Llyffantod (drama Gymraeg)

Drama lwyfan hir gan y dramodydd Huw Lloyd Edwards yw ***Llyffantod***. Seiliwyd y ddrama "ar un o'r comedïau enwocaf a ysgrifennwyd erioed", sef *Y Llyffantod* gan y Groegwr Aristoffanes. Llwyfannwyd y ddrama Gymraeg gan Gwmni Theatr Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Clwyd 1973.

## Cefndir 
Er mwyn deall y ddrama Gymraeg, a'r cyd-destun, dylid bod yn ymwybodol o'r ddrama Roegaidd wreiddiol o'r enw *Y Llyffantod* gan Aristoffanes, a welodd olau dydd gyntaf oll mewn cystadleueth ddrama yn y flwyddyn 405 CC.

"Roedd dwy gomedi arall yn y gystadleuaeth ond *Y Llyffantod*  aeth â'r wobr ac mae'n debyg iddi gael cryn gymeradwyaeth gan y gynulleidfa a'i gwelodd hi gyntaf oherwydd fe fu'n rhaid trefnu i'w llwyfannu ar frys yr eildro o fewn ychydig ddyddiau. [...] 

Pan Iwyfannwyd *Y Llyffantod*  [...], buasai Athen yn amddiffyn ei hun rhag ymosodiadau Sparta ers chwe mlynedd ar hugain, ac o fewn ychydig fisoedd i'r Ilwyfaniad fu’n rhaid [...]  iddi ildio i nerth arfau dinas Sparta lle rhoddwyd bri ar nerth corfforol. [...] 

I Aristoffanes, pan ysgrifennodd *Y Llyffantod*, yr oedd y dyfodol yn hollol ddu er na wyddai, wrth gwrs, y byddai tranc ei ddinas yn cael ei gyflawni o fewn ychydig fisoedd. Felly, yr hyn a gawn ni yn nrama Aristoffanes yw'r dramodydd, yn ei anobaith ynglŷn â'r dyfodol, yn troi tua'r gorffennol i chwilio am arweinwyr doeth i arbed Athen rhag difodiant Ilwyr. [...] 

Yn y ddrama Roegaidd, mae Aristoffanes yn anfon y duw Dionysos - un o'r mân dduwiau - i Hades, sef y byd arall, i ofyn cyngor dau o brif ddramodwyr trasiedi Athen, sef Aeschulos ac Ewripides. Er ei fod yn fân dduw, roedd gan Dionysos gyfrifoldeb mewn dau faes; y gyntaf, ef oedd duw drama; ac yn ail, ef oedd duw gwin. A hanes anturiaethau Dionysos ar ei ffordd i Hades ac yn Hades ei hun i ymgynghori â'r ddau ddramodwr yw *Y Llyffantod* Aristoffanes. 

Ond nid yw Dionysos yn croesi'r afon Styx i Hades yng nghwch Charon ar ei ben ei hun; y mae ganddo gwmni gwas go ddigri Xanthias digon tebyg o ran personoliaeth ydy hwn i Sancho Panza, gwas yr arwr Sbaenaidd hwnnw, Don Quixote. Ac with groesi'r afon Styx caiff y ddau eu cyfarch gan gorws o Iyffantod. Ar ôl cyrraedd yr ochr draw caiff Dionysos a Xanthias eu hunain ar ganol gŵyl fawr lle mae pobl ifanc yn cael eu derbyn yn aelodau cymdeithas gyfriniol. Yna, ceir mwy o anturiaethau digri ac yn y man cawn Dionysos yn farnwr mewn cystadleuaeth farddoni rhwng Ewripides ac Aeschylus. Yn y gystadleuaeth, sydd yn ôl y beirniaid llenyddol yn un o'r enghreifftiau gorau a ysgrifennwyd erioed o ddychan llenyddol, gwelwn y ddau ddramodydd yn gwrthwynebu ei gilydd mewn brwydr eiriol - yn ymladd ar gownt arddull lenyddol a syniadau ynglŷn â chynnwys llenyddiaeth." 

"Alegorïau yw ei ddramâu *Y Gŵr O Wlad US* ac *Y Gŵr O Gath Heffer* a'u cymysgedd o eironi deheuig a theimlad diffuant yn un ffordd o danlinellu'r berthynas rhwng doe a heddiw. Ond dychan a ddewisodd Huw Lloyd Edwards yn bennaf yn *Llyffantod*, fel petai wedi penderfynu y talai chwerthin a gwawdio lawn cymaint â cheisio argyhoeddi drwy fod yn ddifrifol ddwys."

"Manteisiodd Huw Lloyd Edwards ar fframwaith drama'r Groegwr ond sylwadaeth ar lawer agwedd ar hurtrwydd, twpdra, anghyfiawnder a ffaeleddau ein Cymru ni sy'n ei gwneud yn ddrama wreiddiol. Ys dywed yr awdur: "Drama newydd sbon yw hon ... ond mae'n syndod mor debyg oedd argyfwng Athen yn y cyfnod cynnar hwnnw i'n sefyllfa ni yng Nghymru heddiw". Rhan o foddhad darllen y ddrama nodedig hon fydd sylwi pa mor wir yw hynny; ond y pennaf boddhad mae'n sicr fydd gwybod fod dyn yn profi llenyddiaeth o werth."

"Rwy'n rhoi'r bai am y ddrama hon yn solet ar sgwyddau fy nghyfeillion yn Adran Ddrama y Coleg Normal, Bangor" ebe'r dramodydd yn y Rhagair i'r ddrama: "Ers tro byd, mi fuon nhw'n ceisio fy mherswadio i sgrifennu drama a fyddai'n rhoi cyfle i'r myfyrwyr ymarfer amryfal agweddau ar weithgaredd llwyfan, gan gynnwys cydadrodd, dawns a meim. Ar ôl hir ymesgusodi a gohirio, penderfynais o'r diwedd mai'r ffordd orau i wneud hynny fyddai cymhwyso ffurf yr Hen Gomedi Roegaidd, a chymryd *Y Llyffantod* gan Aristoffanes yn rhyw fath o batrwm. Sgrifennwyd hi ganddo yn fuan ar ôl marw Ewripides, ac ynddi ceir hanes Dionysos, nawdd-dduw Drama a Gwin, yn mynd i Hades i geisio denu'r dramodydd enwog hwnnw yn ôl i Fyd y Byw er mwyn sicrhau dyfodol y Theatr yn Athen. I werthfawrogi ergyd dychan Aristoffanes, mae'n rhaid gwybod rhywbeth am ei gefndir cymdeithasol a pholiticaidd, ac mae'n syndod mor debyg oedd argyfwng Athen yn y cyfnod cynnar hwnnw i'n sefyllfa ni yng Nghymru heddiw. Nid wyf wedi ystumio dim ar yr ychydig ffeithiau a digwyddiadau hanesyddol y cyfeirir atyn nhw yn fy nrama; y cyfan a wnes oedd eu dethol a'u haildrefnu. Drama newydd sbon yw hon, serch hynny, ond wrth fenthyca mymryn o'r un hen chwedl — ynghyd â'r teitl — beiddiais geisio tywallt gwin cyfoes i hen gostrel. Os digwydd i hyn beri iddo egru, rwy'n siwr mai Aristoffanes fyddai'r cyntaf i faddau imi."

## Cymeriadau 
* Nicias, Atheniad cyffredin
* Iris, ei wraig
* Harmonia, ei fam-yng-nghyfraith
* Dionysos, duw Gwin a Drama
* Merch, un ifanc yn rhannu pamffledi, ac un arall
* Côr, (a) fel Dinasyddion Athen, (b) fel Cynghorwyr Plwton yn Hades
* Côr A
* Côr B
* Côr y Llyffantod
* Pobl Ifainc
* Cleon, llefarydd y Democratiaid Eithafol
* Cadmos, llefarydd yr Oligarchiaid
* Dyn 1
* Dyn 2
* Dyn 3
* Hen Wraig
* Dyn Busnes
* Gweithiwr 1
* Gweithiwr 2
* Gweddw ifanc
* Charon, cychwr yr Afon Stycs
* Cerberws, gwarcheidwad Hades
* Plwton, pennaeth Hades
* Ysgrifenyddes Plwton
* Blaenor y Côr
* Dyn Ifanc
* Llanc
* Y Dorf
* Un o'r Grŵp
* Llais
* Lleisiau

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Clwyd 1973 gyda "30 o gwmni" oedd yn cynnwys myfyrwyr o'r Coleg Normal, Bangor. Cyfarwyddwr Edwin Williams gyda chymorth darlithwyr y Coleg Normal, J.O Roberts a Morien Phillips; cynllunydd Martin Morley; coreograffi Molly Kelly; cast Elen Roger Jones, Christine Pritchard, Glyn Williams, J.O Roberts, Guto Roberts, Stewart Jones, Dic Hughes ac Aled Roberts, ynghyd â myfyrwyr o'r Coleg Normal, Bangor. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru