open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harriet Lewis

Athrawes ac actores o Gymru oedd **Harriet Lewis** (24 Ebrill 1911 – 24 Tachwedd 1999) oedd yn fwyaf adnabyddus am chwarae Magi 'Post' Mathias ar *Bobol y Cwm*.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Harriet Mary Lewis yn Nhrebannws, Cwmtawe yn fab i John Lewis, gweithiwr dur ac Annie, gwraig tŷ. Yn ôl cyfrifiad 1939, roedd yn byw yn Dan y Graig, Trebanws gyda'i theulu yn cynnwys ei chwiorydd Janet (ganwyd 1913) a Tegwen (ganwyd 1924). Ei disgrifiad swydd yn y cyfrifiad hwnnw oedd "BBC Artiste".

## Gyrfa 
### Darlledu 
Roedd Harriet yn un o arloeswyr cynnar darlledu yn Gymraeg. Mae archif rhaglenni y BBC yn dangos ei bod yn un o gyflwynwyr rhaglen radio 'Awr y Plant' yn 1935. Roedd hwn yn cael ei ddarlledu ar sianel BBC Regional Programme ar gyfer y Gorllewin (cychwynodd gwasanaeth benodol i Gymru yn 1937). Yn 1939 actiodd yn y ddrama radio "Y Fatl Fawr".  Yn y 1950au ymddangosodd mewn nifer o ddramau radio yn Saesneg, yn cynnwys darllediad gwreiddiol *Under Milk Wood.*

Yn 1954 a 1955, ymddangosodd ar deledu mewn rhaglen adloniant a cherddoriaeth gwerin *Aelwyd Yr Hendre.* Parhaodd i ymddangos yn achlysurol fel actores ar radio a theledu drwy'r 1960au a'r 1970au. Yn 1987 actiodd yn y gyfres *Hawkmoor*, drama Saesneg oedd yn seiliedig ar hanesion Twm Siôn Cati.''

## Bywyd personol 
Bu farw yn ei chartref yn Nhrebannws yn 88 mlwydd oed. Cynhaliwyd ei angladd ar Ddydd lau, 2 Rhagfyr 1999, yn breifat yn ei chartref wedi ei ddilyn gyda gwasanaeth cyhoeddus yn Amlosgfa Abertawe am 2.00 o'r gloch.
## Ffilmyddiaeth 
## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  ar yr Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Actorion radio o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Rhian Morgan

Actores a digrifwraig Gymraeg yw **Rhian Morgan**. Ganwyd hi yng Nghwm Tawe.

## Gyrfa 
Astudiodd Rhian ddrama ym Mhrifysgol Aberystwyth lle daeth o dan ddylanwad y ddiweddar Emily Davies. Bu'n byw ac yn gweithio yng Nghaerdydd am gyfnod, ond mae bellach yn byw yn Llandeilo. Mae'n briod â'r cyflwynydd Aled Samuel ac mae ganddynt ddau fab, Ifan (g. 1995) a Mabon (g. 2002).

Daeth yn adnabyddus yn yr wythdegau am y cymeriad Carol Gwyther yn *Pobol y Cwm* gan adael y gyfres yn 1990. Ar ddechrau'r nawdegau roedd yn un o'r perfformwyr ar y gyfres deledu ddychanol Pelydr X ar S4C. Yn 2004 fe chwaraeodd ran Val Vivaldi yn y gyfres ddrama deledu fer *Mine all Mine*, a ysgrifennwyd gan Russell T. Davies, a'i darlledu ar ITV1.

Roedd yn chwarae Gwen Lloyd yng nghyfres ddrama *Gwaith/Cartref* ar S4C, ac yn 2015 enillodd wobr BAFTA Cymru am yr Actores Orau am ei rhan yn y gyfres.

Soniodd ar raglen Beti a'i Phobol ym mis Ionawr 2023 ei bod wedi cael tröedigaeth ryw bum mlynedd ynghynt a'i bod bellach yn hyfforddi i fod yn offeiriad yn yr Eglwys yng Nghymru.

Bu hefyd yn y cyfresi canlynol ar gyfer S4C: *Heliwr* (1996); 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Categori:Pobl o Abertawe
Matthew Gravelle

Actor ffilm a theledu o Gymru yw **Matthew Ian Gravelle** (ganwyd 24 Medi 1976).

## Gyrfa 
Ganwyd Gravelle ym Mhorthcawl. Yn 2003, ymddangosodd yn y ddrama gyfres *Holby City* ac roedd yn actor rheolaidd yn y gyfres ddrama *Belonging* ar BBC Wales am ddwy gyfres. Mae ei ymddangosiadau arall ar deledu yn cynnwys *Casualty*, *Caerdydd* a *Judge John Deed*. Ymddangosodd yn "End of Days", diweddglo'r gyfres gyntaf o *Torchwood* fel doctor yn trin achosion o'r Pla Du. Yn ddiweddarach fe roedd yn actor llais yn y ddrama radio "The Dead Line" oedd yn rhan o fyd *Torchwood* a ddarlledwyd ar BBC Radio 4 yng Ngorffennaf 2009.

O 2007 fe chwaraeodd y gangster Lyn Edwards, prif gymeriad cyfres deledu *Y Pris*, a elwid "Y Sopranos ger y môr". Am y rôl cafodd ei enwebu am yr Actor Gorau yng ngwobrau BAFTA Cymru 2010.

Serennodd Gravelle yn y ffilm *Patagonia* (2010) ac yng nghyfres *Baker Boys ar * BBC Wales fel Rob, cyd-reolwr Valley Bara a dyweddi Sarah (Eve Myles). Yn 2013, fe'i castiwyd yn y ddrama drosedd llwyddiannus *Broadchurch*  ar ITV fel Joe Miller, gwraig cymeriad Olivia Colman. Yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn fe ymddangosodd yn y ddrama dditectif *Y Gwyll*, sydd hefyd yn serennu ei wraig Mali Harries.

## Bywyd personol 
Mae Gravelle yn briod a'r actores Mali Harries.  Mae'r cwpl wedi chwarae eu priod/partner ar y sgrîn mewn sawl sioe deledu.

Yn 2009, fe'i rhestrwyd yn *The Western Mail* fel y 24ain dyn mwya rhywiol yng Nghymru.

## Ffilmyddiaeth
;Ffilm

;Teledu

;Radio

;Gemau fideo

## Rolau trosleisio 
* Igam Ogam

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar yr Internet Movie Database
* CV ar Curtis Brown

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Borthcawl
Jacob Ifan

Actor o Gymro yw **Jacob Ifan** (ganwyd yn 1993). sy'n adnabyddus am ei brif ran yn chwarae Jake Vickers yng nghyfres ddrama heddlu'r BBC, *Cuffs* a phrif ran yn nrama Gymraeg *Bang* ar S4C.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Jacob Ifan Prytherch yng Nghaerdydd ac roedd byw yn Nhreganna cyn i'r teulu symud i Aberystwyth pan oedd yn naw mlwydd oed. Roedd ei rieni Esther Prytherch a Rhodri Edwards yn dod o Aberystwyth yn wreiddiol. Bu'r teulu hefyd yn byw yn Y Borth a Llanfihangel y Creuddyn. Mae gan Jacob frawd hŷn, Harri, a chwaer iau, Hanna. Aeth i Ysgol Gymraeg Aberystwyth ac Ysgol Penweddig. Mae'n gefnder i'r actor Tom Rhys Harries.

Roedd yn frwdfrydig am ffilmiau pan oedd e'n tyfu i fyny ac am fod yn rhan o'r byd hwnnw. Aeth i glwb drama Arad Goch yn blentyn ac wrth fynd yn hŷn roedd yn manteisio mwy ar gyfleoedd actio ac yn cymryd y peth fwy o ddifri. Ymunodd â theatr ieuenctid yng Nghanolfan y Celfyddydau yn Aberystwyth a cheisiodd am le yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. Graddiodd Jacob o'r coleg yn 2015, ar ôl dechrau ffilmio *Cuffs*.

## Ffilmyddiaeth 
### Teledu 
### Ffilm 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Clwb Tramffordd y Gwylltir

Ffurfiwyd ** Clwb Tramffordd y Gwylltir**  ym 1965 i warchod creiriau rheilffyrdd y gwylltiroedd a dywidiant Seland Newydd. Defnyddir rhan o gangen Glen Afton rhwng Rotowaro a Glen Afton ers 1974.

bawd|dim|260px

## Hanes y lein
Agorwyd y lein o Huntly i Pukemiro ar 20 Rhagfyr 1915 i gludo glo o Pukemiro, ac yn hwyrach o Rotowaro. Estynnwyd y lein i lofa arall yn Glen Afton ar 14 Mehefin 1924. Caewyd glofa Pukemiro ym 1967 a glofa Glen Afton yn Nhachwedd 1971. Caewyd y lein ym Mawrth 1973.

## Locomotifau
### Locomotifau stêm NZR
### Locomotifau stêm dywidiannol
### Locomotifau Diesel NZR
Mae gen y Clwb ffrâm o rif 41, dosbarth FA NZR FA. Newidiwyd i diesel im 1964.

### Locomotifau Diesel diwydiannol
### Locomotifau batri
### Jiggers Bush
bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y clwb

Categori:Rheilffyrdd treftadaeth Seland Newydd
Categori:Waikato
Mynyddoedd Rimutaka

bawd|260px
Mae **mynyddoedd Rimutaka** ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd, i'r gogledd ddwyrain o Wellington. Mynydd Matthews ydy'r un uchaf, 940 medr uwchben y môr.

Aeth rheilffordd dros y bryniau, yn cynnwys Llethr Rimutaka, lle defnyddiwyd y System Fell. Agorwyd y lein ar 12 Awst 1878. Disodlwyd y Llethr gan Dwnnel Rimutaka ar 30 Hydref 1955, ac mae'r Llethr wedi dod yn llwybr beicio.
Mae mwyafrif yr ardal yn rhan o Barc Fforest Rimutaka

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Nakano Takeko

Roedd  yn filwr benywaidd (Japaneg: *onna-bugeisha*) o ardal Aizu yn nhalaith Fukushima ar ochr ddwyreiniol Japan. Fe'i ganed yn Nakano, yn ferch i un o swyddogion cymuned Aizu. Wedi ymladd caled bu farw yn Rhyfel y Boshin (1868-1869).

Cafodd ei hyfforddi mewn Crefft ymladd a chafodd ei mabwysiadu gan ei athro *Akaoka Daisuke*. Gweithiodd gydag ef yn hyfforddi darpar filwyr eraill. Arbenigodd mewn ymladd gyda *naginata* (polyn hir gyda llafn metal siâp lleuad) ac roedd yn gyfrifol am grwp *ad hoc* o ferched a oedd yn annibynnol o'r prif fyddin. Yn ddiweddarach galwyd ei grwp hi o ymladdwyr yn 娘子隊 neu 'Jōshitai''.

Pan oedd yn ymladd yn erbyn Byddin Ymerodrol Japan, neu'r *Dai-Nippon Teikoku Rikugun* saethwyd hi yn ei bron a thra roedd yn marw, trodd at ei chwaer Yūko a gofyn iddi dorri ei phen o'i chorff a'i gladdu. Gwnaeth hyn a chariwyd pen Onna-bugeisha i Deml Hōkai sydd heddiw'n cael ei alw yn Aizubange, Fukushima, lle claddwyd y pen dan goeden pinwydd. Gwnaeth hyn rhag ofn i'r gelyn dorri ei phen a'i arddangos ar bolyn. Codwyd cerflun yn ddiweddar, yn y Deml, i'w chofio.

## Cyfeiriadau
* Hoshi Ryōichi (2006). *Onnatachi no Aizusensō*. Tokyo: Heibonsha.
* Yamakawa Kenjirō; Munekawa Toraji (1926). *Hoshū Aizu Byakkotai jūkyūshi-den*. Wakamatsu: Aizu Chōrei Gikai.

Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1868
Categori:Milwyr o Japan
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Manon Eames

Actor, sgriptiwr a chyflwynydd o Gymru ydy **Manon Eames** (ganwyd 1958) 

## Gyrfa 
Ganwyd Manon ym Mangor ond mae bellach wedi ymgartrefu yn Abertawe. Fe raddiodd o Brifysgol Manceinion ym 1980, gan ddychwelodd i Gymru wedi hynny i weithio fel actores. Bu'n cydweithio â chwmnïau Bag and Baggage a Hwyl a Fflag. 

Roedd yn un o sylfaenwyr Theatr Gorllewin Morgannwg gan deithio Cymru gydag amryw o gynyrchiadau yn cynnwys *Jeremeia Jones*, *Vanessa Drws Nesa*, ''Para 'Mlaen*, *Dawns y Dodo*, *Clustiau Mawr Moch Bach*. Fe gyfieithodd stori  *When the Wind Blows* gan Raymond Briggs (*A’r Gwynt i’r drws bob Bore*) a *Shirley Valentine'' (Willy Russell) a chyd-ysgrifennodd gydag aelodau eraill y cwmni'r cyfresi Tocyn Diwrnod i HTV Cymru Wales ac Atodiad Lliw i BBC Radio Cymru.

Yn Nhachwedd 2017 cyhoeddodd ei nofel gyntaf *Porth y Byddar*, stori sy'n olrhain hanes dirdynnol boddi Cwm Tryweryn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Dramodwyr benywaidd o Gymru
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Nia Caron

Actores deledu o Gymru yw **Nia Caron** (ganwyd Hydref 1959) sy'n adnabyddus am chwarae rhan y cymeriadau Anita Pierce yn y gyfres sebon *Pobol y Cwm* a Dilys Parry yn y ffilm *Porc Pei* a chyfres deledu *Porc Peis Bach*.

Yn yr 1980au, roedd yn un o actorion craidd y gyfres gomedi poblogaidd *Torri Gwynt*, ar S4C.

## Gyrfa 
(detholiad)

* *Glan Hafren*
* *Torri Gwynt*
* *Porc Pei*
* *Porc Peis Bach*
* *Pobol y Cwm*
* *Hafod Henri* (1984)

## Bywyd personol
Magwyd Caron yn Nhregaron, Ceredigion, yn ferch i'r artist Ogwyn Davies. Mae'n briod gyda'r cerddor Geraint Jarman ac mae ganddi ddwy ferch, Hanna  a Mared.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Arwyn Davies

Actor a chyfansoddwr o Gymru yw **Arwyn Davies** (ganwyd 8 Ebrill 1967) sy'n fwyaf adnabyddus am chwarae'r cymeriad  Mark Jones ers 1993 ar yr opera sebon *Pobol y Cwm*. Ei dad oedd yr actor, comediwr, cerddor, canwr a chyfansoddwr Ryan Davies.

Mae e hefyd wedi bod yn cyfansoddi cerddoriaeth ar gyfer ffilm a theledu ers y 1990au. Mae ei waith yn cynnwys y ffilm *Ryan a Ronnie*, addasiad Radio Cymru o *Dan y Wenallt* yn 2014, a dramau teledu fel *Byw Celwydd*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  ar wefan Internet Movie Database
* Tutti Music 

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Maria Pride

Actores deledu o Gymru yw **Maria Pride** (ganwyd 1970) sydd yn chwarae'r cymeriad Debbie Jones yn opera sebon *Pobol y Cwm*.

Mae'n gyn-ddisgybl o Ysgol Gyfun Rhydfelen, ger Pontypridd.

## Gyrfa
Yn Chwefror 1999, chwaraeodd y cymeriad Cindy, yr unig ran fenywaidd yn nrama gyntaf Patrick Jones, *Everything Must Go*, mewn cydweithrediad â The Manic Street Preachers, yn Theatr y Sherman, Caerdydd. Mae hefyd wedi chwarae Triste yn ail ddrama Jones, *Unprotected Sex*, hefyd yn Theatr y Sherman.

Yn 2001, enillodd Maria wobr BAFTA Cymru am yr Actores Orau am ei rhan fel Pauline yn *Care*, y ddrama arobryn ysgrifennwyd gan Kieran Prendiville, cyn-gyflwynydd ''Tomorrow's World*, am gamdriniaeth plant mewn cartref blant yng Nghymru. Cyfarwyddwyd *Care* gan Antonia Bird ac roedd yn serennu Steven Mackintosh. Yn 2002, serennodd Maria yn y ddrama Gymraeg, *Gwyfyn*.

Mae Pride wedi chwarae rhannau mewn nifer o ddramau teledu yn cynnwys *High Hopes, Tipyn o Stad,* Casualty, *Afterlife'' a'r ffilm *Noson yr Heliwr.*

Fe enillodd Pride gystadleuaeth fersiwn enwogion o *Mastermind Cymru*.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Thomas Thomas

Mae gan nifer o bobl yr enw **Thomas Thomas**, yn cynnwys:

*Thomas Jacob Thomas (Sarnicol), bardd
*Thomas Thomas (telynor)
Rhaeadr Steavenson

Mae **Rhaeadr Steavenson**  ar Afon Steavenson, 4 cilomedr o Marysville yn Nhalaith Victoria, Awstralia. Mae'n 84 medr o uchder.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Victoria
Steavenson
Categori:Twristiaeth yn Awstralia
William Addams-Williams

Roedd **William Addams-Williams** (10 Awst 1787 – 5 Medi 1861) yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd a gynrychiolodd Sir Fynwy yn y senedd o 1831 i 1841.

## Bywyd Personol
Roedd Addams-Williams, yn fab i William Addams-Williams, Castell Llangybi a Caroline merch Samuel Marsh, Uxbridge.

Ym 1818 priododd a Anna Louisa merch y Parch Iltyd Nicholl rheithor Teddington Sir Caerwrangon , ac aelod o deulu Nicholl, Sir Forgannwg; bu iddynt un mab a dwy ferch. Wŷr iddo oedd y Parch William Addams Williams Evans (1853- 1919) a chwaraeodd i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru, yn y ddwy gêm ryngwladol gyntaf ym 1876 a 1877.

## Gyrfa gyhoeddus
Ar farwolaeth ei dad ym 1823 Etifeddodd Williams ystâd Llangybi Gwasanaethodd fel ynad heddwch ar Fainc Sir Fynwy, bu'n dirprwy raglaw'r sir, a gwasanaethodd fel yr Uchel Siryf ym 1827. Cafodd ei ethol yn aelod seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth y sir ym 1831 gan dal y sedd hyd 1840 pan fu'n rhaid iddo ymddeol oherwydd salwch difrifol.
## Marwolaeth
bawd|Eglwys Llangybi
Bu farw yn ei gartref, Castell Llangybi yn 75 mlwydd oed a rhoddwyd ei weddillion i orffwys yng Nghladdgell deuluol yn Eglwys Llangybi.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1787
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1861
Categori:Rhyddfrydiaeth
John Ewer

Esgob Llandaf rhwng 1761 a 1768 ac Esgob Bangor o 1769 hyd ei farwolaeth oedd **John Ewer** (bu farw 28 Hydref 1774).

Fe'i ganwyd yn Belchamp St Paul, Essex, yn fab i Edward Ewer. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Eton, ac yng Ngholeg y Brenin, Caergrawnt.

Bu farw yn ei gartref ger Caerwrangon.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1774
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Esgobion Llandaf
Thomas Davies Lloyd

Roedd **Syr Thomas Davies Lloyd,  Barwnig Cyntaf** (24 Mai 1820 – 21 Gorffennaf 1877) yn filwr, yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Rhyddfrydol o Gymru ac yn Aelod Seneddol Bwrdeistref a Sir Aberteifi.

## Bywyd personol
bawd|Adfeilion Plas Bronwydd - geograph.org.uk - 722655
Roedd Lloyd yn fab i Thomas Lloyd, Bronwydd, Uchel Siryf Ceredigion ym 1814, ac Anne merch John Thomas, Llwydcoed, Caerfyrddin.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Harrow a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen.

Ym 1844 priododd Henrietta Mary, merch George Reid, Friendship Estates, Jamaica, Llywodraethwr Madras; bu iddynt un mab.

## Gyrfa
Ym 1840 ymunodd a chatrawd y Light Dragoon gan wasanaethu yng Nghanada. Ym 1845, ar farwolaeth ei dad, dychwelodd i Gymru i reoli ei ystâd.

## Gyrfa gyhoeddus
bawd|Meincnod â'r blaenlythrennau T&nbsp;D&nbsp;LL ar garreg derfyn yng Nghasnewydd-bach

Ar farwolaeth ei dad daeth Lloyd yn 24ain Barwn Mers Cemais, a oedd yn caniatáu iddo gynnal *Cwrt Lît* a *Chwrt Barwn* yn ei Fers, er heb lawer o awdurdod erbyn iddo etifeddu'r teitl. Fel Barwn Cemais roedd Lloyd yn gyfrifol am ''guro'r ffiniau* a phenodi Maer Casnewydd-bach. Gwariodd ffortiwn ar adnewyddu Castell Casnewydd-bach fel *cader'' i'w barwniaeth ac ar geisio cael ei godi'n farwn go iawn gyda sedd yn Nhŷ'r Arglwyddi, ond heb lwyddiant; ond fe'i codwyd yn farwnig ym 1863.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Aberteifi 1850-1851.

Cafodd ei ethol fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol etholaeth Sirol Aberteifi ym 1865 gan wasanaethu hyd at 1868 pan benderfynodd sefyll ar gyfer etholaeth Bwrdeistref Aberteifi. Ym 1874 ymneilltuodd o'r senedd gan ildio ei le i David Davies, Llandinam

## Marwolaeth
Bu farw ym Mhlas Bronwydd, ei gartref, a rhoddwyd ei weddillion i orffwys yng nghladdgell y teulu yn Eglwys Llangynllo. Olynwyd ef yn y Farwnigaeth  ac Arglwyddiaeth Cemaes gan ei unig fab, Marteine O M Lloyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Rhyddfrydiaeth
Julian Lewis Jones

Actor llwyfan, ffilm-a-theledu o Gymru yw **Julian Lewis Jones** (ganwyd 27 Awst 1968).

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Julian Lewis Jones ym Mangor a fe'i magwyd yn Benllech, Ynys Môn. Aeth i Ysgol Goronwy Owen, Benllech ac Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch. Ar ôl gadael ysgol aeth ar gwrs Y.T.S yng Ngholeg Technegol Bangor, a chafodd brentisiaeth gydag Alwminiwm Môn lle weithiodd am dair blynedd. Aeth i fyw yn America a Llundain am gyfnod, cyn sylweddoli yn 21 mlwydd oed ei fod eisiau bod yn actor.

Aeth am glyweliad gyda RADA yn Llundain ond ni chafodd lwyddiant. Yna cafodd le ar gwrs yng Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd lle astudiodd ddrama am dair blynedd. Roedd yn gyflwynydd y rhaglen bysgota '*Sgota* ar S4C..

Yn 2012 a 2013, fe ymddangosodd ar y gyfres ddrama gomedi *Stella* ar Sky1 fel Karl Morris ac mewn pennod o *Ambassadors*, drama gomedi ar BBC Two.

### Ffilm
Yn 2009, serennodd yn ffilm ddrama Clint Eastwood, *Invictus*, fel pennaeth tîm gwarchodwyr Nelson Mandela. Roedd ganddo ran yn y ffilm *Zero Dark Thirty* ryddhawyd yn Ionawr 2013. Yn 2021 chwaraeodd ran Gwyn yn y ffilm arswyd Gymraeg *Gwledd*.

## Bywyd personol
Mae Jones yn byw ar hyn o bryd yn Nantgaredig, Sir Gaerfyrddin gyda'i wraig a tri o blant.

## Llyfryddiaeth
* ''Allan o'r Cysgodion'' (Julian Lewis Jones, Alun Gibbard), Gorffennaf 2014 (Y Lolfa), ISBN 9781847717269

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database
* Cyfrif Twitter

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Thomas Jones
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Ynys Lummi

bawd|260px|Y tir mawr o Ynys Lummi
Mae **Ynys Lummi** yn Swnt Puget ac yn rhan o Dalaith Washington. Mae dros 900 o bobl yn byw ar yr ynys, a thros 2,000 yn ystod yr haf.

Mae fferi'n cysylltu'r ynys i'r tir mawr, a'r daith yn cymryd 6 munud. Defnyddiwyd y fferi gan 171,343 o deithwyr a 106,620 o gerbydau yn 2013.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr ynys

Categori:Daearyddiaeth Washington
Lummi
Love Parry Jones-Parry

Roedd **Syr Love Parry Jones-Parry** (28 Tachwedd 1781 – 23 Ionawr 1853) yn Swyddog milwrol ac yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Caernarfon.

## Bywyd personol
Ganwyd Love Parry Jones yn Llundain yn fab i Thomas Jones, Llwyn Onn, Dinbych a Margaret (née Parry) merch a chyd etifeddes Love Parry, Rhydolion, Rhyd Fawr a'r Madryn. Pan ddaeth ystâd ei dad yng nghyfraith yn eiddo iddo ym 1807 newidiodd Thomas Jones a'i deulu eu cyfenw i Jones-Parry.

Ym 1796 aeth Jones-Parry i Ysgol Westminster, ym 1799 aeth yn fyfyriwr i Goleg Eglwys Crist, Rhydychen, gan raddio BA ym 1803 ac MA yn 1811. Ym 1802 cofrestrodd yn Lincoln's Inn fel efrydydd y gyfraith ond ni chymhwysodd fel bargyfreithiwr.

Bu'n briod ddwywaith. Ym 1806 priododd Sophia merch Robert Stephenson, bancwr o Binfield, Berkshire. Bu iddynt un mab (a fu farw'n blentyn) a thair merch. Ym 1826 priododd Elizabeth unig ferch Thomas Caldecott, Lincoln bu iddynt un mab, Thomas Duncombe Love Jones-Parry ac un ferch.

## Gyrfa filwrol 
Ymunodd Jones-Parry a'r Fyddin ym 1794 yn 12 mlwydd oed, fel llumanwr ar hanner cyflog mewn catrawd a oedd eisoes wedi ei ddadfyddino, gan cael ei godi'n Is-gapten a Chapten tra'n disgybl ysgol a myfyriwr prifysgol. Ym 1804 cafodd ei benodi'n Uwchgapten yn 90ain Catrawd y Troed Filwyr. Ym 1811 cafodd ei ddyrchafu'n Is-gyrnol er anrhydedd ar y gatrawd. Ym Medi 1811 daeth yn aelod llawn amser o'r fyddin gan wasanaethu fel Uwchgapten ar 103ydd Catrawd yn yr America gan orchymyn brigâd ar ffin Canada ac Unol Daleithiau America yn ystod Rhyfel 1812-1814 rhwng Prydain a'r Unol Daleithiau. Cafodd ei anafu yn Mrwydr Niagra ym 1813 a chael ei enwi mewn cad lythyron. Ym 1815 aeth yn ôl i fod yn filwr ar hanner cyflog fel Is-gyrnol. Cafodd ei ddyrchafu'n Gyrnol ym 1825, yn Uwchfrigadydd ym 1837 ac yn Is-gadfridog ym 1846.

Cafodd ei urddo'n farchog ym 1835 ac yn farchog yn yr Urdd Guelphic Brenhinol (KH) ym 1836.

## Gyrfa wleidyddol
Cafodd Jones-Parry ei ethol fel AS Chwig ym 1806, dros etholaeth Horsham, Gorllewin Sussex, cafodd ei ail ethol ym 1807 ond ei ddisodli ar ddeiseb.

Bu'n AS Rhyddfrydol dros Fwrdeistrefi Caernarfon am un tymor rhwng 1835 a 1837. Safodd yn etholaeth yr Amwythig ym 1841 gan gael ei guro gan Benjamin Disraeli.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Môn 1840-1841

## Marwolaeth
Bu farw ym Madryn yn 72 mlwydd oed a rhoddwyd ei olion i orffwys yng nghladdgell y teulu yn Eglwys Llanbedrog.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1781
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1853
Categori:Rhyddfrydiaeth
Gwybodaeth (epistemoleg)

Yn ei ystyr athronyddol, y corff o ffeithiau, dealltwriaeth a medrau sydd gan berson neu grŵp yw **gwybodaeth**. Epistemoleg yw astudiaeth gwybodaeth.

## Gweler hefyd 
* Data
* Deallusrwydd
* Gwybodaeth
* Gwybyddiaeth
* Gwyddor gwybodaeth
* Hysbyseg

## Cyfeiriadau 
Categori:Epistemoleg
Billy Bragg

Canwr-gyfansoddwr a gweithredaethwr adain-chwith o Sais yw **Stephen William "Billy" Bragg** (ganwyd 20 Rhagfyr 1957, yn Barking, Essex, Lloegr).

Mae ei gerddoriaeth yn cyfuno elfenau o pync-roc, cerddoriaeth gwerin a chaneuon protest.  Mae geiriau ei ganeuon yn pontio themau gwleidyddol a rhamantaidd.

Cychwynodd ei yrfa fel canwr pan ffurfiodd fand pync-roc yn 1977, ond daeth i amlygrwydd mwy eang wedi i John Peel chwarae ei ganeuon ar BBC Radio 1.  Mae pwyslais ei gerddoriaeth ar roi cychwyn ar newid ac ysbrydoli'r genhedlaeth iau i gymeryd rhan mewn achosion gweithredaeth.

Mae Bragg yn cefnogi annibyniaeth i'r Alban a Chymru 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cantorion gwerin o Loegr
Categori:Cantorion pync-roc o Loegr
Categori:Cantorion Saesneg o Loegr
Categori:Gitaryddion o Loegr
Categori:Gwrth-ffasgwyr o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Essex
Categori:Ymgyrchwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Richard Bulkeley (bu farw 1573)

Roedd **Syr Richard Bulkeley** (1524 - 1573) yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Fôn ym 1549, 1554 a 1571

Fe'i ganed yn 1524, yn fab hynaf Syr Richard Bulkeley, Barwnig, Biwmares, Canghellor a Siambrlen Gogledd Cymru a Catherine ferch Syr William Griffith, Penrhyn.

Urddwyd ef yn farchog yn Berwick yn 1547 gan John, Iarll Warwick a Raglaw Byddin y Brenin yn yr Alban. Fe'i penodwyd yn Uchel Siryf Môn yn 1547, 1552 a 1561, ac Uchel Siryf Sir Gaernarfon ym 1550 a 1558 a Custos Rotulorum Môn 1558-1572.

Bu'n briod ddwywaith: yn gyntaf a Margaret merch Syr Jonn Savage o Rock Savage, Swydd Gaer ac yn ail ag Agnes, merch hynaf Thomas Needham o Shenton. Bu ei fab hynaf Richard hefyd yn AS Sir Fôn, ei ail Fab Thomas yn AS Biwmares a bu ei fab ieuengaf Lawnslot,  yn Archesgob Dulyn 1619-1650.

Bu farw yn 1573, yn ôl pob tebyg wedi ei wenwyno gan ei ail wraig. 

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Genedigaethau 1524
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1573
Categori:Pobl o Ynys Môn
Thomas Wood (AS Sir Frycheiniog)

Roedd **Thomas Wood** (21 Ebrill 1777 – 26 Ionawr 1860) yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Torïaidd / Ceidwadol a fu'n cynrychioli Sir Frycheiniog yn Nhŷ'r Cyffredin rhwng 1806-1847.

Roedd Wood yn fab i Thomas Wood a Mary Williams ei wraig, merch ac aeres Syr Edward Williams o Gastell Llangoed.  Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Harrow (1788-1795) a Choleg Oriel, Rhydychen (1796). Roedd y teulu wedi caffael ar ystadau sylweddol yn Middleham, Swydd Efrog, Gwernyfed ac yn Littleton ac Astlam ym Middlesex.

Priododd ddwywaith; ei wraig gyntaf oedd y Ledi Caroline Stewart, merch Robert Stewart, Ardalydd 1af Londonderry; bu iddynt 4 mab a 2 ferch.  Bu ei fab y Cyrnol Thomas Wood yn aelod seneddol dros Middlesex. Ei ail wraig oedd y Ledi Frances Pratt, merch Charles Pratt, Iarll 1af Camden.

Yn 1806 etholwyd Wood yn aelod seneddol etholaeth Sir Frycheiniog. Daliodd y sedd hyd 1847.

Fe'i penodwyd yn Uchel Siryf Sir Frycheiniog ar gyfer 1809-10.

Bu Wood a'i wraig yn gyfeillgar gydag aelodau'r teulu brenhinol. Bu Siôr IV yn ymweld â'r Woods yng Ngwernyfed a bu aelodau eraill y teulu yn ymwelwyd â hwy yn Littleton.

Bu farw yn 82 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Genedigaethau 1777
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1860
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
Lewis ab Owain ap Meurig

Roedd **Lewis ab Owain ap Meurig** (tua 1524 - 1590), Bodowen, yn fonheddwr Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Fôn ym 1553 a 1572.

Roedd yn fab i Owain ap Meurig, Bodowen, Llangadwaladr ac Elen merch Robart ap Meredudd, Glynllifon. Roedd Owain ap Huw AS Niwbwrch a Rowland ap Meredydd AS Môn 1558 a 1559 yn neion iddo.

Bu'n briod ddwywaith. Ei wraig gyntaf oedd Alis ferch Dafydd ab Ieuan ap Mato; bu iddynt un ferch, bu hi farw ym 1571. Ei ail wraig oedd Elen ferch Wiliam ap Wiliam, Y Faenol; bu iddynt dwy ferch a dau fab.

Bu'n gwasanaethu fel stiward i William Herbert, Iarll 1af Penfro, un o'r gwŷr mwyaf dylanwadol yng Nghymru ar y pryd. Bu'n stiward Esgob Bangor yn Siroedd Môn a Chaernarfon a Stiward Arglwyddiaeth Rhosfair.

Yn ogystal â gwasanaethu fel AS bu Lewis hefyd yn gwasanaethu fel Ynad Heddwch dros Sir Fôn, fel Custos Rotulorum Môn ac Uchel Siryf Sir Fôn ym 1559.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Genedigaethau 1524
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1590
Categori:Pobl o Ynys Môn
William Bulkeley (bu farw 1549)

Roedd **William Bulkeley**  (tua 1515–1549) yn un o Aelodau Seneddol cynharaf Sir Fôn gan wasanaethu yn Senedd rhwng 1545 a 1549 

Roedd Bulkley yn ail fab Rowland Bulkely, Biwmares ac Alice merch  Syr William Becconshall o Swydd Gaerhirfryn, yn frawd i Syr Richard Bulkley Canghellor a Siambrlen Gogledd Cymru, i'r hwn y bu'n weithredu fel  dirprwy, a gan hynny yn ewyrth i Richard Bulkley ei olynydd fel Aelod Seneddol.

Priododd Elin merch Richard ap Meredydd Porthmal gan etifeddu ystâd Porthmal.

Gwasanaethodd fel dirpwy Siryf Sir Gaernarfon ym 1537 a 1538; ac Uchel Siryf Sir Fôn 1543-4 

Mi fyddai wedi bod yn aelod o'r Senedd pan pasiwyd y ddeddf i wneud Biwmares yn brif dref Môn yn hytrach na Niwbwrch.

Bu farw cyn ddiwedd sesiwn 1549 o'r Senedd.
## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Genedigaethau 1515
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1549
Kurt Masur

Arweinydd cerddorfa o'r Almaen oedd **Kurt Masur** (18 Gorffennaf 1927 – 19 Rhagfyr 2015). Rhwng 1991 a 2002, bu'n gyfarwyddwr cerddoriaeth Cerddorfa Ffilharmonig Efrog Newydd. Yna aeth ymlaen i fod yn brif arweinydd Cerddorfa Ffilharmonig Llundain tan 2007. 

## Bywyd Personol 
Bu farw Masur yn Greenwich, Connecticut yn 88 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Arweinyddion o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pobl fu farw o glefyd Parkinson
William Addams Williams Evans

Roedd **William Addams Williams Evans** (Medi 1853 - 23 Ebrill 1919) yn eglwyswr o Gymru a chwaraeodd i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru, yn y ddwy gêm ryngwladol gyntaf ym 1876 a 1877 cyn ddilyn gyrfa fel gweinidog yn Eglwys Loegr.

## Bywyd ac addysg gynnar
Ganed Evans ym Mrynbuga, Sir Fynwy, yn fab i'r Parch William Evans y ficer lleol a Caroline Frances, merch William Addams-Williams , Castell Llangybi, Aelod Seneddol Sir Fynwy, ar ôl yr hwn y cafodd ei enwi.

Ar ôl cwblhau ei addysg yn Ysgol Amwythig lle fu'n aelod o dîm criced yr ysgol, aeth Evans i Goleg Sant Ioan, Rhydychen ym 1872 lle raddiodd ym 1877 fel Baglor yn y Celfyddydau ac yna ordeiniwyd ef fel Curad yn Eglwys Loegr.

## Gyrfa Eglwysig
bawd|Eglwys Llandegfedd
Gwasanaethodd Evans fel curad yn Barwell, Swydd Gaerlŷr am chwe blynedd cyn cyfnodau byr yn Eglwys yr Holl Saint, Northampton a Harrowden, Swydd Bedford.

Ym 1885, dychwelodd i Sir Fynwy i wasanaethu fel rheithor Llandegfedd, lle y bu hyd ei farwolaeth ym 1919.

## Gyrfa pêl-droed
Tra ym Mhrifysgol Rhydychen, chwaraeodd Evans i dîm pêl-droed y brifysgol ond methodd i ennill glas. Ym 1876, atebodd  hysbyseb a osodwyd gan Llewelyn Kenrick yn "The Field" i chwilio am chwaraewyr o Gymru i gynrychioli eu gwlad mewn gem yn erbyn Yr Alban.

Evans oedd yr unig chwaraewr o Dde Cymru a ddewiswyd ar gyfer XI rhyngwladol cyntaf Cymru, gyda phob chwaraewr arall yn dod o'r gogledd (ac eithrio John Hawley Edwards a aned yn yr Amwythig ac oedd wedi cynrychioli tîm pêl-droed cenedlaethol Lloegr yn flaenorol). Chwaraewyd y gêm yn Hamilton Crescent, Partick, ar 25 Mawrth 1876  collodd Cymru'r gêm o 4 gôl i ddim.

Chwaraewyd gêm gartref yn erbyn yr Alban ar y Cae Ras, Wrecsam  ar Fawrth 5, 1877, gydag Evans yn cadw ei le yn yr amddiffyn. Bu'r Albanwyr yn fuddugol eto, gan ennill 0-2, gydag un o'r goliau  yn cael ei sgorio gan Evans yn ei rwyd ei hun.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Frynbuga
Categori:Pregethwyr o Gymru
Ceinachffurf

Urdd o famaliaid yw'r **ceinachffurfiaid** (*Lagomorpha*), a cheir dau deulu sy'n fyw heddiw: y Leporidae (cwningod ac ysgyfarnogod) a'r Ochotonidae (neu'r 'picas'). Daw'r gair 'Lagomorpha' o'r Hen Roeg lagos (λαγώς, "sgwarnog") +morphē (μορφή, "ffurf"). Mae oddeutu 87 o geinachffurfiaid, gan gynnwys 29 rhywogaeth o picas, 28 rhywogaeth o gwningen a 30 sgwarnog.

## Cyfeiriadau

Categori:Urddau o famaliaid
Derek Ezra

Cadeirydd y Bwrdd Glo Cenedlaethol rhwng 1972 a 1982 oedd **Derek Ezra**, MBE (**Barwn Ezra** ers 1983; 23 Chwefror 1919 – 22 Rhagfyr 2015).

Fe'i ganwyd yn India.  Cafodd ei addysg yn Ysgol Trefynwy.

Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Trefynwy
Gwarchodfa natur Staglands

Mae ** Gwarchodfa Natur Staglands** (Saesneg: *Staglands Wildlife Reserve*) yn barc cadwaeth yn nyffryn Akatarawa, Upper Hutt, Seland Newydd. Maint y safle yw 10 hectar.

bawd|dim|260px

Sefydlwyd y warchodfa ym 1972 gan John Simister. Ei fwriad oedd rhoi mynediad hawdd a hwylus i bobl weld eu hanifeiliaid gwyllt mewn awyrgylch naturiol, saff er mwyn eu hysbrydoli i ofalu am eu hamgylchedd. Mae llawer o'r adar yn cael eu magu er mwyn eu rhyddhau yn ôl i'r gwyllt. Ymhlith yr adar dan fygythiad sy'n cael eu magu yno mae:

* Y Chwaden Las neu'r *Whio* (*Hymenolaimus malacorhynchos*)
* Y Chwaden Ddu (*Anas superciliosa*)
* Y Gorhwyaden Frown (*Brown Teal*;  (*Anas chlorotis*)
* Hebog y llwyni (*Bush Falcon*)
* Kea (*Nestor notabilis*) 
* North Island Kaka (*Nestor meridionalis*)

Staglands04LB.jpg|
Delwedd:Staglands02LB.jpg
Delwedd:Staglands03LB.jpg
Delwedd:Staglands05LB.jpg
Delwedd:Staglands06LB.jpg

## Dolen allanol
* Gwefan Staglands

Categori:Seland Newydd
Staglands
Categori:Ynys y Gogledd
Amgueddfa reilffordd genedlaethol (Unol Daleithiau)

Amgueddfa reilffordd yn Ashwaubenon, yn ymyl Green Bay yn nhalaith Wisconsin, Unol Daleithiau yw **Amgueddfa reilffordd genedlaethol** (Saesneg: *National Railroad Museum*)). Maint yr amgueddfa yw 33 arw.

Daeth yr amgueddfa yn un genedlaethol ym 1958. Mae gan yr amgueddfa 75,000 o ymwelwyr yn flynyddol. Daeth locomotif A4 'Dwight D. Eisenhower' o Rheilffordd Brydeinig ym 1964. Mae gan yr amgueddfa dau gerbyd a defnyddiwyd gan y cadfridog Dwight D. Eisenhower yn Lloegr yn ystod yr Ail Ryfel Byd hefyd. Agorwyd adran am fodelau yn 2015.

dim|bawd|260px
dim|bawd|260px|Rock Island Rocket
dim|bawd|260px|Dwight D Eisenhower

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr amgueddfa

Categori:Amgueddfeydd cenedlaethol
Categori:Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Categori:Cludiant yn yr Unol Daleithiau
Categori:Wisconsin
Robert Gwilym

Actor o Gymru yw **Robert Gwilym** (ganwyd 2 Rhagfyr 1956), a adnabyddir weithiau fel **Bob Gwilym**.

Ganwyd Robert Gwilym yng Nghastell-nedd, Sir Forgannwg, lle'r oedd ei deulu yn berchen ar gadwyn o siopau dillad isaf. Mae ei frawd, Mike Gwilym, hefyd wedi gwneud ei enw fel actor.

Mae Robert Gwilym wedi ymddangos mewn nifer fawr o sioeau teledu, yn cynnwys *The Bill*, *Ultimate Force*, *Soldier Soldier*, *Coronation Street*, ''London's Burning*, *Dancing at Lughnasa*, a *The Professionals* ac yn adnabyddus iawn am chwarae Max Gallagher yn *Casualty* o 1998-2002. Mae ei waith radio yn cynnwys chwarae Corporal Carrot yn addasiad BBC Radio 4 o nofel Discworld Terry Pratchett, *Guards!Guards!''. Fe wnaeth Gwilym hefyd serennu gyferbyn a'i frawd Mike yn ffilm Andrew Grieve o 1987, *On the Black Hill*, a seiliwyd ar nofel Bruce Chatwin.

Yn 2013, chwaraeodd ran Frank Bowman yn nrama llwyfan gyntaf Ian Rankin *Dark Road*.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl o Gastell-nedd
Aymara

Mae **Aymara** (*Aymar aru*) yn iaith a siaradir gan bobol Aymara yn ardal mynyddoedd yr Andes yn ne America, yn bennaf yng ngorllewin Bolifia.

Gyda 2,589,000 o siaradwyr (Bolifia: 2,098,000, Periw: 442,000, Yr Ariannin: 30,000, Tsile: 19,000) mae yn un o ychydig o ieithoedd brodorol America gyda thros dwy filiwn o siaradwyr.

Yr ieithoedd Americanaidd brodorol gyda mwy na miliwn o siaradwyr yw Nahwatleg (Mecsico), Quechua (Andes), a Guarani (Paragwái), Gogledd yr Ariannin a Bolifia)

Mae rhai ieithyddion yn dadlau bod Aymara yn perthyn i Quechua, ond mae gryn anghytundeb ynglŷn â hyn.

bawd|300px|Yr wyddor Aymara
bawd|150px|Baner pobl frodorol de America

Cafodd ieithoedd brodorol de America eu hisraddio a'u gwahardd am lawer o flynyddoedd. Pan enillodd Bolifia ei annibyniaeth o Sbaen ym 1825, cadwyd Sbaeneg fel unig iaith swyddogol y wlad. Serch hynny dim ond yn 1976 ddaeth Sbaeneg i fod yn iaith mwyafrif pobl Bolifia gyda phobl Bolifia'n dod yn siaradwyr uniaith Sbaeneg neu'n ddwyieithog yn Sbaeneg ac un o 30 ieithoedd brodorol ar draws Bolifia.

Mae siaradwyr uniaith Aymara yn prinhau, ym 1950 ysgrifennodd yr hanesydd Herbet Klein roedd 664,000 o bobl Bolifia yn siarad dim ond Aymara. Erbyn 1976 roedd y rhif yn wedi'i haneri ac  erbyn y ganrif newydd dim ond rhyw chwarter miliwn.

## Heddiw 
Ond mae datblygiadau diweddaraf wedi gwella sefyllfa Aymara. Ers 2006, mae llywodraeth Evo Morales wedi cydnabod hawliau'r bobloedd frodorol gyda chyfansoddiad newydd gan newid y wlad i fod yn *plurinacional* (aml-genedl).

Mae Morales ei hun o dras Aymara ac yn arlywydd cyntaf y wlad o dras frodorol. 
Mae gweision sifil newydd yn gorfod siarad Sbaeneg ac o leiaf un iaith frodorol. Mae'r iaith Aymara yn cael ei defnyddio yn fwy ar y cyfryngau ac mewn addysg.

Agorwyd prifysgol i'r bobl Aymara *Universidad Indígena Aymara de Bolivia Túpac Katari* wedi'i enwi ar ôl Túpac Katari, arwr gwrthryfel 1781yn erbyn y Sbaenwyr.

## Cyfarchion a geiriau
*Kamisaraki = Sut mae?
*Waliki =  Iawn
*Jumasti = A chi?
*Walikiraki = Iawn hefyd
*Yuspayarpa = Diolch
*Jikisinkama = tan tro nesaf/welai chi
*Pacha Mama = Duwes y ddaear 
*Aru = Iaith 
*Uta = Tŷ / utanaja = tai
*Warmi = Merch
*Chacha = Dyn

''Naya saparukiw jiwyapxitaxa nayxarusti, waranqa, waranqanakaw tukutaw kut'anipxani''.
Heddiw maent yn fy lladd, ond byddaf yn ôl gyda miliynau (geiriau olaf Túpac Katari)

## Cyfeiriadau

Categori:Ieithoedd Aymaraidd
Greville Janner

Gwleidydd a chyfreithwr Cymreig oedd **Greville Ewan Janner, Barwn Janner o Braunstone, QC** (11 Gorffennaf 1928 – 19 Rhagfyr 2015). Daeth yn Aelod Seneddol y Blaid Lafur dros Gaerlŷr yn etholiad cyffredinol 1970 fel ymgeisydd munud olaf, gan olynu ei dad. Bu’n AS tan 1997, cyn iddo droi ei olwg tua Thŷ’r Arglwyddi.

Fe'i ganwyd yng Nghaerdydd, yn fab i'r aelod seneddol Barnett Janner a'i wraig Elsie Sybil (née Cohen).

Roedd yn Aelod Seneddol San Steffan dros Gaerlŷr rhwng 1970 a 1997.

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pobl o Gaerdydd
Rhys Williams (actor)

Actor ffilm-a-theledu o Gymru oedd **Rhys Williams** (31 Rhagfyr 1897 – 28 Mai 1969) a gafodd yrfa dros sawl degawd.

Fe wnaeth ei ymddangosiad ffilm cyntaf yn *How Green Was My Valley* (1941). Mae'r ffilm wedi ei leoli yng nghefn gwlad Cymru ond Williams oedd yr unig actor Cymreig yn y cast. Fe ffilmiwyd y cynhyrchiad yn Hollywood gan ddefnyddio actorion Seisnig a Gwyddelig yn bennaf. Yn wreiddiol, fe gyflogwyd Williams i hyfforddi'r actorion ar sut i siarad gydag acenion Cymreig ond yn y pendraw fe roddodd y cyfarwyddwr John Ford ran iddo yn y ffilm  Yn 1945, chwaraeodd Williams ran Dr. McKay yn y ffilm ganmoledig ''The Bells of St. Mary's'', yn serennu Bing Crosby a Ingrid Bergman. Ym 1940 bu'n chware rhan *John Goronwy Jones* yn nrama *The Corn is Green* ar Broadway a rhan Mr Watty yn addasiad ffilm o'r un ddrama ym 1945.

Mae'n adnabyddus i selogion y gyfres deledu, *Adventures of Superman* fel cymeriad sadistig mewn pennod gynnar o'r enw "The Evil Three" (1952). Fe wnaeth ymddangosiad gwadd yn 1958 fel Rufus Varner, casglwr celf ym mhennod *Perry Mason*, "The Case of the Purple Woman." Mae ei ymddangosiadau teledu yn cynnwys cyfres grefyddol *Crossroads*, *The DuPont Show with June Allyson* ar CBS, *Peter Gunn*, gyda Steve Allen ym mhennod 1960 o "Play Acting", *Riverboat* a *The Lloyd Bridges Show*.

Fe roedd ei ymddangosiadau hwyrach yn cynnwys *Temple Houston*, *77 Sunset Strip*, *The Wild Wild West*, ''Twelve O'Clock High*, *The F.B.I.*, *Mission: Impossible*, *Mannix*, *The Donna Reed Show*, *Here Come the Brides* a *The Andy Griffith Show''.

Bu farw Williams yn 71 mlwydd oed; fe'i claddwyd yn Forest Lawn Memorial Park yn Los Angeles.

## Ffilmyddiaeth rhannol
* *How Green Was My Valley* (1941)
* *Mrs. Miniver* (1942)
* *Gentleman Jim* (1942)
* *Random Harvest* (1942)
* *Eagle Squadron* (1942)
* *No Time for Love* (1943)
* *The Corn Is Green* (1945)
* *Blood on the Sun* (1945)
* ''The Bells of St. Mary's* (1945)
* *The Spiral Staircase* (1945)
* *Cross My Heart* (1946)
* *The Imperfect Lady* (1947)
* *The Farmer's Daughter* (1947)
* *Hills of Home* (1948)
* *Tenth Avenue Angel* (1948)
**The Black Arrow* (1948)
* *The Crooked Way* (1949)
* *Tokyo Joe* (1949)
* *Fighting Man of the Plains* (1949)
* *The Inspector General* (1949)
* *Kiss Tomorrow Goodbye* (1950)
* *Devil's Doorway* (1950)
* *California Passage* (1950)
* *The Law and the Lady* (1951)
* *Carbine Williams* (1952)
* *Les Misérables* (1952)
* *The World in His Arms* (1952)
* *Julius Caesar* (1953)
* *Man in the Attic* (1953)
* *Johnny Guitar* (1954)
* *The Black Shield of Falworth* (1954)
* *Battle Cry* (1955)
* *The Scarlet Coat* (1955)
* *The Kentuckian* (1955)
* *Raintree County* (1957)
* *Merry Andrew* (1958)
* *Midnight Lace* (1960)
* *The Sons of Katie Elder* (1965)
* *Our Man Flint* (1966)
* *Skullduggery* (1970)

## Cyfeiriadau 
*  ar wefan yr Internet Movie Database
* Rhys Williams ar wefan yr Internet Broadway Database
* Rhys Williams ar *Find a Grave''

Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
John Edward Madocks (AS Dinbych)

Roedd **John Edward Madocks** (22 Gorffennaf 1786 – 20 Tachwedd 1837) yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Rhyddfrydol o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Dinbych rhwng 1832 a 1835

## Cefndir
Roedd Madocks yn unig fab i John Edward Madocks, North Cray, Swydd Caint a Fron Yw, Llandegfan a Frances merch Syr Richard Perryn, Barwn y Trysorlys. Roedd yn gefnder i William Alexander Madocks AS Boston a Chippenham a sylfaenydd Porthmadog.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Harrow ac Eglwys Crist, Rhydychen. Un o'i gyd ddisgyblion yn Harrow oedd y bardd Seisnig Yr Arglwydd Byron. Mewn llythyr I Thomas Moore dyddiedig 20 Mai 1820 mae Byron yn adrodd hanes diwrnod wariodd yng nghwmni Madocks yn gwylio crogi John Bellingham am lofruddio'r Prif Weinidog Spencer Perceval.

Ym 1817 priododd Sidney merch Abraham Robarts AS Caerwrangon, bu iddynt 5 merch a 2 fab.

## Gwasanaeth cyhoeddus
Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Ddinbych ym 1821.

Cafodd ei ethol fel AS Ryddfrydol etholaeth Bwrdeistrefi Dinbych yn etholiad cyffredinol 1832 ond collodd y sedd i'r Ceidwadwyr yn etholiad 1835 a bu farw dwy flynedd yn ddiweddarach.

## Marwolaeth
Bu farw Madocks yn ei gartref, Glan y Wern, Llanddegfan yn 51 mlwydd oed, rhoddwyd ei weddillion i orwedd yn eglwys y Gresffordd. Mae plac coffa iddo ef, Sidney ei wraig, a'r Cyrnol John Edward Madocks, ei fab hynaf, ar un o waliau mewnol yr eglwys.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1786
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Marwolaethau 1837
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
William Thomas (actor)

Actor o Gymro yw **William Thomas** (ganwyd tua 1947), adwaenid hefyd fel **William Huw-Thomas**, sydd wedi ymddangos mewn nifer o ffilmiau a chyfresi teledu.

## Bywgraffiad
Ganwyd a magwyd Thomas yng Nghlydach, Cwm Tawe. Mae Thomas yn briod a'r actores Mair Rowlands ac mae ganddynt ddau fab. Mae'r teulu yn byw ym Mhenarth.

Roedd yn aelod o Theatr Ieuenctid Sir Forgannwg cyn ennill lle yn Ysgol Ddrama y Guildhall yn Llundain. Yn 1971 aeth i weithio yn Theatr y Mermaid am naw mis, yn dirprwyo ar gyfer rhannau mewn sawl drama. Tra oedd yno, gweithiodd ar bantomeim gwyddoniaeth i blant, *The Molecule Club*. Yna aeth i actio mewn theatrau yn Coventry a Leicester lle weithiodd gyda pobl fel  Simon Cadell a John Hurt.

## Gyrfa
Ymddangosodd gyntaf ar deledu yn 1974 a mae wedi perfformio mewn nifer fawr o raglenni Cymraeg a Saesneg ers hynny. Ar deledu Seisnig mae ei rhannau mwy adnabyddus yn cynnwys dwy bennod o *Doctor Who*, *Only Fools and Horses* a *Midsomer Murders*.

Mae'n fwyaf adnabyddus ar deledu Cymraeg fel un o gast craidd y gyfres gomedi o'r 1980au, *Torri Gwynt*. Roedd ganddo brif rannau yng nghyfresi drama *Con Passionate*, *Y Pris* ac *Alys*.

Yn 2011 ymddangosodd fel y cymeriad Geraint Cooper yn *Torchwood: Miracle Day* ar ôl chwarae'r cymeriad mewn rhan fach yn y gyfres yn 2008.

## Ffilmyddiaeth 
(detholiad)

### Teledu
### Ffilm 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Categori:Pobl o Abertawe
Iorciaid

bawd|Arfbais yr Iorciaid

Cangen o deulu brenhinol y Plantagenets oedd '''Teulu'r York** neu **Iorciaid''', a gychwynodd gydag Edmund o Langley, dug Efrog (marw 1402) sef pedwerydd mab (a fu byw) i Edward III, brenin Lloegr. Daeth tri o aelodau'r teulu'n frenhinoedd ar Loegr. Ar y linell waed hon yr hawliwyd coron Lloegr gan y teulu, ac ar eu perthynas i Lionel, Duke of Clarence, ail fab (a fu byw) Edward III. Daeth y llinach Iorcaidd i ben pan laddwyd Rhisiart III, brenin Lloegr ym Mrwydr Bosworth yn 1485. Daeth y linell waed i ben pan y bu farw Edward Plantagenet, 17fed Iarll Warwick yn 1499.

## Y llinach drwy Edward III 
Priododd mab Edmund o Langley, dug Efrog, sef Richard (m. 1415) gydag Anne, chwaer ac aeres Edmund Mortimer, pumed iarll Mawrth (m. 1425). Drwy Risiart yr hawliodd Iorciaid Rhyfel y Rhosynnau goron Lloegr. Roedd Anne yn orwyres i Lionel, dug Clarence, yr ail o feibion Edward III i dyfu'n oedolyn. Etifeddodd ei mab Richard dug York (m. 1460) holl diroedd y Mortimers, gan ei fam. Etifeddodd gan ei dad y trydydd o linachau a darddai o Edward III. Pan y bu farw Edmund Mortimer, 5ed iarll March, yn 1425 heb blant, etifeddodd ei eiddo yntau hefyd. Roedd Richard, felly, drwy deulu'r Mortimers yn ddisgynnydd i Gwladus Ddu, merch Llywelyn ap Iorwerth, yn aer i hawliau ac etifeddiaeth Tywysogion Gwynedd.

## Gweler hefyd
*Swydd Efrog

## Cyfeiriadau
Categori:15fed ganrif yng Nghymru
Categori:15fed ganrif yn Lloegr

Categori:Rhyfeloedd y Rhosynnau
Categori:Llinachau brenhinol Prydain
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Lloegr
Hugh Thomas (actor)

Actor o Gymru yw **Hugh Thomas** (ganwyd 1949) sy'n fwyaf adnabyddus am ymddangos mewn sawl cyfres deledu Cymreig, fel *Pobol y Cwm*, *High Hopes*, a *Satellite City*. Mae wedi ymddangos ar gyfresi teledu tu allan i Gymru hefyd, yn cynnwys ''Not the Nine O'Clock News* a *Freud*, ynghyd â sawl ffilm yn cynnwys *if....*, *The Tall Guy*, a *Breaking Glass*. Bu hefyd yn y ffilm Gymraeg gyntaf ar S4C, *Owain Glyndŵr''.

## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1949