Maribor

Mae **Maribor** (Almaeneg: *Marburg an der Drau*; Eidaleg: *Marburgo sulla Drava*) yn ddinas â 105 089 o drigolion yn Slofenia, hi yw ail ganolfan fwyaf poblog y wlad ar ôl y brifddinas Ljubljana yn ogystal â phrifddinas a dinas fwyaf rhanbarth Styria o Slofenia.

Mae groesffordd rheilffordd a diwydiannol pwysig a chanolfan cynhyrchu gwin ac afalau, yng ngogledd-ddwyrain y wlad, ar hyd Afon Drava (sy'n bwydo fewn i'r Donaw ymhellach ymlaen), yn y man lle maen nhw'n cwrdd â mynyddoedd Pohorje, Dyffryn Drava, gwastadedd y Drava a mynyddoedd o Kozjansko a goris Slovenske. Mae'n adnabyddus hefyd am ei gyrchfan sgïo ar Pohorje a'i ŵyl ddiwylliannol o'r enw Festival Lent.

Mae gan brifddinas diwylliant Ewrop ar gyfer 2012 ynghyd â Guimarães (Portiwgal), golomen werdd fel arwyddlun sy'n disgyn tuag at gastell gwyn gyda dau dwr a giât, ar gae coch.

Tîm pêl-droed y ddinas, N.K. Maribor yw tîm fwyaf llwyddiannus Slofenia gan ennill sawl pencampwyriaeth Uwch Gynghrair Slofenia, y *PrvLiga*.

## Etymoleg
Nodwyd Maribor yn wreiddiol mewn archifau fel *Marpurch* tua 1145 (ac yn hwyrach fel *Marchburch*, *Marburc*, a *Marchpurch*). Mae'n air cyfansawdd o Almaeneg Uchel (Hochdeutsch) Canol o'r gair *march* (gororau, tir y ffin, fel ceir mewn Saesneg 'march') + *burc* ("caer" neu "castell", eto, fel gwleir mewn enwau lleoedd Saesneg). Yn y cyfnod modern, enw'r drs yn yr Almaeneg oedd *Marburg an der Drau* ("'Marburg ar (afon) Drava"). Byddai unrhyw waith ymchwil i hanes Maribor hyd at ganol yr 20g angen defnyddio'r enw Almaeneg ar y dref.

Mae'r enw Slofeneg, *Maribor* yn enw creu arfiffisial bwriadol Slofenaidd a fathwyd gan Stanko Vraz yn 1836. Creodd Vraz yr enw yn ysbryd genedlaetholaidd y mudiad Ilyraidd gan ymdebygu i'r enw am *Brandenburg* yn yr iaith Sorbeg, *Bramborska*. Yn lleolir adwaenir y dref yn Slofeneg gan *Marprk* neu *Marprog*. Yn ogystak â'r enwau Slofeneg, Almaeneg ac Eidaleg ceir yr enw Lladin, *Marburgum*.

## Hanes
Ceir y cofnod cynharaf am y ddinas yn dyddio'n ôl i'r 13g. Bu Maribor dan warchae ddwywaith yn yr 16g a'r 17g gan oresgynwyr Otomanaidd, ond arhosodd y ddinas dan reolaeth Ymerodraeth Awstria-Hwngari yr Habsburgiaid tan ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, pan drefnodd y Rudolf Maister o Slofenia ymgyrch filwrol a sicrhaodd Maribor a'r ardal gyfagos i Deyrnas Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid sydd newydd ei ffurfio (a enwyd wedyn yn Iwgoslafia.

Ym 1910, cyn y Rhyfel Mawr, datganodd 80.9% o ddinasyddion eu bod yn defnyddio Almaeneg iaith: roedd llawer o'r rhain yn Slofeniaid Almaeneg, a alwyd gan eu cyn-gydwladwyr â'r term difrïol *Nemčuri*. Yn lle hynny, nododd bron i 20% fod Slofenia yn iaith ddefnydd, ond roedd llawer o'r brifddinas a'r bywyd cyhoeddus yn nwylo'r Almaenwyr. Slofeniaid oedd yn poblogi'r ardal gyfagos yn bennaf, er bod llawer o Almaenwyr yn byw mewn trefi bach fel Ptuj.

### Y Rhyfel Mawr
Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, carcharwyd llawer o Slofeniaid yn Carinthia a Styria oherwydd eu bod yn cael eu hystyried yn elynion i'r wladwriaeth, a fyddai wedi achosi gwrthdaro dilynol rhwng Almaenwyr o Awstria a Slofenia. Ar ôl cwymp yr Ymerodraeth Awstria-Hwngari, bu gwrthdaro dros Maribor rhwng Teyrnas newydd Slofeniaid, Croatiaid a Serbiaid (o fywyd byrhoedlog, disodlwyd ar ddiwedd 1918 gan Deyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid) a chan y Weriniaeth newydd Awstria. Rhwng diwedd mis Hydref a mis Tachwedd 1918, meddiannodd cyn-ethnig Slofenia Awstria, Rudolf Maister, y ddinas, diddymu llywodraeth y ddinas a chyhoeddi anecsiad Maribor a'r Styria Isaf cyfan i SHS (Iwgoslafia) ​​newydd-anedig.

Ar 27 Ionawr 1919, tra roedd y boblogaeth yn aros yn y brif sgwâr am ddyfodiad dirprwyaeth o’r Unol Daleithiau a oedd yn gyfrifol am ddilysu’r sefyllfa ethnig ar gyfer y trafodaethau heddwch dilynol, caeodd y milwyr o Slofenia o dan orchymyn Maister y mynedfeydd i’r sgwâr ac agor y tân, gan achosi 13 marwolaeth a thros 60 wedi'u clwyfo ymhlith y sifiliaid. Yn draddodiadol, cofnodir y diwrnod mewn ffynonellau Almaeneg fel *Marburger Blutsonntag* ("Sul Waedlyd Marburg"). Mae ffynonellau Slofenia yn tueddu i wyrdroi’r cyfrifoldeb ar siaradwyr Almaeneg, gan nodi bod ymosodiad gan brotestwyr yn erbyn milwyr Slofenia, ond ni wnaethant gwyno am farwolaethau nac anafiadau.

Yn dilyn hynny, neilltuwyd y ddinas i Deyrnas Iwgoslafia, ac eisoes yng nghyfrifiad cyntaf y Rhyfel ar ôl y rhyfel ym 1921 gostyngodd canran y siaradwyr Almaeneg Maribor i 25%, gan amrywio dros y ganran hon yn ystod y 1930au, pan oedd y ddinas yn dal i fod yn lleoliad mewnfudo enfawr o ffoaduriaid o Slofeneg o ardal Venezia Giulia a oedd yn ffoi rhag erledigaeth y drefn ffasgaidd llywodraeth Mussolini. Roedd polisi'r wladwriaeth Iwgoslafia newydd-anedig yn gwahaniaethu'n gryf yn erbyn yr Almaenwyr, gan dueddu at eu Slofenification cyflym. Hyd yn oed mewn cyd-destun mor anffafriol, cynhaliwyd rhai hawliau fel dysgu yn iaith frodorol rhywun (gwrthwynebwyd yn gryf), ac arhosodd rhai teuluoedd Maribor sy'n siarad Almaeneg ymhlith y rhai amlycaf yn y ddinas.

### Yr Ail Ryfel Byd
[bawd|[Adolf Hitler ar hen bont Maribor yn 1941]]

Ym mis Ebrill 1941 ar ôl yr ymosodiad gan luoedd yr Echel yn erbyn Iwgoslafia, atodwyd rhan Iwgoslafia gyfan Styria i'r Drydedd Reich. Ymwelodd Adolf Hitler â'r ddinas a gorchymyn i'w ddilynwyr "wneud y wlad hon yn Almaenwr eto", gan sbarduno ton o drais yn erbyn y Slofeniaid. Cafodd Maribor - prif ganolfan ddiwydiannol y rhanbarth, gyda diwydiant arfau helaeth - ei fomio'n systematig gan y Cynghreiriaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Ar ôl rhyddhad 1945, cafodd yr Almaenwyr i gyd eu diarddel o'r ddinas a'r ardal gyfagos: lladdwyd llawer. Manteisiodd Maribor ar ei agosrwydd at Awstria a'i llafur medrus, a datblygodd fel canolfan cysylltiol, ddiwydiannol a diwylliannol bwysig yn nwyrain Slofenia. Ar ôl gwahanu Slofenia o Iwgoslafia ym 1991, rhoddodd colli'r farchnad Iwgoslafia straen ar economi'r ddinas, yn seiliedig ar ddiwydiant trwm, gan gynhyrchu'r lefelau diweithdra uchaf erioed o bron i 25%. Mae'r sefyllfa wedi gwella ers canol yr 1990au, gyda datblygiad busnesau bach a chanolig.

## Cerrig milltir yn hanes y ddinas
* Sefydlwyd Prifysgol Maribor yng nghyfnod yr hen Iwgoslafia ym 1976.
* Maribor yw lleliad planhigyn gwinwydd hynaf yn y byd, o'r enw "Stara trta", sy'n fwy na 500 mlwydd oed.
* Bob mis Ionawr, mae cyrchfan sgïo Maribor (Mariborsko Pohorje), sydd wedi'i leoli ar gyrion y ddinas ar lethrau Mynydd Pohorje, yn cynnal cystadlaethau slalom arbennig a slalom anferth menywod sy'n ddilys ar gyfer Cwpan y Byd Sgïo Alpaidd, a elwir yn *Zlata lisica* ("Y llwynog aur").
* Bob mis Mehefin, am bythefnos, cynhelir Gŵyl Lent (mae'r enw'n deillio o enw'r gymdogaeth ar yr afon), gyda channoedd o ddigwyddiadau cerddorol, theatrig a digwyddiadau eraill.

## Gefeilldrefi
Mae Maribor yn gefeilldref gyda:

## Oriel 

File:Maribor Blick über die Drau 2.JPG|thumb|Maribor llun o'r Drava
File:Maribor Stolnica 20070107.jpg|[Cadeirlan 
File:Maribor-TownHall.jpg|Neuadd y Ddinas
File:Maribor s Pohorja.jpg|Golygfa o'r awyr

## Cyfeiriadau
[Categori:Dinasoedd Slofenia