open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Big Brother 7 (DG)

***Big Brother 2006***, hefyd â elwir yn ***Big Brother 7***, oedd seithfed cyfres y rhaglen deledu realiti *Big Brother*. Darlledwyd ar Channel 4 o Fai 18 2006 i 18 Awst 2006, a cyflwynwyd gan Davina McCall. Parhaodd y gyfres am 93 diwrnod; pymtheg diwrnod yn hirach na'r gyfres flaenorol. Ar y pryd, roedd hon y gyfres hiraf a bu'r tair cyfres olynol yn rhedeg am 13 wythnos. Roedd y gyfres gyntaf i gael ei darlledu yn 16:9.  

Dyma'r gyfres gyntaf i gynnwys dros 20 o cyd-letywyr. Cyn lansiad y gyfres, hyrwyddwyd cystadleuaeth Tocyn Aur er mwyn darganfod cyd-letywr i ymuno â'r tŷ yn Wythnos 3.  Yn ymylu â'r prif dŷ roedd y Tŷ Drws Nesaf a ddefnyddiwyd 3 gwaith yn ystod y gyfres. Prif ddadl y gyfres oedd dychweliad pedwar cyn-cyd-letywyr i'r tŷ yn yr wythnos olaf ond un, gyda un ohonynt yn gymwys i aros yn y tŷ ar gyfer yr wythnos olaf. Er cafodd hyn ei ymarfer yn *Big Brother 4* yn 2003, y prif ddadl oedd fod y cyn-letywr oedd wedi cael eu gyrru allan unwaith yn gymwys i ennill wrth iddyn nhw ddychwelyd i'r tŷ, er eu bod eisoes wedi cael eu gyrru allan gan y bleidlais cyhoeddus. Parhaodd y broses o enwebu i fod yn rhan sylfaenol o'r broses, er i Big Brother newid a chanslo enwebiadau rhai wythnosau i ffafrio troadau. Dychwelodd y broses o yrru dau letywr allan hefo'i gilydd ar ôl cael ei ddefnyddio yng nghyfres 4 a'r gyfres selebriti, a daeth yn ymarfer parhaol yn y cyfresi i ddilyn - fel arfer yn agos i ddiwedd y gyfres. Profodd y gyfres hon i fod yn hynod boblogaidd, gyda'r nifer o wyliwyr yn 4.7 miliwn ar gyfartaledd. Yn 2010, cafodd Big Brother 7 ei enwi yn hoff gyfres Big Brother y genedl a gyhoeddwyd yn ystod ''Big Brother's Big Awards Show''.

### Noddwyr 
Parhaodd Carphone Warehouse fel noddwyr .

## Crynodeb wythnosol 
Ar ddiwrnod 1, fe aeth Bonnie, Pete, George, Shahbaz, Lea, Imogen, Mikey, Dawn, Glyn, Richard, Grace, Lisa, Sezer a Nikki i mewn i'r tŷ.

Yn yr wythnos cyntaf, cafodd grŵp o gyd-letywyr a elwir yn "The Big Brotherhood" eu hethol gan Lisa a Shabaz, arweniwyr y grŵp. Derbynodd y lletywyr yma eu siwtces a imiwnedd o gael eu gyrru allan o'r tŷ. Ailasododd Mikey, Shahbaz fel arweinyddas leader, after Shahbaz voluntarily left on Day 6 Bonnie, Dawn and Glyn were not chosen to join "The Big Brotherhood" and so were placed up for eviction. Dawn was asked to leave on Day 8 after using a code to receive information from the outside world. Bonnie and Glyn were put to the public vote and on Day 9 Bonnie was evicted with 78% of the vote.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2006
Categori:Rhaglenni teledu Channel 4
Categori:Rhaglenni teledu realiti
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
John Albert Jones

Cenedlaetholwr Cymreig, un o sefydlwyr Mudiad Amddiffyn Cymru, ac un o Dri Tryweryn oedd **John Albert Jones** (1943–8 Tachwedd 2017).

Roedd yn hanu o Rydyclafdy ger Pwllheli. Treuliodd gyfnod yn gwasanaethu gyda'r Awyrlu Brenhinol, ond bu'n rhaid iddo adael ar ôl dioddef damwain. Roedd wedi gweithio fel peintiwr ar hyd ei oes, ac yn dad i 10 o blant.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl o Wynedd
J. Gwynn Williams

Hanesydd ac academydd o Gymru oedd **John Gwynn Williams**, CBE (1924 – 4 Hydref 2017).

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd yn Llanfechain ym Mhowys, yn unig fab i'r gweinidog Wesleaidd John Elis Williams a'i wraig Maude (gynt Rowlands). Mynychodd ysgol sir Treffynnon yn Sir y Fflint, a gwasanaethodd yn y Llynges Frenhinol yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Wedi'r rhyfel, astudiodd Japaneg yn SOAS, Llundain, a graddiodd mewn hanes o Goleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor. Roedd Gwynn Williams hefyd yn llywydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn gadeirydd Gwasg Prifysgol Cymru, yn aelod o Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, ac yn is-lywydd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion.

Ysgrifennodd hanes swyddogol Bangor ar ganmlwyddiant y coleg, ac hanes Prifysgol Cymru mewn dwy gyfrol.

## Bywyd personol
Priododd y nofelydd Beryl Stafford Williams, a chawsant tri mab, William, Guto a Tomos. Bu farw J. Gwynn Williams yn 93 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Academyddion Prifysgol Bangor
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Morwyr y Llynges Frenhinol
Categori:Pobl o Bowys
Salmonela

Mae ***salmonela*** /ˌsælməˈnɛlə/ yn fath o bacteria siâp gwialen (basilws) sy'n aelod o'r teulu Enterobacteriaceae. Y ddwy rywogaeth o Salmonela yw Salmonela enterica a Salmonela bongori. Salmonela enterica yw'r rhywogaeth math, a caiff ei rannu i chwe is-rywogaeth sy'n cynnwys dros 2,500 o seroteipiau.  

Mae *Salmonella* yn rywogaeth nad yw'n ffurfio sborau, sef *motile enterobacteria* yn bennaf gyda diamedrau celloedd rhwng oddeutu 0.7 a 1.5&nbsp;µm, a hyd rhwng 2 a 5&nbsp;µm, a peritrichous flagella (o amgylch corff y cell i gyd). Chemotroffau ydynt, sy'n cael eu hegni o adweithiau rhydwythiad ocsidiad drwy ddefnyddio ffynonellau organig. Maent hefyd yn anaeorbau goddefol, sy'n gallu cynhyrchu ATP gydag ocsigen ("yn aerobig") pan mae ar gael; neu phan nad oes ocsigen ar gael, drwy ddefnyddio derbynwyr neu eplesu ("yn anaerobig").  Caiff yr is-rywogaeth *S. enterica* eu canfod ar draws y byd ym mhob anifail gwaed cynnes ac yn yr amgylchedd. Mae *S. bongori* wedi'i gyfyngu i anifeiliaid gwaed oer, yn arbennig ymlusgiaid.

Mae rhywogaethau *Salmonela* yn bathogenau mewngellol: mae rhai seroteipiau'n achosi salwch. Gall *seroteipiau nad ydynt yn deiffoidaidd* gael eu trosglwyddo o anifeiliaid i bobl ac o bobl i bobl. Maent gan amlaf yn effeithio ar y coluddion yn unig, ac yn achosi gwenwyn bwyd Salmonela; mae'r symptomau yn mynd heb unrhyw wrthfiotigau. Fodd bynnag, yng ngweldydd Affrica is y Sahara gallant achosi clefyd parateiffoid, sydd angen triniaeth frys gyda gwrthfiotigau. Gall *seroteipiau teiffoidaidd* dim ond cael eu trosglwyddo rhwng pobl, a gallant achosi gwenwyn bwyd *Salmonela*, clefyd teiffoid a chlefyd parateiffoid. Mae clefyd Teiffoid yn digwydd pan fo *Salmonela* yn cyrraedd y gwaed - y *ffurf teiffoidaidd*; neu yn ogystal yn lledaenu drwy'r corff, yn effeithio ar yr organnau, ac yn dangos endotocsinau - y *ffurf septig*. Gall hyn arwain at sioc hypofolemig a sioc septig, a all arwain at farwolaeth, ac mae angen gofal dwys gan gynnwys gwrthfiotigau.
## Cyfeiriadau 
Category:CS1 maint: Extra text: authors list
Categori:Bacteria
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Charles Evans

Mynyddwr a llawfeddyg o Gymru oedd Syr **Robert Charles Evans** (19 Hydref 1918 – 5 Rhagfyr 1995).

Ganwyd yn Nerwen, Sir Ddinbych. Mynychodd Ysgol Amwythig, ac astudiodd feddygaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Rhydychen. Ymunodd â Chorfflu Meddygol Brenhinol y Fyddin ym 1943, a gwasanaethodd yn y Dwyrain Pell yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cafodd ei ryddhau o'r fyddin ym 1947, a daeth yn gofrestrydd llawfeddygol i Ysbytai Rhanbarthol Lerpwl.

Roedd yn is-arweinydd y cyrch ar Fynydd Everest ym 1953, a dyma oedd yr ymgais lwyddiannus gyntaf i ddringo copa uchaf y byd, gan Edmund Hillary a Tenzing Norgay. Bu Evans hefyd yn arweinydd y cyrch ar Kangchenjunga ym 1955. Bu'n rhaid iddo roi'r gorau i fynydda wedi iddo gael diagnosis o sglerosis ymledol. Yn aml bu'n teithio i Ben-y-Gwryd ar droed yr Wyddfa i gwrdd ag aelodau eraill o gyrch 1953. Roedd yn llywydd ar yr Alpine Club o 1967 i 1970, a chafodd ei urddo'n farchog ym 1969.

Gwasanaethodd yn swydd Prifathro Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, o 1958 i 1984, ac yn is-ganghellor Prifysgol Cymru o 1965 i 1967 ac o 1971 i 1973. Er yr oedd yn siaradwr Cymraeg iaith gyntaf, bu gwrthdaro rhwng Evans a myfyrwyr Cymraeg oedd yn ymgyrchu dros yr iaith.

Priododd Nea Morin ym 1957, a chawsant dri mab. Bu farw yn Negannwy, yn 77 oed.

## Llyfryddiaeth 
* *Eye on Everest* (1955)
* *On Climbing* (1956)
* *Kangchenjunga: The Untrodden Peak* (1956)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brifysgol, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Llawfeddygon o Gymru
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Mynyddwyr o Gymru
Categori:Pobl gyda sglerosis ymledol
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Anhwylder Cotard

Mae ** Anhwylder Cotard** yn afiechyd meddwl anghyffredin ble mae'r person sydd wedi'i effeithio yn credu eu bod eisoes wedi marw, ddim yn bodoli, yn pydru, neu wedi colli eu gwaed neu organau mewnol. Mae dadansoddiad ystadegol o garfan o gant o gleifion yn dangos bod gwadu hunan-fodolaeth yn symptom sy'n bresennol mewn 69% o achosion o anhwylder Cotard; ac eto, yn baradocsaidd, mae 55% yn credu eu bod yn anfarwol.

Yn 1880, disgrifiodd y niwrolegydd Jules Cotard y cyflwr fel *Le délire des négations* ("Deliriwm Negyddiad"), syndrom seiciatrig sy'n amrywio yn ei ddifrifoldeb. Nodweddir achos ysgafn gan anobaith a hunan-atgasedd, tra bod achos difrifol yn cael ei nodweddu gan gamddychmygion dwys o negyddiad ac iselder seiciatrig cronig. Mae achos Mademoiselle X yn disgrifio menyw a oedd yn gwadu bodolaeth rhannau o'i chorff a'i hangen i fwyta. Dywedodd ei bod wedi'i chondemnio i ddamnedigaeth dragwyddol ac na allai o ganlyniad farw yn naturiol. Wrth ddioddef o "Ddeliriwm Negyddiad", bu farw Mademoiselle X o newyn.

Nid yw anhwylder Cotard wedi'i grybwyll yn *Llawlyfr Diagnostig ac Ystadegol Anhwylderau Meddwl* (DSM) nac yn y degfed golygiad o'r *Dosbarthiad Ystadegol Rhyngwladol ar gyfer Afiechydon a Phroblemau Perthnasol i Iechyd* (ICD-10) y Gyfundrefn Iechyd Fyd-eang.

## Cyfeiriadau
Categori:Seicosis
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Howel Gwyn

Roedd **Howel Gwyn** (24 Mehefin 1806 – 25 Ionawr 1888) o Ddyffryn, Castell-nedd, yn wleidydd Ceidwadol Cymreig, a gynrychiolodd etholaethau Pennrynn hag Aberfala, Cernyw (1847-57) ac Aberhonddu (1866-68) yn Nhŷ'r Cyffredin.

## Bywyd Personol 
Ganwyd Gwyn yng Nghastell Nedd yn fab i William Gwyn, cyfreithiwr, a Mary Anne (nee Roberts) ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn ysgol gyffredin Mr David Davies, Castell-nedd, Ysgol Ramadeg Abertawe a Choleg y Drindod, Rhydychen lle graddiodd BA ym 1829 ac MA ym 1832.

Wedi graddio aeth ar *y daith fawr* trwy Ewrop gan ymweld â'r Eidal, gwlad Groeg, Twrci, Hwngari, ynysoedd y Môr Canoldir a Rwsia

Priododd Elen Elizabeth Moore ym 1851, roedd hi yn ferch i John Moore, bonheddwr, o Plymouth.

## Bywyd cyhoeddus 
Daeth Gwyn yn aelod o gyngor tref Castell Nedd ym 1836 gan barhau yn aelod hyd ei farwolaeth ym 1888 a gan wasanaethu fel maer y dref ar ym 1842 & 1844.

Bu yn ynad heddwch ar feinciau Sir Forgannwg, Sir Gaerfyrddin a Sir Frycheiniog. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Forgannwg ym 1837, Sir Gaerfyrddin ym 1838 a Sir Frycheiniog ym 1843.

Rhoddodd tir ac arian i adeiladu Eglwys St Mathew, Dyffryn Clydach a fu'n cefnogi Eglwys Dewi Sant Castell-nedd. Ym 1887 cyfrannodd tir a £2,000 i adeiladu neuadd gyhoeddus yng Nghastell Nedd a enwyd yn Neuadd Gwyn er anrhydedd iddo. Mae Neuadd Gwyn yn parhau i fod yn ganolfan ddiwylliannol a chymdeithasol pwysig i'r dref.

## Gyrfa Seneddol 
Safodd Gwyn yn etholaeth Pennrynn hag Aberfala, yng Nghernyw yn Etholiad Cyffredinol 1847 gan ddod i frig y pôl fel aelod annibynnol / ceidwadol. Llwyddodd i gadw'r sedd yn etholiad cyffredinol 1852. Cyn etholiad cyffredinol 1857 canfu bod ymgeisydd y Blaid Ryddfrydol wedi bod yn canfasio'r etholaeth ac wedi derbyn peth croeso. Penderfynodd dynnu allan o'r ornest.

Rhoddodd ei enw ymlaen fel ymgeisydd Ceidwadol ar gyfer isetholiad Caerfyrddin 1857, ond methodd a chyrraedd y rhestr fer.

Ym mis Hydref 1866 bu isetholiad yn etholaeth Aberhonddu pan ddyrchafwyd yr aelod lleol, John Pratt, Iarll Aberhonddu, i Dŷ'r Arglwyddi fel 3ydd Ardalydd Camden. Safodd Gwyn yn yr isetholiad i ganfod olynydd iddo gan gipio'r sedd i'r Ceidwadwyr. Ail etholwyd Gwyn yn etholiad cyffredinol 1868 ond bu cwyn yn erbyn ei ethol gan y Rhyddfrydwyr gan fod ei gefnogwyr wedi cael eu dal yn ymwneud â llwgrwobrwyo. Clywyd yr achos yn llys y goron Aberhonddu ym Mis Ebrill 1869 a chafwyd dyfarniad yn erbyn Gwyn; cafwyd isetholiad, ond nid oedd Gwyn yn cael ail sefyll.

Safodd yn is etholiad Sir Frycheiniog a alwyd wedi dyrchafu'r AS Ceidwadol Godfrey Morgan i Dŷ'r Arglwyddi. Cipiwyd y sedd i'r Rhyddfrydwyr gan William Fuller-Maitland.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref Y Dyffryn yn 82 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys St Mathew, Dyffryn Clydach. Mae ei garreg fedd yn adeilad rhestredig. Adeiladwyd ffynnon er cof amdano yn yr Alltwen a cherflyn ohono yng Nghastell-nedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1888
Henffordd a De Swydd Henffordd (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Henffordd a De Swydd Henffordd** (Saesneg: *Hereford and South Herefordshire*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

West Midlands - Hereford and South Herefordshire constituency.svg|Etholaeth Henffordd a De Swydd Henffordd yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010. Mae'n cynnwys dinas Henffordd a'r rhan fwyaf o dde Swydd Henffordd

## Aelodau Seneddol 
* 2010–presennol: Jesse Norman (Ceidwadol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr
Categori:Sefydliadau 2010
Amsugnofesureg pelydr X egni deuol

Mae peiriant **Amsugnofesureg pelydr X egni deuol** neu **DEXA** yn mesur dwysedd esgyrn.  Mwyaf dwys yw'r esgyrn cryfaf oll fyddan nhw ac maen nhw'n llai tebygol o dorri.  Bydd y sgan DEXA'n gwirio a oes gan unigolyn osteoporosis neu a yw mewn perygl o'i ddatblygu.  Mae sgan DEXA yn canfod faint o galsiwm sydd yn esgyrn yr unigolyn gan na all pelydrau X cyffredin wneud hyn.

Ceir dau fath o beiriant: gall un, y DEXA Canolog, fesur dwysedd asgwrn yng nghanol y sgerbwd, e.e. y glun a'r asgwrn cefn. Mae'r llall, y DEXA Ymylol, yn beiriant llai, mwy cludadwy ac mae'n mesur dwysedd yr esgyrn ar ymyl allanol corff, e.e. arddwrn, sawdl, bys.

Mae dyfeisiau DEXA Canolog yn fwy sensitif na dyfeisiau ymylol. Mae màs asgwrn yn aml yn amrywio rhwng rhannau o'r corff: mae'n fwy manwl gywir i fesur yr asgwrn cefn neu'r glun yn hytrach na sawdl neu arddwrn. Gall y dyfeisiau ymylol helpu i ragfynegi'r risg o doriad yn yr asgwrn cefn neu'r clun, ond ni all ddilyn newidiadau yn yr esgyrn yn gywir yn ystod rhai mathau o driniaeth, fel cemotherapi.
Weithiau gelwir sganiau DEXA yn sganiau dwysfesureg asgwrn, sganiau QDR, neu fesur BMD (dwysedd mwynol asgwrn).

Cyfrifir y gwahaniaeth rhwng dwysedd asgwrn a'r dwysedd cyfartalog ac fe roddir sgôr a elwir yn 'sgôr T’. Os yw'r sgôr T rhwng 0 a 1, ystyrir fod y claf o fewn yr amrediad normal. Os ydyw rhwng -1 a -2.5, y diagnosis yw osteopenia, sef yr enw am y categori o ddwysedd esgyrn rhwng normal ac osteoporosis.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Sgrinio cyn-geni

Mae **sgrinio cyn-geni** brawf monitro iechyd menyw feichiog a'i baban, yn ystod beichiogrwydd. Mae'n ei helpu i reoli ei beichiogrwydd a rhoi gwybod iddi pa mor dda mae ei baban yn datblygu..

## Sgan uwchsain 
Mae sgan uwchsain (sonograff) yn broses sy'n defnyddio seindonnau ac nid ymbelydredd i gynhyrchu delwedd o organ yn y corff.

## Amniosentesis 
Mae amniosentesis yn brawf a gynhelir ar ôl 15 wythnos o feichiogrwydd i chwilio am annormaleddau neu'r posibilrwydd o annormaleddau neu gyflwr difrifol yn y ffoetws.

## Prawf gwaed 
Cynigir profion gwaed i fenywod beichiog i wirio’u himiwnedd i rwbela, ar gyfer HIV ac ar gyfer eu grŵp gwaed.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd
Categori:Profion meddygol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Sgan uwchsain

Mae **sgan uwchsain** (sonograff) yn broses sy'n defnyddio seindonnau ac nid ymbelydredd i gynhyrchu delwedd o organ yn y corff.  Caiff ei ystyried yn hollol ddiogel.  Mae'r seindonnau ar amledd uchel iawn (10&nbsp;MHz) nad ydynt yn ganfyddadwy i fodau dynol.  Gall seindonnau basio drwy hylif a meinwe meddal ond nid gwrthrychau solet fel bustl, falf calon neu ffoetws.  Pan fydd yr uwchsain yn taro yn erbyn gwrthrych solet mae'n adlamu ac yn gwneud atsain. Mae'r atseiniau ar wahanol gryfderau yn dibynnu ar ddwysedd y gwrthrych.  Mae cyfrifiadur yn cyfieithu'r atseiniau hyn yn ddelwedd.

Defnyddir sgan uwchsain (sonograff) i greu delwedd o'r baban heb ei eni ar sgrin.  Defnyddir sgan dyddio rhwng 8 ac 14 wythnos o feichiogrwydd i bennu oedran y baban, i wirio bod y baban yn datblygu'n dda ac i weld a yw'r fam yn disgwyl efeilliaid.  
Defnyddir sgan achos anrheolaidd rhwng 18 ac 20 wythnos i wirio bod y baban yn iawn. Mae'n edrych ar yr aelodau, wyneb, pen, strwythur yr ymennydd a'r prif organau (calon, ysgyfaint, pledren, arennau a'r coluddyn).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Arc-UK

Categori:Iechyd
Categori:Profion meddygol

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Dewi Cynon

bawd|Dewi Cynon (David Davies, Penderyn, 1853-1937)
**Dewi Cynon** oedd enw barddol **David Davies** (Awst 1853 – 1937), arweinydd y gân a hanesydd Penderyn, Cwm Cynon, ei fro enedigol. Fe'i ganwyd ar stad Bodwigiad yn fab i David Davies, Llanwenog, Ceredigion a Jennet, merch William Harry,  Pencae. Roedd yn un o 11 o blant: chwe bachgen a phum merch.

bawd|*Hanes Plwyf Penderyn* (ail argraffiad 1924). David Davies (Dewi Cynon)

## Llyfryddiaeth
* *Hanes Plwyf Penderyn.* David Davies (Dewi Cynon) (Pugh & Rowlands, Aberdâr, 1905 ail argraffiad (a golygiad) 1924).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Amniosentesis

Mae **amniosentesis** yn brawf a gynhelir ar ôl 15 wythnos o feichiogrwydd i chwilio am annormaleddau neu'r posibilrwydd o annormaleddau neu gyflwr difrifol yn y ffoetws.  Gall ganfod cyflyrau cromosomaidd fel syndrom Down, syndrom Edward a syndrom Patau.  Mae'r rhain oll yn gyflyrau cromosomaidd ble genir y baban gyda chromosom ychwanegol.
Fe'i gelwir yn braf diagnostig mewnwthiol ac fe gaiff ei gynnig i ddim ond tua 5% o fenywod beichiog.  Mae ganddo risg bach o erthyliad, 0.5 - 1% (1 o bob 100 o fenywod), felly fe'i cynigir ddim ond i fenywod sydd mewn perygl y gallai eu baban ddatblygu cyflwr difrifol neu annormaledd.  Mae'r rhesymau tebygol dros gynnig prawf amniosentesis yn cynnwys:

*Oed y fam –  ceir risg uwch o gael baban syndrom Down mewn menywod dros 35 mlwydd oed
*Hanes meddygol - os oes hanes o anhwylderau cromosomaidd
*Hanes teuluol.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd
Categori:Profion meddygol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Clamydia

Haint bacteriol yw **Clamydia** a achchosir gan y bacteriwm Clamydia trachomatis. Mae'n haint a drosglwyddir yn rhywiol (STI). Gellir ei ddal drwy ryw gweiniol, rhefrol neu eneuol diamddiffyn. Mae amlder clamydia wedi cynyddu fesul tipyn ers y 1990au ac erbyn 2017 dyma oedd yr STI mwyaf cyffredin. Mae gan un fenyw o bob 10 dan 25 oed sy'n weithredol yn rhywiol siawns o gael clamydia. Gwrywod rhwng 20 a 30 oed yw'r rhai sydd â’r risg fwyaf.

## Symptomau 
Nid oes gan tua 50% o ddynion heintiedig a 70% o fenywod heintiedig unrhyw symptomau, felly gall gael ei drosglwyddo heb i'r unigolyn heintiedig sylweddoli - fel rheol ni chaiff yr achosion hyn eu diagnosio. Mae diagnosis yn digwydd pan fydd symptomau'n ymddangos.

Gellir trin clamydia anghymleth yn hawdd gyda gwrthfiotigau. Dylai partneriaid rhywiol diweddar unigolyn heintiedig gael profion er mwyn atal ail-heintio ac ymlediad y clefyd.

### Menywod 
* llid y bledren
* newid yn eu rhedlif gweiniol, a 
* phoen ysgafn yn rhan isaf yr abdomen.

Gall clamydia heb ei drin gael nifer o effeithiau difrifol. Gall menywod ddatblygu clefyd llidiol y pelfis (PID) a all achosi anffrwythlondeb, risg uwch o feichiogrwydd ectopig ac erthyliad naturiol, poen yn ystod cyfathrach rywiol a gwaedu rhwng y mislif.

Gall menyw feichiog heintiedig drosglwyddo'r bacteria i'w baban yn ystod genedigaeth gan wneud i'r baban gael ei eni gyda llid y gyfbilen neu lid yr ysgyfaint.

### Dynion 
* rhedlif o agoriad y pidyn
* cosi poenus ar flaen y pidyn

Mewn dynion mae cymhlethdodau'n fwy prin ond gallant achosi -

* Epididymitis, llid y tiwb sy'n mynd o'r ceilliau i'r pidyn.  Mae hyn yn achosi poen a chwydd o gwmpas y ceilliau.
* Syndrom Reiter (arthritis) sy'n effeithio ar y llygaid a'r cymalau.
* Ffrwythlondeb diffygiol.
* Llid yr wrethra, y tiwb sy'n mynd o'r bledren i flaen y pidyn, gan achosi wrethritis.

## Diagnosis 
### Menywod 
* Prawf troeth.
* Swab o'r wain isaf.
### Dynion 
* Prawf troeth 
* Swab o agoriad yr wrethra ar flaen y pidyn (mwy dibynadwy na'r prawf troeth).

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon 
Categori:Chlamydiae

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Yr Archifau Cenedlaethol

Yr archif swyddogol a'r cyhoeddwr ar gyfer Llywodraeth y Deyrnas Unedig ac ar gyfer Lloegr a Chymru ydy'r **Archifau Cenedlaethol** (Saesneg: *The National Archives*). Mae'n adran anweinidogol y Llywodraeth; fe'i noddir gan yr Adran Ddigidol, Diwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon. Mae gan yr Alban a Gogledd Iwerddon archifau cenedlaethol ar wahân, sef Cofnodion Gwladol yr Alban a Swyddfa Cofnodion Cyhoeddus Gogledd Iwerddon.

Crëwyd yr Archifau Cenedlaethol ym mis Ebrill 2003 trwy gyfuno'r Archifdy Gwladol a'r Comisiwn Llawysgrifau Hanesyddol. Ym mis Hydref 2006 cyfunodd â'r Swyddfa Gwybodaeth y Sector Cyhoeddus, a oedd yn cynnwys Llyfrfa Ei Mawrhydi. Ers mis Rhagfyr 2008 mae hefyd wedi cynnal Cronfa Ddata Cyfraith Statud y DU.

Mae pencadlys yr Archifau Cenedlaethol wedi'i leoli yn Kew, Llundain Fwyaf. Mae ganddynt swyddfa arall yn Norwich, Dwyrain Lloegr, ac mae rhai o'u cofnodion wedi'u storio'n ddiogel yng Nghloddfa Halen Winsford, Winsford, Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr.

## Oriel

Delwedd: A view of the map repository at The National Archives.jpg|Ystorfa mapiau
Delwedd: Movable shelving at The National Archives.jpg|Silffoedd symudol
Delwedd: A view of the server room at The National Archives.jpg|Yr ystafell weinyddion

Delwedd: A corridor of files at The National Archives UK.jpg|Coridor ffeiliau
Delwedd: A researcher examines a manuscript.jpg|Mae ymchwilydd yn archwilio llawysgrif

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol yr Archifau Cenedlaethol

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames
Categori:Adrannau anweinidogol Llywodraeth y Deyrnas Unedig 
Categori:Asiantaethau gweithredol Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 2003
Categori:Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Yr Archifdy Gwladol

bawd|Cyn lleoliad yr Archifdy Gwladol yn Chancery Lane, Llundain; ers 2001 bu'n gartref i Lyfrgell Maughan, Coleg y Brenin, Llundain

Gwarcheidwad archifau cenedlaethol y Deyrnas Unedig o 1838 hyd 2003 oedd **yr Archifdy Gwladol** (Saesneg: *Public Record Office*). Yn 2003 cyfunodd â'r Comisiwn Llawysgrifau Hanesyddol i ffurfio'r Archifau Cenedlaethol. Sut bynnag, mae'r Archifdy Gwladol yn dal i fodoli fel endid cyfreithiol.

Sefydlwyd yr Archifdy Gwladol gan Ddeddf Seneddol ym 1838, i ddiwygio cadw cofnodion y llywodraeth a llysoedd. Cynhaliwyd y rhain yn flaenorol mewn amrywiaeth o leoliadau, yn aml mewn amgylchiadau gwael. Ar y dechrau, nid oedd gan neb ond cyfreithwyr yr hawl i ddefnyddio'r cofnodion, a dim ond ar ôl talu ffi oedd hynny. Sut bynnag, ar ôl 1852 daeth y cofnodion ar gael yn rhwydd i bwrpas ysgolheictod.

Ymysg prif swyddogion yr Archifdy Gwladol rhaid enwi Hilary Jenkinson a fu yno rhwng 1906 a 1954, gan arwain y sefydliad o 1947 hyd 1954.

Categori:Sefydliadau 1838
Categori:Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Model biofeddygol

Mae'r **model biofeddygol** sy'n gyffredin yn niwylliannau'r gorllewin wedi esblygu o'r cynsail o 'gadw'r gweithlu'n ffit i weithio'n gynhyrchiol’ trwy drin anhwylderau'n effeithiol wrth iddyn nhw ymgodi, ac er bod ymarfer meddygol modern yn dechrau mabwysiadu llawer o nodweddion mwy holistig yr ymagwedd WHO, mae'n dal i fod yn seiliedig i raddau helaeth ar ‘ddiagnosio a thrin’ ac ymagwedd sefydliadol a danategir drwy gymhwyso'r dull gwyddonol a phrofion clinigol, ac mae sector anferth o'r economi'n dibynnu ar y model sefydliadol hwn.
Gwelir cryfderau'r model biofeddygol yn ei sail wyddonol – mae'n gymharol hawdd adrodd am, monitro a mesur cynnydd yn nhermau'r niferoedd o farwolaethau a gwellhad, y niferoedd o oriau gweithio a gollir neu a arbedir. Caiff triniaethau eu cyfiawnhau ar sail y dystiolaeth wrthrychol hon a'r gost gymharol. Gellir cynnal gwerthusiad o'r gost yn erbyn y budd mewn ffordd syml, fel y bydd yn haws torri i lawr ar wariant gwastraffus.

Gwelir gwendidau'r ymagwedd fiofeddygol yn ei methiant i fynd i'r afael â lles cydol oes. Felly byddir yn mynd i'r afael ag ymarferion gwael ddim ond yn nhermau'r maen prawf ‘ffitrwydd i weithio’. Rhoddir ond ychydig o werth i ymagwedd holistig at iechyd, meddygaeth draddodiadol neu therapïau amgen, i raddau helaeth oherwydd natur oddrychol, anecdotaidd y sail dystiolaethol i'r dulliau hyn. Gellir canfod bod cleifion yn dioddef yn seicolegol o'r ymagwedd amhersonol a sefydliadol hon, ac mae llawer yn ceisio therapyddion amgen.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd
Categori:Meddygaeth
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Adran Ddigidol, Diwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon

Yr adran o fewn Llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gyfrifol am ddiwylliant a chwaraeon yn Lloegr, yn ogystal â rhai agweddau o'r cyfryngau ledled y DU gyfan, megis darlledu a'r rhyngrwyd, ydy'r **Adran Ddigidol, Diwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon** (Saesneg: *Department for Digital, Culture, Media and Sport* neu DCMS)).

Mae'r Adran hefyd yn gyfrifol am y diwydiannau twristiaeth, hamdden a chreadigol. (Mae'n rhannu rhai o'r cyfrifoldebau hyn gyda'r Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol.) Roedd yr Adran hefyd yn gyfrifol am gyflwyno Gemau Olympaidd yr Haf 2012 a Gemau Paralympaidd yr Haf 2012. Mae'r adran yn gyfrifol am oruchwylio S4C a roedd yn arfer ariannu y sianel yn ei gyfanrwydd. Yn 2010 torrwyd y grant i tua £6.8m gyda gweddill cyllid S4C yn dod drwy'r BBC a'r drwydded deledu.

Crëwyd yr Adran ar 11 Ebrill 1992 fel "Adran Treftadaeth Genedlaethol" (Saesneg: *Department of National Heritage*) yn ystod Llywodraeth John Major o elfennau o weinyddiaethau amrywiol. Cafodd ei ailenwi ar 14 Gorffennaf 1997 fel "Adran Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon" (Saesneg: *Department for Culture, Media and Sport*) yn ystod Llywodraeth Tony Blair. Cafodd ei ailenwi eto ar 3 Gorffennaf 2017 fel "Adran Ddigidol, Diwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon" yn ystod Llywodraeth Theresa May.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol


Categori:Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Economi'r Deyrnas Unedig
Anatoliy Solovianenko

Canwr opera Sofietaidd oedd **Anatoliy Solovianenko** (25 Medi 1932 – 29 Gorffennaf 1999).

Fe'i ganwyd yn Donetsk (Hughesovka), Wcrain, yn fab i glowr. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Donetsk.

Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Cantorion opera
Comisiwn Llawysgrifau Hanesyddol

Comisiwn Brenhinol y Deyrnas Unedig oedd y **Comisiwn Llawysgrifau Hanesyddol** (Saesneg: *Historical Manuscripts Commission*).
Fe'i sefydlwyd ym 1869 i archwilio ac adrodd ar gofnodion o ddiddordeb hanesyddol cyffredinol a oedd mewn perchnogaeth breifat. Yn 2003 cyfunodd â'r Archifdy Gwladol i ffurfio'r Archifau Cenedlaethol.

Categori:Sefydliadau 1869
Categori:Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Angiogram coronaidd

Cynhelir **angiogram coronaidd**, a elwir hefyd yn brawf cathetr, dan anaesthetig lleol fel arfer. Ynghyd â darparu gwybodaeth ynghylch pwysedd gwaed y galon a pha mor dda mae'r calon yn gweithredu, gall angiogram hefyd nodi p'un ai fod y rhydwelïau coronaidd wedi culhau a pha mor ddifrifol maen nhw wedi blocio.

Mewn angiogram, rhoddir cathetr (tiwb hyblyg) yn y wythïen neu'r rhydweli yng nghesail y forddwyd neu'r fraich a, chan ddefnyddio pelydrau X, caiff ei dywys i mewn i'r rhydwelïau coronaidd. Caiff llifyn ei chwistrellu i'r cathetr i ddangos y rhydwelïau sy'n cyflenwi gwaed i'r galon. Tynnir nifer o luniau pelydr X, a fydd yn amlygu unrhyw flociadau.
.

## Cyfeiriadau
Categori:Meddygaeth
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Electrocardiogram

Mae **electrocardiogram** neu **ECG** yn cofnodi rhythmau a gweithgaredd trydanol y galon. Gosodir nifer o electrodau (clytiau bach, gludiog) ar y breichiau, coesau a'r frest. Cysylltir yr electrodau â pheiriant sy'n cofnodi signalau trydanol pob curiad calon.

## Cyfeiriadau
Categori:Meddygaeth
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Ewinrhew

Anaf i'r croen neu feinweoedd eraill a achosir gan dymheredd isel iawn yw **ewinrhew**. Fel arfer diffyg teimlad yw'r symptom cyntaf. Gall hyn gael ei ddilyn gan drwsgleiddiwch a lliw gwyn neu las i'r croen. Gall fod chwyddo neu bothellu wedi iddo gael ei drin. Y dwylo, traed a'r wyneb sy'n cael eu heffeithio amlaf. Gall cymhlethdodau gynnwys hypothermia neu Syndrom Parwydydd (Compartment Syndrome).

Pobl sy'n wynebu tymheredd oer am gyfnodau hir, fel pobl sy'n cymryd rhan mewn chwaraeon gaeaf, pobl yn y lluoedd arfog, neu'r digartref, sy'n wynebu'r risg fwyaf o ddioddef o ewinrhw. Mae ffactorau risg eraill yn cynnwys yfed alcohol, ysmygu, problemau iechyd meddwl, meddyginiaethau penodol, ac anafiadau blaenorol o ganlyniad i oerfel. Mae'r diagnosis yn seiliedig ar symptomau. Gellir rhannu difrifoldeb yr achosion yn arwynebol (gradd gyntaf neu eilradd) neu ddwfn (trydedd neu bedwaredd gradd). Gall sgan asgwrn neu MRI gynorthwyo i sefydlu hyd a lled yr anaf.

Gellir atal ewinrhew drwy osgoi tymheredd oer, gwisgo yn briodol, cynnal hydradiad a maethiad, a pharhau i symud heb flino'n llwyr. 

Nid yw nifer yr achosion o ewinrhew yn hysbys. Gallai cyfraddau fod mor uchel a 40% y flwyddyn ymhlith mynyddwyr. Y grwp oedran sy'n cael ei effeithio amlaf yw'r rhai sydd rhwng 30 a 50 oed. Ceir tystiolaeth o bobl yn dioddef o ewinrhew 5,000 o flynyddoedd yn ôl, ond ysgrifennwyd y disgrifiad ffurfiol cyntaf ohono yn 1814 gan Dominique Jean Larrey, meddyg ym myddin Napoleon. Yn wir, mae ewinrhew wedi bod yn ffactor bwysig mewn nifer o wrthdrawiadau milwrol.

## Cyfeiriadau
## Rhybudd Cyngor Meddygol
Categori:Argyfyngau meddygol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Osteoarthritis

**Osteoarthritis** yw'r math mwyaf cyffredin o arthritis yn y DU; mae'n gyflwr sy'n effeithio ar y cymalau.  
Mae niwed i'r cartilag (pad o feinwe gyswllt sy'n leinio'r cymalau) rhwng yr esgyrn yn peri i dyfiannau esgyrnog ddatblygu o gwmpas ymyl y cymalau. Mae hyn yn achosi llid y cymalau (synofitis). Y cymalau sydd fwyaf tebygol o gael eu heffeithio yw'r pengliniau, cluniau a chymalau bach y dwylo, ond gall unrhyw gymalau gael eu heffeithio.  Fel rheol mae'n datblygu mewn unigolion dros 50 oed ac mae'n fwy cyffredin mewn menywod.  Gall effeithio ar unigolion iau o ganlyniad i anaf neu gyflwr cymalau. Mae'r risg o gael yr anhwylder yn cynyddu ble mae'r dull o fyw (e.e. gwaith neu weithgaredd chwaraeon) wedi rhoi straen ar y cymalau dros gyfnodau hir. Nid oes iachâd i osteoarthritis ond gellir lleddfu'r symptomau drwy ymarfer ysgafn, esgidiau addas, ffisiotherapi neu lawdriniaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon 

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Clefyd cardiofasgwlar

Ystyr **clefyd cardiofasgwlar** yw diwrywiad yng ngweithrediad y galon a'r ,system gylchrediad gwaed fel rheol o ganlyniad i ddyddodion o atheroma'n cronni ar waliau'r pibellau gwaed. Gall y culhau dilynol yn y pibellau, a natur y dyddodion achosi pwysedd gwaed uwch, perygl uwch o dolchennau’n cylchredeg yn y gwaed (thrombosis), cyflenwad gwaed is i’r organau allweddol, yn enwedig i’r galon, llai o effeithlonrwydd o ganlyniad, sy'n arwain i ddiffyg anadl, poen yn y frest (angina), risg uwch o flociad sy'n arwain i drawiad ar y galon, a pherygl uwch o strôc neu ymlediad.
Dyma'r broblem iechyd fwyaf yn y DU heddiw. Cynyddir y risg gan ffactorau genetig (h.y. os oes gennych berthynas agos sydd â chlefyd cardiofasgwlar rydych yn fwy tebygol o ddioddef ohono). Ond, gan y gall dewisiadau dull o fyw ddylanwadu ar y cynnydd mewn atheroma a'r problemau iechyd dilynol, yn cynnwys arferion deiet ymarfer, ysmygu ac yfed, yn aml ystyrir hwn hefyd clefyd dull o fyw.

## Gweler hefyd
*Clefyd y galon

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Llindag y wain

Mae **llindag y wain** (*candida, candidiasis fwlfaweiniol neu gandidosis gweiniol*) yn haint burum a achosir gan ffwng Candida albicans.  Menywod yn eu tridegau a'u pedwar degau a'r rhai sy'n feichiog yw'r rhai yr effeithir arnynt yn fwyaf cyffredin.  Mae llindag gweiniol yn effeithio ar lawer o fenywod yn ystod eu bywyd.

Ceir y ffwng Candida albicans yn naturiol yn y wain ac mae'n ddiberygl. Pan fydd yn lluosi gall achosi cosi poenus a chwydd yn y wain a'r fwlfa.  Yn y rhan fwyaf o achosion gellir trin llindag yn effeithiol.  Nid yw'n hysbys pam mae rhai menywod yn fwy tueddol o gael llindag nag eraill.

## Symptomau 
Mae symptomau llindag y wain yn cynnwys:
* cosi yn y fwlfa
* dolur a chosi poenus yn y fwlfa
* rhedlif gweiniol
* poen, neu anghysur, yn ystod cyfathrach rywiol (dysparewnia arwynebol)
* gall poen, neu anghysur, yn ystod piso (dyswria) fod yn bresennol weithiau

### Llid fwlfaweiniol 
Ynghyd â'r symptomau llindag uchod, gallwch hefyd gael llid fwlfaweiniol. Mae arwyddion llid fwlfaweiniol yn cynnwys:
* gwritgochni (cochni) - y wain a'r fwlfa 
* hollt gweiniol (croen wedi cracio) - mewn achosion difrifol o lid,
* oedema (chwydd a achosir gan hylif yn cronni) - hefyd mewn achosion difrifol o lid, a
* namau dibynnol (briwiau yn yr ardal amgylchynol) - mae hyn yn brin, ond gall ddangos presenoldeb cyflyrau ffwngaidd eraill, neu'r firws herpes simplecs.

### Rhedlif gweiniol 
Mae rhedlif gweiniol yn symptom cyffredin o lindag gweiniol. Yn aml mae'n wyn ac  'yn debyg i gaws', ond gall hefyd fod yn ddyfrllyd neu’n grawnllyd (yn cynnwys crawn). Fel rheol mae'r rhedlif yn ddiarogl.

## Diagnosis 
Mae'r diagnosis yn gyffredinol yn seiliedig ar y symptomau. Mewn achosion mwy dyfalbarhaol o lindag gweiniol a llindag y pidyn gallai fod angen profi sampl neu swab.
Trin llindag

## Triniaeth 
Mae'r triniaethau ar gyfer llindag yn cynnwys cymryd neu roi moddion gwrthffwngaidd. Gall y rhain fod yn losin ar gyfer llindag y geg, moddion a gymerir, hufenau neu besarïau gweiniol ar gyfer llindag yr organau cenhedlu. Mae gan lawer o'r cyfryw foddion strwythur cemegol cyffredin a ddynodir gan yr olddodiad - asol. Mae enghreifftiau'n cynnwys clotrimasol, ffliwconasol a miconasol.
Mae astudiaethau diweddar wedi dangos y gall defnyddio strategaeth driniaeth a elwir yn 'therapi cynnal' leihau dychweliad llindag y wain yn sylweddol.

Yn ôl yr astudiaethau mae defnyddio ffliwconasol geneuol yn wythnosol, neu ddefnyddio naill ai itraconasol geneuol neu clotrimasol mewnweiniol, yn fisol, yn effeithiol yn atal llindag rhag dychwelyd.

## Rheolaeth 
Ynghyd â defnyddio triniaethau dros y cownter, gall dioddefwyr llindag hefyd wneud nifer o bethau eraill i helpu i leddfu'r broblem. Mae'r rhain yn cynnwys:

* Golchi'r ardal weiniol gan ddefnyddio dŵr - osgoi defnyddio sebon ag arogl, geliau cawod, diaroglyddion gweiniol neu ffrydiau dŵr
* Osgoi defnyddio condomau latecs, hufenau ac ireidiau sbermleiddiol, os ydynt yn achosi cosi poenus
* Osgoi gwisgo dillad tynn, synthetig
* Gwisgo dillad isaf cotwm a dillad llaes, ble bo'n bosibl

## Cyfeiriadau
Categori:Clefydau heintus
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Bellringer of Caernarvon in Costume of Trade

Darlun olew ar bren yw ***Bellringer of Caernarvon in Costume of Trade*** ("Clochydd Caernarfon mewn gwisg ei galwedigaeth") a baentiwyd yn y 1870au gan John Cambrian Rowland (1819–1890). Mae'r peintiad yn y casgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Mae'r darlun yn dangos gwraig wedi'i wisgo mewn gwisg Gymreig draddodiadol gyda Chastell Caernarfon yn y cefndir.

## Europeana 280 
Yn Ebrill 2016 dewisiwyd y darlun fel un o ddeg llun eiconig i gynrychioli Cymru yn y prosiect "Gwaith Celf Europeana".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwybodaeth am y darlun ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Cofnod celfwaith ar wefan Europeana

Categori:Gweithiau'r 1870au
Categori:Peintiadau'r 19eg ganrif
Categori:Peintiadau o Gymru
Categori:Portreadau
Dallineb lliw

**Dallineb lliw** yw'r gallu gostyngedig i weld lliw neu wahaniaethau mewn lliw.

Mae'r golwg yn dibynnu ar yr ymennydd i ddehongli ac integreiddio signalau o gelloedd sy'n sensitif i olau ar arwyneb y retina. I wahaniaethu rhwng lliwiau mae'r ymennydd yn cymhlitho'r mewnbwn gan gelloedd a elwir yn gonau, yn retina'r llygad. Os bydd diffyg mewn golwg lliw yn digwydd mae'n golygu nad oes gan yr unigolyn y swm cywir o bigmentau cemegol yn un neu fwy o'r conau hyn i brosesu lliw yn gywir.

## Dallineb lliw coch-gwyrdd 
Dallineb lliw coch-wyrdd (dewteranopia) yw'r diffyg golwg lliw mwyaf cyffredin.  Ni all unigolion wahaniaethu rhwng arlliwiau o goch a gwyrdd.

Mae'n gyflwr etifeddol enciliol cysylltiedig â rhyw person, sy'n golygu ei fod yn fwy cyffredin mewn dynion.

Felly, mewn llawer o boblogaethau'r Gorllewin, mae 5-9% o wrywod yn ddall i liwiau i ryw raddau, tra bod y ffigwr cyfatebol mewn benywod yn llai nag 1%.
Gall y diffyg achosi mân broblemau gweithredol, er enghraifft, os yw'r unigolyn yn cael anhawster i wahaniaethu rhwng goleuadau traffig coch a gwyrdd, neu pe bai'r unigolyn yn dymuno bod yn drydanwr neu beiriannydd ffôn, byddai'n rhaid iddynt ddelio â gwifrau sydd â chod lliwiau - ac mae llawer o'r rhain yn goch a gwyrdd, neu’n arlliwiau o goch a gwyrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon 

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Imiwnedd gweithredol artiffisial

Mae **imiwnedd gweithredol naturiol** yn golygu bod yn rhaid i unigolyn ddal y clefyd yn gyntaf er mwyn i wrthgyrff gael eu cynhyrchu. Gyda rhai clefydau sy'n arbennig o ffyrnig fel y frech wen neu'r ffliw gall hyn fod yn angheuol, gan y gall systemau'r corff fethu ag ymateb yn ddigon cyflym.

## Hanes 
I fynd i'r afael â'r broblem hon rydym yn defnyddio'r dechneg o frechu (a elwir felly yn Saesneg - *vaccination*- ar ôl Vaccinia, y firws brech y fuwch a ddefnyddiwyd yn wreiddiol gan Pasteur i greu imiwnedd i'r frech wen gysylltiedig ond mwy ffyrnig). Mewn gwirionedd, datblygodd y Tsieineaid frechiad, a elwir bellach yn imiwneiddio neu frechu, dros 1000 o flynyddoedd yn ôl. Fodd bynnag, ni chafodd y dull ei ailddarganfod yn y Gorllewin, gan y gwyddonydd Ffrengig Louis Pasteur, tan ddiwedd y 1800au.

Mae'r dull hwn yn golygu derbyn dos bach o'r clefyd sy'n ysgogi lymffocytau’r unigolyn i gynhyrchu gwrthgyrff priodol. Mae'r corff yn cynhyrchu'r gwrthgyrff hyn yn weithredol yn union fel y byddai'n gwneud i haint naturiol.  Yr effaith yw cynhyrchu imiwnedd i'r clefyd - er y gallai'r unigolyn gael ffurf ysgafn o'r clefyd fel sgil effaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Iechyd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Imiwnoleg
Gorsaf reilffordd Watchet

bawd|250px
bawd|250px

Mae **Gorsaf reilffordd Watchet** yn orsaf ar Reilffordd Gorllewin Gwlad yr Haf.

Roedd Watchet yn derminws i’r Reilffordd Gorllewin Gwlad yr Haf wreiddiol, agorwyd ym 1862. Roedd yn cysylltiad reilffordd i’r harbwr. Estynnwyd y rheilffordd i Minehead ym 1874.

## Cyfeiriadau
Watchet
Watchet
Categori:Rheilffordd Gorllewin Gwlad yr Haf
Cestoda

Mae **cestodau** (neu **lyngyr** ar lafar gwlad) yn barasit di-asgwrn-cefn sy'n byw yn y coluddyn ac felly'n endobarasitiaid. Mae ganddynt gorff hirfain, meddal. Does ganddynt ddim coesau na llygaid fel rheol. Mae'r enw yn cyfeirio yn arbennig at rywogaethau sy'n byw ym mherfedd anifeiliaid a phobl, ond mae nifer o grwpiau eraill a elwir hefyd yn lyngyr.

Gall y llyngyren drosglwyddo i fodau dynol oddi wrth anifeiliaid a gelwir afiechyd neu gyflwr y gellir ei drosglwyddo i fodau dynol gan anifeiliaid yn swnosis; caiff ei drosglwyddo  drwy fwyd neu ddŵr heintiedig neu drwy gysylltiad ag ymgarthion dynol neu anifeiliaid. Os bydd coluddion person yn cael ei heintio gan lyngyren yn ei llawn dwf, bydd angen triniaeth ar yr unigolyn.

## Symptomau 
Yn aml gall pobl fod yn anymwybodol eu bod wedi'u heintio â llyngyr yn eu llawn dwf, gan nad oes ganddynt unrhyw symptomau, neu camddehonglir rhai symptomau cyffredinol y gellid eu hachosi gan rywbeth arall, fel poen yn y stumog.
 
Weithiau, gellir gweld wyau, larfâu, (wyau newydd ddeor) neu segmentau o'r llyngyren yn yr ymgarthion. Mae'r segmentau'n cynnwys wyau llyngyr.

Yn dibynnu ar y math o lyngyren, gallai’r symptomau eraill gynnwys:

* poen yn yr abdomen
* poen yn y rhan o'r abdomen yn syth uwchben y stumog (poen epigastrig)
* cyfog neu chwydu
* enteritis (llid y coluddyn, fel rheol ar y cyd â dolur rhydd)
* dolur rhydd
* colli pwysau
* colli chwant bwyd
* pendro
* anhunedd
* ffitiau (confylsiynau)
* diffyg maeth (cyflwr a achosir trwy fethu ag amsugno bwyd yn iawn).

## Diagnosis 
Gellir diagnosio heintio gan lyngyren yn ei llawn dwf trwy gasglu wyau, larfâu neu segmentau o'r llyngyren yn yr ymgarthion. Bydd sampl o ymgarthion a gyflwynir mewn cynhwysydd di-haint a ddarperir gan y feddygfa yn caniatáu i'r meddyg nodi'r math o haint, ac felly y driniaeth orau.

Gellir diagnosio heintio gan larfâu llyngyr drwy ddefnyddio technegau delweddu, fel pelydr X ar y frest, sgan uwchsain, sgan CT (tomograffi cyfrifiadurol) neu sgan MRI (delweddu cyseiniant magnetig), neu profion gwaed i chwilio am wrthgyrff i'r haint.

## Rheolaeth 
Mae gan lyngyr gylchred bywyd sy'n cynnwys cyfnodau larfal yn heintio organebau lletyol canolradd, dyna pam y cant eu galw'n ‘llyngyr cig porc’, ‘llyngyr cig eidion’ ac ati ar ôl yr organeb letyol ganolradd. Pan fydd y larfâu’n barod i heintio pobl, maen nhw'n cau eu hunain mewn codennau ym meinwe cyhyrau'r organeb letyol. Rheolir y gadwyn fwyd mewn nifer o ffyrdd i leihau'r posibilrwydd o gwblhau cylchred bywyd y llyngyren.

## Mathau
Mae grwpiau o lyngyr yn cynnwys:

* Acanthocephala
* Annelida: llyngyr anelid e.e. abwydyn, gele
* Chaetognatha: saethlyngyr
* Entoprocta
* Gnathostomulida
* Hemichordata: mes-lyngyr
* Nematoda: llyngyr crynion
* Nematomorpha
* Nemertea
* Phoronida
* Platyhelminthes: llyngyr lledog
* Priapulida
* Sipuncula

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Keith Chegwin

Actor a chyflwynydd teledu Seisnig oedd **Keith Chegwin** (17 Ionawr 1957 – 11 Rhagfyr 2017). Cychwynodd fel actor pan yn blentyn a daeth yn un o gyflwynwyr teledu plant mwyaf adnabyddus yr 1980au. Cyflwynodd y rhaglenni teledu *Multi-Coloured Swap Shop*, *Cheggers Plays Pop* a *Saturday Superstore*.

Fe'i ganwyd yn Lerpwl. Brawd y cyflwynydd radio Janice Long oedd ef. Priododd yr actores a chyflwynydd teledu Maggie Philbin ym 1982; ysgarodd 1993. Priododd Maria Fielden yn 2000.

Bu farw yn Rhagfyr 2017 wedi gwaeledd hir yn dioddef o ffibrosis ysgyfeiniol idiopathig.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu Seisnig
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Marwolaethau 2017
Hylendid

bawd|Mae golchi'ch dwylo'n rheolaidd yn ffordd syml o wella hylendid

Mae **hylendid** yn cyfeirio at lendid ac at ddefnyddio rhagofalon i warchod rhag haint ac atal clefyd neu afiechyd diangen. Rydym yn defnyddio'r term 'hylendid' i gyfeirio at lendid mewn sefyllfaoedd gofal ynghyd â safonau hylendid personol a hylendid bwyd.

Yn gyffredinol mae unigolion sy'n lân ac yn gwisgo dillad glân yn teimlo'n well yn eu hunain ac yn debyg o fod â chylch ehangach o ffrindiau.
Dyma rai enghreifftiau o arfer hylendid:

*Mewn meithrinfa: dylai teganau gael eu golchi/diheintio'n rheolaidd
*Yn yr ysbyty: gall y staff ac ymwelwyr ddefnyddio gel alcohol.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Coginiaeth Iemen

[bawd|Sachau o rawn ar werth yn [Sana'a.]]
Er bod Iemen yn wlad Arabaidd, dylanwadir ar **goginiaeth Iemen** gan ddulliau coginio India ac Indonesia yn fwy na'r byd Arabaidd o ganlyniad i draddodiad morwrol y wlad. Fel mewn gwledydd eraill yn y byd Arabaidd, gweinir y bwyd mewn potiau, dysglau a phowlenni ar liain ar y llawr, a bwyteir gyda'r llaw dde. Y dynion sydd yn bwyta yn gyntaf, a'r menywod a'r plant yn bwyta ar ôl y dynion neu mewn ystafell arall. Iemen yw'r unig wlad sydd yn parhau i ddefnyddio offer coginio sebonfaen fel rheol.

Yn ogystal, dylanwadir coginiaeth Iemen gan ddaearyddiaeth a hinsawdd y wlad. Yng ngogledd Iemen mae tiroedd uchaf y llwyfandir Arabaidd, ac yma mae glawiad trwm yn ystod monsŵn yr haf. Tyfir sorgwm, coffi, a qat ar lethrau terasog yr ucheldiroedd, a châi gwenith ac indrawn eu dyfrhau yn y dyffrynnoedd. Yn hanesyddol, saif gwerddonau  Shabwa, Ma'rib, a Nejran ar Ffordd y Sbeisys o'r India, ar hyd y Môr Coch i'r Môr Canoldir.

Prif gnydau grawn Iemen yw miled a sorgwm. Gwneir uwd a elwir *asîd* o sorgwm a menyn sbeislyd neu iogwrt. Bwyteir *khubz*, bara pita sydd yn boblogaidd ar draws y byd Arabaidd, *maluj* a bobir mewn ffwrn glai, a *lahuh* sef surdoes a goginir ar un ochr yn unig, yn debyg i'r bara *injera* o Ethiopia. Un o fwydydd nodweddiadol Iemen yw *hilbeh*, sef past a wneir o roegwyran. Defnyddir *hilbeh* i roi haen ar ben y stiw *maraq* ac wrth wneud y saws ''z'hûg''.

## Cyfeiriadau 

Categori:Bwyd a diod yn Iemen
Categori:Diwylliant Iemen
Urddas

Mewn trafodaethau moesol, moesegol, cyfreithiol a gwleidyddol glasurol, mae'r cysyniad o **urddas** yn mynegi'r syniad bod gan bawb yr hawl i gael ei werthfawrogi a'i barchu, a'i fod yn cael ei drin yn foesegol.

Gellir darparu urddas drwy drin unigolion gyda pharch. Trwy beidio â diraddio unigolyn mewn unrhyw ffordd, gallwn sicrhau fod eu hunan-barch yn aros yn gadarnhaol. Mae parchu urddas rhywun yn golygu gofyn am gydymffurfiad (nid rhoi gorchmynion) a dilyn dymuniadau unigolyn. Gall hyn hefyd ymwneud ag agweddau corfforol: e.e. tynnu'r llenni o gwmpas gwely yn yr ysbyty wrth newid dillad. 

## Cyfeiriadau
Categori:Cysyniadau hawliau dynol
Categori:Cysyniadau moesegol

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Miss Catherine Jones o Golomendy, ger yr Wyddgrug

Portread olew ar gynfas yw ***Miss Catherine Jones o Golomendy, ger yr Wyddgrug*** a baentiwyd yn y 1740au gan yr arlunydd o Gymro Richard Wilson (1714–1782). Mae'r peintiad yn y casgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Creodd Wilson y gwaith cynnar yma yn fuan ar ôl cwblhau ei brentisiaeth chwe blynedd o dan y portreadydd Thomas Wright. Roedd Catherine Jones, yr eisteddwraig, yn gyfnither i’r artist ac yn berchennog Neuadd Colomendy, Llanferres, Sir Ddinbych. Mae'r gwaith hwn o ddiddordeb gan ei fod yn un o'r portreadau olaf iddo eu creu cyn iddo fynd i'r Eidal lle’r arallgyfeiriodd, gan ddod yn un o artistiaid tirlun mwyaf ei gyfnod.

## Europeana 280 
Yn Ebrill 2016 dewisiwyd y darlun fel un o ddeg llun eiconig i gynrychioli Cymru yn y prosiect "Gwaith Celf Europeana".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwybodaeth am y darlun ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Cofnod celfwaith ar wefan Europeana

Categori:Gweithiau'r 1740au
Categori:Peintiadau'r 18fed ganrif
Categori:Peintiadau o Gymru
Categori:Portreadau
Gwobr Goffa Dr John Davies

Gwobr goffa dan nawdd y Coleg Cymraeg Cenedlaethol yw **Gwobr Goffa Dr John Davies**. Dyfernir hi am y traethawd estynedig gorau yn y Gymraeg ar unrhyw agwedd ar hanes Cymru gan fyfyriwr israddedig.

Fe'i henwyd ar ôl yr hanesydd amlwg ac awdur *Hanes Cymru*, Dr John Davies. Dyfarnwyd Dr Davies yn Gymrawd o'r Coleg Cymraeg yn 2013. Adnabuwyd Dr Davies fel John Davies 'Bwlchllan' ar lafar. Bu’n astudio yng Ngholeg Prifysgol Caerdydd, Coleg y Drindod, Caergrawnt ac fe’i penodwyd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Abertawe. Bu am 18 mlynedd yn warden Neuadd Pantycelyn, Aberystwyth, ac yn darlithio - yn bennaf drwy gyfrwng y Gymraeg - yn yr Adran Hanes a Hanes Cymru. Roedd hefyd yn un o sylfaenwyr Cymdeithas yr Iaith.

## Enillwyr y Wobr
* 2016 - Catrin Howells, Ponterwyd, myfyrwraig y Gyfraith, Prifysgol Caerdydd, "A yw creu Awdurdodaeth Gyfreithiol ar wahân i Gymru bellach yn anorfod?"
* 2017 - Ceiri Wyn Corker, Boduan, myfyriwr Hanes, Prifysgol Bangor, "Archwiliad i’r cysylltiad rhwng pêl-droed a chymdeithas a hunaniaeth yng ngogledd Cymru"
* 2018 - Elen Mererid Osmond Hughes, Prifysgol Aberystwyth, "Archwilio egwyddorion imperialaeth newydd y 18fed a'r 19eg ganrif yng Nghymu’r oesoedd canol yn dilyn concwest Edward y Cyntaf"
* 2019 - Michelle Rafferty, Prifysgol Aberystwyth
* 2020 - Llinos Mai Anwyl Evans, Prifysgol Aberystwyth
* 2021 - Anwen Rhiannon Jones, Prifysgol Caerdydd
* 2022 - Charles Roberts, Prifysgol Bangor
* 2023 - Annell Dyfri, Prifysgol Caerdydd, "Degawd o drawsnewid (2010-2020) S4C: o’r llwyfan llinol i’r llwyfan digidol ac effaith hyn ar y Gymraeg"
* 2024 - Glain Meleri Hughes, Prifysgol Aberystwyth, "I ba raddau roedd byw ym meysydd glo De Cymru yn dylanwadu ar brofiad merched o feichiogrwydd a genedigaeth, 1900-1945?" 

## Gweler hefyd
* Gwobr Goffa Eilir Hedd Morgan

## Dolenni
* Gwobr Goffa Dr John Davies, Coleg Cymraeg  
* Cylchlythron pwnc, Cyfraith a Hanes, Coleg Cymraeg Cenedlaethol 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Gwobrau Cymreig