Coup d'état

[bawd|250px|''Coup d'état* milwrol [Gwlad Pwyl yn 1926]]
[bawd|250px|*Coup d'état* 1991 Mosgo yn yr [Undeb Sofietaidd yn 1991]]

Mae *'''coup d'état''''' (o'r Ffrangeg: ''coup d'état*; lluosog *coups d'état*) yn ddymchweliad sydyn, treisgar o lywodraeth bresennol gan grŵp bach. Y prif ragofyniad ar gyfer *coup'' yw rheolaeth ar y cyfan neu ran o'r lluoedd arfog, yr heddlu, ac elfennau milwrol eraill. Pan fydd y coups hyn yn llwyddo, mae'r llywodraeth ddilynol yn aml yn dod yn fath unbenaethol, a all ymestyn fwy neu lai dros amser. Mewn rhai achosion maent yn ennill grym yn gyflym ac mewn eraill, os na fyddant yn llwyddo yn ystod y dyddiau cyntaf, gallant greu rhyfel cartref. Arddelir y gair a'r sillafiad Ffrangeg gwreiddiol o'r term yn y Gymraeg, er, yn aml heb yr acen ddycharfedig.

## Gwahaniaeth rhwng ''coup d'état'' a chwyldro
Yn wahanol i chwyldro, a gyflawnir fel arfer gan niferoedd mawr o bobl sy'n gweithio dros newid cymdeithasol, economaidd a gwleidyddol sylfaenol, mae *coup* yn newid mewn pŵer o'r brig sydd ddim ond yn arwain at ddisodli personél blaenllaw'r llywodraeth yn sydyn. Anaml y mae *coup* yn newid polisïau cymdeithasol ac economaidd sylfaenol cenedl, ac nid yw ychwaith yn ailddosbarthu pŵer yn sylweddol ymhlith grwpiau gwleidyddol sy’n cystadlu â’i gilydd. Roedd y cysyniad yn cydfodoli â'r cysyniad o chwyldro , ond neilltuwyd yr olaf ar gyfer symudiadau a drefnwyd gan sifiliaid y tu allan i'r Wladwriaeth.

Eisoes yn ystod yr 20g, ym 1930, ymddangosodd y llyfr *Tecnica del colpo di Stato* ("Techneg y ''coup d'état''") gan Curzio Malaparte, a osododd ddefnydd eang o'r cysyniad a oedd eisoes gyda'r arwyddocâd modern yn seiliedig ar y dadansoddiad beirniadol o'r gweithredoedd ffasgaeth a Natsïaeth. Cymhwysodd Malaparte y cysyniad o'r ''coup d'état'' nid yn unig i weithrediad a gyflawnir gan aelodau'r Wladwriaeth, ond hefyd gan bwerau sifil, sydd, trwy ansefydlogi'r llywodraeth trwy gamau gweithredu gyda'r nod o gynhyrchu anhrefn cymdeithasol yn achosi cwymp pŵer ac y gallant felly gael mynediad ato. mae'n. I Malaparte y gwahaniaeth hanfodol rhwng y cysyniad o ''coup d'état'' a rhyfel cartref a chwyldro yw'r defnydd o syndod a chyfnod byr y gweithrediadau. 

Yn yr 20g, roedd y ''coup d'état'' ar ffurf nodweddiadol o weithred gan y lluoedd arfog, gan ddisodli'r llywodraeth sefydledig yn rymus. Roedd *coups* yn ddigwyddiad rheolaidd mewn amrywiol genhedloedd America Ladin yn y 19g a'r 20g ac yn Affrica ar ôl i'r gwledydd yno ennill annibyniaeth yn y 1960au. Bathwyd y term yn wreiddiol ar gyyfer y Züriputsch a gynhaliwyd ar 6 Medi 1839 yn y Swistir. Defnyddiwyd hefyd ar gyfer ymdrechion ar coup yn Almaen Weimar megis yn gyda'r Kapp Putsch, a Putsch Selar Cwrw ("Bierkeller-Putsch") gan Adolf Hitler yn 1923.

## ''Coups d'état* yn yr 20fed ganrif
bawd|250px|*Coup d'état'' 1913. Dychwelodd Enver Bey, a baratôdd a gweithredodd y coup d'état, mewn car o'r Palas Ymerodrol, gan ddod â'r firman a gofnododd ymddiswyddiad Kiamil Pasha a dyrchafu Mahmoud Chefket Pasha i'r Grand Vizirate.
bawd|250px|Milwyr Groegaidd ar y strydoedd yn ystod ''coup d'état* gan Pangalos yn 1925
[bawd|250px|Tanciau [Boris Yeltsin yn Awst 1991 ym Mosgo wrth iddo wyrdroi coup gan arweinwyr comiwnyddol oedd am gadw undod a grym yr Undeb Sofietaidd]]

Yn ôl un amcangyfrif, cafwyd 457 o ymdrechion i ennill cystadleuaeth rhwng 1950 a 2010, gyda hanner ohonynt yn llwyddiannus. Digwyddodd y rhan fwyaf o ymdrechion *coup'' yng nghanol y 1960au, ond roedd nifer fawr o ymgeisiau hefyd yng nghanol y 1970au a'r 1990au cynnar. Mae cyplau sy'n digwydd yn y cyfnod ar ôl y Rhyfel Oer wedi bod yn fwy tebygol o arwain at systemau democrataidd na choupiau'r Rhyfel Oer, er bod cyplau yn dal i barhau ag awdurdodiaeth gan mwyaf.

Dyma’r rhai mwyaf cyffredin, yn cwtogi ar ryddid unigolion, nid ydynt yn parchu hawliau dynol ac yn arfer gormes treisgar ar wrthwynebwyr:

* 1908 Feneswela - Juan Vicente Gómez yn dymchwel Cipriano Castro
* 1913 Mecsico - *coup* gan Victoriano Huerta
* 1913 Ymerodraeth Otomanaidd - *Coup* y Tyrciaid Ifanc
* 1914 Periw - Óscar Benavides yn dymchwel Guillermo Billinghurst Angulo
* 1917 Costa Rica - Federico Alberto Tinoco Granados yn dymchwel Alfredo González Flores
* 1919 Periw - Augusto Leguía yn dymchwel José Pardo y Barreda
* 1922 Yr Eidal - Benito Mussolini yn fuddugoliaethus gyda'r Ymdaith ar Rufain
* 1923
** Yr Almaen - Adolf Hitler yn methu mewn *coup*
** Sbaen - *coup* gan Primo de Rivera
* 1924 Tsile - bwrdd llywodraeth dan gadeiryddiaeth Luis Altamirano yn cael ei sefydlu i ddiddymu'r Gyngres Genedlaethol
* 1925 Tsile - corff llywodraethu Luis Altamirano yn cael ei ddymchwel tra'n aros i'r arlywydd cyfansoddiadol Arturo Alessandri Palma gyrraedd
* 1926 Gwlad Pwyl – *coup* gan Józef Piłsudski
* 1929 Periw - Luis Miguel Sánchez Cerro yn dymchwel Augusto Leguía
* 1930 Yr Ariannin - Llywodraeth Hipólito Yrigoyen yn cael ei dymchwel
* 1931 Panama - *coup* gan Ricardo J. Alfaro yn erbyn yr Arlywydd Florencio Harmodio Arosemena
* 1933 Wrwgwái - *coup* gan Gabriel Terra
* 1935 Gwlad Groeg
* 1936 
** Gwlad Groeg - cyfundrefn 4 Awst y Cadfridog Metaxàs
** Sbaen - *coup* 18 Gorffennaf  gan y Cadfridog Francisco Franco yn erbyn yr Ail Weriniaeth; dechrau Rhyfel Cartref Sbaen
* 1937 Brasil - *coup* gan Getúlio Vargas
* 1943 Yr Ariannin
* 1947 Gwlad Thai
* 1952 Yr Aifft
* 1953 Iran
* 1954 Paragwái
* 1958 Feneswela
* 1962 Yr Ariannin
* 1963 Fietnam – Ngô Đình Diệm yn cael ei ddymchwel mewn *coup* gan garfan o swyddogion y byddin
* 1964
** Brasil
** Gabon
* 1966 Yr Ariannin
* 1967 Gwlad Groeg - Unbennaeth y Cyrnol (1967-1974)
* 1969
** Libya – *coup* gan Muammar Gaddafi
** Somalia – *coup* dan arweiniad y Cadfridog Siad Barre
* 1973
** Wrwgwái - *coup* 27 Mehefin 1973 dan arweiniad Juan María Bordaberry Arocena 
** Tsile – *Coup* 11 Medi 1973 dan arweiniad Augusto Pinochet yn erbyn llywodraeth sosialaidd Salvador Allende
* 1976 Yr Ariannin
* 1980 Twrci
* 1981 Sbaen - *coup* o 23 Chwefror aflwyddiannus i ailsefydlu llywodraeth ffasgaidd yn y wlad
* 1999 Pacistan - camp Pervez Musharraf

## ''Coups d'état* yn yr 21ain ganrif
[bawd|250px|Grŵp *Comité national pour le salut du Peuple* yn arwain *coup d'état* ym [Mali yn 2020]]
*2006 Gwlad Thai
*2008 Gini
*2016 Twrci - *coup* wedi methu
*2021 
** Myanmar – *Coup d'état* 2021
** Gini - *Coup d'état'' 2021
*2023 Niger

## Cyfeiriadau

Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Llywodraeth