Afon Ainí

Afon yn Swydd Meath, Iwerddon, yw **Afon Ainí** (; Saesneg: *River Nanny* neu *Nanny Water*). Mae'r afon yn enwog fel lle i bysgota am frithyll, ac mae ei haber yn hafan i adar yn ystod y gaeaf.

## Cwrs a daeareg 
Mae'r tirfyrddau helaeth rhwng dyffrynnoedd Boyne ac Ainí yn ffurfio cefndeuddwr Afon Ainí. Mae'r ffynhonnell yn gorwedd i fyny Afon Navan (*An Uaimh*), ger Brannantowns; mae rhai awdurdodau’n disgrifio’r ffynhonnell fel 3&nbsp;km i'r de o dref Navan (*An Uaimh*), ac mae'n llifo i Kentstown (*Baile an Cheantaigh*). Mae'n croesi o dan yr N2 ger Balrath (*Baile na Rátha*) ac yn parhau fwy neu lai yn gyfochrog â'r L1670. Mae ganddi un llednant arwyddocaol, Afon Hurley (*An Camán*), sy'n ymuno â hi yn Boolies Little. Oddi yno mae Afon Ainí yn llifo o'r dwyrain i'r gogledd-ddwyrain, gan ennill dŵr ar y gweundir rhwng Annesbrook (*An Lochán Mór*) a Duleek (*Damhliag*). Oddi yno mae'n llifo i'r dwyrain, gan dorri i mewn i ddwy nant rhwng Gaffney a Beaumont, lle mae'n uno eto, gan redeg yn fyr gerllaw'r R150, ac yna'n llifo i'r dwyrain, gan groesi o dan yr M1, gan deithio trwy Dardistown Cross, heibio Rockbellew, ac yn rhedeg yn gyfochrog â'r Ffordd Damhliag ger Julianstown (*Baile Iúilián*). Wedyn mae'r afon yn lledu'n sylweddol, i'r aber i'r de o Laytown (*An Inse*).

O Julianstown, mae ochr Ainí wedi'i nodi gan galchfaen grisialaidd llwyd, gwely trwchus, yn agored i'r wyneb, ac yn gogwyddo tua'r gogledd ar 15 gradd. Mae clogwyni calchfaen hefyd yn agored ar hyd yr afon yn Rock Bellew, er bod y rhain yn lwydlas eu lliw. Mae'r afon yn troelli ger pont Dardistown (*Baile an Dairdisigh*), eto wrth Ffynnon St Columbkille, a 0.4&nbsp;km i'r gogledd o'r ffynnon, gan amlygu calchfaen gwastad tebyg i'r rhai a amlygwyd yn Rock Bellew.

## Digwyddiadau hanesyddol 
Yn ôl y chwedl, yn 848, cynghreiriodd Cineadh, arglwydd Cianachta-Breagh, â'r Llychlynwyr a gwrthryfelodd yn erbyn Malachy ac ysbeilio eglwysi a thiriogaethau'r Hy-Niall o An tSionainnAfon Shannon i'r môr; flwyddyn yn ddiweddarach, boddodd pobl Malachy ef yn Ainí (a elwid bryd hynny yn *Ainge* ), a oedd yn llifo trwy ei etifeddiaeth.

Yn ystod y Gwrthryfel Gwyddelig 1641 ar groesfan Afon Ainí, ymladdwyd Brwydr Baile Iúilián pan orchfygwyd llu cymorth Brenhinwyr Seisnig o Ddulyn ar eu ffordd i dorri'r gwarchae cyntaf ar Droichead Átha gan wrthryfelwyr Gwyddelig.

Yn ystod y Rhyfeloedd Williamite, ar ôl Brwydr y Boyne, enciliodd byddin y Jacobitiaid o'r maes ac anelu am y bont yn Damhliag, i groesi afon Ainí.

## Fflora a ffawna 
### Pysgota 
Yn ôl y chwedl, roedd Sant Padrig wedi melltithio nifer o afonydd Meath, gan gynnwys y Ainí, oherwydd eu diffyg pysgod. Mae'r afon yn gyforiog o frithyllod gwyllt, fodd bynnag, ac yn llawn brithyllod brown, sy'n cyfrif am fwy na hanner y daliad blynyddol. Yr amser brig ar gyfer brithyllod yw mis Mawrth i fis Mai, ac mae ardal pysgota-â-phlu yn unig ger Baile an Bheileogaigh/Bellewstown. Mae sewin hefyd yn gwneud eu ffordd i fyny o'r aber. Mae gwaddod lleidiog yn effeithio ar sianel yr aber. Mae'n cynnwys morfa heli a dŵr croyw, a rhai ardaloedd o laswelltir gwlyb. Mae'r morfa heli yn fwyaf amlwg yn ochr ddwyreiniol y sianel. Mae llyriad y môr, seren y môr, peiswellt coch, a helys y môr yn tyfu yno. Yn ddyfnach i'r aber, mae cynefinoedd y gors yn cynnal cynffon y gath a'r gellesgen/banner y gors. Mae'r draethlin, tua 500&nbsp;medr ar y llanw isel, yn cynnwys cynefinoedd traeth a rhynglanwol.

## Oriel

The_River_Nanny_at_Julianstown_-_geograph.org.uk_-_1567663.jpg|alt=Rapids on the Nanny, at Julianstown|Gwylltred ar Ainí, Baile Iúilián.
Julianstown_nanny2.jpg|alt=View of the River Nanny|Golygfa o Afon Ainí
Bridge_at_Boolies,_Duleek,_Co._Meath_-_geograph.org.uk_-_904959.jpg|alt=Bridge at Duleek, immediately below the junction of the Nanny and the Hurley river.|Pont yn Damhliag, yn union islaw cymer afonydd Ainí ac An Camán.
Laytown_meath_beach.jpg|alt=Estuary of the Nanny at Laytown|Aber y Ainí yn An Inse 
Mouth_of_the_River_Nanny_-_geograph.org.uk_-_694766.jpg|alt=Nanny enters the Irish Sea|Afon Ainí yn cyrraedd Môr Iwerddon
Dardistown_Bridge,_Cooper_Hill,_Co._Meath_-_geograph.org.uk_-_977024.jpg|alt=Nanny passes under Dardistown Bridge|Afon Ainí yn llifo dan Bont Dardistown

## Cyfeiriadau 
Categori:Afonydd Swydd Meath
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg