open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhaeadr Gwy

Tref wledig  a chymuned yng ngorllewin Powys, Cymru, yw **Rhaeadr Gwy** (Saesneg: *Rhayader*). Mae'n gorwedd ar lannau Afon Gwy tua 20 milltir o'i tharddiad ar fynydd Pumlumon.

Lleolir y dref ar groesffordd yr A470 a'r B4574 yng nghanolbarth Cymru, 13 milltir i'r gogledd o Llanfair-ym-Muallt. Disgrifir y B4574, sef y ffordd fynyddig i Aberystwyth, gan yr AA, fel "un o'r deg gyrfeydd mwyaf golygfaol yn y byd".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Mae'n debygol mai Rhaeadr Gwy oedd canolfan weinyddol cwmwd Gwerthrynion yn yr Oesoedd Canol. Ceir cyfeiriadau at Gastell Rhaeadr Gwy ym *Mrut y Tywysogion*, ond dim ond olion un o'r ffosydd sydd i'w gweld ar y safle heddiw.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel 

Rhaeadr Pwoys 19.JPG|Bistro'r Strand
Rhaeadr Powys Old Swan 23.JPG|Yr Hen Swan, gyda'i simne cam
Rhaeadr Powys Old Swan 24.JPG|Simne'r Hen Swan
Rhaeadr Powys Clock 26.JPG|Canol y dre a'r gofeb rhyfel: y cloc
A470_@_Rhayader.jpg|Golyfa i'r de o ganol y dref
Rhaeadr Powys Clock 16.JPG|Llun manwl
Rhaeadr Powys Clock 12.JPG|Y Ddraig Goch yn trechu'r eryr Almaenig
Rhayader-clock-view-001.jpg|Cloc y dref - golyfa i'r dwyrain o'r canol
The Wye at Rhaeadr - geograph.org.uk - 158921.jpg|Afon Gwy i'r de o'r dref
The start of the Elan Valley cycleway - geograph.org.uk - 27275.jpg|Cychwyn llwybr seiclo Cwm Elan

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Talgarth

Tref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Talgarth**. Saif yn ardal Brycheiniog. Yma y cadwyd Llyfr Coch Talgarth, llawysgrif Gymraeg a ysgrifennwyd tua'r flwyddyn 1400.

Mae Caerdydd 57 km i ffwrdd o Talgarth ac mae Llundain yn 222.1&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Henffordd sy'n 36.6&nbsp;km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

[bawd|dim|Tŵr [Plasdy Porthamal, lle'r arhosodd Harri Tudur ar ei daith drwy Gymru 10 Awst 1485 yn ôl traddodiad. Chwalwyd y plasdy ei hun ar ddechrau'r 19g.]]

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Gwenllïan
*Gwesty'r Tŵr (1873)
*Melin Talgarth  
*Neuadd y Dref
*Penywyrlod (siambr gladdu)

## Siambrau claddu
O fewn ardal tua dwy filltir sgwâr ceir 16 siambr claddu o Oes Ganol y Cerrig (y mesolythig) a ystyrir yn nodedig iawn. Siambrau hirion yw'r rhan fwyaf, gyda cherrig anferthol yn eu gorchuddio fel nenfydau; mae eu cynlluniau mewnol yn hynod o gymhleth ac yn arwydd fod yma bobl soffistigedig iawn, amaethwyr cynnar gyda defodau claddu arbennig. Canfuwyd yr offeryn cerdd hynaf yng Nghymru ym Mhenywyrlod, Talgarth a ddyddiwyd i c. 4000 BC; darganfuwyd y siambr gan ffermwr lleol a'r offeryn cerdd ym Mehefin 1972 .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl nodedig
*Llewela Davies, pianydd a chyfansoddwraig

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion Talgarth

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Trefaldwyn

Tref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Trefaldwyn** (Saesneg: *Montgomery*). Saif yng ngogledd-ddwyrain y sir, bron ar y ffin â Lloegr. I'r gorllewin ceir bryngaer Ffridd Faldwyn.

350px|bawd|dim|Tref Trefaldwyn o'r castell

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Ysgol gynradd y dref 

Categori:Cymunedau Powys

Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Llanwrtyd

Tref fechan a chymuned yng ngorllewin Powys, Cymru, yw **Llanwrtyd** (Saesneg: *Llanwrtyd Wells*). Mae'n un o'r trefi lleiaf yng Nghymru a gwledydd Prydain.  Mae Gorsaf reilffordd Llanwrtyd ar linell Rheilffordd Calon Cymru.

Mae cymuned Llanwrtyd yn cyfateb yn fras i'r plwyf eglwysig hanesyddol o'r un enw ac yn cynnwys y dref ei hun.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Lanwrtyd 
*Thomas Powel (1845 - 1922), ysgolhaig Celtaidd.

## Oriel

Llanwrtyd Wells, Powys, Wales - 18 Sculpture.JPG|Cerflun o Gydyll Coch yng nghanol y dref.
Llanwrtyd Wells, Powys, Wales - 15 Old Police Station.JPG|Hen Orsaf yr Heddlu, Heol Irfon
File:Llanwrtyd Wells, Powys, Wales - 16Old Police Station.JPG|Hen Orsaf yr Heddlu, Heol Irfon. Llun manwl
Llanwrtyd Wells, Powys, Wales - 08 Hotel.JPG|Dau westy yng nghanol y dref
Llanwrtyd Wells, Powys, Wales - 06 Capel.JPG|Capel y Methodistiaid
Llanwrtyd Wells, Powys, Wales - 03.JPG|Y bont
Llanwrtyd Wells, Powys, Wales - 19 Eglwys Sant Ioan.JPG|Eglwys Sant Ioan

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Tref-y-clawdd

Tref  a chymuned yn nwyrain Powys, Cymru, yw **Tref-y-clawdd**, hefyd **Trefyclo** (Saesneg: *Knighton*). Saif ar y ffin rhwng Cymru â Lloegr. 

Mae'r gymuned yn cynnwys Stange, Millbrook, Rhos-y-Meirch a Thref-y-clawdd ei hun.

Mae Gorsaf reilffordd Tref-y-clawdd ar llinell Rheilffordd Calon Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl nodedig o'r ardal
*Allen Clement Edwards

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Tref-y-clawdd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Tref-y-clawdd Fictoraidd

Categori:Cymunedau Powys

Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Ystradgynlais

Tref  a chymuned yn ne-orllewin Powys, Cymru, yw **Ystradgynlais**. Saif yng Nghwm Tawe Uchaf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn Ystradgynlais ym 1954. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ystradgynlais 1954

## Enwogion
*Stephen J. Williams, gramadegydd ac ysgolhaig
*Caerwyn Roderick Aelod Seneddol

## Gefeilldref
* Clarks Summit, Pennsylvania, Unol Daleithiau America

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys
Categori:Trefi Powys

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Cricieth

Tref hanesyddol a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Cricieth** (ffurf amgen, ansafonol: *Criccieth*). Saif ar arfordir deheuol Eifionydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Saif amddiffynfa trawiadol Castell Cricieth fel cawr uwch y dref. Saif y dref 8km (5mill) i'r gorllewin o Borthmadog, 14&nbsp;km (9mill) i'r dwyrain o Bwllheli a 27&nbsp;km (17mill) i'r de o Gaernarfon. Roedd ganddi boblogaeth o tua 1,826 yn 2001.

Enillodd y dref wobr Cymru yn ei Blodau yn 1999. Cynhelir cystadleuaeth Y Dyn Cryfa (am godi carreg fawr o flaen y Neuadd Goffa) bob blwyddyn ym mis Mehefin.

## Hanes
### Enw 
Crug y caethion (crug + caith) yw ystyr enw Cricieth yn ôl arbenigwyr enwau lleoedd; cyfeiria'r enw at garchar y castell yn ôl pob tebyg. Yn y 14g, mewn llythyr at Hywel y Fwyall, Ceidwad y Castell, "Cruciaith" oedd yr enw a ddefnyddiwyd.

### Cynhanes
Gwyddom fod yma bobl yn byw'n yr ardal yn yr Oes Efydd cynnar, fel y dengys siambr gladdu Cerrig Cae Dyni i'r dwyrain o'r dref. Ceir olion cwpannau Celtaidd, sef celfyddyd gynnar ar y saith carreg, sy'n beth hynod o anghyffredin. Ganganorum Promontorium (Penrhyn y Gangani) oedd enw Ptolemi ar yr ardal; llwyth Celtaidd o Iwerddon oedd y Gangani.

### Oes y Tywysogion
Codwyd y castell Cymreig hwn yn 1230 gan Lywelyn ab Iorwerth a reolodd yr ardal ers 1202; ond mae'r cofnodion ysgrifenedig yn nodi mai yn 1239 y'i codwyd, pan symudwyd pencadlys Eifionydd yma o Ddolbenmaen.

Tyfodd tref fechan wrth droed y Castell yn yr Oesoedd Canol.

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yng Nghricieth ym 1975, ble'r enillodd Gerallt Lloyd Owen y gadair am ei awdl "Yr Afon".

## Y tywydd yng Nghricieth
## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

250px|bawd|dim|Cricieth a'r traeth
bawd|250px|dim|Fin nos yng Nghricieth

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Traethau Cymru
Categori:Trefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Ffestiniog

Pentref, chymuned a phlwyf eglwysig yng Ngwynedd, Cymru, yw **Ffestiniog** () neu **Llan Ffestiniog**. Saif rhwng Blaenau Ffestiniog a Maentwrog, yng Nghwm Ffestiniog. O'r pentref ceir golygfeydd braf o'r Moelwynion, Cnicht a bryniau Blaenau. Yn y plwyf ceir Rhaeadr y Cwm a Phwlpud Huw Llwyd ar lan Afon Cynfal.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enw ysgol y pentref yw Ysgol Bro Cynfal. Mae un dafarn yn y pentref o'r enw Y Pengwern ac un siop, swyddfa bost a hefyd neuadd bentref. Llan Ffestiniog yw cartref Clwb Golff Ffestiniog.

## Trafnidiaeth a Chludiant
Mae cefnffordd de-gogledd yr A470 yn rhedeg drwy'r pentref. Mae gwasanaethau bws rheolaidd yn cysylltu'r pentref gyda Blaenau Ffestiniog a'i orsaf drenau a Phorthmadog a gwasanaeth arall i Ddolgellau. Arferai'r pentref gael ei wasanaethu gan reilffordd o Flaenau Ffestiniog i'r Bala tan yr 1960au.

## Traddodiad
Dyma'r fro a gysylltir â Blodeuwedd, Lleu Llaw Gyffes a Gronw Pebr yn y Pedair Cainc y Mabinogi. Gelwir hen garreg ar lan Afon Cynfal, i'r de o'r pentref, yn Llech Ronw. Mae twll ynddi a chredid mai hon oedd y garreg a afaelodd Gronw ynddi i amddiffyn ei hun rhag tafliad gwaywffon Lleu. Dwy filltir i'r gogledd-ddwyrain o'r pentref mae Llyn y Morynion, a gysylltir â morwynion Blodeuwedd a gerllaw iddo mae Beddau Gwŷr Ardudwy.

## Enwogion
*Huw Llwyd - Bardd a milwr, ganwyd yng Nghynfal-fawr, filltir i'r de o Ffestiniog, ond ym mhlwyf Maentwrog
*Morgan Llwyd - llenor Piwritanaidd, ganwyd yng Nghynfal-fawr.
*Geraint Vaughan Jones, nofelydd.
*Mici Plwm - actor, troellwr disgiau.
*Yws Gwynedd - cerddor.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweinidogion
*J. W. Edwards
:”14 Rhagfyr 1890  J.W. Edwards, Ffestiniog. Go lew. Nid yw yn fedrus iawn fel traddodwr.”

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Y Trallwng

Tref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Y Trallwng** (Saesneg: *Welshpool*; cyn 1835 *Pool*). Saif yng ngogledd-ddwyrain y sir ar lan Afon Hafren, 4 milltir (6.4&nbsp;km) o'r ffin rhwng Cymru â Lloegr. Arferai fod yn yr hen Sir Drefaldwyn. Gerllaw, i'r dwyrain, saif Cefn Digoll (408 metr (1,339 tr), a chwaraeodd ran mor allweddol yn amddiffyn y genedl oddi wrth y goresgynwyr estron: y Saeson. Yma ar 16 Awst 1485 y cyfarfu dwy fyddin: milwyr Harri Tudur (tua dwy fil o filwyr) a byddin Rhys ap Thomas (tua 3,000) gan uno'n un fyddin gref; oddi yma teithiodd y fyddin tua'r dwyrain i'r Amwythig ac ymlaen i Faes Bosworth.

Ceir yn y Trallwng farchnad ddefaid, a gynhelir bob dydd Llun, yw'r mwyaf o'i fath yn Ewrop. Tua milltir o'r dref saif Castell Powys, a godwyd yn wreiddiol gan y Tywysogion Cymreig yn y 13g. Cysegrir y ddwy eglwys i sant Cynfelyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

200px|bawd|dim|Neuadd y Dref, Y Trallwng

## Hanes
Mae ffiniau plwyf Eglwys St Cynfelin fwy neu lai'n dilyn hen ffiniau cwmwd Ystrad Marchell, o fewn cantref Ystlyg yn Nheyrnas Powys.

Am gyfnod byr, o tua 1212, y Trallwng oedd prifddinas Powys Wenwynwyn (sef de Powys).

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

File:Y Trallwng Welshpool 02 Stryd yr Eglwys.JPG|Eglwys y Santes Fair
File:Y Trallwng Welshpool 04.JPG|Y grisiau i'r eglwys
File:Y Trallwng Welshpool 36.JPG|Tu fewn i'r eglwys
File:Y Trallwng Welshpool 28.JPG|Ffenestr liw'r eglwys
File:Y Trallwng Welshpool 15.JPG|Prif borth yr eglwys
File:Y Trallwng Welshpool 14.JPG|Croes Geltaidd ym mynwent yr eglwys
File:Y Trallwng Welshpool 10.JPG|Y dre (Stryd yr Eglwys) o'r eglwys

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Llanberis

Pentref mawr a chymuned yng nghalon Eryri, yng Ngwynedd, yw **Llanberis** () neu **Llanbêr**. Daw'r enw o sant Peris, er mai eglwys pentref cyfagos Nantperis oedd y sefydliad gwreiddiol. Sant o'r 6g oedd Peris. Yn ôl Cyfrifiad 2001, roedd y boblogaeth yn 1,954 ac roedd 81% yn siarad Cymraeg yn rhugl, a 100% o'r bobl ifanc rhwng 10–15 oed yn siarad Cymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tyfodd y pentref o amgylch Chwarel Dinorwig a chwaraeodd y diwydiant llechi ond bellach y cyflogwr mwyaf yn yr ardal ydy twristiaeth, Pwerdy Dinorwig a gwaith dŵr y Mynydd Trydan; mae yma hefyd ffatrioedd gan gwmnïau Siemens Diagnostics a DMM. Gerllaw, saif adfeilion Castell Dolbadarn: castell a godwyd gan Llywelyn II yn y 13g. Peiniwyd y llyn a'r castell gan lawer o artistiaid gan gynnwys Richard Wilson and J.M.W. Turner.

280px|bawd|dim|Hen ffotograff o tua 1890-1900

## Ymwelwyr
*Godfrey Goodman
Dewiswyd Godfrey Goodman (1583-1656), yn ddeon Rochester yn 1621, ac yn esgob Caerloyw yn 1625. Pan ddaeth Siarl I i'r orsedd yn 1625 fe'i cafodd ei hun fwy a mwy heb gydymdeimlad â'r polisi crefyddol. Rhwng 1626 a 1640 yr oedd tystiolaeth yn crynhoi a awgrymai ei fod wedi troi'n Babydd. Yn 1640 fe'i carcharwyd am wrthod torri ei enw wrth ganonau Laud, eithr fe'i rhyddhawyd pan gytunodd i wneuthur hynny. Bu yng ngharchar ddwywaith wedi hynny cyn 1643 a chymerwyd y rhan fwyaf o'i eiddo oddi arno. Yn ystod rhan o'r cyfnod 1643-7 bu'n llochesu ar eiddo (Tŷ Du) a oedd ganddo yn Llanberis. Cafodd tref Rhuthyn lesâd o dan ei ewyllys.
bawd|Llun a dynnwyd yn 1912 o grwp o fyfyrwyr o Crewe ar ymweliad maes yn aros yn Ty Dŷ, Lôn Clegyr, Llanberis

*Criw o fyfyrwyr daearyddiaeth o Crewe ydy’r bobl ieuanc o flaen y tŷ (delwedd uchod). Ymwelasant â Llanberis yn 1912 gan daro heibio’r Hen Dŷ Du ar y 14 Mehefin. Roedd yr hen dy yn gyfan pryd hynny ond yn dechrau dadfeilio yn ôl y disgrifiad o’r wythnos yn y llyfr o eiddo Arwyn Roberts "A Week’s Work in Wales". Mae’r tŷ yn sefyll o hyd ar y Clegyr.

## Gweler hefyd
*Amgueddfa Llechi Cymru
*Castell Dolbadarn
*Llyn Padarn
*Llyn Peris
*Rheilffordd yr Wyddfa

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Pwllheli

Tref hynafol a chymuned yng Ngwynedd, Cymru,  yw **Pwllheli**. Saif ar arfordir deheuol Llŷn.

Mae'r tref yn dyddio'n ôl i'r canol oesoedd. Bu'r porthladd yn bwysig i'r dref ar hyd y canrifoedd. Roedd yno ddiwydiant adeiladu llongau llewyrchus yn y 19g. Tyfodd i fod yn dref marchnad i Lŷn gyfan, fel y tystia'r safle a adwaenir fel 'Y Maes' lle y cynhelid y ffeiriau, a 'Stryd Moch'. Mae Caerdydd 178.4 km i ffwrdd o Pwllheli ac mae Llundain yn 331.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sy'n 41.1&nbsp;km i ffwrdd.

Mae Pwllheli yn un o gadarnleoedd y Gymraeg, gyda tua 80% o'r boblogaeth yn medru'r iaith. Yn yr oedrannau 10-14 mae'r canran uchaf o bobol sydd yn gwybod yr iaith, sef 94%.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|280px|Hen fap (1834) o Bwllheli)
bawd|dim|280px|Y Maes; 1958; llun gan Geoff Charles

## Trafnidiaeth
Mae'r prif ffyrdd A497 a'r A499 yn rhedeg trwy'r dref. Mae'r A497 yn rhedeg yn orllewinol o Borthmadog i Bwllheli ac yna i'r gogledd at Nefyn, tra bod yr A499 yn brif ffordd Benrhyn Llŷn.

Terfynfa'r Rheilffordd Arfordir Cambria yw Gorsaf reilffordd Pwllheli, sydd yn rhedeg i Fachynlleth gyda gwasanaethau yn parhau i Amwythig a Birmingham. Mae'r orsaf yn cael ei weithredu a'i weini gan Trafnidiaeth Cymru. Daeth y rheilffordd i Bwllheli yn 1867 gan ei chysylltu ag Aberystwyth a Chaernarfon. Ger Pwllheli, ym mhlwyf Penrhos, mae Penyberth, safle'r ysgol fomio a losgwyd mewn protest yn erbyn militariaeth gan Saunders Lewis, D. J. Williams a Lewis Valentine yn 1936.

Ceir hefyd safle tacsis wedi'i leoli tu allan i'r fynedfa i'r orsaf reilffordd.

Mae gwasanaethau bws yn y dref yn cael eu gweithredu gan Fysiau Caelloi a Nefyn Coaches a gwasanaethu'r rhan fwyaf o'r dref yn ogystal â gweddill yr ardal ehangach Penrhyn Llŷn. Mae Clynnog & Trefor yn rhedeg gwasanaethau i Gaernarfon lle gall cysylltiadau gael eu gwneud i Fangor a'r ardal ehangach Gogledd Cymru. Mae gorsaf fysiau Pwllheli wedi ei leoli yng nghanol y dref, yn Y Maes.

## Chwaraeon
Mae tref Pwllheli yn gartref i dîm pêl-droed C.P.D. Pwllheli a thîm rygbi'r undeb, Clwb Rygbi Pwllheli.

## Olion hynafol
Ceir Clwstwr cytiau caeedig Clogwyn Bach gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Mhwllheli ym 1925 a 1955. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1955

## Enwogion
*Albert 'Cynan' Evans-Jones, bardd a dramodydd
*Owain Owain, llenor a gwyddonydd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Enwau strydoedd Pwllheli ar wefan Owain Owain.

Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Trefi Gwynedd
Categori:Traethau Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Harlech

Tref hanesyddol a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Harlech**. Mae'n enwog am ei chastell a gysylltir â chwedl *Branwen ferch Llŷr* ym Mhedair Cainc y Mabinogi. Saif ardal yn Ardudwy uwchben Morfa Harlech yn wynebu ar Fae Tremadog. Y tu cefn i'r dref cyfyd y bryniau i gopaon y Rhinogau. Yn y gorffennol bu'n ganolfan sirol Sir Feirionnydd. Rhed yr A496 trwy'r dref, sy'n gyrchfan poblogaidd gan ymwelwyr yn yr haf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Adeiladau a chofadeiladau
* Castell Harlech
* Cerflun "Y Ddau Frenin" gan Ivor Roberts-Jones
* Coleg Harlech
* Gwesty Dewi Sant
* Theatr Harlech

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Ellis Wynne (1671-1734), llenor crefyddol a chyfieithydd
*David Gwilym Morris Roberts (g. 1925), peiriannydd
*Gwyn Headley (g. 1946), dyn busnes
*Alvin Langdon Coburn (1882-1966), arloeswr ffotograffiaeth

## Oriel

HarlechLB02.JPG
HarlechLB04.JPG

## Gweler hefyd 
* Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Parc Cenedlaethol Eryri
Categori:Trefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Ecosystem

**Ecosystem** yw cymdeithas o organebau mewn ecoleg sy'n cynnwys planhigion, anifeiliaid a chreaduriaid byw eraill yn ogystal a'u hamgylchedd. Fel arfer, maent yn ffurfio cadwyni a gweoedd bwydydd.

Arthur Tansley oedd y gwyddonydd cyntaf a ddefnyddiodd y term **ecosystem** mewn traethawd ym 1935, ond roedd Roy Clapham yn defnyddio'r un term ym 1930 i ddisgrifo undeb creaduriaid gyda'u hamgylchedd.

Peth deinamig a chymhleth yw ecosystem ac mae egni a defnyddiau'n llifo ynddi. Mae ecosystemau mawr - er enghraifft coedwig gyfan - a bach - er enghraifft pwll. Fel arfer, mae rhwystrau fel anialwch, mynyddoedd neu foroedd rhwng ecosystemau, neu mae ecosystem yn system annibynnol, fel pwll neu afon.

Mewn ecosystem, mae cydbwysedd rhwng y creaduriaid, ond mae'n bosib fod amgylchedd yn newid neu greadur newydd yn dod i'r ecosystem yn dymchwel popeth ac o ganlyniad mae'n bosib fod llawer o greaduriaid neu hyd yn oed rhywogaethau yn marw.

Categori:Ecoleg
Bioamrywiaeth

**Bioamrywiaeth** yw'n fesur y nifer o greaduriaid wahanol mewn ecosystem. Mae'n bwysig i gadw ecosystemau'r byd mewn ecwilibriwm achos fod gan ecosystemau lawer o rywogaethau fel arfer yn gryfach nag ecosystemau gyda dim ond nifer o rywogaethau. Os yw rywogaeth yn mynd i ddifodiant, mae gwybodaeth genetig wedi ei golli am byth a'r bioamrywiaeth yn lleihau.

Cafodd y term Saesneg (*Biodiversity*) ei ddefnyddio gan Edward Osborne Wilson ym 1986 am y tro cyntaf.

Mae tri math o fioamrywiaeth: Amrywiaeth genetig, amrywiaeth rhywogaethau ac amrywiaeth ecosystemau.

Amcangyfrifir fod rhwng dwy filiwn a chan miliwn o rywogaethau yn y byd, ond dim ond tua 1.4 miliwn ohonyn nhw sydd wedi eu disgrifio.


Categori:Cadwraeth
Categori:Ecoleg
Cadwyn fwyd

Mewn ecoleg, trefn creaduriaid sy'n dangos y ffordd trosglwyddo ynni mewn ecosystem trwy bwydo yw **cadwyn fwyd** neu **perthynas bwydo**.

Enghraifft cadwyn fwyd: algae → protist → sgwid → morlo → orca. Yn yr enghraifft mae pump lefel droffig achos mae'r ynni yn llifo trwy pump organeb. Mae'r ynni yn lleihau pob amser achos dydy'r anifeiliaid ddim yn bwyta'r holl organeb, achos mae'r anifeiliaid yn defnyddio ynni i symudio ac achos mae gwastraff ynni trwy wres.

Yn lle y term "cadwyn fwyd" mae rhai pobl yn defnyddio'r term **gwe fwyd**, achos mae perthynas bwydo yn fwy cymhleth na'r syniad o'gadwyn', gyda nifer o anifeiliaid yn bwyta'r un fath o bwyd ac yr un pryd pob anifail yn bwyta mwy nag un math o fwyd. Mae hefyd yn bosib fod y cadwyn fwyd yn cylchred (gweler hefyd: y gylchred carbon a'r gylchred nitrogen).

Mae'n bosib fod llygryddion yn cael eu drosglwyddo dros cadwyn fwyd a felly achosi problemau, ond er mwyn deall y cyfanswm llygryddion mewn cadwyn fwyd mae'n rhaid i ystiried y pyramid biomas, sy'n dangos pa mor bwyt sy wedi ei fwyta.

## Trefn cadwyn fwyd 
* Cynhyrchydd: Planhigion gwyrdd (mae'n cynhyrchu ynni trwy ffotosynthesis)
* Ysydd:
** Llysysyddion (anifeiliaid sy'n bwyta ddim ond planhigion)
** Cigysyddion (anifeiliaid sy'n bwyta ddim ond cig)
** Hollysyddion (anifeiliaid sy'n bwyta planhigion a chig)
* Dadelfennyddion (anifeiliaid sy'n bwyta planhigion ac anifeiliaid wedi marw neu tail ac yn torri nhw i lawer, e.e. mwydod neu bacteria)

## Cynhyrchydd 
Yr haul yw ffynhonnell egni pob organeb byw ar y Ddaear. Planhigion yw'r organeb sydd yn medru trosglwyddo egni golau'r haul i mewn i egni gemegol mewn glwcos. Mae hyn yn digwydd yn ystod ffotosynthesis, pan mae planhigyn yn cynhyrchu bwyd ei hun, sef glwcos, yn y dail. Felly, gelwir y planhigion yn cynhyrchwr, ac mae pob anifail yn dibynnu arnynt i cychwyn y cadwyn bwyd.

Categori:Ecoleg
Castell Maenorbŷr

Castell ym mhentref Maenorbŷr ger Dinbych y Pysgod, Sir Benfro, yw **Castell Maenorbŷr**. Fe'i adeiladwyd yn y lle cyntaf yn y deuddegfed ganrif gan Odo de Barri, taid Gerallt Gymro. Ganwyd Gerallt Gymro yng Nghastell Maenorbŷr.

250px|dim|bawd|Castell Maenorbŷr o'r traeth

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Maenorbŷr
Maenorbŷr
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
1757

17g - **18g** - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1752 1753 1754 1755 1756 - **1757** - 1758 1759 1760 1761 1762

----

## Digwyddiadau 
*
* **Llyfrau**
** Richard Price - *Review of the Principal Questions in Morals*
** Madame Riccoboni - *Lettres de Mistriss Fanny Butlerd*
* **Drama**
** Denis Diderot - *Le Fils naturel*
* **Barddoniaeth**
** Thomas Gray - *Odes*
* **Cerddoriaeth**
** Leopold Mozart - *Concerto trombôn*
** Giuseppe Scarlatti - *La Clemenza di Tito* (opera)

## Genedigaethau 
* 22 Mehefin - George Vancouver, fforiwr a morwr (m. 1798)
* 9 Hydref - Charles X, brenin Ffrainc (m. 1836)
* 1 Tachwedd - Antonio Canova, cerflunydd (m. 1822)
* 18 Tachwedd - William Blake, arlunydd a bardd (m. 1827)

## Marwolaethau 
*9 Ionawr - Bernard le Bovier de Fontenelle, awdur, 99
*23 Mawrth - Thomas Herring, esgob Bangor, 63
*23 Gorffennaf - Domenico Scarlatti, cyfansoddwr, 71
*Rhagfyr - John Dyer, bardd, 56

*
1756

17g - **18g** - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1751 1752 1753 1754 1755 - **1756** - 1757 1758 1759 1760 1761

----

## Digwyddiadau 
*16 Ionawr - Cytundeb San Steffan rhwng Prydain Fawr a Prwsia
* **Llyfrau**
* William Jones - *On the Catholic Doctrine of the Trinity*
* **Cerddoriaeth**
** Baldassare Galuppi - *Idomeneo* (opera)

## Genedigaethau 
* 27 Ionawr - Wolfgang Amadeus Mozart, cyfansoddwr (m. 1791)
* 6 Chwefror - Aaron Burr, gwleidydd (m. 1836)
* 3 Mawrth - William Godwin, awdur (m. 1836)
* 27 Mai - Maximilian I, brenin Bafaria (m. 1825)
* 23 Mehefin - Thomas Jones, mathemategydd (m. 1849)

## Marwolaethau 
* 13 Ebrill - Johann Gottlieb Goldberg, cerddor, 29
* 18 Ebrill - Jacques Cassini, seryddwr, 79
* 28 Hydref - Charles Somerset, 4ydd Dug of Beaufort, 47

*
Benllech

Tref yng nghymuned Llanfair Mathafarn Eithaf, ar arfordir ddwyreiniol Ynys Môn, yw **Benllech**. Fe'i lleolir 7 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Borthaethwy ar lôn yr A5025, hanner ffordd rhwng Pentraeth a Moelfre. Mae ar Lwybr Arfordirol Ynys Môn. Mae'n ganolfan gwyliau glan-môr boblogaidd yn yr haf ac mae twristiaeth yn chwarae rhan bwysig yn yr economi leol. Mae nifer o dai newydd a byngalos yn gymysg â thai hŷn yn y dref. Mae Traeth Benllech yn lân a diogel. I'r gorllewin ceir meysydd carafanau ar gyfer ymwelwyr.Pentref mawr ar Ynys Môn yng Nghymru yw Benllech.

Poblogaeth Benllech yw 3,382, felly dyma'r 5ed anheddiad mwyaf yn ôl poblogaeth ar yr ynys. Mae benllech yn lanmor  neis.

## Y dref heddiw
Mae Benllech efo'r traeth mwyaf poblogaidd ar yr ynys gyda thywod euraid a dyfroedd glas clir sy'n hynod o ddiogel ar gyfer ymdrochi a ffadlo.
Celr ysgol gynradd, meddygfa medddyg teulu, llyfrgell, swyddfa bost a nifer o gaffis a siopau bach yn y dref, ynghyd â thair tafarn. Dros y degawdau diwethaf mae nifer o bobl a arferai fynd ar eu gwyliau i Fenllech wedi prynu tai yn y dref ac mewn canlyniad mae hi wedi'i Seisnigeiddio cryn dipyn, yn arbennig mewn cymhariaeth â'r pentrefi bach yn y cylch.

*Yr Arwydd* yw papur bro Benllech a gweddill cylch Mynydd Bodafon.Mae yna Spar,Co-op a Tesco yn y pentref.

Mae Ysgol Goronwy Owen yn y pentref. Cyfeiriad yr ysgol yw LL74 8SN.

Mae nifer o lefydd bwyta ym Menllech gan gynnwys llawer o lefydd bwyd-sydyn. Mae hefyd sawl siop gan gynnwys Tesco, Spar co-op a siop 'sgod a sglods blasus.

## Hanes lleol
250px|bawd|chwith|Pen gorllewinol Traeth Benllech

Ceir dwy siambr gladdu Neolithig hanner milltir i'r gorllewin o Fenllech. Ganwyd y bardd Goronwy Owen yn Rhosfawr, dwy filltir i'r gorllewin o'r dref. Bu marchnad Croes Wion mewn bri am ganrifoedd, ac mae sïon i Gwion Goch sefydlu capel neu eglwys ar y llecyn hwn.

Yn 1939 ar Draeth Bychan rhwng Moelfre a Benllech aeth y llong danfor *Thetis* ar y creigiau a chollodd 99 eu bywydau. Mae Benllech yn gyrchfan gwiliau traeth poblogaidd.Enillydd gwobr Baner las ewrop ers 2004.

## Atyniadau eraill
*Traeth Coch - bae llydan agored filltir a hanner i'r de-ddwyrain.
*Dinas - bryngaer dwy filltir i'r gogledd o'r dref, ger Traeth Bychan.

## Cludiant
Ceir gwasanaethau bws i Amlwch, Porthaethwy a Bangor.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair Mathafarn Eithaf
Categori:Traethau Cymru
Categori:Trefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Swydd Gaergrawnt

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Nwyrain Lloegr yw **Swydd Gaergrawnt** (Saesneg: *Cambridgeshire*). Mae'r sir hanesyddol yn ffinio â Swydd Lincoln a Norfolk yn y gogledd, Suffolk yn y dwyrain, Essex yn y de-ddwyrain, a Swydd Northampton a Swydd Huntingdon yn y gorllewin. Caergrawnt yw'r dref sirol. Roedd Peterborough yn rhan o Swydd Gaergrawnt yn weinyddol o 1974 tan 1998, a hi oedd ei dinas fwyaf, ond bellach mae'n cael ei gweinyddu fel awdurdod unedol. Cafodd sir hanesyddol Caergrawnt ei huno gyda Swydd Huntingdon, a Peterborough sydd yn hanesyddol yn rhan o Swydd Northampton, yn weinyddol yn 1974 i ffurfio sir weinyddol o'r un enw ond yn fwy o faint o lawer.

bawd|dim|200px|Lleoliad Swydd Gaergrawnt yn Lloegr

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
### Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn bum ardal an-fetropolitan ac un awdurdod unedol:

200px|dim

#Dinas Peterborough – awdurdod unedol
#Ardal Fenland
#Huntingdonshire
#Ardal Dwyrain Swydd Gaergrawnt
#Ardal De Swydd Gaergrawnt
#Dinas Caergrawnt

### Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn saith etholaeth seneddol yn San Steffan:
* Caergrawnt
* De Swydd Gaergrawnt
* De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt
* Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt
* Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt
* Huntingdon
* Peterborough

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Cyngor Sir


Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru

Dyma **restr o foroedd, baeau a phentiroedd Cymru.**

### Moroedd a chulforoedd
*Afon Menai
*Y Môr Celtaidd
*Môr Hafren (Sianel Bryste)
*Môr Iwerddon
*Môr Iwerydd
*Sianel San Siôr

### Baeau
*Bae Abergwaun
*Bae Abertawe
*Bae Caerfyrddin
*Bae Caernarfon
*Bae Ceredigion
*Bae Conwy
*Bae Lerpwl
*Bae Rhosili
*Bae Sain Ffraid
*Bae Tremadog
*Porth Neigwl
*Traeth Coch

### Pentiroedd
*Llŷn
*Y Parlwr Du
*Pen-Caer (Pen Strwmbl)
*Penmaendewi
*Pen Pyrod
*Pen y Gogarth
*Pentir Linney
*Pen St Gofan
*Trwyn Carmel

Categori:Daearyddiaeth Cymru


Moroedd, baeau a phentiroedd Cymru
Niwbwrch

Tref yng nghymuned Rhosyr, Ynys Môn, ydy **Niwbwrch** (Saesneg: *Newborough*). Saif ar lôn yr A4080 rhwng Porthaethwy ac Aberffraw.

## Yr eglwys
Mae'r eglwys, sy'n gysegredig i Bedr a Phaul, yn hen. Adeilad â chorff hir a chul ydyw, a godwyd yn y 14g ar safle hŷn. Mae'r bedyddfaen hefyd yn dyddio o'r 12g ac o waith Cymreig lleol. Ychwanegwyd porth i'r eglwys yn y 15g. Ceir dau feddfaen hynafol yno, un ohonyn nhw gyda cherfwaith blodeuog a'r llall gyda'r arysgrif *Hic jacet Dns Mathevs ap Ely* arno ('Yma mae'r Arglwydd Mathew ap Eli yn gorffwys').

## Hanes
Creuwyd y fwrdeistref newydd (ystyr llythrennol 'Niwbwrch') ar ddiwedd y 13g ar gyfer y Cymry a orfodwyd i ymadael â Llan-faes gan y Saeson. Cyn hynny roedd treflan fach yno ger Llys Rhosyr, un o brif lysoedd Tywysogion Gwynedd yn Oes y Tywysogion. Rhosyr oedd enw'r cantref hefyd.

Ar ganol y 14g ymwelodd Dafydd ap Gwilym â Niwbwrch a chanodd gywydd i foli'r dref a'i drigolion. Dyma'r llinellau agoriadol:

:Hawddamawr, mireinmawr maith,
:Tref Niwbwrch, trefn iawn gobaith,
:A'i glwysdeg deml a'i glasdyr,
:A'i gwin a'i gwerin a'i gwŷr,
:A'i chwrw a'i medd a'i chariad,
:A'i dynion rhwydd a'i da'n rhad.

bawd|dim|Gwraig o Niwbwrch tua 1875; sylwer ar y patsyn clwt ar ei phen-elin.

## Arglwydd Newborough
Dylid nodi nad oes gan y teitl hwn ddim byd i'w wneud yn uniongyrchol â Niwbwrch. Fe enwyd aelodau o deulu Glynllifon, Sir Gaernarfon yn arglwyddi Newborough wedi i Syr Thomas Wynn gael ei ddyrchafu i farwnyddiaeth Iwerddon yn y 18g. Fe ddewisodd y teitl "Arglwydd Newborough" sef arglwydd tref Newborough yn Contae Loch Garmon (swydd Llwch Garmon); erbyn heddiw, newidiwyd enw Newborough i Guaire neu 'Gorey'. Mae'n debyg mai oherwydd i Thomas Wynn fod yn berchen ar ychydig o leiniau o dir ym mhlwyf Niwbwrch y dewisodd yr enw, trwy weld hwylustod y cyd-ddigwyddiad o ran enw'r ddau le. Cwbl anghywir felly yw cyfeirio at "Arglwydd Niwbwrch".

## Natur
Mae Niwbwrch yn cynnwys llawer o flodau fel clychau'r gog, blodyn ymenyn a pabi coch. Mae gan Niwbwrch y systymau twyni gorau yn Mhrydain

## Atyniadau
*Llys Rhosyr - un o lysoedd Tywysogion Gwynedd
*Cwningar Niwbwrch - gwarchodfa natur
*Ynys Llanddwyn - a gysylltir â'r Santes Dwynwen

## Pobl
*Thomas Jones, tyddynwr Cwningar, a dyddiadurwr. Mae Dyddiaduron teulu Thomas Jones, Cwningar, Niwbwrch yn rhoi blas (weithiau’n rhwystredig o anghyflawn) o fywyd ei gyfnod yn y gongl fach hon o Fôn. Mae’r detholiad helaeth o gofnodion am fywyd pob dydd ef a’i fab i’w gweld yn fan hyn https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=Cwningar&bwletinau=True&dyddiadur=falseFalse&oriel=True&recordsperpage=25&currentpage=40#angori yn Nhywyddiadur gwefan Prosiect Llên Natur.

## Llyfrau hanes lleol
**Hanes Niwbwrch*. Owen Williamson (1895) ar Wicidestun
**Hanes plwyf Niwbwrch ym Môn*. Hugh Owen (1952)
**Hanes byr Ebeneser, Niwbwrch (1785-1985)*.  Derec Llwyd Morgan (1985)
**Plethwyr moresg Niwbwrch* Miriam Griffiths (1998)

## Oriel

NiwbwrchLB01.JPG
NiwbwrchLB02.JPG
NiwbwrchLB03.JPG

bawd|300px|canol|Fideo gan Gyfoeth Naturiol Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Rhosyr

Categori:Trefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Afon Wysg

:*Gweler hefyd: Afon Wysg (Dyfnaint).*

Afon sy'n llifo o lethrau gogleddol y Mynydd Du yn Sir Gaerfyrddin i foryd Afon Hafren ger Casnewydd yw **Afon Wysg**.

Mae'r afon yn tarddu ychydig i'r gogledd o gopaon Bannau Sir Gâr ac yna'n rhedeg i lawr yn syrth i gronfa dŵr Llyn Wysg. Mae'n rhedeg i lawr i gyfeiriad y dwyrain o'r llyn trwy bentref Pontsenni i Aberhonddu. Rhwng y llyn ac Aberhonddu mae sawl afon llai yn ymuno â hi, fel Afon Crai, Afon Senni ac Afon Tarell o'r de ac Afon Brân o'r gogledd.

O Aberhonddu try'r afon i'r de-ddwyrain i lifo trwy Llangynidr a phasio Crughywel a Glangrwyne, lle mae ffrwd Afon Grwyne Fawr yn ymuno â hi, i'r Fenni. O'r dref honno mae cwrs Afon Wysg yn troi i'r de ac mae'r afon yn rhedeg trwy Ddyffryn Wysg yn iseldiroedd Gwent, gan basio trwy Brynbuga, Caerllion a Chasnewydd i aberu yn moryd  Afon Hafren.

Aber Afon Wysg yw'r dyfnaf ym Mhrydain ac mae ganddi'r gwahaniaeth mwyaf rhwng ei llanw a'i thrai nag unman yn y byd ac eithrio Bae Fundy (*Bay of Fundy*) yng Nghanada.

[bawd|dim|Y fferi unigryw ([Pont Gludo Casnewydd) dros Afon Wysg yng Nghasnewydd]]

## Safleoedd cadwraeth
Ceir ambell Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig sy'n gysylltiedig a'r afon e.e. Afon Wysg (isafonydd).

Wysg
Wysg
Wysg
Wysg
Wysg
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig

Safle natur sy'n dod dan lefel isaf cadwraeth yng ngwledydd Prydain yw **Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig** (SDGA neu SoDdGA). Mae'n dynodi safle sydd â bywyd gwyllt, planhigion, daeareg neu forffoleg arbennig. Yn 2006 roedd 1,019 SoDdGA yng Nghymru: cyfanswm o 257,251 hectar (12.1% o holl arwynebedd Cymru).

## Cymru
Yng Nghymru Cyfoeth Naturiol Cymru sy'n gyfrifol am sefydlu a chadw Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Y corff cyfatebol yn Lloegr yw Natural England, yn yr Alban: NatureScot (*Scottish Natural Heritage* gynt), ac yng Ngogledd Iwerddon: yr Environment and Heritage Service. Mae'r safle lleiaf (0.004&nbsp;ha) ym Mhenfro mewn hen fwthyn 150 mlwydd oed a ddynodwyd er mwyn gwarchod yr ystlum pedol lleiaf  *Rhinolophus hipposideros.* Mae'r safle mwyaf (24,321&nbsp;ha) ar Fynydd y Berwyn: rhostir enfawr lle ceir adar ucheldir prin.

Sylfaen cyfreithiol penodi'r safleoedd hyn yw Deddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 a 1985 yn ogystal â Deddf Cefn Gwlad a Hawliau Tramwy 2000.

## Rhestr o safleoedd
* Gweler Ardal ymchwil

## Dolenni allanol
* Tudalen SDGA 'Cefn Gwlad' Cymru 


Categori:Cadwraeth yn y Deyrnas Unedig
Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

thumb
Mae **Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol** (AOHNE) yn cael eu dynodi gan Gyfoeth Naturiol Cymru (cynt: Cyngor Cefn Gwlad Cymru) ar ran Llywodraeth Cymru. Yng Nghymru, mae yna bum Ardal o Harddwch Naturol Eithriadol:

*Arfordir Môn
*Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy
*Penrhyn Gŵyr
*Penrhyn Llŷn
*Dyffryn Gwy

Penrhyn Gŵyr oedd yr ardal gyntaf i gael ei phenodi'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol yng Nghymru. Mae’r rhain wedi’u neilltuo oherwydd eu harddwch naturiol eithriadol ond yn wahanol i’r parciau cenedlaethol, nid yw hamdden yn un o'r rhesymau dros eu neilltuo hwn.

Ceir 14 Arfordir Treftadaeth yng Nghymru hefyd sy'n cynnwys dros 40% o arfordir Cymru. Nid oes unrhyw sail statudol iddyn nhw ond
mae’r sustem gynllunio’n eu cydnabod yn swyddogol.

## Lloegr
## Gogledd Iwerddon
* Arfordir Antrim a'r Glens
* Arfordir Causeway
* Dyffryn Lagan
* Mynyddoedd Mourne
* Binevenagh
* Ring of Gullion
* Sperrins
* Strangford Lough a Penrhyn Lecale

## Yr Alban
Nid ydyw Deddf 1949 ddim yn ymestyn i'r Alban; yn hytrach, mae gan y genedl "Ardal Deniadol, Cenedlaethol" (Saesneg: National Scenic Area).

## Dolenni allanol
* Tudalen AOHNE ar wefan Llywodraeth y Cynulliad

Categori:Cadwraeth yn y Deyrnas Unedig
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Afon Clwyd

Afon yng Ngogledd Cymru yw **Afon Clwyd**. Enwyd yr hen sir Clwyd ar ôl yr afon, sy'n rhedeg trwy ei chanol, a'r dyffryn. Mae'n llifo o gyffiniau Melin y Wig i aberu ym Môr Iwerddon yn Y Foryd, ger Y Rhyl. Mae Rhuthun a Llanelwy ymhlith y trefi ar lannau'r afon.

## Cwrs
Gorwedd tarddle Afon Clwyd ar ucheldiroedd llym rhan ddwyreiniol Mynydd Hiraethog, yn ne Sir Ddinbych. Yno, tua 1650 troedfedd i fyny yng nghoedwig gonifferaidd Fforest Clocaenog, mae'r afon yn tarddu i'r gogledd o bentref bach Bod Petrual ac yn llifo ar gwrs i'r de. Ym Melin y Wig mae'n gwneud tro pedol i'r gogledd-ddwyrain a heibio i gymunedau Derwen a Llanelidan gan droi ar gwrs gogleddol. Rhwng y pentrefi hynny mae lôn yr A494 yn ei chroesi am y tro cyntaf.

Wrth i Afon Clwyd lifo i mewn i ran uchaf Dyffryn Clwyd a'r tir ddechrau mynd yn fwy gwastad ar ei glannau, mae Afon Alyn yn ymuno â hi o'r de-ddwyrain. Saif pentref hanesyddol Llanfair Dyffryn Clwyd ar aber Alyn a Chlwyd. Erbyn iddi gyrraedd tref Rhuthun a'i gastell canoloesol mae'r afon wedi chwyddo'n sylweddol ac yn cymryd cwrs mwy hamddenol bron yn syth i gyfeiriad y gogledd a'r môr. Mae hi'n gadael Rhuthun ar ei glan ddwyreiniol ac mae'r A494 yn ei chroesi am yr ail dro ar ymyl y dref. Mae nifer o ffrydiau llai yn ymuno â hi wrth iddi fynd yn ei blaen, gan gynnwys Afon Ystrad o gyfeiriad Nantglyn i'r gorllewin. Rhed yr afon heibio i Langynhafal a Llandyrnog, i'r dwyrain, a thref Dinbych i'r gorllewin. Hanner milltir cyn y dref olaf honno mae Afon Clywedog, hithau'n codi yn Fforest Clocaenog hefyd, yn ymuno â hi.
[250px|bawd|chwith|Afon Clwyd yn llifo drwy gorsdir [Morfa Rhuddlan.]]
250px|bawd|chwith|Afon Clwyd o Bont Llannerch.

Am draean olaf ei siwrnai mae'r afon yn llifo'n urddasol trwy ffermdir cyfoethog a dolydd braf Dyffryn Clwyd, heibio i Fodfari, gyda Bryniau Clwyd i'r dwyrain. Ar gyrrion dwyreiniol dinas eglwysig Llanelwy mae'r A55 yn croesi'r afon ar bont newydd. Mae'r tir ar ei glannau'n wastad iawn erbyn i Afon Elwy lifo i mewn iddi ychydig i'r gogledd o Lanelwy. Mae hi'n llifo trwy ganol Rhuddlan ac yn fuan wedyn yn ymagor i'r Foryd, ei haber cysgodlyd ger Y Rhyl, ac yn cyrraedd y môr.

## Gweler hefyd
*Dyffryn Clwyd
* Afon Chwiler
* Afon Ffyddion
*Rhestr afonydd Cymru

Clwyd
Clwyd
Categori:Dyffryn Clwyd
Categori:Llanelidan
Cyngor Cefn Gwlad Cymru

**Cyngor Cefn Gwlad Cymru** (), oedd awdurdod gofal am fywyd gwyllt yng Nghymru hyd at 31 Mawrth 2013. Roedd yn gorff a noddwyd gan Lywodraeth Cymru ac yn gweithredu fel corff ymgynghorol statudol gyda'r amcan o warchod prydferthwch naturiol a bywyd gwyllt.

Fe'i gyfunwyd gyda'r Comisiwn Coedwigaeth ac Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru i ffurfio Cyfoeth Naturiol Cymru, un corff yn rheoli amgylchedd ac adnoddau naturiol Cymru, ar 1 Ebrill 2013 

Mae gan Gymru dri Pharc Cenedlaethol a phum 
Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Cyngor Cefn Gwlad Cymru sydd a'r hawl i ddynodi Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru.

## Cynghorau eraill yn y DU
*Natural England (Lloegr)
*NatureScot (*Scottish Natural Heritage* nes 2020) (Yr Alban)
*Environment and Heritage Service (Gogledd Iwerddon)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru 

Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1990
Categori:Dadsefydliadau 2013
Camlas

300px|bawd|de|Lociau Miraflores ar Gamlas Panama
Dyfrffordd wedi ei gwneud gan ddyn rhwng llynnoedd, afonydd neu foroedd yw **camlas**. Pwrpas camlas yw cludo nwyddau neu bobl mewn cwch neu long. Mae camlesi hefyd yn cael eu creu er mwyn dod â dŵr i ddyfrhau tiroedd sychion. Mae rhai pobl yn byw mewn cychod ar gamlesi.

Yng Ngorllewin Ewrop roedd camlesi yn bwysig iawn cyn dyfodiad y rheilffyrdd adeg y Chwyldro Diwydiannol ond pan ddaeth y rheilffyrdd collasant eu pwysigrwydd, a defnyddiwyd llawer ohonynt fel llwybr i'r rheilffordd ar ôl ailgyfeirio'r dŵr.

Gyda tyfiant twristiaeth defnyddir cychod ar gamlesi fel lle i ymwelwyr gysgu ac aros ynddynt tra yn teithio ar hyd y gamlas. Ond mewn rhai gwledydd, e.e. yn Tsieina a De-ddwyrain Asia, mae nifer o bobl yn dal i fyw a gweithio ar eu cychod ar y camlesi.

### Camlesi Enwog 
* Camlas Panama
* Camlas Suez
* Camlas Corinth
* Camlesi Fenis

### Camlesi Cymru 
Y gamlas gyntaf i'w hadeiladu yng Nghymru oedd Camlas Morgannwg. Dechreuwyd ei hadeiladu yn 1790 ac fe'i hagorwyd yn 1794. Roedd hon, fel nifer o'r camlesi, yn allweddol i gludo haearn a glo i borthladdoedd Casnewydd, Caerdydd ac Abertawe. Cyn hyn yr unig ffordd i'w cludo oedd gyda merlod a cheffylau. Roedd y cymoedd serth yn ei gwneud yn anodd i gloddio'r camlesi yng Nghymru.

*Camlas Aberdâr
*Camlas Abertawe
*Camlas Castell-nedd
*Camlas Llangollen
*Camlas Morgannwg
*Camlas Mynwy ac Aberhonddu
*Camlas Tennant
*Camlas Trefaldwyn


Categori:Y Chwyldro Diwydiannol
Camlas Morgannwg

250px|bawd|Rhan o'r gamlas heddiw, ger yr M4

**Camlas Morgannwg** oedd y gamlas gyntaf i'w hadeiladu yng Nghymru. Roedd iddi 50 lloc ac roedd yn cysylltu Merthyr Tudful a Chaerdydd.

Dechreuwyd ei hadeiladu  ym 1790. Roedd meistri haearn Merthyr yn ariannu'r gamlas am ei bod hi'n hanfodol iddynt gael ffordd i gludo haearn i'r môr. Yr adeiladwr oedd Thomas Dadford, disgybl i'r peiriannydd James Brindley.

Cwblhawyd y gwaith rhwng Merthyr Tudful a Phontypridd ym 1792, a rhwng Pontypridd a Chaerdydd ym 1794. Gorffennwyd y gamlas yn gyfangwbl wrth agor lloc môr ym 1798. Costiodd y  cyfan £103,600.

Prynodd Ardalydd Bute gyfranddaliadau'r gamlas ym 1883.

Collodd y gamlas ei bri ar ôl agor Rheilffordd Cwm Taf. Erbyn heddiw does dim ond rhai olion (pontydd a llociau) yn aros.

Morgannwg
Categori:Morgannwg
Rhestr mynyddoedd Cymru

:''I weld rhestrau o fynyddoedd mewn rhannau eraill o'r byd, gweler Rhestrau mynyddoedd.*
:*I weld rhestr o holl copaon Cymru (710 ohonyn nhw) gweler: Rhestr o gopaon Cymru*

Gelwir mynyddoedd sydd dros 2,000 troedfedd ac sydd ag amlygrwydd o dros 15 metr yn *Nuttalls*. O safbwynt cerddwyr a dringwyr mynydd, mae hyn yn ddiffiniad eitha da o fynydd. Cyhoeddwyd rhestr ohonynyt gan John ac Anne Nuttall, sef *The Mountains of England & Wales''. Dyma ffynhonnell y rhestr ganlynol o holl fynyddoedd Cymru:

## Gogledd Cymru
### Y Carneddau
[bawd|[Carnedd Llywelyn]]
[bawd|[Pen yr Ole Wen]]
[bawd|[Pen Llithrig y Wrach]]

### Y Glyderau
[bawd|[Tryfan]]

### Yr Wyddfa
[bawd|[Yr Wyddfa]]
[bawd|[Y Lliwedd]]

### Moel Hebog, Mynydd Mawr a Chrib Nantlle
[bawd|[Y Garn (Crib Nantlle)|Y Garn a Mynydd Drws-y-Coed]]

### Moel Siabod a'r Moelwynion
[bawd|[Moel Siabod]]
[bawd|[Cnicht]]

### Clwstwr yr Arennig
[bawd|[Arenig Fawr]]
[bawd|[Manod Mawr]]

### Mynyddoedd y Berwyn
[bawd|[Cadair Berwyn]]
[bawd|[Cadair Bronwen]]

### Clwstwr yr Aran
[bawd|[Aran Fawddwy]]
[bawd|[Gwaun y Llwyni]]

### Rhinogydd
[bawd|[Rhinog Fach]]

### Cader Idris a'r Darren
[bawd|[Cader Idris]]
[bawd|[Maesglase]]

## Y Canolbarth
### Pumlumon
[bawd|[Pumlumon]]

### Fforest Clud
[bawd|[Great Rhos]]

### Dyffryn Elan
[bawd|[Drygarn Fawr]]

## De Cymru
### Mynydd Du
[bawd|[Mynydd Du (copa)|Mynydd Du]]
[bawd|[Twmpa]]

### Bannau Brycheiniog
[bawd|[Pen y Fan]]
[bawd|[Fan Hir]]
[bawd|[Bannau Sir Gaer - Picws Du|Picws Du]]

## Gweler hefyd 
* Rhestr o gopaon Cymru
* Copaon uchaf siroedd Cymru

## Cyfeiriadau
Mynyddoedd
Cymru
Maamme/Vårt land

**Maamme** (Ffinneg) neu **Vårt land** (Swedeg) ("*Ein gwlad*") yw anthem genedlaethol y Ffindir.

Fredrik Pacius ysgrifennodd yr alaw a Johan Ludvig Runeberg y geiriau (yn Swedeg). Cafodd y gân ei pherfformiad cyntaf ar 13 Mai 1848. Cyfieithiodd Paavo Cajanderi y geiriau i'r Ffinneg hwyrach yn y ganrif, yn 1889.

## Maamme 
(*Cyfieithiad gan Paavo Cajander*) 
:Oi maamme, Suomi, synnyinmaa!
:Soi sana kultainen!
:Ei laaksoa, ei kukkulaa,
:ei vettä rantaa rakkaampaa
:kuin kotimaa tää pohjoinen,
:maa kallis isien.

:Sun kukoistukses kuorestaan
:kerrankin puhkeaa;
:viel' lempemme saa nousemaan
:sun toivos, riemus loistossaan,
:ja kerran laulus, synnyinmaa
:korkeemman kaiun saa.

## V&aring;rt land 
(*y cân wreiddiol gan Johan Ludvig Runeberg*)
:Vårt land, vårt land, vårt fosterland,
:ljud högt, o dyra ord!
:Ej lyfts en höjd mot himlens rand,
:ej sänks en dal, ej sköljs en strand,
:mer älskad än vår bygd i nord,
:än våra fäders jord!

:Din blomning, sluten än i knopp,
:Skall mogna ur sitt tvång;
:Se, ur vår kärlek skall gå opp
:Ditt ljus, din glans, din fröjd, ditt hopp.
:Och högre klinga skall en gång
:Vår fosterländska sång.

## Ein Gwlad 
(*cyfieithiad answyddogol*)
:Ein gwlad, ein gwlad, ein mamwlad,
:Swniwch yn uwch, O enw werthfawr!
:Nid yw unrhyw mynydd sy'n cyfarfod band y nefoedd,
:Dim dyffryn cuddiad, dim traeth molchiad gan y tonnau,
:Mor cariad nag ein Gogledd brodorol,
:Tir ein cyndadau ni.

:Dy flodau, rhoi lawr yn yr imp,
:Ond wedi aeddfed fydd yn codi.
:Gwelwch! Oddiwrth ein cariad unwaith eto fydd yn tyfu
:Dy olau, dy llawenydd, dy obaith, dy tywyn!
:Ac yn glirach unrhyw dydd
:Fydd cân ein gwlad yn canu yn modrwyo.

## Cyswllt allanol
*Maamme, gan y Côr Polytech (ffeil Real Audio) 

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Y Ffindir
Mu isamaa, mu õnn ja rõõm

__DIMTAFLENCYNNWYS__
200px|bawd|de|Baner Estonia**Mu isamaa, mu õnn ja rõõm** ''(Fy ngwlad, fy malchder a'm llawenydd)* yw anthem genedlaethol Estonia. Mae gan y gân yr un tôn â *Maamme/Vårt land'', anthem y Ffindir.

## Geiriau
## Nodyn
Mae hi'n bwysig cofio bod yr 'acenion' yn newid yr ynganiad - mae "õnn ja rõõm" yn golygu *"balchder a llawenydd"* ond mae "onn ja room" yn golygu *"bwthyn bach ag ymlusgo"*.

## Cyswllt allanol
*Ffeil MP3

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Estonia
Camlas Llangollen

bawd|chwith|Ffotograff rhwng 1890 a 1900
bawd|250px|Rhwng Rhaeadr Bwlch yr Oernant a Llangollen
[250px|bawd|Camlas Llangollen yn [Trefor, Wrecsam|Nhrefor.]]
[bawd|chwith|Cwch ar Gamlas Llangollen. Ffotograff gan [Geoff Charles (1956).]]

Camlas yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Camlas Llangollen**, sy'n cysylltu Llangollen a Nantwich, yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, ac sy'n gangen o Gamlas Undeb Swydd Amwythig. Hen enw Camlas Llangollen oedd **Camlas Ellesmere**. Mae’r gamlas yn mynd trwy Ellesmere a Whitchurch ar ei ffordd o Langollen i Gyffordd Hurleston, ei man cysylltu â’r Shropshire Union. Adeiladwyd y gamlas yn 19g gan Thomas Telford ac mae hi'n 44 milltir o hyd gyda 21 o lociau.. Mae cyffordd Welsh Frankton yn gysylltiad gyda Chamlas Drefaldwyn, sydd wedi ailagor yn rhannol erbyn hyn. Mae hefyd 3 cangen lai; chwarter milltir i Ellesmere (agor), i Prees (milltir a hanner wedi ailagor a dwy filltir heb ei hadfer) ac i Eglwyswen (chwarter milltir wedi ailagor, tri chwarter milltir sy heb ei hadfer hyd yn hyn). a haearn o ardal ddiwydiannol Rhiwabon i'r glannau a dinasoedd Lloegr. Hefyd, mae’r gamlas yn cario dŵr  rhwng Raeadr Bwlch yr Oernant a Chamlas y Shropshire Union ac yn cario 50 miliwn liter i Swydd Gaer yn ddyddiol.
bawd|Map o camlas  gogledd Cymru
Mae'r draphont gamlas, sef Traphont Pontcysyllte, sy'n croesi dyffryn Dyfrdwy ger Cefn Mawr, yn enwog iawn a cheir traphont camlas arall dros Afon Ceiriog ger Y Waun, lle ceir twneli camlas hefyd. Mae'r gamlas yn cael ei dŵr o Raeadr Bwlch yr Oernant, rhaeadr artiffisial ar Afon Ddyfrdwy. Yn 2009, daeth 11 milltir o’r gamlas, rhwng Pont Gledrid a Rhaeadr Bwlch yr Oernant, yn Safle Treftadaeth y Byd

## Oriel

Delwedd:CamlasLlangollen01LB.jpg
Delwedd:CamlasLlangollen02LB.jpg
Delwedd:CamlasLlangollen03LB.jpg
Delwedd:CamlasLlangollen04LB.jpg
Delwedd:CamlasLlangollen05LB.jpg

## Cyfeiriadau
chwith|bawd|400px|Y bont cario dŵr, Pontcysyllte

Llangollen
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Cludiant yn Sir Ddinbych
Categori:Cludiant yn Wrecsam
Categori:Llangollen