open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bacha Hi O'Ma

Rhaglen adloniant ar S4C oedd '''''Bacha Hi O'Ma''''' wedi ei gyflwyno gan Alwyn Siôn. Roedd y sioe yn paru merched a bechgyn wrth i'r naill a'r llall ateb cwestiynau, gydag un cwpl yn ennill y gystadleuaeth i fynd am bryd o fwyd rhamantaidd.

Cynhyrchwyd y rhaglen gan Teledu'r Tir Glas (Antena erbyn hyn). Darlledwyd chwe chyfres rhwng 1991 a 1997.

## Fformat
Yn y rhan gyntaf, byddai tair merch yn cystadlu am dri dyn. Roedd y dynion wedi ei "bachu" ar drofwrdd a fyddai'n troi yn araf. Roedd yn rhaid i'r ferch ddewis dyn drwy wasgu ei seiniwr wrth i'w dewis ddod i'r golwg, a byddai'n rhaid ateb cwestiwn yn gywir er mwyn cadw ei 'bachiad'. Unwaith i'r tair merch wneud eu dewis, byddai un dyn ar ôl.

Yn dilyn hyn, byddai cwis rhwng y tair merch, ac o ateb cwestiwn yn gywir, gallai'r ferch ddewis ffeirio ei dyn hi am un o'r lleill. O gael ateb anghywir, byddai Alwyn yn cyfnewid dau ddyn o'i ddewis ef. Ar ddiwedd y cwis hwn, roedd tri phâr wedi eu dewis a byddai'r gynulleidfa stiwdio yn pleidleisio ar bwy oedden nhw'n ystyried y cwpl gorau. Byddai'r enillydd yn mynd i'r rownd derfynol.

Yn ail hanner y sioe, roedd tri dyn nawr yn cael dewis o'r trofwrdd, gyda'r merched yn eistedd mewn cadeiriau gwiail yn hongian o'r bachau, yn ogystal ag un dyn anffodus na ddewiswyd o'r rownd gyntaf. Eto, roedd yn rhaid gwasgu'r seiniwr i ddewis merch, ac ateb cwestiwn yn gywir er mwyn 'bachu'. Gallai gam-amseru gwasgu'r botwm olygu dewis y dyn gan gamgymeriad, oedd yn peri difyrrwch mawr i'r gynulleidfa. Wedi ffurfio tri phâr, byddai'r dyn olaf yn gorfod "bachu hi o 'ma".

Byddai'r cwis yn parhau rhwng y tri phâr gyda'r merched yn cael eu symud o gwmpas. Ar y diwedd, byddai pleidlais y gynulleidfa yn dewis y cwpl i fynd ymlaen i'r rownd derfynol.

Roedd y rownd derfynol yn her 'curiad calon'. Roedd y ddau bâr wedi eu clymu gyda'i gilydd ac roedd yn rhaid iddynt redeg lawr y grisiau i gyrraedd seiniwr ar y gwaelod, tra bod Alwyn yn gofyn cwestiwn. Byddai ateb cywir yn golygu gallai'r cwpl ddringo'r grisiau eto, wrth i'r cwestiynau barhau. Ar ddiwedd yr amser, y cwpl ar ben y grisiau byddai'n ennill. Roedd atebion cywir yn y rownd derfynol yn ennill arian a byddai'r pâr buddugol yn cadw'r arian ac yn cael mynd am bryd o fwyd rhamantus mewn bwyty. Byddai cyplau yn dychwelyd ar ddiwedd y gyfres gyda'r pâr buddugol yn ennill gwyliau i'r Caribî.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu adloniant
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1991
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1997
Symbol Schläfli

gyda Symbol Schläfli **{5,3}**, gyda 3 pentagon o amgylch pob fertig.]]
Mewn geometreg, mae **symbol Schläfli** yn nodiant mathemategol e.e. {p,q,r,...}, sy'n diffinio polytopau a brithweithiau. Fe'i enwir ar ôl y mathemategydd o'r Swistir Ludwig Schläfli, a dorrodd dir newydd ym myd geometreg a meysydd eraill.

Mae'r symbol yn un ailadroddus, gan ddechrau gyda *{p}* am y polygonau rheolaidd amgrwm gydag ochrau-*p*. Er enghraifft, {3} yw'r triongl hafalochrog, {4} yw sgwâr, {5} yw'r pentagon rheolaidd amgwm ayb. Nid yw polygonau serenog yn amgrwm, ac felly cant eu dynodi gyda symbolau  Schläfli {*p*/*q*} sy'n cynnwys ffracsiynau anostyngadwy *p*/*q*, lle mae *p* yn dynodi nifer y fertigau e.e. {5/2} yw'r pentagram.

Cynrychiolir y polyhedron rheolaid sydd a *q* o arwynebau gydag ochrau-*p* o gwmpas pob fertig gan {p,q} e.e. mae gan y ciwb 3 sgwâr o gwmpas pob fertig, ac fei'i cynrychiolir gan {4,3}.

Mae'r polytop 4-dimensiwn gydag *r* cell polyhedral {p,q} o gwmpas pob ymyl yn cael ei gynrychioli gan {p,q,r} e.e. mae gan y teseract, {4,3,3}, 3 ciwb, {4,3}, o gwmpas pob ymyl.
bawd|700px|canol|Polygonau rheolidd a pholygonau serenog, gyda rhwng 3 a 12 fertig, a'u symbolau Schläfli.

Yn gyffredinol, mae gan y polytop rheolaidd {p,q,r,...,y,z} y nifer *z* {p,q,r,...,y} o ffasedau o gwmpas pob pigyn (fertig mewn polyhedron), ymyl mewn polytyp-4, arwyneb mewn polytyp-5, cell mewn polytyp-6 ac arwyneb mewn polytyp-n.

## Cyfeiriadau
Categori:Nodiant mathemategol
Shotolau

Rhaglen deledu gystadleuol ar S4C oedd ***Shotolau***. Byddai dau dîm o saethwyr yn cystadlu drwy saethu colomennod clai liw nos. Cyflwynydd y sioe oedd Emyr Davies.

Roedd targed wedi ei oleuo wedi ei rannu i 12 cylchran, gyda mwy o bwyntiau ar gael wrth saethu ynghynt (lle byddai'r golomen clai yn hedfan yn gyflymach). Roedd y tîmau yn cynnwys enwogion Cymru ynghyd â saethwr proffesiynol. Roedd rhai o'r capteiniaid cynnar yn cynnwys Ray Gravell, Gerallt Lloyd Owen a Geraint Griffiths.

Dyfeisiwyd y gêm yn yr Alban fel modd newydd o fwynhau y gamp o saethu colomennod clai. Datblygwyd y fformat ar gyfer rhaglen deledu *Starshot* a gynhyrchwyd ar gyfer BBC Two yn 1987. Canslwyd y gyfres honno ar ôl yr ail raglen wedi Cyflafan Hungerford ond fe ddychwelodd ar sianel ESPN yn 1988. Yn 1991 cynhyrchwyd sawl cyfres Gymraeg gan Uned Hel Straeon.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Torri Gwynt

Rhaglen gomedi oedd ***Torri Gwynt*** a ddarlledwyd yn wreiddiol ar S4C rhwng 1983 ac 1987. Prif berfformiwr y sioe oedd Dewi Pws ynghyd a'i gyd-berfformwyr rheolaidd Nia Caron, Gareth Lewis a William Thomas. Roedd y gyfres yn cynnwys nifer o sgetsus deifiol, dwl a dychanol gyda chymeriadau selog fel 'Ricky Hoyw', 'Vic a Mansel', 'Elfed Celt' a theulu 66 Chemical Gardens. Cynhyrchwyd y gyfres gan HTV Cymru.

Un o gymeriadau mwyaf cofiadwy y gyfres oedd Ricky Hoyw, canwr gwallt euraidd mewn crysau blodeuog a'i frest flewog agored, yn canu caneuon serch a oedd yn gyfieithiadau Cymraeg (gwael) o ganeuon Saesneg. Roedd y chwaer rhaglen ***Rhagor o Wynt*** yn ddrama gomedi gyda'r un perfformwyr craidd ac yn gyfle i adrodd storiau hirach dros hanner awr - darlledwyd hwn rhwng 1986 ac 1989.

Mae'r gyfres yn cael ei hystyried yn un o glasuron comedi Cymraeg ac wedi eu ail-ddarlledu sawl gwaith ar S4C. Creuwyd sawl ymadrodd adnabyddus gan gymeriadau y rhaglen yn cynnwys "Blydi static!", "Odw glei", "Teli-fision".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Caneuon Ricky Hoyw ar YouTube

Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu comedi
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1983
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1987
Hyperbola

bawd|150px|Mae'r hyperbola yn gromlin agored gyda dwy gangen; mae'n gymesur ym mhob ffordd.
Mewn mathemateg, mae **hyperbola** (lluosog: **hyperbolâu**) yn fath o gromlin llyfn sy'n gorwedd mewn plân, wedi'i ddiffinio gan ei nodweddion geometrig neu gan hafaliadau. Mae ganddo ddwy ran, a elwir yn "gydrannau neu ganghennau cysylltiedig".
[300px|bawd|chwith|Gwahanol fathau o drychiadau conig:
1. [Parabola
2. Cylch ac elíps
3. Hyperbola]]

Mae'r hyperbola yn un o'r tri math o drychiad conig, a ffurfiwyd gan groestoriad plân a chôn dwbl. Ceir dau drychiad arall, sef y parabola a'r elíps.

Os yw'r plân yn croestori drwy ddau hanner y côn dwbl, ond nid yw'n mynd trwy apig y conau, yna mae'r conig yn hyperbola .

Maen'r hyperbola i'w gael mewn sawl lle:
* y gromlin sy'n cynrychioli'r ffwythiant f(x) = 1/x yn y system gyfesurynnol Cartesaidd.
* llwybr cysgod yr haul ar gloc haul
* llwybr llong ofod wrth gylchdroi (drwy gymorth sdisgyrchiant) mewn bwa o amgylch planed
* taith neu wasgariad gronyn isatomig, a gaiff ei wrthyrru

Mae gan bob cangen o'r hyperbola ddwy fraich sy'n sythu (yn dod yn fwy syth; cromlin is) wrth fynd ymhellach o ganol yr hyperbola.

## Geirdarddiad
Mae'r gair "hyperbola" yn tarddu o'r Groeg ὑπερβολή, sef "gormod"; fe'i defnyddir hefyd yn Saesneg mewn gair arall, sy'n perthyn yn agos i hyperbola, sef *"hyperbole"* (gormodiaith).

Disgrifiwyd yr hyperbola yn gyntaf gan Menaechmus (Μέναιχμος, 380–320 CC)ond bu'n rhaid aros tan Apollonius o Berga (c. 2g CC cyn bathu'r term.

## Diffiniad o'r hyperbola fel locws pwyntiau 

Hyperbel-def-e.svg|Hyperbola: diffiniad drwy bellter y pwyntiau i ddau bwynt sefydlog (y *foci*)
Hyperbel-def-dc.svg|Hyperbola: diffiniad drwy gylch

O fewn geometreg, gellir diffinio'r hyperbola fel set o bwyntiau (locws y pwyntiau) ar blân Ewclidaidd:
* Set o bwyntiau yw'r **hyperbola**, ac i bob pwynt P o'r set, mae gwahaniaeth y pellter absoliwt |PF_1|,\ |PF_2| i ddau bwynt sefydlog F_1,F_2 (y *foci*), yn gyson, ac a ddynodir fel arfer gan 2a, \ a>0\ :

:H = \{P \mid ||PF_2| - |PF_1 || = 2a \}\ .

Gelwir canolbwynt M y segment-linell sy'n ymuno â'r ffocws yn 'ganol' yr hyperbola. Gelwir y linell drwy'r ffocws yn 'echelin fawr' (*major axis*). Mae'n cynnwys y 'fertigau' V_1,V_2, sydd â pellter a i'r canol. Gelwir y pellter c o'r ffocws i'r canol yn 'bellter ffocal'.

## Cyfeiriadau
Categori:Cromlinau
Categori:Cromlinau algebraidd
Categori:Geometreg ddadansoddol
Categori:Trychiadau conig
Effaith cynhysgaeth

Mewn seicoleg ac economeg ymddygiadol, yr **effaith cynhysgaeth** (hefyd **osgoi amddifadiad** ac yn perthyn i effaith perchnogaeth yn unig mewn seicoleg gymdeithasol) yw'r ddamcaniaeth bod bod pobl yn rhoi mwy o werth ar bethau oherwydd eu bod eu perchen nhw.

Mae hyn yn cael ei gyflwyno fel arfer gyda dwy enghraifft. Mewn patrwm prisiant, mae pobl yn tueddu i dalu mwy i gadw rhywbeth maen nhw'n berchen yn barod nag i gael rhywbeth nad yw'n eiddo iddynt — hyd yn oed pan nad oes sail i'r ymlyniad, neu hyd yn oed pan mai ychydig funudau yn unig sydd ers iddynt gael yr eitem. Yn y patrwm cyfnewid, mae pobl yn gyndyn i gyfnewid rhywbeth sy'n eiddo iddynt am rhywbeth arall sydd o'r un gwerth neu debyg. Er enghraifft, roedd cyfranogwyr a chanddyn nhw far o siocled o'r Swistir yn gyndyn i'w gyfnewid am fwg coffi, tra bod cyfranogwyr a chanddyn nhw fwg coffi yn gyndyn i'w gyfnewid am far o siocled o'r Swistir. 

Trydydd patrwm mwy dadleuol yw'r patrwm perchnogaeth yn unig, sy'n cael ei ddefnyddio yn bennaf mewn arbrofion seicoleg, marchnata, ac ymddygiad trefniadol. Yn y patrwm hwn, mae pobl sy'n cael eu dewis ar hap i dderbyn gwrthrych ("perchnogion") yn ei werthuso yn fwy cadarnhaol na'r rhai sydd wedi derbyn yr un gwrthrych heb fod ar hap ("rheolaeth"). Y gwahaniaeth rhwng y patrwm hwn a'r ddau gyntaf yw nad yw'n gydnaws a chymhelliad. Mewn geiriau eraill nid yw cyfranogwyr yn cael eu cymell i ddatgelu i ba raddau maen nhw'n hoffi neu roi gwerth ar y gwrthrych. 

Gall effaith cynhysgaeth gael ei chymharu a'r model ymddygiadol Parodrwydd i Dderbyn neu Dalu, sef fformiwla sy'n cael ei ddefnyddio weithiau i ddarganfod faint mae cwsmer neu berson yn barod i'w ddioddef neu golli er mwyn sicrhau gwahanol ganlyniadau.

## Cyfeiriadau
Categori:Arianneg ymddygiadol
Categori:Seicoleg
Penblwydd Hapus (rhaglen deledu)

Rhaglen adloniant ar S4C oedd ***Penblwydd Hapus*** wedi ei gyflwyno gan Arfon Haines Davies. Roedd y gyfres yn rhoi dathliad pen-blwydd annisgwyl i unigolyn gwahanol bob wythnos, rhai yn enwogion ac eraill oedd wedi gwneud cyfraniad arbennig i'w cymuned.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu adloniant
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1991
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2000
Llong ofod

Mae **cerbyd gofod** neu'n draddodiadol **llong ofod** yn fath o gerbyd sy'n cael ei bweru gan roced er mwyn teithio'r gofod a chludo lloerennau di-griw neu bobl rhwng arwyneb y Ddaear a'r gofod allanol.

Roedd y cerbydau gofod, neu 'rocedi' fel y cawsant eu galw, yn cael eu defnyddio un waith yn unig, hyd nes y crewyd yr wennol ofod a ddefnyddid dro ar ôl tro. Gellir eu dosbarthu'n ddau fath, felly: llongau ofod un-defnydd a llongau ofod amlddefnydd. Yn dechnegol, y system a yrrai'r cerbyd oedd y "roced", y peiriant, ond defnyddid y gair i olygu'r cerbyd cyfan. Roedd y priflwyth (*payload*) yn gymharol fach o'i gymharu a gweddil y cerbyd (y roced a'r tanciau tanwydd). 

Bathwyd y term "llong ofod" (neu "long roced"; *rocket ship*) yn gyntaf mewn ffuglen wyddonol tebyg i 'Flash Gordon' yn yr 20g.

## Gweler hefyd
### Nofelau Cymraeg
**Wythnos Yng Nghymru Fydd* – Islwyn Ffowc Elis (1957)
**Y Blaned Dirion* – Islwyn Ffowc Elis (1968)
**Y Dydd Olaf* (ei sgwennu yn 1967/8; ei chyhoeddi yn 1976)

## Cyfeiriadau

Categori:Teithio i'r gofod
Joan Ruddock

Mae'r Fonesig **Joan Mary Ruddock, DBE** (née Anthony; geni 28 Rhagfyr 1943) yn wleidydd Plaid Lafur Prydeinig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol (AS) dros Lewisham Deptford o 1987 i 2015. Roedd Ruddock yn Weinidog Gwladol dros Ynni yn yr Adran Ynni a Newid Hinsawdd tan 11 Mai 2010. Neilltuodd o'r Senedd ar adeg Etholiad Cyffredinol 2015.

## Bywyd cynnar 
Addysgwyd Ruddock yn ysgol ramadeg y Merched Pont-y-pŵl ac yn Imperial College Llundain lle bu'n astudio Botaneg a Chemeg. Cyn iddi gael ei ethol i'r Senedd, roedd hi'n gadeirydd yr Ymgyrch Dros Ddiarfogi Niwclear (CND). Rhoddodd gorau i gadeirio CND ym 1985. 

## Gyrfa Seneddol 
Safodd Ruddock fel ymgeisydd Llafur am sedd Geidwadol ddiogel Newbury ym 1979, gan ddod yn drydydd. Fe'i hetholwyd i Lewisham Deptford ym 1987, gan olynu John Silkin. Yn wreiddiol roedd hi'n aelod o'r *Campaign Group* grŵp o Aelodau Seneddol asgell chwith Llafur ond ymddiswyddodd ym 1988 mewn protestio yn erbyn penderfyniad Tony Benn i herio Neil Kinnock am yr arweinyddiaeth.

Yn ystod llywodraeth Tony Blair, gwasanaethodd am gyfnod byr fel y Gweinidog dros Fenywod. Dychwelodd i'r llywodraeth pan benododd Gordon Brown hi'n ei Is Ysgrifennydd Seneddol yn Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig ym mis Mehefin 2007 gyda chyfrifoldeb dros fioamrywiaeth, addasu ar gyfer newid hinsawdd, gwastraff a choedwigaeth ddomestig. Ym mis Hydref 2008 fe'i trosglwyddwyd i'r Adran Ynni a Newid Hinsawdd a oedd newydd ei chreu, gan barhau yn ei rôl flaenorol. Yn adrefnu Mehefin 2009, fe'i dyrchafwyd i lefel Gweinidog Gwladol, gyda chyfrifoldeb am bolisi ynni, gan gadw'r swydd hyd ddymchwel y Llywodraeth Lafur yn 2010.

Yn ystod ei hamser yn y senedd, roedd Ruddock yn gyfrifol am gyflwyno dau bil aelod preifat yn llwyddiannus ar dipio anghyfreithlon a sicrhau bod awdurdodau lleol yn darparu ailgylchu ar garreg y drws.  yn Gymrawd Anrhydeddus o Gonservatoire Cerdd a Dawns Trinity Laban ac yn aelod o fwrdd llywodraethwyr Trinity Laban.

Fe'i penodwyd yn aelod o'r Cyfrin Gyngor ar 9 Mehefin 2010. Fe'i dyrchafwyd yn Fonesig  yn Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (DBE) yn Anrhydeddau Blwyddyn Newydd 2012 am wasanaethau cyhoeddus a gwleidyddol. 

## Bywyd preifat 
Mae Ruddock wedi bod yn briod ddwywaith. Priododd ei gŵr cyntaf, yr Athro Keith Ruddock, ym 1963, bu farw ef mewn damwain traffig ym 1996; roedd y cwpl wedi gwahanu rhai blynyddoedd ynghynt.  Ei ail briodas oedd  i'r cyn-AS Llafur dros Ogledd Aberdeen, Frank Doran o 2010 hyd ei farwolaeth yn 2017.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
C.P.D. Celtic Cwmbrân

Clwb pêl-droed yw **Cwmbrân Celtic FC**. Mae wedi ei leoli yn nhref Cwmbrân,Torfaen yn yr hen sir Gwent. Mae Cwmbrân Celtic yn dîm gwahanol i glwb Tref Cwmbrân a fu'n chwarae yn Uwch Gynghrair Cymru yn yr 1990au.

Mae'r tîm cyntaf yn chware yng Adran Un Cynghrair Cymru (Y De) (*Welsh League*) a'r ail dîm yng nghynghrair ail dimau Cynghrair Cymru (Y De). Ceir hefyd tîm menywod sy'n chwarae yng Nghynghrair Menywod De Cymru, a thîm dros 45 oed sy'n chwarae yn Cynghrair *Veterans* Cymru.

Mae'r timau i gyd yn chwarae yn Celtic Park, Henllys Way, Cwmbrân, sydd drws nesa i Stadiwm Cwmbrân

## Hanes
Ffurfiwyd y clwb yn 1925 fel CYMS (Catholic Young Men's Society) gan chwarae, i gychwyn yng Nghynhrair Casnewydd a'r Cylch ('Newport & District League') ac ennill teitl Adran 2 Rhan A yn 1925–26. Rhwng 1930 a 1939 chwaraeodd y clwb yng Nghynhrair Gwent. Wedi'r Ail Ryfel Byd aeth y clwb nôl i chwarae yng Nghynghrair Casnewydd a'r Cylch gan ennill y Brif Adran yn 1950–51.

### Newid Enw
Yn yr 1960au cynnar newidiwyd enw'r clwb i Cwmbran Catholics ac yn 1972 newidiwyd yr enw eto i'r enw cyfredol, Cwmbran Celtic.

### Maes Chwarae
Prynodd y clwb ei safle ar Oak Street, Hen Gwmbran yn 1979 a dyna bencadlys y clwb. Arferai maes chwarae'r clwb fod ar Cwmbran Park ond oherwydd trafferthion draenio'r tir symudwyd y maes chwarae i feysydd y tu allan i Stadiwm Cwmbrân sy'n cael eu rhannu gyda Chlwb Criced Cwmbrân. Symudodd y clwb criced, maes o law, i Gaerleon a rhoddwyd les ar y maes i Celtic.

## Cyfredol
Mae Cwmbrân Celtic yn chwarae yn Adran Un Cynghrair Cymru. Dyma'r adran ar gyfer timau De Cymru sy'n bwydo fewn i Uwch Gynghrair Cymru, sef, prif adran system byramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru.

Dyrchafwyd y clwb i Adran Tri Cynghrair Cymru, Y De (y *Welsh League*) yn 2004-05. Dilyn dyrchafiad, chwaraeodd y clwb yn Adran Un am y to cyntaf yn nhymor 2010-11.

## Uchafbwyntiau
* 1972-73 - Ennill Cwpan Amatur Gwent, ac ail yn Prif Adran Gwent
* 1999-2000 - Ennill Cwpan Cynghrair Sir Gwent
* 2015-16 - Cyrraedd rown y chwarteri Cwpan Cymru o dan reolaeth Nicky Church. Rhediad orau'r vlwb yn y gystadleuaeth.

## Dolenni
*Gwefan Swyddogol Cwmbrân Celtic
*Twitter @CwmbranCeltic1
*Cynghrair Cymru (De) 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmbrân
Celtic Cwmbrân
Mair Rowlands

Actores o Gymru yw **Mair Rowlands** (ganwyd 1956).

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i magwyd yn Llanybydder a Pen-y-bont ar Ogwr. Enw ei thad oedd Gerwyn Rowlands, yn arolygydd iechyd y cyhoedd, ac yn frawd i Dafydd Rowlands. Mae ganddi frawd a chwaer. Ganwyd ei brawd iau, Gareth, gyda nam difrifol ar ei olwg. Aeth i Ysgol Ramadeg Ogwr ac aeth ymlaen i astudio yng Ngholeg y Drindod. Yn dilyn y coleg aeth i ddysgu Saesneg a Chymraeg ail-iaith yn Ysgol Gyfun Bryn Celynnog, Beddau ac yna yn Ysgol Gyfun Rhydfelen.

## Gyrfa
Yn yr 1980au bu'n cyflwyno ar y rhaglen blant *Ffalabalam* am dair blynedd. Ei swydd actio cyntaf oedd yn y ffilm *Gwenoliaid (1986)* ac ymddangosodd mewn rhaglenni fel *Torri Gwynt*, ''Bowen a'i Bartner, Heliwr* a *Dinas*. Mae wedi ymddangos mewn nifer o raglenni drama teledu Cymraeg yn cynnwys *Iechyd Da*, *Y Pris*, *35 Diwrnod* a *Gwaith/Cartref*. Chwaraeon ran Sarjant Gill Morgan yn *Pobol y Cwm* rhwng 1996 ac 1998. Yn y gyfres *Teulu* roedd yn chwarae rhan Margaret Morgan a oedd yn briod i Richard Morgan, a chwaraewyd gan ei gŵr go-iawn, William Thomas. Roedd ganddi ran yn ffilm Kevin Allen o *Dan y Wenallt (2015)*.

Yn Saesneg, mae wedi actio mewn dramau teledu yn cynnwys *Ballroom*, *Fun at the Funeral Parlour*, *A Mind to Kill* a *Belonging''.

## Bywyd personol
Mae'n byw ym Mhenarth ac yn briod a'r actor William Thomas a cawsant ddau o blant. Bu farw ei mab Matthew yn 17 mlwydd oedd yn 2010. Mae'n dioddef o arthritis ac wedi cael sawl llaw-driniaeth i'w drin yn cynnwys pen-glin metel.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Sam Edwards

Ffisegydd o Gymru oedd **Syr Samuel Frederick Edwards, FLSW FRS** (1 Chwefror 1928 - 7 Mai 2015), a adnabuwyd yn gyffredinol fel "Sam".

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Syr Samuel ar 1 Chwefror 1928 yn Abertawe, yn fab i Richard a Mary Jane Edwards. Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Esgob Gore, Abertawe, a Choleg Gonville a Caius, Caergrawnt, Prifysgol Manceinion, ac ym Mhrifysgol Harvard, yn yr Unol Daleithiau. Ysgrifennodd ei draethawd ymchwil dan Julian Schwinger ar strwythur yr electron, ac wedyn datblygodd y ffurf annatod swyddogaethol o theori maes.  a Medal Dirac y Ganolfan Ryngwladol ar gyfer Ffiseg Ddamcaniaethol (2005). Roedd hefyd yn Gymrawd Sylfaenol Cymdeithas Ddysgedig Cymru ac roedd ganddo radd er anrhydedd (Doethur y Gwyddorau) o Brifysgol Caerfaddon (1978).

## Bywyd personol 
Yn 1953 priododd Syr Sam gyda Merriell E.M. Bland, bu iddynt dair merch a mab. I ymlacio roedd yn hoffi garddio a cherddoriaeth siambr. Bu farw Syr Samuel yng Nghaergrawnt ar 7 Mai 2015.

## Cyhoeddiadau 
## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* *Stealing the gold: a celebration of the pioneering physics of Sam Edwards*, gol. Paul M. Goldbart, Nigel Goldenfeld, a David Sherrington (Rhydychen: Oxford University Press, 2004)
*  Martin Sherwood, "A man for difficult problems". *New Scientist* 60 (22 Tachwedd 1973): 538-9

Categori:Academyddion Prifysgol Caergrawnt
Categori:Cyn Gymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Categori:Pobl o Abertawe
Sandy Griffiths

Roedd **Benjamin Mervyn "Sandy" Griffiths** (17 Ionawr 1909 - 21 Ionawr 1974) yn ddyfarnwr pêl-droed Cymreig o Abertyleri. Yn ei fywyd pob dydd roedd yn athro.

## Gyrfa 
Cafodd ei swydd gyntaf fel athro yn Nyfnaint cyn dychwelyd i Gymru i ddysgu yng Nghasnewydd. Dechreuodd ei yrfa fel dyfarnwr ym 1934. O fewn pum tymor fe'i penodwyd yn llumanwr yng Nghynghrair Pêl-droed Lloegr . Wedi'r Ail Ryfel Byd dyfarnodd ei gêm ryngwladol gyntaf rhwng Lloegr a'r Alban ym 1949. Ym 1953 dyfarnodd gêm derfynol Cwpan yr FA (a adnabuwyd fel y *Mathews Final* ar y pryd). Dyfarnodd rownd derfynol Cwpan Cymdeithas Pêl Droed Cymru ar chwe achlysur.

Cynrychiolodd Griffiths Gymru yng nghystadlaethau Cwpan y Byd fel dyfarnwr ym 1950, 1954 a 1958. Ym 1950 dyfarnodd y gêm agoriadol, ym 1954 bu'n dyfarnu yn y gêm gynderfynol rhwng Hwngari ac Wrwgwái bu hefyd yn ddyfarnwr cynorthwyol yn gêm derfynol rhwng Hwngari a Gorllewin yr Almaen. Ym munudau olaf y gêm gyda Gorllewin yr Almaen yn ennill 3-2, cododd ei luman i ddyfarnu bod Ferenc Puskás yn camsefyll wrth iddo ddanfon y bêl i'r rhwyd.

Ef oedd y Cymro cyntaf i ddyfarnu gêm ryngwladol yn Wembley, a'r Cymro cyntaf i ddyfarnu rownd derfynol Cwpan yr FA a thrwy ei rôl fel dyfarnwr cynorthwyol yn gêm derfynol 1954 ef yw'r unig Gymro i ymddangos mewn ffeinal Cwpan y Byd (hyd yn hyn).

Ym 1958 cyhoeddodd hunangofiant *The man in the Middle* .

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Dyfarnwyr pêl-droed
Categori:Marwolaethau 1974
John Betjeman

Bardd yn yr iaith Saesneg ac awdur ar bensaernïaeth o Loegr oedd Syr **John Betjeman** (28 Awst 1906 – 19 Mai 1984). Fe oedd Bardd Llawryfog y Deyrnas Unedig o 1972 hyd ei farwolaeth.

Roedd Betjeman yn un o hoff feirdd y cyhoedd ac yn gyfarwydd o ganlyniad i'w gerddi hawdd eu darllen a'i ymddangosiadau ar y radio a'r teledu. Fe gafodd ei alw'n aml yn "''the nation's teddy bear''".

## Bywgraffiad 
bawd|chwith|John Betjeman yn ei ieuenctid
Ganed John Betjemann ar 28 Awst 1906 yn fflat rhif 52 Parliament Hill Mansions, rhan o ystad Lissenden Gardens, yn ne ardal Hampstead Heath, Llundain. Dyn busnes cefnog oedd ei dad, o dras Almaenwyr ymfudodd i Loegr yn y 18g. Cafodd ei fagu yn unig blentyn ym mwrdeistref Highgate yng ngogledd y brifddinas, ac yno fe gafodd ei addysgu gan T. S. Eliot yn yr ysgol annibynnol leol. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, cafodd John ei fwlio am ei gyfenw Germanaidd, ac felly newidiodd ei fam yr enw i Betjeman gydag un "n". Bachgen unig oedd John, a oedd yn ymddiddori mewn trenau a mapiau rheilffyrdd ac yn cario'i dedi Archibald ymhob man. Aeth ymlaen i ysgol baratoi'r Dragon yn Rhydychen a Choleg Marlborough, ysgol fonedd yn Wiltshire.

Astudiodd Betjeman yng Ngholeg Magdalen ym Mhrifysgol Rhydychen o 1925 i 1928. Aeth â'i hen degan Archibald i Rydychen, ac hwnnw oedd yr ysbrydoliaeth am Aloysius, tedi-bêr y cymeriad Sebastian Flyte, yn y nofel *Brideshead Revisited* gan Evelyn Waugh. Un o'i gerddi enwocaf yw "Slough" (1937), sy'n dilorni'r datblygiadau diwydiannol yn nhref Slough yn Berkshire. Daeth y gerdd yn ddrwg-enwog ymhlith trigolion y dref, ac yn ddiweddarach fe fynegodd Betjeman ei ofid am ei hysgrifennu.

## Ei ddiddordeb mewn pensaernïaeth 
[bawd|Cerflun o Betjeman yng [gorsaf reilffordd St Pancras Llundain|ngorsaf reilffordd St Pancras.]]
Ymddiddorai Betjeman mewn pensaernïaeth ei wlad, a phensaernïaeth eglwysi a gorsafoedd rheilffyrdd yn arbennig. Roedd yn hoff iawn o'r dulliau Fictoraidd ac Edwardaidd, yn enwedig adeiladau'r neo-Gothig, ac yn lladd ar foderniaeth ac effeithiau diwydiannaeth a "Chynnydd" ar drefluniau Prydain. Cyhoeddodd ei lyfr cyntaf ar bwnc pensaernïaeth, *Ghastly Good Taste*, yn 1933. Am gyfnod hir fe ysgrifennai'r adran "Nooks and Corners" yn y cylchgrawn *Private Eye*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Anglicaniaid o Loegr
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid pensaernïol o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Magdalen, Rhydychen
Categori:Llenorion Anglicanaidd
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl o Loegr o dras Almaenig
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Siôn Gymro

::''Am y Gweinidog gyda'r Annibynwyr, ieithydd ac esboniwr gweler John Davies (Siôn Gymro)*

Roedd **Siôn Gymro** (geni Cymru 13 Ganrif – marw Paris 1285) yn ddiwinydd Ffransisgaidd a ysgrifennodd nifer o lyfrau diwinyddol mewn Lladin, yn Rhydychen a Pharis yn niwedd y 13 ganrif. Roedd ei lyfrau yn ymwneud â chymorth i bregethu yn bennaf. Cyfeirir ato hefyd fel *Johannes Guallensis*, *John Waleys* a *John of Wales''.

## Bywyd 
Cafodd ei eni tua 1210-1230, bron yn sicr yng Nghymru, gan ei fod wedi ei dderbyn i'r Urdd Ffransisgaidd o fynachod ym mynachlog Llan-faes, mae'n debyg mae un o Fôn ydoedd. Dechreuodd astudio diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Rhydychen rywbryd cyn 1258. Ar ôl hyn, fe ddysgodd yno hyd 1270 pan symudodd i Baris, lle bu'n byw hyd ei farwolaeth tua 1285. Roedd yn ddiwinydd moesol ac yn edmygwr mawr o'r byd hynafol, gan ymgorffori llawer o awduron clasurol i'w waith. Un o'i ddisgyblion ym Mhrifysgol Rhydychen oedd y diwinydd o'r Alban Duns Scotus.

## Gwaith 
Ysgrifennodd sawl gwaith yn Lladin, gyda llwyddiant mawr. Y rhai pwysicaf yw'r canlynol:

* Breviloquium de philosophia, sive sapientia sanctorum (Triniaeth fer am athroniaeth, neu ddoethineb y saint), wedi'i gyfieithu i Gatalaneg yn y 15g..
* Compendiloquium, sy'n grynodeb o hanes athroniaeth.
* Communiloquium neu Summa collationum, sy'n fath o lawlyfr ar gyfer offeiriaid a phregethwyr, a chafodd ei gyfieithu i'r Gatalaneg yn y 14g.
** Rhifyn digidol o'r argraffiad argraffedig cynnar Cologne 1472
** Rhifyn digidol o'r argraffiad argraffedig cynnar Ulm 1481
** Rhifyn digidol o'r argraffiad argraffedig cynnar Strasbourg 1489
;Astudiaeth
* Jenny Swanson, *John of Wales: A Study of the Work and Ideas of a Thirteenth Century Friar*. Cambridge Papers in Medieval Life and Thought. Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 2007. ISBN 9780521520324

## Gweler hefyd
*Rhestr llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1285
Categori:Academyddion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Academyddion Prifysgol Rhydychen
Categori:Athronwyr ysgolaidd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Diwinyddion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Diwinyddion Catholig o Gymru
Categori:Dyneiddwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Urdd Sant Ffransis yng Nghymru
Fertig (cromlin)

dde|bawd|Elíps (coch) a'i efoliwt (glas). Y dotiau yw fertigau'r gromlin, gyda phob un yn cyfateb i gwsp ar yr efoliwt.
bawd|*Dictyostelium discoideum* gyda'i ymylon wedi'u lliwio yn ôl crymedd. Graffa'r bar: 5&nbsp;µm.
Defnyddir y term '*fertig* mewn geometreg i ddisgrifio'r pwynt lle mae deilliad cyntaf y crymedd (*curvature*) yn sero. Fel rheol, mae hyn yn uchafswm neu'n lleiafswm y crymedd, ac mae rhai awduron yn diffinio **fertig** fel "anterth y crymedd".

Ceir achosion gwahanol i hyn: er enghraifft pan fo'r ail ddeilliad hefyd yn sero, neu pan fo'r crymedd yn gyson. Ar gyfer cromlinau gofod (3-dimensiwn), ar y llaw arall, mae fertig yn bwynt lle mae'r torsiwn yn diflannu.

## Enghreifftiau
Mae gan yr hyperbola dau fertig, un ar bob cangen; nhw ydy'r agosaf o unrhyw ddau bwynt sy'n gorwedd ar ganghennau cyferbyn o'r hyperbola, ac mae'n nhw'n gorwedd ar y brif echelin. Ar y parabola, mae'r unig fertig yn gorwedd ar echelin y cymesuredd, ac ar gwadratig y ffurf:
:ax^2 + bx + c\,\! 
gellir ei ganfod drwy orffen y sgwâr neu drwy ddeilliant. Ar elíps, mae dau o'r pedwar fertig yn gorwedd ar y brif echelin, a dau ar yr is-echelin. Mewn cylch, gyda'i grymedd yn gyson, mae pob pwynt yn fertig.

## Cyfeiriadau
Categori:Cromlinau
Hiri Motu

Mae **Hiri Motu**, sydd hefyd yn cael ei hadnabod fel** Motu Heddlu**, **Pisin Motu**, neu **Hiri**, yn un o ieithoedd swyddogol Papua Gini Newydd.

Mae'n ffurf o'r iaith Motu, o deulu ieithoedd Austronesaidd. Er nad yw'n fratiaith na chreol, mae'n meddu rhai o nodweddion y ddau fath o iaith. Mae gwahaniaethau ffonolegol a gramadegol yn golygu nad yw defnyddwyr Hiri Motu a Motu yn deall ei gilydd ar sail eu gallu i siarad y naill neu'r llall. Mae'r ieithoedd yn debyg iawn i'w gilydd yn eirfaol, ac mae ganddynt sylfaen gystrawenol Austronesaidd gyffredin, er ei bod wedi'i symleiddio. Hyd yn oed yn yr ardaloedd ble roedd yr iaith wedi'i sefydlu yn dda fel *lingua franca*, mae Hiri Motu wedi bod yn colli tir i Tok Pisin a Saesneg ers blynyddoedd lawer.

Mae gan yr iaith hanes sy'n mynd yn ôl ymhellach o lawer na'r cysylltiad Ewropeaidd; datblygodd ymhlith aelodau'r cylch masnach Hiri rhwng pobl y Motu a'u cymdogion ar hyd arfordir de-ddwyrain ynys Gini Newydd. Yn nyddiau cynnar y trefedigaethu Ewropeaidd, ymledodd y defnydd o Hiri Motu a chafodd ei fabwysiadu gan Heddlu Brenhinol Papua (sy'n esbonio'r enw "Motu Heddlu"). Erbyn dechrau'r 1960au, mae'n siwr bod Hiri Motu wedi cyrraedd ei uchafbwynt o ran ymlediadː honno oedd y ingua franca i ran fawr o'r wlad. Honno oedd y iaith gyntaf i lawer o bobl oedd a rhieni yn perthyn i wahanol grwpiau ieithyddol (fel arfer plant i heddlu a gweision sifyl.  from different language groups (typically the children of policemen and other public servants).

Ers y 1970au cynnar, os nad ynghynt, mae'r defnydd o Hiri Motu fel lingua franca o ddydd i ddydd yn ei hen "ystod" ac wedi bod yn colli tir i'r Saesneg a Tok Pisin. Henoed yw ei siaradwyr heddiw gan fwyaf, gyda'r chyfran fwyaf ohonynt yn ardaloedd y Canolbarth a'r Gwlff. Mae siaradwyr ifanc y "fam iaith" (Motu go iawn) yn tueddu i fod yn anghyfarwydd a Hiri Motu, ac ychydig ohonynt sy'n medru ei deall a'i siarad yn dda, yn groes i'r hyn oedd y sefyllfa genhedlaeth neu ddwy yn ol.

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd Malayo-Polynesaidd
Categori:Ieithoedd Papwa Gini Newydd
Abi Morgan

Dramodydd a sgriptiwr sgrîn o Gymru yw **Abi Morgan** OBE (ganed ym 1968) sy'n adnabyddus am ei gwaith ar gyfer y teledu, megis *Sex Traffic* a *The Hour*, a'r ffilmiau *Brick Lane*, *The Iron Lady*, *Shame* a *Suffragette*.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Morgan yng Nghaerdydd. Mae hi'n ferch i'rr actores Pat England a'r cyfarwyddwr theatr Gareth Morgan, a oedd yn gyfarwyddwr Theatr Gulbenkian yn Newcastle upon Tyne (*The Northern Stage*, bellach). Ysgarodd ei rhieni pan oedd hi yn ei arddegau a threuliodd ei phlentyndod yn symud o gwmpas y wlad tra bod ei mam yn actio mewn theatr un cwmni; dywedodd wrth *The Scotsman* yn 2010 ei bod wedi mynychu saith ysgol wahanol yn ystod ei phlentyndod.. Ei chwaer yw'r codwr arian ar gyfer yr Unicorn Theatre, Llundain.

Ar ôl uchelgais cychwynnol i ddod yn actores ei hun, penderfynodd fod yn awdur tra bu'n astudio drama a llenyddiaeth ym Mhrifysgol Caerwysg. Yna cymerodd gwrs ysgrifennu ôl radd yn yr Ysgol Ganolog Llefaredd a Drama.

#### *The Hour* 
Cyfres ddrama barhaus gyntaf Morgan ar gyfer y teledu oedd *The Hour* (2011), a osodwyd mewn ystafell newyddion y BBC yn ystod Argyfwng Suez 1956. Fe'i comisiynwyd ar gyfer ail gyfres,

### Ffilm 
Mae Morgan hefyd wedi ysgrifennu ar gyfer sinema: cafodd ei addasiad yn 2007 o nofel Monica Ali, *Brick Lane*, ei chanmol gan y beirniaid, ond creodd ddadleuon - bu rhai o bobl Bengal oedd yn byw ar Brick Lane wedi honni bod y ffilm yn ddifenwol" a phenderfynwyd canslo perfformiad ffilm frenhinol a oedd wedi'i gynllunio. tra enillodd ei gwaith ar Shame Wobr BAFTA iddi am Ffilm Brydeinig Eithriadol.

## Bywyd personol 
Mae Morgan yn byw yng Ngogledd Llundain gyda'i gŵr, yr actor Jacob Krichefski, a'u dau blentyn, Jesse a Mabel.

Dyfarnwyd OBE i Morgan yn Anrhydedd Pen-blwydd 2018.

## Gweithiau dethol 
### Dramâu 
* *Skinned* (1997)
* *Sleeping Around* (1998) – ar y cyd â Mark Ravenhill, Stephen Greenhorn a Hilary Fannin
* *Fast Food* (1999)
* *Splendour* (2000)
* *Tiny Dynamite* (2001)
* *Tender* (2001)
* *Monster Mum* (2005)
* *Fugee* (2008)
* *Chain Play – Production II* – ar y cyd â Neil LaBute, Mike Poulton a Tanya Ronder
* *The Night is Darkest Before the Dawn* (2009), fel rhan o *The Great Game: Afghanistan*
* *Lovesong* (2011)
* *27* (2011)
* *The Mistress Contract* (2014)
* *The End* (2017)

### Sgriptiau ffilm 
* *Brick Lane* (2007)
* *The Iron Lady* (2011)
* *Shame* (2011)
* *The Invisible Woman* (2013)
* *Suffragette* (2015)

### Sgriptiau teledu 
* *My Fragile Heart* (2000)
* *Murder* (2002)
* *Sex Traffic* (2004)
* *Tsunami: The Aftermath* (2006)
* *White Girl*
* *Royal Wedding* (2010)
* *The Hour* (2011)
* *Birdsong* (2012)
* *River* (2015)
* *The Split* (2018, 2020, 2022)
* *Eric* (2024)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
Categori:Sgriptwyr ffilm o Gymru
Categori:Dramodwyr o Gymru
Deryn Brace

Mae **Deryn Brace** (a aned 15 Mawrth 1975) yn bêl-droediwr o Gymru.

## Gyrfa
Wedi'i eni yn Hwlffordd, dechreuodd Brace ei yrfa fel hyfforddai gyda Norwich City, gan droi'n broffesiynol ym mis Gorffennaf 1993. Gadawodd ym mis Ebrill 1994 i ymuno â Wrecsam wedi methu â gwneud y tîm cyntaf yn Carrow Road. Treuliodd chwe blynedd gyda Wrecsam, yn chwarae mewn dros 100 o gemau cynghrair, a hefyd yn chwarae yng Nghwpan Enillwyr Cwpan Ewrop ac yn rownd derfynol Cwpan yr FA. Enillodd ddeg o gapiau o dan 21 i Gymru gan ddim ond colli cap llawn trwy salwch, wedi cael pwl o niwmonia.

Fe'i rhyddhawyd gan Wrecsam ym mis Mai 2000 ac yn gynnar yn y tymor canlynol ymunodd â Llanelli. Yn ddiweddarach y tymor hwnnw symudodd i Dref Caerfyrddin ac yn ystod tymor 2001-02  gadawodd i ymuno â Sir Hwlffordd. Ym mis Mehefin 2002 fe'i penodwyd yn chwaraewr reolwr Hwlffordd, pan oedd ond 27 mlwydd, gan eu harwain i le yng Nghwpan UEFA yn ei ail dymor fel rheolwr. Mae hefyd yn gweithio'n llawn amser fel postman a bu'n rhaid iddo gamu i lawr o swydd reolwr oherwydd ymrwymiadau gwaith ym mis Hydref 2006. Arhosodd  fel chwaraewr, ond fe'i rhyddhawyd yn ddiweddarach y mis hwnnw gan y rheolwr newydd, Derek Brazil  ac ail ymunodd â Thref Caerfyrddin.
Fe'i penodwyd yn chwaraewr reolwr Caerfyrddin ym Mai 2007, lle bu am dair blynedd cyn camu i lawr ym mis Mehefin 2010.
## Ystadegau fel rheolwr
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Stadiwm Cwmbrân

bawd|250px|Stadiwm Cwmbrân
Mae **Cwmbran Stadium** yn stadiw aml-bwrpas a chanolfan chwaraeon yn nhrefg Cwmbrân, Torfaen, Gwent. Mae'n dal 10,500 person.

Mae'r prif arena awyr awgored yn cynnwys trac athletau a campau'r maes gan gynnwys maes chwarae pêl-droed. Yn ogystal â bod yn faes athletau dyma gartref tîm pêl-droed C.P.D. Tref Cwmbrân.

Condemiwyd y Brif Eisteddfa yn 2012. A condemiwyd y trac ar gyfer cystadlu yn 2013 ond mae dal i gadw ei thystysgrif ar gyfer ymarfer. Yn 2015 cyhoeddodd Cyngo Bwrdeitref Torfaen gynlluniau i ail-wampio'r stadiwm.

Mae gan y ganolfan llain chwarae awyr agored a llif-oleuadau ar gyfer pêl-droed ac hoci.

Mae'r adnoddau dan do yn cynnwys pwll nofio 25 metr ac adnoddau chwarea bowls rhagorol gyda 6 llain.

Cafwyd buddsoddiad diweddar yn y ganolfan i greu Ystafell Ffitrwydd sy'n cynnwys:

* Campfa 45 maint ffitrwydd a chodi pwysau
* Cyfleusterau iechyd cyfoes sy'n cynnwys gweliau haul, sauna, jacuzzi ac stafell stêm
* Stiwdio ddawns ac ymarfer corff torfol
* Neuaddau chwaraeon 8 a 4 cwrt
* 1 cwrt sboncen
* Ystafelloedd therapi harddwch a ffisiotherapi
* 3 ystafell gymunedol a chyfarfodydd
* Adnoddau ar gyfer partïon a meithrinfeydd plant
* Caffe a Bar

## Dolenni
*ffoto awyr o Stadiwm Cwmbrân
*Stadiwm Cwmbrân (Cyngor Torfaen)

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhorfaen
Categori:Cwmbrân
Categori:Meysydd chwaraeon Cymru
Categori:Meysydd pêl-droed Cymru
Pinc

bawd|Yn y mwyafrif o ieithoedd Ewropeaidd, mae pinc yn cael ei alw'n rose neu rosa, ar ol y blodyn.
Lliw coch golau, gwan neu ysgafn yw **pinc**. Mae'r gair Saesneg 'pink' yn tarddu o liw'r blodyn o'r un enw (*Dianthus̠*), ond mae hwnnw'n cael ei alw yn penigan yn hytrach na phinc yn Gymraeg. Mewn nifer fawr o ieithoedd Ewropeaidd, mae pinc yn cael ei alw'n rose neu rosa ar ôl y rhosyn, ac mae **rhosliw** hefyd wedi'i ddefnyddio yn y Gymraeg. Daw un o'r enghreifftiau cynharaf ohono yn y Gymraeg o ddisgrifiad William Williams (Pantycelyn) o'r Aurora Borealis yn 1774.

## Cyfeiriadau 
Categori:Lliwiau
The Road Not Taken

Cerdd Saesneg gan y bardd Americanaidd Robert Frost yw "**The Road Not Taken**" a gyhoeddwyd gyntaf yn Awst 1915 yng nghylchgrawn *The Atlantic Monthly*. Dyma'r gerdd gyntaf yn ei drydydd gasgliad o farddoniaeth, *Mountain Interval* (1916).

Ysgrifennir y gerdd o safbwynt un sydd yn dilyn llwybr mewn coedwig, ac yn y pennill cyntaf yn cyrraedd man lle mae'r ffordd yn fforchio'n ddwy. Yn yr ail a'r trydydd pennill mae'r troediwr yn astudio'r ddwy ffordd i geisio canfod pa un sydd gwell ei dilyn, ac o'r diwedd yn dewis y llwybr sydd yn dangos y lleiaf o fynd arni. Clo'r gerdd gyda'r cerddwr yn y pedwerydd pennill yn datgan ei ragdybiaeth y byddai'n cofio'r daith yma yn y dyfodol pell: "*I took the one less traveled by, / And that has made all the difference.*"

Hon yw un o hoff gerddi'r Americanwyr, er bod nifer fawr o ddarllenwyr yn ei chamddeall. Tybiasant taw cerdd braf ydyw sydd yn canu clod yr ewyllys rydd ac yn ysbrydoli'r darllenwr i herio'r drefn trwy ddewis y ffordd a llai o deithio ar hyd-ddi. Yn wir, pwysleisia'r bardd yn yr ail a'r trydydd pennill bod y ddwy ffordd yn debyg iawn i'w gilydd wrth i'r cerddwr geisio gwahaniaethu rhyngddynt. Dewis mympwyol yw ei benderfyniad, nid antur neu fynegiant o anghydffurfiaeth. Cyfaddefiad eironig gan yr adroddwr ydy'r pennill olaf, nid argyhoeddiad hyderus o'i herfeiddiwch. Adnabydda'r bardd y tuedd gan bobl i ymddyrchafu, i gyfiawnhau'r gorffennol ac i weld eu bywydau fel cyfres o benderfyniadau ymwybodol rhwng dewisiau da a drwg. Dywedodd Frost i'w gynulleidfa mewn darlith, "''You have to be careful of that one. It's a tricky poem, very tricky.*"

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* David Orr, *The Road Not Taken: Finding America in the Poem Everyone Loves and Almost Everyone Gets Wrong'' (Efrog Newydd: Penguin, 2015).

Categori:Cerddi 1915
Categori:Cerddi'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Gorffen y sgwâr

:[bawd|Animeiddiad yn dangos y broses o 'orffen y sgwâr'.([:File:Completing the square.ogv|rhagor, fersiwn GIF)]]

O fewn algebra elfennol, **gorffen y sgwâr** yw'r dechneg o drosi polynomial cwadratig, o'r math

:ax^2 + bx + c

i

:  a(x - h)^2 + k

ar gyfer y gwerthoedd *h* a *k*.

Defnyddir y dechneg o orffen y sgwâr

* wrth ddatys hafaliadau cwadratig,
* mewn ffwythiannau cwadratig,
* wrth werthuso integrynnau o fewn calcwlws ee yr integryn Gaussaidd, gyda therm llinol yn yr esbonydd,
*wrth ganfod trawsffurfiau Laplace

Mewn mathemateg, cymhwysir y dechneg o orffen y sgwâr wrth wneud unrhyw gyfrifiannau sy'n cynnwys polynomial cwadratig ac fe'i defnyddir yn aml hefyd i yrru'r fformiwla cwadratig.

O fewn algebra elfennol, ceir un fformiwla syml i gyfrifo sgwâr y binomial:

:(x + p)^2 \,=\, x^2 + 2px + p^2.

Er enghraifft:

:\begin{alignat}{2}
(x+3)^2 \,&=\, x^2 + 6x + 9 && (p=3)\\[3pt]
(x-5)^2 \,&=\, x^2 - 10x + 25\qquad && (p=-5).
\end{alignat}

Ym mhob sgwâr perffaith, mae cyfernod *x* yn ddwywaith y rhif *p*, ac mae'r term-gysonyn (*the constant term *) yn hafal i *p*2.

### Enghraifft
Nid yw'r polynomial cwadratig

:x^2 + 10x + 28.

yn sgwâr perffaith, gan nad yw 28 yn sgwâr 5:

:(x+5)^2 \,=\, x^2 + 10x + 25.

Fodd bynnag, mae'n gwbwl bosib sgwennu'r cwadratig gwreiddiol fel cyfanswm y sgwâr hwn a chysonyn:

:x^2 + 10x + 28 \,=\, (x+5)^2 + 3.

a gelwir hyn yn: **gorffen y sgwâr**.

## Gweler hefyd
*Ail isradd

## Cyfeiriadau
Categori:Algebra sylfaenol
Bergambacht

Mae **Bergambacht** () yn bentref a chyn-fwrdeistref yng ngorllewin yr Iseldiroedd yn nhalaith De Holland. Ers 2015 bu'n rhan o fwrdeistref Krimpenerwaard.

Roedd y cyn fwrdeistref yn ymaestyn dros ardal of 38.06 km2 (14.70 sq mi) gyda 2.96 km2 (1.14 sq mi) o hwnnw'n ddŵr. Poblogaeth y fwrdeistref oedd oddeutu 10,000 person. Roedd y cyn fwrdeistref yn cynnwyd cymunedau Ammerstol a Berkenwoude, a oedd eu hunain yn fwrdeistrefi arwahan nes iddynt ymuno gyda Bergambacht yn 1985.

Mab enwocaf y pentref oedd cyn-Brif Weinidog yr Iseldiroedd, Wim Kok.

## Topograffeg
*Map topograffig o fwrdeistref Bergambacht, 2013.*
350px|left

## Dolenni
*Gwefan Swyddogol

## Cyfeiriadau 
Categori:Aneddiadau'r Iseldiroedd
Glasir

250px|bawd|Lleolir Coleg Glasir ar y bryn y tu ôl i Tórshavn
Canolfan addysg bellach ar gyfer cenedl ac Ynysoedd Ffaro yw **Glasir**. Lleolir hi yn y brifddinas, Tórshavn ac fe'i hagorwyd ym mis Awst 2018.

## Y Coleg
Adeiladwyd er mwyn creu un canolfan addysgol ganolog i fyfyrwyr yn y chweched dosbarth, addysg alwedigaethol ac addysg uwch mewn meysydd amrywiol. Mae'n cyflogi dros  250 o staff ac mae mwy na 1,500 o fyfyrwyr yn astudio yno.

Costiodd Coleg Glasir, 636.5 miliwn DKK (tua £75 miliwn) i'w adeiladu, sy'n cyfateb i oddeutu 32,000 DKK y metr sgwâr. Bu'r gwaith adeiladu yn hwyr (roedd i fod agor yn 2014) ac yn destun trafod mawr yn y wlad.

Ffaröeg yw iaith gyfathrebu a gweinyddi'r Coleg. Mae'r cyrsiau yn y Ffaröeg, er efallai defnyddir gwerslyfrau mewn Daneg a Saesneg.

Ceir hefyd Prifysgol Ynysoedd Ffaro sy'n gorff arwahân i Goleg Glasir.

## Dyluniad
Mae dyluniad y Coleg y hollol wahanol i unrhyw adeilad arall ar yr ynysoedd. Mae'n dod â phob adran o'r Coleg o dan un to ond gyda 'breichiau' yn ymestyn o'r canol - yn ôl y pensaeri, fel "vortex" sy'n estyn i'r tu allan tra'n crynhoi yr un sydd tu fewn. Mae'r breichiau hyn yn cynnwys gwahanol alwedigaethau neu athrofeydd o fewn y Coleg. Ceir  prif sgwâr, neu'n hytrach, gylch, ynghannol yr adeilad sy'n agored ac ar ffurf amffitheatr.

Mae'r adeilad 100 meter uwchben lefel y môr ac yn 19,500 metr sgwâr gan edrych dros dref Tórshavn. Yn ôl y pensaeri mae natur tonnog tu fewn yr adeilad yn adlewyrchu natur bryniog y tirwedd y tu allan ar hyd yr ynysoedd.

Yr athrofeyxx a ymgorfforir yn y breichiau yw, gan restru o'r top i lawr:

Pensaer, sylfaenydd a phartner creadigol Bjarke Ingels Group (BIG) yw dylunydd yr adeilad, Bjarke Ingels. Meddai, "fe'n hysbrydolwyd gan dirlun dramatig Tórshavn. Roeddem yn hoffi'r syniad o drosglwyddo'r dirwedd honno i mewn i ddyluniad mewnol yr adeilad."

Daeth 3,000 o bobl i'r agoriad a gwneuthpwyd model Lego o'r coleg newydd.

## Ystyr yr Enw
Gellir cyfieithu'r gair 'Glasir' fel ysgafn, trawst, chwistrell neu sglein. Mae Glasir hefyd yn un o'r coed mwyaf prydferth yn mytholeg Norseg, y tu allan i Valhalla, lle mae duwiau, brenhinoedd, arwyr ac eraill sydd wedi marw ar faes y gâd yn byw.

## Dolenni
*Coleg Glasir, glasir.fo
*Pensaeri BIG (Saesneg)
*fideo ar adeiladu'r Glasir (Daneg)
*camera drôn o'r adeilad ar ei hanner
*camera drôn o adeilad Glasir ar ei hanner yn thref Troshavn yn yr eira
*Cyflwyniad i system addysg yr Ynysoedd (Saesneg)

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg yn Ynysoedd Ffaro
Erving Goffman

Roedd **Erving Goffman** (11 Mehefin 1922 – 19 Tachwedd 1982) yn gymdeithasegydd, seicolegydd cymdeithasol, ac ysgrifennwr Canadaidd-Americanaidd, a ystyrir gan rhai fel "y cymdeithasegydd Americanaidd mwyaf dylanwadol yn yr 20g". Yn 2007 fe'i rhestrwyd gan *The Times Higher Education Guide* fel yr awdur a gyfeirwyd fwyaf ond pump yn y dyniaethau a'r gwyddorau cymdeithasol, y tu ôl i Anthony Giddens, Pierre Bourdieu a Michel Foucault, ac o flaen Jürgen Habermas.

Goffman oedd y 73ain arlywydd o'r *American Sociological Association*. Ei gyfraniad mwyaf adnabyddus i ddamcaniaeth cymdeithasol yw ei astudiaeth o ryngweithedd symbolaidd. Gwnaed hyn drwy ddadansoddiad dramatwrgiaeth, gan gychwyn gyda'i lyfr yn 1956, *The Presentation of Self in Everyday Life*. Mae prif waith arall Goffman yn cynnwys *Asylums* (1961), *Stigma* (1963), *Interaction Ritual* (1967), *Frame Analysis* (1974), a *Forms of Talk* (1981). Mae ei brif feysydd astudio yn cynnwys cymdeithaseg bywyd bod dydd, yr adeiladwaith cymdeithasol o'r hunan, trefniant cymdeithasol (neu 'fframio') profiad, ac yn enwedig elfennau penodol o fywyd cymdeithasol fel *total institutions* a stigmâu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Pobl fu farw o ganser y stumog
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Chicago
Categori:Academyddion Prifysgol Pennsylvania
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Toronto
Tyler Hoechlin

Mae **Tyler Lee Hoechlin** (ganed 11 Medi 1987) yn actor o'r Unol Daleithiau sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Derek Hale ar y rhaglen deledu MTV *Teen Wolf*.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Hoechlin yn Corona, California, i Lori a Don Hoechlin, gan ddisgrifio cefndir ethnig ei deulu fel "Brodorol Americanaidd, Almaeneg, Gwyddelig, a rhai eraill." Mae ganddo ddau frawd, Tanner a Travis, a chwaer hynaf, Carrie. Graddiodd o Ysgol Uwchradd Santiago yn 2006.

## Ffilmograffi 
### Ffilm 
### Teledu 
[bawd|Hoechlin (Dde) hefo cyd-actorion *Teen Wolf*: [Colton Haynes a Holland Roden.]]

## Gwobrau ac enwebiadau 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig

Categori:Prosiect Wici Môn
Dylan O'Brien

Mae '''Dylan O'Brien''' (ganed 26 Awst 1991) yn actor Americanaidd sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Stilies Stelinski ar y rhaglen deledu MTV *Teen Wolf*.

## Bywyd Cynnar
Ganwyd Dylan O'Brien yn Ninas Efrog Newydd, i Lisa Rhodes, cyn actores a oedd hefyd yn rhedeg ysgol actio, a Patrick B. O'Brien, gweithredwr camera o ddisgyniaeth Gwyddelig. Magwyd Dylan yn Springfield Township, New Jersey, cyn symud gyda'i deulu i Hermosa Beach, California pan oedd yn 12 mlwydd oed. Ar ôl glanio rôl Stiles yn *Teen Wolf* (Tyler Posey), Scott Jones (2011), penderfynodd orffen yn yr ysgol (roedd yn wreiddiol yn cael ei ystyried ar gyfer rôl Scott, ond roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn chwarae Stiles).

## Actio
Mae Dylan wedi datblygu gyfri YouTube helaeth yn dilyn cyfres o ffurfiau comic ar-lein a gyfarwyddodd, a gynhyrchwyd ac a serenodd. Gwnaeth ei ffilm gyntaf yn hollol fyrfyfyr *High Road* (2011), a gyfarwyddwyd gan Upright Citizens Brigade. Roedd rôl gyntaf O'Brien mewn ffilm yn chwarae Dave yn y comedi *The First Time* (2012), gyferbyn â Britt Robertson a'i gyfarwyddo gan Jonathan Kasdan. Yn dilyn hynny, roedd ganddo rôl ategol, yn chwarae arbenigwr technegol Stuart, yn y comedi *The Internship* (2013) Vince Vaughn / Owen Wilson, a'r ffilm antur ffantasi *The Maze Runner* (2014), hefyd gyda Will Poulter a Kaya Scodelario, yn ogystal â'i olynydd, *Maze Runner: The Trorch Trials* (2015).

Yn 2018 roedd yn chwarae Caleb Holloway yn y *Deepwater Horizon* (2016).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Categori:Prosiect Wici Môn