open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tiriogaeth Brydeinig Cefnfor India

Tiriogaeth dramor y Deyrnas Unedig a leolir yng Nghefnfor India yw **Tiriogaeth Brydeinig Cefnfor India** (). Mae'n cynnwys chwech o atolau Ynysfor y Chagos â mwy na 1000 o ynysoedd unigol.

Diego Garcia yw'r ynys fwyaf, sydd heddiw yn faes milwrol i'r Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau. Wedi i'r boblogaeth frodorol, y Chagossiaid, gael ei halltudio yn y 1960au, personél milwrol Prydeinig ac Americanaidd a chontractwyr yw'r unig drigolion.

## Daearyddiaeth 
Lleolir Tiriogaeth Brydeinig Cefnfor India rhyw 1,770&nbsp;km i ddwyrain Mahé, prif ynys y Seychelles. Ynysfor o 55 o ynysoedd yw BIOT ac mae'n ymestyn dros 54,400&nbsp;km² o Gefnfor India. Mae gan yr ynysoedd eu hunain arwynebedd tir o 60&nbsp;km² yn unig, ac arfordir 698&nbsp;km. Diego Garcia yw'r ynys fwyaf a mwyaf ddeheuol, a ganddi arwynebedd 44&nbsp;km². Poeth a llaith yw hinsawdd yr ynysoedd a gwastad ac isel yw'r tir.

## Gwleidyddiaeth 
### Statws cyfansoddiadol 
Diffinnir statws cyfansoddiadol BIOT gan Orchymyn Tiriogaeth Brydeinig Cefnfor India (Cyfansoddiad) 2004 sy'n rhoi Comisiynydd Tiriogaeth Brydeinig Cefnfor India yr holl rym dros ddeddfu yn y Diriogaeth. Mae  cytundebau rhwng y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau yn rheoli materion parthed defnydd y Diriogaeth er amddiffyn, megis awdurdod dros bersonél milwrol Americanaidd.

Fe ddyfarnwyd gan Lys Cyfiawnder Rhyngwladol yn 2019 bod rheolaeth y Deyrnas Unedig dros Ynysoedd Chagos yn anghyfreithlon.

### Cysylltiadau tramor 
Llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gyfrifol am gysylltiadau tramor BIOT. Mae BIOT yn cysylltu â San Steffan trwy Gyfarwyddiaeth Tiriogaethau Tramor y Swyddfa Dramor a Chymanwlad.

## Economi 
Oherwydd absenoldeb brodorion yr ynysoedd, nid oes gweithgarwch economaidd, diwydiannol, nac amaethyddol yn y Diriogaeth bellach. Cyflawnir gwaith adeiladu ar y canolfan milwrol yn Diego Garcia gan bersonél milwrol Prydeinig ac Americanaidd a gweithwyr sifil ar gontract, y mwyafrif ohonynt o Mawrisiws a'r Philipinas.

## Cyfeiriadau 

Categori:Tiriogaethau dadleuol
Categori:Tiriogaethau dibynnol Asia
Categori:Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig
Categori:Ynysforoedd Cefnfor India
Ffransis II, Dug Llydaw

Dug Llydaw oedd **Ffransis II** (23 Mehefin 1435 &ndash; 9 Medi 1488).
Roedd yn fab i Richard o Lydaw a Marguerite, Cowntes Vertus. Roedd yn Ddug Llydaw rhwng 1458 a'i farwolaeth yn 1488. Priododd ddwywaith: y tro cyntaf i'w gyfnither Marged (1469 - 1500) a oedd yn ferch i Francis 1af a'r ail dro i Farged Foix (1449 - 1486) a oedd yn ferch i Elinor o Navarre o Sbaen a'r Brenin John II o Aragon. Un ferch yn unig a oroesodd yn oedolyn: Anna, Duges Llydaw, ond cafodd dau fab gyda'i feistres Antoinette de Maignelais.

Roedd ei fywyd yn un brwydr ar ôl y llall gyda Louis XI, brenin Ffrainc a'i fab Charles. Cafwyd cytundeb tra phwysig o'r enw Cytundeb Chateaubriant, a arwyddwyd yn 1487, a gadarnhaodd statws Llydaw fel gwlad annibynnol ond trechwyd François ym Mrwydr Saint-Aubin-du-Cormier. Yn dilyn y frwydr hon, collodd lawer o'i diroedd a'r hawl i briodi ei blant i bobl o'i ddewis ef yn unol â Chytundeb Sablé. Gan frenin Ffrainc, bellach, oedd yr hawl i ddewis cymar, a phan bu Ffransis farw ychydig fisoedd yn ddiweddarach yn Couëron, Brenin Ffrainc ddewisodd cymar i Anna. Dewisodd ei fab ei hun, sef Charles VIII, ac yna Louis XII.

## Siasbar a Harri Tudur
Francis II a roddodd loches i Siasbar Tudur a'i nai pedair ar ddeg oed Harri (a ddaeth rai blynyddoedd yn ddiweddarach yn Frenin Lloegr). Roeddent wedi dianc o grafangau Edward IV a oedd newydd gipio Coron Lloegr ym Mrwydr Tewkesbury yn 1471. Ceisiodd Edward IV, a oedd o deulu'r Iorciaid 'brynnu' Siasbar a Harri ar sawl achlysur, er mwyn dod â bygythiad y Lancastriaid i ben unwaith ac am byth. Rhoddodd Louis XI, Brenin Ffrainc, gryn bwysau arno, hefyd, i drosglwyddo'r ddau iddo, gan ei fod yn gefnder cyntaf i Siasbar. Penderfyniad Ffransis yn 1474 oedd gwahanu'r ddau gan drosglwyddo Siasbar i Gastell Josselin, 25 milltir o Gwened (*Vannes*) lle y bu tan 1475 a Harri i 'Gastell yr Un Tŵr ar Ddeg' (Ffrangeg: *Château de Largoët*), dan ofalaeth Jean de Rieux.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Categori:Genedigaethau 1435
Categori:Marwolaethau 1488
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau marchogaeth
Ysgol Gynradd Gymraeg Ynyswen

Ysgol gynradd ddwyieithog yn Nhreorci, Rhondda Cynon Taf yw **Ysgol Gynradd Gymraeg Ynyswen**. Y prifathro presennol yw Mr D E D James.

Sefydlwyd yr ysgol ym 1950. Yn 2011, roedd 341 o ddisgyblion ar y gofrestr, gan gynnwys 37 o blant meithrin a oedd yn mynychu'n rhan-amser. Dim ond tua 4% o'r plant ddaeth o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith. Addysgir y plant drwy gyfrwng y Gymraeg.

Roedd Carol Llewellyn, aelod o grŵp canu ysgafn boblogaidd, Perlau Tâf yn dysgu yn yr ysgol am gyfnod yn yr 1970au.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Ysgol Gynradd Gymraeg Ynyswen 

Categori:Sefydliadau 1950
Categori:Treorci
Ynyswen
Ynyswen
F. R. Leavis

Beirniad llenyddol o Sais oedd **Frank Raymond "F. R." Leavis** CH (14 Gorffennaf 1895 – 14 Ebrill 1978). Bu'n athro yng Ngholeg Downing, Caergrawnt o 1936 hyd 1962. Ymhlith ei lyfrau mae *The Great Tradition* (1948).

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Loegr
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Pobl o Gaergrawnt
Bernard Levin

Newyddiadurwr, awdur, a darlledwr o Sais oedd **Henry Bernard Levin** CBE (19 Awst 1928 – 7 Awst 2004).

## Llyfryddiaeth 
* *The Pendulum Years: Britain in the Sixties*, 1970 ISBN 0224619632
* *Taking Sides*, 1979, ISBN 0330262033
* *Conducted Tour*, 1981, ISBN 0224018965; 1983, ISBN 0340323590
* *Speaking up*, 1982, ISBN 0224017292
* *Enthusiasms*, 1983, ISBN 0224021141
* *The way we live now*, 1984, ISBN 0224022725
* *A Shakespeare mystery* (anerchiad The English Association Presidential), 1984, ISBN 0900232153
* ''Hannibal's Footsteps*, 1985, ISBN 0224022733
* *In These Times*, 1986, ISBN 0340424346
* *To the End of the Rhine*, 1989, ISBN 0340493607
* *All Things Considered*, 1990, ISBN 0340517816
* *Now Read on*, 1991, ISBN 0340559837
* *A Walk Up Fifth Avenue*, 1991, ISBN 0340531274
* *If You Want My Opinion*, 1993, ISBN 034058923X
* *A World Elsewhere*, 1994, ISBN 034063264X
* *I Should Say So*, 1996, ISBN 0340671874
* *Enough Said'', 1998, ISBN 9780224051699

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Colofnwyr o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Iddewig o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Pobl fu farw o glefyd Alzheimer
Godor (copa gogleddol)

Mae **Godor (copa gogleddol)** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn, rhwng Llandrillo a Llanrhaeadr ym Mochnant; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 660 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Y fam-fynydd yw Godor.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 675 metr (2215 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Nuttall
Frank Kermode

Beirniad llenyddol o Loegr a anwyd yn Ynys Manaw oedd **Syr John Frank Kermode** (29 Tachwedd 1919 – 17 Awst 2010) sy'n fwyaf enwog am ei lyfr *The Sense of an Ending: Studies in the Theory of Fiction* (1967) ac am ei waith ar Shakespeare. Roedd yn cyfrannu'n aml at y *London Review of Books*, cyfnodolyn a helpodd i'w sefydlu, a *The New York Review of Books*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion Coleg Prifysgol Llundain
Categori:Academyddion Prifysgol Bryste
Categori:Academyddion Prifysgol Caergrawnt
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Academyddion Prifysgol Durham
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Academyddion Prifysgol Manceinion
Categori:Academyddion Prifysgol Reading
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Lerpwl
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Llenorion o Ynys Manaw
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Ysgolheigion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Loegr
Categori:Ysgolheigion Shakespearaidd
Joe Allen

Cyn bêl-droediwr o Gymru yw **Joe Allen** (ganwyd **Joseph Michael Allen**;14 Mawrth 1990). Bu'n chwarae i glwb Dinas Abertawe yn Uwchgynghrair Lloegr ac i dîm cenedlaethol Cymru.

Dechreuodd Allen ei yrfa broffesiynol gyda Abertawe ar ôl ymuno ag adran ieuenctid y clwb yn naw mlwydd oed. Llwyddodd i ennill dyrchafiad o'r Adran Gyntaf i Uwchgynghrair Lloegr gydag Abertawe cyn symud i Lerpwl yn 2012 am ffi o £15 miliwn.

Yng Ngorffennaf 2016 symudodd Allen i Stoke City am ffi o £13m. Dychwelodd i Abertawe yn 2022.

Roedd Allen yn aelod o garfan Cymru a gyrhaeddodd rownd gynderfynol Euro 2016 a cafodd ei enwi yn Nhim y Twrnament gan UEFA.

Cyhoeddoedd ei ymddeoliad fel pêl-droediwr ar ddechrau Mai 2025. Chwaraeodd ei gêm olaf i Abertawe ar 3 Mai 2025.

## Gyrfa clwb
### Dinas Abertawe
Roedd Allen yn aelod o adran ieuenctid Dinas Abertawe ers yn naw mlwydd oed. Gwnaeth Allen ei ymddangosiad cyntaf yn y Gynghrair fel eilydd yn erbyn Blackpool ar 5 Mai 2007.

Wedi i Abertawe sicrhau dyrchafiad i'r Bencampwriaeth yn 2008, methodd Allen a sicrhau ei le yn y tîm ac aeth ar fenthyg i Wrecsam lle sgoriodd yn ei ymddangosiad cyntaf cyn anafu ei ffêr yn ei ail gêm a gorfod dychwelyd i'r Swans.

Chwaraeodd ran allweddol yn ystod tymor 2010-11 welodd Abertawe yn sicrhau dyrchafiad i Uwch Gynghrair Lloegr gyda buddugoliaeth dros Reading yn rownd derfynol y gemau ail gyfle yn Wembley. Ar ddechrau tymor 2011-12, arwyddodd Allen gytundeb newydd gydag Abertawe a chwaraeodd 36 o 38 gêm y clwb yn yr Uwch Gynghrair.

### Lerpwl
Ar 10 Awst 2012 ymunodd Allen â Lerpwl am £15m gan ddilyn y rheolwr, Brendan Rodgers o Abertawe i Anfield. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i'r Cochion ar 18 Awst 2012 a sgoriodd ei gôl gyntaf i'r clwb yn erbyn Oldham Athletic yng Nghwpan FA Lloegr.

### Stoke City
Ar 25 Gorffennaf 2016, ymunodd Allen â Stoke City ar gytundeb pum mlynedd am ffi o £13m

## Gyrfa ryngwladol
Enillodd Allen ei gap cyntaf dros Gymru wrth ddod i'r maes fel eilydd yn y fuddugoliaeth dros Estonia ym Mharc y Scarlets, Llanelli ym Mawrth 2009 ac arweiniodd ei wlad am y tro cyntaf yn y gêm gyfeillgar yn erbyn Yr Iseldiroedd ar 4 Mehefin, 2014. Roedd yn aelod o garfan Cymru lwyddodd i gyrraedd rownd gynderfynol Euro 2016 a cafodd ei enwi yn Nhîm y Twrnament gan UEFA

## Bywyd personol
Mae Allen yn briod â Lacey ac mae ganddynt fab o'r enw Archie. Mae brawd Joe, Harry Allen, yn aelod o dîm pêl-droed byddar Cymru ac, o'r herwydd, mae Joe yn llysgennad i'r elusen, *Action on Hearing Loss*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Preseli
Karl Popper

Athronydd Awstriaidd-Brydeinig oedd **Syr Karl Raimund Popper**, CH FRS FBA (28 Gorffennaf 1902 &nbsp;– 17 Medi 1994) oedd yn athro yn Ysgol Economeg Llundain.

## Llyfryddiaeth ddethol
**Logik der Forschung* (1934)
**The Open Society and Its Enemies* (1945)
**The Poverty of Historicism* (1957)
**The Logic of Scientific Discovery* (1959), adolygiad *Logik der Forschung*
**Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge* (1963)
**Of Clouds and Clocks: An Approach to the Problem of Rationality and the Freedom of Man* (1965)
**Unended Quest* (1972), hunangofiant
**Objective Knowledge: An Evolutionary Approach* (1972)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Agnostigiaid
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Athronwyr dadansoddol
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o Awstria
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o'r Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Fienna
Categori:Pobl o'r Deyrnas Unedig o dras Awstriaidd
C. P. Snow

Ffisegydd a llenor o Loegr oedd **Charles Percy Snow, Barwn Snow o Ddinas Caerlŷr** CBE (15 Hydref 1905 – 1 Gorffennaf 1980).

Mynychodd Prifysgol Caerlŷr ac enillodd doethuriaeth o Brifysgol Caergrawnt. Daeth yn gymrawd yng Ngholeg Crist, Caergrawnt yn 25 oed ac astudiodd ffiseg foleciwlaidd am ugain mlynedd cyn iddo gymryd swydd gweinyddwr y brifysgol. Yn y 1930au fe gychwynodd ar gyfres o 11 o nofelau o'r enw *Strangers and Brothers* (cyhoeddwyd 1940–70). Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cafodd ei benodi'n gynghorwr gwyddonol i'r llywodraeth. Priododd y nofelydd Pamela Hansford Johnson ym 1950. Cafodd ei urddo'n farchog ym 1957 a'i wneud yn arglwydd am oes ym 1964.

Manteisiodd Snow ar ei yrfa ddeuol drwy ysgrifennu llyfr ar y berthynas rhwng gwyddoniaeth a llenyddiaeth: *The Two Cultures and the Scientific Revolution* (1959). Dadleuodd bod y gwyddonydd a'r llenor yn gwybod bron dim am ddisgyblaeth y llall, ac felly mae cyfathrebu rhyngddynt yn anodd, os nad amhosib. Sbardunodd dadl ffyrnig ymhlith academyddion a deallusion Gwledydd Prydain, a daeth y beirniad llenyddol F. R. Leavis i flaen y gad i wrthwynebu gosodiad Snow. Ymhelaethodd Snow ar ei syniadau mewn llyfr dilynol, *Second Look* (1964).

## Cyfeiriadau 
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Crist, Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerlŷr
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Ffisegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Gaerlŷr
John Thomas (ffotograffydd)

[300px|bawd|Enghraifft o waith John Thomas: portread o'i fam (yn eistedd), Shan y Lliwdy (chwith) a morwyn Bontfaen (1867). (Delwedd o Gasgliad John Thomas, [Llyfrgell Genedlaethol Cymru)]]

Ffotograffydd o Gymru oedd **John Thomas** (14 Ebrill 1838 – 14 Hydref 1905).

## Bywgraffiad 
[bawd|300px|[William Thelwall Thomas (1865 - 1927), ail fab John Thomas]]

Cafodd ei eni a'i fagu yng Nghellan, Ceredigion, yn fab i labrwr. Yn 1853 symudodd y i Lerpwl, a bu'n gweithio mewn siop defnydd am ddeg mlynedd. Fe effeithiodd hyn ar ei iechyd, a gorfu iddo chwilio am waith allan yn yr awyr iach. Roedd ei ail fab, William Thellwall Thomas (1865 - 1927), yn llawfeddyg yn Lerpwl.

## Ffotograffiaeth 
Ar ddiwedd y 1860au cafodd waith gyda chwmni teithio yn sgwennu ac yn tynnu lluniau enwogion. Roedd y math yma o waith, ar y pryd, yn newydd iawn. Sylweddolodd mai cymharol brin oedd y ffotograffau o Gymry, felly dechreuodd arbenigo mewn tynnu a gwerthu lluniau o weinidogion. Erbyn 1867, roedd yn ddigon hyderus i ddechrau ar ei liwt ei hun, a gwnaeth hyn am gyfnod o dros 40 mlynedd dan yr enw: *The Cambrian Gallery*.

Pan ymddeolodd o'i waith, prynwyd dros 3,000 o'i luniau gan Syr O. M. Edwards er mwyn eu defnyddio yn ei gylchgronnau megis *Cymru*.  Ceir dros 4,000 o'i ffotograffau yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth.

## Casgliad John Thomas yn y Llyfrgell Genedlaethol 
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi rhoi copiau o'r delweddau sydd yng Nghasgliad John Thomas ar Gomin Wicimedia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1838
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Ffotograffwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl a aned yng Ngheredigion
Categori:Pobl fu farw yn Lerpwl
Edward Said

Damcaniaethwr llenyddol o'r Unol Daleithiau o dras Balesteinaidd ac ymgyrchydd dros hawliau'r Palesteiniaid oedd **Edward Wadie Saïd** (, ; 1 Tachwedd 1935 – 25 Medi 2003). Roedd yn llenor blaenllaw yn y mudiad ôl-drefedigaethrwydd ac yn fwyaf enwog am ei lyfr *Orientalism* (1978).

Fe gafodd ei gomisiynu i draddodi darlithoedd Reith yn 1993.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Academyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Agnostigiaid
Categori:Americanwyr Arabaidd
Categori:Beirniaid diwylliannol o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Dyneiddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwleidyddol o Balesteina
Categori:Llenorion gwleidyddol o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o liwcemia
Categori:Pobl a aned yn Jeriwsalem
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Ymgyrchwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Balesteina
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion ôl-drefedigaethol
Josiah Jones

Emynydd oedd **Josiah Jones** (4 Gorffennaf 1807 – 1887) a ymfudodd i Gomer, yn nhalaith Ohio yn America tua 1850.

O blwyf Llanbrynmair, Powys, yn wreiddiol, gweithiodd ei grefft fel saer yn Gomer. Bu yn glerc y dre ac yn ysgrifennydd y capel yno am chwarter canrif.  Ef yw awdur "O am Ysbryd i Weddio". Fe'i claddwyd ym mynwent Tawelfan, Gomer.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1807
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Pobl o Lanbryn-mair
Alun Cilie

Enw barddol y bardd o Gymru **Alun Jeremiah Jones** yw **Alun Cilie** (4 Mawrth 1897 – 1975), a oedd yn un o'r teulu barddonol a adnabyddwyd fel Bois y Cilie.

Ef gaiff y gredyd o ddysgu crefft y gynghanedd i'r prifardd Dic Jones.

## Llyfryddiaeth
**Cerddi Pentalar*, gol. gan T. Llew Jones (Gwasg Gomer, 1976).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Susan Elan Jones

Gwleidydd Llafur yw **Susan Elan Jones AS** (ganwyd 1 Mehefin 1968). Cafodd ei hethol fel Aelod Seneddol De Clwyd yn Etholiadau San Steffan 2010, yn dilyn ymddeoliad Martyn Jones o'r sedd cyn yr etholiad.. Collodd y sedd yn etholiad 2019 i'r Ceidwadwr Simon Baynes.

Daw Susan Elan Jones o Rosllannerchrugog yn wreiddiol, ac mae'n byw ar hyn o bryd ym Mhentre Bychan gerllaw. Astudiodd ym Mhrifysgol Bryste ac ym Mhrifysgol Caerdydd. Bu'n gweithio fel athrawes Saesneg yn Siapan am gyfnod ar ôl graddio, ac yna bu'n gweithio i elusennau am bymtheg mlynedd cyn cael ei hethol yn Aelod Seneddol.

Bu'n Ysgrifennydd Seneddol i Harriet Harman AS. Roedd yn aelod o'r Pwyllgor Materion Cymreig ac yn weithgar mewn grwpiau trawsbleidiol ar banelu coed, hen reilffyrdd, a dyfrffyrdd.

Mae'n siaradwraig Gymraeg ac yn ymgyrchydd dros y Gymraeg; yn ystod ei haraith gyntaf yn Nhŷ'r Cyffredin rhoddodd beth o hanes yr iaith i'w chyd-aelodau gan grybwyll y Welsh Not. Wrth ymhyfrydu yn y ffaith ei bod wedi gallu tyngu llw yn Gymraeg wrth ymuno â'r Senedd, talodd deyrnged i rai (gan gynnwys ei phennaeth pan oedd yn yr ysgol, Mrs Mair Miles Thomas) sydd wedi ymladd er mwyn sicrhau hawliau sifil i siaradwyr Cymraeg.

Mae wedi bod yn gefnogol i frwydr Cymdeithas yr Iaith i ddiogelu dyfodol S4C yn sgil bwriadau Llywodraeth bresennol y Deyrnas Unedig i roi'r sianel yng ngofal y BBC. Mae hefyd wedi galw ar ei phlaid ei hun i fod yn fwy parod i frwydro dros y Gymraeg fel y mae wedi brwydro dros achosion eraill ar hyd y blynyddoedd, gan ddadlau mai'r Blaid Lafur yw'r blaid naturiol i weithio dros achosion radical o'r fath.

Mae hi hefyd wedi dadlau dros gyhoeddi treuliau Aelodau Seneddol yn llawn. Caiff ei threuliau hi eu cyhoeddi ar ei gwefan yn fisol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Susan Elan Jones AS  gwefan swyddogol
*Susan Elan Jones Jones AS  proffil ar wefan y Blaid Lafur

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bryste
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Sgurr nan Fhir Duibhe

Mae **Spidean Coire nan Clach (Beinn Eighe) - Sgurr nan Fhir Duibhe**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Torridon i Loch Maree yn  Ucheldir yr Alban; .

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Murdo
Baner Cernyw

bawd|Baner Cernyw

Baner cenedlaethol Cernyw yw **Baner Cernyw** neu **Baner Sant Piran**. Mae Sant Piran (neu *Sant Peran*) yn un o ddau nawddsant Cernyw:  ar y cyd â Petroc. Dethlir ei ŵyl mabsant ar 5 Mawrth. Abad oedd Piran, o'r chweched ganrif, o dras Wyddelig (fel Ciarán - y 'P' Gymraeg yn troi yn 'C' Gwyddeleg).
bawd|chwith|Bechgyn yn gwisgo baner Cernyw amdanynt ar ddiwrnod cenedlaethol St Piran

Mae baner Piran yn groes wen ar gefndir du, gyda'r gwyn yn cynrychioli alcam/tun. Mewn chwedloniaeth Cernyweg, dywedir i'r Sant ddarganfod sut i greu tun, ac mai'r metal tawdd yw'r lliw du sydd yn y faner.

Cariwyd y faner hon gan filwyr o Gernyw ym Mrwydr Agincourt yn 1415.

Categori:Symbolau cenedlaethol Cernyw
Categori:Baneri yn ôl gwlad
Llinor ap Gwynedd

Actores o Gymraes yw **Llinor Wyn ap Gwynedd** (ganed 20 Mehefin 1974), sydd fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Gwyneth Jones yn opera sebon S4C *Pobol y Cwm*. Mae hefyd wedi ymddangos yn y rhaglen radio gysylltiedig, *Eileen*.

Ganed hi yng Nghrymych, Sir Benfro, ac mae'n chwaer i gitarydd y band o Awstralia, Pendulum, Peredur ap Gwynedd, a chwaraewr gîtar fâs y band Apollo 440, Rheinallt ap Gwynedd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Pobl o Sir Benfro
Peredur ap Gwynedd

Gitarydd o Gymru yw **Peredur Wyn ap Gwynedd** (ganed 17 Ebrill 1975), sy'n fwyaf adnabyddus am chwarae gyda'r band Awstralaidd Pendulum.

Ganed ym Mhontypŵl ac mae'n byw yn Llundain ar y hyn o bryd. Mae'n frawd i'r actores Llinor ap Gwynedd, a chwaraewr gîtar fâs y band Apollo 440, Rheinallt ap Gwynedd.

Roedd hefyd yn feirniad ar raglen deledu "Waw Ffactor" yn 2005. Mae wedi chwarae'r gîtar ar gyfer nifer o gerddorion adnabyddus megis Natalie Imbruglia, Norman Cook, Sophie Ellis Bextor a Mylène Farmer. Ymunodd â Pendulum yn 2006. Mae'n seiclwr brwd tebyg i'w frawd a mae'r ddau yn cyd-sylwebu ar raglenni S4C o'r Tour de France.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Gitaryddion o Gymru
Categori:Pobl o Dorfaen
Rheinallt ap Gwynedd

Gitarydd o Gymru yw **Rheinallt Wyn ap Gwynedd**, sy'n fwyaf adnabyddus am chwarae gyda'r band Apollo 440.

Mae'n frawd i'r actores Llinor ap Gwynedd, a'r gîtarydd, Peredur ap Gwynedd.
 
Mae wedi chwarae'r gîtar fâs ar gyfer nifer o gerddorion adnabyddus megis Richard Ashcroft a KT Tunstall. Ymddangosodd ar raglen *Ysgol Roc* S4C yn 2010. Mae'n seiclwr brwd tebyg i'w frawd a mae'r ddau yn cyd-sylwebu ar raglenni S4C o'r Tour de France.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Gitaryddion o Gymru
Anseriformes

Yr urdd o adar sy'n cynnwys elyrch, gwyddau a hwyaid yw **Anseriformes**. Heddiw, mae'r urdd yn cynnwys tua 170 o rywogaethau mewn tri theulu: Anhimidae (y sgrechwyr), Anseranatidae (y bioden-ŵydd) ac  Anatidae (y rhywogaethau eraill i gyd). Fe'u ceir ledled y byd ac eithrio Antarctica ac maent yn byw yn agos i ddŵr fel rheol.

Mae'n debyg fod sawl aderyn ffosilaidd anferth megis y diatrymas a'r mihirungs yn perthyn i'r Anseriformes hefyd.

[200px|chwith|bawd|[Sgrechiwr y De (*Chauna torquata*)]]

*
Anatidae

Y teulu o adar sy'n cynnwys elyrch, gwyddau a hwyaid yw **Anatidae**. Mae'n cynnwys mwy na 160 o rywogaethau a geir mewn gwlyptiroedd ledled y byd ac eithrio Antarctica. Maent yn bwydo ar amrywiaeth fawr o blanhigion ac anifeiliaid megis pysgod, molysgiaid a chramenogion. Maent yn adar eitha mawr sy'n amrywio o 30 i 150&nbsp;cm o ran maint. Mae ganddynt draed gweog, gwddf hir a phig wastad.

## Cyfeiriadau
* *The New Encyclopedia of Birds*, gol. Christopher Perrins (Rhydychen: Oxford University Press, 2004)

Categori:Anseriformes
Apollo 440

Band Seisnig yw **Apollo 440** (a adnabyddir hefyd fel **Apollo Four Forty** neu **@440**), a ffurfiwyd yn Lerpwl ym 1990. Mae Apollo 440 wedi ysgrifennu, recordio a chynhyrchu pedwar albwm, yn ogystal â chydweithio gydag artistiaid eraill a chynhyrchu eu gwaith, eu hail-gymysgu fel Apollo 440 ac fel eu alter-ego Stealth Sonic Orchestra, yn ogystal â chreu cerddoriaeth ar gyfer ffilm, teledu, hysbysebion ac amlgyfryngau. Yn ystod yr 11 mlynedd y buont ar label Sony, 1993–2004, cawsont 11 o senglau yn 40 uchaf siartiau'r Deyrnas Unedig, 3 yn y 10 uchaf ac ymddangosont yn y siartiau'n fyd eang.

Daw'r enw o'r duw Groegaidd Apollo ac amledd traw cyngherddol — y nodyn A ar 440 Hz, a ddynodir yn aml fel "A440", a'r samplydd Sequential Circuits, y Studio 440.

## Disgograffi
### Albymau
* *Millennium Fever* (1995)
* *Electro Glide in Blue* (1997) #62 DU 
* ''Gettin' High on Your Own Supply* (1999) #20 DU
* *Dude Descending a Staircase* (2003)
* *The Future's What It Used To Be'' (2011)

### Senglau
* "Lolita" (1991)
* "Destiny" (1991)
* "Blackout" (1992)
* "Rumble EP" (1993)
* "Astral America" (1994) #36 DU
* "Liquid Cool" (1994) #35 DU
* "(Don't Fear) The Reaper" (1995) #35 DU
* "Krupa" (1996) #23 DU
* "Ain't Talkin' 'bout Dub" (1997) #7 DU
* "Raw Power" (1997) #32 DU
* "Carrera Rapida" (1997)
* "Rendez-Vous 98" (gyda Jean Michel Jarre; 1998) #12 DU
* "Lost in Space" (1998) #4 DU
* "Stop the Rock" (1999) #10 DU
* "Heart Go Boom" (1999) #57 DU
* "Cold Rock The Mic / Crazee Horse" (2000) (promo yn unig)
* "Charlie's Angels 2000" (2000) #29 DU
* "Say What?" (gyda 28 Days; 2001) #23 Awstralia
* "Dude Descending A Staircase" (feat. The Beatnuts; 2003) #58 DU

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*The Stealthography

Categori:Sefydliadau 1990
Categori:Bandiau Seisnig
Pendulum (band)

Band drwm a bâs a roc trydanol Awstralaidd yw **Pendulum**, a sefydlwyd yn Perth yn 2002 gan Rob Swire, Gareth McGrillen a Paul Harding.

Roedd Swire a McGrillen gynt yn aelodau o'r band roc Xygen. Wedi clywed y trac "Messiah" gan Konflict mewn clwb nos, cawsont eu hysbrydoli i arbrofi gyda cherddoriaeth drwm a bâs. Sefydlont Pendulum gyda Harding, a oedd yn DJ profiadol ym maes drwm a bâs. Symudodd y band i'r Deyrnas Unedig yn 2003.

## Aelodau
*Rob Swire – llais, synth, cynhyrchydd (2002–)
*Peredur ap Gwynedd – gîtar (2006–present)
*Gareth McGrillen – gîtar fâs, llais cefndirol, DJ (2002–)
*Kevin "K.J." Sawka – drymiau (2009–)
*Paul "El Hornet" Harding – DJ (2002–)
*Ben "The Verse" Mount – MC (2006–)

;Cyn-aelodau
*Paul Kodish – drymiau (2006–2009)

## Disgograffi
**Hold Your Colour* (2005)
**In Silico* (2008)
**Immersion* (2010)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Sefydliadau 2002
Categori:Bandiau Awstralaidd
Baosbheinn - Creag an Fhithich

Mae **Baosbheinn - Creag an Fhithich**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Torridon i Loch Maree yn Ucheldir yr Alban; . Y fam-fynydd yw Baosbheinn.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Corbett
Post Gwyn

Mae **Post Gwyn** yn gopa mynydd a geir yn y Berwyn, i'r gogledd o Langynog, Powys, rhwng y Bala a'r Trallwng; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 605 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 665 metr (2182 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon Hewitt
London Review of Books

Cylchgrawn llên yw'r ***London Review of Books*** (neu ***LRB***) a gyhoeddir pob pythefnos yn y Deyrnas Unedig, sy'n cynnwys erthyglau beirniadol ac adolygiadau o lyfrau yn yr iaith Saesneg.

## Gweler hefyd 
* *The New York Review of Books*

## Dolen allanol 
* 

Categori:Beirniadaeth lenyddol Saesneg yn y Deyrnas Unedig
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Cylchgronau Saesneg Lloegr
Categori:Sefydliadau 1979
Ysgol Gynradd Gymunedol Aberporth

Ysgol gynradd gymunedol Gymraeg yw **Ysgol Gynradd Gymunedol Aberporth**, a leolir ym mhentref Aber-porth, Ceredigion.

Roedd 122 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol yn 2013. Dim ond 12% o'r disgyblion ddaeth o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith (lawr o 16% yn 2007). Roedd yng nghategori A/B yn ôl polisi iaith yr Awdurdod Addysg Lleol yn 2001, ond erbyn 2007, roedd wedi newid i fod yn ysgol categori A, gan olygu mai Cymraeg yw prif iaith addysgu'r ysgol bellach.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Aber-porth
Aberporth
Aberporth
Ysgol Gymunedol Beulah

Ysgol gynradd gymunedol Gymraeg yw **Ysgol Gymunedol Beulah**, a leolir ym mhentref Beulah, Ceredigion.

Roedd 25 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol yn 2007. Dim ond tua 25% o'r disgyblion ddaeth o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith, ond siaradai 79% ohonynt y Gymraeg i safon iaith gyntaf. Mae'r ysgol yng nghategori A yn ôl polisi iaith yr Awdurdod Addysg Lleol, gan olygu mai Cymraeg yw prif iaith addysgu'r ysgol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Beulah, Ceredigion
Beulah
Beulah
Ysgol Gynradd Aberteifi

Ysgol gynradd gymunedol ddwyieithog yw **Ysgol Gynradd Aberteifi**, a leolir yng nghanol tref Aberteifi, Ceredigion. Sefydlwyd ar ei ffurf bresennol yn 2008, wedi uniad Ysgol y Plant Bach Aberteifi ac Ysgol Iau Aberteifi, gan barhau i ddefnyddio hen adeiladau'r ddwy ysgol.

Roedd 308 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol yn 2010. Dim ond 13% o'r disgyblion ddaeth o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith. Cymraeg yw cyfrwng yr addysg hyd 5 oed, yna rhannir yr ysgol yn ddau ffrwd, un cyfrwng Saesneg gyda 5 dosbarth, ac un cyfrwng Gymraeg gyda 6 dosbarth.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Aberteifi
Aberteifi
Aberteifi
Categori:Sefydliadau 2008
Rhydiwr

Grŵp mawr o adar sy'n perthyn i'r urdd Charadriiformes yw **rhydwyr** (hefyd **rhydyddion**, **adar rhydiol** neu **adar hirgoes**). Mae tua 230 o rywogaethau o rydwyr; mae'r mwyafrif ohonynt yn byw ar hyd y glannau neu mewn corsydd. Mae ganddynt goesau a phigau hirion. Maent yn bwydo ar infertebratau bach megis pryfed, llyngyr, cramenogion a molysgiaid gan amlaf.

[250px|chwith|bawd|[Gylfinir (*Numenius arquata*)]]

## Teuluoedd
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25978 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
*
Tudur

Gall **Tudur** gyfeirio at:

## Pobl
*Tudur ab Ednyfed (fl. c. 1220 - 1278) 
*Goronwy ap Tudur Fychan (?-1392)
*Tudur ap Gruffudd, neu Tudur ap Gruffudd Fychan (c. 1357 - 1405), brawd Owain Glyn Dŵr 
*Siasbar Tudur (tua 1431 –1495) 
*Owain Tudur (1400 – 1461)
*Edmwnd Tudur (1430 – 1456), mab Owain Tudur, tad Harri VII, brenin Lloegr 
*Harri Tudur, brenin Lloegr 
*Marged Tudur, merch  Harri VII, 
*Arthur Tudur (20 Medi , 1486 - 2 Ebrill , 1502 ), mab Harri VII 
*Tudur Hen, neu Tudur ap Goronwy (bu farw 1311), mab Goronwy ab Ednyfed
*Tudur Fychan, neu Tudur ap Goronwy (bu farw 1367)
*Tudur Aled (c. 1465 - c. 1525 ), bardd
*Siôn Tudur (cyn 1530 - 1602 ) bardd
*R. Tudur Jones (1921 –1998)

## Lleoedd
*Pandy Tudur, sir Conwy

## Gweler hefyd
*Goronwy ap Tudur
*Tuduriaid
Brwydr Saint-Aubin-du-Cormier (1488)

Ymladdwyd  **Brwydr Saint-Aubin-du-Cormier (1488)** rhwng Francis II, Dug Llydaw a Louis XI, brenin Ffrainc ar 28 Gorffennaf 1488. Dyma Gilmeri'r Llydawr. Trechwyd Francis a throsglwyddwyd ei unig ferch Anna, Duges Llydaw i Frenin Ffrainc i'w phriodi yn ôl ei fympwy. Rhoddodd hi i'w fab Charles VIII.

Dywedodd Leon Meur, "Brwydr Saint-Aubin oedd cnul marwolaeth Llydaw Rydd." Yn 2001, bu'n rhaid i awdurdodau yn Llydaw roi'i gorau i'w cynlluniau i gladdu sbwriel ar y safle oherwydd maint y brotest yn erbyn gwneud hyn gan genedlaetholwyr Llydewig.

## Delweddau

Delwedd:Canton de St-Aubin-du-Cormier(Position).PNG|Lleoliad maes y gad.
Delwedd:Armoiries Bretagne - Arms of Brittany.svg|Arfbais Francis II, Dug Llydaw

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Llydaw
Categori:Cenedlaetholdeb Llydewig
Beinn Dearg - Carn na Feola

Mae **Beinn Dearg - Carn na Feola**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Torridon i Loch Maree yn  Ucheldir yr Alban; . Y fam-fynydd yw Beinn Dearg.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of CorbettHuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Hump
Categori:Copaon Corbett
Categori:Copaon Graham
Ffransis I, Dug Llydaw

Dug neu frenin Llydaw oedd **Ffransis I** (; ; 14 Mai 1414 – 18 Gorffennaf 1450). Roedd yn Ddug Llydaw rhwng 1442 a'i farwolaeth yn 1450. Roedd yn fab i Siôn V ().

Roedd yn dad i:
* Marged o Lydaw (Marc'harid Breizh) (1443–1469).
* Mari o Lydaw (Mari a Vreizh) (1444–1506).

Bu farw yn Kastell an Erminig/Château de l'Hermine. Ei etifedd oedd Pedr II, Dug Llydaw.

Categori:Genedigaethau 1414
Categori:Marwolaethau 1450
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Ysgol Uwchradd Aberteifi

Ysgol gyfun ddwyieithog a leolir yn Aberteifi, Ceredigion yw **Ysgol Uwchradd Aberteifi**.

Sefydlwyd yr ysgol ym 1898, ac mae'r adeilad gwreiddiol yn parhau  gael ei ddefnyddio ynghyd â rhai newydd.

Yn 2015, roedd 528 o ddisgyblion yn yr ysgol. Daeth 35% o'r disgyblion o gartrefi lle mai'r Gymraeg oedd y brif iaith, gyda 52% o'r holl disgyblion yn siarad yr iaith i safon iaith gyntaf.

## Talgylch
Rhestrir isod yr ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol:
*Ysgol Gynradd Aberporth
*Ysgol Gynradd Aberteifi
*Ysgol Gynradd Beulah
*Ysgol Gynradd Blaenporth
*Ysgol Gynradd Cenarth
*Ysgol Gynradd Glynarthen
*Ysgol Gynradd Llechryd
*Ysgol Gynradd Penparc
*Ysgol Gynradd Pontgarreg
*Ysgol Gynradd Llandudoch
*Ysgol Gynradd Eglwyswrw
*Ysgol Gynradd Cilgerran

## Cyn-ddisgyblion o nôd
*Anwen Francis - awdures plant
*Meleri Wyn James - awdures
*Ceri Wyn Jones - bardd, golygydd, athro

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Aberteifi
Aberteifi
Aberteifi
Categori:Sefydliadau 1898
Pedr II, Dug Llydaw

Dug Llydaw oedd **Pedr II** (neu yn Llydaweg: **Pêr II**; Ffrangeg: **Pierre II**) (1418 – 1457, Naoned (*Nantes*)) rhwng 1450 a'i farwolaeth yn 1457. Roedd yn fab i Sion VI, Dug Llydaw a Siwan o Valois. Yn 1442, priododd Françoise d'Amboise (m. 1485) ond ni chawsant blant.

Bu farw yn sydyn ym Medi 1457. Ei olynydd oedd ei ewythr Arthur III, Dug Llydaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1418
Categori:Marwolaethau 1457
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Cytundeb Chateaubriant

Roedd **Cytundeb Chateaubriant**, a arwyddwyd yn 1487 gan Francis II, Dug Llydaw a Louis XI, brenin Ffrainc yn cadarnhau statws Llydaw fel gwlad annibynnol.

## Gweler hefyd 
*Brwydr Saint-Aubin-du-Cormier (1488)

Categori:Hanes Llydaw
Categori:Cenedlaetholdeb Llydewig
Chateaubriant
Ysgol Gynradd Cilgerran

Ysgol gynradd wirfoddol reoledig yw **Ysgol Gymunedol Cilgerran**, a leolir ym mhentref Cilgerran, Ceredigion. Mae'n ysgol Gristnogol sy'n gysylltiedig â'r Eglwys yng Nghymru. Ysgol ddwyieithog yw hi, felly Cymraeg yw prif iaith yr addysg yn yr ysgol. Sefydlwyd yr ysgol ym 1845.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Cilgerran
Cilgerran
Categori:Sefydliadau 1845
Graddau Mickey Mouse

Term difrïol a ddefnyddir yn y Deyrnas Unedig yw **graddau Mickey Mouse** (Saesneg: *Mickey Mouse degrees*) sy'n cyfeirio at raddau prifysgol a ystyrid yn ddi-werth neu'n amherthnasol. Mae'n gasair sy'n defnyddio enw'r cymeriad Mickey Mouse mewn ffordd sarhaus. Defnyddir yn amlaf gan bapurau newydd tabloid.

Un o'r pynciau a ddisgrifir yn amlaf gan y term yw astudiaethau cyfryngau. Mae cyrsiau galwedigaethol, megis rheolaeth golff a gwyddor syrffio, yn cael eu gweld yn llai ddeallusol ac ysgolheigaidd na chyrsiau traddodiadol. Cyhuddir y prifysgolion newydd, yn enwedig y cyn-golegau polytechnig, yn aml o addysgu cyrsiau Mickey Mouse. Mae'r cysyniad o raddau Mickey Mouse yn debyg i'r feirniadaeth o "ddewisiadau hawdd" (Saesneg: *soft options*) mewn cyrsiau Safon Uwch.

Yn yr Unol Daleithiau, *underwater basket weaving* yw'r term a ddefnyddir (yn llythrennol "gwehyddu basgedi dan ddŵr").

## Gweler hefyd 
* Chwyddiant academaidd
* Melin ddiplomau

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau difrïol
Mickey Mouse
Bristol City F.C.

Mae **Bristol City Football Club** (), a elwir yn gyffredin yn **Bristol City** neu **Bryste** yn Gymraeg (), yn un o ddau glwb o Fryste sy'n chwarae ym mhrif adrannau Lloegr.


Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Phil Silvers

[bawd|280px|Phil Silvers yn ''[It's a Mad, Mad, Mad, Mad World'']]
Difyrrwr ac actor comedi o Americanwr oedd **Phil Silvers** (11 Mai 1911 – 1 Tachwedd 1985) sy'n enwocaf am chwarae Sergeant Bilko yn *The Phil Silvers Show* yn y 1950au.

Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Perfformwyr vaudeville
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Rwsiaidd
Stanley Kramer

Cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilmo'r Unol Daleithiau oedd **Stanley Earl Kramer** (29 Medi 1913 – 19 Chwefror 2001). Ymhlith ei ffilmiau enwocaf yw  *The Defiant Ones* (1958), *On the Beach* (1959), *Inherit the Wind* (1960), *Judgment at Nuremberg* (1961), ''It's a Mad, Mad, Mad, Mad World* (1963), *Ship of Fools* (1965) a *Guess Who's Coming to Dinner'' (1967).

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Pobl o Manhattan
Spencer Tracy

Actor ffilm a theatr o'r Unol Daleithiau oedd **Spencer Bonaventure Tracy** (5 Ebrill 1900 – 10 Mehefin 1967).

Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Pobl o Wisconsin
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Meall Tionail

Mae **Carn an Fhidhleir - Meall Tionail**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn  Ucheldir yr Alban; .

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Corbett
Burt Lancaster

Actor ffilm  o'r Unol Daleithiau oedd **Burton Stephen "Burt" Lancaster** (2 Tachwedd 1913 – 20 Hydref 1994).

Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Anffyddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Perfformwyr vaudeville
Categori:Pobl a aned ym Manhattan
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Ymgyrchwyr o'r Unol Daleithiau
Dosbarth gweithiol

[bawd|dde|200px|Gweithwyr ar linell gynhyrchu [Volkswagen yn Wolfsburg, Gorllewin yr Almaen, 1973]]
Term a ddefnyddir yn y gwyddorau cymdeithasol ac mewn sgyrsiau cyffredinol i ddisgrifio pobl sy'n gweithio mewn swyddi rhesi isel (yn ôl sgìl, addysg a chyflogau is) ydy **dosbarth gweithiol**. Yn aml fe'i defnyddir i ddisgrifio pobl ddi-waith neu'r rheiny sy'n derbyn cyflogau sy'n is na'r cyfartaledd cenedlaethol. Ceir dosbarthiadau gweithiol yn bennaf mewn economïau sydd wedi'u diwydianeiddio ac mewn ardaloedd trefol gwledydd sydd heb eu diwydianeiddio.

Categori:Sosialaeth
Gweithiol
Categori:Llafur
Categori:Marcsiaeth
Categori:Damcaniaethau Marcsaidd
Oliver! (sioe gerdd)

Sioe gerdd Brydeinig ydy ***Oliver!***. Ysgrifennwyd y gerddoriaeth a'r geiriau gan Lionel Bart. Seiliwyd y sioe ar y nofel *Oliver Twist* gan Charles Dickens.

Cafodd y sioe ei noson agoriadol yn West End Llundain yn 1960, a gwnaed cynhyrchiad Broadway ohono yn 1963. Ers hynny mae'r sioe wedi bod ar daith ac wedi cael ei hadfywio droeon. Cafodd ei wneud yn ffilm gerddorol yn 1968. Gwelwyd y sioe yn cael ei hadfywio yn Llundain rhwng 1994-1998 ac eto rhwng 2008-2011.

Categori:Sioeau cerdd 1960
Aderyn ysglyfaethus

[250px|de|bawd|[Eryr moel (*Haliaeetus leucocephalus*)]]
[200px|de|bawd|[Tylluan wen (*Tyto alba*)]]
Aderyn cigysol yw **aderyn ysglyfaethus** (hefyd **aderyn rheibus** neu **aderyn rheibiol**), sy'n bwydo'n gyfan gwbl neu'n bennaf ar gig a gymerir drwy hela neu fel celanedd. Mae gan adar ysglyfaethus big fachog, crafangau cryf a golwg ardderchog. Mae'r term yn cynnwys gweilch, eryrod, fwlturiaid, hebogiaid a'u perthnasau. Weithiau, ystyrir tylluanod yn adar ysglyfaethus hefyd er nad ydynt yn perthyn i'r lleill.

## Dosbarthiad
Dosberthir y pum teulu o adar ysglyfaethus dyddiol mewn un urdd, *Falconiformes*, yn draddodiadol. Mae rhai tacsonomyddion yn cydnabod un neu ddwy urdd ychwanegol, *Cathartiformes* ac *Accipitriformes*.
**Cathartidae*: fwlturiaid y Byd Newydd
**Sagittariidae*: aderyn y cwils
**Pandionidae*: gwalch y pysgod
**Accipitridae*: gweilch, eryrod, bodaod, barcutiaid a fwlturiaid yr Hen Fyd
**Falconidae*: hebogiaid, hebogiaid coed a characaraod
**Cariamidae*: seriemaid

Mae'r dau deulu o dylluanod yn perthyn i urdd y *Strigiformes*.
**Tytonidae*: tylluanod gwynion
**Strigidae*: tylluanod eraill

## Dolenni allanol
*  Global Raptor Information Network 

*
Ynysoedd Hawaii

Ynysfor yng Ngogledd y Cefnfor Tawel yw **Ynysoedd Hawaii** (Hawäieg: *Mokupuni o Hawai‘i*) sy'n cynnwys wyth prif ynys, nifer o atolau, nifer o ynysigau llai, a morfynyddoedd. Ac eithrio Midway, sydd yn diriogaeth anghorfforedig o'r Unol Daleithiau, mae Ynysoed Hawaii yn ffurfio Hawaii, un o daleithiau'r Unol Daleithiau. Hen enw'r ynysfor oedd Ynysoedd Sandwich, enw a roddwyd gan y fforiwr James Cook.

Categori:Daearyddiaeth Hawaii
Hawaii

Hawaii
Hawaii
Hawaii (ynys)

[bawd|Map [topograffeg|topograffig o ynys Hawaii]]
Ynys folcanig yng Ngogledd y Cefnfor Tawel yw **Hawaii** neu **Ynys Hawaii** sydd yn ynys fwyaf Ynysoedd Hawaii ac ynys fwyaf Hawaii, talaith yr Unol Daleithiau.

Categori:Ynysoedd Hawaii
Hawaieg

Iaith Bolynesaidd yw **Hawaieg** (Hawäieg: *ʻŌlelo Hawaiʻi*) sy'n cymryd ei henw o ynys Hawaii, yr ynys fwyaf yn Ynysoedd Hawaii yng Ngogledd y Cefnfor Tawel lle datblygodd yr iaith. Ynghyd â'r Saesneg, Hawaieg yw iaith swyddogol y dalaith Americanaidd Hawaii.

Mae'n perthyn i'r ieithoedd Tahitïeg, Rarotongeg, Maorieg, a Marceseg .


Categori:Hawaii
Categori:Ieithoedd Awstronesaidd
Categori:Ieithoedd yr Unol Daleithiau
Y Corfflu Heddwch

Rhaglen wirfoddol ac asiantaeth lywodraethol a redir gan lywodraeth yr Unol Daleithiau yw'r **Corfflu Heddwch** (Saesneg: *Peace Corps*). Mae ganddo dair amcan: darparu cymorth technegol, helpu pobl y tu allan i'r Unol Daleithiau i ddeall diwylliant Americanaidd, a helpu Americanwyr i ddeall diwylliannau gwledydd eraill. Fe'i sefydlwyd ym 1961, yn ystod arlywyddiaeth John F. Kennedy, a Sargent Shriver oedd cyfarwyddwr cyntaf y rhaglen.

## Dolen allanol 
*  

Categori:Asiantaethau llywodraeth yr Unol Daleithiau
Categori:Mudiadau gwirfoddol
Categori:Sefydliadau 1961
New York Yankees

bawd|Logo'r Yankees

Tîm pêl-fas o ddinas Efrog Newydd, Unol Daleithiau yw'r **Yankees**. Maen nhw'n chwarae yn y Yankee Stadium.


Categori:Chwaraeon yn Efrog Newydd
Categori:Dinas Efrog Newydd
Categori:Timau pêl-fas yr Unol Daleithiau
Terfan (mathemateg)

Ym mathemateg, mae'r cysyniad o **derfyn** neu **derfan** yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio gwerth ffwythiant neu ddilyniant sy'n agosáu at ryw werth. Mae terfynau yn hanfodol i galcwlws (a dadansoddi mathemategol yn gyffredinol) ac maent yn cael eu defnyddio i ddiffinio parhad, deilliadau, ac integrynnau.

Y nodiant arferol a ddefnyddir ydyw:

: \lim_{n \to c}f(n) = L 

Hynny yw, mae gwerth y ffwythiant *f*(*x*) yn agosáu at derfan (*lim*) *L*, wrth i werth y mewnbwn *x* agosáu at *c*. Mae'r cysyniad o derfyn yn bwysig gan ei fod yn dangos ymddygiad ffwythiant yn agos iawn at *L*, hyd yn oed os nad yw'r ffwythiant wedi'i ddiffinio pan fo *x* = *c*.

Mae'r ffaith fod y ffwythiant  yn agosáu at derfan  wrth i  agosáu at , weithiau'n cael ei ddynodi gyda saeth (dde) (→), fel hyn:

:f(n) \to L \ .

Categori:Calcwlws
Categori:Dadansoddi
Categori:Topoleg
Crungie Clach

Mae **Crungie Clach**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Pitlochry i Braemar a Blairgowrie yn  Ucheldir yr Alban; .

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Corbett
Categori:Copaon Graham