open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taumatawhakatangi­hangakoauauotamatea­turipukakapikimaunga­horonukupokaiwhen­uakitanatahu

Bryn ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd yw **Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu**.

300px|bawd|Taumata.

Saif ger tref Porangahau, yn ne ardal Hawke's Bay. Yn Saesneg fe'i gelwir yn lleol yn *Taumata Hill*. Y bryn yw'r enw lle hiraf un gair yn y byd, gydag 85 llythyren. 

## Ynganiad
Yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol, gellir ei thrawsgrifio fel [tɐʉmɐtɐ.​ɸɐkɐtɐŋihɐŋɐ.​koːɐʉɐʉ.​ɔ.​tɐmɐtɛɐ.​tʉɾi.​pʉkɐkɐ.​piki.​mɐʉŋɐ.​hɔɾɔ.​nʉkʉ.​pɔkɐi.​ɸɛnʉɐ.​ki.​tɐnɐ.​tɐhʉ]. Yn Maorïeg, mae "wh" yn cael ei ynganu fel "f".

## Ystyr yr enw
Yn Gymraeg, mae'n cyfieithu i "Y copa lle chwaraeodd Tamatea, y dyn â'r pengliniau mawr, y llithrydd, dringwr mynyddoedd, y llyncuwr tir a deithiodd o gwmpas, ei kōauau (ffliwt) i'w anwylyd".

## Gweler hefyd
* Llanfairpwllgwyngyll, tref yng Nghymru gyda'r ail enw lle hiraf yn y byd a'r enw lle hiraf yn Ewrop

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Categori:Enwau lleoedd hir
Dafen

Pentref yng nghymuned Llanelli Wledig, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Dafen**. Saif i'r dwyrain o dref Llanelli. Mae Dafen yn ffinio ar bentrefi Felin-foel, Bryn, Penceilogi a Pemberton.

Mae Dafen hefyd yn ward etholiadol sy'n ethol cynghorwyr i Gyngor Gwledig Llanelli a Chyngor Sir Gaerfyrddin. Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd gan ward Dafen poblogaeth o 3,597.

Mae gan y pentref ardaloedd preswyl a diwydiannol, ac mae Ysbyty Cyffredinol Gorllewin Cymru wedi'i lleoli yna. Mae pencadlys Ambiwlans Awyr Cymru wedi'i lleoli yn Nafen hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanelli Wledig
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Pierre Pithou

Cyfreithiwr, cyfreithegwr, ac hanesydd o Ffrainc oedd **Pierre Pithou** (; 1 Tachwedd 1539 – 1 Tachwedd 1596) sydd yn nodedig fel canonwr ac un o'r ysgolheigion cyntaf i gasglu a dadansoddi ffynonellau hanes Ffrainc.

Ganed ef yn Troyes, ar lannau Afon Seine, yn Nheyrnas Ffrainc, a chafodd ei fagu'n Galfinydd. Astudiodd Pierre a'i frawd François ym mhrifysgolion Bourges a Valence dan Jacques Cujas. Ym Mhrifysgol Paris daeth Pierre i'r amlwg am ei draethodau ar bwnc y gyfraith Rufeinig, a derbyniodd wisg y cyfreithiwr ym 1560.

Er iddo ymwadu â Phrotestaniaeth yn gyhoeddus, cafodd Pithou ei atal gan y Gynghrair Gatholig rhag trin y gyfraith, felly trodd ei sylw at ymchwilio i hanes yr Eglwys Gristnogol a'r gyfraith ganonaidd. Pithou oedd y cyntaf i gyhoeddi cyfraith y Fisigothiaid, *Leges Wisigothorum* (1579), a chyflawnodd hefyd argraffiad o flwyddnodion y Ffranciaid, *Annales Francorum* (1588). Cyfrannodd hefyd at y traethodyn dychanol *Satire Ménippée* (1594), parodi polemig sydd yn gwatwar y Gynghrair Gatholig a'r achos Sbaenaidd yn y Rhyfeloedd Crefydd. Yn sgil goruchafiaeth y Brenin Harri IV, penodwyd Pithou yn *procureur général* i'r senedd ym Mharis ym 1594. Ar orchymyn y brenin, ysgrifennodd ''Les Libertés de l'église gallicane'' (1594), gwaith sydd yn cyfundrefnu rheolau a gwirebau Galicaniaeth. Bu farw Pierre Pithou ar ei ben-blwydd yn 57 oed, yn Nogent-sur-Seine, nid nepell oddi wrth ei dref enedigol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Catholigion o Ffrainc
Categori:Cyfreithegwyr o Ffrainc
Categori:Cyfreithwyr o Ffrainc
Categori:Cyn-Brotestaniaid
Categori:Genedigaethau 1539
Categori:Hanesyddion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Hanesyddion Lladin o Ffrainc
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1596
Categori:Pobl o Aube
Leonberg

Tref yn nhalaith Baden-Württemberg yn ne-orllewin yr Almaen yw **Leonberg** a saif rhyw ddeng milltir i orllewin Stuttgart.

Mae Leonberg yn denu nifer o dwristiaid am ei phensaernïaeth hanesyddol, gan gynnwys Sgwâr y Farchnad a'i thai ffrâm bren, Castell Leonberg, ac olion mynachlog Urdd Sant Ffransis. Ganwyd yr athronydd Friedrich Schelling yma.

Enwir y brîd o gi Leonberger ar ôl y dref. Cafodd ei fridio yn y 1840au drwy groesi Ci Sant Bernard a Chi Newfoundland, mewn ymgais i greu ôl-groesiad o Gi Mynydd y Pyreneau a oedd yn edrych yn debyg i'r llew a ymddengys ar arfbais Leonberg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 13eg ganrif
Categori:Trefi'r Almaen
Bae Guantánamo

Bae yn Nhalaith Guantánamo, Ciwba, yw **Bae Guantánamo** (Sbaeneg: *Bahía de Guantánamo*). Mae Unol Daleithiau America wedi rheoli rhan ddeheuol y bae er 1903, pan lofnodwyd cytundeb rhwng y ddwy wlad, ac mae'r rhan honno'n gartref i ganolfan filwrol yr UD, Canolfan Lyngesol Bae Guantánamo, sy'n cynnwys Gwersyll Bae Guantánamo.

250px|bawd|dim|Llun lloeron o Fae Guantanamo

Categori:Daearyddiaeth Ciwba
Llaeth reis

Mae **llaeth reis** yn laeth planhigyn wedi'i wneud o reis. Yn nodweddiadol, mae llaeth reis masnachol yn cael ei gynhyrchu gan ddefnyddio reis brown a surop reis brown, a gellir ei felysu gan ddefnyddio amnewidion siwgr neu siwgr, a'i flasu gan gynhwysion cyffredin, fel fanila. Mae'n cael ei gryfhau'n gyffredin â phrotein a microfaethynnau, fel fitamin B12, calsiwm, haearn, neu fitamin D.

## Hanes
Mae union darddiad llaeth reis yn ansicr. Ym 1914, rhoddodd Maria M. Gilbert rysáit ar gyfer llaeth reis yn ei llyfr *Meatless Cookery*, sef y defnydd cynharaf hysbys o'r term. Ym 1921, adeiladwyd y ffatri laeth reis gyntaf gan y Vita Rice Products Co, gan lansio Vita Rice Milk yr un flwyddyn yn San Francisco, Califfornia. Yn 1990, lansiwyd Rice Dream gan Imagine Foods o Palto Alto, California mewn cartonau Tetra Pak, gan ddod y llaeth reis poblogaidd cyntaf poblogaidd.

## Maethiad
Mae llaeth reis (heb ei felysu) yn cynnwys 89% o ddŵr, 9% o garbohydradau, 1% o fraster, ac mae'n cynnwys protein dibwys (bwrdd). Mae swm cyfeirio 100 ml yn darparu 47 o galorïau, ac - os caiff ei gryfhau'n bwrpasol wrth weithgynhyrchu - 26% o'r Gwerth Dyddiol (DV) ar gyfer |fitamin B12 (tabl). Mae hefyd yn cyflenwi calsiwm (12% DV; caerog) a manganîs (13% DV; caerog) mewn symiau cymedrol, ond fel arall mae'n isel mewn microfaethynnau.

## Cymhariaeth â llaeth buwch
Mae llaeth reis yn cynnwys mwy o garbohydradau o'i gymharu â llaeth buwch (9% o'i gymharu â 5%), ond nid yw'n cynnwys symiau sylweddol o galsiwm na phrotein, a dim cholesterol na lactos. Mae brandiau masnachol llaeth reis yn aml yn cael eu cyfnerthu â fitaminau a mwynau, gan gynnwys calsiwm, fitamin B12, fitamin B3, a haearn.

Llaeth reis yw'r lleiaf alergenig ymhlith llaeth planhigion,

## Brandiau masnachol
Mae brandiau masnachol o laeth reis ar gael mewn blasau amrywiol, fel fanila, yn ogystal â heb flas, a gellir eu defnyddio mewn llawer o ryseitiau fel dewis arall yn lle llaeth buwch traddodiadol. Gellir ei wneud gartref gan ddefnyddio blawd reis a phrotein reis brown, neu trwy ferwi reis brown gyda chyfaint mawr o ddŵr, gan gymysgu a hidlo'r gymysgedd. Mae bacteria sy'n padlo reis yn rhyddhau methan i'r atmosffer, gan allyrru'r nwy tŷ gwydr hwn mewn meintiau mwy na llaeth planhigion eraill.

## Amgylchedd
Ceir trafodaethau brwd gan ladmeiryddion a gwrthwynebwyr llaeth ceirch (a llaethau llysiau eraill megis llaeth soia a gwneuthurwyr llaeth buwch dros ardrawiad amgylcheddol y gwahanol fathau o'r sudd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Erthygl, 'Llaeth reis' (Cymraeg)
* Fideo, 'How To Make Plant Based Milks » Almond, oat & rice'
* Fideo, 'What's the most climate-friendly milk?'

Categori:Cynnyrch llaeth
Dugiaeth Württemberg

Dugiaeth yn ne-orllewin yr Ymerodraeth Lân Rufeinig oedd **Dugiaeth Württemberg** () a fodolai o 1495 i 1803.

Dyrchafwyd Iarllaeth Württemberg yn ddugiaeth ym 1495. Daeth y Dug Ulrich I, a fu'n teyrnasu am 47 mlynedd, yn ddeiliad i Dŷ Hapsbwrg ym 1534, a chyflwynwyd Lwtheriaeth i'r ddugiaeth yn y cyfnod hwn, a chymerwyd tiroedd oddi ar yr Eglwys Gatholig. Sefydlwyd eglwys wladol Brotestannaidd gan y Dug Christoph I.

Parhaodd y ddugiaeth dan dra-arglwyddiaeth y Hapsbwrgiaid nes teyrnasiad y Dug Friedrich I ar ddechrau'r 17g. Câi Württemberg ei difrodi gan y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain (1618–48), ac o 1688 i 1693 byddai'r Ffrancod yn cynnal sawl cyrch ar y diriogaeth yn ystod y Rhyfel Naw Mlynedd. Dyrchafwyd Dugiaeth Württemberg yn etholyddiaeth gan Napoleon ym 1803.

## Rhestr Dugiaid Württemberg 
* Eberhard I (1495–96)
* Eberhard II (1496–98)
* Ulrich I (1503–50)
* Christoph I (1550–68)
* Ludwig III (1568–93)
* Friedrich I (1593–1608)
* Johann Friedrich (1608–28)
* Eberhard III (1628–74)
* Wilhelm I (1674–77)
* Eberhard III (1693–1733)
* Karl I (1733–37)
* Karl II (1744–93)
* Ludwig I (1793–95)
* Friedrich II (1795–97)
* Friedrich III (1797–1803)

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* James Allen Vann, *The Making of a State: Württemberg, 1593–1793* (Ithaca, Efrog Newydd: Cornell University Press, 1984).
* Peter H. Wilson, *War, State, and Society in Württemberg, 1677–1793* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 1995).

Categori:16eg ganrif yn yr Almaen
Categori:17eg ganrif yn yr Almaen
Categori:18fed ganrif yn yr Almaen
Wurttemberg
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1495
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1803
Categori:Hanes Baden-Württemberg
Categori:Taleithiau'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
Gregory Peck

Actor ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **Eldred Gregory Peck** (5 Ebrill 1916 – 12 Mehefin 2003) a fu'n un o sêr oes glasurol Hollywood. Fe'i cydnabuwyd am bortreadu cymeriadau gonest a pharchus, gan ddod â phresenoldeb urddasol i'r sgrin fawr gyda'i daldra a'i lais dwfn, mwyn.

Ganed ef yn La Jolla, Califfornia, yn fab i fferyllydd o dras Seisnig a Gwyddelig, a'i wraig o dras Seisnig ac Albanaidd. Mynychodd Academi Filwrol St John yn Los Angeles ac Uwchysgol San Diego cyn iddo astudio am un flwyddyn yng Ngholeg Taleithiol San Diego. Derbyniodd ei radd o Brifysgol Califfornia, Berkeley. Aeth i Efrog Newydd i gychwyn ar ei yrfa actio, ac yno astudiodd yn y Neighborhood Playhouse a gweithiodd yn Radio City Music Hall.Ymddangosodd ar lwyfan Broadway yn gyntaf ym 1942 yn y ddrama *The Morning Star*. Oherwydd anaf i'r cefn, ni châi ei dderbyn i'r lluoedd arfog yn ystod yr Ail Ryfel Byd. 

Ymddangosodd Peck ar y sgrin fawr yn gyntaf fel herwfilwr Sofietaidd yn y ffilm ryfel *Days of Glory* (1944). Cafodd ei enwebu am Wobr yr Academi am ei rannau yn *The Keys of the Kingdom* (1944) a ''Gentleman's Agreement'' (1947). Yn y 1940au a'r 1950au gweithiodd Peck gyda nifer o gyfarwyddwyr ffilm amlyca'r cyfnod, gan gynnwys Alfred Hitchcock, King Vidor, William Wellman, William Wyler, Vincente Minnelli, a Lewis Milestone. Ymddangosodd mewn sawl ffilm a gyfarwyddwyd gan Henry King, gan gynnwys *The Gunfighter* (1950), *The Snows of Kilimanjaro* (1952), a *The Bravados* (1958). Enillodd Wobr yr Academi am bortreadu'r cyfreithiwr Atticus Finch yn *To Kill a Mockingbird* (1962), addasiad o nofel Harper Lee.

Ymhlith ei rannau diweddarach mae'r tad yn y ffilm arswyd *The Omen* (1976), y Cadfridog Douglas MacArthur yn y ffilm fywgraffyddol *MacArthur* (1977), a Josef Mengele yn *The Boys from Brazil* (1978). Bu farw Gregory Peck yn Los Angeles yn 87 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Pobl o Galiffornia
Tredynog

Pentrefan yng nghymuned Llangybi, Sir Fynwy, Cymru, yw **Tredynog** (Saesneg: *Tredunnock*). Saif 4 milltir (6.4&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o Gaerllion a 4 milltir i'r de o Frynbuga.

## Cyfeiriadau
Categori:Llangybi, Sir Fynwy
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Tsietsniaid

bawd|Hen ffotograff o ddynion Tsietsniaidd.
Grŵp ethnig sydd yn frodorol i Tsietsnia yng Ngogledd y Cawcasws yw'r **Tsietsniaid**. Gyda'r Ingush maent yn ffurfio'r bobloedd Nakh. Maent yn siarad yr iaith Tsietsnieg, un o'r teulu ieithyddol Cawcasaidd Gogledd-ddwyreinol. Mae'r mwyafrif helaeth ohonynt yn Fwslimiaid Swnni. Rhennir y genedl yn 128 *teip*, claniau neu lwythau sydd yn ffurfio craidd gymdeithasol a diwyllianol y Tsietsniaid.

## Hanes 
Credir i lwythau a fuont yn disgyn o'r Sgythiaid hynafol fudo i Ogledd y Cawcasws rhywbryd cyn 600&nbsp;CC. Mae'n debyg i'r bobloedd Nakh gael eu Cristioneiddio dan ddylanwad yr Ymerodraeth Fysantaidd erbyn 1000. Bu'r pwerau mawrion, gan gynnwys yr Otomaniaid a'r Persiaid, yn cystadlu dros reolaeth y Cawcasws am gannoedd o flynyddoedd, ac o'r diwedd trodd y Tsietsniaid yn Fwslimiaid yng nghanol yr 17g, a byddent yn brwydro'n ffyrnig yn erbyn goresgyniadau Rwsia yn y 18g. Lansiwyd jihad gan y Shîc Mansur ym 1785 i yrru byddinoedd Catrin Fawr yn eu hôl. Wedi cyfnod hir o ymdrechion milwrol i orchfygu'r Cawcasws, ildiodd y Tsietsniaid o'r diwedd ym 1861.

Yn sgil Chwyldro Rwsia, datganwyd annibyniaeth gan y Tsietsniaid ym 1918. Ymunodd y mwyafrif o filwyr Tsietsniaidd â'r Fyddin Goch, gan gredu y byddai'r Undeb Sofietaidd yn eu gwobrwyo drwy gydnabod ymreolaeth ffederal Tsietsnia. Gorfodwyd llywodraeth uniongyrchol ar genhedloedd Gogledd y Cawcasws ym 1920, a chafodd gwrthryfel y Tsietsniaid ei ostegu'n llym. Gwrthryfelai'r Tsietsniaid eto ym 1927 ac ym 1939–40, ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd cafodd y boblogaeth gyfan ei chyhuddo o frad a'i halltudio i Ganolbarth Asia a Siberia. Caniatawyd iddynt ddychwelyd i'w mamwlad ym 1957, yn y cyfnod o ddad-Stalineiddio yn yr Undeb Sofietaidd. Datganwyd Gweriniaeth Itsceria yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd ym 1991, a byddai gwrthryfelwyr Tsietsniaidd yn fuddugol yn eu hymdrech i fwrw lluoedd Ffederasiwn Rwsia ymaith yn Rhyfel Cyntaf Tsietsnia (1994–6). Adferwyd grym Rwsia yn Tsietsnia, gyda chymorth llywodraeth Ramzan Kadyrov, yn sgil Ail Ryfel Tsietsnia (1999–2009).

## Cyfeiriadau 

Categori:Cenhedloedd y Cawcasws
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Categori:Pobloedd Nakh
Mynyddoedd Cantabria

Cadwyn o fynyddoedd yng ngogledd Sbaen yw **Mynyddoedd Cantabria** (, Astwrieg: *Cordelera Cantábrica*, Galisieg: *Cordal Cantábrico*) sydd yn ymestyn ar hyd yr arfordir â Môr Cantabria am ryw 300&nbsp;km, o Fasiff Galisia yn y gorllewin a thrwy daleithiau Asturias a León, Cantabria, Palencia a Burgos, hyd at y Pyreneau yng Ngwlad y Basg yn y dwyrain. Copa ucha'r gadwyn yw Torre Cerredo (2,650&nbsp;m), a leolir yn grŵp Picos de Europa yng nghanolbarth Mynyddoedd Cantabria.

Saif y mynyddoedd mewn rhanbarth coediog, yn llawn ffawydd a phinwydd arfor, a chyfoethog yn nhermau'i adnoddau naturiol, gan gynnwys glo a haearn. Cynhyrchir trydan dŵr o'r nentydd ar lethrau gogleddol y mynyddoedd ar gyfer trefi'r arfordir, a defnyddir yr afonydd hirach yn y de i ddyfrhau ffermydd. Prif sector amaethyddol yr ardal yw ffermio gwartheg. Mae'r rheilffordd o Oviedo i León yn croesi Mynyddoedd Cantabria drwy Fwlch Pajares ar uchder o 1,379&nbsp;m.

## Cyfeiriadau 

Categori:Daearyddiaeth Asturias
Categori:Daearyddiaeth Cantabria
Categori:Daearyddiaeth Castilla y León
Categori:Daearyddiaeth Galisia
Cantabria
Magdalena Andersson

Mae **Eva Magdalena Andersson** (ganwyd 23 Ionawr 1967) yn gwleidydd ac economegydd o Sweden sydd wedi bod yn gwasanaethu fel arweinydd Plaid Ddemocrataidd Gymdeithasol Sweden ers 4 Tachwedd 2021.

Ar 24 Tachwedd 2021, etholodd y Riksdag hi fel prif weinidog Sweden; roedd i fod i ddechrau yn ei swydd ar 26 Tachwedd 2021. Achos y cwymp clymblaid ei phlaid gyda’r Blaid Werdd, roedd rhaid i Andersson ymddiswyddo ychydig oriau ar ôl ei hethol yn brif weinidog.  Etholwyd Andersson yn swyddogol yn brif weinidog gan y Riksdag ar 29 Tachwedd 2021.

Dwedodd y bydd hi'n gofyn i'r Riksdag ar gyfer llywodraeth Ddemocrataidd Gymdeithasol.  Bydd pleidlais newydd yn digwydd ar gyfer 29 Tachwedd 2021. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Gwleidyddion o Sweden
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Sweden
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Sweden
Categori:Pobl o Uppsala
Categori:Prif Weinidogion Sweden
Olof Palme

Roedd **Sven Olof Joachim Palme** (30 Ionawr 1927 &ndash; 28 Chwefror 1986) yn wleidydd a gwladweinydd  o Sweden a wasanaethodd fel Prif Weinidog Sweden 1969-1976 a 1982-1986. Arweiniodd Palme Blaid Ddemocrataidd Gymdeithasol Sweden o 1969 hyd at ei lofruddio ym 1986.

Disgrifiodd Neil Kinnock Palme fel "cymrawd annwyl".

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Sweden
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Gwleidyddion o Sweden
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Pobl o Stockholm
Categori:Prif Weinidogion Sweden
Jacques Cujas

Cyfreithegwr ac ysgolhaig clasurol o Ffrainc oedd **Jacques Cujas** (; 1522 – 4 Hydref 1590) sydd yn nodedig am ei astudiaethau o'r gyfraith Rufeinig.

Ganed ef yn Toulouse, Teyrnas Ffrainc, ac yno astudiodd y gyfraith. Bu'n athro ym mhrifysgolion Toulouse, Valence, a Bourges, gan ennill enw ar draws Ewrop, ac ymhlith ei ddisgyblion oedd Joseph Justus Scaliger a Pierre Pithou. Bu farw Jacques Cujas yn Bourges.

Cyfreithiau Iwstinian oedd maes arbenigol Cujas. Cesglid yn ei *Paratitla* wirebau byrion ac eglur o Grynhoad a Chôd Iwstinian sydd yn cyfleu egwyddorion sylfaenol y gyfraith Rufeinig. Cyflawnodd Cujas hefyd argraffiad o Gôd Theodosiws. Cyhoeddwyd argraffiad llawn o weithiau Cujas, mewn deg cyfrol, gan Charles Annibal Fabrot ym 1658.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfreithegwyr o Ffrainc
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Genedigaethau 1522
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Marwolaethau 1590
Categori:Pobl a aned yn Toulouse
Categori:Pobl o Deyrnas Ffrainc
Categori:Pobl fu farw yn Bourges
Categori:Ysgolheigion y clasuron
Categori:Ysgolheigion yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgolheigion Lladin o Ffrainc
Creoliaid Louisiana

Grŵp ethnig sydd yn hanu o dalaith Louisiana yn ne Unol Daleithiau America yw **Creoliaid Louisiana** (, , ) sydd yn disgyn o drigolion yr ardal honno yn yr oes drefedigaethol, pryd oedd Louisiana dan reolaeth Ffrainc (1682–1769, 1801–03) a Sbaen (1769–1801). Maent yn bennaf o dras Ffrancod, Sbaenwyr, Affricanwyr, ac Americanwyr Brodorol, gyda rhywfaint o linach o ymfudwyr Almaenig, Gwyddelig, ac Eidalaidd sydd wedi cymysgu â'r Creoliaid. Ieithoedd traddodiadol Creoliaid Louisiana yw Creoliaith Louisiana, Ffrangeg, a Sbaeneg, ond bellach mae nifer ohonynt yn defnyddio'r Saesneg fel eu prif iaith. Catholigion ydy'r mwyafrif helaeth o Greoliaid Louisiana.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cymdeithas Louisiana
Categori:Diwylliant Louisiana
Categori:Grwpiau ethnig yn yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes Louisiana
Hen Laneirwg

Ardal  a chymuned yng Nghaerdydd yw **Hen Laneirwg** neu **Pentre Llaneirwg** (Saesneg: *Old St Mellons*). Mae'n cynnwys y rhan hŷn o bentref Llaneirwg y mae'r rhan fwyaf ohono (ystâd dai newydd) wedi'i leoli yng nghymuned Trowbridge. Rhennir Hen Laneirwg o ystâd Llaneirwg gan ffordd y B4487 (Newport Road).

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolwn allanol
*  Gwefan Cyngor Cymuned Hen Llaneirwg

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Caerdydd (y DU)
Robert Bly

Bardd, ysgrifwr, a chyfieithydd o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Elwood Bly** (23 Rhagfyr 1926 – 21 Tachwedd 2021) a fu'n nodedig fel un o arweinwyr y mudiad dynion mythopoeig. Cyhoeddodd ryw hanner cant o gyfrolau yn ystod ei oes.

Ganed ef yn Lac qui Parle County, yng ngorllewin Minnesota, i deulu o dras Norwyaidd. Graddiodd o'r uwchysgol yn ninas fechan Madison, Minnesota, ym 1944, a gwasanaethodd yn Llynges yr Unol Daleithiau am ddwy flynedd. Astudiodd yng Ngholeg St Olaf yn Northfield, Minnesota, am un flwyddyn cyn iddo drosglwyddo i Brifysgol Harvard. Derbyniodd ei radd baglor ym 1950, a threuliodd sawl blwyddyn yn Efrog Newydd yn darllen barddoniaeth. Aeth i Brifysgol Iowa i ennill gradd meistr o weithdy'r llenorion ym 1956, ac yna dychwelodd i Madison. Ym 1956–7 derbyniodd gymrodoriaeth i deithio i Norwy. Priododd â'r awdures Carol McLean ym 1955 a chawsant bedwar plentyn cyn iddynt ysgaru ym 1979. Ailbriododd Bly â therapydd o'r enw Ruth Ray ym 1980. Yn 2008 penodwyd Bly yn fardd llawryfog cyntaf Minnesota gan y Llywodraethwr Tim Pawlenty. Bu farw Robert Bly yn ei gartref ym Minneapolis yn 94 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Aelodau Llynges yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Norwyaidd
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfieithwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfieithwyr o'r Almaeneg i'r Saesneg
Categori:Cyfieithwyr o'r Norwyeg i'r Saesneg
Categori:Cyfieithwyr o'r Sbaeneg i'r Saesneg
Categori:Cyfieithwyr o'r Swedeg i'r Saesneg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Llenorion o Minnesota
Categori:Pobl a aned ym Minnesota
Categori:Pobl fu farw ym Minneapolis
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Mynydd Mechell

Pentref yng nghymuned Mechell, Ynys Môn, yw **Mynydd Mechell**.

## Cyfeiriadau
Categori:Mechell
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Jean Améry

Ysgrifwr a nofelydd Awstriaidd yn yr iaith Almaeneg oedd **Jean Améry** (Hanns Chaim Mayer; 31 Hydref 1912 – 17 Hydref 1978) a wnâi dynnu ar ei brofiadau o'r Holocost yn ei waith.

Ganed Hanns Chaim Mayer yn Fienna, Awstria-Hwngari, yn fab i dad Iddewig a mam Gatholig. Yn sgil marwolaeth ei dad yn y Rhyfel Byd Cyntaf, cafodd ei fagu'n Gatholig. Astudiodd athroniaeth yn Fienna. Yn sgil yr Anschluss ym 1938, ffoes i Ffrainc, ac yna i Wlad Belg. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu'n aelod o'r gwrthsafiad yn erbyn yr Almaenwyr yng Ngwlad Belg, a chafodd ei garcharu mewn gwersylloedd crynhoi yn Gurs, yn ne-orllewin Ffrainc, ac Auschwitz yng Ngwlad Pwyl. Ar ddiwedd y rhyfel, wrth i'r lluoedd Sofietaidd agosáu, cafodd ei symud i wersylloedd Buchenwald a Bergen-Belsen.

Wedi'r rhyfel, gweithiodd yn newyddiadurwr. Daeth i'r amlwg pan ddechreuodd ysgrifennu am ei brofiad yn yr Holocost yng nghanol y 1960au. Darllenodd ei ysgrifau ar y radio, ac ym 1964 cychwynnodd ar sawl taith ddarlithio trwy'r Almaen ym 1964. Mabwysiadodd y ffugenw Ffrangeg Jean, cyfeiriad at Jean-Paul Sartre, ac Améry, anagram o'i gyfenw Mayer. Bu farw yn 65 oed trwy hunanladdiad, o orddos o gyffuriau tawelu, mewn gwesty yn Salzburg.

Derbyniodd wobr lenyddol oddi ar Academi Celfyddydau Cain Bafaria ym 1972, a gwobrau Fienna a Lessing ym 1977.

## Llyfryddiaeth ddethol 
### Ysgrifau 
* *Jenseits von Schuld und Sühne: Bewältigungsversuche eines Überwältigten* (1966).
* *Über das Altern: Revolte und Resignation* (1968).
* *Widersprüche* (1971).
* *Unmeisterliche Wanderjahre* (1971).
* *Hand an sich legen: Diskurs über den Freitod* (1976).

### Nofelau 
* *Lefeu, oder, der Abbruch: Roman-Essay* (1974).
* *Charles Bovary, Landarzt* (1978).
* *Rendezvous in Oudenaarde* (1982).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Catholigion  o Awstria
Categori:Llenorion Iddewig o Awstria
Categori:Llenorion yn ymwneud â'r Holocost
Categori:Newyddiadurwyr o Awstria
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Nofelwyr Almaeneg o Awstria
Categori:Pobl o Awstria-Hwngari
Categori:Pobl o Fienna
Categori:Pobl fu farw o orddos o gyffuriau
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Almaeneg o Awstria
Elin M. Jones

Hanesydd ac athrawes o Gymru yw **Elin M. Jones**

Mae hi'n wreiddiol o Ystrad Mynach. Roedd hi'n athrawes yn yr ysgolion Preseli, Rhydfelen a Cwm Rhymni, ac wedyn swyddog addysg yn yr Amgueddfa Genedlaethol. 

Priododd ei cyd-athro Gwyn Jones (bu farw 1994) ym 1980. Ar ôl marwolaeth Gwyn, daeth Elin yn gefnogwr i Hafal. Yn 2009, daeth hi'n gadeirydd Hafal.

Yn 2014 cyflwynodd raglen S4C o'r enw ''Gwrthdaro Gwent, Stori'r Siartwyr*, am hanes y mudiad Siartaidd.

Bydd pob ysgol yng Nghymru yn cael copi o lyfr 2021 gan Jones, *Hanes yn y Tir'', i helpu i ddysgu disgyblion am hanes Cymru yn Saesneg a Chymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Pen-twyn, Sir Fynwy

: ''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Pentwyn (gwahaniaethu).''

Pentref yng nghymuned Tryleg Unedig, Sir Fynwy, Cymru, yw **Pen-twyn**. Saif tua  2.5 milltir i'r de o Drefynwy a 2.5 millltir i'r gogledd o bentref Tryleg.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Tryleg Unedig
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Caniadau Buddug

Mae ***Caniadau Buddug*** yn gyfrol o gerddi gan Catherine Jane Pritchard (née Prys 1842 –1909). Un o Gaergybi oedd Buddug ac roedd yn aelod o deulu o feirdd. Ei thad oedd Robert John Pryse ("Gweirydd ap Rhys") a'i brawd oedd John Robert Pryse ("Golyddan"). Roedd yn briod a'r bardd Owen Prichard (Cybi Velyn).

Cybi Velyn gasglodd y cerddi hyn ar ôl marwolaeth Catherine, ei wraig, gan eu cyflwyno i Syr Owen Morgan Edwards i'w cyhoeddi fel rhan o'i gyfres poced-dîn boblogaidd *Llyfrau Ab Owen*. Argraffwyd y gyfrol gan "Swyddfa Cymru", Caernarfon ym 1911.

Roedd Buddug yn cefnogi safle'r ferch fel un gyfartal mewn cymdeithas: mae ei chaneuon i Ann Griffiths a Cranogwen yn y gyfrol yn amlygu hyn.

Fel cynifer o ferched a ddaeth i amlygrwydd cenedlaethol yn y cyfnod hwn, daeth ei chyfle trwy'r mudiad dirwest, ac mae llawer o'i chaneuon yn rhai sy'n clodfori dirwest.

Cân enwocaf Buddug, mae'n debyg, yw ''O Na Fyddai'n Haf o Hyd'', cân sy'n cael ei chanu fel cân fugeiliol o glod i'r hâf bellach, ond un a ysgrifennwyd yn wreiddiol fel cân bruddglwyfus uwchben gwely angau ei mam.

Mae copi o *Caniadau Buddug* ar gael ar Wicidestun. 

## Y cerddi
Gweler Rhestr o gerddi yn y llyfr Caniadau Buddug

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg o Gymru
Categori:Cyfres y Fil
Categori:Llyfrau 1911
Categori:Llyfrau Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau barddoniaeth yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Joseph Butler

Clerigwr Anglicanaidd a diwinydd o Loegr oedd **Joseph Butler** (18 Mai 1692 – 16 Mehefin 1752) a fu'n esgob yn Eglwys Loegr ac yn un o'r athronwyr Cristnogol mwyaf a welodd Prydain yn y 18g. Gwasanaethodd yn Esgob Bryste o 1738 i 1750 ac yn Esgob Durham o 1750 i 1752.

Ganed ef yn Wantage, Berkshire, yn Nheyrnas Lloegr. Yr oedd yn feddiannol ar chwaeth gref at wybodaeth, ac ar alluoedd o'r radd uchaf. Pan yn ifanc, penodwyd ef i fywoliaethau eglwysig Houghton a Stanhope, a thra yma, ymroddodd i astudio ei *Analogy*, ei brif waith llenyddol. Ym 1738 rhoddwyd iddo esgobaeth Bryste, ac wedi hynny, ddeoniaeth St Paul's yn Llundain. Gwrthododd archesgobaeth, ond ym 1750, ymgymerodd ag esgobaeth Durham, yr hon a ddaliodd hyd at Fehefin 1752, pan y bu farw, yng Nghaerfaddon, yn 60 oed.

Mae clod yr esgob duwiol hwn yn gorffwys yn bennaf ar ei orchestwaith, *The Analogy of Religion, Natural and Revealed, to the Constitution and Course of Nature*. Mae y gyfrol hon yn enwog am ei hamddiffyniad i Gristnogaeth, ac y mae llawer o ddynion dysgedig wedi yfed yn helaeth o'i hysbryd. Ysgrifennodd W. E. Gladstone gyfrol fel atodiad i'r gwaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1692
Categori:Marwolaethau 1752
Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr Cristnogol o Loegr
Categori:Athronwyr moesol
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Diwinyddion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Diwinyddion Cristnogol o Loegr
Categori:Esgobion Durham
Categori:Esgobion Bryste
Categori:Esgobion o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Berkshire
Categori:Pobl fu farw yng Nghaerfaddon
Richard Cobden

Gwleidydd a dyn busnes o Loegr oedd **Richard Cobden** (3 Mehefin 1804 – 2 Ebrill 1865) a fu'n un o'r prif ymgyrchwyr dros fasnach rydd yn y 19g.

Ganed ef ar fferm ger Midhurst, Sussex. Ffermwr bychan oedd ei dad, a fu farw pan yr oedd Richard yn lled ifanc. Aeth i ysgol breswyl cyn iddo weithio mewn warws ei ewythr yn Llundain. Ym 1828, cododd Richard Cobden fusnes calico gydag eraill o'i gydnabod, ac agorodd melin argraffu calico yn Swydd Gaerhirfryn ym 1831. Dechreuodd arddangos yn fuan ei fod yn teimlo diddordeb mewn cwestiynau gwleidyddol a chymdeithasol. Gwnaeth lawer i sefydlu Ysgolion Brytanaidd ym Manceinion, ac yn y trefi cylchynol. Teithiodd lawer yn y gwledydd tramor, ac ehangodd hyn ei syniadau yn ddirfawr. Gwaith mawr ei oes oedd ei ymdrech i ddiddymu Deddfau'r Ŷd, ac yn yr hyn y cynorthwyid ef gydag eiddgarwch gan John Bright, gŵr a ddaeth wedi hynny, fel yntau, yn un o ddynion enwocaf ei oes. Yr oedd Cobden yn siaradwr argyhoeddiadol, a llwyddodd i gael dylanwad mawr ar luoedd o drigolion y wlad. Ym 1838–9, llwyddodd, gyda Bright ac eraill, i ffurfio'r Cynghrair Cenedlaethol er Diddymu Deddfau'r Ŷd, y gymdeithas wleidyddol fwyaf ei dylanwad a fu erioed yn y deyrnas.

Ym 1841, etholwyd Cobden yn aelod dros Stockport, ac ar gyfrif ei wybodaeth, ei synnwyr cryf, a'i ddiffuantrwydd, daeth ar unwaith yn ddyn pwysig yn Nhŷ'r Cyffredin. Ym 1846, coronwyd ei lafur â llwyddiant, trwy ddiddymiad Deddfau'r Ŷd, a bu Syr Robert Peel yn ddigon gonest i ddweud taw i ymdrech Cobden yr oeddid i briodoli eu diddymiad. Fel cydnabyddiaeth o'i lafur, cyflwynwyd tysteb o £80,000 iddo. Wedi torri ei gysylltiad â Stockport, bu yn cynrychioli Swydd Gorllewin Efrog, hyd 1857. Ym 1859, tra'r oedd efe yn Unol Daleithiau America, etholwyd ef dros Rochdale. Bu farw yn Llundain yn 60 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1804
Categori:Marwolaethau 1865
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Orllewin Sussex
Rachel Reeves

Gwleidydd o Loegr yw **Rachel Jane Reeves** (ganwyd 13 Chwefror 1979). Hi yw Canghellor y Trysorlys ers Gorffennaf 2024 a'r fenyw cyntaf erioed i wneud y swydd. Bu'n Canghellor Cysgodol y Trysorlys rhwng 9 Mai 2021 a Gorffennaf 2024. Mae hi wedi bod yn Aelod Seneddol Llafur dros Leeds West ers etholiad gyffredinol 2010.

## Bywgraffiad 
Cafodd Rachel Reeves ei geni yn Lewisham, Llundain. Mae hi'n chwaer i Ellie Reeves, AS Llafur Lewisham West a Penge, sy'n briod â John Cryer, AS Llafur Leyton a Wanstead.

Cafodd ei haddysg yn Ysgol Parc Cator, yng Ngholeg Newydd, Rhydychen ac yn Ysgol Economeg Llundain, cyn gweithio fel economegydd ym Manc Lloegr, ac wedyn yn Llysgenhadaeth Prydain yn Washington, DC. Cafodd ei hethol yn etholiad cyffredinol 2010, a gwasanaethodd yng Nghabinet Cysgodol Ed Miliband fel Prif Ysgrifennydd Cysgodol y Trysorlys rhwng 2011 a 2013 ac fel Ysgrifennydd Gwladol yr Wrthblaid dros Waith a Phensiynau rhwng 2013 a 2015.  

Priododd Reeves â Nicholas Joicey yn 2011. Gwas sifil a chyn ysgrifennydd preifat ac ysgrifennwr lleferydd Gordon Brown yw Joicey. Mae gan y cwpl ddau o blant a chartrefi yn Bramley yn Leeds ac yn Llundain. Cyhoeddodd Reeves ei beichiogrwydd cyntaf ar 20 Medi 2012, gan roi genedigaeth i ferch yn ddiweddarach.  Ganwyd mab iddi yn 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cangellorion y Trysorlys
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Economeg Llundain
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Newydd, Rhydychen
Categori:Economegwyr benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Phil Dwyer

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru oedd **Philip John Dwyer** (28 Hydref 1953 &ndash; 1 Rhagfyr 2021). Cafodd ei eni yn Grangetown, Caerdydd. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Uwchradd yr Esgob Mostyn yn Nhrelái.wedi cyfarfod a phriodi yn Nhonypandy lle roedd ei dad wedi gweithio fel glöwr. Symudodd y pâr i Gaerdydd lle daeth ei dad o hyd i waith mewn ffowndri yn Nhremorfa. Dechreuodd ei fam hefyd weithio yn ffreutur ffatri gweithgynhyrchu alwminiwm.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Heddweision o Gymru
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Snatchwood

Maestref i'r gogledd o Bont-y-pŵl yng nghymuned Pen Transh, Torfaen, Cymru, yw **Snatchwood**. Saif rhwng Abersychan a Phontnewynydd.

Mae'r rhan fwyaf o dai yn yr ardal yn eiddo i'w preswylwyr ond mae tua 30% wedi'u rhentu (fel arfer yng gymdeithasol).

Yn y cyfrifiad diwethaf roedd gan Snatchwood boblogaeth o . Côd post yr ardal yw NP4.

## Cyfeiriadau
Categori:Pen Transh
Categori:Pentrefi Torfaen
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
John Philpot Curran

Gwleidydd, cyfreithiwr, ac areithydd o Iwerddon oedd **John Philpot Curran** (24 Gorffennaf 1750 – 14 Hydref 1817).

Ganed ef yn Newmarket, Swydd Corc, yn Nheyrnas Iwerddon. Efrydydd diog ydoedd yn ei ieuenctid, ond hyfforddodd yn y gyfraith a chafodd ei alw i'r Bar ym 1775. Parodd ei arabedd a'i huodledd iddo gael ei gyflogi at rai o achosion cyfreithiol hynotaf y dydd. Ym 1783, etholwyd ef i'r senedd Wyddelig dros Kilbeggan. Daeth yn gefnogwr i Henry Grattan, ond ni phrofodd ei huodledd mor effeithiol ar lawr y senedd ag yn llysoedd y gyfraith. Bu ei dafod miniog yn foddion i'w ddwyn i aml helynt, ac ymladdodd bum gornest heb niwed.

Er yn Brotestant, yr oedd ganddo, fel eraill o wladgarwyr Gwyddelig, gydymdeimlad mawr â'r Catholigion. Torodd y gwrthryfel Gwyddelig allan ym 1798, ond aflwyddodd. Yna, erlynwyd yr arweinwyr, ond amddiffynnwyd hwy gyda'r fath allu, nerth, a phenderfyniad gan Curran, fel y gwnaed ef yn anwyl-ddyn gan ei gyd-ynyswyr, ac y sicrhawyd iddo anrhydedd mawr. Bu farw yn Llundain yn 67 oed, yn un o Wyddelod enwocaf ei oes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfreithwyr o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1750
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Marwolaethau 1817
Categori:Pobl o Swydd Corc
Categori:Protestaniaid o Iwerddon
Petter Dass

Bardd Norwyaidd yn yr iaith Ddano-Norwyeg a gweinidog Protestannaidd oedd **Petter Dass** (1647 – 17 Awst 1707) sydd yn nodedig fel y llenor pwysig cyntaf yn llenyddiaeth fodern Norwy.

Ganed yn Nord Herøy, ger Alstahaug, yn nheyrnas Denmarc–Norwy, yn fab i farsiandïwr Albanaidd a mam o Helgeland. Astudiodd ym Mhrifysgol Copenhagen a chafodd ei ordeinio yn yr Eglwys Lwtheraidd ym 1677. Aeth i weinidogaethu Alstahaug ym 1689, ac yno y bu am weddill ei oes.

Dosbarthwyd ei farddoniaeth ar ffurf llawysgrifau ymhlith y ffermwyr, bugeiliaid, a physgotwyr yn ei blwyf, a byddent yn dwyn ei benillion i'w cof. Yr unig gerdd a gyhoeddwyd yn ystod ei oes oedd *Den nordske dale-viise* (1683). Cesglid nifer o'i emynau a cherddi sanctaidd wedi ei farwolaeth yn y gyfrol *Bibelski viise-bog* (1711). Mae'n debyg ei waith enwocaf yw *Nordlands trompet*, cerdd dopograffaidd am Nordland a gyfeirir at y werin bobl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1647
Categori:Marwolaethau 1707
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Norwy
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Norwy
Categori:Beirdd Daneg o Norwy
Categori:Beirdd Norwyeg o Norwy
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o Norwy
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o Norwy
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Copenhagen
Categori:Emynwyr o Norwy
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Norwy
Categori:Pobl o Nordland
Advance Australia Fair

**Advance Australia Fair** yw anthem genedlaethol Awstralia. Fe'i hysgrifennwyd gan yr Albanwr Peter Dodds McCormick ym 1878, a disodlodd "God Save the Queen" fel yr anthem genedlaethol ym 1974.

## Geiriau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Anthemau Oceania
Categori:Caneuon 1878
Categori:Caneuon Saesneg o Awstralia
Categori:Symbolau cenedlaethol Awstralia
Ludvig Holberg

Dramodydd, bardd, ac hanesydd Norwyaidd-Danaidd oedd **Ludvig Holberg, Barwn Holberg** (3 Rhagfyr 1684 – 28 Ionawr 1754) a ystyrir yn dad ar draddodiadau llenyddol modern Denmarc a Norwy, yn arloeswr y ddrama yng ngwledydd Llychlyn, ac yn un o brif ffigurau'r Oleuedigaeth yn Llychlyn.

## Bywyd cynnar a theulu 
Ganed Ludvig Holberg yn Bergen, yn nheyrnas Denmarc–Norwy, ar 3 Rhagfyr 1684. Y plentyn ieuengaf o ddeuddeg ydoedd a anwyd i'r Lefftenant Cyrnol Christian Nielsen Holberg a'i wraig Karen Lem. Mab o linach o ffermwyr oedd y Lefftenant Cyrnol Holberg, a daeth Karen, a oedd yn 25 mlynedd yn ieuangach na'i gŵr, o deulu o farsiandïwyr. Bu'r teulu yn gefnog ar un adeg, ond yn dlawd erbyn yr oedd Ludvig yn ddwyflwydd oed. Bu farw chwech o'i frodyr a chwiorydd yn fabanod. Ym 1688, bu farw'r Lefftenant Cyrnol Holberg, ac yn ddiweddarach y flwyddyn honno câi amodau'r teulu eu chwalu yn fwy gan dân yn Bergen. Ym 1696, pan nad oedd Ludvig eto yn ei arddegau, bu farw Karen Holberg, ac anfonwyd y plant amddifaid i fyw gyda pherthnasau.

Am y tair blynedd gyntaf wedi marwolaeth ei fam, bu Ludvig yn byw gyda gweinidog eglwys yn rhanbarth Gudbrandsdalen. Er iddo ddangos diddordeb mewn llenyddiaeth ac ieithoedd, nid oedd yn dod ymlaen yn dda gyda'i athro, ac felly ni ddisgleiriodd fel disgybl, a chafodd ei anfon i fyw gyda'i ewythr Peder Lem yn Bergen. Yno, yn ôl yn ei ddinas enedigol, mynychodd Ludvig yr ysgol ramadeg.

Yn Bergen, gweithiodd Holberg yn diwtor Ffrangeg ac ychwanegodd at ei incwm trwy addysgu ieithoedd eraill yn Kristiansand. Wedi iddo ennill digon o arian i ailddechrau ei deithiau a'i addysg, cychwynnodd arni unwaith eto ac aeth i Loegr ym 1706. Treuliodd ddwy flynedd yn astudio hanes, ieithoedd, a llenyddiaeth yn Llyfrgell Bodley, Rhydychen, a daeth yn gyfarwydd â syniadau'r Oleuedigaeth. Dylanwadwyd arno'n arbennig gan weithiau Jonathan Swift. Enillodd ei damaid yn Lloegr fel athro ffliwt a fiolin. Gadawodd Holberg Loegr ym 1708, a chyn iddo ddychwelyd i Ddenmarc treuliodd gyfnod y gaeaf 1708–09 yn astudio yn Leipzig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1684
Categori:Marwolaethau 1754
Categori:Academyddion o Ddenmarc
Categori:Academyddion o Norwy
Categori:Academyddion Prifysgol Copenhagen
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Norwy
Categori:Beirdd Daneg o Ddenmarc
Categori:Beirdd Daneg o Norwy
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Copenhagen
Categori:Dramodwyr y 18fed ganrif o Norwy
Categori:Dramodwyr y 18fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Dramodwyr Daneg o Ddenmarc
Categori:Dramodwyr Daneg o Norwy
Categori:Nofelwyr y 18fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Nofelwyr Lladin o Ddenmarc
Categori:Pobl o Bergen
Arlene Dahl

Roedd **Arlene Carol Dahl** (11 Awst 1925 &ndash; 29 Tachwedd 2021) yn actores o'r Unol Daleithiau, un o'r sêr olaf sydd wedi goroesi o oes sinema Clasurol Hollywood. Roedd hi'n nodedig yn ystod y 1950au.  

Cafodd Dahl ei geni ym Minneapolis, Minnesota, yn ferch i fewnfudwyr o Norwy, Idelle (née Swan) a'r deliwr a gweithrediaeth ceir  Rudolph Dahl.   

Roedd Dahl yn briod chwe gwaith. Ei gŵr cyntaf oedd yr actor Lex Barker, a chwaraeodd Tarzan mewn llawer o ffilmiau. Roedd ei hail ŵr yn actor enwog arall, Fernando Lamas. Roedd ganddi dri o blant, yn gynnwys yr actor Lorenzo Lamas. Ei phedwerydd gŵr oedd yr awdur gwin, Alexis Lichine, rhwng 1964 a 1969.

Bu farw yn 96 oed.

## Ffilmiau
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl a aned ym Minneapolis
Categori:Pobl fu farw ym Manhattan
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Norwyaidd
Caramel

]]
 caramel]]

Mae **caramel** yn ychwanegyn melys i fwy neu'n melysyn ynddo'i hun a baratoir yn gyffredinol o siwgr wedi'i toddi. Mae'r caramel ar gael trwy goginio siwgrau. Gellir yfed hwn yn hylif (felly yn achos y caramel sy'n cael ei ychwanegu ar ben y fflan, yn yr achos hwn fe'i gelwir yn surop), ac yn solid.
Mae'r broses carameleiddio yn cynnwys cynhesu'r siwgr yn araf i tua 170°C. Wrth i'r siwgr gynhesu, mae'r moleciwlau'n torri i lawr ac yn ail-ffurfio'n gyfansoddion sydd â lliw a blas nodweddiadol. 

## Cynhyrchu
Wrth gynhyrchu caramel, defnyddir siwgr, glwcos a dŵr fel deunyddiau crai fel arfer, sy'n cael eu cyfuno yn y cyfrannau priodol i gynhyrchu surop sy'n cael ei goginio ar dymheredd uchel wedi hynny. Mae anweddiad cyflym yn dileu'r dŵr sy'n bresennol yn y surop wedi'i goginio, gan adael past caramel y gellir ei siapio mewn gwahanol ffyrdd.
Mewn ryseitiau modern a chynhyrchu masnachol, ychwanegir glwcos (o ŷd neu surop gwenith) neu siwgr gwrthdro i atal crisialu, sy'n gyfystyr â 10% i 50% o'r siwgrau yn ôl màs. Mae'r "candies gwlyb" a wneir trwy wresogi swcros a dŵr yn lle swcros yn unig yn cynhyrchu eu siwgr gwrthdro eu hunain oherwydd yr adwaith thermol, ond nid o reidrwydd yn ddigon i atal crisialu mewn ryseitiau traddodiadol.

## Etymoleg
Daw'r gair Saesneg o caramel Ffrangeg, a fenthycwyd o caramelo Sbaeneg (18g), ei hun o bosibl o *caramelo* Portiwgaleg. Yn fwyaf tebygol mae hynny'n dod o 'siwgr cansen' *calamellus* Lladin Diweddar, sef cyrs *calamus, cansen*, ei hun o'r Groeg κάλαμος. Yn llai tebygol, mae'n dod o *canamella* Lladin
Canoloesol, o canna 'cansen' + mella 'mêl'. Yn olaf, mae rhai geiriaduron yn ei gysylltu â 'phelen o felys' Arabeg *kora-moħalláh*.

### Defnydd yn y Gymraeg
Ceir y cyfeiriad cofnodedig cynharal o'r gair "caramel" yn y Gymraeg yn Y Genedl Gymreig yn 1889 wrth gyfeirio at y rysáit a lliw caramel wrth drafod wisgi. Ceir cyfeiriad arall o 1931 yn Y Ford Gron sydd hefyd yn trafod "caramel" mewn cyd-destun lliw,"y wisg werdd 'goler liain' georgette lliw *caramel*" ac yna wrth drafod y melysyn ei hun yn Yr Arloeswr yn 1957 "tynnai caramel ei chwaer ddŵr i'w ddannedd".
## Amrywiol
* **Siocled** - Mae *Caramel* yn enw ar far siocled sy'n cynnwys sgwariau siocled a charamel tu fewn a gynhyrchir gan Tunnocks, ceir hefyd bariau tebyg mewn tiriogaethau eraill megis *Japp* gan gwmni yn y Sgandinafia; *Bobby* yn Awstria. Cafwyd hefyd bar siocled Brydeinig, ''Cadbury's Caramel'' a farchnatwyd gan gwningen rhwng 1982 - 1995. Mae'r bar siocled adnabyddus, *Mars*, hefyd yn cynnwys caramel.
* **Lliw** - Mae "caramel" hefyd yn enw ar liw brown golau.

## Gweler hefyd
* Dulce de leche - llaeth melys wedi ei garameleiddio

## Dolenni
* Fideo, 'Hwb — Cacen Garamel Nansi '
* Fideo, 'How to Make Caramel (Troubleshooting Guide)'
* Fideo, 'See’s Candies Makes 26 Million Pounds of Candy Every Year'

## Cyfeiriadau
Categori:Melysfwydydd
Categori:Siocled
Categori:Coginio
Malpas, Swydd Gaer

Pentref mawr a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr,  ydy **Malpas**. Roedd yn dref farchnad gynt, ond collodd ei statws fel tref, a chyfeirir ato fel pentref bellach. Saif yn agos at y ffin â Chymru ar ffordd y B5069, tua 9 milltir i'r dwyrain o ganol dref Wrecsam.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,673.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer
Categori:Pentrefi Swydd Gaer
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaer
Barrow

Gallai **Barrow** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Barrow, pentref yn Swydd Amwythig
* Barrow, pentref yn Swydd Gaerhirfryn
* Barrow, pentref yn Swydd Gaerloyw
* Barrow-in-Furness, tref yn Cumbria
* Barrow Burn, pentref yn Northumberland
* Barrow Hann, pentref yn Swydd Lincoln
* Barrow Hill, pentref yn Dorset
* Barrow Hill, pentref yn Swydd Derby
* Barrow Nook, pentref yn Swydd Gaerhirfryn
* Barrow upon Humber, pentref yn Swydd Lincoln
* Barrow upon Soar, pentref yn Swydd Gaerlŷr
* Barrow upon Trent, pentref yn Swydd Derby

### Unol Daleithiau America
* Barrow County, Georgia, sir yn nhalaith Georgia

## Pobl
* William Barrow (m. 1429), Esgob Bangor
* June Barrow-Green (g. 1953), mathemategydd

----
Hope

Gallai **Hope** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Yr Alban
* Ben Hope, mynydd yn Ucheldir yr Alban

### Cymru
* Hope, pentrefan ym Mhowys
* Hope, enw Saesneg ar Yr Hôb, pentref yn Sir y Fflint

### Lloegr
* Hope, pentref yn Swydd Derby
* Hope Bagot, pentref yn Swydd Amwythig
* Hope Bowdler, pentref yn Swydd Amwythig
* Hope Cove, pentref yn Nyfnaint
* Hope Farm, maestref Ellesmere Port, Swydd Gaer
* Hope under Dinmore, pentref yn Swydd Henffordd
* Stanford-le-Hope, tref yn Essex

### Unol Daleithiau America
* Hope, Arkansas, dinas yn nhalaith Arkansas
* Hope, Gogledd Dakota, dinas yn nhalaith Gogledd Dakota
* Hope, Idaho, tref yn nhalaith Idaho
* Hope, Maine, tref yn nhalaith Maine
* Hope, Michigan, tref yn nhalaith Michigan
* Hope Hull, Alabama, cymuned heb ei hymgorffori  yn nhalaith Alabama
* Hope Mills, Gogledd Carolina, tref yn nhalaith Gogledd Carolina
* Hope Township, New Jersey, treflan yn nhalaith New Jersey
* East Hope, Idaho, tref yn nhalaith Idaho
* Good Hope, Alabama, tref yn nhalaith Alabama
* Good Hope, Illinois, pentref yn nhalaith Illinois
* Mount Hope, Gorllewin Virginia, dinas yn nhalaith Gorllewin Virginia
* New Hope, Alabama, dinas yn nhalaith Alabama
* New Hope, Gogledd Carolina, cymuned heb ei hymgorffori  yn nhalaith Gogledd Carolina
* New Hope, Tennessee, tref yn nhalaith Tennessee
* New Hope, Virginia, cymuned heb ei hymgorffori yn nhalaith Virginia
* New Hope, Pennsylvania, bwrdeisdref yn nhalaith Pennsylvania
* Pleasant Hope, Missouri, dinas yn nhalaith Missouri
* Port Hope, Michigan, pentref yn nhalaith Michigan

## Pobl
### Cyfenw
* Bob Hope (1903–2003), digrifiwr ac actor
* Daniel Hope (g. 1979), actor
* Emily Hope (1940–79), arlunydd
* Gabrielle Hope (1916–62), arlunydd

### Enw blaen
* Hope Atherton g. 1974), arlunydd
* Hope Bourne  (1920–2010), arlunydd
* Hope James Stewart (1816–1883), arlunydd
* Peter Hope Jones (1935–2020), naturiaethwr o Gymro

----
Dano-Norwyeg

Iaith gyffredin a chymysgiaith o'r Ddaneg a'r Norwyeg, y ddwy ohonynt yn ieithoedd Germanaidd Gogleddol, yw **Dano-Norwyeg** (*dansk-norsk*) a ddatblygodd ymhlith uchelwyr yn ninasoedd Norwy yn y 18g ac a barhaodd trwy gydol y 19g. Daeth y ffurf ieithyddol hon i'r amlwg yng nghyfnod diweddar Denmarc–Norwy, pan oedd Daneg yn iaith swyddogol y deyrnas, a pharhaodd y Ddaneg yn brif iaith ysgrifenedig Norwy er i'r wlad honno arwahanu oddi ar Ddenmarc ac uno â Sweden ym 1814. Roedd y Ddano-Norwyeg mwy neu lai yn unfath â'r Ddaneg ond ynganiad ei geirfa wedi addasu at yr acen Norwyaidd. Tafodieithoedd Norwyeg lleol oedd iaith y werin ar draws Norwy.

## Y frwydr ieithyddol 
Yn sgil twf cenedlaetholdeb Rhamantaidd a'r deffroad diwylliannol yn y 19g, cychwynnwyd dadl ynglŷn ag iaith genedlaethol Norwy. Cytunodd llenorion a ffigurau diwylliannol eraill y wlad bod yn rhaid fabwysiadu ffurf ysgrifenedig ar Norwyeg a oedd yn gwrthod tra-arglwyddiaeth y Ddaneg. 

Rhennid y frwydr ieithyddol rhwng y rhai oedd yn dadlau dros greu iaith genedlaethol newydd i'w mabwysiadu ar unwaith, a'r rhai oedd o blaid datblygu Norwyeg ysgrifenedig yn raddol ac yn naturiol. Y prif ladmerydd dros ffurfio safon lenyddol o'r newydd oedd yr ieithydd Ivar Aasen. Cynhyrchodd Aasen *Landsmaal* ("iaith gwlad"), iaith ysgrifenedig ar sail tafodieithoedd hynafaidd gorllewin Norwy. Ei nod oedd creu ffurf ysgrifenedig a oedd yn debycach i iaith lafar gwlad ac felly'n addas i hyrwyddo llythrennedd, ac o ganlyniad addysg a thaliadau democrataidd, ymhlith y werin. Ar ochr arall y ddadl, rhoddwyd yr enw *Riksmaal* ("iaith genedlaethol") ar ffurf ysgrifenedig oedd yn debycach i Ddano-Norwyeg ac yn adlewyrchu iaith lafar yr uchelwyr. Dadleuodd yr addysgwr Knud Knudsen dros ddatblygu Norwyeg ysgrifenedig yn raddol ar sail ynganiadau'r dosbarthiadau uchaf, a *Riksmaal* oedd y ffurf gynnar ar *bokmål* ("iaith y llyfr"). Dilynwyd esiampl Knudsen gan y mwyafrif o lenorion Norwyaidd, gan gynnwys Bjørnstjerne Bjørnson ac Henrik Ibsen, ac mae eu gweithiau hwy yn debycach o lawer i Ddaneg nac i Norwyeg modern. Ymhlith y rhai i gefnogi achos *Landsmaal* oedd Aasmund Olafsson Vinje ac Arne Garborg, a mabwysiadwyd y ffurf honno yn iaith lenyddol a elwir yn ddiweddarach yn *nynorsk* ("Norwyeg newydd"). 

Ym 1885, pleidleisiodd y Storting, senedd Norwy, dros roddi statws cyfartal i *Riksmaal* a *Landsmaal* mewn dogfennau llywodraethol a defnyddiau swyddogol eraill. Yn 1892, rhoddwyd hawl i bob ardal ysgol yn Norwy benderfynu pa ffurf ar yr iaith i'w defnyddio yn yr ysgol leol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Denmarc–Norwy
Categori:Hanes cymdeithasol Denmarc
Categori:Hanes cymdeithasol Norwy
Categori:Hanes diwylliannol Denmarc
Categori:Hanes diwylliannol Norwy
Categori:Tafodieithoedd y Ddaneg
Categori:Tafodieithoedd y Norwyeg
Sant Illtyd

Gall **Sant Illtyd** gyfeirio at:

* Illtud, sant Cymreig
* St Illtyd, pentrefan (Blaenau Gwent)
* Ysgol Uwchradd Gatholig Sant Illtyd (Tredelerch, Caerdydd)