open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Il Marchese del Grillo

Ffilm gomedi sydd hefyd yn ffilm hanesyddol gan y cyfarwyddwr Mario Monicelli yw ***Il Marchese del Grillo*** a gyhoeddwyd yn 1981. Fe'i cynhyrchwyd gan Renzo Rossellini a Luciano de Feo yn yr Eidal a Ffrainc. Lleolwyd y stori yn yr Eidal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Alberto Sordi. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Nicola Piovani. 

Sergio D'Offizi oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Ruggero Mastroianni sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. 

## Stori 
Mae'r ffilm yn dangos cyfnodau o ddechrau'r 19g ym mywyd uchelwr yn Rhufain. Seiliwyd hi'n fras ar storiau llên gwerin am y gwir *Onofrio del Grillo* (a oedd yn byw yn y 18g); mae'r cymeriad hwn yn chwarae nifer o driciau, un hyd yn oed yn cynnwys y Pab Pïws VII.

Y flwyddyn yw 1809 ac mae Onofrio del Grillo yn gwneud triciau o fore gwyn tan nos: jôcs barhau eu teulu, ffrindiau ac ef ei hun, a hyd yn oed ar y pab.

Y linell enwocaf yn y ffilm ydy: *Io sò io, e vvoi nun zete un cazzo* (yn llythrennol: "Fi ydy fi, ond dwyt ti'n ffwcin neb!"), sy'n adleisio soned gan Belli o 1831 sonnet, "Sofrenni'r Byd".

## Serennu 
* Alberto Sordi: Onofrio del Grillo - Gasperino
* Caroline Berg: Olimpià, canwr
* Andrea Bevilacqua: Pompeo, y nai
* Riccardo Billi: Aarón.
* Flacio Bucci: Don Bastiano
* Giorgio Gobbi: Ricciotto
* Cochi Ponzoni: Rambaldo, brawd-yng-nghyfraith
* Paolo Stoppa: Pab Pïws VII
* Angela Campanella: Faustina, cariad Onofrio.

## Derbyniad
## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mario Monicelli ar 16 Mai 1915 yn Rhufain a bu farw yn yr un ardal ar 16 Ebrill 1991. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1935 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Pisa.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Mario Monicelli nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q53026.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1981
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Eidaleg
Categori:Ffilmiau lliw o'r Eidal
Categori:Ffilmiau comedi o'r Eidal
Categori:Ffilmiau Eidaleg
Categori:Ffilmiau o'r Eidal
Categori:Ffilmiau 1981
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Ruggero Mastroianni
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn yr Eidal
Seliwlos

Polysacarid sy'n cynnwys 3000 neu fwy o unedau glwcos yw **seliwlos**. Hwn yw prif gyfansoddyn cellfuriau planhigion.

## Cyfeiriadau 

Categori:Polysacaridau
Jack Bruce

Cerddor o'r Alban oedd **John Symon Asher "Jack" Bruce** (14 Mai 1943 – 25 Hydref 2014).  Aelod y grŵp roc Cream oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Bishopbriggs, Dwyrain Swydd Dunbarton.  Cafodd ei addysg yn yr Academi Bellahouston ac yr Conservatoire Frenhinol yr Alban, Glasgow.  Priododd Janet Godfrey ym 1964.

Sefydlodd Cream ym 1966 gyda'r drymiwr Ginger Baker a'r gitarydd Eric Clapton.

## Discograffi
### Albymau
**Songs for a Tailor* (1969)
**Things We Like* (1970)
**Harmony Row* (1971)
**Out of the Storm* (1974)
*''How's Tricks* (1970)
**Jet Set Jewel* (1978/2003)
**I've Always Wanted to Do This* (1980)
**Automatic* (1983)
**Somethin Els* (1987)
**A Question of Time* (1990)
**Monkjack* (1995)
**Shadows in the Air* (2001)
**More Jack than God* (2003)
**Silver Rails* (2014)
### gyda Cream
**Fresh Cream* (1966)
**Disraeli Gears* (1967)
**Wheels of Fire* (1968)
**Goodbye'' (1969)

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Gitaryddion bas o'r Alban
Categori:Marwolaethau 2014
Eglwys Sant Cynhaiarn

Dadgysegrwyd **Eglwys Sant Cynhaiarn** (hefyd **Eglwys Sant Cynhaearn** ac weithiau "Ynys Cynhaearn") yn 2003 pan roddwyd hi ar lês i'r elusen Cyfeillion Eglwysi Digyfaill. Mae'r eglwys wedi'i lleoli ar godiad bychan o dir a arferai fod yn ynys ar Llyn Ystumllyn, tua cilometr i'r de o Bentrefelin, Gwynedd, Cymru. Fe'i chofrestrwyd gan Cadw fel adeilad cofrestredig Gradd II*. Mae'r ffordd sy'n arwain i'r eglwys ychydig yn uwch na'r caeau o'i phoptu - dyma'r hen ffordd Ganoloesol a oedd yn ffinio gydag ochr yr hen lyn.

Ceir olion cytiau hirion o’r Canol Oesoedd cynnar i'r de-orllewin o'r eglwys.

## Hanes
Cyn sefydlu tref Porthmadog, sydd ychydig filltiroedd i ffwrdd, dyma oedd Eglwys Plwyf yr ardal. Ar y garreg mae'r ysgrifen: "BEDD DAVID OWEN, neu Ddafydd y Garreg Wen. y Telynor rhagorola gladdwyd 1749 yn 29 oed."

:Swynai'r fron, gwnai'n llon y llu--â'i ganiad,
:::Oedd ogoniant Cymru;
::Dyma lle cadd ei gladdu,
::Heb ail o'i fath, Jubal fu.

Yma hefyd y claddwyd awdur *Cell Meudwy*, y beirniad llenyddol a'r hynafieithydd Ellis Owen, Cefnymeysydd (31 Mawrth 1789 - 27 Ionawr 1868) a drigai gyda'i fam a'i chwiorydd mewn fferm gerllaw; ef sgwennodd yr englyn uchod i Dafydd. Yma hefyd y claddwyd y bardd John Williams (Ioan Madog). 
Yma hefyd y claddwyd John Ystumllyn (neu *Jack Black*), sef dyn du ei groen a chyn-gaethwas o Affrica a gladdwyd yma yn niwedd y 18g. Roedd yn ffasiynol yr adeg honno i gyflogi gwas croenddu yn y tŷ, a dyna a wnaeth teulu'r Wynniaid, o Dŷ Ystumllyn. Priododd Jack i deulu lleol a chafodd 7 o blant. Yn ôl Cadw, dyma'r dyn du cyntaf i ddod i Gymru. Ymhyfryda llawer o bobl leol heddiw (2014) eu bod yn perthyn iddo.

Ceir yma hefyd gofeb ar ffurf wrn i deulu James Spooner, y syrfewr hwnnw a adeiladodd Reilffordd Ffestiniog, yn cynnwys ei ferch, y novelydd Louisa Matilda Spooner; mae'r wrn enfawr wedi'i amgylchynu gan ffens haearn, tua 6 metr i'r de o ddrws yr eglwys.

Eglwys Sant Cynhaiarn St Cynhaearn's Church, Ynyscynhaearn, Gwynedd North Wales 89.JPG|Cefn yr eglwys
St Cynhaearn's Church, Ynyscynhaearn, Gwynedd, Wales.jpg|Ffotograff Gan John Thomas ca. 1885
Eglwys Sant Cynhaiarn St Cynhaearn's Church, Ynyscynhaearn, Gwynedd North Wales 26.JPG|Y fynedfa 2014
Eglwys Sant Cynhaiarn St Cynhaearn's Church, Ynyscynhaearn, Gwynedd North Wales 66.JPG|Yr allor
Eglwys Sant Cynhaiarn St Cynhaearn's Church, Ynyscynhaearn, Gwynedd North Wales 64.JPG|Pulpud

## Gweler hefyd
*Alltud Eifion, Tremadog, a anwyd ym mhlwyf Cynhaiarn
*Eglwys Sant Beuno, Penmorfa

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Church Heritage Cymru 
*  Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Coflein
*  Cofnod yr eglwys ar wefan Friends of Friendless Churches 
*Gwaith barddol Ioan Madog

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Eglwysi Gwynedd
Categori:Eglwysi yng Nghymru a gedwir gan Gyfeillion Eglwysi Digyfaill
Eglwys Sant Beuno, Penmorfa

Saif **Eglwys Sant Beuno** ger pentrefan Penmorfa, tua dwy filltir i'r gogledd-orllewin o Borthmadog, Gwynedd, Cymru; ac mae bellach yn nwylo'r elusen Cyfeillion Eglwysi Digyfaill. Fe'i cofrestrwyd gan Cadw yn adeilad cofrestredig Gradd II*.

Mae'r eglwys yn nodedig am nifer o resymau pensaernïol, ond hefyd am y beddau sydd yn ei mynwent, ac yn eu plith y mae cist William Maurice a fu farw yn 1622, sydd wedi'i chofrestru'n Gradd II. Ceir porth arbennig ar ochr ddwyreiniol y fynwent, a godwyd yn 1698 a'i hatgyweirio yn y 19g, ac a wnaed o garreg, gyda tho llechen ac mae ynddo ddwy fainc bren y naill ochr a'r llall, sydd hefyd yn Radd II.

## Hanes
Mae'r safle'n hynafol iawn ac yn dyddio'n ôl i oes Sant Beuno, pan oedd yn cael ei defnyddio fel cell meudwy tua diwedd y 6g. Mae corff yr eglwys yn dyddio'n ôl i'r 14g a'r gangell o'r 15g. Ychwanegwyd y festri bychan a'r porth deheuol yn y 18g. Yn ystod y 19g atgyweiriwyd yr eglwys deirgwaith: yn 1851–53, 1880 a 1889, Wedi digysegru'r eglwys yn 1999, rhoddwyd lês 999 mlynedd ar yr eglwys i Gyfeillion Eglwysi Digyfaill, sy'n gyfrifol am y gwaith atgyweirio o ddydd i ddydd. Maent hefyd wedi comisiynu cabined i ddal y casgliad o Feiblau a gedwir yno.

## Gweler hefyd
*Eglwys Penmorfa, Gwynedd

## Cyfeiriadau
## Oriel

Eglwys Beuno Sant Penmorfa - geograph.org.uk - 469964.jpg
Eglwys Sant Beuno, St Beuno's Church, Penmorfa, Eifionydd, Gwynedd, Cymru Wales 28.JPG
Eglwys Sant Beuno, St Beuno's Church, Penmorfa, Eifionydd, Gwynedd, Cymru Wales 04.JPG
Eglwys Sant Beuno, St Beuno's Church, Penmorfa, Eifionydd, Gwynedd, Cymru Wales 13.JPG
Eglwys Sant Beuno, St Beuno's Church, Penmorfa, Eifionydd, Gwynedd, Cymru Wales 05.JPG

## Dolenni allanol 
*  Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Church Heritage Cymru 
*  Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Coflein
*  Cofnod yr eglwys ar wefan Friends of Friendless Churches 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Eglwysi yng Nghymru a gedwir gan Gyfeillion Eglwysi Digyfaill
Categori:Eglwysi Gwynedd
Categori:Porthmadog
Cynhaiarn

Sant o’r 7g yw **Cynhaiarn** neu **Cynhaern** a oedd yn nawddsant Eglwys Sant Cynhaiarn, Ynys Ystumllyn ger Cricieth, Gwynedd. Dywedir ei fod yn fab i Hygarfael ap Cyndrwyn o Gaereinion, Powys a’i fod yn frawd i’r seintiau Aelhaiarn (neu Aelhaearn) a Llwchaiarn (Llanllwchaiarn). Roedd yn gefnder i Sant Beuno.

Ni wyddom pa bryd oedd ei ddydd Gŵyl.

## Eglwys
Yr unig eglwys y gwyddom yn bendant sydd wedi'i gysegru iddo ydy Eglwys Sant Cynhaiarn, ger Cricieth.

## Gweler hefyd
*Rhestr o seintiau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Óscar de la Renta

Dylunydd ffasiwn o Weriniaeth Dominica oedd **Óscar de la Renta** (22 Gorffennaf 1932 – 20 Hydref 2014).

Fe'i ganwyd yn Santo Domingo, yn fab i Óscar Avelino Renta a'i wraig Carmen María Antonia Fiallo.  Cafodd ei addysg yn yr Academi San Fernando, Madrid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dylunwyr ffasiwn o Weriniaeth Dominica
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2014
Polysacarid

Un o ddosbarth o garbohydradau y mae ei foleciwlau wedi eu gwneud o gadwyni hirion o fonosacaridau yw **polysacarid**. Hon yw ffurf y mwyafrif o garbohydradau naturiol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Biopolymerau
Categori:Carbohydradau
Chris Pratt

Actor Americanaidd yw **Chris Pratt** (ganwyd 21 Mehefin 1979). Mae'n adnabyddus am ei waith fel actor yn y ffilm *Everwood* (Bright Abbott), ac fel Andy Dwyer yn y gyfres deledu *Parks and Recreation*. Cychwynodd fel actor mewn rhannau cefnogol mewn ffilmiau megis: *Wanted*, *Bride Wars*, ''Jennifer's Body*, *Moneyball*, *What's Your Number?*, *The Five-Year Engagement*, *Zero Dark Thirty*, *Movie 43*, *Delivery Man* a *Her* cyn serennu yn *The Lego Movie* a *Guardians of the Galaxy''.

Fe'i ganwyd yn Virginia, Minnesota, yn fab i Kathy (née Indahl) a Dan Pratt (m. 2014).

## Ffilmiau
**The Extreme Team* (2003)
**Strangers with Candy* (2005)
**Wieners* (2008)
**Wanted* (2008)
**Bride Wars* (2009)
**Moneyball* (2011)
*''What's Your Number?* (2011)
**Zero Dark Thirty* (2012)
**Movie 43* (2013)
**Guardians of the Galaxy* (2014)
**Guardians of the Galaxy Vol. 2* (2017)

## Teledu
**Everwood* (2002-2005)
**Path of Destruction* (2005)
**The O.C.* (2006-2007)
**Parks and Recreation'' (2009-presennol)

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pobl o Minnesota
Jean-François Lyotard

Athronydd o Ffrainc oedd **Jean-François Lyotard** (10 Awst 1924 – 21 Ebrill 1998).

Fe'i ganwyd yn Versailles, yn fab i Jean-Pierre Lyotard a'i wraig Madeleine Cavalli.  Cafodd ei addysg yn y lycée Buffon, lycée Louis-le-Grand, a'r Prifysgol Paris (y "Sorbonne").  Aelod y cymdatheisau "Socialisme ou Barbarie" a "Pouvoir Ouvrier" oedd ef.

## Llyfryddiaeth
**La Phénoménologie* (1954)
**Discours, figure* (1971)
**Économie libidinale* (1974)
**Les transformateurs Duchamp* (1977)
**Au juste: Conversations* (1979)
**Le mur du pacifique* (1979)
**La Condition postmoderne: Rapport sur le savoir* (1984)
**L’Assassinat de l’expérience par la peinture, Monory* (1984)
*''L'enthousiasme, la critique kantienne de l'histoire* (1986)
**L’Inhumain: Causeries sur le temps* (1988)
**Pérégrinations: Loi, forme, événement* (1988)
**Un trait d’union* (1993)
**Moralités postmodernes* (1993)
**La Confession d’Augustin'' (1998)

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Yvelines
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
W. S. Gwynn Williams

Cerddor a chyfansoddwr o Gymru oedd **William Stanley Gwynn Williams** a adnabyddid fel arfer fel **W. S. Gwynn Williams** (4 Ebrill 1896 – 13 Tachwedd 1978).

Fe'i ganwyd ym Mhlas Hafod, Llangollen, yn fab i'r cerddor W. Pencerdd Williams.

Ef, yn 1937, a sefydlodd Cwmni Cyhoeddi Gwynn ac yn 1947 ef oedd prif sefydlydd Eisteddfod Ryngwladol Llangollen. Cyfeiria arwyddair yr eisteddfod ato, mewn gair mwys (gwyn): *Byd gwyn fydd by a gano...*

## Caneuon
bawd|chwith|*Hwiangerddi Cymru* (1944)
*"God Knows"
*"God's Mercy"
*"My little Welsh home"

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1978
Images of Wales: Around Porth

Casgliad o ffotograffau mewn cyfrol yn yr iaith Saesneg gan Aldo Bacchetta a Glyn Rudd yw ***Images of Wales: Around Porth: The Story Behind the Picture*** a gyhoeddwyd gan Tempus Publishing Limited yn y gyfres *Archive Photographs Series* yn 2004. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Casgliad cyfareddol o 171 o ffotograffau du-a-gwyn ynghyd â nodiadau perthnasol yn portreadu amryfal agweddau ar fywyd trigolion Porth, y Rhondda, a'r cylch, 1870-1994, ym meysydd busnes ac addysg, hamdden a digwyddiadau cymdeithasol a chyhoeddus pwysig, gyda phennod arbennig i un o wŷr enwocaf Glynrhedynog, Stanley Baker.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Rondda Cynon Taf
Categori:Llyfrau hanes yn y Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Cwyr

[bawd|[Cannwyll a wneir o gwyr.]]

Sylwedd ystwyth ac anhydraidd a chanddo gyfernod ffrithiant isel yw **cwyr**. Mae dau brif fath: cwyrau mwynol, sydd yn hydrocarbonau o bwysau molecylaidd uchel a chanddynt strwythur ficrogrisialaidd; a chwyrau planhigion ac anifeiliaid sydd yn esterau o asidau brasterog sydd yn cyflawni ffwythiant amddiffynnol. Mae hefyd cwyrau organig synthetig sydd yn gyffredinol yn rhannu'r un gyfansoddiad cemegol â chwyrau naturiol.

Mae cwyrau yn debyg i frasterau, er enghraifft mae'r ddau fath o sylwedd yn hydawdd yn yr un sylweddau ac yn gadael marciau saim ar bapur. Mae cwyrau yn tueddu i fod yn llai seimllyd, yn galetach, ac yn freuach na brasterau.

## Geirdarddiad 
Daw bôn y gair Cymraeg "cwyr" o'r gair Lladin *cēra*.

## Gweler hefyd 
* Cap cwyr: (*Hygrocybe*) genws o ffwng
* Cwyrwaith
* Cwyr esgidiau
* Cwyr gwenyn
* Cwyr paraffin
* Cwyr planhigion
* Cwyr selio

## Cyfeiriadau 
Categori:Mater meddal
Ci Weimaraner

bawd|Ci Weimaraner

Ci adar sy'n tarddu o'r Almaen yw'r **Ci Weimaraner**. Cafodd ei ddatblygu ar ddechrau'r 19eg ganrif gan bendefigion Almaenig yn llys Weimar i hela anifeiliaid mawr. Yn hwyrach cafodd ei ddefnyddio i hela a nôl adar.

Daeth y brîd hwn yn enwog ar ddechrau'r 1970au trwy ffotograffau a fideos William Wegman.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bridiau o gŵn
Weimaraner
Weimaraner
Categori:Thüringen
Muskeg

[bawd|*Muskeg* yn ne [Ontario.]]
Pridd asidaidd a geir yn nhwndra a thaiga Canada yw ***muskeg***. Mae'n ffurfio tir cors mawnog a migwynnaidd a ddraenir yn wael. Mae haen o iâ parhaol oddi tano sydd yn toddi rhywfaint yn yr haf gan ddarparu amodau da ar gyfer mosgitos.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Canada
Categori:Mathau o bridd
Categori:Tirffurfiau dŵr croyw
Cysylltiadau cyhoeddus

Yr arfer o reoli enw neu frand a chynhyrchu ewyllys da ar ran sefydliadau neu unigolion yw **cysylltiadau cyhoeddus** neu **PR**. Cychwynnodd ar ddechrau'r 20g yn yr Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig fel agwedd o reolaeth, ac yn hwyrach daeth yn ddisgyblaeth academaidd. Heddiw ymarferir cysylltiadau cyhoeddus yn y sectorau masnachol a chyhoeddus ar draws y byd. Mae arbenigwr y maes hwn yn galw ar reolaeth argyfwng, lobïo gwleidyddol, materion ariannol a chyfreithiol, gweithgarwch yn y gymuned, a chyfathrebu mewnol i sicrhau sylw'r cyfryngau sydd o fudd i'w gyflogwyr.

## Gweler hefyd 
* Cynhadledd i'r wasg
* Datganiad i'r wasg
* Daniel Edelman
* Gosod cynnyrch
* Hysbysebu
* Llefarydd
* Propaganda
* Sbloet gyhoeddusrwydd
* Swyddog cyhoeddusrwydd

## Cyfeiriadau 

Categori:Astudiaethau'r cyfryngau
Categori:Astudiaethau sefydliadau
Categori:Cyfathrebu
Categori:Marchnata
Categori:Rheolaeth
PR

Gall **PR** gyfeirio at:

* Cysylltiadau cyhoeddus
* Puerto Rico
** .pr, côd gwlad parth lefel uchaf Puerto Rico
Hwyaden ddu

Aderyn sy'n byw yn agos i'r traeth ac sy'n perthyn i deulu'r Anatidae ydy'r **hwyaden ddu** sy'n enw benywaidd; lluosog: **hwyaid du(on)** (Lladin: *Anas rubripes*; Saesneg: *American Black Duck*).  Mae ei diriogaeth yn cynnwys America.

Mae ar adegau i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.  Caiff yr aderyn hwn ei adnabod fel Aderyn mudol.

## Gweler hefyd
*Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
*Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
*Llwybr yr Arfordir
*Cadwraeth

## Cyfeiriadau
*[Gwefan Llên Natur(https://cy.wikipedia.org/wiki/Ll%C3%AAn_Natur);] termau safonol.

Categori:Adar
Categori:Anatidae
Categori:Creaduriaid arfordir Prydain
Universidade do Estado de Minas Gerais

Prifysgol fawr yn Minas Gerais, Brasil, yw **Prifysgol Minas Gerais** (**Universidade do Estado de Minas Gerais**). Mae ganddi tua 23,008 o fyfyrwyr.
## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Categori:Prifysgolion Brasil
Categori:Sefydliadau 1989
Draenogyn Dŵr Croyw

Pysgodyn sy'n byw mewn dŵr croyw ac sy'n perthyn i deulu'r Percidae ydy'r **draenogyn dŵr croyw** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **draenogiaid dŵr croyw** (Lladin: *Perca fluviatilis*; Saesneg: *European perch*).  Mae ei diriogaeth yn cynnwys Ewrop.

Mae'n bysgodyn dŵr croyw ac mae i'w ganfod ar arfordir Cymru. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur, caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

## Gweler hefyd
*Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
*Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
*Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur
*Llwybr yr Arfordir
*Cadwraeth

## Cyfeiriadau
Categori:Creaduriaid arfordir Prydain
Categori:Perca
Categori:Pysgod
Drymiwr

Pysgodyn sy'n byw yn y môr ac sy'n perthyn i deulu'r Sciaenidae ydy'r **drymiwr** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **drymwyr** (Lladin: *Argyrosomus regius*; Saesneg: *Argyrosomus regius*).  Mae ei diriogaeth yn cynnwys Asia, Ewrop, y Môr Canoldir a'r Môr Baltig.

Mae'n bysgodyn dŵr hallt ac mae i'w ganfod ym Môr y Gogledd ac arfordir Cymru. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Heb ei gwerthuso' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth gan nad oes data digonol.

## Gweler hefyd
*Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
*Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
*Llwybr yr Arfordir
*Cadwraeth

## Cyfeiriadau
*[Gwefan Llên Natur(https://cy.wikipedia.org/wiki/Ll%C3%AAn_Natur);] termau safonol.

Categori:Creaduriaid arfordir Prydain
Categori:Pysgod
Categori:Sciaenidae
Cyfrwy

bawd|Cyfrwy ar gefn ceffyl.

Sedd a ddodir ar gefn ceffyl neu anifail arall ar gyfer marchogaeth yw **cyfrwy**. Ceir dolennau neu gylchoedd o'r enw gwartholion sy'n hongian o'r cyfrwy i gynnal traed y marchogwr. Ceir dau fath o'r cyfrwy modern ar gyfer marchogaeth ceffylau: y cyfrwy Gorllewinol, neu'r cyfrwy Mwraidd, sydd yn addas am waith, a'r cyfrwy Seisnig, neu'r cyfrwy Hwngaraidd, sy'n addas at chwaraeon a marchogaeth hamddenol.

Dywed Plinius yr Hynaf taw un o'r enw Pelethronius oedd y cyntaf i ddefnyddio darn o ledr wedi ei sicrhau ar gefn y ceffyl er cysur a chyfleusdra'r marchogwr. Am amser maith edrychid ar y darnau lledr hyn fel arwyddion o feddalwch a mercheteiddiwch, a gwrthodid hwy gan filwyr gyda dirmyg. Roedd yr hen lwythau Germanaidd yn edrych gyda diystyrwch ar y marchfilwyr Rhufeinaidd am eu bod yn defnyddion cyfrwyau. Dyfeisiwyd cyfrwyau i ferched oddeutu 1380.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marchogaeth
Morfil Gwyn

:*Am y rywogaeth *Physeter macrocephalus*, gweler Morfil sberm.*

Mamal sy'n byw yn y môr ac sy'n perthyn i deulu'r Monodontidae ydy'r **morfil gwyn** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **morfilod gwyn(ion)** (Lladin: *Delphinapterus leucas*; Saesneg: *Beluga whale*). Mae ei diriogaeth yn cynnwys Cefnfor yr Iwerydd, America a'r Môr Canoldir.

Mae'n famal sy'n byw yn y môr ac ar adegau mae i'w ganfod ger arfordir Cymru. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Yn agos at fod dan fygythiad' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Weithiau mae'r morfil sberm (*Physeter macrocephalus*) hefyd yn cael ei alw yn forfil gwyn er ei fod yn rywogaeth arall.

## Gweler hefyd
*Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
*Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
*Llwybr yr Arfordir
*Cadwraeth

## Cyfeiriadau
*[Gwefan Llên Natur(https://cy.wikipedia.org/wiki/Ll%C3%AAn_Natur);] termau safonol.

Categori:Creaduriaid arfordir Prydain
Categori:Mamaliaid morol
Categori:Monodontidae
Morfil asgellog llwyd

Mamal sy'n byw yn y môr ac sy'n perthyn i deulu'r Balaenopteridae ydy'r **morfil asgellog llwyd** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **morfilod asgellog llwyd(ion)** (Lladin: *Balaenoptera physalus*; Saesneg: *Fin whale*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys Affrica, Awstralia, Cefnfor yr Iwerydd, y Cefnfor Tawel, Ewrop a Chefnfor India. Ar adegau mae i'w ganfod ger arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Mewn Perygl' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

## Enghreifftiau o Gymru
Cafwyd un ifanc wedi ei olchi i’r traeth ym Mhensarn, Abergele Ym mis Rhagfyr 2013 ar ôl gwyntoedd mawr.

## Gweler hefyd
*Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
*Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
*Llwybr yr Arfordir
*Cadwraeth

## Cyfeiriadau
*[Gwefan Llên Natur(https://cy.wikipedia.org/wiki/Ll%C3%AAn_Natur);] termau safonol.

Categori:Creaduriaid arfordir Prydain
Categori:Mamaliaid morol
Categori:Balaenopteridae
Michael Sata

Arlywydd Sambia o 23 Medi 2011 hyd ei farwolaeth oedd **Michael Chilufya Sata** (6 Gorffennaf 1937 – 28 Hydref 2014).

Ganwyd ym Mpika, Gogledd Rhodesia a daeth yn Llywodraethwr Lusaka ym 1985.

Bu farw yn Ysbyty'r Brenin Edward VII, Llundain.

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Arlywyddion Sambia
Categori:Gwleidyddion o Sambia
Morfil Pengrwn

Mamal sy'n byw yn y môr ac sy'n perthyn i deulu'r Delphinidae ydy'r **morfil pengrwn** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **morfilod pengrwn** (Lladin: *Globicephala melas*; Saesneg: *Long-finned pilot whale*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys Awstralia, Cefnfor yr Iwerydda'r Cefnfor Tawel ac ar adegau mae i'w ganfod ger arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Diffyg Data' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

## Hanes yng Nghymru
*Un o'r tiriadau mwyaf ar gofnod yng Nghymru oedd pod o forfilod pengrwn yng Nghonwy yng nghanol yr Ail Ryfel Byd:
*:*About the time of the D-Day landings *[6 Meh 1944]* many dead pilot whales were washed ashore in the Conway estuary. One morning as he was going to Dr Garretts home, Mr Thomas saw a dead whale near the house.....*

## Cofnodion unigol
*Corff y morfil pengrwn (neu morfil du, y *long-finned pilot whale*), *Globicephala melaena* wedi ei dirio ar draeth Llandanwg Rhagfyr 2009. Ystyr *Globicephala* yw 'pen crwn' , oherwydd fod gan y morfil ben crwn fel pêl. Ystyr *melaena* yw 'du' - dyma liw croen yr anifail. Un o deulu'r dolffiniaid ydyw, er mai morfil yw'r enw cyffredin arno.

## Gweler hefyd
*Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
*Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
*Llwybr yr Arfordir
*Cadwraeth

## Cyfeiriadau
*[Gwefan Llên Natur(https://cy.wikipedia.org/wiki/Ll%C3%AAn_Natur);] termau safonol.

Categori:Creaduriaid arfordir Prydain
Categori:Delphinidae
Categori:Mamaliaid morol
Bro a Bywyd: Gwilym R. Jones 1903-1993

Cyfrol am fro a bywyd Gwilym R. Jones wedi'i olygu gan  W. I. Cynwil Williams yw ***Bro a Bywyd: Gwilym R. Jones 1903-1993***. 
Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Bro a Bywyd* a hynny yn 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol yn cynnwys dros 360 o luniau du-a-gwyn ynghyd â nodiadau perthnasol yn adlewyrchu hanes bywyd hir a diwyd, llawn a chyfoethog y llenor o Ddyffryn Nantlle Gwilym R. Jones.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Jones, Gwilym R.
Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Conffederasiwn y Rhein

Undeb o'r holl daleithiau Almaenig ac eithrio Prwsia ac Awstria oedd **Conffederasiwn y Rhein**. Sefydlodd Napoleon y conffederasiwn hwn yn sgil diddymiad yr Ymerodraeth Lân Rufeinig ym 1806. Gwnaed y 18 o daleithiau yn wladwriaethau dibynnol i Ffrainc. Wedi i'r Rwsiaid drechu goresgyniad Napoleon, newidodd y taleithiau eu teyrngarwch yn y Rhyfeloedd Napoleonig gan achosi cwymp y conffederasiwn ym 1813. Sbardunwyd achos uniad yr Almaen gan yr undeb hwn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-wladwriaethau
Categori:Hanes yr Almaen
Undeb ariannol

bawd|de|300px|Undeb ariannol:
Undeb o wledydd sy'n rhannu arian cyfred yw **undeb ariannol**. Gall hefyd fod yn undeb o wledydd sy'n cadw ariannau eu hunain ond sy'n cytuno i gadw cyfradd gyfnewid gyson rhyngddynt. Mae ar angen undeb ariannol naill ai banc canolog sengl neu fodd o gydlynu polisi ariannol yn effeithlon gan fanciau canolog y gwledydd sy'n ffurfio'r undeb.

## Cyfeiriadau 

Categori:Arian cyfred
Categori:Integreiddio economaidd
Categori:Polisi ariannol
Categori:Sefydliadau rhynglywodraethol
Bill Bigog

Pysgodyn sy'n byw yn y môr ac sy'n perthyn i deulu'r Gobiidae ydy'r **bill bigog** sy'n enw gwrywaidd; lluosog: **pysgod bili bigog** (Lladin: *Gobius paganellus*; Saesneg: *Rock goby*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys Asia, Ewrop, Affrica, y Môr Du, y Môr Canoldir a Chefnfor yr Iwerydd ac mae i'w ganfod ym Môr y Gogledd ac arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Heb ei gwerthuso' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth gan nad oes data digonol.

## Gweler hefyd
*Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
*Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur
*Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
*Llwybr yr Arfordir
*Cadwraeth

## Cyfeiriadau
*[Termau safonol Gwefan Llên Natur(https://cy.wikipedia.org/wiki/Ll%C3%AAn_Natur)].

Categori:Creaduriaid arfordir Prydain
Categori:Pysgod
Categori:Gobiidae
Gwylan Ross

Aderyn sy'n byw yn agos i'r traeth ac sy'n perthyn i deulu'r Laridae ydy'r **gwylan Ross** sy'n enw benywaidd; lluosog: **gwylanod Ross** (Lladin: *Rhodostethia rosea*; Saesneg: ''Ross's Gull'').

Mae ei diriogaeth yn cynnwys America ac ar adegau i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

## Gweler hefyd
*Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
*Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
*Llwybr yr Arfordir
*Cadwraeth

## Cyfeiriadau
*[Termau safonol Gwefan Llên Natur(https://cy.wikipedia.org/wiki/Ll%C3%AAn_Natur)].

Categori:Creaduriaid arfordir Prydain
Categori:Adar
Categori:Laridae
Ci Pigog

Morgi llwyd o deulu'r *Squalidae* ac iddo smotiau gwyn a phigynnau gwenwynig o flaen esgyll y cefn ydy'r **ci pigog** (lluosog: cŵn pigog; hefyd **ci pigwd**) (Lladin: *Squalus acanthias*; Saesneg: *Spiny dogfish*, *spur-dog*, *piked dogfish*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys y Môr Du a'r Môr Canoldir ac mae i'w ganfod ym Môr y Gogledd ac arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'bregus' (*vulnerable*) o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

## Gweler hefyd
*Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
*Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
*Llwybr yr Arfordir
*Cadwraeth

## Cyfeiriadau
*[Termau safonol Gwefan Llên Natur(https://cy.wikipedia.org/wiki/Ll%C3%AAn_Natur)].

Categori:Creaduriaid arfordir Prydain
Categori:Pysgod
Categori:Squalidae
Walrws

Mamal morol mawr yw'r **walrws** (hefyd **morfarch** a **morlo ysgithrog**) (*Odobenus rosmarus*). Mae walrysau i'w cael wedi'u gwasgaru ledled Cefnfor yr Arctig a'r moroedd cyfagos o amgylch Pegwn y Gogledd. Mae dau isrywogaeth o walrws: *Odobenus rosmarus rosmarus*, sy'n byw yng Nghefnfor yr Iwerydd, ac *Odobenus rosmarus divergens*, sy'n byw yn y Cefnfor Tawel. Ar adegau maen nhw i'w canfod ger arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth "Diffyg Data" o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

## Gweler hefyd
*Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
*Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*[Termau safonol Gwefan Llên Natur(https://cy.wikipedia.org/wiki/Ll%C3%AAn_Natur)]

Categori:Creaduriaid arfordir Prydain
Categori:Mamaliaid morol
Categori:Odobenidae
Cetartiodactyla

Cytras (*glade*) sy'n cynnwys morfilod (gan gynnwys dolffiniaid) a charnolion eilrif-fyseddog  yw **Cetartiodactyla**. Crëwyd y gair pan unwyd dwy Urdd: Cetacea ac Artiodactyla at ei gilydd ac mae'n cyfeirio at y ffaith fod y morfil wedi esblygu o fewn yr artiodactyliaid. O fewn y diffiniad newydd hwn, credir mae eu perthynas tir mawr agosaf ydy'r hipopotamws.

Mae rhai gwyddonwyr yn ceisio ffurfio'r grwp yma'n urdd newydd, ond mae'r berthynas rhwng y ddwy Urdd presennol yn niwlog ac ar hyn o bryd (2014) nid oes digon o dystiolaeth yn bodoli.

## Cladogramau
*
Newbridge

Gall Newbridge gyfeirio at nifer o leoedd, gan gynnwys:

*Newbridge, Ceredigion
*Newbridge, Ynys Wyth
*Pontnewydd ar Wysg
*Y Bontnewydd ar Wy
Words for the Dying

***Words for the Dying*** yw albwm stiwdio unfed ar ddeg y cerddor Cymreig, John Cale.

## Traciau
#"Introduction" (John Cale) – 1:45
#"There Was a Saviour" / "Interlude I" (John Cale, Dylan Thomas) – 9:35
#"On a Wedding Anniversary" (John Cale, Dylan Thomas) – 5:00
#"Interlude II" (John Cale) – 4:45
#"Lie Still, Sleep Becalmed" (John Cale, Dylan Thomas) – 4:18
#"Do Not Go Gentle Into That Good Night" (John Cale, Dylan Thomas) – 5:25
#"Songs Without Words I" (John Cale) – 	2:40
#"Songs Without Words II" (John Cale) – 1:50
#"The Soul of Carmen Miranda" (John Cale, Brian Eno) – 3:20

## Perfformwyr
*John Cale − llais, gitâr, allweddellau, bas, fiola
*Nell Catchpole − ffidil, fiola
*Brian Eno − allweddellau
*The Orchestra of Symphonic & Popular Music of Gostelradio
*The Choir of Llandaff Cathedral Choir School

Categori:Albymau 1989
Categori:Albymau Saesneg
Cream

Grŵp roc o'r 1960au oedd **Cream**.  Aelodau'r band oedd Jack Bruce, Ginger Baker ac Eric Clapton.  Cafodd y band ei ffurfio yn 1966, a daeth gyrfa'r band i ben yn 1968.

## Albymau
**Fresh Cream* (1966)
**Disraeli Gears* (1967)
**Wheels of Fire* (1968)
**Goodbye* (1969)

Categori:Bandiau roc
Wayne Static

Cerddor  o'r Unol Daleithiau oedd **Wayne Richard Wells** (4 Tachwedd 1965 – 1 Tachwedd 2014), sy'n fwyaf adnabyddus fel prif leisydd y band 'metel diwydiannol' Static-X, ac a elwir yn broffesiynol fel **Wayne Statig**.

Lansiodd ei albwm solo (ei unig un), *Pighammer*, ar 4 Hydref 2011.

Ganwyd Wayne yn Muskegon, Michigan.  Cafodd ei fagu yn Shelby, Michigan cyn symud i Chicago, Illinois a California. Derbyniodd ei gitar cyntaf pan oedd yn dair oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Cantorion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Anffyddwyr o'r Unol Daleithiau
Acker Bilk

Cerddor jazz Seisnig oedd **"Mr" Acker Bilk** (ganwyd **Bernard Stanley Bilk**; 28 Ionawr 1929 – 2 Tachwedd 2014).

Fe'i ganwyd yn Pensford, Gwlad yr Haf, Lloegr.

## Discograffi
### Albymau 
### EPs 
### Senglau 
## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2014
Joel Barnett

Gwleidydd o Loegr oedd **Joel Barnett, Arglwydd Barnett, PC** (14 Hydref 1923 – 1 Tachwedd 2014) a oedd yn Aelod Seneddol dros Heywood a Royton rhwng 1964 a 1983.

Fe'i ganwyd ym Manceinion, yn fab i'r teiliwr Louis Barnett a'i wraig Ettie.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Canolog Manceinion.

Roedd yn Gadeirydd y Pwyllgor Dros Gyfrifon Ariannol Cyhoeddus rhwng 1987 a 1983, ac yn ddyfeisiwr y "Fformiwla Barnett".

## Llyfryddiaeth
**Inside the Treasury* (1982)

Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion Iddewig o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl a aned ym Manceinion
Y gynddaredd

Afiechyd firaol sy'n achosi enseffalitis mewn bodau dynol ac anifeiliaid gwaed cynnes eraill yw'r **gynddaredd**.

Cysylltir cynddaredd yn bennaf â chŵn, ond gellir hefyd effeithio ar gathod, llwynogod, drewgwn, ac ystlumod fampir. Caiff y firws ei drosgwlyddo i bobl drwy frathiad neu lyfiad ar grafiadau'r croen neu'r pilenni gludiog. Effeithir ar y system nerfol ganolog gan achosi confylsiynau, parlys, a rhithdybiau. Mae'r clefyd yn angheuol ac eithrio os caiff y claf ei wrth-heintio'n syth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Enseffalitis
Hinsawdd dymherus

Hinsawdd o dymheredd cymedrol yw **hinsawdd dymherus**. Ceir cylchfa dymherus y Ddaear rhwng y trofannau a'r pegynau. Mewn ardaloedd tymherus ceir pedwar tymor annhebyg.

## Cyfeiriadau 
Tymherus
Mesuriad

Defnyddio rhifau i ddweud pa faint sydd o bethau ffisegol yw **mesuriad**, **mesureg**, **mesuraeth** neu **fesuriaeth**. Mae mesuriad yn sylfaenol i wyddoniaeth, peirianneg a meysydd technegol eraill, a gweithgareddau pob dydd.  Defnyddir systemau mesur i hwyluso'r broses hon drwy gymharu'r hyn a fesurir ag uned sefydlog.

Roedd gan y Cymry ddull o fesur unigryw.

## Cyfeiriadau 

Categori:Arsylwad gwyddonol
Categori:Gwyddoniaeth gymhwysol
Categori:Priodwedd faterol
System fesur

System a ddefnyddir i fesur, hynny yw i bennu maint gwrthrych neu ffenomen ffisegol, yw **system fesur**. Mae system fesur yn cynnwys unedau sefydlog a gaiff eu cymharu â'r hyn a fesurir. Yn hanesyddol mae dau fath o system fesur: systemau esblygiadol a ddatblygodd trwy'r arfer, megis y System Imperial Brydeinig; a systemau gynlluniedig, megis y System Ryngwladol o Unedau a ddefnyddir gan wyddonwyr a'r mwyafrif o wledydd heddiw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mesuriad
Mesur
Magnelaeth

Gynnau mawr y fyddin, yn enwedig arfau pellgyrhaeddol, yw **magnelaeth** neu **fagnelau** sydd yn saethu ffrwydron rhyfel y tu hwnt i gyrhaeddiad drylliau'r troedfilwyr. Mae magnelau o galibr mwy na'r mân-arfau y mae'r milwr unigol yn eu cario, ac yn cael eu cludo a'u tanio ar ryw fath o gerbyd neu fownt. Mae canonau, mortarau, a howitsers i gyd yn fathau o fagnelau.

Datblygwyd magnelaeth ar ei ffurf gyntefig, y "peiriannu rhyfel" neu "beiriannau gwarchae", yn yr Henfyd. Cynhyrchwyd y rheiny o bren, ac yn eu plith oedd y blif, yr onagr, a'r balista. Dyfeisiwyd y canon yn ystod yr Oesoedd Canol, â'r gallu i lansio teflynnau gyda grym powdwr gwn.

## Gweler hefyd 
* Magnelfa

## Cyfeiriadau 

Categori:Arfau
Categori:Lluoedd milwrol yn ôl math
Llys Siryf

Mae'r **Llys Siryf** (*Cùirt un t-Siorraim*  yn Gaeleg yr Alban; *Sherriff Court* yn Saesneg) yn darparu'r prif wasanaeth llysoedd lleol yn yr Alban, gyda phob llys yn gwasanaethu *ardal llys siryf* o fewn un o'r chwech *Siryfyddiaeth* yn yr Alban.  Mae Llysoedd y Siryf yn ymdrin â myrdd o weithdrefnau cyfreithiol sy'n cynnwys: 
* achosion troseddol difirifol (solemn) a achosion troseddol uniongyrchol (summary)
* ystadau mawr a bach ar farwolaeth 
* talu dyrwyon 
* achosion sifil cyffredin ac fel Llys Hawliadau Bychain
* achosion Mabwysiadu 
* Methdalu

Mae achosion troseddol llai yn tueddu mynd i'r Llys Ustus Heddwch ond o dan Cyfraith yr Alban mae'r penderfyniad yn nwylo'r Procuradur Ffisgal (Procurator Fiscal) pa lys i ddefnyddio.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Llysoedd yr Alban (Gwefan swyddogol)

Categori:Cyfraith yr Alban
Siryf
Categori:Sefydliadau'r Alban
Llên y sêr

[bawd|Ysgythriad o'r cytser [Orïon o *Uranometria* gan Johann Bayer (1661)]]

Straeon a chredoau mytholegol am y sêr a chytserau yw **llên y sêr**. Yn aml cynhwysir cyrff seryddol eraill, megis sêr gwib, o fewn maes llên y sêr.

Bu bodau dynol yn trin y sêr fel gwrthrychau dewiniaeth, crefydd, chwedlau gwerin, ac ofergoelion ers talwn. Dechreuodd sêr-ddewiniaeth o bosib wrth i bobl sylwi ar yr effaith a gafodd cylchoedd yr Haul a'r Lleuad ar eu bywydau, ac iddynt dybio taw effaith debyg oedd gan y sêr. Mewn crefyddau cyntefig, oedd yn animistaidd ac yn ddynweddol eu natur, gwelwyd amlinellau anifeiliaid a phersonau yn y sêr, y cytserau cyntaf. Ceir chwedlau yng Ngogledd America, Affrica, Asia ac Ewrop sy'n sôn am bobl ac anifeiliaid yn cael eu dwyn i'r nefoedd gan ddod yn gytserau, a dywedir i nifer o arwyr diwylliant droi'n gytserau yn hytrach na marw. Mae traddodiad yr Awstraliaid Brodorol ychydig yn wahanol: buont yn gweld ffurfiau yn nifylau tywyll y Llwybr Llaethog yn hytrach na'r sêr.

## Gweler hefyd 
* Caer Arianrhod
* Comed Fawr
* Dyddiau'r cŵn
* Mytholeg yr Haul
* Mytholeg y Lleuad
* Pwdre sêr
* Seroliaeth

## Cyfeiriadau 

Ser
Categori:Sêr
Crothell Dri Phigyn

Pysgodyn sy'n byw yn y môr ac mewn dŵr croyw ac sy'n perthyn i deulu'r Gasterosteidae ydy'r **Crothell Dri Phigyn** sy'n enw benywaidd; lluosog: **crethyll tri phigyn** (Lladin: *Gasterosteus aculeatus*; Saesneg: *Three-spined stickleback*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys Asia, Ewrop, America, Môr y Gogledd, y Môr Du, y Môr Baltig a Chefnfor yr Iwerydd ac mae i'w ganfod ar adegau yn aberoedd ac arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

## Gweler hefyd
*Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
*Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
*Llwybr yr Arfordir
*Cadwraeth

## Cyfeiriadau
*[Termau safonol Gwefan Llên Natur(https://cy.wikipedia.org/wiki/Ll%C3%AAn_Natur)].

Categori:Creaduriaid arfordir Prydain
Categori:Pysgod
Categori:Gasterosteidae
Thomas Barker

Arlunydd tirwedd a bywyd gwledig oedd **Thomas Barker** (1769 – 11 Rhagfyr 1847) a elwir yn *Barker of Bath*.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Barker ym 1769, yn Nhrosnant ger Pont-y-pŵl, Sir Fynwy (Torfaen bellach) yn fab i Benjamin Barker ac Anne ei wraig. Roedd Benjamin Barker hefyd yn arlunydd yn arbenigo mewn lluniau o geffylau.

O oedran cynnar dangosodd Barker dalent nodedig am dynnu ffigurau a chynllunio tirweddau; er na chafodd byth wers mewn naill ai darlunio neu beintio. Pan oedd Barker yn un ar bymtheg oed symudodd ei deulu i Gaerfaddon lle daeth ei dalentau cynhenid i sylw datblygwr eiddo ac adeiladwr coets o'r enw Charles Spackman. Aeth Barker i fyw i gartref Spackman gan fynychu Ysgol Ramadeg Shepton Mallet am gyfnod ar draul ei noddwr. Wrth aros yng nghartref Spackman miniodd ei grefft trwy gopïo a dynwared tirweddau'r ysgolion Eidaleg a Fflemeg, yn ogystal â rhai o Gainsborough, a oedd wedi byw yng Nghaerfaddon 1759-1774.

## Bywyd fel artist
bawd|*Hampton Rocks yn y Bore*

Ym 1790 trefnodd Spackman arddangosfa o waith Barker yng Nghaerfaddon; profodd yr arddangosfa yn broffidiol i ddau ohonynt. Ar ôl hynny anfonodd Spackman Barker i Rufain am dair blynedd, lle bu'n astudio'n ddyfal a dysgu'r grefft o beintio ffresgo. Cynhaliwyd ail arddangosfa yng Nghaerfaddon ym 1793 a oedd yn cynnwys gwaith cafodd ei anfon yn ôl o Rufain er mwyn i Spackman ei werthu.

Wrth ddychwelyd i Wledydd Prydain ym 1793 canfyddodd Barker bod ei noddwr ar fin dod yn fethdalwr ac yn methu parhau efo'i nawdd. Gan hynny sefydlodd Barker ei hun yn Llundain gan arddangos rhai o'i luniau o'r Eidal yn yr Academi Frenhinol, ond heb fawr o lwyddiant. Dychwelodd i Gaerfaddon ym 1800.
Roedd Barker yn arddangos yn achlysurol yn yr Academi Frenhinol a'r Sefydliad Prydeinig dros gyfnod o hanner can mlynedd, ac yn ystod y cyfnod y bu'n arddangos bron i gant o luniau. Roedd yn artist toreithiog, a phaentiodd ystod eang o bynciau.

Yn ei anterth yr oedd lluniau Barker yn hynod boblogaidd ac yn cael eu copïo ar bron pob deunydd bosibl gan gynnwys Crochenwaith Swydd Stafford, Porslen Swydd Gaerwrangon, nwyddau cotwm Manceinion a llieiniau Glasgow.

Mae chwech o beintiadau gan Barker yn Oriel y Tate, gan gynnwys ''Coediwr a'i Gi Mewn Storm* (a gyflwynwyd yn wreiddiol i Oriel Genedlaethol Prydain ym 1868) a nifer o dirweddau.

Mae tri o baentiadau Barker, *Tirwedd yn yr Eidal* 1808, *Tirlun gyda Rhaeadr* a *Thirlun gyda Gwartheg'' yn Oriel Gelf Wolverhampton.

## Bywyd personol
Ym 1803 ymbriododd  a Priscilla Jones, a bu iddynt wyth o blant. Daeth dau o'i feibion Thomas Jones Barker a John Joseph Barker hefyd yn arlunwyr o fri.

Bu farw yng Nghaerfaddon ar 11 Rhagfyr 1847.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1769
Categori:Marwolaethau 1847
Y Gynghrair Arabaidd i Foicotio Israel

Ymgyrch gan wledydd y Gynghrair Arabaidd i ddarbwyllo gwledydd eraill, cyrff, awdurdodau a siopwyr i beidio â phrynnu nwyddau o Israel yw'r **Gynghrair Arabaidd i Foicotio Israel**. Mae'n ymgais i ynysu Israel yn economegol drwy atal datblygu economi Israel ac o ganlyniad eu gallu i brynnu offer militaraidd.

Cychwynwyd boicotio busnesau a sefydliadau Israelaidd (ac i raddau Iddewig) cyn sefydlu gwladwriaeth Israel yn 1948, ond ffurfiolwyd yr ymgyrch wedi hynny gan y Gynghrair Arabaidd. Mae eu dull o weithredu wedi newid dros amser, gyda rhai aelodau'n atal rhag gweithredu.

Arwyddodd y gwledydd canlynol gytundebau heddwch a oedd yn eu hatal rhag unrhyw foicot: yr Aifft (1979), Palesteina (1993) a'r Iorddonen (1994); ni chytunodd Mauritania erioed yn yr ymgyrch nac ychwaith Algeria, Moroco na Tiwnisia.

Yn swyddogol, mae'r boicot yn y mannau hyn:
* Nwyddau a gwasanaethau sy'n tarddu yn Israel (a elwir y 'boicot craidd') ac sy'n parhau mewn sawl gwlad Arabaidd
* Busnesau mewn gwledydd di-Arab sy'n ymwneud â busnesau oddi fewn i Israel (a elwir yn 'foicot eilradd')
* Busnesau sy'n hedfan nwyddau neu'n hwylio nwyddau i Israel (y 'boicot trydyddol')

## Gwledydd gyda chyfyngiadau
Yn ogystal â gwrthod busnes a nwyddau, mae nifer o wledydd yn gwrthod caniatâd i drafaelwyr gyda phasbort o Israel ymweld â'u gwlad. Mae eraill yn mynd gam ymhellach gan wrthod unrhyw basbort sydd ag arni stamp neu fisa o Israel.
bawd|chwith|Logo'r ymgyrch gyffredinol i foicotio cwmnïau a chynnyrch o Israel

## Gweler hefyd
*Y Byd Arabaidd
*Mudiad Boicotio, Dadfuddsoddi a Sancsiynau

## Cyfeiriadau
Categori:Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd
Categori:Gwleidyddiaeth Israel
Resin

Polymer naturiol neu synthetig anhydawdd sy'n meddalu pan gaiff ei wresogi yw **resin** neu **ystor**. Secretir resinau naturiol gan goed a phlanhigion eraill ac fe'u defnyddir wrth wneud meddyginiaethau a farneisiau. Defnyddir resinau synthetig fel cynhwysion plastigau.

Dosberthir resinau naturiol yn ôl eu caledwch â'u cyfansoddiad cemegol yn dri phrif gategori: resinau caled, oleoresinau, a resinau gwm.

## Resinau caled 
bawd|Rosin
Ceir resinau caled naill ai o ffosilod neu drwy ddistyllu oleoresinau. Mae resin o'r fath yn galed, yn frau, heb aroglau na blas iddo, ac yn edrych yn debyg i wydr toredig os caiff ei hollti. Ymhlith y resinau caled mae ambr, copal, mastig, rosin, a sandrag. Rosin, a gynhyrchir drwy ddistyllu'r oleoresin tyrpant, yw'r pwysicaf yn nhermau economaidd. Defnyddir rosin wrth gynhyrchu sebon, farneis, a phaent, ac i gaenu bwâu offerynnau tannau.

## Oleoresinau 
Lled-solidau di-ffurf a gludiog yw'r oleoresinau, ac maent yn cynnwys olewon naws. Ymhlith yr oleoresinau mae tyrpent, balm, copaïba, a dreigwaed.

## Resinau gwm 
[bawd|Dyn yn casglu myrr oddi ar goeden yn [Somalia.]]
Resinau sydd yn cynnwys gymiau, sef suddau gludiog ac yn aml persawrus, yw'r resinau gwm. Maent yn cynnwys thus, myrr, bensoin, ac asiffeta.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cynnyrch planhigion
Categori:Polymerau
Adeilad y Goron, Parc Cathays

Lleolir prif swyddfeydd Llywodraeth Cymru yn **Adeilad y Goron**, Parc Cathays, Caerdydd. Pencadlys y Swyddfa Gymreig yng Nghymru ydoedd ynghynt. (Roedd gan y swyddfa adeilad arall yn Llundain, sef Tŷ Gwydyr.) Mae dwy ran i'r adeilad; codwyd y rhan gyntaf mewn arddull glasurol yn 1934–8 i gynlluniau P. K. Hanton a'r ail ran ym 1972–9 gan Alex Gordon a'i Bartneriaid.

## Gweler hefyd
* Tŷ Hywel

## Cyfeiriadau
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Caerdydd
Mudiad Boicotio, Dadfuddsoddi a Sancsiynau

bawd|275px|Iddew yn dal baner 'Boicotiwch Israel'
bawd|Logo'r ymgyrch gyffredinol i foicotio cwmnïau a chynnyrch o Israel
Mae'r **Mudiad Boicotio, Dadfuddsoddi a Sancsiynau** (neu **BDS**) yn fudiad byd-eang sy'n ceisio cynyddu'r pwysau economaidd a gwleidyddol ar  Israel i gydymffurfio gyda nodau ac amcanion y mudiad. Maen nhw'n galw ar Israel: 
#i roi'r gorau i feddiannu'r tiroedd Palesteinaidd, 
#am hawliau cyfartal i ddinasyddion Palesteinaidd yn Israel a
# am yr hawl i ffoaduriaid Palesteiniaid i ddychwelyd i Balesteina. Galwodd y BDS am foicotio mewn gwahanol ac amrywiol ffyrdd - hyd nes fod Israel yn cydymffurfio gyda deddwriaeth rhyngwladol.

## Rhai llwyddiannau
### 2009–2012
Ym Mawrth 2009, cafwyd sawl protest gan fyfyrwyr mewn sawl Prifysgol gan gynnwys Prifysgol Caerdydd ble gwelwyd awdurdodau'r coleg yn dadfuddsoddi eu daliadau yn BAE Systems, sef gwneuthurwr arfau milwrol sy'n cydweithredu gydag Israel.

### 2014
Yn ionawr 2014, cyhoeddodd Llywodraeth Norwy na fyddai eu Cronfa Bensiwn yn buddsoddi mewn dau gwmni o Israel (*Africa Israel Investments* a *Danya Cebus*) "oherwydd eu cyfraniad i dorri hawliau dynol mewn rhyfel drwy ddymchwel tai Palesteinaidd yn Nwyrain Jeriwsalem.

Yn Ionawr 2014 cyhoeddodd banc mwyaf Denmarc (*Danske Bank*), sancsiynau yn erbyn Bank Hapoalim, am weithredu yn erbyn rheolau a deddfau dyngarol rhyngwladol drwy fuddsoddi mewn tai Israeliaid oddi fewn i diriogaeth y Palesteiniaid yn y Llain Gorllewinol. Yn yr un mis, cyhoeddodd Ashley Almanza, Prif Weithredwr G4S' na fyddent yn adnewyddu eu contract gydag Israel.

Ym Mehefin 2014 gwagiodd staff y Siop John Lewis o rai cynnyrch o Israel gan gynnwys nwyddau 'SodaStream'; roedd hyn yn dilyn protestiaiadau ddwywaith yr wythnos gan BDS yn erbyn cynnyrch o Israel. Ceuodd 'Sodastream' eu strordy yn Brighton yn dilyn protestiadau dwy flynedd - yng Ngorffennaf 2014.

Delwedd:BDS Movement logo.gif|Logo presennol
Delwedd:Bdscall.jpg|Cyn logo'r mudiad 
|Poster o Sweden yn galw am foicotio Israel

## Gweler hefyd
*Cydnabyddiaeth Ryngwladol o Wladwriaeth Palesteina
*Y Gynghrair Arabaidd i Foicotio Israel

## Cyfeiriadau
Categori:Gweithredaeth
Categori:Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
Categori:Gwleidyddiaeth Israel
Boicotio, Dadfuddsoddi a Sancsiynau
Categori:Sefydliadau 2005
A Short History of Wales

Gallai **A Short History of Wales** gyfeirio at:

* *A Short History of Wales* – llyfr o 1977 ar hanes Cymru gan A. H. Dodd
** A Short History of Wales* – llyfr o 1905 ar hanes Cymru gan Owen M. Edwards