open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baner Gagauzia

**Baner Gagauzia** yw baner swyddogol Gagauzia (Gagauz-Yeri) ac fe'i cymeradwywyd yn swyddogol gan y gyfraith a basiwyd gan Senedd Gagauzia ar 31 Hydref 1995. Rhanbarth hunanlywodraethol Tyrceg ei hiaith o fewn Moldofa yw Gagauzia, ond bod dylanwad Rwsiaidd gref arni oherwydd ei hanes.

## Disgrifiad
Mae'r faner yn cynnwys tair streipen:
* streipen uchaf las, 3/5 o led y faner
* streipen ganol wyn, 1/5 o led y faner
* streipen isaf goch, 1/5 o led y faner

Mae tair seren felen ar y streipen las. Mae diamedr pob seren yn 3/20 o led y faner a 3/10 o led y faner yw'r pellter rhwng y sêr.

## Hanes
 Baner y Gagauz, 1991–1994]]
  Baner Gagauzia, 1992-1993]]
Gyda chwymp yr Undeb Sofietaidd, enillodd Gweriniaeth Moldofa ei hannibyniaeth yn 1991. Ar 19 Awst datganodd pobl Gagauz eu gwladwriaeth eu hunain. Rhwng 1991 a 1994, defnyddiwyd baner las golau gyda phen blaidd coch ar ddisg wen ac addurniadau melyn arni. Fe'i defnyddiwyd gyntaf mewn cyfarfod tanddaearol ym mis Hydref 1989 yn Comrat. Yn yr iaith Dyrceg, Kökbayrak (Y Faner Las) oedd enw'r faner.

Mae baner Gagauzia'n cymryd symbolau o Ymerodraeth Cwman (1061–1240). Mae'r glas golau yn symbol o'r duw awyr Tengri, y credai hynafiaid y Gagauz ynddo. Gökoğuz oedd yr enw Gagauz yn wreiddiol. Daw'r gair "gök" o Dyrceg ac mae'n golygu "awyr", ystyr Oğuz "Oghuz" - sef y Twrciaid Oghuz bu'n gyndeidiau i nifer o'r cenhedloedd Twrceg heddiw.

Ar 23 Rhagfyr 1994, daethpwyd i gytundeb gyda Gweriniaeth Moldofa i roi ymreolaeth rannol i Gagauzia. Ar 31 Hydref 1995, mabwysiadwyd y faner yn ei ffurf bresennol gan y Cynulliad Cenedlaethol gyda Chyfraith Rhif 2-IV/1. Mae statws baner las golau gyda disg melyn, ymyl ddu gyda phen blaidd du yn aneglur hefyd. Ymddengys hefyd ei fod yn dyddio o gyfnod mudiad annibyniaeth Gagauzia tua 1990.

## Dolenni allanol
* Flags of the World - Gagauzia (Moldova) 
* Vexillographia - Gagauzia (Rwsieg)
* What is Gagauzia? fideo ar Youtube

## Cyfeiriadau
Categori:Gagauzia
Categori:Moldofa
Categori:Baner iswladwriaethol
Jac y Jyngl (panto)

Pantomeim gan Gwmni Theatr Cymru o 1977/78 yw ***Jac y Jyngl.*** Dyma'r seithfed panto ar gyfer plant Cymru, a gyflwynwyd yn flynyddol gan Cwmni Theatr Cymru ers *Mawredd Mawr* ym 1971. 

## Disgrifiad byr 
Sioe gerddorol gomig wedi'i seilio ar stori *Jack And The Beanstalk*.

## Cefndir 
Dilwyn Roberts, cyfansoddwr a cyfarwyddwr cerdd y panto, sy'n hel atgofion ar ei wefan : "Cefais alwad arall gan Wilbert Lloyd Roberts. Roedd Cwmni Theatr Cymru eisiau i mi ysgrifennu’r caneuon ar gyfer eu panto nesaf, *Jac y Jyngl*, roedd yn seiliedig ar stori *Jack and the Beanstalk",* ychwanegodd. 

## Cymeriadau 
* Jac
* Blodwen Taibach
* Syr Powys ap Tudno Le Grand
* Hawys
* Hywel

## Cynyrchiadau nodedig 
* Jac - Mei Jones
* Blodwen Taibach - Wyn Bowen Harris
* Syr Powys ap Tudno Le Grand - Cefin Roberts
* Hawys - Nia Ceidiog
* Hywel - Valmai Jones

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cerdd Cymraeg
Categori:Pantomeim Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Ar Hyd y Nos (sioe)

Sioe lwyfan gan Gwmni Theatr Cymru o 1978 yw ***Ar Hyd y Nos*** fu'n rhan o'u digwyddiad *Gŵyl 78*.

## Disgrifiad byr 
## Cefndir 
Yr actores Marion Fenner sy'n cofio'i phrofiad cyntaf o weithio efo Cwmni Theatr Cymru : "Y cynhyrchiad cynta wnes i 'dar cwmni oedd *Ar Hyd y Nos*, o'dd yn rhan o weithgareddau *Gŵyl 1978*. Roedd hwn yn dechrau da, a'r actorion profiadol David Lyn a Beryl Williams yno i'n harwain ni, y criw iau, oedd yn cynnwys Sioned Mair, Cefin Roberts, Iestyn Garlick a Wyn Bowen Harris. Roedd Gari Williams yn y cynhyrchiad hefyd, yn ogystal â chriw o ddawnswyr Sbaenaidd. Roedd hi'n dipyn o sioe, yn fath o ddrama gerdd", ychwanegodd.

## Cymeriadau 
## Cynyrchiadau nodedig 
[bawd|Cynllun set y cynhyrchiad *[Ar Hyd Y Nos (sioe)|Ar Hyd Y Nos* 1978 gan Martin Morley]]
Llwyfannwyd y cynhyrchiad ym 1978 gan Gwmni Theatr Cymru; cyfarwyddwr Wilbert Lloyd Roberts; cynllunydd Martin Morley; cast:

* David Lyn
* Beryl WIlliams
* Sioned Mair
* Cefin Roberts
* Iestyn Garlick
* Wyn Bowen Harris
* Gari Williams
* Marion Fenner

## Cyfeiriadau
Marion Fenner

Actores o Gymraes sy'n fwyaf adnabyddus am bortreadu Metron Doreen Bevan yn y gyfres Pobol y Cwm yw **Marion Fenner** (ganwyd 1952). Bu'n wyneb cyfarwydd ar lwyfannau a'r sgrin yng Nghymru ers y 1970au. Ymunodd â Chwmni Theatr Cymru ym 1978 ac ymddangosodd mewn cynyrchiadau o ddramâu fel *Esther*, *Sál* a sawl pantomeim gan gynnwys *Eli Babi, Mwstwr Yn Y Clwstwr a Rasus Cymylau.* Cyhoeddodd ei hunangofiant *Ŵ, Metron* yn 2014 a gyhoeddwyd gan Y Lolfa. 

Fe'i ganed yng Nghwmllynfell. Hyfforddodd fel athrawes a bu'n dysgu yn Ysgol Gynradd Trebanos am saith mlynedd cyn ail-hyfforddi fel actores yn y Coleg Brenhinol Cerdd A Drama Cymru yn y 1970au.

Ym 1982 ymunodd â chast Pobol y Cwm fel Metron Doreen Probert. Arhosodd fel rhan craidd o'r gyfres hyd at 1996, gan ddychwelyd ym 1999 am ail gyfnod. Rhwng cyfnodau ar yr opera sebon bu'n gwerthu colur a persawr yn Nghaerdydd. Mae Marion yn ymddangos yn aml ar Prynhawn Da ar S4C yn rhannu gwybodaeth a thipiau harddwch.

## Gyrfa 
### Theatr 
bawd|Cast y sioe Mwstwr Yn Y Clwstwr (1979)
* *Ar Hyd Y Nos* (1978) Cwmni Theatr Cymru
* *Eli Babi* (1978) Cwmni Theatr Cymru
* *Esther* (1979) Cwmni Theatr Cymru
* *Gwenith Gwyn* (1979) Cwmni Theatr Cymru
* *Mwstwr Yn Y Clwstwr* (1979) Cwmni Theatr Cymru
* *Sál* (1980) Cwmni Theatr Cymru
* *Oidipos Frenin* (1980) Cwmni Theatr Cymru
* *Rasus Cymylau* (1982) Cwmni Theatr Cymru

### Teledu A Ffilm 
* *Pobol Y Cwm* (1982-2003)
* *Hafod Henri* (1985)
* *Wil Six* (1988)
* '''Steddfod! 'Steddfod!* (1989)
* *Dirgelwch Yr Ogof* (2002)
* *Con Passionate* (2005)
* *Torchwood* (2006)
* *Calon Gaeth* (2007)
* *Y Pris* (2007)
* *Alys* (2011)
* *Gwaith/Cartref* (2011)
* *Teulu Tŷ Crwn* (2012)
* *Prynhawn Da* (2012-
* *Parch* 
* *Rhiannon'' (2021)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1952
Rasus Cymylau

Pantomeim a lwyfannwyd gan Gwmni Theatr Cymru ym 1982/83 yw ***Rasus Cymylau***. Cyfansoddwyd y gwaith gan Cefin Roberts gyda'r gerddoriaeth gan Dilwyn Roberts. Dyma'r degfed panto i'r cwmni gyflwyno i blant Cymru ers 1971.

## Cymeriadau 
* John Dwy Geiniog
* Heulwen Hâf
* Mr Haul
* Mrs Enfys
* Eira
* Morus y Gwynt
* Ifan y Glaw
* Mr Taran
* Mr Melltan
* Neli Niwl
* Branwen

## Disgrifiad byr 
Sioe wedi'i greu efo cymeriadau'r tywydd yw *Rasus Cymylau*, gyda'r cymeriadau yn cynnwys 'Heulwen Haf', 'Mrs Enfys', 'Eira' a 'Morus Gwynt'. Ras rhwng y gwahanol gymeriadau mewn cymylau oedd prif plot y sioe.

## Cefndir 
Hysbysebwyd y panto fel "degfed pantomein Theatr Cymru" gan gyfeirio'n gelfydd iawn at bob un o'r pantos blaenorol : "Wel *Mawredd Mawr* welsoch chi *Madog* ac *Eli babi* yn rhedeg *Dan y Don* ar ôl *Afagddu* a *Jac y Jyngl* a rheini yn *Gweld Sêr* am eu bod heb gymryd *Pwyll Gwyllt* wrth wneud *Mwstwr yn y Clwstwr!* Be mae nhw'n feddwl eu bod yn ei wneud? Chwarae *Rasus Cymylau!"* 

## Caneuon 
* *Hei Hei Hei Mrs Enfys!*

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y pantomeim am y tro cyntaf yn Theatr Gwynedd, Bangor gan Gwmni Theatr Cymru ym 1982. Cyfarwyddwr Gruffudd Jones; cynllunydd Martin Morley; cyfarwyddwr cerdd Dilwyn Roberts; coreograffi Geoff Powell; sain Rolant Jones; band Dilwyn Roberts (Allweddellau), Nigel Rutherford-Young (offerynnau taro), Nigel Taylor (gitâr fas) ac Ann Llwyd (gitâr chwe tant); cast:

* John Dwy Geiniog - Cefin Roberts
* Heulwen Hâf - Bethan Jones
* Mr Haul - Ifan Huw Dafydd
* Mrs Enfys - Dilwyn Young Jones
* Eira - Marion Fenner
* Morus y Gwynt - Carys Llewelyn
* Ifan y Glaw - Mari Gwilym
* Mr Taran - Rhys Parry Jones
* Mr Melltan - Dafydd Dafis
* Neli Niwl - Sian Meredydd
* Branwen - Janet Jones [Janet Aethwy]

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cerdd Cymraeg
Categori:Pantomeim Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Gruffudd Jones (cyfarwyddwr)

Cyfarwyddwr theatr a dramodydd oedd **Gruffudd Jones** neu **Gruffydd Jones** (marw 2013).  Bu'n ran blaenllaw o sefydlu Theatr Bara Caws ac yn cyfarwyddo sawl cynhyrchiad i Gwmni Theatr Cymru a Hwyl A Fflag. 

Bu farw yn 2013 wedi cyfnod o salwch. Dywedodd Linda Brown o Theatr Bara Caws: “Mae pawb yma yn drist iawn ar ôl clywed y newyddion am Gruff. Roedd ei gyfraniad i’r theatr a’r ddrama Gymraeg yn amhrisiadwy. Bu’n gweithio’n agos iawn â’r cwmni ar hyd y blynyddoedd a bydd colled enfawr ar ei ôl." Dywedodd Linda Brown fod nifer o actorion wedi ffonio’r cwmni yn talu teyrngedau i Gruffydd Jones a bod hyn ynddo’i hun yn adlewyrchu pa mor boblogaidd oedd. Ychwanegodd: “Roeddwn yn ymwybodol nad oedd wedi bod yn dda ers tro ond pan glywais y newyddion, roedd yn sioc fawr. Roedd yn ddyn annwyl yn ogystal â bod yn hynod alluog.”

## Gyrfa 
[bawd|Clawr rhaglen y cynhyrchiad *[Rasus Cymylau*]]

### Theatr 
* *Cymerwch, Bwytewch* (1977) Cwmni Theatr Cymru cyfarwyddwr 
* *Jac Y Jyngl* (1977/78) Cwmni Theatr Cymru cyfarwyddwr
* *Hanner Munud* (1978) Cwmni Theatr Cymru cyfarwyddwr
* *Terfyn* (1978) Theatr Yr Ymylon cyfarwyddwr
* *Gwenith Gwyn* (1979) Cwmni Theatr Cymru cyfarwyddwr
* ''Hwyliau'n Codi* (1979) Theatr Bara Caws cyfarwyddwr
* *Rasus Cymylau* (1980/1981) Cwmni Theatr Cymru cyfarwyddwr
* *Diwedd y Saithdegau* (1983) Sgwâr Un cyfarwyddwr
* *Newid Aelwyd* (1987) Hwyl a Fflag - cyd-awdur
* *William Jones* (1995) Cwmni Theatr Gwynedd - cyd-awdur
* *Henwalia'' (1996) Theatr Bara Caws - cyfarwyddwr

## Oriel 

Delwedd:Group of people discussing a theatrical set (1561906).jpg
Delwedd:Group of people discussing a theatrical set (1561914).jpg
Delwedd:Group of people discussing a theatrical set (1561905).jpg
Delwedd:Group of people discussing a theatrical set (1561909).jpg
Delwedd:Group of people discussing a theatrical set (1561907).jpg
Delwedd:Group of people discussing a theatrical set (1561908).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Gymru
Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 2013
Mwstwr yn y Clwstwr (panto)

Pantomeim Cymraeg gan Gwmni Theatr Cymru o 1979 yw ***Mwstwr yn y Clwstwr*** neu ***Mwstwr y Clwstwr***. Dyma'r wythfed pantomeim Cymraeg i'r cwmni gyflwyno ers 1971. Cyfansoddwyd y gwaith gan Ann Llwyd [Ellis Jones] a Dilwyn Roberts.

## Disgrifiad byr 
Sioe wedi'i osod yn y gofod.

## Cefndir 
Dilwyn Roberts, cyfansoddwr a cyfarwyddwr cerdd y panto, sy'n hel atgofion ar ei wefan : "Ddechrau mis Hydref [1979], derbyniodd Emyr [Gari Williams] alwad ffôn gan Wilbert Lloyd Roberts ynglŷn â phantomeim 1979-80. Cwrddon ni â Wilbert a’r cyfarwyddwr newydd, Alan Clayton. Roedd Alan wedi cyfarwyddo sawl drama i Gwmni Theatr Cymru dros y flwyddyn ddiwethaf yn ogystal â dramâu i HTV. Ysgrifennwyd y sgript gan Ann Llwyd Elis Jones. Yn ymuno ag Emyr yn y cast roedd y criw o actorion oedd ym mhantomeim 1978-79, *Eli Babi.* Chwarae'r dyn drwg unwaith eto oedd [[Ifan Huw Dafydd|[Ifan] Huw Dafydd]], Marion Fenner oedd y Forwyn a Sioned Mair oedd un o'r cariadon. Hefyd yn ymddangos fel cymeriad roedd cyfarwyddwr y panto llynedd, Grey Evans. Y wynebau newydd yn y cast oedd Gwen Ellis, Siân Wheldon a Dilwyn Young Jones."
* Cai
* Serian
* Y Brenin Lwni
* Aderyn
* Grisial
* Micos
* Mrs Lloerig

## Cynyrchiadau nodedig 
[bawd|Cast y sioe *[Mwstwr Yn Y Clwstwr (panto)|Mwstwr yn y Clwstwr* (1979) Archifau Gwynedd.]]
Llwyfannwyd y panto am y tro cyntaf yn Theatr Gwynedd yn Rhagfyr 1979. Cyfarwyddwr Alan Clayton; cynllunydd Martin Morley; cyfarwyddwr cerdd Dilwyn Roberts; cast:

* Abram Cadabram - Ifan Huw Dafydd
* Cai - Dilwyn Young-Jones
* Serian - Sioned Mair
* Y Brenin Lwni - Grey Evans
* Aderyn - Siân Wheldon
* Grisial - Marion Fenner
* Micos - Gari Williams
* Mrs Lloerig - Gwen Ellis

"Yn ôl adolygydd y Daily Post, Roy Owen, roedd y sioe, "Out of this World". Canmolodd y setiau, y sain, y gwisgoedd, y goleuo, y coreograffi ac hefyd y gerddoriaeth. Cyfeiriwyd at Emyr [Gari Williams] fel "seren y sioe", Bu pythefnos o berfformiadau ym Mangor fel arfer, gyda thaith arall o amgylch Cymru i ddilyn, gan ddechrau yn Harlech ar Ionawr 5ed. Wedi 73 o berfformiadau, daeth y daith i ben ym Mhwllheli ar Chwefror 23ain 1980. Hwn oedd trydydd pantomeim Emyr a’r olaf am gyfnod." 

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cerdd Cymraeg
Categori:Pantomeim Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Gwenith Gwyn

Drama gerdd o waith Rhisiart Arwel, Rhydwen Williams a Siôn Eirian ac a lwyfannwyd gan Gwmni Theatr Cymru ym 1980, oedd ***Gwenith Gwyn***. Cyflwynwyd y ddrama gerdd yn Gymraeg a Saesneg. Cyflwynwyd y gwaith yn Theatr Gwynedd, Bangor ac yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Lliw 1980.

## Cymeriadau 
* Mair y forwyn
* Ifan y Gwas
* Ann Thomas
* Catherine Thomas - Mam Ann
* Wil Hopcyn
* Anna y forwyn
* Rhys Price
* Jac
* Marged
* a nifer o drigolion ifanc Llangynwyd.

## Disgrifiad byr 
Drama gerdd yn seiliedig ar hanes *Y Ferch O Gefn Ydfa.* Gosodir y ddrama ym mhlasdy Cefn Ydfa ac yn nhafarn y Royal Oak yn Llangynwyd. Digwydd y ddrama rhwng Mai 1724 a Mai 1725.

## Cefndir 
"Roedd y cynhyrchiad yn rhan o 'Dymor yr Haf' yn Theatr Gwynedd", yn ôl Marion Fenner yn ei hunangofiant *Ŵ, Metron*; "oedd yn golygu ein bod ni'n perfformio'r gwaith yn Gymraeg ac yn Saesneg, oedd yn gallu bod yn bur ddryslyd, a fwy nag unwaith, fe deimlais i dipyn o banig wrth gerdded ar y llwyfan heb fod yn hollol siwr pa iaith o'n i fod i'w siarad."

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y gwaith am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Cymru yn Theatr Gwynedd ac yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Lliw 1980.
* Rhys Price - J. O. Jones
* Jac - Dilwyn Young-Jones
* Marged - Sian Meredydd
* Trigolion Llangynwyd : Gwyn Vaughan Jones , Rhys Parry Jones, Janet Jones [Janet Aethwy], Dafydd Dafis, Carys Llewelyn a Gwenan Evans. 
* Telynores - Siwan Jones

[bawd|Llun o olygfa o *[Gwenith Gwyn* 1980]]
Mae'r actores Marion Fenner yn cofio am rai digwyddiadau doniol a thrasig, tra'n teithio gyda'r sioe: "Roedd un foment yn ail act y ddrama pan oedd Mair ac Ifan yn cyfarfod mewn golygfa fach gariadus. Roedd angen i ni redeg tuag at ein gilydd, a byddai e wedyn yn cydio ynddo i ac yn fy nghodi i'r awyr cyn dod a fi i lawr yn araf i mewn i gusan. Un noson, ar y ffordd i lawr, fe gnoiais ei drwyn yn ddamweiniol, a thorri cwt - ac fe waedodd y pwr dab fel mochyn" Ond roedd rheswm arall, mwy trasig iddi gofio am y cynhyrchiad. Buodd ei thad "farw'n gwbwl ddirybudd [...] yn bum deg wyth oed" ar ddiwedd sgwrs ffôn a'i ferch,ar ddiwedd un perfformiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cerdd Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Gwen Ellis

Actores, awdures a chyfarwyddydd o Gymraes yw **Gwen Ellis** (ganwyd 1954).  Bu'n wyneb cyfarwydd ar lwyfannau a sgriniau Cymru ers dros 40 mlynedd. 

Fe'i magwyd yng Nghaernarfon tan yn 8 oed, cyn symyd i Abergwaun wedi i'w thad gael ei benodi yn ddiprwy yn yr ysgol. Magodd ei diddordeb ym myd y ddrama yr ysgol uwchradd ac aeth yn ei blaen i astudio Drama a Ffrangeg ym Mhrifysgol Bryste. Wedi graddio aeth yn ei blaen i hyfforddi fel athrawes.

Bu'n portreadu mam y bardd Hedd Wyn yn y ffilm gafodd ei enwebu am Oscar, *Hedd Wyn* ym 1992. Roedd hi'n un o sefydlwyr cwmni theatr Hwyl a Fflag a bu'n aelod o Gwmni Theatr Cymru.

Mae'n briod gyda'r actor Wyn Bowen Harris ac mae ganddynt un mab, Rhys.

Hyfforddodd fel Cwnselydd gyda'r elsuen *Relate* a bu'n rhan o'r gyfres *Gwesty Aduniad* i S4C.

## Gyrfa 
(detholiad)

### Theatr 
* *The Three Laws* (1971-1972) Prifysgol Bryste
* ''The Beggar's Opera* (1971-1972) Prifysgol Bryste
* *Y Rhai A Lwydda* (1972) Cwmni Theatr Cymru
* *Gwenith Gwyn* (1979) Cwmni Theatr Cymru
* *Mwstwr Yn Y Clwstwr* (1979) Cwmni Theatr Cymru
**Sal* (1980)  Cwmni Theatr Cymru
* *Oidipos Frenin* (1980) Cwmni Theatr Cymru
* *Pont Robat* (1981) Cwmni Theatr Cymru
* *Gweu Babis* (1981) 
* *Happy As A Sandbag* (1983)
* *Guto Nyth Cacwn* (1982) Cwmni Theatr Cymru
* *Go Fflamia!* (1985) Hwyl a Fflag
* *Elvis, Y Blew a Fi* (1988) Hwyl a Fflag
* *Jeli Bebis* (1996) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Janine* (1989)  Hwyl a Fflag
* *Jeli Bebis* (1996) Cwmni Theatr Gwynedd
* *The Twits* (2002)
* *Be Oedd Enw Ci Tin-Tin?* (2003)
* *Derwen* (2018)

### Teledu a Ffilm 
* *Macsen* (1983)
* *Camau Troellog* (1984)
* *Ty'd Yma Tomi!* (1985)
* *Coleg* (1985)
* *Rhew Poeth* (1987)
* *Cysgodion Gdansk* (1987)
* *Barbarossa* (1989)
* *Tydi Bywyd Yn Boen* (1990)
* *Lleifior* (1991-1994)
* *Nel* (1991)
* *Hedd Wyn* (1992)
* *Halen Yn Y Gwaed* (1992)
* *Cabare Cwasar* (1993)
* *Tydi Coleg Yn Gret* (1993)
* *C'mon Midffîld!* (1994)
* *A Mind To Kill* (1997)
* *Y Graith* (1999)
* *Y Stafell Ddirgel* (2001)
* *Oed Yr Addewid* (2001)
* *Treflan* (2004)
* *Sunny Side Up* (2005)
* *Omlet* (2008)
* *Pobol Y Cwm* (2011-2013)
* *Gwaith/Cartref* (2015)
* *Titsh* (2016)
* *Y Gwyll* (2014 a 2016)
* *Say My Name* (2017)
* *35 Diwrnod* (2017)
* *Rybish* (2020)
* *Golden Apple* (2021)
* Hysbyseb y banc Halifax (2021)
* *Craith* (2021)
* *Geronimo* (2022)
* *Bariau* (2024)

### Radio 
* *Rhydeglwys''

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Cwmni 85

Cwmni theatr a sefydlwyd ym 1985 er mwyn llwyfannu'r ddrama ''Pan Rwyga'r Llen yw'' **Cwmni 85.** Mae cysylltiad personel rhyngddi â chwmni Panto 85, dau gwmni a sefydlwyd yn sgil diwedd Cwmni Theatr Cymru ym 1984.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Dim Ond Heno

Drama fuddugol Tlws Y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Delyn 1991 yw ***Dim Ond Heno*** o waith Gwion Lynch. Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Gwynedd yn ystod wythnos yr Ŵyl. Lleolir y ddrama mewn argraffdy yng Ngogledd Cymru ac mae'n delio efo helyntion Meibion Glyndŵr.

## Cymeriadau 
* Mei
* Gethin
* Gruff
* Ellen
* Sioned
* Nia

bawd|Cast y ddrama 1991

## Disgrifiad byr 
"Argraffdy yw'r lleoliad a Mei, y prif gymeriad, yw golygydd y papur bro lleol. Mae'r gŵr ifanc hwn yn wynebu problemau sy'n boenus o gyfoes nid yn unig ar lefel gymdeithasol a gwleidyddol ond hefyd ar lefel bersonol. Pennaf loes Mei yw'r mewnlifiad ac agwedd lugoer ei gyd-Gymry tuag at hyn. Mae ei ddaliadau gwleidyddol yn arwain at wrthdaro rhyngddo ef a'i gyd-olygydd, Elen. Cymhlethir yr holl sefyllfa gan ei ddiffyg teyrngarwch creulon tuag at ei gyd-weithiwr a'i gyfaill, Gruff. Mae gwraig Gruff, Sioned, yn wrthrych serch Mei. Ychwanegir at y cymhlethdod pan deflir bom dân i mewn i'r argraffdy ar adeg pur dyngedfennol yn y ddrama gan rai a'u geilw eu hunain yn 'Sons of George'."

## Cefndir 
Enillodd y ddrama Dlws Y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Delyn 1991 gan y beirniaid Meic Povey, William R Lewis a J.O Roberts. Un o amodau newydd y gystadleuaeth oedd llwyfannu'r ddrama fuddugol yn ystod wythnos yr Eisteddfod yn Theatr Gwynedd.

Ymddengys bod Gwion Lynch wedi ceisio am Dlws y Ddrama y flwyddyn flaenorol yn ogystal, yn Eisteddfod Genedlaethol Cwm Rhymni 1990, pan roedd y ddrama hon yn cael ei galw'n *Gwasg Glyndŵr*.

Ym 1991, derbyniodd y ddrama feirniadaeth gymysg gan y beirniaid: "Ingol o hawdd ar brydiau oedd inni ein huniaethu'n hunain â'r sefyllfa yn y ddrama hon. Llwyddodd 'Leitho' [ffugenw Gwion Lynch] i'n cynhyrfu nid drwy bregethu a fflangellu ond drwy ddyfeisio plot cyffrous i gynnal ei weledigaeth. O safbwynt crefft y mae iddi rai gwendidau. Yr ail a'r drydedd act yw'r broblem. Mae angen tocio darnau hwnt ac yma i lyfnhau'r rhediad ac ychwanegu ambell olygfa i egluro'n well gymhellion y cymeriadau. Edrycher eto, hefyd, ar gymeriad y plismon. O'i gymharu â'r cymeriadau eraill y mae braidd yn arwynebol. Ond problemau i'w datrys gyda chyfarwyddwr yw'r rhain."

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1991
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Michaela DePrince

Roedd **Michaela Mabinty DePrince** (ganwyd **Mabinty Bangura**; 6 Ionawr 1995 - 10 Medi 2024)  yn ddawnsiwr bale o Sierra Leone a ddawnsiodd gyda'r Boston Ballet yn yr Unol Daleithiau.

Daeth DePrince yn enwog ar ôl serennu yn y rhaglen ddogfen *First Position* yn 2011, a ddilynodd hi a dawnswyr bale ifanc eraill. Yn 2013, dawnsiodd DePrince gyda Theatr Ddawns Harlem fel y dawnsiwr ieuengaf yn hanes y cwmni.

Gyda’i mam fabwysiadol, Elaine DePrince, ysgrifennodd y llyfr *Taking Flight: From War Orphan to Star Ballerina* (2014).

Cafodd ei geni fel Mabinty Bangura i deulu Mwslimaidd yn Kenema, Sierra Leone. Cafodd ei magu yn amddifad ar ôl i'w hewythr ddod â hi i gartref plant amddifad yn ystod y rhyfel cartref. Cafoedd ei thad ei saethu a’i ladd gan y Ffrynt Unedig Chwyldroadol pan oedd hi'n dair oed, a llwgodd ei mam i farwolaeth yn fuan wedyn.  Aeth hi i wersyll ffoaduriaid ar ôl i'w chartref plant amddifad gael ei fomio. mabwysiadwyd hi a merch arall, hefyd o'r enw Mabinty, a gafodd yr enw Mia yn ddiweddarach, gan Elaine a Charles DePrince, cwpl o Cherry Hill, New Jersey, a'u cludo i'r Unol Daleithiau.  

Cyhoeddwyd ei marwolaeth yn 29 oed ar 13 Medi 2024 trwy ei thudalen Instagram. Bu farw ar 10 Medi, ddiwrnod cyn marwolaeth ei mam Elaine.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dawnswyr bale
Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl o Sierra Leone
Codi Stêm (panto)

"Sioe Nadolig i'r teulu" a lwyfannwyd gan Hwyl a Fflag ym 1987 yw ***Codi Stêm.*** Cyfansoddwyd y sioe gan Gruffudd Jones a Gwen Ellis a'r gerddoriaeth gan Geraint Cynan. Wyn Bowen Harries oedd y cyfarwyddwr. Dyma'r ail sioe neu bantomeim i Hwyl a Fflag lwyfannu yn sgil methiant Cwmni Theatr Cymru ym 1984.

## Cefndir 
"Dyma sioe nadolig newydd sbon sydd yn symud fel Roced!", ebe taflen hysbysebu'r sioe, "Felly neidiwch ar fwrdd eich trên stêm ac ymunwch yn yr antur i ddod o hyd i'r iâr fawr felyn. Mae hi gymaint o angen eich cymorth ag yr oedd *Jim Cro Crystyn* y llynedd".

## Cymeriadau 
## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y sioe gan Hwyl a Fflag yn ystod y Gaeaf 1987 a Gwanwyn 1988; cyfarwyddwr Wyn Bowen Harries; cast: Sera Cracroft, Dylan Davies, Morfudd Hughes, Siân James, Maldwyn John, Tom Richmond a Danny Grehan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Pantomeim Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Arfordir Canolog

Mae'r **Arfordir Canolog** () yn rhanbarth peri-drefol a dinas yn Ne Cymru Newydd, Awstralia sy'n cwmpasu'r ardal rhwng Sydney a Newcastle.

Yr Arfordir Canolog yw'r drydedd ardal fetropolitan fwyaf poblog yn Ne Cymru Newydd. Maestref fwyaf poblog y rhanbarth yw Gosford, sydd hefyd yn ganolbwynt masnachol y rhanbarth, gan ei fod yn gartref i'r ardal fusnes ganolog. Mae maestrefi mawr eraill yn cynnwys Wyong, Terrigal, Woy Woy, The Entrance, Budgewoi, Tuggerah a Toukley.

## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd De Cymru Newydd
Categori:Rhanbarthau De Cymru Newydd
Pan Rwyga'r Llen

Drama lwyfan hir gan T James Jones yw '''''Pan Rwyga'r Llen,''''' gafodd ei chomisiynu gan Gymdeithas Theatr Cymru ym 1985. Llwyfannwyd y ddrama gan gwmni theatr dros-dro Cwmni 85. Cyhoeddwyd y ddrama yn Hydref 1985 gan Wasg Carreg Gwalch.

## Cymeriadau 
* Gwen - Gwraig y Caplan (39)
* Martin - Claf (33)
* Nest - Sister (32)
* Siân - Nyrs (20)
* Y Caplan - (45)
* Dafydd - Mab (21)
* Wil Albert - Claf (60)

## Disgrifiad byr 
"Digwydd y chwarae nos lau a Gwener y Groglith mewn Ysbyty'r Meddwl" yn ôl y manylion yn y ddrama gyhoeddedig.

## Cefndir 
"Carwn ddiolch i Gymdeithas Theatr Cymru am y comisiwn, ac i Gyngor y Celfyddydau am ei arddel" medde'r dramodydd, ar gychwyn y gyfrol. "Y mae fy nyled yn fawr hefyd i holl aelodau Cwmni 85 am bob cydweithrediad ar gyfer Ilwyfannu'r ddrama am y tro cyntaf yn Theatr Clwyd, Mawrth 1985 a'i theithio wedyn. Gwerthfawrogaf yn ogystal, gymorth Huw Roberts fel golygydd y sgript wreiddiol, awgrymiadau gwerthfawr y cast i'w gwella, a chaniatâd Dafydd Iwan i ddefnyddio ''Gad Fi'n Llonydd''."

"Fel yn ei ddramâu eraill, mae'r alegori sydd yn ''Pan Rwyga'r Llen'' yn rymus ac yn byrlymu o brofiadau theatrig" yn ôl y dramodydd Gwenlyn Parry. "Bellach mae'r awdur wedi bod yn aelod o adran ddrama'r BBC am dros dair blynedd ac fe welwch ddylanwad y ddrama deledu ar saernïaeth y greadigaeth hon o'i eiddo. Er bod pwnc y ddrama yn un trist a difrifol iawn, mae T. James Jones o hyd ac o hyd yn peri inni chwerthin nid yn unig gyda chymeriadau fel Wil Albert a Martin, ond hefyd am ben y pethau rhagrithiol rheini y mae'n cymdeithas mor llawn ohonynt."

## Cynyrchiadau nodedig 
bawd|Rhaglen y cynhyrchiad o 1985
Llwyfannwyd y ddrama gan gwmni theatr Cwmni 85 ym mis Mawrth 1985. Cyfarwyddwr T James Jones; cynllunydd Martin Morley; goleuo Robert H Jones; rheolwyr llwyfan Gwynfryn Davies, Susan Waters a Wyn Williams; gwisgoedd Janet Hooke; saer Buckley Wyn Jones; gweinyddydd Elinor Roberts; cast:

* Gwen - Sharon Morgan
* Martin - Ifan Huw Dafydd
* Nest - Eirlys Britton
* Siân - Mair Rowlands
* Y Caplan - Huw Ceredig
* Dafydd - Geraint Lewis
* Wil Albert - Ronnie Williams

Gwnaeth y ddrama "argraff ddofn ar ei chynulleidfa" yn ôl y dramodydd Gwenlyn Parry.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu 1985
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1985
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Gareth Brenton

Ffisegydd a cemegydd o Gymru yw **Gareth Brenton** FLSW (ganwyd Medi 1951), sy'n adnabyddus am ei waith yn Sbectrometreg Màs.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Brenton yn Ne Cymru. Aeth ymlaen i fynychu Prifysgol Cymru Abertawe (Prifysgol Abertawe bellach) yn gynnar yn y 1970au. Derbyniodd PhD mewn ffiseg yn 1979.

## Gyrfa ac ymchwil 
Cymerodd Brenton swydd fel Athro Sbectrometreg Màs yn Prifysgol Abertawe ym 1982. Ef oedd Cyfarwyddwr y Sefydliad Sbectrometreg Màs a Chyfarwyddwr y Cyfleuster Sbectrometreg Màs Cenedlaethol EPSRC ym Mhrifysgol Abertawe tan 2016.

## Gwobrau ac anrhydeddau 
Yn 1994, enillodd Brenton Wobr Curt Brunnée, un o wobrau'r Cymdeithas Sbectrometreg Màs Ryngwladol, ac yn 2016 fe enillodd Fedal BMSS am *Cydnabod cyfraniadau eithriadol a pharhaus i Gymdeithas Sbectrometreg Màs Prydain wrth hyrwyddo Sbectrometreg Màs*. Ef oedd golygydd Rapid Communications in Mass Spectrometry. Brenton oedd cadeirydd Cymdeithas Sbectrometreg Màs Prydain  rhwng 2002 a 2004

Yn 2012, etholwyd Brenton yn Gymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru.

## Cyhoeddiadau allweddol 
* Beynon, J. H. ac A. G. Brenton, *An Introduction to Mass Spectrometry* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1982)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion Prifysgol Abertawe
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Categori:Genedigaethau 1951
Dinas (drama)

"Moeswers mewn Tair Act" wedi'i gyfansoddi gan Wil Sam Jones ac Emyr Humphreys yw ***Dinas***. Cyfansoddwyd y ddrama ym 1970.

"Mae tynged *Dinas* yn y fantol. Dibynna'r perchennog, John Barig, yn Ilwyr ar ffyddlondeb Ossie ei was, ond mae'r cartref yn prysur ddadfeilio, a daw'n amlwg fod gan bawb sy'n troi o'u cwmpas ddiddordeb dwfn yn nhynged yr hen le - at eu dibenion eu hunain wrth gwrs... Yn ôl yr awduron: "Ein nod fel arfer yw difyrru: ond os ceir ambell ergyd yma ac acw gorau ol" - ac er i'r ddrama gael ei 'sgwennu ym 1970 mae'r 'ergydion' mor berthnasol ag erioed."

## Cymeriadau 
* John Barig, gŵr Dinas
* Ossie, y gwas
* Neal, brawd Ossie
* Maureen, cariad Neal
* Yr Athro Rhydderch Barig M.A, nai John Barig
* Nyrs Davies
* Sgiffi, prynwr sgrap

## Cynyrchiadau nodedig 
### 1960au 
bawd|Rhaglen *Dinas* o 1982
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gymdeithas y Ddrama Gymraeg, Y Coleg Normal ym 1968. Cyfarwyddwr John Gwilym Jones; cast:

* John Barig - William R Lewis
* Ossie - Ieuan Bryn
* Neal - Ken Hughes
* Maureen - Wendy Lloyd Jones / Gweno Lloyd Price
* Yr Athro Rhydderch Barig M.A, nai John Barig - Gwyn Parry
* Nyrs Davies - Marwin Evans / Bethan Parry
* Sgiffi, prynwr sgrap - Cenwyn Edwards

### 1970au 
Darlledwyd y ddrama ar HTV ym 1972.

### 1980au 
[bawd|Llun o set [Martin Morley ar gyfer y ddrama *Dinas* Cwmni Theatr Cymru 1982]]
Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Cymru ym 1982.

* John Barig - Glyn Williams
* Ossie - Wyn Bowen Harries
* Neal - Cefin Roberts
* Maureen - Eluned Jones
* Yr Athro Rhydderch Barig M.A - John Ogwen
* Nyrs Davies - Beryl Williams
* Sgiffi - Stewart Jones

[bawd|Poster drama Wil Sam ac Emyr Humphreys *Dinas* [Theatr Bara Caws (2023)]]

### 2020au 
Ail lwyfannwyd y ddrama gan Theatr Bara Caws yn Neuadd Dwyfor, Pwllheli ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llŷn ac Eifionnydd yn 2023. Cyfarwyddydd Betsan Llwyd; cast: Iwan Charles, Richard Elfyn, Carys Gwilym, Dyfan Roberts, Mari Wyn, Rhodri Trefor, Llion Williams.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Theatr Gymraeg y 2020au
Categori:Dramâu Cymraeg 1970
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Theatr y Dyfodol

Cwmni theatr a sefydlwyd ym 1998 gan yr actorion Morfudd Hughes ac Wynford Ellis Owen oedd **Theatr y Dyfodol**.

Polisi artistig y cwmni oedd "i gyflwyno cyfoeth dramâu Cymru i'r byd gan ddefnyddio is-deitlau byw a dulliau newydd y 'gwyddoniaeth o actio' o gyrraedd y gwirioneddau sy'n gudd yn y geiriau".

## Cefndir 
Yn dilyn gweithdy yng Nghaerdydd gyda chwmni theatr Dalier Sylw [...] o dan gyfarwyddyd Bethan Jones, penderfynodd yr actores Morfudd Hughes a Wynford Ellis Owen i wneud cais i Gyngor Celfyddydau Cymru am nawdd i gael Ilwyfannu *Siwan* yn ei chyfanrwydd. 

Bu Morfudd Hughes yn astudio cyfarwyddo gyda Sam Kogan yn 'The School of The Science of Acting' yn Llundain. Dychwelodd i Gymru a chyfarfod Wynford, oedd yn chwilio am ddulliau newydd ei hun o dreiddio dan groen cymeriadau. Roeddent yn bryderus, oherwydd prinder cyllid a'r pwysau cynyddol ar actorion i ymarfer mewn llai a llai o amser - a'u bod yn dueddol o bwyso fwy-fwy ar yr un hen gymeriadau stoc. 

Roedd dullai newydd Morfudd yn golygu ail edrych ar y broses ymarfer, a chael yr actorion i edrych o'r newydd ar eu meddyliau cudd a'u prif bwrpasau o fewn y ddrama, ac o anghenion y cymeriadau yn sgil y wybodaeth hynny.

"Cynghorodd Wilbert Lloyd Roberts ni gyda'r cais," eglurodd Wynford, "...ac, with gwrs, buom yn Ilwyddiannus. Er hwylustod, trefnwyd mai cyd-gynhyrchiad fyddai'r cyflwyniad rhwng Theatr Gwynedd a Theatr y Dyfodol, sef yr enw roeson ni arnon ni'n hunain. Byddai Theatr Gwynedd yn gweinyddu'r cynhyrchiad ar ein rhan a threfnu'r daith. Er nad oedd gynnon ni lawer o gyllid, Ilwyddwyd i roi cynhyrchiad digon dethe at ei gilydd, a daeth cynulleidfaoedd sylweddol i'n gwylio ar daith fer o amgylch Cymru. Roedd y dull o weithredu'n newydd i ni, gyda Morfudd Hughes yn herio'r actorion, Rhian Morgan, Ryland Teifi, Sara Lloyd a minnau, i anghofio'n hen ddulliau, ac i ymddiried yn y gwahanol a'r newydd."

Cynhaliwyd gweithdai i ysgolion a cholegau yn ystod y daith, a bu cryn drafod ar y dulliau o ymarfer - a'r wedd newydd gyflwynai ar y ddrama enwog."

## Cynyrchiadau 
* *Siwan* (1998)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1998
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Y Pypedau

Drama lwyfan gan Urien Wiliam yw ***Y Pypedau*** a enillodd y Fedal Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Clwyd 1973. Enillodd hefyd yng nghystadleuaeth cyfansoddi drama hir Cymdeithas y Ddrama Gymraeg, Abertawe yr un flwyddyn. Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Cymru ym 1974. Cyhoeddwyd y ddrama gan Wasg Christopher Davies ym 1976.

## Disgrifiad byr 
"Amlinellir byrdwn a neges y ddrama gan yr awdur yn ei Ragair cryno. Dywed am y tueddiad cyfoes diweddar ymhlith rhai seicolegwyr i roi "pwyslais mawr ar y dylanwadau etifeddol sy'n effeithio bywydau dynion" ac am y modd y dadleuir "fod tueddiadau greddol ynghyd â phrofiadau cenedlaethau dirifedi o ddynion yn cyfuno â'i gilydd i ffurfio dylanwadau aruthrol ar yr unigolyn. Cam rhesymegol nesaf y dramodydd yw gofyn: "os yw dyn yn gaeth i'w dueddiadau greddfol ac i brofiadau'r hîl i ba raddau y mae e'n gyfrifol am ei weithredoedd ei hun?" A dyna yw prif fyrdwn y ddrama hon yn ôl yr awdur:"

"Ymhle mae'r cyfrifoldeb yn gorffwys mewn gwirionedd? Ydy ewyllys rydd yn bosibl i ddyn? Ydy dyn yn rhywbeth amgenach na dol heb linynnau. [...] Drama chwyldroadol yw hon yn y Gymraeg felly, drama sydd hefyd yn brofiad theatrig cyffrous ac unigryw."

## Cymeriadau 
## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Cymru ym 1974.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Elis Gwyn Jones

Arlunydd, athro, llenor a brawd i'r dramodydd Wil Sam Jones oedd **Elis Gwyn Jones** neu **Elis Gwyn** (1918&ndash;1999). Ganwyd yn Llanystumdwy.

Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru Bangor rhwng 1936 a 1940. Bu'n athro Celf yn Ysgol Uwchradd Pwllheli am dros 30 o flynyddoedd, gan gychwyn ym 1948, ac wedi iddi uno i greu Ysgol Glan y Môr ym 1969.

Daeth i gydnabod ei ddawn fel arlunydd yn sgil gweld gwaith arlunwyr Prydeining fel Brenda Chamberlain a John Petts, a ddaeth yn gyfaill iddo gan ei berswadio i arddangos ei waith am y tro cyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951.

Roedd yn wyneb a llais cyfarwydd ar BBC Cymru.

Bu'n aelod prysur o Theatr y Gegin yng Nghricieth yn y 1960au gan gyd-weithio efo'i frawd ac actorion amlwg eraill fel Guto Roberts, Stewart Jones a Meic Povey. Cyfieithodd a chyfarwyddodd gynhyrchiad o ddrama Harold Pinter, *The Caretaker* yn Gymraeg. Cyhoeddwyd y ddrama yn 2011 o dan y teitl *y Gofalwr*. Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Cymru a Theatr Genedlaethol Cymru ers hynny.

"Mae'n debyg mai [Elis] Gwyn, fy mrawd, gododd flys sgwennu drama arna i'n gynta' un," meddai ei ddramodydd o frawd, Wil Sam Jones, "trwy sôn am y dramâu y byddai fo'n actio ynddyn nhw yng Ngholeg Bangor.""Dwi'n cofio mynd i weld drama'r coleg i Benrhyndeudraeth. *Diofal Yw Dim* gan John Gwilym Jones oedd hi a Gwyn yn actio hogyn gwael mewn sanatoriwm. Roedd yr hogyn ar binnau tua dechrau'r ddrama ac yn gwaelu efo pob pesychaid, ond yn raddol roedd yntau'n cynefino [...] Roedd gan Elis Gwyn ddiddordeb mewn sgwennu dramâu a'u cyfarwyddo dipyn go lew cyn i mi drio llunio dim, ond mi ddaeth y clwy heibio i minnau. Yn ystod y pumdegau cynnar, mi ddaeth Emyr Humphreys, y dramodydd a'r nofelydd yn athro i Bwllheli, i'r un ysgol â Gwyn, a thrwy fy mrawd y dois i 'nabod Emyr, sef y dyn oedd yn bennaf gyfrifol am sefydlu'r [Theatr Fach y] Gegin yn [19]62."

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Flags of the World (gwefan)

Mae **Flags of the World**, a adwaenir hefyd gan ei llythrenw **FOTW**, yn rwydwaith banereg sy'n weithredol ar y Rhyngrwyd. Mae wedi bod yn aelod o Ffederasiwn Rhyngwladol y Cymdeithasau Baneregol ers 2001. Mae'n cynnal gwefan sy'n ymroddedig i fanereg, y mwyaf helaeth ar y pwnc hwn ar y rhyngrwyd, a rhestr e-bost gysylltiedig lle gall aelodau'n anfon eu cydweithrediadau.

## Cefndir
Ffurfiwyd FOTW ym 1993 fel grŵp trafod gan Giuseppe Bottasini, peiriannydd Eidalaidd oedd â diddordeb mawr yn hanes a datblygiad baneri. Y flwyddyn ganlynol sefydlwyd y wefan ei hun. Ym 1998, cymerwyd yr awenau gan Rob Raeside fel cyfarwyddwr. Yn fwy diweddar, creodd Edward Mooney Jr. grŵp Facebook cysylltiedig, oedd â mwy na 15,200 o aelodau ym mis Medi 2024.

## Cennad y Rhwydwaith
Gwefan FOTW yw prif gyrriant y mudiad. Mae mynediad am ddim iddo. Mae'r wefan yn casglu baneri cyfredol ac haneyddol gwledydd neu diriogaethau, dinasoedd a sefydliadau eraill, gan ddangos y dyluniadau ac, fel rheol, peth o hanes a chefndir y baneri. Byddant yn casglu gwybodaeth am eu tarddiad, defnydd, fersiynau, symbolaeth, ac ati. Mae hefyd yn cynnwys geiriadur baneriaeth. O fis Medi 2024, bu'r porth yn cynnwys dros 84,000 tudalen a 198,000 o ddelweddau baneri. Mae'r cynrychioliadau graffig mewn fformat GIF, gyda phalet wedi'i gyfyngu i 32 lliw.

## Gweinyddu
Saesneg yw'r iaith a ddefnyddir; mae deunyddiau a gyfrannir gan aelodau mewn ieithoedd eraill yn cael eu cyfieithu gan y golygyddion. Mae cyfran nodedig o gyfranwyr mewn Portiwgaleg, Ffrangeg, Iseldireg a Rwsieg.

Sefydliad di-elw yw Flags of the World. Rheolir y porth a'r rhestr bostio gan wirfoddolwyr, a ceir 21 o olygyddion y wefan a Rhestrfeistr gyda dau gynorthwyydd ar gyfer y rhestr bostio.

Cynlluniwyd baner 'Flags of the World' gan Mark Sensen ac fe'i dewiswyd gan bleidlais o aelodau'r rhestr. Fe'i mabwysiadwyd ar 8 Mawrth 1996. Mae ei symbolaeth, yn ôl Sensen, fel a ganlyn: mae gwyn yn symbol o heddwch a glas yn cynrychioli cynnydd. Y chwe seren yw'r lliwiau a ddefnyddir fwyaf mewn baneri ac mae eu trefniant cymharol yn cynrychioli'r rhyngrwyd.

## Oriel o Faneri FOTW

Flag of FOTW (Flags of the World) vertical hanging.svg|baner FOTW yn cyhwfan yn fertigol
FOTW burgee.svg|Cynnig ar gyfer 'burgee' gan Ivan Sache
FOTW 20th Anniversary Flag.svg|baner dathlu 20 mlwyddiant 20th FOTW
FOTW Current Director Flag.svg|baner cyfarwyddwr cyfredol FOTW
FOTW Keyword-Coordinator's flag.svg|baner cydlynydd allweddair FOTW
FOTW Map Editor's Flag.svg|baner golygydd mapiau FOTW map 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Flags of thw World
* @FalagsoftheWorld Tudalen ar Facebook

Categori:Banereg
Categori:Baneri
Categori:Sefydliadau 1993
Hugh Owen, Bronclydwr

Roedd **Hugh Owen** (tua1639–15 Mawrth 1700) yn bregethwr ymneilltuol Cymreig cynnar sy'n cael ei ystyried fel "apostol ymneilltuaeth Meirionnydd"

## Cefndir
bawd|chwith|Bronclydwr
Ganwyd Hugh Owen ym Mronclydwr, Llanegryn, Sir Feirionnydd, yn blentyn i Humphrey Owen a Susan ei wraig. Roedd y teulu yn un cefnog gyda thiroedd helaeth ac yn disgyn o'r uchelwyr Cymreig. Roedd Humphrey yn fab i John Owen, mab John Lewis Owen, Aelod Seneddol Meirionnydd ym 1572 mab y Barwn Lewis ab Owain o'r Llwyn, Dolgellau. Roedd yn perthyn trwy ei ddau riant i'r diwinydd Piwritanaidd blaenllaw o Loegr, John Owen (1616-1683), er does dim tystiolaeth y bu unrhyw gyfathrach ar faterion crefyddol rhyngddynt

## Gyrfa
Bwriad y teulu ar gyfer Hugh oedd iddo ddyfod yn offeiriad yn yr eglwys wladol, ac aeth i Goleg Iesu, Rhydychen, gan ymaelodi ar 21 Gorffennaf 1660; i baratoi am ei weinidogaeth. Ond darfu pasio Deddf Unffurfiaeth 1662 a diarddel y clerigwyr na chydymffurfiasant o'r Eglwys aflonyddu ar ei gynlluniau. Gan wybod na fyddai ei ddaliadau crefyddol yn caniatáu iddo gael ei godi i'r offeiriadaeth o dan y ddeddf newydd, rhoddodd y gorau i'w addysg. 

Pe bai Hugh Owen wedi cael ei ordeinio yn offeiriad, mi fyddai wedi cael ei benodi i wasanaethu yn un o eglwysi Meirionnydd oedd "yn rhodd" ei deulu. Fe wnaeth gais i ddod yn un o'r gweinidogion annibynnol newydd, ond gan nad oedd gan yr annibynwyr awydd i sefydlu achos ym Meirion roddodd y gorau i'r bwriad hwnnw hefyd. Dychwelodd i Fronclydwr i dreulio gweddill ei ddyddiau fel tirfeddiannwr a phregethwr anghydffurfiol teithiol. Cafodd ei urddo yn flaenor dysgeidiaeth yn eglwys Wrecsam, gydag awdurdod i bregethu lle y gallai yng Nghymru.

Yn ystod teyrnasiad Iago II, bu, am dymor byr, yn gaeth yng Nghastell Powys oherwydd ei ddaliadau crefyddol. Ond ar y cyfan, ni ddioddefodd yr erledigaeth bu'n gyffredin i nifer o'i gyd-grefyddwyr ar y pryd.

Yn ogystal â phregethu ym Meirionnydd, bu'n teithio i bregethu yn Sir Gaernarfon a Sir Drefaldwyn, a bu'n gyfrifol am greu sylfaen i Anghydffurfiaeth yn y siroedd hynny hefyd.

Ar ôl pasio deddf y datganiad o oddefgarwch ym 1672, rhoddwyd trwydded wladol i gynnal cyfarfodydd crefyddol anghydffurfiol ym Mronclydwr a nifer o'r fangreoedd eraill yn Siroedd Meirionnydd, Trefaldwyn a Chaernarfon, byddai'n ymweld yn rheolaidd â hwynt a chafodd ei ordeinio yn weinidog Annibynnol i'w gwasanaethu.

## Teulu
Tua 1670 priododd ei wraig, Martha, bu iddynt tair merch a mab. Olynodd y mab, John Owen, ef fel gweinidog Bronclydwr. Priododd un ferch ag Edward Kenrick o Wrecsam, a olynodd ei frawd-yng-nghyfraith ym Mronclydwr.

## Marwolaeth
bawd|Cofgolofn Hugh Owen, Llanegryn
Bu farw ym Mronclydwr yn 61 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Llanegryn. Codwyd cofgolofn iddo ger Capel Annibynnol Llanegryn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1639
Categori:Marwolaethau 1700
Georgios Papadopoulos

Un o swyddogion byddin Gwlad Groeg oedd **Georgios Papadopoulos** (5 Mai 1919 – 27 Mehefin 1999) fu'n rhan flaenllaw yn y ''coup d'état'' yn Ebrill 1967.  

Fe orchfygodd y Llywodraeth ddemocrataidd gan sefydlu grŵp milwrol (jwnta) a fu'n rheoli'r wlad tan 1974. Goruchwyliodd Papadopoulos lywodraeth awdurdodaidd, wrth-gomiwnyddol, a gor-genedlaetholgar a roddodd ddiwedd, yn y pen draw, i'r Frenhiniaeth Roegaidd drwy sefydlu Gweriniaeth gydag ef ei hun yn Arlywydd. 

Ym 1973, cafodd ei orchfygu gan Dimitrios Ioannidis.

Ceir cyfeiriad ato yn nrama lwyfan Rhydderch Jones, *Roedd Catarina O Gwmpas Ddoe* (1970).

Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 1999
Clwb Golff yr Eglwys Newydd

Mae **Clwb Golff yr Eglwys Newydd** (Saesneg: *Whitchurch Golf Club*) yn glwb golff wedi'i leoli yn Rhiwbeina maestref yng Nghaerdydd er ei bod wedi enwi ar ôl maestref arall, Yr Eglwys Newydd. 

Mae'n gwrs golff parcdir 18-twll. Mae 'parcdir' ("park land") yn cyfeirio ar gyrsiau golff sydd, fel rheol, wedi eu creu yn y mewndir, nid yr arfordir ("links") ac yn cynnwys elfen o dirffurfio er mwyn creu amrywiaeth i'r cwrs (megis bynceri, bryncyniau, pyllau dŵr ag ati) ac yn ymdebygu i natur parc sydd wedi ei chynllunio gan ddyn nid natur mwy gwyllt cwrs arfordirol.

Y golffiwr byd-enwog, Ian Woosnam, sy'n cadw record y clwb gyda par o 62. Yn 2005, 2006, a 2008 enillodd y clwb y wobr am y clwb golff gorau yng nghystadleuath Cymru yn ei Blodau a chan “Welsh Club Golfer” fel “y gorau cwrs golff mewndirol yng Nghymru”. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, defnyddiwyd rhan o'r cwrs i dyfu llysiau. The club welcomes visitors and society golf.
 
## Hanes
 yn y pellter (2005)]]
Gwnaethpwyd penderfyniad i "ar linellau democrataidd" i’r Eglwys Newydd mewn cyfarfod "brwdfrydig" a gynhaliwyd nos Lun 3 Mai 1912. Cyhoeddodd y Parch T Ewbank, oedd yn llywyddu, fod Mr Herbert Thomas, un o berchenogion Gwaith Tunplat Melin Gruffydd, yn barod i roi benthyciad o £100 ymlaen i sefydlu cwrs golff da yn yr ardal. Nodwyd bod dau safle mewn golwg, un yn y Wenallt ger Fferm y Deri a'r llall ar y Graig.

Cymerodd ddwy flynedd arall i ddod o hyd i dir addas. Yn y diwedd daeth yn hysbys bod Pentref Gardd Rhiwbeina wedi rhoi’r gorau i opsiwn a oedd yn cael ei gynnal ar Fferm Pentwyn at ddibenion adeiladu. Daeth y tir hwn yn naw twll cyntaf Clwb Golff yr Eglwys Newydd. Ym 1922 prynwyd 45.25 erw arall o dir gerllaw Ffordd Pantmawr a fryn Rhiwbeina ac arweiniodd hyn at greu cwrs 18 twll a sicrhau dyfodol y Clwb.

Roedd cyfleusterau'r clwb yn y degawdau cyntaf yn gyntefig iawn - roedd gan tŷ'r glwb do gwellt, roedd gardd a stablau, dim trydan na nwy ac roedd y cyfleusterau toiled yn gyntefig iawn. Cynhaliwyd y cyfarfodydd blynyddol yn Neuadd Eglwys yr Eglwys Newydd.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd defnyddiwyd rhan helaeth o'r cwrs i dyfu llysiau i frwydro yn erbyn bygythiad y U-Boots yr Almaen. Parhaodd y dogni yn dilyn y Rhyfel ac ni chafodd y cwrs ei ailagor fel cwrs 18 twll tan 1950.

## Y Cwrs
Mae cynllun y cwrs yn parhau i fod yr un peth i raddau helaeth heddiw ag y gwnaeth pan agorodd y naw twll cyntaf ym 1915 a'r 18 twll ym mis Ebrill 1923. Tyst i sgil Fred Johns (y gweithiwr golff proffesiynol cyntaf a wasanaethodd y Clwb ers 42 mlynedd) a Mr Marjoram (golff proffesiynol Radur).

Cyfanswm 'par' y cwrs yw 71.

## Anrhydeddau
Mae Clwb Golff yr Eglwys Newydd wedi cynnal:

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogl Clwb Golff yr Eglwys Newydd
* @WhitchurchGC tudalen Facebook y Clwb
* @WhitchurchCardiffGC cyfrif instagram y Clwb
* Lleoliad y clwb ar wefan Coflein, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

## Cyfeiriadau
Yr Eglwys Newydd
Categori:Golff
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1914
Clwb Golff yr Eglwys Newydd
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Y Llyffantod (drama Roegaidd)

Drama Roegaidd gan Aristoffanes sy'n dyddio o'r flwyddyn 405 CC yw ***Y Llyffantod.*** Gwelodd y ddrama olau dydd gyntaf oll mewn cystadleueth ddrama yn y flwyddyn 405 CC.

"Roedd dwy gomedi arall yn y gystadleuaeth ond *Y Llyffantod* aeth â'r wobr ac mae'n debyg iddi gael cryn gymeradwyaeth gan y gynulleidfa a'i gwelodd hi gyntaf oherwydd fe fu'n rhaid trefnu i'w llwyfannu ar frys yr eildro o fewn ychydig ddyddiau. [...]

Pan Iwyfannwyd *Y Llyffantod* [...], buasai Athen yn amddiffyn ei hun rhag ymosodiadau Sparta ers chwe mlynedd ar hugain, ac o fewn ychydig fisoedd i'r Ilwyfaniad fu’n rhaid [...] iddi ildio i nerth arfau dinas Sparta lle rhoddwyd bri ar nerth corfforol. [...]

I Aristoffanes, pan ysgrifennodd *Y Llyffantod*, yr oedd y dyfodol yn hollol ddu er na wyddai, wrth gwrs, y byddai tranc ei ddinas yn cael ei gyflawni o fewn ychydig fisoedd. Felly, yr hyn a gawn ni yn nrama Aristoffanes yw'r dramodydd, yn ei anobaith ynglŷn â'r dyfodol, yn troi tua'r gorffennol i chwilio am arweinwyr doeth i arbed Athen rhag difodiant Ilwyr. [...]

Yn y ddrama, mae Aristoffanes yn anfon y duw Dionysos - un o'r mân dduwiau - i Hades, sef y byd arall, i ofyn cyngor dau o brif ddramodwyr trasiedi Athen, sef Aeschulos ac Ewripides. Er ei fod yn fân dduw, roedd gan Dionysos gyfrifoldeb mewn dau faes; y gyntaf, ef oedd duw drama; ac yn ail, ef oedd duw gwin. A hanes anturiaethau Dionysos ar ei ffordd i Hades ac yn Hades ei hun i ymgynghori â'r ddau ddramodwr yw *Y Llyffantod*.

Ond nid yw Dionysos yn croesi'r afon Styx i Hades yng nghwch Charon ar ei ben ei hun; y mae ganddo gwmni gwas go ddigri Xanthias digon tebyg o ran personoliaeth ydy hwn i Sancho Panza, gwas yr arwr Sbaenaidd hwnnw, Don Quixote. Ac with groesi'r afon Styx caiff y ddau eu cyfarch gan gorws o Iyffantod. Ar ôl cyrraedd yr ochr draw caiff Dionysos a Xanthias eu hunain ar ganol gŵyl fawr lle mae pobl ifanc yn cael eu derbyn yn aelodau cymdeithas gyfriniol. Yna, ceir mwy o anturiaethau digri ac yn y man cawn Dionysos yn farnwr mewn cystadleuaeth farddoni rhwng Euripides ac Aeschylus. Yn y gystadleuaeth, sydd yn ôl y beirniaid llenyddol yn un o'r enghreifftiau gorau a ysgrifennwyd erioed o ddychan llenyddol, gwelwn y ddau ddramodydd yn gwrthwynebu ei gilydd mewn brwydr eiriol - yn ymladd ar gownt arddull lenyddol a syniadau ynglŷn â chynnwys llenyddiaeth."

## Dylanwad Gymraeg 
Cyfansoddodd y dramodydd Huw Lloyd Edwards ddrama Gymraeg ym 1973 yn seiliedig ar y ddrama Roegaidd. Galwyd y ddrama Gymraeg yn *Llyffantod* heb y fannod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu
Categori:Groeg yr Henfyd