Hadith

Ystyr y term **hadith** (Arabeg: **حديث**, *ḥadīṯ*; lluosog *ʾaḥādīṯ* **أحاديث**) yw dywediad llafar gan Mohamed, proffwyd Islam, neu un o'r gweithiau sy'n cynnwys casgliadau o'r dywediadau hynny a thraddodiadau eraill am Fohamed a'i gydymdeithion, a ystyrir gan Fwslemiaid fel canllawiau ynglŷn â bywyd personol pob Mwslim a chymuned yr Umma. Maent yn rhan o'r hyn a elwir yn "Draddodiad y Proffwyd" gan Fwslimiaid: dydyn nhw ddim yn rhan o'r Coran ei hun.

Ceir sawl casgliad o ddywediadau a thraddodiadau a elwir yn hadithau. Mae ei awdurdod yn y byd Islamaidd yn amrywio. Mae'r hadithau cynharaf yn rhai y credir iddynt gael eu casglu o fewn cenhedlaeth neu ddwy ar ôl marwolaeth Mohamed tra bod y rhai mwy diweddar yn dyddio o'r 9fed neu'r 10g. Mae graddfa eu derbyniaeth gan Fwslemiaid yn amrywio hefyd. Yn achos yr hadithau mwy diweddar, er enghraifft, mae rhai yn rhan o draddodiad y Mwslemiaid Sunni ac eraill yn perthyn i draddodiad y Shia neu enwadau eraill.

## Hanes
Cafodd traddodiadau am fywyd Mohamed a hanes cynnar Islam eu trosglwyddo ar lafar am dros gan mlynedd ar ôl marwolaeth y proffwyd yn 632 OC.

Dywed haneswyr Mwslemaidd mai'r Califf Uthman (y trydydd khalifa, neu olynydd ysbrydol Mohamed), oedd y cyntaf i annog y Mwslemiaid i roi'r Coran ar glawr mewn ffurf safonol, ac i gofnodi'r hadith. Ond lladdwyd Uthman gan wrthryfelwyr yn 656.

Mae barn haneswyr, o fewn a'r tu allan i Islam, yn rhanedig am yr hyn a ddigwyddodd nesaf. Mae rhai yn credu fod llawer o'r hadithau yn perthyn i'r 7fed a'r 8g ond mae eraill o'r farn mai traddodiad llafar oedd yn gyfrifol am y trosglwyddiad, yn bennaf neu'n gyfangwbl. Does dim hadith ysgrifenedig o'r cyfnod hwnnw wedi goroesi.

Roedd ysgolheigion y cyfnod Abbasid yn gorfod wynebu'r ffaith fod y corff mawr o hadithau yn cynnwys tradoddiadau amrywiol iawn gyda gwahaniaethau mawr mewn rhai ohonynt. Roedd angen gosod safonau a phenderfynu pa hadithau oedd yn ddilys a gwahaniaethu rhwng y rhai y gellid eu hystyried yn perthyn i gyfnod Mohamed a'i ddilynwyr a'r lleill, diweddarach, oedd yn aml yn cefnogi barn enwadol neu wleidyddol ar faterion sy'n ganolog i Islam. Ar ddechrau'r 7g dechreuodd trosglwyddwyr yr hadith ymchwilio ffynhonnell y dywediad. Dyma gychwyn y syniad o *Isnad*, sef 'dilysrwydd yr hadith'. Credir i'r casgliadau cynharaf sydd ar glawr heddiw gael eu hysgrifennu yn yr 8g.

## Prif gasgliadau
### Sunni
Ceir chwe phrif gasgliad o hadithau a ystyrir yn hollol ddilys yn y traddodiad Sunni; cyfeirir atynt fel 'y chwe *sahîh*' (*al-sihah al-sitta*). Y ddau gyda'r awdurdod mwyaf yw:

* *Sahîh* Al-Bukhârî (810-870).
* *Sahîh* Muslim ben Al-Hadjâdj Al-Qushayrî (819-875), neu'r *Musnad as-Sahîh*.

Y *sahih* eraill yw:

* Casgliad Abû Dawud (817-889), sef y *Kitâb as-Sunnan*.
* Casgliad Ibn Majah (824-887), sef *Sunan Ibn Majah*.
* Casgliad At-Tirmidhi (824-893), sef *Sunan At-Tirmidhi*.
* Casgliad Al-Nasa'i (830-916).

Ceir hefyd:
* Casgliad Hammam bin Munabbih, *al Sahifa as-Sahihah*, cynnar ond anghyflawn.
* Casgliad Malik Ibn Anas (712-795), sefydlwr yr ysgol Malekite, sef *Kitab al-Muwatta*.
* Casgliad Ahmad ibn Hanbal Musnâd, sefydlwr yr ysgol Hanbalite (780-855).
* Y *Mishkat Shareef*.

### Shia
Ceir sawl casgliad o haithau Shia. Y pwysicaf yw:
* Casgliad Ya'qub al-Kolayni (m. 939).
* Casgliad Saduq Ibn Babuyeh (m. 991).
* Casgliad Al-Hasan at-Tusi (m. 1068).

## Dolenni allanol
*  *Translation of Sahih Muslim* , Prifysgol De Califfornia, *Compendium of Muslim Texts*.
*  *Translation of Sahih Bukhari* , Prifysgol De Califfornia, *Compendium of Muslim Texts*.

Categori:Islam
Categori:Llenyddiaeth Arabeg
Categori:Muhammad
Categori:Testunau crefyddol