open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alain-Fournier

**Alain-Fournier** oedd ffugenw y nofelydd o Ffrainc, **Henri Alban-Fournier** (3 Hydref 1886 - 22 Medi 1914). Ystyrir ei unig nofel, *Le Grand Meaulnes* (1913), yn glasur.

Ganed Alain-Fournier yn La Chapelle-d'Angillon, yn *département* Cher. Bu'n ysgrifennu beirniadaeth lenyddol i'r cylchgrawn 
*Paris-Journal* o 1910 ymlaen, yna'n gynorthwydd personol i'r gwleidydd Casimir Perrier. Gorffennodd *Le Grand Meaulnes* yn gynnar yn 1913, ac fe'i cyhoeddwyd yn y Nouvelle Revue Française rhwng Gorffennaf a Hydref, cyn ei gyhoeddi fel llyfr.

Ymunodd a'r fyddin pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf yn Awst 1914. Fe'i lladdwyd fis yn ddiweddarach, mewn brwydr ger Vaux-lès-Palameix. Cyhoeddwyd ei weithiau llenyddol eraill wedi ei farwolaeth.

## Cyhoeddiadau 
* *Le Grand Meaulnes*
* *Colombe Blanchet*
* *Lettre au Petit B*
* *Miracles* (barddoniaeth)

Cyfeiithwyd *Le Grand Meaulnes* i'r Gymraeg gan E.T. Griffiths fel *Y Diriogaeth Goll* (Llyfrau'r Dryw, 1969).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirniaid llenyddol o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Milwyr o Ffrainc
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Cher
Martin Caton

Gwleidydd Llafur yw **Martin Philip Caton** (ganwyd 15 Mehefin 1951) a oedd yn Aelod Seneddol dros Ŵyr rhwng 1997 a 2015. Cafodd ei eni yn Bishop's Stortford, Swydd Hertford, Lloegr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Guardian Unlimited Politics - Ask Aristotle: Martin Caton AS 
*TheyWorkForYou.com - Martin Caton AS
*BBC News - Martin Caton proffil 10 Chwefror, 2005

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Pobl o Swydd Hertford
Llyn y Foel

Llyn yn Eryri yw **Llyn y Foel**, sy'n rhan o Sir Conwy. Mae'n gorwedd 1756 troedfedd i fyny mewn cwm agored ar lethrau dwyreiniol Moel Siabod. Mae'r gair '(M)oel' yn ei enw yn cyfeirio at Siabod.

Ceir ynys fechan yng nghornel ogleddol y llyn. Dyma darddle ffrwd Afon Ystumiau, un o ledneintydd Afon Lledr, sy'n llifo ar gwrs dwyreiniol o'r llyn i ymuno yn Afon Lledr ger Dolwyddelan. Bwydir y llyn ei hun gan dwy ffrwd fechan sy'n disgyn o greigiau dwyreiniol Moel Siabod.

Mae'n llyn anhygrych braidd. Mae llwybr sy'n dringo Moel Siabod o Gapel Curig yn dringo'r ysgwydd lydan i'r gogledd o Lyn y Foel a dyma'r ffordd hawsaf i'w gyrraedd efallai.

Categori:Dolwyddelan
Categori:Eryri
Foel
Crimpiau

Mynydd yn Eryri yw'r **Crimpiau**. Cyfeirnod AO: SH 733 596. Mae'n gorwedd yn ne-orllewin Sir Conwy tua milltir i'r gogledd-ddwyrain o bentref Capel Curig. Dyma estyniad deheuol olaf y Carneddau, er nad yw'n cyfrif fel rhan o brif gadwyn y mynyddoedd hynny.

Gellir dringo i'r copa trwy ddilyn llwybr o Gapel Curig hyd at Llyn y Coryn, llyn bychan ger y bwlch rhwng Crimpiau a Chlogwyn Cigfran i'r de. O'r bwlch mae llwybr yn dringo i'r copa. Mae'r prif lwybr yn parhau ar draws llethrau gogledd-orllewinol Crimpiau ac yn mynd i ben Creigiau Gleision, i'r gogledd.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Y Carneddau
*Eryri

Categori:Capel Curig
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Yr Alltwen

:*Am y pentref yng Nghastell-nedd Port Talbot, gweler Alltwen.*

Bryn yn Sir Conwy yw'r **Alltwen**, sy'n gorwedd ger Bwlch Sychnant i'r dwyrain o bentref Dwygyfylchi yng ngogledd y sir, tua milltir o'r arfordir. Ceir bryngaer gynhanesyddol ar ei gopa. Er nad yw'n fryn uchel mae'n olygfa drawiadol o gyfeiriad y gorllewin. Mae'n gorwedd o fewn ffiniau Parc Cenedlaethol Eryri.

## Lleoliad
Mae'r bryn yn gorwedd rhwng Bwlch Sychnant, a groesir gan y lôn sy'n cysylltu trefi Penmaenmawr a Chonwy, a bryn Penmaen-bach (794 troedfedd) i'r gogledd. I'r dwyrain ceir llyn bychan ger fferm Pen-pyrrau sy'n gorwedd rhwng Yr Alltwen a chefn hir Mynydd y Dref ('Mynydd Conwy' neu 'Mynydd Caer Seion'). Bryn o garreg weinthfaen ydyw, creigiog gyda llawer o rug arno.

## Bryngaer
Ceir olion bryngaer o gyfnod Oes yr Haearn ar ben yr Alltwen. Mae'n gorwedd cwta milltir i'r gorllewin o fryngaer fawr Caer Seion, ar ben Mynydd y Dref. Ceir olion mur o gerrig ac eithrio ar yr ochr ddwyreiniol; ymddengys y defnyddiwyd y cerrig o'r rhan honno i godi waliau. Nid yw'r safle wedi cael ei gloddio gan archaeolegwyr eto.

## Mynediad
Gellir dringo'r Alltwen o sawl cyfeiriad. Y ffordd hawsaf ydyw dilyn un o'r llwybrau o ben Bwlch Sychnant, lle ceir maes parcio bychan. Gellir dilyn sawl llwybr o Ddwygyfylchi hefyd, yn cynnwys un sy'n cychwyn ger yr eglwys, ond mae hynny'n golygu tua 800 troedfedd o ddringo.

Categori:Bryngaerau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Penmaenmawr
Serie A

Cynghair uchaf pêl-droed yn yr Eidal ydy **Serie A** (neu **Serie A TIM**). Fo'i sefydlwyd yn 1898, ond y cynghrair cychwyn yn swyddogol yn 1929.

Naples yw'r pencampwyr sy'n teyrnasu, ar ôl ennill tymor 2024–25. Juventus yw'r tîm mwyaf llwyddiannus, gyda 36 Sgwdeti.

## Clybiau presennol
Isod mae rhestr o glybiau fydd yn chwarae yn nhymor 2024–25.

## Enillwyr (ers 1989) 
Categori:Cynghreiriau pêl-droed cenedlaethol
Categori:Pêl-droed yn yr Eidal
Categori:Sefydliadau'r Eidal
Edith Nepean

Roedd **Edith Nepean** (1876 – 23 Mawrth 1960) yn awdures o Gymru yn yr iaith Saesneg.  Fe'i ganwyd yn Llandudno yn 1876. Ei henw bedydd oedd **Mary Edith Bellis** ac roedd yn ferch i John Bellis o Landudno.

## Bywgraffiad
Daeth yn 'Nepean' wrth briodi Molyneux Edward Nepean (mab i Syr Evan Colville Nepean) ar 27 Chwefror 1899.  Bu farw ar 23/03/1960 yn Ealing, Llundain, Lloegr, ond mae ei bedd ym mynwent Pen y Gogarth, Llandudno.

## Gwaith llenyddol
O 1920 ymlaen roedd hi'n ysgrifennu i'r cylchgrawn *Picture Show* ac i *Film Pictorial* yn cynnwys y gyfres *Around the British Studios*. Roedd hi hefyd yn sgriptwraig a nofelydd, ymhlith ei gwaith mae 34 o nofelau rhamantaidd yn cynnwys *Gwyneth of the Welsh Hills* (1917).

Enillodd wobr *Meritul Cultural Romania* yn rhannol am ei gwaith efo Sipsiwn Rwmania.  Yn 1932 enillodd achos enllib yn erbyn Caradoc Evans ac roedd rhaid iddo olygu ei nofel *Wasps* 1933, cyn cyhoeddi.

## Llyfryddiaeth ddethol
**Gwyneth of the Welsh Hills* (1917, Stanley Paul & Co.)
*''Cambria's Fair Daughter* (1923)
**Sweetheart of the Valley* (1927)
**Romance & Realism in the Near East'' (1934)

Yn y Gymraeg mae'r trosiadau a ganlyn:
**Gemau yn y llwch*. Llyfrfa'r Methodistiaid Calfinaidd, 1970. ISBN 0901330337
**Petalau yn y gwynt*. Llyfrfa'r Methodistiaid Calfinaidd 1971. ISBN 0901330396

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Nofelwyr benywaidd o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Pobl o Landudno
Idris Caffrey

Mae **Idris Caffrey** yn fardd o Gymru yn yr iaith Saesneg. Yn enedigol o dref Rhaeadr Gwy, Powys, symudodd i Tamworth, Swydd Stafford, Lloegr lle mae wedi setlo a magu pedwar o blant a'i wraig. Dechreuodd cyhoeddi yn *The North*, *Orbis*, *The Rialto* ac *Acumen*, ac mae'n awdur o leiaf chwe chyfrol o farddoniaeth.

## Llyfryddiaeth
* *Pacing Backwards* (Feather Books, 1996)
* *Other Places* (Original Plus, 1998)
* *Pathways* (Feather Books, 1999)
* *Warm Rain* (KT Publications, 2001)
*  *Departures and Returns* (Peer Poetry, 2003)
*  *Relatively Unscathed* (Cinnamon Press, 2007)
* *Selected Poems: Idris Caffrey* (Original Plus, 2008)
* *Touch the Earth* (cyd -awdur) (Hilton House, 2001)

Trosiadau i'r Gymraeg
* 'Wybren Wahanol', troswyd gan Penri Roberts. *Taliesin*, cyf 136. Gwanwyn 2009.
* 'Y Dyn ar Fryn Gwastedyn', troswyd gan Penri Roberts. *Taliesin* cyf 136. Gwanwyn 2009.

Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Bowys
LKS Pogoń Lwów

Tim pêl-droed o Wlad Pwyl ydy **Lwowski Klub Sportowy Pogoń Lwów**. Cafodd ei sefydlu yn 1904 hyd 1939. Cafodd ei ail-sefydlu yn 2009

## Llwyddiannau
* '*Pencampwyr *Ekstraklasa''''' (4)
** 1922, 1923, 1925, 1926

## Chwaraewyr enwog 
* Spirydion Albański
* Józef Baran-Bilewski
* Mieczysław Batsch
* Franciszek Bauer
* Antoni Borowski
* Stanisław Deutschmann
* Bronisław Fichtel
* Józef Garbień
* Franciszek Giebartowski
* Karol Hanke
* Karol Kossok
* Wacław Kuchar
* Edmund Majowski
* Edmund Marion
* Michał Matyas
* Mieczysław Matyas
* Władysław Olearczyk
* Ludwik Schneider
* Józef Słonecki
* Marian Steifer ("Turek")
* Stefan Sumara
* Ludwik Szabakiewicz
* Jan Wasiewicz
* Adolf Zimmer

## Dolennau allanol 
* Gwefan swyddogol y clwb

Pogon Lwow
Pogon Lwow
Lochmaben

Tref fechan yn ne'r Alban ydy **Lochmaben** (Gaeleg yr Alban: *Loch Mhabain*). Mae'n safle pwysig ble sefid hen gastell, ar un adeg. Mae'r dref 4 milltir i'r gorllewin o Lockerbie, yn Dumfries a Galloway. Mae Caerdydd 406.1 km i ffwrdd o Lochmaben ac mae Llundain yn 458.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caerliwelydd sy'n 41.1&nbsp;km i ffwrdd.

Mae'r pêl-droediwr Angus Douglas yn enedigol o'r dref.

Saif Carreg lochmaben gerllaw, carreg 7 troedfedd o uchder a arferai fod yn rhan o gylch cerrig Celtaidd. Mae traddodiad lleol yn hawlio mai allan o'r garreg hon y tynnodd Arthur y cleddyf Caledfwlch allan ohoni.

## Enw'r dref
Mae'n ddigon tebyg fod yr enw'n cyfeirio at y duw Celtaidd Mabon (Maponos), gyda 'Loch' neu 'llyn' yn ei ragflaenu. Dywed rhai, fodd bynnag, mai 'clach' oedd yr enw gwreiddiol, sef y gair Gaeleg am garreg.

## Gweler hefyd
*Carreg Lochmaben
*Mabon
*Mabon fab Modron
*St Mabyn, pentref yng Nghernyw
*Llanfabon, pentref ger Merthyr Tudful
*Rhiwabon, ger Wrecsam
*Kermabon, lle yn Llydaw, ac enw teuluol

[bawd|dim|Canol y dref, gyda cherflun i [Robert I, brenin yr Alban|Robert de Bruce]]
bawd|dim|Adfeilion Castell Lochmaben

## Dolenni allanol
*Its page in the Gazetteer for Scotland 
*A summary of Lochmaben, including accommodation and activities
*The Lochmaben and District Community Initiative website providing information about the community of Lochmaben and the surrounding district

Categori:Trefi Dumfries a Galloway
Man

Band roc o Dde Cymru yw **Man**.

## Aelodau
*Josh Ace
*Martin Ace
*James Beck
*René Robrahn

## Cyn-aelodau
*Micky Jones
*Deke Leonard
*Phil Ryan

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Prosiect Wicipop
Micky Jones

Cerddor a chanwr o Gymru oedd **Micky Jones** (7 Mehefin 1946 – 10 Mawrth 2010).  Roedd yn aelod o'r band Man ers 1968.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2010

Categori:Prosiect Wicipop
Tŷ Hyll

Bwthyn hynafol yn Eryri yw'r **Tŷ Hyll**, sy'n gorwedd ar bwys y ffordd A5 tua hanner ffordd rhwng Capel Curig a Betws-y-coed ar gwr Coedwig Gwydir. Cyfeirnod AO: SH 756 576. Mae'n bencadlys Cymdeithas Eryri. Mae ar agor i'r cyhoedd ac yn denu nifer o ymwelwyr.
250px|bawd|chwith|Tŷ Hyll.

Mae'r "Tŷ Hyll" yn enghraifft brin o dŷ unnos yng Nghymru. Ni wyddom lawer am ei hanes cynnar, ond yn ôl traddodiad cafodd ei adeiladu gan ddau frawd ar herw yn y 15g. Yn ôl yr hen arfer, pe bai rhywun yn medru codi pedwar wal rhwng machlud yr haul a'r wawr a chael mŵg yn dod allan o'r simnai erbyn y bore roedd ganddo hawl i'r adeilad a'r tir o'i gwmpas, a gafwyd trwy daflu bwyall i'r pedwar ban a hawlio'r tir rhwng y pedwar pwynt hynny.

Fodd bynnag, ymddengys bod rhannau o'r tŷ presennol yn dyddio o ddechrau'r 19g ac iddo gael ei drwsio'n sylweddol gan lafurwyr a weithiai ar y ffordd A5 newydd. Roedd dyn yn byw yn y tŷ hyd y 1960au ond aeth yn adfail ar ôl hynny. Cafodd ei brynu gan Gymdeithas Eryri yn 1988 a'i atgyweirio'n ofalus gan wirfoddolwyr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Y Tŷ Hyll  ar wefan Cymdeithas Eryri
* Cymdeithas Eryri

Hyll
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Conwy
Categori:Betws-y-Coed
Categori:Capel Curig
Categori:Hanes Conwy
Categori:Eryri
Twins and Multiple Births Association

bawd|dde|240px|Logo TAMBA

Elusen y Deyrnas Unedig yw'r **Twins and Multiple Births Association**, neu **TAMBA**. Mae'n cefnogi rhieni efeilliaid a phlant o enedigaethau lluosog a'r pobl proffesiynol sy'n ymwneud â hwy. Sefydlwyd yr elusen ym 1978.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan TAMBA

Categori:Elusennau
Categori:Gefeilliaid
Categori:Sefydliadau 1978
Pichilemu

Dinas a phorthladd pwysig yn Tsile yw **Pichilemu**. Fe'i lleolir i'r gorllewin o Santiago de Chile.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Casino Ross
* Parque Ross
* Túnel El Arbol
* Villa Los Navegantes

## Enwogion 
* José Arraño Acevedo

Categori:Dinasoedd Tsile
Ystumcegid

Plasdy bychan yn Eifionydd, Gwynedd yw **Ystumcegid**, a fu'n amlwg ym mywyd cymdeithasol a diwylliannol y fro. Mae'n ffermdy heddiw.

Saif ar fryncyn ger Dolbenmaen. Yn yr Oesoedd Canol a chyfnod y Tuduriaid bu aelwyd Ystumcegid yn gyrchfan i'r beirdd. Ymhlith y beirdd a ganodd i'r teulu yr oedd Llywelyn ab y Moel. Dyma ei ddisgrifiad o'r plasdy ar ddechrau'r 15g:

:*Ystum* wen, blas dinam waith,
:*Cegid*, nid beudy coegwaith.
:Neuadd fawr newydd furwen
:Uwch ael ffordd, uchel ei phen.

## Cyfeiriadau
Categori:Plasdai Gwynedd
Categori:Eifionydd
Categori:Dolbenmaen
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Memoirs of a Fox-Hunting Man

Nofel hunangofiannol gan Siegfried Sassoon yw ***Memoirs of a Fox-Hunting Man***.  Fe'i cyhoeddwyd gan Faber & Faber yn 1928.  Enillodd y Wobr Hawthornden.

Categori:Nofelau 1928
Categori:Nofelau roman à clef
Categori:Nofelau Saesneg
Ted Rowlands

Roedd **Edward "Ted" Rowlands** (ganwyd 23 Ionawr 1940) yn Aelod Seneddol yn San Steffan i'r Blaid Lafur dros mwy na 30 o flynyddoedd.

Roedd yn AS dros Ogledd Caerdydd, wedyn Merthyr Tudful ac yn olaf Merthyr Tudful a Rhymni.

Daeth yn weinidog yn y Swyddfa Dramor ac yn aelod o'r pwyllgor dethol dros faterion tramor am 14 mlynedd.

Ym Mehefin 2004 fe'i crëwyd yn arglwydd oes, fel y Barwn Rowlands o Ferthyr Tudful a Rhymni. Derbynodd Rhyddid y Fwrdeistref Merthyr Tudful yn 2006.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig‎
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Rudolf Nureyev

Dawnsiwr Tatar o'r hen Undeb Sofietaidd oedd **Rudolf Khametovich Nureyev** (Tatareg: *Rudolf Xämät ulı Nuriev*; Rwseg: *Рудо́льф Хаме́тович Нуре́ев*) (17 Mawrth 1938 – 6 Ionawr 1993). Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei waith ym myd bale. Amlygodd ddoniau creadigol Nureyev rôl newydd ar gyfer dawnswyr ballet gwrywaidd, a arferai berfformio er mwyn cynnal y dawnswyr benywaidd yn unig.

Gadawodd yr Undeb Sofietaidd am y Gorllewin, er gwaethaf ymdrechion y KGB i'w rwystro. Yn ôl archifau'r KGB a astudiwyd gan Peter Watson, roedd Nikita Khrushchev wedi arwyddo gorchymyn i ladd Nureyev.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dawnswyr bale
Categori:Dawnswyr LHDT
Categori:Dawnswyr o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Pobl fu farw o AIDS
Categori:Pobl o Oblast Irkutsk
Bodwrog

Plwyf eglwysig ar Ynys Môn yw **Bodwrog**, a leolir ger Gwalchmai yng nghanol Môn, i'r gogledd o dref Llangefni. Mae'n rhan o Ddeoniaeth Malltraeth yn Esgobaeth Bangor.

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol bu Bodwrog yn rhan o gwmwd Llifon yng nghantref Aberffraw. Yn ôl traddodiad, sefydlwyd yr eglwys gan Twrog, sant o'r 6g efallai a gysylltir hefyd â Llandwrog yn Arfon a Maentwrog ym Meirionnydd. Mae'r eglwys bresennol (cyfeirnod AO: SH 401776) yn dyddio o ddiwedd y 15g; ychwanegwyd y clochdy yn 1668. Ystyr yr enw 'Bodwrog' yw "trigfan Twrog" (*bod* + *Twrog*).

Safai plasdy Bodychen ym mhlwyf Bodwrog. Un o uchelwyr Bodychen oedd Rhys ap Llywelyn (m. tua 1503-1504). Cofnodir iddo arwain mintai o wŷr Môn i ymladd ym myddin Harri Tudur ar Faes Bosworth yn 1487. Cedwir sawl cerdd i deulu'r plas, yn cynnwys un gan gan Lewys Môn (bl. 1485-1527), un o feirdd mwyaf y cyfnod. Mae'r plasdy yn adfail heddiw.

## Cadwraeth
Mae Cors Bodwrog yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Bodwrog ar wefan Esgobaeth Bangor
* Deoniaeth Malltraeth 

Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Trewalchmai
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Madryn (santes)

Santes  o'r 5g oedd **Madryn** neu **Madrun**, Lladin: ***Materiana***).

### Teulu 
Madryn oedd un o ferched Gwerthefyr (*Vortimer*), mab Gwrtheyrn. Pan ffurfiodd ei thaid gynghrair gyda'r Sacsoniaid trowyd nifer o benaethiaid Celtaidd yn ei erbyn, gan gynnwys Gwrthefyr. Lladdwyd ei thad yn 457. Priododd Madryn ag Ynyr Gwent, pennaeth Gwent a chawsant fab, Ceidio. Bu Madryn gyda'i thaid pan gorfodwyd ef i ffoi i gaer ger yr Eifl, ger Cwm Nant Gwrtheyrn yn Llŷn. . Llosgodd ei elynion y gaer yn 464. Bu farw Gwrtheyrn ond llwyddodd Madryn i ffoi i Garn Fadryn gyda'i phlentyn hynaf, Ceidio, yn ei breichiau. Cafodd Madryn ac Ynyr blant eraill: Iddon, Tegern a Teigiwg. Priododd wedyn â Gwgon o deulu Ceredig a chafodd fab, Cedwyn, ganddo.

Cysylltir Madryn, felly, â Gwynedd, Gwent, cartref ei gŵr cyntaf, Ceredigion, cartref ei ail ŵr, a Chernyw.

### Traddodiadau 
Dwedir iddi teithio gyda'i morwyn (neu ei chwaer) Anhun hyd nes iddynt sefydlu cymuned Gristnogol ger Trawsfynydd, Meirionnydd. Dywedir iddynt, ar eu taith, orffwys mewn llecyn arbennig a syrthio i gysgu. Cawsant yr un breuddwyd: gorchymyn i godi cymuned yno, yn y fan a'r lle. Gwnaed hynny a saif Eglwys y Santes Fadryn ar y llecyn heddiw.

Tua diwedd ei bywyd aeth i Minster yng Nghernyw ble sefydlodd gymuned Cristnogol arall. Mae eglwys a ffynnon ger Tintagel wedi cysegru iddi, hefyd. Bu farw ym Minster ger Boscastle, Cernyw.

Gwyliau:
*9 Ebrill (gyda Cheidio, Minster; *Materiana*, Tintagel)
*9 Mehefin (Trawsfynydd)

## Llefydd sy'n dwyn enw'r santes
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q3405065 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Gweler hefyd 
*Modron

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Eglwys y Santes Fadryn ar wefan Esgobaeth Bangor

Catagori: Hanes Cymru
Catagori: Menywod mewn Hanes

Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Gernyw
Peter Graves

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **Peter Aurness**, a adnabwyd gan ei enw proffesiynol **Peter Graves** (18 Mawrth 1926 – 14 Mawrth 2010).

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cristnogion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Minneapolis
Categori:Pobl o New Jersey
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Norwyaidd
Tomen y Faerdre

Amddiffynfa canoloesol yn Sir Ddinbych yw **Tomen y Faerdre**, a leolir ar gwr deheuol pentref Llanarmon-yn-Iâl yn ne-ddwyrain y sir.

Ni wyddys dim am hanes cynnar yr amddiffynfa. Mae'n sefyll ar ben bryn isel ar lan ddwyreiniol Afon Alun. Cwta milltir a hanner i'r gorllewin ceir rhan o Glawdd Offa ond nid yw'n debyg fod yr amddiffynfa yn perthyn i gyfnod codi'r Clawdd, sef yr 8g. Mae'n dominyddu'r rhan yma o ddyffryn Alun.

Yn ôl pob tebyg, mae'n perthyn i'r 12g. Codwyd mwnt ar y bryn gan ddefnyddio'r clogwyn ar ochr afon Alun fel amddiffynwaith naturiol a chloddio ffos ar y tair ochr arall. Mae'r mwnt yn mesur 25 metr ar draws ac yn 6 metr o uchder. Does dim olion beili.

Ni wyddom pwy gododd y castell hwn. Dichon mai gwaith y Normaniaid ydyw ond ni ellir diystyru'r posiblrwydd mai gwaith tywysogion Powys neu Wynedd ydyw: saif Castell y Rhodwydd, a godwyd gan Owain Gwynedd yn 1149, tua 3 milltir i fyny'r dyffryn. Yr unig gofnod hanesyddol yw iddo gael ei atgyfnerthu gan filwyr y brenin John o Loegr yn ei gyrch yn erbyn Llywelyn Fawr o Wynedd yn 1212.

## Cyfeiriadau
Faerdre
Faerdre
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Ysfeilion

Credir mai rhan o Wynedd oedd **Ysfeilion** neu **Osmaelion** yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Mae ei lleoliad a'i natur - yn deyrnas gynnar, is-deyrnas neu arglwyddiaeth - yn ansicr a dadleuol. Ceisiodd A. W. Wade-Evans ei lleoli yn ne-ddwyrain Môn ond nid yw'r mwyafrif o haneswyr yn derbyn ei ddamcaniaeth.

Mae penaethiaid ac eraill sy'n cael eu cysylltu ag Ysfeilion gan rai ymchwilwyr yn cynnwys:

* Meilir Meilirion (?500 - 530)
* Cynyr ap Meilir (ar ôl 530)
* Hywel ap Cadwaladr (8g)
* Cynan ap Rhodri (8g)
* Ingimund (902 - 905)
* Bran ap Dinwal (12g)

## Cyfeiriadau
Categori:Teyrnas Gwynedd
Nicolai Gogol

[bawd|240px|Portread o Gogol gan [Alexander Ivanov]]

Nofelydd a dramodydd yn yr iaith Rwseg o Wcráin oedd **Nicolai Fassiliefits Gogol** (Rwseg: Николай Васильевич Гоголь, Wcraineg: Микола Васильович Гоголь, *Mykola Vassyliovytch Hohol*) (20 Mawrth 1809 - 4 Mawrth 1852. Ei waith enwocaf yw'r nofel *Eneidiau Meirwon* (1842).

Ganed Gogol yn Sorotchints, Poltava, yn Wcráin. Symudodd i St Petersburg gyda'r bwriad o wneud gyrfa iddo'i hun mewn gweinyddiaeth. Cyhoeddodd ei waith llenyddol cyntaf, dan ffugenw, yn 1829, cerdd ramantus dan y teitl *Hanz Küchelgarten*, ond ni chafodd dderbyniad da.

## Gweithiau
* ''Taras Bul'ba* (1835), nofel
* *Eneidiau Meirwon* (1842), nofel
* *Yr Arolygydd Cyffredinol* neu *Yr Archwiliwr* (1836), drama
* Storïau byrion, yn cynnwys *Dyddiadur Gwallgofddyn*, *Y Trwyn* ac *Y Gôt Fawr'' (1842)

Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1852
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Wcráin
Categori:Dramodwyr Rwseg o Wcráin
Categori:Llenorion straeon byrion y 19eg ganrif o Wcráin
Categori:Llenorion straeon byrion Rwseg o Wcráin
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Wcráin
Categori:Nofelwyr Rwseg o Wcráin
Categori:Pobl o St Petersburg
Panthéon Paris

Adeilad yn ninas Paris yw'r **Panthéon**. Yma y claddwyd llawer o enwogion Ffrainc.

Adeiladwyd y Panthéon yn y 18g fel eglwys. Tarawyd Louis XV, brenin Ffrainc yn ddifrifol wael yn 1744, a gwnaeth adduned y byddai'n adeiladu eglwys yn gysegredig i sant Geneviève. Ni orffennwyd y gwaith adeiladu hyd 1790.

Ymhlith yr enwogion sydd wedi eu claddu yma mae: 
* Voltaire (1694–1778), athronydd ac awdur
* Jean-Jacques Rousseau (1712–1778), athronydd ac awdur
* Jacques-Germain Soufflot (1713–1780), pensaer cyntaf y Panthéon ei hun
* Joseph-Louis, comte de Lagrange (1736–1813), mathemategydd
* Jean Rousseau (1738–1813)
* Toussaint Louverture (1743–1803), chwyldroadwr o Haiti
* Jean-Paul Marat (1744–1793), gwleidydd. Cymerwyd ei lwch oddi yma yn 1795.
* Honoré-Gabriel Riqueti, comte de Mirabeau (1749–1791), gwleidydd
* Jean Lannes, dug Montebello (1769–1809), milwr
* Alexandre Dumas (1802–1870), awdur
* Victor Hugo (1802–1885), awdur
* Louis Braille (1809–1852), dyfeisydd y dull ysgrifennu i ddeillion
* Émile Zola (1840–1902), awdur
* Pierre Curie (1859–1906), gwyddonydd
* Jean Jaurès (1859–1914), gwleidydd
* Marie Curie (1867–1934), gwyddonydd
* Jean Monnet (1888–1979), economegydd, un o sylfaenwyr yr Undeb Ewropeaidd
* Jean Moulin (1899–1943), arweinydd y Résistance Ffrengig
* Antoine de Saint-Exupéry (1900–1944), awyrennwr ac awdur
* André Malraux (1901–1976), awdur
* Aimé Césaire (1913–2008), llenor a gwleidydd
* Simone Veil (1927–2017), cyfreithwraig a gwleidydd
* Missak Manouchian (1906–1944), bardd o Armenia, aelod o'r Resistance Ffrangeg

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mharis
Atami

250px|bawd|Atami

Dinas fechan yng nghanolbarth Japan yw **Atami** (Japaneg: 熱海市 *Atami-shi*). Mae wedi'i lleoli yn nwyrain talaith Shizuoka yn rhanbarth Chūbu ar ynys Honshu.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa MOA

## Enwogion
*Mitsuko Uchida (g. 1948), pianydd


Categori:Chūbu
Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Talaith Shizuoka
Pantheon (gwahaniaethu)

Gallai **Pantheon** gyfeirio at:

* Pantheon, y term am holl dduwiau crefydd amldduwiol arbennig
* Y Pantheon, teml yn Rhufain a drowyd yn eglwys
* Panthéon Paris, cyn-eglwys a man claddu enwogion Ffrainc
Bernardo Atxaga

Awdur a llenor o Wlad y Basg yw **Bernardo Atxaga** (ganwyd 27 Gorffennaf 1951) (defnyddia'r ffugenw **Joseba Irazu Garmendia**).

Ganwyd Atxaga yn Asteasu, Gipuzkoa, Gwlad y Basg. Derbyniodd ddiploma mewn economeg oddi wrth Brifysgol Bilbo, ac fe astudiodd athroniaeth ym Mhrifysgol Barcelona. Gweithiodd fel economegydd, gwerthwr llyfrau, Athro ar yr iaith Fasgeg, cyhoeddwr, ac ysgrifennwr sgriptiau ar gyfer y radio hyd at 1980 pan ymroddodd ei hun yn llwyr i ysgrifennu.

Cyhoeddwyd ei waith cyntaf, sef antholeg am awduron Basgeg, yn 1972. Cyhoeddwyd ei stori fer gyntaf, *Ziutateaz* ("Am y Ddinas"), yn 1976. Ymddagosodd ei gasgliad cyntaf o gerddi, *Etiopia* ("Ethiopia"), yn 1978. Mae wedi ysgrifennu dramau, geiriau i ganeuon, nofelau a straeon byrion. Daeth ei lyfr o straeon byrion, *Obabakoak* ("Unigolion a phethau o Obaba"), a gyhoeddwyd yn 1988, â llawer o amlygrwydd a gwobrau iddo, gan gynnwys Gwobr Lenyddol Genedlaethol Sbaen. Mae'r llyfr wedi ei gyfieithu i fwy na 20 iaith.

Fel rheol, fe ysgrifenai Atxaga yn y Fasgeg a chyfieithu ei waith i'r Sbaeneg. Yn dilyn *Obabakoak*, mae nifer o'i waith wedi eu trosi i ieithoedd eraill.

Mae'n byw yn Reno, UDA ar hyn o bryd.

## Nofelau
**Obabakoak* (1988)
**Behi euskaldun baten memoriak* ("Atgofion Buwch Basgaidd", Pamiela, 1991)
**Gizona bere bakardadean* ("Y Dyn Unig", Pamiela, 1993)
**Zeru horiek* ("Y Ddynes Unig", 1996)
**Soinujolearen semea* ("Mab Chwaraewr yr Acordian", 2003

## Straeon byrion
**Bi anai* ("Dau Frawd", Erein, 1985)
**Bi letter jaso nituen oso denbora gutxian* ( "Dau Lythyr", Erein, 1985)
**Henry Bengoa inventarium, Sugeak txoriak begiratzen dionean, Zeru horiek* ("Dyfeisle Henry Bengoa. Pan Edrychith Neidr ar yr Adar, Y Ddynes Unig", Erein, 1995)
**Sara izeneko gizona* ("Y Dyn O'r Enw Sara", Pamiela, 1996)

## Barddoniaeth
**Etiopia* ("Ethiopia", Pott, 1978),
**Nueva Etiopia* ("Ethiopia Newydd", Detursa, 1997)

## Llyfrau plant
**Chuck Aranberri dentista baten etxean* ("Chuck Aranberri Mewn Deintyddfa", Erein, 1985)
**Nikolasaren abenturak, Ramuntxo detektibe* ("Anturiaethau Nicholas, Ditactif Ramuntxo", Elkar 1979)
**Siberiako ipuin eta kantak* ("Staeon a Chaneuaon Siberia", Erein)
**Jimmy Potxolo, Antonino apreta, Asto bat hipodromoan, Txitoen istorio, Flannery eta bere astakiloak* (Elkar)
**Xolak badu lehoien berri* (Erein, 1995),
**Xola eta basurdeak* ("Xola a'r Baeddau Gwyllt", Erein 1996) - enillydd Gwobr Llenyddiath Basgeg i Blant yn 1997
**Mundua eta Markoni* ("Y Byd a Markoni", BBK fundazioa, 1995)

## Gwaith eraill
**Ziutateaz* (1976)
**Lekuak* (2005)

## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol   

Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Llenorion o Wlad y Basg
Categori:Llenorion Basgeg
André Malraux

Llenor a gwleidydd o Ffrainc oedd **André Malraux**, enw llawn **Georges André Malraux** (3 Tachwedd 1901 - 23 Tachwedd 1976).

Ganwyd ef yn ninas Paris. Gwahanodd ei rieni pan oedd yn bedair oed, ac ni chafodd addysg uwch. Roedd i raddau helaeth yn hunan-addysgedig. Aeth i drefedigaethau Ffrainc yn Indo-Tsieina, lle sefydlodd gylchgrawn gwrth-imperialaidd. Carcharwyd ef yn 1923-1924 am ddelio mewn hynafiaethau yn Phnom Penh; defnyddiodd y profiad yn ei waith diweddarach  *La Voie royale* (1930). Ymladdodd yn Rhyfel Cartref Sbaen dros y Gweriniaethwyrm ac yn erbyn yr Almaenwyr yn yr Ail Ryfel Byd fel aelod o'r Résistance Ffrengig. Wedi'r rhyfel, daeth yn un o gefnogwyr Charles de Gaulle, a bu'n Weinidog Diwylliant rhwng 1959 a 1969, er ei fod yn parhau i gael ei ystyried yn rhan o'r adain chwith. Claddwyd ef yn y Panthéon ym Mharis.

## Gweithiau 
*''La Tentation de l'Occident* (1926)
**Les Conquérants* (1928)
**Royaume-Farfelu* (1928)
**La Voie royale* (1930) – Prix Interallié
**La Condition humaine* (1933) – Prix Goncourt
**Le Temps du mépris* (1935)
**L'Espoir* (1937)
**Espoir, sierra de Teruel* (1938)
**Le Démon de l'Absolu* (1946)
**Esquisse d'une psychologie du cinéma* (1946)
**Psychologie de l'Art* (tair cyfrol: 1947, 1948, 1950)
**Les Voix du silence* (1951)
**L'Homme précaire et la littérature* (1977) – cyhoeddwyd wedi ei farwolaeth

## Llenyddiaeth
* Paul Birt, *Malraux'', Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1980)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion Ffrangeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
Bwlch Pen Barras

[250px|bawd|Y ffordd sy'n dringo llethrau [Moel Fenlli i Fwlch Pen Barras]]
Lleolir **Bwlch Pen Barras** ym Mryniau Clwyd, gogledd-ddwyrain Cymru. Mae'r bwlch 360 metr yn gorwedd rhwng bryniau Moel Fenlli (i'r de) a Moel Famau (i'r gogledd-ddwyrain).

Croesir y bwlch gan ffordd gul. Hon oedd yr hen lôn hanesyddol rhwng Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych a'r Wyddgrug yn Sir y Fflint cyn i'r ffordd dyrpeg (yr A494  bellach) gael ei adeiladau dros Fwlch y Parc yn y 18fed ganrif. Mae'n cysylltu Llanbedr Dyffryn Clwyd a Tafarn-y-Gelyn.

Cyfeiria'r hynafiaethydd Thomas Pennant at ryw "Fwlch Agricola" yn gorwedd rhwng Moel Fenlli a Moel Eithinen, gan honni mai dyma oedd llwybr Agricola ar ei ymgyrch yn erbyn yr Ordoficiaid.

Mae'r ffordd o'r dwyrain yn esgyn yn syth heb fod yn rhy serth; fodd bynnag, mae ffordd fwy cul gyda llethrau serth ar ochr orllewinol y bwlch, lle mae'r ffordd yn disgyn 260 metr o fewn 2.4 km gyda llethr 25% bron.

## Hamdden 
Mae’r bwlch yn boblogaidd fel man cychwyn er mwyn dringo Moel Famau. Mae yna hefyd ddau faes parcio sy'n eiddo i Gyfoeth Naturiol Cymru: un ar gopa'r bwlch a maes parcio arall milltir i lawr yr ochr ddwyreiniol i gyfeiriad Tafarn-y-Gelyn. Mae llwybrau yn dringo drwy'r goedwig o'r ddau faes parcio i gopa Moel Famau.

Mae'r ddringfa serth ar y ffordd orllewinol o Lanbedr-Dyffryn-Clwyd yn golygu bod y bwlch yn boblogaidd gyda seiclwyr a beicwyr modur. Mae cylchgrawn *Cycling Weekly* wedi rhoi sylw i'r bwlch ac yn ei alw'n '''Killer Climb','' ac mae hefyd wedi'i restru yn y Dave Lloyd Mega cyclosportive. Mi wnaeth Nigel Blackwell o'r band Half Man Half Biscuit sôn am y bwlch mewn cyfweliad yn 2012 pan ddywedodd o: “Y gamp fwyaf i mi yw creu sefyllfa i fy hun lle gallaf godi yn y bore a phenderfynu mynd i daclo Bwlch Pen Barras ar y beic.".

## Cyfeiriadau
Pen Barras
Milim

Cân Harel Skaat yw "**Milim**" (Hebraeg: *מילים*; Cymraeg: *Geiriau*) a bydd y gân hon yn cynrychioli Israel yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Afon Fleet

Afon fechan yn Llundain ydy **Afon Fleet**. Mae'n llifo mewn sianel dan wyneb y ddinas, a'r fwyaf o afonydd danddaearol Llundain ydyw. Mae'n tarddu yng ngogledd Llundain ac yn ymuno ag Afon Tafwys yng nghanol y ddinas ger Pont Blackfriars.

Enwyd y stryd *Fleet Street* (Stryd y Fflyd) ar ei hôl, sy'n enwog am mai cartref y wasg Seisnig yr oedd hi yn y gorffennol.

250px|bawd|Aflon Fleet yn aberu yn Afon Tamwys ger Pont Blackfriars

Fleet
Yomiuri Shinbun

Papur newydd Japaneg, ydy ***Yomiuri Shimbun*** (Japaneg: 読売新聞), gyda dau argraffiad bob dydd. Papur newydd â'r gwerthiant uchaf yn y byd ydyw, gyda gwerthiant o 14,323,781 yn Ionawr 2002 (cyfanswm o argraffiadau'r bore a'r hwyr). Fe'i gyhoeddir yn Tokyo, Osaka, Fukuoka, a dinasoedd pwysig eraill Japan, ac mae nifer o argraffiadau lleol gwahanol iddo. Mae ei bencadlys yn Tokyo.

Categori:Papurau newydd Japan
Fukuoka

bawd|Dinas y Gamlas, Hakata: dinas o fewn dinas.
Dinas ar arfordir gogledd ynys Kyūshū yn ne Japan ydy **Fukuoka** (Japaneg: 福岡市 Fukuoka-shi) a phrifddinas Talaith Fukuoka. Dinas fwyaf poblog Kyūshū ydy hi, gyda phoblogaeth o 1,450,149 (2007), a dinas fwyaf yn Japan y tu gorllewin i Osaka ydyw. Fe ddynodwyd yn ddinas gan y llywodraeth ym 1972.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Dinas Fukuoka
*Creirfa Hakozaki
*Dinas Camlas Hakata
*Mosg Fukuoka
*Tŵr Fukuoka

## Enwogion
*Sōgo Ishii (g. 1957), cyfarwyddwr ffilm
*Kenzo Nakamura (g. 1973), judoka
*Yui (g. 1987), cantores
*Koji Seto (g. 1988), actor a chanwr

Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Kyūshū
Categori:Talaith Fukuoka
Titw'r helyg

Mae '''Titw'r helyg'* (*Poecile montanus'') yn aelod o deulu'r Paridae, y titwod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gogledd Asia.

Mae'n perthyn yn agos i Ditw'r wern ac yn bur debyg iddo o ran ymddangosiad ac arferion, ond mae'n hoffi coed pinwydd yn fwy na'r Thitw'r Wern ac o'r herwydd yn nythu ymhellach i'r gogledd. Nid yw'n aderyn mudol. Yn wahanol i'r mwyafrif o'r titwod eraill, sy'n defnyddio tyllau sydd eisoes yn bodoli mewn coed i nythu, mae Titw'r Helyg yn aml yn gwneud ei dwll ei hun mewn pren wedi pydru.

Ar un adeg roedd Titw'r Helyg yn aderyn pur gyffredin yng Nghymru, ond mae ei niferoedd wedi gostwng yn fawr yn ystod y 30 mlynedd diwethaf, ac mae wedi diflannu'n llwyr o rai ardaloedd. Nid oes sicrwydd beth yw'r rheswm am hyn.

Categori:Paridae
Adrienne Lecouvreur

Actores o Ffrainc oedd **Adrienne Lecouvreur** (5 Ebrill 1692 – 20 Mawrth 1730).

Fe'i ganed yn Damery, Marne, a pherfformiodd ar lwyfan yn broffesiynol yn Lille. Ar ôl iddi gael ei phrofiad cyntaf o actio yn y Comédie Française ym Mharis ym 1717, daeth yn hynod boblogaidd gyda'r cyhoedd, tan ei marwolaeth annisgwyl.

Cafodd berthynas gyda Maurice de Saxe, a ddaeth i ddiwedd trychinebus pan ymddengys iddi gael ei gwenwyno gan ei gelyn, Maria Karolina Sobieska, Duges Bouillon. Am fod yr Eglwys Gatholig wedi gwrthod rhoi angladd Cristnogol iddi, arweiniodd hyn at ei ffrind Voltaire i ysgrifennu cerdd yn llawn chwerder am y pwnc.

Roedd ei bywyd wedi ysbrydoli drama drasiedi gan Eugène Scribe ac Ernest Legouvé a seilir ar opera Francesco Cilea, *Adriana Lecouvreur* a'r operetta *Adrienne* (1926) gan Walter Goetze ar y ddrama hon hefyd. are based. Cyn y rhain, fodd bynnag, cyflwynodd Edoardo Vera ei "dramma lirico" *Adriana Lecouvreur e la duchessa di Bouillon* ym 1856. Ym 1913, chwaraeodd Sarah Bernhardt ran Lecouvreur yn y ffilm fud *Adrienne Lecouvreur*. Ym 1928, ffilmiodd MGM Studios *Dream of Love*, yn seiliedig ar y ddrama Scribe and Legouvé, *Adrienne Lecouvreur*, yn serennu Joan Crawford a Nils Asther. Mae chwe ffilm arall o leiaf wedi'u seilio ar ei bywyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1692
Categori:Marwolaethau 1730
Categori:Merched yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Merched y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Marne
Creirfa Hakozaki

Creirfa Shintō yn Fukuoka, Japan, yw **Creirfa Hakozaki**.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Japan
Categori:Kyūshū
Categori:Shintō
Tŵr Fukuoka

Adeilad yn Fukuoka, Japan, yw **Tŵr Fukuoka**.

250px|bawd|Tŵr Fukuoka yn y gaeaf

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Japan
Categori:Kyūshū
Categori:Nendyrau
Rheilffordd Llyn Padarn

|}
bawd|dde|260px|Gilfach Ddu
Mae **Rheilffordd Llyn Padarn** (Saesneg: *Llanberis Lake Railway*) yn rheilffordd fach gyfyng 1' 11½" (neu 597&nbsp;mm) sy'n rhedeg am 2.5 milltir (neu 4&nbsp;km) ar hyd lan ddwyreinol Llyn Padarn yn Eryri, Gwynedd.

bawd|260px|Rhwng Llanberis a Gilfach Ddu
## Hanes
Mae'r rheilffordd yn dilyn rhan hen lwybr y rheilffordd 4' 0” ag arfer cludo llechu o Chwarel Dinorwig i'r Felinheli.

## Adfywiad
Yng Ngorffennaf 1966, awgrymodd Lowry Porter o Southend-on-Sea reilffordd o weithdy y cwmni chwarel yng Ngilfach Ddu yn ymyl Llanberis, i Ben llyn. Roedd trafodaeth yn mynd ymlaen efo cwmni y chwarel pan caewyd y chwarel yng Ngorffennaf 1969. Prynwyd y gweithdy yng Ngilfach Ddu gan Gyngor Sir Gwynedd, efo bwriad o greu parc gwledig.

Gwerthwyd tir a chyfarpar y chwarel, a phrynodd y rheilffordd dri locomotif stêm ac un diesel. Ym Mehefin 1970, prynodd y Cyngor Sir drywydd y lein, a rhoddwyd caniatâd i'r rheilffordd newydd i'w ddefnyddio.

Adeiladwyd y Rheilffordd yn lled  yn hytrach na'r  a defnyddiwyd yn y chwarel. Felly roedd rhaid addasu'r locomotifau a cherbydau i gyd. Agorwyd y rheilffordd yn swyddogol ar 28 Mai 1971, ond na ddechreuodd gwasanaeth cyhoeddus tan 19 Gorffennaf, oherwydd problemau efo cerbydau. Estynnwyd y rheilffordd i Benllyn yn y gaeaf o 1971. Estynnwyd y lein i orsaf newydd yn Llanberis, agos i Reilffordd yr Wyddfa ym Mehefin 2003.

## Locomotifau
## Cyfeiriadau
Thomas, Cliff (2002). The Narrow Gauge in Britain & Ireland. Cyhoeddwyr Atlantic. ISBN 1-902827-05-8.
 
Boyd, James I.C. (1986). Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire, trydedd cyfrol: The Dinorwic Quarry and Railways, The Great Orme Tramway and Other Rail Systems. Gwasg Oakwood.

Carrington D.C. and Rushworth T.F. (1972). Slates to Velinheli: The Railways and Tramways of Dinorwic Slate Quarries, Llanberis and the Llanberis Lake Railway. Cronfa Locomotif Maid Marian.

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 

Llyn Padarn
Llyn Padarn
Categori:Llanberis
Drip Drop

Cân a berfformir gan Safura yw "**Drip Drop**" a bydd y gân yn cynrychioli Aserbaijan yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy. Dewiswyd Safura a'i chân gan 100% pleidlais rheithgor.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Résistance

Y **résistance** (Ffrangeg am wrthwynebiad) neu'r **Gwrthsafiad Ffrengig** yw'r enw cyffredinol ar y mudiad a oedd yn gwrthwynebu ymosodiad milwrol yr Almaen ar Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Roedd yn safiad yn erbyn yr Almaenwyr, oedd yn meddiannu rhan o Ffrainc, a Llywodraeth Vichy dan Philippe Pétain a oedd yn llywodraethu'r rhan arall dan nawdd yr Almaen. Cafodd y résistance ei hysgogi gan apêl Charles de Gaulle ar 18 Mehefin 1940.

Rhan o'r mudiad oedd y Maquis, oedd yn cynnal rhyfel guerilla, yn bennaf yn yr ardaloedd gwledig. Roedd rhannau eraill o'r *résistance* yn cyhoeddi newyddiaduron cudd, yn darparu gwybodaeth i'r Cynghreiriaid neu yn cynorthwyo aelodau o luoedd arfog y Cynghreiriaid i ddianc o Ffrainc.


Categori:Yr Ail Ryfel Byd
T.A.T.u.

Grŵp merch byd-enwog o Rwsia yw **t.A.T.u.** (Rwsieg: *Тату́ *; Cymraeg: *Tatŵ*), ffurfiwyd y grŵp ym Moscfa, Rwsia yn 1999 gan cynhyrchydd Ivan Shapovalov. Lena Katina ac Yulia Volkova yw'r aelodau. Mae'r grŵp wedi gwerthu miliynau albymau byd-eang a maent y grŵp mwyaf llwyddiannus o Rwsia erioed.

## Aelodau'r grŵp
;Presennol
* Yulia Volkova
* Lena Katina
* Sven Martin&nbsp;— Keyboard, musical director (2002–present)
* Troy MacCubbin&nbsp;— Guitars (2002–present)
* Steve Wilson&nbsp;— Drums (2006–present)
* Domen Vajevec&nbsp;— Bass (2006–present)

;Blaenorol
* Roman Ratej&nbsp;— Drums (2003–2006)

## Disgograffi
### Albymau stiwdio
* *200 Po Vstrechnoy* (2001)
* *200 km/h in the Wrong Lane* (2002)
* *Dangerous and Moving* (2005)
* *Lyudi Invalidy* (2005)
* *Vesyolye Ulybki* (2008)
* *Waste Management* (2009)

### Albymau casgliad
**Remixes* (2003)
**The Best* (2006)

## Ffilmograffi
* *You and I* (2010)

## Teithiau
* 200 Po Vstrechnoy Tour (2001–2002)
* The Show Me Love Tour (2003)
* Dangerous And Moving Promo Tour (2005–2006)
* Dangerous And Moving Tour (2006–2008)

## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol  t.A.T.u.
* Gwefan swyddogol  Colombia
* Gwefan swyddogol  Mecsico
* Gwefan swyddogol  Tsile

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Bandiau o Rwsia
Girija Prasad Koirala

Gwleidydd o Nepal oedd **Girija Prasad Koirala** (20 Chwefror 1925 - 20 Mawrth 2010).

Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Gwleidyddion o Nepal
Categori:Marwolaethau 2010
Swansea Love Story

Ffilm ddogfen o 2010 yw ***Swansea Love Story***. Lleolwyd y ffilm yn Abertawe a defnyddiwyd strydoedd cefn y ddinas yn bennaf yn gefnlen i'r ffilm. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Andy Capper a Leo Leigh a chafodd ei noson agoriadol ynng nghlwb nos *Sin City* ar y 13 Chwefror 2010. Cynhyrchwyd y ffilm gan VBS.TV, adain ddarlledu *Vice Magazine* a chafodd ei ffilmio dros gyfnod o chwe mis.

Mae'r ffilm yn dilyn hanesion saith o bobl ifanc go iawn sy'n gaeth i heroin. Ceir golygfeydd cignoeth o ddefnydd o gyffuriau a realiti bywyd yn gaeth i gyffuriau. Edrycha'r ffilm ar effaith diweithdra, teuluoedd wedi'u chwalu a chariad ar fywydau pobl.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol VBS.tv

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2010
Categori:Ffilmiau dogfen Saesneg o Gymru
Titw'r Wern

Mae '''Titw'r Wern'* (*Poecile palustris'') yn aelod o deulu'r Paridae, y titwod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gogledd Asia.

Mae'n perthyn yn agos i Ditw'r Helyg ac yn bur debyg iddo o ran ymddangosiad ac arferion, ond mae'n defnyddio tyllau sydd eisoes yn bodoli mewn coed i nythu, tra mae Titw'r Helyg yn aml yn gwneud ei dwll ei hun mewn pren wedi pydru.

Ceir sawl is-rywogaeth:
* *P. p. dresseri* - Cymru, canolbarth a de Lloegr a gorllewin Ffrainc
* *P. p. palustris* - gogledd a chanolbarth Ewrop, o wledydd Llychlyn hyd Benrhyn Iberia a Gwlad Groeg.
* *P. p. italicus* - yr Alpau Ffrengig, Yr Eidal 
* *P. p. stagnatilis* - dwyrain Ewrop hyd fynyddoedd Ural a gogledd-orllewin Twrci
* *P. p. kabardensis* - Cawcasws a gogledd-ddwyrain Twrci
* *P. p. brevirostris*, de a de-ddwyrain Siberia, gogledd Mongolia, gogledd-ddwyrain Tsieina a gogledd Corea
* *P. p. jeholicus* - gogledd-ddwyrain Tsieina
* *P. p. hellmayri*, dwyrain Tsieina a de Corea.
* *P. p. hypermelaenus* - canolbarth a de Tsieina a gorllewin Myanmar. 
* *P. p. ernsti*, Ynys Sachalin
* *P. p. hensoni*, de Ynysoedd Kuril a Hokkaido, Japan

Ar un adeg roedd Titw'r Wern yn aderyn pur gyffredin yng Nghymru, ond mae ei niferoedd wedi gostwng yn fawr yn ystod y 30 mlynedd diwethaf, ac mae wedi diflannu'n llwyr o rai ardaloedd. Nid oes sicrwydd beth yw'r rheswm am hyn.

Categori:Paridae
Mynydd Bach Trecastell

Bryn a safle archeolegol yn ne Powys yw **Mynydd Bach Trecastell** (hefyd **Mynydd Trecastell** weithiau; Saesneg: *Trecastle Mountain*). Gorwedd yn ardal Brycheiniog ger pentref Trecastell yng nghymuned Llywel, tua hanner ffordd rhwng Aberhonddu a Llanymddyfri. Cyfeirnod AO: map 160, SN833311.

Nid yw'r bryn ei hun nac yn uchel nac yn amlwg, ond ceir safleoedd archeolegol cynhanesyddol pwysig ar ei lethrau. Mae'r rhain yn cynnwys dau gylch o feini hirion, rhes o gerrig a charnedd gron (*round barrow*). Gyda'i gilydd mae'r cyfan yn ffurfio safle defodol, yn ôl yr archeolegwyr, a'i hanes yn ymestyn o Oes Newydd y Cerrig i Oes yr Efydd. Ceir safle caer dros nos Rufeinig a chwrs ffordd Rufeinig yn agos i'r safle hefyd.
250px|bawd|chwith|Mynydd Bach Trecastell: y cylch cerrig dwyreiniol.
250px|bawd|chwith|Y cylch cerrig dwyreiniol: manylyn.

Ceir dau gylch cerrig ger pen llethr y bryn. Mae'r cylch cerrig lleiaf yn mesur 16.4 metr (54 troedfedd) ar draws ac yn cynnwys pedair carreg ac olion safleoedd chwech arall. Mae rhes o gerrig, sy'n dynodi tramwyfa hynafol, yn rhedeg o'r cylch llai hyd y cylch mwyaf. Ceir 23 o gerrig yn y cylch mwyaf, i'r dwyrain o'r un llai, gydag olion tyllau i dair carreg arall. Mae'n gylch sylweddol sy'n mesur 44.2 metr (145 troedfedd) ar draws. Awgrymir bwlch bychan yn y cylch y bu mynedfa ddefodol iddi.

Tua 100 metr i'r de-ddwyrain o'r cylchoedd hyn ceir maen hir mawr, ar ei gorwedd yn awr, sy'n mesur 3 metr o hyd a hyd at 2 metr o led. Damcanieithir ei bod yn nodi codiad yr haul adeg ganol gaeaf o safbwynt gwyliwr ym mynedfa'r prif gylch cerrig.

Mae'r garnedd yn mesur 15 metr ar draws. Ei uchder yw 1.5 metr.

## Gweler hefyd 
* Carnedd gron Mynydd Bach-Trecastell

## Ffynhonnell
* Helen Burnham, *A Guide to Ancient and Historic Wales: Clwyd and Powys* (Llundain: HMSO, 1995), t.43

Categori:Cylchoedd cerrig Powys
Categori:Llywel
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Branas Uchaf

Fferm yn ne Sir Ddinbych yw **Branas Uchaf** lle ceir siambr gladdu Neolithig sydd i'w dyddio i ddiwedd y 4ydd mileniwm CC neu ddechrau'r 3ydd mileniwm CC. Mae'r safle yn gorwedd ar dir y fferm tua milltir a hanner i'r gorllewin o bentref Llandrillo ar lan ogleddol afon Dyfrdwy yn Edeirnion.250px|bawd|Siambr gladdu Branas Uchaf.

Gelwir y math yma o siambr gladdu yn feddrod siambr ac fe gofrestrwyd fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: ME070.

Carnedd gron gyda siambr iddi (*chambered round cairn*) yw siambr gladdu Branas Uchaf. Mae'n gorwedd ar godiad o dir ar lan afon Dyfrdwy. Ceir tomen o bridd a cherrig gyda siambr yn ei chanol. Mae'r garnedd hon yn mesur 28 metr ar draws. Mae'r tywydd wedi erydu'r siambr fel bod y cerrig yn sefyll yn yr awyr agored rwan, yng nghanol y garnedd. Ceir sawl carreg arall yng nghyffiniau'r garnedd a dywedir yn lleol y bu cylch o gerrig o'i chwmpas ar un adeg ond nid yw archaeolegwyr yn meddwl fod hynny'n debyg. Credir i feini clo'r siambr gael eu cymryd i ffwrdd i'w defnyddio fel pyst giatau.

Mae'r heneb yn gorwedd ar dir preifat ond gellir gweld y safle o'r ffordd gerllaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Categori:Siambrau claddu
Ynys Bering

bawd|250px|Lleoliad Ynys Bering

Ynys yn Môr Bering oddi ar arfordir dwyreiniol Gorynys Kamchatka yw **Ynys Bering** (Rwseg: *остров Беринга*). Hi yw'r fwyaf o Ynysoedd Komandorski ac mae'n 90&nbsp;km o hyd a 24&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 1660&nbsp;km².

Nid yw'r boblogaeth yn fawr; gyda tua 800 o bobl yn byw yn Nikolskoje, y pentref mwyaf. Pysgota yw'r prif ddiwydiant. Enwyd yr ynys ar ôl y fforiwr Danaidd Vitus Bering, a fu farw yma yn 1741 yn dilyn llongddrylliad.

Bering
Ynysoedd Komandorski

Ynysoedd ym Môr Bering oddi ar arfordir dwyreiniol Rwsia yw **Ynysoedd Komandorski** (Rwseg: Командорские острова, *Komandorskieje ostrova*).

Saif yr ynysoedd i'r dwyrain o Orynys Kamchatka. Y ddwy brif ynys yw Ynys Bering ac Ynys Medny, gyda dwy ynys lai. Nid yw'r boblogaeth yn fawr; y pentref mwyaf yw Nikolskoje ar Ynys Bering, gyda phoblogaeth o tua 800. Rhoddwyd yr enw i'r ynysoedd gan y fforiwr Danaidd Vitus Bering yn 1741.

Yn weinyddol, mae'r ynysoedd yn rhan o Crai Kamchatka.

Categori:Daearyddiaeth Crai Kamchatka
Komandorski
Carreg Lochmaben

bawd|chwith|200px|Carreg Lochmaben

Carreg hynafol yw **Carreg Lochmaben** a saif mewn cae yn sir Dumfries a Galloway yn ne'r Alban ac a oedd unwaith yn rhan o gylch cerrig o'r cyfnod Celtaidd. Arferid galw'r garreg ar un cyfnod yn Lochmabonstone neu 'Carreg Ffin' gan iddi gael ei defnyddio fel man cyfarfod pwysig drwy hanes. Mae'n 7 troedfedd o uchder a 18 troedfedd o gwmpas. Credir ei bod yn pwyso deg tunnell. Gwenithfaen yw ei gwneuthuriad wedi ei threulio gan rewlifoedd.

Mae'r enw'n gysylltiedig a'r duw Celtaidd Mabon efallai. Ystyr 'loch'/'clach' ydy "carreg", nid llyn, fel a geir mewn enw carreg arall nid nepell, sef 'Clackmannan'.

## Gweler hefyd
*Mabon
*Mabon fab Modron
*St Mabyn (pentref yng Nghernyw)
*Llanfabon (pentref ger Merthyr Tudful)
*Rhiwabon ger Wrecsam.
*Kermabon (lle yn Llydaw, ac enw teuluol)

Lochmaben
Categori:Cylch Arthur
Categori:Dumfries a Galloway
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Alban
Llanfabon

Plwyf ym Merthyr Tudful oedd **Llanfabon**, wedi ei lleoli tua 5 milltir i'r gogledd-gogledd-orllewin o Gaerffili. Roedd yng ngwmwd Senghenydd, ym Morgannwg.

Yn yr ardal yma roedd teulu Llanbradach yn afer byw. Cysgrwyd yr eglwys leol i Sant Mabon, a galwyd hi ar ei ôl. Mae Mabon, fodd bynnag yn enw llawer hŷn na hyn ac yn deillio o'r duw Celtaidd Mabon fab Modron neu Maponos.

Yn Eglwys Sant Mabon ceir cofeb i gofio am rai o'r bechgyn a laddwyd yn Nhanchwa Glofa'r Albion, Cilfynydd, ar 23 Mehefin 1894. Collwyd 290 o fechgyn a 123  o geffylau yn y ffrwydriad. Daethpwyd i'r canlyniad mai ffrwydriad nwy achosodd y gyflafan, ond nid oedd tystiolaeth beth gynheuodd y ffrwydriad felly ni chyhuddwyd y perchnogion, yr *Albion Steam Coal Company*, o drosedd.

## Gweler hefyd
*Mabon (Mabon fab Modron)
*Mabyn (mab Brychan, Brenin teyrnas Brycheiniog yn y 5g)
*Maponos (ffurf Lladin)
*St Mabyn (pentref yng Nghernyw
*Carreg Lochmaben, yr Alban
*Tanchwa Senghennydd,  14 Hydref 1913. Collodd 430 o fechgyn eu bywydau.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Merthyr Tudful
Categori:Plwyfi Cymru