open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llangwyllog

Pentref bychan gwledig a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llanddyfnan, Ynys Môn, yw **Llangwyllog** (). Saif yng nghanol yr ynys 3 milltir i'r gogledd o dref Llangefni a 2 filltir o Lyn Cefni. Cofnodir poblogaeth o 277 yn 1821, ond erbyn 1971 dim ond 75 o bobl oedd yn byw yno.

Mae'r eglwys yn weddol hen gyda rhannau yn dyddio o'r 15g efallai. Yn ôl traddodiad cafodd ei sefydlu gan y Santes Cwyllog (Cywyllog) yn y 6g ar dir a roddwyd iddi gan y brenin Maelgwn Gwynedd.

bawd|dim|Eglwys Llangwyllog

Yn yr Oesoedd Canol gorweddai'r plwyf yng nghwmwd Menai. Bu brwydr yn y cyffiniau yn y flwyddyn 1134 rhwng byddin Owain Gwynedd, brenin Teyrnas Gwynedd, a llu o Northmyn a Manawyr a geisiodd oresgyn yr ynys. Enillodd gwŷr Gwynedd y dydd.

Rhoddodd y Tywysog Llywelyn ab Iorwerth Eglwys Gwyllog a'i degwm i Briordy Penmon.

Roedd gan Lein Amlwch (Rheilffordd Canolbarth Môn) orsaf yn Llangwyllog nes i'r lein gau yn 1993. Mae'n dŷ preifat heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanddyfnan
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Distyllu ffracsiynol

[bawd|250px|Caiff [hydrocarbon|hydrocarbonau eu puro mewn colofn distyllu ffracsiynol]]
Gwahaniad cymysgedd mewn i'w cydrannau gwreiddiol yw **Distyllu ffracsiynol**. Mae hyn yn cael ei gyflawni wrth gynhesu cyfansoddion cemegol gan ei berwbwyntiau ac yna ei gwahanu i mewn i ffracsiynau gwahanol i anweddu. Mae hyn yn fath arbennig o ddistyllu. Yn syml mae'r cydrannau gwreiddiol yn berwi yn llai na 25&nbsp;°C o'i gilydd ac o dan gwasgedd o 1 atmosffer (atm). Os mae'r gwahaniaeth yn y berwbwyntiau yn fwy na 25&nbsp;°C yna mae yna fath syml o distyllu yn cael ei defnyddio.

## Puro olew crai 
Mae olew crai yn gymysgedd cymhleth o foleciwlau hydrocarbonau a ffurfiwyd dros filiynau o flynyddoedd. Does dim ffosiliau o fewn olew crai ond mae tystiolaeth yn dangos taw gweddillion creaduriaid a planhigion a ffurfiwyd y hydrocarbonau yma. Ffurfiwyd rhain o'r weddillion yn y môr mewn ardaloedd a oedd yn rhydd o ocsigen, roedd bacteria yn bwydo ar y gweddillion hyn ac yn tynnu unrhyw ocsigen a oedd o fewn y weddillion. Erbyn hyn mae olew yn cael eu buro yn eang ac mae'n brif ffynhonnell ar gyfer tanwyddau. Bydd cyfansoddion olew crai yn amrywio o un maes olew i'r llall, gydag ambell olew crai yn cynnwys meintiau sylweddol o gyfansoddion sylffwr a nitrogen yn ogystal ag olion amryw o fetelau. Distyllu ffracsiynol yw'r cam cyntaf wrth buro i gynhyrchu tanwyddau ac ireidiau ynghyd â defnyddiau crai ar gyfer y diwydiant petrogemegol.

## Distyllu ffracsiynol olew
Proses ddi-dor ar raddfa eang yw distyllu ffracsiynol olew. Mae'n rhannu olew crai yn ffracsiynau. Bydd ffwrnais yn gwresogi'r olew a hwnnw'n llifo wedyn i golofn ffracsiynu. Yn y golofn hon mae tua 40 'hambwrdd' gyda thyllau bychain drostynt i gyd. Bydd anwedd cyddwysedig yn llifo dros pob hambwrdd ac yna i'r hambwrdd islaw. Mae'r golofn boethach ar y gwaelod ac yna oerach ar y top ac felly mae'r cadwynau mawr megis octan a decan yn ffracsiynu ar waelod y golofn a'r cadwynau llai megis methan ac ethan yn ffracsiynu ar dop y golofn.

## Gweler Hefyd
* Olew
* Hydrocarbon

Ffracsiynol
Troellwr

Gall **Troellwr** gyfeirio at un o nifer o bethau:

## Adar
* Y Troellwr mawr (*Caprimulgus europaeus)
* Y Troellwr bach (* Locustella naevia'')
* Unrhyw aelod arall o deulu'r Troellwyr, y *Caprimulgidae*: Troellwr Abysinia, Troellwr adeingrymanog, Troellwr adeinresog ayb.

## Chwaraeon
* Troellwr - safle mewn gêm griced
Llyn Great Bear

Llyn yng ngogledd-orllewin Canada yw **Llyn Great Bear** (Saesneg: *Great Bear Lake*, (Slaveg: *Sahtú*, Ffrangeg: ''Grand lac de l'Ours''. Saif yn Nhiriogaethau'r Gogledd-orllewin. Ef yw'r llyn mwyaf sy'n gyfangwbl o fewn Canada; mae Llyn Superior a Llyn Huron yn fwy, ond mae'r rhain ar y ffin rhwng Canada a'r Unol Daleithiau.

Mae gan y llyn arwynebedd o 31,153&nbsp;km² (12,028&nbsp;mi²) ac mae'n cynnwys 2,236&nbsp;km³ (536&nbsp;mi³) o ddŵr. Yn y mae'n dyfnaf, mae'n 446 m (1,463 troedfedd) o ddyfnder. Llifa Afon Great Bear (*Sahtúdé*) o'r llyn i Afon Mackenzie. Yr unig dref neu bentref ar lan y llyn yw Deline ar ochr dde-orllewinol y llyn.

bawd|dim|260px|Llyn Great Bear

Great Bear
Categori:Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin
Llyn Great Slave

Llyn yng ngogledd-orllewin Canada yw **Llyn Great Slave** (Saesneg: *Great Slave Lake*,  Ffrangeg: *Grand lac des Esclaves*. Saif yn Nhiriogaethau'r Gogledd-orllewin. Ef yw'r llyn ail-fwyaf sy'n gyfangwbl o fewn Canada; dim ond Llyn Great Bear sy'n fwy.

Mae gan y llyn arwynebedd o 28,400&nbsp;km² (11,000&nbsp;mi²) ac mae'n cynnwys 2,090&nbsp;km³ o ddŵr. Great Slave yw llyn dyfnaf Gogledd America; yn y man dyfnaf, mae'n 614 m (2,015 troedfedd) o ddyfnder. Nid oes cysylltiad rhwng yr enw a chaethwasiaeth, daw o enw llwyth brodorol y Slavey. Llifa Afon Hay ac Afon Slave i mewn i'r llyn, ac mae Afon Mackenzie yn llifo allan. Mae'r trefi o gwmpas y llyn yn cynnwys Yellowknife, Fort Providence, Hay River a Fort Resolution.

bawd|dim|240px|Llyn Great Slave

Great Slave
Categori:Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin
Aildrefoli

**Alidrefoli** yw'r broses lle mae pobl yn symud yn ôl i'r ddinas fewnol o'r maestrefi. Mae hyn yn digwydd yn aml mewn rhai mannau'r byd, yn enwedig mewn gwledydd mwy economaidd ddatblygedig. Mae datblygiad Bae Caerdydd yn enghraifft o hyn.

## Gweler hefyd 
* Ardal drefol
* Trefoli

Categori:Daearyddiaeth drefol
Maurice Jarre

Cyfansoddwr ffilmiau o Ffrainc oedd **Maurice-Alexis Jarre** (13 Medi 1924 – 28 Mawrth 2009).

Cafodd ei eni yn Lyon, Ffrainc. Tad y cerddor Jean-Michel Jarre oedd ef.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl o Lyon
Llyn Erie

Un o'r Llynnoedd Mawr yng Ngogledd America yw **Llyn Erie** (Saesneg: *Lake Erie*). Ef yw'r pedwerydd o'r pum Llyn Mawr o ran arwynebedd, a'r basaf o'r pump. Enwyd y llyn ar ôl y bobl frodorol, llwyth yr Erie. Saif Llyn Erie ar y ffin rhwng Canada a'r Unol Daleithiau. Yn y gogledd, mae'n ffinio ar Ontario, Canada, yn y de ar daleithiau Ohio, Pennsylvania ac Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau, ac yn y gorllewin ar dalaith Michigan yn yr Unol Daleithiau. Mae ei arwynebedd yn 25,745 km2 a'i hyd yn 388&nbsp;km.

## Disgrifiad
Llifa Afon Detroit i'r llyn o Lyn Huron a Llyn St. Clair, ac mae Afon Niagara yn llifo allan o'r llyn i Lyn Ontario. Ceir nifer o ynysoedd yn y llyn. Ar yr ochr ogleddol, penrhyn Parc Cenedlaethol Point Pelee yw'r rhan fwyaf deheuol o dir mawr Canada. Saif dinasoedd a threfi Buffalo, Efrog Newydd; Erie, Pennsylvania; Toledo, Ohio; Port Stanley, Ontario; Monroe, Michigan; a Cleveland, Ohio ar lan Llyn Erie.

bawd|dim|250px|Lleoliad Llyn Erie
[bawd|dim|250px|Llyn Erie o fryn ger [Leamington, Ontario]]

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Efrog Newydd
Categori:Daearyddiaeth Michigan
Categori:Daearyddiaeth Ohio
Categori:Daearyddiaeth Ontario
Categori:Daearyddiaeth Pennsylvania
Erie
Erie
Categori:Y Llynnoedd Mawr
Castell Casnewydd

Castell adfeiliedig yng nghanol dinas Casnewydd, Cymru, yw **Castell Casnewydd**. Dyma'r castell a roddodd yr enw "Castell Newydd", sef Casnewydd, i'r dref. Gallai'r "Newydd" gyfeirio at y ffaith ei fod yn newydd ar y pryd mewn cymhariaeth â'r gaer Rufeinig hynafol yng Nghaerllion neu'r hen gastell mwnt a beili Normanaidd yn Stow Hill, yn y dref. Saif ar lan Afon Wysg.

Codwyd y castell yn y cyfnod rhwng 1327 a 1386, yn ôl pob tebyg, gan Hugh de Audley, Iarll Caerloyw, neu ei fab-yng-nghyfraith Ralph, Iarll Stafford. Cymerodd le'r castell mwnt a beili cynharach ger Eglwys Gadeiriol Casnewydd (Eglwys Gwynllwg), a ddinistrwyd.

Byr fu oes y castell. Roedd yn gastell cadarn, ond cafodd ei ddifetha'n rhannol gan luoedd Owain Glyndŵr ar ddechrau'r 1400au ac ni ddaeth dros hynny. Daeth i feddiant Humphrey Stafford, Dug Buckingham. Ar ôl i Humphrey Stafford ei adael cafodd ei esgeuluso a'i adael i araf ddadfeilio.

Erbyn heddiw, diolch i waith adeiladu yn y ddinas sydd wedi dwyn llawer o safle'r castell, dim ond yr ochr ddwyreiniol sy'n dal i sefyll ar lan Afon Wysg.

## Dolen allanol 
*  Y castell ar wefan CastleWales.com

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Casnewydd
Categori:Cadw
Casnewydd
Buffalo

Gallai **Byffalo** gyfeirio at:

* Y ffurf Saesneg ar Byfflo, un o nifer o rywogaethau o famaliaid

## Lleoedd
* Buffalo, Efrog Newydd (y lle mwyaf sy'n dwyn yr enw)
* Buffalo, Illinois
* Buffalo Grove, Illinois
* Buffalo, Indiana
* Buffalo, Iowa
* Buffalo, Kansas
* Buffalo, Kentucky
* New Buffalo, Michigan
* Buffalo, Minnesota
* Buffalo Lake, Minnesota
* Buffalo Township, Minnesota
* Buffalo, Missouri
* Buffalo County, Nebraska
* Buffalo, Gogledd Dakota
* Buffalo, Oklahoma
* Buffalo, De Carolina
* Buffalo, De Dakota
* Buffalo, Texas
* Buffalo Gap, Texas
* Buffalo, Gorllewin Virginia
* Buffalo County, Wisconsin
* Buffalo, Wyoming

## Pobl
* Buffalo Bill
Byfflo

Gallai **Byfflo** gyfeirio at un o nifer o rywogaethau o famaliaid:

* Byfflo Affricanaidd (*Syncerus caffer*)
* Byfflo, un o nifer o rywogaethau yn y genws Asiaidd *Bubalus*
** Byfflo Dŵr (*Bubalus bubalis*)
** Byfflo Dŵr Gwyllt (*Bubalus arnee*)
** Byfflo Corrach neu anoa, un o nifer o rywogaethau bychain o *Bubalus*
* Byfflo Americanaidd, yn fwy cywir Bual Americanaidd (*Bison bison*)
Mission Impossible III

Ffilm gyffro sy'n serennu Tom Cruise fel yr asiant IMF (*Impossible Mission Force*), Ethan Hunt, yw ***Mission: Impossible III***  (2006). Dyma'r drydedd ffilm ysbiol sy'n seiliedig ar y gyfres deledu.

Cyfarwyddwyd y ffilm gan J. J. Abrams. Fe'i cynhyrchwyd gan Tom Cruise a Paula Wagner yn Unol Daleithiau America; roedd sawl cwmni cynhyrchu, gan gynnwys: Paramount Pictures, Babelsberg Studio, Bad Robot Productions, Cruise/Wagner Productions, China Film Group Corporation. Fe'i rhyddhawyd ar y 26 Ebrill 2006, yng Ngŵyl Ffilmiau Tribeca cyn cael ei rhyddhau'n gyffredinol ar y 5 Mai 2006. Dechreuwyd ar y broses ffilmio yn Rhufain, yr Eidal yng Ngorffennaf 2005. Ychydig iawn o wybodaeth a ddatgelwyd am blot y ffilm cyn iddi gael ei rhyddhau. Cafodd ei ffilmio hefyd yn Tsieina (Shanghai, Xitang, a Zhouzhuang), yr Almaen (Berlin), yr Eidal (Rhufain a Caserta), yr Unol Daleithiau (Califfornia a Virginia), a Dinas y Fatican.

Sgwennwyd y sgript gan Alex Kurtzman a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Michael Giacchino.

Daniel Mindel oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Mary Jo Markey a Maryann Brandon sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog. 

Mae'r ffilm yn 126 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o 2.35:1. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Tom Cruise, Eddie Marsan, Philip Seymour Hoffman, Laurence Fishburne, Jonathan Rhys Meyers, Michelle Monaghan, Keri Russell, Sasha Alexander, Simon Pegg, Bahar Soomekh, Tracy Middendorf, Aaron Paul, Greg Grunberg, Ving Rhames, Billy Crudup, Bellamy Young, Carla Gallo, Paolo Bonacelli, Maggie Q, Jeff Chase, Timothy Omundson, José Zúñiga, Daniel Mindel, Rose Rollins, Charles Chun, Francesco De Vito, Jane Daly, George Cheung, James Shanklin, Lucille Soong, Andrea Sartoretti, Brandon Molale, Giorgio Marchesi, Niccolò Senni, Kathryn Fiore, Barney Cheng, Bruce French, Ellen Bry, Sean O'Bryan, Jonathan Dixon, Michelle Arthur, Sabra Williams, Ty Williams, Michael Berry Jr. a Diane Marshall-Green. 

## Y gyfres
Yn ogystal â'r drydedd ffilm hon, cynhwysa'r gyfres y ffilmiau canlynol: *Mission: Impossible* (1996), *Mission: Impossible II* (2000), *Mission: Impossible - Ghost Protocol* (2011), *Mission: Impossible – Rogue Nation* (2015), a *Mission: Impossible - Fallout* (2018).

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Almaeneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau llawn cyffro o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 2006
Categori:Ffilmiau a gynhyrchwyd gan Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Berlin
Buffalo, Efrog Newydd

Dinas ail-fwyaf talaith Efrog Newydd yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau yw **Buffalo**. Saif yng ngorllewin y dalaith, ar lan Llyn Erie a gerllaw Afon Niagara. Roedd y boblogaeth yn 2000 yn 292,648.

Sefydlwyd Buffalo tua 1789 fel cymuned o fasnachwyr. Tyfodd yn gyflym wedi adeiladu Camlas Erie yn 1825, ac erbyn 1800, roedd Buffalo yr wythfed dinas yn y wlad o ran poblogaeth. Yn ystod yr 20g, gostyngodd ei phwysigrwydd wedi i'r St. Lawrence Seaway gael ei agor yn 1957. Ers ei uchafbwynt tua 1950, mae'r boblogaeth wedi lleihau yn sylweddol.

Bu'r canwr a digrifwr Cymreig Ryan Davies farw yn sydyn ar 22 Ebrill 1977 tra ar ei wyliau yma.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Hanes Buffalo
*Basilica Sant Adalbert
*Camlas Llong Evans
*Canolfan Key
*Eglwys Gadeiriol Sant Pawl
*Lifft Wollenberg
*Neuadd Cerddoriaeth Kleinhans 
*Neuadd Dinas
*Tŷ George Barton

## Enwogion
*Babe Herman (1903-1987), chwaraewr pêl fas
*Laura Pedersen (g. 1965), newyddiadurwr, nofelydd a dramodydd
*Vincent Gallo, actor a chyfarwyddwr ffilm
*Dai Lewis (1866 - 1943) Chwaraewr Rygbi Rhyngwladol i Gymru ac arloeswr moduro yn yr Unol Daleithau. Ymfudodd i Buffalo ym 1887 a byw yno am weddill ei oes

## Gefeilldrefi Buffalo 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas 


Categori:Dinasoedd Erie County, Efrog Newydd
18349 Dafydd

Cafodd yr asteroid **18349 Dafydd** ei ddarganfod ar 25 Gorffennaf 1990 gan H. E. Holt yn Palomar. Enwir yr asteroid ar ôl Dafydd ap Llywelyn, Tywysog Cymru - yr unig gorff seryddol i'w enwi ar ôl aelod o Dŷ Gwynedd.

## Gweler hefyd
* Asteroid
* 433 Eros
* 5861 Glynjones
* 9622 Terryjones
* 6758 Jesseowens

## Dolennau allanol 
*Gwefan Nasa ar asteroid Dafydd ap Llywelyn

Dafydd
Categori:Teyrnas Gwynedd
5861 Glynjones

Mae **5861 Glynjones** yn asteroid. Cafodd ei enwi ar ôl Kenneth Glyn Jones, seryddwr Cymreig.

## Gweler hefyd
* Asteroid
* 433 Eros
* 9622 Terryjones
* 18349 Dafydd
* 6758 Jesseowens

## Dolennau allanol 
*Gwefan Nasa ar yr asteroid hwn

Glynjones
9622 Terryjones

Mae **9622 Terryjones** yn asteroid. Enwir y corff ar ôl yr actor a chyfarwyddwr ffilm Cymreig, Terry Jones.

## Gweler hefyd
* Asteroid
* 433 Eros
* 5861 Glynjones
* 18349 Dafydd
* 6758 Jesseowens

Terryjones
Eric Idle

Actor, awdur a chomedïwr yw **Eric Idle** (ganwyd 29 Mawrth 1943). Roedd yn aelod o'r tîm comedi Monty Python, ac ymddangosodd ym mhob cyfres o'r rhaglen deledu ''Monty Python's Flying Circus''.

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Monty Python
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Democratiaid Rhyddfrydol
Kenneth Glyn Jones

Seryddwr amatur Cymreig oedd **Kenneth Glyn Jones** (13 Tachwedd 1915 – 26 Gorffennaf 1995).
Enwyd asteroid ar ei ôl.

## Bywgraffiad
Un o Dredegar oedd Jones. Ymunodd â'r RAF yn 1938 a thrwy'r Ail Ryfel Byd fel fforiwr ('navigator') ar un o'r awyrennau bomio. Ymunodd â BOAC yn 1964 gan ddod yn hyfforddwr technegol a oedd yn arbenigo mewn fforio-seryddol ('astro-navigation') a pherfformiad awyrennau. Ymddeolodd o gwmni British Airways yn 1974.

Cafodd ei ethol yn gymrawd y Gymdeithas Seryddol Brenhinol ar 14 Chwefror 1969.

Darganfu lawer o sêr newydd yng Ngalaeth Andromeda ac o'r herwydd fe'i anrhydeddwyd gan y gymuned seryddol ryngwladol drwy alw asteroid (5861) ar ei ôl: 5861 Glynjones.

Bu farw o drawiad i'r galon yn ei gartref yn Berkshire yn 79 oed ar 26 Gorffennaf 1995.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan NASA ar yr asteroid a enwyd ar ôl y Cymro Kenneth Glyn Jones

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Ffisegwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Seryddwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Flaenau Gwent
Benjamin Franklin

bawd|Franklin, 1825

Roedd **Benjamin Franklin** (17 Ionawr 1706 (H.A. 6 Ionawr) 1705 – 17 Ebrill 1790) yn un o sefydlwyr Unol Daleithiau'r America. Roedd yn bolymath cydnabyddedig, ac yn argraffwr ac awdur blaenllaw, yn ogystal â bod yn ddychanwr, sylwebydd gwleidyddol, gwleidydd, gwyddonydd, dyfeisiwr a diplomat. Fel gwyddonydd, roedd yn ffigwr blaenllaw yn hanes ffiseg am ei ddarganfyddiadau a damcaniaethau ynglŷn â thrydan. Dyfeisiodd rhoden luched, deuffocal, y stof Franklin a'r gwydr 'armonica'. Ef sefydlodd y llyfrgell fenthyg gyntaf yn yr Unol Daleithiau a'r gwasanaeth tân cyntaf Pennsylvania. Roedd yn un o genfogwyr cynharaf undod ymerodraethol, ac fel sylwebydd ac ymgyrchydd gwleidyddol, cefnogodd y syniad o'r genedl Americanaidd. Fel diplomat yn ystod y Chwyldro Americanaidd, sicrhaodd gefnogaeth Ffrainc a chynorthwyodd yn y broses o wneud yr Unol Daleithiau'n annibynnol.

Ystyrir Franklin fel un o brif sylfaenwyr y gwerthoedd craidd a'r cymeriad sydd gan yr Unol Daleithiau heddiw. Roedd ganddo werthoedd Piwritanaidd o waith caled, addysg, naws gymdeithasol, sefydliadau hunan-lywodraethol a'i wrthwynebiad i awdurdodaeth gwleidyddol a chrefyddol am y credai mai gwyddoniaeth ac agweddau goddefol oedd y ffordd i hapusrwydd. Yng ngeiriau Henry Steele Commager, "Yng nghymeriad Franklin, daeth gwerthoedd Piwritanaidd heb y gwendidau i'r amlwg, y Goleudigaeth heb ei wrês." I Walter Isaacson, golygai hyn mai Franklin oedd, "yr Americanwr mwyaf medrus o'i gyfnod a'r mwyaf dylanwadol o ran llunio'r math o gymdeithas y byddai America yn datblygu i fod."

Daeth Franklin yn olygydd papur newydd, argraffwr a masnachwr yn Philadelphia. Gwnaeth lawer iawn o arian drwy ysgrifennu a chyhoeddu *Almanac Richard Dlawd* a'r *Pennsylvania Gazette*. Ymddiddorai Franklin mewn gwyddoniaeth a thechnoleg, a chafodd gyhoeddusrwydd rhyngwladol am ei arbrofion enwog. Chwaraeodd rôl flaenllaw yn sefydlu Prifysgol Pennsylvania a Choleg Franklin & Marshall College a chaoff ei ethol yn lywydd cyntaf y Gymdeithas Athronyddol Americanaidd. Ystyriwyd Franklin yn arwr cenedlaethol pan arweiniodd ymgyrch i'r Senedd er mwyn gwaredu'r Ddeddf Stamp amhoblogaidd. Fel diplomat dawnus, cawsai ei edmygu gan y Ffrancwyr pan oedd yn weinidog Americanaidd i Baris ac roedd yn ffigwr amlwg yn natblygiad perthynas Ffrainc a'r Unol Daleithiau. O 1775 tan 1776, Franklin oedd y Postfeistr Cyffredinol o dan y Gynghrair Cyfandirol ac o 1785 tan 1788 ef oedd Llywydd Uwch Gyngor arbennig Pennsylvania. Tua diwedd ei fywyd, daeth yn ymgyrchydd blaenllaw yn erbyn caethwasiaeth.

Yn sgîl ei fywyd lliwgar, ei gasgliadau gwyddonol a'i gyrhaeddiadau gwleidyddol, yn ogystal â'i statws fel un o sefydlwyr mwyaf dylanwadol yr Unol Daleithiau, anrhydeddir Franklin ar arian yr Unol Daleithiau, llongau rhyfel, fel enw nifer o drefi, siroedd, sefydliadau addysgol a chwmnïau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Philadelphia
Categori:Genedigaethau 1705
Categori:Marwolaethau 1790
Categori:Dyfeiswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwyddonwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Llywodraethwyr Pennsylvania
Indiana Jones

Gall ***Indiana Jones*** gyfeirio at:

* Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull - ffilm (2008)
* Indiana Jones and the Last Crusade - ffilm (1989)
* Indiana Jones and the Temple of Doom - ffilm (1984)
Anifail anwes

[bawd|[Cath a chi, yr anifeiliaid anwes mwyaf poblogaidd.]]
**Anifail anwes** yw anifail a gedwir am gwmni a mwynhad yn hytrach nag anifeiliaid labordy, da byw, anifeiliaid gwaith neu anifeiliaid chwarae a gedwir am resymau economaidd. Mae'r anifeiliaid anwes mwyaf poblogaidd yn chwaraegar a theyrngarol, gydag ymddangosiad deniadol, fel arfer. Mae'n bosib fod anifeiliaid anwes hefyd yn elwa eu perchnogion o ran iechyd. Fe ddangoswyd bod cadw anifeiliaid yn rhyddhau straen i bobl sy'n hoffi cael anifeiliaid o amgylch y tŷ.

Yr anifeiliaid anwes mwyaf poblogaidd yw cathod, cŵn, cwningod, moch cwta a bochdewion.

## Cyfeiriadau
Jefferson Davis

Roedd **Jefferson Finis Davis** (3 Mehefin 1808 – 6 Rhagfyr 1889) yn wleidydd o'r Unol Daleithiau a wasanaethodd fel Arlywydd Taleithiau'r Gynghrair (Taleithiau Cydffederal America neu'r *Confederates*) drwy gydol ei hanes, o 1861 hyd at 1865, yn ystod Rhyfel Cartref America.

## Bywyd cynnar: y cysylltiad Cymreig
Davis oedd yr ieuengaf o ddeg o blant gan Samuel Emory Davis (o Philadelphia, Pennsylvania, 1756 – Gorffennaf 4, 1824) a'i wraig Jane Cook, (o Kentucky, 1759 – Hydref 3, 1845), merch William Cook a'i wraig Sarah Simpson, merch Samuel Simpson (1706 – 1791) a'i wraig Hannah (g. 1710). Roedd ei daid, sef Evan Davis (1729 – 1758) yn dod o Gaerdydd ac wedi mewnfudo o Gymru i Virginia ac yna Maryland, cyn priodi Lydia Emory.

Categori:Genedigaethau 1808
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Pobl a bardynwyd gan Arlywydd yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Mississippi
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Rhyfel Cartref America
Categori:Taleithiau Cydffederal America
The Life Story of David Lloyd George

Ffilm fud am hanes bywyd a gyrfa gynnar y gwleidydd Cymreig David Lloyd George yw ***The Life Story of David Lloyd George***. Fe'i cynhyrchwyd yn 1918 ond diflanodd o'r golwg am 76 o flynyddoedd nes ei hailddarganfod yn archifau ffilm Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cyfarwyddwyd y ffilm gan Maurice Elvey. Am ryw reswm, sy'n ddirgelwch hyd heddiw, atalwyd y ffilm cyn ei gorffen. Awgrymir mai ar orchymyn y Blaid Ryddfrydol y gwnaed hynny.

Mae'r ffilm yn adrodd stori plentyndod Lloyd George yn Eifionydd ac yna'n dilyn ei yrfa feteorig fel gwleidydd Rhyddfrydol a ddechreuodd fel un o radicalwyr mwyaf ei gyfnod ac a ddaeth yn weinidiog rhyfel yng nghabinet llywodraeth y DU yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ac wedyn yn brif weinidog.

Ffilm ddyfeisgar ac arloesol o ran ei thechneg ydyw, sy'n defnyddio technegau fel ôl-fflachiau lliw a gweledigaethau.

Portreadir Lloyd George gan yr actor Norman Page a cheir cannoedd o ecstras. Mae Alma Reville yn chwarae rhan Megan Lloyd George.

## Y fersiwn adferedig
Mae'r Llyfrgell Genedlaethol wedi adfer y ffilm. Fe'i dangoswyd am y tro cyntaf yn 1996 yng Nghaerdydd.

Cafodd ei chyhoeddi ym Mawrth 2009 ar DVD gyda cherddoriaeth wreiddiol gan y pianydd Neil Brand. Ceir cyflwyniad ar y cefndir hanesyddol a ffilmyddol gan yr actor Philip Madoc.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Newyddion LlGC: "'The Life Story of David Lloyd George' nawr ar DVD" , gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*  Manylion y ffilm ar IMDB

Categori:David Lloyd George
Categori:Ffilmiau 1918
Categori:Ffilmiau mud
Categori:Ffilm yng Nghymru
Categori:Ffilmiau hanesyddol o'r Deyrnas Unedig
Llyn Winnipeg

Llyn yn nhalaith Manitoba, Canada yw **Llyn Winnipeg**. Saif tua 55&nbsp;km i'r gogledd o ddinas Winnipeg. Daw'r enw o'r iaith Cree: *wīnipēk*, "dyfroedd mwdlyd".

Mae gan y llyn arwynebedd o 24,514&nbsp;km², a hyd o 416&nbsp;km. Ef yw pumed llyn mwyaf Canada yn ôl arwynebedd a'r mwyaf sy'n gyfangwbl o fewn de Canada. Llifa Afon Saskatchewan, Afon Winnipeg, Afon Dauphin ac eraill i mewn i'r llyn, ac mae Afon Nelson yn llifo allan i Fae Hudson.

Winnipeg
Categori:Manitoba
Llyn Ontario

Un o'r Llynnoedd Mawr yng Ngogledd America yw **Llyn Ontario** (Saesneg: *Lake Ontario*). Daw'r enw o'r iaith Huron *ontarío*, yn golygu "llyn mawr". Ef yw'r lleiaf o'r pum Llyn Mawr o ran arwynebedd, er ei fod yn fwy na Llyn Erie o ran y crynswth o ddŵr ynddo. Saif Llyn Ontario ar y ffin rhwng Canada a'r Unol Daleithiau. Yn y gogledd a rhan o'r de mae'n ffinio ar dalaith Ontario, Canada, ac yn y de ar dalaith Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau. Mae ei arwynebedd yn 19,529 km2 a'i hyd yn 388&nbsp;km.

Llifa Afon Niagara i'r llyn o Lyn Erie, ac mae Afon St Lawrence yn llifo allan o'r llyn. Ceir nifer o ynysoedd yn y llyn; y fwyaf yw Ynys Wolfe. Ymhlith y dinasoedd ar lan y llyn mae Toronto a Hamilton ar ochr Canada a Rochester ac Oswego, ar ochr yr Unol Daleithiau.

bawd|dim|220px|Lleoliad Llyn Ontario
bawd|dim|240px|Y llyn o Dead End, Huron, Efrog Newydd.

Categori:Daearyddiaeth Efrog Newydd
Categori:Daearyddiaeth Ontario
Ontario
Ontario
Categori:Y Llynnoedd Mawr
Byfflo Affricanaidd

Mamal mawr o deulu'r Bovidae yw'r **Byfflo Affricanaidd** (*Syncerus caffer*). Mae hyd at 1.7 medr o uchder, 3.4 medr o hyd ac yn medru pwyso 500–900&nbsp;kg; er mai dim ond y teirw sy'n cyrraedd y pwysau uchaf. Fe'i ystyrir yn un o'r "Pump Mawr" ymysg anifeiliaid gwyllt Affrica.

Fe'i ceir mewn nifer o gynefinoedd yn Affrica, mewn ardaloedd agored a fforestydd, fel rheol mewn gyrroedd. Glaswellt yn eu prif fwyd. Credir fod tua miliwn ohonynt yn Affrica.

Categori:Bucholion
Categori:Mamaliaid Affrica
Categori:Rhywogaethau o garnolion cyfnifer-fyseddog
Berwbwynt

Y radd o dymheredd ble mae elfen, hylif fel arfer, yn berwi yw **berwbwynt**. Yng ngeiriau'r gwyddonydd: y tymheredd y mae gwasgedd anwedd yn hafal i wasgedd yr amgylchedd sydd o amgylch yr hylif.

Mae gan pob hylif sydd wedi'i amgylch gan wactod ferwbwynt is na pha fo dan wasgedd atmosfferig. Y cryfaf yw'r gwasgedd ar yr hylif, yr uchaf ydy'r berwbwynt, hynny yw mae'r berwbwynt yn newid pan fo'r gwasgedd sydd arno yn newid.

## Berwbwynt dŵr
Oherwydd gwasgedd isel yr awyr ar ben Mynydd Everest mae dŵr yn berwi ar ddim ond 70 gradd canradd. Dim gobaith am baned rhesymol o de yno, felly. Cyfeiria’r 100 gradd at wasgedd safonol awyr ar lefel y môr. Yn Hafan Eryri, caffi newydd yr Wyddfa, bydd tegell yn berwi ar tua 97 gradd. Ond beth os plymiwch i ddyfnderoedd y môr? Yno mae’r gwasgedd yn cynyddu’n sylweddol - tuag un atmosffer ar gyfer pob 10 metr. Mi fyddai paned wedi’i baratoi (a’i yfed) ar waelod pwll nofio Bangor yn mesur dros 110 gradd braf ! Dros y tair blynedd diwethaf mae tîm o Brifysgol Bremen wedi bod yn mesur tymheredd dŵr yn codi o simneiau folcanig 3 cilomedr o dan wyneb yr Iwerydd. Yno daethant o hyd i’r dŵr poethaf a fesurwyd erioed - 464 gradd canradd. Ond ar wasgedd o 300 atmosffer mae pethau rhyfedd yn digwydd i ddŵr. Nid yw’n berwi, fel y cyfryw, ond yn gweddnewid yn ddi-dor o hylif i anwedd - nid oes “swigod”. Gelwir hwn yn hylif uwch-gritigol. Dyma’r tro cyntaf i’w gweld ar y ddaear y tu allan i’r labordy. Bydd dŵr uwch-gritigol yn ymdoddi mwynau a metelau - megis aur a haearn - o’r creigiau yn effeithiol iawn, a thybir mai dyma darddiad llawer o halwynau’r môr. Wedi dod o hyd i, ac astudio’r, simneiau hyn bydd modd dysgu llawer am y prosesau sy’n creu’r moroedd a chynnal y bywyd sydd ynddynt.

## Cyfeiriadau
Categori:Tymheredd
Golygu

**Golygu** yw'r broses o baratoi iaith, delweddau, sain, fideo, neu ffilm drwy gywiro, crynhoi, trefnu, ac addasiadau eraill mewn gwahanol gyfryngau. **Golygydd** yw'r enw a roddir ar berson sy'n golygu. Mewn ffordd, dechreua'r broses olygyddol gyda'r syniad gwreiddiol am y gwaith ac mae'n parhau ym mherthynas yr awdur a'r golygydd. Mae golygu felly yn dasg sy'n dibynnu ar sgiliau creadigol, perthynasau dynol a chyfres o ddulliau penodol.

Categori:Cyhoeddi
Star Trek (ffilm)

Ffilm wyddonias o 2009 yw ***Star Trek*** a gyfarwyddwyd gan J. J. Abrams, ysgrifennwyd gan Roberto Orci a Alex Kurtzman, ac a gynhyrchwyd gan Damon Lindelof a Bryan Burk. Dyma yw'r unfed ffilm ar ddeg yn y gyfres **Star Trek** ac mae'n cynnwys y prif gymeriadau gwreiddiol sy'n cael eu portreadu gan gast newydd. Edrycha'r ffilm ar hanes James T. Kirk (Chris Pine) a Spock (Zachary Quinto), cyn iddynt uni ar yr USS Enterprise er mwyn trechu Nero (Eric Bana), Romulanwr o'r dyfodol sy'n bygwth Ffederasiwn Unedig y Planedau. Bydd y ffilm yn cael ei rhyddhau mewn sinemau confensiynnol ac IMAX ar yr 8fed o Fai, 2009 yng Ngogledd America a'r Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau
11
Categori:Ffilmiau 2009
Categori:Ffilmiau gwyddonias o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Llyn Balkhash

bawd|280px|Llyn Balkhash

Llyn yng Nghasachstan yw **Llyn Balkhash** (Casacheg: *Балқаш Көлі*, "Balķaš Kôli", Rwseg: *Озеро Балхаш*, "Ozero Balhaš"). Llyn Balkhash yw llyn mwyaf Casachstan, a'r ail-fwyaf yng Nghanolbarth Asia ar ôl y Môr Aral.

Saif y llyn yn ne-ddwyrain y wlad, i'r gogledd o ddinas Almaty. Mae ei hyd dros 600&nbsp;km, a'i arwynebedd yn 18,200&nbsp;km². Nid yw'n lyn dwfn, dim ond tua 25 medr yn y man dyfnaf, a thua 5 m ar gyfartaledd.

Llifa nifer o afonydd i'r llyn, yn cynnwys Afon Ili ac Afon Karatal, ond nid oes afon yn llifo allan. O ganlyniad, mae dyfroedd ochr ddwyreiniol y llyn yn lallt.

Balkhash
Johnny Reb

200px|bawd|Johnny Reb

Yr enw poblogaidd ar lafar oedd **Johnny Reb** neu **Johnny Rebel** am unrhyw un o filwyr Taleithiau Cydffederal America yn y Rhyfel Cartref, neu'r Fyddin Gydffederal gyfan..

Yn ogystal, mae'r term yn cael ei arfer weithiau fel personoliad cenedlaethol am Daleithiau Cydffederal America ei hun. Yr enw poblogaidd am ei wrthwynebydd ar ochr yr Unol Daleithiau oedd Billy Yank (o'r term "Yank/Yankee" am "Americanwr").

Yn fwy diweddar, mae'r term yn cael ei ddefnyddio weithiau fel enw am unrhyw ymladdwr dros ryddid neu "rebel", e.e. mewn caneuon pop a ffilmiau.

Llysenwir y llong gludio awyrennau yr USS *John C. Stennis* yn "Johnny Reb". Ceir hefyd canwr cerddoriaeth cajun o'r enw Johnny Rebel. Yn 1959  cafodd y canwr Johnny Horton hit gyda'i gân "Johnny Reb".

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Billy Yank
*Uncle Sam

Categori:Diwylliant yr Unol Daleithiau
Categori:Personoliadau cenedlaethol
Categori:Rhyfel Cartref America
Categori:Taleithiau Cydffederal America
Alan Shearer

Mae **Alan Shearer** OBE (ganwyd 13 Awst 1970) yn sylwebydd pêl-droed o Loegr gyda'r rhaglen BBC *Match of the Day*. Roedd yn bêl-droediwr a chwaraeodd i nifer o glybiau Seisnig, gan gynnwys Blackburn Rovers a Newcastle United. Chwaraeodd dros Loegr ar 63 o achlysuron, gan sgorio 30 o goliau. Uchafbwynt ei yrfa ryngwladol oedd y twrnament Ewro 96, lle sgoriodd yn erbyn yr Iseldiroedd i helpu Lloegr gyrraedd y pedwar olaf cyn iddynt golli i'r Almaen. Cafodd ei apwyntio'n rheolwr dros dro i Newcastle United yn Ebrill 2009 hyd Mai 2009.

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Nisien

Cymeriad chwedlonol yw **Nisien** (Cymraeg Canol: **Nyssyen**) yn yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi, sef chwedl Branwen ferch Llŷr.  Mae Nisien yn fab i Penarddun ac Euroswydd ac felly'n frawd gefaill i Efnysien. Yn ogystal, mae'n hanner brawd i Fendigeidfran a'i chwaer Branwen a Manawydan.

Yn y chwedl mae Nisien yn gymeriad mwyn a goddefgar mewn cyferbyniaeth lwyr i'w efaill Efnysien, sy'n gymeriad aflonydd a dinistriol sy'n cynhyrfu'r dyfroedd ar bob achlysur. Does gan Nisien fawr o ddim rhan yn y chwedl ac mae'n bosibl ei fod yno er mwyn y gyferbyniaeth ag Efnysien yn unig.

Does dim cyfeiriadau arall ato yn y traddodiad Cymraeg ond ceir sant lleol o'r enw Is[i]an/Isien/Nisien, nawddsant Llanisien ym Morgannwg.

## Ffynhonnell
*Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad ers hynny), tud. 163.

Categori:Gefeilliaid
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Fun with Dick and Jane (ffilm 2005)

Mae ***Fun with Dick and Jane*** (2005) yn ffilm gomedi, ac yn ail-gread o'r ffilm 1977 o'r un enw. Mae'r ffilm yn adrodd hynt a helynt cwpwl dosbarth-canol uchaf, Dick and Jane Harper, sy'n troi at ladrata pan aiff cwmni Dick yn fethdal a rhedant allan o arian. Mae'n serennu Jim Carrey a Téa Leoni fel y prif gymeriadau. Rhyddhawyd y ffilm ar yr 21ain o Ragfyr, 2005 gan Columbia Pictures.

## Cast
* Jim Carrey fel Richard "Dick" Harper
* Téa Leoni fel Jane Harper
* Alec Baldwin fel Jack McCallister
* Richard Jenkins fel Frank Bascombe
* Angie Harmon fel Veronica Cleeman
* John Michael Higgins fel Garth
* Richard Burgi fel Joe Cleeman
* Carlos Jacott fel Oz Peterson
* Stephanie Weir fel Deborah "Debbie" Peterson
* Aaron Michael Drozin fel Billy Harper
* Gloria Garayua fel Blanca
* Jason Marsden fel Clerk

## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol
* Adolygiad *PopMatters* (12/2005)

Categori:Ffilmiau 2005
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau comedi
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Judd Apatow

Mae **Judd Apatow** (ganed 6 Rhagfyr 1967) yn gynhyrchydd ffilmiau, sgriptiwr a chyfarwyddwr o'r Unol Daleithiau sydd wedi ennill Gwobr Emmy. Mae'n fwyaf adnabyddus am ffilmiau comedi sydd wedi bod yn llwyddiannus yn fasnachol, yn cynnwys *Anchorman* (2004), *The 40-Year-Old Virgin* (2005), *Talladega Nights* (2006), *Knocked Up* (2007), *Forgetting Sarah Marshall*, *Step Brothers* a *Pineapple Express* (i gyd yn 2008). Ef yw sefydlwr Apatow Productions, y cwmni cynhyrchu ffilmiau a grëodd y gyfres deledu cwlt "Freaks and Geeks" ac "Undeclared".

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
6758 Jesseowens

Asteroid a ddarganfuwyd ar 13 Ebrill 1980 gan A Mrkos yn Klet yw'r **6758 Jesseowens** ac a alwyd ar ôl yr athletwr trac a chae Americanaidd James Cleveland "Jesse" Owens.

## Gweler hefyd
* Asteroid
* 433 Eros
* 5861 Glynjones
* 9622 Terryjones

Jesseowens
Bwlch Talyllyn

bawd|chwith|300px|Bwlch Talyllyn

Bwlch rhwng Dolgellau a Llyn Talyllyn, ger Tywyn, Gwynedd yw **Bwlch Talyllyn**.

Mae pen uchaf y bwlch yn cysylltu Machynlleth â Dolgellau â ffordd yr A487, ac mae hefyd ffordd arall (B4405) yn fforchio i ffwrdd i lawr i Dywyn. Cwm Rhwyddfor sydd uwchben Bwlch Talyllyn a cheir gwersyll yn y gwaelod.

Mae llethrau Cader Idris ar un ochr i'r Bwlch, ac yma mae llwybr Minffordd yn dechrau i fyny'r mynydd. Ac ar yr ochr arall ceir mynydd o'r enw Craig y Llam, ac arno graig yn pwyso yn fertigol ar un arall yn union fel person, ac enw hwn yw'r 'Pregethwr yn y Pulpud'.

Talyllyn
Categori:Meirionnydd
Tonlé Sap

Cyfuniad o lyn ac afon yng Nghambodia yw **Tonlé Sap** (Cambodeg, yn golygu "Afon fawr" neu "lyn mawr". Mae'n amrywio'n dymhorol, ond ef yw'r llyn dŵr croyw mwyaf yn ne-ddwyrain Asia. Fe'i dynodwyd yn warchodfa natur bisffer gan UNESCO yn 1997.

Rhwng Tachwedd a Mai, yn y tymor sych, mae'r Tonlé Sap yn llifo i Afon Mekong ger Phnom Penh. Wedi i'r glawogydd ddechrau ym mis Mehefin, mae'r dŵr yn llifo o'r Mekong i'r Tonlé Sap i ffurfio llyn mawr. Amrywia arwynebedd y llyn rhwng 2,700 km2 yn y tymor sych a 16,000 km2 yn y tymor gwlyb.

Ceir nifer fawr o bysgod yn y llyn, ac mae o bwysigrwydd mawr i economi Cambodia.

bawd|240px|dim|Y Tonlé Sap a'i ddalgylch

Categori:Llynnoedd Cambodia
Hadron

[200px|bawd|chwith|Mae'r [CERN|Gwrthdrawydd Hadronnau Mawr yn y Swistir yn ceisio darganfod mwy am ffiseg gronynnau]]
Mewn Ffiseg gronynnau, hadron yw cyflwr rhwym cwarciau. Clymir y cwarciau a'i gilydd gan y grym cryf, mewn ffordd debyg ffordd debyg i sut mae molecylau yn cael ei asio â'i gilydd gan rym electomagnetig. 
Mae yna ddau is-set o hadronnau: baryonau a mesonau. Y baryonau mwyaf adnabyddus yw'r proton a'r niwtron. Mae gan baryonau 3 cwarc ac mae gan mesonau 2 cwarc.

Categori:Ffiseg gronynnau
Spider-Man (cyfres ffilm)

Mae'r gyfres o ffilmiau **Spider-Man** yn cynnwys sawl ffilm am y cymeriad Spider-Man o llyfrau comics Marvel Comics. Portreadwyd y cymeriad gan yr actor Tobey Maguire yn y tri ffilm cyntaf: *Spider-Man* (2002), *Spider-Man 2* (2004) a *Spider-Man 3* (2007). Roedd  a'r cyfarwyddwr Sam Raimi ym mhob un o'r tri hyn.

## The Amazing Spider-Man
Yn 2012 mae'r gyfres yn cael ei hymestyn gyda ffilm newydd o'r enw "The Amazing Spider-Man", gydag Andrew Garfield yn cymryd rhan yr arwr a Marc Webb yn cyfarwyddo. Mae Rhys Ifans yn chwarae rhan y gwrth-arwr Dr. Curt Connors a'r cena-goeg.

## Ffilmiau 
* *Spider-Man* (2002)
* *Spider-Man 2* (2004)
* *Spider-Man 3* (2007)
* *The Amazing Spider-Man* (2012)
* *The Amazing Spider-Man 2* (2014)
* *Spider-Man: Homecoming* (2017)
* *Spider-Man: Into the Spider-Verse* (2018)
* *Spider-Man: Far From Home* (2019)
* *Spider-Man: No Way Home* (2021)
* *Spider-Man: Across the Spider-Verse (Part One)* (2022)
* *Spider-Man: Across the Spider-Verse (Part Two)* (2023)

## Gweler hefyd
Ffilmiau eraill nad ydynt yn rhan o'r gyfres hon.

* *Spider-Man* (1978)
* *Spider-Man Strikes Back* (1978)
* ''Spider-Man: The Dragon's Challenge* (1979)
* *Daredevil vs. Spider-Man* (1996)
* *Spider-Man - Once Upon a Time The Super Heroes'' (2001)

Categori:Cyfresi ffilm
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar gomics
Cymru Fach

Gall **Cymru Fach** gyfeirio at sawl peth gwahanol:

*Cymru Fach, cân yn dechrau â'r geiriau "Mae lle iddi i gyd yn fy nghalon, Gymru fach"

*Cymru Fach, llyfr gan Leopold Kohr

*Cymru Fach, ffilm Gymraeg o 2008
Cyflwr rhwym

Mewn ffiseg, y **cyflwr rhwym** yw'r cyfansoddiad a geir pan fo dau neu fwy o ronynnau yn ymddwyn fel corff unigol.

Categori:Ffiseg gronynnau
Cyflymydd gronynnol

Mae **cyflymydd gronynnol** (Saesneg: *Particle accelerator*) yn ddyfais sy'n defnyddio cerrynt trydanol i yrru gronynnau gwefredig i fuaneddau (neu gyflymder) uchel. Mae teledu CRT yn ffurf syml o gyflymydd gronynnol.

Mae'r cyflymyddion mawr yn fwyaf adnabyddus o fewn ffiseg fel gwrthdrawyddion e.e. Gwrthdrawydd Hadronnau Mawr ar safle CERN yn y Swistir. Cânt hefyd eu defnyddio ar gyfer peiriannau mewn labordai oncoleg neu mewn astudiaeth o fater dwys mewn ffiseg. Credir bod dros 30,000 o gyflymyddion drwy'r byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Cymru Fach (ffilm)

Ffilm Gymraeg a ryddhawyd yn 2008 yw ***Cymru Fach***. Fe'i hysgrifenwyd gan William Owen Roberts, a chafodd ei chynhyrchu gan Jon Williams.

## Plot 
Mae'r ffilm yn edrych ar fywyd diwylliannol a gwleidyddol yng Nghymru gyfoes trwy gyfrwng cyfres o berthnasau rhywiol rhwng y cymeriadau.

## Y cast 
*Lowri Gwynne
*Gareth Pierce
*Sioned Wyn
*Rhys ap Trefor
*Nicola Beddoe
*Aneirin Hughes
*Catlin Richards
*Steffan Rhodri
*Vicky Pugh
*Gwyn Vaughan

## Dolenni allanol 
* Adolygiad ar wefan y BBC

Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Leopold Kohr

Roedd **Leopold Kohr** (5 Hydref 1909 – 26 Chwefror 1994) yn economegydd, cyfreithegwr, anarchydd a gwyddonydd gwleidyddol. Fe'i ganwyd yn Oberndorf bei Salzburg, Awstria.

Prif thema ei waith oedd pwysigrwydd maint endidau gwleidyddol ac economaidd; roedd yn credu'n gryf mai'r duedd i greu endidau a gwladwriaethau mawr, grymusgar oedd wrth wraidd llawer o broblemau'r byd, ac mai cynnal endidau llai oedd y ffordd orau i wella'r byd. Buodd weithio ym Mhrifysgol Puerto Rico ac ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Roedd ganddo berthynas glòs â chenedlaetholdeb Cymreig.  Bu farw yng Nghaerloyw, Lloegr.

## Llyfryddiaeth
**Cymru Fach* Y Lolfa, 1980
**Small is Beautiful*: Detholiad o'i ysgrifau.  Wien, 1995.
**The Academic Inn*, Lolfa, 1993.
**The Inner City: From Mud To Marble*, Lolfa, Dyfed, 1989.
**Development Without Aid: The Translucent Society*, Schocken Books, 1979.
**The Overdeveloped Nations: The Diseconomies Of Scale*, Schocken, 1978.
**The City Of Man: The Duke Of Buen Consejo*, Univ Puerto Rico, 1976.
**Is Wales Viable?*, C. Davies, 1971.
**The Breakdown of Nations*, Routledge & K. Paul, 1957 (fersiwn 1986 Routledge ar wefan books.google.com); - ei lyfr enwocaf
*"Disunion Now: A Plea for a Society based upon Small Autonomous Units", a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn *The Commonweal* ym 1941 dan y ffug-enw Hans Kohr.

Categori:Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1994
Taleithiau Cydffederal America

200px|bawd|Baner ryfel y Gydffederaliaeth.
Cydffederasiwn neu gynghrair oedd **Taleithiau Cydffederal America** (hefyd '''Cynghrair Taleithiau'r De'*; Saesneg: *Confederate States of America'' neu'r *Confederacy*) a ffurfiwyd gan y taleithiau deheuol a dorrodd i ffwrdd o'r Unol Daleithiau i ffurfio gwladwriaeth annibynnol yng nghyfnod Rhyfel Cartref America. Deuddeg talaith y Cynghrair oedd Alabama, Arkansas, Florida, De Carolina, Georgia, Gogledd Carolina, Louisiana, Mississippi, Tennessee, Texas a Virginia.

Unig Arlywyddd y Cynghrair oedd Jefferson Davis, Americanwr o dras Gymreig.

## Gweler hefyd 
* Johnny Reb
* Rhyfel Cartref America

Categori:Cyn-wladwriaethau
Categori:Hanes Gogledd America
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Meson

Mewn ffiseg gronynnau, mae **meson** yn rhan o deulu'r hadron efo un cwarc ac un anticwarc.

Categori:Ffiseg gronynnau
Baryon

Teulu o ronynnau cyfansawdd sy'n cynnwys tair cwarc yw'r **baryonau**, sy'n gwrthwynebol i'r meson sy'n cynnwys un cwarc ac un gwrth cwarc. Mae **baryonau** a mesonau yn rhan o'r teulu hadronau.

Categori:Ffiseg gronynnau
Lepton

Mae **leptonau** yn deulu o ronynnau sylfaenol, wrth ymyl cwarciau a bosonau. Mae leptonau yn fermionau fel cwarciau ac maent yn cael eu heffeithio gan electromagnetedd, disgyrchedd, y rhyngweithiad gwan ond yn annhebyg i gwarciau nid ydynt yn cael eu heffeithio gan y rhyngweithiad cryf.

Categori:Ffiseg gronynnau
Llyn Vostok

Llyn tanrewlifol yn yr Antarctig yw **Llyn Vostok** (Rwseg, yn golygu "dwyrain"). Ef yw'r mwyaf o tua 140 o lynnoedd tanrewlifol yn yr Antarctig, 15,690&nbsp;km² o ran arwynebedd. Saif tua 4,000 medr oddi tan y rhew, oddi tan Gorsaf Vostok, gorsaf ymchwil Rwsiaidd yn y rhan o'r Antarctig a hawlir gan Awstralia.

Mae tymheredd dyfroedd y llyn tua -3&nbsp;°C, ond nid yw'n rhewi oherwydd pwysau'r rhew uwch ei ben. Cynhesir gwaelod y llyn gan wres geothermal o du mewn y ddaear.

Categori:Llynnoedd yr Antarctig
Categori:Llynnoedd tanddaearol
Trothwy poblogaeth

**Trothwy poblogaeth** yw'r cysyniad o fod angen lleiafswm poblogaeth er mwyn cefnogi nwyddau neu wasanaethau. Mae'r tabl isod yn ceisio rhoi amcan o'r trothwy angenrheidiol ar gyfer gwasanaethau penodol. 

## Gweler hefyd
*Poblogaeth

Categori:Micro-economeg
Categori:Daearyddiaeth ddynol
Trefoli

[bawd|250px|Canol Dinas [Toronto.]]
[250px|dde|bawd|[Llundain, prifddinas Lloegr a'r Deyrnas Unedig. Mae ganddi boblogaeth o tua 8 milliwn.]]
**Trefoli** yw tyfiant ffisegol ardaloedd trefol o ganlyniad i boblogaethau yn mudo i'r ardal. Mae effeithiau hyn yn cynnwys newidiad mewn dwysedd poblogaeth a newid mewn gwasanaethau gweinyddol. Tra bo'r union diffiniad o drefoli yn amrywio o wlad i wlad, mae'n nodweddiadol o dyfiant dinasoedd. Mae'r Cenhedloedd Unedig yn diffinio trefoli fel symudiad pobl o'r cefn gwlad i'r thref. Yn ôl y Cenhedloedd Unedig, roedd 52&nbsp;y&nbsp;cant o bologaeth y byd yn byw mewn ardaloedd trefol yn 2011 a disgwylir hyn i gynyddu i 67&nbsp;y&nbsp;cant erbyn 2050.

## Rhesymau dros drefoli 
Mae trefoli yn digwydd yn naturiol pan mae pobl a chwmnïau yn ceisio  lleihau amser a chostau cymudo a theithio tra'n gwella cyfleoedd ar gyfer swyddi, addysg, tai a chludiant. Mae byw o fewn dinas yn galluogi teuluoedd i gymryd mantais o'r agosrwydd, amrywiaeth a'r gystadleuaeth marchnata.

Mae pobl yn symud i'r dinasoedd i gyrchu cyfleoedd economaidd. Mae'n anodd cynnal ffermydd bach teuluol yng nghefn wlad, enwedig mewn gwledydd llai economaidd ddatblygedig. Mae byw ar fferm yn dibynnu ar amodau amgylcheddol annarogan, ac mewn sychder, llifogydd neu heintiau, mae goroesi yn broblem.

Ar y llaw arall mae dinasoedd yn lleoedd lle mae arian, gwasanaethau a chyfoeth wedi eu canoli. Mae dinasoedd lle mae'r economi yn dda ond yn bosib trwy mudoledd cymdeithasol. Mae busnesau lle creir swyddi ac arian wedi ei lleoli gan amlaf o fewn dinasoedd. Mae dinasoedd yn ffynhonnell masnachu, twristiaeth, a hefyd yr ardal lle mae arian tramor yn llifo i'r wlad. Mae'n amlwg pam bydd rhywun ar fferm yn cymryd mantais o'r cyfle i symud i'r ddinas.

Mae yna wasanaethau syml well yn ogystal â gwasanaethau arbennig sydd ond i'w gweld yn y ddinas. Mae yna fwy o gyfleoedd am swyddi ac mae yna mwy o amrywiaeth o swyddi. Mae iechyd yn brif ffactor arall. Mae pobl, enwedig y tlawd yn cael ei orfodi i symud i'r dinasoedd lle mae yna ddoctoriaid yn gallu darparu ar gyfer eu hanghenion. Mae ffactorau eraill yn cynnwys adloniant (tai bwyta, theatrau, parciau thema, ayyb) a gwell addysg (prifysgolion). Mae gan ardaloedd trefol gymunedau cymdeithasol amrywiaethol oherwydd y poblogaethau uchel sy'n galluogi pobl i gwrdd â'i gilydd yn fwy na rhywun sydd yn byw yng nghefn gwlad.

Mae'r trefoli yma yn digwydd yn fwy yn ystod y newid o gymdeithas gyn-ddiwydiannol i gymdeithas ddiwydiannol. Mae newidiadau fel hyn yn rhoi nifer o weithwyr llafur allan o swyddi wrth i beiriannau gallu wneud eu swyddi.

## Gweler hefyd 
* Aildrefoli
* Mudo o fewn y Deyrnas Unedig

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth drefol
Categori:Datblygu
Categori:Mudo dynol
Baner Cosofo

bawd|250px|Baner Cosofo
Cefndir glas gyda map euraidd o'r wlad yn y canol gyda chwe seren wen uwch ei ben yw **baner Cosofo**.

Cosofo
Categori:Cosofo
Avi Arad

Mae **Avi Arad** (Hebraeg: אבי ארד‎; ganwyd 1 Awst 1948) yn ŵr busnes Iddewig-Americanaidd. Daeth yn Uwch-Gyfarwyddwr y cwmni Toy Biz yn ystod y 1990au, ac yn fuan ar ôl hyn, daeth yn uwch swyddog creadigol Marvel Entertainment, cyfarwyddwr a chynhyrchydd i Marvel, ac yn gadeirydd, Uwch-Gyfarwyddwr ac yn sylfaenydd i "Marvel Studios".

## Ffilmograffiaeth fel cynhyrchydd 
** Mass Effect (Anhysbys)
** Uncharted Drake's Fortune* (Anhysbys)
**Maximum Ride* (Anhysbys)
**Fablehaven* (Anhysbys)
**Robosapien: Rebooted*
**The Avengers* (2012)
**The First Avenger: Captain America* (2011)
**Thor* (2011)
**Iron Man 2* (2010)
**X-Men Origins: Wolverine* (2009)
**The Incredible Hulk* (2008)
**Iron Man* (2008)
**Punisher: War Zone* (2008)
**Bratz: The Movie* (2007)
**Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer* (2007)
**Spider-Man 3* (2007)
**Ghost Rider* (2007)
**X-Men: The Last Stand* (2006)
**Fantastic Four* (2005)
**Elektra* (2005)
**Blade: Trinity* (2004)
**Spider-Man 2* (2004)
**The Punisher* (2004)
**Hulk* (2003)
**X2* (2003)
**Daredevil* (2003)
**Spider-Man* (2002)
**Blade II* (2002)
**X-Men* (2000)
**Blade'' (1998)

## Dolenni allanol 
*  LatinNewswire (heb ddyddiad): "Avi Arad" (cyswllt i gyfweliad sain)

Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Robert Bryan

Bardd Cymraeg, llenor a cherddor o blwyf Llanarmon-yn-Iâl, Sir Ddinbych, oedd **Robert Bryan** (6 Medi 1858 – 5 Mai 1920). Roedd yn frawd i J. D. Bryan, awdur llyfr taith bychan am yr Aifft.

Cafodd Bryan ei addysg golegol yng Ngholeg y Normal, Bangor, Coleg Prifysgol Gogledd Cymru a Rhydychen.

Cyhoeddodd dwy gyfrol o gerddi: *Odlau Cân*, casgiad o delynegion, a ''Tua'r Wawr*, a gyhoeddwyd ar ôl ei farw. Ysgrifennodd nifer o erthyglau ar bynciau amrywiol i gylchgronau O. M. Edwards, yn enwedig *Y Llenor*.

Roedd yn gyfansoddwr dawnus a gyfansoddodd nifer o ddarnau cerddorol. Golygodd ddau ddetholiad o ganeuon dan y teitl *Alawon y Celt*.

Bu farw yn Cairo, yr Aifft.

## Llyfryddiaeth
### Cerddi
**Odlau Cân* (Llanuwchllyn, 1901)
**Tua'r Wawr* (1921)

### Cerddoriaeth
Fel golygydd:
**Alawon y Celt'' (dwy gyfrol)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
David Davies (Dewi Emlyn)

Bardd a llenor Cymraeg oedd **David Davies** (9 Tachwedd 1817 – 2 Awst 1888), a adnabyddir gan amlaf wrth ei enw barddol **Dewi Emlyn**.

## Bywgraffiad
Brodor o Genarth yn Sir Gaerfyrddin oedd Dewi Emrys. Fel nifer o'ir gydwladwyr yn y cyfnod hwnnw, ymfudodd i'r Unol Daleithiau yn ddyn ifanc i geisio byd gwell. Daeth yn adnabyddus yn y gymuned Gymreig yno fel bardd.

Nid oes llawer o werth llenyddol i waith barddol Dewi Emrys. Fe'i cofir yn bennaf heddiw am y gyfres o lythyrau honedig gan ferch ifanc o Gymru at ei chwaer yn America a gyhoeddwyd yn 1870 fel *Llythyrau Anna Beynon*. Ymddangosodd y rhain yn y cylchgrawn *Yr Haul* yn gyntaf ac roedd pobl yn meddwl bod Anna Beynon yn ferch gig a gwaed. Roedd yn dipyn o syndod pan gyhoeddodd Dewi Emlyn mai ef oedd yr awdur. Fel llenyddiaeth mae'r llythyrau dychymgol hyn yn cael eu gwerthfarwogi heddiw, ond codwyd ffrae am y "twyll" a ystyrid yn dipyn o sgandal gan rai.

## Ffynonellau
*Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru)

Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cenarth
Categori:Genedigaethau 1817
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1888
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Dewi Emlyn

Gallai **Dewi Emlyn** gyfeirio at:

*David Davies (Dewi Emlyn) (1817-1888), llenor
*Dewi Emlyn (cerddor), aelod o Ffa Coffi Pawb