open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwobr Goffa Daniel Owen

Un o brif wobrau Eisteddfod Genedlaethol Cymru yw **Gwobr Goffa Daniel Owen**. Mae'r seremoni wobrwyo yn digwydd ar ddydd Mawrth yr Eisteddfod. Rhoddir gwobr o £5000 am nofel yn Gymraeg sydd heb ei chyhoeddi o'r blaen.

## Hanes
Sefydlwyd y wobr yn 1978 ac fe'i henwyd ar ôl y nofelydd Cymraeg nodedig Daniel Owen (1836-1895). Y wobr yn y flwyddyn gyntaf oedd £500, yn rhoddedig gan HTV Cymru. Yn y blynyddoedd cynnar nid oedd y wobr yn cael seremoni ar lwyfan y Pafiliwn ond fe gychwynnwyd gwneud hynny ym 1999, er nad yw'n seremoni orseddol lawn. Yn 2000, codwyd y wobr ariannol i £5000, gan roi fwy o statws ac amlygrwydd i'r gystadleuaeth.

## Rhestr enillwyr 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* "Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol 


Categori:Daniel Owen
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Daniel Owen, Gwobr Goffa
Categori:Rhestrau llyfrau Cymraeg
Llancarfan

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw **Llancarfan**. Saif rhwng Y Bont-faen a'r Barri.

Ganwyd yr hynafiaethydd a llenor Iolo Morganwg ym mhentref Pennon yn y plwyf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Geirdarddiad
Ymddengys mai'r hen enw oedd **Nant Carfan** a chyn hynny, o bosib, Nant Carw-fan, sef y tarddiad carw. Ceir sawl nant neu afon gydag enwau anifeiliaid cyflym, sy'n disgrifio llif yr afon, gan gynnwys Afon Ceirw, Carnant a Maescar gyda cyfeiriad at y carw, Afon Garw (nail ai o 'carw' neu 'garw'), Yr Wybrnant (gwiber nant), Afon Caseg, Afon Arth, Afon Iwrch, Afon Twrch ayb.

## Clas Llancarfan
Roedd Llancarfan yn adnabyddus yn y Gymru gynnar am ei glas (ar safle eglwys Llancarfan heddiw) neu fynachlog gynnar a sefydlwyd gan Sant Cadog yn y 6g. Ceir carreg ag arni arysgrif Ladin o'r 11g neu ddechrau'r ganrif olynnol yn yr eglwys. Yn ôl traddodiad, cedwid llyfr efengylau Gildas yma. Yma hefyd yr ysgrifennwyd *Buchedd Sant Cadog* yn Lladin gan y mynach Lifris ac ymddengys y bu'n ganolfan dysg bwysig yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Yr enwocaf o lenorion mynachaidd Llancarfan yw Caradog o Lancarfan (fl. 1135), awdur nifer o fucheddau saint. Awgrymwyd o gyfnod y Dadeni ymlaen mai ef a ysgrifennodd *Llyfr Llandaf* a fersiwn gynharaf *Brut y Tywysogion*, ond diweddar yw'r traddodiadau hyn ac yn achos y *Brut* gwyddys bellach ei fod yn ffrwyth sawl awdur a chanolfan yn hytrach na gwaith unigolyn.

Cofnodir anrheithio'r clas gan fôr-ladron Llychlynaidd yn y flwyddyn 988, yn ôl yr *Annales Cambriae*. Pan feddianwyd Morgannwg gan y Normaniaid rhoddwyd Llancarfan i fynachlog Pedr Sant yng Nghaerloyw a darfu am y clas Cymreig.

Y gorffennol disglair hwn a barodd i Iolo Morganwg lunio rhai o'i ffugiadau enwocaf sy'n rhoi ffug hanes Sant Cadog a'i fynachlog.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan y pentref 

Categori:Clasau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Catrin Parr

Brenhines Lloegr rhwng 12 Gorffennaf 1543 a 28 Ionawr 1547 oedd **Catrin Parr** (Saesneg: **Catherine Parr**) (tua 1512 - 7 Medi, 1548), chweched gwraig Harri VIII.  
 
### Priodasau
*Edward, Lord Borough (1527-1529)
*John Neville, Lord Latimer (1530-1542)
*Y brenin Harri VIII
*Thomas Seymour (1547-1548)

### Plant
*Mair Seymour

Categori:Genedigaethau 1512
Categori:Marwolaethau 1548
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Categori:Gwragedd Harri VIII, brenin Lloegr
Un Diwrnod yn yr Eisteddfod

Nofel gan Robin Llywelyn yw ***Un Diwrnod yn yr Eisteddfod***. Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2004. Hon oedd cyfrol fuddugol Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004. Yn 2020 roedd y gyfrol ar gael i'w harchebu yn ôl y galw. 

## Disgrifiad byr
Mae'r darllenydd yn treulio diwrnod yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 yng nghwmni Wil Chips, cyn filwyr ag oedd wedi cael ei anfon adre o ryfel Irac am iddo wrthod ymladd mwy pan saethwyd teulu diniwed a oedd ar eu ffordd i'r ysbyty.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Categori:Nofelau 2004
Categori:Nofelau'r 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Cymraeg yr 21ain ganrif
Categori:Nofelau Cymraeg o Gymru
Categori:Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Categori:Robin Llywelyn
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd a'r Cylch 2004

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd a'r Cylch 2004''' ym Mharc Ty Tredegar, Casnewydd rhwng 31 Gorffennaf a 7 Awst 2004.

Gwnaed y goron gan Helga Prosser. Fe'i cyflwynwyd er cof am John Nicholas Evans gan Heulwen Davies, W. John Jones a'r Dr Eric Sturdy.

Nofel arall a ddaeth yn agos iawn i ennill Gwobr Goffa Daniel Owen oedd *Carnifal* gan Robat Gruffudd. 

Rhoddwyd y Wobr Gwyddoniaeth a Thechnoleg i'r Athro Glyn O Phillips.

Dewiswyd Lois Arnold yn enillydd Tlws Dysgwr y Flwyddyn. 

Hon oedd yr eisteddfod gyntaf i ganiatau gwerthu alcohol ynddi ar y maes.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghasnewydd

## Llyfryddiaeth
* *Cyfansoddiadau a Beirniadaethau*, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd a'r Cylch 2004

## Cyfeiriadau
bawd|135px|Clawr *Cyfansoddiadau a Beirniadaethau* 2004

Categori:Casnewydd (sir)
Casnewydd 2004
Casnewydd 2004
2004
Categori:2004 yng Nghymru
Egni (pryddest)

Pryddest a enillodd y goron i Jason Walford Davies yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004 yw ***Egni***. Ysgrifennodd y bryddest er cof am ei dad-cu Brinley Powell, 1912-1986 a streic y glowyr, 1984-5. Mae talp o lo yn troi'n yn garreg goffa i ddioddefaint y glowyr ac i'r gymuned y gwnaeth Llywodraeth Margaret Thatcher ddifetha wrth ddifa'r pyllau glo.

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cerddi Cymraeg yr 21ain ganrif
Categori:Pryddestau
Categori:Cerdd Dafod
Categori:Gweithiau 2004
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 21ain ganrif
Egni (gwahaniaethu)

Er mwyn i wrthrychau wneud gwaith mae angen **egni**. Mae 10 math gwahanol, gan gynnwys: cinetig, thermol, potensial disgyrchiant, sain, golau, egni potensial elastig, trydanol, cemegol, niwclear a gwres pelydrol.

Ni all egni gael ei greu na'i ddinistrio, ond gellir ei newid o un ffurf i ffurf arall.

Mae deuddeg gwahanol fath o **ffynhonnell egni**:
Y rhai anadnewyddadwy:
: glo
: olew
: nwy naturiol
: tanwydd niwclear e.e. wraniwm ayb

Y rhai adnewyddadwy:
: egni gwynt
: egni tonnau
: egni llanw
: egni hydro
: egni solar
: egni geothermol
: egni bwyd
: egni biomas

*Mae **Egni** yn bryddest a enillodd y goron i Jason Walford Davies yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004.

be-x-old:Энэргія (неадназначнасьць)
Si Hei Lwli

Nofel gan Angharad Tomos a enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991 yw ***Si Hei Lwli***. Cyhoeddwyd  y llyfr yn wreiddiol gan Y Lolfa ym 1991. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

Mae'n nofel am ferch ifanc a merch hen hen iawn yn teithio mewn car – ond mae amser yn golygu rhywbeth gwahanol iawn i'r ddwy ohonyn nhw.

Cyfieithiwyd y nofel i'r Almaeneg gan Sabine Heinz fel *Eia popeia* (Lewiston, NY: Edwin Mellen Press, 1995) ac i'r Saesneg gan Elin ap Hywel fel *Twilight Song* (Gwasg Gomer, 2004).

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Angharad Tomos
Categori:Cyfrolau'r Fedal Ryddiaith
Categori:Llyfrau Cymreig 1991
Categori:Nofelau 1991
Categori:Nofelau Cymraeg i oedolion
Horas

Bardd yn yr iaith Lladin oedd **Quintus Horatius Flaccus** neu **Horas**, hefyd *Horace* (8 Rhagfyr, 65 CC - 27 Tachwedd 8 CC). Gyda Cicero, Ofydd ac eraill, roedd yn un o lenorion mawr yr Oes Awgwstaidd.

## Ei waith 
Un o'i gerddi enwocaf yw ei gerdd ar Fyrhoedledd Dyn, sy'n dechrau gyda'r bennill adnabyddus,
:*Eheu fugaces, Postume, Postume,*
:*labuntur anni nec pietas moram*
:*rugis et instanti senectae*
:*afferet indominataeque morti.*
:(Ebrwydd, O Postumus, ebrwydd y derfydd
:Blwyddi ein heinioes : nid etyl dy grefydd
:Ddynesiad henaint hagr ei rychau,
:Nac anorchfygol rymuster angau.)

## Llyfryddiaeth 
bawd|*Saturae*, 1577
### Gwaith Horas 
**Ars Poetica*
**Carmen Saeculare*
**Carminum llyfr #1* http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml
**Carminum llyfr #2* http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm2.shtml
**Carminum llyfr #3* http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm3.shtml
**Carminum llyfr #4* http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm4.shtml
**Epistularum llyfr #1* http://www.thelatinlibrary.com/horace/epist1.shtml
**Epistularum llyfr #2* http://www.thelatinlibrary.com/horace/epist2.shtml
**Epodes* http://www.thelatinlibrary.com/horace/ep.shtml
**Sermonum llyfr #1* http://www.thelatinlibrary.com/horace/serm1.shtml
**Sermonum llyfr #2* http://www.thelatinlibrary.com/horace/serm2.shtml
### Cyfieithiadau ac astudiaethau 
*J. Gwyn Griffiths (gol.), ''Cerddi o'r Lladin'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 1962). Yn cynnwys detholiad o gerddi Horas.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Lladin
Categori:Genedigaethau 65 CC
Categori:Llenorion Rhufeinig
Categori:Marwolaethau 8 CC
Categori:Pobl o Basilicata
Geraint Vaughan Jones

Gall **Geraint Vaughan Jones** gyfeirio at un o'r canlynol:

* Geraint Vaughan Jones (1904–1997)
* Y Canon Geraint Vaughan-Jones, plygeiniwr (1929–2003)
* Geraint V. Jones, awdur (1938-
Llenyddiaeth

bawd|Mae'r Beibl yn fath o **lenyddiaeth**
Mae **llenyddiaeth** yn cynnwys rhyddiaith, barddoniaeth a drama wedi ei sgrifennu mewn iaith goeth neu afaelgar a mewn arddull arbennig.

Roedd yr hen chwedlau Cymreig yn cael eu hadrodd ar lafar cyn iddynt gael eu copio ar lawysgrif; chwedlau fel Pwyll Pendefig Dyfed, Math Fab Mathonwy. Breuddwyd Rhonabwy.

Cyhoeddir llenyddiaeth mewn llyfr neu - ers rhai blynyddoedd - mewn e-lyfr neu ar wefan ar y rhyngrwyd.

## Gwobrau, medalau a rhestri Llên Cymru 
### Gwobrau 
* Gwobr Goffa Daniel Owen - gwobr am nofel a gyflwynir yn y gystadleuaeth hon yn yr Eisteddfod Genedlaethol
* Gwobr Gwasg Gomer
* Gwobr Mary Vaughan Jones - gwobr llyfrau plant
* Gwobr Tir na n-Og
* Gwobr John Tripp

### Medalau 
* Y Fedal Ryddiaith - gwobr am ryddiaith a gyflwynir i'r gystadleuaeth hon yn yr Eisteddfod Genedlaethol (ers 1937)

### Rhestri llyfrau 
* Llyfr y Flwyddyn
* Nofel y Mis

## Gweler hefyd 
* Enillwyr Gwobr Llenyddiaeth Nobel
* Termau Llenyddol


Categori:Y celfyddydau
Categori:Ysgrifennu
Llyfr

[250px|bawd|[Geiriadur Lladin]]
250px|bawd|Llyfrau Siapaneaidd traddodiadol (19eg ganrif)

Fel arfer, mae **llyfr** yn golygu testun wedi ei sgrifennu neu ei argraffu ar bapur sydd wedi ei rwymo mewn clawr. Ers rhai blynyddoedd mae e-lyfrau ar gael, sef llyfrau ar ffurf meddalwedd y gellir eu darllen gan beiriant arbennig. Daw'r enw Cymraeg "*llyfr*" o'r Lladin "*liber*".

## Hanes 
Sgrifennwyd y "llyfrau" cyntaf ar glai, papurfrwyn neu femrwn. Cyn dyfeisio'r wasg argraffu, roedd pob llyfr yn llawysgrif a felly yn gostus iawn i'w gynhyrchu ac fel arfer wedi eu hysgrifennu gan fynachod. O ganlyniad, dim ond eglwysi, prifysgolion a phobl cyfoethog oedd yn berchen ar lyfrau. Un o lawysgrifau hynaf Cymru i oroesi yw Llyfr Du Caerfyrddin (12g).

Dyfeisiwyd y wasg argraffu gyntaf yn y Dwyrain Pell ganrifoedd cyn i Ewrop ei dyfeisio. Y llyfr argraffedig hynaf yw'r *Swtra Diemwnt*. Roedd rhaid cerfio'r dudalen cyfan ar astedd bren, a oedd yn waith caled iawn. Pi Sheng a ddefnyddiodd llythrennau symudol gyntaf tua 1045 yn Tsieina, ond does dim un o'r llyfrau a argraffodd wedi goroesi.

Yn Ewrop, dyfeisiwyd yr argraffwasg gyntaf gan Johannes Gutenberg (tua 1450). O ganlyniad, roedd llyfrau yn rhatach nac erioed ac o ganlyniad roedd yn haws dosbarthu gwybodaeth.

## Mathau o lyfrau 
* e-lyfr
* Llyfr clawr meddal
* Llyfr clawr caled
* llyfr llafar

## Gweler hefyd 
* Argraffu
* Llawysgrif
* Llyfrgell
* Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol (ISBN)
* Sgrôl

## Ffynonellau
Semtecs

Nofel yn Gymraeg gan Geraint V. Jones yw ***Semtecs***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.. Dyma oedd y nofel fuddugol ar gyfer Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998.

## Disgrifiad
Nofel dditectif, gyda chyn-aelod o'r S.A.S. yn arwr iddi.

Mae hi'n gyntaf o dair nofel yn dilyn anturiaethau "Semtecs" - sef Samuel Tecwyn Turner - ditectif yr heddlu yn Nhrecymer, pentref dychmygol yng ngogledd Cymru. Teitl yr ail nofel yw *Asasin*, a'r drydedd yw *Omega*.

Roedd Semtecs yn yr SAS cyn dod i Drecymer i weithio i'r heddlu ac i osgoi hunllefau ei waith blaenorol. Mae'r nofel yn thriller sydd yn dilyn digwyddiadau anghredadwy yn Nhrecymer yn ogystal â gwaith blaenorol Semtecs a'r problemau gafodd ef yno. Mae'r nofel yn dechrau gyda byrgleriaeth mewn bwyty, ond mae problemau eraill yn y pentref hefyd, er enghraifft mae yna byrglediaethau eraill a ty wedi llosgi.

Ar waethaf bod yn y fyddin, ei wybodaeth eang o ieithoedd, a'i brofiad o fyw mewn gwledydd tramor, mae Semtecs yn frodor eithaf cyffredin yn y pentref. Mae e'n byw mewn hen sgubor wedi ei hadnewyddu ac mae'n mwynhau teithio ar ei feic modur. Mae ffrindiau Semtecs a bywyd yn y  pentref bychan yng ngogledd Cymru yn cael eu cyflwyno yn ddigon manwl yn y llyfr hwn.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1998
Categori:Nofelau 1998
Categori:Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Louis XVIII, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 6 Ebrill 1814 hyd 20 Mawrth 1815 ac o 8 Gorffennaf 1815 hyd ei farwolaeth oedd **Louis XVIII** (17 Tachwedd 1755 – 16 Medi 1824).

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1755
Categori:Marwolaethau 1824
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Matthew Stevens

Mae **Matthew Stevens** (ganwyd 11 Medi 1977) yn chwaraewr snwcer o Gymru.

Cafodd ei eni yng Nghaerfyrddin.

Categori:Chwaraewyr snwcer o Gymru
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Bro Myrddin
Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol

bawd|ISBN ar clawr llyfrau Cymraeg

Rhif cofrestru a ddefnyddir yn y fasnach lyfrau yw'r **Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol** (**ISBN** o'r Saesneg **International Standard Book Number**). Fe'i defnyddir yn helaeth gan siopau llyfrau a llyfrgelloedd er enghraifft. Rhoddir rhif arbennig i bob llyfr a gyhoeddir, ond nid i gyfnodolion (defnyddir ISSN).

Rhoddir un Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol unigol wedi ei gofrestri i bob llyfr, a dydy'r rhif ddim yn newid pan adargraffir - heblaw mewn argraffiad newydd â testun wedi newid yn sylweddol - ond mae rhif llyfr clawr meddal yn wahanol i un clawr caled. Beth bynnag, nid oes Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol ar bob llyfr am nad yw llawer o wasgau bychain yn cofrestru eu llyfrau.

## Hanes 
Roedd pobl yn Ewrop yn ystyried cyflwyno rhif cofrestru llyfrau ers y 1960au ac ym 1968 cychwynnodd y Sefydliad Safonau Rhyngwladol (ISO) weithgor i gynllunio rhif felly. Ym 1972 daeth ISO 2108 ar gyfer y Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol i rym.

Cyn 2007 defnyddiwyd rhif cofrestru wahanol yn Unol Daleithiau, ond ers 1 Ionawr 2007
newidiodd hynny gyda'r cynllun i ddefnyddio rhifau hirach 13 digid (safon EAN-13).

## Ystyr y rhif 
Mae'r Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol yn cynnwys côd ar gyfer gwlad, gwasg a teitl y llyfr yn ogystal â swm prawf (checksum). Fel arfer, mae cysylltnod (-) rhwng pob côd.

* Y rhif cyntaf yw *rhif yr ardal*, er enghraifft mae "0" neu "1" yn rhif gwledydd ble siaredir Saesneg (y Deyrnas Unedig, Unol Daleithiau, Awstralia, India), "2" yn rhif gwledydd ble siaredir Ffrangeg a "3" yn rhif gwledydd ble siaredir Almaeneg. 
* Yr ail rhif yw *rhif y wasg* sydd yn cael ei ddosbarthu gan Asiant  neu Leol.
* Y trydydd rhif yw *rhif y teitl*. Gall y gwasg dewis y rhif hon. Mae'n rhaid i'r Rhif newid ar gyfer clawr newydd, tomenau sydd ar werth ar wahân ac ati.
* Y rhif olaf yw'n *swm prawf* (checksum). Gall fod yn rhif neu yn "X".

Categori:Llyfrau
Categori:Systemau dosbarthu
Llawysgrif

Llyfr neu destun sydd ddim wedi ei argraffu yw **llawysgrif**. Cyn dyfeisio'r wasg argraffu roedd pob llyfr a thestun mewn llawysgrif, fel arfer wedi eu hysgrifennu ar glai, papurfrwyn neu femrwn.

## Gweler hefyd 
*Llawysgrifau Cymreig

Categori:Dogfennau

Categori:Llenyddiaeth
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990

bawd|300px|Meini'r Orsedd uwch Parc Bryn Bach, Tredegar

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990** yng Nghwm Rhymni, Morgannwg Ganol (Bwrdeistref Sirol Caerffili bellach).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Cwm Rhymni 1990
1990
Categori:1990 yng Nghymru
William Carlos Williams

Bardd o Americanwr oedd **William Carlos Williams** (17 Medi 1883 – 4 Mawrth 1963) a gysylltir yn agos gyda'r mudiadau celf: moderniaeth a delweddiaeth. Roedd ei gariad at luniau celf hefyd yn un angerddol, a gwelir hyn yn ei gerddi.

Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Pennsylvania. Pediatrydd ydoedd yn ei waith bob dydd, a hynny yn ysbytu Passaic, New Jersey, a adnabyddir heddiw fel 'St. Mary's General Hospital'. Roedd yn bennaeth yr adran rhwng 1924 a'i farwolaeth.

Roedd yn gyfaill i'r beirdd Ezra Pound a Hilda Doolittle ac i'r peintiwr Charles Demuth.

### Gweithiau 
**Barddoniaeth**
**Poems* (1909)
**Spring and All* (1923)
**An Early Martyr* (1935)
**Broken Span* (1941)
**The Wedge* (1944)
**Clouds, Aigeltinger, Russia, &c.* (1948)
**The Desert Music and Other Poems* (1954)
**Pictures from Brueghel* (1962)
**Paterson* (1963)
**Imaginations* (1970)

**Rhyddiaith**
**Kora in Hell* (1920)
**The Great American Novel* (1923)
**In the American Grain (1925)
**Novelette and Other Prose* (1932)
**Autobiography* (1951)
**Selected Essays* (1954)
**Embodiment of Knowledge'' (1974)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Rachel Roberts

Actores o Gymraes oedd **Rachel Roberts** (20 Medi 1927 – 26 Tachwedd 1980).

Cafodd ei geni yn Llanelli, yn ferch i weinidog gyda'r Bedyddwyr. Gwrthryfelodd yn erbyn ei thad yn ifanc. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth ac yna yn RADA. Gwnaeth ei marc fel actores pan gymerodd ran yn y ffilm *Saturday Night and Sunday Morning*. Priododd Alan Dobie (1955–1961) yn gyntaf ac yna rhwng 1962 a 1971 bu'n briod â'r actor Rex Harrison. Wedi ei phriodas i Harrison cafodd iselder meddwl, gan na fedrai gael plant na rhan actio.

Derbyniodd Wobr yr Academi Ffilm Prydeinig am ei rhan yn actio Brenda yn ffilm Karel Reisz *Saturday Night and Sunday Morning* (1960). Ac am ei rôl fel Mrs Hammond yn *This Sporting Life* (1963), derbyniodd BAFTA ac enwebwyd hi am Oscar.

Cyflawnodd hunanladdiad yn ei chartref yn Los Angeles ar 26 Tachwedd 1980 drwy lyncu cemegolion a chyffuriau.

## Ffilmiau 
* *The Limping Man* (1953)
* *Valley of Song* (1953)
* *Our Man in Havana* (1959)
* *Saturday Night and Sunday Morning* (1960), gyda Albert Finney
* *This Sporting Life* (1963)
* *A Flea in Her Ear* (1968)
* ''Doctors' Wives* (1971)
* *Wild Rovers* (1972)
* *O Lucky Man!* (1973)
* *Murder on the Orient Express* (1974)
* *Picnic at Hanging Rock* (1975)
* *Foul Play* (1978)
* *When a Stranger Calls* (1979)
* *Yanks* (1979)
* *Charlie Chan and the Curse of the Dragon Queen'' (1980)

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 1980
John Nash

:*Am y mathemategwr o Unol Daleithiau America gweler John Forbes Nash, Jr.*
Pensaer o Loegr a fu'n byw yng Nghymru am gyfnod oedd **John Nash** (18 Ionawr 1752 – 13 Mai 1835). Adeiladodd llawer o adeiladau enwog yn Llundain.

Cafodd ei eni yn Llundain ac astudiodd i fod yn bensaer o dan Syr Robert Taylor, ond heb fod yn llwyddiannus iawn. Ar ôl etifeddu ffortiwn mawr symudodd ef i Gymru. methodd a buddsoddi'n ddoeth a doedd dim arian ar ôl erbyn 1783. O ganlyniad bu rhaid iddo weithio eto fel pensaer gan gynllunio plastai yn y wlad, a chydweithio gyda Humphry Repton, cynllunydd gerddi tirlun. 
Aeth Nash yn ôl i weithio yn Llundain ym 1792.

Bu'n byw ar Ynys Wyth am flynyddoedd a chafodd ei gladdu yn Cowes.
bawd|Cerflun John Nash yn All Souls Church, Llundain

## Gwaith yng Nghymru
### Aberaeron
Cynorthwyodd John Nash i gynllun tref Aberaeron a chynlluniodd  blasdy Llannerch Aeron (1794) ac eglwys Llanerchaeron yn nyffryn Aeron.

### Eglwys Gadeiriol Tyddewi
Cafodd Eglwys Gadeiriol Tyddewi ei difrodi'n ddifrifol gan Oliver Cromwell a chynllunodd John Nash y talcen gorllewinol.

## Ffynnone
Cynlluniodd ran o blasdy Ffynone (Ffynhonnau) yng Ngogledd Sir Benfro.

## Gwaith yn Lloegr
### Llundain
Yn ôl yn byw a gweithio yn Llundain, nodwyd ei waith gan y Rhaglyw Dywysog (yn hwyrach Brenin Siôr IV) a gorchymynnodd ef Nash i ddatblygu Parc Marylebone. Gan help llaw Repton datblygodd Nash *master plan* yr ardal sydd yn cynnwys Regent Street, Regent's Park a strydoedd ac adeiladau cain o gwmpas y rheini. Dechreuwyd adeiladu ym 1818, ond doedd dim pob cynllun adeilad gan Nash: roedd penseiri fel James Pennethorne a Decimus Burton yn gwneud llawer o'r waith hyn.

Roedd Nash yn cyfarwyddwr ''the Regent's Canal Company'' a sefydlwyd ym 1812 i adeiladu camlas o Lundain gorllewin i Afon Tafwys yn y dwyrain. Roedd Nash yn penderfynu ble adeladu'r gamlas, ond mae'r cynllun manwl gan James Morgan. Agorwyd rhan cyntaf y camlas ym 1816.

Prosiect mawr arall yn Llundain roedd ail-adeiladu *Buckingham House* i fod yn Buckingham Palace (1825–35) yn ogystal â darllunio'r Royal Mews a Marble Arch (symydwyd Marble Arch o'r Royal Mews i Stryd Rhydychen ym 1851).

Nifer o brosiectau enwog eraill:
*Sgwâr Trafalgar
*Parc Iago Sant
*Theatr Haymarket (1820)
*Eglwys All Souls, Langham Place (1822–25)
*Carlton House Terrace (1827–33)
*Cumberland Terrace (1827)

### Tu allan i Lundain
*Ail-adeiladu'r Pafiliwn Brenhinol Brighton (1815–22)
*Castell East Cowes ar Ynys Wyth, ble roedd ef yn byw am flynyddoedd
*Blaise Hamlet
*Grovelands Park, Enfield, Middlesex

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1752
Categori:Marwolaethau 1835
Categori:Penseiri o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Robat Gruffudd

Cyhoeddwr ac awdur yw **Robat Gruffudd** (ganed **Robert Paul Griffiths**, 27 Chwefror 1943) a sefydlodd wasg Y Lolfa, un o'r gweisg mwyaf dylanwadol yng Nghymru. Mae'n fab i Kate Bosse Griffiths a'r Athro John Gwyn Griffiths, ac yn frawd i Heini Gruffudd. Ganed yn 1943 yn y Rhondda, a'i fagu yn Abertawe. Yn 1964 graddiodd yng ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor mewn athroniaeth a seicoleg. Ond gwrthododd dderbyn y radd fel protest yn erbyn gwrthgymreigrwydd awdurdodau'r coleg.

## Gyrfa
Sefydlodd y cylchgrawn dychanol *Lol* gyda Penri Jones yn 1965, a gwasg gyhoeddi ac argraffu Y Lolfa yn Nhal-y-bont, Ceredigion, yn 1967. Dau o'i feibion, Garmon Gruffudd a Lefi Gruffudd, yw rheolwyr presennol y wasg. Mae ei fab hynaf, Einion, yn Reolwr Clyweled ac Archif Ddarlledu yn Y Llyfrgell Genedlaethol.

Mae wedi cyhoeddi pedair nofel. Enillodd ei nofel *Y Llosgi* Wobr Goffa Daniel Owen yn  1986, ac roedd ei ail nofel *Crac Cymraeg* ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 1996. Cyhoeddodd y nofel, *Carnifal* yn 2004, ac yn 2013 enillodd Wobr Goffa Daniel Owen eto gyda'i nofel *Afallon*. Mae hefyd wedi cyhoeddi dwy gyfrol o farddoniaeth, *Trên y Chwyldro* (1974) ac *A Gymri di Gymru?* (2009). Yn 2016, cyhoeddodd *Lolian*, y dyddiadur anffurfiol a gadwodd dros yr hanner canrif diwethaf.

Yn 2007 enillodd wobr Cwlwm Cyhoeddwyr Cymru am gyfraniad oes i'r byd llyfrau Cymraeg. Bu am gyfnod ar fwrdd Dyddiol Cyf., y cwmni oedd wedi gobeithio sefydlu papur dyddiol Cymraeg, *Y Byd*. Mae'n aelod o fwrdd Dyfodol i'r Iaith ac yn parhau i weithio yng ngwasg Y Lolfa.

## Gwrthod gradd Prifysgol
Ar 20 Gorffennaf 1964 camodd Robat Gruffudd ar lwyfan Neuadd Pritchard Jones, Bangor i dderbyn ei radd gan Goleg y Brifysgol, Bangor, aeth at y meicroffon a dywedodd: ''"Gwrthodaf dderbyn gradd Prifysgol Cymru am i'r Brifysgol wadu'r iaith Gymraeg…"'' Roedd hyn yn dilyn y Brotest Dawel dros Gymreigio'r Brifysgol ym Mangor, naw mis ynghynt a deiseb y Brifysgol. Yn ei gyfrol *Lolian* mae'n ansicr a wnaeth y peth cywir, ond "fe aeth popeth yn iawn, fel gweithred, diolch i Owain Owain a drefnodd y cyfan yn filitaraidd fanwl."

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Geredigion
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun a'r Fro 1986

250px|bawd|Meini'r Orsedd, Abergwaun

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun a'r Fro 1986''' yn Abergwaun, Sir Benfro.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1936 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Abergwaun

Categori:Abergwaun
Abergwaun 1986
Abergwaun
1986
1986
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:1986 yng Nghymru
Jason Walford Davies

Beirniad llenyddol a bardd yw **Jason Walford Davies** (ganwyd yn Aberystwyth yn 1971). Bu'n ddarlithydd yn Adran Gymraeg Prifysgol Cymru, Bangor, cyn ei benodi'n Athro. Mae ei waith ymchwil wedi arbenigo ar ddylanwad y traddodiad llenyddol Cymraeg ac ar R. S. Thomas. Mae'n Gyd-gyfarwyddwr Canolfan Ymchwil R. S. Thomas. Roedd ei gyfrol ''Gororau'r Iaith: R. S. Thomas a'r Traddodiad Llenyddol Cymraeg,'' ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2004.

Enillodd ei bryddest, Egni, y goron iddo yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Casnewydd 2004.

Mae'n efaill i Damian Walford Davies.

## Llyfryddiaeth
* ''Gororau'r Iaith: R. S. Thomas a'r Traddodiad Cymraeg*  (Gwasg Prifysgol Cymru, Gorffennaf 2003)
* *Cof ac Arwydd - Ysgrifau ar Waldo Williams'', golygydd ar y cyd efo Damien Walford Davies (Cyhoeddiadau Barddas, Tachwedd 2006)

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Prifeirdd
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Ambr

bawd|Tlysau crog ambr
Ffosil resin sydd ddim yn mwyn ond yn cael ei ddefnyddio i wneud tlysau yw **ambr** (Cymraeg Canol: *gwefr*). Yn ogystal ag ambr naturiol mae ambr artiffisial neu ffug sydd yn yml iawn i'r hyn naturiol.

Mae'r Môr Baltig yn enwog iawn am ei ambr. Heddiw, ceir llawr ohono ei cloddio ar pentir mawr ger Kaliningrad (Rwsia), yn bennaf ger Jantarnij. Mae ambr y Môr Baltig wedi ffurfio o resin conwydd hyd at 260 miliwn o flynyddoedd yn ôl a weithiau mae'n cynnwys ffosiliau planhigion neu anifeiliaid - yn bennaf pryfed - oedd yn sefyll ar y coeden pan ddaeth y resin allan.

## Nodweddion
Fel arfer mae ambr yn melyn neu lliw arian, ond mae rhai sydd yn dipyn o goch neu brown, hefyd. Gall e fod yn dryloyw neu yn gymylog, ond mae ambr sydd yn dipyn o las yn brin iawn. Mae lliw wyneb ambr yn newid ac yn tywyllu trwy ocsigen a goleuni. O'r , mae ei hwyneb yn caledu ac yn cracio.

Mae'n bosib llosgi ambr naturiol a mae'r fflam yn ddilglair iawn, ond yn cynhyrchu llawer o huddygl. Er fod ambr yn meddal iawn mae e'n troi i mater du, caled wedi ei llosgi.

Mae ambr yn ysgafn iawn a mae ei dwysedd yn isel. Am hynny, mae e'n arnofio ar dŵr halen er yn boddi mewn dŵr ffres.

Pan yn rwbio ambr gan brethyn gwlân neu lledr, ceir gwefr electrostatig ar ambr ac o ganlyniad mae'n atynnu llwch a darnau papur.

## Ffosiliau mewn ambr 
[bawd|[Morgrugyn ffosil (*Zigrasimecia ferox*) 99 miliwn blwydd oed mewn ambr o Fyanmar.]]
Mae priodoleddau ambr yn unigryw ar gyfer cadw olion a gweddau organebau byw (anifeiliaid, planhigion a microbau) am filiynau o flynyddoedd. Ym mis Awst 2012 cyhoeddwyd darganfyddiad olion widdon 230 miliwn (Ma) oed. Ar y pryd y rhain oedd y ffosilau ambr anifail hynaf.   Yn 2016 cyhoeddwyd darganfyddiad olion adenydd adar mewn ambr 99 miliwn blwydd (Ma) oed o ogledd-ddwyrain Myanmar. O fanylion y llaw, deallir mai o ddosbarth yr enantiornithin y dônt. Y rhain oedd un o ddosbarthiadau mwyaf yr adar yn ystod y cyfnod Cretasaidd. Diflannodd yr enantiornithin gyda'r dinosoriaid 66 miliwn o flynyddoedd yn ôl. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Gemwaith
Categori:Ffosiliau
Categori:Resinau
Pythagoras

Athronydd a mathemategwr Groegaidd enwog oedd **Pythagoras** (Groeg: Πυθαγόρας; 582 CC - 496 CC), a aned yn Samos.

Roedd gan Pythagoras ddiddordeb mewn seryddiaeth, cerddoriaeth (darganfu ef sut mae cynganeddion yn gweithio) ac, yn bwysicaf, mathemateg.

Mae'n fwyaf enwog am ei Theorem: fod hyd yr hypotenws mewn triongl ongl sgwâr wedi'i sgwario yn hafal i'r hydoedd y ddau ochr arall wedi'i sgwario a'i adio at ei gilydd (a²+b²=c²).

Darganfu Pythagoras hefyd na all ail isradd 2 fod yn rhif cymarebol.

Roedd gan Pythagoras nifer o ddisgyblion a oedd yn dilyn ei ddysgeidiaeth a'i gredoau. Roeddent yn casáu ffa a chredai Pythagoras iddo fod yn rhyfelwr o Gaerdroea mewn bywyd cynharach.

## Gweler hefyd
*Geodedd: cangen o fathemateg gymhwysol

## Llenyddiaeth
*D. James Jones, *Hanes Athroniaeth: Y Cyfnod Groegaidd* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1939), pennod: "Pythagoras a'i Ysgol", tt.12–18

Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau 582 CC
Categori:Marwolaethau 496 CC
Categori:Mathemategwyr Groeg yr Henfyd
Jim Griffiths

Aelod seneddol o 1936 hyd 1970 dros Etholaeth Llanelli oedd **James "Jim" Griffiths** (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975). Fe'i ganwyd yn Rhydaman, Sir Gaerfyrddin, ac aeth i mewn i wleidyddiaeth drwy'r mudiad undebol gan iddo ddod yn swyddog yn Undeb y Glowyr.

Roedd yn un o'r bobl allweddol i sicrhau sefydlu y Swyddfa Gymreig yn 1964 ac ef oedd y cyntaf  i fod yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru (1964–1966).

Ysgrifennodd D. Ben Rees gofiant iddo, sef Arwr Glew y Werin (Y Lolfa, 2014).

## Gweler hefyd 
* Datganoli Cymru
* Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"

## Llyfryddiaeth
* Pages From Memory (hunangofiant) Dent
* James Griffiths and his times. Y Blaid Lafur 1978
* Cofiant Jim Griffiths: Arwr Glew y Werin. D. Ben Rees Y Lolfa 2014

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Simon de Montfort

Ffrancwr oedd **Simon de Montfort, 6ed Iarll Caerlŷr**, (1208 – 4 Awst 1265). Ef oedd mab ifanca Simon de Montfort, 5ed Iarll Caerlŷr ac yn un o'r bobl allweddol yn y gwrthwynebiad barwnol i Harri III, brenin Lloegr. Priododd ag Elin, chwaer Harri III.

## Hanes
Roedd ei fam yn etifeddes i Iarllaeth Caerlŷr ac ystad fawr yn Lloegr.

Roedd yn filwr caled a diwyro ac yn weinyddwr medrus. Daeth i wrthdaro â'r brenin oherwydd i'r brenin fethu ymateb i'r anfodlonrwydd cynyddol yn y wlad oherwydd nifer o bethau gan gynnwys newyn. Fe enillodd frwydr bwysig yn erbyn y brenin yn 1264 ond wedyn fe wnaeth Edward I, Brenin Lloegr ei orchfygu a'i ladd ym Mrwydr Evesham, yn 1265. Yn gynharach yn y flwyddyn honno arwyddodd Gytundeb Pipton i selio'r cynghrair rhyngddo â Llywelyn ap Gruffudd.

Daeth Elinor de Montfort, merch Simon ac Elin, yn wraig i Llywelyn ein Llyw Olaf. Fe'i priodwyd yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon yn 1278. Bu Elin farw yn 1281 gan adael un ferch sef Gwenllian, nad oedd ond baban. Ar ôl i'w thad gael ei ladd rhoddodd ei chefnder Edward I, brenin Lloegr, Gwenllian yn Lleiandy Sempringham, Swydd Lincoln. Bu farw yn 1337 yn 56 blwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1208
Categori:Hanes Lloegr
Categori:Ieirll ym Mhendefigaeth Lloegr
Categori:Marwolaethau 1265
Categori:Pobl o Gaerlŷr
Categori:Pobl y 13eg ganrif
Penrhyn Gŵyr

bawd|Bae'r Tri Chlogwyn
:*Gweler hefyd Gŵyr a Penrhyn (gwahaniaethu)*.

Mae **Penrhyn Gŵyr** rhwng Bae Abertawe a Bae Caerfyrddin, ym Morgannwg, Cymru; mae wedi'i ddynodi'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Gan fod y creigiau o gerrig calch mae nifer o gilfachau ac ogofeydd yno. Yma mae Ogof Paviland, lle darganfuwyd sgerbwd dyn o ryw 25,000 o flynyddoedd yn ôl.

Blodeuodd 'teyrnas Gŵyr' yma am gyfnod byr - yn yr Oesoedd Canol Cynnar.

Bu i Ffleminiaid a Saeson ymsefydlu ar rannau deheuol y penrhyn yn y ddeuddegfed ganrif yn sgîl goresgyn iseldiroedd arfordir de Cymru gan y Normaniaid, ac o ganlyniad, Saesneg yw prif iaith yr ardal hon ers hynny. Arhosodd pentrefi gogledd-ddwyrain y penrhyn yn Gymraeg eu hiaith hyd ail hanner yr ugeinfed ganrif a chlywir gwahaniaeth amlwg yn acenion a ffordd o siarad y ddwy ardal hyd heddiw.

Ymwelodd Gerallt Gymro â Gŵyr yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188. Yn ei lys yn Ynysforgan ar benrhyn Gŵyr trigai Hopcyn ap Tomas (tua 1337-1408), noddwr beirdd a chasglwr llawysgrifau, a gysylltir â *Llyfr Coch Hergest*.

Mae Penclawdd sydd ar yr arfordir gogleddol yn enwog am y cocos a gesglir oddi ar y traeth.

Heddiw mae Bro Gŵyr yn boblogaidd iawn gyda thwristiaid dros fisoedd yr haf. Erys amaethyddiaeth yn bwysig iawn yn yr economi lleol ond gwelir llawer o bobl yn ymddeol o ardaloedd eraill Cymru a Lloegr i fyw ym mhentrefi Bro Gŵyr, ac felly'n codi pris tai o afael y brodorion.

## Pentrefi Bro Gŵyr
Ceir cymysgfa o enwau Cymraeg a Saesneg ar bentrefi'r penrhyn, sy'n ddrych i'w hanes. Ceir rhai pentrefi gydag enwau Cymraeg yn unig, eraill gydag enwau yn y ddwy iaith, ac eraill ag enwau Saesneg yn unig.
*Crofty
*Y Crwys
*Llandeilo Ferwallt
*Llanddewi
*Llangynydd (Llangenydd)
*Llanilltud Gŵyr
*Llanmadog
*Llanmorlais
*Llanrhidian
*Llan-y-tair-mair
*Nicholaston
*Oldwalls
*Oxwich
*Pen-clawdd
*Penrhys
*Port Einon
*Reynoldston
*Rhosili
*Southgate
*Tre-gŵyr
*Wern-olau


Categori:Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol yng Nghymru
Categori:Arfordir Abertawe
Categori:Gorynysoedd Cymru
Categori:Morgannwg
Categori:Traethau Cymru
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Cefnfor y De

Cefnfor o gwmpas Antarctica yw **Cefnfor y De**. Fel arfer, mae'r môr sydd i'r de'r lledred 60 gradd yn cael ei ystyried fel Cefnfor y De, ond mae hynny yn wahanol mewn rhai wledydd fel, er enghraifft Awstralia ble y mae e'n cynnwys yr holl môr rhwng Awstralia a Seland Newydd.

Mae Cefnfor y De yn rhan deheuol Cefnfor Iwerydd a'r Cefnfor Tawel a mae e'n cynnwys nifer o foroedd bychain: Môr Weddell, Môr Bellingshausen, Môr Amundsen a Môr Ross. Mae sgafelliau iâ a phacrew yn gorchuddio ar ei wyneb ger cyfandir Antarctica ac iâ yn drifftio ar llawer ei wyneb.


Categori:Yr Antarctig
De
Y Môr Celtaidd

Y môr sydd rhwng Iwerddon, Cymru a Lloegr (Cernyw, Dyfnaint ac Ynysoedd Scilly) i'r de Sianel San Siôr yw'r **Môr Celtaidd**. Cafodd ei enwi gan weithwyr olew.

bawd|canol|Y Môr Celtaidd

Yn chwedloniaeth Pedair Cainc y Mabinogi dywedir i'r cawr Bendigeidfran gerdded ar draws y môr rhwng Cymru a'r Iwerddon er mwyn achub ei chwaer, Branwen ferch Llŷr.

Bydd cystadlaethau rhwyfo ar draws y Môr Celtaidd a cynhelir Ras Rwyfo'r Her Geltaidd bob yn ail flwyddyn wrth i rwyfwyr o Gymru, Iwerddon a thu hwnt rwyfo o Arklow yn Iwerddon i Aberystwyth yng Nghymru.

## Gweler hefyd 
* Y Celtiaid

Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Daearyddiaeth Lloegr
Categori:Daearyddiaeth Iwerddon
Celtaidd
Yr Horn

bawd|300px|Yr Horn
:*Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu)*.

Penrhyn mwyaf deheuol De America yw'r **Horn** ( 55° 58' 48" lledred deheuol, 67° 17' 21" hydred gorllewinol). Y bobl cyntaf i hwylio rownd yr Horn oedd Willem Cornelis Schouten a Jacob Le Maire, morwyr o'r Iseldiroedd, ar 26 Ionawr, 1616, ac felly fe'i enwyd ar ôl y dref lle ganwyd Schoutens, Hoorn yn yr Iseldiroedd.

Dydy'r Horn ddim ar gyfandir De America ei hun ond ar Ynys Hornos sydd yn perthyn i Tierra del Fuego. Penrhyn mwyaf deheuol y cyfandir ei hun yw gorynys Brunswick sydd tua 260&nbsp;km i'r gogledd.

Cyn adeiladu Camlas Panamâ (agorwyd ym 1914) yr oedd rhaid fynd o gwmpas yr Horn pan yn teithio o Gefnfor Iwerydd i'r Cefnfor Tawel - neu i'r gwrthwyneb - ar long, heblaw am fynd o gwmpas Penrhyn Gobaith Da ac Asia. Beth bynnag, roedd hwylio rownd yr Horn yn beryglus iawn am fod y gwynt o'r gorllewin yn cryf iawn a'r tonnau yn uchel ac felly roedd pawb yn ei ofni, yn bennaf pan yn mynd o'r dwyrain i'r gorllewin. Roedd llawer o longau yn hwylio trwy Gulfor Magellan i'r gogledd, rhwng ynysoedd Tierra del Fuego a'r tir mawr, i osgoi'r Horn, ond roedd hwylio trwy'r culfor yn cymryd llawer mwy o amser.

Categori:Cefnfor yr Iwerydd
Horn
Categori:Pentiroedd
Categori:Tierra del Fuego
Glofa Gresffordd

bawd|Teuluoedd y rhai a gladdwyd yn y ffrwydrad yn disgwyl newyddion
[250px|bawd|Y gofeb i Drychineb [Gresffordd.]]
Pwll glo ger Wrecsam yw **Glofa Gresffordd**, rhan o Faes Glo Gogledd Cymru, sydd bellach wedi'i gau. Mae'n enwog am y drychineb a ddigwyddodd ar 22 Medi, 1934, pan gafodd 266 o bobl eu lladd trwy ffrwydrad nwy yn y pwll. Mae hi'n un o'r trychinebau pyllau glo mwyaf erchyll yn hanes gwledydd Prydain.  Roedd mynediad y pwll ger pentref Y Pandy, Gresffordd, lle mae cofeb i'r digwyddiad yn sefyll heddiw.

Digwyddodd y drychineb yn ystod y sifft nos, pan oedd tua 500 o lowyr yn gweithio dan y ddaear, llawer ohonynt yn gweithio sifftiau dwbl. Lladdwyd 266 o fechgyn. Hyd heddiw, does neb yn gwybod beth achosodd y ffrwydrad nwy a laddodd cymaint ohonynt. Bu'n rhaid cau'r lofa lle digwyddodd y drychineb am gryn amser rhag ofn y digwyddai ffrwydriadau eraill ac o ganlyniad bu raid gadael 254 o gyrff yn y pwll.  Ailagorwyd y pwll chwech mis yn ddiweddarach, heblaw am ran "Denis" y pwll lle digwyddodd y damwain.

Gadawai'r glowyr a gollodd eu bywydau weddwon a phlant. Casglwyd dros £566,500 mewn cronfa arbennig a sefydlwyd gan Faer Wrecsam ar eu cyfer.

## Y rhai a fu farw 
## Dolenni allanol
* Pwll Glo Gresffordd (CBSW) 
* Llyfr Coffadwriaeth Gresffordd Ar-Lein (CBSW) 

Categori:1934 yng Nghymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Hanes Wrecsam
Categori:Trychinebau 1934
Gresffordd
Categori:Trychinebau diwydiannol
Categori:Trychinebau yng Nghymru
Freeview (UK)

**Freeview** yw'r enw a roddir ar deledu digidol y gellwch ei dderbyn drwy ddefnyddio erial. Mae angen bocs digidol er mwyn addasu'r signal neu fe ellir prynu set deledu Freeview sy'n gweithio heb focs. Mae hyd at tua 40 o sianeli ac 20 o orsafoedd radio ar Freeview, y mwyafrif yn Saesneg ond mae dwy sianel deledu (sef S4C Digidol a S4C2) ac un gorsaf radio (sef BBC Radio Cymru) yn Gymraeg.

Gellwch gael y pum sianel arferol (BBC One a.y.y.b.) trwy'r bocs Freeview hefyd.

## Dolenni allanol 
* Freeview

Categori:Teledu digidol
Categori:Teledu yn yr Alban
Categori:Teledu yng Nghymru
Categori:Teledu yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Teledu yn Lloegr
Categori:Teledu yn y Deyrnas Unedig
John Gwyn Griffiths

bawd|320px|J. Gwyn Griffiths (1911-2004) a'i wraig Käte Bosse-Griffiths (1910-1998) yn 1939

Roedd **John Gwyn Griffiths** (enw llawn: **John Gwynedd Griffiths**; 7 Rhagfyr 1911 - 15 Mehefin 2004) yn ysgolhaig, yn feirniad, yn olygydd ac yn genedlaetholwr o Gymru a aned yn y Porth, y Rhondda.

## Bywgraffiad
Cyhoeddodd J. Gwyn Griffiths astudiaethau ar destunau Groeg a Lladin ac ar grefydd yr Aifft. Bu'n athro yn y Clasuron ac Eifftoleg yng ngholeg Prifysgol Cymru, Abertawe.

Roedd yn fab i'r Parchedig Robert Griffiths, gweinidog gyda'r Bedyddwyr yn eglwys Moreia, yn y Pentre, Rhondda. Cafodd ei addysg yn Ysgol Sir y Bechgyn, yn y Porth, graddio mewn Lladin a Groeg yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd. Yna astudiodd Eiffteg a Hebraeg ym Mhrifysgol Lerpwl am dair blynedd, cyn bod yn fyfyriwr ymchwil yn Rhydychen. Bu'n athro Lladin yn ei hen ysgol yn y Porth ac yn y Bala cyn cael ei apwyntio yn 1946 yn ddarlithydd cynorthwyol yn Adran y Clasuron yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe.

Roedd yn llenor ac yn un o sylfaenwyr Cylch Cadwgan gan gyhoeddi cyfrolau o farddonaieth ac astudiaethau llenyddol. Roedd yn genedlaetholwr brwd a safodd etholiadau dros Blaid Cymru.

Roedd yn briod â'r llenor a'r arbenigwraig ar Eifftoleg, sef Kate Bosse Griffiths a chawsant ddau fab, yr awduron Robat Gruffudd (ganwyd 1943), sefydlydd Gwasg y Lolfa, a Heini Gruffudd (ganwyd 1946), awdurdod ar ddysgu'r Gymraeg i oedolion ac ymgyrchydd brwd.

## Llyfryddiaeth
**Conflict of Horus and Seth* (1961)
**Origins of Osiris* (1966)
*''Plutarch's de Iside et Osiride* (1970)
**Metamorphoses, Apuleius* (1975)
**The Origins of Osiris and Isis Cult* (1980)
**The Divine Verdict* (1991)
**Barddoneg Aristoteles* (1978, 2001) - cyfieithiad o Barddoneg gan Aristoteles
*barddoniaeth:
***Yr Efengyl Dywyll* (1944)
***Ffroenau'r Ddraig* (1961)
***Cerddi Cairo* (1969)
***Cerddi'r Holl Eneidiau* (1981)
**Anarchistiaeth* (1944)
**Y Patrwm Cydwladol* (1949)
**I Ganol y Frwydr'' (1970)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Llith goffa gan Heini Griffiths (darllenwyd 9 Gorffennaf 2006)
* Meic Stevens ar wefan BBC Cymru (darllenwyd 9 Gorffennaf 2006)

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Eifftolegwyr
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Plaid Cymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Carnifal (nofel)

Nofel yn Gymraeg gan Robat Gruffudd yw ***Carnifal***. Daeth o fewn trwch blewyn i ennill Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004.
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2004. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad
Nofel ddychanol ydy hi am wleidyddiaeth Cymru ymhen rhyw ugain mlynedd pan lywodraethir Cymru gan Blaid Cymru. Mae'n canolbwyntio ar fywyd byrlymus llywydd (dychmygol) Plaid Cymru a'i berthynas â nifer o ferched y mae'n eu cyfarfod yn ystod teithiau niferus ar draws Ewrop.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau 2004
Cylch Cadwgan

Cylch llenyddol yn y Rhondda yw **Cylch Cadwgan**. Ymhlith sylfaenwyr y cylch oedd Pennar Davies, J. Gwyn Griffiths, Rhydwen Williams a Kate Bosse Griffiths.

## Gweler hefyd
* Cylch Dewi - mudiad eang o academwyr a llenorion yn weithgar dros hyrwyddo defnydd a statws y Gymraeg mewn addysg, bywyd cyhoeddus a darlledu.

## Dolenni allanol
Gwefan Cylch Cadwgan 

Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
1700au

17g - **18g** - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - **1700au** - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1700 1701 1702 1703 1704 1705 1706 1707 1708 1709

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Clement XI
*Wiliam III & II, brenin Lloegr a'r Alban
*Anne (Prydain Fawr)
*Brenin Louis XIV (Ffrainc)
*Pedr I (Rwsia)
*Frederic I (yr Almaen)


Categori:Degawdau'r 18fed ganrif
Pedr I, tsar Rwsia

Tsar Rwsia o 1682 tan 1725 oedd **Pedr I** neu **Pedr Fawr** (Pyotr Alekseyvich) (30 Mai/9 Mehefin 1672, Moscfa – 28 Ionawr/8 Chwefror 1725, St Petersburg). Edrychir arno fel un o ymerodron pwysicaf hanes Rwsia. Roedd yn gyfrifol am newid llwyr yn agwedd Rwsia tuag at orllewin Ewrop. Cyflwynodd gyfres o ddiwygiadau a anelodd at ddod â Rwsia yn agosach at wledydd gorllewin Ewrop, yn enwedig yr Almaen a'r Iseldiroedd.

Ei wraig oedd Catrin I o Rwsia.

## Plant 
* Aleksey Petrovich (1690-1718)
* Alexander Petrovich (1691-1692)
* Paul Petrovich (1693)
* Anna Petrovna (1708-1728)
* Elisabeth Petrovna (1709-1762)
* Natalia Petrovna (1713-1715)
* Margarita Petrovna (1714-1715)
* Peter Petrovich (1715-1719)
* Paul Petrovich (1717)
* Natalia Petrovna (1718-1725)

Categori:Genedigaethau 1672
Categori:Marwolaethau 1725
Categori:Pobl o Foscfa
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Categori:Tsariaid Rwsia
Ayerbe

bawd|200px|Lleoliad Ayerbe yn Sbaen
bawd|200px|Ayerbe

Mae **Ayerbe** yn dref yn Aragón, Sbaen. Lleolir y dref ar Afon Gállego, 28&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Huesca tuag at Bamplona. Mae llawer o adeiladau o ddiddordeb hanesyddol yno.

### Dolenni allanol
* Reino de los Mallos
* www.ayerbe.es
* Carnicraba 
* 20px Himno a la Virgen de Casbas Fichero Audio (MID) 

Categori:Aragón
Categori:Trefi Sbaen
Tanni Grey-Thompson

Athletwraig cadair olwyn o Gymru yw **Tanni Grey-Thompson** (ganwyd 26 Gorffennaf 1969 yng Nghaerdydd).

Mae hi wedi ennill 11 medal aur mewn pump o Gemau Paralympaidd, chwech Marathon Llundain a thros 30 record byd. Ond efallai yn bwysicach na dim yw ei chyfraniad i normaleiddio agweddau pobl tuag at ddefnyddwyr cadair olwyn, ac mae wedi gwneud hyn yn bennaf drwy fod yn hi ei hun.

Un o'i harwyr mwyaf yw Gareth Edwards.

Mae ganddi radd mewn gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth cymdeithasol.

Bu hefyd yn gapten tîm Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006.

Ymddeolodd o rasio yn 2007. Ysgrifennodd lyfr yng nghyfres Stori Sydyn yn 2007, sef *Aim High* sy'n disgrifio uchafbwyntiau ei gyrfa a'i hysbrydoliaeth. (ISBN 9781905170890)

Daeth yn aelod o'r Orsedd yn Eisteddfod Meirion yn 2009.

## Canlyniadau 

;1988
:Gemau Paralympaidd, Seoul
:15px 3ydd 400m

;1992
:Gemau Paralympaidd, Barcelona
:15px 1af 100m (Record y Byd)
:15px 1af 200m
:15px 1af 400m (Record y Byd)
:15px 1af 800m
:15px 2il 4x100m

;1996
:Gemau Paralympaidd, Atlanta
:15px 1af 800m (Record y Byd)
:15px 2il 100m
:15px 2il 200m
:15px 2il 400m

;2000
:Gemau Paralympaidd, Sydney
:15px 1af 100m
:15px 1af 200m
:15px 1af 400m
:15px 1af 800m

;2004
:Gemau Paralympaidd, Athen
:15px 1af 100m
:15px 1af 400m

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Cystadleuwyr Paralympaidd
Categori:Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Sant Cyres
Categori:Pobl o Gaerdydd
1690au

16g - **17g** - 18g
1640au 1650au 1660au 1670au 1680au - **1690au** - 1700au 1710au 1720au 1730au 1740au
1690 1691 1692 1693 1694 1695 1696 1697 1698 1699

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Innocentius XII
*Y Brenin Gwilym III o Loegr ar y cyd â'r Frenhines Mari II (Lloegr a'r Alban)
*Brenin Louis XIV (Ffrainc)
*Pedr I (Rwsia)
*Frederic I (yr Almaen)


Categori:Degawdau'r 17eg ganrif
1680au

16g - **17g** - 18g
1630au 1640au 1650au 1660au 1670au - **1680au** - 1690au 1700au 1710au 1720au 1730au
1680 1681 1682 1683 1684 1685 1686 1687 1688 1689

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Innocentius XI
*Pab Alecsander VIII
*Brenin Siarl II o Loegr a'r Alban
*Brenin Iago II o Loegr a'r Alban
*Y Brenin Gwilym III o Loegr ar y cyd â'r Frenhines Mari II (Lloegr a'r Alban)
*Brenin Louis XIV (Ffrainc)
*Fyodor III
*Pedr I (Rwsia)


Categori:Degawdau'r 17eg ganrif
Antonio Vivaldi

Cyfansoddwr, feiolinydd meistrolgar a chlerigwr o'r Eidal oedd **Antonio Vivaldi** (4 Mawrth 1678 – 28 Gorffennaf 1741).

Fe'i gelwid yn yr Offeiriad Coch (*il Prete Rosso*) o achos ei liw gwallt.

## Cyfansoddiadau dethol
**Juditha triumphans* (oratorio)
**Gloria*
**Stabat Mater*
**Nisi Dominus*
**Beatus vir*
**Magnificat*
**Dixit Dominus*
**Le quattro stagioni*

Categori:Genedigaethau 1678
Categori:Marwolaethau 1741
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Cyfansoddwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Cyfansoddwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Cyfansoddwyr baróc o'r Eidal
Categori:Feiolinwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Feiolinwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Feiolinwyr clasurol o'r Eidal
Categori:Offeiriaid Catholig o'r Eidal
Categori:Pobl a aned yn Fenis
Categori:Pobl o Weriniaeth Fenis
Categori:Pobl fu farw yn Fienna
Categori:Ymfudwyr o'r Eidal i Awstria