John William Thomas

bawd|Manylyn o bentan cerfiedig Bryn Twrw. Diagram diffyg yr haul a'r lloer (1837). Cynllun John William Thomas.

Mathemategydd a "phoblogeiddiwr gwyddoniaeth" dawnus o Gymru oedd **John William Thomas** (1805 – 12 Mawrth 1840), sy'n adnabyddus wrth ei lysenw **Arfonwyson**. O gefndir syml daeth yn athro ysgol hunanaddysgiedig yn ardaloedd Bangor a Llan Ffestiniog. Bu ei geisiadau i gyhoeddi am fathemateg a seryddiaeth yn Gymraeg yn fethiannau masnachol (yn bennaf oherwydd ei ddefnydd o orgraff annealladwy i relyw ei gynulleidfa). I geisio cynnal ei hun a'i deulu symudodd i Lundain lle, ar ôl cyfnod di-waith, fe'i hapwyntiwyd (yn *computer*) ar staff Arsyllfa'r Brenin yn Greenwich (1836). Ar ôl cyfnod tymhestlog yno, bu farw o'r dicâu yn 1840. Ystyrir cynnwys ei gyhoeddiadau Cymraeg, er waetha'r orgraff, a'i gyfraniadau i fywyd Cymraeg Llundain, yn arloesol.     

## Bywyd cynnar 
Ganwyd John William Thomas yn 'rAllt Isaf, Pentir (Plwyf Llandygai) ger Bangor yn fab i Dorothy a William Thomas.  Er bod y teulu yn dlawd, llwyddwyd i'w anfon am dair blynedd i Ysgol Genedlaethol Pentir (ond un sâl, mae'n debyg, oedd yr athro William Thomas, yn enw'r Eglwys Sefydledig, oedd yn gyfrifol am yr ysgol a diddorol yw gweld i John cael y fath nawdd, gan ei fod yn ymneilltuwr. Ni pharodd y trefniant yn hir. Yn ôl Robert John Pryse yn gytun mai anhawsder mawr John oedd eu ddefnydd o ieithwedd glogyrnaidd a ffug-wyddonol William Owen Pughe wrth ysgrifennu. Roedd y llyfrau yn anodd iawn i neb eu darllen - heb son am werthfawrogi cyfoeth eu cynnwys. Ni fuont yn llwyddiant masnachol a rhoddwyd y gorau i freuddwyd yr *Elfenau*. Yng Ngorffennaf 1834 ceisiodd nifer o'i gyfeillion, ar ei ran, ennill swydd gyllidwr (*excise officer*) iddo, ond yn ofer. Symudodd ei deulu yn ôl i 'rAllt Isaf at ei rhieni a mudodd yntau i chwilio am waith i Lundain yn Awst 1834.

## Symud i Lundain 
Er ei siom, nid yw'n ymddangos iddo sori a'i gyd Gymry, AS dros Oldham. Yn anffodus bu Cobbett farw mewn dyled ychydig fisoedd yn ddiweddarach. Nid yn unig oedd John allan o waith unwaith eto, ond nid oedd wedi derbyn ceiniog o gyflog !

Er ei siom, nid oedd pall ar frwdfrydedd John am seryddiaeth. Cymerodd gryn ddiddordeb yn ymddangosiad "planed" (comed) Halley yn ystod 1835, ac yn rhag-sylwadau am ddiffyg ar yr haul oedd i ddyfod yn 1836. Ysgrifennodd am y rhain yn ôl i'w deulu a chyfeillion yn Arfon (gw. **Carreg Aelwyd Bryn Twrw** isod).  Mae'n debyg y bu, hefyd, yn eu trafod ymhlith ei gyd Cymreigyddion, oherwydd tynnwyd sylw un ohonynt, y mathemategydd a Chymrawd o'r Gymdeithas Frenhinol (FRS) Griffith Davies at ddawn fathemategol John. Gwyddai Davies fod Seryddwr newydd y Brenin, George Airy, yn chwilio am ddau rifyddwr i weithio yn yr Arsyllfa Frenhinol yn Greenwich. Cyn dyddiau cyfrifiaduron electronig, dynion a gwragedd, oedd y gwneud yr holl gyfrifiannu angenrheidiol yr ydym yn cymryd yn ganiataol heddiw. Yn wir, "computers" oedd yr enw a rhoddid ar y mwyaf di-nod o'r gweithwyr yma. Cychwynnodd John yn yr Arsyllfa yn 1836 am gyflog a disgrifir gan Griffith Davies fel "*small remuneration* yn boblogaidd ar y pryd, ac fe gyhoeddwyd tri o’i eiddo gan John Jones, Llanrwst am y blynyddoedd 1838-40. Roedd yn ddarlithydd cyson (a hirfaith !) i’r Cymreigyddion. Mae sawl un o’r darlithoedd yma wedi goroesi yn y Llyfrgell Genedlaethol, ac fe gyhoeddwyd un, *Seryddiaeth*, gan Hugh Humphreys (1817-1896) o Gaernarfon. Bu’n llythyru’n gyson a Seren Gomer - lle ‘roedd tystiolaeth ei fod, o’r diwedd, yn dianc o ddylanwad William Owen Pughe yn ei orgraff.

Cymysg oedd y goffadwriaeth amdano ar ôl ei farwolaeth. Fe’i claddwyd ym mynwent Eglwys Alphage Sant yn Greenwich. Erbyn 1843 nid oedd yr un o’r Cymreigyddion yn cofio lle y claddwyd  Aeth cyfaill iddo (Ieuan ab Gruffydd (Llanofer) ati i ddarganfod y man claddu, a threfnu garreg fedd. Yn yr 1920au ceir gofod o’r arysgrif:

    J W Thomas [claddwyd] 12 Feb 184[0] [oedran] 36
 Cof-fain i J.W. Thomas (Arfonwyson) [Ie]ithydd, Rhifydd a Serydd
    A enwogwyd trwy ddawn gynhenid er llawer o rwystrau.
    Ganwyd ym mhlwyf Llandegai. Bu farw yn Greenwich Dyffryn Ogwen, pryd crëwyd dwsinau o bentanau addurnedig. O fewn degawd neu ddwy aethant yn anffasiynol a gwaredwyd nifer fawr ohonynt. Yn ffodus, mae un o’r enghreifftiau rhyfeddaf wedi goroesi yn gyfan. Pentan Bryn Twrw. Cerfiwyd y cynllun gan Thomas (1808-40) a William (1815-1855), brodyr Grace Jones, ar dri darn sylweddol o lechen. Mae’n cynnwys (i gyd wedi’i disgrifio yn Gymraeg) lluniau o’r planedau unigol a’r haul. Cynllun eu horbitau, ynghyd a thrywydd “planed” Halley darogan ei ymddangosiad yn 1758/9. Halley oedd y gyntaf i ddangos fod nifer o gomedau yn ail ymddangos yn gyson. Yn wir erys apêl y gomed hon (a luniwyd ar Dapestri Bayeux am 1066) fel y dangosodd diddordeb ei hymddangosiad yn 1986 (daw y tro nesaf yn 2061). Hefyd ar y garreg mae diagramau manwl yn esbonio diffyg ar yr haul. (Bu ddiffyg felly yn 1836).  Yn fwy chwareus, yng nghanol y garreg lorweddol uwchben y tân mae lluniau o arwyddion y Sidydd mewn cylch o amgylch yr haul. Mae hanes lleol sy’n adrodd i griw o denantiaid ifanc yn ystod y 1960au, o bosibl o dan ddylanwad canabis, credu bod y pentan yn arwydd o’r diafol. Perswadiwyd y ficer lleol, ynghyd a chyfaill iddo oedd hefyd yn ysbrydegydd, dod i fwrw allan (exorcise) y diafoliaid o’r pentan! Dameg hynod o sut mae perthynas gwyddoniaeth a’r cyhoedd (gan cynnwys gwerin Dyffryn Ogwen) yn newid dros y canrifoedd !

Tua diwedd y 19 ganrif symudwyd y pentan o Fryn Twrw i Dyddyn Dicwm, lle mae perchnogion presennol (2019) y tŷ yn ei barchu ac wedi casglu nifer o ddogfennau a hanesion amdano. Gwnaethpwyd copi (cast) ohono. Ar ôl cyfnod yn hen Ysbyty Chwarel Dinorwig Llanberis symudwyd y copi i Amgueddfa Bangor (Storiel) lle mae rhan ohono yn rhan o’r arddangosfa barhaol (2019).

## Llyfryddiaeth 
* Llewelyn Gwyn Chambers (1994) Mathemategwyr Cymru. CBAC. (tud 56-58)
* Llewelyn Gwyn Chambers (1973) Elfennau Rhifyddiaeth; tamaid anorffenedig. Y Gwyddonydd. 11, 128-131 
* Robert John Pryse (Gweirydd ap Rhys)  (1877) Thomas, John Williams (Arfonwyson) Y Gwyddoniadur Cymreig (Dinbych), Cyfrol  9, 675-7

### Gwaith J.W. Thomas (detholiad) 
* John William Thomas (1831-2) *Elfenau Rhifyddiaeth neu Rhifgell y Cymro* (tt 84). William Evans, Caerfyrddin. (Cyhoeddwyd tair cyfrol yn unig o gyfres arfaethedig fwy.)
* John William Thomas (Medi 1833) ''Geiriadur Cymreig a Seisonig a Chydymaith i'r Ysgol Sabbothawl* (Caernarfon) (tt 88)
* John William Thomas (Mai 1832- Gorffennaf 1833) Golygydd Tywysog Cymru, Caernarfon.
* John William Thomas (1832) Ffordd Anffaeledig i Gymro uniaith ddarllen Saesneg yn gywir. (Rhifyn gyntaf, yn unig, o gyfres arfaethedig.)
* John William Thomas (1837) *Trysorfa yr Athrawon''. (bu hwn yn nwylo’r wasg ers Awst 1835)
* John William Thomas (1842) Dyn yn cael ei gymharu idd y byd. Yr Odydd Cymreig 3, 77-9 (ysgrif annheilwng o'r awdur, maen debyg.)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1805
Categori:Marwolaethau 1840
Categori:Mathemategwyr o Gymru
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Pobl o Arfon