open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uwch Gynghrair Norwy

Yr **Eliteserien** yw'r enw gyfredol ar Uwch Gynghrair pêl-droed Norwy. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o brif adrannau Ewrop, oherwydd gaeafau garw y wlad, mae tymor chwarae yr Eliteserien yn rhedeg o fis Mawrth hyd mis Tachwedd o fewn yr un flwyddyn galendr.

## Enw
Yn rheolau Cymdeithas Bêl-droed Norwy, cyfeirir at y gynghrair fel "0 divisjon", gan fod y Gymdeithas yn pennu ei enw noddwr yn flynyddol. Yr enw swyddogol cyfredol yw "Eliteserien". Rhwng 1990-2016  enw'r gynghrair oedd y **Tippeligaen** (Cynghrair betio) ar ôl y noddwr ar y pryd, y cwmni betio "Norsk Tipping". Rhwng 1963 a 1990, yr adran uchaf oedd **1. Divisjon**. Defnyddiwyd y dynodiad hwn yn ddiweddarach ar gyfer yr ail ddosbarth uchaf, ond rhwng 2005 a 2013 galwyd Adeccoligaen ac o 2015 gelwir cynghrair OBOS (y ddau enw hefyd ar ôl noddwr). Rhwng 1948 a 1962 galwyd y gynghrair ynHovedserien, a chyn Norgesserien ("Cynghrair Norwy").

## Hanes
Cyn 1937, nid oedd cystadleuaeth gynghrair genedlaethol yn Norwy; dim ond cynghreiriau rhanbarthol a Chwpan Norwy. Gan ddechrau ym 1937-38, cafodd y gwahanol gynghreiriau rhanbarthol yn Ne Norwy eu halinio yn wyth rhanbarth, gyda chwarae pencampwriaeth rhwng yr enillwyr i goroni pencampwr cenedlaethol. Enw’r gystadleuaeth hon oedd Norgesserien (Saesneg: The League of Norway). Yn y blynyddoedd cynnar, rhannwyd y timau hedfan uchaf yn un ar ddeg grŵp o wyth rhanbarth. Penderfynwyd ar bencampwr y gynghrair naill ai mewn twrnamaint taro allan neu rownd derfynol rhwng enillwyr y grwpiau hyn.

## Rheolau
Mae prif gynghrair Norwy yn cynnwys 16 tîm (er 2009). Rhwng mis Mawrth a mis Tachwedd bob blwyddyn, mae pencampwr Norwy yn benderfynol mewn 30 gêm (un cartref ac un i ffwrdd).

Mae'r ddau glwb ar waelod y tabl yn cael eu hisraddio i'r Adeccoligaen. Mae'r trydydd i'r olaf yn gwadu gemau relegation yn erbyn enillydd twrnamaint cymwys yr Adeccoligaen.

Yn nhymor 2009 a 2010, penderfynwyd ar y drydedd a ailraddiwyd neu a hyrwyddwyd mewn rownd derfynol gyda rownd gynderfynol a rowndiau terfynol: Mae trydydd clwb olaf yr Eliteserien yn chwarae gartref yn erbyn tîm pumed safle'r Divisjon 1af mewn gêm semifinal gyntaf i aros yn yr Eliteserien. Ar yr un pryd, pennwch y trydydd safle (tîm cartref) a'r pedwerydd safle o'r Divisjon 1af cyfranogwr arall ar gyfer yr ail rownd (dim ond un gêm sydd). Yn yr ail rownd (rownd derfynol), mae'r ddau enillydd yn chwarae ei gilydd yn gyfnewid. Mae'r enillydd yn cymryd rhan yn y Gyfres Elitaidd yn y tymor nesaf. Yn nhymor 2011, diddymwyd y twrnamaint rhagbrofol.

## Pencampwyr 
Mae'r rhestr ganlynol yn cynnwys y clybiau sydd wedi ennill pencampwriaeth y gynghrair yn y brif gynghrair ers 1938. Fodd bynnag, clybiau o ogledd Norwy, er enghraifft, enillydd y cwpan dwy-amser Tromsø IL, dim ond o 1972 yn y ddrama gynghrair uchaf.

## Dolenni allanol
*Cymdeithas Bêl-droed Norwy
*Tabl Holl-hanes Eliteserien o 1963 at 2008

## Cyfeiriadau
Norwy
Categori:Cynghreiriau pêl-droed
Categori:Pêl-droed yn Ewrop
Categori:Pêl-droed yn Norwy
Jeffrey Epstein

Ariannwr o'r Unol Daleithiau oedd **Jeffrey Edward Epstein** (20 Ionawr 1953 – 10 Awst 2019) a gafwyd yn euog o droseddau rhyw yn erbyn plant. Dechreuodd ei yrfa yn y byd ariannol gyda'r banc buddsoddi Bear Stearns, cyn iddo sefydlu cwmni ei hunan, J. Epstein & Co. Cafwyd yn euog o droseddau rhyw yn 2008 am reoli criw o buteiniaid dan oed a gawsant eu gorfodi i gael cyfathrach rywiol â phobl uchel eu statws yng nghylchoedd arianneg, gwleidyddiaeth, a diwylliant.

Dechreuodd ymchwiliad gan heddlu Palm Beach, yn 2005 wedi i Epstein gael ei gyhuddo o gyffwrdd merch 14 oed mewn modd rhywiol. Fe blediodd yn euog ac yn 2008 fe'i dyfarnwyd yn euog gan lys taleithiol yn nhalaith Florida o lithio putain ac o gaffael merch dan 18 oed i buteinio. Yn sgil bargen ei ble, bwriodd 13 mis dan glo gyda chaniatâd i adael y ddalfa i weithio. Cydnabuwyd 36 o ferched, yr ieuangaf ohonynt yn 14 oed, yn ddioddefwyr yn ôl yr awdurdodau ffederal. Yn ogystal, mae Epstein wedi ei gyhuddo gan nifer o unigolion o ddal menywod a merched dan oed yn gaethweision rhyw.

Arestiwyd Epstein unwaith eto ar 6 Gorffennaf 2019 ar gyhuddiadau ffederal o fasnachu plant dan oed am ryw yn nhaleithiau Florida ac Efrog Newydd.

Bu farw ar 10 Awst 2019, wedi crogi ei hunan yn ei gell mewn carchar ym Manhattan, yn ôl y sôn. Tair wythnos ynghynt, cafwyd hyd i Epstein yn anymwybodol yn y ddalfa gydag anafiadau i'w wddf, a phenderfynwyd ei wylio'n gyson am chwe diwrnod i atal hunanladdiad. Daeth y cyfnod hwnnw o wyliadwriaeth i ben deuddeng niwrnod cyn ei farwolaeth. Wedi awtopsi ar 11 Awst, datganodd swyddfa archwiliwr meddygol Dinas Efrog Newydd bod angen rhagor o wybodaeth cyn pennu achos y farwolaeth, ond hunanladdiad ydy'r rhagdybiaeth. Mynegodd nifer o bobl ddrwgdybiaeth o'r stori honno, a bu ymchwiliad ffederal ar y gweill i farwolaeth Epstein.

Ar 19 Tachwedd 2019 cyhuddwyd y gwarchodwyr carchar Michael Thomas a Tova Noel, gan erlynwyr ffederal yn Efrog Newydd, o ffugio cofnodion a chynllwynio. Roedd recordiad fideo o'r carchar yn datgelu fod Epstein wedi bod yn ei gell am wyth awr heb neb yn ei wylio, yn groes i reolau, cyn cael ei ganfod yn farw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Arianwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau rhyw
Categori:Pobl fu farw ym Manhattan
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Troseddwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Goleudy Eilean Glas

Cynlluniwyd **Goleudy Eilean Glas** gan Thomas Smith ym 1787. Mae’n sefyll ar Sgalpaigh na Hearadh
(Ynys Scalpay), un o’r Ynysoedd Allanol Heledd. Trefnwyd y gwaith o greu sail i’r adeilad gan Capten Alex McLeod, perchennog yr ynys a chyraeddwyd uchder o 7 troedfedd erbyn yr haf. Cyrhaeddodd seiri maen o Gaeredin yn 1788, a chwblhawyd eu gwaith erbyn mis Hydref. Gwnaethpwyd gwaith tu mewn yr adeilad gan y saer coed, Archie McVicar o Ogledd Uist. Ychwanegwyd y llusern ym 1789, a daeth y goleudy’n weithredol ar 10 Hydref 1789.

Adeiladwyd y tŵr presennol gan Robert Stevenson yn 1824, yn codi lefel y tŵr i fod yn 73 troedfedd uwchben y môr. Newidiwyd y llusern i un cylchol yn 1852 ac ychwanegwyd seiren niwl ym 1907, yn weithredol hyd at 1987.

Daith y goleudy’n un awtomatig ym 1978.

## Cyfeiriadau
Eilean Glas
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynysoedd Allanol Heledd
Samuel Holberry

Ymgyrchydd Siartiaeth blaenllaw oedd **Samuel Holberry** (18 Tachwedd 1814 – 21 Mehefin 1842).

Ganed Holberry yn Gamston, Swydd Nottingham, yr ieuengaf o naw o blant. Yn 1832 ymunodd â'r fyddin, gan adael ym 1835 a symud i Sheffield, lle dechreuodd weithio fel distyllwr, a phriodi Mary Cooper (22 Hydref 1838).

Ynghyd ag ymgyrchwyr eraill a oedd yn ymgyrchu i ymestyn yr hawliau gwleidyddol a roddwyd gan Ddeddf Diwygio 1832, cymerodd ran mewn nifer o brotestiadau heddychlon. Ar ôl i Wrthryfel Casnewydd gael ei dawelu, ym 1839, cynlluniodd Samuel gyda grŵp bychan yr hyn a elwir heddiw yn 'Wrthryfel Sheffield'.

## Gweler hefyd
*Gwrthryfel Merthyr

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1816
Categori:Marwolaethau 1842
Categori:Siartwyr
Patricia Wettig

Awdur a dramodydd Americanaidd yw **Patricia Wettig** (ganwyd 4 Rhagfyr 1951) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel dramodydd, actor llwyfan, actor teledu actor ffilm ac awdur. 

Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Nancy Weston yn y gyfres deledu *Thirtysomething* (1987–1991), a derbyniodd Wobr Golden Globe a thair Gwobr Primetime Emmy. Ymhlith y gweithiau teledu nodedig eraill mae ei phortread o Caroline Reynolds yn y gyfres ddrama *Prison Break* (2005-2007) a Holly Harper yn y gyfres ddrama *Brothers & Sisters* (2006–2011). Serennodd hefyd yn y ffilmiau *City Slickers* (1991), ''City Slickers II: The Legend of Curly's Gold* (1994), a *The Langoliers'' (1995).
[bawd|chwith|Patricia Wettig a [Ken Olin ar y carped coch yn 41ain Gwobrau Blynyddol Emmy]]

Fe'i ganed yn Cincinnati a mynychodd Brifysgol Wesleaidd Ohio, Prifysgol Smith, Massachusetts a Stiwdio William Esper. Ei mam oedd Florence (g. Morlock) ac enw ei thad oedd Clifford Neal Wettig, hyfforddwr pêl-fasged ysgol uwchradd. Mae ganddi dair chwaer: Pam, Phyllis, a Peggy. Cafodd ei magu yn Grove City, Pennsylvania a graddiodd ym 1970. Yn ddiweddarach, derbyniodd Feistr yn y Celfyddydau Cain mewn ysgrifennu dramâu gan Goleg Smith yn 2001.

## Personol
Mae Wettig yn briod â'r actor a'r cynhyrchydd Ken Olin; mae ganddyn nhw ddau o blant, mab Clifford (g. 1983) a'u merch Roxanne "Roxy" Olin (g. 1985).

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Ffilmyddiaeth
### Ffilmiau
### Ffilmiau teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Cincinnati
Elizabeth Gould Bell

Ffeminist o Iwerddon oedd **Elizabeth Bell** (24 Rhagfyr 1862 - 9 Gorffennaf 1934) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched a swffragét, ond yn bennaf am fod yn un o'r menywod cyntaf i gymhwyso fel meddyg yn Iwerddon.

Fe'i ganed yn Newry a bu farw yn Belffast.

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol y Frenhines, Belffast a Choleg Brenhinol Iwerddon. Roedd hi'n eiriolwr dros ddelfrydau ffeministaidd, a daeth yn un o'r menywod cyntaf i weithio gyda Chorfflu Meddygol y Fyddin Frenhinol, gan wasanaethu fel meddyg ym Malta. Hyfforddodd Bell gyda phum merch arall yn Ysbyty Brenhinol Belffast nes iddi raddio. Dim ond Bell ac un fenyw arall a aeth ymlaen i dderbyn gradd brifysgol. Graddiodd Bell ym 1893 a pharhaodd â'i gwaith yn y maes meddygol. Ar ddiwedd 1893 cafodd ei henw ei gynnwys yng Nghyfeiriadur Meddygol Iwerddon a daeth yn aelod o Gymdeithas Feddygol Ulster. 

## Magwraeth, graddio a phriodi
Ganwyd Elizabeth Gould Bell yn Newry, Sir Armagh, yn Iwerddon ym 1862. Roedd ei thad, Joseph Bell o Gastell Killeavy, yn glerc adnabyddus ar gyfer Undeb Cyfraith y Tlodion Newry (Saesneg: *Newry Poor Law Union*). Roedd mam Bell, Margaret Smith Bell, yn dod o fferm yn Carnegat, tref sy'n agos at Newry.

Roedd hefyd yn ffrind i'r Pankhursts ac yn cytuno gydag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (neu'r WSPU). Galwyd aelodau o'r WSPU, gan gynnwys Dr. Bell, yn swffragetiaid, ac roeddent yn adnabyddus am ddefnyddio tactegau mwy milwriaethus yn eu hymgyrchoedd na grwpiau swffragetaidd eraill, fel Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau Dioddefaint Merched (NUWSS).

Ym 1912, daeth Dr. Bell yn feddyg ar gyfer swffragetiaid a oedd yn cael eu gorfodi i fwyta, gan yr heddlu. Gweithiodd yn benodol gyda chleifion ynng Ngharchar Crymlyn. Am ei gwaith gyda'r carcharorion swffragét, derbyniodd Bell dystysgrif o werthfawrogiad gan y WSPU. Credir bod tua 1,000 o ferched wedi bod yn rhan o fudiad etholfraint Wlster ym 1914, ond gostyngodd y rhan fwyaf o'r ymgyrchu ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1934
Categori:Merched y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Newry
Cherry Pickles

Artist a darlithydd o Gymru yw **Cherry Pickles** (ganwyd 1950, Pen-y-bont ar Ogwr) . Mae ei gweithiau wedi cael eu harddangos yn eang yn y Deyrnas Unedig yn ogystal ag yng Ngwlad Groeg a'r Unol Daleithiau. Mae hi hefyd wedi darlithio mewn nifer o ysgolion celf.

Yn 2002 cafodd ei char eu dwyn yng Nghaerdydd ynghyd ag 20 o'i gweithiau celf eu dwyn. Roedd hi'n mynd â'r paentiadau i Athen ar gyfer arddangosfa.

## Addysg 
Enillodd Pickles radd mewn Mathemateg yn gyntaf o Brifysgol Ulster cyn mynd ymlaen i astudio ar gyfer Diploma Ôl-raddedig yn Ysgol Celf Gain Slade, a BA mewn Peintio yn Ysgol Gelf Chelsea.

## Gyrfa 
Mae Pickles wedi cael gyrfa fel artist annibynnol, yn arddangos yn eang ac yn sicrhau nifer o grantiau er mwyn teithio, arddangos a chyhoeddi ei gwaith. Yn 2017 roedd hi ar y restr fer ar gyfer Gwobr Lynn Painter-Stainers. Mae hi'n paentio'n bennaf ond hefyd yn gwneud delweddau gyda gludluniau, arlunio a chamera. Mae rhai o'i gweithiau nodiedig, fel ei hunanbortread fel Dylan Thomas, yn bortreadau er ei bod hefyd wedi paentio llawer o dirluniau. Mae hi wedi paentio nifer o dirluniau o ardal Sir Benfro, lle mae hi'n byw.

Mae hi hefyd wedi cael gyrfa hir fel darlithydd ac academydd, gan ddysgu mewn nifer o ysgolion celf gan gynnwys Ysgol Gelf Falmouth, Prifysgol St Andrews, Ysgol Gelf Caerdydd ac Ysgol Arlunio Frenhinol Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Peintwyr o Gymru
1841 yng Nghymru

bawd|John Elias o Fôn, bu farw 1841
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1841** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward (o 8 Rhagfyr) 
* Tywysoges Cymru - yn *wag''

## Digwyddiadau 
* 19 Chwefror - Mae'r *Governor Fenner*, sy'n cludo ymfudwyr i America, yn suddo oddi ar Gaergybi ar ôl gwrthdaro â stemar, gan golli 123 o fywydau. 
* 9 Mawrth - Tynnwyd y ffotograff cyntaf y gwyddys amdano yng Nghymru; ffotograff o Gastell Margam gan Calvert Jones. 
* 12 Ebrill - Mae Rheilffordd Dyffryn Tâf yn cael ei hymestyn i Ferthyr Tudful 
* 26 Gorffennaf - Dyfernir £ 444,984 i berchnogion goleudy Ynysoedd y Moelrhoniaid oddi ar Ynys Môn, y goleudy olaf dan berchnogaeth breifat yn Ynysoedd Prydain, gan ei werthu i Trinity House. 
* 19 Awst - Yn etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, mae William Edwards yn sefyll fel ymgeisydd Siartiaeth ym Mwrdeistrefi Mynwy ac yn dod yr unig ymgeisydd Seneddol yng Nghymru, erioed, i ennill dim un bleidlais. 
* *dyddiad anhysbys* 
** Sefydlu Coleg Bala-Bangor. 
** Mae Deddf Diwygio Cyfraith y Tlodion yn cael ei phasio, i raddau helaeth o ganlyniad i ymdrechion Syr George Cornewall Lewis. 
** Mordecai Jones yn agor bragdy yn Aberhonddu. 
** Mae gwaith haearn Brymbo yn cael ei brynu allan o'r Llys Siawnsri ar ôl cyfnod hir o ymgyfreitha, a'i hailagor gan gwmni cyfyngedig. 
** Sefydliad Brenhinol De Cymru yn agor Amgueddfa Abertawe. 
** Clustnodir tir gan fewnfudwyr o Gymru yn Ohio| ar gyfer adeiladu Capel Ty'n Rhos.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
### Llyfrau newydd 
* David Owen (Brutus) - *Gweithrediadau yr Eglwys Sefydledig*
* *Llyfr Gweddi Gyffredin* yn Gymraeg (fersiwn newydd)
* John Hughes, Pontrobert  
***Cofiant E. Griffiths, Meifod*
** *Cofiant Abraham Jones, Aber-rhaiadr *
** *Cofiant William Jones, Dol-y-fonddu* 
** *Cofiant John Price, Trefeglwys*

## Genedigaethau 
bawd|upright|Portread H. M. Stanley
* 28 Ionawr - Syr Henry Morton Stanley, fforiwr (fel John Rowlands; bu farw 1904) 
* 14 Chwefror 
** Syr John Gibson, newyddiadurwr (bu farw 1915) 
** William Reginald Herbert, marchog (bu farw 1929) 
* 10 Mawrth - Thomas Jones Wheldon, Gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd (bu farw 1916) 
* 5 Ebrill - Robert Rees, canwr a cherddor (bu farw 1892) 
* 23 Ebrill - Henry Hughes, gweinidog a hanesydd (bu farw 1924) 
* 21 Mai - Joseph Parry, cyfansoddwr (bu farw 1903) 
* 26 Mehefin (yn Llundain ) - James Cholmeley Russell, entrepreneur rheilffordd (bu farw 1912) 
* 9 Tachwedd (yn Llundain) - Edward Albert, Tywysog Cymru (yn ddiweddarach Edward VII (bu farw 1910)

## Marwolaethau 
bawd|Joseph Hughes a'i delyn
* 17 Ionawr - David Owen (Dewi Wyn o Eifion), bardd, 56 
* 12 Mai - Joseph Tudor Hughes, telynor, 13 (boddi) 
* 19 Mai - John Blackwell (Alun), bardd, 42 
* 24 Mai - Thomas Roberts, Llwyn'rhudol, cyd-sylfaenydd Cymdeithas y Gwyneddigion 
* 8 Mehefin - John Elias, pregethwr, 67 
* 4 Rhagfyr - David Daniel Davis, meddyg, 64 

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
1843 yng Nghymru

bawd|Frances Elizabeth Hoggan, ganed 1843
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1843** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag''

## Digwyddiadau 
bawd|George Rice-Trevor, 4ydd Barwn Dinefwr
* 15 Ebrill - Marwolaeth William Howells, yr achos  "gwenwyno Trelales". Mae ei chwaer a'i frawd-yng-nghyfraith yn eu canfod yn ddieuog o'i lofruddiaeth yn ddiweddarach.
* Mehefin - Ar ôl aflonyddwch yn Sir Gaerfyrddin, mae George Rice-Trevor, 4ydd Barwn Dinefwr, yn ysgwyddo'r cyfrifoldeb am weinyddu trefn yn y sir.
* 22 Mehefin - *The Times* yn anfon gohebydd arbennig i Dde Cymru i gwmpasu Helyntion Beca. 
* 25 Awst - Cynhelir "Y Cyfarfod Mawr"  i geisio atebion gwleidyddol i'r problemau sy'n sail i Helynt Becca ar Fynydd Sylen yn nyffryn Gwendraeth. 
* Hydref - Penodi Syr Thomas Frankland Lewis i gadeirio'r comisiwn ymchwilio i Helynt Becca. 
* 22 Rhagfyr - Mae John Jones (Shoni Sguborfawr), un o arweinwyr Terfysgoedd Becca yn cael ei ddedfrydu i gludiant i Awstralia.
* Sefydlu Gwaith Tunplat Pontardawe.
* Daw Llewelyn Lewellin yn Ddeon Eglwys Gadeiriol Tyddewi.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
bawd

### Llyfrau
* Daniel Silvan Evans — *Blodeu Ieuainc* (Copi fel e-lyfr am ddim trwy Google Play)
* Morris Williams (Nicander)  — *Y Flwyddyn Eglwysig*

### Cerddoriaeth 
* David Hughes (Cristiolus Môn) — *Y Perorydd Cysegredig*
* John Orlando Parry — *The Accomplished Young Lady*

## Genedigaethau 
* 12 Chwefror - John Graham Chambers, sbortsmon a rhoddodd drefn ar reolau bocsio Ardalydd Queensberry (bu farw 1883)
* 17 Ebrill - Richard John Lloyd Price, sbortsmon a sgweier Rhiwlas (bu farw 1923) 
* 12 Mai - Thomas William Rhys Davids, sylfaenydd Cymdeithas Testun Pali (bu farw 1922) 
* 11 Mehefin - James Milo Griffith, cerflunydd (bu farw 1897) 
* 20 Rhagfyr - Frances Hoggan, y fenyw gyntaf o Brydain i gymhwyso fel meddyg (bu farw 1927) 

## Marwolaethau 
* 31 Ionawr - William Henry Scourfield, Aelod Seneddol, 66?  
* 26 Mawrth - Robert Richford Roberts, arweinydd Methodistaidd o dras Gymreig yn yr Unol Daleithiau, 64 
* 27 Mawrth - Henry Nevill, 2il Iarll y Fenni, 88 
* 19 Mai - Charles James Apperley ("Nimrod"), awdur chwaraeon, 64 
* *dyddiad anhysbys* - Mary Evans (Mrs Fryer Todd), cariad cyntaf Samuel Taylor Coleridge, 73? 

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Torra di Micalona

Mae **Tŵr Micalona** (Corseg:*Torra di Micalona*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Meria ar arfordir gorllewinol ynys Corsica.

Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.

## Oriel

Image:Torra di Micalona1.JPG
Image:Torra di Micalona2.JPG
Image:Torra di Micalona4.JPG
Image:Taravu.JPG
Image:Torra di Micalona5.JPG

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
Categori:Henebion yng Nghorsica
1844 yng Nghymru

bawd|Castell Harlech gan David Cox
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1844** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag''

## Digwyddiadau
bawd|Arfbais GWR
* 1 Ionawr - Lladdir 11 neu 12 o ddynion mewn damwain lofaol ym Mhwll Glo Canol Canol, Y Rhondda.
* 14 Chwefror - Lladdir 40 o ddynion gan lifogydd mewn pwll glo yn Landshipping, Sir Benfro.
* 13 Mai - Lladd 7 neu 8 dyn mewn damwain lofaol yn Jeffreyston, Penfro.
* 3 Rhagfyr - 6 dyn yn cael eu lladd mewn damwain lofaol ar Lefel Fforest, Dinas, Rhondda.
* Rhoddir prosbectws i ddarpar fuddsoddwyr mewn rheilffordd i'w hadeiladu trwy dde Cymru o gyffordd â Rheilffordd y Great Western yn Standish yn Swydd Gaerloyw. 
* Mae Owen Owen Roberts yn allweddol wrth sefydlu'r ysbyty cyntaf ar gyfer Sir Gaernarfon ac Ynys Môn, ym Mangor.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
bawd|250px| Bryniau Cassa allan o Gyfaill i'r Cantorion
* Hugh Derfel Hughes - ''Blodau'r Gân*
* David Owen (Brutus) - *Eliasia*

### Cerddoriaeth 
* Rowland Prichard - *Cyfaill y Cantorion''  (e-lyfr di-dâl i'w darllen ar Google Books)
* Maria Jane Williams - *Ancient National Airs of Gwent and Morgannwg*

### Celfyddydau gweledol 
* Mae'r arlunydd tirlun dyfrlliw o Loegr David Cox yn treulio ei haf cyntaf ym Metws-y-Coed, gan barhau i'w wneud hyd 1856.

## Chwaraeon 
* Sefydlu Clwb Criced Dinbych.

## Genedigaethau 
bawd|Watcyn Wyn

* 1 Ionawr - Robert Clayton, cricedwr (bu farw 1901) 
* 7 Mawrth - Watkin Hezekiah Williams (Watcyn Wyn), bardd ac ysgolfeistr (bu farw 1905) 
* 28 Ebrill - Thomas Jones (Tudno), bardd (bu farw 1895) 
* Mehefin - John Roland Phillips, hanesydd (bu farw 1887) 
* 9 Mehefin - Ellis Edwards, prifathro Coleg y Bala (bu farw 1915) 
* 28 Gorffennaf - Gerard Manley Hopkins, bardd o dras Gymreig (bu farw 1889) 
* 3 Awst - Herbert Armitage James, clerigwr ac ysgolfeistr (bu farw 1931) 
* 1 Rhagfyr - Alexandra o Ddenmarc, Tywysoges Cymru 1901-1910 (bu farw 1925) 

## Marwolaethau 
* 18 Ionawr - Azariah Shadrach, gweinidog ac awdur, 69 
* 7 Ebrill - Morgan Lewis, gwleidydd Americanaidd o Gymru, 89 
* 23 Tachwedd - Thomas William, emynydd, 83

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Afon Derwent

Mae'r enw **Afon Derwent** yn cyfeirio at sawl afon yn Lloegr ac Awstralia. Credir bod yr enw "Derwent" o darddiad Celtaidd. Fe'i cofnodid o'r 8g fel *Deruuentionis fluvii*, sef "afon lle mae derw yn tyfu'n toreithiog".

Gallai "Afon Derwent" gyfeirio at:

## Afonydd yn Lloegr
* Afon Derwent, afon yn Swydd Derby
* Afon Derwent, afon yng Ngogledd Swydd Efrog a Dwyrain Swydd Efrog
* Afon Derwent, afon yn Cumbria
* Afon Derwent, llednant Afon Tyne yng Ngorllewin-ddwyrain Lloegr

## Afonydd yn Awstralia
* Afon Derwent, afon yn Ne Awstralia
* Afon Derwent, afon yn Tasmania

## Cyfeiriadau
----
Fumiko Enchi

:''Yn yr enw Japaneaidd hwn, Enchi yw'r enw teuluol.''

Llysenw awdures o Japan oedd **Fumiko Enchi** (円地 文子 neu Enchi Fumiko; 2 Hydref 1905 - 12 Tachwedd 1986) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd a dramodydd a hynny yn ystod y cyfnod Shōwa.

Ganed **Fumiko Ueda** yn Tokyo ac yno hefyd y bu farw o drawiad ar y galon; fe'i claddwyd ym Mynwent Yanaka. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol y Merched, Japan.

## Magwraeth
Ganwyd Fumiko Enchi yn ardal Asakusa yn Downtown Tokyo, yn ferch i ieithegydd ac ieithydd o fri ym Mhrifysgol Imperial Tokyo, sef Kazutoshi Ueda. Cafodd afiechyd pan oedd yn blentyn ac ni allai fynychu dosbarthiadau yn yr ysgol yn rheolaidd, felly penderfynodd ei thad ei chadw gartref. Dysgwyd llenyddiaeth Saesneg, Ffrangeg a Tsieineaidd iddi trwy diwtoriaid preifat. Cafodd ei dylanwadu'n gryf hefyd gan ei mam-gu tadol, a'i chyflwynodd i'r clasuron Siapaneaidd fel *Genji monogatari* (Chwedl y Genji).

Yn 13 oed, roedd ei rhestr ddarllen yn cynnwys gweithiau Oscar Wilde, Edgar Allan Poe, Kyōka Izumi, Nagai Kafū, Ryūnosuke Akutagawa, ac yn enwedig Jun'ichirō Tanizaki yr oedd ei agwedd sado-masochistaidd wedi ei swyno.

## Coleg
Rhwng 1918 a 1922, mynychodd Brifysgol Merched Japan, ond gorfodwyd hi i roi'r gorau ar ei hastudiaethau oherwydd ei hiechyd. Fodd bynnag, anogwyd ei diddordeb yn y theatr gan ei thad, ac fel merch ifanc, mynychodd ddarlithoedd Kaoru Osanai, sylfaenydd drama fodern Japan. Ysbrydolwyd ei dramâu gan Osanai Kaoru, ac roedd llawer o’i dramâu diweddarach yn canolbwyntio ar symudiadau chwyldroadol a gwrthdaro deallusol.

### Nofelau
**Kaze no gotoki kotoba* (*Geiriau fel y Gwynt*, 1939)
**Ten no sachi, umi no sachi* (*Trysorau Nef a Môr*, 1940)
**Shunju* (*Gwanwyn a Hydref*, 1943)
**Onna Zaka* (*Blynyddoedd yr Aros*, 1949–1957). Kodansha. 
**Onna Men* (*Masgiau*, 1958)
**Nama miko monogatari* (1965) 
**Saimu* (''Lliw'r Niwl*, 1976)

### Dramau un act
**Furusato* (*Man geni*, 1926)
**Banshu s*ō*ya* (*Noson Ddigwsg yn y Gwanwyn Hwyr*, 1928)

### Cyfieithiad
**Enchi Genji''.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Llenorion o Japan
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Tokyo
Zoë Wicomb

Awdures ac academig o Dde Affrica yw **Zoë Wicomb** (ganwyd 23 Tachwedd 1948) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel beirniad llenyddol. Yn 2013 dyfarnwyd iddi Wobr Llenyddiaeth gyntaf Windham-Campbell am ei ffuglen.

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Vanrhynsdorp, yn nhref fechan Namaqualand yn Namibia ac wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol y Western Cape (a sefydlwyd yn 1960 i bobl droen tywyll) a Phrifysgol Reading, Lloegr. Ers y 1970au mae wedi byw yng ngwledydd Prydain. Roedd hi'n byw yn Nottingham a Glasgow am gyfnod cyn dychwelodd i Dde Affrica ym 1990, lle bu'n dysgu am dair blynedd yn yr adran Saesneg ym Mhrifysgol Western Cape.

## Coleg
Er 1994 mae hi wedi byw yn Glasgow, lle bu, nes iddi ymddeol yn 2009, yn Athro Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Strathclyde. Hi oedd yr Athro *Extraordinaire* ym Mhrifysgol Stellenbosch rhwng 2005 a 2011. Mae hi bellach yn Athro Emeritws ym Mhrifysgol Strathclyde.

Cafodd Wicomb gryn sylw yn Ne Affrica ac yn rhyngwladol gyda'i llyfr cyntaf, casgliad o straeon byrion rhyng-gysylltiedig, ''You Can't Get Lost in Cape Town'' (1987), a leolwyd yn ystod y cyfnod apartheid ac yn rhannol hunangofiannol, gan fod y cymeriad canolog yn ferch ifanc a fagwyd yn siarad Saesneg mewn cymuned "lliw" sy'n siarad Affricaneg yn "Little Namaqualand", gan fynd i Brifysgol Western Cape, gadael am Loegr, a sgwennu casgliad o straeon byrion. Cymharwyd y gwaith hwn â *The Enigma of Arrival* gan V. S. Naipaul.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Dde Affrica
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Namaqualand
Llys Bedydd

Pentref bychan o tua 150 o anheddau  yng nghymuned De Maelor, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Llys Bedydd** (Saesneg: *Bettisfield*). Saif  i'r de o Gamlas Llangollen ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr (Swydd Amwythig), yn rhanbarth hanesyddol Maelor Seisnig a arferai fod yn rhan o sir hanesyddol Sir y Fflint.  Mae trefi marchnad Lloegr yr Eglwys Wen, Ellesmere a Wem tua 6 milltir i ffwrdd i'r gogledd-ddwyrain, y gorllewin a'r de-ddwyrain. Mae tua 15 milltir o ganol dref Wrecsam a 3 milltir o bentref Hanmer.

Fe'i disgrifir yn llyfr Domesday (1086) fel rhan o gantref Dudeston, Swydd Gaer, gan gofnodi 28 o aelwydydd a gwerth i'r Arglwydd Edwin ym 1066 o £18 9s, gan ostwng i £3 yn 1086.

Mae'r pentref yn agos at Mawnogydd Fenn’s, Whixall a Bettisfield, ardal o gors mawn a ddynodwyd yn warchodfa natur genedlaethol ym 1996 oherwydd ei bwysigrwydd i fywyd gwyllt.

## Cyfeiriadau
Categori:De Maelor
Categori:Pentrefi Wrecsam
John Vanbrugh

Pensaer a dramodydd o Sais oedd Syr **John Vanbrugh** (Ionawr 1664 – 26 Mawrth 1726).

Ganwyd yn Llundain, yn fab i farsiandïwr o Gaer, a chafodd ei fedyddio ar 24 Ionawr 1664. Roedd ei dad-cu yn hanu o Fflandrys. Mynychodd Ysgol y Brenin, Caer, cyn iddo dderbyn gomisiwn mewn catrawd o droedfilwyr yn 1686. Tra'n ymweld â Calais yn 1690 cafodd ei arestio ar sail amheuaeth ei fod yn ysbïwr. Fe'i carcharwyd yn y Bastille, ac yno ymdrechodd i ysgrifennu comedi. Cafodd ei ryddhau yn 1692, a gwasanaethodd yn filwr am chwe mlynedd arall, er na bu'n ymladd ar faes y gad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1664
Categori:Marwolaethau 1726
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Penseiri'r 18fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl o Gaer
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Pobl o Loegr o dras Iseldiraidd
Llenyddiaeth yn 2019

## Digwyddiadau
*10 Mai &ndash; Mae Simon Armitage yn dod yn Fardd Llawryfog y Deyrnas Unedig. 
*20 Medi &ndash; Agorfa'r Músaem Litríochta na hÉireann (Saesneg: *Museum of Literature Ireland* neu *MoLI*. 
**yn ystod y flwyddyn* &ndash; Mae Gruffudd Owen yn dod yn Fardd Plant Cymru.

## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn (Cymru):
** Cymraeg: Manon Steffan Ros, *Llyfr Glas Nebo*
* Gwobr Goffa Daniel Owen:  Guto Dafydd, *Carafanio*
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Peter Handke
* Gwobr Booker: Margaret Atwood, *The Testaments*, a Bernardine Evaristo, *Girl, Woman, Other*
* Gwobr Ryngwladol Booker: Jokha al-Harthi, *Celestial Bodies*

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Rhiannon Ifans, *Ingrid*
*Llwyd Owen, *Iaith y Nefoedd*

### Drama
### Barddoniaeth
*Myrddin ap Dafydd, *Pentre Du, Pentre Gwyn*
*Caryl Bryn, *Hwn ydy’r llais, tybad?*
*Idris Reynolds, *Ar Ben y Lôn*

### Cofiant
*John Morris, *Cardi yn y Cabinet*

### Hanes
*Tudur Dylan Jones, ''Ein Gŵyl, ein Tref ac Iolo: Cyfrol Dathlu Daucanmlwyddiant Uno'r Orsedd a'r Eisteddfod, Eisteddfod Caerfyrddin 1819*

### Eraill
*Mari Emlyn, *Cofiwch Dryweryn: Cymru'n Deffro / Wales Awakening*
*Gwenan Gibbard, *Merched y Chwyldro: Merched Pop Cymru'r 60au a'r 70au*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Sam Adams, *In the Vale*
*Niall Griffiths, *Broken Ghost*
*Stevie Davies, *Arrest Me, for I Have Run Away* (storiau byr)
*Martin Johnes, *Wales: England’s Colony?*
*Cristina Fernández de Kirchner, *Sinceramente*
*Linden Peach, *Pacifism, Peace and Modern Welsh Writing''

## Marwolaethau 
*22 Mai – Judith Kerr, awdur plant, 95
*17 Gorffennaf - Andrea Camilleri, 93, nofelydd a dramodydd Eidalaidd
*5 Awst - Toni Morrison, 88, nofelydd Americanaidd, enillydd y Wobr Nobel yn Llenyddiaeth
*12 Awst – Robyn Léwis, 89, awdur, gwleidydd ac archdderwydd
*20 Awst - Richard Booth, 80, llyfrwerthwr
*23 Medi - Al Alvarez, 90, awdur, ffrind Sylvia Plath
*24 Tachwedd - Clive James, 80, awdur, beirniad, darlledwr, bardd, cyfieithydd a cofiannydd Awstralaidd

## Cyfeiriadau
1845 yng Nghymru

[bawd|[Y Traethodydd, cyhoeddwyd gyntaf ym 1845]]
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1845** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag''

## Digwyddiadau 
[bawd|[Gorsaf reilffordd Caergybi|Gorsaf Reilffordd Caergybi]]
* 1 Mawrth - Mae'r gwaith yn cychwyn ar adeiladu Rheilffordd Caer a Chaergybi; Robert Stephenson yw prif beiriannydd y prosiect. 
* 2 Awst - Lladd 26 o ddynion mewn damwain lofaol yng Nghwmbach, Aberdâr.
* *union ddyddiad yn anhysbys* 
** Thomas Gee yn etifeddu busnes argraffu ei dad.
** Daw Henry Hussey Vivian yn rheolwr ar Waith Toddi'r Hafod.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
bawd|Penri Williams
### Llyfrau newydd 
* Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion) — *Galar-Cerdd ar Farwolaeth William Bruce Knight, Deon Llandaf*
* John Jones (Idrisyn) — *Yr Esboniad Beirniadol*
* John Mills (Ieuan Glan Alarch) — *Y Beirniadur Cymreig*
* Samuel Prideaux Tregelles — *Hebrew Reading Lessons*

### Cerddoriaeth 
* Rosser Beynon — *Telyn Seion* 
* *Casgliad o Hymnau* 
* John Ambrose Lloyd — *Y Ganaan Glyd* 

### Peintiadau 
* Thomas Brigstocke yn arddangos ei baentiad o *General Nott* gerbron y Frenhines Victoria.
*Penry Williams yn paentio'r portread o Charlotte Guest.

### Y wasg 
** Lewis Edwards yn sefydlu'r cylchgrawn *Y Traethodydd*. 
** Mae'r cyfnodolyn  *Y Trysorfa* yn cael ei sefydlu.

## Genedigaethau 
bawd|Amy Dillwyn gyda Harry ei brawd
* 1 Ionawr - Francis Jayne, Pennaeth Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan, ac Esgob Caer (bu farw 1921) 
* 19 Chwefror - Harriet Mason, arolygydd cyfraith y tlodion (bu farw 1932) 
* 24 Chwefror - Alfred Lewis Jones, perchennog busnes llongau (bu farw 1909) 
* 16 Mai - Amy Dillwyn, gwraig fusnes a nofelydd (bu farw 1935) 
* 21 Mehefin - Samuel Griffith, Prif Weinidog Queensland (bu farw 1920) 
* 10 Hydref - Timothy Richard, cenhadwr (bu farw 1919) 

## Marwolaethau 
* 1 Ionawr - Syr William Nott, arweinydd milwrol, 62  
* 26 Ionawr - Peter Jones (Pedr Fardd), bardd, 69 
* 16 Hydref - Martha Llwyd, bardd, 79 

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Olivera Nikolova

Awdures oedolion a phlant o Ogledd Macedonia oedd **Olivera Nikolova** (11 Mawrth 1936 - 4 Tachwedd 2024) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur a ystyrir yn un o brif nofelwyr ei gwlad. Fe'i ganed yn 1936 yn Skopje, prifddinas Gweriniaeth Macedonia.

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol y Seintiau Cyril, Methodius a Skopje. Graddiodd o'r Gyfadran Athroniaeth yn Skopje, a gweithiodd fel ysgrifennwr sgrin ar gyfer rhaglenni radio a theledu.

Ymhlith ei llyfrau mwyaf poblogaidd i blant mae: *Zoki Poki*, sy'n glasur o fewn llenyddiaeth Macedonia, *Y Wlad Lle Na Chyrhaeddwn*, a dderbyniodd Wobr Nosweithiau Barddoniaeth Struga yn 1966, *Y Ffrindiau Bon a Bona* a dderbyniodd Wobr Struga yn 1975, *Fy Sain*, *Cariadon Marko*, *Torr Calon* ayb.

Ymhlith ei llyfrau mwyaf poblogaidd i oedolion mae *Diwrnod y Gwyliau Haf* (storiau), y comedi *Silver Apple* (Srebrenoto Jabolko), y nofelau *Drws Cul* (Tesna Vrata; gwobr Stale Popov, 1983), *Gweithiau Cartref*, *Asen Adda* (Gwobr Racin, 2000), *Amrywiaethau ar Gyfer Ibn Pajko*, *Doliau Rositsa* (Nofel y Flwyddyn, 2004), yn ogystal â chyfrol o ddramâu, *Silver Apple* (Srebrenoto Jabolko),"Leva komora", *Mwg Gwyn* (Beliot Čad), *Cartref Bychan* (Kuќička) Enwebwyd ar gyfer Gwobr Balkanika 2011".

Am gyflawniadau eithriadol mewn llenyddiaeth gyfoes i bobl ifanc, ym 1983 derbyniodd Wobr Zmaj, un o brif wobrau'r  cyn-Iwgoslafia.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Ogledd Macedonia
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Skopje
Lena Hades

Awdures o Rwsia yw **Lena Hades** (Rwsieg: **Лена Алексеевна Хейдиз**; ganwyd 2 Hydref 1959) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel arlunydd. Mae ei theulu o darddiad Iddewig. Fe'i cysylltir yn gryf gyda'r llyfr: *Hefyd Siaradodd Zarathustra* gan Friedrich Nietzsche (1844 – 1900).

Fe'i ganed yn Kemerovo ac wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol y Wladwriaeth, Moscaw. 

## Magwraeth a marwolaeth ei thad
Ganwyd Lena Hades yn Siberia, tra roedd ei thad ar daith gyda'i waith, ar ddiwrnod diffyg ar yr haul llawn, 2 Hydref 1959. Roedd ei thad yn gweithio fel peiriannydd cyfathrebu ac roedd ei mam yn feddyg. Yn 35 oed aeth ei thad yn sâl â sglerosis ymledol a bu farw yn 51 oed. Yn y cyfnod o salwch cymerodd Lena, ei ferch, ofal ohono tan ddiwrnod ei farwolaeth, 17 Ionawr 1985. Cafodd yr atgofion am ei thad a'i fywyd trasig effaith fawr ar Lena. Clefyd y tad a ysgogodd ei diddordeb yn y cysyniad o farwolaeth, a hefyd ym mhroblemau athronyddol bodolaeth - prif bynciau ei gweithiau creadigol.

## Coleg
Graddiodd Lena Hades o Brifysgol Addysgeg y Wlad, Moscfa ym 1982 (Cyfadran Ffiseg a Mathemateg), a chwblhaodd gyrsiau iaith dramor uwch hefyd (Sbaeneg, Eidaleg, Pwyleg, Ffrangeg, Almaeneg, Saesneg), gan weithio fel cyfieithydd am nifer o flynyddoedd.
bawd|chwith|Un o baentiadau olew Lena Hades (Лена Хейдиз), sef "Химера загадочной русской души" (Chimera enaid dirgel Rwsia).

## Yr arlunydd
Yn 35 oed, penderfynodd ddod yn arlunydd, ac ym 1995 gadawodd am yr Almaen. Yno, yn Gwlen creodd ei gweithiau celf cyntaf gan werthu ei llun cyntaf.

Mae'r gyfres o baentiadau "Felly y Siaradodd Zarathustra" yn unigryw, "gan nad oes cynrychiolaeth fwy pwerus, darluniol, clir a chywir o ymadroddion aphoristig yn y byd na'r un hon", yn ôl y beirniaid celf. Yn 1997 arddangoswyd y paentiad olew a'r casgliad hyn yn Sefydliad Athroniaeth Academi Gwyddorau Rwsia. Yn 2004 cyhoeddodd Academi Gwyddorau Rwsia rifyn dwyieithog o "Felly y Siaradodd Zarathustra" gan Nietzsche - yn Rwsieg ac Almaeneg. Mae clawr a siaced y llyfr wedi'u haddurno â dau lun gan Lena Hades. Mae'r llyfr hefyd yn cynnwys ugain o weithiau eraill o'r cylch hwn. Mae ei phaentiadau heddiw i'w gweld mewn casgliadau yn Amgueddfa Celf Fodern Moscaw, Amgueddfa celf gyfoes Igor Markin, Amgueddfa Pushkin, Oriel y Wladwriaeth Tretyakov a mannau eraill.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Pobl o Kemerovo
1846 yng Nghymru

bawd|Y Llyfrau Gleision
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1846** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag''

## Digwyddiadau 
* 14 Ionawr - 35 o ddynion yn cael eu lladd mewn damwain lofaol yn y  Rhisga.
* Mawrth - Mae araith gan William Williams, AS Coventry, ar bwnc addysg a’r Gymraeg yn arwain at gomisiynu adroddiad y Llyfrau Gleision. 
* 27 Mehefin - Thomas Frankland Lewis yn cael ei ddyrchafu'n farwnig. 
* 1 Awst - Agor rheilffordd Aberdâr. 
* 3 Awst - Mary Cornelia Edwards o Blas Machynlleth yn priodi George Vane-Tempest, 5ed Ardalydd Londonderry. 
* Hydref - Mae pont newydd dros Afon Tywi yn Llandeilo  yn cwympo wrthi gael ei hadeiladu.
* Agorwyd pont haearn bwrw newydd Pont Llandinam  yn Sir Drefaldwyn. 
* Agorwyd Pier Biwmares.
* Sefydlir Cymdeithas Hynafiaethau Cymru gan Harry Longueville Jones a John Williams (Ab Ithel) ac mae'n lansio ei gyfnodolyn *Archaeologia Cambrensis*.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
bawd|Gutyn Padarn
### Llyfrau newydd 
* Griffith Edwards (Gutyn Padarn) - *Gwaith Prydyddawl* 
* Daniel Silvan Evans - *Telynegion*
* Syr Samuel Rush Meyrick - *Heraldic Visitations of Wales and Part of the Marches between the years 1586 and 1613...*
* William Morgan (Gwilym Gelli-deg) - *Cerbyd Awen*
* *Y Salmydd Cenedlaethol* (casgliad o emynau)

## Genedigaethau 
bawd|Mair Eifion
* 8 Ionawr - Henry Bracy, tenor (bu f. 1917) 
* 1 Hydref - John Cadvan Davies, gweinidog a bardd (bu f. 1923) 
* 17 Hydref - Mary Davies (Mair Eifion), bardd (bu f. 1882) 
* 24 Tachwedd - Tom Hurry Riches, peiriannydd locomotif stêm (bu f. 1911) 
* 6 Rhagfyr - James Charles, diwinydd (bu f. 1920) 
* 28 Rhagfyr - William Frost, telynor (bu f. 1891) 
* 3 Awst - Samuel M. Jones, Maer Toledo, Ohio (bu f. 1904) 

## Marwolaethau 
* 28 Mawrth - Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion), bardd, 53 
* 29 Gorffennaf - John Owens, cymwynaswr addysgol, 55 
* 3 Rhagfyr - Daniel Jones, cenhadwr, 33 
* Dyddiad anhysbys
** William Jones - Gweinidog y Bedyddwyr Albanaidd, 83 

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Camille Paglia

Awdur a beirniad academaidd o'r Unol Daleithiau yw **Camille Paglia** (ganwyd 2 Ebrill 1947) sy'n nodigedig am ei gwaith fel hanesydd celf, athro prifysgol, newyddiadurwr a beirniad ffilm. Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Sexual Personae*. Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o'r Blaid Ddemocrataidd. Mae Paglia wedi bod yn athro ym Mhrifysgol y Celfyddydau yn Philadelphia, Pennsylvania, er 1984.

Ysgrifennodd yn feirniaidol ar lawer o agweddau ar ddiwylliant fodern ac ar ffeministiaeth gyfoes America ôl-strwythuraeth (*post-structuralism *) yn ogystal â sylwebaeth ar sawl agwedd ar ddiwylliant America fel celf weledol, cerddoriaeth, a hanes ffilm.

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Yale a Phrifysgol Binghamton.

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Endicott, Efrog Newydd, yn blentyn hynaf i Pasquale a Lydia Anne (g. Colapietro) Paglia. Ganwyd pob un o'i phedwar taid a nain yn yr Eidal. Ymfudodd ei mam i'r Unol Daleithiau yn bum mlwydd oed o Ceccano, yn nhalaith Frosinone, Lazio, yr Eidal.

Bu ei thad, cyn-filwr yr Ail Ryfel Byd, yn dysgu yn ysgol uwchradd Academi Rhydychen, a chyflwynodd ei ferch ifanc i gelf trwy lyfrau am hanes celf Ffrainc. Ym 1957, symudodd ei theulu i Syracuse, Efrog Newydd, fel y gallai ei thad ddechrau gweithio mewn ysgol i raddedigion; yn y pen draw daeth ef yn athro ieithoedd Romáwns yng Ngholeg Le Moyne.

## Oedolyn
Am fwy na degawd, roedd Paglia yn bartner i'r artist Alison Maddex. Yn gyfreithiol, mabwysiadodd Paglia fab Maddex (a anwyd yn 2002). Yn 2007 gwahanodd y cwpl ond arhosodd y ddau gyda'i gilydd yn "gyd-rieni cytûn," yng ngeiriau Paglia, "a oedd yn byw dwy filltir ar wahân".

Mae Paglia yn disgrifio'i hun fel person trawsryweddol a nododd nad yw "erioed wedi uniaethu o gwbl â bod yn fenyw".

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Endicott
Categori:Pobl Trawsrywedd
Irena Veisaitė

Awdur ym myd y theatr a aned yn Cawnas, Lithwania yw **Irena Veisaitė** (9 Chwefror 1928 – 11 Rhagfyr 2020) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel academydd ac ymgyrchydd dros hawliau dynol. Mae'n Iddew a oroesodd yr Holocost.

Fe'i ganed yn  ar 9 Chwefror 1928. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol y Wladwriaeth, Mosgo. 

Enillodd ddoethuriaeth yn Leningrad ym 1963 gyda thraethawd hir ar farddoniaeth Heinrich Heine, a bu’n ddarlithydd yng ngholeg yr athro yn Vilnius rhwng 1953 a 1997. Mae hi hefyd wedi bod yn bennaeth Canolfan Ddiwylliannol Thomas Mann yn Nida, Lithwania. Dyfarnwyd Medal Goethe iddi yn 2012 am ei chyfraniad i'r cyfnewid diwylliannol rhwng yr Almaen a Lithwania.

Hi yw Llywydd tymor hir 'Cymdeithas Agored y Sefydliad' yn Lithwania (*Open Society Foundations (OSF)*) a sefydlwyd gan y gŵr busnes George Soros.

Mae hi hefyd yn adnabyddus am fynd i'r afael â chomiwnyddiaeth yn ei gwaith, ac mae wedi dweud mewn cyfweliad â *Deutsche Welle* fod "y Sofietiaid yn ddrwg iawn, iawn. Yn wahanol i'r Natsïaid, ond nid yn well."

Yn 1990, ynghyd â'r Athro Cheslovas Kudaba, cyd-sefydlodd Sefydliad Lithwania Agored Atviros Lietuvos Fondas. Hyd at 1993, roedd yn is-gadeirydd bwrdd Cronfa Agored Lithwania; ym 1993-2000, roedd yn gadeirydd y bwrdd. Aelod o Fwrdd Sefydliad y Gymdeithas Agored (Budapest) a sefydliadau anllywodraethol rhyngwladol eraill, aelod o Ganolfan Ddiwylliannol Thomas Mann yn Nida, aelod o Bwyllgor Cenedlaethol Lithwania UNESCO, a Chyngor Celf Gweinyddiaeth Diwylliant Lithwania.

## Gweithgareddau cymdeithasol ac aelodaeth mewn sefydliadau
1995 - Gorchymyn Grand Dug Lithwania Gediminas.
2002 - Sefydliad Sugihara - Gwobr Diplomyddion am Oes - Goddefgarwch Person y Flwyddyn.
2006 - Medal Teilyngdod Barbora Radvilaitė am Ddiwylliant ac Addysg.
2008 - Bathodyn anrhydeddus Gweinyddiaeth Addysg a Gwyddoniaeth Lithwania.
2012 - Dyfarnwyd Medal Goethe i Sefydliad Goethe am ei weithgareddau gydol oes, sef y grym y tu ôl i gyfnewidfa ddiwylliannol yr Almaen-Lithwania, am ei chreadigrwydd a'i dewrder dinesig i ddweud yr hyn nad yw pawb yn hoffi ei glywed.

## Anrhydeddau
Enillodd un o brif wobrau Lithwania, sef y *Orden des litauischen Großfürsten Gediminas*.
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Cawnas
William Frost

Roedd **William Frederick Frost** (28 Rhagfyr 1846 – 25 Chwefror 1891) yn delynor Cymreig.

## Cefndir
Ganwyd Frost ym Merthyr Tudfil yn blentyn i William Frost a Sarah ei wraig. Roedd y tad yn adnabyddus fel "y telynor dall", wedi iddo golli ei olwg trwy ddamwain pwll glo pan oedd yn blentyn. Dysgodd William Frost iau i ganu'r delyn gan ei dad.

## Gyrfa
Bu farw William Frost yr hynaf pan oedd ei fab tua 15 mlwydd oed. Er mwyn sicrhau incwm i'w deulu dechreuodd William iau canu'r delyn mewn tafarnau. Cafodd ei logi gan dafarn y *Prince of Wales*, Dowlais fel telynor preswyl ar ddwy noson pob wythnos. Bu'n fuddugol yng nghystadleuaeth y delyn yn eisteddfod Merthyr ym 1859. Enillodd ysgoloriaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe ym 1863 a alluogodd i gael gwersi gan Llewelyn Williams (‘Pencerdd y De’). Yn Eisteddfod Caer 1866 enillodd cystadlaethau'r delyn pedalau a'r delyn deires gan gael telynau yn wobr.

Wedi iddo briodi symudodd i Gaerdydd i fod yn athro cerdd gan gael ei gyflogi gan rhai o fawrion y ddinas, gan gynnwys teulu Arglwydd Aberdâr.

Bu'n feirniad rheolaidd ar gystadlaethau'r delyn mewn Eisteddfodau lleol a chenedlaethol gan ddefnyddio'r enw eisteddfodol *Alawydd y Dyffryn*. Cyfansoddodd nifer o alawon gan gynnwys "Hen Gymru Fynyddig," "Tra'n Rhodio'r Ddol"," Annwyl yw Gwalia, fy Ngwlad" a "Hoff Fryniau fy Ngwlad".

## Teulu
Priododd Sarah Gedrych merch William Gedrych, ffermwr ym 1867 cawsant 3 o blant. Roedd Sarah yn bianydd dawnus a bu hi a'i gŵr yn cynnal cyngherddau gyda'i gilydd.

## Marwolaeth
Ers yn ifanc bu Frost yn byw efo epilepsi gan gael ffitiau yn achlysurol. Bu farw o ganlyniad i ffit epileptig yn ei gartref yng Nghaerdydd ym 1891 yn 44 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Telynorion o Gymru
Swig

Cyfres o raglenni teledu adloniant oedd ***Swig*** a ddarlledwyd ar S4C yn y 1980au a'r 1990au. Roedd y cyfresi wedi ei anelu at bobl ifanc ac yn cynnig golwg 'amgen' ar wythnos yr Eisteddfod Genedlaethol. Roedd y rhaglenni yn gymysgedd o sgetshis dychanol, eitemau am bynciau llosg a phrotestiadau, adolygiadau, cyfweliadau a pherfformiadau gan grwpiau. Cynhyrchwyd y cyfresi gan HTV Cymru.

Darlledwyd y gyfres gyntaf - *Swig o Port* - yn ystod wythnos Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987 a gynhaliwyd ym Mhorthmadog. Dangoswyd rhaglen hanner awr bob nos rhwng dydd Llun a dydd Gwener gyda'r rhaglen wedi ei ffilmio ar y diwrnod. Cyflwynwyd y gyfres gyntaf gan Nia Roberts a Kevin Davies gyda'r actorion Dyfan Roberts a Dewi Rhys yn perfformio sgetshis yn dynwared enwogion a chwarae cymeriadau.

Parhaodd y cyfresi hyd 1993, drwy addasu'r enw 'Swig' ar gyfer lleoliadau'r Eisteddfod, gydag amryw o gyflwynwyr. Yn y 1990au perfformiwyd sgetshis gan yr actorion Rhys Ifans, Meirion Davies a Lisa Palfrey a chyflwynwyd y cymeriadau 'Hywel Pop', 'Horni', 'Dazzer Dean "The Epileptic Sex Machine"' ac 'Y Ddau Ffranc'. Aeth cymeriadau y ddau Ffranc i ymlaen i gael sioe eu hunain *Pobl y Chyff*.

## Cyfresi
* 1987 - *Swig o Port* (Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987)
* 1988 - ''Swig o 'Niw'Port* (Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1988)
* 1989 - *Un Swig Arall* (Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1989)
* 1990 - *Swig o Rhym* (Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990)
* 1991 - *Swig o Fama* (Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991)
* 1992 - *Swig o Ba'cardi* (Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1992)
* 1993 - *Swig o Ffilth* (Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993)

## Dolenni allanol
* *Un Swig Arall'' ar BBC iPlayer

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1987
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1993
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Rhaeadrau Cymerau

bawd|260px

Rhaeadrau ar Afon Goedol, rhan uchaf Afon Dwyryd, ger Rhyd-y-Sarn yng Ngwynedd yw **Rhaeadrau Cymerau**.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwynedd
Cymerau
Cynghrair Pêl-droed Aberystwyth a'r Cylch

Cynghrair bêl-droed yn y Canolbarth yw '''Cynghrair Pêl-droed Aberystwyth a'r Cylch'* (yn gyfredol, *Cynghrair Cambrian Tyres Aberystwyth League''), sydd wedi ei lleol ar bumed a chweched lefel yn system byramid cynghrair pêl-droed Cymdeithas Bêl-droed Cymru. Mae'n gwasanaethu yn fras timau hen gantrefi Penweddig a Cyfeiliog a Meirionnydd.

Mae'r gynghrair yn cynnal sawl cystadleuaeth gwpan: Cwpan J. Emrys Morgan, Cwpan Dai 'Dynamo' Davies, Cwpan y Gynghrair, Tlws Coffa Len a Julie Newman, Tlŵs yr Ail Adran a Chwpan Cysur (Consolation Cup).

Gall timau a hyrwyddir o Adran Un ddod i mewn i Gynghrair y Canolbarth os yw safonau a chyfleusterau yn unol â rheoliadau Cynghrair Canolbarth Cymru.

## Aelodau y Gynghrair, Tymor 2019–20
### Adran Gyntaf
*Aberdyfi   
*Bont 
*Bow Street wrth gefn 
*Llanilar 
*Padarn United 
*Penrhyncoch wrth gefn 
*Talybont
*Tregaron Turfs 
*Prifysgol Aberystwyth wrth gefn 

### Ail Adran
*Borth United wrth gefn
*Corrid United
*Dolgellau Athletic wrth gefn  
*Llanilar wrth gefn
*Llanon 
*Padarn United wrth gefn 
*Penparcau wrth gefn
*Prifysgol Aberystwyth trydydd tîm 

## Pencampwyr Diweddar
## Dolen allanol
*Gwefan Cynghrair Aberystwyth 

## Cyfeiriadau
Categori:Cynghreiriau pêl-droed Cymru
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Metaffisegwyr (barddoniaeth)

Carfan o feirdd Saesneg yn yr 17g oedd y **Metaffisegwyr** sy'n nodedig am gymhlethdod emosiynol a dyfeisgarwch ddeallusol eu barddoniaeth a'r cysetiau a ffraethineb sy'n lliwio'u gwaith. Bathwyd yr enw gan y beirniad Samuel Johnson yn y 18g.

Naws ddeallusol ac ysbrydol sydd i farddoniaeth John Donne (1572–1631), y cyntaf o'r Metaffisegwyr. Delweddaeth anarferol a llinellau arabus sydd yn lliwio'i gerddi, a dyrchefir cynnwys yn hytrach na ffurf. Yn ogystal â'i gerddi serch, fe gyfansoddodd barddoniaeth grefyddol. Ysgrifennwyd cerddi duwiol hefyd gan Fetaffisegwr arall, yr Eingl-Gymro George Herbert (1593–1633), a chyda delweddaeth Gatholig gan Richard Crashaw (1612/12–49). Ymhlith beirdd eraill y traddodiad Metaffisegol mae Thomas Traherne (1637–74) ac Abraham Cowley (1618–67).

Cyferbynnir y Metaffisegwyr â'r Cafaliriaid, grŵp arall o feirdd a flodeuai ym marddoniaeth Saesneg Lloegr yn hanner cyntaf yr 17g. Cyfansoddodd Andrew Marvell (1621–78) farddoniaeth sy'n nodweddiadol o'r ddau draddodiad.

Roedd y bardd Cymreig, Henry Vaughan, yn aelod yr ysgol barddoniaeth metaffisegol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barddoniaeth Lloegr yn yr 17eg ganrif
Categori:Barddoniaeth Saesneg Lloegr
Categori:Mudiadau llenyddol