Uwch Gynghrair Iwgoslafia

**Cynghrair Gyntaf Ffederasiwn Iwgoslafia** (Serbeg: *Прва савезна лига у фудбалу*; Croateg: *Prva savezna liga u nogometu*; Slofeneg: *Prva zvezna liga v nogometu*; Macedoneg: *Првата федерална лига*; Albaneg: *Liga e parë federale*), oedd yr adran gyntaf genedlaethol pêl-droed yn Nheyrnas Iwgoslafia (1918–1941) a Gweriniaeth Ffederal Sosialaidd Iwgoslafia (1945–1992). Dyma oedd Uwch Gynghrair Iwgoslafia.

Roedd Pencampwriaeth y Gynghrair Gyntaf yn un o ddwy gystadleuaeth genedlaethol a gynhaliwyd yn flynyddol yn Iwgoslafia, Cwpan Iwgoslafia oedd y llall.

Daeth y gynghrair yn gwbl broffesiynol ym 1967. 

Cafwyd sawl newid yn alewyrchu gwleidyddiaeth tymhestlog y wlad. Cydnabu cynghrair olynol Cynghrair Cyntaf Iwgoslafia UEFA, Cynghrair Cyntaf FR Iwgoslafia, er gwaethaf yr olyniaeth a'r un enw "Prva savezna liga", mae wedi'i gynnwys mewn erthygl ar wahân.

## Teyrnas Iwgoslafia (1923–1940)
 yn 1945]]
Hwn oedd y gystadleuaeth clwb gyntaf ar lefel genedlaethol ar gyfer clybiau Teyrnas Iwgoslafia (a enwyd yn Deyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid tan 1930). Dechreuwyd y gynghrair yn 1923 a chafodd y pedwar tymor cyntaf fformat twrnamaint cwpan, tra cynhaliwyd cystadleuaeth gyntaf y rownd-robin ym 1927. Yn y cyfnod rhwng 1927 a 1940 cwblhawyd 17 tymor, gyda'r holl deitlau wedi eu hennill gan glybiau o Croatia (Građanski Zagreb, Concordia Zagreb, HAŠK Zagreb a Hajduk Split) neu Serbia (BSK Belgrade a Jugoslavija Belgrade).

Cafodd ei lywodraethu i ddechrau gan *Nogometni Savez Jugoslavije* ("Cymdeithas Bêl-droed Iwgoslafia"), a sefydlwyd ym mis Ebrill 1919 yn Zagreb, tan ddiwedd 1929, cododd anghytundebau rhwng canghennau Zagreb a Belgrâd y gymdeithas. Arweiniodd hyn at symud pencadlys y gymdeithas i Belgrâd (prifddinas y wladwriaeth newydd a phrifddinas Serbia) ym mis Mai 1930 lle mabwysiadodd yr enw Serbeg *Fudbalski Savez Jugoslavije* a pharhaodd i weithredu'r gynghrair nes iddo gael ei atal oherwydd dechrau'r Ail Ryfel Byd.  O ganlyniad, wrth i bencadlys symud, mae chwaraewyr a hyfforddwyr Croateg wedi boicotio tîm cenedlaethol Iwgoslafia. Gyda goresgyniad Iwgoslafia gan luoedd yr Echel (Almaen Natsiaidd ac Eidal Ffasgaidd, sefydlwyd cynghreiriau Croateg a Serbiaidd ar wahân, a oedd yn gweithredu yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

### Pencampwyr Teyrnas Iwgoslafia
Noder bod pob un tîm o'r Deyrnas Iwgoslafia wedi eu diddymu yn dilyn llwyddiant Comiwnyddion o dan y Cadfridog Tito i gipio grym yn 1945. Cipiwyd adnoddau, citiau, stadiwm y timau gan y Comiwnyddion i ffurfio timau newydd megis Dinamo Zagreb, Seren Goch Belgrâd a F.K. Partizan Belgrâd. Dim ond Hajduk Split a ganiatawyd i barhau fel tîm yn ei henw ei hun oherwydd iddi wrthod gydweithredu gyda'r awdurdodau Eidalaidd Ffasgaidd.

## Ail Ryfel Byd
Cynhaliwyd Српска Лига (Srpska Liga) yn yr 1930au hwyr a rhwng 1941-1944 cynhaliwyd cystadleuaeth o dan nawdd y llywodraeth quizling Serbeg gyda chefnogaeth y Natsiaid. Daeth y gynghrair i ben yn sgil bomio'r Cynghreiriau ar Belgrâd yn Ebrill 1944.

## Gweriniaeth Ffederal Sosialaidd Iwgoslafia, 1945-1991
Yn dilyn diwedd yr Ail Ryfel Byd a llwyddiant Tito i gipio grym, ailafaelwyd ar Gynghrair y Prva savezna liga.Noder nawr fod Iwgoslafia yn cynnwys tiroedd nad oedd yn yr hen Iwgoslafia, megis penrhyn Istria a dinas Rijeka. Mewn polisi bwriadol o dorri gafael yr hen drefn gyfalafol ar y wlad, diddymwyd yr hen glybiau a fodolai cyn y Rhyfel (ag eithro Hajduk Split) gan gonffisgadu'r clybiau a'r asedau a chreu clybiau newydd yn yr union yr un stadiwm, yn aml gyda'r un cit ond gydag enwau ac ethos y mudiad comiwynyddol.

Uchafbwynt Ewropeaidd y Prva Liga oedd pan enillodd Seren Goch Belgrâd Gwpan Ewrop (a ddaeth, maes o law yn Cynghrair y Pencampwyr UEFA yn 1990-91 gan guro'r tîm Ffrengig Olympique de Marsailles yn ninas Bari yn Eidal, 5-3 ar giciau o'r smotyn wedi gêm ddi-sgôr. Cyrhaeoddodd Partizan y ffeinal yn 1965-66 gan golli 2-1 i Real Madrid.

### Pencampwyr Prva savezna liga GFfSI
## Cynghreiriau Olynnol Iwgoslafia
Tymor 1990–91 oedd y tymor olaf a gynhaliwyd yn ei fformat arferol, gyda chlybiau o bob uned ffederal yn cymryd rhan yn y bencampwriaeth. Fe dorrodd y wlad ei chynghrair uchaf i nifer o rai llai.

### Slofenia a Croatia yn gadael
Ym mis Mehefin 1991 datganodd Slofenia annibyniaeth a dilynodd Croatia siwt ym mis Hydref yr un flwyddyn. Roedd hyn yn golygu bod eu cymdeithasau pêl-droed yn gwahanu oddi wrth Gymdeithas Bêl-droed Iwgoslafia fel bod y ddau ohonynt wedi dechrau eu cynghreiriau pêl-droed eu hunain. Lansiwyd PrvaLiga Slofenia ddiwedd 1991, a gwelodd y Prva HNL Croateg ei dymor cyntaf ym 1992. Yn sgil y rhyfel parhaus yn Croatia, cynhaliwyd y tymor yn ystod blwyddyn galendr sengl, o fis Chwefror i fis Mehefin 1992. wedi bod yn digwydd byth ers hynny.

### Tymor 1991–92 - Y Tymor Olaf
Tymor 1991–92 oedd y tymor olaf a gynhaliwyd yn swyddogol o dan enw GFfS Iwgoslafia, er bod clybiau Slofenia a Croatia eisoes wedi gadael y gystadleuaeth i chwarae yn eu cynghreiriau eu hunain. Cymerodd clybiau o'r pedair uned ffederal arall i gyd ran yn y gystadleuaeth, ond ers i Ryfel Bosnia gychwyn tua diwedd y tymor, ni orffennodd clybiau Bosnian erioed, gyda Željezničar o Sarajevo ond wedi llwyddo i chwarae 17 allan o 33 o gemau a drefnwyd, tra daeth Sloboda Tuzla a Velež Mostar i ben y tymor gydag ychydig o gemau'n brin o gwblhau'r tymor. Er hynny, ers i'r rhan fwyaf o'r gemau gael eu chwarae yn ôl y bwriad, mae Crvena Zvezda - Seren Goch Belgrâd yn cael ei gredydu am ennill pencampwriaeth olaf Cynghrair Cyntaf Iwgoslafia.

### Macedonia ac Gweriniaeth Ffederal Iwgoslafia
Gadawodd clybiau Macedonia y gystadleuaeth ar ôl tymor 1991–92 a lansiwyd Uwch Gynghrair Macedonia (*Prva Мakedonska Fudbalska Liga*) y tymor canlynol. Ar gyfer tymor 1992-93 roedd clybiau Bosnia ar frys oherwydd ymladd chwythu llawn a ddatblygodd yno, ac eithrio Borac Banja Luka (yr clwb Serbiaidd Bosniaidd gryfaf ar y pryd) a symudodd dros dro i Belgrâd ac a ymunodd â'r cynghrair yn cynnwys clybiau o Serbia a Montenegro, y tro hwn yn gynghrair gyntaf FR Iwgoslafia. (Serbia a Montenegro, yr unig rai a adawodd ar ôl i bedair gweriniaeth arall sy'n aelodau ddatgan annibyniaeth, ailenwyd eu gwlad yn Weriniaeth Ffederal Iwgoslafia). Cynghrair Cyntaf Serbia a Montenegro. Yn olaf, ym mis Mehefin 2006, datganodd Montenegro annibyniaeth a gadawodd yr undeb yn heddychlon, felly o dymor 2006-07 ymlaen, dechreuodd Montenegro weithredu cynghrair pêl-droed ar ben ei hun dan oruchwyliaeth ei chymdeithas bêl-droed. Ar y llaw arall, fel olynydd cyfreithiol undeb gwladwriaeth Serbia-Montenegro, cafodd Serbia hefyd barhad cynghrair y wlad a ffurfiwyd fel Prva liga (Adran Gyntaf) ym 1992, a'i hail-enwi a'i hail-frandio fel ''Superliga' yn haf 2005.

### Bosnia a Herzogovina
Effeithiodd y rhyfel rhwng 1992-95 yn fawr iawn, wrth reswm ar bêl-droed yng ngweriniaeth fwyaf cymysg yr hen Iwgoslafia. Cynhaliwyd gwahanol gystadlaethau yn ystod ail hanner yr 1990au ond bu'n rhaid aros nes 2000 cyn i UEFA a FIFA gydabod *Premijer Liga* yr N/FSBiH. Ceir gwahaniaethau rhwng cyfundrefn bêl-droed Serbiaid B-H (Republika Srpska) a'r brif uned sy'n cynnwys y Mwslemiaid a'r Croatiaid. Ni gymerodd timau Serbiaid ran yn y tymor gyntaf. Gwelir enghraifft o'r rhaniad pêl-droed yn y wladwriaeth gan enw'r gymdeithas bêl-droed genedlaethol yn "Nogometni/Fudbalski Savez Bosne i Hercegovine" (N/FSBiH) sef cydnabyddiaeth o'r geiriau gwahanol am "bêl-droed" yn Croatieg ("Nogometni") a Serbeg ("Fudbalski").

## Dolenni
## Cyfeiriadau
Categori:Iwgoslafia
Categori:Pêl-droed yn Iwgoslafia