1840au yng Nghymru

bawd|Cynddelw

Mae'r erthygl hon yn sôn am arwyddocâd arbennig y degawd **1840–1849** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward (o 1841)  
* Tywysoges Cymru - yn *wag *

## Digwyddiadau 
bawd|Zephaniah Williams
bawd|Y *Y Llyfrau Gleision*; rhan 2, #.9, tud.66 - *Evils of the Welsh Language''.
*1840
** 1 Ionawr - Achos llys y Siartwyr John Frost, Zephaniah Williams a William Jones am eu rhan yn Terfysg Casnewydd 1839 yn parhau yn Nhrefynwy  gerbron y Prif Ustus Tindal. Dyma'r achos cyntaf lle mae achos yn cael ei gofnodi mewn llaw-fer. 
** 16 Ionawr - Mae Frost, Williams a Jones  yn eu cael eu canfod yn euog o Uchel Deyrnfradwriaeth am eu rhan yn nherfysgoedd y Siartwyr, ac yn cael eu dedfrydu i farwolaeth - y tro diwethaf i'r ddedfryd o Grogi, diberfeddu a chwarteru gael ei ddefnyddio yn y Deyrnas Unedig. O ganlyniad i ddeisebu trwy'r deyrnas a lobïo'r Ysgrifennydd Cartref yn uniongyrchol gan yr Arglwydd Brif Ustus, mae'r ddedfryd yn cael ei gymudo i gludiant am oes. (Cafodd Frost pardwn yn ddiweddarach ).
** 30 Hydref - Cangen gyntaf Eglwys Iesu Grist o Saint y Dyddiau Diwethaf yng Nghymru yn cael ei ffurfio yn Sir y Fflint.
*1841
** 19 Chwefror - Mae'r llong *Governor Fenner*, sy'n cludo ymfudwyr i America, yn suddo oddi ar Gaergybi ar ôl gwrthdaro â stemar, gan golli 123 o fywydau. 
** 9 Mawrth - Tynnwyd y ffotograff cyntaf y gwyddys amdano yng Nghymru; ffotograff o Gastell Margam gan Calvert Jones. 
** Sefydlu Coleg Bala-Bangor.
*1842
** Mae Helyntion Becca, a welodd gweithredu achlysurol ym 1839, yn dechrau o ddifrif.
** Pont Bochrwyd wedi'i chwblhau dros Afon Gwy. 
** Awst - Gweithwyr yng Ngwaith Haearn Cyfarthfa  a Gwaith Haearn Penydarren yn ymuno â'r streic gyffredinol.
** 30 Awst - Syr William Nott yn trechu'r Affghaniaid yn Ghazni.
*1843
** 15 Ebrill - Marwolaeth William Howells, yr achos  "gwenwyno Trelales". Mae ei chwaer a'i frawd-yng-nghyfraith yn eu canfod yn ddieuog o'i lofruddiaeth yn ddiweddarach.
** Hydref - Penodi Syr Thomas Frankland Lewis i gadeirio'r comisiwn ymchwilio i Helynt Becca. 
** 22 Rhagfyr - Mae John Jones (Shoni Sguborfawr), un o arweinwyr Terfysgoedd Becca yn cael ei ddedfrydu i gludiant i Awstralia.
*1844
** 1 Ionawr - Lladdir 11 neu 12 o ddynion mewn damwain lofaol ym Mhwll Glo Canol Canol, Y Rhondda.
** 14 Chwefror - Lladdir 40 o ddynion gan lifogydd mewn pwll glo yn Landshipping, Sir Benfro.
** 13 Mai - Lladd 7 neu 8 dyn mewn damwain lofaol yn Jeffreyston, Penfro.
** 3 Rhagfyr - 6 dyn yn cael eu lladd mewn damwain lofaol ar Lefel Fforest, Dinas, Rhondda.
*1845
** 1 Mawrth - Mae'r gwaith yn cychwyn ar adeiladu Rheilffordd Caer a Chaergybi; Robert Stephenson yw prif beiriannydd y prosiect. 
** 2 Awst - Lladd 26 o ddynion mewn damwain lofaol yng Nghwmbach, Aberdâr.
** Thomas Gee yn etifeddu busnes argraffu ei dad.
*1846
** Mawrth - Mae araith gan William Williams, AS Coventry, ar bwnc addysg a’r Gymraeg yn arwain at gomisiynu adroddiad y Llyfrau Gleision. 
** Sefydlir Cymdeithas Hynafiaethau Cymru gan Harry Longueville Jones a John Williams (Ab Ithel) ac mae'n lansio ei gyfnodolyn *Archaeologia Cambrensis*.
*1847
** 14 Ionawr - Mae pob un o’r un ar ddeg aelod o griw bad achub Y Parlwr Du yn cael eu boddi pan fydd yn suddo oddi ar arfordir y Rhyl.
** 8 Ebrill - Mae John Jones (Shoni Sguborfawr) yn cael ei alltudio i Tasmania am saethu dyn.
*1848
** 24 Hydref - Sefydlir Coleg y Drindod, Caerfyrddin (fel Coleg Hyfforddi De Cymru a Sir Fynwy), i hyfforddi athrawon ar gyfer Ysgolion Cenedlaethol (ysgolion Eglwys Loegr.
** 14 Tachwedd - Agor *Gwallgofdy Tlodion Siroedd Gogledd Cymru* ( Ysbyty Gogledd Cymru ), Dinbych.
*1849
** 2 Ionawr - Cwblhau'r ddau diwb Pont Rheilffordd Conwy Robert Stephenson.
** 13 Mai - Cofnodir achos o golera yng Nghaerdydd, dechreuad achos sy'n ymledu i Ferthyr, Dowlais ac Aberdâr, ac yn lladd 800 o bobl.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
### Llyfrau newydd 
bawd|Gwyneb dalen - *Traits and Stories of the Welsh Peasantry*
* Anne Beale - *Traits and Stories of the Welsh Peasantry* (1849)   (Copi digidol ar gael trwy Internet Archive)
* Robert Elis (Cynddelw) - *Yr Adgyfodiad* (1849) 
* John Hughes - *The Self-Searcher* (1848)  
* John Jenkins - *National Education* (1848)  
* Samuel Lewis - *Topographical Dictionary of Wales* (1849)  (Copi digidol ar *British History Online*)
* John Lloyd 
** *Poems* (1847)  (Fersiwn e-lyfr di-dâl i'w darllen trwy *Google Books*)
** *The English Country Gentleman* (1849)   (Copi digidol o argraffiad 1865 ar gael trwy Internet Archive)
* Richard Williams Morgan (Môr Meirion) - *Maynooth and St. Asaph*  (1848) 
* Edward Parry - *Railway Companion from Chester to Holyhead* (1848)  (Copi digidol gan Internet Archive)
* Thomas Stephens - *The Literature of the Kymry* (1849)  (Fersiwn e-lyfr di-dâl i'w darllen trwy *Google Books*
* Morris Williams (Nicander) 
** *Y Flwyddyn Eglwysig* (1843) 
** *Llyfr yr Homiliau* (1847)

### Cerddoriaeth 
* Rosser Beynon (Asaph Glan Tâf) - *Telyn Seion* (1845) 
* John Ambrose Lloyd - *Y Ganaan Glyd* (1845)  
* Rowland Prichard - *Cyfaill y Cantorion* (1844)  (e-lyfr di-dâl i'w darllen ar Google Books)
* Robert Herbert Williams - *Alawydd Trefriw* (1848) 

## Genedigaethau 
bawd|Syr John Rhŷs
bawd|Joseph Parry
bawd
* 1840 
** 16 Medi - Alfred Thomas, Barwn 1af Pontypridd (bu farw 1927) 
** 29 Tachwedd - Rhoda Broughton, nofelydd (bu farw 1920) 
** 3 Rhagfyr - Francis Kilvert, dyddiadurwr (bu farw 1879) 
** 5 Rhagfyr - John E. Jones, llywodraethwr Nevada (bu farw 1896)
** 17 Rhagfyr - Matthew Vaughan-Davies, Barwn 1af Ystwyth, gwleidydd (bu farw 1935) 
* 1841 
** 28 Ionawr - Syr Henry Morton Stanley, fforiwr (bu farw 1904) 
** 5 Ebrill - Robert Rees, canwr a cherddor (bu farw 1892) 
** 21 Mai - Joseph Parry, cyfansoddwr (bu farw 1903) 
** 9 Tachwedd - Edward Albert, Tywysog Cymru (Edward VII yn ddiweddarach; bu farw 1910) 
* 1842 
** 14 Mehefin - William Abraham (Mabon), gwleidydd (bu farw 1922) 
** 28 Medi - William John Parry, arweinydd chwarelwyr (bu farw 1927) 
* 1843 
** 12 Mai - Thomas William Rhys Davids, sylfaenydd y Pali Text Society (bu farw 1922) 
** 20 Rhagfyr - Frances Hoggan, menyw gyntaf Prydain i gymhwyso fel meddyg (bu farw 1927) 
* 1844 
** 28 Ebrill - Thomas Jones (Tudno) bardd (bu farw 1895) 
** 28 Gorffennaf - Gerard Manley Hopkins, bardd o Gymru (bu farw 1889) 
** 1 Rhagfyr - Alexandra o Ddenmarc, Tywysoges Cymru 1901–1910 
* 1845 
** 24 Chwefror - Alfred Lewis Jones, perchennog busnes llongau (bu farw 1909) 
** 16 Mai - Amy Dillwyn, gwraig fusnes a nofelydd (bu farw 1935) 
** 21 Mehefin - Samuel Griffith, Prif Weinidog Queensland (bu farw 1920) 
*1846
** 1 Hydref - John Cadvan Davies, gweinidog a bardd (bu f. 1923) 
** 17 Hydref - Mary Davies (Mair Eifion), bardd (bu f. 1882) 
** 6 Rhagfyr - James Charles, diwinydd (bu f. 1920) 
** 28 Rhagfyr - William Frost, telynor (bu f. 1891) 
** 3 Awst - Samuel M. Jones, Maer Toledo, Ohio (bu f. 1904) 
* 1847 
** 23 Ionawr - Daniel James, emynydd (bu farw 1920) 
** Llewelyn Kenrick, pêl-droediwr (bu farw 1933) 
* 1848 
** 18 Medi - Robert Harris, arlunydd (bu farw 1919)  
** 30 Rhagfyr - David Jenkins, cyfansoddwr (bu farw 1915)
*1849
** 21 Ebrill - Syr David Treharne Evans, Arglwydd Faer Llundain (bu f. 1907) 
** 2 Mai William Cadwaladr Davies, addysgwr (bu f. 1905) 

## Marwolaethau 
bawd|Syr Watkin Williams-Wynn, 5ed Barwnig
bawd|Daniel Ddu o Geredigion
*1840
** 6 Ionawr - Syr Watkin Williams-Wynn, 5ed Barwnig, gwleidydd a milwr, 67 
** 12 Mawrth - John William Thomas, mathemategydd, 46 
** 17 Mawrth - William Williams o'r Wern, 58 
** 19 Mai - John Blackwell (Alun), bardd, 42 
* 1841 
** 8 Mehefin - John Elias, pregethwr (ganwyd 1774) 
** *dyddiad anhysbys* - John Blackwell (Alun), bardd (ganwyd 1797) 
* 1842 
** 20 Awst - Hussey Vivian, Barwn 1af Vivian, perthynas teulu Vivian Abertawe (ganwyd 1775) 
* 1843 
** 26 Mawrth - Robert Richford Roberts, arweinydd Methodistaidd o Gymru yn UDA 
** 27 Mawrth - Henry Nevill, 2il Iarll y Fenni (ganwyd 1755) 
* 1845 
** 1 Ionawr - Syr William Nott, arweinydd milwrol, 62  
** 26 Ionawr - Peter Jones (Pedr Fardd), bardd, 69 
*1846
** 28 Mawrth - Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion), bardd, 53 
** 29 Gorffennaf - John Owens, cymwynaswr addysgol, 55 
** 3 Rhagfyr - Daniel Jones, cenhadwr, 33 
*1847
** 13 Chwefror - Sharon Turner, hanesydd, 78 
** 17 Mawrth - Syr Harford Jones Brydges, diplomydd ac awdur, 83  
** 29 Mawrth - Humphrey Gwalchmai, arweinydd y Methodistiaid Calfinaidd, 59 
* 1848 
** 18 Mawrth - John Crichton-Stuart, 2il Ardalydd Bute, crëwr Caerdydd fodern (ganwyd 1793) 
** *dyddiad anhysbys* - Thomas Price (Carnhuanawc), bardd a hanesydd (ganwyd 1787) 
* 1849 
** 21 Mawrth - William Sherley Williams, arloeswr o dras Gymreig
** 16 Medi - Thomas Jones, cenhadwr

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru