open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Conwy (tref)

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Conwy**. (Fe'i hadwaenir yn draddodiadol yn Saesneg fel *Conway*.) Roedd cynt yng Ngwynedd a Sir Gaernarfon cyn hynny. Mae'n enwog fel tref gaerog, am ei chastell, ac am y pontydd ar draws Afon Conwy. Mae ganddi boblogaeth o tua 14,208, sydd hefyd yn cynnwys Deganwy a Chyffordd Llandudno. Mae'n un o brif atyniadau twristaidd Gogledd Cymru.

## Daearyddiaeth
Saif y dref ar lan orllewinol Afon Conwy, gan wynebu Deganwy, sydd ar ochr arall yr afon.

## Hanes
Codwyd y castell a'r waliau gan Edward I, brenin Lloegr, rhwng 1283 a 1289. Fe'u gosodwyd ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1986, fel rhan o'r safle Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd. 
Yma hefyd y safai Mynachdy Aberconwy, a sefydlwyd gan Llywelyn Fawr.

Ers dros 700 mlynedd, cynhelir Ffair Fêl Conwy ar strydoedd y dref ar 15 Medi bob blwyddyn.

## Adeiladau
*Bodysgallen
*Castell Conwy
*Plas Mawr
*Y Tŷ Lleiaf yng ngwledydd Prydain
*Tŷ Aberconwy

## Atyniadau yn y cylch
*Morfa Conwy - morfa a thraeth
*Caer Seion - bryngaer
*Gyffin - pentref hanesyddol

## Cludiant
Mae gan Conwy orsaf ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru sy'n ei chysylltu â Chaergybi a Chaer.

Rhed nifer o wasanaethau bysiau rhwng Conwy a threfi a phentrefi Dyffryn Conwy ac ardaloedd eraill. Mae ar brif lwybr bws arfordir Gogledd Cymru yn ogystal.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

Boats and ships on the river bank with the castle in the background, Conwy NLW3361420.jpg|Ffotograff o tua 1885
Manwl.jpg|Golygfa fodern o'r dref
Conwy2.gif|Yr harbwr

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Conwy
Categori:Trefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
1755

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1750 1751 1752 1753 1754 - **1755** - 1756 1757 1758 1759 1760

----

## Digwyddiadau 
*
* **Llyfrau**
**Geiriadur Samuel Johnson
***Mémoires de Madame de Maintenon*
* **Cerddoriaeth**
**Johann Christian Bach - *Artaserse* (opera)
**Carl Heinrich Graun – *Der Tod Jedu*
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Magnesiwm gan Joseph Black

## Genedigaethau 
* 5 Gorffennaf - Sarah Siddons, actores (m. 1831)
* 14 Hydref - Thomas Charles o'r Bala, gweinidog a llenor (m. 1814)
* 2 Tachwedd - Marie Antoinette, brenhines Ffrainc (m. 1793)
* 17 Tachwedd - Louis XVIII, brenin Ffrainc (m. 1824)

## Marwolaethau 
* 10 Chwefror - Charles de Secondat, Baron de Montesquieu, awdur, 66
* 13 Chwefror - Edward Cresset, Esgob Llandaf, 57
* 12 Gorffennaf - Zachariah Williams, difeisiwr, 81
* 13 Awst - Francesco Durante, cyfansoddwr, 71

## Cyfeiriadau
*
Morffoleg (gwahaniaethu)

Gall **Morffoleg** gyfeirio at sawl endid gwahanol. Dewiswch yr ystyr cywir isod.

Mae **Morffoleg ** yn astudiaeth o ffurf a siâp bodau byw.

Mae **Morffoleg** yn astudiaeth ar adeiladwaith geiriau mewn Ieithyddiaeth.

Mae **Morffoleg** yn astudiaeth ar ffurf wyneb y ddaear  mewn Gwyddoniaeth Daear.
Gwaddodiad

Proses morffolegol yw **gwaddodiad**. Yn ystod gwaddodiad mae defnydd (gwaddod) sy'n cael ei cario mewn dŵr yn suddo i lawer. Mae gwaddod yn ffurfio haenau gyda defnydd trwm yn fod haen o dan defnydd ysgafn.

Mae gwaddod yn casglu ar traed mynyddoedd, ar lan y môr (twyni), mewn afonnydd, ar ôl rhewlif (marian) ac ati.

Mewn pyll a llynnoedd, mae gwaddod trwm yn casglu yn ystod yr haf, ond dim ond gwaddod ysgafn yn casglu yn ystod y gaeaf pryd mae wyneb y dŵr yn rhewi. Fel hynny, mae'r haenau yn dangos oes y gwaddod.

Mae'r gwaddod yn casglu mewn afonnydd a phorthladdoedd a felly yn achosi problemau i longau. Weithiau, mae gwaddoidiad yn achosi problemau mewn ecosystemau, hefyd, er enghraifft mewn riff cwrel.

## Gweler hefyd
* Erydiad

Categori:Daeareg
1754

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1749 1750 1751 1752 1753 - **1754** - 1755 1756 1757 1758 1759

----

## Digwyddiadau 
*Ebrill-Mai - Etholiad cyffredinol yn y Deyrnas Unedig.  Mae Robert Wynne yn dod aelod seneddol Caernarfon.
*28 Mai - Dechreuad y Frwydr Jumonville Glen yng Ngogledd America.
*13 Rhagfyr - Osman III yn dod yn Swltan Ymerodraeth yr Otomaniaid.
### Llyfrau
*Charles Bonnet - *Essai de psychologie*
*Samuel Richardson - *The History of Sir Charles Grandison*
### Cerddoriaeth
*François-Joseph Gossec – Symffoni rhif 1
*Pietro Locatelli - *La foresta incantata* (ballet)

## Genedigaethau 
* 2 Chwefror - Charles Maurice de Talleyrand, gwleidydd (m. 1838)
* 11 Gorffennaf - Thomas Bowdler, awdur (m. 1825)
* 23 Awst - Louis XVI, brenin Ffrainc (m. 1793)
* 24 Rhagfyr - George Crabbe, bardd (m. 1832)

## Marwolaethau 
* 28 Ionawr - Ludvig Holberg, dramodydd, athronydd a hanesydd, 69
* Mawrth - Sir Henry Vaughan, uchelwr, 33 (llofruddiaeth)
* 2 Ebrill - Thomas Carte, hanesydd, 67
* 6 Mawrth - Henry Pelham, gwleidydd, 59
* 8 Hydref - Henry Fielding, nofelydd, 47

## Cyfeiriadau
*
Llosgnwy

de|150px||bawd|Adeiledd cemegol llosgnwy
de|150px|bawd|Model llosgnwy

Mae **llosgnwy**, neu **methan**, yn nwy sy'n hydrocarbon symlaf ac a ddynodir gan y fformiwla gemegol CH4.

Categori:Cemeg organig
Categori:Nwyon
Categori:Tanwyddau
Geomorffoleg

[bawd|dde|250px|Cono de Arita, [Salta, Yr Ariannin]]
bawd|250px|Wyneb y Ddaear, gyda coch yn dynodi uchter - bryniau a mynyddoedd

Astudiaeth o ffurf y ddaear yw **geomorffoleg**, yn enwedig ei wyneb. Mae'n un disgyblaeth o fewn daearyddiaeth ffisegol sy'n ceisio esbonio sut mae'r ffurfiau ffisegol hyn yn datblygu nawr ac yn y gorffennol. Mae daeareg yn gymorth i esbonio ffurf wyneb y ddaear hefyd, ac erydiad a gwaddodiad yw'r ffactorau pennaf. Oherwydd ein gwybodaeth gynyddol am wyneb y lleuad a'r blaned Mawrth, mae morffoleg erbyn hyn yn cwmpasu ffurf y cyrff hyn hefyd.

Er fod morffoleg yn golygu astudiaeth ffurf tirwedd cyffredin fel ystumiau afon, ffurf bryniau neu baeau, mae'n anodd esbonio hanes y ffurfiad. Dros y milenia newidiwyd siâp y tirffurfiau hyn, yn bennaf gan rym blatiau tectonig ynghyd â chyfuniad o brosesau megis effaith dŵr, gwynt, iâ, tân, organebau byw, a newidiadau drwy adweithiau cemegol sy'n gyfrifol am ffurfio pridd a deunyddiau eraill. Cafodd yr hinsawdd, felly, gryn effaith ar geomorffoleg y Ddaear, a chafodd dyn hefyd ddylanwad, yn enwedig ers y Chwyldro Diwydiannol. O ran geoleg, yr effaith fwyaf ar y Ddaear yw'r grymoedd a ffurfiodd y mynyddoedd, ffurfio llosgfynyddoedd, newidiadau isostatig i'r tirffurfiau a chreu basnau gwaddodol tyfn ble mae wyneb y Ddaear yn gostwng ac yn cael ei lenwi gan ddeunydd o rannau eraill. Mae wyneb y Ddaear, felly, yn groesdoriad o weithredoedd hinsoddol, hydrolegol a biolegol.

## Geirdarddiad
Mae dwy ran i'r gair: 'geo' (Groeg: ''γῆ' neu *gê*, "daear" a 'morff': 'μορφή' neu  *morphḗ*, "ffurf". Mae'r terfyniad Cymraeg 'eg' yn cael ei roi ar ddiwedd astudiaethau fel hyn i ddynodi ei fod yn faes academaidd.

## Hanes morffoleg
Yn y blynyddoedd cynnar, roedd morffoleg yn wyddionaeth daearegol. Y cylchred erydiad, a ddatblygwyd gan Morris Davis rhwng 1884 a 1899, oedd y model morffolegol cyntaf, ond roedd yn syml iawn.

Datblygwyd model newydd a mwy cymhleth gan Walther Penck yn y 1920au.

Categori:Daearyddiaeth ffisegol
Categori:Daeareg
Categori:Gwyddorau daear
Dinbych

:*Am ystyron eraill gweler Dinbych (gwahaniaethu).*

Tref hanesyddol a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Dinbych** (Saesneg: *Denbigh*). "Caer fechan" yw ystyr ei enw ac ymddengys gyntaf mewn dogfen yn 1211  gyda'r silafiad: "Dunbeig" ac yna "Tynbey" yn 1230 a "Dymbech" yn 1304-5. Ceir Dinbych y Pysgod yn ne Cymru hefyd.

Yn 1290 derbyniwyd Dinbych fel bwrdeistref, a chafodd y dref gyfan ei chynnwys o fewn muriau allanol y castell. Pan gododd Madog ap Llywelyn a'i wŷr rhwng 1294 a 1295, roedd y dref yng nghanol y gwrthryfel. Llwyddodd Madog i gipio'r castell ym mis hydref 1294 a phan ddaeth catrawd o filwyr Seisnig i'w ailfeddiannu, fe drechedwyd y rheiny hefyd. Ond er hynny, cipiodd Edward I y castell ym mis Rhagfyr.

Yn 1400, ymledodd gwreichion gwrthryfel Glyn Dŵr ar draws y dyffryn ac fel sawl tref arall yn y cyffiniau, llosgwyd y rhannau Seisnig o'r dref i'r llawr, cyn i'r gwrthryfelwyr fynd yn eu blaen i ymosod ar Ruddlan.

bawd|dim|250px|Dinbych, 18fed ganrif

## Hanes
Tua thri-chwarter milltir i'r de o'r castell presennol y sefydlwyd y gaer yn wreiddiol a hynny ar dir Llywelyn ap Iorwerth a roddodd yn anrheg i'w ferch Gwenllian ac fe elwyd am flynyddoedd fel 'Llys Gwenllian'. (Cyfeirnod OS: SJ06SE1).Yn yr'Hen Ddinbych' codwyd Castell mwnt a beili yno cyn  yn 1283 y rhoddodd Edward 1af orchymun i godi'r castell presennol.

## Enwogion
*Thomas Gee - cyhoeddwr, sefydlwr Gwasg Gee
*Henry Morton Stanley - fforiwr
*Frank Price Jones (1920 - 1975), hanesydd ac awdur
*Kate Roberts - treuliodd y ran olaf o'i hoes yn y dref yn rhedeg Gwasg Gee ac yn llenydda. Bu farw yno yn 1985.
*Ieuan Wyn Jones - gwleidydd Plaid Cymru, a aned yn y dref yn 1949
*Amber Davies - Ynys Cariad,  2017

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Ninbych ym 1882, 1939 a 2001. Caiff y nesaf ei gynnal ym mIs Awst 2013. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1882
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Ddinbych a'r Cyffiniau 2013

## Adeiladau Cofrestredig a henebion
*Eglwys Iarll Leicester
*Brodordy Dinbych
*Capel Sant Ilar
*Castell Dinbych

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Dinbych ar wefan BBC Cymru

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Dyffryn Clwyd
Categori:Trefi Sir Ddinbych
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Clwyd (y DU)
Prestatyn

:''Erthygl am y dref yw hon. Am y cwmwd canoloesol o'r un enw gweler Prestatyn (cwmwd).''

Tref a chymuned ar arfordir gogleddol Sir Ddinbych, Cymru, yw **Prestatyn**. Cyn ail-drefnu llywodraeth leol ym 1974, roedd hi'n rhan o Sir y Fflint. Mae gan y dref orsaf ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru. Mae Llwybr y Gogledd yn cychwyn/gorffen yn y dref.

Lleolir Prestatyn tua 4 milltir i'r dwyrain o'r Rhyl wrth droed y cyntaf o Fryniau Clwyd. Mae'r pentrefi cyfagos yn cynnwys Talacre a'r Gronant i'r dwyrain ac Allt Melyd a Diserth i'r de. Mae Caerdydd 206.3 km i ffwrdd o Prestatyn ac mae Llundain yn 301.7&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sy'n 32.2&nbsp;km i ffwrdd.

Mae Prestatyn yn dref glan môr poblogaidd gyda thraeth braf sy'n estyniad o draeth enwog Y Rhyl. Gorwedd canol y dref fechan tua hanner milltir i mewn o'r traeth. Erbyn heddiw mae nifer o stadau tai newydd yno ac mae canran uchel o'r boblogaeth yn bobl wedi ymddeol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Tarddiad yr enw 
Tarddiad Hen Saesneg sydd i'r enw *Prestatyn* a'i ystyr yw 'fferm yr offeiriaid'. 

## Hanes 
Ceir olion "ffatri" bwyeill carreg o Oes Newydd y Cerrig ar lethrau gorllewinol Cwm Graiglwyd, i'r dwyrain o gopa'r Penmaen-mawr. Ceir tystiolaeth fod bwyeill gwenithfaen o'r Graiglwyd yn cael eu allforio ar raddfa eang 5,000 o flynyddoedd yn ôl; mae enghreifftiau wedi'u darganfod mor bell i ffwrdd ag arfordir de Lloegr. Credir eu bod yn cael eu cludo i safle ger Prestatyn i gael eu gweithio cyn eu hallforio.

Bu'r Rhufeiniaid yn weithgar yn ardal Prestatyn. Roedd ganddynt wersyll yno ar gyfer mwyncloddio am blwm. Gellir gweld rhai gwrthrychau o'r cyfnod Rhufeinig yn y llyfrgell leol. Roedd Clawdd Offa yn cychwyn ger safle Prestatyn, ond er bod Llwybr Clawdd Offa yn cychywn/gorffen yno nid oes llawer o'r clawdd ei hun i'w weld.

Bu'r llecyn ym meddiant Mersia am gyfnod yn yr Oesoedd Canol Cynnar, ac mae'r enw Prestatyn ("Tref yr Offeiriad") yn dyddio o'r dyddiau hynny. Yn yr Oesoedd Canol rhoddodd ei enw i gwmwd Prestatyn, rhan o gantref Tegeingl. Codwyd Castell Prestatyn gan un o arglwyddi Normanaidd y Mers yn y 12g ond cafodd ei gipio a'i ddinistrio gan Owain Gwynedd.

Ond arosodd Prestatyn yn bentref bychan dinod tan ganol y 19g a datblygiad twristiaeth yn y rhan yma o ogledd Cymru gyda dyfodiad y rheilffordd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Atyniadau 
*Traeth y Ffrith, i'r gogledd-orlewin o'r dre
*Y Parlwr Du
*Graig Fawr, y cyntaf o Fryniau Clwyd

bawd|dim|250px|Y Stryd Fawr yn Mhrestatyn
bawd|dim|250px|Machlud dros y traeth

## Chwaraeon 
* C.P.D. Tref Prestatyn

## Enwogion
*Mike Peters (g. 1959), canwr pop

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg

Categori:Traethau Cymru
Categori:Trefi Sir Ddinbych
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
1753

17g - **18g** - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1748 1749 1750 1751 1752 - **1753** - 1754 1755 1756 1757 1758

----

## Digwyddiadau 
*5 Ebrill - Siarter yr Amgueddfa Brydeinig.
* **Llyfrau**
** Thomas Richards - *Antiquæ linguæ Britannicæ thesaurus* (Geiriadur Cymraeg-Saesneg)
** Tobias Smollett - *Ferdinand Count Fathom*
* **Cerddoriaeth**
** Jean-Philippe Rameau - *Daphne et Eglé* (opera)
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Bismwth gan Claude Geoffroy le Jeune

## Genedigaethau 
* 22 Mai - Hubert Robert, arlunydd (m. 1808)
* 26 Mehefin - Antoine de Rivarol, awdur (m. 1801)
* 10 Medi - Syr John Soane, pensaer (m. 1837)
* 3 Rhagfyr - Samuel Crompton, difeisiwr (m. 1827)

## Marwolaethau 
* 11 Ionawr - Syr Hans Sloane, meddyg, 92
* 19 Mai - Jacques Aubert, cyfansoddwr, 63
* 19 Awst - Johann Balthasar Neumann, pensaer, 66

*
Hydrogen

Elfen gemegol gyda'r symbol&nbsp;**H** a'r rhif atomig&nbsp;1 yw **hydrogen**. Yr hen enw Cymraeg amdano oedd: **ulai**, **awyr hylosg** a **gwyen**. Hydrogen yw'r elfen ysgafnaf a mwyaf cyffredin yn y tabl cyfnodol; mae 75% o fater baryonaidd wedi'i wneud ohono, ond dylid cofio, wrth gwrs, y ceir mater arall: mater tywyll. Ar dymheredd arferol y labordy, mae'n nwy di-liw, diarogl, anfetalaidd a fflamadwy iawn, ac fe'i ceir yn ffurf molecylau gyda'r fformiwla H2. Yr isotop mwyaf cyffredin ohono, fodd bynnag, yw *protiwm* (symbol 1H), sydd ag un proton a dim niwtron. Ar y Ddaear, mae i'w gael fel arfer fel moleciwlau fel dŵr, cyfansoddion organig ac organebau byw. Mae sêr yn cynnwys hydrogen gan amlaf, ond yn ffurf plasma.

Daw'r enw o'r Groeg ὕδωρ (hudôr) (dŵr), a gennen (creawdwr).

Mae gan hydrogen ran bwysig i'w chwarae mewn adweithiau asid-bâs gan fod cyfnewid protonau rhwng moleciwlau hydawdd yn rhan mor bwysig o'r adweithiau hynny. Mewn cyfansoddyn ïonig, mae hydrogen yn cymeryd gwefr negydd (h.y. anion), neu wefr bosydd (cation), a ddynodir gan y symbol H+.

## Hanes
bawd|Hydrogen Spectrum Test
Cynhyrchwyd nwy hydrogen mewn labordy am y tro cyntaf yn yr 16eg ganrif, drwy gymysgu metalau ag asid. Rhwng 1766–81  Henry Cavendish oedd y cyntaf i ddatgan fod nwy hydrogen yn sylwedd unigryw, ar wahân, a'i fod yn cynhyrchu dŵr pan fo'n llosgi, ac o hyn y tarddodd yr enw (y Crëwr Dŵr).

## Gweler hefyd
*Hen enwau Cymraeg am yr elfennau
*Bond hydrogen

## Cyfeiriadau 

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Nwyon
Arian

Gall **arian** olygu:
* arian (elfen), metel gwerthfawr
* arian (economeg), cyfrwng cyfnewidfa
** arian bath
** arian papur
* arianeg, cangen o economeg
* rhan o enw'r Ariannin
Bwcle

Mae **Bwlch y Clai** (neu **Bwcle**) yn dref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru. Saif hanner ffordd rhwng Penarlâg i'r dwyrain a'r Wyddgrug i'r gorllewin. Mae'n ganolfan siopa gyda saith eglwys. Mae ar yr A549, a mae ger yr A55 a'r A494. Yn ôl Cyfrifiad 2021, mae 16,135 o bobl yn byw yno.

Ger Bwcle ceir Castell Ewlo.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
* Pyllau Clai Bwcle

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Trefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Cei Connah

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Cei Connah** (Saesneg: ''Connah's Quay''). Saif ger y ffin â Lloegr, a'r dref fwyaf yn y sir. Saif yn agos at ganolfan ddiwydiannol fwyaf y sir, sef Canolfan Ddiwydiannol Glannau Dyfrdwy. Mae Parc Gwepre gerllaw, sy'n cynnwys Castell Ewlo. Hyd at tua Ewlo, yr enw gwreiddiol oedd Cei Newydd.

bawd|dim|Pwerdy Cei Connah

## Pêl-droed
Cynrychiolir y dref ar y maes pêl-droed gan C.P.D. Cei Connah. Bu i'r clwb ennill Uwch Gynghrair Cymru am y tro cyntaf yn nhymor 2019-20 gan ennill yr hawl i gystadlu yn Ewrop. Yn anffodus bu iddynt golli 0-2 yn erbyn FK Sarajevo o Fosnia a Hertsegofina.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eglwys Sant Marc

The Lychgate at St. Mark's Church, Connah's Quay.jpg|Mynedfa i Sant Marc
St. Mark's Church, Connah's Quay.jpg|Eglwys Sant Marc
The Old Quay House, Connah's Quay.jpg|*The Old Quay House*
The War Memorial, Connahs Quay.jpg|Cofeb Rhyfel

## Gweler hefyd
*Pyllau a Choetir Cei Connah

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Trefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Rhuddlan

:*Erthygl am y dref yw hon. Gweler hefyd Rhuddlan (gwahaniaethu).*

Tref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Rhuddlan**. Mae'n adnabyddus am ei gastell hynafol ac fel tref farchnad leol.

## Hanes
Ymwelodd Gerallt Gymro â Rhuddlan yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

## Enwogion
*Huw o Ruddlan (bl. 1180-1190), bardd Ffrangeg-Normanaidd
*Philip Jones Griffiths (1936–2008)), ffotograffydd

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Castell Rhuddlan
*Morfa Rhuddlan
*Ffordd osgoi Rhuddlan

## Cyfeiriadau
## Oriel

Castell Rhuddlan, Sir Ddinbych, Cymru 33.JPG|Castell Rhuddlan
Castell Rhuddlan, Sir Ddinbych 33.JPG|Y castell
Eglwys y Santes Fair, Rhuddlan 34.JPG|Eglwys y Santes Fair, Rhuddlan; 2013
Eglwys y Santes Fair, Rhuddlan 13.JPG|Eglwys y Santes Fair, Rhuddlan; 2013
Eglwys y Santes Fair, Rhuddlan 32.JPG|Carreg fedd yn yr eglwys, gydag ysgrifen Gymraeg arni
Eglwys y Santes Fair, Rhuddlan 16.JPG|Croes Geltaidd yn Eglwys y Santes Fair; 2013
Eglwys y Santes Fair, Rhuddlan 01.JPG|Yr eglwys o'r bont
File:Cofnod o Statud Rhuddlan Stryd Fawr 05.JPG|Cofnod o Statud Rhuddlan

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych
Categori:Dyffryn Clwyd

Categori:Trefi Sir Ddinbych
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Clwyd (y DU)
Mostyn

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Mostyn** (). Saif ar Lannau Dyfrdwy, ger Treffynnon. Bu'n borthladd fferri prysur yn y gorffennol fel rhan o'r gwasanaeth fferi Lerpwl - Dulyn, ond gorffennodd y gwasanaeth yn 2004. Heddiw mae'r esgyll anferth ar gyfer yr awyren A380 a gynhyrchir yn ffatri Airbus, Brychdyn (*Broughton*), yn cael eu cludo o Fostyn drosodd i Ffrainc ar fwrdd y long *Ville De Bordeaux*, ar ôl teithio yno ar fwrdd *barges* o'r ffatri hyd aber Afon Dyfrdwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

200px|bawd|dim|Dociau Mostyn

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Einion Evans, bardd
*Emlyn Williams (1905–1987), actor a dramodydd

## Oriel

MostynLB05.JPG|Machlud haul
MostynLB01.JPG

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint

Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Y Fflint

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Y Fflint** (hefyd Saesneg: *Flint*). Saif ar lannau Dyfrdwy. Mae gorsaf drenau'r dref ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru. Rhed yr A548 a'r A5119 drwy'r dref. Y Fflint yw canolfan weinyddol y sir.

Tref ddiwydiannol yw'r Fflint. Ar ymyl y dref ceir castell y Fflint, a godwyd rhwng 1277 a 1280 gan Edward I o Loegr. Nid oes llawer i'w weld yno heddiw o'r dref garsiwn ar gyfer ymsefydlwyr o Loegr a godwyd wrth ymyl y castell.

Heddiw mae'r Fflint yn ganolfan siopa eithaf prysur yn yr ardal.

bawd|280px|Neuadd y Dre yn y Fflint

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes 
Nid yw tarddiad enw'r Fflint yn sicr ond mae'n debyg y daw o'r Lladin *castellum super fluentum*, sef "castell ar afon", er bod rhai yn meddwl ei fod yn dod o siâp y sir, sy'n debyg i gyllell fflint hynafol. Mae gan y Fflint y siartr dref hynaf yng Nghymru, sy'n dyddio'n ôl i 1284.

Cychwynnodd Edward I waith ar Gastell y Fflint ym 1277 yn ystod ei ymgyrch i oresgyn Cymru. Roedd lluoedd Madog ap Llywelyn wedi ymosod ar y castell a'r dref yn ystod gwrthryfel 1294-95 ac felly fe'i llosgodd amddiffynwyr y dref er mwyn ei warafun i'r Cymry.

Rhoddwyd Rhisiart II i'w elyn Henry Bolingbroke yn y castell ym 1399. O ganlyniad i hyn, Castell y Fflint yw lleoliad drama Shakespeare, *Richard II*. Y cyntaf o "gylch haearn" o gestyll brenhinol Edward I yng Nghymru oedd y castell hefyd a defnyddiwyd ei gynllun fel sail i gestyll mwy fel Harlech a Rhuddlan. Methodd Owain Glyn Dŵr yn ei ymosodiad arno ar ddechrau ei wrthryfel ym 1400.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wales,_Pays_de_Galles,_par_John_Speed,_1610,_BNF_Gallica.jpg|bawd|dim|450px|Map o Gymru gan John Speed o 1610. Gellir gweld tref y Fflint yn y gogledd-ddwyrain.

Yn hytrach na mur o gwmpas y dref, roedd ffos balis amddiffynnol o bridd a phren. Gellid gweld hon yn nhrefn y strydoedd nes ganol y 1960au, a gellir gweld y ffin ganoloesol hyd heddiw. Mae hyn i'w weld hefyd ar y map o Sir y Fflint gan John Speed.

Mae tai bric coch o'r 19g, yn aml mewn rhesi, yn nodweddiadol o bensaernïaeth y Fflint. Codwyd eglwys y dref, Eglwys Fair, yn y 19g. Mae'n ganolfan siopio eithaf prysur.

## Eisteddfod Genedlaethol
Ym 1969, daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i'r Fflint, felly mae ganddi gylch o feini'r Orsedd yn y cae gyferbyn ag Ysgol Gwynedd. Ym mis Gorffennaf 2006, meini'r Fflint oedd canolbwynt seremoni datgan Eisteddfod Genedlaethol Sir y Fflint a'r Cyffiniau y flwyddyn wedyn.

bawd|285px|Machlud haul dros yr afon

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Trefi Sir y Fflint
Corwen

Tref fach a chymuned yn Sir Ddinbych, yw **Corwen**. Saif yn Nyffryn Edeirnion ar lôn yr A5 rhwng Betws-y-Coed (23 milltir) a Llangollen (11 milltir). I'r gogledd mae Rhuthun (13 milltir) ac i'r de y mae'r Bala (12 milltir).

[bawd|200px|Cerflun o [Owain Glyndŵr gan Colin Spofforth yng Nghorwen (2007)]]

Mae Afon Dyfrdwy yn llifo heibio i'r dref. Yn yr Oesoedd Canol roedd Corwen yn rhan o gwmwd Dinmael. Mae gan y dref gysylltiadau ag Owain Glyndŵr; cymysg fu'r ymateb i'r cerflun cyntaf o'r arwr a godwyd ar y sgwâr, ond mae'r Tywysog ar ei farch (gweler y llun) wedi'i dderbyn gyda breichiau agored. Bob blwyddyn ers 2009 ceir gorymdaith drwy'r dref a dathliadau dros gyfnod o ddeuddydd i ddathlu Diwrnod Glyn Dŵr (Medi 16). Ceir hefyd hen domen neu fwnt sef Castell Glyndŵr tua kilometr i'r dwyrain, i gyfeiriad y Waun.

Dyma ble'r oedd Pafiliwn Corwen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Pobl o Gorwen
*Mary Lloyd (1819–96), ffeminist, cerflunydd a lesbiad Cymreig arloesol o deulu Plas Rhagad
*Elena Puw Morgan (1900-73), nofelydd
*D. Tecwyn Lloyd (1914-92), awdur a golygydd

[bawd|200px|dim|Dau saer o Gorwen yn 1885, gyda'u hoffer trin pren. Ffotograff gan [John Thomas (ffotograffydd)]]

## Eisteddfodau
* Cynhaliwyd Eisteddfod Corwen gan y Gwyneddigion ym 1789.
* Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Corwen  ym 1919.

## Atyniadau yn y cylch
*Caer Drewyn - bryngaer o Oes yr Haearn ar Fynydd y Gaer a gysylltir ag Owain Gwynedd ac Owain Glyn Dŵr
*Mwnt Owain Glyndŵr - 3 milltir i'r dwyrain
*Y Rug - plasdy'r Salbriaid a'r Wynniaid ar ei hôl hwy, lle ceir Capel y Rug (yng ngofal Cadw).
*Rheilffordd Llangollen

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

File:Corwen 02275.jpg|Corwen, tua 1778
File:Owain Glyndwr Hotel, Corwen NLW3363141.jpg|Yr hen westy, tua 1875
File:Dathliadau Owain Glyn Dwr yng Nghorwen Medi 16 2013 09.JPG|Dathliadau Owain Glyn Dŵr; Medi 2013
File:Dathliadau Owain Glyn Dwr yng Nghorwen Medi 16 2013 03.JPG|Dathliadau Owain Glyn Dŵr; Medi 2013
File:Dathliadau Owain Glyn Dwr yng Nghorwen Medi 16 2013 01.JPG|Dathliadau Owain Glyn Dŵr; Medi 2013
Tafarn yr Harp, Corwen.JPG|Tafarn y Delyn a Banc y Nat West, canol y dref.
File:Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien Corwen Sir Ddinbych 34.JPG|Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien
File:Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien Corwen Sir Ddinbych 32.JPG|Twr a chloc yr eglwys
File:Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien Corwen Sir Ddinbych 27.JPG|Ffenestr
File:Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien Corwen Sir Ddinbych 20.JPG|Y "Coleg" yng ngefn yr eglwys
File:Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien Corwen Sir Ddinbych 17.JPG|Cefn yr eglwys
File:Eglwys Sant Mihangel a Sant Sulien Corwen Sir Ddinbych 01.JPG|Yr eglwys o'r llwybr ochor

## Gweler hefyd
*Croes Corwen: croes eglwysig
*Gorsaf reilffordd Corwen

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych
Categori:Trefi Sir Ddinbych
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Queensferry

:*Erthygl am y dref yng Nghymru yw hon. Am y dref yn yr Alban gweler Queensferry (Caeredin).*

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Queensferry** (sydd weithiau'n cael ei galw'n **Y Fferi Isaf** hefyd yn Gymraeg). Mae'n gorwedd ar briffordd yr A494 yn agos i'r ffin â Lloegr ger groesfan bwysig ar Afon Dyfrdwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint

Categori:Trefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Penarlâg

:*Erthygl am y pentref yw hon. Am y cwmwd canoloesol gweler Penarlâg (cwmwd).*

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Penarlâg** (Saesneg: *Hawarden*). Saif yn nwyrain y sir, ar gyffordd yr A55 a'r A550 tua 6 milltir i'r gorllewin o ddinas Caer dros y ffin. Mae Llyfrgell Deiniol Sant, a sefydlwyd gan William Ewart Gladstone yno. Bu'r Rhyddfrydwr enwog fyw yn y pentref am dros 60 mlynedd. Deiniol yw nawddsant y plwyf. Ceir maes awyr bychan ger y pentref.

## Eglwys Ddeiniol Sant
Mae'r eglwys yn dyddio o'r 13g os nad yn gynt ac yn gysegredig i Sant Deiniol, esgob cyntaf Bangor. Ail-godiad yw'r eglwys bresennol, yn sgil tân a losgodd ran o'r eglwys wreiddiol yn ulw ym 1857. Codwyd eglwys newydd gan y pensaer Scott ac mae ganddi nifer o ffenestri lliw godidog gan yr arlunydd Cyn-Raffaëlaidd Edward Burne-Jones.

## Castell Penarlâg
Cafodd Castell Penarlâg ei godi gan arglwyddi Normanaidd Caer. Fe'i cipiwyd a'i ddinistrio gan Dafydd ap Gruffudd, gweithred a fu'n un o symbylau Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru. Ni ddylid ei gymysgu â'r ffug-gastell o'r 18g a elwir hefyd yn Gastell Penarlâg, cartref Gladstone.

## Enwogion
*William Ewart Gladstone
*Gary Speed - treuliodd cyn-gapten tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru ei ddyddiau ysgol yn y dref
*Edith Lucy Austin chwaraewraig tenis dros Loegr a anwyd yn y pentref

## Oriel

File:Llyfrgell Sant Deiniol and Gladstone's Library Hawarden Penarlâg 34.JPG|Llyfrgell Gladstone (cynt: Llyfrgell Sant Deiniol)
File:Llyfrgell Sant Deiniol and Gladstone's Library Hawarden Penarlâg 11.JPG|Llyfrgell Gladstone
File:Llyfrgell Sant Deiniol and Gladstone's Library Hawarden Penarlâg 42.JPG|Cerflun ar fur y Llyfrgell
File:Cofgolofn W E Gladstone ym Mhenarlâg, Penarlâg Memorial in Hawarden Flintshire 07.JPG|Cerflun o Gladstone ar y lawnt o flaen Llyfrgell Gladstone
File:Eglwys Sant Deiniol Penarlag St Deiniol Church 10.JPG|Eglwys Sant Deiniol
File:Eglwys St Deiniol's Church Penarlag Hawarden Flintshire Wales 31.JPG|Cerflun marmor o Gladstone a'i wraig yn Eglwys Sant Deiniol
File:Eglwys St Deiniol's Church Penarlag Hawarden Flintshire Wales 35.JPG|Llun manwl

## Gweler hefyd
*Penarlâg (cwmwd), cwmwd canoloesol
*Castell Ewlo, castell Cymreig ger Ewlo

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint

Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Erydiad

260px|bawd|Erydiad mewn cae ger Prifysgol Talaith Washington

Proses morffolegol yw **erydiad**. Mae'n byloriant cerrig a symudiad mwd neu tywod trwy proses ffisegol, cemegol neu biolegol. Mae'r gwynt, dŵr (e.e. glaw neu afonnydd), rhewlifau neu disgyrchiant yn symud y gwaddod sy'n ffurfio yn ystod erydiad.

## Prosesau ffisegol 
Mae'n bosib fod dŵr sy'n rhewi yn achosi erydiad achos fod y dŵr yn casglu mewn wagle tir neu gerrig ac yn ehangu yn ystod rhewi a felly yn achosi crac. Proses felly yw crisialiad halen.

Mae'r hinsawdd yn achosi erydiad, hefyd. Yn ystod y dydd mae'r cerrig yn boeth a felly yn ehangu. Pryd maen nhw yn oeri yn sydyn mae'n bosib fod y cerrig yn cracio. A mae'r gwynt yn achosi erydiad wyneb y cerrig neu y ddaear.

Achos arall erydiad yw dŵr sy'n llifo: afonnydd, tonnau y môr a rhewlifau.

Mae'n bosib fod daeargryn yn achos erydiad trwy achosi crac mewn cerrig.

## Prosesau cemegol 
Mae'n bosib fod gwanediad yn achosi erydiad. Er enghraifft, mae'n bosib fod dŵr yn achosi gwanediad halen a felly yn achosi gwagle sy'n cwympo o'r diwedd. Mae gwanediad yn achosi carst, hefyd.

Mae ocsidiaid yn achosi craciau a felly erydiad hefyd, er enghraifft gyda cerrig sy'n cynnwys haearn neu manganîs.

## Prosesau biolegol 
Mae gwreiddiau planhigion yn achosi craciau a felly achosi erydiad. A mae'n bosib fod baw anifeiliaid yn achosi proses cemegol mewn cerrig.

## Canlyniadau i'r amgylchedd 
Problem mawrach yw erydiad tir caeau trwy gwynt neu glaw. Achos fod tir gyda llawer o maetholynnau yn diflannu o achos erydiad, mae hynny yn achosi problemau i'r ffermwyr. Mae coedwig yn cryfaf yn erbyn erydiad: mae gwreiddiau'r coed yn gafael ar tir a mae'r coed yn cadw'r tir o wynt a glaw. Felly mae cwympiad coed yn goryrru erydiad, er enghraifft yn fforestydd law mewn ardaloedd trofannol.

bawd|dim|260px|Erydiad y twyni ar draeth Talacre (fideo)

## Gweler hefyd 
*Sgrafelliad (daeareg)
*Gwaddodiad

Categori:Daeareg
Treffynnon

:''Am y pentref o'r un enw yn Sir Benfro, gweler Treffynnon, Sir Benfro.*

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Treffynnon** (Saesneg: *Holywell''). Saif yn agos i lan orllewinol Glannau Dyfrdwy ar briffordd yr A5026, tua hanner ffordd rhwng Prestatyn i'r gogledd a'r Wyddgrug i'r de, tua 5 milltir o dref Y Fflint. Mae'r hen dref yn gorwedd ar un o lethrau is Mynydd Helygain. Mae'r dref yn enwog fel lleoliad Ffynnon Gwenffrewi a'i chapel, sy'n ganolfan pererindod i Gatholigion ac eraill ers canrifoedd lawer.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Ffynnon Wenffrewi 
Yn ôl traddodiad roedd Gwenffrewi (neu Gwenfrewi) yn nith i Sant Beuno. Syrthiodd tywysog o'r enw Caradog mewn cariad â hi ond gwrthododd y forwyn ei dderbyn. Ceisiodd Caradog dreisio Wenffrewi ac yna dorrodd ei phen. Daeth Beuno heibio a rhoi pen Gwenffrewi yn ôl ar ei chorff, trwy wyrth, a ffrydiodd ffynnon o'r ddaear lle syrthiasai pen y santes. Byth ers hynny mae'r ffynnon wedi bod yn gyrchfa i bererinion.

Mae adeiladau Ffynnon Wenffrewi heddiw yn dyddio i 1490-1500 pan gafodd ei godi gan yr Arglwyddes Margaret Beaufort, mam Harri Tudur. Mae'n adeilad deniadol iawn. Delir dŵr y ffynnon mewn llestr ar siâp seren ac mae saith piler paneledig yn codi ohono i'r to siâp gwyntyll gan ffurfio rhodfa oddi amgylch y ffynnon. Mae'r pererinion yn cymryd dŵr i ffwrdd o'r ffynnon, sy'n byrlymu'n gryf, mewn poteli i'w yfed nes ymlaen neu yn y man.

Ger y ffynnon ceir capel y ffynnon, sy'n dyddio i'r 15g. Cafodd ei atgyweirio yn 1967.

300px|bawd|Ffynnon WenffrewiY tu ôl i gapel y ffynnon ceir eglwys y plwyf, a gysegrir i'r apostol Sant Iago. Credir ei bod yn sefyll ar safle adeilad llawer cynharach ar safle'r eglwys a godwyd gan Sant Beuno yn y 7g. Mae'r tŵr yn dyddio i'r 14g ond mae gweddill yr adeilad yn perthyn i ddiwedd y 18g.

Mae Ffynnon Gwenffrewi yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, yn ôl yr hen rigwm

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gorsaf Cyffordd Treffynnon
[bawd|Gorsaf Cyffordd Treffynnon ar linell [Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru]]
Agorwyd yr orsaf ym 1848 a daeth i ben yn 1966. Mae'r llinell drwy'r orsaf yn dal ar agor.

## Atyniadau yn y cyffiniau 
*Abaty Dinas Basing, safle hen abaty, ger pentref Maes-glas, tua milltir i'r gogledd o Dreffynnon ei hun
*Pantasaph, safle mynachlog gyfoes
*Parc Etifeddiaeth Maes-glas

## Enwogion 
*Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan (bl. 1530), bardd, un o ddisgyblion barddol Tudur Aled
*John Blackwell (Alun) (1797–1840), bardd, a dreuliodd y cyfnod 1828-32 fel curad yn Nhreffynnon
*William Theophilus Thomas (Gwilym Gwenffrwd) (1824-1899), gweinidog a llenor
*Sarah Edith Wynne, "Eos Cymru" (1842-1897), cantores
*Alwyn Sheppard Fidler (1909-1990), pensaer
*Ian Buckett (1967–2024), chwaraewr rygbi

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Eglwysi Sir y Fflint
Categori:Pererindodau
Categori:Trefi Sir y Fflint

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Rhiwabon

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Rhiwabon** (Saesneg: *Ruabon*, a chyn hynny: *Rhuabon*).

Mae enw'r pentref yn dod o *Rhiw* a *Mabon* (enw sant lleol). Roedd eglwys y plwyf yn gysegredig i Sant Collen cyn cyfnod y Normaniaid a'r goresgyniad Seisnig, cyn ei newid i St Mabon.

Ceir gorsaf reilffordd yno ar y llinell o Amwythig i Gaer ac ysgol uwchradd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Yr hen blwyf 
Yn yr hen blwyf Rhiwabon roedd:
* **Rhiwabon** - yn cynnwys Rhiwabon a'r cymunedau Belan, Bodylltyn, Hafod, a Rhuddallt
* **Cristionydd Cynrig** (Saesneg: *Christionydd Kenrick*) - yn cynnwys Cefn Mawr, Rhosymedre, Acrefair, Penbedw, Penybryn
* **Coed Cristionydd** - yn cynnwys Newbridge, Cefn Bychan
* **Dinhinlle Uchaf** (a alwyd gynt yn *Cristionydd Fechan* neu *Y Dref Fechan*) - yn cynnwys Penycae, Coperas, Trefechan, Tainant, Stryt Isa
* **Dinhinlle Isaf** - yn cynnwys Rhosymadog, Penylan
* **Morton is y Clawdd** (Saesneg: *Morton Below*), a alwyd gynt yn *Morton Anglicorum* - yn cynnwys Johnstown, Clwt, Gyfelia
* **Morton uwch y Clawdd** (Saesneg: *Morton Above*), a alwyd gynt yn *Morton Wallichorum* - yn cynnwys Rhosllannerchrugog, Ponciau, Pant

: Yn 1844 symudwyd Coed Cristionydd & Cristionydd Cynrig i'r plwyf newydd **Rhosymedre**
: Yn 1844 symudwyd rhanau o Dinhinlle Uchaf & Morton uwch y Clawdd i'r plwyf newydd **Rhosllannerchrugog**
: Yn 1879 symudwyd rhanau o Dinhinlle Uchaf & Cristionydd Cynrig i'r plwyf newydd **Penycae**

Roedd Rhiwabon yn yr *hen* Sir Ddinbych tan 1974 ac yn Sir Clwyd rhwng 1974 a 1996, ond mae wedi bod ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam ers 1996.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Delwedd:Rhiwabon_church_tower.jpg|Tŵr Eglwys Santes Fair
Delwedd:Rhiwabon_wynnstay_arms.jpg|Gwesty'r Arfau Wynnstay

## Enwogion 
* William Ellis Bailiff (1882-1972), peldroedwr (Cymru)
* Edward Bowen, peldroediwr (Cymru)
* Bryan Martin Davies, bardd
* Henry Dennis (1825-1906), diwydiannwr
* John Downman (1750-1824), arlunydd o Sais, ganed yn Rhiwabon
* Henry Dyke Dennis (1863-19??), diwydiannwr
* Emrys Ellis, peldroedwr Cymru o Blas Bennion
* Reuben Haigh (1879-1951), diwydiannwr
* Edward Hughes, peldroedwr Cymru
* Mark Hughes, peldroedwr Cymru
* David Ian Jones, Aelod Seneddol Gorllewin Clwyd (Ceidwadwyr); Ysgrifennydd Gwladol Cymru
* Robert Albert Jones, peldroedwr Cymru
* Llewelyn Kenrick (1847-1933), 'Tad' pêl-droed yng Nghmru, o Wynn Hall
* Robert William Matthews, peldroedwr Cymru o Blas Bennion
* John Parry Ddall (1710?-1782), telynor Wynnstay
* Will Roberts (1907-2000), arlunydd
* Syr Watkin Williams-Wynn, 4ydd Barwnig, o Wynnstay

## Gweler hefyd
*Mabon, Mabon fab Modron
*Mabyn, mab Brychan, Brenin Brycheiniog yn y 5g
*Maponos, ffurf Lladin
*Cymeriadau chwedlonol Cymreig
*St Mabyn, pentref yng Nghernyw
*Llanfabon, entref ger Merthyr Tudful

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam
Categori:Pentrefi Wrecsam

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Abertawe (prif ardal)

bawd|Logo y sir

:''Pwnc yr erthygl hon yw sir Abertawe. Am ddefnyddiau eraill o'r enw Abertawe gweler y dudalen wahaniaethu Abertawe.''

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Dinas a Sir Abertawe**. Mae'r ardal yn cynnwys dinas Abertawe a phenrhyn Gŵyr. Cyn 1996 roedd hi'n ran o'r hen sir Gorllewin Morgannwg, a chyn 1974 yn rhan o Sir Forgannwg.

bawd|canol|Dinas a Sir Abertawe yng Nghymru

## Cymunedau Abertawe
## Cestyll
*Castell Abertawe
*Castell Oxwich
*Castell Pennard
*Castell Pen-rhys
*Castell Ystum Llwynarth (*Oystermouth*)


Categori:Prif ardaloedd Cymru
Categori:Sefydliadau 1996
Clydach

:*Gweler hefyd Clydach (gwahaniaethu).*

Tref fechan a chymuned yn Sir Abertawe, Cymru, yw **Clydach** (weithiau **Clydach-ar-Dawe**). Saif gerllaw traffordd yr M4. Mae tua chwarter y boblogaeth yn siarad Cymraeg. Gerllaw, saif pentref Craig Cefn Parc.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Poblogaeth
Pan agorwyd gwaith niceli *Y Mond* yn 1903 cynyddodd y boblogaeth yn enbyd. Dyma'r ffigurau poblogaeth sy'n cyfateb i un ardal o Glydach, sef Rhyndwyglydach:

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion o Glydach
* David Emrys Evans (1891 - 1966), ysgolhaig clasurol a chyfieithydd.
* Abiah Roderick (1898 - 1978), Bardd.
* Sam Jones (1898 - 1974), darlledwr a chynhyrchydd radio.

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Abertawe
Categori:Trefi Abertawe
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)
Gorseinon

Tref a chymuned yn Sir Abertawe yw **Gorseinon**. Fe'i lleoli ger aber Afon Llwchwr, tua 6 milltir i'r gogledd-orllewin o ganol y ddinas. Mae Gorseinon hefyd yn gymuned llywodraeth leol gyda chyngor etholedig yn y dref. Pentref bychan ydoedd tan diwedd y 19g pan dyfodd yn sgîl y diwydiannau glo a thunplat.

Mae Caerdydd 63.9 km i ffwrdd o Orseinon ac mae Llundain yn 273.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe sy'n 7.2&nbsp;km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yn ôl Cyfrifiad 2001, roedd gan ardal cyngor tref Gorseinon boblogaeth o 7,814. Fodd bynnag, diffinia Swyddfa Ystadegau Cenedlaethol y DU ardal a elwir Ardal Drefol Gorseinon sy'n cynnwys yr ardaloedd mwy poblog yn ac o amgylch Gorseinon. Mae'r ardal hon yn cynnwys Gorseinon, Casllwchwr, Pentre'r Ardd a Penlle'r-gaer ac roedd iddi boblogaeth o 19,273.

bawd|dim|280px|Eglwys Santes Catherine yng Ngorseinon

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl enwog o Orseinon
* Keith Allen (actor a digrifwr)
* Michael Howard (gwleidydd)
* Richard Moriarty (chwaraewr rygbi)
* Alwyn D. Rees (ysgolhaig a golygydd)
* Brinley Rees (ysgolhaig)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Abertawe

Categori:Trefi Abertawe
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)
Pontarddulais

Tref a chymuned yn Sir Abertawe yn ne Cymru yw **Pontarddulais** (neu **Pontardulais**). Fe'i lleolir 16 cilomedr (10 milltir) i ogledd-orllewin canol dinas Abertawe.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Diwylliant
Pontraddulais yw cartref Côr Meibion Pontarddulais, a sefydlwyd yn 1960 ac sydd wedi ennill sawl cystadleuaeth gerddorol ac sydd wedi perfformio mewn sawl gwlad.

## Ymosodiad Rebeca
Yma ar 6 Gorffennaf 1843 yr ymosododd oddeutu 200 o bobl ar Dollborth Bolgoed, fel rhan o Helyntion Beca. Yr arweinydd oedd crydd a bardd lleol o'r enw Daniel Lewis (enw barddol: Petrys Bach). Fe'i bradychwyd, yn ôl yr hanes, ond osgôdd gael ei ddanfon i Awstralia. Ceir cofeb i'r digwyddiad yn y lleoliad hwn - ger Tafarn y Ffynnon heddiw.

## Gwaith atal llifogydd
bawd|Cynllun atal llifogydd Pontarddulais
Yn 2018 agorwyd gwaith atal llifogydd Pontarddulais gan Gyfoeth Naturiol Cymru.

## Pobl o'r dref
*Robert Beale - actor
*Ieuan Evans - cyn-gapten tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
*Morgan Bevan John - dyn busnes a ymfudodd i Awstralia
*Eifion Jones - cricedwr efo Morgannwg
*Eric Jones - cyfansoddwr
*Dan Mathews - cyfarwyddwr drama
*Garry Owen - cyflwynydd radio a theledu
*Terry Price - chwarae rygbi i Gymru
*John Walters - geiriadurwr, awdur geiriadur Saesneg-Cymraeg (1770-1794)
*Dennis O'Neill - tenor
*Emily Tucker - actores
*Vera Bassett - arlunydd

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gefeilldrefi
*  - Hourtin, Gironde, Ffrainc
*  - Cobh, Swydd Cork, Gweriniaeth Iwerddon

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion Pontarddulais

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Abertawe

Categori:Trefi Abertawe
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)
Rhosllannerchrugog

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Rhosllannerchrugog** (weithiau **Rhosllanerchrugog**; **Y Rhos** neu **Rhos** ar lafar).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Roedd Rhosllannerchrugog yn rhan o hen blwyf Rhiwabon. Yr hen enw yr ardal oedd 'Morton uwch y Clawdd' (Saesneg: *Morton Above the Dyke*) neu yn gynt, yn Lladin, *Morton Wallichorum* (Saesneg: *Welsh Morton*). Ffurfiwyd plwyf newydd Rhosllannerchrugog yn 1844, a oedd yn cynnwys pentrefi Rhosllannerchrugog, Ponciau, Pant a Tre Ioan (Johnstown). Roedd Rhosllannerchrugog yn yr *hen* Sir Ddinbych tan 1974 ac yn Sir Clwyd rhwng 1974 a 1996, ond mae ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam er 1996.

200px|dim|bawd|Croeso i'r Rhos

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Rhosllannerchrugog ym 1945 a 1961. Am wybodaeth bellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1945
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1961

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Corau meibion
Ceir dau gôr meibion:
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion Orffiws y Rhos
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion y Rhos

## Enwogion
* Meredith Edwards - actor
* Tom Ellis - gwleidydd Llafur & SDP
* Rosemarie Frankland - Miss World, 1961
* Isaac Daniel Hooson - bardd (LLGC)
* Arwel Hughes - cyfansoddwr
* Colin Jones - arweinydd, pianydd
* Tom Jones (*Twm Sbaen*) - milwr (LLGC)
* Thomas William Jones, Arglwydd Maelor - gwleidydd Llafur
* James Idwal Jones - gwleidydd Llafur
* Stifyn Parri - actor
* Caradog Roberts - cyfansoddwr
* James Sauvage - canwr bariton (LLGC)
* John Glyn Williams - arweinydd, organydd
* Llŷr Williams - pianydd
* Daniel Lloyd - canwr, actor, cerddor, cyfansoddwr
* Aled Roberts - aelod o'r Democratiaid Rhyddfrydol a Chomisiynydd y Gymraeg

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Dafydd Dafis

## Llyfryddiaeth
* J. Rhosydd Williams, *Hanes Rhosllannerchrugog* (1945)
* William Phillips, *Rhos-Llannerch-Rugog: Atgofion* (1955)
* Dennis W. Gilpin, *Rhosllannerchrugog, Johnstown, Ponciau, Pen-y-cae: casgliad o luniau*, 2 gyf. (1991-2)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Rhosllannerchrugog (BBC Cymru)
*Papur Bro *Nene* (BBC Cymru)
*Y Stiwt 
* Capeli y Rhos 

Categori:Cymunedau Wrecsam
Categori:Pentrefi Wrecsam

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Llanrhidian

Mae **Llanrhidian** () yn bentref ar benrhyn Gŵyr, yn sir Abertawe, de Cymru. Enwir y llan a'r pentref ar ôl y sant cynnar Rhidian (5ed-6g).

Saif y pentref bron yng nghanol penrhyn Gŵyr, ar groesffordd i'r de-orllewin o Benclawdd hanner ffordd rhwng Dynfant a Llangynydd.

Mae'r pentref yn rhoi ei enw i gymunedau Llanrhidian Uchaf a Llanrhidian Isaf.

Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Pentrefi Abertawe
Casllwchwr

Tref yng nghymuned Llwchwr, sir Abertawe, Cymru, yw **Casllwchwr** neu **Llwchwr** (). Saif ar aber Afon Llwchwr. Mae ganddi boblogaeth o 9,080 (2001). Ers 1969 bu yma orsaf bad achub annibynnol, gyda chwch blaenllaw iawn (o ran technoleg) sef Ribcraft 5.85 m. Mae yma ddwy ysgol gynradd: Ysgol Gynradd Tre Uchaf ac Ysgol Gynradd Trellwchwr. Mae yma hefyd adran o Brifysgol Abertawe.

## Hanes
Roedd caer Rufeinig yma o'r enw Leucarium. Ar ôl i'r Rhufeiniaid ymadael daeth Casllwchwr yn rhan o deyrnas Gŵyr. Mae'n bosibl mai Casllwchwr oedd canolfan wleidyddol a gweinyddol hen gantref Eginog yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Adeiladwyd castell Normanaidd ar safle'r hen gaer Rufeinig yn 1099 a chipiwyd hi gan y Cymry yn 1115, 1136 ac yn 1213.

Ymwelodd Gerallt Gymro â Chasllwchwr yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

Ar un adeg roedd porthladd yma ond yn yr 20g y prif ddiwydiant oedd tun a dur.

Rhywle rhwng Casllwchwr ac Abertawe yn Ionawr 1136, ymladdwyd brwydr enfawr gyda thros 500 o'r Normaniaid yn cael eu lladd; tua'r un adeg ymosododd Gwenllian ar Gastell Cydweli yn aflwyddiannus.

## Cyfeiriadau
Categori:Llwchwr
Categori:Trefi Abertawe
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)
Craig igneaidd

[200px|bawd|Tŵr y Diawl, [Wyoming: monolith o graig igneaidd]]

Cerrig sy'n magma (cerrig tawdd, lafa ar wyneb y daear) wedi crisialu yw **creigiau igneaidd**. Mae magma yn casglu o dan cramen y Ddaear ac fel arfer yn cynnwys nwy a mwynau wedi crisialu.


Categori:Fwlcanoleg
Categori:Petroleg
Tywodfaen

300px|de|bawd|Clogwyn tywodfaen Navajo, UDA

Craig waddod yw **tywodfaen**. Cwarts a ffelsbar sydd ynddo'n bennaf. Y rheswm am hyn yw bod cwarts yn fwyn cryf iawn sy'n aros ar ôl hyd yn oed pan mae mwynau eraill yn diflannu oherwydd erydiad. Gall tywodfaen fod yn llwyd, yn felyn, yn goch neu'n wyn, yn union fel tywod ei hunan. Mae tywodfaen yn graig feddal, felly mae'n cael ei defnyddio'n aml mewn adeiladu neu gerflunwaith.

Yn wahanol i greigiau fel sialc neu lo, nid yw tywodfaen wedi'i chreu o anifeiliaid neu blanhigion hynafol. Yn hytrach, mae creigiau yn cael eu erydu mewn i dywod, ac yna mae'r crisialau yn y tywod yn casglu at ei gilydd ac yn troi'n graig o dan pwysau enfawr. Calsit, clai neu silica sy'n cadw'r crisialau mewn tywodfaen at ei gilydd.

### Gweler hefyd 
* Carreg
* Mwyn
* Hen Dywodfaen Coch

Categori:Creigiau gwaddod
Mwyn

200px|de|bawd|Mwynau
Yr hyn sy'n gwahaniaethu **mwynau** (hefyd: **mwnau**) a cherrig yw'r ffaith fod mwnau yn cynnwys crisialau.

### Mathau o fwynau 
* Calsit
* Cwarts
* Graffit
* Gypswm
* Halen
* Ffelsbar
* Pyrit
* Talc
Y Mwmbwls

Pentref mawr a chymuned yn Sir Abertawe, Cymru, yw **Mwmbwls** ()(Saesneg: *(The) Mumbles*). Credir fod yr enw yn tarddu o'r gair Ffrangeg *mamelles* ("bronnau"), enw a roddwyd ar y llecyn gan y Normaniaid ar ddiwedd yr 11g.

Saif y pentref ar lan Bae Abertawe, ar ymyl penrhyn Gŵyr.

Mae'r Mwmbwls yn enwog heddiw fel y dref lle cafodd Catherine Zeta Jones, seren ffilm a gwraig Michael Douglas, ei geni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

General view, Mumbles, Wales-LCCN2001703523.jpg|Ffotograff o tua 1890-1900
Mumbles Pier - geograph.org.uk - 220992.jpg|Pier y Mwmbwls

Mumbles wales 750px.jpg|Y Mwmbwls
Mumbles3.jpg|Gorsaf Bad Achub

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Bonnie Tyler, cantores
* Catherine Zeta Jones, actores
* Ian Hislop, newyddiadurwr a golygydd
* Joanna Page, actores
* Mal Pope, cerddor

bawd|500px|dim|Pier y Mwmbwls a'i Oleudy

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Abertawe
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Traethau Cymru
Hen Dywodfaen Coch

Carreg sy'n bwysig iawn ar gyfer paleontoleg yw **Hen Dywodfaen Coch**. Ceir haenau Hen Dywodfaen Coch yng Nghymru, Yr Alban, gorllewin a gogledd Lloegr ac yn ardal Omagh, Gogledd Iwerddon. Mae'n garreg waddodol liw goch neu frown a ffurfiwyd yn ystod y Cyfnod Defonaidd.

Mae Hen Dywodfaen Coch yn waddod creigiau Silwraidd wedi'u herydu ar ôl i'r tir godi mewn canlyniad i ffurfiad Pangaea ac wedi casglu mewn dŵr (efallai mewn deltâu afonydd). Mae haenau Hen Dywodfaen Coch yn gallu bod yn drwchus iawn (hyd at 11,000m mewn rhai lleoedd) ac mae llawer o ffosilau yn y garreg.

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg gwnaeth Henry Thomas de la Beche, Roderick Murchison ac Adam Sedgwick astudiaethau ar yr Hen Dywodfaen Coch.

Categori:Creigiau gwaddod
Castell-nedd (etholaeth Senedd Cymru)

Mae **Castell-nedd** yn Etholaeth Senedd Cymru yn rhanbarth etholiadol Cynulliad Gorllewin De Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

## Aelodau 
* 1999 – 2016: Gwenda Thomas (Llafur)
* 2016 – presennol: Jeremy Miles (Llafur)

## Canlyniadau Etholiad
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
## Gweler hefyd
*Castell-nedd (y dref)
*Castell-nedd (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru