open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhestr gramadegau ac adnoddau ieithyddol Cymraeg

## Gramadegau
**A Welsh Grammar, Historical and Comparative*, Syr John Morris-Jones (1913) – a osododd sylfaen i'r astudiaeth fodern ar y Gymraeg, er na dderbynnir pob peth ynddo erbyn hyn.
*''Y Treigladau a'u Cystrawen*, T. J. Morgan (Gwasg Prifysgol Cymru, 1952) (allan o brint)
**Elfennau Gramadeg Cymraeg*, Stephen J. Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1959) (allan o brint)
**Cywiriadur Cymraeg*, Morgan D. Jones (1965)
**Cystrawen y Frawddeg Gymraeg*, Melville Richards (1970) (ddim ar gael)
**Cyflwyno'r Iaith Lenyddol'', Yr Uned Iaith Genedlaethol, (D. Brown a'i Feibion, 1994) - yn trafod y gwahaniaethau rhwng Cymraeg cyfoes a Chymraeg llenyddol (ddim ar gael)
**Gramadeg y Gymraeg*, Peter Wynn Thomas, (Gwasg Prifysgol Cymru, 2006)
**Y Treigladur*, D. Geraint Lewis (Gwasg Gomer, 1993) - llyfryn yn crynhoi'r prif reolau treiglo
*''Taclo'r Treigliadau*, Elin Meek (Gwasg Gomer, 2014) - Cyfres *Helpwch eich Plentyn'' ar gyfer plant 9-11. Eglurir rhai o'r rheolau sylfaenol a chynhwysir ymarferion a gweithgareddau amrywiol i symbylu'r plant, yn ogystal â chyfarwyddiadau yn Saesneg ar gyfer rhieni.

## Idiomau a Diarhebion Cymraeg
**Lluniau Llafar*, Cennard Davies (1980)
**Y Geiriau Bach*, Cennard Davies (1998)
*''Torri'r Garw*, Cennard Davies (1996)
**Cymraeg Idiomatig*, C.P. Cule (1971)
**Geiriadur Idiomau*, goln A.R. Cownie ac Wyn G. Roberts (Gwasg Prifysgol Cymru, 2001)
**Idiomau Cymraeg: y Llyfr Cyntaf* R.E. Jones, (Tŷ John Penri, 1987)
**Ail Lyfr o Idiomau Cymraeg*, R. E. Jones, (Tŷ John Penri, 1997)
**Diarhebion Cymraeg'', J J Evans (1965) - gyda chyfieithiadau i'r Saesneg
**Diarhebion Cymru*, William Hay (1955)
**Dawn Ymadrodd*, Mary William (1978)

## Dywediadau tafodieithol a Chymraeg llafar
*Beth Thomas a Peter Wynn Thomas, ''Cymraeg, Cymrâg, Cymrêg…Cyflwyno'r Tafodieithoedd* (Gwasg Taf, 1989)
*Cyfres Llyfrau Llafar Gwlad
:*Bedwyr Lewis Jones, *Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd*, Gwasg Carreg Gwalch (1987)
:*Robyn Lewis, *Blas ar Iaith Cwmderi*, Gwasg Carreg Gwalch (1993) *Tafodiaeth Pobol y Cwm, sydd wedi creu cymdogaeth sydd yn ieithyddol yn feicrocosm o'r Gymru Gymraeg gyfoes* (allan o brint)
:*Mary Wiliam, *Blas ar Iaith Blaenau'r Cymoedd*, Gwasg Carreg Gwalch (1993)
*Siân Williams, *Ebra Nhw* (1981)
*Owen John Jones, *Dywediadau Cefn Gwlad* (1977)– Llŷn ac Eifionydd
*John Jones, *Gwerin-eiriau Sir Gaernarfon* (1979)
*Lynn Davies, *Geirfa'r Glöwr* (1976)
*C Jones a D Thorne, *Dyfed: Blas ar ei thafodieithoedd* (1992)
*Erwyd Howells, *Dim ond Pen Gair: Casgliad o ddywediadau Ceredigion* (1990)
*D Moelwyn Williams, *Geiriadur y Gwerinwr* (1975)

## Arall
**Y Thesawrws Cymraeg* (Gwasg Pobl Cymru, 1993)
**Y Golygiadur*, Rhiannon Ifans (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion Cyf., 2006)
*Safle we Cymdeithas Cyfieithwyr Cymru 
**Orgraff yr Iaith Gymraeg Rhan I a II'', gol. Ceri W Lewis (Gwasg Prifysgol Cymru, 1867 a 1989)

## Bathu a safoni termau
*Canolfan Bedwyr
*Bwrdd yr Iaith Gymraeg 
*Canllawiau Bwrdd yr Iaith Gymraeg ar drosi enwau tramor 

## Cyfeiriadau
Categori:Gramadegau Cymraeg
Gramadegau ac adnoddau ieithyddol Cymraeg
Gramadegau ac adnoddau ieithyddol Cymraeg
Rhestr bywgraffiaduron a bywgraffiadau Cymraeg

[170px|bawd|Wynebddalen Cyfrol I *[Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru* gan Josiah Thomas Jones]]
bawd|170px|Wynebddalen *Eminent Welshmen* (1908) gan 'Asaph'
[170px|bawd|*[Y Bywgraffiadur Cymreig 1951-1970* - gydag Atodiad i'r *Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* a'r *Bywgraffiadur Cymreig 1941-1950*.]]
Rhestr o ddogfenni bywgraffiadurol.

## Ar bapur
* *Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru* gan Josiah Thomas Jones* (Gwasg J T Jones, Aberdâr, Cyf 1 1867; Cyf 2 1870)
* *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940*, (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)
* *Y Bywgraffiadur Cymreig 1941-1950*, goln R.T. Jenkins, E.D. Jones (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1970)
* *Y Bywgraffiadur Cymreig 1951-1970*, goln E.D. Jones, Brynley F. Roberts (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1997)
* *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, gol. Meic Stephens (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)
* *Cyfarwyddiadur Awduron Cymraeg Cyfoes: Bywgraffyddol a Llyfryddol*, gol. John Maxwell Jones, Jr. (Y Golygydd, Philadelphia, 1970)
* *Montgomeryshire Worthies, ail argraffiad (1894)* 
* *Y Tadau Methodistaidd'' Parch John Morgan Jones, Caerdydd  a William Morgan, Dowlais. Cyhoeddwyd y gyfrol gyntaf ym 1895 a'r ail gyfrol ym 1897 gan wasg Lewis Evans, Abertawe. Bywgraffiadau sylfaenwyr Methodistiaeth yng Nghymru
* Enwogion Ceredigion gan Benjamin Williams (Gwynionydd) 1869. Bywgraffiadau pob a anwyd yng Ngheredigion.

## Ar y we
### Cyffredinol
* Y Bywgraffiadur Cymreig; Y Bywgraffiadur Arlein (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
* 100 o arwyr Cymru  - casgliad o 100 o fywgraffiadau o bobl wedi eu dewis gan arolwg barn ar y we a drefnwyd gan culturenet Cymru
*Eminent Welshmen a short biographical dictionary of Welshmen who have attained distinction from the earliest times to the present Cyhoeddwyd gyntaf yn y 1850au, y fersiwn ar lein o 1908. Y fersiwn 1908 wedi ei ail gyhoeddi gan Kessinger Press yn 2009 ISBN 1104718383 

### Unigolion
* Ann Griffiths

## Cyfeiriadau
Categori:Bywgraffiaduron

Categori:Cyfeiriaduron Cymraeg
Bywgraffiaduron a bywgraffiadau Cymraeg
Bywgraffiaduron a bywgraffiadau Cymraeg
Bywgraffiaduron a bywgraffiadau Cymraeg
Robert Ellis (Cynddelw)

200px|bawd|Cynddelw ar ddiwedd ei oes

Bardd, golygydd a geiriadurwr o Gymru oedd **Robert Ellis** (3 Chwefror 1812 – 19 Awst 1875), neu **Cynddelw**, ganed yn Nhyn y Meini, Bryndreiniog, ger Penybontfawr, plwyf Llanrhaeadr-ym-Mochnant, yn yr hen Sir Drefaldwyn, (Powys). Un o'i weithiau mwyaf nodedig yw'r cywydd i'r Berwyn, sy'n cychwyn gydag, *I Ferwyn af i orwedd, ei graig fawr yn garreg fedd*.

## Gyrfa a gwaith llenyddol
Gwas fferm ydoedd o 1822 hyd 1835. Dechreuodd bregethu yn 1834 a chafodd yrfa hir fel gweinidog gyda'r Bedyddwyr. Bu'n gweinidogaethu yn Llanelian a Llanddulas, 1836-8 ; Glynceiriog, 1838-42; Sirhowy, 1847-62 a Chaernarfon rhwng 1862-75.

Bu'n olygydd ar y cylchgronau *Y Tyst Apostolaidd* (1845-1850) ac *Y Tyst* (1857). Cyfranodd erthyglau ar Carnhuanawc a Dr William Owen Pughe i'r *Gwyddoniadur Cymreig* yn ogystal â chynorthwyo Gweirydd ap Rhys ar ei gampwaith ''Hanes y Brytaniaid a'r Cymry*.

Roedd Cynddelw yn ffigwr adnabyddus ym myd llenyddol Cymru ganol y 19g. Golygodd *Geiriadur y Bardd'' (d.d.), ac ail argraffiadiau o ddau glasur o'r 18g, sef *Gorchestion Beirdd Cymru* (1864) a *Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym* (*sic*) (Lerpwl, 1873).

Gweithiai'n gadarn o blaid y Gymraeg ac yn 1867 cyhoeddodd ei eiriadur arloesol *Geiriadur Cymreig Cymraeg*, gyda'r is-deitl "sef, Geiriau Cymraeg yn cael eu hegluro yn Gymraeg". Dyma'r geiriadur uniaith Gymraeg gyntaf. Symbyliad Cynddelw oedd ennyn mwy o barch gan y Cymry at eu hiaith eu hunain. Fel y dywed yn ei ragymadrodd i'r gyfrol,

Dyma i chwi gynnyg newydd, a gwahanol i ddim a gafwyd o'r blaen, ym maes Geiriaduriaeth hen iaith y Cymry... Pa beth a ddywedasai y Saeson pe buasent yn awr heb yr un Geirlyfr yn eu hiaith eu hunain, namyn Saesonaeg a Lladin, neu Saesonaeg a Ffrangcaeg, etc.? Ond gadawyd ni hyd heddyw i ymdaro fel y gallem ar Eirlyfrau Cymraeg wedi eu hegluro yn Saesonaeg, neu yn y gwrthwyneb.

O'i waith ei hun, cyhoeddodd *Manion Hynafiaethol* (1873), cofiannau i'w athro John Williams (1805–1856) a Dr Ellis Evans o Gefn-mawr. Ymddangosodd eu cerddi yn y wasg Gymraeg ac fe'i cyhoeddwyd mewn un gyfrol, *Barddoniaeth Cynddelw* (1877) wedi ei farw yn ei hen gartref, y Gartheryr, rhwng Croesoswallt a Llanrhaeadr.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith Cynddelw
;Llyfrau gwreiddiol
**Tafol y Beirdd*
**Geiriadur y Bardd* (H. Humphreys, Caernarfon. Dim dyddiad, tua'r 1870au)
**Geiriadur Cymreig Cymraeg* (1867)
**Manon Hynafiaethol* (1873)
**Barddoniaeth Cynddelw*, golygwyd gan Ioan Arfon (1877)

;Golygydd
**Gorchestion Beirdd Cymru* (1864)
**Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym* (*sic*) (Isaac Foulkes, Lerpwl, 1873)

### Llyfryddiaeth 
*D. Ambrose Jones, *Llenyddiaeth a Llenorion Cymreig y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (Lerpwl, 1922). Tud. 84-86.
*David Williams, *Cofiant Cynddelw* (1925)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1812
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1875
Categori:Pobl o Faldwyn
Everyman's Library

Mae '''Everyman's Library''' yn gyfres o lyfrau yn yr iaith Saesneg a gyhoeddir gan gwmni Dent.

Sefydlwyd y gyfres unffurf yn 1906 gan y golygydd a chyhoeddwr J.M. Dent gyda'r bwriad o greu casgliad o lyfrau safonol ar bynciau amrywiol am bris a fyddai o fewn cyrraedd pawb.

Tyfodd y gyfres yn gyflym dan olygyddiaeth Ernest Rhys (1859-1946), a olynodd Dent fel golygydd ar ei farwolaeth yn 1906. Erbyn 1975, roedd 994 o deitlau wedi'u cyhoeddi, mewn 1,239 cyfrol.

Erbyn hyn mae Everyman's Library wedi colli tir i lyfrau clawr papur poblogaidd Penguin, a'r we.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth Lloegr
Categori:Llyfrau 1906
Llaniestyn

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw lle **Llaniestyn**:

*Llaniestyn, pentref ar Ynys Môn
*Llaniestyn, pentref yng Ngwynedd
----
Gruffudd ap Llywelyn (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw personol **Gruffudd ap Llywelyn**:

*Gruffudd ap Llywelyn - Brenin Gwynedd yn y 11g
*Gruffudd ap Llywelyn ap Iorwerth - un o feibion Llywelyn Fawr
*Gruffudd ap Llywelyn Fychan - bardd (15g)
Cynddelw

Ceir mwy nag un **Cynddelw**:

*Cynddelw Brydydd Mawr; bardd llys o'r 11g
*Robert Elis (Cynddelw); bardd a golygydd o'r 19g
Rhestr gwyddoniaduron Cymraeg

## Ar bapur
**Y Gwyddoniadur Cymreig*, gol. John Parry (Thomas Gee, 1858-1879)
**Cymru: yn Hanesyddol, Parthedegol a Bywgraffyddol gol. Owen Jones (1871-1875)
* *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, gol. Meic Stephens (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)
**Chwilota*, gol. D. Gwyn Jones (Gwasg Prifysgol Cymru, 1974-1989) - gwyddoniadur cyffredinol
**Gwyddoniadur Mawr y Plant*, gol. Leonard Sealey, gol. yr addasiad Cymraeg W. J. Jones (Gwasg Prifysgol Cymru, 1991)
**Llawlyfr Technoleg - Geiriadur Darluniadol ac Esboniadol*, cyf. Howard Alun Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1993)
**Geiriadur Cerddoriaeth Rhydychen*, gol. Michael Kennedy (Curiad, 1998)
**Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig'', gol. John Davies (Gwasg Prifysgol Cymru, 2008)

## Ar y we
* BBC Cymru'r Byd
* Casglu'r Tlysau  - hanes diwyllianol Cymru
* Y Drych Digidol  - Llyfrgell Ddigidol Cymru
* Llên y Llysiau  - gwyddoniadur planhigion gan Gymdeithas Edward Llwyd
* Amgueddfa Cymru 
* Wicipedia

Categori:Gwyddoniaduron Cymraeg
Gwyddoniaduron Cymraeg
Gwyddoniaduron
Tudur ap Gwyn Hagr

Roedd **Tudur ap Gwyn Hagr** yn fardd a flodeuai yn ail hanner y 14g, efallai.

Daw'r ychydig a wyddom andano o dystiolaeth y ddwy gerdd fer o'i eiddo a gedwir yn Llyfr Coch Hergest. Yn y gyntaf mae'r bardd yn dweud ei fod wedi dioddef cyni adeg y Pla Du a byw yn fain fel ei blwyfolion; gellid casglu, felly, mai offeiriad neu person plwyf ydoedd ond nid oes sicrwydd o hynny. Yn yr ail gerdd dysgwn ei fod yn ymweld â thai noddwyr yn ei ardal ac felly'n fardd proffesiynol. Mae safon y cerddi sydd wedi goroesi (dwy gyfres o englynion) yn uchel.

## Llyfryddiaeth
*R. Iestyn Daniel (gol.), *Gwaith Dafydd y Coed a beirdd eraill o Lyfr Coch Hergest* (Aberystwyth, 2002). ISBN 0947531718

Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Alun Michael

Gwleidydd o Gymru yw **Alun Edward Michael** (ganed 22 Awst 1943) a Chomisiynydd Heddlu a Throsedd cyntaf Heddlu De Cymru. Bu'n cynrychioli etholaeth De Caerdydd a Phenarth dros y Blaid Lafur rhwng 1987 a 2012.

## Gyrfa wleidyddol
Roedd yn weinidog iau yn y Swyddfa Gartref rhwng 1997 a 1998 cyn derbyn swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar ôl ymddiswyddiad Ron Davies ym mis Hydref 1998. Ar ôl etholiadau cyntaf i'r cynulliad ar 6 Mai 1999, fel arweinydd grŵp y Blaid Lafur o fewn y cynulliad, fe'i hetholwyd yn Brif Ysgrifennydd hefyd.

Gwahanwyd swyddi Prif Ysgrifennydd y Cynulliad ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru ym mis Gorffennaf 1999, pryd penodwyd Paul Murphy yn ysgrifennydd gwladol. Ymddiswyddodd fel prif ysgrifennydd ar 9 Chwefror 2000 ar ôl colli pleidlais hyder yn y cynulliad. Ers hynny mae wedi dal dwy swydd yn llywodraeth San Steffan: mae wedi bod yn ysgrifennydd gwladol (dros faterion gwledig) yn Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig o 2001 tan 2005, ac yn weinidog dros ddiwydiant a'r rhanbarthau yn Adran Masnach a Diwydiant o 2005 tan 2006. Collodd ei swydd yn aildrefnu'r llywodraeth ym mis Mai 2006.

Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Bryngwran
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Prif Weinidogion Cymru
Categori:Arweinwyr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Goronwy Foel

Roedd **Goronwy Foel** (fl. tua chanol y 13g) yn fardd llys Cymraeg o'r Deheubarth.

## Bywgraffiad
Nid oes gennym unrhyw wybodaeth am y bardd ar wahân i'r hyn y gellir casglir o gerdd anghyflawn iawn a briodolir iddo yn Llawysgrif Hendregadredd.

Yn y gerdd honno, sy'n rhiaingerdd gonfensiynol, mae Goronwy yn moli harddwch Marared ferch Rhys Fychan. Mae'n bosibl mai at un o'r ddwy ferch o'r enw Marared (*Maryred*, sef Marged) a gafodd Rhys Ieuanc ap Rhys Mechyll, un o dywysogion Deheubarth tua chanol y 13g ganrif. Mam y merched oedd Gwladus ferch Gruffudd ap Llywelyn ap Iorwerth (m. 1244) o Wynedd, wyres Llywelyn Fawr.

## Llyfryddiaeth
* "Mawl Marared ferch Rhys Fychan" gan R. Geraint Gruffydd,  yn *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg*, gol. N. G. Costigan *et al.*, Cyfres Beirdd y Tywysogion 6 (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1995)

## Cyfeiriadau
Goronwy Foel
Goronwy Foel
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
John Redwood

Gwleidydd Seisnig Ceidwadol yw Syr **John Alan Redwood** (ganwyd 15 Mehefin 1951). Mi oedd e'n cynrychioli etholaeth Wokingham dros y Blaid Geidwadol o 1987 tan 2024. Daliodd swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru am ddwy flynedd o 1993 tan 1995, pan ddaeth yn enwog am fud-ganu *Hen Wlad fy Nhadau* yng Nghynhadledd y Torïaid Cymreig.

Roedd John Redwood yn ymfalchio  ei fod wedi tanwario ar y gyllideb Gymreig, gan anfon dros gan miliwn o bunnoedd yn ôl i'r Trysorlys yn Llundain. Ef fu'n gyfrifol am Ddeddf Llywodraeth Leol 1994 pan chwalwyd yr wyth cyngor sir a'r 37 cyngor dosbarth yn groes i farn bron pob Aelod Seneddol Cymru. Roedd y 22 cyngor unedol newydd yn rhy fach i fod yn strategol  ac yn rhy fawr i fod yn lleol.Trwy lwytho'r pwyllgor gydag Aelodau Seneddol Seisnig yn unig y llwyddwyd i gael y Ddeddf drwy'r senedd. Gwnaethpwyd yr un peth gyda Deddf yr Iaith Gymraeg 1993.

Yn 2007, arddangosodd y BBC yr hen luniau o John Redwood yn canu ym 1993, ond wedi hynny cyfaddefant bod y lluniau'n amherthnasol i'r rhaglen.  Ysgrifennodd Redwood mewn llythyr at *The Daily Telegraph*: "I am the only politician who has regularly been given eternal youth by the BBC in this way."

Cafodd Redwood ei urddo'n marchog yng ngwobrau anrhydeddau’r flwyddyn newydd 2019. Dywedwyd bod Theresa May wedi rhoi’r farchog i Redwood er mwyn cael cefnogaeth i’w bargen Brexit

## Ffynonellau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Magdalen, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Pobl o Dover
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Richard Ithamar Aaron

Roedd **Richard Ithamar Aaron** (6 Tachwedd 1901 – 4 Ebrill 1987) yn athronydd o Gymro, a aned ym Mlaendulais, Morgannwg.

## Cefndir
Roedd yn fab i William Aaron, dilledydd, a'i wraig Margaret Griffith. Fe'i magwyd yn Llwyfenni, Llangyfelach, Ynystawe, a oedd yn gartref iddo rhwng 1910 a 1932, a derbyniodd ei addysg uwchradd yn ysgol ramadeg Ystalyfera. Aeth i Brifysgol Cymru, Caerdydd ym 1918 i astudio hanes ac athroniaeth. Ym 1923 fe'i hetholwyd yn gymrawd Brifysgol Cymru a alluogodd iddo fynd i Goleg Oriel Rhydychen, lle enillodd radd DPhil (1928) am draethawd hir o'r enw *"Hanes a gwerth y gwahaniaeth rhwng deallusrwydd a greddf".* 

Prif ffocws ei waith athronyddol oedd epistemoleg a chyffredinolion, ond mae'n fwyaf adnabyddus am ei fywgraffiad o'r athronydd John Locke.

## Teulu 
Priododd Aaron a Rhiannon (Annie) Morgan, merch  Dr Morgan John Morgan, meddyg teulu yn Aberystwyth yng nghapel Bethel, Aberystwyth, ym 1937. Bu iddynt tair merch a ddau fab. Un o'i ferched oedd yr addysgwr Jane Aaron.

## Marwolaeth 
Bu farw o gymhlethdodau Clefyd Alzheimer yn ei gartref yn Aberystwyth yn 85 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Ffordd Llanbadarn, Aberystwyth.

## Llyfryddiaeth ddethol
### Cyhoeddiadau
**The Nature of Knowing* (1930)
**Hanes Athroniaeth* (Caerdydd, 1932)
**John Locke* (1937)
**The Theory of Universals* (1952)
**Knowing and the Function of Reason* (1971)

### Astudiaeth
Jones, O. R. (1987). 'Richard Ithamar Aaron, 1901-1987.' *Proceedings of the British Academy* 73. Llundain: Gwasg Prifysgol Rhydychen ar ran yr Academi Brydeinig.

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Categori:Athronwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Oriel, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
999

9g - **10g** - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - **990au** - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
994 995 996 997 998 - **999** - 1000 1001 1002 1003 1004

----

## Digwyddiadau 
*Cynan ap Hywel yn dod yn frenin Gwynedd
* Y Daniaid yn anrheithio Tyddewi ac yn lladd Morgeneu, Esgob Tyddewi

## Genedigaethau 
*Bao Zheng, gwleidydd (m. 1062)
*Odo, Iarll Penthièvre (m. 1079)

## Marwolaethau 
*7 Chwefror - Boleslaus II, Dug Bohemia
*18 Chwefror - Pab Grigor V
*Maredudd ab Owain, Brenin Gwynedd a Deheubarth
998

9g - **10g** - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - **990au** - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
993 994 995 996 997 - **998** - 999 1000 1001 1002 1003

----

## Digwyddiadau 
*Mahmud o Ghazni yn dod yn swltan yn Affganistan

## Genedigaethau 
## Marwolaethau
Paul Murphy

Gwleidydd Cymreig yw **Paul Peter Murphy** (ganwyd 25 Tachwedd 1948). Bu'n cynrychioli etholaeth Torfaen dros y Blaid Lafur o 1987 i 2015 ac wedi dal swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru (o 24 Ionawr 2008 hyd 5 Mehefin 2009). Bu'n weinidog gwladol yn Swyddfa Gogledd Iwerddon  o 1997 tan 1999 ac Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon o 24 Hydref 2002 tan 5 Mai 2005. Mae wedi dal swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru unwaith o'r blaen, am dair blynedd a hanner o 28 Gorffennaf 1999 tan 23 Hydref 2002. Mae'n aelod o Gyngor Polisi Cyfeillion Llafur Israel.

Cafodd ei addysg yn West Monmouth School ym Mhont-y-pŵl ac yng Ngholeg Oriel, Rhydychen. Cyn dod yn aelod seneddol roedd yn ddarlithydd mewn hanes yn Ngholeg Gwent.

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gorllewin Mynwy
Categori:Pobl o Dorfaen
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Gogledd Iwerddon
995

9g - **10g** - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - **990au** - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
990 991 992 993 994 - **995** - 996 997 998 999 1000 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Y brenin Cinaed II, brenin yr Alban
996

9g - **10g** - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - **990au** - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
991 992 993 994 995 - **996** - 997 998 999 1000 1001 

----

## Digwyddiadau 
*3 Mai - Grigor V yn dod yn bab
Hydref - Robert II yn dod yn frenin Ffrainc

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Mawrth neu Ebrill - Pab Ioan XV
*24 Hydref - Huw Capet, brenin Ffrainc
994

9g - **10g** - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - **990au** - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
989 990 991 992 993 - **994** - 995 996 997 998 999 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*7 Tachwedd - Ibn Hazm, athronydd (m. 1064)

## Marwolaethau
993

9g - **10g** - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - **990au** - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au
988 989 990 991 992 - **993** - 994 995 996 997 998 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*Samuel ibn Naghrela, bardd, milwr a gwleidydd

## Marwolaethau 
*Gwilym I o Brovence
990

9g - **10g** - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - **990au** - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
985 986 987 988 989 - **990** - 991 992 993 994 995

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Nazif ibn Yumn, mathemategydd
Shabbat

Mae'r **Shabbat** (*Sabath*) yn ddiwrnod o orffwys mewn Iddewiaeth. Mae'n parhau o fachlud haul nos Wener i fachlud haul nos Sadwrn. Nid yw Iddewon yn cael gwneud nifer o weithgareddau yn ystod y diwrnod.

Categori:Gwyliau
Categori:Iddewiaeth
Categori:Iddewon ac Iddewiaeth
991

9g - **10g** - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - **990au** - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
986 987 988 989 990 - **991** - 992 993 994 995 996

----

## Digwyddiadau 
*Brwydr Maldon

## Genedigaethau 
## Marwolaethau
Das Lied der Deutschen

Cân genedlaetholgar Almaenig yw **Das Lied der Deutschen** ("*Cân yr Almaenwyr*") (hefyd **Das Deutschlandlied** ("*Cân yr Almaen*")). Defnyddir trydydd pennill y gân heddiw fel anthem genedlaethol yr Almaen. Cyfansoddwyd y geiriau ar 26 Awst 1841 gan August Heinrich Hoffmann von Fallersleben ar ynys Heligoland i gydfynd ag alaw gan Joseph Haydn. Cynhaliwyd perfformiad cyhoeddus cynta'r gân ar 5 Hydref 1841 yn Hamburg.

Cyfansoddwyd yr alaw gan Joseph Haydn, a'i hysgrifennodd adeg y Rhyfeloedd Napoleonaidd, fel anthem i'r Kaiser Franz II yn 1797 (*Gott erhalte Franz, den Kaiser, unsern guten Kaiser Franz* 'Duw waredo Franz, y kaiser, ein kaiser da Franz'). Hon oedd anthem genedlaethol yr Almaen o 1922 ymlaen. Yng nghyfnod y Drydedd Reich, dim ond y pennill cyntaf a ganwyd, ynghyd â'r gân Natsïaidd, y Horst-Wessel-Lied. Ar ôl sefydliad Gweriniaeth Ffederal yr Almaen, dim ond y trydydd pennill a ganwyd ar achlysuron swyddogol.

## Geiriau *Das Lied der Deutschen*
; Pennill cyntaf
: Deutschland, Deutschland über alles, über alles in der Welt,
: Wenn es stets zu Schutz und Trutze brüderlich zusammenhält
: Von der Maas bis an die Memel, von der Etsch bis an den Belt.
: Deutschland, Deutschland über alles, über alles in der Welt!
; Ail bennill
: Deutsche Frauen, deutsche Treue, deutscher Wein und deutscher Sang
: Sollen in der Welt behalten ihren alten schönen Klang,
: Uns zu edler Tat begeistern unser ganzes Leben lang.
: Deutsche Frauen, deutsche Treue, deutscher Wein und deutscher Sang!
; Trydydd pennill (anthem genedlaethol yr Almaen)
: Einigkeit und Recht und Freiheit für das deutsche Vaterland!
: Danach lasst uns alle streben brüderlich mit Herz und Hand!
: Einigkeit und Recht und Freiheit sind des Glückes Unterpfand;
: Blüh im Glanze dieses Glückes, blühe, deutsches Vaterland!

Lied des Deutschen
Categori:Yr Almaen
Categori:Barddoniaeth Almaeneg
Categori:Llenyddiaeth yr Almaen yn y 19eg ganrif
Llaniestyn, Ynys Môn

:''Am y pentref o'r un enw yng Ngwynedd, gweler Llaniestyn, Gwynedd.''

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llanddona, Ynys Môn, yw **Llaniestyn** (). Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Dindaethwy, cantref Menai. I'r gorllewin ceir Traeth Coch.

Yn yr eglwys hynafol ceir cerflun canoloesol nodiedig o Sant Iestyn, sy'n dyddio o ddiwedd y 14g ac efallai'n waith y crefftwr a gerfiodd gerflun Sant Pabo yn eglwys Llanbabo.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanddona
Llaniestyn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Y Gymdeithas Frenhinol

Cymdeithas ddysgedig y Deyrnas Unedig a sefydlwyd yn 1645 yw'r **Gymdeithas Frenhinol** (Saesneg: *The Royal Society*). Cafodd siartr frenhinol gan y brenin Siarl II o Loegr yn 1660.

Pwrpas y gymdeithas yw hyrwyddo ymchwil wyddonol o bob math. Ystyrir fod yn aelod (*Fellow of the Royal Society*; F.R.S.) o'r Gymdeithas Frenhinol yn anrhydedd fawr. Mae sawl gwyddonydd enwog wedi llywyddu'r gymdeithas dros y blynyddoedd. Mae ei phencadlys yn Llundain.

Y gymdeithas gyfatebol yn yr Alban, a sefydlwyd yn 1739, yw Cymdeithas Frenhinol Caeredin.

Categori:Gwyddoniaeth
Categori:Sefydliadau 1645
Categori:Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Lev Tolstoy

Awdur Rwseg oedd **Lev Nikolaevich Tolstoy** (Rwseg: Лев Никола́евич Толсто́й) (28 Awst / 9 Medi 1828 – 7 / 20 Tachwedd 1910).

Ganwyd Lev Tolstoi ar yr ystad teuluol Yasnaya Polyana yn nhalaith Tula (Oblast Tula heddiw). Cafodd addysg breifat gartref cyn mynd i astudio'r Gyfraith ac Ieithoedd y Dwyrain ym Mhrifysgol Kazan.

Cafodd ei brif weithiau, *Rhyfel a Heddwch* ac *Anna Karenina* ddylanwad sylweddol ar ddatblygiad y nofel hanesyddol.

bawd|dim|Lev Tolstoy.

## Llyfryddiaeth 
### Cyfieithiadau Cymraeg 
* Ymddangosodd cyfieithiadau i'r Gymraeg o stori fer Tolstoy 'Plentyndod' (*Detstvo*, 1852) gan Rhian Warburton yng Nghyfres yr Academi yn 1997, ac o'i nofel 'Cosaciaid' (*Kazaki*, 1853) gan Caryl Davies yn yr un gyfres.
* 'Pedair Drama Fer' o'r Rwseg (Tri awdur) , cyfieithwyd gan T Hudson Williams. Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1964

Categori:Anarchwyr o Rwsia
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Cyfrinwyr
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Dramodwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Hunangofianwyr Rwseg  o Rwsia
Categori:Llenorion straeon byrion y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Llenorion straeon byrion Rwseg o Rwsia
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Nofelwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Pobl o Oblast Tula
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Rwseg o Rwsia
Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol

thumb
Sefydliad cadwraethol, elusennol ar gyfer Cymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon yw'r **Ymddiriedolaeth Genedlaethol ar gyfer Mannau o Ddiddordeb Hanesyddol neu Harddwch Naturiol**, a elwir fel arfer **Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol**. Nid yw'r Ymddiriedolaeth yn gweithredu yn yr Alban, ble ceir sefydliad annibynnol, sef Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban.

Sefydlwyd yr ymddiriedolaeth ar 12 Ionawr 1895 gan Octavia Hill (1838–1912), Syr Robert Hunter (1844–1913) a Hardwicke Rawnsley (1851–1920).

Yn ôl ei wefan:

"Mae'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn gweithio i gadw a gwarchod yr arfordir, cefn gwlad ac adeiladau o Gymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon.

Rydym yn gwneud hyn mewn amrywiaeth o ffyrdd, drwy ofalu ymarferol a chadwraeth, trwy addysgu a hysbysu, a thrwy annog miliynau o bobl i fwynhau eu treftadaeth genedlaethol.""

Mae'r ymddiriedolaeth yn berchen ar lawer o fannau gan gynnwys tai a gerddi hanesyddol, henebion diwydiannol a safleoedd cymdeithasol, hanesyddol. Mae'n un o dirfeddianwyr mwyaf gwledydd Prydain, ac mae'n berchen ar nifer fawr o ardaloedd hardd sydd ar agor i'r cyhoedd am ddim. Hwn yw'r sefydliad sydd â'r aelodaeth fwyaf hefyd, ac mae'n un o'r elusennau mwyaf yng ngwledydd Prydain o ran incwm ac asedau.

Yn 2009 nid oedd gan yr ymddiriedolaeth yr un cynrychiolydd o Gymru ar Fwrdd yr Ymddiriedolaeth.

## Gweler hefyd
* Rhestr eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
* Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban

## Cystylltiadau Allanol
* Gwefan swyddogol

## Cyfeiriadau
Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Cadwraeth yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Cadwraeth yn Lloegr
Categori:Sefydliadau 1895
Pont Grog Conwy

**Pont Grog Conwy** oedd y bont gyntaf i groesi Afon Conwy wrth ymyl tref Conwy, ac un o'r pontydd crog cyntaf yn y byd.

Dyluniwyd y bont gan Thomas Telford, peiriannydd Pont Y Borth gyda chynllun tebyg iawn i'r bont honno. Cychwynnwyd ar y gwaith ar 3 Ebrill 1822, ac agorwyd y bont ar 1 Gorffennaf 1826. Er bod rhaid cloddio dan y castell i osod y cadwyni, roedd cynllun Telford yn sensitif i'r nodweddion hanesyddol, gan osod tyrau yn debyg i dyrau'r castell arni.

Ym 1848, cwblhawyd y bont rheilffordd, sy'n rhedeg wrth ymyl y Bont Grog, gan Robert Stephenson.

Caewyd y Bont Grog i draffig modur ym 1958, pan agorwyd y bont newydd cyfagos. Ers 1965, bu ym meddiant Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sydd yn agor y bont i gerddwyr am ffi bychan. Yn y 1990au, gwnaed gwaith atgyweirio a chadwraeth sylweddol arni. O gymharu â Phont Y Borth, mae'n debyg bod y bont presennol yng Nghonwy o ran ei golwg yn nes at gynllun gwreiddiol Telford.

## Cyfeiriadau
* Quartermaine *et al* (2003) ''Thomas Telford's Holyhead Road: The A5 in North Wales'', Council for British Archaeology  ISBN 1-902771-34-6

## Dolenni allanol
*  Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol 
* Casglu'r Tlysau: Delwedd hynafol o'r Bont 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Categori:Conwy (tref)
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Conwy
Free Software Foundation

Sefydliad anllywodraethol dielw a sefydlwyd yn Hydref 1985 gan Richard Stallman yw'r **Free Software Foundation** (Sefydliad Meddalwedd Rhydd). Mae'n cefnogi mudiad meddalwedd rhydd, yn arbennig prosiect GNU.

## Dolenni allanol 
* Beth yw meddalwedd rhydd?  Cymrux

Categori:Meddalwedd
Categori:Sefydliadau anllywodraethol
Abnoba

250px|bawd|Arysgrif Badenweiler
**Abnoba** yw'r enw Lladin am y Fforest Ddu (yn ne-orllewin yr Almaen heddiw; ceir enghreifftiau o'r enw yng ngwaith Plinius yr Hynaf ac yn Germania yr hanesydd Rufeinig Tacitus) ac yn enw ar dduwies Geltaidd a gysylltir â'r ardal ac a uniaethid â'r dduwies glasurol Diana.

Yn amser y Rhufeiniaid addolid duwies o'r enw Abnoba ar gyrion y Fforest Ddu. Mae tarddiad yr enw yn anhysbys. Darganfuwyd arysgrifau ar feini iddi yn yr ardal, e.e. Pforzheim ac yn Stuttgart-Bad Cannstatt. Y pwysicaf yw'r maen arysgrifiedig o Badenweiler sy'n cyplysu enwau Abnoba a Diana (gweler y llun).

Mae cerflun ar dywodfaen arysgrifiedig o Karlsruhe-Mühlberg, sydd bellach yn amgueddfa Badisches Landesmuseum yn Karlsruhe, yn dangos Abnoba yn sefyll ar ei thraed ac yn gwisgo *chiton* fer. Mae ganddi gi yn ei ymyl sydd newydd ddal ysgyfarnog.

## Ffynhonnell
*Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Woodbridge, 1997)

Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Duwiesau
Categori:Daearyddiaeth Glasurol
Caradoc Evans

Nofelydd a dramodydd o Gymruyn yr iaith Saesneg oedd **David "Caradoc" Evans** (31 Rhagfyr 1878 &ndash; 11 Ionawr 1945). Roedd yn enedigol o bentref Llanfihangel-ar-Arth, Sir Gaerfyrddin a chafodd ei fagu yn Rhydlewis, Ceredigion. David Evans oedd ei enw bedydd ond ysgrifennai wrth yr enw **Caradoc Evans**. Bu'n ffigwr hynod ddadleuol a gyhuddwyd gan lawer o bardduo a dilorni'r Cymry Cymraeg a'u diwylliant, er bod beirniaid mwy diweddar yn tueddu i fod yn fwy gwerthfawrogol o'i waith fel llenyddiaeth.

## Llyfryddiaeth
**My People* (1915)
**Capel Sion*
**My Neighbours* (1919)
**Taffy* (1923)
**Nothing to Pay* (1930)
**Wasps* (1933)
**Pilgrims in a Foreign Land* (1942)
**Morgan Bible* (1943)
**The Earth Gives All and Takes All* (1946)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Ekaterinburg

Un o brif ddinasoedd gorllewin Siberia (Rwsia) a chanolfan weinyddol Oblast Sverdlovsk a'r dalaith ffederal Ural yw **Ekaterinburg** (Rwsieg *Екатеринбу́рг*). Lleolir y ddinas i'r dwyrain i'r mynyddoedd Ural, ar lannau Afon Iset. Hon yw'r pedwaredd ddinas o ran maint poblogaeth yn Rwsia, a chanddi boblogaeth o 1,336,500 (amcangyfrif Ionawr 2006). Adnabyddid y ddinas fel **Sverdlovsk** rhwng 1924 a 1991, ar ôl yr arweinydd Bolsheficaidd Yakov Sverdlov.

bawd|chwith|250px|Eglwys ar y Gwaed, Ekaterinburg
Atyniad enwocaf y ddinas yw'r Eglwys ar y Gwaed (Eglwys yr Holl Seintiau), eglwys a adeiladwyd yn 2003 ar y man lle saethwyd tsar Rwsia olaf a'i deulu yn farw ym 1918. Y person enwocaf gyda chysylltiadau â'r ddinas oedd Boris Yeltsin, cyn-arlywydd Rwsia, oedd yn hanu o'r ardal ac a fu'n fyfyriwr mewn athrofa yno.

Lleolir nifer o gonsyliaethau tramor yn Ekaterinburg, rhai i'r Almaen, Fwlgaria, Prydain, Cirgistan, y Weriniaeth Tsiec, Tsieina a'r Unol Daleithiau.

## Cludiant 
Mae Ekaterinburg yn sefyll ar Ffordd Ewropeaidd yr E22, sy'n ei chysylltu ag Ishim i'r dwyrain a Perm Moscfa, Riga, Malmö, Hamburg, Amsterdam, Leeds a Chaergybi draw yng Nghymru i'r gorllewin.

## Gefeilldrefi 
Categori:Dinasoedd Oblast Sverdlovsk
Categori:Dosbarth Ffederal Ural
Adamnán

Roedd **Adamnán** (c.624-704) yn eglwyswr o Wyddel ac yn awdur yn yr iaith Ladin.

Adamnán oedd nawfed abad Abaty Iona, yng ngorllewin yr yr Alban, rhwng 679 a'i farwolaeth yn 704.

Yn ystod ei amser yn Iona ysgrifennodd y *Vita Columbae*, buchedd Ladin y sant Colum Cille (Columba), sylfaenydd Abaty Iona. Mae'n destun pwysig o safbwynt ei werth llenyddol a hanesyddol.

Mae Adamnán ei hun yn wrthrych buchedd Wyddeleg o ail hanner y 10g, sef *Betha Adamnán*, sy'n ei borteadu fel sant yn gwneud miraglau ac yn gwrthwynebu rheolwyr seciwlar, ond nid oes iddi lawer o werth hanesyddol.

Mae gweithiau eraill amdano yn cynnwys *Fís Adamnán* (Gweledigaeth Adamnán), testun Gwyddeleg o'r 9g neu ddechrau'r 10g. Ynddo mae angel yn tywys enaid yr abad trwy amryfal ardaloedd yr Isfyd.

Mae testun Cyfraith Wyddelig *Cáin Adamnán* yn dyddio o'r cyfnod ar ôl marwolaeth Adamnán. Ei brif bwnc yw troseddau yn erbyn merched, plant ac eglwyswyr.

## Ffynonellau
*Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Woodbridge, 1997)

Categori:Genedigaethau'r 620au
Categori:Marwolaethau'r 700au
Categori:Seintiau o Iwerddon
Categori:Beirdd o Iwerddon
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion y 7fed ganrif o Iwerddon
Rhestr atlasau a mynegeion daearyddol

**Rhestr atlasau a mynegeion daearyddol**:

## Atlasau Cymraeg
**Yr Atlas Cymraeg*, gol. Dafydd Orwig (CBAC, 1987)
**Atlas Cenedlaethol Cymru*, gol. Harold Carter (Gwasg Prifysgol Cymru, 1989)
**Yr Atlas Cymraeg Newydd*, Gol. Gareth Jones (CBAC, 1999)
**Atlasau Adnoddau yr Eidal*, cyf. Howard Alun Williams (CBAC, 1998)

## Mynegeion daearyddol Cymru
**Rhestr o Enwau Lleoedd*, gol. Elwyn Davies (Gwasg Prifysgol Cymru, 1975) - yn rhoi sillafiad a lleoliad ar y grid Prydeinig ar gyfer lleoedd yng Nghymru
*Iwan Wmffre, *The Place-Names of Cardiganshire*, 3 cyfrol (Archaeopress, 2004)

*
Categori:Cyfeiriaduron
Atlasau a mynegeion daearyddol
Aedui

250px|bawd|Gâl yn y ganrif 1af C.C.
Roedd yr **Aedui** (Lladin *Aedui* neu *Haedrui*)  yn llwyth Celtaidd a drigai yn yr ardal rhwng Afon Saône ac Afon Loire, yng Ngâl (Ffrainc heddiw).

Hen gaer Bibracte oedd eu prifddinas, yn ôl pob tebyg. Ochrasant â Vercingetorix yn ei frwydr yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig. Ar ôl i Iŵl Cesar eu gorchfygu daeth eu tiriogaeth lwythol yn rhan o dalaith Gallia Lugdunensis

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Mishnah

Mae'r **Mishnah** (Hebraeg משנה, "ailadrodd") yn ffynhonnell bwysig i destunau crefyddol Iddewiaeth rabinaidd. 
Ceir ynddo yr enghraifft gynharaf ar glawr o ddeddfau llafar yr Iddewon, gwaith y Pharisiaid, ac fe'i ystyrir fel y gwaith cynharaf yn hanes llenyddiaeth Rabbinaidd.

Cafodd y Mishnah ei gyfansoddi yn ei ffurf bresennol tua'r flwyddyn O.C. 200 gan Judah haNasi ("Y Tywysog Judah"), a adnabyddir fel rheol fel *Rebbi* ("Rabbi"). Mae bron y cyfan o'r Mishnah wedi'i sgwennu yn Hebraeg Fishnaidd, ac eithrio ambell bennod yn Aramaeg. Recordiwyd yr esboniadau Rabbinaidd ar y Mishnah dros y tait canrif olynol yn Aramaeg yn bennaf, testunau a adnabyddir fel y Gemara. Gyda'i gilydd mae'r Mishnah a'r Gemara yn ffurfio'r Talmud.

Nodweddir y Mishnah yn y llenyddiaeth Rabbinaidd gan ei bortread o fydysawd crefyddol ac iddo ran ganolog i Deml Jerusalem, a gafodd ei dinistrio ganrif o flaen hynny. Mae deddfau ynglŷn â gwasanaeth y Deml yn ffurfio un o chwech rhaniad y Mishnah.

Nodweddiadol hefyd yw'r diffyg dyfynnu o ffynonellau ysgrythurol yn y Mishnah ar gyfer ei ddeddfau. Dywedir bod y Deddfau llafar yn cyfochrog i'r Deddfau Ysgrifenedig, sef y Torah, ac felly'n gydradd iddynt ac yn annibynnol ohonynt. Roedd yr ymgais i gysoni'r ddau system hwn o ddeddfau yn rhan bwysig o waith ysgrifenwyr diweddarach ar y Mishnah a'r Talmud.

Categori:Y Talmwd
Robert Boyle

Ffisegydd a chemegydd o Iwerddon oedd **Syr Robert Boyle** (25 Ionawr 1627 – 30 Rhagfyr 1691).

Ganwyd Robert Boyle yn seithfed fab i Iarll Cyntaf Cork. Cafodd ei addysg yn Eton. Ar ôl cyfnod o deithio tramor aeth i fyw yn Stalbridge, Dorset, ac ar ôl hynny symudodd i fyw yn Rhydychen.

Yn Rhydychen gwnaeth gyfres o arbrofion ar natur a chyfansoddiad awyr. Ffrwyth yr ymchwil honno oedd pwmp awyr gwell a'r ddeddf wyddonol enwog sy'n dwyn ei enw, sef Deddf Boyle. Roedd yn aelod o grŵp o philosophyddion natur a sefydlodd y Gymdeithas Frenhinol yn 1663; dewiswyd Boyle yn llywydd y gymdeithas yn 1680 ond gwrthododd yr anrhydedd. Boyle oedd y cyntaf i adnabod gwir natur elfen ac i wahaniaethu rhwng compownd a chymysgfa.

Mae **Darlithiau Boyle** yn gyfres flynyddol o wyth ddarlith, a sefydlwyd gan Boyle ac a ariannir o'i etifeddiaeth, sy'n amddiffyn Cristnogaeth.

Categori:Genedigaethau 1627
Categori:Gwyddonwyr o Iwerddon
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Marwolaethau 1691
Iona

Mae **Iona** (Gaeleg: *Eilean Idhe*) yn ynys sy'n un o Ynysoedd Mewnol Heledd oddi ar arfordir gorllewinol yr Alban. Mae'n rhan o ardal cyngor Argyll a Bute.
Saif yr ynys i'r de-orllewin o ynys fwy Muile (*Mull*), gyda chulfor bychan yn eu gwahanu. Mae gwasanaeth fferi rheolaidd yn cysylltu'r ynys a Muile, ond nid oes hawl i ymwelwyr fynd â cheir ar yr ynys.

Mae'n gartref i Abaty Iona, un o dai crefydd pwysicaf yr Alban, a sefydlwyd gan y sant Colum Cille. Yr awdur a sant Adamnán oedd nawfed abad Iona.

Claddwyd John Smith, rhagflaenydd Tony Blair fel arweinydd Plaid Lafur, ar Ynys Iona.

260px|bawd|dim|Abaty Iona
dim|bawd|260px

Categori:Daearyddiaeth Argyll a Bute
Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Rhestr cyfansoddwyr o Gymru

Dyma **restr o cyfansoddwyr o Gymru**:

*John Ashton (1830-1896)
*Richard Barrett (1959-)
*Evan Thomas David (1878-1969)
*Henry Walford Davies (1869-1944)
*Dilys Elwyn Edwards (1918-2012)
*Harry Evans (1873-1914)
*Alun Hoddinott (1929-2008)
*Arwel Hughes (1909-1988)
*John Hughes (1873-1932)
*Landore John Hughes (1872-1914)
*David Jenkins (1848-1915)
*Karl Jenkins (1944-)
*Daniel Jones (1912-1993)
*Joseph David Jones (1827-1870)
*Jeffrey Lewis (1942-)
*Sarah Lianne Lewis (1988-)
*Enid Luff (1935-2022)
*William Mathias (1934-1992)
*Paul Mealor (1975-)
*John Owen (Owain Alaw) (1821-1883)
*Morfydd Llwyn Owen (1891-1918)
*John Parry (Bardd Alaw) (1776-1851)
*Joseph Parry (1841-1903)
*Guto Puw (1971-)
*Brinley Richards (1819-1888)
*Caradog Roberts (1878-1935)
*Siôn Gwynedd (fl. hanner cyntaf y 16g)
*David Thomas (1881-1928)
*Mansel Thomas (1909-1986)
*John Thomas (Pencerdd Gwalia) (1826-1913)
*David Vaughan Thomas (1837-1934)
*Thomas Tomkins (1573-1656)
*Grace Williams (1906-1977)
*David Wynne (1900-1985)


Categori:Cyfansoddwyr
Cyfansoddwyr Cymru
Cyfansoddwyr Cymru
Rhestr llyfryddiaethau a mynegeion Cymreig

Dyma **restr llyfryddiaethau a mynegeion Cymreig**.

## Llyfryddiaethau
;Y Gymraeg

**Llyfryddiaeth yr Iaith Gymraeg*, gol. J. E. Caerwyn Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988)
*Delyth Prys, J.P.M. Jones, Hedd ap Emlyn, *Llyfryddiaeth Geiriaduron Termau* (Canolfan Safoni Iaith, Prifysgol Cymru Bangor, 1995)

;Llenyddiaeth Gymraeg
**Llyfryddiaeth Llenyddiaeth Gymraeg*, goln. Thomas Parry a Merfyn Morgan (Gwasg Prifysgol Cymru, 1976)
*Gareth O. Watts, *Llyfryddiaeth Llenyddiaeth Gymraeg - Cyfrol 2 (1976-1986)*, (Gwasg Prifysgol Cymru, 1993)
*''Llyfrau Plant/Childrens' Books in Welsh 1900-1991*, goln. Delyth Parry Huws, Menna Phillips a Gwilym Huws (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1997)
*Huw Walters, *John Morris-Jones 1864-1929 - Llyfryddiaeth Anodiadol* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1986)
**Llyfryddiaeth Thomas Gwynn Jones* gol. D. Hywel E. Roberts (Gwasg Prifysgol Cymru, 1981)
*Huw Walters, *Llyfryddiaeth Cylchgronau Cymreig 1735-1850/Bibliography of Welsh Periodicals 1735-1850* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1984)
*Huw Walters, *Llyfryddiaeth Cylchgronau Cymreig 1851-1900/Bibliography of Welsh Periodicals 1851-1900* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2004)

;Amrywiol
**Rhestr Llyfrau Gwyddonol Cymraeg Rhan 1: 1940 - 1974* (cyhoeddwyd Rhagfyr 1974). Golygyddion: Owain Owain a Iolo Wyn Williams.
**Rhestr Llyfrau Gwyddonol Cymraeg Rhan 2: Cyn 1940* (cyhoeddwyd 1975). Golygyddion: Owain Owain a Iolo Wyn Williams.
**A Bibliography of the History of Wales* The History and Law Committee of the Board of Celtic Studies of the University of Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 1962)
*Wyn Thomas, *Cerddoriaeth Draddodiadol yng Nghymru - Llyfryddiaeth (Cyfrol 2)/A Bibliography of Traditional Music in Wales (Volume 2)* (Gwasg Gee, 1996)

## Hanes teulu
*Bert J Rawlins, *The Parish Churches and Nonconformist Chapels of Wales: Their Records and Where to Find Them, Volume One, Cardigan - Carmarthen - Pembroke* (Celtic Heritage Research, 1987)
*CJ Williams & J Watts-Williams, *Cofrestri Plwyf Cymru: Parish Registers of Wales* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Grŵp Archifyddion Sirol Cymru mewn cydweithrediad â Chymdeithas yr Achyddwyr, 2000)
**Cofrestri Anghydffurfiol Cymru: Nonconformist Registers of Wales*, gol. Dafydd Ifans (Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Grŵp Archifyddion Sirol Cymru, 1994)

## Enwau personol y Cymry
*T. J. Morgan a Prys Morgan, *Welsh Surnames* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1985)
*John & Sheila Rowlands, *The Surnames of Wales'' (Federation of Family History Societies (Publications) Ltd, 1996)

## Mynegeion ar y we
* Cymru ar y We  - cyfeiriadur adnoddau Cymreig ar y We
* Saith Waith Iaith  - llyfryddiaeth y Gymraeg

Categori:Cyfeiriaduron
Llyfryddiaethau a mymegeion Cymreig
Llyfryddiaethau a mymegeion Cymreig
Aífe

Rhyfelwraig gadarn sy'n gymeriad yn y chwedl Wyddeleg *Tochmarc Emire*  yw **Aífe** (Gwyddeleg; hefyd ''Aif'e*).

Yn *Tochmarc Emire'' mae hi'n curo'r arwr Cú Chulainn ac wedyn yn cael cyfathrach ag ef ac yn esgor ar fab. Ceir hanes tranc arwrol y mab hwnnw yn y chwedl Aided Oenfir Aífe, sy'n un o chwedlau Cylch yr Ulaid.

Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Wyddelig
Ailill Áine

Roedd **Ailill Áine** yn frenin chwedlonol neu led-hanesyddol y ceir ei hanes yn y chwedl Wyddeleg *Orgain Denna Ríg*. Roedd yn teyrnasu ar dalaith Leinster yn y 4g.

Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Hanes Iwerddon
Ailill Anguba

Arwr chwedlonol y ceir ei hanes yn y chwedl Wyddeleg *Tochmarc Étaíne* yw **Aili ll Anguba** .

Categori:Mytholeg Wyddelig
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Ailill mac Mágach

Cymeriad mytholegol yw '*Ailill mac Mágach*, sy'n briod a'r frenhines Medb yn chwedlau Cylch yr Ulaid. Mae'n frawd i frenhinoedd Tara a Leinster.

Categori:Mytholeg Wyddelig
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Aillén

Mae **Aillén** yn anghenfil chwedlonol Gwyddelig sy'n poeri tân.

Ceir hanesion amdano yn chwedlau Cylch y Fiana.

Yn amser y brenin Conn Cétchatach roedd yr anghenfil yn dod i'r llys yn Tara bob Samain (Gŵyl Calan Gaeaf), yn gwneud i bawb syrthio i gysgu trwy swyn ei gerddoriaeth ac yna'n llosgi castell y brenin. Llwyddodd yr arwr Fionn mac Cumhaill i aros yn effro un tro a lladdodd **Aillén** â'i waywffon.

Mae'n perthyn i ddosbarth eang o anghenfilod arallfydol rheibus cysylltiedig â thân, e.e. dreigiau.

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Mytholeg Wyddelig
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Aided

Chwedl Wyddelig yw **aided** (Hen Wyddeleg *aided*, ynganiad IPA [að'eð]) sy'n ymwneud â thranc arwr enwog, neu farwolaeth anifail. Mae'n ddosbarth arbennig o chwedlau yn Chwedloniaeth Iwerddon, ac ystyr lythrennol yr enw yw "chwedl farwolaeth".

O'r chwedlau *aided* sydd wedi goroesi, mae'r rhan fwyaf yn perthyn i chwedlau Cylch yr Ulaid (chwedlau am arwyr o dalaith Ulster). Maent yn cynnwys:

*Aided Cheit maic Mágach
*Aided Cheltchair maic Uthecair
*Aided Chonchobuir
*Aided Chon Culainn
*Aided Loegairi Buadaig
*Aided Oenfir Aífe

Ceir yn ogystal un *aided* yn y Cylch Mytholegol, sef
*Aided Chlainne Tuirenn

ac un sy'n rhan o'r Cylch Hanesyddol, sef
*Aided Muirchertaig meic Erca.

Categori:Mytholeg Wyddelig
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Acallam na Senórach

Mae **Acallam na Senórach** ("Ymddiddan yr Hynafwyr") yn destun naratif Gwyddeleg sy'n perthyn i Gylch y Fiana.

Mae ar gadw mewn dau fersiwn bylchog o tua 1200 ac mewn fersiwn mwy diweddar a gyfansoddwyd yn y 13g neu'r 14g. Y prif gymeridau yn yr Acallam, sy'n gyfuniad o ryddiaith a barddoniaeth, yw Oisín mab Finn mac Cumaill a'i nai Caílte. Ynghyd â rhai aelodau eraill o fintai Finn maent yn cwrdd â Sant Padrig a'i ddilynwyr ac yn trafod hanes traddodiadol a mytholeg yr Iwerddon gynnar. Math o gompendiwm o ddysg Wyddelig gynnar ydyw, ac mae'n perthyn i'r un dosbarth o lên ddysgedig â'r Dindsenchas.

Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Geltaidd
Thomas o Celano

Roedd **Thomas o Celano** (c. 1200 - c. 1255) yn awdur yn yr iaith Ladin ac yn fynach Fransisgaidd, yn enedigol o Celano yn yr Eidal.

Roedd Thomas yn un o aelodau cyntaf urdd Sant Ffransis o Assisi, a sefydlwyd yn 1209. Ysgrifennodd fuchedd (bywgraffiad) Ffransis, sylfaenydd yr urdd.

Mae Thomas yn fwy adnabyddus, fodd bynnag, fel awdur tybiedig yr segwens Ladin enwog, *Dies irae*, a addaswyd yn ddiweddarach i gael ei chynnwys yn yr Offeren Requiem.

Categori:Beirdd Lladin
Categori:Emynwyr
Categori:Genedigaethau'r 1200au
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o'r Eidal
Categori:Marwolaethau'r 1250au
Categori:Urdd Sant Ffransis
Colum Cille

Roedd **Colum Cille**, neu **Sant Columba** (7 Rhagfyr 521 – 9 Mehefin, 597), yn gennad Cristnogol, yn awdur yn yr iaith Ladin, yn sefydlydd mynachlogydd ac un o'r seintiau pwysicaf yr Eglwys yn Iwerddon, a aned yn Gartan, Donegal.

## Ei fywyd cynnar 
[bawd|chwith|250px|Ffenestr gwydr lliw yn portreadu Colum Cille yng [Castell Coch|Nghastell Coch, Caerdydd]]
Ystyr ei enw yw "Colomen yr Eglwys", *Columba* yn Lladin. Ganed Colum Cille tua 520, yn aelod o deulu uchelwrol yr Uí Néill yng ngogledd Iwerddon. Roedd ei dad Fedlimid yn un o orwyr Niall Noigiallach, sefydlydd y llinach. Cafodd Colum Cille ei fedyddio yn Criamthann ond pan aeth yn fynach rhoddwyd iddo'r enw *Columba* ("Colomen yr Eglwys") yn Lladin.

## Ei waith cenhadol 
Yn 546 sefydlodd fynachlog Derry. Yn ddiweddarach sefydlodd fynachlogydd Durrow a Kells yn ogystal. Tua'r flwyddyn 565 aeth gyda mintai fach o ddisgyblion i ogledd yr Alban ar genadwriaeth i droi'r Pictiaid i'r ffydd newydd. Tra yno sefydlodd fynachlog Iona ar ynys fechan yn yr Hebrides (Ynysoedd Heledd). Cafodd ei gladdu yn Iona yn 597 a'i addoli wedyn fel nawddsant yr Alban. Cysegrwyd, neu, dywed iddo gysegru sawl man yn yr Alban gan gynnwys Teampall Chaluim Chille, eglwys hynafol a gysegrwyd iddo yn Baile a' Mhanaich ar ynys Beinn na Faoghla sydd ar Ynysoedd Allanol Heledd.

## Ffynonellau am ei fywyd 
Cofnodir ei waith a'i fywyd yn y fuchedd Ladin y *Vita Columbae* gan Adamnán, yng ngwaith y mynach Beda ac yn yr *Amra Choluim Chille*, mawl mydryddol a ysgrifennwyd yn fuan wedi ei farwolaeth. Mae buchedd Ladin ddiweddarach, o Iwerddon, ar glawr hefyd.

## Ei waith llenyddol 
bawd|dde|120px|Llythyren **Q** agoriadol o'r *Cathach Columba*
Yn ôl hen draddodiad, dilys efallai, Colum Cille yw awdur y gyfres o gerddi Lladin *Altus Prosator*. Dywedir iddo gymryd saith mlynedd i'w chyfansoddi, mewn cell dywell heb oleuni, fel penyd am ei falchder. Mae traddodiad arall yn honni ei fod wedi'i ysgrifennu yn Iona, yn sydyn iawn, wrth falu ŷd yn felin y fynachlog.

Yn ôl traddodiad Colum Cille oedd y copïydd a ysgrifennodd y llawysgrif bwysig *Cathach Sant Columba* (tua dechrau'r 7g).

## Llyfryddiaeth 
* ''Adamnán's Life of Columba*, gol. M.O. Anderson (Rhydychen, 1991)
* M. Herbert, *Iona, Kells and Derry'' (Rhydychen, 1988)

## Gweler hefyd
* Colmcille partneriaeth ieithyddol a diwylliannol rhwng siaradwyr Gwyddeleg a Gaeleg a sefydlwyd wedi dathliadau 1,500 mlwyddiant Colm Cille.

Categori:Genedigaethau 521
Categori:Marwolaethau 597
Categori:Beirdd Lladin o Iwerddon
Categori:Llenorion y 6ed ganrif o Iwerddon
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Seintiau o Iwerddon
Columba (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un enghraifft o'r gair **columba**:

*Sant Columba - sant o'r 6g yn Iwerddon
*Columba (cytser) - cytser
*Columbinae - mae enw Lladin sawl aderyn o'r rhywogaeth *columbinae* yn dechrau â'r gair *columba*