open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heini Gruffudd

Awdur, athro ac ymgyrchydd iaith o Gymru yw **Gwilym Heini Gruffudd** (ganwyd 3 Mawrth 1946).

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd yn Nolgellau yn fab i’r llenorion a’r Eifftolegyddion Kate Bosse-Griffiths a John Gwyn Griffiths. Symudodd y teulu yn fuan wedyn i Abertawe, wedi i'w dad gael ei benodi'n ddarlithydd  cynorthwyol yn y Clasuron yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe. Mae ganddo frawd hŷn Robat Gruffudd.

Bu'n athro yn Ysgol Gyfun Ystalyfera, Abertawe. Yn 1979 dyfeisiodd y gêm fwrdd 'Gêm y Steddfod' a ddarluniwyd gan Elwyn Ioan. Rhwng 1990 a 2003 roedd yn ddarlithydd yn Adran Addysg Barhaus i Oedolion Prifysgol Abertawe.

Mae wedi llunio nifer o gyrsiau ar gyfer dysgu Cymraeg ac mae ei gyhoeddiadau yn cynnwys *Welsh is Fun!*, the *Welsh Learner’s Dictionary* a *Street Welsh*. Mae'n awdur y llyfr poblogaidd *Enwau Cymraeg i Blant*. Seiliwyd ei waith ar ymchwil academiadd cadarn a daeth yn awdurdod rhyngwladol yn ei faes. Cafodd ei wahodd i arwain gweithdai ar draws y byd, yn enwedig yn yr Unol Daleithiau.

Mae hefyd wedi bod yn ymgyrchydd dros addysg Gymraeg yn enwedig yn ardal Abertawe. Bu'n gadeirydd cenedlaethol Rhieni Dros Addysg Gymraeg (RhAG). Roedd yn un o sefydlwyr Tŷ Tawe, Canolfan Gymraeg Abertawe, yn 1987. Mae hefyd yn un o sylfaenwyr a Chadeirydd y mudiad Dyfodol i'r Iaith.

Mae wedi cyhoeddi cyfrol *Yr Erlid* sy'n adrodd hanes teulu ei fam yng nghyfnod erlid y Natsïaid. Enillodd y llyfr wobr Llyfr y Flwyddyn yn 2013. Adroddwyd yr hanes mewn rhaglen ddogfen *Y Trên i Ravensbruck* a enillodd ddwy wobr BAFTA.

Ar ôl ymddeol yn gynnar o'r brifysgol, mae’n parhau i weithio fel cyfieithydd ac ymgynghorydd iaith. Roedd yn un o sefydlwyr Dyfodol yr Iaith yn 2012, mudiad pwyso a lobio yn ymgyrchu dros yr iaith Gymraeg. Cafodd y mudiad ei lansio yn swyddogol yn Eisteddfod Genedlaethol Bro Morgannwg. Ef yw Cadeirydd y corff.https://www.dyfodol.net/pwy-ydym-ni/

## Anrhydeddau
Cafodd ei dderbyn i'r Orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003. Yn 2015 fe'i wnaed yn Gymrodyr er anrhydedd gyda'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Derbyniodd Gymrodoriaeth er Anrhydedd gan Brifysgol Aberystwyth yng Ngorffennaf 2017.

## Bywyd personol
Mae ganddo bedwar o blant - Efa, Nona, Anna a Gwydion.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Mewn Sgwrs â: Heini Gruffudd a Phrif Weithredwr o’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol Efa Gruffudd Jones; Erthygl ddwyieithog

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Ble Rwyt Ti'n Myned?

Cân werin draddodiadol yw '''''Ble Rwyt Ti'n Myned?''''' Mae awdur y geiriau a chyfansoddwr y dôn yn anhysbys.

Gwnaethpwyd y gân yn destun sbort yn y gyfres Cymreig Anturiaethau Syr Wynff a Plwmsan ar S4C yn ôl yn yr 80au.

## Geiriau

"Ble 'r wyt ti'n myned yr eneth ffein ddu?"
"Myned i odro, O, Syr." Mynte hi.
"O'r ddwy foch goch, a'r ddau lygad du,
Draw wrth droed y mynydd y gwelais i hi."

"Gaf fi ddod gyda thi, yr eneth ffein ddu?"
"Gwnewch fel y mynnoch, O, Syr." Mynte hi.
"O'r ddwy foch goch, a'r ddau lygad du,
Draw wrth droed y mynydd y gwelais i hi."

"Gaf fi roi cusan iti, yr eneth ffein ddu?"
"Beth ydyw hwnnw, O, Syr?" Mynte hi.
"O'r ddwy foch goch, a'r ddau lygad du,
Draw wrth droed y mynydd y gwelais i hi."

"Gaf fi dy briodi, yr eneth ffein ddu?"
"Os bydd Mam yn foddlon, O, Syr!" Mynte hi.
"O'r ddwy foch goch, a'r ddau lygad du,
Draw wrth droed y mynydd y gwelais i hi."

"Beth yw dy ffortiwn, yr eneth ffein ddu?"
"Dim ond yr hyn a welwch, O, Syr!" Mynte hi.
"O'r ddwy foch goch, a'r ddau lygad du,
Draw wrth droed y mynydd y gwelais i hi."

"Yna ni'th briodaf, yr eneth ffein ddu!"
"Ni ofynnais i chwi, O, Syr." Mynte hi.
"O'r ddwy foch goch, a'r ddau lygad du,
Draw wrth droed y mynydd y gwelais i hi." 

Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Blewyn Glas (cân)

Cân werin draddodiadol yw ***Blewyn Glas***.

## Geiriau

Blewyn glas ar Afon Dyfi
(ffal-di-re-di-ro, ffal di rei di rei di ral)
Hudodd lawer fuwch i foddi,
(ffal-di-re-di-ro, ffal di rei di rei di ral)...

## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Felodrom Cenedlaethol Cymru

Arena dan do yng Nghasnewydd yw **Felodrom Cenedlaethol Cymru** a leolir ym Mhentref Chwaraeon Rhyngwladol Casnewydd, Llyswyry. Mae adnoddau'r Felodrom yn cynnwys trac 250 metr dan do wedi ei wneud o binwydd Siberiaidd, ystafell digwyddiadau/stiwdio ddawns, ystafell bwysau rhad ac am ddim, ystafell ffitrwydd, ystafell profi cyffuriau ac arena chwaraeon amlbwrpas dan do.

Mae ganddi seddi ar gyfer 500 o wylwyr. Mae Felodrôm Casnewydd yn gartref i Bencadlys Beicio Cymru a Chlwb Beicio Velo Ieuenctid Casnewydd .

Mae trac awyr agored beicio speedway wedi ei leoli yn y Felodrom.

Defnyddiwyd y Felodrom gan y tîm beicio Prydeinig ar gyfer ei gwersylloedd paratoi cyn Gemau Olympaidd yr Haf 2008, 2012 a 2016.

Cyhoeddwyd ym mis Awst 2018 y byddai'r Felodrôm yn cael ei hail-enwi ar ôl enillydd Cymreig cyntaf y Tour de France, sef Geraint Thomas.

## Dolenni allanol 
* Felodrom Cenedlaethol Cymru 
* Clwb Beicio Velo Ieuenctid Casnewydd  

## Cyfeiriadau 
Categori:Seiclo yng Nghymru
Categori:Meysydd chwaraeon Cymru
Silwair

bawd|Bêls silwair

Porthiant sydd wedi eplesu a'i storio ac yn gallu cael ei ddefnyddio i fwydo gwartheg, defaid ac anifeiliaid eraill sy'n cnoi cil yw **silwair**.  Mae'n eplesu ac yn cael ei storio trwy broses sy'n cael ei alw'n silweirio, ac fel arfer wedi'i wneud o gnydau gwaith, gan gynnwys indrawn, sorghwm neu rawn eraill, gan ddefnyddio'r planhigyn gwyrdd i gyd (ac nid y grawn yn unig). Gellir gwneud silwair o nifer o gnydau maes.

Mae silwair yn cael ei gynhyrchu trwy un neu ragor o'r dulliau canlynol: gosod tyfiant gwyrdd sydd wedi'i dorri mewn seilo neu bydew; llwytho'r tyfiant mewn pentwr mawr a'i wasgu i lawr er mwyn clirio cymaint o ocsigen â phosib, ac yna'i orchuddio â phlastig; neu trwy lapio bêliau mawr crwn gyda ffilm plastig.

## Hanes
Er bod rhai wedi dechrau mabwysiadu’r dechneg newydd o wneud byrnau silwair yn hanner cynta’r 1980au, haf trychinebus o wlyb 1985 a’r anhawster cael tywydd i wneud y byrnau bach arferol fu’n gyfrifol am y newid mawr. Buddsoddodd contractwyr yn y drefn newydd, ac o’i chael yn llwyddiant ac yn hwylus ("ta ta" dibynnu ar y tywydd a gorfod llwytho byrnau bach i drelar!) fe’i mabwysiadwyd gan bawb bron o hynny ymlaen. Ambell un yn dal i wneud byrnau bach am rai blynyddoedd wedyn ond llawer o ffermwyr yn buddsoddi yn eu peiriannau eu hunain.

Dyma flas ar dymor "trychinebus" hel gwair 1985:
Harlech: 8 Gorffennaf 1985: Dechra torri gwair LLety Peryg. Ychydig glaw. 9fed Sych. 10fed Ychydig glaw. 11eg Glaw ar adegau. 12fed Glaw nos a bora ar adegau. 13eg Cawod nos. 14eg Dafnau.
Roedd y defnydd o silwair yn achubiaeth ac yn chwyldro er yn dod atom efo problemau amgylcheddol.[https://www.llennatur.cymru/Content/Upload/cylchgrawn-150.pdf ]

## Cyfeiriadau 
Categori:Porthiant
Categori:Amgylchedd
Categori:Amaeth
Sglera

300px|bawd|Llygad ddynol gyda'r iris a'r sglera yn wyn bob ochr iddo
Y **sglera**, hefyd yn cael ei adnabod fel **gwyn y llygad**, yw'r haenen allanol amddiffynnol, ffibrog ac anhryloyw o'r llygad ddynol sy'n cynnwys colagen a pheth ffibr elastig. Mewn bodau dynol, mae'r holl sglera yn wyn ac yn cyferbynnu gyda'r iris. Mewn mamaliaid eraill, fodd bynnag, mae'r rhan weladwy o'r sglera yn cyfateb i'r iris, felly nid yw'r gwyn fel arfer i'w weld. Yn natblygiad yr embryo, mae'r sglera yn deillio o'r gwrym naturiol. Gyda phlant, mae'n deneuach ac yn dangos rhywfaint o'r pigment oddi tano, gan ymddangos ychydig yn las. Gyda henoed, mae cramen frasterog ar y sglera yn gwneud iddo ymddangos ychydig yn felyn. Gall sglera melyn hefyd fod yn symptom o'r clefyd melyn. Mewn rhai achosion difrifol a phrin o fethiant y arennau a'r afu, gall y sglera droi yn ddu. Gall lliw y croen hefyd ddylanwadu ar liw y sglera, o ganlyniad i liw melanin.

Yn y llygad ddynol mae'n eitha anghyffredin i gael iris sy'n ddigon bychan i'w gweld yn gyfan gwbl yn erbyn y sglera. Mae hyn yn ei gwneud yn haws i un person weld i ba gyfeiriad mae person arall yn edrych, ac mae'r hypothesis llygaid cydweithiol yn awgrymu bod hyn wedi esblygu fel dull o gyfathrebu aneiriol.Mae'r gair sclera yn tarddu o'r gair Groeg *skleros*, sy'n golygu 'caled'.

## Cyfeiriadau
Categori:Llygad
Citroën 2CV

[chwith|bawd|250px|Sawl 2CV yn [Fforest Llandegla  ]]
bawd|250px
Mae’r **Citroën 2CV** yn gar rhad a syml, cynhyrchwyd gan gwmni Citroën rhwng 1948 a 1990 gyda pheiriant wedi oeri gan awyr. Bwriad y cwmni oedd eu gwerthu i ffermwyr; roedd defnydd o geffyl a throl dal yn gyffredin yng nghefn gwlad Ffrainc.

Daeth y syniad gwreiddiol o Pierre-Jules Boulanger, dirprwy-bennaeth y cwmni. Gofynnodd am gar addas i ffyrdd y cefn gwlad, i gludo 4 o bobl a 50 cilogram o gynnyrch, yn defnyddio dim mwy na 5 litr o betrol i fynd 100 cilomedr.  Bwriadwyd gwerthu’r car ym 1939, ond oherwydd yr Ail Ryfel Byd roedd rhaid aros tan 1948.

## Cyfeiriadau
Categori:Ceir
Categori:Citroën
Boneddwr Mawr o'r Bala

Cân werin draddodiadol yw '''''Boneddwr Mawr o'r Bala'''''.

## Geiriau

Boneddwr mawr o’r Bala
Ryw ddiwrnod aeth i hela
Ar gaseg denau ddu
Ar gaseg denau ddu.
Ha ha ha ha ha
Ar gaseg denau ddu.

Carlamodd yr hen gaseg
O naw o’r gloch tan ddeuddeg
Heb unwaith godi pry.

O’r diwedd cododd lwynog
Yn ymyl tŷ cymydog
A’r corn a roddodd floedd.

Yr holl fytheid redasant
A’r llwynog coch ddaliasant
Ond ci rhyw ffarmwr oedd.

Wrth ddod yn ol o’r hela,
Daeth y boneddwr tila
I groesi hen bont bren.

Ond ‘chana i ddim ychwaneg
Fe syrthiodd efo’i gaseg
I’r afon dros ei ben.

Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Lletem

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wedge-1.jpg|bawd|Lletem i hollti coed
Erfyn siâp triongl a phlân ar oleddf cludadwy yw **lletem**. Un o'r chwe pheiriant syml clasurol yw hi. Gellir ei defnyddio i wahanu dau wrthyrch neu rannau o wrthrych, i godi gwrthrych neu i ddal gwrthrych yn ei le. Mae'n gweithio drwy drawsnewid grym a roddir ar y pen di-fin i mewn i rymoedd sy'n berbendicwlar i'w hwynebau ar oleddf. Rhoddir mantais fecanyddol lletem gan gymhareb o hyd ei holeddf i'w lled. Er y gallai lletem fer ag ongl lydan gyflawni nod yn gynt, mae eisiau mwy o rym nag sydd ar letem hir ag ongl gul.

## Cyfeiriadau 
Categori:Peiriannau syml
Y Castell Gwyn

Castell Normanaidd wedi'i ddadfeilio yw **Y Castell Gwyn** a adnabyddir hefyd dan yr enw **Castell Llandeilo**, ac a leolir ger pentref Llandeilo Gresynni, Sir Fynwy.

Un o Dri Chastell Gwent (ynghyd â Chastell y Grysmwnt a Chastell Ynysgynwraidd) a sylfaenwyd gan y Normaniaid tua dechrau’r 12g yw'r castell hwn. Codwyd y castell er mwyn amddiffyn eu ffordd i mewn i dde Cymru - o'u pencadlys yn Henffordd - yn eu hymdrech i oresgyn Cymru. Mae'n fwy na phosib mai William fitz Osbern, iarll Henffordd a'i comisiynodd. Ceir dau gastell arall gerllaw, sy'n perthyn i'r un cyfnod: Castell y Grysmwnt a Chastell Ynysgynwraidd. Atgyfnerthwyd y cestyll hyn yn 1135, yn dilyn ymosodiadau gan y Cymry brodorol, a chrewyd Arglwyddiaeth y Tri Chastell.

Yn 1201 rhoddodd John, brenin Lloegr y castell i Hubert de Burgh. Newidiodd ddwylo yn ystod y degawdau dilynol, ac atgyfnerthwyd y castell yn y cyfnod hwn. Galwyd y castell gan yr hanesydd Paul Remfry yn esiampl wych o beirianneg milwrol. Yn 1267 trosglwyddwyd y castell i Edmund, iarll Lancaster a bu yn nwylo'r iarllaeth hyd at 1825.

Erbyn y 16g roedd yn dechrau dadfeilio. Aeth i ofal Cadw ar 19 Tachwedd 1953 (cyfeirnod 2079).

bawd|dim|320px|Cynllun y castell: A – y ward allanol; B – y porthdy allanol; C – y ffos; D – y ward mewnol; E – lleoliad ail ward allanol; F – cornwaith

## Gweler hefyd
* Castell y Grysmwnt
* Castell Ynysgynwraidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Fynwy
Categori:Cadw
Categori:Castellgwyn
Gwyn
Gwyn
Cyfrifiaduron Sycharth

[bawd|Clawr blaen [CD-ROM *Y Celtiaid* (fersiwn 2003).]]
Roedd **Cyfrifiaduron Sycharth** (hefyd: Cyhoeddiadau Sycharth) yn gwmni meddalwedd Cymraeg (yn bennaf), a oedd yn creu ac yn marchnata cynnyrch digidol rhwng 1997 a 2008. Roedd y cwmni wedi'i leoli yn Rhuthun a Llangollen ac ar un cyfnod yn cyflogi tua 11 o bobl. Gwerthwyd rhai o'u cynnyrch ar wefan Gwales.

Cychwynnwyd y cwmni gan Robin Owain a gadwodd ei swydd fel prifathro yn 2000 er mwyn canolbwyntio ar greu meddalwedd, yn bennaf ar gyfer ysgolion.

## CDRomau

Clawr blaen CD-ROM Oes y Cestyll - Age of Castles CD-ROM in Welsh - Front only.jpg|*Oes y Cestyll* ISBN 0 9526481 8 0
Clawr blaen a chefn CD-ROM Y Celtiaid - Front and back cover of CD-ROM From Celts to Vikings.jpg|*Y Celtiaid* ISBN 0 9526481 5 6
'Not Another War' disk in open case published by Avant Garde - Sycharth CD-ROM 2004.jpg|*Not Another War* ISBN 0 9526481 9 9 
'Not Another War' front cover published by Avant Garde - Sycharth CD-ROM 2003.jpg|''Not Another War' ISBN 0 9526481 9 9
Hysbyseb Golwg 2002.jpg|Hysbeseb yn *Golwg* yn 2002

## Cyfeiriadau 
Categori:Mentrau Busnes
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Meddalwedd Cymraeg
Paredd (mathemateg)

Mewn mathemateg, ceir dau gategori o fewn **paredd** (o'r Saesneg *parity*): eilrifau (-2, 0, 2, 4, 6, 8, 566...) ac odrifau (-3, -1, 1, 3, 5, 7, 387...) Arferid defnyddio'r termau 'rhwydd' ac 'afrwydd' yn y Gymraeg hyd at y 70au.

Pan fo cyfanrif yn cael ei rannu gyda 2 a'r ddwy ochr yn hafal, mae'r ddwy ochr (neu'r ddau hanner) yn eilrif ee 
:cyfanrif = 8
:rhennir ef yn ddwy ran cyfartal
:ceir 4 ym mhob rhan
:mae 4 yn eilrif.

I'w roi mewn geiriau eraill: mae 6 yn eilrif oherwydd nid oes gweddill pan gaiff ei rannu gyda 2.

Diffiniad mwy ffurfiol o eilrif yw'r canlynol: cyfanrif ar ffurf *n*&nbsp;=&nbsp;2*k*, gyda'r *k* yma'n nodi'r cyfanrif.

Gellir wedyn dangos bod odrif yn gyfanrif o'r ffurf *n*&nbsp;=&nbsp;2*k*&nbsp;+&nbsp;1. Mae'n bwysig nodi bod y diffiniad uchod o baredd yn berthnasol i rifau cyfanrif yn unig, felly ni ellir ei gymhwyso i rifau fel 1/2 (hanner), 4.201 ayb.

Gellir diffinio'r setiau o eilrifau ac odrifau fel a ganlyn:

* **Eilrif**&nbsp;=\{ 2k: k \in \mathbb{Z} \}
* **Odrif**&nbsp;=\{ 2k+1: k \in \mathbb{Z} \}

## Cyfeiriadau
Categori:Paredd (mathemateg)
Categori:Rhifyddeg elfennol
Crosio

bawd|Manylyn o liain bwrdd o waith crosio a wnaed ym Mhortiwgal, tua 1970.
Ffurf ar wniadwaith yw **crosio** sydd yn broses o greu ffabrig trwy gyd-gloi dolenni o edau, edafedd, neu geinciau o ddeunyddiau eraill gan ddefnyddio bachyn crosio.

Mae'r enw yn deillio, drwy'r Saesneg, o'r term Ffrangeg *crochet*, sy'n golygu "bachyn bychan". Gall bachyn fod wedi'i wneud o fetel, pren neu blastig, ei weithgynhyrchu yn fasnachol neu gynhyrchu mewn gweithdy crefft.  

Y gwahaniaeth mwyaf rhwng crosio a gweu, ar wahân i'r offer sy'n cael ei ddefnyddio, yw bod pob pwyth wrth grosio yn cael ei gwblhau cyn y nesaf, tra bod nifer o bwythau yn cael eu cadw ar agor ar yr un pryd wrth weu.  

Daw'r enghreifftiau cynharaf o waith crosio o'r 19g. Mae'r cyfarwyddiadau cyhoeddiedig cynharaf ar gyfer crosio yn ei ffurf bresennol i'w canfod mewn rhifyn o'r cylchgrawn Iseldireg *Penélopé* a gyhoeddwyd yn 1823. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwniadwaith
Prawf uniongyrchol

Mewn **prawf uniongyrchol**, o fewn mathemateg, deuir i gasgliad trwy gyfuno'r gwirebau, y diffiniadau a'r theoremau cynharach mewn dull rhesymegol. Er enghraifft, gellir defnyddio prawf uniongyrchol i bennu bod cyfanswm dau eilrif bob amser rhoi ateb sy'n eilrif:

Ystyriwch ddau gyfanrif sy'n eilrifau x ac y. Gan eu bod yn eilrifau, gellir eu hysgrifennu fel *x = 2a* a *y = 2b*, yn y drefn honno, ar gyfer cyfanrifau (*integers*) *a* a *b*. Yna mae'r swm *x + y = 2a + 2b = 2 (a + b)*. Felly mae gan *x + y* y rhif 2 fel ffactor ac, yn ôl diffiniad, yn eilrif. Felly, mae cyfanswm dau eilrif yn rhoi ateb sy'n eilrif.

Mae'r prawf hwn yn defnyddio'r diffiniad o gyfanrifau sy'n eilrifau, mae nodweddion y cyfanrif caeedig o fewn adio a lluosi, ac o fewn dosbarthedd.

Y gwrthgyferbyniad yw prawf anuniongyrchol, neu gwmpasog, a all ddechrau gyda rhai senarios damcaniaethol ac yna symud ymlaen i ddileu'r ansicrwydd ym mhob un o'r senarios hyn hyd nes y bydd casgliad cadarn wedi'i orfodi. Er enghraifft, yn lle dangos yn uniongyrchol * p * ⇒ * q *, mae un yn profi ei gwrthosodiad (*contrapositive*) ~ * q * ⇒ ~ * p * (mae un yn tybio ~ * q * ' ac yn dangos ei fod yn arwain at ~ * p *). Gan fod * p * ⇒ * q * a bod ~ * q * ⇒ ~ * p *yn gyfwerth gan yr egwyddor o resymeg trawsddodiad (*transposition*), mae * p * ⇒ * q * yn cael ei brofi'n anuniongyrchol.

Mae dulliau prawf nad ydynt yn uniongyrchol yn cynnwys:
* prawf drwy wrthddywediad (*Proof by contradiction*)
* prawf drwy ddisgyniad anfeidraidd (*proof by infinite descent*).

Mae dulliau prawf uniongyrchol yn cynnwys:
* prawf trwy ollwng (*proof by exhaustion*) a
* phrawf drwy anwythiad mathemategol (*proof by induction*).

## Cyfeiriadau
Categori:Profion mathemategol
Categori:Rhesymeg
Gwlith

bawd|Gwlith ar ddeilen
**Gwlith** yw dŵr ar ffurf diferion sy'n ymddangos ar wrthrychau tenau sydd yn yr awyr agored yn ystod y bore neu gyda'r nos. Mae'n digwydd o ganlyniad i gyddwyso. Wrth i'r arwyneb oeri trwy belydru gwres, mae lleithder atmosfferig yn cyddwyso ar raddfa gynt nag y mae'n anweddu, ac yn ffurfio diferion o ddŵr o ganlyniad.

Os yw'r tymhered yn ddigon isel, gall gwlith ffurfio fel rhew; gelwir y ffurf hon yn barrug.

Oherwydd bod perthynas rhwng gwlith a thymheredd arwynebau, mae'n fwy amlwg ddiwedd yr haf ar arwynebau nad ydynt yn cael eu cynnhesu gan wres sydd wedi'i ddargludo o'r ddaear, fel glaswellt, dail, rheiliau, toeau ceir, a phontydd.

Nid ddylid cymysgu rhwng gwlith a dafnu, sef y proses sy'n caniatau i blanhigion ryddhau gormodedd o ddŵr allan o'u dail. Defnyddir teclyn o'r enw drosometer i fesur gwlith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyodiad
Prawf lluniadol

Mae **prawf trwy luniadau**, neu weithiau **brawf lluniadol** neu **brawf trwy esiampl** (Saesneg: *Constructive proof*) yn un o'r profion a ddefnyddir i brofi (neu wrthbrofi) datganiad mathemategol.

Mae'r prawf yn adeiladu enghraifft goncrid gydag nodwedd sy'n dangos bod rhywbeth sydd â'r nodwedd hwnnw'n bodoli. Er enghraifft, profodd Joseph Liouville, fodolaeth rhifau trosgynnol (*transcendental numbers*) trwy lunio enghraifft eglur. Gellir ei ddefnyddio hefyd i adeiladu gwrthgyferbyniad i wrthbrofi cynnig bod gan bob elfen nodwedd benodol.

I roi hyn mewn geiriau eraill:
Mewn mathemateg, mae prawf lluniadadol yn ddull o brofi sy'n dangos bodolaeth gwrthrych mathemategol trwy greu neu ddarparu dull ar gyfer creu'r gwrthrych. Mae hyn yn groes i brawf an-lluniadol (*non-constructive proof*), a elwir hefyd yn 'brawf bodolaeth' neu 'theori bodolaeth pur') sy'n profi bod rhyw fath o wrthrych yn bodoli heb roi enghraifft ohono.

Mae rhai profion an-lluniadol yn dangos os yw cynnig penodol yn ffug, yna mae gwrthddywediad yn codi; o ganlyniad mae'n rhaid i'r cynnig fod yn wir (prawf trwy wrthddywediad). Fodd bynnag, mae'r egwyddor o ffrwydrad (*ex falso quodlibet*) wedi'i dderbyn mewn rhai mathau o fathemateg lluniadol, gan gynnwys greddfiaeth (*intuitionism*).

Hynny yw, mae athroniaeth adeileddiaeth yn athroniaeth fathemategol sy'n gwrthod pob prawf ond prawf lluniadol mewn mathemateg. Mae hyn yn arwain at gyfyngiad ar y dulliau prawf a ganiateir ac ystyr gwahanol i'r termau. Er enghraifft, mae gan y term "neu" ystyr cryfach mewn mathemateg lluniadol nag mewn clasurol).

## Termau
Mae'r gair 'lluniad' yn her air Cymraeg a gofnodir yn gyntaf yn Llyfr Coch Hergest (15g), ac sy'n tarddu o air cynharach 'llun'' sef siâp, ffurf; gall olygu 'creu' 'adeiladwaith', 'diagram', cynllun'. Mae ganddo gysylltiad gyda'r maes adeiladu.

:Gofal! Adeileddiaeth (*Constructivism*); 'lluniadaeth'. O fewn y maes athroniaeth mathemateg, mae adeileddiaeth yn mynnu bod angen dod o hyd i (neu "adeiladu") gwrthrych mathemategol i brofi ei fod yn bodoli.

## Cyfeiriadau
Categori:Profion mathemategol
Rhif trosgynnol

[bawd|363x363px|Y cysonyn mathemategol [Pi (π) yw'r rhif trosgynnol mwyaf amlwg.]]
Mewn mathemateg, mae **rhif trawsgynnol** yn rhif real neu gymhlyg nad yw'n algebraidd. Y rhifau trawsryweddol mwyaf adnabyddus yw [[Pi|]] ac *e*. Er mai dim ond llond dwrn o wahanol fathau o niferoedd trosgynnol y gwyddom amdanynt (yn rhannol oherwydd y gall fod yn hynod o anodd dangos bod nifer benodol yn drosgynnol), nid ydynt yn brin. Yn wir, mae bron pob un o'r rhifau real a chymhleth yn drosgynnol, gan y gellir cyfri'r rhifau algebraidd, tra na ellir cyfri'r setiau o rifau real a chymhleth.

Mae'r holl rifau trawsgynnol real yn afresymol, gan fod yr holl rifau cymarebol yn algebraidd. Nid yw'r gwrthwyneb yn wir: nid yw'r holl rifau afresymol yn drosgynnol; ee, mae ail isradd 2 yn rhif afresymol ond nid yn drawsgynnol, gan ei bod yn ateb o'r hafaliad polynomial . Rhif anghyffredin arall nad yw'n drawsgynnol yw'r gymhareb euraidd (*golden ratio*), \varphi neu \phi, gan ei fod yn ddatrysiad o'r hafaliad polynomial .

## Hanes
Ymhlith y mathemategwyr a fu'n flaenllaw yn y maes hwn mae: Johann Heinrich Lambert (1768), Joseph Liouville (1844 ac yn 1851), Charles Hermite (1873), Georg Cantor (1874), Ferdinand von Lindemann (1882), David Hilbert (1900) ac Alan Baker yn y 1960au.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhifau trosgynnol
Ail isradd

bawd|dde|168px|Y mynegiad mathemategol "Prif ail isradd o *x*"
).]]

O fewn mathemateg, mae **ail isradd** unrhyw rif (*a*)  yn rhif (*y*) fel bod ***y***2 = ***a***. Mewn geiriau eraill, mae nifer * y * mae ei sgwâr (sef canlyniad lluosi'r rhif gydag ef ei hun, neu ) yw * a *. Er enghraifft, mae 4 a -4 yn ail isradd o 16 oherwydd .

Mae gan bob rhif real sydd ddim yn negydd * a * eilrif unigryw, a elwir yn 'y prif ail isradd' ', a ddynodir gan , lle mae √ yn cael ei alw y 'symbol sylfaenol' (*radical sign* neu *radix*). Er enghraifft, y prif ail isradd o 9 yw 3, a ddynodir gan  = 3, oherwydd  ac nid yw 3 yn negydd. Gelwir y term (neu rif) y mae ei ail isradd yn cael ei ystyried yn *radicand *. Y radicand yw'r nifer neu'r mynegiant o dan yr arwydd radical, yn yr enghraifft hon (9).

Mae gan bob rhif positif ddau ail isradd: √a, sy'n bositif, a -√a, sy'n negydd. Gyda'i gilydd, mae'r ddau ail isradd hyn wedi'u dynodi fel ± √a. Er mai dim ond un o'i ddwy ail isradd yw'r prif ail isradd, caiff y dynodiad "ail isradd" ei ddefnyddio'n aml i gyfeirio at y prif ail isradd. Ar gyfer y posydd *a*, gellir ysgrifennu'r prif ail isradd hefyd mewn nodiant fel *a*.

Gellir trafod ail isradd rhifau negyddol o fewn fframwaith rhifau cymhlyg. Yn fwy cyffredinol, gellir ystyried ail isradd mewn unrhyw gyd-destun y diffinnir syniad o "sgwario" (lluosi rhif gydag ef ei hun) rhai gwrthrychau mathemategol, gan gynnwys algebrasau matrics, endomorffedd cylch ac ati.

;Enghraifft syml
Er enghraifft, 2 yw ail isradd 4, gan fod 2 wedi'i luosi gydag ef ei hunan yn gwneud 4; neu fe ellir dweud fod 2 wedi'i sgwario (22), yn gwneud 4:

2=\sqrt{4}
2^2=4

Rhoddir rhif o dan y symbol 
\sqrt{} i gyfeirio at ei ail isradd mewn fformiwlâu mathemategol.

## Cyfeiriadau
Categori:Mathemateg elfennol
Prawf trwy ollwng

:Gofal! Bathiad yw'r term hwn, gan nad oes, hyd y gwyddus, derm Cymraeg am *Proof by exhaustion*.
Un o'r dulliau o brofi (neu wrthbrofi) datganiad mathemategol yw **prawf trwy ollwng**.

Mewn mathemateg, mae mae'r casgliad yn cael ei sefydlu trwy ei rannu nifer gyfyngedig ('meidraidd') o weithiau, gan brofi pob un ar wahân. Gall nifer yr achosion weithiau fod yn enfawr. Er enghraifft, roedd y prawf cyntaf o'r 'pedwar theori lliw' yn brawf trwy ollwng â 1,936 o achosion. Roedd y prawf hwn yn ddadleuol oherwydd bod y rhan fwyaf o'r achosion yn cael eu gwirio gan raglen gyfrifiadurol, nid â llaw. Mae'r prawf byrraf a adnabyddir o'r pedwar lliw theorem (a wnaed yn 2011) yn 600 o achosion.

Mae hwn yn fath o brawf uniongyrchol (gweler uchod).

Mae prawf trwy ollwng yn cynnwys dau gam:

# Prawf bod y set o achosion yn golygu fod pob achos o'r datganiad sydd i'w brofi'n cyd-fynd ag amodau o leiaf un o'r achosion.
# Prawf o bob un o'r achosion.

Mewn theori, gellir defnyddio'r prawf trwy ollwng pryd bynnag y bydd nifer yr achosion yn gyfyngedig (neu'n 'feidraidd'; *finite*). Fodd bynnag, gan fod y rhan fwyaf o setiau mathemategol yn anfeidraidd, anaml iawn y defnyddir y dull hwn i gael canlyniadau mathemategol.

## Cyfeiriadau
Categori:Profion mathemategol
Rhif anghymarebol

[bawd|240px|Mae'r cyson mathemategol **[pi|** yn rhif anghymarebol sy'n gysonyn cyffredin mewn bywyd bob dydd.]]
[dde|bawd|240px|Mae'r rhif [Square root of 2| yn anghymarebol.]]

Mewn mathemateg, mae'r **rhifau anghymarebol** (*Irrational number*) yn cynnwys yr holl rifau real nad ydynt yn rifau cymarebol. Rhif anghymarebol, felly, yw gwrthwyneb rhif cymarebol. Rhif cymarebol yw'r rhifau a grëwyd o gymarebau (neu ffracsiynau) o gyfanrifau (*integers*). Pan fo'r gymhareb o hyd segment dwy linell yn **rhif anghymarebol**, disgrifir segmentau'r linell fel rhywbeth anghymesur, gan olygu nad oes dim yn gyffredin rhyngddynt o ran 'mesur'; nid oes hyd ("y mesur") y gellid ei ddefnyddio i fynegi hyd y ddau segment a roddwyd fel lluosrifau cyfanrif (*integer multiples*) ohono'i hun.

Ymhlith y rhifau anghymarebol mae:
*cymhareb [[Pi|]] o gylchedd cylch at ei diamedr,
*rhif Euler,
*y gymhareb aur *φ*
*ail isradd 2
*pob ail isradd o rifau naturiol, ar wahân i sgwariau perffaith.

Gellir dangos nad yw rhifau anghymarebol, pan fynegir eu bod mewn system rifol e.e. fel rhif degol, neu fathau naturiol eraill, yn dod i ben, nac yn ailadrodd, hy, ddim yn cynnwys dilyniant o ddigidau. Er enghraifft, mae cynrychiolaeth degol y rhif [[pi|]] yn dechrau gyda 3.14159, ond ni all unrhyw nifer meidraidd o ddigidiau gynrychioli [[pi|]] yn union, ac nid yw'n ailadrodd.

O ganlyniad i brawf Cantor na ellir cyfrif y rhifau real a bod modd cyfri y rhifau cymarebol, mae'n dilyn bod bron pob un o'r niferoedd real yn anghymarebol.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhifyddeg
Categori:Rhifau
Rhif real

dde|bawd|120px|A symbol of the set of **real numbers** (ℝ)
Mewn mathemateg, mae **rhif real** yn werth di-dor (neu ddiddiwedd) o faint, a all gynrychioli pellter ar hyd llinell. Cyflwynwyd yr ansoddair 'real' yn y cyd-destun hwn yn y 17g gan René Descartes, a oedd yn gwahaniaethu rhwng gwreiddiau real a dychmygol polynomials. Mae'r rhifau real yn cynnwys yr holl rifau rhesymegol, megis y cyfanrif -5 a'r ffracsiwn 4/3, a'r holl rifau afresymol, megis  (1.41421356 ..., ail isradd 2, rhif algebraidd afresymol). Mae'r rhifau afresymol yn cynnwys y rhifau trosgynnol, fel [[pi|]] (3.14159265 ...). Yn ogystal â mesur pellter, gellir defnyddio rhifau real i fesur meintiau megis amser, màs, egni, cyflymder, a llawer mwy.

Gellir ystyried y rhifau real fel pwyntiau ar linell diddiwedd hir o'r enw llinell rif neu linell real, lle mae'r pwyntiau sy'n cyfateb i gyfanrif yr un pellter oddi wrth ei gilydd. Gellir penderfynu ar unrhyw rif real drwy gynrychiolaeth degol, diddiwedd, fel 8.632, lle caiff pob digid olynol ei fesur mewn unedau un degfed maint yr un blaenorol. Gellir ystyried y llinell real fel rhan o'r haen gymhleth, ac mae rhifau cymhlyg yn cynnwys rhifau real.

bawd|center|350px|Gellir ystyried rhifau real yn bwyntiau ar linell ddiddiwedd.

Nid yw'r disgrifiadau hyn o'r rhifau real yn ddigon, o ran safonau modern mathemateg bur. Roedd darganfod diffiniad addas o'r holl rifau gwirioneddol (neu real) - oedd un o ddatblygiadau pwysicaf mathemateg yn y 19g. Y diffiniad gwirebol (*axiomatic*) safonol cyfredol yw bod rhifau real yn ffurfio maes gorchymyn unigryw Dedekind  hyd at yr isomorff, tra bod diffiniadau poblogaidd o rifau real yn eu hystyried fel dosbarthiadau cywerthedd o ddilyniannau Cauchy, toriadau Dedekind, neu gynrychioliadau degol diddiwedd. Mae'r holl ddiffiniadau hyn yn bodloni'r diffiniad gwirebol ac felly'n gyfwerth.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhifau
Categori:Geometreg algebraidd
Categori:Mathemateg elfennol
Anwythiad mathemategol

Dull o ymresymu, trwy dynnu casgliad o enghreifftiau mathemategol yw **anwythiad mathemategol**, sy'n un o'r profion mathemategol a ddefnyddir i brofi (neu wrthbrofi) datganiad mathemategol.

Er gwaethaf ei enw, mae anwythiad mathemategol yn ddull didynnu (*deduction*), nid ffurf o resymu anwythol. Mewn prawf trwy anwythiad mathemategol, profir un "achos sylfaenol", a phrofir "rheol anwytho" sy'n sefydlu bod unrhyw achos mympwyol yn awgrymu'r achos nesaf. Oherwydd y gall y rheol anwytho hwn gael ei gymhwyso dro ar ôl tro (gan ddechrau o'r achos sylfaenol profedig) gwelwn fod yr holl achosion yn medru cael eu profi. 
Mae hyn yn osgoi gorfod profi pob achos yn unigol. Amrywiad o anwythiad mathemategol yw profi drwy ddisgyniad anfeidraidd (*proof by infinite descent*), y gellir ei ddefnyddio, er enghraifft, i brofi anghysondeb ail isradd dau.

Cymhwysiad eitha cyffredin o brawf trwy anwythiad mathemategol yw profi bod nodwedd sy'n hysbys i ddal un rhif yn dal ar gyfer pob rhif naturiol:
Dywedwch mai {{math|1=**N** = {1,2,3,4,...}}} yw set o rifau naturiol, a  yw datganiad mathemategol sy'n ymwneud â'r rhif naturiol  sy'n perthyn i   fel bod
* **(i)**  yn gywir, h.y., bod  yn gywir am .
* **(ii)**  yn gywir pan fo  yn gywir, h.y., pan fo  yn gywir, awgrymir fod  yn gywir.
* **Yna, mae  yn gywir am BOB rhif naturiol .**

Defnyddir y term "prawf drwy anwythiad" yn aml, yn hytrach na'r llond ceg "prawd drwy anwythiad mathemategol".

## Cyfeiriadau
Categori:Profion mathemategol
Prawf drwy wrthddywediad

Mae **prawf trwy wrthddywediad** yn un o'r profion mathemategol a ddefnyddir i brofi (neu wrthbrofi) datganiad mathemategol. Mae'n fath o brawf anuniongyrchol sy'n sefydlu gwirionedd neu ddilysrwydd cynnig. Mae'n dechrau trwy dybio bod y cynnig cyferbyniol (neu groes) yn wir, ac yna'n dangos bod rhagdybiaeth o'r fath yn arwain at wrthddywediad.

Yn y prawf hwn, yna os yw rhan o ddatganiad yn wir, mae gwrthddywediad rhesymegol yn digwydd, felly mae'n rhaid i'r datganiad fod yn ffug. Mae enghraifft enwog o brawf trwy wrth-ddweud yn dangos bod \sqrt{2} yn rhif anghyfrifol:

Tybwch fod \sqrt{2} yn rhif rhesymegol, felly yn ôl diffiniad \sqrt{2} = {a\over b} lle mae *a* a *b* yn gyfanrifau di-sero heb ffactor cyffredin. (Os oes ffactor cyffredin, rhannwch y ddau rifydd a'r enwadur gan y ffactor hwnnw i'w ddileu, a'i ailadrodd nes nad oes ffactor cyffredin yn parhau. Drwy ddull ddisgyniad anfeidraidd (*infinite descent*), mae'n rhaid i'r broses hon ddod i ben.) Felly, b\sqrt{2} = a. Mae ail-isradd y ddwy ochr yn cynhyrchu 2*b*2 = *a*2. Felly mae  *a*2 yn eilrif, sy'n awgrymu fod yn rhid i *a* hefyd fod yn eilrif. Felly mae *a* = 2*c*, ble mae *c* hefyd yn gyfanrif. Mae amnewid i'r hafaliad gwreiddiol yn rhoi 2*b*2 = (2*c*)2 = 4*c*2 ac mae rhannu'r ddwy ochr gyda 2 yn rhoi *b*2 = 2*c*2. Ond, yna, drwy ddefnyddio'r un ddadl a chynt, gellir rhannu 2 gyda *b*2, felly mae'n rhaid fod *b* yn eilrif. Fodd bynnag, os yw *a* a *b* yn eilrifau, yna mae ganddyn nhw ffactor cyffredin, sef 2. Mae hyn yn **croes-ddweud** ein tybiaeth gwreiddiol, felly mae'n rhaid i ni ddod i'r canlyniad fod \sqrt{2} yn rhif anrhesymegol.

## Termau
Mae'r gair 'gwrthddywediad' yn deillio o'r gair bob-dydd 'gwrth-ddweud', a gelwir 'prawf drwy wrthddywediad' yn derm *reductio ad absurdum*, sef y Lladin am "trwy leihau i'r abswrd".

## Cyfeiriadau
Categori:Profion mathemategol
Categori:Rhesymeg
Prawf tebygolrwydd

:Gofal! Bathiad yw'r term hwn, gan nad oes, hyd y gwyddus, derm Cymraeg am *Probabilistic proof*.
Mae **prawf tebygolrwydd** yn un o'r profion mathemategol a ddefnyddir i brofi (neu wrthbrofi) datganiad mathemategol. Mae'n dangos bod enghraifft yn bodoli, i sicrwydd, trwy ddefnyddio dulliau theori tebygolrwydd. Mae prawf tebygolrwydd, fel y 'prawf lluniadol', yn un o sawl ffordd i ddangos theoremau bodolaeth.

Ni ddylid drysu hyn â'r dadl bod theori 'yn ôl pob tebyg' yn wir, a 'dadl eglurder' ('plausibility argument').

Er nad yw'r rhan fwyaf o fathemategwyr yn credu bod y dystiolaeth tebygolrwydd hwn yn cyfrif fel prawf mathemategol dilys, mae rhai mathemategwyr ac athronwyr yn dadlau bod o leiaf rai mathau o dystiolaeth tebygolrwydd (megis algorithm prawf tebygolrwydd Rabin ar gyfer profi cynraddiaeth) cystal â phrofion mathemategol dilys.

Mae'r dull hwn bellach wedi ei gymhwyso i feysydd mathemateg eraill megis theori rhif, algebra llinellol, a dadansoddiad go iawn, yn ogystal â chyfrifiadureg (ee crynhoi ar hap) a theori gwybodaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Profion mathemategol
Rhif negatif

[bawd|Mae'r [Thermomedr hwn yn dangos tymheredd negyddol gan ei bod yn rhewiL −4°F Fahrenheit.]]
Mewn mathemateg, **rhif negatif** yw rhif real sy'n llai na sero.

Mae rhifau negatif yn rhan o ddau beth sy'n cwbwl groes i'w gilydd: y positif a'r negatif (hefyd 'negyddol' neu  'minws'). Os yw positif yn cynrychioli symud i'r dde, mae'r negydd yn cynrychioli symud i'r chwith. Os yw positif yn cynrychioli lefel uwch y môr, yna mae negatif yn cynrychioli lefel islaw'r môr. Fe'u defnyddir yn aml i gynrychioli maint colledion ariannol neu ddiffyg arian. Gellir ystyried  bod swm o arian sy'n ddyledus yn 'ased negatif', a bod gostyngiad o hyn-a-hyn yn cael ei ystyried fel 'cynnydd negatif'.

Yn y diagram a ganlyn, mae'r rhifau negatif mewn coch, i'r chwith o'r sero (*0*), yn dynodi minws
center|400px|The number line

Mae dau beth gwahanol yn aml yn cael ei ystyried fel positif a negatif. Yn y cyd-destun meddygol o ymladd tiwmor, gellid ystyried twf y tiwmor fel 'crebachu negatif'. Defnyddir niferoedd negatif i ddisgrifio gwerthoedd ar raddfa sy'n mynd islaw sero, megis graddfeydd Celsius a Fahrenheit ar thermomedr. Mae cyfreithiau rhifyddeg ar gyfer rhifau negatif yn sicrhau bod y cysyniad o synnwyr cyffredin yn cael ei adlewyrchu mewn rhifyddeg. Er enghraifft, - (- 3) = 3 oherwydd y gwrthwyneb y gwrthwyneb yw'r rhif gwreiddiol.

## Terminoleg
Defnyddir y gair **negatif** yn hytrach na 'negyddol' gan ''Eiriadur Termau'r'' Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhifau
Categori:Rhifyddeg sylfaenol
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yng Nghymru, 1900

Cynhaliwyd yr etholiad o 28 Medi hyd 24 Hydref 1900.

## Etholaethau 
## Is-etholiadau 1900 - 1906 
Mai 1901 - ar ddiswyddiad Dr. R. Harris drwy betisiwn.

Tachwedd 1904 - ar farwolaeth Syr W. Harcourt

## Cyfeiriadau
Categori:1900 yng Nghymru
1900
Tonsur

Yr arfer o eillio corun y pen, neu dorri rhywfaint o'r gwallt, er nod gostyngeiddrwydd neu ymroddiad crefyddol yw **tonsur** neu **gorunfoeliad**. Fel arfer câi'r corun ei eillio mewn defod neu seremoni dderbyn, i nodi bod yr unigolyn yn dechrau ar gyfnod o ddatblygiad crefyddol neu'n cael ei dderbyn i urdd grefyddol.

## Cristnogaeth 
bawd|200px|Darluniad o Sant Bartlemi gan Carlo Crivelli, sy'n dangos ei donsur (1473).
Bôn y gair tonsur yw *tōnsūra*, Lladin am dorri neu gneifio. Cafodd ei arfer i dderbyn clerigwyr yn yr Eglwys Babyddol o'r Oesoedd Canol Cynnar hyd at ei ddiddymu gan y Pab Pawl VI yn 1973. Yn yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, defnyddir y tonsur yn rhan o ordeiniad y llëwr.

Tair ffurf ar y tonsur sydd i'w cael yn yr eglwysi Cristnogol: y tonsur Rhufeinig, neu donsur Sant Pedr; y tonsur Groegaidd, y tonsur Dwyreiniol, neu donsur Sant Pawl; a'r tonsur Celtaidd, neu donsur Sant Ioan. Mae'r tonsur Rhufeinig naill ai'n eillio'r pen i gyd neu eillio'r corun gan adael rhimyn o wallt i symboleiddio'r goron ddrain. Yn ôl arfer y tonsur Groegaidd, câi'r pen i gyd ei eillio, ond bellach mae eglwysi'r dwyrain yn aml yn torri'r gwallt yn fyr. Ystyr tonsur Celtaidd, a arferai gan yr Eglwys Geltaidd, yw eillio'r pen o glust i glust, er nad yw ei union siâp yn glir o ffynonellau'r cyfnod. Enw dirmygus ar y tonsur Celtaidd yw tonsur Simon y dewin.

## Bwdhaeth 
Mae'r Bwdhydd yn derbyn tonsur pan fyddai'n cael ei dderbyn yn samanera (nofydd) ac eto yn bhikkhu (mynach).

## Hindŵaeth 
[bawd|chwith|200px|Bachgen â'i ben wedi eillio gan adael tusw ar y corun, a chyda'r [swastica wedi peintio ar y moelni.]]
Byddai bachgen o Hindŵ yn derbyn ei donsur cyntaf yn 2 oed, weithiau gan adael tusw o wallt ar gorun y pen. Derbynai'r tonsur yn draddodiadol gan Hindwiaid cyffredin i nodi defodau newid byd, a chan y rhai sy'n cael eu derbyn i urddau'r asgetigion.

## Jainiaeth 
Traddodiad gan fynachod Jainaidd yw i dynnu blew'r pen fesul un.

## Cyfeiriadau 
Categori:Defodau crefyddol
Categori:Mynachod
Categori:Steiliau gwallt
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yng Nghymru, 1906

Cynhaliwyd yr etholiad o 12 Ionawr hyd 8 Chwefror 1906.

## Etholaethau 
## Is-etholaethau 1906 - 1910 
Mehefin 1906 - ar benodiad J. Bryn Roberts yn Farnwr Llys Sirol.

Awst 1906 - ar benodiad Samuel Moss yn Farnwr Llys Sirol.

Gorffennaf 1908 - ar ddyrchafiad J. Wynford Philipps i Dŷ'r Arglwyddi.

Ebrill 1909 - ar benodiad Edward G. Hemmerde yn Gofiadur Lerpwl.

## Cyfeiriadau
Categori:1906 yng Nghymru
1906
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yng Nghymru, Ionawr 1910

Cynhaliwyd dau etholiad cyffredinol yn 1910.

Y cyntaf o 14 Ionawr hyd 9 Chwefror, a'r ail o 2 Rhagfyr hyd 19 Rhagfyr.

## Etholiad Ionawr 
## Etholaethau 
## Is-etholiad 
Mawrth 1910 - ar benodiad Syr S. T. Evans yn Llywydd Adran Profiant, Ysgar a'r Morlys yr Uchel Lys.

Categori:1910 yng Nghymru
1910a
Raoul Wallenberg

Diplomydd o Sweden oedd **Raoul Gustaf Wallenberg** (4 Awst 1912 – c. Gorffennaf 1947).

Fe'i ganwyd yn Lidingö, yn fab i Raoul Oscar Wallenberg (1888–1912) a'i wraig Maria "Maj" Sofia Wising (1891–1979). Cafodd ei addysg ym Mharis, Ffrainc, ac ym Mhrifysgol Michigan, UDA.

Yn weithio fel pensaer yn Hwngari, achubodd lawer o Iddewon gan y Natsïaidd. Fe'i gelwir weithiau'n "y Schindler Swedaidd".

Categori:Diplomyddion o Sweden
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Penseiri o Sweden
Tŷ Uned Gernyweg

[bawd|dde|Tai uned gernyweg yn [Barnsley. Mae'r tŷ ar y dde wedi ei diweddaru gyda wal friciau, tra bod y tŷ ar y chwith yn ei chyflwr gwreiddiol.]]
Math o dŷ yw **Tŷ Uned Gernyweg** a adeiladwyd yn ystod Rhaglen dai y Weinyddiaeth Waith yn dilyn yr Ail Ryfel Byd yn yr 1950au. Ynghŷd â thai BISF maent ymysg y mwyaf cyffredin o'r tai parhaol a adeiladwyd yn ystod y rhaglen. 

Adeiladwyd llawr gwaelod y tai hyn o baneli concrît a gafodd eu castio o flaen llaw, er bod y llawr uchaf a'i tho trawiadol wedi'i adeiladu ar ffrâm bren fwy traddodiadol. Cyfeiriar at y dull hwn fel *Precast Reinforced Concrete* yn Saesneg. Defnyddiwyd dull tebyg i adeiladu tai Airey.

Oherwydd y dull a ddefnyddiwyd i'w hadeiladu, maent yn cael eu hystyried yn fath o adeilad ansafonol yn y DU; yn eu cyflwr gwreiddiol maent hefyd wedi eu cofrestru yn ddiffygiol o dan Ddeddf Tai 1985 oherwydd problemau gyda'r paneli concrît yn dirywio a chracio dros amser.

Mae nifer fawr o enghreifftiau i'w gweld yng Nghymru mewn llefydd mor amrywiol â Thalacharn a Chaerdydd.

Categori:Tai
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yng Nghymru, 1966

Cynhaliwyd yr etholiad 31 Mawrth 1966.

## Etholaethau 
## Is-etholiadau 1966 - 1970 
14 Gorffennaf 1966 - ar farwolaeth Megan Lloyd George.

9 Mawrth 1967 - ar farwolaeth Iorwerth Thomas.

18 Gorffennaf 1968 - ar farwolaeth Ness Edwards

Categori:1966
1966
James Treweek, Amlwch

Rheolwr Mwynau Mona oedd **James Treweek** yng nghyfnod y diwydiant copr yn Amlwch, Ynys Môn yn ystod y 19g.

## Cefndir
Daeth James Treweek yn Rheolwr Mwynau Mona ym 1811 a symudodd gyda'i deulu i  Mona Lodge yn Amlwch. Roedd ganddo lawer o brofiad o fwyngloddio yng Nghernyw a daeth â dynion â dulliau Cernyweg gydag ef.

Roedd yn gyfrifol am y pwll a'r cludiant i ac o'r porthladd. Roedd hefyd yn gyfrifol am logi a thanio yn y pwll. Rhoddodd hyn bwer mawr iddo ac arwain at gwynion o nepotiaeth. Roedd yn gyfrifol am osod y pris i'w dalu am bob maes o'r pwll i'w weithio. Cafodd y "bargeinion" hyn eu gosod yn gyhoeddus bob pythefnos gyda dull "ocsiwn Iseldiroedd" yn cael ei ddefnyddio a'r cynigydd isaf yn cael y gwaith.

Erbyn 1828 roedd Treweek hefyd yn gyfrifol am y pyllau glawiad  ac ymestynnwyd ei reolaeth i weithrediad Mwynglawdd Parys. Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach roedd yn rheoli pob agwedd ar ddargeilio yn y pwll ac ym mhorthladd Amlwch ac roedd hefyd yn gyfrifol am yr holl symudiad o longau ar gyfer y pwll yn yr ardal y porthladd.

Un o'i ddyletswyddau eraill oedd sicrhau bod glo a phren digonol yn cael eu cludo i mewn i'r porthladd yn ystod misoedd yr haf i alluogi'r pwll i barhau dros y gaeaf. Yn 1830 cynghorodd Arglwydd Môn ar y cais am gonsesiwn ar y ddyletswydd ar ganhwyllau a phren a oedd eisoes yn cael ei roi i gloddwyr Cernyw. Fe sicrhaodd hefyd ad-daliad ar y ddyletswydd glo ar gyfer cludo glo i Amlwch.

Roedd dylanwad Treweek yn ardal Amlwch yn mynd y tu hwnt i'r mwynglawdd. Ef oedd yr asiant etholiadol ar gyfer Plas Newydd. Trefnodd yr holl achlysuron mawr yn y dref a bu'n gartref i'r ymwelwyr pwysig i'r ardal. Yn 1831 trefnodd ginio i 1400 o bobl ar y mynydd i ddathlu'r Coroni.

Treweek oedd yn rheoli'r holl agweddau hyn hyd nes ei farwolaeth yn 1851.

## Cyfeiradau
Categori:Diwydiant copr Cymru
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Pobl o Amlwch
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yng Nghymru, 1970

Cynhaliwyd yr etholiad 18 Mehefin 1970.

## Etholaethau 
### Is-etholiad 1972 
Cynhaliwyd yr is-etholiad Ebrill 13, yn dilyn marwolaeth S. O. Davies.

## Cyfeiriadau
Categori:1970 yng Nghymru
1970
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yng Nghymru, Chwefror 1974

Cynhaliwyd dau etholiad cyffredinol yn 1974.
Cynhaliwyd y cyntaf ar 28 Chwefror, a'r ail ar 10 Hydref (gweler Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, Hydref 1974). Dyma'r canlyniadau ar gyfer yr etholaeth yng Nghymru ym mis Chwefror.

#### Etholaethau 
## Cyfeiriadau
1974a
Cymru.fm

Gwasanaeth cerddoriaeth cyfoes Gymraeg di-dor 24 awr y dydd yw **Cymru FM**. Er gwaetha'r 'FM' yn y teitl, darlledir hi ar y we yn unig ac nid ar donfeddi radio.

Sefydlwyd cymru.fm gan Marc Griffiths yn 2014. Mae Marc yn gyflwynydd ar BBC Radio Cymru ar nosweithiau Sadwrn. Dim ond cerddoriaeth Gymraeg sy'n cael ei ddarlledu ar Cymru FM.

Cynhwysir o bryd i'w gilydd raglenni neu bodlediadau sydd wedi eu cynhyrchu gan ysgolion neu mudiadau gwirfoddol. Mae hyn oherwydd bod y cwmni Marc Griffiths, *StiwdioBox*, yn cynnig gwasanaeth sefydlu radio ysgol neu ddarlledu o ddigwyddiadau arbennig megis mabolgampau blynyddol ysgol.

Mae modd gwrando ar Cymru FM ar ei gwefan neu lawrlwytho'r app ar Google Play neu App Store Apple.

Mae Radio Beca yn gwneud defnydd o lwyfan Cymru FM ac yn ystod Eisteddfod Caerdydd 2018 darlledodd Radio Yes Cymru ar lwyfan Cymru FM hefyd.

## StiwdioBox
Sefydlwyd Stiwdiobox yn 2009 gan Marc Griffiths.  Wedi ei leoli yn ardal Caerfyrddin mae'n cynnig gwasanaethau dwyieithog i "ysgogi, diddanu ac addysgu cynulleidfaoedd wrth ddefnyddio’r dechnoleg amlgyfrwng ddiweddaraf".  Mae'r cwmni'n cynnig gweithdai radio i orsafoedd radio parhaol, podledu a phrosiectau cymunedol. Mae Stiwdiobox hefyd yn gosod systemau sain a goleuadau mewn neuaddau, tafarndai, clybiau chwaraeon, ysgolion a chanolfannau cymunedol ac yn darparu offer i’w llogi ar gyfer digwyddiadau mewnol ac allanol.

## Dolenni
*Gwefan Cymru FM
*Gwefan StiwdioBox 

## Cyfeiriadau
Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Radio YesCymru

[bawd|250px|Radio YesCymru, Eisteddfod Caerdydd 2018, Siôn Jobbins yn siarad â [Gareth Bonello]]
[bawd|Radio YesCymru, darlledu yn ystod Eisteddfod 2018. Siôn Jobbins yn holi [Catrin Dafydd|250px]]
Gwasanaeth radio ar-lein yw **Radio YesCymru**. Bu ei darllediadau cyntaf yn ystod Eisteddfod Caerdydd 2018. Sefydlwyd hi gan aelodau mudiad YesCymru er mwyn hybu annibynaieth i Gymru a thrafodaeth ar annibyniaeth a chenedlaetholdeb Gymreig.

Darlledir rhaglenni ar-lein ac nid ar donfeddi radio. Nid yw'n radio fasnachol.

Sefydlwyd Radio Yes Cymru gan Siôn Jobbins ac aelodau a chefnogwyr eraill o fudiad Yes Cymru gan gynnwys Hedd Gwynfor, Bethan Williams (cydlynydd) a Siôn Lewis (bu'n gyfrifol am greu *jingls* i'r rhaglenni) a Lowri 'Fron' Jones (trefnydd technegol) bu hefyd yn un o gefnogwyr a chriw technegol Radio Beca. O 2019 daeth Gaynor Jones, oedd â phrofiad fel ymchwilydd radio a theledu, yn rhan o'r tîm.

## Radio Yes Cymru yn Eisteddfod Caerdydd 2018
### Darlledu
Yn ystod Eisteddfod Caerdydd darlledwyd y rhaglenni o swyddfa cwmni Indycube yn Sgwâr Mount Steward oedd o fewn gerddediad 3 munud o Faes yr Eisteddfod . Darlledwy y rhaglenni drwy wefan cymru.fm. Gallwyd gwrando unai ar cymru.fm neu Radio Beca neu ar wefan Yes Cymru.

Darlledwyd y rhaglenni rhwng 5.00 - 7.00pm nosweithiau Mercher, Iau a Gwener, 8-10 Awst. Roedd yn bosib gwrando ar bodlediadau o'r rhaglenni hefyd.

Defnyddiwyd offer darlledu Radio Beca gan fynd drwy system ddarlledu ar-lein, cymru.fm. Darlledwyd y rhaglenni cyntaf yn y Gymraeg, ond nodwyd y bwriad i ddarlledu yn y Saesneg hefyd wedi hynny 

### Cynnwys
Roedd cynnwys rhaglenni Eisteddfod Caerdydd yn amrywiaeth o sgyrsiau a cherddoriaeth Gymraeg. Y gwesteion ar gyfer y rhaglenni oedd. Cyflwynwyd y rhaglenni gan Siôn Jobbins:
*Nos Fercher - Huw Marshall, Rhun ap Iorwerth, Huw Williams a Chris Roberts o fudiad 'Labour for Independent Wales, Begotxu Olaizola o Wlad y Basg yn trafod annibyniaeth Catalwnia; Adam Price; Mabon ap Gwynfor.
*Nos Iau - Simon Brooks, Rhys Chivers, Heledd Gwyndaf, Wil Jac Rees, Catrin Dafydd, Gwion Hallam.
*Nos Wener - Eurfyl ap Gwilym, Sophie Anne, Gareth Bonello, Llwyd Owen, Tomos Davies.

## Radio YesCymru fel podlediad
Yn sgîl datblygiadau ym maes darlledu, symudwyd oddi ar ceisio darlledu'n fyw ac yn 2023 dechreuwyd recordio sgyrsiau ar Zoom a'u llwytho i dudalen Youtube YesCymru yn ogystal fel ffrwd podlediad ar anchor.fm sydd ers 2023 yn rhan o Spotify.

Mae'r podlediadau yn cynnwys sgyrsiau â gwesteuon amrywiol am y mudiad cenedlaethol ac annibyniaeth yn ei chyfanrwydd. Ymysg y siaradwyr bu Yr Athro Richard Wyn Jones, Liz Saville-Roberts A.S. Plaid Cymru, a Joseff Gnagbo.

## Dolenni
* Tudalen Radio Yes Cymru ar wefan Yes Cymru
* Tudalen Facebook Radio Yes Cymru
* Cyfrif Twitter Radio Yes Cymru
* Sianel Youtube YesCymru sy'n llwyfannu sgyrsiau Radio YesCymru

## Cyfeiriadau
Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Llythrennedd gwybodaeth

Mae **llythrennedd gwybodaeth **wedi'i ddisgrifio fel 'y gallu i wybod pa bryd y mae angen gwybodaeth, ac i'w hadnabod, ei lleoli, ei gwerthuso, a'i defnyddio'n effeithiol'. Mae diffiniadau eraill yn cynnwys elfennau o gloriannu, cwestiynu a deall neu'n ymgorffori cymwyseddau y dylai dinesydd gwybodus mewn cymdeithas wybodaeth eu meddu er mwyn cyfranogi'n ddeallus fel aelod o'r gymdeithas honno.Yn 1974 y defnyddiwyd y term llythrennedd gwybodaeth gyntaf mewn print, a hynny yn Saesneg ('information literacy') mewn adroddiad a ysgrifennwyd Paul G. Zurkowski ar ran Comisiwn Cenedlaethol ar Lyfrgelloedd a Gwyddor Gwybodaeth yn yr Unol Daleithiau. Defnyddiodd Zurkowski y term i ddisgrifio'r 'technegau a medrau' sy'n cael eu dysgu gan y rhai sy'n llythrennog mewn gwybodaeth 'i wneud defnydd o ystod each o declynnau gwybodaeth yn ogystal â ffynonellau craidd i fowldio datrysiadau gwybodaeth i'w problemau'. Roedd hefyd yn nodi gwahaniaeth eitha pendant rhwng y 'llythrennog' a'r 'llythrennog mewn gwybodaeth'.

Bu sawl ymgais ers hynny i wella'r diffiniad o lythrennedd gwybodaeth a'i berthynas â gwahanol medrau a ffurfiau eraill o lythrennedd. Mae amcanion addysgol eraill, gan gynnwys llythrennedd draddodiadol, llythrennedd gyfrifiadurol, medrau llyfrgellyddol, a medrau meddwl yn feirniadol, yn perthyn i lythrennedd gwybodaeth ac yn cael eu hystyried yn sylfaeni pwysig i'w ddatblygiad. Serch hynny, mae llythrennedd gwybodaeth yn datblygu fel cyfuniad neilltuol o fedrau sy'n cael eu hystyried yn hanfodol i les economaidd a chymdeithasol yr unigolyn mewn cymdeithas wybodaeth. Yn ôl McTavish (2009), mae llywodraethau a diwydiannau o amgylch y byd yn herio cyfundrefnau addysgol i ganolbwyntio sylw y bobl ar lythrennedd er mwyn cynyddu eu cyfraniad i gymdeithas iach, ddemocrataidd a lluosogaethol a chynnal economi ffyniannus a chynaliadwy. 

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddor gwybodaeth