Zoroastriaeth

300px|bawd|Un o 'Dyrrau Tawelwch' y Zoroastriaid, lle gadewir cyrff y meirw, yn Yazd.
**Zoroastriaeth** neu **Mazdayasna** yw'r grefydd a sefydlwyd gan y proffwyd Zarathustra, tua dechrau'r 6g CC, ym Mhersia (Iran). Mae'n un o grefyddau hyna'r byd sy'n parhau i gael ei harfer heddiw.

Mae'n grefydd ddeuolaidd gyn-Islamaidd sy'n dal i oroesi mewn rhannau o Iran a rhai o'r gwledydd cyfagos; mae Parsïaid India yn dilyn ffurf arbennig ar Zoroastriaeth a elwir Parsïaeth.

Mae Zoroastriaeth yn cydnabod dwy egwyddor sylfaenol yn y bydysawd, sef Ahura Mazda, un o dduwiau hynafol Iran sy'n cynrychioli'r Goleuni a Daioni, a'i wrthwyneb Ahriman. Gornest y ddau rym elfennol hyn yw bywyd dyn a'r bydysawd. Nid yw'r ornest yn gyfartal gan fod Daioni yn rhwym o ennill yn y diwedd. Pan ddigwydd hynny bydd Ahura Mazda yn atgyfodi y meirw a chreu paradwys newydd ar y ddaear; un o arwyddion y dyddiau hynny yw dychweliad Zarathustra i'r byd fel math o feseia.

Yn ôl dysgeidiaeth Zoroastriaeth mae gan ddyn ewyllys rhydd anghyfyngiedig a diderfyn sy'n gwneud pob dyn a dynes yn gyfrifol am eu tynged eu hun yn y byd hwn a'r byd sydd i ddod. Dethlir ac annogir bywyd a chreu ond credir bod marwolaeth yn difwyno - dyna'r rheswm dros rhoi cyrff y meirw allan yn yr awyr agored i gael eu bwyta gan fwlturiaid ar y Tyrrau Tawelwch enwog.

Mae ganddi gosmoleg ddeuol o dda a drwg ac eschatoleg sy'n rhagfynegi concwest y drwg yn y pen draw gan y da. Mae Zoroastrianiaeth yn dyrchafu dwyfoldeb doeth a charedig sydd heb ei greu, o'r enw *Ahura Mazda* (llythr. *Arglwydd Doeth*) fel ei dduwdod goruchaf. Un o nodweddion hanesyddol unigryw Zoroastrianiaeth, yw ei undduwiaeth, , meseianiaeth, cred mewn barnu person ar ôl marwolaeth, nefoedd ac uffern, ac ewyllys rydd. Credir i'r grefydd hon ddylanwadu'n gryf ar systemau crefyddol ac athronyddol eraill, gan gynnwys Cristnogaeth, Gnosticiaeth, athroniaeth Roegaidd, Islam, a'r Ffydd Baháʼí.

## Crynodeb pellach
Gyda gwreiddiau posibl yn dyddio'n ôl i'r ail fileniwm CC, ceir cofnodion ysgrifenedig o'r 5g CC. Gwasanaethodd fel crefydd wladwriaethol ymerodraethau Iran hynafol am fwy na mileniwm, o tua 6g CC i 650 OC, ond dirywiodd o'r 7g ymlaen o ganlyniad uniongyrchol i goncwest Mwslimaidd Persia (633-654 CE) a arweiniodd at erlid mawr ar bobl Zoroastria. Mae amcangyfrifon diweddar yn gosod y nifer presennol o Zoroastriaid yn y byd ar y mwyaf rhwng 110,000-120,000, gyda'r mwyafrif yn byw yn India, Iran, a Gogledd America; credir bod eu nifer yn gostwng.

Testunau pwysicaf Zoroastrianiaeth yw'r rhai a gynhwysir yn yr *Avesta*, sy'n cynnwys yn bennaf ysgrifau Zoroaster a elwir y *Gathas*, yn ogystal â cherddi o fewn yr *Yasna* sy'n diffinio dysgeidiaeth Zoroaster, sy'n gwasanaethu fel sail addoli. Rhannodd athroniaeth grefyddol Zoroaster dduwiau Iranaidd cynnar y traddodiad Proto-Indo-Iranaidd yn *ahuras* a *daevas*, ni ystyrid yr olaf ohonynt yn deilwng o addoliad. Cyhoeddodd Zoroaster mai Ahura Mazda oedd y crëwr goruchaf, grym creadigol a chynhaliol y bydysawd trwy *Asha*,

Yn ogystal, mae'r grym bywyd sy'n tarddu o Ahura Mazda, a elwir *Asha* (gwirionedd, trefn cosmig), Y pwrpas eithaf ym mywyd y gwir Zoroastrian yw dod yn *ashavan* (meistr Asha) a dod â hapusrwydd i'r byd, sy'n cyfrannu at y frwydr gosmig yn erbyn drygioni. Mae dysgeidiaeth graidd Zoroastrianiaeth yn cynnwys:

* dilyn llwybr *triphlyg* *Asha: Humata*, Hūxta, *Huvarshta* ('meddyliau da', 'gweithredoedd da')
* elusen gweithredol i gadw'r enaid yn gydnaws ag Asha a thrwy hynny ledaenu hapusrwydd.
* cydraddoldeb a dyletswydd ysbrydol dynion a merched fel ei gilydd.
* bod yn dda er mwyn daioni a heb fod angen gwobr (gw. *Ashem Vohu*).

## Terminoleg 
Daw'r enw *Zoroaster* (*Ζωροάστηρ*) o'r fersiwnGroegaidd o'r enw Avestaneg, *Zarathustra*. Gelwir ef yn *Zartosht* a *Zardosht* mewn Perseg a *Zaratosht* mewn Gwjarati. Enw Zoroastrian y grefydd yw *Mazdayasna*, sy'n cyfuno *Mazda-* â'r gair Avestan *yasna*, sy'n golygu "addoliad, defosiwn".

Cyfeiria Thomas Browne (1605–1682), yn fyr at Zoroaster yn ei *Religio Medici* yn 1643. Daw'r term *Mazdaistiaeth* yn cyfeirio at y ffydd, gan gymryd *Mazda-* o'r enw Ahura Mazda ac ychwanegu'r *-iaeth-* i awgrymu system grefyddol.

## Trosolwg 
### Diwinyddiaeth 
Mae Zoroastriaid yn credu bod un duwdod sef y crëwr goruchaf, trosgynnol, holl-dda, ac sydd heb ei greu, Ahura Mazda, neu'r "Arglwydd Doeth" (*Ahura* sy'n golygu "Arglwydd" a *Mazda* sy'n golygu "Doethineb" yn Avestan). Mae Zarathustra yn cadw'r ddwy nodwedd ar wahân fel dau gysyniad gwahanol yn y rhan fwyaf o'r Gathas ond weithiau mae'n eu cyfuno i un ffurf. Mae Zarathustra hefyd yn honni bod Ahura Mazda yn hollwybodol ond nid yn hollalluog. Sraosha yw'r unig un ohonynt sydd wedi'i enwi'n benodol yn y categori olaf. 

Mae ysgolheigion a diwinyddion wedi bod yn dadlau ers tro ar natur Zoroastrianiaeth, gyda deuoliaeth, undduwiaeth, ac amldduwiaeth yn brif dermau a gymhwysir at y grefydd. Haera rhai ysgolheigion bod cysyniad Zoroastrianiaeth o dduwdod yn cwmpasu bodolaeth a meddwl fel endidau anfodol, gan ddisgrifio Zoroastrianiaeth fel un sydd â chred mewn bydysawd a greeir gan yr hunan,gydag ymwybyddiaeth fel ei nodwedd arbennig, a thrwy hynny roi Zoroastrianiaeth yn y dosbarth  pantheistaidd gan rannu ei darddiad â Hindŵaeth India. Beth bynnag, daw Asha, y prif rym ysbrydol, o Ahura Mazda, a dyma'r drefn gosmig, sef y gwrthwyneb o anhrefn, sy'n amlwg fel *druj*, anwiredd ac anhrefn. Mae'r gwrthdaro cosmig canlyniadol yn cynnwys yr holl greadigaeth, meddyliol/ysbrydol a materol, gan gynnwys dynoliaeth yn greiddiol iddo, sydd â rhan weithredol i'w chwarae yn y gwrthdaro hwn.

### Arferion 
[bawd| Cerflun clai [Tsieina|Tsieineaidd o linach Tang o'r 8g o ddyn o Sogdia yn gwisgo cap a gorchudd wyneb, neu fwgwd nodedig, o bosibl marchog camel neu hyd yn oed offeiriad Zoroastriaidd yn cymryd rhan mewn defod mewn teml dân, gan fod gorchuddion wyneb yn cael eu defnyddio i osgoi halogi'r tân sanctaidd gydag anadl neu boer; Amgueddfa Celf Dwyreiniol (Turin), yr Eidal.]]
Dywed y grefydd fod cyfranogiad gweithredol a moesegol mewn bywyd trwy weithredoedd da a ffurfiwyd o feddyliau da a geiriau da yn angenrheidiol i sicrhau hapusrwydd ac i gadw anhrefn. Mae'r cyfrannu fel hyn yn elfen ganolog o gysyniad Zoroaster o ewyllys rydd ac mae Zoroastrianiaeth fel y cyfryw yn gwrthod ffurfiau eithafol o asgetigiaeth a mynachaeth ond yn hanesyddol mae wedi caniatáu mynegiant cymedrol o'r cysyniadau hyn.

Yn nhraddodiad Zoroastrian, mae bywyd yn gyflwr dros dro, lle mae disgwyl i berson gymryd rhan weithredol yn y frwydr barhaus rhwng Asha a Druj. Cyn ei ymgnawdoliad ar enedigaeth y plentyn, mae *urvan* (enaid) unigolyn yn dal i fod yn un â'i *fravashi* (ysbryd personol / uwch), sydd wedi bodoli ers i Ahura Mazda greu'r bydysawd. Cyn i'r *urvan gael ei* hollti mae'r fravashi yn cymryd rhan yn y gwaith o gynnal y greadigaeth dan arweiniad Ahura Mazda. Yn ystod bywyd yr unigolyn mae'r *fravashi* yn gweithredu fel ffynhonnell ysbrydoliaeth i berfformio gweithredoedd da ac fel amddiffynnydd ysbrydol. Mae fravashis y cyndeidiau, yn ddiwylliannol, yn ysbrydol ac yn arwrol yn cael eu parchu a gellir galw arnynt i gynorthwyo'r byw. Ar y pedwerydd diwrnod ar ôl marwolaeth, mae'r wrvan yn cael ei aduno â'i fravashi, ac ar hynny mae profiadau bywyd yn y byd materol yn cael eu casglu i'w defnyddio yn y frwydr barhaus dros dda yn y byd ysbrydol. Ar y cyfan, nid oes gan Zoroastrianiaeth mo'r cysyniad o ailymgnawdoliad, o leiaf nid tan y Frashokereti. Mae dilynwyr Ilm-e-Kshnoom yn India yn credu mewn ailymgnawdoliad ac yn ymarfer llysieuaeth, ymhlith safbwyntiau anhraddodiadol eraill ar hyn o bryd, er y bu datganiadau diwinyddol amrywiol yn cefnogi llysieuaeth yn hanes Zoroastrianiaeth ac yn honni bod Zoroaster yn llysieuwr.

Mewn Zoroastrianiaeth, mae dŵr (*aban*) a thân (*atar*) yn gyfryngau purdeb defodol, ac mae'r seremonïau puro cysylltiedig yn cael eu hystyried yn sail i fywyd defodol. Gellir cymharu hyn gyda geiriau Cymraeg 'Cymer ddŵr, halen a thân, Dim ond rhain sy'n golchi'n lân', Meic Stevens. Mewn cosmogoni Zoroastrianaidd, dŵr a thân yw'r ail elfen a'r olaf o'r elfennau sylfaenol a gwreiddiol i'w creu, ac mae'r ysgrythur yn ystyried bod tân yn tarddu o'r dyfroedd. Ystyrir bod dŵr a thân yn cynnal bywyd, ac yn cael eu cynrychioli o fewn cyffiniau teml dân. Mae Zoroastriaid fel arfer yn gweddïo ym mhresenoldeb rhyw fath o dân, ac mae defod olaf y brif weithred o addoli yn golygu "cryfhau'r dyfroedd". Ystyrir tân yn gyfrwng i ennill dirnadaeth ysbrydol a doethineb, ac ystyrir dŵr yn ffynhonnell y doethineb hwnnw. Mae tân a dŵr hefyd yn cael eu cynrychioli gan yr Atar azatas ac'rAnahita, sy'n addoli emynau a litanïau.

Ystyrir corff yn lletywr ar gyfer pydredd, hy *druj*. O ganlyniad, mae'r ysgrythur yn gorchymyn gwaredu'r meirw'n ddiogel mewn modd nad yw corff yn llygru'r greadigaeth dda. Y gwaharddebau hyn yw sail athrawiaethol yr arfer traddodiadol sy’n pylu’n gyflym o amlygiad defodol, a adnabyddir fel 'Tyrrau Tawelwch', nad oes term technegol safonol ar eu cyfer yn yr ysgrythur na’r traddodiad. Ar hyn o bryd mae'r defodau hyn yn cael eu hymarfer yn bennaf gan gymunedau Zoroastriaidd is-gyfandir India, mewn lleoliadau lle nad yw'n anghyfreithlon ac nid yw gwenwyn dicloffenac wedi arwain at ddiflaniad yr adar. Mae cymunedau Zoroastrian eraill naill ai'n amlosgi eu meirw, neu'n eu claddu mewn beddau sydd wedi'u leinio â morter calch, er bod Zoroastriaid yn awyddus i gael gwared ar eu meirw yn y ffordd gorau i'r amgylchedd. 

## Perthynas â chrefyddau a diwylliannau eraill 
[de|bawd| [Ymerodraeth Achaemenid yn y 5g CC oedd yr ymerodraeth fwyaf mewn hanes yn ôl canran poblogaeth y byd.]]
Cred llawer o ysgolheigion fod cysyniadau allweddol eschatoleg a demonoleg Zoroastriaidd wedi dylanwadu ar y crefyddau Abrahamaidd. Ar y llaw arall, etifeddodd Zoroastrianiaeth syniadau o systemau cred eraill ac fel crefyddau "ymarferol" eraill, mae'n cynnwys rhywfaint o syncretiaeth,  gyda Zoroastrianiaeth yn Sogdia, Ymerodraeth Kushan, Armenia, Tsieina, a lleoedd eraill sy'n ymgorffori lleol a lleoedd eraill, arferion a duwiau tramor. Mae dylanwadau Zoroastriaeth ar chwedlau Hwngari, Slafaidd, Ossetaidd, Tyrcig a Mongol hefyd wedi'u nodi, gyda phob un ohonynt â deuoliaeth golau-tywyll helaeth a phwyslais ar dduw'r haul sy'n ymwneud â Hvare-khshaeta.

### Tarddiad Indo-Iranaidd 
Crefydd Zoroastrianiaeth yw'r agosaf at grefydd Vedig. Mae rhai haneswyr yn credu bod Zoroastrianiaeth, ynghyd â chwyldroadau athronyddol tebyg yn Ne Asia, yn llinynnau cydgysylltiedig yn erbyn cysyniadau Indo-Ariaidd. Gellir olrhain llawer o nodweddion Zoroastrianiaeth yn ôl i ddiwylliant a chredoau'r cyfnod Indo-Iranaidd cynhanesyddol, hynny yw, i'r cyfnod cyn yr ymfudo a arweiniodd at ddod yn bobloedd gwahanol i'r Indo-Aryan a'r Iraniaid. O ganlyniad, mae Zoroastrianiaeth yn rhannu elfennau â'r grefydd Vedic hanesyddol sydd hefyd â'i gwreiddiau yn yr oes honno. Mae rhai enghreifftiau'n cynnwys cytras rhwng y gair Avestan *Ahura* ("Ahura Mazda") a'r gair Sansgrit *Vedic Asura* ("diawl; is-dduwdod drwg"); yn ogystal â *Daeva* ("cythraul") a *Deva* ("duw") ac maent ill dau yn ddisgynyddion o'r grefydd Proto-Indo-Iranaidd gyffredin. 

### Iran heddiw 
Mae llawer o agweddau ar Zoroastrianiaeth yn bresennol yn niwylliant a mytholegau pobloedd Iran Fwyaf, yn anad dim oherwydd bod Zoroastrianiaeth wedi bod yn ddylanwad cryf iawn ar bobl y cyfandir am fil o flynyddoedd. Hyd yn oed ar ôl twf Islam a cholli dylanwad uniongyrchol, arhosodd Zoroastrianiaeth yn rhan o dreftadaeth ddiwylliannol y byd Iraneg, yn rhannol fel gwyliau ac arferion, ond hefyd oherwydd bod Ferdawsi wedi ymgorffori nifer o ffigurau a straeon yr Avesta yn ei epig *Shāhnāme*, sy'n ganolog i hunaniaeth Iran. Un enghraifft nodedig yw ymgorffori'r Yazata Sraosha fel angel a barchwyd o fewn Islam Shia yn Iran.

## Prif gredoau 
Ystyrir Humata, Huxta, Huvarshta (Syniadau Da, Geiriau Da, Gweithredoedd Da), Llwybr Triphlyg Asha, yn greiddiol i Zoroastrianiaeth yn enwedig gan ymarferwyr modern. Mewn Zoroastrianiaeth, mae da yn digwydd i'r rhai sy'n gwneud gweithredoedd cyfiawn er ei fwyn ei hun, nid er mwyn chwilio am wobr. Dywedir bod y druj yn ymosod ar y rhai sy'n gwneud drwg ac yn eu drysu a'u bod yn gyfrifol am alinio eu hunain yn ôl i Asha trwy ddilyn y llwybr hwn.
de|bawd| Faravahar (neu Ferohar), un o brif symbolau Zoroastrianiaeth, y credir ei fod yn ddarlun o *Fravashi* neu'r *Khvarenah.*
Mewn Zoroastrianiaeth, Ahura Mazda yw'r dechrau a'r diwedd, creawdwr popeth y gellir ac na ellir ei weld, y tragwyddol a'r hwn sydd heb ei greu, holl ddaioni a ffynhonnell Asha. Ar ôl y seremoni, anogir y Zoroastriaid i wisgo eu sedreh (crys defodol) a'u kusti (gwregys defodol) bob dydd, fel atgof ysbrydol ac ar gyfer amddiffyn cyfriniol, er bod Zoroastriaid modern yn tueddu i'w gwisgo yn ystod gwyliau, seremonïau a gweddïau'n unig. Yn draddodiadol, mae defodau Zoroastriaidd hefyd wedi cynnwys elfennau siamanaidd sy'n cynnwys dulliau cyfriniol fel taith yr ysbryd i'r deyrnas anweledig ac sy'n cynnwys bwyta gwin cryf, Haoma, mang, a chymhorthion defodol eraill. Yn hanesyddol, anogir Zoroastriaid i weddïo'r pum Gāh dyddiol ac i gynnal a dathlu gwahanol wyliau sanctaidd calendr Zoroastr, a all amrywio o gymuned i gymuned. Mae gweddïau Zoroastrian, a elwir yn 'fantra', yn cael eu cynnal fel arfer gyda dwylo wedi'u hestyn i ddynwared arddull gweddi Zoroaster a ddisgrifir yn y Gathas ac maent o natur fyfyriol a chredir eu bod wedi'u cynysgaeddu â'r gallu i ddileu drygioni. Gwyddys bod Zoroastriaid defosiynol yn gorchuddio eu pennau yn ystod gweddi, naill ai gyda thopi (Kufi) traddodiadol, sgarffiau, penwisgoedd eraill, neu hyd yn oed dim ond eu dwylo. Fodd bynnag, nid yw penwisg llawn a gorchudd sy'n draddodiadol mewn arfer Islamaidd yn rhan o Zoroastrianiaeth ac mae menywod Zoroastrianaidd yn Iran yn gwisgo penwisgoedd sy'n arddangos eu gwallt a'u hwynebau i herio a dyffeio Gweriniaeth Islamaidd Iran.

## Demograffeg 
[alt=|chwith|bawd| Cysegrfa bererindod sanctaidd Zoroastriaidd [Chak Chak, Yazd|Chak Chak yn Yazd, Iran.]]
Mae cymunedau Zoroastrian yn rhyngwladol yn tueddu i gynnwys dau brif grŵp o bobl yn bennaf: Parsis Indiaidd a Zoroastriaid Iran. Yn ôl astudiaeth yn 2012 gan Ffederasiwn Cymdeithasau Zoroastriaidd Gogledd America, amcangyfrifwyd bod nifer y Zoroastriaid ledled y byd rhwng 111,691 a 121,962. Nid yw'r niferoedd yn fanwl gywir oherwydd cyfrifon gwahanol yn Iran.

Gellir dod o hyd i gymunedau Zoroastriaidd bach ledled y byd, gyda chrynodiad parhaus yng Ngorllewin India, Canol Iran, a De Pacistan. Lleolir Zoroastriaid y diaspora yn bennaf yn yr Unol Daleithiau, gwledydd Prydain a'r cyn-drefedigaethau Prydeinig, yn enwedig Canada ac Awstralia, ac fel arfer unrhyw le lle mae presenoldeb Iran a Gwjarati yn gryf. 

## Cyfeiriadau
### Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
*  (note to catalogue searchers: the spine of this edition misprints the title "Zoroastrians" as "Zoroastians", and this may lead to catalogue errors; there is a second edition published in 2001 with the same ISBN)
* 
* 
* 
* 
*  pp.&nbsp;684–687
* 
* 
* 
* 
*  pp.&nbsp;813–815
* 
* 
* 
* 
*  pp.&nbsp;35–44.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dolenni allanol 
* Gwyddoniadur Iranica - Zoroastrianiaeth
* Zoroastrianism  
* FEZANA - Ffederasiwn Cymdeithasau Zoroastrian Gogledd America
* Zoroastrianiaeth, trafodaeth BBC Radio 4 gyda Vesta Sarkhosh Curtis, Farrokh Vajifdar ac Alan Williams ( *In Our Time*, Tachwedd 11, 2004)

Categori:Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol