open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
148

1g - **2g** - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - **140au** - 150au 160au 170au 180au 190au 
143 144 145 146 147 - **148** - 149 150 151 152 153 

----

## Digwyddiadau 
*An Shih Kao yn cyrraedd Tsieina
*Ysgrifennu Efengyl Pedr yn Syria
*Patriarch Euzois yn olynu Patriarch Athendodorus fel Patriarch Caergystennin

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Aeulius Nicon, pensaer Groegaidd (neu 149)

Categori:148
Amgylchedd

Mae'r term **amgylchedd** yn cyfeirio at y pethau byw a difywyd i gyd sy'n bodoli yn naturiol ar y ddaear neu ar ran ohoni (e.e. yr amgylchedd naturiol mewn gwlad). Mae'r term yn cynnwys dwy gydran allweddol:

# Unedau cyflawn tirweddol sy'n gweithio fel systemau naturiol heb ymyriad sylweddol gan fodau dynol, gan gynnwys planhigion, anifeiliaid, creigiau ac ati, yn ogystal â'r ffenomenau naturiol sy'n digwydd y tu mewn i'w ffiniau.
# Adnoddau naturiol cyffredinol a ffenomenau corfforol sydd heb ffiniau clir, megis awyr, dŵr a hinsawdd, yn ogystal ag ynni, ymbelydredd, gwefr trydanol a magnetedd, nad ydynt yn tarddu o weithgaredd dynol.

Gellir cyferbynnu'r amgylchedd naturiol â'r amgylchedd adeiledig, sy'n cynnwys yr ardaloedd a chydrannau y dylanwadir yn drwm arnynt gan fodau dynol. Ystyrir ardal ddaearyddol i fod yn amgylchedd naturiol os ydy'r effaith ddynol wedi ei chadw dan lefel gyfyngedig. Mae'r lefel hon yn dibynnu ar y cyd-destun penodol, felly mae'n newid yn ôl yr ardal a'r cyd-destun. Y term **anial**, ar y llaw arall, sy'n cyfeirio at ardaloedd sydd heb ymyriad gan fodau dynol o gwbl (neu sydd ag ychydig iawn o ymyriad).

## Y Byd Bregus
Yn ystod y blynyddoedd dwethaf, mae gwyddonwyr wedi taflu golau ar rai materion amgylcheddol sy'n achosi pryder. Rydym oll yn gyfarwydd â'r materion amgylcheddol hyn megis cynhesu byd eang a haen yr oson sy'n cael eu harddangos yn y cyfryngau yn aml. Mae'r dosbarth hwn yn cynnwys gwybodaeth am *y problemau*, y *gwyddoniaeth ynghylch y problemau* a hefyd y *datrysiadau*.

## Gweler hefyd
*Amgylcheddaeth
*Ffracio


Categori:Bioleg
Categori:Ecoleg
Iorwerth ap Bleddyn

Tywysog rhan o Deyrnas Powys oedd **Iorwerth ap Bleddyn** (1053-1111).

## Bywgraffiad
Roedd Iorwerth yn fab i Bleddyn ap Cynfyn, brenin Powys a Gwynedd. Pan laddwyd Bleddyn yn 1075, rhannwyd Powys rhwng tri o'i feibion, Iorwerth, Cadwgan a Maredudd.

Daliai Iorwerth, Cadwgan a Maredudd eu tiroedd oddi wrth Robert o Bellême, 3ydd Iarll Amwythig. Yn 1102 gwysiwyd yr Iarll i lys Henri I, brenin Lloegr i ateb cyhuddiadau, ac ymatebodd trwy wrthryfela yn erbyn y brenin. Ar y cychwyn roedd pob un o'r tri brawd yn cefnogi Robert ac yn ymladd ar ei ran, gan anrheithio Swydd Stafford. Gyrrodd y brenin   William Pantulf i geisio ennill cefnogaeth Iorwerth, y mwyaf grymus o'r tri brawd, trwy gynnig tiroedd eang iddo. Llwyddodd William, ac arweiniodd Iorwerth fyddin fawr o Gymry i anrheithio Swydd Amwythig ar ran y brenin. Gorfodwyd Robert i ildio, ac alltudiwyd ef o'r deyrnas. Daliodd Iorwerth ei frawd Maredudd hefyd, a'i drosglwyddo i'r brenin.

Ni parhaoedd cefnogaeth Iorwerth i'r brenin yn hir. Rhoddwyd llawer o'r tiroedd oedd wedi eu haddo iddo ef i eraill, ac yn 1103 gwysiwyd Iorwerth o flaen tribiwnllys brenhinol yn Amwythig a'i garcharu. Ni ryddhawyd ef hyd 1110 wedi i Owain ap Cadwgan, mab ei frawd Cadwgan, gipio Nest, gwraig Gerallt o Benfro, gan arwain at ymladd. Llwyddodd Iorwerth i yrru Owain allan o Bowys ac adennill ei safle am gyfnod byr. Fodd bynnag, yn 1111 ymosododd Madog ap Rhiryd, oedd mewn cynghrair ag Owain, ar Iorwerth pan oedd yn aros mewn tŷ yng nghwmwd Caereinion. Gyrrwyd teulu Iorwerth ar ffo, a llosgwyd y tŷ. Pan geisiodd Iorwerth ddod allan o'r tŷ, gorfodwyd ef yn ei ôl a gwaywffyn, a bu farw. Ni adawodd fab, a phan laddwyd Cadwgan gan Madog yn fuan wedyn, cipiodd Owain ap Cadwgan y deyrnas.

## Llyfryddiaeth
*John Edward Lloyd *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co., 1911)

Categori:Genedigaethau 1053
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau 1111
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Llyn y Bi

Llyn yn y Rhinogydd yng Ngwynedd yw **Llyn y Bi**. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 6 acer, ychydig i'r dwyrain o Lyn Hywel a llechweddau'r Rhinog Fach ac Y Llethr. Mae ychydig yn is na Llyn Hywel, 1,451 troedfedd uwch lefel y môr.

Mae'r nant sy'n llifo o'r llyn yn ymuno â nentydd eraill i ffurfio Afon Gamlan, sy'n llifo  i'r dwyrain trwy Gwm Camlan i ymuno ag Afon Mawddach ger y Ganllwyd. Ceir rhywfaint o frithyll yn y llyn.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Bi
Afon Ysgethin

Afon yn ne Gwynedd yw **Afon Ysgethin** (hefyd ***Sgethin*** weithiau ar lafar; Seisnigiad: *Scethin*). Mae'n afon fer, yn tarddu fel nant yn llifo o Lyn Dulyn, ychydig i'r gogledd o gopa Diffwys i mewn i Lyn Bodlyn. Mae'n croesi pont hanesyddol Pont 'Sgethin cyn llifo tua'r de-orllewin a thrwy bentref Tal-y-bont cyn cyrraedd y môr ym Mae Ceredigion ychydig i'r gorllewin o Dal-y-bont.

Ger lan yr afon, tuag 1 filtir i'r dwyrain o bentref Dyffryn Ardudwy, ceir plasdy hynafol Corsygedol, aelwyd y Fychaniaid, rhai o noddwyr pwyaicaf y beirdd yn y rhan yma o'r wlad.

Ysgethin
Ysgethin
Kristian House

Seiclwr trac a ffordd o Loegr ydy **Kristian House** (6 Hydref 1979, Caergaint, Caint, Lloegr). Cynyrchiolodd Prydain sawl gwaith ar y ffordd ac yn rasus Cwpan y Byd ar y trac. Er iddo gael ei eni yng Nghaint, yn Texas, Unol Daleithiau gafodd Kristian House ei fagu. Bu'n byw yng ngwlad Belg yn 2005 ond erbyn hyn mae'n byw ac ymarfer yn Awstralia.

## Canlyniadau

;2000
:1af Stars of Tomorrow Road Race
:1af Esen-Diskmundie
:1af Tielt
:1af Wervik
:1af Hollian
:2il Geleveld
:2il Westkerke
:3ydd Poperinge
:3ydd Leke-Diskmundie
;2001
:1af Niewkerkan
:1af Rumbeke
:1af GP Harelbeke
:1af Bozinge
:2il Chase Classic
;2002
:1af Raf 5 diwrnod Surrey
::1af Cam 2, Raf 5 diwrnod Surrey
:2il Pursuit Unigol, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
:3ydd Castletown Criterium
;2003
:1af Cam 7, Sun Tour, Awstralia
:1af Pencampwriaethau Criterium Gorllewin Awstralia
:1af Eemegem
:2il Castle Criterium
:2il Dougland Criterium
:2il Botanic Gardens Criterium, Geelong, Awstralia
:3ydd Armadale Criterium
:3ydd Niewkerkan
:3ydd National Madison Championships
;2004
:2il ECCA Festival Senior Road Race
:3ydd Port Arlington Bay Criteriums, Awstralia
;2005
:1af Bendigo Criterium, Awstralia
:1af Koritijk Grand Prix, Gwlad Belg
:1af Overall Tour of the South
:1af KOM Cranbourne Chase Stage Race
:2il Omloop Van Der Greenstrek, Gwlad Belg
:2il Grand Prix Dadizale, Gwlad Belg
:2il Inglemunster, Gwlad Belg
:3ydd Guildford Criterium
;2006
:1af Ras *Premier Calendar*, 3 diwrnod Girvan
::1af Cam 2, Ras *Premier Calendar*, 3 diwrnod Girvan
:1af Ras *Premier Calendar*, Lincoln Grand Prix
:1af Ras *Premier Calendar*, Tour of Pendle
:1af FBD Insurance (was Milk) Ras
::1af Treial Amser Tîm, FBD Insurance (was Milk) Ras
;2007
:2il Warwick City Centre Circuits

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol  (ar y gweill 21 Medi 2007)]
*  Proffil ar wefan ei hen dîm recyclingteam.com

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pobl o Gaint
Categori:Seiclwyr o Loegr
Llyn Irddyn

250px|bawd|Llyn Irddyn

Llyn yn y Rhinogydd yng Ngwynedd yw **Llyn Irddyn** neu **Llyn Erddyn**, weithiau **Llyn y Derwydd**. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 23 acer, ychydig i'r de-orllewin o Lyn Bodlyn a llechweddau Diffwys. Mae 1,029 troedfedd uwch lefel y môr.

Mae'r nant sy'n llifo o'r llyn yn ymuno ag Afon Ysgethin. Ceir nifer o henebion yn yr ardal, ac mae traddodiau am y Tylwyth Teg o'i gwmpas. Dywedid fod rhaid un ai gerdded ar laswellt neu gario glaswellt neu gnoi ar llaswellt pan yn cerdded ar lan y llyn; roedd hyn yn amddiffyniad rhag i berson gael ei lusgo i mewn i'r llyn gan y Tylwyth Teg.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Irddyn
Tour de France 1904

Delwyd yr ail rifyn o'r **Tour de France** yn **1904**, rhwng 2 Gorffennaf a 24 Gorffennaf 1904. Roedd llwybr y daith yn union run fath a  1903, ac ail-adroddodd Maurice Garin ei berffomiad buddugol o'r flwyddyn blaenorol, o drwch blewyn dros Lucien Pothier. Enillodd Hippolyte Aucouturier bedwar o'r chwech cam.

Er, bu'r ras yn ddioddefwr i'w fuddugoliaeth ei hun, cafodd ei threfferthu gan gyfres o sgandaliau.

Yn ystod y ras, cafodd naw seiclwr eu gwahardd oherwydd defnydd anghyfreithlon o geir neu trenau. Ffurfiodd yr Undeb Seiclo Ffrengig (*Union Velo Francais* neu UVF) bwyllgor ymchwiliol i glywed tystiolaeth dwsinau o gystadleuwyr a thystion, ac yn Rhagfyr 1904, cafodd pob enillydd cam a'r pedwar a orffennodd gyntaf yn y ras eu diarddel, Maurice Garin, Lucien Pothier, César Garin, a Hippolyte Aucouturier (oherwydd cytundebau anghyfreithlon). Felly daeth yr enillydd a oedd yn y bumed safle gynt, Henri Cornet, yn 20 oed, yn enillyd y ras, ac enillydd ieuengaf y Tour. Cafodd deg o'r rheiny a cafodd eu diarddel eu gwahardd am flwyddyn, gwaharddwyd, Maurice Garin (yr enillydd gwreiddiol) am ddwy flynedd a gwaharddwyd y ddau seiclwr arall am gydol eu oes.

## Camau 
|}

## Dolenni allanol 
*Gwybodaeth Tour 1904

1904
Categori:1904 yn Ffrainc
Vilmos Huszár

Peintiwr a dyluniwr o Hwngari oedd **Vilmos Huszár** (5 Ionawr 1884 – 8 Medi 1960). Adnabyddir ef orau am fod yn un o sefydlwyr symudiad arlunio'r Iseldiroedd, De Stijl.

Ganwyd yn Bwdapest, Hwngari ac ymfudodd i'r Iseldiroedd yn 1905, gan fyw yn Voorburg gyntaf, dylanwadwyd gan arlunwaith Ciwbiaeth a Dyfodiaeth. Cyfarfu nifer o arlunwyr dylanwadol megis Piet Mondrian a Theo van Doesburg, y ddau yn ganolig yn sefydliad symudiad De Stijl gyda Huszár yn 1917. Cyd-sefydlodd gylchgrawn *De Stijl* yn ogystal, a dyluniodd glawr y rhifyn cyntaf.

Yn 1918 dyluniodd gynllun lliw mewnol ar gyfer lloft Tŷ Bruynzeel yn Voorburg. Rhwng 1920 a 1921 cydweithiodd gyda Piet Zwart ar ddyluniadau dodrefn. Gadawodd y grŵp De Stijl yn 1923 a chyd-weithiodd gyda Gerrit Rietveld ar arddangosfa mewnol ar gyfer Arddangosfa Alrunio Berlin Fwyaf. Rhwng 1925, Huszár canolbwyntiodd ar ddylunio graffeg a phaentio.

Yn 1926 creodd hunaniaeth gweledol cyflawn ar gyfer cwmni sigaret Miss Blanche Virginia, a gynhwysodd pecynnu, hysbysebu, a deunudd arddangos man gwethiant. Tynnodd y gysyniad elfennau o'r lluniau a oedd yn gysylltiedig â "Merched Newydd", neu *Flappers*, a oedd yn dechrau ymddangos yn yr 1920au. Cafodd y Flappers eu cael eu gweld fel merched ifanc, sengl, dinesig, a chyflogedig, gyda syniadau annibynnol a dirmyg arbennig tuag at awdurdod ac arferion cymdeithasol. Cafodd ysmygu sigaret ei gysylltu â'r annibyniaeth newydd yma.

Ni wyddwn leoliad y rhan fwyaf o waith Huszár, mae nifer o'i beintiadau a'i gerfluniau yn wybyddus i ni yn unig oherwydd y ffotograffau a welwyd yng nghylchgrawn *De Stijl*, neu o ffotograffau'r arluniwr ei hun. Mae'r gweithiau sydd wedi mynd ar goll yn cynnwys y *Dancing mechanical doll*, teclyn a allai portreadu nifer o stumiau a fe'i ddefnyddiwyd yng nghynhadleoedd cynnar Dada yn y 1920au cynnar.

Bu farw Huszár yn Hierden, Yr Iseldiroedd, yn 1960. Rhwng 8 Mawrth a 19 Mai 1985, cynhaliwyd arddangosfe adolygol mawr o waith Huszár yn y Gemeentemuseum yn Y Hague.

## Dolenni allanol 
*  Artcyclopedia
*  Bywgraffiad Byr 

Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Hwngari
Categori:Ciwbiaeth
Categori:Dylunwyr graffig o Hwngari
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Hwngari
Talybolion

Cwmwd yng ngogledd-orllewin Môn oedd cwmwd **Talybolion** (amrywiad : **Talebolion**). Roedd yn un o ddau gwmwd cantref Cemais, yn gorwedd i'r gorllewin i'r cwmwd arall, Twrcelyn.

Roedd y cwmwd yn cynnwys rhan ogleddol Ynys Gybi (gyda Chaergybi yn ganolfan). Ar dir mawr Môn ffiniai â chwmwd Llifon yng nghantref Aberffraw, i'r de, ac â chwmwd Twrcelyn i'r dwyrain. Maenor Cemais (Porth Wygyr ger Cemaes heddiw, efallai) oedd safle llys y cwmwd, a oedd yn ogystal yn brif lys i'r cantref.

## Hanes
Cysylltir Talybolion â Pabo Post Prydain, sant o'r 5ed ganrif ac aelod o deulu brenhinol teyrnas Gwynedd. Codwyd eglwys iddo yn Llanbabo yn y 12g, yn ystod teyrnasiad Owain Gwynedd.

## Plwyfi
[200px|bawd|Eglwys [Llanbadrig ar ymyl y môr]]
*Llanbadrig - lleoliad Cemais, maenor y cwmwd
*Llanfechell
*Llanrhwydrys
*Llanfair
*Llanrhuddlad
*Llanbabo
*Llanddeusant
*Llanfaethlu
*Llanfwrog
*Llanfachraeth

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Darllen pellach
*A. D. Carr, *Medieval Anglesey* (Llangefni, 1982). Cefndir.

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Twrcelyn

Cwmwd yng ngogledd-dwyrain Môn oedd cwmwd **Twrcelyn**. Roedd yn un o ddau gwmwd cantref Cemais, yn gorwedd i'r dwyrain i'r cwmwd arall, Talybolion.

Gorweddai'r cwmwd ar arfordir gogledd-ddwyrain yr ynys, gan ffinio â chwmwd Talybolion i'r gorllewin, cwmwd Llifon (cantref Aberffraw) i'r de-orllewin a chantref Rhosyr i'r de. Penrhosllugwy oedd canolfan y cwmwd a lleoliad ei faenor.

## Plwyfi
*Amlwch
*Llaneilian
*Rhosmynach
*Llanwenllwyfo
*Llandyfrydog
*Penrhosllugwy
*Llanallgo
*Llaneugrad
*Llanfihangel Tre'r Beirdd
*Betws Coedana
*Llannerch-y-medd

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Llyn Bodlyn

250px|bawd|Llyn Bodlyn yn y Rhinogydd.
Llyn yn y Rhinogydd yng Ngwynedd yw **Llyn Bodlyn**. Saif i'r gorllewin o gopa Diffwys, i'r de-orllewin o Y Llethr ac i'r dwyrain o gopa Moelfre. Mae ganddo arwynebedd o 42 acer ac mae 1,248 troedfedd uwch lefel y môr. Ar ochr ddeheuol y llyn mae craig serth, Craig Bodlyn.

Mae nifer o nentydd yn llifo i'r llyn, gan gynnwys un o Lyn Dulyn uwchben, ac mae Afon Ysgethin yn llifo ohono i gyrraedd y môr gerllaw Tal-y-bont. Ceir torgochiaid yn y llyn; un o dri llyn yng Nghymru sy'n parhau i fod a phoblogaeth naturiol o'r pysgodyn yma, gyda Llyn Cwellyn a Llyn Padarn. Yn ôl un chwedl, rhoddodd y Tylwyth Teg hwy yn y llun, fel gwobr i fugail oedd yn byw gerllaw am eu helpu, a dysgasant i'r bugail sut i'w dal.

Adeiladwyd argae yma yn 1894 i droi'r llyn yn gronfa ddŵr, ac mae'n parhau i gyflenwi dŵr i dref Abermaw.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Bodlyn
Cytundeb Belffast

Datblygiad gwleidyddol pwysig ym mhroses heddwch Gogledd Iwerddon oedd **Cytundeb Belffast** (a adwaenir yn fwy cyffredin fel **Cytundeb Dydd Gwener y Groglith** ac, yn llai aml, fel **Cytundeb Stormont**). Fe'i llofnodwyd ym Melffast ar 10 Ebrill 1998 (Dydd Gwener y Groglith) gan lywodraethau y Deyrnas Unedig a Gweriniaeth Iwerddon, a chymeradwywyd ef gan y rhan fwyaf o bleidiau gwleidyddol Gogledd Iwerddon. Fe'i cymeradwywyd gan bleidleiswyr Gogledd Iwerddon a Gweriniaeth Iwerddon mewn refferenda ar wahân ar 23 Mai 1998. Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd oedd yr unig blaid fawr a oedd yn gwrthwynebu'r Cytundeb.

## Gweler hefyd
*Hanes Iwerddon

## Dolenni allanol
*North-South Ministerial Council/An Chomhairle Aireachta Thuaidh/Theas
* Cytundeb Belffast (testun llawn)
* Comhaontú Bhéal Feirste (testun llawn)
**British-Irish Council* 

Categori:1998
Categori:Belffast
Belffast
Belffast
Categori:Gwleidyddiaeth Iwerddon
Categori:Gwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon
Categori:Yr Helyntion
Categori:Llywodraeth Gogledd Iwerddon
Categori:Llywodraeth Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Michael Hutchinson

Seiclwr cystadleuol a newyddiadurwr yw **Michael Hutchinson** (ganwyd 20 Tachwedd 1973), sydd wedi cynyrchioli Prydain a Gogledd Iwerddon mewn amryw o gystadlaethau rhyngwladol,gan gynnwys Gemau'r Gymanwlad. Mae'n arbenigo yn y Treial Amser ond mae hefyd wedi ennill rasus ar y trac.

Ar ôl cais anlwyddianus ar Record yr awr, ysgrifennodd lyfr wedi selio ar y cais yn 2006, *The Hour*. Yn hwyr yn 2006, dechreuodd ysgrifennu colofn rheolaidd ar gyfer y cylchgrawn Prydeinig, *Cycling Weekly*.

## Canlyniadau
;Pencampwr Cenedlaethol *Cycling Time Trials* (CTT)
Mae 55 o deitlau Cycling Time Trials Hutchinson yn record ar gyfer y dynion, o flaen 23 Ian Cammish. Yr unig reidiwr i ennill mwy yw Beryl Burton gyda 97. Mae ei 13 teitl canlynol (dros 50 milltir) yn record ar gyfer y dynion dros unrhyw bellter (enillodd Beryl Burton 25 teitl BBAR yn ganlynol).

;;Pencampwr Cenedlaethol 2000
:10 milltir - 20m 22
:50 milltir - 1h 40m 41
:100 milltir - 3h 41m 16
:12 awr - 293.23 milltir
;;Pencampwr Cenedlaethol 2001
:50 milltir - 1h 41m 38
;;Pencampwr Cenedlaethol 2002
:10 milltir - 19m 19
:50 milltir - 1h 44m 10
:Cylchffordd
;;Pencampwr Cenedlaethol 200
:50 milltir - 1h 44m 31
;;Pencampwr Cenedlaethol 2004
:50 milltir - 1h 46m 09
:100 milltir - 3h 28m 59
:Cylchffordd
;;Pencampwr Cenedlaethol 2005
:10 milltir - 19m 34
:25 milltir - 47m 15
:50 milltir - 1h 39m 40
:100 milltir - 3h 36m 38
:12 awr - 285.74 milltir
;;Pencampwr Cenedlaethol 2006
:10 milltir - 20m 09
:50 milltir - 1h 44m 34
;;Pencampwr Cenedlaethol 2007
:10 milltir - 19m 43
:50 milltir - 1h 42m 22
;;Pencampwr Cenedlaethol 2008
:10 milltir – 18m 07
:25 milltir – 50m 49
:50 milltir – 1h 40m 37
:Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain
;;Pencampwr Cenedlaethol 2009
:10 milltir – 19m 34
:25 milltir – 48m 23
:50 milltir – 1h 43m 18
:100 milltir – 3h 27m 26
;;Pencampwr Cenedlaethol 2010
:10 milltir – 18m 37
:25 milltir – 49m 34
:50 milltir – 1h 38m 55
:100 milltir – 3h 23m 04
;;Pencampwr Cenedlaethol 2011
:25 milltir - 53m 36
:50 milltir - 1h 41m 28
:100 milltir - 3h 24m 45
;;Pencampwr Cenedlaethol 2012
:10 milltir - 19m 40
:25 milltir - 47m 01
:50 milltir - 1h 40m 35

;;Cyfres Treialon Amser Cenedlaethol
:Enillydd 1999, 2001, 2002, 2004 and 2005

;;Cystadlaethau Treialon Amser *British Best All-Rounder*
:BBAR Enillydd 2000 a 2005
;;Ron Kitching Trophy ("Champion of Champions")
:Enillydd 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012

;;Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Iwerddon 2012

;;Teitlau eraill:
;;Gemau'r Gymanwlad (yn cynyrchioli Gogledd Iwerddon):
:4ydd Treial amser 2006 Melbourne
:4ydd Treial amser 2010 Delhi

;;Pencampwr Brompton y Byd 2011

;;Record gystadleuaeth ar gyfer Treial Amser
:100 milltir - 2003 - 3h 23m 33

## Llyfryddiaeth
*Hutchinson, M. (2006), *The Hour*, Yellow Jersey Press, ISBN 0224075195

## Dolenni allanol
*Cycling Time Trials

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Newyddiadurwyr o Ogledd Iwerddon
Categori:Seiclwyr o Ogledd Iwerddon
Maenor

Prif lys cantref neu gwmwd a'i ganolfan weinyddol yn Nghymru'r Oesoedd Canol oedd y **maenor** (amrywiad : **maenol**). Yn ddiweddarach cafwyd yr enw **maen(or)dy** am blas gwledig (Saesneg : *manor-house*), ond ystyr y gair maenor yn yr Oesoedd Canol oedd y llys lleol a'r adeiladau a'r tir o'i gwmpas.

Mae'r gair *maenor* yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd led-led Cymru, e.e. Maenorbŷr yn Sir Benfro, lle ganwyd Gerallt Gymro.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghymru
Categori:Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Llyn Cwm Ystradllyn

Llyn yng Nghwm Ystradllyn yng Ngwynedd yw **Llyn Cwm Ystradllyn**. Saif i'r de o gopa Moel Hebog, i'r gogledd o dref Porthmadog ac i'r dwyrain o Gwm Pennant. Mae ganddo arwynebedd o 98 acer ac mae 642 troedfedd uwch lefel y môr.

Adeiladwyd argae yma yn 1959 i godi lefel y dŵr, ac mae'n cael ei ddefnyddio i gyflenwi dŵr i ran o Benrhyn Llŷn. Ceir pysgota am frithyll yma. Mae Afon Henwy yn llifo o'r llyn ac yn ymuno ag Afon Dwyfor.

Gellir gweld nifer o olion cytiau o Oes yr Haearn o gwmpas y llyn, ac mae fersiwn o'r chwedl am briodas a merch o'r Tylwyth Teg yn gysylltiedig a'r llyn, tebyg i'r un a gysylltir a Llyn y Fan Fach a Llyn y Dywarchen. Yn y fersiwm yma, mae bugail yn priodi'r ferch, ac maent yn byw yn hapus nes iddi gael ei tharo ar ei braich gan gryman haearn oedd wedi ei adael mewn ysgub wrth gasglu'r cynhaeaf. Pan ddigwyddodd hyn, diflannodd y ferch.

I'r gogledd-ddwyrain o'r llyn mae olion Chwarel Gorseddau.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Categori:Dolbenmaen
Cwmystradllyn
Elfael

Roedd **Elfael** yn gantref yn hen ranbarth Rhwng Gwy a Hafren yn ne-ddwyrain canolbarth Cymru, ar y ffin â Lloegr. Roedd yn gorwedd mewn ardal ar y ffin rhwng teyrnas Powys i'r gogledd a theyrnas Brycheiniog i'r de. Rhed Afon Gwy hyd ymyl ogleddol y cantref.

Roedd y cantref yn ffinio â Swydd Henffordd yn Lloegr i'r dwyrain, Brycheiniog i'r de, cantref Buellt i'r gorllewin, a Maelienydd a chwmwd bychan Llwythyfnwg i'r gogledd. Ardal o fryniau niferus a fuasai'n goediog ac anghysbell yn yr Oesoedd Canol oedd Elfael. Ar ryw bwynt yn yr Oesoedd Canol cafodd ei rhannu yn ddau gwmwd, sef
*Elfael Uwch Mynydd, ac
*Elfael Is Mynydd.

Canolfan grefyddol ac eglwysig Elfael oedd Glascwm, lle sefydlwyd clas gan Dewi Sant neu un o'i ddisgyblion.

## Hanes
Mae canolfannau gwleidyddol Elfael yn anhysbys, ond roedd Elfael ym meddiant disgynyddion Elystan Glodrydd, hendaid i'r pumed o Lwythau Brenhinol Cymru. Mae'n bosibl felly fod Elfael yn fân deyrnas neu is-deyrnas yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Ymddengys fod Elfael wedi mwynhau cryn elfen o annibyniaeth fel arglwyddiaeth leol hyd cyfnod y Normaniaid.

Yn y 1070au a'r 1080au dioddefodd ymosodiadau gan yr arglwyddi Normanaidd. Erbyn chwarter olaf y 12g roedd Elfael wedi dod dan ddylanwad yr Arglwydd Rhys trwy briodasau brenhinol. Erbyn 1248 daethai Elfael Uwch Mynydd i feddiant yr arglwydd Owain ap Maredudd. Yn 1260 daeth Owain i deyrngarwch Llywelyn ap Gruffudd, a oedd yn ymestyn ei awdurdod yn y rhan honno o'r wlad, ond arosodd cwmwd Elfael Is Mynydd ym meddiant y teulu Normanaidd de Toni. Ond erbyn 1263 roedd deiliad Cymreig de Toni wedi troi at Lywelyn hefyd. Llwyddodd Llywelyn, fel Tywysog Cymru, i ddal ei awdurdod yn yr ardal tan 1276.

Yn 1276, fel rhan o Gytundeb Trefaldwyn, daeth i feddiant y Normaniad Ralph de Toni ac yna trwy ddisgynyddion yr arglwydd hwnnw i feddiant Ieirll Warwick. Codwyd castell Normanaidd yn Llanfair Castell Paun a fu un o gaerau pwysicaf y Mers.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Ffynonellau
*John Davies, *Hanes Cymru* (Llundain, 1990). D.g. Elfael.
*J. E. Lloyd, *A History of Wales...* (Longmans, 3ydd arg., 1939)
*J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986). tud. 122 *et passim*.

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Arglwyddiaethau'r Mers
Ally Dawson

Cyn-bêldroediwr o'r Alban oedd **Alistair "Ally" Dawson** (ganwyd 25 Chwefror 1958, Johnstone, Swydd Renfrew), a oedd yn chwarae yn y safle cefnwr.

Bu Dawson yn chwarae i dîm Rangers rhwng 1975 a 1987, chwaraeodd hefyd dros Blackburn Rovers, Airdrieonians a St Andrews. Enillodd bum cap dros yr Alban.

Categori:Pêl-droedwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 2021
Llanbadrig

Pentref, chymuned a phlwyf eglwysig ar arfordir gogledd Môn yw **Llanbadrig**. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Talybolion, cantref Cemais.

Mae'r gymuned hon yn cynnwys treflan Clygyrog a phorthladd bychan Cemaes (Porth Wygyr), lleoliad tybiedig maenor cantref Cemais yn yr Oesoedd Canol. Ceir nifer o hen chwareli calchfaen yn yr ardal. Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd 1,316 o bobl yn byw yn y gymuned hon a 690 (sef 52.4%) o'r boblogaeth dros dair oed a hŷn Cymuned Llanbadrig yn gallu siarad Cymraeg. Roedd 302 yn ddi-waith, sef 46.7% o'r rhai o fewn yr oedran priodol.
300px|bawd|chwith|Eglwys Llanbadrig ar ymyl y môr

## Hanes
Enwir Llanbadrig ar ôl Sant Padrig, nawddsant Iwerddon, a cheir eglwys o'r enw, prif eglwys y plwyf, ar yr arfordir ger Cemaes. Yn ôl traddodiad cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 440 gan Sant Padrig ei hun. Yn ôl chwedl leol, cafodd Padrig ei hun mewn llongdrylliad ar Ynys Badrig, sy'n ynys fechan yn agos i arfordir y plwyf, bron gyferbyn â safle'r eglwys bresennol.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Lanbadrig
* Hugh Owen (Huwco Môn) (1835-1892), hanesydd a aned yng Nghemaes
* John James Hughes (Alfardd) (1842-875), llenor a golygydd Radicalaidd
* Syr Owen Thomas, cadfridog ac Aelod Seneddol

## Ffilm
Cafodd rhan o'r ffilm *Half Light* (2006), yn serennu Demi Moore ei ffilmio yn Llanbadrig (ond lleolir y ffilm yn yr Alban).

## Gweler hefyd 
* Pwyntiau eithafol Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Llyn Cwmorthin

250px|bawd|Llyn Cwmorthin

Llyn yng Nghwmorthin, yn y Moelwynion yng Ngwynedd yw **Llyn Cwmorthin**. Saif i'r gorllewin o dref Blaenau Ffestiniog, 1,070 troedfedd uwch lefel y môr. Amgylchynir y llyn, sydd ag arwynebedd o 22 acer, gan chwareli llechi, yn cynnwys Gloddfa Ganol, ac ar un adeg fe ddefnyddid ei ddŵr i gynhyrchu pwer i beiriannau'r chwareli. Mae'r afon sy'n llifo o'r llyn i mewn i Lyn Tanygrisiau.

Ceir pysgota da am frithyll yn y llyn. Mae'r ffordd drol ar hyd ochr ddwyreiniol y llyn yn hen ffordd porthmyn, a ddefnyddid i yrru anifeiliaid o ardal Llanfrothen a Croesor.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Cwmorthin
Pab Clement XIII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 16 Gorffennaf 1758 hyd ei farwolaeth oedd **Clement XIII** (ganwyd **Carlo della Torre di Rezzonico**) (7 Mawrth 1693 – 2 Chwefror 1769).

Categori:Genedigaethau 1693
Categori:Marwolaethau 1769
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Fenis
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Will Wright

Seiclwr o Gymru ydy **Will Wright** (ganwyd 4 Gorffennaf 1973), sydd wedi cynrychioli Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad ddwywaith, mae hefyd yn berchen ar siop feics yn Stockport.

Dechreuodd seiclo yn ei arddegau cynnar, gan ymuno â 'Manchester Velo' ar eu reidiau clwb wythnosol, pob dydd Sul, ond dim ond ar ôl iddo orffen dosbarthu papurau'r Sul ar ei rownd bapur. Cafodd y llysenw *Willie Feet* (Cymraeg: *Willie Traed*), oherwydd main anarferol o fawr, ei draed.

Ar ôl gorffen ei addysg uwchradd, aeth Will i weithio i siop 'Marple Cyclesport'. Cafodd dipyn o lwyddiant mewn rasus, ac felly dewiswyd ef i gynyrchioli Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn Victoria, Canada yn 1994. Yno cystadleuodd yn ei ras trac cyntaf, er nad oedd erioed wedi reidio'r trac gynt.

Cymerodd drosodd 'Bardsley Cycles' 482 Manchester Road, Stockport, Manceinion yn y 1990au, a gafodd ei ail-enwi'n ddiweddarach yn 'Will's Wheels', mae hefyd yn cefogi clwb seiclo o'r un enw, 'Will's Wheels Cycling Club'. Yn ogystal, mae 'Will's Wheels' yn cefogi rasus lleol gan roddi gwobrau, mae Will ei hun wedi gwobrwyo rhain i'r enillwyr ar adegau
Ymddeolodd Will o seiclo cystadleuol etr mwyn gwario mwy o amser gyda'i ferched, Emily a Megan, a'i wraig Sarah.

## Canlyniadau
;1996
:3rd Cam 1, Thwaites Grand Prix/Tour of Lancashire
;2005
:2nd Pencampwriaethau Cenedlaethol Rasio Ffordd, Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Seiclwyr o Gymru
Gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig

Mae **gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig** yn digwydd yn y fframwaith o frenhiniaeth gyfansoddiadol lle mae'r Frenhines (neu'r Brenin) yn bennaeth y wladwriaeth, a'r Prif Weinidog yn bennaeth y llywodraeth. Mae gan y Deyrnas Unedig system amlbleidiol gyda datganoli rhannol y grym yng Nghymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Ymarferwyd y grym gweithredol gan y llywodraeth. Mae grym deddfwriaethol yn gyfrifoldeb y llywodraeth ynghyd â dwy siambr y Senedd, sef Tŷ'r Cyffredin a Thŷ'r Arglwyddi. Mae'r farnwriaeth yn annibynnol o'r weithrediaeth a'r ddeddfwrfa.

Ers y 1920au, y Blaid Lafur a'r Blaid Geidwadol yw'r ddwy blaid wleidyddol fwyaf yng ngwleidyddiaeth y DU. Er bod clymbleidiau a llywodraethau lleiafrifol wedi bod yn nodwedd achlysurol o wleidyddiaeth seneddol, mae system etholiadol 'y cyntaf i'r felin' a ddefnyddir ar gyfer etholiadau cyffredinol yn tueddu i gynnal trechedd y ddwy blaid hon. Er hynny, yn ystod yr ganrif ddiwethaf byddai ill dwy yn dibynnu ar drydedd blaid er mwyn sicrhau mwyafrif gweithredol yn y Senedd. Y Democratiaid Rhyddfrydol, sef plaid a ffurfiwyd wedi i'r Blaid Ryddfrydol ymuno â Phlaid y Democratiaid Cymdeithasol (SDP) ym 1988, yw'r blaid drydedd fwyaf yn Senedd y DU. Mae'r blaid am ddiwygio'r system etholiadol i fynd i'r afael â threchedd y system dwy blaid.

Er bod tueddiadau 'cenedlaetholgar' (yn hytrach nag 'unoliaethol') wedi newid dros amser yng Nghymru a'r Alban – a Phlaid Cymru yn cael ei sefydlu ym 1925, Plaid Genedlaethol yr Alban ym 1934, a Mebyon Kernow (Meibion Cernyw, plaid Cernyw) ym 1951 – ni fu argyfwng gwledyddiol difrifol i fygwth cyfanrwydd y Deyrnas Unedig fel gwladwriaeth ers y 1970au. Mae Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon yn meddu ar eu deddfwrfeydd a llywodraethau eu hunain yn ychwanegol i rai'r Deyrnas Unedig. Serch hynny, mae'r ymreolaeth gynyddol a datganoli grymoedd gweithredol a deddfwriaethol hyn heb gyfrannu at leihad yn y gefnogaeth i annibyniaeth oddi wrth y Deyrnas Unedig, gydag ymddangosiad pleidiau newydd o blaid annibyniaeth. Er enghraifft, mae Plaid Werdd yr Alban a Phlaid Sosialaidd yr Alban wedi ennill poblogrwydd mewn blynyddoedd diweddar, ond maen nhw heb dolcio yn arwyddocaol trechedd seneddol y tair prif blaid.

Mae cyfansoddiad y DU heb ei godeiddio, gan ei fod yn cynnwys confensiynau cyfansoddiadol, statudau ac elfennau eraill.

Mabwysiadwyd y system lywodraethu hon, a adwaenir fel *system San Steffan*, gan wledydd eraill hefyd, megis Canada, India, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, Maleisia a Jamaica, sef gwledydd a oedd yn aelodau'r Ymerodraeth Brydeinig.

## Ffynhonnell 
* Wikipedia Saesneg


Categori:Y Deyrnas Unedig
Deyrnas Unedig, Y
Deyrnas Unedig, Y
Llyn Bowydd

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Bowydd**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o dref Blaenau Ffestiniog, 1,550 troedfedd uwch lefel y môr, gyda chronfa ddŵr Llyn Newydd gerllaw iddo. Amgylchynir y llyn, sydd ag arwynebedd o 22 acer, gan chwareli llechi, yn cynnwys Chwarel Maenofferen a Chwt-y-bugail. Adeiladwyd argae yn y 1850au i godi lefel y dŵr er mwyn ei ddefnyddio yn y chwareli.

Mae Afon Bowydd yn llifo o'r llyn, ac yn diflannu dan domenni rwbel y chwareli am bellter cyn dod i'r golwg eto ar ochr ddeheuol Blaenau Ffestiniog. Mae'n llifo tua'r de ar hyd Cwm Bowydd i ymuno ag Afon Goedol sydd yn ei thro yn ymuno ag Afon Dwyryd. Ceir pysgota am frithyll yn y llyn.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Bowydd
Matt Beckett

Seiclwr proffesiynol o Gymru oedd **Matt Beckett** (ganwyd 13 Gorffennaf 1973 yn ardal Caerhirfryn). Cynyrchiolodd Gymru yn Ras Ffordd Gemau'r Gymanwlad yn Kuala Lumpur, Maleisia, ym 1998. Ymddeolodd o seiclo proffesiynol tua 2009 ond mae'n dal i gystadlu, gan  reidio dros glwb seiclo Abegavenny. Athro Technoleg Dylunio ydyw yn ôl ei alwedigaeth.

Bu'n un o Gyfarwyddwyr Seiclo Cymru ar y cyd gyda Jason Jones, Gareth Pugh a David England.

Priododd ei wraig, Rhiannon, yn 1997 ac mae ganddynt un plentyn.

## Canlyniadau

;1998
:2il Ras 'Premier Calendar', International Archer Grand Prix
:2il Ras 'Premier Calendar', Lincoln Grand Prix
:2il Ras Goffa Cliff Smith
;1999
:1af 27fed 'Severn Bridge Road Race'
:1af Ras 'Premier Calendar', 2 ddiwrnod Silver Spoon
::1af Cam 1, Ras 'Premier Calendar', 2 ddiwrnod Silver Spoon
;2005
:1af Ras 2 ddiwrnod L'Étape de la Défonce
::1af Cystadleuaeth Bwyntiau, L'Étape de la Défonce
::1af Cam 1, L'Étape de la Défonce
::2il Cam 1, L'Étape de la Défonce
;2006
:4ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Cymru
;2007
:1af Ras Ffordd Handicap, 'Presidents Trophy'
:1af Ras 1, Cyfres Criterium Pembrey
:1af Ras 2, Cyfres Criterium Pembrey
:1af Ras 1, Cyfres Criterium De Cymru
:1af Ras 2, Cyfres Criterium De Cymru
:2il Ras 3, Cyfres Criterium De Cymru
:2il Ras 1, Cyfres Handicap CC Abergavenny
:3ydd Ras Ffordd Goffa Noel Jones

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Seiclwyr o Gymru
Stuart Meek

Seiclwr o Gymro ydy **Stuart John Meek** (ganwyd 3/4 Mehefin 1974 Caerdydd). Mae'n rhedeg siop feics 'Cyclopaedia' yng Nghaerdydd ers 1994. Mae'r siop hefyd yn cefnogi clwb seiclo 'Cardiff JIF' (Cardiff Just in Front) ers 1995, mae aelodau a chyn-aelodau'r clwb yn cynnwys nifer o bencampwyr a seiclwyr proffesiynol megis Geraint Thomas, Matt Beckett, Gareth Sheppard a cyd-berchenog y siop, Ian Jeremiah. Stuart oedd Pencampwr Cenedlaethol Criterium Cymru yn 1998.

## Canlyniadau

;1998
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Criterium Cymru
;2002
:1af Ras Circuit Castle Coombe
;2007
:3ydd Ras 2, Cyfres Criterium Pembrey
:3ydd Ras 3, Cyfres Criterium Pembrey

## Dolenni allanol
* Cardiff JIF 
* Cyclopaedia

Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1974
Llyn Conglog

250px|bawd|Llyn Conglog

Llyn yn y Moelwynion yng Ngwynedd yw **Llyn Conglog**. Saif i'r gorllewin o dref Blaenau Ffestiniog, 2,000 troedfedd uwch lefel y môr. Gydag arwynebedd o 18 acer, ef yw'r llyn mwyaf dros 2,000 o droedfeddi o uchder yng Nghymru. Mae'r nant sy'n llifo o'r llyn yn llifo i lawr llechwedd serth i Lyn Cwmorthin islaw.

Ceir pysgota am frithyll yn y llyn. Dywedir i'r brithyll ynddo i gyd gael eu lladd pan rewodd y llyn yng ngaeaf caled 1947, ond fe'i ail-stociwyd gyda chymorth hofrennydd yn 1990,

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Conglog
Cwiar

Yn draddodiadol mae'r gair Saesneg ***queer*** wedi golygu "rhyfedd" neu "anarferol", ond fe'i defnyddir yn aml erbyn heddiw mewn nifer o ieithoedd i gyfeirio at gymunedau hoyw, lesbiaidd, deurywiol, trawsryweddol, rhyngrywiol, ac anrhywiol. Arddelir y sillariad **cwiar** yn gynyddol yn y Gymraeg. Cyhoeddwyd llyfr *Cysur Cwiar: Canllaw Calonogol i Gariad, Bywyd ac Iechyd Meddwl LHDTC+*, sy'n gyfieithiad o lyfr gan Alexis Caught, yn 2023 lle gwelir arddel y term a'r sillafiad "cwiar".

[bawd|chwith|[Symbolau LHDT#Baner enfys|Baner yr enfys, symbol o'r gymuned LHDT.]]
Mae defnydd y gair yn ddadleuol ar ôl newidiadau sylweddol yn ystod y can mlynedd diwethaf. Tua diwedd y 19g datblygodd, o olygu "rhyfedd" yn ei ystyr ehangach, i olygu rhywun a oedd yn gwyro oddi ar dybiaethau'r cyfnod am "normalrwydd" rhywiol, ac fe'i cyfeiriwyd yn benodol at ddynion hoyw neu ferchetaidd. Mewn ymgais i ddinerthu grym negyddol y gair fel ymosodiad arnynt, aeth ymgyrchwyr hoyw yn chwarter olaf yr 20g ati i adfeddiannu'r gair a'i ddefnyddio mewn modd cadarnhaol, gan uniaethu â'r label *queer*, a'i ddefnyddio fel term mantell i ddisgrifio unrhyw gyfeiriadedd a hunaniaeth rywiol a/neu hunaniaeth ryweddol nad yw'n cydymffurfio â chymdeithas heteronormadol. Fodd bynnag, mae rhai yn credu ei fod yn parhau i fod yn derm rhy sarhaus i'w ddefnyddio mewn cyd-destun cadarnhaol.

Mewn ymgais i ganfod gair cyfatebol i'w ddefnyddio yn y Gymraeg, aeth rhai ymgyrchwyr hoyw yng Nghymru ati i ddefnyddio'r label **hyfryd** i uniaethu ag ef. Gan mai bathiad bwriadol ydyw yn yr ystyr honno, nid yw *hyfryd* yn Gymraeg yn cyfleu'r tyndra hanesyddol sydd ynghlwm â *queer* yn Saesneg; yn hytrach, ei ddiben yw cyfleu ochr gadarnhaol y gair Saesneg mewn cymunedau LHDT Cymraeg.

## Hunaniaeth Cwiar Cymraeg
* **Cwiar Na Nog** - Lansiwyd safle *Cwiar Na Nog* yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir Gaerfyrddin 2023 gan Urdd Gobaith Cymru. Mae Ciwar Na Nog yn gymuned LDHTC+ ar gyfer aelodau'r Urdd. Mae'n gyfle i gymdeithasu, rhannu profiadau ac ymuno mewn digwyddiadau fel Pride Cymru.
* **Paned o Gê** - Siop lyfrau annibynnol yng Nghaerdydd a menter gymdeithasol sydd â’r bwriad o hyrwyddo a dathlu popeth LHDT+, talent Cymreig a chreuadigrwydd. Mae'r siop arlein yn bennaf, ond ceir presenoldeb yn The Queer Emporium hefyd. Cafwyd pabell *Paned o Gê* ar faes yr Eisteddfod Genedlaethol Cymru hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Geirfa LHDT
Categori:Isddiwylliannau
Louise Jones

Seiclwraig o Gymru ydy **Louise Jones** (ganwyd 8 Mehefin 1963, Port Talbot). Ymddeolodd o gystadlu yn 2000. Ers hynny mae'n gweithio fel Commissaire yr UCI. Cyn hynny roedd yn Commissaire Cenedlaethol (Prydain) ers 1994.

Enillodd y Fedal aur cyntaf erioed ar gyfer seiclo merched yng Ngemau'r Gymanwlad, pan gyflwynwyd seiclo merched i'r Gemau am y tro cyntaf yn Auckland, Awstralia yn 1990. Cynrychiolodd Prydain yng Ngemau Olympaidd 2002 yn Barcelona, Sbaen. Daeth yn bedwerydd yn Ras Ffordd Gemau'r Gymanwlad Kuala Lumpur, Maleisia, ym 1998. Reidiodd dros Brydain ym Mhencampwriaethau'r Byd Rasio Ffordd ym 1999.

Cymerodd Louise amser allan o gystadlu yn 1994 ac 1997 i gael plant â'i gŵr Phil, sy'n blymiwr ac yn seiclwr.

## Canlyniadau

;1990
:1af Sbrint, Gemau'r Gymanwlad

;1998
:2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Merched, Pydain
:4ydd Ras Ffordd, Gemau'r Gymanwlad

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Llyn Tecwyn Uchaf

Llyn ar lethrau'r Rhinogydd yng Ngwynedd yw **Llyn Tecwyn Uchaf**. Saif i'r dwyrain o dref Penrhyndeudraeth ym mhlwyf Llandecwyn, 509 troedfedd uwch lefel y môr.

Adeiladwyd argae yma yn 1896 ac un arall yn 1920 i godi lefel y dŵr; mae'r llyn yn cyflenwi dŵr i ardal Penrhyndeudraeth, Porthmadog a Maentwrog. Mae'n lyn gweddol fawr, gydag arwynebedd o 31 acer. Mae'r nant sy'n llifo o'r llyn yn ymuno ag Afon Dwyryd. Ceir pysgota am frithyll yn y llyn.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Tecwyn Uchaf
Categori:Talsarnau
Buellt

:*Dyma erthygl am y deyrnas a chantref. Am y dref a elwir Builth yn Saesneg (weithiau Buallt yn Gymraeg), gweler Llanfair-ym-Muallt.*

bawd|dde|300px|Buellt, 1797
Roedd **Buellt** (weithiau **Buallt**) yn deyrnas gynnar a chantref yn ne canolbarth Cymru (deheubarth Powys heddiw), i'r gogledd o fryniau Eppynt. Ystyr yr enw *Buellt* yw 'porfa gwartheg'.

Gorweddai Buellt yng ngorllewin y rhanbarth canoloesol a elwir Rhwng Gwy a Hafren. Roedd y rhan fwyaf o'i thiriogaeth yn gorwedd ar lannau deheuol Afon Wysg.

Rhywbryd yn yr Oesoedd Canol rhannwyd cantref Buellt yn bedwar cwmwd, sef :
*Dinan
*Is Irfon
*Penbuellt
*Treflys

Enwir y cymydau hyn ar ôl eu canolfannau lleyg, a safai yn nyffryn Irfon neu'n agos iddo. Yn yr un ardal ceir canolfannau eglwysig y cantref, sef eglwysi Llanafan Fawr a Maesmynis, mam eglwys Buellt.

## Hanes
Mae ei hanes cynnar yn dywyll. Ymddengys ei bod yn deyrnas annibynnol yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Tua'r flwyddyn 800, cafodd ei chyplysu â Gwerthrynion gan y brenin Ffernfael. Roedd pendefigion Buellt yn credu eu bod yn ddisgynyddion i'r brenin Gwrtheyrn. Ceir cofnod am hyn yn yr *Historia Brittonum* gan Nennius. Dyna'r cwbl a wyddys am hanes Buellt cyn diwedd yr 11g.

Cipiwyd Buellt yn fuan ar ôl i'r Normaniaid gyrraedd Cymru, tua'r flwyddyn 1095, gan Phillip de Breos (neu Briouze/Brewys), arglwydd Maesyfed. Codwyd Castell Llanfair-ym-Muallt gan y teulu de Braose. Ond diolch i bolisi Llywelyn Fawr o ymgynghreirio a rhai o arglwyddi'r Mers er mwyn cael mur cyfeillgar rhwng ei deyrnas a theyrnas Lloegr, dychwelwyd Buellt i feddiant y Cymry yn 1229 trwy briodas y Dafydd ap Llywelyn ifanc ag Isabella de Breos. Cafodd ei chipio eto yn 1241 ac am gyfnod byr bu ym meddiant Coron Lloegr, ond wedyn daeth i feddiant teulu Mortimer, Ieirll y Mers.

Erys Buellt yn adnabyddus am bennod dywyll yn hanes Cymru pan laddwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ger Cilmeri (Pont Irfon) ym Muellt ar 11 Rhagfyr 1282. Enillodd y traddodiad am frad a chynllwyn yn erbyn y tywysog yr enw "bradwyr Buellt" ar drigolion yr ardal.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Llyfryddiaeth
*Wendy Davies, *Wales in the Early Middle Ages* (Leicester, 1982)
*J. E. Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, 3ydd arg., 1939)
*J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986)

Categori:Arglwyddiaethau'r Mers
Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnasoedd Cymru
Llyn Edno

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Edno**, sy'n golygu llyn adar, o'r gair edn. Saif i'r gogledd o gopa Cnicht ac i'r de o gopa Moel Siabod, ychydig i'r dwyrain o gopa is Moel Meirch. Mae arwynebedd y llyn yn 10 acer, a saif 1,797 troedfedd uwch lefel y môr.

Mae Afon Llyn Edno yn llifo tua'r gorllewin o'r llyn i ymuno ag Afon Glaslyn gerllaw pentref Bethania yn Nant Gwynant, tua hanner y ffordd rhwng Llyn Gwynant a Llyn Dinas. Nid yw Afon Cwm Edno yn tarddu o'r llyn; yn hytrach mae'n tarddu ar y llechweddau ychydig i'r gogledd o'r llyn ac yn llifo tua'r gogledd i lawr Cwm Edno. Yn y cwm yma y daeth awyren Aer Lingus i lawr ar 10 Ionawr, 1952, pan laddwyd 23 o deithwyr.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Edno
Cantref Selyf

**Cantref Selyf** (weithiau **Cantrefselyf**) oedd un o dri chantref Brycheiniog yn yr Oesoedd Canol. Gorweddai i'r gogledd o afon Wysg gyda Mynydd Epynt yn gadarnle yn ei ganol.

Ffiniai Cantref Selyf, ym Mrycheiniog ei hun, â'r Cantref Mawr (cantref Tewdos) i'r de a'r trydydd gantref, a elwir weithiau'n Bencelli, i'r de-ddwyrain. I'r gorllewin ffiniai ag Ystrad Tywi ac i'r gogledd ag Elfael a Buellt.

Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol rhanwyd y cantref yn ddau gwmwd, yn ôl y rhestr o gantrefi a chymydau yn Llyfr Coch Hergest, sef : 
*Cwmwd Brwynllys
*Cwmwd Talgarth

Talgarth ac i raddau llai Brwynllys oedd prif ganolfannau'r cantref.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Brycheiniog

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Darren Tudor

Seiclwr Cymreig o Goed Duon ydy **Darren Tudor** (ganwyd 1976), ef ydy hyfforddwr Cynllun Datblygu Olympaidd *British Cycling* ers 2005, cyn hynnu roedd yn hyfforddwr tîm iau Cymru. Ymysg eraill, mae Darren wedi helpu hyfforddi Katie Curtis a Geraint Thomas (cyn iddo droi'n broffesiynol).

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Hyfforddwyr o Gymru
Categori:Hyfforddwyr seiclo
Tewdos

:*Mae hon yn erthygl am y cantref ym Mrycheiniog. Gweler hefyd Cantref Mawr.*

**Cantref Tewdos**, a elwir hefyd **Y Cantref Mawr**, oedd un o dri chantref Brycheiniog yn yr Oesoedd Canol. Gorweddai i'r de o afon Wysg. Mae tiriogaeth y cantref yn uchel a mynyddig ac yn cynnwys rhan helaeth o Fannau Brycheiniog.

Ffiniai Cantref Tewdos, ym Mrycheiniog ei hun, â Chantref Selyf) i'r gogledd a'r trydydd gantref, a elwir weithiau'n Bencelli, i'r dwyrain. I'r gorllewin ffiniai ag Ystrad Tywi ac i'r de â chantrefi a chymydau ucheldir Morgannwg.

Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol rhanwyd y cantref yn dri chwmwd, yn ôl y rhestr o gantrefi a chymydau yn Llyfr Coch Hergest, sef :
*Dyffryn Hoddni (camgymeriad gan llunwir y rhestr efallai; mae afon Hoddni yn ymuno ag afon Wysg ger Aberhonddu ond mae'r dyffryn ei hun yn gorwedd i'r gogledd o'r cantref)
*Llys Hywel (gyda'i ganolfan yn Nghrughywel)
*Tir Rawlff (enw diweddar ar ardal yn ne'r cantref)

Canolfannau pwysicaf y cantref yn yr Oesoedd Canol Diweddar oedd Aberhonddu a Chastell Camlais.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Steve Whitcombe

Seiclwr o Gymru ydy **Steve Whitcombe** (ganwyd 9 Ionawr 1972, Caerdydd). Mae wedi cystadlu yn ryngwladol drost glybiau 'CC Cardiff' a 'City of Edinburgh', gan gynnwys ym Moscfa.

## Canlyniadau

;1998
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Sbrint Tîm
;2000
:2il 'London Golden Wheel', Ras Scratch 20 Km
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Sbrint Tîm
;
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Madison

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Seiclwyr o Gymru
Ian Jeremiah

Seiclwr o Gymru  ydy **Ian Jeremiah** (ganwyd tua 1970 Caerdydd). Mae'n rhedeg siop feics 'Cyclopaedia' yng Nghaerdydd ers 1994. Mae'r siop hefyd yn cefnogi clwb seiclo 'Cardiff JIF' (Cardiff Just in Front) ers 1995, mae aelodau a chyn-aelodau'r clwb yn cynnwys nifer o bencampwyr a seiclwyr proffesiynol megis Geraint Thomas, Matt Beckett, Gareth Sheppard a cyd-berchenog y siop, Ian Jeremiah. Ian oedd Pencampwr Cenedlaethol Beicio Mynydd Traws Gwlad Cymru yn 1999 a 2001. Cynyrchiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad ym Manceinion yn 2002. Mae hefyd wedi cynyrchioli Cymru yn rhyngwladol ar y ffordd hefyd gan gystadlu mewn rasus sawl diwrnod megis y 'Tour of Rhodes' yng Ngwlad Groeg a'r 'Tour de Serbie' yn Yugoslavia yn 2002.

## Canlyniadau

;1999
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Beicio Mynydd Traws Gwlad Cymru
;2001
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Beicio Mynydd Traws Gwlad Cymru
;2002
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Beicio Mynydd Traws Gwlad Cymru

## Dolenni allanol
* Cardiff JIF 
* Cyclopaedia

Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1970
Sylffwr deuocsid

Nwy di-liw yw **sylffwr deuocsid** (SO2) ag iddo arogl treiddgar, taglyd. Prif ffynhonnell sylffwr deuocsid yw llosgi tanwydd ffosil mewn gorsafoedd pwer, purfeydd olew a gweithfeydd diwydiannol mawrion eraill a reolir gan Asiantaeth yr Amgylchedd. Y sector tanwydd ag ynni yw’r ffynhonnell fwyaf o bell ffordd o sylffwr deuocsid o weithgareddau a reolir gan yr Asiantaeth a’r sector hwn hefyd yw’r ffynhonnell genedlaethol fwyaf, gan gyfrannu 73% o’r cyfanswm cenedlaethol. Mae cerbydau modur, bwyleri a thanau mewn cartrefi hefyd yn rhyddhau sylffwr deuocsid.

Gall sylffwr deuocsid arwain at problemau iechyd, ac yn cael effeithiau uniongyrchol ar lystyfiant acy n chyfrannu at law asid. Gellir cludo sylffwr deuocsid dros bellter maith a gall hyd at draean o’r sylffwr a waddodir mewn rhai mannau yn y DU ddeillio o ffynonellau Ewropeaidd.

## Effaith ar eich iechyd 
Gall sylffwr deuocsid lidio’r llygaid a’r pibellau awyr ac yn lidio leinin eich trwyn, gwddf ac ysgyfaint. Gall achosi i chi dagu, i’ch brest dynhau, ac i’ch llwybr anadlu gulhau a fydd yn lleihau llif aer i’ch ysgyfaint. Mae’n llidio y llwybrau anadlu, gan achosi peswch a mwy o fwcws. Mae’n gwaethygu cyflyrau fel asthma a COPD. Mae’n gwneud pobl yn fwy tebygol o gael haint ar y frest. Mae pobl sydd ag asthma yn llawer mwy sensitif i sylffwr deuocsid na phobl heb asthma, felly efallai y bydd hi’n anoddach iddynt anadlu a byddant yn cael pyliau o’r cyflwr pan fydd crynodiad sylffwr deuocsid yn uchel.
 a **Sylffwr deuocsid** yn cael ei allyrru allan o gorsaf pwer.]]

Categori:Ocsidiau
Categori:Cyfansoddion sylffwr
Categori:Nwyon
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Erthyglau BLF
Sally Hodge

Seiclwr o Gymru o Gaerdydd oedd **Sally Hodge** (ganwyd 31 Mai 1966, Caerdydd), mae eisoes wedi ymddeol o seiclo. Hi oedd Pencampwr y Byd, Ras Bwyntiau yn 1988 yn Ghent, Gwlad Belg. Cystadlodd dros Brydain yng Ngemau Olympaidd 1988 yn Seoul, De Corea ac 1992 yn Barcelona, Sbaen. Enillodd fedal efydd yn  Ras Bwyntiau Gemau'r Gymanwlad 1994 yn Victoria, Canada.

## Canlyniadau 

;1987
:2il  Pencampwriaethau Cenedlaethol Rasio Ffordd,Prydain
;1988
:1af 22px Pencampwriaethau Trac y Byd, Ras Bwyntiau
:2il  Pencampwriaethau Cenedlaethol Rasio Ffordd,Prydain
:6ed Ras Ffordd, Gemau Olympaidd
;1994
:3ydd Ras Bwyntiau, Gemau'r Gymanwlad

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Cwestiynu

Mae **cwestiynu** yn brif fodd o feddwl dynol a chyfathrebu rhyngbersonol. Gall y term gyfeirio at:

*Cwestiynu (rhywioldeb a rhywedd)
*Holiad
*Sgeptigaeth
Grym electromagnetig

Yn ffiseg, grym mae'r maes electromagnetig yn ei roi ar ronynnau wedi'u gwefru yw **grym electromagnetig**. Y grym hwn sy'n dal electronau a phrotonau at ei gilydd yn yr atom. Hwn hefyd sy'n dal atomau at ei gilydd i ffurfio moleciwlau. Mae grym electromagnetig yn gweithredu drwy gyfnewid gronynnau neges a elwir yn ffotonau - maes a ddarganfuwyd gan Albert Einstein.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Llyn Tryweryn

250px|bawd|Llyn Tryweryn

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Tryweryn**. Saif gerllaw'r briffordd A4212 rhwng y Bala a Thrawsfynydd. Mae gan y llyn arwynebedd o 20 acer, a saif 1,267 o droedfeddi uwch lefel y môr. Tardda Afon Tryweryn o'r llyn ac mae'n llifo ymlaen tua'r gogledd-ddwyrain i Lyn Celyn.

Pan oedd George Borrow yn y cyffiniau ym 1854, dywedwyd wrtho fod penhwyad yn y llyn, rai ohonynt hyd at 50 pwys. Ceir brithyll yno heddiw, ond nid Penhwyad.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Tryweryn