Hamish Henderson

bawd|Cofeb i'r '7 Men of Knoydart', cyfanoddodd Henderson gerdd i'r dynion a garcharwyd gan y meistr lleol wedi iddynt geisio hawlio'r tir ar ôl dychwelyd o'r Ail Ryfel Byd

Roedd **Hamish Scott Henderson**, (11 Tachwedd 1919 - 9 Mawrth 2002; Gaeleg: *Seamas MacEanraig* (*Seamas Mor*) yn fardd Albanaidd, cyfansoddwr caneuon, comiwnydd, milwr, cenedlaetholwr a deallusyn. Roedd yn un o brif ffigyrau adfer yr iaith Sgoteg.

Cyfeiriwyd ato fel y bardd Albanaidd bwysicaf ers Robert Burns ac roedd yn sbardun ar gyfer Diwygiad Gwerin yn yr Alban. Roedd hefyd yn gasglwr caneuon gwerin a darganfyddodd perfformwyr nodedig fel Jeannie Robertson, Flora MacNeil a Calum Johnston.

## Bywyd cynnar
Ganwyd i fam sengl yn Blairgowrie, Perthshire, a symudodd Henderson i Loegr yn ddiweddarach gyda'i fam. Enillodd ysgoloriaeth i'r Ysgol Dulwich yn Llundain; Fodd bynnag, bu farw ei fam yn fuan cyn iddo gymryd ei le ac fe orfodwyd iddo fyw mewn cartref tra'n astudio yno. Yn 16 oed bodiodd i orllewin Lloegr a Gororau Cymru.

Astudiodd Ieithoedd Modern yng Ngholeg Downing, Caergrawnt yn ystod y blynyddoedd oedd yn arwain at yr Ail Ryfel Byd, ac fel myfyriwr bu'n ymweld â'r Almaen, yn trosglwyddo negeseuon ar ran y Crynwyr er mwyn helpu achub Iddewon.

## Yr Ail Ryfel Byd
Er iddo ddadlau'n gryf dros heddwch, hyd yn oed ymhell i flynyddoedd cynnar y rhyfel, daeth yn argyhoeddedig na ellid cyrraedd heddwch boddhaol a taflodd ei hun yn i'r Rhyfel. Ymunodd â'r Pioneer Corps, gan ei ddyrchafu i'r Intelligence Corps. Roedd y ffaith ei fod yn rhuglu mewn chwe iaith Ewropeaidd a'i ddealltwriaeth ddwfn o ddiwylliant yr Almaen yn ei wneud yn groesholwr effeithiol.

Cymerodd ran yn Rhyfel yr Anialwch yn Affrica, ac ysgrifennodd ei gerdd *Elegies For the Dead in Cyrenaica*, gan gynnwys pob agwedd o brofiad milwr o dywod Gogledd Affrica. Ar 2 Mai 1945, bu Henderson yn bersonol yn goruchwylio drafftio gorchymyn ildio yr Eidal a gyhoeddwyd gan Marshal Rodolfo Graziani.

Casglodd Henderson y geiriau i "D-Day Dodgers," cân ddychan i dôn "Lili Marlene", a roddwyd i Lance-Sergeant Harry Pynn, a wasanaethodd yn yr Eidal. Ysgrifennodd Henderson y geiriau hefyd i "The 51st (Highland)'s Farewell to Sicily", a osodwyd i dân pibau o'r enw "Farewell to the Creeks". Cyhoeddwyd y llyfr lle cafodd y rhain eu casglu, *Ballads of World War II*, "yn breifat" i osgoi beirniadaeth, ond enillodd Henderson waharddiad radio o ddeng mlynedd gan y BBC, gan atal cyfres cynhyrchu cyfres ar y faledi. Derbyniodd ei lyfr barddoniaeth *Elegies for the Dead in Cyrenaica*, am ei brofiadau yn y rhyfel, Wobr Somerset Maugham. sydd wedi dod yn rhan o'r traddodiad gwerin a gwleidyddol yr Alban.

Roedd Henderson yn sosialaidd a chynhyrchodd gyfieithiadau o *Lythyrau Carchar* Antonio Gramsci, y comiwnydd o Sardinia. Roedd Henderson wedi clywed am Gramsci gyntaf ymhlith partisans comiwnyddol yr Eidal yn ystod y rhyfel. Cyhoeddwyd y cyfieithiad yn *New Edinburgh Review* yn 1974 ac fel llyfr yn 1988. [1] Roedd yn rhan o ymgyrchoedd ar gyfer hunanlywodraeth yr Alban ac yn sefydlu Plaid Lafur Albanaidd (annibynnol o'r un Brydeinig) yn yr 1970au. Roedd Henderson, a oedd yn agored yn ddeurywiol, yn lafar dros hawliau hoyw.

Yn 1983, pleidleisiwyd ef yn *Scot of the Year* gan wrandawyr Radio Scotland am iddo wrthod OBE fel protest yn erbyn polisi arfogi niwclear llywodraeth Margaret Thatcher.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Erthygl Goffa yn y Scotsman
*Cân Freedom Come-All-Ye (Luke Kelly)

Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Beirdd Sgoteg o'r Alban