Gaeltacht Dún na nGall

Ardal Gaeltacht yn Swydd Dún na nGall (Donegal / Tyrconnell) yw **Gaeltacht Dún na nGall** (Gwyddeleg: *Gaeltacht [Chontae] Dhún na nGall* neu *Gaeltacht Thír Chonaill*; Saesneg *Donegal Gaeltacht*). Mae ganddi boblogaeth o 23,346  (Cyfrifiad 2016) sef 23.4% o gyfanswm poblogaeth y Gaeltacht yn genedlaethol. Mae'r Gaeltacht yn ymestyn o Gleann Cholm Cille (Glencolmcille) yn y de i fyny ar hyd arfordir y gorllewin a thrwy ardal Gaeltacht Láir (canol) Dún na nGall ac i'r gogledd trwy Na Rosa, Gaoth Dobhair, Cloich CHeann Fhaola ac ymlaen i Fanad Head. Mae hefyd yn cynnwys ynysoedd Dún na nGall.

Ystyr yr enw Dún na nGall yw ‘caer yr estron’ ac mae’n cyfeirio at ddiwedd cyrchoedd y Llychlynwyr yn y sir yn yr 8fed a’r 9g. Cyfeirir at yr ardal hefyd fel *‘Tír Chonaill*’ ac mae’r enw hwn yn cyfeirio’n hanesyddol at orllewin y sir yn unig. Dyna esbonio'r ddau enw wahanol a arddelir ar y Gaeltacht, gan bod tiroedd yn Gaeltacht yn fras yn cyfateb i Tir Conaill.

## Manylion
Mae Gaeltacht Dún na nGall yn cwmpasu ardal o 1,502 km2 (580 milltir sgwâr). Mae hyn yn cynrychioli 26% o gyfanswm arwynebedd tir y Gaeltacht yn genedlaethol. Mae tri phlwyf Na Rosa, Gaoth Dobhair a Cloughaneely yn ffurfio prif ganolfan poblogaeth Gaeltacht Dún na nGall. Mae dros 17,132 o siaradwyr Gwyddeleg, 14,500 mewn ardaloedd lle mae’n cael ei siarad gan 30–100% o’r boblogaeth a 2,500 mewn ardaloedd lle mae’n cael ei siarad gan lai na 30%. Yn 2006 roedd 2,436 o bobl yn cael eu cyflogi'n llawn amser yng nghwmnïau cleient Údarás na Gaeltachta yn Gaeltacht Dún na nGall. Mae'r rhanbarth hwn yn arbennig o boblogaidd ymhlith myfyrwyr tafodiaith Ulster; bob blwyddyn mae miloedd o fyfyrwyr yn ymweld â'r ardal o Ogledd Iwerddon. Mae Dún na nGall yn unigryw ymhlith ardaloedd y Gaeltacht, gan fod ei hacen a'i thafodiaith yn ogleddol eu cymeriad. Mae gan yr iaith lawer o debygrwydd â Gaeleg, rhywbeth nad yw'n wir am dafodieithoedd eraill y Wyddeleg.

## Ardaloedd y Gaeltacht
Ceir y Gaeltacht ei gwasgaru dros ardaloedd a phentrefi: Gaoth Dobhair, Cloicheadhaola, ac ar ochr ogleddol An Rosa; Anaghaire, Croithlí, a Rann na Feirste.

* **Gaoth Dobhair** (Gweedore) - dyma'r plwyf Gaeltacht fwyaf yn Iwerddon, sy'n gartref i stiwdios rhanbarthol RTÉ Raidió na Gaeltachta. Mae wedi cynhyrchu cerddorion traddodiadol adnabyddus, gan gynnwys y bandiau Altan a Clannad, yn ogystal â’r artist Enya. Mae'r tri wedi recordio cerddoriaeth Wyddeleg.

* **Cloich Cheann Fhaola** (Cloughaneely) - ardal yw hon yng ngogledd-orllewin Swydd Dún na nGall. Mae hon yn ardal arfordirol yn bennaf gyda phoblogaeth o dros 4,000 wedi'i chanoli ar drefi An Fál Carrach (Falcarragh) a Gort an Choirce (Gortahork).Gwyddeleg a siaredir fel y brif iaith yma. Ceir ysgol uwchradd o'r enw *Pobalscoil Chloich Cheannfhaola* yno, gydag ychydig llai na 500 o fyfyrwyr. Mae pentrefi Cloughaneely, Na Rosa (The Rosses) a Gaoth Dobhair, a adnabyddir yn lleol fel "Y Tri Phlwyf" yn cynnwys 16,000 o siaradwyr Gwyddeleg. Gyda'i gilydd maent yn ffurfio cymuned gymdeithasol a diwylliannol wahanol i weddill y sir, gyda thref Gaoth Dobhair yn brif ganolfan diwydiant.
* **Na Rosa** (The Rosses) - un o'r 'Tri Phlwyf' ac mae ganddi boblogaeth o dros 7,000 wedi'i chanoli ar dref Dungloe, sy'n gweithredu fel canolfan addysgol, siopa a dinesig yr ardal. Wedi'i diffinio gan ffiniau daearegol ar ffurf afonydd, yn ogystal â hanes a defnydd iaith, mae gan yr ardal hunaniaeth nodedig, sy'n wahanol i weddill Swydd Dún na nGall. Gorwedd yr ardal helaeth rhwng plwyf ac ardal Gaoth Dobhair i'r gogledd a thref Glenties i'r de. Mae rhan helaeth o Na Rosa yn y Gaeltacht.
* **an Láir** - ardal wedi ei chanoli ar bentref Baile na Finne (Fintown) ac yn ymestyn i'r de i Gleann Colm Cille (Glencolmcille hefyd Glencolumbkille) ac i'r gogledd i Fánaid a Ros Goill (Rosguill). Mae bron i 7,000 o bobl yn byw yn yr ardal a 2,000 o siaradwyr Gwyddeleg dyddiol.

## Twristiaeth
Mae'r Wyddeleg yn ogystal â threfi a thirwedd y Gaeltacht yn cael eu hyrwyddo. Ceir *Bealach na Gaeltachta* (Ffordd y Gaeltachta) sy'n arwain y gyrrwr drwy'r ardal gyda phedair llwybr arbennig.

### Tref Wasanaethau'r Gaeltacht
Trefi Letterkenny a Dún na nGall sydd â statws 'Tref Wasanaethu'r Gaeltacht' i'r Gaeltacht wledig. Gydag hynny, mae disgwyl i'r ddinas roi cefnogaeth arbennig ar gyfer darpariaeth yn yr iaith i'w thrigolion a thrigolion y Gaeltacht gyfagos.

## Gweler hefyd
* Gaelphobal - Corff cynllunio iaith trefol tu allan i'r Gaeltacht 

## Oriel

File:Gweedore Fire Station - geograph.org.uk - 1030318.jpg|Gorsaf dân Gaoth Dobhair
File:Brinlack - homes on hillside and Gweedore Bay - geograph.org.uk - 1181402.jpg|thumb|Brinlack, tai ger Bae Gaoth Dobhair (2005)
File:Fintown Railway - geograph.org.uk - 4676729.jpg|Gorsaf drên Baile na Finne
File:Fanlight, St Columba's RC Church - geograph.org.uk - 3534284.jpg|Ffenest Eglwys St Columba yn Gleann Colm Cille 
File:Road from Falcarragh SE to R251 - Stone monument - geograph.org.uk - 1185262.jpg|Cofeb yn An Fál Carrach

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gaeltacht of Donegal Gwefan Údarás na Gaeltachta, y sefydliad sy'n gyfrifol am y Gaeltachtai
* Coláiste an Phiarsaigh coleg neu ysgol haf i bobl ddysgu Gwyddeleg
* Donegal Gaeltacht Challenges, Ireland 1972 Eitem ffilm
* The Gaeltacht Festival Gweedore, Co. Donegal, Ireland 1970 Eitem ffilm

Categori:Gaeltacht
Categori:Gwyddeleg
Categori:Daearyddiaeth Iwerddon
Categori:Adfer iaith
Categori:Swydd Donegal