1859 yng Nghymru

bawd|250x250px| Drylliad y *Royal Charter* oddi ar Ynys Môn, 26 Hydref 1859
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd arbennig y flwyddyn **1859** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag*

## Digwyddiadau
bawd|Castell Penrhyn
* Ionawr - *Y Brython yn'' newid o gyhoeddiad wythnosol i fisol. 
* Chwefror - Ras gyntaf ar gae rasio Bangor-is-y-coed
* 1 Ebrill - Agor Rheilffordd Corris. 
* 5 Ebrill - Lleddir 27 o ddynion gan lifogydd ym mhwll glo'r Cadwyn Castell-nedd. 
* 31 Mai - etholiad cyffredinol y DU. Dyma'r etholiad cyffredinol diwethaf lle fu cyfran bleidlais y Blaid Geidwadol yng Nghymru yn fwy na'r hyn a chafwyd yn Lloegr. 
* 29 Mehefin - Benjamin Hall yn cael ei godi i'r bendefigaeth fel Barwn 1af Llanofer. 
* 15 Hydref - 17 Hydref - y Frenhines Victoria yn aros yng Nghastell Penrhyn. 
* 25 Hydref - 26 Hydref - ' Storm Fawr 1859 ': 
** Dryllio'r Royal Charter oddi ar arfordir gogledd-ddwyrain Ynys Môn, gyda cholled amcan-gyfrifedig o tua 459 o fywydau, y golled fwyaf mewn unrhyw ddamwain forol yn nyfroedd Cymru. 
** Dinistrio Eglwys Sant Brynach, Cwm yr Eglwys. 
* Y flwyddyn uchaf ar gyfer cynhyrchu copr yng Nghymru. 
* Mae cam olaf Doc East Bute, Caerdydd, wedi'i gwblhau a'i agor. 
* Uno *Yr Amserau* a *Baner Cymru*. 
* Adfywiad crefyddol dan arweiniad Humphrey Jones. 
* Mae mudiad y Gymanfa Ganu yn cael ei lansio yn Aberdâr. 
* Mae Syr Charles Morgan, 3ydd Barwnig, yn cael ei greu yn Farwn Tredegar.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
[bawd|Yr Emyn dôn *[Yr Hen Ganfed* allan o *Lyfr Tonau Cynulleidfaol (Ieuan Gwyllt)*]]
### Gwobrau 
* Lewis William Lewis (Llew Llwyfo) yn ennill y gadair yn eisteddfod Merthyr Tudful.

### Llyfrau newydd 
* Hugh Hughes (Tegai) - *Y Drydedd Oruchwyliaeth* 
* Nathaniel Jones - *Fy Awenydd*
* Richard Parry (Gwalchmai) - *Adgofion am John Elias*
* Thomas Stephens & Gweirydd ap Rhys - *Orgraff yr Iaith Gymraeg*
* William Thomas (Gwilym Marles) - *Prydyddiaeth*

### Cerddoriaeth 
* John Roberts (Ieuan Gwyllt) - *Llyfr Tonau Cynulleidfaol*
*Thomas Thomas - *History of the Harp*

## Genedigaethau 
bawd|Y cerflun o Tom Ellis yn Y Bala.
* 11 Ionawr - Sir Joseph Alfred Bradney, hanesydd (bu farw 1933)
* 29 Ionawr - Syr George Lockwood Morris, diwydiannwr a chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru (bu farw 1947)
* 7 Chwefror - Frank Hancock, Chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol Cymru (bu farw 1943)
* 16 Chwefror - Thomas Edward Ellis, gwleidydd (bu farw 1899)
* 18 Ebrill - Syr Evan Davies Jones, Barwnig 1af, peiriannydd sifil (bu farw 1949)
*(bedydd) 27 Ebrill - Lillie Goodisson arloeswr ym maes iechyd gwenerol a chynllunio teulu yn Ne Cymru Newydd (bu farw 1949)
* 4 Mai - Syr Samuel Thomas Evans, Gwleidydd a barnwr (bu farw 1918)
* 6 Mai-David Robert Daniel, ysgrifennydd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru (bu farw 1931)
* 22 Mai - Jonathan Ceredig Davies, awdur llyfrau taith (bu farw 1932)
*27 Mai - Dan Davies (Alaw Glan Morlais), arweinydd côr (bu farw 1930)  
* 17 Gorffennaf - Ernest Rhys, awdur (bu farw 1946)
* 11 Hydref - Aneurin Williams, gwleidydd (bu farw 1924)
* 5 Rhagfyr - Edward John Lewis, Chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol Cymru (bu farw 1925)
* 7 Rhagfyr - Leonard Watkins, Chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol Cymru (bu farw 1901)
* 25 Rhagfyr - John Goulstone Lewis, Chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol Cymru (bu farw 1935)
* Rhagfyr - Richard Bell, gwleidydd (bu farw 1930)

## Marwolaethau 
bawd|Siôn Wyn o Eifion - *Y bardd yn ei wely*
* 19 Ionawr - Charles Vachell, henadur a chyn maer Caerdydd, 75.
* 19 Ebrill - Christopher Bethell, Esgob Bangor, 85?  
* 21 Mehefin - John Bowen, Esgob Sierra Leone, 43 (twymyn felen)
* 8 Gorffennaf - John Thomas (Siôn Wyn o Eifion), bardd, 78 
* 10 Medi - Syr John Hay Williams, tirfeddiannwr, 65 
* 24 Medi - Joseph Murray Ince, paentiwr, 53 
* Hydref - Evan Jones (Ifan y Gorlan), telynor
*1 Tachwedd - John Williams, naturiaethwr (g. 1801) 

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru