open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bwrdeistref Maesyfed (etholaeth seneddol)

Roedd **Bwrdeistref Maesyfed** yn gyn etholaeth Gymreig rhwng 1542 a 1885 a oedd yn ethol un Aelod Seneddol (AS) i Dŷ'r Cyffredin. O dan Ddeddf Ailddosbarthu Seddi 1885 cafodd yr etholaeth ei chyfuno ag etholaeth Sir Faesyfed.

## Ffiniau
Yn ystod y cyfnod cynnar roedd yr etholaeth yn cynnwys bwrdeiswyr Tref Maesyfed, Cefnllys, Trefyclo, Cnwclas, Norton, Castell-paen, Llanandras a Rhaeadr Gwy.

Yn niwedd y 17g bu anghydfod parthed y ffiniau a chafwyd dadleuon yn Nhŷ'r Cyffredin ar ôl i'r pwyllgor deisebau canfod yn erbyn canlyniad etholiadau 1689 a 1690. Gwaharddodd y pwyllgor y pleidleisiau o Lanandras a Chastell-paen (a Norton, mewn egwyddor, er bod neb wedi pleidleisio yno), wedi hynny dim ond bwrdeiswyr Faesyfed, Cefnllys, Trefyclo, Cnwclas a Rhaeadr Gwy oedd yn cael bwrw pleidlais. Ym 1832 cafodd Llanandras ei ail osod yn yr etholaeth.

## Aelodau Seneddol
### Aelodau Seneddol 1545 - 1832
bawd|Arglwydd Harley, AS 1711-1715
bawd|Is-Iarll Malden, AS 1794-1799
bawd|Thomas Frankland Lewis, AS 1847-1855

### Aelodau Seneddol 1832 - 1885
bawd|dde|George Cornewall Lewis

## Etholiadau
Ar ôl y Ddeddf Diwygio Mawr (1832), cafwyd dau isetholiad ac un etholiad cyffredinol lle fu cystadlu am y sedd. Bu pob etholiad arall yn ddiwrthwynebiad.
bawd|Spencer Cavendish, Ardalydd Hartington

## Cyfeiriadau
*Nicholas, Thomas *Annals and antiquities of the counties and county families of Wales*; Llundain 1872; Cyf II t 919 https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=qjIwAAAAYAAJ&pg=GBS.PA919 adalwyd 21 Chwefror 2015
* Craig, F.W.S. *British Parliamentary Election Results 1918-1949* (Glasgow; Political Reference Publications, 1969)
*James, Arnold J a Thomas, John E. *Wales at Westminster - A History of the Parliamentry Representation of Wales 1800-1979* (Gwasg Gomer 1981) ISBN 0 85088 684 8

Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Tlws Cwpan y Byd FIFA

[bawd|Y tlws ar stamp o'r [Almaen, 1994]]

Tlws sy'n cael ei gyflwyno i enillwyr cystadleuaeth Cwpan y Byd FIFA ydy **Tlws Cwpan y Byd FIFA**. Mae dau dlws wedi bodoli ers sefydlu cystadleuaeth Cwpan y Byd ym 1930: Tlws Jules Rimet rhwng 1930 a 1970, a Thlws Cwpan y Byd FIFA ers 1974 hyd heddiw.

Cerflun o Nike, duwies buddugoliaeth y Groegwyr oedd y tlws gwreiddiol a wnaed o arian eurog a lapis lazuli. Llwyddodd Brasil i ennill y tlws am y trydydd tro ym 1970 ac o'r herwydd cafodd Brasil gadw'r tlws a chomisiynwyd tlws newydd ar gyfer Cwpan y Byd 1974.

"Tlws Cwpan y Byd FIFA" ydy enw'r tlws newydd. Darlun dau berson yn dal y byd ydy'r cerflun aur 18 karat sy'n 36.8&nbsp;cm o uchder ac yn pwyso 6.1&nbsp;kg. Yr Almaen yw deiliaid presennol y tlws ar ôl ennill  Cwpan y Byd 2014.

## Enillwyr
**Tlws Jules Rimet**
*  – 1930, 1950
*  – 1934, 1938
*  – 1954
*  – 1958, 1962, 1970
*  – 1966

**Tlws Cwpan y Byd FIFA**
*  – 1974, 1990, 2014
*  – 1978, 1986
*  – 1982, 2006
*  – 1994, 2002
*  – 1998
*  – 2010

## Cyfeiriadau
Categori:Cwpan y Byd Pêl-droed
Categori:Tlysau a gwobrau pêl-droed
Louis Jourdan

Actor o Ffrainc oedd **Louis Jourdan** (ganed **Louis Robert Gendre**; 19 Mehefin 1921 – 14 Chwefror 2015).

Fe'i ganwyd ym Marseille, yn fab i Yvonne (née Jourdan) a Henry Gendre.  Cafodd ei addysg yn yr École Dramatique

Priododd Berthe Frédérique ym 1947.

## Ffilmiau
**Le Corsaire* (1939)
**La Comédie du bonheur* (1940)
**Parade en sept nuits* (1941)
**La Belle Aventure* (1942)
*''L'Arlésienne* (1942)
**Les Petites du quai aux fleurs* (1944)
**La Vie de Boheme* (1945)
**The Paradine Case* (1947)
**Letter from an Unknown Woman* (1948)
**Madame Bovary* (1949)
**Anne of the Indies* (1951)
**Rue de l'Estrapade* (1953)
**Three Coins in the Fountain* (1954)
**The Swan* (1956)
**Escapade* (1957)
**Gigi* (1958)
**Can-Can* (1960)
**The Count of Monte Cristo* (1961)
**The V.I.P.s* (1963)
**The Man in the Iron Mask* (1977)
**Octopussy'' (1983)

Categori:Actorion o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2015
Gorllewin Sir Fynwy (etholaeth seneddol)

Roedd **Gorllewin Sir Fynwy** yn gyn etholaeth seneddol Gymreig a oedd yn dychwelyd un Aelod Seneddol (AS) i Dŷ'r Cyffredin, Senedd y Deyrnas Unedig. Cafodd yr etholaeth ei greu gan Ddeddf Ailddosbarthu Seddi 1885 ar gyfer etholiad cyffredinol 1885. Fe'i diddymwyd ar gyfer etholiad cyffredinol 1918.

## Ffiniau
Roedd yr etholaeth yn cynnwys "Isadran sesiynol Bedwellte (ac eithrio  Plwyfi Bedwas a Mynyddislwyn)",  sef plwyfi sifil Abertyleri, Aberystruth (gan gynnwys rhan o Glyn Ebwy), Bedwellte (yn cynnwys Manmoel, Rhymni, Tredegar a rhan o Lyn Ebwy)

Wedi i'r etholaeth cael ei ddiddymu cafodd yr etholaeth ei rannu trwy etholaethau Abertyleri, Bedwellte a Glyn Ebwy.

## Aelodau Seneddol 
## Etholiadau
### Etholiadau yn y 1910au
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, Rhagfyr 1910; Thomas Richards; Llafur; diwrthwynebiad

### Etholiadau yn y 1900au
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1906; Thomas Richards; Rhyddfrydol (Rhyddfrydwr Llafur); diwrthwynebiad

### Etholiadau yn y 1890au
### Etholiadau yn y 1880au
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1886; Cornelius Marshall Warmington; Rhyddfrydol; diwrthwynebiad

## Cyfeiriadau
* Craig, F.W.S. *British Parliamentary Election Results 1918-1949* (Glasgow; Political Reference Publications, 1969)
*James, Arnold J a Thomas, John E. *Wales at Westminster - A History of the Parliamentry Representation of Wales 1800-1979* (Gwasg Gomer 1981) ISBN 0 85088 684 8

Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Gwent
Canol Morgannwg (etholaeth seneddol)

Roedd **Canol Morgannwg** yn gyn etholaeth sirol Gymreig a oedd yn dychwelyd un Aelod Seneddol (AS) i Dŷ'r Cyffredin Senedd y Deyrnas Unedig. Cafodd yr etholaeth ei greu gan Ddeddf Ailddosbarthu Seddi (1885) a'i diddymu ar gyfer etholiad cyffredinol 1918.

## Ffiniau
Cafodd yr etholaeth ei greu allan o hen etholaeth Sir Forgannwg a oedd wedi bod mewn bodolaeth ers 1542, yr oedd y sedd yn un eang a oedd yn cynnwys Maesteg, Llangeinwyr, Cwm Llynfi, Aberpergwm, Parc Margam, Llansawel, Glyncorrwg a Resolfen.

## Aelodau Seneddol
## Etholiadau
### Etholiadau yn y 1910au
### Etholiadau yn y 1900au
Etholiad cyffredinol 1906; Samuel Thomas Evans; Rhyddfrydol; diwrthwynebiad.

### Etholiadau yn y 1890au
Isetholiad Canol Morgannwg 1890; Samuel Thomas Evans; Ryddfrydol; diwrthwynebiad

### Etholiadau yn y 1880au
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1885; Christopher Rice Mansel Talbot; Ryddfrydol; diwrthwynebiad

Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1886; Christopher Rice Mansel Talbot; Ryddfrydol; diwrthwynebiad

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Morgannwg
Ffwrneisiau

Hunangofiant ar ffurf nofel gan y bardd Gwenallt  yw ***Ffwrneisiau: Cronicl Blynyddoedd Mebyd***. Fe'i cyhoeddwyd gan Gwasg Gomer ym 1982 rhyw 14 blynedd wedi marwolaeth yr awdur.

Hon oedd nofel olaf Gwenallt. Seilwyd hi ar hanes ei fagwraeth mewn ardal ddiwydiannol ac mae'r hanes yn cynnwys pennod am farwolaeth tad y prif gymeriad (fel ei dad ei hun) a laddwyd gan fetel tawdd yn y gwaith alcam. I bob pwrpas mae hi'n hunangofiant a hanes Cwm Tawe. Roedd y rhan fwyaf o'r llyfr yn barod i'w olygu ond roedd rhaid i'r Athro J. E. Caerwyn Williams gwblhau gweddill y nodiadau, gyda help gweddw Gwenallt, Nel Gwenallt.  Ceir rhagair helaeth gan J. E. Caerwyn Williams sy'n olrhain sut y daeth y llawysgrif i olwg y byd.

Categori:Bywgraffiadau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1982
Categori:Nofelau 1982
Categori:Nofelau Cymraeg
Gogledd Sir Fynwy (etholaeth seneddol)

Roedd **Gogledd Sir Fynwy** yn gyn etholaeth sirol Gymreig a oedd yn dychwelyd un Aelod Seneddol (AS) i Dŷ'r Cyffredin Senedd y Deyrnas Unedig. Cafodd yr etholaeth ei greu gan Ddeddf Ailddosbarthu Seddi (1885) a'i diddymu ar gyfer etholiad cyffredinol 1918.

## Ffiniau
Roedd yr etholaeth yn cynnwys Y Fenni, Bwlch-Trewyn, Cwm-iou, Llanelen, Llan-ffwyst, Llangatwg Lingoed, Llanofer, Llanddewi Rhydderch, Llanddewi Ysgyryd, Llandeilo Bertholau, Llanfable,Llanwytherin, Llanfihangel Crucornau, Llanfihangel Tor-y-mynydd,Llanwenarth, Yr Hencastell, Abersychan, Blaenafon, Glascoed, Goetre, Llanfair Cilgedin, Llanfrechfa, Mamheilad, Pont-y-pŵl Ynysgynwraidd, Y Grysmwnt, Llangatwg Feibion Afel, Llangiwa, Llandeilo Gresynni, Llanfihangel Ystum Llywern a Llanfocha
## Aelodau Seneddol
## Etholiadau
### Etholiadau yn y 1880au
### Etholiadau yn y 1890au
### Etholiadau yn y 1900au
bawd|Reginald McKenna

### Etholiadau yn y 1910au
## Cyfeiriadau
* Craig, F.W.S. *British Parliamentary Election Results 1918-1949* (Glasgow; Political Reference Publications, 1969)
*James, Arnold J a Thomas, John E. *Wales at Westminster - A History of the Parliamentry Representation of Wales 1800-1979* (Gwasg Gomer 1981) ISBN 0 85088 684 8

Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Gwent
Sul y Mamau

Gŵyl Gristnogol a masnachol sy'n digwydd ar y pedwerydd Sul yng nghyfnod y Grawys ydy **Sul y Mamau**. Caiff ei chydnabod a'i dathlu gan Gristnogion Pabyddol a Phrotestanaidd drwy Ewrop a mannau eraill, yn bennaf drwy anrhydeddu'r fam drwy weithred ymarferol neu symbolaidd. Yn aml, rhoddir anrheg i'r fam neu gwneud un o'i gorchwylion arferol yn ei lle e.e. coginio pryd o fwyd arbennig. Dyma, o bosib darddiad y cysylltiad gyda'r 'fam'. Mae'n bosibl hefyd fod yma hen wyl baganaidd llawer cyn hynny, sydd bellach wedi mynd ar goll e.e. yn gysylltiedig â 'Moel Famau' neu'r Tylwyth Teg ('Bendith y Mamau').

Oddeutu dau gan mlynedd yn ôl, arferid rhoi caniatâd i forwynion a  gweision i gael diwrnod i ymweld â'r fam-eglwys - gyda'u mamau ac aelodau eraill o'r teulu. Yn aml, dyma'r unig ddiwrnod pan y cânt fod gyda'u teulu oherwydd eu bont yn gweithio ar ddyddiau gŵyl megis y Nadolig.

## Gweler hefyd 
* Dydd Iau Cablyd
* Diwrnod y Tadau
* Cacen Simnel

## Cyfeiriadau
Mamau
Categori:Gwyliau
Categori:Gwyliau Cristnogol
The Imitation Game

Ffilm hanesyddol o 2014 ydy ***The Imitation Game***. Fe'i cyfarwyddwyd gan Morten Tyldum, ac ysgrifennwyd y sgript gan Graham Moore yn seiliedig ar fywgraffiad *Alan Turing: The Enigma* gan Andrew Hodges. Mae Benedict Cumberbatch yn chwarae rhan y mathemategydd Alan Turing, a ddatrysodd y Cod Enigma yn ystod yr Ail Ryfel Byd cyn cael ei erlyn am fod yn hoyw. Chwaraea Keira Knightley ran cydweithiwr Turing, Joan Clarke.

Prynodd The Weinstein Company y ffilm am $7 miliwn yn Chwefror 2014, y swm uchaf erioed am hawliau dosbarthu ffilm yn yr Unol Daleithiau wrth y Farchnad Ffilm Ewropeaidd. Cafodd ei rhyddhau mewn theatrau yn y Deyrnas Unedig ar 14 Tachwedd ac ar 28 Tachwedd yn Unol Daleithiau America.

Roedd *The Imitation Game* yn llwyddiant masnachol ac ymhlith y beirniaid. Erbyn Chwefror 2015, roedd hi wedi gwneud $157 miliwn yn fyd-eang ond gyda chost cynhyrchu o $14 miliwn yn unig. Dyma oedd y ffilm annibynnol i wneud yr arian mwyaf yn 2014. Cafodd ei henwebu am wyth o Wobrau'r Academi, gan gynnwys y Ffilm Orau, y Cyfarwyddwyr Gorau (i Tyldum), yr Actor Gorau (Cumberbatch), a'r Actores Gefnogol Orau (Knightley). Derbyniodd naw enwebiad BAFTA hefyd, gan gynnwys y Ffilm Orau a'r Ffilm Brydienig Eithriadol.

Derbyniodd y cast a'r criw glod gan grwpiau hawliau LHDT am gyflwyno hanes Turing i gynulleidfa ehangach. Fodd bynnag, beirniadodd rhai haneswyr y ffilm am ei darlun anghywir o gymeriad a pherthnasau Turing.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Morten Tyldum ar 19 Mai 1967 yn Bergen. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Bergen.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Morten Tyldum nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q3425142.           # P57 = film director
 OPTIONAL {
 ?item wdt:P136 ?genre.
 ?genre rdfs:label ?genre_label.
 FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw 
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau dogfen o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau dogfen
Categori:Ffilmiau 2014
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan William Goldenberg
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Llundain
Gorsaf reilffordd Gwynedd Valley, Pennsylvania

chwith|bawd|260px
bawd|260px
Mae ** Gorsaf reilffordd Gwynedd Valley** ar lein SEPTA Lansdale/Doylestown.

## Dolen allanol
* Tudalen Gwynedd Valley ar wefan SEPTA

Gwynedd Valley
Categori:Philadelphia
Capesterre-Belle-Eau

Dinas a commune ar ynys Guadeloupe, sy'n un o Diriogaethau tramor Ffrainc yw Capesterre-Belle-Eau. Saif ar  ynys yn Basse-Terre. Roedd y boblogaeth yn 2012 yn 19,407.

## Enwogion
*Amédée Fengarol (1905-1951), gwleidydd

Categori:Réunion
Cemeg anorganig

yn dangos bondiau anarferol
**B:** Mae gan gesiwm clorid strwythur crisial archetypal clasurol
**C: **Cymhlygyn organometelig yw Fp2

**D: **Defnyddir silicon mewn nifer o ffyrdd, o fewnblaniadau yn y bronnau i Silly Putty
**E: **Enillodd Robert H. Grubbs Wobr Nobel 2005 am gatalydd Grubb
**F: **Defnyddir seolitau lawer fel gograu moleciwlaidd 
**G:** Synodd copr(II) asetad ddamcaniaethwyr oherwydd ei ddiamagnetedd]]
Astudiaeth synthesis ac ymddygiad cyfansoddion anorganig ac organometelig yw **cemeg anorganig**. Mae'r maes hwn yn cynnwys pob cyfansoddyn cemegol heblaw'r nifer helaeth o gyfanosoddion organig (cyfansoddion sy'n seiliedig ar garbon, sydd fel arfer yn cynnwys bondia C-H) ac sy'n cael eu hastudio mewn cemeg organig. Nid oes gwahaniaeth mawr rhwng y ddwy ddisgyblaeth a cheir cryn gorgyffwrdd, yn bwysicaf oll yn yr is-ddisgyblaeth a elwir yn 'gemeg organometelig'. Mae cemeg organig yn cael ei ddefnyddio ymhob agwedd o ddiwydiant cemegol, gan gynnwys: catalysis, gwyddoniaeth defnyddiau, pigmentau, arwynebyddion, araenau, meddyginaethau, tanwydd ac amaethyddiaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Cemeg
Cats Don't Dance

Mae '''''Cats Don't Dance''''' yn ffilm animeiddiedig Americanaidd o 1997.

Categori:Ffilmiau 1997
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Alan Howard

Actor Seisnig oedd **Alan MacKenzie Howard, CBE** (5 Awst 1937 – 14 Chwefror 2015). Roedd yn aelod o Gwmni Brenhinol Shakespeare rhwng 1966 a 1983.

## Ffilmiau
**The Heroes of Telemark* (1965)
* *Oxford Blues* (1984)
* *A Better Class of Person* (1985)
**The Cook, The Thief, His Wife and Her Lover* (1989)
**The Return of the Musketeers* (1989), fel Oliver Cromwell
**A Casualty of War* (1989)
**Dakota Road* (1992)
**The Secret Rapture* (1993)
**David Copperfield* (2000)

## Teledu
**Jute City* (1991)
**No Bananas* (1996)
*''Parade's End'' (2012)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2015
William Aubrey

Roedd **William Aubrey** (tua 1529 – 25 Mehefin 1595) yn Athro Brenhinol y Gyfraith Sifil ym Mhrifysgol Rhydychen rhwng 1553 a 1559, ac roedd yn un o gymrodyr sylfaenol Coleg yr Iesu, Rhydychen. Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Aberhonddu, Bwrdeistref Caerfyrddin a nifer o etholaethau eraill.

## Bywyd cynnar a Phrifysgol Rhydychen
Ganwyd Aubrey yn Sir Frycheiniog, yn ail fab i Thomas Aubrey, MD, Cefn Cantref.

Ar ôl cael ei addysg yn yr ysgol a enwyd yn ddiweddarach yn 'Goleg Crist', Aberhonddu, aeth Aubrey i Brifysgol Rhydychen, daeth yn gymrawd o Goleg yr Holl Eneidiau, Rhydychen ym 1547. Cafodd radd Baglor y Gyfraith Cyffredin ym 1549 ac fe'i penodwyd yn brifathro New Hall Inn, Rhydychen ym 1550. Ym 1553, olynodd Robert Weston fel Athro Brenhinol y Gyfraith Sifil. Daliodd y swydd hyd 1559, pan gafodd ei olynu gan John Griffith. Gwasanaethodd fel barnwr-marshal y fyddin o dan arweiniad William Herbert, Iarll Penfro yn ymgyrch St Quentin, 1557.

Ym 1571, cafodd ei enwi yn *Siarter y Sylfaenwyr* fel un o'r wyth cymrodor gwreiddiol Coleg yr Iesu, Rhydychen Cafodd y radd o Ddoethur y Gyfraith Cyffredin (DCL) ym 1554 a'r flwyddyn ganlynol cafodd ei wneud Meistr mewn Siawnsri.

## Gwasanaeth Gyfreithiol
Ym 1562, fe fu Aubrey yn aelod o'r comisiwn a sefydlwyd gan Matthew Parker, Archesgob Caergaint a barnodd bod priodas y Ledi Catherine Grey i Henry Herbert (mab Iarll 1af Penfro) yn anghyfreithlon (bu hyn yn fodd i ddatgysylltu teulu Penfro oddi wrth ymgais aflwyddiannus y Ledi Jane Gray i hawlio Coron Lloegr) . Roedd yn un o lofnodwyr y farn gyfreithiol bod John Lesley (Esgob Ross) a llysgennad Mari, brenhines yr Alban yn gallu sefyll ei brawf yn Lloegr am gynllwynio yn erbyn y Frenhines Elisabeth, a thrwy hynny creu'r flaenoriaeth gyfreithiol bod Mari yn gallu sefyll ei phrawf, hefyd, gan greu'r llwybr cyfreithiol i gyfiawnhau ei dienyddio.

## Gwasanaeth Seneddol 
Bu Aubry yn aelod seneddol ar gyfer nifer o etholaethau seneddol gan gynnwys dwy yng Nghymru sef Bwrdeistrefi Caerfyrddin (1554) ac Aberhonddu (1558) yn ogystal â Hindon (1559), Arundel (1563), a Taunton (1592). Roedd yn aelod o Gyngor Cymru a'r Gororau o 1586. Roedd hefyd yn archwilydd a ficer-cyffredinol Caergaint o dan yr Archesgob Grindal, gan gadw ei swydd fel ficer-cyffredinol o dan Archesgob Whitgift.

## Marwolaeth
Bu farw Aubrey yn Llundain ym 1595 ac fe'i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol wreiddiol San Paul.

## Cyfeiriadau
* Ian W. Archer;  *Religion, Politics, and Society in Sixteenth-Century England*; Cambridge University Press 2004; ISBN 9780521818674

Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1529
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1595
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Crist, Aberhonddu
FIDE

Mae'r **Fédération Internationale des Échecs** neu **Ffederasiwn Gwyddbwyll y Byd** yn sefydliad rhyngwladol sy'n cysylltu'r gwahanol ffederasiynau gwyddbwyll cenedlaethol ar draws y byd ac yn gweithredu fel corff rheoli cystadlaethau gwyddbwyll rhyngwladol. Defnyddir yr acronym Ffrangeg **FIDE** i gyfeirio at y sefydliad fel arfer.

Fe'i sefydlwyd ym Mharis, Ffrainc ar 20 Gorffennaf 1924. Ei arwyddair yw *Gens una sumus*, sy'n Lladin am "Un bobl ydym ni".

Mae Undeb Gwyddbwyll Cymru yn aelod llawn o FIDE ers 1970. Cod gwlad rhyngwladol FIDE ar gyfer Cymru yw WLS.

## Llywyddion FIDE 
* 1924 - 1939 : Alexander Rueb 
* 1939 - 1946 : Augusto de Muro 
* 1946 - 1949 : Alexander Rueb 
* 1949 - 1970 : Folke Rogard 
* 1970 - 1978 : Max Euwe 
* 1978 - 1982 : Fridik Olafsson 
* 1982 - 1995 : Florencio Campomanes 
* 1995 - 2018 : Kirzan Ilyumzhnov 
* 2018 - 2026 : Arkady Dvorkovich 

## Pencampwr Gwyddbwyll  y Byd (FIDE) 
## Pencampwr gwyddbwyll byd merched 
## Gemau olympaidd gwyddbwyll  
**Dynion**

## Gemau olympaidd gwyddbwyll benywaidd 
## Gweler hefyd
*Uwchfeistr (gwyddbwyll)
*Nodiant algebraidd
*Tawlbwrdd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Gwyddbwyll
Categori:Sefydliadau 1924
Anschluss

bawd|Heddlu ffin Almaenaidd ac Awstriaidd yn datgymalu man croesi ffin yn 1938.

Cyfeddiant Awstria gan yr Almaen Natsïaidd ar 12 Mawrth 1938 oedd yr ***Anschluss***  () ("uniad" yw ystyr y gair yn Almaeneg; ***Anschluß*** oedd y sillafiad gwreiddiol).

Categori:Hanes Awstria
Categori:Natsïaeth
Roger Cecil

Arlunydd o Gymru oedd **Roger Cecil** (18 Gorffennaf 1942 – 22 Chwefror 2015).

Fe'i ganwyd yn Abertyleri. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Casnewydd a St Martin’s School of Art, Llundain. Ym 1964, enillodd Wobr David Murray o'r Academi Frenhinol y Celfyddydau.

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2015
Arthur Walsh, 3ydd Barwn Ormathwaite

Roedd **Arthur Henry John Walsh**, 3ydd Barwn Ormathwaite GCVO (10 Ebrill 1859 –13 Mawrth 1937) yn wleidydd ac yn ŵr llys a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Faesyfed o 1885 i 1892.

## Bywyd personol
Ganwyd Walsh yn Llundain ym 1859 yn fab hynaf yr 2il Farwn Ormathwaite a'i wraig, Katherine, merch y 7fed Dug Beaufort. Roedd teulu Walsh yn berchen ar ystâd Nantgwyllt, Rhaeadr Gwy. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Eton.

Ar 26 Gorffennaf, 1890 priododd a'r Ledi Clementine Pratt, unig ferch 3ydd Ardalydd Camden. Ni chawsant blant.

## Gyrfa filwrol
Ym 1876 cafodd ei gomisiynu'n Ail Is-gapten ym Milisia Cyffinwyr De Cymru, gan gael ei ddyrchafu'n Is-gapten yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn. Ym 1878 trosglwyddodd i'r fyddin barhaol fel Ail Is-gapten yn y *Life Guards*. Ymadawodd a'r fyddin barhaol ym 1887 a daeth yn Ail Is-gapten yng Nghatrawd Iwmyn Dwyrain Swydd Caint gan wasanaethu hyd 1890.

## Gyrfa wleidyddol
Safodd Walsh yn etholaeth Sir Faesyfed yn enw'r Blaid Geidwadol yn etholiad cyffredinol 1885 gan gipio'r sedd oddi wrth y Blaid Ryddfrydol. Fe fu ei daid John Benn Walsh, Barwn 1af Ormathwaite, a'i dad Arthur Walsh, 2il Farwn Ormathwaite yn ASau Ceidwadol yr etholaeth o'i flaen. Cadwodd y sedd yn etholiad cyffredinol 1886 cyn cael ei drech gan yr ymgeisydd Rhyddfrydol Francis Edwards ym 1892.
Etifeddodd Walsh teitl ei dad yn 1920 gan gael ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi lle fu'n aelod hyd ei farwolaeth ym 1937, gan nad oedd ganddo blant cafodd y teitl ei basio i'w frawd, George.
Gwasanaethodd fe Arglwydd Raglaw Sir Faesyfed 1918-1921

## Gyrfa fel Gŵr llys
Ym 1892 fe'i penodwyd yn Gwastrawd wrth aros i'r Frenhines Victoria. Ym 1897 cafodd ei benodi'n Ddistain yr Aelwyd i Mari, Duges Teck; bu hi farw'n ddiweddarach yn yr un flwyddyn a chludodd Walsh ei choron yn ei hangladd. Gwasanaethodd fel Ystlyswr Bonheddig  (1902-1905) a Gwas Wrth Aros (1905-1907) i'r Brenin Edward VII ac roedd yn Feistr y Seremonïau o 1907 i 1920.
Cafodd Walsh ei benodi'n Aelod o Urdd Frenhinol Fictoria ym 1907 (MVO); cafodd ei ddyrchafu'n Gadlywydd yr urdd (CVO) yn Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 1910, Marchog cadlywydd ym 1912 (KCVO) a Marchog y Groes Fawr (GCVO) ym 1920.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Tŷ'r Arglwyddi
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1937
Sian Davies

bawd|Siân Davies: ar glawr *Skin Deep* am y trydydd tro

Mae **Siân Davies** yn fodel sydd wedi ymddangos ar glawr *Skin Deep* a cylchgrawn ar tatŵs. Mae hi'n dod o Lanfairynghornwy, Sir Fôn ac wedi gweithio gyda gornestau paffio.

Mae ei llun hi wedi ymddangos hefyd yng nghylchgrawn mwyaf Ewrop: *Tatoo Spirit*. Creuwyd ei thatŵ dwaetha gan yr arlunydd Shakey Pete: llun paun, sydd wedi cymryd 55 awr i gyd. Ei asiant ydy *Scott Cole Photography*. Cafodd ei thatŵ cyntaf yn Hanky Pank, Amsterdam, lle cafodd luniau o flodau ceirios ar i hysgwydd.

Mae Siân hefyd wedi ymddangos mewn ffilmiau horror: *Zombies from Ireland* oedd y cyntaf (Cyfarwyddwr: Ryan Kift) a bydd yn ymddangos yn *Mermaids from Mars* cyn hir.

## Ymddangosodd hefyd yn
* Actio yn y gomedi *Gwlad Yr Astra Gwyn*, S4C 
* Llun clawr ar *Golwg*, ddwy waith
* *Y Lle* (S4C) - cyflwyno a cynhyrchu
* Actio yn y drama *Zanzibar*, S4C
* *Ddoe am Ddeg*, S4C
* Sioeau radio Geraint Lloyd, Taro'r Post a Lisa Gwilym
* Cyfweliad byw ar *Heno*, S4C
* Sioe Tudur Owen
* Beirniad yng Ngŵyl Tatŵ 'Cariad Ink'

## Cyfeiriadau
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Pont Harbwr Sydney

Pont yn Sydney, Awstralia yw **Pont Harbwr Sydney**, sy'n croesi Bae Jackson. Fe'i adeiladwyd rhwng 1923 a 1932. Mae gan y bont 6 miliynau o ribedi a 53,000 tunnell o ddur. Agorwyd y bont yn swyddogol ar 19 Mawrth 1932. Yn wreiddiol, cafodd y bont 2 lein reilffordd, 2 lein dramffordd a 6 lôn ar gyfer ceir. Caewyd tramffyrdd Sydney yn y 50au, fell mae 8 lôn ar gyfer ceir erbyn hyn.

Mae'r olygfa ddramatig o'r bont, yr harbwr a Thŷ Opera Sydney gerllaw yn ddelwedd eiconig o'r ddinas honno. Ers 1998, cynhelir teithiau i fyny'r bont ar gyfer twristiaid.

bawd|chwith|260px|Machlud haul dros y bont
bawd|260px|chwith|Pont Harbwr Sydney
bawd|260px|chwith|Twristiaid yn dringo'r bont

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sydney
Sydney
Sancho I, brenin Portiwgal

Ail frenin Portiwgal 9 Rhagfyr 1185 hyd ei farwolaeth oedd **Sancho I** (11 Tachwedd 1154 – 26 Mawrth 1212).

Fe'i ganwyd yn Coimbra, yn fab i Afonso I, brenin Portiwgal, a'i wraig Maud o Savoie. Priododd y Dywysoges Dulce o Aragon, chwaer Alfonso II, brenin Aragon, ym 1174.

## Plant
*Teresa (1181-1250)
*Raimundo (c.1180-1189)
*Sancha (1182-1229)
*Constança (c.1182-1202)
*Afonso (1185-1223)
*Pedro (1187-1258)
*Fernando (1188-1233)
*Henrique (1189)
*Branca (c.1192-1240)
*Berengária (c.1195-1221)
*Mafalda (c.1197-1256)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1154
Categori:Marwolaethau 1212
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Tsingtao

de|bawd|Potel o gwrw Tsingtao
Cwmni Bragu Tseiniaidd yw **Tsingtao Brewery Co.,Ltd.** (Tsieinieg Syml: 青島啤酒廠|s=青岛啤酒厂), yr ail fragdy mwyaf drwy'r wlad.

Cychwynodd y busnes yn 1903 gan fewnfudwyr Almaenig ac erbyn hyn mae wedi hawlio  15% o farchnad mewnol Tsieina. Mae'r cwrw'n cael ei fragu yn Qingdao, Shandong yn ogystal â mannau eraill ym mragdai'r cwmni. Hen enw'r dref hon (Quingadao) oedd ''École française d'Extrême-Orient'', ac o'r hen enw hwn y tarddodd enw'r cwrw. Logo'r cwrw yw delwedd o Zhan Qiao, pier enwog a leolwyd ar ei harfordir deheuol.

## Dolenni allanol
* - Gwefan Swyddogol

Categori:Cwmnïau Gweriniaeth Pobl Tsieina
Categori:Cwrw
Baskin-Robbins

Cwmni hufen iâ Americanaidd yw **Baskin-Robbins** a sefydlwyd ym 1945 yn Glendale, Califfornia. O bosib hwn yw'r fasnachfraint hufen iâ fwyaf yn y byd, a chanddi 4500 o leoliadau, gan gynnwys 2300 yn yr Unol Daleithiau.

Categori:Cwmnïau bwyd
Categori:Cwmnïau a leolir yng Nghaliffornia
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1945
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Categori:Hufen iâ
Categori:Masnachfreintiau
Birgit Õigemeel

Cantores o Estonia ydy **Birgit Õigemeel** (ganwyd 24 Medi 1988) a gynrychiolodd Estonia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2013 gyda'r gân "Et uus saaks alguse".

## Bywyd personol
Mae Birgit yn byw yn Tallinn gyda'i rheolwr Indrek Sarrap  a ganwyd ey plentyn cyntaf yn Hydref 2013. Birgit yw'r ieuengaf o'r tair chwaer Õigemeel. Mae hi a'i chwiorydd wedi canu fel grŵp ar y teledu.

Mae ei mam, Astrid Õigemeel, yn athrawes gerddoriaeth ac mae ei thad, Riivu Õigemeel, yn rhedeg cwmni dodrefn lleol. Mae'r ddau ohonynt yn byw yn Kohila.

## Discograffiaeth
### Albymau
**Birgit Õigemeel* (25 Ionawr 2008)
**Ilus aeg* (11 Tachwedd 2008)
**Teineteisel pool* (19 Tachwedd 2009)
**Uus algus* (3 Rhagfyr 2013)

### Senglau
**Kas tead, mida tähendab...* (13 Tachwedd 2007)
**365 Days* (2008)
**Homme* (2008)
**Ise* (2008)
**Last Christmas* (2008)
**Talve võlumaa* (2008)
**Moonduja* (2009)
**See öö* (2009)
**Põgenen* (gyda Koit Toome) (2010)
**Iialgi* (gyda Violina) (2010)
**Eestimaa suvi* (2010)
**Parem on ees* (2011)
*''You're not alone* (gyda Violina) Eesti Laul 2012 (2011)
**Et uus saaks alguse* Eesti Laul 2013 (2012)
**Sea of Life* (gyda Violina) (2013)
**Nii täiuslik see* (2013)
**Olen loodud rändama* (2013)
**Lendame valguskiirusel* (2014)
**Pea meeles head* (gyda Ott Lepland) (2014)
**Kolm kuud'' (2014)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Birgit ar Musicbrainz
*Birgit ar IMDB

Categori:Cantorion o Estonia
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Estonia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Estonia
A Feast for Crows

Nofel ffantasi gan George R. R. Martin yw ***A Feast for Crows*** a gyhoeddwyd gyntaf yn 2005. Hon yw'r bedwaredd nofel yn y gyfres *A Song of Ice and Fire*.

Categori:Nofelau 2005
Categori:Nofelau ffantasi
Categori:Nofelau gan George R. R. Martin
Zlata Ognevich

Cantores o Wcrain yw **Zlata Ognevich** (ganwyd 12 Ionawr 1986). Mae hi'n mwyaf enwog am cymryd rhan mewn Cystadleuaeth Cân Eurovision 2013 yn Malmö, Sweden gyda'r gân *Gravity*.

## Bywyd Cynnar 
Fe'i ganwyd Zlata yn 1986 ym Murmansk, gogledd Rwsia, ond symudai'r teulu i Sudak yn y Crimea, Wcrain pan oedd hi'n ifanc. Wrth troi'n 18, symudodd Zlata i Kiev er mwyn parhai ei addysg gerddorol.

## Discograffiaeth
### Senglau
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Cantorion o Wcráin
Categori:Gwleidyddion o Wcráin
Categori:Pobl o Oblast Murmansk
Categori:Pobl o Wcráin o dras Rwsiaidd
Martyn Lloyd-Jones

Gweinidog, meddyg ac awdur oedd **David Martyn Lloyd-Jones** (20 Rhagfyr 1899 &ndash; 1 Mawrth 1981) a oedd yn hynod o ddylanwadol yn y mudiad Efengylaidd yng ngwledydd Prydain yn yr 20g. Bu'n gweinidogaethu mewn capel yn Llundain am bron i 30 mlynedd. Gwrthwynebai Gristnogaeth Ryddfrydol yn gryf iawn a chefnogai Efengylwyr Anglicanaidd a ddymunai adael eu henwad. Credai mai dim ond drwy ddod at ei gilydd oedd gwir gymrodaeth (neu frawdgarwch) Cristnogol yn bosibl.

## Y blynyddoedd cynnar
Yng Nghaerdydd y ganwyd Lloyd-Jones a chafodd ei fagu yn Llangeitho, Ceredigion. Groser oedd ei dad ac roedd gan Lloyd-Jones ddau frawd. Yn Llangeitho, y bu gweinidogaeth Daniel Rowland, ac roedd y pentref yn fan canolog yn y Diwygiad Methodistaidd. Bu'n ddisgybl mewn ysgol ramadeg yn Llundain rhwng 1914 ac 1917 cyn treulio amser fel myfyriwr meddygol yn Ysbyty Bartholomew. Derbyniodd radd feddygol MD o Brifysgol Llundain, a daeth yn Aelod o Goleg Brenhinol y Ffisegwyr. Am ddwy flynedd teimlodd yr alwad i ddychwelyd i Gymru i bregethu ac ildiodd i'r alwad honno yn 1927 gyda'i briod newydd Bethan (*nee* Phillips). Yn ddiweddarach cawsant ddau o blant: Elizabeth ac Ann. Derbyniodd wahoddiad i weinidogaethu mewn eglwys yn Aberafon, Porth Talbot.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Gweinidogion Presbyteraidd o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl o Langeitho
Pabell Llywarch Hen

Cylch cerrig yng nghymuned Llanfor, Gwynedd, oedd **Pabell Llywarch Hen**. Fe'i gysylltir â Llywarch Hen, aelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd a ddaeth yn wrthrych y gadwyn o englynion a luniwyd ym Mhowys a alwyd gan Syr Ifor Williams yn "Canu Llywarch Hen". Mae'r cylch cerrig wedi diflannu erbyn hyn.

## Cofnodion cynnar
"Pabell Llywarch Hen" oedd yr enw traddodiadol ar gylch cerrig cynhanesyddol ger eglwys Llanfor, tua milltir i'r dwyrain o dref y Bala. Mae'r cyfeiriad cynharach ato sydd ar glawr heddiw yn dyddio o'r 17g. Yn ail gyfrol ei lawysgrif *Parochialia*, cofnoda'r hynafiaethydd Edward Lhuyd:

:"Mae mann ym mhentre Llanvor a elwir Pabell Llywarch [;] shiarel o gerrig gwedy i dodi ar i penneu ag yn awr yn Gadles."

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchoedd cerrig Gwynedd
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Y Bala
Eginyn

[bawd|Eginyn [ciwcymbr.]]
Coesynnau a'u dail a blagur ar blanhigyn sy'n tyfu, neu egino, yw **eginyn** (lluosog: egin).

Categori:Botaneg
Llyn Cyfynwy

250px|bawd|chwith|Llyn Cyfynwy
Llyn yn Sir Ddinbych yw **Llyn Cyfynwy**, yng nghymuned Llanarmon-yn-Iâl. Fe'i lleolir 2 filltir i'r de-ddwyrain o Lanarmon, ger Rhuthun yn Nyffryn Clwyd. Uchder: 1,290 troedfedd.

Cofnodir yr enw fel "Lhyn Kyvonyw" mewn dogfen o'r 17g. Mae'n llyn gweddol fawr, tua hanner milltir i'r gogledd o'r briffordd A5104. Ceir brithyll yno.

Ceir crug crwn cynhanesyddol ger y llyn, a adnabyddir fel Crug Llyn Cyfynwy.

## Cyfeiriadau
Cyfynwy
Categori:Llanarmon-yn-Iâl
Cerbyd trydan heibrid

[bawd|upright=1.25|Y [Toyota Prius: y car heibrid a werthodd fwyaf - dros 4&nbsp;miliwn uned hyd at Ionawr 2017.

Gellir dewis gyrru'r cerbyd gyda'r naill danwydd neu'r llall: pan ddewisir defnyddio'r motor trydan i'w yrru, mae'n sydyn a pharod o ran ei drorym (*torque*) a cheir cyflymiad esmwyth iawn. Ymhlith y gwahanol fathau o gerbydau trydan mae: ceir trydan cell danwydd, ceir celloedd solar, ceir trydan batri a cherbydau trydan heibrid. Yn ogystal â cheir trydan heibrid, ceir hefyd faniau, bysiau a mathau eraill o gerbydau heibrid.

Mae'r math yma o gerbyd yn effeithiol yn bennaf oherwydd ei frecio atgynhyrchiol (*regenerative braking*) sy'n system frecio sydd hefyd yn cynyrchu trydan. Drwy'r system hon mae'r egni cinetig (neu symudol) yn cael ei droi egni trydanol yn hytrach na ffrithiant pan fo'r egni cinetig yn troi'n wres gwastraffus fel a wneir gyda'r cerbyd cnfensiynol. Mae ambell gerbyd heibrid hefyd yn defnyddio ei beiriant tanio mewnol i gynhyrchu trydan er mwyn ail-wefru'r batris neu bweru'r motor.

## Hanes
, 1901]]
Yn 1901 datblygodd Ferdinand Porsche y cerbyd heibrid trydan cynaf drwy'r byd, sef y *Lohner-Porsche Mixte Hybrid*. Ond ni ddaeth y math hwn o gerbyd yn boblogaidd tan i'r Toyota Prius gael ei greu yn Japan yn 1997, gyda'r Honda Insight yn dynn wrth ei sodlau yn 1999. Poblogeiddiwyd y ceir heibrid dros nos yn dilyn cynnydd ym mhrisiau petroliwm.

## Gwerthiant
Erbyn Medi 2014 roedd 9&nbsp;miliwn o gerbydau heibrid trydan wedi'u gwerthu ledled y byd, gyda'r cwmni ceir Toyota ar y blaen gyda 7&nbsp;miliwn uned o'r car Lexus a Honda'n ail (1.3&nbsp;miliwn uned Yn drydydd roedd cwmni Hyundai gyda chyfanswm o 200&nbsp;mil o geir hybrid trydan. Ym Medi 2014 roedd y car Prius wedi gwerthu cyfanswm o  4.7&nbsp;miliwn o geir.

1997 Toyota Prius 01.jpg|Toyota Prius 1997–2001 (model NHW10)
HondaInsight.jpg|Honda Insight (math 1) (2000–2006)
Camry Hybrid with HSD badge DCA 07 2009 6414.jpg|Toyota Camry Hybrid, 2009
2nd Honda Insight EX -- 05-13-2011.jpg|Honda Insight, 2010 
2010 Ford Fusion Hybrid 2 -- 08-21-2009.jpg|Ford Fusion Hybrid, 2010 
2011 Toyota Highlander Hybrid Limited -- 11-20-2011 1.jpg|Toyota Highlander Hybrid, 2011
2008 Saturn Vue GreenLine.jpg|Saturn Vue Green Line
Chevrolet-Silverado-Hybrid.jpg|Chevrolet Silverado Hybrid, 2005-06 
BMW ActiveHybrid 7 WAS 2010 8967.JPG|BMW Concept 7 Series ActiveHybrid, 2010 

## 2017
Yn ôl y cylchgrawn *Top Gear* (gweler rhifyn Ebrill 2017), y ceir heibrid gorau, drwy'r byd, oedd y canlynol:

## Gweler hefyd
*Cerbyd celloedd solar

## Cyfeiriadau
Categori:Ceir heibrid
Categori:Ceir trydan
Brecio atgynhyrchiol

[bawd|Mae'r trên S7/8 Stock a geir ar [Underground Llundain yn atgynhyrchu 20% o'r egni brecio yn ôl i rwydwaith trydanol y trenau.]]
System frecio sydd hefyd yn cynyrchu trydan yw **brecio atgynhyrchiol** a ddefnyddir mewn Cerbyd trydan heibrid a cherbydau trydan llawn. Drwy'r system hon mae'r egni cinetig (neu symudol) yn cael ei droi'n egni trydanol, yn hytrach na ffrithiant a'i wres gwastraffus sy'n nodweddiadol o gerbyd confensiynol. Mae ambell gar trydan sy'n cynnwys system frecio atgynhyrchiol yn defnyddio'i beiriant tanio mewnol i gynhyrchu trydan er mwyn ail-wefru'r batris neu bweru'r motor, mae eraill fel trenau Underground Llundain yn arbed 20% o egni - sy'n cael ei yrru'n ôl i'r rhwydwaith trydan. Mae hyn yn ddull effeithiol o arbed arian, ac ar gynnydd.
bawd|chwith|Y car cyntaf i dderbyn systen frecio atgynhyrchiol: 'General Motors EV1'

Mae ceir trydan, neu heibrid, yn defnyddio eu motor trydan fel generadur i greu trydan, wrth frecio. Mae hyn yn eitha tebyg i'w dull o greu golau ar feiciau, ble roedd yr olwynion cocos yn trosglwyddo egni cinetig o'r olwyn i fatri'r lamp ac yn ddiweddar mae'r system elfenol hon wedi'i datblygu ymhellach i ailwefru'r batris pan fo'r beic yn brecio.

Y car EV-1 gan General Motors oedd y cerbyd masnachol cyntaf i dderbyn system frecio atgynhyrchiol, a hynny rhwng 1996 a 1999 a chofrestrwyd dwy batent gan Abraham Farag a Loren Majersik.

## Gweler hefyd
*Cerbyd trydan heibrid

## Cyfeiriadau
Categori:Ceir trydan
Categori:Technoleg ceir
Toyota Prius

Mae'r **Toyota Prius** (lluosog: **Prii**) yn gar trydan heibrid maint *hatchback* a ddatblygwyd ac a gynhyrchwyd gan gwmni Toyota. Mae model 2016 (y Prius Eco) yn cael ei ystyried gan Asiantaeth Gwarchod yr Amgylchedd, UDA fel y cerbyd petroliwm mwyaf effeithiol a gaiff ei werthu. Erbyn diwedd 2016 bydd yr ail genhedlaeth wedi eu lansio - y ''Prius Prime'.

Pan ddaeth allan yn gyntaf yn 1997 roedd ei effeithiolrwydd yn gyfystyr i wneud 42 myg ac erbyn 2016 roedd hyn wedi mwy na dyblu i 95 mpg-e. Erbyn 2016 roedd yn medru gwneud 0-60 mewn 10.6 eiliad a gallai deithio ar raddfa o 94 myg (cyfystyr), ac roedd ganddo bhp o 121 a chyflymder uchaf o112 milltir yr awr. Yn Rhifyn Haf 2016 o gylchgrawn gwerthuso ceir *Top Gear*, derbyniodd y Toyota Prius 7 marc allan o 10. Fe'i beirniadwyd am ddiffyg mwynhad o'i yrru, ond canmolwyd fod y raddfa milltir y galwyn yn eitha uchel. Roedd y fersiwn 'Active' yn gwerthu am £23,295 yng ngwledydd Prydain a'r fersiwn Excel yn gwerthu am £27,450.

Ym 1997 y gwerthwyd ef yn gyntaf, a hynny yn Japan, a'r Prius oedd y cerbyd heibrid cyntaf i gael ei fasgynhyrchu ac yn 2000 ehangwyd y gwerthiant i'r byd mawr crwn. Ym Mai 2008, cyrhaeddwyd carreg filltir bwysig pan werthwyd miliwn (1,000,000) o'r ceir, dwy filiwn erbyn Medi 2010, Erbyn diwedd 2012 roedd yn cael ei werthu mewn 80 o wledydd: Japan ac UDA yn bennaf.

Ledled y byd, erbyn Mai 2008 roedd miliwn o'r ceir 'Toyota Prius c' wedi'u gwerthu ar gyfer y farchnad ddomestig (hy nid busnes), 2 filiwn ym Medi 2010 ac roedd 3&nbsp;miliwn wedi'u gwerthu erbyn Mehefin 2013.

## Datblygiadau
Yn 2011, ehangwyd y teulu i gynnwys Prius V (pump), *hatchback* hir a *hatchback* cynnil. Lansiwyd fersiwn plyg-in yn 2012.

1st Toyota Prius -- 01-13-2010.jpg|Y genhedlaeth gyntaf: XW10; 1997–2003
2008 Toyota Prius (NHW20R) liftback (2012-06-24).jpg|Yr ail genhedlaeth: XW20; 2003–2009
2009-2011 Toyota Prius (ZVW30R) i-Tech liftback (2011-03-10).jpg|Y drydedd genhedlaeth (yr un gyfredol): XW30; 2009–2015
File:Toyota Prius (IV) – Frontansicht, 19. September 2015, Frankfurt.jpg|Y bedwaredd cenhedlaeth: XW50; 2015-presennol

Pan lansiwyd yr ail genhedloedd dadlenodd Asiantaeth Gwarchod yr Amgylchedd, UDA  mai dyma'r car heibrid mwyaf effeithiol o ran milltiroedd/tanwydd. Yn Rhagfyr 2010 cipiodd y Chevrolet Volt y safle honno (60 milltir y galwyn) ond erbyn 2013 roedd y Prius c wedi adennill y safle.

## Geirdarddiad
Yn ôl Toyota, ystyr y gair Lladin *prius* ydy 'mynd o flaen' (rhywbeth neu rywun) a dewisiwyd y gair gan i'r cerbyd gael ei ryddhau cyn bod pobl yn ymwybodol o broblemau amgylcheddol.

Gofynnodd y cwmni i'r cyhoedd am enw lluosog, yn Chwefror 2011, ac ymhlith y ffefrynnau roedd: Prien, Prii, Prium, Prius, a Priuses. Dywedodd y cwmni y byddai'n defnyddio'r enw mwyaf poblogaidd yn ei hysbysebion ac ar 20 Chwefror datgelodd mai "Prii" o. In Latin *prius* is the neuter sinedd y dewis mwyaf poblogaidd.

## Gweler hefyd
*Cerbyd trydan cell danwydd (a'r Toyota Mirai)
*Car trydan
*Cerbyd trydan batri
*Brecio atgynhyrchiol
*Cerbyd trydan batri
*Tesla Model S a Tesla Model X

## Cyfeiriadau
Categori:Ceir trydan
Oriel Mostyn

bawd|Oriel Mostyn
Oriel gelf a leolir yn Llandudno ydy **Oriel Mostyn**. Fe'i adwaenir bellach yn swyddogol fel "**Mostyn**" yn unig.

Sefydlwyd oriel gelf ar y safle hon yn wreiddiol ym 1901 gan yr Arglwyddes Augusta Mostyn, a oedd yn ffotograffydd. Roedd yr oriel yn gartref i Gymdeithas Gelf Merched Gwynedd  (*Gwynedd Ladies’ Arts Society*). Honir mai dyma’r oriel gelf arbennig gyntaf ar gyfer celf gan ferched yn y byd. Fe’i sefydlwyd oherwydd i ferched gael eu gwahardd rhag ymuno â’r Academi Frenhinol Gymreig, ond roedd yr aelodau’n dod o hyd a lled Prydain.

Adeiladwyd yr oriel yn 1900–1 i gynlluniau pensaer ystâd Mostyn, G. A. Humphreys. Roedd ar safle Pafiliwn Celf a Crefft Eisteddfod Genedlaethol 1896.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Amgueddfeydd ac orielau celf Cymru
Categori:Llandudno
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Conwy
Ystad feddal

**Ystad Feddal** (Saesneg: *soft estate*) yw'r term a ddefnyddir gan Asiantaeth Priffyrdd Lloegr i ddisgrifio'r lleiniau glas a chynefinoedd naturiol eraill sy'n leinio'r traffyrdd a chefnffyrdd. Yn Lloegr ceir tua 30,000 hectar o dir a ystyrir yn ystad feddal.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  Gw. adran hanes, yn arbennig cysylltiad Cymreig rhan gyntaf yr M1 - gan y peiriannydd Owen Williams
*  Erthygl gan BBC Radio 4
*  Pecyn gwybodaeth 

Categori:Amgylchedd Lloegr
Categori:Ffyrdd Lloegr
A Dance with Dragons

Nofel ffantasi gan George R. R. Martin yw ***A Dance with Dragons*** a gyhoeddwyd gyntaf yn 2011. Hon yw'r bumed nofel yn y gyfres *A Song of Ice and Fire*. Cafodd ei gyhoeddi mewn rhai gwledydd mewn dwy gyfrol: *Dreams and Dust* ac *After the Feast*.

Categori:Nofelau 2011
Categori:Nofelau ffantasi
Categori:Nofelau gan George R. R. Martin
Tom Cullen

Actor a chyfarwyddwr o Gymru yw **Tom Cullen** (ganwyd 17 Gorffennaf 1985).

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i ganwyd yn Aberystwyth. Awduron oedd ei rieni. Mae ei dad yn Wyddel a'i fam yn Saesnes. Yn Llandrindod y treuliodd ei blentyndod cyn symud i Gaerdydd pan oedd yn 12 oed. Yno, mynychodd Ysgol Uwchradd Llanisien.

Cyn dechrau ar ei yrfa fel actor, bu'n rheoli tŷ bwyta Mecsicanaidd a bu'n ymwneud â'r byd cerddoriaeth. Mae ganddo ddau o blant. Treuliodd flwyddyn yn Ysgol Ganolog Hyfforddiant Lleferydd a Chelfyddyd Drama, Llundain a graddiodd o Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru Caerdydd yn 2009 gyda gradd dosbarth cyntaf gydag anrhydedd, mewn actio.

## Gyrfa
Tra yn y Coleg Cerdd a Drama, ymddangosodd yn y ffilm ''Daddy's Girl'', a enillodd wobr BAFTA Cymru am y 'Ffilm Orau', a serennodd yn *Watch Me*, a enillodd hefyd wobr BAFTA Cymru am 'Ffilm Fer'. Ymddangosodd wedyn ar lwyfan, yn y ddrama *Gorgio* yn y *Bristol Old Vic*, *Assembly* a *A Good Night Out in the Valleys* yn Theatr Cenedlaethol Cymru ac yna yn *The Sanger* yn Theatr Sherman. Yn 2011, fe'i enwyd ar restr *Screen International* *Stars of Tomorrow*.

## Ffilmyddiaeth
### Ffilm
### Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Llanisien
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
English

Gallai **English** gyfeirio at un o sawl peth:

*Bill English (ganwyd 1961), gwleidydd, ffermwr ac cyfranogwr fforwm rhyngwladol o Seland Newydd
*Bill English (actor) (ganwyd 1980), actor, digrifwr ac actor teledu Prydeinig
*Grace English (1891–1956), arluniwr ac ysgythrwr Prydeinig

----
Gwerful Goch ferch Cynan ab Owain Gwynedd

Tywysoges Gymreig yn Llinach Aberffraw oedd **Gwerful Goch** neu **Gwerful Goch ferch Cynan ab Owain Gwynedd** (bl. tua 1200). Coffeir Gwerful yn enw'r pentref Betws Gwerful Goch, Sir Ddinbych. Yn ôl pob tebyg, cafodd yr enw "Gwerful *Goch*" am ei bod yn bengoch (cf. Iolo Goch efallai).

## Hanes
Ganed Gwerful rywbryd cyn 1174 (bu farw ei thad yn y flwyddyn honno) ond ni wyddys pa flwyddyn yn union.

Roedd hi'n ferch i Gynan ab Owain Gwynedd (m. 1174), mab y Tywysog Owain Gwynedd, yn ôl rhai hen achau. Buasai yn ei blodau tua diwedd y 12g a dechrau'r 13g felly.

Roedd ei hewythredd yn cynnwys y bardd-dywysog Hywel ab Owain Gwynedd, Iorwerth Drwyndwn (tad Llywelyn Fawr, Tywysog Cymru) a Rhodri (m. 1195, hendaid Senana gwraig Gruffudd ap Llywelyn a mam Llywelyn ein Llyw Olaf).

Ei brodyr oedd y tywysogion Gruffudd ap Cynan ab Owain Gwynedd (m. 1200) a Maredudd ap Cynan (m. 1212).

Priododd Gwerful y tywysog Iarddur ap Trahaearn ap Cynddelw ap Rhirid.

## Cyfeiriadau
Categori:Betws Gwerful Goch
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Merched y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Maen Gwynedd

Maen hir ar y ffin rhwng Powys a Gwynedd yw **Maen Gwynedd**. Saif ychydig islaw Bwlch Maen Gwynedd ar lethrau mynyddoedd Y Berwyn. Cyfeirnod OS: SJ 081337 (*Landranger* 125). Cafodd yr enw am ei fod yn dynodi'r ffin rhwng teyrnasoedd Gwynedd a Phowys yn yr Oesoedd Canol. Ceir ambell gyfeiriad ato yng ngwaith y beirdd Cymraeg canoloesol.

## Disgrifiad
Saif y maen hir hwn ger pen Bwlch Maen Gwynedd ar ochr Powys i'r bwlch, i'r de o gopa Cadair Bronwen, yng nghymuned Llanrhaeadr-ym-Mochnant. Mae'n garreg 2 metr hir, main iawn, sy'n gogwyddo ar ongl o 60 gradd i gyfeiriad y dwyrain. Dyma'r garreg yr enwir y bwlch ar ei hôl; nodai'r ffin rhwng y ddwy deyrnas ganoloesol ond gallai fod yn llawer hŷn ac yn dyddio o'r oesoedd cynhanesyddol, er nad oes sicrwydd o hynny.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Cylch cerrig
*Maen hir

Categori:Llanrhaeadr-ym-Mochnant
Gwynedd
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Afon Brenig

Afon yng ngogledd Cymru yw **Afon Brenig**, sy'n dechrau ei thaith yn Sir Ddinbych ac yn ei gorffen yn Sir Conwy. Crëwyd cronfa Llyn Brenig drwy godi argae ar draws Afon Brenig yn y 1970au. Hyd: tua 4 milltir.

Mae tarddle'r afon yn ucheldir Mynydd Hiraethog yn Sir Ddinbych. Cyn codi'r argae roedd hi'n llifo trwy ardal gorsiog tua 3 milltir i'r de o bentref Nantglyn. Dechreuwyd adeiladu'r argae ar yr afon yn 1973 a gorffenwyd y gwaith yn 1976. Mae'r llyn yn dal 60 miliwn m³ o ddŵr, ac yr oedd wedi llenwi erbyn 1979.  Llyn Brenig yw'r llyn mwyaf yng Nghymru o ran arwynebedd, tua 920 acer, ond mae Llyn Tegid yn dal mwy o ddŵr.

Ar ôl gadael Llyn Brenig llifa'r afon i gyfeiriad y de i aberu yn Afon Alwen ger Pentre-llyn-cymmer, 3 milltir i'r gogledd o Gerrigydrudiion.

## Ffrwd o'r un enw
Ceir Afon Brenig arall yn yr un ardal, sef ffrwd sy'n llifo o'r moelydd ger Llyn Brenig i gyfeiriad y gogledd i lifo i Llyn Brân.

## Cyfeiriadau
Brenig
Brenig
Brenig
Categori:Cerrigydrudion
Gwynedd (gwahaniaethu)

Ardal hanesyddol a sir yng ngogledd Cymru yw **Gwynedd**. Yn ogystal gallai gyfeirio at:

## Hanes
*Maen Gwynedd
*Teyrnas Gwynedd
**Gwynedd Is Conwy
**Gwynedd Uwch Conwy

## Lleoedd
*Gwynedd Valley, Pennsylvania, UDA

## Pobl
*Ieuan Gwynedd, bardd ac awdur
*Maelgwn Gwynedd, brenin cynnar
*Owain Gwynedd, Tywysog Gwynedd
*Owain Gwynedd, bardd

## Arall
**Cestyll Gwynedd* (1985), llyfr
*Cyngor Gwynedd
*Ysbyty Gwynedd

## Gweler hefyd
*Gwyneddigion, cymdeithas ddiwylliannol
**Gwyneddon 3*, llawysgrif Gymraeg
*Gwyndodeg, tafodiaith Gymraeg ardal Gwynedd
Leonard Nimoy

Actor a cyfarwyddwr o'r Unol Daleithiau oedd **Leonard Nimoy** (26 Mawrth 1931 – 27 Chwefror 2015).

Fe'i ganwyd yn Boston, Massachusetts, yn fab i Max Nimoy a'i wraig Dora (née Spinner).

Bu farw o COPD.

## Ffilmiau
**Catlow* (1971)
**Star Trek: The Motion Picture* (1979)
**Star Trek II: The Wrath of Khan* (1982)
**Star Trek III: The Search for Spock* (1984)
**Star Trek IV: The Voyage Home* (1986)
**Star Trek V: The Final Frontier* (1989)
**Star Trek VI: The Undiscovered Country* (1991)
**Star Trek* (2009)
**Star Trek Into Darkness* (2013)

## Teledu
**Star Trek* (1966-69)
**Mission: Impossible* (1969-1971)
**Star Trek: The Next Generation* (1991)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pobl o Boston
Cysgliad

Pecyn o feddalwedd adnoddau iaith Cymraeg yw **Cysgliad**. Cafodd ei gynhyrchu gan Uned Technoleg Iaith Canolfan Bedwyr Prifysgol Bangor.

Mae'r pecyn yn cynnwys dwy brif raglen, sef **Cysill** a **Chysgeir**. Lansiwyd Cysgliad yn 2004 ar gyfer y PC ac mae'n cynnwys Bar Offer ar gyfer *Microsoft Word* a *Star/OpenOffice*. Cyhoeddwyd fersiwn am ddim o Gysgliad ar gyfer yr *Apple Mac*, wedi’i noddi gan Fwrdd yr Iaith Gymraeg yn 2008. Yn 2009, lansiwyd Cysill ar-lein.

### Cysill 
Rhaglen sy'n canfod ac yn cywiro camgymeriadau ieithyddol mewn dogfennau Cymraeg yw Cysill. Mae’n gallu adnabod camgymeriadau teipio, sillafu a gramadeg, gan gynnwys camdreiglo. Yn ogystal ag awgrymu cywiriadau lle bo'u hangen, yn achos camgymeriadau gramadegol mae'n egluro natur y gwall er mwyn eich helpu i osgoi'r gwall hwnnw yn y dyfodol. Lansiwd Cysill fel rhaglen gyfrifiadurol ar ben ei hun yn 1992.

### Cysgeir 
Casgliad o eiriaduron yw Cysgeir. Mae'n cynnwys y geiriadur cyffredinol Cysgair a nifer o eiriaduron termau safonedig sydd wedi cael eu cyhoeddi gan Ganolfan Bedwyr dros y blynyddoedd.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* www.cysgliad.com

Categori:Meddalwedd Cymraeg
Categori:Prifysgol Bangor