open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henry Bracy

Tenor operatig, cyfarwyddwr llwyfan a chynhyrchydd operâu o Gymru oedd **Henry Bracy** (8 Ionawr 1846 - 31 Ionawr 1917). Mae'n cael ei gofio orau fel crëwr rôl y Tywysog Hilarion yn opera gomig Gilbert a Sullivan, y *Princess Ida* . Byddai Bracy yn aml yn perfformio rhan y tenor cyntaf yn y gweithiau yr ymddangosodd ynddynt, gan ddod yn un o denoriaid comig mwyaf poblogaidd oes Fictoria.

## Cefndir 
Ganwyd Bracy ym 1846 fel **Samuel Thomas Dunn**   ym Maesteg, yn fab i William Dunn, cyfrifydd. Bu farw ei fam yn ei ieuenctid a symudodd i fyw gyda'i ewythr Samuel Dunn, rheolwr gwaith haearn yn Kingswinford, Swydd Stafford.

## Teulu 
Ym 1873 priododd a Clara Rose Hodges, actores. Bu iddynt dau fab a oedd hefyd yn actorion Sidney Bracy actor ffilm yn America a Philip Bracy, actor llwyfan yn y West End, Llundain.

## Gyrfa 
chwith|bawd| Bracy fel Hilarion, 1884
Ar ôl dechrau ei yrfa yn Plymouth, treuliodd Bracy bedair blynedd yn perfformio yn Theatr y Gaiety yn Llundain yn gynnar yn y 1870au. Yna teithiodd ef a'i wraig i Awstralia, lle buont yn perfformio mewn operettas Ffrengig am weddill y degawd. Dychwelon nhw i Brydain ym 1880, gan barhau mewn rolau operetta. Ym 1884, perfformiodd Bracy rôl Hilarion, ac wedi hynny adeiladodd enw da fel perfformiwr opera gomig ac operetta ym Mhrydain. Ym 1888, dychwelodd y teulu i Awstralia. Ar ôl tymor yn Nhŷ Opera Sydney  ac wedyn teithio mewn operettas, ymunodd y Bracy â sefydliad J C Williamson, lle cafodd ei gyflogi am y rhan fwyaf o'i yrfa ddilynol, tan 1914, fel perfformiwr, rheolwr llwyfan, cyfarwyddwr llwyfan ac asiant castio. Daeth ei ymdrechion achlysurol i reoli theatr ar ei ran ei hun â cholledion ariannol iddo gan ei orfodi i fynd yn fethdalwr ym 1897.

Symudodd Clara i California ac ym 1908 ac ymddangosodd yn ffilm DW Griffith ym 1908, *The Red Girl* . Ymddangosodd Clara mewn 90 o ffilmiau, gan ddod yn un o'r actoresau ffilm fud gynharaf.  Ymddeolodd Bracy ym 1914; Roedd Williamson wedi marw ym 1913, gan adael cymynrodd i Bracy, ac ar ôl iddo ymddeol, rhoddodd y cwmni bensiwn hael iddo hefyd. Yna ymwelodd â San Francisco, lle'r oedd ei wraig yn preswylio wrth berfformio i Charles Frohman .

## Marwolaeth 
Bu farw Bracy o glefyd Cerebrofascular yn Darlinghurst, Sydney, Awstralia, ym 1917. Goroeswyd ef gan Clara a'i ddau fab a chladdwyd ef ym Mynwent Waverley.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Pobl o Awstralia o dras Gymreig
Categori:Pobl o Faesteg
Cynghrair Pêl-droed Canolbarth Cymru

Mae **Cynghrair Pêl-droed Canolbarth Cymru**, sydd ar hyn o bryd yn cael ei galw'n **Gynghrair Bêl-droed SPAR Canolbarth Cymru** o dan dêl noddi, yn gynghrair bêl-droed sy'n cynnwys 29 tîm, 16 yn Adran Un a 13 yn Adran Dau.

Mae Adran Un yn eistedd ar drydedd haen system gynghrair pêl-droed Cymru, ac yn hyrwyddo clybiau i Bencampwriaeth CBDC Gogledd a Chanol.

Mae Adran Dau yn eistedd ar y bedwaredd haen, a gall timau sy'n cael eu hisraddio o'r adran fynd i mewn i Aberystwyth a'r Cylch, Cynghrair Ceredigion, Cynghrair Pêl-droed De Cymru, neu Gynghrair Bêl-droed Sir Drefaldwyn, y mae pob un ohonynt yn hyrwyddo clybiau i Gynghrair Bêl-droed Canolbarth Cymru.

## Clybiau Tymor 2019–20
The following clubs are competing in the league during the 2019–20 season.

### Adran Gyntaf
*Aberaeron
*Beriw
*Bow Street
*C.P.D. Llanfair-ym-Muallt
*Caersws
*Carno
*Four Crosses
*Hay St Mary's
*C.P.D. Ceri
*Llandrindod Wells
*Llanidloes Town
*Llansantffraid Village
*C.P.D. Trefaldwyn
*C.P.D. Radnor Valley
*Tywyn Bryncrug
*Y Trallwng

### Ail Adran
*C.P.D. Abermiwl
*Prifysgol Aberystwyth
*C.P.D. Borth United
*C.P.D. Churchstoke
*Dolgellau Athletic
*Dyffryn Banw
*C.P.D. Forden United
*Tref-y-clawdd
*Machynlleth
*Newbridge-on-Wye
*Penparcau
*Presteigne St. Andrews
*Rhaeadr
*Waterloo Rovers

## Pencampwyr diweddar Adran Un
## Dolenni allanol
* Canlyniadau pob tymor 
* Adolygiad o system byramid cynghreiriau pêl-droed Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Cynghreiriau pêl-droed Cymru
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
1849 yng Nghymru

bawd|Coleg Llanymddyfri
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1849** i **Gymru** a'i **phobl**.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag*

## Digwyddiadau 
* 2 Ionawr - Cwblhau'r ddau diwb Pont Rheilffordd Conwy Robert Stephenson.
* 13 Mai - Cofnodir achos o golera yng Nghaerdydd, dechreuad achos sy'n ymledu i Ferthyr, Dowlais ac Aberdâr, ac yn lladd 800 o bobl. 
* 20 Mehefin - Mae tiwb cyntaf Pont Britannia Robert Stephenson yn cael ei arnofio i'w safle ar Afon Menai. 
* 1 Tachwedd - Alfred Ollivant yn dod yn Esgob Llandaf. 
* 13 Rhagfyr - Gosod carreg sylfaen Coleg Llanymddyfri. 
* Cynhelir gŵyl ddirwestol yng Nghaerfyrddin.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
bawd|Wynebddalen argraffiad 1865 o The English Country Gentleman
### Gwobrau 
* David Griffith (Clwydfardd) a Rowland Williams (Hwfa Môn) yn cael eu hurddo'n feirdd yn eisteddfod Aberffraw.

### Llyfrau newydd 
* Anne Beale – *Traits and Stories of the Welsh Peasantry* 
* Robert Elis (Cynddelw) – *Yr Adgyfodiad* 
* John Hughes - *The Self-Searcher* (1848)  
* Charlotte Guest yn darfod ei chyfieithiad o'r Fabinogi i'r Saesneg '
* Hugh Derfel Hughes – *Y Gweithiwr Caniadgar*
* Rowland Hughes – *Cyfarchiad Caredig i rai newydd ddychwelyd*
* John Jones (Talhaiarn) – *Awdl y Greadigaeth*
* John Lloyd  – *The English Country Gentleman*  (Copi digidol o argraffiad 1865 ar gael trwy Internet Archive)
* Samuel Lewis – *Topographical Dictionary of Wales*  (Copi digidol ar *British History Online*)
* Thomas Stephens – *The Literature of the Kymry*  (Fersiwn e-lyfr di-dâl i'w darllen trwy *Google Books*

### Cerddoriaeth 
* *Haleliwia* (emynau)

## Genedigaethau
bawd|Gwallter Mechain
* 21 Ebrill - Syr David Treharne Evans, Arglwydd Faer Llundain (bu f. 1907) 
* 2 Mai 
** William Cadwaladr Davies, addysgwr (bu f. 1905) 
** Charles James Jackson, dyn busnes a chasglwr (bu f. 1923) 
*10 Awst - Agnes Mason, lleian, sylfaenydd yr urdd grefyddol Anglicanaidd, Cymuned y Teulu Sanctaidd. (bu f 1941)

## Marwolaethau 
* 16 Medi - Thomas Jones, cenhadwr, 39 
* 5 Rhagfyr - Walter Davies (Gwallter Mechain), bardd, 88 

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
C.P.D. Penparcau

Mae **Clwb Pêl-droed Penparcau** yn glwb pêl-droed o faestref Penparcau, sydd bellach yn rhan o Aberystwyth. Arddelir ffurf Saesneg y clwb fel rheol, Penparcau FC. Sefydlwyd y clwb yn 1909. Mae'r clwb yn chwarae eu gemau cartref ar Min-y-ddôl ar waelod stâd Penparcau wrth ymyl Afon Rheidol.

Ar hyn o bryd maen nhw'n chwarae yng Nghynghrair Pêl-droed Canolbarth Cymru, Adran Dau ar gyfer tymor 2019–20, gan nodi dychweliad i'r gynghrair y gwnaethon nhw adael ohoni yn 2011, ar ôl ennill y gynghrair yn 2010.

Diwygiwyd y clwb yn ystod haf 2017 a chwaraeodd yn Adran Un Cynghrair Pêl-droed Aberystwyth a'r Cylch.

Mae gan glwb pêl-droed Penparcau hefyd ddau dîm iau yng Nghynghrair Iau Aberystwyth; *Penparcau Flames* a *Penparcau Phoenix*.

## Cit
Mae lliwiau cartref y clwb yn grys streipiog du a gwyn gyda siorts a sanau du. [1] Ymddengys i'r tîm chwarae â throwsus a sannau gwyn yn yr 1960au.

## Anrhydedddau
* Cynghrair Pêl-droed Aberystwyth a'r Cylch Adran 1 - Pencampwyr (11): – 1965–66; 1968–69; 1985–86; 1988–89; 1989–90; 1990–91; 1999–2000; 2000–01; 2004–05; 2007–08; 2018–19
* Cynghrair Pêl-droed Canolbarth Cymru – Pencampwyr (1): 2009–10

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen Facebook y Clwb
* Twitter @FcPenparcau
* Gwefan C.P.D. Penparcau
* [Ffotos archif o'r tîm ar wefan Casgliad y Werin(https://cy.wikipedia.org/wiki/Casgliad_y_Werin)]

Categori:Chwaraeon yn Aberystwyth
Penparcau
Leif Jones

Roedd **Leifchild Stratten Leif-Jones, Barwn 1af Rhaeadr**, PC (16 Ionawr 1862 - 26 Medi 1939 ), a elwid yn **Leif Jones** cyn ei ddyrchafiad i'r bendefigaeth ym 1932, yn arweinydd Cymreig o'r mudiad Dirwest  ac yn wleidydd Rhyddfrydol.

## Cefndir ac addysg 
Ganwyd Leifchild Stratten Jones ar 16 Ionawr 1862 yn St Pancras, Llundain, y pumed o chwe phlentyn Thomas Jones (1819-1882), clerigwr Annibynnol, gynt o Dreforys, Abertawe, a Jane Jones, merch John Jones o Ddowlais. Ei frodyr a chwiorydd hŷn oedd David Brynmor (g. 1851), Annie, John Viriamu (g. 1862) ac Irvonwy; ei frawd iau oedd Morlais Glasfryn. Byddai ei frodyr David Brynmor Jones a John Viriamu Jones ill dau yn dod i amlygrwydd mewn bywyd cyhoeddus. Ym 1867, pan oedd Leifchild yn bum mlwydd oed, bu farw ei fam, ac ym 1869 gadawodd ei dad Lundain, am resymau iechyd, gan symud yn gyntaf yn ôl i Abertawe (1870-1877) ac wedi hynny i Melbourne, Awstralia (1877-1880), lle cafodd Leifchild ei addysg yn y Scotch College, Melbourne, rhwng 31 Gorffennaf 1877 a Rhagfyr 1878. Wedi hynny aeth Leifchild yn fyfyriwr i Goleg y Drindod, Rhydychen .

## Aelod Seneddol ac ymgyrchydd dirwest 
Rhwng 1905 ac Ionawr 1910 gwasanaethodd Leif Jones fel Aelod Seneddol Appleby, yn Cumbria . Tra'n AS, pleidleisiodd o blaid Mesur Rhyddfreinio Merched 1908.

Rhwng mis Rhagfyr 1910 a 1918 gwasanaethodd fel yr Aelod dros Rushcliffe, yn Swydd Nottingham . Ym 1917 fe'i codwyd yn aelod o'r Cyfrin Gyngor. Rhwng 1923 a 1924 ac o 1929 i 1931 gwasanaethodd fel yr Aelod dros Camborne, yng Nghernyw.

Ar 25 Ionawr 1932 dyrchafwyd Jones i'r bendefigaeth fel y **Barwn Rhaeadr**, o **Rhaeadr** yn Sir Faesyfed. Er mwyn iddo barhau i gael ei adnabod wrth ei enw cyfarwydd 'Leif Jones' penderfynodd yn gynharach yn yr un mis i newid ei gyfenw trwy bôl gweithred o 'Jones' i 'Leif-Jones'.

Er gwaethaf ei yrfa wleidyddol hir, cofir amdano yn bennaf fel arweinydd dirwest. Roedd yn Llywydd Cynghrair Dirwest y Deyrnas Unedig (UKA), y prif sefydliad gwaharddol ym Mhrydain, rhwng 1906 a 1932. Yn gynharach roedd wedi bod yn ysgrifennydd preifat i Iarlles Carlisle, ymgyrchydd gwaharddol amlwg. Fel ymgyrchydd dirwestol cyfeiriwyd at Leif Jones weithiau fel 'Tea-leaf Jones'.

## Marwolaeth 
Bu farw'r Arglwydd Rhayader ym Marylebone, Llundain, ym mis Medi 1939, yn 77 oed, daeth y farwniaeth i ben gyda'i farwolaeth.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* D.M. Fahey, 'Leif Jones', yn *Biographical Dictionary of Modern British Radicals, Vol. 3 (1870-1974)* (1988)
* M.H.C. Haylor, *The Vision of a Century, 1853-1953: the United Kingdom Alliance in historical perspective* (1953)
* G.B. Wilson, *Leif Jones, Lord Rhayader, Temperance Reformer and Statesman* (1948)

Categori:Barwniaid ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Rhydychen
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Genedigaethau 1862
1848 yng Nghymru

bawd|Coleg y Drindod, Caerfyrddin
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1848** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag*

## Digwyddiadau 
bawd|Ysbyty Gogledd Cymru, Dinbych
* 1 Mawrth - Coleg Llanymddyfri yn agor mewn adeilad a elwir y "Depot".
* 1 Mai - Mae tiwb cyntaf pont rheilffordd Conwy, Robert Stephenson ar Reilffordd Caer a Chaergybi yn cael ei hagor.
* 1 Awst - Agor rhan ynysig Reilffordd Caer a Chaergybi ar draws Ynys Môn o Orsaf Reilffordd Llanfairpwll i Orsaf Reilffordd Caergybi. 
* 24 Hydref - Sefydlir Coleg y Drindod, Caerfyrddin (fel Coleg Hyfforddi De Cymru a Sir Fynwy), i hyfforddi athrawon ar gyfer athrawon Ysgolion Cenedlaethol (ysgolion Eglwys Loegr.
* 14 Tachwedd - Agor *Gwallgofdy Tlodion Siroedd Gogledd Cymru'' (Ysbyty Gogledd Cymru), Dinbych. 
* Mae Pont newydd Llandeilo yn cael ei  chwblhau, gyda rhychwant o 145 troedfedd (44 m) dros  Afon Tywi.
* Ffurfiwyd Cynulleidfa Hebraeg Merthyr Tudful. 
* Agor Marchnad Cigyddion Wrecsam. 
*  Michael D. Jones yn cael ei benodi'n weinidog yn Cincinnati, Ohio.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
### Llyfrau newydd 
bawd|Darlun o Gerflun Marwolaeth Tewdrig Mawr
* John Hughes - *The Self-Searcher* 
* John Jenkins - *National Education* 
* Richard Williams Morgan (Môr Meirion) - *Maynooth and St. Asaph*  (1848) 
* Edward Parry - *Railway Companion from Chester to Holyhead*  (Copi digidol gan Internet Archive)

### Cerddoriaeth 
* Robert Herbert Williams - *Alawydd Trefriw* 
* Joseph Hughes—*British Melodies*
* John Parry (Bardd Alaw)—*Welsh Harper* (Cyfrolau I a II)

### Celfyddydau gweledol 
* John Evan Thomas - *Marwolaeth Tewdrig Mawr, Brenin Gwent* (cerflun)

## Genedigaethau 
* 23 Ionawr - Daniel James, bardd ac awdur geiriau'r emyn Calon Lân (bu farw 1920) 
* 12 Chwefror - Beriah Gwynfe Evans, newyddiadurwr a dramodydd (bu farw 1927) 
* 4 Medi - Charles Ashton heddwas, hanesydd llenyddol a llyfryddwr (marw 1899) 
* 18 Medi - Robert Harris, arlunydd (bu farw 1919) 
* 5 Hydref - Syr John Purser Griffiths, peiriannydd sifil (bu farw 1938) 
* 2 Tachwedd - Alfred George Edwards, Archesgob cyntaf Cymru (bu farw 1917) 
* 30 Rhagfyr - David Jenkins, cyfansoddwr (bu farw 1915) 
*

## Marwolaethau 
* 17 Ionawr - Edward Herbert, 2il Iarll Powis, 63 (wedi'i saethu ar ddamwain gan ei fab) 
* 18 Mawrth - John Crichton-Stuart, 2il Ardalydd Bute, crëwr Caerdydd cyfoes, 54 
* 27 Mawrth - William Ellis Jones (Cawrdaf), bardd, 52 
* 2 Ebrill - Syr Samuel Rush Meyrick, hynafiaethydd, 64 
* 7 Tachwedd - Thomas Price (Carnhuanawc), bardd a hanesydd, 61 

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
1847 yng Nghymru

bawd|Sharon Turner (bu farw 1847)
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1847** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag''

## Digwyddiadau 
bawd|Robert Grove
* 14 Ionawr - Mae pob un o’r un ar ddeg aelod o griw bad achub Y Parlwr Du yn cael eu boddi pan fydd yn suddo oddi ar arfordir y Rhyl.
* 8 Ebrill - Mae John Jones (Shoni Sguborfawr) yn cael ei alltudio i Tasmania am saethu dyn. 
* Yn etholiad cyffredinol y DU : 
** Syr Thomas Frankland Lewis yn dod yn AS dros Fwrdeistrefi Maesyfed.
** Mae Syr Stephen Richard Glynne, 9fed Barwnig, yn colli ei sedd yn Sir y Fflint i Edward Lloyd-Mostyn am yr eildro.
* 24 Mai - Mae pump o bobl yn cael eu lladd yn nhrychineb pont Dyfrdwy, pan gwympodd pont reilffordd Robert Stephenson ar Reilffordd Caer a Chaergybi yng Nghaer. 
* 1 Gorffennaf - Cyhoeddir Yr Adroddiad Llywodraethol ar addysg yng Nghymru (y "Llyfrau Gleision"), sy'n cynnwys barn sy'n elyniaethus i ddiwylliant Cymru. 
* Dyfernir medal  Y Gymdeithas Frenhinol i Syr William Robert Grove.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
bawd|*Ode on the Princess Victoria* allan o *Poems* John Lloyd
### Llyfrau newydd 
* *Reports of the commissioners of enquiry into the state of education in Wales*
* John Lloyd  - *Poems*  (Fersiwn e-lyfr di-dâl i'w darllen trwy *Google Books*)
* Morris Williams (Nicander)  - *Llyfr yr Homiliau*

### Cerddoriaeth 
* John Mills (Ieuan Glan Alarch) - *Y Salmydd Eglwysig*

## Genedigaethau 
bawd|3ydd ardalydd Bute
* 13 Ionawr - Daniel James (Gwyrosydd), emynydd (bu farw 1920) 
* 27 Ionawr - Owen Owens Roberts, côr-feistr ac arweinydd (bu farw 1926) 
* 9 Chwefror - Hugh Price Hughes, diwygiwr cymdeithasol Methodistaidd (bu farw 1902) 
* 22 Ebrill - Charles Henry Wynn (bu farw 1911) 
* 20 Mehefin - Evan Thomas Davies (Dyfrig), clerigwr ac awdur (bu farw 1927) 
* 10 Gorffennaf - Alfred Neobard Palmer, hanesydd ac arolygydd henebion (bu farw 1915) 
* 12 Medi - John Crichton Stuart, 3ydd ardalydd Bute, tirfeddiannwr, Caerdydd (bu farw 1900) 
* 8 Tachwedd - Owen Griffith Owen, (Alafon) gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd, a bardd (bu farw 1916) 
* 14 Tachwedd - Roland Rogers, cerddor (bu farw 1927) 
* *dyddiad anhysbys* - Llewelyn Kenrick, pêl-droediwr (bu farw 1933) 

## Marwolaethau 
* 13 Chwefror - Sharon Turner, hanesydd, 78 
* 17 Mawrth - Syr Harford Jones Brydges, diplomydd ac awdur, 83  
* 29 Mawrth - Humphrey Gwalchmai, arweinydd y Methodistiaid Calfinaidd, 59 
* 7 Mehefin - David Mushet, metelogydd o'r Alban (yn Nhrefynwy), 74 
* 27 Medi - Lucy Thomas, perchennog pyllau glo ('Mam Masnach Glo Stêm Cymru') 

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
C.P.D. Cwmaman United

Mae **Cwmamman United** yn dîm pêl-droed o Ddyffryn Aman a ffurfiwyd ym 1976. Maent wedi'u lleoli ym mhentref Glanaman sydd yn Sir Gaerfyrddin. Ar hyn o bryd mae gan Cwmamman United 2 dîm hŷn a saith tîm iau. Mae'r tîm cyntaf yn chwarae yn nghyngrair Cymru South, sef, ail lefel system byramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru. Maen nhw'n chwarae eu gemau cartref ym Mharc Grenig.

## Hanes
Dechreuodd Cwmamman United eu hanes ym 1976 yn Adran Cynghrair Castell-nedd a'r Cylch 3. Yn Nhymor 1981-82 sefydlwyd tîm wrth gefn ar gyfer Adran 4 yr un gynghrair. Daeth llwyddiant pellach i’r tîm 1af wrth iddynt gael eu dyrchafu unwaith eto i Adran 1 yn nhymor 1983–84. Nid oedd rhaid aros yn hir, (tymor 1985-86) pan gafodd Cwmamman ei ddyrchafu i'r Uwch Gynghrair.

Roedd y tymhorau nesaf yn hanes o esgyn a disgyn gyda dirywiad o'r premier yn cael ei ddilyn gan ddyrchafiad yn ôl i'r premier. Yna cafodd Cwmamman eu hisraddio unwaith eto ac ni ddychwelasant i'r Premier tan dymor 1998–99 ac yn y tymor hwnnw gorffennodd yn ail a chwarae mewn gêm ail gyfle yn erbyn Garden Village i fynd i mewn i Gynghrair Cymru a gollon nhw 3–0 ar ôl amser ychwanegol. O'r diwedd, enillodd Cwmamman yr Uwch Adran yn nhymor 2001–02 ac yna mynd i Gynghrair Cymru ar gyfer tymor 2002–03. Gollyngwyd Cwmamman o Gynghrair Cymru yn nhymor 2010–11 ar ôl gorffen yn 4ydd o’r gwaelod a chawsant eu hisraddio oherwydd ailstrwythuro Cynghrair Cymru.

Yn 2017, cyrhaeddodd Cwmamman Adran Un Cynghrair Bêl-droed Cymru am y tro cyntaf ar ôl ennill dyrchafiad.

## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol y Clwb 
* Facebook Cwmaman
* Canlyniadau pob tymor 
* Adolygiad o system byramid cynghreiriau pêl-droed Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Cynghreiriau pêl-droed Cymru
Cwmaman United
C.P.D. Prifysgol Abertawe

Mae **C.P.D. Prifysgol Abertawe** yn dîm pêl-droed sy'n chwarae yn ail lefel system byramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru, sef Cymru South. Maent yn cynrychioli Prifysgol Abertawe ac yn chwarae ar faes Sketty Lane, Abertawe sef canolfan chwaraeon Prifysgol Abertawe. Dyma'r ail dîm prifysgol sy'n chwarae yn uchel gynghreiriau pêl-droed Cymru, y tîm arall yw Met Caerdydd. Nid yw'n gysylltiedig mewn unrhyw ffordd ffurfiol o ran rheolaeth gyda C.P.D. Dinas Abertawe.

## Y Clwb
Mae Clwb Pêl-droed Prifysgol Abertawe bellach yn cynnwys 22 tîm ac yn ymgorffori adrannau Dynion, Menywod, Rhyngddisgyblaeth and Futsal. Mae'r tîm cyntaf wedi esgyn o Adran 2 Cynghrair Cymru (Y De) i Adran Cymru South - hyn i gyd fel clwb â ddiwygiwyd gan gyn-fyfyrwyr y clwb. Dyma'r unig glwb o ddinas Abertawe sy'n chwarae yn uwch gynghreiriau domestig Cymru.

## Hanes
Diwygiwyd y tîm presennol fel Tîm Abertawe yn 2011 gan fyfyrwyr o Brifysgol Abertawe. Yn y cyfnod ers diwygiad y clwb, mae'r clwb wedi cyflawni chwe esgyniad, dau gwpan Gwalia, un Cwpan Hŷn a dau Gwpan Gorllewin Cymru, gan gynnwys buddugoliaeth o 10-0 yn rownd derfynol 2015.

Yn 2017 seliodd y clwb bencampwriaeth Cynghrair Hŷn Abertawe a Chwpan Gorllewin Cymru yn ddwbl ym mis Mai 2017, gan sicrhau eu bod yn dychwelyd i system Cynghrair Cymru (Y De) mewn gêm ail gyfle yn erbyn pencampwyr Cynghrair Castell-nedd Cwm Wanderers.

Ym mis Mai 2018 dyrchafwyd y clwb i Adran Dau Cynghrair Cymru (Y De) fel Pencampwyr. Fe wnaethant ddilyn hyn ym mis Ebrill 2019 trwy ennill dyrchafiad i adran newydd-frandio Cymru South am ddod yn ail yn Adran Dau. Dyfarnwyd iddynt hefyd wobr chwarae teg yr adran am y tymor.

## Coleg Prifysgol Abertawe
Mae gan Brifysgol Abertawe hanes o chwarae yng Cynghrair Cymru (Y De) (y Welsh League - cynghrair rhanbarthol ar gyfer de Cymru) sy'n dyddio'n ôl i'r 1960au, pan oedd dan ei gochl blaenorol fel Coleg Prifysgol Abertawe. Ymunodd y Brifysgol â'r Welsh Leaguge u gyntaf yn nhymor 1966-67 gan ennill Adran Dau yn eu tymor cyntaf. Yn nhymor 1967-68 fe wnaethant orffen yn ail yn Adran Un i selio dyrchafiad i'r Uwch Adran mewn dau dymor yn unig. Fe'u hisraddiwyd ar ddiwedd tymor 1968-69 ond fe'u dyrchafwyd eto fel Pencampwyr Adran Un. Yn 1971-72 cawsant eu hisraddio eto, gan aros yn Adran Un tan 1978 pan gawsant eu hisraddio i Adran Dau. Arhosodd y clwb yng nghynghrair Cymru tan 1985 pan adawodd y gynghrair.

## Staff
* Cadeirydd:  Ceri Jones
* Masnachol: Nigel Hill
* Pennaeth Chwaraeon: Steve Joel
* Pennaeth Pêl-droed: Dafydd Evans
* Hyfforddwr: David Redfern
Source 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol y Clwb 
* Twitter @SwanseaUniFC
* C.P.D. Prifysgol Abertawe ar Facebook
* Canlyniadau pob tymor 
* Adolygiad o system byramid cynghreiriau pêl-droed Cymru

Categori:Cynghreiriau pêl-droed Cymru
Categori:Chwaraeon yn Abertawe
Categori:Prifysgol Abertawe
Prifysgol Abertawe
Buckley Roderick

Roedd **William Buckley Roderick** (17 Ionawr 1862 - 1 Chwefror 1908) yn gyfreithiwr o Gymru, blaenwr rhyngwladol rygbi'r undeb ac yn  Is-Gonswl Prydain i Sbaen. Chwaraeodd Roderick rygbi clwb i Glwb Rygbi Llanelli a rygbi rhyngwladol i Gymru .

## Gyrfa fusnes 
Comisiynwyd Roderick i Gatrawd Gwirfoddolwyr 1af  Cymru ym 1882, gan godi i reng capten. Erbyn 1885 roedd Roderick wedi dechrau ymarfer fel cyfreithiwr yn Llanelli gan sefydlu Cwmni Cyfreithwyr Roderick. Gwasanaethodd Roderick mewn nifer o swyddi yn ystod ei yrfa cyhoeddus, gan gynnwys gwasanaethu ar y Bwrdd Iechyd Lleol yn Llanelli, bod yn grwner  Sir Gaerfyrddin a Chofrestrydd Llys Sirol Llanelli. Roedd Roderick yn gyfarwyddwr cwmni ar nifer o fusnesau,  un ohonynt oedd y cwmni rheilffyrdd lleol Rheilffordd Llanelli a Mynydd Mawr .

## Gyrfa rygbi 
Dim ond un gêm ryngwladol a chwaraeodd Roderick i Gymru, gêm olaf Pencampwriaeth y Gwledydd Cartref 1884 . Roedd Cymru wedi colli dwy gêm gyntaf y twrnamaint ac roedd Roderick yn un o chwe chap newydd a ddaeth i mewn i'r tîm i wynebu'r Iwerddon ar Barc Arfau, Caerdydd . Wedi'i chwarae o dan gapteiniaeth Joe Simpson, roedd y tîm yn cynnwys chwaraewyr Caerdydd, Casnewydd ac Abertawe yn bennaf, a Roderick oedd yr unig gynrychiolydd o Lanelli. Fe wnaeth tîm Iwerddon droi fyny efo dau chwaraewr yn brin ar gyfer y gêm ac roedd eu carfan gyfan yn ddibrofiad iawn. Enillodd Cymru o ddau gais a gôl adlam i ddim; dim ond yr ail fuddugoliaeth a brofodd y tîm. Er gwaethaf y fuddugoliaeth, gollyngwyd Roderick, fel ei gyd-gyfreithiwr Tom Barlow ar gyfer y gêm nesaf, y ddau yn dod yn chwaraewyr un cap rhyngwladol.

### Gemau rhyngwladol wedi'u chwarae 
**Cymru** 

* 20px Iwerddon    1884

## Hanes personol 
Ganwyd Roderick yn Llanelli i William a Maria (née Buckley) Roderick, ac addysgwyd ef ym Marlborough a Chaerfaddon. Roedd yn fabolgampwr brwd, nid yn unig yn rhagori ar rygbi, ond hefyd yn feiciwr rhagorol. Erbyn 1887 roedd Roderick wedi priodi Ella ac yn byw ym Mhen-bre, Sir Gaerfyrddin . Fu iddynt ddau fab o ba bu ill dau yn gwasanaethu yn y Fyddin Brydeinig. Roedd Hume Buckley Roderick yn gapten dros dro yng Ngwarchodlu Cymru, a lladdwyd ef ar faes y gad ym 1917, daeth William Buckley Nicholl Roderick yn Gyrnol yn y Gwarchodlu'r Coldstream, priododd ferch Syr George Ernest Clark a dyfarnwyd yr OBE iddo .

## Llyfryddiaeth 
* 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Llanelli-History.co.uk Bywgraffiad Bwcle Roderick

Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Felindre, Sir Abertawe

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Felindre.''

Pentref gwledig yng nghymuned Mawr, Sir Abertawe, Cymru, yw **Felindre**. Saif tua'r gogledd pell o Abertawe.

Roedd y felin dŵr yn y pentref yn gweithio hyd at y 1960au hwyr, yr oedd hefyd lladd-dŷ a swyddfa bost yn y pentref. Mae tair siop a thafarn o'r enw Shepherds Inn.

Fe gaewyd yr ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg yn 2019.

Mae'r cronfeydd Lliw cyfagos yn ardal boblogaidd ar gyfer cerdded a physgota.

## Safle gweithdy Felindre
Yn 1956, agorodd Cwmni Dur Cymru gweithfeydd tunplat yn Felindre i gydfynd â gweithfeydd dur ym Mhort Talbot a Throstre. Yn 1967, gwladolwyd Cwmni Dur Cymru, i fod yn rhan o gorfforaeth British Steel, a etifeddodd y gweithfeydd arall yn Ebbw Vale. Erbyn 1970, yr oedd gweithfeydd Felindre yn cyflogi 2,500 o bobl a chynhyrchu 490,000 tunnell o dunplat tinplate bob blwyddyn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*2006 Eisteddfod Genedlaethol
*
*BBC De Orllewin Cymru: Eisteddfod 2006 
*Land Regeneration Network: Case Study: Felindre Steelworks Reclamation and Development

Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Mawr, Abertawe
Traphont Mohaka

Mae **Traphont Mohaka** yn cario rheilffordd dros Afon  Mohaka yn ardal Hawkes Bay ar arfordir dwyreiniol Ynys y Gogledd, Seland Newydd. Yn ymyl Raupunga. Adeiladwyd y draphont rhwng 1930 a 1937 gan Adran Gwaith Cyhoeddus Seland Newydd, ar gyfer Rheilffordd Seland Newydd. Mae’n 276.8 medr o hyd a 95 medr o uchder. Cynlluniwyd y draphont, ar reilffordd rhwng Napier a Wairoa, gan John Lelliot Cull a William Langston Newnham.

## Cyfeiriadau
Categori:Pontydd Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Cymru South

Mae **Cymru South** gynghrair rhanbarthol pêl-droed sydd, ynghyd â Cymru North yn ffurfio ail hael system bêl-droed dynion Cymru. Mae gan ei chlybiau statws rhan-broffesiynnol a dyma ail haen system byramid cynghreiriau Cymru. Blwyddyn gyntaf ei bodolaeth oedd tymor 2019-20 lle mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru nawr yn berchen ac yn gweinyddu'r ail haen am y tro cyntaf. Daeth y newidiadau yma yn sgil adolygiad o system byramid Pêl-droed Cymru.

Cyn 2019, y gynghrair gyfatebol oedd Cynghrair Cymru (Y De), a oedd yn gyfrifol am ddeheubarth Cymru. Yn y gogledd a'r canolbarth roedd adran gyfatebol, sef y Gynghrair Undebol. Am gyfnod cafodd enw'r hen Cynghrair Cymru (Y De) yn cael ei chadw ar gyfer 3ydd haen system byramid newydd pêl-droed Cymru. Daeth y rhan fwayf o aelodau o'r adran Cymru South newydd o rengoedd timau'r hen Cynghrair Cymru (Y De).

## Pencampwyr
* 2019–20: Prifysgol Abertawe (*Methodd y clwb â sicrhau trwydded Haen 1, gan olygu bod y rhai a ddaeth yn ail, Pontypridd United, yn cael dyrchafiad yn eu lle*)
* 2020-21: Cystadleuaeth wedi'i chanslo oherwydd cyfyngiadau COVID-19
* 2021–22: Llanilltud Fawr
* 2022–23: Tref y Barri
* 2023–24: Briton Ferry Llansawel 
* 2024–25: Llanelli

### Dyrchafu i Uwch Gynghrair Cymru
* 2019–20: Sir Hwlffordd (ailradd)
* 2020-21: Cystadleuaeth wedi'i chanslo oherwydd Covid-19
* 2021–22: Tref Pontypridd (ail safle)
* 2022–23: Tref y Barri
* 2023–24: Briton Ferry Llansawel
* 2024–25: Llanelli

## Dolenni
* Gwefan Cymru South

## Cyfeiriadau
Categori:Cynghreiriau pêl-droed Cymru
Categori:De Cymru
Categori:Sefydliadau 2019
Philip Tanner

Roedd **Philip Tanner** (16 Chwefror 1862 – 19 Chwefror 1950) yn wehydd Cymreig a fu'n gyfrifol am sicrhau bod nifer o ganeuon a dawnsiau gwerin Bro Gŵyr wedi eu cadw.

## Cefndir 
Ganwyd Tanner yn Llangynydd, Gŵyr yn fab ieuengaf i Isaac Tanner a Jennet (née Guy) ei wraig.

## Gyrfa 
Roedd y teulu Tanner wedi bod yn arfer crefft y gwehydd gwlân yn ardal Abertawe am genedlaethau. Dysgodd Philip y grefft gan ei dad a bu'n cynorthwyo ym musnes ei dad hyd gyrraedd 24 mlwydd oed ym 1886 pan briododd gwraig weddw o'r enw Ruth Nicholas. Roedd Ruth yn 50. Roedd diweddar ŵr Ruth yn cadw tŷ tafarn efo ychydig o dir fferm ynghlwm iddi. Gobaith Tanner oedd y byddai ei briodas yn caniatáu iddo ef cadw'r tafarn a gweithio'r tir. Roedd y tirfeddiannwr, Mr Penreice, wedi ffieiddio bod gŵr ifanc wedi priodi gwraig weddw dwywaith ei oed ac yn credu ei fod wedi gwneud hynny dim ond i gael ei ddwylo ar y dafarn, gan hynny fe drodd y teulu allan o'r tir a gan nad oedd modd gwneud bywoliaeth o'r dafarn yn unig bu'n raid ei gau. Rhai blynyddoedd yn ddiweddarach bu Tanner yn cwyno am y ffordd cafodd ei drin i Gomisiwn Tir Cymru a sefydlwyd i edrych i mewn i'r ffordd roedd landlordiaid yn trin eu tenantiaid. Wedi colli'r dafarn aeth Tanner i weithio fel labrwr amaethyddol.. Erbyn cyfrifiad 1911 roedd Tanner wedi llogi melin ac yn gweithio fel melinydd ŷd. Roedd hefyd yn parhau i wneud rhywfaint o waith gweu gan fod pobl yn ei gofio fel un o'r olaf i wisgo brethyn cartref wedi ei wneud yn arddull traddodiadol Bro Gŵyr.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Philip Tanner yn canu *The Gower Wassail Song* ar YouTube

Categori:Cantorion gwerin o Gymru
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Marwolaethau 1950
Evan Richards

Roedd **Evan Sloane Richards** (23 Ionawr 1862 - 19 Ebrill 1931) yn flaenwr rygbi rhyngwladol  Cymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Abertawe, gan wasanaethu fel capten ar y clwb trwy dri thymor yn ystod yr 1880au.

## Cefndir 
Tad Richards oedd Aelod Seneddol Ceredigion, Evan Matthew Richards. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Clifton, Bryste. Wrth ei waith pob dydd roedd yn beiriannydd mwyngloddio ac yn rheolwr a chyfarwyddwr cwmnïau pwll glo. Ym 1899 priododd Catherine Margaret Morgan merch Mathew Wayne Morgan, Pontypridd.

## Gyrfa rygbi 
Daeth Richards i amlygrwydd gyntaf yn y byd rygbi fel chwaraewr clwb i Abertawe. Cyn cael ei ddewis i gynrychioli tîm Cymru, fe’i gwnaed yn gapten Abertawe yn nhymor 1883/84. Y tymor nesaf cafodd Richards ei gapio dros Gymru yng ngêm agoriadol Pencampwriaeth y Gwledydd Cartref, 1885 yn erbyn Lloegr. O dan gapteniaeth Charlie Newman o Gasnewydd, collodd Cymru’r ornest o dri chais a chollodd Richards ei le ar gyfer y gêm nesaf.

Bu Richards  eto'n gapten Abertawe yn nhymor 1886/87, a dyfarnwyd ei ail gap a'i olaf iddo yng ngêm yr Alban ym Mhencampwriaeth y Gwledydd Cartref 1887. Curwyd Cymru’n drwm mewn gêm unochrog, a chollodd Richards ei le i Edward Alexander. Byddai Richards yn gapten ar Abertawe yn nhymor 1887/88, ac yn ystod 1888, bu'n ddyfarnwr mewn dwy gêm yn nhaith tîm Māori Seland Newydd o amgylch Ewrop sef y gemau yn erbyn  Caerdydd a Chasnewydd. 
bawd|300px|Tîm Cymru v Lloegr 1885 efo Richards yn sefyll yn y rhes gefn
### Gemau rhyngwladol wedi'u chwarae 
**Cymru** 

*     1885 
*     1887

Yn ogystal â chwarae rygbi bu Richards hefyd yn chware criced i dimau Clifton (Caerdydd) ac Abertawe, ac yn chware tenis.

## Llyfryddiaeth 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Pobl o Abertawe
Jamie Lee Curtis

Awdur ac actores o'r Unol Daleithiau yw **Jamie Lee Curtis** (ganwyd 22 Tachwedd 1958) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel actor ffilm, teledu, a llais - ac fel awdur plant.

Ganed **Jamie Lee Haden-Guest** yn Santa Monica, California ac wedi gadael yr ysgol mynychodd Choate Rosemary Hall, Ysgol Uwchradd Beverly Hills, Prifysgol y Pacific ac Ysgol Uwchradd Westlake. Priododd Christopher Guest ac mae Thomas Guest ac Annie Guest yn blant iddi. Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, a bu'n aelod o'r Blaid Ddemocrataidd.

Gwnaeth ei ffilm gyntaf ym 1978 fel y cymeriad Laurie Strode yn ffilm arswyd John Carpenter *Halloween* (Calan Gaeaf). Sefydlodd y ffilm hi fel y  *"scream queen"*, ac ymddangosodd mewn cyfres o ffilmiau arswyd ym 1980, gan gynnwys *The Fog, Prom Night*, a *Terror Train*. Ail-chwaraeodd rôl Laurie Strode mewn pedwar dilyniant, gan gynnwys *Halloween II* (1981), *Halloween H20: 20 Years Later* (1998), *Halloween: Resurrection* (2002), a *Halloween* (2018).

Mae ffilmiau Curtis yn rhychwantu sawl *genres*, gan gynnwys y comedïau cwlt *Trading Places* (1983) ac am ei thrafferth, derbyniodd wobr BAFTA am yr Actores Gefnogol Orau, ac *A Fish Called Wanda* (1988), a ddaeth ag enwebiad BAFTA iddi am yr Actores Orau. Enillodd wobr y Golden Globe, Gwobr Gomedi Americanaidd, a Gwobr Saturn am chwarae rhan serennu Helen Tasker yn ffilm gomedi actio James Cameron *True Lies* (1994). Mae ffilmiau mawr eraill Curtis yn cynnwys *Blue Steel* (1990), *My Girl* (1991), *Forever Young* (1992), *The Tailor of Panama* (2001), *Freaky Friday* (2003), *Beverly Hills Chihuahua* (2008), *You Again* (2010), *Veronica Mars* (2014), a *Knives Out* (2019).

Mae hi wedi ysgrifennu nifer o lyfrau plant, ers 1998 pan gyhoeddodd *Today I Feel Silly*, a *Other Moods That Make My Day* yn gwneud rhestr gwerthwyr gorau *The New York Times*. Mae hi hefyd yn flogiwr aml ar gyfer *The Huffington Post*. Derbyniodd Curtis seren ar y Hollywood Walk of Fame ym 1998.

## Magwraeth
Rhieni Curtis oedd yr actorion Tony Curtis a Janet Leigh. Mewnfudwyr Iddewig-Hwngaraidd oedd ei neiniau a'i theidiau ar ochr ei thad. Roedd dau o hen neiniau a theidiau ei mam o Ddenmarc, tra bod gweddill llinach ei mam yn Almaenwyr ac yn Albanwyr-Gwyddelig. Ysgarodd rhieni Curtis ym 1962. Ar ôl yr ysgariad, dywedodd nad oedd ei thad "o gwmpas" ac "Nid oedd bellach yn dad ac nid oedd ganddo ddiddordeb mewn bod yn dad."

Mynychodd Brifysgol y Pacific yn Stockton, California a dechreuodd ganolbwyntio ar waith cymdeithasol, ond rhoddodd y gorau iddi ar ôl un semester i ddilyn gyrfa actio.

## Ffilmyddiaeth
### Ffilmiau
### Teledu
### Cyfres ar y we
## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Santa Monica
Sylvie Testud

Actor o Ffrainc yw **Sylvie Testud** (ganwyd 17 Ionawr 1971) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd, cyfarwyddwr ffilm, sgriptiwr a llefarydd llyfrau. Cychwynodd ei gyrfa ym myd ffilmiau yn 1991.

Fe'i ganed yn Lyon ac wedi gadael yr ysgol mynychodd y ''Conservatoire national supérieur d'art dramatique'' a'r *Cours Florent*.

Enillodd Wobr César am yr Actores Fwyaf Addawol am *Murderous Maids* (2000), Gwobr César am yr Actores Orau am *Fear and Trembling* (2003), a Gwobr Ffilm Ewropeaidd am yr Actores Orau yn y ffilm *Lourdes* (2009). Mae ei rolau ffilm eraill yn cynnwys *Beyond Silence* (1996), 'La Vie en Rose* (2007), a *French Women* (2014).

## Magwraeth
Fe’i magwyd yn chwarter *La Croix-Rousse'' yn Lyon, Ffrainc. Roedd hwn yn ardal gyda llawer o fewnfudwyr Portiwgaleg, Sbaenig ac Eidalaidd. Mewnfudodd ei mam o'r Eidal yn y 1960au. Gadawodd ei thad y teulu pan oedd Sylvie yn ddim ond dwy oed.

Yn 1985, pan oedd hi'n 14 oed, gwelodd Charlotte Gainsbourg yn actio merch ifanc gymhleth yn ''L'Effrontée'', ffilm a gyfarwyddwyd gan Claude Miller, ac uniaethodd â Gainsbourg, ac felly cymerodd ddosbarthiadau drama yn Lyon gyda'r actor a'r cyfarwyddwr Christian Taponard.
bawd|Sylvie Testud yn 2013

Yn 1989, symudodd i Baris a threuliodd dair blynedd yn y Conservatoire (CNSAD). Yn gynnar yn y 1990au, glaniodd ei rolau cyntaf mewn ffilmiau fel ''L'Histoire du garçon qui voulait qu'on l'embrasse*, a gyfarwyddwyd gan Philippe Harel, a *Love, etc'', a gyfarwyddwyd gan Marion Vernoux. Yn 1997 cafodd lwyddiant mawr yn yr Almaen gyda'r ffilm *Jenseits der Stille* gan Caroline Link y dysgodd Almaeneg, iaith arwyddion, a'r clarinét ar ei chyfer. Yn 1998 cafodd ei rôl fawr gyntaf yn sinema Ffrainc yn chwarae Béa yn *Karnaval* gan Thomas Vincent, ac yn 2000 serennodd yn *La Captive Chantal Akerman*, addasiad o *La Prisonière, pumed ran À la recherche du temps perdu* gan Marcel Proust.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Pobl o Lyon
C.P.D. Rhydaman

Mae **C.P.D. Rhydaman** (*Ammanford A.F.C.* yn Saesneg) yn glwb pêl-droed o dref Rhydaman, Sir Gaerfyrddin. Maen nhw'n chwarae yng adran Cymru South sef, ail lefel system byramid pêl-droed Cymru. Eu maes chwarae cartref yw Maes Hamdden (*Y Rec*), Rhydaman. Mae'r clwb yn gysylltiedig â Chymdeithas Bêl-droed Cymru (CBDC), Cymdeithas Bêl-droed Gorllewin Cymru (WWFA), Cynghrair Bêl-droed Cymru a Chynghrair Bêl-droed Cymdeithas Sir Gaerfyrddin. Yn 2019-20 buont yn un o glybiau sefydliedig Cymru South, sef, ail lefel system byramid newydd CBDC.

Slogan y clwb yw *Un Clwb, Un Teulu*.

## Hanes
Chwaraewyd pêl-droed cystadleuol ym mhlwyf Rhydaman a'r Betws yn y 1920au gan Ammanford Thursdays (a chwaraeodd pan fyddai siopau'r dref ar gau ar brynhawn Iau yn unig). Yn y 1930au chwaraeodd Corinthiaid Rhydaman (Ammanford Corinthians) ar Barc Betws. Sefydlwyd tîm pêl-droed Betws Blackbirds tua 1946, gan ymuno â Chynghrair Sir Gaerfyrddin yn ddiweddarach. Etholwyd y clwb i gynghrair Cymru ac ym 1952 fe gyrhaeddon nhw rownd derfynol Cwpan Amatur Gorllewin Cymru. Yn nhymor 1958/9 enillodd y tîm ddyrchafiad i'r Adran Gyntaf.

Yn 1960 newidiodd y clwb eu henw i Ammanford Town, er mwyn osgoi dryswch â thimau a enwir yn yr un modd. Fe wnaethant uno ag Ammanford Athletic A.F.C. ym 1992, gan newid eu henw i **Ammanford A.F.C.**.

## Teledu
Ym mis Mai 2019 rhanwyd fideo yn cyflwyno'r clwb i ddilynwyr Twitter y rhaglen bêl-droed Sgorio ar S4C. gyda chyflwyniad gan, ymysg pobl eraill, Rhys Fisher, Capten y Clwb, Gruff Harrison, Rheolwg; Stephen 'Dougie' Davies a sawl cefnogwr arall.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol y Clwb 
* Twitter @AmmanfordAFC
* Canlyniadau pob tymor 
* Adolygiad o system byramid cynghreiriau pêl-droed Cymru

Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Cynghreiriau pêl-droed Cymru
Rhydaman
V. B. Chandrasekhar

Roedd **Vakkadai Biksheswaran Chandrasekhar** (21 Awst 1961 – 15 Awst 2019) yn cricedwr o India.

Cafodd ei eni yn Chennai.

## Cyfeiriadau
Categori:Cricedwyr o India
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Marwolaethau 2019
Bridget Fonda

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Bridget Jane Fonda** (ganwyd 27 Ionawr 1964). Merch yr actor Peter Fonda yw hi.

## Ffilmiau
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1964
Hans Busk

Ysgolhaig a bardd Eingl-Cymreig oedd **Hans Busk** *yr hynaf* (28 Mai 1772 – 8 Chwefror 1862).

## Cefndir 
Roedd Busk yn fab ieuengaf Syr Wadsworth Busk twrnai cyffredinol Ynys Manaw a thrysorydd y Deml Ganol, ac Alice, merch ac Etifedd Edward Parish o Ipswich a Walthamstow

## Gyrfa 
Yn ei ieuenctid treuliodd beth amser yn Rwsia, lle'r oedd yn aelod o farchogion gwarchodol Catrin Fawr.

Roedd yn berchen ar ystâd yn Glanalder, Sir Faesyfed. Mae Glanalder yn sefyll rhyw 3 milltir o Rhaeadr Gwy. Cymerodd ddiddordeb gweithredol ym musnes y sir; roedd yn ynad heddwch, ac yn uchel siryf ym 1837..

Neilltuwyd amser hamdden Busk i astudiaethau clasurol a llenyddiaeth gyffredinol, a chyhoeddodd sawl cyfrol o benillion ysgafn. Roedd ei gerddi yn cynnwys teitlau fel *"The Banquet"*, *"The Dessert"* a *"The Vestriad"*. Er eu bod yn anhysbys bellach, cawsant ychydig o sylw yn eu dydd, er enghraifft adolygwyd "The Banquet" a "The Vestriad" yn y Literary Gazette, yr olaf ar y dudalen flaen. Ymysg ei gyfeillion agos ym myd llên oedd Thomas Burke, Richard Brinsley Sheridan, yr Arglwydd Byron, a Walter Scott.

## Teulu 
Ym mis Ebrill neu fis Mai 1814 priododd Maria, merch Joseph Green. Ei fab hynaf oedd Hans Busk yr ieuengaf. Ei ferched oedd Julia Clara Pitt Byrne; Rachel Harriette Busk; Maria Georgiana Loder, gwraig Syr Robert Loder, Barwnig 1af; Amelia Sophia Crawford (1817-1896); a Frances Rosalie Vansittart (a oedd yn ymwneud ag achos cyfreithiol pwysig *Vansittart v. Vansittart* yn erbyn ei gŵr yn Llys y Siawnsri). Mae'r llyfr *Converts to Rome* yn rhestru pob un o'i bum merch fel rhai oedd wedi cael tröedigaeth i Gatholigiaeth, er yn achos Maria Georgiana yr oedd pan oedd hi yn ei saithdegau.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Great Cumberland Place, Hyde Park, Llundain yn 89 mlwydd oed

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1772
Categori:Marwolaethau 1862
1805 yng Nghymru

bawd|250px|Traphont Ddŵr Pontcysyllte
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1805** i **Gymru** a'i '''phobl'

## Deiliaid 
bawd|Aberaeron
bawd|Geiriadur Charles
bawd|Hugh Tegai
bawd|William Paley
* Tywysog Cymru - Siôr (Siôr IV yn ddiweddarach) 
* Tywysoges Cymru - Caroline o Brunswick

## Digwyddiadau 
* Alban Thomas Jones-Gwynne yn adeiladu tref Aberaeron.
* 26 Tachwedd – Agorir Traphont Ddŵr Pontcysyllte ar Gamlas Ellesmere y talaf a'r hiraf ym Mhrydain, gan gwblhau cangen Llangollen y gamlas.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
### Llyfrau newydd 
*Thomas Charles – *Y Geiriadur Ysgrythurawl*
*Theophilus Jones - *History of the County of Brecknock*, vol. 1
*Titus Lewis - *A Welsh — English Dictionary, Geiriadur Cymraeg a Saesneg*
*Robert Southey - *Madoc* (cerdd)

### Cerddoriaeth
*Edward Jones (Bardd y Brenin) yn symud i fyw i St James's Palace.

### Celfyddydau gweledol 
* Mae'r arlunydd tirlun dyfrlliw o Loegr David Cox yn gwneud ei daith gyntaf yng Nghymru.

## Genedigaethau 
*13 Rhagfyr - Robert Griffiths, peiriannydd a dyfeisiwr (bu f. 1883) 
*19 Rhagfyr - John David Edwards, emynydd (bu f. 1885) 
**dyddiad anhysbys*
**Evan Davies, cenhadwr (bu f. 1864) 
**Hugh Hughes (Tegai), awdur (bu f. 1864)
** Evan Owen (Allen) bardd a llenor  
**John William Thomas (Arfonwyson), Mathemategydd (bu f. 1840) 

## Marwolaethau 
*26 Chwefror - Isaac Price, bardd  
* 15 Ebrill - Mary Morgan, morwyn, 16 (wedi ei ddienyddio trwy grogi, am ladd ei phlentyn newydd-anedig)
* 25 Mai William Paley, diwinydd, academydd ac athronydd 
* Awst - Ann Griffiths, bardd ac emynydd, 29  
* 25 Tachwedd - Jonathan Hughes, bardd, 84 
*3 Rhagfyr – Walter Churchey, cyhoeddwr, bardd a chyfreithiwr 

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Mary Morgan

bawd|Castell Maeslwch - geograph.org.uk - 36551
Roedd **Mary Morgan** (1788 – 15 Ebrill 1805) yn forwyn ifanc yn Llanandras, Sir Faesyfed a chafodd ei chrogi wedi ei chael yn euog o ladd ei phlentyn newydd-anedig.

## Cefndir
Hogan o'r Clas-ar-wy oedd Morgan. Cafodd ei chyflogi fel cogyddes iau yng Nghastell Maesllwch, sedd Walter Wilkins, Aelod Seneddol Sir Faesyfed.

## Y Llofruddiaeth
Roedd Morgan yn gweithio yn y ceginau yn oriau mân ddydd Sul ym mis Medi 1804 pan aeth yn sâl. Yn ddiweddarach aeth i'w hystafell yn ardal gweision y castell. Yn gynnar y noson honno aeth y cogydd i'w hystafell gan gyhuddo Morgan o roi genedigaeth i faban. Gwadodd y cyhuddiad yn gryf ar y dechrau. Yn ddiweddarach, yn ôl y dystiolaeth a roddwyd gan y cogydd, bu Morgan gyfaddef iddi esgor ar blentyn. Canfyddid corff y plentyn o dan y gwely wedi ei orchuddio gan blu. Roedd pen y bychan wedi ei dorri o'i chorff a'r system berfeddol, a ddifrodwyd yn ddifrifol, wedi'i thynnu a'i osod o dan y plentyn.

## Trengholiad ac achos llys
Cynhaliwyd y cwest ar y babi yn y Clas-ar-wy ddeuddydd yn ddiweddarach, a chanfu Rheithgor y Crwner:

Roedd Morgan yn rhy sâl i deithio i Lanandras, lle cynhaliwyd y Brawdlysoedd, tan 6 Hydref. Dechreuodd yr achos yn y pen draw ym mis Ebrill 1805 o flaen Mr Ustus Hardinge, gan ddod i ben ar 11 Ebrill, pan gafwyd y rheithgor hi yn euog o lofruddio ei phlentyn.

Ar 13 Ebrill crogwyd Morgan, a chladdwyd hi yn yr hyn a oedd ar y pryd yn dir heb ei gysegru ger yr eglwys yn ddiweddarach yr un prynhawn. Denodd ei dienyddiad cyhoeddus dyrfaoedd mawr, i'w gwylio wrth iddi gael ei chludo mewn trol o'r carchar i'w dienyddio yn Gallows Lane. Hi oedd y ferch olaf i gael ei chrogi'n gyhoeddus yn Sir Faesyfed.

## Dadleuon
Am beth amser ar ôl y dienyddiad, honnwyd mai tad y plentyn a lofruddiwyd oedd Walter Wilkins yr Ieuengaf , mab yr Aelod Seneddol ac Uchel Siryf y sir a " sgweier ifanc" Castell Maesllwch. Roedd Wilkins yn aelod o'r rheithgor mawr a ganfu fod gan Morgan achos i'w ateb. Er bod y ddamcaniaeth hon yn cael ei difrïo'n bellach, mae wedi bod yn allweddol wrth gadarnhau'r myth poblogaidd bod Mary Morgan wedi dioddef dan law pendefig diegwyddor. Erbyn hyn cytunir yn gyffredinol bod y tad yn un o'i chyd weision yn y castell.

Ers ei dienyddiad, bu ymdrechion i adfer enw da Morgan. Daeth ei hachos yn causes célèbre i ffeministiaid sydd wedi cyflwyno ei hachos fel cam gyfiawnder gan awgrymu bod y Barnwr a'r rheithgor yn misogynistig.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1788
Categori:Marwolaethau 1805
Categori:Llofruddion o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o lofruddiaeth
Categori:Troseddwyr y 19eg ganrif o Gymru
Jacques Maritain

Athronydd Catholig o Ffrainc oedd **Jacques Maritain** (18 Tachwedd 1882 – 28 Ebrill 1973) sy'n nodedig am ei ddehongliadau o syniadaeth Tomos o Acwin ac am athroniaeth Domistaidd ei hunan.

Ganwyd ym Mharis, a chafodd ei fagu'n Brotestant. Astudiodd yn y Sorbonne ac yno dylanwadwyd arno gan y syniad nad oedd gwyddorau natur yn gallu ateb yr holl gwestiynau am oes a thranc dyn. Gyda'i gyd-fyfyriwr Raissa Oumansoff, Iddewes o Rwsia, mynychodd darlithoedd yr athronydd Henri Bergson a oedd yn arddel sythwelediaeth yn hytrach na gwyddonyddiaeth. Priododd Maritain â Oumansoff yn 1904, a dwyflwydd yn ddiweddarach troesant yn Gatholigion. Astudiodd Maritain fioleg ym Mhrifysgol Heidelberg o 1906 i 1908 cyn iddo ddychwelyd i Baris i astudio Tomistiaeth.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Bernard Doering, *Jacques Maritain and the French Catholic Intellectuals* (Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press, 1983).
* Jude P. Dougherty, *Jacques Maritain: An Intellectual Profile* (Washington, D.C.: Catholic University of America Press, 2003).
* Joseph W. Evans (gol.), *Jacques Maritain: The Man and His Achievement* (Efrog Newydd: Sheed & Ward, 1963). 
* William J. Nottingham, *Christian Faith and Secular Action: An Introduction to the Life and Thought of Jacques Maritain* (St. Louis: Bethany, 1968).

Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Academyddion Prifysgol Princeton
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr Catholig o Ffrainc
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Ruprecht Karl Heidelberg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Paris
Categori:Cyn-Brotestaniaid
Categori:Llenorion Catholig o Ffrainc
Categori:Llysgenhadon o Ffrainc
Categori:Llysgenhadon i'r Babaeth
Categori:Pobl a aned ym Mharis
Categori:Tomistiaid
Categori:Ysgolheigion Ffrangeg o Ffrainc
1802 yng Nghymru

bawd|Augusta Hall (g. 1802)
bawd|Nelson
bawd|Thomas Charles
bawd|Gwilym Hiraethog
bawd|Thomas Williams, Llanidan
Mae'r erthygl hon yn sôn am arwyddocâd arbennig y flwyddyn **1802** i '''Gymru a'i phobl'''.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Siôr (Siôr IV yn ddiweddarach) 
* Tywysoges Cymru - Caroline o Brunswick

## Digwyddiadau
*Awst - Syr William a'r Ledi Hamilton yn ymweld ag Aberdaugleddau, ynghyd â'r Llyngesydd Horatio Nelson. Ar ôl dychwelyd maent yn ymweld â Mynwy a'r Deml Forwrol ar Y Cymin. Hefyd ar ei alldaith yng Nghymru mae'n ymweld â Gwaith Haearn Cyfarthfa, i gydnabod ei gyfraniad at ymdrech y rhyfel.
* 8 Hydref - Mae Cymdeithas Undodaidd yn cael ei ffurfio yn Ne Cymru, gyda Josiah Rees ac Iolo Morganwg ymhlith ei harweinwyr.
*Mae Cymdeithas Bedyddwyr Gogledd Cymru yn cael ei lansio gan Christmas Evans.
*Mae Syr John Nicholl yn cael ei ethol i'r Senedd am y tro cyntaf.
*Mae Syr Robert Williames Vaughan yn priodi Anna Maria Mostyn, merch Syr Roger Mostyn, 5ed Barwnig.
*Ordeinio Edward Jones (Bathafarn) yn weinidog Wesleaidd

## Celfyddydau a llenyddiaeth
### Llyfrau newydd
* Thomas Charles - *The Welsh Methodists Vindicated*
* Abraham Rees - *The New Cyclopaedia*, vol. 1

### Cerddoriaeth
*Edward Jones (Bardd y Brenin) - *The Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards*, vol. 2
### Chwaraeon
* Sefydlwyd Clwb Hwylio Brenhinol Ynys Môn ym Miwmares.

## Genedigaethau
* 21 Mawrth – Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer 
* 9 Ebrill - Hugh William Jones, Golygydd a gweinidog 
* 15 Gorffennaf – James Allen Clerigwr 
*Awst - Ebenezer Thomas (Eben Fardd), bardd ac ysgolfeistr 
* 5 Medi – Frederick Oakeley, canon yn Eglwys Gadeiriol Westminster 
* 8 Tachwedd
** Benjamin Hall, perchennog gweithiau haearn ac Aelod Seneddol 
** William Rees (Gwilym Hiraethog), llenor a gweinidog 
* 12 Rhagfyr
**John Harris (Ieuan Ddu), awdur ac argraffydd 
**Isaac Williams, bardd, diwinydd a chlerigwr 
* *dyddiad anhysbys*
**William Rowlands (Gwilym Lleyn) llyfryddwr a gweinidog 
**William Owen Stanley, Gwleidydd 
**John Lloyd Vaughan Watkins, gwleidydd 
**Benjamin Phelps Gibbon, ysgythrwr 

## Marwolaethau
* 4 Ebrill - Lloyd Kenyon, Barwn 1af Kenyon, bargyfreithiwr, gwleidydd ac Arglwydd Brif Ustus Lloegr 
* 15 Mai – Thomas Foulkes, pregethwr 
* 25 Hydref - Richard Howell, Trydydd Llywodraethwr New Jersey 
* 28 Tachwedd - Robert Roberts, Clynnog, gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd 
* 30 Tachwedd - Thomas Williams, Llanidan, diwydiannwr 
* 31 Rhagfyr – Francis Lewis, llofnodydd Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau yn enedigol o Landaf 
* *dyddiad anhysbys*
** John Williams, curad 

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru