open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Robert John Thomas

Roedd Syr **Robert John Thomas** (23 Ebrill 1873 - 27 Medi 1951) yn berchennog llongau ac yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol .

## Bywyd cynnar
Ganwyd Syr Robert John Thomas yn Bootle, Swydd Gaerhirfryn, yn fab i William a Catherine Thomas. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Bootle, Athrofa Lerpwl a Choleg Tettenhall. Er iddo gael ei eni a'i magu yn Lloegr yr oedd yn Gymro Cymraeg iaith gyntaf.

Dechreuodd weithio fel brocer yswiriant i longau ym musnes y teulu yn Lerpwl ac yn ddiweddarach daeth yn un o warantwyr cwmni yswiriant Lloyds Llundain

## Bywyd gwleidyddol
Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Wrecsam o 1918 i 1922, penderfynodd ymgeisio am Ynys Môn yn etholiad 1922 ond methodd i gipio'r sedd oddi wrth yr AS Llafur y Brigadydd-Gadfridog Syr Owen Thomas, pan fu farw Syr Owen ym 1923 ymgeisiodd Syr Robert am yr ail dro gan lwyddo i gipio'r sedd i'r Rhyddfrydwyr. Parhaodd yn AS hyd 1929 pan ymddiswyddodd oherwydd bod ei busnes mewn trafferthion, gan fethdalu ym 1930 (nid oes hawl gan fethdalwr i fod yn Aelod Seneddol).

Ar ôl cael ei ryddhau o'i fethdaliad safodd yn llwyddiannus fel Cynghorydd ar Gyngor Sir Fôn.

## Gwaith cyhoeddus
Gwasanaethodd Syr Robert fel Uchel Siryf Môn ym 1912.

Roedd yn un o sylfaenwyr Cronfa Goffa Arwyr Cymru gan roi £20,000 o'i arian personol i'r achos a gwasanaethu fel ysgrifennydd mygedol yr achos. Fe sylfaenodd Cartref Gofal Lady Thomas yng Nghaergybi cartref  i roi gofal i filwyr a morwyr anabl. Roedd yn aelod o gyngor  Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, ac am bymtheng mlynedd fe fu yn drysorydd anrhydeddus Cymdeithas Eisteddfod Môn. Fe'i dyrchafwyd yn Farwnig ym 1918..

## Bywyd Personol
Priododd Marie Rose Burrows ym 1905 a chawsant bump o blant. Bu farw ar Medi 27, 1951 yn ei gartref yng Nghaergybi

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Pobl o Ynys Môn
Y Bont Fawr, Llanrwst

Saif **Y Bont Fawr** ar Afon Conwy yn Llanrwst, Sir Conwy. Codwyd y bont hon yn y flwyddyn 1636. Y pensaer oedd Inigo Jones, yn ôl traddodiad. Yr ochr draw i'r bont mae plasdy Tu Hwnt i'r Bont.

## Hanes
Sefydlwyd tref farchnad Llanrwst ar y llecyn y saif arno am fod Afon Conwy'n weddol gyfyng yma ac felly'n hawdd i'w chroesi. Croesi'r afon mewn cychod neu ar gefn ceffyl byddai pobl yn wneud yn yr hen amser. Roedd hen bont ar yr afon cyn codi'r bont bresennol. Cyfeirir ati am y tro cyntaf yn y flwyddyn 1626 pan gwynodd pobl y dref am ei chyflwr peryglus.

Codwyd bont newydd i gymryd lle'r hen bont yn 1636. Fe'i cynlluniwyd gan y pensaer adnabyddus Inigo Jones, yn ôl traddodiad. Costiodd fil o bunnau, swm mawr iawn yn yr 17g. Dan drefn yr hen siroedd, cysylltai'r bont Sir Gaernarfon a Sir Ddinbych.

Ar ddechrau'r 18g, cariwyd y bwa sydd ar ochr chwith yr afon (ochr Gwydir) ymaith gan genlli'r afon. Ailgodwyd y bwa hwnnw yn 1703.

## Adeiladwaith
Mae'r Bont Fawr yn bont gerrig gyda thri bwa. Dywedir y medrwch beri i'r bont gyfan grynu trwy daro rhan neilltuol o un canllaw yn ei chanol.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 17eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Categori:Llanrwst
Bont Fawr, Llanrwst
Humphrey

Enw personol gwrywaidd a chyfenw a ddefnyddir yn yr iaith Saesneg yw **Humphrey** sy'n cyfateb i Wmffra yn yr iaith Gymraeg.

Categori:Cyfenwau
Categori:Enwau personol Saesneg
Gemalto

Cwmni rhyngwladol sy'n cyflenwi gwasanaethau diogelwch gwybodaeth a cherdiau talu yw **Gemalto**. Ffurfiwyd y cwmni ym Mehefin 2006 trwy uno **Axalto** a **Gemplus**. Roedd derbyniadau'r cwmni yn 2012 yn 2.246 biliwn. Mae wedi'i gofrestru gyda Euronext Amsterdam a Euronext Paris gyda'r symbol GTO . Ymhlith cwsmeriaid y cwmni mae dros 300 o fanciau mwya'r byd.

Er mai yn Amsterdam mae'r pencadlys, ceir isgwmniau mewn sawl gwlad arall; yn Austin, Texas mae ei bencadlys yn yr Unol Daleithiau. Mae ganddo dros 10,000 o weithwyr ledled y byd, 74 swyddfa marchnata a gwerthu, 15 ffatri, 28 canolfan staff ac 14 canolfan R&D a hynny mewn 43 o wledydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau electroneg
Llynnau Edward

Dau lyn bychan iawn yw **Llynnau Edward**, cyfeirnod grid SH518508 - rhwng Cwm Silyn a Mynydd Tal-y-mignedd, Dyffryn Nantlle, Gwynedd. Cafodd y ddau lyn eu henwi ar ôl Edward Keith Jones, arloeswr yn y maes egni amgen, brodor o Ben y Groes, Gwynedd.

## Llystyfiant Llynnau Edward
## Cyfeiriadau
Mae angen ychwanegu'r rhywogaethau sy'n tyfu yn y llynnau yma.

Categori:Dyffryn Nantlle
Edward
Categori:Llwybrau Byw
Wmffra

Enw personol Cymraeg yw **Wmffra**, sy'n cyfateb i Humphrey yn yr iaith Saesneg. Gall 'Wmffra' gyfeirio at:

;Enwogion
* Wmffra yw enw gŵr Martha Plu Chwithig, a thad Wil Cwac Cwac – rhai o gymeriadau *Llyfr Mawr y Plant*.
* Llewelyn Morris Humphreys (*Murray the Hump*)

;Cymeriadau ffuglen
* *Wmffra* (Gwasg Gomer, 1992)

Categori:Enwau personol Cymraeg
Eglwys y Santes Fair, Caerhun

Eglwys hynafol yn Sir Conwy yw **Eglwys y Santes Fair, Caerhun**. Fe'i lleolir ger pentref Caerhun yn Nyffryn Conwy ar godiad tir ar lan chwith Afon Conwy. Saif yr eglwys yng nghornel safle caer Rufeinig *Canovium*. Hon yw eglwys plwyf Caerhun.

## Disgrifiad
Mae muriau corff yr eglwys, sy'n mesur 69 wrth 17 troedfedd, yn drwchus ac yn dyddio o'r 13g i'r 15g; mae'r ffenestri yn y corff yn dyddio o'r 18g. Ailadeiladwyd pen dwyreiniol y corff yn y 15g a'r pen gorllewinol yn yr 16g.

Adeiladwyd y capel deheuol yn 1591. Ceir bwrdd uwchben y ffenestr ynddo gyda llythrennau yn dynodi enw'r noddwr, Edward Williams (m. 1591), a goffheir gyda chofeb Lladin. Mae trawst dan do'r capel sy'n gorffwys ar gorbel o'r 15g a addurnir â phen dynes gyda gwallt llaes.

Mae'r clochdy yn bur hen ac yn debyg i'r enghraifft yn Eglwys Rhos, Creuddyn. Mae'n hirsgwar gyda lle i ddau gloch ond dim ond un sydd yno rwan; mae hynny hefyd yn bur hynafol.

Ceir porth eglwys allanol (*lych-gate*) a atgyweirwyd yn 1736. Mae'r bachau haearn ar ffurf *fleur-de-lys* o waith lleol ac yn dyddio o'r un cyfnod.

## Cyfeiriadau
Categori:Caerhun
Santes Fair, Caerhun
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Caerhun
Lloerlys

Rhedynen fechan yw'r **lloerlys** (enw gwyddonol: *Botrychium lunaria*; Saesneg: *common moonwort*). Planhigyn bychan ydyw gyda'r ddeilen fel rheol rhwng 5 a 15&nbsp;cm. Fe'i ceir yn Ewrasia a Gogledd America (o Alaska i'r Ynys Las) yn ogystal â rhannau o Hemisffêr y De, gan gynnwys De America ac Awstralia.  Un ddeilen sydd a dwy ran: y rhan ffrwythlon (gyda chlystyrau *sporangia*) a'r rhan diffrwyth sef rhwng 4 a naw is-ddail ar ffurf gwyntyll. Mae'n gwywo ar ddiwedd yr haf; ac yn aml, nid yw'n ymddangos am sawl tymor cyn ailymddangos.

Fe'i cofnodwyd yn gyntaf yng Nghymru gan Syr John Salusbury. Fe'i ceir mewn llawer o ardaleodd trwy Gymru, ond yn gyfyngiedig i gynefinoedd arbennig megis gweirgloddiau, twyni, bryniau a gweundiroedd. Nid yw'n blanhigyn amlwg iawn, felly mae'n debyg ei fod yn fwy cyffredin nac a dybir.

## Safleoedd yng Nghymru
*Cwm Beudy Mawr
*Clogwyn Du'r Arddu
*Minera
*Morfa Bychan
*Maeshafn

## Dosbarthiad
## Dolenni allanol
## Lluniau

Lloerlys_ym_Morfa_Bychan_2013.JPG|Lloerlys ym Morfa Bychan 2013

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhedyn
Categori:Ophioglossaceae
Pectin

Polysacarid a geir mewn cellfuriau a meinwe ryng-gellol planhigion yw **pectin**. Defnyddir pectin fel tewychydd i baratoi jeli, jam, a marmalêd, ac fel esmwythydd mewn moddion, er enghraifft losin peswch.

## Cyfeiriadau 
Categori:Esmwythyddion
Categori:Polysacaridau
Categori:Tewychyddion
Jeli

bawd|Haenau o jeli yn lliwiau'r enfys.
Melysfwyd tryleu yw **jeli** a wneir drwy hidlo sudd ffrwythau neu lysiau, ei felysu, ei ferwi ac yna'i fudferwi'n araf, a'i geulo. Defnyddir pectin, gelatin neu sylwedd tebyg i'w geulo.

Yn hanesyddol roedd angen amser a medr technegol i baratoi'r melysfwyd hwn. Defnyddiwyd stoc llawn gelatin a wneir o draed lloi, neu weithiau eisinglas. yn y 18g cafodd ei osod mewn gwydrau, weithiau mewn haenau neu "rubanau" o wahanol liwiau. Yn y 19g cafodd jeli ei roi mewn mowldiau copr gan roi iddo siapiau cymhleth, yn aml tyrau castellog. Yn Ewrop heddiw ystyrir jeli yn ddantaith i blant yn bennaf, ac fe'i wneir yn hawdd o flociau o gelatin o bob lliw a blas a ymdoddir mewn dŵr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geliau
Categori:Melysfwydydd
Praia a Mare

bawd|bawd|300px|Praia a Mare

Dinas a chymuned (*comune*) yn rhanbarth Calabria yng ngogledd yr Eidal yw **Praia a Mare** (Lladin: *Plaga Sclavorum*, ac yn nhafodiaith leol: *Praja*). Hon yw prifddinas talaith Cosenza.

Ynhlith y trefi eraill yma mae Aieta, Papasidero, San Nicola Arcella a Santa Domenica Talao,

## Pobl o Praia a Mare 
* Debora Patta (g. 1964), newyddiadurwr De Affrica, ei deulu yn wreiddiol o Praia a Mare

## Dolenni allanol 
*  Gwefan y ddinas 

Categori:Dinasoedd Calabria
Categori:Talaith Cosenza
Cacen ddu

Teisen o'r Wladfa Gymreig ym Mhatagonia yw **cacen ddu**. Mae'n debyg cafodd ei throsglwyddo i Gymru gan deuluoedd o dras Gymreig oedd yn dychwelyd i'w mamwlad. Mae'n cynnwys siwgr crai (*muscovado*), almonau, sinamon, sbeisys cymysg, rỳm du, cyrens, resins, a syltanas. Rhoddir eisin dros ben y deisen gan lifo i lawr ei hochrau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coginiaeth yr Ariannin
Categori:Coginiaeth Cymru
Categori:Y Wladfa
Du
Surop corn

100px|bawd|Potel o surop corn tywyll.

Surop a wneir o flawd corn yw **surop corn** sy'n gyfwyd ac yn felysydd yn y gegin. Mae ganddo flas melys niwtral, a gall fod o liw golau neu dywyll; os yw'n dywyll mae ganddo flas cryfach. Fe'i arllwysir dros grempogau, wafflau, ac hufen iâ, ac fe'i ddefnyddir i wneud teisenni, bisgedi, ac eisin neu i felysu hufen iâ.

## Gweler hefyd 
* Surop corn ffrwctos uchel

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfwydydd
Categori:Indrawn
Categori:Melysyddion
Corn
Dwyrain De Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)

Roedd **Dwyrain De Cymru** yn etholaeth Senedd Ewrop a oedd yn cwmpasu Gwent a rhanau o Forgannwg Ganol.

## Hanes
Cyn mabwysiadu ffurf ar gynrychiolaeth gyfrannol ym 1999, defnyddiodd y Deyrnas Unedig dull "Y Cyntaf i'r Felin" ar gyfer etholiadau Ewropeaidd yng Nghymru, Lloegr a'r Alban. Roedd yr etholaethau Senedd Ewropeaidd a ddefnyddid o dan y system honno yn llai na'r etholaethau cyfredol ac yn ethol un aelod yr un.

Pan gafodd ei greu ym 1984 roedd De-ddwyrain Cymru yn cynnwys etholaethau seneddol Blaenau Gwent, Caerffili, Cwm Cynon, Islwyn, Merthyr Tudful a Rhymni, Trefynwy, Gorllewin Casnewydd, Dwyrain Casnewydd, y Rhondda, a Thorfaen.

Symudodd Cwm Cynon i Canol De Cymru ar gyfer etholiad 1994. Daeth y sedd yn rhan o Etholaeth Cymru Gyfan ym 1999.

## Aelodau Etholedig
### Canlyniad Etholiad 1984
### Canlyniad Etholiad 1989
### Canlyniad Etholiad 1994
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Etholaethau Senedd Ewrop
Surop palmwydd

Surop tywyll, melys a gludiog yw **surop palmwydd** a ddaw o'r balmwydden. Mae'n boblogaidd yn y Dwyrain Canol, India, a De America. Fe'i arllwysir dros grempogau ac hufen iâ, ac fe'i ddefnyddir i felysu teisenni, bisgedi, hufen iâ, a phwdinau neu fe'i daenir ar fara. Defnyddir hefyd fel cynhwysyn mewn siytni.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfwydydd
Categori:Melysyddion
Categori:Palmwydd
Palmwydd
Junior Murvin

Canwr a chyfansoddwr caneuon reggae o Jamaica oedd **Junior Murvin** (ganwyd Murvin Junior Smith; c. 1949 – 2 Rhagfyr 2013). Ei gân enwocaf yw "Police and Thieves".

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cantorion o Jamaica
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o Jamaica
Categori:Pobl o Blwyf Saint James
Grenadin

Surop bar di-alcoholig Ffrengig a wneir o sudd pomgranad yw **grenadin**. Mae'n goch ei liw ac fe'i ddefnyddir i liwio coctels a rhoi iddynt flas melys ac mewn gwirodlynnau.

Mae coctel grenadin yn cynnwys 3 rhan o grenadin, 6 rhan o jin, 1 rhan o sudd lemwn, a 3 diferyn o chwerwon oren; ysgydwer dros iâ, a hidler i wydryn coctel.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwyd a diod yn Ffrainc
Categori:Cymysgwyr diodydd
Categori:Suropau
Triagl melyn

[bawd|Tun o [Tate & Lyle|Lyle's Golden Syrup.]]
Triagl trwchus, gludiog a melyn-aur ei liw ac â blas melys iawn yw **triagl melyn**. Gwneir drwy goethi siwgr o'r gansen. Gellir ei daenu ar dost, bara, myffins, a chramwythion neu ei arllwys dros crempogau ac hufen iâ. Defnyddir fel melysydd mewn cymysgeddau teisenni megis cacen goch, bisgedi, a phwdinau megis tarten driog, ac i wneud sawsiau melys megis menyn caramel a siocled.

## Gweler hefyd 
* Surop masarn
* Triagl du

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfwydydd
Categori:Melysyddion
Categori:Suropau
Surop reis

bawd|Pot o surop reis.

Surop tywyll a wneir o rawn reis yw **surop reis**. Mae ganddo flas mwyn ac er ei fod yn llai felys na siwgr fe'i ddefnyddir fel melysydd mewn teisenni, bisgedi, a sawsiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Melysyddion
Categori:Reis
Reis
Triagl du

[bawd|[Parkin, teisen o Ogledd Lloegr sy'n cynnwys triagl du.]]
Triagl trwchus, gludiog a thywyll sydd â blas chwerw yn debyg i licris yw **triagl du**. Defnyddir wrth bobi teisenni a phwdinau megis cacen goch, teisen ffrwyth dywyll a tharten driog, i wneud melysfwydydd megis taffi triog, ac i felysu rhai seigiau sawrus megis ffa pob Boston. Yn wahanol i driagl melyn, ni ddefnyddir yn aml fel surop bwrdd, hynny yw i arllwys dros fwyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Melysyddion
Categori:Suropau
Triagl

Surop trwchus a thywyll sy'n sgil-gynnyrch o goethi siwgr yw **triagl**, **triogl**, **tregl**, **triog**, neu **trêg**. Gellir ei gynhyrchu o'r fetysen neu'r gansen. Yn aml defnyddir "triagl" ac enwau tebyg i gyfeirio at driagl du, ond ceir hefyd triagl melyn a mathau eraill.

Un math ydy triagl *blackstrap*, triagl gludiog a du ei liw a gynhyrchir drwy goethi siwgr o'r gansen. Mae ganddo flas melys a chwerw cryf ac fe'i ddefnyddir i felysu teisenni ffrwythau, cacen goch, siytnis, a chyflaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cynhyrchu siwgr
Categori:Sgil-gynhyrchion
Categori:Suropau
Christmas Price Williams

Roedd **Christmas (Chris) Price Williams** (25 Rhagfyr, 1881 – 18 Awst, 1965) yn wleidydd Rhyddfrydol o Gymru ac yn Aelod Seneddol dros etholaeth Wrecsam.

## Teulu ac addysg
Fe'i ganed, fel y cyfeiria'i enw, ar Ddydd Nadolig, a hynny yn 1881. Roedd yn fab i Peter Williams, a oedd yn Rheolwr Gyfarwyddwr cwmni enfawr *Brymbo Steel Company* ger Wrecsam. Mynychodd Ysgol Grove Park yn y dref honno cyn cwbwlhau gradd mewn gwyddoniaeth ac yna gradd Mesitr (MSc) ym Mhrifysgol Victoria, Manceinion. Bu'n Rheolwr am ran o'r amser ac ymchwiliodd hefyd i ddiwydiannau Canada.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1965
Tafod y neidr

Rhedynen fechan yw **Tafod y neidr** (Enw gwyddonol: *Ophioglossum vulgatum*, Saesneg: *Adder’s-tongue*) yn y genws *Ophioglossum*. Fe'i ceir yn y rhannau cynnes o Hemisffêr y Gogledd, gyda dosbarthiad hwnt ac yma drwy Ewrop, Asia, gogledd-orllewin Affrica a dwyrain Gogledd America.

## Safleoedd yng Nghymru
*Nant Bwlch yr Haearn
*Cilygroeslwyd
*Minera
*Morfa Dinlle

## Dosbarthiad
## Oriel

Nasięźrzał pospolity 1.jpg| Y Tafod yng ngwlad Pwyl
Ophioglossaceae spp Moore51.png|Darlun allan o *The ferns of Great Britain and Ireland*, 1857
Tafod_y_neidr_yng_Nghilygroeslwyd,_Rhuthun.jpg| Y Tafod yng Nghilygroeslwyd ger Rhuthun (2013)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
Categori:Rhedyn
Categori:Ophioglossaceae
Surop gwenith

Surop â blas melys mwyn yw **surop gwenith** a ddefnyddir yn y gegin i felysu teisenni, bisgedi, pwdinau, a sawsiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwenith
Categori:Melysyddion
Gwenith
Surop heiddfrag

[bawd|Ychwanegu surop heiddfrag at [blawd|flawd i wneud cymysgedd bagelau]]

Surop brown tywyll yw **surop heiddfrag** a wneir drwy fragu grawn haidd, eu malu, eu mwydo i dynnu'r siwgr, ac yna berwi'r dŵr mwydo i greu'r surop tewychedig. Mae'n felys â blas brag sy'n boblogaidd wrth rhoi blas ac ansawdd llaith wrth bobi bara, teisenni, a phwdinau. Hefyd fe'i gymysgir ag ysgytlaethau a diodydd poeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Haidd
Categori:Melysyddion
Heiddfrag
Joana Raspall i Juanola

Llyfrgellydd ac awdures Catalaneg oedd **Joana Raspall i Juanola** (1 Gorffennaf 1913 – 4 Rhagfyr 2013).

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
*Ales i camins (1991)
*Llum i gira-sols (1994)
*Arpegis, haikús (2004)
*Instants haikus i tankes (2009)
*El jardí vivent (2010)

### Nofelau a storiau byr
**El mal vent* (1994)
**Contes del si és no és* (1994)
*''La corona i l'àliga* (1997)
**Contes increïbles* (1999)
**La trampa de la urbanització K'' (2000)

## Ffynnonnellau
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Beirdd benywaidd yr 21ain ganrif o Sbaen
Categori:Beirdd Catalaneg o Sbaen
Categori:Llyfrgellwyr o Sbaen
Categori:Llenorion ffuglen benywaidd yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Llenorion straeon byrion Catalaneg o Sbaen
Categori:Nofelwyr Catalaneg o Sbaen
Categori:Pobl o Barcelona
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Cwm Glas Bach

[bawd|Llun o Gwm Glas Bach gan [Eric Jones.]]

**Cwm Glas Bach** - cwm ym Mwlch Llanberis, ar ochr ogledd-ddwyreiniol Crib y Ddysgl / Garnedd Ugain (un o'r Wyddfa a'i chriw); tua cilometr a hanner i'r de-ddwyrain o Nant Peris. Enw arall arno yw **Cwm Hetiau** gan y byddai hetiau pobl oes Fictoria yn chwythu o'r grib i lawr i'r cwm. Yn y cwm ceir cymuned o blanhigion Arctig-Alpaidd, sy'n cynnwys Woodsia alpina, Polystichum lonchitis (rhedynen gelynnog), Galium boreale, Thalictrum alpinum, a Silene acaulis (gludlys mwsogaidd).

O'i gymharu â llawer o gymoedd eraill, mae gan Cwm Glas Bach gasgliad llawer mwy cyfoethog o blanhigion na sy'n arferol ar fynydd yng Nghymru. Mae'r gair **glas** yn yr enw yn cyfeirio at y cyfoeth hwn - oherwydd natur calchog y creigiau yn y cwm. Mae nifer o gymoedd eraill wedi cael enwau tebyg, e.e. Cwm Glas Mawr a Chwm Glas Crafnant.

## Gweler hefyd
*Cwm Idwal

## Cyfeiriadau
Categori:Eryri
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Debora Patta

Newyddiadurwraig a chynhyrchydd teledu De Affricanaidd yw **Debora Patta** (ganwyd 13 Gorffennaf 1964, Simbabwe). Fe'i ganwyd yn Ne Rhodesia (Simbabwe bellach) ac mae ei theulu'n hanu o Calabria, yr Eidal.

## Magwraeth 
Ganwyd ei thad yn Rhufain ond daeth ei deulu o Praia a Mare. Fe gyrhaeddon nhw Simbabwe i weithio, ond ar ôl ysgariad ei rhieni, dilynodd ei mam i Johannesburg lle graddiodd mewn Gwyddorau Dynol ym 1984.

## Gyrfa
Dechreuodd Debora weithio fel *Lancer* gwirfoddol i'r *BBC* a Radio702, ac ar ôl hynny bu'n gweithio hefyd ar e.tv a ENCA. Mae ei newyddiaduraeth caled dros y blynyddoedd wedi datgelu hiliaeth yn Ne Affrica ac wedi codi gwrychyn pobl gwyn y De Affrica geidwadol, ac mae nifer o aelodau Iddewig o'r cyhoedd wedi ei chyhuddo o fod yn wrth-Semitaidd ar ôl darlledu rhaglen ddogfen ddadleuol yn 2002 *Palestine Is Still the Issue*

Ym mis mai 2013 cyhoeddodd *e.tv* ac *eNCA*, ei bod wedi ymddiswyddo. Yn hydref, fodd bynnag, ailgychwynodd weithio gyda * Radio702*

## Arddull ei chwestiynu
Disgrifiwyd Debora fel person "balch a digywylidd", "anystyriol", "ymosodol" a "didostur":

## Llyfryddiaeth 
* Anne Maggs a Debora Patta; ''Baby Micaela: the inside story of South Africa's most famous abduction case*; Zebra Press, 1996; ISBN 9781868700493
* Rory Steyn a Debora Patta; *One step behind Mandela: the story of Rory Steyn, Nelson Mandela's chief bodyguard*; Zebra Press, 2000; ISBN 9781868722693

## Gwobrau 
* 1992: Newyddiadurwraig y Flwyddyn yn Ne Affrica
* 2004: Vodacom: Newyddiadurwraig y Flwyddyn, Ardal Gauteng
* 2004: MTN 10 merch mwyaf rhyfeddol yn y byd cyfathrebu
* 2007: *Simonsvlei Journalist Achiever of the Yea*r
* 2009: Vodacom: Merch yn y byd cyfathrebu
* 2010: Cylchgrawn CEO De Affrica: Merch mwyaf dylanwadol De Affrica mewn busnes a llywodraeth.
* 2010: *Tricolor Globe Award* ac *Italian Women in the World Association*.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  *Debora Patta's Who's Who SA* 
*  * *Conference Speakers International''

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Gwleidyddion o Dde Affrica
Categori:Newyddiadurwyr o Dde Affrica
Categori:Pobl o Calabria
Dŵr o Ffynnon Felin Bach

Llyfr Cymraeg, ffeithiol wedi'i olygu gan Ifor Rees yw ***Dŵr o Ffynnon Felin Bach: Cyfrol i Goffau Canmlwyddiant Geni Cynan*** i nodi canmlwyddiant geni'r bardd Cynan. 
Gwasg Gee a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1995. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol yn cynnwys penodau am ei ddoniau, ei weithgarwch a'i wasanaeth i'w genedl ynghyd â phenodau o'i hunangofiant. Ffotograffau du-a-gwyn.

## Cynnwys
* Bedwyr Lewis Jones, "Y Llanc o Dref Pwllheli"
* Tilsi, "Cynan yr Archdderwydd"
* Wilbert Lloyd Roberts, "Dyn drama a theatr ac actio"
* Dilwyn Cemais, "Cynan: Pendefig Pasiant"
* W. R. P. George, "Ffarwel Weledig"
* James Nicholas, "Cynan y Cofiadur"
* Huw Tegai, "Cynan yr Athro Dosbarth"
* R. Wallis Evans, "Cynan y Sensor, 1931–1968"
* Bedwyr Lewis Jones, "Y Beirniad"
* R. Bryn Williams, "Rhai Atgofion am Cynan"
* T. Gwynne Jones, "Ambell atgof"
* T. W. Thomas, "[Cynan] Y Cyfaill"
* Richard Jones, "Atgofion am Cynan"

Botwm Crys yn cadw lle
## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1995
Categori:Cofiannau Cymraeg
Free Nelson Mandela

Cân brotest o 1984 gan The Special AKA yw "**Free Nelson Mandela**" sy'n galw am ryddhau Nelson Mandela, ymgyrchydd gwrth-apartheid oedd yn cael ei garcharu gan awdurdodau De Affrica ar y pryd. Cyfansoddwyd y gân gan Jerry Dammers, sefydlwr y band, a chafodd y sengl ei gynhyrchu gan Elvis Costello. Teitl gwreiddiol y gân yw "Nelson Mandela", ond adnabyddir yn well fel "Free Nelson Mandela", teitl y sengl a ryddhawyd yn yr Unol Daleithiau. Er iddi gael ei gwahardd yn Ne Affrica cafodd y gân ei chanu gan wrthdystwyr yn ralïau'r African National Congress.

## Cyfeiriadau 
Categori:Apartheid
Categori:Caneuon protest
Categori:Senglau 1984
Llythyrau'r Wladfa 1865-1945

Casgliad o lythyrau o'r Wladfa wedi'u golygu gan Mari Emlyn yw '''''Llythyrau'r Wladfa 1865-1945'''''. 

Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad o lythyrau a anfonwyd gan unigolion yng Nghymru ac ym Mhatagonia. Cawn gipolwg ar brofiadau a theimladau y dynion a'r merched a fentrodd i Batagonia, ynghyd â hynt a helynt rhai o'u disgynyddion.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Llythyrau'r Wladfa 1945-2010
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau am hanes yr Ariannin
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru

Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Categori:Y Wladfa
Pont Llangollen

Saif **Pont Llangollen** ar Afon Dyfrdwy yn Llangollen, Sir Ddinbych. Yn ôl yr hen rigwm, mae'n un o Saith Rhyfeddod Cymru. Yn ôl pob tebyg, adeiladwyd y bont hynafol hon dros Afon Dyfrdwy gan John Trefor, Esgob Llanelwy o 1395 hyd 1412. Mae'n bont cerrig o bedwar arch.

## Hanes
bawd|chwith|Llun o'r bont ym 1793
Cofnodir pont dros Afon Dyfrdwy yn Llangollen mor gynnar â 1282. Yn ôl yr hynafiaethydd o'r 18g Thomas Pennant yn ei lyfr *Tours in Wales*, codwyd y bont bresennol gan yr Esgob John Trefor tua diwedd y 14g neu ddechrau'r 15fed. Roedd y John Trefor hwnnw, yr ail o'r un enw i fod yn esgob Llanelwy, yn un o gynghorwyr y Tywysog Owain Glyndŵr ac yn adnabyddus fel noddwr diwylliant Cymraeg.

Ceir peth ansicrwydd am oed y bont, ac mae'n bosibl hefyd ei bod yn dyddio o tua 1500 neu wedi cael ei hadnewyddu tua'r flwyddyn honno. Ond yn erbyn y ddamcaniaeth honno mai'r ffaith nad oedd yr hynafiaethydd John Leland yn yr 16g yn meddwl ei bod yn adeiladwaith diweddar. Yn ôl pob tebyg felly mae'n dyddio o ddiwedd y 14g neu ddechrau'r 15g. Mae hynafiaethydd arall, Edward Lhuyd, yn cofnodi iddi gael ei hatgyweirio yn 1656.

Yn 1873 lledwyd un ochr ac ychwanegwyd pedwerydd arch i wneud lle i'r rheilffordd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 15fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Llangollen
Categori:Llangollen
Foxhall Newydd

Plasdy yn Sir Ddinbych yw **Foxhall Newydd**, a leolir yng nghymuned Henllan, Dyffryn Clwyd. Mae'n furddun ers blynyddoedd. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I.

## Hanes
Dechreuwyd adeiladu Foxhall Newydd yn gynnar yn yr 17g gan John Panton, Cofnodwr Dinbych. Mae'r enw 'Foxhall Newydd' yn adlewyrchu uchelgais y perchennog i godi adeilad a fyddai'n cystadlu â'r hen blas Foxhall, gerllaw, cartref teulu'r Llwydiaid, disgynyddion y cartograffyd Humphrey Llwyd. Fodd bynnag, aeth Panton yn fethdalwr cyn medru gorffen y plasdy ac fe'i prynwyd gan y Llwydiaid. Cafodd ei adael heb ei orffen ganddynt.

Erbyn heddiw mae Foxhall newydd yn furddun gyda eiddew yn tyfu hyd ei waliau.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 17g
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Categori:Plasdai Sir Ddinbych
MULTOS

Mae'r term **MULTOS** yn cynrychioli (yn Saesneg) "*Multi-application smart-card Operating System*", sef system weithredu ar gyfer cerdiau clyfar aml-raglen yw MULTOS.

Y gwahaniaeth allweddol rhwng MULTOS, o'i gymharu a systemau gweithredu cerdiau clyfar eraill, yw ei fod yn defnyddio system o amgryptio goriad-cyhoeddus, sy'n golygu bod y corff (e.e. banc) sy'n cynnig y cerdyn yn medru cadw rheolaeth lwyr ar y rhaglenni a osodir ac a ddileir o'r cerdyn. Gwneir hyn drwy ddefnyddio Awdurdod Rheoli Goriadau (ARhG). Mae'r ARhG yn rhoi'r gallu i berchennog y cerdyn i glymu'r cerdyn i'r perchennog. Golyga hyn mai dim ond perchennog y cerdyn sy'n medru newid y rhaglenni ar y cerdyn - ac medrent wneud hynny dros sianeli sydd heb gael eu gwarchod ac heb y perygl o ddatgelu gwybodaeth gyfrinachol.

Cyhoeddwyd yn 2013 bod 500 miliwn cerdyn **MULTOS** wedi cael eu creu .

## MAOSCO 
Corff aelodaeth agored yw MAOSCO (Consortiwm MULTOS), sy'n hyrwyddo ac yn hybu datblygiad MULTOS fel y safon fyd-eang fwyaf diogel ar gyfer cerdiau clyfar.

## Gweithredolwyr MULTOS 
Mae nifer o gwmnïau wedi gweithredu manylebau MULTOS.

* MULTOS International (Awstralia)
* Ubivelox (Corea)
* Hitachi (Siapan)
* Samsung (Corea)

## Gweler hefyd
*Cerdyn banc

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan MAOSCO
* Gwefan MULTOS International

Categori:Bancio
Arena Pula

Amffitheatr Rufeinig ydy **Pula Arena**, wedi'i lleoli yng nghanol Pula, Croatia. Dyma'r unig amffitheatr sydd wedi goroesi'r blynyddoedd gyda phedwar tŵr a llawer o nodweddion Rhufeinig mewn cyflwr mor dda. Fe'i codwyd yn 27 CC - 68 ÔC ac mae ymhlith y 7 arena fwyaf sydd wedi goroesi drwy'r byd. Mae'r Arena yn parhau i gael ei ddefnyddio yn aml ar gyfer cyngherddau, gyda llwyfan a chadeiriau yn cael eu gosod tu fewn iddo.

## Adeiladu 
Calchfaen yw'r muriau, ac mae tri llawr i'r rhannau hynny sy'n wynebu'r môr a dau ar y gweddill. Codwyd yr Arena ar lethr ac mae'r waliau'n 29.4 metr ar eu huchaf. Mae gan y ddau lawr cyntaf 72 bwa yr un, gyda 64 agoriad petryal ar y llawr uchaf.
bawd|250px|chwith|Bwa o wal wedi'i hadfer.

Mae echelin yr amffitheatr siâp ofal yma yn  o ran hyd, a'r waliau'n  mewn uchder. Yn ei hamser gallai gynnwys 2,000 o wylwyr yn y *cavea*, oedd a 40 o risiau wedi'u rhannu'n ddau *meniani*. Mae'r seddau wedi'u lleoli'n uniongyrchol ar y llawr serth. Mae'r maes lle roedd y chwarae'n digwydd (y gwir *arena*) yn mesur . Yn gwahanu'r maes hwn a'r gynulleidfa roedd gatiau haearn cryf.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghroatia
Categori:Amffitheatrau
Categori:Pula
Categori:Safleoedd archaeolegol Croatia
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Alexander Blackman

Yn 2013 cafwyd **Alexander Blackman** (39 oed yn Rhagfyr 2013) yn euog gan lys milwrol o lofruddiaeth yn Affganistan yn 2011 pan oedd yn rhingyll yn y Môr-filwyr Brenhinol. Cafodd ei ddedfrydu i garchar am oes a bydd yn y carchar am o leiaf 10 mlynedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1970au
Categori:Y Môr-filwyr Brenhinol
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o lofruddiaeth
Categori:Pobl o Wlad yr Haf
Categori:Rhyfel Affganistan (2001–21)
Cwyllog

Santes o Gymru o ddechrau'r 6g oedd **Cwyllog** (neu **Cywyllog**). Ychydig a wyddys amdani ond mae ei henw anghyffredin yn awgrymu tarddiad Celtaidd. Fel oedd yn arferol yn Oes y Seintiau roedd hi yn perthyn i nifer o seintiau eraill. Dywedir iddi sefydlu Eglwys St Cwyllog ym mhentref Llangwyllog, yng nghalon Ynys Môn. Dethlir ei dydd gŵyl yn flynyddol ar 7 Ionawr.

## Bywgraffiad
Roedd Cwyllog yn ferch i Caw neu Coel o Rheged un o penaethiaid yr Hen Ogledd a gollodd ei diroedd ac a ddihangodd i ogledd-ddwyrain Môn gyda'i deulu, lle cafodd dir yn anrheg gan Faelgwn Gwynedd ar yr amod eu bod yn canolbwyntio ar grefydd a pheidio a cheisio gwladfa iddynt eu hunain; sefydlodd ar y tir a elwir yn Twrcelyn.

Gŵr Cwyllog oedd Medrod, nai i'r Brenin Arthur ac yn ôl yr hanesydd Angharad Llwyd yn ei llyfr *Hanes Môn*, trodd at yr eglwys wedi marwolaeth Medrawd ym Mrwydr Camlan oddeutu 537.

## Gweler hefyd
*Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"
*Rhestr o seintiau Cymru
*Gorsaf Reilffordd Llangwyllog

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
EMV

bawd|Terfynell talu EMV - di-gyswllt

Safon rhyngwladol yw **EMV** (**Europay, MasterCard a Visa**) ar gyfer sicrhau bod cerdiau cylched gyfannol (cerdyn sglodyn) yn medru rhyngweithio â therfynellau talu (POS) a pheiriannau twll yn y wal (ATM), er mwyn gwirio trafodaethau cerdiau credyd a debyd.

Ymdrech ar y cyd rhwng Europay, MasterCard a Visa, yw EMV, i sicrhau diogelwch a rhyng-ddefnydd byd-eang o ddulliau talu gyda cherdyn sglodyn. Diffinnir a rheolir y safonnau gan y cwmni EMVCo. Ymunodd JCB (o Japan) â'r mudiad yn Rhagfyr 2004, American Express yn Chwefror 2009 a CUP (China UnionPay) ym Mai 2013. (Nodyn - cyfunwyd Europay a MasterCard yn 2002).

Mae systemau cerdiau silicon sy'n seiliedig ar safonnau EMV yn cael eu mabwysiadu ar draws y byd. Yr enw mwyaf cyfarwydd ar eu cyfer yn y wasg yw "**Chip and PIN**", ond nid oes angen PIN pob tro - mae cerdiau di-gyswllt yn dechrau dod yn fwy cyffredin ar gyfer taliadau bychain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bancio
Categori:Safonau
Brodwaith

Addurno defnydd gyda nodwydd ac edau, ac weithiau gwifren fain, yw **brodwaith**. Prif dechnegau brodwaith yw brodwaith edafedd (criwl), gwaith blaen nodwydd, brodwaith pwyth croes, cwiltio, pluwaith, a gwaith cwils.

## Galeri

File:BajnaFotoThalerTamas7.jpg
File:BajnaFotoThalerTamas8.jpg
File:BajnaFotoThalerTamas4.jpg
File:BajnaFotoThalerTamas3.jpg

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwniadwaith
Robin Hwd

[bawd|Cerflun o Robin Hwd yn [Nottingham.]]
Herwr chwedlonol yn llên gwerin Lloegr yw **Robin Hwd** (). Mae'n destun nifer o faledi sy'n dyddio ers y 14g. Mae Robin a'i griw, ei "Lanciau Llon", yn dwyn oddi ar y cyfoethog a'r pwerus er budd y tlawd. Mewn nifer o'r straeon, Marian Forwyn yw ei gariad. Yn draddodiadol mae Robin Hwd a'i griw yn gwisgo dillad o liw gwyrdd Lincoln. Cysylltir y chwedl yn bennaf ag ardal Swydd Nottingham a Swydd Lincoln, yn enwedig Coedwig Sherwood, er roedd baledi cynnar wedi eu lleoli yn ne Swydd Efrog. Mae dyddiadau honedig y straeon yn amrywio o deyrnasiad Rhisiart I (1189–99) i oes Edward II (1307–27). Roedd Robin yn amddiffyn y tlawd ac yn twyllo a lladd y cyfoethog a swyddogion llwgr a digydwybod yr eglwys a'r llywodraeth. Mae'r elfen hon o'i chwedl yn adlewyrchu'r anfodlonrwydd ymysg y bobl gyffredin a arweiniodd at Wrthryfel y Werin ym 1381.

## Gweler hefyd 
* Rob Roy MacGregor
* Twm Siôn Cati

## Cyfeiriadau 

Categori:Chwedlau'r Oesoedd Canol
Categori:Llên gwerin Lloegr
A Dictionary in Englyshe and Welshe

Geiriadur Saesneg–Cymraeg gan William Salesbury yw ***A Dictionary in Englyshe and Welshe***, a gyhoeddwyd yn 1547. Mae'n un o'r llyfrau printiedig cynharaf yn Gymraeg.

## Disgrifiad
Teitl llawn y llyfr yw *A Dictionary in Englyshe and Welshe moche neccessary to all suche Welshemen as will spedly learne the englyshe tongue...*. Ar ddechrau'r geiriadur ceir cyfarchiad Saesneg i'r brenin Harri VIII sy'n cael ei ddilyn gan anerchiad yn Gymraeg i'r Cymry a thraethawd i esbonio ansawdd a nodweddion y llythrennau Saesneg. Wedyn ceir y brif adran o eiriau Saesneg gyda chyfystyron Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Geiriaduron Cymraeg
Categori:Geiriaduron Saesneg
Categori:Llyfrau 1547
Categori:Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Categori:William Salesbury
Adeiladau rhestredig Gradd I Caerffili

Dyma restr o **adeiliadau rhestredig Gradd I ym mwrdeistref sirol Caerffili**. Gradd I yw'r radd uchaf ar gyfer adeiladau hanesyddol yng Nghymru a Lloegr; ystyrir yr adeiladau hyn i fod o ddiddordeb arbennig.

|}

## Cyfeiriadau

Categori:Rhestrau adeiladau ac adeiladwaith
Fideo 9

Rhaglen gerddoriaeth a chelfyddydol oedd ***Fideo 9*** a ddarlledwyd ar S4C rhwng 1988 a 1992. Fe gyflwynwyd y pum cyfres cynta gan Eddie Ladd a cyflwynwyd y gyfres olaf gan Daniel Glyn. Fe ddaeth y teitl o'r ffaith ei fod yn cael ei ddarlledu am 9pm nos Iau ar S4C. Fe gynhyrchwyd y gyfres gan Criw Byw.

I gychwyn roedd y rhaglen yn gymysgedd o fideos a chyfweliadau gyda artistiaid Cymraeg a roedd yn cynnwys eitemau am y byd celfyddydol. Roedd yna elfen rhyngwladol gref hefyd drwy ddangos fideos cerddorol gan grwpiau tu allan i'r diwylliant Eingl-Americanaidd. Dilynodd y rhaglen nifer o grwpiau Cymreig wrth iddynt chwarae gigs ar gyfandir Ewrop.

Erbyn dechrau'r 90au roedd yna lai o bwyslais ar yr eitemau celfyddydol a mwy ar adlewyrchu y Sîn Roc Gymraeg. Fe ddaeth y cynhyrchwyr, Criw Byw yn nodedig am greu fideos gwreiddiol ar gyfer grwpiau'r cyfnod. Roedd *Fideo 9* yn rhoi'r cyfle i roi sglein broffesiynol ar sîn oedd yn amatur yn ei hanfod. Roedd yna benodau arbennig yn canolbwyntio ar un grŵp, er enghraifft y rhaglen ddogfen ABC Datblygu.

Fe newidiwyd pwyslais eto erbyn y gyfres olaf yn 1992, gyda Daniel Glyn yn cyflwyno sesiynau byw, fideos a chyfweliadau. Yna fe ganslwyd y gyfres gan S4C gyda cryn wrthwynebiad. Roedd nifer o fandiau yn gwerthfawrogi fod y rhaglen yn llwyfan i hyrwyddo cerddoriaeth Gymraeg a hefyd yn cefnogi'n ariannol drwy dalu am sesiynau recordio a cynhyrchu fideos. Ar y pryd, ychydig iawn o fandiau roc/pop oedd yn gallu gwneud bywoliaeth o'r SRG.

Er y daeth *Fideo 9* i ben, fe barhaodd Criw Byw i gynhyrchu'r rhaglen *Syth* o 1991 ymlaen. Roedd yn cael ei ddarlledu yn ystod amser rhaglenni plant, yn cael ei gyflwyno gan Kevin Davies ac yn cynnwys newyddion, siart Cytgord, fideos a chyfweliadau.

### Criw Byw 
Cwmni cynhyrchu teledu oedd Criw Byw a ffurfiwyd yn 1988 gan Geraint Jarman, Andy Brice, Gethin Scourfield a Dafydd Rhys . Ar ôl i *Fideo 9* ddod i ben fe newidiwyd enw'r cwmni i Bangaw.

### Ail-ddarllediadau 
Mae rhai o fideos unigol y gyfres wedi eu ail-ddangos fel rhan o eitemau 'fideo archif' yn rhaglenni cerddoriaeth mwy diweddar S4C, fel *Bandit* a *Y Lle*.

Yn 2013 fe wnaeth S4C lansio cyfres gerddoriaeth gyfoes newydd *Ochr 1*, i gymryd lle *Bandit* a ddaeth i ben yn 2012. Yn 2012 a 2013 fe ail-ddarlledwyd penodau cynnar o *Fideo 9* ar ôl *Ochr 1*.

## Dolenni Allanol
* Fideo 9 ar Clip Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu cerddoriaeth
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1988
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1992
Syth

Rhaglen gerddoriaeth i bobl ifanc oedd ***Syth*** a ddarlledwyd o 1991 hyd at 1995. Roedd teitl y rhaglen yn newid bob blwyddyn - ''Syth '91*, *Syth '92'' ac ati. Fe'i ddarlledwyd yn ystod *Slot 23* - brand rhaglenni plant ar S4C yn y cyfnod. Fe gellir ei weld fel brawd bach *Fideo 9*.

Cyflwynydd y gyfres oedd Kevin Davies a roedd y rhaglenni yn cynnwys fideos, newyddion, siart Cytgord a chystadlaethau. Er mwyn apelio at gynulleidfa ifanc roedd y gyfres yn nodedig am ddelwedd trawiadol gyda graffeg cyfrifiadurol yn cael ei ddefnyddio i gysylltu elfennau'r rhaglen.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu cerddoriaeth
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1991
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1995
Rhwydwaith Goriad Cyhoeddus

Cyfeiria rhwydwaith goriad-cyhoeddus (Saesneg : PKI - public key infrastructure) at gasgliad o galedwedd, meddalwedd, pobl, polisiau, a dulliau gweithredu, sy'n anghenrheidiol i greu, rheoli, dosbarthu, defnyddio, storio, ac i ddirymu tystysgrifau digidol.

## Enghreifftiau
*Awdurdod ardystio MULTOS (Saesneg:MULTOS Certification Authority).
*Awdurdod ardystio EMV (MasterCard, Visa, Amex, Discover, ...)

## Termau
* **Awdurdod ardystio (AA)** - prif bwrpas AA yw i arwyddo'n ddigidol ac i gyhoeddi y goriad cyhoeddus sydd ynghlwm â defnyddiwr penodol. Gwneir hyn trwy ddefnyddio goriad cyfrinachol yr AA, fel bod ymddiriedaeth yng ngoriad y defnyddiwr yn dibynnu ar ddilysrwydd goriad yr AA.

## Cyfeiriadau
Categori:Cryptograffeg
Categori:Cyfrifiadureg
Dewi Llwyd

Newyddiadurwr a darlledwr o Gymro yw **Dewi Llwyd** (ganwyd 26 Mawrth 1954). Mae'n un o gyflwynwyr amlycaf Cymru, wedi cyflwyno rhaglenni nosweithiol Newyddion S4C, rhaglenni etholiadol a chyfresi trafodaeth wleidyddol.

## Bywyd cynnar
Ganwyd **Dewi Llwyd Williams** ym Mangor yn 1954. Roedd ei dad, y Parchedig Ifor Ll. Williams o Gwm Rhymni yn wreiddiol, yn weinidog gyda'r bedyddwyr ac yn gyn-löwr. Roedd ei fam Mary yn athrawes o Ddyffryn Conwy a briododd Ifor yn 1952. Magwyd Dewi yn Neiniolen a Threforys a setlodd y teulu yn y mans ar Ffordd Deiniol, Bangor cyn ei fod yn chwe mlwydd oed.

## Gyrfa
Fe ymunodd a'r BBC o ddiwedd 1979 fel gohebydd seneddol ac fe roedd yn wyneb cyfarwydd iawn ar raglen *Newyddion* S4C ers y cychwyn.

Cyflwynodd y rhaglen drafodaeth wleidyddol ''Pawb a'i Farn'' ar S4C rhwng 1998 a 2019. Cyflwynodd ei sioe olaf ar 2 Tachwedd 2019 gan ddweud ei fod yn "teimlo bod fy nghyfnod i ar y rhaglen wedi dod i ben ac mae'n bryd trosglwyddo i'r genhedlaeth nesaf".

Ar ddiwedd 2012 gadawodd prif raglen newyddion S4C ac fe olynodd Gareth Glyn fel prif gyflwynydd y *Post Prynhawn* ar Radio Cymru. Cyflwynodd ei rifyn olaf o'r *Post Prynhawn* ar 9 Hydref 2019. Hefyd ar y radio roedd yn cyflwyno'r rhaglen *Dewi Llwyd ar fore Sul* a oedd yn cynnwys "adolygiadau o'r papurau Sul, gwestai pen-blwydd a cherddoriaeth hamddenol". Cychwynodd y rhaglen ar ddechrau 2008 a chyhoeddodd Dewi y byddai'n rhoi'r gorau i gyflwyno'r rhaglen ar ddiwedd 2021.

Roedd hefyd yn llywio y rhaglen radio yn holi gwleidyddion, *Hawl i Holi*, ers 2008. Cyflwynodd ei rifyn cyntaf erioed o'r rhaglen o Ganolfan Bro Aled, Llansannan, a dyna hefyd leoliad ei rifyn olaf a ddarlledwyd yn fyw ar nos Iau 6 Gorffennaf 2023.

Ers 2019 mae'n cyflwyno y rhaglen radio *Dros Ginio* bob dydd Llun a Gwener.

## Bywyd personol
Mae'n briod a Nia. Wedi priodi roedd y ddau yn byw yng Nghaerdydd ac am gyfnod roedd Dewi yn gweithio yn Llundain fel gohebydd seneddol. Yn Chwefror 1983, symudodd y teulu i fyw yn ardal y Garth ym Mangor.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*Dewi Llwyd ar fore Sul

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Stan Tracey

Pianydd a chyfansoddwr jazz o Loegr oedd **Stanley William Tracey** (30 Rhagfyr 1926 – 6 Rhagfyr 2013). Ei recordiad enwocaf yw *Jazz Suite* (1965) a ysbrydolwyd gan *Under Milk Wood* gan Dylan Thomas. Enillodd Tracey y Wobr Jazz yng Ngwobrau Ivor Novello yn 2012.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pianyddion jazz o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
A briefe and a playne introduction, teaching how to pronounce the letters in the British tong

Gwerslyfr gan William Salesbury yw ***A briefe and a playne introduction, teaching how to pronounce the letters in the British tong...*** (cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1550), sy'n amcanu dysgu elfennau'r iaith Gymraeg (sef y *British tong[ue]*) i Saeson. Dyma'r llyfr cyntaf o'i fath erioed.

## Disgrifiad
Teitl llawn y llyfr yw *A briefe and a playne introduction, teaching how to pronounce the letters in the British tong (now commonly called the Welsh) whereby an Englishman shal not only w[it]h ease read the said tong rightly ; but markyng ye same wel, it shall be a meane for him with one labour and diligence to attaine to the true and natural pronunciation of other expediente and most excellente languages.*

## Llyfryddiaeth
**A briefe and a playne introduction, teaching how to pronounce the letters in the British tong...*. Llundain, 1550.
**Ailargraffiad gyda'r teitl *A playne and a familiar introduction, ...*. Llundain, 1567.

## Cyfeiriadau
Categori:Gramadegau Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Categori:Llyfrau 1550
Categori:Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Categori:William Salesbury
Gwn aer

bawd|Ymarfer saethu reiffl aer.
Arf sy'n defnyddio aer cywasgedig i saethu bwledi, haels, neu saethau yw **gwn aer**. Mae gwn aer yn fath o wn, ond nid yw'n arf tân gan nad yw'n defnyddio tanwydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arfau niwmatig
Categori:Drylliau
Dragon Data

Cwmni cynhyrchu cyfrifiaduron cartref oedd **Dragon Data**. Fe'i sefydlwyd yn 1982 gan gwmni teganau Mettoy a oedd ar y pryd â'i bencadlys yn Fforestfach, ger Abertawe. Gobaith y cwmni oedd manteisio ar gynnydd ym mhoblogrwydd cyfrifiaduron cartref, ddechrau'r 1980au.

Cynnyrch enwocaf Dragon Data oedd cyfres o gyfrifiaduron Dragon (yn bennaf, y Dragon 32 a'r Dragon 64), a werthwyd drwy'r post ac yn siopau Boots, Comet a Dixons rhwng 1982 ac 1984. Fodd bynnag, aeth y cwmni i drafferthion yn gynnar iawn, a bu raid i gonsortiwm, a oedd yn cynnwys Awdurdod Datblygu Cymru, achub Dragon Data yn ariannol. Fel rhan o'r cytundeb gyda'r Awdurdod Datblygu, symudodd Dragon Data i ffatri yng Nghynffig, Pen-y-bont ar Ogwr.

Prynwyd Dragon Data gan gwmni o Sbaen, Eurohard SA, yn 1984.

## Gweler hefyd
* Dragon 32/64

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* World of Dragon

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1982
Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Cyfrifiadureg
Categori:Dadsefydliadau 1984
Categori:Economi Abertawe
Pawb a'i Farn

*
Rhaglen deledu ar S4C yn trafod materion cyfoes yw *'''Pawb a'i Farn'''''. Mae'r sioe yn teithio i wahanol leoliadau yng Nghymru gan wahodd cynulleidfa leol i osod cwestiynau i banel o wleidyddion a phobl amlwg. Cychwynnodd y rhaglen ym mis Mai 1993 a chynhyrchir y rhaglen gan BBC Cymru i S4C. Betsan Powys yw'r cyflwynydd presennol.

Mae'r rhaglen yn trafod pynciau llosg y dydd yn ogystal â materion lleol. Gwahoddir pedwar panelydd i gymerid rhan, wedi eu dewis i adlewyrchu ystod o safbwyntiau gwleidyddol.  Yn wahanol i raglenni tebyg fel Question Time, i ddechrau roedd y cyflwynydd yn arwain y drafodaeth ar ei draed o flaen y gynulleidfa tra bod y panelwyr yn eistedd tu ôl i ddesg. Ers 2015 mae'r cyflwynydd wedi eistedd gyda'r panelwyr tu ôl i'r ddesg.

## Cyflwynwyr
Y cyflwynydd gwreiddiol oedd Gwilym Owen. Ar ddiwedd 1994 daeth Huw Edwards yn gyflwynydd am bedair blynedd gyn iddo basio'r awenau i Dewi Llwyd. Darlledwyd sioe gyntaf Dewi o Amlwch yn 1998 a bu'n arwain y drafodaeth am 21 mlynedd. Cyflwynodd ei sioe olaf o Landudno ar 2 Tachwedd 2019, wythnos cyn etholiad cyffredinol 2019. Wedi cyfnod y pandemig COVID-19 cychwynodd gyfres newydd ar 15 Gorffennaf 2020 gyda chyflwynydd newydd, Betsan Powys.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Pawb a'i Farn ar wefan y BBC
* 

Categori:Rhaglenni teledu BBC Cymru
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1993
Gelatin

bawd|Dalennau gelatin
Sylwedd a ddaw o brotin anifeiliaid yw **gelatin**, neu **gludai**. Defnyddir yn y gegin ac mewn diwydiant i ffurfio geliau. Ceir gelatin drwy wresogi colagen, a ddaw o groen, meinwe gyswllt mewn cig, ac esgyrn yn enwedig o anifeiliaid ifainc. Fe'i echdynnir gan ddefnyddio dŵr poeth ac asidau neu alcalïau. Mae'n dryloyw a bron yn ddi-liw, ac fe'i werthir ar ffurf sych fel powdwr neu ddalennau tenau.

Mae gronynnau gelatin yn hydroffilig a chanddynt strwythur hir, edafaidd, ac mae'r priodweddau arbennig hyn yn ei alluogi i drawsnewid cyfaint mawr o hylif yn sylwedd lled-solet neu gel. Os ychwanegir hylif i gelatin, bydd y gelatin yn chwyddo wrth amsugno'r dŵr. Os gwresogir y cymysgedd, mae'r gronynnau chwyddedig yn toddi wrth i'r hylif ymdoddi a cheir cymysgedd a elwir yn "sol" (system goloidaidd hylifol). Mae'r sol yn cynnwys digon o egni i'r gronynnau symud yn rhydd. Wrth oeri, mae'r gronynnau'n colli egni ac yn ffurfio rhwyll sy'n dal yr hylif yn gemegol drwy fondiau ar eu harwyneb ac yn ffisegol drwy'r rhwydwaith tri dimensiwn. Hon yw'r ffurf ludiog a solet a elwir yn gel.

Ni ddylir cymysgu gelatin gyda phinafal ffres, gan fod y ffrwyth hon yn cynnwys ensym sy'n atal y gelatin rhag ceulo; gellir defnyddio pinafal tun. Gan nad yw gelatin yn addas ar gyfer llysieuwyr, gellir defnyddio agar-agar neu wymon bwyta (mos Iwerddon) yn lle. Sylwer bod nifer o jelïau ffrwyth yn defnyddio'r sylwedd naturiol pectin ac nid gelatin i geulo.

## Fferylliaeth 
bawd|150px|Pils a wneir o gelatin.
Defnyddir gelatin yn y diwydiant fferyllol i gynhyrchu pils a thabledi meddyginiaethol, colur, elïoedd, losin peswch, a chynnyrch plasma.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cynnyrch anifeiliaid
Categori:Proteinau
Categori:Tewychyddion
Aled ap Dafydd

Cyn-newyddiadurwr o Gymru yw **Aled ap Dafydd** (ganwyd Mawrth 1979).

Fe'i magwyd ym Mangor ac fe aeth i Ysgol Tryfan cyn ennill ysgoloriaeth i Brifysgol Bangor.

Fe ymunodd ag adran Chwaraeon BBC Cymru yn 1997 fel gohebydd a sylwebydd. Cafodd ei benodi'n ohebydd chwaraeon Newyddion yn 2001 ac fe gyflwynodd rhaglenni pêl-droed a rygbi rhyngwladol ar S4C.

Bu'n ohebydd gwleidyddol BBC Cymru hyd at 2019. Gadawodd y gorfforaeth i weithio i Blaid Cymru fel Gyfarwyddwr Strategaeth Wleidyddol a Materion Allanol. Yn etholiad cyffredinol 2019 ef oedd ymgeisydd Plaid Cymru dros Ynys Môn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Sylwebyddion chwaraeon
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Tryfan
Bethan Rhys Roberts

Newyddiadurwraig a chyflwynydd o Gymru yw **Bethan Rhys Roberts**  (ganwyd 16 Ebrill 1968). 

## Bywyd cynnar 
Cafodd ei geni ym Mangor ac aeth i Ysgol Tryfan.

Fe astudiodd Ffrangeg ac Eidaleg yn y brifysgol ac fe aeth ymlaen i astudio newyddiaduraeth print ac Ewropeaidd yng Nghaerdydd a Paris . 

## Gyrfa 
Fe ymunodd a'r BBC yn 1992, gan ohebu yn bennaf ar storïau tramor o'r dwyrain canol, Iwgoslafia a Swdan. Yn 1997 fe ddaeth hi'n ohebydd gwleidyddol i BBC Cymru a rhwng 2000 a 2006 roedd hi'n cyflwyno rhaglenni newyddion a gwleidyddol ar y BBC World Service a World TV.

Fe symudodd hi a'i theulu yn ôl i Gaerdydd yn 2006 . Ers 2013 hi yw prif gyflwynydd rhaglen Newyddion ac **Y Sgwrs** - y rhaglen a ddisodlodd CF99.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Tryfan
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Castell Mawr

Ceir sawl amddiffynfa o'r enw **Castell Mawr**:

*Castell Mawr, Llanwinio, castell mwnt a beili yn Sir Gaerfyrddin
*Castell Mawr, Llangelynnin, bryngaer yng Ngwynedd
*Castell Mawr, Eglwyswrw, bryngaer yn Sir Benfro

;Gweler hefyd
*Castell Perthi-Mawr, bryngaer yng Ngheredigion