Mari yr Iddewes

Roedd **Mari yr Iddewes** (Lladin: *Maria Hebraea*) neu **Mari y Proffwyd** (Lladin: *Maria Prophetissa*) yn cael ei hystyried yn sylfaenydd alcemi a hi oedd alcemydd pwysicaf yr hen fyd. Roedd yr Iddew, a oedd yn byw ac yn gweithio yn ninas Alexandria yn yr Aifft rhwng y 1af a'r 3edd ganrif wedi Crist. Ystyrir hi fel yr awdur alcemi gyntaf gyda'i gwaith yn deillio o dim hwyrach na'r ganrif gyntaf wedi Crist gan rai. Roedd hi hefyd yn ddyfeisiwr. Gwyddir amdani drwy waith y Cristion Gnostaidd, Zosimos o Panopolis

## Pwysigrwydd
Clodforir Mari am ddyfeisio sawl math o offer cemegol ac fe'i hystyrir yn wir alcemydd cyntaf y byd Gorllewinol.

Trwy Zosimos gellir arsylwi ar lawer o gredoau Mair yr Iddew. Ymgorfforodd Mary briodoleddau lifelike yn ei disgrifiadau o fetel fel cyrff, eneidiau ac ysbrydion. Credai Mary fod gan fetelau ddau ryw gwahanol a thrwy uno'r ddau ryw hyn gyda'i gilydd gellid gwneud endid newydd. Trwy uno'r gwahanol sylweddau ar sail rhyw gyda'i gilydd gellir sicrhau undod o sylweddau.

Iddyn nhw y galwodd Carl Gustav Jung yn “Axiom Maria Prophetissa”, sydd wedi cael ei drosglwyddo mewn fersiynau amrywiol: “Mae un yn dod yn ddau, dau yn dri, ac un o’r trydydd yw’r pedwerydd; felly mae’r ddau yn dod yn un.” Neu: “Daw’r un yn ddwy, daw’r ddwy yn dair, a’r drydedd yn un fel pedwerydd.” Mae'n debyg bod y frawddeg hon yn ddyfalu rhif o gosmoleg Gnostig-Neoplatonig.

Yn ychwanegol at hynny, priodolir dyfeisio dyfeisiau amrywiol ar gyfer gwresogi sylweddau rheoledig iddi, fel y baddon onnen sy'n debyg i'r baddon tywod, y "gwely poeth" (Venter equinum) sy'n gweithredu trwy wres eplesu ac yn enwedig y basn dŵr wedi'i gynhesu Bain-marie, sydd wedi'i henwi ar ôl *Mariae balneum* ("baddon Mari"). Dywedir mai dyfeisiadau pellach ohoni yw'r offer alcemegol Kerotakis a'r Tribikos cyntaf o hyd; mae'r sylffidau sy'n datblygu yn y cyfarpar adlif yn dal i fod ag enw du Maria heddiw.

### Drysu ac Atodi Gwaith
Soniodd y Zosimus o Panopolisa, a anwyd yn yr Aifft, hi sawl gwaith yn ei weithiau ar alcemi, ond fe’i hadnabu’n anghywir yn rhai o’i fersiynau traddodiadol o’r testun gyda Miriam, chwaer Moses. Weithiau mae hi hyd yn oed yn cael ei dryslu â Maria Aegyptiaca.

Mae'r traethawd alcemegol *Practica yn artem alchimicam*, sy'n cael ei gadw yn y gwaith ar y cyd *Artis auriferae libri duo* (Basel 1572), yn cylchredeg o dan ei henw. Gwaith arall yw'r diweddar *Excerpta ex interlocutione Mariae profetissae, sororis Moysis et Aaronis*.

## Dyfeisiadau
Soniwyd am Mari, ynghyd ag Agathodaemon, Pseudo-Democritus, a Hermes Trismegistus, gan Zosimos o Panopolis yn ei ddisgrifiadau o ddyfeisiau penodol, fel y *tribikos*, y *kerotakis*, a'r *bain-marie*. Ond mae anghydfod ynghylch ei chyfraniadau ac nid yw'n glir.

### Tribikos
Roedd y tribikos (Groeg: τριβικός) yn fath o alembig gyda thair braich a ddefnyddiwyd i gael sylweddau a burwyd trwy ddistylliad. Nid yw'n hysbys ai Mari a'i dyfeisiodd, ond mae Zosimos yn credydu'r disgrifiad cyntaf o'r offeryn iddi. Mae'n dal i gael ei ddefnyddio heddiw mewn labordai cemeg. Yn ei hysgrifau (a ddyfynnwyd gan Zosimos), mae Mari yn argymell y dylai'r copr neu'r efydd a ddefnyddir i wneud y tiwbiau fod yn drwch padell ffrio ac y dylid selio'r cymalau rhwng y tiwbiau a'r pen llonydd â past blawd.

### Kerotakis
Mae'r kerotakis (Groeg: κηροτακίς neu κυροτακίς), yn ddyfais a ddefnyddir i gynhesu sylweddau a ddefnyddir mewn alcemi ac i gasglu anweddau. Mae'n gynhwysydd aerglos gyda dalen o gopr ar ei ochr uchaf. Wrth weithio'n iawn, mae ei holl gymalau yn ffurfio gwactod tynn. Arweiniodd defnyddio cynwysyddion wedi'u selio o'r fath yn y celfyddydau hermetig at y term "wedi'i selio'n hermetig". Dywedwyd bod y cerotakis yn atgynhyrchiad o'r broses o ffurfio aur a oedd yn digwydd yng ymysgaroedd y ddaear.

Yn ddiweddarach addaswyd yr offeryn hwn gan y cemegydd Almaenig, Franz von Soxhlet ym 1879 i greu'r echdynnwr sy'n dwyn ei enw, "echdynnwr Soxhlet".

### Bain-marie
Mae enw Mari wedi goroesi yn ei dyfais o'r bain-marie ("baddon Mari"), sy'n cyfyngu tymheredd uchaf cynhwysydd a'i gynnwys i ferwbwynt hylif ar wahân: boeler dwbl yn y bôn. Fe'i defnyddir yn helaeth mewn prosesau cemegol y mae angen gwres ysgafn ar eu cyfer. Cyflwynwyd y term hwn gan Arnold o Villanova yn y 14g. Defnyddir y bain-marie hefyd ar gyfer coginio bwyd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Fideo, 'Alchemy - Maria the Jewess & Prophet - Greco Egyptian Alchemy & Hermetic Philosophy'
* Fideo, '10 Forgotten Female Alchemists From Throughout History'

Categori:Alcemyddion
Categori:Coginio
Categori:Iddewon