Tanchwa Senghennydd

:*Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu, Senghennydd.*

**Tanchwa Senghennydd** oedd y drychineb waethaf yn hanes y diwydiant glo yng ngwledydd Prydain. Digwyddodd ym Mhwll Lancaster, Glofa'r Universal, ym mhentref glofaol Senghennydd, Sir Forgannwg ar 14 Hydref 1913. Collodd 439 o ddynion a bechgyn y pwll eu bywydau a hynny ar doriad gwawr. Roedd hyn yn dilyn tanchwa cynharach, ar 24 Mai 1901, pan laddwyd 81 o ddynion. 

Y ffrwydrad yw'r ddamwain cloddio gwaethaf yng Nghymru erioed; yn wir, dyma'r ail waethaf drwy Ewrop, yn dilyn Trychineb Courrières yn Ffrainc.

Roedd yn cynhyrchu glo ar gyfer peiriannau stêm neu ager, yn bennaf, ac roedd ynddo lawer o losgnwy (methan ac ocsigen gan fwyaf), nwy ffrwydrol iawn. Yn yr ymchwiliad a ddilynodd y tanchwa, dywedwyd i'r rheolwr Edward Shaw a'r perchnogion fod yn esgeulus. Dirwywyd Shaw £24 a'r cwmni £10. Mae hyn yn cyfateb a gwerth bywyd o 5 ceiniog y person.

ILN – Senghenydd Colliery Disaster 3.jpeg|Torfeydd yn aros am newyddion yng Nglofa'r Universal, Senghenydd
Senghenydd pit disaster 18.jpg|Agnes Mai Webber (13 oed) a'i chwaer fach yn chwilio ac yn aros am newyddion am ei thad

## Tanchwaoedd Senghennydd blaenorol
### Tanchwa gyntaf Senghennydd
Ar 24 Mai 1901 lladdwyd 81 o ddynion pan gafwyd tri ffrwydriad o dan y ddaear. Cafwyd ymchwiliad i'r drychineb ac ôl yr adroddiad roedd llawer gromod o lwch glo yn yr aer, a dim digon o ddŵr i'w gadw dan reolaeth. Dywedwyd hefyd fod llawer o fesurau diogelwch wedi eu torri gan y perchnogion.

### Ail danchwa Senghennydd
Tua deuddeg mlynedd ynghynt, ym Mai 1901, bu tri ffrwydrad yn y lofa hon pan laddwyd 81 o bobl. Yn y cwêst dywedwyd mai'r achos pam y lladdwyd cymaint gan y ffrwydriad oedd fod cymaint o lo mân ar ffurf llwch yn yr awyrgylch - sydd fel arfer yn cario'r ffrwydriad lawer pellach drwy'r twneli. Ni chanfyddwyd achos ffrwydriad Senghennydd yn 1913 ond y farn gyffredinol yn y cwêst oedd mai offer signalu trydan oedd ar fai, gan danio'r nwyon. Medrwyd symud y dynion yn rhan ddwyreiniol y pwll allan yn saff, ond llosgwyd llawer o weithwyr y rhan orllewinol, a lladdwyd llawer gan y nwy carbon monocsid yn union wedi'r ffrwydriad.

Ataliwyd achub llawer o'r dynion gan y tanau - a gymerodd dros deuddydd i'w rheoli a 6 wythnos i'w diffodd; chymerodd 6 wythnos i'r achubwyr gludo'r cyrff allan i olau dydd.

## Cofebion
>
Memorial of Senghenydd mining disaster - geograph.org.uk - 538677.jpg|Cofeb trychineb Senghenydd 2006
Welsh National Mining Memorial.jpg|Cofeb Cloddio Glo Cenedlaethol Cymru, 2013, gan Les Johnson

Yn 1981 dadorchuddwyd gofeb i'r rhai a fu farw yn y drychineb, gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol; fe'i lleolwyd y tu allan i Ysgol Gynradd Nant-y-parc ar safle'r hen bwll glo. Mae'r gofeb yn replica  o gêr weindio'r pwll.

Cafodd ail gofeb ei dadorchuddio yn 2006 i'r meirw o ffrwydrad cyntaf (1901) a'r ail (1913).

## Llyfryddiaeth
* John H. Brown, ''The Valley of the Shadow: An Account of Britain's Worst Mining Disaster, the Senghennydd Explosion* (Port Talbot, Alun Books, 1981)
* Rhydwen Williams, *Amser i Wylo* (Abertawe, 1986). Nofel rymus yn seiliedig ar y drychineb.
* Gareth F. Williams, *Cwmwl dros y Cwm* (Y Lolfa, 2013). Nofel i bobl ifanc am y drychineb.
* Jen Llywelyn,  *Remember Senghenydd: The Colliery Disaster of 1913'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2013)

## Gweler hefyd
*Trychineb Aberfan
*Diwydiant glo Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Hanes Caerffili
Categori:Trychinebau 1913
Senghennydd
Senghennydd
Senghennydd
Categori:1913 yng Nghymru