Cancer Alley

**Y Llwybr Canser** (Ffrangeg: Allée du Cancer; Saesneg: *Canser Alley*) yw'r llysenw a roddir i glwt o dir 85 milltir (137 km) o hyd, ar hyd y Mississippi rhwng Baton Rouge, Louisiana a New Orleans, mewn ardal o'r enw *River Parishes* (tri phlwyf) sy'n cynnwys dros 200 o weithfeydd a phurfeydd petrocemegol. Mae'r ardal hon yn cynnwys 25% o gynnyrch petrocemegol yr Unol Daleithiau. Ystyrir yr ardal yn barth wedi'i aberthu hy  ardal sydd wedi'i amharu'n barhaol gan newidiadau amgylcheddol peryglus. 

Yma, mae pedwar-deg-chwech o unigolion ym mhob miliwn mewn perygl o ddatblygu canser, o gymharu â'r cyfartaledd cenedlaethol o tua thri-deg o unigolion fesul miliwn.

Mae'r cymdeithasegydd Arlie Russell Hochschild yn trafod y cyflyrau amgylcheddol ac iechyd yn Llwybr y Canser, yn ogystal â'r goblygiadau economaidd-gymdeithasol a gwleidyddol, yn ei llyfr 2016 *Strangers in Their Own Land.*

## Hanes 
Yn 1987, sylwodd trigolion un stryd yn St Gabriel, Louisiana, mewn ardal lle roedd y mwyafrif yn ddu (Affricanaidd-Americanaidd), ac ar incwm isel, ar y nifer fawr o achosion canser yn eu cymuned. Bathwyd 'Llwybr y Canser' yn enw newydd am Jacobs Drive. Wrth i ddigwyddiadau tebyg ddod yn fwyfwy cyffredin yn yr ardaloedd cyfagos, tyfodd y "alley" i gwmpasu darn wyth-deg-pum milltir ar hyd Afon Mississippi.

Mae Plwyf St James yn cynnwys 48.8% o drigolion Affricanaidd-Americanaidd lle mae 16.6% o'i phoblogaeth yn byw mewn tlodi.

Yn 2019, roedd gan Louisiana'r bumed gyfradd marwolaeth uchaf o ganser yn yr Unol Daleithiau. Er mai'r cyfartaledd cenedlaethol yw 149.09 o farwolaethau fesul 100,000, cyfradd Louisiana oedd 168.1 o farwolaethau fesul 100,000. Fodd bynnag, yn ôl Canolfan Ystadegau Cymdeithas Canser America, mae ffactorau risg Louisianans ar gyfer canser yn debyg i gyfartaleddau cenedlaethol mewn llawer o gategorïau, ar wahân i'r ffaith fod nifer yr achosion o bobl gyda gordewdra a phwysau uchel yn 3ydd a 4ydd uchaf yn y wlad yn 2017 a 2018, yn ôl yr un erthygl. Roedd Louisiana y 6ed  uchaf yn y wlad ar gyfer nifer y bobl sy'n cael canser rhwng 2014 a 2018.

## Beirniadaeth 
Ar 2 Mawrth 2021, trafododd Pwyllgor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig (CU) y prosiectau diwydiannol ar hyd y Mississippi yn Louisiana. Condemniodd cyngor y Cenhedloedd Unedig ar Hiliaeth yr Unol Daleithiau'n hallt am yr hyn a ddiffiniwyd ganddynt fel hiliaeth amgylcheddol:

Cafodd y feirniadaeth a fynegwyd gan weithredwyr amgylcheddol eu hadleisio gan y Comisiwn Hawliau Dynol.

Ar  27 Ionawr 2021, llofnododd yr Arlywydd Joe Biden orchymyn gweithredol ynghylch cyfiawnder amgylcheddol a chyfeiriodd yn benodol at Cancer Alley fel maes trawiadol. Ymatebodd Llywydd Cymdeithas Cemegol Louisiana, Greg Bowser, i sylwadau’r Arlywydd Biden ar y rhanbarth, gan wrthbrofi honiadau bod gan drigolion y coridor diwydiannol risg uwch o ddatblygu canser mewn nifer o erthyglau. At hynny, cyfeiriodd at ddata Cofrestrfa Tiwmor Louisiana (LTR) i gefnogi ei honiadau. Mae'r LTR yn honni na fu cynnydd mewn marwolaethau o ganser sy'n gysylltiedig â llygredd diwydiannol. Ar ben hynny, mae'r gofrestrfa yn dibynnu ar gofnodion meddygol i ganfod ai canser oedd achos marwolaeth y claf. Prydera'r bobl leol na fydd marwolaethau COVID-19 yn priodoli'n ystadegol i ganser pe bai'r dioddefwyr yn dioddef ohono. Efallai na fydd swyddogion iechyd Louisiana yn rhyddhau'r achosion a'r data penodol oherwydd deddfau preifatrwydd meddygol. 

## Clystyrau canser 
Gellir diffinio clwstwr canser fel "amlder uwch na'r disgwyl o achosion canser ymhlith grŵp o bobl mewn ardal ddaearyddol ddiffiniedig dros gyfnod penodol o amser." Gellir amau clwstwr canser hefyd pan fydd nifer aelodau o'r un teulu, ffrindiau, cymdogion a chydweithwyr yn cael diagnosis o'r un math o ganser.

## Gweithrediaeth a chyfiawnder amgylcheddol 
Yn ystod y blynyddoedd diwethaf yn yr Unol Daleithiau, mae'r mudiadau diogelu'r amgylchedd a hawliau sifil wedi uno i ffurfio mudiad cyfiawnder amgylcheddol mewn ymateb i gymunedau lleiafrifol gydag incwm isel ledled y wlad, sy'n cael eu bygwth yn gyson gan lygredd. Mae llawer o gymunedau sy'n wynebu'r beichiau mwyaf oherwydd llygredd yn tueddu i fod yn dlawd ac yn cynnwys lleiafrifoedd yn bennaf. Oherwydd hyn, bydd cymunedau tlawd a lleiafrifol yn troi at weithredu ar lawr gwlad i amddiffyn eu hunain.

* Clwstwr canser
* Cyfiawnder amgylcheddol
* Hiliaeth amgylcheddol
* Hiliaeth amgylcheddol yn yr Unol Daleithiau
* Gwrthdaro amgylcheddol

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 

## Dolenni allanol 
* Alley Canser: Myth neu Ffaith?, Cymdogion Anghroesawus: Sut mae'r tlodion yn dwyn beichiau llygredd America. *New Orleans Times-Picayune* .
* Alley Canser . BBC .
* Alley Canser: Diwydiant Mawr, Problemau Mawr  yn MSNBC

Categori:Amgylcheddaeth
Categori:Llygredd
Categori:Hawliau dynol yn Unol Daleithiau America
Categori:Hiliaeth