open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cicely Hamilton

Ffeminist ac actores o Loegr oedd **Cicely Hamilton** (15 Mehefin 1872 - 6 Rhagfyr 1952) sy'n nodigedig am ei gwaith fel nofelydd, gohebydd ac fel swffragét a ymgyrchai dros etholfraint a hawliau merched drwy sgwennu ac actio. 

Erbyn heddiw, caiff ei hadnabod yn bennaf am ei drama *How the Vote was Won* sy'n darlunio person gwrywaidd gwrth-ffeministaidd yn cael troedigaeth pan mae'r menywod yn ei fywyd yn mynd ar streic. Hi hefyd a sgwennod y ddrama hynod boblogaidd *A Pageant of Great Women* (1909), sy'n cynnwys y cymeriad Jane Austen fel un o'r "Merched Dysgedig".

## Magwraeth
Ganed Cicely Mary Hamilton (née Hammill) yn Paddington, Llundain ar 15 Mehefin 1872; bu farw yn Chelsea. Hi oedd yr hynaf o bedwar o blant Maude Mary a Denzil Hammil. Cafodd ei haddysgu ym Malvern, Swydd Gaerwrangon ac yn Bad Homburg vor der Höhe, tref fechan yn nhalaith Hessen, yr Almaen. Magwyd Hammill gan rieni maeth oherwydd i'w mam fynd ar goll. Ar ôl cyfnod byr o addysg bu'n gweithio mewn cwmni teithiol. Newidiodd ei henw i "Cicely Hamilton" ac ysgrifennodd ddrama, a oedd yn cynnwys themâu ffeministaidd, a mwynhaodd gyfnod o lwyddiant yn y theatr fasnachol. Cafodd Hamilton ei chanmol am ei bod yn actio mewn perfformiad o ''Fanny's First Play* gan George Bernard Shaw. 

## Y theatr
Yn 1908 sefydlodd Bessie Hatton a hithau Urdd Etholfraint Awduron Benywaidd (*Women Writers' Suffrage League''). Yn fuan wedi hynny roedd ganddyn nhw 400 o aelodau, gan gynnwys: Ivy Compton-Burnett, Sarah Grand, Violet Hunt, Marie Belloc Lowndes, Alice Meynell, Olive Schreiner, Evelyn Sharp, May Sinclair a Margaret L. Woods. Cyhoeddai'r urdd bamffledi i hyrwyddo'u achos, ac ymunodd rhai dynion a gytunai gyda hawliau cyfartal i ferched.

Ysgrifennodd eiriau i *"The Mawrth of the Women"*, i dôn a gyfansoddwyd gan Ethel Smyth yn 1910 ar gyfer Undeb Gymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (''Women's Social and Political Union'').

Yn y dyddiau cyn y radio a'r teledu, un ffordd effeithiol o unrhyw gredo i gymdeithas oedd drwy faledi, neu drwy gynhyrchu dramâu byrion y gellid eu perfformio o amgylch y wlad, ac felly ganwyd 'dramâu etholfraint'. Ystyrir *Votes for Women* gan Elizabeth Robins a *How the Vote Was Won* gan Cicely Hamilton a Christopher St. John fel y ddau mwyaf nodweddiadol o'r *genre* hwn.

Ysgrifennodd Hamilton hefyd *A Pageant of Great Women*, drama a hyrwyddai'r achos dros bleidlais i ferched, drama hynod lwyddiannus a oedd yn seiliedig ar syniadau ei ffrind, y cyfarwyddwr theatr, Edith Craig.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Swffragetiaid
Salm 23

**Salm 23** yw'r 23ain o 150 o salmau yn Llyfr y Salmau. Mae'n cael ei hadnabod yn gyffredinol wrth eiriau agoriadol ei hadnod gyntaf, sef "**Yr Arglwydd yw fy Mugail**". Llyfr y Salmau yw trydedd adran y Beibl Hebraeg,  ac mae'n lyfr sydd wedi'i gynnwys yn yr Hen Destament Cristnogol.  Yn y cyfieithiad Deg a Thrigain Groeg o'r Beibl, ac yng nghyfieithiad Lladin y Fwlgat , **Salm 22** yw'r salm hon oherwydd bod y system rifo ychydig yn wahanol.  Yn Lladin, fe'i gelwir yn "**Dominus reget me et nihil mihi deerit**".

Fel pob salm, byddai'r hen Hebreaid yn defnyddio Salm 23 wrth addoli.  Mae'r awdur yn disgrifio Duw fel ei fugail, yn ei amddiffyn a darparu ar ei gyfer.  Caiff yr salm ei darllen, ei hadrodd a'i chanu gan Iddewon a Christnogion.  Mae wedi'i disgrifio fel y mwyaf adnabyddus o'r holl salmau oherwydd y modd y mae'n trafod y thema gyffredinol o ymddiried yn Nuw.

## Y testun 
Ceir isod y testun Hebraeg a chyfieithiad Beibl 1588 gan yr Esgob William Morgan o Salm 23: 

## Defnydd yn y traddodiadau Iddewig a Christnogol 
Yn yr traddodiad Iddewig, mae Salm 23 yn cael ei chanu yn ystod trydydd pryd y Saboth. Mae hefyd yn cael ei thraddodi ym mhresenoldeb person ymadawedig, gan y rhai sy'n gwylio dros y corff cyn claddedigaeth, neu yn y gwasanaeth angladd ei hun.

I Gristnogion, mae'r ddelwedd o Dduw fel bugail yn cysylltu nid yn unig â Dafydd ond hefyd Iesu, a ddisgrifiodd ei hun fel "Bugail Da" yn Efengyl Ioan.  Mae "glyn cysgod angau" hefyd yn aml yn cael ei gymryd fel cyfeiriad at fywyd tragwyddol y mae Iesu yn ei roi.

Mae Cristnogion Uniongred fel arfer yn cynnwys y Salm hon yn eu gweddïau wrth baratoi ar gyfer derbyn y Cymun.

Mae'r salm yn ddarn poblogaidd i'w roi ar gof ac fe'i defnyddir yn aml mewn pregethau. Mae hefyd wedi'i gosod i nifer fawr o drefniannau cerddorol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Salmau

Categori:Pages with unreviewed translations
Jenny Erpenbeck

Awdures o'r Almaen yw **Jenny Erpenbeck** (ganwyd 12 Mawrth 1967) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cyfarwyddwr theatr ac opera ac fel awdur. Enillodd y Wobr Annibynnol am Ffuglen Estron gan bapur newydd *The Independent* (*Independent Foreign Fiction Prize*). Ennillodd y Wobr Booker Rhyngwladol yn 2024.

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Nwyrain Berlin ar 12 Mawrth 1967 yn ferch y ffisegydd, yr athronydd a'r awdur John Erpenbeck a'r cyfieithydd Arabeg Doris Kilias. Ei theidiau a'i neiniau yw'r awduron Fritz Erpenbeck a Hedda Zinner. Yn Berlin, aeth i Ysgol Uwchradd Uwch, lle graddiodd ym 1985. Yna cwblhaodd brentisiaeth dwy flynedd fel rhwymwr llyfrau cyn gweithio mewn nifer o theatrau yn creu propiau ac yn goruchwylio'r dillad theatrig.

## Theatr
O 1988 i 1990 bu Erpenbeck yn astudio theatr ym Mhrifysgol Humboldt yn Berlin. Yn 1990 newidiodd ei hastudiaethau i Gyfarwyddwr Theatr Gerdd (yn astudio gyda Ruth Berghaus, Heiner Müller a Peter Konwitschny, ymhlith eraill) ym Mhrifysgol Cerddoriaeth Hanns Eisler. Ar ôl cwblhau ei hastudiaethau'n llwyddiannus yn 1994 (gyda chynhyrchiad o opera Hwngaraidd gan Béla Bartók, *A kékszakállú herceg vára* yn ei heglwys leol ac yn theatr y Kunsthaus Tacheles, treuliodd amser fel cyfarwyddwr cynorthwyol yn y tŷ opera yn Graz. Yn 1997 cynhyrchodd *Erwartung* gan Schoenberg, a *A kékszakállú herceg vára* elwaith, a premiere-byd o'i gwaith hi ei hun *Saith Bywyd Cath*.
Acis and Galatea (George Frideric Handel) a *Zaide* (Wolfgang Amadeus Mozart).

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig arall yr ysgrifennodd y mae: *Wörterbuch, Gehen, ging a gegangen*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg, Academi y Gwyddorau a'r Llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Ferlin
Hanes Swydd Gaerlŷr

bawd|Map o Swydd Gaerlŷr a Rutland yn y 17g
Mae olion archaeolegol, yn bennaf yng Nghoedwig Charnwood, yn dangos yr oedd pobl gynhanesyddol yn trigo yn y rhan o ganolbarth Lloegr a elwir heddiw Swydd Gaerlŷr. Saif Caerlŷr ar olion tref Rhufeinig.

Goresgynnwyd yr ardal gan yr Eingl yn y 6g, a daeth yn rhan o deyrnas Mersia yn y 7g a'r 8g. Cyrhaeddodd setlwyr Daniaid yno yn y 9g, a chawsant eu cymhathu'n raddol â'r Eingl-Sacsoniaid. Gellir olrhain yr enw *Laegrecastrescir* yn ôl i ddiwedd yr 11g, ac yn ôl Llyfr Dydd y Farn rhennid y sir yn bedwar *wapentake* (cantref):  Guthlaxton, Framland, Goscote, a Gartree. Daeth y tir dan reolaeth uchelwyr Normanaidd ac urddau Cristnogol yn yr Oesoedd Canol Uwch. Yn y sir hon ymladdwyd Brwydr Bosworth (1485), brwydr olaf Rhyfeloedd y Rhosynnau.

Yn y cyfnod 1974–97, roedd Rutland yn rhan o Swydd Gaerlŷr.

## Cyfeiriadau
Prima donna

de|bawd| Cerdyn y llong cliper *Prima Donna* 
Mewn opera neu commedia dell'arte, **prima donna** ([priːma ˈdɔnna]; lluosog: *prime donne* ; Eidaleg ar gyfer *prif fenyw*) yw'r brif gantores fenywaidd yn y cwmni, y person y byddai'r prif rolau yn cael ei roi iddi.  Fel arfer, ond nid o hyd, roedd y prima donna yn soprano.  Y term cyfatebol ar gyfer yr arweinydd gwrywaidd (tenor bron bob amser) yw **primo uomo.** 

## Opera 
bawd|Nita Carritte, Prima Donna, Cwmni Opera Carl Rosa, 1895
Yn yr Eidal yn y 19g, gelwid y fenyw flaenllaw mewn opera neu gwmni Commedia dell'arte yn *prima donna*. Fel arfer, byddai'r fenyw hon yn brif soprano yn y cwmni, yn perfformio rolau blaenllaw ac yn gyffredinol yn canu mwy o gerddoriaeth na merched eraill yn y cwmni.

Mae'r dynodiad *prima donna assoluta* (y fenyw gyntaf absoliwt) yn cael ei ddefnyddio o bryd i'w gilydd ar gyfer cantores o ragoriaeth arbennig.  Fe'i defnyddiwyd hefyd i ddisgrifio crewyr rolau coloratura arwrol yn hanner cyntaf y 19eg ganrif.

Term tebyg i *prima donna* yw *diva*

## Personoliaeth 
Ar brydiau, roedd gan y *prime donne* hyn personoliaethau crand iawn oddi ar y llwyfan. Roeddent yn enwog am roi pwysau ar eu cyd-aelodau, cerddorion, dylunwyr setiau a dillad, cynhyrchwyr a staff eraill. Ond cawsant eu goddef yn barchus oherwydd eu talent arbennig a'u gallu i ddenu pobl i'r swyddfa docynnau. O ymddygiad llethol y prif gantoresau opera, mae'r term *prima donna* bellach yn cael ei ddefnyddio'n gyffredin am ferched (a dynion) mewn meysydd eraill. Mae'n dynodi rhywun sy'n ymddwyn mewn ffordd anodd, yn aml yn anwadal, gan ddatgelu barn chwyddedig am ei hun, ei thalent, a'i phwysigrwydd.  Oherwydd y cysylltiad hwn, mae ystyr gyfoes y gair yn cael ei ddefnyddio mewn modd negyddol am berson ofer, diddisgybliaeth, egotistaidd, annymunol neu anweddus sy'n ei chael yn anodd gweithio dan gyfarwyddyd neu fel rhan o dîm, ond y mae ei chyfraniadau yn hanfodol i lwyddiant tîm.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach 
* Rupert Christiansen, *Prima Donna: A History*, Viking, 1985. 

Categori:Geirfa cerddoriaeth
Categori:Opera
Llên lafar

Ffuglen a barddoniaeth a drosglwyddir o oes i oes ar lafar yn hytrach na thrwy ysgrifennu yw **llên lafar**. Gall gyfeirio at holl lenyddiaeth y gymdeithas gynlythrennog yn ogystal â thraddodiadau llafar y werin mewn cymdeithasau llythrennog.

Bu traddodiad o lên lafar gan y mwyafrif o gymdeithasau cynlythrennog, gan gynnwys straeon gwerin, chwedlau, diarhebion, rhigymau, dychmygion, a damhegion yn ogystal â gweithiau traethiadol hir. Cafodd mytholeg ac arwrgerddi'r Henfyd eu haddasu a'u datblygu gan feirdd llafar dros ganrifoedd cyn iddynt gael eu cofnodi'n ysgrifenedig.

Mae llên lafar yn gorgyffwrdd i raddau helaeth â llên gwerin, ac yn un o brif feysydd y traddodiad llafar, ynghyd ag hanes llafar a chyfraith lafar.

## Ffurfiau a genres 
### Straeon gwerin 
Mae straeon gwerin yn gyffredin i bob diwylliant ar draws y byd, yn eu plith straeon plant, ffablau, damhegion, a straeon tarddiad. Cofnodwyd nifer o straeon gwerin Ewropeaidd yn y cyfnod modern, gan gynnwys *Les Contes de ma mère l’Oye* gan Charles Perrault a *Kinder- und Hausmärchen* gan y Brodyr Grimm.

### Arwrgerdd 
Barddoniaeth draethiadol ar ffurf cerdd hir neu gylch o gerddi yw arwrgerdd neu epig sy'n adrodd hanes mawr am ryw gorchwyl caled neu gampau beiddgar, gan canolbwyntio ar arwr neu griw o gymeriadau dewr, fel arfer gyda themâu cenedlaetholgar, mytholegol, neu grefyddol. Rhennir y genre hon yn arwrgerddi cynradd, sy'n tarddu o'r traddodiad llafar, ac arwrgerddi eilaidd, a gyfansoddir yn ysgrifenedig gan awduron unigol. Dull o drosglwyddo hanes a mytholeg o oes i oes oedd arwrgerddi cynradd yr Henfyd, a gwnaethpwyd hynny ar lafar ac o'r cof. Byddai'r genhedlaeth iau yn addasu ac ychwanegu at hanes traddodiadol a chwedloniaeth eu cyndeidiau, gan ddatblygu llên llafar oedd yn ganolog i ddiwylliant eu cymdeithas am ganrifoedd. Mae'r fath farddoniaeth yn darlunio rhyw oes arwrol neu euraid, neu'n adrodd straeon tarddiad am ddechreuad y byd neu wawr y genedl.

Yr arwrgerdd hynaf yr ydym yn gwybod amdani yw Epig Gilgamesh, cerdd Swmereg o Fesopotamia sy'n dyddio ar ei ffurf ysgrifenedig o 2100&nbsp;CC. Yr arwrgerddi hynaf a phwysicaf yn llên Ewrop a chanon y Gorllewin yw'r Iliad a'r Odyseia, a briodolir i Homeros. Cyn iddynt gael eu cofnodi, roeddynt yn rhan o draddodiad llafar beirdd yr Hen Roeg a chawsant eu canu o'r cof mewn gwleddoedd neu ymgynulliadau tebyg. Ymhlith arwrgerddi traddodiadol eraill mae Ramayana a Mahabharata'r Indiaid, Beowulf yr Eingl-Sacsoniaid, a Kalevala'r Ffiniaid.

### Drama werin 
[bawd|Perfformiad o chwedl [San Siôr a'r Ddraig gan fudchwaraewyr yn St Albans, Swydd Hertford.]]
Tarddai traddodiad y theatr Ewropeaidd o ddefodau a pherfformiadau crefyddol yr Henfyd. Ni cheir fawr o draddodiad seciwlar ym mherfformiadau diwylliannau cynlythrennog. Datblygodd ffurfiau ar y ddrama werin yn Ewrop, megis mudchwarae a miraglau, mewn cyferbyniad â dramâu ysgrifenedig y theatr fawr.

## Cyfeiriadau 

Llafar
Categori:Traddodiad llafar
Traddodiad llafar

[bawd|Dyn [Cirgisiaid|Cirgisaidd yn pefformio epig *Manas* mewn gwersyll iyrtiau yn Karakol.]]
Ffurf ar gyfathrebu gan fodau dynol sy'n trosglwyddo gwybodaeth, celf, llên, syniadau, a deunydd diwylliannol arall o oes i oes yw **traddodiad llafar**. Trosglwyddir yr hynny ar lafar, drwy gyfrwng sgwrs neu anerchiad neu ar gân, gan gynnwys straeon gwerin, baledi, llafarganau, a phenillion. Trwy draddodiad llafar mae cymdeithas yn trosglwyddo llên lafar, hanes llafar, cyfraith lafar, a ffurfiau eraill ar wybodaeth o'r hen genhedlaeth i'r genhedlaeth iau heb yr angen am system ysgrifennu. Hwn felly oedd y prif fodd o drosglwyddo gwybodaeth mewn cymdeithasau cynlythrennog, ac yn agwedd bwysig hefyd mewn cymdeithasau llythrennog yn gyfochrog â llên ysgrifenedig. Mae crefyddau'r dwyrain megis Bwdhaeth, Hindŵaeth, a Jainiaeth, er enghraifft, wedi defnyddio traddodiadau llafar ar y cyd â systemau ysgrifennu i drosglwyddo'r ysgrythur ganonaidd, gwybodaeth seciwlar megis Sushruta Samhita, emynau, a mythau o oes i oes.

## Llên lafar 
Ffuglen a barddoniaeth a drosglwyddir o oes i oes ar lafar yn hytrach na thrwy ysgrifennu yw llên lafar. Gall gyfeirio at holl lenyddiaeth y gymdeithas gynlythrennog yn ogystal â thraddodiadau llafar y werin mewn cymdeithasau llythrennog. Bu traddodiad o lên lafar gan y mwyafrif o gymdeithasau cynlythrennog, gan gynnwys straeon gwerin, chwedlau, diarhebion, rhigymau, dychmygion, a damhegion yn ogystal â gweithiau traethiadol hir. Cafodd mytholeg ac arwrgerddi'r Henfyd eu haddasu a'u datblygu gan feirdd llafar dros ganrifoedd cyn iddynt gael eu cofnodi'n ysgrifenedig. Mae llên lafar yn gorgyffwrdd i raddau helaeth â llên gwerin.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyfathrebu dynol
Llafar
Rapallo

Tref arfordirol a chymuned (*comune*) yn ardal fetropolitanaidd Genova yn rhanbarth Liguria, yr Eidal, yw **Rapallo**. Mae ganddi boblogaeth o 29,711. Mae diffiniad confesiynol o'i hardal drefol yn ymestyn dros ei holl gwlff, gan gynnwys y bwrdeistrefi cyfagos Santa Margherita Ligure a Portofino i'r gorllewin a Zoagli i'r dwyrain. Mae'r ystyr ehangach hon yn cynnwys poblogaeth o 43,000, ac felly dyma'r ardal drefol ddegfed fwyaf yn Liguria.

Dyma'r fwrdeistref chweched fwyaf yn Liguria yn ôl nifer ei thrigolion, ar ôl Genova, La Spezia, Savona, Sanremo, ac Imperia.

Yn draddodiadol, dau enw lleol sydd ar drigolion Rapallo: y *rapallini* (*rapallin* yn Ligwreg) ydy brodorion y dref, a'r *rapallesi* ydy'r rhai sydd wedi symud i fyw yno. Defnyddir yr enw tafodieithol ruentini, sydd yn fwy cyffredin yn Tigullio a dinas Genova, i gyfeirio at y clwb pêl-droed hanesyddol Rapallo Ruentes.

Mae'r dref yn enwog am fod yn safle i ddau gytundeb heddwch pwysig yn y cyfnod ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, un rhwng Teyrnas yr Eidal a Theyrnas Iwgoslafia yn 1920 a'r llall rhwng Gweriniaeth Weimar a'r Undeb Sofietaidd yn 1922.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinas Fetropolitan Genova
Categori:Trefi Liguria
Arwrgerdd

Barddoniaeth naratif ar ffurf cerdd hir neu gylch o gerddi yw **arwrgerdd** neu **epig** sy'n adrodd hanes mawr am ryw gorchwyl caled neu gampau beiddgar, gan canolbwyntio ar arwr neu griw o gymeriadau dewr, fel arfer gyda themâu cenedlaetholgar, mytholegol, neu grefyddol. Rhennir y genre hon yn arwrgerddi cynradd, sy'n tarddu o'r traddodiad llafar, ac arwrgerddi eilaidd, a gyfansoddir yn ysgrifenedig gan awduron unigol.

Cyfansoddir yr arwrgerdd fel rheol mewn iaith dra ffurfiol ac arddull mawreddog. Dull o drosglwyddo hanes a mytholeg o oes i oes oedd arwrgerddi cynradd yr Henfyd, a gwnaethpwyd hynny ar lafar. Byddai'r genhedlaeth iau yn addasu ac ychwanegu at hanes traddodiadol a chwedloniaeth eu cyndeidiau, gan ddatblygu llên llafar oedd yn ganolog i ddiwylliant eu cymdeithas am ganrifoedd. Mae'r fath farddoniaeth yn darlunio rhyw oes arwrol neu euraid, neu'n adrodd straeon tarddiad am ddechreuad y byd neu wawr y genedl. Yr arwrgerdd hynaf yr ydym yn gwybod amdani yw *Epig Gilgamesh*, cerdd Swmereg o Fesopotamia sy'n dyddio ar ei ffurf ysgrifenedig o 2100&nbsp;CC. Ymhlith arwrgerddi traddodiadol eraill mae *Ramayana* a *Mahabharata* yr Indiaid, *Beowulf* yr Eingl-Sacsoniaid, *Manas* y Cirgisiaid, a *Kalevala* y Ffiniaid.

[bawd|Golygyfa o'r Iliad ar [amffora Roegaidd o'r 6g&nbsp;CC.]]
Yr arwrgerddi hynaf a phwysicaf yn llên Ewrop a chanon y Gorllewin yw'r *Iliad* a'r *Odyseia*, a briodolir i Homeros. Cyn iddynt gael eu cofnodi, roeddynt yn rhan o draddodiad llafar beirdd yr Hen Roeg a chawsant eu canu o'r cof mewn gwleddoedd neu ymgynulliadau tebyg. Cynhyrchwyd corff o arwrgerddi eilaidd gan lenorion Ewrop, ar sail yr arwrgerdd Homeraidd, gan gynnwys *Yr Aenid* gan Fyrsil, *La Gerusalemme liberata* gan Torquato Tasso, a *Coll Gwynfa* gan John Milton. Datblygodd hefyd sawl corff neilltuol o farddoniaeth epig ar draws Ewrop, megis Cylch Arthur ym Mhrydain a *chansons de geste* yn Ffrainc.

Cyflwynwyd elfen o hiwmor i'r arwrgerdd Ewropeaidd gan *Batrachomyomachia* ("Brwydr y Brogaid a'r Llygod"), parodi o'r Iliad sy'n dyddio o oes Alecsander Fawr. Ymhlith y ffurfiau eraill ar yr epig mae'r anifeilgerddi Lladin o'r Oesoedd Canol a'r arwrgerddi ddifrif-ddigrif o'r Dadeni, yr enghraifft wychaf ohonynt *Morgante* gan Luigi Pulci. Ffurf ddychanol sy'n efelychu arferion yr arwrgerdd ydy'r ffug arwrgerdd, sy'n adrodd helyntion cymeriad dinod a rhigolau ei fywyd. Enghraifft amlwg o'r genre honno yw *The Rape of the Lock* gan Alexander Pope.

Defnyddir y gair epig i gyfeirio at weithiau mawr eraill sy'n ymdrin â themâu tebyg, er enghraifft nofelau epig megis *Vojna i mir* ("Rhyfel a Heddwch") gan Lev Tolstoy neu ffilmiau epig megis *Lawrence of Arabia*.

## Darllen pellach 
* Charles R. Beye, *Ancient Epic Poetry* (Ithaca, Efrog Newydd: Cornell University Press, 1993).


Categori:Barddoniaeth naratif
Categori:Genres barddonol
Marco Carynnyk

Bardd, hanesydd, golygydd, a chyfieithydd o Wcráin a anwyd yn yr Almaen yw **Marco Carynnyk** (; ganwyd 1944) sydd wedi treulio'i fywyd yn Unol Daleithiau America a Chanada. Mae'n medru Wcreineg, Saesneg, Almaeneg, Rwseg, a Phwyleg.

Cafodd ei eni ym Merlin ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Treuliodd cyfnod mewn gwersyll i bobl a oedd wedi'u dadleoli'n fewnol yn Augsburg, Awstria, cyn i'w deulu symud i Philadelphia yn yr Unol Daleithiau. Symudodd i Toronto, Canada, ar ddiwedd y 1960au. Fe'i cysylltir â charfan o feirdd modernaidd Wcreineg yn Efrog Newydd, a chyhoeddodd sawl cerdd mewn cyfnodolion yn y 1970au a dechrau'r 1980au.

Mae Carynnyk wedi cyhoeddi nifer o weithiau academaidd ar bynciau'r Holodomor, yr Holocost, pogromau, ac hanes yr Wcreiniaid a'r Iddewon yn Nwyrain Ewrop. Mae hefyd wedi ysgrifennu am ffilm ac wedi cyfieithu ysgrifeniadau'r gwneuthurwr ffilmiau Sofietaidd Alexander Dovzhenko.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wcráin
Categori:Beirdd Wcreineg o Wcráin
Categori:Cyfieithwyr o Wcráin
Categori:Golygyddion o Wcráin
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Wcráin
Categori:Hanesyddion yr Holocost
Categori:Hanesyddion Saesneg o Wcráin
Categori:Llenorion Wcreineg o Ganada
Categori:Llenorion Wcreineg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ferlin
Categori:Pobl o Philadelphia
Categori:Pobl o Toronto
Sbectrwm gwleidyddol

Dull o ddosbarthu syniadau gwleidyddol yn ôl cynllun gofodol yw **sbectrwm gwleidyddol**. Defnyddir i ddisgrifio a chymharu ideolegau a safbwyntiau gwleidyddion, pleidiau, a mudiadau. Y sbectrwm traddodiadol ydy'r llinell a rennir yn ochrau'r chwith a'r dde, gyda gwleidyddiaeth eithafol ar naill pen y llinell. Seilir y mwyafrif o sbectrymau gwleidyddol eraill ar y dosbarthiad deuol hwn.

Daw'r termau adain chwith ac adain dde o'r Chwyldro Ffrengig, pryd eisteddai'r radicalwyr ac ochr chwith yr ystafell yng nghynulliadau'r Ystadau Cyffredinol, a'r pendefigion ar yr ochr dde. Datblygodd y patrwm o wrthwynebiad rhwng y chwyldroadwyr a'r adweithwyr i ddiffinio gwleidyddiaeth Ewrop yn y 19g, a defnyddiwyd y sbectrwm i grybwyll nifer o gredoau a pholisïau eraill, wedi eu dosbarthu'n fras rhwng y chwith a'r dde. Fel rheol, gwahenir y sbectrwm yn nhermau syniadaeth wleidyddol o ran y berthynas rhwng y wladwriaeth a'r economi: disgrifir safbwyntiau o blaid ymyrraeth economaidd a chyfunoliaeth yn adain chwith, ac agweddau *laissez-faire* tuag at y farchnad ac unigolyddiaeth yn adain dde. Y tu hwnt i bynciau economaidd, mae diffinio'r gwahaniaethau rhwng y chwith a'r dde yn ddadleuol. Yn gyffredinol, dywed bod yr adain chwith yn gwleidydda ar sail cymunedoliaeth a blaengaredd megis rhyddid, cydraddoldeb, brawdoliaeth, hawliau, diwygio, a rhyngwladoldeb. Ar yr adain arall, mae bydolwg y dde yn adlewyrchu gwerthoedd traddodiadol megis awdurdod, hierarchaeth, trefn, rheol y gyfraith, dyletswydd, a chenedlaetholdeb. Mae llawer o gafeatau i ddosraniad o'r fath, er enghraifft, byddai nifer o geidwadwyr yn coleddu rhyddid yr unigolyn, y teulu a'r genedl, tra byddai nifer o sosialwyr yn parchu rheol y gyfraith a'r drefn wleidyddol wrth ymgyrchu dros eu hamcanion.

Yn yr 20g, datblygwyd y sbectrwm gwleidyddol i grybwyll mudiadau ac ideolegau newydd. Ar ei ffurf symlaf, mae'r sbectrwm unllin yn cynnwys comiwnyddiaeth a ffasgaeth ar bennau eithaf y chwith a'r dde, a rhyddfrydiaeth yn mynychu tir y canol. Yn sgil twf gwladwriaethau totalitaraidd ar sail llywodraethau comiwnyddol a ffasgaidd, datblygwyd y sbectrwm pedol, a'i bennau'n troi'n ôl tuag at ei gilydd, i ddarlunio tebygrwydd yr adain chwith eithafol a'r adain dde eithafol o ran eu tueddiadau awdurdodaidd.

Datblygwyd hefyd sbectrymau dau-ddimensiwn, sy'n cyfuno'r dosraniad traddodiadol ar sail polisi economaidd â rhaniadau gwleidyddol eraill, fel arfer rhwng rhyddid ac awdurdod neu rwng democratiaeth ac awtocratiaeth. Mae sbectrymau o'r fath yn galluogi disgrifio ideolegau anarchaidd, a ellir bod yn adain-chwith neu'n adain-dde.

Defnyddir y dosraniad chwith-dde i ddisgrifio gwleidyddiaeth ar draws y byd hyd yr 21g, ac yn fynych iawn mae unigolion a grwpiau yn uniaethu â mudiadau cyffredinol "y Chwith" a'r "Dde". Er hynny, mae rhai'n dadlau na ellir pennu safle ar y sbectrwm i fudiadau ac ideolegau newydd megis ffeministiaeth ac ecolegaeth, a bod gwleidyddiaeth syncretaidd a'r Drydedd Ffordd yn trosgynnu – neu'n tanseilio – y sbectrwm ac wedi gwneud hen ddeuoliaeth y chwith a'r dde yn ddiangen.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwyddor gwleidyddiaeth
Maria Deraismes

Ffeminist a swffragét o Ffrainc oedd **Maria Deraismes** (17 Awst 1828 - 6 Chwefror 1894) a oedd hefyd yn newyddiadurwraig ac yn awdur.

Cafodd Maria Deraismes, a aned ym Mharis, ei magu yn Pontoise yng ngogledd-orllewin y ddinas. Roedd ei theulu'n gymharol gyfoethog, ac fe'i haddysgwyd a'i magu'n mewn cartref llenyddol. Ysgrifennodd nifer o weithiau llenyddol ac yn fuan datblygodd enw da fel cyfathrebwr rhugl a galluog iawn. Daeth yn weithgar yn hyrwyddo hawliau cyfartal i fenywod.

Bu farw yn Mharis a'i chladdu ym Mynwent Montmartre.  

## Addysg a sgwennu
Yn 1866 dechreuodd grŵp ffeministaidd o'r enw *Société pour la Datguddiad du Droit des Femmes* gyfarfod yn nhŷ André Léo. Roedd yr aelodau'n cynnwys Paule Minck, Louise Michel, Eliska Vincent, Élie Reclus a'i wraig Néomie, Mme Jules Simon a Caroline de Barrau. Darbwyllwyd Maria Deraismes i gymryd rhan. Oherwydd yr ystod eang o safbwyntiau, penderfynodd y grŵp ganolbwyntio ar un tir canol - gwella addysg merched. Yn 1870, sefydlodd ''Deraismes L'Association* ar y cyd â Léon Richer a chyfrannodd tuag at bapur Richer, sef *Lechit des femmes Richer*.

Roedd ei bys ar byls gwleidyddiaeth y dydd, a deallodd bod gwleidyddiaeth newydd y dydd yn golygu ymagwedd fwy cymedrol o dan y Drydedd Weriniaeth (*La Troisième République'') er mwyn i ffeministiaeth oroesi a pheidio â chael ei gwthio i'r cyrion gan y brid newydd o froceriaid pŵer gwrywaidd a oedd yn dod i'r amlwg. Cydnabuwyd gwaith Deraismes yn lloegr a daeth yn gryn dylanwad ar yr ymgyrchydd Americanaidd Elizabeth Cady Stanton, a gyfarfu â hi ym Mharis ym 1882.

Cyhoeddwyd casgliad o'i holl waith ym 1895. Gellir dod o hyd i lawer o wybodaeth am ei gwaith yn y *Bibliothèque Marguerite Durand* ym Mharis.

## Ffedogwraig
bawd|chwith|Cerflun o Maria Deraismes (1836-1894) a wnaed yn 1893
Derbyniwyd Maria Deraismes yn un o'r Seiri Rhyddion (neu 'ffedogwyr') ar 14 Ionawr 1882, pan oedd yn dal yn anarferol i fenyw gael ei derbyn i'r frawdoliaeth honno. Ymunodd â chyfrinfa *Les Libres Penseurs* ym mhentref  Pecq, ychydig i'r gorllewin o Baris. Flwyddyn yn ddiweddarach, trefnodd hi a Georges Martin gyfrinfa Masonig a oedd yn caniatáu dynion a merched yn aelodau. O'r gyfrinfa hon y datblygodd y Brif Gyfrinfa *Grande Loge Symbolique Ecossaise "Le Droit Humain"*, a dyfodd yn Urdd Rhyngwladol y Seiri Rhyddion a elwir yn* Le Droit Humain*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Le Droit Humain, Cynghrair Ffrainc ar gyfer Hawliau Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
### llyfryddiaeth
*
*
*

Categori:Seiri Rhyddion
Categori:Ffeministiaid o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Marwolaethau 1894
Categori:Merched y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Baris
Parc Gwledig a Pyllau Plwm y Mwynglawdd

bawd|320px|Tŷ injan Siafft Meadow

Parc gwledig yn nyffryn Afon Clywedog, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru,  yw **Parc Gwledig a Pyllau Plwm y Mwynglawdd**. Mae o dan reolaeth Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam.

## Hanes
Daeth y pyllau’n bwysig yn ystod y 18g. Lleolir y plwm mewn calchfaen ac oedd problemau gyda dŵr o dan y ddaear. Datryswyd y broblem gan beiriannau stêm John Wilkinson, sylfaenydd Gwaith Haearn y Bers, yn hwyr yn y 19g. Roedd o wedi copio peiriannau Boulton a Watt heb ganiatâd y cwmni, ond cododd llawer o broblemau ar ôl iddynt ddarganfod bod Wilkinson gwneud hyn, a chaewyd y pyllau.

Ffurfiwyd y Minera Mining Company gan gwmni John Taylor, asiant mwyngloddio o Sir y Fflint, a phrynwyd hawliau i’r pyllau. Adeiladwyd ffos rhwng y pyllau a’r afon yn ardal Melin y Nant, Coedpoeth i gael gwared o ddŵr y pyllau, ac adeiladwyd rheilffordd, ac ailddechreuodd y cloddio ym 1852. Yn anffodus, syrthiodd y prisiau o blwm a sinc – sydd hefyd wedi cael ei gloddio yno – ac ym 1914 caewyd y pyllau eto.

Gadawyd tomennyd mawr gan y diwydiant; cymerwyd graean o’r safle hyd at y 50au ond roedd plwm, sinc a chadmium dal yno, ac yn peryglus. Dechreuodd gwaith i greu safle diogel ym 1988, a datgelwyd hanes y diwydiant yn ystod y proses. Ailagrëwyd y safle o gwmpas Siafft Taylor a Siafft Meadow, yn cynnwys copïau y peiriannau gwreiddiol.

Mae Chwarel Minera yn un o warchodfeydd Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru bellach.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Categori:Diwydiant plwm Cymru
Mwynglawdd
Categori:Wrecsam
William Hazlitt

Llenor o Sais oedd **William Hazlitt** (10 Ebrill 1778 – 18 Medi 1830) a ystyrir yn un o'r ysgrifwyr gwychaf yn holl lenyddiaeth yr iaith Saesneg.

Ganwyd ar 10 Ebrill 1778 ym Maidstone, Caint, yn fab i bregethwr o Undodwr, a threuliodd ei flynyddoedd cynnar yn Iwerddon ac yn yr Unol Daleithiau. Dychwelodd ei deulu i Loegr pan oedd William yn naw oed ac ymsefydlasant yn Wem, Swydd Amwythig. Cychwynnodd ar ei ugeiniau yn paentio yn hytrach nag ysgrifennu, a theithiodd i Baris yn 1802 i weithio yn y Louvre. Bu'n rhaid iddo ddychwelyd i Loegr yn 1803 ar ddechrau Rhyfeloedd Napoleon. Trodd ei sylw at athroniaeth, ac yn 1805 cyhoeddodd ei lyfr cyntaf, *An Essay on the Principles of Human Action*, ar bwnc metaffiseg.

Priododd Sarah Stoddart yn 1808 a symudant i Winterslow ar Wastadedd Caersallog. Cyhoeddodd Hazlitt rhagor o waith, a bu'n gyfeillgar â llenorion amlwg gan gynnwys Charles Lamb, William Wordsworth, a Samuel Taylor Coleridge, ond erbyn 1812 nid oedd ganddo'r un geiniog i'w henw. Traddodai cyfres o ddarlithoedd ar bwnc athroniaeth ganddo yn Llundain, a gweithiodd fel gohebydd i'r *Morning Chronicle*. Yn fuan enillodd enw i'w hunan am ei feirniadaeth, ei newyddiaduraeth, a'i draethodau. Ysgrifennodd hefyd ar gyfer cyfnodolion eraill megis yr *Examiner* ac efe oedd prif gyfrannwr y casgliad o draethodau *The Round Table* (2 gyfrol, 1817). Cyhoeddoedd ei waith ar Shakespeare ''Characters of Shakespear's Plays'' yn 1817 a chasgliad o'i feirniadaeth theatr dan y teitl *A View of the English Stage* yn 1818. Denodd edmygedd gan ragor o lenorion o fri, yn eu plith Percy Bysshe Shelley a John Keats, a bu hefyd yn cweryla a'r sawl oedd yn ei feirniadu. Cyhoeddodd ragor o'i ddarlithoedd, gan gynnwys *On the English Poets* (1818) ac *On the English Comic Writers* (1819), a chasgliadau o feirniadaeth ac ysgrifau gwleidyddol. O 1819, neilltuodd ei yrfa at ysgrifennu traethodau ar gyfer cyfnodolion, megis y *London Magazine*.

Gwahanodd o'i wraig yn 1819 a chawsant ysgariad yn 1822. Ysgrifennodd lled-hunangofiant, y gwaith unigryw *Liber Amoris; or, The New Pygmalion* (1823), ar sail ei brofiadau o ymserchu ym merch ei landlord yn Llundain. Cesglid nifer o'i ysgrifau gorau yn y ddwy gyfrol *Table Talk* (1821) a *The Plain Speaker* (1826), ac ystyrir ei gyfrol o bortreadau llenyddol, *The Spirit of the Age* (1825) yn gampwaith Hazlitt gan rai. Priododd Hazlitt weddw o'r enw Bridgwater yn 1824, a chawsant ysgariad yn 1827. Teithiodd y pâr i'r cyfandir ac ysgrifennodd Hazlitt atgof, *Notes of a Journey in France and Italy* (1826). Bu farw ar 18 Medi 1830 yn Soho, Llundain, yn 52 oed.

Cyhoeddwyd rhagor o'i draethodau gan olygyddiaeth ei fab, William: *Sketches and Essays* (1829), *Literary Remains* (1836), a *Winterslow* (1850).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1778
Categori:Marwolaethau 1830
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid theatr Saesneg o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Gaint
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Ruth Jones (gwleidydd)

Gwleidydd o Gymraes yw **Ruth Jones** sy'n Aelod Seneddol (AS) y Blaid Lafur dros Orllewin Casnewydd, a etholwyd gyntaf ym mis Ebrill 2019 yn isetholiad 2019 Gorllewin Casnewydd.  Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2024, etholwyd hi i sedd newydd Gorllewin Casnewydd ac Islwyn.

Addysgwyd Jones yn Ysgol Uwchradd Duffryn yng Nghasnewydd. Gweithiodd fel ffisiotherapydd yn y Gwasanaeth Iechyd Gwladol am fwy na 30 mlynedd, ac ar ôl hynny cafodd ei hethol, yn 2007, yn llywydd TUC Cymru.

Cyn cael ei hethol, cystadlodd dros y Blaid Lafur yn Nhrefynwy  yn etholiadau cyffredinol 2015 a 2017.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Ruth Jones

Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Gwaith Haearn y Bers

Gwaith haearn ym mhentref y Bers, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **gwaith haearn y Bers**. Saif ar lan Afon Clywedog. Sefydlwyd y gwaith yng nghanol yr 17g. Mae'r safle erbyn hyn yn ganolfan dreftadaeth o dan ofalaeth Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam.

## Hanes
Mwyngloddiwyd carreg haearn o byllau yn Ponciau, Rhosllanerchrugog, a Llwyn Einion, carreg galch o chwareli yn y Mwynglawdd, siarcol o’r coedydd o gwmpas Coedpoeth a phwer yr afon. Erbyn y 19g, defnyddiwyd glo o’r ardal, a gwerthwyd potiau pibelli ac ati yn Wrecsam a Chaer.

Ym 1753, cymerodd Isaac Wilkinson yr awenau. Dyfeisydd o ogledd Lloegr oedd Wilkinson, ac roedd yn awyddus i gael hyd i ragor o haearn. Ehangodd y gwaith a gwnaeth botiau, pibelli, rholwyr, ac arfau, ond roedd o mewn trafferthion ariannol erbyn 1761. Roedd ei fab, John Wilkinson, yn fwy llwyddiannus. Disodlodd ei dad, yn cydweithio efo’i frawd William Wilkinson ym 1763. Adeiladwyd magnelau i’r fyddin a phystonau ar gyfer peiriannau stêm Matthew Boulton a James Wattyn defnyddio modd newydd o’u gwneud, yn gwella safon y cynnyrch. Defnyddiwyd y magneli yn rhyfeloedd yn erbyn Napoleon a hefyd yn Rhyfel Annibyniaeth America. Estynnwyd y gwaith haearn, gyda melin duriad, melin rolio, ffwrneisi, ffowndri i greu magneli a bythynnod i’r gweithwyr. Anfonwyd ei nwyddau trwy borthladd Gaer ac ar y camlesi o Preston Brook. Ym 1792, prynodd Wilkinson Stad Brymbo i greu gwaith haearn newydd i ddisodli’r Bers.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Cyngor Wrecsam

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Diwydiant Cymru
Categori:Esclys
Marchogyddiaeth

bawd|300px|Darlun cynhanesyddol o geffyl a marchog ar fur ogof
Mae **marchogyddiaeth**, sydd hefyd cael ei adnabod yn aml fel **marchogaeth,** yn cyfeirio at y sgil a'r gamp o reidio, gyrru a llamu â cheffylau.  Mae'r disgrifiad eang hwn yn cynnwys defnyddio ceffylau at ddibenion gwaith ymarferol, cludiant, gweithgareddau hamdden, ymarferion artistig neu ddiwylliannol, a chwaraeon cystadleuol.

Credir bod ceffylau wedi'u marchogaeth am y tro cyntaf tua 3500 CC.  Mae'r dystiolaeth archeolegol gynharaf o geffylau yn cael eu defnyddio i gyflawni gwaith yn enghreifftiau ohonynt yn cael eu gyrru. Mae claddedigaethau cerbydau sy'n dyddio'n ôl i tua 2500 CC yn dystiolaeth gadarn eu bod yn cael eu defnyddio fel anifeiliaid ar gyfer gwaith. I dynnu cerbydau y defnyddiwyd hwy gyntaf wrth ryfela hefyd, ac yn ddiweddarach y dechreuodd milwyr eu marchogaeth.

Mae'r ceffyl wedi cael rhan bwysig yn hanes y ddynoliaeth ledled y byd, mewn gweithgareddau fel trafnidiaeth , masnach ac amaethyddiaeth, yn ogystal â chwaraeon a rhyfela.

Roedd ceffylau yn byw yng Ngogledd America filoedd o flynyddoedd yn ôl, ond difodwyd hwy ar ddiwedd Oes yr Iâ.  Daethpwyd â cheffylau yn ôl i Ogledd America gan  Ewropeaid, gan ddechrau gydag ail fordaith Columbus yn 1493.

Cyflwynwyd marchogaeth yn Gemau Olympaidd yr Haf 1900 fel camp Olympaidd gyda digwyddiadau neidio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon marchogol
Categori:Chwaraeon unigol
Categori:Marchogaeth
Vera Panova

Nofelydd o'r Undeb Sofietaidd oedd **Vera Panova** (Rwsieg: Ве́ра Фёдоровна Пано́ва; 7 Mawrth 1905 - 3 Mawrth 1973) sydd hefyd yn cael ei chofio fel dramodydd a sgriptiwr.

Ganed Vera i deulu o fasnachwr tlawd ar 7 Mawrth 1905, ond daeth ei thad yn hwyr yn ei fywyd yn gyfrifydd; fe'i ganed yn Rostov-on-Don, Rwsia. Adeiladodd ei thad, Fyodor Ivanovich Panov, ganŵod a chychod hwylio fel diddordeb, a sefydlodd ddau glwb hwylio yn Rostov. Pan oedd Vera'n bump oed, boddodd ei thad yn Afon Don a bu'n rhaid i'w mam ddechrau gweithio fel gwerthwr. Cafodd ei haddysgu gan ffrind i'r teulu, hen athrawes ysgol o'r enw Anna Prozorovskaya. Talodd Vera dernged i Anna am feithrin ynddi ei brwdfrydedd mewn darllen. Cafodd ddwy flynedd, wedyn, yn y gymnasiwm lleol, ond gadawodd cyn gorffen ei chwrs oherwydd prinder arian.

Yn 17 oed dechreuodd weithio fel newyddiadurwr ar y papur newydd lleol, *Trudovoy Don*, gan gyhoeddi erthyglau dan y llysenw V. Staroselskaya a fenthyciodd gan ei gŵr cyntaf Arseny Staroselsky y priododd hi ym 1925 a'i ysgaru 2 flynedd yn ddiweddarach.

Bu farw yn St Petersburg ac fe'i claddwyd ym Mynwent yn Komarovo. 

Yn 1933 dechreuodd ysgrifennu dramâu. Yn 1935, cafodd ail ŵr, newyddiadurwr Komsomolskaya Pravda, Boris Vakhtin, ei arestio a'i garcharu ar Solovki lle bu farw (union ddyddiad y farwolaeth, y tri degau diweddarach mae'n debyg). Caniateir i'r Gulag aros yn Boris, a ddisgrifiodd yn ei stori Svidanie (Y Cyfarfod).

Yn 1935, cafodd ail ŵr, newyddiadurwr gyda'r *Komsomolskaya Pravda*, sef Boris Vakhtin, ei arestio a'i garcharu yn Solovki lle bu farw. Caniatawyd iddi un cyfarfod yn unig gydag ef, yn y Gulag, a disgrifiodd y cyfarfod hwn yn ei stori *Svidanie* ('Y Cyfarfod').

## Y Rhyfel a sgwennu
O 1940 roedd hi'n byw yn Leningrad. Gwelwyd y Natsïaid yn ennill tir ar Ffrynt Leningrad a theithiodd i Tsarskoe Selo. Rhoddwyd hi a'i merch mewn gwersyll crynhoi (*concentration camp*) ger Pskov, ond llwyddon nhw i ddianc i Narva, lle buon nhw'n byw'n anghyfreithlon mewn synagog wedi'i ddinistrio.

Symudodd i bentref Shishaki i aros gyda pherthnasau. Yno dechreuodd ei gwaith cyntaf, sef y dramâu *Ivan Kosogor* (1939) ac *Yn yr hen Fosgo* (1940). Er i'r ddwy ddrama yma ennill gwobrau, teimlai Vera fod ffurf y ddrama'n yn ei chyfyngu, na allai ffitio popeth i mewn i fframwaith mor llym. Teimlai y gallai weithio gyda mwy o ryddid gyda'r nofel.

Roedd Panova'n dipyn o arwres ymysg ysgrifenwyr Rwsiaidd. Yng Nghyngrair yr Awduron yn 1954 ac eto yn 1959 etholwyd hi yn aelod o Undeb Presidium Wduron Sofietaidd. Derbyniodd Urdd y Faner Goch dros Lafur ddwywaith (1955, 1965). Fel awdur sefydledig caniatawyd iddi deithio i Loegr, yr Alban a'r Eidal, ac yn 1960 aeth ar daith o amgylch yr Unol Daleithiau. 

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Awduron yr USSR am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Pobl o Rostov-ar-Ddon
Cyfrifo

[bawd|[Llithriwl a wnaed yn Japan; ceir sawl teclyn a pheiriant i gynorthwyo yn y gwaith o gyfrifo.]]
Term technegol am gyfrif yw **cyfrifo** (Saesneg: *calculate*), sy'n broses o newid un neu ragor o fewnbynnau yn ganlyniad/au. Gall ystyr y term fod yn amrwyiol iawn, yn ddibynnol ar y cyd-destun: o'r defnydd arbenigol, fathemategol o'r algorithm i'r defnydd bob dydd o gyfrifo'r siawns ei bod am lawio fory.

Er enghraifft, mae lluosi 2 gyda 4 yn gyfrifo syml, algorithmig. Weithiau ceir cyfrifiad sy'n rhoi mwy nag un canlyniad e.e. byddai rhagweld canlyniad etholiad yn rhoi sawl canlyniad posib, yn hytrach nag un.

Daw'r term o'r hen air Cymraeg "cyfrif", a roddodd nifer o eiriau i ni: cyfrifeg ym maes arian, cyfrifiannell sy'n declyn hwylus i gyfri, cyfrifiadur ym maes technoleg gwybodaeth, y cyfrifiad sy'n cofnodi poblogaeth a chyfrif banc. Ymddengys y gair am y tro cyntaf mewn llawysgrif o'r 14g, sef Llyfr Gwyn Rhydderch, lle cofnodir chwedlau'r Mabinogi:
:*...a chyfrif a mesur ni ellit ar hynny.* (am lygod)
Daw'r gair Saesneg, ar y llaw arall o'r Lladin *calculus* a olygai'n wreiddiol y garreg fechan a geir weithiau o fewn y goden fustl. Carreg debyg i hon a ddefnyddid i gyfrif, fel a gweir ar yr abacws, sef y teclyn cyntaf i gyfrifo.

Gellir cyfrifo rhif neu swm, neu broblem haniaethol, gan ddefnyddi rhesymeg, rhesymu neu synnwyr cyffredin, drwy gyfrifo amcangyfrif!

*Calculate* yw'r term Saesneg, sy'n dod o'r u gwreiddyn â 'calcwlws', sef y gair Lladin *calx* (calch yn Gymraeg), sef lwmpyn o garreg calchfaen a ddefnyddid ar yr abacws i gyfrifo.

Mae cyfrifo'n hanfodol, ac yn sylfaen i gyfrifiant.

## Cyfrifadura
Mae cyfrifo'n hanfodol ar gyfer Cyfrifiadura, sef unrhyw weithgaredd sy'n defnyddio cyfrifiaduron.

## Gweler hefyd
*Cyfrifiannell
*Cyfrifiannell mecanyddol
*Abacws
*Calcwlws

## Cyfeiriadau
Categori:Rhifyddeg sylfaenol
Hawliau LHDT ym Mrwnei

Mae sefyllfa hawliau LHDT ym Mrwnei yn un o'r waethaf yn Ne Ddwyrain Asia.

## Gweithgareddau cyfunrywiol 
Yn Ebrill 2018 daeth ddeddfau penyd i rym ym Mrwnei yn seiliedig ar sharia, y gyfraith Islamaidd. Mewn anerchiad i boblogaeth y wlad, meddai'r Swltan Hassanal Bolkiah: "Rwyf yn dymuno gweld dysgeidiaeth Islamaidd yn y wlad hon yn cryfhau." Mae'r deddfau yn argymell dienyddio drwy labyddio yn gosb am ryw refrol rhwng dynion, a deugain gwialennod neu ddeng mlynedd o garchar yn gosb am lesbiaeth. Yn ôl y gyfraith, mae'n rhaid i bedwar Mwslim fod yn dyst i'r troseddau gwaethaf, felly'n mae'n annhebyg byddai achosion o droseddau rhywiol yn mynd i'r llys. Nid yw Brwnei wedi dienyddio'r un troseddwr ers 1957, er bod y gosb eithaf yn gyfreithlon yn y wlad.

Condemniwyd y deddfau gan sawl gwlad, gan gynnwys Unol Daleithiau America, y Deyrnas Unedig, Ffrainc, a'r Almaen. Ymbiliodd Michelle Bachelet, Uchel Gomisiynydd y Cenhedloedd Unedig dros Hawliau Dynol, ar lywodraeth Brwnei i ohirio'r ddeddfwriaeth. Dywedodd Amnest Rhyngwladol bod y dedfrydau yn "greulon" ac mae'r gyfraith yn "cosbi ymddygiad na dylai fod yn droseddau o gwbl". Gelwid y gyfraith yn "farbaraidd i'r bôn" gan Phil Robertson, dirprwy gyfarwyddwr Human Rights Watch yn Asia. Datganwyd boicot gan sawl difyrrwr yn y Gorllewin, gan gynnwys yr actor George Clooney a'r canwr Elton John, yn erbyn gwestai a berchnogwyd gan Swltan Brwnei. Cyhoeddodd y cwmni hedfan Virgin Australia y byddent yn diddymu cytundeb gyda Royal Brunei Airlines am ddisgowntiau i'w staff.

## Trawsrywedd 
Nid oes hawl gan yr unigolyn trawsrywedd ym Mrwnei i newid ei enw nac ei rhywedd yn swyddogol.

## Cyfeiriadau 
LHDT
Brwnei
Brwnei
Categori:LHDT ym Mrwnei
El Capitan

Ffurfiant creigiau fertigol ym Mharc Cenedlaethol Yosemite, Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **El Capitan** (; *Y Capten* neu *Y Pennaeth*). Mae wedi'i leoli ar ochr ogleddol Dyffryn Yosemite, ger ei ben gorllewinol. Mae'r monolith gwenithfaen tua 3,000 troedfedd (900 medr) o'r gwaelod i'r copa ar ei wyneb uchaf, ac mae ei ddringo yn her boblogaidd i ddringwyr creigiau.

Enwyd y ffurfiant yn "El Capitan" gan Fataliwn Mariposa wrth iddynt archwilio'r dyffryn yn 1851.  Cymerwyd bod *El Capitan* yn gyfieithiad Sbaeneg rhydd o'r enw Brodorol Americanaidd ar gyfer y clogwyn, sydd wedi'i drawsgrifio fel "To-to-con w-la" neu "To-toc- a-nw-la "(iaith Miwok).  Mae'n aneglur a oedd yr enw Brodorol Americanaidd yn cyfeirio at bennaeth llwythol penodol neu'n golygu "y pennaeth" neu'r "prif graig".

Gellir cyrraedd brig El Capitan trwy gerdded allan o Ddyffryn Yosemite ar y llwybr wrth ymyl Rhaeadr Yosemite, ac yna mynd ymlaen i'r gorllewin.  I ddringwyr, yr her yw dringo i fyny'r wyneb gwenithfaen serth.  Mae yna lawer o lwybrau dringo, pob un a'i enw ei hun ac yn llafurus i'w dringo, gan gynnwys *Iron Hawk* a *Sea of Dreams.*

## Cyfeiriadau 
Categori:Mynyddoedd Califfornia
Don Touhig

Mae **James Donnelly ("Don") Touhig, Barwn Touhig,  PC, KSS** (ganwyd 5 Rhagfyr 1947)  yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Llafur Islwyn o 1995 hyd ei ymddeoliad yn 2010.

## Bywyd personol 
Ganwyd Touhig yn ardal Pont-y-pŵl, yn fab i Michael Touhig a Catherine Touhig (née Corten) ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Gatholig St Francis, Abersychan ac yna Coleg Gorllewin Gwent (Coleg Gwent erbyn hyn) ym Mhont-y-pŵl.

Ym 1968 priododd Jennifer Hughes. Bu iddynt dau fab a dwy ferch. Bu'r Arglwyddes Touhig marw o ganser yn 2014.

## Gyrfa 
Cyn mynd i'r senedd bu'n Touhig yn newyddiadurwr o 1968-76. O 1976-90, bu'n Olygydd y Free Press of Monmouthshire (Trefynwy). Rhwng 1988 i 1992 bu hefyd yn rheolwr cyffredinol a phennaeth golygyddol grŵp papurau newydd y Free Press. Gwasanaethodd fel rheolwr cyffredinol (datblygu busnes) Grŵp papurau newyddion o 1992 i 1993, ac yna o Gwmni Bailey Print rhwng 1993 a 1995.

## Gyrfa wleidyddol 
Ymunodd Touhig a'r Undeb Trafnidiaeth a Gweithwyr Cyffredinol (TGWU) ym 1962 a'r Blaid Lafur ym 1966.

Rhwng 1973 a'i ethol i'r Senedd ym 1995 gwasanaethodd fel cynghorydd Llafur ar Gyngor Sir Gwent.

Yn Etholiad Cyffredinol 1992 Safodd yn enw'r Blaid Lafur fel ymgeisydd yn etholaeth Richmond and Barnes, Llundain gan ddod yn drydydd gwael ar 5.8% mewn cystadleuaeth agos rhwng yr ymgeisydd Ceidwadol buddugol ac ymgeisydd y Rhyddfrydwyr Democrataidd. Ym 1995 penderfynodd Neil Kinock arweinydd y Blaid Lafur ac Aelod Seneddol Islwyn sefyll i lawr o'r Senedd. Ar 16 Chwefror 1995 cafwyd is etholiad yn yr etholaeth. Safodd Touhig fel yr ymgeisydd llafur gan gadw'r sedd i'w blaid.

O 1996-i 19977, roedd yn aelod o'r Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig. Gwasanaethodd fel ysgrifennydd preifat seneddol i Gordon Brown ac fel chwip cyn dod yn weinidog. Bu'n rhaid iddo ymddiswyddo ym 1999 pan gyfaddefodd iddo dderbyn adroddiad Pwyllgor Dethol Nawdd Cymdeithasol ar fudd-dal plant, trwy ddatgeliad answyddogol. Cafodd ei atal yn ddiweddarach am dri diwrnod o Dŷ'r Cyffredin  Bu'n Is Ysgrifennydd Gwladol yn y Swyddfa Gymreig rhwng 2001 a 2005. Roedd yn weinidog iau yn y Weinyddiaeth Amddiffyn, gyda chyfrifoldeb arbennig dros gyn-filwyr, ond gadawodd y llywodraeth yn ad-drefniad Mai 2006.  Fe'i gwnaed yn Aelod o'r Cyfrin Gyngor ar 19 Gorffennaf 2006.

Ar 29 Ionawr 2010 cyhoeddodd Touhig nad oedd am ail sefyll i gadw ei sedd yn  Etholiad Cyffredinol 2010.

Ar 28 Mehefin 2010 fe'i dyrchafwyd i Dŷ'r Arglwyddi fel y Barwn Touhig, o Islwyn a Glansychan yn Sir Gwent. Yn Nhŷ’r Arglwyddi gwasanaethodd fel llefarydd yr wrthblaid ar amddiffyn rhwng 2015 a 2017.

Yn 2011 dywedodd y byddai'n pleidleisio’n erbyn cryfhau pwerau deddfu’r Cynulliad yn Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011 

## Anrhydeddau 
Derbyniodd yr anrhydedd Gatholig *Marchog Urdd San Sylvester* gan y Pab ym 1991.

## Cyfeiriadau 
'

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Antonia Fraser

Awdures o Loegr yw **Antonia Fraser** (ganwyd 27 Awst 1932) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei llyfrau ditectif a'i gwaith fel hanesydd, nofelydd a chofiannydd. Hi yw gweddw Harold Pinter (1930–2008) yn 2005, a chyn ei farwolaeth, fe'i gelwid hefyd yn Arglwyddes Antonia Pinter.

Fraser yw'r cyntaf o wyth o blant Frank Pakenham, 7fed Iarll Longford (1905–2001), a'i wraig, Elizabeth Pakenham, Iarlles Longford; g. Elizabeth Harman (1906-2002). Fel merch iarll Seisnig, rhoddir iddi'r teitl "Yr Arglwyddes" ac felly'n cael ei chyfarch yn ffurfiol fel "Yr Arglwyddes Antonia". Mynychodd Neuadd yr Arglwyddes Margaret, Rhydychen, lle bu ei mam, ac Ysgol y Ddraig, hefyd yn Rhydychen. Priododd Hugh Fraser ac yna i Harold Pinter ac mae Flora Fraser, sydd hefyd yn fywgraffydd, yn blentyn iddi. 

## Llenyddiaeth
Ei gwaith mawr cyntaf, a gyhoeddwyd gan Weidenfeld & Nicolson, oedd *Mary, Queen of Scots* (1969), a ddilynwyd gan sawl bywgraffiad arall, gan gynnwys *Cromwell, Our Chief of Men* (1973). Enillodd Wobr Hanes Wolfson ym 1984 ar gyfer *The Weaker Vessel*, astudiaeth o fywydau menywod yn Lloegr yn yr 17g. Rhwng 1988 a 1989, bu'n llywydd English PEN, a bu'n gadeirydd Pwyllgor Awduron mewn Carchardai.

Mae hi hefyd wedi ysgrifennu nofelau ditectif, gyda nifer ohonynt yn cynnwys y cymeriad Jemima Shore; fe'u haddaswyd yn gyfres deledu a ddarlledwyd yn y DU ym 1983.

Dau o'r 13 llyfr ffeithiol diweddaraf yw Marie Antoinette: *The Journey* (2001, 2002), a wnaed yn y ffilm *Marie Antoinette* (2006), dan gyfarwyddyd Sofia Coppola, gyda Kirsten Dunst yn rôl y teitl, a *The Women in the Life of the Sun King (2006)*.

Cyhoeddodd ei *hunangofiant]] *Must You Go? My Life with Harold Pinter'' yn Ionawr 2010, a darllenodd rhannau ohono ar BBC Radio Four.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion Saesneg o Loegr
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Lundain