Ci hela Cymreig

[bawd|300px|Haid o gŵn hela Cymreig; Powys c. [1910au. Llun: P. B. Abery.]]
bawd|300px|Ci Hela Cymreig yng Nglyn Ceiriog; tua 1885.
bawd|300px|Llun o'r Ci Hela Cymreig a wnaed yn 1915.
Math o gi hela sy'n tarddu o Gymru yw'r **Ci Hela Cymreig** (*Helgi*', neu'r **bytheiad**) sy'n frodorol o wledydd Prydain. Ceir llawer o sôn yn y Mabinogi a llenyddiaeth cynnar Cymru am gŵn hela, a chyfrifid y milgi yr adeg honno hefyd yn gi hela. Arferai'r uchelwyr gadw heidiau ohonynt i hela ceirw a baeddod gwyllt yn yr Oesoedd Canol ac erbyn y 16g dyfrgwn a llwynogod. Er nad yw mor gyflym a'r Ci hela Seisnig, mae'n llawer cryfach ci mewn tywydd garw ac ar y mynyddoedd.

Mae eu blew'n drwchus o hyd canolig, weithiau'n llyfn; mae'r lliw'n amrywio: du, brown golau, coch, gwyn neu gymysgedd o'r lliwiau hyn. Mae'r oedolyn ar gyfartaledd yn 24 modefedd (tua 60&nbsp;cm) ac yn pwyso 70 - 75 pwys. Arferai fod o liw melyngoch a du.

Yn 1997 dengys llyfr bridio Cymdeithas Cŵn hela Cymreig fod 975 o gŵn gwaed pur wedi'u cofrestru ac ar eu llyfrau, mewn 24 haid.

## Hanes
Ceir y cyfeiriad ysgrifenedig cyntaf, Cymraeg, at fytheiaid yn ''Y Llyfr Du o'r Waun'' yn y 13g (LlDW 10122), ond mae'r gair 'bytheiad' yn hen enw am gi hela, ymlyniad neu helgi - yn enwedig un ar gyfer hela llwynog. Mae'n fwy na phosib felly fod y bytheiad hynafol yr un brid a'r hyn a elwir heddiw'n 'Gi Hela Cymreig'.

Gair a ddefnyddiwyd gan y Rhufeiniwr Oppian o Apamea, yn ei gerdd *Cynegetica* oedd **Segussi**, a oedd yn un o gŵn y brodorion Celtaidd:

Ceir brid cryf o gŵn hela, bychan o ran maint, ond mawr o ran clod. Mae'r llwythi gwyllt hyn, gyda'u tatŵs ar eu cefnau, yn bridio ac yn galw math a elwir yn *Agassia*. Dydy nhw'n ddim mwy (o ran main) na chŵn barus o dan ein byrddau bwyd: cŵn byrdew, tenau, blewog, llygatddu gyda chrafangau cryfion ar ei bawenau a cheg yn llond o ddannedd miniog, gwych am larpio ei ysglyfaeth. Ond ei brif nodwedd, fodd bynnag, yw ei drwyn gwych am ganfod a dilyn ysglyfaeth - dyma'r gorau sydd! Gall ganfod olion olion pawennau neu draed ar y ddaear, a gall ffroeni'r awyr a chanfod ei brae.*
:—Oppian, *Cynegetica'', I, 468–480

Yng Nghyfraith Hywel Dda nodir fod gwerth y ci hela wedi ei hyfforddi yn 240 ciniog a 120 am gi heb ei hyfforddi; mewn cymhariaeth, gwerth ceffyl gwedd wedi'i hyfforddi oedd 120 ceiniog.

Mae gwaith Beirdd yr Uchelwyr yn frith o gyfeiriadau at y ci hela, gan ei glodfori ar bob adeg; dyma'r trydydd anifail y cyfeirir ato fynychaf (ar ôl meirch ac ych) yn y cywyddau er enghraifft. Canodd Dafydd ap Gwilym yn y 14g sawl cyfeiriad ato gan gynnwys ''A'm llu bytheiaid i’m llaw* (GDG 107; gol Thomas Parry (1952) a chanodd Tudur Aled yn niwedd y 15fed ganrif: *Bytheiad da, beth a’i tynn / O’r iawn ôl, er a wnelyn?''

### Helgwn eraill yn yr Oesoedd Canol
Gelwir y ci hela yn aml yn 'filgwn' neu 'fytheiaid'. Sonir am y milgi yn y cyfreithiau Cymreig, gan wahaniaethu rhyngddo a’r gellgi. Mae'n debyg bod y milgi yn debyg i'r milgi presennol, a'r gellgi yn gryfach ac yn fwy ac yn debyg i hyddgi. Roedd y bytheiad yn nodedig am ei gyfarth a'i allu i ddilyn arolg anifail; math arall o gi a ffroen da ganddo oedd yr olrhead, a roddodd i ni'r gair 'olrhain'.

'Pencynydd' oedd y prif heliwr a cheidwad yr helgwn, ac roedd hefyd yn un o swyddogion y llys brenhinol gyda chyfrifoldeb dros nifer o gynyddion. Mae cywydd Guto'r Glyn yn dangos i ni fod Uchelwyr ei oes yn bridio helgwn:

Dywedir bod gan y cŵn hela ganolau main a mynwesau dwfn (*Dwy ddwyfron leision i lawr / dwy fynwes hir hyd y llawr*). Mae Guto’n brolio eu cyflymder, gan ddweud eu bod yn ''gynt na'r corwynt tuag at y caeriyrchod''. Cyfeiria hefyd at goleri'r cŵn a sonir am hyn  yn y cyfreithiau Cymreig. Cir hefyd gyfeiriad at drin eu blew â chrib. Mae'r bardd yn rhoi sylw arbennig i gotiau’r cŵn yn y gerdd gan ddweud bod ganddynt wallt cyrliog (*cyfrodeddwallt*) a chrwyn o liw llwydrew gyda blew fel cotwm (*crwyn llwydrew / … cotwm yw’r blew*), ac mae'n eu cymharu gyda *dau lew a chanddynt flew fel y pared o wiail plethedig*. Fe'i cydnabyddwyd gan 'Glwb Cennel yr UD' ers 1 Ionawr 2006.

## Cyfeiriadau
Categori:Bridiau o gŵn
Hela
Cymreig