open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
297 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC - **290au CC** - 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC
302 CC 301 CC 300 CC 299 CC 298 CC - **297 CC** - 296 CC 295 CC 294 CC 293 CC 292 CC   

----

## Digwyddiadau
* Fabius Maximus Rullianus yn dod yn gonswl ac yn arwain byddin Gweriniaeth Rhufain i fyddugoliaeth yn erbyn y Samnitiaid ger Tifernum.
* Yn dilyn marwolaeth Cassander, brenin Macedon, daw ei fab, Philip IV, yn frenin Macedonia, ond mae'n marw'n fuan wedyn. Daw ei frofyr iau, Antipater ac Alexander V yn frenhinoedd ar y cyd.
* Demetrius Poliorcetes yn dychwelyd i Wlad Groeg gyda'r bwriad o gipio grym ym Macedonia.
* Ptolemi I Soter yn adfer Pyrrhus, brenin Epirus i'w orsedd.
* Yn India, mae Chandragupta Maurya yn mynd i Sravana Belagola ger Mysore i fyw fel Jain, a'i fab, Bindusara, yn ei ddilyn ar orsedd Pataliputra.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Cassander, brenin Macedon, un o'r *diadochoi* (olynwyr Alecsander Fawr).

Categori:297 CC
298 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC - **290au CC** - 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC 
303 CC 302 CC 301 CC 300 CC 299 CC - **298 CC** - 297 CC 296 CC 295 CC 294 CC 293 CC

----

## Digwyddiadau 
* Ym mrwydr gyntaf y Trydydd Rhyfel Samniaidd, mae'r Samnitiaid yn gorchfygu Gweriniaeth Rhufain ym Mrwydr Camerinum.
* Mae'r Rhufeiniaid yn cipio dinasoedd Taurasia, Bovianum Vetus ac Aufidena oddi ar y Samnitiaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:298 CC
299 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC - **290au CC** - 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC   
304 CC 303 CC 302 CC 301 CC 300 CC - **299 CC** - 298 CC 297 CC 296 CC 295 CC 294 CC  

----

## Digwyddiadau
* Yn yr Eidal, mae'r Samnitiaid yn gwneud cynghrair a'r Etrwsciaid a'r Sabiniaid, a chyda chymorth hur-filwyr Galaidd yn dechrau'r Trydydd Rhyfel Samniaidd yn erbyn Gweriniaeth Rhufain.
* Yn Tsieina, mae gwladwriaeth Qin yn ymosod ar wyth dinas yn perthyn i wladwriaeth Chu.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:299 CC
QWERTY

300px|dde|bawd|Keyboard QWERTY Christopher Sholes o 1878

Trefn y botymau ar fysellfwrdd gyfrifiaduron  a theipiaduron ydy **QWERTY**. Dyma'r drefn a ddefnyddir amlaf ar gyfrifiaduron a theipiaduron Cymraeg a Ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill.

Daw'r enw o drefn y botymau ar ochor chwith - top y bysell. Cafodd ei gynllunio gan Christopher Sholes yn 1874 a'i werthu i gwmni Remington yn yr un flwyddyn. Golygydd a chyhoeddwr papurau oedd Sholes, o Milwaukee, UDA. Sicrhaodd batent yn Hydref 1867 ar beiriant sgwennu (rhyw fath o deipiadur cynnar) ond roedd nifer o broblemau ar y peiriant hwn.

Gweithiodd yn gael ei beiriant am y chwe mlynedd nesaf; y broblem fwyaf i'w datrys oedd fod yr allweddau'n 'cloi' yn ei gilydd.

Y gwahaniaeth mwyaf rhwng ei drefn QWERTY ef a'r drefn fodern ar fysellfwrdd modern yw na wnaeth gynnwys y llythrennau '1' (un) na'r symbol '0' (sero).

Ar gyfer sgwennu drwy'r iaith Saesneg y seiliwyd y cynllun; nid yw'n cynnwys symbolau megis y to-bach (acen grom). Y syniad oedd rhoi hanner y llythrennau pwysicaf / amlaf yn y Saesneg ar yr ochor chwith, a'r hanner arall ar yr ochr dde, fel fod y ddwy law yn gweithio yr un mor galed. Effaith negyddol hyn oedd fod cyflymder y teipio, mewn gwirionedd, yn arafu!

Mae trefniadau eraill ar gael, megis y bysellfwrdd Dvorak nad yw cweit mor llwyddiannus â threfn QWERTY.

Categori:Cynllun bysellfwrdd
Categori:Sefydliadau 1873
295 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC - **290au CC** - 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC   
300 CC 299 CC 298 CC 297 CC 296 CC - **295 CC** - 294 CC 293 CC 292 CC 291 CC 290 CC

----
## Digwyddiadau
* Brwydr Sentinum; Gweriniaeth Rhufain yn gorchfygu cynghrair o'r Samnitiaid,  Etrwsciaid, Wmbriaid a Galiaid. Leddir y conswl Rhufeinig  Publius Decius Mus yn y frwydr.
* Demetrius Poliorcetes yn cipio dinas Athen.
* Antipater II, brenin Macedonia, yn lladd ei fam,  Thessalonica.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Thessalonica o Facedon, merch Philip II, brenin Macedon a gwraig Cassander
* Publius Decius Mus, conswl Rhufeinig
* Zhuangzi, athronydd i Tsieina

Categori:295 CC
Teipiadur

Peiriant neu ddyfais mecanyddol (neu electro-fecanyddol, bellach) sy'n galluogi'r defnyddiwr i 'deipio' pan fo botwm ar fysellfwrdd yn cael ei bwyso ydy'r **teipiadur**. Y canlyniad i hyn yw marc inc ar bapur: naill ai lythyren neu rif, fel arfer.

Roedd teipiaduron yn bethau hanfodol mewn busnes a diwydiant drwy gydol yr ugeinfed ganrif. Tua diwedd yganrif, fodd bynnag, roedd y gallu i 'brosesu' a 'chofio' gwybodaeth ar gyfrifiaduron personol yn araf gymryd drosodd o'r teipiadur mecanyddol.

Ymhlith gwneuthurwyr y teipiadur y mae Remington and Sons, IBM, Imperial typewriters, Smith Corona a theipiaduron Olivetti.

## Oriel 

Delwedd:Pterotype.jpg|Y *Pterotype*, teipiadur John Pratt, 1865
Delwedd:Skrivekugle 1870.jpg|*The Hansen Writing Ball* a ddyfeisiwyd yn 1865. Cynlluniwyd y model yma yn 1870.
Delwedd:TypewriterPatent1868.jpg|Cynllun patent 1868 gan Sholes, Glidden, a Soule
Delwedd:Hammond 1B typewriter.png|Teipiadur Hammond 1B a ddyfeisiwyd yn yr 1870au, gwnaed yn 1881
Delwedd:Typewriters.jpg|Mathau o deip mewn teipiadur 1920

Categori:Argraffu
Categori:Ysgrifennu
Ffôn clyfar

[bawd|Ffonau clyfar gan [Samsung (tu blaen).]]
bawd|Cefn y ffonau uchod
[bawd|[iPhone gan Apple; Gorffennaf 2007. Un o'r ffonau clyfar cyntaf.]]
Microgyfrifiadur wedi'i gyfuno â ffôn symudol sy'n fwy pwerus na'r ffôn symudol arferol yw'r **ffôn clyfar** (). Mae ganddo elfennau o'r cyfrifiadur yn ei grombil, gan gynnwys meddalwedd system weithredu. Mae hefyd yn medru derbyn ac anfon e-byst, yn galluogi'r defnyddiwr i gysylltu gyda'r rhyngrwyd, defnyddio meddalwedd sydd ar gael o siopau rhithwir, a chamera a system gwmpawd GPS. Erbyn Rhagfyr 2011 roedd gostyngiadau mewn prisiau yn golygu bod ffonau clyfar wedi dod yn llawer mwy poblogaidd.

Y math mwyaf poblogaidd o fatri a ddefnyddiwyd yn 2014 (a chyn hynny) yn y ffonau oedd y batri lithiwm-ion‎. 
chwith|bawd
bawd|chwith|Gwerthiad byd-eang y ffôn clyfar, yn dangos goruchafiaeth Android.

Erbyn haf 2012 roedd dros un biliwn o bobl yn defnyddio ffôn clyfar. Roedd 2013 yn garreg filltir bwysig gan i fwy o ffonau clyfar gael eu gwerthu na'r ffonau symudol arferol. Erbyn 2019 roedd bron pob ffôn a gynhyrchwyd yn ffôn clyfar, ac felly, yn araf, cyfeiriwyd at y ffonau hyn heb y gair 'clyfar', gan ei gymryd yn ganiataol.

## Bancio
Cyflwynwyd nifer o systemau bancio ar-lein (e.e. Paypal) mor gynnar a'r 200au a gellid defnyddio rhain ar y ffôn, ond nid oedd yn bosib gwneud taliadau tan oddeutu 2016, gyda'r cwsmer yn mewnbynnu ei rif cyfrin (4 digid) sef ei rif PIN. Yn 2016, cyflwynwyd system a oedd yn galluogi'r defnyddiwr i dalu am nwyddau gyda'i ffôn mewn siopau; system ddi-gyswllt drwy dechnoleg NFC neu neges ddiogel SMS.

Erbyn y 2010au, gan fod bron pob gwasanaeth bancio'nbosib ar ffôn, gwelwyd llawer o ganghennau banciau'n cau; caeewyd bron pob banc yn Ne Affrica a'r Philipinau. Diflannod llawer o fanciau hefyd yng Nghymru, ond agorwyd rhagor o beiriannau arian mewn llefydd fel archfarchnadoedd.

## Gweler hefyd 
*Gor-realaeth
*Codau QR

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiaduron symudol
Clyfar
Grantham

Tref yn Swydd Lincoln, dwyrain Lloegr, yw **Grantham**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Kesteven. 

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan ardal adeiledig Grantham boblogaeth o 44,898.

## Enwogion 
* Syr Isaac Newton, ffisegydd, a aned ger y dref yn 1642.
* Margaret Thatcher, gwleidydd, a aned yn y dref ar 13 Hydref 1925.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal De Kesteven
Categori:Trefi Swydd Lincoln
300 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC - **300au CC** - 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC
305 CC 304 CC 303 CC 302 CC 301 CC - **300 CC** - 299 CC 298 CC 297 CC 296 CC 295 CC

----

## Digwyddiadau
* Pyrrhus, brenin Epirus yn cael ei gymeryd i'r Aifft fel gwystl ar ôl Brwydr Ipsus.
* Ptolemi I Soter, brenin yr Aifft. yn gwneud cynghrair a Lysimachus, brenin  Thrace, ac yn rhoi ei ferch Arsinoe iddo yn wraig.
* Seleucus I Nicator yn sefydlu dinas Antioch.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:300 CC
Preifateiddio

Y gwrthwyneb i wladoli, sef tynnu diwydiannau a mentrau cyhoeddus o afael y llywodraeth a'u cynnig ar y farchnad neu drwy gytundeb i gwmnïau preifat yw **preifateiddio**. Mae'n bolisi a gysylltir â llywodraethau asgell dde sy'n arddel athrawiaeth *laissez-faire*.

Yn y DU, cysylltir y gair â chyfnod llywodraeth Margaret Thatcher yn y 1980au. Dan ei llywodraeth Geidwadol asgell dde cafodd y llu o wasanaethau cyhoeddus a diwydiannau a wladolwyd gan lywodraethau Llafur cyn hynny, gan gynnwys y rheilffyrdd (gweler British Rail), dŵr, trydan, nwy, olew, glo a dur, eu torri i fyny a'u gwerthu. Roedd y polisïau hyn yn amhoblogaidd gan yr undebau llafur, yn enwedig Undeb y Glowyr dan arweinyddiaeth Arthur Scargill, a wrthwynebai'n ffyrnig cynlluniau Thatcher i breifateiddio Glo Prydain; roedd hyn yn elfen ganolog yn yr anghydfod a arweiniodd at Streic Fawr y Glowyr.

Yn fwy diweddar mae sawl llywodraeth wedi gweithredu polisi preifateiddio, er nad ydynt bob tro wedi mynd mor bell â'r cyn-lywodraeth Dorïaidd yng ngwledydd Prydain, e.e. yn Rwsia ar ôl cwymp yr Undeb Sofietaidd ac yn Sbaen.

## Gweler hefyd 
* Gwladoli
* Marchnad rydd

Categori:Economeg
Categori:Gwleidyddiaeth
Trosedd

Gweithred anghyfreithlon (sef gweithred sy'n torri o leiaf un ddeddf benodol) lle all y cyflawnwr neu bersonau cysylltiedig a ystyrid yn euog gael eu cosbi gan awdurdod llywodraethol yw **trosedd**.

Er bod yr hyn a ystyrir yn drosedd yn amrywio o awdurdodaeth i awdurdodaeth, mae llofruddiaeth, lladrad a threisio yn weithredoedd yr ystyrir yn gyffredinol eu bod yn droseddau.

## Gweler hefyd
* Trosedd yng Nghymru


Categori:Anghyfiawnder
Categori:Troseddeg
Chwys

:*Gweler hefyd chwys (gwahaniaethu).*
bawd|Chwys ar wyneb rhedwr
Hylif di-liw cyfansoddedig o ddŵr gyda symiau bach o wrea ac halwynau (sodiwm clorid yn bennaf) sy'n nawsio trwy'r croendyllau o'r chwarrenau chwys yw **chwys**. Mae'n chwarae rhan bwysig yn y gwaith o reoli tymheredd y corff yn ogystal â chael gwared ar amhuryddion. Mae chwysu yn oeri'r corff a dyna pam fod pobl yn chwysu mwy pan fo'r tywydd yn boeth ond yn llai pan fo'r tywydd yn oer. Mae chwysu yn cynyddu hefyd pan fo rhywun yn teimlo'n sâl neu wedi cynhyrfu ei nerfau.

Categori:Anatomeg
Categori:Hylifau
Chwys (gwahaniaethu)

Gallai **chwys** gyfeirio at un o sawl peth:

* Chwys, hylif naturiol sy'n carthu'r corff

## Planhigion 
* Chwys Arthur neu Erwain
* Chwys yr haul (*drosera*)

## Arall 
* Crys chwys, dilledyn

## Gweler hefyd 
* Chwysigen
* Chwysogl
301 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC - **300au CC** - 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC
306 CC 305 CC 304 CC 303 CC 302 CC - **301 CC** - 300 CC 299 CC 298 CC 297 CC 296 CC

----

## Digwyddiadau 
* Brwydr Ipsus; gorchfygir byddin Antigonos I Monophthalmos, rheolwr Syria, Asia Leiaf, Ffenicia a Jiwdea, a'i fab Demetrius Poliorcetes gan fyddin Lysimachus a Seleucus I Nicator. Lleddir Antigonus yn y frwydr.
* O ganlyniad i farwolaeth Antigonus, mae Cassander yn cymryd meddiant o deyrnas Macedonia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Antigonos I Monophthalmos, cadfridog Macedonaidd dan Alecsander Fawr a brenin cyntaf llinach yr Antogoniaid.

Categori:301 CC
302 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC - **300au CC** - 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC
307 CC 306 CC 305 CC 304 CC 303 CC - **302 CC** - 301 CC 300 CC 299 CC 298 CC 297 CC

----

## Digwyddiadau
* Seleucus I Nicator, Ptolemi I Soter a Lysimachus yn gwneud cynghrair yn erbyn   Antigonus I Monophthalmus. Mae Seleucus a Lysimachus yn ymosod ar Asia Leiaf tra mae Ptolemi yn ymosod ar Syria.
* Demetrius Poliorcetes, mab Antigonus, yn gorchfygu Cassander yn Thessalia
* Pyrrhus yn cael ei ddiorseddu fel brenin Epirus

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:302 CC
Moel Ysgyfarnogod

Mynydd yn y Rhinogau, de Gwynedd yw **Moel Ysgyfarnogod** . Ef yw'r mwyaf gogleddol o gopaon y Rhinogau, a saif i'r gorllewin o Lyn Trawsfynydd, de Gwynedd; ..

Gellir ei ddringo o ochr ddwyreiniol Llyn Trawsfynydd neu o ben draw yn ffordd gul uwchben Talsarnau. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 443metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 623m (2044tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 October 2001.

Ceir olion nifer o weithfeydd cloddio manganîs ger copa'r foel.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Talsarnau
Categori:Trawsfynydd
Coleg Normal, Bangor

Coleg hyfforddi athrawon oedd **Coleg y Normal, Bangor** a newidiodd ei enw oddeutu 1979 i **Y Coleg Normal**. Fe'i sefydlwyd yn 1861 drwy arian a godwyd gan gymdeithasau Cymraeg a Syr Hugh Owen - cyfanswm o £11,000; derbyniwyd y swm tila o £2,000 gan Lywodraeth Prydain.

Fe'i lleolir ar lannau Afon Menai - nid nepell o Fangor. Yn 1996 fe lyncwyd y coleg annibynnol hwn gan Brifysgol Cymru, Bangor. Ceir campws arall oddeutu milltir i ffwrdd yng nghanol Bangor Uchaf, lle mae Neuadd Eryri, Neuadd Ogwen, Neuadd Ddyfrdwy a Neuadd Aethwy. John Phillips oedd y Prifathro cyntaf. Esgymunwyd y Gymraeg fel pwnc rhwng 1865 a 1907. Agorwyd y drws i fyfyrwyr benywaidd yn 1910.

Yn y 1960au cododd dros 20 o ddarlithwyr mewn protest i hawlio siec gyflog drwy gyfrwng y Cymraeg - un o ymgyrchoedd cyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

## Cynfyfyrwyr 
* Gerallt Lloyd Owen
* Ieuan Wyn
* Robin Llwyd ab Owain
* Gwenlyn Parry
* Ryan Davies
* Rhydderch Jones
* J. O. Roberts
* Windsor Davies
* Angharad Mair

## Darlithwyr adnabyddus 
* Owain Owain
* Huw Lloyd Edwards
* Dafydd Orwig
* John Lasarus Williams
* Menai Williams
* Richard Cyril Hughes

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Categori:Addysg yng Ngwynedd
Categori:Bangor
Categori:Prifysgol Cymru
Categori:Sefydliadau 1861
Spriggan

250px|bawd|Spriggan: cerflun diweddar yn Llundain
Creadur chwedlonol y ceir straeon amdanynt yn llên gwerin Cernyw yw'r **Spriggan** (Cernyweg).

Yn ôl y chwedl, mae'r spriggan yn greadur hyll ofnadwy, sydd i'w ganfod mewn hen adfeilion neu mewn twmpathau yn gwarchod trysor cudd. Roedd ganddynt enw am fod yn lladron eiddgar hefyd. Er yn fychan o gorff fel rheol, roeddent yn medru tyfu i faint anferth weithiau. Mae'r cysylltiad â thwmpathau, gwarchod trysor, a maintioli mawr yn eu gwneud yn debyg i'r trol yn nhraddodiadau Llychlyn.

Roedd ganddynt dymer drwg ac roeddent yn barod bob tro i fod yn ddrygionus, yn enwedig wrth rywun a'u digiai. Credid eu bod yn anfon ystormydd i ddifetha cnydau ac weithiau roeddent yn cipio plant bach a gadael plentyn cyfnewid yn eu lle: mewn hyn o beth roeddent yn debyg i'r Tylwyth Teg yng Nghymru a sawl gwlad arall.

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Llên gwerin Cernyw
Asafa Powell

Mae **Asafa Powell** (ganed 23 Tachwedd 1982) yn sbrintiwr o Jamaica ac yn fab i ddau weinidog, Cislyn Powell a William Powell, ei dad o Linstead, Jamaica. Daliodd y record byd am redeg y 100m rhwng Mehefin 2005 a Mai 2008 gyda amseroedd o 9.77 a 9.74 eiliad. Roedd yn rhan o'r tîm a enillodd fedal aur a thorri y record Byd yn y ras gyfnewid 4x100m yng Ngemau Olympaidd Beijing yn Haf 2008.

Categori:Athletwyr o Jamaica
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Sbrintwyr
Rhiwbeina

Maestref a chymuned yng Nghaerdydd yw **Rhiwbeina** () neu **Rhiwbina** (Saesneg: *Rhiwbina*). Mae'r cofnod cyntaf o'r enw yn nodi 'Rhiwbrien', a mae'n bosib ei fod yn tarddu o Sant Beuno. Mae'n ardal ffynianus yng ngogledd y ddinas a bu'n bentref ar wahân ar un adeg. Ar ddechrau'r 2010au roedd yma 11,249 o breswylwyr ac roedd arwynebedd y faestref yn 642 hectar. Ceir tir agored i'r gogledd o'r M4 o'r enw Coed y Wenallt, lle ceir golygfa o'r ddinas. I'r de o'r draffordd ceir mwnt canoloesol o'r enw Twmpath.

*Rhiwbina* yw'r enw a glywir mewn hen recordiadau Cymraeg, ond ar ôl i ynganiad wedi'i Seisnigeiddio (/ruˈbaɪnə/) ddod yn gyffredin, dechreuwyd defnyddio *Rhiwbeina* yn Gymraeg. Heddiw, mae Comisiynydd y Gymraeg yn rhestru *Rhiwbeina* fel y prif ffurf safonol, a *Rhiwbina* fel ffurf safonol amgen.

Tua diwedd yr 11g, lladdwyd Iestyn ap Gwrgant, tywysog olaf Teyrnas Morgannwg, mewn brwydr yn erbyn y Normaniaid yn yr ardal. Cofir am y frwydr yn yr enw Rhyd Waedlyd, ar ffrwd fechan yn Rhiwbeina.

## Y Gymraeg
Yng nghyfrifiad 2011 nodwyd bod 1,433 (12.9%) o'r boblogaeth dros dair blwydd oed yn medru'r Gymraeg. Y ffigwr cyfatebol yng nghyfrifiad 2001 oedd 1,409 (12.8%).

Cynhelir gwasanaethu Cymraeg yng nghapel Methodistaidd Bethel. Bu capel Beulah (yr Eglwys Ddiwygiedig Unedig) yn gapel Cymraeg yn perthyn i'r Annibynwyr, ond wedi cyfnod o weithredu'n ddwyieithog, troes i'r Saesneg yn 1898.

Bu Rhiwbeina yn gartref i nifer o unoligion amlwg yn y diwylliant Cymraeg, gan gynnwys W. J. Gruffydd, R. T. Jenkins, Iorwerth C. Peate, Kate Roberts, a Rachel Thomas.

200px|bawd|dim|Lleoliad Rhiwbina yng Nghaerdydd

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Pentrefi Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Caerdydd (y DU)
Erwain

Planhigyn blodeuol lluosflwydd o deulu'r *Rosaceae* ac a dyfir mewn dolydd llaith yw'r **erwain** (Lladin: *Filipendula ulmaria*; Saesneg: *meadowsweet*). Mae'n blanhigyn brodorol yn y rhan fwyaf o Ewrop ac Asia ac fe'i ceir hefyd yng ngogledd America ar ôl iddo gael ei gyflwyno yno a dechrau tyfu yn y gwyllt. Mae enwau Cymraeg eraill arno'n cynnwys **chwys Arthur**, **brenhines y weirglodd**, '''blodau'r mêl**, **llysiau'r Forwyn**, **barf y bwch** a **meddlys'''.

Mae'n blodeuo ym mis Gorffennaf.

## Chwedlau 
Mae gan y planhigyn le arbennig ym mytholeg Cymru fel un o'r blodau a ddefnyddir gan Math fab Mathonwy a Gwydion i greu Blodeuwedd:

Ac yna y cymerasant hwy blodeu y deri, a blodeu y banadl, a blodau yr erwein, ac o'r rhei hynny, aswyno yr un forwyn decaf a theledicaf a welas dyn eiroed.

## Rhinweddau meddyginiaethol 
bawd|chwith|Blodau a dail yn Jutland
Dywedir ei fod yn dda at yr annwyd, diffyg traul, gwrthweithio gwenwyn, ffliw, anhwylder ar yr arennau a'r bledren, llid yr isgroen (*cellulitis*), diffyg caws a nerfusrwydd. Dywedir hefyd fo ganddo'r gallu i ladd poen, fel asparin, heb effeithio leinin y stumog. Fel llawer o lysiau rhinweddol, y cwbl sydd angen ei wneud ydy berwi'r blodau am ddeg munud; dylid wedyn yfed tair cwpanaid y dydd am bythefnos - cyn brecwast.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Meddygon Myddfai
* Llysiau Rhinweddol
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Perlysiau
Categori:Rosaceae
Valentino Rossi

Gyrrwr beiciau modur proffesiynol yw **Valentino Rossi** (ganed Urbino, 16 Chwefror 1979). Mae wedi ennill pencampwriaeth Moto GP aml i waith. Mae'n un o'r gyrwyr beiciau modur mwyaf llwyddiannus erioed wedi iddo ennill saith o bencampwriaethau'r Byd. Mae'n un o'r bobl sydd yn ennill y mwyaf o arian mewn chwaraeon gydag amcangyfrifon iddo ennill $34 miliwn yn 2007.

Gan ddilyn ei dad, Graziano Rossi, dechreuodd Valentino rasio yn 1996 i dîm Aprilia yn y categori 125cc, ac enillodd ei Bencampwriaeth Byd y flwyddyn ganlynol. Wedyn symudodd i fyny i gategori 250cc, hefyd gyda Aprilia, ac enillodd Bencampwriaeth y Byd yn 1999. Enillodd Bencampwriaeth y Byd 500cc gyda Honda yn 2001, pencampwriaeth y Byd Moto GP yn 2002 a 2003 gyda Honda, hefyd enillodd y bencampwriaeth yn 2004 a 2005 ar ôl symud o Honda i Yamaha.

## Cyfeiriadau
Categori:Gyrwyr beiciau modur
Categori:Eidalwyr
Categori:Chwaraeon yn yr Eidal
Categori:Pobl o Marche
Sébastien Loeb

Gyrrwr rali proffesiynol o Ffrainc yw **Sébastien Loeb** (ganed 26 Chwefror 1974). Gyda'i gyd-yrrwr Daniel Elena, mae wedi ennill Pencampwriaeth y Byd yn 2004, 2005, 2006 a 2007. Loeb sydd wedi ennill y nifer fwyaf o ralïau WRC, sef 47, ac mae'n un o'r gyrwyr rali mwyaf llwyddiannus erioed.

Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Gyrwyr rasio o Ffrainc
Categori:Pobl o Bas-Rhin
Moelfre (Rhinogydd)

:''Mae'r mynydd hwn yn rhan o fynyddoedd Rhinogau; am fynyddoedd eraill o'r un enw gweler yma.''

Mae **Moelfre** yn gopa mynydd a geir yn y Rhinogydd rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r Bala; . Saif tua thair milltir o bentref Dyffryn Ardudwy a 10 milltir o Harlech - ar ochr orllewinol y Rhinogau, gyda chopaon Y Llethr a Diffwys i'r dwyrain ohono. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 427metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd) a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 589m (1932tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

Ceir chwedl o'r ardal yma am dri pherson a weithiodd ar y Sabath ac a gosbwyd trwy eu troi'n dri maen hir.

## Delweddau

Delwedd:Moelfre hills - geograph.org.uk - 507227.jpg|Mynydd Moelfre a'i ben yn y cymylau!
Delwedd:View down Cwm Nantcol from the mines - geograph.org.uk - 715584.jpg|Y copa amlwg ydy Mynydd Moelfre; tynnwyd y llun o'r hen chwarel yng Nghwm Nantcol.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Dewey
Beavis and Butt-Head Do America

Mae ***Beavis and Butt-Head Do America*** yn ffilm animeiddiedig Americanaidd o 1996, a seilir ar gyfres deledu boblogaidd MTV o'r enw *Beavis and Butt-Head*. Mae'r ffilm yn serennu lleisiau Mike Judge, Demi Moore, Bruce Willis, Robert Stack, a Cloris Leachman.

Fe'i cynhyrchwyd gan Michael Blakey yn Unol Daleithiau America; roedd sawl cwmni cynhyrchu, gan gynnwys: Paramount Pictures, Mike Judge, MTV Entertainment Studios, The Geffen Film Company. Lleolwyd y stori yn Arizona. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Joe Stillman a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan John Frizzell. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mike Judge ar 17 Hydref 1962 yn Guayaquil. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1985 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Califfornia, San Diego.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Mike Judge nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q434585.           # P57 = film director
 OPTIONAL {
 ?item wdt:P136 ?genre.
 ?genre rdfs:label ?genre_label.
 FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Dramâu o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1996
Categori:Ffilmiau a gynhyrchwyd gan Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Arizona
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn ysgol
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Söoffilia

[bawd|250px|*[Breuddwyd Gwraig y Pysgotwr*, torlun pren erotig gan Hokusai sy'n dangos benyw ddynol noeth mewn cofleidiad rhywiol gyda dau octopws.]]
[bawd|200px|Hen gerfluniau o Deml Lakshana yn Khajuraho, [India.]]
Paraffilia a ddiffinnir gan atyniad rhywiol dynol tuag at anifeiliaid annynol yw **söoffilia**, o'r Roeg ζῷον (*zṓion*, "anifail") a φιλία (*ffilia*, "cyfeillgarwch" neu "gariad"). Defnyddir amryw o wahanol dermau gan glinigyddion ac gan söoffiliaid (unigolion gyda söoffilia) eu hunain. Mae söoffilia yn cyfeirio yn benodol at ddiddordeb rhywiol mewn anifeiliaid, nid ymddygiad rhywiol gydag anifeiliaid. Mae termau Cymraeg am gyfathrach rywiol rhwng bodau dynol ac anifeiliaid yn cynnwys **bwbechni**, **milgydiad**, **milgydiaeth**, **bwystfilgydiaeth**, a **bwystfileiddiwch**.

Er bod gweithredoedd rhywiol gydag anifeiliaid yn gyfreithlon mewn ambell wlad, ni chânt eu cydoddef yn benodol unrhywle heddiw ac mae rhyw gydag anifeiliaid yn parháu fel tabŵ ym mron pob cymdeithas ddynol. Yn y mwyafrif o wledydd, mae'r fath weithredoedd yn anghyfreithlon yn ôl deddfau sy'n gwahardd creulondeb tuag at anifeiliaid neu droseddau yn erbyn natur.

Yn seicoleg mae yna ddadl sylweddol ynglŷn ag os yw rhai agweddau söoffilia yn cael eu deall yn well fel paraffilia neu fel cyfeiriadedd rhywiol, a elwir weithiau yn **söorywioldeb**. Daeth y term hwn a'r cysyniad o gyfeiriadedd rhywiol tuag at anifeiliaid yn fwy cyffredin yn y maes gwyddonol ers ymchwil Hani Miletski yn y 1990au. Miletski oedd y cyntaf i wneud ymchwil ffurfiol i weld os yw cyfeiriadedd rhywiol tuag at anifeiliaid yn bodoli. Defnyddiodd ddiffiniad o gyfeiriadedd rhywiol sy'n seiliedig ar waith Francoeur (1991) yn ei astudiaeth o gyfunrywioldeb, heterorywioldeb, a deurywioldeb. Yn ôl y diffiniad hwn, mae cyfeiriadedd rhywiol yn cynnwys tair agwedd rhyng-gysylltiedig:

# Cyfeiriadedd serchus – gyda phwy yr ydym yn bondio'n emosiynol,
# Cyfeiriadedd ffantasi – amdano pwy mae ein ffantasïau rhywiol, a
# Cyfeiriadedd erotig – gyda phwy sydd gwell gennym cael rhyw.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Masters, Robert E.L. Ph.D. *Forbidden Sexual Behaviour and Morality, an objective examination of perverse sex practices in different cultures* (1962), ISBN 0-85629-041-6
* Masters, Robert E.L. Ph.D. *Sexual Obsession: An autobiographical approach to the problem of the sex-dominated personality*. (1969), Efrog Newydd: Paperback Library.
* Miletski, Hani Ph.D. *Bestiality - Zoophilia: An exploratory study*, traethawd, The Institute for Advanced Study of Human Sexuality. San Francisco, CA, Hydref 1999
* Miletski, Hani Ph.D. *Understanding Bestiality and Zoophilia*, (2002), (Gwefan Hani Miletski) ISBN 0-9716917-0-3


Categori:Paraffilia
Categori:Rhyngweithiad dynol-anifeilaidd
Allweddell

Rhes o drosolion bach (*allweddi*) ar rai offeryn cerdd yw **allweddell**. Mae'r piano, yr harpsicord, yr organ a'r claficord i gyd yn offerynnau allweddell.

Categori:Offerynnau cerdd
303 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC - **300au CC** - 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC
308 CC 307 CC 306 CC 305 CC 304 CC - **303 CC** - 302 CC 301 CC 300 CC 299 CC 298 CC

----

## Digwyddiadau 
* Seleucus I Nicator yn ymestyn ei deyrnas trwy Persia a chyn belled ag India. Mae'n gwneud cytundeb heddwch a Chandragupta Maurya, sefydlydd brenhinllin y Maurya, gan ildio tiriogaeth yn gyfnewid am 500 eliffant rhyfel.
* Seleucus yn ail-sefydlu tref Orrhoa yng ngogledd Mesopotamia fel Edessa.
* Cassander a Lysimachus yn perswadio Seleucus a Ptolemi I Soter i ymuno â hwy mewn cynghrair yn erbyn Antigonos I Monophthalmos.
* Demetrius Poliorcetes yn cipio Corinth, Sicyon ac Argos yn y Peloponnesos.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:303 CC
292 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC - **290au CC** - 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC
297 CC 296 CC 295 CC 294 CC 293 CC - **292 CC** - 291 CC 290 CC 289 CC 288 CC 287 CC

----

## Digwyddiadau
* Lysimachus, rheolwr Thrace, yn ymgyrchu tu hwnt i afon Donaw ond yn cael ei orchfygu a'i gymeryd yn garcharor gan Dromichaetes, brenin y  Getae (Daciaid). Ymhen tipyn, gwneir cytundeb heddwch a rhyddheir ef.
* Demetrius Poliorcetes, brenin Macedonia, yn ceisio cipio triogaethau Lysimachus. Tra mae'n absennol, mae'r Boeotiaid yn gwrthryfela, ond gorchfygir hwy gan  Antigonus, mab Demetrius Poliorcetes, sy'n gwarchae ar ddinas Thebai.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:292 CC
290 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC - **290au CC** - 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC 
295 CC 294 CC 293 CC 292 CC 291 CC - **290 CC** - 289 CC 288 CC 287 CC 286 CC 285 CC

----

## Digwyddiadau 
* Y cadfridog Rhufeinig Manius Curius Dentatus yn gorchfygu'r Samnitiaid, gan roi diwedd ar ryfel a barhaodd am 50 mlynedd. Mae hefyd yn gorchfygu gwrthryfel y Sabiniaid, sy'n dod yn ddinasyddion Rhufeinig heb hawl i bleidleisio (*civitas sine suffragio*).
* Berenice, gwraig Ptolemi I Soter, yn cael ei chyhoeddi yn frenhines yr Aifft. Mae Ptolemi yn adeiladu porthladd Berenice ar y Môr Coch er anrhydedd iddi.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:290 CC
Diffwys

Mae **Diffwys** yn fynydd a geir yn y Rhinogydd, de Gwynedd; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 602 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Ef yw'r ail-uchaf o gopaon y Rhinogau, ar ôl Y Llethr. Saif yn rhan ddeheuol y Rhinogau, i'r gogledd-ddwyrain o Abermaw ac i'r dwyrain o Tal-y-Bont a Dyffryn Ardudwy. Mae Llyn Bodlyn ar ei lethrau gorllewinol.

Mae ganddo is-gopa.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn, Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 750m (2461tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon HuMP
Categori:Llanelltud
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Das Wohltemperierte Klavier

48 o gwplau o breliwdau a ffiwgiau i allweddell yw dau lyfr ***Das Wohltemperierte Klavier*** (sillafiad gwreiddiol: *Das Wohltemperirte Clavier*; Cymraeg: ''Yr Allweddell wedi'i Da-nawseiddio'') gan Johann Sebastian Bach. Mae pob allwedd yn cael ei defnyddio ddwywaith. Cyfansoddodd Bach y llyfr cyntaf yn 1722 yn Köthen a'r ail lyfr yn 1742 yn Leipzig. Roedd "da-nawseiddio" yn cyfeiro at fodd newydd tiwnio oedd yn galluogi cerddorion i chwarae a thrawsgyweirio ym mhob allwedd.

## Rhestr y rhannau 
### Llyfr Un 
* BWV 846 — Preliwd a Ffiwg Rh. 1 yn C (846a: cwpl arall)
* BWV 847 — Preliwd a Ffiwg Rh. 2 yn c
* BWV 848 — Preliwd a Ffiwg Rh. 3 yn C-llonnod
* BWV 849 — Preliwd a Ffiwg Rh. 4 yn c-llonnod
* BWV 850 — Preliwd a Ffiwg Rh. 5 yn D
* BWV 851 — Preliwd a Ffiwg Rh. 6 yn d
* BWV 852 — Preliwd a Ffiwg Rh. 7 yn E-fflat
* BWV 853 — Preliwd a Ffiwg Rh. 8 yn e-fflat (Mae'r ffiwg yn d-llonnod)
* BWV 854 — Preliwd a Ffiwg Rh. 9 yn E
* BWV 855 — Preliwd a Ffiwg Rh. 10 yn e (855a: cwpl arall)
* BWV 856 — Preliwd a Ffiwg Rh. 11 yn F
* BWV 857 — Preliwd a Ffiwg Rh. 12 yn f
* BWV 858 — Preliwd a Ffiwg Rh. 13 yn F-llonnod
* BWV 859 — Preliwd a Ffiwg Rh. 14 yn f-llonnod
* BWV 860 — Preliwd a Ffiwg Rh. 15 yn G
* BWV 861 — Preliwd a Ffiwg Rh. 16 yn g
* BWV 862 — Preliwd a Ffiwg Rh. 17 yn A-fflat
* BWV 863 — Preliwd a Ffiwg Rh. 18 yn g-llonnod
* BWV 864 — Preliwd a Ffiwg Rh. 19 yn A
* BWV 865 — Preliwd a Ffiwg Rh. 20 yn a
* BWV 866 — Preliwd a Ffiwg Rh. 21 yn B-fflat
* BWV 867 — Preliwd a Ffiwg Rh. 22 yn b-fflat
* BWV 868 — Preliwd a Ffiwg Rh. 23 yn B
* BWV 869 — Preliwd a Ffiwg Rh. 24 yn b

### Llyfr Dau 
* BWV 870 — Preliwd a Ffiwg Rh. 1 yn C (870a: cwpl arall; 870b: preliwd arall)
* BWV 871 — Preliwd a Ffiwg Rh. 2 yn c
* BWV 872 — Preliwd a Ffiwg Rh. 3 yn C-llonnod (BWV 872a: cwpl arall)
* BWV 873 — Preliwd a Ffiwg Rh. 4 yn c-llonnod
* BWV 874 — Preliwd a Ffiwg Rh. 5 yn D
* BWV 875 — Preliwd a Ffiwg Rh. 6 yn d (BWV 875a: preliwd arall)
* BWV 876 — Preliwd a Ffiwg Rh. 7 yn E-fflat
* BWV 877 — Preliwd a Ffiwg Rh. 8 yn d-llonnod
* BWV 878 — Preliwd a Ffiwg Rh. 9 yn E
* BWV 879 — Preliwd a Ffiwg Rh. 10 yn e
* BWV 880 — Preliwd a Ffiwg Rh. 11 yn F
* BWV 881 — Preliwd a Ffiwg Rh. 12 yn f
* BWV 882 — Preliwd a Ffiwg Rh. 13 yn F-llonnod
* BWV 883 — Preliwd a Ffiwg Rh. 14 yn f-llonnod
* BWV 884 — Preliwd a Ffiwg Rh. 15 yn G
* BWV 885 — Preliwd a Ffiwg Rh. 16 yn g
* BWV 886 — Preliwd a Ffiwg Rh. 17 yn A-fflat
* BWV 887 — Preliwd a Ffiwg Rh. 18 yn g-llonnod
* BWV 888 — Preliwd a Ffiwg Rh. 19 yn A
* BWV 889 — Preliwd a Ffiwg Rh. 20 yn a
* BWV 890 — Preliwd a Ffiwg Rh. 21 yn B-fflat
* BWV 891 — Preliwd a Ffiwg Rh. 22 yn b-fflat
* BWV 892 — Preliwd a Ffiwg Rh. 23 yn B
* BWV 893 — Preliwd a Ffiwg Rh. 24 yn b
## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth glasurol
Categori:Cyfansoddiadau Johann Sebastian Bach
Tyndyrn

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Tyndyrn** (Saesneg: *Tintern*). Saif ar lan orllewinol Afon Gwy, bron ar y ffin â Lloegr, tua 5 milltir i'r gogledd o dref Cas-gwent.  Mae'n lle sy'n boblogaidd iawn gan dwristiaid, sy'n cael eu denu yno i weld adfeilion rhamantaidd Abaty Tyndyrn, sy'n gorwedd ger y pentref.

## Y gymuned
Yr enw Saesneg ar y gymuned yw *Wye Valley*. Ynghyd â phentref Tyndyrn ei hun, mae'r gymuned yn gynnwys pentref Llandogo.

bawd|canol|Map o Gymuned Tyndyrn o fewn Sir Fynwy

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy
Categori:Pentrefi Sir Fynwy

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
John Phillips (addysgwr)

Addysgwr o Gymruoedd **John Phillips** (1810 – 9 Hydref 1867). Ganed mewn tlodi mawr ym Mhontrhydfendigaid ger Ystrad Fflur yng nghanolbarth Ceredigion. Cafodd ei dderbyn i Brifysgol Caeredin yn 1833 gan adael yn 1835 i fynd yn weinidog i Dreffynnon ac yna i Fangor yn 1847.

Yn araf, ymneilltuodd o'r weinidogaeth er mwyn agor ysgolion gan deithio o le i le ar gefn ei geffyl. Cydweithiodd gyda ffrind iddo, sef Hugh Owen i sefydlu coleg hyfforddi athrawon ym Mangor, sef Coleg y Normal (yna 'y Coleg Normal' sydd bellach yn rhan o'r brifysgol).

Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1867
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
291 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC - **290au CC** - 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC
296 CC 295 CC 294 CC 293 CC 292 CC - **291 CC** - 290 CC 289 CC 288 CC 287 CC 286 CC

----

## Digwyddiadau
* Demetrius Poliorcetes, brenin Macedonia, yn ymuno a'i fab Antigonus i warchae ar ddinas Thebai, ac yn chipio.
* Y Rhufeiniaid yn cipio dinas Venusia oddi ar y Samnitiaid.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Menander, dramodydd Athenaidd
* Dinarchus, areithiwr Athenaidd

Categori:291 CC
304 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC - **300au CC** - 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 
309 CC 308 CC 307 CC 306 CC 305 CC - **304 CC** - 303 CC 302 CC 301 CC 300 CC 299 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Gwarchae Rhodos yn dod i ben, wedi i Demetrius Poliorcetes fethu cipio'r ddinas. Mae tad Demetrius, Antigonos I Monophthalmos, yn gwneud cytundeb heddwch a Rhodos, sy'n ei gadael ynn niwtral thyngddo ef a Ptolemi.
* Cassander yn ymosod ar Attica a gwarchae ar Athen. Mae Demetrius Poliorcetes yn codi'r gwarchae.
* Yn yr Eidal, mae'r Ail Ryfel Samnaidd, rheng y Samnitiaid a Gweriniaeth Rhufain, yn diweddu mewn cytundeb heddwch.
* Yr unben Agathocles yn ei gyhoeddi ei hun yn frenin Sicilia.
* Chandragupta, ymerawdwr Ymerodraeth y Maurya yn India, yn gorchfygu Seleucos I.

## Genedigaethau 
* Ashoka Fawr, ymerawdwr Ymerodraeth y Maurya yn India

## Marwolaethau 
Categori:304 CC
305 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC - **300au CC** - 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC
310 CC 309 CC 308 CC 307 CC 306 CC - **305 CC** - 304 CC 303 CC 302 CC 301 CC 300 CC

----

## Digwyddiadau
* Seleucus I Nicator yn gwneud Seleucia ar afon Tigris yn brifddinas.
* Antigonos I Monophthalmos yn gyrru ei fab, Demetrius, i ymosod ar Rhodos, sydd wedi gwrthod ei gynorthwyo yn erbyn Ptolemi I Soter. Mae Demetrius yn ennill yr enw "Poliorcetes" ("y gwarchaewr dinasoedd") am ei ymdrechion, sy'n cynnwys adeiladu tŵr gwarchae 40 medr o daldra ac 20 medr o led, a elwir yn "Helepolis" ("Y cipiwr dinasoedd"), ond ni all gipio'r ddinas.
* Gweriniaeth Rhufain, dan y ddau gonsw; Marcus Fulvius Curvus Paetinus a Lucius Postumius Megellus, yn gorchfygu'r Samnitiaid ym Mrwydr Bovianum, i roi diwedd ar yr Ail Ryfel Samnaidd.

## Genedigaethau
* Zou Yan, athronydd o Tsieina

## Marwolaethau
Categori:305 CC
Term mantell

Gair neu derm sy'n dynodi uwchset neu grŵp o gysyniadau cysylltiedig yw **term mantell**.

Categori:Geirfa
Antigonos I Monophthalmos

Cadfridog Macedonaidd dan Alecsander Fawr ac ddiweddarach sylfaenydd brenhinllin yr Antigoniaid oedd **Antigonos I Monophthalmos** (Hen Roeg: , "Antigonos yr Unllygeidiog") (382 CC - 301 CC). Roedd yn fab i Philip o Elimeia. Apwyntiwyd ef yn rhaglaw Phrygia Fwyaf yn 333 CC, ac wedi marwolaeth Alecsander yn 323 CC, derbyniodd Pamphylia a Lycia gan Perdiccas, oedd yng ngofal yr ymerodraeth. Daeth Perdiccas yn elyn iddo pan wrthododd gynorthwyo Eumenes i feddiannu'r rhannau o'r ymerodraeth oedd wedi eu rhoi iddo ef, a bu raid i Antigonos a'i fab Demetrius ffoi i Wlad Groeg, lle'r enillodd ffafr Antipater, rheolwr Macedonia.

Cymerodd ran amlwg yn y brwydro rhwng y Diadochi, olynwyr Alecsander, a ddilynodd, ac enillodd ddwy frwydr fawr yn erbyn Eumenes, yn Paraitacene yn 317 CC a Gabiene yn 316 CC. Llwyddodd i gipio trysorau Susa a meddiannodd Babylon, gan orfodi Seleucus I Nicator i ffoi. Wedi llawer o frwydro, gwnaed heddwch yn 311 CC, gydag Antigonos yn cael rheolaeth ar Asia Leiaf a Syria, ond yn fuan bu ymladd eto.

Llwyddodd Demetrius i orchfygu llynges Ptolemi I Soter ym Mrwydr Salamis ger arfordir Cyprus yn 306 CC, gan gipio'r ynys. Cyhoeddodd Antigonos ei hun yn frenin, gan wneud Demetrius yn gyd-frenin. Ymosododd ar yr Aifft, ond llwyddiodd Ptolemi i amddiffyn y ffin yn ei erbyn.

Gorchfygwyd Antigonos a Demetrius gan fyddinoedd unedig Seleucus a Lysimachus ym Mrwydr Ipsus yn 301 CC. Lladdwyd Antigonos, oedd yn 80 oed, yn y frwydr, a rhannwyd ei deyrnas rhwng Lysimachus a Seleucus. Llwyddodd Demetrius i'w wneud ei hun yn frenin Macedonia yn ddiweddarach.

Categori:Genedigaethau 382 CC
Categori:Marwolaethau 301 CC
Baner Cyprus

[bawd|250px|Baner Cyprus [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]

Maes gwyn gyda map melyn o'r ynys yn y canol gyda ddwy gangen olewydden oddi tanodd yw **baner Cyprus**. Yn dechnegol copr yw lliw'r map, er mwyn cynrychioli geirdarddiad enw'r wlad ("Yr Ynys Gopr"), ond gan amlaf fe'i ddangosir yn felyn. Mae'r ddwy gangen olewydden a'r maes gwyn yn symboleiddio heddwch rhwng pobloedd Groegaidd a Thyrcaidd yr ynys. Mabwysiadwyd ar 16 Awst, 1960 yn sgil annibyniaeth y wlad ar Brydain.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World* (Llundain: Dorling Kindersley, 2002)

Cyprus
Categori:Cyprus
Graham Norton

Digrifwr, actor a chyflwynydd rhaglenni teledu o Iwerddon yw **Graham William Walker** (ganed 4 Ebrill 1963), sy'n fwy adnabyddus o dan ei enw llwyfan **Graham Norton**.

Daeth yn enwog fel cyflwynydd ar Channel 4 yn y Deyrnas Unedig, a hefyd o ganlyniad i'w rôl fel y Tad Noel Furlong yn y gyfres deledu adnabyddus *Father Ted*. Er iddo ymddangos mewn tair rhaglen yn unig, roedd ei bortread o Father Noel yn hynod boblogaidd gyda'r gwylwyr. Mae Norton yn agored fel dyn hoyw ac yn un o enwogion hoyw mwyaf poblogaidd Iwerddon. Roedd ganddo sioe siarad gyda'r nos ar Channel 4. Yn ddiweddarach symudodd i'r BBC i gyflwyno'r sioe siarad *The Graham Norton Show.*

Mae'n cyflwyno sioe ar BBC Radio 2 a fe hefyd yw sylwebydd Cystadleuaeth Cân Eurovision gan gymryd y swydd o Terry Wogan yn 2009.

Roedd Norton yn gyd-berchennog So Television, y cwmni sy'n cynhyrchu eu raglenni amrywiol. Yn 2012, gwerthodd Norton y cwmni i ITV am oddeutu £17 miliwn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Cyflwynwyr teledu o Iwerddon
Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Digrifwyr o Iwerddon
Categori:Digrifwyr LHDT
West Bromwich Albion F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol o Loegr yw ***West Bromwich Albion Football Club*** ac maenr yn cystadlu yn ail haen Lloegr, yr EFL Championship. Lleolir y clwb yn West Bromwich, yng nghanolbarth Lloegr. Caiff y clwb ei adnabod fel *West Brom*, *Y Baggies*, *Albion*, *Yr Albion*, *Y Throstles* neu'r *WBA*. Ffurfiwyd y clwb ym 1878 gan weithwyr o Weithfeydd Spring Salter yng Ngorllewin Bromwich ac maent wedi chwarae eu gemau cartref yn yr Hawthorns ers 1900.

West Bromwich Albion oedd un o sefydlwyr y Gynghrair Bêl-droed yn 1888 ac wedi treulio'r rhan fwyaf o'u bodolaeth yn adran uchaf pêl-droed Lloegr. Maent wedi bod yn bencampwyr Lloegr unwaith, yn 1919-20, ond maent wedi cael mwy o lwyddiant yng Nghwpan yr FA, yn ei hennill pum gwaith. Dyma nhw hefyd yn ennill Cwpan y Gynghrair Bêl-droed ar yr ymgais gyntaf yn 1966. Tymor 2011-12 fydd eu chweched tymor yn yr Uwch Gynghrair ers 2002.

Mae cystadlu brwd rhwng Albion a nifer o glybiau eraill o ganolbarth Lloegr. Eu gwrthwynebwyr traddodiadol yw Aston Villa, ond yn fwy diweddar mae eu prif ymryson wedi bod gyda Wolverhampton Wanderers - eu prif wrthwynebwyr yn gêm darbi yn Black Country.

## Hanes
Cafodd y clwb ei sefydlu fel West Bromwich Strollers ym 1878 gan weithwyr o George Salter's Spring Works yng Ngorllewin Bromwich, ar y pryd yn Sir Stafford, ond sydd bellach yn rhan o sir weinyddol Orllewin Canolbarth Lloegr. Cawsant eu hailenwi'n West Bromwich Albion ym 1880, y tîm cyntaf i fabwysiadu'r dodiad Albion. Roedd Albion yn ardal o West Bromwich lle oedd rhai o'r chwaraewyr yn byw neu'n gweithio, yn agos at yr hyn sydd heddiw yn Greets Green.

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Stock, Aitken & Waterman

Triawd a ysgrifennai a recordiai ganeuon yn Lloegr oedd **Stock, Aitken & Waterman**. Weithiau, cawsant eu hadnabod fel SAW a cawsant lwyddiant mawr o ganol tan ddiwedd y 1980au ac ar ddechrau'r 1990au. Gellir ystyried y tri fel y partneriaeth cyfansoddi a chyrchu mwyaf llwyddiannus erioed, am iddynt gael dros 100 o ganeuon yn y Siart 40 Uchaf yn y Deyrnas Unedig gan werthu 40 miliwn o recordiau gan ennill £60 miliwn yn ôl rhai ffynonellau. Dechreuodd SAW trwy gynhyrchu caneuon egni-uchel (Hi-NRG) ar gyfer y sîn clybiau tanddaearol, ond daethant i'r brif ffrwd cerddorol pan gafodd y math yma o gerddoriaeth ei gymysgu gyda lyrics ysgafn a phoblogaidd. Yn ystod 1987-1989, cafodd eu math hwy o gerddoriaeth ei labeli'n "Eurobeat" yn Ewrop.

Roedd y bartneriaeth yn cynnwys Mike Stock, Matt Aitken a Pete Waterman.

Categori:Cerddoriaeth Lloegr
Mardi Gras

[200px|de|bawd|Ruby White yn perfformio yn Mardi Gras [Caerdydd, 2010.]]

Cynhelir **Mardi Gras** (Ffrangeg: "Dydd Mawrth Tew") y diwrnod cyn dydd Mercher y Lludw. Mardi Gras yw'r diwrnod olaf o Garnifal, y tridiau cyn dechrau'r Grawys, sef y Sul, Llun a'r dydd Mawrth cyn dydd Mercher y Lludw.

Mewn nifer o lefydd ystyrir y cyfnod cyfan fel Mardi Gras. Efallai mai'r dinasoedd sydd fwyaf enwog am eu dathliadau Mardi Gras yw New Orleans, Louisiana a Mobile, Alabama, yn yr Unol Daleithiau a Sydney, Awstralia. Mae nifer o lefydd eraill yn dathlu Mardi Gras hefyd. Mae Carnifal yn ddathliad pwysig ledled Ewrop, heblaw am yn yr Iwerddon a gwledydd Prydain lle caiff y digwyddiad ei ddathlu trwy daflu a bwyta crempogau ar y dydd Mawrth. Gwelir hyn hefyd mewn rhannau o Dde America a'r Caribî.

## Gweler hefyd
*Dydd Mawrth Ynyd

Categori:Gwyliau Cristnogol
Lenny Henry

Mae **Syr Lenworth George Henry** CBE (ganed 29 Awst 1958), a adwaenir fel **Lenny Henry** yn ddigrifwr, actor, canwr a chyflwynydd teledu Seisnig. Mae'n adnabyddus am gyd-sefydlu yr elusen Comic Relief, ac actio mewn sawl rhaglen gomedi a drama. Ar hyn o bryd mae'n Ganghellor Prifysgol Dinas Birmingham..

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Actorion teledu Seisnig
Categori:Actorion theatr Seisnig
Categori:Digrifwyr Seisnig
307 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC - **300au CC** - 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC  
312 CC 311 CC 310 CC 309 CC 308 CC - **307 CC** - 306 CC 305 CC 304 CC 303 CC 302 CC  

----

## Digwyddiadau
* Demetrius Poliorcetes o Facedonia, mab Antigonos I Monophthalmos, yn gorfodi Demetrius Phalereus, unben Athen, i ffoi i Alexandria. Mae Demetrius yn ail-sefydlu hen gyfansoddiad Athen, ac mae'r dinasyddion yn ei gyfarch ef a'i dad fel *theoi soteres*, "gwaredwyr dwyfol".
* Pyrrhus yn dod yn frenin Epirus, ac yn gwneud cynghrair a'i frwawd-yng-nghyfraith, Demetrius Poliorcetes.
* Antigonus yn gwneud heddwch a Seleucus I Nicator.
* Ptolemi I Soter yn sefydlu llyfrgell ac amgueddfa Alexandria yn yr Aifft.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:307 CC
Bwlch Drws Ardudwy

bawd|chwith|200px|Rhinog Fawr a Bwlch Drws Ardudwy

Bwlch yn y Rhinogydd yng Ngwynedd yw **Bwlch Drws Ardudwy**. Arferai'r bwlch, sydd rhwng Rhinog Fawr a Rhinog Fach, fod o bwysigrwydd mawr yn y Canol Oesoedd fel cyswllt rhwng Ardudwy ar yr ochr orllewinol i'r Rhinogau a'r ardaloedd i'r dwyrain.

Gellir cyrraedd y bwlch o Gwm Nantcol, gan ddechrau ger ffermdy Maesygarnedd, man geni John Jones, Maesygarnedd. Llifa Afon Cwmnantcol o waelod ochr orllewinol Bwlch Drws Ardudwy i ymuno yn Afon Artro ger Pentre Gwynfryn.

Drws Ardudwy
Categori:Meirionnydd
Demetrius Poliorcetes

Cadfridog Macedonaidd a ddaeth yn frenin Macedonia oedd **Demetrius Poliorcetes** (337-283 CC, Groeg: *Δημήτριος Πολιορκητής*). Roedd yn fab i Antigonos I Monophthalmos, un o'r *Diadochi*, olynwyr Alecsander Fawr.

Yn 307 CC, arweiniodd fyddin tuag Athen, a gorfodi Demetrius Phalereus, unben Athen, i ffoi i Alexandria. Ail-sefydlodd Demetrius hen gyfansoddiad Athen, a barodd i'r dinasyddion ei gyfarch ef a'i dad fel *theoi soteres*, "gwaredwyr dwyfol". Yn 306 CC, gorchfygodd Menelaus, brawd Ptolemi I Soter, brenin yr Aifft, ym Mrwydr Salamis ger arfordir Cyprus, gan adael ei dad, Antigonos, yn feistr ar ran ddwyreinol y Môr Canoldir a'r Dwyrain Canol heblaw Babylonia. Cyhoeddodd Antigonos ei hun yn frenin Asia Leiaf a gogledd Syria, ac enwodd Demetrius yn gyd-frenin.

Yn 305 CC, bu Demetrius yn gwarchae ar ddinas Rhodos, oedd wedi gwrthod cynorthwyo Antigonos yn erbyn Ptolemi I Soter. Enillodd Demetrius yr enw "Poliorcetes" ("y gwarchaewr dinasoedd") am ei ymdrechion, oedd yn cynnwys adeiladu tŵr gwarchae 40 medr o daldra ac 20 medr o led, a elwid yn "Helepolis" ("Y cipiwr dinasoedd"), ond er gwarchae ar y ddinas am flwyddyn, ni allodd ei chipio.

Ym Mrwydr Ipsus yn 301 CC, gorchfygwyd byddin Antigonos a Demetrius gan fyddin Lysimachus a Seleucus I Nicator, oedd wedi gwneud cynghrair yn eu herbyn, a lladdwyd Antigonus yn y frwydr. Bu raid i Demetrius ffoi, ond yn 297 CC, cafodd Alexander V, brenin Macedonia ei ddiorseddu gan ei frawd Antipater II. Troes Alexander at Demetrius Poliorcetes am gymorth, ond gwnaeth Demetrius ei hun yn frenin Macedonia, a llofruddiodd Alexander V.

Categori:Genedigaethau 337 CC
Categori:Marwolaethau 283 CC
Categori:Macedon
Categori:Milwyr