open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwyn ap Nudd

Cymeriad ym mytholeg a llên gwerin Cymru a gysylltir â'r Arallfyd a'r Tylwyth Teg yw **Gwyn ap Nudd**.

Yn y chwedl Cymraeg Canol gynnar *Culhwch ac Olwen*, mae Gwyn yn cipio'r forwyn Creiddylad, ferch Lludd Llaw Ereint ar ôl iddi redeg i ffwrdd gyda Gwythyr ap Greidawl, ymgeisydd Gwyn am ei chariad. Mae Gwyn a Gwythyr yn ymladd ei gilydd ar Galan Mai, brwydr symbolaidd efallai sy'n cynrychioli'r ymryson oesol rhwng y gaeaf a'r haf gyda Creiddylad yn cynrychioli y dduwies Natur. Yn y chwedl mae Gwyn yn un o'r rhai sy'n cynorthwyo yr arwr Culhwch i hela'r Twrch Trwyth.

Ceir cyfres o englynion cynnar yn Llyfr Du Caerfyrddin ar ffurf deialog rhwng Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir, sy'n portreadu Gwyn fel rhyfelwr nerthol heb arlliw o fytholeg o'i gwmpas. Rhestrir nifer o safleoedd brwydrau yn y gerdd, llawer ohonyn nhw yn yr Hen Ogledd.

Cyfeiria Dafydd ap Gwilym (14g) sawl gwaith at Wyn ap Nudd. Mae'n cyfeirio at y llwynog fel "edn i Wyn ap Nudd", er enghraifft, ac mae'r niwl yn "tyrau uchel eu helynt, / tylwyth Gwyn, talaith y gwynt".

Mewn chwedlau llên gwerin diweddarach mae Gwyn yn cymryd lle Arawn fel brenin Annwn. Yn y cyswllt hynny mae'n arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt trwy'r nos.

Gwyn ap Nudd yw brenin y Tylwyth Teg yn llên gwerin Cymru, a cheir sawl chwedl amdano. Mae un chwedl yn adrodd sut y daeth Sant Collen i lys Gwyn ap Nudd ym mynyddoedd Y Berwyn a'i orchfygu a dangos mai hud a lledrith yn unig oedd ei balas gwych. Yn y chwedl mae Gwyn a'i bobl yn gwisgo dillad lliw coch a glas.

Mae *gwyn* yn gytras â'r gair Gwyddeleg *fionn* ("gwyn, teg"). Ymddengys fod cysylltiad rhwng Gwyn ap Nudd a'r arwr Gwyddelig chwedlonol Fionn mac Cumhaill, oedd yn ŵyr i Nuada. Mae enw Nudd, tad Gwyn, yn ffurf Gymreig ar Nuada ac mae'r ddau yn gysylltiedig â'r duw Celtaidd Nodens.

Mae rhai ysgolheigion yn cynnig fod enw Y Berwyn yn deillio o'r ffurf Gymraeg Cynnar *bre wyn* "Allt Gwyn" (gweler hefyd Caer Drewyn, ger Corwen). Cysylltir Gwyn â llynnoedd sy'n gartref i bysgod (cf. Fionn a'r eog) a thylluanod.

Ceir cerdd adnabyddus am Gwyn ap Nudd gan Howell Elvet Lewis (Elfed).

Yn ôl llawysgrif Ladin o'r 14eg ganrif yn erbyn dewiniaeth, byddai "dynion hysbys" Cymreig yn ailadrodd y canlynol:

Defnyddir y gair Lladin *Eumenidium*, sy'n gallu cael ei gyfieithu fel *"y Rhai Cyfeillgar"* a bod yn air teg i olygu *y tylwyth teg*, a brenin y tylwyth teg yw Gwyn ap Nudd, felly drwy resymeg gellir dweud mai Gwyn ap Nudd yw "Eumenidium."

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Sorita d'Este a David Rankine, *The Isles of the Many Gods: An A-Z of the Pagan Gods & Goddesses of Ancient Britain worshipped during the First Millennium through to the Middle Ages* (Llundain: Avalonia, 2007)
* *Culhwch ac Olwen*, gol. Rachel Bromwich a D. Simon Evans (Caerdydd, 1988)
* T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (1930; arg. newydd 1979)

Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Mytholeg Gymreig
Blake Lively

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Blake Christina Lively** (ganwyd 25 Awst 1987).

## Ffilmograffi 
### Ffilmiau 
* *Sandman* (1998) - Trixie/Tooth Fairy
* *The Sisterhood of the Traveling Pants* (2005) - Bridget Vreeland
* *Accepted* (2006) - Monica Moreland
* *Simon Says* (2006) - Jenny
* *Elvis and Anabelle* (2006) - Anabelle Leigh
* *The Sisterhood of the Traveling Pants 2* (2008) - Bridget Vreeland
* *New York, I Love You (ffilm)* (2008)
* *The Private Lives of Pippa Lee* (2009)

### Teledu 
* *Gossip Girl* (2007 - ) - Serena van der Woodsen

### Ymddangosiadau fel gwestai 
* *Today* (2005) - Ei hun
* *The View* (2005) - Ei hun
* *Live with Regis and Kelly* (2007) - Ei hun
* *The View* (2007) - Ei hun
* *The Late Show with David Letterman* (Chwefror 8, 2008) - Ei hun

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Cast

Prif ystyr y gair **cast** yn Gymraeg yw "ystryw". Gallai gyfeirio yn ogystal at un o sawl peth:

*Cast (actorion), nifer o bobl wedi eu dewis i actio mewn drama neu ffilm
*Cast (dosbarth), dosbarth o bobl yn India
Leptictidium

Genws o famolion diflanedig yw ***Leptictidium***. Roedden nhw'n byw yn ystod yr epoc Eosen, 50 miliwn o flynyddoedd yn ôl i 40 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Categori:Anifeiliaid a ddifodwyd
Categori:Mamaliaid
Nupe (iaith)

Iaith a siaredir yng ngorllewin canolbarth Nigeria, gan mwyaf yn nhalaith Niger State yw **Nupe** (*Nufawa*, *Nupeci*, *Nupecidji*, *Nupenchi*, *Nupencizi*). Mae'r un enw yn cyfeirio at y bobl sy'n siarad yr iaith. Mae'n perthyn i'r teulu Ieithoedd Niger-Congo (cangen Volta-Congo, is-gangen Benue-Congo). Mae tua 800,000 o bobl yn medru'r iaith (1990, Ethnologue).

Categori:Ieithoedd Niger-Congo
Categori:Ieithoedd Nigeria
Clown

200px|bawd|Clown traddodiadol
200px|bawd|Les Rossyann
Perfformiwr comig a nodweddir yn ystrydebol gan ei wigiau lliwgar, colur llwyfan trawiadol, gwisg ryfeddol a sgidiau anghyffredin o fawr yw **Clown**. Mae hiwmor clowniau heddiw yn cynnwys elfennau gweledol amlwg a dogn helaeth o gomedi corfforol a slapstic, e.e. taflu peis a chwarae castiau o bob math ar eu cyd-glowniau. Er eu bod yn gysylltiedig â'r syrcas yn bennaf heddiw, caiff clowniau berfformio ym mhob math o lefydd, dan do neu yn yr awyr agored, gan nad oes arnyn nhw angen llwyfan.

Ond mae hanes hir i grefft clownio, ac nid yw'n draddodiad sydd i'w gael yn y Gorllewin yn unig ond yn hytrach yn draddodiad byd-eang a geir mewn sawl ffurf mewn amryfal leoedd, amseroedd a diwylliannau. Mae allanolion y clown yn amrywio'n fawr felly, ond maen nhw'n rhannu un peth mewn cyffredin ym mhob diwylliant ac oes, sef rhoi mynegiant i angen dwfn sydd yn y ddynoliaeth i dorri confensiynau o bob math, yn cynnwys gwneud sbort o symbolau awdurdod, seciwlar a chrefyddol, gwrthdroi iaith a gweithred a rhoi lle i anlladrwydd diniwed, ymollyngol.

## Gweler hefyd 
* Bouffon
* Coco y Clown
* Harlequin
* Pierrot
* Syrcas

## Cyfeiriadau 

Categori:Difyrwyr
Categori:Perfformwyr syrcas
Angela Lansbury

Actores a chantores Gwyddelig-Brydeinig ac o'r Unol Daleithiau oedd y **Fonesig Angela Brigid Lansbury** DBE (16 Hydref 1925 – 11 Hydref 2022). Roedd ei gyrfa yn un o'r hiraf yn y busnes adloniant, gan barhau am dros wyth degawd, y mwyafrif ohono yn yr Unol Daleithiau.

Fe'i ganed yng nghanol Llundain i'r actores Gwyddelig Moyna MacGill a'r gwleidydd Seisnig Edgar Lansbury. Yn 1940, symudodd i Ddinas Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau, lle astudiodd actio. Symudodd i Hollywood, Los Angeles yn 1942, lle arwyddodd gytundeb gyda MGM a chafodd ei rhan gyntaf mewn ffilm yn *Gaslight* (1944), "National Velvet (ffilm 1944) a *The Picture of Dorian Gray* (1945).

Yn ddiweddarach daeth yn seren ar Broadway yn y sioe gerdd *Mame* (1966) gan ennill ei gwobr Tony cyntaf a'i sefydlu fel eicon hoyw. Yn 1984 cychwynodd bortreadu'r cymeriad Jessica Fletcher yn y rhaglen deledu *Murder, She Wrote* gan ennill enwogrwydd byd-eang. Chwaraeodd y rhan am 12 mlynedd a gwnaeth llwyddiant y sioe ei gwneud yn hynod gyfoethog, gyda ffortiwn amcangyfrifwyd i fod tua $100m.

Bu farw yn ei chwsg, yn ei chartref yn Los Angeles, pum niwrnod cyn ei phen-blwydd yn 97 mlwydd oed.

## Ffilmiau a theledu
* *Bedknobs and Broomsticks* (1971), ffilm Disney
* *Murder, She Wrote* (1984) - (1996)
* *The Company of Wolves* (1984)
* *Beauty and the Beast* (1991), ffilm Disney
* *Mrs. Santa Claus* (1996)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Hillary Clinton

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau yw **Hillary Diane Rodham Clinton** (ganed 26 Hydref 1947), hefyd gwraig Arlywydd Bill Clinton; a bu'n Brif Foneddiges yr Unol Daleithiau yn ystod arlywyddiaeth ei gŵr (1993 - 2001)  Hi oedd 67ain Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau o 2009 hyd 2013 a Seneddwr o Efrog Newydd o 2001 hyd 2009. Roedd hi'n un o ymgeiswyr arlywyddol y Blaid Ddemocrataidd yn 2008 ond enillodd Barack Obama yr enwebiad. Collodd hefyd yn Etholiad 2016, pan gipiodd Donald Trump yr arlywyddiaeth.

## Personol
Fe'i ganed yn Chicago a'i magu ym mwrdeistref Park Ridge, Illinois, ble astudiodd y gyfraith yng Ngholeg Wellesley, gan raddio yn 1969. Derbyniodd radd arall yn Ysgol y Gyfraith, yng Ngholeg Iâl yn 1973. Bu'n gwnsel am ychydig cyn priodi Bill Clinton yn 1975. Roedd ei thad, Hugh Ellsworth Rodham (1911–1993) o dras Gymreig a Seisnig a weithiai fel rheolwr yn y diwydiant tecstilau, a'i mam Dorothy Howell Rodham (1919–2011), o dras Albanaidd, Cymreig, Seisnig, Canadaidd ac Iseldiraidd.

## Ymgeisydd am Arlywyddiaeth 2016
Yng Ngorffennaf 2016 fe'i henwebwyd gan y Blaid Ddemocrataidd fel eu ymgeisydd ar gyfer yr arlywyddiaeth yn Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2016, y fenyw gyntaf i'w enwebu gan unrhyw brif blaid yn yr U.D.A. Cododd sawl honiad o dwyll a cham-weithredu yn ei herbyn, nid yn unig gan ei gwrthwynebydd Donald Trump yn y ras am yr Arlywyddiaeth, ond ychydig ddyddiau cyn yr etholiad - gan yr FBI. Roedd y prif honiadau'n ymwneud â nifer o ebyst a oedd wedi'u dileu. Trump a orfu, yn groes i'r polau piniwn.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Cyfreithwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1940au
Categori:Pobl a aned yn Chicago
Categori:Pobl o Arkansas
Categori:Pobl o Efrog Newydd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Prif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Categori:Teulu Clinton
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau
Simonides

:*Gweler hefyd Simonides o Amorgos.*

Bardd Groeg clasurol oedd **Simonides** (Groeg: Σιμωνίδης) (tua 556 – 468 CC). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei epitaphau er cof am y rhyfelwyr Groegaidd a syrthiodd yn y rhyfeloedd mawr ag Ymerodraeth Persia i amddiffyn annibyniaeth Groeg. Cyfansoddodd nifer o awdlau, emynau a marwnadau hefyd, ond mae rhan helaeth o'i waith ar goll erbyn heddiw.

Ganed y bardd ar ynys Ceos, ger Athen, tua'r flwyddyn 556 CC. Bu fyw am gyfnod yn ninas Athen a threuliodd amser yn Sisilia yn ogystal. Daeth yn enwog iawn a bu noddwyr yn barod i'w wobrwyo'n hael am ei gerddi. Yn ôl y dramodwr comig Aristophanes, roedd yn ŵr ariangar, ond efallai fod cenfigen yn gorwedd tu ôl i'r cyhuddiad hwnnw.

Un o'i gerddi enwocaf oedd ei epitaph i'r Groegiaid a syrthiasai ym Mrwydr Marathon. Fe roddwyd ar feddrod y rhyfelwyr ym Marathon:

*Yr Atheniaid, amddiffynwyr y Groegiaid, ym Marathon*
*a ddinistriodd rym y Mediaid eurwisg.*

Cyfansoddodd delyneg am hanes Danaë, merch chwedlonol Acrisius o Argos, hefyd. Dim ond darn ohoni sydd wedi goroesi.

## Llyfryddiaeth 
Ceir cyfieithiad gan J. Henry Jones o'r darn am Danaë yn y gyfrol *Cerddi Groeg Clasurol* (Caerdydd, 1989), gol. gan John Gwyn Griffith.

Categori:Beirdd Groeg
Categori:Groeg yr Henfyd
Sarnau, Gwynedd

Pentref bychan yng nghymuned Llandderfel, Gwynedd, Cymru, yw **Sarnau** (). Mae'n un o sawl pentref o'r un enw yng Nghymru. Saif yn ardal Meirionnydd tua pedair milltir o dref y Bala i gyfeiriad Corwen ar hyd briffordd yr A494.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o'r Sarnau
* Geraint Lloyd Owen
* Gerallt Lloyd Owen
* Llwyd o'r Bryn

## Gweler hefyd
*Cors y Sarnau (SoDdGA)

## Cyfeiriadau
Categori:Llandderfel
Categori:Pentrefi Gwynedd
Chitty Chitty Bang Bang (ffilm)

''Mae'r erthygl hon yn sôn am y ffilm 1968. Am ddefnyddiau eraill yr enw gweler Chitty Chitty Bang Bang (gwahaniaethu)*

bawd|200px|Y gar yn Vulgaria

Ffilm deuluol gyda Dick Van Dyke, Sally Ann Howes a Lionel Jeffries ydy ***Chitty Chitty Bang Bang**'' (1968). Mae'r ffilm yn seiliedig ar y nofel gan Ian Fleming.

## Actorion 
* Dick Van Dyke- Caractacus Potts
* Sally Ann Howes - Truly Scrumptious
* Lionel Jeffries - Taid Potts
* Gert Fröbe - Barwn Bomburst
* Anna Quayle - Barwnes Bomburst
* Benny Hill - Creawdwr Teganau
* James Robertson Justice - Yr Arglwydd Scrumptious
* Robert Helpmann - Daliwr Plant
* Heather Ripley - Jemima Potts
* Adrian Hall - Jeremy Potts
* Barbara Windsor - Ferch gyda gwallt golau
* Davy Kaye - Llyngesydd
* Alexander Doré - Ysbïwr cyntaf
* Bernard Spear - Ail ysbïwr
* Stanley Unwin - Canghellor
* Desmond Llewellyn - Mr Coggins

## Caneuon 
* "Chitty Chitty Bang Bang"
* "Truly Scrumptious"
* "Hushabye Mountain"
* "Me Ol' Bamboo"
* "Toot Sweets"
* "The Roses Of Success"
* "Lovely Lonely Man"
* "You Two"
* "Chu-Chi Face"
* "Posh!"
* "Doll On A Music Box"
* "Doll On A Music Box/Truly Scrumptious"

## Gweler hefyd 
* Chitty Chitty Bang Bang, y llyfr
* Chitty Chitty Bang Bang (sioe gerdd)

Categori:Ffilmiau 1968
Categori:Ffilmiau ffantasi
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Idris Gawr

Cawr a gysylltir ag ardal Cader Idris ym Meirionnydd oedd **Idris Gawr** neu **Idris**.

Yn ôl y rhestr o gewri Cymru a luniwyd gan yr hynafiaethydd Siôn Dafydd Rhys tua diwedd yr 16g, Idris oedd y pennaf o bedwar cawr oedd yn byw yn yr ardal o gwmpas Dolgellau (Ysgydion, Offrwm ac Ysbryn oedd enwau'r lleill, a cheir yr enwau ar fryniau yn y cylch heddiw).

Ceir bryngaer o'r enw Caer Idris ar Ynys Môn, ond ymddengys nad oes traddodiad ar glawr i'w chysylltu ag Idris Gawr.

## Cader Idris
Cysylltir Idris â'r mynydd sy'n dwyn ei enw i'r dwyrain o Ddolgellau. Byddai'n arfer mynd i gwm uchel ar y mynydd ac eistedd yno i astudio'r sêr, a dyna sut y cafodd y copa yr enw *Cader* Idris, yn ôl y chwedl. Dywedir hefyd y byddai unrhyw un a dreuliai'r noson ar gopa Cader Idris ar ei ben ei hun yn dod i lawr yn y bore yn wallgo neu'n fardd. Ceir 'Gwely Idris' ar y mynydd ger Llyn y Gader hefyd.

## Cadair Arthur
Yn y 19g, bu ehangu ar y rheilffyrdd a thrwy hynny ehangu ar y diwydiant twristaidd. Gan fod diwydiant y Brenin Arthur yn denu twristiaid, ceisiwyd honni bod yr enw **Idris** yn ffurf amgen Gymreig am Arthur, ac mae ''Arthur's Seat'' oedd Cader Idris yn y Saesneg. Dyma sy'n gyfrifol am yr or gyfieithu o "Gader Idris" i "Gadair Idris".

## Idris ap Gwyddno
Brenin Cantref Meirionnydd oedd Idris ap Gwyddno. Mae'n debyg mae ei hanes ef oedd sylfaen mytholeg Idris y Cawr a'i gadair ger Dolgellau.

## Cerrig Esgid Idris
Ar ffordd yr A487 - ger safle Llyn y Tri Greyenyn, rhwng Tafarn y Cross Foxes a Chorris mae yna nifer o gerig anferth ar ochr y lôn a symudwyd yno, yn ôl pob tebyg, wrth i'r iâ toddi ar ddiwedd Oes yr Iâ diwethaf. Yn ôl chwedloniaeth leol cerrig a daflodd Idris Gawr allan o'i esgidiau ydynt, wrth iddo deimlo'n anghyffyrddus wrth gerdded o'i gader i fynd i ymofyn diod o ddŵr o Lyn Mwyngil

## Telynor cyntaf Cymru
Yn ôl un o ffug trioedd Iolo Morganwg, Idris ddyfeisiodd y delyn gyntaf.

*Tri chysefin bardd Ynys Prydain*
Idris Gawr yr hynaf ac ef a wnaeth y delyn gyntaf, 
Eidiol Gleddyfrudd Yr Arch Dderwydd 
a Manogan Amherawdwr, tad Beli Gawr.

Er bod hynafiaeth trioedd Iolo wedi ei brofi'n dwyll bellach, mae'r stori am Idris y telynor yn dal yn rhan o chwedloniaeth bro Idris.

## Gweler hefyd
*Cymeriadau chwedlonol Cymreig
*Cewri (mewn llên gwerin Cymraeg)
*Rhita Gawr
*Cader Idris
*Ysgol y Gader (a enwyd ar ôl Cader Idris nid "Cadair" bondigrybwyll Idris)

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
*Siôn Dafydd Rhys, "Olion Cewri", yn *Rhyddiaith Gymraeg... 1488-1609*, gol. T. H. Parry-Williams (Caerdydd, 1954)
*T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (1930; arg. newydd 1979)

Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Cewri
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Dolgellau
Idris

Gallai **Idris** gyfeirio at un o sawl person:

Mytholeg:
* Idris Gawr, cawr a gysylltir â Cader Idris

Pobl:
* Idris (proffwyd), un o broffwydi Islam
* Idris, brenin Libya
* Idris Davies
* Idris Foster
Noel Clarke

Actor o Loegr yw **Noel Anthony Clarke** (ganwyd 6 Rhagfyr 1975).

Cafodd ei eni yn Llundain.

## Teledu
**Metrosexuality* (1999)
**Casualty* (2001)
**Auf Wiedersehen, Pet* (2002-2004)
**Doctor Who* (2005-2006)

## Ffilmiau
**Kidulthood* (2006)

Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Sgriptwyr ffilm o Loegr
Polynesia Ffrengig

Tiriogaeth Ffrainc yn ne'r Cefnfor Tawel yw **Polynesia Ffrengig** (Ffrangeg: *Polynésie française*, Tahitïeg: *Pōrīnetia Farāni*). Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain Polynesia i'r dwyrain o Ynysoedd Cook, i'r de-ddwyrain o Ciribati ac i'r gogledd-orllewin o Ynysoedd Pitcairn. Mae'n cynnwys tua 130 o ynysoedd mewn pum ynysfor. Papeete, ar yr ynys fwyaf Tahiti, yw'r brifddinas.

Dyma'r pum ynysfor:

* Ynysoedd Marquesas
**sy'n cynnwys 15 o ynysysoedd
* Ynysoedd Société
**sy'n cynnwys 14 o ynysoedd, gan gynnwys Bora Bora, Moorea a Tahiti
* Ynysoedd Tuamotu
**sy'n cynnwys 78 o ynysoedd, gan gynnwys y gadwyn fwyaf o atolau yn y byd
* Ynysoedd Gambier
**sy'n cynnwys 14 o ynysysoedd
* Ynysoedd Austral
**sy'n cynnwys 7 ynys

[250px|chwith|bawd|Golygfa ar ynys [Bora Bora a'i lagŵn o'r awyr]]
bawd|chwith|260px|Harbwr Vai'are, Moorea


Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
2597 Arthur

Asteroid bychan ym mhrif wregys asteroid Cysawd yr Haul yw **2597 Arthur**. Cafodd ei ddarganfod gan Edward L. G. Bowell yn 1980 a'i enwodd ar ôl Arthur, brenin chwedlonol y Brythoniaid.

Categori:Cylch Arthur
Arthur
Cŵn Annwn

Cŵn goruwchnaturiol yn llên gwerin Cymru a gysylltir ag Annwn, yr Arallfyd Gymreig, yw **Cŵn Annwn**. Mae'r enwau eraill arnyn nhw yn cynnwys **Cŵn Cyrff**, **Cŵn Wybr**, a **Cŵn (y) Mamau** neu **Cŵn Bendith y Mamau** (cyfeiria 'Bendith y Mamau' at y Tylwyth Teg).

Yn y chwedl gynnar *Branwen ferch Llŷr*, y gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi, Arawn yw brenin Annwn. Pan ddaw Pwyll ar draws helgwn Arawn yn y chwedl honno fe'u disgrifir fel cŵn o liw gwyn llachar gyda chlustiau coch, ond does dim byd i awgrymu cysylltiad ag angau a'r Isfyd. Mewn chwedlau llên gwerin diweddarach mae Gwyn ap Nudd yn cymryd lle Arawn ac yn arwain Cŵn Annwn ar eu helfa wyllt trwy'r nos i hela eneidiau. Ond ymddengys mai diweddar yw'r traddodiad hwnnw a bod y traddodiad(au) gwreiddiol wedi cael ei Gristioneiddo gan droi Annwn, sy'n Arallfyd paradwysaidd yn y chwedl gynnar, yn ffurf ar yr Uffern Beiblaidd.

Disgrifir Cŵn Annwn yn y traddodiad diweddarach fel cŵn bychain o liw llwyd neu gochaidd a arweinir gan ffigwr du corniog. Ond er bod sawl adroddiad yn pwysleisio eu natur "uffernol", ceir adroddiadau eraill sy'n honni eu bod yn ddiniwed, ond i'w hosgoi os posibl am eu bod yn perthyn i'r Tylwyth Teg.

Ceir traddodiadau cyffelyb am helgwn o'r math ym mytholeg a llên gwerin sawl gwlad arall, er enghraifft y Dip yng Nghatalwnia. Fel arfer mae'r fath creaduriaid yn gysylltiedig â'r Helfa Wyllt.
 
## Cyfeiriadau
*T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (1930; arg. newydd 1979)

Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Cŵn mytholegol
Categori:Mytholeg Gymreig
2598 Merlin

Asteroid bychan ym mhrif wregys asteroid Cysawd yr Haul yw **2598 Merlin**. Cafodd ei ddarganfod gan Edward L. G. Bowell yn 1980. Fe'i enwir ar ôl Myrddin (*Merlin*), dewin enwog y Brenin Arthur.

Mae Merlin yn asteroid dosbarth C, sy'n meddwl ei fod o liw tywyll ac o gyfansoddiad carbonifferaidd.

Categori:Cylch Arthur
Merlin
King Lear

Drama yw ***King Lear*** gan y dramodydd Seisnig William Shakespeare, yn seiliedig ar chwedl Llŷr fel y mae'n ymddangos yng ngwaith Sieffre o Fynwy *Historia Regum Britanniae* a thestunau eraill. Fe'i gwelir fel un o weithiau mwyaf Shakespeare, ac mae rôl y brenin yn cael ei weld fel un o'r rai pwysicaf ac enwocaf i actor allu ei chwarae.

## Cymeriadau
*Lear, *brenin Prydain*
*Goneril, *merch Lear*
*Regan, *merch Lear*
*Cordelia, *merch Lear*
*Iarll Caint
*Iarll Caerloyw
*Edgar, ''mab i'r Iarll Caerloyw*
*Edmund, *mab anghyfreithlon i'r Iarll Caerloyw''
*Cellweiriwr

Categori:Dramâu 1606
Categori:Dramâu Saesneg
Categori:William Shakespeare
Gwen Tomos

Nofel a gyhoeddwyd yn 1894 gan Daniel Owen yw ***Gwen Tomos***. Mae'r nofel yn dilyn hanes Gwen, ei theulu a chymeriadau sy'n agos iddi, trwy lygaid Rheinallt, perthynas iddi, am y cyfan o'i hoes.

Er nad oes cyfeiriad yn y nofel at y cyfnod y lleolir hi ynddo y mae'n debyg mai yn hanner cyntaf y 19g y'i lleolir gan fod ynddi gyfeiriadau at "dransportio" lladron, at dwf ymneilltuaeth grefyddol ond nid oes, fel yn Rhys Lewis, son am reilffyrdd a'r chwyldro diwydiannol.

Mae'r nofel yn portreadu cymdeithas wledig gogledd-ddwyrain Cymru, gan ymdrin a'r gwrthdaro rhwng Methodistiaeth a'r Eglwys Anglicanaidd ac a'r berthynas rhwng y dosbarth landlordaidd a'r werin.  Ceir ynddi aml i ddisgrifiad ffraeth o gymeriadau'r gymdeithas honno.

Hon yw'r nofel olaf gyhoeddodd Owen cyn ei farwolaeth yn 1895, er iddo gyhoeddi cyfrol o straeon byrion y flwyddyn honno hefyd.

Cyhoeddwyd fersiwn glastwreiddieg o'r nofel ar gyfer ysgolion sydd yn hepgor y rhannau o'r nofel sydd yn ymwneud â herwhela a phethau eraill a ystyrid yn anaddas i blant Cymru.

Categori:Llyfrau Cymreig 1894
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau 1894
Categori:Gweithiau Daniel Owen
Titaniwm

Elfen gemegol yw **titaniwm** gyda'r symbol `**Ti**` a'r rhif atomig 22 yn y  tabl cyfnodol.

Categori:Elfennau cemegol
Tyn-y-groes

Pentref bychan yng nghymuned Caerhun, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Tyn-y-groes** neu '''Ty'n-y-groes'''. Mae'n gorwedd ar lan orllewinol Afon Conwy ar groesffordd ar y ffordd B5106, tua 4 milltir i'r de o dref Conwy a tua hanner milltir o bont Tal-y-cafn i'r dwyrain a phentref Caerhun i'r de. O'r groesffordd mae ffordd yn arwain i fyny i Rowen.

250px|bawd|dim|Bwthyn ger Tyn-y-groes

## Cyfeiriadau
Categori:Caerhun
Categori:Dyffryn Conwy
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Ynys Eusa

Mae **Eusa** (Ffrangeg: *Ouessant*) yn ynys ac yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

300px|bawd|dim|Map o Ynys Eusa (enwau Ffrangeg)

## Poblogaeth
350px|Population - Municipality code 29155

## Gweler hefyd
* Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Eusa
Cecil Rhodes

Dyn busnes, perchennog mwyngloddiau a gwleidydd o Loegr oedd **Cecil John Rhodes** (5 Gorffennaf 1853 – 26 Mawrth 1902), a chwaraeodd ran allweddol yn hanes Affrica ddeheuol ar ddiwedd y 19eg ganrif. Cafodd ei anfon i Dde Affrica gan ei dad ac ymgartrefodd yno. Sefydlodd gwmni cloddio deiamwntau De Beers yn 1888 a daeth yn un o'r dynion cyfoethocaf yn y byd. Credai'n gryf mewn coloneiddio a rhan y dyn gwyn mewn hanes. Bu'n bennaf gyfrifol am goloneiddio Rhodesia (Sambia a Simbabwe heddiw), sy'n dwyn ei enw.

Roedd Rhodes eisiau ehangu'r Ymerodraeth Brydeinig am ei fod yn credu bod y Saeson a phobl gwyn "Eingl-Sacsonaidd" eraill wedi eu tynghedu i reoli'r byd. Yn ei ewyllys, dywedodd Rhodes am y Prydeinwyr, "*I contend that we are the finest race in the world and that the more of the world we inhabit the better it is for the human race.*" Ei freuddwyd oedd creu pŵer mawr o'r Ymerodraeth Brydeinig gyda gwledydd "gwyn" yr ymerodraeth yn cynnwys Canada, Awstralia, Seland Newydd, a'r Cape Colony, yn cael eu cynrychioli yn Senedd Prydain. Dymunodd yn ogystal weld dosbarth newydd o Americanwyr deallus, diolch i'r Ysgoloriaethau Rhodes, a fyddai'n dod â'r Unol Daleithiau i mewn i'r Ymerodraeth Brydeinig. Edmygai'r kaiser a'r Almaenwyr yn ogystal. Ei weledigaeth fawr oedd gweld Prydain Fawr, yr Unol Daleithiau a'r Almaen yn ymuno â'i gilydd i ddominyddu'r byd.

## Plentyndod
Mab i'r Parchedig Francis Rhodes oedd Cecil Rhodes. Ganed ef ym mhentre Bishop's Stortford yn Swydd Hertford ym 1853.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Hanes De Affrica
Categori:Hanes Simbabwe
Categori:Imperialaeth
Categori:Marwolaethau 1902
Categori:Pobl fusnes o Loegr
Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
George Burley

Rheolwr a chyn peldroedwr Albannaidd yw **George Elder Burley** (ganwyd 3 Mehefin 1956).

Categori:Genedigaethau 1956
Parc Bute

Ardal eang o barcdir aeddfed o fewn cyrraedd canol dinas Caerdydd yw **Parc Bute** (Saesneg: *Bute Park*). Gorwedda rhwng Afon Taf, Gerddi Sophia, Caeau Pontcanna a Chastell Caerdydd. Mae'r parc hanesyddol hwn yn boblogaidd iawn gan bobl leol, gweithwyr canol y ddinas, ac ymwelwyr ac yn gweithredu fel "ysgyfaint gwyrdd" yng nghanol y ddinas brysur. Prin yw'r dinasoedd yng nglwedydd Prydain sydd ag ehangder gwyrdd mor sylweddol yn eu canol. Rhed Llwybr Taf trwy'r parc a cheir mynediad iddo o gornel Caeau Blackweir. O Bont Canna, ger Stadiwm y Mileniwm, ar ymyl y parc gellir dal bws dŵr i Fae Caerdydd ac ymlaen i bentref Penarth.

Cynhaliwyd gŵyl fawr Gymraeg Tafwyl ym Mharc Bute yn 2022, 2023, a 2024. Croesawyd dros 30,000 o bobl i'r digwyddiad am ddim oedd yn cynnwys cyngherddau pop Cymraeg, stondinau, darlithoedd a chyflwyniadau.

## Gweler hefyd
* Rhestr gerddi Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Parc Bute ar wefan Cyngor Dinas Caerdydd

Bute
Llan Sain Siôr

Pentref yng nghymuned Abergele, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llan Sain Siôr** (Saesneg: *St. George*). Ceir sawl amrywiad ar yr enw Cymraeg, yn cynnwys: **Llan Saint Sior**, **Llansan Sior**, **Llansainsior**, **Llansansiôr**, neu **Sain Siôr** yn unig). Yn ôl y cofnodion hanesyddol, **Cegydon** neu **Cegidog** oedd enw'r pentref yn y gorffennol.

Gorwedd ar bwys yr A55 rhwng Abergele i'r gorllewin a Llanelwy i'r dwyrain, tua dwy filltir o'r môr ar lethr tir.

Enwir y pentref a'r plwyf ar ôl yr eglwys Fictorianaidd leol a gysegrir i'r sant Siôr (un o'r ychydig eglwysi yng Nghymru wedi eu cysegru i nawddsant Lloegr). Ceir chwedl leol sy'n cysylltu'r pentref â'r chwedl adnabyddus amdano'n lladd draig. Eglwys un siambr yw Eglwys Sain Siôr, sydd wedi'i chofrestru fel adeilad Gradd II ers 8 Mai 1997 (rhif Cofrestr Cadw: 18669). Ceir cofebion i deuluoedd lleol sy'n dyddio o ddechrau'r 17g tu mewn.
Yn y pentref, yn ogystal ag eglwys y plwyf, ceir tafarn y *Kinmel Arms* ac ysgol gynradd. Gerllaw ceir ystâd Neuadd Cinmel a chwarel.

I'r gogledd-ddwyrain o'r pentref, rhyngddo a Rhuddlan, ceir Morfa Rhuddlan, safle brwydr enwog rhwng y Cymry a'r Eingl-Sacsoniaid yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Ar y bryn ger y chwarel tu ôl i'r pentref ceir olion olaf bryngaer Dinorben, un o'r enghreifftiau gorau yng ngogledd Cymru, sydd bron iawn wedi diflannu erbyn hyn oherwydd y gwaith chwarel yno.

## Oriel

Llan-san-shore, or, Church of St. George and rectory, 1794.jpg|John Ingleby, 1794
Llan San Sior, Sir Conwy, Cymru St George, North Wales 19.JPG
Tu fewn i Eglwys Llan San Sior - inside St George, Abergele, North Wales 06.JPG 
Tu fewn i Eglwys Llan San Sior - inside St George, Abergele, North Wales 19.JPG
Mausoleum in Churchyard of the Church of St George Grade II Llan San Sior, Sir Conwy, Cymru St George, North Wales 30.JPG
Llan San Sior, Sir Conwy, Cymru St George, North Wales 44.JPG
Llan San Sior, Sir Conwy, Cymru St George, North Wales 35.JPG 
Llan San Sior, Sir Conwy, Cymru St George, North Wales 49.JPG
Llan San Sior, Sir Conwy, Cymru St George, North Wales 46.JPG

## Cyfeiriadau
Categori:Abergele
Categori:Pentrefi Conwy
Cae Gaer

Caer Rufeinig ym Maldwyn, Powys, yw **Cae Gaer** (). Mae'r safle yn gorwedd yn uchel ym mhlwyf Llangurig 2 filltir i'r dwyrain o'r bwlch sy'n cael ei groesi gan draffordd yr A44 heddiw, i'r de o fryniau Pumlumon.
250px|bawd|chwith|Safle Cae Gaer o'r de

## Disgrifiad
Dyma un o'r caerau Rhufeinig mwyaf anghysbell ym Mhrydain. Efallai ei bod yn gorwedd ar lwybr ffordd Rufeinig anhysbys y credir ei bod efallai yn cysylltu caerau Caersŵs, i'r gogledd, a'r Trawscoed i'r de.

Lleolir y gaer ar darn o dir agored yng nghanol un o goedwigoedd y Comisiwn Coedwigaeth, ar bwys nant sy'n rhedeg i lawr o'r bryniau i'r de i ymuno yn Afon Tarenig, un o ledneintiau afon Wysg, sydd a'i chymer yn yr afon honno filltir a hanner yn is i lawr.

Caer fechan o siâp paralelogram ydyw. Efallai fod y siâp anghyffredin wedi cael ei phenderfynu oherwydd gofynion y safle, ar lwyfan gyfyng ar lethr y bryn. Bu ganddi ddau borth ond mae'r un deheuol wedi'i erydu i ffwrdd gan y nant. Cafodd y safle ei gloddio yn 1913 a datguddiwyd clawdd tywarch 5 medr o led gydag olion polion ynddi, i gynnal ffens o bren yn ôl pob tebyg. Ni chafwyd unrhyw dystiolaeth archaeolegol i ddangos pryd y codwyd y gaer.

## Cadwraeth
Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: MG057.

## Cyfeiriadau
Gaer
Categori:Llangurig
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Ceri Cunnington

Cerddor ac actor o ardal Meirionnydd yw **Ifan Ceri Cunnington** (ganed 1976), a fu yn brif leisydd y band Cymraeg Anweledig ers ei ffurfio yn 1991. Roedd yn rhan o gast y ffilm *Hedd Wyn* a enwebwyd am Oscar. Bu hefyd yn brif leisydd i'r band, Brython Shag ac yn ddiweddarach Twmffat.

Roedd yn un o sylfaenwyr y fenter cymdeithasol, Antur Stiniog yn 2007 a roedd yn Reolwr Cyffredinol y corff rhwng 2012 a 2015. Bu'n gweithio i Gymunedau yn Gyntaf ac elusen GISDA. Ers 2017 mae'n gweithio i Cwmni Bro Cymunedol Ffestiniog.

## Bywyd personol 
Brodor o Flaenau Ffestiniog yw Ceri, sy' heddiw'n byw ym Mhenrhyndeudraeth (2011). 

Yn 2021 fe'i gafwyd yn euog am yrru dan ddylanwad cyffuriau. Cafodd waharddiad o 24 mis rhag gyrru. Ym mis Mawrth 2025 plediodd yn euog i gyhuddiad o yfed a gyrru. Penderfynodd yr ynadon i osod gwaharddiad o 40 mis y tro hwn. Derbyniodd orchymyn cymunedol am 12 mis, a bydd yn rhaid iddo gwblhau 20 diwrnod o ddyddiau adfer.

## Gyrfa deledu a ffilm 
**Hedd Wyn* (1995)
**Rownd a Rownd* (2005)
**MAWR* (2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Actorion o Gymru
Trawscoed

Safle caer Rufeinig a phlasdy hanesyddol yng nghanolbarth Ceredigion yw'r **Trawscoed**. Mae'n gorwedd ym mhlwyf Llanafan a chymuned Trawsgoed, ar lan afon Ystwyth, tua 3 milltir i'r dwyrain o bentref Llanilar.

## Caer Rufeinig y Trawscoed
Darganfuwyd caer y Trawscoed yn 1959. Mae'n gorwedd ar darn o dir gwastad ar lan ogleddol afon Ystwyth (cyfeirnod OS: 670 727). Mae'n amlwg iddi gael ei chodi gan y Rhufeiniaid i warchod rhyd bwysig ar  Sarn Helen, y ffordd Rufeinig bwysicaf yng ngorllewin Cymru, sy'n cysylltu caer Rufeinig Caerhun yn y gogledd a dinas gaerog Maridunum yn y de. Mae'n gorwedd tua hanner ffordd rhwng caer Pennal i'r gogledd a Llanio i'r de. Damcaniaethir fod ffordd Rufeinig arall yn rhedeg rhwng y Trawscoed a chaerau Caersws, gyda chaer fechan Cae Gaer yn ddolen rhyngddyn nhw.

Mae llwybr y B4575 fodern yn rhedeg trwy'r safle. Mae'r gaer yn mesur tua 2 hectar. Dim ond olion y muriau allanol - o dywarch a phren yn wreiddiol - sydd i'w gweld. Credir mai byr fu parhad y gaer ar ôl iddi gael ei chodi yn negawdau olaf y ganrif 1af OC.

## Plasdy'r Trawscoed
Codwyd plasdy'r Trawscoed chwarter miltir i'r gogledd o'r gaer Rufeinig yn yr 16g. Am ganrifoedd bu'n gartref i'r Fychaniaid, un o deuluoedd uchelwrol hynaf Ceredigion. Yr aelod enwocaf o'r teulu efallai oedd Syr John Vaughan, a urddwyd yn farchog yn 1668.

## Cyfeiriadau
* T. I. Ellis, *Crwydro Ceredigion* (Cyfres Crwydro Cymru, 1953)
* Christopher Houlder, *Wales: an Archaeological Guide* (Llundain, 1978)
* I. A. Richmond, 'Roman Wales' yn *Prehistoric and Early Wales* (Llundain, 1965)

Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Plasdai Ceredigion
Categori:Safleoedd archaeolegol Ceredigion
Categori:Trawsgoed
Genod Droog

Roedd **Genod Droog** yn fand o ardal Dwyfor a Garndolbenmaen yn bennaf, â genre Hip-hop, Rap ac Indie. Ffurfiwyd y band yn 2005, wrth i Carwyn Jones (Kim De Bills) a Ed Holden (Mr Phormula) gyfarfod am y tro cyntaf mewn cell heddlu yng Nghaerdydd. Ymunodd Dyl Mei a Gethin Evans yn hwyrach, yn ogystal a'r bardd a'r rapiwr Aneirin Karadog (neu Nine Tonne fel ei adnabyddir). Maent yn recordio ar label Dyl Mei, Slacyr, yn ei stiwdio, Blaen y Cae yng Ngarndolbenmaen. Chwaraeodd y band fyw yn nifer o wyliau cerddorol mwyaf blaenllaw Cymru yn cynnwys Sesiwn Fawr Dolgellau, Maes B, Wakestock, Y Proms Trydanol, ac eu gig olaf yng Gŵyl Sŵn yng Nghaerdydd yn 2008.

Rhyddhawyd unig ddisgyddiaeth y Genod Droog (heblaw ymddangosiad Breuddwyd Oer ar Dan y Cownter 2), yr albwm "Ni Oedd y Genod Droog" yn Awst 2008.

## Dolenni allanol 
*Genod Droog ar myspace
*Proffil ar Safwe'r BBC
*Proffil ar Safwe Bandit

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Rapwyr o Gymru
Gorthwr

[200px|de|bawd|Gorthwr [Castell Caerdydd.]]
Tŵr caerog canolog castell canoloesol oedd y **gorthwr**. Roedd y gorthwr yn cynnwys prif ystafelloedd byw y castell, ynghyd â storfeydd pwysig megis yr arfdy a'r ffynnon.

Categori:Cestyll
Tŵr Eiffel

Tŵr mawr haearn yng nghanol Paris yw **Tŵr Eiffel** (Ffrangeg *tour Eiffel* ). Saif ar y Champs de Mars ar lan Afon Seine. Cwblhawyd y tŵr yn 1889 yn ôl dyluniad gan y peiriannydd Gustave Eiffel. Pan gafodd ei adeiladu, Tŵr Eiffel oedd y strwythur uchaf yn y byd. Arhosodd felly tan 1930, pan adeiladwyd Adeilad Chrysler yn Efrog Newydd. Mae'n enwog heddiw fel delwedd symbolaidd o Baris ac o Ffrainc yn rhyngwladol.

Uchder gwreiddiol y tŵr oedd 312 metr, ond gan gynnwys y mast radio ar ei ben mae'n 324 metr (7 metr yn dalach na Pholyn Nebo, y strwythur uchaf yng Nghymru). Erbyn hyn, mae strwythur uwch i'w gael yn Ffrainc, polyn radio y llynges ger Rosnay sydd 357 metr o uchder. Gan mai mast yw tŵr Eiffel, yn hytrach nag adeilad fel y cyfryw, nid yw fel arfer yn ymddangos ar restrau o'r adeiladau uchaf yn y byd. Er enghraifft, yr entrychdy uchaf yn Ffrainc (ers 2011) yw *Tour First* yn ardal La Défense yn Courbevoie ar gyrion Paris, sydd 231 metr o uchder yn unig.

Reflet-tour-Eiffel-Paris-Luc-Viatour.jpg|Adelewyrchiad mewn pyllau dŵr
14 July fireworks in Paris.jpg|Tân gwyllt 14 Gorffennaf 2006
02 Tour Eiffel.jpg|Y tŵr yng ngolau'r nos

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mharis
Eiffel, Y Tŵr
Tower of London

Gweler:

* Ffilm 1939, ''Tower of London, yn serennu Vincent Price
* Tŵr Llundain, heneb canoloesol yn Llundain
* Towers of London, band gyda Donny Tourette
's-Hertogenbosch

Prifddinas talaith (*provincie*) Noord-Brabant yn yr Iseldiroedd yw ''''* (, , neu ar lafar *Den Bosch''). Fe'i lleolir yn ne'r Iseldiroedd, 80&nbsp;km i'r de o Amsterdam. Ystyr yr enw yn llythrennol yw 'Fforest y Dug'. Mae'r ardal gweinyddol (*gemeente*) yn cwmpasu tref 's-Hertogenbosch ei hun, ynghyd â nifer o bentrefi o'i gwmpas, Bokhoven, Deuteren, Dieskant, Empel, Engelen, Gewande, Hintham, Kruisstraat, Maliskamp, Meerwijk, Orthen, Oud-Empel a Rosmalen. Poblogaeth ardal gweinyddol 's-Hertogenbosch yw 139,596 (amcamgyfrif, Ionawr 2007).

## Enwogion
*Hieronymus Bosch (1450-1516), arlunydd
*Leon de Winter (g. 1954), nofelydd

## Gefeilldrefi
Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Noord-Brabant
Pen Llystyn

Safle caer Rufeinig ger Bryncir, Gwynedd, yw **Pen Llystyn**. Caer atodol oedd hi, yn gysylltiedig â chaer fawr Segontium i'r gogledd (ger Caernarfon), pencadlys y Rhufeiniaid yng ngogledd Cymru.

Roedd darganfod y gaer, a ddaeth i'r golwg trwy gloddio mewn pwll grafel ger y pentref, yn fodd i gadarnhau cwrs y ffordd Rufeinig a gysylltai Segontiwm â chaer Tomen y Mur yn Ardudwy.

Caer bren oedd hi, tua 1.6 hectar, a godwyd tua'r flwyddyn 80 OC ar gyfer garsiwn cymysg o filwyr troed a marchogion yn ystod ymgyrch y Rhufeiniaid i oresgyn gogledd Cymru. Ond ymddengys iddi gael ei rhoi heibio yn fuan ar ôl hynny ac i gaer fechan - gwarchodfa yn hytrach na chaer go iawn - gael ei chodi yno yn ddiweddarach, ond ni pharhaodd honno am hir chwaith.

Efallai fod y gaer Rufeinig ym Mhen Llystyn yn gorwedd yn nhiriogaeth llwyth y Gangani, llwyth Celtaidd Llŷn, efallai ar y ffin rhyngddynt hwy a'u cymdogion yr Ordoficiaid i'r dwyrain. Mae olion y muriau i'w gweld er bod y chwarel raean yno wedi difetha'r tu mewn.

Ym mur yr ardd yn ffermdy Llystyn Gwyn, ychydig i'r gogledd o'r gaer mae carreg o'r 6g gydag arysgrif mewn Lladin ac Ogam. Yn y Lladin mae'n darllen ICORI(X) FILIUS / POTENT / INI (Icorix, mab Potentinus). Mae cerrig dwyieithog, Lladin ac Ogam, yn gyffredin yn ne-orllewin Cymru, ond dyma'r unig un yn y gogledd-orllewin.

## Cyfeiriadau
* Christopher Houlder, *Wales: an Archaeological Guide* (Llundain, 1978)
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Dolbenmaen
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Dinorben

Bryngaer o faint anferthol ger arfordir gogledd Cymru oedd **Dinorben** (hefyd: Parc y Meirch, Pen y Parc a Pendinas). Mae'n gorwedd ar fryn i'r de o bentref Llan Sain Siôr, ym mwrdeistref sirol Conwy, tua hanner ffordd rhwng Llanelwy ac Abergele. Cyfeirir ati weithiau fel 'Parc y Meirch', ar ôl yr ystâd gerllaw. Bellach, fe'i dinistrwyd yn llwyr gan waith Chwarel Parc-y-Meirch. Cyfeirnod OS: SH968757.

Cafodd y fryngaer ei chloddio gan archaeolegwyr yn 1912-22 ac yn achlysurol ers 1955 er mwyn cofnodi'r safle cyn ei ddinistrio gan waith cloddio'r galchfaen gan Chwarel Parc y Meirch. Mewn canlyniad mae'n un o fryngaerau mwyaf adnabyddus y gogledd i archaeolegwyr. O fewn y gaer cafwyd hyd i olion 60 o gytiau llwyfan cymharol eu maint, tebyg i'r rhai ym Moel Hiraddug a Moel Fenlli. Ceir 30 o fryngaerau yng ngogledd Cymru (yr hen Glwyd). O fewn rhai o'r cytiau, ac wrth y brif fynedfa, cafwyd hyd i olion penglogau dynol.

Roedd yn amgáu tua 2 hectar. Fe'i amddiffynnir gan greigiau calchfaen y bryn (safle'r chwarel heddiw) i'r gogledd a chyfres o waith amddiffynnol anferth i'r de. Ar ei hanterth, roedd yr amddiffynfeydd hyn yn cynnwys clawdd anferth gyda dau arall, llai, y tu allan iddo. Yn ei ffurf derfynol roedd gan y porth fynedfa hir o gerrig 10 medr o hyd gyda siambrau i amddiffynwyr yn ei ben mewnol. Y grêd yw bod amddiffynfeydd cyntaf y gaer wedi ei chreu gyda chlawdd o glai a atgyfnerthwyd â phren, a hyn o gwmpas 10fed ganrif C.C.. Yn dilyn llosgi'r pren ar ryw adeg, fe'i hail-adeiladwyd gyda wal cerrig sych a ffos is-law, a hyn tua'r 5ed ganrif C.C..

Disgrifiwyd y fryngaer cyn ei chwalu gan Gardner, archaeolegydd fel hyn:
"Cododd y clawdd mewnol enfawr, a oedd eisioes wedi'i herydu, 7 metr llawn uwchben wyneb y tir a bron i 12m uwchben llawr y ffos allanol... Mae hyn yn ei osod yn gyfartal â Maiden Castle yn Dorset, gwersyll aruthrol."

Cafwyd hyd i olion nifer o gytiau tu mewn i'r muriau. Ar sail tystiolaeth y cloddio yn y cytiau hyn, sy'n cynnwys crochenwaith a darnau pres o'r 3edd a'r 4g OC, tybir fod y gaer yn dyddio o gyfnod Oes yr Haearn ac iddi gael ei defnyddio trwy gyfnod y Rhufeiniaid ac iddi barhau fel un o ganolfannau llwythol lleol y Deceangli brodorol yn y cyfnod ôl-Rufeinig. Cafwyd nifer o esgyrn ceirw yn ystod y cloddio. Credir bod y safle wedi bod mewn defnydd ers 1000 C.C., gydag un darn o bren wedi ei ddyddio o 945 ± 95 (dyddio radiocarbon).

Darganfuwyd olion gweithio plwm a haearn yn y gaer. Cafwyd hyd i ddau glust bwced efydd ar ffurf pennau teirw, sydd ar gadw yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach
*
*W. Gardner & H. N. Savory, *Dinorben* (1964, 1971)
*Katherine Watson, *North Wales* yn y gyfres *Regional Archaeologies* (Llundain, 1965)

Categori:Bryngaerau Conwy
Categori:Abergele
Charles V, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 8 Ebrill 1364 hyd ei farwolaeth oedd **Charles V**, weithiau **Siarl V** (21 Ionawr 1338 – 16 Medi 1380). Llysenw: '*le Sage* ("y Doeth").

Cafodd ei eni yn Vincennes, yn fab i Jean II, brenin Ffrainc a'i wraig Bonne de Luxembourg. Yn 1355 arwyddodd gytundeb gydag Owain Lawgoch.

## Teulu
### Gwraig 
* Jeanne de Bourbon (m. 1378)

### Plant 
* Jeanne (Medi 1357 – 21 Hydref 1360)
* Jean (1359–64)
* Bonne (1360 – 7 Rhagfyr 1360)
* Jean (7 Mehefin 1366 – 21 Rhagfyr 1366)
* Charles VI (3 Rhagfyr 1368 – 22 Hydref 1422), brenin Ffrainc 1380–1422
* Marie (27 Chwefror 1370 – Mehefin 1377, Paris)
* Louis de Valois (13 Mawrth 1372 – 23 Tachwedd 1407)
* Isabelle (24 Gorffennaf 1373 – 13 Chwefror 1377, Paris)
* Catrin (4 Chwefror 1378 – Tachwedd 1388 (p. Jean de Berri, comte de Montpensier)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1338
Categori:Marwolaethau 1380
Vates (band)

:*Erthygl am fand o Gymru yw hon. Am yr offeiriad Celtaidd, gweler Vates.*

Mae **Vates** yn fand o ardal Ffestiniog yng Ngwynedd, yn chwarae mewn nifer o arddulliau, yn cynnwys Ska a Dub. Dewi Prysor yw prif leisydd y band, ac maent yn canu am nifer o faterion cyfoes, ac yn ogystal, materion hollol anghyfoes. Fe ffurfiwyd y band yn gynnar yn y mileniwm newydd, ac mae Iwan 'Oz' Jones yn brif gitarydd y band, gynt o Anweledig. Rhyddhawyd eu albwm cyntaf "Ymosodiad y Contiad y Môr Rheibus o du Hwnt i'r Cyrtans" ar label Recordiau Bos ym Mis Mehefin 2007. Maent yn perfformio mewn nifer o wyliau lleol, megis Gŵyl Car Gwyllt, yn gymharol aml.

## Discograffi 
"Ymosodiad y Contiad y Môr Rheibus o du Hwnt i'r Cyrtans" Recordiau Bos, 2007

## Dolenni allanol 
*Madarch Eithafol 
*Vates ar myspace

Categori:Bandiau Cymreig
Y Bunt Binc

Term sy'n disgrifio gallu prynu y gymuned LHDT yn y Deyrnas Unedig yw'r **Bunt Binc**. Weithiau defnyddir y term **Punt Las** ar gyfer lesbiaid yn benodol. Yn yr Unol Daleithiau, y gallu prynu hwn yw'r Ddoler Binc.

Amcangyfrifir werth y farchnad hoyw ym Mhrydain i fod £70 biliwn y flwyddyn. Mae rhai grwpiau megis OutRage!, Ymgyrch LHDT yr UCM a'r Queer Youth Alliance wedi beirniadu'r mabwysiad cyflym o nwyddau a gwasanaethau a anelir yn unig at bobl LHDT, gan eu bod yn gweld agweddau negyddol cymdeithas fwy yn treiddio'r gymuned LHDT, yn enwedig masnacheiddiwch (yn cynnwys trin pobl LHDT fel cynulledifa neu segment marchnad ar wahân), cydffurfiaeth, a getoeiddio.

Ystyrir yn aml fod y bunt binc yn gyfrifol am werthiant uchel cynnyrch penodol sy'n debyg yn cael eu ffafrio gan nifer fawr o bobl hoyw; fwyaf nodedig yw gwerthiannau recordiau gan eiconau hoyw cerddorol megis Madonna, Kylie Minogue a Cher. Mae marchnad fawr o nwyddau a gwasanaethau am hoywon wedi ymddangos mewn blynyddoedd diweddar, yn cynnwys gwasanaethau priodas gyfunryw (werth tua £600 miliwn y flwyddyn), cyfryngau LHDT (yn cynnwys y wasg, radio a theledu), a gwasanaethau domestig megis adeiladwyr a phlymwyr.

Canlyniadau cymysg sydd gan ymchwil i mewn i'r bunt binc. Yn ôl Adolygiad Cydraddoldeb Prydain 2006 mae hoywon a lesbiaid ifanc, sy'n dioddef o homoffobia mewn ysgolion, yn fwy tebygol i adael addysg yn gynnar. Felly mae ganddynt sgiliau addysgol is; amcangyfrifir y colled mewn cynhyrchedd i fod tua £80 biliwn y flwyddyn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  BBC News – The Pink Pound
*  gaytoz.com – Pink Pound Research
*  Scottish Media Monitor – Outing the Pink Pound 

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Categori:Diwylliant LHDT
Categori:Economi'r Deyrnas Unedig
Categori:LHDT yn y Deyrnas Unedig
Categori:Marchnata
Yma o Hyd (nofel)

Nofel gan Angharad Tomos yw ***Yma o Hyd***. Mae'n seiliedig ar ei phrofiadau ar ôl bod yn y carchar yn dilyn un o ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith. Dyfyniad o un o ganeuon Dafydd Iwan, *Yma o Hyd*, yw'r teitl.

Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1985. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Disgrifiad anghysurus o onest o fywyd mewn carchar merched ac am deimladau cymysg, cignoeth Cymraes ifanc yn y fath le.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Angharad Tomos
Categori:Llyfrau Cymreig 1985
Categori:Nofelau 1985
Categori:Nofelau Cymraeg
Eisteddfod Môn

:*Gweler hefyd: Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn (gwahaniaethu).*

Eisteddfod fro Ynys Môn yw **Eisteddfod Môn**. Mae'n un o'r eisteddfodau bro hynaf a mwyaf yng Nghymru, sy'n denu nifer o gystadleuwyr. Cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf yng Nghaergybi yn 1907 ar ôl sefydlu Cymdeithas Eisteddfod Môn y flwyddyn flaenorol. Ers hynny, cynhelir yr eisteddfod bob blwyddyn ar wahanol safleoedd o gwmpas yr ynys.

Dilyna Eisteddfod Môn yr un drefn a'r Eisteddfod Genedlaethol yn fras, gyda seremonïau megis y Cadeirio, ac mae ganddi ei Gorsedd ei hun.

Ym Mai 2017 penodwyd yr awdur J R Williams fel Archdderwydd yr wŷl yn lle Annes Glynn. Yr awdures yw'r ail ddynes i fod yn y swydd.

## Lleoliadau
*1907 - Caergybi
*1908 - Llangefni
*1909 - Amlwch
*1910 - Biwmares
*1911 - Llannerch-y-medd
*1912 - Caergybi
*1913 - Porthaethwy
*1914 - Llangefni
*1920 - Llannerch-y-medd
*1921 - Porthaethwy
*1922 - Caergybi
*1923 - Cemaes
*1924 - Llangefni
*1925 - Aberffraw
*1926 - Llanfairpwll
*1928 - Biwmares
*1929 - Bodedern
*1930 - Amlwch
*1931 - Brynsiencyn
*1932 - Caergybi
*1933 - Porthaethwy
*1934 - Llannerch-y-medd
*1935 - Llangefni
*1936 - Y Fali
*1937 - Gaerwen
*1938 - Cemaes
*1939 - Llanfairpwll
*1940 - Llangefni
*1941 - Llangefni
*1942 - Llangefni
*1943 - Llangefni
*1944 - Llangefni
*1945 - Llangefni
*1946 - Caergybi
*1947 - Amlwch
*1948 - Llangefni
*1949 - Llannerch-y-medd
*1950 - Brynsiencyn
*1951 - Porthaethwy
*1952 - Bro Goronwy
*1953 - Gwalchmai
*1954 - Cemaes
*1955 - Llangefni
*1956 - Rhosybol
*1958 - Rhosneigr
*1959 - Niwbwrch
*1960 - Bodedern
*1961 - Amlwch
*1962 - Ynys Gybi
*1963 - Pentraeth
*1964 - Aberffraw
*1965 - Porthaethwy
*1967 - Bodffordd
*1968 - Y Fali
*1969 - Bro Goronwy
*1970 - Cemaes
*1971 - Llangefni
*1972 - Llangefni
*1973 - Biwmaris
*1974 - Amlwch
*1975 - Ynys Cybi
*2007 - Bodffordd
*2008 - Llandegfan
*2009 - Amlwch
*2010 - Gŵyl y Llys, Llangefni
*2011 - Bryngwran
*2012 - Porthaethwy (Llanfairpwll a' r Cylch)
*2013 - Llangefni
*2014 - Caergybi (Ynys Cybi)
*2015 - Amlwch (Bro Goronwy)
*2016 - Llangefni (Paradwys a''r Fro)
*2017 - Dim Eisteddfod oherwydd Eisteddfod Genedlaethol Ynys Môn
*2018 - Bodedern
*2019 - Gwalchmai
*2020/2021 - Dim Eisteddfod oherwydd pandemig COVID-19
*2022 - Bro Esceifiog
*2023 - Gŵyl y Llys
*2024 - Bro Alaw
*2025 - Bro Seiriol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cyhoeddi Steddfod Môn 2009
*BBC Cymru - Eisteddfod Môn 2007
*BBC Cymru - Dathlu 100 mlynedd o Eisteddfod Môn

Mon
Categori:Sefydliadau 1906
Categori:Ynys Môn