open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chris Cope

Awdur a golygydd Americanaidd yw **Chris Cope** (ganwyd 20 Mawrth 1976), sydd wedi dysgu'r Gymraeg a symud i fyw i Gymru.

## Bywgraffiad
Mae Cope yn hanu o Austin, Texas yn wreiddiol, a threuliodd gyfnod yn byw yn St Paul, Minnesota a bu'n gweithio fel golygydd copi ar gyfer teledu a radio yn yr Unol Daleithiau. Wedi treulio gwyliau yng Nghymru, penderfynodd Cope ddysgu Cymraeg. Dechreuodd ddysgu'r iaith drwy ddefnyddio gwefan *Learn Welsh* y BBC yn 2000. Yn 2006, symudodd i Gaerdydd gyda'r wraig Rachel i fynychu Prifysgol Caerdydd, lle enillodd BA yn y Gymraeg yn 2009 ac MA wedyn yn 2011.

Gadawodd ei wraig Rachel ef ym mis Medi 2009, digwyddiad a barodd cyfnod hir o iselder ynddo. Mae'n byw ym Mhenarth erbyn hyn gyda'i gariad, Jenn.

Cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf ''Cwrw am Ddim: A Rhesymau Eraill Dros Ddysgu'r Iaith'' ym mis Gorffennaf 2009 gan Wasg Gomer. Mae'n golofnydd rheolaidd yng nghylchgrawn *Barn*. Nofel yn Saesneg yw ei ail lyfr, *The Way Forward*, a gyhoeddwyd yn 2010. Cyhoeddwyd ym mis Ebrill 2012 bod Chris i gael ysgoloriaeth Llenyddiaeth Cymru ar gyfer gwaith ar ei drydydd llyfr *Tales of a Toffee-Covered Llama.*

## Llyfryddiaeth
*
*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Blog Cymraeg Chris Cope
*Blog Saesneg Chris Cope 
*Twitter Chris Cope

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Cymraeg o Gymru
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Cymraeg o'r Unol Daleithiau
Categori:Blogwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Blogwyr Cymraeg o'r Unol Daleithiau
Categori:Blogwyr Saesneg o Gymru
Categori:Blogwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Colofnwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Colofnwyr Cymraeg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Golygyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Texas
Categori:Pobl o Austin, Texas
Categori:Ymfudwyr o'r Unol Daleithiau i Gymru
Red Dawn

Ffilm ryfel Americanaidd o 1984 ydy ***Red Dawn***. Cyfarwyddwyd ac ysgrifennwyd y ffilm gan John Milius ar y cyd gyda Kevin Reynolds. Lleolir y ffilm mewn llinell amser gwahanol yng nghanol y 1980au, ac mae'n ymdrin ag ymosodiad ar yr Unol Daleithiau gan yr Undeb Sofietaidd a'i chynghreiriaid Canol America. Fodd bynnag, mae'r bygythiad o Drydydd Rhyfel Byd yn gefndir yn unig i'r ffilm ac ni ymhelaethir ar hyn. Dilyna'r stori griw o fyfyrwyr ysgol uwchradd Americanaidd sy'n ymladd yn ôl yn erbyn eu gormeswyr drwy dulliau guerrilla , gan alw eu hunain yn "Wolverines", sef enw mascot eu hysgol uwchradd.

[chwith|350px|bawd|Map bras o'r digwyddiadau a ddisgrifir yn y ffilm: **Glas:** Yr [Unol Daleithiau a'u cynghreiriaid Canada, y Deyrnas Unedig a Gweriniaeth Pobl Tsieina. **Goch:** Yr Undeb Sofietaidd a'u cynghreiriaid. **Gwyrdd:** Gwledydd niwtral Gorllewin Ewrop. Mae'r dotiau coch yn dangos lleoliadau allweddol megis Washington D.C., Omaha (Nebraska), Dinas Kansas (Missouri) a Beijing (Tsieina) sydd wedi cael eu dinistrio gan arfau niwclear.]]

Categori:Ffilmiau 1984
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau MGM
Categori:Ffilmiau rhyfel
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Drws

[bawd|Drws yn [Sălaj.]]
Mae **drws** yn ddarn o bren, metal neu arall sy'n agor neu'n cau mynediad i ystafell neu adeilad. Mae rhai drysau'n cael eu cloi gyda chlo neu gliced. Caiff drysau eu canfod mewn canolfuriau neu waliau, mewn ystafelloedd, cypyrddau, cerbydau neu gynwysyddion.

Defnyddir drysau er mwyn:
* cadw eitemau, pobl ac anifeiliaid o fewn ystafell, cynhwysydd neu gerbyd
* rheoli tymheredd gwagle (mewn ystafell yn y tŷ, neu mewn oergell)
* cadarnhau preifatrwydd ac atal sŵn

## Mathau o ddrysau 
* Mae **drws cylchdroi** yn troi mewn cylch fel gall bobl deithio i mewn neu allan o adeilad, heb golli gwres gormodol ac i gadw tywydd garw allan. Defnyddir rhain gan amlaf lle mae llawer o draffig.
* Mae **drws ddall** yn ddrws ffug sydd wir yn rhan o'r wal, addurniadol yw rhain.
* Mae **drws uwch-a-dros** yn cael ei ddefnyddio yn aml mewn garej. Yn hytrach na dibynnu, mae'n rholio ar reiliau er mwyn iddo aros yn uwch na'r agorfa.
* Mae **drws tân** yn ddrws nad yw'n gadael tân drwyddo. Gwneuthurir rhain o ddur fel rheol.

A House Door In Send Surrey UK.jpg|Drws yn Surrey
Dom Uphagena - 014.JPG|Drws mewnol yng ngwlad Pwyl
Castel Goffredo-Ospedale Vecchio-Portale.jpg|Drws dwbwl, allanol yn yr Eidal.
Garage door sliding up.jpg|Drws dwbwl garej
Michelle Obama arrives at Pope AFB 3-12-09.jpg|Drws agored awyren, gyda Mitchelle Obama.
Dveře patrového vlaku.jpg|Drysau dwbwl ar dren.
Æthelfrith

Gall **Æthelfrith** neu **Aethelfrith**, sy'n enw personol gwrywaidd Eingl-Sacsonaidd, gyfeirio at un o sawl person:

* Æthelfrith o Northumbria (m. 616), Brenin Bryneich/Northumbria
* Æthelfrith o Elmham (m. 745), Esgob Elmham
* Æthelfrith o Wessex (m. 870-927), *Ealdorman* ym Mersia ac ŵyr y brenin Æthelred I, yn ôl pob tebyg
----
Æthelfrith o Northumbria

Brenin Brynaich a Deifr oedd **Æthelfrith** (bu farw tua 616). Teyrnasodd ym Mrynaich (*Bernicia*) o tua 593 hyd tua 616; ef hefyd, o tua 604 ymlaen, oedd y brenin cyntaf o Frynaich i reoli teyrnas Deifr (*Deira*), i'r de o Frynaich. Gan mai Deifr a Brynaich oedd y ddwy uned sylfaenol yn yr hyn a ddaeth yn Northumbria yn ddiweddarach, ystyrir Æthelfrith yn frenin cyntaf - *de facto* - teyrnas Northumbria gan haneswyr. Enillodd sawl brwydr yn erbyn Brythoniaid yr Hen Ogledd, a Gwynedd a Phowys, a chafodd fuddugoliaeth bwysig dros Gael Dál Riata. Er iddo gael ei orchyfygu a'i ladd mewn brwydr ac i'w orsedd gael ei chipio gan un o'i elynion, adferwyd ei linach yn y 630au.

Roedd Æthelfrith yn fab i Æthelric ac felly'n ŵyr i Ida, ac ymddangos iddo olynu Hussa fel brenin Brynaich yn 592 neu 593. Mae'n bosibl mai ef oedd arweinydd gwŷr Brynaich ym Mrwydr Catraeth (tua 600) lle cawsant fuddugoliaeth dros wŷr Gododdin, y coffeir eu tranc yn y gerdd arwrol *Y Gododdin*, gan Aneirin.

Rhwng 613 a 616, ymosododd Æthelfrith ar deyrnas Powys ac enillodd Frwydr Caer; lladdwyd Selyf ap Cynan, brenin Powys yno. Ymsododd ar fynachod clas Brythonig Bangor Is Coed hefyd, a oedd wedi ymgynull i weddïo dros fuddugoliaeth i'r Cymry, yn ôl yr hanesydd Eingl-Sacsonaidd Beda, ac eraill. Dywedir fod 1200 wedi eu lladd gan filwyr Æthelfrith ac mae dim ond 50 a ddihangodd. Ystyrir y frwydr hon fel un dyngedfennol yn hanes Cymru, Lloegr a Phrydain, a wahanodd Brythoniaid Cymru oddi ar eu cymdogion yn yr Hen Ogledd.

Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Marwolaethau 616
Categori:Brenhinoedd Brynaich
Categori:Brenhinoedd Deifr
Mari Grug

Cyflwynydd teledu o Gymraes yw **Mari Grug Davies** (ganwyd 27 Awst 1984).

Magwyd ar fferm ym Mynachlog-ddu, Sir Benfro ac addysgwyd yn Ysgol y Preseli cyn astudio’r Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Cymru Caerdydd.

## Gyrf 
Actiodd ran Catrin yn y gyfres ddrama *Darn o Dir* ar S4C pan oedd yn ifanc. Dechreuodd ei gyrfa fel cyflwynydd gyda *Planed Plant* ar ôl iddi raddio. Ymunodd â thîm tywydd Newyddion S4C yn Nhachwedd 2007, wrth iddynt lansio’r gwasanaeth ar ei newydd wedd. Mae hefyd wedi bod yn gyflwynydd ar raglenni teledu o'r *Sioe Fawr*, yr Eisteddfod Genedlaethol a’r Ŵyl Cerdd Dant.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Holi Mari Grug, Gorffennaf/Awst 2009, cyfweliad ar wefan BBC Lleol, De Orllewin

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Preseli
Rupert Grint

Actor Seisnig ydy **Rupert Alexander Lloyd Grint** (ganed 24 Awst 1988) sy'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Ron Weasley yn y ffilmiau *Harry Potter*. Ym mis Rhagfyr 2007, rhoddwyd Grint ar rif 16 yn rhestr o'r bobl a enillodd fwyaf o dan 25 oed. Amcangyfrifir fod ganddo enillion blynyddol o $4 miliwn (UDA).

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Hertford
Robert Dewi Williams

Gweinidog, athro ac awdur Cymraeg oedd **Robert Dewi Williams** (29 Rhagfyr 1870 - 25 Ionawr 1955), yn ysgrifennu fel **R. Dewi Williams**.

Ganed ef yn Llwyn-du Isaf, Pandy Tudur. Bu'n astudio yn Ngholeg y Brifysgol, Aberystwyth am gyfnod, yna yn Ngholeg Iesu, Rhydychen. Ordeiniwyd ef yn weinidog yn 1900, a bu'n weinidog yn Llandwrog a Penmaenmawr. Yn 1917, daeth yn brifathro ysgol Clynnog Fawr. Symudodd yr ysgol i'r Rhyl yn ddiweddarach, a bu yma hyd ei ymddeoliad yn 1939.

Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gyfrol o storïau byrion *Y Clawdd Terfyn*, a ymddangosodd yn 1912.

## Cyhoeddiadau
* *Y Clawdd Terfyn* (1912)

Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Gweinidogion Presbyteraidd o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy
Benetice (Světlá nad Sázavou)

Pentref bychan ger tref Světlá nad Sázavou yn rhanbarth Vysočina, Y Weriniaeth Tsiec yw **Benetice**.

Roedd ffatri gwydr yn Benetice, nad yw'n bodoli mwyach, ond mae rhai enwau lleol a gysylltir gyda'r ffatri gwydr, megis *Na sušírnách* neu *Sklárenský rybník* (enw pwll) yn parhau. Ceir gwersyll hamdden yn Benetice sy'n cael ei ddefnyddio fel gwersyll arloesol, a arferid ei defnyddio ar gyfer pobl ifanc o Hwngari, Gwlad Pwyl a'r Almaen.

## Hanes enw'r pentref 
* 1375 - Beneczicze
* 1787 - Benetitz

## Oriel 

Delwedd: Benetice 1.jpg|Pentref Benetice
Delwedd: Benetice 2.jpg|Pentref Benetice
Delwedd: Benetice 3.jpg|Pentref Benetice
Delwedd: Benetice naves.jpg|Trelars ym mhentref Benetice, Gwanwyn 2009
Delwedd: Benetice prijezd od Svetle nad Sazavou.jpg|Y ffordd i Benetice o Světlá nad Sázavou
Delwedd: Benetice prijezd od Ledce nad Sazavou.jpg|Y ffordd i Benetice o Ledeč nad Sázavou
Delwedd: Benetice tabor.jpg|Canolfan hamdden yn Benetice
Delwedd: Benetice pohled na druhy breh Sazavy.jpg|Yr olygfa o Benetice ar draws yr afon Sázava

## Dolenni allanol 
* www.benetice.eu Tudalennau am bentref Benetice
* Tudalen Tsiec am Benetice 

Categori:Pentrefi Tsiecia
Islam yn Seland Newydd

[bawd|200px|Bachgen Moslemaidd mewn [mosg yn Christchurch, 2007]]

Dechreuodd hanes **Islam yn Seland Newydd** gyda dyfodiad mwynwyr aur Mwslemaidd o Tsieina yn y 1870au. Ymsefydlodd nifer bychan o Fwslemiaid o India a dwyrain Ewrop yn y wlad o'r 1900au cynnar hyd at y 1960au. Ni ddechreuodd mewnlifiad o Fwslemiaid ar raddfa fawr tan y 1970au gyda dyfodiad Indiaid o Ffiji, ac yna yn y 1990au gyda ffoaduriaid rhyfel o wahanol wledydd. Sefydlwyd y ganolfan Islamaidd gyntaf yn 1959 ac erbyn hyn mae nifer o fosgiau a dwy ysgol Islamaidd yn y wlad.

## Cyfeiriadau 
*
*
*
*
*
*
*

Categori:Crefydd yn Seland Newydd
Seland Newydd
Andrew Sachs

Actor o Loegr a anwyd yn yr Almaen oedd **Andrew Sachs** (ganed **Andreas Siegfried Sachs**; 7 Ebrill 1930 – 23 Tachwedd 2016). Daeth i amlygrwydd ar rhaglenni yn y Deyrnas Unedig ac mae'n fwyaf adnabyddus am ei bortread o'r Sbaenwr Manuel ar *Fawlty Towers*. Ei rôl ddiweddaraf oedd Ramsay Clegg ar yr opera sebon o Fanceinion, *Coronation Street*.

Fe'i ganwyd yn Berlin, yn fab i Katharina (née Schrott-Fiecht) a Hans Emil Sachs. Yn 1938 symudodd y teulu i Lundain er mwyn dianc rhag y Natziaid.

Cafodd ei enwebu am Wobr BAFTA am chwarae rhan Manuel yn *Fawlty Towers*. Gwnaeth lawer o waith trosleisio yn enwedig fel cyflwynydd rhaglenni dogfenol teledu a radio.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o'r Almaen
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Ferlin
Biopsi

[bawd|Biopsi o'r [ymennydd]]
Prawf meddygol diagnostig lle gymerir sampl o feinwe o'r corff i'w harchwilio yw **biopsi**. Gall y sampl ddod o unrhyw le yn y corff bron, ac mae'r ffordd y gwneir yn dibynnu ar y lleoliad. Mae meddyg yn edrych ar y sampl o dan ficrosgop i weld y celloedd unigol ac yn profi'r celloedd trwy weld eu hadwaith i gemegau amrywiol.

Weithiau gwneir biopsïau yng nghanol llawdriniaeth fel y gall llawfeddyg gael y canlyniadau o fewn munudau a gwneud penderfyniad yn y fan a'r lle ynglŷn â'r ffordd orau o drin.

## Mathau
### Biopsi crafu
Mewn rhai achosion mae'n bosib i grafu haen allanol celloedd i ddarparu sampl ddigonol i'w harchwilio, er enghraifft mewn prawf taeniad serfigol, lle ddefnyddir sbatwla i grafu sampl o gelloedd yn ysgafn o geg y groth i chwilio am arwyddion o ganser. Gall y math hwn o fiopsi crafu fod yn anghyfforddus ond nid yn boenus, felly ni ddefnyddir unrhyw anesthetig.

Defnyddir nodwydd wag drwchus i wneud biopsïau ar organau fel yr afu neu'r arennau. Gofynnir i'r claf anadlu i mewn a dal ei anadl tra caiff y nodwydd ei gwthio drwy'r abdomen i mewn i'r organ berthnasol a chymerir sampl o'r feinwe mewn rhai eiliadau. Fel arfer, rhoddir anesthetig lleol yn hytrach na chyffredinol i'r claf gan y bydd yn rhaid iddo fod ar ddihun i anadlu i mewn. Defnyddir nodwydd wag drwchus hefyd i gymryd samplau o fêr esgyrn, a gan amlaf cymerir sampl asgwrn o frig asgwrn y pelfis, ychydig islaw gwasg y claf. Caiff y nodwydd ei throi wrth gael ei gwthio i mewn i'r asgwrn i wthio sampl o'r mêr i ganol y nodwydd, er mwyn ei dynnu oddi yno.

### Ffibrosis systig
I wneud diagnosis ar gyfer ffibrosis systig gellir cynnal prawf cemegol ar sampl o gelloedd i weld os ydynt yn adweithio mewn ffordd benodol os canfyddir bod y genyn ar gyfer y clefyd yn bresennol. Gall y prawf hwn cael ei gynnal ar sampl o gelloedd o frych ffetws i helpu rhieni i ddewis a ddylid terfynu neu barháu â beichiogrwydd.

## Sgîl-effeithiau
Gall cymryd samplau celloedd o'r system atgenhedlu fenywol (leinin y groth neu geg y groth) achosi ychydig o waedu ysgafn yn y wain, a gall claf gwrywaidd sydd wedi cael biopsi prostad cael ychydig o waed yn ei wrin.

Mae'r mwyafrif o fiopsïau yn weithdrefnau di-boen, ond efallai y caiff y claf boen fud neu anghysur ysgafn os cymerwyd y sampl o organ pwysig megis yr afu neu o fêr asgwrn. Gall meddyg cynghori claf ar ba poenliniarydd i gymryd i liniaru'r poen hwn.

Anaml iawn y ceir gwaedu difrifol o ganlyniad i fiopsi, ond yn yr achos honno mae'n bosib y bydd angen llawdriniaeth neu drallwysiad gwaed ar y claf.

## Cyfeiriadau
Categori:Profion meddygol
Prydeinwyr

Term a ddefnyddir i ddisgrifio dinasyddion y Deyrnas Unedig yw **Pobl Prydeinig** neu **Prydeinwyr**. Mae hyn yn cynnwys dinasyddion Ynys Manaw ac Ynysoedd y Sianel, yn ogystal â thiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig a'u disgynyddion. Mewn cyd-destun hanesyddol, mae'r term Saesneg *Briton* yn cyfeirio at y Brythoniaid hynafol a phobloedd brodorol eraill a oedd yn trigo ym Mhrydain i'r de o'r Forth. Mae cyfraith cenedligrwydd Prydain yn llywodraethu dinasyddiaeth a chenedligrwydd Prydeinig, a geir drwy cael eich geni yng ngwledydd Prydain neu drwy fod yn ddisgynnydd o rywun a aned yno.

## Disgrifiad dadleuol
Mae dinasyddiaeth Brydeinig yn bwnc dadleuol yn nifer o wledydd gwladwriaeth y Deyrnas Unedig, a chaiff ei chymysgu â chenedligrwydd yn aml. Gwrthodir y term "Prydeinig" yn llwyr gan weriniaethwyr Gogledd Iwerddon - sy'n ystyried eu hunain yn Wyddelod - a chenedlaetholwyr ac eraill yng Nghymru a'r Alban, sy'n ystyried eu hunain yn Gymry neu'n Albanwyr yn unig.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Prydeindod
Ffenestr

[150px|bawd|dde|Ffenestri dalennog mewn adeilad yn [Jersey.]][bawd|dde|150px|[Ffenestr lliw gyda darluniau Beiblaidd mewn eglwys yn yr Alban.]]

Agoriad mewn a geir mewn waliau, drysau, cerbydau neu gynwysyddion yw **ffenestr**, sy'n gadael golau trwyddynt, ac os yw'r ffenestr yn agored, sŵn ac awyr yn ogystal. Mae'r term ffenestr hefyd yn cyfeirio at wrthrych tryloyw neu dryleu sy'n cael ei ddefnyddio i gau'r agoriad. Caiff ffenestr ei wydro gyda deunydd tryloyw neu dryleu megis gwydr neu blastig. Caiff y gwydredd yn ei gynnal yn ei le gan ffram y ffenestr, a gynhyrchir gan amlaf o bren, plastig neu fetel.

## Mathau o ffenestri 
* Ffenestr Ffrengig
Mae ffenestri Ffrengig yn debyg i ddrysau, gyda colfachau ar ymylon fertigol y fframiau, sy'n galluogi i'r ffenestri symud yn llorweddol pan caent eu agor. Lleolwyd rhain oddiar y llawr mewn adeiladau Ffrengig, gyda rheiliau isel i atal pobl rhag disgyn allan o'r ffenestri, ac weithiau gyda balconi bychan. Roedd rhain yn agor am i mewn fel rheol. Mae'r math hyn o ffenestri wedi esblygu ym Mrydain i gyfeirio at ffenestri cyffelyb i ddrysau ar lawr gwaleod adeiladau, sy'n agor allan i'r ardd

* Ffenestr ddalennog
Mae gan ffenestr dalenog ddau ddalen sy'n llithro i fyny neu lawr er mwyn agor.

* Ffenestr ffug
Math o ffenestr addurniadol, weithiau trompe l'oeil, a ddyfeiswyd mewn adeg pan fu treth yn cael ei osod ar sail nifer o ffenestri oedd gan adeiladau.
Dyri

Cerdd ar fesur rhydd yw **dyri** (lluosog: **dyrïau**), gyda'r llinellau'n acennu'n rheolaidd ac iddi weithiau gyffyrddiadau cynganeddol ac weithiau cynghanedd gyflawn.

Ceir enghreifftiau o'r ddyri yng ngwaith rhai o feirdd yr 17g, e.e. Wiliam Phylip (1579-1669), awdur *Carolau a Dyrïau Duwiol*.

Cydiodd Iolo Morganwg yn nhraddodiad y ddyri a'i gwneud yn un o'r 'Pedwar Ansawdd ar Hugain' ar Gerdd Dafod ac iddi dras hynafol, ond rhan o ffugwaith Iolo yw hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Termau llenyddol
Casineb

Disgrifia'r gair **casineb** teimlad dwys o anhoffter. Gellir ei ddefnyddio mewn amrywiaeth o gyd-destunau, o gasineb tuag at wrthrychau neu anifeiliaid, i gasineb o bobl eraill, grŵpiau cyfan o bobloedd, neu bobl yn gyffredinol.

## Safbwyntiau athronyddol 
Cynigia athronwyr sawl diffiniad dylanwadol o gasineb. Ystyriai René Descartes casineb fel ymwybyddiaeth o rhywbeth gwael a'r awydd i ddianc rhagddo. Diffiniodd Baruch Spinoza casineb fel math o boen a achosir gan achos neu achosion allanol. Gwelai Aristotle casineb fel awydd nad yw amser yn gwella i ddistrywio gwrthrych. Ar y llaw arall, credai David Hume fod casineb yn deimlad na sydd yn lleihau ac nad oes modd diffinio'r teimlad o gwbl.

bawd|dim|Fideo am gasineb, gan Lywodraeth Cymru

## Gweler hefyd 
* Trosedd casineb
* Rhagfarn


Categori:Emosiwn
Categori:Moeseg
Ibn al-Banna al-Marrakushi

Mathemategydd, athronydd a seryddwr Arabaidd oedd **Ibn al-Banna al-Marrakushi al-Azdi**, a adwaenir hefyd fel '''Abu'l-Abbas Ahmad ibn Muhammad ibn Uthman al-Azdi'* (Arabeg: ابن البنّا‎) (29 Rhagfyr 1256 – c. 1321). Enwir crater Al-Marrakushi ar y Lleuad ar ei ôl.

Ganed Al-Banna yn fab pensaer ym Marrakech, Moroco yn 1256. Ar ôl dysgu elfennau mathemateg a geometreg, aeth ymlaen i gyfieithu *Elfennau'' Euclid i'r Arabeg.

Cyhoeddodd rhwng 51 a 74 traethawd, ar bynciau amrywiol yn cynnwys Algebra, Seryddiaeth, Ieithyddiaeth, Rhethreg, a Rhesymeg. Mae ei weithiau yn cynnwys:
* *Talkhis amal al-hisab* (Arabeg, تلخيص عمل الحساب ) ('Crynodeb o brosesau rhifyddeg)
* *Tanbih al-Albab*, ar bynciau amrywiol
* *Raf al-Hijab* ('Codi'r Gorchudd'), ar fathemateg

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Ahmed Jabbar a Mohammed Ablagh, *Life and Works of Ibn al-Banaa al-Murrakushi* (Rabat, 2001). Bywgraffiad.

Categori:Genedigaethau 1256
Categori:Marwolaethau 1321
Categori:Athronwyr
Categori:Mathemategwyr
Categori:Llenorion Arabeg o Foroco
Categori:Seryddwyr
Baruch Spinoza

Athronydd o'r Iseldiroedd o dras Iddewig-Portiwgëaidd oedd **Baruch** neu **Benedict de Spinoza** (Hebraeg: ברוך שפינוזה‎, Portiwgëg: *Bento de Espinosa*, Lladin: *Benedictus de Spinoza*) (24 Tachwedd, 1632 – 21 Chwefror, 1677). Arddangosodd fedr gwyddonol sylweddol, ond ni sylweddolwyd ehangder a phwysigrwydd ei waith tan ar ôl ei farwolaeth. Erbyn heddiw, fe'i ystyrir yn un o resymegwyr athronyddol mwyaf yr 17g, gan osod y sylfeini ar gyfer Yr Oleuedigaeth yn y 18g a beirniadaeth fodern o'r Beibl.

Categori:Athronwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1632
Categori:Marwolaethau 1677
Categori:Pobl a ysgymunwyd gan synagogau
Theatr Felinfach

Theatr ranbarthol yw **Theatr Felinfach**, a leolir ger pentref Ystrad Aeron yn Nyffryn Aeron, tua 7 milltir o dref Llanbedr Pont Steffan, Ceredigion, Cymru. Nod y theatr yw "darparu cyfleoedd addysgol eang i boblogaeth Ceredigion a gorllewin Cymru trwy gyfrwng y celfyddydau yn gyffredinol, a drama, theatr, dawns a’r cyfryngau yn arbennig."

Sefydlwyd Theatr Felinfach trwy addasu hen weithdy cywiro peiriannau amaethyddol o gyfnod yr Ail Ryfel Byd ar safle yn Felinfach yn 1972 gan Adran Addysg yr hen Sir Aberteifi a chafodd ei agor yn swyddogol ym mis Mai y flwyddyn honno. Fe'i noddir gan Cyngor Celfyddydau Cymru a Cyngor Sir Ceredigion.

Mae'n un o brif ganolfannau diwylliannol y Gymraeg yng nghanolbarth a gorllewin Cymru ac yn un o'r ychydig theatrau sy'n canolbwyntio ar gynhyrchiadau Cymraeg yn bennaf, er ei bod yn llwyfanu perfformiadau drama a cherddoriaeth yn Saesneg o Gymru a gweddill gwledydd Prydain hefyd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
* BBC Cymru - Canolbarth: tudalen am ddigwyddiadau'r theatr

Felinfach
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngheredigion
Categori:Ceredigion
Categori:Sefydliadau 1972
Fawlty Towers

Comedi sefyllfa enwog a gynhyrchwyd gan y BBC ac a ddarlledwyd am y tro cyntaf ar BBC2 ym 1975 ydy ***Fawlty Towers***. Er mai deuddeg rhaglen yn unig a gynhyrchwys (dwy gyfres o chwech rhaglen yr un), ystyrir y cyfresi yn un o gomedïau mwyaf dylanwadol a hir-hoedlog y BBC.

Lleolwyd y cyfresi mewn gwesty ffuglennol o'r enw "Fawlty Towers" a oedd ger y dref glan môr Torquay ar y "Riviera Seisnig" (lle y lleolwyd y gwesty Gleneagles a ysbrydolodd John Cleese i ysgrifennu'r gyfres). Ysgrifennwyd y rhaglen gan Cleese a Connie Booth, a chwaraeodd y ddau ohonynt y prif gymeriadau.  Cyfarwyddwyd y gyfres gyntaf yn 1975 gan John Howard Davies; cyfarwyddwyd yr ail gyfres ym 1979 gan Douglas Argent a chafodd ei chyfarwyddo gan Bob Spiers.

Ar restr o'r 100 o Rhaglenni Teledu Prydeinig Gorau a luniwyd gan y Gymdeithas Ffilm Prydeinig yn 2000, rhoddwyd "Fawlty Towers" ar frig y rhestr. Cafodd y rhaglen ei dewis hefyd y pumed "Comedi Sefyllfa Prydeinig Gorau" gan y BBC yn 2004.

Categori:Comedïau sefyllfa teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu'r 1970au
Athro

Ym myd addysg, mae **athro** neu **athrawes** yn berson sy'n addysgu eraill. Gelwir athro sy'n addysgu unigolyn yn diwtor personol. Yn aml, mae rôl athro yn ffurfiol a pharhaus, a chaiff ei wneud fel swydd neu broffesiwn mewn ysgol neu leoliad addysgol ffurfiol arall.

Mewn nifer o wledydd, rhaid i berson sy'n dymuno gweithio fel athro yn un o ysgolion y wladwriaeth feddu ar gymwysterau proffesiynol a allai gynnwys addysgeg, sef y gwyddoniaeth o addysgu. Gall athrawon ddefnyddio cynllun gwers er mwyn cynorthwyo dysgu'r disgybl, gan ddarparu cwrs astudio sy'n ymdrin â'r cwricwlwm safonedig. Amrywia rôl yr athro mewn gwahanol ddiwylliannau. Addysga athrawon lythrennedd a rhifedd, neu rhai o bynciau eraill yr ysgol. Gall athrawon eraill ddarparu cyfarwyddyd mewn crefft benodol neu hyfforddiant galwedigaethol, y Celfyddydau, crefydd, dinasyddiaeth, dyletswyddau cymdeithasol neu sgiliau bywyd. Mewn rhai gwledydd, gellir darparu addysg ffurfiol yn y cartref.

Yng Nghymru, defnyddir y term 'athro' (neu 'athro prifysgol') i gyfeirio at brif ddarlithydd mewn prifysgol neu uwch-academydd sy'n gyfrifol am adran benodol.

Categori:Addysgwyr
Categori:Dysgu
Categori:Galwedigaethau addysg ac hyfforddiant
Penry Williams

Arlunydd o Gymru oedd **Penry Williams** (cyn 2 Chwefror 1800 – 27 Gorffennaf 1885), a gofir am ei dirluniau o dde Cymru a Rhufain.

## Hanes
250px|de|bawd|Paentiad o ffynnon (1859).
[250px|bawd|"Tu mewn i [Gwaith Haearn Cyfarthfa|Waith Haearn Cyfarthfa yn y Nos" (1825).]]
Ganed Williams ym Merthyr Tudful, Morgannwg yn 1800 yn fab i'r saer cerrig William Williams. Dechreuodd beintio yn ifanc. Mae ei beintiadau cynnar yn cynnwys *Merthyr Riots* (1816), sy'n darlunio Terfysgoedd Merthyr. Ei ysgolfeistr ym Merthyr oedd Taliesin Williams (Taliesin ab Iolo), mab Iolo Morganwg. Mae'n bosibl mai Taliesin a ysbrydolodd Williams (ac eraill) i ddilyn gyrfa fel artist.

Aeth i astudio yn ysgolion yr Academi Frenhinol yn Llundain yn 1822, efallai trwy nawdd y meistr haearn William Crawshay. Yno bu'n fyfyriwr dan gyfarwyddyd Johann Heinrich Füssli (Henry Fuseli), yr artist mawr o'r Swistir.

Yn 1826, symudodd Williams i ymgartrefu yn Rhufain. Er iddo ddychwelyd i Gymru yn bur aml, arosodd yn Rhufain am weddill ei oes a bu farw yno yn 1885. Daeth yn gyfaill i arlunydd arall o Gymru, sef John Gibson. Cafodd nifer o'i luniau eu harddangos yn yr Academi Frenhinol rhwng 1822 a 1869, yn cynnwys portreadau o John Gibson a'r Arglwyddes Charlotte Guest, cyfieithydd y Mabinogion.

## Casgliadau
Ceir casgliad o ddyfrliwiau cynnar Penry Williams yn Amgueddfa Castell Cyfarthfa ym Merthyr Tudful.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Lluniau dyfrlliw cynnar o Dde Cymru gan Penry Williams, ar wefan Casglu'r Tlysau.

Categori:Genedigaethau 1800
Categori:Marwolaethau 1885
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Johann Heinrich Füssli

Arlunydd ac awdur ar gelf o'r Swistir oedd **Johann Heinrich Füssli**  (7 Chwefror 1741 – 17 Ebrill 1825), a ymsefydlodd yn Lloegr lle daeth yn adnabyddus wrth yr enw **Henry Fuseli**, enw a fabwysiadodd tra'n gweithio yn yr Eidal yn y 1770au. Roedd yn frodor o Zürich.

Ganed Füssli yn Zurich yn 1741 yn fab i'r peintiwr portreadau Johann Caspar Füssli (1706-1782). Ganed ei frawd Johann Kaspar (1743-1786) ddwy flynedd yn ddiweddarach a daeth yn entomolegydd adnabyddus.

Nodweddir peintiadau a darluniau Füssli gan arddull dyrchafol, delfrydol, a ysbrydolwyd gan waith Michelangelo ac eraill. Prif destunau ei waith yw digwyddiadau mawr mewn hanes a themau mytholegol, yn enwedig o fytholeg yr Henfyd.

Yn Lloegr daeth Füssli yn ffigwr dylanwadol iawn ym myd celf. Yn 1799 cafodd ei apwyntio yn athro arlunio yn yr Academi Frenhinol, Llundain, ac yn geidwad yn 1804. Ymhlith ei ddisgyblion yn yr Academi roedd John Constable (1776-1837), Benjamin Robert Haydon (1786-1846), William Etty (1787-1849), Edwin Landseer (1802-73), a'r Cymro Penry Williams (1880-1885).

## Dolenni allanol
*Peintiadau ar PaintingDb 

Categori:Genedigaethau 1741
Categori:Marwolaethau 1825
Categori:Arlunwyr o'r Swistir
Hunllef

, 1781 (The Detroit Institute of Arts, Detroit)]]

Breuddwyd annymunol yw **hunllef**. Mae hunllefau yn achosi ymateb emosiynol cryf gan y sawl sy'n cwsgu, yn enwedig ofn a dychryn neu arswyd. Yn eu cwsg, gall pobl brofi sefyllfa o berygl eithriadol, teimlo poen, neu fod mewn sefyllfa annymunol fel syrthio, boddi, trais, colli rhywun agos neu rywbeth gwerthfawr, cwrdd angenfilod neu ellyllon, cael ei ladd, bod yn gaeth a methu dianc a bod mewn perygl am eu bywyd. Yr esboniad traddodiadol am freuddwydion fel hyn oedd bod y sawl sy'n cysgu yng ngafael rhyw ellyll neu'i gilydd. Heddiw mae meddygon a seicolegwyr yn dangos bod gan hunllefau achosion corfforol fel dioddef twymyn uchel neu gysgu gyda'r wyneb i lawr ar y clustog, neu rai seicolegol fel trawma seicolegol neu straen sy'n dod i'r amlwg ym meddwl y cysgwr, ond weithiau does dim rheswm amlwg chwaith. Gall profiad annymunol neu eiliad o ofn a brofwyd yn effro ddod yn ôl i aflonyddu'r meddwl pan fo rhywun yn breuddwydio; felly mae cyn-filwyr weithiau'n cael hunllefau am ymladd a gall rywun a fu mewn damwain yn ailfyw hynny fel hunllef. Gall person ddeffro o hunllef yn teimlo'n anghysurus a methu mynd yn ôl i gysgu eto. Does dim ateb syml i atal hunllefau, ond gall bwyta yn syth cyn mynd i'r gwely, sy'n peri i fetaboleg y corff a gweithgaredd yr ymennydd gynyddu, fod yn achos potensial hunllefau.

Yn draddodiadol, credai pobl mewn sawl diwylliant fod 'Yr Hunllef' yn rhyw fath o fod goruwchnaturiol neu yn cael ei chreu gan ryw fod o'r fath. Enghraifft o hyn yw'r creadur goruwchnaturiol Germanaidd, y *mare* (tarddiad y gair Saesneg *nightmare*), sy'n eistedd ar bobl yn eu cwsg i beri iddynt gael hunllefau.

Does dim creadur tebyg yn nhraddodiadau Cymru, er bod nifer o draddodiadau ac arferion llên gwerin sy'n ymwneud â breuddwydion. *Hun* ('cwsg') yw'r elfen gyntaf yn y gair *hunllef*. Ymddengys mai *lle* yn yr hen (ail) ystyr 'prudd, trwm, trist' yw'r ail elfen; magwyd y llythyren *-f* derfynol am fod geirdarddeg boblogaidd yn ei esbonio fel 'llef' (h.y. 'hun-llef') am fod rhywun sy'n cael hunllef yn gweiddi allan yn ei gwsg.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Cwsg
*Swcwbws

## Dolenni allanol
* Oriel Tate, Llundain: "Gothic Nightmares" 

Categori:Cwsg
Categori:Seicoleg
Brenhinoedd yr Almaen

Dyma restr **Brenhinoedd yr Almaen**.

## Brenhinoedd 
Rhestrir ymerawdwyr mewn llythrennau **bras**. Mae brenhinoedd cydymgeisiol, gwrth-frenhinoedd, a chyd-deyrnoedd iau mewn *italics*.

## Gweler hefyd 
*Ymerawdwr Glân Rhufeinig


Almaen
Ann Clwyd

Gwleidydd o Gymraes oedd **Ann Clwyd** (21 Mawrth 1937 – 21 Gorffennaf 2023). Bu'n cynrychioli etholaeth Cwm Cynon dros y Blaid Lafur rhwng 1984 a 2019.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Clwyd yn Ninbych yn ferch i Gwilym ac Elizabeth Lewis. Bu'n byw ym Mhentre Helygain, Sir y Fflint, a mynychodd Ysgol Ramadeg Treffynnon, ysgol annibynnol Queen's School yng Nghaer a Choleg Prifysgol Cymru, Bangor. Roedd yn athrawes fyfyriwr yn Ysgol yr Hôb, Sir Fflint. Bu'n gweithio fel newyddiadurwraig ar gyfer y BBC fel rheolwr stiwdio cyn dod yn ohebydd ar gyfer papurau newydd y *Guardian* a'r *Observer* rhwng 1964 ac 1979. Mae'n aelod o'r NUJ a'r TGWU ac yn ffrind a chefnogwr i'r gwleidyddion Americanaidd Paul Wolfowitz a Donald Rumsfeld.

Bu'n aelod o  Gomisiwn Brenhinol y GIG rhwng 1976 ac 1979.

## Bywyd personol
Roedd yn briod i Owen Roberts o 1963 hyd ei farwolaeth yn 2012. Bu farw Ann Clwyd yn 86 oed.

## Cyfeiriadau
## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1979, Caernarfon (1555502).jpg

## Dolenni allanol 
* TheyWorkForYou.com - Ann Clwyd MP
* Number 10 press release on Ann Clwyd's appointment to the Privy Council
* Support for Iraq War
* Indict Campaign Group (Ann Clwyd MP is Chair of this Group)
* See men shredded, then say you don't back war By Ann Clwyd 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ddinbych
Llatai

Term llenyddol sy'n golygu negesydd serch yw **llatai** (gair Cymraeg Canol). Fel term llenyddol, daw i'r amlwg yng ngwaith y Cywyddwyr, ond dichon fod gwreiddiau'r confensiwn yn hŷn. Mae'r llatai yn aderyn neu anifail fel rheol, sy'n cael ei anfon gan y bardd fel cennad gyda llythyr neu neges serch at ei gariadferch.

Defnyddir confensiwn y llatai yng ngwaith rhai o gywyddwyr mawr y 14g, er enghraifft yng nghywyddau beirdd fel Dafydd ap Gwilym, Llywelyn Goch ap Meurig Hen (at Lleucu Llwyd), Gruffudd Gryg ac eraill. Ceir disgrifiadau hir o'r llatai ei hun, peryglon ar ei daith, disgrifiad manwl o gartref y forwyn a'r forwyn ei hun, ac ati. Ceir amrywiad mawr yn ffurf y llateion hyn: mae Dafydd ap Gwilym yn gyrru'r Gwynt yn llatai drosto mewn un cywydd, er enghraifft, yn ogystal â carw, gwylan, ceiliog bronfraith ac ehedydd.

Er bod y term 'llatai' yn perthyn i gyfnod y cywyddwyr, dichon fod gwreiddiau'r confensiwn i'w darganfod yng ngwaith rhai o Feirdd y Tywysogion yn y 12g a'r 13g. Mae Cynddelw Brydydd Mawr a Llywarch ap Llywelyn (Prydydd y Moch) yn gyrru meirch yn negesyddion serch. Ceir enghreifftiau o latai-feirch yng ngwaith y cywyddwyr hefyd, er enghraifft mewn awdl gan Hywel ab Einion Lygliw (fl. 1330 - 1370) i Fyfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân, ond does dim enghreifftiau o adar neu anifeiliaid eraill yn negesyddion serch yng ngwaith Beirdd y Tywysogion.

Ceir confensiwn cyffelyb yng ngwaith Trwbadwriaid Profens a Ffrainc hefyd, ond adar - eosiaid fel rheol - a anfonir a does dim o'r manylu hir a gorchestol a geir ym marddoniaeth y Cywyddwyr.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Canu serch
*Rhieingerdd
*Termau llên

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
*
Categori:Cariad
Categori:Termau llenyddol
Categori:Y Traddodiad Barddol
Fy Hen Lyfr Cownt

Nofel fer ar ffurf dyddiadur gan Rhiannon Davies Jones yw ***Fy Hen Lyfr Cownt*** (Gwasg Aberystwyth, 1961). Dyma'r gyfrol a ddaeth â'i hawdures i amlygrwydd pan enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 1960.

Prif gymeriad y nofel yw'r emynyddes enwog Ann Griffiths, "Y Ferch o Ddolwar Fach" ym Maldwyn, Powys. Mae'r "llyfr cownt", sef dyddiadur ysbeidiol (a dychmygol) yr emynyddes am y cyfnod o 1796 hyd 1805. Mae'r llyfr yn canolbwyntio ar y cyfnod rhwng 1796 a 1799, adeg o gyffro mawr yng Nghymru a gweddill Ewrop oherwydd digwyddiadau'r Chwyldro Ffrengig. Ond er bod hynny'n rhoi cyd-destun ehangach i'r nofel, ei phrif thema yw teimladau a phrofiadau'r ferch ifanc (Ann Thomas cyn ei phriodi) a'r hyn a'i hysbrydolodd i ddechrau cyfansoddi emynau.

Yn ôl y beirniad Stephen J. Williams:
:Fe lwyddodd... i ail-greu byd Ann Thomas (Griffiths) o'r defnyddiau sy'n hysbys ac yn gredadwy, ac o'i darfelydd artistig ei hun, gan ddynodi'n gynnil risiau pererindod ysbrydol yr emynyddes.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrolau'r Fedal Ryddiaith
Categori:Llyfrau am y 18fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1961
Categori:Nofelau 1961
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau hanesyddol Cymraeg
Categori:Rhiannon Davies Jones
Cyn Oeri'r Gwaed

Cyfrol o ysgrifau gan Islwyn Ffowc Elis yw '''''Cyn Oeri'r Gwaed''''', fu'n gyfrol fuddugol cystadleuaeth y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951.

Ceir un ar bymtheg o ysgrifau yn y casgliad. Myfyrdodau ar droeon bywyd, natur, ffawd a sawl pwnc arall a geir ynddynt, gyda nifer ohonynt wedi eu ysbrydoli gan fro'r awdur yn Nyffryn Ceiriog. Mae'r arddull yn gain ond yn agos-atoch ac mae dawn y llenor am ddisgrifio byd natur yn amlwg.

Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf gan Gwasg Aberystwyth yn 1952, gyda pedwar llun du-a-gwyn gan John Griffith Williams a siaced lwch gan E. Meirion Roberts. Fe'i cafwyd sawl argraffiad arall ar ôl hynny.

Dyma'r cynnwys y casgliad:

* Rhagair gan T. J. Morgan
* "Adfwy"
* "Melodi"
* "Sut i Yrru Modur"
* "Ar Lwybrau Amser"
* "Gwrychoedd"
* "Hyfydwch y Gwir Grefftwr"
* "Eiliadau Tragwyddol"
* "Y Ddannodd"
* "Dyn yw Dyn"
* "Mudo"
* "Y Sais"
* "Mynd i'r Lleuad"
* "Craig y Pandy"
* "Pe Bawn i'n Wybedyn"
* "Tai"
* "Cyn Mynd"

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrolau'r Fedal Ryddiaith
Categori:Islwyn Ffowc Elis
Categori:Llyfrau Cymreig 1952
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Golyddan

Gallai **Golyddan** gyfeirio at:

*Golyddan Fardd (bl. ail hanner y 7g), bardd a gysylltir â Chadwaladr Fendigaid
*John Robert Pryse (Golyddan) (1840-62), bardd a fu farw'n ifanc, mab Robert John Pryse (Gweirydd ap Rhys)
Sarlat-la-Canéda

Dinas hanesyddol yn y Dordogne, Ffrainc, yw **Sarlat-la-Canéda** (neu **Sarlat**).

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Gadeiriol Sarlat
*Tŷ La Boétie

## Enwogion
*Étienne de La Boétie (1530-1563), athronydd a ffrind Michel de Montaigne
* François Fournier-Sarlovèze, (1773-1827), yn gadfridog o Ymerodraeth  
* Henry Sanfourche (1775-1841), yw conglfaen ymerodraeth 
* Éric Alégret (1965-), chwaraewr rygbi

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Dordogne
Gweithiwr gofal iechyd

Person sydd yn darparu gofal iechyd yw **gweithiwr gofal iechyd**, a gan amlaf maent yn arbenigo mewn maes neu feysydd meddygol. Mae gweithwyr gofal iechyd yn cynnwys meddygon, nyrsys, llawfeddygon, fferyllwyr, seiciatryddion, parafeddygon, deintyddion, a therapyddion.

Categori:Galwedigaethau gofal iechyd
Rapio

Cyflwyno odlau, chwarae ar eiriau a barddoniaeth rhythmig ar lafar ydy **rapio**. Rapio ydy prif elfen cerddoriaeth hip hop, er bod tarddiad rapio yn mynd yn ôl ganrifoedd, ymhellach cyn diwylliant hip hop. Gellir cyflwyno rap i guriad neu'n ddi-gyfeiliant. Defnyddir y term i ddisgrifio geiriau cyflym ar lafar sy'n mynd yn ôl i cyn y ffurf cerddorol, a'i ystyr gwreiddiol oedd "i daro". Defnyddiwyd y term yn Saesneg ers yr 16g, a golygai "i ddweud" rhywbeth ers y 18g. Roedd yn rhan o dafodiaith Affricanaidd-Americanaidd yn y 1960au i olygu "i sgwrsio", ac yn fuan wedi hyn defnyddiwyd y term yn ei ystyr presennol i ddynodi'r arddull cerddorol. Erbyn heddiw, cysylltir y termau "rap" a "rapio" gyda cherddoriaeth hip hop.

## Rap Cymraeg
Ymhlith grwpiau ac unigolion sy'n rapio yn y Gymraeg mae:

* Y Tystion
* Genod Droog
* MC Mabon

## Gweler hefyd
* Hip hop


Categori:Cerddoriaeth leisiol
Categori:Hip hop
Chwydu

bawd|Llun o 1681 sy'n dangos person yn chwydu: *Gwyrth Marco Spagnolo* (Cadeirlan Milan) gan Giorgio Bonola (tua 1657–1700)

Ymwthiad grymus o gynnwys y stumog trwy'r ceg a weithiau trwy'r trwyn yw **chwydu** neu **gyfogi**. Gelwir y cynnwys a ymwthir o'r corff yn **chwŷd** neu **gyfog**. Mae cyfog hefyd yn golygu'r teimlad o anesmwythder sydd yn aml yn rhagflaenu chwydu. Mae gan chwydu nifer o achosion, ac mae'n symptom o nifer o gyflyrau meddygol.

Prif elfen arogl annymunol chwŷd yw asid bwtyrig (math o asid carbocsylig).

## Cyfeiriadau
Categori:Hylifau corfforol
Categori:Symptomau
Y Lôn Wen

Cyfrol hunangofiannol gan Kate Roberts yw ***Y Lôn Wen*** (cyhoeddwyd 1960). Is-deitl: 'Darn o hunangofiant'.

Y ffordd "sy'n mynd dros Foel Smatho i'r Waunfawr ac i'r nefoedd" yw Lôn Wen y teitl. Ganed Kate Roberts yn y bwthyn teuluol Cae'r Gors, yn Rhosgadfan ar lethrau Moel Tryfan yn rhanbarth Arfon, Gwynedd. Roedd ei thad yn chwarelwr. Mae'r bywyd yng Nghae'r Gors a'r pentref yn gefndir holl-bwysig yn ei gwaith llenyddol cynnar ac mae *Y Lôn Wen* yn bortread cofiadwy o'r ardal a'i chymdeithas Gymraeg glos ar droad yr 20g.

Mae'r gyfrol yn dangos adwaith plentyn synhwyrus a theimladwy i amgylchiadau bywyd ar yr aelwyd teuluol, yn y capel ac yng nghymdeithas y chwarelwyr ar adeg bwysig yn hanes diwydiant llechi Cymru. Gwelir hefyd sut y daeth y profiadau hynny yn sail i lawer o'i nofelau a straeon yn ddiweddarach. Mae'n llyfr unigryw felly, sy'n cofnodi yn gofiadwy cymdeithas Gymraeg arbennig mewn cyfnod allweddol, cyn y chwalfa fawr a ddaeth gyda'r Rhyfel Byd Cyntaf. Mae'n gyfrol o bwys i efrydwyr llên gwerin Cymru am ei bod yn cofnodi pethau fel yr afer o adrodd straeon o bob math o gwmpas y pentan a manylion eraill am ddiwylliant y tyddynwyr.

## Manylion cyhoeddi
Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf gan Gwasg Gee yn 1960.

Adargraffiad 2010, Gwasg Gee. ISBN 9781904554097

Yn 2009, cyhoeddwyd argraffiad dwyieithog Cymraeg-Saesneg gan Gwasg Gomer dan y teitl *Y Lôn Wen / The White Lane* gyda addasiad Saesneg gan Gillian Clarke.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Llun o'r Lôn Wen ar wefan Canolfan Dreftadaeth Kate Roberts

Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Gweithiau Kate Roberts
Categori:Llyfrau Cymreig 1960
Liszt

Gallai **Liszt** gyfeirio at:

*Franz Liszt, cyfansoddwr a phianydd o Hwngari
*Anna Liszt, mam y cyfansoddwr Franz Liszt
*Adam Liszt, tad y cyfansoddwr Franz Liszt
*Cosima Wagner (*née* Cosima Liszt), merch Franz Liszt, gwraig Richard Wagner yn nes ymlaen
Caster Semenya

Athletwraig o Dde Affrica yw **Mokgadi Caster Semenya** (ganwyd 7 Ionawr 1991). Enillodd Semenya y fedal aur yn y ras 800 metr ym Mhencampwriaethau Athletau'r Byd 2009 gydag amser o 1:55.45 yn y rownd derfynol. Yn dilyn buddugoliaeth Semenya yn 2009, codwyd cwestiynau ynglŷn â'i rhyw ac a allai gystadlu mewn athletau fel merch.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o Dde Affrica
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Dde Affrica]
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Dde Affrica]
Categori:Rhedwyr
Jagannatha

[320px|bawd|Jagannatha (de) gyda'i chwaer Subadra (canol) a'i frawd [Balarama (chwith)]]

Duw Hindŵaidd yw **Jagannatha** (Sansgrit: जगन्नाथ *jagannātha* Orïeg: ଜଗନ୍ନାଥ), sy'n ffurf ar Vishnu-Krishna ac a addolir yn India - ar draws Bengal ac Orissa yn arbennig - ac mewn mannau eraill lle ceir cymunedau Hindŵaidd.  Fe'i cysylltir yn neilltuol gyda dinas Puri, yn Orissa, lle dethlir y *Jagannatha Puri* yn Nheml Jagannatha, man cychwyn y Rath Yatra, gorymdaith gyda cherbyd anferth Jagannatha (tarddiad y gair *juggernaut*). Mae Teml Jagannath yn un o'r canolfannau mwyaf o'i math a ystyrir gan nifer o Hindwiaid fel un o'r pedair prif deml yn India. Ystyr yr enw Sansgrit *jagannatha* yw 'Arglwydd (*nātha*) y Byd' (*jagat*), un o enwau hynafol Krishna.

## Gweler hefyd
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

## Dolenni allanol
* Gwefan Teml Jagannatha, Puri

Categori:Duwiau
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Puri

Dinas yn nhalaith Odisha yn India yw **Puri** (ynganer: *pŵ-ri*). Fe'i lleolir ar lan Bae Bengal yn nwyrain India. Mae'n ganolfan grefyddol ac yn ganolfan gwyliau glan môr gyda thraethau da. Poblogaeth: tua 157,610 (2001).

Mae Puri yn enwog fel canolfan addoliad y duw Jagannatha. Bob blwyddyn mae'r Rath Yaga yn gorymdeithio trwy strydoedd y ddinas gan ddenu miloedd lawer o addolwyr o bob rhan o India a'r byd Hindwaidd. Tynnir tri cherbyd gyda delweddau Jagannatha a'i frawd Balarama a'i chwaer Subadra gan griw o dros bedair mil o addolwyr. Cerbyd Jagannatha yw'r mwyaf a dyma darddiad y gair Saesneg *juggernaut*.

Mae lleoedd cyfagos yn cynnwys dinas Bhubaneswar, prifddinas Odisha, a Konarak, safle teml hynafol enwog ar y traeth ar lan Bae Bengal.

250px|bawd|dim|Golygfa yng nghanol Puri
[250px|bawd|dim|Teml [Jagannatha, Puri, gyda cherbydau'r Rath Yatra yn barod i gychwyn]]

Categori:Dinasoedd India
Categori:Dinasoedd sanctaidd
Categori:Odisha
Balarama

200px|bawd|Balarama

Duw Hindwaidd yw **Balarama** (बलराम, *Balarāma*), sy'n frawd hŷn y duw Krishna ac a adnabyddir hefyd fel **Baladeva**, **Baldau**, **Balabhadra** a **Halayudha**. O fewn Vaishnaviaeth a thraddodiadau o Dde India, addolir Balarama fel un o *avatars* (rhithiadau) y duw Vishnu, a chyfeirir ato felly yn y *Bhagavata Purana*, un o destunau sanctaidd Hindŵaeth. Cydnabyddir gan mwyafrif yr Hindŵaid ei fod hefyd yn rhith ar Shesha, y sarff gosmig y mae Vishnu yn gorffwys arni.

I ddilynwyr Vishnu, Krishna yw'r Duwdod Goruchaf y mae popeth yn tarddu ohono. Balarama yw rhithiad (*avatar*) cyntaf y Duwdod hwnnw, ac ohono mae pob *avatar* arall yn dod i fodoli. Yn athroniaeth y *sat-chit-ananda*, mae Balarama yn cynrychioli *sat* (tragwyddoldeb) a *chit* (gwybodaeth, deall), ac felly'n cael ei addoli fel 'yr athro mawr' (*Adiguru*).

Mae'n gymeriad yn y *Mahabharata*, epig genedlaethol India.

## Gweler hefyd
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

Categori:Duwiau
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Gŵyl Caeredin

bawd|Perfformwyr yn *Royal Mile *

Cyfres o ddigwyddiadau celfyddydol a diwylliannol yng Nghaeredin, yr Alban, bob blwyddyn ydy **Gŵyl Caeredin**.  Trefnir y digwyddiadau hyn gan nifer o sefydliadau heb gysylltiadau ffurfiol rhyngddynt, sy'n golygu nad oes un digwyddiad unigol a enwir yn swyddogol yn "Ŵyl Caeredin", ond fe'u hystyrir hefyd yn un ŵyl ddiwylliannol, a honno'r fwyaf o'i math drwy Ewrop.

## Hanes 
Mae Gŵyl Caeredin yn tarddu o 1947, pan sefydlwyd Gŵyl Ryngwladol Caeredin (Saesneg: *Edinburgh International Festival, EIF*) mewn ymdrech ôl-ryfel i "ddarparu platfform ar gyfer blodeuo'r ysbryd dynol". Yr un flwyddyn, ymunodd wyth cwmni theatr yn answyddogol i'r gan drefnu eu digwyddiad eu hunain, a hynny allan o reolaeth swyddogol yr EIF; dechreuodd hynny'r mudiad a dyfodd yn *Edinburgh Festival Fringe (EFF)*.  Cyfeirir at yr EFF hefyd fel *Fringe* Caeredin, neu (yn anghywir) fel Gŵyl *Fringe* Caeredin.

Mae'r EIF a'r *Fringe* wedi parhau fel cyrff annibynnol ac yn trefnu rhaglenni bob blwyddyn. O'r gwahanol wyliau eraill sydd wedi eu sefydlu yn eu sgil, mae'r mwyafrif yn digwydd ddiwedd yr haf.

Categori:Caeredin
Categori:Diwylliant yr Alban
Categori:Gwyliau celfyddydol
Categori:Gwyliau diwylliannol
Golyddan Fardd

Bardd cynnar o Wynedd oedd  **Golyddan Fardd** (bl. 664). Yn ôl traddodiad, lladdodd y brenin Cadwaladr Fendigaid. Ein prif ffynhonnell amdano yw'r traddodiadau a geir yn y casgliad Trioedd Ynys Prydain.

## Traddodiadau
Cyfeirir ato mewn pedwar o Drioedd Ynys Prydain. Yn y triawd 'Tri Gwythwr Ynys Brydain a wnaethant y Tair Anfad Gyflafan' (*gwythwr* = 'dyn ffyrnig'), trawyd Golyddan yn ei ben gyda bwyall gan dorrwr coed o Aberffraw. Dyna fwrdwn y cyfeiriad mewn ail driawd, sef 'Tair Anfad Fwyallawd Ynys Prydain' hefyd. Dyma gyfeiriadau sy'n cysylltu Golyddan gyda safle llys brenhinoedd Gwynedd yn Aberffraw, Môn.

Mae un o'r trioedd yn Llyfr Gwyn Rhydderch yn rhestru 'Tair Gwyth Balfawd Ynys Prydain' (Tri thrawiad niweidiol...'), a'r drydedd yw'r un a roddodd Golyddan Fardd i Gadwaladr Fendigaid, brenin Gwynedd. Bu farw Cadwaladr yn 664. Does dim cyfeiriad at ei ladd gan Golyddan yn y croniclau, sydd ddim yn nodi achos ei farwolaeth neu sy'n ei briodoli i'r Pla a fu ym Mhrydain yn y cyfnod hwnnw. Ceir cyfeiriad gan y bardd Philyp Brydydd at ladd Gadwaladr gan Golyddan.

Yn olaf, ceir triawd arall sy'n rhestru 'Tri Budr Hafren' ('Tri llygred Hafren'). Yr ail yw 'anrheg Golyddan gan Einion ap Bedd, brenin Cernyw'. Ni wyddys dim o gwbl am 'Einion ap Bedd' na'r hanes y tu ôl i'r cyfeiriad hwn.

Cymysg yw'r traddodiadau am Golyddan felly, ond mae ei enw a'r ffaith ei fod yn cael ei gysylltu ag Aberffraw a Chadwaladr yn awgrymu ei fod yn un o feirdd llys cynnar Gwynedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Canu'r Bwlch
Categori:Y Cynfeirdd
Categori:Genedigaethau'r 7fed ganrif
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llenorion y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Trioedd Ynys Prydain
Bawd glicied

Llid ar yr amwisg ffibrog o gwmpas gewyn bys sy'n achosi i'r bys cloi yn gam yw **bawd glicied**. Pan ddefnyddir grym i sythu'r bys mae'r llid yn atal y gewyn rhag llithro'n esmwyth yn ôl i mewn i'r amwisg gan achosi sŵn cracio neu glecian. Fel arfer mae lwmp a thynerwch yn safle'r rhwystr. Gellir trin bawd glicied drwy chwistrellu steroid gwrthlidiol o amgylch y gewyn neu gynnal mân lawdriniaeth o dan anesthetig lleol.

## Cyfeiriadau
Categori:Bysedd
Categori:Llidau
Capel Bethesda, yr Wyddgrug

Capel y Methodistiaid Calfinaidd yn Yr Wyddgrug yw **Capel Bethesda**.

## Hanes
Sefydlwyd yr eglwys yn ardal Ponterwyl yn ail hanner y 18g  gan gyfarfod ar y cychwyn yn nhŷ gwraig o'r enw Sally Powell. Wrth i'r eglwys dyfu fe symudwyd i sgubor yn ardal Glanrafon o'r dref. Prynwyd adeilad yn y man ac yn sgil twf yr eglwys yn nechrau'r 19g yng nghyfnod arweinyddiaeth Thomas Jones (Dinbych wedi hynny), fe adeiladwyd y capel cyntaf 1819 ar y safle presennol ar Stryd Newydd. Gosodwyd carreg sylfaen y capel presennol ar Fehefin 25ain 1863 a'i agor ymhen y flwyddyn, gan chwalu'r hen un a'i ailadeiladu yn helaethach ar ffurf clasurol gyda cholofnau Corinthaidd yn cynnal y porth yn y blaen a lle i tua 800 addoli. Cododd yr angen am ailadeiladu yn sgil effaith [diwygiad 1859] yn yr ardal pryd y gwelwyd ychwnegu 250 o aelodau at yr eglwysi.
bawd|chwith|Awyrlun o'r capel; 2023

Roedd Robert Ellis a dderbyniwyd at y rhai gafodd eu hordeinio gyntaf gan y Methodistiaid Calfinaidd ym 1811 ymhlith yr arweinyddion cyntaf. Roedd y bardd Jane Ellis, y ferch gyntaf i weld cyhoeddi ei gwaith yn y Gymraeg, yn aelod yn yr eglwys.

Daeth John Roberts (Minimus) yn aelod yma ynghanol y 19eg ganrif gan barhau yn ei swyddogaeth fel ysgrifennydd cyntaf a sefydlydd cenhadaeth dramor y Methodistiaid Calfinaidd. Bu'n gyd-olygydd Y Drysorfa gyda Roger Edwards.
Bu Roger Edwards yn weinidog yma a dyma'r capel a fynychwyd gan Daniel Owen.
Ymhlith Gweinidogion yr 20g mae John Owen, G. Parry Williams, W. Ffowc Evans, Gruffydd Owen, R. Gwilym Hughes, J. Eirian Davies, E. Elfyn Richards a Gareth Edwards.

Bu'r eglwys dan arweiniad Huw a Nan Powell-Davies yn ystod yr 21ain ganrif.

## Llyfryddiaeth
*Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.199–200

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1819
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1863
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir y Fflint
Bethesda
Categori:Yr Wyddgrug
Brentwood, Essex

Tref yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Brentwood**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Brentwood. Saif 20 milltir (30&nbsp;km) i'r dwyrain o Charing Cross yn Llundain a ger traffordd yr M25. 

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan ardal adeiledig Brentwood boblogaeth o 55,358.

Mae'n adnabyddus fel lleoliad Ysgol Brentwood.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Cyngor Bwrdeistref Brentwood 
* "Brentwood, Essex", Gwefan H2G2
* - Gwefan Brentwood Theatre 

Categori:Bwrdeistref Brentwood
Categori:Trefi Essex