open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llawysgrif Hendregadredd

**Llawysgrif Hendregadredd** yw un o'r llawysgrifau Cymreig cynharaf a phwysicaf i oroesi ac un o'n dwy brif ffynhonnell am waith Beirdd y Tywysogion, ynghyd â Llyfr Coch Hergest. Mae'r brif law yn dyddio o tua 1300-1310. Mae'n llawysgrif ar femrwn sy'n cynnwys 126 o dudalennau ac yn mesur 8.2 x 6 modfedd. Yn ddiweddarach, tua'r 1330au, ychwanegwyd rhai testunau o waith y cywyddwyr, gan gynnwys rhai o gywyddau Dafydd ap Gwilym a Gruffudd Gryg. Cred rhai ysgolheigion mai Dafydd ei hun a ysgrifennodd y testunau hynny.

## Hanes y llawysgrif
Mae hanes y llawysgrif yn ddiddorol. Ar ddechrau'r 14g roedd ym meddiant Ieuan Llwyd ap Ieuan ap Gruffudd Foel o Barcrydderch ger Llangeitho. Tua chanol y 16g roedd ym meddiant yr achyddwr Gruffudd Dwnn ac yna aeth i feddiant y bardd Wiliam Llŷn (tua 1580). Cafodd ei lle yn llyfrgell enwog yr hynafiaethydd Robert Vaughan yn Hengwrt lle gwnaeth John Davies o Fallwyd gopi ohono yn 1617: y copi hwnnw sy'n sail i destun adran y Gogynfeirdd yn y Myvyrian Archaiology of Wales. Aeth y llawysgrif o'r golwg yn y 19g, a thybiwyd ei bod ar goll, ond yn 1910 fe'i darganfuwyd gan John Jones (Myrddin Fardd) ac Edward Breeze mewn hen wardrob ym mhlasty Hendregadredd, ger Cricieth. Cafodd gan aelodau o deulu Gregynog pan roddodd ei berchennog John Ignatius Williams o Hendregadredd hi mewn arwerthiant yn Llundain. Heddiw mae'n ddiogel yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

## Rhai o'r beirdd y ceir testunau o'u gwaith yn y llawysgrif
### Prif law
*Bleddyn Fardd
*Casnodyn
*Cynddelw Brydydd Mawr
*Daniel ap Llosgwrn Mew
*Dafydd Benfras
*Einion ap Gwalchmai
*Elidir Sais
*Gwalchmai ap Meilyr
*Gwilym Ryfel
*Gwynfardd Brycheiniog
*Hywel ab Owain Gwynedd
*Llygad Gŵr
*Llywarch ap Llywelyn (Llywarch Brydydd y Moch)
*Llywelyn Fardd
*Meilyr Brydydd
*Owain Cyfeiliog
*Seisyll Bryffwrch

### Ychwanegiadau
*Dafydd ap Gwilym
*Gruffudd Gryg

## Llyfryddiaeth
*John Morris-Jones a T. H. Parry-Williams (gol.), *Llawysgrif Hendregadredd* (Caerdydd, 1933; sawl argraffiad arall ers hynny)

## Dolen allanol
*Lluniau o'r llawysgrif ar safle Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Hendregadredd
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Llawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif
Cenedlaetholdeb Albanaidd

bawd|299x299px|Band Pibau Heddlu'r Gogledd yn Parêd Dydd San Andreas 2008, Castell Inverness
Mae **Cenedlaetholdeb Albanaidd** yn dueddiad gwleidyddol o blaid annibyniaeth neu ymreolaeth wleidyddol yn yr Alban. Mae agweddau gwleidyddol a diwylliannol i'r ideoleg hon. Unwyd yr Alban â Lloegr (i greu'r Deyrnas Unedig) yn dilyn Deddf Uno 1707. Ni chymhathwyd rhai sefydliadau, fel y gyfraith, yr eglwys, ac addysg, ac mae hyn wedi helpu cadw teimlad o hunaniaeth ddiwylliannol a chenedligrwydd yn y wlad sy'n parhau heddiw.

Yn wahanol i genedlaetholdeb yng Nghymru, cymharol wan ydyw'r pwyslais ar iaith yng nghenedlaetholdeb yr Alban.

Mae barn yr Albanwyr am annibyniaeth wedi amrywio'n sylweddol ers y Ddeddf Uno. Darganfuwyd arolwg gan ICM yn Nhachwedd 2006 bod 51% o'r Albanwyr o blaid annibyniaeth. Er i bobl yr Alban bleidleisio yn erbyn annibyniaeth yn Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014, flwyddyn yn ddiweddarach, yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 roedd y nifer a bleidleisiodd i'r SNP wedi cynyddu'n aruthrol.

## Hanes
### Senedd yr Alban
Pan ddaeth Llafur Newydd yn llywodraeth Prydain ym Mai 1997, daeth ymreolaeth i'r Alban, Cymru, Gogledd Iwerddon a Llundain yn rhan o'r agenda. Cynhaliwyd refferendwm ym Medi'r un flwyddyn am sefydlu senedd i'r Alban, a phleidleisiodd 75% o blaid. Pasiwyd Deddf yr Alban yn 1998 i greu Senedd yr Alban, gyda phwerau dros faterion megis amaeth, addysg, yr amgylchedd, iechyd, y gyfraith, llywodraeth leol, cludiant cyhoeddus, a thwristiaeth. Llafur oedd y blaid â'r mwyaf o seddi yn y senedd tan etholiad mis Mai 2007 pan ddaeth Plaid Genedlaethol yr Alban (yr SNP) yn blaid fwyaf.

Cynhaliwyd etholiad ar 5 Mai 2016, ac ynddi, sefydlwyd yr egwyddor y byddai tymor yr aelodau a etholir yn 5 mlynedd, yn hytrach 4.
700px

## Gweler hefyd
*Cymdeithas Cenedlaetholwyr yr Alban, Prifysgol Glasgow (GUSNA)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Plaid Genedlaethol yr Alban (SNP)


Alban, Yr
Categori:Yr Alban
Llanllyfni

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Llanllyfni** (). Saif yn Nyffryn Nantlle ychydig i'r de o Ben-y-groes, Erbyn hyn mae Pen-y-groes a Llanllyfni bron yn cyffwrdd ei gilydd, gydag Afon Llyfni yn eu gwahanu. Hyd yn ddiweddar roedd y briffordd A487 rhwng Caernarfon a Phorthmadog yn rhedeg trwy ganol y pentref, ond yn awr mae ffordd osgoi newydd wedi lleihau'r drafnidiaeth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yr adeilad mwyaf diddorol yn y pentref yw Eglwys Sant Rhedyw. Dywedir i'r eglwys gyntaf ar y safle gael ei sefydlu yn y 4g. Mae traddodiad i Rhedyw (Lladin *Redicus*) gael ei eni yn Arfon a dod yn swyddog pwysig yn eglwys Augustodunum (Autun heddiw) yng  Ngâl. Ei ŵyl Mabsant yw'r 6 Gorffennaf, pan gynheli Gŵyl Rhedyw yn Llanllyfni bob blwyddyn.

## Enwogion
Ymysg enwogion Llanllyfni a'r cylch mae Robert Roberts (Silyn), bardd ac arloeswr Cymdeithas Addysg y Gweithwyr, Mathonwy Hughes, bardd a newyddiadurwr, nai Silyn, ac R. Alun Roberts, ysgolhaig ac arbenigwr ar dyfu gweiriau a bridio anifeiliaid. Claddwyd y Parchedig John Jones, Talysarn ym mynwent yr eglwys.

Yn fwy diweddar, mae enwogion fel Cefin Roberts, sefydlwr yr ysgol berfformio 'Glanaethwy', a Bryn Fôn, y canwr ac actor enwog yn dod o Lanllyfni; a mynychodd Bryn Terfel, y canwr opera byd-enwog, Ysgol Gynradd Llanllyfni cyn mynd ymlaen i Ysgol Dyffryn Nantlle.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
*Hanes y pentref ar Wefan Dyffryn Nantlle

Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Dyffryn Nantlle

Categori:Pentrefi Gwynedd
Humphrey Humphreys

Roedd **Humphrey Humphreys** (24 Tachwedd 1648 - 20 Tachwedd 1712) yn Esgob Bangor rhwng 1689 a 1701, ac yna'n Esgob Henffordd hyd ei farwolaeth.

## Bywgraffiad
Ganed ef yn hen blasty'r Hendre, Penrhyndeudraeth. Roedd Humphreys yn esgob diwygiedig effeithiol ac yn Gymro twymgalon: yn ôl Edward Lhuyd ef oedd Cymro mwyaf ei oes. Roedd yn achyddwr, ysgolhaig a Christion nodedig. Claddwyd ei rieni - Richard Humphreys a Margaret Wynn (o deulu Cesailgyfarch, Penmorfa) ym mynwent hen eglwys Llanfrothen. Bu'n Ddeon Bangor cyn dod yn esgob. Bu farw Humphreys tra'n esgob Henffordd yn 1712.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Esgobion Henffordd
Categori:Genedigaethau 1648
Categori:Marwolaethau 1712
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Baner Colombia

[bawd|250px|Baner Colombia [Delwedd:FIAV 111010.svg|23px]]
[bawd|250px|Lluman sifil Colombia [Delwedd:FIAV 000100.svg|23px]]
Mabwysiadwyd baner Colombia Fawr ar 17 Rhagfyr, 1819 yn dilyn ei hannibyniaeth ar Sbaen, a chadwyd fel **baner Colombia** yn dilyn annibyniaeth y wlad fel gweriniaeth ar wahân yn 1930. Baner drilliw lorweddol yw hi, gyda hanner uchaf y faner yn felyn (symbol o Golombia Fawr), y chwarter nesaf i lawr yn las (i gynrychioli annibyniaeth o Sbaen) a'r chwarter isaf yn goch (am ddewrder). Lliwiau Francisco de Miranda, yr arweinydd rhyddid, ydynt. Am beth amser, trefnwyd y stribedi yn fertigol, ond adferwyd y dyluniad gwreiddiol yn 1861.

Fel baneri eraill y cyn-drefedigaethau Sbaenaidd, gosodir arfbais y wlad yn ei chanol pan defnyddir fel lluman gwladwriaethol neu lyngesol. Gosodir hirgylch glas gyda border coch a seren wen yn ei ganol yng nghanol y faner ar gyfer defnydd lluman sifil, er mwyn ei gwahaniaethu o faner Ecwador.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Colombia
Categori:Colombia
Adda Fras

Yn ôl traddodiad, bardd o Oes y Tywysogion oedd **Adda Fras** (fl. ?1240 - 1320?). Ychydig a wyddys amdano ac mae'r dystiolaeth yn ansicr. Roedd yn frudiwr enwog.

## Bywgraffiad
Yn ôl un ffynhonnell fe'i cysylltir ag "Aber Llechog" yng Ngwynedd Is Conwy (Y Berfeddwlad), ond mae lleoliad Aber Llechog yn anhysbys. Mae'n bosibl mai Porth Llechog (*Bull Bay*) ar Ynys Môn a olygir (ceir Llechog yn enw ar un o gopaon Yr Wyddfa yn Eryri yn ogystal). Roedd un o'r 'trefi' yn ymyl y bae hwnnw o'r enw 'Llechog', yng nghwmwd Twrcelyn, cantref Cemais.

Dywedir iddo gael ei gladdu yn 'abaty Maenan', sef ail safle Abaty Aberconwy, yn Nyffryn Conwy ger Llanrwst. Symudwyd yr abaty ar orchymyn Edward I o Loegr yn 1284. Os gwir iddo gael ei gladdu yn yr abaty mae hynny'n awgrymu ei fod yn ŵr o dras digon parchus.

## Cerddi
Ceir nifer o gerddi darogan a briodolir iddo yn y llawysgrifau ond maen nhw i gyd yn ddiweddarach na'i gyfnod ac yn perthyn i gyfnod Rhyfeloedd y Rhosynnau ac ymgyrch Harri Tudur. Fel yn achos Taliesin, roedd Adda Fras wedi troi'n gymeriad 'traddodiadol' gyda brudwyr diweddarach yn tadogi eu cerddi arno.

## Gweler hefyd
Erthygl Adda Fras yng *Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I* ar Wicidestun
## Cyfeiriadau
Categori:Brudwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Teyrnas Gwynedd
Carmel, Gwynedd

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Carmel (gwahaniaethau).''

Pentref yng nghymuned Llandwrog, Gwynedd, ydy **Carmel** (). Saif yn Nyffryn Nantlle, rhwng Groeslon ac Y Fron, wrth droed Mynydd y Cilgwyn. Datblygodd fel man i weithwyr yn chwareli llechi y cylch fyw. Enwyd y pentref ar ôl capel y Methodistiaid Calfinaidd a sefydlwyd yma ym 1827. Cafodd y capel ei enw o'r enw beiblaidd hwnnw: Mynydd Carmel.

Datblygwyd y pentref yn union uwchben safle'r gât ar hen wal y mynydd, ar y groesffordd rhwng y ffordd o'r arfordir i'r tir comin, a'r ffordd dros y comin ei hunan.

Ymhlith enwogion a aned yng Ngharmel mae Ifor Pritchard (artist/athro), Syr Thomas Parry a'i frawd Gruffudd Parry a Dafydd Glyn Jones sydd yn berthynas iddynt.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Manylion am Carmel o Wefan Dyffryn Nantlle

Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Llandwrog
Categori:Pentrefi Gwynedd
Gogynfeirdd

**Gogynfeirdd** yw'r enw traddodiadol ers y ddeunawfed ganrif ar y beirdd hynny a ganai yn y cyfnod rhwng y Cynfeirdd ac oes y cywyddwyr a Beirdd yr Uchelwyr. I bob pwrpas mae'n golygu Beirdd y Tywysogion, sef y beirdd a ganai yn Oes y Tywysogion, rhwng hanner cyntaf y 11g a cholli annibyniaeth Cymru yn 1282. Fe'i gelwid yn Ogynfeirdd ('beirdd go gynnar') mewn cyferbyniaeth â'r Cynfeirdd cynharach. Lewis Morris oedd un o'r cyntaf i ddefnyddio'r gair. Ond mae'r term yn cael ei ddefnyddio weithiau i gynnwys hefyd ambell fardd a ganai ar ddiwedd y 13g ac yn negawdau cynnar y ganrif olynol, e.e. Casnodyn, Gwilym Ddu o Arfon a Gruffudd ap Dafydd ap Tudur.

Yn y llawysgrifau Cymreig enwir sawl bardd arall a ganai yn y cyfnod hwnnw, yn ôl traddodiad, ond mae eu gwaith naill ai ar goll neu'n perthyn i gyfnod diweddarach. Y pwysicaf o'r 'beirdd coll' hyn yw'r brudiwr Adda Fras.

Doedd 'na ddim toriad sydyn rhwng cyfnod y Gogynfeirdd a chyfnod Beirdd yr Uchelwyr, a gwelir rhai nodweddion o'u gwaith, megis cystrawen astrus, geirfa hynafiaethol ac ati, yng ngwaith beirdd hanner cyntaf y 14g.

## Gweler hefyd
*Beirdd y Tywysogion
*Cynfeirdd

Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Y Traddodiad Barddol
Crib Nantlle

**Crib Nantlle** yw'r enw a roddir i gyfres o fryniau yn Eryri yng Ngwynedd, sy'n ymestyn i'r de-orllewin o bentref Rhyd-Ddu am tua 9&nbsp;km gan orffen uwchben  Talysarn a Nebo. Y grib yma sy'n ffurfio ffin ddeheuol Dyffryn Nantlle, tra mae Cwm Pennant i'r de ohoni.

Gan ddechrau gerllaw Rhyd-Ddu, mae Crib Nantlle yn cynnwys y bryniau canlynol: Y Garn (633m), Mynydd Drws-y-Coed (695m), Trum y Ddysgl (709m), Mynydd Tal-y-Mignedd (653m), Craig Cwm Silyn (734m), Garnedd-goch (701m) a Mynydd Craig Goch (609m).

Mae llawer llai o gerddwyr a dringwyr ar Grib Nantlle nag yn y rhannau mwyaf poblogaidd o Eryri megis Yr Wyddfa neu Dryfan. Gellir cerdded y grib o'r ddau ben, ond cychwyn o Ryd-Ddu yw'r dull mwyaf poblogaidd. Er nad yw'r grib yn anodd iawn yn dechnegol, mae angen gofal mewn mannau.

Does dim gwasanaethau bws ar hyd Dyffryn Nantlle, ond mae gwasanaeth tacsi am isafswm tâl o £5.00, a gefnogir gan y cyngor a sefydliadau eraill.

## Llyfryddiaeth
*Terry Marsh (1993) *The summits of Snowdonia* (Robert Hale) ISBN 0-7090-5248-0

## Cyfeiriadau
Categori:Betws Garmon
Categori:Clynnog
Categori:Dolbenmaen
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Tangwystl

Proffwydes neu ddaroganwraig o Gymraes  oedd **Tangwystl** (fl. tua chwarter olaf y 11g). Fe'i cofir am ei phroffwydoliaeth yn darogan coroni Gruffudd ap Cynan yn frenin Teyrnas Gwynedd.

## Cefndir
Roedd hi'n perthyn i dylwyth Gruffudd ap Cynan ac yn wraig i Lywarch Olbwrch, un o swyddogion llys y brenin Gruffudd ap Llywelyn. Roedd Gruffudd ap Cynan, a Chymry eraill, yn alltud yn Iwerddon ond yn ysu am ddychwelyd i Wynedd.

## Daroganes
Ceir yr unig gyfeiriad ati yn *Hanes Gruffudd ap Cynan*. 'Gwraig brudd' (doeth) oedd hi. Daeth at Gruffudd wedi iddo lanio ar Ynys Môn o Ddulyn yn 1075 i geisio adennill teyrnas Gwynedd o ddwylo'r Normaniaid. Dydi'r *Hanes* ddim yn cofnodi ffurf ei darogan, ond rhoddir ei chynnwys, sef ei bod yn proffwydo y byddai Gruffudd yn frenin cyn hir. Rhoddodd iddo ddau anrheg arbennig yn ogystal, sef y crys meinaf a gorau a mantell y brenin Gruffudd ap Llywelyn.

Amhosibl dweud ai cerdd neu ddatganiad oedd y darogan; mae'n bosibl ei fod yn enghraifft o'r fath o ddatganiadau ysbrydoledig a gwyllt a ddisgrifir gan Gerallt Gymro wrth sôn am yr Awenyddion.

## Cyfeiriadau
Categori:Brudwyr
Categori:Darogan
Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Dinas

[250px|de|bawd|[Dinas Efrog Newydd]]

Fel arfer, mae **dinas** yn anheddiad dynol mawr e.e. Paris, Caerdydd, ond gall hefyd fod o faint tref bychan e.e. Llanelwy. Yn gyffredinol mae gan ddinasoedd systemau helaeth ar gyfer tai, cludiant, glanweithdra, cyfleustodau, defnydd tir, a chyfathrebu. Mae eu dwysedd, ar y cyfan, yn hwyluso rhyngweithio rhwng pobl, sefydliadau'r llywodraeth a busnesau, sydd weithiau o fudd i wahanol bartïon yn y broses, ond gall y dwysedd hwn hefyd achosi problemau iechyd a chymdeithasol. Fel arfer, caiff dinas ei diffinio gan gorff megis llywodraeth neu eglwys, drwy siarter.

Yn hanesyddol, mae trigolion y ddinas wedi bod yn gyfran fach o'r ddynoliaeth, ond ar ôl dwy ganrif o drefoli dwys, mae tua hanner poblogaeth y byd bellach yn byw mewn dinasoedd, sy'n golygu canlyniadau difrifol ar gyfer cynaliadwyedd byd-eang. Mae dinasoedd heddiw fel arfer yn ffurfio craidd ardaloedd metropolitan mwy ac ardaloedd trefol — gan greu nifer o gymudwyr sy'n teithio tuag at ganol dinasoedd ar gyfer cyflogaeth, adloniant a golygu. Fodd bynnag, mewn byd lle mae globaleiddio'n dwysáu, mae pob dinas i raddau gwahanol hefyd yn gysylltiedig, yn fyd-eang, y tu hwnt i'r rhanbarthau hyn.

Cofnodir y gair am y tro cyntaf yn *Hanes Gruffudd ap Cynan*, yn y 12g.

## Dinasoedd Cymru 
Saith dinas sydd yng Nghymru: yn ogystal â'r tri awdurdod unedol sydd â statws dinas, mae gan gymunedau Bangor, Llanelwy a Thyddewi statws dinas a gadarnheir gan freintlythyrau.

* Abertawe
* Bangor
* Caerdydd
* Casnewydd
* Llanelwy
* Tyddewi
* Wrecsam

Yn hanesyddol roedd Llanelwy yn ddinas, gan iddi fod yn ganolfan esgobaeth, a chyfeirir ati fel dinas yn Encyclopædia Britannica 1911. Er hyn nid oedd statws dinas swyddogol gan Lanelwy. Pan roddwyd statws dinas i Dyddewi ym 1994 fe ymgeisiodd Cyngor Cymuned Llanelwy am yr un statws, trwy ddeiseb. Gwrthodwyd y ddeiseb gan nad oedd unrhyw dystiolaeth o siarter neu freintlythyrau yn cael eu rhoi i'r dref yn y gorffennol, fel yn achos Tyddewi. Aflwyddiannus oedd ceisiadau am statws dinas mewn cystadlaethau yn 2000 a 2002. Cafodd Wrecsam ei wneud yn ddinas ar 1 Medi 2022.

Caiff pennaeth, neu'n amlach bellach, gadeirydd, y ddinas ei chynrychioli gan swydd y *maer*.

## Gweler hefyd
*Dinas Efrog Newydd
*Dinasoedd y Deyrnas Unedig
*Castell Dinas, bryngaer a chastell yn ne Powys
*Dinas Powys (pentref), pentref a chymuned ym Mro Morgannwg
*Dinas, Sir Benfro, cymuned i'r dwyrain o Abergwaun

## Cyfeiriadau

Categori:Aneddiadau
Llyfr Bicar Woking

Llawysgrif Gymraeg o ganol yr unfed ganrif ar bymtheg sy'n cynnwys detholiad mawr o waith Beirdd yr Uchelwyr yw **Llyfr Bicar Woking** (*sic*: hen ffurf ar 'Ficer' yw 'Bicar'). Fe'i ysgrifennwyd ym Mangor, Gwynedd.

Mae'n llawysgrif swmpus o 963 tudalen a gedwir yn Llyfrgell Dinas Caerdydd. Mae'n cynnwys bron i gant o gywyddau gan Dafydd ap Gwilym ac yn ffynhonnell bwysig am waith y bardd mawr hwnnw.

Ysgrifennwyd y llyfr yn llys esgobaethol Rowland Meyrick (1505 - 1566), Esgob Bangor, yn ôl cyflwyniad dyddiedig 3 Chwefror 1565, ar ddechrau'r llyfr. Ei berchennog oedd Syr Richard Gruffudd, 'bicar Woking'.

Categori:Bangor
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llyfrau 1565
Catrin de Medici

Gwraig Harri II, brenin Ffrainc, oedd **Catrin de Medici** (enw bedydd: '''Caterina Maria Romula di Lorenzo de' Medici'''). Cafodd hi ei geni yn Fflorens ar 13 Ebrill 1519 a fuodd hi farw yn Blois, Ffrainc, ar 5 Ionawr 1589.

Merch Lorenzo II de' Medici (m. 4 Mai 1519) a'i wraig Madeleine de la Tour d'Auvergne (m. 28 Ebrill 1519) oedd hi. Priododd Harri II yn 1533.

## Plant 
# Ffransis II o Ffrainc
# Elisabeth (1545 - 1568)
# Claude o Valois (1547 - 1575)
# Louis o Ffrainc (1549)
# Charles IX, brenin Ffrainc
# Harri III o Ffrainc
# Marged (1553-1615)
# Hercules, Duc d'Alencon ac Anjou (1555-1584)
# Jeanne (1556)
# Victoire (1556)

Categori:Breninesau Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1519
Categori:Marwolaethau 1589
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:17eg ganrif yn Ffrainc
Categori:Hanes yr Eidal
Categori:Pobl o Fflorens
Moel Hebog

Mae **Moel Hebog** yn gopa mynydd a geir yn Eryri. 

## Uchder 
Uchder y copa o lefel y môr ydy 783 metr (2569 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 198 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”.

## Tarian 
[chwith|bawd|154x154px|[Tarian Moel Hebog]]
Darganfuwyd Tarian Moel Hebog o ddiwedd yr Oes Efydd mewn cors ger mynydd Moel Hebog yn 1784, ger Beddgelert. Mae bellach yng nghasgliad yr Amgueddfa Brydeinig.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Beddgelert
Categori:Dolbenmaen
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon Hewitt
Dafydd ab Owain, Esgob Llanelwy

Clerigwr o Gymro ar ddiwedd yr Oesoedd Canol oedd **Dafydd ab Owain** (m. 12 Chwefror 1512). Ei enw llawn yn yr achau oedd **Dafydd ab Owain ap Deio ap Llywelyn ap Einion ap Celynnin**.

Cafodd ei addysg glerigol ar gyfer gyrfa yn yr eglwys ym mhrifysgol Rhydychen, lle enillodd ei radd fel Doethur Cyfraith.

Cafodd ei apwyntio'n abad ar Abaty Ystrad Marchell (neu Abaty Glyn y Groes yn ôl ffynhonnell arall. Yn ddiweddarach daeth yn abad Abaty Aberconwy, ym Maenan, ger Llanrwst yn Nyffryn Conwy. Yn 1489 atgyweiriodd rannau o'r abaty, a oedd wedi dioddef yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau.

Uchafbwynt ei yrfa oedd cael ei apwyntion'n Esgob Llanelwy, un o bedair esgobaethau traddodiadol Cymru, gan y Pab Sulien ar 18 Rhagfyr, 1503. I ddechrau roedd yn parhau i fyw yn ei abad-dy ym Maenan gan fod yr eglwys gadeiriol yn adfail ers dyddiau gwrthryfel Owain Glyndŵr, ond yn raddol fe lwyddodd Dafydd i ailgodi'r eglwys.

Roedd yn noddwr hael a chedwai lys agored. Canodd y bardd Tudur Aled ac eraill iddo. Yn ôl Tudur roedd yr esgob yn enedigol o Bowys ac roedd ganddo geraint ym Meirionnydd, Maelor, Rhos a Thegeingl. Roedd yn hyddysg yn y Gymraeg, Lladin, Groeg a Hebraeg. Cadwai lys hael ym Maenan gyda digon o fwyd a gwin i'r beirdd.

Cododd bont bren ar Afon Clwyd ger Llanelwy, a safai hyd 1630; 'Pont Dafydd Esgob' yw'r enw o hyd ar y bont faen a gymerodd ei lle.

Bu farw ar 12 Chwefror, 1512, a chafodd ei gladdu yn ei eglwys gadeiriol lle codwyd cofeb garreg iddo ar ei fedd a addurniwyd â cherfluniau ohono yn ei wisg esgobol.

## Ffynonellau
**Gwaith Tudur Aled*, gol. T. Gwynn Jones (Caerdydd, 1926). Cyfrol 2, t. 671.
*Robert Williams, *Eminent Welshmen* (Llanymddyfri, 1853)

Categori:Abadau Aberconwy
Categori:Abadau Ystrad Marchell
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Marwolaethau 1512
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Pen yr Ole Wen

Mae **Pen yr Ole Wen** yn fynydd yn y Carneddau yn Eryri. Mae'r ystyr yr enw'n amlwg pan ystyrir y gair 'goleddf' ('yr oleddf') a goleddf serth y mynydd, gyda rhai llwybrau'n 1:2.

## Daearyddiaeth 
Fel y rhan fwyaf o fynyddoedd y Carneddau, mae'n fynydd mawr, moel. Mae'r ffin rhwng Gwynedd a Sir Conwy yn mynd tros y copa. Pen yr Ole Wen yw'r pellaf i'r de-orllewin o fynyddoedd y Carneddau. Wrth ei droed mae Llyn Ogwen a ffordd yr A5, a'r ochr arall i'r llyn mae mynyddoedd y Glyderau yn dechrau. I'r gogledd-ddwyrain mae'r nesaf o gadwyn y Carneddau, Carnedd Dafydd.

## Llwybrau 
Gellir ei ddringo o ochr gogleddol Llyn Ogwen, gan ddilyn llwybr sy'n cychwyn gerllaw'r fan lle mae Afon Ogwen yn gadael y llyn. Mae'r llwybr yma yn eithriadol o serth, gyda thua 675 m o dringo mewn tua 1.5&nbsp;km, graddfa o bron 1 mewn 2 ar gyfartaledd. Dull ychydig yn haws yw cychwyn ger hen ffermdy Tal-y-Llyn Ogwen ger pen dwyreiniol y llyn, a dilyn Afon Lloer i fyny'r llethrau nes daw llyn Ffynnon Lloer i'r golwg. O'r fan hyn mae llwybr yn arwain i'r chwith i fyny'r grib i gopa Pen yr Ole Wen. Gellir hefyd ei ddringo trwy ddringo un o'r copaon eraill yn y Carneddau a cherdded ar hyd y grib.

Pen yr Ole Wen 7fed mynydd uchaf Cymru, Eryri National Park 13.png|Pen yr Ole Wen ar y gornel rhwng Llyn Ogwen (ar y dde) a Nant Ffrancon ar y chwith i'r llun
Pen yr Ole Wen 7fed mynydd uchaf Cymru, gyda Llyn Ogwen o'i flaen - Eryri National Park 12.jpg|Llyn Idwal gyda Phen yr Ole Wen y tu ôl iddo
Pen yr Ole Wen 7fed mynydd uchaf Cymru, Eryri National Park 14.png|Nant Ffrancon, gyda Phen yr Ole Wen ar y dde a Mynydd Perfedd ar y chwith

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Bethesda
Categori:Capel Curig
Y Garn

Gallai **"Y Garn"** gyfeirio at:

;Mynyddoedd a bryniau
Mae Y Garn yn enw ar nifer o fynyddoedd a bryniau yng Nghymru, yn cynnwys:
*Y Garn yn y Glyderau, uwchben Llyn Idwal, Gwynedd.
*Y Garn ger Rhyd-Ddu, sy'n rhan o Grib Nantlle, Gwynedd
*Y Garn yn y Rhinogydd, Ardudwy, Gwynedd
*Y Garn (Pumlumon), Pumlumon; Cyfeirnod grid OS: SN775851

;Pentref
*Y Garn, Sir Benfro
Trefor

:*Erthygl am y pentref yng Ngwynedd yw hon. Gweler hefyd Trefor (gwahaniaethu).*

Pentref gerllaw Yr Eifl ar arfordir gogleddol Llŷn yng Ngwynedd yw **Trefor** () . Saif ychydig oddi ar y briffordd A499 o Gaernarfon i Bwllheli, rhwng Clynnog Fawr a Llanaelhaearn, lle maer'r briffordd yn gadael yr arfordir ac yn troi tua'r de. Mae'n rhan o gymuned Llanaelhaearn. Mae yno harbwr bychan, pier a thraeth. Llifa Afon Tal i'r môr yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
[bawd|chwith|Trefor o lethrau [Yr Eifl]]
bawd|chwith|Trefor gyda phen gogleddol Yr Eifl
bawd|chwith|Chwarel Sets, Trefor, c.1875
Pentref cymharol newydd yw Trefor. Yn 1839 nid oedd dim yno ond ffermydd a hanner dwsin o dai chwarelwyr. Tyfodd y pentref pan ddatblygodd y chwarel ithfaen ar Yr Eifl, a agorwyd yn 1850.

'Y Gwaith Mawr' oedd yr enw a roddwyd ar y chwarel newydd; yn ôl y sôn dyma chwarel sets fwyaf yn y byd, am gyfnod. Er ei fod ar lan y môr, nid "Tre-fôr" yw tarddiad yr enw. Enw gwreiddiol yr ardal yma oedd **yr Hendre Fawr**, neu'n syml,**yr Hendre**. Ceir y cofnod cyntaf o'r enw hwn yn 1552.

Ail-enwyd y pentref yn 1850 ar ôl Trevor Jones, rheolwr y chwarel. Gweithwyr yn y chwarel a'u teuluoedd oedd y rhan fwyaf o'r boblogaeth ac i blant y gweithwyr y codwyd yr ysgol gyntaf. Yn 1865 agorwyd tramffordd Chwarel yr Eifl i ddod a'r ithfaen o'r chwarel i'r harbwr. O'r cychwyn cyntaf bron roedd 'na berthynas glos rhwng gweithwyr chwarel Trefor a chwarel ithfaen Penmaenmawr.

Mae Seindorf Arian Trefor, a sefydlwyd yn 1863, yn un o'r hynaf yng Ngwynedd.

Ffilmiwyd y gyfres deledu *Minafon* yma yn yr 1980au a dogfennwyd bywyd y pentre yn y gyfres *Trefor Only* a ddangoswyd ar S4C yn 2005.

## Pobl o Drefor 
bawd|chwith|Y cei yn Nhrefor
*
* Thomas Bowen Jones. Bardd ac enillydd Cenedlaethol
* Alun Jones. Llenor, enillydd cenedlaethol a pherchennog Llen Llyn, Pwllheli
* Geraint Jones. Cerddor ac ymgyrchydd.
* Morgan Jones. Sylwebydd chwaraeon.
* Bet Jones, Llennor ac enillydd cenedlaethol
* Guto Dafydd, bardd y Goron, Eisteddfod Genedlaethol Llanelli, 2014
* Elis Dafydd, bardd y Gadair, Eisteddfod yr Urdd, Caerffili, 2015
*Edward John (E. J.) Hughes (1888-1967). Cerddor ac organydd.
*Miriam Trefor o Drefor

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth
*Gwilym Owen, *Pentref Trefor a Chwarel yr Eifl* (Gwilym Jones, 1972)
*Gwilym Owen, *Dan Gysgod yr Eifl* (Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1990). Cyfrol fach ar chwaareli Llŷn gydag adran am chwarel Trefor.

## Dolenni allanol
* Llun tramffyrdd yn arwain o'r chwarel ithfaen i bentref Trefor, 28 Mehefin 1956. o Casglu'r Tlysau 

Categori:Llanaelhaearn
Categori:Pentrefi Gwynedd
Tal-y-bont, Bangor

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Tal-y-bont (gwahaniaethu).''

Pentref gerllaw dinas Bangor yng Ngwynedd yw **Tal-y-bont** () – un o nifer o bentrefi o'r enw yma yng Nghymru. Mae yng nghymuned Llanllechid.

Saif Tal-y-bont ar lôn gefn rhwng Llandygai a ffordd yr A55, gerllaw Afon Ogwen. Mae yno un gwesty, yr Abbeyfield, ac mae Neuadd Hendre, a gafodd ei hadeiladu ym 1860, yn cael ei defnyddio ar gyfer cyngherddau a pherfformiadau cerddorol. Saif plasty hynafol Cochwillan a Melin Cochwillan ar lan Afon Ogwen, gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanllechid
Categori:Pentrefi Gwynedd
George Herbert

Bardd yn yr iaith Saesneg oedd **George Herbert** (3 Ebrill 1593 - 1 Mawrth 1633) sy'n nodedig fel un o'r beirdd Metaffisegol a thelynegwr ddefosiynol.

Cafodd ei eni yn Nhrefaldwyn, yn fab i Richard Herbert o Gastell Trefaldwyn a brawd i Edward Herbert. Roedd yn aelod seneddol yn 1624.

## Llyfryddiaeth
**The Temple* (barddoniaeth; 1633)
**A Priest to the Temple* (neu *The Country Parson*)
**Jacula Prudentium* (1651)

Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1593
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1633
Categori:Pobl o Faldwyn
Rhinog Fawr

Mae **Rhinog Fawr** yn fynydd yn y Rhinogydd yng Ngwynedd; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 357metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Fel y rhan fwyaf o'r Rhinogydd, ceir creigiau wedi eu gorchddio gan rug, sy'n gwneud ei ddringo yn waith caled. Gellir ei ddringo trwy gychwyn gerllaw Llyn Cwm Bychan a dringo'r Grisiau Rhufeinig i ben Bwlch Tyddiad, yna troi i'r dde fymryn cyn man uchaf y bwlch i ddringo Rhinog Fawr. Dull arall yw cychwyn o ffermdy Maesygarnedd yng Nghwm Nantcol, man geni John Jones, Maesygarnedd. Oddi yma gellir dringo Bwlch Drws Ardudwy, sydd rhwng Rhinog Fawr a Rhinog Fach, yna troi i'r chwith ym mhen y bwlch i gyrraedd y copa.

Er gwaethaf ei enw, nid Rhinog Fawr yw'r copa uchaf yn y Rhinogydd; mae'r Llethr yn 756 metr o uchder.

## Dosbarthu copaon
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill copaon gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl eu huchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 720 metr (2362 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Llanbedr
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Jingo (nofel)

Yr unfed nofel ar ugain yng nghyfres y *Disgfyd* gan Terry Pratchett yw ***Jingo***. Cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1997. Mae'r nofel yn ymwneud â natur jingoistig pobl, ac awydd dyn i ymosod ar eraill ar sail ystrydebau i fasgio eu problemau eu hunain.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Categori:Nofelau 1997
Moelwyn Mawr

Mynydd yn Eryri yw'r **Moelwyn Mawr**. Saif Croesor i'r gorllewin iddo a Thanygrisiau i'r dwyrain. Mae'r Moelwyn Bach gerllaw iddo, fymryn i'r de, a chefnen Craigysgafn yn eu gwahanu. Rhwng y ddau Foelwyn mae Llyn Stwlan. I'r gogledd-orllewin, yr ochr arall i Gwm Croesor, mae Cnicht.

Gellir ei ddringo o Groesor, gan anelu am Bont Maesgwm ac yna am gefnen Braich y Parc. Wedi cyrraedd y copa mae'n fater gweddol hawdd mynd ymlaen dros Graigysgafn i gopa'r Moelwyn Bach hefyd.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Hendregadredd

Plasdy ger Pentre'r-felin, tua 2.5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Cricieth, Gwynedd, yw **Hendregadredd**.

Darganfuwyd y llawysgrif Gymraeg a elwir ers hynny yn Llawysgrif Hendregadredd mewn hen gwpwrdd-ddillad yno yn 1910.

Categori:Eifionydd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Plasdai Gwynedd
Iona Jones

Newyddiadures o Gymru yw **Iona Jones**, a fu'n Brif Weithredwr S4C o 2005 hyd 2010.

## Cefndir teuluol ac addysg
Ganed Iona Jones yn Hwlffordd, Sir Benfro, ac fe'i magwyd yn Llanbedr Pont Steffan cyn symud gyda'i theulu i Gaerdydd yn chwech oed.

Mynychodd Ysgol Gymraeg Bryntaf ac Ysgol Gyfun Llanhari cyn astudio Hanes Economaidd a Chymdeithasol ym Mhrifysgol Caerwysg. Cwblhaodd Ddiploma Ôl-raddedig mewn Newyddiaduraeth yng Nghanolfan Newyddiaduraeth Prifysgol Caerdydd. Mae'n briod ac yn fam i dri o blant.

## Gyrfa
Dechreuodd ei gyrfa ym myd darlledu fel newyddiadurwr gyda BBC Cymru, gan ddod yn olygydd *Taro Naw* a *Newyddion* yn ddiweddarach, y ddwy yn cael eu cynhyrchu gan y BBC i S4C. Ymunodd Iona ag S4C gyntaf ym 1995 fel Cyfarwyddwr Materion Corfforaethol. Symudodd i ITV Wales yn 2000, lle cynrychiolodd holl gwmnïau teledu Carlton ledled y DU mewn perthynas â'r Ddeddf Ddarlledu a materion strategol eraill. Dychwelodd i S4C ym Medi 2003 fel Cyfarwyddwr Rhaglenni. Daeth yn Brif Weithredwr S4C yn 2005, y fenyw cyntaf i wneud y swydd.

Ar 28 Gorffennaf 2010, cyhoeddwyd fod Iona Jones wedi gadael S4C. Ni roddwyd unrhyw esboniad am ei hymddiswyddiad. Ar 30 Gorffennaf 2010 galwodd y cyn-Brif Weithredwr Huw Jones am esboniad llawn gan ddweud fod gan y cyhoedd yr hawl i wybod beth a ddigwyddodd. Dywedodd Cyngor y Trethdalwyr "bod gan bobl Cymru hawl i wybod beth ddigwyddodd gan fod y Sianel yn derbyn arian cyhoeddus." Mewn cyfweliad gyda'r Guardian yng Nghorffennaf 2010, esboniodd Iona fod cadeirydd awdurdod S4C wedi gofyn iddi lunio cynigion ar gyfer toriadau, ac aeth drwy rai ohonynt. Cyn cyflwyno ei chynlluniau, rhybuddiodd nad oedd model S4C "wedi ei gynllunio ar gyfer dirwasgiad economaidd". Fe'i diswyddwyd o fewn wythnos.

Yn Chwefror 2011 daeth S4C a Iona Jones i gytundeb cyn mynd at Dribiwnlys Cyflogaeth. Yng ngyfrifon S4C ar gyfer 2011 dangoswyd bod cytundeb cyflogaeth Iona wedi dod i ben ym mis Ionawr 2011. Yn 2010 derbyniodd gyflog llawn o £150,000 a buddiannau o £8,000. Yn 2011 derbyniodd gyflog o £41,000.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Categori:Gweithredwyr teledu o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llanhari
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Mallwyd

Pentref bychan a phlwyf yn ne-ddwyrain Gwynedd yw **Mallwyd** (). Fe'i lleolir yn nyffryn Afon Dyfi ar briffordd yr A470 tua hanner ffordd rhwng Dolgellau a Machynlleth. Ar bwys y pentref mae cyffordd yr A458 o gyfeiriad Y Trallwng. Y pentrefi agosaf yw Dinas Mawddwy, tua dwy filltir i'r gogledd, ac Aberangell i'r de. Mae Afon Dugoed yn aberu yn Afon Dyfi ger y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Porth Eglwys Mallwyd.

## Hanes
Saif y pentref bron ar yr hen ffin rhwng Sir Feirionnydd a Sir Drefaldwyn. Hen enw'r pentref oedd 'Tre'r llan', safle eglwys blwyf Mallwyd yn hen gwmwd Mawddwy. Hon oedd ardal Gwylliaid Cochion Mawddwy, a gofféir o hyd yn enw y dafarn *The Brigands* yn y pentref.

## Yr eglwys
Yn ôl traddodiad sefydlwyd eglwys Mallwyd gan Sant Tydecho yn y 6g ar ôl iddo ddod i'r ardal o Gernyw. Mae'r adeilad presennol yn dyddio o'r 14g ac o adeiladwaith anghyffredin, yn hir ac isel ei ffurf gyda llofftydd yn y ddau ben. Mae llawer o'r dodrefn pren yn perthyn i'r 17g. Yr ysgolor John Davies oedd rheithor Mallwyd am 30 mlynedd ar ddechrau'r 17g; ceir cofeb iddo yn yr eglwys a godwyd ar ddau ganmlwyddiant ei farwolaeth.

## Pobl o Fallwyd
*Edward Urien - (bl. tua 1580–1614), bardd
*John Davies - yr ysgolhaig (c. 1567 - 1644)
*Hugh Jones, Maesglasau - bardd, emynwr, awdwr (1749 - 1825)
*Richard Davies (Tafolog) - bardd a beirniad (1830 - 1904)
*David Jones (Dewi Wyllt) - cerddor (1836 - 1878)

## Cyfeiriadau
## Oriel

Mallwyd Brigands Inn - 2007-03-03.jpg|Tafarn y Gwylliaid, Mallwyd.
Delwedd:Eglwys Sant Tydecho Mallwyd Powys Cymru Wales 30.tif|Yr eglwys o'r dwyrain
Delwedd:Eglwys Sant Tydecho Mallwyd Powys Cymru Wales 93.JPG|Hen ywen
Delwedd:Eglwys Sant Tydecho Mallwyd Powys Cymru Wales 34.JPG|Y cyntedd gyda ffosil o ysgithr mamoth ac asgwrn arall a ddarganfuwyd rhwng yr eglwys a'r afon.
Delwedd:Eglwys Sant Tydecho Mallwyd Powys Cymru Wales 22.JPG|Y cyntedd a chlochdy pren
Delwedd:Eglwys Sant Tydecho Mallwyd Powys Cymru Wales 37.JPG|Clochdy pren gyda'r ysgrifen: SOLI DEO SACRUM ANNI CHRISTI MDCXL. Arferai hefyd gynnwys y geiriau: VENITE CANTEM[us domino] A.D.1640 HONOR DEO IN EXCELSIS
Delwedd:Eglwys Sant Tydecho Mallwyd Powys Cymru Wales 92.jpg|Llun panorama o'r eglwys gyfan, gan wynebu'r dwyrain
Delwedd:Eglwys Sant Tydecho Mallwyd Powys Cymru Wales 67.tif|Seddau yng nghefn yr eglwys
Delwedd:Eglwys Sant Tydecho Mallwyd Powys Cymru Wales 57.JPG
Delwedd:Eglwys Sant Tydecho Mallwyd Powys Cymru Wales 49.tif
Delwedd:Eglwys Sant Tydecho Mallwyd Powys Cymru Wales 41.JPG|Bedyddfaen marmor du wyth-ochrog: anrheg yn 1734 gan Syr John Mytton o Halston

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Categori:Eglwysi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Mathew Paris

Hanesydd o Loegr oedd **Mathew Paris** (c. 1200 - Mehefin 1259), sy'n adnabyddus hefyd fel darluniwr llawysgrifau.

Ymunodd Mathew ag abaty Benedictaidd St Albans yn 1217 ac aeth yn ddisgybl i'r croniclydd Roger o Wendover a'i olynu fel croniclydd yr abaty yn 1236. Teithiodd i astudio yn Ffrainc ddwywaith ac aeth unwaith yn gennad dros y Pab Innocentius IV i Norwy.

Mae ei *Chronica Majora* yn olygiad a pharhad o gronicl Roger o Wendover. Ynddo ceir hanes tranc Gruffudd ap Llywelyn Fawr wrth geisio dianc o Dŵr Llundain. Cyhoeddodd sawl gwaith arall, gan gynnwys crynhoad o'r blynyddoedd 1200-1250 yn y *Chronica Majora* (y *Historia Minora*) a bywgraffiadau abadau.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1200
Categori:Hanesyddion o Loegr
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion yr Oesoedd Canol o Loegr
Categori:Llenorion y 13eg ganrif  o Loegr
Categori:Marwolaethau 1259
Categori:Mynachod
Y Lliwedd

Mae'r **Lliwedd** (weithiau **Lliwedd**) yn fynydd sy'n rhan o fynyddoedd Yr Wyddfa yn Eryri.  

## Uchder 
Mae ychydig yn is (898m) na chopa'r Wyddfa ei hun. Nid yw'n ddigon uchel i'w gyfrif ymysg y pedwar copa ar ddeg, ond mae'n ymddangos ar restrau Marilyn, Hewitt a Nuttall.

## Daearyddiaeth 
chwith|bawd|Ochr ddwyreiniol y Lliwedd (gweler y copa i'r dde)
Mae **Bwlch y Saethau** yn gwahanu'r Lliwedd a'r Wyddfa. Ychydig ymhellach ar hyd y grib o'r Lliwedd mae **Lliwedd Bach**, yna copa is **Gallt y Wenallt**, lle mae'r grib yn gorffen. Ar ochr ogledd-ddwyreiniol y mynydd mae clogwyni serth uwchben Glaslyn a Llyn Llydaw. Roedd y clogwyni yma yn arbennig o boblogaidd gyda dringwyr flynyddoedd yn ôl. Ar yr ochr dde-orllewinol mae Cwm Llan, a thu draw iddo Yr Aran. 

## Llwybrau 
chwith|bawd|259x259px|Y Lliwedd
Gellir dringo Lliwedd o Ben y Pas, ond mae'r rhan fwyaf o'r rhai sy'n cyrraedd y copa yn gwneud hynny fel rhan o Bedol yr Wyddfa, sy'n cynnwys Crib Goch a chopa'r Wyddfa ei hun yn y daith. Gellir hefyd gyrraedd y copa trwy ddilyn llwybr Watkin o Bont Bethania ger Beddgelert ond troi i'r dde cyn dechrau ar y darn olaf o'r llwybr i gopa'r Wyddfa.

## Mewn llyfryddiaeth 
Lliwedd oedd pwnc y llawlyfr dringo (yn hytrach na cherdded mynyddoedd) cyntaf i'w gyhoeddi ar Ynysoedd Prydain yn 1909, *The climbs on Lliwedd* gan J. M. A. Thomson ac A. W. Andrews.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Stigma (llythyren)

Mae **Stigma** yn glymiad o'r llythrennau Groeg sigma a tau. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 6.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Afon Tigris

Afon fawr yn ne-orllewin Asia yw **Afon Tigris** (Arabeg: *Dijah*). Mae'n codi o lyn ym mynyddoedd Kurdistan yn ne-ddwyrain Twrci ac yn llifo i'r de-ddwyrain trwy ddinas Diyarbakir, ac yna ar hyd y ffin rhwng Twrci a Syria ac wedyn i Irac. Ger Basra, tua 190&nbsp;km i'r gogledd o Gwlff Persia mae'n ymuno ag Afon Ewffrates, ar ôl llifo ar gwrs cyfochrog i'r dwyrain o'r afon honno, i ffurfio'r cwrs dŵr a enwir Shatt al-Arab. Ei hyd yw 1900&nbsp;km (1180 milltir).

Yn y diriogaeth a elwir Irac heddiw roedd afonydd Tigris ac Ewffrates yn ffurfio 'Y wlad rwng y Ddwy Afon', sef Mesopotamia, lle blodeuai rhai o wareiddiaid pwysicaf yr Henfyd, gan gynnwys Assyria, Acad, Swmer a Babilonia.

Credir mai Afon Tigris yw Afon Hidecel y cyfeirir ati yn Llyfr Genesis; un o Bedair Afon Paradwys yn y traddodiad Beiblaidd.

## Trefi a dinasoedd ar lan yr afon
*Elazig, Twrci
*Diyarbakir, Twrci
*Cizre, Twrci
*Mosul, Irac
*Tikrit, Irac
*Samarra, Irac
*Baghdad, Irac
*Al-Amarah, Irac
*Basra, Irac

200px|bawd|dim
[200px|bawd|dim|Afon Tigris ger [Diyarbakir]]

Tigris
Tigris
Tigris
Tigris
Categori:Mesopotamia
Cyrdiaid

Mae'r **Cyrdiaid** (Cyrdeg: **کورد**, **Kurd** neu **Gelê Kurdî**) yn grŵp ethnig sy'n byw yn bennaf yn nwyrain a de-ddwyrain Twrci ond hefyd mewn rhannau o ogledd Syria, gogledd Irac a gogledd-orllewin Iran. Mae'r Cyrdiaid yn ddiwylliannol ac yn ieithyddol yn perthyn yn agos iawn i'r Iraniaid Galwent y tiriogaethau hyn yn 'Gyrdistan', enw a arferir yn ogystal am eu tiriogaeth yn nwyrain Twrci.

Siaradent yr iaith Gyrdeg, iaith Indo-Ewropeaidd sy'n ymrannu'n sawl tafodiaith.  Mae'r Cyrdeg yn isddosbarth o 'Ieithoedd Gogledd Iran'.

[bawd|Y Cwrd Mohammad Bagher Ghalibaf, Maer [Tehran.]]

Mae llawer o Gyrdiaid yn ystyried eu hunain yn ddisgynyddion y Medes (neu'r Mediaid) hynafol, ac mae nhw'n defnyddio calendr sy'n dyddio o 612 CC, pan lwyddodd y Medes i goncro y brifddinas Asyraidd Ninefeh. Pobl o Iran oedd y Medes.). Caiff y syniad hwn eu bod o dras Mediaidd ei gadarnhau ganddynyt yn eu hanthem genedlaethol: "ni yw plant y Mediaid a'r *Kai Khosrow*".

Amcangyfrifir fod rhwng 30-32 miliwn o gyrdiaid drwy'r byd ac o bosib, cymaint â 37 miliwn.

Siaradir tafodiaith Mukriani yn ninasoedd Piranshahr a Mahabad. Piranhahr a Mahabad yw dwy ddinas fawr Mukrian.

## Cyrdiaid enwog 
* Leyla Zana, gwleidydd ac ymgyrchwraig hawliau dynol
* Saladin, cadfridog a gwladweinydd
* Sivan Perwer, cerddor

## Gweler hefyd
*Cyrdeg

## Cyfeiriadau

Categori:Grwpiau ethnig yn Nhwrci
Categori:Grwpiau ethnig yn Irac
Categori:Grwpiau ethnig yn Iran
Categori:Grwpiau ethnig yn Syria
Moelwyn Bach

Mynydd uwch ben Llyn Stwlan yn Eryri yw'r **Moelwyn Bach** sy'n 710 metr. Saif yn y canol rhwng pentrefi Croesor i'r gorllewin a Thanygrisiau i'r dwyrain, a Maentwrog i'r de. Mae'r Moelwyn Mawr fymryn i'r gogledd, a chefnen Craigysgafn yn eu gwahanu. Rhwng y ddau Foelwyn mae Bwlch Stwlan, ac islaw gorwedda Llyn Stwlan, sydd ers 1961 yn argae hydroelectrig.

Gellir cerddee i gopa'r Moelwyn Bach o Groesor, un ai'n uniongyrchol neu trwy ddringo'r Moelwyn Mawr yn gyntaf ac yna ymlaen dros Graigysgafn i gopa'r Moelwyn Bach. Taith arall yw o Danygrisiau i Gwmorthin ac ymlaen i hen Chwarel Rhosydd, yna i adfeilion Chwarel Croesor ac ymlaen heibio'r Moelwyn Mawr.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Cyrdeg

**Cyrdeg** neu **Cwrdeg** yw iaith y Cyrdiaid, grŵp ethnig sy'n byw yn Anatolia a'r Dwyrain Canol. Mae'n iaith Indo-Ewropeaidd sy'n perthyn i gangen Iraneg yr is-deulu Indo-Iraneg o'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Mae'r rhan fwyaf o'i siaradwyr yn byw yn Cyrdistan ond ceir nifer o alltudion ac ymfudwyr Cyrdeg eu hiaith yn Ewrop a Gogledd America hefyd.


Categori:Cyrdistan
Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Categori:Ieithoedd Irac
Categori:Ieithoedd Iran
Categori:Ieithoedd Twrci
Aberdesach

Pentref bychan ar arfordir gogleddol Gwynedd yw **Aberdesach** (). Cyfeirnod OS: SH 42682 51369. Saif ar ffordd yr A499 o Gaernarfon i Bwllheli, rhwng Pontllyfni a Chlynnog Fawr. Mae Afon Desach yn tarddu gerllaw Bwlch Derwin uwchben y pentref ac yn cyrraedd y môr ger rhan ogleddol y pentref. Ystyrir y pentref yn rhan o Ddyffryn Nantlle.

## Etymoleg
Credir fod yr enw 'Desach' a geir yn enwau'r afon a'r pentref o darddiad Gwyddeleg ac yn ffurf ar *Déissech*, sef "yn perthyn i'r Déisi." Llwyth Celtaidd o Iwerddon oedd y Déisi. Cofnodwyd *Aberdindesach* fel ffurf ar Aberdesach. Ystyr *din* yw 'dinas', sef caer. Ymddengys felly fod yr enwau lleoedd hynafol hyn yn profi bod y Déisi wedi ymsefydlu am gyfnod yn y rhan yma o Wynedd, er mai gyda Dyfed y maent yn cael eu cysylltu'n bennaf yng Nghymru.

## Hanes a thraddodiad
300px|bawd|Tai haf ar draeth Aberdesach
Gellir gweld nifer o ffermdai mawr yn yr ardal sy'n tystio i ddylanwad Stâd Glynllifon yn yr ardal hon. Cysylltir "Penarth" gerllaw Aberdesach â "Pennardd" ym  mhedwaredd cainc y Mabinogi, chwedl *Math fab Mathonwy*. Cysylltiad arall â'r chwedl hon yw Maen Dylan gerllaw Trwyn Maen Dylan, rhwng Aberdesach a Phontllyfni.

Mae adeiladau'r pentref ei hun yn weddol ddiweddar, a nifer ohonynt yn dai haf.

## Natur
Mae traeth bychan a maes parcio yn Aberdesach, sydd hefyd o ddiddordeb adaryddol fel y lle gorau yng Nghymru i weld y Trochydd mawr yn y gaeaf, yn ôl y sôn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Manylion am Aberdesach o Wefan Dyffryn Nantlle

Categori:Clynnog
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Dyffryn Nantlle
Maentwrog

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Maentwrog** (). Fe'i lleolir lle mae'r ffordd A496 o Harlech i Flaenau Ffestiniog yn croesi'r A487 o Borthmadog. Saif ar Afon Dwyryd ac mae'r Moelwyn Bach i'r gogledd a Llyn Trawsfynydd i'r de. Maentwrog oedd y lle uchaf y gellid ei gyrraedd ar hyd Afon Dwyryd mewn cychod o faint sylweddol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
bawd|250px|chwith|Afon Dwyryd, gerllaw
bawd|250px|chwith|Yr olygfa dros y Ddwyryd
Daw'r enw o chwedl am sant Twrog yn taflu carreg anferth o ben y Moelwynion i ddinistrio allor baganaidd. Mae'r garreg i'w gweld yng ngongl Eglwys Sant Twrog. Mae cyfeiriad at Maentwrog yn y bedwaredd gainc o'r Mabinogi, chwedl *Math fab Mathonwy* lle'r adroddir fod Pryderi wedi ei gladdu yma ar ôl ei ladd yn ymladd â Gwydion gerllaw. Roedd ffordd Rufeinig Sarn Helen yn mynd heibio' ir pentref, gan groesi'r afon yn Felinrhyd.

Mae tystiolaeth am goed yn cael eu hallforio o 1739, ond daeth Maentwrog yn bwysig gyda thwf y diwydiant llechi o'r 1760au ymlaen. Hyd nes adeiladwyd Rheilffordd Ffestiniog roedd y llechi'n cael eu cario yma a'u llwytho i gychod oedd yn mynd a hwy i lawr yr afon i'w llwytho i longau. Tyfodd Maentwrog yn gyflym yn y 19g. Gerllaw'r pentref mae Plas Tan y Bwlch, unwaith yn gartref y teulu Oakley a fu'n flaenllaw yn natblygiad y diwydiant llechi yn ardal Blaenau Ffestiniog. Teulu Oakley oedd yn gyfrifol am ddatblygu a chynllunio'r pentref. Mae'r plas yn awr yn Ganolfan Astudio yn perthyn i Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri. Mae gorsaf Tan-y-Bwlch ar Reilffordd Ffestiniog gerllaw hefyd. Mae dwy dafarn yma, *The Grapes* o'r 17g yn y pentref a'r *Oakley Arms* ger Plas Tan y Bwlch.

Agorwyd gorsaf drydan Maentwrog yn 1928, ac mae'n parhau i gynhyrchu trydan, gan ddefnyddio dŵr o Llyn Trawsfynydd.

## Olion hynafol
Ceir cylch cytiau caeedig Coed Fali gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau llenyddol
Ceir cyfeiriad at Faentwrog mewn englyn masweddus sy'n cychwyn gyda'r linell "Anturiaf i Faentwrog".

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Pentrefi Gwynedd