R. Elwyn Hughes (gwyddonydd)

[bawd|Cyfrol (1997) Elwyn Hughes ar gyd-gyflwynydd damcaniaeth Esblygiad, [Alfred Russel Wallace, a anwyd ym Mrynbuga yn 1823]]

Biocemegydd o Gymru yn arbenigo mewn fitamin C oedd y **Dr R Elwyn Hughes**  (18 Hydref 1928 – 30 Tachwedd 2015). Rhoddodd gwasanaeth hir i faterion gwyddoniaeth trwy'r Gymraeg. Roedd hefyd yn gymwynaswr i'r Gymraeg yn gyffredinol yn ei ardal a thu hwnt.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Richard Elwyn Hughes ym mhentref Rheadr Gwy, Sir Faesyfed. Cafodd fagwraeth hollol Saesneg ar yr aelwyd, ac yn ysgol gynradd y pentref ac uwchradd yn Ysgol Llandrindod, heblaw am wersi yn y Gymraeg yn ystod yr awr ginio.. Aeth i Goleg y Santes Catrin, Caergrawnt, lle bu'n ysgolor yn y Gwyddorau Naturiol.  Wedi graddio treuliodd ychydig o amser yn y Llu Awyr Brenhinol (Swyddog Hedfan) yn Sain Tathan, Bro Morgannwg cyn dychwelyd i Gaergrawnt i orffen ei ymchwil ac ennill gradd Ph. D.

## Gyrfa
Bu'n ymchwilydd yn Labordy Ymbortheg Dunn, Caergrawnt. Erbyn 1962 roedd yng Ngholeg Technoleg Uwch Cymru (WCAT;  a ddaeth, yn 1967 yn rhan o Athrofa Prifysgol Cymru Caerdydd (UWIST)), lle bu'n Ddarllenydd mewn Biocemeg Maeth tan ei ymddeoliad yn 1989. Cyhoeddodd yn gyson ym maes fitamin C ac, yn ddiweddarach, ar ffibr mewn bwydydd. Cafodd ei ethol yn FIBiol. Am gyfnod bu Elwyn Hughes yn Gyfarwyddwr y Gymdeithas er Hyrwyddo Addysg am Fwydydd (Llundain) ac yn ymgynghorydd i'r diwydiant bwyd. Fe draddododd Darlith Rhondda-Barnett yng Ngholeg Brenhinol y Ffisegwyr yn 1976.

Gyda rhai megis Glyn O Phillips, Llew Chambers ac Iolo Wyn Williams, bu Elwyn Hughes yn un o brif ddylanwadau'r dadeni'r 1960au mewn Gwyddoniaeth trwy'r Gymraeg. Cyflwynwyd iddo Fedal Gwyddoniaeth a Thechnoleg Eisteddfod Genedlaethol Eryri (2005). Wrth ei gyflwyno ar ran y panel dewis, dywedodd John S Davies a hanes gwyddoniaeth cefn gwlad. Ar ôl ymddeol ymroddodd yn llwyr i faterion hyn gan ddarlithio, darlledu ac ysgrifennu'n helaeth arnynt. Wrth baratoi ei gyfrol ar Darwin (1981) yng nghyfres Y Meddwl Modern, daeth ar draws hanes y naturiaethwr Alfred Russel Wallace, a anwyd ym Mrynbuga yn 1823. O'r herwydd, treuliodd amser maith yn ymchwilio i'w fywyd. Ffrwyth hyn oedd cyfrol gynhwysfawr, *Alfred Russel Wallace: Gwyddonydd Anwyddonol*,  a gyhoeddwyd gŵan Wasg Prifysgol Cymru yn 1997. Mae ymdriniaeth Elwyn Hughes a chysylltiadau Wallace a Chymru yn y gyfrol hon yn arbennig o werthfawr. Fe'i hysgogwyd yn rhannol gan mai yn ardal magwraeth Elwyn Hughes y bu Wallace am gyfnod dylanwadol iawn ar ddechrau ei yrfa.  Bu gryn alw ar Elwyn Hughes i son am Wallace ar y cyfryngau dros y blynyddoedd (ee *Darwin*'', Y Cymro a'r Cynllwyn''). Ond roedd ymchwil Elwyn Hughes yn ymestyn ymhell tu hwnt i'r un gwyddonydd yma, a hir bu ei ymweliadau a'r Llyfrgell Brydeinig a llyfrgelloedd eraill. Amlygwyd ei gariad at y Gymraeg (mewn Gwyddoniaeth) yn y gyfrol *Nid am un Harddwch Iaith* (1991) am ryddiaith Gwyddoniaeth yn y 19eg. Yn 2003 cyhoedded *Dysgl Bren, Dysgl Arian. Nodiadau ar Hanes Bwydydd yng Nghymru*. Yn hwn ceir ymdriniaeth o'r pwnc sydd nid yn unig o ddiddordeb cyffredinol ond yn ffynhonnell gwybodaeth ymchwil i hanes a bioleg ymbortheg.  Bu'n cyfrannwr cyson at weithgareddau Cymdeithas Bob Owen, a'i gyfnodolyn *Y Casglwr*, a hefyd i'r Faner Newydd (lle mae teyrngedau iddo gan Emyr Llywelyn a Glyn O. Phillips).

Yn 1983 anrhydeddwyd Elwyn Hughes ag Urdd Derwydd yn Orsedd y Beirdd am ei gyfraniad at Wyddoniaeth a'r Iaith Gymraeg.

Anfynych y gwelwyd cyfeiriad at yr "R" yn enw Elwyn Hughes, ac yn fwy aml fel "R.E.H." mae son amdano ar glawr. Ond bu'r "R" (am Richard) yn bwysig i'w ymwahanu o sawl Elwyn Hughes arall yn ei oes.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Ceri a bu iddynt ferch Nia a mab Rhodri
*''John Jones, Syr John, a'r Lleuad*  (2008)

###### Y Gwyddonydd ac eraill (detholiad) 
**Canrif o Wyddoniaeth*. Trafodion y Gymdeithas Wyddonol, Rhif 8 (1985)
**Alwminiwm mewn bwydydd.* Y Gwyddonydd  -  Cyf. 27, Rhif 1 Haf 1989 
**Golwg newydd ar ffibr lluniaethol.''  Y Gwyddonydd  -  Cyf. 27, Rhif 1 Haf 1989

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Biolegwyr o Gymru