open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carnedd y Filiast (Glyderau)

Mynydd yn y Glyderau yng ngogledd Eryri yng Ngwynedd yw **Carnedd y Filiast**. Ef yw copa mwyaf gogleddol y Glyderau.

## Lleoliad 
Saif Carnedd y Filiast ar ben gogleddol y grib sy'n arwain o'r Garn tua'r gogledd dros Foel Goch a Mynydd Perfedd. I'r de-orllewin o'r copa mae cronfa ddŵr Marchlyn Mawr, ac i'r dwyrain mae Cwm Graianog yn arwain i lawr i Nant Ffrancon. Ar lechweddau ei gopa gogleddol, Y Fronllwyd, mae Chwarel y Penrhyn.

## Yr enw
Mae'r enw yn tarddu o lên gwerin. Mae enwau henebion cynhanesyddol sy'n cynnwys yr elfennau miliast neu ast yn cynnwys Llety'r Filiast (Y Gogarth, Llandudno), Llety'r Filiast (ger Rowen), Llech y Filiast (Morgannwg), Carnedd y Filiast (ger Ysbyty Ifan) a Llech yr Ast (Llangoedmor, Ceredigion). Yn chwedl *Culhwch ac Olwen* mae Gast Rhymni, sef merch yn rhith bleiddast, yn cael ei hela gan y Brenin Arthur.
 Mae'r filiast yn un o ymrithiadau Ceridwen yn y chwedl *Hanes Taliesin*.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Bethesda
Cardiff, Alabama

Tref yn Jefferson County, Alabama, Unol Daleithiau America, yw **Cardiff**. Poblogaeth: 82 (2000).

Cafodd ei henwi ar ôl Caerdydd, prifddinas Cymru. Cafodd ei henwi felly gan y glowyr o dde Cymru a ymfudodd i weithio yn y pyllau glo lleol yn y 19g. Ond bu dirywiad yn y diwylliant wrth i gloddio danddaear golli allan i gloddio agored a chloddio llain (*strip mining*).

## Gweler hefyd 
* Cardiff
* Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau

Categori:Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau
Categori:Trefi Jefferson County, Alabama
Conway, Arkansas

Dinas sy'n ganolfan weinyddol Faulkner County yn nhalaith Arkansas, Unol Daleithiau America, yw **Conway**. Roedd ganddi boblogaeth o 43,167 yng nghyfrifiad 2000 ond erbyn 2007 roedd y nifer wedi tyfu i 57,006, sy'n ei gwneud y ddinas sy'n tyfu'r ail gyflymaf yn Arkansas a'r wythfed o ran ei phoblogaeth yn y dalaith honno. Llysenwir Conway "Dinas y Colegau" ("*The City of Colleges*") am fod ganddi dri choleg mawr.

Mae'n gorwedd yn ardal fetropolitaidd Little Rock.

## Dolenni allanol 
*  Access Conway, gwefan swyddogol Dinas Conway
* Conway Area Chamber of Commerce , gwefan swyddogol

Categori:Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau
Categori:Dinasoedd Faulkner County, Arkansas
Louis VI, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 29 Gorffennaf 1108 hyd ei farwolaeth oedd **Louis VI** (Ffrangeg: *le Gros, "Y Tew"*) (1 Rhagfyr 1081 – 1 Awst 1137). Fe'i ganed ym Mharis.

## Teulu
### Gwragedd
*Lucienne de Rochefort (1104–1107)
*Adélaide de Maurienne (ers 1115)

### Plant
*Philippe de France (1116–1131)
*Louis VII (1120–1180), brenin Ffrainc 1137–80
*Henri (1121–1175)
*Hugues (c.1122)
*Robert (c. 1123–1188)
*Constance (c. 1124–1176)
*Philippe (1125–1161), esgob Paris
*Pierre (c. 1125–1183)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1081
Categori:Marwolaethau 1137
Categori:Pobl o Baris
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Cambria, Califfornia

Tref yn San Luis Obispo County, yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Cambria**. Mae ganddi boblogaeth o 6,232 (2000).

Mae'n gorwedd ar lan y Cefnfor Tawel a cheir traethau braf sy'n boblogaidd gan syrffwyr.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Hanes
*Hen Gapel Santa Rosa
*Nitt Witt Ridge

## Gweler hefyd 
* Cambria
* Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau

## Dolenni allanol 
*  About Cambria  Gwefan am y dref.

Categori:Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau
Categori:Lleoedd cyfrifiad-dynodedig San Luis Obispo County, Califfornia
Charles Sorley

Bardd o'r Alban a gofir am ei gerddi am ei brofiadau yn y Rhyfel Byd Cyntaf oedd **Charles Hamilton Sorley** (19 Mai 1895 – 13 Hydref 1915).

Cafodd ei eni yn Aberdeen, yr Alban, yn fab i'r athronydd William Ritchie Sorley.

## Llyfryddiaeth
**Marlborough and Other Poems* (1916)

Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Beirdd Saesneg o'r Alban
Mynydd Preseli

Mynyddoedd yng ngogledd Sir Benfro yn ne-orllewin Cymru yw **Mynydd Preseli**, hefyd **Mynydd Preselau**, **Y Preseli** neu **Y Preselau**. Maent yn rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro, ac yn ymestyn o gyffiniau Abergwaun yn y gorllewin hyd ar ardal Crymych yn y dwyrain.

Y copa uchaf yw Foel Cwmcerwyn (536 medr). Copaon eraill yw Carn Ingli, Foel Eryr, Foel Feddau, Frenni Fach, Frenni Fawr a Foel Drygarn. Ceir nifer fawr o olion o gyfnodau cynhanesyddol yn y Preselau; y mwyaf adnabyddus efallai yw cromlech Pentre Ifan. Ceir nifer fawr o olion o Oes yr Efydd o gwmpas Carn Ingli, a chredir fod yr ardal hon wedi bod o bwysigrwydd arbennig yn y cyfnod hwnnw. Credir bod y meini glesion sy'n ffurfio rhan o adeiladwaith Côr y Cewri wedi dod o ardal Carn Menyn (neu Carn Meini) yma. Ceir hefyd garneddi o Oes yr Efydd a bryngaerau o Oes yr Haearn, er enghraifft ar Foel Drygarn a Charn Ingli.

Ceir cyferiad at y Preselau yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, lle mae'r Twrch Trwyth yn glanio ym Mhorth Clais ar ôl anrheithio Iwerddon, ac yna'n mynd i Preselau, gan ladd pedwar o wŷr Arthur yng Nghwm Cerwyn. Lleolir llawer o ddigwyddiadau *Pwyll Pendefig Dyfed* yn y Preselau hefyd, er enghraifft ar ddechrau'r hanes, mae Pwyll yn hela yng Nglyn Cuch.

Arferai'r diwydiant llechi fod yn bwysig yma, er nad oes yr un o'r chwareli yn parhau ar agor erbyn hyn.

Magwyd y bardd Waldo Williams yn yr ardal, ac mae "Preseli" yn un o'i gerddi enwocaf, sy'n dechrau gyda'r cwpled cyfarwydd:

:Mur fy mebyd, Foel Drigarn, Carn Gyfrwy, Tal Mynydd,
:Wrth fy nghefn ymhob annibyniaeth barn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* BBC Adnabod Ardal Preseli
* BBC Adnabod Ardal Preseli 2

Preseli - geograph.org.uk - 67819.jpg|Prif grib Mynydd Preseli. Mae'r garreg fawr ar y chwith yn gofeb i'r bardd Waldo Williams.
Preseli.jpg||Carn Edward a Cerrig Lladron, Preseli

Categori:Amgylchedd Sir Benfro
Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Y Bont-ddu

Treflan yng nghymuned Llanelltud, Gwynedd, Cymru, yw **Y Bont-ddu** neu **Bontddu** (). Saif yn ardal Ardudwy yn ne'r sir, ar lan ogleddol afon Mawddach tua 3 milltir i gyfeiriad y gorllewin o dref Dolgellau. Mae briffordd yr A496 yn rhedeg trwy'r Bont-ddu, a enwir ar ôl pont sy'n dwyn y ffordd honno dros afon Cwm Llechen. Mae'r ffordd yn cysylltu Bontddu ag Abermaw i gyfeiriad y gorllewin a Llanelltud, ger Dolgellau, i'r cyfeiriad arall.

Mae lôn gul yn rhedeg i fyny i gyfeiriad bryniau'r Rhinogydd i'r gogledd o'r pentref.

[250px|dim|bawd|Y Bont-ddu a glannau Mawddach o [Cader Idris|Gader Idris]]
bawd|250px|dim|Cert mwyn aur o waith aur y Clogau, Y Bont-ddu; yn cael ei ddefnyddio fel pot blodau (2018)

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
* William Jones (Bryntirion) (1757-1830) sefydlydd Dolgellau fel tref argraffu

## Cyfeiriadau
Categori:Llanelltud
Categori:Pentrefi Gwynedd
Egni (gwyddonol)

[bawd|258px|[Mellt]]

Mewn ffiseg, mae **egni** yn cyfeirio at allu gwrthrych i symud neu weithio.  Gair sy'n tarddu o'r Frythoneg yw 'egni', a chaiff ei gofnodi yn gyntaf yn y Gymraeg yn y 14g yn un o gywyddau Iolo Goch. (Ond daw'r gair Saesneg *energy* o'r gair Groeg *energos* neu  , sef "gweithio"). Mae'n bosib storio egni a'i ddefnyddio i wneud gwaith rhywbryd arall.

Ni ellir creu egni, dim ond ei drosglwyddo neu ei gyfeirio; crewyd y syniad o gadwraeth egni ar ddechrau'r 19g. Yn ôl Theorem Noether, mae cadwraeth egni yn ganlyniad i'r ffaith nad ydy deddfau ffiseg ddim yn newid gydag amser.

Er nad yw cyfanswm yr egni ddim yn newid dros amser, mae ein gallu i'w fesur yn dibynnu ar ble rydym; e.e. person yn eistedd mewn awyren sy'n hedfan: mae ei egni cinetic o'i gymharu a'r awyren yn sero; o'i gymharu a'r ddaear, fodd bynnag, mae ganddo egni cinetic.

Pan fôm yn trafod egni naturiol yr haul neu'r gwynt yn cael ei droi'n bwer trydanol neu yn sain, defnyddiwn y gair ynni, er enghraifft: ynni'r haul, ynni gwynt neu ynni hydro.

## Gweler hefyd 
* Joule
* Trydan

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Foel Cwmcerwyn

Copa uchaf mynyddoedd y Preselau yn Sir Benfro yw **Foel Cwmcerwyn** neu **Foel Cwm Cerwyn**. Saif ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, i'r gogledd-ddwyrain o bentref Rhos-y-bwlch ac i'r de o bentref Brynberian.

Ceir nifer o garneddi ac olion cynhanesyddol eraill ar y mynydd. Ar y llethrau gorllewinol mae Coedwig Pantmaenog. Ceir cyferiad at yr ardal yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, lle mae'r Twrch Trwyth yn glanio ym Mhorth Clais ar ôl anrheithio Iwerddon, ac yna'n mynd i Preselau, gan ladd pedwar o wŷr Arthur yng Nghwm Cerwyn.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Dewey . Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 536 metr (1759 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Dewey
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Foel Feddau

Copa ym mynyddoedd y Preselau yn Sir Benfro, Cymru, yw **Foel Feddau**. Saif ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, i'r gogledd-ddwyrain o bentref Rhos-y-bwlch ac i'r de o bentref Brynberian. Mae copa uchaf y Preselau, Foel Cwmcerwyn, ychydig i'r de-orllewin.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Milltir Gerrig

]]

Bwlch ym Mynyddoedd y Berwyn yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Milltir Gerrig** neu **Bwlch y Filltir Gerrig**, hefyd weithiau **Milltir Cerrig**.

Saif ar y ffordd B4391 rhwng y Bala (Gwynedd) a Llangynog (Powys), gyda rhan o'r bwlch yn Sir Ddinbych. Mae'n cyrraedd uchder o 486 medr (1,594 troedfedd). O ran uchaf y bwlch mae llwybr yn arwain i gopa Moel Sych ac yna ymlaen i gopaon Cadair Berwyn a Chadair Bronwen.

Categori:Bylchau Gwynedd
Categori:Bylchau Sir Ddinbych
Categori:Bylchau Powys
Moel Fferna

Copa mwyaf gogleddol mynyddoedd Y Berwyn yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Moel Fferna**.  Saif ychydig i'r de o'r briffordd A5, i'r de-orllewin o bentref Glyndyfrdwy, ar y ffin rhwng Sir Ddinbych a Bwrdeistref Sirol Wrecsam; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 525metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Mae Afon Ceiriog yn tarddu ar lechweddau deheuol Moel Fferna, lle mae Afon Ceiriog Ddu yn tarddu a llifo tua'r de. Ar un adeg roedd y diwydiant llechi yn bwysig yma, gyda chwarel Glyndyfrdwy ar lechweddau Moel Fferna yn un o chwareli pwysicaf gogledd-ddwyrain Cymru.

## Y copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 630m (2067tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Mynyddoedd a bryniau'r Berwyn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Mynyddoedd a bryniau Wrecsam
Categori:Copaon Hump
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Gwyach gorniog

Mae'r **Wyach gorniog**, *Podiceps auritus*, yn aelod o deulu'r Podicipedidae, y gwyachod.

Mae tipyn yn llai na'r Wyach fawr gopog, tua 31–38&nbsp;cm (12–15 modfedd) o hyd, a 46–55&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Yn yr haf, mae'n aderyn hawdd ei adnabod, gyda phen du a gwddf coch. Daw'r enw o'r cudynnau o blu hir ar y pen, sy'n edrych fel cyrn. Yn y gaeaf, collir y rhain, ac mae'r aderyn yn ddu a gwyn.

Mae'n nythu ar lynnoedd dŵr croyw ar draws Ewrob ac Asia, a hefyd rhannau o'r Unol Daleithiau a Canada. Fel rheol, mae'n symud ymhellach i'r de yn y gaeaf. Pysgod yw ei bwyd arferol.

Nid yw'r Wyach gorniog yn nythu yng Nghymru fel rheol, ond ceir niferoedd bychain o gwmpas yr arfordir yn ystod y gaeaf, er enghraifft o gwmpas Traeth Lafan.

Categori:Gwyachod
Orinda

Nofel hanes fer gan y llenor a hanesydd Cymreig R. T. Jenkins a gyhoeddwyd yn 1943 yw ***Orinda***. Cymru yng nghyfnod Rhyfel Cartref Lloegr yw lleoliad y nofel, ac mae yn dilyn hanes "Orinda", sef y bardd Katherine Philips ("*Y Ddigymar Orinda*", 1631-64) a'i gŵr Syr James trwy lygaid y cymeriad dychmygol y Parchedig Richard Aubrey.

Lleolir y nofel yn ardal Aberteifi a'r cylch. Er mai ffuglen ydyw, mae'r nofel yn seiliedig ar wir hanes y brydyddes a gwleidyddiaeth y cyfnod yng Nghymru a Lloegr, ffrwyth ymchwil manwl gan yr hanesydd.

## Manylion cyhoeddi 
*R. T. Jenkins, *Orinda* (Hughes a'i Fab, Caerdydd, 1943).

Categori:Llyfrau am yr 17eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1943
Categori:Nofelau 1943
Categori:Nofelau Cymraeg
Moel Sych

Yn o gopaon uchaf Mynyddoedd y Berwyn yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Moel Sych**. Saif ar y ffin rhwng Powys a Sir Ddinbych; . 

## Lleoliad 
Saif Moel Sych ar brif grib y Berwyn, gyda Llyn Lluncaws ar ei lechweddau dwyreiniol. Gellir ei ddringo o Milltir Gerrig ar y ffordd o'r Bala i Langynog neu ar hyd llwybr sy'n dechrau ger Pistyll Rhaeadr, ar ochr ddeheuol y mynydd, ac yn mynd heibio Llyn Lluncaws.

## Uchder 
Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 795metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Mae rhywfaint o amheuaeth pa un ai Moel Sych ynteu Cadair Berwyn ychydig i'r gogledd iddo yw'r mynydd uchaf yn y Berwyn. Yn ôl y map OS diweddar mae'r ddau o'r un uchder metrig, 827 medr. Yn ôl yr hen fap OS, lle roedd yr uchder yn cael ei roi mewn trodfeddi, roedd Moel Sych droedfedd yn uwch. Fodd bynnag dywedir nad yw'r garnedd ar Gadair Berwyn ar bwynt uchaf y mynydd, a'i fod mewn gwirionedd ychydig fedrau'n uwch na Moel Sych.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 827m (2713tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Elena Puw Morgan

[bawd|180px|Ailargraffiad o'i llyfr [Y Wisg Sidan.]]
Nofelydd Cymraeg oedd **Elena Puw Morgan** (1900 - 1973). Mae ei nofelau, *Y Wisg Sidan* ac *Y Graith* wedi eu hail-argraffu nifer o weithiau. Enillodd y Fedal Ryddiaith am *Y Graith* yn 1938; ystyrir y nofel honno yn garreg filltir yn hanes datblygiad y nofel yn Gymraeg. Mae Catrin Puw Davies yn ferch iddi; Catrin oedd yn gyfrifol am ddiweddaru fersiwn o *Y Graith* (ISBN 9781859022658) yn 2000.

Ganed yr awdures yn nhref Corwen, Meirionnydd lle ymgartrefodd. Priododd yn 1931 a daeth ei chartref yn amlwg ym mywyd llenyddol y cylch: un o'r ymwelwyr rheolaidd oedd y llenor John Cowper Powys.

Yn ogystal â'i nofelau i oedolion ysgrifennodd straeon hanes i blant, e.e. *Tan y Castell* (1939). Addaswyd dwy o'i nofelau yn gyfresi drama llwyddiannus i S4C -*Y Wisg Sidan* (1995) ac *Y Graith* (1999).

## Llyfryddiaeth
* *Angel y Llongau Hedd* (1931). I blant.
* *Nansi Lovell* (1933). Nofel.
* *Tan y Castell* (1939). Nofel i blant.
* *Y Wisg Sidan* (Y Clwb Llyfrau Cymreig, 1939)
* *Y Graith* (Y Clwb Llyfrau Cymreig, 1943)


Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Gorwen
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Moel Wnion

Mynydd yn y Carneddau yn Eryri yw **Moel Wnion**. Saif heb fod ymhell o'r arfordir a Thraeth Lafan, i'r de-orllewin o Abergwyngregyn ac i'r gogledd ddwyrain o Bethesda a Llanllechid. Ef yw'r copa pellaf i'r gogledd-orllewin o'r Carneddau, ychydig i'r gogledd-orllewin o gopa Drosgl.

Gellir ei ddringo oddi ar Lwybr y Gogledd, sy'n mynd heibio ei lechweddau gogleddol.

Ger ei gopa ceir carnedd gron Moel Wnion, carnedd gron gynhanesyddol sy'n dyddio o Oes yr Efydd, yn ôl pob tebyg.

Categori:Abergwyngregyn
Categori:Llanllechid
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Utica

Roedd **Utica** yn wladfa a dinas Ffeniciaidd, ar arfordir Gogledd Affrica, ger Carthago. Am y ddinas honno gweler: Utica, Tiwnisia.

Mae **Utica** yn enw ar sawl le yn yr Unol Daleithiau hefyd:
*Utica, Illinois
*Utica, Indiana
*Utica, Kansas
*Utica, Kentucky
*Utica, Michigan
*Utica, Minnesota
*Utica, Mississippi
*Utica, Missouri
*Utica, Nebraska
*Utica, Efrog Newydd
*Utica, Ohio
*Utica, Swydd Warren, Ohio
*Utica, Oklahoma
*Utica, Pennsylvania
*Utica, De Carolina
*Utica, De Dakota
*Utica, Swydd Crawford, Wisconsin
*Utica, Swydd Winnebago, Wisconsin
*Utica, Swydd Dane, Wisconsin
----
Utica, Efrog Newydd

:*Erthygl am y ddinas yn Efrog Newydd yw hon. Gweler hefyd Utica (gwahaniaethu).*
250px|bawd|Golygfa ar ganol Utica

Dinas yn nhalaith Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Oneida County, yw **Utica**. Gorwedd dinas Utica yn yr ardal a adnabyddir fel Dyffryn Mohawk (*Mohawk Valley*) a Rhanbarth Leatherstocking yng nghanolbarth Talaith Efrog Newydd. Mae gan y ddinas nifer o barciau cyhoeddus a lleoedd ar gyfer chwaraeon haf a gaeaf. Utica a dinas gyfagos Rome yw prif ganolfannau Ardal Ystadegol Utica–Rome, sy'n cynnwys swyddi Oneida a Herkimer. Ei llysenw yw "*Sin City*". Poblogaeth: 60,651 (2000).

## Cysylltiadau Cymreig
Datblygodd un o gymunedau mwyaf yr Americanwyr Cymreig, ac yn sicr un o'r rhai mwyaf dylanwadol, yn Utica. Sefydlodd rhai Cymry yn yr ardal mor gynnar â diwedd y 18g. Ar ôl dioddef cynaeafau gwael yn 1789 a 1802 ac yn y gobaith ennill rhagor o dir, daeth mewnfudwyr Cymreig eraill i ychwanegu at y pum teulu gwreiddiol gan ymgartrefu yn nhreflannau Stueben, Utica a Remsen. Y Cymry oedd y cyntaf i gyflwyno'r diwydiant llaeth i'r ardal, gan dynnu ar eu profiad yn y famwlad, a daeth menyn Cymreig yn nwydd gwerthfawr ym marchnadau Efrog Newydd. Sefydlwyd argraffweisg yn Utica ac roedd wedi'i sefydlu fel prif ganolfan diwylliannol y Cymry yn America erbyn 1830. Roedd yna 19 o gyhoeddwyr gwahanol a argraffodd tua 240 o lyfrau Cymraeg, 4 cylchgrawn Ymneilltuol a'r papur newydd dylanwadol *Y Drych*.

Yma y cyhoeddai Robert Everett  (1791 - 1875), sawl papur a chylchgrawn, gan ymgyrchu yn erbyn caethwasanaeth pobl dduon, gan gynnwys *Y Cenhadwr Americanaidd* a'r *Dyngarwr*. Cyfrifid ef yr Americanwr mwyaf poblogaeidd gan lawer. Cyhoeddai'r papurau o'i gartref yn Stueben, cymuned fechan y tu allan i Utica, lle bu'n weinidog ar ddau gapel: 'Capel Uchaf' a chapel 'Penymynydd'.

Mae'r Cymry a gysylltir ag Utica yn cynnwys:
* Robert Everett  (1791 - 1875), cyhoeddwr a hyrwyddo llenyddiaeth Gymraeg, ac a ymgyrchodd yn erbyn caethwasanaeth pobl dduon. 
* Erasmus Jones (1817 - 1909), brodor o blwyf Llanddeiniolen
* Samuel Roberts (1800 - 1805), neu "S. R." (Samuel Roberts, Llanbrynmair)

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogl Dinas Utica
*  The Landmarks Society of Greater Utica 

Categori:Dinasoedd Oneida County, Efrog Newydd
Categori:Sefydliadau 1704
Erasmus Jones

Llenor, awdur llyfrau hanes, a gweinidog ymneilltuol o Gymru oedd **Erasmus Jones** (17 Rhagfyr 1817 – 9 Ionawr 1909). Ysgrifennodd sawl nofel â chefndir Cymreig a llyfrau ar hanes y Cymry yn yr Unol Daleithiau.

## Bywgraffiad
Ganed Erasmus Jones ym mhlwyf Llanddeiniolen, Arfon (Gwynedd), yn 1817. Yn 1833, yn ddyn ifanc 16 oed, ymfudodd i'r Unol Daleithiau i geisio gwella ei amgylchiadau, fel sawl Cymro tlawd arall yn y cyfnod yna. Daeth yn weinidog yn yr Eglwys Fethodistaidd Esgobol yn nhalaith Efrog Newydd cyn symud i fyw yn Utica, un o ganolfannau pwysicaf y Cymry alltud yn yr Unol Daleithiau (UDA).

Yn ogystal â sawl nofel yn y Saesneg, nad oes lawer o werth llenyddol iddynt, ysgrifennodd ddau lyfr ar hanes yr ymfudwyr Cymreig yn UDA, yn cynnwys hanes eu rhan yn y *Gold Rush*. Roedd yn eisteddfodwr brwd a enillodd wobrau yn "Eisteddfod Ffair y Byd" (Chicago, 1893), eisteddfod Pittsburgh, ac eraill.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau
* *The Captive Youths of Judah* (1856)
* *The Adopted Son of the Princess* (1870)
* *Llangobaith: a story of north Wales* (1886)

### Llyfrau hanes
* *The Welsh in America* (1876)
* *Gold, Tinsel and Trash* (1890)

## Dolenni allanol
*Y Bywgraffiadur Ar-lein

Categori:Genedigaethau 1817
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Marwolaethau 1909
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Gwyach yddfddu

Mae'r **Wyach yddfddu**, *Podiceps nigricollis*, yn aelod o deulu'r Podicipedidae, y gwyachod.

Mae tipyn yn llai na'r Wyach fawr gopog, tua 28–34&nbsp;cm (12–14 modfedd) o hyd. Yn yr haf, mae'n aderyn hawdd ei adnabod, gyda gwddf du a chudynnau o blu hir euraid ar ochr y pen. Yn y gaeaf, collir y rhain, ac mae'r aderyn yn ddu a gwyn.

Mae'n nythu ar lynnoedd dŵr croyw ar draws Ewrob, Asia, Affrica, yr Unol Daleithiau a rhan ogleddol Dde America. Ceir nifer o is-rywogaethau:

* *P. n. nigricollis*, o orllewin Ewrop hyd orllewin Asia
* *P. n. gurneyi*, de Affrica
* *P. n. californicus*, o de-orllewin Canada trwy orllewin yr Unol Daleithiau.

Nid yw'r Wyach yddfddu yn nythu yng Nghymru fel rheol, er bod cofnodion o barau yn nythu ar Ynys Môn yn y gorffennol. Ceir ambell un o gwmpas yr arfordir ac ar lynnoedd yn ystod y gaeaf, er enghraifft o gwmpas Traeth Lafan

bawd|250px|Gwyach yddfddu mewn plu gaeaf
bawd|Wyau *Podiceps nigricollis*

Categori:Gwyachod
Dale Winton

Troellwr disgiau ar y radio ac chyflwynydd teledu o Loegr oedd **Dale Jonathan Winton**, (22 Mai 1955 – 18 Ebrill 2018). Ganwyd yn Llundain yn fab i'r actores Sheree Winton. Daeth yn adnabyddus tra'n gweithio ar ei sioe foreuol o 1975 tan 1984 yn Nottingham ar gyfer Radio Trent. Gweithiodd ar Beacon Radio yn ddiweddarach.

Roedd wedi cyflwyno nifer o raglenni teledu gan gynnwys ''Dale's Supermarket Sweep* a *Pets Win Prizes*. Rhwng 2008 a 2016, daeth yn fwy enwog am gyflwyno sioe y Loteri Genedlaethol, *In It To Win It'', bob nos Sadwrn ar BBC1.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Bywgraffiad ar Radio 2 
* Cyfweliad Podcast gyda Dale Winton 

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Personoliaethau teledu LHDT
Eisteddfod Ffair y Byd

Eisteddfod a gynhaliwyd yn ninas Chicago yn 1893 oedd **Eisteddfod Ffair y Byd**, fel mae'n cael ei hadnabod yn gyffredinol, neu **Eisteddfod Chicago**.

]]
Yr ysgogiad a barodd i Americanwyr Cymreig leol drefnu'r eisteddfod oedd achlysur Arddangosfa Columbia (''World's Columbian Exposition'') yn y ddinas yn 1893. Roedd gan y ddinas boblogaeth o tua 1,500 o deuluoedd o dras Gymreig, a threfnwyd yr eisteddfod gan y Cambrian Benevolent Society lleol, a gwŷr busnes o Gymru fel Samuel Job, un o weithredwyr y cwmni Pullman. Gyda'r bwriad o efelychu Ffair y Byd yn ei rhwysg, gosodwyd yr eisteddfod ar safle'r ffair fel math o arddangosfa ryngwladol o'r diwylliant Cymreig ar ei orau. Cofnodir fod hyd at 6,000 o bobl ar y tro wedi tyrru i'r Neuadd i wrando corau Cymraeg. Ond ychydig iawn o gystadleuwyr llenyddol a ddaeth i'r eisteddfod a gwelir hyn yn arwydd o ddirywiad y Gymraeg fel iaith byw ym mywyd Cymry'r Unol Daleithiau. Tynnodd orymdaith yr Orsedd yn eu gwisg "derwyddol" sylw'r wasg yn Chicago ac roedd y cyhoeddusrwydd yn gyffredinol yn cael ei weld gan y Cymry fel arwydd eu bod bellach yn rhan gydnabyddedig o genedl yr Unol Daleithiau fel grŵp ethnig a dinesyddion parchus.

Un o'r cystadleuwyr a gafodd eu gwobrwyo oedd Erasmus Jones, Cymro o blwyf Llanddeiniolen a ymfudodd i fyw yn Utica, Efrog Newydd. Un arall oedd y gweinidog Undodaidd dylanwadol Jenkin Lloyd Jones.  Enillwyd y Gadair gan Evan Rees (Dyfed).

## Gweler hefyd 
* Americanwyr Cymreig

## Cyfeiriadau 
* Hywel Teifi Edwards, *Eisteddfod Ffair y Byd: Chicago, 1893* (1990)
*  Encyclopedia of Chicago

Categori:1893 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Chicago
Categori:Diwylliant Cymraeg yr Unol Daleithiau
Ffair y Byd
1893
Categori:Hanes Illinois
Foel Gron

Mae **Foel Gron** yn fynydd sy'n rhan o fynyddoedd Yr Wyddfa yn Eryri. Saif i'r gogledd-orllewin o gopa'r Wyddfa ei hun, rhwng Foel Goch i'r de-ddwyrain a Moel Eilio i'r gogledd-orllewin. Mae Bwlch Cwm Cesig yn ei wahanu oddi wrth Moel Eilio, a Chwm Cesig ei hun ar ei ochr ddwyreniol yn arwain i lawr i Gwm Dwythwch. I'r de-orllewin mae llechweddau mwy graddol yn arwain i lawr at Llyn Cwellyn.

Gellir ei ddringo ar hyd nifer o lwybrau, ond fel rheol cyrhaeddir i'r copa wrth fynd ar hyd y grib i gyd. Mae modd cyrraedd Bwlch Maesgwm o Lwybr Llyn Cwellyn neu o Lanberis ar draws Cwm Brwynog, ac yna dringo i'r copa dros Foel Goch.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Ffair y Byd Chicago, 1893

gyntaf, yn y Ffair]]

Cynhaliwyd **Ffair y Byd Chicago** (Saesneg: ''World's Columbian Exposition* neu *The Chicago World's Fair'') yn ninas Chicago, UDA, yn 1893, i ddathlu 400 mlwyddiant glanio Christopher Columbus yn y Byd Newydd. Curodd Chicago Ddinas Efrog Newydd, Washington, D.C. a St. Louis, Missouri i gael y fraint o lwyfannu Ffair y Byd. Cafodd y ffair effaith sylweddol ar bensaernïaeth, y celfyddydau, delwedd Chicago, ac optimisiaeth mewn diwydiant yn yr Unol Daleithiau.

Neilltuwyd 600 erw ar gyfer yr arddangosfa 600 acres, gyda 200 o adeiladau newydd yn yr arddull glasurol, camlesi a llynnoedd artiffisial, a safleoedd i bobl a diwylliannau o bedwar ban y byd. Ymwelodd tua 27 miliwn o bobl (tua hanner poblogaeth yr Unol Daleithiau) â'r ffair yn ystod y chwe mis y bu'n rhedeg (o 1 Mai hyd 30 Hydref, 1893). O ran ei maint a'i rhwysg, roedd y ffair yn rhagori'n hawdd ar ffeiriau'r byd cynharach, a daeth i gynrychioli ysbryd arwahanrwydd newydd yr Unol Daleithiau ac yn symbol o'i hunaniaeth gyfoes. Un o'r artistiaid a gafodd arddangosfa arbennig yno oedd y cerflunydd o Gymro Dafydd Richards (1829 - 1897). Roedd yn gyfle hefyd i ddinas Chicago, a ddinistrwyd bron yn Nhân Mawr Chicago, 1871, ddangos i weddill yr Unol Daleithiau a'r byd ei bod wedi atgyfodi o'r lludw.

I gydfynd â'r arddangosfa, trefnwyd Eisteddfod Ffair y Byd gan Americanwyr Cymreig y ddinas. Llwyfanwyd yr eisteddfod ger safle'r ffair ei hun, a denwyd miloedd i gael blas ar ddiwylliant Cymraeg.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  Encyclopedia of Chicago: World's Columbian Exposition
*  Lluniau o'r ffair 

Categori:1893 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Chicago
Chicago, 1893
Categori:Hanes Illinois
Ysgafell Wen

Copa yn y Moelwynion yn Eryri yw **Ysgafell Wen**. Saif ar y grib sy'n ymestyn o'r ardal i'r de o Moel Siabod tua'r de, dros gopaon Yr Arddu, Ysgafell Wen a Moel Druman, gan orffen gydag Allt Fawr uwchben Blaenau Ffestiniog.

Gellir ei ddringo o'r gorllewin trwy ddilyn y llwybr sy'n cychwyn gerllaw Nantmor, ac yn mynd heibio Llyn Llagi a Llyn yr Adar cyn cyrraedd y copa.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Nantmor

Pentref bychan yng Ngwynedd yw **Nantmor** (hefyd **Nanmor** (), efallai yn wreiddiol **Nanmor Deudraeth**). Saif ynghanol Eryri, ychydig i'r de o bentref Beddgelert, ar ffordd gefn fymryn i'r dwyrain o'r briffordd A4085, rhwng Aberglaslyn a Garreg, Llanfrothen. I'r gogledd-ddwyrain o'r pentref mae Blaen Nanmor.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn hanesyddol, mae plwyf Nantmor yn gorwedd yn ardal Meirionnydd.

Ffilmiwyd *The Inn of the Sixth Happiness* yma gyda nifer o'r bobl lleol yn cymryd rhan fel *extras*.

## Pobl o Nantmor
* Dafydd Nanmor, bardd a flodeuai yn y 15g
* Rhys Nanmor (15g), disgybl barddol Dafydd Nanmor
* Rhys Goch Eryri (fl. 1385-1448), cyfoeswr Dafydd Nanmor. Roedd yn byw yn Hafod Garegog.
* Richard Griffith (Carneddog) (1861-1947), llenor, newyddiadurwr a hynafiaethydd

## Cyfeiriadau
Categori:Meirionnydd
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Pentrefi Eryri
Jerry Reed

Canwr gwlad ac actor o'r Unol Daleithiau oedd **Jerry Reed Hubbard** (20 Mawrth 1937 – 1 Medi 2008).

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl o Atlanta, Georgia
Eglwys Fethodistaidd Esgobol

Yr **Eglwys Fethodistaidd Esgobol** (Saesneg: *Methodist Episcopal Church*) oedd yr enwad Fethodus gyntaf i gael ei sefydlu yn yr Unol Daleithiau. Dechreuodd yn swyddogol fel Cynhadledd Nadolig Baltimore (*Baltimore Christmas Conference*) yn 1784, gyda Francis Asbury a Thomas Coke yn cael eu hapwyntio yn esgobion cyntaf yr eglwys. Trwy gyfres o ymraniadau a chyfuniadau, daeth yr eglwys yn rhan o'r Eglwys Fethodistaidd Unedig (*United Methodist Church*) bresennol yn 1968.

Ymaelododd rhai o'r Americanwyr Cymreig yn yr eglwys, yn cynnwys Erasmus Jones, a ddaeth yn weinidog ynddi ar ôl ymfudo o ogledd Cymru i'r Unol Daleithiau yn 1833.

Categori:Methodistiaeth
Methodistaidd Esgobol
Categori:Cristnogaeth yn yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1784
Eglwys Gadeiriol Henffordd

Eglwys gadeiriol yn Henffordd, Swydd Henffordd, gorllewin canolbarth Lloegr, yw **Eglwys Gadeiriol Henffordd**.

Yn adeilad Gothig trawiadol, mae'n sedd i Esgobion Henffordd. Dechreuwyd ar y gwaith o'i hadeiladu gan y Normaniaid yn y flwyddyn 1079. Mae'n gartref i fap canoloesol o'r byd, y *Mappa Mundi*, sy'n dyddio o tua 1314 ac yn cael ei ystyried yn un o'r enghreifftiau pwysicaf o'r mapiau cynnar hyn, sy'n dangos y byd â'i ganol yn Jerusalem.

Delwedd:Hereford Cathedral Nave, Herefordshire, UK - Diliff.jpg|Corff y gadeirlan
Delwedd:Hereford-Karte.jpg|*Mappa Mundi* Henffordd

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Swydd Henffordd‎
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Henffordd
Categori:Hanes Swydd Henffordd
Categori:Henffordd
Egni hydro

[bawd|bawd|450px|Gwaith hydroelectrig [Llyn Stwlan, ger Ffestiniog, Gwynedd lle cynhyrchir 360 MW o drydan  o fewn eiliadau o wasgu botwm
]]

Egni (ar ffurf trydan) wedi'i gynhyrchu o ddŵr ydy **egni hydro** neu **egni dŵr** neu **hydroelectrig** ac mae sawl math ar gael heddiw. Daw o ganlyniad i ddŵr yn symud mewn gwahanol ffyrdd, er enghraifft, dŵr yn troi olwyn y felin. Ymhlith y dulliau mwyaf poblogaidd o greu trydan, y mae hydroelectrig megis 'mynydd electrig', Llanberis lle mae dŵr y llyn yn llifo i lawr pibellau drwy rym disgyrchiant ac yn troi tyrbeinau. Cynhyrchir 1728 MegaWatt (MW) o drydan yma drwy droi chwe generadur anferthol.

Ceir dulliau eraill o symud egni o un lle i'r llall drwy egni hydro ee

* tyrbeini mewn afonydd
* egni o'r llanw
* egni allan o donnau'r môr
* egni allan o fortecs

Ceir hefyd ffermydd gwynt yn y môr, ffermydd megis fferm wynt North Hoyle gerllaw Prestatyn, ond nid oes a wnelo'r rhain ddim oll ag egni hydro. Ynni gwynt a gynhyrchir o felinau gwynt ar y môr yw'r rhain.

## Ynni hydro cyntaf gwledydd Prydain
Yr egni hydro cyntaf i'w gael ei gynhyrchu yng ngwledydd Prydain oedd yng Nghwm Dyli ger Beddgelert, ar 13 Awst 1906 gyda'r dŵr yn llifo i lawr y mynydd o Lyn Llydaw.

## Lagŵn Bae Abertawe
Ym Mehefin 2015 rhoddwyd caniatâd i brosiect enfawr i harneisio ynni carbon isel ym Mae Abertawe ac a fydd y mwyaf o'i fath drwy'r byd ar ôl ei gwbwlhau. Saif Bae Abertawe o fewn aber afon Hafren ac amrediad llanw'r aber yw'r ail fwyaf yn y byd - gyda'r gwahaniaeth rhwng trai a llanw cymaint â 10.5 metr ar ei uchaf.  Lleolir y lagŵn, a'i forglawdd, i'r de o Ddoc y Frenhines - rhwng Afon Tawe a ac Afon Nedd. Disgwylir y bydd y prosiect yn cynhyrchu 250MW o drydan - digon i gyflenwi 155,000 o gartrefi, dros gyfnod o 120 o flynyddoedd.

## Tsieina
Saif Argae'r Tri Cheunant (sy'n creu 22,500 MW o drydan) yn Tsieina yn 1994.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynni
Categori:Ynni adnewyddadwy
Gwerth ychwanegol crynswth

Term economaidd yw **gwerth ychwanegol crynswth** neu **GYC** sy'n golygu gwerth nwyddau a gwasanaethau a gynhyrchir mewn ardal neu sector o economi.

## Perthynas i gynnyrch mewnwladol crynswth
Fel mesuriad fe gysylltir GYC â chynnyrch mewnwladol crynswth (CMC), gan fod y ddau yn fesuriadau allbwn. Diffinnir y berthynas fel y ganlyn:

:GYC + trethi ar gynhyrchion - cymorthdaliadau ar gynhyrchion = CMC

Gan mai cyfanswm cyfanred trethi ar gynhyrchion a chymorthdaliadau ar gynhyrchion ddim ond ar gael ar lefel holl-economi, defnyddir GYC i fesur cynnyrch mewnwladol rhanbarthol crynswth a mesuriadau eraill o allbwn endidau sy'n llai na holl economi.

## Cymru
Roedd cyfanswm GVA Caerdydd a Bro Morgannwg yn 2015 yn £11,044 miliwn, cymaint â chyfanswm GVA Botswana, ac roedd y GVA y pen yn £22,783, sef oddeutu'r un faint a'r ffigwr ar gyfer Malta, Bahrain  a Spaen. Roedd cyfanswm GVA Abertawe yn 2015 yn £4,503 miliwn, swm tebyg iawn i Malawi ac ychydig uwch na Montenegro.

## Cyfeiriadau
Moel Druman

Copa yn y Moelwynion yn Eryri yw **Moel Druman**. Saif ar y grib sy'n ymestyn o'r ardal i'r de o Moel Siabod tua'r de, dros gopaon Yr Arddu, Ysgafell Wen a Moel Druman, gan orffen gydag Allt Fawr uwchben Blaenau Ffestiniog.

Saif Llyn Conglog i'r de o'r copa, gyda Llyn Cwmorthin islaw, a Llyn yr Adar i'r gorllewin. Mae ffin Parc Cenedlaethol Eryri yn mynd dros y copa. Gellir ei ddringo o bentref Tanygrisiau ar hyd Cwmorthin.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Allt Fawr

Copa yn y Moelwynion yn Eryri yw **Allt Fawr**, weithiau **Allt-fawr**. Saif ar ben draw y grib sy'n ymestyn o'r ardal i'r de o Moel Siabod tua'r de, dros gopaon Yr Arddu, Ysgafell Wen a Moel Druman, gan orffen gydag Allt Fawr, uwchben Blaenau Ffestiniog.

Saif chwarel lechi Gloddfa Ganol ar lechweddau dwyreiniol y mynydd. Gellir ei ddringo o bentref Tanygrisiau ar hyd Cwmorthin, cyn dringo at adfeilion Chwarel y Rhosydd uwchben ac ymlaen i'r copa. Ceir llwybr arall o fan uchaf Bwlch y Gorddinan (y *Crimea*) ar y briffordd A470 i'r gogledd o flaenau Ffestiniog.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 698 metr (2290 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Sefydliad Materion Cymreig

Sefydliad annibynnol yng Nghymru, yn seiliedig ar aelodaeth a heb fod ynghlwm wrth unrhyw grŵp gwleidyddol neu economaidd, sy'n ceisio ysgogi gwelliannau ym mywyd Cymru yw'r **Sefydliad Materion Cymreig** (Saesneg: *The Institute of Welsh Affairs*; *IWA*). Mae'n enghraifft prin o felin drafod Gymreig.

Mae ei ymchwil yn canolbwyntio ar wleidyddiaeth, diwylliant ac economi Cymru, a thechnoleg a gwyddoniaeth yn y wlad, gyda'r amcan o ddatblygu cynigion i "wella a newyddu polisi" a hyrwyddo meddwl newydd ar faterion Cymreig. Mae'r sefydliad yn cyhoeddi sawl adroddiad ar ei ymchwil, yn cyhoeddi'r bwletin *agenda*, ac yn trefnu seminarau a chynhadleoedd i annog trafodaeth ar y pynciau a godir.

Cafodd ei sefydlu yn 1985 gan Geraint Talfan Davies, mab y llenor Aneirin Talfan Davies. Yn 1996, cyflogwyd y cyfarwyddwr llawn amser cyntaf, John Osmond. Yn Ebrill 2013 fe'i olynwyd gan gyfarwyddwr newydd, Lee Waters. Etholwyd Waters fel aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru yn Mai 2016 a sefodd lawr fel cyfarwyddwyr. Yng Ngorffennaf 2016 penodwyd Auriol Miller fel cyfarwyddwyr newydd i ddechrau ei gwaith yn hydref 2016.

Mae gan y SMC tua 1,200 aelod unigol a 150 aelod corfforaethol, a 100 Cymrawd. Mae'n gwmni ac yn elusen gofrestredig. Mae'r aelodau corfforaethol yn cynnwys Cyngor Celfyddydau Cymru, BBC Cymru, Nwy Prydain, Cyngor Dinas Caerdydd, Dur Corus, Deloitte, Eversheds, Banc Julian Hodge, Banc yr HSBC, ITV Wales, Ymddiriedolaeth Elusennol Joseph Rowntree, S4C, Dŵr Cymru a Prifysgol Cymru.

## Gweler hefyd
* Melin drafod

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Sefydliad Materion Cymreig

Categori:Economi Cymru
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Melinau trafod
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd
Moel Penamnen

Copa yn y Moelwynion yn Eryri yw **Moel Penamnen**; . Saif i'r gogledd-ddwyrain o dref Blaenau Ffestiniog ac i'r dwyrain o'r briffordd A470 a Bwlch y Gerddinen. Saif Llynnau Barlwyd i'r gorllewin o'r copa, ac mae ffin Parc Cenedlaethol Eryri yn mynd dros y copa. I'r gogledd-ddwyrain mae Cwm Penamnen yn ymestyn tua'r gogledd i gyfeiriad Dolwyddelan. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 490metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Gellir ei ddringo o Fwlch y Gerddinen, dros gopa is Moel Farlwyd, neu o Gwm Penamnen.
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 623m (2044tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Mynyddoedd a bryniau y Moelwynion
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon HuMP
Moel-yr-hydd

Copa yn y Moelwynion yng Ngwynedd yw **Moel-yr-hydd**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o gopa'r Moelwyn Mawr, ac i'r de-orllewin o Lyn Cwmorthin.

Ceir nifer o chwareli llechi o amgylch y mynydd. I'r gorllewin o'r copa mae Chwarel y Rhosydd, ac i'r dwyrain mae Chwarel Cwmorthin.

Gellir ei ddringo o bentref Tanygrisiau, sydd i'r de-ddwyrain o'r copa.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Manod Mawr

Mae **Manod Mawr** yn gopa mynydd a geir ym mryniau Ffestiniog rhwng Cwm Penmachno a Blaenau Ffestiniog; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 395metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Copa yn Eryri yw Manod Mawr, i'r dwyrain o dref Blaenau Ffestiniog ac i'r dwyrain o'r briffordd A470, gyda Llyn y Manod a Manod Bach i'r de-orllewin o'r copa, a Llyn Bowydd a Moel Penamnen i'r gogledd; . Mae dau gopa i'r mynydd, yr ail ychydig i'r gogledd o'r prif gopa.

Ceir chwareli llechi ar raddfa fawr yn yr ardal yma, a saif Chwarel Graig Ddu rhwng dau gopa'r Manod, ar uchder o 600 medr, gyda Chwareli'r Manod ychgydig i'r dwyrain.

Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 395metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

bawd|300px|chwith|Golygfa o Manod Mawr gan edrych tua Moel Penamnen.
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 661m (2169tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Categori:Bro Machno
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Mynyddoedd a bryniau y Moelwynion
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Moel Meirch

Copa yn y Moelwynion yng Ngwynedd yw **Moel Meirch**. Saif ar ochr ddeheuol Nant Gwynant, i'r de-ddwyrain o Lyn Gwynant ac i'r gogledd-orllewin o Lyn Edno.

Gellir ei ddringo o'r ffordd gefn rhwng Pont Bethania ar y briffordd A498 a phentref Nantmor.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Mynydd Bangor

Bryn ar ochr ddeheuol dinas Bangor yng Ngwynedd yw **Mynydd Bangor**. Mae ei lechweddau gogleddol yn union wrth ochr rhan o'r Stryd Fawr (Plas Llwyd), a cheir golygfa dda o'r ddinas o'i gopa.

Mae rhan helaeth o'r mynydd yn perthyn i Glwb Golff Sant Deiniol; mae arno goedwig a glaswelltir hefyd.

Categori:Bangor
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Sendai

200px|de|bawd|Jouzenji-dori, stryd enwog yn Sendai

**Sendai** (Japaneg: 仙台市, *Sendai-shi*) yw prif ddinas rhaglawiaeth Miyagi, Japan, ac un o ddinasoedd fwyaf ardal Tohoku (yn y Gogledd-ddwyrain). Mae gan y ddinas boblogaeth o filiwn ac mae'n un o bedair ar ddeg o ddinasoedd neilltuedig Japan. Sefydlwyd y ddinas ym 1600 gan y *daimyo* Date Masamune, a chaiff y ddinas ei hadnabod gan ei ffug-enw "Dinas o Goed" (杜の都, *Mori-no-miyako*). Ceir tua 60 o goed *zelkova* ar Jouzenji Dori a Aoba Dori. Yn y gaeaf, addurnir y coed yma gyda channoedd o oleuadau mewn digwyddiad a elwir 'Pasiant y Golau sêr' (Japaneg: 光のページェント) ("hikari no pājento"), sydd yn dechrau ym mis Rhagfyr ac yn gorffen pan ddechreua'r flwyddyn newydd. Mae nifer o bobl yn ymweld â Sendai i'w weld.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Adeilad AER
*Amgueddfa'r Dinas Sendai
*Castell Aoba
*Gorsaf Sendai
*Maes Awyren Sendai
*Sendai Mediatheque

## Enwogion
*Kiyoshi Shiga (1871-1957), biolegydd
*Akio Kaminaga (1936-1993), judoka

## Gweler hefyd
* Daeargryn a tsunami Sendai 2011

Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Talaith Miyagi
The Karate Kid

Ffilm am karate a ryddhawyd yn 1984 yw ***The Karate Kid***. Cyfarwyddwr y ffilm oedd John G. Avildsen ac ymhlith yr actorion roedd Ralph Macchio, Pat Morita ac Elisabeth Shue. Mae'n ffilm sy'n ymdrin â karate lle mae'r prif gymeriad yn gorfod goresgyn nifer o anawsterau cyn iddo ddod yn bencampwr. I raddau helaeth, dilyna'r stori batrwm un o ffilmiau blaenorol a hynod lwyddiannus Avildsen, sef *Rocky* ym 1976, lle roedd paffio yn brif destun y ffilm. Bu *The Karate Kid* yn llwyddiant masnachol mawr pan gafodd ei rhyddhau. Derbyniodd adolygiadau canmoladwy hefyd, gan arwain at Pat Morita yn cael ei enwebu am Oscar am Actor Cefnogol Gorau.

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1984
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn ysgol
Categori:Ffilmiau am gam-drin plant
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Craig Cwm Silyn

Mynydd yng Ngwynedd sy'n rhan o Grib Nantlle yw **Craig Cwm Silyn**. Saif i'r de-ddwyrain o bentref Talysarn yn Nyffryn Nantlle, gyda Llynnau Cwm Silyn islaw'r clogwyni ar ei ochr ogleddol. Ef yw copa uchaf Crib Nantlle; gyda Bwlch Dros-bern yn ei wahanu oddi wrth gopa is Mynydd Tal-y-mignedd i'r gogledd-ddwyrain. I'r de-orllewin mae copa Garnedd Goch.

Mae'r clogwyni ar yr ochr ogleddol, yn cynnwys Craig yr Ogof a Clogwyn y Cysgod, yn gyrchfan boblogaidd i ddringwyr. I'r de o'r copa, mae Cwm Braich-y-ddinas yn arwain i lawi i Gwm Pennant.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 734 metr (2408 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Dolbenmaen
Robert Lloyd Jones

Nofelydd Cymraeg oedd **Robert Lloyd Jones** (7 Rhagfyr 1878 – 3 Chwefror 1959), yn ysgrifennu fel **R. Lloyd Jones**. Roedd yn enedigol o Borthmadog, yn fab i gapten llong, a bu'n athro ac yna'n athro a phrifathro ym Mhorthmadog, Tremadog, Trefor (1913-1928) ac yna Ysgol Lloyd Street, Llandudno. Ysgrifennai straeon am y môr i blant yn bennaf.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith R. Lloyd Jones
* *Atgofion hen forwr* (Gwasg y Bala, 1926)
* *Capten: stori antur*  (Foyle's Welsh Depot, 1928)
* *Dirgelwch y cwm: stori i blant ysgol*  (Hughes Brothers, 1929)
* *Mêt y Mona* (Gwasg Gymraeg Foyle, 1932)
* *Ogof yr ysbîwyr: stori antur*  (Gwasg Aberystwyth, 1933)
* *Plant y Fron: ystori Gymraeg i blant ysgol* (Hughes a'i Fab, 1926)
* *Ym Môr y De: stori antur dau lanc o Gymru* (Gwasg Aberystwyth, 1936)
* *Ynys y Trysor*  (Hughes a'i Fab, 1925)

Cyhoeddodd nifer sylweddol o ddramau poblogaidd hefyd.

### Llyfryddiaeth 
* Gwynn Jones, 'Robert Lloyd Jones', yn *Dewiniaid Difyr* (Gwasg Gomer, 1983).

Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Borthmadog
Ardal golau coch

[bawd|dde|300px|Ardal golau coch [Amsterdam gyda'r nos]]
Cymdogaeth mewn tref neu ddinas lle mae puteindra a'r diwydiant rhyw yn ffynnu yw **ardal golau coch**. Bathwyd y term Saesneg gwreiddiol "*red-light district*" yn yr Unol Daleithiau yn 1894, mewn erthygl yn *The Sentinel*, papur newydd ym Milwaukee, ond ceir tystiolaeth am fodolaeth ardaloedd o'r math ers gwawr gwareiddiad. Mae'r term "ardal golau coch" yn fenthyciad diweddar i'r Gymraeg, er bod hen gysylltiad rhwng y lliw coch a rhyw yn niwylliant Cymru.

Ceir sawl damcaniaeth sy'n ceisio esbonio'r cysylltiad rhwng "goleuadau coch" ac ardaloedd lle gwerthir rhyw a phleserau rhywiol. Arferid hongian llusernau papur coch y tu allan i buteindai yn y Tsieina hynafol, er enghraifft, er mwyn eu dynodi. Cysylltir y lliw coch â phuteindra ers canrifoedd lawer. Yn chwedl Rahab yn y Beibl, mae putain o Jericho yn cynorthwyo ysbïwyr Joshua ac yn gadael rhaff o liw ysgarlad yn hongian o'i ffenestr. Ysgarlad yw lliw Hwran Babilon yn *Llyfr y Datguddiad* hefyd. Yn fwy diweddar, yn y Rhyfel Byd Cyntaf roedd yna nifer o buteindai yn Ffrainc a Gwlad Belg ar gyfer y milwyr; defnyddid lampiau glas i ddynodi lleoedd ar gyfer y swyddogion a lampiau coch ar gyfer y milwyr cyffredin.

Un o'r amryw o dermau sy'n cyfateb i "ardal golau coch" yn y Siapaneg yw *akasen* (赤線), sy'n golygu "llinell goch". Roedd yr heddlu yn Japan yn arfer tynnu llinell goch ar fapiau i ddangos lleoliad ardaloedd golau coch cyfreithlon (mewn cyferbyniad, ceir y term *aosen* (青線), "llinell las", i ddynodi ardal anghyfreithlon). Ceir sawl enw amgen am ardaloedd golau coch o gwmpas y byd, e.e. *Khanki Para* (Bengaleg: "Cymdogaeth Puteiniaid"), *Quartier chaud* (Ffrangeg, "Cymdogaeth Gynnes"), a.y.y.b., yn ogystal â sawl term ac enw ar lafar, llai llednais.

Ceir ardaloedd golau coch mewn nifer o ddinasoedd a threfi o gwmpas y byd. Mae ardaloedd golau coch enwog yn cynnwys ardal De Wallen yn Amsterdam, Patpong yn Bangkok, Soho yn Llundain a Yoshiwara a Roppongi yn Tokyo. Yng Nghymru roedd ardal dociau Caerdydd - 'Tiger Bay' - yn adnabyddus am ei phuteiniaid.


Categori:Diwydiant rhyw