open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wayne David

Gwleidydd Llafur o dde Cymru yw **Syr Wayne David** (ganed 1 Gorffennaf 1957 ym Mhen-y-bont ar Ogwr). Roedd yn Aelod Seneddol Caerffili rhwng 2001 a 2024. Mae'n aelod blaenllaw o Cyfeillion Llafur Israel.

Yn Chwefror 2022 cyhoeddodd y byddai'n ymddeol fel aelod seneddol pan ddaw'r etholiad nesaf (a gynhaliwyd yng Ngorffennaf 2024).

Ym Mehefin 2024 fe'i urddwyd yn farchog yn rhestr Anrhydeddau'r Brenin.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Orgraff

System sillafu gonfensiynol (neu safonol) yw **orgraff**. Defnyddir arwyddion gweledig - llythrennau - i geisio cyfleu'r seiniau llafar; gelwir cyfanswm yr arwyddion hyn yn wyddor, e.e. yr wyddor Ladin.

Mae orgraff unrhyw un iaith yn tueddu i amrywio o gyfnod i gyfnod yn hanes yr iaith honno. Dim ond yn bur ddiweddar y ceisiwyd safoni orgraff yn yr ieithoedd Ewropeaidd; cyn i eiriaduron ddod yn gyffredin roedd orgraff yn tueddu i fod yn fympwyol. Gwelir hyn yn achos y Gymraeg. Er i orgraff Cymraeg Canol fod yn bur sefydlog (er bod sillafiad gair yn amrywio), yng nghyfnod y Dadeni ceisiodd y Dyneiddwyr fel William Salesbury ac, yn ddiweddarach, Gruffydd Robert, ddiwygio'r orgraff a chreu arwyddion newydd i gynrychioli seiniau'r iaith. Cafwyd sawl ymgais arall ond doedd gan Gymru ddim prifysgol na sefydliad arall a allasai safoni'r orgraff ac mewn canlyniad arosodd orgraff yr iaith Gymraeg yn fympwyol a dadleuol hyd ddechrau'r 20g. Brithir llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif â geiriau gwneud yn orgraff ryfedd William Owen Pughe, er enghraifft. Cyhoeddodd Syr John Morris-Jones ei lyfr *Orgraff yr Iaith Gymraeg* yn 1928, sail Cymraeg ysgrifenedig safonol heddiw, sy'n gosod allan argymhellion Pwyllgor Llên Bwrdd Gwybodau Celtaidd Prifysgol Cymru ar orgraff yr iaith.

## Llyfryddiaeth 
* John Morris-Jones, *Orgraff yr Iaith Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1928).

## Gweler hefyd 
* Atalnodi
* Paleograffeg
* Ysgrifen


Categori:Gramadeg
Categori:Termau iaith
Categori:Ysgrifennu
Antakya

Dinas hanesyddol yn nhalaith Hatay yn ne-orllewin Twrci, ger y Môr Canoldir, yw **Antakya**. Tyfodd ar safle dinas hynafol Antiochia (Antochia ar Orontes), ar lannau afon Orontes, nepell o'r ffin â Syria heddiw. Y ddinasoedd cyfagos yw Iskenderun yn Nhwrci i gyfeiriad y gogledd, Aleppo yn Syria i'r dwyrain a Latakia, hefyd yn Syria, i'r de. Mae gan y ddinas le arbennig yn hanes y Gristnogaeth fel y lle y galwyd dilynwyr Iesu o Nasareth yn Gristnogion am y tro cyntaf.

## Gweler hefyd
*Antiochia ar Orontes
*Groegiaid Antiochiaidd

## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Twrci
Arglwyddi'r Mers

bawd|465x465px|Cymru yn Oes y Tywysogion
'''Arglwyddi'r Mers''' oedd arglwyddi Normanaidd a reolodd diroedd Y Mers yng Nghymru fu gynt o dan reolaeth y Cymry. 

## Goresgyniad William Goncwerwr 
Ar ôl concro Lloegr, fe roddodd Wiliam I, brenin Lloegr diroedd Seisnig ar y ffin i'r teuluoedd ufydd a ddaeth i Loegr gydag ef gan gynnwys Henffordd. Ar ymweliad i Dyddewi yn 1081, fe adnabyddodd Rhys ap Tewdwr fel brenin Teyrnas Deheubarth. Ar y llaw arall, daliwyd Gruffudd ap Cynan gan Hugh d'Avranches, Iarll 1af Caer (Hugh Tew) a ddaliodd Gruffudd mewn carchar am oleiaf deuddeg mlynedd. Ym Mhowys, daliodd Roger, Iarll Amwythig pedwar o gantrefi.

Ar ôl i William III, brenin Lloegr ddod i bŵer, lladdwyd Rhys ap Tedwr gan Bernard de Neufmarché a daliwyd Teyrnas Brycheiniog. Sawl mis yn ddiweddarach fe aeth Roger, Iarll Amwythig o Bowys i fewn i Deyrnas Ceredigion ac aeth ei fab i sefydlu Castell Penfro. Ym Morgannwg, cymerwyd y tiroedd isel rhwng ogwr ac usk yn rhan gyntaf o goncwest y Normaniaid ond am genedlaethau bu dylanwad arglwydd Morgannwg yn wan ar yr ucheldir. Roedd angen adeiladu sawl castell gostus cyn daeth yr ardal o dan ddylanwad arglwydd Caerdydd. Er i'r Normaniad godi sawl castell yng Nghymru, roedd eu dylanwad ond yn gryf mewn rhai ardaloedd.

## Cymry yn ailddal tiroedd 
Erbyn marwolaeth Wiliam II, brenin Lloegr yn 1100, fe ddaeth rhan fwyaf o Gymru dan reloaeth Gymreig unwaith eto. Roedd hyn diolch i waith meibion Bleddyn ap Cynfyn, sef Cadwgan, Iorwerth a Maredudd.

Yn 1093 daliwyd gastell mongomery, ac ailenillwyd Gwynedd, Ceredigion a rhan fwyaf o Bowys. Curwyd y Normaniad brycheiniog, Cidwely, Gwent a Gŵyr. Yn 1094, diancodd Gruffydd ap Cynan o'r carchar ac ail defydlu'i hun fel brenin Gwynedd.

Fe ddaeth Powys a Deheubarth o dan reloaeth Cadwgan fab Bleddyn ap Cynfyn.

## Sefydlu'r Mers yn hirdymor 
Yn 1097, anfonodd William II filwyr brenhinol i Gymru a sicrhaodd fod Argwyddiaethau'r Mers yn goroesi. Erbyn teyrnasiaeth Harri I, brenin Lloegr (1100-1135) sefydlwyd ffiniau Pura Wallia a Marchia Wallie a rheolwyd y ffin gan y Cymry. Yn Marchia Wallie, neu y Mers, defnyddiodd Arglwyddi'r Mers Gyfraith y Mers - Cyfraith Cymru yn ôl un diffiniad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Epistemoleg

Y gangen o athroniaeth sy'n ymwneud â natur gwybodaeth, a't berthynas rhwng gwybodaeth a gwirionedd yw **epistemoleg** (o'r Groeg *επιστήμη* - *episteme*, "gwybodaeth" + *λόγος*, "logos"), **epistemeg** neu **gwybodeg**. Mae'n delio â chwestiynau fel "Beth yw gwybodaeth?", "Sut mae cael gwybodaeth?", a "Beth mae pobl yn ei wybod?"

Er enghraifft, yn un o ddialogau Platon, *Theaetetus*, mae Socrates yn ystyried nifer o syniadau ynghylch natur gwybodaeth. Yr olaf yw fod gwybodaeth yn gred wir y gellir rhoi cyfrif amdani; hynny yw, i feddu gwybodaeth, mae'n rhaid i berson nid yn unig gredu rhywbeth sy'n wir ond hefyd feddu ar reswm da dros gredu hynny.

## Cyfeiriadau 

Categori:Is-feysydd athroniaeth
Sergey Lavrov

Gweinidog Tramor Rwsia yw **Sergey Viktorovich Lavrov** neu **Sergei Lafrof** (; ganwyd 21 Mawrth 1950, ym Moscfa).

Daw Lavrov o dras Armenaidd-Rwsiaidd; Armeniad o Tbilisi oedd ei dad.

Mae Lavrov yn medru yn Rwseg, Saesneg, Ffrangeg, a Sinhaleg, a ddysgodd i siarad tra yn Sri Lanca.

Ar 9 Mawrth, 2004 penodwyd Lavrov i olynu Igor Ivanov yn swydd y Gweinidog Tramor gan yr Arlywydd Putin.

Yn Rhagfyr 2006 enwyd Lavrov yn "Berson y Flwyddyn" gan y cylchgrawn Rwsiaidd *Expert*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Bywgraffiad Lavrov ar wefan yr Adran Materion Tramor 

Categori:Diplomyddion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Gweinidogion Tramor Rwsia
Categori:Pobl o Foscfa
Categori:Pobl o Rwsia o dras Armenaidd
F. George Fisher

Dramodydd a chynhyrchydd [cyfarwyddwr] drama o Gymru oedd **F. George Fisher** neu **Francis George Fisher** (**1909 –** 30 Ionawr **1970**)**.** Fo oedd yr ysbrydoliaeth tu ôl i Gymdeithas Ddrama Llangefni, a sylfaenydd Theatr Fach, Llangefni.  Enillodd Dlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dolgellau 1949 am ei ddrama *Catrin*, oedd yn olrhain hanes Llywelyn ein Llyw Olaf. Bu'n aelod o Bwyllgor Drama Cyngor y Celfyddydau a cafodd ei urddo â'r MBE am ei wasanaeth i'r theatr yng Nghymru ym 1958.

## Gwaith 
**Dramâu Theatr (detholiad)**

* Ysgrifennodd o leiaf bum drama fer rhwng 1945 a 1952

* *The Disinherited* (1939)

* *Catrin* (1949) drama fuddugol Tlws y Ddrama 1949
* *Merch yw Medusa* (1951)
* *Noa* (1951) cyfieithiad o ddrama Andre Obey.
* ''Y Ferch a'r Dewin* (1953) cyd-fuddugol yn Eisteddfod 1953.
* *Y Lleoedd Pell*
* *Y Blaidd-Ddyn*
* *Awena*

## Llyfryddiaeth 
*Francis George Fisher - Bardd a Dramodwr* *-* Llewelyn Jones, Pwyllgor Gwaith Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1983.

*Llwyfannau Lleol -'' Yr Athro. Hazel Walford Davies, Gwasg Gomer 2000

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Lewis, Pengam
Yn y lhyvyr hwnn

***Yn y lhyvyr hwnn***, gan Syr John Price (1502–1555), oedd y llyfr Cymraeg argraffedig cyntaf.

Yn ôl y dyddiad ar y ddalen deitl, fe'i gyhoeddwyd yn Llundain ym 1546, ond mai lle i amau na ddaeth o'r wasg tan yn y gynnar ym 1547 (cyn 25 Mawrth). Mae'r ansicrwydd yma am y dyddiad cyhoeddi wedi arwain rhai ysgolheigion, fel Ifor Williams, i ddadlau dros osod *Oll synnwyr pen Kembero ygyd* gan William Salesbury o flaen y rhestr, am i'r llyfr hwnnw ddod allan ym 1547, ond ar y cyfan tueddir i dderbyn llyfr Price fel y llyfr Cymraeg cyntaf i gael ei gyhoeddi.

Nodir y cynnwys ar ddalen deitl y llyfr:
Yn y lhyvyr hwnn y traethir. / Gwyðor kymraeg. / Kalandyr. / Y gredo, neu bynkeu yr ffyð gatholig. / Y pader, ney weði yr arglwyð. / Y deng air deðyf. / Saith Rinweð yr egglwys. / Y kampeu arveradwy ar Gwyðieu gochladwy ae keingeu. / M.D.XLVI.''Yn y llyfr hwn y traethir / Gwyddor Cymraeg / Calendr / Y gredo, neu bynciau'r ffydd Gatholig / Y pader, neu Weddi'r Arglwydd / Y dengair Deddf / Saith rinwedd yr eglwys / Y campau arferadwy a'r gwydiau gocheladwy a'u ceingau''

Yn ogystal â'r deunydd uchod, sef yr wyddor Gymraeg, Credo'r Apostolion a'r Pader  a.y.y.b., ceir cyfarwyddyd ynglŷn â darllen Cymraeg a chalendr o wyliau crefyddol pwysig sy'n cynnwys gwybodaeth tymhorol ar gyfer ffermwyr. 

Bwriad y llyfr oedd i hyrwyddo Protestaniaeth. Cymerodd yr awdur rhan flaenllaw yn y broses o dorri Eglwys Loegr rhag awdurdod y Pab a ddiddymu'r mynachlogydd. Ystyr y gair **Catholig** yw *cyffredinol, cyson, cywir, ffyddlon* . Mae pob defnydd o'r gair "Catholig" yn y llyfr yn rhoi'r ddadl bod Eglwys Loegr wedi etifeddu y mantell *Catholig* ar gyfer Eglwys Loegr. Cyfeiriad at Eglwys Loegr, nid at yr Eglwys Catholig Rhufeinig yw pob defnydd o'r gair "Catholig" yn y llyfr!

Mae'r unig gopi o'r llyfr sydd wedi goroesi yn cael ei gadw gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Darllen pellach
* Ifor Williams, "Blwyddyn cyhoeddi *Yn y lhyvyr hwnn*", *Journal of the Welsh bibliographical society* 4 (1932-6): 33-9
*Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1944), tt.154, 170-71
* R. Geraint Gruffydd, "Yny lhyvyr hwnn (1546): the earliest Welsh printed book", *Bulletin of the Board of Celtic Studies* 23/2 (Mai 1969): 105-116
* R. Geraint Gruffydd, "Y print yn dwyn ffrwyth i'r Cymro: Yny lhyvyr hwnn, 1546", *Y llyfr yng Nghymru/Welsh book studies* 1 (1998): 1-20
* Stan Wicklen, "Syr John Prys ac *Yny lhyvyr hwnn*", *Y Casglwr* 136 (Gaeaf 2022): 17

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *Yn y lhyvyr hwnn*, y copi yn y Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llyfrau 1546
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Magnet

**Magnet** yw unrhyw ddeunydd sy'n cynhyrchu maes magnetig o'i amgylch. Gall hyn ddigwydd yn naturiol, ceir rhai creigiau magnetig, ond fel rheol maen yn cael eu cynhyrchu. Magned parhaol yw un sy'n cynhyrchu maes magnetig yn barhaol. Ar y llaw arall, mae electromagned yn cynhyrchu maes magnetig oherwydd bod gwiften drydannol wedi ei dolennu o'i gwmpas; heb y trydan, nid yw'n cynhyrchu maes magnetig.

Gwneir magnet allan o ddeunydd magnetig, sef haearn, dur, nicel a chobalt. Gelwir yr ardal o gwmpas magnet yn faes magnetig neu’n fflwcs magnetig. Cynrychioli’r fflwcs magnetig mewn diagramau efo llinellau ac arwyddion yn pwyntio o bôl y gogledd tua phôl y de- po agosaf yw’r llinellau yma, y cryfaf yw’r maes magnetig.

Gwelir atyniad rhwng dau bôl annhebyg a gwrthyriad rhwng dau bôl tebyg. Pan roddir dau bôl tebyg yn agos i’w gilydd, mae yna bwynt niwtral rhwng y ddau fagnet lle mae’r maes cydeffaith yn achosi i’r meysydd canslo.

Categori:Ffiseg
Ben Bowen

Bardd Cymraeg oedd **Ben Bowen** (1878 - 16 Awst 1903). Er iddo farw yn ddim ond bedair ar hugain oed, ystyriwyd ef yn fardd addawol iawn gan ei gyfoeswyr Roedd yn enghraifft o'r Bardd Newydd. 

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Nhreorci, yn fab i Thomas a Dinah Bowen. Aeth i weithio fel glöwr yn weddol ieuanc, a dechreuodd ymddiddori mewn barddoniaeth a chystadlu mewn eisteddfodau lleol.

Gadawodd y pwll glo yn 1897 er mwyn astudio ar gyfer y weinidogaeth gyda'r Bedyddwyr. Aeth i Brifysgol Caerdydd, ond oherwydd afiechyd, ni allodd orffen ei flwyddyn gyntaf. Daeth yn ail am y goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1900, gyda phryddest ar y testun "Pantycelyn". Codwyd tysteb iddo fynd i Dde Affrica i geisio gwella ei iechyd yn 1901 a 1902. Parhaodd ei iechyd i ddirywio wedi iddo ddychwelyd, a bu farw yn 1903.

## Gwaddol
Er ei fod wedi tramgwyddo rhai wrth gyhoeddi ei erthyglau dadleuol, roedd ei farwolaeth ifanc yn destun cryn dristwch a galar ymysg ei gyfoedion: mynychwyd ei angladd gan filoedd er gwaethaf glaw trwm y diwrnod hwnnw. a gadael awdl anorffenedig ar 'Y Celt' (testun Cadair 1903) ar ei ôl wedi iddo farw. Serch hynny, adeg ei farwolaeth rhagwelodd rhai y byddai'n ymuno â rhengoedd anfarwolion barddoniaeth.

Bu Bowen ei hun yn ymwybodol o'i iechyd bregus, ac yn fodlon manteisio ar y ddelwedd ohono fel ffigwr trasig, er enghraifft drwy gymharu ei hun i â'r bardd Golyddan. Mae ei waddol ysgrifenedig yn tystio i ffydd sylweddol yn ei allu ef ei hun fel bardd. Fodd bynnag, yn wahanol i feirdd Cymraeg eraill fu farw'n ifanc, megis Golyddan, Ann Griffiths, Gwenffrwd a Hedd Wyn, ychydig o barch sydd i farddoniaeth Ben Bowen erbyn heddiw. Mae'r astudiaeth academaidd fwyaf sylweddol o'i fywyd a'i waith yn dadlau bod stori ei fywyd a'r "cwlt" o'i amgylch o fwy o ddiddordeb na'i waith fel bardd. Roedd yn enghraifft o'r Bardd Newydd, mudiad yr ystyrir ei gynnyrch o ychydig iawn o werth llenyddol erbyn heddiw. Er bod ei gofnod yn y *Bywgraffiadur* (a luniwyd gan ei nai, Ben Bowen Thomas) yn hawlio bod rhai o'i awdlau a phryddestau o "safon uchel" mae'n cyfaddef fod "ffurfiau llenyddol ac egwyddorion artistig y 19eg ganrif" wedi "[cyfyngu] arno fel bardd".

Brawd arall i Ben Bowen a Myfyr Hefin oedd Thomas Bowen; daeth yntau yn dad i ddau o brifeirdd yr 20g sef Euros Bowen (1904-1988) a Geraint Bowen (1915-2011).

## Ffynonellau
*

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddwyd nifer o gasgliadau o'i waith dan olygyddiaeth ei frawd, Myfyr Hefin:
* *Cofiant a Barddoniaeth Ben Bowen* (1904)
* *Rhyddiaith Ben Bowen* (1909)
* *Blagur Awen Ben Bowen* (1915)
* *Ben Bowen yn Neheudir Affrica* (1928). Ei ddydiadur.
* ''Ben Bowen i'r Ifanc'' (1928).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1903
Categori:Pobl o Dreorci
Deva (Hindŵaeth)

:*Gweler hefyd Deva (gwahaniaethu)*.
Enw Sansgrit sy'n golygu duw neu fod dwyfol yw **Deva** (Devanagari देव). Gallai olygu ysbryd, duw, bod dwyfol, angel neu fod goruwchnaturiol o natur ddaionus yn ôl y cyd-destun. Yn y Veda maent yn gwrthwynwbwyr i'r Asuras "drygionus".

### Etymoleg
Credir fod y gair yn tarddu o'r gair Proto-Indo-Ewropeg tybiedig **deiwos*, yn golugu "dwyfol" neu "ddisglair", o'r gwraidd **diw* "disgleirio" (enw a gysylltir a'r awyr). Devi "duwies" yw'r ffurf fenywaidd. Gallai hefyd fod yn gysylltiedig a'r gair **diif* "chwarae" (cf. Cymraeg 'difyrwch').

Y gair cytrad yn Avesteg yw **daeva**. Yn Zoroastriaeth, ma'r *daeva*s yn greaduriaid drygionus a ffiaidd, ond nid ydynt yn cael eu portreadu felly yn y testunau hynaf.

Mae geiriau cytras eraill yn cynnwys *Dievas* mewn Lithwaneg, y Tiwaz Germanaidd, a'r gair Lladin *deus* "duw" a *divus* "dwyfol" (cf. Cymraeg, Duw a 'dwyfol').

Cytras hefyd yw **Dyeus* Duw'r Awyr yr Indo-Ewropeaid, cf. Sansgrit Dyaus.

### Devas traddodiad y Veda
Duwiau:

*Agni
*Indra
*Savitr
*Vayu
*Varuna
*Marut
*Aditya
*Rudra
*Vishnu
*Brahma
*Pusha
*Brihaspati
*Ashvin
*Vishvedava
*Prithvi
*Dyaus
*Antariksha
*Dishas
*Moordha
*Prajapati

Y prif dduwiesau sy'n deillio o'r dduwiesau Devi yw:

*Vaak neu Sarasvati
*Uma neu Shivaa
*Lakshmi neu Shri

### Gweler hefyd
* Deva (Bwdhaeth)
* Brahman
* Dyeus
* Duwiau a duwiesau Hindŵaidd
* Ishwara
* Mahadeva
* Vishvadevas

Categori:Duwiau
Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Categori:Geiriau ac ymadroddion Sansgrit
Max Weber

Cymdeithasegydd o'r Almaen oedd **Maximilian Carl Emil Weber** (21 Ebrill 1864 – 14 Mehefin 1920). Ganed ef yn Erfurt yn Thuringia, yn blentyn hynaf i Max Weber, gwleidydd rhyddfrydol a gwas sifil. Dechreuodd ei yrfa ym Mhrifysgol Berlin, ac yn ddiweddarach bu'n gweithio ym mhrifysgolion Freiburg, Heidelberg a München.

Roedd prif ddiddordebau Weber yn ymwneud â chymdeithaseg crefydd a llywodraeth. Ei gyhoeddiad pwysicaf oedd *Yr Ethig Protestannaidd ac Ysbryd Cyfalafiaeth*, lle mae'n dadlau fod crefydd yn un o'r rhesymau pwysicaf am y gwahaniaethau yn natblygiad diwylliannau y gorllewin a'r dwyrain. Ei ddamcaniaeth oedd fod nodweddion Protestaniaeth wedi arwain at ddatblygiad cyfalafiaeth.

Mewn gwaith arall, *Gwleidyddiaeth fel Galwedigaeth*, diffiniodd Weber y wladwriaeth fel y corff sy'n hawlio monopoli ar ddefnydd cyfreithlon grym, diffiniad sydd wedi dod yn allweddol i wyddor gwleidyddiaeth.

## Astudiaethau 
* Ellis Roberts, *Weber*, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1982)

Categori:Cymdeithasegwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Llenorion o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Indrawn

Grawnfwyd yw **Indrawn**, weithiau **India corn** neu **ŷd India** (*Zea mays* L.). Dechreuwyd tyfu'r planhigyn yng Nghanolbarth America, ac wedi i Ewropeaid gyrraedd America yn niwedd y 15fed a dechrau'r 16g, lledaenwyd ef trwy'r byd. Mae'n gnwd eithriadol o bwysig ar gyfandir America; tyfir 270 miliwn tunnell y flwyddyn yn yr Unol Daleithiau yn unig.

Gall dyfu bron mewn unrhyw fan gan gynnwys gwlyptiroedd, coedwigoedd a thwndra. Dofwyd ac addaswyd y planhigyn gan ffermwyr dros y milenia; chwiorydd i'r planhigyn hwn yw: gwenith, barlys, reis ac ŷd.

Mae'n gnwd gweddol gyffredin yng Nghymru, er nad yw'r tywydd yn ddelfrydol iddo.

Zea mays fraise MHNT.BOT.2011.18.21.jpg|*Zea mays "fraise"*
Dent Corn 'Oaxacan Green' (Zea mays) MHNT 2.jpg|*Zea mays "Oaxacan Green"*
Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese' MHNT.BOT.2015.34.1.jpg|Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese'

## Gweler hefyd 
* Popgorn


Categori:Grawnfwyd
Categori:Poaceae
Categori:Prif fwydydd
Erwin Schrödinger

bawd|Penddelw Erwin Schrödinger gan Ferdinand Welz (1915–2008) y tu allan i'r prif adeilad Prifysgol Fienna

Ffisegydd o Awstria, a ddaeth yn ddiweddarach yn ddinesydd o Iwerddon, oedd **Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger** (12 Awst 1887 – 4 Ionawr 1961). Daeth yn enwog oherwydd ei gyfraniadau i fecaneg cwantwm, yn enwedig Hafaliad Schrödinger. Dyfarwnwyd Gwobr Ffiseg Nobel iddo yn 1933.

Ganed Schrödinger yn Fienna, ac addysgwyd ef yno dan Franz S. Exner a Friedrich Hasenöhrl. Daeth yn gynorthwydd i Exner yn 1911. Yn 1920, priododd  Annemarie Bertel a daeth yn gynorthwydd i Max Wien ym Mhrifysgol Jena, cyn dod yn Athro ychwanegol (*Ausserordentlicher Professor*) yn Stuttgart. Yn 1921, daeth yn Athro llawn yn Breslau (Wrocław, Gwlad Pwyl, yn awr). Yn 1922 aeth i Brifysgol Zürich.

Yn Ionawr 1926,  cyhoeddodd ei bapur *Quantisierung als Eigenwertproblem*, a ystyrir yn un o gyfraniadau pwysicaf yr 20g i'r pwnc. Yn 1927, olynodd Max Planck ym Mhrifysgol Friedrich Wilhelm, Berlin, ond yn 1933 gadawodd yr Almaen i osgoi'r Natsïaid. Yn 1936 cafodd swydd ym Mhrifysgol Graz yn Awstria.

Wedi i'r Almaen feddiannu Awstria yn 1938, collodd ei swydd, a bu'n gweithio mewn nifer o wledydd cyn cael swydd yn Nulyn, lle bu am 17 mlynedd a dod yn ddinesydd Gwyddelig. Dychwelodd i Fienna yn 1956, gan gael cadair bersonol ym Mhrifysgol Fienna.

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr o Awstria
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1961
Deva

Gallai **Deva** olygu un o sawl peth:
## Mytholeg a chrefydd
* Deva (Hindŵaeth), duw neu dduwies Hindwaidd
* Deva (Bwdhaeth), bod goruwchnaturiol ym mytholeg Fwdhaidd
* Daeva, bod goruwchnaturiol gelyniaethus mewn Zoroastriaeth

## Pobl a phleidiau
* Deva (cyfarwyddwr), cyfarwyddwr cerddoriaeth o Dde Asia
* Prabhu Deva Sundaram, actor a chyfarwyddwr ffilm o India
* DeVa, Demokraattinen Vaihtoehto, plaid gomiwynddol yn y Ffindir 1986–1990

## Daearyddiaeth
* Deva, Rwmania, dinas yn Rwmania
* Afon Deva, afon yn Sbaen, rhwng Asturias a Cantabria
* Deva Victrix, caer a dinas Rufeinig; Caer (Lloegr) heddiw
* Afon Dyfrdwy (*Deva*) yr enw Rufeinig ar afon yng ngogledd Cymru
* Afon Dee, Swydd Aberdeen (*Deva*)
* Afon Dee, Galloway (*Deva*)
* Deba, tref yn Sbaen; *Deva* yn Sbaeneg

## Eraill
* *Deva*, ffilm o 1989

## Gweler hefyd
*Devanagari, yr wyddor Sansgrit
*Devi, duwies Hindwaidd
*Diva (gwahaniaethu)
----
Alice Liddell

Y ferch ifanc a ysbrydolodd y cymeriad Alice in Wonderland yn y llyfr ''Alice's Adventures in Wonderland'' gan Lewis Carroll oedd **Alice Pleasance Liddell** (4 Mai 1852 – 15 Tachwedd 1934).

Yn ferch ifanc, treuliai Alice ei gwyliau haf gyda'r teulu yn ei dŷ *Penmorfa* ym Mhenmorfa, Llandudno. Mae'n gred boblogaidd fod Carrol wedi ymweld â'r teulu ym Mhenmorfa, ond does dim prawf o hynny. Yn 2008 cafodd y tŷ, a fu'n westy am gyfnod hir cyn cael ei adael i araf adfeilio, ei gomdemnio i gael ei dynnu i lawr, er gwaethaf nifer o brotestiadau yn erbyn hynny. Bydd bloc o fflatiau moethus yn cymryd ei le.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Marwolaethau 1934
Categori:Hanes Conwy
Categori:Lewis Carroll
Categori:Llandudno
Categori:Merched a aned yn y 1850au
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Loegr ym myd llenyddiaeth
Categori:Pobl a aned yn Ninas Westminster
Categori:Pobl fu farw yng Nghaint
236 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC - **230au CC** - 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC
241 CC 240 CC 239 CC 238 CC 237 CC - **236 CC** - 235 CC 234 CC 233 CC 232 CC 231 CC

----

## Digwyddiadau 
* Yn yr Ymerodraeth Seleucaidd, mae Antiochus Hierax a'i fam Laodice I yn gwneud cynghrair a'r Galatiaid ac yn gorchfygu ei frawd hynaf Seleucus II yn Ancyra yn Anatolia.
* Eratosthenes yn cael ei benodi yn drydydd prif lyfrgellydd Llyfrgell Alexandria gan y brenin Ptolemi III Euergetes.

## Genedigaethau 
* Scipio Africanus, cadfridog Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:236 CC
Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd

Gwobr a gyflwynir i sgriptiwr y ddrama frig yng nghystadleuaeth drama Eisteddfod yr Urdd (Urdd Gobaith Cymru) yw **Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd**. Cyflwynwyd y Fedal am y tro cyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn Llanelli ym 1975. Yn wahanol i'w chwaer-gystadleuaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, prin iawn yw'r blynyddoedd lle ataliwyd y wobr. 

## Cyfeiriadau
Categori:Gwobrau llenyddol Cymraeg
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Anabledd

**Anabledd** yw cyflwr lle mae un o gyneddfau person yn sylweddol llai effethiol na'r cyffredin i unigolyn yn eu dosbarth. Gall gyfeirio at anabledd corfforol, er enghraifft anallu i gerdded, dallineb, byddardod ac eraill, neu anabledd meddyliol.

Gall unigolion gael eu geni gydag anabledd neu gallant gael anabledd ar unrhyw gyfnod o'u bywyd o ganlyniad i ddamwain, clefyd neu ddirywiad y corff.

Ar 13 Rhagfyr 2006, cytunodd y Cenhedloedd Unedig ar Gytundeb Hawliau Pobl Anabl, cytundeb hawliau dynol cyntaf yr 21ain ganrif. Credir fod tua 650 miliwn o bobl anabl trwy'r byd. Bydd disgwyl i wledydd sy'n arwyddo'r cytundeb ofalu bod eu cyfreithiau yn sicrhau fod gan bobl anabl yr un mynediad at addysg, cyflogaeth a bywyd diwylliannol, yr hawl i berchenogi ac etifeddu eiddo a thriniaeth gydradd o ran priodas a phant.

## Cyfeiriadau

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Feirionydd 1967

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Feirionydd 1967** yn  Y Bala, Sir Feirionydd (Gwynedd bellach).

Delwedd:Stone Circle At Bala - geograph.org.uk - 188136.jpg|Meini'r Orsedd, Y Bala
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1967, Y Bala (1480319).jpg|Bardd y Goron
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1967, Y Bala (1461559).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1967, Y Bala (1466156).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1967, Y Bala (1461555).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1967, Y Bala (1462672).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1967, Y Bala (1462664).jpg
Delwedd:Proclaiming the 1967 National Eisteddfod at Bala (1464657).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1967, Y Bala (1480319).jpg

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Sir Feirionydd 1967
Sir Feirionydd 1967
1967
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Y Bala
Categori:1967 yng Nghymru
Baner Liechtenstein

[bawd|250px|Baner Liechtenstein [Delwedd:FIAV 110000.svg|23px]]
Baner ddeuliw lorweddol gyda stribed uwch glas brenhinol â choron felen yn y canton a stribed is coch yw **baner Liechtenstein**. Mae'r lliwiau glas a choch wedi cynrychioli'r wlad ers y ddeunawfed ganrif, a defnyddiwyd fel stribedi'r faner ers 1921. Yng Ngemau Olympaidd Berlin ym 1936 bu ddryswch gan fod y faner yn debyg i faner Haiti, felly ychwanegwyd y goron ar 24 Mehefin, 1937 er mwyn gwahaniaethu rhwng y ddwy (ac hefyd i ddynodi Liechtenstein fel tywysogaeth).

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Liechtenstein
Categori:Liechtenstein
Categori:Cyflwyniadau 1937
Baner Sweden

[bawd|250px|Baner Sweden [Delwedd:FIAV 110110.svg|23px]]
Baner o Groes Lychlynnaid felen ar faes glas yw **baner Sweden**. Daw'r lliwiau o'r arfbais genedlaethol; mabwysiadwyd y faner ar 22 Mehefin, 1906.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Sweden
Categori:Sweden
Baner Monaco

[bawd|250px|Baner Monaco [Delwedd:FIAV 110110.svg|23px]]
Baner ddeuliw lorweddol gyda stribed uwch coch a stribed is gwyn yw **baner Monaco**. Lliwiau herodrol y Teulu Grimaldi yw coch a gwyn. Mabwysiadwyd y faner ar 4 Ebrill, 1881 dan y Tywysog Charles III.

Mae'n unfath â baner Indonesia, ac eithrio'u cyfraneddau (4:5 yw baner Monaco o gymharu â 2:3).

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Monaco
Categori:Monaco
Gorchymyn Ymddygiad Gwrthgymdeithasol

Gorchymyn sifil yn y Deyrnas Unedig a Gweriniaeth Iwerddon yn erbyn person sydd wedi ymgymryd ag ymddygiad gwrthgymdeithasol yw **Gorchymyn Ymddygiad Gwrthgymdeithasol** (Saesneg: *Anti-Social Behaviour Order* neu *ASBO* (IPA: )). Ei bwrpas yw lleihau'r potensial o'r unigolyn yn ymgymryd ag ymddygiad tebyg yn y dyfodol: gall hyn fod trwy'i wahardd rhag ymweld â mannau penodol neu gymysgu â phobl benodol. Llys sy'n gwneud ASBO ac er ei fod yn orchymyn sifil mae'n drosedd i'w dorri, a allai arwain at gosb o ddirwy neu ddedfryd o garchar hyd at bum mlynedd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  HMSO.gov.uk  – testun Deddf Trosedd ac Anhrefn 1998
*  HMSO.gov.uk  – testun Deddf Ymddygiad Gwrthgymdeithasol 2003

Categori:Cyfraith y Deyrnas Unedig
Categori:Cyfraith Gweriniaeth Iwerddon
Gareth Wynn Jones

Cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilmiau Cymraeg oedd **Gareth Wynn Jones** (1937 – Awst 2007).  Roedd ei gwmni teledu Ffilmiau'r Tŷ Gwyn yn gyfrifol am gyfresi cynnar S4C fel *Barbarossa*, *Cysgodion Gdansk* a *Lleifior*. Bu'n gyfrifol am gynyrchiadau o addasiadau dramâu Saunders Lewis fel *Sigarét* a *Brad*.

## Gyrfa
Ganwyd ef ym mhentref Deiniolen yn 1937, ac yn ystod ei yrfa hir yn y cyfryngau gweithiodd gyda BBC Cymru a HTV cyn sefydlu ei gwmni ffilmiau annibynnol Ffilmiau’r Tŷ Gwyn, yn Llanllyfni, Gwynedd. Yn ystod ei gyfnod gyda'r BBC, bu'n cynorthwyo gyda sefydlu'r gyfres materion cyfoes *Wales Today* yn cydweithio'n agos gyda Vincent Kane.

Rhwng 1971 a 1973 bu'n cynorthwyo i sefydlu Singapore Broadcasting, ac yn cydweithio gyda llywodraeth Singapôr a staff y Llysgenhadaeth Brydeinig yno i sicrhau darlledu o safon. Tra yn HTV, bu Gareth yn gweithio ar sawl cynhyrchiad nodedig gan gynnwys y rhaglen arobryn am Frank Letch, fu'n rhan o'r gyfres *Bywyd* a *Lloyd George* gyda Ian Holm a *Curious Journey* gyda Kenneth Griffith.

Rhwng 1978 a 1981, Gareth oedd Cadeirydd Bwrdd Ffilmiau Cymraeg, fu'n cynhyrchu amrywiaeth o ffilmiau gan gynnwys *Teisennau Mair*, a enillodd wobr y Ffilm Orau yn yr Ŵyl Ffilm Geltaidd ym 1980. O 1982 hyd ei ymddeoliad ym 1997, cyfarwyddodd sawl cyfres nodedig i S4C gan gynnwys *Cysgodion Gdansk* (1987), *Barbarossa* (1989), a dwy gyfres o *Lleifior*.

## Bywyd personol
Roedd Gareth yn briod ac Enid ac roedd ganddynt bedwar o blant.  Roedd hefyd yn gogydd o safon, yn arbenigwr o winoedd ac yn deithiwr brwd. Bu farw ym mis Awst 2007.

## Rhai Cynyrchiadau 
* *Macsen* (1983)
* *Sant Grwgnant* (1987)
* *Barbarossa* (1988)
* *Diar Diar Doctor*
* *Gwylnos* (1989) - ni chafodd ei gwblhau
* *Cysgodion Gdansk* (1987)
* *Sigaret? (*1991)
* *Brad* (1994)
* *Lleifior 1 a 2* (1990 - 1996)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gyrfa ar wefan y BFI 

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Charles Edwards

Llenor Cymraeg oedd **Charles Edwards** (1628 - wedi 1691), sy'n fwyaf adnabyddus fel awdur *Y Ffydd Ddi-ffuant*.

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Rhydycroesau ym mhlwyf Llansilin, Sir Ddinbych, yn 1628. Aeth i Goleg yr Holl Eneidiau, Rhydychen, ond cofnodir iddo gael ei yrru o'r coleg yn 1648 oherwydd iddo wrthod derbyn awdurdod y Senedd. Cafodd ysgoloriaeth i Goleg yr Iesu yr un flwyddyn, a graddiodd yn 1649. Yn 1650, bu'n bregethwr teithiol yn ôl trefniadau Ddeddf Lledaenu'r Efengyl yng Nghymru, yna yn 1652-3 cafodd fywoliaeth Llanrhaeadr-ym-Mochnant. Collodd y fywoliaeth honno yn 1659.

Cyhoeddodd *Y Ffydd Ddi-ffuant* (1667) yn Rhydychen. Yn 1671, cyhoeddodd *Dad-seiniad Meibion y Daran*, argraffiad newydd o gyfieithiad Morris Kyffin o lyfr yr esgob Jewel, *Deffynniad Ffydd Eglwys Loegr* (1595). Yr un flwyddyn, cyhoeddodd ail argraffiad o *Y Ffydd Ddi-ffuant* gydag ychwanegiad "Hanes y ffydd ymhlith y Cymru". Yn ddiweddarach, bu'n cydweithio a Stephen Hughes a Thomas Gouge ar waith y *Welsh Trust*, a bu yn Llundain hyd 1684 yn arolygu'r gwaith o gyhoeddi llyfrau Cymraeg rhad i'r tlodion. Cyhoeddodd drydydd argraffiad o *Y Ffydd Ddiffuant* yn 1677, a *Llyfr Plygain gydag Almanac* yn 1682. Bu yn ardal Croesoswallt am gyfnod, efallai yn weinidog Anghyfffurfiol yno, cyn dychwelyd i Lundain, lle cyhoeddodd ''An Afflicted Man's Testimony concerning His Troubles* yn 1691. Ni cheir cyfeiriad ato wedi hynny.

## Llyfryddiaeth
**Y Ffydd Ddi-ffuant* (1667, 1671)
**Y Ffydd Ddi-ffuant, sef, Hanes y Ffydd Gristianogl* (1677). Yr argraffiad helaethach sydd wedi dod yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.
**Hebraismorum Cambro-Britannicorum Specimen* (1676)
**Llyfr Plygain gydag Almanac* (1682)
**Fatherly instructions: being select pieces of the writings of the primitive Christian teachers, translated into English, with an appendix, entituled Gildas Minimus* (1686)
**An Afflicted Man's Testimony concerning His Troubles'' (1691)

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1628
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Llansilin
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1690au
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Pregethwyr o Gymru
George Carlin

Digrifwr ar ei sefyll  o'r Unol Daleithiau oedd **George Denis Patrick Carlin** (12 Mai 1937 – 22 Mehefin 2008). Roedd pynciau ei gomedi yn cynnwys gwleidyddiaeth, crefydd, iaith, seicoleg, ac ymddygiad dynol. Ei act arferol enwocaf oedd *Seven Words You Can Never Say on Television*, oedd yn dychanu sensoriaeth.

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Anffyddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Baner Hwngari

[bawd|250px|Baner Hwngari [Delwedd:FIAV 110000.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol o stribedi coch (sy'n symboleiddio cryfder), gwyn (sy'n cynrychioli ffyddlondeb) a gwyrdd (sy'n symboleiddio gobaith) yw **baner Hwngari**. Mabwysiadwyd ar 1 Hydref, 1957.

Mae'r faner yn debyg i faner Tajicistan o bellter, er bod baner Hwngari yn hŷn o lawer.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Hwngari
Categori:Hwngari
John von Neumann

Mathemategydd o Hwngari, a ddaeth yn ddiweddarach yn ddinesydd o'r Unol Daleithiau, oedd **John von Neumann**, Hwngareg: **Neumann János Lajos**,  (28 Rhagfyr, 1903 – 8 Chwefror, 1957). Gwnaeth gyfraniad mawr mewn cryn nifer o feusydd, yn cynnwys damcaniaeth set, peirianneg cwantwm a chyfrifiadureg. Bu ganddo ran bwysig yn natblygiad y bom hidrogen.

Ganed ef yn Budapest, yr hynaf o dri mab, i deulu Iddewig cefnog. Fe'i addysgwyd gan diwtor preifat, tan y mynychodd ysgol uwchradd Lwtheraidd yn Budapest. Yn ddeunaw oed, cofrestrodd i astudio gradd mewn mathemateg ym Mhrifysgol Budapest. Aeth wedyn i gychwyn doethuriaeth ym Mhrifysgol Budapest, ond cychwynodd astudio peirianneg cemegol yn Zurich ar yr un pryd. Derbyniodd radd mewn peirianneg cemegol o Zurich yn 1925 a doethuriaeth o Budapest yn 1926.

Daeth yn Gydfyfyriwr Rockerfeller ym Mhrifysgol Göttingen, ac erbyn 1926 roedd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Humboldt ym Merlin, yr ieuengaf yn ei hanes. Wedi marwolaeth ei dad yn 1929, ymfudodd y teulu i'r Unol Daleithiau. Daeth yn un o bedwar Athro cyntaf yr Institute for Advanced Study (roedd y lleill yn cynnwys Albert Einstein a Kurt Gödel), a bu'n Athro mathemateg yno hyd ei farwolaeth.

Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Iddewon o Hwngari
Categori:Mathemategwyr o Hwngari
Categori:Mathemategwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Budapest
Categori:Ymfudwyr o'r Almaen i'r Unol Daleithiau
Sorghwm

Genws o weiriau (*Poaceae*) a dyfir fel grawnfwyd neu fel bwyd i anifeiliaid yw **sorghwm** neu **sorgwm**. Ceir rhywogaethau yn tyfu'n naturiol ar hyd a lled y trofannau, ond credir bod y rhan fwyaf o'r mathau sy'n cael eu tyfu yn dod o Affrica yn wreiddiol. Lledaenwyd yr arfer o dyfu Sorghwm gan y Mwslimiaid yn y Canol Oesoedd. Ceir cofnodion fod llawer ohono yn cael ei dyfu yn Irac yn y 10g, ac roedd yn cael ei dyfu yn yr Aifft ac yn ddiweddarach yn y rhan Islamig o Sbaen. Oddi yno, lledaenodd i'r rhan Gristionogol o Sbaen, ac erbyn y 12g i Ffrainc.

## Rhywogaethau 
* *Sorghum almum* 
* *Sorghum amplum* 
* *Sorghum angustum* 
* *Sorghum arundinaceum* 
* *Sorghum bicolor* (y rhywogaeth bwysicaf fel cnwd)
* *Sorghum brachypodum* 
* *Sorghum bulbosum* 
* *Sorghum burmahicum* 
* *Sorghum controversum* 
* *Sorghum drummondii* 
* *Sorghum ecarinatum* 
* *Sorghum exstans* 
* *Sorghum grande* 
* *Sorghum halepense* 
* *Sorghum interjectum* 
* *Sorghum intrans* 
* *Sorghum laxiflorum* 
* *Sorghum leiocladum* 
* *Sorghum macrospermum* 
* *Sorghum matarankense* 
* *Sorghum miliaceum* 
* *Sorghum nigrum* 
* *Sorghum nitidum* 
* *Sorghum plumosum* 
* *Sorghum propinquum* 
* *Sorghum purpureosericeum* 
* *Sorghum stipoideum* 
* *Sorghum timorense* 
* *Sorghum trichocladum* 
* *Sorghum versicolor* 
* *Sorghum virgatum*
* *Sorghum vulgare*
**Sorghum × almum*
**Sorghum × drummondii*

Categori:Grawnfwyd
Categori:Poaceae
Categori:Prif fwydydd
Brenhinllin Qing

:*Am y frenhinllin gynharach, gweler Brenhinllin Qin*

bawd|220px|Baner Brenhinllin Qing

**Brenhinllin Qing** oedd brenhinllin olaf Tsieina ymerodrol. Bu'n rheoli o 1644 hyd 1912.

Sefydlwyd y frenhinllin gan dylwyth Manchu yr Aisin Gioro, ym Manchuria yng ngogledd-ddwyrain Tsieina. Cipiodd ddinas Beijing yn 1644, ac erbyn 1646 roedd yn rheoli'r rhan fwyaf o Tsieina.

Yn ystod y 19g, gwanychodd y frenhinllin yn filwrol, a daeth dan bwysau oddi wrth y grymoedd mawr gorllewinol. Yn dilyn Gwrthyfel Xinhai, ymddiswyddodd yr Ymerodres Longyu ar ran yr ymerawdwr olaf, Puyi, ar 12 Chwefror, 1912.

## Gweler hefyd 
* Ymerodres Cixi


Qing
Gareth Glyn

Cyfansoddwr a darlledwr o Gymru yw **Gareth Glyn** (ganwyd **Gareth Glynne Davies**; 2 Gorffennaf 1951). Ef yw mab hynaf y diweddar ddarlledwr a'r llenor T. Glynne Davies.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Glyn yn Machynlleth a mynychodd Ysgol Maes Garmon yn yr Wyddgrug. Graddiodd mewn Cerddoriaeth o Goleg Merton, Rhydychen, 1969 - 72, gan arbenigo mewn cyfansoddi, ac mae'n dal LRAM fel Cyfansoddwr o'r Academi Gerdd Frenhinol.

## Gyrfa
bawd|Gareth Glyn yn 2025
Dros ddeng mlynedd ar hugain, mae wedi cyfansoddi'n helaeth ar gyfer sawl gyfrwng, o'r symffoni fwyaf i ganeuon pop, o'r neuadd gyngerdd i'r sgrîn deledu.

Ymhlith yr enwogion roddodd berfformiadau cyntaf ei weithiau mae'r bariton byd-enwog Bryn Terfel, y gantores ifanc Charlotte Church, Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC, Cerddorfa Ulster, Cerddorfa Gyngerdd y BBC, yr organydd Jane Watts a nifer o rai eraill - gan gynnwys Jonathan Pryce mewn darn i lefarydd a cherddorfa gerbron cynulleidfa fyw o filoedd o bobol a gwylwyr teledu drwy'r byd. Mae Rhys Ifans wedi actio'r brif ran ym mherfformiadau cynta dwy ddrama gerdd gan Gareth Glyn.

Cafodd Gareth Glyn ei ddewis i gyfansoddi'r gerddoriaeth ar gyfer cynyrchiadau i deledu a ffilm, gan gynnwys y gyfres am hanes y genedl, *Cymru 2000*, y ffilm *Madam Wen*, a dramáu megis *Tywyll Heno*, seiledig ar y nofel gan Kate Roberts.

Mae llawer o'i waith diweddar wedi cael ei berfformio, ei recordio a'i gynhyrchu gan y cyfansoddwr ei hun yn ei stiwdio ar Ynys Môn; mae'n arbenigo ar ail-greu seiniau'r gerddorfa a'i hofferynnau gan ddefnyddio'r dulliau technolegol diweddaraf.

Ym mis Hydref 2012, cyhoeddwyd y byddai yn gadael y rhaglen newyddion *Post Prynhawn* ar BBC Radio Cymru wedi 34 blynedd.

Cyfansoddodd y gerddoriaeth ar gyfer opera *Tanau’r Lloer* sef ffilm opera Gymraeg wedi’i hysbridoli gan olygfeydd o’r nofel *Un Nos Ola Leuad* gan Caradog Prichard. Comisiynwyd gan S4C a Channel 4.

## Bywyd personol
Mae Gareth Glyn yn byw ym Modffordd, ger Llangefni, gyda'i wraig Eleri Cwyfan. Mae ganddynt ddau fab, sef y darlithydd Peredur Glyn Webb-Davies a'r perfformiwr Seiriol Davies.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Pobl o Fachynlleth
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Maes Garmon
Carlos Tévez

Pêl-droediwr o'r Ariannin yw **Carlos Alberto Tévez** (ganed 5 Chwefror 1984 yn Ciudadela, Talaith Buenos Aires). Ar hyn o bryd mae'n chwarae i Manchester City. Cafodd ei ddisgrifio gan Diego Maradona fel "*The Argentine prophet for the 21st century*".

## Cefndir 
Cafodd Carlos Albert Martínez ei fagu yn nghymdogaeth dlawd Ejército de Los Andes, sydd yn cael ei adnabod fel 'Fuerte Apache'. Dyna ble cafodd ei lysenw 'Apache'. Newidioddd ei rieni ei gyfenw i enw ei fam yng nghanol ffrae rhwng ei glybiau ieuenctid *All Boys* a *Boca Juniors*.

Mae ganddo losg amlwg o'i glust dde, i lawr ei wddf at ei stumog a gafodd ei achosi gan ddamwain hefo dŵr berwedig pan oedd yn blentyn. Buodd yn yr ysbyty am bron i ddau fis. Heddiw mae'r creithiau yn amlwg a ni chafodd eu trwsio oherwydd ei fod yn chwarae i glwb ieuenctid. Fe wrthododd gynnig gan ei glwb, Boca Juniors i'w gwella gan ddweud eu bod yn rhan ohono yn y gorffennnol a heddiw.

## Cyferiadau 
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Pêl-droedwyr o'r Ariannin
Llys Cyfiawnder Rhyngwladol

Prif lys barn y Cenhedloedd Unedig yw'r **Llys Cyfiawnder Rhyngwladol** (, ). Ei bencadlys yw'r Palas Heddwch yn Den Haag yn yr Iseldiroedd.

Sefydlwyd y llys gan Siarter y Cenhedloedd Unedig yn 1945, a dechreuodd ar ei waith yn 1946. Ei brif waith yw barnu ar faterion cyfreithiol a gyflwynir iddo gan wahanol wledydd ac i roi barn ar ymholiadau cyfreithiol gan wahanol sefydliadau. Mae'n cynnwys 15 barnwr a etholir am gyfnod o naw mlynedd gan y Cenhedloedd Unedig. Cynhelir etholiadau bob tair blynedd, gyda thraean o'r aelodaeth yn ymddeol neu'n ceisio ail-etholiad bob tro.

Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Den Haag
Categori:Llysoedd rhyngwladol
Categori:Sefydliadau 1945
Sergei Prokofiev

Cyfansoddwr, pianydd ac arweinydd oedd **Sergei Sergeyevich Prokofiev** (Rwseg: Серге́й Серге́евич Проко́фьев, *Sergéj Sergéjevič Prokófjev*) (23 Ebrill 1891 – 5 Mawrth 1953). Efallai ei ddarnau mwyaf poblogaidd yw ei fale *Romeo and Juliet*, sydd yn cynnwys “Dance of the Knights” a ''Pedr a'r Blaidd*. Mae ei waith yn cynnwys nifer o operau, symffoniau, darnau bale, concerti i’r piano, ffidil, sielo a sonatau piano.

Ganwyd Sontsovka, Ymerodraeth Rwsia, sydd bellach yn cael ei adnabod fel Sontsivka, Wcráin. Cafodd ei ysbrydoli wrth glywed ei fam yn ymarfer y piano, a chyfansoddodd ei gyfansoddiad cyntaf i’r piano pan oedd yn bump oed.

## Gweithiau cerddorol
### Operâu
**Игрок / Igrok* ("Y gamblwr") (1916)
**Любовь к трём апельсинам / Lyubov k tryom apelsinam* ("Y serch at y tri oren") (1919)

### Bale
**Ala i Lolli* (1915)
**Romeo a Juliet* (1936)
**Cinderella* (1944)

### Ffilmiau
**Lieutenant Kijé* (1933)
**Alexander Nevski* (1938)

### Symffoniau
*Symffoni rhif 1 ("Clasurol") (1917)
*Symffoni rhif 2 (1925)
*Symffoni rhif 3 (1928)
*Symffoni rhif 4 (1930)
*Symffoni rhif 5 (1944)
*Symffoni rhif 6 (1947)
*Symffoni rhif 7 (1952)

### Concerti
*Concerto i Biano rhif 1 (1912)
*Concerto i Biano rhif 2 (1923)
*Concerto i Biano rhif 3 (1921)
*Concerto i Biano rhif 4 (1931)
*Concerto i Biano rhif 5 (1932)
*Concerto i Feiolin rhif 1 (1917)
*Concerto i Feiolin rhif 2 (1935)

### Arall
**Петя и волк / Petya i volk'' ("Pedr a'r Blaidd") (1936)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Arweinyddion o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr Modernaidd
Categori:Cyfansoddwyr o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Cyfansoddwyr o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Pianyddion clasurol o Rwsia
Categori:Pobl a aned yn Wcráin
Categori:Pobl fu farw ym Moscfa
Llif

Gallai **llif** gyfeirio at:

* Llif, erfyn gyda dannedd a ddefnyddir i dorri trwy bren neu weithiau ddeunudd arall
* Llif, symudiad dŵr neu hylif arall, er enghraifft llif afon
* Llifogydd, lle mae dŵr yn gorchuddio tai, ffyrdd neu'r tir yn gyffredinol yn dilyn glaw trwm.
Arfbais Syria

bawd|250px|Arfbais Syria
bawd|250px|Arfbais y Weriniaeth Arabaidd Unedig (1958–1961)
Hebog Syriaidd (sef arwyddlyn y Quraish, llwyth y Proffwyd Muhammad) gyda tharian o'r faner genedlaethol yn ei ganol a sgrôl oddi tanodd sy'n dangos enw'r wladwriaeth (Gweriniaeth Arabaidd Syria) mewn Arabeg (الجمهورية العربية السورية) yw **arfbais Syria**. Yn ystod cyfnod y Weriniaeth Arabaidd Unedig defnyddiwyd eryr Saladin yn lle hebog y Quraish.

Mae'n debyg iawn i arfbais Libia.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Syria
Categori:Syria
Baner Coweit

[bawd|250px|Baner Coweit [Delwedd:FIAV 110111.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol o stribed uwch gwyrdd (i gynrychioli tir ffrwythlon), stribed canol gwyn (i symboleiddio purdeb), a stribed is coch (i symboleiddio gwaed y gelyn) gyda thrapesiwm du yn y *hoist* (i gynrychioli trechiad y gelyn) yw **baner Coweit**. Mabwysiadwyd ar 7 Medi, 1961, y flwyddyn enillodd y wlad annibyniaeth ar Brydain.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Coweit
Categori:Coweit
Arfbais Coweit

200px|de|bawd|Arfbais Coweit
Hebog melyn gydag adenydd ar led sy'n cynnal cylch sy'n dangos coch *dhow* Arabaidd ar donnau gwyn a glas, gydag enw llawn y wladwriaeth (Gwladwriaeth Coweit) mewn Arabeg (دولة الكويت) ar frig y cylch yw **arfbais Coweit**. Gosodir y dhow yn erbyn cwmwl gwyn ac awyr las; mae'r faner genedlaethol yn cael ei chwifio o'r cwch. O dan y hebog mae tarian yn y lliwiau cenedlaethol (du, coch, gwyn, a gwyrdd) ar ffurf y faner genedlaethol.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Coweit
Categori:Coweit
Uwchfeistr (gwyddbwyll)

Mae'r teitl **Uwchfeistr** yn cael ei roi gan FIDE, Ffederasiwn Gwyddbwyll y Byd, i chwaraewyr gwyddbwyll cryf iawn. Heblaw am dderbyn teitl "Pencampwr y Byd", y teitl Uwchfeistr yw'r un uchaf y gall chwaraewr gwyddbwyll ei dderbyn. Unwaith mae chwaraewr yn derbyn y teitl mae'n ei gadw am oes. Yn aml mae'r talfyriad GM (o'r Saesneg: *Grandmaster*) yn cael ei roi ar ôl enw chwaraewr sy'n Uwchfeistr. Nid yw Cymru erioed wedi cynhyrchu Uwchfeistr.

Mae'r broses o ddod yn Uwchfeistr yn gymhleth. Mae'n rhaid i chwaraewr gyrraedd Graddfa Elo o 2500 neu fwy. Ar ben hyn, mae'n rhaid iddo gael dau ganlyniad ffafriol mewn twrnament sy'n cynnwys Uwchfeistri eraill, heblaw am Uwchfeistri o'r un wlad â'r chwaraewr. Mae Graddfa Elo o 2400 yn ennill teitl Meistr Rhyngwladol (IM).

Categori:Gwyddbwyll
Baner Japan

[bawd|250px|Baner Japan [Delwedd:FIAV 110110.svg|23px]]
Baner o faes gwyn gyda chylch coch yn ei ganol yw **baner Japan**. Mae gwyn yn symboleiddio gonestrwydd a phurdeb, ac awgryma rhai bod coch yn cynrychioli gloywder, didwylledd, a chyfeillgarwch. Gelwir y cylch coch yn *Hinomaru* (Disg yr Haul); arwyddlun ymerodrol ers y 14g ydyw, ac mae wedi bod yn symbol cenedlaethol o Japan am filoedd o flynyddoedd; adnabyddir Japan fel "Gwlad yr Haul sy'n Codi". Mabwysiadwyd y faner gyfredol yn swyddogol ar 27 Ionawr, 1870.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Japan
Japan
Saturday Night Fever

Ffilm ddrama 1977 sy'n serennu John Travolta yn chwarae rôl Tony Manero yw ***Saturday Night Fever***.

Categori:Ffilmiau 1977
Categori:Ffilmiau drama o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau Saesneg
Muse

Band roc o Teignmouth yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **Muse**. Mae eu cerddoriaeth yn cynnwys elfennau o roc amgen, roc caled, roc blaengar, cerddoriaeth glasurol ac electronica. Ffurfiwyd y band ym 1994 gan y prif leisydd, gitarydd a phianydd Matthew Bellamy, y gitarydd bâs Christopher Wolstenholme a'r drymiwr Dominic Howard. Rhyddhawyd eu halbwm cyntaf, *Showbiz*, ym 1999. Maen nhw'n adnabyddus am eu perfformiadau byw ac maen nhw wedi ennill sawl gwobr.

## Disgyddiaeth
### Albymau
*1999: *Showbiz* #29
*2001: *Origin of Symmetry* #3
*2003: *Absolution* #1
*2006: *Black Holes & Revelations* #1
*2009: *The Resistance* #1
*2012: *The 2nd Law* #1
* 2015: *Drones*
* 2018: *Simulation Theory*
* 2022: *Will of the People*

### Albymau byw
*2002: *Hullaballoo Soundtrack* #10
*2008: *H.A.A.R.P.* #2

Categori:Bandiau Seisnig
Sarah Jessica Parker

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Sarah Jessica Parker** (ganwyd 25 Mawrth 1965).

## Gwaith Ffilm a Theledu 
* Square Pegs (1982)
* Footloose (1984)
* Girls Just Want to Have Fun (1985)
* Flight of the Navigator (1986)
* L.A. Story (1991)
* Honeymoon in Vegas (1992)
* Hocus Pocus (1993)
* Ed Wood (1994)
* Miami Rhapsody (1995)
* Mars Attacks! (1996)
* If Lucy Fell (1996)
* The First Wives Club (1996)
* Extreme Measures (1996)
* 'Til There Was You (1997)
* Sex and the City (cyfres deledu, 1998–2004)
* Failure to Launch (2006)
* Sex and the City (ffilm, 2008)
* Sex and the City 2 (ffilm, 2010)
* I Don't Know How She Does It (2011)
* All Roads Lead to Rome (2015)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1965
Footloose

Ffilm gerdd 1984 gyda cherddoriaeth Kenny Loggins sy'n serennu Kevin Bacon yw ***Footloose***.

## Cymeriadau
* *Ren McCormack* - Kevin Bacon
* *Ariel Moore* - Lori Singer
* *Shaw Moore*, tad Ariel - John Lithgow
* *Vi Moore*, mam Ariel - Dianne Wiest
* *Willard Hewitt III*' - Chris Penn
* *Rusty* - Sarah Jessica Parker
* *Woody* - John Laughlin

Categori:Ffilmiau cerdd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1984
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn ysgol
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Hocus Pocus (ffilm)

Ffilm Disney sy'n serennu Bette Midler, Kathy Najimy a Sarah Jessica Parker yw ***Hocus Pocus*** (1993). 

## Cymeriadau
* *Winifred Sanderson* - Bette Midler
* *Sarah Sanderson* - Sarah Jessica Parker
* *Mary Sanderson* - Kathy Najimy
* *Max Dennison* - Omri Katz
* *Dani Dennison* - Thora Birch
* *Thackery Binx* - Sean Murray
* *Allison Zenko* - Vanessa Shaw
* *Billy Butcherson* - Doug Jones

Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau 1993
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Salem, Massachusetts
DuckTales the Movie: Treasure of the Lost Lamp

Ffilm animeiddiedig Disney yw ***DuckTales the Movie: Treasure of the Lost Lamp*** (1990). Mae'r ffilm yn seiliedig ar y gyfres animeiddiedig DuckTales. 

## Cymeriadau
* *Scrooge McDuck* - Alan Young
* *Huey* - Russi Taylor
* *Dewey* - Russi Taylor
* *Louie* - Russi Taylor
* *Webby* - Russi Taylor
* *Genie / "Gene"* - Rip Taylor
* *Merlock* - Christopher Lloyd
* *Dijon* - Richard Libertini
* *Launchpad McQuack* - Terry McGovern
* *Mrs. Beakley* - Joan Gerber
* *Mrs. Featherby* - June Foray

Categori:Ffilmiau 1990
Categori:Ffilmiau Disney