Effaith plaladdwyr ar iechyd

Gall **effeithi plaladdwyr ar iechyd** fod yn ddifrifol neu'n cael eu gohirio dros gyfnod yn y bobl sy'n dod i gysylltiad â nhw. Gall effeithiau acíwt gynnwys gwenwyno, a all fod yn argyfwng meddygol. Mae tystiolaeth gref yn bodoli ar gyfer canlyniadau iechyd negyddol hirdymor eraill o ddod i gysylltiad a phlaladdwyr gan gynnwys namau geni, marwolaeth ffetws, canser, ac anhwylder niwrolegol gan gynnwys clefyd Parkinson. Mae gwenwyndra plaladdwyr yn dibynnu ar y math o gemegyn, y man mae'n cyrraedd y corff, cryfder y dos, a'r cyfnod amser mae'n dod i gysylltiad a'r corff. mae llawer ohnynt bellach wedi'u gwahardd rhag cael eu defnyddio.

## Y llwybr i'r corff 
Gall pobl ddod i gysylltiad â phlaladdwyr, sy'n cynnwys pryfleiddiaid, chwynladdwyr, ffwngladdiadau, trwy nifer o wahanol lwybrau gan gynnwys: yn y gwaith, yn y cartref, yr ysgol, yn yr aer, mewn dŵr, pridd, ac mewn bwyd. Mae bron pob bod dynol yn dod i gysylltiad, i ryw lefel, a phlaladdwyr. Gall y cysylltiad a'r corff ddigwydd trwy lyncu, anadlu, neu gysylltiad â chroen. Gall rhai plaladdwyr aros yn yr amgylchedd am gryn amser.

Ceir pryderon bod plaladdwyr sy’n cael eu defnyddio i reoli plâu ar gnydau bwyd yn beryglus i bobl sy’n bwyta’r bwydydd hynny. Mae llawer o gnydau bwyd, gan gynnwys ffrwythau a llysiau, yn cynnwys gweddillion plaladdwyr hyd yn oed ar ôl cael eu golchi neu eu plicio. Gall cemegau nad ydynt yn cael eu defnyddio mwyach ond sy'n gallu gwrthsefyll dadelfennu am gyfnodau hir aros mewn pridd a dŵr ac, felly, mewn bwyd. Er enghraifft, roedd y rhan fwyaf o bobl yn yr Unol Daleithiau yn 2023 yn dal i fod â lefelau canfyddadwy o dichlorodiphenyltrichloroethane (DDT), pryfleiddiad, er gwaethaf iddo gael ei waharddiad yn yr Unol Daleithiau yn 1972. ac mae'r lefel o blaladdwyr yn eu cyrff yn 906% yn uwch na gweithwyr fferm mewn siroedd lle mae'r boblogaeth Latino yn llai na 24%. Mae hyn wedi codi pryderon ynghylch cyfiawnder amgylcheddol.

Oherwydd y defnydd cyffredin o blaladdwyr mewn amaethyddiaeth, mae Comisiwn Codex Alimentarius y Cenhedloedd Unedig wedi argymell safonau rhyngwladol ar gyfer terfynau gweddillion uchaf (*maximum residue limits*; MRLs), ar gyfer plaladdwyr unigol mewn bwyd. Yn yr Unol Daleithiau, mae lefelau'r gweddillion y caniateir iddynt aros ar fwydydd yn gyfyngedig yn seiliedig ar lefelau goddefgarwch a ystyrir yn ddiogel fel y sefydlwyd gan Asiantaeth Diogelu Amgylchedd yr Unol Daleithiau (EPA). Mae EPA yn gosod y lefelau a ganiateir o blaladdwyr yn seiliedig ar gryfder y gwenwyn, ei gynhyrchion dadelfennu, maint ac amlder y defnydd o blaladdwyr, a faint o'r plaladdwr (neu olion ohono) sydd ar ôl mewn bwyd pan gaiff ei farchnata a'i ddosbarthu. Ceir lefelau goddefiant gan ddefnyddio asesiadau risg gwyddonol y mae'n ofynnol i weithgynhyrchwyr plaladdwyr eu cynnal Profir effeithiau un plaladdwr ar y tro ac ychydig o wybodaeth sydd ar gael am effeithiau synergaidd posibl dod i gysylltiad a nifer o blaladdwyr yn yr aer, bwyd a dŵr ar iechyd pobl.

Er bod plaladdwyr yn cael ei gysylltu'n gyffredin ag amaethyddiaeth, defnyddir plaladdwyr hefyd fel rhan o ymyriadau iechyd cyhoeddus i reoli clefydau a gludir gan fector (ee malaria a gwibgymalwst (twymyn Dengue) a phlanhigion diangen wrth dirlunio parciau a gerddi. Yn Tsieina, lle nad oes cymaint o reolau ynghylch plaladdwyr, amcangyfrifir bod hanner miliwn o bobl yn cael eu gwenwyno gan blaladdwyr bob blwyddyn, gyda 500 ohonynt yn marw. Gall pyrethrins, pryfleiddiaid cyffredin achosi cyflwr a allai fod yn farwol os caiff ei anadlu.

## Effeithiau tymor hir 
### Canser 
Mae llawer o astudiaethau wedi archwilio effeithiau dod i gysylltiad â phlaladdwyr ar y risg o ganser. Mae cysylltiadau wedi'u canfod â: liwcemia, lymffoma, yr ymennydd, yr arennau, y fron, y prostad, pancreas, yr afu, yr ysgyfaint, y stumog, yr oesoffagws, a chanserau'r croen. Mae'r risg gynyddol hon yn digwydd gyda yng ngerddi tai a ffermydd masnachol. Mae astudiaethau'n awgrymu cysylltiad rhwng dod i gysylltiad a carbamad a glioma a meningioma, dod i gysylltiad a glyffosad a lymffoma B-cell mawr gwasgaredig, yn ogystal a dod i gysylltiad ag alachlor a chanser y laryncs. 

Mae amlygiad galwedigaethol mam i blaladdwyr yn ystod beichiogrwydd yn cynyddu risg ei phlentyn o gael liwcemia, tiwmor Wilms, a chanser yr ymennydd. Mae dod i gysylltiad â phryfleiddiaid yn y cartref a chwynladdwyr y tu allan yn gysylltiedig â chanserau gwaed mewn plant. Canfu adolygiad systematig yn 2007 fod "y rhan fwyaf o astudiaethau ar lymffoma a liwcemia nad ydynt yn Hodgkin yn dangos cysylltiadau cadarnhaol ag amlygiad plaladdwyr" ac felly daeth i'r casgliad y dylid lleihau'r defnydd cosmetig o blaladdwyr.

### Niwrolegol 
Ceir mwy a mwy o dystiolaeth o effeithiau niwrolegol dod i gysylltiad a phlaladdwyr a gall fod mewn cysylltiad a lefelau uchel o blaladdwyr effeithio ar y system nerfol ganolog, gan achosi niwro-wenwyndra, gan gynnwys newidiadau gwybyddol ac ysgogol. yn arbennig oherwydd bod rhai plaladdwyr a'u metabolion yn croesi'r brych a rhwystro llif y gwaed i ymennydd y ffetws. Yn ogystal, mae croniad o amlygiad cronig wedi bod yn gysylltiedig â risg uwch o ddatblygu clefyd niwroddirywiol yn ddiweddarach mewn bywyd.   Mae tystiolaeth gref bod amlygiad cronig i blaladdwyr yn cynyddu'r risg o ddatblygu clefyd Parkinson, o bosibl trwy effeithiau gwenwynig uniongyrchol ar niwronau dopaminergig (sy'n cael eu disbyddu mewn clefyd Parkinson). Yn ogystal, mae tystiolaeth gynyddol bod amlygiad cronig yn cynyddu'r risg o glefyd Alzheimer. Awgrymodd adolygiad o astudiaethau lluosog a edrychodd ar amlygiad uchel i blaladdwyr, yn bennaf organoffosffadau, ymhlith gweithwyr amaethyddol ganlyniadau niwrolegol ar gyfer datguddiadau o'r fath. Mae amlygiad uchel i blaladdwyr yn gysylltiedig ag anhwylderau niwrolegol, niwroseiciatrig, a niwroddirywiol ymhlith gweithwyr amaethyddol sy'n defnyddio'r plaladdwyr. Yr anhwylderau a adroddwyd yw: ADHD, iselder, gorbryder, pendro, cur pen a nam arogleuol (a ddefnyddiwyd fel dangosydd cynnar ar gyfer anhwylderau niwroddirywiol).

## Cyfeiriadau
Categori:Gwenwyn
Categori:Iechyd bydol
Categori:Iechyd y fam a'r plentyn
Categori:Hawliau dynol