open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Radio Kerne

bawd|250px|Stiwdio Radio Kerne
Mae **Radio Kerne** yn radio gymunedol iaith Llydaweg, a grëwyd yn 1998, sy’n darlledu rhaglenni yn ardal Bro-Gerne sef, rhan dde-orllewinnol département Penn-ar-Bed, yn yr iaith Lydaweg yn unig. Mae'n darlledu ar dri amledd: 90.2 (Kemper), 92.0 (Douarnenez) a 97.5 (Konk-Kerne).

Agorwyd antena RNT newydd ym mis Gorffennaf 2019 yn Naoned, yn dilyn dilysu'r prosiect gan y CSA ym mis Ionawr 2018. Dyma'r unig gangen yn yr iaith Lydaweg yn département Loire-Atlantique. Yn 2021, creuwyd swydd newyddiadurwr yn Roazhon gyda'r bwriad o ddatblygu yn rhanbarth Bro-Roazhon..

## Cynnwys
Mae Radio Kerne yn radio cyffredinol sy'n darlledu 60 awr o raglenni yn yr iaith Lydaweg bob wythnos, newyddion, adroddiadau, croniclau. Mae'r radio yn rhoi lle pwysig i raglenni cerddorol, gyda rhaglen gerddorol yn canolbwyntio ar gerddoriaeth Lydaweg, cerddoriaeth gyfoes a cherddoriaeth y byd. Radio Kerne yw'r radio cymdeithasu y gwrandewir arno fwyaf o'r 36 o orsafoedd radio Llydaweg, gyda 5,200 o wrandawyr dyddiol..

Mae hefyd yn gweithio gyda chyfnewid rhaglenni o fewn y rhwydwaith o orsafoedd radio cysylltiadol yn yr iaith Lydaweg *Brudañ ha Skignañ* ("trosglwyddo a darlledu") a elwir bellach yn Radio Breizh.

## Partneriaethau a chyllid
Cefnogir Radio Kerne gan Gyngor Rhanbarthol Llydaw a Conseil Général Penn-ar-Bed.

Mae Radio Kerne a Radio Kerne Naoned yn rhan o rwydwaith radio’r gymdeithas Llydaweg “Brudañ ha Skignañ”, sy’n cynnwys Radio Kreiz Breizh, Radio Bro Gwened, Arvorig FM, Radio Kerne a Radio Kerne Naoned. Cefnogir y rhwydwaith hwn gan Gyngor Rhanbarthol Llydaw, a chynghorau adrannol Penn-ar-Bed, Mor Bihan a Aodoù-an-Arvor. Mae'n caniatáu i radios cysylltiadol gynhyrchu bwletin newyddion dyddiol yn yr iaith Lydaweg yn seiliedig ar gyfuno gwaith newyddiadurwyr o wahanol ystafelloedd newyddion.

Cafodd y prosiect i agor cangen RNT yn Naoned ei gefnogi’n ariannol gan Redadeg hyd at 30,000 ewro10, ac fe’i gwobrwywyd gyda’r gwobrau ar gyfer dyfodol yr iaith Lydaweg 2019, yn y categori cymdeithasu..

Mae Radio Kerne Naoned yn aelod o FRAP (Ffederasiwn Radios Cyswllt yn Pays de la Loire)..

### Radio Naoned
Yn 2018 bu gweithwyr Radio Kerne a'u cefnogwyr, yn weithredol wrth greu Radio Naoned ar gyfer y ddinas yn Bro-Naoned yn ne ddwyrain Llydaw.

## Gweler hefyd
* Radio Kreiz Breizh
* Arvorig FM
* Radio Bro-Gwened
* Radio Naoned
* Radio Breizh - llwyfan ganolog ar gyfer y gorsafoedd radio lleol Llydaweg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Radio Kerne 
* Radio-Kerne ar y we

Categori:Llydaw
Categori:Llydaweg
Radio Kerne
Categori:Sefydliadau 1998
Radio Naoned

Gorsaf radio yn Llydaweg ei hiaith yw **Radio Naoned** a ddarlledwyd yn gyfan gwbl ar yr RND yn rhanbarth Bro Naoned ers 2019.

Dechreuwyd ar y gwaith o sefydlu Radio Naoned fel adain o Radio Kerne oedd eisoes wedi bodoli ers 20 mlynedd. Cafwyd cefnogaeth i'r fenter drwy arian a godwyd drwy ras o blaid y Lydaweg, y Redadeg yn 2018.

Mae Radio Noaned yn rhan o rwydwaith Radio Breizh sy'n rhannu eitemau newyddion ac yn lwyfan ganolog i'r holl orsafoedd radio lleol Llydaweg eu hiaith. Gelwyd Radio Breizh yn wreiddiol yn *Brudañ ha Skignañ* ("trosglwyddo a darlledu") ond a elwir bellach yn Radio Breizh.

## Gweler hefyd
* Radio Kerne
* Radio Bro-Gwened
* Arvorig FM
* Radio Kreiz Breizh
* Radio Breizh - llwyfan a chyrchfan i'r holl orsafoedd lleol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Radio Naoned
* Gwefan Radio Breizh sy'n lwyfan i Radio Naoned a'r gorsafoedd radio Llydaweg lleol eraill 
* Sianel Radio Naoned ar Youtube
* @RadioNaoned ar Twitter
* Radio Naoned] ar Facebook

Categori:Llydaw
Categori:Llydaweg
Radio Naoned
Maes Awyr Adelaide

[250px|iawn|bawd|Glaniodd awyren [Qantas ym Maes Awyr Adelaide, yn ogystal â golygfa o orwel Adelaide.]]
Maes awyr rhyngwladol yn Adelaide, De Awstralia, Awstralia yw **Maes Awyr Adelaide** (). Codau: IATA: **ADL**, ICAO: **YPAD**), Dyma'r pumed maes awyr prysuraf yn Awstralia. Mae wedi'i leoli ym maestref Maes Awyr Adelaide.

## Gweler hefyd
* Cludiant yn Adelaide
* Hedfan yn Awstralia
* Rhestr o feysydd awyr De Awstralia

Categori:Cludiant yn Adelaide
Adelaide
Radio Breizh

Mae **Radio Breizh** (a enwyd yn flaenorol yn **Brudañ ha Skignañ**) yn gorff sy’n dwyn ynghyd gorsafoedd radio Llydaweg neu ddwyieithog yn Llydaw. Daw hyn yn rannol yn sgîl nad oes yna orsaf radio genedlaethol wladwriaethol, fel BBC Radio Cymru neu Euskal Irratia gan Lydaw oherwydd gwrthwynebiad a diffyg ewyllus gwladwriaeth Ffrainc. Mae'n debycach i blatfform sy'n fan canolog a chyswllt i'r wahanol orsafoedd.

Peidied drysu â Radio France Blue Breizh Izel.

## Hanes
Sefydlwyd Radio Breizh, a alwyd yn Brudañ ha Skignañ ar y pryd, ym mis Hydref 2008. Bwriad y gymdeithas yw  gweithio i ddatblygu cyfnewidfeydd a chyd-gynhyrchu rhaglenni radio yn yr iaith Lydaweg, ac yn bennaf oll papur newydd radio dyddiol 10 munud o hyd, *Keleier ar Vro* ("Newyddion y Wlad"). Hyd yn hyn, nid oedd gan yr un o'r gorsafoedd radio uchod y modd i gynhyrchu bwletin newyddion ar lefel ranbarthol. Trwy grwpio gyda'i gilydd, eu hamcan yw gwneud iawn am y diffyg hwn.

Mae'r llawdriniaeth yn gymharol syml, gyda phob radio yn cynnal newyddiadurwr “rhwydwaith” o'i fewn, sy'n gyfrifol am gasglu gwybodaeth leol. Mae'r wybodaeth hon sy'n dod o'r 3 adran wedyn yn cael ei darlledu a'i hategu gan newyddion mwy “rhanbarthol”. Daeth cefnogaeth ariannol i'r fenter o'r cymunedau eu hunain, hyd at €90,000 gan Gyngor Rhanbarthol Llydaw; €30,000 gan département Penn-ar-Bed; a €5,000 yr un gan Mor Bihan a'r Aodoù-an-Arvor.

## Rhanddeiliaid
Mae dwy orsaf radio uniaith Llydaweg
* Arvorig FM
* Radio Kerne
* Radio Noaned

Mae dwy orsaf radio ddwyieithog yn
* Radio Bro-Gwened
* Radio Kreiz Breizh

Mae hefyd wedi ymestyn i gynnwys radio yn yr iaith Galaweg, iaith Ffrengig dwyrain Llydaw.
* Radio Plum'FM

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 
* hen wefan Radio Breizh archif

Categori:Llydaw
Categori:Llydaweg
Radio Breizh
Maes awyr rhyngwladol

250px|bawd|Maes Awyr Rhyngwladol San Francisco gyda'r nos

**Maes awyr rhyngwladol** yw maes awyr sy'n cynnig teithiau hedfan uniongyrchol i wledydd eraill oherwydd presenoldeb tollau a rheolaeth ffiniau. Fel arfer mae ganddyn nhw redfeydd hirach hefyd ar gyfer awyrennau mwy, fel y Boeing 747, ac felly mae meysydd awyr rhyngwladol yn fwy na meysydd awyr domestig. Mae mwyafrif helaeth y meysydd awyr rhyngwladol hefyd yn cynnal hediadau domestig ynghyd â hediadau rhyngwladol.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd awyr
Maes Awyr Auckland

250px|iawn|bawd|Maes Awyr Auckland i'w weld o awyren.
Maes awyr rhyngwladol yn Auckland, Seland Newydd yw **Maes Awyr Auckland** (, ). Dyma'r maes awyr mwyaf a phrysuraf yn Seland Newydd. Fe'i lleolir ym maestref Māngere.

## Gweler hefyd
* Cludiant yn Auckland
* Hedfan yn Seland Newydd
* Rhestr o feysydd awyr yn Seland Newydd

Auckland
Sŵn (cylchgrawn)

alt=Clawr Sŵn, Rhif 2|bawd|Clawr Sŵn, Rhif 2
Roedd ***Sŵn*** yn gylchgrawn / papur newydd am gerddoriaeth Cymraeg. Cyhoeddwyd o leiaf 3 rhifyn yn 1972. 

Roedd y papur yn costio 12 ceiniog, yn 16 tudalen maint tabloid, mewn dau liw ac argraffwyd gan wasg Y Lolfa. Roedd y dyluniad yn nodweddiadol o steil bywiog Y Lolfa ar lawer o bosteri a chloriau'r mudiad protest Cymraeg y 60au hwyr a’r 70au cynnar. 

Mae erthyglau’r cylchgrawn yn adlewyrchu gwleidyddiaeth radical y cyfnod a hefyd y symudiad mewn cerddoriaeth Gymraeg bryd hynny – oddi wrth ganeuon protest gwerin acwstig – tuag at roc trydanol. Ar y clawr y ddau rifyn cyntaf mae cartŵn o hipi blewog gyda bathodyn Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Mae’r cylchgrawn hefyd yn cynnwys nifer da o hysbysebion a dylai wedi mynd ymhell tuag at dalu costau cynhyrchu Sŵn. 

Sefydlwyd Sŵn gan Dafydd Meirion ac Alun 'Sbardun' Huws. Roedd Sbardun wedi bod yn aelod o’r band gwerin Y Tebot Piws. Aeth Dafydd Meirion ymlaen i sefydlu Cyhoeddiadau Mei a gynhyrchodd nifer fawr o lyfrau, chylchgronau a chomics Cymraeg yn yr 1980au.  

## Rhifynnau
**Rhifyn 1: Ebrill/Mai 1972** – Yn cynnwys ffoto Heather Jones ar y blaen. Tu fewn mae adolygiadau o 21 record gyntaf label Sain a llun o Y Blew, sef y band roc Cymraeg cyntaf erioed (1967). Mae erthygl tudalen lawn am ddisco symudol DJ Mici Plwm a cherddi gan y Geraint Jarman ifanc. Fel yn y rhifynnau canlynol mae yna erthyglau am eisiau datblygu sîn Cymraeg ac yn cwyno am y diffyg sylw teilwng i fandiau Cymraeg ar y teledu a’r radio. (Ni sefydlwyd S4C a Radio Cymru tan yr 80au yn dilyn blynyddoedd o brotestiadau ac ymgyrchoedd). 

**Rhifyn 2: Mehefin/Gorffennaf 1972** – Ar y clawr mae llun mawr o driawd Y Mwg Drwg  o Fetws y Coed. Mae hysbyseb ar y tu mewn yn cyhoeddi bod y band yn addo “Noson o ddawnsio gwyllt i fiwsig trydanol uchel gan grŵp Pop Cymraeg mwyaf cyffrous Cymru”. Ni chlywyd sôn am Y Mwg Drwg byth eto.

**Rhifyn 3: Awst/Medi 1972** – Yn cynnwys clawr gwyrdd  llachar a gyda ffoto y grŵp gwerin protest Y Nhw, cyflwynydd Radio Hywel Gwynfryn a sôn am Yr Atgyfodiad band Cristnogol newydd ei ffurfio gan Arfon Wyn. Y tu mewn mae erthygl am Y Dyniadon Ynfyd Hirfelyn Tesog.  Mae hefyd erthygl am Y Cymylau, triawd gwerin fenywaidd acwstig o Rydaman oedd yn cynnwys Pat Morgan, hanner y grŵp Datblygu yn ddiweddarach. Yn anffodus mae’r erthygl yn pasio sylwadau hynod rywiaethol am y merched. 

## Ffynhonnell
http://link2wales.co.uk/2023/latest-news/profile-swn-magazine/

alt=Clawr Rhifyn cyntaf Sŵn, Ebrill/Mai 1972|bawd|chwith|Clawr Rhifyn cyntaf Sŵn, Ebrill/Mai 1972
bawd|chwith|alt=Clawr Rhifyn 3 Sŵn, Awst/Medi 1972|Clawr Rhifyn 3 Sŵn, Awst/Medi 1972

Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Llyfrau am gerddoriaeth Cymru
Categori:Y wasg Gymraeg
Categori:Sefydliadau 1972
Arvorig FM

Mae **Arvorig FM** yn radio gymunedol Llydaweg a grëwyd yn 1998. Wedi'i leoli gyntaf ym mhentref Kommanna, symudodd wedyn i Landerne. Arvorig yw'r ffurf Llydaweg a'r y toponym a elwir yn Gymraeg yn Armorica ac yn Ffrangeg yn *Armorique* - yr enw a roddwyd yn y cyfnod Clasurol i'r rhan o Gâl rhwng y Seine a'r Loir sy'n cynnwys Penrhyn Llydaw, gan ymestyn tua'r tir i bwynt amhenodol a i lawr Arfordir yr Iwerydd. Defnyddir yr enw bellach fel gair rhamantus, hanesyddol neu annwyl am Lydaw. Gellid gweld y geiriau *ar môr* cyfoes Gymraeg yn yr he enw Celteg Galeg.

## Cynnwys
Yn ogystal â rhaglenni ddarlledir yn Llydaweg yn unig, mae rhestr chwarae yr ordaf yn cael ei nodi gan amlygrwydd cerddoriaeth Lydaweg a cherddoriaeth y byd. Mae'n trosglwyddo mewn modiwleiddio amledd, yn bennaf yn y rhanbarth hanesyddol Bro-Leon. Mae ar gael ym mhobman arall yn uniongyrchol ar y rhyngrwyd.

## Hanes
Aethpwyd ati i greu seiliau Arvorig FM yn ninas Brest yn 1995.Gireg Konan oedd un o'r rhai a greodd Arvorig FM gyda David ar Gall, Andrev Roparzh, Ronan Hirrien, Ronan Debel, Jean-luc Bergot a phobl eraill o e Kommanna yn 1998. Gosodwyd y stiwdio gyntaf yn Kommanna ond maent nawr yn Landerne .

Cafodd Stress Radio amledd newydd gan y corff darlledu, CSA, yn 2007.

Ym Mehefin 2023 estynwyd rhwyd tonfedd Arvorig i wasanaethu dalgylch tref Montroulez yng ngogledd Penn-ar-Bed. Mae'r orsaf yno ar donfedd 89.9. Gobaith yr ymestyn yw cynyddu gwrandawyr a hefyd gwirforddolwyr i weithio a chyfrannu i'r orsaf. Mae'r orsaf yn rhannu cynnwys gyda 4 gorsaf Lydaweg ac un iaith Galaweg arall yn ogystal â chreu ei chynnwys lleol ei hun.

## Partneriaethau a chyllid
Mae Arvorig FM yn derbyn cymorthdaliadau gan Gyngor Rhanbarthol Llydaw, Conseil général Finistère a Gweinyddiaeth Diwylliant Ffrainc..

Mae Arvorig FM hefyd yn gweithio gyda chyfnewid rhaglenni o fewn y rhwydwaith o orsafoedd radio cysylltiadol yn yr iaith Lydaweg a elwyd yn wreiddiol yn *Brudañ ha Skignañ* ("trosglwyddo a darlledu") ond a elwir bellach yn Radio Breizh. Mae'r rhwydwaith yn cynnwys Radio Kreiz Breizh, Radio Bro Gwened, Radio Kerne ac Arvorig FM a gorsaf Galweg ei hiaith. Cefnogir y rhwydwaith hwn gan Gyngor Rhanbarthol Llydaw, a chynghorau adrannol Finistère, Mor Bihan a Aodoù-an-Arvor. Mae'n caniatáu i radios cysylltiadol gynhyrchu bwletin newyddion dyddiol yn yr iaith Lydaweg yn seiliedig ar gyfuno gwaith newyddiadurwyr o wahanol ystafelloedd newyddion.

## Gweler hefyd
* Radio Kreiz Breizh
* Radio Kerne
* Radio Bro-Gwened
* Radio Naoned
* Radio Breizh - llwyfan a chanolfan newyddion i'r holl orsafoedd lleol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
* Arvorog FM ar Facebook

Categori:Llydaw
Categori:Llydaweg
Arvorig FM
Categori:Sefydliadau 1998
Maes Awyr Y Trallwng

Lleolir **Maes Awyr y Trallwng** 2 filltir i'r de o dref y Trallwng, ym Mhowys, Cymru. 

Mae ganddo trwyddeb CAA (Rhif P865) sy'n caniatáu hedfan i gludo teithwyr cyhoeddus neu hyfforddiant hedfan, fel yr awdurdodir gan y dalwr trwyddeb, *Mid Wales Airport Ltd.*. Mae'r maes awyr hefyd yn drwyddedig am ddefnydd gyda'r nos. Mae ganddo tŵr rheoli sy'n cynnig gwasanaeth cynghorol awyr/tir yn ystod y dydd. 

Mae nifer o ysgolion hedfan gyda sail yn y maes awyr, gan gynnwys ysgol hedfan hofrennydd.

## Hanes
Sefydlwyd y maes awyr ym 1990 gan ffermwr lleol, Bob Jones. Roedd e eisoes wedi gwneud llain laswellt ar ei dir ffermio yn Nhrehelig ym 1987. Fe'i uwchraddiwyd i redfa tarmac llawn ym 1990, pan ddatganodd y Bwrdd Datblygu Dros Gymru Wledig ei ddiddordeb mewn creu maes awyr yn y Ganolbarth er mwyn cefnogi busnesau lleol.  

Estynwyd y rhedfa eto yn 2004 gan 190 metr ar ei phen de-orllewinol, er mwyn gallu derbyn awyrennau busnes mwy. 

Bu farw Mr Jones yn 2012 mewn damwain hedfan gyda pheilot arall pan aeth eu hawyren mewn cwmwl a tharo coed ar ben allt gerllaw y maes awyr. Cymerodd ei angladd lle yn y dref, gyda gorymdaith ar hyd y rhedfa, a hofrenydd yr ambiwlans awyr yn hedfan dros yr eglwys fel arwydd o barch.  

## Ambiwlans Awyr
Mae Ambiwlans Awyr Cymru yn defnyddio Maes Awyr y Trallwng fel un o'i bedair canolfan ar draws y wlad. Mae'n gweithredu un hofrennydd Airbus H145 yn y Trallwng, gyda chofrestriad G-WOBR, ac arwydd galw "Helimed 59". 

Er bod Ambiwlans Awyr Cymru yn gweithredu trwy'r nos gydag un hofrenydd yng Nghaerdydd, oherwydd rhesymau gweithredol, mae G-WOBR dim ond yn gallu hedfan yn ystod oriau golau dydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Categori:Cludiant ym Mhowys
Categori:Meysydd awyr yng Nghymru
Categori:Y Trallwng
Renata Scotto

Roedd  **Renata Scotto** (24 Chwefror 1934 – 16 Awst 2023) yn cantores opera o'r Eidal, cyfarwyddwr opera ac athrawes academaidd. Soprano oedd hi, sy'n un o gantorion opera amlycaf ei chenhedlaeth

Am fwy na 40 mlynedd, bu Scotto yn perfformio mewn rolau arweiniol opera gan gynnwys rolau teitl *La traviata* gan Verdi, *Madama Butterfly* gan Puccini, *Lucia di Lammermoor* gan Donizetti, ac *Adriana Lecouvreur* gan Cilea. Ymddangosodd yn y teleddarllediad cyntaf o'r Opera Metropolitan yn 1977, yn *La bohème* gyda Luciano Pavarotti .

Cafodd Scotto ei geni yn Savona. Daeth llwyddiant mawr Scotto yn 1957 pan berfformiodd yng Ngŵyl Caeredin mewn cynhyrchiad La Scala o *La Sonnambula* gan Bellini. Priododd â'r feiolinydd Lorenzo Anselmi ym 1960. Roedd gan y cwpl dau plentyn.

Bu farw Scotto yn Savona, yn 89 oed.  

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Cyfarwyddwyr opera o'r Eidal
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Genedigaethau 1934
Moryd Dornoch

Moryd yng ngogledd-ddwyrain yr Alban sy'n arwain at Fôr y Gogledd yw **Moryd Dornoch** (Saesneg: *Dornoch Firth*; Gaeleg yr Alban: *Caolas Dhòrnaich*). Saif ychydig i'r gogledd o Foryd Moray, sy'n aber llawer mwy.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aberoedd yr Alban
Categori:Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Cytundeb Berlin 1899

yn y Môr Tawel]]

Roedd **Cytundeb Berlin 1899** gelwir hefyd yn **Cytundeb Teiran** (Saesneg: *Tripartite Convention*; Almaeneg: *Samoa-Vertrag*) yn gytundeb rhyngwladol a lofnodwyd rhwng Unol Daleithiau America, Ymerodraeth yr Almaen a Theyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon ym 1899 a rhannwyd archipelago y Samoaid (yr hyn a gynrychiolir gan Samoa annibynnol a Samoa Americanaidd heddiw. Arwyddwyd y cytundeb gan y ddau bŵer olaf ar 14 Tachwedd, a chan yr Unol Daleithiau ar 2 Rhagfyr yr un flwyddyn, gan gael ei gadarnhau wedi hynny gan Senedd America ar 16 Chwefror 1900.

## Achos
Ar ôl marwolaeth y Brenin Samoaidd, Malietoa Laupepa ym 1898, a sefydlwyd mewn grym trwy Gytundeb Berlin ym 1889, mynnodd y tair gwlad olynydd consensws. O ganlyniad i'r rhyfeloedd cartref llwythol i gael grym yr ynys, cytunodd y tair gwladwriaeth imperialaidd i rannu'r archipelago a ffurfiwyd gan Samoa, ac yn gyfnewid, ail-gyffwrdd â'u map trefedigaethol yn Affrica.

## Canlyniad
O ganlyniad i lofnodi'r cytundeb hwn:

* Ymwrthododd Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon ei hawliau dros Samoa, gan dderbyn rhelyw Ynysoedd Gogledd Solomon o ddwylo'r Almaenwyr.(Erthygl  1).
* Ymwrthododd yr Almaen â phob hawl i Ynysoedd Tonga a'r ynysoedd hynny i'r de-ddwyrain o Buka a Bougainville (Erthygl 2).
* Rhannwyd archipelago Samoa yn ddwy diriogaeth: Samoa Americanaidd a Samoa Almaenig ar hydred 171g 
* Rhannwyd y parth niwtral yng Ngorllewin Affrica (ardal Salaga) rhwng Togoland Almaenig ac thiriogaeth y Gold Coast (Ghana heddiw) Prydain (Erthygl 5)
* Ymwrthododd yr Ymerodraeth Almaenig ei hawliau alltiriogaethol i feddiannu Zanzibar (Erthygl 6).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* German Colonies in the Pacific crynodeb a dogfennau yn Llyfrgell Genedlaethol Awstralia
* Why Were the German Colonies Unprofitable? fideo
* The Samoan Crisis of 1889 cyflwyniad ar sianel Youtube 'The History Guy History Deserves to Be Remembered'

Categori:Ymerodraeth yr Almaen
Berlin 1899
Berlin 1899
Pentir Spurn

Pentir yn Nwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr,  yw **Pentir Spurn** (Saesneg: *Spurn Head* neu *Spurn Point*). Mae'n ymwthio i Fôr y Gogledd ar ochr gogleddol aber Afon Humber. Mae'n cynnwys ynys gul tua 3 milltir (5&nbsp;km) o hyd sydd wedi'i chysylltu â'r tir mawr gan dafod o dywod, graean a chlog-glai. Mae gorsaf bad achub yr RNLI a dau oleudy (nad ydynt yn cael eu defnyddio bellach) wedi'u lleoli arni. Mae'n Warchodfa Natur Genedlaethol sy'n eiddo i Ymddiriedolaethau Natur Swydd Efrog ers 1960.

bawd|dim|400px|Spurn Point o'r awyr yn 2014

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Dwyrain Swydd Efrog
Categori:Pentiroedd Lloegr
Categori:Ynysoedd llanwol
Ling Liong Sik

Gwleidydd o Faleisia yw **Ling Liong Sik** (ganwyd 18 Medi 1943), sydd wedi ymddeol. Roedd yn adnabyddus am ei ran fel arweinydd blaenllaw y Malaysian Chinese Association (MCA) a Gweinidog Traffig Malaysia. Gan ei enw yn y wleidyddiaeth, bu'n chwarae rhan bwysig yn datblygu gwleidyddiaeth a seilwaith Malaysia.

Ar 4 Chwefror 1988, penodwyd Ling Liong Sik yn Brif Weinidog dros dro i Malaysia tan 16 Chwefror yr un flwyddyn.

Ar 27 Hydref 2015 cyflwynodd Prif Weinidog Malaysia, Najib Razak, gwyno yn erbyn Ling Liong Sik am ddiffamio. Yn y gwyno, honnodd Najib Razak fod Ling Liong Sik wedi gwneud sylwadau diffinyddol yn ei gysylltu â'i gynnwys am fod ynghlwm â Skandal Datblygiad 1Malaysia Berhad wrth iddo fynychu digwyddiad ar 3 Hydref yr un flwyddyn, a gyhoeddwyd ar wefannau newyddion. Ar 22 Mai 2018, tynnodd Najib y pwrs a chytunodd i dalu ffi o 25,000 RM.

Mae hefyd yn un o wleidyddion Tsieineaidd mwyaf dylanwadol yn Malaysia gyfoes.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Gwleidyddion o Faleisia
Ynys lanwol

Ynys sydd wedi'i gysylltu â'r tir mawr gan guldir neu sarn yw **ynys lanwol**. Mae'r sarn o dan y dŵr ar lanw uchel ond yn cael ei ddadorchuddio ar drai, felly mae'r tir yn newid rhwng bod yn ynys ac yn benrhyn yn dibynnu ar gyflwr y llanw.

## Ynysoedd lanwol enwog
*Lindisfarne, Lloegr
*Mont-Saint-Michel, Ffrainc
*Orasaigh, Ynysoedd Mewnol Heledd, yr Alban
*Ynys Llanddwyn, Cymru

## Cyfeiriadau
Michael Parkinson

Cyflwynydd teledu, newyddiadurwr ac awdur o Loegr oedd **Syr Michael Parkinson** CBE (28 Mawrth 1935 – 16 Awst 2023). Cyflwynodd ei sioe siarad teledu *Parkinson* o 1971 i 1982 ac o 1998 i 2007, yn ogystal â sioeau siarad eraill yn rhyngwladol. Fe’i disgrifiwyd gan *The Guardian* fel “y gwesteiwr sioe siarad Prydeinig gwych”.

Cafodd Parkinson ei eni ym mhentref Cudworth, ger Barnsley, Swydd Efrog. Yn fab i löwr, cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Barnsley ac yn 1951 pasiodd ddwy Lefel O, mewn celf ac iaith Saesneg. Roedd yn gricedwr dros Nghlwb Criced Barnsley, gyda'i ffrind Dickie Bird.  

Dechreuodd Parkinson ei yrfa fel awdur erthyglau nodwedd i'r *Manchester Guardian* ac yn ddiweddarach ar y *Daily Express*.   

### Teledu 
Yn ystod y 1960au, bu Parkinson yn gweithio ar raglenni materion cyfoes i'r BBC a Granada Television. Roedd e ar BBC1 o 1966  hyd at 1968. O 1969 cyflwynodd *Cinema*, rhaglen adolygu ffilm hwyr y nos a Granada Roedd Parkinson yn un o'r "Famous Five" ar y teledu yn y bore ym 1983, gydag Angela Rippon, Anna Ford, David Frost a Robert Kee.  

Ar 26 Mehefin 2007, cyhoeddodd Parkinson ei fod yn ymddeol ar ôl 25 mlynedd o wneud ei sioe siarad. Ar 22 Awst 1959, priododd Mary Agnes Heneghan, a hanai o Doncaster. Bu iddynt dri o blant. Yn y 1970au, ymgyrchodd Parkinson i gefnogi rheolaeth geni, ar ôl cael fasectomi ym 1972 . 

Gwnaethpwyd Parkinson yn Farchog Baglor yn Rhestr Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 2008;  dwedodd nad oedd "y math i gael urdd marchog" yn dod o Barnsley.

Ar 11 Tachwedd 2008, daeth yn Ganghellor cyntaf Prifysgol Nottingham Trent. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Llenorion plant o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Ludovico Vicentino degli Arrighi

bawd|350px|Tudalen o *La Operina* Arrighi

Ysgrifennydd yn Llys y Pab a dylunydd teip yn ystod y Dadeni oedd **Ludovico Vicentino degli Arrighi** (tua 1475 – 1527?).

Ychydig a wyddys am ei fywyd. Tua 1510 roedd yn llyfrwerthwr yn Rhufain. Erbyn 1515 fe'i cyflogwyd fel ysgrifennydd yn y *Cancelleria Apostolica* (adran Llys y Pab) yn 1513. Yn 1522 creodd bamffled dylanwadol ar lawysgrifen italig o'r enw *La Operina*, sef y llyfr cyntaf a neilltuwyd i ysgrifennu'r sgript *cancelleresca corsiva*. Argraffwyd y gwaith hwn o 32 o dudalennau gan gyfres o dorluniau. Hwn oedd y cyntaf o sawl gyhoeddiad o'r fath.

Trodd at argraffu yn 1523. Sefydlodd gwmni argraffu gyda'r ysgythrwr a'r argraffydd Lautizio Perugino (Lautizio di Bartolomeo dei Rotelli). Dyluniodd Arrighi ei deipiau italig ei hun ar gyfer ei waith; efelychwyd y rhain yn helaeth. Gwerthfawrogwyd y gweithiau a argraffwyd gan y cwmni yn fawr gan y cerflunydd Benvenuto Cellini. Dyddiwyd ei argraffiad olaf ychydig cyn Anrhaith Rhufain  (6 Mai 1527), pan laddwyd ef, yn ôl pob tebyg.

## Gweithiau
* *La operina di Ludouico Vicentino, da imparare di scriuere littera cancellarescha* (Rhufain, 1522)
* *Il modo de temperare le penne con le uarie sorti de littere ordinato per Ludouico Vicentino* (Rhufain, 1523)

## Dolenni allanol
**La operina di Ludouico Vicentino, da imparare di scriuere littera cancellarescha*, argraffiad cyntaf (1522) yn Llyfrgell y Gyngres
**Il modo de temperare le penne con le uarie sorti de littere ordinato per Ludouico Vicentino*, argraffiad cyntaf (1523) yn Llyfrgell y Gyngres

Categori:Genedigaethau 1475
Categori:Marwolaethau 1527
Categori:Argraffwyr o'r Eidal
Categori:Arlunwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Dylunwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl fusnes yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Teipograffwyr o'r Eidal
Madame wünscht keine Kinder (ffilm 1933)

Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Hans Steinhoff yw '''''Madame ne veut pas d'enfants''''' a gyhoeddwyd yn 1933. Fe'i cynhyrchwyd gan Anatol Potok yn yr Almaen. Seiliwyd y stori ar nofel o'r un enw gan Clément Vautel. Sgwennwyd y sgript yn Almaeneg ac a hynny gan Max Colpé a Billy Wilder. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Walter Jurmann, Bronisław Kaper a Hans J. Salter. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Liane Haid, Georg Alexander, Lucie Mannheim, Otto Wallburg, Erika Glässner, Willy Stettner a Hans Moser. Mae'r ffilm yn 86 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.  Willy Goldberger oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Ella Ensink sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Crëwyd y ffilm hefyd ar yr un pryd mewn fersiwn Ffrengig – sef ''Madame ne veut pas d'enfants'' gyda chast o actorion gwahanol.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Ffrangeg
Categori:Ffilmiau du a gwyn o'r Almaen
Categori:Ffilmiau comedi o'r Almaen
Categori:Ffilmiau Almaeneg
Categori:Ffilmiau o'r Almaen
Categori:Ffilmiau 1933
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Ella Ensink
Tynghediaeth

Athroniaeth neu gredo sydd yn tybio pob digwyddiad yn rhagderfynedig ac anochel yw **tynghediaeth**. Mewn ystyr lac, gall hefyd gyfeirio at agwedd gyffredin sydd yn ymostyngol tuag at ddigwyddiadau, meddylfryd a welir yn deillio'n naturiol o'r athroniaeth hon.

Gellir olrhain y fydolwg dynghedaidd yn ôl i grefyddau amldduwiol yr Henfyd, gan gynnwys personoliadau'r Tynghedau ym mytholeg y Groegiaid a'r Rhufeiniaid. Cafwyd bodau tebyg, y *nornir*, ym mytholeg y Llychlynwyr.

## Tynghediaeth resymegol 
Seilir tynghediaeth resymegol ar ddadleuon rhesymeg, a dybir natur anochel rhai digwyddiadau oherwydd deddfau natur neu reswm.

## Tynghediaeth ddiwinyddol 
Ffurf grefyddol ar dynghediaeth yw tynghediaeth ddiwinyddol, sy'n tybio duw neu oruchaf rym tebyg yn gyfrifol am ragdynghedu pob digwyddiad yn y bydysawd, gan gynnwys gweithredoedd dynol, yn ôl ei gynllun dwyfol. Esiampl o athrawiaeth ddiwinyddol dynghedaidd yw rhagarfaeth, er enghraifft yng Nghalfiniaeth, sy'n honni i Dduw ragordeinio popeth, gan gynnwys iachawdwriaeth yr etholedigion, ac felly mae tynged yr enaid—paradwys neu uffern—wedi ei phenderfynu cyn i'r unigolyn gael ei eni hyd yn oed.

## Tynghediaeth benderfyniadol 
Mae tynghediaeth benderfyniadol yn gysylltiedig â phenderfyniaeth, sef yr athroniaeth a honnir achosiaeth o ganlyniad i ddigwyddiadau blaenorol a deddfau naturiol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dibenyddiaeth
Categori:Tynged
Talaith La Rioja, yr Ariannin

Talaith yng ngogledd-orllewin yr Ariannin yw **Talaith La Rioja**. Mae'n ffinio â thaleithiau Catamarca i'r gogledd, Córdoba i'r dwyrain, San Luis i'r de, a San Juan i'r de-orllewin, ac yn y gorllewin â Tsile. Y brifddinas yw La Rioja. Mae tirwedd y dalaith yn cynnwys cyfres o fynyddoedd cras gyda dyffrynnoedd amaethyddol rhyngddynt.

bawd|canol|280px|Talaith La Rioja yn yr Ariannin

Yng Nghyfrifiad 2022 roedd gan y dalaith boblogaeth o 384,607.

## Rhaniadau gweinydol 
Rhennir y dalaith yn 18 sir (Sbaeneg: *departamentos*), fel a ganlyn (gyda phrif dref):

# Arauco (Aimogasta)
# La Rioja (La Rioja, Yr Ariannin)
# Castro Barros (Aminga)
# Chamical (Chamical)
# Chilecito (Chilecito)
# Coronel Felipe Varela (Villa Unión)
# Famatina (Famatina)
# General Ángel Vicente Peñaloza (Tama)
# General Belgrano (Olta)
# General Juan Facundo Quiroga (Malazán)
# General Lamadrid (Villa Castelli)
# General Ocampo (Milagro)
# General San Martín (Ulapes)
# Independencia (Patquía)
# Rosario Vera Peñaloza (Chepes)
# San Blas de los Sauces (San Blas de los Sauces)
# Sanagasta (Sanagasta)
# Vinchina (Vinchina)

## Cyfeiriadau

La Rioja
Abi Tierney

Prif weithredwr benywaidd cyntaf Undeb Rygbi Cymru (URC) ers 16 Awst 2023 yw **Abi Tierney (ganwyd 1974)**. Gwasanaethodd Tierney fel Cyfarwyddwr Cyffredinol Swyddfa Basbort EM a Fisâu a Mewnfudo’r DU, swydd yr oedd wedi’i dal ym mis Chwefror 2020.   

Ganed Tierney yng Nghaerlŷr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Pobl o Gaerlŷr
Talaith Tucumán

Talaith yng ngogledd yr Ariannin yw **Talaith Tucumán**. Dyma'r mwyaf poblog o daleithiau'r Ariannin, a'r ail leiaf yn ôl arwynebedd tir. Mae'n ffinio â thaleithiau Salta i'r gogledd, Santiago del Estero i'r dwyrain, a Catamarca i'r de a'r gorllewin. Y brifddinas yw San Miguel de Tucumán.

bawd|canol|280px|Talaith Tucumán yn yr Ariannin

Yng Nghyfrifiad 2022 roedd gan y dalaith boblogaeth o 1,703,186.

## Rhaniadau gweinydol 
Rhennir y dalaith yn 17 sir (Sbaeneg: *departamentos*), fel a ganlyn (gyda phrif dref):

# Burruyacú (Burruyacú)
# Capital (San Miguel de Tucumán)
# Chicligasta (Concepción)
# Cruz Alta (Banda del Río Salí)
# Famaillá (Famaillá)
# Graneros (Graneros)
# Juan Bautista Alberdi (Juan Bautista Alberdi)
# La Cocha (La Cocha)
# Leales (Bella Vista)
# Lules (Lules)
# Monteros (Monteros)
# Rio Chico (Aguilares)
# Simoca (Simoca)
# Tafí del Valle (Tafí del Valle)
# Tafí Viejo (Tafí Viejo)
# Trancas (Trancas)
# Yerba Buena (Yerba Buena)

## Cyfeiriadau

Tucumán
Talaith San Luis

Talaith yng nganol yr Ariannin yw **Talaith San Luis**. Mae'n ffinio â thaleithiau La Rioja i'r gogledd, Córdoba i'r dwyrain, La Pampa i'r de, a Mendoza i'r gorllewin. Y brifddinas yw San Luis.

bawd|canol|280px|Talaith La Rioja yn yr Ariannin

Yng Nghyfrifiad 2022 roedd gan y dalaith boblogaeth o 540,905.

## Rhaniadau gweinydol 
Rhennir y dalaith yn 9 sir (Sbaeneg: *departamentos*), fel a ganlyn (gyda phrif dref):

# Ayacucho (San Francisco del Monte de Oro)
# Belgrano (Villa General Roca)
# La Capital (San Luis)
# Chacabuco (Concarán)
# Coronel Pringles (La Toma)
# General Pedernera (Villa Mercedes)
# Gobernador Dupuy (Buena Esperanza)
# Junín (Santa Rosa)
# Libertador General San Martín (Libertador General San Martín)

## Cyfeiriadau

San Luis
Talaith Jujuy

Talaith yng ngogledd-orllewin eithaf yr Ariannin yw **Talaith Jujuy**. Mae'n ffinio â Tsile i'r gorllewin a Bolifia i'r gogledd ac â thalaith Salta i'r dwyrain a'r de. Y brifddinas yw San Salvador de Jujuy.

bawd|canol|280px|Talaith Jujuy yn yr Ariannin

Yng Nghyfrifiad 2022 roedd gan y dalaith boblogaeth o 797,955.

## Rhaniadau gweinydol 
Rhennir y dalaith yn 16 sir (Sbaeneg: *departamentos*), fel a ganlyn (gyda phrif dref):

# Cochinoca (Abra Pampa)
# El Carmen (El Carmen)
# Doctor Manuel Belgrano (San Salvador de Jujuy)
# Humahuaca (Humahuaca)
# Ledesma (Libertador General San Martín)
# Palpalá (Palpalá)
# Rinconada (Rinconada)
# San Antonio (San Antonio, Jujuy)
# San Pedro (San Pedro)
# Santa Bárbara (Palma Sola, Jujuy)
# Santa Catalina (Santa Catalina)
# Susques (Susques)
# Tilcara (Tilcara)
# Tumbaya (Tumbaya)
# Valle Grande (Valle Grande)
# Yavi (La Quiaca)

## Cyfeiriadau

Jujuy
Talaith Salta

Talaith yng ngogledd-orllewin yr Ariannin yw **Talaith Salta**. Mae'n ffinio â Tsile i'r gorllewin a Bolifia i'r gogledd. Lleolir talaith Salta i'r gogledd-orllewin, a taleithiau Formosa, Chaco, a Santiago del Estero, i'r dwyrain, a taleithiau Tucumán a Catamarca i'r de. Y brifddinas yw Salta.

bawd|canol|280px|Talaith Salta yn yr Ariannin

Yng Nghyfrifiad 2022 roedd gan y dalaith boblogaeth o 1,440,672.

## Rhaniadau gweinydol 
Rhennir y dalaith yn 23 sir (Sbaeneg: *departamentos*), fel a ganlyn (gyda phrif dref):

# Anta (Joaquín Víctor González)
# Cachi (Cachi)
# Cafayate (Cafayate)
# Capital (Salta)
# de Cerrillos (Cerrillos)
# Chicoana (Chicoana)
# General Güemes (General Güemes)
# General José de San Martín (Tartagal)
# Guachipas (Guachipas)
# Iruya (Iruya)
# La Caldera (La Caldera)
# La Candelaria (La Candelaria)
# La Poma (La Poma)
# La Viña (La Viña)
# Los Andes (San Antonio de los Cobres)
# Metán (San José de Metán)
# Molinos (Molinos)
# Orán (San Ramón de la Nueva Orán)
# Rivadavia (Rivadavia Banda Sur)
# Rosario de la Frontera ( Rosario de la Frontera)
# Rosario de Lerma (Rosario de Lerma)
# San Carlos (San Carlos)
# Santa Victoria (Santa Victoria Oeste)

## Cyfeiriadau

Salta
Dino Fetscher

Actor o Gymru yw **Dino Fetscher** (ganwyd 9 Mehefin 1988). Mae'n adnabyddus am ei rannau yn y cyfresi teledu *Banana*, *Cucumber*, *Paranoid*, *Gentleman Jack* a *Years and Years*. Roedd hefyd yn serennu fel y android 'synthetig' Stanley yn *Humans*. Mae'n serennu yn ail gyfres *Foundation*.

Ganed Fetscher yng Nghaerdydd. Almaenes yw ei fam ac mae ei dad o dras Basg a Chymreig. Yn 2008, fe'i goronwyd yn Mr Gay UK.  Yn 2017, cafodd ei enwebu fel Seren Ar Gynnydd yng Ngwobrau LHDT Prydain.

## Ffilmyddiaeth 
## Gwobrau ac enwebiadau 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Actorion LHDT
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Wlad y Basg
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Geirfa herodraeth

Dyma eirfa o derminoleg herodraeth.

## Diagram o'r termau Saesneg
Diagram yn dangos prif nodweddion ac enwau rhannau o'r faner yn y Saesneg. 

Mae nifer o dermau herodraeth yn y Ffrangeg a defnyddir y termau Ffrangeg, hyd yma fel lingua franca a thermau swyddogol ar gyfer nifer fawr os nad y mwyafrif o nodweddion herodraeth gan gynnwys lliwiau ac enwau ar ffurfiau.

## Ermyn neu Ermin
 **ermyn** (lluosog: ermynau)

Delwedd wedi ei seilio ar gynffon du a gwyn y carlwm, sef, ffwr anifail a ddefnyddiwyd i gadw'n gynnes, yn gyfforddus ac arddangos cyfoeth a statws yw'r ermyn (hefyd *ermin*). O'r herwydd daeth yn symbol o statws gyda sawl ffurf dyluniadol ar hyd yr oesoedd. Cysylltir yn bennaf â baner Llydaw ac herodraeth y wlad.

Geliwr y ddelwedd unigol yn *smotyn* neu *brycheuyn* ermyn a bydd, fel rheol yn ddu ar cefndir gwyn, ond ceir amrywiaethau gan gynnwys y *gwrth-ermyn* (counter-ermine) lle mae'r ermyn yn *fetal* (lliw golau) a'r maes mewn *lliw* (lliw tywyllach).

## Gweler hefyd
* Geirfa banereg

## Cyfeiriadau
Categori:Herodraeth
Yevgeny Prigozhin

Oligarch Rwsiaidd  a Hurfilwr oedd **Yevgeny Viktorovich Prigozhin** (1 Mehefin 1961 – 23 Awst 2023 (tybir ei fod wedi marw)). Roedd e'n gyfaill agos i Arlywydd Rwsia Vladimir Putin nes iddo gychwyn gwrthryfel ym mis Mehefin 2023.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Yevgeny Viktorovich Prigozhin yn unig blentyn yn Leningrad, yr Undeb Sofietaidd,  yn fab i Violetta Kirovna Prigozhina, nyrs ysbyty. Roedd ei dad, Viktor Yevgenyevich Prigozhin, yn beiriannydd mwyngloddio. Roedd Yevgeny Ilyichyn gapten yn y Fyddin Goch yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Gyrfa filwrol 
Sefydlodd Prigozhin gwmni milwrol preifat o'r enw Grŵp Wagner yn 2014. Ym mis Tachwedd 2022, cydnabu Prigozhin ymyrraeth ei gwmnïau yn etholiadau'r UDA.  

Ar 23 Mehefin 2023, lansiodd wrthryfel yn erbyn arweinyddiaeth filwrol Rwsia, gan symud ei luoedd ymlaen i Moscfa. Gohiriwyd y gwrthryfel y diwrnod canlynol, ar ôl Prigozhin cytuno i adleoli ei fyddin i Belarus.

## Marwolaeth 
Ar 23 Awst 2023, tybiwyd bod Prigozhin wedi marw mewn damwain awyren yn Tver Oblast, i'r gogledd o Moscow, ynghyd â naw o bobl eraill.
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Biliwnyddion o Rwsia
Categori:Gwrthryfelwyr o Rwsia
Categori:Hurfilwyr o Rwsia
Categori:Milwyr yr 21ain ganrif o Rwsia
Categori:Perchnogion a rheolwyr bwytai
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Rwsia
Categori:Pobl a aned yn St Petersburg
Categori:Pobl o Foscfa
Categori:Pobl fu farw yn Rwsia
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau awyrennau
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o Rwsia
Laviai Nielsen

Athletwraig o Loegr sy'n arbenigo yn y 400 metr yw **Laviai Nielsen** (ganwyd 13 Mawrth 1996 ). Enillodd sawl medal fel aelod o dimau ras gyfnewid 4x400 metr Prydain Fawr: medal arian ym Mhencampwriaethau’r Byd 2017 ym 4 x 400 metr y merched; medal arian Mhencampwriaethau’r Byd 2023 yn y 4 x 400 metr cymysg, a medal efydd ym Mhencampwriaethau’r Byd 2023 yn y 4 x 400 metr i fenywod ym Mhencampwriaethau'r Byd 2023.

Cafodd ei geni yn Leytonstone, Llundain, fel un o efeilliaid.

Ym mis Awst 2022, datgelodd Laviai ei bod wedi cael diagnosis o sclerosis lluosog yn ystod haf 2021. Roedd ei hefaill, Lina, wedi datgelu ei bod yn dioddef o’r un cyflwr bythefnos ynghynt, ar ôl cael yr un diagnosis yn 2013.

Yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024, roedd hi'n aelod o'r tîm GB a ddaeth yn drydydd yn y ras gyfnewid Cymysg 4 × 400 metr, gan ennill medal efydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athletwyr o Loegr
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Daryll Neita

Athletwr o Loegr yw **Daryll Saskia Neita** (ganwyd 29 Awst 1996 )  . Yn 2022, enillodd ei medalau rhyngwladol unigol cyntaf, gydag efydd yn y 100 metr ym Mhencampwriaethau Ewrop a Gemau'r Gymanwlad. Enillodd Neita medal efydd yn y ras 60 metr ym Mhencampwriaethau Dan Do Ewropeaidd 2023. Mae hi wedi ennill medalau fel aelod o timau 4×100 metr cyfnewid Prydain Fawr, gan gynnwys medalau efydd Olympaidd yn 2016 a 2021, medalau arian Pencampwriaethau'r Byd yn 2017 a 2019, ac aur Ewropeaidd yn 2018 . Cafodd Neita ei geni yn Llundain.

Cafodd medal efydd ym Mhencampwriaethau’r Byd 2023 fel aelod y tîm yn y 4 x 100 metr i fenywod ym Mhencampwriaethau'r Byd 2023.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Pobl o Lundain
Talaith Málaga

Talaith (*provincia*) yn ne Sbaen, yng nghymuned ymreolaethol Andalucía, yw **Talaith Málaga**. Mae'n ffinio â Môr y Canoldir i'r de a thaleithiau Cádiz i'r gorllewin, Sevilla i'r gogledd-orllewin, Córdoba i'r gogledd, a Granada i'r dwyrain. Málaga yw ei phrifddinas.

bawd|300px|canol|Talaith Málaga yn Sbaen

Mae ganddi arwynebedd o 7,308 km². Mae'n cynnwys 102 o fwrdeistrefi (*municipios*). 

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y dalaith boblogaeth o 1,696,955.

Heblaw am y brifddinas, ei phrif ddinasoedd yw Marbella, Mijas, Fuengirola, Véliz-Málaga, Torremolinos, Estepona, a Benalmádena,  sydd i gyd wedi'u lleoli ar yr arfordir. Mae trefi Antequera a Ronda wedi'u lleoli yn y mewndir.

Ei phrif ddiwydiant yw ei gyrchfannau twristiaeth, yn enwedig y rhai ar y traethau ar hyd y Costa del Sol.

## Cyfeiriadau

Málaga
Talaith Huelva

Talaith (*provincia*) yn ne Sbaen, yn rhan orllewinol cymuned ymreolaethol Andalucía, yw **Talaith Huelva** (ynganiad Sbaeneg: [ˈwelβa]). Mae'n ffinio â Phortiwgal, taleithiau Badajoz, Sevilla, a Cádiz, a Chefnfor yr Iwerydd. Ei phrifddinas yw Huelva.

bawd|300px|canol|Talaith Huelva yn Sbaen

Mae ganddi arwynebedd o 10,148 km². Mae'n cynnwys 79 o fwrdeistrefi  (*municipios*). Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y dalaith boblogaeth o 527,254.

Mae'r economi yn seiliedig ar amaethyddiaeth a mwyngloddio. Mae mwyngloddiau enwog Rio Tinto wedi cael eu gweithio ers cyn 1000 CC, a dyma oedd prif ffynhonnell copr yr Ymerodraeth Rufeinig. 

Mae'r dalaith yn cynnwys y rhan fwyaf o Barc Cenedlaethol Doñana.

## Cyfeiriadau

Huelva
Helen Prothero-Lewis

Nofelydd poblogaidd o Gymru oedd **Helen Prothero-Lewis** (15 Mehefin 1853 – 7 Awst 1946).

Cafodd ei geni yn Llandeilo, sir Gaerfyrddin, yn ferch i'r cyfreithiwr John Prothero Lewis a'i wraig, Frances Elizabeth Shipley Lewis. Roedd ei brawd hi, R. Shipley Lewis, yn gyfreithiwr yn Llandeilo.  Priododd â'r cyfreithiwr James Jacob George Pugh (m. 1904) ym 1895. Roedden nhw'n byw yn Twickenham.

Ysgrifennodd Prothero-Lewis un ar hugain o nofelau rhamantaidd rhwng 1890 a 1928.  Ysgrifennodd hi straeon byrion a cherddi hefyd, ar gyfer cyfnodolion gan gynnwys ''The Girl's Own Paper'' .  Addaswyd tair o'i nofelau yn ffilmiau mud: *As God Made Her* (1920), *The Silver Bridge* (1920),  *a Love and the Whirlwind* (1922).

Bu farw Prothero-Lewis yn Llandeiloym 1946, yn 93 oed. 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o Gymru
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Pobl o Landeilo
Cerddoriaeth pop a roc Cymreig

[bawd| [Catfish and the Bottlemen yn 2019]]
Dyma grynhoad o artistiaid yr 20fed ganrif yng Nghymru.

## Hanes 
### 20fed ganrif 
[bawd| [Shirley Bassey yn 1973]]

#### 1960au 
Tom Jones a Shirley Bassey oedd yn dominyddu pop Cymreig yn y 60au. Rhyddhaodd Bassey ei sengl gyntaf, *The Banana Boat Song* ym 1957, ac ym mis Hydref 1964 rhyddhaodd gân thema ffilm James Bond, *Goldfinger*.

##### Artistiaid poblogaidd 
* Tom Jones
* Shirley Bassey
* Ricky Valance
* John Cale
* Amen Corner
* Bad Finger
* Mary Hopkin
* Man
* Meic Stevens 

#### 1970au 
Parhaodd Tom Jones a Shirley Bassey â’u gyrfaoedd llwyddiannus gyda Bassey yn rhyddhau Diamonds Are Forever yn 1972 a Jones yn rhyddhau Daughter Of Darkness, I (Who Have Nothing), She’s A Lady.
[bawd|221x221px| [Tom Jones yn 2016]]

##### Artistiaid poblogaidd 
* Tom Jones
* Shirley Bassey
* Max Boyce
* Man
* Budgie
* Bad Finger
* Meic Stevens
* John Cale
* Edward H. Dafis

#### Artistiaid yr 1980au 
[bawd| [Bonnie Tyler (dde) yn 2013]]

* Cewri Marmor Ifanc
* Anifeiliaid Blewog Gwych
* Shakin' Stevens
* Bonnie Tyler
* Yr Anhrefn
* Datblygu
* Llwybr Llaethog
* John Cale
* Tom Jones

#### Artistiaid y 2020au 
* [bawd| [Catfish and the Bottlemen yn 2019]] Tom Jones
* Stereophonics
* Catfish and the Bottlemen
* Super Fury Animals
* Dafydd Iwan
* Candelas
* Swnami
* Yws Gwynedd

## Gweler hefyd 
* Cool Cymru
* Rhestr o gerddorion Cymreig
* Dydd Miwsig Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddoriaeth Cymru yn ôl genre
John Warnock

Cyfrifiaduregydd, dyfeisiwr ac entrepreneur o'r Unol Daleithiau oedd **John Warnock** (6 Hydref 1940 – 19 Awst 2023). Roedd Warnock yn arloeswr pwysig ym maes technoleg meddalwedd cyfrifiadurol ac roedd ganddo ugain o batentau. Mae'n fwyaf adnabyddus fel sylfaenydd (ynghyd â Charles Geschke)  Adobe Systems, cwmni graffeg a meddalwedd cyhoeddi. 

Astudiodd Warnock ym Mhrifysgol Utah, lle enillodd  radd baglor mewn mathemateg ac athroniaeth, gradd meistr, a doethuriaeth (1969) mewn peirianneg drydanol. 

Cyn sefydlu Adobe, gweithiodd Warnock a Charles Geschke yn Xerox PARC o 1978. Gan i'r ddau fethu ag argyhoeddi Xerox o Interpress fel iaith disgrifio tudalen, gadawasant Xerox a sefydlu Adobe Systems yn 1982. Yn eu cwmni newydd, fe wnaethant ddatblygu'r iaith ddisgrifio tudalen PostScript. 

Ar ddiwedd 1986, roedd Warnock wedi dyfeisio Adobe Illustrator, rhaglen luniadu cyfrifiadurol a ddefnyddiodd linellau a chromliniau Bézier i greu delweddau. Fe'i datblygodd i ddechrau i awtomeiddio llawer o'r tasgau llaw a ddefnyddiwyd gan ei wraig, Marva, dylunydd graffeg. Fe'i rhyddhawyd yn gynnar yn 1987. 

Yn 1991 datblygodd Warnock Portable Document Format (PDF) sydd bellach wedi dod yn hollbresennol fel fformat ffeil.

Cafodd ffurfdeip Adobe Warnock, a ddyluniwyd gan Robert Slimbach, ei enwi ar ei ôl.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pobl fu farw o ganser y pancreas
Categori:Pobl o Salt Lake City
Categori:Rhaglenwyr cyfrifiadurol o'r Unol Daleithiau
Bancio a chyllid Cymru

Mae diwydiannau **bancio a chyllid Cymru** yn cynnwys y Banc datblygu Cymru.

## Banciau cenedlaethol 
Mae Banc Datblygu Cymru yn fanc buddsoddi a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru. Mae'n buddsoddi mewn busnesau, yn enwedig busnesau newydd drwy ddarparu cyfalaf twf.

Mae Banc Cambria yn fanc cymunedol Cymraeg arfaethedig sy’n cael ei ddatblygu ar hyn o bryd.

### Banciau eraill yng Nghymru 
Mae Hodge Bank wed'i enwi ar ôl Syr Julian Hodge. yw Ffurfiwyd y banc ym 1987 fel Banc Julian Hodge, ac mae ei bencadlys yng Nghaerdydd, Cymru.

## Cymdeithasau adeiladu 
bawd| Cangen Cymdeithas y Principality, y Barri.
Mae Cymdeithas Adeiladu Abertawe yn gymdeithas adeiladu gydfuddiannol annibynnol wedi'i lleoli yn Abertawe, Cymru . Mae'n aelod o Gymdeithas y Cymdeithasau Adeiladu.

Cymdeithas Adeiladu'r Principality yw cymdeithas adeiladu mwyaf Cymru, gyda'i bencadlys yng Nghaerdydd. Mae gan y banc asedau o £10bn.

Mae

Cymdeithas Adeiladu Sir Fynwy yn gymdeithas adeiladu Gymreig, sydd â'i phrif swyddfa yng Nghasnewydd. Mae'r Gymdeithas yn darparu amrywiaeth o gynnyrch morgeisi a chynilo. Mae ystod eang o wasanaethau ategol, gan gynnwys yswiriant, cynllunio ariannol, gwasanaethau cyfreithiol a chynlluniau angladd hefyd yn cael eu darparu gan nifer o gwmnïau trydydd parti eraill.

## Yswiriant 
Cwmni gwasanaethau ariannol Cymreig yw Admiral Group plc sydd â'i bencadlys yng Nghaerdydd, Cymru. Wedi'i restru ar Gyfnewidfa Stoc Llundain, mae'n rhan o Fynegai FTSE 100, ac yn marchnata brandiau yswiriant cerbydau *Admiral*, *Bell*, *Elephant*, *Diamond* a *Veygo*, yn ogystal â lansio'r gwasanaethau cymharu prisiau *Confused.com* a *Compare.com*. Mae'r grŵp yn cyflogi mwy na 10,000 o bobl ar draws ei frandiau.

Mae Thomas Carroll Group plc yn ddarparwr Cymreig o yswiriant busnes a phersonol, rheolaeth ariannol, iechyd a diogelwch a gwasanaethau ymgynghori cyfraith cyflogaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Economi Cymru
Materion amgylcheddol Cymru

Mae **materion amgylcheddol** amrywiol yn wynebu Cymru, gan gynnwys newid hinsawdd, llygredd a cholli ecosystemau, a’r polisïau amrywiol i'w taclo.

## Allyriad carbon 
### Ffynonellau 
de|frameless

* Cyflenwad ynni yw'r ffynhonnell fwyaf
* Cynhyrchir 14% gan amaethyddiaeth, gan gynnwys cyfraniad 8.9 miliwn o ddefaid a 414,000 o wartheg
* de|frameless Mae ceir yn gyfrifol am 60% o'r allyriadau trafnidiaeth. Gall symud i hybrid a thrydan leihau allyriadau.
* Mae diwydiannau haearn a dur yn gyfrifol am 60% o allyriadau busnes.

#### Targedau Llywodraeth Cymru 
**2021–2025:** gostyngiad o 37% ar gyfartaledd

**2026–2030:** gostyngiad o 58% ar gyfartaledd

**2030:** gostyngiad o 63% ar gyfartaledd

**2040:** gostyngiad o 89% ar gyfartaledd

**2050:** o leiaf sero net

## Newid hinsawdd 
bawd| Llifogydd Llanrwst yn 2015
Mae newid hinsawdd yn ffactor yn yr asesiad ar gyfer datblygiadau dyfodol Cymru ers Rhagfyr 2021. Cymru yw’r wlad gyntaf yn y DU lle mae’n rhaid i ddatblygwyr ystyried perygl llifogydd yn y dyfodol oherwydd erydu arfordirol oherwydd cynhesu byd-eang. Bydd 11.3% o dir Cymru mewn perygl o lifogydd yn y dyfodol, i fyny o 9.86% fel y rhagamcanwyd yn flaenorol.

## Galluoedd ailgylchu 
bawd|192x192px| Biniau Ailgylchu, Machynlleth, Cymru.
Roedd cyfradd ailgylchu Cymru yn 4.8% yn 1998–1999 ond mae bellach wedi codi i 65.4% yn 2021, gan osod Cymru fel y drydedd wlad ailgylchu orau yn y byd, y tu ôl i’r Almaen a Taiwan. Dywed Llywodraeth Cymru fod buddsoddiad o £1 biliwn ers sefydlu’r Senedd ym 1999 wedi helpu hyn. Dywedir bod y gyfradd uchel o ailgylchu gwastraff cartrefi yng Nghymru yn osgoi rhyddhau 400,000 tunnell o CO2 i'r atmosffer bob blwyddyn ac mae'n gyfraniad "allweddol" at leihau newid hinsawdd.

Mae cynlluniau economi gylchol Llywodraeth Cymru yn datgan cynllun i sicrhau dim gwastraff yng Nghymru erbyn 2050.

## Gweler hefyd 
 

* Amgylchedd Cymru
* Ynni adnewyddadwy yng Nghymru
* Plaid Werdd Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Cymru