open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Caerenig Evans

Gweinidog ac arweinydd cymdeithasol oedd **John Caerenig Evans** (20 Ebrill 1837 – Rhagfyr 1913).

## Magwraeth ac addysg
Cafodd John Caerenig Evans ei eni ar 20 Ebrill 1837 yn Llanddewisol ym mhlwyf Llanfihangel Aberbythych Sir Gaerfyrddin. Bu ei dad, Philip, farw mewn damwain pwll glo ac fe'i gladdwyd yn Llandybïe ar 16 Mai 1840 yn 44 oed. Er hyn, gweithiodd John fel glöwr o naw oed tan yn chwech-ar-ugain oed. Cafodd ei dderbyn fel myfyriwr yng Ngholeg Caerfyrddin yn 1863 ac astudiodd yno am bedair blynedd. Cafodd ei ordeinio ar 28 Awst 1867 yn Weinidog Capel Moriah, Cwmaman, Aberdâr. Bu'n allweddol, fel gweinidog poblogaidd, i ddylanwadu ar ei gynulleidfa ac ar eraill yn yr ardal, gan sôn wrthynt am y cyfle oedd ar gael i ymfudo i Batagonia a gwneud bywyd gwell iddynt hwy a'u teuluoedd. Dyma gyfnod pan bydde cynulleidfaoedd yn rhoi pwyslais mawr ar yr hyn bydde gweinidogion yn ei ddweud, ac yn gweithredu ar yr hyn byddent yn awgrymu a/neu'n cynghori.

## Symud i'r Wladfa
Gyda'i wraig, Hannah Harries, a thri o blant bach aeth John Caerenig Evans ei hun i Batagonia yn 1874. Cafodd pump o blant eraill eu geni ym Mhatagonia. Yn 1875 dilynodd lawer iawn o gynulleidfa J.C. Evans ef yno ac mae hyn yn arwydd o'i boblogrwydd a'i ddylanwad fel gweinidog. Bu'n allweddol yn rhoi gwasanaeth gwerthfawr i'r Wladfa yn ystod y blynyddoedd anodd, arloesgar cynnar, ac ef a David D. Roberts oedd y cyntaf i fynd i fyw yn ardal y Gaiman. Dechreuodd Ysgol Sul yn ei gartref ym mis Tachwedd 1874 a bu'n pregethu mewn amryw o dai yn yr ardal am flwyddyn. Yn Awst 1876 sefydlwyd Capel Cynulleidfaol Bethel yn y Gaiman a J.C. Evans oedd y gweinidog cyntaf. Gydag adeiladaeth y camlesi daeth profiad J.C. Evans fel glöwr yn werthfawr ym mlynyddoedd cynnar y Wladfa. Roedd yn gweithio'n galed yn ystod yr wythnos ac yn pregethu'n ddi-dâl neu bron yn ddi-dâl ar y Suliau. Cafodd ei ethol yn Ynad Heddwch yn etholiad 30 Gorffennaf, 1886. Rhoddodd ddarn o dir am ddim er mwyn adeiladu ysbyty, ac fel anrhydedd a pharch iddo, fe'i galwyd yn Ysbyty J. C. Evans. Bu'n weinidog am dros hanner cant o flynyddoedd a bu farw yn Rhagfyr 1913 yn 77 oed. Roedd ei wraig, Hannah, eisoes wedi marw ar 4 Awst, 1911.

## Cyfeiriadau 
## Gwefanau allanol 
Hafan Cymdeithas Cymru-Ariannin 

Categori:Y Wladfa
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1913
Bradley Whitford

Mae **Bradley Whitford** (ganed 10 Hydref 1959) yn actor ffilm a theledu o'r Unol Daleithiau. Chwaraeodd Dirprwy Bennaeth Staff y Tŷ Gwyn Josh Lyman yn y ddrama deledu NBC *The West Wing*; Danny Tripp yn *Studio 60 on the Sunset Strip*; Dan Stark yn *The Good Guys*; ac Eric Gordon yn y ffilm *Billy Madison*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
John Spencer (actor)

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **John Spencer** (20 Rhagfyr 1946 – 16 Rhagfyr 2005). Enillodd Wobr Emmy yn 2002 am ei rôl fel Pennaeth Staff y Tŷ Gwyn Leo McGarry yn y gyfres ddrama wleidyddol *The West Wing* ar NBC.

Bu farw o drawiad ar y galon mewn ysbyty yn Los Angeles ar 16 Rhagfyr, 2005, pedwar diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59 mlwydd oed.

## Ffilmyddiaeth
### Ffilm
### Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Dev Patel

Mae **Dev Patel** (ganed 23 Ebrill 1990) yn actor Indiaidd-Seisnig. Fe'i adnabyddir am chwarae Jamal Malik yn ffilm Danny Boyle *Slumdog Millionaire*. Enillodd nifer o wobrau am y perfformiad hwn, gan gynnwys Gwobr Critics' Choice a Gwobr Screen Actors Guild. Mae Patel hefyd yn adnabyddus am ei rol fel Anwar Kharral yn *Skins*; fel Sonny Kapoor yn *The Best Exotic Marigold Hotel* a'i dilyniant *The Second Best Exotic Marigold Hotel*; a fel Neal Sampat yn rhaglen HBO Aaron Sorkin *The Newsroom*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Miranda Hart

Actores a chomediwraig Seisnig yw **Miranda Katherine Hart Dyke** (ganed 14 Rhagfyr 1972). Cafodd ei geni yn Torquay.

Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei gyfres deledu, *Miranda*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Goolwa

Mae **Goolwa** ar aber Afon Murray yn Ne Awstralia, ar Llyn Alexandrina.

Daeth Goolwa'n borthladd bwysig ynghanol y 19g, ond siltiwyd yr afon ac erbyn hyn cyrchfan gwyliau yw Goolwa. Mae trenau'r Rheilffordd dreftadaeth Steamranger yn ymweld â Goolwa.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi De Awstralia
Categori:Twristiaeth yn Awstralia
Austropetaliidae

Teulu bychan o weision neidr ydy **Austropetaliidae**, sydd i'w cael yn Tsile ac Awstralia'n unig. Ceir pedwar genera yn y teulu hwn:

:Austropetalia Tillyard, 1916
:Archipetalia Tillyard, 1917
:Hypopetalia McLachlan, 1870
:Phyllopetalia Selys, 1858

## Cyfeiriadau
Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World*.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.

## Dolennau allanol
*Rhestr o Anisoptera'r Ddaear 

Categori:Gweision neidr
Aeshna ellioti

Gwas neidr gymharol fawr o deulu'r Aeshnidae ('Yr Ymerawdwyr') yw'r **Aeshna ellioti** (Saesneg: *highland hawker*).

Mae ei diriogaeth yn cynnwys: Ethiopia, Cenia, Malawi, Mosambic, De Affrica, Tansanïa, Wganda, Simbabwe, ac (o bosibl) Bwrwndi.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Aeshnidae
Petaluridae

Teulu o weision neidr ydy'r **Petaluridae** a nhw ydy'r gweision hynaf ar wyneb y Ddaear, yn ôl pob tebyg. Ceir ffosiliau o aelodau'r teulu hwn sy'n mynd yn ôl i gyfnod y Jiwrasig - dros 150 miliwn CP.

Mae'n deulu bychan, gyda dim ond 11 rhywogaeth yn bodoli ynddo heddiw. Ond un o'r rhai hyn yw'r Gwas neidr mwyaf ohonynt i gyd: y *Petalura ingentissima*, gyda rhyychwant ei adenydd yn 160&nbsp;mm a hyd ei gorff yn 100mm (gellir cymharu hyn gyda'r gwas neidr mwyaf yng Nghymru heddiw - sydd a chorff 84mm).

## Cyfeiriadau
*Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World*.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.

## Dolennau allanol
*Rhestr o Anisoptera'r Ddaear 

Categori:Gweision neidr
Aeshna interrupta

Gwas neidr gymharol fawr o deulu'r Aeshnidae ('Yr Ymerawdwyr') yw'r **Aeshna interrupta**. Ei diriogaeth yw Gogledd America. Daw'r gair *interupta* a'i enw o'r resen doredig sydd gan y gwryw ar ei thoracs.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/  

Categori:Aeshnidae
Melissa McCarthy

Mae **Melissa Ann McCarthy** (ganed 26 Awst 1970) yn actores, comediwraig, dylunwraig ffasiwn a chyfarwyddwraig o'r Unol Daleithiau.

Daeth McCarthy i amlgygwrydd wedi iddi ymddangos fel Sookie St. James yn y gyfres deledu *Gilmore Girls* (2000-2007), ac ers hynny mae wedi serennu fel Dena yn y comedi sefyllfa ABC *Samantha Who?* (2007-2009) a fel Molly Flynn yn y comedi sefyllfa CBS *Mike & Molly*. Ar gyfer y rôl hon, enillodd Wobr Primetime Emmy am Brif Actores Ragorol mewn Cyfres Gomedi, yn ogystal â dau enwebiad am wobrau eraill. Fe'i henwebwyd hefyd am Wobr Primetime Emmy am Actores Wadd Ragorol mewn Cyfres Gomedi ar gyfer ei gwaith ar *Saturday Night Live*.

Enillodd gydnabyddiaeth bellach am ei rôl fel Megan Price yn y ffilm gomedi 2011 *Bridesmaids*, a fe'i henwebwyd am Wobr yr Academi am yr Actores Gefnogol Orau, enwebiad BAFTA ac enwebiad Gwobr Screen Actors Guild am yr Actores Gefnogol Orau. Yn 2013, cyd-serennodd yn *The Identity Theif* a *The Heat*, hefyd yn ymddangos yn y ffimliau *The Nines*, *The Back-up Plan*, *Life as We Know It* a *The Hangover Part III*. Yn 2014, serennodd McCarthy yn y comedi *Tammy* a'r ffilm gomedi-ddrama *St Vincent*. Yn 2015, hi oedd prif seren y ffilm acsiwn comedi *Spy*, ac yn 2016 bydd yn serennu yn ffilmiau *Michelle Darnell* a *Ghostbusters*.

Sefydlodd McCarthy y cwmni cynhyrchu On the Day Productions gyda'i gŵr Ben Falcone. Yn 2015, derbyniodd seren ar y Hollywood Walk of Fame, a rhyddhaodd casgliad dillad o'r enw Melissa McCarthy Seven7, ar gyfer merched sy'n gwisgo meintiau mwy. Hefyd yn 2015, fe'i henwyd fel yr actores sy'n ennill y trydydd swm mwyaf yn y byd gan *Forbes*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Tetracanthagyna

Genws o weision neidr ydy ***Tetracanthagyna*** yn nheulu'r Ymerawdwyr (Lladin: *Aeshnidae*). Mae'r genws yma'n cynnwys sawl rhywogaeth o weision neidr gan gynnwys:

**Tetracanthagyna bakeri* 
**Tetracanthagyna brunnea* 
**Tetracanthagyna degorsi* 
**Tetracanthagyna plagiata* 
**Tetracanthagyna waterhousei* 

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Aeshnidae
Jason Statham

Mae **Jason Statham** (ganed 26 Gorffennaf 1967) yn actor, crefftwr ymladd a chyn-yrrwr o Loegr. Fe'i adnabyddir am ei rolau yn ffilmiau trosedd Guy Ritchie *Lock, Stock and Two Smoking Barrels* (1998), *Snatch* (2000), a *Revolver* (2005). Mae hefyd wedi ymddangos mewn ffilmiau megis y drioleg acsiwn ddrama gyffrous *The Transporter* (2002-2008), y ffilm lladron *The Italian Job* (2003), y ffilm acsiwn/gomedi tywyll *Crank* (2006), y ffilm acsiwn *War* (2007), y ffilm ffuglen wyddonol acsiwn ddrama gyffrous *Death Race* (2008), y ffilm drosedd *The Bank Job* (2008) a'r gyfres acsiwn *The Expendables* (2010-2014). Yn 2015, serennodd Statham yn ffilm olaf y gyfres *The Fast and the Furious*, sef *Furious 7*, a gwnaeth ei ddebut comedi yn ffilm Melissa McCarthy, *Spy*. Fel arfer, perfformia ei ymladd llwyfan a styntiau ei hunan, ac mae'n nodedig am gael ei gastio fel gwrtharwr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Amy Schumer

Mae **Amy Beth Schumer** (ganed 1 Mehefin, 1981) yn gomediwraig ar ei sefyll, ysgrifenwraig, cynhyrchwraig, cyfarwyddwraig ac actores. Hi yw seren y gyfres gomedi *Inside Amy Schumer*, a ddarlledir ar Comedy Central ers 2013.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Triacanthagyna septima

Gwas neidr o deulu'r Aeshnidae ('Yr Ymerawdwyr') yw'r **Triacanthagyna septima**. Fel llawer o weision neidr, ei gynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd. Mae'n tyfu i rhwng 59 a 66&nbsp;mm o'i ben i'w gynffon ac mae i'w ganfod yn ne Texas yn unig.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Aeshnidae
Cwlwm tafod

Gair neu ymadrodd sy'n anodd ei lefaru oherwydd trefn o gytseiniaid tebyg yw **cwlwm tafod**. Ymhlith y clymau tafod Cymraeg mae "lladd dafad ddall" (sydd hefyd yn balindrom) a "hwch goch a chwech cochion bach". Neu *Hwch goch a chwech o berchyll cochion bach*.

Difyrrwch neu gêm eiriau yw'r cwlwm tafod, ac yn aml fe'i drosglwyddir o oes i oes gan ddod yn rhan o lên gwerin yr iaith. Defnyddir weithiau i geisio cael gwared â'r ig ac i wella namau ar y lleferydd megis lisb, ac i brofi os yw dannedd gosod yn ffitio'r geg yn iawn. Defnyddir clymau tafod hefyd wrth brofi ymgeiswyr am swyddi cyflwyno neu sylwebu yn y diwydiant darlledu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau
Rhestr llysenwau rhanbarthol Cymru

Dyma restr o lysenwau rhanbarthol am drigolion Cymru.

; Yr Abby Jacs
: Ceredigion

; Cofi
: Gwent

; Gwyndyd/Gwyndodydd
: Gwynedd

; Gwŷr y Blaene
: Ynys Môn

; Gwŷr y Mera
: Ynys Môn

; Shoni
: Llanelli

; Teifi
: Ceredigion

## Gweler hefyd 
* Llysenwau Cymraeg

## Cyfeiriadau 
Cymru
Llysenwau rhanbarthol
George Percival Spooner

Ganwyd **George Percival Spooner**, mab Charles Easton Spooner, ym Meddgelert ar 13 Mehefin 1850. Addysgwyd yn Ysgol Harrow ac yn Karlsruhe a daeth yn beiriannydd. Roedd yn brentis i'w dad yng Ngweithdy Boston Lodge ar Reilffordd Ffestiniog. Cynlluniodd o'r locomotifau James Spooner  (enwyd ar ôl ei daid) a Merddyn Emrys, a sawl cerbyd. Daeth yn Beiriannydd i'r rheilffordd ym 1872 a Goruchwylwr Locomotifau ym 1879.

Anfonwyd o i India ar ôl iddo fo ac Eleanor Davies, yn o weison i'r teulu wedi cal merch, sef Kate Ellen, ym 1878. Daeth o'n beiriannydd a Goruchwylwr Locomotifau i'r Rheilffyrdd India. Daeth o'n ôl i Loegr ym 1894 a chydweithiodd efo Tom Casson ar gwelliant organau pibell bach. Buddsododd o mewn Cwmni Positive Organ, ond doedd y cwmni ddim yn llwyddiannus yn gyllidol.
Bu farw yn Llundain ar 21 Ionawr 1917.

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffordd Ffestiniog
Categori:Genedigaethau 1850
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
Townshend Mainwaring

Roedd **Townshend Mainwaring** (16 Mawrth 1807 – 25 Rhagfyr 1883) yn wleidydd Ceidwadol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Dinbych rhwng 1841 a 1847 a rhwng 1857 a 1868.

## Bywyd Personol
Ganwyd Mainwaring yn Otley Park, Swydd Amwythig  yn ail fab i'r Parch Charles Mainwaring, offeiriad Eglwys Loegr a Sarah Susannah Townshend ei wraig.

Mynychodd Ysgol Rugby

Priododd Anna Maria merch hynaf ac etifedd John Lloyd Salisbury, Galltfaenan, ger Henllan pan fu farw Salisbury etifeddodd Mainwaring ei ystâd. Bu iddynt dau fab a dwy ferch. 
bawd|Cartref Mainwaring: Neuadd Galltfaenan, rhwng Trefnant a Henllan.

## Gyrfa
Gwasanaethodd fel Uwchgapten ym milisia Sir Ddinbych

Yn ogystal â rhedeg ei ystâd roedd Mainwaring yn gyfansoddwr toreithiog o emynau, emyn-donau, operâu, unawdau, deuawdau a darnau corawl. Er mae prin oedd eu safon, a dim un o'i gyfansoddiadau wedi goroesi fel rhai sy'n dal i gael eu canu; mae'n difyr nodi bod Mainwaring yn fonheddwr o Sais a dysgodd digon o Gymraeg i geisio creu sgriptiau dwyieithog, gwallus eu Cymraeg; ond dwyieithog ta waeth; mewn cyfnod pan oedd nifer o'r bonheddwyr o dras cymreiciach yn ymwrthod a'r iaith.

Roedd yn un o sylfaenwyr ac yn gyfarwyddwr Rheilffordd Dyffryn Clwyd a Rheilffordd Rhuthun a Cherrig y Drudion 

## Gyrfa Wleidyddol
Safodd Mainwaring  yn enw'r Blaid Geidwadol yn etholiad cyffredinol 1841 a chael ei ethol yn Aelod Seneddol  Bwrdeistrefi Dinbych  gan ddal y sedd hyd 1847 pan ymneilltuodd o'r Senedd. Safodd yn yr un etholaeth eto ym 1857 gan gadw'r sedd i'r Blaid Geidwadol a'i dal hyd 1868 pan gafodd ei drechu gan yr ymgeisydd Rhyddfrydol Charles James Watkin Williams

Gwasanaethodd fel Ynad Heddwch ar fainc Sir Ddinbych o 1837 hyd ei farwolaeth a fu'n Uchel Siryf Sir Ddinbych ym 1840

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref, Galltfaenan ar ddydd Nadolig 1883 a rhoddwyd ei weddillion i orffwys ym mynwent Eglwys Trefnant, Eglwys a adeiladwyd dan nawdd ei wraig ym 1852.

## Cyhoeddiadau
*An address delivered by Townshend Mainwaring, Esq., at the annual meeting of the Machanics' Institution, Denbigh. : Isaac Simon, Dinbych 1853
*"Hanes" of Dafydd and Myfanwy... : T. Thomas, Caer 1852. ailgyhoeddwyd fel:
*Dafydd and Myfanwy. Hanes Cymraeg. (A Welsh romance.) Llundain 1880 (Opera ddwyieithog)
*John Morgan ...  C. Lonsdale, Llundain 1870 (Can a cherddoriaeth)
*Emyn ail ddyfodid Crist / Advent hymn Llundain 1877 (Emynau dwyieithog a cherddoriaeth)

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1807
Categori:Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1883
Tŷ Gwerin

bawd|650px|Sian James yn Nhŷ Gwerin, Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau

Mae ** Tŷ Gwerin** yn babell ar maes yr Eisteddfod Genedlaethol ac yn cynnal digwyddiadau cerddorol a dawns.
Sefydlwyd Tŷ Gwerin gan Trac yn 2009, efo stondin ar y maes, ond erbyn hyn mae'n yurt mawr, a rhestrir ei ddigwyddiadau ar wefan yr Eisteddfod. Mae Trac yn gyfrifol am y babell, ac yn trefnu digwyddiadau, ond mae gan gymdeithasau eraill stondinau tu mewn y babell, ac yn cyfrannu at yr amserlen, gan gynnwys Clera a Chymdeithas Genedlaethol Dawns Werin Cymru.

chwith|bawd|260px|Eisteddfod Genedlaethol Bro Morgannwg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen Tŷ Gwerin ar wefan Trac

Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Dawns werin yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 2009
Eglwys y Plwyf Sant Curig a'i Fam Julitta

Saif '''Eglwys y Plwyf Sant Curig a'i Fam Julitta''' ym mhentref Capel Curig, Conwy, sydd bellach wedi'i gau a'i addasu'n arddangosfa; cyfeirnod grid: SH71855797. Saif wrth ochr yr A 4086, sef y ffordd o Gapel Curig i Gaernarfon; arferai fod yn Sir Gaernarfon. 300m ar hyd y ffordd hon y mae Canolfan Plas y Brenin. Mae'r eglwys wedi'i chofrestru gan Cadw, ers Hydref 1966, fel Gradd II* (cyfeirnod 3178) ac yn dyddio i'r 13g.

O hen enw'r capel (neu 'eglwys') hwn y daw enw'r pentref. Wrth droed y mynydd gerllaw ceir lle o'r enw 'Cell y Mynach', a all fod yn seintwar meudwy cynnar, o bosib Curig Lwyd, sef enw gwreiddiol yr eglwys. Mynachod priordy Beddgelert oedd berchen yr eglwys yn ystod yr Oesoedd Canol.

;Y tu allan

Eglwys y Santes Julitta St Julitta's Church, Capel Curig 45.JPG
Eglwys y Santes Julitta St Julitta's Church, Capel Curig 38.JPG
Eglwys y Santes Julitta St Julitta's Church, Capel Curig 34.JPG
Capel Curig and Snowdon, Wales-LCCN2001703449.tif

;Y tu fewn

Eglwys y Santes Julitta St Julitta's Church, Capel Curig 33.JPG
Eglwys y Santes Julitta St Julitta's Church, Capel Curig 27.JPG
Eglwys y Santes Julitta St Julitta's Church, Capel Curig 28.JPG
Eglwys y Santes Julitta St Julitta's Church, Capel Curig 16.JPG
Eglwys y Santes Julitta St Julitta's Church, Capel Curig 29.JPG

## Gweler hefyd
## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* (Saesneg) www.heartofsnowdonia.co.uk

Categori:Eglwysi Conwy
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Conwy
Eroplen

[bawd|Awyren deithwyr jet [Boeing 737-700 a berchenogir gan y cwmni hedfan Air Berlin.]]
Awyren drymach nag aer, ag iddi adenydd sefydlog, a yrrir drwy'r awyr gan nerth propelor neu beiriant jet yw **eroplen**, **awyrblan** neu ar lafar **plên**. Yn aml yn Gymraeg fe glywir "awyren" yn yr ystyr benodol o eroplen, ond gall y gair hwnnw gyfeirio at beiriannau a cherbydau hedfan eraill hefyd. Defnyddir eroplenau er hamdden, i gludo nwyddau a phobl, gan y lluoedd arfog, ac at ddiben ymchwil gwyddonol a thechnolegol yn y meysydd awyrennu, awyrenneg ac awyrofod. Diwydiant enfawr yw awyrennu masnachol sy'n cludo miloedd o deithwyr pob diwrnod ar eroplenau. Peilot sy'n hedfan eroplen gan amlaf, ond rheolir dronau gan gyfrifiadur neu o bell.

Cydrannau hanfodol yr eroplen yw'r adenydd i'w chadw yn yr awyr tra'n hedfan (drwy adwaith aerodynamig yr aer yn eu herbyn), esgyll y gynffon i sefydlogi'r adenydd, wynebau symudol i reoli osgo'r eroplen tra'n hedfan, a ffynhonnell pŵer i ddarparu'r gwthiant sy'n rhaid i yrru'r cerbyd drwy'r awyr. Mae gan y mwyafrif o eroplenau gorff amgaeedig ar gyfer y criw, y teithwyr a'r cargo, gan gynnwys y caban peilot sy'n cynnwys yr offer llywio a hedfan. Gwneir darpariaeth i gynnal yr eroplen ar y ddaear ac wrth esgyn a glanio er enghraifft offer glanio mewn isffram y corff.

Arloesodd Syr George Cayley syniad yr eroplen fodern ym 1799, ac yn hwyrach adeiladodd a llwyddodd i hedfan gleiderau. Roedd yr Almaenwr Otto Lilienthal hefyd yn bwysig wrth ddatblygu awyrennau trymach nag aer yn ystod y 19g. Dyfeisiodd y brodyr Wright yr eroplen gyntaf ym 1903. Dyfeisiwyd yr awyren jet gyntaf, yr Heinkel He 178 ym 1939, a chyflwynwyd yr awyren deithwyr jet gyntaf, y de Havilland Comet ym 1952.

## Gweler hefyd
*Awyrenneg

## Cyfeiriadau 
Categori:Awyrennau
Ymladd teirw

[bawd|300px|*Ymladd Teirw*, paentiad gan [Édouard Manet, 1865–1866]]

Talwrn draddodiadol a welir yn Sbaen, Portiwgal, de Ffrainc ac mewn rhai gwledydd America Ladin (megis Mecsico, Colombia, Feneswela a Pheriw ydy **ymladd teirw**. Yn rhan o'r sioe, ymladda un dyn neu fwy yn erbyn tarw neu deirw mewn maes ymladd teirw. Er ei fod, yn ei hanfod, yn chwaraeon gwaed, caiff ei ystyried fel 'celfyddyd gain' gan gefnogwyr y talwrn, ac nid fel chwaraeon am nad oes elfen o gystadleuaeth i'r ornest. 

Mae'r ornest ei hun yn cynnwys *toreros* proffesiynol (gyda'r torero mwyaf profiadol, sef y matador) yn lladd y tarw ei hun. Gwna hyn gan ddefnyddio ystod o symudiadau ffurfiol, sydd ag ystyron ac enwau gwahanol, yn unol ag arddull neu ysgol hyfforddiant y matador. Mae agosatrwydd yr ymladdwr teirw at yr anifail yn ei osod mewn perygl o gael ei gornio neu'i ddamsgen arno. Ar ôl i'r tarw gael ei fachu sawl gwaith tu ôl i'w ysgwydd gan y matadors eraill yn yr ymrysonfa, daw'r talwrn i ben gyda'r tarw'n cael ei ladd gydag un hyrddiad terfynol gan gleddyf. Gelwir hyn yr *estocada*. Ym Mhortiwgal, gelwir y diweddglo y *pega*, lle mae'r dynion (*forcados*) yn ceisio gafael yng nghyrn y tarw wrth iddo redeg tuag atynt.

Mae yna nifer o feysydd ymladd teirw ym Mhenrhyn Iberia, Ffrainc ac America Ladin. Y ganolfan fwyaf o'i math yw Plaza México yng nghanol Dinas Mecsico, sy'n dal 48,000 o bobl, a'r hynaf yw'r La Maestranza yn Seville, Sbaen, lle cynhaliwyd yr ornest ymladd teirw cyntaf yn 1765.

Ceir ymladd teirw nad yw'n angheuol tu hwnt i Sbaen a Ffrainc, gan gynnwys arfer y Tamil Nadu o *jallikattu*; a'r *mchezo wa ngombe* Portiwgaleg (sef y gair Kiswahili am "sbort gyda tharw") a gaiff ei ymarfer ar Ynys Pemba yn Tansanïa a Zanzibar. Ceir enghreifftiau hefyd o deirw'n ymladd teirw eraill yn hytrach na phobl yn y Balcans, Twrci, Gwlff Persia, Bangladesh, Japan, Periw a Chorea. Dylanwadodd ymladd teirw Sbaenaidd ar sawl ardal o Orllewin yr Unol Daleithiau a gellir gweld hyn mewn gornestau rodeo megis rhaffu lloi a marchogaeth teirw hefyd.

bawd|canol|300px|Ymladd teirw yng nghymunedau hunanlywodraethol Sbaen yn y 19eg ganrif.
[bawd|canol|300px|Ymladd teirw yng nghymunedau hunanlywodraethol Sbaen yn 2012.
• Dylid nodi'r eithriadau megis ardal [Pamplona yng ngogledd Navarre a Bilbao ac yng Gwlad y Basg, lle cynhelir gornestau yn ystod eu gwyliau blynyddol yn unig. 
• Yn 1991, daeth Yr Ynysoedd Dedwydd y Gymuned Hunanlywodraethol Sbaenaidd cyntaf i wahardd ymladd teirw, gyda Catalonia yn dilyn yn Ionawr 2012.]]

## Cyfeiriadau
Categori:Hawliau anifeiliaid
Categori:Chwaraeon gwaed
Eglwys Sant Marc, Brithdir

Saif **Eglwys Sant Marc** yn y Brithdir, Gwynedd – ger yr ysgol gynradd, ychydig i gyfeiriad Cadair Idris o ganol y pentref. Fe'i chofrestrwyd yn adeilad Gradd I oherwydd ei phwysigrwydd cenedlaethol o ran ei phensaernïaeth sydd yn null y Mudiad Celf a Chrefft. Erbyn hyn mae'r holl goed o'i chwmpas yn golygu nad yw'r rhan fwyaf ohoni i'w gweld o'r ffordd fawr, dim ond dwy gat a rhan o'i tho, mae hi bellach wedi'i chau. Dywedir fod yr eglwys yn edrych fel pe tae wedi llithro i fyny o'r ddaear, yn hytrach nag fod wedi'i hadeiladu arni.

Cyn yr 1890au enw'r plwyf yma oedd "Brithdir and Islaw'r dref". Adeiladwyd yr eglwys pan rannwyd y plwyf yn ddwy, a hynny yn 1894. Enw'r hen eglwys, sydd bellach wedi'i dynnu i lawr oedd "Sant Paul". Cynlluniwyd yr eglwys gan Henry Wilson â chymorth Herbert Luck North, Arthur Grove a C. H. B. Quennell, rhwng 1895 a 1898. Fe'i comisiynwyd gan Mrs Louisa Tooth er cof am ei hail ŵr, y Parch. Charles Tooth (1831–94), a sefydlodd yr eglwys Anglicanaidd yn Fflorens. Cysegrwyd Eglwys Sant Marc ar 26 Ebrill 1898.

Mae'r eglwys wedi'i hadeiladu o frics, ac mae ei muriau wedi'u gorchuddio â carreg nadd leol; mae ganddo doeau llechi. Fe'i cadwyd dros y blynyddoedd fwy neu lai fel yr oedd pan gafodd ei hadeiladu a chaiff ei hystyried yn un o esiamplau gorau o'r *genre* yma (dull y Mudiad Celf a Chrefft). Mae bellach yng nghofal yr elusen Cyfeillion Eglwysi Digyfaill.

Eglwys Sant Marc Brithdir ger Dolgellau Gwynedd St Mark's Church, Brithdir Gwynedd Wales 02.JPG|Ffrynt yr eglwys
Eglwys Sant Marc Brithdir ger Dolgellau Gwynedd St Mark's Church, Brithdir Gwynedd Wales 07.JPG|Strapiau yn null y Mudiad Celf a Chrefft o'r fodo i'r wal allanol.
Eglwys Sant Marc Brithdir ger Dolgellau Gwynedd St Mark's Church, Brithdir Gwynedd Wales 100.JPG|Hen ywen, gyda thyfaint newydd
Eglwys Sant Marc Brithdir ger Dolgellau Gwynedd St Mark's Church, Brithdir Gwynedd Wales 102.tif|O'r cefn
Eglwys Sant Marc Brithdir ger Dolgellau Gwynedd St Mark's Church, Brithdir Gwynedd Wales 105.JPG|Cefn yr eglwys a'r clochdy
Eglwys Sant Marc Brithdir ger Dolgellau Gwynedd St Mark's Church, Brithdir Gwynedd Wales 16.JPG|Bwa porth cefn yr eglwys

Font in St Mark's Church, Brithdir, Gwynedd.JPG|Y fedyddfaen blwm gan W. R. Lethaby
Brithdir01LB.jpg|Tu mewn yr eglwys

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Church Heritage Cymru
*  Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Coflein
*  Cofnod yr eglwys ar wefan Friends of Friendless Churches 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Categori:Eglwysi rhestredig Gradd I yng Nghymru
Categori:Eglwysi yng Nghymru a gedwir gan Gyfeillion Eglwysi Digyfaill
Anisogomphus anderi

Gwas neidr o deulu'r Gomphidae (neu'r 'Gweision neidr tindrom') yw'r **Anisogomphus anderi**. Fel llawer o weision neidr, ei gynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Gomphidae
John Cowell-Stepney

Roedd **Syr John Cowell-Stepney, Barwnig 1af** (31 Mai 1791 - 15 Mai 1877) yn filwr, yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Rhyddfrydol a chynrychiolodd Bwrdeistref Caerfyrddin yn Nhŷ'r Cyffredin o 1868 i 1874.

## Bywyd personol
Roedd Syr John yr hynaf o ddau fab i'r Cadfridog Andrew Cowell, yn wreiddiol o Coleshill, Swydd Buckingham, a Maria Justina ei wraig, merch ieuangaf Syr Thomas Stepney, 7fed barwnig Prendergast, Sir Benfro, a Phlas Llanelli, Sir Gaerfyrddin

Roedd yn defnyddio'r enw John Stepney Cowell hyd iddo etifeddu ystadau teulu Stepney ym 1857 pan newidiodd enw'r teulu i Cowell-Stepney o dan delerau ewyllys ei ewythr, Syr John Stepney, 8fed barwnig.

Priododd Mary Anne Annesley, yn Antwerp ym 1820; roedd hi'n ferch i'r Anrhydeddus Robert Annsley; bu iddynt un mab, cyn iddi farw 6 mis ar ôl enedigaeth y plentyn ym Mis Tachwedd 1821. Ym 1823 priododd Euphemia Jemima Murray, merch John Murray, Glenalla, Swydd Donegal, bu iddynt dau fab James, a fu farw yn Rhyfel Crimea ym 1854 ag Arthur a olynodd ei dad fel Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Caerfyrddin.

## Gyrfa filwrol
Roedd tad Cowell yn Gadfridog yng Ngwarchodlu'r Coldstream ymaelododd y mab a'r un gatrawd. Bu'n brwydro yn Rhyfel y Penrhyn (1807-1814), rhyfel rhwng lluoedd Prydain a Sbaen a lluoedd Napoleon am reolaeth Penrhyn Iberia. Bu'n ymladd ym mrwydrau Fuentes de Oñoro, Ciudad Rodrigo, Salamanca,  Vittoria a Quatre Bras; methodd brwydr Warterloo gan ei fod yn dioddef o ddysentri ar adeg y frwydr. Mewn cyfnodau o heddwch bu'n gwasanaethu yn Ffrainc, Manceinion, Gibraltar a Malta. Cafodd ei benodi'n Is Gyrnol ym 1830. Ysgrifennodd llyfr am ei brofiadau milwrol *Leaves from the Diary of an Officer in the Guards*

## Gyrfa fel tirfeddiannwr
Ym 1857 etifeddodd Cowell-Stepney ystâd teulu Stepney yn Sir Gaerfyrddin ar ôl brwydr gyfreithiol gyda theulu arall oedd yn hawlio'r ystâd. Er mwyn ceisio cael yr incwm gorau o'r ystâd caniataodd adeiladu nifer o strydoedd, siopau a thai ar ei dir, enwodd nifer o'r strydoedd i anrhydeddu ei fywyd a'i deulu megis *Stepney Street, Murray Street, Salamanca Road, Glenalla Road, Inkerman Street*; strydoedd sy'n bod hyd heddiw.

## Gyrfa wleidyddol
Yn etholiad cyffredinol 1868, penderfynodd sefyll fel ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholaeth Bwrdeistrefi Caerfyrddin, er ei bod yn 77 mlwydd oed. Wedi ei ethol, prin bu ei gyfraniadau yn y Senedd, er hynny roedd y cyfraniadau hynny yn weddol radical i un o hynafgwyr y sefydliad; roedd yn cefnogi hawl cyfartaledd i Gatholigion ac Iddewon, yn gwrthwynebu rhagfarn grefyddol mewn ysgolion a phrifysgolion ac yn llym ei feirniadaeth o landlordiaid eraill Cymru am roi pwysau ar eu tenantiaid i sicrhau eu pleidlais.

Cafodd ei greu yn farwnig ym 1871.

Ymneilltuodd o'r Senedd ym 1874

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref yn Llundain, 5 St George's Place, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Kensal Green, Llundain

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1791
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Rhyddfrydiaeth
Cyfeillion y Ddaear

[200px|bawd|Protestwyr mewn gwisg gwartheg yn y gwrthdystiad blynyddol yn erbyn [amaeth ddiwydiannol a gyd-drefnir gan Gyfeillion y Ddaear yn yr Almaen, *Wir haben es satt!* ("Rydyn ni wedi cael llond bol!").]]
Mudiad amgylcheddol yw **Cyfeillion y Ddaear** sy'n bodoli fel rhwydwaith o sefydliadau mewn 75 o wledydd. Rhennir yn grwpiau cenedlaethol sy'n cydlynu gwirfoddolwyr lleol y werin gwlad (*grassroots*). Gweithredir y mudiad ar lefelau rhyngwladol, cenedlaethol, a lleol i ymgyrchu dros ddiogelu'r amgylchedd ac hyrwyddo cynaladwyedd, i wrthwynebu creulondeb i anifeiliaid ac effaith newid hinsawdd ar y blaned a'i phoblogaeth, ac o blaid cyfiawnder cymdeithasol, hawliau dynol a masnach deg. Mae sawl agwedd o'r mudiad hefyd yn cofleidio gwrth-gyfalafiaeth, y mudiad gwrth-globaleiddio, ac anarcho-gyntefigiaeth neu anarchiaeth werdd. Lleolir yr ysgrifenyddiaeth ryngwladol yn Amsterdam er cydlynu a chefnogi prif ymgyrchoedd Cyfeillion y Ddaear. Pwyllgor gweithredol o gynrychiolwyr etholedig sy'n llunio polisi ac arolygu gwaith yr ysgrifenyddiaeth. Yr ymgyrchydd Karin Nansen o Wrwgwâi yw'r cadeirydd rhyngwladol ers 2016.

Sefydlwyd y garfan gyntaf, *Friends of the Earth* (FOTE) yn yr Unol Daleithiau, ym 1969 gan Robert O. Anderson, dyngarwr ac un o feistri'r diwydiant olew, i wrthwynebu ynni niwclear.  Cyfranodd Anderson $200,000 o arian ei hun i lansio'r sefydliad, gyda chefnogaeth cyn-weinyddwr y Sierra Club David Brower a'r ymgyrchwyr Donald Aitken a Jerry Mander. Amory Lovins oedd y gweithiwr cyntaf, ac efe a sefydlai'r mudiad yn y Deyrnas Unedig. Datblygodd y rhwydwaith rhyngwladol ym 1971 wrth i gynrychiolwyr o UDA, y DU, Sweden, a Ffrainc gwrdd â'i gilydd.

## Cyfeillion y Ddaear Cymru 
Sefydlwyd Cyfeillion y Ddaear Cymru ym 1984, tair mlynedd ar ddeg wedi sefydlu Cyfeillion y Ddaear DU ym 1971, i ymgyrchu yn benodol yng Nghymru ar faterion amgylcheddol. Mae Cyfeillion y Ddaear Cymru'n cyflogi pedwar o bobl sydd wedi eu lleoli yn bennaf yng Nghaerdydd, yn swyddi'r cyfarwyddwr, yr ymgyrchydd, y swyddog datblygu grwpiau lleol, a'r swyddog cyfathrebu. Mae'n dibynnu ar unigolion am dros 90 y cant o'i incwm ac ar gefnogaeth gwirfoddolwyr.

## Dolenni allanol 
*    Cyfeillion y Ddaear Rhyngwladol
* Cyfeillion y Ddaear Cymru ar Twitter

Categori:Mudiadau amgylcheddol
Categori:Mudiadau cadwraethol
Categori:Sefydliadau 1971
Categori:Sefydliadau amgylcheddol
Categori:Sefydliadau a leolir yn Amsterdam
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Trac

2024 gyda chriw yn dawnsio clocsio]]
Mudiad Datblygu Gwerin Cymru yw **trac**; mae’n gweithio i hyrwyddo ac i ddatblygu traddodiadau cerdd a dawns Cymru yng Nghymru a thu hwnt, ac yn eirioli ar ran y Traddodiad gyda chyrff cyhoeddus a mudiadau eraill.

Mae ffurfiau cerdd, canu, cerdd dant, dawns a chwedleua Cymru yn rhan annatod o’n diwylliant, ac yn draddodiadau nodweddiadol sy’n sylfaen i hunaniaeth ein gwlad. Mae gwerthoedd cynhenid ein dulliau traddodiadol o fynegi ein hunain yn ein clymu at ein gilydd; yr her at y dyfodol yw i barhau i adnewyddu ac ailfywiogi’r ffurfiau hyn ar fynegiant, a chyffroi ac ysbrydoli y cenedlaethau iau, tra’n parchu crefft cynheiliaid ein traddodiad.

Er mwyn gwneud hyn mae trac yn datblygu sîn cerdd a dawns Cymru drwy ennyn diddordeb, meithrin talent a chyflwyno’r goreuon o gerddorion gwerin Cymru ar draws y byd. Byddwch yn dod o hyd i trac yn gweithio mewn ysgolion, mewn lleoliadau cymunedol, ar gaeau Gwyliau ac mewn digwyddiadau arddangos ryngwladol, yn helpu sicrhau bod celfyddydau traddodiadol Cymru yn dal i gyfoethogi bywydau, ni waeth beth yw oedran, cefndir, hil neu iaith y bobl dan sylw.

Mae trac yn Elusen Gofrestredig; mae’r tîm o weithredwyr yn derbyn cymorth gan fwrdd o ymddiriedolwyr ymroddedig, sy’n frwd dros ddiwylliant gwerin ac yn arbenigwyr yn eu meysydd priodol eu hunain.

Sefydlwyd **Trac** (Traddodiadau Cerdd Cymru) ym 1997, ac mae'n fudiad sydd yn hyrwyddo traddodiadau gwerin Cymru. Maent yn cydweithio efo cymdeithasau gwerinol eraill, megis Clera a Chymdeithas Genedlaethol Dawns Werin Cymru, ag yn gyfrifol am bresenoldeb y Tŷ Gwerin ar faes yr Eisteddfod Genedlaethol, Yr Arbrawf Mawr, cyfres o weithai cerddorol, a digwyddiadauau eraill, yng Nghymru, Llundain

## Avanc
Sefydlwyd Avanc, sef ensemble canu gwerin Cymru i bobl ifainc o dan oruchwyliaeth Trac yn yr 2010au hwyr. Mae Avanc yn cynnwys cerddorion oedd wedi cael blas ar sesiynau *Gwerin Gwallgo* oedd ar gael i bobl o dan 18 oed, ond am barhau. Maent wedi perfformio ar draws Cymru gan gynnwys yr Eisteddfod Genedlaethol a thramor yng Nghŵyl Pan-Geltaidd yn An Oriant yn Llydaw.

## Dolen allanol
* Gwefan Trac

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Cerddoriaeth draddodiadol
Categori:Sefydliadau 1997
Categori:Sefydliadau Cymru
Jordan Williams

Pêl-droediwr o Gymru yw **Michael Jordan Williams** (ganwyd 6 Tachwedd 1995).  Mae'n chwarae i Swindon Town ar fenthyg o Lerpwl. Mae'n gallu chwarae fel canol cae canolog neu fel amddiffynnwr canolog.

Ganwyd Jordan Williams ym Mangor, ac aeth i'r ysgol yn Ysgol y Garnedd.

Ar 23 Medi 2014, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i Lerpwl pan y defnyddiwyd fel eilydd yn erbyn Middlesbrough. Sgoriodd Williams yn y saethfa ciciau cosb.

Yng Ngorffennaf 2015, ymunodd Jordan Williams a Swindon Town ar fenthyg am dymor o Lerpwl.  Cafodd ei alw i chwarae i dîm cenedlaethol Cymru yn Awst 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Pobl o Fangor
The Walt Disney Company

Cwmni amlwladol Americanaidd yn niwydiannau'r cyfryngau torfol ac adloniant yw **The Walt Disney Company**, a adwaenir yn aml fel **Disney**, sydd a'i bencadlys Walt Disney Studios yn Burbank, Califfornia. Disney yw cwmni darlledu a theledu cebl ail fwyaf y byd yn nhermau refeniw; Comcast yw'r mwyaf. Sefydlwyd cwmni Disney ar 16 Hydref 1923 gan Walt Disney a Roy O. Disney dan yr enw **Disney Brothers Cartoon Studio**. Daeth yn arweinydd yn niwydiant animeiddio'r Unol Daleithiau, ac yn ddiweddarach mewn cynhyrchu ffilmiau, teledu, a pharciau thema. Gweithredodd y cwmni dan yr enwau **The Walt Disney Studio** a **Walt Disney Productions** (1929–86). Mabwysiadodd ei enw cyfredol ym 1986, a thyfodd ei weithredoedd a hefyd sefydlodd adrannau sy'n ymwneud â'r theatr, radio, cerddoriaeth, cyhoeddi, a chyfryngau ar-lein.

[bawd|chwith|Y pencadlys corfforaethol, [Walt Disney Studios (Burbank)|Walt Disney Studios]]
Mae rhai o adrannau Disney yn marchnata cynnyrch o natur fwy aeddfed na'r prif frandiau a anelir at blant a theuluoedd. Cynnyrch enwocaf y cwmni yw ei ffilmiau a wneir gan Walt Disney Studios, sydd yn un o'r stiwdios ffilm mwyaf ei maint yn sinema'r Unol Daleithiau. Mae Disney hefyd yn berchen ar y rhwydwaith teledu ABC a sianeli cebl gan gynnwys y Disney Channel, ESPN, A+E Networks, ac ABC Family; adrannau cyhoeddi, marsiandïaeth, cerddoriaeth, a theatr; ac yn berchen ar 14 o barciau thema o gwmpas y byd. Mae'r cwmni'n rhan o'r Dow Jones Industrial Average ers 6 Mai 1991. Symbol amlycaf Disney yw'r cymeriad cartŵn Mickey Mouse.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cwmnïau adloniant yr Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau cyfryngau'r Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau a leolir yng Nghaliffornia
Categori:Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Efrog Newydd
Categori:Cwmnïau a restrir ar fynegai Dow Jones Industrial Average
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1923
Rhestr o weision neidr torchog (Cordulegastridae)

Rhywogaethau:

**Anotogaster antehumeralis*
**Anotogaster basalis*
**Anotogaster chaoi*
**Anotogaster cornutifrons*
**Anotogaster flaveola*
**Anotogaster gregoryi*
**Anotogaster klossi*
**Anotogaster kuchenbeiseri*
**Anotogaster nipalensis*
**Anotogaster sakaii*
**Anotogaster sieboldii*
**Anotogaster xanthoptera*
**Cordulegaster algerica*
**Cordulegaster annandelei*
**Cordulegaster bidentatus*
**Cordulegaster bilineata*
**Cordulegaster boltonii*
**Cordulegaster brevistigma*
**Cordulegaster diadema*
**Cordulegaster diastatops*
**Cordulegaster dorsalis*
**Cordulegaster erronea*
**Cordulegaster godmani*
**Cordulegaster heros*
**Cordulegaster jinensis*
**Cordulegaster maculata*
**Cordulegaster magnifica*
**Cordulegaster mzymtae*
**Cordulegaster obliqua*
**Cordulegaster orientalis*
**Cordulegaster parvistigma*
**Cordulegaster pekinensis*
**Cordulegaster picta*
**Cordulegaster princeps*
**Cordulegaster sayi*
**Cordulegaster talaria*
**Cordulegaster trinacriae*
**Cordulegaster vanbrinkae*
**Neallogaster choui*
**Neallogaster hermionae*
**Neallogaster latifrons*
**Neallogaster lunifera*
**Neallogaster ornata*
**Neallogaster schmidti*
**Sonjagaster amasina*
**Sonjagaster charpentieri*
**Sonjagaster coronata*
**Sonjagaster helladica*
**Sonjagaster insignis*
**Sonjagaster montandoni*
**Sonjagaster nobilis*

Cordulegastridae*
Rhestr o griwserod (Macromiidae)

Rhywogaethau o weision neidr o fewn y teulu *Macromiidae*:

**Didymops floridensis*
**Didymops transversa*
**Epophthalmia australis*
**Epophthalmia elegans*
**Epophthalmia frontalis*
**Epophthalmia kuani*
**Epophthalmia vittata*
**Epophthalmia vittigera*
**Macromia aculeata*
**Macromia alleghaniensis*
**Macromia amphigena*
**Macromia amymone*
**Macromia annulata*
**Macromia arachnomima*
**Macromia astarte*
**Macromia bartenevi*
**Macromia berlandi*
**Macromia calliope*
**Macromia callisto*
**Macromia celaeno*
**Macromia celebia*
**Macromia chaiyaphumensis*
**Macromia chalciope*
**Macromia chui*
**Macromia cincta*
**Macromia cingulata*
**Macromia clio*
**Macromia corycia*
**Macromia cupricincta*
**Macromia cydippe*
**Macromia daimoji*
**Macromia dione*
**Macromia ellisoni*
**Macromia erato*
**Macromia euphrosyne*
**Macromia eurynome*
**Macromia euterpe*
**Macromia flavicincta*
**Macromia flavocolorata*
**Macromia flavovittata*
**Macromia flinti*
**Macromia fulgidifrons*
**Macromia gerstaeckeri*
**Macromia hamata*
**Macromia hermione*
**Macromia holthuisi*
**Macromia icterica*
**Macromia ida*
**Macromia illinoiensis*
**Macromia indica*
**Macromia irata*
**Macromia irina*
**Macromia jucunda*
**Macromia katae*
**Macromia kiautai*
**Macromia kubokaiya*
**Macromia lachesis*
**Macromia macula*
**Macromia magnifica*
**Macromia malleifera*
**Macromia manchurica*
**Macromia margarita*
**Macromia melpomene*
**Macromia miniata*
**Macromia mnemosyne*
**Macromia moorei*
**Macromia negrito*
**Macromia pacifica*
**Macromia pallida*
**Macromia pinratani*
**Macromia polyhymnia*
**Macromia pyramidalis*
**Macromia septima*
**Macromia sombui*
**Macromia sophrosyne*
**Macromia splendens*
**Macromia taeniolata*
**Macromia terpsichore*
**Macromia tillyardi*
**Macromia urania*
**Macromia viridescens*
**Macromia westwoodii*
**Macromia whitei*
**Macromia yunnanensis*
**Macromia zeylanica*
**Phyllomacromia aeneothorax*
**Phyllomacromia aequatorialis*
**Phyllomacromia amicorum*
**Phyllomacromia aureozona*
**Phyllomacromia bicristulata*
**Phyllomacromia bifasciata*
**Phyllomacromia bispina*
**Phyllomacromia caneri*
**Phyllomacromia congolica*
**Phyllomacromia flavimitella*
**Phyllomacromia funicularia*
**Phyllomacromia funicularioides*
**Phyllomacromia gamblesi*
**Phyllomacromia girardi*
**Phyllomacromia hervei*
**Phyllomacromia kimminsi*
**Phyllomacromia lamottei*
**Phyllomacromia legrandi*
**Phyllomacromia maesi*
**Phyllomacromia melania*
**Phyllomacromia monoceros*
**Phyllomacromia nigeriensis*
**Phyllomacromia nyanzana*
**Phyllomacromia occidentalis*
**Phyllomacromia onerata*
**Phyllomacromia overlaeti*
**Phyllomacromia pallidinervis*
**Phyllomacromia paludosa*
**Phyllomacromia paula*
**Phyllomacromia picta*
**Phyllomacromia pseudafricana*
**Phyllomacromia royi*
**Phyllomacromia seydeli*
**Phyllomacromia sophia*
**Phyllomacromia subtropicalis*
**Phyllomacromia sylvatica*
**Phyllomacromia trifasciata*
**Phyllomacromia unifasciata*
**Phyllomacromia villiersi*

Macromiidae*
Categori:Rhestrau o weision neidr
Rheilffordd Porth Tywyn a Chwm Gwendraeth

Roedd **Rheilffordd Porth Tywyn a Chwm Gwendraeth** yn 21 milltir o hyd; fe'i hagorwyd yn raddol rhwng 1859 a 1891 i gludo glo. Dilynodd y lein gamlas a adeiladwyd yn gynharach i gludo glo i lawr y cwm. Rhedodd y cwmni ddociau ym Mhorth Tywyn hefyd. Apwyntiwyd Cyrnol Holman Fred Stephens ym 1908 i ailadeiladu'r rheilffordd er mwyn cludo teithwyr yn gyfreithiol. Gadawodd y Cyrnol ym 1913.

Gadawodd y rheilffordd prif lein De Cymru yn ymyl Llanelli, ond dilynodd yr un cwrs trwy orsafoedd Porth Tywyn a Phen-bre cyn troi i fyny'r cwm at Arhosfa Craiglon, Pinged, Ffordd Trimsaran, Pont-iets, Pont-henri a glofa Cwm Mawr. Aeth lein arall o Ffordd Trimsaran i Gydweli ac yn gyfan gwbl ym 1996.

Ffurfiwyd Cymdeithas Reilffordd Gwendraeth yn 2002 i gefnogi prosiect i ailagor y rheilffordd i deithwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffyrdd Cymru
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
Teresa Gorman

Gwleidydd o Loegr oedd **Teresa Ellen Gorman** (née Moore; 30 Medi 1931 – 27 Awst 2015), ac yn aelod seneddol Billericay  rhwng 1987 a 2001 oedd hi.

Cafodd ei eni, fel **Teresa Ellen Moore**, yn Putney, Llundain. Cafodd ei addysg yn Fulham County School, Brighton College of Education, ac yng Ngholeg Prifysgol Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Marwolaethau 2015
Phyllomacromia sophia

Gwas neidr o deulu'r *Macromiidae* (neu'r 'Criwserod') yw'r **Phyllomacromia sophia**. Fel llawer o weision neidr, ei gynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Macromiidae
Bernie Sanders

Seneddwr o'r Unol Daleithiau o Vermont yw **Bernard Sanders** (ganwyd 8 Medi, 1941).

## Dolenni allanol
* Official U.S. Senate Site
* Official Presidential Campaign Site

Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1941
Stadiwm Olympaidd Llundain

Stadiwm yn Llundain a godwyd ar gyfer Gemau Olympaidd a Pharalympaidd 2012 yw **Stadiwm Olympaidd Llundain** (). Fe'i lleolir ym Mharc Olympaidd Llundain yn Stratford, Newham. Dyma stadiwm trydydd fwyaf Lloegr ar ôl stadia Wembley a Twickenham. Cynlluniwyd y stadiwm gan y cwmni Populous, a gynlluniodd Stadiwm y Mileniwm yng Nghaerdydd a Stadiwm Wembley pan oedd yn dwyn yr enw HOK Sport. Mae'n gartref i glwb yr Uwch Gynghrair Lloegr, West Ham United.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Newham
Categori:Meysydd chwaraeon yn Llundain
Llundain
Categori:West Ham United F.C.
Partit dels Socialistes de Catalunya

Plaid gyda'i hegwyddorion yn ddwfn mewn democratiaeth sosialaidd yw ***Partit dels Socialistes de Catalunya*** (,  acronym swyddogol: **PSC-PSOE** ). Mae'n ganlyniad i uno tair plaid yn 1978: *Partit Socialista de Catalunya-Reagrupament* PSC–R, y *Partit Socialista de Catalunya–Congrés, PSC–C* a'r *Federació Catalana del PSOE, FSC*, sef y fersiwn Catalonaidd o Blaid Sosialaidd Gweithwyr Sbaen a'i gangen ''Val d'Aran'' ("Dyffryn Aran").

Mae llawer o bolisiau'r 'PSC-PSOE' yn cyd-fynd gydag annibyniaeth i Gatalwnia ar ffurf ffederal a chyda polisiau cenedlaetholgar. Yr ardaloedd cryfaf o ran aelodaeth yw ardaloedd dinesig Tarragonès, Montsià, a Val d'Aran. Yn Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2017 cipiodd y blaid 16 sedd: 605,844 o bleidleisiau (12.7%).

O 1979 ymlaen roedd yn un o bleidiau cryfaf Catalwnia yn yr etholiadau sirol, rhanbarthol, Ewropeaidd a Chyffredinol, ond yn llai llwyddiannus yn Etholiadau Senedd Catalwnia.

Yn 1999 roedd ganddi 52 o seddi ond collwyd llawer yn y blyndyddoedd dilynol, a chafwyd cryn anghytundeb ynghylch faint o annibyniaeth y dylent ymgyrchu drosto gyda rhai yn mynnu creu Llywodraeth Ffederal ac eraill yn credu mewn annibyniaeth lwyr.
bawd|chwith|Coch: yr ardaloedd ble roedd y 'PSC-PSOE' gryfaf yn 2010; glas = ardaloedd lleiaf eu cefnogaeth.

## Arweinyddion
### Ysgrifenyddion
#Joan Reventós (1978–1983)
#Raimon Obiols i Germà (1983–1996)
#Narcís Serra i Serra (1996–2000)
#José Montilla (2000 – 17 Rhagfyr 2011)
#Pere Navarro i Morera (ers 17 Rhagfyr 2011)
#Miquel Iceta (ers 13 Gorffennaf 2014)

### Llywydion
#Joan Reventós (1983–1996)
#Raimon Obiols i Germà (1996–2000)
#Pasqual Maragall i Mira (2000–2007)
#José Montilla (2007–2008) (Dros dro)
#Isidre Molas i Batllori (2008-2011)

## Gweler hefyd
*Convergència Democràtica de Catalunya
*Demòcrates de Catalunya
*Convergència i Unió
*Esquerra Republicana de Catalunya

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghatalonia
Justin Tipuric

Chwaraewr rygbi'r Undeb o Gymru yw **Justin Tipuric**  (ganed 6 Awst 1989).  Fe'i ganwyd yng Nghastell Nedd, ac mae'n chwarae fel blaenasgellwr dros dîm rhanbarthol Y Gweilch a Chymru .  Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn yr Ariannin yn Awst 2011.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gymunedol Cwmtawe
Categori:Pobl o Gastell-nedd
Categori:Pobl o Gymru o dras Groataidd
Rhestr o weision cynffonau teigrod (Synthemistidae)

Dyma rywogaethau o weision neidr sydd yn nheulu'r 'cynffonau teigrod, neu'r *Synthemistidae*:
**Austrosynthemis cyanitincta*
**Choristhemis flavoterminata*
**Choristhemis olivei*
**Eusynthemis aurolineata*
**Eusynthemis barbarae*
**Eusynthemis brevistyla*
**Eusynthemis deniseae*
**Eusynthemis frontalis*
**Eusynthemis guttata*
**Eusynthemis netta*
**Eusynthemis nigra*
**Eusynthemis rentziana*
**Eusynthemis tenera*
**Eusynthemis tillyardi* 
**Eusynthemis ursa*
**Eusynthemis ursula*
**Eusynthemis virgula*
**Palaeosynthemis alecto*
**Palaeosynthemis cervula*
**Palaeosynthemis cyrene*
**Palaeosynthemis evelynae*
**Palaeosynthemis gracilenta*
**Palaeosynthemis kimminsi*
**Palaeosynthemis primigenia*
**Palaeosynthemis wollastoni*
**Synthemiopsis gomphomacromioides*
**Synthemis ariadne*
**Synthemis campioni* 
**Synthemis eustalacta*
**Synthemis fenella*
**Synthemis feronia*
**Synthemis flexicauda* 
**Synthemis leachii*
**Synthemis macrostigma*
**Synthemis miranda*
**Synthemis montaguei*
**Synthemis pamelae*
**Synthemis regina*
**Synthemis serendipita* 
**Synthemis spiniger*
**Synthemis tasmanica*
**Tonyosynthemis claviculata*
**Tonyosynthemis ofarrelli*

Synthemistidae*
Junts pel Sí

Clymblaid wleidyddol yng Nghatalwnia ydy ***Junts pêl Sí*** (neu ***(JxSí)***; ; ) a ffurfiwyd yn unswydd i ymladd dros annibyniaeth i Gatalonia yn Etholiad Cyffredinol Catalwnia a gynhelir ar 27 Medi 2015.

Mae'r JxSí yn gyfuniad o sawl plaid: Convergència Democràtica de Catalunya (CDC), Esquerra Republicana de Catalunya (ERC), Demòcrates de Catalunya, Moviment d'Esquerres, Avancem a Reagrupament Independentista.

Cefnogir y clymblaid hwn hefyd gan gyrff fel *Assemblea Nacional Catalana* (Cynulliad Cenedlaethol Catalwnia neu'r 'ANC'), *Òmnium Cultural* a *Súmate*, a chyrff gwleidyddol fel y ''Partit Socialista d'Alliberament Nacional'' (sef y 'PSAN'), a'r ''Candidatura d'Unitat Popular - Crida Constituent''.

Lansiwyd y mudiad drwy gynhadledd yn yr awyr agored ar 20 Gorffennaf 2015.

Cyflwyno cynrychiolwyr y blaid newydd i'r dorf, 20 Gorffennaf 2015:

Artur Mas entrant a l'acte de presentació de "Junts pel Sí".jpg|Artur Mas yn cerdded i'r cyflwyniad
File:JuntsPelSi presenta candidats 6590.jpg|Y cynrychiolwyr
JuntsPelSi presenta candidats 6598.jpg|Candidats i públic
File:JuntsPelSi presenta candidats 6620.jpg|Fi de festa

## Gweler hefyd
*Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Junts pel Sí

Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghatalonia