open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Astudiaeth

Gallai **astudio** gyfeirio at:
* Sgiliau astudio, medrau a thechnegau a ddefnyddir tra'n dysgu
* Astudiaeth (celf), darlun, braslun neu baentiad a wneir wrth baratoi ar gyfer darn cyflawn o waith
* Astudiaeth (arbrawf), yn enwedig treialon clinigol
* Astudiaeth (ymchwil)
Hayden Christensen

Actor o Ganada ydy **Hayden Christensen** (ganed 19 Ebrill 1981). Ymddangosodd mewn rhaglenni teledu Canadaidd pan oedd yn ifanc, cyn symud ymlaen i deledu Americanaidd ar ddiwedd y 1990au. Parhaodd i chwarae rhannau bychain cyn iddo dderbyn beirniadaaethau clodwiw am ei ran fel Sam yn *Life as a House*, lle cafodd ei enwebu am Gwobr Golden Globe. Daeth yn enwog yn rhyngwladol am bortreadu'r Anakin Skywalker (Darth Vader) ifanc yn yr ail a'r drydedd ffilm Star Wars ac fel David Rice yn *Jumper*.

## Llunyddiaeth
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Genedigaethau 1981
Noshaq

**Noshaq** yw mynydd uchaf Affganistan a chopa ail-uchaf yr Hindu Kush, 7,485 medr o uchder. Saif yng ngogledd-ddwyrain y wlad, heb fod ymhell o'r ffîa a Pacistan.

Dringwyd y mynydd am y tro cyntaf yn 1960 gan Toshiaki Sakai a Goro Iwatsuboa o Japan.

Categori:Mynyddoedd Affganistan
Cefn-bryn-brain

Pentref bychan yng nghymuned Cwarter Bach, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Cefn-bryn-brain**, weithiau **Cefnbrynbrain** a hefyd **Cefn Bryn Brain**. Saif ger ffin ddwyreiniol Sir Gaerfyrddin, ychydig i'r gogledd o bentref mwy Cwmllynfell, gerllaw'r briffordd A4068.

Mae'n ardal Gymraeg o ran iaith; roedd 83.29% o boblogaeth y gymuned yn medru rhywfaint o Gymraeg yn 2001.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o Gefn-bryn-brain
* Derec Llwyd Morgan

## Cyfeiriadau
Categori:Cwarter Bach
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Mitcham a Morden (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Mitcham a Morden** (Saesneg: *Mitcham and Morden*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Mitcham and Morden 2023 Constituency.svg|Etholaeth Mitcham a Morden yn Llundain Fwyaf
EnglandLondon.png|Llundain Fwyaf yn Lloegr

Ffurfiwyd yr etholaeth yn 1974.

## Aelodau Seneddol 
* 1974–1982: Bruce Douglas-Mann (Llafur, *1970-1982* / Plaid Sosialaidd Ddemocrataidd Annibynnol, *1982*)
* 1982–1997: Angela Rumbold (Ceidwadol)
* 1997–presennol: Siobhain McDonagh (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Llundain Fwyaf
Categori:Sefydliadau 1974
Nesta Wyn Jones

bawd|Clawr un o gyfrolau Nesta Wyn Jones

Bardd a llenor o Gymru oedd **Nesta Wyn Jones** (22 Mehefin 1946 – 5 Ebrill 2025). 

## Bywyd cynnar ac addysg 
Fe'i magwyd yn Abergeirw, Meirionnydd. Mynychodd ysgol gynradd Rhydygorlan, Abergeirw, ac wedyn Ysgol Dr Williams, Dolgellau, cyn mynd ymlaen i wneud gradd yn y Gymraeg yng Ngholeg y Brifysgol Bangor.

## Gyrfa 
Bu'n gweithio ym Mhrifysgol Bangor ar y gyfres Gorwelion (llyfrau Project Cymraeg fel Mamiaith ar gyfer ysgolion uwchradd) ac yna gyda Chyngor Llyfrau Cymru yn Aberystwyth. Enillodd ysgoloriaeth deithio gan Gyngor y Celfyddydau ym 1976 ac eto ym 1991. Roedd yn aelod o'r Academi Gymreig er 1970.

Bu'n actio a gweithio ar yr ochr weinyddol i Gwmni Theatr Cymru hefyd.

Enillodd wobr Cyngor y Celfyddydau yn 1987 am *Rhwng Chwerthin a Chrio*. 

## Bywyd personol 
Roedd yn byw ar fferm yn Abergeirw, yn ardal Dolgellau. Priododd ei diweddar ŵr, Gwilym, ym 1982 a ganwyd ei merch Annest Gwilym ym 1983. Mewn teyrnged iddi, dywedodd Gwerfyl Pierce Jones, cyn Brif Weithredwr Cyngor Llyfrau Cymru ei bod yn “Bardd, llenor a beirniad arbennig. A ffrind annwyl i lawer. Meddwl yn arbennig am Annest a’r teulu oll yn eu hiraeth."

## Cyhoeddiadau
* *Cannwyll yn Olau* (Gomer, 1969)
* *Ffenest Ddu* (Gomer, 1973)
* *Dyddiadur Israel* (Gomer, 1981)
* *Rhwng Chwerthin a Chrio* (Gomer, 1986)
* *Cyfri Pryfed* (Gomer, 1990)
* *Dawns y Sêr* (Gomer, 1999)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Worm

Gall y gair neu'r talfyriad **Worm**, **WORM** neu **Worms** gyfeirio at sawl peth:

## Daearyddiaeth 
*Worms, dinas yn yr Almaen

## Pobl 
*Dennis Rodman, ei lysenw
*Alfred Worm (1945–2007), newyddiaduriwr ymchwiliol Awstriaidd
*Ole Worm (1588–1655), meddyg Danaidd

## Cyfrifiadureg 
*Computer worm, meddalwedd maleisus sy'n hunan atgenhedlu
*Worms (series), gêm gyfrifiadur gan Team 17
*Write Once Read Many, *WORM*, nodwedd o gyfrwng storio data

## Eraill 
*Worm (marchnata), techneg ymchwil marchnata
*Logo NASA logo (worm) na ddefnyddwyd ers 1992
*Worm (comics), cymeriad Marvel Comics
*"Worm", cân gan y band Ministry
**Worm*, nofel ffuglen wyddonol gan John Brosnan
*Worm, ymmheirianeg, sy'n debyg i sgriw sy'n cysylltu gyda worm drive
*WORM (AM), gorsaf radio (1010 AM) Savannah, Tennessee, Unol Daleithiau
*WORM-FM, gorsaf radio (101.7 FM) Savannah, Tennessee, Unol Daleithiau
*World Register of Marine Species
*Weapon Of Raid Machine, term yng nghartŵn *Sky Girls*
Derec Llwyd Morgan

Bardd Cymraeg a beirniad llenyddol yw **Derec Llwyd Morgan** (ganed 15 Tachwedd 1943). Mae'n enedigol o bentref Cefn-bryn-brain, Sir Gaerfyrddin. Addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Dyffryn Aman, Rhydaman, Coleg Prifysgol Cymru, Bangor a Phrifysgol Rhydychen. Bu'n ddarlithydd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1969 hyd 1975, pan symudodd  i'r Adran Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor. Dyrchafwyd ef yn Ddarllenydd (1983–1989).  Bu'n Athro’r Gymraeg ac yn bennaeth Adran y Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth hyd 1995, pan benodwyd ef yn Brifathro’r Coleg. Ymddeolodd yn 2004.

Mae ef hefyd yn Gymrawd Cychwynnol o Gymdeithas Ddysgedig Cymru ac yn Aelod o’r Cyngor cychwynnol.

## Cyhoeddiadau
* *Y Tan Melys* (Llyfrau'r Dryw, 1966)
* *Yr Aelwyd Hon: Diweddariadau o Hen Farddoniaeth Gymraeg* (Llyfrau'r Dryw, 1970)
* *Gwna yn Llawen, Wr Ieuanc* (Gomer, 1978)
* (gol.) *Bro a Bywyd: Kate Roberts 1891-1985* (Cyhoeddiadau Barddas, 1981)
* *Pobl Pantycelyn* (Gomer, 1986)
* *Cefn y Byd* (Gomer, 1987)
* *Meddwl a Dychymyg Williams Pantycelyn* (Gomer, 1991)
* *Y Beibl a Llenyddiaeth Gymraeg* (Gomer, 1998)
* *Y Diwygiad Mawr* (Gomer, 1999)
* ''Tyred i'n Gwaredu: Bywyd John Roberts, Llanfwrog* (Gwasg y Bwthyn, 2010)
* *Y Brenhinbren: Bywyd a Gwaith Thomas Parry, 1904-1985'' (Gomer, 2015)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Aman
Dennis Lawrence

Cyn bêl-droediwr proffesiynol o Drinidad a Thobago yw **Dennis Lawrence** (ganwyd 1 Awst 1974).  

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Pêl-droedwyr o Drinidad a Thobago
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Wrecsam
Acsolotl

Amffibiad sy'n tarddu o nifer o lynoedd, megis Llyn Xochimilco ger Dinas Mecsico, yw'r **acsolotl** (o Nahwatleg *āxōlōtl* [aːˈʃoːloːtɬ] o *ātl* "dŵr" a *xōlōtl* "un llithrig neu grychiog, gwas"). Salamandr neotenig ydyw, sy'n perthyn i'r salamadr teigr, ac mae'n anarferol ymhlith amffibiaid gan eu bod yn troi'n oedolion heb fynd trwy fetamorffosis. Yn lle datbylgu ysgyfaint a mynd ar y tir, maent yn aros yn dŵr gyda'u tagellau.

Yn 2010, roedd acsolotod gwyllt ar eu ffordd i ddifodiant oherwydd twf Dinas Mecsico a'r llygredd dŵr sy'n dod o hyn, yn ogystal â bygythiad rhywogaethau goresgynnol megis tilapiaid a draenogiaid. Fe'u rhestri gan y CITES fel rhywogaeth mewn pergyl a chan yr IUCN fel rhywogaeth mewn perygl argyfyngus yn y gwyllt, â phoblogaeth sy'n lleihau. Defnyddir acsolotod yn helaeth mewn ymchwil wyddonol oherwydd eu gallu i aildyfu aelodau'r corff. Yn y gorffennol, bu i acsolotod gael eu gwerthu fel bwyd ym marchnadoedd Mecsico an un o brif fwyddydd yr Asteciaid oeddynt.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amffibiaid
Stadiwm Dinas Caerdydd

Maes chwaraeon 26,828 sedd yn ardal Lecwydd, Caerdydd, yw **Stadiwm Dinas Caerdydd** (Saesneg: *Cardiff City Stadium*).  Mae'n gartref i dîm pêl-droed Ddinas Caerdydd a thîm pêl-droed Cymru. Bu tîm rygbi Gleision Caerdydd yn chwarae eu gemau cartref yno hefyd rhwng 2009 a 2012. Ar ôl Stadiwm y Mileniwm, dyma'r ail stadiwm fwyaf yng Nghymru. Agorwyd y stadiwm yn swyddogol ar 22 Gorffennaf 2009 gyda gêm gyfeillgar rhwng Dinas Caerdydd a Celtic.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:C.P.D. Dinas Caerdydd
Caerdydd
Caerdydd
Categori:Treganna
Cho Oyu

Mynydd yn yr Himalaya ar y ffin rhwng Nepal a Tibet yw **Cho Oyu**, weithiau **Cho Oyo**, hefyd **Mynydd Zhuoaoyou**) (**मकालु**). Cho Oyu yw'r pumed mynydd yn y byd o ran uchder, ar ôl Mynydd Everest, K2, Kangchenjunga, Lhotse a Makalu.

Saif tua 20&nbsp;km i'r gorllewin o Fynydd Everest. Ychydig i'r gorllewin o'r mynydd mae bwlch Nangpa La (5,716 medr), sy'n lwybr masnach rhwng Tíbet a'r Sherpa yn Khumbu. Dringwyd Cho Oyu gyntaf ar 19 Hydref, 1954 gan dîm o Awstria, gyda Herbert Tichy, Sepp Joechler a Pasang Dawa Lama yn cyrraedd y copa.

Categori:Copaon 8,000 metr
Categori:Himalaya
Categori:Mynyddoedd Nepal
Categori:Mynyddoedd Tibet
Dulwich a Gorllewin Norwood (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Dulwich a Gorllewin Norwood** (Saesneg: *Dulwich and West Norwood*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Dulwich and West Norwood 2023 Constituency.svg|Etholaeth Dulwich a Gorllewin Norwood yn Llundain Fwyaf
EnglandLondon.png|Llundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

## Aelodau Seneddol 
* 1997–2015: Tessa Jowell (Llafur)
* 2015–presennol: Helen Hayes (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Llundain Fwyaf
Categori:Sefydliadau 1997
Hafun

bawd|dde|200px|Lleoliad Hafun yn ymestyn allan o ranbarth Bari (coch tywyll), Somalia
Penrhyn isel 40&nbsp;km yw **Hafun** (Somaleg: *Xaafuun*) a leolir yn rhanbarth Bari yng ngogledd Somalia. Ymestyn y penrhyn allan i Gefnfor India, ac mae'r pentir yn cael ei adnabod fel **Ras Hafun** neu **Raas Xaafuun** (Arabeg/Somaleg am "Penrhyn Hafun"). Dyma bwynt mwyaf dwyreiniol Affrica, tua 7,400&nbsp;km (4,600 milltir) o benrhyn Cap-Vert i'r gorllewin.

Mae'n gartref i'r llwyth Somali Cisman Mahmoud. Yr unig dref o bwys yw porthladd pysgota Hafun, gyda tua 5,000 o bobl, sy'n gorwedd rhwng y penrhyn a'r tir mawr.

## Opone 
Mae haneswyr yn credu mai Ras Hafun oedd lleoliad canolfan fasnach hynafol **Opone**, y cyfeirir ati gan daearegwyr Groeg yr Henfyd. Defnyddid Opone fel porthladd gan fasnachwyr o Ffenicia, yr Hen Aifft, Groeg, Persia, Iemen, Nabataea, Azania, yr Ymerodraeth Rufeinig ac eraill oherwydd ei leoliad strategol ar y llwybr arfordirol rhwng canolfan fasnach Arabaidd Azania a'r Môr Coch.Byddai masnachwyr o mor bell i ffwrdd ag Indonesia a Maleisia yn galw yn Opone i gyfnewid sbeis, sidan a nwyddau eraill, cyn ymadael am Azania i'r de neu tua'r gogledd i Iemen neu'r Aifft gan ddilyn y llwybrau masnach morwrol a ddilynai arfordiroedd gogleddol Cefnfor India, o Arabia i India a De-ddwyrain Asia.

## Hafun heddiw 
Heddiw mae gan Hafun boblogaeth o tua 2,500 pysgotwyr a'u teuluoedd. Ar 26 Rhagfyr 2004, cafodd Hafur ei daro gan donnau anferth a achoswyd fan tsunami Cefnfor India 2004. Collodd tua 165 o bobl eu bywydau.
 
## Dolenni allanol 
*  About Archaelogy: Opone 
*  Fideos am effaith y tsunami yn Hafun 

Categori:Arfordiroedd Somalia
Categori:Pentiroedd
Canol Croydon (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, oedd **Canol Croydon** (Saesneg: *Croydon Central*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

CroydonCentral2007Constituency.svg|Etholaeth Canol Croydon yn Llundain Fwyaf
EnglandLondon.png|Llundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1945. Fe'i diddymwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1974–1992: John Moore (Ceidwadol)
* 1992–1997: Paul Beresford (Ceidwadol)
* 1997–2005: Geraint Davies (Llafur)
* 2005–2010: Andrew Pelling (Ceidwadol, *2005-2007* / Annibynnol, *2007-2010*)
* 2010–2017: Gavin Barwell (Ceidwadol)
* 2017–2024: Sarah Jones (Llafur)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Llundain Fwyaf (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 2024
American Pie 2

Ffilm gomedi Americanaidd sy'n ddilyniant i'r ffilm *American Pie* yw ***American Pie 2***. Cafodd ei ysgrifennu gan Adam Herz a David H. Steinberg, a'i chyfarwyddo gan James B. Rogers. Adrodda'r ffilm hanes y pedwar ffrind ifanc o'r ffilm gyntaf, wrth iddynt gyfarfod ar ôl eu blwyddyn gyntaf yn y coleg. Rhyddhawyd y ffilm yn yr Unol Daleithiau ar 10 Awst, 2001 a gwnaeth dros $145 miliwn yn yr Unol Daleithiau a $142 miliwn yn rhyngwladol. Cyllid y ffilm oedd $30 million. Y ffilm nesaf yn y gyfres oedd *American Wedding*.

## Cast
*Jason Biggs fel Jim Levenstein
*Alyson Hannigan fel Michelle Flaherty
*Chris Klein fel Chris "Oz" Ostreicher
*Thomas Ian Nicholas fel Kevin Myers
*Eddie Kaye Thomas fel Paul Finch
*Seann William Scott fel Steve Stifler
*Shannon Elizabeth fel Nadia
*Natasha Lyonne fel Jessica
*Tara Reid fel Victoria "Vicky" Lathum
*Mena Suvari fel Heather
*Chris Owen fel Chuck Sherman
*Eugene Levy fel Noah Levenstein (Tad Jim)
*Molly Cheek fel Mam Jim
*Denise Faye fel Danielle
*Lisa Arturo fel Amber
*John Cho fel John
*Eli Marienthal fel Matt Stifler
*Casey Affleck fel Tom Myers
*Jennifer Coolidge fel Jeanine Stifler (Mam Stifler)
*Joelle Carter fel Natalie
*Adam Brody fel High School Guy (fersiwn di-radd yn unig)
*Westley Foster fel Mam Finch

Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2001
Tirich Mir

Mynydd yng ngogledd Pacistan yw **Tirich Mir** (weithiau **Terich Mir** neu **Terichmir**). Ef yw copa uchaf yr Hindu Kush, 7,690 medr o uchder. Mae'n gorwedd i'r gogledd o dref Chitral yn yr ardal o'r un enw, sy'n rhan o dalaith Khyber Pakhtunkhwa, ger y ffin ag Affganistan.

Gellid ei ystyried fel y copa uchaf sy'n ddiamheuaeth o fewn Pacistan. Ceir nifer o gopaon uwch yn Gilgit-Baltistan, y rhan o Pacistan sy'n gorwedd i'r dwyrain o Chitral, ond mae dadl am berchenogaeth yr ardal yma, gydag India hefyd yn ei hawlio. Dringwyd y mynydd am y tro cyntaf yn 1950 gan ddringwyr o Norwy.

Categori:Mynyddoedd Pacistan
Categori:Daearyddiaeth Khyber Pakhtunkhwa
Cap-Vert

bawd|Delwedd lloeren o Cap-Vert
bawd|250px|Plant yn chwarae ar draeth N'Gor, Cap-Vert.
Penrhyn yn Senegal yw **Cap-Vert**, sy'n ffurfio pwynt mwyaf gorllewinol cyfandir Affrica, 7,400&nbsp;km (4,600 milltir) o benrhyn Ras Hafun i'r dwyrain. Cafodd ei alw yn *Cabo Verde* ("Y Penrhyn Gwyrdd") gan fforwyr Portiwgalaidd, ac ni ddylir ei gymysgu ag ynysoedd *Cabo Verde*, sy'n gorwedd 560&nbsp;km ymhellach i'r dwyrain. Lleolor Dakar, prifddinas Senegal, ger ei ben deheuol.

Mae Cap-Vert yn benrhyn creigiog ond mae ganddo harbwr da, gyferbyn Ynys Gorée. Y Lebou yw'r brodorion. Sefydlwyd Dakar ar y penrhyn gan y Ffrancod yn 1857.

## Dolen allanol 
* Cap-Vert ar Google Maps

Categori:Arfordiroedd Senegal
Categori:Pentiroedd
Pachycephalosaurus

Deinosor a drigai yn ystod y cyfnod Cretasaidd oedd ***Pachycephalosaurus*** (ynganiad /ˌpækiˌsɛfəlɵˈsɔrəs/). Creaduriaid hollysol oeddynt, gyda phenglogau trwchus iawn a defnyddiwnt am rhesymau aneglur. Mesurodd y deinosoriaid hyn rhwng 4.5 a 5 metr (sef 15 i 16 troedfedd) a phwyson lan at 2000 cilogram (sef 4400 pwys). Daw'r enw *Pachycephalosaurus* o'r gair Groeg *pachy* (παχυ) "trwchus", *cephale* (κεφαλη) "pen" a *saurus* (σαυρος) "madfall".

[bawd|[Sgerbwd o *Pachycephalosaurus* a welir yn Amgueddfa Frenhinol Ontario yn Toronto, Canada.]]

Categori:Deinosoriaid
Newyddion (S4C)

Rhaglen deledu ar S4C yw **Newyddion**, sy'n darlledu newyddion lleol, cenedlaethol a rhyngwladol yn yr iaith Gymraeg. Caiff y rhaglen ei gynhyrchu gan BBC Cymru, a caiff ei ddarlledu fel rheol rhwng 19.30 a 21.00 yn ystod yr wythnos, gyda bwletinau byrrach ar hap ar brynhawn Sadwrn a Sul.

Dechreuwyd darlledu bwletinau ychwanegol yn ystod yr wythnos yn 2009. Y patrwm arferol o Fawrth 2013 ymlaen oedd bwletin 5 munud o hyd am 13:00, 14:55 a 18:30.

Fe wnaeth Dewi Llwyd adael y rhaglen ym mis Rhagfyr 2012 ar ôl bron 30 mlynedd gyda thîm Newyddion.

Ym mis Mawrth 2013 fe wnaeth S4C newidiadau sylweddol i'w amserlen gan symud y brif rhaglen newyddion i 9 o'r gloch y nos gyda dau gyflwynydd parhaol Rhun ap Iorwerth a Bethan Rhys Roberts. Fe wnaeth Rhun ap Iorwerth sefyll llawr ym Mehefin 2013 er mwyn ceisio cael ei enwebu fel ymgeisydd Plaid Cymru dros Ynys Môn.. Yn ddiweddarach daeth Rhodri Llywelyn fel cyflwynydd parhaol.

Ar 24 Chwefror 2020 symudodd y rhaglen nôl i slot 19:30 gyda bwletin 5 munud am 20:55.

## Gwasanaeth 'Newyddion S4C' ar-lein
Ar 6 Ebrill 2021 lansiwyd gwasanaeth ar-lein Newyddion S4C gan S4C. Mae'r ddarpariaeth newyddion yma dim ond ar y cyfryngau cymdeithasol (megis Facebook) ac yn cynnwys eitemau gan wasanaeth newyddion y BBC ond hefyd darparwyr eraill megis Golwg360 ac ITV Cymru Wales  ac mae'n annibynnol o olygyddiaeth y BBC a rhaglen Newyddion S4C.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cymru Fyw - Gwefan Newyddion y BBC
*S4C

Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1982
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1980au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2000au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2010au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Categori:Newyddion
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Donnie Darko

Ffilm gyffro seicolegol o 2001 a ysgrifennwyd ac a gyfarwyddwyd gan Richard Kelly yw ***Donnie Darko***. Mae'n serennu Jake Gyllenhaal, Jena Malone, a Mary McDonnell. Mae'r ffilm yma'n cynnwys pedoffilia.

Darlunia'r ffilm antur sy'n herio realiti y prif gymeriad wrth iddo chwilio am ystyr ac arwyddocad ei freuddwydion cythryblus ynglŷn â diwedd y byd.
Yn wreiddiol, beirniadwyd y ffilm am iddi gael ei rhyddhau'n syth i fideo cyn i Newmarket Films gymryd y ffilm i'w meddiant. Gwnaed y ffilm ar gyllid o $4.5 miliwn UDA a chafodd ei ffilmio dros gyfnod o 28 niwrnod. Gwnaeth y ffilm $4.1 miliwn yn fyd-eang ac felly gwnaeth y ffilm golled. Ers hynny, mae'r ffilm wedi derbyn beirniadaethau canmoladwy a datblygodd ddilyniant cwlt sylweddol. Arweiniodd hyn i fersiwn arbennig dau ddisg i gael ei ryddhau yn 2004.

Categori:Ffilmiau 2001
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau gwyddonias
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau am bedoffilia
Keith Floyd

Cogydd o Loegr oedd **Keith Floyd** (28 Rhagfyr 1943 – 14 Medi 2009). cyflwynodd nifer o raglenni teledu am goginio ar y BBC, Travel Channel, a Channel 5, a chyhoeddodd nifer o lyfrau a gyfunai ei ddiddordeb o goginio a theithio.

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Cogyddion o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Wlad yr Haf
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Eleri Siôn

Cyflwynwraig radio a theledu o Gymru yw **Eleri Siôn** (ganwyd **Eleri Jones**, 1971)

## Bywgraffiad
Magwyd Siôn ar ffarm yn Neuadd Lwyd, Nyffryn Aeron

Dechreuodd ei gyrfa fel cantores ac fel cyflwynydd rhaglenni plant. Cymerodd saib o'i hastudiaethau am ddwy flynedd er mwyn cyflwyno rhaglen Chwaraeon i blant o'r enw Cracabant, cyn dychwelyd i astudio ar gyfer ei gradd yn y Gymraeg ym Mhrifysgol Caerdydd.

Ymunodd â chriw Chwaraeon BBC Radio Cymru ym 1995, gan ddod yn y ferch cyntaf i ohebu ar rygbi yn y Gymraeg. Chwareodd rygbi dros glybiau Llanbedr Pont Steffan a Phrifysgol Caerdydd, lle fuodd hi'n gapten am flwyddyn, cyn rhoi'r gorau i chwarae oherwydd anafiadau. Cyflwynodd Siôn nifer o raglenni ar S4C, gan gynnwys y rhaglen dalent *Wawffactor*, ac yn cyflwyno o lwyfan Pafiliwn Eisteddfod yr Urdd, a chyd-gyflwyno cyfresi *Y Briodas Fawr* gyda Rhodri Owen.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Aberaeron
Erin Roberts

Cyflwynwraig tywydd o Gymru yw **Erin Roberts** (ganwyd 1975), sy'n cyflwyno ar raglen *Newyddion* ar S4C.

Daw Roberts yn wreiddiol o Bontllyfni, Gwynedd. Mynychodd Ysgol Syr Hugh Owen cyn astudio ddaearyddiaeth ym Mhrifysgol Lerpwl. Bu gynt yn athrawes daearyddiaeth yn Ysgol Cwm Rhymni ac Ysgol Gyfun Rhydfelen. Cafodd y swydd o fod yn gyflwynwraig tywydd wedi ymddeoliad Jenny Ogwen, gan ymddangos ar yr awyr am y tro cyntaf ar 9 Awst 2004.

Mae hefyd yn chwaer i un o brif angorau'r rhaglen *Newyddion*, Nest Williams.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen
Jenny Ogwen

Cyflwynwraig ac actores o Gymraes yw **Jenny Ogwen** (neé Jones), sy'n fwyaf adnabyddus am gyflwyno'r tywydd ar raglen *Newyddion* ar S4C.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Ogwen yn Llandybie, Sir Gaerfyrddin a symudodd ei theulu i Grymych, Sir Benfro pan oedd yn ddwy oed. Yn ei harddegau cafodd ei choroni'n '''Miss Pembrokeshire 1961'* ac enillodd deitl *'Miss Norvic Teenager of the Year'* yn Llundain. Gadawodd ysgol yn 16 ac aeth i Lundain i hyfforddi i fod yn ysgrifenyddes pan oedd yn 17 oed. Daeth yn ôl i Gymru yn 19 oed.

## Gyrfa
Ei swydd gyntaf yn y cyfryngau oedd fel ysgrifenyddes ar raglen newyddion *Y Dydd''. Aeth ymlaen i gyflwyno'r rhaglen *Siôn a Siân* yn ystod yr 1960au a rhaglenni i blant ac actio yn ''Now You're Talking'', sef cyfres deledu i ddysgwyr. Mae hefyd wedi cyflwyno ar Radio Acen.

Mae ei theulu hefyd yn ymwneud â'r cyfryngau. Roedd ei gŵr Euryn Ogwen Williams (1942–2021) yn ddarlledwr a cynhyrchydd teledu nodedig. Mae ei mab Rhodri yn gweithio gyda Sky Sports yn Llundain ac i S4C ar raglenni fel *Y Clwb Rygbi* a *Pacio*. Mae'n fam i Sara, sy'n cyflwyno ar S4C, a hefyd yn nain i'w merch hithau, Soffia, a chwaraeodd Catrin Bennett yn *Pobol y Cwm*.

## Llyfryddiaeth 
*
* Ebrill 2009, fersiwn print bras: ISBN 978-1-84851-063-0

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1940au
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl o Sir Benfro
Rhodri Williams

Newyddiadurwr chwaraeon a chyflwynydd o Gymru yw **Rhodri Ogwen Williams** (ganwyd 10 Mai 1968).

Ganwyd Williams yn y Barri, Bro Morgannwg, yn fab i'r cyflwynydd Jenny Ogwen.

Ef oedd prif angor sianel Sky Sports News ac un o'r prif gyflwynwyr rygbi yn sylwebu ar Gwpan Heineken a gemau rygbi'r Hemisffer Deheuol gan gynnwys y Tri Nations, yr NPC yn Seland Newydd a'r Cwpan Currie yn Ne Affrice. Cyflwynodd *Animal Hospital* gyda Rolf Harris ac ef oedd cyflwynydd cyntaf L!VE TV (sianel cebl 24 awr cyntaf Prydain). Mae hefyd wedi cyflwyno nifer o raglenni Cymreig ar S4C.

Cafodd delwedd cyhoeddus glân y cyhoeddwr ei faeddu yn 2005 a diddymwyd ei gytundeb gyda Sky Sports wedi i papur Sul honi fod ganddynt fideo o ef a cyn-gyflwynydd Blue Peter, John Leslie chwarae ogwmpas gyda dynes noeth.

Bu'n gyflwynydd ar raglen chwaraeon cenedlaethol talkSPORT, ar raglen *Kick-off* a *The Sunday Session*, a hefyd yn brif angor chwaraeon ar gyfer Setanta Sports. Mae *The Sunday Session* wedi dod i ben erbyn hyn a caiff *Kick-Off* ei gyflwyno gan Danny Kelly a Stan Collymore. Bu hefyd yn westeiwr sawl rhaglen ar Setanta Sports News. Cyflwynodd Gwpan Rygbi'r Byd ar gyfer talkSPORT a HTV yn 2007.

Mae hefyd yn ymwneud â tri busnes yng Nghaerdydd, gan gynnwys cyd-berchen ar glwb aelodau The Cameo Clun ym Mhontcanna, Caerdydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Rhodri Williams
*Proffil talkSPORT Rhodri 
*Blog Rhodri Williams

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Pobl o'r Barri
Grease (sioe gerdd)

Sioe gerdd 1972 a ysgrifennwyd gan Jim Jacobs a Warren Casey ydy ***Grease***.

Daw enw'r sioe o is-ddiwylliant pobl ifainc dosbarth gweithiol yr Unol Daleithiau yn ystod y 1950au a adwaenid fel y "greasers". Adrodda'r sioe gerdd, sydd wedi ei lleoli yn yr ysgol ffuglennol Rydell High ym 1959, hynt a helynt deg person ifanc dosbarth gweithiol wrth iddynt geisio delio gyda'u bywydau o gariad, ceir a sinemau gyrru a pharcio. Ceisia sgôr y sioe ail-greu sain cynnar roc a rôl. Yng nghynhyrchiad gwreiddiol Broadway, roedd Grease yn sioe gignoeth, beiddgar, rhywiol a chwrs ond mae'r cynyrchiadau a ddilynodd wedi cael eu saniteiddio.

Categori:Sioeau cerdd 1972
Bethan James

Newyddiadurwraig gwleidyddiaeth o Gymru yw **Bethan James**, sy'n ohebydd ar gyfer BBC Cymru ac wedi ei seilio yn San Steffan, Llundain.

Yn dilyn teithiau i Colombia, ymunodd Bethan â tîm gwleidyddol BBC Cymru yn 2002. Mae'n gweithio ar gyfer BBC Cymru yn bennaf ar adroddiadau Cymreig a ddarlledir yn lle'r *Politics Show*, rhaglen AMPM BBC Cymru, *BBC news* a rhaglen *Newyddion* ar S4C. Mae James yn ffilmio a chynhyrchu y rhanfwyaf o'i deunydd teledu ei hun. sydd ar gael ar wefan Parlyvision, BBC News Online.

## Cyfeiriadau
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Irene Cara

Actores a chantores o'r Unol Daleithiau oedd **Irene Cara** (18 Mawrth 1959 – 25 Tachwedd 2022). Enillodd Cara Wobr yr Academi ym 1984 yng Nghategori y Gân Wreiddiol Orau am gyd-ysgrifennu "Flashdance... What a Feeling". Mae'n fwyaf adnabyddus am ei chaneuon "Fame" a "Flashdance...What a Feeling." Serennodd hefyd yn y fersiwn ffilm o *Fame* ym 1980 a'r ffilm o 1976 *Sparkle*.

Cafodd Irene Cara Escalera ei geni yn Ddinas Efrog Newydd, yn ferch i'r gweithiwr ffatri Gaspar Escalera a'i wraig Louise. Priododd Conrad Palmisano ym mis Ebrill 1986; ac ysgarodd y cwpl yn 1991.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Iolo ap Dafydd

Newyddiadurwr a chyflwynydd teledu a radio o Gymru yw **Iolo ap Dafydd** (ganwyd Tachwedd 1963). Hyd at 2016 roedd yn Ohebydd Amgylchedd a Materion Gwledig BBC Cymru.

Daw ap Dafydd o Lanrwst, Dyffryn Conwy yn wreiddiol, ond bellach mae’n byw yng Nghaerdydd. Mae'n fab i'r awdur plant Dafydd Parri. Mae hefyd wedi treulio cyfnodau yn byw yng Ngwlad Belg, yr Iseldiroedd, Israel a Seland Newydd.

Graddiodd o Adran Gymraeg Prifysgol Cymru, Bangor.  Bu'n gweithio fel ymchwilydd, is-gynhyrchydd a chyflwynydd rhai o raglenni HTV Cymru, Channel 4 ac S4C cyn ymuno â’r BBC ym 1993 fel Gohebydd Chwaraeon yn y Gymraeg ar raglen Newyddion BBC Cymru, ac fe’i enwebwyd â chanmoliaeth uchel ar gyfer gwobr *BT Welsh Sports Journalist of the Year* yn 2002. Aeth ymlaen i weithio fel gohebydd Ewropeaidd y BBC. Mae wedi cael y cyfle i adrodd y newyddion o bedwar ban y byd; o Efrog Newydd yn dilyn Ymosodiadau 11 Medi 2001, o Affganistan, Oman, Israel, Gwlad Iorddonen, Coweit ac Irac, roedd yn gohebu o Hilla pan ddarganfuwyd y beddau torfol.

Ymunodd â thîm rhaglen *Post Cyntaf* BBC Radio Cymru ar ddydd Gŵyl Dewi 2004, ac bu hefyd yn gohebu ar raglen *Week In Week Out* yn 2004.

Fe adawodd y BBC yn Ionawr 2016, ac ymunodd â sianel TRT World yn Istanbul fel gohebydd newyddion.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Lanrwst
Troy Kennedy Martin

Awdur ffilm a theledu o Loegr a anwyd yn yr Alban oedd **Troy Kennedy Martin** (15 Chwefror 1932 – 15 Medi 2009).  Brawd yr awdur Ian Kennedy Martin oedd ef.

## Ffilmiau
**The Italian Job* (1969)
*''Kelly's Heroes* (1970)
**The Jerusalem File* (1971)
**Red Heat'' (1988)

## Teledu
*'Storyboard* (1961)
**Z-Cars* (1962)
**Edge of Darkness* (1985)
**Hostile Waters'' (1997)

Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Sgriptwyr ffilm o Loegr
Categori:Sgriptwyr teledu o Loegr
Münchhausen

Pendefig o Almaenwr oedd **Karl Friedrich Hieronymus, Freiherr von Münchhausen** (11 Mai 1720 – 22 Chwefror 1797). Ymladdodd ef ym myddin Rwsia tan 1750. Yn ddiweddarach, ysgrifennodd ef amryw o chwedleuon afresymol am ei anturiaethau.

Ym mhennod 31 o'r "Anturiaethau Rhyfedd barwn Münchhausen" (1895) gan Rudolph Erich Raspe, hedegodd y barwn o Bumlumon i'r Unol Daleithiau. Ymhlith ei anturiau eraill y mae marchogaeth pelen allan o ganon a thaith i'r lleuad.

Categori:Pobl o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1720
Categori:Marwolaethau 1797
Garry Owen

Newyddiadurwr a chyflwynydd teledu a radio o Gymru yw **Garry Owen** (ganwyd 4 Mai 1958). Rhwng 2012 a 2019 bu'n cyflwyno y rhaglen ddyddiol ''Taro'r Post* ar BBC Radio Cymru a chyn hynny roedd yn cyflwyno *Post Cyntaf'' ar yr orsaf.

Bu'n brif angor ar rhaglen *Newyddion* ar S4C a mae'n cyflwyno bwletinau newyddion teledu ar BBC Cymru yn achlysurol.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd a magwyd **David Garry Owen** ym Mhontarddulais, mynychodd Ysgol Pontarddulais ac Ysgol Gyfun Ystalyfera, ac aeth ymlaen i astudio'r Gyfraith ym Mhrifysgol Aberystwyth. Wedi graddio, symudodd i Lanelli i weithio gyda chwmni o gyfreithwyr lle cyfarfu a'i ddarpar wraig. 
Erbyn hyn mae e'n byw yn yr Hendy.

Owen oedd cyflwynydd yr apêl elusenol cyntaf i gael ei ddarlledu yn y Gymraeg ar y teledu, pan gyflwynodd apêl argyfwng Darfur a Chad ym mis Mai 2007.

Daeth rhaglen ''Taro'r Post* i ben yn mis Hydref 2019, wedi ei ddisodli gan rhaglen newydd *Dros Ginio''. Yn mis Tachwedd 2019 cafodd Garry swydd newydd fel 'gohebydd arbennig' Radio Cymru yn teithio o gwmpas gwledydd Prydain i ohebu a thrafod pynciau'r dydd.

## Bywyd personol
Mae'n byw yn yr Hendy ac yn briod gyda Lee sy'n gyfreithwraig. Mae ganddyn nhw ddau o blant.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Pobl o Bontarddulais
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Betsan Powys

Newyddiadurwraig Cymreig yw **Betsan Powys** (ganwyd Awst 1965), sydd yn olygydd BBC Radio Cymru ar hyn o bryd.

## Bywyd cynnar
Ganwyd yng Nghaerdydd ond symudodd y teulu i Fangor pan ddaeth ei thad, y gweinidog a darlledwr R. Alun Evans, yn bennaeth y BBC yno.
Graddiodd mewn Almaeneg a Drama o Brifysgol Aberystwyth cyn gwneud MLitt yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

## Gyrfa
Ymunodd Powys â BBC Cymru fel newyddiadurwraig hyfforddedig ym 1989, cyn ymuno â'r ystafell newyddion yng Nghaerdydd fel gohebydd dwy-ieithog aml-gyfryngau. Symudodd i adrodd materion cyfoes ym 1994, gan adrodd fel gohebydd cudd.

Dechreuodd Powys gyflwyno ar raglen *Newyddion* Cymraeg S4C, fel y prif ohebydd materion cyfoes Ewrop yn y gyfres *Ewropa*, ac ymunodd â Huw Edwards i gyflwyno rhaglenni arbennig yr etholiadau yn y Deyrnas Unedig. Daeth nôl o Lundain i Gaerdydd i weithio i BBC Cymru a magu ei phlant yn Gymraeg cyn ei phenodi'n Olygydd Gwleidyddol BBC Cymru yn 2006.
Penodwyd ei olynydd, Rhuanedd Richards, y mis wedyn.

Cychwynnodd fel cyflwynydd newydd ''Pawb a'i Farn'' ar 15 Gorffennaf 2020.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Blog Betsan
* Blog Etholiad y Cynulliad 2007, Betsan Powys

Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Blogwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llanhari
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Tryfan
Vaughan Roderick

Newyddiadurwr gwleidyddol o Gymru yw **Vaughan Roderick** (ganwyd 5 Mehefin 1957). Mae'n olygydd Materion Cymreig y BBC, ac yn ohebydd ar raglen *Newyddion* a'r rhaglen wleidyddol wythnosol *Y Sgwrs* ar S4C . Roedd hefyd yn un o gyflwynwyr *CF99*, rhagflaenydd *Y Sgwrs*..

Mae'n cyflwyno'r rhaglen wleidyddol wythnosol ''O'r Bae'' ar BBC Radio Cymru.

Ei dad oedd un o'r cynhyrchwyr teledu cynharaf yng Nghymru, Selwyn Roderick (1928-2011) a'i fam oedd Dilys Owen.

## Bywyd personol 
Yn 2022, cafodd ddiagnosis o sarcoma. Yn dilyn cymlethdodau ar ôl llawdriniaeth, collodd ei goes dde.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Blog Vaughan Roderick 
*Blog Vaughan Roderick (hyd at Ebrill 2013)
*

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Toni Caroll

Actores a chantores o Gymraes yw **Toni Caroll** (ganwyd 9 Chwefror 1949), sydd fwyaf adnabyddus am ei rhan yn nrama *Con Passionate* a'r cymeriad Olwen yn *Pobol y Cwm*.

## Bywgraffiad
Ganwyd Carol Ann James yn Ystradgynlais yn unig blentyn i Arthur William James ag Evelyn Llywelyn James. Mynychodd Ysgol Maesydderwen. Yn 15 oed, atebodd hysbyseb yn yr Evening Post a'i gwahoddwyd am glyweliad yn ystafell ddawnsio'r Swansea Embassy. Dechreuodd weithio y diwrnod canlynol gan weithio 7 diwrnod yr wythnos yn y clwb yn ystod bingo a dawnsfeydd. Yno newidiodd ei enw i Toni Caroll. 

Yn 1986 ymunodd a Pobol y Cwm fel y cymeriad achlysurol 'Denise', kissogram oedd yn gweithio i gwmni Meic Pierce.  Dychwelodd i'r gyfres yn 1991 fel cymeriad tra gwahanol, Olwen Parry aeth ymlaen i redeg y siop. Arhosodd gyda'r gyfres hyd at 1996 gan wneud ymddangosiadau achlysurol wedi hynny. 

Yn 2015 fe gyhoeddoedd ei hunangofiant *Tynnu Colur* (Gwasg Gomer).

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*

## Dolenni allanol
*Proffil ar wefan IMDB

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Manaslu

Mynydd yn yr Himalaya yn Nepal yw **Manaslu** (मनास्लु), weithiau hefyd **Kutang**. Manaslu yw'r seithfed mynydd yn y byd o ran uchder, 8,163 medr o uchder. Daw'r enw o'r Sansgrit, a gellir ei gyfieithu fel "Mynydd yr Enaid". Saif tua 40 milltir i'r dwyrain o Annapurna.

Dringwyd Manaslu gyntaf ar 9 Mai 1956 gan ddringwyr o Japan dan arweiniad Yuko Maki.

Categori:Copaon 8,000 metr
Categori:Himalaya
Categori:Mynyddoedd Nepal
Tynnwch fy mys

bawd
Jôc ynglŷn â gwynt corfforol yw "**tynnwch fy mys**" (). Yn y pranc hwn, gofynnir i berson dynnu bys (yn aml cyfeirfys) y  person sy'n chwarae'r jôc, ac wrth i'r bys cael ei dynnu mae'r jociwr yn rhechu'n uchel.

Categori:Jôcs
Acen grom

bawd|270px|Arwydd dwyieithog yn dangos defnydd yr acen grom yn y Gymraeg. Mae'r *ê* yn y gair *parêd* yn hir ac yn acennog, yn wahanol i *e* fer ddiacen y gair *pared*.
Mae'r **acen grom**, **to bach**, neu **hirnod** ( ˆ ) yn acennod a ddefnyddir mewn Afrikaans, Croateg, Cymraeg, Eidaleg, Esperanto, Ffrîseg, Ffrangeg, Llydaweg, Norwyeg, Portiwgaleg, Rwmaneg, Serbeg, Tyrceg a ieithoedd eraill.

## Traw
Cafodd yr acen grom yn ei ddefnyddio yn gyntaf yn yr orgraff polytonydd o Hen Roeg, lle ddigwyddodd ar llafariaid hir i ddangos cynnydd wedyn gostyngiad yn traw.

## Hyd
Mae'r acen grom yn dangos hyd llafariaid mewn amryw o ieithoedd.

Yn **Gymraeg** mae’r acen grom yn cael ei defnyddio i ddangos bod llafariad acennog yn hir lle y byddai'r disgwyl iddi fod yn fyr, e.e. *‘tân’* yn lle *‘tan’.*

Yn **Frangeg** mae’r acen grom yn cael ei defnyddio ar *â*, *ê*, *î*, *ô* ac *û*. Hir yw'r llafariaid hyn, ac yn hanesyddol, mae'n nhw'n cynrychioli ‘s’ ar goll, e.e. y gair ‘ffenestr’: Roedd *fenêtre* yn *fesne**s**tre*.

**Siapaneg**. Yn y system rhufeineiddio Kunrei-shiki, gall yr acen grom yn cael ei ddefnyddio yn hytrach na'r acen macron, e.e. gall y gair *‘arigatō’*(diolch) yn cael ei ysgrifennu fel *‘arigatô’*

Yn **Dyrceg**, mae'r acen grom yn cael ei ddefnyddio ar *â* ac *û* i gwahaniaethu rhwng homograffâu, e.e. *‘şura’* (dacw) a *‘şûra’* (cyngor).

## Uchder
Gall yr acen grom gael ei defnyddio i ddangos uchder llafariaid:

**Portiwgaleg**. Uwch na  *‘á’* /a/, *‘é‘* /ɛ/, ac *‘ó’* /ɔ/ yw *‘â‘* /ɐ/, *‘ê’* /e/, ac *‘ô’* /o/. Mae'r acen grom yn cael ei ddefnyddio dim ond ar llafariaid dan bwysau.

## Estyniad Llythyren
Yn **Esperanto**, mae'r acen grom yn cael ei defnyddio ar y llythrennau *ĉ*, *ĝ*, *ĥ*, *ĵ* ac *ŝ*.

Yn **Rwmaneg**, mae'r acen grom yn cael ei defnyddio ar y llythrennau *â* ac *î* am y sŵn /ɨ/.

## Yn Saesneg
Ar eiriau benthyg, mae'r acen grom yn cael ei gadw, fel acennodau eraill, e.e. *rôle* o'r iaith Ffrangeg. Ym Mhrydain yn y 18g (cyn y bost geiniog, pan drethwyd papur), defnyddwyr yr acen grom i gadw gofod, yn bendant y llythrennau *‘ugh’*, e.e. *‘thô‘* yn lle *‘through’* neu *‘brôt’* yn lle *‘brought’*

## Gweler hefyd
* Yr wyddor Gymraeg
* Yr wyddor Roeg

## Dolenni allanol
* Y Prosiect Diacritics 
* Cymorth mewnbwn am acennodau

Categori:Gwyddorau
Categori:Marciau diacritig
Categori:Symbolau teipograffeg
Bedydd Wicaidd

Mae **bedydd Wicaidd** (Saesneg: *Wiccaning*) yn seremoni neu ddefod Wicaidd sydd yn gydweddol i fedydd Cristnogol ar gyfer babi lle'i gyflwynir i'r Duw a'r Dduwies am amddiffyniad.

Mae bedyddiadau Wicaidd yn perthyn i Wica'n benodol, ond dethlir seremonïau tebyg o fewn crefyddau Neo-baganaidd eraill. *Saenio* (o'r hen Saesneg *Sain*, sydd yn golygu *bendithio, cadw draw o ddylanwad drwg*) yw'r enw a roddir i'r seremonïau tebyg hyn.

## Y ddefod
Yn draddodiadol, mae'r Archoffeiriad a'r Archoffeiriades yn cyflwyno'r babi i'r Duw a'r Dduwies. Mewn cytundeb â'r pwysigrwydd a roddir ar ewyllys rhydd o fewn traddodiadau Wicaidd, nid oed dim disgwyl i'r babi ddilyn neu ddewis llwybr Paganaidd am ei hun pen ei fod yn heneiddio.

Yn ystod y ddefod, mae'r rhieni'n cyflwyno'r babi i'r pum elfen a gofyn am eu bendith neu am ddiogelwch, ac fel arfer defnyddir llysenw hudol yn ogystal â'i enw go iawn. Pan yw'r babi'n tyfu, mae'n gallu dewis enw Wicaidd am ei hun.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Ritual of Wiccaning: Lady Bridget & Lady Therese 1998

Categori:Wica
People (cylchgrawn)

bawd|dde|Enghraifft o glawr cylchgrawn "People"
Cylchgrawn wythnosol Americanaidd ydy ***People*** (enw gwreiddiol ***People Weekly***) sy'n cynnwys straeon am enwogion a hanesion pobl go iawn. Cyhoeddir y cylchgrawn gan Time Inc. Ers 2006, mae ganddo gylchrediad o 3.75 miliwn a disgwylir i incwm y cylchgrawn gyrraedd $1.5 billion. Enwyd y cylchgrawn yn "Cylchgrawn y Flwyddyn" gan *Advertising Age* ym mis Hydref 2005, am ei rhagoriaeth golygyddol, cylchrediad a hysbysebu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Saesneg yr Unol Daleithiau
Regulus

Gallai **Regulus** gyfeirio at:

* Regulus (seren)
* Regulus (sant), sant Cristnogol cynnar
* Marcus Atilius Regulus, conswl Rhufeinig
* *Regulus* (genws), genws adar 
* *Regulus*, enw Lladin am y Basilisc
* Regulus, ffurf fetalaidd antimoni
Regulus (seren)

300px|bawd|Regulus (llun digidol)

Seren yw **Regulus** (*Alpha Leonis*), a leolir yng nghytser y Llew (*Leo*). Mae'n un o'r gwrthrychau disgleiriaf yn awyr y nos yn hemisffer y gogledd, sy'n gorwedd tua 77.5 blwyddyn golau i ffwrdd o'r Ddaear. System aml-serol o bedair seren wedi'u trefnu yn ddau bâr (binari) yw Regulus. Mae prif seren sêr binari sbectroscopig Regulus A yn seren brif-gyfres (*main-sequence*) las-gwyn ac mae ei gydymaith yn seren gorrach wen, yn ôl pob tebyg, er na ellir ei gweld. Yn bellach i ffwrdd ceir Regulus B a Regulus C, sy'n sêr prif-gyfres gwan.

bawd|canol|320px|Safle Regulus yng nghytser Leo

Mae Regulus yn seren gyfarwydd ers cyfnod yr Henfyd. Ystyr y gair Lladin *Rēgulus* yw 'tywysog' neu 'mân frenin'. Roedd y Groegiaid yn ei hadnabod fel **Basiliscus** a defnyddir yr enw o hyd gan rai. Yn Arabeg fe'i hadnabyddir fel **Qalb Al Asad** (**قلب&nbsp;لأسد**) neu *Qalb[u] Al-´asad*, sef 'Calon y Llew'. Trwy'r ffurf **Kabelaced** rhoddodd hyn yr enw Lladin canoloesol **Cor Leōnis**. Ei henw Tsieinëeg yw 轩辕十四, Pedwaredd Seren ar Ddeg Xuanyuan, yr Ymerodr Melyn. Yn seryddiaeth y traddodiad Hindw, mae Regulus yn cyfateb i *Nakshatra Magha*.

Categori:Leo (cytser)
Categori:Sêr gydag enwau priod
Synagog Unedig Caerdydd

[bawd|300px|Hen synagog [Caerdydd]]

**Synagog Unedig Caerdydd** (Saesneg: *Cardiff United Synagogue*) yw cymuned (synagog) Iddewig Uniongred Caerdydd, prifddinas Cymru.

## Hanes
Roedd cymuned Iddewig yn bodoli yng Nghaerdydd yn 1841, pan roddodd Ardalydd Bute dir yn ardal Highfield ar gyfer mynwent Iddewig. Mae'r synagog yn deillio o'r Hen Gymuned Hebreaidd (*Old Hebrew Congregation*), a gododd adeilad synagog yn Stryd y Drindod yn 1853, Synagog Stryd Biwt 1858. Stryd Biwt (Bute Street) oedd canolfan y gymuned Iddewig yn y 19g.

Roedd hen synagogau neu gymunedau eraill yn y brifddinas yn cynnwys.

:Hen Gymuned Hebreaidd,
::Stryd y Drindod (1853–1858)
::East Terrace, Stryd Biwt (1858–1897; ailadeiladu 1888)
::Ffordd yr Eglwys Gadeiriol, (1897–1989)
:Newydd (Uniongred)
::Edwards Place (1889–1900)
::Merches Place (1900–?)
:Windsor Place (1918–1955)
:Tŷ Gwyn Road, Penylan (1955–2003)

Y mwyaf arbennig o'r adeiladau o ran pensaernïaeth oedd synagog arddull clasurol Windsor Place. Prynwyd rhan o'r adeiladwaith yn 1979 a'i droi yn deml Hindŵaidd. Gyda'r lleihad yn y gymuned Iddewig a cholli'r hen ganolfannau, ymsefydlodd y gymuned yng Ngerddi Cyncoed, a gysegrwyd gan y Prif Rabbi Jonathan Sacks yn 2003. Mae côr yr adeilad yn nodweddiadol.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Iddewiaeth yng Nghymru

## Dolen allanol
* Gwefan Synagog Unedig Caerdydd  

Categori:Addoldai Caerdydd
Categori:Hanes Caerdydd
Caerdydd
Conrad I, brenin yr Almaen

Dug Franconia o 906 a Brenin yr Almaen, o 911 hyd ei farwolaeth, oedd **Conrad I**, neu **Conrad yr Ieuaf** (Almaeneg: *Konrad*) (890 – 23 Rhagfyr 918). Ef oedd unig aelod o linach Conradaidd i fod yn frenin yr Almaen. Er na ddefnyddiodd Conrad erioed y teitl "Brenin yr Almaen" (*rex Teutonicorum*), ef oedd brenin Dwyrain Francia fel olynydd etholedig Carolingiaidd Louis y Plentyn, esblygodd y deyrnas hon i ddod yn yr Almaen yn y ganrif canlynol.

Roedd Conrad yn fab i Conrad yr Hynaf, a Glismut, merch yr ymerawdwr Arnulf o Garinthia. Roedd y Conradaidd, a oedd yn cowntiaid yn ardal Lahn, a'r Babenbergs, cowntiaid Main, yn cystadlu'n frwd er mwyn llywodraethu Franconia. Yn 906, bu brwydr ger Fritzlar, lladdwyd Conrad yr Hynaf, yn ogystal â dau o'r tri brodyr Babenberg; dieinyddwyd y trydydd un fuan wedyn, er addewid yr archesgob Hatto I o Mainz, canghellor y deyrnas, i gadarnhau cludiant diogel iddo. Daeth Conrad y Ieuaf yn Ddug Ffranconia yn dilyn hyn.

Priododd Conrad chwaer Erchanger, cownt o Swabia, er mwyn adnewyddu perthynas dda rhwng y teuluoedd yn 913. Cafodd Conrad dau o blant gyda Cunigunda, a oedd yn wraig gweddw Liutpold a mam Dug Arnulf o Bafaria: Cunigunda a Herman, a'u ganwyd yn 913.

Etholwyd Conrad yn Frenin y Deyrnas Francaidd Dwyreiniol ar 10 Tachwedd 911, a Forchheim wedi marwolaeth ei ewythr, y Carolingyn Francaidd Dwyreiniol olaf, Louis y Plentyn.

Yn ystod ei deyrn, bu ymdrech cyson i geisio cadw gafael ar ei reolaeth dros y deyrnas, ond bu'n anlwyddianus fel rheol yn erbyn dugiau Sacsoni, Bafaria a Swabia. Bu ei ymgyrchoedd milwrol yn fethianau, a ni fu ei ymgais i ymfyddino'r esgobiad yn ei achos yn synod Hohenaltheim (916) yn ddigon er mwyn digolledu. Bu farw Conrad ar 23 Rhagfyr 918 yn Weilburg. Claddwyd yn Fulda.

Ar ei wely angau, perswadiodd ei frawd, Margrave Eberhard o Franconia, i gynnig y goron i Harri yr Adarwr, dug Sacsoni ac un o'i brif wrthwynebwyr, gan y cysidrodd Conrad mai Harri oedd yr unig dywysog a oedd yn ddigon fedrus i gadw'r deyrnas yn un, ac ymladd y gystadleuaeth mewnol a oedd yn parahu ymysg u dugiaid a'r ymosodiadau di-ddiwedd gan y Hwngariad. Derbyniodd Eberhard a'r boneddigion Francaidd gyngor Conrad, ac etholwyd Harri'n frenin, fel Harri I, brenin Reichstag yn 919 yn Fritzlar.

Olynyd Conrad gan Eberhard fel dug Franconia. Lladdwyd ef yn 939 ym Mrwydr Andernach yn ystod ei wrthryfel yn erbyn yr Ymerawdwr Otto I, a daeth dugiaeth Franconia yn eiddo ymerodrol o 939 hyd 1024.

## Gweler hefyd
*Coeden deulu brenhinoedd yr Almaen. Roedd Conrad yn perthyn i pob brenin arall yr Almaen.

Categori:Marwolaethau 918
Categori:Brenhinoedd yr Almaen
Categori:Brenhinoedd Francaidd
Categori:Dugiaid Franconia
Categori:Teulu Conradiner
Mary Travers

Cantores o'r Unol Daleithiau oedd **Mary Allin Travers** (9 Tachwedd 1936 – 16 Medi 2009).  Aelod y band was Peter, Paul and Mary oedd hi, gyda Peter Yarrow a Noel Stookey.

Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2009
Prawf meddygol

Defnyddir **profion meddygol** gan feddygon i gasglu gwybodaeth feddygol am glaf ac i wneud diagnosis o glefyd neu gyflwr. Fe wneir rhai profion gan feddyg cyffredinol (yn y Deyrnas Unedig meddyg teulu) yn y feddygfa, megis profion gwaed neu wrin, ac yna fe anfonir y samplau at labordy meddygol am archwiliad, ond ar gyfer rhai profion caiff claf ei gyfeirio at arbenigwr gan ei feddyg neu ddeintydd. Oherwydd natur rhai profion, mae'n bosib y gofynnir i'r claf i beidio â bwyta nac yfed am sawl awr cyn y prawf. Anfonir canlyniadau'r prawf at y meddyg teulu; mae'r amser mae'n cymryd i ganlyniadau gael eu casglu, eu hanfon ac yna cyrraedd y meddyg yn dibynnu ar y prawf, a gall amrywio o ychydig ddiwrnodau i ychydig wythnosau.

## Enghreifftiau
* Biopsi
* Delweddu cyseiniant magnetig (MRI)
* Electrocardiograff (ECG)
* Electroenseffalogram (EEG)
* Mamogram
* Pelydr-x
* Pigiad meingefnol (tap sbinol)
* Prawf clyw
* Prawf cyfunol ar gyfer syndrom Down
* Prawf gwaed
** Prawf goddefiad glwcos
* Prawf Lachman
* Prawf sgrinio serfigol
* Prawf wrin
* Sgan tomograffeg gyfrifiadurol (CT/CAT)

## Cyfeiriadau

Categori:Diagnosis meddygol
Meddygol
Heledd Cynwal

Cyflwynydd teledu o Gymru yw **Heledd Cynwal** (ganwyd 14 Mai 1975).

## Bywyd cynnar 
Magwyd Heledd Cynwal ym Methlehem, Llandeilo yn ferch i'r gyflwynwraig Elinor Jones.  

Cafodd ei haddysg yn Ysgol Bro Myrddin.

## Gyrfa 
Bu'n cyflwyno yn rheolaidd ar raglenni cylchgrawn *Uned 5*, *Wedi 7* a *Heno*. Mae hefyd yn cyflwyno rhaglenni S4C o Eisteddfod yr Urdd ac Eisteddfod Llangollen ac yn cyd-gyflwyno *Sion a Siân*.

Bu'n byw yng Nghaerdydd ond mae bellach yn byw ar gyrion Llandeilo. 

## Gwaith
* *Bryn Terfel Scholarship* (Boomerang)
* *Yr C Ffactor* (BBC Cymru)
* *Noson Y Mileniwm* (Antena)
* *Am Y Gorau* (Torpedo Ltd)
* *Y Briodas Fawr* (Solo)
* *Llangollen International Eisteddfod* (Rondo Media)
* *Uned 5* (Antena)
* *Blwyddyn Newydd Dda* (Avanti)
* *Plaza Piccaso* (BBC Cymru)
* *Côr Cymru* (Rondo Media)
* *Cofio* (ITV Wales)
* Eisteddfod yr Urdd (Avanti)
* *Wedi 7* (Tinopolis)
* *Sion a Siân* (ITV Cymru, 2012-)
* *Chwys* (Slam Media, 2016)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Bro Myrddin
Galwedigaeth

Gwaith person wedi'i seilio ar hyfforddiant addysgiadol arbenigol, gyda'r nod o ddarparu cymorth a gwasanaeth i eraill, am dâl uniongyrchol a phenodol, heb ddisgwyl unrhyw fusnes arall o gwbl ydy **galwedigaeth**.

## Enghreifftiau o alwedigaethau
Mae galwedigaethau'n cynnwys, er enghraifft: Cyfreithwyr, Peiriannwyr, Athrawon, Penseiri, Deintyddion, Bydwragedd, Fferyllwyr a Doctoriaid.

Categori:Busnes
Categori:Bywyd personol

Categori:Rheolaeth