Ansawdd dŵr

[de|bawd| Defnyddir samplwr siâp rhosyn i gasglu samplau dŵr mewn dŵr dwfn, fel [Y Llynnoedd Mawr|Llynnoedd Mawr, Unol Daleithiau America neu'r cefnforoedd, ar gyfer profi ansawdd dŵr.]]
Mae **ansawdd dŵr** yn cyfeirio at safon a nodweddion cemegol, ffisegol a biolegol dŵr, fel arfer o safbwynt ei burdeb ar gyfer ei yfed neu ei ddefnyddio ar gyfer amaethyddiaeth. Fe'i defnyddir amlaf trwy gyfeirio at set o safonau, a gyflawnir yn gyffredinol trwy drin a phuro'r dŵr. 

Mae'r safonau mwyaf cyffredin a ddefnyddir i asesu a monitro ansawdd dŵr yn cyfleu iechyd yr ecosystem, diogelwch dynol, graddau llygredd dŵr a chyflwr dŵr yfed a'i ddefnyddioldeb i fyd natur. Mae ansawdd dŵr yn cael effaith sylweddol ar gyflenwad dŵr.

## Categorïau 
Caiff paramedrau ar gyfer ansawdd dŵr eu pennu gan y defnydd ohono. Mae gwaith ym maes ansawdd dŵr yn tueddu i ganolbwyntio ar ddŵr sy'n cael ei drin ar gyfer ei yfed, ar gyfer defnydd diwydiannol/domestig, neu er mwyn adfer yr amgylchedd neu'r ecosystem, yn gyffredinol ar gyfer iechyd bywyd dynol/dyfrol).

### Defnydd dynol 
bawd| Halogiad rhanbarthol a chenedlaethol dŵr yfed yn ôl y cemegau a maint y boblogaeth sydd mewn perygl o ddod i gysylltiad ag e.
Mae halogion a all fod mewn dŵr heb ei drin yn cynnwys micro-organebau fel firysau, protosoa a bacteria; halogion anorganig (inorganic contaminants) fel halwynau a metelau; halogion cemegol organig o brosesau diwydiannol a defnydd petrolewm; plaladdwyr a chwynladdwyr; a halogion ymbelydrol. Mae ansawdd dŵr yn dibynnu ar y ddaeareg leol a'r ecosystem, yn ogystal â defnyddiau dynol megis gwasgariad carthion, llygredd diwydiannol, y defnydd o gyrff dŵr fel sinciau gwres, a gorddefnyddio (a all ostwng lefel y dŵr). 

Mae Asiantaeth Diogelu'r Amgylchedd yr Unol Daleithiau (EPA) a nifer o wledydd eraill yn cyfyngu ar faint o halogion penodol a ganiateir mewn dŵr tap a ddarperir gan systemau dŵr cyhoeddus yr Unol Daleithiau. Mae’r Ddeddf Dŵr Yfed Diogel yn awdurdodi EPA i gyhoeddi dau fath o safon:

* mae *safonau sylfaenol* yn rheoleiddio sylweddau a allai effeithio ar iechyd pobl;
* *mae safonau eilaidd* yn rhagnodi rhinweddau esthetig, y rhai sy'n effeithio ar flas, arogl neu olwg.

Drwy'r byd ceir rheoliadau er mwyn sefydlu terfynau ar gyfer halogion mewn dŵr potel. Gellir disgwyl yn rhesymol i ddŵr yfed, gan gynnwys dŵr potel, gynnwys o leiaf symiau bach o rai halogion. Nid yw presenoldeb yr halogion hyn o reidrwydd yn dangos bod y dŵr yn peri risg i iechyd.

Mewn ardaloedd trefol ledled y byd, defnyddir technoleg puro dŵr mewn systemau dŵr trefol i dynnu halogion o'r dŵr ffynhonnell (dŵr wyneb neu ddŵr daear) cyn iddo gael ei ddosbarthu i gartrefi, busnesau, ysgolion a derbynwyr eraill. Mae dŵr sy'n cael ei dynnu'n uniongyrchol o nant, llyn, neu ddyfrhaen sydd heb ei drin o ansawdd ansicr o ran ei yfed, fel arfer.

Mae baich dŵr yfed llygredig yn effeithio'n anghymesur ar boblogaethau a dangynrychiolir ac sy'n agored i niwed. Gall cymunedau sydd heb y gwasanaethau dŵr yfed glân hyn ddal salwch a gludir gan ddŵr ac sy'n gysylltiedig â llygredd fel colera, dolur rhydd, dolur rhydd, hepatitis A, teiffoid, a pholio. Mae'r cymunedau hyn yn aml mewn ardaloedd incwm isel, lle mae dŵr gwastraff dynol yn cael ei ollwng i sianel ddraenio gyfagos neu ddraen dŵr wyneb heb driniaeth ddigonol, neu'n cael ei ddefnyddio mewn amaethyddiaeth.

### Defnydd diwydiannol a domestig 
Gall ïonau toddedig effeithio ar addasrwydd dŵr at ystod o ddibenion diwydiannol a domestig, gan gynnwys presenoldeb calsiwm (Ca 2+) a magnesiwm (Mg 2+) sy'n ymyrryd â effeithiolrwydd sebon, ac sy'n gallu ffurfio dyddodion sylffad caled a charbonad meddal mewn gwresogyddion dŵr neu foeleri. Gellir meddalu dŵr caled i gael gwared ar yr ïonau hyn ac mae'r broses feddalu yn aml yn disodli catïonau sodiwm. Ar gyfer rhai poblogaethau, gall dŵr caled fod yn well na dŵr meddal oherwydd bod problemau iechyd wedi'u cysylltu â diffygion calsiwm a gormodedd o sodiwm.

Mae'r angen am galsiwm a magnesiwm ychwanegol mewn dŵr yn dibynnu ar y boblogaeth dan sylw oherwydd bod pobl yn gyffredinol yn bodloni'r symiau a argymhellir trwy dreulio bwyd. 

### Ansawdd dŵr amgylcheddol 
alt=Carthion yn llifo i afon yn Lloegr|bawd|Carthion yn llifo i afon yn Lloegr, yn dilyn newid y ddeddf yn San Steffan, Llundain yn 2022.

Mae ansawdd dŵr amgylcheddol yn ymwneud â chyrff dŵr fel llynnoedd, afonydd a chefnforoedd. Oherwydd amodau amgylcheddol gwahanol, ecosystemau gwahanol, mae safonau ansawdd dŵr ar gyfer dŵr wyneb yn amrywio'n sylweddol. Gall sylweddau gwenwynig a phoblogaethau uchel o ficro-organebau penodol fod yn berygl i iechyd wrth dyfrhau, nofio, pysgota, rafftio, hwylio ac mewn cyd-destun diwydiannol. Gall yr amodau hyn hefyd effeithio ar fywyd gwyllt. Yn ôl yr EPA, mae cyfreithiau ansawdd dŵr yn gyffredinol yno i amddiffyn pysgodfeydd a defnydd hamdden ac yn ei gwneud yn ofynnol, o leiaf, i gadw'r safonau ansawdd cyfredol. Mewn rhai lleoliadau, mae amodau ansawdd dŵr dymunol yn cynnwys crynodiadau ocsigen toddedig uchel, crynodiadau cloroffyl-a isel, a dŵr clir.

## Samplu a mesur 
### Casglu sampl 
bawd| Gorsaf samplu otomatig wedi'i gosod ar hyd Afon Milwaukee ger New Fane, Wisconsin . Mae clawr yr oto-samplwr 24-potel hwn (y rhan canol) wedi'i godi'n rhannol, gan ddangos y poteli sampl y tu mewn. Gall gasglu samplau ar gyfnod arbennig o amser, neu'n dros gyfnod penodol. Mae'r cofnodwr data (y cabinet gwyn) yn cofnodi tymheredd, dargludiant penodol, a lefelau ocsigen toddedig.
Mae cymhlethdod ansawdd dŵr fel pwnc yn cael ei adlewyrchu yn y gwahanol fathau o fesuriadau sydd ar gael. Gwneir y mesuriadau o ansawdd dŵr yn fwyaf cywir ar y safle, oherwydd bod dŵr yn bodoli mewn cydbwysedd â'i amgylchoedd . Gall y mesuriadau hyn gynnwys tymheredd, pH, ocsigen toddedig, dargludedd, potensial lleihau ocsigen (ORP), cymylogrwydd, a dyfnder disg Secchi .

### Profi mewn ymateb i drychinebau naturiol ac argyfyngau eraill 
[bawd| Profi dŵr yng Ngwlff Mecsico ar ôl [arllwysiad olew Deepwater Horizon]]
Ar ôl digwyddiadau fel daeargrynfeydd a tsunamis, mae'r asiantaethau cymorth yn ymateb ar unwaith wrth i weithrediadau rhyddhad ddechrau. Mae'r bygythiad o glefyd yn cynyddu'n aruthrol oherwydd y niferoedd mawr o bobl sy'n byw'n agos at ei gilydd, yn aml mewn amodau gwael heb lanweithdra priodol.

Ar ôl trychinebau naturiol mawr, efallai y bydd cryn dipyn o amser yn mynd heibio cyn i ansawdd y dŵr ddychwelyd i lefelau cyn y trychineb. Er enghraifft, yn dilyn tswnami Cefnfor India 2004 bu'r Sefydliad Rheoli Dŵr Rhyngwladol (IWMI) o Colombo yn monitro effeithiau dŵr hallt a daeth i'r casgliad bod y ffynhonnau wedi adfer i ansawdd dŵr yfed cyn y tswnami flwyddyn a hanner ar ôl y digwyddiad. Datblygodd IWMI brotocolau ar gyfer glanhau ffynhonnau sydd wedi'u halogi gan ddŵr hallt; cafodd y rhain eu cymeradwyo'n swyddogol wedyn gan Sefydliad Iechyd y Byd fel rhan o'i gyfres o Ganllawiau Argyfwng.

### Dadansoddiad cemegol 
[de|bawd| Mesurydd [plaladdwyr a llygryddion organig eraill]]
Y dulliau symlaf o ddadansoddi cemegol yw'r rhai sy'n mesur elfennau cemegol heb ystyried eu ffurf. Byddai dadansoddiad elfennol ar gyfer ocsigen, er enghraifft, yn dangos crynodiad o 890 g/L (gram y litr) o sampl dŵr oherwydd bod gan ocsigen (O) fàs 89% o'r moleciwl dŵr (H 2 O). Dylai'r dull a ddewisir i fesur ocsigen toddedig wahaniaethu rhwng ocsigen diatomig ac ocsigen ynghyd ag elfennau eraill. Mae symlrwydd cymharol dadansoddiad elfennol wedi cynhyrchu llawer iawn o ddata sampl a meini prawf ansawdd dŵr ar gyfer elfennau a nodir weithiau fel metelau trwm. Rhaid i ddadansoddiad dŵr ar gyfer metelau trwm ystyried gronynnau pridd sy'n hongian yn y sampl dŵr. Gall y gronynnau pridd crog hyn gynnwys symiau (mesuradwy) o fetal. Er nad yw'r gronynnau'n cael eu hydoddi yn y dŵr, efallai y bydd pobl yn yfed y dŵr yn eu bwyta. Gall hidlo gronynnau pridd o'r sampl dŵr cyn ychwanegu asid achosi colli metelau toddedig ar yr hidlydd. Mae cymhlethdodau gwahaniaethu moleciwlau organig tebyg hyd yn oed yn fwy heriol.

Gall gwneud y mesuriadau cymhleth hyn fod yn ddrud ac o'r herwydd mae rhaglenni monitro parhaus yn cael eu cynnal fel arfer a'r canlyniadau'n cael eu rhyddhau gan asiantaethau'r llywodraeth. Fodd bynnag, mae rhaglenni gwirfoddoli lleol ac adnoddau ar gael ar gyfer rhywfaint o asesiad cyffredinol. Mae'r offer sydd ar gael i'r cyhoedd yn cynnwys pecynnau prawf ar y safle, a ddefnyddir yn gyffredin ar gyfer tanciau pysgod cartref, a gweithdrefnau asesu biolegol.

### Biosynwyryddion 
Mae gan fiosynwyryddion y potensial ar gyfer "sensitifrwydd uchel, bod yn ddethol, dibynadwyedd, symlrwydd, cost isel ac ymateb amser real". Er enghraifft, mae ROSALIND 2.0 yn gallu canfod lefelau amrywiol iawn o lygryddion dŵr.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cronfa Ddata Ansawdd Dŵr Croyw Byd-eang (GEMStat) – rhaglen amgylcheddol y Cenhedloedd Unedig
* Rhaglen Fonitro Eco-statws Afon  - Gweriniaeth De Affrica
* Canolfannau UDA ar gyfer Rheoli ac Atal Clefydau (CDC) - Ansawdd a phrofion dŵr yfed
* Adran Amaethyddiaeth yr UD – gwybodaeth am ansawdd dŵr ac amaethyddiaeth
* Asiantaeth Diogelu'r Amgylchedd yr Unol Daleithiau - Data ac Offer Dŵr
* Arolwg Daearegol UDA - Rhaglen Asesu Ansawdd Dŵr Genedlaethol
* Cyngor Monitro Ansawdd Dŵr Cenedlaethol UDA (NWQMC)  – Partneriaeth o asiantaethau ffederal a gwladwriaethol
* Cymdeithas Adnoddau Dŵr America Archived   - Cymdeithas broffesiynol
* Canolfan Ymchwil Cydweithredol eWater  ( eWater Ltd ) - menter a ariennir gan Lywodraeth Awstralia sy'n cefnogi offer cefnogi penderfyniadau rheoli dŵr

Categori:Dŵr
Categori:Gwyddorau'r amgylchedd
Categori:Llygredd dŵr