open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ed Asner

[bawd|Asner, [2017]]
Actor o Americanwr oedd **Eddie Asner** (15 Tachwedd 1929 – 29 Awst 2021).

Roedd yn fwyaf adnabyddus am chwarae Lou Grant yn yr 1970au a 1980au cynnar, ar y *The Mary Tyler Moore Show* a'r gyfres ddilynol *Lou Grant*, gan ei wneud un o'r ychydig actorion deledu i bortreadu yr un cymeriad mewn cyfres ddrama a chomedi.

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Recordiau Côsh

Label recordio a dosbarthu cerddoriaeth Gymraeg gyfoes yw **Recordiau Côsh**. Y canwr a'r cyfansoddwr poblogaidd, Yws Gwynedd sy'n rhedeg y label. Mae'r label yn hyrwyddo grwpiau ifanc, newydd.

## Yws Gwynedd
Bu Yws Gwynedd yn brif leisydd gyda Frizbee ac yna'n canu yn ei enw ei hun. Rhyddhaodd Yws Gwynedd ei albwm, Codi / \ Cysgu ar y label yn 2014.

## Artistiaid
Ymhlith yr artistiaid sydd wedi, neu sydd gyda'r label mae:
* Alffa
* Alun Gaffey
* Alys Williams
* Elis Derby
* Fleur de Lys
* Gwilym gan gynnwys caneuon poblogaidd fel *Fyny ac i Lawr*
* I Fight Lions
* Lewys Maredydd
* Lisa Angharad
* Mei Emrys
* Miskin (*Pyroclastig* oedd enw blaenorol y grŵp)
* Rhys Gwynfor
* Tara Bandito
* Thallo (Elin Edwards)
* Yws Gwynedd

## Côsh yn y Gymuned
Yn 2020 noddodd Recordiau Côsh dîm pêl-droed merched pentref Llanrug.

Ym mis Mai 2020 trefnodd y label gig yng Nghanolfan Pontio, Bangor, gyda rhai o brif sêr Recordiau Côsh: Alffa, Lewys, a Thallo, phrosiect y gantores jazz o Ben-y-groes, Dyffryn Nantlle, Elin Edwards.

## Dolenni
:Gwefan Recordiau Côsh
:Facebook Recordiau Côsh
:Twitter @rcoshr

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Cymraeg
Categori:Cerddoriaeth
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Cerddoriaeth roc
Categori:Labeli recordio Cymreig
Brennan Johnson

Mae **Brennan Price Johnson** (23 Mai 2001, Nottingham, Lloegr) yn weithiwr proffesiynol pêl-droed sy'n chwarae fel ymosodwr yn Tottenham Hotspur a thîm pêl-droed cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa
### Nottingham Forest
Ar ôl mynd i academi Nottingham Forest yn wyth oed, gwnaeth Johnson ei ymddangosiad cyntaf yn ddeunaw oed, gan ymddangos gyda’r clwb ar 3 Awst 2019 fel eilydd yn yr 88fed munud mewn colled 2-1 i West Bromwich Albion ar ddiwrnod cyntaf y tymor. 

### Lincoln City (benthyciad)
Ar 25 Medi 2020, ymunodd Johnson â Lincoln City ar fenthyciad un tymor. Dau ddiwrnod yn ddiweddarach, byddai'n gwneud ei ymddangosiad cyntaf i Lincoln, gan ddod oddi ar y fainc yn erbyn Charlton Athletic. Sgoriodd ei gôl broffesiynol gyntaf yn erbyn Plymouth Argyle F.C., gyda pheniad agos. Ym mis Ebrill 2021, sgoriodd Johnson hattrick cyntaf ei yrfa mewn gêm yn erbyn MK Dons, gan gymryd dim ond 11 munud i gyflawni'r gamp hon.

## Tîm cenedlaethol
Mae Johnson yn gymwys i gynrychioli Lloegr, Jamaica a Chymru yn rhyngwladol. Dechreuodd chwarae gyda Lloegr, cyn symud i Gymru yn 2018. Ym mis Medi 2020, galwyd Johnson am y tro cyntaf i dîm Cymru. Mewn cyfweliad dywedodd ei fod yn falch iddo ddewis chwarae i Gymru gan lwyddo i wneud beth fethodd ei dad wneud mewn gyrfa ugain mlynedd, sef chwarae pêl-droed rhynwladol. Nododd, “Roedd fy nhad bob amser yn canmol chwarae dros Gymru,” meddai Johnson, a enillodd gapiau Lloegr ar lefel dan-16 a dan-17. Esboniodd hefyd bod teimlad yng ngharfan Cymru yn "agos" ac yn "gyfeillgar".

### Tîm dan 21
Sgoriodd Johnson yn ei gêm gyntaf i dîm dan 19 oed Cymru mewn gêm fuddugol i Gymru ar y Cae Ras yn Wrecsam a hynny yn erbyn Gwlad Belg ym mis Medi 2019. Rhwydodd Johnson y gôl gyntaf i Gymru yn y gêm a'i gôl gyntaf ef i Gymru wedi pum munud. Bu iddo wedyn sgorio ei ail gôl rai munudau cyn yr egwyl. Enillodd Cymru 2-1.

## Tîm Hŷn Cymru
Gwnaeth Johnson ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru yn y gêm gyfartal 0-0 yn erbyn Tîm pêl-droed cenedlaethol Unol Daleithiau America ar 12 Tachwedd 2020. Gwnaeth Johnson ei ddechrau cyntaf i Gymru yn erbyn y Ffindir ar 1 Medi 2021, lle enillodd gic o'r smotyn. 

Chwaraeodd ran flaenllaw ym muddugoliaeth Cymru yn erbyn Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru yn erbyn Belarws yn gemau rhagbrofol Cwpan Pêl-droed y Byd 2022. Cafodd ergyd agos yn y gêm lle sgoriodd Gareth Bale hat-tric ac enillodd Cymru 2-3.

## Bywyd Personol
Mae Johnson yn fab i gyn-ymosododwr Ipswich Town a Nottingham Forest, David Johnson.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Pobl o Nottingham
C.P.D. Merched Y Seintiau Newydd

Mae **Clwb Pêl-droed Merched Y Seintiau Newydd**, neu **C.P.D.M. Y Seintiau Newydd** (Saesneg: *The New Saints FC Women*) yn dîm pêl-droed sy'n chwarae yn Adran Premier, sef Uwch Gynghrair ddomestig pêl-droed menywod Cymru. Maent yn ran o'r clwb pêl-droed fwy, C.P.D. Y Seintiau Newydd. Mae cartref y clwb yn nhref Croesoswallt sydd dros y ffin yn Lloegr.

## Hanes
Ceir hanes dryslyd i dîm pêl-droed merched Y Seintiau Newydd. Yn 2020 ymrannodd y tîm merched oddi ar glwb 'dynion' Y Seintiau Newydd i greu tîm newydd, Wem Ladies FC gan barhau i chwarae yn Division 1 Midlands section National League Cymdeithas Bêl-droed Lloegr yr FA. Daeth hyn yn sgîl anhapurwydd nad oedd arian o dîm dynion y Seintiau Newydd. Roedd tîm merched TNS (Seintiau Newydd) wedi bod yn chwarae yn strwythur Lloegr. Meddai "We have now changed our name to Wem Town LFC after our move from The New Saints. TNS (perchnogion Y Seintiau Newydd) have made it clear that the ladies' section wasn't (and never was) high on their list of priorities. Unfortunately, we have not been allowed to bring across the prize money won by the ladies in the 2019/20 Women's FA Cup as that is now 'club money' at TNS.

Tra bod y tîm dynion yn hynod o lwyddiannus yn Uwch Gynghrair Cymru - y *Cymru Premier* - diweddar iawn yw hanes tîm y merched o fewn chwarae yng Nghymru, o leiaf. Ail-sefydlwyd tîm y merched o fewn strwythur Gymreig mewn pryd yn 2020 a 2021 ar gyfer cyflwyno cais i ymuno gyda'r Uwch Gynghrair Meched Cymru ar ei newydd wedd fel Adran Premier.

Bu gêm gyntaf y Seintiau Newydd yn yr Adran Premier ar 5 Medi 2021 yn erbyn Tref Pontypridd. Collodd y Seintiau 1-2.

### Controfersi
Erbyn tymor 2021-22 penderfynodd Gymdeithas Bêl-droed Cymru ailstrwythuro ac ailfrandio Uwch Gynghrair y merched. Penderfynwyd ar gynnwys dim ond wyth tîm i'r prif gynghrair, y Genero Adran Premier, (a'r unig gynghrair genedlaethol gyda thimau o'r De a'r Gogledd).  Er gwaethaf y ffaith nad oedd tîm merched erioed wedi cystadlu yn strwythur pêl-droed merched Cymru ac nad oedd hyd yn oed tîm merched gan y Seintiau Newydd, fe'i cynhwyswyd yn y gynghrair ar ei newydd wedd, ac hynny er gwaethaf timau eraill sefydliedig oedd wedi cystadlu ar y lefel uchaf, fel Y Fenni. Gwnaeth y penderfyniad yma "gythruddo"  Stuart Summers, Ysgrifennydd y Fenni.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen Menywod ar wefan Y Seintiau Newydd
*Twitter @tnsfcwomen
*Gwefan Swyddogol Cynghreiriau Adran Genero

Seintiau Newydd
Categori:Croesoswallt
Ifan Dafydd

:''Noder nad yr un person yw'r actor Ifan Huw Dafydd''
Cerddor, cynhyrchydd, cyfansoddwr a pherfformiwr cerddoriaeth pop Cymraeg o Wynedd yw **Ifan Dafydd**. Roedd yn aelod o'r band Derwyddon Dr Gonzo. Mae'n cyhoeddi cerddoriaeth yn y Gymraeg a'r Saesneg. Galwyd ef yn "athrylith cerddoriaeth electroneg" yn y cylchgrawn Y Selar. Mae ei gerddoriaeth Gymraeg hefyd wedi ei chwarae ar orsafoedd radio Saesneg megis BBC Radio 6 Music.

## Arddull gerddorol
Mae cerddoriaeth Ifan yn cyfuno'r allweddell a seiniau breuddwydiol electronig neu ddawns ac yn aml yn ailgymysgu neu addasu caneuon. Gwnaeth cân Saesneg Emeli Sandé, ‘Daddy’ (ft. Naughty Boy)’ bu iddo ailgymsgu, groesi 1 miliwn ffrydiad ar Spotify yn 2021..

Un o'i draciau mwyaf cyfarwydd yw fersiwn ganddo yntai a Thallo (Elin Edwards) o gân *Aderyn Llwyd* a berfformiwyd yn y Gymraeg yn wreiddiol gan Mary Hopkin ond sy'n cyfieithiad o gân Gallagher & Lyle *The Sparrow* a *Llonydd* gydag Alys Williams a ryddhawyd ar record finyl las yn 2013.

### Cydweithio
Mae llawer o waith Ifan Dafydd yn brosiectau cydweithio gydag artistiaid eraill. Yn eu mysg mae: 
* Eädyth Crawford, Endaf ar trac *Disgwyl* a ryddhawyd ar gyfer Dydd Miwsig Cymru 2020
* Carwyn Ellis a Rio 18 a'r gân *Olion* a ryddhawyd gan Recordiau Côsh
* Thallo (Elin Edwards) a'r gân *I dy Boced* a ryddhawyd gan Recordiau Côsh
* Lleuwen a'r gân *Bendigeidfran* Recordiau Sain
* Alys Williams, *Llonydd* Recordiau Lliwgar Croesodd 50,000 gwrandawiad ar Sound Cloud yn 2013, dros 300,000 erbyn 2018 ac wedi pasio 444,000 ffrydiad ar Spotify erbyn mis Medi 2021.

## Disgyddiaeth
Mae Ifan wedi rhyddhau neu ymddangos a chydweithio ar 3 albwm:
* *No Good / Miranda*
* *Treehouse*
* *Y Record Las*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Ifan Dafydd ar SoundCloud
*
*

Categori:Cynhyrchwyr recordiau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Bandiau Cymraeg
Jean-Paul Belmondo

Roedd **Jean-Paul Belmondo** (Ffrangeg: [ʒɑ̃pɔl bɛlmɔ̃do]; 9 Ebrill 1933 &ndash; 6 Medi 2021) yn actor o Ffrainc. Roedd e'n gysylltiedig i ddechrau â New Wave y 1960au. Roedd Belmondo yn seren ffilm Ffrengig am sawl degawd o'r 1960au. Ymhlith ei gredydau mwyaf adnabyddus mae *À bout de souffle* (1960) a ''L'Homme de Rio* (1964).

Cafodd Belmondo ei eni yn Neuilly-sur-Seine  yn fab i Paul Belmondo, *gerflunydd Pied-Noir'' a anwyd yn Algeria o dras Eidalaidd. Fel bachgen roedd ganddo fwy o ddiddordeb mewn chwaraeon na'r ysgol, gan ddatblygu diddordeb arbennig mewn bocsio a phêl-droed. 

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Ffrainc
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2021
Grwpiau ethnig yn Affganistan

Mae ethnigrwydd a llwythyddiaeth yn agweddau hynod o bwysig ym mywyd cymdeithasol a gwleidyddol Affganistan, sydd yn cynnwys ugeiniau o wahanol grwpiau ethnig. Mae'r mwyafrif helaeth ohonynt yn Fwslimiaid, ond maent yn siarad nifer fawr o ieithoedd gwahanol. Uned sylfaenol y gymdeithas yw'r *qawm*, sef grŵp ar sail carennydd, pentref, llwyth, neu ethnigrwydd, neu ryw gyfuniad unigryw o'r rhain. Gellir hefyd rhannu grwpiau ethnig Affganistan yn llwythau a chlaniau, sef y grwpiau ceraint sydd yn hawlio llinach o un hynafiad cyffredin. ar ochr y tad; a'r grwpiau eraill nad ydynt yn haeru achyddiaeth gyffredin, ond yn hytrach yn uniaethu â nodweddion eraill megis iaith, crefydd, neu drigfan.

Mae'r gybolfa ethnig unigryw ar draws Affganistan yn ganlyniad i hanes hir a chythryblus y wlad, a'i safle ynysedig ond strategol bwysig yng Nghanolbarth Asia. Ers diwedd Oes yr Efydd, os nad cyn hynny, cyrhaeddai pobloedd newydd o'r gogledd a'r gorllewin, yn bennaf, gan ddod â'u hieithoedd a'u harferion diwylliannol i'r ardal. Byddai'r grwpiau hyn yn aml yn cyfuno â'r bobl a oedd wedi eu hymsefydlu'n barod yn y dyffrynnoedd a'r trefi, neu weithiau yn eu dadleoli. Ynyswyd cymunedau eraill, yn enwedig yn y dwyrain, gan dirwedd arw a mynyddig y wlad, gan ddiogelu'r rheiny rhag cyrchoedd milwrol a thra-arglwyddiaeth allanol. Mae hanes traddodiadol a mythau cenhedlig yr amryw grwpiau ethnig yn adlewyrchu'r ymfudiadau hyn. Clywir am goncwerwyr hynafol yn rhoi'r tir yn etifedd i'w disgynyddion, am y cyndadau ar ffo yn ceisio lloches yn y mynyddoedd, ac am nomadiaid a ffermwyr yr oesoedd o'r blaen yn chwilota am borfeydd a thiroedd amaeth newydd.

Ni chynhaliwyd cyfrifiad gwladol yn Affganistan ers 1979, ac hwnnw oedd yr unig cyfrifiad yn hanes y wlad. O'r herwydd, nid oes ystadegau manwl am y boblogaeth ar gael, sefyllfa a waethygwyd gan y dinistr a'r ymfudiadau torfol a achoswyd gan y rhyfeloedd di-baid ers 1979, yn ogystal â'r ymchwydd poblogaeth ers diwedd Rhyfel yr Undeb Sofietaidd yn Affganistan ym 1989. Mae union niferoedd y grwpiau ethnig yn ansicr felly, ond yn gyffredinol amcangyfrifir bod y Pashtun yn cyfri am ddwy ran o bump o'r boblogaeth. y Tajiciaid am chwarter, yr Hazara a'r Wsbeciaid am 9&nbsp;y&nbsp;cant yr un, a'r r Aimaq a'r Tyrcmeniaid am 4&nbsp;y&nbsp;cant yr un, a'r gweddill yn llai na 5&nbsp;y&nbsp;cant o'r boblogaeth.

## Ffynonellau 
### Cyfeiriadau 
### Llyfryddiaeth 
* Thomas Barfield, *Afghanistan: A Cultural and Political History* (Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 2010).
* Shaista Wahab a Barry Youngerman, *A Brief History of Afghanistan* (Efrog Newydd: Facts On File, 2007).


Categori:Cymdeithas Affganistan
Categori:Demograffeg Affganistan
Affganistan
Affganistan
Mr. Queen

Cyfres deledu o Dde Corea yw ***Mr. Queen*** sy'n serennu Shin Hye-sun a Kim Jung-hyun. Fe ddarlledwyd ar tvN rhwng 12 Rhagfyr 2020 a 14 Chwefror 2021.

## Cast 
* Shin Hye-sun - Kim So-yong, brenhines Cheorin
* Kim Jung-hyun - Yi Won-beom, brenin Cheoljong

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Rhaglenni teledu De Coreaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Coreeg
Clariaid Tlodion

Urdd gynhemlol o leianod yn yr Eglwys Gatholig yw'r **Clariaid Tlodion** neu **Urdd Santes Chiara** (Lladin: *Ordo sanctae Clarae*). Sefydlwyd yr urdd gan Chiara o Assisi a Ffransis o Assisi ar Sul y Blodau yn y flwyddyn 1212. Rhoddodd y Pab Innocentius IV gydnabyddiaeth o’r urdd ar 9 Awst 1253.

Yn 2011 roedd dros 20,000 o leianod yr urdd mewn dros 75 o wledydd ledled y byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1212
Categori:Urddau Mynachaidd Cristnogol
Pab Innocentius IV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 25 Mehefin 1243 hyd ei farwolaeth oedd **Innocentius IV** (ganwyd **Sinibaldo Fieschi**) (tua 1195 – 7 Rhagfyr 1254). 

Categori:Genedigaethau 1195
Categori:Marwolaethau 1254
Categori:Clerigwyr y 13eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Liguria
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Pab Alecsander IV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 12 Rhagfyr 1254 – 25 Mai 1261). 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1261
Categori:Clerigwyr y 13eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Lazio
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Chiara o Assisi

Santes Gatholig o'r Eidal oedd **Chiara o Assisi** (ganwyd **Chiara Scifi** yn Assisi, 16 Gorffennaf 1194; bu farw yn Assisi, 11 Awst 1253). Roedd yn cydweithredu â Ffransis o Assisi. Sylfaenodd urdd y Clariaid Tlodion. 

Roedd yn ferch i uchelwr, ond ym Mawrth 1212, ar ôl iddi glywed Sant Ffransis yn pregethu, gadawodd ei chartref cyfoethog ac ymroi i ddilyn Crist mewn tlodi eithafol mewn grŵp o leianod Benedictaidd. Dilynodd ei chwaer, Santes Agnes o Assisi, ei hesiampl 16 diwrnod yn ddiweddarach. Ar ôl i Ffransis adfer capel San Damiano, Assisi, symudodd Chiara ac Agnes yno, lle ymunodd menywod eraill â nhw, gan gynnwys chwiorydd eraill, ffrindiau, ei modryb, a'i mam weddw. Yno yr arhosodd Chiara hyd ei marwolaeth. Roedd ei chymuned yn byw yn unol â rheolau a ysgrifennodd hi yn 1216–17. Ar 9 Awst 1253, ychydig cyn ei marwolaeth, rhoddodd y Pab Innocentius IV gydnabyddiaeth o’r urdd yr oedd hi wedi'i sefydlu (a elwir yn ddiweddarach yn Glariaid Tlodion).

Cafodd ei chanoneiddio ym 1255 gan y Pab Alecsander IV.  Yn 1958, fe'i cyhoeddwyd yn nawddsant teledu a thelathrebu gan y Pab Pïws XII.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1194
Categori:Marwolaethau 1253
Categori:Pobl o Umbria
Categori:Pobl y 12fed ganrif
Categori:Pobl y 13eg ganrif
Categori:Seintiau o'r Eidal
Fionnphort

Mae **Fionnphort** yn bentref ar Ynys Muile. Mae fferi Calmac yn mynd o Fionnphort i ynys Iona. Mae hefyd teithiau cychod i Staffa i weld Ogof Fingal ac i Ynysoedd Treshnish. Mae siopau, swyddfa’r post a chaffi. Mae cychod pysgota’n cyrraedd y pier gyda chrancod a chimychiaid.

260px|dim|bawd|Y ffordd at y pier

## Cyfeiriadau 
Categori:Aneddiadau Ynys Muile
Hibatullah Akhundzada

Arweinydd crefyddol a gwleidyddol o Affganistan yw **Mawlawi Hibatullah Akhundzada** (ganed 7 Mehefin 1961) sydd yn arweinydd y Taliban ers 2016 ac yn Emir Affganistan ers 2021.

Mae Hibatullah Akhundzada yn hanu o ddosbarth Panjwai yn nhalaith Kandahar ac yn perthyn i'r Nurzai, un o lwythau'r Pashtun. Pregethwr oedd ei dad. Ymfudodd ei deulu i Bacistan yn sgil dechrau Rhyfel yr Undeb Sofietaidd yn Affganistan ym 1979.

Yn sgil ymgyrch lwyddiannus y Taliban i orchfygu Affganistan yn 2021, cyhoeddwyd Hibatyllah Akhundzada yn bennaeth ar y llywodraeth newydd ac yn Emir Affganistan. Mae'n debyg ei fod mewn cyswllt agos ag arweinwyr eraill y Taliban sydd wedi ymsefydlu yn Quetta, Pacistan.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Barnwyr o Affganistan
Categori:Clerigwyr o Affganistan
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Affganistan
Categori:Y Taliban
Categori:Ysgolheigion Islamaidd
Georges Sorel

Athronydd sosialaidd o Ffrainc oedd **Georges Eugène Sorel** (2 Tachwedd 1847 – 30 Awst 1922) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau at syndicaliaeth chwyldroadol ac am ei ddamcaniaeth o fythau a thrais yn y broses hanesyddol.

Ganed i deulu dosbarth-canol yn Cherbourg, ym Manche, Normandi, yn ystod cyfnod Brenhiniaeth y Gorffennaf yn Nheyrnas Ffrainc. Cafodd ei hyfforddi mewn peirianneg sifil, a gweithiodd yn y gwasanaeth sifil nes iddo ymddeol ym 1892 i ganolbwyntio ar ei astudiaethau a myfyrdod yn amser-llawn. Trodd at Farcsiaeth ym 1893 ac ysgrifennai draethodau dadansoddol ar bynciau cymdeithasol ac economaidd. Erbyn 1902, roedd yn chwyldroadwr ac yn lladd ar y pleidiau Sosialaidd a Radicalaidd am iddynt ddadlau dros ddemocratiaeth a chyfansoddiadaeth i greu cymdeithas sosialaidd yn hytrach na dulliau chwyldroadol. Cofleidiodd Sorel y mudiad syndicalaidd chwyldroadol a'i bwyslais ar syniadau anarchaidd a brwydr y dosbarthiadau.

Mae ei gyfrol enwocaf, *Réflexions sur la violence* (1908), yn gasgliad o'i erthyglau ar bwnc trais gwleidyddol a gyhoeddwyd yn y cyfnodolyn syndicalaidd *Le Mouvement socialiste* ym 1906 sydd yn datblygu ei gysyniadaeth o fythau, gan ddefnyddio esiampl y streic gyffredinol. Yn hytrach nac ystyried sosialaeth wyddonol yn drefn ffeithiol a gwrthrychol o drawsnewid y gymdeithas, mae Sorel yn amgyffred Marcsiaeth fel cyfres o fythau seciwlar sydd yn ddefnyddiol wrth ysgogi'r dosbarth gweithiol i ddilyn arweinwyr y chwyldro. Cafodd ddylanwad pwysig ar ideoleg ffasgaidd Benito Mussolini.

Tua 1909 cafodd Sorel ei ddadrithio gan y mudiad syndicalaidd, a lleisiodd ei gefnogaeth i frenhinwyr yr Action française. Yn sgil Chwyldro Rwsia ym 1917, ymgynghreiriodd Sorel â'r Bolsieficiaid. Bu farw yn Boulogne-sur-Seine yn 74 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1847
Categori:Pobl o Manche
Categori:Sosialwyr o Ffrainc
Categori:Syndicalwyr
Categori:Ysgolheigion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Llywodraethiaeth Jenin

Mae **Llywodraethiaeth Jenin** (Arabeg: محافظة جنين Muḥāfaẓat Ǧanīn; Hebraeg: נפת ג'נין Nafat J̌enin) yn un o 16 Llywodraethiaethau Palesteina. Mae'n cynnwys eithaf gogleddol y Lan Orllewinol, gan gynnwys yr ardal o amgylch dinas Jenin.

Yn ystod chwe mis cyntaf yr Intifada Cyntaf Palesteina saethodd byddin Israel yn farw 59 o bobl yn Llywodraethiaeth Jenin.

Hi yw'r unig lywodraethiaeth yn y Lan Orllewinol lle mae'r mwyafrif o reolaeth tir o dan Awdurdod Palesteina. Gwagiwyd pedwar anheddiad Israel fel rhan o gynllun ymddieithrio unochrog Israel yn 2005.

## Demograffeg
Yn ôl Cyfrifiad Swyddfa Ystadegau Canolog Palestina 2017, roedd gan y llywodraethiaeth boblogaeth o 314,866. Mae hyn yn gynnydd o'r boblogaeth yr adroddwyd amdani o 256,619 yng Nghyfrifiad 2007 sy'n byw mewn 47,437 o aelwydydd. Roedd 100,701 o drigolion (neu 39%) o dan 15 oed ac roedd 80,263 (neu 31%) yn ffoaduriaid cofrestredig.

Mae'r boblogaeth ar gyfartaledd yn ifanc iawn ac mae tua 37.2 y cant yn iau na 15 oed, a dim ond 3.4 y cant sydd dros 65 oed. Yn 2017, roedd 98.3 y cant o'r boblogaeth yn Fwslim ac roedd 1.6 y cant yn Gristnogion neu fel arall. Ni chynhwyswyd preswylwyr aneddiadau Iddewig. Roedd 59.6 y cant o gyfanswm y boblogaeth yn ffoaduriaid yn yr un flwyddyn.

## Is-adrannau
### Dinasoedd
:Jenin (gan gynnwys gwersyll ffoaduriaid Jenin)
:Jenin Dawntown
:Qabatiya

### Bwrdeistrefi
:Ajjah
:Arrabah
:Burqin
:Dahiyat Sabah al-Khei
:Deir Abu Da'if
:Jaba
:Kafr Dan
:Kafr Rai

:Meithalun
:Silat al-Harithiya
:Silat ad-Dhahr
:Yabad
:al-Yamun
:Zababdeh

### Cynghorau Pentref gyda phoblogaeth o dros 1,000
:'Anin
:Anzah
:Araqah
:Arranah
:al-Attara
:Bir al-Basha
:Deir Ghazaleh
:Fahma
:Fandaqumiya
:Faqqua
:Jalamah

:Jalbun
:Jalqamus
:Kufeirit
:Mirka
:Misilyah
:al-Mughayyir
:Nazlet Zeid
:Rummanah
:Sanur
:ash-Shuhada
:Sir

:at-Tayba
:Ti'inik
:Tura al-Gharbiya
:Umm ar-Rihan
:Umm at-Tut
:Zubub

## Oriel

Jenin-new.jpg|thumb|250px|Dinas Jenin, 2010
Jaba', Jenin 001.jpg|thumb|Jaba', Llywodraethiaeth Jenin
Jaba', Jenin 002.jpg|thumb|Tref Jaba' o ongl arall
Sanur, Jenin.jpg|thumb|Sanur, Llywodraethiaeth Jenin tua 1908
British bombing of Jenin, 1938.jpg|thumb|Trannoeth bomio gan luoedd Prydain yn ninas Jenin, 1938

## Dolenni
*Adrannau llywodraethol tiroedd Palesteinaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Palesteina
Categori:Llywodraethiaethau Palesteina
Categori:Wicibrosiect Palesteina
An t-Sàilean

Mae **An t-Sàilean** (Saesneg: ***Salen***) yn bentref at ynys Muile, Yr Alban. Mae gan y pentref swyddfa’r post, ysgol gynradd, eglwys ac archfarchnad.

260px|dim|bawd|Gweddillion y pier ym Mae Salen

## Hanes
Dywedir bod Sant Columba wedi pregethu yn An t-Sàilean yn ystod yr 500au hwyr. Mae Castell Aros dwy filltir i’r gogledd o’r pentref ac mae Capel Pennygown dwy filltir i’r dwyrain. Yn ystod y 1800au cynnar, penderfynodd Lachlan Macquarie sefydlu’r pentref a harbwr ar yr arfordir ger ei stad. Roedd Macquarie yn Rhaglaw De Cymru Newydd o 1810 hyd 1821; saif ei feddrod ddwy filltir i’r de-orllewin o’r pentref.

bawd|260px|dim|Bedrodd Lachlan Macquarie

## Trafnidiaeth
Hyd at 1964, roedd y fferi o Oban i Tobar Mhoire, yn ymweld â An t-Sàilean. Ond daeth fferiau’n rhy fawr, a sefydlwyd Craignure. Mae dau hen bier y pentref yn adfeilion bellach, ond mae pier newydd erbyn hyn. Mae maes awyr Glenforsa ar laswellt, ac roedd gwasanaeth o Glasgow hyd at 1980. Defnyddir Glenforsa gan awyrennau ysgafn yn unig erbyn hyn. Mae Gwesty Glenforsa ger y maes awyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Hazara

[bawd|300px|Dyn Hazara o Khulm yn nhalaith [Balkh (talaith)|Balkh (2007).]]
bawd|300px|Map o grwpiau ethnig yn Affganistan sydd yn dangos ardaloedd yr Hazara mewn lliw gwyrdd (2013).
Grŵp ethnig sydd yn frodorol i ardal fynyddig yng nghanolbarth Affganistan o'r enw Hazarajat yw'r **Hazara**. Maent yn siarad ffurf ddwyreiniol ar yr iaith Berseg o'r enw Hazaragi a nodweddir gan fenthyceiriau Mongolaidd a Thyrcaidd. Mae eu hiaith yn gyd-ddealladwy â Dari, un o ddwy iaith swyddogol Affganistan. Mwslimiaid Shïa ydynt o draddodiad y Deuddeg Imam yn bennaf, ond mae rhai hefyd yn Ismailïaid neu yn Fwslimiaid Swnni. Mae niferoedd ohonynt hefyd yn byw yn Iran ac yn rhanbarth Baluchistan ym Mhacistan.

Mae'n bosib iddynt hanu o'r Mongolwyr a orchfygodd Khwarazmia, dan arweiniad Genghis Khan, yn y 13g, neu o'r Tsagadai yn lluoedd Timur a ddaeth i ardal Transocsiana yn y 15g. Felly, er iddynt siarad iaith Iranaidd, caiff yr Hazara ei ystyried yn grŵp ethnig Tyrcig neu Dyrco-Fongolaidd. Ceir cofnodion ohonynt ers cychwyn Ymerodraeth y Mughal yn yr 16g. Mwslimiaid Swnni oeddynt ar y pryd hwnnw, a chawsant eu troi at Shiaeth yn ystod teyrnasiad y Shah Abbas I (1588–1629). Oherwydd safle anghysbell Hazarajat buont yn lled-annibynnol nes y 1890au, pryd cawsant eu gorchfygu gan fyddinoedd Abdur Rahman Khan, Emir Affganistan. Ers hynny maent wedi dioddef rhagfarn, erledigaeth, dadleoli mewnol, ac alltudiaeth, yn enwedig dan lywodraeth y Taleban yn y 1990au.

Mae'r Hazara yn byw mewn tai a wneir o gerrig neu laid gyda thoeau gwastad wedi eu hadeiladu o amgylch libart, mewn cymunedau caerog ar bennau'r dyffrynnoedd culion. Ar lawr y dyffrynnoedd, maent yn tyfu cnydau gan gynnwys barlys, gwenith, codlysiau, ciwcymbrau, a ffrwythau. Maent hefyd yn pori defaid ar  y mynyddoedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig yn Affganistan
Categori:Grwpiau ethnig yn Iran
Categori:Grwpiau ethnig ym Mhacistan
Categori:Shiaid
John Llewelyn Roberts

Bardd o ardal Dyffryn Nantlle oedd **John Llewelyn Roberts** (1921–1974). Mae'n nodweddiadol o ran ei englynion ar gyfer cerrig beddi: yn ôl un sylwebydd John Llewelyn Roberts oedd un o "feirdd mwyaf cynhyrchiol a gwreiddiol y traddodiad diweddar".

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Pobl o Arfon
Emma Raducanu

**Emma Raducanu** (Rwmaneg: Emma Răducanu; ganwyd 13 Tachwedd 2002) yn chwaraewr tenis proffesiynol sy'n chwarae dros y Deyrnas Unedig. Mae hi wedi ennill tri theitl sengl ar Gylchdaith ITF. Mae ganddi safle sengl uchel ei gyrfa o fyd Rhif 150 a gyflawnwyd ar 23 Awst 2021.

Cafodd Raducanu ei geni yn Toronto, Ontario, Canada, yn ferch i Ion Răducanu a Renée, sy'n tarddu o Bwcarést, Rwmania a Shenyang, Tsieina. Symudodd ei theulu i Brydain pan oedd hi'n ddwy oed. Dechreuodd chwarae tenis yn bump oed. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Newstead Wood, ysgol ramadeg ddethol ym Mwrdeistref Bromley yn Llundain.  

Cododd Raducanu i amlygrwydd yn 2021. Yn rhif 338 yn y byd, fe gyrhaeddodd y bedwaredd rownd ar ei hymddangosiad cyntaf fel cerdyn gwyllt ym Mhencampwriaethau Wimbledon 2021.  
Fe helpodd hyn Raducanu i gymhwyso ar gyfer Pencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau yn ddiweddarach y flwyddyn honno, pan ddaeth yn gymhwysydd y Cyfnod Agored cyntaf i ennill y twrnamaint.

Ym mis Ionawr 2022, cafwyd dyn yn euog o stelcian Raducanu. Dywedodd ei bod yn ofni mynd allan ar ei phen ei hun. Ym mhencampwriaeth senglau Wimbledon yn 2022, trechwyd hi yn yr ail rownd gan Caroline Garcia.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr tenis
Categori:Genedigaethau 2002
Wicipedia Catalaneg

250px|right|bawd|Y logo
Y **Wicipedia Catalaneg** () yw fersiwn Catalaneg o Wicipedia. Fe’i cychwynnwyd ym mis Mawrth 16, 2001. Roedd ganddi  o erthyglau ym mis  .

Catalaneg
Categori:Prosiectau Wicimedia
Wicipedia Ffrangeg

250px|right|thumb|Y logo
Y **Wicipedia Ffrangeg** () yw fersiwn Ffrangeg o Wicipedia. Fe'i cychwynnwyd ym mis Mawrth 23, 2001. Mae ganddo  o erthyglau ym mis  .

Ffrangeg
Categori:Prosiectau Wicimedia
Dyddiadur llong Ellen Owen, Tudweiliog (‘Cambrian Monarch’) 1882

Dyddiadur llong Ellen Owen, Tudweiliog (‘Cambrian Monarch’) 1882

Mae'r dyddiadur yn ffurfio cnewyllyn y llyfryn gan Aled Eames 'Gwraig y Capten' (Archifau Cyngor Gwynedd). Olrhain a wna hanes taith Ellen Owen adref o San Ffransisgo rownd yr Horn yn y 'Cambrian Monarch' yn ôl i'w chartref yn Nhudweiliog yn y flwyddyn 1882. Dyma un o ychydig ddyddiaduron oes yr hwyliau a ysgrifennwyd yn y Gymraeg gan ferch - teyrnged i genedlaethau o ferched Cymru a wynebodd beryglon a phleserau hwylio moroedd y byd.
### Ei hiaith
Doedd fawr oedd yn safonol am ei hiaith - doedd yr addysg sedêt i ferched gafodd hi ym Mhwllheli ddim wedi gadael fawr o ôl arni. Roedd Ellen yn ysgrifennu fel oedd hi'n siarad - neu'n ddigon agos: esgfenu (ysgrifennu), brisin (awel ysgafn) ac yn addasu termau Saesneg morol i bwrpas: cam (*calm*), tradi, trages (am wyntoedd y *trades*.

### Y Dyddiadur
Codwyd y dyddiadur a'r wybodaeth cysylltiol o gyfrol Aled Eames o'r enw Gwraig y Capten  a gyhoeddwyd gan Gwasanaeth Archifau Gwynedd.
Hwyliodd y *Cambrian Monarch* o Gasnewydd ar 12 Mai 1881 ar ddiwrnod 'ffeind iawn ond sych anghyffredin' (yn ôl dyddiadur Edward Edwards, Tywyn, Meirionnyddhttps://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=12%2F5%2F1881&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=true&bwletinau=true&asc=true#angori. Cyrhaeddodd Sydney, New South Wales, ar 12 Awst. Nid oes cofnod gan Ellen Owen o'r rhan hon o'r fordaith. Cychwynodd ei dyddiadur ar ôl cyrraedd San Ffransisgo ar ôl dioddef tywydd mawr a difrod sylweddol i'w chaban. Mae'r dyddiadur yn cychwyn wrth i'r *Cambrian Monarch* gychwyn ar ei thaith o San Ffransisgo ar y 4 Chwefror1882 i Queenstown yn Iwerddon gan bashio 'rownd yr Horn'. Dylid cofio bod y ddogfen wedi ei fwriadu yn unig iddi hi ei hunan a'i chwaer adref yn Nhyddyn Sander, Tudweiliog. Gellir gweld y 127 o gofnodion y dyddiadur yn ei gyfanrwydd ymahttps://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=Cambrian-Monarch&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=true&bwletinau=true&asc=true#angori.

### Cyfeiriadau
Categori:Dyddiaduron
Wicipedia Affricaneg

250px|right|thumb|Y logo
Y **Wicipedia Ffrangeg** () yw fersiwn Affricaneg o Wicipedia. Fe'i cychwynnwyd ym mis Tachwedd 16, 2001. Mae ganddo  o erthyglau ym mis  .

Ffrangeg
Categori:Prosiectau Wicimedia
Gwlff Carpentaria

Môr mawr, bas wedi'i amgáu ar dair ochr gan ogledd Awstralia ac wedi'i ffinio i'r gogledd gan Fôr Arafura yw **Gwlff Carpentaria**. Mae ganddo arwynebedd o 120,000 milltir sgwâr (310,000&nbsp;km²) a dyfnder mwyaf o 230 troedfedd (70&nbsp;m).

Amgaeir y gwlff ar y gorllewin gan Tir Arnhem ac i'r dwyrain gan Benrhyn Esfrog. Llawr y môr yw'r silff gyfandirol sy'n cysylltu Awstralia â Gini Newydd. Mae'r tiroedd sy'n ffinio â'r gwlff yn wastad ac yn isel; maent yn disgyn tuag at y môr mewn cwymp graddol iawn o ddim ond un troedfedd y filltir. Mae mwy nag 20 afon yn draenio i Gwlff Carpentaria; maent yn ymdroelli'n helaeth yn eu cyrsiau ac mae ganddynt deltâu mawr.

Archwilwyr Ewropeaidd cyntaf y gwlff oedd Iseldirwyr a ddarganfuodd yr arfordir dwyreiniol rhwng 1605 a 1628. Darganfu'r fforiwr Abel Tasman  yr arfordiroedd deheuol a gorllewinol ym 1644. Enwir y gwlff ar ôl Pieter de Carpentier, a oedd yn Llywodraethwr  Cyffredinol yr Cwmni India'r Dwyrain yr Iseldiroedd (1623–7).

Categori:Daearyddiaeth Queensland
Categori:Daearyddiaeth Tiriogaeth y Gogledd
Carpentaria
Coup d'état Gini (2021)

bawd|Milwyr yn cynnal parêd trwy strydoedd Conakry ar 6 Medi 2021

Dymchwelwyd llywodraeth yr Arlywydd Alpha Condé gan luoedd arfog Gini mewn ''coup d'état'' ar 5 Medi 2021. Y bore hwnnw, yn y brifddinas Conakry, cafodd Palas Arlywyddol Sekhoutoureah ei amgylchynu gan fiwtiniwyr. Wedi brwydr saethu rhwng y gwrthryfelwyr a'r lluoedd a oedd yn ffyddlon i'r arlywydd, cafodd Condé ei arestio. Datganodd y swyddog lluoedd arbennig Mamady Doumbouya bod y llywodraeth wedi ei ddymchwel, y cyfansoddiad wedi ei ddirymu, a ffiniau'r wlad wedi eu cau. Condemniwyd y *coup* gan nifer o lywodraethau eraill a sefydliadau rhyngwladol, ond bu nifer o bobl Gini yn croesawu'r newid grym.

Etholwyd Condé yn Arlywydd Gini yn 2010, a chafodd ei ail-ethol yn 2015 ac yn 2020. Yn ystod y cyfnod hwn, tyfodd economi'r wlad o ganlyniad i echdynnu adnoddau naturiol, yn bennaf cloddio bocsit, ond ni chafodd hyn fawr o effaith ar sefyllfa ariannol trwch y boblogaeth. Yn 2019–21, yn sgil ymgais lwyddiannus Condé i newid y cyfansoddiad er mwyn ei alluogi i ymgyrchu am drydydd dymor yn y swydd, ysgogwyd protestiadau a therfysgoedd ar draws Gini, ac ymateb llawdrwm gan yr heddlu a'r llywodraeth, a bu farw rhwng 50 a 100 o bobl. Cafodd gwleidyddion o bleidiau eraill eu harestio, a bu farw rhai ohonynt yn y ddalfa. Cynyddodd prisiau bwyd a nwyddau eraill, ac yn Awst 2021 cyhoeddodd llywodraeth Condé y byddai'n codi trethi, cwtogi ar gyllido'r heddlu a'r lluoedd arfog, a rhoi mwy o arian i swyddfa'r Arlywydd ac i'r Cynulliad Cenedlaethol.

Yn sgil y *coup*, cynyddodd prisiau bocsit i'w lefel uchaf ers deng mlynedd. Ceisiodd Doumbouya dawelu'r diwydiant bocsit drwy gadw'r ffin ar y môr yn agored i alluogi allforion bocsit, ac i ryddhau'r sector cloddio rhag y cyrffyw a orfodwyd yn y nos.

Ar 1 Hydref 2021, cymryodd Mamady Doumbouya ei lw fel llywydd dros dro.

## Cyfeiriadau 
Categori:2021 yng Ngini
Gini 2021
Crap (gwahaniaethu)

Gall **crap** gyfeirio at:
* Ffurf fwynach o'r gair rhegi cachu ().
* Craps, gêm dis
* Andreas Crap,  aelod o'r band Almaenig "Oomph!"
Clapham

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Lambeth, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Clapham**. Mae rhan o'r ardal yn ymestyn i'r fwrdeistref gyfagos Bwrdeistref Llundain Wandsworth. Fe'i lleolir yn ne Llundain, i'r de o Afon Tafwys. Mae'n adnabyddus am ei gorsaf reilffordd fawr Cyffordd Clapham.

## Gweler hefyd
* Y Dyn ar Omnibws Clapham

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Lambeth
Sefydliad Cymunedol Cymru

Mae **Sefydliad Cymunedol Cymru** (Saesneg: *Community Foundation Wales*) yn dyfarnu grantiau gwerth dros £2.6 miliwn y flwyddyn i elusennau a grwpiau cymunedol ar draws Cymru.

## Strwythur
Crëwyd y Sefydliad yn 1999 ac mae ganddi dros 30,000 o grwpiau cymunedol ac elusennau yng Nghymru sy’n gweithio i wella a datblygu eu cymunedau gan ddefnyddio eu menter eu hunain i ddiwallu anghenion lleol. Mae'n gweithio gyda chefnogwyr a phartneriaid hael i ddod o hyd i brosiectau lleol sy’n helpu i atgyfnerthu cymunedau ar hyd a lled Cymru drwy eu hariannu. 

### Grantiau
Mae grantiau gan y Sefydliad yn cael eu cyflwyno ar gyfer mentrau lleol, gwirfoddol. Gwneir y gwaith gwirfoddol lleol fel arfer o fewn cyllideb gyfyngedig neu yn wirfoddol, felly mae'r Sefydliad yn canolbwyntio ar ddod o hyd i brosiectau a sefydliadau, deall beth y maent yn ceisio ei gyflawni a chefnogi eu gwaith.

### Cronfa Gwytnwch Coronafirws 
Cododd fersiwn newydd y gân *Dwylo Dros y Môr*, a recordiwyd yn 2020, bres ar gyfer Sefydliad Cymunedol Cymru, ac yn benodol ar gyfer eu Cronfa Gwytnwch Coronafirws. Perfformiwyd y gân gyntaf ym 1985 er mwyn codi arian i ddioddefwyr newyn Ethiopia. Ymhlith y cantorion yn 2020 roedd amrywiaeth o artistiaid Cymraeg cyfoes gan gynnwys Rhys Gwynfor,  Elin Fflur, Alys Williams, Ifan Pritchard (Gwilym), Heledd Watkins (HMS Morris), Sorela, Adwaith, Casi Wyn, Glain Rhys, Gwilym Bowen Rhys, Kizzy Crawford, a Ffion Emyr.

### Pencadlys 
Mae pencadlys y Sefydliad yn St. Andrews House, 24 St. Andrews Crescent, canol Caerdydd.

## Dolenni
*Gwefan swyddogol Sefydliad Cymunedol Cymru
*Sefydliad Cymunedol Cymru ar Facebook
*@foundationwales ar Twitter

## Cyferiadau
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd‎
Categori:Sefydliadau 1999
Categori:Gwirfoddoli
Categori:Sefydliadau'r 1990au
HMS Morris

Grŵp "pop psycho-pop electronig" o Gymru yw **HMS Morris**. Yr aelodau yw Heledd Watkins (prif leisydd) a Sam Roberts, maent yn cyfansoddi caneuon yn y Gymraeg a'r Saesneg. Mae nifer o'u caneuon ar label Recordiau Bubblewrap. Fe'i lleolir yn Y Rhâth, Caerdydd. Noder nad llong yw 'HMS Morris'.

## Cefndir a chyffredinnol
Mae HMS Morris yn grŵp celf-roc ddwyieithog o Gymru. Roedd leinyp gwreiddiol y band yn cynnwys Heledd Watkins (llais, gitâr flaen, syntheseinydd), Sam Roberts (bas, syntheseinydd, llais) a Wil Roberts (drymiau). Maent wedi bod ar daith ac yn recordio ers 2015, ac fe'u cefnogir gan y Bubblewrap Collective yng Nghaerdydd. Enillodd eu 3 albwm hyd llawn hyd yn hyn ('Interior Design' 2016, 'Inspirational Talks' 2018 a 'Dollar Lizard Money Zombie' 2023) enwebiadau ar gyfer Gwobr Gerddoriaeth Gymreig, ac fe'u disgrifiwyd yn amrywiol fel "cerddoriaeth bop arloesol, blaengar" (Earthly Pleasures), "cerddoriaeth rhyfedd a hyfryd" 
(Electronic Sound) a "sain aml-ddimensiwn sy'n trapio ar draws rhanbarthau sain heb eu harchwilio hyd yma" (Clash). Maen nhw wedi mynd â'u cerddoriaeth i Toronto, Montreal, Osaka, Tokyo a Kyoto.

## Caneuon adnabyddus
Ymhlith eu caneuon adnabyddus mae *Myfyrwyr Rhyngwladol* a ryddhawyd yn 2020 ar label Recordiau Bubblewrap. Ffilmiwyd y fideo yn Ffordd y Plwca Halog (City Road), a pharc Grangemoor yn Grangetown, Caerdydd. Yn ôl Heledd mewn sgwrs gyda Y Selar ym mis Medi 2020 mae'r gân yn delio a sawl pwynt, "Mae’r sengl newydd yn dwyn dylanwad o amgylchedd y grŵp yn y Brifddinas. Mae hwb creadigol HMS Morris yn swatio ger un o strydoedd mwyaf amlddiwylliannol Caerdydd, sef City Road.

Mae’r ardal yn gawl gosmopolitaidd o fwytai, bariau shisha a barbwyr, sydd yn ddiweddar wedi ei gorlethu gan neuaddau preswyl posh i fyfyrwyr.

Y broblem enbyd hon yn y ddinas oedd yr ysgogiad gwreiddiol i ‘Myfyrwyr Ryngwladol’, ond erbyn iddi galedu’n deimlad a sain pendant doedd hi ddim yn rant am neuaddau myfyrwyr bellach, ond yn hytrach yn fyfyrdod ar gymaint o le gwell fyddai’r byd petaen ni i gyd yn fyfyrwyr rhyngwladol." Yn fras, mae'r band yn teimlo bod gennym ni i gyd *ddyletswydd gwleidyddol*. 

### Albwm
* 'Dollar Lizard Money Zombie' - 2023
* 'Interior Design' - 2018
* 'Inspirational Talks' - 2016

### EP
* ‘Pastille EP' - Rhagfyr 2020 
* 'Dollar Lizard Money Zombie - Remixes/Ailgymysgiadau' - Medi 2024

### Senglau
* 'I Grind My Teeth/I Dream of the Diner' - 2014
* 'This Mistletoe Is Mine (Ring-a-ding-a-ding)' - 2015
* 'Morbid Mind' - 2017
* 'Phenomenal Impossible' a 'Cyrff' - 2018 
* 'Mother' a 'Corff' - 2018
* 'Illiminate Me' - 2018
* 'Babanod' - 2020
* ‘Partypooper’ - Tachwedd 2020
* ‘Babanod’ - Chwefror 2020
* ‘Poetry’ - Ebrill 2020  
* ‘Myfyrwyr Rhyngwladol’ - Medi 2020 
* 'Family Souls' - Ebrill 2023
* 'House' - Mai 2023
* 'Balls' - Medi 2023

## Cyferiadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol HMS Morris
* HMS Morris ar wefan label Bubblewrap Records
* Ffrwd MS Morris ar Y Selar
* ar Facebook
* @HMSMorris ar Twitter
* Bandcamp

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau o Gymru
Amy Hawkins

Roedd **Amy Winifred Hawkins** (née **Evans**; 24 Ionawr 1911 &ndash; 8 Medi 2021) yn canmlwyddiant Cymreig Gymru o Sir Fynwy. Mae hi'n enwog am ganu cân y Rhyfel Byd Cyntaf ''It's a Long Way to Tipperary''  ar ei phen-blwydd yn 110. Llwythwyd y perfformiad i wasanaeth fideo TikTok gan ei gor-ŵyr 14 oed. Hi hefyd oedd y person byw hynaf yng Nghymru ar adeg ei marwolaeth.  

Bu farw Amy Hawkins yn Nhrefynwy ar 8 Medi 2021, yn 110 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Leon Battista Alberti

Dyneiddiwr a phensaer Eidalaidd oedd **Leon Battista Alberti** (14 Chwefror 1404 – 25 Ebrill 1472) sydd yn nodedig am ei ddamcaniaethu celfyddydol. Fe'i ystyrir yn esiampl o *homo universalis* y Dadeni.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed yn Genovaa, Gweriniaeth Genovaa, yn fab anghyfreithlon i fanciwr o Fflorens. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Bologna, ond tynnwyd ei sylw yn fwyfwy gan y clasuron.

## Ysgolheictod a llenydda 
Ymhlith ei ysgrifeniadau, sydd yn nodweddiadol o ddyneiddiaeth yr oes, mae comedi yn yr iaith Ladin, a chasgliad o ymgomion ac ysgrifau ar bynciau moesol o'r enw *Intercenales*. Ysgrifennodd hefyd draethawd o'r enw *Della famiglia* sydd yn ymwneud â chadw tŷ, rheoli ystadau, priodas, a magu plant. O ganlyniad i'w ddoniau llenyddol, cafodd Alberti waith yn Llys y Pab.

## Pensaernïaeth a chelf 
Aeth Alberti gyda Llys y Pab i Weriniaeth Fflorens ym 1432. Yno, cyfarfu â dyneiddwyr ac arlunwyr amlwg y ddinas. Er nad oedd yn medru Tysganeg fel ei iaith gyntaf, cyflawnodd *Grammatica della lingua toscana*, y gramadeg cyntaf o'r iaith honno.

Prif arbenigedd Alberti, mae'n debyg, oedd pensaernïaeth, a châi ddylanwad mawr ar ddamcaniaeth bensaernïol y Dadeni. Ysgrifennodd y traethawd Lladin *De re aedificatoria* (1452) ar sail syniadaeth y pensaer Rhufeinig Vitruvius. Cynlluniodd Alberti nifer o adeiladau, gan gynnwys y Palazzo Rucellai yn Fflorens a Basilica Sant'Andrea ym Mantova. Ail-fodelodd hefyd, yn yr arddull clasurol, y tu allan i Tempio Malatestiano yn Rimini.

Bu hefyd yn arlunydd ac yn gerflunydd o nod. Mae ei draethawd *Elementa picturae* (1435) yn disgrifio egwyddorion y persbectif llinellog a gyflwynwyd gan y cerflunydd Donatello a'r paentiwr Masaccio.

## Diwedd ei oes 
Bu farw Leon Barrista Alberti yn Rhufain yn 68 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1404
Categori:Marwolaethau 1472
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bologna
Categori:Damcaniaethwyr pensaernïol
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Gramadegwyr o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg y Dadeni
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Penseiri'r 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Penseiri'r Dadeni
Categori:Pobl a aned yn Genova
Categori:Pobl o Weriniaeth Genova
Categori:Pobl fu farw yn Rhufain
Categori:Ysgolheigion y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Ysgolheigion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Ysgolheigion Lladin o'r Eidal
Cenedl Nafacho

:*Erthygl am y genedl-lwyth brodorol yw hon; ceir erthygl ar y bobl yma.*

Cenedl-lwyth Americanaidd Brodorol yw **Cenedl Nafacho** (, ). Mae'n cynnwys 17,544,500 erw (71,000 km2; 27,413 mi2) mewn rhannau o Oglwedd-Ddwyrain Arisona, Gogledd-Orllewin Mecsico Newydd a De-Ddwyrain Utah yn yr Unol Daleithiau. Dyma'r arwynebedd tir mwyaf sydd gan unrhyw lwyth Brodorol Americanaidd yn yr Unol Daleithiau. Yn 2010, cyfanswm poblogaeth aelodau llwythol Navajo oedd 332,129 gyda 173,667, yn byw o fewn ffiniau'r tiriogaeth cadw (*reservation*) a 158,462 o aelodau llwythol y tu allan i'r tiriogaeth cadw. 

Poblogaeth:
*166,826 Nafacho
*3,249 Gwyn
*3,594 arall

## Cyfeiriadau
Categori:Llwythau brodorol Gogledd America
Categori:Arizona
Pobl
Prif Lein West Anglia

Mae **Prif Lein West Anglia** yn rheilffordd sy'n rhedeg rhwng Gorsaf Liverpool Street, Llundain a Chaergrawnt. Mae'n rhedeg mewn cyfeiriad gogleddol trwy Cheshunt, Broxbourne, Harlow, Bishop's Stortford ac Audley End, cyn iddi chyrraedd Caergrawnt. Greater Anglia sy'n gweithredu'r gwasanaethau.

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffyrdd Lloegr
Owain Williams

Mae nifer o bobl gyda'r enw **Owain Williams**, yn cynnwys:

*Owain Williams (gwleidydd)
*Owain Fôn Williams (g. 1987)
*Owain Williams (rygbi'r undeb) (m. 2021)
Mynwenta

**Mynwenta**, hefyd **hel mynwentydd**, yw ymweld yn aml â mynwentydd fel gweithgarwch amser hamdden ac er mwyn casglu gwybodaeth at ddibenion astudio hanes, achyddiaeth, ieithyddiaeth neu gymdeithaseg. Yn ôl Dr Gwen Awbrey:

"Mae'r arysgrifau ar gerrig beddau Cymraeg yn ffynhonnell bwysig ar gyfer ymchwil i bynciau ieithyddol megis erydiad y Gymraeg ac amrywio tafodiethol, i farddoniaeth draddodiadol, ac i'r newid mewn agweddau at grefydd a chymdeithas."
## Cyfeiriadau

Categori:Hamdden
Y Pum Porthladd

Cydffederasiwn hanesyddol o drefi arfordirol yng Nghaint a Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw'r **Pum Porthladd**.  Mae'r enw Saesneg, *Cinque Ports* (ynganiad ) yn tarddu o'r Ffrangeg Normanaidd. Ffurfiwyd y gynghrair yn wreiddiol at ddibenion milwrol a masnachoch, ond bellach mae'n hollol seremonïol. Lleolir y porthladdoedd ar lan dde-orllewinol y Môr Udd, lle mae'r fordaith i dir mawr Ewrop yn fyr. 

Roedd y pum tref wreiddiol fel a ganlyn (o'r gorllewin i'r dwyrain):
*Hastings
*New Romney
*Hythe
*Dover
*Sandwich

Fodd bynnag, mae'r enw "Pum Porthladd" braidd yn gamarweiniol. Yn yr Oesoedd Canol roedd y cydffederasiwn yn ymestyn ar draws cyfanswm o 42 o drefi a phentrefi (mor bell i'r gorllewin â Seaford yn Sussex, ac mor bell i'r gogledd â Brightlingsea yn Essex). Rhestrwyd rhyw 23 ohonynt ym Magna Carta (1297). 

Roedd hefyd ddwy "dref hynafol" (*ancient towns*), fel y'u gelwir, yn y cydffederasiwn:

*Rye
*Winchelsea 

Ar y dechrau, roedd Rye yn is-borthladd i New Romney, ond enillodd Rye statws llawn fel un o'r Pum Porthladd ar ôl i New Romney gael ei ddifrodi gan storm fawr 1287; siltiodd yr harbwr yno, a symudodd Afon Rother yn agosach at Rye. O ganlyniad, daeth New Romney yn llai pwysig o lawer erbyn y 14g.

Yn ogystal, roedd saith "aelod" (*limbs*), sef trefi â chysylltiadau agos â'r prif drefi:

*Tenterden (aelod Rye)
*Lydd (aelod New Romney)
*Folkestone (aelod Dover)
*Faversham (aelod Dover)
*Margate (aelod Dover)
*Deal (aelod Sandwich)
*Ramsgate (aelod Sandwich)

Mae'n debyg i'r pum porthladd gwreiddiol ddod at ei gilydd yn ystod teyrnasiad Edward y Cyffeswr (1042–66) er mwyn amddiffyn yr arfordir a'r Môr Udd. Yn gyfnewid am ddarparu llongau a dynion ar gyfer gwasanaeth y brenin derbyniodd y porthladdoedd amryw freintiau. Yn dilyn Concwest Normanaidd Lloegr yn 1066, cynyddodd eu pwysigrwydd. Rhoddwyd Siarter Brenhinol i'r porthladdoedd yn 1155, a chyrhaeddasant eu hanterth yn y 13g a'r 14g. Hyd at yr adeg honno roeddent yn darparu cnewyllyn y llynges frenhinol. Dirywiasant wrth i'r môr erydu'r arfordir mewn rhai mannau (Hastings) ac wrth i'r silt gronni mewn lleoedd eraill (New Romney, Rye, Hythe, Sandwich). Heddiw dim ond Dover sy'n dal i fod yn borthladd o unrhyw bwys.

bawd|dim|upright=3|Map o'r Pum Porthladd (a ddangosir mewn hirgrynion) a'u haelodau (a ddangosir mewn petryalau)

## Gweler hefyd
*Y Cynghrair Hanseataidd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Daearyddiaeth Caint
Categori:Daearyddiaeth Dwyrain Sussex
Categori:Y Pum Porthladd
Owain Williams (rygbi'r undeb)

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru oedd **Owain Williams** (10 Hydref 1964 – 12 Medi 2021). Chwaraeodd fel rheng ôl ymlaen i Glamorgan Wanderers RFC, Cigfrain Pen-y-bont, a Chlwb Rygbi Caerdydd. Roedd yn frawd i Gareth Powell Williams (m. 2018). Chwaraeodd i Gaerdydd 221 o weithiau, a chwaraeodd i Gymru hefyd. Bu farw yn 56 oed.

Dywedodd Llywydd Oes Rygbi Caerdydd, Peter Thomas: 

“Mae meddyliau pawb ym Mharc Arfau Caerdydd gyda theulu a ffrindiau Owain ar yr adeg hynod drist hon.

“Roedd ei yrfa yn rhychwantu o'r amatur i'r oes broffesiynol ac roedd bob amser yn un o'r enwau cyntaf ar ddalen y tîm yn ôl ym 1996 oherwydd ei ddiwydrwydd, ei broffesiynoldeb a'i athletiaeth. Dywedir fod Owain yn un o’r blaenwyr rheng-gefn gorau a gafodd Caerdydd erioed. Yn anffodus bydd colled ar ei ôl gan bob un ohonom, yn enwedig mor ifanc. Roedd yn chwaraewr arbennig iawn ac roedd pawb yr oedd yn chwarae gyda nhw neu yn eu herbyn yn ei barchu."

## Gyrfa Rygbi
Chwaraeodd y blaenasgellwr 221 o weithiau i Gaerdydd, gan ennill un cap dros Gymru yn erbyn Namibia yn 1990.

Roedd e’n aelod o dîm dan 18 Cymru a enillodd y Gamp Lawn yn 1983.

Treuliodd e bedwar tymor gyda Chrwydraid Morgannwg ar ôl treulio blwyddyn yn Awstralia yn chwarae i Wests yn Brisbane a Queensland.

Chwaraeodd i Ben-y-bont am bedair blynedd ar ôl dychwelyd i Gymru, gan ennill ei unig gap rhyngwladol ar daith haf, er y bu’n gapten ar dîm rygbi saith bob ochr Cymru.

Ymunodd e â Chaerdydd yn 1992, ac roedd e’n aelod o’r tîm chwaraeodd yn rownd derfynol Cwpan Heineken yn erbyn Toulouse yn 1996, y tro cyntaf i’r gystadleuaeth gael ei chynnal.

Chwaraeodd e yn y gêm olaf yn yr hen Stadiwm Genedlaethol, wrth i Gaerdydd guro Abertawe yn rownd derfynol Cwpan Rygbi Cymru.

## Personol
Mae meibion Owain, Teddy a Henri, hefyd yn chwaraewyr rygbi proffesiynol. Fe addysgwyd Owain yn Ysgol Uwchradd Brynteg, Pen-y-bont ar Ogwr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Tanau coedwig Twrcaidd 2021

Roedd **tanau coedwig Twrci 2021** yn fwy na chant o danau coedwig, yn bennaf yn nhaleithiau deheuol Twrci. Dechreuodd y tanau gwyllt yn Manavgat Antalya ar Orffennaf 28, 2021 gyda'r tymheredd oddeutu 37°C. O 30 GOrffennaf 2021 roedd tanau coedwig ar yr un pryd yn effeithio ar gyfanswm o 17 talaith, gan gynnwys Adana, Osmaniye, Mersin a Kayseri.

Bu farw tri o bobl yn y tanau coedwig ym Manavgat. Gwagiwyd 18 o bentrefi yn Antalya ac 16 o bentrefi yn Adana a Mersin. Roedd y rhan fwyaf o'r anafiadau oherwydd anadlu mwg. Cafodd mwy na 4,000 o dwristiaid a gweithwyr dau westy ym Modrum eu symud ar y môr, gan Warchodlu Arfordir Twrci gyda chymorth cychod preifat.

## Cyfeiriadau 
Categori:Tanau yn Nhwrci
Categori:Hanes Twrci
Categori:2021 yn Nhwrci
Charles Homer Haskins

Hanesydd ac academydd o'r Unol Daleithiau oedd **Charles Homer Haskins** (21 Rhagfyr 1870 – 14 Mai 1937) sydd yn nodedig fel canoloesydd gwychaf ei oes, ac am ei feistrolaeth ar gymdeithas a diwylliant y Normaniaid yn enwedig. 

Ganed ym Meadville, Pennsylvania, ac yn ei flynyddoedd cynnar dysgodd yr ieithoedd Lladin a Groeg. Aeth i Goleg Allegheny ym Meadville yn 12 oed, a throsglwyddodd i Brifysgol Johns Hopkins yn Baltimore, Maryland, i raddio yn 16 oed. Derbyniodd ei ddoethuriaeth ar bwnc hanes o Johns Hopkins ym 1890.

Cychwynnodd ar ei yrfa fel tiwtor ym Mhrifysgol Wisconsin, Madison, a chafodd ei ddyrchafu'n athro llawn o fewn dwy flynedd. Ym 1902, symudodd i Brifysgol Harvard a chafodd ei benodi i sawl cadair athro yn yr adran hanes. Ym 1908 fe'i penodwyd yn ddeon Ysgol Ôl-raddedig y Celfyddydau a'r Gwyddorau,

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Johns Hopkins
Categori:Hanesyddion y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Pennsylvania
Categori:Pobl fu farw ym Massachusetts