open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Emyr Llydaw

**Emyr Llydaw**, yn ôl y traddodiad Cymreig, oedd brenin Llydaw yn amser Arthur. Ond er ei fod yn gymeriad yn nhraddodiadau cynnar Cymru, mae 'emyr' yn enw cyffredin sy'n golygu 'ymerodr, arglwydd, brenin' ac mae'n debyg mai teitl cyffredinol ar frenin Llydaw oedd yn wreiddiol.

Ymhlith ei blant yn y ffynonellau Cymraeg ceir Hywel fab Emyr Llydaw, cydymaith y brenin Arthur, Gwen Teir Bron, Canna ac Alan Fergan. Yn ôl *Historia Regum Brittanniae* Sieffre o Fynwy, cynorthwyodd Emrys Wledig (Ambrosius) ac Uthr Bendragon ar ôl iddynt ffoi i Lydaw.

## Ffynhonnell
**Trioedd Ynys Prydein*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, argraffiad newydd 1991), tud. 346-7.

Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Cylch Arthur
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

[bawd|dde|350px|[Mynydd Everest, y mynydd uchaf yn y byd]]

Mae'r isod yn restr o'r 100+ **mynydd uchaf yn y byd**; pob un ohonynt yn Asia. Nid yw'n cynnwys pob copa, dim ond y rhai y gellir eu hystyried yn fynyddoedd ar wahân.

Un mesur a ddefnyddir i benderfynu a yw copa yn fynydd ar wahân yw "Amlygrwydd", sef uchder y copa uwchben y grib uchaf sy'n ei gysylltu â chopa uwch. Mae gan bob copa yn y rhestr isod amlygrwydd o 500m neu fwy.

Dylid nodi nad oes sicrwydd o union uchder llawer o'r mynyddoedd hyn. Er enghraifft rhoddir uchder Ulugh Muztagh yn Tibet fel 7,723-7,754 m yn aml, ond ymddengys nad yw'r uchder gwirioneddol ond 6,973-6,987 m. Mesurir yr uchder o lefel y môr.

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd
*Uchaf
Eingl-Sacsoniaid

**Eingl-Sacsoniaid** yw'r term a ddefnyddir i gyfeirio at y grwpiau o bobloedd Germanaidd a ymsefydlodd yn ne a dwyrain Prydain o'r 5g ymlaen gan raddol ddisodli'r Brythoniaid (pobloedd Celtaidd) brodorol. Fel enw mae'n gymharol ddiweddar ac, fel y gair 'Celtiaid', doedd o ddim yn cael ei ddefnyddio gan y bobloedd hynny eu hunain.

Ffurfiwyd yr Eingl-Sacsoniaid o sawl llwyth, sef y Sacsoniaid, yr Eingl, y Ffrisiaid a'r Jiwtiaid. Ar y dechrau, ffurfiodd y llwythau hyn nifer o fân deyrnasoedd annibynnol ar dir a enillwyd oddi wrth y teyrnasoedd Brythonaidd brodorol. Y pennaf o'r teyrnasoedd Eingl-Sacsonaidd hyn oedd Deifr (Northumbria), Mersia a Wessex. Mae hanes cynnar yr Eingl-Sacsoniaid yn frith â brwydrau ac ymgyrchoedd yn erbyn Gwŷr y Gogledd (teyrnasoedd Rheged, Manaw Gododdin, Elmet ac Ystrad Clud), y Cernywiaid a'r Cymry, ond yn ogystal roeddent yn ymladd â'i gilydd am rym. Teyrnas Wessex a lwyddodd i osod seiliau teyrnas Lloegr ar ôl torri grym Mersia yn 825 a chydnabyddir y brenin Alffred Fawr fel brenin cyntaf Lloegr unedig.

Rheolai'r brenhinoedd gyda chymorth y *witan* (cyngor o uchelwyr) a llysoedd lleol.

Paganiaid oedd yr Eingl-Sacsoniaid pan ddaethant i Brydain. Cawsant eu troi i'r Gristnogaeth gan Sant Awstin a anfonwyd gan y Pab Gregori I i Loegr yn 596. Hen Saesneg oedd eu hiaith. Yr arwrgerdd *Beowulf* yw'r gwaith mwyaf adnabyddus o lenyddiaeth Hen Saesneg.


Categori:Yr Oesoedd Canol yn Lloegr
Categori:Pobloedd hynafol
Awstin

Gall **Awstin** (*Augustine*) gyfeirio at:

* Awstin o Hippo (354–430), sant a Thad Eglwysig
* Awstin, archesgob Caergaint (m. tua 604), sant ac archesgob cyntaf Caergaint

### Gweler hefyd
* Awstiniaid
Hywel fab Emyr Llydaw

**Hywel fab Emyr Llydaw** oedd un o gydymdeithion pennaf Arthur yn ôl traddodiadau cynnar Cymru. Roedd yn fab i Emyr Llydaw, brenin Llydaw.

## Hywel/Hoel
### Hywel
Yn ôl Sieffre o Fynwy yn yr *Historia Regum Britanniae* roedd Hywel yn gyfaill i Arthur gydol ei oes. Mae'r testun anghyflawn diweddarach *Genedigaeth Arthur* yn gwneud Gwyar, chwaer Arthur a mam Gwalchmai ap Gwyar, yn briod i Emyr Llydaw ac felly'n fam i Hywel, ond ni cheir sôn am hynny yn y ffynonellau cynnar, dim ond cyfeirio ato fel *nai fab chwaer Arthur* (*Brut Dingestow*).

Ceir cyfeiriadau at Hywel yn llyfr Sieffre (*Hoel* yn y Lladin wreiddiol, 'Hywel' yn y fersiynau Cymraeg), yn y chwedl *Breuddwyd Rhonabwy*, yn y rhamantau *Geraint fab Erbin* a *Peredur*, ac mewn sawl cerdd o waith y Gogynfeirdd a Beirdd yr Uchelwyr.

### Hoel
Dan ei enw Lladin 'Hoel' cafodd Hywel fab Emyr Llydaw ei gysylltu â'r ferisynau diweddarach o chwedl Trystan ac Esyllt gan feirdd Ffrengig ac Eingl-Normanaidd fel Béroul a Thomas o Brydain. Yn eu gwaith portreadir Hywel/Hoel fel Dug Llydaw a thad Esyllt (*Iseult*), gwraig Trystan (*Tristan* neu *Tristram*). Mae Hoel yn lletya Trystan ar ôl iddo gael ei alltudo o deyrnas y brenin Mark (March ap Meirchion), ac yn ddiweddarach mae Trystan yn ei gynorthwyo ac yn syrthio mewn cariad ag ail Esyllt, merch Hoel, ac yn ei phriodi. Mewn fersiwn arall mae'n dychwelyd i Brydain i fyw â'i wraig gyntaf (ceir dau enw ar Esyllt yn y traddodiad Cymraeg, sydd efallai'n esbonio'r dryswch hyn); dyma'r fersiwn a ddilynir gan Syr Thomas Malory yn ei ''Le Morte d'Arthur*.

## Plant
Cysylltir sawl sant a santes â Hywel yn yr achau. Dywedir fod y seintiau canlynol yn blant iddo:
*Cristiolus
*Derfel Gadarn
*Dwywe
*Rhystud
*Sulien
*Arthfael

## Ffynonellau
**Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, argraffiad newydd 1991). Tud. 407-8
*Sir Paul Harvey a J. E. Heseltine, *The Oxford Companion to French Literature'' (Rhydychen, arg. new. 1969). d.g. "Tristan and Isolde"

Categori:Cylch Arthur
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Awstin, archesgob Caergaint

:''Am y sant a thad eglwysig cynharach o'r un enw, gweler Awstin o Hippo.''
Eglwyswr o Eidalwr a sant oedd **Awstin** (m. 604), archesgob cyntaf Caergaint.
bawd|chwith|Awstin, archesgob Caergaint

Yn ôl traddodiad, gwelodd y Pab Grigor I gaethweision ifainc o Eingl-Sacsoniaid mewn marchnad caethweision yn Rhufain a phenderfynodd anfon cenhadwr i Wledydd Prydain i droi'r Eingl-Sacsoniaid yn Gristnogion. Y gŵr a ddewisodd oedd Awstin, a fyddai'n archesgob cyntaf Caergaint yn ddiweddarach.

Pan gyrhaeddodd Awstin a deugain o fynachod dde Prydain, gan lanio yn Thanet, cawsant groeso twymgalon gan y brenin Ethelbert, brenin Caint, am fod ei wraig Bertha eisoes yn Gristion. Yn ogystal â throi'r brenin yn Gristion dywedir iddo fedyddio mil o bobl yn Afon Swale. Yn 597 aeth i Arles, Ffrainc, lle cafodd ei gysegru'n archesgob yr Eingl-Sacsoniaid.

Ond llai twymgalon oedd ei groeso gan y Brythoniaid Cristnogol, er iddo geisio perswadio eu harweinyddion Cristnogol, mewn synod yn Aust ar lannau Afon Hafren, i dderbyn awdurdod Eglwys Rufain. Doedd y Cymry a Brythoniaid Cernyw ddim yn barod i ildio eu hannibyniaeth mewn materion ysbrydol, yn arbennig gan fod Awstin yn ceisio sefydlu goruchafiaeth Caergaint ar Brydain gyfan.

Bu farw Awstin yn 604 ac yn 612 cludwyd ei weddillion yr holl ffordd i Rufain i'w claddu yno.

Categori:Archesgobion Caergaint
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Marwolaethau 604
Assam

Mae **Assam** neu **Asám** yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain India. Arwynebedd y dalaith yw 78,438&nbsp;km sgwar, tua'r un faint ag Iwerddon. Roedd y boblogaeth yn 26,655,528 yn 2001. Ei phrifddinas yw Dispur, rhan o Guwahati. Mae'n ffinio â thaleithiau Indiaidd Arunachal Pradesh, Nagaland, Manipur, Mizoram, Tripura a Meghalaya, a hefyd â Bhwtan i'r gogledd a Bangladesh i'r de. Y prif grefyddau yw Hindwaeth (63.13%) ac Islam (32.43%). Tua diwedd y 1980au ac yn y 1990au bu galw am fwy o ymreolaeth gan gymuned y Bodo a thyfodd grwpiau arfog megis yr United Liberation Front of Assam (ULFA), sy'n galw am annibyniaeth i Assam, a'r National Democratic Front of Bodoland (NDFB) sy'n galw am greu talaith ymreolaethol Bodoland o fewn Assam.

Mae'r dalaith yn adnabyddus am de Assam (tyfir 60% o de India yno), ac am yr amrywiaeth o fywyd gwyllt, yn cynnwys y Rheinoseros Indiaidd ym Mharc Cenedlaethol Kaziranga. Mae Afon Brahmaputra yn llifo trwy'r dalaith.

200px|dim|bawd|Lleoliad Assam yn India

## Cyfeiriadau 

Categori:Taleithiau India
Canovium

Caer Rufeinig yn Britannia oedd ***Canovium***, sydd heddiw wedi'i lleoli ym mhentref Caerhun, Sir Conwy. Saif gweddillion *Canovium* ar y ffordd Rufeinig rhwng *Deva* (Caer) a *Segontium* (Caernarfon). Saif ar lan orllewinol Afon Conwy, rhwng Tŷ'n-y-groes a Dolgarrog ar y B5106, a gerllaw man lle gellir rhydio'r afon. Mae'n 24 milltir o Segontium, taith diwrnod i droedfilwyr Rhufeinig.
250px|bawd|chwith|Safle baddondy *Canovium*
200px|bawd|Cynllun baddondy Caerhun a wnaethpwyd pan gloddiwyd y safle yn 1807

## Disgrifiad
Nid oes lawer yn weddill o'r gaer, ond gellir gweld olion y muriau allanol. Mae'n dilyn y patrwm Rhufeinig arferol, yn sgwar gyda phob ochr tua 410 troedfedd o hyd. Mae'r eglwys a'r fynwent bresennol yn gorchuddio un gornel o'r gaer. Cafwyd hyd i deilsen gyda'r stamp LEG XX V, ac yn 1801 cafodd Samuel Lysons hyd i faddondy 39 medr o hyd i'r gogledd-ddwyrain o'r gaer.

Saif Eglwys y Santes Fair, Caerhun, yng nghornel y gaer.

## Hanes a thraddodiad
Adeiladwyd y gaer tua 75 - 77 O.C., yr un adeg a Segontium. Efallai ei bod wedi ei hadeiladu gan Agricola yn ystod ei ymgyrch yn erbyn yr Ordoficiaid. Pren oedd yr adeiladau ar y cychwyn, a'r mur allanol o glai. Yn yr 2g, ail-adeiladwyd y gaer a cherrig. Credir bod y garsiwn yn *Cohors Peditata Quingenaria*, tua 500 o filwyr traed. Ymddengys fod y gaer yn parhau i gael ei defnyddio yn y 4g, oherwydd cafwyd hyd i ddarn arian a delw yr ymerawdwr Gratianus (375-383). Tu allan i'r gaer yr oedd *vicus*, neu bentref. Heblaw bod ar y ffordd rhwng Deva a Segontium, roedd ffordd Rufeinig arall, Sarn Helen, yn cychwyn yma ac yn arwain tua'r de i *Maridunum* (Caerfyrddin) gyda changen yn troi am Eryri i gysylltu Caerhun a Bryn-y-Gefeiliau (ger Capel Curig).

Mae traddodiad llên gwerin yn cysylltu'r gaer â Rhun (fl. OC 550) fab Maelgwn Gwynedd.

## Cadwraeth
Mae'r safle Rufeinig hon yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: CN001.

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)
* Willoughby Gardner, "The Roman Fort at Caerhun", *Archaeologia Cambriensis* 80:2 (1925)

## Cyfeiriadau
Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Caerhun
Categori:Safleoedd archaeolegol Conwy
Pab Grigor I

Pab Rhufain o 590 hyd ei farwolaeth oedd **Grigor I**, a elwir hefyd yn **Grigor Fawr** neu **Gregor(i) Fawr** (c. 540 – 12 Mawrth 604). Mae'r eglwys yn ei gyfrif yn sant a Thad Eglwysig; ei wylmabsant yw 12 Mawrth. Cafodd ei eni yn Rhufain.

Yn ôl traddodiad, gwelodd gaethweision ifainc o Eingl-Sacsoniaid mewn marchnad caethweision yn Rhufain a phenderfynodd anfon cenhadwr i Brydain i droi'r Eingl-Sacsoniaid yn Gristnogion. Y gŵr a ddewisodd oedd Awstin, a fyddai'n archesgob cyntaf Caergaint yn ddiweddarach.

Roedd Grigor yn ddyn caredig iawn a weithiai i wella cyflwr y tlodion. Yn ogystal gwnaeth lawer i ddiwygio trefn yr eglwys. Roedd hefyd yn awdur yn yr iaith Ladin a ysgrifennodd homilïau ar Eseciel a'r Efengylau, llyfr ar reolau'r eglwys (*Cura Pastoralis*) a'r gweithiau ar gyfer gwasnanaethau eglwysig y *Sacramentarium* a'r *Antiphonarium*.

Yr enw cyffredin ar y Pab Grigor yng Nghymru'r Oesoedd Canol oedd **Geirioel**. Dyma gyfeiriad ato mewn awdl gan Iolo Goch i Dafydd ap Bleddyn, Esgob Llanelwy:

:Da fu heb gelu Coel Godebawg,
:Da ***Eirioel*** enau, eiriau oriawg,
:Ac ys gwell gâr pell, gŵr pwyllawg — balchryw,
:Ni bu ei gyfryw, llyw galluawg;
:Os rhaid mynegi pwy rhi yrhawg,
:Dafydd ap Bleddyn yw'r dyn doniawg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 540
Categori:Llenorion o'r Eidal
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Marwolaethau 604
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Rufain
Categori:Pobl y 6ed ganrif
Categori:Pobl y 7fed ganrif
Categori:Seintiau o'r Eidal
Categori:Tadau'r Eglwys
Kangchenjunga

**Kangchenjunga** (Nepaleg:कञ्चनजङ्घा) yw'r trydydd mynydd yn y byd o ran uchder (yn dilyn Mynydd Everest a K2). Kangchenjunga yw'r mynydd uchaf yn India a'r ail-uchaf yn Nepal. Ystyr yr enw Kangchenjunga yw "Pum trysor yr eira", gan fod pum copa i'r mynydd.

Hyd at 1852, credid mai Kangchenjunga oedd y mynydd uchaf yn y byd, ond y flwyddyn honno profwyd fod Everest a K2 yn uwch. Dringwyd y mynydd am y tro cyntaf gan y mynyddwyr Prydeinig  George Band a Joe Brown ar 25 Mai, 1955. O barch i gredoau lleol, arosasant ychydig droedfeddi'n fyr o'r copa ei hun, traddodiad sydd wedi ei barchu gan ddringwyr diweddarach gan mwyaf.

Gellir cael golygfa wych o'r mynydd o Darjeeling ar ddiwrnod clir.

Categori:Copaon 8,000 metr
Categori:Himalaya
Categori:Mynyddoedd Nepal
Categori:Mynyddoedd India
Categori:Mynyddoedd sanctaidd
497

4g - **5g** - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - **490au** - 500au 510au 520au 530au 540au 
492 493 494 495 496 - **497** - 498 499 500 501 502 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Alemanni yn cael eu gorchfygu gan y Ffranciaid dan Clovis I gerllaw Bonn.
* Aryabhata, seryddwr a mathemategydd o India, yn amcangyfrif pi (π) fel ≈ 62832/20000 = 3.1416.

## Genedigaethau 
* Chloderic, mab Clovis I

## Marwolaethau 
Categori:497
Bihar

Mae **Bihar** (Hindi: बिहार, Urdu: بہار) yn dalaith yn nwyrain India. Y brifddinas yw Patna. Mae'r dalaith yn ffinio â Nepal yn y gogledd, â thalaith Uttar Pradesh yn y gorllewin, Jharkhand yn y de a Gorllewin Bengal yn y dwyrain. Hindi yw iaith swyddogol y dalaith, gydag Wrdw fel ail iaith swyddogol.

Ymhlith y mannau pwysig yn y dalaith mae Bodh Gaya, lle daeth y Buddha yn oleuedig. Yn Bihar y dechreuodd Mahatma Gandhi ei ymgyrch dros ryddid wedi iddo ddychwelyd o Dde Affrica.

Mae tir Bihar yn wastad a ffrwythlon, gyda nifer o afonydd, yn cynnwys Afon Ganga, yn llifo trwy'r dalaith. Er hynny, mae'n un o daleithiau lleiaf datblygedig India, gyda 42.6% yn byw oddi tan lefel tlodi, o'i gymharu a 26.1% yn India yn gyffredinol. Adlewyrchir hyn yn y ffaith fod Bihar yn dioddef lefel uchel o ddacoitaeth (banditri Indiaidd) gyda lladron pen ffordd yn ymosod ar fysus a hyd yn oed ar drenau o bryd i'w gilydd.

200px|bawd|dim|Lleoliad Bihar yn India

## Enwogion
*Kanishka Narayan, AS San Steffan dros Fro Morgannwg


Categori:Taleithiau India
Béroul

Bardd Normanaidd a flodeuodd yn y 12g oedd **Béroul**. Cyfansoddodd y gerdd *Tristan*, fersiwn Eingl-Normaneg o chwedl Trystan ac Esyllt sydd wedi goroesi fel testun anghyflawn a darniog o tua 3000 llinell; dyma'r testun cynharaf o'r fersiwn "werinol" o'r chwedl yn llenyddiaeth y Ffrancod a'r Eingl-Normaniaid (gyda'r fersiwn "llysol" yn cael ei chynrychioli gan y drylliau o gerdd Thomas o Brydain). Ysgrifennodd yr Almaenwr Eilhart von Oberge ymdriniaeth o'r testun yn Almaeneg, ac mae nifer o ddigwyddiadau o fersiwn Béroul yn ail-ymddangos yn y testun diweddarach a elwir yn 'Chwedl rhyddiaith Trystan'.

## Gweler hefyd
*Llenyddiaeth Eingl-Normanaidd

## Dolen allanol
* (Ffrangeg) [Testun *Tristan*](http://fr.wikisource.org/wiki/Tristan_(B%C3%A9roul))

Categori:Beirdd Normaneg o Ffrainc
Categori:Cylch Arthur
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Normandi
Eseciel

Proffwyd yn y traddodiad Iddewig a Beiblaidd a flodeuodd yn y 6ed ganrif CC oedd **Eseciel**. Ef yw awdur Llyfr Eseciel yn yr Hen Destament. Treuliodd y rhan fwyaf o'i oes mewn alltudiaeth ym Mabilon.

Ychydig iawn o ffeithiau amdano a geir yn ei lyfr, ond ceir sawl traddodiad amdano yn y llenyddiaeth Hebraeg ddiweddarach.

Yn y Coran ceir sôn am broffwyd neu ŵr rhinweddol o'r enw Dhul-Kifl (Arabeg: ذو الكفل ). Mae rhai dilynwyr Islam yn ei uniaethu ag Eseciel.

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Proffwydi'r Hen Destament
Categori:Llenyddiaeth Hebraeg
Categori:Proffwydi Islam
Llyfr Eseciel

[250px|bawd|Gweledigaeth o esgyrn y meirw'n atgyfodi, o Lyfr Ezekiel ([Giorgio Ghisi, 1554)]]
**Llyfr Eseciel** yw'r 26ain llyfr yn yr Hen Destament. Yn ôl traddodiad cafodd ei ysgrifennu gan y proffwyd Eseciel yn y 6ed ganrif CC mewn alltudiaeth ym Mabilon. Ei dalfyriad arferol yw 'Esec.'

Llyfr sy'n llawn o broffwydoliaethau a gweledigaethau rhyfeddol yw *Llyfr Eseciel*. Mae tair o weledigaethau Eseciel wedi cael dylanwad mawr ar gelfyddydd ac eiconiaeth Gristnogol. Y gyntaf yw'r pedair anghenfil ryfeddol, y Tetramorphiaid, sydd o gwmpas gorsedd Duw ac sy'n fod i symboleiddio'r pedwar Efengylydd (Esec. 1:10). Yr ail yw'r esgyrn sych yn y dyffryn sy'n cael ei gorchuddio â chig eto a'i adfywio; mae rhai yn credu bod hyn yn rhagweld atgyfodiad y meirw ar Ddydd y Farn (Esec. 37:1-14). Mae'r drydedd yn weledigaeth enwog o bedwar creadur asgellog yn dwyn olwynion, a fu'n ysbrydoliaeth i borteadau o'r angylion (Esec. 1:4-11).

Eseciel
Eseciel
Llyfr Numeri

**Llyfr Numeri** yw pedwerydd llyfr yr Hen Destament a'r Beibl. Ei awdur traddodiadol yw Moses. Fe'i gelwir yn *Llyfr Numeri* ("Llyfr y Rhifau") am ei fod yn cyfeirio at ddau gyfrifiad. Ei dalfyriad arferol yw 'Num.'

Mae'r naratif yn ymwneud â thaith yr Hebreaid o Fynydd Sinai i ffiniau Canaan ac yn esbonio pam na chawsent fynd i Dir yr Addewid. Fel canlyniad treuliasant ddeugain mlynedd yn crwydro yn anialwch Sinai. Mae'r llyfr yn cynnwys yn ogystal amryw ddeddfau.

Numeri
Numeri
Llyfr Deuteronomium

200px|bawd|Wyneb-ddalen Llyfr Dewteronomiwm yn y 'Beibl San Paolo' canoloesol
**Llyfr Dewteronomiwm** yw pumed lyfr yr Hen Destament a'r olaf yn y Pumlyfr neu Dora. Ei awdur traddodiadol yw Moses. Credir i rannau ohono gael ei gyfansoddi tua'r 7fed ganrif CC. Ei fyrfodd arferol yw 'Deut.'

Mae ar ffurf cyfres o anerchiadau gan Foses at yr Hebreaid yn union cyn iddynt gael mynediad i Wlad yr Addewid (Canaan) ac felly'n cloi'r Pumlyfr, sy'n dechrau gyda chreu a chwymp Adda ac Efa yn Eden a'u gyrru allan o Baradwys.

Ar ôl ailadrodd y Deg Gorchymyn mae Moses yn ymbil ar yr Israeliaid i fyw'n wahanol i'r cenhedloedd eraill o'u cwmpas, ac yn rhoi iddynt gorff o ddeddfau sifil a chrefyddol i'w cadw yng Nghanaan. Mae'n cyhoeddi Josua fel ei olynydd ac yn rhoi tabledi'r Deg Gorchymyn yng ngofal y Lefiaid.

Mae'r llyfr yn cloi gyda chân Moses, ei fendith ar ei bobl, a disgrifiad o'i farwolaeth.

Deuteronomium
Deuteronomium
495

4g - **5g** - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - **490au** - 500au 510au 520au 530au 540au 
490 491 492 493 494 - **495** - 496 497 498 499 500 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Theodebert I, brenin Austrasia (tua'r dyddiad yma)
* Chlodomer, brenin Orléans (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
* Fincath mac Garrchu, brenin Leinster

Categori:495
496

4g - **5g** - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - **490au** - 500au 510au 520au 530au 540au 
491 492 493 494 495 - **496** - 497 498 499 500 501 

----

## Digwyddiadau 
*Brwydr Tolbiac; Clovis I yn gorchfygu'r Alamanni, yna'n derbyn bedydd Catholig yn Rheims.
*Thrasamund yn dod yn frenin y Fandaliaid.
*Kavadh I, brenin Persia yn cael ei ddiorseddu a'i alltudio dan ei frawd Djamasp.
*24 Tachwedd - Pab Anastasius II yn olynu Pab Gelasius I fel y 50fed pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*21 Tachwedd - Pab Gelasius I
*Gunthamund, brenin y Fandaliaid

Categori:496
494

4g - **5g** - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - **490au** - 500au 510au 520au 530au 540au 
489 490 491 492 493 - **494** - 495 496 497 498 499 

----

## Digwyddiadau 
* Daeargryn yn dinistrio Latakia.

## Genedigaethau 
* Gildas, haneseydd ac offeiriad Brythonig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:494
492

4g - **5g** - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - **490au** - 500au 510au 520au 530au 540au 
487 488 489 490 491 - **492** - 493 494 495 496 497 

----

## Digwyddiadau 
* Longinus, brawd y cyn-ymerawdwr Bysantaidd Zeno I, yn gwrthryfela yn erbyn Anastasius I yn Isauria.
* 1 Mawrth - Pab Gelasius I yn olynu Pab Felix III fel y 49fed pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:492
493

4g - **5g** - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - **490au** - 500au 510au 520au 530au 540au 
488 489 490 491 492 - **493** - 494 495 496 497 498 

----

## Digwyddiadau 
* 25 Chwefror - Odoacer yn ildio i Theodoric Fawr, ac yn ddiweddarach yn cael eio ladd ganddo. Mae Theodoric yn dod yn frenin yr Ostrogothiaid ac yn symud y brifddinas i Ravenna.
* Mawrth - Brwydr am Gorff Sant Padrig
* Clovis I, brenin y Ffranciaid yn priodi'r dywysoges Clotilde o Fwrgwyn.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 15 Mawrth - Odoacer, brenin yr Eidal
* 17 Mawrth - Padrig, nawdd-sant Iwerddon

Categori:493
Rajasthan

Mae **Rājasthān** (Devanāgarī: राजस्थान) yn dalaith yng ngorllewin India. Hi yw'r fwyaf o daleithiau India o ran arwynebedd, 342,239&nbsp;km² (132,139&nbsp;mi²) ond mae'n cynnwys Anialwch Thar. Mae'n ffinio â Mhacistan yn y gorllewin, Gujarat yn y de-orllewin, Madhya Pradesh yn y de-ddwyrain, Uttar Pradesh a Haryana yn y gogledd-ddwyrain a Punjab yn y gogledd. Roedd y boblogaeth yn 56.47 miliwn yn 2001. 

Prifddinas y dalaith yw Jaipur. Yn nwyrain y dalaith mae nifer o barciau cenedlaethol adnabyddus am eu bywyd gwyllt; Ranthambore a Sariska am deigrod a Parc Cenedlaethol Keoladeo ger Bharatpur am adar. 

Ffurfiwyd Rajasthan ar 30ain Mawrth 1949, pan unwyd y gwladwriaethau tywysogaethol yn India; mae'n cyfateb yn fras i'r hen Rajputana. O ran crefydd, mae 88.8% o drigolion Rajasthan yn ddilynwyr Hindwaeth, 8.5% yn dilyn Islam, 1.4% yn Sikhiaid a 1.2% yn ddilynwyr Jainiaeth. Mae'r mwyafrif yn siarad yr iaith Rajasthani fel iaith gyntaf. 

bawd|dim|250px|Lleoliad Rajasthan yn India


Categori:Taleithiau India
491

4g - **5g** - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - **490au** - 500au 510au 520au 530au 540au 
486 487 488 489 490 - **491** - 492 493 494 495 496 

----

## Digwyddiadau 
* 11 Ebrill - Anastasius I yn dod yn Ymerawdwr Bysantaidd

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* April 9 - Zeno I, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain

Categori:491
Coleg Prifysgol y Drindod

250px|bawd|Coleg Prifysgol y Drindod

Prifysgol yn nhref Caerfyrddin, de-orllewin Cymru yw **Coleg Prifysgol y Drindod** (Saesneg: **Trinity University College**). Bu gynt yn goleg eglwysig o fewn Prifysgol Cymru wrth yr enw **Coleg y Drindod Caerfyrddin**, daeth yn brifysgol annibynnol wedi newidiadau strwythrol ym mis Tachwedd 2007. Yn Rhagfyr 2009, unwyd y coleg â Phrifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan i ffurfio prifysgol newydd, sef Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant, a dderbyniodd ei siartr brenhinol ar 21 Mehefin 2010.

## Darlithwyr o nôd
* Islwyn Ffowc Elis
* Raymond Garlick
* Norah Isaac
* Carwyn James
* Dafydd Rowlands

## Llyfryddiaeth
* Russell Grigg, *History of Trinity College Carmarthen* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Coleg Prifysgol y Drindod 

Categori:Caerfyrddin

Categori:Sefydliadau 1848
Refferendwm

**Refferendwm** yw pleidleisio ar ddeddfwriaeth benodol gan yr etholaeth gyfan i'w derbyn neu'i gwrthod. Gall fod ar lefel cenedlaethol, rhanbarthol neu leol.

Yn y DU cafwyd refferendwm ar aelodaeth o'r Gymuned Economaidd Ewropeaidd (yr *EEC*, rhagflaenydd yr Undeb Ewropeaidd bresennol). Yng Nghymru a'r Alban cynhaliwyd refferenda ar sefydlu siambrau etholedig datganoliedig yn 1979 a 1997. Yng Nghymru ei hun cafwyd sawl 'refferendwm' neu bôl lleol (ar lefel y sir) dros y blynyddoedd ar bwnc llosg Cau'r Tafarnau ar y Sul.

Yn yr Unol Daleithiau mae rhai taleithiau yn caniatau math o refferendwm a elwir yn *initiative*, lle gall unigolyn neu grŵp o ddinesyddion ddrafftio cynnig ar bwnc penodol yn ymwneud â llywodraeth y dalaith ac, os ceir digon o lofnodion ar ddeiseb, ei roi o flaen yr etholwyr i bleidleisio arno.

## Gweler hefyd
*Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017
*Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2014
*Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014
*Refferendwm Catalwnia 2014
*Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011
*Refferendwm datganoli i Gymru, 1997
*Refferendwm datganoli i Gymru, 1979
*Polau yfed ar y Sul yng Nghymru

Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Llywodraeth
Plaid Werdd

**Plaid Werdd** yw plaid wleidyddol sy'n rhoi'r amgylchedd a datblygu economaidd cynaliadwy yn ganolog i'w pholisïau.

## Pleidiau Gwyrdd yn ôl Gwlad
* Ffederasiwn y Gwyrddion (Yr Eidal)
* Gwyrddion Estoniad
* Plaid Werdd Albanaidd
* Plaid Werdd Canada
* Plaid Werdd Cymru a Lloegr
* Plaid Werdd De Affrica
* Plaid Werdd Iran
* Plaid Werdd Pacistan
* Plaid Werdd (Slofacia)
* Plaid Werdd (Sweden)
* Plaid Werdd Sri Lanca
* Y Gwyrddion (Benin)
* Y Gwyrddion (Ffrainc)
* Y Gwyrddion (Lwcsembwrg)

Werdd, Plaid
Llanw

Y **llanw** yw ymchwydd a mewnlifiad rheolaidd lefel dyfroedd y môr mewn canlyniad i rym atyniad disgyrchiant rhwng y ddaear, y lleuad a'r haul. Mae newidiadau mewn lleoliad cymharol y tri chorff hyn yn achosi amrywiad yng ngraddfa'r llanw. Mae'r rhan fwyaf o lefydd yn y byd yn cael llanw dwywaith y dydd ond gan fod 'diwrnod llanw' yn parhau am 24 awr 51 munud nid ydynt yn digwydd ar yr un amser bob dydd o'r flwyddyn a chynhyrchir gwybodlenni arbennig yn lleol i ddangos hynny.

## Terminoleg
*Terminoleg Aberdaron:
Mae hogia ifanc o Aberdaron yn cytuno nad oes yna'r fath beth â “llanw isel”.
* llanw - pan mae'r môr i mewn,
* llenwi - y broses o'r llanw yn dod i mewn. ('Mae'n llenwi'n gyflym hogia‘)
* penllanw - *high tide* (*Mae yna lanw uchal wythnos nesa*: cyfeira hyn at *spring tide* pan mae'r môr yn uwch na'r arfer, rhyw ddwywaith dair y flwyddyn.
* gorllan - penllanw.
* llinell gorllan - *high tide mark*, y llinell a welir ar y creigiau sy'n dangos pa mor uchel y mae'r môr yn codi. 
* trai - y môr allan ''Mae hi'n treio'' - y broses o'r môr yn mynd allan (*ebbing*)
* distyll - y trai pella. Dywed pysgotwyr ”awn ni allan ar y distyll' (y pysgod yn dwad i mewn efo'r llanw) h.y. fel mae'r môr yn troi ac yn dechra llenwi eto.

Mae trai mawr yn syrthio i'r un categori a llanw uchal sef y pellter mwya ar *Spring tide* e.e. ar drai mawr mae'n bosib gweld olion yr hen goedwig ar draeth Porth Neigwl. Efallai fod yna erbyn heddiw ddefnydd o 'ben trai' yn hytrach na distyll, ac o ddewis, mae hynny yn well na llanw isel.

Image:Spingtide.jpg|Llanw mawr (*spring tide*)
Image:Neaptide.jpg|Llanw bach (*neap tide*)
Image:Bay of Fundy.jpg|Newid llanw

## Cyfeiriadau
Categori:Eigioneg
Himachal Pradesh

Mae **Himachal Pradesh** (Hindi: हिमाचल प्रदेश), yn dalaith yng ngogledd India. Mae'n ardal fynyddig, yn ffinio ar Tibet yn y dwyrain, Jammu a Kashmir yn y gogledd, Punjab yn y de-orllewin, Haryana ac Uttar Pradesh yn y de ac Uttarakhand yn y de-ddwyrain. Gydag arwynebedd o 55,658&nbsp;km² (21,490 milltir sgwar), mae Himachal Pradesh yn un o daleithiau llai India. Roedd y boblogaeth yn 6,077,248 yn 2001.

Prifddinas y dalaith yw Shimla, ac mae trefi pwysig eraill yn cynnwys Solan, Dharamsala, Kangra, Mandi, Kullu, Chamba, Hamirpur, Dalhousie aManali.  Mae rhan orllewinol yr Himalaya yn y gogledd a'r dwyrain, a Bryniau Siwalik yn y de. Prif afonydd y dalaith yw'r Sutlej, Ravi, Chenab, Beas a'r Yamuna.

Mae economi'r dalaith yn dibynnu ar dwristiaeth a thyfu afalau, ac mae'n gwerthu trydan i rannau eraill o India. Yn ninas Solan, Bragdy Solan yw'r bragdy hynaf yn Asia.


Categori:Taleithiau India
Gilbert de Clare

Gall **Gilbert de Clare** gyfeirio at:

* Gilbert Fitz Richard, y cyfeirir ato weithiau fel Gilbert de Clare (m. 1117)
* Gilbert de Clare, Iarll 1af Penfro (1100-1148)
* Gilbert de Clare, 2il Iarll Hertford
* Gilbert de Clare, 5ed Iarll Hertford a Iarll 1af Caerloyw (1180-1230)
* Gilbert de Clare, 7fed Iarll Hertford a 3ydd Iarll Caerloyw (1243-1295)
* Gilbert de Clare, 8fed Iarll Hertford a 4ydd Iarll Caerloyw (1291–1314)
489

4g - **5g** - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - **480au** - 490au 500au 510au 520au 530au 
484 485 486 487 488 - **489** - 490 491 492 493 494 

----

## Digwyddiadau 
*Theodoric Fawr, brenin yr Ostrogothiaid, yn parhau gyda'i ymosodiad ar Yr Eidal, gyda chefnogaeth yr Ymerawdwr Bysantaidd Zeno.
*28 Awst - Theodoric yn gorchfygu Odoacer ym Mrwydr Isonzo.
*27 Medi - Odoacer yn ymosod ar Theodoric ym Mrwydr Verona, ac yn cael ei orchfygu am yr ail dro.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:489
Mizoram

Mae **Mizoram** yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain India, yn ffinio ar Myanmar yn y dwyrain a'r de a Bangladesh yn y gorllewin. Roedd yn rhan o dalaith Assam hyd 1973, pan ddaeth yn Diriogaeth yr Undeb. Daeth yn dalaith ym mis Chwefror 1987. Y brifddinas yw Aizawl.

Roedd y boblogaeth yn 888,573 yn 2001. Mae llythrennedd yn y dalaith yr ail-uchaf yn India,  88.8% o'r boblogaeth; dim ond Kerala sy'n uwch. Mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn perthyn i lwyth y Mizo, ac mae tua 87% o'r boblogaeth, gan gynnwys bron y cyfan o'r Mizo, yn Gristnogion.

Bu cyswllt rhwng Cymru â'r dalaith hon oddi ar i'r cenhadwr cyntaf o Gymru (y Parch. D. E. Jones o Landderfel, ger y Bala), gyrraedd yno ym 1894. Mae'r eglwys a sefydlwyd yno yn synod, ac yn ffurfio rhan o Eglwys Bresbyteraidd India. Dychwelodd y cenhadon olaf o Gymru oddi yno ym 1969 wedi cyfnod o ansefydlogrwydd gwleidyddol. Bu'r dalaith yn ardal gyda chyfyngiadau ar ymwelwyr hyd yn gymharol ddiweddar.

bawd|dim|250px|Lleoliad Mizoram yn India


Categori:Taleithiau India
Cherrapunji

Tref fechan yn ne canolbarth Meghalaya, gogledd-ddwyrain India, yw **Cherrapunji**. Fe'i lleolir ym Mryniau Khasia 58&nbsp;km i'r de o Shillong ger y ffin â Bangladesh. Ceir golygfeydd braf draw dros Fangladesh pan fo'r tywydd yn braf, ond anaml y digwyddir hynny am fod Cherrapunji yn un o'r llefydd gwlypaf ar y blaned. Mae tua 1150&nbsp;cm (40 troedfedd) o law yn syrthio yno bob blwyddyn. Y record yw 2646&nbsp;cm (90 troedfedd bron)!

Yn y bryniau ger y dref mae 'Krem Mawmluh', system ogofâu sy'n 4.5&nbsp;km o hyd.

Categori:Meghalaya
Reggae

Cerddoriaeth boblogaidd a ddatblygodd yn Jamaica yw **reggae**. Daeth yn adnabyddus i'r byd o'r 1970au ymlaen diolch i gerddorion fel Bob Marley a Peter Tosh. Erbyn heddiw mae'n un o'r mathau o gerddoriaeth mwyaf poblogaidd ac mae wedi cael dylanwad mawr ar sawl math arall o gerddoriaeth.


Categori:Cerddoriaeth Jamaica
Categori:Mathau o gerddoriaeth
Samuel Richardson

Nofelydd o Loegr oedd **Samuel Richardson** (19 Awst 1689 - 4 Gorffennaf 1761). Cafodd ei nofelau ddylanwad mawr ar lenorion cyfoes, yn arbennig yn Lloegr a Ffrainc.

## Llyfryddiaeth
**Pamela* (1740)
**Clarissa* (1748)
**Sir Charles Grandison* (1753)

Categori:Genedigaethau 1689
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1761
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Nofelwyr o Loegr
Gujarat

Mae **Gujarat** (Gujarati: ગુજરાત [ɡudʑəraːt̪) yn dalaith yng ngorllewin India. Mae'n ffinio ar Pacistan yn y gorllewin, Rajasthan yn y gogledd-ddwyrain, Madhya Pradesh yn y dwyrain a Maharashtra a Diu, Daman a Dadra a Nagar Haveli yn y de.

Gujarat yw'r fwyaf diwydiannol o daleithiau India, ac mae'n gyfrifol am 19.8% o holl gynnyrch diwydiannol y wlad. Mae incwm y pen yn 2.47 gwaith y cyfartaledd i India gyfan. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 50,596,992.

Y brifddinas yw Gandhinagar, dinas wedi ei chynllunio'n bwrpasol ac wedi ei henwi ar ôl yr enwocaf o feibion Gujarat, Mahatma Gandhi. Y ddinas fwyaf yn y dalaith yw Ahmedabad. Iaith swyddogol y dalaith yw Gujarati, ac mae'r mwyafrif o'r trigolion yn ddilynwyr Hindwaeth.

Yn Ionawr 2001 effeithiwyd ar Gujarat gan ddaeargryn mawr, a laddodd tua 10,000 o bobl.

bawd|250px|dim|Lleoliad Gujarat yn India


Categori:Taleithiau India
Canu gwlad

Math o gerddoriaeth boblogaidd yw **canu gwlad** sydd â'i wreiddiau yn nhraddodiad baledi *hillbilly* mynyddoedd yr Appalachians yn yr Unol Daleithiau. Dylanwad arall oedd y caneuon cowboi (felly'r enw Saesneg *Country and Western*, er mai *Country Music* neu *Country* yw'r enw mwya ffasiynol heddiw). Mae gan ganu gwlad bwyslais ar leisiau mewn cytgord a geiriau sy'n adlewyrchu profiad y werin gyffredin. Yn aml mae'n sentimental iawn.

Sonnir heddiw am 'Ganu Gwlad Newydd' neu *Progressive Country* hefyd, wrth i genhedlaeth newydd chwilio am burdeb gwreiddiol y canu traddodiadol ar y naill law ac ar yr un pryd arbrofi efo thechnegau mwy diweddar, o fyd roc er enghraifft.

Mae cerddorion canu gwlad yr "hen ysgol" yn cynnwys Dolly Parton a Linda Ronstadt ac, i raddau, Emmylou Harris. Mae rhai o'r grwpiau diweddar yn cynnwys Alison Krauss ac Union Station, sydd wedi gwneud albymau gyda'i gilydd, a'r Dixie Chicks â'i harmonis anhygoel.

## Canu Gwlad a Chymru
Yng Nghymru mae'n debyg mai y cyntaf i ganu y math hyn o gerddoriaeth  oedd Aled a Reg ac yn ddiweddrach Hogia Llandegai, Doreen Lewis, Traed Wadin, a Tony ac Aloma. Mae canu gwlad yn dal yn boblogaidd iawn yng Nghymru gyda chantorion fel John ac Alun, Wil Tân, Alister James, ac yn ddiweddar iawn Meinir Ann.

## Gweler hefyd 
* Canu'r Tir Glas
* Cerddoriaeth hen ffasiwn


Categori:Diwylliant yr Unol Daleithiau
Categori:Mathau o gerddoriaeth
488

4g - **5g** - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - **480au** - 490au 500au 510au 520au 530au 
483 484 485 486 487 - **488** - 489 490 491 492 493 

----

## Digwyddiadau 
* Theodoric Fawr yn dod yn frenin yr Ostrogothiaid ac yn ymosod ar Yr Eidal
* Yn ôl Brut yr Eingl-Sacsoniaid, Hengist yn marw ac yn cael ei ddilyn gan ei fab Oisc fel brenin Caint
* Kavadh I yn olynu Balash fel brenin Persia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Hengist, arweinydd Eingl-Sacsonaidd
* Illus, cadfridog Bysantaidd

Categori:488
487

4g - **5g** - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - **480au** - 490au 500au 510au 520au 530au 
482 483 484 485 486 - **487** - 488 489 490 491 492 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*17 Ebrill - Proclus, athronydd Neoplatonaidd
*Syagrius, "Brenin y Rhufeiniaid" yn Soissons

Categori:487
486

4g - **5g** - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - **480au** - 490au 500au 510au 520au 530au 
481 482 483 484 485 - **486** - 487 488 489 490 491 

----

## Digwyddiadau 
*Diwedd rheolaeth yr Ymerodraeth Rufeinig ar Gâl pan orchfygir Syagrius gan y Ffranciaid dan Clovis I ym Mrwydr Soissons

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:486
485

4g - **5g** - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - **480au** - 490au 500au 510au 520au 530au 
480 481 482 483 484 - **485** - 486 487 488 489 490 

----

## Digwyddiadau 
*Brwydr rhwng y Brythoniaid ac Aelle, brenin Sussex ger afon Mearcread.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Fincath mac Garrchu, brenin Leinster

Categori:485
484

4g - **5g** - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - **480au** - 490au 500au 510au 520au 530au 
479 480 481 482 483 - **484** - 485 486 487 488 489 

----

## Digwyddiadau 
*28 Rhagfyr - Alaric II yn olynu Euric fel brenin y Fisigothiaid
*Gunthamund yn dod yn frenin y Fandaliaid
*Balash yn dod yn frenin Persia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*23 Rhagfyr - Huneric, brenin y Fandaliaid
*Euric, brenin y Fisigothiaid
*Peroz I, brenin Persia

Categori:484
483

4g - **5g** - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - **480au** - 490au 500au 510au 520au 530au 
478 479 480 481 482 - **483** - 484 485 486 487 488 

----

## Digwyddiadau 
*Oherwydd cydymdeimlad yr ymerawdwr Bysantaidd Zeno I a Monophysitiaeth, mae'r cadfridog Illus a Verina, mam-yng-nghyfraith Zeno, yn ceisisio ei ddiorseddu a gosod cadfridog o'r enw Leontius ar yr orsedd. Mae'r cais ym methu.
* 13 Mawrth - Pab Felix III yn olynu Pab Simplicius fel y 48fed pab.

## Genedigaethau 
* 11 Mai - Petrus Sabbatius, yn ddiweddarach yr ymerawdwr Justinian I.

## Marwolaethau 
Categori:483
Looe

Tref arfordirol a phlwyf sifil yn ne-ddwyrain Cernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Looe** (Cernyweg: *Logh*). Saif y dref ar aber Afon Looe, 7 milltir i'r de o Liskeard ac 20 milltir i'r gorllewin o Plymouth. Mae Ynys Looe yn gorwedd oddi ar Bwynt Hannafore yng Ngorllewin Looe. Twristiaeth a physgota yw prif ddiwydiannau Looe heddiw.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 5,112.

Mae Caerdydd 154.2 km i ffwrdd o Looe ac mae Llundain yn 331.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Plymouth sy'n 22.2&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Categori:Trefi Cernyw
490

4g - **5g** - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - **490au** - 500au 510au 520au 530au 540au 
485 486 487 488 489 - **490** - 491 492 493 494 495 

----

## Digwyddiadau 
* 1 Ebrill - Y rhan fwyaf o fyddin Odoacer yn ildio i Theodoric Fawr yn Milan.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Yr Ymerodres Feng, ymerodres China (g. 442)

Categori:490
Tobias Smollett

Awdur o Albanwr oedd **Tobias Smollett** (c. 16 Mawrth 1721 - 17 Medi 1771).

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Roderick Random* (1748)
**Peregrine Pickle* (1753)
**The Adventures of Ferdinand Count Fathom* (1753)
**The Expedition of Humphry Clinker* (1771)
### Llyfrau eraill
**A Complete History of England* (1765)
**The History and Adventures of an Atom* (1769)

Categori:Genedigaethau 1721
Categori:Marwolaethau 1771
Categori:Nofelwyr y 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Nofelwyr picarésg
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Alban
Categori:Pobl a aned yn yr Alban
Categori:Pobl fu farw yn yr Eidal
481

4g - **5g** - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - **480au** - 490au 500au 510au 520au 530au 
476 477 478 479 480 - **481** - 482 483 484 485 486 

----

## Digwyddiadau 
*Clovis I yn dod yn frenin y Ffranciaid ar farwolaeth Childeric I (neu 482)

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Theodoric Strabo, pennaeth Ostrogothaidd

Categori:481
482

4g - **5g** - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - **480au** - 490au 500au 510au 520au 530au 
477 478 479 480 481 - **482** - 483 484 485 486 487 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Bysantaidd Zeno I yn cyhoeddi'r *Henotikon*, ymgais i gyrraedd cytundeb ar y gwahaniaethau rhwng cefnogwyr Uniongrededd a Monophysitiaeth.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*8 Ionawr - Sant Severinus o Noricum, mynach

Categori:482
Honorius

Gall **Honorius** gyfeirio at:

*Flavius Augustus Honorius, Ymerawdwr Rhufeinig 383 - 423
*Pab Honorius I (bu farw 638)
*Sant Honorius, Archesgob Caergaint (bu farw 653)
480

4g - **5g** - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - **480au** - 490au 500au 510au 520au 530au 
475 476 477 478 479 - **480** - 481 482 483 484 485 

----

## Digwyddiadau 
* Odoacer yn gorchfygu ymgais gan Julius Nepos i ail-feddiannu'r Eidal, ac yn gorchymyn ei ladd
* Odoacer yn cipio Dalmatia

## Genedigaethau 
* Anicius Manlius Severinus Boethius, athronydd Cristionogol
* Gelimer, brenin olaf y Fandaliaid

## Marwolaethau 
* Julius Nepos, yr olaf i ddal y teitl Ymerawdwr Rhufain yn y gorllewin

Categori:480
Flavius Augustus Honorius

[bawd|*Yr Ymerawdwr Bysantaidd Honorius*, gan [Jean-Paul Laurens (1880). Daeth Honorius yn "Augustus" ar 23 Ionawr 393, yn naw oed.]]

Roedd **Flavius Honorius** (9 Medi 384 – 15 Awst 423) yn Ymerawdwr Rhufeinig (393–395) ac yna'n Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin hyd ei farwolaeth.

Roedd yn fab ieuengaf i Theodosius I a'i wraig gyntaf Aelia Flaccilla. Cyhoeddwyd Honorius yn "Augustus", ac felly'n gyd-ymerawdwr a'i dad, ar 23 Ionawr 393, yn naw oed. 
Ar farwolaeth ei dad yn Ionawr 395 rhannwyd yr ymerodraeth rhyngddo ef a'i frawd Arcadius, a ddaeth yn ymerawdwr yn y dwyrain.

Yn ystod y rhan gyntaf o'i deyrnasiad, roedd Honorius yn dibynnu ar y cadfridog Fandalaidd Stilicho. Priododd ferch Stilicho, Maria. Pan ymosododd y Fisigothiaid ar yr Eidal yn 402, symudodd Honorius y brifddinas i Ravenna. Yn ystod ei deyrnasiad bu nifer o wrthryfeloedd ac ymgeisiadau i gipio'r orsedd, ynghyd ag ymosodiadau gan y barbariaid. Yn 408 cymerwyd Stilicho i'r ddalfa a'i ddienyddio. Yn 410 cipiwyd Rhufain gan Alaric I, brenin y Fisigothiaid.

Bu farw Honorius yn 423, heb adael etifedd. Y flwyddyn ddilynol enwebodd yr ymerawdwr yn y dwyrain, Theodosius II, ei gefnder Valentinian III, mab Galla Placidia a Constantius III, yn ymerawdwr yn y gorllewin.

Categori:Ymerodron Rhufeinig
Categori:Genedigaethau 384
Categori:Marwolaethau 423
Salm

Cân o foliant neu emyn o fawl i Dduw yw **salm** (benthyciad o'r Lladin ganoloesol *psalmus*). Yn benodol mae salm yn golygu un o'r moliannau mydryddol o'r enw yn *Llyfr y Salmau* yn yr Hen Destament neu gerdd ar ffurf debyg i'r rhain. Ond defnyddir yr enw weithiau i ddisgrifio cerddi mawl mewn traddodiadau crefyddol eraill yn ogystal. Mewn llenyddiaeth ddiweddar gall salm fod yn gerdd o fawl i wrthrychau'r ddaear hefyd. Yn ogystal gall fod yn gerdd gellweirus neu ddychanol, e.e. *Salm i Famon* gan John Morris-Jones.

### Gweler hefyd
*Llyfr y Salmau
*emyn

Categori:Barddoniaeth Gristnogol
Categori:Termau llenyddol
Llyfr y Salmau

200px|bawd|Y brenin Dafydd yn canu ar ei delyn, tudalen o **Lyfr y Salmau** yn llawysgrif Fécamp (Llyfrgell Brydeinig)
chwith|thumb
**Llyfr y Salmau** (Hebraeg: **תְהִלִּים** ''Th'hilliym'') yw 19eg llyfr yr Hen Destament yn y Beibl. Ynddo ceir 150 o salmau a briodolir yn ôl traddodiad i'r brenin Dafydd, ond sy'n waith sawl awdur yn ôl ysgolheigion diweddar. Cawsant eu cyfansoddi i'w canu i gyfeilaint offerynnau cerdd yn y deml yn Jeriwsalem. Heddiw maent yn dal i gael eu defnyddio mewn gwasanaethau crefyddol gan Gristnogion ac Iddewon mewn eglwysi a synagogau.

## Gweler hefyd 
* Salm


Salmau
Salmau
Limrig

Mae'r **limrig** yn fath o bennill ysgafn ddoniol sydd gan amlaf â thro annisgwyl yn y llinell olaf. Daw'r gair Cymraeg o'r Saesneg *limerick* (o'r enw lle Limerick, tref yng ngorllewin Iwerddon). Yn benaf gan fod yr enghreifftiau Saesneg cyntaf yn cael eu gosod i'r dôn ''Won't you come to Limerick*

Mae gan limrig bum llinell yn odli *a a b b a*.

## Cefndir
Honnodd Gershon Legman, a luniodd y flodeugerdd fwyaf, a mwyaf ysgolheigaidd o limrigau Saesneg, fod y gwir limrig fel ffurf werin bob amser yn anweddus, ac mae’n dyfynnu barn debyg gan Arnold Bennett a George Bernard Shaw, gan ddisgrifio’r limrig *glân'' fel:—

Er bod gan disgrifiad Legman o'r limrigau Saesneg eu cyffelyb yn y Gymraeg, ni fu erioed yn brif nodwedd ohonynt. Doniolwch, ysgafnder, a hwyl yw brif nodweddion y limrig Cymraeg yn hytrach na maswedd.

Efallai'r enwocaf o limrigwyr yn yr iaith Saesneg yw Edward Lear.

## Y Limrig Cymraeg
Mae'n ffurf weddol boblogaidd yn y Gymraeg, yn arbennig yn yr 20g. Mae'n un o'r tasgiau arferol yn y gyfres *Talwrn y Beirdd*. Dyma enghraifft gan John Fitzgerald (o'r flodeugerdd *Yr Awen Ysgafn*) :—

Yn y Gymraeg, bydd odl ychwanegol yn cael ei ddefnyddio yn aml, gydag odl fewnol rhwng y bedwaredd linell a chanol y bumed linell, fel yn yr enghraifft hon gan Heddwyn Jones:— 

## Limrigau Cyntaf y Gymraeg
Un o'r beirdd cyntaf i ddefnyddio mesur y limrig yn y Gymraeg oedd y Parch John Blackwell (Alun), er enghraifft yn ei *Fugeilgerdd* o 1824:—

Ysgrifennodd Alun ei Limrigau cyntaf cyn bod Lear yn 12 mlwydd oed. Gan hynny gellir bod yn sicr nad llyfrau Lear a gyflwynodd y mesur i farddoniaeth Cymraeg.

## Cyfeiriadau

Categori:Barddoniaeth ddigrif
Categori:Ffurfiau barddonol
Categori:Termau llenyddol
Ymson

**Ymson** yw'r term llenyddol am gymeriad neu unigolyn yn siarad ag ef ei hun i fynegi ei deimladau a'i feddyliau. Gan amlaf ceir ymson gan gymeriad mewn drama neu gerdd, e.e. cymeriad *Hamlet* yn nrama adnabyddus Shakespeare.

Mae'r ymson yn ffurf lenyddol hynafol. Yr enghraifft gynharaf o gerdd ymson yn Gymraeg efallai yw'r dilyniant o englynion a adnabyddir heddiw fel "Cân yr Henwr" ac a briodolir i Lywarch Hen. Yn y gerdd mae'r pennaeth yn ymffrostio yn ei ieuenctid coll pan gâi groeso yn llys Powys a phopeth dymunol i'w ran ac yn cwyno ei henaint adfydus, yn unig a gwargrwm, wedi colli popeth ac ar ffo heb ddim ond ei baglan (ffon) bren i'w gynnal.

## Cyfeiriadau
Categori:Termau llenyddol
479

4g - **5g** - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - **470au** - 480au 490au 500au 510au 520au 
474 475 476 477 478 - **479** - 480 481 482 483 484 

----

## Digwyddiadau 
*Diwedd Brenhinllin Song a dechrau Brenhinllin y Qi Deheuol yn ne China. Qi Gao Di yw teyrn cyntaf y Qi.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:479
478

4g - **5g** - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - **470au** - 480au 490au 500au 510au 520au 
473 474 475 476 477 - **478** - 479 480 481 482 483 

----

## Digwyddiadau 
*Verina, mam-yng-mghyfraith yr Ymerawdwr Bysantaidd Zeno yn ceisio lladd y cadfridog Illus am wrthwynebu ei brawd Basiliscus. Arweinir y gwrthryfel gan ei mab-yng-nghyfraith Marcianus a'r Ostrogoth Theodoric Strabo, ond mae Illus yn llwyddo i'w gorchfygu.
* Y cysegr Shinto cyntaf yn cael ei adeiladu yn Japan
* Diwedd Brenhinllin Sung yn Tsieina

## Genedigaethau 
*Narses, cadfridog Bysantaidd

## Marwolaethau 
*Ailill Molt, brenin Gwyddelig

Categori:478
477

4g - **5g** - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - **470au** - 480au 490au 500au 510au 520au 
472 473 474 475 476 - **477** - 478 479 480 481 482    

----

## Digwyddiadau
* Huneric yn dod yn frenin y Fandaliaid
* Yn ôl Brut yr Eingl-Sacsoniaid, Aelle, brenin Sussex yn cyrraedd Lloegr gyda'i dri mab.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* 25 Ionawr - Gaiseric, brenin y Fandaliaid

Categori:477
Canu mawl

**Canu mawl** yw'r enw a ddefnyddir i ddisgrifio cerddi beirdd Cymraeg i'w noddwyr yn yr Oesoedd Canol. Yn y traddodiad barddol Cymraeg tywysogion ac uchelwyr oedd y noddwyr hynny, ac felly'n mae'n arfer galw beirdd y cyfnod yn Feirdd y Tywysogion (hyd at y goresgyniad Seisnig) a Beirdd yr Uchelwyr (ar ôl hynny).

Gellir defnyddio'r term i ddisgrifio canu o'r fath mewn traddodiadau eraill yn ogystal.

Categori:Termau llenyddol
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
476

4g - **5g** - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - **470au** - 480au 490au 500au 510au 520au 
471 472 473 474 475 - **476** - 477 478 479 480 481 

----

## Digwyddiadau 
*4 Medi - Romulus Augustus, ymerawdwr olaf yr Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, yn cael ei ddiorseddu gan Odoacer.
*Awst - Zeno yn dychwelyd i'w orsedd fel Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain, wedi diorseddu Basiliscus.

## Genedigaethau 
*Aryabhata, mathemategydd a seryddwr Indiaidd

## Marwolaethau 
*28 Awst - Flavius Orestes, *Magister militum* yr Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin.

Categori:476
Hunangofiant

**Hunangofiant** yw hanes bywyd unigolyn neilltuol wedi'i ysgrifennu ganddo/ganddi ei hun (mae cofiant yn hanes unigolyn wedi'i ysgrifennu gan rywun arall).

## Nofelau
Ceir rhai nofelau ar ffurf hunangofiant, e.e. *Rhys Lewis* gan Daniel Owen.

## Hunangofiannau enwog
### Cymraeg
*Kate Roberts - *Y Lôn Wen*
*Angharad Tomos *Cnonyn Aflonydd*
### Ieithoedd eraill
*Adolf Hitler - *Mein Kampf*
*Howard Marks - *Mr Nice*

## Gweler hefyd 
* Yr hunangofiant yn y Gymraeg
* Cofiant


Categori:Termau llenyddol
Merthyr

:*Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu Merthyr (gwahaniaethu).*
**Merthyr** (o'r Lladin *martyr*) yw un sy'n marw dros ei (h)egwyddorion, ei ffydd neu rhywbeth y mae'n credu ynddo. Yn wreiddiol defnyddid y gair mewn cyd-destun Cristnogol i ddisgrifio credadyn sy'n barod i ddioddef angau dros ei ffydd yn hytrach nag ymwrthod â hi. Mae'r gair heddiw yn cael ei ddefnyddio ar gyfer pobl sy'n dioddef angau yn enw crefyddau eraill, e.e. Bwdhaeth, neu yn enw argyhoeddiadau gwleidyddol a.y.y.b. Merthyroleg yw'r gair am astudio hanes merthyron.

thumb|dim|300px

## Ystyron eraill
Ail ystyr y gair "merthyr" yn y Gymraeg yw "eglwys (er cof am sant neu ar ei fedd)." Fe'i gwelir yn yr enwau lleoedd Merthyr Tudful, Merthyr Cynog, Merthyr Dyfan a Merthyr Mawr (i gyd yn ne Cymru).

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Deugain Merthyr Cymru a Lloegr


Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Categori:Erledigaeth grefyddol
Categori:Marwolaeth
Categori:Pobl grefyddol
Gwobr Glyndŵr

180px|bawd|Gwobr Glyndŵr
**Gwobr Glyn Dŵr** yw gwobr flynyddol am gyfraniadau arbennig i'r celfyddydau yng Nghymru. Fe'i rhoddir gan Ymddiriedolaeth Tabernacl Machynlleth i ffigyrau blaenllaw ym meysydd cerddoriaeth, celf a llenyddiaeth yn eu tro. Enwir y wobr ar ôl Owain Glyn Dŵr, a goronwyd yn Dywysog Cymru ym Machynlleth.

Medal arian fawr yw'r wobr, gyda chynllun yn dangos Bae Ceredigion ac Afon Dyfi, a lleoliad Machynlleth yn cael ei nodi gan ddarn o aur Cymreig pur 18ct. Cafodd ei chynllunio gan y gemwr lleol Kelvin Jenkins yn 1995, a gwneir copi newydd ganddo bob blwyddyn ers hynny.

## Derbynwyr
### Cerddoriaeth 
*Ian Parrott (1994)
*Alun Hoddinott (1997)
*Robin Huw Bowen (2000)
*Elinor Bennett (2003)
*Rhian Samuel (2006)
*Llŷr Williams (2009)
*David Russell Hulme (2012)
*Eirian Owen (2015) 

### Celf 
*Syr Kyffin Williams (1995)
*Iwan Bala (1998)
*John Meirion Morris (2001)
*Peter Prendergast (2004)

### Llenyddiaeth 
*Jan Morris (1996)
*Gillian Clarke (1999)
*Gerallt Lloyd Owen (2002)
*Dr John Davies (2005)
*Tudur Dylan Jones (2008)
*Mererid Hopwood (2011)
*Angharad Price (2014)

## Dolen allanol
* Gwefan Gŵyl Machynlleth 

Categori:Diwylliant Cymru
Glyndwr
Glyndwr
Dan ar Wern

Bardd ac awdur o Lydaw yw **Dan ar Wern** (ganed yn Guer (Gwern-Porc'hoed) ym 1952).

## Dolenni allanol
* blog

Categori:Beirdd Llydaweg o Lydaw
Categori:Genedigaethau 1952
The Day of the Jackal

Gall **The Day of the Jackal** gyfeirio at:

* *The Day of the Jackal*, llyfr gan Frederick Forsyth
* *The Day of the Jackal*, ffilm seiliedig ar y nofel honno