Llygredd plastig

**Llygredd plastig** yw'r holl wrthrychau, darnau a gronynnau plastig (ee poteli plastig, bagiau plastig a microbelenni) yn amgylchedd y Ddaear sy'n effeithio'n andwyol ar bobl, bywyd gwyllt a'u cynefin. Mae plastig yma'n gweithredu fel llygryddion ac yn cael eu categoreiddio yn ôl maint: micro, meso, neu facro. Mae plastig yn ddeunydd rhad i'w gynhyrchu, mae hefyd yn wydn, gan ei wneud yn hawdd i'w siapio ar gyfer gwahanol ddefnyddiau; o ganlyniad, mae gweithgynhyrchwyr yn dewis defnyddio plastig dros ddeunyddiau eraill. Fodd bynnag, mae strwythur cemegol y rhan fwyaf o blastig yn golygu y gallant wrthsefyll llawer o brosesau diraddio naturiol ac o ganlyniad maent yn araf iawn yn diraddio. Bydd yn parhau yn yr ecosystem am ganrifoedd.

Gall llygredd plastig effeithio ar dir, dyfrffyrdd a chefnforoedd. Amcangyfrifir bod 1.1 i 8.8 miliwn tunnell o wastraff plastig yn mynd i mewn i'r môr o gymunedau arfordirol bob blwyddyn. Mae rhai ymchwilwyr yn awgrymu erbyn 2050 y gallai fod mwy o blastig na physgod yn y cefnforoedd yn ôl pwysau. Gall organebau byw, yn enwedig anifeiliaid morol, gael eu niweidio naill ai gan broblemau sy'n ymwneud â llyncu gwastraff plastig, neu drwy ddod i gysylltiad â chemegau o fewn plastigau sy'n ymyrryd â'u ffisioleg. Gall gwastraff plastig diraddiedig effeithio'n uniongyrchol ar bobl trwy ei fwyta'n uniongyrchol (hy mewn dŵr tap), defnydd anuniongyrchol (trwy fwyta anifeiliaid), a thrwy darfu ar fecanwaith yr hormonaidd amrywiol.

Erbyn 2019, cynhyrchwyd 368 miliwn tunnell o blastig bob blwyddyn; 51% yn Asia, gyda Tsieina'n gynhyrchydd mwya'r byd. O'r 1950au hyd at 2018, amcangyfrifir bod 6.3 biliwn tunnell o blastig wedi'i gynhyrchu ledled y byd, gyda 9% ohono wedi'i ailgylchu a 12% arall wedi'i losgi. Mae'r swm mawr hwn o wastraff plastig yn mynd i mewn i'r amgylchedd ac yn achosi problemau ledled yr ecosystem; er enghraifft, mae astudiaethau'n awgrymu bod cyrff 90% o adar môr yn cynnwys malurion plastig. Mewn rhai ardaloedd bu ymdrechion sylweddol i leihau amlygrwydd llygredd plastig trwy leihau'r defnydd o blastig, glanhau sbwriel, a hyrwyddo ailgylchu plastig. 

Llywodraeth Cymru oedd y llywodraeth cyntaf yn ynysoedd Prydain i wneud y weithred o werthu nwyddau mewn bagiau plastig yn anghyfreithlon. Yn ei 'Nodion Gwyddonol' wythnosol ym mhapur *Y Cymro* ar 23 Ebrill 1969, mewn erthygl o'r enw 'Y Chwyldro Plastig', sgwennodd Owain Owain:

O 2020 ymlaen, mae màs byd-eang y plastig a gynhyrchir yn fwy na biomas yr holl anifeiliaid tir a morol gyda'i gilydd. Mae diwygiad Mai 2019 i Gonfensiwn Basel yn rheoleiddio allforio / mewnforio gwastraff plastig, a fwriedir yn bennaf i atal cludo gwastraff plastig o wledydd datblygedig i wledydd sy'n datblygu. Mae bron pob gwlad wedi ymuno â'r cytundeb hwn. Ar 2 Mawrth 2022 yn Nairobi, addawodd 175 o wledydd greu cytundeb cyfreithiol rwymol erbyn diwedd y flwyddyn 2024 gyda'r nod o ddod â llygredd plastig i ben.

bawd| Glanhau traeth yn Ghana

## Y llygrwyr mawr 
### Cynhyrchu gwastraff plastig 
Yr Unol Daleithiau yw'r tramgwyddwr pennaf, o ran cynhyrchu gwastraff plastig, gan gynhyrchu 42 miliwn o dunelli metrig blynyddol o wastraff plastig. Mae gwastraff plastig y pen yn yr Unol Daleithiau yn uwch nag mewn unrhyw wlad arall, gyda'r Americanwr cyffredin yn cynhyrchu 130.09 cilogram o wastraff plastig y flwyddyn. Mae gan wledydd incwm uchel eraill, megis gwledydd Ewrop (58.56kg y pen, yn flynyddol), hefyd gyfradd cynhyrchu gwastraff plastig uchel iawn. Cynhyrcha Japan, ar y llaw arall, 38.44kg,  y pen, sy'n llawer llai o wastraff plastig y pen.

Amcangyfrifodd Academi Wyddoniaeth Genedlaethol yr Unol Daleithiau yn 2022 fod y swn o blastig, yn byd-eang, sy'n llifo i'r cefnforoedd yn 8 miliwn o dunelli metrig y flwyddyn. Amcangyfrifodd astudiaeth yn 2021 gan *The Ocean Cleanup* fod afonydd yn cludo rhwng 0.8 a 2.7 miliwn o dunelli metrig o blastig i'r cefnfor, ac yn rhestru gwledydd yr afonydd gwaethaf: (o'r mwyaf i'r lleiaf): Philippines, India, Malaysia, Tsieina, Indonesia, Myanmar, Brasil, Fietnam, Bangladesh, a Gwlad Thai.

### Llygrwyr gwastraff plastig mwyaf 
### Cyfanswm y llygrwyr gwastraff plastig 
Mae tua 275 miliwn tunnell o wastraff plastig yn cael ei gynhyrchu bob blwyddyn ledled y byd; mae rhwng 4.8 miliwn a 12.7 miliwn tunnell yn cael ei ollwng i'r môr. Daw tua 60% o'r gwastraff plastig yn y cefnfor o'r 5 gwlad ganlynol. Mae'r tabl isod yn rhestru'r 20 llygrydd plastig mwyaf yn 2010, yn ôl astudiaeth a gyhoeddwyd gan *Science*, Jambeck *et al* (2015).

Byddai holl wledydd yr Undeb Ewropeaidd gyda'i gilydd yn ddeunawfed ar y rhestr. Profwyd fod dos mawr o'r cyfansoddion hyn yn beryglus i bobl, gan ddinistrio'r system endocrin. Mae BRA yn dynwared hormon y fenyw, o'r enw estrogen. Mae PBD yn dinistrio ac yn achosi niwed i hormonau thyroid, sy'n chwarennau hormon hanfodol sy'n chwarae rhan bwysig ym metaboledd, twf a datblygiad y corff dynol. Gall MBau hefyd gael effaith andwyol ar y gallu i atgenhedlu mewn dynion. Gall MBau fel BPA ymyrryd â biosynthesis steroid yn y system endocrin gwrywaidd a chyda chyfnodau cynnar o sbermatogenesis. Gall MBau (microblastigau) mewn dynion hefyd greu straen ocsideiddiol a difrod DNA mewn sbermatosoa, gan achosi llai o hyfywedd sberm.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Colette, Wabnitz a Wallace J. Nichols. Golygyddol: Llygredd Plastig: Argyfwng Cefnfor . 3 Mawrth 2010. 28 Ionawr 2013 .
* Plastigau Bioddiraddadwy a Sbwriel Morol. Camsyniadau, pryderon ac effeithiau ar amgylcheddau morol , 2015, Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig (UNEP), Nairobi.
* Miliwn o boteli'r funud: pyliau plastig y byd 'mor beryglus â newid hinsawdd' . *Y Gwarcheidwad* . 28 Mehefin 2017.
* Tybed Beth Sy'n Dangos Yn Ein Pysgod Cregyn? Un Gair: Plastigau . NPR . 19 Medi 2017
* Datgelwyd llygredd microplastig 'hollol ym mhobman' gan ymchwil newydd . *Y Gwarcheidwad* . 6 Mawrth 2019
* Ar ôl efydd a haearn, croeso i'r oes plastig, dywed gwyddonwyr . *Y Gwarcheidwad* . 4 Medi 2019.
* Planed Plastig: Sut mae Big Oil a Big Soda wedi cadw trychineb amgylcheddol byd-eang yn gyfrinach am ddegawdau . *Rolling Stone* . 3 Mawrth 2020.
* Plastigau yn 'drychineb sy'n datblygu' i fywyd morol yr Unol Daleithiau . BBC, 19 Tachwedd 2020.

Categori:Llygredd
Categori:Natur
Categori:Y Ddaear