Lisa Della Casa

Roedd **Lisa Della Casa** (2 Chwefror 191910 Rhagfyr 2012) yn soprano operatig o'r Swistir a edmygir fwyaf am ei dehongliadau o arwresau mawr mewn operâu gan Wolfgang Amadeus Mozart a Richard Strauss, ac o lieder Almaeneg.

## Cefndir 
Ganed Della Casa yn Burgdorf, y Swistir yn ferch i Francesco Della Casa a Margarete (née Mueller). Dechreuodd astudio canu yn 15 oed yng Nghonservatoire Zurich, ac roedd ei hathrawon yn cynnwys Margarete Haeser.

## Gyrfa 
Gwnaeth ei début operatig yn rôl y teitl o opera Puccini *Madama Butterfly* yn Theatr Ddinesig Solothurn-Biel ym 1940. Ymunodd ag ensemble Tŷ Opera Ddinesig Zurich ym 1943 (gan aros yno tan 1950) ac yn canu gwahanol rannau, megis Brenhines y Nos yn *Y Ffliwt Hud* gan Mozart a Dorabella yn *Così fan tutte*. Canodd ran Zdenka ym mherfformiad o *Arabella* gan Richard Strauss yn Nhŷ Opera Dinesig Zurich. Perfformiodd yng Ngŵyl Salzburg am y tro cyntaf ym 1947, lle canodd Zdenka eto mewn cynhyrchiad gyda Maria Reining a Hans Hotter yn serennu. Yr un flwyddyn gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn Nhŷ Opera Taleithiol Fienna, gan ganu rhan Nedda yn *Pagliacci* Leoncavallo. Ym 1949, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn La Scala ym Milan fel Sophie yn *Der Rosenkavalier* gan Strauss a Marzelline yn *Fidelio* gan Beethoven. Ceisiodd Victor de Sabata, cyfarwyddwr cerdd La Scala bryd hynny, ei pherswadio i symud i La Scala, ond dewisodd aros yn Fienna.

Gwnaeth Della Casa ei ymddangosiad cyntaf ym Mhrydain yn canu rhan yr Iarlles Almaviva yn *Le nozze di Figaro* yng Ngŵyl Glyndebourne Aeth ymlaen i ganu rôl y teitl yn *Arabella* am y tro cyntaf, yn Nhŷ Opera Taleithiol Bafaria ym Munich ym 1951. Daeth yn rôl llofnod iddi. Canodd Eva yn *Die Meistersinger von Nürnberg* gan Wagner yng Ngŵyl Bayreuth ym 1952, yn yr hyn a brofodd i fod ei hunig ymddangosiad yn Bayreuth.

Ym 1953, canodd Della Casa Arabella ym mherfformiadau Cwmni Opera Taleithiol Bafaria yn Nhŷ Opera Brenhinol Llundain, a chanodd y rhan o Octavian yn *Der Rosenkavalier* am y tro cyntaf, yng Ngŵyl Salzburg. Ar 20 Tachwedd 1953, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn y Tŷ Opera Metropolitan yn Efrog Newydd (y Met) fel yr Iarlles Almaviva yn *Le nozze di Figaro*. Ers ei hymddangosiad cyntaf, canodd gyfanswm o 173 o berfformiadau opera cyflawn yn y Met tan ei pherfformiad olaf yno ar 9 Rhagfyr 1967 fel yr Iarlles Almaviva eto.

Ym 1955, canodd y rhan y Marschallin yn *Der Rosenkavalier* Richard Strauss am y tro cyntaf; roedd hyn mewn cyfres o berfformiadau i ddathlu agoriad Tŷ Opera Taleithiol Fienna ar ôl i'r tŷ ailagor wedi atgyfeiriadau. Roedd Gŵyl Salzburg yn un o'r lleoliadau pwysicaf yn ei gyrfa. Canodd Ariadne yn *Ariadne auf Naxos* gan Strauss a Donna Elvira yn *Don Giovanni* gan Mozart ym 1954, (unwaith eto) Donna Elvira ym 1956, Chrysothemis yn *Elektra* Strauss a'r Iarlles Almaviva ym 1957 (rhoddodd ddatganiad yn yr Ŵyl yn yr un flwyddyn hefyd wedi'i gadw fel recordiad) ac Arabella ym 1958.

Canodd Della Casa Pamina yn *Y Ffliwt Hud* ym 1959. Ym 1960, agorodd y Großes Festspielhaus a oedd newydd ei adeiladu yn Salzburg gyda pherfformiad o *Der Rosenkavalier* o dan Herbert von Karajan. Canodd ran y Marschallin yn y perfformiad hwn gyda Sena Jurinac fel Octavian a Hilde Güden fel Sophie.

O'r amser hwn ymlaen, cymerodd ychydig o rannau dramatig mewn operâu Eidalaidd, gan lwyddo'n arbennig fel Desdemona yn *Otello* gan Verdi a rôl y teitl yn *Tosca* Puccini, ond o'r diwedd dychwelodd i rannau telynegol yn operâu Mozart a Richard Strauss. Rolau arwyddocaol eraill oedd Cleopatra yn *Giulio Cesare* Handel, yr Iarlles yn *Capriccio* Strauss, Ilia yn *Idomeneo* Mozart, a'r rolau benywaidd yn *Der Prozess* Gottfried von Einem.

### Blynyddoedd diweddarach 
Yng nghanol y 1960au, dechreuodd ei chwaeth am y llwyfan operatig ddirywio a rhoddodd lai o berfformiadau. Ym 1970, dioddefodd ei merch Vesna Debeljevic, a oedd yn 20 oed ar y pryd, ymlediad, ac ar ôl hynny dechreuodd Della Casa gyfyngu ar ei hymrwymiadau. Cafodd Vesna lawdriniaeth a goroesodd y llawdriniaeth, ond gyda chymhlethdodau. Neilltuodd Della Casa fwy o amser i adferiad ei merch a rhoi llai a llai o berfformiadau tan ei pherfformiad olaf yn y Wiener Staatsoper, fel Arabella ar 25 Hydref 1973. Ym 1974, cyhoeddodd ei hymddeoliad, yn 55 oed.

## Bywyd personol
Ym 1944, priododd Ernst Geiser o Langenthal. Ar ôl yr ysgariad ym 1949, priododd newyddiadurwr a feiolinydd a anwyd yn Iwgoslafia, Dragan Debeljevic (1921-2014), bu iddynt ferch, Vesna.

Bu farw yn Thurgau Swistir yn 93 mlwydd oed ac amlosgwyd ei gweddillion.

## Recordiadau 
Gwnaeth Della Casa sawl recordiad opera cyflawn yn bennaf ar gyfer label Decca: mae ei dehongliadau o’r Iarlles Almaviva yn *Le nozze di Figaro* (Erich Kleiber) a’r rôl deitl yn *Arabella* (gan Syr Georg Solti) ymhlith y rhai a recordiwyd orau. Gwnaeth y recordiad masnachol cyntaf o *Vier letzte Lieder* (Karl Böhm) gan Richard Strauss ym 1953 ar gyfer Decca. Mae ei Elvira, a ganwyd gyferbyn a *Don Giovanni* mwyaf ei amser, Cesare Siepi, ar gael ar CD a DVD. Fe recordiodd hi Iarlles Almaviva cofiadwy o dan gyfarwyddyd Erich Leinsdorf yn y Met, gyferbyn a'r bas bariton Americanaidd Giorgio Tozzi yn rôl y teitl.

## Addurniadau a gwobrau 
* Croes Anrhydedd Awstria am Wyddoniaeth a Chelf, dosbarth 1af (1969) 
* Medal Aur Dinas Fienna,
* Modrwy Hans Reinhart
* Medal Aur Opera 
* *Kammersängerin* Awstria a Bafaria
* Aelod anrhydeddus o Opera Taleithiol Fienna
* Cadlywydd Urdd y Celfyddydau a Llythyrau (Ffrainc, Gorffennaf 2012)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Swistir
Categori:Pobl o ganton Bern
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Genedigaethau 1919