open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Whittington

Gallai **Whittington** gyfeirio at un o sawl lle neu berson:

Lleoedd yn Lloegr:

* Whittington, Swydd Gaerloyw
* Whittington, Swydd Gaerhirfryn
* Whittington, Northumberland
* Whittington, Swydd Amwythig
* Whittington, Swydd Stafford
* Whittington, Swydd Gaerwrangon
* (Ceir New Whittington ac Old Whittington yn Swydd Derby)

Pobl o'r cyfenw Whittington:

* Bill Whittington (1949–2021), gyrrwr ceir rasio
* Don Whittington (g. 1946), gyrrwr ceir rasio
* Harry Blackmore Whittington (1916–2010), paleontolegydd
* Harry Whittington (1915–1990), nofelydd Americanaidd
* Khadijah Whittington (g. 1986), chwaraewr pêl-fasged
* Richard Whittington (14g), gwleidydd o Sais
** Dick Whittington, maer chwedlonol Llundain a chymeriad llên gwerin, a'i chwedl yn seiliedig ar yr uchod
* Stephen Whittington (g. 1953), cyfansoddwr a cherddor o Awstralia

Arall:
* *Whittington*, novel gan Alan Armstrong

## Gweler hefyd
* Dref Wen

----
On Her Majesty's Secret Service (ffilm)

Y chweched ffilm yng nghyfres James Bond yw '''''On Her Majesty's Secret Service''''' (1969), sy'n seiliedig ar nofel 1963 o'r un enw, gan Ian Fleming. Dyma yw'r unig ffilm yn y gyfres i serennu George Lazenby fel yr asiant cudd i MI6, James Bond.

Yn y ffilm, daw Bond wyneb yn wyneb â Blofeld sy'n cynllwynio i ryddhau pla trwy griw o "angylion angau" os nad yw ei ofynion yn cael eu hateb. Yn ystod y ffilm, mae Bond yn cyfarfod ac yn cwympo mewn cariad â Contessa Teresa di Vicenzo, ac yn ei phriodi yn y pen draw.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1969
Categori:Ffilmiau James Bond
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Ffilmiau United Artists
Ymerodraeth Newydd Assyria

bawd|300px|Ymerodraeth Newydd Assyria (gwyrdd).

Defnyddir y term **Ymerodraeth Newydd Assyria** am y cyfnod yn hanes Assyria rhwng 934 CC a 609 CC. Hyd y cyfnod yma, roedd grym Assyria wedi bod yn gyfyngedig i ardal Mesopotamia, ond o gyfnod y brenin Adad-nirari II, datblygodd yn ymerodraeth fawr, gyda'i meddiannau yn ymestyn cyn belled a'r Aifft am gyfnod. Cred rhai haneswyr mai hi oedd y wir ymerodraeth gyntaf mewn hanes.

Ychwanegwyd at yr ymerodraeth gan Ashurnasirpal II (883 CC - 859 CC), fu'n ymgyrchu cyn belled a Ffenicia. Parhaodd yr ymgyrchoedd milwrol dan ei fab, Shalmaneser III (858 CC - 823 CC), pan gipiwyd dinas Babilon ac ymladd yn erbyn cynghrair o wladwriaethau Syraidd dan arweiniad Hadadezer, brenin Damascus yn 853 CC, cynghrair oedd yn cynnwys Ahab, brenin Israel. Yn ddiweddarach gorfododd Shalmaneser Jehu, brenin Israel, a dinasoedd Tyrus a Sidon i dalu teyrnged iddo.

Am gyfnod, rhwng 823 a 745 CC, edwinodd grym Assyria dan reolwyr oedd yn cynnwys y frenhines Semiramis. Yn 746 CC daeth Tiglath-pileser III i'r orsedd, a dechreuodd Assyria ymestyn ei thiriogaethau unwaith eto, gan ymgyrchu yn Syria a Ffenicia a chipio Babilon unwaith eto. Yn 727 CC, olynwyd ef gan Shalmaneser V. Bu ef farw'n annisgwyl yn 722 CC wrth ymgyrchu yn Samaria, a chipiwyd yr orsedd gan Sargon II. Concrodd ef Samaria, a rhoi diwedd ar Deyrnas Israel trwy gaethgludo 27,000 o'i thrigolion.

Pan laddwyd Sargon wrth ymladd yn erbyn y Cimmeriaid yn 705 CC, daeth ei fab Sennacherib yn frenin. Symudodd ef y brifddinas i Ninefeh. Cofnodir ei ymgyrch yn erbyn teyrnas Judah yn 701 CC yn Llyfr Esiea. Llofruddiwyd Sennacherib yn 681 CC, ac olynwyd ef gan ei fab, Esarhaddon. Ymosododd ef ar yr Aifft, yn aflwyddiannus yn 673 CC ond yn llwyddiannus ddwy flynedd yn ddiweddarach. Olynwyd ef gan ei fab Aššur-bani-pal yn 669 CC, a than ei deyrnasiad ef cyrhaeddodd Assyria uchafbwynt ei grym.

Wedi marwolaeth Ashurbanipal yn 627 CC, dechreuodd yr ymerodraeth ddadfeilio. Daeth yr ymerodraeth i ben wedi i'r Babiloniaid gipio dinas Ninefeh yn 612 CC.

Categori:Assyria
ETA

: *Am y seithfed llythyren yn yr wyddor Roeg gweler Eta (llythyren)*

bawd|230px|Logo ETA

Mudiad a hawliai annibyniaeth i Wlad y Basg oedd **Euskadi Ta Askatasuna**, a adnabyddir ran amlaf fel **ETA** ac a oedd unwaith yn fudiad arfog. Daeth y mudiad i ben ar 4 Mai 2018.

Sefydlwyd ETA yn 1959 fel mudiad oedd yn anelu at ddiogelu traddodiadau Basgaidd; yn y cyfnod hwn gwaharddiad llwyr ar unrhyw fynegiant o genedligrwydd Basgaidd, gyda Francisco Franco a'i gyfundref unbeniaethol. Yn raddol, datblygodd y mudiad yn fudiad arfog a frwydrai dros annibyniaeth y wlad, gydag ideoleg sosialaidd i ddechrau a Marcsaidd-Leninaidd yn ddiweddarach. Daeth ETA i amlygrwydd pan laddasant y Llynghesydd Luis Carrero Blanco, oedd wedi ei nodi fel olynydd Franco yn 1973. Cynrychiolwyd adain wleidyddol y mudiad gan blaid Batasuna, a whaharddwyd gan Sbaen yn 2003 gan eu bod (yn ôl Sbaen) yn codi arian tuag at ETA.

Cyhoeddodd y mudiad gadoediad yn gynnar yn 2006, a dechreuwyd trafodaethau gyda llywodraeth Sbaen, ond daeth y rhain i ben wedi i aelodau o ETA ffrwydro bom ym maes awyr Barajas, Madrid yn hwyrach yn y flwyddyn.

Yn 2011, cynhaliwyd Cynhadledd Heddwch Aiete, ac yn dilyn hynny, cyhoeddodd ETA eu bod yn rhoi'r gorau i'w hymgyrch arfog unwaith ac am byth. Daeth y broses dad-arfogi i ben ar 8 Ebrill 2017.

## Mewn ffuglen 
Mae aelodau o ETA yn ymddangos yn y nofel Cuddwas gan Gareth Miles.

## Dolenni allanol 
* William A. Douglass: The unknown mediator in the Basque peace process of 2006 (Saesneg)

Categori:Gwlad y Basg
Categori:Cenedlaetholdeb Basgaidd
Jaffeth

Yn ôl yr Hen Destament, un o feibion Noa oedd **Jaffeth** (hefyd **Japheth** ac weithiau **Iaffeth** yn Gymraeg : IPA ˈdʒeɪfɪθ, Hebraeg יפת, Groeg Ιάφεθ, Iapheth, Lladin *Iafeth* neu *Iapetus,* Arabeg يافث). Yn y traddodiad Islamaidd cyfeirir ato gan amlaf fel *Yafeth ibn Nuh* (Jaffeth fab Noa). Ceir ei hanes yn negfed bennod *Llyfr Genesis*.

Yn y rhan fwyaf o'r ffynonellau, disgrifir Jaffeth fel mab ieuengaf Noa, ond mai traddodiadau eraill yn ei wneud y mab hynaf.

## Chwedl meibion Jaffeth 
Mae sawl awdur yn y gorffennol - a heddiw hefyd yn achos pobl sy'n credu fod yr achau a geir yn *Genesis* yn ddilys - wedi derbyn mai Jaffeth yw cyndad pobloedd Ewrop, a hynny ar sail Genesis 10:5 lle dywedir i feibion Jaffeth fudo i "ynysoedd y Cenhedloedd," a dderbynir yn gyffredinol ganddynt fel cyfeiriad at ynysoedd Groeg. Yn ôl Genesis, Jaffeth a'i ddau frawd oedd sylfaenwyr hiloedd dynolryw (yn ôl gwybodaeth yr Henfyd, sydd ddim yn cynnwys lleoedd fel yr Amerig), a rennir yn dair cangen:

* Japheth yw cyndad yr hil Jaffethig (yr Ewropeaid neu'r Indo-Ewropeaid)
* Ham yw cyndad hil yr Hamitiaid (Affricanwyr)
* Shem yw tad y pobloedd Semitig

Yn y Beibl, dywedir fod gan Jaffeth saith o feibion:
* Gomer
* Magog
* Tiras
* Javan
* Meshech
* Tubal
* Madai

Ymhelaethir ar y chwedl gan yr hanesydd Rhufeinig-Iddewig Josephus yn ei lyfr ''Hynafiaethau'r Iddewon'' lle mae'n honni iddynt ymledu ar draws glannau gogleddol y Môr Canoldir, o Asia Leiaf hyd Cadiz yn Iberia, ac iddynt ymsefydlu yn y tiroedd yma, a fu'n anghyfanedd cyn hynny ac enwi'r cenhedloedd ar ôl eu henw eu hunain. Dilynwyd Josephus gan sawl awdur arall yn yr Oesoedd Canol.

### Gomer 
Yn achos Gomer ieuodd hynafiaethwyr fel y Cymro Theophilus Evans, awdur *Drych y Prif Oesoedd*, honiadau Josephus wrth hanesion amrywiol am y Cimeriaid, pobl hynafol y cyfeirir atynt yn ymosod ar Ymerodraeth Newydd Assyria ar ddiwedd yr 8g CC, i greu'r traddodiad ffug fod y Cymry - a uniaethwyd â'r Cimeriaid am fod yr enwau'n swnio'n debyg ac am fod Sieffre o Fynwy yn honni bod y Brythoniaid wedi mudo o Asia Leiaf i Ynys Brydain - yn ddisgynyddion i'r Gomer Beiblaidd. Nid oes unrhyw dystiolaeth hanesyddol nac ieithyddol i gefnogi'r ddamcaniaeth.

## "Ieithoedd Jaffetig" 
Defnyddiwyd y term "Jaffetig" gan William Jones (1746-1794) a ieithyddwyr cynnar eraill i gyfeirio at yr hyn a adnabyddir heddiw fel yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Mae'r term "ieithoedd Jaffetig" yn cael ei ddefnyddio mewn cyd-destunau hynafiaethol yn unig erbyn heddiw.

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Sawdl

bawd|de|Esgid sawdl uchel ar droed merch.
Y **sawdl** (neu weithiau **sowdl**) yw'r rhan honno o'r droed sy'n ymestyn allan tuag at y cefn. Mewn anatomeg ddynol, enw'r asgwrn sydd yn y sawdl yw'r calacaniws.

Ym mytholeg Roeg na ellir anafu yr arwr Achiles yn unrhyw rhan o'i gorff, ac eithrio ei sawdl. Yn y *Mabinogi* ceir stori debyg iawn i'r un am Achiles, sef man gwan Bendigeidfran a'r waywffon wenwynig a daflwyd i'w sawdl gan ei ladd.

Mae rhai merched yn hoffi gwneud eu hunain edrych yn dalach drwy wisgo esgidiau sodlau uchel.

Categori:Troed
Thyroid

[dde|bawd|Prif chwarennau'r endocrin: ([Gwryw ar y chwith, benyw ar y dde)
**1** Corffyn pineol
**2** Chwarren bitwidol
**3** Y chwarren theiroid
**4** Hypothalmws
**5** Chwarren adrenal
**6** Pancreas
**7** Ofari
**8** Y ceilliau]]
Y **thyroid** yw un o chwarennau endocrin mwya'r corff, sydd wedi'i lleoli yn y gwddw ychydig is nag afal brunant, mewn dynion. Ei bwrpas ydy rheoli pa mor gyflym mae'r corff yn llosgi egni, gwneud proteinau a rheoli sensitifrwydd y corff i hormonau eraill.

Mae'n gwneud hyn drwy gynhyrchu hormonau thyroid, thyrocsin (T4) a triiodothyronin (T3) gan fwyaf. Yr hormonau hyn sy'n rheoli cyfradd y metabolaeth ac maent yn effeithio ar dwf a chyflymder llawer o systemau eraill yn y corff. Ceir ïodin a tyrosin mewn T3 a T4. Mae'r thyroid hefyd yn medru cynhyrchu calsitonin, sy'n chwarae rhan mewn homeostasis calsiwm.

Yr hypothalamws a'r chwarennau bitwidol sy'n rheoli'r thyroid. Daw'r enw o'r hen air Groeg am 'darian' oherwydd fod y cartilag thyroid o siâp tebyg i darian Groegaidd. Gall y thyroid ar adegau orweithio neu dangyflawni, dau o'r problemau mwyaf cyffredin.

Mae dau ddiffyg neu broblem a all godi ar y thyroid: y thyroid yn gorweithio ac yn tanweithio. Gelwir y diffygion hyn yn 'hyperthyroid' - pan mae'r thyroid yn gorweithio, a 'hypothyroid' pan mae'r thyroid yn tanweithio.

## Cyfeiriadau
Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Chwarennau
Categori:Pen
Categori:System endocrin
Hil-laddiad Armenia

[bawd|Rafael de Nogales Méndez|Rafael de Nogales Méndez (1879-1936), o [Feneswela a wasanaethodd fel swyddog yn y Y Fyddin Ottoman. Ysgrifennodd gyfrif manwl o'r llofruddiaethau yn ei llyfr *"Cuatro años bajo la media luna"*]]
**Hil-laddiad Armenia** neu'r **Holocost Armenaidd** (Armeneg:Հայոց Ցեղասպանութիւն) yw'r term a ddefnyddir yn gyffredinol am y digwyddiadau yn ystod ac yn fuan ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, pan laddwyd nifer fawr o Armeniaid gan awdurdodau yr Ymerodraeth Ottoman.

Dyddir dechrau'r ymgyrch hil-laddiad yn erbyn yr Armeniaid fel rheol o 24 Ebrill 1915, pan gymerodd yr awdurdodau Ottoman tua 250 o arweinwyr Armenaidd yng Nghaergystennin i'r ddalfa. O hynny ymlaen, lladdwyd Armeniaid ar raddfa fawr, a bu eraill farw ar ôl cael eu gorfodi i gerdded am gannoedd o filltiroedd i anialwch yr hyn sy'n awr yn Syria, heb fwyd na diod.

Credir yn gyffredinol i rhwng miliwn a miliwn a hanner o Armeniaid farw yn ystod y cyfnod yma. Bu gweithrediadau cyffelyb, ar raddfa lai, yn erbyn rhai grwpiau ethnig eraill, megis yr Assyriaid a'r Groegiaid.

Ystyrir gan lawer o ysgolheigion mai Hil-laddiad Armenia oedd yr enghraifft gyntaf o hil-laddiad systematig  yn y cyfnod modern. Erys y pwnc yn un dadleuol; nid yw Twrci yn derbyn fod y term "hil-laddiad" yn ddisgrifiad cywir o'r digwyddiadau.

File:Armenian memorial unveiled - geograph.org.uk - 778957.jpg|Cofeb i'r Hil-laddiad yng ngardd y Deml Heddwch, Caerdydd

Categori:1910au
Categori:Hanes Armenia
Categori:Hanes Twrci
Armenia
Armenia
Armenia
Live and Let Die (ffilm)

Wythfed ffilm yng nghyfres James Bond yw ***Live and Let Die*** (1973), a'r ffilm gyntaf i serennu Roger Moore fel yr asiant cudd MI6 ffuglennol. Seiliwyd y ffilm ar nofel Ian Fleming o 1954 o'r un enw. Cynhyrchwyd y ffilm gan Albert R. Broccoli a Harry Saltzman. Er fod y cynhyrchwyr yn awyddus i Sean Connery ddychwelyd yn sgîl ei rôl yn y ffilm Bond blaenorol *Diamonds Are Forever*, gwrthododd ef. O ganlyniad i hyn, dechreuwyd ar y broses o chwilio am actor newydd i chwarae James Bond. Dewiswyd Roger Moore.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1973
Categori:Ffilmiau James Bond
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Ffilmiau United Artists
Plaid Sosialaidd Gweithwyr Sbaen

[bawd|230px|37ain Cyngres y PSOE ym [Madrid, 2008]]

**Plaid Sosialaidd Gweithwyr Sbaen** (Sbaeneg: '''***Partido Socialista Obrero Español*** (**PSOE**) yw'r blaid wleidyddol sy'n llywodraethu yn Sbaen ar hyn o bryd.

Sefydlwyd y PSOE yn 1879; hi yw'r hynaf o bleidiau gwleidyddol Sbaen heblaw am y *Partido Carlista*. Ystyrir hi yn blaid canol-chwith, ac mae ganddi gysylltiadau clos a'r undeb llafur Unión General de Trabajadores.

Daeth y PSOE i rym yn etholiad 2004, a daeth ei harweinydd, José Luis Rodríguez Zapatero, yn Brif Weinidog. Ar 9 Mawrth 2008, enillodd y PSOE etholiad arall, gan gynyddu ei nifer o seddau o 164 i 169.

Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Sbaen
Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghatalonia
Categori:Sefydliadau 1879
Satyajit Ray

Cyfarwyddwr ffilm o Bengal, India, oedd **Satyajit Ray** () (2 Mai 1921 – 23 Ebrill 1992). Tybia amryw ei fod yn un o gyfarwyddwyr ffilm pennaf yr 20g.
Ganed ef yn ninas Kolkata. Hanai o deulu amlwg ym myd y celfyddydau. Astudiodd Ray yn *Presidency College* ac ym Mhrifysgol Visva-Bharati. Dechreuodd ar yrfa artist masnachol. Cyneuwyd ei ddiddordeb mewn gwneud ffilmiau trwy ddau ddigwyddiad: cyfarfu â'r cyfarwyddwr ffilm Jean Renoir o Ffrainc, ac fe welodd y ffilm newydd-realaidd *Ladri di Biciclette* o'r Eidal tra ar ymweliad â Llundain.

Cyfarwyddodd Ray 37 o ffilmiau, yn brif ffilmiau, ffilmiau dogfen a ffilmiau byrion. Enillodd ffilm gyntaf Ray, *Pather Panchali*, 11 o wobrau rhyngwladol, gan gynnwys y wobr am y *Ddogfen Ddynol Orau* yng Ngŵyl Ffilm Cannes. Hon oedd y cyntaf mewn cyfres o dair ffilm am y cymeriad Apu; *Aparajito* a *Apur Sansar* yw'r ddwy ffilm arall yn y gyfres. Yn ogystal â chyfarwyddo, roedd Ray yn ysgrifennu sgriptiau, yn dewis actorion, yn cyfansoddi cerddoriaeth, yn ffilmio, yn cyfarwyddo'r adran ddylunio, yn golygu, ac yn dylunio'r teitlau cydnabod a'r hysbysebion. Roedd hefyd yn awdur ffuglen, yn gyhoeddwr, yn ddarlunydd, yn ddylunydd graffig ac yn feirniad ffilm. Enillodd Wobr yr Academi yn 1992.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o India
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1992
Good Will Hunting

Mae ***Good Will Hunting*** yn ffilm o 1997 a gyfarwyddwyd gan Gus Van Sant. Ysgrifennwyd y sgript gan Matt Damon a Ben Affleck, ac mae'r ddau ohonynt yn serennu ynddi.

Lleolir y ffilm yn Boston, Massachusetts. Mae'r ffilm yn adrodd hanes Will Hunting (Damon), gwr ifanc Catholig o Dde Boston. Er ei fod yn hynod ddeallus a hunanddysgedig, gweithia fel gofalydd yn Athrofa Dechnolegol Massachusetts. Rhaid iddo ddysgu oresgyn ei ofn o gael ei adael er mwyn dysgu i ymddiried a charu pobl sy'n ei gofalu amdano.

Roedd ***Good Will Hunting*** yn lwyddiant masnachol a chafodd ganmoliaeth mawr wrth y beirniaid, gan ennill nifer o wobrau. Daeth Damon ac Affleck yn enwog o ganlyniad i'r ffilm hon.

Categori:Ffilmiau 1997
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Miramax
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn coleg
Categori:Ffilmiau am gam-drin plant
Plaid Genedlaethol Gwlad y Basg

[bawd|Sabin extea, pencadlys Plaid Genedlaethol Gwlad y Basg ([Bilbo)]]

**Plaid Genedlaethol Gwlad y Basg** (Basgeg: ''**Euzko Alderdi Jeltzalea**' (EAJ), Sbaeneg: ''**Partido Nacionalista Vasco**' (PNV) yw'r blaid genedlaethol Fasgaidd fwyaf, a'r blaid fwyaf yng Ngwlad y Basg. Ei henw swyddogol yn Sbaen yw **Euzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco** (**EAJ-PNV**), ac yn Ffrainc **Euzko Alderdi Jeltzalea- Parti Nationaliste Basque** (**EAJ-PNB**).

Sefydlwyd y blaid yn 1895 gan Sabino Arana Goiri; hi yw'r ail-hynaf o bleidiau gwleidyddol Sbaen ar ôl y PSOE. Mae'r enw Basgeg, "Euzko Alderdi Jeltzalea", yn golygu "Plaid Fasgaidd cefnogwyr y J.E.L.", lle mae "J.E.L." yn dod o *Jaungoikoa Eta Lagizarrak* ("Duw a'r Hen Ddeddfau"), yn cyfeirio ar ddechreuadau'r blaid fel plaid Gatholig i amddiffyn traddodiadau Basgaidd.

Heddiw mae'n ei diffinio ei hun fel plaid Fasgaidd ddemocrataidd ac anenwadol, yn y canol neu canol-chwith ar y sbectrwm chwith-de, ac yn anelu at annibyniaeth i Wlad y Basg. Mae'n ymgyrchu nid yn unig yng Nghymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg ond yn Navarra ac yn y tiriogaethau Basgaidd yn Ffrainc. Mae ganddi 28 o'r 75 sedd yn y senedd Fasgaidd. Mae wedi bod yn brif blaid llywodraethol Senedd Euskadi ers sefydlu'r Senedd yn dilyn  y refferendwm dros Stadud Ymreolaeth Gwlad y Basg yn 1979.

Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Ngwlad y Basg
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Sbaen
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Ffrainc
Categori:Cenedlaetholdeb Basgaidd
Categori:Pleidiau dros ymwahaniad neu annibyniaeth
Wilhelm Kühne

Ffisiolegydd o'r Almaen oedd **Wilhelm Kühne** (28 Mawrth 1837 – 10 Mehefin 1900), sy'n adnabyddus am ei astudiaethau o brosesau treulio bwyd, gan ddilyn gwaith yr arloeswr Louis Pasteur.

Cafodd ei apwyntio yn athro ym Mhrifysgol Heidelberg yn 1871.  Yn 1878, bathodd y term 'ensym' i ddisgrifio'r broses o eplesu sy'n digwydd mewn bara ac ati.  Mae'r term ei hun yn dod o'r gair Groeg *ενζυμον*, sy'n golygu "mewn lefain".

Categori:Gwyddonwyr Almaenig
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1900
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1880

Cynhaliwyd **Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1880** rhwng Ebrill a Mai 1880.
Yn anterth ymgyrch Midlothian, ymosododd y Rhyddfrydwyr ar bolisi tramor llywodraeth Disraeli a gredant i fod yn anfoesol. Cawsant eu harwain gan areithyddiaeth ffyrnig cyn-arweinydd y Rhyddfrydwyr, a oedd wedi ymddeol, William Gladstone, gan gadarnhau un o'u mwyafrifoedd mwyaf erioed yn yr etholiad, gan adael y Ceidwadwyr yn bell ar eu hôl yn yr ail safle. O ganlyniad i'r ymgyrch, tynnodd yr arweinwyr Rhyddfrydol, Arglwydd Hartington a Lord Granville, allan o'r etholiad o blaid Gladstone, a daeth Gladstone yn Brif Weinidog am yr ail dro.

## Crynodeb Canlyniadau'r Etholiad
|}

*Cyfanswm y pleidleisiau: 3,359,416.*
## Gweler hefyd
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1880-1885
## Ffynonellau
*F. W. S. Craig, *British Electoral Facts: 1832-1987*
* *British Electoral Facts 1832-1999*, *"compiled and edited by Colin Rallings and Michael Thrasher"* (Ashgate Publishing Ltd 2000)
**"Spartacus: Political Parties and Election Results"* 

1880
Categori:1880
Donostia

bawd|Pont Maria Cristina dros Afon Urumea

**Donostia** (Sbaeneg: ***San Sebastián***, Ocsitaneg: ***Sent Sebastian***) yw prifddinas talaith Gipuzkoa yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg. Yr enw swyddogol yw **Donostia / San Sebastián**.

Saif y ddinas ar yr arfordir ger aber Afon Urumea, yn rhan ogleddol Gwlad y Basg. Mae'r boblogaeth yn , a phoblogaeth yr ardal ddinesig oedd 405,099 yn 2007.

Tîm pêl droed y ddinas yw Real Sociedad.


Categori:Bwrdeistrefi Gipuzkoa
Categori:Dinasoedd Gwlad y Basg
Categori:Dinasoedd Sbaen
Iparralde

dde|bawd|Lleoliad Gwlad y Basg
bawd|Lleoliad Iparralde yng Ngwlad y Basg (gwyrdd)

**Iparralde** (Basgeg: *Iparralde*, Ffrangeg *Pays basque français*) yw'r rhan honno o ogledd ddwyrain Gwlad y Basg sydd o fewn Ffrainc. Ystyr "Iparralde" yw "yr ochr ogleddol"; gelwir y rhan o Wlad y Basg sydd yn Sbaen yn *Hegoalde*, "yr ochr ddeheuol". Mae'n ffurfio rhan orllewinol département Pyrénées-Atlantiques.

Mae'n cynnwys tair talaith:
* Nafarroa Isaf (*Nafarroa Beherea* mewn Basgeg, *Basse-Navarre* yn Ffrangeg), 1,284&nbsp;km².
* Lapurdi (*Labourd* mewn Ffrangeg), 800&nbsp;km².
* Zuberoa (*Soule* mewn Ffrangeg), 785&nbsp;km².

Yn ôl ymholiad yn 2001, roedd 24.7% o'r boblogaeth yn siarad Basgeg, a 11.5% arall yn ei deall.

Categori:Trefi Gwlad y Basg
Categori:Ffrainc
Categori:Pyrénées-Atlantiques
Theophilus Jones

bawd|300px|Cartref Theophilus Jones yn Nhregaron, tua 1885

Hanesydd o Gymru sy'n adnabyddus fel awdur llyfr ar hanes Brycheiniog, ei sir enedigol, oedd **Theophilus Jones** (1759 - 1812).  Roedd yn wŷr i Theophilus Evans (1693 - 1797), awdur y llyfr enwog *Drych y Prif Oesoedd*.

## Bywgraffiad
Ganwyd Theophilus Jones yn Aberhonddu yn 1759.  Roedd ei dad Hugh Jones yn fab-yng-nghyfraith Theophilus Evans.  Etifedodd Hugh lawer o ysgrifau hynafiaethol ei dad-yng-nghyfraith a throsglwyddodd hwy i'w fab yntau, Theophilus Jones.

Addysgwyd Theophilus Jones yng Ngholeg Crist yn ei dref enedigol.  Yno daeth yn gyfaill oes i hynafiaethydd arall, Edward Davies ("Celtic Davies").

Gwaith mawr Theophilus Jones yw *A History of the County of Brecknock* (2 gyfrol, 1805, 1809).  Mae'n waith ysgolheigaidd o safon uchel sy'n ffynhonnell bwysig i haneswyr.  Cyfranodd nifer o bapurau ar hanes Cymru i gylchgronau dysgedig hefyd, yn cynnwys y cylchgrawn gwladgarol *The Cambrian Register*.

Casglai Theophilus Jones lawysgrifau Cymraeg hefyd.  Y diddordeb hyn yn hanes a llenyddiaeth Brycheiniog a ddaeth ag ef i gysylltiad â'r hanesydd Thomas Price (Carnhuanawc).  Gohebai'n gyson â sawl awdur a hanesydd arall, yn cynnwys Gwallter Mechain.

## Llyfryddiaeth
*Theophilus Jones, *A History of the County of Brecknock* (2 gyfrol, 1805, 1809)
*Edwin Davies, *Theophilus Jones* (1905). Cyfrol goffa sy'n cynnwys detholiad o'i ohebiaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1759
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1812
Categori:Pobl o Aberhonddu
Daniel Craig

Actor o Loegr yw **Daniel Wroughton Craig** (ganwyd 2 Mawrth 1968). Mae ei weithiau cynnar yn cynnwys *The Power of One*, ''A Kid in King Arthur's Court'' a'r cyfresi teledu ''Sharpe's Eagle* a *The Young Indiana Jones Chronicles: Daredevils of the Desert*. Daeth i amlygrwydd oherwydd ei berfformiad yn *Layer Cake* a *Lara Croft: Tomb Raider'' hefyd, lle'r serennodd gydag Angelina Jolie.

Craig oedd y chweched actor i bortreadu'r asiant cudd ffuglennol James Bond yng nghyfres Eon Productions o ffilmiau. Cafodd ei berfformiad cyntaf fel y cymeriad yn 2006 ganmoliaeth fawr a chafodd ei enwebu am Wobr BAFTA. Gwnaeth y ffilm US$593 miliwn ledled y byd a dyma oedd y ffilm James Bond i wneud fwyaf o arian. Yn ddiweddar, gorffennodd ffilmio'r 22ain ffilm Bond sef *Quantum of Solace* a ryddhawyd yn y DU ar 31 Hydref 2008 ac yn yr Unol Daleithiau ar 14 Tachwedd 2008.

## Ffilmiau
**The Power of One* (1992)
*''A Kid in King Arthur's Court* (1995)
**Obsession* (1997)
**Love and Rage* (1998)
**Elizabeth* (1998)	
**The Trench* (1999)	
**Some Voices* (2000)
**Hotel Splendide* (2000)	
**I Dreamed of Africa* (2000)
**Lara Croft: Tomb Raider* (2001)	
**Ten Minutes Older: The Cello* (2002)
**Road to Perdition* (2002)	
**Sylvia* (2003)	
**The Mother* (2003)
**Layer Cake* (2004)
**Enduring Love* (2004)
**The Jacket* (2005)
**Fateless* (2005)
**Munich* (2005)
**Renaissance* (2006)
**Infamous* (2006)
**Casino Royale* (2006)	
**The Invasion* (2007)
**The Golden Compass* (2007)	
**Flashbacks of a Fool* (2008)	
**Quantum of Solace* (2008)	 
**Defiance* (2008)	
**Cowboys & Aliens* (2011)
**Dream House*
**The Adventures of Tintin*
**The Girl with the Dragon Tattoo* (2011)	 
**Skyfall* (2012)
**Spectre* (2015)	
**Star Wars: The Force Awakens* (2015)
**Logan Lucky* (2017)
**Kings'' (2017)

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Categori:Modelau o Loegr
Categori:Pobl o Gaer
Layer Cake (ffilm)

Ffilm gyffro gangster o'r Deyrnas Unedig yw ***Layer Cake*** (2004). Cyfarwyddwyd y ffilm gan Matthew Vaughn ac mae'n serennu Daniel Craig. Seiliwyd y ffilm ar nofel o'r un enw gan J. J. Connolly.

Categori:Ffilmiau 2004
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Deyrnas Unedig
Die Another Day

Ugeinfed ffilm yn y gyfres James Bond yw ***Die Another Day*** (2002), a'r bedwaredd (a'r un olaf) i serennu Pierce Brosnan fel yr asiant cudd MI6, James Bond. Ar ddechrau'r ffilm, gwelir Bond yn arwain cynllwyn cudd yng Ngogledd Corea. Caiff ei ddarganfod ac ar ôl iddo ladd Cadfridog o Ogledd Corea, caiff ei ddal a'i garcharu. Flwyddyn yn ddiweddarach, caiff ei ryddhau yn gyfnewid am garcharor arall ac mae'n dilyn trywydd o gliwiau er mwyn darganfod pwy a'i fradychodd. Dysga am fwriadau'r miliwnydd Gustav Graves. Dilyna Bond y Cadfridog er mwyn ei atal rhag defnyddio lloeren er mwyn ail-gynnau'r rhyfel rhwng Gogledd a De Corea.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2002
Categori:Ffilmiau James Bond
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau MGM
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Categori:Ffilmiau Disney
The Spy Who Loved Me

Gallai **The Spy Who Loved Me** gyfeirio at:

**The Spy Who Loved Me*, nofel James Bond gan Ian Fleming o 1962
**The Spy Who Loved Me*, ffilm 1977 yn seiliedig ar y nofel, yn serennu Roger Moore
**James Bond, The Spy Who Loved Me*, nofel gan Christopher Wood, wedi'i seilio ar y ffilm
**The Spy Who Loved Me*, albwm trac sain y ffilm o 1977

----
Mosg Al-Haram

**Mosg Al-Haram** (Arabeg: *Al-Masjid Al-Haram*) yng nghanol dinas sanctaidd Mecca, Sawdi Arabia, yw'r mosg pwysicaf yng nghrefydd Islam.

Mae'r mosg anferth yn cynnwys y Ka'aba, y garreg ddu sanctaidd. Yma mae pererindod fawr flynyddol yr *Hajj*, sy'n denu pererinion o bob cwr o'r byd Mwslemaidd, yn dechrau ac yn gorffen.

Cred Mwslemiaid fod y Proffwyd Muhammad wedi cael ei gludo o'r Mosg Sanctaidd (Al-Masjid al-Haram) ym Mecca i al-Aqsa yn Jeriwsalem yn Nhaith y Nos, fel y'i disgrifir yn y Coran. Yn ôl traddodiadau Islamig, roedd Muhammad a'i ddilynwyr yn gweddïo i gyfeiriad al-Aqsa hyd yr 17eg fis ar ôl y Hijra, pan newidiwyd i weddio i gyfeiriad y Ka'aba.

Categori:Mecca
Al-Haram
Categori:Pererindodau
Ysgol Talwrn

Ysgol gynradd Gymraeg ym mhentref Talwrn ger Llangefni, Ynys Môn, yw **Ysgol Talwrn**.  Mae yn rhan o dalgylch Ysgol Gyfun Llangefni.

Roedd 40 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2005, ond erbyn 2009, dim ond 33 disgybl oedd yn yr ysgol, a'r bwriad oedd i'w chau, ond wedi i'r ysgol dderbyn canmoliaeth cedwyd hi ar agor. Erbyn hyn mae tua 45 o blant yna ac maent yn ceisio ei chau eto. Mae cymuned yr ysgol yn benderfynol o'i chadw ar agor gan fod sôn am gau'r ysgol yn dragwyddol.  Fe enillodd Ysgol Gynradd Talwrn cystadleuaeth F1 mewn ysgolion drwy Brydain yn 2011. Mae'r ysgol yn un dda iawn ac mae pawb sy'n mynd yna yn mwynhau ei hunain. 

Mae y pentref Talwrn yn rhan o gymuned Llanddyfnan ble mae 70.2% o bobl yn siaradwyr Cymraeg.

Llinos Goosey yw'r brifathrawes presennol.

## Cyfeiriadau
Talwrn
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1874

Enillodd y Rhyddfrydwr **Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1874**, o dan arweinyddiaeth William Gladstone, a enillodd y mwyafrif o'r bleidlais, ond enillodd Plaid Geidwadol Benjamin Disraeli y mwyafrif o'r seddi yn Nhŷ'r Cyffredin, yn bennaf oherwydd y nifer o seddi na chystadlwyd.

Daeth y Cenedlaetholwyr Gwyddelig yn y Gynghrair Ymreolaeth yn drydedd blaid sylweddol gyntaf y Senedd.

Dyma'r Etholiad Cyffredinol cyntaf i ddefnyddio balot cyfrinachol yn dilyn Deddf Pleidlais Ddirgel 1872. Mae'n wir y gellid dadlau fod enillion y Cenedlaetholwyr Gwyddelig yn ganlyniad i hyn, am fod y tenantiaid yn wynebu llai o fygythiad o gael eu dadfeddiannu pe baent yn pleidleisio yn erbyn ewyllys eu landlordiaid.

## Crynodeb Canlyniadau'r Etholiad
|}

*Cyfanswm y pleidleisiau: 2,466,037. Mae "Eraill" yn cynnwys yr Undeb Gatholig*

## Gweler hefyd
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1874-1880

## Ffynonellau
*F. W. S. Craig, *British Electoral Facts: 1832-1987*
* *British Electoral Facts 1832-1999*, *"compiled and edited by Colin Rallings and Michael Thrasher"* (Ashgate Publishing Ltd 2000)
**"Spartacus: Political Parties and Election Results"* 

1874
Categori:1874
Sebon

:*Gweler hefyd: opera sebon.*

Defnydd a ddefnyddir i ymolchi neu olchi yw **sebon**. Yn draddodiadol, y prif gynhwysion yw saim a soda.

Mae'r tystiolaeth cynharaf a gofnodwyd o gynhyrchu sebon-fel deunyddiau yn dyddio'n ôl i tua 2800 CC yn Babilon. Roedd fformiwla ar gyfer sebon sy'n cynnwys dŵr, alcali, ac cassia olew. Yn ystod teyrnasiad Nabonidus (556-539 CC), roedd y rysáit ar gyfer sebon yn cynnwys uhulu (lludw), cypreswydden (olew) a sesame (olew hadau)

Cafodd glanedydd tebyg i sebon ei gynhyrchu yn Tsieina hynafol o hadau Gleditsia sinensis. Un glanedydd traddodiadol oedd "zhu yi zi", sef cymysgedd o pancreas mochyn a ynn planhigion. Ni ymddangosodd sebon o fraster anifeiliaid yn Tsieina tan y cyfnod modern. Doedd sebon ddim yn mor boblogaidd yno ag eli a hufen.

## Gweler hefyd
* Golchydd
* Opera sebon


Categori:Glanhawyr
Categori:Halwynau
Categori:Pethau ymolchi
Ffermydd a foddwyd yng Nghwm Tryweryn

[bawd|Un o ffermydd Tryweryn. Ffotograff gan [Geoff Charles (1957).]]
Boddwyd deuddeg o ffermydd yng Nghapel Celyn a thir yn perthyn i ffermydd eraill yn 1965 pan grëwyd argae ar draws Cwm Tryweryn, tuag 800 erw i gyd a 48 o drigolion yn gorfod hel eu pac. Dyma'r ffermydd:

* Y Tyddyn
* Y Tyrpeg
* Hafod Fadog
* Garnedd Lwyd
* Coed-y-Mynach
* Caefadog
* Y Gelli
* Gwerndelwau
* Hafod Wen
* Tŷ Nant
* Gwern Tegid
* Dolwen
* Crugnant
* Nantllyn
* Cynefail
* Gwern Adda
* Cae-gwernog
* Moelfryn
* Weirglodd Ddu
* Maes-y-dail
* Craig-yr-onwy
* Boch y rhaeadr
* Bryn Ifan
* Gwerngenau
* Penbryn Fawr
* Penbryn Bach
* Dolfawr

Categori:20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Rhestrau Cymru
Gipuzkoa

Un o'r taleithiau sy'n ffurfio Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Gipuzkoa** (Basgeg: ***Gipuzkoa***, Sbaeneg: ***Guipúzcoa***). Saif ar yr arfordir, a ger y ffin â Ffrainc.

bawd|300px|canol|Gipuzkoa yn Sbaen

Hi yw'r leiaf o daleithiau Sbaen o ran arwynebedd, 1980 km2, ac mae'r boblogaeth yn 682,977 (2002). Y brifddinas yw Donostia (San Sebastián), tra mae trefi pwysig yn cynnwys Irun, Errenteria, Zarautz, Arrasate, Oñati, Eibar, Tolosa, Beasain, Pasaia a Hondarribia. Gelwir y dafodiaith leol o'r iaith Fasgeg yn Gipuzkera. Nawdd sant y dalaith yw Ignatius o Loyola, a aned ger Loyola yn nhref Azpeitia.

## Dolenni allanol 
* Safle we swyddogol y dalaith; mewn Basgeg, Sbaeneg, Ffrangeg a Saesneg)


Categori:Taleithiau Gwlad y Basg (cymuned ymreolaethol)
Cwm-cou

Pentref yn ne Ceredigion yw **Cwm-cou** (ceir y llurguniad Saesneg *Cwmcoy* ar rai mapiau).  Fe'i lleolir ar y ffordd B5470 tua milltir a chwarter i'r gogledd-orllewin o dref Castell Newydd Emlyn.

Gorwedd y pentref wrth droed y bryniau isel ar lan ogleddol Afon Teifi lle daw Afon Dulas i lawr o'r gogledd i'w chymer ar afon Teifi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
Ganwyd Theophilus Evans (1693-1797) awdur y llyfr hanes enwog *Drych y Prif Oesoedd*, yng Nghwm-cou, lle treuliodd ei lencyndod.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Beulah, Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Bizkaia

Un o'r tair talaith sy'n ffurfio Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Bizkaia** (ynganiad Basgeg: biscaia). Yr enw Sbaeneg yw ***Vizcaya***. Saif ar yr arfordir, gyda thalaith Gipuzkoa i'r dwyrain.

Mae tua 35% o'r boblogaeth o 1,133,444 yn byw yn y brifddinas, Bilbo (Bilbao), a tua 88% yn ardal ddinesig Gran Bilbao. Ystyrir tref Gernika fel canolfan ysbrydol Gwlad y Basg. Trefi pwysig eraill yw Barakaldo, Getxo, Portugalete, Santurtzi, Durango, Basauri, Galdakao a Balmaseda.


Categori:Taleithiau Gwlad y Basg (cymuned ymreolaethol)
Southampton F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol a leolir yn ninas Southampton, Hampshire yw **Southampton Football Club**. Eu llysenw ydy *The Saints*.

## Chwaraewyr o nôd 
## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Timau pêl-droed Lloegr

Categori:Sefydliadau 1885
Is Tryweryn

Un o ddau gwmwd Cantref Penllyn ym Meirionnydd (de Gwynedd) oedd **Is Tryweryn**.

Gorweddai Is Tryweryn yn rhan ddwyreiniol cantref Penllyn gyda'r Afon Tryweryn yn nodi rhan o'r ffin rhyngddo a'r ail gwmwd, Uwch Tryweryn, gan roi iddo ei enw.  Ffiniai ag Is Aled a Dinmael i'r gogledd, Edeirnion i'r dwyrain a Mochnant Uwch Rhaeadr i'r de.

Fel gweddill Penllyn, roedd Is Tryweryn yn rhan o deyrnas Powys hyd at ddechrau'r 13g, pan gipiwyd Penllyn gan Llywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd. Ar ôl goresgyniad 1283 daeth yn rhan o'r Sir Feirionnydd newydd.

Roedd y cwmwd yn cynnwys tri phlwyf:
* Llanfor
* Llandderfel
* Y Bala

## Ffynhonnell
Geraint Bowen (gol.), *Atlas Meirionnydd* (Y Bala, ail argraffiad, 1975)

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Penllyn

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Meirionnydd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Araba

Un o'r tair talaith sy'n ffurfio Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Araba** (Basgeg: ***Araba***, Sbaeneg: ***Álava***). Saif i'r de o dalaith Bizkaia.

bawd|300px|canol|Araba yn Sbaen

Mae gan y dalaith boblogaeth o . Y brifddinas yw Vitoria-Gasteiz a'r ail ddinas o ran maint yw Laudio.

## Arglwyddiaeth Araba
Mae Araba hefyd yn hen diriogaeth hanesyddol a oedd yn cael ei reoli gan Arglwyddiaeth Araba.

### Rheolwyr Arglwyddiaeth Araba
*Eylon c. 850-875
*Vela Jiménez c. 875-923
*Fernán González 923-970
*Nuño González 970-1033
*Fortunio Íñiguez 1033-1046
*Munio Muñoz (cyd-arglwydd) 1046-1060
*Sancho Maceratio (cyd-arglwydd) 1046-1060
*Ramiro 1060-1075
*Marcelo 1075-1085
*Lope Íñiguez 1085-?
*Lope Díaz *Y Gwyn* ?-1093
*Lope González 1093-1099
*Lope Sánchez 1099-1114
*Diego López I 1114-1123
*Don Ladrón 1123-1158
*Don Vela 1158-1175
*Juan Velaz 1175-1181
*Diego López II 1181-1187
*Íñigo de Oriz 1187-1199
*Diego López de Haro I 1199-1214
*Lope Diaz de Haro I 1214-1240
*Nuño González de Lara 1240-1252
*Diego López de Haro II 1252-1274
*Fernando de la Cerda 1274-1280
*Lope Díaz de Haro II 1280-1288
*Juan Alonso de Haro 1288-1310
*Diego López de Salcedo 1310-1332

## Cyfeiriadau

Categori:Taleithiau Gwlad y Basg (cymuned ymreolaethol)
Basgiaid

Pobl sy'n gysylltiedig a Gwlad y Basg, yng ngogledd Sbaen a de-orllewin Ffrainc yw'r **Basgiaid** (Basgeg: *Euskaldunak*).

Daw'r enw "Basg" yn wreiddiol o enw llwyth y Vascones, oedd yn ôl yr hanesydd Groegaidd Strabo yn byw yn rhan orllewinol y Pyreneau ac i'r gogledd o Afon Ebro. Mae'r ardal hanesyddol a adwaenir fel Gwlad y Basg (Euskal Herria), yn awr wedi ei rhannu rhwng Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg a chymuned ymreolaethol Nafarroa, y ddau yn Sbaen, ac Iparralde, y diriogaeth Fasgaidd yn Ffrainc, sy'n ffurfio rhan o *département* Pyrénées-Atlantiques.

Amcangyfrifir fod poblogaeth Gwlad y Basg i gyd tua 3 miliwn. Ceir nifer fawr o bobl o dras Fasgaidd mewn gwledydd megis yr Ariannin, Mecsico a'r Unol Daleithiau oherwydd ymfudo.

bawd|250px|Atebion i'r cwestiwn "A ydych yn eich ystyried eich hun yn Fasg?" 1 = Ydwyf; 2 = Ydwyf, i ryw raddau; 3 = Nac Ydwyf; 4 = Wn i ddin / Gwrthod ateb.

## Basgiaid enwog 
* Gabriel Aresti (1933-1975)
* Bernardo Atxaga (1951-)
* Ainhoa Arteta (1964-)
* Joxe Azurmendi (1941-)
* Pio Baroja (1872-1956)
* Juan Sebastian Elkano (1480-1526)
* Katalina Erauso (1592-1650)
* Gotzon Garate (1934-2008)
* Inazio Loiolakoa (Ignatius o Loyola) (1491-1556)
* Jorge Oteiza (1908-2003)
* Frantzisko Xabierkoa (1506-1552)
* Joseba Sarrionandia (1958-)
* Txillardegi (1929-2012)
* Miguel de Unamuno (1864-1936)
* Miguel Indurain (1964- )
* Patxi Xabier Lezama Perier (1967- )


Categori:Pobl o Wlad y Basg
Categori:Grwpiau ethnig yn Ffrainc
Categori:Grwpiau ethnig yn Sbaen
Longtown, Swydd Henffordd

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Longtown**.  Cafodd ei enw oherwydd ei fod yn stribyn hir o bentref.

Lleolir Longtown 10 milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Fenni a 14 milltir i'r de-orllewin o Henffordd ar gwr dwyreiniol y Mynydd Du, yn agos i'r ffin â Chymru.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 620.

Bu Longtown yn rhan o arglwyddiaeth Gymreig Ewias yn yr Oesoedd Canol cynnar. Fymryn i'r gogledd o'r pentref presennol, sefydlwyd clas yn perthyn i Feuno Sant yn y 6g ar safle pentref Llanfeuno (Saesneg: *Llanveynoe*), hefyd yn Swydd Henffordd. Ar ôl i'r Normaniaid oresgyn Lloegr, codwyd castell mwnt a beili yno, sef Castell Longtown.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Castle Wales: Castell Longtown

Categori:Pentrefi Swydd Henffordd
Categori:Plwyfi sifil Swydd Henffordd
Longtown

Gallai **Longtown** gyfeirio at un o sawl lle:

yn **Lloegr**:
* Longtown, Cumbria
* Longtown, Swydd Henffordd

yn **Unol Daleithiau America**:
* Longtown, Missouri
* Longtown, Oklahoma

## Gweler hefyd
* Longton (gwahaniaethu)
Lewis Gilbert

Cyfarwyddwyr, cynhyrchydd a sgriptiwr ffilmiau o Loegr yw **Lewis Gilbert** CBE (6 Mawrth 1920 – 23 Chwefror 2018). Ganwyd Gilbert yn Llundain a dechreuodd ei yrfa yn actio mewn ffilmiau tra'r oedd yn blentyn yn y 1920au a'r 1930au. Symudodd ymlaen i ffilmio ffilmiau dogfen ar gyfer yr RAF yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Daeth Gilbert yn enwocach yn y 1950au trwy gyfarwyddo cyfres o ffilmiau llwyddiannus am yr Ail Ryfel Byd.

Ym 1966 cyfarwyddodd Gilbert y ffilm *Alfie* yn serennu Michael Caine. Dywedodd Gilbert y chynhyrchwyd y ffilm ar gyllid bach iawn, sef yn ei eiriau ei hun "the sort of money Paramount executives normally spend on cigar bills". Enwebwyd y ffilm am bump o Wobrau'r Academi gan gynnwyd y Ffilm Orau. Enwebwyd y ffilm am Golden Globe am y Cyfarwyddwr Gorau ac ail-grëwyd y ffilm yn 2004 yn serennu Jude Law.

Perswadiwyd ef hefyd gan Harry Saltzman ac Albert R. Broccoli i gyfarwyddo'r ffilm *You Only Live Twice* o'r gyfres James Bond ym 1967. Dychwelodd Gilbert i gyfarwyddo dwy ffilm arall hefyd sef *The Spy Who Loved Me* ym 1977 a *Moonraker* ym 1979.

Yn ystod y 1980au, dychwelodd Gilbert i weithio ar ddramâu llai eu maint gyda'r ffilmiau llwyddiannus Educating Rita (1983) a Shirley Valentine (1989).

## Cyfarwyddwr 
### Ffilmiau
**Sailors Do Care* (1944)
**The Ten Year Plan* (1945)
**Under One Roof* (1946)
**Arctic Harvest* (1946)
**The Little Ballerina* (1948)
**Once a Sinner* (1950)
**There Is Another Sun* (1951)
**Scarlet Thread* (1951)
**Cosh Boy* (1952)
**Emergency Call* (1952)
**Time Gentlemen Please!* (1952)
**Johnny on the Run* (1953)
**Albert R.N.* (1953)
**The Good Die Young* (1954)
**The Sea Shall Not Have Them* (1954)
**Cast a Dark Shadow* (1955)
**Reach for the Sky* (1956)
**The Admirable Crichton* (1957)
**Carve Her Name with Pride* (1958)
**A Cry from the Streets* (1958)
**Ferry to Hong Kong* (1959)
**Light Up the Sky!* (1960)
**Sink the Bismarck!* (1960)
**The Greengage Summer* (1961)
**H.M.S. Defiant* (1962)
**The 7th Dawn* (1964)
**Alfie* (1966)
**You Only Live Twice* (1967)
**The Adventurers* (1970)
**Friends* (1971)
**Paul and Michelle* (1974)
**Operation Daybreak* (1975)
**Seven Nights in Japan* (1976)
**The Spy Who Loved Me* (1977)
**Moonraker* (1979)
**Educating Rita* (1983)
**Not Quite Paradise* (1986)
**Shirley Valentine* (1989)
**Stepping Out* (1991)
**Haunted* (1995)
**Before You Go* (2002)

Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Sgriptwyr ffilm o Loegr
Castell Ewyas Harold

Castell Normanaidd a leolir ger pentref Ewyas Harold, Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Castell Ewyas Harold**.  Mae'n gorwedd ger Abaty Dore rhai milltiroedd yn unig o'r ffin rhwng Swydd Henffordd a Sir Fynwy, Cymru, tua hanner ffordd rhwng Y Fenni yng Nghymru a Henffordd.
bawd|chwith|Mwnt Castell Ewyas Harold

Codwyd castell mwnt a beili yma yn 1048 gan arglwydd Normanaidd yng ngwasanaeth brenin LLoegr o'r enw Osbern Pentecost  Codwyd y castell hwnnw ar safle amddiffynfa gynharaf ger ffrwd fechan Afon Dulas a fu, yn ôl pob tebyg, dan reolaeth arglwyddi Cymreig Ewias.  Yn 1052 dinistriwyd y castell mwnt a beili hwnnw naill ai gan y Cymry neu ar orchymyn Godwin, Iarll Wessex.

Codwyd castell newydd yno gan William Fitz Osbern, Iarll Henffordd. Cofnodir y castell yn *Llyfr Dydd y Farn* (1086).  Yn 1100 sefydlwyd priordy bychan o fewn y beili.  Erbyn hynny roedd yn un o gestyll Ewias Lacy, un o arglwyddiaethau'r Mers.

Roedd cyflwr y castell wedi dirywio erbyn dechrau'r 15g pan gafodd ei adgyweirio'n sylweddol gan William Beauchamp, Arglwydd y Fenni, a ofnai y byddai Owain Glyndŵr yn ymosod arno. Ond does dim cofnod i ddangos y cafodd ofnau William eu gwireddu, er y bu byddin Glyn Dŵr yn weithgar yn ne-ddwyrain Cymru.

Roedd y castell yn adfail erbyn 1645 a dim ond olion sydd i'w gweld heddiw ar gwr y pentref.

## Cyfeiriadau
Ewyas Harold
Ewyas Harold
Llanveynoe

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw  **Llanveynoe** (Cymraeg: *Llanfeuno*).

Fe'i lleolir yn ne-orllewin Swydd Henffordd, ym mhen uchaf cwm hir sy'n gorwedd ar y ffin â Chymru, i'r dwyrain o'r Mynydd Du.  Y pentref agosaf yw Longtown, wrth waelod y cwm.

Bu'n rhan o arglwyddiaeth Gymreig Ewias yn yr Oesoedd Canol cynnnar. Yn ôl traddodiad, sefydlwyd clas yn perthyn i Feuno Sant yno yn y 6g ar safle eglwys y pentref. Bu'r rhan yma o orllewin Swydd Henffordd yn ardal Gymraeg hyd yn gymharol ddiweddar, ac mae'r enw Saesneg yn llygriad o'r enw Cymraeg gwreiddiol.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 102.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Henffordd
Categori:Plwyfi sifil Swydd Henffordd
Linda McCartney

Ffotograffydd, cerddor ac ymgyrchydd dros hawliau anifeiliaid o'r Unol Daleithiau oedd **Linda Louise McCartney** (24 Medi 1941 – 17 Ebrill 1998). Ei chyfenw oedd **Eastman** cyn priodi, **See** yn flaenorol. Priododd Paul McCartney, aelod o The Beatles, ar y 12 Mawrth 1969. Roedd ganddynt bedwar o blant: Heather Louise (o'i phriodas blaenorol; fe'i mabwysiadwyd gan Paul McCartney ym 1969), Mary Anna, Stella Nina a James Louis. Daeth Linda yn yr Arglwyddes McCartney pan gafodd ei gŵr ei urddo'n farchog ym 1997.

Categori:Cerddorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffotograffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Llysieuwyr
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Pobl fu farw o ganser y fron
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Ymgyrchwyr o'r Unol Daleithiau
Guy Hamilton

Cyfarwyddwr ffilmiau o Loegr o nôd yw **Guy Hamilton** (16 Medi 1922 – 20 Ebrill 2016).

Ganwyd Hamilton ym Mharis, Ffrainc lle trigai ei rieni. Dechreuodd weithio fel cynorthwyydd i Carol Rees ar ffilmiau megis The Fallen Idol (1948) a The Third Man (1949) cyn iddo gyfarwyddo ei ffilm gyntaf, The Ringer ym 1952. Cynhyrchodd 22 ffilm o'r 1950au tan y 1980au, gan gynnwys pedair ffilm o'r gyfres James Bond, yn seiliedig ar nofelau Ian Fleming.

## Ffilmograffi 
### James Bond 
* *Goldfinger* (1964)
* *Diamonds Are Forever* (1971)
* *Live and Let Die* (1973)
* *The Man with the Golden Gun* (1974)

### Ffilmiau eraill 
* *The Ringer* (1952)
* *The Intruder* (1953)
* *An Inspector Calls* (1954)
* *The Colditz Story* (1955) (cyd-ysgrifennodd hon hefyd)
* *Charley Moon* (1956)
* *Manuela* (1957)
* *A Touch of Larceny* (1959)
* ''The Devil's Disciple* (1959)
* *The Best of Enemies* (1962)
* *Man in the Middle* (1963)
* *The Party's Over* (1965)
* *Funeral in Berlin* (1966)
* *Battle of Britain* (1969)
* *Force 10 from Navarone* (1978)
* *The Mirror Crack'd* (1980)
* *Evil under the Sun* (1982)
* *Remo Williams: The Adventure Begins* (1985)
* *Try this One for Size'' (1989)

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Sgriptwyr ffilm o Loegr
Ewyas Harold

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Ewyas Harold**.  Gorwedd tua 10 milltir i'r de-orllewin o dref Henffordd, tua milltir yn unig o'r ffin â Chymru.

Mae'r *Ewyas* yn yr enw yn cyfeirio at hen gwmwd ac arglwyddiaeth Cymreig Ewias, a fu'n rhan o deyrnas Gwent yn yr Oesoedd Canol.  Codwyd Castell Ewyas Harold yma gan arglwydd Normanaidd lleol ar ôl i'r Normaniaid gipio Ewias ar ddiwedd yr 11g.  Tua 3 milltir i'r gogledd ceir adfeilion Abaty Dore.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 883.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Henffordd
Categori:Plwyfi sifil Swydd Henffordd
Sean Hayes (actor)

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Sean Patrick Hayes** (ganwyd 26 Mehefin, 1970). Mae wedi cael ei enwebu chwech gwaith am Wobrau'r Golden Globe ac Emmy. Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Jack McFarland yn y comedi deledu *Will & Grace*.

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Catholigion
Categori:Llysieuwyr
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Pobl o Chicago
Cenedlaetholdeb Basgaidd

**Cenedlaetholdeb Basgaidd** yw'r mudiad sy'n anelu at annibyniaeth i Wlad y Basg (*Euskal Herria*), tiriogaeth sydd ar hyn o bryd wedi ei rhannu rhwng Sbaen a Ffrainc.

Ceir gwreiddiau cenedlaetholdeb Basgaidd yn y mudiad Carlaidd, a'r deddfau a basiwyd rhwng 1839 a 1876, oedd yn dileu rhannau o'r siarteri a adnabyddir fel *fuero*, siarteri oedd yn rhoi hawliau arbennig i'r Basgiaid.

Yn ystod y 19g, roedd y mudiad *Fuerista* yn ymgyrchu i gadw system y fueros mewn bodolaeth, yn erbyn ymdrechion llywodraeth Madrid i ganoli. Prif ideolegydd cenedlaetholdeb Basgaidd gynnar oedd Sabino Arana, sylfaenydd Plaid Genedlaethol Gwlad y Basg (PNV).

Yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen, ochrodd y Basgiaid gyda'r Weriniaeth, a chrewyd llywodraeth ymreolaethol Fasgaidd yn Hydref 1936 gyda José Antonio Aguirre (PNV) fel *Lehendakari* (Arlywydd). Fodd bynnag, yn 1937 bu raid i fyddin y Basgiaid ildio i fyddin Fransisco Franco. Dechreuodd cyfnod lle gwaherddid defnyddio Basgeg yn gyhoeddus. Yn 1959, ffurfiwyd grŵp milwriaethus ETA, oedd ag ideoleg Farcsaidd.

Wedi i ddemocratiaeth ddychwelyd i Sbaen yn 1978, cafodd Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg (*Euskadi*), sy'n cynnwys tair talaith orllewinol Gwlad y Basg yn Sbaen, fesur helaeth o ymreolaeth, gyda'i heddlu ei hun a'r hawl i godi ei threthi ei hun. Y PNV yw'r blaid fwyaf yn y senedd.

## Mudiadau cenedlaethol Basgaidd 
*Acción Nacionalista Vasca, plaid adain-chwith
*Aralar, plaid adain-chwith
*Askatasuna, yn cefnogi carcharorion ETA
*Batasuna, plaid adain-chwith; gwaherddir yn Sbaen oherwydd cysylltiadau ag ETA
*Batzarre
*Comunión Nacionalista Vasca, cyn-blaid
*ELA-STV, undeb llafur
*Enbata
*ETA, mudiad milwriaethus
*Etxerat, yn cefnogi carcharorion gwleidyddol Basgaidd
*Euskadiko Ezkerra, cyn-blaid adain chwith
*Euskal Ezkerra, mudiad wedi hollti o Euskadiko Ezkerra.
*Eusko Alkartasuna, plaid chwith-ganolig
*ESAIT, mudiad chwaraeon
*Gazte Abertzaleak, mudiad ieuenctid y blaid Eusko Alkartasuna
*Gestoras pro-Amnistía, yn cefnogi carcharorion ETA .
*Herria 2000 Eliza, mudiad Gatholig
*Ikasle Abertzaleak, mudiad myfyrwyr
*Iparretarrak, mudiad milwriaethus yn rhan Ffrengig Gwlad y Basg
*LAB, undeb llafur
*Nafarroa Bai, clymblaid genedlaetholgar yn Nafarroa
*Partido Nacionalista Vasco (PNV), y blaid genedlaethol fwyaf
*Senideak, perthnasau carcharorion ETA
*Segi, mudiad ieuenctid Batasuna
*Udalbiltza, undeb o gynghorwyr lleol
*Zutik, plaid adain chwith

## Gweler hefyd
*Herriko taberna, tafarnau'r mudiad abertzale, sef cenedlaetholwyr adain chwith Gwlad y Basg


Categori:Gwlad y Basg
For Your Eyes Only (ffilm)

Y deuddegfed ffilm yng nghyfres James Bond yw ***For Your Eyes Only*** (1981), a'r bumed ffilm i serennu Roger Moore fel yr asiant cudd MI6, James Bond. Seiliwyd y ffilm ar ddwy stori fer o gasgliad Ian Fleming *For Your Eyes Only*; y ffilm deitl "For Your Eyes Only" a "Risico". Mae'r ffilm yn cynnwys elfennau o'r nofel Live and Let Die. Yn y ffilm, mae Bond a Melina Havelock yng nghanol gwe o gelwyddau a grëwyd gan y dyn busnes Groegaidd, Aristotle Kristatos. Mae Bond ar drywydd y system rheoli taflegrau a elwir yn ATAC, tra bod Melina'n bwriadu cael dial am farwolaeth ei rhieni.

Categori:Ffilmiau 1981
Categori:Ffilmiau James Bond
Categori:Ffilmiau United Artists
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Octopussy

Trydedd ffilm ar ddeg yng nghyfres James Bond yw ***Octopussy*** (1983), a'r chweched ffilm i serennu Roger Moore fel yr asiant cudd ffuglennol, James Bond. Daw teitl y ffilm o stori fer Ian Fleming ym 1966, *Octopussy*. Fodd bynnag, mae stori'r ffilm yn wreiddiol ac adroddir y stori fer ar ffurf ôl-fflachiad gan y prif ferch Bond, Octopussy. Yn y ffilm, rhaid i Bond ddilyn cadfridog sy'n dwyn gemau a chreiriau o lywodraeth Rwsia. Mae hyn yn ei arwain at dywysog Afghan, Kamal Khan a'i gydymaith, Octopussy. Darganfydda Bond gynllwyn i orfodi Ewrop i ddiarfogi drwy ddefnyddio arf niwclear.

Cynhyrchwyd y ffilm gan Albert R. Broccoli a Michael G. Wilson, a rhyddhawyd Octopussy yn yr un flwyddyn a'r ffilm Bond nas dosbarthwyd gan EON sef *Never Say Never Again*. Cyfarwyddwyd y ffilm gan John Glen.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1983
Categori:Ffilmiau James Bond
Categori:Ffilmiau MGM
Categori:Ffilmiau United Artists
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios