open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lluosi

[bawd|dde|Pedwar bag o farblis, gyda 3 marblen ym mhob bag. Yma, mae lluosi yn ddull cyflymach nag [adio'r marblis: 4 × 3 = 12.]]
bawd|Animeiddiad yn dangos fod dau wedi'i luosi gyda 3 yn hafal i 6 (sef 2 × 3 = 6).
Un o'r pedair gweithrediad sylfaenol mewn rhifyddeg yw **lluosi**; y leill yw tynnu, adio a rhannu. Caiff ei ddynodi, fel arfer, naill ai gyda **"×"**, ar gyfrifiadur gyda asterics, **"⋅"**. Ar adegau, nid oes angen symbol i ddangos hynny e.e. 6x = 12 (lle cymerir yn ganiataol mai'r hyn a olygir yw 6 x 2 = 12).

Gellir ystyried lluosi rhifau cyfan yn fath o adio ailadroddus. Ysgrifennir y lluosydd yn gyntaf ac yn lluosi yn ail,er y gall yr arfer amrywio yn ôl diwylliant. Er enghraifft, yn hytrach na defnyddio'r llwybr tarw 3 x 4 = 12, gellr adio, er mwyn cyrraedd yr un ateb:
:3 \times 4 = 4 + 4 + 4 = 12
Yma, gelwir y 3 a;r 4 yn ffactorau, a 12 yw'r *lluoswm* (yr ateb).

Gellir dweud fod gan luosi nodweddion 'cymudol': mae adio 3 copi o 4 yn rhoi'r un canlyniad ac adio 4 copi o 3:
:4 \times 3 = 3 + 3 + 3 + 3 = 12
Felly nid oes wahaniaeth i'r ateb ym mha drefn y daw'r lluosrif a'r lluosydd.

;Termau
* lluosrif: *multiplicand*
* lluosydd: *multiplier*
* lluoswm: *product*

Mae lluosi cyfanrifau (gan gynnwys rhifau negyddol), rhifau cymarebol (ffracsiynau) a rhifau real yn cael ei ddiffinio gan gyffredinoliad systematig o'r diffiniad sylfaenol hwn.

Y gweithrediad croes i luosi yw rhannu. Er enghraifft, gan fod 4 wedi ei luosi â 3 yn hafal i 12, yna mae 12 wedi'i rannu â 3 yn hafal 4. Mae lluosi gyda 3, ac yna rhannu'r ateb gyda 3, yn rhoi'r rhif gwreiddiol (gan fod rhannu rhif (heblaw 0) gydag ef ei hun yn hafal i 1).

## Dulliau
### Lluosi hir
Dyma'r dull o luosi rhifau mawr oedd yn arfer cael ei dysgu. Enghraifft:

          213
   ×       58
   ———————————————
         1704 ( = 213 × 8)
   +    1065  ( = 213 × 5(0))
   ———————————————
        12354 ( = 12,254)

### Lluosi latis
Mae'r dull hwn yn cyfateb i'r dull uchod, ond yn haws i'w ddefnyddio a'i ddeall yn weledol. Enghraifft:

## Cyfeiriadau
Categori:Rhifyddeg sylfaenol
Categori:Nodiant mathemategol
Categori:Lluosi
Megalodon

alt=Sculpture of a giant shark mounted on display in a museum next to a mounted shark jawbone|bawd|Cerflun o Megalodon yn Museo de la Evolución de Puebla ym MecsicoRhywogaeth ddiflanedig o forgi yw'r **Megalodon** (*Carcharocles megalodon*). Ystyr Megalodon yw "dant mawr", ac roedd yn byw 23 i 2.6 miliwn o flynyddoedd yn ôl, yn ystod y Cyfnod Mïosen Cynnar a diwedd y Plïosen. Credid ar un adeg ei fod yn perthyn i deulu Lamnidae, gan olygu ei fod yn perthyn yn agos i'r morgi mawr gwyn (*Carcharodon carcharias*). Erbyn hyn y mae'r farn bron yn unfrydol ei fod yn perthyn i deulu diflanedig yr Otodontidae, a wahanodd oddi wrth linach y morgi mawr gwyn yn ystod y Cyfnod Cretasaidd Cynnar. Mae lleoliad ei genws yn dal i gael ei drafod, gyda gwahanol arbenigwyr yn ei osod naill ai gyda *Carcharocles*, *Megaselachus*, *Otodus*, neu *Procarcharodon*.

[bawd|Megalodon (y llwyd a'r coch y cynrychioli'r amcangyfrifon mwyaf a lleiaf), [morgi morfilaidd (fioled), morgi mawr gwyn (gwyrdd), a bod dynol (du) i gyfleu maint]]

Mae gwyddonwyr yn awgrymu fod megalodon yn edrych fel fersiwn mwy corffol o'r morgi mawr gwyn, er y gallai fod wedi edrych yn debycach i'r heulforgi (*Cetorhinus maximus*) neu morgi rhesog y tywod (*Carcharias taurus*). 

Uchafswm hyd y megalodon yn ôl amcangyfrifon heddiw yw tua 18 medr, gyda'r maint cyfartalog yn 10.5 medr. Er cymhariaeth, yr uchafswm ar gofnod ar gyfer y morgi mawr gwyn yn  a 12.65 medr ar gyfer y morgi morfilaidd. Mae'n bosib bod gwahanol boblogaethau o'r megalodon yn amrywio yn eu maint ac ymddygiad o ganlyniad i ffactorau ecolegol. Os oedd yn cyrraedd maint o dros 16 medr, byddai hynny'n ei wneud yn y pysgodyn mwyaf sydd wedi byw ar y ddaear hyd y gwyddom, yn fwy na'r pysgodyn Jurasig *Leedsichthys*.

Cafodd dant y Megalodon ei ddarganfod ar draeth Aberaeron gan fachgen 11 oed (Robert L Gapper) yn 1989 a gwnaed ffilm ohono gan y BBC a gedwir heddiw yn archifdy'r Llyfrgaell Genedlaethol. Mae'n bosibl i'r ffosil hwn o ddant fod wedi'i gario gan donnau'r môr.

## Cyfeiriadau
Categori:Morgwn
Bwmba

Cân werin draddodiadol yw ***Bwmba***.

## Geiriau

Pan oeddwn i gynt yn fachgen,
Bwmba bwmba bwmba dwdl ei,
Heb feddwl gwaeth nag amgen,
Fe rois fy mryd ar ferched glân
Er mwyn hala'r byd yn llawen.
Bwmba bwmba bwmba dwdl ei. beio,
Fe rois fy mryd ar ferched glân
Er mwyn hala'r byd yn llawen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Ken Sturdy

Milwr yr Ail Ryfel Byd oedd **Kenneth Gordon Sturdy** (19 Ebrill 1920 – 26 Awst 2018).

Fe'i ganwyd yng Nghymru, ond bu'n byw yn Calgary, Canada.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Milwyr o Gymru
Donald Sutherland

Actor o Ganada oedd **Donald McNichol Sutherland**, CC (17 Gorffennaf 1935 – 20 Mehefin 2024) y bu ei yrfa ffilm yn ymestyn dros saith degawd.

## Gyrfa 
Cododd Sutherland i enwogrwydd ar ôl chwarae mewn cyfres o ffilmiau llwyddiannus, gan gynnwys *The Dirty Dozen* (1967), *M*A*S*H* (1970), ''Kelly's Heroes* (1970), *Klute* (1971), *Don't Look Now* (1973), *Fellini's Casanova* (1976), *1900* (1976), *Animal House* (1978), *Invasion of the Body Snatchers* (1978), *Ordinary People* (1980) ac *Eye of the Needle'' (1981).

Wedi hynny sefydlodd ei hun fel un o actorion cymeriad mwyaf parchus a hyblyg Canada.

Yn ddiweddarach bu'n serennu mewn nifer o ffilmiau llwyddiannus eraill lle ymddangosodd naill ai mewn rolau arweiniol neu gynorthwyol megis *A Dry White Season* (1989), *JFK* (1991), *Outbreak* (1995), *A Time to Kill* (1996), *Without Limits* (1998), *The Italian Job* (2003), *Cold Mountain* (2003), *Pride & Prejudice* (2005), *Aurora Borealis* (2006) a masnachfraint *The Hunger Games* (2012–2015).

Enwebwyd Sutherland am wyth Gwobr Golden Globe, gan ennill dau am ei berfformiadau yn y ffilmiau teledu *Citizen X* (1995) a *Path to War* (2002); daeth Citizen X hefyd â Gwobr Emmy Primetime iddo. Roedd ganddo seren ar Balmant Enwogion Hollywood a Phalmant Enwogion Canada. Mae wedi derbyn Gwobr Academi Canada am y ffilm drama *Threshold* (1981). Mae sawl cyhoeddiad cyfryngau a beirniad ffilm wedi ei ddisgrifio fel un o'r actorion gorau na enwebwyd erioed am Oscar. Yn 2017, derbyniodd Wobr Oscar Er Anrhydedd am ei gyfraniadau at sinema..

Yn y gyfres ddrama hanesyddol *Trust,* sy'n ymdrin a herwgipiad John Paul Getty III, roedd Sutherland yn chwarae rhan y teicŵn J. Paul Getty. Darlledwyd y gyfres ar sianeli *FX* a BBC 2.

## Bywyd personol
Bu'n briod deirgwaith. Roedd ei briodas gyntaf i Lois May Hardwick, prifathrawes, rhwng 1959 a 1966. Roedd ei ail briodas rhwng 1966 a 1970, i Shirley Douglas, merch Tommy Douglas cyn brif-weinidog Saskatchewan a adnabuwyd fel 'Tad Medicare' yng Nghanada. Cawsant ddau o blant y gefeilliaid Kiefer and Rachel. Rhwng 1970 a 1972, cafodd garwriaeth gyda ei gyd-seren yn *Klute*, Jane Fonda.

Priodd yr actores Ffrengig-Ganadaidd Francine Racette yn 1972, wedi ei chyfarfod ar set y ddrama Canadaidd *Alien Thunder*. Cawsant tri mab – Rossif Sutherland, Angus Redford Sutherland, and Roeg Sutherland; enwyd Roeg ar ôl y cyfarwyddwr Nicolas Roeg; enwyd Rossif ar ôl y cyfarwyddwr Ffrengig Frédéric Rossif; ac mae enw canol Angus Redford wedi ei enwi ar ôl Robert Redford.

Bu farw yn 88 mlwydd oed yn Miami wedi salwch hir.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Toronto
Categori:Pobl a aned yn Brunswick Newydd
Categori:Pobl fu farw ym Miami
Categori:Pobl o Ganada o dras Albanaidd
Gone Girl (ffilm 2014)

Ffilm gyffro seicolegol yw ***Gone Girl*** a rhyddhawyd yn 2014 ac sy'n serennu Ben Affleck a Rosamund Pike. Cyfarwyddwyd y ffilm gan David Fincher ac fe'i hysgrifenwyd gan Gillian Flynn. Mae'n seiliedig ar ei nofel o'r un enw o 2012.

Sêr eraill y ffilm yw Neil Patrick Harris a Tyler Perry.

## Plot
Lleolir y ffilm yn nhalaith Missouri cyn ac yn dilyn dirwasgiad 2008. Mae'n dilyn carwriaeth ac yna trybilon Nick Dunne (Affleck) wrth iddo gwrdd gyda'i wraig hardd, Amy (Pike) ac yna dirgelwch ei llofruddiaeth ac yna diflaniad honedig. Ceir sawl tro trwstan yn y stori.

Mae carwriaeth Dunne ac Amy i gychwyn yn hudolus ond wrth symud nôl i fro ei febyd, North Catharage, mae Nick yn ymddieithro oddi ar ei wraig hardd ac yn dechrau cael perthynas â myfyrwraig iddo. Un bore mae'n dychwelyd i'r tŷ ac yn gweld olion gwaed a ffrwgwd ar hyd y lle a dim golwg o'i wraig. Ar glywed am gipiad neu lofruddiaeth (dydy'r sefyllfa ddim yn glir) mae'r cyhoedd lleol yn gydymdeimladol i Dunne i gychwyn. Ond buan mae'r farn yn troi wrth i bobl glywed am ei odineb a sibrydion eraill.

Buan y daw i'r amlwg nad yw Amy wedi ei llofruddio ond ei bod wedi creu twyll sydd bron â bod yn berffaith wrth iddi ddianc o'i gŵr a'i pherthynas siomedig. Ond wrth iddi deimlo fod y cynllun yn mynd yn berffaith mae Nick yn dod i glywed am ochr gudd i'w wraig ac yn dechrau ceisio clirio ei enw da tra fod Amy yn dechrau gwneud camgymeriad wrth aros mewn gwersyllfa.

## Sgrinio a Gwobrau
[bawd|Premiere Gone Girl Premiere yn y 52fed Gŵyl Ffilm Efrog Newydd gyda [Ben Affleck a Rosamund Pike]]
[bawd|Premiere Gone Girl gyda Pike, [Patrick Harris, 'Desi' a Tyler Perry Bolt, twrnau Nick]]
Dangoswyd premiere byd o'r ffilm yn y 52fed Gŵyl Ffilm Efrog Newydd ar 26 Medi 2014. Rhyddhawyd y ffilm ar draws UDA ar 3 Hydref 2014. Derbyniodd ymateb bositif iawn gan y beirniaid a gan y cyhoedd gan ennill dros $369 miliwn, sef ffilm fwyaf gwerth gros fwyaf Fincher.

Derbyniodd Rosamund Pike ganmoliaeth arbennig am ei pherfformiad ac enillodd enwebiadau ar gyfer Gwobr Academy (Oscars), Gwobr BAFTA, Golden Globe Award, a Screen Actors Guild Award for Best Actress. Cafwyd enwebiadau pellach i'r Golden Globe Award am Cyfarwyddo Gorau i Fincher a Gwobr Golden Globe, BAFTA, ac enwebiad Gwobr Critics' Choice i addasiad sgrîn gan Flynn - enillodd Flynn y wobr yma.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*[Rhagflas ar wefan 20th Century Fox(https://cy.wikipedia.org/wiki/20th_Century_Fox)]
*Rhagflas ar wefan IMDB

Categori:Ffilmiau 2014
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau cyffro o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Blodyn tatws (enw anwes)

Enw anwes yw **blodyn tatws** sy’n cael ei ddefnyddio wrth siarad â phlant ac anwyliaid. Mae’n cael ei ddefnyddio yng ngogledd a gorllewin Cymru'n bennaf.

Mae'r blodyn tatws, sef blodyn y planhigyn *solanum tuberosum*, yn gallu bod yn wyn, pinc, coch, glas neu borffor a briger melyn.

"Blodyn Tatws" oedd enw un o’r cymeriadau yn y rhaglen i blant *Miri Mawr* yn ystod y 1970au (c. 1973-78) ac enillodd Eurig Wyn y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Bro Ogwr 1998 gyda chyfrol o’r enw *Blodyn Tatws*.

Roedd "Blodyn Tatws" hefyd yn deitl un o ganeuon Y Fflaps ac ymddangosodd ar eu record hir 'Amhersain' (Label Probe Plus, 1988).

## Cyfeiriadau
Categori:Llysenwau Cymraeg
Heddlu Metropolitan

bawd|Arwydd eiconig *New Scotland Yard*, pencadlys y Met
Y **Gwasanaeth Heddlu Metropolitan (MPS)**, sy'n cael ei hadnabod yn anffurfiol fel **yr Heddlu Metropolitan** neu'r **Met**, yw'r heddlu tiriogaethol sy'n gyfrifol am orfodi'r gyfraith yn Llundain Fwyaf, ac eithrio "milltir sgwâr" Dinas Llundain, sef cyfrifoldeb Heddlu Dinas Llundain.

Mae gan y Met hefyd gyfrifoldebau cenedlaethol sylweddol, megis cydlynu ac arwain materion gwrthderfysgaeth genedlaethol ar draws y DU, a diogelu aelodau uwch y Teulu Brenhinol Prydeinig, a hefyd aelodau'r Cabinet ac aelodau gweinidogol eraill Llywodraeth San Steffan.

O fis Medi 2017, roedd gan y Met 40,874 o staff llawn amser. Roedd hyn yn cynnwys 30,871 o swyddogion heddlu, 8,005 o staff yr heddlu, 1,384 o swyddogion cefnogi cymunedol yr heddlu a 614 o swyddogion dynodedig. Mae'r rhif hwn yn eithrio'r 2,470 o gwnstabliaid arbennig, sy'n gweithio'n wirfoddol yn rhan-amser (o leiaf 16 awr y mis) ac sydd â'r un pwerau a'r un wisg â'u cydweithwyr rheolaidd. Mae hyn yn golygu mae'r Heddlu Metropolitan, o ran niferoedd swyddogion, yw'r heddlu mwyaf yn y Deyrnas Unedig o bell ffordd, ac un o'r mwyaf yn y byd. O ran ei ardal heddlu (ardal ddaearyddol sylfaenol o gyfrifoldeb), gan adael ei gyfrifoldebau cenedlaethol o'r neilltu, mae gan yr Met yr 8fed ardal heddlu lleiaf o'r heddluoedd tiriogaethol yn y Deyrnas Unedig.

Arweinydd gweithredol cyffredinol yr heddlu yw'r Comisiynydd, y teitl ffurfiol yw ''Comisiynydd Heddlu'r Metropolis''. Mae'r Comisiynydd yn atebol ac yn gyfrifol i'r Brenin, y Swyddfa Gartref a Maer Llundain, trwy Swyddfa Plismona a Throsedd y Maer. Deiliaid cyntaf swydd y Comisiynydd oedd Syr Charles Rowan a Syr Richard Mayne a oedd yn gomisiynwyr ar y cyd. Ers Ebrill 2022 mae Syr Mark Rowley yn dal y swydd.

Mae nifer o enwau a byrfoddau anffurfiol yn cael eu defnyddio ar gyfer y Gwasanaeth Heddlu Metropolitan, y mwyaf cyffredin yw'r Met. Yn Llundain mae'r Met yn aml yn draddodiadol yn cael ei alw *The Old Bill* (er bod yr enw, bellach, yn cael ei ddefnyddio yn cyffredin am unrhyw wasanaeth heddlu). Cyfeirir at y Met hefyd fel *Scotland Yard* ar ôl lleoliad ei bencadlys gwreiddiol mewn ffordd o'r enw *Great Scotland Yard* yn Whitehall. Pencadlys presennol y Met yw *New Scotland Yard*, a leolir ar y *Victoria Embankment*.

## Cyfeiriadau
Categori:Heddluoedd Lloegr
Categori:Sefydliadau a leolir yn Llundain
Cymrodoriaeth y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol

Mae **Cymrodoriaeth y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol (FRGS)** yn Gymrodoriaeth fawreddog a roddir gan y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol (RGS) sy'n agored i'r rhai dros 21  oed a all ddangos:

*Ymgysylltiad digonol â daearyddiaeth neu bwnc cysylltiedig trwy gyhoeddiadau, ymchwil neu brofiad proffesiynol.
*O leiaf bum mlynedd o ymrwymiad parhaus i'r Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol fel Aelod Cyffredin.
Rhaid i ymgeiswyr ar gyfer cymrodoriaeth gael eu cynnig a'u heilio gan gymrodor cyfredol oni bai eu bod yn meddu ar swyddi addysgu neu ymchwil mewn addysg uwch. [2]

Mae'r cymrodyr presennol yn cynnwys Michael Palin, Josh Bernstein, a Joanna Lumley. Mae cyn cymrodyr yn cynnwys Ernest Shackleton, E. G. Bowen, Trystan Edwards, George Everest, Alfred Russel Wallace, Richard Charles Mayne a llawer o ymchwilwyr a daearyddwyr nodedig eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymdeithasau proffesiynol
Cymdeithas Pysgota Cefni

bawd|Llyn Cefni

Cymdeithas bysgota yw **Cymdeithas Pysgota Cefni** a sefydlwyd ym mis Hydref 1951.

## Cefndir
Lewis Jones oedd y Cadeirydd, OT Roberts Fferam Bailey oedd yr Is-gadeirydd a Jeffrey (Tim) Davies yn Ysgrifennydd. Yn 1952 cafodd y gymdeithas brydles ar Gronfa Llyn Cefni ac ym mis Mawrth y flwyddyn honno dechreuodd aelodau y gymdeithas bysgota am y tro cyntaf.

## Brithyll Brown
Rhwng y blynyddoedd 1956-1960 rhoddwyd 200,000 o Frithyll Brown bach i mewn i'r gronfa gan Herbert Evans a'i gyd-weithiwr o ddeorfa y bwrdd dŵr gyda'r wyau wedi eu casglu'n wreiddiol o'r ddwy afon sy'n rhedeg i'r gronfa sef Y Frogwy a'r Erddreiniog. 
Yn Ebrill 1997 arwyddwyd prydles newydd a olygai y gall y gymdeithas bysgota am 28 mlynedd arall ac yn 2002 bu i'r gymdeithas ddathlu 50 mlynedd o bysgota ar y gronfa. Derbynwyd mainc i estedd arni fel rhodd gan Gymdeithas Bysgota Cricieth a Llanystymdwy i ddathlu'r achlysur.

## Galeri

File:LlynCefni.jpg|bawd|
File:Bird watching hide overlooking the Cefni reservoir - geograph.org.uk - 155784.jpg|bawd|
File:Cefni Reservoir, Anglesey - geograph.org.uk - 62695.jpg|bawd|
File:South western bank of the Cefni Reservoir - geograph.org.uk - 122570.jpg|bawd|

## Dolen allanol
* Gwefan Cymdeithas Pysgota Cefni 

## Cyfeiriadau
Categori:Pysgota
Categori:Amgylchedd Cymru
Categori:Byd natur Cymru
Pysgota Cefni
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1951
Categori:Prosiect Wici Môn
Traddodiad Ofnus (band)

Grŵp pop o'r 1980au hwyr oedd **Traddodiad Ofnus**. Y prif aelodau oedd Mark Lugg a Gareth Potter. Roedd Traddodiad Ofnus yn rhagflaenu grŵp mwy prif-ffrwd, Tŷ Gwydr. Bu Gareth Potter hefyd yn band Clustiau Cŵn a Pop Negatif Wastad.

Cyhoeddwyd eu caneuon ar label Contrictor a label Ankst ac ymddangosodd y band ar raglen gerddoriaeth pop S4C, Fideo 9.

## Arddull
Ceir dylanwad Avant-garde ar gerddoriaeth y grŵp, yn enwedig caneuon fel *Tec 21* a *Welsh Tourist Bored* sy'n cyfuno offer tarro metal, sŵn minimal a rap. Ceir hefyd defnydd o samplo cerddoriaeth, llais a sain mewn caneuon fel 'Rhych'. Nodwyd bod dylanwad cerddorion megis Mark E. Smith arnynt.

## Disgograffi
### Albwm
* Traddodiad Ofnus - ''Welsh Tourist Bored album (CON! 00031, 1987)		

### Senglau ac EPs
* Traddodiad Ofnus - Hwyl/Rhiannon album ‎(7", Single, Ltd) Constrictor	Single-Coll. 005, 1987		
* Traddodiad Ofnus - Datgan - 3 Trac album  ‎(12", S/Sided), Constrictor	CON! 00037, 1988		
* Traddodiad Ofnus - Rh. 2 album art ‎(12", Maxi) ANKST 007, 1989

## Fideos
Ceir amrywiaeth o ganeuon y grŵp ar y we, dyma rai ohonynt:
* 'Tec 21', 1988, S4C
* 'Perffeothrwydd', 1989 ar S4C
* ['Nid Hawdd' a ffilmiwyd yng Ngwlad y Basg(https://cy.wikipedia.org/wiki/Gwlad_y_Basg)]
* 'Rhych, 1989'

## Dolenni
* [Rhaglen Rhys Mwyn(https://cy.wikipedia.org/wiki/Rhys_Mwyn) ar albwm 'Welsh Tourist Board']
* Disograffi Traddodiad Ofnus

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Hagis

de|bawd|Hagis gyda "neeps" a "tatties"

Math o bwdin sawrus sy'n cael ei gysylltu yn bennaf â'r Alban yw **hagis**. Mae'n cynnwys cynnwys syrth (calon, iau, ac ysgyfaint) dafad, ynghyd â nionyn, blawd ceirch, siwed, sbeisys, a halen, yn gymysg a stoc, ac yn draddodiadol wedi'i goginio yn stumog yr anifail.

Yn Lloegr y ceir y cofnod cynharaf o'r enw "hagws" neu "hagese", a hynny tua'r flwyddyn 1430, ond mae'r pryd yn cael ei ystyried o dras Albanaidd yn draddodiadol. Yno, mae'n cael ei alw'n y pryd cenedlaethol o ganlyniad i'r gerdd a ysgrifennodd y bardd Robert Burns i gyfarch yr Hagis yn 1787. Mae hagis fel arfer yn cael ei fwyta gyda rwdan a thatws ("neeps and tatties"), wedi'u berwi a'u stwnsio ar wahân, ynghyd â diferyn o chwisgi, yn arbennig fel y prif gwrs mewn Swper Burns.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwyd a diod yn yr Alban
Celf tir

Math o gelf weledol yw **Celf Tir** lle gwneir defnydd o goed, carreg, traethau a'r tiriogaeth yn gyffredinol i roi mynegiant gelfydyddol. Caiff ei adnabod hefyd dan enwau **Celf Daear**, **celf amgylcheddol** a **gwaith daear** (*eathworks*). Bydd y gwaith yn aml mewn ardaloedd gwledig a gwneir defnydd o ffotograffiaeth a ffilm i gofnodi a hysbysu'r celf a grëwyd.

## Cyd-destun
Daeth celf tir i'r amlwg yn ystod yr 1960-70au yn UDA a Phrydain. Tyfodd y gelfyddyd gyda'r mudiad gwyrdd ac ecolegol ac mae'n rhan o bryder dros ddyfodol trefol a masnachol celfyddyd a bywyd cyfoes.

Yn y 1960au a'r 1970au, datblygodd celf tir fel protest yn erbyn "masnacheiddio difrïol" o gelf yn America. Yn ystod y cyfnod hwn, gwrthododd lladmeryddion celf tir yr amgueddfa neu'r oriel fel lleoliad ar gyfer gweithgaredd artistig. Datblygwyd prosietctau tirlun cofiadwy a ddatblygodd y tu hwnt i gyrraedd cerflunio traddodiadol a'r farchnad gelf fasnachol. Serch hynny, defnyddiwyd ffotograffau i ddogfennu'r celf tir a byddai rheini'n cael eu harddangos mewn orielau confensiynol neu manau cyhoeddus eraill.

## Dylanwadau
Ysbrydolwyd celf tir gan y celf minimal a chelf gysyniadol a hefyd gan symudiadau celf Avant-garde megis De Stijl, Ciwbiaeth, Minimaliaeth, a gwaith Constantin Brâncuşi a Joseph Beuys. Roedd llawer o'r artistiaid bu'n gysylltiedig â chelf tir hefyd yn gysylltiedig â chelf minimal a chysyniadol. Mae dyluniad Isamu Noguchi yn 1941 ar gyfer *Contoured Playgroud* yn Efrog Newydd weithiau'n cael ei ddehongli fel darn cynnar o gelfyddyd tir er nad yw'r artist ei hun wedi galw'n "gelf tir" ond yn hytrach fel "cerflunwaith".

Mae ei ddylanwad ar gelfyddyd tir cyfoes, pensaernïaeth tirwedd a cherfluniau amgylcheddol yn amlwg mewn llawer o weithiau heddiw.

## Celf Tir Cymreig
Ceir enghraifft o gelt tir yng Nghymru ym Mharc Penallta, ar dir hen waith glo Penallta, ger Hengoed yng Nghwm Rhymni. Ei enw yw 'Sultan the Pit Pony' ac mae'n deyrnged i'r merlod bu'n gweithio dan ddaear yn y meysydd glo.

Efallai un o'r gweithiau celf tir Cymreig gwleidyddol mwyaf enwog oedd gwaith yr artists Paul Davies yn greu 'map' o Gymru allan o fwd mewn Eisteddfod genedlaethol.

Ceir enghraifft o ddyluniau o gerbyd Land Rover ar Traeth Coch, Ynys Môn  er, efallai nad yw hwn yn ysbryd amgylcheddol a gwrth-fasnachol yr artistiaid cynharaf.

## Oriel

Delwedd:Spiral-jetty-from-rozel-point.png|thumb|230px|*Spiral Jetty* gan Robert Smithson o uwchben Rozel Point, canol Ebrill 2005
Delwedd:Andy Goldsworthy-Fold1.jpg|Andy Goldsworthy
Delwedd:Spiral-jetty-from-rozel-point.png|Robert Smithson
Delwedd:Emmen Smithson 02.JPG|Robert Smithson
Delwedd:Flugrost landart 382-408.gif|Raktres FlugRost
Delwedd:Land art sculpture by Kurt Fleckenstein in Poland.jpg|Kurt Fleckenstein

## Dolenni
## Cyfeiriadau
Categori:Celf
Fformiwla cwadratig

alt=Roots of a quadratic function|bawd|231x231px|Ffwythiant cwadratig gyda'r gwreiddiau x=1 a x=4

Mewn algebra elfennol, y **fformiwla cwadratig** yw ateb yr hafaliad cwadratig. Mae ffyrdd eraill o ddatrys yr hafaliad cwadratig yn hytrach na defnyddio'r fformiwla cwadratig e.e. ffactoreiddio, cwblhau'r sgwâr, neu graffio. Yn aml, defnyddio'r fformiwla cwadratig yw'r ffordd hawddaf o wneud hyn.

Yr hafaliad arferol yw:
:ax^2+bx+c=0.

Yma, mae  yn cynrychioli gwerth anhybys, gyda , , ac  yn gysonyn, a  yn anhafal i 0. Gellir gwiro fod y fformiwla cwadrig yn bodloni'r hafaliad cwadratig trwy fewnosod y cyntaf i mewn i'r olaf. Gyda'r paramedriad uchod, y fformiwla cwadratig yw:

:x = \frac{-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac}}{2a}.

Gelwir pob un o'r atebion a roddir gan y fformiwla cwadratig yn 'wraidd' yr hafaliad cwadratig. O ran geometreg, mae'r gwreiddiau hyn yn cynrychioli'r gwerthoedd   unrhyw barabola - a roddir yn benodol fel  - yn croesi'r echel . Yn ogystal â bod yn fformiwla a fydd yn cynhyrchu seros unrhyw parabola, bydd y fformiwla cwadratig yn rhoi echel cymesuredd y parabola, a gellir ei ddefnyddio i benderfynu sawl sero real sydd gan yr hafaliad cwadratig.

## Cyfeiriadau
Categori:Algebra haniaethol
Categori:Hafaliadau
Deddfau Gwrachyddiaeth

Bu nifer o **Ddeddfau Gwrachyddiaeth** yn hanesyddol yng Nghymru, Lloegr, yr Alban, ac Iwerddon a oedd yn ceisio rheoli gwrachyddiaeth. Roedd cosbau llym am ei hymarfer neu, yn hwyrach, esgus bod yn ei hymarfer.

## Deddf Gwrachyddiaeth 1542
Oherwydd tensiynau crefyddol yr 16eg a'r 17eg canrifoedd yn Lloegr, cyflwynodd Harri VIII Ddeddf Gwrachyddiaeth 1542 a gweithredu nifer o gosbau llym yn erbyn ymarfer gwrachyddiaeth. 

Y Ddeddf hon oedd y ddeddf gyntaf i ddiffinio gwrachyddiaeth yn ffeloniaeth, trosedd y gellid ei chosbi â marwolaeth, gan gynnwys atafaelu nwyddau ac eiddo'r person. Yr oedd yn erbyn y gyfraith i:

Tynnwyd y Ddeddf hon hefyd yr hawl i fraint clerigwyr am y rhai a gafodd eu heuogfarnu o wrachyddiaeth. Roedd yr hawl hon yn eich achub rhag cael eich crogi a oeddech yn gallu darllen paragraff o'r Beibl.

## Deddf Gwrachyddiaeth 1563 yr Alban
O dan Ddeddf Gwrachyddiaeth 1563 yr Alban, a ddaeth i rym 4 Mehefin 1563, yr oedd ymarfer gwrachyddiaeth a chwrdd â gwrachod ill ddau yn droseddau marwol. Yr oedd y Ddeddf hon yn weithredol yn yr Alban hyd nes iddi gael ei diddymu yn sgil diwygiad gan Dŷ'r Arglwyddi er mwyn paratoi am Ddeddf Gwrachyddiaeth 1735 yr uniad rhwng Lloegr a'r Alban.

## Deddf Gwrachyddiaeth 1586 Iwerddon 
Yr oedd y Ddeddf hon yn Iwerddon (28 Elis. 1. c. 2 (I), *Deddf yn erbyn Gwrachyddiaeth a Swyngyfaredd (An Act against Witchcraft and Sorcerie*)) yn dra thebyg i Ddeddf Gwrachyddiaeth 1562 Lloegr. Yr oedd yn ffeloniaeth heb fraint eglwyswr i achosi marwolaeth drwy wrachyddiaeth. Y gosb gyntaf oedd carcharu am flwyddyn gan gynnwys chwe awr yn y rhigod. Y gosb am yr eildro oedd carcharu am oes. Y gosb am achosi marwolaeth oedd gosb eithaf.

Treial gwrachod Islandmagee ym 1711 oedd yr erlyniad olaf o dan y ddeddf hon. Nid yw'n gwbl glir a ddienyddiwyd unrhyw un o dan y ddeddf hon. O'r rhai a gyhuddwyd o achos marwolaeth drwy wrachyddiaeth, cafwyd William Sellor yn euog yn nhreial Islandmagee, ond nid oes cofnodion o'i ddedfryd; rhyddfarnwyd Marion Fisher yn gan Syr James Barry; a lladdwyd gwrach heb brawf drwy lindagu yn Antrim ym 1698.

## Deddfau cysylltiedig 
* Seiliwyd Deddf Atal Gwrachydddiaeth, 1957 yn Ne Affrica, sydd dal i fod mewn grym heddiw, ar Ddeddf Gwrachyddiaeth 1735.
* *An Act, Against Conjuration, Witchcraft, and Dealing with Evil and Wicked Spirits*, a basiwyd gan Lys Generol Gwladfa Bae Massachusetts, Hydref 1692.

## Gweler hefyd 
* Gwrachyddiaeth yng Nghymru fodern gynnar
* Gwrachyddiaeth a dewiniaeth yng Nghymru

## Cyfeiriadau
**Nodiadau**

**Dyfyniadau**

**Llyfryddiaeth**

*
*
*

## Darllen pellach
* John Newton a Jo Bath (gol.), *Witchcraft and the Act of 1604* (Leiden: Brill, 2008)
* P G Maxwell-Stuart, *The Great Scottish Witch-Hunt* (Stroud: Tempus, 2007)

Gwrachyddiaeth
Categori:Deddfau Senedd Prydain Fawr 1735
Categori:Gwrachod
Algebra haniaethol

[thumb | alt=Picture of a Rubik's Cube |Mae [trynewidion (*permutations*) y Ciwb Rubik yn ffurfio grwp, ac mae'r grwp hwn yn ddamcaniaeth elfennol a phwysig o fewn algebra haniaethol.]]
Cangen o algebra, o fewn maes mathemateg yw **algebra haniaethol** (weithiau: 'algebra fodern').

Mae algebra haniaethol yn astudiaeth o strwythurau algebraidd. Mae'r rhain yn cynnwys grwpiau, cylchoedd, meysydd, modiwlau, gofod fector, dellt (neu 'latis) ac algebrâu. Bathwyd y term 'algebra haniaethol' yn gynnar yn yr 20g i wahaniaethu'r maes astudio hwn o'r rhannau eraill o algebra.

Ffurfia strwythurau algebraidd, gyda'u homomorffismau cysylltiedig, gategorïau mathemategol. Mae theori categori yn ddamcaniaeth ffurfiol sy'n uno sawl dull o fynegi nodweddion tebyg, ar gyfer gwahanol strwythurau mathemategol.

Pwnc eitha tebyg yw 'algebra cyffredinol' (*Universal algebra*), sef yr astudiaeth o wahanol fathau o strwythurau algebraidd, fel gwrthrychau unigol. Er enghraifft, mae strwythur gwrpiau yn un gwrthrych mewn algebra cyffredinol, a gelwir ef yn 'amrywiaeth grwpiau'.

## Y cysyniad elfennol
Drwy chwynu llawer o fanlynion amherthnasol, mae mathemategwyr wedi diffinio gwahanol strwythurau algebraidd a ddefnyddir mewn sawl maes mathemateg. Er enghraifft, mae bron pob system a astudir yn setiau lle mae'r ddamcaniaeth set yn berthnasol iddynt. Mae'r rhai hynny sydd â gweithrediad deuaidd penodol yn ffurfio magmas, ac iddyn nhw mae'r cysyniadau sy'n ymwneud â magma, yn ogystal â'r rhai sy'n ymwneud â setiau, yn berthnasol iddynt.

Gallwn ychwanegu cyfyngiadau pellach ar y strwythur algebraidd, megis cysyllteddiaeth (*associativity*), i ffurfio lled-grwpiau; unfathiant (*identity*) a gwrthdroadau (i ffurfio grwpiau); a strwythurau mwy cymhleth eraill. Gyda strwythur ychwanegol, efallai y gellir profi mwy o ddamcaniaethau. Mae "hierarchaeth" gwrthrychau algebraidd (o ran cyffredinolrwydd) yn creu hierarchaeth o'r damcaniaethau cyfatebol: er enghraifft, gellir defnyddio theoremau 'theori grŵp' wrth astudio 'cylchoedd' (sef gwrthrychau algebraidd sydd â dau weithred deuaidd gydag gwirebau (*axioms*) penodol) gan fod cylch yn grŵp dros un o'i weithrediadau. Yn gyffredinol, mae cydbwysedd rhwng maint y cyffredinol a chyfoeth y ddamcaniaeth: mae gan strwythurau mwy cyffredinol, fel arfer, lai o theoremau mân a llai o gymhwysiadau.

## Cyfeiriadau
Categori:Algebra haniaethol
Lled-ddargludydd

bawd|Diagram band
Mae **lled-ddargludydd** yn fath o ddeunydd sydd gyda dargludiad trydanol rhwng dargludyddion megis copr, aur, ac ynysyddion megis plastig a gwydr. Geill y rhinwedd dargludo gael ei addasu trwy ddulliau fel dopio, sydd yn cyflwyno amhurdebau i'r prif ddeunydd. Golyga hyn bod strwythur deunydd o'r unfath yn amrywio o un ardal i'r llall. Pan fo dwy ardal gyda phriodwedd dopio gwahanol yn bodoli o fewn yr un crisial, ceir cysylltle lled-ddargludol. Ymddygiad cludyddion gwefr ger y cysylltle lled-ddargludol yw sail cydrannau electronig megis diodau, transistorau a nwyddau electronig modern.

Nid yw lled-ddargludd pur yn ddefnyddiol iawn gan nad yw'n ddargludydd da nac yn ynysydd da. Nodwedd pwysig lled-ddargludydd yw'r gallu i reoli dargludiad trydanol gyda dopio a presenoldeb maes trydanol. Bydd dopio a phresenoldeb maes trydanol yn symud y band dargludo neu'r band ynysu yn agosach i'r lefel Fermi, gan gynyddu'r nifer o stadau rhannol llawn.


Categori:Defnyddiau
Categori:Peirianneg electronig
Aertex

Mae **Aertex** yn gwmni dillad Prydeinig wedi'i leoli ym Manceinion, a sefydlwyd ym 1888; mae hefyd yn enw'r tecstilau gwreiddiol a gynhyrchwyd gan y cwmni.

Mae'r cwmni'n berchen ar y nod masnach ar gyfer y ffabrig Aertex, deunydd cotwm wedi ei wehyddu'n ysgafn sy'n cael ei ddefnyddio i wneud crysau a dillad isaf. Mae cwmni Aertex yn gwerthu amrywiaeth o ddillad dynion.

## Hanes 
Ym 1887 bu Lewis Haslam yn aros mewn gwesty iechyd yn Western Ho!, Dyfnaint. Aeth i drafodaeth gyda dau feddyg, Syr Benjamin Ward Richardson a Dr Richard Green am y pwysigrwydd o wisgo dillad oedd yn caniatáu i'r croen anadlu. Roedd y triawd yn anhapus efo dillad isaf cotwm traddodiadol oedd wedi gweu yn dynn ac yn cadw aer rhag y croen. Roedd dillad isaf wedi eu gwneud o wlanan yn wych tra'n newydd ac yn flewog, gan eu bod yn trapio aer yn y blew, ond o olchi gwlanen roedd yn colli ei naws blewog ac yn troi'n ffelt a oedd yn waeth na chotwm am gadw'r aer i ffwrdd o'r croen. Gan fod Haslam yn berchen ar nifer o fusnesau cotwm penderfynodd y tri i ymchwilio i'r posibilrwydd o wehyddu cotwm mewn ffordd newydd byddai'n caniatáu i gadw aer o fewn ystof ac anwe'r ffabrig. Roedd yr ymchwiliadau'n llwyddiannus. Ym 1888 sefydlodd y cwmni busnes Aertex ym Manceinion i gynhyrchu'r defnydd newydd oedd yn caniatáu i'r croen anadlu a hefyd yn creu rhwystr rhwng gwres y corff ac oerni'r hinsawdd.

Yn dilyn y llwyddiant hwn, daeth Lewis Haslam yn Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Sir Fynwy.

## Gwerthiant 
Roedd y cwmni yn llwyddiant ar unwaith. Erbyn 1891 roedd Aertex wedi ei sefydlu fel un o hanfodion cypyrddau dillad yn y dosbarth canol. Bu'r fforiwr Cymreig, H. M. Stanley yn gwisgo dillad Aertex ar rai o'i deithiau, ac wedi cyflwyno'r teulu brenhinol i'r defnydd. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cynhyrchwyd rhan o wisg swyddogol Byddin Tir y Merched allan o Aertex. Roedd pob un o luoedd tir Prydain a'r Gymanwlad yn y Dwyrain Pell a'r Dwyrain Canol, yn gwisgo crysau a siacedi Aertex. Dynodwyd y gwisgoedd hyn fel *Jungle Green* ar gyfer y Dwyrain Pell a *Drill Khaki* ar gyfer y Dwyrain Canol.

Ym 1959 bu Aertex, a chwmni diodydd poeth Ovaltine, yn noddi ffilm hyfforddi a gynhyrchwyd gan y Gymdeithas Pêl-rwyd. Erbyn y 1960au roedd Aertex wedi dod yn rhan hanfodol o ddillad chware ystod eang o gampau gan gynnwys tenis, criced, pêl-rwyd, a phêl droed. Roedd pencampwyr Wimbledon a thîm pêl droed Lloegr ar gyfer Cwpan y Byd ym Mecsico 1970 yn gwisgo dillad a gynhyrchwyd allan o ddefnydd Aertex.

Bu Aertex yn parhau i fod yn ddefnydd ar gyfer dillad chwaraeon ymhell i'r 80au gyda chwmnïau megis Adidas yn defnyddio ei phriodweddau unigryw ar gyfer eu dillad.

## Aertex Heddiw 
Yn 2018 roedd Aertex yn dal i gael ei werthu trwy'r DU ac yn rhyngwladol trwy ei siop ar lein. Mae'r defnydd yn dal yn boblogaidd ar gyfer dillad ysgol. Mae'r cwmni'n cynhyrchu crysau polo, crysau a dillad isaf ei hun yn ogystal â darparu defnydd i gwmnïau eraill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau Lloegr
Categori:Tecstilau
Categori:Sefydliadau 1888
Roland Puw

bawd|380px|Ochr gorllewinol Mynydd Parys
Glöwr oedd **Roland Puw** (bu farw 14 Awst 1786) a ddarganfu darn o fwyn copr ar yr hyn a elwir heddiw yn Fynydd Parys yn Ynys Môn ar 2 Mawrth 1768.

## Cefndir
Darganfuwyd y copr yng Ngherrig y Bleddia (*"Mona Mine"*). Dyma un o ragflaenwyr y Chwyldro Diwydiannol ar yr Ynys, ac yn wir i Gymru gyfan.

Yn ystod ffyniant y diwydiant copr ddiwedd y 18g, daeth Mynydd Parys yn enwog am yr ardal mwyaf cynhyrchiol yn y byd, o ran copr, a symudwyd tua 44,000 tunnell o fwyn y flwyddyn. Ffurfiwyd Cwmni Mwynglawdd Parys ym 1778, dan reolaeth Thomas Williams, cyfreithiwr-entrepreneur o Lanidan, Ynys Môn.

## Marwolaeth
Roedd Puw yn byw yn ei fwthyn hyd at  ei farwolaeth ar y 14 Awst 1786. Fe'i claddwyd ym mynwent Eglwys Sant Eleths yn nhref Amlwch.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwydiant copr Cymru
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Marwolaethau 1786
Categori:Pobl o Amlwch
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Lewis Haslam

Roedd **Lewis Haslam** (25 Ebrill 1856 - 12 Medi 1922) yn fasnachwr cotwm o Swydd Gaerhirfryn  a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Bwrdeistrefi Sir Fynwy o 1906 hyd ddiddymu'r sedd ym 1918 ac wedyn yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol Casnewydd o 1918 hyd ei farwolaeth ym 1922

## Bywyd personol
Ganwyd Haslam yn Bolton, Swydd Caerhirfryn yn fab i John Haslam, masnachwr cotwm a Jane née Cook ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn ysgol Castle Howard yng Nghaerhirfryn ac Ysgol a Choleg Prifysgol Llundain..

Priododd  Helen Norma Dixon ym 1893, roedd hi yn ferch i Henry Dixon, llawfeddyg o Walington, Swydd Rydychen. Bu iddynt dwy ferch.

## Gyrfa
bawd|chwith|Hysbyseb Cymreig am ddillad isaf Aertex
Roedd Haslam yn ŵr busnes efo nifer o ddiddordebau, ei brif swydd oedd fel perchennog melinau cotwm yn Swydd Gaerhirfryn. Roedd ymysg Aelodau Seneddol cyfoethocaf ei ddydd. Mae'n cael ei gofio yn bennaf fel un o ddyfeiswyr y tecstil Aertex a chyfarwyddwr cwmni o'r un enw oedd yn creu'r defnydd. Penderfynodd ef a dau ŵr meddygol o'i gydnabod ddyfeisio Aertex er mwyn gwneud dillad isaf oedd yn caniatáu awyru'r croen.

## Gyrfa wleidyddol
Safodd Haslam ei etholiad cyntaf yn etholaeth Westhoughton, Swydd Caerhirfryn yn etholiad cyffredinol 1892 fel yr ymgeisydd Rhyddfrydol ond ni fu'n llwyddiannus. Safodd eto dros y Rhyddfrydwyr yn etholaeth Stamford yn Swydd Lincoln, ym 1900, eto heb lwyddiant. Cafodd ei ethol ar ei drydydd ymgais yn etholiad cyffredinol 1906 gan lwyddo cael ei ethol yn Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Sir Fynwy. Llwyddodd i gadw ei sedd yn nwy etholiad 1910. Oherwydd cychwyn y Rhyfel Byd Cyntaf ym 1914 ni fu etholiad arall hyd 1918. Yn etholiad 1918 diddymwyd etholaeth Bwrdeistrefi Sir Fynwy. Safodd Haslam fel yr ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholaeth newydd Casnewydd gan lwyddo i'w gipio i'r Blaid Ryddfrydol gan gadw'r sedd hyd ei farwolaeth ym 1922.

Roedd Haslam yn gefnogwr o *Ewgeneg* a *Darwiniaeth Newydd* theorïau oedd yn credu bod modd gwella'r genedl trwy fridio dethol; caniatáu i'r iach o gorff a meddwl planta a rhwystro'r gwan rhag planta. Fe dalodd am y gost o sicrhau bod yr ail gyfrol o gofiant Francis Galton gan Karl Pearson yn cael ei gyhoeddi. Galton oedd prif ladmerydd Ewgeneg yn ail hanner yr 19 ganrif, a bathwr y term Saesneg *eugenics* 

Gwasanaethodd fel Ynad Heddwch dros Swydd Caerhirfryn.

## Marwolaeth
Bu farw Haslam yn Pulborough, Gorllewin Sussex, wedi llawdriniaeth aflwyddiannus i drin anhwylder yn ei stumog  a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Sutton, Sussex.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1922
Categori:Rhyddfrydiaeth
Microbrosesydd

bawd|Texas Instruments TMS1000
bawd|Intel 4004
bawd|Motorola 6800

Prosesydd cyfrifiadur yw **microbrosesydd** sy'n cynnwys swyddogaethau uned brosesu canolog ar un cylched gyfannol (IC), neu ar y mwyaf ychydig o gylchedau gyfannol. Mae'r microbrosesydd yn gylched cyfannol ddigidol amlbwrpas, a yrrir gan gloc, yn defnyddio cofrestr, sy'n derbyn data deuol fel mewnbwn, yn prosesu hynny yn ôl y cyfarwyddiadau wedi'u gadw yn ei gof, ac yn darparu canlyniadau fel allbwn. Mae microbrosesyddion yn cynnwys rhesymeg cyfuniadol a rhesymeg dilyniannol digidol. Mae microbrosesyddion yn gweithredu ar rifau a symbolau a gynrychiolir yn y system rhifo deuaidd.

Gwnaed gwahaniaeth sylweddol i bŵer prosesu drwy osod CPU cyfan ar un sglodyn (neu nifer fach o sglodion), gan gynyddu effeithlonrwydd. Mae proseswyr cylched gyfannol yn cael eu cynhyrchu mewn niferoedd mawr iawn drwy brosesau awtomatig, gan arwain at gost isel fesul-uned. Mae proseswyr sglodyn-sengl yn cynyddu dibynadwyedd am fod llawer llai o gysylltiadau trydanol a allai fethu. Yn gyffredinol, wrth i gynlluniau microbrosesydd wella, mae'r gost o gynhyrchu sglodion (gyda cydrannau llai o faint a adeiladwyd ar sglodion lled-ddargludyddol yr un maint) yn aros yr un fath.

Cyn bodolaeth microbrosesyddion, adeiladwyd cyfrifiaduron bach drwy ddefnyddio raciau o gylchedau bwrdd gyda llawer iawn o gylchedau cyfannol graddfa canolig a bach. Roedd microbrosesyddion yn cyfuno hyn i mewn i un neu fwy o ICau graddfa-fawr. Mae'r cynnydd parhaus mewn cymwysterau microbrosesyddion wedi disodli mathau eraill o gyfrifiaduron bron yn gyfan gwbl, gydag un neu fwy o microbrosesyddion yn cael eu defnyddio mewn popeth o'r systemau mewnblanedig lleiaf a dyfeisiau llaw i'r cyfrifiaduron prif ffrâm a'r uwchgyfrifiaduron mwyaf.

## Cynhyrchu yng Nghymru
Datblygwyd a cynhyrchwyd y rhan fwyaf o ficrobrosesyddion cynnar gan gwmnïau Americanaidd fel Texas Instruments ac Intel yn y 1970au a datblygodd ardal Dyffryn Silicon yng ngogledd Califfornia o amgylch y cwmnïau cynnar. Erbyn y 1990au roedd y rhan fwyaf o waith cynhyrchu prosesyddion wedi symud i wledydd yn Asia, fel Taiwan, Tsieina, De Corea a Siapan.

Mae nifer o gwmnïau wedi cynhyrchu microbrosesyddion mewn ffatrioedd yng Nghymru.

Yn 1980 adeiladodd y cwmni Prydeinig Inmos ffatri yng Nghasnewydd i gynhyrchu sglodion RAM a microbrosesydd newydd oedd yn cael ei ddatblygu, y Transputer. Daeth Inmos yn rhan o gwmnïau eraill yn ddiweddarach a gwerthwyd y ffatri i International Rectifier. Gwerthwyd y ffatri i gwmni Neptune 6 yn 2017.

Mae cwmni IQE yn cynhyrchu yn hen ffatri LG yng Nghasnewydd ac yn cynhyrchu cylchedau cyfannol cyfansawdd, bydd yn debyg o gael ei defnyddio mewn ffonau symudol Apple.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwyniadau 1971
Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau
Categori:Microgyfrifiaduron
Categori:Peirianneg gyfathrebol
Cylched gyfannol

[bawd|Cylchedau cyfannol 'Cof Darllen-yn-unig Dileadwy Rhaglennadwy' neu Erasable Programmable Read-Only Memory (EPROM) . Mae'r pecynnau yma yn cynnwys ffenestr dryloyw sy'n dangos y dei tu fewn. Mae'r ffenestr yn cael ei ddefnyddio i ddileu y cof, drwy belydru [Uwchfioled|golau uwchfioled ar y sglodyn.]]
de|bawd|Cylched gyfannol o gof microsglodyn EPROM yn dangos y blociau cof, cylchedau ategol ac y gwifrau arian tenau sydd yn cysylltu y cylched cyfannol gyda coesau y pecyn.
de|bawd|Manylion synthetig y cylched cyfannol drwy bedair haen o gopr rhyng-gysylltu planol, i lawr at y polysilicon (pinc), y ffynhonnau (llwydaidd), ac is-haen (gwyrdd)
Mae **cylched gyfannol **neu** cylched gyfannol monolithig** (cyfeirir ato hefyd fel **IC**, **sglodyn**, neu **microsglodyn**) yn set o gylchedau electronig ar un darn bach gwastad (neu "sglodyn") o ddeunydd lled-ddargludol, silicon fel arfer. Mae'r cyfuniad o nifer fawr o dransistorau bach ar sglodyn bach yn golygu cylchedau sydd yn llawer llai o faint, yn rhatach ac yn gyflymach na'r rhai a adeiladwyd o gydrannau electronig ar wahân. Mae'r gallu i fasgynhyrchu IC yn ddibynadwy a'r dull adeiladu blociau o ddylunio cylched wedi caniatau mabwysiadiad cyflym o ICau safonol yn hytrach na chynlluniau yn ddefnyddio transistorau ar wahân. Defnyddir ICau erbyn hyn mewn bron pob offer electronig ac mae wedi chwyldroi byd electroneg. Mae cyfrifiaduron, ffonau symudol, a chyfarpar digidol cartref arall nawr yn rhan annatod o strwythur cymdeithas fodern, a gwnaed hyn yn bosibl drwy gost isel a maint bychan ICau.

Daeth cylchedau cyfannol yn ymarferol erbyn canol yr 20G gyda datblygiadau mewn gwneud dyfeisiau lled-ddargludyddion. Ers eu cynhyrchu gyntaf yn y 1960au, mae maint, cyflymder, a chymhwyster  sglodion wedi cynyddu'n aruthrol, yn cael ei yrru gan datblygiadau technegol sy'n gallu gosod mwy a mwy o dransistorau ar sglodion o'r un maint - gall sglodyn fodern gynnwys sawl biliwn transistor mewn arwynebedd tua maint ewin dynol. Mae'r datblygiadau hyn, sy'n dilyn Cyfraith Moore yn fras, yn golygu fod sglodion cyfrifiadurol heddiw yn meddu ar filiynau o weithiau y capasiti a miloedd o weithiau cyflymder y sglodion cyfrifiadur o'r 1970au cynnar.

Mae gan ICau ddwy brif fantais drosl cylchedau arwahanol: cost a pherfformiad. Mae'r gost yn isel oherwydd fod y sglodyn, gyda eu holl gydrannau, yn cael eu hargraffu fel uned gan ffotolithograffi yn hytrach na chael eu hadeiladu un transistor ar y tro. Ar ben hynny, mae pecynnau IC yn defnyddio llawer llai o ddeunydd na chylchedau arwahanol. Mae'r perfformiad yn uchel oherwydd bod cydrannau'r IC yn gallu switsho'n gyflym ac yn defnyddio ychydig iawn o bŵer oherwydd eu maint bychan ac agosrwydd y cydrannau. Prif anfantais ICau yw'r gost uchel o'u dylunio nhw a chynhyrchu y masgiau-ffoto anghenrheidiol. Mae'r gost gychwynnol uchel yn golygu fod IC yn fwy ymarferol pan mae disgwyl cynhyrchu nifer fawr ohonynt.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau lled-ddargludol
Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau
Prawf Turing

bawd|Y "dehongliad safonol" o'r prawf Turing. Person C, yr holwr, sy'n cael y dasg o benderfynu pa berson - A neu B - sy'n gyfrifiadur a pha un yw'r bod dynol. Mae'r holwr wedi'i gyfyngu i ddefnyddio ymatebion i gwestiynau ysgrifenedig wrth ddod i benderfyniad.
Prawf o allu peiriant i arddangos ymddygiad deallus sy'n cyfateb i, neu'n ddiwahaniaeth i, ymddygiad bod dynol yw **prawf Turing**. Cafodd y prawf ei ddatblygu gan Alan Turing yn 1950. Cynigiodd Turing bod arfarnwr dynol yn dyfarnu sgyrsiau iaith naturiol rhwng bod dynol a pheiriant a oedd wedi'i ddylunio i gynhyrchu ymatebion dynol eu natur. Byddai'r arfarnwr yn ymwybodol bod un o'r ddau bartner yn y sgwrs yn beiriant, a byddai'r cyfranogwyr wedi'u gwahanu oddi wrth ei gilydd. Byddai'r sgwrs yn cael ei chyfyngu i sianel testun yn unig fel bysellfwrdd a sgrin fel na fyddai'r canlyniad yn dibynnu ar allu'r peiriant i gyflwyno'r geiriau ar lafar. Os na all yr arfarnwr ddweud gyda sicrwydd pa un yw'r peiriant a pha un yw'r bod dynol, mae'r peiriant yn pasio'r prawf. Nid yw canlyniadau'r prawf yn dibynnu ar allu i roi atebion cywir i gwestiynau, ond yn seiliedig ar debygrwydd yr atebion i'r rhai y byddai bod dynol yn eu rhoi.

Cafodd y prawf ei gyflwyno gan Turing mewn papur a gyhoeddodd yn 1950 o dan y teitl "[//en.wikipedia.org/wiki/Computing_Machinery_and_Intelligence Computing Machinery and Intelligence]", tra oedd yn gweithio ym [//en.wikipedia.org/wiki/University_of_Manchester Mhrifysgol Manceinion] (Turing, 1950; p.&nbsp;460). Mae'n cychwyn trwy ofyn a yw peiriannau yn gallu 'meddwl'. Oherwydd bod 'meddwl' yn anodd i'w ddiffinio, mae Turing yn dewis cyfnewid y cwestiwn gydag un arall, sef: 'A oes cyfrifiaduron digidol dychmygus a fyddai'n gwneud yn dda yn y *gem ddynwared*?' Mae'r cwestiwn hwn, yn ôl Turing, yn un sy'n gallu cael ei ateb. Mae gweddill y papur yn dadlau yn erbyn yr holl wrthwynebiadau i'w ddatganiad bod peiriannau yn gallu 'meddwl'. Ers i Turing gyflwyno ei brawf, mae wedi bod yn ddylanwadol dros ben a'i feirniadu yn ogystal, ac mae wedi dod yn gysyniad pwysig yn athroniaeth deallusrwydd artiffisial.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhyngweithiad dynol-cyfrifiadurol
Newidyn

Mewn mathemateg elfennol, mae **newidyn** yn symbol, (llythyren yr wyddor, fel arfer) sy'n cynrychioli rhif o'r enw 'gwerth y newidyn', sydd yn rhif mympwyol (*arbitrary*) heb ei bennu'n llawn, neu'n anhysbys. Mae cyfrifo algebraidd gyda newidynnau fel pe baent yn rhifau penodol yn caniatáu i ni ddatrys ystod o broblemau mewn un cyfrifiad. Enghraifft nodweddiadol yw'r fformiwla cwadratig, sy'n caniatáu i ni ddatrys pob hafaliad cwadratig trwy amnewid dim ond gwerthoedd rhifol cyfernodau'r hafaliad a roddir i'r newidynnau sy'n eu cynrychioli. Y term cyferbyniol iddo yw cysonyn.

Mae'r cysyniad o newidyn hefyd yn hanfodol mewn calcwlws. Er enghraifft, mae'r ffwythiant   yn cynnwys dau newidyn,  a , sy'n cynrychioli gwerth ac ymresymiad y ffwythiant yn y drefn honno.

Mewn mathemateg pellach, mae newidyn yn symbol sy'n dynodi gwrthrych mathemategol, a all fod yn nifer, yn fector, yn fatrics, neu hyd yn oed yn ffwythiant. Yn yr achos hwn, ni chedwir yr elfen wreiddiol o "newid" yn y newidyn - ac eithrio, weithiau, pan geir esboniadau anffurfiol. Ac felly hefyd mewn cyfrifiadureg, lle mae newidyn yn enw (llythyren o'r wyddor, neu air, fel arfer) sy'n cynrychioli rhywfaint o werth a a gedwir o fewn cof y cyfrifiadur. Mewn rhesymeg fathemategol, mae newidyn naill ai'n symbol sy'n cynrychioli term anhysbys o'r theori, neu'n rhan sylfaenol o'r theori.

## Hanes
Yn y 7g, defnyddiodd Brahmagupta wahanol liwiau i gynrychioli'r rhannau anhysbys mewn hafaliadau algebraidd yn y *Brāhmasphuṭasiddhānta*. Gelwir un rhan o'r llyfr hwn yn "Hafiadau o Lliwiau niferus" neu "Hafaliadau yr Amryw Liwiau".

Ar ddiwedd yr 16g cyflwynodd François Viète y syniad o gynrychioli rhifau hysbys ac anhysbys gyda llythrennau, a elwir yn "newidynnau" erbyn heddiw, ac o gyfrifi gyda hwy fel pe baent yn rhifau go iawn, er mwyn cael canlyniad drwy ddisodli syml. Confensiwn Viète oedd defnyddio cytseiniaid ar gyfer gwerthoedd a llafariaid ar gyfer gwerthoedd anhysbys.

Yn 1637, dechreuodd René Descartes "y confensiwn o gynrychioli anhysbysiadau mewn hafaliadau gyda , , a , a hysbysir gan , , ac ". Yn wahanol i ddull Viète, mae dull Descartes yn dal i gael ei ddefnyddio heddiw.

## Cyfeiriadau
*

Categori:Algebra
Categori:Calcwlws
Categori:Mathemateg elfennol
Categori:Rhesymeg
Taran

[300px|bawd|Taran yw'r swn sy'n cael ei greu gan [Mellten|fellten.]]

**Taran** yw'r sŵn sy'n cael ei achosi gan fellten. Yn dibynnu ar bellter a natur y fellten, gall amrywio o swn cracio sydyn i ddwndwr hir ac isel. Mae'r cynnydd sydyn mewn pwysedd a thymheredd o ganlyniad i'r fellten yn achosi i'r aer o'i amgylch ac o'i mewn i ehangu yn gyflym. Mae'r ehangiad hwn yn creu siocdon sonig, tebyg i daran sonig, sydd weithiau yn cael ei galw yn 'glep' neu'n 'rhuad'.

bawd|Clep taran

Mae fflachiad mellten, wedi'i ddilyn ar ôl peth amser gan ddwndwr taran, yn dangos bod sŵn yn teithio'n arafach o lawer na golau. Gan ddefnyddio'r pellter hwn, mae'n bosib amcangyfrif pellter y fellten trwy amseru'r bwlch rhwng gweld y fellten a chlywed y daran. Cyflymder sŵn mewn aer sych yw tua 343 medr yr eiliad neu 768 milltir yr awr (1,236 cilomedr yr awr) ar dymheredd o 20&nbsp;°C (68&nbsp;°F). Mae tua 5 eiliad i bob milltir (neu 3 eiliad i bob cilomedr). Oherwydd byrder y pellter rhwng y fellten a'r sawl sy'n ei gweld, gellir ystyried cyflymder golau yn y nesaf peth i ddim. Gellir amcancyfrif felly bod y fellten filltir i ffwrdd am bob 5 eiliad cyn y bydd swn y daran i'w glywed. Anaml y clywir taran o bellter sy'n fwy na 12 milltir (20 cilomedr).

## Cyfeiriadau
Categori:Sŵn
Categori:Meteoroleg
Set (mathemateg)

[bawd|Yn y [diagram Venn hwn, mae ***A*** yn is-set o ***B***.]]
Mewn mathemateg, mae **set** (enw benywaidd; 'grŵp' ar lafar gwlad) yn gasgliad o wrthrychau gwahanol, a ystyrir fel gwrthrych. Er enghraifft, mae'r rhifau 2, 4, a 6 yn unedau unigryw wrth eu hystyried ar wahân, ond pan gânt eu hystyried ar y cyd, mewn grŵp, maent yn ffurfio set sengl o dri (hy tri mewn nifer), a gaiff  ei sgwennu fel {2,4,6}. Mae'r cysyniad o set yn un o feysydd craidd mathemateg. Fe'i datblygwyd ar ddiwedd y 19g ac mae 'theori set', bellach, yn rhan anhepgor o fathemateg. Yn y byd addysg, addysgir pynciau elfennol y theori set megis diagramau Venn yn y blynyddoedd cynnar, tra bod cysyniadau mwy cymhleth yn cael eu haddysgu fel rhan o radd prifysgol.

Cafodd y gair Almaeneg am 'set', sef *menge*, ei fathu gan Bernard Bolzano, un o arloeswyr y maes hwn, yn ei lyfr ''Paradocsau'r Anfedirol* (*Paradoxien des Unendlichen''; 1851).

## Disgrifio setiau
Ceir dwy ffordd o ddisgrifio aelodau o set. Un ffordd yw trwy ddefnyddio rheol neu ddisgrifiad semantig:

:**A** yw'r set y mae ei aelodau yn y pedwar cyfanrif positif cyntaf.
:**B** yw set o liwiau baner Ffrengig.

Yr ail ffordd yw trwy estyniad - hynny yw, gan restru pob aelod o'r set oddi fewn i gromfachau gwefus:

:**C** = {4, 2, 1, 3}
:**D** = {glas, gwyn, coch}.

Yn aml, gellir dewis rhwng y naill neu'r llall. Yn yr enghreifftiau uchod, er enghraifft, A = C a B = D.

## Cyfeiriadau
Categori:Cysyniadau mathemategol
Categori:Rhesymeg