open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lehi

**Lehi** (Hebraeg:  לוחמי חרות ישראל–לח״י -  *Lohamei Herut Israel - Lehi*, "Ymladdwyr dros Ryddid Israel - Lehi", a dalfyrrir weithiau yn "LHI"), ac a adwaenir yn aml yn ddifrïol fel **Gang Stern**,     oedd y corff  parafilwrol Seionaidd milwriaethus a sefydlwyd gan Avraham ("Yair") Stern ym Mhalestina dan Fandad.    Ei nod addefedig oedd troi awdurdodau Prydain allan o Balesteina trwy ddefnyddio trais, caniatáu mewnfudo anghyfyngedig i Iddewon a ffurfio gwladwriaeth Iddewig. Fe'i galwyd yn wreiddiol yn **Gorff Milwrol Cenedlaethol yn Israel**, pan gafodd ei sefydlu ym mis Awst 1940, ond fe'i hailenwyd yn Lehi fis yn ddiweddarach. Cyfeiriodd y grŵp at ei aelodau fel terfysgwyr  a chyfaddefodd iddynt gyflawni gweithredoedd terfysgol.  

Ymwahanodd Lehi oddi wrth grŵp milwriaethus Irgun yn 1940 er mwyn parhau i ymladd yn erbyn y Prydeinwyr yn ystod yr Ail Ryfel Byd . Ar y ddechrau, fe geisiodd ymgynghreirio â'r Eidal Ffasgaidd a'r Almaen Natsïaidd. Gan gredu bod yr Almaen Natsïaidd yn llai o elyn i'r Iddewon na Phrydain, ceisiodd Lehi ymgynghreirio â'r Natsïaid ddwywaith, gan gynnig gwladwriaeth Iddewig a fyddai'n seiliedig ar "egwyddorion cenedlaetholgar a totalitaraidd, ac wedi'i chysylltu â Reich yr Almaen drwy gynghrair".  Wedi marwolaeth Stern ym 1942, dechreuodd arweinyddiaeth newydd Lehi symud tuag at gefnogaeth i Undeb Sofietaidd Joseph Stalin  ac ideoleg Bolsiefigiaeth Genedlaethol, a ystyrid yn gyfuniad o'r dde a'r chwith. 
bawd|Rhestr o bobl roedd Heddlu Palesteina yn chwilio amdanynt. Yitzhak Shamir oedd Rhif 2.
bawd|Gwrthdystiad Lehi yn erbyn Folke Bernadotte
Ym mis Ebrill 1948, roedd Lehi a'r Irgun yn gydgyfrifol am gyflafan a laddodd o leiaf 107 o bentrefwyr Arabaidd Palestina yn Deir Yassin, gan gynnwys menywod a phlant. Lladdodd Lehi yr Arglwydd Moyne, Gweinidog Prydeinig Preswyl y Dwyrain Canol, a gwnaeth nifer o ymosodiadau eraill ar y Prydeinwyr ym Mhalesteina. Ar 29 Mai 1948, ar ôl sefydlu ei haelodau gweithredol yn Lluoedd Amddiffyn Israel, diddymodd llywodraeth Israel Lehi yn ffurfiol, er i rai o'i haelodau gyflawni un weithred derfysgol arall, sef llofruddiaeth Folke Bernadotte rai misoedd yn ddiweddarach. Condemniwyd y weithred gan olynydd Bernadotte, fel cyfryngwr, Ralph Bunche. Ar ôl y llofruddiaeth, cyhoeddodd llywodraeth newydd Israel Lehi yn gorff terfysgol, gan arestio tua 200 o aelodau ac euogfarnu rhai o'r arweinwyr. Ychydig cyn etholiadau cyntaf Israel ym mis Ionawr 1949, caniatawyd amnest cyffredinol i aelodau Lehi gan y llywodraeth.  Daeth cyn-arweinydd Lehi, Yitzhak Shamir, yn Brif Weinidog Israel ym 1983.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Fideo am gyflafan Deir Yassin
* Fideo am lofruddiaeth Folke Bernadotte

Categori:Lluoedd lledfilwrol yn Israel
Categori:Seioniaeth
Categori:Teimladau gwrth-Brydeinig
Coeden Jesse

Mae **Coeden Jesse** (hefyd **Pren Jesse**) yn fotiff cyffredin mewn eiconograffeg Gristnogol rhwng y 12fed a'r 15fed ganrif. Mae'n cynrychioli llinach rhwng Jesse, tad y Brenin Dafydd, ac Iesu Grist fel y mae'n ymddangos yn yr Ysgrythur.

Mae darluniau o Goeden Jesse yn seiliedig ar adnod Eseia 11:1 yn y beibl:
:"Yna y daw allan wialen o gyff Jesse; a Blaguryn a dyf o’i wraidd ef."

Yn ffurf fwyaf nodweddiadol y ddelwedd mae Jesse yn gorwedd neu'n cysgu wrth y gwaelod. O'i ystlys y mae boncyff coeden neu winwydden yn esgyn, ei changhennau yn troelli ar bob ochr. Ar y canghennau mae ffigurau sy'n cynrychioli hynafiaid Iesu. Mae'r boncyff fel arfer yn esgyn yn unionsyth i'r Forwyn Fair ac yna Iesu ar y brig. Mae nifer y ffigurau eraill a ddarlunnir yn amrywio'n fawr, yn dibynnu ar faint o le sydd ar gael ar gyfer y dyluniad. Ar brydiau mae pob un o'r 43 cenhedlaeth rhwng Jesse a Iesu sy'n cael eu rhestru yn yr Efengyl yn ôl Luc yn cael eu darlunio, ond fel arfer mae'r detholiad yn llawer llai. Mae Dafydd a Solomon fel arfer yn cael eu cynnwys.

Gall y ddelwedd ymddangos mewn sawl cyfrwng, megis llun mewn llawysgrif oliwiedig, murlun, cerflun, neu ffenestr liw.

## Llyfryddiaeth
* Arthur Watson, *The Early Iconography of the Tree of Jesse* (Llundain: Oxford University Press, 1934)
* Étienne Madranges, ''L'Arbre de Jessé, de la racine à l'ésprit* (Paris: Bibliothèque des Introuvables, 2007)
* Susan L. Green, *Tree of Jesse Iconography in Northern Europe in the Fifteenth and Sixteenth Centuries'' (Efrog Newydd: Routledge, 2019)

## Cyfeiriadau
## Oriel

Abergavenny - Priory Church of St Mary 20180704-09.jpg|Cerfiad derw mawr o Jesse ym Mhriordy y Fenni sy'n dyddio o'r 15fed ganrif a fu ar un adeg yn sylfaen Coeden Jesse fawr iawn
Jesse Window Llanrhaiadr yng Nghinmeirch.jpg|Ffenestr liw yn eglwys Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch (1533)
Ahnenreihe Jesu im Limburger Dom-crop.jpg|Murlun yn Eglwys Gadeiriol Limburg, yr Almaen
An oak carving of the Tree of Jesse from St Andrews Castle, RSM.JPG|Basgerfiad derw (17g) o Gastell St Andrews, yr Alban
Tree of Jesse - Choir's grille - Cathedral of Seville.JPG|Sgrin côr o waith metel yn Eglwys Gadeiriol Sevilla
Isabella Psalter.png|Blaenlythyren oliwiedig yn Sallwyr Isabelle o Ffrainc (tua 1305; Bayerische Staatsbibliothek Cod. Gall. 16 fol.7v)

Categori:Achyddiaeth
Categori:Eiconograffeg
Categori:Y celfyddydau yn yr Oesoedd Canol
Categori:Symbolau Cristnogol
Tom Hayes

Gwleidydd Llafur o Loegr yw **Thomas John Hayes**. Mae'n aelod seneddol dros etholaeth seneddol Dwyrain Bournemouth ers 2024.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Tudalen ar wefan Senedd y DU

Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Rhian Blythe

Actores llwyfan, radio a theledu o Gymru yw **Rhian Alaw Blythe** neu **Rhian Blythe** (ganwyd Chwefror 1982) yn Llandwrog. Enillodd wobr yr actores orau gan BAFTA Cymru yn 2014 am ei phortread o'r athrawes Grug Matthews yn y gyfres *Gwaith/Cartref* i S4C. Ac yn 2008, enillodd wobr yr actores orau yng Ngŵyl Ymylol Caeredin am ei phortread o'r milwr 'Jonsey', yng nghynhyrchiad Sherman Cymru o'r ddrama *Deep Cut*.

Mynychodd Ysgol Syr Hugh Owen yng Nghaernarfon wedyn addysgwyd Blythe ym Mhrifysgol y Frenhines Margaret (QMC) yng Nghaeredin, cyn cael ei dewis yn un o'r 4 actor craidd cyntaf yng nghyfnod Cefin Roberts fel arweinydd Theatr Genedlaethol Cymru.

Bu'n gweithio'n helaeth yng Nghymru a thu hwnt, gan gynnwys yn Efrog Newydd gyda 59 E 59, Theatr y Tricycle a Soho yn Llundain, a Theatr Traverse, Caeredin.

## Bywyd personol
Mae hi'n ferch i'r actorion Iola Gregory a Robert Blythe, yn chwaer i'r llenor Angharad Elen, ac yn briod a'r actor Simon Watts. Mae ganddynt ddau o blant.

## Gyrfa 
[detholiad]

### Theatr 
gyda Theatr Genedlaethol Cymru

** *Romeo a Juliet* (2004)
** *Plas Drycin* (2005)
** *Hen Rebel* (2005)
** *Dominos* (2006)
** *Porth y Byddar* (2007) ar y cyd â Clwyd Theatr Cymru
** *Blodeuwedd* (2014) Theatr Genedlaethol Cymru
* *Bitsh* (2006) Frân Wen
* *Mae gynno ni hawl ar y Sêr* (2007) Llwyfan Gogledd Cymru
* *Blink* (2007) F.A.B Theatre, Efrog Newydd
* *On Emotion* (2008) Blind Summit / On Theatre / Soho Theatr
* *Deep Cut* (2008-2009) Sherman Cymru
* *Unprotected* (2010) Violet Ensemble
* *To Kill a Mockingbird* (2010) Clwyd Theatr Cymru
* ''Fala' Surion* (2011) Frân Wen
* *Clytemenestra* (2012) Sherman Cymru
* *Assembly Women* (2012) The Alternative Theatre Company
* *Hwyliau'n Codi* (2013) Theatr Bara Caws
* *Dros y Top* (2014) Theatr Bara Caws
* *Dim Byd Ynni* (2017) Theatr Bara Caws
* *Draenan Ddu* (2022) Theatr Bara Caws
* *Y Ribidirew Olaf* (2024) Frân Wen
* *OLION* (2024) Frân Wen

### Teledu a ffilm 
* *Mostyn Fflint 'N Aye* (2004)
* *Talcen Caled* (2005)
* *Man Del* (2006)
* *Joni Trons* (2006)
* *Pen Talar* (2009)
* *Blodau* (2009)
* *Gwaith/Cartref* (2010-2014)
* *Diaries of the Great War* (2013)
* *Yr Oedi* (2014)
* *Meripwsan* (2015)
* *Parch* (2016)
* *Y Gwyll* / *Hinterland* (2016)
* *You have reached your Destination* (2017)
* *Titsh* (2017)
* *Morfydd* (2018)
* *Keeping Faith* (2018)
* *Deian a Loli* (2018-2020)
* *Cymru, Dad a Fi* (2020)
* *Craith* / *Hidden* (2021)
* *The Light in the Hall* (2022)
* *Casualty* (2023)
* *Cleddau* / *The One that got Away* (2024)

### Radio 
* *Fire of the Dragon* (2007)
* *Dic Dyrys* (2013)
* *1945* (2013)
* *Dydd Llun Percy Morgan* (2014)
* *Chwilio am Eunice* (2015)
* *Script Slam* (2017)
* *Colli Awen* (2017)
* *Perthyn* (2020)
* *Un Nos Ola Leuad* (2023)
* *Blue Book of Nebo'' (2024)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Sara Lloyd

Actores a chyfarwyddydd theatr o Gymru yw **Sara Lloyd,** sy'n hanu o Ynys Môn. Cafodd ei phenodi fel cyfarwyddwr cyswllt Theatr Genedlaethol Cymru yn 2014. Fel actores, bu'n rhan blaenllaw o'r cyfresi *Gwaith/Cartref* ac *Y Gwyll*.

## Gyrfa 
[detholiad]

### Fel actores 
#### Theatr 
* *Cymru Fach* (Sgript Cymru)
* *Amdani!* (Sgript Cymru)
* *Dosbarth* (Sgript Cymru) 
* *The Way it Was* ((Clwyd Theatr Cymru)
* ''Hobson's Choice* (Clwyd Theatr Cymru)
* *Flora's War* (Clwyd Theatr Cymru)
* *Word for Word / Gair am Air* (Clwyd Theatr Cymru)
* *Y Gyfrinach* (Clwyd Theatr Cymru)
* *The River* (Ruth Is Stranger Than Richard)
* *Sweetheart* (Salisbury Playhouse)
* *A Taste Of Honey* (Salisbury Playhouse)
* *Siwan* (Theatr y Dyfodol)
* *Porth y Byddar* (Theatr Genedlaethol Cymru)

#### Teledu a ffilm 
* *Cowbois ac Injans*
* *A470*
* *Treflan*
* *Citizens*
* *Hearts of Gold*
* *Bad Girls*
* *Jingle / Tincial*
* *Salidas*
* *Gwaith/Cartref*

### Fel cyfarwyddydd 
#### Theatr 
i Theatr Genedlaethol Cymru

* *Anfamol*
* *Dŵr Mawr Dyfn*
* *Pridd*
* *Blodyn (cyswllt)*
* *Nyrsus*

i Sherman Cymru

* *The Elves and the Shoemaker*
* *Yr Hwyaden Fach Hyll*

Eraill

* *Anweledig* (Frân Wen)
* *Mess ar y Maes* (Academi Llais a Chelfyddydau Dramatic Cymru)
* *Fleabag* (Theatr Clwyd)
* *Terroir* (Coleg Cerdd a Drama Cymru)
* *Fala' Surion'' (Frân Wen)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
La Primera Cena (drama)

Drama fuddugol cystadleuaeth Y Fedal Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr 2014 yw ***La Primera Cena***, o waith y dramodydd Dewi Wyn Williams. Dyma'r tro cyntaf iddo ddod yn fuddugol yn y gystadleuaeth, er bod yn agos i'r brig ym 1989 gyda'r ddrama *Leni*. Daw teitl y ddrama o lun gan yr artist Dafne Elvira sy'n barodi o'r Swper Olaf, ac yn cyfieithu i'r Gymraeg fel *Y Pryd Cyntaf*. Cyhoeddwyd y ddrama yn 2017 gan Atebol.

## Disgrifiad byr 
"Mae tad a mab yn cyfarfod am y tro cyntaf mewn 30 mlynedd," yw'r disgrifiad ar glawr y ddrama gyhoeddedig,  "ond nid yw'n gyfarfyddiad hawdd... na chwbl bleserus. Mae cyfrinachau wedi eu claddu'n ddwfn, a gwirioneddau anghyfforddus yn cuddio yng nghilfachau'r cof. Wrth i gymylau duon eu gorffennol gilio'n raddol, cawn olwg ar un o gwestiynau mawr y ddynoliaeth sef beth sydd wrth wraidd cymeriad dyn - magwraeth ynteu natur? Dyma stori ddirdynnol am yr awch cynhenid i ddarganfod y gwir."

## Cefndir 
"Mae *La Primera Cena* yn ymdrin â pherthynas tad a mab," noda'r actor John Glyn Owen, yn rhagair i'r ddrama yn 2016.
[bawd|Darlun [Leonardo da Vinci o'r Swper Olaf]]
Ar glawr y ddrama gyhoeddedig, mae llun o'r dramodydd Dewi Wyn Williams yn blentyn gyda'i dad Glyn Williams.

## Cymeriadau 
* Brian Ellis - 54 oed, cyn-weithiwr mewn banc.
* Hera Muir - 57 oed, ei gymar.
* Aric Ellis - 34 oed, mab Brian, mynyddwr.
* Stela Thomas - 33 oed, cariad Aric, nyrs seiciatryddol.

## Cynyrchiadau nodedig 
Cafodd y ddrama ei llwyfannu am y tro cyntaf ar faes Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Fynwy 2015 gan Theatr Genedlaethol Cymru. Cyfarwyddwr Janet Aethwy; cast:

* Brian Ellis - John Glyn Owen
* Hera Muir - Delyth Wyn
* Aric Ellis - Martin Thomas
* Stela Thomas - Siân Beca

"Wrth fynd ati i ymarfer a Ilwyfannu *La Primera Cena* roedd hi'n amhosib i mi, fel actor, osgoi ystyried a gwerthuso fy rhinweddau a fy ffaeleddau fy hun fel mab ac, yn diweddarach, fel tad", eglura John Glyn Owen; "Hynny yw, a oes ffasiwn beth a pherthynas berffaith rhwng dyn a'i epil? A sut mae'r berthynas honno'n dablygu ac yn newid pan mae'r 'epil' yn tyfu'n oedolyn? Mae'r ddrama hon yn gofyn cwestiynau mawr a hynny trwy gymeriadau cryf, deialog feistrolgar a strwythuro cywrain. Mi fydd Ilwyfannu *La Primera Cen*a am y tro cyntaf yn y Cwt Drama yn Eisteddfod Meifod yn aros yn y cof tra bydda i"

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 2010au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Pedwarawd (drama deledu)

Drama deledu gan John Gwilym Jones yw ***Pedwarawd*** a ddarlledwyd ar Deledu Harlech [HTV] ym mis Mawrth 1977.

Disgrifiodd Bob Roberts y rhaglen fel "digwyddiad arall o bwys, tua Gŵyl Ddewi eleni" yn rhifyn mis Ebrill 1977, o Barn.

"Roedd y ddrama hon eto yn enghraifft deg o feistrolaeth John Gwilym Jones ar ruthmau deialog ac ar saernïaeth drama, er fod saernïaeth *Pedwarawd*, o bosibl, yn or-amlwg. Er fod y teitl yn cyfeirio at y ddau bâr sy'n poblogi'r ddrama, mae rhywbeth yn debyg i bedwarawd Ilinynnol yn ffurf ac adeiladwaith y ddrama. [...] Efallai fod ffurf symetrig y ddrama hon wedi cyfyngu braidd yn ormodol ar y gymeriadaeth, ac nid oedd gan yr un o'r cymeriadau yr egni a'r annibynniaeth sy'n nodweddu cymeriadau *Ac Eto Nid Myfi*. Ar wahân i Beryl Williams, nid oeddwn yn teimlo fod yr actorion eraill wedi Ilwyddo i greu cymeriadau cyfangwbl gredadwy a chrwn. Roedd y cyfarwyddo yn sicr a deallus, serch hynny."

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1970au
Cigfran (drama deledu)

Drama deledu Gymraeg a ddarlledwyd ar BBC Cymru ym 1977 yw ***Cigfran***. 

Ceir adolygiad o'r ddrama yn Barn [Ebrill 1977] gan Bob Roberts.

"Gellir dweud yr un peth [roedd y cyfarwyddo yn sicr a deallus], am ***Cigfran*** y ddrama fuddugol a deledwyd gan y BBC yn ddiweddarach yn y mis [Ebrill 1977]. Er i'r actorion yma eto weithio'n galed i geisio creu arswyd a thensiwn yn ôl gofynion y stori, nid oedd y ddrama'n gweithio fel darn o theatr. Yn sicr, roedd elfennau arswyd a thrasiedi yma, efallai yn or-amlwg, ond nid oeddynt yn cario'r ddrama yn ddi-dor i'w diweddglo. Mae rhyw egni arswydus ymhob trasiedi dda, egni sy'n gwneud i ni'r gwylwyr ymdeimlo â diymadferthwch y cymeriadau yn wyneb sicrwydd eu tranc. Arswyd artiffisial a thensiwn gwneud a gafwyd yn *Cigfran*. Ni chyffyrddodd â'r trobwll hwnnw sy'n is-ymwybod pob un ohonom ac a gynhyrfir pan ddown wyneb yn wyneb a'r goruwchnaturiol. Rhaid canmol y cynhyrchiad, serch hynny. Fe gafwyd setiau grymus, ffilmio effeithiol a chyfarwyddo trylwyr. Mae hynny'n sicr o fod yn ysbrydiaeth i'r awdur fwrw arni."

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg 1977
Yr Atgyfodiad (Eben Fardd)

:''Mae'r erthygl hon am y gerdd gan Eben  Fardd. Ar gyfer yr Atgyfodiad yn y Beibl, gweler Atgyfodiad yr Iesu.*
[bawd|de|250px|*Atgyfodiad Iesu Grist'' gan [Tintoretto, 16eg Ganrif]] 
Pryddest hir gan Eben Fardd yw **Yr Atgyfodiad** (orgraff wreiddiol: **Yr Adgyfodiad**). Cyflwynwyd y gerdd ar gyfer cystadleuaeth y Gadair yn Eisteddfod Rhuddlan, 1850.

## Y Gerdd
Testun y gerdd yw Atgyfodiad yr Iesu, ond mae'r gerdd wedi'i ysgrifennu o safbwynt côr o Angylion sy'n trafod y digwyddiad. Mae bron 3,000 o linellau i'r gerdd.

Ymgais fwriadol yw'r gerdd i wireddu arwrgerdd Cristnogol epig Gymraeg, yn llinach *Coll Gwynfa* John Milton fel a ddisgrifiwyd (ond na chyflawnwyd erioed) gan Goronwy Owen.

### Mesur
Y mesur a ddefnyddiodd Eben Fardd ar gyfer y Bryddest oedd Gorchan y Gyhydedd Hir, un o'r mesurau rhydd a gofnodwyd gan Iolo Morganwg. Cwpledi odliedig deuddeg sill sydd i'r mesur hon. Ym marn E. G. Millward mae'r mesur yn cyfrannu at fethiant y gerdd, gan fod yr odli'n syrffedu dros hyd y gerdd.

## Dylanwad
Er mai aflwyddiannus fu'r gerdd yn yr Eisteddfod (cerdd symlach a byrrach o lawer gan Ieuan Glan Geirionnydd fu'n fuddugol), roedd yn ddylanwad mawr ar feirdd diweddarach aeth ati i gyfansoddi arwrgerddi Cymraeg ar yr un model, megis *Emmanuel* Gwilym Hiraethog, cerddi gan Llew Llwyfo ac eraill. Disgrifiodd un beirniad ar y pryd fod y gerdd wedi esgor ar "chwyldroad lled bwysig ... yn ymerodraeth Yr Awen Gymraeg". Ym marn Thomas Parry roedd yr holl bryddestau hyn yn gyfangwbl ddiwerth yn llenyddol, ac er bod eraill fel R. M. Jones yn barotach i amddiffyn y traddodiad mae *Yr Atgyfodiad* ei hun yn "fethiant llenyddol" ym marn E. G. Millward.

## Cyfeiriadau
Cyhoeddwyd y gerdd ei hun yn Roberts, Howell (gol.) (1873) *Gweithiau Barddonol Eben Fardd*, Howell Roberts: Bangor.

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cerddi Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Pryddestau
Llinyn coch (Cabala)

[bawd| Llinyn coch ar bwys y Wal Orllewinol yn [Jeriwsalem|Jerwsalem]]
Mae gwisgo **llinyn dugoch** neu **ysgarlad** tenau (Hebraeg: חוט השני, *khutt hashani* ) fel math o talisman yn arfer gwerin Iddewig. Mae'n ffordd o atal anffawd a achosir gan y "llygad drwg" (Hebraeg: עין הרע). Credir bod y traddodiad yn gysylltiedig â Cabala a ffurfiau crefyddol eraill ar Iddewiaeth.

Fel arfer, mae'r llinyn coch ei hun wedi'i wneud o edau wlân ysgarlad tenau. Mae'n cael ei wisgo fel breichled neu fand ar arddwrn y gwisgwr. Gwisgwyd y llinyn coch mewn llawer o ddiwylliannau, ac nid yw wedi'i seilio ar ddiwylliant Iddewig yn unig. Mae Hindŵaeth a diwylliant Tsieina hefyd yn gwisgo'r llinyn coch neu'r freichled hon er mwyn denu lwc dda a chariad ac i atal drygioni.

## Hanes Beiblaidd 
Sonnir am edau ysgarlad, sydd wedi'i chlymu am yr arddwrn, yn Genesis 38. Daw Tamar yn feichiog gan ei thad-yng-nghyfraith, Jwda, ac yn rhoi genedigaeth i efeilliaid.

Mor gynnar â Rabbi Shmuel ben Hafni Gaon, nododd sylwebwyr Iddewig y gallai gosod llinyn coch ar eich arddwrn fod yn argoel dda. Mae rhai ffynonellau yn awgrymu y gall hyd yn oed gael ei osod o amgylch y bys. Mae rhai sylwebwyr Iddewig cynnar (fel Aggadas Bereishis) yn ysgrifennu bod côt Joseff (a roddwyd iddo gan Jacob) mewn gwirionedd yr un fath â chôt y Llwythau eraill, dim ond bod Jacob wedi gosod llinyn coch ar y cyffiau.

## Trwy'r oesoedd 
Nid oes unrhyw dystiolaeth ysgrifenedig yn y Torah, Halacha, na'r Cabala am ei gwneud yn ofynnol i glymu llinyn coch o amgylch yr arddwrn. Er bod ffynonellau yn cyfeirio at linynnau coch fel argoel dda, nid yw'n amlwg a oedd llawer o bobl yn eu gwisgo. Yr unig achos y gwelwn anogaeth gyhoeddus i wisgo edafedd coch yw yn y 1490au: pan nad oedd Iddewon yn cael gwisgo Tefilin, argymhellodd Rabi Abraham Saba i Iddewon wisgo llinyn coch ar eu dwylo (i gofio gorchymyn Tefilin).

## Gweler hefyd 
* Swyngyfaredd apotropaidd
* Hamsa
* Cabala ymarferol
* Kautuka
* Raksha Bandhan
* Martenitsa

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau llyfrau 
* 

## Dolenni allanol 
### Nodiadau eglurhaol 
* Beliefnet: Why the Red String?
* Teman, Elly. 2008. "The Red String: A Cultural History of a Jewish Folk Symbol," in: Bronner, Simon J. (ed.), Jewishness: Expression, Identity, Representation, Inaugural volume in book series on Jewish Cultural Studies, Oxford: Littman Library of Jewish Civilization.
* Ask the Rabbi: Red Strings

### Tystiolaeth arall 
* Vice: "Why Celebrities Stopped Following Kabbalah"
* Michael Laitman: Practical Kabbalah has no use for red strings

Categori:Cabala
La niña de la mochila azul 2

Ffilm gerdd gan y cyfarwyddwr Rubén Galindo yw  ***La niña de la mochila azul 2***  a gyhoeddwyd yn 1981. Fe'i cynhyrchwyd ym Mecsico. Dyma ddilyniant y ffilm *La niña de la mochila azul* (1979).

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Adalberto Martínez "Resortes", Pedro Fernández, María Rebeca a Mónica Prado.

Categori:Ffilmiau cerdd o Fecsico
Categori:Ffilmiau Sbaeneg
Categori:Ffilmiau 1981
Thomas Peter Ellis

Roedd **Thomas Peter Ellis** ( 4 Mehefin 1873-7 Gorffennaf, 1936) yn farnwr yn nhalaith Pwnjab India yn nyddiau yr ymerodraeth.  

Fe'i ganwyd yn Wrecsam yn fab i Peter Ellis a Mary Lewis. Bu farw ei dad pan oedd T. P. yn fachgen, a symudodd i fyw gyda theulu ei fam yng Nglyndyfrdwy. 

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Uwchradd Croesoswallt a Choleg Lincoln Rhydychen. Wedi darfod yn y coleg ymunodd â gwasanaeth sifil yr India. Codwyd ef yn farnwr rhanbarth a sesiwn yn y Pwnjab ac yn ystod cyfnod y rhyfel byd cyntaf bu'n twrnai cyffredinol llywodraeth y Pwnjab. 

Priododd dwywaith. Ei wraig cyntaf oedd Rosetta McAlister, bu hi farw yn 1912. Yr ail wraig oedd Hilda Broadway. Cafodd dau o blant. 

Dychwelodd i Gymru ym 1921 gan ymsefydlu yn Llysymynach, Dolgellau. Cymerodd diddordeb mawr yn hynafiaethau Cymru gan gyhoeddi nifer o lyfrau hanesyddol.  

## Llyfrau 
Ymysg ei gyhoeddiadau  oedd  

* The Story Of Two Parishes Dolgelley & Llanelltyd
* Welsh Tribal Law and Custom in the Middle Ages, 
* The First extent of Bromfield and Yale, 
* The Tragedy of Cymmer, 
* The Catholic Martyrs of Wales (Roedd T. P. Ellis yn aelod brwd o'r Eglwys Gatholig) 
* The Welsh Benedictines of the Terror.
* Dreams and Memories (hunangofiant)

## Marwolaeth 
bawd|Bedd T.P. Ellis
Bu farw ar 7 Gorffennaf 1936  mae ei fedd yn ardal cysegredig y Catheligion ym mynwent gyhoeddus Dolgellau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Barnwyr o Gymru
The Odd Man trilogy

Cyfres ddrama deledu yn seiliedig ar helyntion yr heddlu oedd ***The Odd Man,*** a gynhyrchwyd gan Deledu Granada, ac a ddarlledwyd dros bedair cyfres rhwng 1960 a 1963. Portreadwyd y Prif Arolygydd Charles Rose rhwysgfawr gan William Mervyn ar ddechrau cyfres 3, gan sicrhau llwyddiant poblogaidd y sioe. Datblygodd y gyfres gyntaf yn drioleg a barhaodd y rhan fwyaf o'r 1960au, gan ddilyn cymeriad Rose wrth iddo droi'n fwy hynaws. 

## *The Odd Man* 
Deliodd y gyfres wreiddiol ag ymchwiliadau'r asiant-theatr-o-dditectif Steve Gardiner (a bortreadwyd gan Geoffrey Toone, ac a ddisodlwyd gan Edwin Richfield wedi hynny). Gardiner oedd y "dyn od" yn nheitl y gyfres, a'i gyfarfyddiadau â'r heddlu yng nghymeriad y Prif Arolygydd Gordon (Moultrie Kelsall) oedd cnewyllyn cyfresi 1 a 2. Disodlwyd Kelsall gan y Prif Arolygydd Charles Rose (William Mervyn) o gyfres tri ymlaen. Cynorthwywyd Rose gan y Ditectif Ringyll Macbride (Alan Tilvern) a barhaodd am un tymor yn unig. Fe'i disodlwyd gan y Ditectif Sarjant Swift (a bortreadwyd gan Keith Barron) ar gyfer y gyfres olaf ym 1963 .

## ''It's Dark Outside* 
Cafodd y cymeriadau Rose a Swift ddwy gyfres eu hunain, *'''It's Dark Outside'''*, ym 1964 a 1965. Roedd y straeon yn arswydus, gyda chymeriad Barron yn aml yn teimlo dan ormes ac yn ddryslyd gan droad y digwydd. Gadawodd Barron ar ddiwedd cyfres 1, i gael ei ddisodli gan Anthony Ainley yn rôl y Ditectif Ringyll Hunter.

## *Mr Rose'' 
Y drydedd gyfres a'r olaf yn y drioleg oedd ***Mr Rose***, a welodd y prif gymeriad yn mwynhau ymddeoliad yn Eastbourne . Ceisiodd Rose ysgrifennu ei atgofion mewn heddwch cyn cael ei gynnwys mewn ymchwiliadau troseddol annibynnol. 

John Snow oedd cyfansoddwr arwyddgân *Mr Rose*, ac fe’i cyhoeddwyd ar sengl gan Roy Budd ar label Pye Records ym 1967. Recordiwyd ail fersiwn ar wahân ar yr albwm *Time For TV* gan Brian Fahey a’i Gerddorfa, ar label Studio 2 Stereo. Recordiwyd recordiad gwreiddiol John Snow gan lyfrgell gerddoriaeth hwyliau De Wolfe, ac nid yw ar gael yn fasnachol.

Bu'r actores Gymraeg Beryl Hall yn ran o'r drydedd gyfres hon.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 
* 

Categori:Rhaglenni teledu o'r Deyrnas Unedig
Glyn Williams (Pensarn)

Actor o Benysarn, Ynys Môn oedd **Glyn Yoland Williams** (1927 &ndash; 15 Mehefin 1982) neu '''Glyn Pen'sarn / Glyn Williams''', fel y'i adnabyddwyd. Bu'n rhan o gwmnïau drama Theatr Fach Llangefni a Cwmni Theatr Cymru rhwng y 1960au a'r 1980au. Priododd Kitty, ac mae'n dad i'r dramodydd Dewi Wyn Williams a'r actor Yoland Williams, a dau fab arall.

Bu farw'n 55 oed ar y 15 Mawrth 1982, a'i gladdu ym mynwent Penysarn, Ynys Môn. Ar ei garreg fedd, mae'r englyn ganlynol o waith R Jones: 

Y dwys-ddoniol gwreiddiolaf – y ffermwr 
::a berfformiai loywaf 
:na wêl ddôl ynghanol haf
:na wylo'i gyrten olaf.

## Gyrfa 
[detholiad]

### Theatr 
* ***Y Claf Diglefyd*** (1969) Theatr Fach Llangefni

#### Cwmni Theatr Cymru 
* ***Daniel Owen*** (1969)
* ***Y Llyffantod*** (1973)
* ***Ifas y Tryc*** (1975) 
* ***Y Lefiathan*** (1976) 
* ***Drws Priodas*** (1977) 
* ***Esther*** (1979) 
* ***Dinas*** (1982)

### Teledu 
* ''Mostyn a'r Cryman Bach* (1964) BBC Cymru 
**Y Llyn yn y Mynydd* (1965)
**Y Wawr* (1967) BBC Cymru
**Pobol y Cwm'' (1980-1981)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Cariad Creulon (drama)

Drama radio a ddarlledwyd ar Radio'r BBC ym 1956 oedd y fersiwn wreiddiol o ***Y Cariad Creulon*** o waith R. Bryn Williams Addaswyd y ddrama sydd wedi'i lleoli yn Y Wladfa ar gyfer y llwyfan o dan yr enw ***Cariad Creulon*** . Cyhoeddwyd y ddrama gan Wasg Christopher Davies ym 1970. Hon oedd y ddrama gyntaf i'w pherfformio yn Gymraeg gan Gwmni Theatr Cymru yn Hydref 1965.

## Disgrifiad byr 
Meri Ifans yw prif gymeriad y ddrama - gwraig weddw, gadarn, wrol iawn ei ffordd a adawodd Gymru am yr Andes [Patagonia] tua chanol y 19fed ganrif er mwyn rhoi gwell cyfle mewn bywyd i'w phlant. Ond, wrth ymadael â Chymru, nid ymadawodd â'r ffordd Gymreig o fyw, a dyna'r allwedd i'w methiant.

## Crynodeb 
Digwydd y ddrama mewn ffermdy yn Yr Andes, o'r enw 'Gwyndy'. Mae'r cartref yn llawn o ddodrefn Cymreig o Gymru, sy'n gosod y cyd-destun o'r cychwyn. 

### Act 1 
Agorir Act 1 gyda Mair (merch hynaf y teulu) yn sgwrsio gyda'r forwyn Pepita) sy'n trafod caneuon gwerin "y Paith". Cawn flas o neges y ddrama wrth iddynt drafod "rhamant", gyda'r Mair 'chwerw a gwrthryfelus' yn datgan nad yw'r gair yn cael ei arddel "...yn y tŷ yma. Mae rhamantu'n ddrwg, ac ieuengtid yn bechod. Yn wahanol iawn i fywyd allan acw ar y paith ac yn y mynyddoedd."  

Daeth y ddrama yn ail yng nghystadleuaeth Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Glyn Ebwy 1958, gyda'r beirniad Mary Lewis yn nodi "Buaswn o ddifrif yn ystyried *Cariad Creulon* fel drama i'w gwobrwyo, onibai i un arall ymddangos". Enillydd y Tlws y flwyddyn honno oedd Huw Lloyd Edwards gyda'r ddrama *Cyfyng Gyngor* o'r 10 oedd wedi cystadlu. 

Pan gyhoeddwyd y ddrama ym 1970, cyflwyna'r dramodydd y gyfrol er cof am yr actor Wyn Jones a fu'n portreadu'r mab hynaf 'Dafydd' yn y cynhyrchiad cyntaf. Yn drasig o gynamserol, bu farw'r actor mewn damwain car tra'n paratoi i ffilmio addasiad i deledu o'r ddrama *Pros Kairon* ym 1967.

Cyfieithwyd y ddrama i'r Sbaeneg i'w darlledu drwy'r Ariannin. Cast: 

* Meri Ifans - Nesta Harris
* Dafydd - Huw Tudor
* Mair - Iola Gregory
* Idris - Terry Dyddgen-Jones
* Manolo - Ian Saynor
* Alonso - David Lyn
* Pepita - Valmai Jones
* Tirano - 

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1960au
Vernostonos

Duw hynafol yn niwylliant crefyddol Celtaidd oedd **Verostonos** (neu **Vernostonus**), a addolwyd ym Mhrydain Rufeinig. Mae ganddo gysylltiadau â'r wernen. Darganfu cerrig allor a gysegrwyd iddo yn y Deyrnas Unedig, megis y garreg allor yn Ebchester yn Swydd Durham (RIB 1102, *DEO VERNOSTONO COCIDIO VIRILIS GER V S L*).https://romaninscriptionsofbritain.org/inscriptions/1102 Ynghyd â Cocidius ar yr arysgrif, awgrymir iddo hefyd fod yn dduw rhyfel.

## Etymoleg 
Mae'n bosibl bod **Vernostonos** yn deillio o **Werno-stonos* y Proto-Gelteg, sy'n golygu 'Griddfan Coed Gwern' (cf. http://www.wales.ac.uk/documents/external/cawcs/PCl-MoE.pdf  http://www.wales.ac.uk/documents/external/cawcs/MoE-PCl.pdf  https://web.archive.org/web/20060211181501/http://www.indo-european.nl/cgi-bin/query.cgi?root=leiden&basename=%5Cdata%5Cie%5Cceltic ).

## Ffynonellau 
* Amgueddfa Brydeinig, Llundain, Lloegr.
* Amgueddfa Lancaster, Lancaster, Lloegr.
* Amgueddfa Hynafiaethau Newcastle, Newcastle, Lloegr.
* Amgueddfa Penrith, Penrith, Lloegr.
* Amgueddfa Rufeinig Verovicium, Caer Housesteads, Northumberland, Lloegr.
* Amgueddfa Castell Efrog, Efrog, Lloegr.
1938 (drama)

Drama deledu hanesyddol ac olaf Saunders Lewis yw ***1938,*** a gyfansoddwyd ym 1975, pan oedd yn 82 oed. Comisiwn gan y cynhyrchydd George P. Owen o BBC Cymru oedd y sbardun, ac mae hi'n perthyn o ran thema i'w ddrama gynharach *Brad* (1955). Mae'r Cadfridog Ludwig Beck yn mynnu cael gair yn breifat gydag ef, ynglŷn â'r hyn mae Hitler newydd ei gyhoeddi, gan boeni nad yw'r Fyddin yn barod am Ryfel. Ceisia Hitler ei ddarbwyllo na fydd Rhyfel ym 1938, ond mwya'n byd y trafodir y mater, nid yw Beck yn gallu cytuno gyda'i gynlluniau, ac mae'n gorfod ymddiswyddo o'i Fyddin. Nid yw Hitler yn hapus am hyn, gan atgoffa Beck fod ei holl swyddogion wedi tyngu llw o deyrngarwch i'r Fuehrer. Ond ar ddiwedd yr Act, mae'n ildio, ac yn caniatáu dymuniad Beck, er ei fod yn amau ei deyrngarwch.

Yn Act 2, mae'r swyddogion yn cwrdd yn ddirgel yng nghartref Hjalmar Schacht, pennaeth Banc yr Almaen, er mwyn ceisio arbed cychwyn ail-Ryfel Byd. Daw Beck yno a'i olynydd fel Pennaeth newydd y fyddin, y cadfridog Franz Halder. Maent yn trafod sawl cynllun posib ar sut i atal cynlluniau Hitler, ac yn trefnu bod merch yn ymweld â Lloegr er mwyn ceisio cyd-weithio gyda Phrydain.

Digwydd Act 3 ar y 27 Medi 1938, ac mae Hitler yn lloerig nad yw'r dyrfa yn Berlin mor angerddol ag ef dros fynd i Ryfel. Mae o'n parhau yn benderfynol i gychwyn y cyrch milwrol am hanner dydd, ar y dydd canlynol, ond mae pawb i weld yn ei erbyn. 

Daw Act 4 â'r ddrama i ben, am y tro, gyda buddugoliaeth dros-dro i Hitler, sydd, er gwaetha'r holl gynllunio, yn ennill y dydd dros ei swyddogion bradychus. 

## Cefndir 
Cyfansoddodd Saunders Lewis y ddrama rhwng Awst a Thachwedd 1975, ac yntau'n 82 oed. Cyfarwyddwr George P Owen. Ymysg y cast roedd David Lyn a bortreadodd Adolf Hitler, a Meredith Edwards, Stewart Jones, Guto Roberts a Charles Williams.

Nid oedd adolygydd teledu Barn [Ebrill 1978] Bob Roberts, yn hapus iawn gyda'r portread o Adolf Hitler : "Fe gafwyd perfformiad brafiwra o’r Fuhrer gan David Lyn, ac er fod stranciau Hitler yn ddiarhebol, efallai fod Hitler David Lyn yn ormod o gartŵn. Roedd yn dangos paranoia'r dyn yn gryf iawn, ond roedd hynny'n tueddu i gymylu'r haen sylfaenol o ddichell a chreulondeb a'i nodweddai. Roedd Hitler Chaplin yn y *Great Dictator* yn fwy bygythiol er donioled oedd." 

Addaswyd rhannau o'r ddrama ynghyd â'r ddrama *Brad,* i greu y ffilm *Brad* a ddarlledwyd gan S4C ym 1994. Harri Pritchard Jones oedd yn gyfrifol am y sgript a ddefnyddiodd cyfyng gyngor Ludwig Beck, fel asgwrn cefn y ffilm.

## Darllen pellach 
* William L. Shirer, *Berlin Diary 1934-41* (1942) 
* William L. Shirer, *The Rise and Fall of the Third Reich* (1959)

## Cyfeiriadau 

Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1970au
John Boorman

bawd|chwith|110px
Cyfarwyddwr ffilm o Sais yw John Boorman (ganed 18 Ionawr 1933). 

Cafodd Boorman ei eni yn Shepperton. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1962 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn yr Ysgol Salesian, Chertsey.

Mae gyda fe plant, yn gynnwys Charley Boorman a Katrine Boorman.

## Ffilmiau
**Point Blank* (1967)
**Hell in the Pacific* (1968)
**Deliverance* (1972)
**Zardoz* (1974)
**Exorcist II: The Heretic* (1977)
**Excalibur* (1981)
**The Emerald Forest* (1985) (yn serennu Charley Boorman)
**Hope and Glory* (1987)
**The General* (1998)
**The Tailor of Panama* (2001)
**Queen and Country* (2014)

Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Genedigaethau 1933
Sergey Obraztsov

[de|bawd| Sergey Obraztsov yn perfformio ym [Milan ym 1973.]]
Roedd **Sergey Vladimirovich Obraztsov** (, 5 Gorffennaf 1901 – 8 Mai 1992) yn bypedwr Sofietaidd a Rwsiaidd sy'n cael ei gydnabod gan yr Encyclopædia Britannica am "sefydlu pypedwaith fel ffurf ar gelfyddyd yn yr Undeb Sofietaidd." Dylanwad Obraztsov sy'n gyfrifol am sefydlu theatrau pypedau mewn llawer o wledydd. Ei gasgliad o bypedau egsotig oedd y mwyaf yn Rwsia ac un o'r rhai mwyaf yn y byd.

Ganed Obraztsov ar 22 Mehefin 1901 ym Moscfa i deulu o athro ysgol a pheiriannydd rheilffyrdd. Rhwng 1922 a 1931, bu'n gweithio fel actor gyda Vladimir Nemirovich-Danchenko yn un o stiwdios y Moscow Art Theatre. Yn ystod y cyfnod hwn, llwyfannodd nifer o sioeau pypedau mewn arddull vaudeville cyn mynd ymlaen i sefydlu'r State Central Puppet Theatre ym Moscfa ym 1931.

Teithiodd ei theatr i dros 350 o ddinasoedd yn yr Undeb Sofietaidd a 90 o ddinasoedd mewn gwledydd tramor. Yn ystod ei deithiau niferus dramor, helpodd Obraztsov i boblogeiddio pypedwaith artistig yn yr Unol Daleithiau, Prydain, a gwledydd eraill. Dychanodd un o'i sioeau mwyaf adnabyddus, *An Unusual Concert* (1946), berfformwyr gwael. Yn ogystal â llwyfannu mwy na 70 o ddramâu i blant ac oedolion yn ei theatr, cyfarwyddodd Obraztsov y ffilm bypedau hir gyntaf o dan y teitl *Looking at a Polar Sunset Ray* yn 1938, a hefyd nifer o raglenni dogfen. Yn ei flynyddoedd olaf, daeth Obraztsov yn frwd dros bypedau bys. Roedd hefyd yn fedrus mewn perfformio pypedau â'i ddwylo noeth.

Sergey Obraztsov oedd Llywydd Undeb Rhyngwladol y Pypedwyr (1976-1984, ac o 1984 yn Arlywydd Emeritws). Bu hefyd yn athro addysgu yn Academi Gelfyddydau Theatr Rwsia (o 1973), ac yn aelod o Undeb Ysgrifenwyr yr Undeb Sofietaidd. Ysgrifennodd Obraztsov hunangofiant a monograff ar theatr bypedau Tsieineaidd. Enillodd Wobr Stalin yn 1946, a chael ei enwi yn Artist y Bobl yr Undeb Sofietaidd yn 1952, ac yn Arwr Llafur Sosialaidd yn 1971. Bu farw Obraztsov ar 8 Mai 1992 a chladdwyd ef ym Mynwent Novodevichy.

Nod Sefydliad Obraztsov, a sefydlwyd ym 1998 gan aelodau ei deulu a Theatr Bypedau Obraztsov, oedd cadw ei etifeddiaeth greadigol gyfoethog yn fyw.

Ym mis Medi 2001, cynhaliodd Theatr Sergey Obraztsov (Theatr Bypedau Talaith Moscow a enwyd ar ôl Obraztsov) wythnos o ddathliadau canmlwyddiant oedd yn cynnwys amrywiaeth ryngwladol o berfformwyr.

## Llyfrau gan Obraztsov 
* *My Profession* (1950) Ieithoedd Tramor, Moscfa. Cyfieithwyd o'r Rwsieg gan Ralph Parker a Valentina Scott. Mae'n cynnwys llawer o blatiau sepia o bypedau ynghyd â bywgraffiad o Sergey Obraztsov.
* *IMPRESSIONS OF LONDON: On What I Saw, Learned and Understood During Two Visits to London* (1957) Sidgwick & Jackson, Llundain
* *The Chinese Puppet Theatre* (1961) Faber & Faber Limited, DU.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Obraztsov (in Russian)
* Erthygl am Obraztsov (in English)
* Bywgraffiad o Sergey Obraztsov (in English)
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Rwsia
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Genedigaethau 1901
Huw Carrod

Actor o Gymru yw **Richard** **Huw Carrod** neu **Huw Carrod** a gychwynodd ei yrfa gyda Cwmni Theatr Cymru ym 1965, yn y ddrama *Cariad Creulon*.

Yn enedigol o Dŷ-croes, Sir Gaerfyrddin, bu'n cystadlu mewn Eisteddfodau lleol pan yn ifanc.

Bu hefyd yn aelod brwd o Gymdeithas yr Iaith ac yn un a fu'n rhan o'r brotest ar Bont Trefechan ym 1963.

Mae o wedi beirniadu yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd.  Mae'n byw yn Aberhonddu.

## Gyrfa 
### Theatr 
* *Cariad Creulon* (1965)

### Teledu 
* *Cariad Creulon* (1965)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion Cymraeg
Taranis

[bawd| Taranis ([Iau (duw)|Iau gydag olwyn a tharanfollt), Le Chatelet, Gourzon, Haute-Marne, Ffrainc]]

Duw taranau ym mytholeg y Celtiaid oedd **Taranis** (Proto-Gelteg: **Toranos*, **Tonaros* yn gynt; Lladin: **Taranus**, **Tanarus** yn gynt), a addolwyd yn bennaf yng Ngâl ac yn Hispania ond hefyd mewn rhanbarthau'r Rheindir ac Afon Donaw. Soniodd y bardd Rhufeinig Lucan am Daranis, ynghyd ag Esos a Toutatis, yn ei gerdd epig *Pharsalia* fel duwiau Celtaidd y gwnaed offrymau aberthol dynol iddynt. Cysylltwyd Taranis, yn ogystal â'r Cyclops Brontes ("taran") ym mytholeg Roeg, â'r olwyn.
[bawd| Credir mai llun o Taranis a geir ar wal fewnol [Pair Gundestrup, a grëwyd rhwng 200&nbsp;CC a 300&nbsp;OC]]
Y mae llawer o ddarluniau o dduw barfog â tharanfollt yn y naill law ac olwyn yn y llall wedi eu canfod o Gâl, lle mae'n debyg y daeth y duw hwn i gael ei gyfuno â'r duw Rhufeinig Iau.

## Gweler hefyd 
* Delbáeth
* Fontes Tamarici
* Perkūnas
* Indra
* Perun
* Thor
* Tuireann
* Zews

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* 
* Ellis, Peter Berresford, *Dictionary of Celtic Mythology* (Oxford Paperback Reference), Oxford University Press, (1994): 
* 
* MacKillop, James. *Dictionary of Celtic Mythology*. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN&nbsp;0-19-280120-1.
* 
* Wood, Juliette, *The Celts: Life, Myth, and Art*, Thorsons Publishers (2002): 

## Darllen pellach 
* Gricourt, Daniel; Hollard, Dominique. "Taranis, caelestiorum deorum maximus". Yn: ''Dialogues d'histoire ancienne*, cyf. 17, rhif 1, 1991. tt.&nbsp;343–400. [DOI: https://doi.org/10.3406/dha.1991.1919 ] ; [www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1991_num_17_1_1919]
* Gricourt, Daniel; Hollard, Dominique. "Taranis, le dieu celtique à la roue. Remarques préliminaires". Yn: *Dialogues d'histoire ancienne'', cyf. 16, rhif 2, 1990. tt.&nbsp;275–320. [DOI: https://doi.org/10.3406/dha.1990.1491 ] ; www.persee.fr/doc/dha_0755-7256_1990_num_16_2_1491

Categori:Mytholeg Geltaidd
Piler y Badwyr

Colofn Rufeinig anferth a godwyd yn Lutetia (Paris fodern) i anrhydeddu'r duw Iau gan urdd o fadwyr (neu longwyr) yn y ganrif 1af OC yw **Piler y Badwyr** (). Dyma'r heneb hynaf ym Mharis, ac un o'r darnau cynharaf o gelf Gâl-Rufeinig gynrychioliadol i gael arysgrif ysgrifenedig.

*Nautae Parisiaci* (morwyr y Parisii, a oedd yn llwyth Galaidd) yw enw'r Rhufeiniaid ar yr heneb. Fe'i darganfuwyd mewn mur dinas o'r 4g yn Île de la Cité ac erbyn hyn caiff ei arddangos yn *ffrigidariwm* Thermes de Cluny.

## Disgrifiad 
### Arysgrif 
[chwith|bawd| Cysegriad i Iau o dan [Tiberius (14–37 OC)]]
Wedi'i ysgrifennu yn Lladin gyda rhai nodweddion yn iaith y Celtiaid yng ngorllewin a chanolbarth Ewrop, sef y Galeg, mae'r arysgrif yn cymysgu duwiau Rhufeinig â duwiau sy'n amlwg yn Geltaidd. Gellir dyddio'r golofn gan iddi gael ei chysegru i *Tiberius Caesar Augustus* (a nodir ar y golofn) sef Tiberius a ddaeth yn ymerawdwr yn 14 OC. Fe'i sefydlwyd yn gyhoeddus *(publice posierunt)* gan urdd morwyr Lutetia, o *civitas* y Parisii *(nautae Parisiaci)*. Masnachwyr a deithiai ar hyd y Seine oedd y morwyr hyn.

I'r duw Iau mae'r prif gysegriad, sy'n dweud *Iovis Optimus Maximus* ("Iau Mawr a'r Gorau"). Mae enwau'r ymerawdwr a'r duwdod goruchaf yn ymddangos yn y cyflwr derbyniol fel derbynwyr y cysegriad. Ceir enwau'r duwiau eraill yn y cyflwr goddrychol, ac maent yn cyd-fynd â darluniau unigol o'r duwiau, sef (yn y drefn y maent yn ymddangos isod) Iau, Tarvos Trigaranos (y Tarw gyda thri Chraen), Volcanos (Fwlcan), Esos, Cernunnos, Castor, Smertrios, a Fortuna.

Mae'r cysegriad fel a ganlyn:

:: Tib(erio) Caesare /
:: Aug(usto) Ioui Optum[o] /
:: Maxsumo /
:: nautae Parisiaci /
:: publice posierunt //
:: Eurises // Senan[t] U[s]e[t]lo[n] [-] //
:: Iouis // Taruos Trigaranus //
:: Volcanus // Esus //
:: [C]ernunnos // Castor // [---] //
:: Smer[---] //
:: Fort[una] // [--]TVS[--] // D[--] 

Delwedd:Le_Pilier_des_Nautes_06.JPG|Smertrios
Delwedd:Le_Pilier_des_Nautes_01.JPG|Esus
Delwedd:Cernunnos.jpg|Cernunnos
Delwedd:Le_Pilier_des_Nautes_03.JPG|Tarvos Trigaranos
Delwedd:Vulcain_(Pilier_des_Nautes).jpg|Fwlcan
Delwedd:Pilier_des_Nautes_de_Jupiter_with_Jupiter.jpg|alt=Jupiter|Iau

### Bloc y cysegriad 
bawd| Rhyfelwyr
bawd| Engrafiad o'r hyn a ddarganfuwyd yn ystod y cloddio, *Histoire de Paris*, tom 1, Michel Félibien

## Gweler hefyd 
* Diwylliant Gâl-Rufeinig

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* Harl, Ortolf, "Kaiser Tiberius und die nautae Parisiaci: Das Pfeilermonument aus Notre-Dame de Paris und seine Stellung in Religion, Kunst und Wirtschaft Nordgalliens", Introduction by Henri Lavagne: "Le pilier des Nautes, hier et aujourd'hui" (Monuments Piot, 99, 2019, p.&nbsp;71-225.
* Lejeune, Michel (1988) *Recueil des inscriptions gauloises*, volume 2-1 *Textes gallo-étrusques. Textes gallo-latins sur pierre*. Paris, Editions du CNRS. pp.&nbsp;166–169.

## Dolenni allanol 
* Gwefan Ffrangeg gyda mwy o ddelweddau o'r piler 
* Gwefan Iseldireg gyda lluniau o'r piler

Categori:Arysgrifau Lladin
Categori:Diwylliant Celtaidd
Categori:Amldduwiaeth
Gwalia (drama deledu)

Drama deledu Gymraeg "ddeifiol" am y Gymru gyfoes ydi ***Gwalia,*** a ddarlledwyd ar BBC Cymru ym 1965.  John Ellis Williams oedd awdur y sgript, [John Hefin Evans] yn cyfarwyddo a Wilbert Lloyd Roberts yn cynhyrchu.  

Darlledwyd y ddrama ar 26 Gorffennaf 1965.

## Cast 
* Charles Williams
* Lisabeth Miles
* Dic Hughes
* Dilys Davies
* Huw Tudor
* Mably Owen
* Albert Owen
* Rhydderch Jones
* Alwyn Jones
* Ifan Gruffydd
* Huw Roberts.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1960au
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Plant Beca (drama deledu)

Cyfres ddrama deledu mewn 4 rhan yw ***Plant Beca*** a ddarlledwyd ar BBC Cymru ym 1964. Cynhyrchydd y gyfres oedd Wilbert Lloyd Roberts a'r cyfarwyddwr oedd Merfyn Owen. 

Darlledwyd y bennod cyntaf ar yr 16 Ebrill 1964.

## Cast 
* Ernest Evans
* Mared Webster
* Elwyn Williams
* Gwenda Parry
* Hubert Hughton
* Raymond Challenor
* D.C Mills-Davies
* Eurof Hopkins
* Yvonne Burnett
* Anne Bowen
* Aaron Simon. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1960au
Y Wawr (drama deledu)

Drama basiant i deledu yn olrhain y camau arweiniol tuag at gyfieithu'r Beibl i'r Gymraeg, ydi ***Y Wawr,*** a ddarlledwyd ar BBC Cymru ar y 3 Awst 1967. Roedd y pasiant hefyd yn cyfleu'r frwydr am addysg well yn Y Gymraeg. Wedi'i gyfansoddi'n wreiddiol ym 1937 gan Aneirin Talfan Davies, dyma un o'r cynyrchiadau mwyaf o ddrama deledu i BBC Cymru yn y cyfnod yma gyda 14 o setiau golygfeydd yn croniclo'r hanes rhwng 1567 a 1800. Roedd y cast hefyd y mwyaf i ddrama deledu o'r cyfnod. Y cynhyrchydd oedd George P Owen a'r cyfarwyddwr oedd [John Hefin Evans].

## Cast 
* Glyn Owen
* W. H. Roberts
* Lindsay Evans
* Brinley Jenkins
* Peter Evans
* Hugh Williams
* Mably Owen
* Wyn Thomas
* Conrad Evans
* Elen Roger Jones
* Terry Dauncey
* Gunston Jones
* Margaret Ann Roberts
* Dillwyn Owen
* Emrys Cleaver
* Glyn Williams
* John Cadwaladr
* Meredydd Owen
* Bob Jones
* Lyn Rees
* Dic Jones
* Christine Carpenter
* Menna Pritchard Jones
* Mernna Jones
* Eirian Davies
* Catherine Parry
* Anwen Evans
* Meri Hans
* Sylvia Evans
* Dewi Thomas
* Gareth Williams
* Arthur Watts
* Wyn Roberts
* David Parry

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1960au
Categori:Dramâu gan ddramodwyr o Gymru
Mostyn a'r Cryman Bach

Cyfres ddrama deledu Gymraeg mewn 8 pennod gan Idwal Jones ydi '''''Mostyn a'r Cryman Bach''''' a ddarlledwyd ar BBC Cymru ym 1964.  Dyma'r gyfres deledu gyntaf yn y Gymraeg i gyflwyno ditectif fel y prif gymeriad. Charles Williams oedd yn portreadu'r cyfreithiwr 'Mostyn', oedd yn ddigon cyfoethog i dreulio rhan fwyaf o'i amser yn hamddena drwy bysgota, chwarae gwyddbwyll, darllen a chyfansoddi dramâu ar gyfer y cwmni drama lleol. Mae ei ddrama ddiweddaraf yn ymwneud â llythyrau gwenwllyd (*poisoned pen letters*) ac wedi cychwyn ymarfer, mae digwyddiadau'r ddrama yn dod yn wir yn y pentref. 

Lleolwyd y gyfres mewn pentref dychmygol o'r enw 'Aberafon'. 

Roedd Gaynor Morgan Rees yn portreadu 'Bethan', ysgrifenyddes 'Mostyn' a Lisabeth Miles fel 'Gwenda', artist o Lundain sy'n rhannu fflat gyda 'Bethan'.

Darlledwyd y bennod gyntaf ar y 10 Dachwedd 1964.

## Cast 
* Mostyn - Charles Williams
* Bethan - Gaynor Morgan Rees
* Gwenda - Lisabeth Miles
* Len Roberts
* Jane Roberts
* Islwyn Morris
* Glyn Williams

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1960au
Nikki Amuka-Bird

Actores o'r Deyrnas Unedig a aned yn Nigeria yw **Nikki Amuka-Bird** (ganwyd 27 Chwefror 1976).

Cafodd Amuka-Bird ei geni yn Delta State, Nigeria, lle mae ei thad yn dal i fyw. Gadawodd yno yn blentyn ifanc gyda'i mam.  Mynychodd hi ysgol breswyl yn Hurtwood House yn Lloegr.  

Mynychodd Academi Cerddoriaeth a Chelf Dramatig Llundain (LAMDA). Dechreuodd ei gyrfa lwyfan gyda'r Royal Shakespeare Company (RSC).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Actorion benywaidd o'r Deyrnas Unedig
Categori:Actorion o Nigeria
Ovid

Gallai **Ovid** gyfeirio at:

## Pobl
* Ovid (43 CC–17 OC), y bardd Rhufeinig Ofydd (Publius Ovidius Naso)

## Lleoedd
### Unol Daleithiau America
* Ovid, Colorado, tref yn nhalaith Colorado
* Ovid, Efrog Newydd, tref yn nhalaith Efrog Newydd
* Ovid, Idaho, tref yn nhalaith Idaho
* Ovid, Michigan, dinas yn nhalaith Michigan

----
Y Llyn yn y Mynydd

Dilyniant i'r gyfres ddrama deledu Gymraeg ''Mostyn a'r Cryman Bach* yw ***Y Llyn yn y Mynydd.**''  Cynhyrchwyd 8 bennod arall gan Idwal Jones a ddarlledwyd ar BBC Cymru ym 1965. 

Charles Williams oedd yn portreadu'r cyfreithiwr o dditectif 'Mostyn', oedd yn ddigon cyfoethog i dreulio rhan fwyaf o'i amser yn hamddena drwy bysgota, chwarae chess, darllen a chyfansoddi dramâu ar gyfer y cwmni drama lleol. 

Lleolwyd y gyfres mewn pentref dychmygol o'r enw 'Aberafon'. 

Roedd Gaynor Morgan Rees yn portreadu 'Bethan', ysgrifenyddes 'Mostyn' a Lisabeth Miles fel 'Gwenda', artist o Lundain sy'n rhannu fflat gyda 'Bethan'.

Darlledwyd y bennod gyntaf ar y 21 Ionawr 1965.

Cyfresi Cymraeg cynnar 8 neu 12 pennod BBC Cymru fel hon, a ''Mostyn a'r Cryman Bach* osododd y seiliau ar gyfer creu y gyfres ddrama hirach yn y Gymraeg, sef *Pobol y Cwm.''

## Cast 
* Mostyn - Charles Williams
* Bethan - Gaynor Morgan Rees
* Gwenda - Lisabeth Miles
* Len Roberts
* Beryl Stafford Williams
* Dic Hughes
* Oswald Griffiths
* Haydn Jones
* Catherine Pierce Jones. 
* Jane Roberts
* Islwyn Morris
* Glyn Williams

## Cyfeiriadau 
Categori:Teledu Cymru 1960au
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1960au
Gwanwyn Diweddar

Cyfres ddrama Gymraeg 6 phennod a ddarlledwyd gan BBC Cymru ym 1964 ydi ***Gwanwyn Diweddar.*** Islwyn Ffowc Elis oedd yn gyfrifol am y sgript ac Wilbert Lloyd Roberts yn cynhyrchu / cyfarwyddo. 

Darlledwyd y bennod gyntaf ar y 9 Chwefror 1964. 

Roedd y cast yn cynnwys Llywelyn Thomas, Len Roberts, J. E Roberts, Lisabeth Miles, Huw Tudor, Roland Davies, Charles Williams, Dic Hughes, a Valerie Price.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1960au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Dinas Barhaus a tair drama arall

Cyfrol o bedair drama lwyfan fer gan Wil Sam Jones yw ***Dinas Barhaus a tair drama arall*** a gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym 1968. Mae diwyg y gyfrol gan yr arlunydd [a brawd y dramodydd] Elis Gwyn Jones, yn anarferol o gymharu â llyfrau Cymraeg arall y cyfnod. Ar gefn y gyfrol, mae casgliad o luniau o'r dramodydd a'r criw cynorthwyol yn Theatr Fach y Gegin, Cricieth ble llwyfannwyd tair o'r dramâu yma am y tro cyntaf.

## Y Dramâu 
Dyma'r pedair drama fer sydd yn y gyfrol:

* *Dinas Barhaus* (1968)
* *Dafydd y Garreg* (1968)
* *Y Wraig* (1968)
* *Tro Crwn* (1968)

"O'r pedair drama, *Tro Crwn* ydyw'r unig un nas llwyfannwyd hyd yn hyn [1968]", yn ôl y llenor a'r arlunydd Elis Gwyn Jones. "Yr unig wahaniaeth technegol rhyngddi â'r lleill ydyw bod hen echel car yn hanfodol iddi", noda Elis Gwyn, gan ychwanegu "Os bydd anhawster, anfoner at yr awdur! Mae dramâu ac echelydd yn agos iawn at ei galon o hyd".

Cyhoeddwyd enw, cyfeiriad a rhif ffôn Wil Sam Jones oddi mewn i'r gyfrol at ddibenion "caniatâd" i lwyfannu'r dramâu.
[bawd|Delwedd [Elis Gwyn Jones ar gyfer drama Wil Sam *Tro Crwn* (1968)]]
Cafwyd darluniau hefyd gan Elis Gwyn yn ceisio esbonio gweledigaeth dechnegol y dramodydd a gosodiad y llwyfan ar gyfer ambell i ddrama.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg 1968
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau 1968
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru