Niferoedd pryfed yn lleihau

Mae sawl astudiaeth ddiweddar (2010au-20au) yn tanlinellu'r **gostyngiad sylweddol ym mhoblogaeth ac amrywiaeth pryfed**. Gwelwyd gostyngiad yn y niferoedd gyda rhai rhywogaethau'n diflannu'n llwyr. Mewn rhai ardaloedd, adroddwyd am gynnydd yn y boblogaeth gyffredinol o bryfed, ac mae'n ymddangos bod rhai mathau o bryfed yn cynyddu mewn niferoedd ledled y byd.

Mae'r pryfed yr effeithir arnynt fwyaf yn cynnwys gwenyn, gloÿnnod byw, gwyfynod, chwilod, gweision neidr a mursennod. Cynigiwyd tystiolaeth anecdotaidd fod llawer mwy o bryfed ar gael yn yr 20g; mae atgofion o ffenomen ffenestr flaen y car yn enghraifft. 

Y rheswm am y dirywiad yma yw colli bioamrywiaeth, gydag astudiaethau hefyd yn nodi'r canlynol: dinistrio cynefinoedd ac amaethyddiaeth ddwys; y defnydd o blaladdwyr (yn enwedig pryfleiddiaid); trefoli, a diwydiannu; rhywogaethau newydd a gyflwynwyd; a newid hinsawdd.  Nid yw pob urdd o bryfed yn cael ei effeithio yn yr un modd; mae llawer o grwpiau yn destun ymchwil gyfyngedig, ac yn aml nid yw ffigurau cymharol o ddegawdau cynharach ar gael.

Mewn ymateb i'r gostyngiadau hyn, mae mwy o fesurau cadwraeth sy'n gysylltiedig â phryfed wedi'u lansio. Yn 2018 cychwynnodd llywodraeth yr Almaen “Rhaglen Weithredu ar gyfer Diogelu Pryfed”,  ac yn 2019 ysgrifennodd grŵp o 27 o entomolegwyr ac ecolegwyr Prydeinig lythyr agored yn galw ar y sefydliad ymchwil yn y DU “i sefydlu ymchwiliad dwys i'r broblem, yn ddi-oed”. 

## Hanes 
bawd| Darlun 1902 o locust Mynydd Creigiog. Gwelwyd y pryfed hyn mewn heidiau yr amcangyfrifwyd eu bod yn fwy na 10 triliwn o aelodau mor ddiweddar â 1875. Yn fuan wedi hynny, gostyngodd eu poblogaeth yn gyflym, gyda’r cofnod diwethaf i’w gweld ym 1902, a datganwyd yn swyddogol fod y rhywogaeth wedi diflannu yn 2014.
Mae astudiaethau sydd wedi canfod lleihad yn niferoedd pryfed wedi bod ar gael ers degawdau - fe olrhainodd un astudiaeth y gostyngiad rhwng 1840 a 2013 - ond ailgyhoeddi astudiaeth gwarchodfeydd natur yr Almaen yn 2017 a welodd y mater yn cael sylw byd-eang yn y cyfryngau.   Adroddodd y wasg am y dirywiad gyda phenawdau brawychus, gan gynnwys "Apocalyps Pryfed".   Dywedodd yr ecolegydd Dave Goulson wrth *The Guardian* yn 2017: “Mae’n ymddangos ein bod ni’n gwneud darnau helaeth o dir yn anghroesawgar i’r rhan fwyaf o fathau o fywyd, ac ar hyn o bryd ar y trywydd iawn ar gyfer Armagedon ecolegol.”  Ar gyfer llawer o astudiaethau, canfyddir yn aml fod ffactorau megis helaethrwydd bwyd, biomas, a chyfoeth rhywogaethau yn dirywio ar gyfer rhai lleoliadau, ond nid pob lleoliad, gyda rhai rhywogaethau ar drai tra bod eraill yn ffynu.  Mae'r rhan fwyaf o'r pryfed a astudiwyd wedi bod yn ieir bach yr haf, gwyfynod, gwenyn, chwilod, gweision neidr, mursennod a phryfed y cerrig. Mae newidiadau yn yr amgylchedd yn effeithio ar bob rhywogaeth mewn gwahanol ffyrdd, ac ni ellir dod i'r casgliad bod gostyngiad cyson ar draws gwahanol grwpiau o bryfed. Pan fydd amodau'n newid, mae rhai rhywogaethau'n addasu'n hawdd  tra bod eraill yn brwydro i oroesi. 

### Effeithiau 
Mae'r gostyngiad ym mhoblogaeth pryfed yn effeithio ar ecosystemau, a phoblogaethau anifeiliaid eraill, gan gynnwys bodau dynol. Credir fod pryfed yn "sylfaen strwythurol a chreiddiol llawer o ecosystemau'r byd."  Rhybuddiodd adolygiad byd-eang yn 2019, os na chaiff ei liniaru gan gamau pendant, y byddai'r dirywiad yn cael effaith drychinebus ar ecosystemau'r blaned. Gall adar a mamaliaid mwy sy'n bwyta pryfed gael eu heffeithio'n uniongyrchol gan y dirywiad. Gall poblogaethau pryfed sy’n prinhau leihau’r gwasanaethau ecosystem a ddarperir gan bryfed buddiol, megis peillio cnydau amaethyddol, a gwaredu gwastraff biolegol.

## Gweithredu 
### Ymatebion 
Ym Mawrth 2019 ysgrifennodd Chris D. Thomas (alma mater: Prifysgol Bangor, Gwynedd) a gwyddonwyr eraill mewn ymateb i ragfynegiadau apocalyptaidd “Insectageddon” o Sánchez-Bayo, “rydym yn awgrymu’n barchus y gallai adroddiadau am dranc pryfed gael eu gorliwio ychydig”. Roeddent yn galw am “feddwl cydgysylltiedig” wrth ymateb i brinder pryfed, wedi’i ategu gan ddata mwy cadarn nag sydd ar gael ar hyn o bryd. Fe rybuddion nhw y gallai ffocws gormodol ar leihau’r defnydd o blaladdwyr fod yn wrthgynhyrchiol gan fod plâu eisoes yn achosi colled cynnyrch o 35 y cant mewn cnydau, a all godi i 70 y cant os na ddefnyddir plaladdwyr. 

Yn y DU, llofnododd 27 o ecolegwyr ac entomolegwyr lythyr agored i'r *Guardian* ym Mawrth 2019, yn galw ar y sefydliad ymchwil Prydeinig i ymchwilio i'r dirywiad. Ymhlith y llofnodwyr roedd Simon Leather, Stuart Reynolds, John Krebs a John Lawton, Paul Brakefield, George McGavin, Michael Hassell, Dave Goulson, Richard Harrington (golygydd) o gylchgrawn y Gymdeithas Entomolegol Frenhinol, *Antenna*), Kathy Willis a Jeremy Thomas. 

### Gwrthfesurau 
Mae llawer o ymdrechion y byd i gadw bioamrywiaeth ar lefel genedlaethol yn cael eu hadrodd i'r Cenhedloedd Unedig fel rhan o'r Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol. Disgrifia'r adroddiadau hyn fel arfer bolisïau i atal colli amrywiaeth, megis cadwraeth cynefinoedd, yn hytrach na nodi mesurau i warchod tacsa penodol. Peillwyr yw’r prif eithriad i hyn, gyda sawl gwlad yn adrodd am ymdrechion i leihau dirywiad eu pryfed peillio. 

Yn dilyn Krefeld 2017 ac astudiaethau eraill, cychwynnodd gweinidogaeth amgylchedd yr Almaen, y BMU, Raglen Weithredu ar gyfer Diogelu Pryfed (*Aktionsprogramm Insektenschutz*).  Mae eu nodau’n cynnwys hyrwyddo cynefinoedd pryfed yn y dirwedd amaethyddol, a lleihau’r defnydd o blaladdwyr, llygredd golau, a llygryddion mewn pridd a dŵr. 

; Stribedi blodau gwyllt

bawd| Llain o flodau fel arbrawf maes yn yr Almaen
Llain o dir wedi’i hau â hadau o rywogaethau planhigion blodeuol bioamrywiol sy’n gyfeillgar i bryfed a pheillwyr yw stribed blodau gwyllt, sydd fel arfer ar gyrion cae amaethyddol, gyda’r bwriad o gynnal bioamrywiaeth leol, gwarchod pryfed, adfer adar tir fferm a gwrthweithio canlyniadau negyddol dwysau amaethyddol.

; Gostyngiad yn y defnydd o blaladdwyr

Y tu hwnt i atal colli a darnio cynefinoedd a chyfyngu ar newid hinsawdd, mae angen lleihau'r defnydd o blaladdwyr er mwyn cadw poblogaethau o bryfed. Daethpwyd o hyd i blaladdwyr ymhell o'u ffynhonnell a gallai dileu'r defnydd o blaladdwyr drwy ddeddfu, yn ogystal â gostyngiadau cyffredinol yn y defnydd o blaladdwyr, fod o fudd mawr i bryfed. Gall mesurau sy'n ymwneud â bwyd organig / ffermio hefyd fod yn atebion.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* "Oral evidence: Planetary Health, HC 1803". Environmental Audit Select Committee, House of Commons (UK), 12 Chwefror 2019.
* "Zum Insektenbestand in Deutschland: Reaktionen von Fachpublikum und Verbänden auf eine neue Studie". Wissenschaftliche Dienste, Deutscher Bundestag (Llywodraeth yr Almaen), 13 Tachwedd 2017.
* 
* 
* 
* 

Categori:Entomoleg
Categori:Difodiant
Categori:Pryfed
Categori:Poblogaeth
Categori:Newid hinsawdd