open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diwrnod Canser y Byd

Cynhelir **Diwrnod Canser y Byd** bob blwyddyn ar 4 Chwefror i gynyddu ymwybyddiaeth o ganser ac i annog ymchwil meddygol i rwystro, canfod, a thrin y clefyd hwn. Sefydlwyd y diwrnod yn sgil arwyddo Siarter Paris yn Erbyn Canser ar 4 Chwefror 2000 yn ystod Uwchgynhadledd y Byd yn Erbyn Canser ym Mharis, Ffrainc. Fe'i hyrwyddir gan yr Undeb Rhyngwladol dros Reoli Canser (UICC), ac yn 2008 cyhoeddwyd Datganiad Canser y Byd i amlinellu amcanion y mudiad. Cydnabyddir y diwrnod gan y Cenhedloedd Unedig.

Cynhelir cannoedd o ddigwyddiadau o gwmpas y byd i nodi Diwrnod Canser y Byd, gyda'r nod o atal camwybodaeth, lledaenu gwybodaeth ac ymwybyddiaeth, a lleihau'r stigma ynghylch yr afiechyd. Ers 2009, cyhoeddir "thema" ar gyfer Diwrnod Canser y Byd i ffocysu amcanion a gweithgareddau'r ymgyrch. Er enghraifft, thema'r blynyddoedd o 2025 i 2027 ydy "Undeb Unigryw", i bwysleisio arwyddocâd gofal canser holistaidd, personol sy'n ymestyn y tu hwnt i driniaeth glinigol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  
*  Gwefan yr UICC

Categori:Canser
Categori:Chwefror
Canser
El-Obeid

Dinas y Swdan yw *El-Obeid* (Arabeg *al-Ubayyid*). Mae ganddi boblogaeth o tua 340 940.

## Gweler hefyd 
* Giovanni Losi

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
Categori:Dinasoedd Swdan
Langham, Suffolk

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Langham.''

Pentref a phlwyf sifil yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, ydy **Langham**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Canol Suffolk.

Crëwyd Barwnig Blake, o Langham yn Sir Suffolk, yn Farwnigiaeth Prydain Fawr ar 8 Hydref 1772 ar gyfer Patrick Blake (c. 1742–1784), Aelod Seneddol San Steffan dros Sudbury.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Canol Suffolk
Categori:Plwyfi sifil Suffolk
Categori:Pentrefi Suffolk
Giovanni Losi

Offeiriad Catholig o'r Eidal oedd **Giovanni Losi** (1838 – 1882) a oedd yn offeiriad yn Eglwys Comboni y Galon Gysegredig (*Congregatio Filiorum S. Cordis Iesu*).

## Bywgraffiad 
Cafodd Losi ei eni yn Caselle Landi. Daeth yn offeiriad yn Piacenza, yng ngogledd-ddwyrain, yr Eidal, astudiodd fel cenhadwr yn Verona, a dilynodd yr offeiriad Daniele Comboni yn Swdan, gan ddod yn gyffeswr personol iddo.

Ef oedd y cyntaf i gyhoeddi geiriadur yn y Nobiineg.

Bu farw o glefri poeth neu 'sgyrfi', sef diffyg fitamin C, yn Al-Ubayyid yn 1882 ac fe'i claddwyd yno. Yn 1889 cafodd ei feddrod ei halogi gan ffwndamentalwyr pan orchfygodd y Mahadis yr ardal. Yn Caselle Landi, enwodd y Cyngor Bwrdeistref stryd ar ei ôl.

## Oriel 

Image: Father Giovanni Losi MCCI in-Sudan 1880 ca.jpg|Y Tad Losi yn Swdan, tua 1880.
Image: Father Giovanni Losi MCCI street dedicated to him.jpg|Arwydd yn Caselle Landi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1838
Categori:Marwolaethau 1882
Categori:Offeiriaid Catholig o'r Eidal
Categori:Pobl a aned yn Lombardia
Categori:Pobl fu farw yn Swdan
Categori:Ysgolheigion y 19eg ganrif o'r Eidal
Cynghrair Cenhedloedd Merched UEFA 2025

**Cynghrair Cenhedloedd Merched UEFA 2025** oedd ail dymor Cynghrair Cenhedloedd Merched UEFA, sef cystadleuaeth bêl-droed ryngwladol sy'n cynnwys timau cenedlaethol merched aelodau UEFA.

Ymgeisiodd 53 o 55 tîm cenedlaethol UEFA yn y gystadleuaeth. Ni chymerodd Rwsia ran gan eu bod wedi'u hatal oherwydd goresgyniad Wcráin gan Rwsia. Ni chymerodd San Marino ran yn y gystadleuaeth.

Sbaen oedd pencampwyr 2023–24. Llwyddodd Sbaen i gadw'r teitl, gan drechu'r Almaen 3–0 ar y cyfan yn y rownd derfynol ddwy goes. Daeth Ffrainc yn drydydd, gan drechu Sweden 4–3 ar y cyfan yn y gêm am y trydydd safle.

## Cynghrair A
### Grŵp A1
### Grŵp A2
### Grŵp A3
### Grŵp A4
### Cam bwrw allan
#### Braced
#### Rowndiau cynderfynol
*Enillodd yr Almaen 3–2 ar y cyfan.*
----

:*Enillodd Sbaen 5–0 ar y cyfan.*

#### Gêm ail gyfle trydydd safle
#### Gêm derfynol
## Cynghrair B
### Grŵp B1
### Grŵp B2
### Grŵp B3
### Grŵp B4
## Cynghrair C
### Grŵp C1
### Grŵp C2
### Grŵp C3
### Grŵp C4
### Grŵp C5
### Grŵp C6
## Gemau ail gyfle dyrchafiad/disgyn
### Cynghrair A vs Cynghrair B
### Cynghrair B vs Cynghrair C
## Ystadegau
### Prif sgorwyr goliau
#### Hat-triciau
## Cyfeiriadau
2025
Categori:Pêl-droed yn Ewrop 2024–25
Categori:Pêl-droed yn Ewrop 2025–26
Winifred Hathaway

Addysgwr o'r Unol Daleithiau a aned yng Nghymru oedd **Winifred Phillips Hathaway** (1870 – 1 Rhagfyr 1954). Bu'n ysgrifennydd a chyfarwyddwr cyswllt Cymdeithas Genedlaethol er Atal Dallineb yr Unol Daleithiau rhwng 1916 a 1949.

## Bywyd cynnar 
Ganed Winifred H. Phillips yn Sir Benfro, Cymru, yn ferch i Daniel Phillips a Mary Morgan Phillips. Addysgwyd hi yng Ngholeg Normal Efrog Newydd, gan gwblhau hyfforddiant athrawon yn 1893. Enillodd radd  mewn economeg a moeseg gymdeithasol yng Ngholeg Radcliffe, Massachusetts a gradd meistr ym Mhrifysgol Efrog Newydd. Ar gyfer ei hastudiaethau graddedig, bu'n gwneud gwaith ymchwil yn Swyddfa Cofnodion Eugenics yn Cold Springs Harbour lle cydweithiodd gyda Charles B. Davenport.

## Gyrfa 
Bu Phillips yn dysgu yn Ninas Efrog Newydd, ac yng Ngholeg Hunter, lle y bu'n bennaeth yr adran hanes. Daeth yn ysgrifennydd y Gymdeithas Genedlaethol er Atal Deillion ym 1916. Yr un flwyddyn, mynychodd gynhadledd Cymdeithas Ymchwil Eugenics, a gwasanaethodd ar gyngor gweithredol y sefydliad hwnnw. Roedd hi'n un o'r siaradwyr yng "Nghwrs Addysg y Deillion" ym Mhrifysgol Harvard yn 1920, gan ganolbwyntio ar y plentyn ysgol â golwg rhannol, ac am fesurau "arbed golwg" fel gwell goleuadau mewn ystafelloedd dosbarth, seddi priodol, sbectol, a deunyddiau darllen wedi'u haddasu. Bu hefyd yn cefnogi arferion llyfrgell i gynorthwyo darllenwyr â golwg gwan i ddod o hyd i ddeunyddiau addas. Roedd ei gwaith yn golygu llawer iawn o deithio, gan gynnwys taith ddarlithio yn 1927 trwy 16 talaith, a thaith ddarlithio ym 1932 o amgylch arfordir gorllewinol America a Hawaii.

Dyfarnwyd Medal Aur Leslie Dana iddi gan Gymdeithas y Deillion yn St. Louis yn 1937. Hi oedd yr ail wraig a anrhydeddwyd yn y modd hwn; y cyntaf oedd mentor Hathaway, Louisa Lee Schuyler, yn 1926. Ymddeolodd Hathaway yn 1949. Derbyniodd Wobr Ambrose M. Shotwell yn 1950.

Mae llenyddiaeth Hathaway yn cynnwys *The Importance of Eye Health in Occupational Therapy* (1929), *Well-Lighted Schoolhouse: A Cooperative Effort* (1930). a'r gwerslyfr *Education and Health of the Partally Sighted Child* (1943).

## Bywyd personol ac etifeddiaeth 
Priododd Winifred H. Phillips â George Adelbert Hathaway, clerigwr Undodaidd, yn 1904. Bu farw Winifred Hathaway yn 1954, yn 84 mlwydd oed. Ym 1959, sefydlodd y Gymdeithas Genedlaethol er Atal Dallineb Wobr Winifred Hathaway er cof amdani.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Efrog Newydd
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Addysg yn yr Unol Daleithiau yn yr 20fed ganrif
Categori:Addysg yn yr Unol Daleithiau yn y 19eg ganrif
Categori:Addysgwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Addysgwyr benywaidd o Gymru
Cynghrair Cenhedloedd Merched UEFA

Mae'r **Gynghrair Cenhedloedd Merched UEFA** yn dwrnamaint a gynhelir bob dwy flynedd gan dimau pêl-droed cenedlaethol merched o UEFA.

Crëwyd y twrnamaint yn 2023 fel gêm gyfatebol i ferched i Gynghrair y Cenhedloedd UEFA.

Sbaen yw'r pencampwyr presennol, ar ôl trechu'r Almaen 3–0 ar y cyfan yn y rownd derfynol ddwy goes yn 2025. Sbaen sydd wedi ennill y nifer fwyaf o deitlau, ar ôl ennill y gystadleuaeth ddwywaith.

## Cyfeiriadau
C.P.D. Sheffield

Mae **Sheffield Football Club** yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Dronfield, Swydd Derby. O 2025 ymlaen, maen nhw'n cystadlu yn Uwch Gynghrair y Gogledd Adran Un Dwyrain, ar wythfed haen pyramid pêl-droed Lloegr.

Wedi'i sefydlu ar 24 Hydref 1857, mae'r clwb yn cael ei gydnabod gan FIFA fel y clwb pêl-droed hynaf yn y byd sy'n dal i chwarae pêl-droed. Yn wreiddiol roedd y clwb yn chwarae o dan reolau Sheffield, set reolau a ddyfeisiwyd gan y clwb. Ni fabwysiadodd y clwb Gyfreithiau'r Gêm newydd y Gymdeithas Bêl-droed Lloegr (FA) tan 1878. Yn 2004, dyfarnwyd Urdd Teilyngdod FIFA i'r clwb. Yr unig glwb arall i dderbyn y wobr hon yw Real Madrid, a enillodd y wobr yn 2004 hefyd. Yn 2007, cafodd y clwb ei sefydlu yn yr Oriel Anfarwolion Pêl-droed Lloegr i goffau eu penblwydd yn 150 oed. Mynychodd y cyn bêl-droediwr Pelé ddathliadau pen-blwydd y clwb yn 150 ym mis Tachwedd 2007.

Ar hyn o bryd mae'r clwb yn chwarae ei gemau yn y Tir y Gartref Pêl-droed, sydd â chynhwysedd o 2,089 (gyda 250 o seddi). Prif gystadleuwyr y clwb yw Hallam, y maen nhw'n ymladd yn erbyn Darbi Rheolau. Dim ond un tlws y mae'r clwb wedi ei ennill, y Gwpan Lloegr Amatur yn 1904. Daethant hefyd yn ail yn Fâs Lloegr ym 1977.

## Cyferiaidau
Sheffield
Vivien Heilbron

Actores o'r Alban yw **Vivien Heilbron** (ganwyd 13 Mai 1944). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei rol fel Chris Guthrie yn y gyfres deledu 1971, *Sunset Song*, a'r ddwy gyfres ddilynol, *Cloud Howe* a *Grey Granite*. Mae'r tri llyfr gan Lewis Grassic Gibbon yn ffurfio'r drioleg *A Scots Quair*.

Cafodd Heilbron ei geni yn Glasgow. Daeth hi'n aelod o'r cwmni Theatr Dundee Repertory yn ystod y 1960au.

O'r bennod gyntaf yn 1980, bu'n chwarae nyrs ardal Kay Grant yn yr opera sebon Scottish Television *Take The High Road*. Ymddangosodd Heilbron hefyd yn y ffilm *Kidnapped* (1971), gyda Michael Caine.

Priododd yr actor Jonathan Cecil yn 1963, ond fe wnaethant ysgaru yn ddiweddarach. Priododd yr actor David Rintoul yn 2008.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Vivien Heilbron - IMDB

Categori:Actorion benywaidd o'r Alban
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Pobl o Glasgow
Gorsaf reilffordd Pen-y-groes

**Gorsaf Pen-y-groes** oedd y brif orsaf a'r unig gyffordd ar y rheilffordd rhwng Caernarfon ac Afon-wen, bron i ddwy filltir i'r de o orsaf Y Groeslon a thair milltir a hanner cyn cyrraedd gorsaf Pant-glas. Fe'i hagorwyd ym 1867, a'i chau ym 1964. Roedd platfform ochr ar gyfer trenau Cangen reilffordd Nantlle a redai am ryw filltir go dda i'r dwyrain er mwyn cludo teithwyr i Dal-y-sarn a chludo llechi oddi yno.

Ni fu'r lein trwy'r orsaf yn brysur iawn, gyda fawr mwy na hanner dwsin o drenau'r dydd i bob cyfeiriad ar y lein rhwng Caernarfon ac Afon-wen, a hanner dwsin yn ôl ac ymlaen ar hyd Cangen Nantlle. Cyhoeddwyd amserau'r trenau yn gyson yn y papurau lleol. Dyma'r manylion o'r *Dinesydd Cymreig* ym 1919:
 PENYGROES I GAERNARFON.— 7 41 a.m.; 10 29 a.m.; 11 36 a.m.; 1 29 p.m.; 4 36 p.m.; 7 35 p.m.; 9 58 p.m. 
 PENYGROES I NANTLLE.—9 20 a.m.; 10 a.m.; 10 35 a.m.; 11 40 a.m.; 2 10 p.m.; 4 40 p.m.; 5 25 p.m. 
 NANTLLE I BENYGROES.—7 30 a.m.; 9 35 a.m.; 10 15 a.m.; 11  20 a.m.; 1 15 p.m.; 4 20 p.m.; 5 10 p.m.; 5 40 p.m.

Galwai trenau o Gaernarfon ar eu ffordd i Afon-wen ym Mhen-y-groes tua chwarter awr wedi gadael Caernarfon, eto yn ôl y *Dinesydd* am 1919:
 CAERNARFON I AFONWEN.— 5 11 a.m; 9 24 a.m.; 1 28 p.m.; 4 0 p.m.; 5 27 p.m.; 7 24 p.m.

Bu peth newid i'r patrwm dros y blynyddoedd, ond tebyg oedd y gwasanaeth. Gwelwyd nifer helaeth o drenau cyflym ar ddyddiau Sadwrn yn yr haf wedi'r ail ryfel byd a hyd at gau'r lein, yn cludo pobl i wersyll Butlin's ger Chwilog - ond ni arhosai'r rhain yng ngorsaf Pen-y-groes. 

Roedd yno hefyd iard nwyddau sylweddol ar gyfer traffig nwyddau'r dyffryn.

Nid erys fawr ddim o olion amlwg y rheilffordd a'r orsaf erbyn heddiw oherwydd i ffordd osgoi Pen-y-groes gael ei chodi ar hyd llwybr yr hen lein. Roedd yr orsaf yn sefyll i'r de o'r bont droed newydd (a godwyd ar safle hen bont Ffordd Clynnog dros y rheilffordd). 

## Cyfeiriadau
Pen-y-groes
Gorsaf reilffordd y Groeslon

Gwasanaethai **gorsaf reilffordd y Groeslon** bentref Groeslon, Gwynedd, Cymru. Ar y cychwyn roedd yn rhan o Dramffordd Nantlle (gwerler isod) ac wedi hynny fel rheilffordd dan berchnogaeth sawl cwmni gwahanol. Fel sawl lein arall yng Nghymru, fe'i caewyd (yr orsaf a'r lein) ar 7 Rhagfyr 1964, yn dilyn cyhoeddi Adroddiad Beeching gan Lundain.

## Gorsaf Rheilffordd Nanatlle
Yn wreiddiol, roedd gorsaf y Groeslon yn arosfan ar lein Rheilffordd Nantlle, ac yn sicr bu tramiau a dynnid gan geffylau'n galw yma o 1856 hyd 1863. Mae'n bosibl fod yn hen adeilad ger y gilfach fysiau wrth ochr tafarn y Pen-nionyn wedi cael ei adeiladu fel gorsaf gan Reilffordd Nantlle; mae gan yr adeilad rai nodweddion tebyg i olion gorsaf Bontnewydd.

## Gorsaf Rheilffordd Sir Gaernarfon (LNWR/LMS wedyn)
Codwyd gorsaf newydd pan agorwyd y lein fawr yr ochr arall i'r lôn a arweiniai o'r groesffordd i gyfeiriad Glynllifon, gan ffurfio croesfan ar y lefel. Hon oedd y drydedd orsaf ar ôl Caernarfon ar lein Caernarfon - Afon-wen, milltir a 200 llath ar ôl gorsaf Llanwnda a bron i 2 filltir cyn cyrraedd gorsaf Pen-y-groes. Fe'i hagorwyd ym 1867 a chan fod yr orsaf yn gwasanaethu nid pentref Y Groeslon yn unig ond hefyd bentrefi Carmel, Y Fron a'r wlad o'u cwmpas, roedd yn orsaf brysur ar gyfer teithwyr. Gallai trenau basio ei gilydd yma, ac mae olion y ddau blatfform i'w gweld o hyd. Roedd y platfform yn isel ar ochr y ffordd fawr a rhaid oedd i deithwyr wrth set o stepiau bach i gyrraedd y cerbydau'n ddiogel.

Adeilad bach unllawr wedi ei adeiladu yn null Cwmni Rheilffordd Sir Gaernarfon oedd yr orsaf, ond fe'i dymchwelwyd yn fuan wedi i'r lein gau.

Roedd un seidin ar gyfer dadlwytho glo a nwyddau eraill. Nid oedd yno focs signalau, ac roedd liferau'r signalau a'r pwyntiau yn agored i'r tywydd ar y platfform. Mae rhan o blatfform (yn cynnwys yr ochr a ddefnyddid i ddadlwytho nwyddau o dryciau a faniau rheilffordd) yn dal i'w gweld ger y blychau ail-gylchu yn y maes parcio modern a adeiladwyd ar safle'r hen iard nwyddau.

Ychydig i'r de o'r orsaf gwelir murddun cwt gweithwyr y lein.

Galwyd Y Groeslon yn 'Groeslon RSO' - ystyr RSO yw Swyddfa Ddidoli'r Rheilffordd - nid fod dim o eiddo'r rheilffordd yn cael ei ddidoli, ond yn hytrach oherwydd yr holl bost a gyrhaeddai'r orsaf ar y trên ac a ddanfonid oddi yno o'r ardaloedd cyfagos.

Fe gaewyd yr orsaf gyda gweddill y lein ym 1964.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* *LMS Branch Lines in North Wales*, W.G.Rear, Wild Swan Publns., (1986), t.78.

Categori:Gorsafoedd rheilffordd yng Ngwynedd
Gorsaf reilffordd Llanwnda

Enw gwreiddiol **Gorsaf Llanwnda** oedd Pwllheli Road. Enw ar arhosfan ar Reilffordd Nantlle oedd Pwllheli Road, a safai gerllaw safle diweddarach Gorsaf reilffordd Llanwnda. Fe'i hagorwyd ym 1856 pan ddechreuodd Rheilffordd Nantlle gludo teithwyr mewn wagenni a dynnid gan geffylau.   Roedd cyn lleied o dai yn yr ardal fel mai prif bwrpas yr orsaf oedd gwasanaethu'r tir isel ger y môr sy'n ymestyn o Lanwnda i Glynnog Fawr a Threfor   - a hyd yn oed Pwllheli (cofier na fyddai rheilffordd yn cyrraedd y dref honno tan 1866) gan nad oedd gorsaf agosach i'r mannau hynny. Er bod Gorsaf reilffordd Pen-y-groes yn nyddiau Rheilffordd Nantlle lawn agosed, roedd y tramiau'n symud mor araf fel y byddai'n gynt wrth adael y trên yma yn hytrach na theithio ymlaen hyd Pen-y-groes. 

Fe agorwyd gorsaf wedyn gan Reilffordd Sir Gaernarfon ym 1867 ar safle hen orsaf lein Nantlle, ac fe'i caewyd gan y Rheilffyrdd Prydeinig ym 1964. Nid oedd yno ond un platfform ac un seidin a ddefnyddid ar gyfer wagenni glo fel rheol. 

Yn ystod y 1930au, William Jones (Wil Llwyn Forwyn), Llangybi, oedd yn gweithio yno fel portar. Fe'i laddwyd yn ddyn ifanc prin ddeg ar hugain oed mewn damwain moto beic. Roedd ar ei ffordd i'w waith yn y stesion pan aeth yn erbyn buwch ar y lôn ac fe'i taflwyd oddi ar y beic ac yn erbyn clawdd cerrig. Bu ei wraig wedyn yn cadw Siop Gurn Goch.

Mae'r safle bellach yn faes parcio ar gyfer Lôn Eifion, gyferbyn â thafarn (gaeëdig) y Goat (Llanwnda). Roedd yn 900 llath o orsaf Dinas ar y naill ochr, ac ychydig dros filltir o orsaf Y Groeslon ar y llall.

Tua diwedd y 19g, roedd gwaith trwsio wagenni y tu ôl i resdai Gwêl-y-môr. Yng nghyfeiriadur Sutton am 1889-90, dangosir manylion y cwmni bach hwn, sef R Williams a'i fab, oedd â depo gwagenni rheilffordd. Roedd seidin ar gyfer y gwaith hwn yn arwain oddi ar y brif lein i'r darn tir sydd ar ochr Lôn Eifion i'r de o erddi cefn Rhes Gwelfor.

## Cyfeiriadau
Llanwnda
Lena Larsson

Roedd **Anna Karolina “Lena” Larsson**, née *Karlsson*, (14 Mehefin 1882 – 20 Tachwedd 1967) yn gantores draddodiadol o Sweden. Cafodd ei geni ym mhlwyf Ytterby, sir Göteborg a Bohus. 
Ar ôl priodi â Gustaf Larsson ym 1935, symudodd i'w fferm yn nhalaith Bohuslän.

Roedd gan gerddoriaeth arwyddocâd mawr ym mywyd Lena Larsson. Ysgrifennodd ei brawd iau Anders Carlsson nifer o’i chaneuon gwerin a’u hanfon i gystadleuaeth alawon gwerin Radiotjänst yn 1948–1949, ac i Archif Cof Gwerin Gorllewin Sweden yn Göteborg. Ym 1957, teithiodd Matts Arnberg o wasanaeth radio Sweden ac Ulf Peder Olrog o Archif Alawon Gwerin Sweden i Ytterby i wneud y recordiadau cyntaf o ganeuon gwerin Lena Larsson. Dilynwyd hyn gan gyfres o recordiadau, ac ar un achlysur daethpwyd â hi i Stockholm ar gyfer recordiad teledu a gyfarwyddwyd gan Arnberg.

Bu farw yn ystod perfformiad yn Neuadd Gyngerdd Göteborg.

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau 
* Märta Ramsten : Lena Larsson, mewn *Cerddoriaeth i Ferched* (gol. Eva Öhrström et al.), Utbildningsradion 1989, , t. 83–88.
* Märta Ramsten: "Rwy'n gwybod pa mor hyfryd yw rhosyn". Ar alaw werin, yn *Folkmusikboken* (gol. Jan Ling et al. 1980,  ).

Categori:Cantorion o Sweden
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1967
Brazil (ffilm 1985)

Ffilm ffantasi a chomedi gan y cyfarwyddwr Terry Gilliam yw ***Brazil*** a gyhoeddwyd yn 1985. Fe'i cynhyrchwyd gan Arnon Milchan yn y Deyrnas Unedig; y cwmni cynhyrchu oedd Regency Enterprises. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Charles McKeown a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Michael Kamen.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jonathan Pryce, Robert De Niro, Katherine Helmond, Jim Broadbent, Bob Hoskins, Ian Holm, Michael Palin, Simon Jones, Ian Richardson, Kim Greist, Roger Ashton-Griffiths, Peter Vaughan, Gorden Kaye, Sue Hodge, Derrick O'Connor, Charles McKeown, Barbara Hicks, David Gant a John Flanagan. Mae'r ffilm yn 142 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Roger Pratt oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Julian Doyle sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1985. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Back to the Future* sef ffilm wyddonias Americanaidd am fachgen a'i gar yn cael ei yrru i'r dyfodol. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Terry Gilliam ar 22 Tachwedd 1940 ym Minneapolis. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1969 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Birmingham High School.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Terry Gilliam nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{

 ?item wdt:P57 wd:Q25078.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau drama o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau 1985
Categori:Ffilmiau a gynhyrchwyd gan Regency Enterprises
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
East Lynne

Nofel Saesneg o 1861 yw '''''East Lynne, or The Earl's Daughter''''' gan Ellen Wood a ysgrifennodd gan ddefnyddio'r enw Mrs. Henry Wood. Yn ei ddydd roedd y llyfr yn hynod o boblogaidd. Fe'i cofir yn bennaf am ei chynllwyn cymhleth ac annhebygol sy'n canolbwyntio ar anffyddlondeb a hunaniaethau cudd. Wedi hynny derbyniodd y stori nifer o addasiadau ar gyfer y llwyfan a'r sinema yn Lloegr a'r Unol Daleithiau. Er bod y stori felodramatig yn cael ei gwatwar yn aml, roedd yr addasiadau hyn yn boblogaidd iawn am ddegawdau.

Ymddangosodd y nofel am y tro cyntaf fel stori gyfresol yn *The New Monthly Magazine* o Ionawr 1860 hyd Fedi 1861, ac fe'i cyhoeddwyd fel llyfr mewn tair cyfrol ar 19 Medi 1861.

Enwyd y tref East Lynne, Missouri, Unol Daleithiau America, a sefydlwyd ym 1871, ar ôl y nofel.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Nofelau 1861
Categori:Nofelau'r 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelau Saesneg o Loegr
Alice in Wonderland (ffilm 1933)

Ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr Norman Zenos McLeod yw ***Alice in Wonderland*** a gyhoeddwyd yn 1933. Fe'i cynhyrchwyd gan Benjamin Glazer yn Unol Daleithiau America. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar y llyfr *Anturiaethau Alys yng Ngwlad Hud* gan Lewis Carroll a gyhoeddwyd yn 1865. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Joseph L. Mankiewicz a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Dimitri Tiomkin. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Cary Grant, Gary Cooper, Mae Marsh, Edna May Oliver, May Robson, W. C. Fields, Raymond Hatton, Louise Fazenda, Polly Moran, Ned Sparks, Jack Oakie, Sterling Holloway, Richard Arlen, Charles Ruggles, Edward Everett Horton, Ford Sterling, Richard "Skeets" Gallagher, Alec B. Francis, Roscoe Karns, Alison Skipworth, Roscoe Ates, Baby LeRoy, Charlotte Henry, Leon Errol a William Austin. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Bert Glennon oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Ellsworth Hoagland sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1933. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *King Kong* ffilm antur enwog am ddal yr epa mawr dychmygol Kong; y cyfarwyddwyr oedd Merian C. Cooper ac Ernest B. Schoedsack. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 

## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Norman Zenos McLeod ar 20 Medi 1895 ym Michigan a bu farw yn Hollywood. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Washington.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Norman Zenos McLeod nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
 
 ?item wdt:P57 wd:Q1971705.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau du a gwyn o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau ffantasi o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Ffilmiau 1933
Categori:Ffilmiau a gynhyrchwyd gan Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Ellsworth Hoagland
Gwaith plwm Bryn-tail

Hen fwynglawdd plwm segur sy'n swatio yng nghysgod cronfa ddŵr Clywedog, ger Llanidloes ym Mhowys yw **mwynglawdd plwm Bryntail**. Mae'r ychydig adfeilion bellach yng ngofal Cadw.

Roedd tair prif siafft: Murray's, Gundry's a siafft gorllewinol. Mae mwyafrif yr adeiladau cofrestredig ar y safle yn gysylltiedig â siafft Gundry's, gan gynnwys melin barytes, dau dŷ malu cerrig, biniau mwyn, poptai rhostio a thanciau dŵr. Mae adeiladau mwyngloddio eraill yn cynnwys swyddfa'r rheolwr, gefail y gof, adeiladau storio, yn ogystal â phont droed y glowyr. Y prif olion sy'n dal i sefyll, felly, yw tai malu cerrig, biniau mwynau, ffyrnau rhostio, efail y gof a swyddfa rheolwr y pwll.
bawd|chwith|Argae Clywedog a rhn o waith plwm Bryn-tail (ar y dde)

Yn ystod y 19g byddai'r gwaith yn lle swnllyd, myglyd a phrysur wrth i blwm gael ei echdynnu o'r graig, ei brosesu, ac yna ei gludo i Lanidloes gerllaw ac oddi yno, ei gludo i lawr yr Hafren. 

Caeodd Bryn-tail ym 1884 wrth i’r gwaith mwyngloddio lleol ddod i ben.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadw
Categori:Diwydiant plwm Cymru
Categori:Mwyngloddio yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Nawfed Symffoni Dvořák

bawd|Tudalen cyntaf score nawfed symffoni Dvořák.
Cyfansoddodd Antonín Dvořák ei **nawfed symffoni** (a adnabydir hefyd fel '''Symffoni'r Byd Newydd''') yn 1893 pan oedd yn gyfarwyddwr Conservatoire Cerdd Genedlaethol America yn Ninas Efrog Newydd. Dyma oedd y symffoni olaf iddo ei chyfansoddi, yn y cywair E leiaf. Aeth tâp o'r symffoni yma gyda Neil Armstrong ar daith ofod Apollo 11 yn 1969. Mae perfformiad fel arfer yn para tua 40 munud.

## Cefndir 
Roedd y symffoni wedi'i chomisiynnu gan Gerddorfa Ffilharmonig Efrog Newydd, ac roedd y perfformiad cyntaf yn Neuadd Carnegie, Efrog Newydd ar 16 Rhagfyr 1893.

Roedd y symffoni wedi cael ei hysbrydoli gan Ganeuon ysbrydol Americanwyr brodorol a glywodd Dvořák yn America. Pan oedd yn gyfarwyddwr ar Conservatoire Cerdd Genedlaethol America, roedd y myfyriwr Harry Burleigh yn canu'r alawon traddodiadol iddo. Dywedodd Dvořák mai defnyddio'r alawon fel ysbrydoliaeth i'w gerddoriaeth ei hun a wnaeth, ac nid dwyn yr alawon.

Mae yna bedwar symudiad yn y darn:

#### I. Adagio – Allegro molto 
#### II. Largo 
#### III. Molto vivace 
#### IV. Allegro con fuoco 
## Offeryniaeth 
Mae'r symffoni wedi'i sgorio ar gyfer y gerddorfa ganlynol:

* 2 ffliwt (un picolo dwbl)

* 2 obo (un Cor anglais dwbl)

* 2 clarinét yn B♭ ac A

* 2 Basŵn

* 4 Corn Ffrengig yn E, C ac F

* 2 Utgorn yn E, C ac E♭

* 3 Trombôn: alto, tenor, bass

* Tiwba (ail symudiad yn unig)

* Timpani

* Triongl (trydydd symudiad yn unig)

* Symbalau (pedwerydd symudiad yn unig)

* Ffidil 1
* Ffidil 2
* Fiola
* Sielo
* Bas dwbl

## Cyfeiriadau 
Categori:Symffonïau
Cerddorfa Symffoni Dinas Birmingham

Mae **Cerddorfa Symffoni Dinas Birmingham** (a elwir hefyd yn **CBSO**) yn gerddorfa Brydeinig wedi ei lleoli yn Birmingham, Lloegr. Y gerddorfa yw cerddorfa breswyl Symphony Hall, Birmingham,

Yn flynyddol, mae CBSO yn perfformio mewn mwy na 150 cyngerdd, yn Birmingham, y Deyrnas Unedig ac ar draws y byd.

Yn 2025, y cyfarwyddwr cerdd oedd Kazuki Yamada.

## Hanes 
alt=Mirga_and_the_CBSO_at_Symphony_Hall_29-01-2017|bawd|220x220px|Cerddorfa Symffoni Dinas Birmingham yn 2017

Mae'r cyngherddau cerddorfaol cynharaf sydd ar gofnod yn Birmingham yn dyddio o 1740. Bu 20 cerddorfa wahanol yn bodoli yn y ddinas rhwng 1740 a sefydlu CBSO yn 1920.

Ar 17 Mawrth 1919, cyflwynodd Granville Bantock gynnig i Gyngor Dinas Birmingham am gerddorfa o 70 cerddor. Cytunodd y cyngor i roi grant o £1,250 y flwyddyn i'r gerddorfa, ac o ganlyniad i hyn, dyma'r gerddorfa Brydeinig gyntaf i gael ei hariannu'n gyhoeddus. Sefydlwyd y gerddorfa yn swyddogol ar 19 Gorffennaf 1919 o dan yr enw City of Birmingham Orchestra (CBO), ond roedd yr ymarfer cyntaf ar 4 Medi 1920. Yn ystod blynyddoedd cynnar y gerddorfa, roeddent yn cael eu hadnabod fel "*The City Orchestra*".

Yn 1948, roedd y gerddorfa yn swyddogol wedi newid ei enw i City of Birmingham Symphony Orchestra (CBSO).

Roedd ymddangosiad cyntaf y gerddorfa ar y teledu yn 1954.

## Prif arweinyddion a Chyfarwyddwyr Cerdd
alt=Rattle_BPH-Rittershaus2-_Wikipedia|bawd|249x249px|Syr Simon Rattle (1980-1998)

* Appleby Mathews (1920-1924)
* Adrian Boult (1924-1930)
* Leslie Heward (1930–1943)
* George Weldon (1944–1951)
* Rudolf Schwarz (1951–1957)
* Andrzej Panufnik (1957–1959)
* Adrian Boult (1959–1960)
* Hugo Rignold (1960–1969)
* Louis Frémaux (1969–1978)
* Simon Rattle (1980–1998)
* Sakari Oramo (1998–2008)
* Andris Nelsons (2008–2015)
* Mirga Gražinytė-Tyla (2016–2022)
* Kazuki Yamada (2023–heddiw) 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan CBSO
Categori:Cerddorfeydd
Categori:Dinas Birmingham
Categori:Sefydliadau 1920
Gorsaf reilffordd Pant-glas

**Gorsaf Pant-glas** oedd yr orsaf nesaf i orsaf Pen-y-groes, i'r de, a thua 4 milltir yn nes at orsaf Afon-wen. Fe'i hagorwyd ym 1869, ychydig ar ôl i'r lein ei hun agor. Fe wasanaethai bentref Pant-glas, rhan uchaf plwyf Clynnog-fawr a llethrau'r Bwlch Mawr. Safai wrth  groesfan y lein tua 200 lath o'r ffordd fawr ar y ffordd i Gapel Uchaf. Mae ychydig o olion yr orsaf i'w gweld o hyd.

'Roedd un seidin fer ar gyfer nwyddau, yr ochr ogleddol i'r groesfan, ond ychydig iawn o ddefnydd gafodd hi. Peidiodd trenau nwyddau â galw ym 1955, a chaewyd yr orsaf ar gyfer teithwyr ym 1957.

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
**LMS Branch Lines in North Wales*, W.G.Rear, Wild Swan Publns., (1986), tt.86-8. 

Pant-glas
Pilsen

Dinas yn Ardal Dinas Pilsen, Rhanbarth Pilsen yn y Weriniaeth Tsiec yw **Pilsen** (; , ). Hi yw'r bedwaredd ddinas fwyaf yn y Weriniaeth Tsiec. Mae tua 78 cilomedr (48 milltir) i'r gorllewin o Brag.

Mae Pilsen ar gyflifiad pedair afon: Mže, Úhlava, Úslava a Radbuza. Mae'r pedair afon hyn gyda'i gilydd yn ffurfio'r Berounka.

Mae Pilsen yn gartref i'r clwb pêl-droed Viktoria Pilsen, un o glybiau pêl-droed mwyaf llwyddiannus y Weriniaeth Tsiec. Mae'r ddinas hefyd yn gartref i'r clwb hoci iâ Škoda Pilsen.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Tsiecia
Categori:Rhanbarth Pilsen
Trên Cyflym Awtonomaidd

Mae **Cludiant Cyflym Rheilffyrdd Awtonomaidd** (Saesneg: *Autonomous Rail Rapid Transit*; **ART** yn Saesneg) yn system fysiau dwy ran sy'n cael ei arwain gan lidar (dyfais canfod golau ac amrediad) ar gyfer trafnidiaeth teithwyr trefol. Wedi'i ddatblygu a'i gynhyrchu gan y cwmni o Tsieina, CRRC Corfforaethol Cyf. (中国中车股份有限公司 neu CRRC) trwy CRRC Athrofa Zhuzhou Cyf, cafodd ei ddadorchuddio yn Zhuzhou yn nhalaith Hunan ar 2 Mehefin 2017. Cyfeirir at ART yn benodol fel trên cyflym ac fel Tren Cyflym Rheilffordd-ddigidol (*Digital-rail Rapid Transit*) a ffordd drydanol gan ei wneuthurwr, fodd bynnag mae'r cyhoedd yn ei ddisgrifio fel bws neu fws sydyn (*bus rapid transit*). Mae'r tu allan yn cynnwys adrannau sefydlog unigol wedi'u cysylltu â llwybrau cymalog, sy'n debyg i dram â theiars rwber a *thrawslohr* (a grewyd yn wreiddiol gan y cwmni Ffrengig, Lohr).

Mae'r system wedi'i labelu fel "awtonomaidd" (di-yrrwr), fodd bynnag, mae'r modelau sydd ar waith yn cael eu harwain yn optegol ac yn cynnwys gyrrwr dynol ar ei bwrdd.  Er gwaethaf y defnydd o'r gair "rheilffordd", nid yw'r system yn defnyddio rheiliau na chledrau.

Gan na all LRVs Translohr redeg heb ganllaw nid ydynt yn cael eu dosbarthu fel bysiau; nid oes angen i'r rhai a ddefnyddir ar rwydwaith Clermont-Ferrand gael platiau trwydded.

## Cyfeiriadau 
Categori:Trenau
Pont Llangynidr

Pont garreg sy'n croesi Afon Wysg ym Mhowys, Cymru, yw **Pont Llangynidr**. Saif yn union i'r gogledd o ardal Coed-yr-ynys ym mhentref Llangynidr, ac fe'i hadnabyddir hefyd fel **Pont Coed-yr-ynys**.  Mae'n cludo ffordd y B4560 i gyfeiriad pentref Bwlch.

Mae'n 230 troedfedd (69&nbsp;m) o hyd. Mae'r ffordd dros y bont yn gul iawn, dim ond 8 troedfedd (2.5&nbsp;m) o led, ac mae cyfyngiadau ar led a phwysau cerbydau. Mae gan y bont chwe bwa carreg. Fel Pont Crucywel gerllaw mae ganddi dorddyfroedd (Saesneg: *cutwaters*) trionglog wrth y pierau; mae'r rhain yn cael eu hymestyn i lefel y ffordd i ddarparu llochesau i gerddwyr er mwyn osgoi traffig olwynion. Mae'r bont yn arbennig o drawiadol oherwydd ei lleoliad ar yr afon a'i huchder sylweddol drosti, ac roedd yn hoff bwnc gan arlunwyr tirluniau. 

Mae'r bont bresennol yn dyddio o tua 1700, a chredir mai hi yw'r bont hynaf ar Afon Wysg. Cyn hynny roedd bont tua 500&nbsp;m ymhellach i'r gorllewin.

Gwyddys i Bont Llangynidr gael ei hatgyweirio yn 1707, ac eto yn 1822. Ym 1794 sefydlwyd giât dyrpeg ar ochr Bwlch i'r afon, ac arwerthwyd yr hawl i gasglu'r tollau ym 1800. Mae'r bwthyn tyrpeg yn dal i sefyll. Gwnaethpwyd atgyweiriadau pellach yn 2015–16. 

## Oriel

Llangynidr Bridge - geograph.org.uk - 93348.jpg|Y bont o'r lan ogleddol
A tight squeeze^ - geograph.org.uk - 3951019.jpg|Cyfyngiadau ar led a phwysau cerbydau
Llangynidr Bridge - geograph.org.uk - 1325723.jpg|Y ffordd gul a'r dorddyfroedd trionglog

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Llangynidr Bridge", British Listed Buildings

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Categori:Llanfihangel Cwm Du gyda Bwlch a Chathedin
Categori:Llangynidr
Llangynidr
Pont Llandinam

Pont haearn sy'n croesi Afon Hafren ym Mhowys, Cymru, yw **Pont Llandinam**. Saif yn union i'r gorllewin o bentref Llandinam.  Mae'n cludo is-ffordd i gyfeiriad pentref Trefeglwys.

Mae'r bont yn cynnwys un bwa sy'n ymestyn dros 90 troedfedd (27&nbsp;m). Fe'i cynlluniwyd gan Thomas Penson, syrfëwr  Sir Drefaldwyn, a'i bwrw gan Waith Haearn Penarlâg a'i godi yma ym 1846 i gymryd lle pont gynharach.  Hon oedd y bont haearn gyntaf yn y sir. Adeiladu’r sylfeini a’r dynesfeydd oedd y cytundeb cyhoeddus cyntaf a enillwyd gan y diwydiannwr David Davies, Llandinam, y mae ei gerflun yn sefyll ger pen dwyreiniol y bont.

bawd|340px|dim|Cerflun David Davies ger y bont

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Llandinam Bridge", British Listed Buildings

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Powys
Categori:Afon Hafren
Categori:Llandinam
Llandinam
Dylan Jones

Newyddiadurwr a darlledwr o Gymru yw **Dylan Jones** (ganwyd 1961). Bu'n gweithio i'r BBC ers 1986 fel sylwebydd, newyddiadurwr a chyflwynydd ar radio a theledu.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Magwyd Dylan yng Nghapel Garmon ger Llanrwst. Graddiodd mewn gwleidyddiaeth o Brifysgol Aberystwyth. Aeth ymlaen i weithio fel athro hanes a gwleidyddiaeth yn Ysgol Maes Garmon, Yr Wyddgrug ac Ysgol Glan Clwyd.

## Gyrfa 
Anfonodd lythyr at y BBC yn dweud bod ganddo ddiddordeb mewn pêl-droed ac am sylwebu. Yn 1986 cychwynnodd sylwebu ar rai gemau brynhawn Sadwrn. Yn Ebrill 1989, gofynnwyd iddo deithio i stadiwm Hillsborough i sylwebu ar y gêm rhwng Nottingham Forest a Lerpwl. Trodd y sylwebaeth i stori newyddion yn dilyn y drasiedi a ddigwyddodd yno. Yn dilyn hynny cafodd gynnig swydd yn yr adran newyddion. Y flwyddyn ganlynol daeth yn newyddiadurwr llawrydd yn gweithio yng ngogledd-ddwyrain Cymru.
Am ei fod yn byw yna agos i'r ffin, yn aml roedd Dylan yn cael ei anfon i wneud straeon mawr yn Lloegr. Roedd hyn yn cynnwys diflaniad James Bulger yn 1993. Adroddodd hefyd ar drychineb ysgol Dunblane a marwolaeth y Dywysoges Diana.

Yn 1992, cychwynodd gyflwyno *Ar y Marc*, rhaglen chwaraeon ar fore Sadwrn. Yn 2022 sefydlodd ei hun gyda rhaglen newydd amser cinio'', Taro'r Post''. Yn 2012, aeth Dylan i weithio yn y boreau a chyflwyno'r *Post Cyntaf* a *Rhaglen Dylan Jones*. Yn 2021, symudodd o'r boreau i gyflwyno *Post Prynhawn*. Yn 2025 cyhoeddodd ei ymddeoliad o raglenni newyddion a chyflwynodd ei bennod olaf ar 14 Chwefror 2025. Bydd yn parhau i gyflwyno *Ar y Marc*.

Cyhoeddodd ei hunanfywgraffiad *Dylanwadau* yn 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Glan Clwyd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Pont Crucywel

Pont garreg sy'n croesi Afon Wysg ym Mhowys, Cymru, yw **Pont Crucywel**. Saif yn union i'r de o dref Crucywel. Mae'n ymuno â chymunedau Crucywel a Llangatwg ac yn cludo ffordd yr A4077 i gyfeiriad pentref Gilwern.

Mae'n 420 troedfedd (128&nbsp;m) o hyd, y bont garreg hiraf yng Nghymru. Mae'n anarferol gan fod ganddi 12 bwa i fyny'r afon ond 13 bwa i lawr yr afon. Fel Pont Llangynidr gerllaw mae ganddi dorddyfroedd (Saesneg: *cutwaters*) trionglog wrth y pierau.

Cofnodwyd pont yma am y tro cyntaf yn 1538. Cafodd ei hailadeiladu yn 1706 a'i lledu ym 1810 gan y peirianydd Benjamin James, Llangatwg. Newidiwyd y pen gogledd-ddwyreiniol ym 1828-30, gan greu'r anghyfartalwch yn nifer y bwâu.

## Oriel

Crickhowell Bridge Reflecting.jpg|Y bont o'r lan ddeheuol
Crickhowell Bridge - geograph.org.uk - 1300217.jpg|Edrych i fyny'r afon tua'r gorllewin
CrickhowellBridge 12to13.jpg|12fed bwa'r bont (i fyny'r afon) a'r 12fed a'r 13eg bwa (i lawr yr afon)
Crickhowell Bridge - geograph.org.uk - 521487.jpg|Edrych dros y bont tua Crucywel

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Crickhowell Bridge", British Listed Buildings

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Categori:Crucywel
Categori:Llangatwg, Powys
Crucywel
Brigitte Haas

Cyfreithiwr a gwleidydd o Liechtenstein yw **Brigitte Haas** (ganwyd 1964). Mae hi'n bennaeth llywodraeth penodedig Liechtenstein ers 2025.

Cafodd Haad ei geni yn Vaduz, prifddinas Liechtenstein. Cafodd ei magu yn Schaan. Astudiodd y Gyfraith ym Mhrifysgol Zurich.

Ers 2004, mae Haas wedi bod yn ddirprwy reolwr gyfarwyddwr Siambr Fasnach a Diwydiant Liechtenstein,  a'i rheolwr gyfarwyddwr ers mis Awst 2019.  Yn etholiadau seneddol Liechtenstein 2025, roedd hi'n aelod o dîm llywodraeth Undeb y Dadwlad ac yn ymgeisydd ar gyfer swydd Pennaeth Llywodraeth Liechtenstein.  Gaeth hi ei dyngu fel pennaeth y llywodraeth ar 20 Mawrth 2025,  y fenyw gyntaf i ddal swydd Pennaeth Llywodraeth Liechtenstein.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif
Categori:Liechtenstein
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Pont y Fenni

Pont garreg sy'n croesi Afon Wysg yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Pont y Fenni**. Saif i'r de o dref y Fenni. Mae'n cludo ffordd yr A4143, sy'n ymuno ag y A465 (Ffordd Blaenau'r Cymoedd) ym mhentref Llan-ffwyst ar y lan deheuol.

Cofnodwyd i'r bont gael ei hadeiladu yn y 15g gan Siasbar Tudur, Dug Bedford a Barwn y Fenni yn ystod teyrnasiad Harri VI. Mae'n strwythur cyfansawdd o dri chyfnod. Mae'r bwâu a'r pierau i lawr yr afon yn perthyn i'r bont wreiddiol o'r 15g, tra bod y rhai i fyny'r afon yn rhan o bont dramffordd (1811) a oedd yn cludo Rheilffordd Llanfihangel o'r gamlas yn Llan-ffwyst. Mae'r ffordd a'r parapet yn dyddio o 1868 pan gyfunwyd y ddwy bont.

Mae gan y bont garreg saith bwa. Rhwng y pierau y mae dorddyfroedd (Saesneg: *cutwaters*) trionglog anghyson o ran siâp. Mae'r bwâu'n fwy pigfain ar yr ochr i lawr yr afon. Ym mhen y Fenni mae dau fwa llifogydd isel gydag ategwaith grisiog rhyngddynt. Mae'r bont wedi'i lledu i'r ochr i fyny'r afon, sydd â bwâu o siâp mwy rheolaidd gyda'r torddyfroedd rhyngddynt wedi'u codi o dan y parapet newydd. Ar yr ochr i fyny'r afon mae corbelau ar gyfer hen barapet.  Mae’r holl afreoleidd-dra yn y gwaith adeiladu yn tystio i’r newidiadau ac addasiadau niferus a gafodd y bont dros y canrifoedd.

I’r gorllewin o’r bont ffordd mae olion hen bont reilffordd LNWR, lein i Ferthyr Tudful a fu’n gweithredu o 1860 i 1958.

## Oriel

Abergavenny Bridge, J M W Turner.jpg|Llun dyfrlliw o'r bont (1798) gan J. M. W. Turner
Abergavenny Bridge as seen from the East.jpg|Y bont o'r dwyrain
The Usk Bridge at Abergavenny - geograph.org.uk - 6457356.jpg|Sylwer ar yr amrywiad yn siâp y bwâu a'r pierau.
River Usk Islets.jpg|Gweler hen gorbelau uwchben y bwa.
Railway bridge abutments Abergavenny - geograph.org.uk - 3877552.jpg|Gweddillion ategwaith yr hen bont reilffordd LNWR a leolwyd i'r gorllewin o'r bont ffordd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Usk Bridge (also known as Abergavenny Bridge)", British Listed Buildings

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn y Fenni
Categori:Llan-ffwyst Fawr
Fenni
Ffilm ym Mharagwái

Mae diwydiant ffilm Paragwái yn fach o gymharu â'r mwyafrif o wledydd eraill yn Ne America, ac yn hanesyddol bu'n ddibynnol ar gyllid a chyfarwyddwyr o'r Ariannin. Fodd bynnag, mae gan fyd y sinema hanes hir yn y wlad, ac mae'r nifer o ffilmiau a gynhyrchwyd wedi cynyddu yn ddiweddar. Prif ieithoedd sinematig Paragwái yw Sbaeneg a Guaraní, ac mae nifer o ffilmiau yn cynnwys deialog yn y ddwy iaith, gan adlewyrchu'r sefyllfa gymdeithasol ddwyieithog yn y wlad.

## Hanes cynnar 
Dygwyd lluniau symudol i Baragwái ar 2 Mehefin 1900, pan dangoswyd saith ffilm fer o'r Ariannin yn y Theatr Genedlaethol yn y brifddinas Asunción. Cyfarwyddodd yr Archentwr Ernesto Gunche gyfes o ffilmiau pum-munud ym 1905, y lluniau cyntaf i'w ffilmio ym Mharagwái, gan gynnwys golygfeydd o fasnach canol y ddinas, gorymdaith o ddiffoddwyr tân, a gorymdaith grefyddol gyda'r Arlywydd Cecilio Báez. Ym 1917, ffilmiodd y cennad o'r Alban W. Barbrooke Grubb lun ddogfen, *Los Lenguas, la primera tribú evangelizada del Chaco*, yng ngorsaf Cymdeithas Genhadol De America yn Makthlawaiya, yn ardal y Chaco.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adloniant ym Mharagwái
Categori:Y celfyddydau ym Mharagwái
Paragwai
Paragwai
Alice Tegnér

Athrawes cerdd, bardd a chyfansoddwr o Sweden oedd **Alice Charlotta Tegnér**  (12 Mawrth 1864 – 26 Mai 1943). Hi oedd cyfansoddwr llawer caneuon plant Sweden yn ystod diwedd y 19eg ganrif a hanner cyntaf yr 20fed ganrif. 

Cafodd ei geni fel **Alice Charlotta Sandström** yn Karlshamn, Sweden, yn ferch i Eduard Sandström (1829–1879), capten llong. Astudiodd cerddoriaeth mewn *Högre lärarinneseminariet* yn Stockholm a hyfforddi fel athrawes. Ar ôl graddio, bu'n gwasanaethu fel athrawes preifat. Roedd hi'n athrawes mewn ysgol yn  Djursholm ac yn gantor yng nghapel lle roedd Natanael Beskow yn bregethwr. 

Ym 1885, priododd â Jakob Tegnér (1851–1926), cyfreithiwr. Daeth e'n ysgrifennydd y Cymdeithas Cyhoeddwyr Sweden. 

Ysgrifennodd Alice Tegnér lawer o ganeuon plant adnabyddus yn Swedeg, yn fwyaf nodedig *Mors lilla Olle, sy*cyhoeddwyd ym 1895.

## Gweithiau 
### Caneuon plant 
*"Asarumsdalen"
*"Bä, bä, vita lamm"
*"Borgmästar' Munthe" (1892)
*"Ekorrn satt i granen"
*"Skogsblommorna till barnen"

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Alice Tegnér at Svenskt kvinnobiografiskt lexikon

Categori:Athrawon o Sweden
Categori:Beirdd o Sweden
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Cerddorion o Sweden
Lyncs Ewrasiaidd

Mae'r **lyncs Ewrasiaidd** (*Lynx lynx*) yn un o'r pedair rhywogaeth sy'n bodoli o fewn y genws cath wyllt canolig ei faint *Lynx*. Mae wedi'i ddosbarthu'n eang o Ogledd, Canol a Dwyrain Ewrop i Ganol Asia a Siberia, Llwyfandir Tibet a'r Himalaya. Mae'n byw mewn coedwigoedd tymherus a boreal hyd at uchder o 5,500 m (18,000 tr).

## Cyfeiriadau
Categori:Lyncsod
Categori:Mamaliaid Ewrop
Categori:Mamaliaid Asia
Stadiwm Hill Dickinson

Mae **Stadiwm Hill Dickinson** (), a elwir hefyd yn **Bramley-Moore** ac yn **Stadiwm Everton** () yn ystod y gwaith adeiladu, yn stadiwm pêl-droed yn Noc Bramley-Moore, Vauxhall, Lerpwl. Dyma gartref clwb Uwch Gynghrair Lloegr Everton. Fe'i cwblhawyd yn 2024 i gymryd lle Parc Goodison.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd chwaraeon yn Lerpwl
Categori:Everton F.C.
Ingrid Surgenor

Pianydd o Ogledd Iwerddon yw **Dr Ingrid Surgenor, MBE** (ganwyd Ebrill 1946). Mae hi'n cyfeilydd adnabyddus sydd wedi gweithio i Opera Cenedlaethol Cymru. Am 20 mlynedd, o’i ddechreuad ym 1983, Surgenor oedd cyfeilydd swyddogol Cystadleuaeth Canwr y Byd Caerdydd y BBC.

Cafodd Surgenor ei geni ym Melffast. Astudiodd yn yr Academi Gerdd Frenhinol. Mae hi’n Hyfforddwr Ymweliadol yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Gogledd Iwerddon
Categori:Pobl o Felffast
Ynni Ogwen

Mae **Ynni Ogwen** yn fenter gydweithredol a ddatblygwyd gan Bartneriaeth Ogwen. Sefydlwyd Ynni Ogwen cyf. i adeiladu a chynnal y cynllun hydro cymunedol.

Mae Ynni Ogwen cyf. yn casglu pŵer o lif Afon Ogwen i gynhyrchu ynni trydan gan ddefnyddio technoleg hydro. Mae'r elw o'r fenter yn ariannu prosiectau amgylcheddol a chymunedol eraill yn Nyffryn Ogwen. 

Cymdeithas Budd Cymunedol yw Ynni Ogwen cyf.

## Gweler hefyd 
• Cymunedoli 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Sefydliadau 2016
Categori:Mentrau cydweithredol yng Nghymru
Tervuren

Bwrdeistref yn nhalaith Brabant Fflandrysaidd, Gwlad Belg, yw **Tervuren**. Mae'n ffinio â Rhanbarth Brwsel-Prifddinas. Mae'n cynnwys pentrefi Duisburg, Vossem, Moorsel a Tervuren ei hun.

Mae siaradwyr Iseldireg yn byw yn Tervuren, gyda lleiafrif sylweddol yn siarad Ffrangeg a dros 43 y cant o drigolion naill ai o wlad arall neu o darddiad nad yw'n Wlad Belg.

## Cyfeiriadau
Categori:Brabant Fflandrysaidd
Alan Jones (cricedwr)

Cricedwr o Gymru yw **Alan Jones** MBE (ganwyd 4 Tachwedd 1938), a chwaraeodd i Forgannwg am bron i chwarter canrif. Chwaraeodd hefyd, am un tymor yr un, gyda Gorllewin Awstralia, Natal a Gogledd Transvaal. Mae'n dal y record am sgorio'r nifer fwyaf o rediadau mewn criced dosbarth cyntaf heb chwarae mewn gêm brawf swyddogol.

## Gyrfa 
Roedd Jones yn fatiwr agoriadol llaw chwith cyson, a sgoriodd 1,000 o rediadau dosbarth cyntaf ym mhob tymor criced Lloegr o 1961 i 1983, pan ymddeolodd.  Mewn pump allan o chwe thymor o 1963 i 1968 sgoriodd fwy na 1,800 o rediadau, ac fe sgoriodd ar gyfartaledd yng nghanol y 30au am y rhan fwyaf o dymhorau. Ei gysondeb a’i ddibynadwyedd oedd sylfaen tîm Morgannwg a enillodd y Bencampwriaeth ym 1969, ond roedden nhw’r un mor bwysig yn nhimau llawer llai llwyddiannus y 1970au.

Wedi cael profiad gyda criced lleol ger Abertawe, chwaraeodd Jones gyntaf i Forgannwg yn 1957. Ar ôl dwy flynedd o Wasanaeth Cenedlaethol, bu'n aelod rheolaidd o dîm y sir yn 1960 a gwnaeth 1,000 o rediadau am y tro cyntaf yn 1961, gan ennill ei gap ym 1962. Wedi hynny bu’n chwarae'n selog i'r tîm nes iddo ymddeol ar ddiwedd tymor 1983, ac mae ei record o sgorio 1,000 o rediadau mewn 23 tymor wedi ei guro gan ddim ond 10 cricedwr arall. Roedd cyfanswm ei yrfa o 36,049 o rediadau yn ei roi yn 35ain ar y rhestr erioed o redwyr a dyma'r uchaf o unrhyw chwaraewr na chwaraeodd griced prawf. Cafodd ei ddewis, ynghyd â'i gyd-fatiwr agoriadol Brian Luckhurst, i chwarae am y tro cyntaf yn y gêm gyntaf rhwng Lloegr a XI Gweddill y Byd yn 1970 ar ôl canslo taith tîm criced De Affrica. Pump am sero yn unig sgoriodd, wedi ei ddal gan Mike Procter yn y ddau fatiad, ac ni chafodd ei ddewis eto. Yn ddiweddarach, dyfarnwyd nad oedd y gêm, a gafodd statws Prawf yn wreiddiol, yn cyfrif fel gêm Brawf. gyda'r ECB yn rhoi cap rhif 696 iddo, hanner can mlynedd ar ôl y gêm.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Pobl o Abertawe
Papurau Newyddion Cymru Ar-lein

Archif ddigidol chwiliadwy o ddaliadau papurau newyddion Cymreig hanesyddol Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw **Papurau Newyddion Cymru Ar-lein**. Mae'n waith ar y gweill ac, o fis Medi 2016 roedd dros 1,100,000 o dudalennau papur newydd o 120 o bapurau newyddion ar gael am ddim ar-lein, yn cynnwys dros 15 miliwn o erthyglau gan gynnwys newyddion, hysbysiadau teuluol a hysbysebion. Mae'r blynyddoedd o dan sylw rhwng 1804 a 1919, a darperir hanes cryno a rhestr o'r papurau newyddion perthnasol.  Disgrifir darpariaethau hawlfraint yn aml fel rhai "anhysbys" yng nghyd-destun polisi cyffredinol sydd fel arall yn amlwg.

## Gweler hefyd 
* Cyfryngau Cymru
* Cynnwys digidol LlGC

## Cyfeiriadau 
Categori:Archifau Cymru
Categori:Y cyfryngau yng Nghymru
Categori:Y rhyngrwyd yng Nghymru
Cwpan Europa Merched UEFA

Mae'r **Gwpan Europa Merched UEFA** yn dwrnamaint pêl-droed merched sydd ar ddod yn Ewrop. Bydd yn gystadleuydd eilradd i Gynghrair y Pencampwyr Merched UEFA. Bydd y rhifyn cyntaf yn cael ei gynnal yn nhymor 2025–26. Mae'n cyfateb i Gynghrair Europa UEFA i ferched.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Categori:Pêl-droed merched yn Ewrop
Categori:Sefydliadau 2025
Categori:UEFA