open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mitcheldean

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Mitcheldean**. Mae'r elfen "Mitchell" yn enw'r dref yn deillio o "Michael", ar ôl Eglwys Sant Mihangel, ar un adeg ei hadeilad mwyaf nodedig. Lleolir y dref ar ymyl ogleddol Fforest y Ddena, ger y ffin â Swydd Henffordd.

Lleolir y plwyf sifil Mitcheldean yn ardal an-fetropolitan Fforest y Ddena, ac mae'n cynnwys y pentref Abenhall. Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,776.

Yn yr Oesoedd Canol roedd Mitcheldean yn dref farchnad. Wedyn daeth yn gymuned ffyniannus oherwydd y dyddodion mwyn haearn gerllaw. Sefydlwyd gefeiliau a diwydiannau ysgafn eraill yn y dref. Erbyn y 18g roedd yn ganolfan bwysig ar gyfer cynhyrchu pinnau. Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol, dirywiodd pwysigrwydd y dref, ond yn y 19g tyfodd y dref ar arian a enillwyd gan y diwydiant bragu lleol. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd daeth ffatri llungopiwyr Rank Xerox yn gyflogwr pwysig, gyda thua 5,000 o weithwyr ar ei hanterth, nes iddi gael ei chau o'r diwedd yn 2003 ar ôl cyfnod hir o ddirywiad. Mae llawer o hen safle Rank Xerox (bellach wedi'i hailenwi'n "Vantage Point Business Village") yn cael ei feddiannu gan fusnesau bach.

St Michael and All Angels Church, Mitcheldean - geograph.org.uk - 808678.jpg|Eglwys San Mihangel a'r Holl Anghylion
The Mews, Mitcheldean - geograph.org.uk - 535569.jpg|The Mews (Bragdy Wintle yn wreiddiol), adeilad yn Vantage Point Business Village
A small, but perfectly formed Town Hall - geograph.org.uk - 535559.jpg|Neuadd y dref (yr hen farchnaty), pencadlys y plwyf sifil
The Post Office, Mitcheldean - geograph.org.uk - 87719.jpg|Siopau yn High Street

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  "Mitcheldean"; Gwefan British History Online

Categori:Ardal Fforest y Ddena
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Categori:Trefi Swydd Gaerloyw
Diane Farr

Awdures Americanaidd yw **Diane Farr** (ganwyd 7 Medi 1969) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cynhyrchydd, actores teledu a ffilm. Caiff ei hadnabod yn bennaf am ei rol fel asiant yr FBI, Megan Reeves, yn y gyfres deledu *Numb3rs*, a'r diffoddwr tân Laura Miles yn *Rescue Me*.

Fe'i ganed yn Manhattan ar 7 Medi 1969. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Loughborough, Prifysgol Stony Brook, UDA. 

## Magwraeth
Ganwyd Diane Farr yn Ninas Efrog Newydd, Efrog Newydd, o dras Wyddelig ac Eidalaidd. Astudiodd Farr ddrama ym Mhrifysgol Stony Brook yn Efrog Newydd a Phrifysgol Loughborough yn Lloegr gan raddiodd gyda B.A ar y cyd o'r ddwy brifysgol hyn.

Ar 26 Mehefin 2006, priododd y gweithredwr marchnata 36 oed Seung Yong Chung. Ganwyd eu plentyn cyntaf, Beckett Mancuso Chung, ym mis Mawrth 2007 a chawsant ddwy ferch, Sawyer Lucia Chung a Coco Trinity Chung, yn Awst 2008. Mae Farr hefyd wedi ysgrifennu llyfr ar ramant rhynghiliol (*interracial*), *Kissing Outside the Lines*.

## Y llenor
Mae Farr wedi ysgrifennu dau lyfr: cyhoeddwyd y cyntaf, *The Girl Code* (2001) sydd wedi ei gyfieithu i saith iaith, ac sy'n trafod iaith gyfrinachol menywod sengl, a *Kissing Outside the Lines* (Mai 2011), cofiant comig o'i llwybr i briodas rhynghiliol. Mae Farr hefyd yn ysgrifennu ar gyfer nifer o gylchgronau Americanaidd ac mae ganddi golofn bapur newydd wedi'i syndiceiddio'n rhyngwladol ar gyfer yr *International Herald Tribune*.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Manhattan
Brest, Belarws

Dinas ym Melarws yw **Brest** (Belarwseg: Брэст; Rwseg: Брест). Mae'n brifddinas Rhanbarth Brest. Yn 2018 roedd ganddi boblogaeth o 347,576.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa archaeolegol
*Amgueddfa'r Mileniwm
*Cofeb y Frwydr Brest (1941)
*Gorsaf reilffordd
*Maes awyren
*Parc Belavezhskaya Pushcha 
*Prifysgol A.S. Pushkin
*Prifysgol technolegol

## Enwogion
*Menachem Begin (1913-1992), Prif Weinidog Israel
*Louis Gruenberg (1884-1964), cyfansoddwr
*Ganna Walska (1887-1984), cantores opera

Categori:Dinasoedd Belarws‎
Hrodna

Dinas ym Melarws yw **Hrodna** (Belarwseg: Гродна; Rwseg: Гродно). Mae'n brifddinas Rhanbarth Hrodna. Yn 2019 roedd ganddi 373,547 o drigolion.

Roedd y ddinas yn brifddinas gwladwriaeth byr-hoedlog Gweriniaeth Pobl Belarws yn fuan wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Eglwys Kalozha
* Eglwys Sant Ffransis Xavier
*

## Enwogion
* Sant Casimir (bu farw yn Hrodna ym 1484)
* Stefan Batory, brenin Gwlad Pwyl (bu farw yn Hrodna ym 1586)

Categori:Dinasoedd Belarws‎
Ilse Hess

Awdur o'r Almaen oedd **Ilse Hess** (née Pröhl; 22 Mehefin 1900 - 7 Medi 1995). Fe'i hadnbyddir hefyd fel gwraig Rudolf Hess. Y sillafiad Almaeneg yw **Ilse Heß**.

Fe'i ganed yn Hannover ar 22 Mehefin 1900; bu farw yn Lilienthal ac fe'i claddwyd yn Wunsiedel. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Ludwig Maximilian, Munich. Roedd Wolf Rüdiger Hess yn blentyn iddi. Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid y Gweithwyr Sosialaidd Cenedlaethol. 

## Magwareth
Daeth **Ilse Pröhl** o deulu ceidwadol, cenedlaetholgar. Roedd yn un o dair merch y meddyg cyfoethog Friedrich Pröhl a'i wraig Elsa (g. Meineke). Lladdwyd Friedrich yn yr ymgais i gipio awdurdod a elwir yn 'Kapp Putsch' (13 Mawrth 1920). Yna priododd ei mam yr arlunydd Carl Horn, cyfarwyddwr Amgueddfa Gelf Bremen (*Kunsthalle Bremen*).

## Ei pherthynas gyda Hess
Cyfarfu Ilse â Rudolf Hess yn Ebrill 1920 ym Munich. Hi oedd un o'r merched cyntaf i astudio ym Mhrifysgol Munich. Ym 1921, ymunodd â'r *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*, neu'r NSDAP (sef Plaid y Gweithwyr Sosialaidd Cenedlaethol, neu'r 'Natsïaidd') am y tro cyntaf, ac eilwaith ar ôl gwahardd y mudiad yn 1925 (rhif aelod 25,071).

Teimlai iddi gael ei thynnu at Rudolf Hess o'r dechrau, ond roedd Hess yn gyndyn o feithrin y berthynas. Cyflwynodd Ilse Hess i Adolf Hitler, a hoffai deithio yn y cylchoedd o ferched cyfoethog, llwyddiannus. Dywedir mai Hitler a ysgogodd y briodas, a gynhaliwyd ar 20 Rhagfyr 1927 ym Munich. Hitler hefyd oedd tad-bedydd ei hunig blentyn, Wolf Rüdiger Hess, a anwyd ar 18 Tachwedd 1937. Ar ôl taith Rudolf Hess i'r Alban, gadawodd Ilse Munich gyda'i mab Wolf Rüdiger i fyw yn Hindelang.

## Wedi'r rhyfel
bawd|chwith|Bedd Hess
Ar 3 Mehefin 1947, cafodd Ilse Hess, fel holl wragedd y troseddwyr rhyfel a gondemniwyd neu a ddienyddiwyd yn ystod Treialon Nuremberg, ei harestio a'i throsglwyddo i garchar yn Augsburg-Göggingen. Ar 24 Mawrth 1948 fe'i rhyddhawyd eto ac ymsefydlodd yn yr Allgäu, lle agorodd westy bychan yn 1955.

Roedd Ilse Hess yn Sosialydd Cenedlaethol argyhoeddedig. Tan ei marwolaeth, parhaodd yn ffyddlon i Hitler a'i gredoau, a chefnogodd y Stille Hilfe ar ôl y rhyfel. 

Cyhoeddwyd ei llyfr *England – Nürnberg – Spandau. Ein Schicksal in Briefen* (1952) gan y Druffel-Verlag, mudiad asgell-dde. Gohebodd gyda'i chyfaill Winifred Wagner, a barhaodd hefyd i edmygu Hitler.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyhoeddiadau 
**Ein Schicksal in Briefen*. Leoni am Starnberger See: Druffel-Verlag, 1971.
**Antwort aus Zelle 7*. Leoni am Starnberger See: Druffel-Verlag, 1967.
**England – Nürnberg – Spandau*. Leoni am Starnberger See: Druffel-Verlag, 1967.
**Gefangener des Friedens – Neue Briefe aus Spandau*. Leoni am Starnberger See: Druffel-Verlag, 1955.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Hannover
Urtyn duu

**Urtyn duu** (cân hir) (Mongoleg: Уртын дуу, ᠤᠷᠲᠤ ᠶᠢᠨ ᠳᠠᠭᠤᠤ) yw un o elfennau canolog cerddoriaeth draddodiadol Mongolia, ynghyd â **bogino duu** (cân fer). Ni elwir y genre yn ‘gân hir’ oherwydd hyd y gân ei hun, ond oherwydd bod pob sillaf yn cael eu cynnal am gyfnod hir. Gall cân sy’n para pedair munud gynnwys deg gair yn unig.

Cofnodwyd urtyn duu mewn llenyddiaeth ers y 13g, a chredir ei bod wedi ymddangos 2,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae amrywiaeth eang o ddulliau rhanbarthol yn parhau hyd heddiw, ac maent dal i chwarae rhan bwysig ym mywyd cymdeithasol a diwylliannol y nomadiaid sy’n byw ym Mongolia ac ym Mongolia Fewnol. Perfformir urtyn duu mewn priodasau, ar enedigaeth baban, wrth sefydlu cartref newydd, ac mewn digwyddiadau diwylliannol pwysig eraill.

Fel arfer maent yn ganeuon hiraethus a sentimental sy’n disgrifio harddwch natur, ceffylau, tirweddau, a chrefydd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* UNESCO: Urtiin Duug

Categori:Mongolia
Categori:Cerddoriaeth Mongolia
Realaeth hudol

Genre lenyddol neu arddull adroddiant yw **realaeth hudol** a nodweddir gan elfennau ffantasi a mytholegol a gynhwysir mewn ffuglen sydd fel arall yn realaidd.

Bathwyd yr enw gan y beirniad celf Franz Roh yn 1925 i ddisgrifio dulliau paentio ôl-fynegiadaeth yn yr Almaen.

Ymhlith y llenorion pwysicaf o ffuglen realaidd hudol mae Gabriel García Márquez, Miguel Angel Asturias, Jorge Luis Borges, ac Isabel Allende yn Sbaeneg a Salman Rushdie a Nick Joaquin yn Saesneg.

## Llên America Ladin 
Cysylltir realaeth hudol gan amlaf â llên America Ladin yn ail hanner yr 20g. Ymhlith y nofelau cyntaf o'r fath oedd *El reino de este mundo* (1949) gan Alejo Carpentier, *Hombres de maíz* (1949) gan Miguel Angel Asturias, a *Pedro Páramo* (1955) gan Juan Rulfo. Un o gampweithiau'r genre ydy *Cien años de soledad* (1967) gan Gabriel García Márquez. Roedd y rheiny i gyd, ac awduron tebyg megis Demetrio Aguilera Malta a João o Guimarães Rosa, yn adrodd straeon o safbwynt cyntefig sy'n tynnu ar hen ddiwylliannau ac yn herio normau'r Gorllewin. Cyflwynir mythau, hud, ac ofergoeliaeth yn realiti bob dydd, a theflir amheuaeth ar agweddau o fodernedd a thechnoleg.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* María-Elena Angulo, *Magic Realism: Social Context and Discourse* (Efrog Newydd: Garland, 1995).
* Irlemar Chiampi, *O realismo maravilhoso: Forma e ideologia no romance hispano-americano* (São Paulo: Editora Perspectiva, 1980).
* Seymour Menton, *Historia verdadera del realismo mágico* (Dinas Mecsico: Fondo de Cultura Económica, 1998).
* Lois Parkinson Zamora a Wendy B Faris (gol.), *Magical Realism: Theory, History, Community* (Durham, Gogledd Carolina: Duke University Press, 1995).


Categori:Ffantasi
Categori:Llenyddiaeth America Ladin
Richard Lovelace

Bardd, dramodydd, milwr, a llyswr o Loegr oedd **Richard Lovelace** (9 Rhagfyr 1617 – Ebrill 1657) sy'n nodedig fel un o'r Cafaliriaid a flodeuai ym marddoniaeth Saesneg Lloegr yn hanner cyntaf yr 17g.

Mae'n debyg iddo gael ei eni yn yr Iseldiroedd, ym mha le'r oedd ei dad, Syr William Lovelace o Gaint, yn brwydro dros achos y Gwrthryfel Iseldiraidd yn erbyn y Sbaenwyr. Yno bu farw Syr William, ac aeth ei fab i Loegr. Yn ei fachgendod, ymwelodd â llys Siarl I yn was anrhydeddus i'r brenin. Cafodd ei addysg yn Ysgol Charterhouse ac yn Neuadd Caerloyw, Rhydychen (a oedd ar y pryd yn rhan o Goleg Sant Ioan ac sydd bellach yn Goleg Caerwrangon). Tua oed 16, fe ysgrifennodd *The Scholars*, drama gomedi a berfformiwyd yn Rhydychen ac yn ddiweddarach yn Theatr Whitefriars, Llundain. Dim ond y prolog a'r epilog sydd yn goroesi o'r gwaith hwn. Yn ystod ei arddegau, enillodd enw iddo'i hunan fel merchetwr, a dywed iddo dderbyn radd meistr yn y celfyddydau ar ôl dwy flynedd yn y brifysgol ar gais un o foneddigesau'r Frenhines.

Aeth i'r Alban yn 1639–40 yn rhan o'r ymgyrch yn erbyn y Cyfamodwyr yn Rhyfeloedd yr Esgobion. Adeg hynny, dywed iddo ysgrifennu trasiedi o'r enw *The Soldier*, ond nid oes unrhyw ddarn o'r ddrama honno yn goroesi. Dychwelodd Lovelace i'w ystadau yng Nghaint, a chafodd ei ddewis i gyflwyno deiseb y Brenhinwyr i Dŷ'r Cyffredin yn 1642. Am hynny, cafodd ei garcharu gan y Seneddwyr yng Ngatws Abaty Westminster am saith wythnos. Yno, cyfansoddodd y gerdd "To Althea, from Prison", sy'n cynnwys llinellau enwocaf Lovelace: "*Stone walls do not a prison make/Nor iron bars a cage*".

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Cyril Hughes Hartmann, *The Cavalier Spirit and Its Influence on the Life and Work of Richard Lovelace (1618–1658)* (Llundain: G. Routledge & Sons, 1925).
* Manfred Weidhorn, *Richard Lovelace* (Efrog Newydd: Twayne Publishers, 1970).
* Cyril Hackett Wilkinson, *The Poems of Richard Lovelace* (Rhydychen: Clarendon Press, 1925).

Categori:Genedigaethau 1617
Categori:Marwolaethau 1657
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Milwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Gaint
Llenyddiaeth Saesneg yr Alban

Hyd at ddechrau'r 18g, ysgrifennodd y mwyafrif helaeth o lenorion yn Iseldiroedd yr Alban drwy gyfrwng y Sgoteg. Yn sgil undeb coronau Lloegr ac Iwerddon â'r Alban yn 1603, symudodd y llys Albanaidd i Lundain ac felly dirywiodd nawddogaeth y celfyddydau yn yr Alban. Cafodd iaith y werin yn yr Alban ei seisnigo'n raddol, yn enwedig wedi Deddfau Uno 1707, a gwelir arwyddion o'r newidiadau ieithyddol hyn yn *Choice Collection of Comic and Serious Scots Poems* (1706) gan James Watson (1664–1722) a *The Ever Green* (1724) gan Allan Ramsay (1686–1758). Ysgrifennodd dau o feirdd gwychaf y Sgoteg, Robert Fergusson (1750–74) a Robert Burns (1759–96), gerddi yn Saesneg hefyd.

Yn hanner cyntaf y 19g, y llenor Saesneg pwysicaf o'r Alban oedd y nofelydd a bardd Syr Walter Scott (1771–1832), sy'n nodedig am ei nofelau hanesyddol yn ymwneud ag hanes yr Alban. Ymhlith llenorion Saesneg Albanaidd eraill y 19g mae'r bardd a nofelydd James Hogg (1770–1835), yr ysgrifwr ac hanesydd Thomas Carlyle (1795–1881), a'r nofelydd Margaret Oliphant (1828–1897). Un o'r ffuglenwyr enwocaf o'r wlad yw Robert Louis Stevenson (1850–94), awdur *Treasure Island* (1881), *Kidnapped* (1886), a *Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde* (1886). Albanwr hefyd oedd Syr J. M. Barrie, creawdwr y cymeriad Peter Pan.

Ymhlith ffuglenwyr yr 20g mae Compton Mackenzie (1882–1972), George Mackay Brown (1921–96), a'r Fonesig Muriel Spark (1918–2006). Treuliodd Alasdair Gray (g. 1934) rhyw 30 mlynedd yn ysgrifennu'r nofel chwyldroadol *Lanark* (1981) sy'n cyfuno realaeth a swrealaeth i bortreadu dystopia Glasgow. Mae sawl awdur o'r Alban yn niwedd yr 20g a dechrau'r 21g wedi ysgrifennu nofelau Saesneg sy'n boblogaidd ar draws y byd, gan gynnwys Alexander McCall Smith (g. 1948), Irvine Welsh (g. 1958), Ian Rankin (g. 1960), a J. K. Rowling (g. 1965).

## Gweler hefyd 
* Llenyddiaeth yr Alban
** Llenyddiaeth Aeleg yr Alban
** Llenyddiaeth Ladin yr Alban
** Llenyddiaeth Norseg yr Alban
** Llenyddiaeth Sgoteg yr Alban
* Llenyddiaeth Saesneg
** Llenyddiaeth Saesneg Cymru
** Llenyddiaeth Saesneg Iwerddon
** Llenyddiaeth Saesneg Lloegr


Categori:Y celfyddydau Saesneg yn yr Alban
Saesneg
Alban, Yr
+Alban, Yr
Alban, Yr
Rosemarie Zens

Awdures o'r Almaen yw **Rosemarie Zens** (ganwyd 1944) sydd hefyd yn ffotograffydd.

Fe'i ganed yn Połczyn-Zdrój yn 1944, tref a oedd yn Ngwlad Pwyl heddiw.  Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Ludwig Maximilian, Munich, lle bu'n astudio bywydeg a llenyddiaeth Saesneg.

Ymgymerodd a nifer o swyddi addysgu ym Munich, Düsseldorf a Berkeley, Califfornia. Derbyniodd ei PhD mewn Llenyddiaeth Almaeneg Fodern ym Mhrifysgol Ludwig-Maximilian ym Munich. Yn 1981 cymerodd ail radd mewn Llenyddiaeth Almaeneg Fodern, a gwblhaodd yn 1989 a ganolbwyntiodd ar waith y diweddar Wilhelm Raabe. Wedi hynny, fe'i hyfforddwyd fel seicdreiddiwr, ac erbyn 2019 roedd yn gweithio fel seicotherapydd yn ei swyddfa ei hun yn Berlin. Ers 1995 mae hi wedi cyhoeddi cerddi a rhyddiaith mewn llawer iawn o gylchgronau llenyddol, cyfrolau unigol a CDs sain.

Mae ei gwaith ffotograffig wedi cael cryn sylw, gydag arddangosfeydd ers 2008 ac maent wedi'u cyhoeddi mewn nifer o lyfrau.

## Gwaith
* *As the Eye Wanders*  Fotografie und Text Brave Books Berlin 2017
* *Zugezogen*  Flucht und Vertreibung – Erinnerungen der zweiten Generation (Hg. Schieb / Zens) Schöningh Verlag Aachen 2016
* *The Sea Remembers*  Fotografie und Text (dt./ engl.) Kehrer Verlag Heidelberg 2014
* *Carousel of Time* Künstlerbuch 2013
* *Journeying 66. Vom Mythos des Unterwegsseins. The Myth of the Road* Fotografie und Text (dt./ engl.) Kehrer Verlag Heidelberg 2012
* *Im Schein der Laterna Magica. Hidden Patterns* Ausgew. Schriften und Fotografien. (dt./ engl.) Edition WortOrt Berlin 2011
* *Vom Gesetz der Währung*. Gedichtzyklus. Rimbaud Verlag, Aachen 2009
* *Eingeschrieben in Kohlenstoff*. Ausgewählte Gedichte. Rimbaud Verlag, Aachen 2007
* *Oberhalb der Solarsegel*. Notationen nach der Natur. Gedichtzyklus. Verlag Die Scheune, Dresden 2004
* *Als gingen wir vorüber*. Gedichte. APHAIA Verlag, Berlin 2003
* *Lautlos. Regenatem*. Gedichte mit Holzschnitten von Wilfried Bohne und Kompositionen für Stimme und E-Gitarre von Friedemann Graef. APHAIA Verlag, Berlin 2002

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Połczyn-Zdrój
Angie Westhoff

Awdur Almaenig yw **Angie Westhoff** (ganwyd 1965) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur plant. Fe'i ganed ym München.

Yn dilyn yr ysgol, astudiodd Angie Westhoff Almaeneg a Hanes ym Mhrifysgol Ludwig Maximilian, Munich (*Ludwig-Maximilian-Universität München*) lle bu'n gweithio fel hyfforddwr a darlithydd yn hyfforddi athrawon, yn rhyngwladol.

Ers 2006, trodd ei llaw at ysgrifennu llenyddiaeth plant a phobl ifanc. Yn 2013 dewiswyd Angie Westhoff i fod yn un o bedwar aelod newydd o gylch llenyddol De'r AlmaenL "Die Turmschreiber".

## Llenyddiaeth
* *Ein Fall für Penelope* Klopp Verlag, Hamburg 2007
* *Ein neuer Fall für Penelope* Klopp Verlag, Hamburg 2007
* *Die Klapperschlangen* (Band 1-6) Klopp Verlag, Hamburg 2008-2011
* *Das Buch der seltsamen Wünsche* Klopp Verlag, Hamburg 2010
* *Die Nachtflüsterin* Klopp Verlag, Hamburg 2011
* *Heldengeburtstage* Pink, Hamburg 2012
* *Die Klapperschlangen* (Band 1-6) Oetinger Taschenbuch Verlag, Hamburg 2012/13
* *Das Buch der seltsamen Wünsche* Oetinger Taschenbuch Verlag, Hamburg 2013
* *Rockprinzessin* Pink, Hamburg 2013
* *Das Dschungelbuch* Ellermann Verlag, Hamburg 2013
* *Alles wegen Amélie - Paris* Oetinger Taschenbuch Verlag, Hamburg 2013
* *Amélie v Paříži* CooBoo Verlag, Prag 2014
* *Der kleine Lord* Ellermann Verlag, Hamburg 2014
* *Der geheime Club* Pink, Hamburg 2015
* *Robin Hood* Ellermann Verlag, Hamburg 2016
* *Robin Hood* (Hörbuch) Igel Records, Dortmund 2016
* *Bellas zauberhafte Glücksmomente* Random House, München 2016
* *Das Buch der seltsamen Wünsche. Der 13. Wunsch; Band 2* Oetinger Taschenbuch GmbH, Hamburg 2017

Yn 2011, roedd ei llyfr *Das Buch der seltsamen Wünsche* yn un o'r llyfrau a argymhellwyd gan  *Internationale Jugendbibliothek, IJB*.

## Anrhydeddau
* 
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o München
Thomas Carew

Bardd a llyswr  o Loegr] oedd **Thomas Carew** (1595 – 22 Mawrth 1640) sy'n nodedig fel un o'r Cafaliriaid a flodeuai ym marddoniaeth Saesneg Lloegr yn hanner cyntaf yr 17g.

Ganwyd yn West Wickham, Caint, a chafodd ei addysg yng Ngholeg Merton, Rhydychen ac yn y Deml Ganol, un o Ysbytai'r Frawdlys. Aeth i'r cyfandir i weithio'n ysgrifennydd mewn llysgenadaethau Lloegr yn Fenis, yr Hâg, a Pharis. Dychwelodd i Loegr yn 1630 i fod yn was at ford y Brenin Siarl I. Roedd yn gyfaill i Ben Jonson a John Donne, a gwelir dylanwad y ddau lenor hwnnw ar farddoniaeth Carew.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Edward I. Selig, ''The Flourishing Wreath: A Study of Thomas Carew's Poetry'' (New Haven, Connecticut: Yale University Press, 1958).

Categori:Genedigaethau 1595
Categori:Marwolaethau 1640
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirdd serch o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Merton, Rhydychen
Categori:Pobl o Gaint
Sandra Maischberger

Awdur a chyflwynydd teledu o'r Almaen yw **Sandra Maischberger** (ganwyd 25 Awst 1966) sydd hefyd cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel newyddiadurwr a chynhyrchydd ffilm.

Fe'i ganed yn München ar 25 Awst 1966. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Ludwig Maximilian, Munich a Choleg Werner-Heisenberg.

## Magwraeth
Treuliodd Maischberger bum mlynedd o'i phlentyndod yn Frascati, ger Rhufain, yr Eidal, a chafodd ei magu yn Garching, ger Munich. Roedd ei thad yn ffisegydd i Gymdeithas Max Planck ac roedd ei mam yn dywysydd teithiau. Mae hi'n chwaer i Martin Maischberger, archeolegydd o'r Almaen. Pan oedd yn ei harddegau, ei dewis gyrfa oedd fel milfeddyg neu'n dditectif. Rhwng 1987 a 1989 hyfforddodd yn Ysgol Newyddiaduraeth Ludwig Maximilian Prifysgol Munich.

## Gyrfa
Yn ystod ei chyfnod yn y brifysgol, dechreuodd Maischberger weithio yn y *Bayerischer Rundfunk*, darlledwr radio ym Munich, ac ers hynny mae wedi bod yn gweithio i wahanol orsafoedd teledu gan gynnwys *Premiere, RTL, VOX, n-tv*, ac *ARD*. O 1992, cymedrolodd *0137*, sioe sgwrsio fyw, bob-yn-ail gyda Roger Willemsen. a *Die musst Du kennen — Menschen machen Geschichte*, sef gwyddoniadur (neu fywgraffiadur) o wyddonwyr, arlunwyr a gwleidyddion nodedig drwy'r oesau.

Ers 2003, mae Maischberger wedi bod yn cymedroli sioe sgwrsio ar *Das Erste*. Yn 2009, ar achlysur 60 mlynedd sefydlu Gweriniaeth Ffederal yr Almaen, cyfwelodd y Canghellor Angela Merkel. Cymedrolodd Maischberger hefyd (ar y cyd gyda Maybrit Illner, Peter Kloeppel a Claus Strunz) yr unig ddadl etholiad teledu rhwng Merkel a'i gwrthwynebydd, Martin Schulz, cyn etholiadau 2017, a ddarlledwyd yn fyw ar bedair o sianeli teledu mwyaf poblogaidd yr Almaen.

## Anrhydeddau
* 2000: *Hanns-Joachim-Friedrichs-Award*
* 2001: *Gwobr Teledu Bafaria*
* 2002: *Ernst-Schneider-Preis*
* 2002: *Goldene Kamera*
* 2004: *Medienpreis für Sprachkultur*, (GfdS)
* 2008: Goldene Kamera
* 2013: Urdd Teilyngdod Gweriniaeth Ffederal yr Almaen
* 2016: Gwobr Romy

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Pobl o München
1850 yng Nghymru

bawd|250px|Pont Britannia yn y 1850au
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1850** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
bawd|Y Drych
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag''

## Digwyddiadau 
*18 Mawrth - Agor Pont Britannia. 
* 16 Mehefin - Agor Rheilffordd De Cymru rhwng Cas-gwent ac Abertawe. 
* Tachwedd - Lansio'r cylchgrawn *Y Drych*.
* 14 Rhagfyr - Lladdwyd 13 o ddynion mewn damwain lofaol yng Nglofa New Duffryn, Aberpennar. 
* George Thomas Clark yn priodi Ann Price Lewis, un o bartneriaid gwreiddiol Gwaith Haearn Dowlais.
* Bwrdd Iechyd Llanelli yn cael ei sefydlu, gyda William Chambers fel ei gadeirydd cyntaf.
* Bwrdd Iechyd Merthyr yn cael ei sefydlu, gyda John Josiah Guest yn gadeirydd cyntaf iddo.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
bawd|Telyn Egryn

### Llyfrau newydd 
* Thomas Edwards (Caerfallwch) - *Geirlyfr Saesoneg a Chymraeg, Geiriadur Saesneg a Chymraeg* 
* Elen Egryn (Elin Evans) - *Telyn Egryn* (cerddi)  
* Rhyfel Elijah - *Atgofion a hanesion Edward Williams*  
* Morris Williams (Nicander) - *Y Salmwyr*

### Cerddoriaeth 
* Medi - Cynhaliwyd Gŵyl Gerdd Gogledd Cymru yng Nghastell Rhuddlan.

## Genedigaethau 
** 4 Ionawr - Griffith J. Griffith, diwydiannwr (bu farw 1919)
** 16 Ebrill - Sidney Gilchrist Thomas, dyfeisiwr (bu farw 1885) 

## Marwolaethau 
bawd|Robert ap Gwilym Ddu
* 11 Ebrill 
** David Hughes, clerigwr ac awdur, 64? 
** Edward Hughes (Y Dryw), bardd, 77 
* 18 Ebrill - John Richards, gwleidydd o'r Unol Daleithiau a aned yng Nghymru, 85 
* 19 Ebrill - Syr John Edwards o Garth, gwleidydd, 80 
* 11 Gorffennaf - Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu), bardd ac emynydd, 83.
* 28 Gorffennaf - David Lewis, offeiriad ac ysgrifennydd Sir Gaerfyrddin, 90? 
*  2 Medi - Charles Williams-Wynn, gwleidydd (ganwyd 1775) 
* 19 Rhagfyr 
** George Williams, gwleidydd, 85
** Robert Jones, argraffwr, 47 

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Juliane Koepcke

Awdures Almaenig o Beriw  yw **Juliane Koepcke** (ganwyd 10 Hydref 1954) sydd hefyd ynsöolegydd, llyfrgellydd, a biolegydd. Koepcke oedd yr unig un a oroesodd ddamwain awyren 508 yr LANSA, ac yna goroesodd un ar ddeg diwrnod yn ar ei phen ei hun yng nghoedwig law'r Amazon. 

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Lima i rieni Almaeneg a oedd yn gweithio yn Amgueddfa Hanes Natur, Lima. Hi oedd unig blentyn y biolegydd Hans-Wilhelm Koepcke a'r ornitholegydd Maria Koepcke. 

Pan oedd Koepcke yn 14 oed, penderfynodd ei rhieni adael Lima a sefydlu gorsaf ymchwil Panguana, yng nghoedwig yr Amazon. Daeth yn "blentyn jyngl" a dysgodd dechnegau goroesi. Roedd yr awdurdodau addysg lleol yn anghytuno a gorfodwyd Koepcke i ddychwelyd i Ysgol Almaenig Lima Alexander von Humboldt i sefyll ei harholiadau. Pasiodd yr arholiadau a graddiodd ar 23 Rhagfyr 1971.

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Ludwig Maximilian, Munich a Phrifysgol Kiel.

## Y ddamwain awyren
Digwyddodd y ddamwain noswyl Nadolig 1971, pan ddisgynnodd LANSA Flight 508 o'r awyr. Bu farw ei mam a oedd yn eistedd wrth ei hochr. Penderfynodd Juliane Koepcke ddilyn llif yr afon, a cherddodd gyda'r dŵr hyd at ei chanol, fel roedd ei thad wedi ei chynghori sawl tro, cyn hynny. Ei hunig fwyd oedd pecyn o fferins. 

Wedi naw diwrnod, cysgodd mewn lloches, ac yn y bore darganfu grŵp bychan o bysgotwyr lleol hi a'i dwyn i'w pentref. Y diwrnod wedyn gwirfoddolodd peilot lleol ei hedfan i ysbyty yn Pucallpa. Y diwrnod ar ôl cyrraedd yr ysbyty, gwelodd Koepcke ei thad eto: goresgyn emosiynau, roedd eu haduniad yn "foment heb eiriau".

Ar ôl iddi wella o'i hanafiadau, helpodd Koepcke i bartïon chwilio a daethant o hyd i safle'r ddamwain a chyrff y teithwyr ar 12 Ionawr, gan gynnwys ei mam, Maria Koepcke. 

## Ffilmiau
Trwowyd profiad Koepcke yn ffilm ffuglen nodwedd ac un ddogfen ddogfen. Y cyntaf oedd y ffilm rad, wedi'i ffuglennu'n fawr *I miracoli accadono ancora* (1974) gan y gwneuthurwr ffilmiau Eidalaidd Giuseppe Maria Scotese; fe'i rhyddhawyd yn Saesneg fel *Miracles Still Happen* (1975) ac weithiau fe'i gelwir yn Stori Juliane Koepcke.

Lansiwyd yr ail ffilm ddau-ddeg-pum mlynedd yn ddiweddarach, pan ail-edrychodd y cyfarwyddwr Werner Herzog ar y stori yn ei ffilm *Julianes Sturz in den Dschungel* (Is-deitlau Saesneg: *Wings of Hope*) (1998) Dychwelodd Koepcke gydag ef ar ymweliad â safle'r ddamwain, taith a ddisgrifiodd fel "math o therapi" iddi hi.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Lima
Hildegard Hammerschmidt-Hummel

Awdur o'r Almaen yw **Hildegard Hammerschmidt-Hummel** (ganwyd 21 Ionawr 1944) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel ysgolhaig llenyddol ac yn brifathro prifysgol sy'n arbenigo ar waith Shakespeare. Mae'n honni ei bod wedi dod o hyd i atebion pendant i lawer o'r problemau heb eu datrys, o fywyd a gyrfa lenyddol Shakespeare, gan ddefnyddio dulliau ymchwil trawsddisgyblaethol e.e. crefydd Shakespeare a phwy oedd 'arglwyddes dywyll' ei sonedau.

Fe'i ganed yn Bad Wünnenberg ar 21 Ionawr 1944. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Marburg a Phrifysgol Mainz. 

## Myfyriwr
Astudiodd Hammerschmidt-Hummel ym Mhrifysgol Marburg, gan dderbyn ei PhD mewn llenyddiaeth Saesneg ym 1972. Yn 1977, ym Mhrifysgol Mainz, rhoddwyd iddi'r *venia legendi* ac mae wedi dysgu llenyddiaeth Saesneg ac astudiaethau diwylliannol yno ers hynny (y sylw hwn: 2019). 

## Gyrfa
Rhwng 1979 a 1982, bu'n gwasanaethu fel Conswl dros Faterion Diwylliannol yn llysgenhadaeth yr Almaen yn Toronto. Rhwng 1982 a 2005, yr Athro Hammerschmidt-Hummel oedd yr uwch ysgolhaig ymchwil a golygydd prosiect 'Darlunio Shakespeare' ac ehangodd ei archifau'n fawr ar ôl i sylfaenydd yr archif, yr Athro Horst Oppel, farw ym 1982.

## Beirniadaeth
Mae gwaith Hammerschmidt-Hummel wedi'i feirniadu'n hallt. Dywedodd Tarnya Cooper o'r Oriel Bortreadau Genedlaethol fod barn Hammerschmidt-Hummel yn seiliedig ar "gamddealltwriaeth sylfaenol o gelf weledol".

## Cyhoeddiadau
* *The Life and Times of William Shakespeare, 1564-1616*. Llundain: Chaucer Press, 2007
* ''The True Face of William Shakespeare: The Poet's Death Mask and Likenesses from Three Periods of His Life*. Llundain: Chaucer Press, 2006
* *Die Shakespeare-Illustration (1594-2000)* (*Shakespearian illustrations, 1594 to 2000*). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2003, 3 vols.
* *Die verborgene Existenz des William Shakespeare: Dichter und Rebell im katholischen Untergrund* (*The Hidden Life of William Shakespeare: Poet and Rebel in the Catholic Underground*). Freiburg im Breisgau: Verlag Herder, 2001. 
* *Das Geheimnis um Shakespeares 'Dark Lady': Dokumentation einer Enthüllung* (*The Secret Surrounding Shakespeare's Dark Lady: Uncovering a Mystery''). Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft und Primus Verlag, 1999.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Bad Wünnenberg
Elke Heidenreich

Awdur o'r Almaen yw **Elke Heidenreich** (ganwyd 15 Chwefror 1943) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cyflwynydd teledu, sgriptiwr, newyddiadurwr cyflwynydd radio a beirniad llenyddol.

Fe'i ganed yn Korbach yng ngogledd Hesse yn yr Almaen.

Astudiodd Heidenreich Astudiaethau Almaeneg ym ym mhrifysgolion Ludwig Maximilian, Munich, Prifysgol Hamburg a Phrifysgol Rhydd Berlin. Mae Heidenreich heddiw (2019) yn gweithio fel awdur Almaeneg a chyhoeddodd nifer o lyfrau. Mae hi'n byw yng Nghwlen (*Köln*).

## Llyfrau
## Books 
* *Darf’s ein bisschen mehr sein?* 1984
* *Geschnitten oder am Stück?* 1985
* *Kein schöner Land – ein Deutschlandlied in sechs Sätzen*. 1985
* *Mit oder ohne Knochen?* 1986
* *Unternehmen Arche Noah*. 1986
* *„Also …“ – Kolumnen aus der Brigitte*. 1988
* *Datt kann donnich gesund sein - Else Stratmann über Sport, Olympia und Dingens*. 1988
* *Kolonien der Liebe,* 1992
* *Nero Corleone,* 1995
* *Am Südpol, denkt man, ist es heiß*. 1998
* *Sonst noch was*, 1999
* *Der Welt den Rücken* (storiau byrion). 2002
* *Rudernde Hunde* (storiau byrion; ar y cyd gyda Bernd Schroeder). 2002
* *Schlafes Mörder – über Macbeth* (ar y cyd gyda Tom Krausz). 2002
* *Nurejews Hund – Was Sehnsucht vermag,* 2002
* *Erika – oder der verborgene Sinn des Lebens*. Sanssouci Verlag. Munich 2002.
* *Mit unseren Augen – Reisegeschichten* (ar y cyd gyda Tom Krausz). 2007
* *Die Liebe.* 2008
* *Eine Reise durch Verdis Italien*. 2008
* *Passione. Liebeserklärung an die Musik* (ar y cyd gyda Carl Hanser Verlag), Munich 2009. .
* *Alte Liebe. Geschichten* (ar y cyd gyda Bernd Schroeder). Carl Hanser Verlag. Munich 2009. .
* *Nero Corleone kehrt zurück*. ar y cyd gyda Carl Hanser Verlag. Munich 2011. .
* mit Tom Krausz: *Dylan Thomas - Waliser. Dichter. Trinker*. Munich 2011. .

## Ffilmyddiaeth
* *Raumpatrouille Orion – Rücksturz ins Kino*, ffilm, 2003.
* *Elke Heidenreich: Ganz so leicht muss es auch nicht sein*. Yr Almaen; 2004
* *Elke Heidenreich bei Beckmann. Gespräch*, 2005
* *Elke Heidenreich – höchstpersönlich!*, 2008
* *Werkeln für Adrianas Fall*. 2008,
* *Die Besten im Westen – Elke Heidenreich*. Yr Almaen; 2008

## Anrhydeddau
* 1981: Goldene Kamera - categori yr awdur gorau
* 1984: Goldene Europa
* 1985: Gwobr Adolf Grimme 
* 2003: Gwobr Bambi am *Lesen!*
* 2006: Gwobr Adolf Grimme

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Korbach
1851 yng Nghymru

bawd|Elizabeth Phillips Hughes
Mae'r erthygl hon yn sôn am arwyddocâd arbennig y flwyddyn **1851** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag* 
bawd|250px

## Digwyddiadau 
* 24 Medi - Rheilffordd Bro Nedd yn agor o Gastell-nedd i Aberdâr.
* 27 Awst - William Bulkeley Hughes yn cynnal gwledd ym Mangor i Robert Stephenson. 
* Mae Richard Fothergill III yn cael ei erlyn am redeg "siop tryc" yn Aberdâr. 
* Mae David Davies (Llandinam) yn priodi Margaret Jones o Lanfair Caereinion.
bawd|150px|Owain Alaw, Pencerdd

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
* John Blackwell (Alun) - *Ceinion Alun* (cyhoeddwyd ar ôl *marwolaeth* ) 
* Richard Williams Morgan - *A Tragedy of Powys Castle*  
* Thomas Jones (Gogrynwr) - *Gweddi Habacuc* (cantata) 
* John Ambrose Lloyd - *Teyrnasoedd y wlad* (anthem) 
* John Owen (Owain Alaw) - *Deborah a Barac* (anthem)
* John Hughes - *Methodistiaeth Cymru Cyfrol 1''

## Genedigaethau 
bawd|Theatr teithiol 'Bioscope' Haggar
* 8 Chwefror - Syr Marteine Lloyd, 2il Farwnig (bu f. 1933)  
* 10 Mawrth - William Haggar, arloeswr y diwydiant ffilm (bu f. 1925) 
* 15 Mehefin - Ernest Howard Griffiths, ffisegydd (bu f. 1932) 
* 8 Gorffennaf - Syr Arthur Evans, archeolegydd (bu f. 1941) 
* 12 Gorffennaf - Elizabeth Phillips Hughes, hyrwyddwr addysg menywod (bu farw 1925) 
* 27 Rhagfyr - Percy Gilchrist, diwydiannwr 

## Marwolaethau 
bawd|Aneurin Owen, gan artist anhysbys
* 6 Ebrill - William Morgan Kinsey, ysgrifennwr teithio, 62?  
* 30 Mehefin - Thomas Phillips, sylfaenydd Coleg Llanymddyfri, 80
* 17 Gorffennaf - Aneurin Owen, hanesydd, 58 
* 28 Gorffennaf - Benjamin Phelps Gibbon, ysgythrwr (g. 1802) 
* 22 Tachwedd - Thomas Morgan, caplan y llynges, 81

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
1852 yng Nghymru

bawd|Baled bamffled o waith Ioan Tegid
Mae'r erthygl hon yn sôn am arwyddocâd arbennig y flwyddyn **1852** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
bawd|Albert Edward, Tywysog Cymru, gan Winterhalter, 1846
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag* 
bawd|Hen bont Cas-gwent

## Digwyddiadau 
* 24 Chwefror - *Mae'r Times yn'' adrodd bod Robert Stephenson wedi cymeradwyo dyluniad Isambard Kingdom Brunel ar gyfer pont reilffordd yng Nghas-gwent. 
* 10 Mai - 27 dyn yn cael eu lladd gan sugndraeth ym Mhwll Gwendraeth, Pontyberem.
* Awst - Y Cenhadwr Mormonaidd o  Helygain, Dan Jones yn dechrau ei ail genhadaeth (4 blynedd) ar gyfer Eglwys Iesu Grist Saint y Dyddiau Diwethaf yng Nghymru. Mae hefyd yn goruchwylio cyfieithu Llyfr Mormon i'r Gymraeg.
* 14 Medi - Llong hwylio HMS *Duke of Wellington*, wedi'i throsi yn y dociau i yriant sgriw, yn cael ei lansio yn Noc Penfro.
* 4 Tachwedd - Yn etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig : 
** Walter Coffin yw'r AS Anghydffurfiol cyntaf i gael ei ethol yng Nghymru. 
** Henry Vivian yn dod yn AS dros Truro. 
** Crawshay Bailey yn dod yn AS Bwrdeistrefi Mynwy.
* Rhagfyr - Yn yr isetholiad a achoswyd gan farwolaeth John Josiah Guest, etholir Henry Austin Bruce yn AS dros Merthyr Tudful. 
* Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan, yw'r sefydliad cyntaf yng Nghymru i ddyfarnu graddau.
* Mae'r gwaith o adeiladu Synagog Merthyr cyntaf yn dechrau. 
* Mae Richard Muspratt yn sefydlu ffatri weithgynhyrchu alcali yn y Fflint.
* Sefydlodd Alliance Insurance Company yn Wrecsam, gan hysbysebu ei hun fel yr unig gwmni yswiriant o Gymru.
bawd|
## Celfyddydau a llenyddiaeth 
### Llyfrau newydd 
* Aneurin Jones - *Tafol y Beirdd* 
* William Rees (Gwilym Hiraethog) - ''Aelwyd F'Ewythr Robert* (cyfieithiad o *Uncle Tom's Cabin*)
* John Williams (Glanmor) - *allan a'r Cloddfeydd Aur* 
* Robert Williams - *Enwogion Cymru: Geiriadur Bywgraffyddol o Gymry enwog, o'r Amserau Cynharaf*

### Cerddoriaeth 
* J. Ambrose Lloyd - *Teyrnasoedd y Ddaear* 
* Edward Stephen (Tanymarian) - *Ystorm Tiberias* (oratorio) 
* Thomas Williams (Hafrenydd) - *Ceinion Cerddoriaeth''

## Genedigaethau 
* 20 Mawrth - John Gwenogvryn Evans, palaograffydd (bu farw 1930)  
* 26 Ebrill - William Eilir Evans, newyddiadurwr (bu farw 1910) 
* 28 Ebrill - Syr Francis Edwards, Barwn 1af, gwleidydd Rhyddfrydol (bu farw 1927) 
* 11 Mai - Syr David Saunders Davies, AS (bu farw 1934) 
* 25 Tachwedd - Syr Evan Vincent Evans, cefnogwr yr Eisteddfod (bu farw 1934) 
* Rhagfyr - Alice Gray Jones (Ceridwen Peris), awdur (bu farw 1943)

## Marwolaethau 
* 23 Chwefror - Evan Jones (Ieuan Gwynedd), gweinidog a newyddiadurwr, 31 
* 2 Mai - John Jones (Ioan Tegid), bardd, 60  
* 20 Mai - Robert Williamson, bardd, 45? 
* 26 Tachwedd - John Josiah Guest, peiriannydd, entrepreneur a gwleidydd, 77 
* 18 Rhagfyr - Evan Owen (Allen), bardd a llenor, 47 

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
1853 yng Nghymru

bawd|Bedd Bernard Barham Woodward awdur *The History of Wales*
Mae'r erthygl hon yn sôn am arwyddocâd arbennig y flwyddyn **1853** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag*

## Digwyddiadau 
* 23 Ionawr - Mae chwe aelod o griw bad achub y Rhyl yn cael eu boddi pan fydd cwch yn troi drosodd.
* 11 Tachwedd - Rhoddir cymeradwyaeth i agor llinell Rheilffordd Dyffryn-nedd o Gelli Tarw i Merthyr Tudful, a ohiriwyd ar sail diogelwch. 
* *dyddiad anhysbys'' 
** Mae David Williams (Alaw Goch) yn agor pwll glo newydd yng Nghwmdâr.
** Mae John Williams (Ab Ithel) yn ffraeo gyda'i ffrind a'i gyd-olygydd Harry Longueville Jones, ac yn ymddiswyddo fel golygydd *Archaeologia Cambrensis*. 
** *Cyhoeddir* dau gyfieithiad o ''Uncle Tom's Cabin* : *Caban F'Ewyrth Twm* gan Hugh Williams (Cadfan) a (fersiwn gryno) *Crynodeb o Gaban 'Newyrth Tom* gan Thomas Levi neu William Williams o dan y ffugenw *Y Lefiad''.
** Penodwyd William Roberts (Nefydd) yn asiant De Cymru ar gyfer Cymdeithas Ysgolion Brutanaidd a Thramor. 
** Daw Hugh Owen yn Brif Glerc Comisiwn Cyfraith y Tlodion. 
** Mae Robert Fulke Greville yr ieuengaf yn dychwelyd i'w ystâd deuluol yn Aberdaugleddau.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
bawd|Cerflyn o John Ardalydd Bute gan John Evan Thomas. Sgwar Callaghan, Caerdydd.
### Gwobrau 
* William Thomas (Islwyn) yn ennill ei wobr eisteddfod fawr gyntaf yng Nghefn-Coed-y-Cymer.

### Llyfrau newydd 
* B. B. Woodward - *The History of Wales*
*W. Downing Evans — *The Gwyddonwyson Wreath*
*John Mills (Ieuan Glan Alarch) — *British Jews*
*Richard Williams Morgan — *Raymonde de Monthault, The Lord Marcher*
*Thomas Rowland — *Welsh Grammar*
*William Spurrell — *English-Welsh Dictionary*
*Isaac Williams — *Sermons on the Epistles and Gospels for the Sundays and Holy Days*
*Benjamin Thomas Williams — *Desirableness of a University for Wales*

### Cerddoriaeth 
* Mae Robert James (Jeduthyn) yn priodi chwaer ei gyd-gerddor Joseph Parry.

### Celfyddydau gweledol 
* John Evan Thomas - *John, Ardalydd Bute* - cerflun o'r Ardalydd yn cael ei gastio mewn efydd a'i osod yng Nghaerdydd

## Genedigaethau 
bawd|Cochfarf
* 9 Mawrth — Edward Thomas (Cochfarf), gwleidydd lleol, ceidwad y cledd (fu farw 1912)
* 20 Awst - Charles Lewis, chwaraewr rygbi (fu farw 1923)
* 26 Medi - Godfrey Darbishire, Chwaraewr rygbi rhyngwladol dros Gymru (fu farw 1889)
* 27 medi — William Pari Huws, gweinidog a bardd (fu farw 1936)

## Marwolaethau 
* 24 Ebrill - Thomas Prothero, perchennog glo, 73 
* 27 Ionawr - John Iltyd Nicholl, AS a barnwr, 55

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
1855 yng Nghymru

160px|bawd|Crwth Sain Ffagan; delwedd drwy ganiatâd.
Mae'r erthygl hon yn sôn am arwyddocâd arbennig y flwyddyn **1855** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag*

## Digwyddiadau 
* 25 Chwefror - *Drylliwyd yr* agerlong *Morna'' oddi ar North Bishop Rock, gan golli 21 o fywydau. 
* 30 Mawrth - Mae fferi Afon Hafren o Gas-gwent yn suddo, a saith o bobl yn boddi.
* Mae'r gwaith o adeiladu rhan gyntaf Rheilffordd Llanidloes a'r Drenewydd yn dechrau. 
bawd

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
### Llyfrau newydd 
* John Jones (Talhaiarn) - *Gwaith Talhaiarn*, cyf. 1 
* William Rees (Gwilym Hiraethog) - *Gweithiau Barddonol Gwilym Hiraethog* 
* William Williams (Creuddynfab) - *Y Barddoniadur*
* Lewis William Lewis (Llew Llwyfo), Llewelyn Parri (nofel)
### Cerddoriaeth 
* Marwolaeth James Green o Bron y Garth, yr olaf o'r chwaraewyr crwth traddodiadol.

## Genedigaethau 
* 11 Chwefror - Samuel Goldsworthy, chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru (bu farw 1889) 
* 9 Ebrill - Jeremiah Jones, bardd (bu farw 1902) 
* 16 Awst - William David Phillips, chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru (bu farw 1918) 
* 11 Rhagfyr - David Thomas Ffrangcon Davies, canwr (bu farw 1918) 

## Marwolaethau 
bawd|Thomas Frankland Lewis 
* 21 Ionawr - Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd), bardd, 59 
* 22 Ionawr - Syr Thomas Frankland Lewis, gwleidydd, 74 
* 9 Chwefror - William Chambers, diwydiannwr, 81 
* 28 Mehefin - FitzRoy Somerset, Barwn 1af Rhaglan, 66 
* 19 Awst - John Davies cenhadwr, 83 
* *yn debygol* 
** Richard Jones, argraffydd a chyhoeddwr,? 68 
** William Edwards (Gwilym Callestr), bardd 

## Tywydd
Rhwng 1855 ac 1858 effeithiwyd ar y tywydd gan guddlen o lwch llosgfynyddol a darddodd o nifer o chwyrndarddiadau gan gynnwys Feswfiws a Chotopacsi yn Ecwador. Cafwyd gaeaf oer nodedig a chofiadwy yn 1855.

;Chwefror 1855
Mis Chwefror yn un o'r misoedd Chwefror oeraf ar gofnod (hyd 2000), oerach hyd yn oed na Chwefror 1740. Buasai'n ddigon oer i gynnal Ffair Rhew ar y Tafwys petasai hen Bont Llundain wedi sefyll tan hynny. 1-22 Chwefror yn oer iawn gydag eira mynych. 24-25 Chwefror: meiriol, gwyntoedd o'r de, glaw, daear llithrig o ganlyniad i "rew du". Cofnodion yn Nhywyddiadur Llên Natur mis Chwefror, i'w gweld yma https://www.llennatur.cymru/?keywords=mm%2Fbb%3A2%2F1855&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=true&bwletinau=true#angori).

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Pat Cadigan

Awdur ffuglen wyddonol Americanaidd yw **Pat Cadigan** (ganwyd 10 Medi 1953). Cysylltir ei gwaith yn aml gyda'r mudiad Agerstalwm (*cyberpunk*), sy'n canolbwyntio ar y cysylltiad rhwng yr ymennydd dynol a thechnoleg. 

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Massachusetts Amherst a Phrifysgol Kansas.

## Magwraeth a phriodi
Ganwyd Cadigan yn Schenectady, Efrog Newydd, ac fe'i magwyd yn Fitchburg, Massachusetts. Cafodd ei haddysgu ym Mhrifysgol Massachusetts Amherst lle canolbwyntiodd ar y theatr ac yna mynychodd Brifysgol Kansas (KU), lle bu'n astudio ysgrifennu ffuglen wyddonol o dan yr awdur a'r golygydd yr Athro James Gunn.
bawd|chwith|Pat Cadigan yn Finncon 2010, Jyväskylä.

Cyfarfu Cadigan â'i gŵr cyntaf, Rufus Cadigan, yn y coleg ond ysgarodd y ddau yn fuan ar ôl iddi raddio o KU yn 1975. Yr un flwyddyn ymunodd Cadigan â phwyllgor confensiwn MidAmeriCon, 34ain Confensiwn Ffuglen Wyddoniaeth y Byd a gynhaliwyd yn Kansas City, Missouri. Y flwyddyn wedyn disgynnodd mewn cariad â Tom Reamy, perchennog cwmni graffeg y bu'n gweithio iddo ond bu farw yn 1977 ac aeth i weithio i gwmni Hallmark Cards.

Ar ddiwedd y 1970au a dechrau'r 1980au, golygodd hefyd y cylchgronau ffantasi a ffuglen wyddonol *Chacal* a *Shayol* gyda'i hail ŵr, Arnie Fenner.

Gwerthodd Cadigan ei stori ffuglen wyddonol broffesiynol gyntaf yn 1980; ysbrydolwyd hi gan lwyddiant y nofel i ddod yn awdur llawn-amser yn 1987. Ymfudodd i Lundain gyda'i mab Rob Fenner yn 1996, lle mae'n briod â'i thrydydd gŵr, Christopher Fowler. Daeth yn ddinesydd y DU ddiwedd 2014.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Schenectady, Efrog Newydd
Salwci

bawd|263x263px

Math o gi hela sy'n frodorol i'r Dwyrain Canol yw **salwci**. Yn wreiddiol, cafodd y salwci ei fagu gan lwythau nomadig i hela gaseliaid ac ysgyfarnogod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Helgwn
Rodolfo Usigli

Dramodydd yn yr iaith Sbaeneg o Fecsico oedd **Rodolfo Usigli** (17 Tachwedd 1905 – 18 Mehefin 1979).

Ganwyd yn Ninas Mecsico yn fab i Eidalwr a Phwyles. Bu farw ei dad pan oedd Rodolfo yn fachgen, a fe gafodd ei fagu gan ei fam yn ystod cyfnod Chwyldro Mecsico (1910–20). Dioddefodd o nam ar ei olwg, a na lwyddodd i orffen ei addysg yn yr ysgol uwchradd.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Peter Beardsell, *Teatro para caníbales: Rodolfo Usigli y el teatro mexicano* (Dinas Mecsico: Siglo Veintiuno Editores, 2002).
* Guillermo Schmidhuber de la Mora, *Apología de Rodolfo Usigli: las polaridades usiglianas* (Guadalajara: Universidad de Guadalajara, 2005).

Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Diplomyddion o Fecsico
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o Fecsico
Categori:Hanesyddion llenyddol o Fecsico
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Fecsico
Categori:Pobl a aned yn Ninas Mecsico
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Mecsico
Categori:Ysgolheigion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Ysgolheigion Sbaeneg o Fecsico
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Fecsico
Yūko Tsushima

:''Yn yr enw Japaneaidd hwn, Tsushima yw'r enw teuluol.''

Awdur toreithiog o Japan oedd **Yūko Tsushima** (津島 佑子 Tsushima Yūko; 30 Mawrth 1947 - 18 Chwefror 2016) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd, awdur storiau byrion, beirniad llenyddol a sgwennwr rhyddiaith. Llysenw-awdur oedd 'Yūko Tsushima'.

Fe'i ganed yn Mitaka, Tokyo ac yno hefyd y bu farw.

Roedd ei thad, Osamu Dazai, yn nofelydd enwog, a gyflawnodd hunanladdiad pan oedd Yūko Tsushima yn flwydd oed. Yn ddiweddarach, defnyddiodd  Yūko Tsushima hyn wrth ysgrifennu ei stori fer "Teyrnas y Dŵr."

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Menywod Shirayuri a Phrifysgol Meiji.

Wrth fynychu Prifysgol Merched Shirayuri cyhoeddodd ei ffuglen gyntaf. Yn 24 oed cyhoeddodd ei chasgliad cyntaf o straeon, *"Carnifal"* (*Shaniku-sai*).

## Arddull
Er na ddefnyddiodd y gair erioed, disgrifir ei harddull fel un "ffemenistaidd". Mae'n ymchwilio yn ei gwaith yn ddwfn i bobl yr ymylon, yn enwedig merched, sy'n brwydro er mwyn rheoli eu bywydau eu hunain, a hynny yn erbyn y teulu a'r gymuned. Nododd i Tennessee Williams fod yn ddylanwad mawr ei ei gwaith.

## Anrhydeddau
Enillodd Tsushima lawer o brif wobrau llenyddol Japan yn ystod ei gyrfa, gan gynnwys Gwobr Llenyddiaeth Izumi Kyōka, Gwobr Noma am Wyneb Newydd mewn Llenyddiaetyh, Gwobr Lenyddol Noma, Gwobr Yomiuri, a Gwobr Tanizaki. Galwodd y *New York Times* Tsushima yn "un o awduron pwysicaf ei chenhedlaeth." Mae ei gwaith wedi'i gyfieithu i dros ddwsin o ieithoedd. Yn wahanol i'w chyfoeswyr a ysgrifennai'n aml am yr uned deuluol, canolbwyntiodd Yūko Tsushima am fenywod oedd wedi eu hesgymuno o'r gymdeithas gan y gymdeithas a'r teulu.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Llenorion o Japan
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Tokyo
Afon Goedol

**Afon Goedol** yw rhan uchaf yr Afon Dwyryd, yn llifo o Lyn Tanygrisiau. Mae’r afon yn llifo trwy goetir a thros Rhaeadrau Cymerau ym ymyl Rhyd-y-sarn. Delir brithyllod yn yr afon.

bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
Goedol
Goedol