Ornette Coleman

Roedd **Ornette Coleman** (Randolph Denard Ornette Coleman: 9 Mawrth 1930 – 11 Mehefin, 2015) yn sacsoffonydd, cyfansoddwr ac arweinydd bandiau Jazz yn Unol Daleithiau America, ac yn un o brif arloeswyr a sylfaenwyr Jazz Rhydd ar ddiwedd y 1950au a dechrau'r 1960au.

## Jazz Rhydd
Mae'r term Jazz Rhydd yn deillio o'i albwm *Free Jazz: A Collective Improvisation* (1960). Roedd ei waith arloesol yn aml yn ymgadw rhag cyfansoddi ar sail cytgord, tonyddiaeth, newidiadau cordiau, a rhythm sefydlog oedd i'w clywed mewn Jazz cynharach. Yn lle hynny, pwysleisiodd Coleman ddull arbrofol o ganu byrfyfyr wedi'i wreiddio mewn chwarae ensemble a geiriau'r Blues. Galwodd y beirniad Thom Jurek o AllMusic.com Coleman yn ''"un o'r ffigurau mwyaf annwyl a dadleuol yn hanes Jazz"*, gan nodi, er ei fod *"bellach yn cael ei ddathlu fel arloeswr di-ofn ac athrylith, roedd yn cael ei ystyried i ddechrau gan gyfoedion a beirniaid fel rhywun gwirion, niwsans a hyd yn oed yn dwyllwr"''.

## Gyrfa
Wedi'i eni a'i fagu yn Fort Worth, Texas, dysgodd Coleman ei hun i chwarae'r sacsoffon pan oedd yn ifanc. Dechreuodd ei yrfa gerddorol yn chwarae mewn grwpiau R&B a Bebop lleol. Ym 1958 recordiodd Coleman ei albwm cyntaf, *Something Else!!!*, a oedd yn cynnwys y trwmpedwr Don Cherry a'r drymiwr Billy Higgins. Ffurfiodd y tri cherddor, ynghyd â'r basydd Charlie Haden, fand yn ddiweddarach, ac ymysg recordiadau'r pedwarawd roedd *The Shape of Jazz to Come* (1959) a *Change of the Century* (1960). Symudodd Coleman i Efrog Newydd, lle cododd ei syniadau radical o strwythur ac improf cryn stwr a dadlau.

Roedd y recordiau yma a’r rhai nesaf ar ddechrau'r 1960au yn dylanwadu'n fawr ar gyfeiriad Jazz dros y blynyddoedd wedyn. Daeth ei gyfansoddiadau *Lonely Woman* a *Broadway Blues* yn un o alawon safonol cynnar pwysig Jazz Rhydd.

Yng nghanol y 1960au, gadawodd Coleman Label *Atlantic* am labeli fel *Blue Note* a *Columbia Records*, a dechreuodd berfformio gyda'i fab ifanc Denardo Coleman ar y drymiau. Dysgodd Coleman ei hun i chwarae'r ffidil a'r utgorn, gan ddefnyddio technegau radicalaidd ac anarferol. Gweithiodd ar gyfansoddiadau symffonig gyda'i albwm *Skies of America* yn 1972, yn cynnwys Cerddorfa Symffoni Llundain. Yng nghanol y 1970au, ffurfiodd y grŵp *Prime Time* gan symud i gyfeiriad Jazz-Funk trydan a'i syniad o gerddoriaeth harmolodig.
 
Erbyn y 1970au roedd yn well ganddo ganolbwyntio ar gyfansoddi na pherfformio. Ei gyfansoddiad estynedig mwyaf nodedig yw'r gyfres *Sky of America*, a recordiwyd ym 1972 gan Gerddorfa Symffoni Llundain gyda Coleman ar sacsoffon alto. Wedi'i ddylanwadu gan ei brofiad o ganu byrfyfyr gyda cherddorion Rif o Foroco ym 1973, ffurfiodd Coleman fand trydan o'r enw *Prime Time*, yr oedd ei gerddoriaeth yn gyfuniad o rythmau roc gyda byrfyfyrio ar y cyd heb harmoni. Perfformiodd gyda'r band tan y 1990au.

Yn 1995, sefydlodd Coleman a'i fab Denardo label recordio *Harmolodic*. Derbyniodd ei albwm *Sound Grammar* Wobr Pulitzer am Gerddoriaeth yn 2006, Coleman oedd yr ail gerddor Jazz erioed i dderbyn yr anrhydedd.
## Rhestr Recordiau
### Fel arweinydd band
### Albymau stiwdio 
* 1958: *Something Else!!!!* (Contemporary Records|Contemporary, 1958)
* 1959: *Tomorrow Is the Question!* (Contemporary, 1959)
* 1959: *The Shape of Jazz to Come* (Atlantic Records|Atlantic, 1959)
* 1959: *Change of the Century* (Atlantic, 1960)
* 1960: *This Is Our Music (Ornette Coleman album)|This Is Our Music* (Atlantic, 1961)
* 1960: *Free Jazz: A Collective Improvisation|Free Jazz* (Atlantic, 1961)
* 1961: *Ornette!* (Atlantic, 1962)
* 1961: *Ornette on Tenor* (Atlantic, 1962)
* 1965: *Chappaqua Suite* (Columbia, 1966)
* 1966: *The Empty Foxhole* (Blue Note Records|Blue Note, 1966)
* 1968: *New York Is Now!* (Blue Note, 1968)
* 1968: *Love Call (album)|Love Call* (Blue Note, 1971)
* 1971: *Science Fiction (Ornette Coleman album)|Science Fiction* (Columbia, 1972)
* 1972: *Skies of America* (Columbia, 1972)
* 1973-75: *Dancing in Your Head* (A&M, 1977)
* 1977: *Soapsuds, Soapsuds* (Artists House, 1977)
* 1976: *Body Meta* (Artists House, 1978)
* 1979: *Of Human Feelings* (Antilles, 1982)
* 1985: *Song X* (Geffen, 1986)
* 1987: *In All Languages* (Caravan of Dreams, 1987)
* 1988: *Virgin Beauty* (Portrait, 1988)
* 1992: *Naked Lunch (film)#Music|Naked Lunch* with Howard Shore, The London Philharmonic Orchestra (Milan, 1992) – trac sain
* 1995: *Tone Dialing* (Harmolodics|Harmolodic/Verve Records|Verve, 1995)
* 1996: *Sound Museum: Hidden Man* (Harmolodic/Verve, 1996)
* 1996: *Sound Museum: Three Women* (Harmolodic/Verve, 1996)

### Albymau Byw 
* *Town Hall, 1962* (ESP Disk, 1965) – rec. 1962
* *At the Golden Circle Stockholm|At the "Golden Circle", Vol. 1 & 2* (Blue Note, 1966) – rec. 1965
* *An Evening with Ornette Coleman* (Polydor International, 1967) – rec. 1965
* *The Music of Ornette Coleman|The Music of Ornette Coleman - Forms & Sounds* (RCA Victor, 1967)
* *Ornette at 12* (Impulse!, 1968)
* *Friends and Neighbors: Live at Prince Street* (Flying Dutchman, 1972) – rec. 1970
* *Crisis (Ornette Coleman album)|Crisis* (Impulse!, 1972) – rec. 1969
* *Opening the Caravan of Dreams* (Caravan of Dreams, 1985)
* *Prime Design/Time Design* (Caravan of Dreams, 1985)
* ''Jazzbühne Berlin '88* (Repertoire, 1990) – rec. 1988
* *The Belgrade Concert* (Jazz Door, 1995) – rec. 1971
* *Colors: Live from Leipzig* (Harmolodic/Verve, 1997) – rec. 1996
* *The Love Revolution* (Gambit, 2005) – rec. 1968; 
* *Sound Grammar* (Sound Grammar, 2006) – rec. 2005
* *Live in Paris 1971* (Jazz Row, 2007) – rec. 1971
* *New Vocabulary* (System Dialing, 2014) - rec. 2009

### Recordiau Amlgyfrannog
* *The Art of the Improvisers* (Atlantic, 1970) – rec. 1959-61
* *Twins (Ornette)|Twins* (Atlantic, 1971) – rec. 1961
* *To Whom Who Keeps a Record* (Atlantic, 1975) – rec. 1959-60
* *Who's Crazy?* Vol. 1 & 2 (Atmosphere, 1979) – rec. 1966
* *Broken Shadows* (Columbia, 1982) – rec. 1971
* *Beauty Is a Rare Thing* (Rhino/Atlantic, 1995) 
* *The Complete Science Fiction Sessions* (Columbia, 2000)
* *The Ornette Coleman Legacy* (Atlantic, 2018) – rec. 1960-61

### Fel cyfrannwr
**Gyda Paul Bley**
* 1958: *Live at the Hilcrest Club 1958* (Inner City, 1976)
* 1958: *Coleman Classics Volume 1* (Improvising Artists, 1977)

**Gyda Charlie Haden**
* 1976: *Closeness (album)|Closeness* (Horizon, 1976)
* 1976: *The Golden Number* (A&M, 1977)

**Gyda Jamaaladeen Tacuma**
* 1983–84: *Renaissance Man* (Gramavision, 1984)
* 2010: *For the Love of Ornette* (Jazzwerkstatt, 2010)

**Gydag eraill**
* Geri Allen, *Eyes in the Back of Your Head* (Blue Note, 1997)
* Louis Armstrong, *Louis Armstrong and His Friends* (Flying Dutchman/Amsterdam, 1970)
* Joe Henry, *Scar (Joe Henry album)|Scar* (Mammoth, 2001)
* Jackie McLean, *New and Old Gospel* (Blue Note, 1968) – rec. 1967
* Yoko Ono, *Yoko Ono/Plastic Ono Band* on the track "AOS" (Apple, 1970)
* Lou Reed, *The Raven (Lou Reed album)|The Raven* (RCA, 2003)
* Gunther Schuller, *Jazz Abstractions* (Atlantic, 1960)
* Bob Thiele, *Head Start* (Flying Dutchman, 1967)
* James Blood Ulmer, *Tales of Captain Black* (Artists House, 1978)
* Sonny Rollins, *Road Shows, Vol. 2'' (Doxy, 2011)
## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Sacsoffonyddion o'r Unol Daleithiau