Proest

Math arbennig o ledodl neu hanner odl yw **proest**. Ei egwyddor sylfaenol yw dau air yn gorffen gyda'r un gytsain ond gyda llafariad neu ddeusain wahanol er mwyn ffurfio proest yn hytrach nag odl lawn. Mae'r **odl** arferol yn seiliedig ar ddau beth: cyfatebiaeth yn y cytseiniaid ar ddiwedd geiriau, os oes cytseiniaid, a chyfatebiaeth yn y llafariad neu'r ddeusain o flaen unrhyw gytseiniaid. Dyma enghraifft o odl lawn:

:*rhamant* a *nant.*

Mae'r ddau air hyn yn ffurfio odl gan fod y cytseiniaid ar ddiwedd y ddau air yn cyfateb i'w gilydd, sef *nt*, ac mae'r llafariad o flaen y cytseiniaid yn gyffredin rhwng y ddau air, sef y llafariad seml, *a*. Ac felly, cynhyrchir yr un sain.

Er mwyn ffurfio **proest**, dyler cyfateb y cytseiniaid olaf ond gan ddefnyddio llafariad neu ddeusain wahanol. Er enghraifft, mae'r ddau air hyn yn ffurfio odl broest:

:*rhamant* a *talent*.

Sylwer bod y cytseiniaid ar ddiwedd y geiriau (*nt*) yn cyfateb, ond bod y llafariad o'u blaenau yn wahanol.

Er mwyn ffurfio proest cywir, mae'n rhaid i lafariad gael ei hateb gan lafariad arall neu ddeusain dalgron; nid deusain leddf. Ni fyddai *côr* ac *awr* yn ffurfio proest gan mai llafariad seml sydd yn y gair *côr* tra bo'r ddeusain leddf *aw* yn y gair *awr*. Er mwyn ffurfio proest gyda'r gair *awr*, rhaid cael gair sy'n terfynu gyda'r gytsain *r* a chanddo ddeusain leddf, megis *aur* neu *gair*.

Rhaid gochel **trwm ac ysgafn** i ffurfio proest cywir. Ni phroestia *hen* gyda *hon* gan fod llafariad ysgafn (hir) yn y gair *hen* tra bo llafariad drom (fer) yn y gair *hon*.

Gellir ffurfio math arbennig o broest heb unrhyw gytsain. Gelwir hyn yn *broest llafarog*. Enghraifft o hyn yw *heli* ac *eira*, sy'n proestio gan fod y ddau air yn terfynu gyda llafariad.

Dyluniodd Pedr Fardd gwpledi cofeiriol (*mnemonics*) i ddangos y bai ''Proest i'r awdl* (odl), a cheir copi ohonynt yn *Yr Ysgol Farddol'', Dafydd Morganwg. Fodd bynnag, ni ddylid rhoi gormod o sylw i'r rhain gan fod rhai yn anghywir wrth ddisgrifio proest yn ôl rheolau heddiw. Dyma'r enghraifft a roddir o ''Broest i'r awdl (odl)*:

:*Brysied itti Broest etto,*
:*A hwnw ar fai - hanner fo.''

Yn ôl y rheolau heddiw, nid yw'r ail linell yn euog o ''Broest i'r odl* o gwbl a gellir cyfiawnhau y llinell gyntaf gyda goddefiad y *Llif Llafar*. Dywed Syr John Morris-Jones yn *Cerdd Dafod*:

:*Nid oedd yr un o'r rhai a honnai ddysgu cynghanedd yn y ganrif ddiwethaf (19eg ganrif) yn deall beth **oedd** proest*.

Yn ôl Y Geiriadur Mawr, gair gwrywaidd yw *proest*, ond noda *Geiriadur Prifysgol Cymru'' ei fod yn enw gwrywaidd benywaidd, ac felly gellir trin y gair yn wrywaidd neu'n fenywaidd. Fel arfer, ni threiglir yr ansoddair sy'n dilyn *proest*, er enghraifft *proest llafarog*, ond yn achlysurol gwelir ansoddair benywaidd treigledig, er enghraifft *proest dalgron*.

## Deuseiniaid talgrwn
Y deuseiniaid talgrwn yw: *ia, ie, io, iw* (megis yn y gair *heliwr*), *iy, wa, we, wi, wy (gwyn), wo.*

Gall y deuseiniaid hyn broestio gyda deuseiniaid o'r un dosbarth neu gyda llafariaid syml; er enghraifft; gall *gwyn* broestio gyda *cenawon* a *hon*.

## Deuseiniaid lleddf
Rhennir y deuseiniaid lleddf yn dri dosbarth:

***Dosbarth 1:** (Gelwir y dosbarth hwn yn achlysurol *y talgrynion*)
:*aw, ew, iw, ow, uw, yw.*
:Er mwyn ffurfio proest gyda'r deuseiniaid hyn, rhaid defnyddio deusain o'r un dosbarth, e.e. proestia *heddiw* gydag *eirlaw* gan fod *iw* ac *aw* yn yr un dosbarth.

***Dosbarth 2:** (Gelwir y dosbarth hwn yn achlysurol *y lleddfon*)
:*ae, oe, wy (mwy), ei, ai.*
:Rhaid defnyddio dwy ddeusain o'r dosbarth hwn er mwyn ffurfio proest gywir, megis *argaen* a *gwanwyn*, gan fod y ddau air yn gorffen gydag "n" ac ynddynt ddeuseiniaid lleddf o'r un dosbarth; *ae* ac *wy*.

***Dosbarth 3:**
:Yr unig ddeusain leddf yn y dosbarth hwn yw *au*. Ni phroestia *au* gydag unrhyw ddeusain arall nac ag unrhyw lafariad seml, ac fe'i gelwir yn *ddeusain wib*.

## Proest mewn barddoniaeth
Yn ddiweddar, mae'r gair **proest** wedi tueddu i fynd yn gyfystyr â'r bai '''proest i'r odl''' yn y canu caeth. Serch hyn, mae'r dechneg o ddefnyddio proest mewn barddoniaeth i gaboli'r gwaith yn hen iawn; ceir enghreifftiau o broest yng ngwaith y Cynfeirdd, sef yr hyn a dybir i fod y gwaith Cymraeg cynharaf i oroesi. Ystyrier linellau cyntaf awdl LXXII o'r Gododdin o waith y cynfardd Aneirin:
:*Eidol adoer crei grannawr gwynn*
:*Dysgiawr pan vei bun barn benn*

Ceir yma odl broest rhwng *gwynn* a *benn* yn lle defnydd o odl.

Mae rhai o fesurau'r pedwar mesur ar hugain yn englynion ac ynddynt odlau **proest** yn hytrach nac odl gyffredin. Yn ôl y diffiniad o'r mesurau yn *Cerdd Dafod*, John Morris-Jones, mae tri englyn proest yn rhan o'r Pedwar Mesur ar Hugain, sef yr Englyn Proest Dalgron, yr Englyn Lleddfbroest a'r Englyn Proest Cadwynog. Ni cheir defnydd eang o'r mesurau hyn heddiw, fodd bynnag.

Yn awdl fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003, gwna'r bardd, Twm Morys, ddefnydd o odlau proest yn y caniad cyntaf, y pedwerydd caniad a'r caniad olaf.

## Proest fel bai
Mae proestio o fewn llinell yn un o feiau gwaharddedig cerdd dafod. Ni chaniateir i'r ddwy brif acen mewn llinell o gynghanedd gytbwys ffurfio proest gyda'i gilydd. Nid yw'r rheol hon yn bodoli gyda chynganeddion anghytbwys. Mae'r llinellau:
::*Garllaw tân y gŵr llwyd hen* (Dafydd ap Gwilym), a
::*O dalaith yr hen dylwyth* (Lewys Glyn Cothi)

yn euog o'r bai '''proest i'r odl**.

Gyda **phroest llafarog'*, gall cytsain ar ôl yr orffwysfa "achub" y llinell, fel yn llinell enwog hon o waith Dafydd Nanmor:

::*Ni ddyly Mai ddeilio mwy*,

Mae *Mai* yn proestio gyda *mwy'', ond mae'r gytsain "dd" ar ddechrau'r gair *ddeilio* yn achub y llinell rhag ffurfio proest. Gellir yn awr ynganu'r llinell fel a ganlyn:

::*Ni ddyly Maidd eilio mwy*,

gan drin y llinell fel cynghanedd groes o gyswllt heb ynddi broest.

Enghraifft debyg sy'n manteisio ar y goddefiad hwn yw'r llinell hon o waith Wiliam Llŷn:

::*Deiliodd mwy na dolydd Mai*

oherwydd gellir seinio'r llinell fel hyn:

::*Deiliodd mwy**n** **a** dolydd Mai*.

Pan ddigwydd proest mewn cynghanedd sain, megis yn y llinell

::*yn arglwydd ar**wydd** ir**aidd**,

gelwir y bai yn *ddybryd sain*.

Caniateir proest rhwng y gair cyrch ac ail linell englyn gan mai *cynghanedd bengoll'' ydyw, ac felly ni fyddai proest yn amharu ar y brifodl. Os defnyddir cynghanedd sain rhwng y gair cyrch a'r ail linell, yna rhaid gochel rhag *dybryd sain*, ac eithrio'r gynghanedd sain Alun, sydd ei hun yn bengoll.

## Llyfryddiaeth
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* Myrddin ap Dafydd, *Clywed Cynghanedd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)
* Roy Stephens ac Alan Llwyd, *Yr Odliadur Newydd* (Gwasg Gomer, 2008)

## Cyfeiriadau
Categori:Mesurau caeth
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Y Traddodiad Barddol
*
Categori:Termau llenyddol