open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chwiliedydd gofod

,&nbsp;yn cael ei arddangos mewn amgueddfa]]
Cerbyd gofod sy'n gadael cylchdro'r Ddaear yw **chwiliedydd gofod** gan archwilio'r gofod. Mae sawl gwahanol fath o daith yn bosibl: archwilio lleuadau, asteroidau, comedau, planedau ein Haul, neu blanedau eraill a gofod rhyngalaethol. Yn wahanol i'r llong-ofod arferol nid oes pobl ar ei bwrdd ond bydd yn cynnwys synhwyryddion a weithiau elfennau robotaidd ar gyfer archwilio planedau a cyrff eraill yn y gofod. Un o'r chwiliedyddon mwyaf nodedig yw Juno.

Mae llawer o'r asiantaethau gofod wedi gyrru chwiliedyddion i'r gofod, gyda sawl gwahanol nod iddynt; mae'r rhain yn cynnwys: Rwsia, Iwcrain, UDA, Ewrop, Japan, Tsieina, ac India. Yn 2016 roedd tuag un-deg-pump o deithiau yn y gofod, a phob un ar y trywydd cywir.

Cyn gynted ag y mae chwiliedydd wedi gadael grym disgyrchiant y Ddaear, bydd ei daflwybr (*trajectory*) fel arfer yn ei gymryd o gwmpas yr Haul, sy'n ddigon tebyg i cylchdro'r Ddaear. Er mwyn cyrraedd ei darged (e.e. planed arall) mae'n bosibl y bydd angen i'r chwiliedydd gymryd cryn dipyn mwy o amser yn ei gylchdro (orbit). I gyrraedd planed arall, y dull cyntaf o'i gyrraedd yw 'dull trosglwyddiad cylchdro Hohmann'. Wedi dweud hyn, gall dulliau eraill foi yn llawer mwy effeithiol, ond yn fwy cymhleth e.e. *slingshot* o gwmpas màs gyda disgyrchiant; mae'r dull yma fel arfer yn arbed llawer o danwydd ond yn cymryd mwy o amser.

Pioneer 10 oedd y chwiliedydd gofod cyntaf i ymweld â Iau. Ym 1976 anfonodd NASA ddau chwiliedydd gofod, sef Viking 1 a Viking 2, i'r blaned. Glaniodd y ddau ar y blaned, a chafodd arbrofion eu gwneud ar y pridd i chwilio am ficro-organebau. Ymwelodd y chwiliedydd gofod Mariner 10 â Mercher yn 1974, gan dynnu lluniau ac gwneud arbrofion gwyddonol. Mae'r blaned yn cael ei hastudio ar hyn o bryd gan chwiliedydd NASA o'r enw MESSENGER. Lawnsiwyd Voyager 1 gan NASA o Ganolfan Ofod, Kennedy, Fflorida ar 5 Medi 1977 ar berwyl i hedfan heibio'r planedau Iau a Sadwrn. Lawnsiwyd New Horizons gan NASA o'r orsaf Cape Canaveral, Fflorida ar 19 Ionawr, 2006 ar berwyl i hedfan heibio Plwton a'i loerennau Charon, Nix, Hydra, Kerberos a Styx.

## Gweler hefyd
*Gwennol y Gofod
*Apollo 14

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Edyta Górniak

Cantores, cyfansoddwraig a chynhyrchydd o Wlad Pwyl ydy **Edyta Anna Górniak** (ganed 14 Tachwedd 1972 yn Ziębice). Gwerthodd dros dwy filiwn o recordiau.

## Bywgraffiad 
Yn 1994 cynrychiolodd Wlad Pwyl yng Cystadleuaeth Cân yr Eurovision yn Nulyn gyda'r gân , *To nie ja!*.  Daeth yn ail. Ychydig fisoedd yn ddiweddarach, rhyddhawyd ei halbwm cyntaf, *Cyffwrdd* , a enillodd y statws aur .

## Discograffi 
### Albymau 
*"Dotyk" (1995)
*"Edyta Górniak" (1997)
*"Kiss me, feel me" (1997)
*"Live '99" (1999)
*"Perła" (2002)
*"Invisible" (2003)
*"E.K.G" (2007)
*"Zakochaj się na Święta w kolędach" (2008)
*"My" (2012)

### Senglau 
*"To nie ja" (1994)
*"Jestem kobietą" (1994)
*"Dotknij..." (1995)
*"Będę śniła" (1995)
*"Pada śnieg" (+ Krzysztof Antkowiak, 1995)
*"Kolorowy wiatr" (1995)
*"Love Is on the Line" (1995)
*"To Atlanta" (1996)
*"When You Come Back To Me" (1997)
*"Hope For Us" (+ José Carreras, 1997)
*"Lustro" (1998)
*"Dumka na dwa serca" (+ Mietek Szcześniak, 1998)
*"Anything" (1998)
*"Stop!" (1999)
*"One and One" (1999)
*"Linger" (1999)
*"Hunting High And Low" (2000)
*"Pieśń Julii" (2000)
*"To nie ja (remix)" (2000)
*"Jak najdalej" (2001)
*"Nie proszę o więcej" (2002)
*"Słowa jak motyle" (2002)
*"Perła" (2002)
*"Impossible" (2002)
*"As If / Sit Down" (2003)
*"The Story So Far" (2003)
*"Whatever It Takes" (2003)
*"Make It Happen" (2003)
*"Nieśmiertelni" (2003)
*"Krople chwil" (2004)
*"Loving You" (2006)
*"List" (2007)
*"Dziękuję Ci" (2008)
*"To nie tak jak myślisz" (2008)
*"Mizerna cicha" (2008)
*"Teraz – tu" (2011)
*"On the Run" (2011)
*"oj... KOTKU" (2011)
*"Nie zapomnij" (2012)
*"Co tylko chcesz" (2012)
*"Consequences" (2012)
*"Sens-Is" (2013)
*"Your High" (2014)
*"Glow On" (2014)
*"Oczyszczenie" (2015)
*"Grateful" (2016)

## Dolenni allanol 
* Safle Swyddogol Edyta Górniak

Categori:Cantorion o Wlad Pwyl
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Cerddorion o Wlad Pwyl
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Wlad Pwyl
Rheilffordd Stêm Ynys Wyth

|}
300px|bawd|Trên yng ngorsaf Cyffordd Smallbrook

Rheilffordd Treftadaeth rhwng Cyffordd Smallbrook a Wootton ydy ** Rheilffordd Stêm Ynys Wyth**.

## Hanes
Agorwyd Rheilffordd Ryde a Newport ar 20 Rhagfyr 1875 o Gyffordd Smallbrook, yn ymyl Ryde, i Newport, Ynys Wyth, lle cysylltiodd y lein efo Rheilffordd Cowes a Newport. Daeth y ddwy reilffordd yn un, y Rheilffordd Ganolog Ynys Wyth ym 1887. Daeth y rheilffordd yn rhan y Rheilffordd Llundain a'r De Orllewin ar 31 Rhagfyr 1922, ac y cwbl yn rhan o'r Rheilffordd Deheuol y diwrnod nesaf. Daeth rheilffyrdd yr ynys yn rhan o Reilffyrdd Prydeinig ym 1948. Caewyd y lein ar 21 Chwefror 1966.

## Atgyfodi
Cynhaliwyd cyfarfod yn Llundain ym 1965, a chytunwyd i geisio prynu locomotiv dosbarth 'O2'  a cherbydau. Ffurfiwyd Cymdeithas Locomotif Wyth. Prynwyd locomotif O2 'Calbourne' efo cymorth cyllidol gan yr arlynydd David Shepherd a phrynwyd 5 cerbyd yn ddiweddarach, a phrynwyd y lein rhwng Wootton a Havenstreet, a symudwyd y locomotif a cherbydau o Newport i Havenstreet ar 24 Ionawr  1971. Agorwyd gorsaf reilffordd Havenstreet ar bob yn ail p.nawn Sul dros yr haf ym 1971. Agorwyd gorsaf newydd yn Wootton ar 7 Awst 1976. Estynnwyd gwasanaethau i Gyffordd Smallbrook ar 20 Gorffennaf 1991.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y rheilffordd

Categori:Cludiant yn Ynys Wyth
Ynys Wyth
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Arfbais Madeira

Derbyniwyd **Arfbais Rhanbarth Ymreolaethol Madeira** yn swyddogol ar 24 Ebrill 1991.

Mae Croes Crist yn amlwg ar yr arfbais. Ar y naill law a'r llall ceir dau forlo, y mamal mwyaf yn yr Oesoedd Canol, ac fe'i rhoddwyd ar yr arfbais i gynrychioli'r holl rywogaethau prin a dan fygythiad ar yr ynys.

Mae'r sffêr aur yn cynrychioli Oes y Darganfod, a sefydlwyd gan Manuel I, brenin Portiwgal ac a orchmynodd i'w bobl wladychu'r ynys.

## Arwyddair
Arwyddair Rhanbarth Ymreolaethol Madeira yw: *Das Ilhas as Mais Belas e Livres*, sef "O'r holl ynysoedd, y prydferthaf a'r mwyaf rhydd".

## Gweler hefyd
*Baner Madeira

## Cyfeiriadau 
Madeira
Categori:Madeira
Australopithecus africanus

Aelod o'r genws Australopithecus (o'r is-lwyth Australopithecine) a fu'n byw ar y Ddaear ac sydd bellach wedi'i ddifodi yw ***Australopithecus africanus***. Dyma'r hominin cyntaf i esblygu o'r epa ac mae'n perthyn yn agos iawn i'r Australopithecus afarensis. Fe'i dosbarthwyd i'r tacson hwn yn 924. Yn ddiweddar, yn dilyn ymchwil gan Paleoanthropolegwyr ac archaeolegwyr dyddiwyd y ffosiliau i rhwng 3.3 a 2.1 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP), h.y. yn ystod yr epoc Plïosen hwyr a chychwyn y Pleistosen.

Cred nifer o baleoanthropolegwyr fod *A. africanus* yn perthyn yn uniongyrchol i fodau dynol modern. Dim ond mewn pedwar lleoliad yn ne Affrica y cafwyd hyd i esgyrn yr *A. africanus*, ac mae'r darganfyddiadau hyn i gyd yn awgrymu ei fod yn rhywogaeth tal a main. Y lleoliadau hyn yw: Taung (1924), Sterkfontein (1935), Makapansgat (1948) ac Ogof Gladysvale (1992).

## Ffosiliau enwog
### Y plentyn Taung 
Canfyddwyd y ffosil hwn yn 1924 gan yr Athro Raymond Dart mewn chwarel galch yn Taung ger Kimberley yn Ne Affrica. Y ffosil mwyaf nodedig oedd y penglog hwn a oedd yn gyfuniad o nodweddion epa a dyn. Roedd hi'n amlwg o siâp yr esgyrn fod y rhywogaeth yma'n teithio ar ddwy goes. Fe'i bedyddiwyd gan Dart yn *Australopithecus africanus* ("epa de Affrica"); Yn 1936, yng nghrobil ogofâu  Sterkfontein cafwyd hyd i'r oedolyn cyntaf o'r is-lwyth australopithecine, darganfyddiad a oedd yn cadarnhau honiad Broom, i raddau helaeth. Amcangyfrifodd Broom fod gwactod ymennydd yr oedolyn hwn yn 485&nbsp;cc (canfuwyd y penglog gan G. W. Barlow) a galwyd yr esgyrn hyn yn *Plesianthropus transvaalensis* ("Bron-yn-ddynol, o Dransvaal"). Yn 1947, darganfuwyd esgyrn eraill  hynod o debyg, gerllaw, esgyrn benyw yn ei chanol oed, a bedyddiwyd hithau hefyd yn *Plesianthropus transvaalensis*. Llysenw'r esgyrn hyn oedd "Mrs. Ples", er fod y penglog, yn y 2010au wedi'i gadarnhau i fod yn benglog dyn ifanc.

Yn ddiweddarach cadarnhawyd mai *Australopithecus africanus* oedd y ddau ddarganfyddiad, a newidiwyd yr enwau. Maint gwactod penglog Mrs Ples hithau yw 485&nbsp;cc, a sylweddolwyd fod y gallu i gerdded ar ddwy goes wedi datblygu cyn i'r ymennydd ddatblygu. Anghytunai Athro Raymond Dart gyda hyn gan fynnu nad oedd y fath beth yn bosib.

## Gweler hefyd
*Homo habilis
*Australopithecus afarensis
*Australopithecus
*Paleoanthropoleg

## Cyfeiriadau
Categori:Anifeiliaid a ddifodwyd

Categori:Hominini
Categori:Plïosen
A Portuguesa

Anthem genedlaethol Portiwgal yw "**A Portuguesa**" ("Cân Portiwgal"). Cyfansoddwyd yr alaw gan Alfredo Keil a'r geiriau gan Henrique Lopes de Mendonça yn ystod ymchwydd mewn cenedlaetholdeb Portiwgalaidd yn 1890, a achoswyd pan fygythodd Lloegr ei threfedigaethau Affricanaidd. Mabwysiadwyd yr anthem yn Porto, fel ymdeithgan (yn debyg i Wŷr Harlech yng Nghymru) fel curiad martsio traed ei milwyr, a hynny yn 1911, pan anwyd Portiwgal yn Wladwriaeth newydd. Cyn hynny, "O Hino da Carta" oedd yr anthem swyddogol.

## Protocol
Cenir yr anthem hon o fewn Portiwgal ar achlysuron milwrol a dinesig, pan fo pennaeth y wlad yn cael ei adnabod neu ei anrhydeddu. Cenir hi hefyd mewn cyngherddau neu gyfarfodydd pan fo llywydd y wlad yn ymweld â gwledydd eraill.

## Geiriau
## Cyfeiriadau
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Caneuon Portiwgaleg
Categori:Diwylliant Portiwgal
Henrik Stenson

Golffiwr o Sweden yw **Henrik Stenson** (ganwyd 5 Ebrill 1976).

Enillodd Stenson y Pencampwriaeth Agored Prydain yn 2016.

Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Golffwyr o Sweden
Mosg Imam Hasan

Mae **Mosg Imam Hasan** yn fosg newydd anferth yn ninas Khorasan, Mashhad, Kurdistan.

Categori:Mosgiau Kurdistan
Henry Lloyd (ap Hefin)

Bardd, newyddiadurwr ac argraffydd o Islaw'r Dref, ardal orllewinol blwyf Dolgellau yn enedigol, oedd **Henry Lloyd** (23 Mehefin 1870 – 14 Medi 1946). Ei enw barddol oedd ***ap Hefin***.

Mae'n cael ei gofio'n bennaf fel awdur geiriau'r emyn dirwestol ''I bob un sy'n ffyddlon'', emyn sydd, yn fwyaf eironig, yn cael ei ganu'n amlach mewn tafarnau  a chlybiau na mewn capeli Cymru bellach.

## Cefndir
Ganwyd ap Hefin yn Nhyddyn Ifan, Islaw'r Dref, yn fab i David Lloyd, a Margaret (née Owen) ei wraig. Derbyniodd addysg elfennol yn ysgol Arthog.

Ym 1896 priododd â Sarah Ann Gravell a chawsant bedwar o blant. Bu Sarah farw ym 1919.

Roedd yn hen ewyrth i'r bardd Eingl-Gymreig David Annwn (David James Jones g 1953).
## Gyrfa
Cafodd ei brentisio yn swyddfa'r *Dydd*, Dolgellau, un o argraffdai Cymraeg pwysicaf Cymru'r cyfnod, wedi darfod ei brentisiaeth symudodd i Aberdâr ym 1891 i weithio fel cysodydd yn argraffdy'r Darian. Wedi dwy flynedd yn gweithio i'r Darian symudodd i argraffdy'r Tyst ym Merthyr Tudful, cyn dychwelyd i'r Darian ym 1902. Yn ddiweddarach sefydlodd ei fusnes argraffu ei hun a pharhau ynddi nes ymddeol yn 1940. Bu'n is olygydd Y Tyst ac yn olygydd Y Darian. Golygodd golofn farddol Y Darian am ugain mlynedd.

Bu'n bregethwr cynorthwyol yn yr Eglwys Fethodistaidd (Wesleaid) am dros hanner canrif ac yn ddarlithydd poblogaidd mewn cyfarfodydd llenyddol a chrefyddol.

## Gyrfa lenyddol
Roedd ap Hefin yn fardd a llenor poblogaidd ac yn enillydd llawer o gadeiriau mewn eisteddfodau lleol a thaleithiol; bu'n athro cerdd dafod. Mae'n cael ei gofio'n bennaf bellach am ei sloganau cynganeddol i hysbysebu cwmni diodydd dirwestol Corona, Thomas ac Evans, Porth y Rhondda a'i emyn dirwestol *I bob un sydd ffyddlon* a genir ar y dôn Rachie fel arfer

## Cyhoeddiadau
Ysgrifennodd ap Hefin deunaw o lyfrau gan gynnwys
*Mafon duon y deau : Pant yr Onen, ac odlau eraill 1899
*Y briodasferch, gwraig yr Oen, (pryddest cadair Arthog, Hydref 31, 1903), Coffa John Evans (Eglwysbach), Marwnad Esyllwg, a darnau byrion eraill 1903
*Y twyni grug a'r goeden las, a chathlau ereill 1910
*Yr Allor deuluaidd : Awdl cadair Eisteddfod Cwmaman 1911 gydag atodiad : Er cof 1911?
*Dwy wraig o'r wlad : neu, dro i'r amser 1914
*Merch y Brenin, ac ereill o deulu'r glyn 1923?
*Dwr o bydew Bethlehem a darnau eraill 1926
*Stori'r dyn dwad, a straeon eraill 1932
*Dringo'r bannau ac awdlau eraill 1934
*Cofiant a gweithiau y Parchedig David Silyn Evans : gweinidog Eglwys Siloa, Aberdâr  gan ddeugain o sgrifenwyr, yn cynnwys llith gan R. Ifor Parry ; casglwyd gan Ap Hefin 1937
*Cywyddau Ap Hefin.1946 

## Marwolaeth 
Bu farw ar 14 Medi 1946 yn 76 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Aberdâr.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Pobl o Ddolgellau
Rholyddion

Teulu o adar ydyw'r **Rholyddion** (Lladin:** ***Coraciidae;* Saesneg: *Rollers*), sy'n frodorol o Affrica, Ewrop ac Asia (yr Hen Fyd).

Mae'r grŵp yn cael ei enwi'n "Rholyddio" oherwydd y modd acrobatig maen nhw'n perfformio yn ystod paru neu ar deithiau hedfan tiriogaethol. Mae'r Rholeri'n debyg i frain o ran maint ond yn debycach i leision y dorlan (*Alcedo atthis*) o ran eu plu lliwgar. Mae dau o fysedd traed blaen y Rholydd wedi'u cysylltu, ond nid yr un allanol.

Pryfaid yw eu prif fwyd, gyda'r rhywogaeth *Eurystomus* yn cymryd eu hysglyfaeth ar yr adain, ac aelodau'r genws *Coracias* yn plymio o gangen i ddal eu bwyd o'r ddaear.

Er bod y Rholyddion sy'n fyw heddiw'n byw mewn hinsawdd cynnes yr Hen Fyd, dengys cofnodion ffosil bod Rholyddion yn bresennol yng Ngogledd America yn ystod yr Eosen. Maent yn unweddog (yn cadw'n ffydlon i'w gilydd fel pâr); mewn twll mewn coeden maen nhw'n nythu, neu weithiau mewn wal garreg. Yn y trofannau, mae'r iâr yn dodwy rhwng 2-4 wy ar y tro, ond ceir 3-6 ar y mynyddoedd. Gwyn ydy lliw'r wyau ac maent yn deor ar ôl 17-20 diwrnod. Mae'r cyw yn aros ger y nyth am tua 30 diwrnod wedi hynny.

## Rhywogaethau
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q44245 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Categori:Coraciidae
Cyltifar

Amrywiad ar blanhigyn a gynhyrchir drwy glonio neu groesi er amaethyddiaeth neu arddwriaeth yw **cyltifar**. Mewn planhigion sy'n atgynhyrchu'n anrhywiol, clôn yw'r cyltifar; mewn planhigion sy'n atgynhyrchu'n rhywiol, llinach bur yw cyltifar sy'n hunanbeillio, a phoblogaeth y gellir ei gwahaniaethu'n enetig yw cyltifar sy'n croesbeillio.

Datblygodd y botanegwr Americanaidd Liberty Hyde Bailey system ddosbarthu'r cyltigen, sy'n ehangach na'r cyltifar ac yn cynnwys planhigion sy'n tarddu o weithgareddau dynol. Bathodd y cyfansoddair *cultivar* gan gyfuno'r geiriau "**culti**vated" a "**var**iety", neu o bosib "**culti**gen" a "**var**iety". Nid yw cyltifar yr un peth ag amrywiad botanegol, a cheir rheolau gwahanol wrth enwi amrywiadau a chyltifarau. Yn ddiweddar mae enwi cyltifarau yn broses gymhleth o ganlyniad i batentau a hawliau bridwyr. Yn ôl Côd Planhigion Meithrinedig y Gymdeithas Ryngwladol dros Wyddor Arddwrol, mae enw cyltifar yn cynnwys y deuenw Lladin a'r enw cyffredin mewn dyfynodau sengl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bridio
Categori:Planhigion amaethyddol a garddwrol
Gorsaf reilffordd Broomhill

300px|bawd|Broomhill
Terminws presennol Rheilffordd Stêm Strathspey ydy **Gorsaf reilffordd Broomhill**.

Roedd Broomhill yn orsaf ar Reilffordd Inverness a Chyffordd Perth, agoryd ar 3 Awst 1863]] yn gwasanaethu'r pentref Nethy Bridge. Ailagorwyd yr orsaf yn 2002, yn rhan o'r rheilffordd treftadaeth. Defynddiwyd yr orsaf yng nghyfres deledu “Monarch of the Glen”.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Categori:Rheilffyrdd treftadaeth yr Alban
Broomhill
Cogau

[bawd|Cân un o gogalu yn [Bangalore, India]]
Teulu o adar ydy'r **cogau** (Lladin: ***Cuculidae***, yr unig dacon yn yr urdd *Cuculiformes*.

Mae'r teulu'n cynnwys y Gog cyffredin (*Cuculus canorus*), y Rhedwr (*Geococcyx californianus*), y Cöel (*Eudynamys scolopacea*), y Malkoha, y coaid (e.e. y Coa glas) a'r Anïaid (e.e. yr anïaid llyfnbig).

Adar main o faint canolig ydy'r cogau. Mae'r rhan fwyaf yn byw mewn coed, gydag ychydig o'r teulu'n byw ar y llawr neu'r ddaear. Maen nhw wedi'u dosbarthu ledled y Ddaear, ond mae'r rhan fwyaf ohonyn nhw'n drofannol. Pryfaid yw eu bwyd arferol, a mân anifeiliaid eraill yn ogystal â ffrwyth. Mae llawer ohonyn nhw'n barasytig - yn dodwy eu hwyau yn nythod adar eraill; mae llawer ohonyn nhw, fodd bynnag, yn magu eu cywion eu hunain.

## Teuluoedd
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26381 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Cuculidae
Rhegennod

Teulu enfawr o adar yw'r **Rhegennod** (Lladin: ***Rallidae***). Bach-canolig yw eu maint, ac maen nhw'n byw ar y llawr.

Ceir cryn amrywiaeth yn y teulu hwn. cynefin llawer o'r rhywogaethau o fewn y teulu hwn yw gwlyptiroedd; nid ydynt i'w canfod mewn anialdir, yn yr Alpau nac yn y pegynnau. Maent hefyd i'w cael ym mhob cyfandir, ar wahân i Antarctica.

## Rhywogaethau
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26623 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Rallidae
Brian May

Cerddor ac astroffisegydd o Sais yw **Brian Harold May, CBE** (ganwyd 19 Gorffennaf 1947).  Aelod a band Queen yw ef.

Priododd yr actores Anita Dobson ar 18 Tachwedd 2000.

Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1947
Tylluan Chaco

Mae'r **Dylluan Chaco** (Lladin: *Strix chacoensis*) yn aelod o deulu'r Strigidae, fel y rhan fwyaf o ddylluanod. Mae ei diriogaeth yn cynnwys De America (Bolifia, Paragwái a gogledd yr Ariannin).

## Cyfeiriadau 
Chaco
Sioned James

Cerddor ac arweinydd cerddorol o Gymraes oedd **Sioned Nest James** (10 Medi 1974 – 19 Gorffennaf 2016) oedd yn adnabyddus fel sylfaenydd y côr llwyddiannus Côrdydd.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Sioned yng Nghaerfyrddin a'i magwyd yn Llandysul, Sir Gaerfyrddin. Mynychodd Ysgol Dyffryn Teifi. Yn ei ieuenctid roedd yn aelod o sawl côr, gan gynnwys Cantorion Teifi, Côr Ieuenctid Cenedlaethol Cymru a Chôr Bach Abertawe o dan arweiniad John Hugh Thomas. Cafodd y cyfle cyntaf i arwain gan Islwyn Evans, pan oedd Sioned yn 16 oed, a hynny gyda Ysgol Gerdd Ceredigion.

Graddiodd o Brifysgol Caerdydd gyda gradd dosbarth cyntaf yn 1997, ac yn 2000 fe sefydlodd ei chôr ei hun, sef Côrdydd, yn y brifddinas. Cafodd y côr sawl llwyddiant, gan ennill Côr Radio'r Flwyddyn y BBC yn 2003, a daeth yn fuddugol yng nghystadleuaeth Côr Cymysg i lai na 45 o leisiau yn yr Eisteddfod Genedlaethol nifer o weithiau.

## Gyrfa
Roedd yn wyneb cyfarwydd ar S4C ac yn gweithio gyda cynhyrchwyr teledu fel trefnydd cerddorol yn cynnwys *Coalhouse* a'r gyfres ddrama *Con Passionate* yn dilyn hanes côr meibion. Bu'n gorfeistr ar y rhaglen deledu *Codi Canu* ac yn hyfforddwr lleisiol ar *Llais i Gymru* a ''Can't Sing Singers'' ar y BBC.

Roedd hefyd yn gweithio fel asiant ar gyfer actorion a chyflwynwyr teledu ac fel darlithydd rhan amser ar y cwrs Theatr, Cyfryngau a Cherddoriaeth ym Mhrifysgol Cymru, Y Drindod Dewi Sant.

Yn ystod ei gyrfa fe gydweithiodd â chyfansoddwyr adnabyddus gan gynnwys Morten Lauridsen, Eric Whitacre a Paul Mealor.

Bu farw yn 41 mlwydd oed. Mewn teyrnged iddi dywedodd yr arweinydd corau Huw Foulkes: "Mae cyfraniad Sioned wedi bod yn hynod amhrisiadwy i fyd corawl yng Nghymru a thu hwnt.". Dywedodd Golygydd Radio Cymru, Betsan Powys oedd hefyd yn aelod o'r côr: "Roedd Sioned yn gerddor hyd flaenau ei bysedd, yn arweinydd wrth reddf. Roedd hi'n rhyferthwy o bersonoliaeth, yn llachar, yn llawn hiwmor, un o'r bobl brin hynny oedd yn gallu ac yn mynnu gwneud i bethau ddigwydd".

## Bywyd personol
Roedd yn briod a'r cyflwynydd teledu Gareth Roberts.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Landysul
Categori:Cerddorion benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rheilffordd Kunming-Hekou

Adeiladwyd y **Rheilffordd Kunming-Hekou**,  yn rhan y Rheilffordd Yunnan a Fietnam, rhwng 1904 a 1910 gan y Ffrancwyr i gyslltu Haiphong, Fietnam â Kunming yn Tsieina. Mae'r Rheilffordd Kunming-Hekou yn 466 cilomedr o hyd, a lled y traciau yw medr.
Defnyddiodd llywodraeth Ffrainc dros 60,000 o weithwyr, yn adeiladu 3,456 o bontydd a 172 o dyneli wrh adeiladu darn y lein yn Fietnam.
Dinistriwyd y bont rhwng Tsieina a Fietnam yn ystod y Rhyfel rhwng y 2 wlad ym 1979, yn rhwystro marchnata rhwngddynt am gyfnod.

## Cyfeiriadau
Kunming-Hekou
Categori:Yunnan
Taylor Swift

Cantores Americanaidd yw **Taylor Alison Swift** (ganwyd 13 Rhagfyr 1989).

Fe'i ganed yn Wyomissing, Pennsylvania ond symudodd y teulu i Nashville, Tennessee pan oedd yn 14 oed er mwyn iddi ddilyn gyrfa mewn canu gwlad. Arwyddodd gyda chwmni Big Machine Records a hi oedd y gyfansoddwraig ieuengaf i arwyddo gyda Sony. Rhyddhawyd ei halbwm cyntaf yn 2006.

Mi dechreuodd ganu yn 11 oed pan ganodd “The Star-Spangled Banner”.

## Albymau
* Taylor Swift (2006)
* Fearless (2008)
* Fearless (Taylor's Version) (2021)
* Speak Now (2010)
* Speak Now (Taylor's Version) (2023)
* Red (2012)
* Red (Taylor's Version) (2021)
* 1989 (2014)
* 1989 (Taylor's Version) (2023)
* reputation (2017)
* Lover (2019)
* folklore (2020)
* evermore (2020)
* Midnights (2022)
* The Tortured Poets Department (2024)
* The Life of a Showgirl (2025)
*
*

Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Milsom Rees

Llawfeddyg ac arbenigwr ar anhwylderau'r laryncs oedd **Syr John Milsom Rees GCVO** (20 Ebrill 1866 – 25 Ebrill 1952).
 
Fe'i ganwyd yng Nghastell-nedd. Bu farw yn Broadstairs, Caint.

Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Llawfeddygon o Gymru
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Meddygon o Gymru
Categori:Pobl o Gastell-nedd
Dolydd

Pentrefan bychan yng Nwyneddm Cymru, yw'r **Dolydd**. Saif ar lan yr Afonydd Carrog a Gwyled sy'n cwrdd dan Bont Dolydd, ac sydd ar yr hen ffordd dyrpeg (A487) rhwng y Bontnewydd a'r Groeslon. Saif ar bobtu'r ffin rhwng cymunedau Llanwnda a Llandwrog. Cafwyd yr enw o fferm Dolydd Byrion oedd yn gorwedd i'r dwyrain o'r ffordd, ac arddelid yr enw hwnnw'n llawn am beth amser fel enw'r dreflan. Dichon, fodd bynnag, mai Dolydd Irion oedd yr enw gwreiddiol; ceir yr enw ar fap John Evans o Ogledd Cymru (1804). Fe orwedd y Dolydd ar lawr dyffryn bas Afon Carrog, ac mae'r tir yn tueddu aros yn iraidd pan fydd llymder y gaeaf wedi llosgi tyfiant y caeau oddi amgylch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tafarn oedd 'Plas Dolydd', ac yno y cyfarfu egin gynulleidfa "achos Bryn'rodyn", cyn i'r capel gael ei godi tua chwarter milltir i'r de. Roedd Evan Jones, Plas Dolydd, yn adeiladydd a chontractor pwysig yng nghanol y 19g.

Gerllaw Giât Dolydd, tollborth ar y ffordd dyrpeg (y chwalwyd ei holion olaf wrth godi tŷ newydd a elwir Y Bwthyn) oedd Efail Dolydd, efail gynhyrchiol iawn hyd yr ugeinfed ganfif. Olynydd y busnes gwledig hwnnw yw'r modurdy presennol ger y bont, sydd bellach hefyd yn rhedeg swyddfa bost ar gyfer y Groeslon a'r cylch.

Nid nepell o'r Dolydd fe geir (mewn ceunant y tu ôl i fferm Cefn Hendre) safle Melin Cil Tyfu, a fu'n eiddo i deulu Wynniaid Gwedir yn ystod yr 16g. Ar hyd y llwybr cyhoeddus sy'n arwain o'r bont i'r gorllewin i gyfeiriad lôn Pwllheli a Hen Gastell ceir olion a all fod yn hen wal gefn plasty'r Hendre, cartref y Cadben Edmund Glynn, un o feibion plas Glynllifon, ynad heddwch ac arweinydd gweinyddiad sirol yn ystod teyrnasiad Cromwell.

Y Goeden Eirin, tŷ a addaswyd o hen adeiladau fferm yr Hendre, oedd cartref olaf y llenor a'r beirniad, yr Athro John Rowlands.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1861-1875

## Genedigaethau 1861 - 1875
*Gweler hefyd*
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 300-999
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1000-1499
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1500-1650
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1651-1799
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1800-1815
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1816-1830
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1831-1845
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1846-1860
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1876-1890
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1891-1905
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein

Categori:Hanes Cymru
Lynette Davies

Actores o Gymraes ar lwyfan, teledu a ffilm oedd **Lynette Faenor Davies** (18 Hydref 1948 – 1 Rhagfyr 1993).

## Bywgraffiad 
Ganwyd Davies yn Nhonypandy, Morgannwg, yn 1948, yn ferch i swyddog Tollau Tramor a Chartref. Cafodd ei addysg yn Our Lady's School yng Nghaerdydd. Aeth i astudio yn Academi Frenhinol y Celfyddydau Dramatig yn Llundain cyn ymuno gyda chwmni sefydlog yn yr Old Vic, Bryste.

Yn 1974 ymddangosodd Regan mewn cynhyrchiad Royal Shakespeare Company o *King Lear*, ac yn hwyrach yn yr un flwyddyn bu'n chwarae Yulia yng nghynhyrchiad cyntaf yr RSC yng ngwledydd Prydain o *Summerfolk* gan Maxim Gorky yn Theatr yr Aldwych.

Ei rôl uchaf ei phroffil oedd fel Davinia Prince, y cymeriad canolog yn *The Foundation*, cyfres deledu Brydeinig gan ATV a ddarlledwyd yn 1977-1978, oedd yn dilyn stori gweddw i deicŵn busnes.

Ym 1989 chwaraeodd ran Doll Tearsheet mewn cynhyrchiad English Shakespeare Company o King Henry IV, Rhan II.

Yn Rhagfyr 1993, yn 55 mlwydd oed, boddwyd Davies ar Drwyn Larnog, ar arfordir Bro Morgannwg. Yn ddiweddarach penderfynwyd ei bod wedi marw drwy hunanladdiad.

Ar adeg ei marwolaeth roedd Lynette Davies yn byw yn 31a Mortimer Road, Caerdydd, a gadawodd ystad oedd yn werth £251,073.

## Gwaith sgrîn 
* *Clayhanger* (1976) – Adela Orgreave 
* *The Ghosts of Motley Hall* (1976) – Miss Uproar/Imogen 
* *Raffles* (1977) – Lady Camilla Belsize 
* *Will Shakespeare* (1978) – Countess of Southampton
* *The Foundation (TV series)* (1977-1978) – Davinia Prince 
* *Tales of the Unexpected*, "The Last Bottle in the World" (1981) – Sophie Kassoulas
* *Miracles Take Longer* (1984) – Jenny Swanne 
* *Tales of the Unexpected*, "The Best Chess Player in the World" (1984) – Paula Shaw
* *No Place Like Home*, "Dear Miss Davenport" (1986) – Celia Davenport 
* *Inside Story* (1986) – Eileen Stead
* *The District Nurse* (1987) – Isobel Huxtable 
* *Bergerac*, "Treasure Hunt" (1987) – Miranda Bassett
* *The Watch House* (1988) – Fiona
* ''Eira Cynta'r Gaeaf / The Christmas Stallion* (1992) – Nerys
* *Street Legal'', "Children's Hour" (1992) – Dr Renata Berger

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Pobl o Donypandy
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Rheilffordd De Cymru

Aeth ** Rheilffordd De Cymru** o Grange Court, yn ymyl Caerloyw, i Neyland.

Ymgorfforwyd y theilffordd ym 1845 i fynd o Gaerloyw i Abergwaun, ond o'r diwedd penderfynwyd mynd i Neyland. Pasiwyd deddf ar 4 Awst 1845. Cytunwyd yn 1946 gan Reilffordd y Great Western i logi'r rheilffordd os cyrhaeddwyd Abergwaun. Agorwyd lein rhwng Cas-gwent ac Abertawe ar 18 Mehefin 1850. Estynnwyd y lein i Gaerfyrddin ar 11 Hydref 1852. Cwblhawyd pont dros Afon Gwy yng Nghas-gwent yng Ngorffennaf 1852. Estynnwyd y lein o Gaerfyrddin i Hwlffordd ar 2 Ionawr 1854, ac i Neyland ar 15 Ebrill 1856. Daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffordd y Great Western ar 1 Awst 1863,

## Cyfeiriadau
De Cymru
Hugh Carter

Gweinidog Wesleaidd o Gymru oedd **Hugh Carter** (1784 – 8 Medi 1855), ganwyd yn ardal yr Wyddgrug, Sir y Fflint.

## Magwraeth
Pan oedd yn ifanc iawn, symudodd ei rieni, Henry Carter a'i wraig, i fyw i dref Dinbych yn Nyffryn Clwyd. Methodistiaid oeddynt a byddai gweinidogion Cymraeg ar gylchdaith Caer yn pregethu'n rheolaidd yng nghartref y teulu. O'r cefndir hwn y daeth Carter, ac ar ôl cychwyn pregethu gyda'r Wesleiaid yn 1802, fe'i hordeiniwyd yn weinidog yn 1805.

## Cenhadu ym Manceinion a Llundain
Teithiodd drwy Gymru gan barhau i bregethu yn y Gymraeg am ddeng mlynedd.  Yna, yn 1816 dechreuodd bregethu'n y Saesneg ac felly y parhaodd i wasanaethu'r eglwys am bedwar deg mlynedd yn Lloegr a Chymru. Ef oedd y cenhadwr Cymraeg cyntaf a ddanfonwyd i Fanceinion, ac ef hefyd fu'n bennaf gyfrifol am adeiladu capel Cymraeg Wesleaidd cyntaf Llundain. Cyfrannodd i'r cylchgrawn enwadol *Yr Eurgrawn Wesleaidd* yn 1929, a cheir ynddo ysgrifau pwysig ynghylch hanes cynnar yr eglwys honno. Treuliodd ddwy flynedd hefyd ar gylchdaith Wellington, Swydd Amwythig, ac o'r cyfnod hwnnw bu'n llythyru á'r efengyles Mary Tooth. Erbyn Cynhadledd Flynyddol y Wesleiaid yn 1854 fodd bynnag, aeth yn uwchrif, ac yn fuan wedyn bu farw yn yr Heledd Ddu (*Northwich*), Swydd Gaer, ar 8 Medi 1855.

## Cyfeiriadau 
* A. H. Williams, Welsh Wesleyan Methodism, 1800-1858 its origins, growth and secessions, 1935
* Hugh Jones, Hanes Wesleyaeth Gymreig, 1911-3, i, 341-2
* The Minutes of the Annual Conference Methodist Church, xiii, 194
* Thomas Morgan, Enwogion Cymreig (1700-1900), 1907

Categori:Genedigaethau 1784
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Marwolaethau 1855
Gavin McInnes

Actor a seren teledu a fideo o Ganada yw **Gavin Miles McInnes** (ganwyd 17 Gorffennaf, 1970).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Actorion o Ganada
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Comedïwyr Saesneg o Ganada
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o Ganada
Categori:Pobl a aned yn Swydd Hertford
Nobuyuki Kojima

Pêl-droediwr o Japan yw '''''' (ganed 17 Ionawr 1966).

## Tîm Cenedlaethol
## Dolenni Allanol
*Timau Pêl-droed Cenedlaethol
*Cronfa Ddata Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Japan

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Pêl-droedwyr o Japan
William Dean

Peiriannydd o Loegr oedd **William Dean** (8 Ionawr 1840 – 4 Medi 1905). Daeth yn Brif Beiriannydd Locomotifau i Reilffordd y Great Western ym 1877, ac ymddeolodd ym 1902.

Cafodd Dean ei addysg yn Ysgol Cwmni Haberdashers, a daeth o'n brentis dros gyfnod o 8 mlynedd yng Ngwaith Heol Stafford, Wolverhampton, gweithdy gogleddol y Great Western. Daeth o'n brif gynorthwyydd i Joseph Armstrong yn Ngwaith Swindon ym 1868. Daeth o'n brif beiriannydd wedi marwolaeth Armstrong. Cynlluniodd sawl dosbarth enwog o locomotifau, megis y dosbarthiadau 'Duke', 'Bulldog' a 'Dean Goods'. Roedd o'n hoff o arbrofi, efo mathau arbrofol o locomotifau a hefyd efo defnydd o fetalau. Yn ystod ei gyfnod, roedd y rheilffordd ynghanol newid o draciau lled llydan i led safonol, felly adeiladodd o nifer o locomotifau a cherbydau newidiadwy.

Bu farw yn Folkestone.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Peirianwyr o Loegr
Marni Nixon

Cantores soprano ac actores o'r Unol Daleithiau oedd **Marni Nixon** (22 Chwefror 1930 – 24 Gorffennaf 2016).

Cafodd ei geni yn Margaret Nixon McEathron yn Altadena, Califfornia. Priododd y cyfansoddwr Ernest Gold ym 1950. Mam y canwr Andrew Gold oedd hi.

## Ffilmiau
**The Bashful Bachelor* (1942)
**The Sound of Music* (1965)
**I Think I Do* (1997)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2016
Yuto Nagatomo

Pêl-droediwr o Japan yw '''''' (ganed 12 Medi 1986).

## Tîm Cenedlaethol
## Dolenni Allanol
*Timau Pêl-droed Cenedlaethol

Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pêl-droedwyr o Japan
Saburo Kawabuchi

Cyn bêl-droediwr o Japan yw **Saburo Kawabuchi** neu *Kawabuchi Saburō* (ganed 3 Rhagfyr 1936) a rheolwr y tîm pêl-droed cenedlaethol.

Mae'n un o sefydlwyr Cynghrair Pêl-droed Japan. Rhwng 2002 a 2008 ef oedd Llywydd Cymdeithas Bêl-droed Japan.

## Tîm Cenedlaethol
## Dolenni Allanol
*Timau Pêl-droed Cenedlaethol
*Cronfa Ddata Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Japan

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Pêl-droedwyr o Japan
Kunishige Kamamoto

Pêl-droediwr o Japan oedd '''''' (15 Ebrill 1944 - 10 Awst 2025).

## Tîm cenedlaethol
## Dolenni allanol
*Timau Pêl-droed Cenedlaethol
*Cronfa Ddata Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Japan

Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pêl-droedwyr o Japan
Emilio Estévez

Actor Americanaidd yw **Emilio Estevez** (Ganwyd **Emilio Estevez** 12 Mai 1962)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1962
Fukusaburo Harada

Pêl-droediwr o Japan yw ''''''. Cafodd ei eni yn Japan a chwaraeodd ddwywaith dros ei wlad.

## Tîm Cenedlaethol
## Dolenni Allanol
*Timau Pêl-droed Cenedlaethol
*Cronfa Ddata Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Japan

Categori:Pêl-droedwyr o Japan
Plas Clough

330px|bawd|Llun allan o lyfr *The Life and Times of Sir Thomas Gresham, Founder of the Royal...* Cyfrol 2; 1839.
Codwyd **Plas Clough**, sy'n adeilad Gradd II* (rhif cofrestriad Cadw: 1064), gan Syr Rhisiart Clwch (g.? - 1570; Saesneg: Richard Clough); marsiandwr a chynrychiolydd Syr Thomas Gresham (am gyfnod) yn Ewrop oedd Rhisiart Clwch a drigodd yn Antwerp, yn yr Iseldiroedd rhwng 1552 a 1567. Ef a awgrymodd sefydlu 'r Gyfnewidfa Frenhinol yn Llundain i Syr Thomas Gresham.
[chwith|bawd|Plas Clough rhwng [Dinbych a Threfnant tua 1775.]]
[bawd|330px|Plasty [Bachegraig.]]

Yn yr Iseldiroedd, cyflwynwyd y cartograffydd a'r Is-Ellmynnwr Abraham Ortelius i ysgolhaig arall o Sir Ddinbych, Humphrey Lhuyd. Priododd Clwch gyda Mam Cymru, fel y'i gelwid, sef Catrin o Ferain pan ddychwelodd o Antwerp a chododd y ddau dŷ priodasol, sef Plas Clough. Daeth yn ail ŵr iddi yn 1567. Hwn oedd cartref y teulu, ond tua'r un pryd (o fewn dwy flynedd iddynt briodi) codwyd tŷ arall yn y cyffiniau, sef Bach-y-Graig (neu 'Bachegraig') a ddefnyddiai ar gyfer ei waith. Rhan yn unig o Fach-y-Graig sy'n dal i sefyll, wedi i gorff y plasty gael ei ddymchwel yn C19. Roedd Plas Clough yn fwy traddodiadol, a hwn yn sicr oedd eu prif gartref. Mae'r ddau adeilad yn hynod bwysig gan mai dyma'r mannau cyntaf yng Nghymru i ddefnyddio bric mewn waliau a oedd yn cynnal pwysau lloriau eraill uwch ben. Ym Mhlas Clogh hefyd y defnyddiwyd, am y tro cyntaf, y *crow-stepped gable*, motiff neu addurn Iseldireg, a gopiwyd ym mhensaerniaeth llawer o adeiladau wedyn, yng Ngogledd Cymru.

Bu farw Clough yn Hamburg rywbryd rhwng 11 Mawrth a 19 Gorffennaf 1570 a chladdwyd ef yn y dref honno, ond dygwyd ei galon yn ôl i Gymru i'w chladdu yn yr Eglwys Wen, Dinbych.

Yn y C19 ychwanegwyd ffenestri llithro (*sash*); gellir gweld hyd heddiw "RC" a'r dyddiad "1567" ar y waliau. Ond nad nad ydynt i'w gweld mewn llun a dynnwyd gan Moses Griffith yn y 1770au, efallai iddynt cael eu dwyn yma o Bach-y-Graig.

## Gweler hefyd
*Neuadd Colomendy ym mhlwyf Llanferres
*Botryddan; plasdy hynafol ar gyrion pentref Diserth, ger Rhuddlan
*Foxhall Newydd; plasty yng nghymuned Henllan

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Pam Na Fu Cymru

Llyfr academaidd Cymraeg gan Simon Brooks yw ***Pam Na Fu Cymru: Methiant Cenedlaetholdeb Cymraeg***. Cyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru yn 2015 fel rhan o'r gyfres "Safbwyntiau".

## Pwnc a dadl 
Ceisia'r awdur ganfod y rheswm pam na lwyddodd cenedlaetholdeb Cymreig, a Chymraeg yn enwedig, yn yr un modd â mudiadau cenedlaetholgar yng nghanolbarth a dwyrain Ewrop yn ystod y 19g. Dadleua Brookes taw rhyddfrydiaeth sy'n gyfrifol am y methiant hwn, gan ei bod yn canolbwyntio'n fwy ar ryngwladoldeb yn hytrach na phobloedd leiafrifol. Mae'n ymosod ar rai o eilunod hanes Cymru: radicalwyr ac anghydffurfwyr Oes Fictoria, oedd yn cofleidio egwyddorion hollfydol ac yn rhoi'r gorau i neilltuoldeb. O ganlyniad, daeth Prydeindod i ddominyddu bydolwg y sefydliad Cymreig, gan roi'r Gymraeg dan anfantais.

## Derbyniad 
Llwyddodd y llyfr i ennill lle ar restr fer y Wobr Ffeithiol Creadigol yng ngwobr Llyfr y Flwyddyn 2016.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* *Pam Na Fu Cymru*  ar wefan Gwasg Prifysgol Cymru
* *Pam Na Fu Cymru* ar Google Books

Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Llyfrau Cymreig 2015
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Berain

Hen blasty canoloesol yn Llanefydd, Bwrdeisdref Sirol Conwy yw **Berain**, a'r tŷ lle ganed Catrin o Ferain yn 1534, un o'r bobl mwyaf dylanwadol yng Nghyfnod y Tuduriaid yng Nghymru. Saif tua hanner ffordd rhwng Llannefydd a Henllan, ger pentrefan Cefn Berain. Cofrestrwyd y plasty hwn, sydd heddiw'n ffermdy, gan Cadw yn Radd II* 'oherwydd ei arwyddocâd pensaernïol arbennig fel tŷ bonedd Tuduraidd cynnar a phwysig ac am ei bwysigrwydd hanesyddol fel cartref Catrin (Tudur) o Ferain, 'Mam Cymru'.'

Etifeddodd Catrin Berain gan ei thad, Tudur ap Robert o'r Ferain, ac o ochor ei mam, Jane, etifeddodd gyfoeth a thiroedd Syr Rowland Velville, Llywodraethwr Castell Biwmares a mab anghyfreithlon brenin Harri VII o Loegr, a oedd felly'n daid i Catrin. 

Roedd yma blasty cynharach na'r un a welir heddiw ac mae'r plasty presennol, yn dyddio'n ôl i o leiaf y 14g, ac yn cynnwys tair prif ran: yr hynaf yw'r neuadd fawr, 'soffistigedig', bloc llety deulawr a hanner tal gyda simneiau yn y talcen ac uned ar ochr gorllewinol y tŷ, sydd hefyd o'r cyfnod Tuduraidd.

Ceir llawer o nodweddion gwreiddiol, Tuduraidd yn yr adeilad canoloesol hwn. Er enghraifft, ceir 'solar' neu ystafell wnio neu ddarllen ar y llawr cyntaf, ac fe'i gelwir yn draddodiadol yn `Lloft-y-Marchog' (neu 'Siambr y Marchog'). Mae gan hwn nenfwd cain wedi'i fframio mewn tair ffordd gyda thrawstiau wedi'u mowldio; ceir tystiolaeth o hen fynediad ysgol o'r ystafell hon i'r llawr uchaf.

## Gweler hefyd
* Plas-y-ward, cartref 4ydd gŵr Catrin
* Dolbelydr

## Cyfeiriadau
Categori:Catrin o Ferain
Categori:Ffermdai Cymru
Categori:Plasdai Conwy
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Conwy
Kim Sung-gan

Pêl-droediwr o Japan yw '''''' (17 Tachwedd 1912 - 29 Mai 1984). Cafodd ei eni yn Pyongyang a chwaraeodd unwaith dros ei wlad. Bu farw ar 29 Mai, 1984 mewn gwrthdrawiad traffig.

## Tîm Cenedlaethol
## Dolenni Allanol
*Timau Pêl-droed Cenedlaethol
*Cronfa Ddata Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Japan

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Pêl-droedwyr o Japan
Elfed Roberts

Newyddiadurwr a gweithredwr busnes o Gymru yw **Elfed Roberts** (ganwyd Gorffennaf 1949). Roedd yn brif weithredwr yr Eisteddfod Genedlaethol rhwng 1993 a 2018.

## Bywyd cynnar
Ganed Elfed Roberts ym Mhen-y-groes ac fe'i addysgwyd yn ysgol gynradd y pentref ac Ysgol Dyffryn Nantlle.

## Gyrfa
Gadawodd yr ysgol yn 17 oed ac aeth i weithio fel cyw newyddiadurwr gyda papurau'r Herald yng Nghaernarfon. Wedi 11 mlynedd o ysgrifennu i bapurau Cymraeg a Saesneg y cwmni, gadawodd y byd newyddiaduraeth i fynd i werthu bwydydd anifeiliaid i ffermwyr yn Sir Gaernarfon a Sir Fôn.

Yn 1980 cafodd swydd fel swyddog datblygu yr Urdd yn Eryri, ac yna daeth yn drefnydd Eisteddfod yr Urdd yn y gogledd rhwng 1983 – 1985. Yn Ionawr 1985 symudodd i fod yn drefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y gogledd ac yn Ebrill 1993 daeth yn brif weithredwr yr Eisteddfod Genedlaethol. Ymddeolodd o'r swydd yn Awst 2018 yn dilyn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018 gan basio'r awenau i'r prif weithredwr newydd, Betsan Moses.

## Bywyd personol
Mae'n briod ag Eirian ac mae ganddynt un mab, Iwan Llŷr ac un ferch, Heledd Angharad.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Nantlle
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Masaru Uchiyama

Pêl-droediwr o Japan yw '''''' (ganed 14 Ebrill 1957). Cafodd ei eni yn Shizuoka a chwaraeodd unwaith dros ei wlad.

## Tîm Cenedlaethol
## Dolenni Allanol
*Cronfa Ddata Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Japan

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Pêl-droedwyr o Japan
Wataru Endo

Pêl-droediwr o Japan yw '''''' (ganed 9 Chwefror 1993). Cafodd ei eni yn Yokohama a chwaraeodd 5 gwaith dros ei wlad.

## Tîm Cenedlaethol
## Dolenni Allanol
*Timau Pêl-droed Cenedlaethol

Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Pêl-droedwyr o Japan
Takuma Asano

Pêl-droediwr o Japan yw '''''' (ganed 10 Tachwedd 1994). Cafodd ei eni yn Mie a chwaraeodd deirgwaith dros ei wlad.

## Tîm Cenedlaethol
## Dolenni Allanol
*Timau Pêl-droed Cenedlaethol

Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pêl-droedwyr o Japan
Yuki Muto

Pêl-droediwr o Japan yw '''''' (ganed 7 Tachwedd 1988). Cafodd ei eni yn Kanagawa a chwaraeodd ddwywaith dros ei wlad.

## Tîm Cenedlaethol
## Dolenni Allanol
*Timau Pêl-droed Cenedlaethol

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pêl-droedwyr o Japan
Shinzo Koroki

Pêl-droediwr o Japan yw '''''' (ganed 31 Gorffennaf 1986). Cafodd ei eni yn Miyazaki a chwaraeodd 16 gwaith dros ei wlad.

## Tîm Cenedlaethol
## Dolenni Allanol
*Timau Pêl-droed Cenedlaethol
*Cronfa Ddata Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Japan

Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pêl-droedwyr o Japan
Naoyuki Fujita

Pêl-droediwr o Japan yw '''''' (ganed 22 Mehefin 1987). Cafodd ei eni yn Fukuoka a chwaraeodd unwaith dros ei wlad.

## Tîm Cenedlaethol
## Dolenni Allanol
*Timau Pêl-droed Cenedlaethol

Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Pêl-droedwyr o Japan
Medal Aur am Grefft a Dylunio

Dyma restr o enillwyr y **Fedal Aur am Grefft a Dylunio** yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Cynhelir arddangosfa o'r gwaith celf a chrefft pob blwyddyn yn Y Lle Celf.

## Enillwyr 
* 1985 - Martin Fraser
* 1986 - Gina Raby
* 1987 - Eleri Mills
* 1988 - Jaqueline Jones
* 1989 - Neb yn deilwn
* 1990 - Morgen Hall
* 1991 - Linda Roberts
* 1992 - Cefyn Burgess
* 1993 - Ann Catrin Evans
* 1994 - Marcus Thomas
* 1995 - Gavin Fraser Williams
* 1996 - Steve Howlett
* 1997 - Marcelle Davies
* 1998 - Catrin Howell
* 1999 - David Binns
* 2000 - Christine Jones
* 2001 - Claire Curneen
* 2002 - *Neb yn deilwng*
* 2003 - Mari Thomas
* 2004 - Walter Keeler
* 2005 - Pamela Rawnsley
* 2006 - Carol Gwizdak
* 2007 - *Neb yn deilwng*
* 2008 - Suzie Horan
* 2009 - Lowri Davies
* 2010 - Natalia Dias
* 2011 - Peter Bodenham
* 2012 - Anne Gibbs
* 2013 - Theresa Nguyen
* 2014 - Susan Phillips
* 2015 - Rhian Haf
* 2016 - Lisa Krigel
* 2017 - Julia Griffiths Jones
* 2018 - Zoe Preece
* 2019 - Bev Bell-Hughes
* 2022 - Natalia Dias, Caerdydd
* 2023 - Dan Griffiths, Caerdydd
* 2024 - Laura Thomas, Ewenni
* 2025 - Verity Pulford, Eryrys ger Rhuthun

## Gweler hefyd
* Medal Aur am Gelfyddyd Gain
* Medal Aur mewn Pensaernïaeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Medal Aur am Gelfyddyd Gain

Gwobr gelf yw **Fedal Aur am Gelfyddyd Gain** a gyflwynir yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru. O 1961 - 1966, cyflwynwyd y Fedal am gyfraniad i fyd celfyddyd gain.

Cynhelir arddangosfa o'r gwaith celf a chrefft pob blwyddyn yn Y Lle Celf.

## Rhestr enillwyr 
* 1951 - Brenda Chamberlain
* 1952 - *Medal heb ei chynnig*
* 1953 - Brenda Chamberlain
* 1954 - Charles Burton
* 1955 - D C Roberts
* 1956 - John Elwyn
* 1957 - George Chapman
* 1958 - Denys Short
* 1959 - *Medal heb ei chynnig*
* 1960 - *Medal heb ei chynnig* 
* 1961 - Ceri Richards
* 1962 - Josef Herman
* 1963 - *Medal heb ei chynnig*
* 1964 - David Jones
* 1965 - *Dim enillydd*
* 1966 - Merlyn Evans
* 1967 - *Dim enillydd*
* 1968 - 1984 - *Medal heb ei chynnig*
* 1985 - Alistair Crawford
* 1986 - Simon Callery
* 1987 - Keith Bowen
* 1988 - Keith Roberts
* 1989 - *Dim enillydd*
* 1990 - Gareth Hugh Davies
* 1991 - *Dim enillydd*
* 1992 - Shani Rhys James
* 1993 - Brendan Burns
* 1994 - Mary Griffiths
* 1995 - Paul Brewer
* 1996 - *Dim enillydd*
* 1997 - Iwan Bala
* 1998 - Brendan Burns
* 1999 - Lois Williams
* 2000 - Sue Williams
* 2001 - Phil Nicol
* 2002 - Ifor Davies
* 2003 - Tim Davies
* 2004 - Stuart Lee
* 2005 - Peter Finnemore
* 2006 - Aled Rhys Hughes
* 2007 - Emrys Williams
* 2008 - David Hastie
* 2009 - Elfyn Lewis
* 2010 - Simon Fenoulhe
* 2011 - Bedwyr Williams
* 2012 - Carwyn Evans
* 2013 - Josephine Sowden
* 2014 - Sean Edwards
* 2015 - Glyn Baines
* 2016 - Richard Bevan
* 2017 - Cecile Johnson Soliz
* 2018 - Nerea Martinez de Lecea
* 2019 - Daniel Trivedy
* 2022 - Seán Vicary
* 2023 - John Rowley
* 2024 - Angharad Pearce Jones
* 2025 - Gareth Griffith

## Gweler hefyd
* Medal Aur am Grefft a Dylunio
* Medal Aur mewn Pensaernïaeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Diwylliant Cymraeg
Lewis Carter-Jones

Gwleidydd ar ran y Blaid Lafur yn Swydd Gaerhirfryn oedd **Lewis Carter-Jones** (17 Tachwedd 1920 – 26 Awst 2004) am ran helaeth o'i oes, ond fe'i ganwyd yng Nghymru ar ddechrau Canrif 20. Mabwysiadodd y cyfenw cyfenw Carter-Jones ar ól gadael De Cymru.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Lewis ar 17 Tachwedd 1920 yn y Gilfach Goch, yn y Rhondda, yn fab i Tom Jones, Mynyddcynffig, Penybont-ar-Owgr, a adawodd ei waith yn y pyllau glo i fod yn asiant yswiriant.  Derbyniodd Lewis ei addysg gynnar yn ysgol y cyngor, Mynyddcynffig ac yn Ysgol Ramadeg Penybont-ar-Ogwr, cyn mynychu Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth yn y 30au hwyr. Llwyddodd i ennill gradd BA Anrhydedd mewn economeg yno a diploma mewn addysg, gan ragori mewn pob math o weithgareddau myfyrwyr a chwaraeon, colegol a sirol. Tra yn Wrecsam, yn Ysgol Ramadeg Iál, daeth yn bennaeth yr adran astudiaethau busnes. Pan ddaeth yr Ail Ryfel Byd, aeth i wasanaethu gyda'r Awyrlu Brenhinol lle bu'n awyr-ringyll (llyw-wr).  Dechreuodd ei ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth tua'r adeg yma ac ymunodd á'r Blaid Lafur yn 1940 ac ymaelodi ag Undeb y Gweithwyr Trafnidiol a Chyffredinol hefyd.

## Gyrfa
Safodd fel ymgeisydd yn is-etholiad Caer yn 1956, yn aflwyddiannus; bu hefyd yn aflwyddiannus yn etholiad cyffredinol 1959. Sicrhaodd fuddugoliaeth i'r Blaid Lafur yn etholiad 1964 fodd bynnag, pan etholwyd ef yn Aelod Seneddol dros Eccles yn Swydd Gaerhirfryn, yn ystod cyfnod cyntaf Harold Wilson fel Prif Weinidog, a llwyddodd i gadw ei sedd yn rheolaidd hyd at 1987 pan ymddeolodd o'r Senedd.

Tra'n Aelod Seneddol, ac ers llawer cyn hynny, cyflawnodd lawer ar gyfer pobl anabl, yn enwedig y rhai a anafwyd mewn rhyfel; bu'n gadeirydd y corff ymchwil *Possum Research Foundation* a'r Pwyllgor Ymchwil Cymorth i'r Anabl, gan gyfrannu tuag at lwyddiant Mesur y Cleifion Cronig a'r Anabl yn 1969.  Yn ystod yr ugain mlynedd ers 1966, fel ysgrifennydd y Grwp Seneddol Indo-Brydeinig, datblygodd ei ddiddordebau i gynnwys ymweliad á Cholumbia ar ran yr Undeb Rhyng-seneddol, ac ni phallodd y diddordeb hwnnw trwy'i oes.  Daeth ei etholwyr i'w edmygu, yn arbennig oherwydd y cymorth a roddodd i'r diwydiant awyr yn swydd Gaerhirfryn, ond hefyd oherwydd y dyn ag ydoedd - cymeriad da a diffuant. Dyfarnwyd y CBE iddo ym 1995. Bu farw Lewis Carter-Jones yn 83 oed ar 16 Awst 2004.

## Bywyd personol
Priododd Patricia Hylda, merch Alfred Bastiman, Scarborough, swydd Efrog, yn 1945 a bu iddynt ddwy ferch. Eu cartref oedd 5 Ffordd Gefn, Rhosnesni, Wrecsam.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth