open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ysgol Llanllechid

Ysgol gynradd yn Rachub, Dyffryn Ogwen, yw **Ysgol Llanllechid** sydd yn nalgylch Ysgol Dyffryn Ogwen, Bethesda.

Gwenan Davies Jones yw ei phrifathrawes bresennol ac mae'r ysgol yn un cyd-addysgiadol ar gyfer disgyblion 3-11.

## Siarter Iaith 
Mae'n ysgol ddwyieithog Cymraeg a Saesneg, er mai Cymraeg yw'r prif iaith dysgu.

## Clybiau 
Yn yr ysgol, cynhelir gwahanol glybiau gan gynnwys:

* Clwb Ffrangeg
* Clwb Newyddiadura
* Clwb Gitâr
* Clwb Chwaraeon y Ddraig
* Clwb Cyfrifiaduron
* Clwb Pêl droed

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Llanllechid

Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Gwynedd
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Bethesda
Categori:Llanllechid
Cadwyn Bloc

Mae **cadwyn bloc** ('blockchain' yn Saesneg), yn rhestr o gofnodion o’r enw 'blociau' sydd wedi’u cysylltu â’i gilydd gan ddefnyddio cryptograffeg. Mae gan bob bloc ei stwnsh cryptograffig o’r bloc blaenorol, stamp amser, a data trafod (fel arfer ar ffurf stwnsh gwreiddyn coeden ‘merkle’. Mae blockchain wedi’i dylunio i wrthsefyll addasiadau i’r data. Mae’n ‘gyfriflyfr gwasgaredig ac agored sy’n gallu cofnodi trafodion rhwng dau barti yn effeithlon ac mewn dull parhaol a gwiriadwy’. Pan yn cael ei ddefnyddio fel cyfriflyfr gwasgaredig, mae blockchain fel arfer yn cael ei reoli gan rwydwaith cymar-i-gymar sy’n cadw at brotocol ar gyfer cyfarthrebu rhwng-nod a dilysu blociau newydd. Unwaith mae wedi’u cofnodi, nid yw’r data mewn unrhyw bloc penodol yn gallu cael ei addasu yn ôl-weithredol heb addasu’r holl flociau canlynol, gyda chydsyniad mwyafrif y rhwydwaith. 

Er nad yw cofnodion blockchain yn amhosib i’w haddasu, gall blockchains cael eu hystyried yn ddiogel ac yn enghtaifft o system gyfrifiadurol wasgaredig gyda goddefiad gwall Bysantaidd uchel. Mae consensws datganoledig felly yn cael ei hawlio trwy blockchain.

Dyfeisiwyd blockchain gan  Satoshi Nakamoto yn 2008 fel cyfriflyfr ar gyfer trafodion y ‘cryptocurrency’ bitcoin. Gyda dyfeisio blockchain, daeth bitcoin yn yr arian digidol cyntaf i ddatrys y broblem gwario-ddwywaith heb fod angen awdurdod sicr neu weinydd canolog. Mae dyluniad bitcoin wedi ysbrydoli cymwysiadau eraill. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Technolegau newydd
Categori:Systemau gwybodaeth
Categori:Systemau ysgrifennu
Mentrau Iaith Cymru

**Mentrau Iaith Cymru** yw'r corff cenedlaethol sy'n cydlynu a rheoleiddio gwaith 22 gwahanol Menter Iaith ar draws Cymru. Yn 2017, roedd y corff yn derbyn grant blynyddol o £110,000 gan Lywodraeth Cymru.

Lleolir swyddfeydd Mentrau Iaith Cymru yn Llanrwst, gan rannu swyddfa gyda Menter Iaith Conwy.

Mae Mentrau Iaith Cymru (MIC) yn gweithredu fel sefydliad ymbarél i'r Mentrau Iaith lleol gan eu cynrychioli mewn trafodaethau â sefydliadau eraill, megis Llywodraeth Cymru. Mae MIC yn hyrwyddo a chefnogi gwaith y Mentrau Iaith yn eu cymunedau.

Ymysg un o brif weithgareddau MIC yw trefnu a chyd-lynu Ras yr Iaith, ras hwyl dros yr iaith Gymraeg a gynhelir pob dwy flynedd. Mae'r Ras yn rhedeg drwy ganol trefi gan basio 'baton yr iaith' ar hyd y daith. Y mentrau iaith lleol, mewn cydweithrediad gyda MIC, sy'n trefnu nifer o'r gweithgareddau a llwybr y ras gydag aelodau o'r gymuned lleol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Uned Gymraeg Llywodraeth Cymru


Categori:Sefydliadau 2000
Categori:Sefydliadau Cymru
Fflodiart

[bawd|300x300px|Fflodiardau yn [Tokyo sydd wedi'u creu i warchod rhag ymchwyddiadau gyrwyntoedd]]

Mae **fflodiart** (hefyd **fflodiat**, **fflodiard**, **fflodiad** neu **lifddor**), yn ddor sy'n cael ei ddefnyddioi reoli llif dwr mewn muriau llifogydd, cronfeydd, afonydd, nentydd neu systemau llifgloddiau. Gallant gael eu dylunio i osod uchder brig gorlifannau ar gyfer argaeau, i addasu graddfa llif mewn llifddorau a chamlesi, neu gallant gael eu dylunio i atal llif dwr yn gyfan gwbl fel rhan o lifglawdd neu system ymchwydd storm. Gan fod y rhan fwyaf o'r dyfeisiadau hyn yn gweithio trwy reoli lefel arwyneb y dwr sy'n cael ei storio neu gyfeirio, maent hefyd yn cael eu galw yn gatiau brig. Yn achos systemau osgoi llifogydd, mae fflodiartau weithiau yn cael eu defnyddio i ostwng lefelau dwr mewn prif afon neu sianeli camlas trwy ganiatau i ragor o ddwr lifo i mewn i ddargyfeiriad llifogydd neu fasn cadw pan mae'r brif afon neu gamlas yn agosáu at orlifo.

Ceir yr enghreifftiau cynharaf o wahanol ffurfiau o'r gair yn cael eu defnyddio yn y 15fed ac 16g.

Categori:Argaeau
Categori:Hydroleg
Euskaltzaindia

Mae'r **Euskaltzaindia**  yn academi iaith swyddogol sy'n gyfrifol am warchod, dadansoddi, lledaenu, safoni a gwella'r Fasgeg, a sefydlwyd ym 1919. Gall fod hyd at 32 aelod llawn o'r academi (hyd at 2007, roedd uchafswm o 24 aelod)  ac, yn ogystal â'r aelodau hyn, mae nifer di-derfyn o aelodau gohebol ac aelodau anrhydeddus. Arwyddair yr Euskaltzaindia yw *Ekin eta jarrai*  - "cychwyn a pharhau".

Sefydlwyd yr Euskaltzaindia gan bedair talaith deheuol Gwlad y Basg, ynghyd ag Eusko Ikaskuntza (Cymdeithas Astudiaethau Basgeg). Lleolir y pencadlys ar Sgwâr Barria yn hen dref Bilbao, ac mae swyddfeydd yn Gasteiz, Donostia , Iruñea a Baiona yn ogystal. Y prif ffynhonnell cyllid ar gyfer yr Euskaltzaindia yw grantiau, ac erbyn hyn pedwar corff cyhoeddus yw'r prif ariannwyr: y Llywodraeth Gwlad y Basg, Awdurdod Rhanbarthol Araba, Awdurdod Rhanbarthol Bizkaia ac Awdurdod Rhanbarthol Gipuzkoa.

Crëwyd *Euskara Batua* (Basgeg Unedig) yn y 1970au gan yr Euskaltzaindia, yn seiliedig yn bennaf ar dafodiaith ganolog y Fasgeg ac ar y traddodiad ysgrifenedig. Wedi i'r iaith cael ei gormesu ers canrifoedd gan awdurdodau Sbaen a Ffrainc, ac yn enwedig o dan reolaeth Franco pan gwaharddwyd yr iaith Fasgeg gan arwain at leihad sylweddol yn nifer y siaradwyr, roedd Academi yn teimlo bod angen creu math unedig o Fasgeg, fel bod gan yr iaith fwy o siawns i fyw.

bawd|Aelodau Cyngres Arantzazu yn cyfarfod i greu *Euskara Batua*
Cynhaliwyd Cyngres Arantzazu yn 1968 mewn mynachdy, lle gosodwyd y canllawiau sylfaenol ar gyfer geirfa, gramadeg a sillafu. Cymerwyd cam pellach ym 1972 gyda chynnig i safoni rhediad berfau.

Er i ddadleuon godi ynglŷn â dyfeisio set newydd o reolau iaith safonol (1968-1976) cafodd *Euskara Batua* ei derbyn fwyfwy fel iaith safonol y Fasgeg mewn addysgu, y cyfryngau, a gweinyddiaeth (1976 -1983).

### Aelodau llawn 
Mae gan aelodau (Euskaltzain) llawn yr holl hawliau sydd ynghlwm ag aelodaeth, sef bod yn gyfarwyddwyr a gallu pleidleisio yng nghyfarfodydd academi yr Euskaltzaindia. Rhaid i'r Euskaltzain bod wedi eu geni neu eu magu yn un o blith y tiriogaethau Basgeg, fel y gall Euskaltzaindia at ei gilydd gynrychioli'r holl dafodieithoedd. Ar hyn o bryd mae 27 aelod, a gall fod hyd at 32. Pan fydd holl aelodau'r Academi yn cyrraedd 75 oed, maent yn dod yn **aelodau emeritws**  awtomatig. Ni all nifer yr aelodau emeritws fod yn fwy na thraean o'r aelodau.

Categori:Cyrff rheoli iaith
Categori:Basgeg
Parc Gwledig Waun y Llyn

Parc ar ben Mynydd yr Hob yn Sir y Fflint yw **Parc Gwledig Waun y Llyn**. Mae ei uchter yn 330 metr.

Ceir llyn cyfagos i’r copa, a hen chwarel tywodfaen sy'n cael ei defnyddio gan ddringwyr. Mae gan y parc faes parcio, ac mae ffyrdd yn dringo’r bryn o'r Hôb, Llanfynydd a Choed Talon. Gwelir Yr Wyddfa a Lerpwl o’r parc.

dim|bawd|250px
dim|bawd|250px|Machlud haul dros y llyn

## Cyfeiriadau
Categori:Sir y Fflint
Waun y llyn
Heledd ap Gwynfor

Trefnydd a rheolwraig yw **Heledd ap Gwynfor** (ganed 1977). Mae'n Gydlynydd Cyfathrebu gyda Mentrau Iaith Cymru ers 2017, cyn hynny bu'n rheoli siop a llety ym mhentref Tresaith, Ceredigion a Dinbych-y-Pysgod yn Sir Benfro.

## Teulu
Mae Heledd yn chwaer aelod Senedd Cymru, Dwyfor Meirionnydd dros Blaid Cymru, Mabon ap Gwynfor. Maent ill dau yn blant i'r Gweinidog gyda'r Annibynwyr a'r heddychwr, y Parch. Guto Prys ap Gwynfor, mab y gwleidydd, Gwynfor Evans a Siân Elis ap Gwynfor. Derbyniodd Heledd ei haddysg cynradd yn ysgolion Tal y Bont, Ceredigion ac yn Ysgol Coedmor, Cwmann ger Llanbedr Pont Steffan - bellach Ysgol Carreg Hirfaen. Derbyniodd ei haddysg uwchradd yn Ysgol Gyfun Dyffryn Teifi [bellach Bro Teifi], St Roses (Georgetown, Gaiana, de America), Ysgol Gyfun Gŵyr ac Ystalyfera. Graddiodd yn y Gymraeg o Brifysgol Cymru Aberystwyth.

## Personol
Mudodd y teulu o 4 pan oedd Heledd yn 12 oed, i Gaiana / Guyana, de America fel cenhadon. Buont yn byw ym mhentref Buxton nepell o'r brif ddinas Georgetown, a mynychodd Heledd a'i brawd yr ysgol uwchradd St Roses, yn y brif ddinas. Dyma hau yr hedyn teithio ym mol Heledd. Bu Heledd yn byw am gyfnod ar kibbuts yn Israel pan yn 18 oed, a gweithio yn Tsieina fel athrawes Saesneg gyda mudiad y VSO am ddwy flynedd yn nhref Lishi, talaith Shanxi. Mae Heledd yn byw yn nhref Caerfyrddin ac yn briod â Rhys ac yn fam i Meredydd Prys. Mae'n aelod o Gôr Seingar yn y dref; yn aelod o Gapel Annibynnol Hermon ger Cynwyl Elfed ac yn aelod o glwb darllen (a gwin!) yn y dref. Sefydlodd Heledd a'i gŵr Sesiwn Werin y Baedd - sesiynau gwerin Cymraeg sy'n cwrdd unwaith pob mis yn nhafarn y Baedd, Heol Awst, Caerfyrddin. Mae Heledd hefyd yn aelod ac yn chwarae i glwb criced merched Bronwydd ers eu sefydlu yn 2020. Yn mis Mai 2022 etholwyd Heledd yn gynghorydd tref Caerfyrddin dros Blaid Cymru. 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Mentrau Iaith Cymru 
* Siop a Llety Tresaith

Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Dubrovnik

de|bawd|Stradun, stryd fawr Dubrovnik
de|bawd|Yr Hen Dref o'r awyr
bawd|Yr hen ddinas

Dinas ar arfordir y Mor Adriatig yn Croatia yw ** Dubrovnik** (hanesyddol ).  Mae'n un o brif atyniadau i dwristiaid ar For y Canoldir, gyda phorthladd a chanolbarth canolfan Dubrovnik-Neretva County. Cyfanswm ei phoblogaeth fel dinas yw 42,615 (cyfrifiad). Yn 1979, ymunodd dinas Dubrovnik a rhestr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth Byd-eang,

Roedd ffyniant y ddinas yn seiliedig yn hanesyddol ar fasnach morwrol; fel prifddinas hen Weriniaeth Ragusa. datblygodd yn sylweddol, yn arbennig yn ystod y 15fed a 16g, wrth iddi ddod yn fwy nodedig am ei chyfoeth a'i diplomyddiaeth fedrus.

Yn 1991, yn dilyn hollti'r hen Iwgoslafia, daeth Dubrovnik dan warchae milwyr Serbaidd a Montenegrin Byddin y Bobl Iwgoslafaidd (JNA) am saith mis a dioddefodd ddifrod sylweddol o ganlyniad i'w bombardio. Ar ôl gwaith atgyweirio ac adnewyddu yn y 1990au a'r 2000au cynnar, daeth Dubrovnik unwaith eto yn un o'r prif gyrchfannau twristaidd Mor y Canoldir.

## Enwau 
Bu'r enwau *Dubrovnik* a *Ragusa* yn cyd-fodoli am ganrifoedd lawer. *Ragusa*, enw a gofnodwyd mewn gwahanol ffurfiau ers y 10g, oedd enw swyddogol Gweriniaeth Ragusa tan 1808, ac enw'r ddinas of fewn i Deyrnas Dalmatia tan 1918, tra bod *Dubrovnik*, a oedd wedi'i gofnodi gyntaf fel enw ar ddiwedd y 12g, yn cael ei ddefnyddio yn eang erbyn diwedd y 16g a dechrau'r 17g.

Mae'r enw *Dubrovnik* ar gyfer y ddinas Adriatig wedi'i gofnodi gyntaf yn Siarter Ban Kulin (1189). Ei darddiad mwyaf tebygol yw'r gair "dubron", enw Celtaidd ar gyfer dwr (Galeg dubron, Gwyddeleg dobar, Cymraeg dwr/dwfr, Cernyweg dofer), tebyg i'r toponymau Douvres, Dover, a Tauber.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Croatia
Categori:Prifddinasoedd cyn-wladwriaethau
Llynpenmaen

Mae **Llynpenmaen** (Saesneg: *Penmaenpool*) yn bentrefan bychan ar ochr ddeheuol aber yr Afon Mawddach yng nghymuned Dolgellau, Gwynedd. Roedd gorsaf reilffordd yma, ac erys olion yma o hyd - y bocs signalau a signal ymysg pethau eraill.

Digwyddai damwain erchyll yma tua diwedd y 1960au pan darawodd cwch pleser yn orlawn o ymwelwyr yn erbyn y bont ar ôl teithio yno o Abermaw ac fe gollwyd y rhan fwyaf eu bywydau. Oherwydd hyn, ataliwyd yr holl dripiau cwch i fyny'r afon oedd wedi bod yn atyniad i ymwelwyr ers can mlynedd.

## Mannau o ddiddordeb 
bawd|Tollbont Llynpenmaen

* Tollbont Llynpenmaen - tollbont bren a adeiladwyd ym 1879 i gymryd lle'r groesfan fferi oedd yno. Mae wedi'i gofrestru gyda Cadw ac yn rhestredig Gradd II.

bawd|Tollbont Llynpenmaen, hen focs signalau a gwesty George III (dde).

* Roedd gwesty George III yn ddau adeilad yn wreiddiol: siandler llongau, yn gwasanaethu'r diwydiant cychod, a thafarn. Mae'n dyddio o tua 1650 ac mae'n rhestredig Gradd II.

Yn ôl pob sôn, ysgrifennodd Gerard Manley Hopkins y gerdd o'r enw Penmaen Pool yn y llyfr ymwelwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Egin Gwynedd
Categori:Dolgellau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Owain ap Hywel (Glywysing)

Roedd **Owain ap Hywel** (m. tua 930) yn frenin Glywysing a Gwent yn ne-ddwyrain Cymru.

Bu tad Owain, Hywel, yn frenin Glywysing tan ei farwolaeth o gwmpas y flwyddyn 886. Er anrhydedd i fab Owain, Morgan Hen ab Owain, y daeth teyrnas unedig Glywysing a Gwent i'w hadnabod fel Morgannwg, ond dadleua T. Charles-Edwards ei bod yn debygol i'r ddwy deyrnas gael eu huno yn ystod teyrnasiad Owain. Rhaid bod Owain neu ei frawd Arthfael wedi ennill rheolaeth o Went trwy goncwest neu etifeddiaeth gan eu cefndryd, a bod y deyrnas wedi'i huno yn dilyn marwolaeth Arthfael o gwmpas 916.

bawd|Pont Eamont Bridge, Cumbria

Cyfarfu Owain, ynghyd â Hywel Dda, a'r Brenin Æthelstan o Wessex ar ol i Æthelstan lwyddo i goncro Northumbria. Tua'r flwyddyn 927, gwnaeth Hywel ac yntau heddwch gydag thelstan wrth bont Eamont Bridge ger Penrith. Mae'r beirdd yn disgrifio'r taliadau arian a nwyddau a wnaed i Æthelstan yn dilyn hynny fel baich trwm ar y Cymry.

Yn dilyn marwolaeth Owain, rhannwyd y deyrnas rhwng ei feibion - Cadwgan, Morgan a Gruffydd - ond cafodd Morgan oes hir a llwyddodd i uno'r deyrnas unwaith eto, a rhoddwyd ei enw iddi.

## Gwraig a phlant 
Gwraig Owain oedd Elen ferch Rhodri (g. tua  850). Ei feibion oedd:

* Cadwgan (brenin Gorllewin Glywysing, lladdwyd tua 950)
* Morgan Hen (brenin Gwent yn wreiddiol, m. tua 974)
* Gruffydd (brenin Dwyrain Glywysing, lladdwyd tua 935)

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau'r 930au
Star Wars: The Force Awakens

Mae ***Star Wars: The Force Awakens*** (sydd hefyd yn cael ei hadnabod fel ***Star Wars: Episode VII – The Force Awakens***) yn ffilm opera ofod epig Americanaidd a ryddhawyd yn 2015. Mae wedi'i chynhyrchu, ei chyd-ysgrifennu, a'i chyfarwyddo gan J. J. Abrams.

Hon yw'r gyntaf o drioleg ddilyniant *Star Wars* a'r seithfed rhan yng nghyfres *Star Wars*, yn dilyn *Return of the Jedi* (1983). Mae'r ffilm yn cynnwys perfformiadau gan yr actorion Harrison Ford, Mark Hamill, Carrie Fisher, Adam Driver, Daisy Ridley, John Boyega, Oscar Isaac, Lupita Nyong'o, Andy Serkis, Domhnall Gleeson, Anthony Daniels, Peter Mayhew, a Max von Sydow. Fe'i cynhyrchwyd gan Lucasfilm Ltd. a chwmni cynhyrchu Abrams Bad Robot Productions, a *The Force Awakens* oedd y ffilm *Star Wars* gyntaf na chafodd unrhyw fewnbwn gan grewr y gyfres George Lucas.

Wedi'i gosod 30 mlynedd ar ôl *Return of the Jedi*, mae'r stori yn seiliedig ar ymdrechion Rey, Finn, a Poe Dameron i ddod o hyd i Luke Skywalker a'r frwydr rhwng y Resistance, sy'n cael ei harwain gan filwyr profiadol y Rebel Alliance, ar y naill ochr, a Kylo Ren a'r First Order, urdd sy'n olynu'r Galactic Empire, ar yr ochr arall.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2015
7
Categori:Ffilmiau gwyddonias o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Categori:Ffilmiau Disney
Sombreros yn y Glaw

**Sombreros yn y Glaw** oedd albwm cyntaf y band Cymraeg Anweledig. Cafodd ei recordio yn Stiwdio Sain Llandwrog a'i ryddhau yn 1998 dan label recordiau Crai. Mae'n cynnwys 12 o draciau a dau ail-gymysgiad, sef 'Eistedd Dub Mix' o'r gân 'Eisteddfod' a Llwybr Llaethog Mix' o 'Chwarae Dy   Gem'. Cafodd clawr yr albwm ei ddylunio gan Dylan Thomas ac Emyr Thomas.

## Traciau 
## Cyfeiriadau
*'Anweledig - Sombreros yn y Glaw' ar wefan Recordiau Sain 

Categori:Albymau 1998
Categori:Albymau Cymraeg
Bricsen

bawd|Bricsen unigol
bawd|Wal gyfan o frics (*Flemish bond*) o faint a lliw amrywiol.
bawd|Hen wal fric ar batrwm *English bond*.
Deunydd adeiladu yw'r **fricsen** (ll. 'brics' neu 'briciau') a ddefnyddir i wneud waliau, palmentydd ac elfennau eraill mewn gwaith adeiladu carreg. Yn draddodiadol, cyfeiria'r term "bricsen" at uned sy'n cynnwys clai, ond fe'i defnyddir bellach i ddynodi unrhyw unedau petryal wedi'u gosod mewn morter. Gall brics gynnwys pridd, tywod a chalch, neu ddeunyddiau concrit. Gellir grwpio briciau i nifer o ddosbarthiadau gan gynnwys: mathau, deunyddiau a meintiau sy'n amrywio yn ôl ardaloedd a chyfnod, ac fe'u cynhyrchir mewn symiau mawr. Mae dau gategori sylfaenol o friciau: rhai wedi'u tanio (neu grasu) a brics sydd heb eu tanio.

Ceir deunydd o siâp tebyg (petryal) a elwir yn 'floc' (ll. 'blociau') hefyd, ac mae'r rhain, fel arfer, wedi'u gwneud o goncrid, ond sydd o faint ychydig mwy na'r fricsen. Ceir hefyd frics a blocs ysgafn a wneir o glai a cherrig mân.

Mae brics wedi'u tanio yn un o'r deunyddiau adeiladu sy'n para hiraf heb weld llawer o ddirywiad ynddynt. Cyfeirir atynt weithiau fel "cerrig artiffisial", ac fe'u defnyddiwyd ers oddeutu 4000 CC. Crewyd brics wedi'u sychu yn yr awyr agored, a elwir hefyd yn "friciau mwd", sawl canrif cyn y brics wedi'u tanio. Yn aml, ychwanegwyd gwellt yn y clai er mwyn ei gryfhau.

Gosodir briciau mewn "cyrsiau" a cheir nifer o batrymau a elwir yn "fondiau", a elwir ar lafar gwlad yn "waith brics". Gall y morter sy'n eu cadw at ei gilydd amrywio'n fawr.

## Hanes
#### Y Dwyrain Canol a De Asia
Yn yr awyr agored y sychwyd y brics cynharaf a cheir enghreifftiau ohonynt sy'n dyddio i 7500 CC, yn Tell Aswad, yn rhanbarth uchaf y Tigris ac yn ne-ddwyrain Anatolia yn agos at Diyarbakir. Mwd neu glai oedd y deunydd crai. Ceir  canfyddiadau mwy diweddar, dyddiedig rhwng 7,000 a 6,395 CC, o Jericho, Catal Hüyük, caer hynafol Buhen, yn yr Aifft, a dinasoedd hynafol Mohenjo-daro, Harappa, a Mehrgarh. Defnyddiwyd brics cerameg mor gynnar â 3000 CC yn ninasoedd Cymoedd yr Indus e.e. Kalibangan.

#### Cymru
Un o'r adeiladau hynaf i'w godi o frics oedd Bachegraig, rhwng Dinbych a Threfnant yn Nyffryn Clwyd, sef plasty a godwyd gan Rhisiart Clwch yn [1567].

File:NMW - Römischer Legionsstempel.jpg|Bricsen Rufeinig a ganfuwyd yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru
Castle Farm, Raglan 06.JPG|Fferm y Castell, Rhaglan; tua 1630
Approaching the Cemaes Brick Factory - geograph.org.uk - 1183058.jpg|Gwaith brics Cemaes

## Gweler hefyd
* Gwaith Brics Tal-y-bont

## Cyfeiriadau
Categori:Brics
Categori:Adeiladu
Categori:Priddoedd
Côr Seingar

Ffurfiwyd **Côr Seingar** yn 2004 yn nhref Caerfyrddin. Nicki Roderick (nee Richley) yw arweinydd a sylfaenydd y Côr; Elin Mair Rees yw'r cyfeilydd. Mae'r Côr yn ymarfer ar nosweithiau Mawrth yn Festri Capel y Priordy, Heol y Prior, Caerfyrddin. Maent yn gôr 4 llais - Soprano, Tenor, Bas ac Alto. Maent yn canu yn y Gymraeg ac yn aml i'w gweld mewn eisteddfodau lleol, cyngherddau a phriodasau.

Mae'r Côr wedi rhyddhau CD o'r enw *Eiliad*, recordiwyd yn stiwdio Sonic One, Llangennech gyda Tim Hamill. Ceir rhestr o'r caneuon sydd ar y gryno ddisg ar wefan y côr. Mae holl elw gwerthiant y CD yn mynd tuag at elusennau lleol.

Comisiynodd y côr gyn-aelod i ysgrifennu cân yn arbennig i'r côr, Catrin Dafydd yw awdur geiriau 'Eiliad' ac Eric Jones yw cyfansoddwr y dôn. Mae'r gân i'w chanu ag unawdydd, ysgrifennodd Catrin hi er mwyn i gyn-aelod arall o'r côr ganu rhan yr unawd, sef y tenor adnabyddus, Robin Lyn Evans.

## Dolenni allanol
* 
* 
* 

Categori:Sefydliadau 2004
Categori:Corau Cymreig
Coety

Pentref yng nghymuned Coety Uchaf, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Coety** (Saesneg: *Coity*). Saif Mynydd Coety (y ffin) gerllaw, gyda'i gopa'n ffin rhwng Castell-nedd a Chas-gwent.

Roedd yma boblogaeth o 2,071 yng Nghyfrifiad 2011. 

Yn y pentref mae Castell Coety, lle bu'r fyddin Gymreig, dan arweiniad y Tywysog Owain Glyn Dŵr yn gwarchae am dros flwyddyn a thri mis; yma hefyd y defnyddiwyd powdwr gwn yng Nghymru am y tro cyntaf, hyd y gwyddus.

Mae'r hen eglwys, y Santes Fair, yn dyddio i'r 14g. Ceir yma hefyd heneb llawer hynach, sef siambr gladdu ger coedwig Coed Parc Garw. Ceir carreg draws sy'n gwyro i fyny rhyw ychydig a nifer o gerrig llai sy'n ei gynnal.

## Cyfeiriadau
Categori:Coety Uchaf
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Pen-y-bont ar Ogwr
Yann Talbot

Llenor ac offeiriad Catholig o Lydaw oedd **Yann Talbot** (3 Medi 1940 - 13 Mai 2018).

Fe gyfieithodd ef *Die Verwandlung* ("Y Cyfnewidiad") gan Franz Kafka o'r Almaeneg i'r fersiwn Llydaweg, *An Treuzstummadur*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Llenorion Llydaweg o Lydaw
Categori:Marwolaethau 2018
Llanbedr Gwynllŵg

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llanbedr", gweler Llanbedr (gwahaniaethu).''

**Llanbedr** neu **Llanbedr Gwynllŵg** yw pentrefan i'r de-orllewin o ddinas Casnewydd, de Cymru.

## Lleoliad 
Lleolir Llanbedr Gwynllŵg 9.6&nbsp;km i'r gorllewin o ganol dinas Casnewydd a 12&nbsp;km i'r dwyrain o ganol dinas Caerdydd.

Mae'n gorwedd yng nghymuned plwyfol  Gwynllŵg a ward etholiadol  Marshfield.

## Hanes ac amwynderau 
Fel y rhan fwyaf o aneddiadau ar Lefel Gwynllŵg  mae'n gorwedd ar dir a adferwyd o Fôr Hafren https://www.geograph.org.uk/photo/439574. Lleolir Llanbedr ei hun yn erbyn morglawdd https://www.geograph.org.uk/photo/441247,https://www.geograph.org.uk/photo/588016 ac mae'r cyn-eglwys blwyfol San Pedr nawr yn dŷ preifat.

Tafarn lleol yw'r Six Bells https://www.geograph.org.uk/photo/441292.

## Cais Maenol 2004 
Daeth y pentrefyn yn ganolbwynt sylw'r wasg yn 2004 pan fu i berson o'r enw Marc Roberts a oedd eisoes wedi prynu teitl Arglwydd y Faenor benderfynu codi tâl gormodol ar bentrefwyr i groesi yr hyn a oedd bob amser wedi bod yn eu tir eu hunain. Trafodwyd y materion yn y senedd ac atebwyd ar y pwnc gan yr is-Ysgrifennydd Seneddol Gwladol tros Faterion Cyfansoddiadol yn cydnabod 'yr angen am ddiwygio ar y olion cyfraith ffiwdalaidd a maenoraidd'.

## Gweler hefyd 
* Gowt Llanbedr

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* ST268802

Categori:Pentrefi Casnewydd
Eddie Parris

Pêl-droediwr o Gymru oedd **John Edward** ("**Eddie**" neu "**Ted**") **Parris** (31 Ionawr 1911 – 1971) a chwaraeodd i glybiau Bradford Park Avenue, AFC Bournemouth, Luton Town, Bath City, Northampton Town a Cheltenham Town. Ef oedd y chwaraewr du cyntaf i gynrychioli Cymru.

## Bywyd 
Ganwyd Eddie Parris ym Mhwllmeurig, Cas-gwent, Sir Fynwy, Cymru, i fam wyn a du Jamaicaidd, a'r ddau ohonynt wedi'u geni yng Nghanada. Chwaraeodd dros Gasgwent tan i'w ddoniau dynnu sylw sgowtiaid Bradford Park Avenue A.F.C., a oedd bryd hynny yn glwb llewyrchus, ac fe gafodd ei arwyddo ar brawf yn 1928. Chwaraeodd ei gem gyntaf yn Ionawr 1929, a sgorio unig gol Bradford mewn gem gyfartal gyda Hull yng Nghwpan Lloegr. Cafodd le yn y tîm cyntaf wedi hynny, a byddai'n chwarae ar yr asgell chwith. Yn ystod ei yrfa yn Bradford Park Avenue, chwaraeodd 142 o gemau Cynghrair a Chwpan a sgoriodd 39 gol.

Yn Rhagfyr 1931 chwaraeodd Parris ei unig gem dros Wales yn erbyn Iwerddon yn Belffast, a dod yn y chwaraewr du cyntaf i gynrychioli Cymru mewn gem ryngwladol. 

Fel hyn y disgrifiodd y Daily Mail ef yn 1932: 'Mae Parris yn gyflym, a chanddo reolaeth o'r bel, ac nid ychydig o athrylith pel-droed.'

Dioddefodd Parris anaf yn 1934, a chwaraeodd yn ddiweddarach i Bournemouth (1934–37), Luton, Northampton, Bath City, Cheltenham Town a Gloucester City. Gweithiodd ar ol hynny mewn ffatri ffrwydron rhyfel a ffatri awyrennau. Roedd yn byw yn Sedbury ger Casgwent, a bu farw yn Swydd Gaerloyw, Lloegr, yn 1971.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1971
Categori:Cymry Du
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gymru o dras Jamaicaidd
Donna Edwards

Actores o Gymraes yw **Donna Edwards** (ganwyd 1963), a aned ym Merthyr Tudful.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Cafodd ei magu ym mhentref Trefechan ym Merthyr Tudful. Roedd yn ddisgybl yn Ysgol Uwchradd y Faenor a Phenderyn lle cymerodd ddiddordeb cynnar mewn drama. Yn 14 oed cafodd ei dewis i chwarae'r brif rhan o Myfanwy Llewellyn yn nghynhyrchiad drama'r BBC yn 1978, *Off to Philadelphia in the Morning *am y cyfansoddwr Joseph Parry. Astudiodd Gymraeg a Drama ym Mhrifysgol Aberystwyth a graddiodd yn 1984.

## Gyrfa 
Yn 1985, cafodd y rhan o Miriam Ambrose yn yr opera sebon *Dinas* ar S4C. Mae hi wedi ymddangos mewn sawl drama deledu arall yn cynnwys *Tair Chwaer* a*c Yr Aduniad*, ac yn hwyrach daeth yn fwyaf adnabyddus am chwarae Britt Monk yn *Pobol y Cwm*.

Mae hi hefyd wedi serennu mewn nifer o ddramau teledu Cymreig yn Saesneg fel *Nuts and Bolts* ar ITV Cymru a *Belonging* ar BBC Cymru. Ymddangosodd yn y gyfres gomedi *Gavin & Stacey*. Mae hi wedi perfformio yn y Royal Court, Clwyd Theatr Cymru a'r Sherman yng Nghaerdydd.

Yn 2012 chwaraeodd ran 'Mo the Bap' yn y gyfres ddrama gomedi *Stella* ar Sky1, gan ddychwelyd am yr ail gyfres. Mae dwy o'i merched hefyd yn actio - Lucy Borja oedd yn chwarae Chloe Branagh yn y ddau gyfres gyntaf o *Young Dracula* ac ymddangosodd Sophie Borja yng nghyfres pedwar a phump o *The Story of Tracy Beaker* fel Roxy Wellard.

Yn 2015 chwaraeodd Yvette yng nghynhyrchiad National Theatre Wales o Mother Courage yng Nghlwb Llafur Merthyr Tudful.

### Gwobrau 
Mae hi wedi ennill gwobr BAFTA Cymru am yr Actores Orau ddwywaith - am ei rhannau yn *Tair Chwaer* a *Belonging*.

## Bywyd personol 
Mae hi'n byw yn Ninas Powys gyda'i gŵr, Ray Borja, ffotograffydd, a dau o blant. Mae ganddi ddau frawd ugain mlynedd yn hŷn; John, sy'n blismon a Ken. Mae hi'n llysgennad ar gyfer elusen anabledd dysgu Mencap Cymru.

## Ffilmyddiaeth 
(detholiad)

### Teledu 
### Ffilm 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Cass Meurig

Mae **Cass Meurig** yn gantores-gyfansoddwr Cristnogol a chwaraewr ffidil a chrwth sy'n byw yn y Bala, Gogledd Cymru.

Mae hi wedi perfformio yn genedlaethol ac yn rhyngwladol fel artist unigol ac mewn bandiau gwerin.

## Dolenni allanol
* Gwefan Cass Meurig

Categori:Canu gwerin Cymreig
Categori:Cantorion gwerin o Gymru

Categori:Prosiect Wici Môn
Denise Gyngell

Actores, cantores a model yw **Denise Gyngell** (ganwyd 30 Awst 1961). Mae'n fwyaf enwog fel aelod o'r grŵp pop Tight Fit, yn yr 80au cynnar. Yn ddiweddarach fe briododd y cynhyrchydd recordiau, Pete Waterman.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Denise Gyngell yn y Porth, y Rhondda. Aeth i Ysgol Lwyfan Barbara Speake ac Academi Italia Conti.

Fel plentyn, roedd yn ffrindiau gyda Jay Aston o Bucks Fizz.

## Gyrfa 
Ymddangosodd yn *The Darwin Adventure* (1972), gyda'i brodyr Paul a Michael, lle roedden nhw i gyd yn chwarae plant Darwin. Yn 1973 ymddangosodd ym mhennod o Play for Today o'r enw *Song for Twilight* a ysgrifennwyd gan Noël Coward, ac yn serennu Peter Sallis. Ynghyd â'i brawd Paul, ymddangos hefyd yn *The Zoo Robbery*.

Fel rhan o'r grŵp pop *Tight Fit* cafodd sengl Rhif 1 gyda'i fersiwn nhw o The Lion Sleeps Tonight a hit 5 uchaf gyda "Fantasy Island" yn 1982. Ail-ffurfiodd y band yn 2008 gan wneud gigs bychan o gwmpas gwledydd Prydain.

Roedd Denise yn un o 'Hill's Angels" ar The Benny Hill Show yn ystod yr 1980au cynnar. Ymddangosodd hefyd mewn pennod o ddrama gomedi Ronnie Corbett *Sorry* yn 1987. Gwnaeth ymddangosiadau hefyd gyda Kenny Everett a Morecambe a Wise.

Mae Denise hefyd wedi perfformio mewnn nifer o sioeau llwyfan, gan gynnwys Aladdin mewn pantomeim.

## Bywyd personol 
Priododd Gyngell y cynhyrchydd Pete Waterman yn 1991; ac ysgarodd y cwpl yn 1999. Mae ganddynt ddau o blant.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* Denise Gyngell gyda Tight Fit 
* Coeden deulu Denise Gyngell

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
John Rogers Thomas

Roedd **John Rogers Thomas** (26 Mawrth/30 Mawrth 1829 – 5 Ebrill 1896) yn gyfansoddwr Americanaidd, pianydd, a chanwr o dras Gymreig.

Ganwyd Thomas yng Nghasnewydd, De Cymru. Yn faritôn a chyfansoddwr, daeth i America am y tro cyntaf gyda Chwmni Opera Sequin English a magodd ddiddordeb yng ngherddoriaeth America a oedd yn datblygu. Roedd yn canu a theithio gyda Bryant's Minstrels ac ymgartrefodd yn Ninas Efrog Newydd.

Ysgrifennodd fwy na chant o ganeuon Americanaidd poblogaidd yn ystod y 19g, yn cynnwys The Cottage by the Sea (1856), Old Friends and Old Times (1856), Bonny Eloise-The Belle of Mohawk Vale (1858), ' Tis But a Little Faded Flower (1860), When the War is Over,  Mary (1864), Beautiful Isle of the Sea (1865), Croquet (1867), Eilleen Allanna (1873), a Rose of Killarney (1876). O bryd i'w gilydd cyhoeddodd Thomas ddeunydd o dan y ffugenwau Charles Osborne, Arthur Percy a Harry Diamond. Yn ogystal ag ysgrifennu caneuon, cyfansoddodd Thomas dri gwaith pellach; The Picnic (1869), operetta plant gyda'r geiriau gan George Cooper; The Lady in the Mask (1870), operetta gyda'r geiriau gan George Cooper; a Diamond Cut Diamond (1876), opera parlor mewn un act..

Yn ogystal â'i ganeuon poblogaidd, cyfansoddodd Thomas gerddoriaeth cysegredig, a chafodd ei adnabod hefyd fel athro yn Brooklyn ac yn Ninas Efrog Newydd, lle bu farw.

Cywiriad ar ddyddiad a man geni Thomas; a anwyd yn 1829 yng Nghasnewydd, "De Cymru" ac nid Rhode Island fel y dywedwyd yn wreiddiol uchod.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cerddoriaeth ddalen "Cottage by the Sea", Augusta, GA: Blackmar & Bro, from the Confederate Imprints Sheet Music Collection
* Rhestr o'i gerddoriaeth
* 

Categori:Genedigaethau 1830
Categori:Marwolaethau 1896
Categori:Cyfansoddwyr Americanaidd
Havelock Academy

Mae **Havelock Academy** yn ysgol uwchradd yn Swydd Lincoln, Swydd Efrog a Humber, Lloegr.  Fel yr awgryma'r enw, mae'r ysgol yn cymryd ei myfyrwyr o Grimsby a'r ardal gyfagos.

Tarddiad yr enw yw "Havelock the Dane", rhamant Seisnig a sgwennwyd rhwng 1280 a 1290 a gedwir heddiw yn Llyfrgell Bodley, Prifysgol Rhydychen.

### Geirdarddiad 
Yn y 1960au roedd gan yr ysgol 900 o fyfyrwyr, ac fe'i gweinyddwyd gan "Fwrdeistref Sirol Pwyllgor Addysg Grimsby." Roedd gan yr ysgol ddosbarthiadau technegol, masnachol, gramadeg a modern.

### Academi 
Yn 2007 daeth yr ysgol yn academi, o dan Ymddiriedolaeth Addysg David Ross. Agorwyd yr academi yn swyddogol gan Ddug Caergrawnt ar 5 Mawrth 2013.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Havelock Academy

Categori:Addysg yn Swydd Lincoln
Categori:Ysgolion Lloegr
Harry Parry

Roedd **Harry Owen Parry** (22 Ionawr 1912 – 18 Hydref 1956) yn chwararewr clarinét jazz ac arweinydd band o Gymru.

Ganwyd Parry ym Mangor, Cymru. Roedd yn chwarae'r cornet, corn tenor, flugelhorn, drymiau a ffidil yn blentyn, a dechreuodd chwarae'r clarinét a'r sacsoffon yn 1927. Wedi iddo symud i Lundain ym 1932, fe chwaraeodd gyda nifer o fandiau dawns, gan gynnwys Percival Mackey's, yna arweiniodd ei fand chwe aelod ei hun. Bu'n chwarae yng Ngwesty'r St. Regis yn 1940 pan gafodd ei ddewis gan y BBC i arwain y band yn ei sioe *Radio Rhythm Club*. Yna, aeth ymlaen i recordio dros 100 o deitlau ar gyfer Recordiau Parloffone gyda'i chwechawd, a oedd yn cynnwys George Shearing a Doreen Villiers fel aelodau.

Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, bu Parry yn gweithio'n helaeth ar radio a theledu, yn cynnwys bod yn chwaraewr recordiau. Bu'n teithio ar draws y byd fel arweinydd band yn y 1940au diweddar a'r 1950au, gan gynnwys y Dwyrain Canol a'r India. Roedd Parry yn ddyledus o ran ei arddull i Benny Goodman, cymhariaeth a nodwyd gan feirniaid cyfoes. Bu farw yn Llundain.

## Cyfeiriadau 
## Bywgraffiad 
* Clarrie Henry, "Harry Parry". *Grove Jazz* online.
* Gwilym Arthur Jones, PARRY, OWEN HENRY (HARRY PARRY; 1912-1956), jazz musician, Dictionary of Welsh Biography

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Cerddorion jazz o Gymru
Aligator

300px|bawd|Aligator Americanaidd

Mae'r **aligator** yn grocodeiliad yn y genws *Alligator* o deulu Alligatoridae. Y ddwy rywogaeth sydd mewn bod yw'r aligator Americanaidd (*A. mississippiensis*) a'r aligator Tsieineaidd (*A. sinensis*). Yn ogystal â hynny, gwyddom o astudio olion ffosil bod nifer o rywogaethau o aligatorau bellach wedi diflannu. Ymddangosodd yr aligatorau cyntaf yn ystod y cyfnod Oligosen tua 37 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Mae'r enw "aligator" fwy na thebyg yn ffurf o'r enw *el lagarto*, sy'n golygu 'madfall' yn Sbaeneg ac sydd wedi'i Saesnigeiddio. Dechreuodd y concwistadoriaid ddefnyddio'r enw Sbaeneg a dechreuodd ymfudwyr i Florida ei ynganu a'i sillafu fel 'aligator'. Roedd sillafiadau cynnar yn y Saesneg hefyd yn cynnwys *allagarta* ac *alagarto*.

## Disgrifiad 
Mae aligator Americanaidd maint llawn yn pwyso tua 360 kilogram (790 pwys) a thua 4.0 medr (13.1 troedfedd) o hyd, ond maen nhw'n gallu tyfu i 4.4 medr (14 troedfedd) a phwyso dros 450 kilogram (990 pwys). Roedd y mwyaf sydd ar gofnod yn 5.84 medr (19.2 troedfedd) o hyd. Mae'r aligator Tsieineaidd yn llai, yn anaml dros 2.1 medr (6.9 troedfedd) o hyd. Mae hefyd yn pwyso llai o lawer, gyda gwrywod ddim mwy na 45 kilogram (99 pwys) fel arfer.

Pan fydd aligators wedi tyfu, maen nhw'n ddu neu'n lliw brown olewydd tywydd gyda boliau gwyn, tra bod gan y rhai iau farciau gwyn a melyn trawiadol sy'n pylu dros amser.

Nid yw cyfartaledd oes aligator wedi'i fesur ar gyfartaledd Yn 1937, cafodd Sw Belgrade yn Serbia aligator maint llawn o'r enw Muja. Mae bellach o leiaf 80 mlwydd oed. Nid oes ganddo gofnod dilys o ddyddiad ei eni, ond mae'n cael ei ystyried yn yr aligator hynaf sydd mewn caethiwed.

### Rhywogaethau (byw) 
### Ffosiliau 
* †*Alligator mcgrewi*
* †*Alligator mefferdi*
* †*Alligator olseni*
* †*Alligator prenasalis*

## Galeri o rywogaethau byw 

Alligator Canberra Zoo.jpg|Aligator yn Sw Canberra yn Awstralia
Florida-Everglades National Park-3.jpg|Aligator ym Mharc Cenedlaethol yr Everglades

## Gweler hefyd 
* Crocodeil
* Caiman

## Cyfeiriadau
Categori:Teuluoedd o ymlusgiaid
Cwnsyllt

Ceir sawl lle o'r enw **Cwnsyllt** (Saesneg: ***Coleshill***):

*Cwnsyllt, Sir y Fflint; cwmwd yng ngogledd-ddwyrain Cymru ar lan aber afon Dyfrdwy.
*Coleshill, Swydd Warwick
*Coleshill, Swydd Buckingham
Dawnswyr Môn

bawd|Dawnswyr Môn

Mae **Dawnswyr Môn** yn gymdeithas cerddoriaeth a dawns Gymreig. Fe'i crëwyd yn 1980 yn Ynys Môn. Amcanion y gymdeithas yw dysgu, addysgu a lledaenu eu dawnsfeydd a'u traddodiadau ymhlith y Cymry eu hunain ac ymysg tramorwyr.

## Cefndir 
Daeth John Idris Jones i Fôn o Abertawe yn 1980, ac wedi mwynhau dawnsio tra yn y coleg. Dechreuodd Dawnswyr Môn. Roedd Huw Roberts, Tudur Huws Jones a Gerwyn James yn y band gwreiddiol. Ers i Alwyn Jones ymddeol o ddawnsio, dim ond John Idris Jones sydd ar ôl o'r rhai sefydlodd y tîm. Cynhelid llawer o dwmpathau yn y dyddiau cynnar. Roedd tripiau tramor cyntaf y tîm i'r Ŵyl Ban Geltaidd. Mae Dawnswyr Môn wedi cynrychioli Cymru mewn llawer o wledydd ers hynny.
Mae llawer o'r aelodau'n gerddorion: ffidil, ffliwt, acordion ac offerynnau chwyth sy'n cyfeilio i'r dawnsfeydd. Mae'r cerddorion a'r grŵp dawns yn ymarfer gyda'i gilydd unwaith yr wythnos.

## Dawnswyr cyfoes
Mae Dawnswyr Môn yn grŵp gweithredol iawn ac mae'n cymryd rhan yn barhaus mewn nifer o wyliau a gwyliau, ond nid yw hyn yn cymryd amser i ffwrdd i ymchwilio ac astudio llên gwerin Cymru. Dyna pam mae ei repertoire yn eang iawn ac mae'n amrywio o'r dawnsiau hyfryd gwyliau nodweddiadol i fynd i'r afael â dawnsfeydd clogiau nodweddiadol.

Mae eu gwisgoedd yn seiliedig ar engrafiadau o ddiwedd y 18g o wahanol rannau o Gymru.

## Perfformio
Fel arfer, mae Dawnswyr Môn yn cystadlu yn yr Eisteddfod Genedlaethol, yr Ŵyl Gerdd Dant ac yn flynyddol yn Eisteddfod Môn. Yn flynyddol, mae'n yn gyfrifol am drefnu Gŵyl Mai, lle mae grwpiau dawns o bob cwr o'r wlad yn cymryd rhan yn dawnsio ar ddydd Sadwrn cyntaf Mai. Mae'r wyl wedi'i ledaenu ar draws sawl tref yn Ynys Môn megis Gwyl Mabsant a Bodedern.

Mae nifer o aelodau Dawnswyr Môn yn addysgu plant yr ynys sut i ddawnsio, lle mae cannoedd o blant yn dawnsio gyda'i gilydd mewn gwisgoedd traddodiadol.

## Tramor
Mae'r grŵp wedi cymryd rhan mewn gwledydd megis Prydain, Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Norwy, Denmarc, Ynys Manaw, Ffrainc a Hwngari.

## Galeri

File:43. TKB - Dawnswyr Môn z Bethel (Walia) 04.jpg|bawd|
File:43. TKB - Dawnswyr Môn z Bethel (Walia) 01.JPG|bawd|
File:43. TKB - Dawnswyr Môn z Bethel (Walia) 16.jpg|bawd|
File:43. TKB - Dawnswyr Môn z Bethel (Walia) 12.JPG|bawd|
File:43. TKB - Dawnswyr Môn z Bethel (Walia) 09.JPG|bawd|
File:43. TKB - Dawnswyr Môn z Bethel (Walia) 07.JPG|bawd|
File:43. TKB - Dawnswyr Môn z Bethel (Walia) 13.jpg|bawd|
File:43. TKB - Dawnswyr Môn z Bethel (Walia) 03.JPG|bawd|
File:43. TKB - Dawnswyr Môn z Bethel (Walia) 02.JPG|bawd|

Categori:Dawns werin yng Nghymru
Categori:Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Côr Ieuenctid Môn

Côr ieuenctid Cymreig yw **Côr Ieuenctid Môn**, a leolir ym mhentref Llangefni yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd yn 2010.

## Hanes
Ffurfiwyd y côr i blant a phobl ifanc yr Ynys.

## Dolen allanol
* Facebook Côr Ieuenctid Môn

Categori:Corau Cymreig
Categori:Sefydliadau 2010
Categori:Prosiect Wici Môn
Parti canu Mônswn

Côr Cymreig yw **Parti canu Mônswn**, a leolir ym mhentref Llangefni yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd ym 2017.

## Hanes
Mae Parti canu Mônswn yn barti o ddeg o hogiau o Sir Fôn a'r cyffuniau a ffurfiwyd yn 2017.

## Dolen allanol
* Facebook Parti canu Mônswn

Categori:Corau Cymreig
Categori:Sefydliadau 2010
Categori:Prosiect Wici Môn
Côr Hogia Llanbobman

Côr Cymreig yw **Hogia Llanbobman**, a leolir ym mhentref Gaerwen yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd ym 2010.

## Hanes
Mae Côr Hogia Llanbobman yn barti o hogiau o Sir Fôn a'r cyffuniau. Mae’r aelodau yn rhwng 20 a 45 oed. Llwyddiannau yn cynnwys dod yn fuddugol yng nghystadleuaeth y Parti Gwerin yng Ngwyl Cerdd Dant 2012 a 2014.

Eu harweinyddes yw Catrin Angharad Jones a’u cyfeilyddes yw Elain Rhys.

Yn ogystal, daethant i’r brîg yng nghystadleuaeth y Côr hyd at 35 mewn nifer yn Eisteddfod Meifod 2015 a chipio cwpan Côr yr Ŵyl yn yr un flwyddyn.

## Dolen allanol
* Facebook Hogiau Llanbobman

Categori:Corau Cymreig
Categori:Sefydliadau 2010
Categori:Prosiect Wici Môn
Côr Adlais

Côr Cymreig yw **Côr Adlais**, a leolir yn nhref Llangefni yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd ym 1991.

## Hanes
Mae Côr Adlais yn barti SATB a ffurfiwyd yn 1991 yn Ynys Mon.

## Dolen allanol
* Facebook Adlais

Categori:Corau Cymreig
Categori:Sefydliadau 1991
Categori:Prosiect Wici Môn
Triawd Edern

Triawd Cymreig yw **Triawd Edern**, a leolir ym mhentref Bodedern yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd ym 2015.

## Aelodau
*Annest Mair Jones
*Elain Jones
*Glesni Jones

## Dolen allanol
* Facebook Triawd Edern

Categori:Sefydliadau 2015
Categori:Prosiect Wici Môn
Y Brodyr Magee

Band Cymreig yw **Y Brodyr Magee**, a leolir ym mhentref Bae Treaddur yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd ym 2015.

## Aelodau
*Paul Magee (Arweinydd y band)
*Matthew Magee
*James Magee
*Sean Magee
*Daniel Magee

## Dolen allanol
* Y Brodyr Magee

Categori:Sefydliadau 2017
Categori:Prosiect Wici Môn
Catrin Angharad Jones

Cantores gwerinol o Ynys Mon yw **Catrin Angharad Jones**. Mae’n athrawes gynradd yn Ysgol Y Graig, Llangefni.
Magwyd Catrin Angharad Jones yn Llanbedrgoch, Ynys Môn.

## Cefndir 
Yn 2009 enillodd wobr Goffa Lady Herbert Lewis yn Eisteddfod Meirion a'r Cyffiniau. Yr un flwyddyn enillodd gystadleuaeth alaw werin unigol yr Eisteddfod yr Urdd ac aeth ymlaen i ennill Ysgoloriaeth Bryn Terfel Urdd Gobaith Cymru, ysgoloriaeth yn werth £4,000.

Mae hi wedi sefydlu, ac yn arwain tri chôr sef Hogia Llanbobman, Harmoni a Chôr Esceifiog.

Fe gyhoeddodd ddau lyfr o drefniannau gwerin sef 'Caneuon Tir a Môr SSAA' a 'Caneuon Gwerin Tir a Môr TTBB' drwy Cwmni Gwynn, ac mae hi wedi rhyddhau albwm o ganeuon gwerin Ynys Môn, 'Mae'r Ddaear yn Glasu' a recordwyd yn Stiwdio Swn, Bontnewydd.

Daeth i'r brig yng nghystadleuaeth cyflwyno unawd gwerin traddodiadol yn yr Wyl Ban Geltaidd yn 2010, Dingle ac yn 2018, Letterkenny. Cipiodd y wobr gyntaf hefyd fel prif leisydd y grwp gwerin, Bacsia yn yr Wyl yn 2018.

## Bywyd personol
Mae'n byw yng Ngaerwen gyda ei gŵr, Rhys a'u mab, Bleddyn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Youtube Catrin Angharad Jones

Categori:Cantorion gwerin o Gymru
Categori:Canu gwerin Cymreig
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect Wici Môn
Tagaradr (band)

Deuawd acwstic yw **Tagaradr**, a leolir yn nhref Llangefni yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd yn 2017. 
Buont yn gigio'n ddiweddar ochr yn ochr â Tegid Rhys.

Cafodd ei sengl gwreiddiol cyntaf, sef 'Fall and Drop' ei ryddhau yn mis Gorffennaf, 2018.

## Aelodau
*Siân Miriam
*Caine Jones-Williams

## Dolenni allanol
* Facebook Tagaradr

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau gwerin o Gymru
Categori:Cantorion gwerin o Gymru
Categori:Sefydliadau 2017

Categori:Prosiect Wici Môn
Bacsia

Band gwerin o Gymru yw **Bacsia**, a leolir ym mhentref Llangefni yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd ym 2018.

## Aelodau
*Arfon Wyn
*Catrin Angharad Jones
*Huw Roberts
*Einion Williams
*Manon Dafydd

## Dolenni allanol
* Facebook Bacsia

Categori:Bandiau gwerin o Gymru
Categori:Cantorion gwerin o Gymru
Categori:Sefydliadau 2018

Categori:Prosiect Wici Môn
Côr Meibion Hogia'r Ddwylan

Côr Cymreig yw '''Côr Meibion Hogia'r Ddwylan''', a leolir ym mhentref Porthaethwy yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd bron i hanner can mlynedd yn ôl.

## Hanes
Mae'r côr hefo 40 o aelodau efo Iwan Wyn Williams yn arwain fel Cyfarwyddwr Cerdd.

## Dolen allanol
* Hogiau'r Ddwylan

## Cyfeiriadau
Categori:Corau Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Côr Meibion y Traeth

Côr Cymreig yw **Côr Meibion y Traeth**, a leolir ym mhentref Pentraeth yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd yn 1969.

## Dolen allanol
* Facebook Côr Meibion y Traeth

Categori:Corau Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Beth Frazer

Cantores gwerinol o Ynys Mon yw **Beth Frazer**. Magwyd yn Llanfachraeth, Ynys Mon.

## Dolenni allanol
* 
* 
* Gwefan Beth Frazer

Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Cantorion gwerin o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect Wici Môn
Gorsaf reilffordd Llynpenmaen

**Gorsaf reilffordd Llynpenmaen** (a alwyd yn *Penmaenpool* gan y cwmnïau rheilffordd) oedd yr orsaf gyntaf ar ôl gadael Gorsaf reilffordd Dolgellau am Gyffordd y Bermo. Fe'i wasanaethodd pentrefan bychan Llynpenmaen. Fe'i gaewyd yr un adeg â gweddill y lein fis Rhagfyr 1964. Roedd yno iard nwyddau fechan, lŵp lle gallai dau drên basio ei gilydd, a bocs signalau (sy'n dal i sefyll ac yn gwasanaethu fel arsyllfa adar). Nodwedd bron yn unigryw ynglŷn â'r orsaf, a safai wrth ben y bont bren dros yr afon (a godwyd gan y cwmni rheilffordd yn y lle cyntaf), oedd y ffaith fod y platfformau un ochr i'r groesfan ffordd a arweiniai at y bont, ac adeiladau megis y swyddfa docynnau, yr ochr arall, wrth ochr tafarn Sior III. 

Ychydig i'r gorllewin, yr oedd sied injans lle cedwid dwy injan ar gyfer tynnu trenau rhwng y Bermo a Rhiwabon.

Llynpenmaen
Rhagod

Ymosodiad dirybudd o safle guddiedig yw **rhagod** (Saesneg: *ambush*); gall hefyd olygu 'atalfa' neu 'rwystr'. Gall y cuddfan fod yn nodwedd naturiol e.e. coedwig, neu'n guddliw ar y person sy'n paratoi i ymosod.

Er enghraifft, yng Nghwnsyllt, yng ngantref Tegeingl (heddiw yn Sir y Fflint), gosododd Owain Gwynedd, Tywysog Cymru, ragod ar Harri II, brenin Lloegr.

Yn aml, mae'r elfen o ymosodiad dirybudd, sydyn, yn un pwysig mewn tactegau milwrol, ac fe'i defnyddiwyd yn aml gan y Cymry yn yr oesoedd canol, fel rhan o'u tactegau 'taro a ffoi'.

## Geirdarddiad a defnydd cynnar
Nid oes sicrwydd beth yw tarddiad y gair, ond fe'i defnyddiwyd gan Cynddelw Brydydd Mawr yn y 12g.

:*Camp ragod aruod, arueityaw — ac aryf*
:*Ac arhos heb gilyaw.*

## Cyfeiriadau
Categori:Tactegau milwrol
Categori:Rhyfela yn ôl math
Gruffydd Wyn

Canwr opera o Gymru yw **Gruffydd Wyn** (ganwyd **Gruffydd Wyn Roberts**, 1996).

Yn 2018 cyrhaeddodd Gruffydd y rownd derfynol yng nghyfres ''Britain's Got Talent''. Yn ei glyweliad canodd y gân "Un Giorno Per Noi" cyn i Simon Cowell ei stopio a gofyn am gân arall. Canodd "Nessun dorma" gan gael ymateb mawr o'r dorf. Ar ddiwedd y perfformiad gwasgodd Amanda Holden ei seiniwr aur gan sicrhau ei le yn y rownd derfynol.

## Bywyd personol
Fe'i magwyd yn Amlwch, Ynys Mon gyda'i fam a'i nain. Nid oedd yn nabod ei dad nes oedd yn 16 mlwydd oed. Mae'n ffan mawr o rygbi ac yn chwarae i Glwb Rygbi Benllech ac yn ysgrifennydd cymdeithasol y clwb. Mae'n gweithio yng nghanolfan Pontio ym Mangor.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen Facebook Gruffydd Wyn

Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Pobl o Amlwch
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Prosiect Wici Môn
Hogie'r Berfeddwlad

Côr Cymreig yw '''Hogie'r Berfeddwlad''', a leolir yn Y Berfeddwlad. Fe'i sefydlwyd yn 1999.

## Cefndir
Mae'r cor yn canu caneuon ysgafn, gwerin a cherdd dant.

## Dolen allanol
* Facebook Hogie'r Berfeddwlad 

Categori:Sefydliadau 1999
Categori:Corau Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Cordia (band)

Band o Gymru yw **Cordia**, yn hanu o Ynys Môn. Fe'i sefydlwyd ym 2015. Perfformiodd y band y gân fuddugol, "Dim Ond Un" yn nghystadleuaeth Cân i Gymru 2016. Mae aelodau'r band yn cynnwys Ffion Elin Davies, Ffion Wynn Davies a Manon Fflur Williams. 

## Hanes 
### 2015: Diwrnodau Cynnar Cordia 
Ffurfiwyd Cordia nôl yn 2015 er mwyn cystadlu yng nghystadleuaeth Brwydr Y Bandiau. Cyrhaeddont nhw'r rownd derfynol yng Nghaernarfon, ac ymlaen i ganu ar Lwyfan Y Maes yn yr Eisteddfod. Ar y pryd, roedd y tair yn yr ysgol efo'i gilydd. Roedden nhw wedi arfer canu mewn corau ac Eisteddfodau gyda'i gilydd.

### 2016-2017: *Cân i Gymru* a ''Tu ôl i'r Llun'' 
Yn 2016 fe enillwyd cystadleuaeth Cân i Gymru a'r Ŵyl Ban Geltaidd gyda'u cân wreiddiol 'Dim Ond Un'. Yn dilyn eu llwyddiant fe ryddhawyd ei EP cyntaf "Tu ôl i'r Llun". Aeth aelodau Cordia ymlaen i brifysgolion i astudio a penderfyny gymryd seibiant o berfformio am y tro.

### 2024-2025: Ail-ffurfio fel band ac *ADFYW* 
Mewn cyfweliad gyda Newyddion S4C, rhanodd y tair eu bod nhw wedi meddwl am ail-ffurfio ar ddechrau 2024, wrth wylio Cân i Gymru. Cafon nhw eu cyfarfod cyntaf nôl efo'u gilydd ym mis Mawrth 2024.

Yn ystod mis Awst 2024, ddechreuodd Cordia rannu eu bod nhw'n ail-ffurfio fel band. Cyhoeddwyd ar Awst 23, y bydden nhw'n rhyddhau eu sengl newydd "Sylw" ar Awst 30. Yn anffodus, roedd yna broblem rhyddhau'r sengl, felly ni chafodd ei ryddhau tan Fedi 11. Cafodd "Sylw" dros 2,000 o ffrydiau ar Spotify yn ystod ei wythnos gyntaf ar Spotify. 

Ar Fedi 14 2024, rhannodd bod mwy o gerddoriaeth ar y ffordd, ac yna cafodd eu hail sengl "Ti Bron Yna" ei gyhoeddi ar Fedi 27. Ddaru'r sengl gael ei chwarae am y tro cyntaf ar Raglen Ifan Evans ar BBC Radio Cymru 2 ar Hydref 8. Ar Hydref 11, cafodd "Ti Bron Yna" ei ryddhau, a pherfformiodd Cordia eu gig cyntaf ers 8 mlynedd yn gig 'Yr Aur' yng nghlwb Pêl-droed Caernarfon. Aeth y sengl ymlaen i dderbyn 'Trac Yr Wythnos' BBC Radio Cymru 2 ym mis Tachwedd.

## Disgyddiaeth 
### Albymau
### EPau
### Senglau
## Dolen allanol
* Facebook Cordia
* Instagram Cordia

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2017
Categori:Prosiect Wici Môn
Dr Jazz

Band Jazz Cymreig yw **Dr Jazz**. Mae yna bump aelod yn y band.

## Genre
*Jazz
*Swing
*Bossa 
*Jive 
*Rock n Roll 
*Soul

## Aelodau
*Gwyn Evans

## Dolen allanol
* Facebook Dr Jazz

Categori:Sefydliadau 2017
Categori:Prosiect Wici Môn
Canu gwerin yn Ynys Môn

Mae gan Ynys Môn gyfoeth o alawon gwerin traddodiadol. Cofnodwyd nifer ohonynt gan unigolion megis Grace Gwyneddon Davies a Mr Owen Parry, Tyddyn-y-gwynt, Dwyran.

## Rhai o ganeuon gwerin sy'n hanu o Fôn
Ymhlith yr alawon hynny sy'n hanu o Fôn mae:

*Mil Harddach
*Cwyn Mam yng Nghyfraith
*Titrwm Tatrwm
*Y Gelynen
*Cob Malltraeth
*Fy Meddwl a Fy Malais
*Un o fy mrodyr i
*Cyfri'r Geifr
*Lisa Lân

Mon, Ynys
Categori:Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Gwiblong

Math o long ryfel yw **gwiblong** neu **griwser**. Ei phrif swyddogaeth yw rhyng-gipio llongau eraill, sgowtio, ac amddiffyn llongau masnach a llongau eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Llongau rhyfel
Categori:Llongau yn ôl math
Grwyn

Adeiladwaith hydrolig sefydlog yw **grwyn** neu **argor** a godir oddi ar forlan neu lan afon i rwystro llif dŵr a chyfyngu ar symud gwaddod. Bydd hyn yn atal erydiad arfordirol trwy'r broses o ddrifft y glannau.

[bawd|dim|Grwyn pren ar draeth [Abermaw]]
[bawd|dim|Grwynau cerrig ar y traeth ger [Allteuryn, Casnewydd ]]

## Cyfeiriadau
Categori:Hydroleg
Categori:Peirianneg sifil