open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhestr gramadegau Cymraeg (hyd 1900)

[bawd|170px|*[Gramadeg Cymraeg Canol* gan D. Simon Evans; Gwasg Prifysgol Cymru]]
Dyma restr o ramadegau'r Gymraeg a gyfansoddwyd cyn 1900.

## Llawysgrifau
## Llyfrau printiedig
* William Salesbury. *A briefe and a playne introduction, teaching how to pronounce the letters in the British tong* (Llundain, 1550).; 
* Gruffydd Robert. *Gramadeg Cymraeg (*Dosparth byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg cymraeg*) (Milano, 1567).
* Siôn Dafydd Rhys. *Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Insitutiones et Rudimenta* (Llundain, 1592).
* Henry Salesbury. *Grammatica Britannica* (Llundain, 1593).
* John Davies (Mallwyd). *Antiquae Linguae Britannicae ... Rudimenta* (Llundain, 1621).
* William Gambold. *A Welsh Grammar or a Short and Easie Introduction to the Welsh Tongue, in two parts* (Caerfyrddin, 1727; argraffiad newydd, Y Bala, 1817 a 1833)
* John Rhydderch. *Grammadeg Cymraeg*. (Amwythig, 1728).
* Thomas Richards. *A brief introduction to the ancient British, or Welsh language: being a compendious and comprehensive grammar* (Bryste, 1753) (cyfieithiad o waith John Davies)
* Robert Davies. *Ieithiadur neu Ramadeg Cymraeg; sef, cyfarwyddyd hyrwydd, i ymadroddi ac ysgrifenu yr iaith Gymraeg* (Caer (Caerlleon), 1808; ail argraffiad, Dinbych, 1818).
* John Parry. *Gramadeg o'r iaith Gymraeg* (Caer (Caerlleon), 1823).
* Hugh Hughes (Tegai). *Gramadeg Cymraeg, sef Ieithiadur athronyddol* (Caernarfon, 1844).
* John Mendus Jones. *Gramadeg Cymreig Ymarferol* (Caernarfon, 1847).
* William Spurrell. *Grammadeg o iaith y Cymry*.
* Thomas Rowland. *A grammar of the Welsh language* (Treffynnon, 1853).
* John Williams. *Gomer; or A brief analysis of the language and knowledge of the ancient Cymry.* (Llundain, 1854).
* David Rowlands (Dewi Môn). *Grammadeg Cymraeg* (Wrecsam, 1877).
* Ernst Sattler. *Grammatik des Kymraeg oder der Kelto-Wälischen Sprache* (Zürich, 1886).
* Syr Edward Anwyl. *A Welsh grammar for schools'' (Llundain, 1898–9)

Categori:Gramadegau Cymraeg
Gramadegau Cymraeg (hyd 1900)
Gramadegau Cymraeg (hyd 1900)
Marcus Valerius Martialis

**Martial** (c.40-c.104 OC), bardd Rhufeinig sy'n enwog am ei epigramau.

## Ei fywyd
Cafodd Martial ei eni yn y dref Rufeinig Augusta Bilbilis (Catalayud, ger Zaragoza, heddiw) yn nyffryn Jalon, talaith Hispania Tarraconensis (gogledd-ddwyrain Sbaen), tua'r flwyddyn 40 OC. Roedd yn ddinesydd Rhufeinig ond ystyriai ei hun yn Gelt-Iberiad yn ogystal, sef brodor o Sbaen o dras Geltaidd. Astudiodd y gyfraith yn ei dref enedigol ac aeth yn ei flaen i Rufain i gwblhau ei astudiaethau. Roedd hynny yn amser teyrnasiad yr ymherodr Nero. Yno ymroddodd Martial i farddoni a chafodd nawdd gan ffigyrau cyhoeddus pwysig fel Titus a Domitian. Arosodd yn y brifddinas am 34 blynedd.

Dychwelodd i Bilbilis yn y flwyddyn 98, yn ystod teyrnasiad Trajan, ond erbyn hynny roedd wedi colli nifer o'i noddwyr yn Rhufain a bu rhaid i Plinius yr Ieuengaf roi arian iddo i dalu am y daith adref. Cafodd groeso yn ei dref enedigol ond er iddo dderbyn nawdd gan Marcella ac eraill yn Sbaen ei freuddwyd oedd dychwelyd i'r ddinas fawr ar lannau Afon Tiber. Bu farw yn Bilbilis tua 104 OC (neu efallai mor hwyr â 120 OC yn ôl rhai awdurdodau).

## Ei waith
Martial a roddodd enedigaeth i'r epigram modern. Ef oedd y cyntaf o'r beirdd clasurol i ymroi yn llwyr i'r epigram fel ffurf lenyddol ynddo'i hun. Nodweddir ei waith gan ddarluniau o foesau llygredig ei oes a synnwyr dychan deifiol. Ond fe'i bernir yn aml am ei ddiffyg difrifoldeb a'i chwaeth aflednais (mae ei waith yn cynnwys cerddi erotig "coch" iawn). Tuedda hefyd i seboni ei noddwyr, yn arbennig yn achos Domitian. Serch hynny mae ei epigramau yn rhoi inni ddarlun bywiog o arferion a moes Rhufain yn y cyfnod hwnnw ac yn werth eu darllen am eu delweddau lliwgar a'u disgrifiadau bachog.

Ac eto ar adegau medrai ysgrifennu ar nodyn gwahanol, megis yn y gyfres fer o gerddi dwys a thyner er cof am ei ferch fach Erotion, a fu farw chwech diwrnod cyn ei chweched penblwydd: 
:''Gorwedd yn ysgafn arni, Ddaear, canys troediai'n ysgafn arnat Ti''.

Erys ar glawr dau lyfr o epigramau sy'n ymwneud â'r spectaclau cyhoeddus yn Rhufain, y *Liber Spectaculorum*. Casglwyd ei epigramau eraill mewn 12 llyfr, yr *Epigramaton libri xii*. Llai pwysig yw'r ddau destun arall ganddo, sef *Xenia* ac *Apophoreta*.

## Ffynonellau
*F.W. Hall, *Companion to Classical Texts* (Rhydychen, 1913)
*W.C.A. Ker (gol.), *Martial* (Llundain, 1934). Yn y gyfres *The Loeb Classical Library*; y testun Lladin ac aralleiriad Saesneg.
*Henry Nettleship a J.E. Sandys, *Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902).

## Dolenni allanol
**Liber spectaculorum* Testun Lladin y *Liber Spectatculorum*
**Epigrammata* Testun Lladin dewis o epigramau yn y Bibliotheca Augustana
**Epigrammaton* Testun Lladin dewis o epigramau, yn *The Latin Library*

Categori:Beirdd Lladin
Categori:Epigramwyr
Categori:Llenorion Rhufeinig
Sant Martial

Efengylwr yn enedigol o ranbarth Limousin, Gâl (Ffrainc heddiw), a flodeuai yn y 3g OC oedd **Sant Martial**. Martial oedd esgob cyntaf Limoges. Dethlir ei ŵyl mabsant ar 30 Mehefin.

Categori:Esgobion
Categori:Gâl
Categori:Pobl o Limousin
Categori:Seintiau o Ffrainc
Nero

**Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus** neu **Nero** (15 Rhagfyr 37 OC – 9 Mehefin 68 OC) oedd pumed Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd **Lucius Domitius Ahenobarbus**. Bu'n ymeradwr o 13 Hydref 54 OC hyd ei farwolaeth.

Daeth yn ymeradwr pan fu farw Claudius a dilynwyd ef gan Galba.

Categori:Genedigaethau 37
Categori:Marwolaethau 68
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Uwchgyfandir

bawd|250px|Animeiddio Pangea

Yn naeareg, mae **uwchgyfandir** yn ehangdir sy'n cynnwys mwy nag un craidd cyfandirol, neu darian. Mae cydosodiad y tariannau sy'n ffurfio Ewrasia – ac i raddau llai, yr Amerig cyfan – yn ei gymhwyso fel uwchgyfandir heddiw.

## Gweler hefyd
*Uwchgefnfor
*Tectoneg platiau
*Rhestr uwchgyfandiroedd
*Cylchred uwchgyfandir


Categori:Cyfandiroedd
Categori:Daeareg hanesyddol
Afon Ystwyth

Afon yng Ngheredigion yw **Afon Ystwyth**, sy'n llifo trwy dref Aberystwyth. Mae'n llifo tua'r gorllwein o'i darddiad ger Gronfa Ddŵr Craig Goch yng Nghwm Elan. Mae'n cyrraedd Bae Ceredigion yn Aberystwyth, lle mae'n rhannu aber ag Afon Rheidol.

Ar wasgar mae poblogaeth Dyffryn Ystwyth erbyn hyn, gyda dim ond ychydig o bentrefi megis Ysbyty Ystwyth, Cwmystwyth, Pontrhydygroes, Llanilar a Llanfarian. Ganrifoedd yn ôl, roedd Dyffryn Ystwyth yn gymharol boblog oherwydd ei gyfoeth mwynol. Mae arian, plwm a sinc wedi cael eu cloddio yn y dyffryn er y cyfnod Rhufeinig. Cyrrhaeddodd y gweithgarwch hyn ei uchafbwynt yn y 18g. Lleolwyd y gloddfa fwyaf yng Nghwmystwyth. Dywedir mai 32 oedd yr oedran marw ar gyfartaledd yng Nghwmystwyth, yn bennaf oherwydd gwenwyno plwm.

Mae dŵr yr afon yn dal i gario lefelau uchel o sinc ac arian. Ar wahân i'r olion diwydiannol hyn, mae gan y dyffryn lannau serth coediog sy'n cario'r dŵr clir.

Categori:Aberystwyth
Ystwyth
Ystwyth
Maridunum

Caer Rufeinig yw **Maridunum** (hefyd *Moridunum*), ar safle presennol tref Caerfyrddin yn ne-orllewin Cymru; .

Codwyd y gaer tua diwedd y ganrif gyntaf. Roedd y gaer yn dod dan reolaeth y pencadlys llengorol ar gyfer de Cymru yn Isca Silurum (Caerleon ar Wysg).
300px|bawd|chwith|Amffitheatr Maridunum

Tyfodd tref Rufeinig o gwmpas y gaer yn ystod yr 2g a'r 3edd, a gwnaethpwyd Maridunum yn brifddinas lwythol y Demetae dan y drefn Rufeinig a chanolfan weinyddol y rhanbarth. Roedd ganddi dai pren y tu mewn i'r muriau. Adeiladwyd amffitheatr tu allan i'r porth dwyreiniol. Roedd yn ganolfan fasnach ac amaeth bwysig.

Cysylltai ffordd Rufeinig Sarn Helen Faridunum a chaer Rufeinig Caerhun yng ngogledd Cymru.

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM: CM235.

## Cyfeiriadau 
Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Trefi Rhufeinig Cymru
Categori:Caerfyrddin
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Gaerfyrddin
Quintus Gargilius Martialis

Awdur Rhufeinig a ysgrifennai ar arddwriaeth (*horticulture*) oedd **Quintus Gargilius Martialis**. Blodeuai yn y 3g.

Yn ôl rhai awdurdodau ef yw'r pennaeth milwrol o'r un enw a gollodd ei fywyd yn 260 yn ymladd yn Auzia, yn Mauretania Caesariensis (gogledd-orllewin Algeria heddiw).

Mae darnau sylweddol o'i waith, a elwid *De hortis*, efallai, wedi goroesi, yn bennaf yn y llyfr *Medicina Plinii*, gwaith seiliedig ar ran o lyfr enwog Plinius yr Hynaf, *Naturalis historia*, gan awdur anhysbys o'r 4g. Roedd llyfr Quintus Gargilius yn ymwneud â thyfu a thrin coed a llysiau ac yn trafod eu rhinweddau meddyginiaethol.

Mae'r adrannau o'r llyfr sydd ar glawr yn trafod afalau, eirin gwlanog, *quinces*, cnau ffrengig a'r almon.

Ysgrifennodd Gargilius draethawd ar fagu gwartheg (*De curis bourn*) yn ogystal, ond nid yw wedi goroesi.

Mae bywgraffiad o'r ymerodr Alexander Severus yn cael ei dadogi gan yr ysgrifenwyr Rhufeinig Aelius Lampridius a Flavius Vopiscusar ar awdur o'r enw Gargilius Martialis, sydd efallai yr un â Quintus Gargilius Martialis.

Categori:Garddwriaeth
Categori:Llenorion Rhufeinig
Segontium

Caer Rufeinig ger Caernarfon, Gwynedd, yng ngogledd-orllewin Cymru, yw **Segontium** (neu **Segontiwm**); .

Roedd Segontium yn gaer Rufeinig gynorthwyol a gysylltid â Deva (Caer), pencadlys milwrol y rhanbarth, gan ffordd Rufeinig ar draws gogledd Cymru. Saif ar lan ddwyreiniol Afon Seiont, yn amddiffyn y rhyd gerllaw.

Cafodd y gaer gyntaf ei godi gan Agricola yn y flwyddyn 78. Caer bridd a phren dros dro ydoedd ar y dechrau ond codwyd muriau cerrig o'i chwmpas yn ddiweddarach. Roedd y gaer yn cael ei defnyddio neu ei adael yn ôl yr amgylchiadau. Gwelwyd cyfnod o adeiladu sylweddol yn ystod yr 2g. Ail-adeiladwyd rhannau o'r gaer yn ystod teyrnasiad Septimius Severus ar ddechrau'r 3g pan ychwanegwyd pencadlys llafurfawr a chyflenwad dŵr newydd trwy bibell danddaearol. Cafodd y gaer ei adael heb ei defnyddio yn hanner cyntaf y 4g ond fe'i meddianwyd o'r newydd rhwng 360 a chyfnod Magnus Maximus (gweler isod).
300px|bawd|chwith|Stafell y trysorau (neu'r sacellum) lle cadwyd y gist arian.
300px|bawd|Segontium
300px|bawd

Mae cerrig rhannau isaf y muriau i'w gweld yno o hyd ynghyd â sylfeini adeiladau eraill fel y pencadlys ac olion Mithraeum, teml gysegredig i'r duw Mithras, ychydig i'r gogledd-ddwyrain o'r gaer. O amgylch y gaer, cafwyd hyd i weddillion *vicus*, sefydliad answyddogol i farsiandïwyr a gwragedd (answyddogol) y milwyr.

Mae'r gweddillion Rhufeinig a elwir **Hen Waliau**, rhwng y gaer a'r dref bresennol, yn dyddio o'r 3g pan adnewyddwyd y gaer gan Severus. Rhan o'r  mur yn unig sydd i'w gweld heddiw. Ymddengys mai ystorfa o ryw fath ar gyfer y gaer oedd Hen Waliau, er bod rhai wedi dadlau ei fod yn gaer ar wahân.

Cysylltir Segontium â'r ymerodr Rhufeinig Magnus Maximus (Macsen Wledig) yn y chwedl Gymraeg ganoloesol Breuddwyd Macsen Wledig a ffynonellau eraill. Mae rhai ysgolheigion wedi cysylltu'r gaer â llwyth y Segontiaci; cyfeirir at y rhain gan Iŵl Cesar wrth roi hanes ei ail ymgyrch ym Mhrydain yn 55 CC yn ei *Commentarii de Bello Gallico*. Wedi iddo ennill buddugoliaeth yn erbyn Cassivellaunus yn nyffryn Afon Tafwys, ildiodd nifer o lwythau iddo, gan gynnwys y Segontiaci. Fodd bynnag, mae'r ffaith eu bod wedi dod i gysylltiad a byddin Cesar mor fuan ar ôl iddo lanio yn awgrymu mai llwyth o dde-ddwyrain Lloegr oeddynt.

Ceir amgueddfa ar y safle, sydd yng ngofal Cadw.

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM: CN006 a'r is-gaer yn CN094.

## Llyfryddiaeth
*I. Ll. Foster a Glyn Daniel, *Prehistoric and Early Wales* (Llundain, 1965)
*Frances Lynch, *A guide to ancient and historic Wales: Gwynedd* (HMSO, 1995)
*R. E. Mortimer Wheeler, *Segontium and the Roman occupation of Wales* (Cymmrodorion, 1924)

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
*Caerau Rhufeinig Cymru
*Ffordd Rufeinig Caer-Segontiwm

Categori:Amgueddfeydd archaeolegol
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Categori:Cadw
Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Caernarfon
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Big Brother

Mae ***Big Brother*** ("*Y Brawd Mawr*") yn un o'r rhaglenni teledu realiti mwyaf poblogaidd yn y byd. Ers y gyfres gyntaf ar y sianel deledu Veronica yn yr Iseldiroedd ym 1999 mae wedi lledaenu i bedwar ban y byd, yn cynnwys Prydain lle gwelwyd y gyfres gyntaf yno yn 2000. Gwelir fersiynau o'r sioe mewn bron 70 gwlad. Daw enw'r sioe o nofel 1949 George Orwell, *Nineteen Eighty-Four*.

## Y Gêm
Yr holl syniad yw bod grŵp o bobl cyffredin o ras, liw, rhyw a rhywioldeb gwahanol *12 yn draddiadol* yn cael eu dewis gan dîm o gynhyrchwyr a seicologwyr i gyd-fyw mewn tŷ arbennig am nifer o wythnosau *10 yn draddiadol* mewn ymgais i ennill gwobr. Mae eu holl weithredoedd yn cael eu ffilmio a'u darlledu i'r cyhoedd eu gwylio. Yn wythnosol mae rhaid i bob ‘housemate’ *sef aelod o’r tŷ* enwebu dau berson. Mae'r dau berson neu fwy sydd â’r nifer fwyaf o enwebiadau yn wynebu’r bleidlais gyhoeddus ac yna mae’r un sy’n derbyn y mwyaf o bleidleisiau’r cyhoedd yn cael ei daflu mas mewn ‘eviction’. Yr enillydd yw'r person olaf yn y tŷ ac felly maent yn ennill y wobr, sef swm sylweddol o arian ym mhob gwlad heblaw am Ffrainc a Chanada lle maent yn ennill y tŷ ei hun.

## Y Rhaglen Brydeinig
Yng ngwledydd Prydain dangoswyd y rhaglen yn wreiddiol ar Channel 4, a'i chynhyrchu gan Endemol. Yn y gyfres cyntaf yng ngwledydd Prydain yn 2000 roedd y tŷ wedi’i leoli yn ne Llundain lle arhosodd am ddwy flynedd. Yn y drydedd gyfres symudodd y tŷ i Elstree Studios lle mae wedi aros o hynny ‘mlaen. Roedd Davina McCall wedi cyflwyno'r rhaglen o’r dechrau gan gynnwys y dadfeddiant (*eviction*) wythnosol.

Yn 2010, gwelwyd y gyfres olaf o *Big Brother* yn cael ei darlledu ar Sianel Pedwar wrth i gytundeb y sianel gyda chwmni Endemol ddod i ben. Fodd bynnag, yn fuan wedi diwedd y gyfres cyhoeddodd Channel 5 eu bod wedi prynu'r hawliau darlledu i'r rhaglen ac y byddai cyfres newydd yn dechrau yn 2011. Dechreuodd y gyfres honno a oedd yn cynnwys nifer o enwogion yn y tŷ ar 18 Awst 2011. Yn 2018 cyhoeddwyd fod Channel 5 am beidio adnewyddu'r rhaglen a darlledwyd y gyfres olaf y flwyddyn honno gyda'r sioe derfynol yn cael ei ddangos ar 5 Tachwedd 2018.

## Fersiynau 
## Gweler hefyd
**Real Life Cam*


Categori:Masnachfreintiau teledu realiti
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2020au
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn ysgol
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Rownd a Rownd

bawd|Set ffilm ar gyfer *Rownd a Rownd* ym Mhorthaethwy

Opera sebon ar S4C yw ***Rownd a Rownd***, sy'n cael ei gyfeirio tuag at bobl ifanc.

## Hanes
Darlledwyd y bennod gyntaf ym mis Medi 1995 a chafodd ei chynhyrchu gan Ffilmiau'r Nant, ond nawr fe'i gynhyrchir gan gwmni Rondo. Mae'r gyfres yn cael ei ffilmio ym Mhorthaethwy, Ynys Môn.

Cafodd ei ddarlledu'n wreiddiol fel dwy bennod chwarter awr pob wythnos drwy'r flwyddyn. Darlledwyd 1,000fed bennod y gyfres ar nos Fawrth 14 Ionawr 2014. Yn 2016 dathlodd y gyfres ei 21ain benblwydd.

Seren hiraf y gyfres oedd Dewi 'Pws' Morris a chwaraeodd rhan Islwyn Morgan, perchennog y siop bapur ers dechrau'r gyfres ym 1995; gadawodd y gyfres yn 2007.

Ym mis Medi 2025, dathlwyd y rhaglen ei phen-blwydd yn 30 oed.

## Cefndir 
Roedd *Rownd a Rownd* yn wreiddiol yn seiliedig ar bobl ifanc a oedd yn gwneud rownd bapur; mae'r teitl y cyfres yn cyfeirio hefyd at gylchdro olwynion beic. Ers hynny mae wedi tyfu i gynnwys eu bywyd dydd i ddydd mewn ysgol a theulu.

## Dolen allanol 
* Gwefan Swyddogol

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1995
Categori:Porthaethwy
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1990au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2000au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2010au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Categori:Cyfresi drama S4C
Dafydd Jones (Dewi Dywyll)

Baledwr dall o Lanybydder, Sir Gaerfyrddin, oedd Dafydd Jones (**Dewi Dywyll**, hefyd '''Deio'r Cantwr** a **Dewi Medi''') (1803 - 1868).

Daeth yn enwog am ei ganu ffraeth ledled Cymru mewn oes pan oedd canwyr baledi crwydr yn dal i fod yn gymeriadau poblogaidd. Roedd yn awdur o gwmpas 60 o faledi.

Categori:Baledwyr Cymraeg
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1868
Categori:Pobl ddall
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Meilyr Brydydd

**Meilyr Brydydd** yw'r cynharaf o Feirdd y Tywysogion (fl. 1081–1137). Mae'n bosibl ei fod yn frodor o Drefeilyr, Môn. Fe'i cofir am ei ganu i Gruffudd ap Cynan.

## Bywgraffiad
Roedd Meilyr yn dad i'r bardd Gwalchmai ap Meilyr ac yn daid i'r beirdd Meilyr ap Gwalchmai, Einion ap Gwalchmai ac, yn ôl pob tebyg, i Elidir Sais. Yn ôl ach teuluol a geir yn y testun ''Hen Lwythau Gwynedd a'r Mars* dan y teitl *Llwyth Aelan'' enw gwraig Meilyr Brydydd oedd Tandreg ferch Rhys ap Seisyllt. Yn ôl yr un ddogfen tad Meilyr oedd Mabon ap Iarddur ap Mor ap Tegerin ap Aeddan, ac roedd yr Aeddan hwnnw yn ei dro yn un o ddisgynyddion Cunedda Wledig, sefydlwr teulu brenhinol Gwynedd. Roedd Meilyr yn perthyn i deulu barddol felly; teulu breintiedig ac iddo ach hir ac anrhydeddus.

Mae'r ail gerdd yn adnabyddus iawn dan yr enw *Marwysgafn Meilyr Brydydd*, y farwysgafn gynharaf a gadwyd i ni. Math o gerdd gyffes ydyw. Mae'r bardd yn cyffesu ei bechodau ac yn gofyn maddeuant a lle ym Mharadwys. Ar ddiwedd y gerdd mae'n gofyn i Grist ei gadw rhag tân uffern ac i'r Duw a'i creodd ei adael i orffwys ymhlith beddau'r saint ar Ynys Enlli:

Crist croesddarogan a'm gŵyr, a'm gwarchan,
Rhag uffern affan, wahan westi:
Creawdr a'm crewys a'm cynnwys i
Ymhlith plwyf gwirin gwerin Enlli.

Priodolir testun arall i Feilyr, sef cerdd ddarogan sy'n ymwneud â brwydr Mynydd Carn (1081), ond nid oes sicrwydd mai Meilyr a'i canodd.

## Llyfryddiaeth
### Testun
*J.E. Caerwyn Williams a Peredur I. Lynch (gol.), ''Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion*, Cyfres Beirdd y Tywysogion I (Caerdydd, 1994). ISBN 0708311873

### Erthygl
*Bedwyr Lewis Jones (gol.), *Gwŷr Môn'' (Caernarfon, 1979). Pennod gan Tomos Roberts ar deulu Meilyr Brydydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Llenorion yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1130au
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Trewalchmai
Rhosgadfan

Mae **Rhosgadfan** () yn bentref bach ddistaw, rhyw bum milltir i'r dwyrain o Gaernarfon - i fyny at y mynyddoedd. Mae ysgol gynradd yna, a thafarn i'r clwb pêl-droed, "Mountain Rangers." Mae'r pentref i gyd ar lethrau bryncyn Moel Tryfan, sy'n un o droedfryniau Eryri.

Ar y ffordd i mewn i'r pentref, o Gaernarfon, trwy bentref Rhostryfan, i lawr tri-chwarter milltir o allt, mae hen gartref Kate Roberts - "Cae'r Gors". Mae hi yn un o awduron pennaf Cymru; "Brenhines y stori fer, yn ôl rhai". Mae yna sôn am adnewyddu "Cae'r Gors" yn ganolfan ymwelwyr i ddysgu amdani. Llenor arall a aned yn Rhosgadfan yw Richard Hughes Williams (tua 1878–1919), sef Dic Tryfan.
250px|bawd|chwith|Rhosgadfan: Tir comin a chlwstwr o dai.

Uwchben y pentref a thu ôl i'r bryn, mae hen chwarel Rhosgadfan. Ond mae'n anodd iawn ei chyrraedd mewn car - haws yw cerdded ar hyd y llwybr o'r domen lechi i ogledd y bryn. Ceir golygfeydd gwych o gopa'r bryn: Bae Caernarfon, a goleuadau cychod Iwerddon–Caergybi, yr ochr draw i Ynys Môn - sydd i'w weld yn glir i lawr i'r gorllewin, dros Afon Menai, a thref Caernarfon.

Mae clwb pêl-droed Mountain Rangers, sy'n chwarae yng Nghyngrair Caernarfon a'r Cylch, yn chwarae yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
*Dic Tryfan - awdur storïau byrion
*Kate Roberts - awdur storïau byrion

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Canolfan Dreftadaeth Kate Roberts 
*Hanes teulu Rhosgadfan

Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Llandwrog
Categori:Pentrefi Gwynedd
Lawrasia

Uwchgyfandir oedd **Lawrasia** a fodolodd fel rhan o hollt yr uwchgyfandir Pangaea yn hwyr yn y cyfnod Mesosöig. Roedd yn cynnwys y rhan fywaf o'r eangdiroedd sydd yn cyfansoddi cyfandiroedd yr hemisffer y gogledd presennol, sef Lawrentia (rhan fwyaf o'r Gogledd America modern), Baltica, Siberia, Casachstania, a thariannau Gogledd Tsieina a Dwyrain Tsieina.

bawd|canol|310px|Diagram i ddangos gwahanu Pangaea a symudiad y cyfandiroedd hynafol i'w safle presennol (gwaelod y llun). Mae'r rhif ar waelod pob map yn cyfeirio at 'miliwn o flynyddoedd cyn y presennol'.

## Gweler hefyd
*Yr uwchgyfandiroedd: Gondwana a Pangaea.
*Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig, Jwrasig a'r Cretasaidd.

Categori:Cyfnodau daearegol
Categori:Cyfandiroedd hanesyddol
Categori:Mesosöig
Categori:Uwchgyfandiroedd
Gondwana

bawd|310px|Diagram i ddangos gwahanu Pangaea a symudiad y cyfandiroedd hynafol i'w safle presennol (gwaelod y llun). Mae'r rhif ar waelod pob map yn cyfeirio at 'miliwn o flynyddoedd cyn y presennol'.
Roedd yr uwchgyfandir deheuol **Gondwana** yn cynnwys y rhan fywaf o'r eangdiroedd Hemisffer y De presennol, yn cynnwys yr Antarctig, De America, Affrica, Madagasgar, Awstralia-Gini Newydd, a Seland Newydd, yn ogystal ag Arabia ac India, sydd yn hemisffer y gogledd.

## Gweler hefyd
*Yr uwchgyfandiroedd: Lawrasia a Pangaea.
*Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig, Jwrasig a'r Cretasaidd.

Categori:Cyfandiroedd hanesyddol
Categori:Uwchgyfandiroedd
Pegynau'r Ddaear

de|bawd|400px|Lleoliad y rhanbarth(au) pegynol

**Y pegynau** neu'r **rhanbarthau pegynol** yw'r ardaloedd o'r Ddaear sy'n amgylchynu pegynau daearyddol y Gogledd a'r De, sef i ogledd Cylch yr Arctig, neu i de Cylch yr Antarctig. Mae ganddynt hinsawdd begynol, sef tymereddau oer iawn, rhewlifiant trwm, a gwahaniaethau eithafol yn nhermau oriau golau dydd, gyda golau dydd 24 awr yn yr haf (haul canol nos), a thywyllwch parhaol yng nghanol y gaeaf.

Gorchuddir llawer o arwynebedd y rhanbarthau gan gapiau rhew. Mae maint y capiau rhew yn lleihau ar hyn o bryd fel canlyniad i newid hinsawdd a achosir gan allyriant carbon.

Mae gan blanedau a lloerennau eraill rhanbarthau pegynol diddorol. Mae'n debyg fod gan y lleuad maint sylweddol o rhew yn nhyllau tywyll ei phegynau. Mae gan y blaned Mawrth capiau pegynol, ond carbon deuocsid yw'r rhan fwyaf yn hytrach na dŵr rhewedig. Mae echelin Wranws ar gymaint o osgo nes fod un pegwn, ac yna'r llall, yn gwynebu'r haul mwy neu lai yn union, wrth i'r blaned gylchynnu'r haul.

## Gweler hefyd
*Pegwn y Gogledd
*Pegwn y De


Categori:Daearyddiaeth ffisegol
C.P.D. Lerpwl

Tîm pêl-droed o ddinas Lerpwl yw **Liverpool Football Club** (hefyd yn Gymraeg **Clwb Pêl-droed Lerpwl**). Maen nhw'n chwarae ar faes Anfield. Mae'r clwb yn cael ei adnabod fel tîm mwyaf llwyddiannus Lloegr. Cyn i dîm Lerpwl gael ei greu yn 1892 roedd Everton yn defnyddio Anfield.

## Chwaraewyr enwog 
* Alan Hansen
* Ben Woodburn
* Craig Bellamy
* Elisha Scott
* Ian Callaghan
* Ian Rush
* Jamie Carragher
* John Barnes
* John Toshack
* Kenny Dalglish
* Kevin Keegan
* Phil Neal
* Ray Clemence
* Steven Gerrard
* Xabi Alonso
*Mohamed Salah
*Jerzy Dudek
*Robbie Fowler
*Luis Suàrez

## Rhestr Rheolwyr 
* W. E. Barclay a John McKenna (1892-1896)
* Tom Watson (1896-1915)
* David Ashworth (1919-1923)
* Matt McQueen (1923-1928)
* George Patterson (1928-1936)
* George Kay (1936-1951)
* Don Welsh (1951-1956)
* Phil Taylor (1956-1959)
*Bill Shankly (1959-1974)
*Bob Paisley (1974-1983)
*Joe Fagan (1983-1985)
*Kenny Dalglish (1985-1991)
*Graeme Souness (1991-1994)
*Roy Evans (1994-1998)
* Roy Evans a Gérard Houllier (1998)
*Gérard Houllier (1998-2004)
*Rafael Benítez (2004-2010)
*Roy Hodgson (2010-2011)
*Kenny Dalglish (2011-2012) (ail waith)
*Brendan Rodgers (2012-2015)
*Jurgen Klopp (2015-?)
*Arne Slot (?-presennol)
        
## Perchnogion y Clwb 
## Gwobrau
[Noderː nid yw'r adran hon yn gyfredol] 
#### Domestic 
Pencampwyr y prif adran
* Curo (18) 1900–01, 1905–06, 1921–22, 1922–23, 1946–47, 1963–64, 1965–66, 1972–73, 1975–76, 1976–77, 1978–79, 1979–80, 1981–82, 1982–83, 1983–84, 1985–86, 1987–88, 1989–90

Cwpanau Domestic
* Cwpan FA - Curo (7)  1964–65, 1973–74, 1985–86, 1988–89, 1991–92, 2000–01, 2005–06

#### Ewropeaidd 

## Gweler hefyd
*Liverpool Fútbol Club (Wrwgwái)
*Trychineb Hillsborough

Lerpwl
Castell Caeredin

Castell ar "Graig y Castell" yng Nghaeredin, yr Alban, yw **Castell Caeredin** (Saesneg: *Edinburgh Castle*). Fe'i cysylltir â safle Din Eidyn, caer Mynyddog Mwynfawr, brenin Manaw Gododdin yn yr Hen Ogledd yn y 6g.
250px|bawd|chwith|Castell Caeredin

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaeredin
Categori:Adeiladau rhestredig yn yr Alban
Caeredin
Categori:Yr Hen Ogledd
Manaw Gododdin

Teyrnas Frythonaidd yn yr Hen Ogledd oedd **Manaw Gododdin**. Gorweddai yn yr ardal a elwir heddiw yn Alloa, ger Moryd Forth yng nghanolbarth yr Alban. Ymddengys ei fod yn is-deyrnas o deyrnas Gododdin neu gnewyllyn y deyrnas honno. Din Eidyn oedd prif gaer y deyrnas a safle llys Mynyddog Mwynfawr, yn ôl pob tebyg. Cyfeirir at Fanaw Gododdin yn y gerdd gynnar enwog 'Y Gododdin', gan Aneirin (6g).

Cyfeiria Nennius at Fanaw Gododdin yn ei *Historia Brittonum*, gan ddweud fod Cunedda, sefydlydd teyrnas Gwynedd, wedi dod i Ogledd Cymru "o'r fro a elwir *Manau Guotodin* (Manaw Gododdin), 146 o flynyddoedd cyn i Faelgwn ddechrau teyrnasu."

Yn ôl rhestr o enwau meibion Cunedda a geir yn llawysgrif Harleian 3859, sef Achresau Harley, bu farw Typiaun, mab cyntaf-anedig Cunedda, yn yr ardal "a elwir *manau guodotin* (Manaw Gododdin), ac ni ddaeth yma (i Gymru) gyda'i dad a'i frodyr."

Cysylltir Manaw Gododdin gan haneswyr â gwlad yr Otadini, pobl Geltaidd a drigai yn nwyrain y tir sy'n gorwedd rhwng Mur Hadrian a Mur Anton, sef de-ddwyrain yr Alban heddiw.

Yr un yw'r gair 'Manaw' yn yr enw a'r 'Manaw' yn enw Ynys Manaw. Mae 'Manaw' yn gytras â'r gair Gwyddeleg *Manann*, ond mae arwyddocâd yr enw yn achos Manaw Gododdin yn ansicr. Mae cysylltiad Gwyddelig yn bosibl felly (gorweddai teyrnas Wyddelig Dál Riata i'r gogledd-orllewin.

I'r gogledd roedd y Pictiaid yn byw. Cyfeirir at frwydr *Cath Manand* a brwydr mawr â'r Pictiaid yn *Campo Manand* (Caer Manaw) mewn ffynonellau Gwyddelig."

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Y Celtiaid
Afon Gyffin

Afon fechan yn sir Conwy yw **Afon Gyffin**. Mae'n rhedeg am o gwmpas 4 milltir cyn ymuno ag Afon Conwy. Am ddwy filltir gyntaf ei chwrs fe'i gelwir **Afon Henryd**.

Tarddiad yr afon yw ffynnon ger fferm Glyn Isa, tua hanner milltir i'r gogledd-ddwyrain o Ro-wen ar lethrau isaf Tal y Fan (SH 763725). Am y rhan fwyaf o'i chwrs mae'n llifo'n ddioglyd trwy gaeau a dolydd plwyf Henryd i gyfeiriad y gogledd ar gwrs cyfochrog i Afon Conwy. Mae'n mynd heibio i eglwys newydd Llangelynnin ac yn pasio'n agos i bentref Henryd ei hun, ac yna islaw Groesffordd a Hendre i nant gul goediog cyn dod allan ger Gyffin. Ar ddiwedd ei thaith mae'n troi i'r dwyrain ac yn llifo dan hen bont ger Castell Conwy ac yna'n aberu yn yr afon honno yng nghysgod muriau'r castell yn **Abergyffin**.

Ystyr y gair *cyffin* yw "ffin" neu "cyd-derfyn" rhwng dau ddarn o dir cyfagos. Yn yr Oesoedd Canol roedd yr afon yng nghyffiniau pentref Gyffin yn dynodi terfyn de-ddwyreiniol darn o dir a berthynai i Abaty Aberconwy a heddiw mae'n dal i ddynodi'r ffin rhwng plwyf Aberconwy (Conwy) a phlwyf Y Gyffin.

250px|bawd|dim|Afon Gyffin ger Gastell Conwy

Gyffin
Gyffin
Categori:Conwy (tref)
Categori:Henryd
England

**England** yw'r enw Saesneg am **Loegr**, un o wledydd Prydain.  Gallai gyfeirio hefyd at:

## Dinas
* England, Arkansas, dinas yn yr Unol Daleithiau

## Pobl
* Audie England, actores a ffotograffydd Americanaidd
* Anthony W. England, gofodwr Americanaidd
* Matthew England, gwyddonydd hinsawdd o Awstralia
* Mike England, pêl-droediwr Cymreig fu'n hyfforddwr Tim Cenedlaethol Cymru

## Gweler hefyd
* New England, talaith yn UDA
Ynys Tysilio

Mae **Ynys Tysilio** (neu Ynys Dysilio) yn ynys fechan yn Afon Menai, ger Porthaethwy.

Fe'i cysyllir â thir mawr Ynys Môn gan sarn a orchuddir weithiau pan fo'r llanw'n uchel iawn.

Enwir yr ynys ar ôl Tysilio Sant (fl. 6g). Yn ôl traddodiad roedd gan y sant gell feudwy ar yr ynys. Saif eglwys ar y safle heddiw.

Mae nifer o enwogion wedi eu claddu yn y fynwent, yn cynnwys yr hanesydd John Edward Lloyd, y pensaer H. Harold Hughes a'r bardd Cynan.

Mae cofeb ryfel restredig gradd II ar yr ynys.
chwith|bawd|338x338px|Ynys Tysilio

## Cyfeiriadau 
Dysilio
Categori:Afon Menai
Categori:Porthaethwy
Y Tebot Piws

**Y Tebot Piws** oedd un o grwpiau cyntaf Pop Cymraeg, yn y 1970au cynnar, cyfnod pryd yr oedd yn datblygu o sŵn gwerinol at rhywbeth mwy agos at yr hyn a glywir heddiw. Roedd y Tebot Piws yn nodweddiadol o'r tueddiad hwnnw, gyda digrifwch ac elfen chwareus yn rhan allweddol o'u perfformiad.

## Aelodau
*Emyr Huws Jones aelod achlysurol o'r grwp, aeth ymlaen i Mynediad Am Ddim
*Dewi 'Pws' Morris prif leisydd, aeth ymlaen i Edward H. Dafis
*Alun 'Sbardun' Huws
*Stan Morgan-Jones

## Disgyddiaeth
Rhyddhawyd 4 EP gan y Tebot Piws:

*'''Y Tebot Piws (Recordiau'r Dryw, 1969)**
::Yr Hogyn Pren
:: Dan Ddwr Oer Y Llyn
:: Llanfihangel 
:: Marwnad Llon Wili John

bawd|100px|Tebot Piws
***Tebot Piws (Sain 11, 1970)'''
::Blaenau Ffestiniog
:: Lleucu Llwyd
:: Tyrd i Ffwrdd
:: O Arglwydd Mae'n Uffern yn y Pwll
:: Godro'r Fuwch

bawd|100px|Rhywun wedi Dwyn fy Nhrwyn
***Rhywun wedi Dwyn fy Nhrwyn (Sain 19, 1971)**
:: Mae Rhywun Wedi Dwyn Fy Nhrwyn
:: Nwy Yn Y Nen (Breuddwyd)
:: Helo Dymbo 
:: Ie Ie Ie 'na Fe

bawd|100px|Byrmingham
***Byrmingham (Sain 25, 1972)**
:: D'yn ni Ddim Yn Mynd i Byrmingham
:: Dilyn Colomen
:: Mae Gen i Gariad
:: I Ble Rwyt Ti'n Myned

Ym 1994, rhyddhad Recordiau Sain CD a chasét '''Y Gore a'r Gwaetha''' gan y Tebot Piws. Hwn oedd yn llythrenol y gorau a'r gwaethaf achos cynhwysywd y cyfan o'r EPs uchod ynghŷd â "Gweddillion o waelod y Tebot" sef manion oedd wedi eu cadw ar dâp ond heb gyrraedd y recordiau.
bawd|100px|Y Gore A'r Gwaetha
Ail-ffurfiodd y Tebot Piws i berfformio yng Ngŵyl y Faenol yn 2002. I ddathlu deugain mlynedd ers ffurfio'r band, rhyddhawyd albwm newydd yn 2008, wedi'i recordio yn Stiwdio Bryn Derwen ym Methesda a'i gynhyrchu gan y canwr Bryn Fôn a'i lansio ar ei label LabelAbel.

### Clipiau o ganeuon

Blaenau Ffestiniog - Tebot Piws.ogg |bawd|Blaenau Ffestiniog
D'yn ni ddim yn mynd i Birmingham - Tebot Piws.ogg |bawd|D'yn ni ddim yn mynd i Birmingham
Dan Ddwr Oer y Llyn - Tebot Piws.ogg |bawd|Dan Ddwr Oer y Llyn
Diferion o Waelod y Tebot - Tebot Piws.ogg |bawd|Diferion o Waelod y Tebot
Dilyn Colomen - Tebot Piws.ogg |bawd|Dilyn Colomen
Dyn Ni Ddim yn Mynd i Birmingham - Tebot Piws.ogg |bawd|Dyn Ni Ddim yn Mynd i Birmingham
Godro'r Fuwch - Tebot Piws.ogg |bawd|Godro'r Fuwch
Helo Dymbo - Tebot Piws.ogg |bawd|Helo Dymbo
I Ble Rwyt tin Mynd - Tebot Piws.ogg |bawd|I Ble Rwyt tin Mynd
Ie Ie Na Fe - Tebot Piws.ogg |bawd|Ie Ie Na Fe
Llanfihangel - Tebot Piws.ogg |bawd|Llanfihangel
Lleucu Llwyd - Tebot Piws.ogg |bawd|Lleucu Llwyd
Mae Gen i Gariad - Tebot Piws.ogg |bawd|Mae Gen i Gariad
Mae Rhywun Wedi Dwyn fy Nhrwyn - Tebot Piws.ogg |bawd|Mae Rhywun Wedi Dwyn fy Nhrwyn
Marwnad Llon Wili John - Tebot Piws.ogg |bawd|Marwnad Llon Wili John
Nwy yn y Nen - Tebot Piws.ogg |bawd|Nwy yn y Nen
O Arglwydd mae'n Uffern yn y Pwll - Tebot Piws.ogg|bawd|O Arglwydd mae'n Uffern yn y Pwll
Tyrd i Ffwrdd - Tebot Piws.ogg |bawd|Tyrd i Ffwrdd
Yr Hogyn Pren - Tebot Piws.ogg |bawd|Yr Hogyn Pren

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Ynys Cribinau

Mae **Ynys Cribinau** yn ynys fechan oddi ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, tua milltir a hanner o Aberffraw yng nghwmwd Malltraeth. Gellir croesi i'r ynys ar droed pan fo'r llanw'n isel.

Yr unig adeilad ar yr ynys yw Eglwys Llangwyfan, sydd wedi ei cysegru i Sant Cwyfan. Mae'r eglwys bresennol yn dyddio o'r 13g. "Yr eglwys yn y môr" yw'r enw lleol arni. Cynhelir gwasanaethau ynddi ac mae'n eglwys boblogaidd ar gyfer priodasau.

Mae mapiau o'r 17g yn dangos yr eglwys wedi'i chysylltu â'r tir mawr ond er hynny mae'r clogwyni clae wedi'u erydu gan y môr gan adael yr eglwys ar ei hynys. Mae mur amddiffynnol o gwmpas yr eglwys i'w hamddiffyn rhag y tonnau.

bawd|dim|250px|Eglwys Gwyfan ar Ynys Cribinau

## Gweler hefyd
*Eglwys Sant Cwyfan, Sir Ddinbych

Categori:Aberffraw
Cribinau
Categori:Ynysoedd llanwol
Prifysgol Fienna

Prifysgol bwysicaf Awstria **Prifysgol Fienna** (Almaeneg: *Universität Wien*), lleolir ar gampws hanesyddol yn Fienna, prifddinas y wlad.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Gwefan swyddogol Prifysgol Fienna


Fienna
Categori:Sefydliadau 1365
John Owen (The British Martial)

Epigramydd o Gymru (1564?-1628?), yn enedigol o Lanarmon, Sir Gaernarfon oedd **John Owen**, a adnabyddid fel "***The British Martial***".

## Bywgraffiad
250px|bawd|Plas Du, Llanarmon (tua 1885)

Ganwyd John Owen ym Mhlas-du, Llanarmon, yn drydydd fab i Thomas Owen, ysgwier y plas. Roedd yn nai i'r cynllwynwr Catholig Hugh Owen. Cafodd ei addysg yn Ysgol Caer-wynt. Yn 1584 cafodd ei wneud yn gymrawd am oes yn y Coleg Newydd, Rhydychen. Enillodd radd fel Baglor Cyfraith Sifil yn 1590 a'r flwyddyn ar ôl hynny gadawodd Rydychen i gymryd swydd fel ysgolfeistr yn Nhre-lech, Sir Fynwy. Oddi yno aeth yn ei flaen i fod yn brifathro yn Ysgol Rad Warwick yn 1594 neu 1595.

Yn Warwick gwnaeth enw iddo'i hun fel meistr ar yr iaith Ladin a'r clasuron a dechreuodd gyhoeddi epigramau Lladin dan yr enwau *Audoenus* ac *Ovenus*. Roedd ei lyfrau'n boblogaidd iawn am gyfnod ac enillodd iddo'i hun y llysenw "*The British Martial*" (sylwer bod *British* yn gyfeiriad at y ffaith ei fod yn Gymro yn hytrach na Phrydeiniwr). Cofier fod Lladin yn iaith ysgolheictod o hyd ac felly roedd cynulleidfa John Owen yn ehangach o lawer nac y buasai heddiw.

Ond er gwaethaf ei lwyddiant llenyddol roedd yn byw bywyd digon tlawd a dibynnai ar gymorth perthnasau i glymu dau linyn ynghyd. Trodd pethau'n waeth pan gyhoeddodd gyfres o epigramau yn ymosod ar Eglwys Rufain. Collodd nifer o'i noddwyr a chafodd ei waith ei roi ar yr *Index Expurgatorius* (llyfrau a waharddwyd gan y Chwilys) gan y chwilyswyr yn Rhufain. Bu farw yn 1628, yn ôl pob tebyg.

## Dylanwad
Cyhoeddwyd sawl argraffiad o'i waith o 1606 ymlaen. Cyfieithwyd detholiadau o'i waith i'r Saesneg ac i'r Sbaeneg, yr Almaeneg a'r Ffrangeg yn ystod yr 17g. Ond ni chafwyd argraffiad Cymraeg o'i waith hyd y dwthwn hwn.

Roedd y llenor adnabyddus Victor Hugo yn edmygu gwaith John Owen; cyhoeddoedd aralleiriad o un o'i gerddi yn 1820.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Addysgwyr yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Lladin o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1560au
Categori:Marwolaethau'r 1620au
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Ysgolheigion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Lladin o Gymru
Gwiwer lwyd

Anifail o drefn y cnofilod (*Rodentia*) yw'r **wiwer lwyd** (*Sciurus carolinensis*). Ei chynefin brodorol yw dwyrain yr Unol Daleithiau a Chanada. Cyflwynwyd 350 o wiwerod llwyd i Loegr yn Swydd Bedford yn 1889. Oddi yno maen nhw wedi lledu dros y rhan fwyaf o Gymru a Lloegr ac wedi dod yn fygwth i'r wiwer goch frodorol. Maen nhw hefyd wedi cael eu cyflwyno i Iwerddon a'r Eidal, lle maen nhw wedi ehangu eu tiriogaeth hefyd.

Llwyd
Categori:Rhywogaethau o gnofilod
Robert Williams

Ceir sawl **Robert Williams**:

*Robert Williams (1744–1815), bardd
*Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu) (1766–1850), bardd ac emynydd
*Robert Williams (Mynydd Ithel) (1782–1818), cyfansoddwr yr emyn-dôn "Llanfair"
*Robert Herbert Williams (1805–1876), cerddor
*Robert Williams (1810–1881), hynafiaethydd
*Robert Williams (Trebor Mai) (1830–1877), bardd
*Robert Dewi Williams (1870–1955), gweinidog ag awdur
*R. O. Williams (Robert Owen Williams) (1937–2021), bardd

----
William Williams

Ceir sawl **William Williams**:

*William Williams (Pantycelyn) (1717-1791)
*William Williams (Will Penmorfa) (1759-1828) telynor dall 
*William Williams (gwleidydd) (1788-1865)
*William Williams (hanesydd) (18fed-19g), awdur *Prydnawngwaith y Cymry*
*William Williams (Gwilym ab Iorwerth) (1800–1859), bardd
*William Williams (Gwilym ab Ioan), (1800-1868) bardd Cymraeg-Americanaidd
*William Williams (Caledfryn) (1801-1869)
*William Williams (Gwilym Cyfeiliog) (1801-1876)
*William Williams (Creuddynfab) (1814-1869)
*William Williams (AS Abertawe) (1840-1904) Perchennog gweithfeydd tunplat ac Aelod Seneddol.
*William Williams (Y Lefiad) (fl.1853)
*William Nantlais Williams (1874-1959), gweinidog, bardd, emynydd a golygydd 
*William Williams (Crwys) (1875-1968)
Liaquat Ali Khan

Gwleidydd o Bacistan oedd **Liaquat Ali Khan** (1 Hydref 1895 - 16 Hydref 1951), a anwyd yn y Punjab.

Etholwyd Liaquat Ali Khan yn brif weinidog cyntaf Pacistan yn 1947 yn sgil sefydlu'r wladwriaeth newydd gan Jinna. Arweiniodd ei wlad yn y rhyfel ag India dros Kashmir yn 1949. Cafodd ei lofruddio gan asasin yn 1951.

Categori:Prif Weinidogion Pacistan
Categori:Hanes Pacistan
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1951
Urbain Le Verrier

Mathemategydd a seryddwr o Ffrainc (11 Mawrth 1811 – 23 Medi 1877), a anwyd yn Saint-Lô, yn y *départment* Manche, Ffrainc.

Cafodd ei addysg yn yr École Polytechnique. Roedd yn gyfarwyddwr Arsyllfa Paris (yr *Observatoire* enwog ym Mharis).

Trwy gyfrwng calciwlws darganfu Le Verrier blaned newydd a oedd yn effeithio ar gylchdro y blaned Wranws; rhoddwyd yr enw Neptune (Neifion) ar y blaned newydd yn 1846.

Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Mathemategwyr o Ffrainc
Categori:Seryddwyr o Ffrainc
Gottfried Wilhelm Leibniz

Athronydd o'r Almaen oedd **Gottfried Wilhelm Leibniz** (1 Gorffennaf 1646 – 14 Tachwedd 1716), a anwyd yn Leipzig, yr Almaen.

Yn ogystal â bod yn athronydd, roedd Gottfried Leibniz yn wyddonydd, mathemategydd, llenor, diplomydd a hanesydd.

Gyda'r eglwyswr Ffrengig Bossuet ceisiai ddarganfod modd i gymodi ac uno'r Eglwys Gatholig a'r eglwysi diwygiedig. Tua'r un adeg â Isaac Newton darganfu Leibniz calcwlws a chreodd gyfrifiadur elfennol a oedd yn gallu lluosogi rhifau. Ceisiodd yn ogystal greu iaith artiffisial — y *characteristica universalis* — a fyddai'n gyfrwng gyffredin i wyddonwyr a meddylwyr ymhob gwlad.

Yn ei gyfrolau athronyddol (yn yr iaith Ffrangeg) ''Nouveaux Essais sur l'entendement humain* (1704), *Essais de théodicée* (1710) a *Monadologie* (1714) cyflwynodd a datblygodd athroniaeth ddelfrydol. Yn ôl Leibiniz mae pob bod dynol wedi ei greu o *monades'' a rhyngddynt ceir cytgord rhagosodedig. Ar sail ei astudiaethau daeth i'r casgliad "fod pob dim am y gorau yn y byd gorau o bob byd dichonadwy" (*Tout est pour le mieux dans le meilleur des mondes possibles*).

Troir y dywediad enwog hwnnw o eiddo Leibniz ar ei ben gan Voltaire yn ei chwedl ddychanol *Candide*, sy'n ymosod ar Optimistiaeth naiïf y 18g. Mae'n bosibl bod cymeriad Candide yn cynrychioli Leibniz.

Bu farw Leibniz yn Hannover yn 1716, yn 70 oed.

## Gweler hefyd 
* *Characteristica universalis*

Categori:Athronwyr yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1646
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol Almaeneg o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol Ffrangeg o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol Lladin o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1716
Categori:Mathemategwyr o'r Almaen
Categori:Pobl o Leipzig
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
Steven Gerrard

Chwaraewr pêl-droed i Lerpwl yw **Steven George Gerrard** (ganwyd 30 Mai 1980).

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Italia

Gallai **Italia** gyfeirio at un o sawl peth:

* Yr Eidal (Eidaleg: *Italia*)
* Italia, talaith Rufeinig.

Gweler hefyd:

* Legio I Italica, lleng Rufeinig o Italia.
Dominique de Villepin

Gwleidydd o Ffrainc a fu'n Prif Weinidog Ffrainc o 2005 hyd 2007 yw **Dominique Marie François René Galouzeau de Villepin** (ganwyd 14 Tachwedd 1953).

Fe'i ganwyd yn Rabat, Moroco, yn fab i'r diplomydd, Xavier de Villepin.  Cafodd ei addysg yn yr Institut d'études politiques de Paris ("Sciences-Po").

Ysgrifennydd Tramor (Ffrainc) oedd Villepin rhwng 2002 a 2004.

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Prif Weinidogion Ffrainc
Categori:Pobl o Rabat
Castell y Dryslwyn

Castell yn Sir Gaerfyrddin yw **Castell y Dryslwyn**. Saif ar ben bryn yn Nyffryn Tywi ger pentref Dryslwyn. Tua 4 milltir i ffwrdd mae Castell Dinefwr, prif gaer a llys tywysogion Deheubarth.

## Hanes
Adeiladwyd y castell cyntaf gan Rhys Gryg, un o feibion yr Arglwydd Rhys, yn y 1220au. Fe'i hetifeddwyd gan ei fab Maredudd ap Rhys Gryg a'i fab yntau Rhys ap Maredudd. Gwarchaewyd y castell gan luoedd Seisnig yn 1287, gan gwympo ar 5 Medi yn yr un flwyddyn. Yn ôl adroddiad gan Scott Lloyd a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru, dyma'r gwarchae a asudiwyd ddyfnaf drwy Gymru, gyda nifer o ddulliau gwahanol a manwl yn cael eu gwneud yn 20g a'r 21g. Ceir yma olion o beiriannau rhyfel a ddefnyddiwyd i geisio codi'r gwarchae a gwyddys i Edward i Edward I, brenin Lloegr, ddanfon 11,000 o filwyr i geisio hynny - cymaint oedd ei benderfyniad i oresgyn Cymru. Cred haneswyr, felly, fod y gwarchae hwn ymhlith y pwysicaf yng Nghymru.

O dan reolaeth Seisnig estynnwyd y dref fechan oedd wedi datblygu ar lethrau'r bryn. Cipiodd Owain Glyndŵr Gastell y Dryslwyn ym 1403, ond dymchwelwyd y castell nes ymlaen yn y 15g.

## Cadwraeth a mynediad
Mae'r adfeilion a welir ar y safle heddiw yng ngofal Cadw. Mae'n agored trwy'r flwyddyn i bawb. Mae'r safle (SN 554 204) yn ymyl y B4297, 5 milltir i'r de-orllewin o Landeilo.

Drysllwyn Castle with Gronger Hill.jpeg|Castell Dryslwyn a Bryn Gronger
Castell Dryslwyn 5.jpg
Castell Dryslwyn 6.jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin
Categori:Cadw
Dryslwyn
Dryslwyn
Castell Talacharn

Castell yn nhref Talacharn, yn ne Sir Gaerfyrddin yw **Castell Talacharn** ar aber Afon Taf. Adeiladwyd castell ar y safle yn gynnar yn y 12g fel gwrthglawdd yn erbyn tywysogion Deheubarth gan y Normaniaid.

## Hanes
Fe'i cipiwyd gan Rhys ap Gruffydd yn 1189, ac fe'i dinistriwyd gan Llywelyn ap Iorwerth yn 1215. Mae adfeilion presennol y castell yn dyddio o ddiwedd y 13g, pryd adadeiladwyd caer garreg gan y teulu Eingl-Normanaidd de Brian. Fe'i trawsffurfiwyd yn faenordy cyfforddus gan Syr John Perrot yn chwarter olaf y 16g. Ar ôl marwolaeth Perrot yn 1592, dirywiodd y castell yn gyflym. Fe'i dinistriwyd yn rhannol yn ystod y Rhyfel Cartref.

## Cadwraeth
Mae'r castell yng ngofal Cadw ac ar agor i'r cyhoedd.

bawd|dim|250px|Muriau'r hen gastell.
bawd|dim|250px|Castell Talacharn

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin
Categori:Cadw
Talacharn
Talacharn
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Talacharn
Castell Cas-gwent

Castell yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Castell Cas-gwent**.  Fe'i lleolir yn nhref Cas-gwent ar ben clogwyn ar lannau Afon Gwy. Fe'i adeiladwyd gan yr arglwydd Normanaidd William FitzOsbern o 1067 ymlaen. Dyma'r strwythur caerog hynaf o garreg ym Mhrydain sy'n dyddio o gyfnod ar ôl y meddiannaeth Rufeinig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Castell Cas-gwent", Gwefan Cadw

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Fynwy
Categori:Cas-gwent
Cas-gwent
Cas-gwent
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Thomas Price

Gallai **Thomas Williams** gyfeirio at un o sawl person:

*Thomas Price (Carnhuanawc) (1787–1848), hanesydd, hynafiaethydd a llenor
*Y Parch. Dr Thomas Price (1820–1888), gweinidog Calfaria, Aberdâr
*Tom Price (1852–1909), Prif Weinidog De Awstralia
*Tom Price (g. 1980), digrifwr

Gweler hefyd:
*Tom Pryce (1949–1977), gyrrwr rasio Fformiwla Un
----
Marlon Brando

Roedd **Marlon Brando, Jr.** (3 Ebrill 1924 – 1 Gorffennaf 2004) yn actor o'r Unol Daleithiau, enillydd Oscar, a ystyrir yn un o'r actorion ffilm mwyaf yr 20g.

Daeth â thechnegau actio method (neu'r System Stanislavski cyffelyb) a ddysgodd yn Actors Studio, Efrog Newydd, i amlygrwydd yn y ffilmiau *A Streetcar Named Desire* ac *On the Waterfront*, a gyfarwyddwyd ill dau gan Elia Kazan yn y 1950au cynnar. Cafodd ei ddull actio, ynghyd â'i bersona cyhoeddus fel dyn ar yr ymylon heb ddiddordeb yn Hollywood "swyddogol" y cyfnod, effaith bellgyrhaeddol ar y genhedlaeth o actorion newydd a ddaeth i'r amlwg ar ddiwedd y pumdegau ac yn ystod y 1960au cynnar.

Cymerai Marlon Brando ran amlwg mewn gweithgareddau gwleidyddol yn ogystal, e.e. y Mudiad Hawliau Dinesig yn America a'r American Indian Movement.

Fe'i enwyd y pedwerydd Seren Gwrywaidd Mwyaf Erioed gan Gymdeithas Ffilm America (The American Film Institute).

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Pobl o Omaha, Nebraska
Categori:Seientiaid Cristnogol
Ku Klux Klan

**Ku Klux Klan**, **KKK** ar lafar a **The Klan** yn anffurfiol, yw'r enw o dri sefydliad de eithafol a oedd yn bodoli ac sy'n bodoli o hyd yn yr Unol Daleithiau. Maent yn adfocadu materion adweithiol eithafol megis goruchafiaeth y dyn gwyn, cenedlaetholdeb y dyn gwyn, a gwrth-fewnfudo, a weithredwyd yn hanesyddol drwy derfysgaeth. Ers canol yr 20g, mae'r KKK hefyd wedi bod yn gwrth-gomiwnyddol. Dosberthir y mudiad yn a'i sawl enwad yn grŵp casineb.

Dechreuodd y clan cyntaf yn Ne America yn y 1860au, ond daeth i'w ben erbyn y 1870au cynnar. Dechreuodd aelodau wisgo gwisgoedd gwynion: gynau, masgiau, a hetiau conig, a grëwyd i edrych yn anghysbell a dychrynllyd, ac i guddio'i hwynebau. Dechreuodd yr ail KKK yn fyd-eang yn y 1920au cynnar, a gwisgo'r un gwisgoedd a geiriau côd â'r clan cyntaf, a dechrau llosgi croesau ar yr un pryd. Tynnai sylw at y Klan yn sgil lynsio Leo Frank yn 1915, a gwrthwynebodd y garfan newydd Iddewon, Catholigion, a mewnfudwyr yn ogystal â phobl groenddu. Enw llawlyfr y grŵp newydd oedd y Kloran, chwarae ar eiriau'r "Klan" a'r "Corân". Cyrhaeddodd y mudiad ei anterth yn y 1920au, pan oedd rhyw 15% o boblogaeth y wlad oedd yn medru ymuno â'r Klan yn aelodau, ac hynny am dâl o $10 yr un. Dynion amlwg ym myd busnes a gwleidyddiaeth oedd rhai o'r aelodau, ac roedd Clansmyn wedi eu hethol i swyddi pwysig yn llywodraethau Tennessee, Indiana, Oklahoma, ac Oregon. Yn nhaleithiau'r canolbarth cafodd nifer o sosialwyr a chomiwnyddion eu llofruddio gan y KKK. Bron i 4&nbsp;miliwn o aelodau oedd gan y mudiad yn 1920, ond erbyn 1930 roedd y nifer wedi gostwng i ryw 30,000.

Dechreuodd y trydydd KKK ar ôl Ail Ryfel Byd a chymdeithaswyd nhw â gwrthwynebu mudiadau iawnderau sifil a chynydd ymysg grwpiau lleiafrifol. Cyfeiriodd y ail a thrydydd Ku Klux Klan yn aml at waed "Celtaidd" ac "Eingl-Sacsonaidd" America, sy'n atgoffa o gynhenidiaeth y 19g a chwyldroadwyr trefedigaethol Prydeinig y 18g. Mae pob grŵp yn adnabyddus am derfysgaeth.

## Gweler hefyd 
* Naacp
* Martin Luther King
* *The Birth of a Nation* (ffilm)
* Ffenestr Cymru, Birmingham, Alabama

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Terfysgaeth
Categori:Gwrth-Semitiaeth
Categori:Hiliaeth
Jesse James

Roedd **Jesse Woodson James** (5 Medi 1847 – 3 Ebrill 1882) yn herwr, lleidr banc a llofrudd o Americanwr a aned yn Centerville, Missouri, UDA. Rhwng 1860 a 1881, credir fod y *James Gang* wedi dwyn cymaint â $200,000. Cynhyrchwyd y ffilm cyntaf ohono yn 1921: *Jesse James Under the Black Flag* a oedd yn serennu ei fab, o'r un enw. 

Jesse oedd aelod enwocaf Giang James-Younger. Ers ei farwolaeth yn St. James, Missouri, yn 1882, mae wedi tyfu'n ffigwr llên gwerin gyfoes sydd wedi ysbrydoli sawl ffilm, llyfr a chylchgrawn cartŵn. Roedd y teulu o dras Gymreig: yr oedd Jesse yn or-ŵyr i William James, a anwyd yn Sir Benfro, oedd yn weinidog gyda'r Bedyddwyr ac yn 1754 a ymfudodd i Bennsylvania gyda'i deulu. Enw'i daid (sef mab William James) oedd John James.

## Gweler hefyd
*Isaac Davis, mab hynaf Mary Nash a David Davis o Gydweli: gweinidog a lofruddiodd dros 100 o bobl, gan reibio'u gwragedd.
*Wild Bill Williams, o Ddinbych
*John T. Morris, sheriff o Collins County, Texas

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Daily Post (30 Ebrill 2008)

Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1882
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Herwyr
Categori:Lladron banciau o'r Unol Daleithiau
Categori:Llofruddiaethau'r 19eg ganrif yn yr Unol Daleithiau
Categori:Llofruddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Missouri
Categori:Pobl fu farw ym Missouri
Categori:Troseddwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau