open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cotswolds

[250px|bawd|Arlington Row, [Bibury, yn y Cotswolds: bythynnod traddodiadol, nodweddiadol a godwyd yn 1380 yn wreiddiol]]
250px|bawd|Gwanwyn yn y Cotswolds

Ardal o fryniau yng ngorllewin canolbarth Lloegr yw'r **Cotswolds**, y cyfeirir ati weithiau fel "Calon Lloegr" (Saesneg: "*Heart of England*"), sy'n mesur tua 25 milltir (40&nbsp;km) wrth 90 milltir (145&nbsp;km). Mae wedi cael ei dynodi yn Ardal Harddwch Naturiol y Cotswold. Y pwynt uchaf ym mryniau'r Cotswolds yw Cleeve Hill (1,083 tr., 330 m), 2.5 milltir (4&nbsp;km) i'r gogledd o Cheltenham.

Gorwedd y Cotswolds yn Swydd Gaerloyw a Swydd Rydychen, ond mae'n cynnwys hefyd rhannau o Wiltshire, Gwlad yr Haf, Swydd Gaerwrangon a Swydd Warwick.

## Prif drefi
*Bourton-on-the-Water
*Broadway, Swydd Gaerwrangon
*Burford
*Chipping Campden
*Chipping Norton
*Cirencester
*Moreton-in-Marsh
*Shipston-on-Stour
*Stow-on-the-Wold
*Stroud
*Tetbury
*Winchcombe
*Wotton-under-Edge

## Dolenni allanol
*  (Bwrdd Croeso y Cotswolds)
*  *Cotswolds Area of Outstanding Natural Beauty* 
*  Bwrdd Cadwraeth y Cotswolds 

Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwlad yr Haf
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Gaerloyw
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Gaerwrangon
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Rydychen
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Warwick
Categori:Mynyddoedd a bryniau Wiltshire
Te yn y Grug

Casgliad o storiau byrion gan Kate Roberts (1891–1985) yw ***Te yn y Grug*** (1959). Ymhlith cymeriadau'r casgliad y mae Begw bedair oed, Mair, Winni Ffini Hadog a Sgiatan y gath.

Yn y casgliad hwn o storiau byrion mae Kate Roberts yn agor y drws ar ryfeddodau plentyndod yn seiliedig ar ei phrofiad o dyfy i fyny yn ardal Arfon, Gwynedd, ardal Gymraeg dros ben. Dywed hi fod marwolaeth ei brawd yn y rhyfel hefyd yn rhywfaint o ysbrydoliaeth iddi.

Manylion cyhoeddi: Gwasg Gee (1959, 1996). Cyfieithwyd i'r Saesneg gan Seren yn 2002. Mae'r gyfrol ar ei nawfed fersiwn, y nawfed argraffiad ers i’r gyfrol ymddangos am y tro cyntaf ym 1959.

Gwnaed y gyfrol yn ffilm gan gwmni Llun y Felin a chafodd ei darlledu ar S4C am y tro cyntaf ym 1997.  Enw'r ffilm yw *Y Mynydd Grug* ac chaiff ei hastudio ar gwrs TGAU Llenyddiaeth Gymraeg CBAC.

Mae wyth stori yn y casgliad:

* "Gofid"
* "Y Pistyll"
* "Marwolaeth Stori"
* "Te yn y Grug"
* "Ymwelydd i De"
* "Dianc i Lundain"
* "Diethrio"
* "Nadolig y Cerdyn"

Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Categori:Gweithiau Kate Roberts
Categori:Llyfrau Cymreig 1959
Stratford

Ceir sawl lle o'r enw **Stratford**, enw sy'n tarddu o'r geiriau *stræt* (Hen Saesneg: 'ffordd') a *ford* ('rhyd'). Mae "Stretford" yn amrywiad ar yr enw.

## Awstralia
*Stratford, Victoria
*Stratford, De Cymru Newydd

## Canada
*Stratford, Ontario
*Stratford, Ynys Prince Edward
*Stratford, Québec

## Iwerddon
*Stratford-on-Slaney

## Lloegr
*Stratford-upon-Avon, Swydd Warwick, lle ganed William Shakespeare
**Stratford-on-Avon (dosbarth), Swydd Warwick
**Stratford-on-Avon (etholaeth seneddol)
*Stratford, Llundain, lleoliad Gemau Olympaidd 2012; hefyd Stratford Langthorne
**Stratford West Ham (etholaeth seneddol) (hanesyddol)
*Bow, Llundain, enw diweddar Stratford-atte-Bow
*Stratford, Swydd Gaerloyw
*Stratford Sub Castle, Wiltshire
*Fenny Stratford, Milton Keynes
*Stony Stratford, Milton Keynes
*Water Stratford, Swydd Buckingham

## Seland Newydd
*Stratford, Seland Newydd

## Unol Daleithiau
*Stratford, Califfornia
*Stratford, Connecticut
*Stratford Shoal, Connecticut
*Stratford, Iowa
*Stratford, New Hampshire
*Stratford, New Jersey
*Stratford, Efrog York
*Stratford, Oklahoma
*Stratford, De Dakota
*Stratford, Texas
*Stratford, Wisconsin

## Arall
*Prifysgol Stratford

## Gweler hefyd
*Strafford
*Stafford (gwahaniaethu)
*Stretford
Stronsay

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Stronsay**. Mae ganddi arwynebedd o 32.7&nbsp;km². Saif i'r gogledd-ddwyrain o'r brif ynys, Mainland, ac mae'r boblogaeth tua 350.

Ceir cysylltiad fferi ac awyren a Kirkwall, ar ynys Mainland. Tua chanol y 19g roedd y boblogaeth dros 5,000, yn byw i raddau helaeth trwy bysgota penwaig.

bawd|canol|Lleoliad Stronsay yn Ynysoedd Erch

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
David Carradine

Roedd **David Carradine** (8 Rhagfyr 1936 – 3 Mehefin 2009), ganwyd **John Arthur Carradine**, yn actor Americanaidd a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei waith yn y gyfres deledu *Kung Fu* yn ystod y 1970au ac yn fwy diweddar am y rhan chwaraeodd yn y ffilm *Kill Bill*. Cafodd ei enwebu am Wobr Golden Globe ar bedair achlysur wahanol.

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw yng Ngwlad Tai
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Bressay

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio ynysoedd Shetland, i'r gogledd o dir mawr yr Alban, yw **Bressay** Saif i'r dwyrain o'r brif ynys, Mainland. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 384.

Mae'r ynys tua 9&nbsp;km o hyd a 5&nbsp;km o led. Ceir cysylltiad fferi a Mainland.

chwith|bawd|Lleoliad Bressay

Categori:Ynysoedd Shetland
Fetlar

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio ynysoedd Shetland, i'r gogledd o dir mawr yr Alban, yw **Fetlar**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o'r brif ynys, Mainland. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 60; y prif bentref yw Houbie ar yr arfordir deheuol, lle mae canolfan ymwelwyr.

Mae rhan helaeth o ogledd yr ynys yn warchodfa adar yn perthyn i'r RSPB.

dim|bawd|Lleoliad Fetlar

## Pentrefi Fetlar
*Hamars Ness
*Houbie

## Adeiladau a chofadeiladau
*Porthdy Brough

## Enwogion
Syr William Watson Cheyne (1852-1932), meddyg

Categori:Ynysoedd Shetland
Fair Isle

Ynys rhwng Ynysoedd Erch ac ynysoedd Shetland yng ngogledd yr Alban yw **Fair Isle** (Hen Lychlynneg: *Frjóey*, Gaeleg: *Eileann nan Geansaidh*). Daw dan Shetland yn weinyddol, er ei bod ychydig yn nes at North Ronaldsay yn Ynysoedd Erch nag at unrhyw fan y Shetland.

Mae'r ynys yn 4.8&nbsp;km o hyd a 2.4&nbsp;km o led. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 69. Ceir un ysgol gynradd ar yr ynys, ond rhaid i'r plant fynd i Lerwick am addysg uwchradd. Mae'r ynys yn adnabyddus am ei gwylfa adar, lle gwelir nifer fawr o rywogaethau prin yn y gwanwyn a'r hydref, ac am dechneg gweu *Fair Isle*.

Categori:Ynysoedd Shetland
Pete Docter

Mae **Peter Docter** (ganed 10 Awst 1968) yn gyfarwyddwr ffilm o Bloomington, Minnesota, yr Unol Daleithiau. Mae'n fwyaf adnabyddus am gyfarwyddo'r ffilm Pixar, *Monsters, Inc.*. Graddiodd o Ysgol Uwchradd John F. Kennedy yn Bloomington. Mae ef hefyd yn gyn-aelod o'r Mentor Connection.

Cyn ymuno â Pixar, crëodd Pete Docter dri animeiddiad na wnaed ar gyfrifiadur, sef Next Door, Palm Springs, a Winter.

Mae Docter wedi bod yn rhan allweddol o nifer o weithiau mwyaf poblogaidd Stiwdios Pixar, gan gynnwys *Toy Story, Toy Story 2, A Bugs Life* a Monsters, Inc.. Cyfrannodd i'r ffilmiau animeiddiedig hyn fel yr awdur ar y cyd, a gweithiodd gyda phobl fel John Lasseter, Andrew Stanton a Joe Ranft. Darparodd y llais hefyd ar gyfer Mr. Incredible yn cartŵn byr "Mr. Incredible and Pals" a ryddhawyd ar y DVD *The Incredibles*. Derbyniodd yr holl ffilmiau hyn feirniadaethau clodwiw gan ennill gwobrau niferus.

Yn 2004, gofynnodd John Lasseter iddo gyfarwyddo'r fersiwn Saesneg o ''Howl's Moving Castle''. Gwrthododd Lasseter y prosiect am ei fod yn rhy brysur yn creu'r ffilm *Cars*.

Yn fwyaf diweddar, cyfarwyddodd Docter *Up*, a ryddhawyd ar y 29ain o Fai, 2009.

## Ffilmograffiaeth Pixar 
* *Up* (2009) - Cyfarwyddwr
* *WALL-E* (2008) - Stori
* ''Mike's New Car* (2002) - Cyfarwyddwr/ Stori
* *Monsters, Inc.* (2001) - Cyfarwyddwr/ Stori
* *Toy Story 2* (1999) - Stori
* *Toy Story'' (1995) - Stori

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Muckle Roe

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio ynysoedd Shetland, i'r gogledd o dir mawr yr Alban, yw **Muckle Roe**. Saif ym Mae Sant Magnus i'r gorllewin o'r brif ynys, Mainland. Adeiladwyd pont i'w chysylltu a Mainland yn 1905. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 104; y prif bentref yw Roesound.

bawd|240px|dim|Traeth Muckle Ayre ar ynys Muckle Roe

Categori:Ynysoedd Shetland
Sandie Shaw

Mae **Sandie Shaw** (ganed **Sandra Ann Goodrich**, 26 Chwefror 1947 yn Dagenham, Essex, Lloegr) yn gantores Seisnig. Cafodd ei disgrifio yn y "Guinness Book of British Hit Singles & Albums", fel "tywysoges troednoeth pop y 1960au". Shaw oedd y gantores gyntaf i ennill tra'n cynrychioli'r Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision.

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Clodagh Rodgers

Cantores ac actores o Ogledd Iwerddon oedd **Clodagh Rodgers** (ynganer ˈkloʊdə ˈrɒdʒrz; 5 Mawrth 1947 – 18 Ebrill 2025). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei sengl lwyddiannus, "Jack in the Box", a gynrychiolodd y DU yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision ym 1971.

### Albymau
* 1969 *Clodagh Rodgers* – (RCA SF8033) – # 27, siart DU
* 1969 *Midnight Clodagh* – (RCA SF8071)
* 1971 *Rodgers and Heart* – (RCA Victor SF8180)
* 1972 ''It's Different Now* – (RCA SF8271)
* 1973 *You Are My Music* – (RCA SF8394)
* 1977 *Save Me'' – (Polydor Super 2383473)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Bywgraffiad Clodagh Rodgers o wefan Allmusic
*Bywgraffiad byr o Irish Connections 
*Trawsgrifiad o gyfweliad gyda Kenny Young lle cyfeiria at waith Clodagh Rodgers

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Actorion benywaidd o Iwerddon
Categori:Actorion o Ogledd Iwerddon
Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Cantorion benywaidd o Iwerddon
Categori:Cantorion o Ogledd Iwerddon
James Fox (canwr)

Mae **James Fox**, (ganed **James Richard Mullett**, 6 Ebrill 1976 yng Nghaerdydd, Cymru) yn ganwr pop, cyfansoddwr a gall ganu'r piano a'r gitâr. Cynrychiolodd y Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2004. Yn 2008, cyfansoddodd a recordiodd cân ar gyfer C.P.D. Dinas Caerdydd  "Bluebirds Flying High."

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gaerdydd
Stratford-on-Avon

Gallai **Stratford-on-Avon** gyfeirio at:

*Stratford-on-Avon (dosbarth), Swydd Warwick
*Stratford-on-Avon (etholaeth seneddol)

## Gweler hefyd
*Stratford-upon-Avon, Swydd Warwick, lle ganed William Shakespeare
*Stratford (gwahaniaethu)
Hywel ab Ednyfed

Esgob Llanelwy o 1240 i 1247 oedd **Hywel ab Ednyfed** (bu farw 1247), y cyfeirir ato hefyd fel **Hywel II**.

Cymharol ychydig a wyddom am Hywel. Mae'n bosibl ei fod yn un o feibion Ednyfed Fychan, er nad oes sicrwydd am hynny. Cyfeirir ato sawl gwaith yn nogfennau'r cyfnod yng nghwmni'r Tywysog Dafydd ap Llywelyn, mab Llywelyn Fawr.

Cyfeirir at Hywel ym Mrut y Tywysogion fel yr esgob a gysegrodd Frodordy Llan-faes, Môn. Cododd y Tywysog Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) fynachlog yn Llan-faes i'r Brodyr Troednoeth er anrhydedd i'w wraig y Dywysoges Siwan, merch y brenin John o Loegr ar ôl iddi farw yn 1237. Dyma'r cofnod ym *Mrut y Tywysogion*:

:Y flwyddyn ragwyneb y bu farw Dâm Siwan, ferch Ieuan frenin, gwraig Llywelyn ap Iorwerth, fis Chwefror yn llys Aber; ac y'i claddwyd mewn mynwent newydd ar lan y traeth a gysegrasai Hywel, esgob Llanelwy. Ac o'i hanrhydedd hi ydd adeiladawdd Llywelyn ap Iorwerth yno fynachlog (i'r Brodyr) Troednoeth a elwir Llan-faes ym Môn.

Bu farw Hywel ger Rhydychen yn 1247, efallai tra yno fel rhan o lysgenhadaeth Gwynedd yn y trafodaethau a arweiniodd at Gytundeb Woodstock yn y flwyddyn honno, ar ran y Llywelyn ap Gruffudd ifanc a'i frawd Owain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Marwolaethau 1247
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Dŵr Cymru

:''Mae **Glas Cymru** yn ailgyfeirio i'r dudalen hon.*
Cwmni nid-er-elw ydy **Dŵr Cymru** (Saesneg: *Welsh Water''), sy'n cyflenwi'r mwyafrif helaeth o ddŵr yfed a gwasanaethau dŵr gwastraff yng Nghymru, a hefyd i rannau o orllewin Lloegr. Mae'n cael ei reoleiddio dan Ddeddf Diwydiant Dŵr 1991 a addaswyd dan Ddeddf Dŵr 2014.

## Hanes 
Sefydlwyd Dŵr Cymru yn 1989 ar ôl i'r gwasanaethau dŵr yng ngwledydd Prydain gael eu preifateiddio. Heddiw mae'n eiddo **Glas Cymru**, 'cwmni cyfyngedig trwy warant' dielw a sefydlwyd yn unswydd er mwyn prynu a rhedeg Dŵr Cymru. Dydy Glas Cymru ddim yn rhedeg unrhyw gwmni na menter arall.

Bu'r cwmni yn darged i brotestiadau yng Nghymru yn erbyn ei gynllun dadleuol i droi safle Brodordy Llan-faes ar Ynys Môn, lle claddwyd y Dywysoges Siwan yn 1237, yn waith carthffosiaeth. Gwrthododd Cadw gefnogi'r protestiadau a gweithredwyd y cynllun.

Ailenwyd y cwmni yn Hyder yn 1996 ar ôl iddo gymryd drosodd y cwmni trydan SWALEC (yn ne Cymru) a daeth yn gwmni dŵr a thrydan.

Fodd bynnag, in 1999/2000, oherwydd y dreth newydd ar elw cwmnïau iwtiliti ac adolygiad prisiau Ofwat yn 1999, aeth Hyder i drafferthion ariannol a arweiniodd iddo dorri i fyny ar ôl brwydr am ei feddiant. Prynodd Western Power Distribution gwmni Hyder ar y 15fed o Fedi 2000 er mwyn cael ei fusnes dosbarthu trydan, a gwerthwyd asedau eraill Hyder. Gwerthwyd Dŵr Cymru i Glas Cymru am £1, ond gyda £1.85 biliwn o ddyled Hyder hefyd.

## Ardal 
Mae Dŵr Cymru yn cyflenwi dŵr i'r rhan fwyaf o Gymru ac eithrio ardal basn dŵr Afon Hafren yng ngogledd Powys, sy'n cael ei wasanaethu gan gwmni dŵr Hafren Dyfrdwy, un o isgwmniau Severn Trent. Dros Glawdd Offa mae Dŵr Cymru yn goruchwylio cyflenwi dŵr i rannau o Swydd Gaer ac ardal Cilgwri, a hefyd i rannau o Swydd Gaerloyw a Swydd Henffordd, yn enwedig Henffordd ei hun.

## Gweler hefyd
*Dŵr Dyffryn Dyfrdwy

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dŵr Cymru 

Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Amgylchedd Cymru
Categori:Dŵr
Categori:Sefydliadau 1989
Jessica Garlick

Cantores o Gymru ydy **Jessica Garlick** (ganed 1981). Daeth i amlygrwydd am y tro cyntaf pan oedd yn 16 oed, a chyrhaeddodd rownd derfynol y sioe dalentau *Star For A Night*. Yn yr un flwyddyn, ymddangosodd ar raglen deledu Michael Barrymore, *My Kind of Music*. Cynrychiolodd y Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision yn Tallinn yn 2002.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru

Categori:Prosiect Wicipop
Brodordy Llan-faes

Brodordy yn perthyn i Urdd Sant Ffransis oedd **Brodordy Llan-faes**, ar safle yn Llan-faes, Ynys Môn. Safai ar lecyn ger Llan-faes heb fod nepell o lan Afon Menai, tua hanner ffordd rhwng safle Biwmares heddiw a Llangoed.

## Hanes 
200px|bawd|de|Wyneb y Dywysoges Siwan ar ei harch. Mae'r arch garreg i'w gweld yn Eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas, Biwmares.
200px|bawd|de|Modrwy aur ganoloesol a ddarganfuwyd yn Llan-faes.
Cododd y Tywysog Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) fynachlog i'r Brodyr Troednoeth yn Llan-faes er anrhydedd i'w wraig Siwan, merch y brenin John o Loegr ar ôl iddi farw yn 1237. Ceir yr hanes yn *Brut y Tywysogion*:

:Y flwyddyn ragwyneb y bu farw Dâm Siwan, ferch Ieuan frenin, gwraig Llywelyn ap Iorwerth, fis Chwefror yn llys Aber; ac y'i claddwyd mewn mynwent newydd ar lan y traeth a gysegrasai Hywel, esgob Llanelwy. Ac o'i hanrhydedd hi ydd adeiladawdd Llywelyn ap Iorwerth yno fynachlog (i'r Brodyr) Troednoeth a elwir Llan-faes ym Môn.

Cysegrwyd Hywel ab Ednyfed yn Esgob Llanelwy yn 1240, felly ni allai'r adeiladau fod yn barod i wasanaethu fel brodordy tan o y flwyddyn honno neu ychydig ar ôl hynny.

Adeiladwyd y brodordy yng nghwmwd Dindaethwy, cantref Rhosyr, rhwng 1237 a dechrau'r 1240au ar ôl i Lywelyn roi grant o dir i'r Urdd. Roedd Llan-faes ei hun yn lle o bwys yn y cyfnod hwnnw gyda thref fechan fywiog a phorthladd gerllaw. Roedd fferi dros Afon Menai yn ei chysylltu ag Abergwyngregyn, safle prif lys Teyrnas Gwynedd yn y 12g.

Mynachlog cymharol tlawd oedd y Brodordy, a hynny o ddewis am nad oedd y Brodyr Troednoeth yn credu mewn eiddo materol.

Ar ôl goresgyniad Cymru gan Edward I, brenin Lloegr, cododd Madog ap Llywelyn mewn gwrthryfel yn erbyn y Saeson yn 1295 a dioddefodd y fynachlog ychydig o ddifrod yn sgil hynny. Cafodd ddifrod gwaeth ym 1401 gan i'r Brodyr ochri ag Owain Glyndŵr yn ei wrthyfel a bu'n rhaid gadael i'r lle fynd yn wag am gyfnod. Yn nheyrnasiad Harri V, brenin Lloegr, gwelodd y Brodordy fuddsoddiad a chafodd ei adfer unwaith yn rhagor. Fodd bynnag, gorchmynodd Harri VIII, brenin Lloegr, y dylid dymchwel y Brodordy am y tro olaf ym 1538; roedd hynny'n rhan o'i gynllun i ddiddymu'r mynachlogydd yn gyffredinol. Dechreuwyd ar y gwaith o wneud hynny flwyddyn yn ddiweddarach, ym 1539.

Yn y 19eg ganrif, symudwyd beddrod Siwan i Eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas, Biwmares, lle mae i'w weld heddiw.

## Y safle heddiw 
Er gwaethaf protestiadau yn erbyn y cynllun, codwyd gwaith carthffosiaeth ar safle'r fynachlog yn y 1990au gan Dŵr Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Biwmares
Categori:Hanes Ynys Môn
Llan-faes
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Urdd Sant Ffransis yng Nghymru
Jimmy Savile

Cyflwynydd radio a theledu ac actor o Loegr oedd Syr **James Wilson Vincent Savile** OBE, KCSG (31 Hydref 1926 – 29 Hydref 2011), sy'n cael ei adnabod gan amlaf fel **Jimmy Savile**. Mae'n fwyaf enwog am gyflwyno rhaglen deledu'r BBC ''Jim'll Fix It'', ac am fod y cyflwynydd cyntaf a'r olaf ar raglen siart gerddorol y BBC, *Top of the Pops*. Mae ef hefyd yn enwog am gefnogi elusennau amrywiol. Bu farw yn ei gartref yn Leeds, Lloegr ar 29 Hydref 2011.

Ar ôl iddo farw, daeth honiadau i'r fei ei fod wedi camdrin merched yn eu harddegau'n rhywiol yn ystod y 1960au a'r 1970au. Ers yr honiadau, mae'r heddlu wedi ei ddisgrifio fel "troseddwr rhywiol rheibus" a bu nifer yn galw am iddo golli'r anrhydeddau a roddwyd iddo pan oedd yn fyw. Yn Hydref 2012, dechreuodd yr Heddlu Fetropolitan asesiad o'r honiadau, gan gyhoeddi ymchwiliad ar y cyd â'r NSPCC i mewn i honiadau o ymosodiadau rhywiol a wnaed gan Savile dros bedwar degawd. Dechreuwyd ar ymchwiliadau hefyd i arferion gwaith rhai o'r llefydd y gweithiodd, gan gynnwys yn y BBC ac mewn ysbytai.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Pobl o Leeds
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Ymgodymwyr
Dun Carloway

Broch ar ynys Leòdhas yn Ynysoedd Allanol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Dun Carloway** (Gaeleg: *Dùn Chàrlabhaigh*). Saif ger arfordir gorllewinol yr ynys.

Mae'n un o'e esiamplau gorau o froch, gyda'r muriau yn parhau i gyrraedd uchder o 9 medr ar yr ochr ddwyreiniol. Mae'r broch tua 14 to 15 medr ar draws yn y gwaelod, a'r muriau'n 3 medr o drwch.

Credir fod y broch yn dyddio o'r ganrif gyntaf CC, ac iddo gael ei ddefnyddio ddiwethaf tua 1300.

Categori:Brochau
Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Ceiriosen

200px|de|bawd|Ceirios
Ffrwyth sydd yn cynnwys un had carregus yw **ceiriosen** (lluosog: *Ceirios*). Mae'r geiriosen yn tyfu ar goed sy'n perthyn i deulu Rosaceae, genws *Prunus*, gydag almonau, eirin, eirin gwlanog, a bricyll. Mae ceirios yn frodorol i ardaloedd cymedrol yr hemisffer ogleddol, gyda thair rhywogaeth yn Ewrop, dwy yn America ac eraill yn Asia.

Mae ceirios yn cychwyn fel aeron gwyrdd, yn arferol ym mis Mai yng Nghymru, gan droi'n goch tua mis Mehefin, fel rheol. Defnyddir ceirios i wneud sudd a gynhwysir mewn llawer o fwydydd, megis teisennau.

Categori:Ffrwythau
Categori:Rosaceae
Categori:Bwyd
Trondra

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio ynysoedd Shetland, i'r gogledd o dir mawr yr Alban, yw **Trondra**. Mae'n un o'r ynysoedd a adwaenir fel Ynysoedd Scalloway. Saif i'r de o'r brif ynys, Mainland. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 133.

Roedd y boblogaeth yn gosteng hyd at 1970. pan adeiladwyd pontydd i gysylltu Trondra a Burra a Mainland. Ers hynny, mae'r boblogaeth wedi cynyddu.

Categori:Ynysoedd Shetland
Foula

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio ynysoedd Shetland, i'r gogledd o dir mawr yr Alban, yw **Foula** ("Ynys yr Adar"). Saif i'r gorllewin o'r brif ynys, Mainland, 20 milltir i'r gorllewon o Walls. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 31.

Y prif bentref yw Ham, lle ceir gwasanaeth fferi i Scalloway a Walls ar ynys Mainland. Mae gan yr ynys faes awyr bychan hefyd. Ers dechrau'r 20g, mae'r ynys wedi bod yn eiddo i deulu  Holbourn. Yma y gwnaed y ffilm *The Edge of the World*.

Categori:Ynysoedd Shetland
Gair cyrch

Mewn englyn, mae'r **gair cyrch** (neu **eiriau cyrch**) yn dilyn y gwant yn y llinell gytaf. Er enghraifft, yn yr englyn canlynol i'r "Gorwel" gan Dewi Emrys, y gair cyrch yw'r geiriau "o'n cwmpas".

Wele rith fel ymyl rhod – o'n cwmpas
::Campwaith dewin hynod;
:Hen linell bell nad yw'n bod,
:Hen derfyn nad yw'n darfod.

Mae'r gair cyrch yn cynganeddu gyda chychwyn yr ail linell.

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Englynion
Categori:Termau llenyddol
Vince Vaughn

Mae **Vincent Anthony "Vince" Vaughn** (ganed 28 Mawrth 1970) yn actor ffilm a digrifwr Americanaidd. Dechreuodd actio ar ddiwedd y 1980au, gan dderbyn rhannau bychain mewn sioeau teledu cyn iddo ddod yn fwy adnabyddus yn y ffilm 1996, *Swingers*. Ers hynny, mae ef wedi ymddangos mewn nifer o gomedïau Hollywood.

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Pennill

Rhan o gerdd ydyw **pennill** (sy'n enw gwrywaidd: "y pennill hwn"), sef nifer o linellau o farddoniaeth, fel rheol wedi eu trefnu mewn patrwm o fydr ac odl. Defnyddir y gair yn anaml, bellach, am chwarel o wydr ac arferid ei ddefnyddio am das neu fwdwl o wair.

Ceir casgliad o'r Hen benillion Cymraeg traddodiadol mewn cyfrol a olygwyd gan T. H. Parry-Williams o'r enw *Hen Benillion*, sy'n cynnwys y dywediad:

Cân di bennill fwyn i'th nain
A chân dy nain i tithe.

## Gweler hefyd 
* Hen Benillion

Categori:Termau llenyddol
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Alan Sugar

Dyn busnes a phersonoliaeth teledu o Loegr yw Syr **Alan Michael Sugar** (ganed 24 Mawrth 1947). O'i wreiddiau cynnar yn nwyrain Llundain, bellach mae gan Sugar ffortiwn amcangyfrifol o £830m (US$1.25 biliwn). Er iddo wneud ei arian ym myd technoleg yn wreiddiol, daw y rhan fwyaf o'i gyfoeth o'r bortffolio o dai ac adeiladau bellach, yn hytrach nag o'i fusnesau. Yn 2007, gwerthodd Amstrad, a oedd yn un o'i fusnesau mwyaf.

Mae Sugar hefyd yn enwog fel cadeirydd Tottenham Hotspur F.C. o 1991 tan 2001, ac am serennu yng nghyfres deledu'r BBC *The Apprentice*, sydd bellach yn ei phumed gyfres. Darlledwyd y cyfresi o 2005 a 2009 ac fe'u seiliwyd ar y sioe deledu Americanaidd o'r un enw, gyda'r dyn busnes Donald Trump.

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes Iddewig o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
The Apprentice (cyfres deledu'r DU)

Roedd ***The Apprentice*** yn gyfres deledu realiti Prydeinig, lle mae'r cystadleuwyr yn ceisio ennill cytundeb am swydd gwerth £100,000 y flwyddyn, fel "apprentice" i'r gŵr busnes Seisnig, Syr *Alan Sugar*. Mae'r enillwyr wedi mynd ymlaen i weithio yn Amstrad, cwmni cynhyrchu electronig a sefydlwyd gan Sugar (ond a werthwyd yn hwyrach i BSkyB) neu un o gwmnïau eraill Syr Alan fel Viglen, Amsprop neu Amshold.

Yn ddiweddar, mae gwobr y raglen wedi newid i fuddsoddiad o £250,000 mewn i fusnes yr enillydd. Mae'r Arglwydd Sugar a'r enillydd yn rhannu'r busnes 50/50. Mae "The Apprentice", sy'n cael ei hysbysebu fel "cyfweliad o uffern am swydd", yn debyg o ran fformat i'r gyfres deledu Americanaidd o'r un enw, sy'n serennu'r dyn busnes Donald Trump.

Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Bucks Fizz (band)

bawd|dde|Bucks Fizz ar lwyfan ym 1983

Roedd **Bucks Fizz** yn grŵp pop Seisnig a ffurfiwyd ym 1981 er mwyn cystadlu yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision y flwyddyn honno. Enillodd y grŵp y gystadleuaeth gyda'u cân *Making Your Mind Up*, sef eu cân fwyaf llwyddiannus erioed. Aelodau gwreiddiol y grŵp oedd Bobby G, Cheryl Baker, Mike Nolan a Jay Aston. Aeth y band ymlaen i gael gyrfa lewyrchus yn fyd-eang, er mai yn y Deyrnas Unedig cawsant eu prif lwyddiant, gan gyrraedd brig y siart ar dair achlysur. Gwerthodd y band dros 15 miliwn o recordiau yn fyd-eang.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 
*Shelley Preston

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Bandiau Seisnig
Starlight Express (sioe gerdd)

[bawd|dde|Logo'r daith yn [Siapan/Awstralia ym 1987]]

Sioe gerdd gan Andrew Lloyd Webber (cerddoriaeth), Richard Stilgoe (geiriau) ac Arlene Phillips (coreograffeg) ydy ***Starlight Express***, gyda fersiynau diweddarach gan Don Black (geiriau) a David Yazbek (cerddoriaeth a geiriau ar gyfer yr 2il daith yn yr Unol Daleithiau). Adrodda'r sioe hanes breuddwyd plentyn lle mae ei drên tegan yn dod yn fyw; mae'r sioe yn adnabyddus am fod yr actorion yn gwisgo esgidiau rholio. Dyma un o'r sioe sydd wedi rhedeg hiraf yn hanes West End Llundain, gyda 7,461 o berfformiadau, ond dim ond am 761 o berfformiadau y rhedodd y sioe ar Broadway.

Categori:Sioeau cerdd 1984
Categori:Sioeau cerdd Broadway
Out Skerries

Yr **Out Skerries** yw'r enw a roddir ar nifer o ynysoedd bychain yn ynysoedd Shetland yng ngogledd yr Alban. Maent tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o ynys Whalsay. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 76.

Y prif ynysoedd yw Housay, Bruray a Grunay.  Adeiladwyd pont yn 1957 i gysylltu Bruray a Housay. Ynys Bound Skerry yw'r rhan fwyaf dwyreiniol o'r Alban, 320&nbsp;km o Norwy.

[dim|bawd|250px|Pont yn cysylltu [Bruray a Housay]]

Categori:Ynysoedd Shetland
Amgueddfa Abertawe

**Amgueddfa Abertawe** yn Abertawe, Cymru, yw'r amgueddfa hynaf yng Nghymru.

Fe'i adeiladwyd ar gyfer Sefydliad Frenhinol De Cymru ym 1841 mewn arddull neo-glasurol.

## Y casgliadau 
Mae'r casgliadau'n cynnwys pob math o wrthrychau o orffennol Abertawe, Cymru a gweddill y byd. Mae cynnwys y chwe oriel yn amrywio o: fymi Eifftaidd i gegin traddodiadol Gymreig.

Mae gan yr amgueddfa warws yng Nglandŵr sy'n dal yr holl eitemau na sydd yn cael eu harddangos ar hyn o bryd.

## Dolenni allanol
*Amgueddfa Abertawe 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Abertawe
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Pier y Mwmbwls

bawd|Llwybr cerdded ar Bier y Mwmbwls
bawd|Llwybr llithro'r bad achub

Mae **Pier y Mwmbwls** yn bier Fictoraidd 835 troedfedd/ 225 medr o hyd a gafodd ei adeiladu ym 1898. Fe'i lleolir yng nghornel de-ddwyreiniol Bae Abertawe ger pentref y Mwmbwls, Abertawe, Cymru.

## Hanes
### Adeiladu
Cynlluniwyd y pier gan W. Sutcliffe Marsh ac fe'i hyrwyddwyd gan John Jones Jenkins o Rheilffordd Rhondda a Bae Abertawe. Agorodd y pier ar y 10 Mai, 1898 ar gost o  £10,000. Dyma oedd cyrchfan gorllewinol y rheilffordd gyntaf yn y byd ar gyfer teithwyr, Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls; roedd hefyd yn gyrchfan amlwg ar gyfer stemar olwyn y "White Funnel", gan fynd â thwristiaid ar hyd Afon Hafren a Môr Hafren.

### Yn ei hanterth
Derbyniodd "The Amusement Equipment Company" (AMECO) drwydded i weithredu o'r pier o'r 1 Hydref, 1937. Rhannwyd y pier yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ond cafodd AMECO y rhydd-ddaliad ym 1957, gan ail-ddatblygu'r cyfleuster, gan ychwanegu man glanio i gychod. Adeiladwyd arcêd newydd ar du blaen y pier ym 1966. Gwariodd AMECO rhwng £25,000 a £30,000 yn flynyddol ar gynnal a chade ac i osod gwaith dur newydd rhwng 1975 a 1985..

### Ail-agor
Caewyd y pier ar y 1 Hydref, 1987 am weddnewidiad o £40,000 a fyddai'n rhoi dur newydd o amgylch y fynedfa. Ail-agorwyd y pier ar ddydd Gwener y Groglith, 1988.

Erbyn heddiw, defnyddir y pier ar gyfer pysgota a thwristiaeth, am ei fod yn cynnig golygfeydd panoramig o Fae Abertawe gyda Goleudy'r Mwmbwls ar y naill ochr a Phort Talbot ar yr ochr arall. Mae'r pier bellach yn eiddo i'r teulu Bollom.

Defnyddir y tir ger y pier fel canolfan adloniant sy'n cynnwys bariau, tŷ bwyta, rinc sglefrio iâ (a agorwyd yn 2006) ac arcêd adloniant.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Pier y Mwmbwls
*Bâd achub y Mwmbwls 
*www.geograph.co.uk : lluniau o Bier y Mwmbwls ac ardaloedd cyfagos
*Ail-ddatblygiad £39 million

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Abertawe
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1898
Mwmbwls
Pwll Cenedlaethol Cymru

Lleolir **Pwll Cenedlaethol Cymru** (Saesneg: *Wales National Pool*) yn ardal Sgeti o ddinas Abertawe, Cymru. Pwll nofio 50 metr ydyw a adeiladwyd i safonau FINA. Defnyddir y pwll, sydd hefyd yn gartref i bwll hyfforddi llai 25m x 9.5m ac sy'n medru eistedd 1,200 o wylwyr, i hyfforddi athletwyr nofio Cymru. Er fod y pwll o hyd Olympaidd, nid yw ei led o 21m yn ddigon i gael ei ystyried yn bwll o safon Olympaidd.

Mae'r pwll yn un o bump Canolfan Hyfforddi Dwys Nofwyr Prydain, ac fe'i ddefnyddir i hyfforddi athletwyr ar gyfer Gemau Olympaidd Llundain 2012.

Adeiladwyd y cyfleuster gan arian o Gyngor Chwaraeon Cymru, Cyngor Abertawe a Phrifysgol Abertawe ac fe'i adeiladwyd ar safle canolfan chwaraeon Prifysgol Abertawe.

## Dolenni allanol
*Pwll Cenedlaethol Cymru (Gwefan swyddogol)
*Dreigiau Dinbych yn ymweld â'r Pwll Cenedlaethol  (Clwb Nofion Dinbych)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Categori:Chwaraeon yn Abertawe
Anna Williams

Bardd o Gymru oedd **Anna Williams** (1706 – 6 Medi 1783) a sgwennai yn Saesneg. Roedd yn ffrind i Dr Samuel Johnson.

Fe'i ganed yn Rhosfarced, Sir Benfro, yn ferch i'r meddyg Zachariah Williams.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1706
Categori:Marwolaethau 1783
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Parc Cwmdonkin

bawd|Dyluniad un o gerddi Dylan Thomas, "The Hunchback in the Park", gan yr arlunydd Eidalaidd Lidia Chiarelli.

Mae **Parc Cwmdonkin** yn barc dinesig sydd wedi'i leoli yn ardal yr Uplands o Abertawe, de Cymru. Ceir bandstand, ardal chwarae i blant, gerddi dŵr, cyrtiau tenis a lawnt fowlio yno.

## Hanes
Dechreuwyd defnyddio'r tir hwn gan y cyhoedd pan grëwyd cronfa ddŵr Comdonkin tua 1850 gan 
William Henry Smith a'r Swansea Waterworks Company. Dengys cofnodion Bwrdeistref Abertawe a phapur newydd y Cambrian  fod arian cyhoeddus wedi cael ei ddefnyddio er mwyn cymryd drosodd a rhedeg “the destructive pit at Cwmdonkin, euphemistically called a reservoir”..

Gwnaed yr awgrym cyntaf i dirweddu'r tir o amgylch y cronfa ddŵr ym 1853 ond dim ond ym 1874 y prynodd Cyngor Abertawe dau gae wrth Mr James Walters am £4650 er mwyn creu'r parc. Agorwyd y parc ar y 24ain o Orffennaf, 1874. Bu peth beirniadaeth fod y parc mewn ardal gyfoethog, dosbarth canol o'r dref; arweiniodd hyn at yr "Ymgyrch Mannau agored" o dan arweiniad William Thomas o Lan a ymgyrchodd am fwy o barciau yn yr ardaloedd tlotach, dosbarth gweithiol.

Llenwyd Cronfa ddŵr Cwmdonkin gyda rwbel yn y 1950au a dirweddu i fod yn ardal i blant chwarae.

## Cysylltiadau â Dylan Thomas 
Magwyd y bardd Dylan Thomas yn 5, Cwmdonkin Drive, ger y parc. Roedd y parc yn ffynhonnell gref o ysbrydoliaeth iddo ac ymddengys yn ei waith, gan gynnwys ei ddarllediadau radio *Return Journey* a *Reminiscences of Childhood*, ac yn fwyaf enwog yn ei gerdd *The hunchback in the park*.

Rhoddwyd cofeb i Thomas yn y parc ym 1963 sy'n cynnwys llinellau o'r gerdd “Fern Hill”.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Safle'r cyngor lleol 
*Mwy o wybodaeth 
*Golygfa o'r parc o wefan Gathering the Jewels 

Cwmdonkin
Categori:Abertawe
Housay

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio'r Out Skerries yn ynysoedd Shetland yng ngogledd yr Alban. Maent tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o ynys Whalsay. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 50.

Adeiladwyd pont yn 1957 i gysylltu Housay ag ynys gyfagos Bruray.

 a Housay]]

Categori:Ynysoedd Shetland
David Lewis

Gallai **David Lewis** gyfeirio at:

* David Lewis (1617 - 1679), merthyr Catholig
* David Lewis (1760-1850), clerigwr ac eisteddfodwr
* David Lewis (1828 - 1908), cerddor 
* David Lewis *Ap Ceredigion* (1870 - 1948), offeiriad, bardd ac emynydd
William Lloyd

Gallai **William Lloyd** gyfeirio at:

* William Lloyd (1627-1717), esgob Llanelwy
* William Lloyd (1637-1710), esgob Llandaf
* Syr William Lloyd (1782-1857), milwr, arloeswr dringo yn yr Himalaya
* William Lloyd (1786-1852), cerddor a gyfansoddodd y dôn *Meirionydd*
----
William Lloyd (mynyddwr)

Milwr a mynyddwr o Gymru oedd **Syr William Lloyd** (29 Rhagfyr 1782 - 16 Mai 1857). Roedd yn un o arloeswyr dringo yn yr Himalaya.

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Wrecsam, yn fab i fanciwr, ac addysgwyd ef yn Rhuthun. Ymunodd â byddin yr Honourable East India Company yn 1798, a dod yn swyddog. Bu'n brif swyddog yn Nagpur am 14 mlynedd.  Yn 1822 cychwynnodd ar daith trwy'r Himalaya, gan gyrraedd hyd at Buan Ghati ar y ffin â Tibet. Ar 13 Mehefin, dringodd i gopa Boorendo ar ei ben ei hun; efallai y cofnod cyntaf o ddringo mynydd yn yr Himalaya yn unig er mwyn ei ddringo. Yn 1840, cyhoeddodd hanes ei daith fel *The Narrative of a Journey from Cawnpoor to the Boorendo Pass*. Gwnaed ef yn farchog yn 1838, ac ymddeolodd i Fryn Estyn, Wrecsam.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1782
Categori:Marwolaethau 1857
Categori:Llenorion taith y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Saesneg o Gymru
Categori:Milwyr y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Mynyddwyr o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Nagpur

bawd|240px|Sitabuldi, yn ardal fasnachol Nagpur

Dinas yn nhalaith Maharashtra yng nghanolbarth India yw **Nagpur**. Saif yng ngogledd-ddwyrain Maharashtra, a chyda poblogaeth o 2,051,320, hi yw dinas fwyaf canolbarth India.

Nagpur yw ail brifddinas Maharashtra; yma y mae senedd y dalaith yn cyfarfod yn y gaeaf. Mae'r ardal yn adnabyddus am dyfu orennau.

Categori:Dinasoedd India
Categori:Maharashtra
Nanda Devi

Mynydd yn yr Himalaya yw **Nanda Devi**. Saif yn Uttarakhand, India. Gydag uchder o 7,816m, Nanda Devi yw mynydd ail-uchaf India.

Amgylchynir copa Nanda Devi gan gylch o fynyddoedd uchel, sy'n gwneud yr ardal yn un anodd cyrraedd ati. Mae'r ardal yn awr yn ffurfio Parc Cenedlaethol Nanda Devi, a ddynodwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Dringwyd y mynydd gyntaf yn 1936 gan H.W. Tilman a Noel Odell. Hwn oedd y copa uchaf a ddringwyd hyd at 1950, pan ddringwyd Annapurna.

Categori:Himalaya
Categori:Mynyddoedd India
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India
Samuel Johnson

Awdur a geiriadurwr o Sais oedd **Samuel Johnson**, neu **Dr Johnson** (18 Medi 1709 – 13 Rhagfyr 1784).

## Hanes
Cafodd Johnson ei eni yn Lichfield, Swydd Stafford. Priododd Elizabeth "Tetty" Porter yn 1735. Roedd yn ffrind i Hester Thrale ac Anna Williams.

## Gwaith llenyddol
Un o'i lyfrau enwocaf yw *A Journey to the Western Islands of Scotland*, sy'n cofnodi ei daith i Ucheldiroedd yr Alban ac Ynysoedd Heledd gyda'i gyfaill James Boswell, llenor o'r Alban a fyddai'n ysgrifennu bywgraffiad Johnson yn nes ymlaen. Yn ogystal â'i werth llenyddol, mae'r llyfr yn gofnod pwysig o fywyd yng ngogledd-orllewin yr Alban cyn 'Clirio'r Ucheldiroedd'.

## Llyfryddiaeth ddethol
### Amryw
**Dictionary of the English Language* (1755)
**A Journey to the Western Islands of Scotland* (1775)
**Lives of the Most Eminent English Poets* (1779-1781)
### Ffuglen
**The History of Rasselas, Prince of Abissinia*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1709
Categori:Marwolaethau 1784
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Loegr
Categori:Bywgraffyddion y 18fed ganrif
Categori:Bywgraffyddion Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Penfro, Rhydychen
Categori:Dramodwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Geiriadurwyr Saesneg
Categori:Llenorion taith y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pamffledwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Stafford
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Ysgolheigion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Gerddi Clun

Mae **Gerddi Clun** yn ardd fotaneg sydd wedi'i lleoli yn Abertawe, Cymru. Fe'i lleolir oddi ar Heol y Mayals, ger yr heol arfordirol rhwng Abertawe a'r Mwmbwls.

## Atyniadau 
Lleolir Castell Clun yng Ngerddi Clun hefyd. Mae'r gerddi'n cynnwys 19 hectar o dir a thros 2,000 o blanhigion, gan gynnwys dros 800 o rhododendrons.

Mae'r gerddi'n cynnwys nant, gerddi corsiog botanaidd a choedwig Normanaidd.

Mae Magnolia talaf y Deyrnas Unedig wedi ei leoli yno. Mae'r goedwig derw yn mynd yn ôl i gyfnod Coedwig Clun, a oedd yn fan Normanaidd hanesyddol pwysig yn ystod yr 11g.

Datblygwyd y gerddi gan y teulu Vivian yn y cyfnod Fictorianaidd.

## Dolenni allanol
* Gerddi Clun (gwefan y perchnogion) 
* BBC: Gerddi Clun 
* The garden Landscape Guide: Clyne Gardens
* Visit Wales: Clyne Gardens 
* www.geograph.co.uk : lluniau o Erddi Clun

Clun
Clun
Categori:Abertawe
Brwydr Falkirk (1298)

Ymladdwyd **Brwydr Falkirk** (Gaeleg yr Alban: *Blàr na h-Eaglaise Brice*) ar 22 Gorffennaf 1298, efallai ar Mumrills Brae ger Falkirk yn yr Alban. Brwydr rhwng byddin William Wallace a byddin Seisnig oedd hon; roedd y fuddugoliaeth Seisnig yn gam enfawr yn ymdrech Edward I, brenin Lloegr i ail-sefydlu ei reolaeth yn yr Alban. Roedd dros ddwywaith cymaint o filwyr ym myddin Lloegr, ond lladdwyd 2,000 o'r naill du a'r llall.

I Edward, roedd hon yn fuddugoliaeth yr oedd wedi breuddwydio amdani ers cryn amser; roedd wedi ei drechu yn Stirling ychydig ynghynt ac roedd cost ariannol ei ymyrraeth filwrol yn Ffrainc yn drwm arno, gan ei osod mewn sefyllfa eitha bregus. Doedd nifer yr Albanwyr a laddwyd neu a glwyfwyd ddim yn fawr, ond roedd yn cynnwys dirprwy Wallace sef Syr John de Graham, Syr John Stewart o Bonkyll a Macduff o Fife.

## Cyfeiriadau
Categori:1298
Categori:13eg ganrif yn yr Alban
Falkirk (1298)
Falkirk (1298)
Etholiadau Senedd Ewrop, 2009

Cynhaliwyd **Etholiadau Senedd Ewrop, 2009** yn yr 27 gwladwraeth sy'n aelod o'r Undeb Ewropeaidd rhwng 4 a 7 Mehefin 2009. Etholwyd cyfanswm o 736 Aelod Senedd Ewrop (ASE) ac 18 gwylwyr ("ASE rhithwir") i gynyrchioli tua 500 miliwn o bobl Ewrop, rhain oedd yr etholiadau rhyngwladol mwyaf erioed.

## Ffynonellau
William Nantlais Williams

Gweinidog, bardd, emynydd a golygydd o Gymru oedd **William Nantlais Williams**, a oedd yn ysgrifennu dan yr enw **Nantlais** (30 Rhagfyr 1874 – 18 Mehefin 1959). Roedd yn arweinydd blaenllaw yn Niwygiad 1904–1905.

Ganed ef yn Gwyddgrug, gerllaw Pencader, Sir Gaerfyrddin. Gadawodd yr ysgol yn 12 oed i'w brentisio'n wehydd. Dechreuodd bregethu yn 1894, ac aeth i ysgol ramadeg Castell Newydd Emlyn ac yna i Goleg Trefeca i baratoi ar gyfer y weinidogaeth.

Ordeiniwyd ef yn 1901, a bu'n weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd yn Rhydaman hyd ei ymddeoliad yn 1944. Cyhoeddodd ei gasgliad cyntaf o farddoniaeth, *Murmuron y nant* yn 1898.  Bu'n olygydd *Yr Efengylydd* o 1916 hyd 1933, ac yn olygydd ''Trysorfa'r Plant'' o 1934 hyd 1947.

Ymhlith ei emynau y mae: 'Iesu cofia'r plant' ac ef yw awdur y gerdd:
: Tu ôl i'r dorth mae'r blawd
: Tu ôl i'r blawd mae'r felin,
: Tu ôl i'r felin draw ar y bryn
: Mae cae o wenith melyn.

## Cyhoeddiadau
* *Murmuron y nant* (1898)
* *Moliant plentyn, rhan I* (1920)
* *Murmuron newydd* (1926)
* *Moliant plentyn, rhan II* (1927)
* *Darlun a chân* (1941)
* ''Clychau'r Gorlan* (1942)
* *O gopa bryn Nebo'' (1967)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Diwygiad 1904–1905
Categori:Emynwyr
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Etholiad Senedd Ewrop, 2009 (DU)

bawd|Lliwiau'r pleidiau a gipiodd sedd
Roedd **Etholiad Senedd Ewrop** yn y Deyrnas Unedig yn rhan o Etholiadau Senedd Ewrop, 2009, cynhaliwyd y pleidleisio ar ddydd Iau, 4 Mehefin 2009, yr un adeg ac etholiadau lleol 2009 yn Lloegr. Datganwyd y rhanfwyaf o'r canlyniadau ar 7 Mehefin, wedi i etholiadau tebyg gael eu cynnal yn y 26 gwladwraeth arall sy'n aelod o'r Undeb Ewropeaidd. Datganwyd y canlyniad yn yr Alban ar ddydd Llun 8 Mehefin, gan y gohirwyd y cyfrif yn Ynysoedd Allanol Heledd oherwydd iddynt orychwylio'r Saboth.

*Turnout in Great Britain was 15,136,932, representing 34% of the electorate*

:*Enwyd pob plaid a gafodd fwy na 10,000 o bleidleisiau.*

## Dolenni allanol 
*Gohebiaeth y BBC
*Rhestr ymgeiswyr ar gyfer pob ardal yn y Deyrnas Unedig

Deyrnas Unedig
Categori:Etholiadau 2009
Brwydr Falkirk

Gallai **Brwydr Falkirk** gyfeirio at un o ddwy frwydr ger Falkirk yn yr Alban:

* Brwydr Falkirk (1298)
* Brwydr Falkirk (1746)
Eurovision: Your Country Needs You

***Eurovision: Your Country Needs You*** yw'r enw ar gyfres deledu 2009 y BBC a ddarlledir yn flynyddol er mwyn dewis cân Prydain ar gyfer Cystadleuaeth Cân Eurovision. Cafwyd nifer o raglenni tebyg cyn y sioe hon, gan gynnwys *Festival of British Popular Song, Eurovision Song Contest British Heats, A Song for Europe, Great British Song Contest, Eurovision: Making Your Mind* Up a *Eurovision: Your Decision*.

## Y blynyddoedd cynnar
Mae fformat y sioe, a'r modd y dewisir yr enillydd wedi newid dros y blynyddoedd. Yn y blynyddoedd cynnar, cafwyd rowndiau cyn-derfynol, gyda rheithgorau rhanbarthol ledled y wlad yn dewis y gân fuddugol. Defnyddiwyd y fformat hwn tan 1960. Ym 1961, dewiswyd yr enillydd gan reithgor o 14o o bobl, ond o 1962-63, dychwelodd y rheithgorau rhanbarthol. Gan amlaf, gwahoddwyd cantorion gan y BBC i berfformio cân roeddent yn hoffi o'r rhestr fer a oedd ganddynt. Roedd cantorion enwog ymysg y bobl a oedd eisiau cynrychioli'r Deyrnas Unedig, yn cynnwys Petula Clark, Lita Roza, Anne Shelton, Frank Ifield, Ronnie Hilton, Jane Morgan a David Hughes, ond chafodd yr un ohonynt eu dewis i fynd drwyddo i'r rownd derfynol. Ar ddechrau'r 1960au, dechreuodd gwmnïau recordiau ddod ynghlwm â'r broses am y tro cyntaf a chyflwynasant ganeuon gan eu hartistiaid eu hunain. Arweiniodd hyn at ganeuon llwyddiannus i Craig Douglas, Karl Denver, Jackie Lee, Kenny Lynch, Vince Hill a Ricky Valance, ond unwaith eto, ni aeth yr un ohonynt drwodd i rownd derfynol Eurovision.

## Enillwyr
### *A Song for Europe* (1957–1995)
### *The Great British Song Contest* (1996–1999)
### *A Song for Europe* (2000–2003)
### *Eurovision: Making Your Mind Up* (2004–2007)
### *Eurovision: Your Decision* (2008)
### *Eurovision: Your Country Needs You* (2009)
## Cyflwynwyr
*David Jacobs: 1957, 1960, 1962 - 1966
*Pete Murray: 1959
*Katie Boyle: 1961
*Rolf Harris: 1967
*Cilla Black: 1968, 1973
*Michael Aspel: 1969, 1976
*Cliff Richard: 1970 - 1972
*Jimmy Savile: 1974
*Lulu: 1975
*Terry Wogan: 1977 - 1996, 1998, 2003 - 2008
*Dale Winton: 1997
*Ulrika Jonsson: 1999
*Katy Hill: 2000 - 2001
*Christopher Price: 2002
*Claire Sweeney: 2002
*Gaby Roslin: 2004
*Natasha Kaplinsky: 2005 - 2006
*Fearne Cotton: 2007
*Claudia Winkleman: 2008
*Graham Norton: 2009

## Gweler hefyd 
* Cystadleuaeth Cân Eurovision
* Cystadleuaeth Cân Eurovision 2009

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuaeth Cân Eurovision
Broch Mousa

Broch ar ynys Mousa yn ynysoedd Shetland yw **Broch Mousa**. Mae'n nodedig fel yr esiampl mwyaf cyflawn o froch sydd wedi goroesi.

Saif y broch ger y traeth ar Mousa, ynys fechan sydd bellach heb boblogaeth. Mae'n 13 medr o uchder, gyda grisiau tu mewn yn arwain i gerddedfa ar ben y broch. Musa yw'r unig froch lle mae'r rhan uchaf wedi ei gadw.

Credir i'r broch gael ei adeiladu tua 100 CC. Mae'r muriau o drwch anarferol, ac mae nifer sylweddol o'r Pedryn drycin yn awr yn nythu tu mewn iddynt.

Mousa
Categori:Shetland
Papa Stour

Ynys yn ynysoedd Shetland yng ngogledd yr Alban yw **Papa Stour**. Saif i'r gorllewin o ynys Mainland. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 23, yn cynnwys nifer o bobl a symudodd yno wedi apêl am drigolion yn y 1970au, ond erbyn dechrau 2008 roedd wedi gostwng i 9 yn dilyn anghydfod. Y prif bentref yw Biggings, lle ceir ffeti i West Burrafirth ar ynys Mainland.

Categori:Ynysoedd Shetland
Afon Nodwydd

Afon fechan yn ne-ddwyrain Ynys Môn yw **afon Nodwydd**. Mae'n tarddu i'r de-orllewin o bentref Pentraeth, ac wedi llifo trwy'r pentref yn cyrraedd y môr yn Nhraeth Coch. Gelwir ei haber yn Abernodwydd.

Ceir cyfeiriad at naid ryfeddol gan Einion ap Gwalchmai yn Abernodwydd yn y 12g, a elwid yn "Naid Abernodwydd". Dywedir iddo neidio hanner can troedfedd dros yr afon yn Abernodwydd o flaen llygaid ei gariad er mwyn ei hennill yn wraig iddo.

bawd|dim|Aber afon Nodwydd ar Draeth Coch

## Cyfeiriadau
Nodwydd
Nodwydd
Categori:Llanfair Mathafarn Eithaf
Categori:Pentraeth
Afon Clarach

Afon yng Ngheredigion yw **Afon Clarach**, hefyd **Nant Clarach**. Mae'n llifo i Fae Ceredigion ychydig i'r gogledd o Aberystwyth.

Mae nifer o afonydd llai, yn cynnwys Afon Stewi a Nant Seilo, yn cyfarfod gerllaw Penrhyn-coch i ffurfio afon Clarach. Llifa tua'r gorllewin heibio Plas Gogerddan a Llangorwen, cyn llifo tros y traeth i Fae Clarach.

Arferai ffurfio'r ffin rhwng cymydau Perfedd a Genau'r Glyn. Ar un adeg, roedd y gweithfeydd plwm yn achosi llygredd yn yr afon, ond mae ansawdd y dŵr wedi gwella yn y blynyddoedd diwethaf.

Clarach
Clarach
Mislif

Newidiadau ffisegol o fewn yr organau cenhedlu benywaidd yw **mislif**, ble mae'r gwain yn gwaedu bob tua 28 diwrnod, os na bu beichiogi yn y cyfamser. Mae tair rhan i'r broses yma. Yn gyntaf mae wal y groth yn twchu, yn ail rhyddheir ofwm (neu wy) ac yn olaf, mae wal y groth yn gadael y corff, gyda pheth gwaed. Mae lefelau hormonau'r corff yn codi ac yn gostwng yn aruthrol dros y cyfnod hwn, gan beri newidiadau yn nheimladau'r ferch.

Mae mislif yn medru bod yn boenus iawn.

## Meddygaeth amgen
Defnyddir llysiau rhinweddol ers canrifoedd i wella'r boen mae'r ferch yn ei ddioddef.
* Mislif afreolaidd:
: Draenen wen (blodau), Hedyn moronen, Pig yr Aran, Rhosyn, Saets y waun

* Mislif poenus:
: Camri, Draenen wen (blodau), Penrhudd, Pig yr Aran, Rhosyn, Saets y waun

* Mislif ysgafn:
: Ffenigl, Merywen, Rhosyn, Saets y waun

## Ffyrdd o ddelio gyda'r Mislif
bawd|Tampon
Mae menywod wedi gorfod delio gyda'r mislif erioed. Ers canol yr 20g dechreuwyd cynhyrchu a gwerthu adnoddau saffach a glanach fel y **tampon**. Mae'r tampon yn lân ac yn hawdd ei ddefnyddio (er bydd merched ifainc efallai'n cael trafferth i gychwyn). Gan fod y rhan fwyaf o tamponau yn cynnwys seliwlos ceir hefyd rhai dyfeisadau organig neu ail-ddefnydd er mwyn peidio effeithio ar yr amgylchedd ac i arbed arian yn yr hir-dymor i'r ddynes.

Gellir hefyd defnyddio **cwpan mislif** sydd yn casglu'r gwaed ac yna gellir golchi ac ail-ddefnyddio'r gwpan. Mae'r cwpan yn ddrytach i'w brynu y tro cyntaf (oddeutu £20) ond mae'r ffaith bod ei olchi ac ail-ddefnyddio yn arbed llawer o arian yn yr hir-dymor.

## Effeithiau Meddygol y Mislif
 (2024)]]
* **Anhwylder Dysfforig cyn-Mislifol** (*Premenstrual dysphoric disorder*, **PMDD**) - problem meddygol tebyg i Syndrom cyn-Mislifol, *Premenstrual Syndrome* (PMS) ond yn fwy difrifol. Mae'n gallu creu iselder difrifol, panic, hwyliau cyfnewidiol, diffyg cyd-gysylltiad, dicter, a diffyg cof. Mae'n cychwyn 10-14 diwrnod cyn y mislif ac yn dueddol o wella unwaith mae'r mislif yn dechrau. Gall fod yr effeithiau meddyliol yn digwydd oherwydd diffyg seretonin yn y corff. Mae'n ffeithio 3-5% o fenywod sy'n cael y mislif er ei bod nifer o'i dioddefwyr yn derbyn diagnosis anghywir e.e. bipolar. Gellir bwyta bwyd gwyrdd, bwyd â magnesiwm er mwyn ceisio lleddfu'r anhwylder.

## Termau 
Yn hanesyddol, defnyddir y term **misglwyf** yn Gymraeg - yn y Beibl er enghraifft. Mae cofnodion o'r gair **mislif** o 1632 ymlaen, a dyma'r term sy'n fwy poblogaidd bellach, ar y we o leiaf.

Mewn iaith bob dydd, defnyddiwyd llawer o dermau eraill oherwydd y tabŵ fu'n gysylltiedig â'r mislif. Yn Gymraeg, ceir "cwarfod misol" a "pethau canu" er enghraifft.

## Dolenni
* [fideo ar Hansh(https://cy.wikipedia.org/wiki/Hansh) ar PMDD]

## Cyfeiriadau
Categori:Geinocoleg
Categori:Cenhedlu
Categori:Gwaed