Peter Higgs

Ffisegydd damcaniaethol oedd **Peter Ware Higgs** CH FRS FRSE HonFinstP (29 Mai 1929 – 8 Ebrill 2024). O Loegr yn wreiddiol, roedd yn Athro Emeritws ym Mhrifysgol Caeredin, ac enillodd Wobr Nobel am ei waith ar fàs gronynnau isatomig.

Yn y 1960au, cynigiodd Higgs y gallai cymesuredd toredig mewn theori electrowan egluro tarddiad màs gronynnau elfennol yn gyffredinol a bosonau W a Z yn benodol. Mae'r mecanwaith Higgs hwn, fel y'i gelwir, a gynigiwyd hefyd gan sawl ffisegydd heblaw Higgs tua'r un pryd, yn rhagweld bodolaeth gronyn newydd, y boson Higgs a daeth ei ddarganfyddiad yn un o ymchwiliadau mawr y byd ffiseg. Ar 4 Gorffennaf 2012, cyhoeddodd CERN fod y boson wedi'i ddarganfod yn y Gwrthdrawydd Hadronnau Mawr. Mae mecanwaith Higgs yn cael ei dderbyn yn gyffredinol fel elfen bwysig yn y Model Safonol o ffiseg gronynnau, a hebddo ni fyddai gan rai gronynnau unrhyw fàs.

Anrhydeddwyd Higgs â nifer o wobrau i gydnabod ei waith, gan gynnwys Medal Hughes 1981 gan y Gymdeithas Frenhinol; Medal Rutherford 1984 gan y Sefydliad Ffiseg; Medal Dirac 1997 a Gwobr am gyfraniadau eithriadol i ffiseg ddamcaniaethol gan y Sefydliad Ffiseg; Gwobr Egni Uchel a Ffiseg Gronynnau 1997 gan Gymdeithas Ffisegol Ewrop; Gwobr Wolf mewn Ffiseg 2004; medal Darlith Goffa Oskar Klein 2009 gan Academi Frenhinol y Gwyddorau Sweden; Gwobr JJ Sakurai Cymdeithas Ffisegol America 2010 ar gyfer Ffiseg Gronynnau Damcaniaethol; a Medal Higgs unigryw gan Gymdeithas Frenhinol Caeredin yn 2012. Fe wnaeth darganfyddiad y boson Higgs ysgogi ei gyd-ffisegydd Stephen Hawking i nodi ei fod yn meddwl y dylai Higgs dderbyn y Wobr Nobel mewn Ffiseg am ei waith, ac fe wnaeth o'r diwedd, ar y cyd â François Englert yn 2013. Penodwyd Higgs i Urdd y Cymdeithion Anrhydedd yn Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd y Deyrnas Unedig yn 2013 ac yn 2015 dyfarnodd y Gymdeithas Frenhinol Fedal Copley iddo, gwobr wyddonol hynaf y byd.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Higgs yn ardal Elswick, Newcastle upon Tyne, Lloegr, i Thomas Ware Higgs (1898–1962) a’i wraig Gertrude Maude née Coghill (1895–1969). Gweithiodd ei dad fel peiriannydd sain i'r BBC, ac o ganlyniad i asthma yn ei blentyndod, ynghyd â'r teulu yn symud o gwmpas oherwydd swydd ei dad ac yn ddiweddarach yn yr Ail Ryfel Byd, collodd Higgs rywfaint o addysg gynnar a chafodd ei ddysgu gartref. Pan symudodd ei dad i Bedford, arhosodd Higgs ar ôl ym Mryste gyda'i fam, a magwyd ef yno i raddau helaeth. Mynychodd Ysgol Ramadeg Cotham ym Mryste o 1941-46, a gwnaeth ei ymchwil doethur mewn ffiseg foleciwlaidd dan arolygiaeth Charles Coulson a Christopher Longuet-Higgins. Dyfarnwyd iddo radd PhD yn 1954 gyda thraethawd o'r enw *Some problems in theory of molecular vibrations* o Goleg y Brenin Llundain.

## Gyrfa ac ymchwil 
Ar ôl gorffen ei ddoethuriaeth, penodwyd Higgs yn Uwch Gymrawd Ymchwil ym Mhrifysgol Caeredin (1954–56). Bu wedyn yn dal swyddi amrywiol yn Ngholeg Imperial Llundain, a Choleg Prifysgol Llundain (lle bu hefyd yn ddarlithydd dros dro mewn Mathemateg). Dychwelodd i Brifysgol Caeredin yn 1960 i gymryd swydd Darlithydd yn Sefydliad Ffiseg Fathemategol Tait, gan ganiatáu iddo ymgartrefu yn y ddinas yr oedd wedi'i mwynhau wrth fodio i Orllewin Ucheldiroedd yr Alban fel myfyriwr yn 1949. Dyrchafwyd ef yn Ddarllenydd, daeth yn Gymrawd Cymdeithas Frenhinol Caeredin (FRSE) yn 1974 a dyrchafwyd ef i Gadair Bersonol mewn Ffiseg Ddamcaniaethol yn 1980. Ymddeolodd yn 1996 a daeth yn Athro Emeritws ym Mhrifysgol Caeredin.

Etholwyd Higgs yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol (FRS) ym 1983 ac yn Gymrawd y Sefydliad Ffiseg (FInstP) ym 1991. Enillodd Fedal a Gwobr Rutherford yn 1984. Derbyniodd radd er anrhydedd gan Brifysgol Bryste yn 1997. Yn 2008 derbyniodd Gymrodoriaeth er Anrhydedd gan Brifysgol Abertawe am ei waith ym maes ffiseg gronynnau.

Yng Nghaeredin y dechreuodd Higgs ymddiddori mewn màs, gan ddatblygu’r syniad bod gronynnau – a oedd yn ddi-fàs pan ddechreuodd y bydysawd – yn derbyn màs ffracsiwn o eiliad yn ddiweddarach o ganlyniad i ryngweithio â maes damcaniaethol (a ddaeth i gael ei adnabod fel maes Higgs). Mynnodd Higgs fod y maes hwn yn treiddio drwy'r gofod i byd, gan roi màs i'r holl ronynnau isatomig elfennol sy'n rhyngweithio ag ef.

Mae mecanwaith Higgs yn rhagdybio bodolaeth maes Higgs sy'n rhoi màs i cwarciau a leptonau. Fodd bynnag, dim ond cyfran fechan iawn o'r masau o ronynnau isatomig eraill sy'n achosi hyn, fel protonau a niwtronau. Yn y rhain, mae glwonau sy'n clymu cwarciau gyda'i gilydd yn rhoi'r rhan fwyaf o fàs y gronynnau.

Daeth sylfaen wreiddiol gwaith Higgs oddi wrth y damcaniaethwr a aned yn Japan a'r enillydd Gwobr Nobel, Yoichiro Nambu o Brifysgol Chicago. Roedd yr Athro Nambu wedi cynnig damcaniaeth a elwir yn doriad cymesuredd digymell yn seiliedig ar yr hyn y gwyddys ei fod yn digwydd mewn uwchddargludedd mewn deunydd cyddwys; fodd bynnag, rhagfynegodd y ddamcaniaeth hwn ronynnau di-dor (theorem Goldstone), rhagfynegiad amlwg anghywir.

Dywedwyd bod Higgs wedi datblygu hanfodion ei ddamcaniaeth ar ôl dychwelyd i'w fflat yn New Town, Caeredin wedi methu mynd ar daith wersylla i'r Ucheldiroedd ar y penwythnos. Dywedodd nad oedd "eureka moment" yn natblygiad y ddamcaniaeth. Ysgrifennodd bapur byr yn ymelwa ar fwlch yn theorem Goldstone (nid oes angen i ronynnau Goldstone torfol ddigwydd pan dorrir cymesuredd lleol yn ddigymell mewn damcaniaeth berthynolaidd) a'i gyhoeddi yn *Physics Letters*, cyfnodolyn ffiseg Ewropeaidd a olygwyd yn CERN, yn y Swistir, yn 1964.

Ysgrifennodd Higgs ail bapur yn disgrifio model damcaniaethol (a elwir bellach yn fecanwaith Higgs), ond gwrthodwyd y papur (dyfarnodd golygyddion *Physics Letters* nad oedd "o berthnasedd amlwg i ffiseg"). Ysgrifennodd Higgs baragraff ychwanegol ac anfonodd ei bapur at *Physical Review Letters*, cyfnodolyn ffiseg blaenllaw arall, a'i cyhoeddodd yn ddiweddarach yn 1964. Roedd y papur hwn yn rhagweld boson sbin-sero enfawr newydd (a elwir bellach yn boson Higgs). Roedd ffisegwyr eraill, Robert Brout a François Englert a Gerald Guralnik, CR Hagen a Tom Kibble wedi dod i gasgliadau tebyg tua'r un amser. Yn y fersiwn cyhoeddedig mae Higgs yn dyfynnu Brout ac Englert ac mae'r trydydd papur yn dyfynnu'r rhai blaenorol. Cydnabuwyd y tri phapur a ysgrifennwyd ar y darganfyddiad boson hwn gan Higgs, Guralnik, Hagen, Kibble, Brout, ac Englert fel papurau carreg filltir gan ddathliad hanner canmlwyddiant *Physical Review Letters*. Er bod pob un o'r papurau enwog hyn wedi mabwysiadu dulliau tebyg, mae'r cyfraniadau a'r gwahaniaethau rhwng papurau torri cymesuredd PRL 1964 yn nodedig. Cynigiwyd y mecanwaith ym 1962 gan Philip Anderson er nad oedd yn cynnwys model perthynolaidd hanfodol.

Ar 4 Gorffennaf 2012, cyhoeddodd CERN fod yr arbrofion ATLAS a Compact Muon Solenoid (CMS) wedi gweld arwyddion cryf ar gyfer presenoldeb gronyn newydd, a allai fod yn boson Higgs, yn y rhanbarth màs o gwmpas 126 gigaelectronvolt (GeV). Wrth siarad yn y seminar yng Ngenefa, dywedodd Higgs "Mae'n beth anhygoel ei fod wedi digwydd yn ystod fy oes i."

Cyflwynwyd cwpan cariadus wedi’i ysgythru i Higgs gan y Gwir Anrhydeddus George Grubb, Arglwydd Brofost Caeredin, mewn seremoni a gynhaliwyd yn Siambrau’r Ddinas ddydd Gwener 24 Chwefror 2012. Roedd y digwyddiad hefyd yn nodi dadorchuddio ei olion dwylo yn y cwadrangl City Chambers, lle cawsant eu hysgythru â charreg Caithness ochr yn ochr â rhai derbynwyr Gwobr Caeredin blaenorol.

Dyfarnwyd Rhyddid Dinas Bryste i Higgs ym mis Gorffennaf 2013. Ym mis Ebrill 2014, dyfarnwyd Rhyddid Dinas Newcastle upon Tyne iddo hefyd. Cafodd ei anrhydeddu hefyd gyda phlac pres wedi'i osod ar Lannau Cei'r Castell Newydd fel rhan o Daith Gerdded Anfarwolion Arwyr Lleol Menter Newcastle Gateshead.

### Canolfan Higgs ar gyfer Ffiseg Ddamcaniaethol 
Ar 6 Gorffennaf 2012, cyhoeddodd Prifysgol Caeredin ganolfan newydd a enwyd ar ôl yr Athro Higgs i gefnogi ymchwil yn y dyfodol mewn ffiseg ddamcaniaethol. Mae Canolfan Higgs ar gyfer Ffiseg Ddamcaniaethol yn dod â gwyddonwyr o bob cwr o'r byd ynghyd i geisio "dealltwriaeth ddyfnach o sut mae'r bydysawd yn gweithio". Ar hyn o bryd mae'r ganolfan wedi'i lleoli yn Adeilad James Clerk Maxwell, cartref Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth y Brifysgol a thîm iGEM 2015 (ClassAfiED). Mae'r brifysgol hefyd wedi sefydlu cadair ffiseg ddamcaniaethol yn enw Peter Higgs.

### Gwobr Nobel mewn Ffiseg 
Ar 8 Hydref 2013, cyhoeddwyd y byddai Higgs a François Englert yn rhannu Gwobr Nobel mewn Ffiseg 2013 "am ddarganfyddiad damcaniaethol o fecanwaith sy'n cyfrannu at ein dealltwriaeth o darddiad màs gronynnau isatomig", ac a gadarnhawyd yn ddiweddar trwy darganfyddiad y gronyn sylfaenol a ragfynegwyd, gan yr arbrofion ATLAS a CMS yng Ngwrthdrawydd Hadronnau Mawr CERN". Mae Higgs yn cyfaddef ei fod wedi mynd allan i osgoi sylw’r cyfryngau felly cafodd wybod ei fod wedi derbyn y wobr gan gyn-gymydog ar ei ffordd adref, gan nad oedd ganddo ffôn symudol.

### Aelod o Urdd y Cymdeithion Anrhydeddus 
Gwrthododd Higgs ei urddo'n farchog yn 1999, ond yn 2012 derbyniodd aelodaeth o Urdd y Cymdeithion er Anrhydedd. Dywedodd yn ddiweddarach ei fod ond yn derbyn y gorchymyn oherwydd bod rhywrai wedi ei sicrhau, yn anghywir, mai rhodd y Frenhines yn unig oedd y wobr. Mynegodd hefyd sinigiaeth tuag at y system anrhydeddau, a'r ffordd y mae'r system "yn cael ei defnyddio at ddibenion gwleidyddol gan y llywodraeth mewn grym". Nid yw'r gorchymyn yn rhoi unrhyw deitl na blaenoriaeth, ond mae gan dderbynwyr y gorchymyn yr hawl i ddefnyddio'r llythrennau ôl-enwol  *.* Yn yr un cyfweliad dywedodd hefyd, pan fydd pobl yn gofyn am beth mae'r  ar ôl ei enw yn ei olygu, ei fod yn ateb "mae'n golygu fy mod yn Swistirwr anrhydeddus." Derbyniodd y gorchymyn gan y Frenhines mewn arwisgiad yn Holyrood House ar 1 Gorffennaf 2014.

### Graddau er anrhydedd 
Dyfarnwyd graddau er anrhydedd i Higgs gan y sefydliadau canlynol:

* DSc Prifysgol Bryste 1997
* DSc Prifysgol Caeredin 1998 Wedi'i gomisiynu gan Brifysgol Caeredin, fe'i dadorchuddiwyd ar 3 Ebrill 2009 ac mae'n hongian ym mynedfa Adeilad James Clerk Maxwell o'r Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth a'r Ysgol Fathemateg.

## Bywyd personol a safbwyntiau gwleidyddol 
Priododd Higgs â Jody Williamson, cyd-ymgyrchydd gyda’r Ymgyrch dros Ddiarfogi Niwclear (CND) ym 1963. Ganed eu mab cyntaf ym mis Awst 1965. Mae teulu Higgs yn cynnwys dau fab: Chris, gwyddonydd cyfrifiadurol, a Jonny, cerddor jazz. Roedd ganddo ddau o wyrion. Roedd y teulu cyfan yn byw yng Nghaeredin. Roedd yn aelod o Greenpeace nes i'r grŵp wrthwynebu organebau a addaswyd yn enetig.

Bu Higgs yn weithgar yng nghangen Prifysgol Caeredin o'r Association of University Teachers, a thrwy hynny bu'n galw am fwy o gyfranogiad gan staff yn rheolaeth yr adran ffiseg. Disgrifiodd Richard Dawkins fel un sydd wedi mabwysiadu safbwynt “ffwndamentalaidd” tuag at rai gyda ffydd. Mynegodd Higgs anfodlonrwydd gyda'r llysenw y "gronyn Duw". Er ei fod rhywrai wedi dweud ei fod yn credu y gallai'r term "tramgwyddo pobl sy'n grefyddol", dywedodd Higgs nad yw hyn yn wir, gan resynnu ar y llythyrau y derbyniodd sy'n honni bod y gronyn Duw wedi'i ddarogan yn y Torah, y Corân ac ysgrythurau Bwdhaidd. Mewn cyfweliad yn 2013 â Decca Aitkenhead, dyfynnwyd Higgs yn dweud:

Fel arfer priodolir y llysenw hwn ar gyfer y boson Higgs i Leon Lederman, awdur y llyfr *The God Particle: If the Universe is the Answer, What is the Question?* (Gronyn Duwː Os Y Bydysawd Yw'r Ateb, Beth Yw'r Cwestiwn?), ond canlyniad awgrym cyhoeddwr Lederman yw'r enw: yn wreiddiol roedd Lederman wedi bwriadu cyfeirio ato fel y "goddamn particle".

Bu farw Higgs ar ôl salwch byr gartref yng Nghaeredin ar 8 Ebrill 2024, yn 94 oed. 

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 

## Dolenni allanol 
* 
* Google Scholar List of Papers by PW Higgs
* BBC profile of Peter Higgs
* The god of small things – An interview with Peter Higgs in The Guardian
* My Life as a Boson – A Lecture by Peter Higgs available in various formats
* Physical Review Letters – 50th Anniversary Milestone Papers
* In CERN Courier, Steven Weinberg reflects on spontaneous symmetry breaking 
* Physics World, Introducing the little Higgs  Archifwyd 17 Ionawr 2010 yn y Wayback Machine
* Englert-Brout-Higgs-Guralnik-Hagen-Kibble Mechanism on Scholarpedia
* History of Englert-Brout-Higgs-Guralnik-Hagen-Kibble Mechanism on Scholarpedia
* Sakurai Prize Videos
* «I wish they hadn't dubbed it "The God Particle"» Interview with Peter Higgs
* Peter Higgs: I wouldn't be productive enough for today's academic system

Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Pobl o Loegr o dras Albanaidd
Categori:Ffisegwyr o Loegr
Categori:Anffyddwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brenin, Llundain
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Llundain
Categori:Academyddion Prifysgol Caeredin
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Genedigaethau 1929