open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Baffin

Morwr o Loegr oedd **William Baffin** (1584 - 23 Ionawr, 1622), yr enwir Ynys Baffin a Bae Baffin ar ei ôl.

## Bywgraffiad
Cafodd Baffin ei eni yn Llundain, yn ôl pob tebyg, yn 1584.

O 1612 hyd 1616 bu'n beilot ar gyfres o fordeithiau i chwilio am Dramwyfa'r Gogledd-orllewin (y *Northwest Passage*) yn yr Arctig i geisio ffordd trwodd i'r Cefnfor Tawel. Y pwysicaf o'r mordeithiau hynny oedd y rhai dan arweiniad Robert Bylot yn y *Discovery*, a aeth â nhw i Gulfor Hudson (1615) ac ymlaen i ddarganfod Bae Baffin (1616). Dyma'r fforio pwysicaf yn yr ardal hyd ddechrau'r 19g pan gadarnhaodd y fforiwr Syr John Ross y darganfyddiadau yn 1818.

Yn ddiweddarach, aeth Baffin i wneud arolwg o'r Môr Coch (1616-1621). Cafodd ei ladd yng ngwarchae Ormuz yn 1622, yn 38 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1584
Categori:Marwolaethau 1622
Categori:Fforwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Fforwyr yr Arctig
Categori:Hanes morwrol Canada
Categori:Morwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Iran
Categori:Pobl fu farw mewn brwydrau
Ysgol Gymraeg Ystalyfera Bro Dur

Ysgol uwchradd gyfun cyfrwng Cymraeg yw **Ysgol Gymraeg Ystalyfera Bro Dur**. Mae'r ysgol wedi ei leoli ar dri campws yn Ystalyfera a Phort Talbot. Mae'r ysgol yn adnabyddus am ei llwyddiannau ym meysydd y celfyddydau, chwaraeon, yn ogystal â'r academaidd.

Yn Medi 2017 trawsnewidiodd yr ysgol yn ysgol pob oed drwy ymuno ag Ysgol Gynradd Gymraeg y Wern, ac o Fehefin 2018 bydd y ddwy adran ar yr un campws ym mhentref Ystalyfera. Yn Medi 2018, bydd safle yn ne'r sir yn agor gyda disgyblion o ysgolion cynradd Cymraeg Rhosafan, Tyle'r Ynn a Chastell-nedd yn mynychu, Ysgol Gymraeg Bro Dur.

## Hanes
Sefydlwyd yr ysgol ym 1969, tra'n rhannu safle a staff ag Ysgol Sir Ystalyfera, a sefydlwyd yn 1896, yn ystod ei blynyddoedd cynnar.  Roedd dalgylch yr ysgol yn ymestyn o Faesteg yn y de-ddwyrain i Benrhyn Gŵyr yn y de cyn i ysgolion Llanhari ac Ysgol Gyfun Gŵyr agor. Tan ddiwedd y 1990au, bu Ysgolion Ystalyfera a Gŵyr yn rhannu chweched dosbarth ar safle Ystalyfera.  Enw'r chweched dosbarth yw 'Canolfan Gwenallt', er clod i'r prifardd D. Gwenallt Jones (1899-1968), a fynychodd yr Ysgol Sir yno.

Mae dalgylch presennol yr ysgol yn rhannu ffiniau â bwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, gyda nifer o ddisgyblion o Aber-crâf ac Ystradgynlais yn ne-orllewin sir Powys hefyd yn mynychu'r ysgol.

Fel ysgol benodedig Gymraeg, drwy gyfrwng y Gymraeg y mae'r mwyafrif o'r gwersi'n cael eu cynnal, er bod modd dilyn rhai pynciau drwy gyfrwng y Saesneg.

## Cyn-ddisgyblion o nod
:''Gweler hefyd y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
*Richard Ithamar Aaron (1901 – 1987) Athronydd
*Alun Cairns AC - gwleidydd Ceidwadol
*Huw Chiswell - cerddor, cantor, ac actor
*Jeremy Miles AC - Cwnsler Cyffredinol LlC a AC Castell-nedd 
*D. J. 'Gwenallt' Jones - prifardd a darlithydd (Ysgol Sir Ystalyfera)
*Derwyn Jones - cyn-chwaraewr rygbi rhyngwladol
*Efa Gruffudd Jones - Comisiynydd y Gymraeg
*Lyn Jones - cyn-chwaraewr rygbi rhyngwladol a chyn-hyfforddwr y Gweilch
*Euros Lyn - cyfarwyddwr teledu
*Siân Lloyd - darlledwraig
*Y Parchedicusaf Barry Morgan - Archesgob Cymru (Ysgol Sir Ystalyfera)
*Garry Owen - darlledwr
*Rhodri Owen - darlledwr
*Steffan Rhodri - actor
*Ben Davies - chwaraewr pêl-droed
*Gareth Bale - actor
*Fflur Wyn - cantores glasurol
*Rubin Colwill - chwaraewr pêl-droed
*Elin Maher - Ymgynghorydd addysg Gymraeg
*Jeremy Miles - gwleidydd

## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol

Ystalyfera
Ystalyfera
Categori:Sefydliadau 1969
Drum

**Y Drum** yw'r mynydd sydd bellaf i'r gogledd-ddwyrain ar brif grib y Carneddau yn Eryri. Saif 2&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Foel-fras yn Sir Conwy. Ymhellach i'r gogledd mae Tal y Fan, sy'n cael ei wahanu oddi wrth y brif grib gan Fwlch y Ddeufaen.

Mae Afon Tafolog yn tarddu ar ei lechweddau dwyreiniol, ac yn ymuno ag Afon Roe sy'n llifo trwy bentref Rowen cyn ymuno ag Afon Conwy. I'r de-orllewin mae Llyn Anafon. Gellir ei ddringo yn weddol hawdd ar hyd ffordd drol ar hyd y llechweddau gogleddol sydd bron yn cyrraedd y copa; mae hon yn fforchio oddi ar y trac rhwng Bwlch y Ddeufaen ac Abergwyngregyn.

Ceir carnedd sylweddol o faint, Carnedd Pen-y-dorth Goch, ar y copa. Rhyw 1&nbsp;km i'r gogledd o'r copa mae carnedd arall, Carnedd y Ddelw, lle dywedir i groes neu ddelw aur gael ei darganfod yn 1812.

200px|bawd|dim|Y Drum o Garnedd y Ddelw.

## Cyfeiriadau
Categori:Caerhun
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Foel Grach

Un o'r copaon ar brif grib y Carneddau yw **Foel Grach**. 

## Daearyddiaeth 
bawd|chwith|Y garnedd ary copa.

Saif rhwng Carnedd Llywelyn i'r de a Charnedd Gwenllian a Foel Fras i'r gogledd.

Fel y rhan fwyaf o'r copaon yn y Carneddau, mynydd gwelltog yw Foel Grach, ond ceir clogwyni ar yr ochr ddwyreiniol yn disgyn tua Llyn Dulyn a Llyn Melynllyn. Mae nifer o nentydd yn tarddu ar y llethrau gorllewinol ac yn llifo i mewn i Afon Caseg.

## Caban 
Adeiladwyd caban fymryn islaw'r copa fel lle i gysgodi dros nos neu mewn tywydd garw i fynyddwyr sydd mewn trafferthion ar y Carneddau. Fodd bynnag, bu cwyno fod rhai mynyddwyr yn cynllunio i aros yma, yn hytrach nag yn ei ddefnyddio mewn argyfwng yn unig.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Caerhun
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Seven Brides for Seven Brothers

Ffilm gerdd gan Stanley Donen gyda Howard Keel, Jane Powell a Russ Tamblyn yw ***Seven Brides for Seven Brothers*** ("*Saith Priodferched am Saith Brodyr*") (1954).

## Caneuon 
* "Bless Your Beautiful Hide"
* "Wonderful Wonderful Day"
* "Goin' Courtin'"
* "Sobbin' Women"

## Gweler hefyd 
* Seven Brides for Seven Brothers (sioe gerdd)

Categori:Ffilmiau 1954
Categori:Ffilmiau cerdd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau MGM
Categori:Ffilmiau Saesneg
Carnedd Gwenllian

Copa ar brif grib y Carneddau yn Eryri yw **Carnedd Gwenllian** (neu hyd at 2009: **Y Garnedd Uchaf**). 

## Daearyddiaeth 
Saif ar y ffin rhwng siroedd Conwy a Gwynedd. Saif ar y grib rhwng Foel Fras a Foel Grach. Wedi cyrraedd y grib, nid yw dringo Garnedd Uchaf ei hun yn serth.

## Uchder 
Nid yw'r copa yma'n cael ei gynnwys yn yr "14 copa" traddodiadol o gopaon dros 3,000 o droedfeddi o uchder, gan nad yw ond fymryn yn uwch na'r brif grib ei hyn, ond hi yw'r pymthegfed copa sydd fymryn dros 3,000 troedfedd. 

## Newid enw 
Ar y 1af o Fai 2009 cyhoeddwyd y byddai'r enw'n cael ei newid yn swyddogol o'r Garnedd Uchaf i Garnedd Gwenllian i gofio'r Dywysoges Gwenllian, Tywysoges Cymru, merch Llywelyn Ein Llyw Olaf a'i wraig Elinor (Elen) a goffeir eisoes (yn yr enwau Carnedd Llywelyn a'r Elen). Brawd Llywelyn oedd Dafydd a cheir Carnedd Dafydd i'w goffau.

Bydd yr enw'n cael ei argraffu, gyda'r hen enw hefyd oddi tano rhwng cromfachau, ar fapiau OS newydd o Fedi 2009 ymlaen.

Cred rhai, fodd bynnag, mai ar ôl Llywelyn Fawr y galwyd Carnedd Llywelyn a Charnedd Dafydd ar ôl Dafydd ap Llywelyn, a bod hefyd gan Yr Elen darddiad heb unhryw gysylltiad ag Elinor - gweler yn yr erthygl honno am fanylion.

## Cyfeiriadau
Categori:Caerhun
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Rhwng Gwy a Hafren

**Rhwng Gwy a Hafren** (Fferllys) oedd yr enw am ranbarth rhwng afonydd Gwy a Hafren yn yr Oesoedd Canol Cynnar. 

Cysylltir y brenin Elystan Glodrydd (975 - 1010). gyda'r ardal. Sonir amdano yn *Brut y Tywysogion*, ond ychydig iawn a wyddys am Elystan ei hun. Gwyddom, fodd bynnag, iddo etifeddu Buellt a Gwrtheyrnion, a dyblodd maint ei dir i greu ardal Rhwng Gwy a Hafren (Maesyfed heddiw) yng nghanolbarth Cymru. Yr enw arall ar y tir hwn yw Fferllys (hefyd Fferleg; Saesneg *Ferlix*), sydd yn ôl yr hanesydd John Davies yn dod o'r gair 'fferyll', gan gofnodi cysylltiad y rhan yma o'r wlad gyda chrefft trin haearn y gofaint.

Roedd yn cynnwys sawl cantref a chwmwd, gan gynnwys Buellt, Cwmwd Deuddwr, Elfael, Gwerthrynion, a Maelienydd. Ymddengys fod Rhwng Gwy a Hafren yn dalaith o'r Bowys gynnar, ond ni wyddys llawer am ei hanes. Yn ddiweddarach daeth rhannau o'r diriogaeth yn rhan o deyrnas Brycheiniog.

Mae un traddodiad yn honni bod Cawrdaf, mab Caradog Freichfras, wedi sefydlu teyrnas yno yn y 6g, ond diweddar a niwlog yw'r cyfeiriad ac ni ellir dibynnu arno.

## Cantrefi a chymydau
*Cantref Buellt
**Dinan
**Is Irfon
**Penbuellt
**Treflys
*Ceri (cwmwd)
*Cwmwd Deuddwr
*Cantref Elfael
**Elfael Uwch Mynydd
**Elfael Is Mynydd
*Gwerthrynion (cwmwd)
*Llwythyfnwg (cwmwd)
*Cantref Maelienydd
**Buddugre
**Dinieithon
**Rhiwlallt

Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Teyrnas Powys
Jendouba (talaith)

Mae **Jendouba** (Arabeg: ولاية جندوبة) yn dalaith yn Nhiwnisia. Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin y wlad, ar y ffin ag Algeria gyda rhimyn o arfordir (25&nbsp;km) ar lan Môr y Canoldir yn y gogledd. Mae pen gogleddol dyffryn afon Medjerda yn gorwedd yn y dalaith, sy'n codi yn y gogledd a'r dwyrain i fynyddoedd y Kroumirie. Jendouba yw canolfan weinyddol y dalaith a'i dinas fwyaf o bell ffordd. Mae gan y dalaith arwynebedd o 3,102&nbsp;km² a phoblogaeth o 417,000 (cyfrifiad 2004).

250px|bawd|chwith|Cefn gwlad Jendouba yn y gwanwyn
Bu'r dalaith yn rhan o dalaith Rufeinig Affrica a dan reolaeth brenhinoedd Numidia o bryd i'w gilydd, a cheir sawl safle archaeolegol yno. Y pwysicaf o'r rhain yw dinas Rufeinig Bulla Regia, yn agos i ddinas Jendouba, a Chemtou a Thubernica yn y gogledd.

Mae rheilffordd yn cysylltu'r dalaith â Thiwnis i'r dwyrain ac ag Algeria i'r gorllewin. Ar wahân i Jendouba ei hun, yr unig drefi eraill o bwys yw Ghardimao, y dref olaf cyn Algeria, a Bou Salem. Llai poblog ond o bwys fel canolfannau lleol yw brynfa uchel Aïn Draham a thref glan môr Tabarka. Yn y bryniau coediog ceir nifer o bentrefi fel Souk Djemaa. Fel yn achos gweddill y rhan yma o'r wlad, mae talaith Jendouba yn gallu bod yn oer yn y gaeaf gyda siawns o eira ar y bryniau.

## Dinasoedd a threfi 
* Aïn Draham
* Beni M'Tir
* Bou Salem
* Fernana
* Ghardimaou
* **Jendouba** (prifddinas)
* Oued Melliz
* Tabarka


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Bulla Regia

Mae **Bulla Regia** yn ddinas Rufeinig yng ngogledd-orllewin Tiwnisia. Fe'i lleolir yn nhalaith Jendouba tua 5 milltir i'r gogledd o ddinas Jendouba, wrth droed bryniau'r Kroumirie.

Ceir nifer o gromlechi cynhanesyddol yn y bryniau i'r dwyrain o'r safle, sy'n dyst i fodolaeth cymunedau brodorol Berber yn yr ardal ymhell cyn i'r Rhufeiniaid gyrraedd. Daeth Bulla Regia ei hun i'r amlwg tua'r 5 CC pan sefydlwyd tref Bulla yno gan y Carthagwyr fel rhan o'r broses o sefydlu awdurdod ar ddyffryn Medjerda a'i ddatblygu fel ardal amaethyddol a gyfrannai'n sylweddol yn ddiweddarach at y cyflenwad o wenith i ddinas Rhufain.
300px|bawd|chwith|Golygfa yn Bulla Regia

 ar lawr fila dan ddaear yn Bulla Regia]]Ychwanegwyd y teitl *Regia* i enw'r dref pan ddaeth yn brifddinas i un o'r teyrnasoedd Numidiaidd lleol a flodeuai yn yr ardal am gyfnod dan y Rhufeiniaid ar ôl cwymp Carthago. Dan yr Ymerodraeth Rufeinig bu Bulla Regia yn un o'r dinasoedd mwyaf llewyrchus yn nhalaith Rufeinig Affrica, er na fu erioed yn arbennig o fawr. Cyrhaeddodd ei huchafbwynt yn y ail a'r 3g OC pan godwyd y rhan fwyaf o'r adeiladau sydd i'w gweld ar y safle heddiw. Ar ôl i'r Rhufeiniaid ymadael bu dan reolaeth y Bysantiaid am gyfnod a chodwyd caer a *basilica* (eglwys) ganddynt yno. Rhoddwyd heibio i'r safle ar ôl i'r Arabiaid gwncweru Tiwnisia yn y 7g.

Mae'r safle yn hynod am fod rhai o gyfoethogion y ddinas wedi adeiladu *villas* dan ddaear yno i osgoi'r gwres yn yr haf. Addurnwyd rhai o'r tai hyn yn goeth gyda lluniau mosaic sydd ymhlith y gorau yn y wlad. Creuwyd cyrtiau agored dan ddaear gyda agoriadau i adael y golau i mewn a phyllau o ddŵr a gerddi bychain o'u cwmpas.

Mae adeiladau nodiadwy eraill yn cynnwys baddondai mawr Memmia, a enwir ar ôl gwraig Septimius Severus, theatr fach lle y credir i Sant Awstin o Hippo bregethu unwaith, temlau i'r dduwies Isis a'r duw Apollo, a *forum* Rhufeinig sydd mewn cyflwr da.

Ceir amgueddfa fechan gyda chasgliad bychan o fosaics a cherfluniau wrth y fynedfa i'r safle, sy'n hawdd i'w gyrraedd o Jendouba. Bulla Regia yw enw'r pentref bychan ar bwys y safle archaeolegol hefyd.

## Llyfryddiaeth
*K. Dunbabin, *The Mosaics of Roman North Africa* (Rhydychen, 1978)
*Hédi Slim ac eraill (gol.), ''L'histoire générale de la Tunisie* cyf. 1: *L'Antiquité'' (Tiwnis: Éditions Sud, 2003)

Categori:Carthago
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Categori:Talaith Jendouba
Cyfeiriadedd rhywiol

Mae **cyfeiriadedd rhywiol** yn cyfeirio at gyfeiriad rhywioldeb unigolyn, fel arfer ar y syniad gall gategoreiddio hyn yn ôl y rhyw neu rywedd y personiaid mae'r unigolyn yn ffeindio'n atyniadol yn rhywiol. Y categorïau amlaf o gyfeiriadedd rhywiol yw heterorywioldeb (bod yn atyniadol yn rhywiol i aelodau'r rhyw arall), gwrywgydiaeth neu gyfunrywioldeb (bod yn atyniadol yn rhywiol i aelodau'r un ryw) a deurywioldeb (bod yn atyniadol yn rhywiol i aelodau'r ddau ryw).

Mae'r mwyafrif o ddiffiniadau cyfeiriadedd rhywiol yn cynnwys cydran seicolegol (megis cyfeiriad awydd erotig unigolyn) a/neu gydran ymddygiadol (sy'n canolbwyntio ar ryw partner(iaid) rhywiol yr unigolyn). Mae rhai yn ffafrio yn syml i ddilyn hunan-ddiffiniad neu hunaniaeth unigolyn.

Yn ddiweddarach, mae ysgolheigion rhywoleg, anthropoleg a hanes wedi dadlau nad yw categorïau cymdeithasol megis heterorywiol a gwrywgydiol yn hollfydol. Gall wahanol gymdeithasau ystyried agweddau eraill i fod yn bwysicach na rhyw, yn cynnwys oedrannau'r partneriaid, y swyddogaeth rywiol a chwaraerir ganddynt (megis top neu waelod), neu eu gwahanol statws cymdeithasol.

Gall *hunaniaeth rywiol* gael ei defnyddio'n gyfystyr â chyfeiriadedd rhywiol, ond mae'r ddau yn cael eu gwahaniaethu weithiau, lle bo hunaniaeth yn cyfeirio at gysyniadaeth unigolyn o'i hunan, a chyfeiriadedd yn cyfeirio at "ffantasïau, serchiadau a dyheadau" ac/neu ymddygiad. Hefyd, weithiau defnyddir *hunaniaeth rywiol* i ddisgrifio canfyddiad person o *ryw* ei hunan, yn hytrach na chyfeiriadedd rhywiol. Mae gan y termau *hoffter rhywiol* a *ffafriaeth rywiol* ystyr tebyg i gyfeiriadedd rhywiol, ond caffent eu defnyddio yn amlaf tu allan i gylchoedd gwyddonol gan bobl sy'n credu taw mater o ddewis, yn gyfan neu mewn rhan, yw cyfeiriadedd rhywiol.

## Gweler hefyd
*Cyfeiriadedd rhywiol a gwasanaeth milwrol

## Cyfeiriadau

Categori:Atyniad rhywiol
Categori:Rhywedd
Categori:Rhyw
Ghardimaou

Mae **Ghardimaou** neu **Ghardimao** (Arabeg: غار الدماء) yn ddinas yng ngogledd-orllewin Tiwnisia sy'n gorwedd 192&nbsp;km i'r dwyrain o'r brifddinas Tiwnis.

Mae Ghardimaou yn rhan o dalaith Jendouba, a chanolfan yr ardal leol (*délégation*) sydd gyda phoblogaeth o 67,955. Mae tua 19,688 o bobl yn byw yn Ghardimaou ei hun.

Ghardimaou yw'r arosfa olaf ar y rheilffordd o Diwnis a adeiladwyd gan Ffrainc yn 1878; mae gwasanaeth traws-Maghreb yr *Al-Maghreb al-Arabi* yn pasio trwy'r ddinas unwaith eto erbyn heddiw, ar ôl cyfnod hir heb redeg oherwydd y rhyfel cartref yn Algeria. Y ddinas yw'r lle mawr olaf yn nyffryn  Medjerda cyn cyrraedd y ffin ag Algeria (16&nbsp;km i'r gorllewin).

Yng nghyffiniau Ghardimaou ceir dau safle archaeolegol Rhufeinig diddorol, sef tref a chwarel Chemtou a dinas fechan Thubernica. Mae bryniau'r Kroumirie yn codi o gwmpas y ddinas.

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Jendouba
Twngsten

Elfen gemegol yw **twngsten** (symbol `W`). Ei rif atomig yw 74, ac mae'n fetel llwyd neu gwyn.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Metelau
Jendouba

250px|bawd|Un o strydoedd Jendouba
Mae **Jendouba** (Arabeg: جندوبة‎), a enwyd yn **Souk El Arba** hyd 30 Ebrill 1966, yn ddinas yng ngogledd-orllewin Tiwnisia a leolir 154&nbsp;km i'r gorllewin o'r brifddinas Tiwnis a 50&nbsp;km o'r ffin ag Algeria. Mae'r ddinas yn gorwedd yn nyffryn Medjerda yng nghanol gwastadedd eang a amylchinir ar un ochr gan fryniau'r Kroumirie i'r gogledd a chan bryniau talaith El Kef ar yr ochr arall.

Jendouba yw prifddinas talaith Jendouba, gyda 43,997 o bobl yn byw ynddi.

Mae'r economi lleol yn seiliedig i raddau helaeth ar amaethyddiaeth. Mae twristiaeth yn datblygu mewn rhannau eraill o'r dalaith, Tabarka ac Aïn Draham, ond nid yw Jendouba yn ganolfan twristiadd, a hynny er gwaethaf y ffaith fod un o safleoedd archaeolegol gorau'r wlad, sef dinas Rufeinig Bulla Regia, yn gorwedd ar ei stepan drws. Ceir coleg rhanbarthol ar gyrrion y ddinas a nifer o ysgolion. Mae lefel diweithdra yn uchel ac mae nifer o bobl ifanc yn gorfod gadael i geisio gwaith yn Nhiwnis a dinasoedd eraill

Mae rheilffordd bwysig yn cysylltu Jendouba â Bou Salem, Béja a Thiwnis i'r dwyrain ac â Ghardimaou ac Algeria i'r gorllewin. Mae'r ddinas yn ganolfan cludiant lleol gyda ffyrdd yn arwain i lawr y dyffryn i gyfeiriad Tiwnis, dros y Kroumirie i Tabarka, ac i fyny i ddinas hynafol El Kef i'r gogledd-ddwyrain.

Mae gan y ddinas glwb pêl-droed sydd yn yr ail adran genedlaethol.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Jendouba 

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Jendouba
Llyn Du'r Arddu

bawd|Llyn Du'r Arddu a Chlogwyn Du'r Arddu

Llyn ar yr Wyddfa yn Eryri yw '''Llyn Du'r Arddu'''. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 5 acer, rhyw 1&nbsp;km i'r gogledd o gopa'r Wyddfa, islaw Clogwyn Du'r Arddu. O'r llyn mae Afon Arddu yn llifo tua'r gogledd trwy Cwm Brwynog ac yn ymuno ag Afon Hwch cyn llifo trwy bentref Llanberis. Mae wedyn yn llifo i mewn i'r afon sy'n cysylltu Llyn Peris a Llyn Padarn.

Ceir rhywfaint o frithyll yn y llyn, ond nid ystyrir ei fod yn cynnig pysgota da. I'r dwyrain o'r llyn mae gweddillion cloddfa gopr Clogwyn Coch.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

## Gweler hefyd
*Clogwyn Du'r Arddu
*Gŵr Blewog

Du'r Arddu
Amphitrite

[160px|bawd|Llun mosaic o Amphitrite ar lawr fila dan ddaear yn [Bulla Regia, Tiwnisia]]

**Amphitrite** yw merch Nereus a Doris a gwraig Poseidon ym mytholeg Roeg. Hi yw duwies y môr a brenhines popeth sy'n byw ynddo.

Yn ôl y chwedl, gwelodd Poseidon hi'n dawnsio gyda'r Neriaid ar ynys Naxos un diwrnod. Cipiodd hi a'i dwyn i'w deyrnas. Nid yw hi'n cael ei glaw'n wraig Poseidon yng ngwaith Homer, ond yn dduwies y môr sy'n hyrddio'r tonnau yn erbyn y creigiau ac yn gofalu am creaduriaid y môr. Ei fab yw Triton, un o dduwiau'r môr.

Nid oedd yn arferol addoli Amphitrite ar wahân yn yr Henfyd. Roedd hi'n un o hoff wrthrychau dylunwyr mosaic a cherflunwyr yr Henfyd. Mae hi'n cael ei phorteadu gyda rhwyd am ei gwallt, crafangau crancod yn y goron ar ei phen, yn cael ei chludo gan Tritoniaid neu gan dolffinau neu greaduriaid morol eraill, neu'n cael eu tynnu ganddynt mewn cerbyd o gregynnau.

Yng nghrefydd y Rhufeiniaid uniaethid Amphitrite â Salacia, duwies y tonnau.

Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Categori:Duwiesau
Clogwyn Du'r Arddu

bawd|Clogwyn Du'r Arddu a Llyn Du'r Arddu

Clogwyn ar yr Wyddfa yn Eryri yw '''Clogwyn Du'r Arddu'''. Saif rhyw 1&nbsp;km i'r gogledd o gopa'r Wyddfa, gyda Llyn Du'r Arddu wrth ei droed. Enwyd Gorsaf Clogwyn ar Reilffordd yr Wyddfa ar ei ôl.

Mae'r clogwyn yma wedi bod o bwysigrwydd neilltuol yn hanes datblygiad dringo yn Eryri am yn Mhrydain yn gyffredinol. Yma y cofnodir dringo creigiau, yn hytrach na cherdded mynyddoedd, am y tro cyntaf yn 1798 pan fu'r Parchedig Peter Williams a'r Parchedig William Bingley yn dringo Clogwyn Du'r Arddu wrth chwilio am blanhigion arctig-alpaidd. Ysgrifennodd Bingley yn ddiweddarach:

:I believe it was the prospect downwards that determined us to brave every difficulty. It happened fortunately that the steep section immediately above us was the only one that presented any material danger. Mr Williams, having a pair of strong shoes with nails in them, which would hold their footing better than mine, requested to make the first attempt, and after some difficulty he succeeded &hellip; When he had fixed himself securely to a part of the rock, he took off his belt, and holding it firmly by one end, gave the other to me: I laid hold, and, with a little aid from the stones, fairly pulled myself up by it. After this we got on pretty well, and in about an hour and a quarter from the commencement of our labour, we found ourselves upon the brow of this dreadful precipice, and in possession of all the plants we expected to find.

Mae'r clogwyn yn parhau i fod yn le da i chwilio am y planhigion hyn.

Ymhlith y dringwyr a gysylltir a'r clogwyn mae Jack Longland, Ron James, Colin Kirkus, Joe Brown, Don Whillans a Johnny Dawes.

## Llyfryddiaeth
* Crew, Soper, Wilson (1971), ''The Black Cliff (Clogwyn du'r Arddu)*, Kaye Ward. ISBN 0-7182-0790-4
* Paul Williams (1989), *Clogwyn Du'r Arddu'', Climbers' Club. ISBN 0-901601-43-8

## Gweler hefyd
*Gŵr Blewog
*Llyn Du'r Arddu

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Chemtou

Mae **Chemtou** neu **Chimtou** yn safle archaeolegol yn nhalaith Jendouba yng ngogledd-orllewin Tiwnisia, a fu gynt yn rhan o dalaith Rufeinig Affrica. Mae olion y *Simitthu* hynafol (*Simitthus* yn y cyfnod Rhufeinig) yn gorwedd 20&nbsp;km i'r gorllewin o ddinas Jendouba, yn agos i'r ffin ag Algeria, ar groesffordd dwy ffordd hynafol pwysig : un ohonynt yn cysylltu Carthago a Hippo Regius (Annaba yn Algeria heddiw), a'r llall yn cysylltu Tabraca (Tabarka heddiw) a Sicca Veneria (El Kef heddiw).
bawd|chwith|Tiwnisia hynafol
[300px|bawd|chwith|Y fforwm yn Chemtou: credir fod yr adeilad yn y canol, a gloddiwyd yn ddiweddar, yn deml [Numidia|Numidaidd]]

Sefydlwyd y ddinas ar ôl i ddyfryn Medjerda gael ei feddiannu 	gan y Numidiaid. Mae'n debyg ei bod yn bodoli eisoes yn y 5 CC. Tyfodd yn raddol oherwydd ei lleoliad strategol ar groesffordd llwybrau masnach. Yn nes ymlaen, cododd Micipsa (149-118 CC) deml er cof am ei fab Massinissa, brenin Numidia; defnyddiodd gerrig o'r chwarel leol at y gwaith. Adnabyddid y marmor arbennig o chwarel Chemtou fel "marmor Numidiaidd" (Lladin: *marmor numisticus*) gan y Rhufeiniaid. Mae o ystod o liwiau delicat sy'n amrywio o felyn i liw rhosyn. Cafodd ei ddefnyddio i godi sawl adeilad pwysig yn Chemtou a'r cylch (temlau a filas yn arbennig), ond roedd yn cael ei allforio i leoedd eraill yn ogystal, hyd at gyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd. Ar ôl i Rufain oresgyn Carthago rhoddwyd yr enw swyddogol *Colonia Iulia Augusta Numidica Simitthu* ar y ddinas.

Mae'r cloddio gan archaeolegwyr o Diwnisia a'r Almaen wedi darganfod olion sylweddol o'r cyfnodau Numidaidd a Rhufeinig, ynghyd â llwybr ffordd arbennig yn rhedeg o Chemtou i Tabarka ar yr arfordir oedd yn caniatau allforio'r marmor. Mae'r adfeilion a welir ar y safle heddiw yn nodweddiadol o ddinasoedd Rhufeinig y cyfnod ac yn cynnwys temlau, baddondai, pont dŵr, amffitheatr, fforwm, tai preifat a thai ar gyfer y gweithwyr yn y chwarel gerllaw lle amcangyfrir fod hyd at fil o ddynion yn gweithio.

Mae amgueddfa arbennig o dda ar y safle, diolch i arian gan yr Almaen, ond prin iawn yw'r ymwelwyr hyd yma gan fod Chemtou mor ddiarffordd.

## Llyfryddiaeth
*Hédi Slim ac eraill (gol.), ''L'Antiquité*, cyfrol I o *Histoire generale de la Tunisie'' (Sud Éditions, Tiwnis, 2003)

Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Categori:Talaith Jendouba
Prifysgol Toronto

Prifysgol fawr yn Toronto, Canada, yw **Prifysgol Toronto** (Saesneg: **University of Toronto**). Mae ganddi tua 60,000 o fyfyrwyr ac wyth coleg i israddedigion yn y dyniaethau. Mae St. Michael's College yn darparu cyrsiau Cymraeg i ddechreuwyr. Mae'r brifysgol wedi ei lleoli yng nghanol y ddinas rhwng tair gorsaf metro.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*
*Cwrs Astudiaethau Celtaidd, St Michael's College 
*Yr iaith yn ffynnu dros y môr Stori ar BBC Cymru'r Byd am fyfyrwyr yn astudio'r Gymraeg ym Mhrifysgol Toronto


Toronto
Categori:Sefydliadau 1827
Categori:Toronto
Louis Aragon

Llenor o Ffrainc yn yr iaith Ffrangeg, swrealwr ac ymgyrchydd gwleidyddol oedd **Louis Aragon** (3 Hydref 1897 – 24 Rhagfyr 1982), a aned ger Paris, Ffrainc.

Aragon oedd cyd-sefydlydd y cylchgrawn swrealaidd, dylanwadol *Littérature*, gyda André Breton, yn 1919. Cyhoeddodd sawl cyfrol o gerddi, yn cynnwys ''Les yeux d'Elsa* (1942) a nofel arddull swrealaidd *Le paysan de Paris* (1926). Dan ddylanwad comiwnyddiaeth, troes at arddull gymdeithasol-realaidd yn y 1930au, a chwaraeodd ran bwysig yn y mudiad gwrth-ffasgaeth yn Ffrainc.

## Gwaith llenyddol 
### Nofelau a straeon 
* *Anicet ou le Panorama*, 1921
* *Les Aventures de Télémaque*, 1922
* *Le Libertinage*, 1924
* *Le Paysan de Paris*, 1926
* *Le Con d'Irène*, 1927 (del Albert de Routisie)
* *Les Cloches de Bâle*, 1934 ("Le Monde réel")
* *Les Beaux Quartiers*, 1936 ("Le Monde réel"), Prix Renaudot
* *Les Voyageurs de l'Impériale*, 1942 ("Le Monde réel")
* *Aurélien*, 1944 ("Le Monde réel")
* *Servitude et Grandeur des Français. Scènes des années terribles*, 1945
* *Les Communistes* (6 cyf.), 1949-1951; ailysgrifenwyd yn 1966-1967 ("Le Monde réel")
* *Le Neveu de Monsieur Paul*, 1953
* *La Semaine Sainte*, 1958
* *La Mise à mort*, 1965
* *Blanche ou l'oubli*, 1967
* *Henri Matisse, roman*, 1971
* *Théâtre/Roman*, 1974
* *Le Mentir-vrai*, 1980
* *La Défense de l'infini*, 1986
* *Les Aventures de Jean-Foutre La Bite*, 1986

### Cerddi 
* *C*, 1942
* *Le Musée Grévin*, (fel François la Colère)
* *Feu de joie*, 1919
* *Le Mouvement perpétuel*, 1926
* *La Grande Gaîté*, 1929
* *Persécuté persécuteur*, 1930-1931
* *Hourra l'Oural*, 1934
* *Le Crève-Cœur*, 1941
* *Cantique à Elsa*, 1942
* *Les Yeux d'Elsa*, 1942
* *Brocéliande*, 1942
* *Le Musée Grevin*, 1943
* *La Diane Française*, 1944
* *La Rose et le Réséda*, 1944
* *En étrange pays dans mon pays lui-même*, 1945
* *Le Nouveau Crève-Cœur*, 1948
* *Le Roman inachevé*, 1956
* *Elsa*, 1959
* *Les Poètes*, 1960
* *Le Fou d'Elsa*, 1963
* *Il ne m'est Paris que d'Elsa*, 1964
* *Les Chambres, poème du temps qui ne passe pas'', 1969

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Llenorion Ffrangeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
Categori:Swrealaeth
Carrbridge

bawd|250px|Pont Carrbridge
bawd|250px|Plac Gwybodaeth Pont Carrbridge

Pentref yng Nghyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw  **Carrbridge** (Gaeleg yr Alban: *Drochaid Chàrr*). Saif tua 10&nbsp;km i'r gogledd o dref Aviemore, ac mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Cairngorm.

Enwyd y pentref ar ôl hen bont a adeiladwyd yn 1717. Achoswyd difrod i'r bont yn ystod llifogydd enwog 1829 (Saesneg: *"muckle spate"*), a adawodd y bont yn y cyflwr y mae heddiw. Yn anffodus nid yw'n sefydlog iawn a gellir ei gweld o bell yn unig, roedd neidio oddiar y bont i'r afon isod wedi bod yn boblogaidd gynt. Mae plac gwybodaeth yn y Saesneg sy'n dangos llun o fel oedd y bont erstalwm a chasgliad arian i'r gymuned wrth y bont heddiw.

Yng Nghyfrifiad 2001, roedd poblogaeth o 708 yn byw yn y pentref, y rhanfwyaf wedi eu cyflogi ym maes twristiaeth. Roedd y pentref yn ganolfan sgio cynnar yn yr Alban. Mae'r ffordd A9 yn pasio gerllaw, cyn i'r ffordd osgoi gael ei adeiladu yn yr 1980au, roedd y briffordd hon yn rhedeg drwy ganol y pentref. Mae gorsaf reilfford yng Ngharrbridge ar Brif Reilffordd yr Ucheldiroedd.

Mae maes gwersylla ''Boys' Brigade* wedi bod yn y pentref ers tipyn. Mae Monifieth *Boys' Brigade'' wedi bod yn gwersylla yno ers 20 mlynedd.

Mae Canolfan Treftadaeth Nod Tir, wedi ei leoli yn ne'r pentref, sydd â sawl sleid dŵr ac amryw o weithgareddau ar gael er mwyn hwyl teuluol yn y goedwig drwy gydol y flwyddyn.

Mae dau gystadlaeaeth poblogaidd hefyd yn ael e dal yn y pentref yn flynyddol, sef Pencampwriaethau Uwd y Byd, *Golden Spurtle* a Chystadleuaeth Agored Albanaidd Cerfio Lli-gadwyn *"Carve Carrbridge"*.

Mae dadl lleol yn dal i fod o amgylch sillafiad Carrbridge, gyda rhai pobl yn hapusach gyda'r enw wedi ei gyblysu i *Carr-bridge*. Nid oes gan y gair "Carr" unrhyw beth i'w wneud â cheir, mae'r enw'n tarddu o hen air Gaeleg sy'n golygu *man corsig*.

Mae gan y pentref glwb Pêl-droed, sy'n cystadlu yn y Badenoch & Strathspey Welfare League yn flynyddol yn ogystal ac mewn cystadlaethau Cypanau Lleol, sy'n fel rheol yn rhedeg Ebrill - Tachwedd.  Mae'r maes PIel-droed cartref wedi ei leoli yng nghanol y pentref ger y maes parcio, eu lliwiau cartref yw streipieu du a gwyn unionsyth.

Mae cwrs golff 9 twll yno hefyd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Carrbridge
* Clwb Pêl-droed Carr-bridge 
* Landmark Forest Theme Park 
* Pencampwriaethau Uwd y Byd, Golden Spurtle
* Cystadleuaeth Agored Albanaidd Cerfio Lli-gadwyn

Categori:Pentrefi Cyngor yr Ucheldir
Tasker Watkins

Roedd **Syr Tasker Watkins VC GBE** (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007) yn un o farnwyr mwyaf amlwg y Deyrnas Unedig. Bu hefyd yn Lywydd Undeb Rygbi Cymru o 1993 tan 2004 cyfnod anodd pan newidiodd y gêm o fod yn gêm amaturaidd i fod yn broffesiynol. Cafodd ei eni yn Nelson, a chafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd. Gwasanaethodd gyfa anrhydedd yn y fyddin adeg yr Ail Ryfel Byd gan ennill Croes Victoria am ei ddewrder.

Ym 1969 Watkins oedd y prif erlynydd yn yr achos yn erbyn aelodau Byddin Rhyddid Cymru (FWA) 

Yn dilyn cwymp yn ei gartref yn Llandaf yn Awst 2007 aed ag ef i Ysbyty Prifysgol Cymru, Caerdydd, a bu farw yno ar 9 Medi 2007.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Croes Fictoria
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Pontypridd
Nantperis

Pentref bychan yng nghymuned Llanberis, Gwynedd, Cymru, yw **Nantperis**  (). Saif yn Eryri yn nyffryn "Nant Peris", ychydig i'r de-ddwyrain o Lyn Peris a phentref Llanberis. Mae Bwlch Llanberis yn arwain ymlaen i'r de-ddwyrain o'r pentref.

Cysegrwyd yr eglwys i Sant Peris; hwn yw'r sefydliad gwreiddiol yn hytrach na Llanberis. Heb fod ymhell o'r eglwys mae Ffynnon Peris. Yn ôl traddodiad roedd dau frithyll yn arfer byw yn y ffynnon, ac os byddai'r sawl fyddai'n ymweld â'r ffynnon i geisio iachad yn gweld y brithyll, byddai ei gais yn llwyddiannus.

Mae'r pentref yn ganolfan boblogaidd gan ddringwyr, ac mae maes gwersylla yno; ceir hefyd un dafarn, *Y Vaynol Arms*. Gellir parcio yma a chymeryd bws "Sherpa'r Wyddfa" i Ben-y-pas ar gyfer dringo'r Wyddfa.

Mae "Nant Peris" neu "Afon Nant Peris" hefyd yn enw ar yr afon sy'n llifo i lawr Bwlch Llanberis a heibio'r pentref; a defnyddir "Nant Peris" fel enw arall ar Fwlch Llanberis ei hun hefyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
Ganed y llenor William John Davies (Gwilym Peris) yn y Nant yn 1888. Symudodd i fyw yng Nghaernarfon ond roedd ei wreiddiau yn Nant Peris a defyddiai'r enw barddol Gwilym Peris.

Claddwyd y darlledwr Huw Wheldon yn y fynwent.

## Dyfodiad yr haul
Mae gan drigolion Nant Peris wrth droed y Wyddfa un diwrnod arbennig yn y flwyddyn pan fo pawb yn edrych ymlaen at weld yr haul. Y dyddiad pwysig hwnnw yw Ionawr 13. Am chwe wythnos hir cyn y 13, nid yw pelydrau’r haul yn cyffwrdd â’r pentref. Y rheswm am hyn yw fod y Grib Goch a’r Wyddfa yn rhwystro iddo wenu arnom. Byddwn yn edrych yn hiraethus iawn arno’n dod i lawr yn araf o ris i ris ar lethrau’r Elidir, Y Garn a’r Glyder. Daw heibio’r Ceunant a’r Fron i lawr at Ty Isaf; ond cyn cyffwrdd â’r pentref mae’n troi yn ei ôl a dringo i gopaon Y Garn a’r Glyder ac ô’r golwg. Pob blwyddyn ar y 13 o Ionawr gwelwn yr haul yn agosáu fel pob diwrnod gaeafol clir arall, ond y tro yma nid yw’n troi’n ôl o Ty Isaf. ... mae’n cario ymlaen ac yn tywynnu ar groes fach ar dŵr yr eglwys ... dim ond am ryw ddau funud cyn cychwyn yn ôl ar ei hynt i gopaon y mynyddoedd uchel. Er mai ond prin ddau funud yr arhosa’r haul ar dŵr Eglwys hynafol Sant Peris, mae’n ddiwrnod pwysig iawn o Ionawr yn rhoi gobaith fod dyddiau heulog hir yr haf yn agosau a thywyllwch duaf y gaeaf wedi mynd – ninnau fel paganiaid Affrica yn llawenhau a gorfeleddu ... a bron yn addoli’r haul.

## Gweler hefyd
*Canthrig Bwt

## Cyfeiriadau
Categori:Llanberis
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Pentrefi Eryri
Pen Llithrig y Wrach

Mynydd yn y Carneddau yn Eryri yw **Pen Llithrig y Wrach,** sir Conwy.

## Lleoliad 
Mae Pen Llithrig y Wrach ar y grib sy'n ymestyn tua'r de-ddwyrain oddi wrth brif grib y Carneddau, gan gychwyn ar ochr ddwyreiniol Carnedd Llywelyn ac arwain dros gopa Pen yr Helgi Du a gorffen gyda Pen Llithrig y Wrach uwchben Llyn Cowlyd, er bod Creigiau Gleision yr ochr arall i Lyn Cowlyd hefyd yn cael eu hystyried yn rhan o'r Carneddau.

## Llwybrau 
Gellir ei ddringo ar hyd llwybr sy'n cychwyn o Bron Heulog, ychydig i'r gorllewin o bentref Capel Curig, neu gellir ei ddringo o'r gogledd-ddwyrain, o gyfeiriad Dolgarrog neu Tal-y-bont.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Capel Curig
Categori:Dolgarrog
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Aïn Draham

Mae **Aïn Draham** yn dref yng ngogledd-orllewin Tiwnisia, yn nhalaith Jendouba, a leolir 25&nbsp;km i'r de o Tabarka ar y ffin ag Algeria i'r gorllewin. Ar un adeg bu'n ganolfan filwrol a thref farchnad leol, ac erbyn heddiw mae hi'n ganolfan economaidd i'r ardal leol ac yn cael ei galw yn "frynfa Tiwnisia" oherwydd ei uchder a'i hinsawdd gymhedrol.

Yn brif ganolfan yr ardal (*délégation*) leol o 40,372 o bobl, mae gan Aïn Draham boblogaeth o 10,843 (2004); am ei bod yn "brifddinas" yr ardal fechan mae hi'n cael ei chfrif yn ddinas yn Nhiwnisia. Mae hi'n gorwedd tua 800 m i fyny ar lethrau Djebel Bir (1014 m), sy'n un o gopaon uchaf mynyddoedd y Kroumirie. Yr ardal o gwmpas y dref yw'r gwlypaf yn y wlad sy'n dal record Tiwnisia am law mewn blwyddyn (1534&nbsp;mm).

Ystyr yr enw Aïn Draham yw "Ffynnon Arian" (*aïn* 'ffynnon' + *draham* 'arian'); fe'i gelwir felly oherwydd y ffynhonnau poeth swlffwrig niferus yn y cylch, a ddefnyddiwyd gan y Rhufeiniaid. Gellir gweld olion baddondai Rhufeinig yma ac acw yn ymyl y dref.

Ers cyfnod mandad Ffrainc yn y wlad, mae Aïn Draham wedi bod yn fan ymddeol a hamddena. Mae gan nifer o'i dai traddodiadol doeau teils coch trawiadiol sy'n debyg i'r hyn a geir ym mryniau de Ewrop. Mae hi'n enwog yn Nhiwnisia am ei choedwigoedd eang o dderi corc a chyfoeth ei hanifeiliaid gwyllt, yn arbennig baedd gwyllt.

250px|bawd|dim|Canol Aïn Draham
250px|bawd|dim|Golygfa ar Aïn Draham

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Jendouba
Musti

Mae **Musti** (neu **Mustis**) yn safle archaeolegol ger pentref El Krib, i'r de o Téboursouk yng ngogledd Tiwnisia, tua 120&nbsp;km i'r gorllewin o Diwnis. Mae'n gorwedd mewn ardal a fu'n gartref i sawl dinas a thref yng nghyfnod yr Henfyd ac yn agos i safle hen ddinas Rufeinig Dougga, i'r gogledd. Dyma'r ardal amaethyddol a gyflenwai Rhufain â gwenith am ganrifoedd. Gorweddai yn nhalaith Rufeinig Affrica.

## Hanes 
250px|bawd|chwith|Adfeilion Rhufeinig ym Musti

Roedd Musti yn ddinas Rhufeinig o bwys yn gorwedd ar hyd ffordd Rufeinig a gysylltai Carthago i'r dwyrain a Tébessa (yn Algeria heddiw) i'r gorllewin. Cafodd terfynau'r ddinas eu gosod yn y flwyddyn 238 pan godwyd dwy fwa fuddugoliaeth ar ddau ben y ffordd Rufeinig sy'n rhedeg trwy Musti. Tua diwedd yr 2g, planiodd y cadfridog Rhufeinig Marius goloni o'i filwyr profiadol yno. Yn ddiweddarach rhoddwyd statws dinas lawn iddi (naill ai gan Iŵl Cesar neu Augustus). Ceir tystiolaeth am bresenoldeb dinasyddion Rhufeinig yno - marsiandwyr yn bennaf - o gyfnod gweriniaeth Rhufain ymlaen, ond mae'n deg tybio fod llawer o'r trigolion yn frodorion Affricanaidd. Fel yn achos sawl dinas Rufeinig arall yn y wlad, trowyd Musti yn gaer gan y  Bysantiaid a chwareai ei ran yn yr ymgiprys am rym rhwng Bysantiaid Tiwnisia a'r Fandaliaid.

Heddiw dim ond rhan fach o'r safle sydd wedi'i chloddio, ond mae'n adnabyddus am ei olion archaeolegol a'i arysgrifau : ceir yno fforwm Rufeinig, olion marchnad, nifer o demlau, cronfeydd dŵr dinesig, caer Fysantaidd a sawl tŷ Rhufeinig.

Wrth y fynedfa i'r ddinas ceir cwrt mawr agored wedi ei bafio sy'n arwain at borth diddorol gyda llwybrau hyd ei ochrau a gysgodir gan doeau.

Yn ymyl y porth ceir olion tair teml cysegredig i Ceres, Plwton ac Apollo. Ceir yn ogystal adfeilion eglwys, basilica a bedyddfa yn ymyl y gaer Fysantaidd anferth.

## Llyfryddiaeth 
*Claude Lepelley (gol.), ''Rome et l'intégration de l'Empire. 44 av. J.-C. – 260 ap. J.-C.'', cyfrol 2, 'Approches régionales du Haut-Empire romain' (Paris: Presses universitaires de France (Nouvelles Clio), 1998)

## Dolenni allanol 
* (Ffrangeg) Dogfen gan UNESCO sy'n cynnwys adroddiad am Musti

Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Bryncethin

Pentref bach yng nghymuned Llansanffraid-ar-Ogwr, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Bryncethin**. Saif i'r gogledd o draffordd yr M4 ar cyffordd 36, rhwng pentrefi Sarn, Abercynffig, Abergarw, Ton-du ac Ynysawdre.

Mae Ysgol Gynradd Bryncethin yno ac mae Ysgol Gyfun ger llaw.

Mae Bryncethin yn tyfu'n gyflym, ond mae dan fygythiad, gyda'r pentrefi cyfagos, o ddod yn rhan o dref Pen-y-bont ar Ogwr ei hun. Ceir un o lochesi Cats Protection ym Mryncethin.

## Cyfeiriadau
Categori:Llansanffraid-ar-Ogwr
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Amffitheatr El Jem

Mae **amffitheatr El Jem**, a elwir hefyd yn **Colosêwm Thysdrus**, yn amffitheatr Rufeinig a godwyd yn ôl pob tebyg yn OC 238 dan awdurdod y proconsul Rhufeinig Gordian (a ddaeth yn ymerodr Rhufain yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn) ac a ddefnyddid ar gyfer gornestau gladiator, rasys cerbydau a gemau eraill y syrcas Rhufeinig. Fe'i lleolir yn ninas hynafol Thysdrus (El Jem heddiw) yn nhalaith Rufeinig Affrica (Tiwnisia).

Ystyrir amffitheatr El Jem i fod y trydedd fwyaf yn y byd Rhufeinig, ar ôl y Colisseum enwog yn Rhufain ac amffitheatr Capua (mae'r enghreifftiau yn Verona, Carthago a Pouzzoli yn ogystal yn ymgeisyddion am y fraint honno). Mae gan yr amffitheatr a'r adeiladau atodol arwynebedd o 147,90 medr gyda hyd o 138m a lled o 114m. Gellir gweld o hyd y twneli ar gyfer llewod ac anifeiliad eraill ynghyd â system cymhleth o bibellau, ffosydd a chronfeydd ar gyfer dŵr glaw.

Er gwaethaf y ffaith fod rhan ohoni wedi'i dinistrio pan gymerwyd cerrig i godi adeiladau yn El Jem, mae'n aros mewn cyflwr eithriadol o dda a chredir ei bod wedi aros yn gyfan hyd ddechrau'r 18g. Mae'r amffitheatr ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1979.

Gelwir amffitheatr El Jem yn *Ksar al-Kahena* weithiau (Caer La Kahena), ar ôl y dywysoges Berber enwog o'r 7g Al Kahina a arweiniodd y llwythau Berber brodorol yn erbyn y goresgynwyr Arabaidd Mwslim. Yn ôl un fersiwn o'i hanes, ar ôl colli'r dydd mewn brwydr ffoes gyda chriw o ddilynwyr i amffitheatr El Jem a llwyddodd i wrthsefyll yr Arabiaid am bedair blynedd arall gan droi'r amffitheatr yn gaer.

Image: El_jem_1900.jpg|Golygfa mewn llun o ddiwedd y 19eg ganrif
Image:Tunisie El Djem amphitheatre 01.jpg|Rhan o'r seddau grisiog
Image:Tunisie El Djem amphitheatre 05.jpg|Coridorau mewnol
Image:El Jem.JPG|Tu mewn i'r amffitheatr

## Gweler hefyd 
*Amffitheatr

## Dolenni allanol 
*Oriel o luniau 
*(Ffrangeg) Lluniau o'r safle yn 1901 gan Paul Marre Philipon
*(Ffrangeg) Safle Unesco : tudalen am El Jem

El Djem
Categori:Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhiwnisia
Categori:Talaith Mahdia
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Sarnau

Gallai **(Y) Sarnau** gyfeirio at un o sawl lle:

*Sarnau, Gwynedd, pentref ger y Bala
*Sarnau, Maldwyn, pentref yng ngogledd Powys
*Sarnau, Brycheiniog, pentref arall o'r un enw yn ne Powys
*Sarnau, Ceredigion, pentref yn ne Ceredigion
*Sarnau, Sir Gaerfyrddin

Gweler hefyd:
*Sarn (gwahaniaethu)
Sarn

Gallai **Sarn** gyfeirio at un o sawl peth:

Tirffurfiau:
*Sarn, tirffurf 
*Sarn Badrig, Bae Ceredigion

Ffyrdd:
*Sarn Helen, yr hen ffordd Rufeinig yn cysylltu Gogledd a De Cymru

Pentrefi:
*Sarn, Pen-y-bont ar Ogwr, pentref yn ne Cymru
*Sarn, Powys, pentref ym Mhowys
*Sarn Bach, pentref yn Llŷn
*Sarn Mellteyrn, pentref yn Llŷn

Gweler hefyd:
*Sarnau (neu *Y Sarnau*), enw ar sawl pentref yng Nghymru
Sarn Mellteyrn

Pentref bychan yn Llŷn yw **Sarn Mellteyrn**() (ffurf amgen: **Sarn Meyllteyrn**), a leolir ar y B4413 rhwng Pwllheli i'r dwyrain ac Aberdaron i'r gorllewin, ar ben gorllewinol penrhyn Llŷn. Y pentrefi cyfagos yw Bryncroes a Botwnnog i'r de a Tudweiliog i'r gogledd.

Rhed afon Soch drwy'r pentref ar ei ffordd i Abersoch. Mae'r pentref yn gorwedd mewn cwm bychan gyda Mynydd Rhiw i'r de, Mynydd Cefnamlwch i'r gogledd a bryn Carn Fadryn i'r gogledd-ddwyrain.

Mae tafarn y Tŷ Newydd yn y pentref yn llwyfan boblogaidd i gerddoriaeth Gymraeg. Ymysg y bandiau sy'n chwarae yno'n aml mae Cowbois Rhos Botwnnog, sydd â chysylltiad agos â'r ardal. Mae'n debyg mai Tŷ Newydd oedd man geni y label recordiau Sbrigyn Ymborth.

bawd|dim|Sarn Mellteyrn tua 1885.
250px|bawd|dim|Sarn Mellteyrn

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llŷn
Affrica (duwies)

gyda delwedd o'r dduwies Affrica]]

**Affrica** (Lladin: *Africa*) oedd symbol yr Affrica Rufeinig a duwies a addolid yn yr ardal honno.

Mae'r awdur Plinius yr Hynaf, yn ei lyfr *Hanes Naturiol* yn dweud na fyddai neb yn Affrica (h.y. gogledd Affrica) yn mentro ar unrhyw beth o gwbl heb alw am nawdd Affrica yn gyntaf.

Fel rheol fe'i porteadir gyda chroen eliffant am ei phen ac yn dal corn ffrwythlondeb yn eu dwylo o flaen *modius* o wenith. Mae'r gwrthyrchau totemaidd a gysylltir â hi yn cynnwys sgorpionau,  bŵau a chawell saethau.

Ceir ei phortread ar rai darnau pres, ar feini cerfiedig ainsi ac ar rai o luniau mosaic yr Affrica Rufeinig (er enghraifft yn amgueddfa El Jem).

## Llyfryddiaeth 
*Paul Corbier, Marc Griesheimer, *L’Afrique romaine 146 av. J.-C.- 439 ap. J.-C.* (Ellipses, Paris, 2005)

Categori:Crefydd yn Affrica
Categori:Duwiesau
Categori:Gogledd Affrica
Categori:Hanes Algeria
Categori:Hanes Moroco
Categori:Hanes Tiwnisia
Categori:Mytholeg Rufeinig
El Jem

Mae **El Jem** neu **El Djem** (arabeg: الجم) yn ddinas yn Nhiwnisia a leolir yng ngogledd-orllewin canolbarth y wlad yn ardal y Sahel. Mae hi'n gorwedd tua hanner ffordd rhwng Sousse i'r gogledd a Sfax i'r de ac ychydig dros 40&nbsp;km o dref Mahdia ar yr arfordir i'r dwyrain.

Yn weinyddol mae hi'n rhan o dalaith Mahdia, ac yn ddinas gyda phoblogaeth o 18,302 o bobl.

Tyfodd El Jem ar safle dinas hynafol **Thysdrus**, ac mae'n enwog am ei amffitheatr, y drydedd mwyaf yn yr Ymerodraeth Rufeinig (yn dal mwy na 30 000 o wylwyr) ar ôl y Colosseum yn Rhufain (45 000) ac amffitheatr Capua.

## Hanes 
Sefydlwyd dinas ar y safle gan y Ffeniciaid. Yn nghyfnod y Cesariaid, cafodd fraint coloni ac wedyn cafodd ei hymgorffori yn nhalaith Rufeinig Byzacene. Yn gorwedd yng nghanol ardal amaethyddol ffrwythlon iawn, ymddengys fod y ddinas wedi bod yn un eithaf cyfoethog. Mwynheai nawdd economaidd a gwleidyddol gan yr ymerodron Rhufeinig Vespasian a Titus. Roedd yn gorwedd ar groesffordd rhwydwaith o ffyrdd Rhufeinig pwysig, a daeth Thysdrus yn ganolfan fasnachol ddeinamig.

Ar ddechrau 238, cafwyd cynllwyn a gwrthryfel yn Thysdrus a effeithiodd yn fawr ar hanes yr ymerodraeth. Am fod trethi amaethyddol mor drwm gwrthryfelodd pobl y ddinas a'r ardal. Ar ôl cyfres o ymladdfeydd, lladdwyd y procurator, ac aeth y gwrthryfelwyr i gartref Gordian, proconsul talaith Affrica, yn Thysdrus i'w gyhoeddi'n ymerodr. Aeth yr ymerodr newydd, gyda'i fab Gordian II, i Carthago. Daeth rhyfel cartref byrhoedlog wedyn a arweiniodd yn y pen draw, diolch i gefnogaeth yn senedd Rhufain, at gael gwared â'r ymerodr swyddogol Maximinius y Thraciad a chyhoeddi'r Gordian III ifanc yn ymerodr.

## Amgueddfa archaeololegol 
Ar ymyl y ddinas ceir amgueddfa lle cedwir nifer o fosaics a ddarganfuwyd yn *villas* Thysdrus; maent yn cynnwys portread o'r dduwies Affrica. Ceir enghreifftiau eraill yn Amgueddfa Bardo, Tiwnis ac yn amgueddfa Sousse yn ogystal.

Mae El Jem yn gartref i ŵyl cerddoriaeth glaurol adnabyddus a gynhelir yn yr haf bob blwyddyn.

Image:Tunisie_El_Djem_Mosaique_01.jpg|Mosaic enghreifftiol
Image:Tunisie_El_Djem_Mosaique_02.jpg|Mosaic enghreifftiol
Image:Tunisie_El_Djem_Mosaique_04.jpg|Mosaic enghreifftiol
Image:Tunisie_El_Djem_Mosaique_05.jpg|Mosaic enghreifftiol

## Llyfryddiaeth 
*Gilbert Charles-Picard, ''La civilisation de l'Afrique romaine'' (Paris, Études Augustiniennes, 1990)

## Dolenni allanol 
* Maison d'Africa: safle Thysdrus 
* Gŵyl cerddoriaeth ryngwladol El Jem 

Categori:Carthago
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Mahdia
Coedwig Gwydyr

a'r Carneddau.]]
Coedwig yn Sir Conwy yng ngogledd Cymru yw **Coedwig Gwydir**, hefyd **Coed Gwydir**, a weithiau wedi'i chamsillafu **Coedwig Gwydyr**. "Coedwig Gwydir" yw'r ffurf a ddefnyddir gan y perchenogion, Comisiwn Coedwigaeth Cymru.

Mae'r rhan fwyaf o'r goedwig ar lechweddau dwyreiniol Eryri, o gwmpas Betws-y-coed, ac mae'n ymestyn i'r gogledd cyn belled a phentref Trefriw ac i'r de i gyffiniau Penmachno. O'r arwynebedd o  72.5&nbsp;km sgwar, mae tua 49&nbsp;km sgwar yn goedwig gynhyrchiol. Mae rhwng 700 a 1000 o droedfeddi uwch lefel y môr. Dechreuwyd plannu'r goedwig yn 1921, a cheir nifer o rywogaethau o goed bytholwyrdd yno.

## Llynnoedd
[bawd|[Llyn Bodgynydd, Coedwig Gwydry]]
Ceir cryn nifer o lynnoedd yn y goedwig:

* Llyn Crafnant  (63 acer)
* Llyn Geirionydd (45 acer)
* Llyn Elsi (26 acer)
* Llyn Parc (22 acer)
* Llyn Glangors (15 acer)
* Llyn Bodgynydd (14 acer)
* Llyn Goddionduon (10 acer)
* Llyn Pencraig (5 acer)
* Llyn Bychan (3 acer)
* Llyn Sarnau (3 acer)
* Llyn Tynymynydd (1 acer)

## Hanes a natur
Ar un adeg roedd cryn dipyn o fwyngloddio am Blwm a sinc yn yr ardal, ac mae gweddillion nifer o'r hen fwyngloddiau i'w gweld. Crwwyd "Llwybr y Mwynwyr" i gysylltu pedair ohonynt, Parc. Hafna, Llanrwst a Cyffty.

Ceir nifer o blanhigion prin yn y fforest, yn enwedig o gwmpas yr hen fwyngloddiau, ac mae hefyd dystiolaeth fod y Bele yn dal i fyw yn y goedwig.

## Gwydir
Ceir sawl ffurf ar yr enw 'Gwydir', yn cynnwys 'Gwydyr' a 'Gwyder'. Nid yw'r ansicrwydd am y ffurf gywir yn rhywbeth newydd. Ar ddiwedd llythyr at Ieuan Fardd a ysgrifennwyd yn 1767, mae'r hynafiaethydd Richard Morris (1703 - 1779), un o Forysiaid Môn, yn dweud "*Rhowch fy ngharedigol orchymyn at y Cyfaill mwyn Mr. Williams o* Wedyr *ynte* Gwydyr, Gwydir, Gwydr, Gwaedir, Gwaederw ''etc. etc. Pa un yw'r goreu?*".

## Gweler hefyd
*Castell Gwydir

## Llyfryddiaeth
* Donald L. Shaw, *Gwydyr Forest in Snowdonia: a History'', Forestry Commission Booklet 28 (HMSO, 1971)

## Cyfeiriadau
Gwydyr
Categori:Betws-y-Coed
Categori:Bro Machno
Categori:Capel Curig
Categori:Dolwyddelan
Categori:Economi Conwy
Categori:Eryri
Categori:Trefriw
Sahel (Tiwnisia)

:*Mae hon yn erthygl am y rhanbarth yn Nhiwnisia : gweler hefyd Sahel.*
Mae'r **Sahel** (Arabeg: السـاحـل) yn rhanbarth daearyddol yn nwyrain Tiwnisia sy'n ymestyn o Gwlff Hammamet yn y gogledd i Gwlff Gabes yn y de. Weithiau cyfyngir y diriogaeth i'r ardal rhwng Gwlff Hammamet ac ardal Mahdia-El Jem i'r de. Daw ei henw o'r gair Arabeg *sahel* sy'n golygu "arfordir" neu "tir ar yr ymyl."

Prif ddinasoedd a threfi'r Sahel yw Sousse (dinas fwyaf yr ardal), Monastir (un o'r trefi Arabaidd hynaf yn Ifriqiya) a Mahdia (hen brifddinas Tiwnisia yn amser y califf Fatimid Ubayd Allah al-Mahdi, a roes ei enw i'r ddinas).

Mae'n rhanbarth cyfoethog ei hanes, sydd wedi bod yn gartref i'r Ffeniciaid (sefydlwyr Hadrumete), y Carthaginiaid (ardal enedigol Hannibal), y Rhufeiniaid (adeiladwyr amffitheatr El Jem), y Bysantiaid a'r Fandaliaid a'r Arabiaid, ynghyd â'r bobl frodorol o dras Berber.

## Dinasoedd a threfi'r Sahel 
Categori:Daearyddiaeth Tiwnisia