Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr 2014

Cynhelwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr 2014** ar faes arfordirol Llanelli rhwng 1 a 9 Awst 2014. Cyhoeddwyd yr Eisteddfod yng Ngŵyl y Cyhoeddi ar 29 Mehefin 2013 gyda dros fil o bobl yn gorymdeithio drwy dref Caerfyrddin. Cyfanswm nifer yr ymwelwyr oedd 143,502.

Cafwyd sawl cyngerdd gan gynnwys: Gala Agoriadol gyda chaneuon o sioeau cerdd poblogaidd gan gynnwys Grav, Nia Ben Aur, Pum Diwrnod o Ryddid ac Er Mwyn Yfory. Ar y nos Sadwrn cyntaf, cynhaliwyd cyngerdd gyda: Wynne Evans, John Owen-Jones, Shan Cothi, a Kizzy Crawford. Ymhlith y perfformwyr eraill roedd: Nigel Owens, Tri Tenor Cymru, Huw Chiswell, Gillian Elisa, Gwenda a Geinor a Chôr y Wiber. Noson glasurol oedd ar y nos Iau, sef *Messe Solennelle*, Gounod a *Requiem*, Faure gyda Fflur Wyn, Trystan Llŷr Griffiths, Gwion Tomos, a Cherddorfa Siambr Cymru, dan arweiniad Grant Llewellyn.

O fewn tafliad carreg i'r maes y sefydlwyd y Maes Carafanau a'r Gwersylla Teuluol - ar dir Castell y Strade.

## Prif gystadlaethau 
### Y Gadair 
Robert Hopkins, crefftwr lleol, oedd gwneuthurwr y Gadair a'r enillydd oedd Ceri Wyn Jones. Dau o'r tri beirniaid yn unig a fynegodd fod ei gerdd yn deilwng o'r Gadair; anghytunodd Alan Llwyd gan fynegi: ''"Mae Cadwgan yn gynganeddwr hynod o fedrus, mae'n amlwg, ond methodd gyda'r awdl hon, yn fy marn i".* Ar y llaw arall, barn Idris Reynolds oedd, "*Fe'm cyffyrddwyd gan awdl "Cadwgan". Mae'n fardd disglair ac yn llwyr deilyngu Cadair Eisteddfod Sir Gâr eleni."''

### Y Goron 
Crëwyd y Goron gan Angharad Pearce Jones a chafodd ei rhoi'n wobr am ddilyniant o ddeg o gerddi di-gynghanedd heb fod dros 250 llinell, dan y teitl ‘Tyfu’. Guto Dafydd oedd enillydd y Goron. Yn ôl Dylan Iorwerth, un o'r beirniaid, ''"Maen nhw'n gerddi sy'n cyffroi wrth eu darllen ac wrth weithio yn y meddwl".'' ‘Lloches’ oedd teitl y Gadair ac fe'i rhoddwyd am awdl ar fwy nag un o’r mesurau caeth heb fod dros 250 llinell. Yr Athro Prifysgol, Damian Walford Davies o Brifysgol Aberystwyth oedd yn ail.

### Y Fedal Ryddiaith a Gwobr Goffa Daniel Owen 
Enillydd y Fedal Ryddiaith a Gwobr Goffa Daniel Owen oedd Lleucu Roberts sy'n wreiddiol o Bow Street, Ceredigion ond sy'n byw ers tua 1992 yn Rhostryfan ger Caernarfon. Rhoddwyd Gwobr Daniel Owen am nofel heb ei chyhoeddi a mynegodd Bethan Mair, un o'r tri beirniaid, ''"Fe'm rhwydwyd gan y nofel gymesur, hardd a theimladwy, "Rhwng Edafedd""...'' Saith stori fer a enillodd iddi'r Fedal Ryddiaith, yn olrhain oes merch, drwy wahanol gyfnodau saith o ferched mewn gwahanol rannau o Gymru. *"Dyma lenor penigamp",* medd Catrin Beard, "''sydd wedi saernïo pob stori'n grefftus a chaboledig."*

### Y Fedal Ddrama 
Dewi Wyn Williams oedd enillydd y Fedal Ddrama am ei ddrama, *La Primera Cena'', gan ddefnyddio'r ffugenw 'Non Bobo Marina'. Y beirniaid oedd Sara Lloyd a Roger Williams ac yn y feirniadaeth dywedwyd mai "Dramodydd hyderus sydd wrth waith fan hyn, yn adrodd stori dyn yn cyfarfod â'i dad am y tro cyntaf ers 30 mlynedd.... Mae'n strwythuro'r ddeialog gyda chrefft a dychymyg ac yn llwyddo i fachu'r gynulleidfa."

Roedd y Fedal, er cof am Urien Wiliam, wedi'i rhoi gan ei briod Eiryth a'r plant, Hywel, Sioned a Steffan ac roedd gwobr ariannol o £750, o Gronfa Goffa Huw Roberts, Pwllheli. Roedd cyfle hefyd i'r enillydd ddatblygu'r gwaith gyda Sherman Cymru a Theatr Genedlaethol Cymru.

### Tlws y Cerddor 
Enillydd Tlws y Cerddor oedd Sioned Eleri Roberts o Fangor sydd wedi gweithio'n aml gydag Ensemble Cymru ac sy'n arbenigo ar y clarinét. Mae hi hefyd yn diwtor ym Mhrifysgol Bangor a dyma oedd y tro cyntaf iddi gystadlu mewn cystadleuaeth gyfansoddi yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

### Gwaith buddugol coll Cyfansoddiadau a Beirniadaethau
Ni ymddangosodd gwaith buddugol y gystadleuaeth Monolog yng Nghyfansoddiadau a Beirniadaethau yr Eisteddfod. “Nid yw’r Eisteddfod yn ystyried bod y deunydd arobryn yn addas, am wahanol resymau, i’w gyhoeddi yng nghyfrol y Cyfansoddiadau a Beirniadaethau.” oedd sylw'r Eisteddfod am waith Rhodri Trefor.

## Anrhydeddau'r Orsedd 
Cafodd y canlynol eu hurddo ar Faes yr Eisteddfod, ar fore dydd Gwener, 8 Awst.

### Gwisg Las 
* **Charles Arch,** Pontrhydfendigaid – Ef oedd Prif sylwebydd Sioe Amaethyddol Cymru am 30 mlynedd, ac mae hefyd wedi gweithio fel trefnydd mudiad y Ffermwyr Ifanc ym Maldwyn. Mae wedi ysgrifennu dwy gyfrol, Byw dan y Bwa ac O'r Tir i'r Tŵr.
* **Hywel Wyn Bowen** – perchennog Siop y Cennen yn Rhydaman, yn athro mewn ysgolion Cymraeg ym Mhen-y-bont ar Ogwr a'r Betws. Roedd hefyd yn un o gyd-sylfaenwyr Clwb Gwerin y Cnape.
* **Duncan Brown**, Waunfawr, ger Caernarfon – Mae'n adnabyddus am ei wybodaeth eang o fyd natur a'i arloesedd yn y maes hwnnw.
* **Arfon Haines Davies**, Caerdydd – Gwyneb adnabyddus gan iddo weithio fel cyflwynydd ar HTV ac S4C yn ystod gyrfa hir. Mae hefyd wedi gweithio gyda sawl elusen.
* **Aled Siôn Davies** – Athletwr llwyddiannus, ac fe lwyddodd i ennill y Fedal Aur yng nghamp y ddisgen yn y Gemau Paralympaidd yn Llundain yn 2012.
* **Elwen Mair Evans**, o Ddyffryn Clwyd yn wreiddiol – Mae hi'n adnabyddus fel bargyfreithiwr sydd wedi gweithio ar sawl achos amlwg.
* **Harold Evans** – Mae'n cael ei anrhydeddu am ei waith diflino dros yr iaith dros y blynyddoedd. Bu'n gweithio fel colofnydd a gohebydd i'r Western Mail ac mae wedi cyhoeddi llyfr am yr aelodau o Goleg Llanymddyfri a fu farw yn y Rhyfel Mawr.
* **Trevor Adrian Evans**, Caerfyrddin – Ef yw Cadeirydd Pwyllgor Cyllid Eisteddfod Genedlaethol Sir Gâr yn 2014. Ei swydd dydd-i-dydd yw pennaeth busnes a gweithgareddau Theatr Genedlaethol Cymru ac mae'n cymryd rhan mewn nifer o gymdeithasau'n lleol.
* **Anita Humphreys**, Brynaman Isaf – Mae'n cael ei anrhydeddu am ei gwaith yn cefnogi diwylliant Cymraeg yn ei hardal dros y blynyddoedd. Bu'n aelod o sawl côr ac mae hi wedi gweithio i'r papur bro, Bro Tawe yn ogystal ag Aelwyd Amanw a Chymdeithas Capeli Brynaman.
* **Esme Jones,** Crug-y-bar, Sir Gâr – Mae wedi cyfrannu at weithgareddau pobl ifanc yn ei hardal, fel gwirfoddolwr ac fel athrawes.
* **Margaret Tudor Jones** – yn wreiddiol o Ddolgelynnen, Machynlleth ond mae hi'n byw yn Llundain ers blynyddoedd, lle mae hi'n weithgar o fewn y gymuned Gymraeg. Mae hi hefyd yn un o ymddiriedolwyr Gŵyl Machynlleth yn y Tabernacl a goruchwyliodd ddatblygiad yr Oriel Gelf yn y Canolbarth.
* **Stephen Jones** – Cynrychiolodd Cymru 104 o weithiau yn ystod ei yrfa rygbi lwyddiannus. Mae'n cael ei urddo am ei gefnogaeth i'r iaith yn ogystal â'r hyn a gyflawnodd ar y caeau rygbi.
* **Tegwen Morris**, Aberystwyth – Cyfarwyddwr Merched y Wawr. Yn ogystal â'i gwaith gyda'r sefydliad, mae'n gweithio'n galed dros yr iaith yn y gymuned.
* **Beryl Richards**, Llanddarog – Mae wedi gwneud llawer dros y Gymraeg yn ei hardal. Mae hi wedi cymryd rhan mewn gweithgareddau Côr Llanddarog a'r Cylch,  Sioe Amaethyddol Cymru, y Clwb Ffermwyr Ifanc a Neuadd Gymunedol Llanddarog.
* **Arwel Roberts**, Rhuddlan – Mae wedi gwneud llawer tros yr iaith yn ei ardal ac mae'n un sy'n trefnu taith flynyddol i'r Ŵyl Pan Geltaidd yn Iwerddon.
* **Ithel Parri-Roberts** – Mae'n adnabyddus am ei waith fel postfeistr Swyddfa Bost Hendygwyn-ar-Daf, swydd y gwnaeth am 50 mlynedd. Mae hefyd yn weithgar o fewn nifer o gymdeithasau lleol yn ei ardal.
* **Eirios Thomas** – Mae wedi bod yn drefnydd sirol i Glybiau Ffermwyr Ifanc Sir Gâr ers 36 o flynyddoedd, gan roi cyfloedd i bobl ifanc feithrin sgiliau ar gyfer y dyfodol.
* **Geoffrey Thomas** – o Faesteg yn wreiddiol yn bellach yn byw yn Rhydychen, yw cadeirydd Cyngor Prifysgol y Drindod Dewi Sant. Mae hefyd yn wyddonydd uchel ei barch sydd wedi cyfrannu erthyglau at gylchgrawn Y Gwyddonydd.
* **Haf Thomas**, Llanrug – Mae wedi casglu £45,000 i achosion da amrywiol ar hyd y blynyddoedd. Mae hi'n gweithio i Gyngor Gwynedd.
* **Lily May Thomas,** Pen-y-bont, Caerfyrddin – Yn ôl yr Eistedfod "yn byw ei bywyd yn ôl arwyddair Yr Urdd, yn ffyddlon i Gymru, i'w chyd-ddyn a Christ". Mae hi wedi bod yn weithgar iawn gyda'r ysgol Sul ac Eisteddfod yr Urdd dros y blynyddoedd.
* **Anna Williams**, Clunderwen, Sir Benfro – Ysgrifennydd Cymdeithas Waldo ers 2010. Mae hi hefyd wedi bod yn gefnogol i addysg Gymraeg yn ei hardal fel llywodraethwr yn Ysgol y Fenni. Mae hi hefyd yn trefnu cystadleuaeth Canwr y Byd.
* **Merfyn Williams** – Mae ei gyfraniad i Gymdeithas Gymraeg Penbedw yn "enfawr" yn ôl yr Eisteddfod. Mae hefyd wedi bod yn stiwardio'n ffyddlon yn yr Eisteddfod ers 33 o flynyddoedd.
* **Rhian Huws Williams** – Prif weithredwr Cyngor Gofal Cymru, ac mae hi'n gweithio'n galed i geisio sicrhau statws i'r Gymraeg ym maes iechyd. Mae hi hefyd yn aelod o gorau Cerdd Dant a Chanu Gwerin.

### Gwisg Werdd 
* **Yr Athro Helmut Birkan** – Fe ddysgod Cymraeg tra'n fyfyriwr yn Aberystwyth cyn mynd ymlaen i sefydlu'r adran Astudiaethau Celtaidd ym Mhrifysgol Fienna, gan hybu'r iaith Gymraeg yn Awstria a'r Almaen hyd y blynyddoedd.
* **Marian Evans,** Nantlle – Mae wedi gweithio fel prifathrawes mewn sawl ysgol yn ogystal â fel ymgynghorydd ysgolion cynradd. Eisoes yn aelod o Gôr Cerdd Dant Lisa Erfyl a Chôr Pensiynwyr Y Mochyn Du, fe sefydlodd Gôr Plant Caerdydd ddwy flynedd yn ôl
* **Philippa Gibson** – Enillodd gystadleuaeth yr englyn y Brifwyl yn ogystal â nifer o gadeiriau eisteddfodol eraill, wedi iddi ddysgu Cymraeg ar ôl symud i orllewin Cymru. Mae hi'n aelod o dîm Talwrn y Beirdd Tan-y-Groes ac yn cynnal dosbarthiadau Cymraeg i oedolion yn ardal Aberteifi.
* **Roy Griffiths**, Cwm Nant y Meichiaid – Bydd ei enw wastad yn cael ei gysylltu â Plethyn, y band gwerin a sefydlodd gyda'i chwaer Linda Griffiths a'i gymydog John Gittins. Mae'r albwm Seidr Ddoe yn cael ei hystyried i fod yn un o glasurol y Gymraeg.
* **Falyri Jenkins**, Talybont, Ceredigion – Cantores sydd wedi "ysbrydoli cenedlaethau o blant i fwynhau cerddoriaeth", yn ôl yr Eisteddfod. Mae hi hefyd yn cymryd rhan mewn cwmnïau drama Rhydypennau ac Arad Goch.
* **Tegwyn Jones**, Pontrobert, Sir Drefaldwyn – Bu'n arwain corau, yn aelod o Gyngor Sir Powys ac yn gadeirydd ar Bwyllgor Cerdd Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau.
* **D. Geraint Lewis**, yn wreiddiol o Ynysybwl – Ef yw'r ymennydd tu ôl i'r Geiriadur Cymraeg Gomer - cyfrol y mae mawr ddisgwyl am ei gyhoeddi. Mae eisoes wedi cyhoeddi nifer o lyfrau am ganeuon gwerin a charolau, enwau, blodeugerddi a llawer mwy.
* **Jennifer Maloney**, Llandybie, Sir Gaerfyrddin – Caiff ei hanrhydeddu am ei gwaith gwirfoddol yn cynnal diwylliant eisteddfodol Sir Gâr. Mae hi wedi bod yn rhedeg Aelwyd Penrhyd ers ei sefydlu yn 1976.
* **Helen Prosser**, Tonyrefail – Hi yw cyfarwyddwr Canolfan Cymraeg i Oedolion Morgannwg ac mae'n cael ei hanrhydeddu am frwydro dros hawliau'r Gymraeg ac am dwyn perswâd ar gymaint o bobl i ddysgu'r iaith.
* **Gwilym Tudur** – o Chwilog yn wreiddiol ond sydd bellach yn byw yn Lledrod yng Ngheredigion wnaeth sefydlu Siop y Pethe yn Aberystwyth.
* **Megan Tudur** – Mae wedi bod yn olygydd i gylchgronau'r Urdd ac fe sefydlodd Siop y Pethe yn Aberystwyth gyda'i gwr, Gwilym.
* **Megan Williams**, Trefor – Cafodd y fraint o gael ei henwi'n Wniadwraig y Flwyddyn y cylchgrawn Vogue nol yn 1990. Hi wnaeth greu a gwnïo gwisg newydd yr Archdderwydd yn 2008 a gwisgoedd y morynion ar gyfer seremonïau'r Orsedd yn Eisteddfod Sir Gâr eleni.

## Maes B
Ymhlith yr artistiaid a ymddangosodd ym Maes B roedd: Y Bandana, Yr Ods, Sen Segur, Colorama, Gwenno Saunders, Y Reu, Mellt, Gramcon, Al Lewis Band, Y Cledrau, Sŵnami a Chowbois Rhos Botwnnog.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanelli

## Cyfeiriadau
Sir Gar 2014
2014
2014
Categori:2014 yng Nghymru