeiladwyd y tŷ yn rhannol yn y 18fed ganrif.

Yn wreiddiol roedd y tŷ yn gartref i'r teulu Pulford, ond erbyn 1700 roedd o'n cael ei ddefnyddio fel tafarn. Dilynodd cyfnod o ddefnydd fel siopau, cyn i'r adeilad ddod yn dafarn eto tua 1740. 

## Disgrifiad 
Mae gan yr adeilad ddwy ran – rhan flaen tri llawr a rhan gefn un llawr a hanner. Mae pasej yn rhedeg ar hyd yr adeilad, yn gyfagos i'r bar.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Wrecsam
Golden Lion
Ceunant

Dyffryn dwfn ag ochrau serth a dorrir gan afon drwy garreg gwydn, fel arfer creigwely, yw **ceunant** neu **hafn**. Maent yn ffurfio gan amlaf mewn blaenau afonydd, lle mae nentydd cryf a gwyllt yn torri'r dyffryn yn gyflym.

Ffurfia ceunentydd enfawr mewn crindiroedd a lled-grindiroedd gan ffrydiau cyflym, gyda nerth o lawogydd neu eira toddedig yn y rhanbarthau i fyny'r afon, sydd yn erydu pantiau culion yng nghramen y Ddaear. Mae ochrau'r ceunentydd yn serth a chonglog gan nad oes glawogydd cyffredin na thirddraeniad llethrog i dreulio'r carreg.

Ceir hefyd ceunentydd tanforol a ffurfir naill ai pan boddir gwely'r afon a'r tir o'i amgylch, neu gan gerhyntau tyrfol yn nyfnderoedd y dŵr. Cafodd y ceunentydd tanforol mwyaf—megis Ceunant Zhemchug ym Môr Bering a Cheunant Monterey ger arfordir Califfornia—eu torri yng nghramen y Ddaear yn epoc y Pleistosen (2.6&nbsp;miliwn–11,700 o flynyddoedd yn ôl) pan oedd lefel y môr yn is o lawer. Mae'n debyg i gerhyntau y dyfroedd dyfnion, sydd yn cynnwys llawer o waddodion, a thirlithriadau tanforol o ddyddodion rhydd wthio'r ceunentydd hyn yn ddyfnach ar hyd lethrau cyfandirol ac ar draws yr ysgafellau cyfandirol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Tirffurfiau dŵr croyw