open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johnny Harris (newyddiadurwr)

Gwneuthurwr ffilmiau, newyddiadurwr ac YouTuber o'r Unol Daleithiau yw **Johnny Harris** (ganwyd 28 Mai 1988), sydd wedi'i leoli ar hyn o bryd yn Washington, DC Cynhyrchodd a chynhaliodd Harris y gyfres *Borders* ar gyfer gwefan newyddion a barn Americanaidd *Vox .*  Creodd hefyd dri fideo ar gyfer *The New York Times*. Lansiodd Harris y cwmni Bright Trip yn 2019, sy'n cynnig cyrsiau teithio fideo. Mae'n adnabyddus am ei hoffter o fapiau. Credir ei fod o dras Gymreig.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Magwyd Harris mewn teulu o Formoniaid, yn byw mewn tref fechan yn Oregon. Graddiodd o Ysgol Uwchradd Ashland, yn Ashland, Oregon. Gwasanaethodd genhadaeth dwy flynedd i Eglwys Iesu Grist o Saint y Dyddiau Diwethaf yn Tijuana, Mecsico, ond ers hynny mae wedi gadael yr eglwys. 

Mae gan Harris Faglor yn y Celfyddydau mewn Cysylltiadau a Materion Rhyngwladol o Brifysgol Brigham Young (2013) a Meistr yn y Celfyddydau mewn heddwch rhyngwladol a datrys gwrthdaro o Brifysgol America (2016). 

## Gyrfa 
### *Borders* 
Rhwng 2017 a 2019, cynhyrchodd a chynhaliodd Harris *Borders*, cyfres ffilm fer ddogfennol ar *Vox* a oedd yn proffilio materion cymdeithasol-wleidyddol mewn gwahanol ranbarthau ffiniol ledled y byd. Cafodd ei enwebu ddwywaith am Wobr Emmy. Cafodd y gyfres ei chanslo yn 2020 oherwydd pandemig COVID-19 ac ystyriaethau cyllidebu.

### YouTube 
Sefydlwyd sianel YouTube Harris ym mis Mehefin 2011. Ers canslo *Borders*, mae Harris wedi parhau i gynhyrchu fideos ar faterion rhyngwladol, hanes a daearyddiaeth gyda graffeg weledol greadigol, y mae wedi'u cyhoeddi ar ei sianel ei hun.

Mae wedi partneru â *The New York Times*

Erbyn mis Mai 2023 roedd gan gan Harris 3.92 miliwn o danysgrifwyr YouTube. Mae rhai o'i fideos nodedig yn mynd i'r afael â phynciau fel rhyfeloedd, cysylltiadau tramor, a hanes gwladychu yn yr Unol Daleithiau, y Dwyrain Canol, Gogledd Corea, ac ynysoedd y Môr Tawel.

### Llawrydd 
Ar 9 Tachwedd 2021 cafodd Harris ei gredydu fel cynhyrchydd fideo ar ddarn barn a gyhoeddwyd i *The New York Times*, o'r enw "Blue States, You're the Problem". Yn ddiweddarach enillodd Wobr Emmy.

## Cyfres *Borders* 
## **Cwmni Teithio** 
Sefydlodd Harris gwmni teithio Bright Trip (gwefan www.brighttrip.com) sy'n cyfuno teithio gydag addysg.https://www.youtube.com/watch?v=d8-kGVCzKwA Yn ôl broliant y wefan mae "cwrs Bright Trip yn seiliedig ar sgiliau, gallwch ddysgu pethau fel: iaith newydd, sut i deithio gyda phlant, sut i deithio mewn fan, sut i deithio ar eich pen eich hun, neu hyd yn oed sut i hyfforddi'ch cath i deithio gyda chi. Gyda chwrs Bright Trip yn seiliedig ar leoliad, gallwch ddysgu pethau fel: hanes, bwyd, arferion a diwylliant cyrchfan."https://www.brighttrip.com/about

## Bywyd personol 
Mae Harris yn briod ag Isabel "Izzy" Harris, ac mae ganddo ddau fab, Oliver a Henry. 

Mae Harris yn cael diagnosis o ddyslecsia ac anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd.

Mae ei dad-yng-nghyfraith yn gapten llong danfor taflegryn Balistig (SSBN).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Newyddiadurwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Mormoniaid
Ramsey County

Gallai **Miller County** gyfeirio at un o sawl sir yn yr Unol Daleithiau:
*Ramsey County, Gogledd Dakota
*Ramsey County, Minnesota
----
Barclay

Gallai **Barclay** gyfeirio at un o sawl peth:

## Lleoedd
*Barclay, Maryland

## Pobl
*Phyllis Barclay-Smith
*Henrietta Barclay Paist
----
Richard Wright

Llenor o'r Unol Daleithiau oedd **Richard Wright** (4 Medi 1908 – 28 Tachwedd 1960) sydd yn nodedig am ysgrifennu dau o glasuron llenyddiaeth yr Americanwyr Affricanaidd: ei nofel *Native Son* (1940) a'i hunangofiant *Black Boy* (1945).

Ganed ef ar blanhigfa ger Natchez yn nhalaith Mississippi, yn ne Unol Daleithiau America, a chafodd ei fagu mewn tlodi a chan pherthnasau gwahanol. Gweithiodd mewn sawl swydd wahanol cyn ymuno â'r Ymfudiad Mawr i'r gogledd, yn gyntaf i Memphis, Tennessee, ac yna i Chicago, Illinois. Cafodd waith ysgrifennu gyda'r Prosiect Llenorion Ffederal (FWP), un o raglenni'r Fargen Newydd. Ymaelododd â Phlaid Gomiwnyddol yr Unol Daleithiau ym 1932, a symudodd i Ddinas Efrog Newydd ym 1937. Ymsefydlodd yn ardal Harlem, ac yno gweithiodd yn olygydd lleol y *Communist Daily Worker*.

Derbyniodd glod am ei gasgliad cyntaf o straeon byrion, ''Uncle Tom's Children* (1938). Cafodd ei nofel enwocaf, *Native Son'', ei haddasu'n ddrama yn theatr Broadway gan Orson Welles ym 1941 ac yn ffilm yn yr Ariannin ym 1951. Gadawodd Wright y Blaid Gomiwnyddol ym 1944, a chyhoeddodd ei hunangofiant o'i ieuenctid, *Black Boy*, ym 1945. Wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, symudodd Wright i Baris, Ffrainc, am weddill ei oes. Ystyrir ei lyfr *The Outsider* (1953) yn yr esiampl gyntaf o nofel ddirfodol gan Americanwr. Cyhoeddodd hefyd ysgrifau a gweithiau polemig, gan gynnwys y casgliad o ddarlithoedd *White Man, Listen!* (1957).

Bu farw ym Mharis yn 52 oed. Cyhoeddwyd sawl gwaith wedi ei farwolaeth, gan gynnwys y casgliad o straeon byrion *Eight Men* (1961) a'r hunangofiant o'i fywyd yng ngogledd yr Unol Daleithiau *American Hunger* (1977).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Comiwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Mississippi
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Ymfudwyr o'r Unol Daleithiau i Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Barney

Gallai **Barney** gyfeirio at un o sawl peth:

## Lleoedd
*Barney, Norfolk

## Pobl
*Alice Pike Barney
*Victoria E. Barney
*Nora Stanton Blatch Barney
*Ida Barney
----
Llyn crater folcanig

Llyn mewn crater a ffurfiwyd yn ystod ffrwydrad folcanig yw **llyn crater folcanig**. Yn aml mae llynnoedd o'r fath yn ffurfio mewn callorau, sef pantiau mawr sy'n cael eu creu ar ôl i losgfynyddoedd cwympo'n ôl i'r ddaear ar ôl iddynt fwrw magma allan i'r awyr a'r wyneb. Gall y dŵr ynddynt ddod o ddyodiad, neu ddŵr daear neu iâ wedi toddi.

Enghraifft adnabyddus o lyn crater yw Llyn Crater, sy'n llyn callor yn Oregon, Unol Daleithiau America, ac yn ganolbwynt Parc Genedlaethol Llyn Crater.

## Oriel

Laguna de Cuicocha 01.jpg|Llyn Cuicocha, Ecwador
Crater lake oregon.jpg|Llyn Crater, Unol Daleithiau America
Iceland2009-BradWeber-Kerid.jpg|Kerið, Gwlad yr Iâ
Yak Loum.jpg|Llyn Yeak Laom, Cambodia
Gunung rinjani.jpg|Llyn ar Mynydd Rinjani, Indonesia
Mount Pinatubo 20081229 01.jpg|Llyn Pinatubo, y Philipinau
The Amazing Lake Bambili.jpg|Llyn Bambili, Camerŵn

## Cyfeiriadau
Categori:Fwlcanoleg
Categori:Llosgfynyddoedd
Categori:Llynnoedd
Ffug-arwrgerdd

Ffurf lenyddol sydd yn barodi o gonfensiynau ac arddull yr arwrgerdd yw'r **ffug-arwrgerdd**. Y brif elfen o ddigrifwch yn y fath waith ydy cyfosod arddull a themâu'r epig, megis dewrder a mawredd, â phwnc dibwys, yn aml trwy bortreadu rhyw fân-gymeriad (weithiau anifail neu beth difywyd) yn arwr y gerdd a thraddodi ei anturiaethau a champau yn ôl ystrydebau'r genre.

Gellir olrhain y traddodiad yn ôl i'r oes glasurol, a'r esiampl hynaf i oroesi ydy'r *Batrachomyomachia* ("Brwydr y Brogaod a'r Llygod"; a gredir iddi gael ei chyfansoddi yn yr oes Helenistaidd), cerdd fwrlésg ddienw sydd yn dynwared yr *Iliad* gan Homeros. Yn yr Oesoedd Canol ymddangosodd arwrgerddi tebyg yn Lladin am hanesion anifeiliaid, yr anifeilgerddi. Yn llenyddiaeth y Dadeni, ysgrifennwyd sawl arwrgerdd ddifrif-ddigrif a ellir ystyried yn ffug-arwrgerdd. Y gwychaf ohonynt, mae'n debyg, ydy *Morgante* (1478, 1483) gan Luigi Pulci sydd yn cyfuno dwy arwrgerdd yn nhraddodiad Mater Ffrainc—*Orlando* am anturiaethau Rolant yn y dwyrain, a *La Spagna* am ryfel Siarlymaen yn Sbaen a Brwydr Ronsyfal—ac yn parodïo barddoniaeth sifalraidd yr Oesoedd Canol trwy bortreadu'r cawr Morgante yn arwr y chwedl.

Adferwyd yr arwrgerdd glasuraidd, ac felly hefyd y ffug-arwrgerdd, yn y cyfnod neo-glasurol yn niwedd yr 17g a dechrau'r 18g. Yn Ffrainc a Lloegr, defnyddiwyd y ffurf yn fynych gan y ddwy ochr wrthwynebol ym mhrif ffrae lenyddol a chelfyddydol yr oes, sef Dadl yr Hen a'r Newydd. Yn *Le Lutrin* (1674–83) gan Nicolas Boileau, er enghraifft, mae trysorydd a chantor yn cweryla dros le i roi'r ddarllenfa mewn capel, a golygfa olaf y gerdd yw brwydr mewn siop lyfrau rhwng cefnogwyr y ddau ddyn yn taflu awduron "yr hen" a'r "newydd" at ei gilydd. Dychmygodd Jonathan Swift frwydr debyg, mewn rhyddiaith, yn ei waith dychanol *The Battle of the Books* (1704). Defnyddiwyd y ffurf gan yr "hynafwyr" i ddychanu cymeriad anarwrol yr oes fodern drwy watwar cymeriadau a digwyddiadau cyfoes yn eu ffug-arwrgerddi. Ar ochr arall y ddadl, defnyddiodd rhai o'r "modernwyr" y ffurf i ddilorni'r clasurwyr a'u syniadau hen ffasiwn.

Y ffug-arwrgerdd enwocaf ym marddoniaeth Saesneg Lloegr yw *The Rape of the Lock* (1712–14) gan Alexander Pope, sydd yn dilyn ymgeisydd am law ferch wrth iddo geisio torri cudyn o'i gwallt. Portreadir yr achos dinod hwn fel petai'n frwydr fawr, megis Rhyfel Caerdroea, a defnyddiai Pope gefndir ei gerdd i ddychanu cylchoedd uchaf cymdeithas a'u harferion a gwerthoedd. Mae ffug-arwrgerddi Saesneg eraill yr oes Awgwstaidd hon mae *Mac Flecknoe* gan John Dryden a *The Dunciad* gan Pope, y ddwy a ddefnyddiwyd i wneud hwyl ar bennau llenorion eraill.

## Cyfeiriadau 

Categori:Arwrgerddi
Categori:Dychangerddi
Laacher See

Llyn crater folcanig â diamedr o 2&nbsp;km (1.2&nbsp;milltir) yn Rheinland-Pfalz, yr Almaen yw'r **Laacher See** (ynganiad Almaeneg: [ˈlaːxɐ ˈzeː]). Fe'i lleolir yng nghadwyn o fynyddoedd yr Eifel tua 24 km (15 milltir) i'r gogledd-orllewin o ddinas Koblenz a 37&nbsp;km (23 milltir) i'r de o ddinas Bonn. Ffurfiwyd y llyn gan ffrwydrad folcanig tua 13,000 o flynyddoedd yn ôl.

bawd|canol|400px|Map o ardal y Laacher See
bawd|canol|400px|Panorama y Laacher See

## Cyfeiriadau
Categori:Llosgfynyddoedd yr Almaen
Categori:Llynnoedd Rheinland-Pfalz
Dŵr daear

Y dŵr sy'n cael ei storio mewn pridd a chreigiau o dan y ddaear yw **dŵr daear**. Mae tua 30 y cant o'r holl ddŵr croyw yn y byd sydd ar gael yn hawdd yn ddŵr daear. Mae craig neu bridd y gellir tynnu dŵr ohono mewn swm defnyddiol yn cael ei galw yn ddyfrhaen. 

Yng Nghymru daw'r rhan fwyaf o'r cyflenwad dŵr cyhoeddus o gronfeydd dŵr neu o afonydd, a dim ond tua 5% o'r cyflenwad hwnnw sy'n dod a dŵr daear, a hynny mewn ardaloedd gwledig, lle gall dŵr daear fod yr unig ffynhonnell ddŵr ymarferol ar gyfer eiddo anghysbell. Fodd bynnag, mewn llawer o ranbarthau'r byd (mewn ardaloedd eang yr Unol Daleithiau, er enghraifft) mae dŵr daear yn fwy cyfleus ac yn llai agored i lygredd na dŵr wyneb, ac fe'i defnyddir ar gyfer cyflenwadau dŵr cyhoeddus.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Sut y gallwn ni i gyd helpu i ddiogelu dŵr daear yng Nghymru", Cyfoeth Naturiol Cymru

Categori:Dŵr
Categori:Hydroleg
Llu Gofod yr Unol Daleithiau

Llu milwrol sy'n gyfrifol am ymgyrchoedd Unol Daleithiau America yn y gofod yw **Llu Gofod yr Unol Daleithiau** (, USSF) sydd yn un o chwe changen Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau. Er nad yw'n rhan o Awyrlu'r Unol Daleithiau, fe'i rheolir gan Adran Awyrlu'r Unol Daleithiau. Hon yw'r gangen leiaf o'r lluoedd arfog Americanaidd, a chanddi 8,600 o aelodau yn Ionawr 2023. Sefydlwyd yr USSF ar 20 Rhagfyr 2019 wedi i'r Arlywydd Donald Trump arwyddo'r Ddeddf i Awdurdodi Amddiffyn Cenedlaethol ar gyfer Blwyddyn Gyllidol 2020. 

Rhennir yr USSF yn dair prif adran: Rheolaeth Ymgyrchoedd Gofod (SpOC), sy'n gyfrifol am ymgyrchoedd yn y gofod, gan gynnwys rheoli lloerennau, rhybuddio am daflegrau, cadw golwg ar sbwriel sy'n cylchdroi'r Ddaear, ac amddiffyn rhag ymosodiadau'r gelyn o'r gofod; Rheolaeth Systemau Gofod (SSC), sy'n cynhyrchu, comisiynu a datblygu systemau gofod, gan gynnwys lloerennau, cerbydau lansio, a gorsafoedd rheolaeth o'r ddaear; a Rheolaeth Hyfforddiant a Pharodrwydd Gofod (STARCOM), sy'n gyfrifol am hyfforddiant, addysg, a datblygiad proffesiynol aelodau'r Llu Gofod.

Hwn ydy un o chwe llu gofod cenedlaethol yn y byd, a'r unig un sydd yn annibynnol ar ganghennau eraill y lluoedd arfog—mae lluoedd tebyg yn Ffrainc, Iran, Rwsia, a Sbaen ynghlwm wrth yr awyrlu neu gangen awyrofod, ac mae llu gofod Gweriniaeth Pobl Tsieina yn rhan o'r Llu Cefnogol Strategol.

## Cyfeiriadau 
Gofod
Categori:Rhyfela yn y gofod
Categori:Sefydliadau 2019
Acmeaeth

Mudiad barddonol yn yr iaith Rwseg a flodeuai yn y 1910au oedd **Acmeaeth** (, *Akmeizm*) a arddelai uniondeb ac eglurdeb, adwaith yn erbyn amwysedd y farddoniaeth Symbolaidd a'i rhagflaenodd. Gelwir beirdd y mudiad yn **Acmëyddion** (Aкмеистами, *Akmeistamy*). Rhan o Foderniaeth ydoedd yn rhyngwladol, a cham olaf Oes Arian Barddoniaeth yn hanes llên Rwsia.

Ym 1910 cyhoeddwyd dwy ysgrif yn y cyfnodolyn llenyddol *avant-garde* *Apollon* (1909–17), a fyddai'n amlinellu egwyddorion ac agweddau Acmeaeth: "O prekrasnoy yasnosti" ("Eglurder Hardd") gan Mikhail Kuzmin (1872–1936) a "Zhizn' stikha" ("Bywyd Barddoniaeth") gan Sergei Gorodetsky (1884–1967). Sefydlwyd "Urdd y Beirdd" gan arweinwyr yr Acmëyddion, Nikolai Gumilev (1886–1921) a Gorodetsky, yn St Petersburg, prifddinas Ymerodraeth Rwsia, ym 1911. Prif feirdd y cylch oedd Anna Akhmatova (1889–1966; gwraig Gumilev) ac Osip Mandelstam (1891–1938).

Daw'r enw o'r gair Groeg *akme*, sef "uchafbwynt" neu "gopa", nod uchelgeisiol y beirdd i ragori ar eu crefft. Honnai'r Acmëyddion eu bod yn gwrthdroi hen amhendantrwydd a ffug-rodres y Symbolwyr, ac yn gwrthod haniaeth a thywyllwch yn eu cerddi. Canolbwyntiasant ar ddelweddaeth ddiriaethol, disgrifiadau byw, ac ieithwedd glir. Pynciau cyffredin yr Acmëyddion oedd harddwch natur, bywyd pob dydd, a phrofiadau'r synhwyrau dynol.

Daeth Acmeaeth i'r amlwg mewn cyfnod hynod o gythryblus yn hanes Rwsia, ac yn sgil y Chwyldro Bolsieficaidd ym 1917 a sefydlu'r Undeb Sofietaidd, wynebodd llenorion ac artistiaid ormes a sensoriaeth. Daeth yr Acmëyddion dan amheuaeth y llywodraeth Sofietaidd am iddynt gael eu hystyried yn dra-ffurfiol a ffroenuchel. Cyhuddwyd Gumilev o fod yn rhan o ffug-gynllwyn Tagantsev, a fe'i dienyddiwyd gan y Cheka ym 1921. Trodd Gorodetsky ei gefn ar y cylch, gan ddatgan ei gefnogaeth i'r Bolsieficiaid a sefydlu ei hun yn "fardd Sofietaidd". Cafodd barddoniaeth Akhmatova ei chondemnio'n "fwrdeisaidd a phendefigaidd" gan yr awdurdodau am ei synfyfyrdodau ar bynciau serch a Duw, a rhoddwyd taw ar ei gwaith yn ystod y cyfnod Stalinaidd. Arestiwyd Mandelstam ym 1934, a bu farw mewn gwersyll crynhoi ym 1938.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barddoniaeth Rwseg Rwsia
Categori:Barddoniaeth Rwsia yn yr 20fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth Fodernaidd
Categori:Llenyddiaeth yr Undeb Sofietaidd
Categori:Llenyddiaeth Ymerodraeth Rwsia
Categori:Mudiadau barddonol
Categori:Mudiadau llenyddol Rwsia
Grŵp Wagner

Cwmni o hurfilwyr o Ffederasiwn Rwsia yw **Grŵp Wagner** ( trawslythreniad: *Gruppa Vagnera*), yn swyddogol **Cwmni Milwrol Preifat Wagner** (ЧВК «Вагнер» *ChVK «Vagner»*). Ers 2014 mae wedi darparu gwasanaethau milwrol a diogelwch am dâl yn Wcráin, Syria, a sawl gwlad ar draws Affrica, fel rheol yn ategol i luoedd a gefnogir gan lywodraeth Rwsia. Mae union bwrpas a natur y grŵp yn ddadleuol, ac mae gwybodaeth am ei hanes a'i weithredoedd yn ddibynnol ar ffynonellau agored (OSINT) a newyddiaduraeth ymchwiliol. Mae llawer o dystiolaeth i ddangos cysylltiadau agos rhwng Grŵp Wagner a sefydliadau milwrol, gwleidyddol, a chudd-wybodaeth Rwsia. Yn ôl rhai sylwebwyr ac ysgolheigion, llu lled-filwrol a grëwyd gan luoedd arfog Rwsia at ddiben nodau strategol y llywodraeth ym Moscfa ydyw, gyda chefndir niwlog sydd yn rhoi "gwadadwyedd argyhoeddiadol" (*plausible deniability*) i Rwsia.

Mae amgylchiadau cychwyn y grŵp a'i hanes cynnar yn ddadleuol. Credir iddo gael ei sefydlu gan Dmitry Utkin, cyn-swyddog o Brif Gyfarwyddiaeth Cudd-wybodaeth Rwsia (GRU). Daeth hurfilwyr Wagner i sylw'r byd yn 2014 wrth iddynt gefnogi'r cyrch i gyfeddiannu'r Crimea, a chynorthwyo ymwahanwyr o blaid Rwsia yn brwydro'n erbyn lluoedd Wcráin yn y Donbas. Mae'n debyg i'r grŵp gael ei enwi ar ôl y cyfansoddwr Almaenig Richard Wagner, o bosib oherwydd hoffter Utkin am hanes yr Almaen. Yn ogystal â Rhyfel Rwsia ac Wcráin, bu presenoldeb gan Grŵp Wagner mewn rhyfeloedd cartref yn Syria, Libia, Gweriniaeth Canolbarth Affrica, a Mali. Cynyddodd presenoldeb y grŵp yn Wcráin yn sylweddol yn sgil goresgyniad y wlad gan Rwsia yn Chwefror 2022, ac erbyn diwedd y flwyddyn honno amcangyfrifodd llywodraeth y Deyrnas Unedig ryw 20,000 o hurfilwyr Wagner yn Wcráin. Datganodd Cyngor Diogelwch Cenedlaethol yr Unol Daleithiau fod rhyw 80&nbsp;y&nbsp;cant o'r rheiny wedi eu recriwtio o garchardai.

Cyhuddwyd hurfilwyr o Grŵp Wagner o sawl achos o gamdriniaethau hawliau dynol a throseddau rhyfel, gan gynnwys artaith, llofruddio sifiliaid, a gosod ffrwydron tir. Mae nifer o sefydliadau anllywodraethol, gwleidyddion, ymgyrchwyr, ac ysgolheigion wedi mynegi pryder am Rwsia yn defnyddio cwmnïau milwrol preifat megis Grŵp Wagner mewn ardaloedd gwrthdaro fel modd o ryfela trwy ddirprwy.

Ar 23 Mehefin 2023, wedi iddo gyhuddo milwyr Rwsiaidd o ymosod ar ei ddynion, lansiodd Prigozhin wrthryfel yn erbyn arweinyddiaeth filwrol Rwsia. Symudodd unedau Grŵp Wagner o Wcráin i diriogaeth Rwsia, a chipiwyd dinas Rostov ganddynt. Bygythiodd Prigozhin ymosod ar Foscfa cyn iddo gytuno i roi'r gorau i'r gwrthryfel.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau milwrol preifat
Categori:Hanes milwrol Rwsia
Categori:Sefydliadau 2014
Margaret McDonagh

Gwleidydd gyda'r Blaid Lafur Brydeinig a wasanaethodd fel Ysgrifennydd Cyffredinol y blaid honno rhwng 1998 a 2001 oedd **Margaret Josephine McDonagh** (26 Mehefin 1961 – 24 Mehefin 2023). Roedd hi'n gyd-lywydd Cymdeithas Wyddelig y Blaid Lafur, ac yn arglwydd am oes yn Nhŷ'r Arglwyddi fel y Farwnes McDonagh.

Cafodd McDonagh ei geni ym Mitcham, Surrey, i rhieni Gwyddelig, Cumin McDonagh, llafurwr adeiladu, a'i wraig Breda (née Doogue), nyrs seiciatrig. Ei chwaer oedd Siobhain McDonagh, a etholwyd yn aelod seneddol Llafur dros Mitcham a Morden ym 1997. Am y rhan fwyaf o'i hoes, bu McDonagh yn byw gyda'i chwaer yn Llundain. Ymddiheurodd McDonagh yn ddiweddarach am ei rol yn y proses dewis ymgeisydd maer Llundain y blaid yn wael, a arweiniodd at Ken Livingstone yn ennill etholiad maerol 2000 fel ymgeisydd annibynnol. Daeth ei sgiliau trefniadol i'r amlwg yn yr etholiad cyffredinol 2001. 

Ar ôl ymddeol fel Ysgrifennydd Cyffredinol yn 2001,  daeth McDonagh yn Rheolwr Cyffredinol Express Newspapers. Roedd hi'n Cadeirydd Ymddiriedolaeth Elusennol Standard Life. 

Daeth McDonagh yn arglwydd am oes ar 24 Mehefin 2004, fel y Farwnes McDonagh, o Mitcham a Morden ym Mwrdeistref Merton yn Llundain.>

Bu farw McDonah o glioblastoma yn ei chartref ar 24 Mehefin 2023,.   Cafodd ei disgrifio fel "linchpin" Llafur Newydd a "wir arwr dosbarth gweithiol".

## Cyfeiriadau 
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Gwleidyddion benywaidd o Loegr
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pobl o Loegr o dras Wyddelig
Desmond Healy

Athro a phrifathro o Gymru oedd **Howard Desmond Healy** (1930 &ndash; 11 Ionawr 2021), a oedd yn enedigol o Bancffosfelen, Sir Gaerfyrddin. Ar ôl graddio ym Mhrifysgol Aberystwyth, treuliodd ddwy flynedd fel glöwr, cyn mynd yn athro. Bu'n athro yn Arberth ac wedyn yn Ysgol y Preseli cyn symud i'r Gogledd fel prifathro Ysgol Glan Clwyd, Llanelwy, yn 1964, lle bu nes iddo ymddeol yn 1985, gan brofi twf anferthol yn nifer y plant a fynychai'r ysgol. Bu'n byw yn Rhuddlan gyda'i wraig Eirlys (a fu farw o'i flaen), gyda'u plant Euros a Catrin.

Roedd yn llenor, gan ysgrifennu nofel o'r enw ''Yn Fflamau'r Tân* a chyfrol o farddoniaeth, sef *Geiriau''. Ysgrifennodd lyfr ar grwydro America hefyd.

Roedd Desmond Healy'n daid i ferched y grŵp canu Sorela, sef plant Euros a'i gyn-wraig Linda Griffiths y gantores.

## Llyfrau
* *Crwydro de America* (Gwasg Gomer, 1964)
* ''Yn Fflamau'r Tân* (Gwasg Gee, 1965)
* *Geiriau* (Gwasg Gee, 1981)
* *Y Rhyl a'r Cyffiniau'' (C. Davies, 1985)

## Cyfeiriadau
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Llenorion Gymraeg o Gymru
Categori:Marwolaethau 2021
Papaver lateitium

Mae ***Papaver lateritium***, sef **pabi Armenia**, yn rhywogaeth o babi sy'n endemig i Ucheldiroedd Armenia, Georgia a gogledd-ddwyrain Twrci (mynyddoedd y Môr Du).  

## Disgrifiad 
Dail gwaelodol yn bennaf, yn waywffurf, bras danheddog i labedog  ac asgellog, dail a choesynnau blewog; blodau unigol, lliwiau'n amrywio o liw coch brics llachar, weithiau lliw bricyll, 4.5-6&nbsp;cm ar draws, antherau oren-felyn; sepalau wedi'u gorchuddio â blew melynaidd hir;  hadlestri, ffurf pastwn ar eu ehangaf islaw disg stigmarig; lluosflwydd stolonog ; hyd at 50&nbsp;cm; coesau digangen. 

## Cyfeiriadau
Rhestrau o Reilffyrdd Treftadaeth y Deyrnas Unedig

**Rhestrau o Reilffyrdd Treftadaeth**:

* Rhestr o Reilffyrdd Treftadaeth Cymru
* Rheilffyrdd Treftadaeth yr Alban
* Rhestr o Reilffyrdd Treftadaeth Lloegr
* Rhestr o Reilffyrdd Treftadaeth Ynys Manaw


Rheilffyrdd Treftadaeth
Stadiwm SDM Glass

**Stadiwm SDM Glass** (blaenorol, **Parc Bryntirion** a **Stadiwm KYMCO**) yw maes chwarae C.P.D. Penybont sy'n chwarae pêl-droed yn Uwch Gynghrair Cymru a system byramid Cynghrair Cymru.

Daeth y maes i feddiant clwb Penybont yn dilyn uno Bridgend FC gyda'i cymdogion a gwrthwynebwyr, Bryntirion Athletic yn 2013. Gydag hynny, cafwyd acses i £1,000,000 mewn cyllid a defnydd o faes Bryntirion ar gyfer y clwb newydd.

## Lleoliad
Lleolir y maes ar gyrion stâd dai, neu maestref Bryntirion ym Mhenybont-ar-Ogwr. Y cyfeiriad yw: Parc Bryntirion, Llangewydd Road, Penybont, CF31 4JU.

## Adnoddau a'r Maes
Mae carfanau cymunedol, Academi a Thîm 1af y Clwb i gyd yn chwarae yn Stadiwm Parc Bryntirion SDM Glass sy’n darparu un o’r arwynebau 4G gorau yng Nghymru gyda sgôr uwchel FIFA 1*. Mae gan y stadiwm gapasiti o 1,500, gyda lle a chynlluniau i ehangu capasiti a chyfleusterau chwarae yn sylweddol.

Y nod yw cynnal pêl-droed Ewropeaidd i Ben-y-bont ar Ogwr, creu awyrgylch bywiog a chyffrous ar gyfer diwrnod gêm ac ymgysylltu'n llawn â'r gymuned leol i ddarparu cyfleoedd a mynediad i bob oed a gallu.

Nifer yr ymwelwyr y flwyddyn ar gyfartaledd: 30,000 

### *The Venue*
Fel rhan o gyfleusterau’r clwb, mae gan y clwb safle ‘The Venue’, sy'n fan poblogaidd ar gyfer adloniant a lletygarwch gyda bariau lluosog a bwyty yn gweini brecwast a phrydau min nos.

### Ffans ffyddlon
Gelwir ardal y ffans ffyddlon mwyaf swnllyd yn 'The Bont Bank'. Mae'r enw yn chwarae ar eiriau enw hen derras rhataf C.P.D. Dinas Caerdydd pan oeddynt yn chwarae ym Mharc Ninian, *The Bob Bank*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Ground To Ground-Penybont FC-SDM Glass Stadium Flog *Groundhopping gan AFC Finners* (2023)
* Gwefan Swyddogol CPD Penybont

Categori:Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Meysydd chwaraeon Cymru
Categori:Meysydd pêl-droed Cymru
Saint Anne, Alderney

Prifddinas a phrif dref Alderney yn Ynysoedd y Sianel yw **Saint Anne**. 

Lleolir y dref ar dir uchel yng nghanol yr ynys i gyfeiriad y gogledd-orllewin. Mae'n llenwi rhan helaeth o'r ynys, bron yn ymestyn hyd at Harbwr Braye i'r gogledd, sef y prif borthladd i'r ynys a'r dref.

bawd|dim|Eglwys y Santes Ann

## Adeiladau
*Amgueddfa Cymdeithas Alderney
*Eglwys y Santes Ann
*Ysbyty Mignot 

## Cyfeiriadau
Categori:Alderney
Categori:Aneddiadau Ynysoedd y Sianel
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Hudlusern

Dyfais sy'n taflu delweddau ar wal neu sgrin mewn ystafell dywyll yw'r **hudlusern** (neu **llusern hud**). Mae'n cynnwys blwch caeedig ag ynddo gannwyll neu lamp olew, y mae ei golau yn mynd trwy lens yn y blaen.

Datblygwyd y ddyfais yn yr 17g. Yn yr oes cyn sinema roedd yn ffurf boblogaidd o adloniant. Fe'i defnyddiwyd hefyd yng nghyd-destun addysg o'r 19g ymlaen, i ddarparu darluniau i ddarlithoedd. Roedd yn cael ei defnyddio'n helaeth hyd at ganol yr 20g pan gafodd ei disodli gan y taflunydd sleidiau.

Yn wreiddiol, paentiwyd delweddau â llaw ar wydr ond yn ddiweddarach defnyddiwyd ffotograffau  pan ddaeth y dechnoleg honno ar gael. Weithiau byddai'r sleidiau’n cynnwys mecanwaith syml i gynhyrchu mudiant (e.e. hwyliau’n troi ar felin wynt).

bawd|dim|350px|Hudlusern gyda stribed o ddelweddau wedi'u gosod arni. Mae'r simnai yn y cefn yn caniatáu i'r mwg a'r gwres o'r lamp olew ddianc.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeisiau optegol
Categori:Taflunyddau
Categori:Technoleg dangosyddion
Pippa Britton

Saethwr Cymreig yw **Pippa Britton, OBE** (ganwyd 27 Mai 1963) sy wedi cystadlu dros Gymru a Phrydain Fawr yn y gorffennol. Hi yw'r saethwr benywaidd Cymreig mwyaf llwyddiannus erioed. Mae hi'n Is-Gadeirydd Chwaraeon Cymru ac yn gyn-Gadeirydd Chwaraeon Anabledd Cymru.

Cafodd ei geni fel Philippa Ribbans ym Mro Morgannwg ac mae'n dioddef o spina bifida. Cafodd ei addysg yng Ngholeg yr Iwerydd. Mae hi'n byw yng Nghasnewydd gyda'i gŵr Nigel Britton. Dyfarnwyd yr OBE iddi yn Rhestr Anrhydeddau Pen-blwydd y Brenin 2023 "am ei gwasanaeth i chwaraeon".

Mae hi'n Gadeirydd Iechyd Cyhoeddus Cymru o 1 Rhagfyr 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iwerydd

Categori:Saethwyr Cymreig
Magma

Deunydd naturiol tawdd o dan wyneb y Ddaear yw **magma**. Mae pob craig igneaidd yn cael ei ffurfio ohono. Ar wahân i graig dawdd, gall magma hefyd gynnwys dŵr a hylifau eraill, crisialau a swigod nwy. Dim ond o dan y ddaear y mae magma i’w gael: pan ddaw allan o’r gramen drwy weithred folcanig, mae’n colli rhai o’i gydrannau anweddol fel dŵr a nwyon toddedig ac yn troi’n lafa.

## Cyfeiriadau
Categori:Creigiau igneaidd
Categori:Fwlcanoleg
Categori:Llosgfynyddoedd
Tref newydd (y Deyrnas Unedig)

Yn y Deyrnas Unedig, mae **tref newydd** yn dref a grëwyd ar ôl yr Ail Ryfel Byd  o dan bwerau Deddf Trefi Newydd 1946 a deddfau diweddarach i adleoli poblogaethau a oedd wedi bod yn byw mewn tai is-safonol neu dai a gafodd eu bomio yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Fe'u datblygwyd mewn tair ton.

* Sefydlwyd y don gyntaf yn  y 1940au hwyr gan ganolbwyntio'n bennaf ar ddatblygu tai ar safleoedd llain las gyda chysylltiadau rheilffordd (ac ychydig o ddarpariaeth a wnaed ar gyfer ceir). Roedd wyth tref newydd mewn cylch o gwmpas Llundain.

* Roedd yr ail don yn y 1960au cynnar yn cynnwys cymysgedd ehangach o ddefnyddiau ac yn defnyddio pensaernïaeth fwy arloesol.

* Roedd trefi'r drydedd don  yn fwy gyda mwy o bwyslais ar deithio mewn ceir.

Erbyn 2002, roedd tua 2 filiwn o bobl yn byw yn y trefi newydd, mewn tua 500,000 o gartrefi.

## Y trefi newydd
Crëwyd y trefi canlynol o dan amrywiol Ddeddfau Trefi Newydd:
### Yr Alban
### Cymru
### Gogledd Iwerddon
### Lloegr
## Gweler hefyd
* Maestref
* Cydgrynhoi trefol

## Cyfeiriadau
Categori:Cynllunio trefol
Categori:Trefi'r Deyrnas Unedig
Tsaraeth Rwsia

Gwladwriaeth yn Nwyrain Ewrop a Gogledd Asia oedd **Tsaraeth Rwsia** neu **Tsaraeth Mysgofi** a fodolai o 1547 hyd at sefydlu Ymerodraeth Rwsia ym 1721. Ifan IV (Ifan yr Ofnadwy), Uchel Dywysog Moscfa a Sofran Rwsia Oll ers 1533, oedd y cyntaf i ddwyn y teitl "tsar"—a darddir o "Cesar"—gan felly dyrchafu Uchel Dywysogaeth Moscfa yn Tsaraeth Rwsia ym 1547. Teyrnasai Ifan IV hyd at 1584, gan lwyddo i orchfygu tair o'r chaniaethau a olynodd y Llu Euraid—Kazan, Astrakhan, a Siberia—gan bron ddyblygu tiriogaeth Rwsia a'i throi'n bŵer trawsgyfandirol yn Ewrasia. Erbyn marwolaeth Fyodor I ac felly diwedd brenhinllin y Rurik ym 1598, ehangodd y tsaraeth i'r dwyrain y tu hwnt i Fynyddoedd yr Wral ac i'r de hyd at Fôr Caspia. Erbyn diwedd yr 16g, Chaniaeth y Crimea oedd y cilcyn olaf o diriogaeth Dataraidd i orllewin Mynyddoedd yr Wral a oedd yn dal i wrthsefyll tra-arglwyddiaeth y Rwsiaid.

Erbyn i Pedr I (Pedr Fawr) esgyn i'r orsedd ym 1689, estynnai'r tsaraeth dros Siberia oll, ac eithrio Gorynys Kamchatka. Ym 1721, datganodd Pedr I ei hunan yn Ymerawdwr Rwsia oll, gan droi'r tsaraeth yn ymerodraeth.

## Cyfeiriadau 

Categori:16eg ganrif yn Rwsia
Categori:17eg ganrif yn Rwsia
Categori:18fed ganrif yn Rwsia
Categori:Cyn-freniniaethau
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1547
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1721
Categori:Hanes gwleidyddol Rwsia
Saint-John Perse

Bardd a diplomydd o Ffrainc oedd **Saint-John Perse** (Marie-René-Auguste-Aléxis Saint-Léger Léger; 31 Mai 1887 – 20 Medi 1975). Enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1960 "am ehediad esgynnol a delweddaeth atgofus ei farddoniaeth sydd mewn dull gweledigaethol  yn adlewyrchu amodau ein hoes".

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed ef yn Pointe-à-Pitre, Guadeloupe, yn y Caribî, pan oedd yr ynys yn un o drefedigaethau Ymerodraeth Ffrainc ond nid eto yn rhan hanfodol o Ffrainc. Fe'i magwyd yn Guadeloupe nes iddo symud i *la Métropole* yn 12 oed. Astudiodd ym mhrifysgolion Bordeaux a Pharis.

## Gyrfa ddiplomyddol 
Ymunodd â gwasanaeth diplomyddol Ffrainc ym 1914. Aeth i Tsieina a gwasanaethodd yn is-gennad yn Shanghai ac yn ysgrifennydd yn y llysgenhadaeth yn Beijing. Ym 1921 aeth i'r Gynhadledd Lyngesol yn Washington, D.C. fel arbenigwr ar faterion Dwyrain Asia. O 1921 i 1932, efe oedd ysgrifennydd i Aristide Briand, Prif Weinidog a Gweinidog Tramor Ffrainc. Fe'i penodwyd yn ysgrifennydd cyffredinol yn y weinyddiaeth dramor ym 1933, a'i dyrchafwyd i reng llysgennad.

## Barddoniaeth 
Mae barddoniaeth gynnar Perse, er enghraifft y casgliad *Éloges* (1911), yn dangos dylanwad Symbolaeth. Yn ddiweddarach, datblygodd arddull ei hun, gydag ieithwedd fanwl ond anodd a werthfawrogir gan feirdd eraill a beirniaid, gyda llai o apêl i'r darllenydd cyffredin. Yr enwocaf o'i weithiau cynnar ydy'r gerdd hir *Anabase* (1924).

Ymhlith y cyfrolau a gyhoeddwyd ganddo yn ei gyfnod o alltudiaeth yn yr Unol Daleithiau mae *Exile* (1942), *Vents* (1946), *Amers* (1957), *Chronique* (1960), ac *Oiseaux* (1962). Mae ei gasgliadau diweddarach yn mynegi purdeb, trasiedi, a chyfuniad o ddeallaeth ac angerdd a ystyrir yn nodweddiadol o lên Ffrainc.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Ffrainc

Categori:Diplomyddion o Ffrainc
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Llenorion o Guadeloupe
Diwylliant Bolifia

Gwlad dirgaeedig yn Ne America yw Bolifia a chanddi'r boblogaeth frodorol uchaf o unrhyw wlad yn yr Amerig, ac mae **diwylliant Bolifia** felly yn adlewyrchu'n gryf ei hetifeddiaeth gynhenid, yn ogystal â rhywfaint o ddylanwadau'r gwladychwyr Sbaenaidd a gwledydd eraill America Ladin. Siaredir yr iaith Sbaeneg gan dwy ran o dair o'r boblogaeth, a'r ddwy brif iaith frodorol yw Quechua ac Aymara.

## Celf 
Mae celfyddydau gweledol y bobloedd frodorol ym Molifia yn adlewyrchu cysylltiad â byd natur a chredoau ysbrydol traddodiadol, gan gynnwys cosmoleg yr hen grefyddau. Mae'r celfyddydau tecstilau a serameg yn gyfryngau amlwg o gelf frodorol.

Fel rhan o Ymerodraeth Sbaen, dygwyd arddulliau a mudiadau celf Ewropeaidd i'w wlad, gan gynnwys y baróc. Nodweddid yr oes drefedigaethol gan eglwysi a chadeirlannau, allorluniau, a phaentiadau a cherfluniau Cristnogol. Bu rhai arlunwyr. cerflunwyr a phenseiri yn ceisio addasu'r dulliau Ewropeaidd i'r diwylliant brodorol, gan ymgorffori elfennau a motiffau lleol. O'r cyfuniadau hyn datblygodd celf y mestisos, sydd yn cyfleu hunaniaeth amlethnig y wlad.

## Llenyddiaeth 
Llên lafar gryf oedd gan y brodorion, a drosglwyddid chwedlau a straeon gwerin o genhedlaeth i genhedlaeth. Datblygodd diwylliant llythrennog y gymuned Sbaeneg yn araf o gymharu â chyn-drefedigaethau eraill Ymerodraeth Sbaen, a rhoddir y bai gan amlaf ar ddaearyddiaeth fynyddig, wledig, a thirgaeedig y wlad am hynny.

## Chwaraeon 
Pêl-droed yw'r gêm fwyaf boblogaidd ym Molifia. Mae'r tîm cenedlaethol, a adwaenir gan y llysenw *El Verde*, yn cystadlu yn y Copa América.

## Cyfeiriadau 

Categori:Bolifia
Bolifia
Alan Arkin

Actor, cyfarwyddwr, cynhyrchydd a sgriptiwr Americanaidd oedd **Alan Wolf Arkin** (26 Mawrth 1934 – 29 Mehefin 2023). Enillodd Gwobr yr Academi, Gwobr BAFTA, Gwobr Golden Globe a Gwobr Tony yn ystod ei yrfa. Roedd Arkin yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Yossarian yn y ffilm Mike Nichols *Catch-22*. 

Cafodd Arkin ei eni yn Brooklyn, Efrog Newydd, yn fab i David I. Arkin, peintiwr ac awdur, a'i wraig, yr athrawes Beatrice (g. Wortis).  Cafodd ei fagu mewn teulu Iddewig. Symudodd y teulu i Los Angeles pan oedd Alan yn 11 oed.  Yn ystod y 1950au, cyhuddwyd rhieni Arkin o fod yn Gomiwnyddion, a chafodd ei dad ei ddiswyddo. 

Ym 1968, bu’n serennu fel yr Arolygydd Jacques Clouseau yn nhrydydd rhandaliad masnachfraint *The Pink Panther*, o’r enw *Inspector Clouseau*.  Yr un flwyddyn, derbyniodd enwebiadau ar gyfer Gwobr yr Academi am yr Actor Gorau, a Gwobr Golden Globe am yr Actor Gorau - Drama Motion Picture am ei rôl yn *The Heart Is a Lonely Hunter*.    

Bu Arkin yn briod deirgwaith. Roedd ganddo ef a Jeremy Yaffe (p. 1955-1961) ddau fab: yr actorion Adam Arkin (g. 1956) a Matthew Arkin (g. 1960). Priododd Barbara Dana ym 1964; ymddangosodd Dana gydag ef mewn rhannau o *Sesame Street* yn y 1970au. Ym 1967, bu iddynt fab, Anthony (Tony) Dana Arkin. Ym 1996, ar ol ei ysgariad priododd Arkin y seicotherapydd Suzanne Newlander. 

Bu farw Arkin yn ei gartref yn San Marcos, California, yn 89 oed.  

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion plant o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Brooklyn
Celys

Deil-lysieuyn yw **celys**, **cêl**

## Gweler hefyd 
* Mathau eraill o *Brassica oleracea*:
** Bresychen
** Brocoli
** Blodfresychen
** Ysgewyll
** Bresychen lyfnddail
** Bresychen grech
** Colrabi
** Gai lan

## Cyfeiriadau 
Categori:Brassicaceae
Categori:Llysiau
Derwen (gwahaniaethu)

Coeden yw **derwen**. Gallai'r gair hefyd gyfeirio at:

## Lleoedd
* Derwen, pentref yn Sir Ddinbych
* Derwen, pentref ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr
* Derwen-fawr, pentref yn Sir Gaerfyrddin
* Derwen-gam, pentref yng Ngheredigion
* Derwen-las, pentref ym Mhowys
* Tre-Derwen, pentref ym Mhowys

----
The Fortune Men

Nofel gan yr awdur Somali-Brydeinig Nadifa Mohamed yw ***The Fortune Men***, a gyhoeddwyd ar 27 Mai 2021. 

Enillodd y nofel restr Llyfr y Flwyddyn 2022. 

Mae’n seiliedig ar stori wir Mahmood Hussein Mattan, morwr o Somalia a gafodd ei ddienyddio ar gam am lofruddiaeth yng Nghaerdydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nofelau wedi eu gosod yng Nghaerdydd
Categori:Nofelau 2021
Marco Misciagna

Feiolinydd a feiolydd o Eidalwr yw **Marco Misciagna** (g. 5 Chwefror 1984).
Uwch athro yn y *S.Rachmaninov State Conservatory* yn Tambov, *Far Eastern State Academy of Art* yn Vladivostok (Rwsia), yr *Institut Supérieur de Musique de Sousse* (Tiwnisia), *Conservatory Estaban Salas* yn Santiago de Cuba (Cuba), *Pettman National Junior Academy of Music* (Auckland, Seland Newydd), *Komitas State Conservatory of Yerevan* (Armenia). Yn 2018, cyflwynodd Dirprwy Brif Weinidog Wcráin y fedal aur ar gyfer dathlu 150 mlynedd ers sefydlu Tŷ Opera Kyiv.

Cafodd ei eni yn Bari, yn ne-ddwyrain yr Eidal.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Misciagna

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Feiolinwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Feiolinwyr yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Feiolinwyr clasurol o'r Eidal
Categori:Fiolyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Fiolyddion yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Fiolyddion clasurol o'r Eidal
Categori:Pobl a aned yn Puglia
Categori:Fiolyddion
Categori:Feiolinwyr
Gwartheg Nguni

bawd|250px|Gyrr o wartheg Nguni
Mae brîd **gwartheg Nguni** yn unigryw i Ddeheudir Affrica. Mae'r brîd yn hybrid o fridiau gwartheg Indiaidd amrywiol ac Ewropeaidd diweddarach. Mae tarddiad brid gwartheg Nguni i drigolion gwreiddiol De Affrica yn ystod eu hymfudiad o ogledd y cyfandir. Mae brîd y gwartheg o faint canolig ac wedi addasu i borfa veld uchel.

## Priodweddau
Mae gwartheg Nguni yn adnabyddus am eu ffrwythlondeb a'u gallu i wrthsefyll afiechyd.  Mae nodweddion hyn y brîd gwartheg yn ei wneud yn un o hoff fridiau yn Ne Affrica (De Affrica, eSwatini, Namibia, Zimbabwe, Botswana ac Angola). Nodweddir y Nguni gan eu croen amryliw gyda phatrymau gwahanol. Mae blaen eu trwynau wastad yn ddu. Maent yn ddisgynyddion i wartheg Sanga, a darddodd fel hybridau o wartheg Zebo yn Nwyrain Affrica. Mae dadansoddiadau DNA wedi dangos eu bod yn gyfuniad o Sebw (*Bos taurus indicus*) a'r fuwch (*Bos taurus*), gyda bridiau Ewropeaidd a rhai bridiau eraill o wartheg lleol a fagwyd o Cebus.

Heblaw am y patrymau croen lliw gwahanol, mae gan y brîd amrywiaeth o siapiau corn hefyd. Cofnodwyd yr holl gyfuniadau gwahanol gan fugail o Dde Affrica ar ddechrau'r ganrif. Ysbrydolodd y gwaith hwn gofrestr wartheg Nguni. Dyma gasgliad o dermau sy'n disgrifio gwartheg a theirw Nguni yn llawn. Mae teirw fel arfer yn pwyso rhwng 500 a 600 kg, tra bod buchod yn pwyso rhwng 300 a 400 kg.

## Tarddiad
Daethpwyd â hynafiaid y gwartheg Nguni i Dde Affrica rhwng 600 a 1400 OC gan y bobl Nguni (Swlŵiaid, Xhosa, Ndebele a Swati) yn ystod eu hymfudiad. Chwaraeodd y brîd hwn o wartheg ran gymdeithasol ac economaidd bwysig yn natblygiad y cymdeithasau hyn. Ymhlith pethau eraill, defnyddir y gwartheg fel gwaddol (lobola). Mae nifer yr anifeiliaid y mae cymuned neu unigolyn yn berchen arnynt yn chwarae rhan bwysig yn eu statws. Roedd y Brenin Shaka y Zulus yn deall pwysigrwydd diwylliannol ac economaidd y gwartheg, ac atafaelodd wartheg Nguni o dan ei reolaeth. Roedd Shaka yn bridio Ngunis yn ôl patrymau lliw. Cafodd ei warchodwyr personol eu hadnabod gan y crwyn Nguni gwyn pur roedden nhw'n eu gwisgo, yr hyn a elwir yn *inyonikayiphumuli*.

## Lliw croen
Mae gan y gwartheg lawer o liwiau a phatrymau gwahanol, megis gwyn, brown, melyn euraidd, du, neu frith.

## Tadogiad iaith
 yn Ne Affrica, (2011]]
Mae hynodrwydd y gwartheg a'u perthynas gyda'r pobloedd Bantu a symudodd i'r hyn sydd heddiw yn wladwriaethau De Affrica a Zambia, wedi golygu mai dyma'r enw ar y Continiwm tafodiaith yr ieithoedd Bantu yma. Mae'r continiwm ieithoedd Nguni yma yn cynnwys ieitheodd (neu, dafodieithoedd gan ddibynu sut fe'i hystyrir) Swlŵeg, Xhosa, Ndebele ac Swati. Mae gyda'r teulu iaith gryfaf yn neheudir Affrica.

## Cyfeiriadau
Categori:De Affrica
Categori:Gwartheg
Categori:Bucholion
Nadifa Mohamed

Nofelydd Somali-Brydeinig yw **Nadifa Mohamed** FRSL (ganwyd 1981).  Cyrhaeddodd ei nofel yn 2021, *The Fortune Men*, restr fer Gwobr Booker 2021.  Mae hi hefyd wedi ysgrifennu straeon byrion a barddoniaeth ac wedi cyfrannu’r flodeugerdd *New Daughters of Africa* (2019). 

Cafodd Mohamed ei geni ym 1981 yn Hargeisa, Somaliland. Roedd ei thad yn forwr.  Ym 1986, symudodd gyda'i theulu i Lundain. 

Mynychodd Mohamed Coleg y Santes Hilda, Rhydychen,   lle astudiodd hanes a gwleidyddiaeth.  Roedd hi'n ddarlithydd Ysgrifennu Creadigol yn Adran Saesneg Royal Holloway, Prifysgol Llundain, tan 2021.    Mae hi'n byw yn Llundain.

Enillodd ei nofel, *The Fortune Men*, wobr Llyfr y Flwyddyn 2022.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* *Black Mamba* Boy (2010)
* *The Orchard of Lost Souls* (2013)
* *The Fortune Men* (2021)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Santes Hilda, Rhydychen
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Merched a aned yn y 1980au
Categori:Pobl a aned yn Somalia
Categori:Ymfudwyr o Somalia i'r Deyrnas Unedig
Rwsia Ewropeaidd

Y rhan orllewinol o Ffederasiwn Rwsia, a leolir yn ddaearyddol yn Nwyrain Ewrop, yw **Rwsia Ewropeaidd** (Rwseg: Европейская Россия, европейская часть России)  neu **Rwsia yn Ewrop**. Dyma'r rhan fwyaf ddwyreiniol o gyfandir Ewrop, a rennir oddi ar weddill Rwsia—Siberia, neu Rwsia yn Asia—gan Fynyddoedd yr Wral, Afon Wral a Môr Caspia., sy'n diffinio'r ffin rhwng Ewrop ac Asia. Gwlad drawsgyfandirol felly yw Rwsia, sy'n ymestyn dros y rhan fwyaf o ogledd yr uwchgyfandir Ewrasia, gan gynnwys holl diriogaeth Gogledd Asia. Mae gan Rwsia Ewropeaidd arwynebedd o 3.9 miliwn km2, ac er ei bod yn cynnwys llai na 25% o diriogaeth Rwsia, mae'n cynnwys 110 miliwn o bobl, rhyw 77% o boblogaeth y ffederasiwn. Mae Rwsia Ewropeaidd yn cyfri am y rhan fwyaf o dir Dwyrain Ewrop, a rhyw 40% o dirfas Ewrop oll, ac yn cynnwys mwy na 15% o boblogaeth y cyfandir. Rwsia felly ydy'r wlad fwyaf yn Ewrop yn nhermau ei harwynebedd a'i phoblogaeth. Yn Rwsia Ewropeaidd lleolir nifer o ddinasoedd mwyaf y wlad, gan gynnwys Moscfa a St Petersburg.

Estynna Rwsia Ewropeaidd o ffiniau'r wlad â Norwy, y Ffindir, Estonia, Latfia, Belarws, ac Wcráin yn y gorllewin i Fynyddoedd yr Wral yn y dwyrain. I'r gogledd mae Cefnfor yr Arctig, gan gynnwys Môr Barents, ac i'r de mae Mynyddoedd y Cawcasws (a ffiniau Rwsia â Georgia ac Aserbaijan), y Môr Du a Môr Azov i'r de-orllewin, a Môr Caspia i'r de-ddwyrain. Yng ngogledd-orllewin y rhanbarth mae gwastatir isel gyda thirwedd gymysg o goedwigoedd, llynnoedd, a chorsydd a elwir Gwastadedd Dwyrain Ewrop, sy'n rhan o Wastadedd Mawr Ewrop. Tua'r dwyrain mae'r tir yn fwy amrywiol, gan gynnwys Ucheldir Canolbarth Rwsia a basn Afon Volga cyn cyrraedd ardal yr Wral.

## Cyfeiriadau
Ewropeaidd
Pwmis

Math o graig igneaidd a ffurfir gan echdoriadau llosgfynyddoedd yw **pwmis**. Craig ysgafn a mandyllog ydyw a wneir o wydr folcanig hynod o geudodol, gyda maint bychan o fwynau grisialaidd. Mae ganddi ansawdd unigryw oherwydd ei chrynodiad uchel o swigod nwy, neu geudodau, a ddalier yn y lafa wrth iddo galedu ar ffurf maen.

Craig igneaidd byroclastig ydyw a darddir o fagma, bron yn hollol hylifol wrth iddo dywallt o'r ddaear, a châi ei oeri a'i ddirwasgu mor gyflym fel nad oes amser iddo risialu. Wrth ymsolido, rhyddheir yr anwedd yn sydyn gan achosi'r defnydd i chwyddo a throi'n ewyn, a chaledu'n syth. Fel arfer ffurfir pwmis o fasalt neu andesit, ond gall hefyd drawsnewid o dracyt neu ryolit. Gall gynnwys mwynau megis ffelsbar, awgit, cornblith, a  sircon. Mewn amgylchiadau tebyg, ond gyda rhagor o wasgedd, ffurfir obsidian o'r lafa yn hytrach na phwmis.

Defnyddir pwmis mewn cyfansoddion ysgraffiniol i lanhau, caboli, a sgwrio, er enghraifft mewn sebon a chosmetigau diblisgo. Fe'i defnyddir hefyd wrth adeiladu, fel agreg ysgafn mewn gwaith maen rhagfwrw, concrit arllwys, teils ynysu ac acwstig, a phlastr. Mae garddwyr yn dodi pwmis yn y pridd i wella draeniad ac awyriad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Creigiau igneaidd
Meddyginiaeth amgen

Mae **meddygaeth amgen**, a elwir hefyd yn **feddyginiaeth gyflenwol**, yn arfer ffug-wyddonol o feddyginiaethau nad ydynt wedi'u profi'n wyddonol i weithio.  Mae **therapi amgen** (neu **therapi cyflenwol**) yn therapi ffugwyddonol heb unrhyw dystiolaeth wyddonol.

Mae sawl math o feddyginiaeth a therapïau amgen. Un math yw meddygaeth draddodiadol, sy'n cynnwys meddyginiaethau Tsieineaidd traddodiadol (fel aciwbigo) ymhlith eraill (fel tylino Tai). Mae yna hefyd fathau modern eraill o feddyginiaethau a therapïau amgen, fel ceiropracteg (ac eithrio defnydd posibl ar gyfer poen cefn) a homeopathi. Mae enghreifftiau hanesyddol hefyd yn cynnwys hiwmoriaeth. Mae therapi trosi hoyw hefyd yn cael ei ystyried yn therapi amgen, gan nad yw wedi'i brofi'n wyddonol (ac ar ben hynny mae'n arfer peryglus).

Mae llawer o ymarferwyr meddygaeth amgen yn hyrwyddo damcaniaethau cynllwyn ac yn gwrth-frechwyr. Mae llawer hefyd yn hyrwyddo gwybodaeth anghywir COFID-19.

Mae meddyginiaethau a therapïau amgen yn aml yn cael eu hystyried yn gwaceri.

## Cyfeiriadau
Categori:Meddygaeth
Ceiropracteg

Mae **ceiropracteg** yn therapi amgen a ddatblygwyd yn wreiddiol gan D. D. Palmer. Yn syml, mae'n cynnwys trin y cymalau, yn enwedig yr asgwrn cefn.

Ar y cyfan, nid oes tystiolaeth bod ceiropracteg yn driniaeth effeithiol. Serch hynny, mae ceiropracteg yn gyffredin yn yr Unol Daleithiau, y Deyrnas Unedig, Canada ac Awstralia, yn ogystal ag (i raddau llai) yn yr Almaen, Ffrainc, y Swistir, Iwerddon, Seland Newydd a llawer o wledydd eraill.

Mae ceiropracteg wedi dod yn ddadleuol dros y blynyddoedd. Ceir nifer fach ond dylanwadol o geiropractyddion sy'n gwrthwynebu brechu ac nad oeddent yn dilyn gorchmynion iechyd cyhoeddus yn ystod pandemig COFID-19.

## Cyfeiriadau
Categori:Meddygaeth amgen
Rwsia Fawr

Enw hanesyddol ar wlad "y wir Rwsia", hynny yw mamwlad frodorol y Rwsiaid ac hen diriogaeth Uchel Ddugiaeth Moscfa (Mysgofi), yw **Rwsia Fawr**. Câi'r enw ei gyferbynnu â Rwsia Fechan (hynny yw, Rwthenia neu Wcráin) a Rwsia Wen (Belarws). O 1654 i 1721, teitl swyddogol y tsar oedd "Sofran yr Holl Rws: y Fawr, y Fechan, a'r Wen". Yn hanesyddol, cyfeiriwyd at y Rwsiaid fel "Rwsiaid Mawr" a'u hiaith fel "Rwseg Mawr" i wahaniaethu oddi ar y bobloedd ac ieithoedd Slafonaidd dwyreiniol eraill.

## Gweler hefyd 
* Rws
* Rwsia Ewropeaidd

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Rwsia
Categori:Toponymeg Rwsia
Joan o'r Tŵr

Brenhines yr Alban rhwng 1329 a 1362 oedd **Joanna** neu **Joan y Tŵr** (5 Gorffennaf 1321 – 7 Medi 1362). Roedd hi'n wraig gyntaf Dafydd II, brenin yr Alban.

Fe'i ganwyd yn Nhŵr Llundain, yn ferch Edward II, brenin Lloegr, a'i wraig Isabella o Ffrainc.  

Yn unol â Chytundeb Northampton, priododd Joan ar 17 Gorffennaf 1328 â Dafydd, mab ac etifedd Robert I, brenin yr Alban, yn Berwick-upon-Tweed. Roedd hi'n saith oed ac roedd ei gwr yn bedair oed ar adeg eu priodas. Parhaodd eu priodas am 34 mlynedd. 

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1321
Categori:Marwolaethau 1362
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Loegr
Categori:Tywysogesau Lloegr
Camsyniad teimladol

Term llenyddol yw **camsyniad teimladol** sydd yn cyfeirio at yr arfer o briodoli emosiynau dynol i anifeiliaid neu blanhigion, gwrthrychau difywyd, neu bethau naturiol megis y tywydd. Ffurf ar bersonoli a dynweddiant ydyw. Bathwyd y term Saesneg *pathetic fallacy* gan y beirniad John Ruskin yn ei gyfrol *Modern Painters* (1843), wrth ddyfynnu llinellau o'r gerdd "Alton Lock" gan Charles Kingsley fel esiampl o'r camsyniad: "*They rowed her in across the rolling foam- / The cruel, crawling foam*". Bôn y gair *pathetic* yn yr ystyr hon yw'r Groeg *pathos*, sef emosiwn neu brofiad. Er i Ruskin ladd ar feirdd sydd yn defnyddio'r dechneg yn ormodol, mae'r camsyniad teimladol yn hynod o gyffredin mewn barddoniaeth mewn sawl iaith, ac yn agwedd hollbresennol o ambell ffurf, er enghraifft y fugeilgerdd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirniadaeth lenyddol
Categori:Termau llenyddol