Prifysgol Tartu

Mae **Prifysgol Tartu** (Estoneg: *Tartu Ülikool*, Lladin: *Universitas Tartuensis*) yn brifysgol glasurol yn ninas Tartu yn Estonia. Prifysgol Tartu yw prifysgol genedlaethol Estonia, a hi yw'r brifysgol fwyaf ac uchaf ei safle yn Estonia. Mae Prifysgol Tartu yn aelod o Grŵp Coimbra (prifysgolion safon uchel yn Ewrop), ac fe'i sefydlwyd gan frenin Gustav II Adolff, brenin Sweden yn 1632 fel **Academia Gustaviana**, ac felly'n perthyn ymhlith prifysgolion hynaf gogledd Ewrop. Caewyd Prifysgol Tartu yn y cyfnod 1710 i 1802. Dorpat oedd yr unfed prifysgol ar ddeg fwyaf yn yr Almaeneg, allan o gyfanswm o dri deg a oedd yn bodoli o fewn a thu allan i ffiniau Ymerodraeth yr Almaen. Addysgodd y brifysgol elît gwleidyddol a phroffesiynol Almaeneg yn bennaf, cronfa o gadres gweinyddol ar gyfer yr holl Ymerodraeth Rwsiaidd. Yn ystod y cyfnod hwn, gellir crybwyll yr arlunydd Mikhail Ivanovich Lebedev ymhlith y disgyblion. Yn brifysgol o fri rhyngwladol, mae'n cofio'r ugain mlynedd 1860 - 1880 fel ei hoes aur.

### Newid grym a newid iaith
Amharwyd ar y rhyddid a roddwyd i brifysgol hanner-Almaeneg pan oedd tueddiadau canoli yn bodoli yn yr Ymerodraeth Rwsiaidd: rhwng 1882 a 1898 daeth y Rwsiaid bron i bob sefydliad academaidd. Ym 1898, pan gafodd dinas Dorpat (Tartu) ei hailenwi'n "Yur'ev", roedd presenoldeb yr Almaeneg bron wedi'i ddileu. Goroesodd y brifysgol fel "Prifysgol Yur'ev" tan 1918 pan feddiannwyd y ddinas gan yr Almaen a dychwelyd i'r enw Dorpat. Ailagorwyd y brifysgol (yn awr fel " Prifysgol Dorpat") a ffodd y corff academaidd a myfyrwyr Rwsiaidd i Voronezh, lle ffurfiwyd Prifysgol Talaith Voronezh.

Yn dilyn annibyniaeth Estonia wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf, daeth y brifysgol yn sefydliad Estoneg ei hiaith yn 1919. Ar ôl y feddiannaeth Sofietaidd gyntaf, fer ym 1940 (yn dilyn Cytundeb Molotov-Ribbentrop), yn 1941 daeth Tartu o dan reolaeth yr Almaen Natsïaidd, a adferodd yr enw "Dorpat" ar gyfer y ddinas a'i phrifysgol. Ym 1944 caniatawyd ymostyngiad i rym comiwnyddol y brifysgol tan 1991 gan feddiannaeth Sofietaidd swyddogol y gweriniaethau Baltig gan yr Undeb Sofietaidd. Yn ystod y cyfnod Sofietaidd, Estoneg oedd prif iaith yr addysgu o hyd, er bod rhai cyrsiau'n cael eu haddysgu yn Rwsieg. Fodd bynnag, daethpwyd â'r llwybrau academaidd yn unol â rhai'r Undeb Sofietaidd, a gellir olrhain olion y nodwedd hon hyd heddiw. Mae dychweliad llawn y brifysgol i ymreolaeth academaidd yn dyddio'n ôl i 1992, y flwyddyn ar ôl i Estonia adennill ei hannibyniaeth.

### Wedi annibyniaeth 1991
Ers annibyniaeth yn 1991, mae'r brifysgol wedi gweld adnewyddiadau sefydliadol a strwythurol helaeth, o ganlyniad i'r penderfyniad i gydymffurfio â modelau prifysgol "Gorllewinol" (UDA, Llychlyn ac Almaenig) yn lle'r rhai a etifeddwyd o'r gorffennol Almaeneg-Baltig a Sofietaidd. Fel system academaidd gyfan Estonia, yn ddiweddar mae wedi cydymffurfio â Proses Bologna, er gydag addasiadau lleol sy'n rhagweld, am y tro fel prosiect, diddymu (ar y model Americanaidd) o gadeiriau a chyfadrannau a'u disodli â phedwar maes mawr (Dyniaethau, Gwyddorau Cymdeithasol , Gwyddorau Naturiol a Meddygaeth).

## Delweddau o'r Brifysgol

Tartu Observatoorium.jpg
Uus Anatoomikum.JPG
TÜ kunstimuuseum, sinine saal.JPG
TÜRKA Vanemuise suures majas -- tants Kodukotus.JPG

## Dolenni allanol
* Prifysgol Tartu Gwefan Swyddogol (Estoneg a Saesneg)

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg yn Estonia
Tartu
Categori:Sefydliadau 1632