Mainistir Laoise

Mae **Mainistir Laoise/Abbeyleix** (  Gwyddeleg) yn dref yn Sir Laois/Contae Laoise, Iwerddon, wedi'i leoli tua  14km i'r de o dref sirol Portlaoise. Mae Mainistir Laoise mewn plwyf sifil o'r un enw. 

## Hanes 
Roedd anheddiad yn Mainistir Laoise mor gynnar â 1183, a dyfodd ger Afon Nore/An Fheoir, o amgylch y fynachlog Sistersaidd - sy'n rhoi ei henw i'r dref.

Yn ôl pob sôn, sefydlwyd y fynachlog, a adnabyddir fel *Clonkyne Leix* neu *De Lege Dei*, tua’r flwyddyn 600 OC, ond prin yw’r cyfrif ohoni hyd 1183, pan gafodd ei hailsefydlu a’i chysegru i’r Forwyn Fendigaid gan Conogher neu Corcheger O’More (Conor Cucoigcriche).   Gosododd O'More fynachod o'r urdd Sistersaidd o Baltinglass/Bealach Conglais, Wicklow/Cill Mhantáin . 
bawd| Cofeb i John Vesey, 2il Is-iarll de Vesci
Mae'r Mainistir Laoise gyfoes yn un o'r trefi ystad cynlluniedig hynaf yn Iwerddon. &#x5B; '''' &#x5D; Fe'i hadeiladwyd yn bennaf yn y 18fed ganrif gan Is-iarll de Vesci . Roedd llifogydd rheolaidd yr Afon Nore/An Fheoir yn gwneud y dref yn lle afiach i fyw. Tua 1790, penderfynodd John Vesey nad oedd lleoliad y dref yn addas ar gyfer ei denantiaid, a dechreuodd gynllunio un newydd. Lefelwyd yr hen dref, a symudodd y trigolion i'r un newydd.  Mae cofeb i'r 2il Is-iarll de Vesci, y talwyd amdani trwy danysgrifiadau, yng nghanol y dref. Mae'n cynnwys cafn dŵr ar gyfer ceffylau.

Heddiw, mae llawer o strwythurau hanesyddol yn sefyll yn y dref ac o'i chwmpas - caerau hynafol, mynwentydd, eglwysi a thai stad. &#x5B; '''' &#x5D; Ar un adeg roedd gan y dref ffatri garpedi, a sefydlwyd ym 1904 gan Yvo de Vesci, y 5ed Is-iarll - yn arbennig yn cynhyrchu rhai o'r carpedi a ddefnyddiwyd ar yr RMS  a RMS *Titanic* . 

## Cludiant 
### Ffyrdd 
Roedd ffordd yr N8 i Gorc yn mynd trwy Mainistir Laoise cyn agor traffordd yr M8 yn 2010. Gydag agoriad yr M8 estynnwyd ffordd yr N77 ar hyd llwybr yr hen N8 o Durrow/Darú i Bort Laoise. Darperir mynediad i'r M8 o Mainistir Laoise hefyd ar hyd ffordd yr R433.

### Rheilffordd 
Agorwyd gorsaf reilffordd Mainistir Laoise, ar y lein o Bort Laoise i Kilkenny/Cill Chainnigh, ar 1 Mawrth 1865 a chaeodd ar 1 Ionawr 1963. 

### Bws 
Peidiodd gwasanaeth gwibffordd Bus Éireann rhwng Dulyn a Chorc â gwasanaethu Mainistir Laoise ar 30 Mehefin 2012. Fel mesur dros dro tan 11 Awst 2012 roedd Bus Éireann yn gweithredu gwasanaeth gwennol (llwybr 128) i gysylltu â gwasanaethau gwibffordd ym Mhort Laoise.  Mae gan Slieve Bloom Coaches hefyd wasanaeth o Borris-in-Ossory/Buiríos Mór Osraí  i Bort Laoise sy'n gwasanaethu'r dref. 

## Mwynderau 
bawd| Taith Gerdded Cors Mainistir Laoise
Mae ysbyty ardal yn y dref, a nifer o siopau a thafarndai. Mae gan Barc y Tad Breen gaeau ar gyfer pêl-droed a chwaraeon eraill, tra bod neuadd CYMS gyfagos yn gartref i nifer o glybiau. Mae Heritage House hefyd yn darparu teithiau tywys o amgylch yr amgueddfa ac yn cynnal gweithdai trwy gydol y flwyddyn. Mae gwesty'r Abbeyleix Manor Hotel yn rhan o gadwyn  Magnuson Hotels. 

Mae'r "Lords Walk Loop" yn ddolen 2.4km sy'n olrhain hen lwybr cerdded a gymerwyd gan deulu'r De Vesci i gyrraedd yr eglwys leol a'r orsaf reilffordd. 

Rheolir Cors Killamuck/Coill na Muc gan Brosiect Cors Mainistir Laoise sydd wedi adeiladu dwy daith ddolennol drwy'r gors.  Lleolir y fynedfa i'r gors ger gwesty Abbeyleix Manor Hotel.  Mae i'r ddwy ddolen lwybrau llydan pren wedi eu codi sy'n croesi'r gors, yn ogystal â llwybrau a thraciau.

Mae Abbeyleix Heritage House yn ganolfan dreftadaeth leol, gyda gwybodaeth i ymwelwyr ac arddangosfa ar hanes y sir ac atyniadau lleol. Mae carpedi hynafol gwreiddiol a gwisgoedd *vintage* yn cael eu harddangos ochr yn ochr ag arteffactau archeolegol a hanesyddol. 

## Adeiladau o bwys 
bawd|262x262px| Plac ar Dŷ'r Farchnad
Lleolir Abbeyleix House ac ystâd de Vesci (Ystad Abbeyleix) ar ffordd Ballacolla/Baile Cholla. O 2019 ymlaen, roedd yr ystâd yn cael ei marchnata ar werth, gyda phris gofyn o € 20 miliwn.  Gwerthwyd y tŷ a’r ystâd 1050 erw yn 2021 am €20 i’r mentrwr Gwyddelig John Collinson .  Prynwyd Millbrook House sydd wedi'i leoli wrth ymyl ystâd de Vesci hefyd gan Collinson yn 2022. 

O fewn y dref, mae Abbeyleix Market House yn adeilad pedwar llawr â phum bae a ddefnyddiwyd yn flaenorol fel gorsaf dân a llyfrgell. Mae wedi cael ei adnewyddu fel llyfrgell a chanolfan arddangos.  Mae Heritage House yn ganolfan ymwelwyr sy'n gartref i amgueddfa hanes lleol. Ysgol North Boys School oedd yr adeilad hwn o'r 19eg ganrif ar un adeg.  Mae Market House a Heritage House wedi'u rhestru ar Gofnod Strwythurau Gwarchodedig Sir Laois. 

## Chwaraeon 
Clwb GAA Abbeyleix yw clwb lleol Cymdeithas Athletau Gaeleg . Sefydlwyd Clwb Golff Abbeyleix a Chlwb Tennis Lawnt Abbeyleix ym 1895 a 1909 yn y drefn honno.   Mae clybiau chwaraeon eraill yn yr ardal yn cynnwys clwb hoci a chlwb pêl-droed (pêl-droed cymdeithas). 

## Preswylwyr nodedig 
* Francis Bacon (1909-1992), arlunydd
* Sarah "Venie" Barr, (1875-1947) actifydd gwleidyddol a chymunedol
* Syr Edward Massey (1619–1674), milwr a seneddwr o Loegr
* Paul Nunn (1943-1995), mynyddwr, awdur a hanesydd economaidd, a aned yn Abbeyleix 
* Launt Thompson (1833-1894), cerflunydd 

## Gweld hefyd 
* Rhestr o drefi a phentrefi yn Iwerddon
* Tai Marchnad yn Iwerddon

## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau gyda Chyfeirnodau OS
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg
Categori:Daearyddiaeth Swydd Laois