open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ysgol Gyfun Rhydywaun

**Ysgol Gyfun Rhydywaun** yw ysgol gyfun cyfrwng Cymraeg yn Dyffryn Cynon, yn nhre-fach Penywaun, Rhondda Cynon Taf, Cymru, i’r gogledd-orllewin o dref Aberdâr.

Sefydlwyd yr ysgol ar 1 Medi 1995 i ymateb i’r cynnydd yn nifer y disgyblion oedd yn mynychu pum ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg leol, a oedd gynt yn gorfod teithio i’r ysgol uwchradd ym Mhontypridd. Mae’n darparu addysg gyfrwng Cymraeg i ddisgyblion o Ddyffryn Cynon ac o Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful gyfagos, lle nad oes ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg.

## Arweinyddiaeth 
Mae’r tîm arweinyddiaeth uwch yn cynnwys dau arweinydd uwch pennaf: Lisa Williams (Prifathrawes) a Betsan Jones (Dirprwy Brifathrawes), ynghyd â thri arweinydd uwch arall, sef Geraint Jones, Laura Sweet a Huw Voyle, sy’n gwasanaethu fel Penaethiaid Cynorthwyol.

## Cyfleusterau 
Ar hyn o bryd mae’r ysgol yn gweithio’n agos gyda chyflogwyr lleol a phrifysgolion ac yn ceisio gwella cyflogadwyedd ei disgyblion.

Yn 2021, cyhoeddwyd bloc addysgu newydd gwerth £12m gan Willmott Dixon a Rhondda Cynon Taf. Daeth y gwaith adeiladu i ben ar gyfer blwyddyn academaidd 2022/2023 ac agorwyd y cyfleusterau newydd ar ddechrau Medi i’w defnyddio gan staff a disgyblion. Roedd y cyfleusterau newydd yn cynnwys bloc addysgu wyth ystafell, cyfleusterau drama a cherddoriaeth newydd, derbynfa ysgol newydd, neuadd chwaraeon, stiwdio ddawns, ystafell ffitrwydd, ystafelloedd newid, toiledau unisex, a maes parcio 45 lle a storfa feiciau.

Yn 2024, cyflwynodd yr ysgol gyfleusterau newydd i’r chweched dosbarth a chaffi. Roedd y cyfleusterau newydd yn cynnwys ystafell gyffredin newydd i’r chweched, trosi dwy ystafell ddosbarth yn ystafelloedd astudio, ac ystafell ddosbarth newydd i’r chweched.

Yn 2025, llofnododd Rhondda Cynon Taf gytundeb gyda darparwr MIS seiliedig ar gwmwl Bromcom i ddarparu rheolaeth gwybodaeth wedi’i bweru gan AI ar draws ei hysgolion. Bu sawl ysgol, gan gynnwys Rhydywaun, yn ei chael yn anodd addasu i Bromcom ac ni wnaethant newid yn llawn o ClassCharts tan ymhell ar ôl dyddiad cau’r cyngor, sef dechrau blwyddyn academaidd 2025, gan achosi dryswch ymhlith disgyblion, staff a rhieni.

## Tai 
Mae tair tŷ yn yr ysgol: Cynon, Dâr a Thaf, a enwyd ar ôl yr afonydd lleol, Cynon, Dâr a Thaf.

## Cyn-fyfyrwyr nodedig 
* Andrew Coombs, cyn-chwaraewr rygbi rhyngwladol i Gymru
* Nathan Craze, cyn-chwaraewr hoci iâ rhyngwladol i Brydain
* Thomas Young, chwaraewr rygbi rhyngwladol i Gymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*
Prif Weinidog y Deyrnas Unedig

[bawd|[David Lloyd George, Prif Weinidog rhwng 7 Rhagfyr 1916 – 22 Hydref 1922]]
Pennaeth Llywodraeth y Deyrnas Unedig yw **Prif Weinidog y Deyrnas Unedig**. Mae'n bennaeth Llywodraeth Ei Fawrhydi a Chabinet y Deyrnas Unedig. Y Prif Weinidog cyfredol yw Keir Starmer, a apwyntiwyd gan Frenin y DU. Cartref swyddogol y Prif weinidog yw 10 Stryd Downing, Llundain a'r cartref gwledig yw Chequers. Gyda Gweinidogion y Cabinet mae'n atebol i'r Llywodraeth, i Goron Lloegr, i'w blaid ei hun ac yn y pendraw i'w bobl.

Nid yw'r swydd hon wedi'i diffinio o fewn unrhyw gyfansoddiad na deddfwriaeth eithr drwy draddodiad yn unig, sy'n mynnu fod yn rhaid i'r frenhiniaeth benodi'r person mwyaf tebygol o hawlio ffydd aelodau'r Tŷ'r Cyffredin yn Brif Weinidog. Drwy draddodiad, mae'n penodi arweinydd y blaid a enillodd y fwyaf o seddi yn siambr San Steffan.

Ni chrewyd y swydd, felly; cafodd ei ffurfio'n araf dros dri chan mlynedd a hynny mewn modd penchwiban. Mae gwreiddiau'r swydd i'w canfod mewn newidiadau cyffrous yn y cyfansoddiad rhwng 1688 a 1720 a'r modd y symudodd y pwer o ddwylo'r frenhiniaeth i ddwylo'r Llywodraeth. Gwnaed hyn, yng ngwledydd Prydain, nid drwy chwyldro a chwalu'r frenhiniaeth eithr drwy iddi hi neu ef lywodraethu drwy'r Prif Weinidog. Mae'r frenhiniaeth, felly, wedi parhau'n bennaeth ar y Llywodraeth, ond mewn enw a seremoni'n unig.

Erbyn y 1830au, roedd y system llywodraethol yn San Steffan wedi deor o'i blisg; roedd y Prif weinidog yn *primus inter pares*, neu'n gydradd, o fewn y Cabinet ac yn bennaeth ar y Llywodraeth. Esblygodd y swydd law yn llaw ag esblygiad y pleidiau gwleidyddol a datblygiad y cyfryngau torfol megis teledu, radio, papurau, ffotograffiaeth a'r rhyngrwyd. 
[bawd|chwith|Pleidlais bwysig: [Tŷ'r Arglwyddi yn dros Ddeddf 1911. S. Begg]]

Cyn 1902 deuai'r Prif Weinidog weithiau o Dŷ'r Arglwyddi ond wrth i bwer yr Arglwyddi wanychu yn ystod y 19g cryfhaodd y traddodiad iddo eistedd yn Nhŷ'r Cyffredin. Cadarnhawyd hyn gan Ddeddf 1911 a roddodd fwy o rym i Dŷ'r Arglwyddi ar dael Tŷ'r Arglwyddi.  Oherwydd yr holl bwer unbeniaethol hwn ofna rhai fod trefn "Arlywyddol" Unol daleithiau'r America wedi ei gyrraedd.

Gan nad yw'r swydd wedi'i chreu'n swyddogol, ni ellir datgan unwaith-ac-am-byth pwy oedd yn y swydd yn gyntaf. Eithr, yn answyddogol, gellir nodi Robert Walpole a ddaeth i swydd "Yr Arglwydd Cyntaf i'r Trysorlys" ym 1721.

## Gweler hefyd
*Stryd Downing
*Rhestr Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol swydd y Brif Weinidog


Categori:Gweinidogion llywodraethol y Deyrnas Unedig
Sumbawa

Mae **Sumbawa** yn ynys weddol fawr yn Indonesia. Saif yng nghanol cadwyn yr Ynysoedd Swnda Lleiaf, gydag ynys Lombok i'r gorllewin, Flores i'r dwyrain a Sumba i'r de-ddwyrain. Mae'n rhan o dalaith Gorllewin Nusa Tenggara, a'r dinasoedd mwyaf yw Sumbawa Besar a Bima . 

Er bod Sumbawa yn ynys weddol fawr, 15,448&nbsp;km², mae'r poblogaeth (1,540,000 yn 2004 yn llai na phoblogaeth ynysoedd llai megis Lombok a Bali. Yn hanesyddol, siaredid dwy iaith ar yr ynys, Basa Samawa (Indoneseg: *Bahasa Sumbawa*), iaith debg i iaith y Sasak ar Lombok, yn y gorllewin a Nggahi Mbojo (*Bahasa Bima*) yn y dwyrain.

Y mynydd uchaf ar yr ynys yw Mynydd Tambora, 2,850 m o uchder. Llosgfynydd yw Tambora, ac yn 1815 bu ffrwydrad anferth, tua phedair gwaith mwy na ffrwydrad Krakatoa yn 1883. Lladdwyd hyd at 92,000 o bobl a gollyngwyd cymaint o ludw i'r awyr nes i 1816 gael ei disgrifio yn Ewrop fel "y flwyddyn heb haf".

bawd|dim|Lleoliad ynys Sumbawa yn Indonesia

Categori:Ynysoedd Indonesia
Mynydd Tambora

bawd|300px|Mynydd Tambora
Mae **Mynydd Tambora** (neu **Tomboro**) yn losgfynydd ar ynys Sumbawa yn Indonesia. Mae'n enwog am y ffrwydrad anferth yn 1815, pan laddwyd o leiaf 71,000 o bobl. Gollyngwyd cymaint o ludw i'r awyr nes i'w effeithiau gael eu teimlo cyn belled ag Ewrop, lle galwyd 1816 "y flwyddyn heb haf" oherwydd ei effeithiau ar y tywydd.

Mae gan y bardd Gwallter Mechain (Walter Davies, 1761–1849) gerdd hir sy'n disgrifio'r effaith ar Gymru yn 1816. Dyma'r llinellau agoriadol:
:Leni ni bu hardd-gu hin,
:Mai hafaidd na Mehefin;
:Ni ffynnodd ein Gorffennaf,
:Pob dyffryn a glyn yn glaf;
:Yn Awst, gwlyb wair mewn ystod,
:Medi heb fedi i fod.
::("Cywydd y Cynhaeaf Gwlyb, 1816")

## Cyfeiriadau 
Tambora, Mynydd
Tambora, Mynydd
Y Barcud

:''Mae'r erthygl hon yn trafod y papur bro. Am yr aderyn, gweler Barcud coch.*

***Y Barcud**'' yw papur bro ardal Tregaron, Ceredigion, sy'n cynnwys nifer o bentrefi yn yr ardal: Llangeitho, Blaenpennal, Llanddewi Brefi, Pontrhydygroes a Bronant. Mae'n cymryd ei enw oddi wrth y Barcud coch, aderyn sy'n nodweddiadol o'r ardaloedd hyn. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf yn Ebrill, 1976.

## Dolen allanol
* *Y Barcud* ar wefan y BBC.

Categori:Papurau bro Ceredigion
Categori:Sefydliadau 1976
Categori:Tregaron
Llinell Wallace

Mae **Llinell Wallace** yn linell sy'n gwahanu dau ranbarth bioddaearyddol, Asia ac Awstralasia. I'r gorllewin o'r llinell ceir rhywogaethau o fywyd gwyllt sy'n perthyn i ranbarth Asia, tra i'r dwyrain ceir rhywogaethau sy'n perthyn i fywyd gwyllt Awstralasia. Enwir y llinell ar ôl y Cymro Alfred Russel Wallace, a nododd y gwahaniaeth yn ystod ei deithiau trwy ynysoedd de-ddwyrain Asia yn y 19g.

Mae'r llinell yn rhedeg rhwng ynysoedd Indonesia, yn gyntaf rhwng Borneo yn y gorllewin a Sulawesi yn y dwyrain, yna rhwng Bali yn y gorllewin a Lombok yn y dwyrain. Nid yw Culfor Lombok, sy'n gwahanu Bali a Lombok, ond 35&nbsp;km o led, ond mae'n ddigon i weld cryn wahaniaeth yn y bywyd gwyllt, hyd yn oed mewn adar, nad yw rhai rhywogaethau ohonynt yn barod i groesi'r môr, hyd yn oed gulfor.

Categori:Daearyddiaeth Indonesia
Digain

Sant Celtaidd cynnar oedd **Digain** (fl. dechrau'r 5g efallai). Dethlir ei ddydd gŵyl ar 21 Tachwedd, yn flynyddol.

## Traddodiad
Yn ôl traddodiad roedd Digain yn fab i Gustennin Gorneu, brenin Brythonaidd Dyfnaint. Os gwir hynny, mae'n bosibl ei fod yn frawd i Erbin ac felly'n ewythr i Geraint fab Erbin, un o arwyr y *Tair Rhamant*, ond mae yna ansicrwydd ynglŷn am hynny.

## Digain a Llangernyw
Dim ond un eglwys a gysylltir â Digain, sef eglwys plwyf Llangernyw (yn Sir Conwy). Yn ogystal â'r eglwys ceir Ffynnon Ddigain yng Nghoed Digain ger y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Llangernyw
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Sannan

Sant Celtaidd oedd **Sannan** (fl. diwedd y 5g - dechrau'r 6g?). Ceir y ffurfiau **Senanus** a **Senen** ar ei enw hefyd a cheir sant yn Llydaw o'r enw **Seny** sydd efallai i'w uniaethu â Sannan. Dethlir ei Ŵyl Mabsant ar 29 Ebrill yn draddodiadol.

## Hanes a thraddodiad
Dywedir fod Sannan yn perthyn i gylch Dewi Sant a'i fod wedi sefydlu Llansannan yng ngogledd Cymru (bwrdeistref sirol Conwy). Fe'i cysylltir â Bedwellte yn ne Cymru yn ogystal.
*Sanan ferch Elise - mae'n debygol mai ei thad, Elise, oedd mab Gwylog ap Beli o Bowys; roedd yn wraig i Nowy. Cafodd dri mab: Gruffudd, Tewdws a Cathen (HG 15, JC 8 in EWGT pp.&nbsp;11, 45).

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Llantrisant

Ceir mwy nag un lle o'r enw **Llantrisant**:

*Llantrisant, Rhondda Cynon Taf
*Llantrisant, Sir Fynwy
*Llantrisant, Ynys Môn

## Gweler hefyd 
*Llanddeusant
*Llanpumsaint
----
Capel Garmon

Pentref yng nghymuned Bro Garmon, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Capel Garmon**. Saif yn ne-ddwyrain Dyffryn Conwy, ychydig i'r dwyrain o Betws y Coed, ym Mharc Cenedlaethol Eryri. Mae tafarn, ysgol gynradd a chapel yn y pentref.

## Hanes a hynafiaethau
Darganfuwyd Brigwrn Capel Garmon ym mis Mai 1852 ar dir ger fferm Carreg Goedog. Mae ar gadw yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd. Tybir ei fod yn dyddio o tua 50CC - 50OC.

Ger y pentref mae siambr gladdu Capel Garmon, sy'n dyddio o'r cyfnod Neolithig ac o ddiddordeb arbennig fel esiampl o'r Beddrodau Hafren-Cotswold. Yn ne-ddwyrain Cymru ac ardaloedd cyfagos i Loegr mae'r rhan fwyaf o'r rhain i'w cael.

Roedd yr eglwys yn wreiddiol yn gapel anwes, wedi ei gysegru i Sant Garmon. Ni ddaeth Capel Garmon yn blwyf hyd 1927.

## Oriel

CapelGarmon.jpg|Capel Garmon
Capel Garmon NLW3361663.jpg|Y pentref oddeutu 1875
Capel Garmon Firedog.jpg|Brigwn Haearn / Ci Tan Capel Garmon
Eglwys Sant Garmon St Garmon's Church, Capel Garmon, Gwynedd, Cymru, Wales 06.jpg|Tafarn Penllan
Capel Seion, Capel Garmon.jpg|Capel Seion

## Pobl o Gapel Garmon
* Rhisiart Cynwal (bu farw yn 1634), bardd

## Cyfeiriadau
Categori:Bro Garmon
Categori:Parc Cenedlaethol Eryri
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Walter Davies

Gallai **Walter Davies** gyfeirio at:

*Walter Davies (Gwallter Mechain) (1761-1849) - bardd Cymraeg a golygydd o Bowys
*Walter Haydn Davies (1903-1984) - llenor yn yr iaith Saesneg o Forgannwg
*Walter Davies (peiriannydd) - Peiriannydd o Lanelli.
Llanwyddelan

Pentref bychan yng nghymuned Dwyriw, Powys, Cymru, yw **Llanwyddelan**. Saif yng ngogledd y sir tua 7 milltir i'r gogledd o'r Drenewydd a thua 4 milltir i'r de o bentref Llanfair Caereinion.

Mae'r eglwys yn un o ddau yng Nghymru a gysegrir i Sant Gwyddelan, gyda Dolwyddelan yn Eryri.

Cafodd y bardd a golygydd Walter Davies (Gwallter Mechain) bersoniaeth Llanwyddelan ar 20 Mai 1803; aeth oddi yno yn ficer ym Manafon yng Ngorffennaf 1807.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Dwyriw
Categori:Pentrefi Powys
Llanfechain

Pentref a chymuned yng ngogledd Powys, Cymru, yw **Llanfechain**. Fe'i lleolir ar y lôn B4393 9 milltir i'r gogledd-orllewin o'r Trallwng a thua'r un pellter i'r de-orllewin o Groesoswallt, dros y ffin yn Swydd Amwythig.

Mae'n gorwedd ar lan Afon Cain tua hanner ffordd rhwng Llanfyllin a Llansantffraid-ym-Mechain, y ddau bentref cyfagos. Fel yn achos Llansantffraid, fe'i enwir ar ôl hen gantref Mechain.

Mae eglwys Llanfechain wedi'i chysegru i Sant Garmon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganwyd y bardd a golygydd Walter Davies (Gwallter Mechain) yn y plwyf ar 15 Gorffennaf, 1761.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Maluku

Mae ynysoedd **Maluku** (hefyd y **Moluccas**) yn ynysoedd yn Indonesia, wedi eu lleoli i'r dwyrain o Sulawesi, i'r gorllewin o Gini Newydd ac i'r gogledd o Timor.

Nid yw'r rhan fwyaf o'r ynysoedd yn fawr; mae arwynebedd y cyfan tua 74,505&nbsp;km² gyda poblogaeth o 1,895,000 yn 2000. Mae'r rhan fwyaf o'r ynysoedd yn fynyddig, a nifer gyda llosgfynyddoedd byw arnynt. Yn y 1950au datblygodd mudiad oedd yn anelu at annibyniaeth i ran ddeheuol Maluku (De Maluku, neu *Maluku Selatan* yn Indoneseg). O 1950 hyd 1999 roedd yr ynysoedd yn ffurfio un dalaith o Indonesia, ond yn y flwyddyn honno gwahanwyd hwy yn ddwy dalaith, Maluku a Gogledd Maluku. Rhwng 1999 a 2002 bu llawer o ymladd rhwng Cristionogion a dilynwyr Islam ar yr ynysoedd hyn, ond mae pethau wedi tawelu ers hynny.

bawd|dim|250px|Ynysoedd Maluku yn Indonesia

## Ynysoedd 
**Gogledd Maluku**
* Ternate (yr ynys fwyaf)
* Bacan
* Halmahera
* Morotai
* Ynysoedd Obi
* Ynysoedd Sula
* Tidore

**Maluku**
* Ynys Ambon (yr ynys fwyaf)
* Ynysoedd Aru
* Ynysoedd Babar
* Ynysoedd Banda
* Buru
* Ynysoedd Kai
* Ynys Leti
* Seram
* Ynysoedd Tanimbar
* Wetar

Categori:Ynysoedd Indonesia
Meibion Glyndŵr

Mudiad cenedlaetholgar Cymreig treisgar oedd **Meibion Glyn Dŵr**, yn gwrthwynebu'r trai ar y diwylliant a'r iaith Gymraeg. Fe'i ffurfiwyd i wrthwynebu'r cynnydd aruthrol mewn tai haf o ddiwedd y 1970au ymlaen a chanlyniad hynny, sef bod llawer o'r bobl leol yn methu fforddio prynu tai. Roedd y mudiad yn gyfrifol am losgi tai haf yng Nghymru a oedd yn eiddo i Saeson rhwng 1979 a chanol y 1990au.

Daeth y grŵp i amlygrwydd am y tro cyntaf yn Rhagfyr 1979. Yn ystod y ton gyntaf o ymosodiadau, dinistriwyd wyth tŷ haf a oedd yn eiddo i Saeson mewn cyfnod o fis. Ym 1980, gwnaeth yr heddlu yng Nghymru gyfres o gyrchoedd a alwyd yn "Operation Tân". Dros y deng mlynedd nesaf, difrodwyd tua 220 o gartrefi. Cyrhaeddodd yr ymgyrch ei hanterth ar ddiwedd y 1980au pan dargedwyd tai haf Aelodau Seneddol Ceidwadol a daeth David Hunt, yr Ysgrifennydd Cymreig ar y pryd, yn darged iddynt ym 1990.

Cymrodd bedwar mudiad gwahanol gyfrifoldeb am yr ymgyrch fomio: Mudiad Amddiffyn Cymru, Cadwyr Cymru, Meibion Glyn Dŵr, a'r Welsh Army for the Workers Republic (WAWR). Fodd bynnag, Meibion Glyndwr yw'r unig grŵp i honni iddynt gael llwyddiant hir-dymor, er fod y grŵp wedi bod yn anweithredol ers canol y 1990au gyda gweithredu cenedlaethol Cymreig wedi darfod. Arwyddwyd y llythyron yn cymryd cyfrifoldeb am yr ymosodiadau "Rhys Gethin", fel teyrnged i un o ddilynwyr mwyaf teyrngar Owain Glyn Dŵr.

bawd|chwith|Parti Lliw Meibion ​​Glyndŵr wrth fedd George Taylor yn Abergele. Gwelir John Barnard Jenkins yn dal torch ar y dde, 1989, ac Alwyn ap Huw yn y canol, blaen.

Mae rhan fwyaf yr ymosodiadau'n parhau heb eu datrys heddiw. Yn ystod y 1990au, ail-agorwyd yr achos o fomiau post a arweiniodd at Siôn Aubrey Roberts yn cael ei ddyfarnu'n euog o'r drosedd. Defnyddiwyd profi DNA yn yr achos. Honnwyd fod 35 aelod o'r gwasanaethau cudd wedi dilyn Roberts wedi iddo gymryd rhan mewn gorymdaith cenedlaetholgar yng Nghaernarfon ym 1991. Yn 2004, dywed Elfyn Llwyd y gallai'r gwasanaethau cudd fod wedi trefnu'r ymgyrch eu hunan er mwyn difrïo cenedlaetholdeb Cymreig.  Atebodd Gweinidog Diwylliant Cymru Alun Pugh fod Llwyd wedi gwylio gormod o benodau *The X-files*.

## Llyfrau
* Alwyn Gruffydd, *Mae rhywun yn gwybod* (Gwasg Carreg Gwalch, 2004)
*Roy Clews, *To Dream of Freedom*, 3ydd argraffiad (Y Lolfa, 2004).  Canolbwyntia ar MAC a Byddin Rhyddid Cymru yn ystod y 1960au.

## Gweler hefyd
*Cenedlaetholdeb Cymreig
*Llosgi tai haf

## Cyfeiriadau
Categori:20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Mudiadau Cymru
Union of Knives

Band roc o Glasgow, yr Alban, a ffurfiwyd yn 2004, yw **Union of Knives**.

### Aelodau
* Chris Gordon
* Dave McClean
* Craig Grant

Categori:Bandiau o'r Alban
Jakarta

**Jakarta** (hen sillafiad **Djakarta**), gynt yn **Sunda Kelapa**, **Jayakarta** a **Batavia**, yw prifddinas a dinas fwyaf Indonesia.

Mae'r ddinas ar arfordir gogledd-orlklewinol ynys Jawa. Gyda poblogaeth o 8,792,000 yn 2004, mae yr unfed ddinas ar ddeg yn y byd o ran poblogaeth. Gelwir yr ardal fetropolitaidd yn Jabotabek (o "Jakarta", Bogor a Bekasi); mae poblogaeth yr ardal yma dros 23 miliwn.

Ystyrir Jakarta fel talaith o Indonesia, gyfa safle arbennig fel y brifddinas.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa genedlaethol
* Cofadeilad genedlaethol
* Eglwys gadeiriol
* Mosg Istiqlal
* Wisma 46

## Enwogion 
* Boudewijn de Groot (g. 1944), canwr
* Anggun (g. 1974), cantores

Categori:Dinasoedd Indonesia

Categori:Jawa
Categori:Prifddinasoedd Asia
Categori:Taleithiau Indonesia
Sportscene

Prif raglen teledu pêl-droed BBC Scotland yw ***Sportscene***.

Mae'n cael ei darlledu ar BBC One Scotland yn ystod y tymor pêl-droed Seisnig bob nos Lun hefo rhaglen canlyniadau, *Sportscene Results*, ar brynhawn dydd Sadwrn.

## Cyflynwyr
*Dougie Donnelly
*Dougie Vipond
*Stuart Cosgrove
*David Currie
*Jonathan Sutherland

## Arbenigwyr
*Gordon Smith
*Pat Nevin
*Craig Paterson

## Sylwebwyr/Gohebwyr
*Paul Mitchell
*John Barnes
*Scott Davie
*Kheredine Idessane
*Alasdair Lamont
*Rhona McLeod
*Chris McLaughlin
*Alison Walker
*Chick Young

## Dolenni allanol
* Gwefan Sportscene 

Categori:Rhaglenni teledu Albanaidd
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu chwaraeon
Owen Wynne Jones (Glasynys)

bawd|250px|Bedd Glasynys yn Eglwys Llandwrog lle'i claddwyd

Bardd ac awdur oedd **Owen Wynne Jones**, sy'n fwy adnabyddus dan ei enw barddol **Glasynys** (4 Mawrth 1828 – 4 Ebrill 1870). Fe'i claddwyd ym mynwent Eglwys Llandwrog.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Nhŷ'n y Ffrwd, Rhostryfan, plwyf Llanwnda, ger Caernarfon yn un o bum plentyn. Dechreuodd ei yrfa fel chwarelwr yn 10 oed ond yn ddiweddarach daeth yn athro ysgol yng Nghlynnog, Llanfachreth a Beddgelert. Ar ôl hynny cafodd ei urddo'n ddiacon a gwasanaethodd fel curad yn Llangristiolus a Llanfaethlu ym Môn gan orffen ei yrfa yn y De yn gurad Pontlotyn, Morgannwg. Bu farw yn Nhywyn, Meirionnydd.

## Gwaith llenyddol
Ysgrifennodd nifer o lyfrau poblogaidd, yn cynnwys sawl casgliad o gerddi. Ceir ei waith orau yn ei ryddiaith sy'n cofnodi chwedlau llên gwerin ac arferion cefn gwlad Cymru; cyhoeddodd y rhain dan y ffugenw **Salmon Llwyd**.

## Llyfryddiaeth
**Fy Oriau Hamddenol* (1854)
**Lleucu Llwyd* (1858)
**Yr Wyddfa* (1877)
**Dafydd Llwyd* (1857)
*''Dafydd Gruffydd, pa beth wyt ti yn ei feddwl o'r Ddwy Fil a'r dydd hwnnw?* (1894)
**Straeon Glasynys'' (Y Clwb Llyfrau Cymreig, 1943), golygwyd gan Saunders Lewis.

Wedi ymweld â Llandwrog yn yr 1890au siomwyd O. M Edwards o ganfod bod y bardd yn gorwedd mewn bedd di nod. Cyhoeddodd dwy gyfrol o weithiau barddonol Glasynys ym 1898 i'w gwerthu i godi arian ar gyfer llechfaen i'r bedd. Codwyd y beddfaen ym 1904 (gweler darlun ohoni uchod).

**Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I* Wrecsam Ionawr 1898
**Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II* Wrecsam Ebrill 1898

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Y Bywgraffiadur Arlein
*

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1870
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Arfon
John Gwenogfryn Evans

Paleograffydd a golygwr hen lawysgrifau Cymreig oedd **John Gwenogvryn Evans** (20 Mawrth 1852 – 25 Mawrth 1930).

Cafodd ei eni yn Llanybydder, Sir Gaerfyrddin. Un o'i athrawon oedd William Thomas (Gwilym Marles). Astudiodd ddiwinyddiaeh a daeth yn weinidog i'r Undodiaid ond oherwydd afiechyd rhoddodd y gorau i'r weinidogaeth ym 1880. Roedd ganddo ddiddordeb dwfn mewn hen lawysgrifau Cymreig, gan sefydlu ei wasg ei hun ym Mhwllheli er mwyn eu cyhoeddi.

Roedd yn gyfaill ac yn wrandawr ar ddarlithoedd Syr John Rhys tra'n byw yn Rhydychen, rhwng 1880 a 1900, a ganddo fo gafodd ei gariad at hen lawysgrifau.

Bu John Gwenogfryn Evans yn ymgyrchu dros gael llyfrgell ddiogel i Gymru. Roedd llyfrau gwerthfawr mewn perygl o gael eu difa gan dân, lleithder a phryfed. Roedd cysylltiad Gwenogvryn Evans â Syr John Williams yn bwysig yn hanes sefydlu Llyfrgell Genedlaethol Cymru 

Sillafiad "cywir" ei enw, sef y fersiwn a ddefnyddid ganddo fo ei hun, oedd "Gwenogvryn". Gwenogfryn oedd enw a fabwysiadwyd ganddo oherwydd dyna enw ei gartref pan yn fachgen.

## Ffynonellau
## Llyfryddiaeth
**The Text of the Mabinogion from the Red Book of Hergest* (Rhydychen, 1887)
**The Black Book of Carmarthen* (Pwllheli, 1907)
**The White Book Mabinogion* (1907)
**The Text of the Bruts of the Red Book of Hergest* (1890)
**The Book of Aneirin* (Pwllheli, 1900)
**The Book of Taliesin* (Pwllheli, 1910)

Evans, John Gwenogvryn
Evans, John Gwenogvryn
Evans, John Gwenogvryn
Evans, John Gwenogvryn
Evans, John Gwenogvryn
Evans, John Gwenogvryn
Carol plygain

[bawd|300px|Carol y Swper; yn cael ei chanu'n draddodiadol (dynion yn unig) yn [Llanfair Dyffryn Clwyd; Rhagyr 2015]]
Carolau a genir yng ngwasanaeth y plygain, yn yr eglwys rhwng tri a chwech o'r gloch y bore, fel arfer, ar fore dydd Nadolig, yw **carolau plygain**.  Cred rhai y daw'r gair 'plygain' o'r gair Lladin *pullicantio*, sef 'ar ganiad y ceiliog'; cred eraill mai o'r gair 'plygu' y daw. Mae sawl amrywiad ar y gair: pylgen, pilgen, plygan, plygen a.y.y.b. Ceir enghraifft o'r gair mewn llawysgrifau Cymraeg mor gynnar a'r 13g ('pader na pilgeint na gosber').  Sylwer hefyd nad oedd 'carol' yn golygu'r yn peth yn union ag y mae heddiw ; enw ar fath o gerdd draethiadol, gan amlaf ar y mesurau rhydd, ydyw 'carol' a cheir enghreifftiau o garolau seciwlar hefyd, e.e. y carolau haf. Er y gellid galw y carolau plygain yn "garolau Nadolig" felly, mae eu naws yn bur wahanol i'r carolau Nadolig sy'n gyfarwydd i ni heddiw.

## Enghreifftiau o garolau Plygain 
Prif garol y Plygain ydy'r olaf yn y gwasanaeth, sef Carol y Swper.

Pa beth ywr golau Parti Llanrwst 2016.webmsd.webm|'Pa Beth yw'r Golau' gan barti o Lanrwst.
Triawd Llanfair Seinio Clod.webmsd.webm|Trawd o Lanfair Dyffryn Clwyd yn canu 'Seinio Clod'

### Sain
*bawd|chwith|Parti'r Berfeddwlad yn canu 'Clywch Clywch Newyddion Gorau'
*bawd|chwith|Parti o Lanrwst yn canu 'Daeth Nadolig fel Arferol'
*bawd|chwith|Parti o Lanrwst yn canu 'Dyma'r dydd y ganed Iesu'
*bawd|chwith|Triawd o Lanfair Dyffryn Clwyd yn canu 'Deffrown Deffrown!'
*bawd|chwith|Hogia'r Berfeddwlad yn canu 'Pan oedd y Baban Iesu'.
*bawd|chwith|Hedd ap Emlyn a Robin Llwyd ab Owain yn canu 'Tramwywn ar Gyflym adenydd.

## Dolenni allanol
* [Arfon Gwilym(https://cy.wikipedia.org/wiki/Arfon_Gwilym) yn canu rhai o'r hen garolau plygain.]
* Gwefan Sain Ffagan. 
* Blog Caneuon Gwerin.

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Nadolig
Categori:Termau llenyddol
Categori:Carolau'r Plygain
Sukarno

**Sukarno**, weithiau **Achmed Sukarno** (6 Mehefin, 1901 – 21 Mehefin, 1970) oedd Arlywydd cyntaf Indonesia. Yn yr hen orgraff, sillefid ei enw fel **Soekarno**. Fel llawer o drigolion ynys Jawa, dim ond un enw oedd ganddo.

Daeth Sukarno yn amlwg yn y mudiad cenedlaethol oedd yn ymgyrchu am annibyniaeth Indonesia, oedd bryd hynny dan reolaeth yr Iseldiroedd. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd meddiannwyd ynysoedd Indonesia gan Japan. Ar ddiwedd y rhyfel yn Awst 1945, cyhoeddodd y cenedlaetholwyr Indonesaidd, dan arweiniad Sukarno, wladwriaeth annibynnol. Ceisiodd yr Iseldiroedd ad-ennill grym, ond wedi cryn dipyn o ymladd gorfodwyd hwy i gydnabod annibyniaeth Indonesia yn Rhagfyr 1949.

Daeth Sukarno yn Arlywydd ar 18 Awst, 1945, a bu yn y swydd nes iddo orfod ymddiswyddo ar 12 Mawrth, 1967. Gwanychwyd ei safle yn ddirfawr gan ddigwyddiadau 30 Medi 1965, pan laddwyd chwech cadfridog yn yr hyn a hawlid oedd yn ymgais gan Blaid Gomiwnyddol Indonesia (PKI) i gipio grym. Ymatebodd y fyddin, dan arweiniad y cadfridog Suharto, trwy ladd miloedd lawer o gomiwnyddion ac eraill y dywedid eu bod mewn cydymdeimlad â hwy. Credir i rhwng 500,000 a miliwn o bobl gael eu lladd. O hynny ymlaen, er i Sukarno barhau fel Arlywydd yn ffurfiol am gyfnod, Suharto oedd a'r grym mewn gwirionedd.

Yn ddiweddarach, daeth merch Sukarno, Megawati Sukarnoputri, yn bumed arlywydd Indonesia rhwng 2001 a 2004.

Categori:Arlywyddion Indonesia
Categori:Gwleidyddion o Indonesia
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1970
Bylchau

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Llansannan, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Bylchau**. Saif ar gyffordd ffyrdd yr A543 a'r A544, tua  3 milltir i'r de-ddwyrain o bentref Llansannan a 5 milltir i'r de-orllewin o dref Dinbych. Roedd yn Sir Ddinbych gynt.

Fe'i enwir yn "Bylchau" am fod dau fwlch yn y plwyf. Mae'r pentref yn gorwedd 330m i fyny yn y bryniau gyda Mynydd Hiraethog yn gorwedd i'r de.

## Eglwys Sant Thomas

St Thomas's Church, Bylchau - geograph.org.uk - 1161058.jpg
Eglwys Sant Thomas Cymru, St Thomas' Church, Bylchau, Conwy Borough, North Wales 02.JPG
Eglwys Sant Thomas Cymru, St Thomas' Church, Bylchau, Conwy Borough, North Wales 01.png
Eglwys Sant Thomas Cymru, St Thomas' Church, Bylchau, Conwy Borough, North Wales 05.JPG
Eglwys Sant Thomas Cymru, St Thomas' Church, Bylchau, Conwy Borough, North Wales 13.JPG
Eglwys Sant Thomas Cymru, St Thomas' Church, Bylchau, Conwy Borough, North Wales 09.JPG

## Cyfeiriadau
Categori:Llansannan
Categori:Pentrefi Conwy
Llanrhaeadr-ym-Mochnant

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym Mhowys, Cymru, yw **Llanrhaeadr-ym-Mochnant**. Fe'i lleolir ym mhen mwyaf gogleddol y sir tua 9 milltir i'r gorllewin o Groesoswallt a 12 milltir i'r de o Langollen. Mae'r lôn B4580 yn mynd trwy'r pentref.

Fe'i gelwir yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant oherwydd y bu'n rhan o hen gantref (neu gwmwd; yr oes adroddiadau gwahanol) Mochnant yn yr Oesoedd Canol.

Mae'r pentref yn sefyll wrth droedfryniau cyntaf Y Berwyn ar lan afon Rhaeadr. Ym mhen uchaf y cwm ceir Pistyll Rhaeadr, un o Saith Rhyfeddod Cymru yn yr hen rigwm. Un filltir i'r gogledd o Lanrhaeadr mae bryn Moel Hen-fache (515m).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Adeiladau a hynafiaethau
Ceir Capel Seion yn y pentref. Ailadeiladwyd y capel Methodistiaid hwn ar ddechrau'r 1900au yn arddull y mudiad pensaernïol *Arts and Crafts*.

## Pobl o Lanrhaeadr-ym-Mochnant
* Yr Esgob William Morgan (1545-1604), cyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg. Treuliodd gyfnod yn ficer plwyfi Llanrhaeadr ym Mochnant a Llanarmon Mynydd Mawr cyfagos o 1568 hyd 1587. Yno y cyfarfu â'i wraig, Catherine.
* Walter Davies (Gwallter Mechain). Symudodd y bardd a golygydd o Fanafon i fod yn ficer Llanrhaeadr-ym-Mochnant ar y 18 Tachwedd 1837. Bu farw ym mhersondy Llanrhaeadr ar 5 Rhagfyr, 1849, a chafodd ei gladdu ym mynwent y plwyf wrth lan afon Rhaeadr.
* Robert Elis (Cynddelw); ganed y bardd yno yn 1812.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pistyll Rhaeadr Falls.jpg|Pistyll Rhaeadr
Tafarn y Wynnstay Arms Pub, Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys 05.JPG|Tafarn y Wynnstay Arms
Eglwys Sant Dogfan, Church of St Dogfan, Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys 117.JPG|Eglwys Sant Dogfan
Eglwys Sant Dogfan, Church of St Dogfan, Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys 31.JPG|Allor Eglwys Sant Dogfan 
Croes Geltaidd yn Eglwys Sant Dogfan, Church of St Dogfan, Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys 39.JPG|*Carreg Gwgan* - Croes Geltaidd 9-10ed ganrif
Eglwys Sant Dogfan, Church of St Dogfan, Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys 36.JPG|Yr eglwys
Eglwys Sant Dogfan, Church of St Dogfan, Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys 34.JPG|Cerfiad o'r Swper Olaf ger allor yr eglwys

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Pentre Tafarnyfedw

Pentref bychan yng nghymuned Llanrwst, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Pentre Tafarnyfedw** (neu **Pentre-tafarn-y-fedw** neu **Pentre Tafarn-y-fedw**). Mae'n gorwedd tua 1 filltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Llanrwst, ar ffordd yr A548 i Abergele. I'r de o'r pentref mae lôn arall yn ei gysylltu â Melin-y-coed.

Mae'n cael ei enwi ar ôl y dafarn leol.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanrwst
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Llangamarch

Pentref gwledig a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llangamarch** (Saesneg: *Llangammarch Wells*). Mae'n gorwedd ar lan Afon Irfon ar ei chymer ag Afon Camarch, 6 milltir a hanner i'r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt a thua 3 milltir i'r dwyrain o Lanwrtyd. Mae ganddo boblogaeth o 475 (2001).

250px|bawd|dim|Ynys yn Afon Irfon, Llangamarch

I'r de o'r pentref cyfyd bryniau Mynydd Epynt i gyrraedd 1554 troedfedd (neu 474m) yn y Drum Du a'r Bryn Du.

Yn ôl traddodiad sefydlwyd clas yn Llangamarch gan sant o'r enw Camarch/Cammarch, un o feibion Gwynlliw, ond ymddengys fod y pentref yn cymryd ei enw oddi ar yr afon o'r un enw. Cysegrir yr eglwys i Sant Tysilio. Ceir darn o faen gyda chroes Geltaidd yn y porth.

Roedd John Penry (1559 - 1593), y merthyr Protestannaidd a llenor enwog, yn frodor o Langamarch.

Gelwir y pentref yn *Llangammarch Wells* yn Saesneg am iddo ddod yn ddyfrfa poblogaidd iawn, gyda Llanfair-ym-Muallt, Llandrindod a Llanwrtyd, yn y 19g. Roedd yn spa oedd yn arbennig o boblogaidd gan ymwelwyr o'r Almaen, yn cynnwys y *Kaiser* (ymerawdwr) Wilhelm II a arhosodd yno yn 1912.

Mae gan Langamarch orsaf ar Reilffordd Calon Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Llangamarch

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Ll

[bawd|Y glymlythyren LL o Gymraeg Canol.[Unicode: U+1EFA and U+1EFB.]]

Deugraff sy'n digwydd mewn sawl iaith yw **Ll/ll**.

## Cymraeg
Yn y Gymraeg, mae ⟨ll⟩ yn sefyll am ffrithiolen ochrol orfannol ddi-sain (IPA: [ɬ]). Mae'r sain hon yn gyffredin iawn mewn enwau lleoedd yng Nghymru oherwydd ei bod yn digwydd yn y gair *llan*, er enghraifft, Llanelli, lle mae'r ⟨ll⟩ yn ymddangos ddwywaith, neu Lanfairpwllgwyngyll, lle (yn y fersiwn hir o'r enw) mae'r ⟨ll⟩ yn ymddangos bum gwaith – gyda dau achos o *llan* a dau ⟨ll⟩ olynol yn -*drobwlllllan*-.

Yn y Gymraeg, mae ⟨ll⟩ yn *llythyren ddeugraff* ar wahân i ⟨l⟩ (e.e., mae *lwc* yn dod cyn *llaw*). Yn y Gymraeg modern, ysgrifennir hwn, a llythrennau deugraff eraill, gyda dau symbol ond maent yn cyfrif fel un llythyren. Yn y Gymraeg Canol, fe'i hysgrifennwyd gyda chlymlythyren; mae'r glymlythyren hon wedi'i chynnwys yn y bloc Unicode Lladin Estynedig Ychwanegol fel **U+1EFA Ỻ LATIN CAPITAL LETTER MIDDLE-WELSH LL and U+1EFB ỻ LATIN SMALL LETTER MIDDLE-WELSH LL**. Anaml y defnyddir y glymlythyren hon mewn Cymraeg Modern, ond gellir cynnwys clymlythrennau cyfatebol mewn ffontiau modern, er enghraifft y tair ffont a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru yn 2020.

## Cyfeiriadau
Categori:Yr wyddor Gymraeg
Categori:Graffemau
Afon Taf (Caerdydd)

:''Mae dwy 'Afon Taf' yng Nghymru. Mae'r erthygl yma yn delio â'r afon sy'n cyrraedd y môr yng Nghaerdydd. Am y llall, gweler Afon Taf (Sir Gaerfyrddin).*

Afon yn ne-ddwyrain Cymru yw **Afon Taf** (Saesneg: *River Taff''). Mae'n tarddu ar Fannau Brycheiniog fel dwy afon, Afon Taf Fawr ac Afon Taf Fechan. Mae Afon Taf Fawr yn cychwyn ar lethrau gorllewinol Corn Du ac yn llifo tua'r de trwy gronfa Cantref a chronfa Llwyn-on. Ar lethrau dwyreiniol Corn Du mae Afon Taf Fechan yn cychwyn, ac mae'n llifo trwy gronfeydd Neuadd, Pentwyn a Phontsticill a phentref Pontsticill.

Mae'r ddwy afon yn cyfarfod o gwmpas rhan ogleddol Merthyr Tudful ac yn llifo ymlaen tua'r de trwy Bentrebach, Troedyrhiw ac Aberfan. Yn Abercynon mae Afon Cynon yn ymuno â hi, yna mae Nant Clydach yn ymuno ychydig islaw Abercynon. Gerllaw Pontypridd mae Afon Rhondda yn ymuno. Wedi llifo heibio Trefforest a Nantgarw mae'n cyrraedd Caerdydd yn Llandaf ac yn llifo trwy'r ddinas heibio Stadiwm y Mileniwm i gyrraedd y môr ym Mae Caerdydd.

Dywedir weithiau fod y llysenw "Taffy" at Gymry yn dod o enw Saesneg yr afon yma, ond barn arall yw mai llygriad Saesneg o'r enw "Dafydd" sydd wrth wraidd yr enw yma.

Sonia Marie Trevelyan yn ei 'Folk-lore and Folk Stories of Wales' (1909) am anghenfilod afonol Cymreig, gan nodi bod un o'r rhain yn aber yr afon Tâf yng Nghaerdydd. Dywed y byddai trobwll di-waelod yno, oedd yn un o saith rhyfeddod Morgannwg, lle y llechai sarff anferth. Doedd dim gobaith i neb a dynnid i'r trobwll oherwydd cawsai un ai ei lyncu gan y sarff a diflannu am byth, neu, os oedd o gymeriad da cawsai ei gorff ei olchi i'r lan am nad oedd yr hen sarff yn hoff o gig y cyfiawn.

[250px|bawd|dim|Afon Taf ger [Aberfan]]
[250px|bawd|dim|Y bont i gerddwyr ar Afon Taf, [Caerdydd]]

Taf (Caerdydd)
Taf (Caerdydd)
Taf (Caerdydd)
Taf (Caerdydd)
Taf (Caerdydd)
Taf (Caerdydd)
John Jones (Ioan Tegid)

bawd|250px|Baled bamffled o waith Ioan Tegid

Bardd, orthograffydd a gweinidog oedd **John Jones** (10 Chwefror 1792 – 2 Mai 1852), sy'n adnabyddus wrth ei enw barddol "Tegid" neu "Ioan Tegid". Fe'i ganed ac fe'i magwyd yn y Bala yn yr hen Sir Feirionnydd, (de Gwynedd erbyn hyn).

## Cefndir 
Ganwyd Ioan tegid yn Llanycil, ar lan Llyn Tegid, oddi wrth yr hwn y cymerodd ei enw barddonol. Enwau ei rieni oedd Henry Jones  a Catherine Jones. Roedd yn un o bedwar o blant:

## Addysg 
Cafodd addysg dda yn ieuanc, (sydd yn awgrym bod ei deulu yn un gweddol gefnog) Ym 1812 aeth i Gaerfyrddin, i ysgol y Parch. D. Peter. Ym 1813 aeth i ysgol y Parch. D. Price, yn yr un dref, lle y bu am 18 mis. Ym 1814 aeth i Goleg yr Iesu Rhydychen, lle cafodd radd BA ym 1818. 

## Gyrfa 
Ym 1819 cafodd ei ordeinio'n ddiacon ac offeiriad yn Eglwys Lloegr a'i benodi i gaplaniaeth Eglwys Crist, Rhydychen. Fe'i penodwyd yn brif gantor yn Eglwys Crist ym 1823 a churadiaeth barhaus St Thomas yn yr un ddinas, lle y bu yn gweinidogaethu am 18 mlynedd. Yn Awst, 1841, penodwyd ef i ficeriaeth Nanhyfer, yn Sir Benfro; ac ym 1848 fe'i dyrchafwyd yn beriglor yn Eglwys Gadeiriol Tŷ Ddewi.

## Marwolaeth
Bu farw ym mhersondy Nanhyfer yn 61 oed o'r dyfrglwyf (oedema) a'i gladdu yn eglwys ei blwyf

## Gwaith llenyddol
Ceisiai amddiffyn fersiwn o orgraff yr iaith Gymraeg a seiliwyd ar yr orgraff a ddyfeisiwyd gan William Owen Pughe. Golygodd gyfrol o waith y bardd canoloesol Lewys Glyn Cothi.

## Llyfryddiaeth
**Traethawd ar Gadwedigaeth yr Iaith Gymraeg* (1820)
*(gol.) gyda Gwallter Mechain, *Gwaith Lewys Glyn Cothi* (1837)
**Gwaith Barddonawl* (1859). Cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth, gyda chofiant iddo gan ei nai Henry Roberts.

## Cyfeiriadau
Categori:Baledwyr Cymraeg
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1792
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1852
Categori:Pobl o'r Bala
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Tegid

Gall **Tegid** gyfeirio at:

* Tacitus, hanesydd Rhufeinig
* John Jones (Ioan Tegid), bardd ac orthograffydd
* Llyn Tegid, llyn ger y Bala, Gwynedd
* Tegid Foel, gŵr Ceridwen yn y chwedl *Hanes Taliesin*
Tafodiaith

Amrywiad o iaith sydd yn nodweddiadol o grŵp penodol o siaradwyr yw **tafodiaith**. Gwelir tafodieithoedd gwahanol mewn rhanbarthau daearyddol gwahanol, ond gall hefyd gweld gwahaniaethau rhwng y ffordd siarader iaith o ganlyniad i ffactorau eraill, e.e. dosbarth cymdeithasol. Weithiau caiff tafodiaith ei chymysgu ag acen; cyfeirir acen at ynganiad nodweddiadol yn unig, tra bo tafodiaith yn cynnwys gramadeg a geirfa llafar hefyd. Gelwir astudiaeth tafodieithoedd yn dafodieitheg.

## Enghreifftiau Cymreig
;Tafodiaith Penrhyn Gŵyr
Angletouch: pryf genwair, mwydyn
Back: plât haearn
Bossey: llo heb ei ddiddyfnu
Carthen: nithlen
Bumbagus: aderyn y bwn 
Cassaddle: darn harnais i geffyl gwaith
Charnel: blwch gofod uwchben lle tân, yn aml ar gyfer crogi bacwn
Cloam: llestri pridd
Cratch: tas wair
Culm: cwlm, cwlwm, i losgi calch 
Deal: torllwyth o foch
Drashel: ffust
Dumbledarry: chwilen bwm
Evil: fforch deilo tri-phigyn
Galeeny: iar gini
Gambo: cert, wagen
Glaster: llaeth enwyn yn y stên, glasdwr?
Gurgins: blawd bras
Hambrack: coler ceffyl o wellt (cf rach)
Holmes: celyn
Ipson: yr hyn y gellid ei ddal wrth gwpannu'r dwylo
Jalap: eli; moddion rhyddhaol
Kerning: aeddfddu; troi'n sur
Kersey: brethyn a wehyddid o wlan pur
Kittlebegs: coesarnau
Kyling: pysgota môr
Lake: nant, afonig
Lansher: porfa werdd rhwng daliadau a ddelir hn gyffredin
Mapsant: gŵyl mabsant leol
Mawn: basged wiail ar gyfer porthiant
Mort: saim mochyn; bloneg
Mucka: cadlas
Nestletrip: bach y nyth (moch)
Oakwib: chwilen bwm
Owlers: smyglwyr gwlan
Pill: nant
Pilmy: llychlyd
Rach: ysgub olaf i'w gynaeafu
Reremouse: ystlum
Riff: stric i finiogi pladur
Rying: pysgota
Shoat: torth wenith fechan
Slade: gallt glan y môr
Soul: caws a menhn a fwytir â bara
Spleet: 1) nodwydd wau, 2) trosol chwarelwr
Vair: carlwm neu wenci (cf. verre, F. croen wiwer)
Viel/Vile: cae, a ddefnyddid o hyd i ddisgrifio'r comin yn Rhosili.
Want: gwadd, gwahadden, twrch daear
Wimbling: nithio
Witches: gwyfynod
Zig: iwrin, golch
Zive: pladur
Zongals: lloffion ŷd
Zul/sul: aradr, gwŷdd

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau 
* Crystal, D. 2005. *How Language Works* Penguin Books. ISBN 0-14-051538-0

## Cyfeiriadau

Categori:Tafodieitheg
Llanddoged

Pentref bychan yng nghymuned Llanddoged a Maenan, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llanddoged**. Gorwedd y pentref ar lethrau dwyreiniol Dyffryn Conwy tua milltir a hanner i'r gogledd o Lanrwst.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llanddoged gan Sant Doged (bl. 500-542). Mae'n bosibl mai'r un yw'r Doged hwn â'r 'Doged Frenin' y cyfeirir ato yn y chwedl *Culhwch ac Olwen*. Llanddoged yw'r unig eglwys a gysylltir â Doged. Ar un adeg bu cerflun ohono yn yr eglwys. Mewn cae 60m o'r eglwys bresennol ceir Ffynnon Ddoged. Mae wal o gerrig o'i chwmpas a dywedir ei bod yn iachau nam ar y llygaid. Claddwyd y telynor Evan Jones (Ifan y Gorlan) (1787-1859) ym mynwent yr eglwys.

Ceir ysgol gynradd a pharc yn y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanddoged a Maenan
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Elis Prys (Y Doctor Coch)

Uchelwr o Blas Iolyn, ger Rhydlydan (Conwy heddiw ond yn Sir Ddinbych yn yr amser hwnnw) oedd **Elis Prys** (c.1512 - 1594). Roedd yn adnabyddus fel "**Y Doctor Coch** o Blas Iolyn" am ei fod yn gwisgo'r gown ysgarlad academaidd a gafodd ar ôl graddio ym Mhrifysgol Caer-grawnt.

## Bywgraffiad
Chwareodd y Dr Prys ran bwysig yng ngwleidyddiaeth yr oes yng ngogledd Cymru. Yn 1535 cafodd ei benodi gan Thomas Cromwell i oruwchwylio diddymu'r mynachlogydd yng Nghymru. Gwnaeth ei waith yn drwyadl a bu hynny yn achos sawl cwyn yn ei erbyn yn honni ei fod yn elwa'n bersonol o'r gwaith. Yn nes ymlaen, yn nheyrnasiad y breninesau Mari ac Elisabeth, bu'n Aelod Seneddol dros Sir Feirionnydd, ac yn Uchel Siryf Sir Ddinbych, Meirionnydd, Sir Fôn a Sir Gaernarfon.

Roedd Elis Prys yn noddwr hael i rai o brif feirdd y cyfnod. Adnewyddiodd Blas Iolyn tua'r flwyddyn 1560 a daeth yn gyrchfan poblogaidd er ei fod mor anghysbell. Ymhlith y beirdd a ganodd glod lletygarwch Plas Iolyn y mae Tudur Aled a Siôn Tudur.

Roedd y bardd Tomos Prys (c.1564-1634) yn fab iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Genedigaethau'r 1510au
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Hanes Conwy
Categori:Marwolaethau'r 1590au
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Siryfion Sir Gaernarfon
Categori:Siryfion Meirionnydd
Categori:Siryfion Sir Ddinbych
Categori:Siryfion Môn
Melin-y-coed

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Bro Garmon, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Melin-y-coed** (hefyd **Melin-y-Coed**).

Mae'r pentref yn gorwedd wrth droed y bryniau ar ochr ddwyreiniol Dyffryn Conwy tua milltir a hanner i'r de-ddwyrain o dref Llanrwst. Tu ôl i'r pentref i'r dwyrain mae'r bryniau'n codi i Foel Seisiog (468m). Mae lôn yn cysylltu'r pentref â Pentre Tafarn-y-fedw i'r gogledd ac un arall â Llanrwst.

250px|bawd|dim|Capel Bethel, Melin-y-coed

Categori:Bro Garmon
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Llangwm, Conwy

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Llangwm (gwahaniaethu).''

Pentref bychan a chymuned wledig ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llangwm**. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y sir ar lôn fynydd tri-chwarter milltir o'i chyffordd ar yr A5, tair milltir i'r de o Gerrigydrudion. Mae'r pentref tua 250m uwch lefel y môr, ar gyfartaledd.

Mae Llangwm yn un o gymunedau rhanbarth hanesyddol Uwch Aled. Bu'n rhan o'r hen Sir Ddinbych gynt ac wedyn sir Clwyd. Rhed ffrwd fechan afon Medrad trwy'r pentref i afon Ceirw. I'r gorllewin mae ffordd yn cysylltu Llangwm â phentref bychan Gellioedd. I'r de mae'r tir yn codi i gopa moel Foel Goch (2004 troedfedd). Mae Pigyn Benja (neu Garnedd Benjamin ar fapiau OS) yn 522 metr o uchder ac i'r de-de-ddwyrain o'r pentref.

Ceir hen domen amddiffynnol o'r Oesoedd Canol ger Maesmor, o'r enw Tomen Maesmor, tua milltir i lawr yr A5. Roedd y pentref yn flaenllaw iawn yn Rhyfeloedd y Degwm.

bawd|dim|Llangwm
bawd|dim|Cofeb i Ferthyron Rhyfel y Degwm, Llangwm
bawd|dim|Capel y Groes tua 1875

## Eglwys Sant Jerôm
Enw'r eglwys, a leolir ger yr ysgol yng nghanol y pentref, yw St Jerôm, a alwyd ar ôl sant o'r un enw. Sant Jerôm hefyd yw enw'r eglwys yn Llangwm, Sir Benfro. Cysegrwyd hi’n gyntaf i St Gwynog a Noethan, plant Gildas ap Caw.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Langwm
*Huw Jones ('Huw Jones o Langwm'), a anwyd yn Llangwm ar ddechrau'r 18g.
*Hugh Evans (1854-1934), cyhoeddwr ac awdur. Mae ei gyfrol enwog *Cwm Eithin* yn seiliedig ar ei brofiad o fywyd amaethyddol y fro.
*Gwion Lynch Dramodydd a godwyd yng Ngharrog ond sy'n ffermio yn Llangwm ers dechrau'r 1980au.
*Emrys Jones, Llangwm Canwr gwerin, bardd gwlad ac awdur,consensious objector adeg yr ail ryfel byd

## Addysg
*Ysgol Gynradd Llangwm; wedi cau erbyn hyn, eu harwyddair oedd: ''Yn y llaw fach mae'r holl fyd.''

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Emrys Jones
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion Llangwm

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Conwy

Categori:Pentrefi Conwy
Tirabad

Pentref bychan yng nghymuned Llangamarch, Powys, Cymru, yw **Tirabad**. Saif yn ne-orllewin y sir ar lan ffrwd fechan Afon Dulas sy'n llifo i'r gogledd i ymuno yn Afon Irfon. Fe'i lleolir yn y bryniau tua 4 milltir i'r de o Lanwrtyd ac 8 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Lanymddyfri.

I'r dwyrain o'r pentref ceir bryniau moel Mynydd Epynt. I'r gorllewin ceir Coedwig Crychan. Rhed ffyrdd mynyddig o'r pentre i Gynghordy yn y gorllewin a Llangamarch i'r gogledd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Cafodd y pentref yr enw "Tirabad" (cywasgiad o'r enw "Tir yr Abad") pan roddwyd grant helaeth o dir yno i Abaty Ystrad Fflur gan yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd, Tywysog Deheubarth, yn y flwyddyn 1164. Mae'n gorwedd ym mhlwyf gwledig Llanddulas. Am i eglwys newydd gael ei chodi yno yn 1756 ceir y ffurf 'Yr Eglwys Newydd yn Llanddulas' mewn hen ddogfennau. Enw amgen arall oedd 'Aberdulas'.

Fel yn achos sawl cymuned arall yn ardal Mynydd Eppynt, gorfodwyd y rhan fwyaf o'r trigolion i adael y pentref yn yr Ail Ryfel Byd am fod y Fyddin Brydeinig wedi dewis Mynydd Eppynt ar gyfer tir ymarfer saethu. Mae rhan helaeth Mynydd Eppynt yn dal i gael ei nodi fel Ardal Peryglus i'r cyhoedd hyd heddiw, ond adfywiodd y pentref yn y 1950au, pan blanwyd coed gan y Comisiwn Coedwigaeth a chodwyd 25 o dai newydd, ysgol, neuadd pentref a siop i'r gweithwyr.

## Ffynonellau
*Samuel Lewis, *A Topographical Dictionary of Wales*, cyf. 2 (1836)

## Cyfeiriadau
Categori:Llangamarch
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Huw Jones o Langwm

:bawd|Detholiad o Faledi Huw Jones, golywyd Alaw Mai Edwards ac A. Cynfael Lake, 2010''Ni ddylid cymysgu Huw Jones â'r bardd ac emynydd o'r un cyfnod, Hugh Jones, Maesglasau.*
[bawd|190px|*[Anterliwtiau Huw Jones o Langwm* gan A. Cynfael Lake]]
bawd|190px|*Huw Jones o Langwm'' gan A. Cynfael Lake
Bardd gwerinol, baledwr ac awdur anterliwtau oedd **Huw Jones** (dechrau'r 18g - tua 1782?). Roedd yn frodor o bentref Llangwm yn yr hen Sir Ddinbych (Conwy heddiw) ac yn adnabyddus iawn yng ngogledd Cymru fel 'Huw Jones o Langwm'.

## Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddys amdano. Cyfeiria Lewis Morris ato fel "bardd crwydrol" a enillai ei fywoliaeth "yn ôl dull yr hynafiaid", h.y. trwy ganu mewn ffeiriau, gan ychwanegu iddo gael ei eni tua dechrau'r 18g. Bu farw rywbryd ar ôl 1779, efallai yn 1780.

## Gwaith llenyddol
Er nad ydym yn gwybod fawr dim amdano, roedd Huw yn fardd hynod poblogaidd a ganodd gannoedd o gerddi. Roedd y rhain yn cynnwys baledi traddodiadol a charolau plygain. Cyhoeddwyd swm sylweddol o'i waith yn ystod ei oes, rhwng 1729 a 1779. Pamffledi a llyfrau bychain o faledi oedd llawer o'r rhain. Ond cyhoeddwyd detholiad o waith y bardd mewn llyfr mwy sylweddol y  ogystal, sef *Dewisol Ganiadau yr Oes Hon* (1759); cyfrol sy'n cynnwys gwaith Goronwy Owen, Ieuan Fardd, Rhys Jones o'r Blaenau ac eraill yn y rhan gyntaf a detholiad o waith Huw Jones ac eraill yn yr ail ran.

Golygodd Huw Jones y gyfrol *Diddanwch Teuluaidd* (1763). Cyfrol bwysig arall o waith Lewis Morris ac eraill o Gylch y Morysiaid.

Priodolir tair anterliwt i Huw Jones yn ogystal, sef 'Hanes y Capten Ffactor',  '(Anterliwt) Ar Ddull Ymddiddan rhwng Protestant a Neilltuwr,' a gyhoeddwyd yn 1783, a 'Histori'r Geinogwerth Synnwyr' am hanes gŵr priod godinebus.

## Llyfryddiaeth
*A. Cynfael Lake (gol.), *Anterliwtiau Huw Jones o Langwm* (Cyhoeddiadau Barddas, 2000). Astudiaeth gyda thestun golygiedig tair anterliwt, sef 'Hanes y Capten Ffactor', 'Histori'r Geiniogwerth Synnwyr' a 'Protestant a Neilltuwr'. ISBN 9781900437370
*Lake, A. Cynfael. (2009). *Huw Jones o Langwm*. Gwasg Pantycelyn. https://ifind.swan.ac.uk/permalink/44WHELF_SWA/1jlslid/alma995792593402417
*Edwards, A. Mai., & Lake, A. Cynfael. (2010). *Detholiad o faledi Huw Jones : “llymgi penllwyd Llangwm.”* Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru.https://ifind.swan.ac.uk/permalink/44WHELF_SWA/1jlslid/alma995995303402417

## Gwefannau 
Baledi Huw Jones - https://baledihuwjones.swansea.ac.uk/, wedi'i ddatblygu a'i gynnal gan Dîm y Dyniaethau Digidol ar ran yr Ysgol Diwylliant a Chyfathrebu ym Mhrifysgol Abertawe

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llangwm, Conwy
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1780au
Categori:Pobl o Gonwy
Gellioedd

Pentref bychan gwledig  yng nghymuned Llangwm, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Gellioedd**. Saif yn ne-ddwyrain y sir ar bwys y lôn B4501 hanner ffordd rhwng Cerrigydrudion i'r gogledd a'r Frongoch i'r de.

Llifa afon Medrad trwy'r gymuned wasgaredig. Dwy filltir i'r dwyrain ceir pentref Llangwm.

Mae Gellioedd yn un o gymunedau Uwch Aled. Roedd yn rhan o'r hen Sir Ddinbych cynt.

250px|bawd|dim|Capel yng Ngellioedd

## Cyfeiriadau
Categori:Llangwm, Conwy
Categori:Pentrefi Conwy