Mongolia

Gwlad dirgaeedig i'r gogledd o Weriniaeth Pobl Tsieina ac i'r de o Rwsia yw **Mongolia**. Roedd hi'n rhan o Tsieina hyd 1921 pan enillodd ei hannibyniaeth. Prifddinas y wlad yw Ulan Bator. Mongolia yw ail wlad dirgaeedig fwyaf y byd, ar ôl Casachstan.

Gwlad dirgaeedig yn Nwyrain Asia yw **Mongolia**, sy'n ffinio â Rwsia i'r gogledd a Tsieina i'r de. Mae ganddi arwynebedd o 1,564,116 km sg (603,909 milltir sg). Amcangyfrifwyd  gan Fiwro Cyfrifiad yr UD fod cyfanswm poblogaeth Mongolia yn 2015 yn 3,000,251 o bobl, safle tua 121 yn y byd, a thua 300,000 o bobl yn llai na Chymru. Mae hyn yn ei gwneud ywladwriaeth sofran fwyaf gwasgaredig yn y byd.

Mongolia yw'r wlad dirgaeedig fwyaf yn y byd nad yw'n ffinio â môr caeedig, ac mae llawer o'i hardal wedi'i gorchuddio â phaith glaswelltog, gyda mynyddoedd i'r gogledd a'r gorllewin ac Anialwch Gobi i'r de. Mae Ulaanbaatar, y brifddinas a'r ddinas fwyaf, yn gartref i tua hanner poblogaeth y wlad.

Mae tiriogaeth Mongolia heddiw wedi'i rheoli gan amrywiol ymerodraethau crwydrol (nomadig), gan gynnwys y Xiongnu, y Xianbei, y Rouran, y Khaganate Tyrcaidd Cyntaf, yr Ail Turkic Khaganate, yr Uyghur Khaganate ac eraill. Yn 1206, sefydlodd Genghis Khan Ymerodraeth y Mongol, a ddaeth yn ymerodraeth tir gyffiniol fwyaf mewn hanes. Gorchfygodd ei ŵyr Kublai Khan Tsieina yn iawn a sefydlu Brenhinllyn Yuan. Ar ôl cwymp yr Yuan, enciliodd y Mongoliaid i Fongolia ac ailddechreuodd eu patrwm o wrthdaro carfannol, ac eithrio yn ystod oes Dayan Khan a Tumen Zasagt Khan.

Yn yr 16g, ymledodd Bwdhaeth Tibet i Fongolia, ac aeth ymhellach gan Frenhinllin Qing a sefydlwyd gan Manchu, a amsugnodd y wlad yn yr 17g. Erbyn dechrau'r 20g, roedd bron i draean o'r boblogaeth oedolion gwrywaidd yn fynachod Bwdhaidd. Ar ôl cwymp llinach Qing ym 1911, datganodd Mongolia ei hannibyniaeth, a gwireddwyd hynny'n llawyr ym 1921. Yn fuan wedi hynny, daeth y wlad yn wladwriaeth lloeren i'r Undeb Sofietaidd. Ym 1924, sefydlwyd Gweriniaeth Pobl Mongolia fel gwladwriaeth sosialaidd. Ar ôl chwyldroadau gwrth-gomiwnyddol 1989, cynhaliodd Mongolia ei chwyldro democrataidd heddychlon ei hun yn gynnar yn 1990. Arweiniodd hyn at system amlbleidiol, cyfansoddiad newydd ym 1992, a thrawsnewidiodd i economi marchnad.

Mae tua 30% o'r boblogaeth yn grwydrol neu'n lled-nomadig; mae'r diwylliant ceffylau'n parhau i fod yn rhan bwysig iawn o bob elfen o fywyd. Bwdhaeth yw'r grefydd fwyafrifol (51.7%), a di-grefydd yw'r ail grŵp mwyaf (40.6%). Islam yw'r trydydd hunaniaeth grefyddol fwyaf (3.2%), wedi'i grynhoi ymhlith y Kazakhiaid ethnig. Mongoliaid ethnig yw rhan fwyaf y dinasyddion, gyda thua 5% o'r boblogaeth yn Kazakhiaid, Tuvaniaid, a lleiafrifoedd ethnig eraill, sydd wedi'u crynhoi'n arbennig yn ngorllewin y wlad.

Mae Mongolia'n aelod o'r Cenhedloedd Unedig, Dialog Cydweithredol Asia, y G77, Banc Buddsoddi Seilwaith Asiaidd, y Mudiad Heb Aliniad ac mae'n bartner byd-eang NATO. Ymunodd Mongolia â Sefydliad Masnach y Byd ym 1997 ac mae'n ceisio ehangu ei gwaith oddi mewn i grwpiau economaidd a masnach eraill. 

## Geirdarddiad 
Mae'r enw 'Mongolia' yn golygu "Gwlad y Mongols" yn Lladin. Mae'r gair Mongolaidd *"Mongol"* ( монгол ) o darddiad ansicr. Cynigiodd Sükhbataar (1992) a de la Vaissière (2021) ei fod yn deillio o Mugulü, sylfaenydd y Rouran Khaganate yn y 4g, a sgwennwyd yn gyntaf fel y 'Mungu', (Tsieinëeg:蒙兀, Tsieinëeg Modern: *Měngwù*, Tsieinëeg Canol: *Muwngu*). Mae'n bosib fod y Mungu hwn yn dod o gangen o'r Shiwei mewn rhestr llinach Tang o'r 8g o lwythau gogleddol, yn ôl pob tebyg yn gysylltiedig â'r Liao -era *Mungku* yn 3,000,251 o bobl, safle tua 121 yn y byd, a thua 300,000 yn llai na Chymru. Ond mae Swyddfa Materion Gwladol Dwyrain Asia a'r Môr Tawel yr Unol Daleithiau yn defnyddio amcangyfrifon y Cenhedloedd Unedig (CU) yn lle amcangyfrifon Biwro Cyfrifiad UDA. Mae tua 59% o gyfanswm y boblogaeth o dan 30 oed, ac mae 27% ohonynt o dan 14 oed. Mae'r boblogaeth felly'n gymharol ifanc ac mae hyn wedi rhoi straen ar economi Mongolia.

### Ieithoedd 
bawd| Llyfrgell Gyhoeddus ac Amgueddfa yn Mörön, talaith Khövsgöl yn dangos arwyddion yn Mongoleg (Sgript a Cyrillig Mongolaidd) a Saesneg
Iaith swyddogol a chenedlaethol Mongolia yw Mongoleg, sy'n aelod o'r teulu o Ieithoedd Mongolaidd; y dafodiaith safonol yw Khalkha Mongoleg. Mae'n cydfodoli â gwahanol ieithoedd eraill y teulu, sy'n ddealladwy i raddau helaeth, fel Oirat, Buryat, a Khamniganeg. Mae sawl tafodiaith wedi dod yn debycach i'r dafodiaith ganolog Khalkha yn ystod y blynyddoedd diwethaf, oherwydd y cyfryngau traddodiadol a'r cyfryngau cymdeithasol.

Lleolir mwyafrif siaradwyr y tafodieithoedd hyn yn rhan orllewinol y wlad, yn Bayan-Ölgii, Uvs, a Khovd. Y Casacheg, sy'n iaith Dyrcaidd, yw iaith y mwyafrifol yn Bayan-Ölgii, tra bod Tuvan yn iaith Dyrciaidd arall a siaredir yn Khövsgöl. Iaith Arwyddion Mongoleg yw prif iaith y gymuned fyddar.

Ers 1990, mae Saesneg wedi disodli'r Rwsieg yn gyflym fel yr iaith dramor fwyaf poblogaidd ym Mongolia. Yn y cyfnod comiwnyddol, roedd Rwsieg yn iaith hanfodol ar gyfer symudedd a chyfathrebu proffesiynol, gyda nifer fawr o fyfyrwyr yn astudio yn yr Undeb Sofietaidd yn ogystal â nifer fawr o weithwyr proffesiynol Sofietaidd a milwyr wedi'u lleoli o fewn Mongolia.

Yn dilyn wrth ei sodlau, yn y flwyddyn academaidd 2014-2015, roedd (yn ôl poblogrwydd), Saesneg, Tsieinëeg, Rwsieg, Japaneaidd a Chorëeg. Mae degau o filoedd o Fongoliaid yn gweithio yn Ne Korea, gan ffurfio'r grŵp mwyaf o Fongoliaid tramor.

### Crefydd 
Yn ôl Cyfrifiad Cenedlaethol 2010, ymhlith Mongoliaid 15 oed a hŷn, roedd 53% yn Fwdhyddion, tra bod 39% yn ddigrefydd.

Mae siamaniaeth Mongolia wedi cael ei harfer yn eang trwy gydol hanes yr hyn a enwir bellach yn 'Mongolia', gyda chredoau tebyg yn gyffredin ymhlith nomadiaid canolbarth Asia. Yn raddol fe wnaethant ildio i Fwdhaeth Tibet, ond mae siamaniaeth wedi gadael ei marc ar ddiwylliant crefyddol y Mongol, ac mae'n parhau i gael ei ymarfer. Mae Kazakhiaid gorllewin Mongolia, rhai Mongoliaid, a phobloedd Tyrcaidd eraill yn y wlad yn draddodiadol yn cydio'n dynn mewn Islamaeth.

## Llywodraeth a gwleidyddiaeth 
chwith|bawd| Siambr Khural Fawr y Wladwriaeth mewn sesiwn
Mae Mongolia yn weriniaeth ddemocrataidd gynrychioliadol lled-arlywyddol gydag Arlywydd a etholir yn uniongyrchol.  Mae'r bobl hefyd yn ethol y dirprwyon yn y cynulliad cenedlaethol, sef Khural Fawr y Wladwriaeth. Yr arlywydd sy'n penodi'r prif weinidog, ac yn enwebu'r cabinet ar gynnig y prif weinidog. Mae cyfansoddiad Mongolia yn gwarantu rhyddid o sawl math, gan gynnwys rhyddid mynegant llawn a chrefydd. Diwygiodd Mongolia ei chyfansoddiad yn 2019 gan drosglwyddo rhai pwerau o'r arlywydd i'r prif weinidog. Ar 31 Mai 2023, cymeradwyodd senedd Mongolia welliant cyfansoddiadol a gynyddodd nifer y seddi o 76 i 126 ac a newidiodd y system etholiadol gan ailgyflwyno pleidleisio plaid gyfrannol.

Mae gan Mongolia nifer o bleidiau gwleidyddol; y mwyaf yw Plaid y Bobl Mongolaidd a'r Blaid Ddemocrataidd. Mae'r sefydliad anllywodraethol Freedom House yn ystyried bod Mongolia yn rhydd.
[bawd|Arlywydd Mongolia Tsakhia Elbegdorj gydag Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau [John Kerry, Mehefin 2016]]
Mae Arlywydd Mongolia yn gallu rhoi feto ar gyfreithiau'r senedd, penodi barnwyr ac ynad y llysoedd a phenodi llysgenhadon. Gall y senedd ddiystyru’r feto hwn drwy bleidlais fwyafrifol o ddwy ran o dair. Mae cyfansoddiad Mongolia'n darparu tri peth angenrheidiol ar gyfer swydd fel Arlywydd: rhaid i'r ymgeisydd fod o Fongolia, bod o leiaf 45 mlwydd oed, ac wedi byw ym Mongolia am bum mlynedd cyn cymryd y swydd. Rhaid i'r Arlywydd hefyd atal aelodaeth o'i blaid.

Mae Mongolia'n defnyddio deddfwrfa unsiambr, sef Khural Fawr y Wladwriaeth, gyda 76 o seddi, sy'n cael ei chadeirio gan Lefarydd y Tŷ. Caiff ei haelodau eu hethol yn uniongyrchol, bob pedair blynedd, drwy bleidlais boblogaidd.  Yn unol â gwelliant cyfansoddiadol 2023 cynyddodd y senedd nifer y seddi o 76 i 126.

#### Llysgenadaethau 
Mae Mongolia'n cynnal llawer o genadaethau diplomyddol mewn gwledydd eraill ac mae ganddi lysgenadaethau ledled y byd. Mewn cymhariaeth, gan nad yw Cymru'n wlad annibynnol sofran, nid yw'n cynnal yr un cenhadaeth ddiplomyddol nac unrhyw lysgenhadaeth.
 

*Ankara
*Astana
*Bangkok
*Beijing
*Berlin
*Brasilia
*Brwsel
*Budapest
*Cairo
*Canberra
*Hanoi
*Havana
*Jakarta
*Kuala Lumpur
*Dinas Coweit
*Llundain
*Moscfa
*Delhi Newydd
*Ottawa
*Paris
*Prag
*Pyongyang
*Rhufain
*Seoul
*Singapôr
*Sofia
*Stockholm
*Tokyo
*Fiena
*Vientiane
*Warsaw
*Washington, D.C.

### Milwrol 
bawd| Baneri cenedlaethol Mongolia, Tsieina a Rwsia wedi'u gosod ar gerbydau arfog yn ystod ymarfer milwrol yn 2018 yn Nwyrain Siberia
Cefnogodd Mongolia ymosodiad Irac yn 2003, ac mae wedi anfon sawl mintai olynol o rhwng 103 a 180 o filwyr i Irac . Anfonwyd tua 130 o filwyr i Affganistan hefyd. Mae 200 o filwyr Mongolia'n gwasanaethu yn Sierra Leone ar fandad y Cenhedloedd Unedig i amddiffyn llys arbennig y Cenhedloedd Unedig a sefydlwyd yno, ac yng Ngorffennaf 2009, penderfynodd Mongolia anfon bataliwn i Tsiad i gefnogi MINURCAT.

Rhwng 2005 a 2006, anfonwyd tua 40 o filwyr at filwyr Gwlad Belg a Lwcsembwrg yn Cosofo. Ar 21 Tachwedd 2005, George W. Bush oedd arlywydd cyntaf erioed yr Unol Daleithiau i ymweld â Mongolia. Yn 2004, dan gadeiryddiaeth Bwlgaria, gwahoddodd Sefydliad ar gyfer Diogelwch a Chydweithrediad yn Ewrop (OSCE) Mongolia fel ei bartner Asiaidd diweddaraf.

### Addysg 
Yn ystod cyfnod sosialaidd y wladwriaeth, roedd addysg yn un o'r meysydd lle cafwyd cynnydd arwyddocaol iawn ym Mongolia. Cyn Gweriniaeth y Bobl, roedd cyfraddau llythrennedd yn is nag un y cant ond erbyn 1952, cafodd anllythrennedd ei ddileu bron yn gyfangwbwl, yn rhannol trwy ddefnyddio ysgolion preswyl tymhorol ar gyfer plant o deuluoedd crwydrol. Torrwyd cyllid i’r ysgolion preswyl hyn yn y 1990au, a chafwyd canran uwch o anllythrennedd.

Bu addysg gynradd ac uwchradd yn para deng mlynedd yn flaenorol, ond fe'i hehangwyd i undeg-un mlynedd. Ers 2019-2020 sefydlwyd system 12 mlynedd.

Ers 2006 dysgir Saesneg ym mhob ysgol uwchradd ar hyd a lled Mongolia, gan gychwyn ym mlwyddyn 4.

Mae prifysgolion cenedlaethol Mongolia i gyd yn ganghennau o Brifysgol Genedlaethol Mongolia a Phrifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Mongolia. Mae bron i dri o bob pump o bobl ifanc Mongolia bellach yn cofrestru yn y brifysgol. Bu cynnydd chwe gwaith yn nifer y myfyrwyr rhwng 1993 a 2010. Roedd Mongolia yn safle 67 yn y Mynegai Arloesedd Byd-eang yn 2024, i lawr o 53 yn 2019.

## Cyfeiriadau

Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd Canolbarth Asia
Categori:Gweriniaethau
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Gwledydd tirgaeedig