Creigafal

Genws o blanhigion blodeuol yn y teulu rhosyn, Rosaceae, ac yn frodorol  i ranbarth Palearctig ( Asia tymherus , Ewrop, a gogledd Affrica  ) yw'r Creigafal, gydag amrywiaeth helaeth o'r genws hefyd ym mynyddoedd de-orllewin Tsieina a'r Himalaya.  Maent yn perthyn i'r ddraenen wen ( *Crataegus* ), drain tân/ ( *Pyracantha* ), photinias ( *Photinia* ), a chriafolau ( *Sorbus* ).

Yn dibynnu ar y diffiniad rhywogaeth a ddefnyddir, disgrifir rhwng 70 a 300 o wahanol rywogaethau o *Greigafalau*, gyda llawer o ficrorywogaethau apomictig yn cael eu trin fel rhywogaethau gan rai awduron, ond dim ond fel mathau gan eraill.  

Mae'r mwyafrif o rywogaethau yn lwyni o 0.5-5 medr o daldra, ac yn amrywio o blanhigion ymledol sy'n cofleidio'r ddaear i lwyni; mae ychydig, yn enwedig *C. frigidus*, yn goed bach hyd at 15 medr o daldra a 75cm diamedr boncyff. Mae'r rhywogaethau ymledol yn bennaf yn blanhigion alpaidd sy'n tyfu ar uchderau uchel (ee *C. integrifolius*, sy'n tyfu ar 3,000-4,000 medr yn yr Himalaya), tra bod rhywogaethau mwy i'w gweld mewn bylchau prysgwydd a choetir ar dir is.

## Disgrifiad 
Mae'r egin yn dimorffig, gydag egin hir ( 10-40cm  hir) gan gynhyrchu tyfiant cangen strwythurol, ac egin byr (0.5-5cm o hir) yn dwyn y blodau; wrth ganhennu, mae'r patrwm hwn yn aml yn datblygu ffurf  'asgwrn penwaig'. Trefnir y dail bob yn ail, 0.5-15cm hir, hirfain i waywffurf mewn siâp, cyfan; ceir rhywogaethau bytholwyrdd a chollddail .

Cynhyrchir y blodau ddiwedd y gwanwyn trwy ddechrau'r haf, yn unigol neu mewn corymbau o hyd at 100 gyda'i gilydd. Mae'r blodyn naill ai'n gwbl agored neu gyda'i bum petal yn hanner agored 5-10mm o ddiamedr. Gallant fod yn unrhyw arlliw o wyn i wyn hufennog i binc golau i binc tywyll i bron goch, 10-20 briger a hyd at bum steil. Mae'r ffrwyth yn afalau bach 5-12mm o ddiamedr, pinc neu goch llachar, oren neu hyd yn oed marŵn neu ddu pan yn aeddfed, yn cynnwys un i dri (anaml hyd at bump) o hadau.   Mae ffrwythau ar rai rhywogaethau yn aros ymlaen tan y flwyddyn ganlynol.

## Gwerth i fywyd gwyllt 
Mae rhywogaethau *creigafal* yn cael eu defnyddio fel planhigion bwyd larfaol gan rai rhywogaethau Lepidoptera gan gynnwys y bidog lwyd, y dad-ddeiliwr, y bŵau duon mantellog y brychan y gaeaf, a gwyfyn drain gwynion. Mae'r blodau'n denu gwenyn a gloÿnnod byw ac mae'r ffrwythau'n cael eu bwyta gan adar.

Er mai cymharol ychydig o rywogaethau sy’n frodorol yno'n y DU ac Iwerddon, defnyddir rhywogaethau *Creigafal*, ynghyd â’r genws cysylltiedig *Pyracantha*, fel ffynhonnell werthfawr o neithdar pan nad oes gan y gwenyn lawer o borthiant arall yn aml ym mwlch Mehefin . Mae gwenyn yn hoff iawn o'r greigafal ac mae'i  haeron coch y greigafal hefyd yn ddeniadol iawn i'r fwyalchen a bronfreithod eraill.

## Amaethu a defnyddiau 
Mae creigafalau yn lwyni gardd poblogaidd iawn, wedi'u tyfu am eu harferion deniadol a'u ffrwythau addurniadol. Mae rhai cyltifarau o dras hysbys, megis y  ×  Exell yn boblogaidd iawn (cotoneaster Waterer; *C. frigidus* × *C. salicifolius* ), tra bod eraill o dreftadaeth gymysg neu'n anhysbys. 

Mae'r greigafal hefyd yn boblogaidd fel coed bonsai, diolch i'w caledwch, eu gallu i ffrwytho a blodeuo, a maint eu dail bach. 

Mae’r rhywogaethau a’r cyltifarau a ganlyn wedi ennill Gwobr Teilyngdod Gardd y Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol :-
 

### Ymledol 
Mae llawer o rywogaethau wedi dod yn chwyn ymledol lle mae amodau hinsoddol yn addas ar eu cyfer, fel y nifer o rywogaethau Tsieineaidd sydd wedi'u brodori yng ngogledd-orllewin Ewrop.  Mae *C. glaucophyllus* wedi dod yn chwynyn ymledol yn Awstralia  a Chalifornia .  Mae *C. simonsii* wedi'i restru ar Gytundeb Planhigion Plâu Cenedlaethol Seland Newydd sy'n atal ei werthu a'i ddosbarthu oherwydd ei debygolrwydd o ymledu. Yn Portland, Dorset, y DU, mae wedi dod yn ymledol ac yn cael ei ddifa'n rheolaidd i atal difrod i'r Arfordir Jwrasig.

## Enw a dosbarthiad 
Mae enw'r genws *Cotoneaster* yn deillio o *cotoneum*, enw Lladin ar y cwins, a'r ôl-ddodiad *-aster*, 'yn debyg'. Mae'r enw yn gywir wrywaidd, er mewn rhai gweithiau hŷn cafodd ei drin yn anghywir fel benywaidd, gan arwain at derfyniadau enw gwahanol ar gyfer llawer o'r rhywogaethau (e.e. *Cotoneaster integerrima* yn lle *Cotoneaster integerrimus* ). 

Mae'r genws yn aml yn cael ei rannu'n ddwy adran neu fwy, er bod y sefyllfa'n cael ei chymhlethu gan groesrywio : 

* Sect *Cotoneaster* . *Cotoneaster* (syn. sect. *Orthopetalwm* ). Blodau yn unig neu hyd at 6 gyda'i gilydd; petalau yn pwyntio ymlaen, yn aml yn binc arlliw. Llwyni llai yn bennaf.
* Sect *Cotoneaster* . *Chaenopetalum* . Blodau mwy nag 20 gyda'i gilydd mewn corymbs; petalau yn agor fflat, gwyn hufennog. Llwyni mwy yn bennaf.

### Rhywogaethau dethol 
 
Ffynonellau:      

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* Data related to Cotoneaster at Wikispecies