open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eidaleg

bawd|Dyfyniad o'r Testament Newydd yn Eidaleg

**Eidaleg** (*italiano*) yw iaith Yr Eidal, San Marino, Swistir a'r Fatican. Yn ôl ystadegau yr Undeb Ewropeaidd, siaredir Eidaleg fel mamiaith gan 65 miliwn o bobl yn yr UE (13% o boblogaeth yr UE), yn Yr Eidal yn bennaf, ac fel ail iaith gan 14 miliwn o bobl (3%)

450px|bawd|canol|Cymunedau Eidaleg ar hyd a lled y byd

Yr Eidal * Y Swistir * San Marino * Y Fatican

Albania * Malta * Monaco * Montenegro * Gwlad Greece * Dwyrain Affrica Eidalaidd *  Libia Eidalaidd

Dinas Efrog Newydd * Toronto * Mogadishu * Nice * Istria * Ynysoedd Ionaidd

## Ymadroddion cyffredin 
* italiano : *Eidaleg*
* gallese : *Cymraeg*
* inglese : *Saesneg*
* Salve! : *Helô!* / *Hwyl fawr!* (Gallwch ddweud *Salve!* wrth gyfarfod neu wrth ymadael.)
* Ciao! : *Shwmâi!* / *Hwyl!* (yn debyg i *Salve!* ond yn anffurfiol)
* Saluti! : *Cyfarchion!* (yn debyg i *salve!* ond yn fwy ffurfiol)
* Come sta? : *Sut mae?*
* Buongiorno! : *Bore da!*
* Buonasera! : ''P'nawn da!* / *Noswaith dda!*
* Arrivederci! : *Da boch chi!* / *Hwyl fawr!*
* Buona notte! : *Nos da!*
* Ni scusi! : *Esgusodwch fi!* (er mwyn tynnu sylw)
* Permesso! : *Esgusodwch fi!* (er mwyn mynd heibio)
* Prego? : *Esgusodwch fi?* (Os ydych chi ddim wedi deall.)
* Per favore / Per piacere: *Os gwelwch chi'n dda*
* Grazie : *Diolch*
* No grazie : *Dim diolch!*
* Molte grazie / Tante grazie : *Diolch yn fawr*
* Prego! : *Da chi!* (pan fydd rhywun yn dweud *Grazie!*, atebwch gyda *Prego!*.)
* Mi dispiace : *Mae’n ddrwg gen i* / *Mae'n flin gen i*
* Sì : *Ie* / *Do* / *Oes* ayyb.
* No : *Nage* / *Naddo* / *Nac oes* ayyb.
* Salute! / Cin cin! : *Iechyd da!''

## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Eidaleg
Categori:Ieithoedd Romáwns
Categori:Ieithoedd yr Eidal
1670au

16g - **17g** - 18g
1620au 1630au 1640au 1650au 1660au - **1670au** - 1680au 1690au 1700au 1710au 1720au
1670 1671 1672 1673 1674 1675 1676 1677 1678 1679

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Clement X
*Brenin Siarl II o Loegr a'r Alban
*Brenin Louis XIV (Ffrainc)
*Brenin Sion III (Gwlad Pwyl)
*Aleksey I (Rwsia)


Categori:Degawdau'r 17eg ganrif
Robin Williams (llenor)

:''Am bobl eraill o'r un enw gweler Robin Williams.''

Roedd **Robin Williams** (y Parch R. O. G. Williams, 3 Medi 1923 – Rhagfyr 2003) yn bregethwr, yn gyflwynydd teledu ac yn awdur.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Robert Owen Griffith Williams ym Mhenycaerau, Llŷn, a'i fagu yn Llanystumdwy. Ei fam oedd Anne Griffiths a'i dad oedd Jeremiah Williams. Un o'i frodyr oedd John Griffith Williams.

Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru Bangor, ac yng Ngholeg Diwinyddol yr Eglwys Bresbyteraidd yn Aberystwyth. Roedd yn aelod o Driawd y Coleg a oedd yn canu ar y rhaglen radio *Noson lawen* a gynhyrchwyd gan yr enwog Sam Jones.

Treuliodd gyfnodau yn weinidog yn Ninmael a Phenrhyndeudraeth. Ddechrau'r saithdegau gadawodd y weinidogaeth a symud i Ros-lan ger Cricieth, gan weithio ar ei liwt ei hun fel awdur a darlledwr. Bu ganddo golofn wythnosol yn *Yr Herald Cymraeg.*

Bu'n cyflwyno'r rhaglenni teledu crefyddol *Dechrau Canu, Dechrau Canmol* a ''Seiat Holi'r Naturiaethwyr'' ar S4C. Bu'n crwydro'r wlad gyda'i ddarlith enwog 'Y Tri Bob', sef Bob Owen, Croesor, Bob Lloyd (Llwyd o’r Bryn) a Bob Tai’r Felin.

Cyhoeddodd 14 cyfrol, gan gynnwys ysgrifau a llyfrau taith, a'i gyfrol enwocaf *Y Tri Bob* (Gwasg Gomer, 1970).

## Bywyd personol 
Priododd Doris Evans (1913-2010) yn Medi 1950 a cawsant ddau o blant. Bu farw ym Mangor yn 80 mlwydd oed.

## Llyfryddiaeth
* *Basged y Saer* (1969)
* *Y Tri Bob* (1970)
* *Wrthi* (1971)
* *Esgyrn Eira* (1972)
* *Blynyddoedd Gleision* (1973)
* *Mêl Gwyllt* (1976)
* *Cracio Concrit* (1979)
* *Lliw Haul* (1980)
* ''Llongau'r Nos'' (1983)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bangor
Categori:Gweinidogion Presbyteraidd o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
1660au

16g - **17g** - 18g
1610au 1620au 1630au 1640au 1650au - **1660au** - 1670au 1680au 1690au 1700au 1710au
1660 1661 1662 1663 1664 1665 1666 1667 1668 1669

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Alexander VII
*Pab Clement IX
*Brenin Siarl II o Loegr a'r Alban
*Brenin Louis XIV (Ffrainc)
*Michael Korybut Wisniowiecki (Gwlad Pwyl)
*Aleksey I (Rwsia)


Categori:Degawdau'r 17eg ganrif
1650au

16g - **17g** - 18g
1600au 1610au 1620au 1630au 1640au - **1650au** - 1660au 1670au 1680au 1690au 1700au
1650 1651 1652 1653 1654 1655 1656 1657 1658 1659

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Innocentius X
*Pab Alecsander VII
*Oliver Cromwell (Lloegr)
*Brenin Louis XIV (Ffrainc)
*Brenin John II (Gwlad Pwyl)
*Aleksey I (Rwsia)


Categori:Degawdau'r 17eg ganrif
Ffrangeg

Mae'r **Ffrangeg** (*français*, IPA [fʁɑ̃sɛ]) yn iaith Romáwns sy'n cael ei siarad yn frodorol yn Ffrainc, Walonia a Rhanbarth Brwsel-Prifddinas yng Wlad Belg, y Swistir, Monaco, broydd Québec ac Acadia yng Nghanada, yn ogystal â chymunedau eraill, fel y Caribî. Yn wir, siaredir Ffrangeg mewn 53 o wledydd yn y byd.

Ceir y rhan fwyaf o'r gwledydd lle siaredir Ffrangeg fel ail iaith yng Ngogledd a Gorllewin Affrica.

Mae llenyddiaeth Ffrangeg yn un o lenyddiaethau mwyaf y byd.

## Ymadroddion cyffredin 
* français : *Ffrangeg*
* gallois : *Cymraeg*
* anglais : *Saesneg*
* salut ! : *helô! / hwyl!* (Gallwch ddweud *salut!* wrth gyfarfod neu wrth ymadael.)
* ça va ? : *sut mae?*
* bonjour ! : ''bore/p'nawn da!*
* bonsoir ! / bonne soirée! : *noswaith dda!*
* au revoir ! : *da boch chi! / Hwyl fawr!*
* bonne nuit ! : *nos da!*
* excusez-moi ! : *esgusodwch fi!* (er mwyn tynnu sylw)
* pardon ! : *esgusodwch fi!'' (er mwyn mynd heibio)
* s'il vous plaît : ''os gwelwch chi'n dda*
* merci / non merci : *dim diolch* (Gofalwch chi! Gall *merci* feddwl "diolch" neu "dim diolch". Peidiwch â dweud *merci !* nes bod y peth yn ddiogel yn eich dwylo! Os ydy e ddim yn eich dwylo eto dywedwch *je veux bien !* yn hytrach na *merci !'' neu gewch chi 'mohono fe.)
* merci bien : *diolch*
* merci beaucoup : *diolch yn fawr*
* de rien : *da chi* (pan fydd rhywun yn dweud *merci beaucoup*, atebwch gyda *de rien*.)
* (je suis) desolé(e) : ''mae'n flin gen i*
* oui : *ie / do / oes* etc.
* si : *ie / do / oes'' etc. pan fyddych chi'n anghytuno â rhywun.
* non : *nage / naddo / nag oes* etc.
* Bon appétit! : *Mwynhewch eich bwyd!*
* À votre santé! / À la vôtre! : *Iechyd da!*

### Dywediadau 
* bordel : *lle didrefn* (yn wreiddiol - *tŷ wedi wneud o fyrddiau pren*), Bordel! : *Yfflon wen!*
* Ce n'est pas grave. : *Dydy e ddim yn ddifrifol.*
* Je m'en fiche! : ''Dwi'n malio dim!'' (neu braidd yn gryfach -) Je m'en fous! : ''Dwi'n malio 'mor diawl!*
* oh là là! : *o diar!*

## Geiriau diddorol 
* baragouiner : *baldorddi'' (Maen nhw'n dweud mae dynwared y Llydáwyr yn baldorddi am y **bara** a'r **gwin** wrth fwyta ydy gwraidd y gair hwn.)
* chauffard : *gyrrwr anystyriol/diofal*

## Dosbarthiad daearyddol
bawd|dim|

|450x450px

### Gwledydd lle mae'r Ffrangeg yn iaith swyddogol
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Gwledydd lle mae'r Ffrangeg yn iaith weinyddol/ddiwylliannol
*
*
*
*
*
*

### Gwledydd lle mae'r Ffrangeg yn iaith swyddogol mewn endidau adrannol
*
*
*
*
*
* Pondicherry
*
*
*
*
* Valle d'Aosta
*
* Ynys Clipperton

### Sefydliadau rhyngwladol sy'n defnyddio'r Ffrangeg fel iaith swyddogol
*Académie française

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Geiriadur Sylfaenol, Cymraeg - Ffrangeg, Ffrangeg - Cymraeg. 
* Geiriadur iaith Ffrangeg - Cymraeg 


Categori:Ieithoedd Romáwns
Categori:Ieithoedd Algeria
Categori:Ieithoedd Canada
Categori:Ieithoedd Ffrainc
Categori:Ieithoedd Gwlad Belg
Categori:Ieithoedd Moroco
Categori:Ieithoedd y Swistir
Categori:Ieithoedd Tiwnisia
1640au

16g - **17g** - 18g
1590au 1600au 1610au 1620au 1630au - **1640au** - 1650au 1660au 1670au 1680au 1690au
1640 1641 1642 1643 1644 1645 1646 1647 1648 1649

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 1642-1649 - Rhyfel Cartref Lloegr

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Urbanus VIII
* Pab Innocentius X
* Brenin Charles I (Lloegr)
* Brenin Louis XIV (Ffrainc)
* Brenin Sion II (Gwlad Pwyl)
* Tsar Aleksey I (Rwsia)
* Brenin Felipe IV (Sbaen)
* Brenhines Cristin (Sweden)


Categori:Degawdau'r 17eg ganrif
Baner yr Eidal

bawd|200px|Baner yr Eidal

bawd|chwith|150px|Baner y Weriniaeth Cispadanaidd, 1797
Baner drilliw yw **baner yr Eidal** â thri stribedyn unionsyth mewn gwyrdd (ar y chwith), gwyn a choch. Cyfeirir ati yn Eidaleg fel *Il Tricolore*. Defnyddiwyd patrwm tebyg ond â stribedi gorweddol, gan y *Repubblica Cispadana* ('Gweiniaeth Cispadanaidd'), gweriniaeth a sefydlwyd yng ngogledd yr Eidal yn 1796 gyda nawdd byddin Ffrainc o dan Napoléon Bonaparte. Mabwysiadwyd y faner drilliw ganddi ar 7 Ionawr 1797. Roedd nifer o weriniaethau bychan yn yr Eidal yn defnyddio baneri trilliw ar y pryd ar batrwm baner drilliw Ffrainc. Dewisiwyd coch a gwyn, lliwiau baner Milano, a gwyrdd, lliw gwisg Lleng Lombardi. Pryd ffurfiwyd y *Repubblica Cisalpina* ('Gweriniaeth Cisalpaidd') yn 1798, dewisodd faner sgwâr â stribedi unionsyth, yn debyg iawn i faner yr Eidal heddiw, a gafodd ei ddefnyddio tan 1802. Daeth y faner drilliw yn symbol o'r ymdrechion i uno'r Eidal yn ystod canol y 19eg ganrif, ac roedd nifer o weriniaethau yr Eidal yn defnyddio amrywiaethau arni. Pryd cyhoeddwyd Teyrnas yr Eidal yn 1861, mabwysiadwyd baner Teyrnas Sardegna-Piemonte fel baner genedlaethol y deyrnas newydd: roedd hon yn cynnwys arfbais Brenhinllin Savoia ar gefndir y faner drilliw. Parhaodd y faner hon tan 1948, pryd mabwysiadwyd y faner ar ei ffurf bresennol gyda diddymiad y brenin a datganiad Gweriniaeth Eidalaidd.

bawd|200px|Baner Teyrnas yr Eidal 1861–1948

Eidal, Yr
Categori:Yr Eidal
Josef Haydn

Cyfansoddwr o Awstria oedd **Franz Josef Haydn** (31 Mawrth 1732 – 31 Mai 1809). Roedd yn un o brif gyfansoddwyr y cyfnod clasurol. Treuliodd y rhan helaethaf o'i yrfa fel cerddor llys i'r teulu cyfoethog Eszterhazy gerllaw dinas Eisenstadt.

Cafodd ei eni yn Rohrau, yn Awstria ger ffin Hwngari. Roedd yn frawd i Michael Haydn, a oedd hefyd yn gyfansoddwr, ac i Johann Evangelist Haydn, a oedd yn denor.

Roedd ei dad Matthias Haydn yn gerddor gwerin brwd a dysgodd ei hun i ganu'r delyn. Roedd ei rieni wedi deall fod yna dalent yn eu mab, ac felly fe gytuno nhw ei fod yn mynd i fyw gyda perthynas iddyn nhw, Mattias Franck, ysgolfeistr a chorfeistr yn Hainburg rhyw ddeg milltir i ffwrdd, ac yntau ond yn chwech oed.

## Cerdd
* Symffoni rhif 22 ("Yr Athronydd")
* Symffoni rhif 45 ("Ffarwel")
* Symffoni rhif 92 ("Rhydychen")
* Symffoni rhif 104 ("Llundain")
* Symffoni rhif 105 ("Sinfonia Concertante")
* *Y Creadigaeth* (oratorio)
* Offeren rhif 9 ("Nelson")

Categori:Cyfansoddwyr y 18fed ganrif o Awstria
Categori:Cyfansoddwyr y 19eg ganrif o Awstria
Categori:Genedigaethau 1732
Categori:Marwolaethau 1809
Categori:Seiri Rhyddion
Charles VII, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1422 hyd ei farwolaeth oedd **Charles VII**, weithiau **Siarl VII** (22 Chwefror 1403 – 22 Gorffennaf 1461). Llysenwau: "le Victorieux", "le Bien-Servi".

Cafodd ei eni ym Mharis. Roedd yn fab i'r brenin Siarl VI a'i frenhines Isabeau o Fafaria.

## Teulu
### Gwraig 
Priododd Mari o Anjou ar 18 Rhagfyr 1422.

### Plant 
* Louis XI (1423–83), brenin Ffrainc 1461–1483
* Jean (1426)
* Radegonde de France (1428–44)
* Catrin (1428–1446), gwraig Charles le Téméraire yn 1440
* Jacques de France (1432-1437)
* Yolande de France (1434–78), priododd Amadeus IX, Dug o Savoie yn 1452
* Jeanne (1435–82), Priododd Jean II, Dug o Bourbon yn 1452
* Marged (1437–38)
* Mari (7 Medi 1438 – 14 Chwefror 1439)
* Jeanne (7 Medi 1438 – 26 Rhagfyr 1446)
* Magdalena (1443–95), priododd Gaston de Foix, Tywysog Viane, yn 1462
* Charles de Valois, Duc de Berry (1446–72)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1403
Categori:Marwolaethau 1461
Categori:Pobl o Baris
Cwm Elan

Cwm ger Rhaeadr Gwy ym Mhowys yw **Cwm Elan**, sef dyffryn afon Elan. 

## Ardal Cwm Elan 
Mae'n ardal brydferth a diarffordd wrth odre bryniau Elenydd ac ychydig i'r gogledd o Raeadr Gwy. Mae'n gorchuddio 70 milltir sgâr (180 km2)  - yn ddŵr ac yn dir amaethyddol, Llyn Elan a phentref Elan. Mae dros 80% o'r dyffryn wedi'i nodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Agorwyd y cyntaf o gronfeydd Elan ar yr 21 Gorffennaf 1904 er mwyn cyflenwi dŵr i ddinas Birmingham yn Lloegr.  Cafodd dros gant o'r gweithwyr a oedd yn codi'r argae eu lladd yn ystod y gwaith.  Dioddefodd y bobl leol hefyd. Bu rhaid i tua chant o'r trigolion symud o'u cartrefi. Diflannodd yr ysgol, yr eglwys a'r capel, ynghyd â nifer o ffermydd a bythynnod.

## Cronfeydd Cwm Elan 
*Cronfa Caban Coch
*Cronfa Craig Goch
*Cronfa Garreg-ddu
*Cronfa Penygarreg

Tua'r adeg hon y crewyd cronfa Claerwen, i'r gorllewin o Gwm Elan. Mae'r dwr yn llifo oddi yma i Loegr drwy draphont a phibell ddŵr Elan - Birmingham.

Mae'r SAS (byddin cudd Lloegr) yn ymarfer yn yr ardal.

File:Arwyddbost Cwm Elan.jpg|thumb|Arwyddbost Cwm Elan gyda slogan 'Cofiwch Cwm Elan' yn adlais o slogan enwog Cofiwch Dryweryn yn cofnodi boddi'r cwm i greu cronfa ddŵr
File:Arwyddbost Cronfa Ddŵr Caban Coch.jpg|Arwyddbost Cronfa ac Argae ddŵr Caban Coch
File:Cronfa Ddŵr Caban Coch.jpg|Cronfa ac Argae Caban Coch 
File:Craig Goch Dam, Elan Valley - geograph.org.uk - 51104.jpg|Argae Cronfa Craig Goch, Cwm Elan
File:Cronfa Ddŵr Craig Goch.jpg|Cronfa Ddŵr Craig Goch yn y gaeaf
File:Remains of a house visible in an Elan Valley reservoir (1293601).jpg|Un o'r tai'n dod i'r golwg yn sychdwr yr 1910au, wrth i lefel un o lynnoedd dyffryn Elan ostwng
Disused leadmines in the Elan valley - geograph.org.uk - 220866.jpg|Hen fwynglawdd plwm yng Nghwm Elan

Elan
Categori:Cymunedau Cymreig a ddinistriwyd
Anialwch

[300px|bawd|Tywynod ym [Parc Cenedlaethol Dyffryn Marwolaeth|Mharc Cenedlaethol Dyffryn Marwolaeth, Califfornia]]
300px|bawd|Anialwch Atacama
Ardal heb lawer o law yw **anialwch** (**diffeithwch**). Ceir anialwch iâ a thwndra mewn ardaloedd oer, ac anialwch sych mewn ardaloedd poeth. Ceir anialwch sych mewn nifer o ardaloedd: mewn ardaloedd isdrofannol (e.e. Sahara, Gobi a Kalahari), mewn ardaloedd arfordirol (e.e. Atacama a Namib), mewn basnau mawr yn y mynyddoedd (e.e. y Great Basin), neu y tu hwnt i fynyddoedd. Mewn llawer ohonynt does dim ond tywod, cerrig neu halen.

## Byw yn yr anialwch 
Ychydig iawn o drigfannau a geir yn yr anialwch. Yn draddodiadol mae nifer o'i drigolion yn byw bywyd nomadaidd neu led-nomadaidd. Ond lle ceir dŵr ceir gwerddonau ffrwythlon ac mae'r enghreifftiau mwyaf ohonynt yn cynnal trefi a phentrefi pur sylweddol, yn arbennig yn y Sahara ac Anialwch Arabia.

## Anialeiddio 
Erbyn hyn mae diffeithdiro (*desertification*) yn broblem byd-eang. Oherwydd erydiad ac amaethyddiaeth gor-ddyfal, mae anialwch yn ehangu pob blwyddyn, yn bennaf yng ngogledd Affrica (y Sahel), ond hefyd yn ardaloedd eraill yn Affrica, canolbarth a de Asia, Awstralia, gogledd a de America a de Ewrop.

## Deg anialwch ehangaf y byd 
# 8,700,000&nbsp;km² - Sahara (Affrica)
# 1,560,000&nbsp;km² - Anialwch Awstralia
# 1,300,000&nbsp;km² - Anialwch Arabia (Asia)
# 1,040,000&nbsp;km² - Gobi (Asia)
#&nbsp;&nbsp;715,000&nbsp;km² - Kalahari (Affrica)
#&nbsp;&nbsp;676,000&nbsp;km² - Patagonia (De America)
#&nbsp;&nbsp;330,000&nbsp;km² - Takla Makan (Asia)
#&nbsp;&nbsp;312,000&nbsp;km² - Sonora (Gogledd America)
#&nbsp;&nbsp;273,000&nbsp;km² - Karakum (Asia)
#&nbsp;&nbsp;273,000&nbsp;km² - Tharr a Cholistan (Asia)

Categori:Amgylchedd

Categori:Daearyddiaeth
Cytundeb Aberconwy

Cytundeb a arwyddwyd rhwng Llywelyn Ein Llyw Olaf ac Edward I, Brenin Lloegr yn 1277 oedd **Cytundeb Aberconwy**. Rhoddodd  Llywelyn ei sêl ar y ddogfen ar 9 Tachwedd, 1277. Trefnwyd y cytundeb yn Abaty Aberconwy gyda Tudur ab Ednyfed a Goronwy ap Heilin yn cynrychioli Tywysog Gwynedd yn y trafodaethau â chynrychiolwyr Edward I.

[250px|bawd|Saif Eglwys [Conwy ar safle'r abaty lle trefnwyd y Cytundeb hanesyddol.]]
Cadwodd Llywelyn y teitl Tywysog Cymru, a chafodd ganiatâd i briodi Elinor de Montfort. Ond unig etifeddiaeth Llywelyn oedd Gwynedd Uwch Conwy - bu rhaid iddo ildio'r Berfeddwlad "yn dragwyddol" i Goron Lloegr - a doedd dim ond pump o fân-arglwyddi Cymru i dalu gwrogaeth iddo gan fod y gweddill i dalu gwrogaeth i Edward. Roedd Dafydd ei frawd i gael llywodraethu cantrefi Rhufoniog a Dyffryn Clwyd ac roedd Gruffudd ap Gwenwynwyn i gael Powys.

Er bod y cytundeb yn golygu gostyngiad sylweddol yn safle Llywelyn, a hynny ar ôl llawer o frwydro caled, yr oedd ymhell o fod yr hyn a ddymunai Edward, sef gostyngiad llwyr Gwynedd annibynnol a'i throi'n rhan o deyrnas Lloegr.

## Gweler hefyd
*Cytundeb Trefaldwyn, 29 Medi 1267
*Cytundeb Penmachno, 19 Rhagfyr 1294
*Cytundeb Middle, 1234

## Cyfeiradau
Categori:1277
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Categori:Conwy (tref)
Aberconwy
Aberconwy
Aberconwy
Categori:Hanes Conwy
Categori:Oes y Tywysogion
1630au

16g - **17g** - 18g
1580au 1590au 1600au 1610au 1620au - **1630au** - 1640au 1650au 1660au 1670au 1680au
1630 1631 1632 1633 1634 1635 1636 1637 1638 1639

----

**Digwyddiadau a Thueddiadau**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Wrban VIII
*Charles I (Lloegr a'r Alban)
*Louis XIII, brenin Ffrainc (Ffrainc)
*Ladislaus IV, brenin Gwlad Pwyl
*Tsar Mikhail I (Rwsia)
*Felipe IV, brenin Sbaen
*Gustafus Adolfus, brenin Sweden
*Cristin, brenhines Sweden
*Cristian IV, brenin Denmarc a Norwy

Categori:1630au
Categori:Degawdau'r 17eg ganrif
ISO 639

Set o safonau rhyngwladol sy'n rhestru codau ar gyfer enwau ieithoedd yw **ISO 639**.

## C
## E
## F
## M
## S
## Gweler hefyd
* Rhestr ieithoedd
* ISO 639-6

Categori:Ieithoedd
Categori:Rhestrau iaith
Categori:ISO 639
Emrys Evans

Bancwr a Chymro oedd y Dr **William Emrys Evans** (4 Ebrill 1924 – 18 Gorffennaf 2004).

Yn fab i ffermwr fferm fach yn Sir Drefaldwyn daeth yn bennaeth Banc y Midland yng Nghymru. Bu'n ddylanwad i Gymreigio'r banc hwnnw. Roedd yn gymwynaswr i nifer o elusennau gan gynnwys Barnados, Tenovus ac Arch Noa sef yr elusen dros sefydlu ysbyty plant yng Nghymru. Bu'n gadeirydd bwrdd rheoli Sioe Amaethyddol Cymru ac yn llywydd yr Eisteddfod Genedlaethol am dair blynedd. Bu hefyd yn drysorydd Undeb yr Annibynwyr.

Bu'n aelod o Gyngor yr Iaith Gymraeg a sefydlwyd yn 1973.

## Bywyd personol
Priododd Mair Thomas yn 1946 a chawsant un ferch. Roedd y ddau yn byw yn Llundain tra oedd yn gweithio ym mhrif swyddfa'r banc cyn symud i Ddinas Powys, Bro Morgannwg yn 1972. Bu farw yn ei gartref ar 18 Gorffennaf 2004. Bu'r angladd yng nghapel Ebeneser, Stryd Siarlys, Caerdydd, 26 Gorffennaf a'i dilyn gan amlosgi yn Amlosgfa'r Ddraenen (Thornhill), Caerdydd.

## Dolenni
* Bywgraffiad yn y Guardian

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Bancwyr o Gymru
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Robert Clive

Milwr a gweinyddwr enwog o Loegr oedd **Robert Clive** neu'r **Barwn Clive o Plassey** (29 Medi 1725 - 22 Tachwedd 1774), a aned ger Market Drayton yn Swydd Amwythig. Ei enw poblogaidd o "Clive o India".

Chwareai ran bwysig yn hanes cynnar Cwmni Dwyrain India. Treuliodd dri chyfnod yn India. Yn ei ail dymor yn y wlad (1753–1760) daeth yn enwog am ei ran yn ail-gipio dinas Calcutta o ddwylo'r gwrthryfelwyr ac yn ddiweddarach am ei fuddugoliaeth enwog yn erbyn Surajah Dowlah, Nawab Bengal, ym Mrwydr Plassey (1757). Am gyfnod roedd yn rheolwr *de facto* ar Fengal i gyd. Ar ôl dychwelyd i Loegr yn 1760 cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol dros Amwythig yn 1761 a'i urddo'n farwn gan William Pitt "yr Iau". Yn ei drydydd dymor yn India gosododd sylfeini rheolaeth Prydain ar y wlad i gyd. Cyflawnodd hunanladdiad yn 1774 yn sgîl ffrae hir-dymor am ei weinyddiaeth ar y Cwmni.

## Llyfryddiaeth 
*Burhan Ibn Hasan, *Tuzak-I-Walajahi* (Prifysgol Madras, 1934)
*H.E.Busteed, *Echoes from Old Calcutta* (Calcutta, 1908)
*A. Mervyn Davies, *Clive of Plassey* (Llundain, 1939)
*Michael Edwardes, *The Battle of Plassey and the Conquest of Bengal* (Llundain, 1963)
*Mark Bence-Jones, *Clive of India* (Llundain, 1974)
*Thomas Babington Macaulay, "Lord Clive" yn *Essays* (Llundain: Longman's, Green & Co, 1891), tt. 502-547.
*P.J. Marshall, *Bengal, The British Bridgehead: Eastern India 1740-1828* (Caergrawnt, 1988)

Categori:Genedigaethau 1725
Categori:Hanes India
Categori:Marwolaethau 1774
Categori:Milwyr o Loegr
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
Penrhyn Llŷn

:*Gweler hefyd Llŷn (gwahaniaethu) a Penrhyn (gwahaniaethu)*.

Gorynys yng ngogledd-orllewin Cymru yw **Penrhyn Llŷn** neu **Pen Llŷn**. Mae'n rhan o Wynedd. Mae'n ymestyn fel braich allan i'r môr tua gogledd Bae Ceredigion. Yr Eifl yw'r copa uchaf a'r prif drefi yw Aberdaron, Abersoch, Cricieth, Nefyn a Phwllheli. Creadigaeth bur diweddar yw'r term ei hun.

300px|bawd|canol|Penrhyn Llŷn

Mae'r penrhyn yn cael ei adnabod fel Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Ceir nifer o draethau braf, yn arbennig ar yr arfordir deheuol, baeau creigiog ar hyd arfordir y gogledd, a bryniau gosgeiddig fel Yr Eifl a Carn Fadryn.

Er gwaethaf mewnlifiad o siaradwyr Saesneg i leoedd fel Abersoch, erys Llŷn yn un o gadarnleoedd pwysicaf yr iaith Gymraeg.

## Geirdarddiad 
Daw'r enw Llŷn o Laigin, brenhinllin Leinster/Laighin a sefydlodd gwladfa Wyddelig yng Ngogledd Cymru yn ystod Oes Gristnogol Gynnar Iwerddon (tua 400–800).

## Copaon
[bawd|chwith|Mynydd [Moel-y-gest.]]
bawd|chwith|upright=1.2|Lleoliad y copaon o Ynys Môn i Ben Llŷn.

|}

### Cymunedau (a chyn-gymunedau) 
## Gweler hefyd 
*Llŷn - y cantref hanesyddol; Pen Llŷn
*Eifionydd - cwmwd ac ardal hanesyddol; rhan dde-ddwyreiniol y penrhyn
*Llwybr Arfordir Llŷn ac Eryri
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Ó Corráin, D. "Prehistoric and Early Christian Ireland" yn *The Oxford History of Ireland*, golygwyd gan R. F. Foster (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1989).
* Ioan Mai Evans, *Gwlad Llŷn* (Llandybie, 1968)

Categori:Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol yng Nghymru
Categori:Arfordir Gwynedd
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Llŷn
Categori:Gorynysoedd Cymru
Mynyw

Mae **Mynyw** (Lladin: *Menevia*) yn enw amgen hanesyddol am 'Tyddewi'. Gallai gyfeirio at un o sawl peth:

* Tyddewi (Mynyw), safle Eglwys Gadeiriol Tyddewi
* Esgobaeth Tyddewi (Esgobaeth Mynyw)
* Esgob Tyddewi (Esgob Mynyw)
* Mynyw (cwmwd), cwmwd yng nghantref Pebidiog, sy'n cynnwys Tyddewi

Gweler hefyd:
* Mynwy
----
Louis XIII, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1610 hyd ei farwolaeth oedd **Louis XIII** (27 Medi 1601 – 14 Mai 1643).

Cafodd ei eni yng nghastell Fontainebleau ger Paris. Ei dad oedd Harri IV, brenin Ffrainc. Ei fam oedd Marie de Medicis.

## Teulu
### Gwraig
* Ann o Awstria

### Plant 
* Louis XIV, brenin Ffrainc (1638–1715)
* Philippe o Frainc, Dug Orléans (1640–1701)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1601
Categori:Marwolaethau 1643
Categori:Pobl o Seine-et-Marne
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Daniel Rowland

bawd|Portrait of Statue of Daniel Rowlands, Llangeitho (4671151)

Roedd **Daniel Rowland, Llangeitho** (1713 – 16 Hydref 1790) yn un o arweinwyr y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru yn y ddeunawfed ganrif, ynghyd â William Williams a Howel Harris. Cafodd droedigaeth wrth wrando ar Griffith Jones tua 1735.
bawd|Daniel Rowlands, gan Robert Bowyer|alt=|chwith

## Hanes
Treuliodd y rhan fwya o'i fywyd yn giwrad ym mhlwyfi Nantcwnlle a Llangeitho, Ceredigion. Cydnabyddwyd ef fel pregethwr ac fe drodd e Langeitho yn ganolfan i Fethodistiaeth Galfinaidd yng Nghymru.

Cafodd ei luchio o'r Eglwys Anglicanaidd am i'w bregethu achosi'r fath ferw - y diwygiad Methodistaidd yn arbennig. Wedi hynny, sefydlodd achos Methodistaidd yn Llangeitho.

Roedd ei bregethau cynnar yn adnabyddus fel rhai dychrynllyd, am eu bod yn sôn cymaint am Farn Duw ynddynt. Ond wrth aeddfedu, rhoddai fwy o bwyslais ar y waredigaeth ar y Groes.  Ystyrid ei ddiwinyddiaeth a'i gymeriad yn fwy cyson a sefydlog na'i gyfaill Howel Harris yn ystod y diwygiad.

"Dros y Mynydd Bach" y byddai pererinion Anghydffurfiol o mor bell i'r gogledd ag Arfon a Llŷn yn dod i wrando pregethu Daniel Rowland yn Llangeitho. Roedd ffynnon ar lethrau'r Mynydd tua dwy filltir o Langeitho lle byddent yn ymgynnull i gael lluniaeth, diod a gorffwys ar ôl teithio trwy'r nos dros y Mynydd. Byddent yn dod o Sir Gaernarfon bob ail fis gan hurio cychod pysgota o Aberdaron, Abersoch, Pwllheli neu Borthmadog, i Aberystwyth, gan gychwyn i'w taith ddydd Gwener. Ar y Sadwrn cerddent o Aber i Langeitho dros y Mynydd Bach a dychwelyd yr un ffordd nos Sul.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth ddethol
*D. J. Odwyn Jones, *Cofiant Daniel Rowland* (1938)

Categori:Genedigaethau 1713
Categori:Llangeitho
Categori:Marwolaethau 1790
Categori:Pregethwyr o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Ymneilltuaeth yng Nghymru
1610au

16g - **17g** - 18g
1560au 1570au 1580au 1590au 1600au - **1610au** - 1620au 1630au 1640au 1650au 1660au
1610 1611 1612 1613 1614 1615 1616 1617 1618 1619

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Pawl V
*James VI a I, brenin yr Alban a Lloegr (Lloegr)
*Harri IV, brenin Ffrainc (Ffrainc)
*Louis XIII, brenin Ffrainc (Ffrainc)
*Ladislaus IV, brenin Gwlad Pwyl (Gwlad Pwyl a Rwsia)
*Felipe III, brenin Sbaen (Sbaen)
*Gustafus Adolfus, brenin Sweden (Sweden)
*Cristian IV, brenin Denmarc a Norwy


Categori:Degawdau'r 17eg ganrif
Catrin Finch

Telynores yn wreiddiol o Lanon, Ceredigion, yw **Catrin Finch** (ganwyd 24 Ebrill 1980).

Cafodd ei gwersi telyn cyntaf gan Elinor Bennett pan nad oedd ond wyth oed. Bu yn Ysgol Purcell yn Llundain pan oedd yn 16 oed, gan astudio dan law Skaila Kanga, ac aeth ymlaen wedyn i'r Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain.

Enillodd Gystadleuaeth Telyn Ryngwladol Lily Laskine yn 1999 un o brif wobrau'r byd i'r delyn, ac enillodd Gyfweliadau Rhyngwladol Artistiaid Cyngerdd Ifanc yn Efrog Newydd. Mae wedi teithio yn eang yn yr Unol Daleithiau.

Mae wedi gweithio gyda Karl Jenkins, Bryn Terfel, James Galway, Julian Lloyd-Webber a Katherine Jenkins.

Cyfansoddodd concerto i'r delyn ar gyfer Cerddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru.

## Gyrfa 
Fe'i penodwyd yn delynores frenhinol i Dywysog Cymru yn y flwyddyn 2000.

Rhwng 2022 a 2023 hi oedd cyfarwyddwr artisdig MusicFest Aberystwyth.

## Bywyd personol
Yn 2003, priododd â Hywel Wigley, mab Dafydd Wigley ac Elinor Bennett. Mae ganddynt ddau o blant.

Gwahanodd oddi wrth ei gŵr yn 2017 ac yn fuan wedyn cafodd ddiagnosis o ganser y fron a chafodd driniaeth yn ystod hanner cyntaf 2018. Mae'n cario y genyn BRCA1 sy'n cynyddu'r risg o gael canser y fron ond penderfynodd beidio cael mastecomi rhai blynyddoedd ynghynt oherwydd prysurdeb ei gyrfa. Wedi'r driniaeth cemotherapi cafodd fastecomi dwbl a llaw-driniaeth i ail-adlunio'r fron.

Priododd ei chymar Natalie yn Ninbych-y-pysgod ar 14 Rhagfyr 2019.

## Disgyddiaeth
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Catrin Finch

Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Gymru
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Telynorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
James Ramsay MacDonald

Gwleidydd o'r Alban oedd **James Ramsay MacDonald** (12 Hydref 1866 - 9 Tachwedd 1937).

Roedd yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig rhwng Ionawr 1924 a Tachwedd 1924, a rhwng Mehefin 1929 a Mehefin 1935. Ef oedd y Prif weinidog cyntaf a oedd yn aelod o'r Blaid Lafur.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*James Ramsay MacDonald ar Wefan 10 Stryd Downing

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Categori:Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Leonard Bernstein

Cyfansoddwr, pianydd ac arweinydd cerddorfa o'r Unol Daleithiau oedd **Leonard Bernstein** (25 Awst 1918 &ndash; 14 Hydref 1990).

Cafodd ei eni yn Lawrence, Massachusetts.
Mae'n enwog fel arweinydd Cerddorfa Ffilharmonig Efrog Newydd, ac am gyfansoddi'r sioe gerdd *West Side Story*.

Roedd Bernstein yn ddeurywiol.Er gwaethaf ei gariad at ei wraig, yr actores Felicia Montealegre, roedd ganddo faterion gyda dynion eraill yn ystod ei briodas. Adroddir hanes ei berthynas â Felicia yn y ffilm *Maestro* (2023).

## Gwaith 
* *Fancy Free* (ballet)
* *Candide*
* *West Side Story*
* *Symffoni rhif 1*, 1944
* *Symffoni rhif 2*, 1949
* *Symffoni rhif 3*, 1963
* *Chichester Psalms*, 1965
* *Dybbuk*, 1975
* *Songfest*, 1977
* *Divertimento*, 1980

## Cyfeiriadau
Categori:Arweinyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Pobl o Massachusetts
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Castell Cydweli

Saif **Castell Cydweli** yn nhref Cydweli, wrth aber Afon Gwendraeth Fach yn Sir Gaerfyrddin. Codwyd y castell gan yr arglwydd Normanaidd, William de Londres, tua'r flwyddyn 1100, i reoli Cwmwd Cydweli yn y Cantref Bychan.

Yn ymyl y castell yn 1136 ymladdwyd Brwydr Maes Gwenllian rhwng Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys o Caeo, a Maurice de Londres. Lladdwyd y dywysoges yn y frwydr.

Cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ddechrau'r 1190au.

Yn 1231 fe'i cipiwyd gan Llywelyn Fawr yn ystod ei ymgyrch mawr yn y de.

Ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd gofeb er cof am Gwenllian yn y castell. Codwyd yr arian at hyn gan Ferched y Wawr ledled Cymru. Arweiniwyd y seremoni gan Gwynfor Evans.

## Brwydr Cydweli (1258) 
Roedd buddugoliaeth Byddin y Cymry dros y Saeson ym Mrwydr Cydweli yn un eithriadol o bwysig.

Roedd yn un o gyfres o ymgyrchoedd a arweiniwyd gan y Tywysog Llywelyn yn erbyn y Saeson (neu'r 'Anglo-Normaniaid') ac yn dilyn yn agos at fuddugoliaeth y Cymry ym Brwydr Coed Llathen a chipio nifer o gestyll yn ôl i feddiant Llywelyn, gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arbeth. Ym Mrwydr Cydweli, arweiniwyd y Saeson gan Patrick de Chaworth. Cyfeiria'r *Annales Cambriae* at y frwydr hon.

## Oriel 

Castell Cydweli D.Cox W.Radclyffe.JPG|250px|Hen engrafiad o Gastell Cydweli yn hanner cyntaf y 19eg ganrif, gan W. Radclyffe o ddarlun D. Cox (1883)
Kidwelly Castle plan.jpg|bawd|Cynllun pensaernïol o'r castell
Kidwelly Castle.jpeg|Castell Cydweli
Kidwelly Castle, South Wales.jpeg|Castell Cydweli, De Cymru
Kidwelly Castle, Carmarthenshire.jpeg|Castell Cydweli
Kidwelly Castle in Caermarthenshire.jpeg|Castell Cydweli
Kidwelly Castle Wall Walk.jpg
Kidwelly Castle courtyard.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin
Cydweli
Cydweli
Cydweli
Categori:Cydweli
1600au

16g - **17g** - 18g
1550au 1560au 1570au 1580au 1590au - **1600au** - 1610au 1620au 1630au 1640au 1650au
1600 1601 1602 1603 1604 1605 1606 1607 1608 1609

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Clement VIII
*Pab Leo XI
*Pab Pawl V
*Brenin Iago I (Lloegr)
*Brenin Harri IV (Ffrainc)
*Brenin Sigismund III (Gwlad Pwyl)
*Tsar Vassili IV (Rwsia)
*Brenin Felipe III (Sbaen a Phortiwgal)
*Brenin Siarl IX (Sweden)
*Brenin Cristian IV o Denmarc a Norwy


Categori:Degawdau'r 17eg ganrif
1580au

15g - **16g** - 17g
1530au 1540au 1550au 1560au 1570au - **1580au** - 1590au 1600au1610au 1620au 1630au
1580 1581 1582 1583 1584 1585 1586 1587 1588 1589

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Grigor XIII
*Pab Sixtws V
*Brenhines Elisabeth I (Lloegr)
*Brenin Harri III (Ffrainc)
*Brenin Sigismund III (Gwlad Pwyl)
*Tsar Ifan IV (Rwsia)
*Tsar Fyodor I (Rwsia)
*Brenin Felipe II (Sbaen a Phortiwgal)
*Brenin Ioan III (Sweden)
*Brenin Frederic II, brenin Denmarc a Norwy
*Wanli, ymeradwr Tsieina


Categori:Degawdau'r 16eg ganrif
W. H. Davies

Llenor Cymreig a ysgrifenai yn yr iaith Saesneg, a chrwydryn oedd **W. H. Davies** (**William Henry Davies**) (3 Gorffennaf 1871 – 26 Medi 1940). Mae'n fwyaf nodedig am ei gyfrol *The Autobiography of a Super-Tramp* (1908), un o tua 50 o lyfrau a sgwennodd. Dathlodd ef ei ben-blwydd ar 20 Ebrill, ond 3 Gorffennaf sydd ar ei dystysgrif geni.

Roedd yn ffrind i'r beirdd Edward Thomas, Rupert Brooke a Siegfried Sassoon.

## Magwraeth
Roedd yn fab i Francis Boase Davies, mowldiwr haearn, Casnewydd-ar-Wysg, a'i wraig Mary Ann. Cafodd ei eni yn 6 Heol Portland ym Mhillgwenlli, Casnewydd. Fe'i addysgwyd yn yr ysgol elfennol, lle magodd ddiddordeb mewn barddoniaeth.
[bawd|chwith|Cofeb Davies ar wal y tŷ lle'i ganed: *"The Church House Inn"*, ym [Pillgwenlli|Mhillgwenlli, Casnewydd.]]

Priododd Helen Matilda Payne yn 1923, a hithau'n 23 oed, yn y swyddfa gofrestru yn East Grinstead, Sussex. Nododd un o'r tystion fod Davies mewn panic llwyr. Disgrifiwyd ef ar y tystysgrif priodas fel 'awdur'.

## Teithio
Wedi gorffen ei brentisiaeth fel cerfiwr a goreurwr, teithiodd yn helaeth drwy U.D.A. a Chanada. Ym Mawrth 1899, collodd ei goes wedi i'w droed dde gael ei mathru gan olwyn trên tra'n ceisio neidio ar drên yn Renfrew, Ontario.

## Ysgrifennu
Dychwelodd o America i Gymru a lle treuliodd ei amser yn barddoni. Ar ôl llawer o anawsterau a siomedigaethau, cyhoeddodd ei lyfr cyntaf, ''The Soul's Destroyer and Other Poems'' (Mawrth 1905). Erbyn 1911 roedd yn fardd a llenor cydnabyddedig, yn awdur wyth o lyfrau, ac yn cael blwydd-dâl o restr sifil y Llywodraeth am ei drafferth. Yn 1929, fel gwobr am ei wasanaeth i lenyddiaeth, rhoddwyd iddo radd Doethur er anrhydedd iddo, gan Brifysgol Cymru. Bu farw yn Nailsworth, Swydd Gaerloyw, 26 Medi 1940. Caiff ei waith ei ddosbarthu i'r categori 'Gweithiau  Siorsiaidd', ond mae arddull a thema'r cerddi yn dra gwahanol.

## Llyfryddiaeth
[bawd|300px|[Leisure (cerdd W. H. Davies)|Leisure gan W. H. Davies]]
;Barddoniaeth
*''The Soul's Destroyer* (1905)
**New Poems* (1907
**Nature Poems* (1908)
**Farewell to Poesy* (1910)
**Songs of Joy* (1911)
**Foliage* (1913)
**Raptures* (1918)
**Secrets* (1924)
**The Collected Poems of W. H. Davies* (1928)
**The Loneliest Mountain* (1939)

;Hunangofiant
**The Autobiography of a Super-Tramp* (1908)

;Taithlyfr
**Poet's Pilgrimage* (1918)

;Cofiant
**Young Emma'' (1980)

## Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Pobl o Gasnewydd
Alfred Nobel

Dyfeisiwr deinameit, cemegydd a pheiriannydd o Sweden oedd **Alfred Bernhard Nobel** (21 Hydref 1833 – 10 Rhagfyr 1896). Ef oedd sylfaenydd Gwobr Nobel.

Bu'n astudio ffrwydron ac yn arbennig sut i'w cynhyrchu yn ddiogel. Wrth gynhyrchu deinameit a nifer o ffrwydron eraill fe ddaeth yn gyfoethog iawn. Gadawodd y cyfoeth hwn yn ei ewyllys i sefydlu Gwobr Nobel i'w dyfarnu yn flynyddol.

Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1896
Categori:Cemegwyr o Sweden
Categori:Dyfeiswyr o Sweden
Categori:Peirianwyr o Sweden
Categori:Pobl fu farw o strôc
1620au

16g - **17g** - 18g
1570au 1580au 1590au 1600au 1610au - **1620au** - 1630au 1640au 1650au 1660au 1670au
1620 1621 1622 1623 1624 1625 1626 1627 1628 1629

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Grigor XV
*Pab Wrban VIII
*Brenin Charles I (Lloegr)
*Brenin Louis XIII (Ffrainc)
*Brenin Ladislaus IV (Gwlad Pwyl)
*Tsar Mikhail I (Rwsia)
*Brenin Felipe IV (Sbaen)
*Brenin Gustafus Adolfus (Sweden)
*Brenin Cristian IV, brenin Ddenmarc a Norwy


Categori:Degawdau'r 17eg ganrif
Christopher Reeve

Actor Americanaidd oedd **Christopher Reeve** (25 Medi 1952 - 10 Hydref 2004). Fe'i cofir yn bennaf am actio rhan Superman mewn sawl ffilm.

## Ffilmiau
**Superman* (1978)
**Superman II* (1980)
**Superman III* (1983)
**Superman IV* (1987)
**The Remains of the Day* (1993)
**Rear Window* (1998)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Pobl fu farw yn Efrog Newydd
1590au

15g - **16g** - 17g
1540au 1550au 1560au 1570au 1580au - **1590au** - 1600au 1610au 1620au 1630au 1640au
1590 1591 1592 1593 1594 1595 1596 1597 1598 1599

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Clement VIII
*Brenhines Elisabeth I (Lloegr)
*Brenin Harri IV (Ffrainc)
*Brenin Sigismund III (Gwlad Pwyl)
*Tsar Fyodor I (Rwsia)
*Tsar Boris Godunov (Rwsia)
*Brenin Felipe II (Sbaen a Phortiwgal)
*Brenin Felipe III (Sbaen a Phortiwgal)
*Brenin Sigismund (Sweden)
*Brenin Cristian IV o Ddenmarc a Norwy


Categori:Degawdau'r 16eg ganrif
30 Chwefror

Yng Nghalendr Gregori mae mis Chwefror yn cynnwys 28 neu 29 o ddyddiau. Er hynny, tair gwaith yn hanes y byd mewn rhai gwledydd, mae ne **30 Chwefror** wedi bod.

## Sweden 
Bwriadai teyrnas Sweden (yn cynnwys Y Ffindir bryd hynny) newid o Galendr Iŵl i Galendr Gregori trwy hepgor y dyddiau naid am 40 o flynyddoedd, yn dechrau yn y flwyddyn 1700. Felly doedd 1700 ddim yn flwyddyn naid yn nheyrnas Sweden, er ei bod yn flwyddyn naid yng ngweddill Ewrop. Yn anffodus, anghofiwyd am y cynllun yn 1704 a 1708 gan eu trin fel blynyddoedd naid. Oherwydd hyn roedd Calendr Sweden diwrnod o flaen Calendr Iŵl ond 10 diwrnod ar ôl Calendr Gregori. Dychwelwyd at Galendr Iŵl yn 1712 trwy gael dau ddiwrnod naid ym mis Chwefror, sef 29 a 30 Chwefror. Cyfatebai 30 Chwefror i 29 Chwefror yng Nghalendr Iŵl ac 11 Mawrth yng Nghalendr Gregori. Llwyddwyd i newid i Galendr Gregori yn 1753.

## Yr Undeb Sofietaidd 
Yn 1929, dechreuodd llywodraeth yr Undeb Sofietaidd ddefnyddio Calendr Chwyldroadol y Sofiet. Cynhwysai'r calendr 12 'mis gwaith' o 30 diwrnod yr un. Gwyliau achlysurol heb fod yn perthyn i unrhyw fis oedd y 5 neu 6 diwrnod arall yn y flwyddyn. Yn ôl y calendr hwn roedd yna Chwefror 30 yn ystod y blynyddoedd 1930 a 1931. Ar yr un pryd parhawyd i ddefnyddio Calendr Gregori yn yr Undeb Sofietaidd. Er enghraifft, ceir 28 rhifyn o *Pravda*, sef papur newydd dyddiol swyddogol y blaid gomiwnyddol, ym mis Chwefror 1930 a 1931 a 29 rhifyn yn 1932. Mae hyn yn cyfateb i arfer Calendr Gregori y cyfnod. Yn 1932 dychwelodd yr Undeb Sofietaidd i'r calendr traddodiadol.

## Calendr Iŵl cynnar 
Honnai'r ysgolhaig Sacrobosco yn y 13g bod gan Galendr Iŵl 30 diwrnod mewn blynyddoedd naid rhwng 45CC a 8CC. Honnai bod Cesar Awgwstws wedi byrhau mis Chwefror, gan ddechrau yn 8CC, er mwyn ymestyn mis Awst (Lladin: Augustus), a enwyd ar ei ôl, i 31 diwrnod. Byddai hyd fis Awst wedyn yn cyfateb â hyd fis Gorffennaf (Lladin: Iulius), a oedd wedi ei enwi ar ôl ei ewythr Iŵl Cesar. Ond mae'r holl dystiolaeth arall a geir ynglŷn â Chalendr Iŵl yn gwrthddweud honiad Sacrobosco.

## Calendrau artiffisial 
Ceir calendrau artiffisial â 30 diwrnod ym mis Chwefror. Gellir symleiddio modelau hinsawdd ag ati trwy osod hyd bob mis yn 30 diwrnod. Model Hinsawdd y Byd Canolfan Hadley]

## Ffynonellau 
* *The Oxford Companion to the Year*, gol. Bonnie Blackburn & Leofranc Holford-Strevens (Oxford University Press, 1999), tt 98-99
* Almanac naturiaethwyr Chwefror 30 
* 30 diwrnod yn Chwefror 1712 
* Newid calendrau yn Sweden 

0230
Kingsley Amis

Nofelydd a bardd Seisnig a ysgrifennai yn Saesneg oedd **Syr Kingsley Amis** (16 Ebrill 1922 – 22 Hydref 1995).

Ganed ef yn Llundain, Lloegr. Bu'n athro ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe, rhwng 1948 a 1961. Roedd yn dad i'r awdur Martin Amis.

## Bywyd Personol
Ganwyd Amis yn Clapham yn fab i William Robert Amis, clerc mewn ffatri mwstard a Rosa Annie (née Lucas) ei wraig.

Wedi derbyn ysgoloriaeth cafodd ei addysgu yn yr ysgol bonedd *The City of London School*. Ym 1941 cafodd ei dderbyn i Goleg Sant Ioan, Rhydychen.

Fe fu’n briod ddwywaith. Ei wraig gyntaf oedd Hilary Bardwell. Priodasant ym 1948, bu iddynt 3 plentyn gan gynnwys yr awdur Martin Amis. Cafodd Kingsley a Hilary ysgariad ym 1965, ar sail ei berthynas all briodasol a’r awdur Elizabeth Jane Howard. Wedi’r ysgariad priododd Amis a Howard cyn pen y flwyddyn, ni fu iddynt blant. Daeth eu priodas i ben trwy ysgariad ym 1983

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Bright November* (1947) 
* *A Frame of Mind*(1953)
* *Poems: Fantasy Portraits* (1954)
* *A Case of Samples: Poems 1946–1956* (1956)
* *The Evans County* (1962)
* *A Look Round the Estate: Poems, 1957–1967* (1968)
* *Collected Poems 1944–78* (1979)

### Nofelau
* *Lucky Jim* (1954)
* *That Uncertain Feeling* (1955)
* *I Like It Here* (1958)
* *Take a Girl Like You* (1960)
* *One Fat Englishman* (1963)
* *The Egyptologists* (gyda Robert Conquest) (1965)
* *The Anti-Death League* (1966)
* *Colonel Sun: A James Bond Adventure* (ffugenw "Robert Markham") (1968)
* *I Want It Now* (1968)
* *The Green Man* (1969)
* *Girl, 20* (1971)
* *The Riverside Villas Murder* (1973)
* *Ending Up* (1974)
* *The Crime of the Century* (1975)
* *The Alteration* (1976)
* ''Jake's Thing* (1978)
* *Russian Hide-and-Seek* (1980)
* *Stanley and the Women* (1984)
* *The Old Devils* (Gwobr Booker, 1986)
* *Difficulties with Girls* (1988)
* *The Folks That Live on the Hill* (1990)
* *We Are All Guilty* (1991)
* *The Russian Girl* (1992)
* *You Can't Do Both* (1994)
* *The Biographer's Moustache'' (1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Prifysgol Abertawe
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Rhydychen
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Pab Adrian IV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 4 Rhagfyr 1154 hyd ei farwolaeth oedd 
**Adrian IV** (ganwyd **Nicholas Breakspear**) (c. 1100 – 1 Medi 1159). Ef yw'r unig Sais i fod yn Bab yn Rhufain.

Categori:Genedigaethau 1100
Categori:Marwolaethau 1159
Categori:Pabau
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Hertford
Categori:Pobl fu farw yn Lazio
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Diabetes

Anhwyldeb metabolig yw **diabetes**, sy’n digwydd pan mae’r corff yn methu defnyddio’r siwgr sydd yn y gwaed. Heb ei reoli’n iawn, gall diabetes arwain at glefyd y galon, clefyd yr arennau, dallineb, a niwed i bellafion y corff a achoswyd gan gylchrediad gwan y gwaed. Ar y llaw arall, o gael eu trin a’u cefnogi’n iawn, gall pobl â diabetes fyw bywydau hir a normal..

Hen enwau Cymraeg arno yw clefyd siwgr a'r clefyd melys ond nid yw'r rhain yn cael eu cymeradwyo heddiw am eu bod yn medru bod yn gamarweiniol.

Mae tua 93,000 o bobl Cymru’n gwybod bod diabetes arnynt, ac mae’n debyg bod tua 40,000 o bobl eraill yn byw gyda’r cyflwr ond heb wybod hynny hyd yn hyn. Diabetes a’i gymhlethdodau sy’n gyfrifol am 9% o gostau ysbytai Cymru. Mae'r elusen Diabetes UK yn cynorthwyo pobl sydd â'r clefyd.

Yn 2007 collodd y Cymro pybyr a'r cyn-chwaraewr rygbi Ray Gravell ei goes oherwydd y clefyd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* Mwy o wybodaeth am glefyd y siwgr ar wefan Diabetes UK 

Categori:Afiechydon
Categori:Anhwylderau metabolig
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Eurig Wyn

:*Am y llenor gweler Eirug Wyn.*

Gohebydd newyddion o Gymru a gwleidydd dros Blaid Cymru oedd **Eurig Wyn** (10 Hydref 1944 – 25 Mehefin 2019).

## Bywgraffiad
Ganwyd Eurig yn Hermon ger Crymych. Aeth i astudio yng Ngholeg Aberystwyth cyn mynd i ddysgu yng Nghaerdydd am dair blynedd.

Yna ymunodd a'r BBC gan weithio fel gohebydd chwaraeon ac yn ddarllenwr newyddion ar y rhaglen *Heddiw*. Symudodd wedyn i fyd gwleidyddiaeth. Roedd yn cynrychioli ward Waunfawr ar Gyngor Gwynedd nes penderfynu ildio'r awenau ym Mehefin 2016.  Roedd yn Aelod Senedd Ewrop dros Gymru am bum mlynedd (1999-2004).

Roedd hefyd yn aelod o fwrdd Parc Cenedlaethol, yn Gadeirydd ar Bwyllgor Gwasanaethau Cymdeithasol Cyngor Gwynedd ac yn gyfarwyddwr i Antur Waunfawr.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Gillian Wyn ac roedd ganddynt ddau o blant, Euros a Bethan. Roedd yn ewythr i Rhys a Llŷr Ifans.

## Salwch a marwolaeth
Bu'n dioddef o afiechyd Parkinsons am rhai blynyddoedd cyn ei farwolaeth. Yn dilyn damwain yn Mehefin 2019, cafodd ei gludo i'r adran trawma yn Stoke-on-Trent. Daeth yn ôl wedyn i Ysbyty Gwynedd cyn dod adref i'w gartref lle bu farw nos Fawrth, 25 Mehefin.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Joi Ito

**Joichi Ito** (Japaneg: 伊藤穰&#19968) (genwyd 19 Mehefin 1966). Cafodd **Joi Ito** ei eni yn Japan, ond cafodd o ei magu a'i addysgu yn Unol Daleithiau America. Actifydd, entrepreneur a chyfalafwr mentro ydy o. Mae o'n gweithio efo *Technorati* a *Six Apart Japan*, ac yn aelod o fyrddau *Creative Commons* a *Socialtext*. Sylfaenydd a CEO cwmni cyfalaf mentro *Neoteny Co. Ltd* ydy o, ac mae o'n cyfrannu at *Metroblogging*. Ym mis Hydref, 2004, ymaelododd â bwrdd ICANN a dechreuodd weitho efo nhw yn Rhagfyr yr un flwyddyn.

Mae Ito wedi cael llawer o gydnabyddiaeth am ei ran fel entrepreneur sy'n canolbwyntio ar y rhyngrwyd a cwmnïau technoleg. Mae o wedi sefydlu, ymhlith cwmnïau eraill, *PSINet Japan*, *Digital Garage* ac *Infoseek Japan*. Mae o'n cadw blog, wiki a sianel IRC.

Cafodd Ito ei eni yn Kyoto, Japan. Symudodd o efo ei deulu i Michigan yn yr Unol Daleithiau pan oedd yn bedair oed. Deng mlynedd ymlaen, dychwelodd i Siapan pan dechreuodd ei fam gweithio fel Llywydd ar gyfer is-gwmni Japanaidd *Energy Conversion Devices, Inc*.

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Pobl fusnes o Japan
John Peel

Cyflwynydd radio a theledu o Loegr oedd **John Robert Parker Ravenscroft** (30 Awst 1939 – 25 Hydref 2004), neu **John Peel** OBE. Cafodd ei eni yn Heswall, Lerpwl.

Bu'n gyfrifol am hyrwyddo cerddoriaeth Gymraeg ar BBC Radio 1 ar ei raglen nosol boblogaidd *The John Peel Show*.  Chwaraeodd gerddoriaeth grwpiau fel Yr Anhrefn a Datblygu, Super Furry Animals a Gorky's Zygotic Mynci.

Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Lerpwl
Yr wyddor Gymraeg

Ffurf ar yr wyddor Ladin a ddefnyddir i ysgrifennu'r iaith Gymraeg yw'r **wyddor Gymraeg**. Mae ganddi 28 o lythrennau, fel a ganlyn:

Erbyn heddiw cydnabyddir **j** hefyd yn llythyren yr wyddor gan lawer o ramadegwyr. Fe'i defnyddir mewn geiriau benthyg.

Defnyddir **k** a **z** mewn geiriau megis *Kantaidd* a *Zwinglïaidd* sy'n seiliedig ar enw person, ond ni chânt eu cyfri fel rhan o'r wyddor Gymraeg fel arfer.

Mae **a**, **e**, **i**, **o**, **u**, **w**, **y** yn llafariaid. Gall **i** ac **w** fod yn gytseiniaid hefyd megis yn *iâ* neu *galwad*.

## Ynganiad 
Mae llawer erbyn hyn yn galw'r cytseiniaid yn "bỳ," "cỳ," "ch," ac yn y blaen yn hytrach na defnyddio'r enwau traddodiadol.

## Gweler hefyd 
* Orgraff y Gymraeg

## Llyfryddiaeth
Am ragarweiniad i hanes yr wyddor Gymraeg yn y cyfnod modern, o oes y Dadeni ymlaen, ynghyd â'r rheolau sillafu safonol a dderbynir heddiw, gweler,
*John Morris-Jones *et al.*, *Orgraff yr Iaith Gymraeg* (Adroddiad Pwyllgor Llên Bwrdd Gwybodau Celtaidd Prifysgol Cymru) (Caerdydd, 1928)

## Cyfeiriadau

Categori:Cymraeg
Cymraeg