Menopos

Diffinnir **menopôs**, hefyd **menopos**, **y cyfnewid** ac yn llai poblogaidd, y **darfyddiad**. Daw menopôs o'r Neo-Lladin *menopausis*, o'r Groeg *μησηα* meniaia, "mislif", a *παύσις*, seibiau, "diwedd", "darfod", fel amser mislif olaf menyw. Yn ystod y cyfnod o gwmpas y menopos, mae'r fenyw yn y menopos, a elwir hefyd yn oedran pontio.

Ysgrifennodd yr awdures, Mari Emlyn nofel, Mefus yn y Glaw, lle mae Lili'r prif gymeriad, yn mynd drwy'r menopos. Mewn erthygl ar wefan BBC Cymru Fyw darluniodd nifer o'r prif symtomau, "... [y] chwysu a'r rhegi; y gor-boethi a'r insomnia; y blew yn tyfu yn y mannau rhyfeddaf; y magu bloneg a'r niwl ymenyddol heb sôn am ambell symptom arall na feiddiaf ei rannu efo chi. Rhaid ceisio cadw rhyw fath o urddas drwy hyn i gyd." 

## Cyd-destun
Yn y blynyddoedd cyn y menopos, mae misglwyf menyw fel arfer yn mynd yn afreolaidd,

## Arwyddion a symptomau
Yn ystod cyfnod pontio cynnar y menopos, mae'r cylchoedd mislif yn aros yn rheolaidd ond mae'r egwyl rhwng cylchoedd yn dechrau ymestyn. Mae lefelau hormonau yn dechrau amrywio. Efallai na fydd ofyliad yn digwydd gyda phob cylchred.

Mae'r term menopos yn cyfeirio at bwynt mewn amser sy'n dilyn flwyddyn ar ôl y mislif diwethaf. Fodd bynnag, ar gyfer menywod sy'n mynd i mewn i'r cyfnod pontio menopos heb gael cylchoedd mislif rheolaidd oherwydd llawdriniaeth flaenorol, cyflyrau meddygol eraill neu ddulliau atal cenhedlu hormonaidd parhaus, ni ellir adnabod y menopos gan batrymau gwaedu ac fe'i diffinnir fel colli gweithrediad ofarïaidd yn barhaol.

### Gwain a groth
Yn ystod y newid i'r menopos, gall patrymau mislif ddangos cylch byrrach (o 2-7 diwrnod);

Mewn menywod ar ôl diwedd y mislif, fodd bynnag, mae unrhyw waedu o'r wain heb ei drefnu yn peri pryder ac mae angen ymchwiliad priodol i ddiystyru'r posibilrwydd o glefydau malaen.

Mae symptomau wrogenital a all ymddangos yn ystod y menopos a pharhau trwy'r menopos yn cynnwys:

* cyfathrach rhywiol boenus

Gall nam gwybyddol sy'n gysylltiedig â menopos gael ei gymysgu â'r nam gwybyddol ysgafn sy'n rhagflaenu dementia. Mae tystiolaeth betrus wedi canfod bod anghofrwydd yn effeithio ar tua hanner menywod y menopos ac mae'n debyg ei fod yn cael ei achosi gan effeithiau lefelau estrogen gostyngol ar yr ymennydd,

## Effeithiau tymor hir
### Iechyd cardiofasgwlaidd
Mae dod i gysylltiad ag estrogen mewndarddol yn ystod blynyddoedd atgenhedlu yn rhoi amddiffyniad i fenywod rhag clefyd cardiofasgwlaidd, sy'n cael ei golli tua 10 mlynedd ar ôl i'r menopos ddechrau. Mae trawsnewid y menopos yn gysylltiedig â chynnydd mewn màs braster (yn bennaf mewn braster visceral), cynnydd mewn ymwrthedd i inswlin, dyslipidemia, a chamweithrediad endothelaidd. Mae'n ymddangos bod gan fenywod â symptomau vasomotor yn ystod y menopos broffil cardiometabolig arbennig o anffafriol, yn ogystal â menywod sydd â menopos yn dechrau'n gynnar (cyn 45 oed). Gellir lleihau'r risgiau hyn trwy reoli ffactorau risg, megis ysmygu tybaco, gorbwysedd, cynnydd mewn lipidau gwaed a phwysau corff.

### Iechyd esgyrn
Mae cyfraddau blynyddol colled dwysedd mwynau esgyrn ar eu huchaf yn ystod y flwyddyn cyn a dwy flynedd ar ôl y cyfnod mislif terfynol. Felly, mae menywod ar ôl y menopos mewn mwy o berygl o osteopenia, osteoporosis a thorri esgyrn.

## Effeithiau ar y gweithle
Canfu'r adroddiad gan TUC Cymru sy'n seiliedig ar arolwg mawr o bron i 4000 o weithwyr, fod 88% o ferched sy'n gweithio yn teimlo bod y menopos wedi cael effaith ar eu bywyd gwaith, tra bo 6 allan o 10 wedi gweld y mater yn cael ei drin fel jôc yn y gweithle. Dangosodd yr arolwg hefyd fod gan nifer fach o weithleoedd bolisïau ar waith i gefnogi merched sy'n profi anawsterau yn ystod y menopos.

## Diwrnod Menopôs
Dyfernir 18 Hydref fel 'Diwrnod Menopôs' ar gyfer codi ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o'r cyflwr a'i heffeithiau. Bydd sawl sefydliad neu gwmni yn defnyddio'r diwrnod i drafod y darfyddiad ac addysgu eu gwylwyr neu staff.

## Adnoddau yn Gymraeg
* *Menopositif: Cara dy hun drwy’r Newid Mawr*, 2023, Cylchgrawn Cara

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwybodaeth am y menopos a gedwir gan Lywodraeth Cymru  gwefan Llywodraeth Cymru
* Mari Emlyn: Y menopos a fi erthygl gan Mari Emlyn ar wefan BBC Cymru Fyw ar y menopôs

Categori:Iechyd menywod
Categori:System endocrin