open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thomas Pennant (awdur)

Awdur, naturiaethwr a hynafiaethydd o Sir Fflint oedd **Thomas Pennant** (14 Mehefin 1726 – 16 Rhagfyr 1798). Mae Pennant yn adnabyddus yng Nghymru yn bennaf am ei lyfr gwerthfawr ar hanes a hynafiaethau Cymru, *Tours in Wales*, a gyhoeddwyd mewn tair cyfrol rhwng 1778 a 1781.

## Bywgraffiad
[bawd|chwith|Downing, ger [Treffynnon, cartref Thomas Pennant, ym 1829]]
Ganed Pennant yn nhŷ Downing, plwyf Chwitffordd, ger Treffynnon yn Sir Fflint, yn 1726 yn fab i David Pennant ac Arabella Mytton. Roedd teulu Pennant yn foneddigion oedd wedi bod yn berchen stad Bychton ers canrifoedd, ac roedd David Pennant wedi etifeddu stad gyfagos Downing yn 1724. Ceir hanes llawn y plwyf yn y gyfrol *The History of the Parishes of Whiteford and Holywell*. Cafodd y frech wen yn blentyn.

Addysgwyd Thomas Pennant yn Ysgol Ramadeg Wrecsam ac yna yn ysgol Thomas Croft yn Fulham, cyn mynd i Goleg y Frenhines, Rhydychen ac yna i Goleg Oriel, Rhydychen.

Teithiodd Pennant yn eang i wneud ymchwil ar faterion naturiaethol a hynafiaethol. Aeth i Iwerddon ym 1754. Priododd Elizabeth Falconer yn 1759; priododd Ann Mostyn yn ddiweddarch. Yn 1765 aeth ar daith i'r cyfandir. Pedair blynedd yn ddiweddarach teithiodd o gwmpas Yr Alban ar gyfer ei lyfr *A Tour in Scotland*; marchogodd yr holl ffordd, gan gychwyn yng Nghaer. Yn 1778 ymwelodd ag Ynys Manaw. Gwnaeth ei daith fawr yng Nghymru yn 1773 a 1776. Roedd yr arlunydd Moses Griffith yn was iddo; ef fu'n gyfrifol am y lluniau yn ei lyfrau.

## Gweithiau 
[bawd|unionsyth|Tudalen deitl *A Tour in Wales* (1778), gydag engrafiad o [Castell Caergwrle|Gastell Caergwrle]]
* *British Zoology* (1766)
* *Synopsis of Quadrupeds* (1771)
* *A Tour in Scotland in 1769* (1771)
* *Tour in Wales* (1778)
* *Journey to Snowdon I. & II.* (1781 a 1783)
* *Journey from Chester to London* (1782)
* *Arctic Zoology* (1785–1787)
* *Account of London* (1790)
* *Indian Zoology* (1790)
* *Literary Life of the late T. Pennant* (1793)
* *The History of the Parishes of Whiteford and Holywell* (1796)
* *Outlines of the Globe I., II., III. & IV.* (1798 a 1790)

Roedd llawer o ddeunydd *The Natural History and Antiquities of Selborne* gan Gilbert White (1793) hefyd wedi dod oddi wrth Pennant.

## Llyfryddiaeth
* W. Trevor Parkins, *A sketch of the life of the author* yn *Tours in Wales*, argraffiad 1883 (Caernarfon: H. Humphreys)

## Dolenni allanol
* Gwefan Teithwyr Chwilfrydig: Thomas Pennant a Theithiau yng Nghymru a’r Alban (1760–1820)

Categori:Genedigaethau 1726
Categori:Marwolaethau 1798
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion taith y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Saesneg o Gymru
Categori:Naturiaethwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Pobl o Dreffynnon
Cynllwyn Bielefeld

bawd
bawd|de|Bielefeld, yn bodoli

Cellwair rhwng defnyddwyr Rhyngrwyd yr Almaen yw **Cynllwyn Bielefeld** (Almaeneg Bielefeldverschwörung). Fe'i ceir ar Usenet yr Almaen yn enwedig. Craidd y jôc yw'r syniad nad yw dinas Bielefeld yn nhalaith Nordrhein-Westfalen o'r Almaen yn bodoli o gwbwl.

Categori:Bielefeld
Categori:Memynnau'r rhyngrwyd
Categori:Nordrhein-Westfalen
Categori:Y rhyngrwyd yn yr Almaen
Dolbenmaen

Pentref bychan a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Dolbenmaen** (). Arferai fod yn blwyf, rhan o hen gwmwd Eifionydd, Teyrnas Gwynedd. Ceir hen domen, neu fwnt yn y pentref, gerllaw Eglwys y Santes Fair, Dolbenmaen sy'n dyddio i'r 15g.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes 
;Mwnt Dolbenmaen
[250px|bawd|chwith|[Mwnt Dolbenmaen]]
Yn yr Oesoedd Canol codwyd castell yn Nolbenmaen ger y rhyd ar Afon Dwyfor.  Ychydig a wyddys am ei hanes.  Mae'n bosibl iddo gael ei godi yn wreiddiol gan y Normaniaid, yn y cyfnod byr pan feddiannwyd rhannau o Wynedd gan yr iarll Hugh d'Avranches ('Huw Flaidd') o Gaer ar ddiwedd yr 11g a dechrau'r ganrif ganlynol, neu gan dywysogion Gwynedd.  Erbyn yr 12g roedd yn ganolfan maerdref cwmwd Eifionydd ac yn un o lysoedd brenhinol tywysogion Gwynedd.  Yn 1230 symudodd Llywelyn Fawr y llys lleol oddi yno i gastell Cricieth.  Dim ond y mwnt sydd i'w weld ar y safle heddiw, ger eglwys Dolbenmaen.

;Ystumcegid
Codwyd plasty Ystumcegid yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Saif ar fryncyn ger Dolbenmaen. Mae'n ffermdy heddiw ond yn y gorffennol bu gan deulu Ystumcegid ran amlwg ym mywyd y fro a chroesawid sawl bardd ar eu haelwyd.
[bawd|260px|chwith|[Eglwys y Santes Fair, Dolbenmaen.]]
260px|chwith|bawd|Bwthyn yn Nolbenmaen.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Dolbenmaen ar wefan Genuki
*  Hanes Mwnt Dolbenmaen

Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Abaty Dinas Basing

Abaty canoloesol yn Sir y Fflint yw **Abaty Dinas Basing** (Saesneg: *Basingwerk Abbey*). Saif ger pentref Maes-glas, i'r gogledd o dref Treffynnon, ym Mharc Treftadaeth Dyffryn Maes Glas, ac mae yng ngofal Cadw. Yn yr Oesoedd Canol gorweddai yng nghwmwd Cwnsyllt, cantref Tegeingl.

Sefydlwyd yr abaty ym 1132 gan Iarll Caer, gyda mynachod o Savigny. Fe'i sefydlwyd ar safle gwahanol, ond roedd wedi ei ail-sefydlu ar y safle presennol cyn 1157. Ym 1147 daeth yn rhan o Urdd y Sistersiaid, o dan Abaty Buildwas.  Yn y drydedd ganrif ar ddeg roedd Llywelyn Fawr yn noddwr i'r abaty, a rhoddwyd Ffynnon Gwenffrewi i'r abaty gan ei fab, Dafydd ap Llywelyn. Caewyd y fynachlog ym 1536. 
bawd|chwith|Awyrlun o'r abaty.
250px|bawd|chwith|Abaty Dinas Basing.

Roedd gan nifer o Feirdd yr Uchelwyr gysylltiad ag Abaty Dinas Basing. Cysylltir yr abaty â Llyfr Du Basing, llawysgrif a ysgrifennwyd gan y bardd Gutun Owain (bl. 1460-1500). Roedd yr abaty yn arbennig o lewyrchus dan yr abad olaf ond un, Thomas Pennant, oedd yn nodedig fel noddwr beirdd.

Cadw sy'n gyfrifol amdano; yn 2015 peintiwyd sloganau ar furiau'r abaty gan fandaliaid a chafwyd cryn feirniadaeth o Cadw am fethu a gwarchod yr heneb.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*[Llun dyfrlliw o Abaty Dinas Basing gan Moses Griffith(https://cy.wikipedia.org/wiki/Moses_Griffith), o "Casglu'r Tlysau"] 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir y Fflint
Categori:Cadw
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Sefydliadau 1132
Dinas Basing
Categori:Treffynnon
Thomas Pennant

Gall **Thomas Pennant** gyfeirio at un o ddau aelod o deulu Pennant o Sir y Fflint:
*Thomas Pennant, abad olaf ond un Abaty Dinas Basing yn nechrau'r 16eg ganrif.
*Thomas Pennant (1726–1798), naturiaethwr a hynafiaethydd.
----
Caeriw

Pentref a chymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw **Caeriw** (Saesneg: *Carew*). Saif rhyw 7&nbsp;km i'r dwyrain o dref Penfro. Gerllaw, saif Melin Lanw Caeriw, yr olaf o'i math yng Nghymru.

Tyfodd y pentref o amgylch y castell Normanaidd gerllaw. Mae Croes Caeriw, croes Geltaidd 4 medr o uchder yn dyddio o'r 11g, yn coffáu Maredudd ab Edwin, aelod o deulu brenhinol Deheubarth (bu farw 1035. Mae'r groes yng ngofal Cadw, ac mae logo Cadw wedi ei seilio arni.

bawd|150px|dim|Croes Maredudd ab Edwin, Caeriw
250px|bawd|dim|Melin lanw Caeriw

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cadw

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Categori:Croesau Celtaidd Cymru
Garndolbenmaen

Pentref yng Ngwynedd yw **Garndolbenmaen** (). Gorwedd ger yr A487 tua 6 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Porthmadog. Y pentrefi agosaf yw Dolbenmaen a Bryncir. Mae'n ran o gymuned Dolbenmaen, sydd â phoblogaeth o 1,300. *Y Ffynnon* yw papur bro Garndolbenmaen.
bawd|chwith|Garndolbenmaen: canol y pentref

Yno hefyd mae stiwdio recordio Blaen y Cae, ble recordwyd albym Pep Le Pew, *Un tro yn y Gorllewin* a *Wyneb Dros Dro,* albym Gwyneth Glyn. Mae'r cynhyrchydd a'r cerddor Dyl Mei hefyd yn byw yng Ngarndolbenmaen.

Mae 58 o ddisgyblion yn Ysgol Gynradd Garndolbenmaen, mae nifer yn teithio yno o bentrefi cyfagos megis Pant Glas, Bryncir, Cwm Pennant a Golan. Mae nifer y disgyblion wedi aros yn gyson ers o leiaf ugain mlynedd.
Daw tua 60% o'r disgyblion o gartrefi Cymraeg.

Eisoes mae nifer o hen fythynnod yng Ngarndolbenmaen wedi eu troi yn dai haf.

Mae Cynghorwr Sir Gwynedd ar gyfer ward Dolbenmaen, Steve Churchman, o blaid Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, yn bostfeisr ac yn rhedeg siop yno.

## Enwogion 
* Peter Jones (Pedr Fardd) (1775-1845), bardd ac emynwr
* Owen Griffith (Giraldus) (1832-1896) Gweinidog gyda'r Bedyddwyr Cymraeg yng Nghymru a'r Unol Daleithiau, awdur a golygydd Y Wawr, papur Cymraeg y Bedyddwyr yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dolbenmaen
Categori:Pentrefi Gwynedd
Ysgol Eifionydd, Porthmadog

Ysgol gyfun ddwy-ieithog yw **Ysgol Eifionydd, Porthmadog**, gyda'r rhan fwyaf o'i disgyblion yn siarad Cymraeg fel iaith gyntaf. Fe'i lleolir wrth ymyl Rheilffordd Eryri ym Mhorthmadog ac mae'n gwasanaethu ardal De-Ddwyrain Dwyfor gan gynnwys Porthmadog a Chricieth.

Roedd 487 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006, o'i gymharu â 534 yn 2005.

Mae'r ysgol dros gan mlwydd oed. Un o'i chyn-ddisgyblion enwocaf oedd yr ysgolhaig a'r bardd T. H. Parry-Williams a aeth yno yn 11 oed yn 1898. Roedd yn arfer bod yn ysgol ramadeg yn hytrach nag yn ysgol gyfun; *Ysgol Ganolradd Porthmadog* oedd ei henw ar y pryd.

Un o gyn-athrawon Ysgol Eifionydd yn yr adran gelf ac arlunio oedd Rob Piercy, sydd bellach yn beintiwr llwyddiannus.

## Cyn-ddisgyblion 
*Robert Armstrong-Jones, meddyg a seiciatrydd
*Dyl Mei, cerddor
*Jamie Shepherd, darlledydd a gohebydd
*T. H. Parry-Williams, ysgolhaig a bardd

## Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol
*Ysgol Beddgelert
*Ysgol Borthygest
*Ysgol Treferthyr
*Ysgol Garndolbenmaen
*Ysgol Eifion Wyn
*Ysgol y Gorlan
*Ysgol Llanystumdwy

''Nodir: Daw 17% o'r plant o du-allan i dalgylch yr ysgol. (2005)''

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Ysgolion uwchradd Gwynedd
Categori:Ysgolion Cymraeg
Categori:Porthmadog
Thomas Pennant (abad)

**Thomas Pennant** neu **Tomos ap Dafydd Pennant** (bl. c. 1480 - c.1515/22) oedd abad olaf ond un Abaty Dinas Basing yn Sir Fflint.

Roedd o deulu bonheddig, sef Pennantiaid Bychtwn, Sir y Fflint. Daeth yr abaty yn gyfoethog dan ei reolaeth ef, ac roedd yn adnabyddus fel noddwr Beirdd yr Uchelwyr. Canodd Gutun Owain, Tudur Aled a Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan gerddi mawl iddo. Dilynwyd ef fel abad gan ei fab. Roedd ei frawd Huw Pennant yn fardd, offeiriad a chyfieithydd.

Categori:Abadau o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1480au
Categori:Marwolaethau'r 1520au
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Galatasaray S.K.

Tim pêl-droed yn Istanbul, Twrci yw **Galatasaray Spor Kulübü**. Cafodd ei sefydlu yn 1905.

Maen nhw'n chwarae yn y Stadiwm Ali Sami Yen. Y rheolwr cyffredinol yw Hamza Hamzaoğlu.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Timau pêl-droed Twrci
Bielefeld

Mae **Bielefeld** (pob. 330,000) yn ddinas yn nhalaith Nordrhein-Westfalen yng ngorllewin yr Almaen.

## Gweler hefyd
* Cynllwyn Bielefeld

Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Pennant (teulu)

Roedd teulu **Pennant** yn deulu o foneddigion oedd yn berchenogion stadau Bychton a Downing yn Sir y Fflint. Yn gynnar yn y 12g ymsefydlodd Madog ap Meilyr ym Mychton. Wedi iddo briodi Alice, etifeddes y stad. Yn ddiweddarach cymerodd David ap Tudur y cyfenw "Pennant".

Etifeddodd ei fab hynaf ef y stad, tra daeth yr ail fab, Thomas yn abad Abaty Dinas Basing, lle daeth yn enwog fel noddwr beirdd.  Daeth ef yn gyndaid Pennantiaid Treffynnon a'r Penrhyn. O'r teulu yma y daeth Richard Pennant (1737–1808), tirfeddiannwr, perchennog caethweision a'r gŵr cyntaf i ddatblygu diwydiant llechi Cymru ar raddfa fawr pan gychwynodd Chwarel y Penrhyn.

Daeth y llinach hŷn yn berchennog stad Downing yn 1724, pan etifeddwyd hi gan David Pennant ar farwolaeth Thomas Pennant, o gangen iau o'r un teulu. Mab David Pennant oedd Thomas Pennant, yr awdur, naturiaethwr a hynafiaethydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Teuluoedd o Gymru
Dyl Mei

Cynhyrchydd recordiau a chyflwynydd radio yw **Dylan Meirion Roberts** (ganwyd 16 Mehefin 1981) sy'n fwy adnabyddus fel **Dyl Mei**.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd ym Mhenrhyndeudraeth yn fab i Huw Meirion ('Monti') a Louie Roberts, Rheolwr Cyffredinol Siop Lyfrau ym Mhortmeirion. Symudodd ei deulu i Borthmadog ac yna Garndolbenmaen. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Eifionydd, Porthmadog. Mae ganddo ddau frawd, Osian a 'Monti Bach'; un chwaer, Nia; a chath o'r enw Peter Glyn.

## Gyrfa
Roedd yn rheolwr ar stiwdio recordio Blaen y Cae ac yn gweithio fel cynhyrchydd/peiriannydd cerddoriaeth. Bu'n gyfrifol am label Slacyr. Bellach mae'n gweithio i'r BBC ym Mangor gan gynnwys cyfrannu at raglen Tudur Owen ar Radio Cymru.

Mae wedi gweithio gydag amrywiaeth o gerddorion, gan gynnwys Genod Droog, Mc Mabon, Pep Le Pew, Vates!, Kentucky AFC, Tecwyn Ifan, Texas Radio Band, Spoonidols, The Locusts, Gwyneth Glyn, Plant Duw, Pwsi Meri Mew, MC Saizmundo, Y Llongau, Y Lladron, Gwallt Mawr Penri a Cowbois Rhos Botwnnog.

Mae hefyd yn athro technoleg cerddoriaeth yn ei amser sbâr.

## Gwobrau ac Anrhydeddau 
* Band Byw Gorau - fel rhan o Pep Le Pew - Gwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru 2003
* Band y Flwyddyn - fel rhan o Pep Le Pew - Gwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru 2003
* Cynhyrchydd y Flwyddyn - Gwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru 2003
* Cynhyrchydd y Flwyddyn - Gwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru 2004
* Band Byw Gorau - fel rhan o Pep Le Pew - Gwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru 2005
* Cynhyrchydd y Flwyddyn - Gwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru 2005
* Cynhyrchydd y Flwyddyn - Gwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru 2006
* Band grandawyr y flwyddyn - fel rhan o Genod Droog - Gwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru 2007
* Band Byw y flwyddyn   fel rhan o Genod Droog - Gwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru 2007

## Dolenni allanol 
* Cyfweliad gyda Dyl Mei
* Safle MySpace Dyl Mei
* Gwefan swyddogol Slacyr 

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr recordiau
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Eifionydd, Porthmadog
Llyfr Du

Gallai **Llyfr Du** gyfeirio at fwy nag un llyfr neu lawysgrif:

* *Llyfr Du Basing*, llawysgrif o'r Oesoedd Canol Diweddar a gysylltir ag Abaty Dinas Basing, Sir Fflint
* *Llyfr Du Caerfyrddin*, y llawysgrif Gymraeg hynaf
* ''Y Llyfr Du o'r Waun'', sy'n cynnwys y testun Cymraeg hynaf o Gyfreithiau Hywel Dda
* *Llyfr Du Tyddewi*, arolwg o diroedd esgobaeth Tyddewi
Llyfr Coch

Gallai **Llyfr Coch** gyfeirio at un o sawl llyfr neu lawysgrif:

Llawysgrifau canoloesol:
* *Llyfr Coch Asaph*, a gysylltir â Llanelwy
* *Llyfr Coch Hergest*, sy'n cynnwys sawl testun Cymraeg Canol pwysig, gan gynnwys chwedlau'r Mabinogion a *Brut y Tywysogion*
* *Llyfr Coch Nannau*, a gysylltir â phlasdy Nannau, ger Dolgellau
* *Llyfr Coch Talgarth*, casgliad pwysig o waith Beirdd yr Uchelwyr

Diweddar:
* *Y Llyfr Coch Bach*, gan Mao Zedong
* Rhestr Goch yr IUCN
Llyfr Gwyn

Gallai **Llyfr Gwyn** gyfeirio at un o sawl llyfr neu lawysgrif:

* *Llyfr Gwyn Corsygedol*, a gysylltir â phlas Corsygedol, Meirionnydd
* *Llyfr Gwyn Hergest*, llawysgrif goll a ysgrifennwyd gan y bardd Lewys Glyn Cothi
* *Llyfr Gwyn Perth Du*, llawysgrif goll arall
* *Llyfr Gwyn Rhydderch*, un o'r llawysgrifau Cymraeg pwysicaf, sy'n cynnwys testunau o chwedlau'r Mabinogi a nifer o gerddi cynnar
Gêm banel

Sioe gêm gyda phanel o bobl enwog yn cystadlu – naill ai mewn timau neu fel unigolion – yw **gêm banel**. Fel arfer caiff ei chadeirio a'i chyflwyno gan berson enwog arall. Maent wedi bod yn boblogaidd ar radio a theledu am amser hir.


Panel
Moses Griffith

Arlunydd o Gymru oedd **Moses Griffith** (25 Mawrth 1747 - 11 Tachwedd 1819). Ganed ef ym mhentref Trygarn, gerllaw Bryncroes ym Mhen Llŷn. Cafodd ychydig o addysg yn ysgol rad Botwnnog. Yn 1769, yn 22 oed, cyflogwyd ef fel gwas gan Thomas Pennant. Cyn hir sylweddolodd Pennant fod ganddo dalent fel arlunydd, ac aeth Pennant a Griffith gydag ef ar ei deithiau, er mwyn iddo fedru paratoi lluniau ar gyfer ei lyfrau. Ei waith ef yw'r ysgythriadau mewn cyfrolau megis *Tours in Wales*. Wedi i Thomas Pennant farw 1798 bu Moses Griffith yn gweithio i'w fab, David Pennant. Mae cryn nifer o luniau dyfrlliw o'i waith ar gael, er enghraifft yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac yn yr Amgueddfa Brydeinig ac Amgueddfa Victoria ac Albert yn Llundain.

Bu farw ar 11 Tachwedd 1819 a chladdwyd ef ym mynwent Capel Chwitffordd, Sir Fflint. Lleolir ei fedd wrth wal ffin gogleddol y fynwent ac mae plac diweddar yno.

## Dolenni allanol
*Llun dyfrlliw  o Abaty Dinas Basing gan Moses Griffith, o "Casglu'r Tlysau".
*Llun dyfrlliw  o Gastell Rhuddlan gan Moses Griffith, o "Casglu'r Tlysau".

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1747
Categori:Marwolaethau 1819
Categori:Pobl o Lŷn
Ruth Madoc

Actores a chantores o Gymru oedd **Ruth Madoc** (née **Llewellyn**) (16 Ebrill 1943 &ndash; 9 Rhagfyr 2022). Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Gladys Pugh yng nghyfres gomedi teledu y BBC, *Hi-de-Hi!* yn ystod y 1980au er iddi ymddangos yn fwy diweddar fel mam Daffyd Thomas yn yr ail gyfres o *Little Britain*.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Ruth Llewellyn yn Norwich lle roedd eu rhieni yn gweithio yn y byd meddygol - ei mam yn nyrs a'i thad yn weinyddwr. Roedd ei rhieni yn rhy brysur gyda'u gwaith ar y pryd ac felly magwyd Ruth  gan ei mamgu, Etta Williams, yn Llansamlet ger Abertawe. Cychwynnodd weithio yn y theatr yn 16 oed a chafodd ysgoloriaeth i astudio yn RADA.

## Gyrfa
Wedi gadael RADA gweithiodd yn *The Black and White Minstrel Show*.  Chwaraeodd Madoc ran Fruma Sarah yn y fersiwn ffilm o'r sioe gerdd *Fiddler on the Roof*, ac ymddangosodd fel Mrs Dai Bread Two yn y ffilm *Under Milk Wood*. Bu'n westai rheolaidd hefyd ar rhaglen adloniant BBC Cymru *Poems and Pints*. Roedd hefyd yn lleisio un o'r creaduriaid o blaned arall yn hysbysebion Cadbury's ar gyfer cynnyrch 'Smash' yn ystod y 1970au.

Mae hi hefyd yn actores lwyfan brofiadol sydd wedi bod yn rhan o nifer o gynhyrchiadau gan gynnwys *Under Milk Wood*, *Steel Magnolias*, dramâu Agatha Christie (*And Then There Were None...*), a'r sioe gerdd Annie yn ogystal ag amryw berfformiadau mewn pantomeimiau.

Ymddangosodd hefyd ar sioe deledu realiti LivingTV ''I'm Famous and Frightened!'' ac enillodd y gystadleuaeth. Derbyniodd radd anrhydeddus hefyd o Brifysgol Abertawe ym mis Gorffennaf 2006.

## Bywyd personol
Priododd yr actor Philip Madoc yn 1961. Cawsant fab, Rhys, a merch, Lowri, ond ysgarodd y ddau ohonynt yn 1981. Bu farw Ruth Madoc mewn ysbyty yn Torquay, yn 79 oed, ar ôl cwympo tra roedd hi'n paratoi i ymddangos mewn pantomeim.

## Ffilmiau
**Fiddler on the Roof* (1971)
**Under Milk Wood (ffilm 1972)* (1972)
**Crossed Swords* (1977)
**Very Annie Mary* (2001)

## Teledu
**New Scotland Yard* (1972)
**Leave it to Charlie* (1979)
**Hi-De-Hi* (1980 - 1988)
**The Life and Times of David Lloyd George* (1981)
**The Pale Horse* (1997)
**Mine All Mine* (2004)
*''Little Britain (2004)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl o Norwich
Gerallt Pennant

Cyflwynydd teledu a radio o Gymru yw **Gerallt Pennant** (ganwyd 22 Ionawr 1960).

## Bywgraffiad
Ganwyd Pennant ym Mangor, ond magwyd ar fferm Derwin Bach, Bryncir, Eifionydd. Addysgwyd yn Ysgol Gynradd Garndolbenmaen, Ysgol Uwchradd Dyffryn Nantlle ym Mhen-y-groes, a graddiodd mewn Cymraeg a Hanes Cymru yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin. Mae’n byw ym Mhorthmadog ers 1997.

## Gyrfa
Wedi graddio, fe weithiodd fel athro ysgol gynradd am ddwy flynedd. Yng nghanol yr 1980au, ymunodd â'r BBC yng Nghaerdydd fel ymchwilydd ar raglenni teledu plant. Aeth yn ei flaen i gynhyrchu rhaglenni garddio, a'r rhaglen *Ar y Tir* o Fangor.

Bu'n cyflwyno rhaglenni fel *Ffermio* rhwng 1997 a 2005 a bu hefyd yn cyflwyno rhaglen hynod o boblogaidd ar S4C sef *Clwb Garddio*. Cafodd y cyfle hefyd i gynhyrchu a chyfarwyddo cyfres deledu Iolo Williams, sef *Crwydro* ar S4C.

Mae Gerallt yn parhau i gyflwyno rhaglen radio boblogaidd am fyd natur, *Galwad Cynnar* ar Radio Cymru bob bore Sadwrn.

Ers 2007, mae'n ohebydd y gogledd ar raglen *Wedi 7* ac yna *Heno* ar S4C.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 
* Datganiad i'r wasg gan S4C.
* Radio Cymru - *Galwad Cynnar*

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Nantlle
Llyfr Du Basing

Llawysgrif Gymreig a ysgrifennwyd yn yr Oesoedd Canol Diweddar yw **Llyfr Du Basing**.

Mae'n dra thebygol i'r llawysgrif gael ei hysgrifennu yn sgriptoriwm Abaty Dinas Basing, ger Treffynnon yn Sir y Fflint. Ceir dwy haen yn y llawysgrif. Mae'r hynaf yn dyddio i'r 14g ac mae'r ail ran yn llaw y bardd Gutyn Owain (fl. 1450-1498). Efallai bod Gutyn wedi ysgrifennu ei gyfraniad i'r llawysgrif pan fu ei gyfaill Thomas Pennant (tua 1480 - 1515/1520) yn abad ar yr abaty.

Mae *Llyfr Du Basing* yn cynnwys testunau o *Ystoria Dared*, *Historia Regum Britanniae* Sieffre o Fynwy, *Brut Tysilio* a *Brut y Saeson* (hyd 1461). Mae'r ddau destun olaf yn llaw Gutyn Owain.

Diogelir *Llyfr Du Basing* yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth (cyfeirnod llawysgrif: NLW 7006).

Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif
Categori:Llawysgrifau goliwiedig Cymreig
Categori:Llawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Pont Jacques Cartier

Pont ddur sy'n rhychwantu Afon Sant Laurent ym Montréal, Canada. Mae'n cysylltu canol y ddinas (Ynys Montréal) yn y gogledd â maesdref Longueuil y ddinas ar yr ochr ddeheuol.

## Disgrifiad
Fe'i hagorwyd i draffig ar 14 Mai 1930, gan gael ei hagor yn swyddogol ddeg diwrnod yn ddiweddarach. Ei henw gwreiddiol oedd Pont du Havre, ond cafodd ei hailenwi ym 1934 er parch am Jacques Cartier, y fforiwr Ewropeaidd cyntaf i ddarganfod Canada ym 1534, i ddathlu pedwarcanmlwyddiant darganfyddiad Canada. Cymerodd ddwy flynedd a hanner i'w hadeiladu. Heddiw mae'r bont yn dwyn tua 43 miliwn o gerbydau bob blwyddyn, mwy nag unrhyw bont arall yng Nghanada heblaw am Bont Champlain, sydd hefyd ym Montréal.

chwith|bawd|600px|Rhan ogleddol Pont Jacques Cartier

## Cyfeiriadau
Categori:Montréal
Jacques Cartier
Jacques Cartier
Rhun ab Owain Gwynedd

Roedd **Rhun ab Owain Gwynedd** (m. 1146) yr hynaf o feibion Owain Gwynedd, brenin teyrnas Gwynedd.

Ychydig a wyddys amdano. Roedd ei fam yn Wyddeles o'r enw Pyfog (a elwir mewn rhai ffynonellau yn Ffynnod Wyddeles), un o ordderchwragedd niferus ei dad. Ond nid oedd bod yn blentyn gordderch yn lawer o anfantais yn y cyfnod hwnnw, a chafodd Rhun ei enwi'n etifedd y deyrnas gan Owain. Ymddengys iddo farw'n ifanc iawn, yn 1146, heb adael plant ar ei ôl.

Ei frodyr oedd Iorwerth Drwyndwn (tad Llywelyn Fawr: m. 1174?), y bardd-dywysog Hywel ab Owain Gwynedd (m. 1170), Maelgwn, Dafydd (m. 1203), Rhodri (hendaid Senana gwraig Gruffudd ap Llywelyn a mam Llywelyn ein Llyw Olaf: m. 1195), a Chynan (tad Gwerful Goch a gorhendaid i Fadog ap Llywelyn, arweinydd y gogledd yng Ngwrthryfel Cymreig 1294-96 yn erbyn y goresgyniaid Seisnig).

Categori:Marwolaethau 1146
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Maredudd ab Edwin

bawd|150px|Croes Maredudd ab Edwin yng Nghaeriw

Roedd **Maredudd ab Edwin** (bu farw 1035) yn frenin Deheubarth o 1033 hyd ei farwolaeth.

Roedd Hywel yn fab i Edwin ab Einion o linach Hywel Dda. Pan fu Rhydderch ab Iestyn, oedd wedi cipio teyrnas Deheubarth, farw yn 1033 daeth Maredudd yn frenin Deheubarth, yn ei rhannu gyda'i frawd Hywel.

Bu farw Maredudd yn 1035, gan adael Hywel i deyrnasu ar Ddeheubarth. Codwyd croes Geltaidd ym mhentref Caeriw (Sir Benfro heddiw) i'w goffáu; ystyrir y groes yma yn un o'r rhai gorau yng Nghymru.

Categori:Marwolaethau 1035
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
North Wales, Pennsylvania

:*Gweler hefyd Wales (gwahaniaethu).*

Mae **North Wales** yn fwrdeistref yn Montgomery County, Pennsylvania, Unol Daleithiau America. Erbyn heddiw mae'n un o faerdrefi allanol Philadelphia, Pennsylvania, ac yn un o dair tref hanesyddol yn Nyffryn Gogledd Penn. Ei phoblogaeth oedd 3,342 yn nghyfrifiad 2000.

Cafodd y dref ei henwi'n North Wales gan ei sefydlwyr am fod nifer mawr ohonynt yn ymfudwyr o ogledd Cymru (gweler hefyd Tract Cymreig). Dechreuodd fel pentref bychan yng nghefn gwlad amaethyddol Gwynedd Township.

Newidiwyd ei natur wledig gyda adeiladu Rheilffordd Gogledd Pennsylvania, a ddechreuwyd yn 1852. Dechreuodd gwasanaeth o Fethlehem i Philadelphia trwy North Wales ar y rheilffordd honno yn 1857. Tyfodd y dref yn gyflym o gwmpas yr orsaf reilffordd. Cafodd North Wales ei wneud yn fwrdeistref yn 1869, gan ychwanegu tir o Upper Gwynedd Township.

bawd|dim|260px
bawd|dim|260px
bawd|dim|260px
[200px|bawd|dim|Lleoliad [Pennsylvania yn UDA]]

## Gweler hefyd
* Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau
* Tract Cymreig

## Dolenni allanol
* (Saesneg) Gwefan swyddogol Bwrdeistref North Wales

Categori:Bwrdeistrefi Montgomery County, Pennsylvania
Categori:Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau
Ryanair

Cwmni hedfan Gwyddelig yw **Ryanair**. Daeth i enwogrwydd wedi i'r cwmni ddechrau cynnig cwmni awyrennau rhad iawn a chystadlu'n erbyn y cwmnïau traddodiadol megis British Airways ac Aer Lingus. Mae wedi denu canmoliaeth a beirniadaeth, er i bobl fanteisio ar brisiau sydd fel arfer yn is na'r arferol, mae'r diffyg gwasanaeth yn ystod y daith, ynghyd â'r costau am gludo gormod yn eich bagiau neu'r hysbysebu 'camarweiniol' wedi denu'r wobr am y cwmni hedfan sy'n cael ei gasáu fwyaf yn Ewrop. Mae'r cwmni'n dueddol o ddefnyddio meysydd awyr eilradd yn hytrach na phrif feysydd awyr, ac mae weithiau'n derbyn grantiau neu daliadau oddi wrth awdurdodau lleol am hedfan yno. Unwaith eto, mae hyn wedi denu beirniadaeth, yn enwedig o du Air France. Er gwaethaf hyn, mae'r cwmni'n parhau i dyfu ac mae'i elw wedi cynyddu eto eleni.

thumb|300px|canol|Cyrchfannau Ryanair

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau hedfan
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1985
Categori:Cwmnïau Iwerddon
Texas Radio Band

Band ddwyieithog (Cymraeg a Saesneg) yw **Texas Radio Band**. Ei aelodau yw Matthew Williams sy'n canu a chwarae'r gitar, Rhodri Davies ar yr allweddellau (*Mini* a *Tony*); Rhydian *Squids* Jones, gitar fâs; Brychan England, 'offerynnau taro'; Alex Dingley (*Dingley*), gitar; a Gruff Ifan ar y drymiau. Crewyd y band tua ddiwedd y 90au gan Matthew a Rhodri ym mhentref Llansteffan, ger Caerfyrddin. Yn fuan wedyn ymunodd *Squids* a Rhodri H a arferai chwarae'r trwmped. Daw'r enw Texas Radio Band o drac ar albym The Doors, sef *Texas Radio & The Big Beat*. Arferai John Peel fod yn ffan o'u halbym, ac ymddangosodd y trac *Chwaraeon* rif 12 ar ei restr *Festive 50* yn 2004.

## Disgograffi 
* Eu hymddangosiad cyntaf oedd y trac *Rowlin Mowlin* ar y CD gasgliad *Heb Newid*.
* *Y Tywysoges*, EP, 1999, (Rasp Records)
* *Love Is Informal*, Sengl, 2002 (Boobytrap Records)
* ''Baccta' Crackin''', Albym, Ebrill 2004, (Slacyr)
* Push And Shove, 7” Sengl, Rhagfir 2008 (Slacyr + Bee And Smoke)
* Gavin, Albym, Tachwedd 2008 (Peski)
* Bluescreen, Albym, Hydref 2011 (I Ka Ching Records)

## Dolenni allanol 
* Safle MySpace Texas Radio Band
* Bywgraffiad ar wefan BBC Cymru

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Cowbois Rhos Botwnnog

Band Cymraeg yw **Cowbois Rhos Botwnnog**. Mae'r band yn cynnwys tri brawd o Fotwnnog, sef Iwan, Dafydd ac Aled Hughes.

## Gyrfa
Ffurfiwyd y band yn 2006. Yn arbrofi gyda ffurfiau canu gwlad, gwerin a roc, gan ennill gryn sylw o'r sîn roc Gymraeg gydag ymddangosiadau ar nifer o raglenni cerddoriaeth Gymraeg.

Rhyddhawyd yr albwm gyntaf ganddynt, 'Dawns Y Trychfilod' ar label Sbrigyn Ymborth yn 2007. Roeddent eisoes wedi denu nifer o ffans a chyrhaeddodd yr albwm rif 1 ar siart C2. Enillodd y band y Wobr yng Ngwobrau RAP 2007 am y Band a ddaeth i amlygrwydd.

Yn 2008, penderfynodd y band newid ei sain gan ffocysu'n fwy ar elfen canu gwlad. Gan gydweithio â Gwyneth Glyn a'r cerddor Euron "Jos" Jones, rhyddhawyd y sengl, 'Paid a Deud' hefyd ar label Sbrigyn, gyda'r trac teitl yn defnyddio cân werin Gymreig draddodiadol fel ysbrydoliaeth.

Yn ystod haf 2009, ymunodd Llyr Pari o Jen Jeniro â'r band fel gitarydd byw ychwanegol gan berfformio gyda'r Cowbois mewn cyngerddau mawr fel Gŵyl Wakestock ac ym Maes B yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Yn 2010, cyfansoddi oedd y brif ffocws. Ym mis Rhagfyr 2010 rhyddhaodd y Cowbois yr albwm, 'Dyddiau Du, Dyddiau Gwyn'.

Rhyddhawyd yr albwm 'Draw Dros y Mynydd' yn 2012, ac yna'r albwm 'IV' yn 2016.

## Aelodau 
*Iwan Hughes - Llais, Gitar, Organ Geg, Banjo, Allweddellau, Gitar Fas, Offerynnau Taro
*Dafydd Hughes - Drymiau, Offerynnau Taro, Llais
*Aled Hughes - Gitar Fas, Llais, Gitar

--

*Llyr "Tonto" Pari- Gitar
*Euron "Jos" Jones - Gitar Ddur Bedal
*Branwen "Sbrings" Williams- Piano, organ, llais cefndir
*Osian Williams- Gitar, llais, offerynnau taro (Achlysurol)

## Disgograffi 
### Recordiau hir
* *Dawns y Trychfilod* - (Sbrigyn Ymborth) - 2007
* *Dyddiau Du, Dyddiau Gwyn* - (Sbrigyn Ymborth) - 2010
* *Draw Dros y Mynydd* - (Sbrigyn Ymborth) - 2012
* *IV* - (Sbrigyn Ymborth) - 2016
* *Yn Fyw! Galeri Caernarfon -* (Sbrigyn Ymborth) - 2023
* ''Mynd â'r tŷ am dro* (Sbrigyn Ymborth) - 2024

### EP
* *Paid â Deud* (ar y cyd â Gwyneth Glyn) - (Sbrigyn Ymborth) - 2008

## Gweler hefyd
*Siddi

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Safle MySpace Cowbois Rhos Botwnnog
* Sesiwn acwstig ar *C2'', BBC Radio Cymru 
* [Cowbois Rhos Botwnnog ar Bandit(https://cy.wikipedia.org/wiki/Bandit_%28rhaglen_deledu%29)]
* Proffil y band gan BBC Cymru  

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Prosiect Wicipop
Gwyneth Glyn

Bardd, llenor a cherddor o Gymru ydy **Gwyneth Glyn Evans** (ganed 14 Rhagfyr 1979).

## Bywgraffiad
Fe'i ganed yn Ysbyty Dewi Sant, Bangor a magwyd yn Llanarmon, Eifionydd.

Aeth i'r ysgol yn Ysgol Gynradd Nefyn, Ysgol Glan y Môr, Pwllheli a Choleg Meirion-Dwyfor, Pwllheli, cyn mynd ymlaen i ennill gradd dosbarth cyntaf mewn Athroniaeth a Diwinyddiaeth o Goleg Yr Iesu, Rhydychen.

Ymunodd â'r band Coca Rosa and the Dirty Cousins cyn rhyddhau ei halbym gyntaf, *Wyneb dros dro*, ar label Slacyr yn 2005. Rhyddhawyd *Tonau*, ei hail albym, gan ei label hi ei hun, Recordiau Gwinllan yn 2007. Ei thrydydd albym ydy Cainc, a ryddhawyd ar y cyntaf o Fehefin, 2011, hefyd ar label Gwinllan. Yn ogystal, mae hi wedi rhyddhau sengl ar y cyd gyda Cowbois Rhos Botwnnog, Paid â Deud.

Hi oedd Bardd Plant Cymru, 2006–2007.

Mae hi hefyd yn ysgrifennu sgriptiau ar gyfer rhaglenni teledu. Mae hi wedi ysgrifennu ar gyfer Rownd a Rownd, cyfres y bu'n actio ynddi pan yn iau, a hefyd mae wedi bod yn ysgrifennu sgript Pobol y Cwm.

## Gwaith 
### Llyfrau 
* *Gwneud Môr a Mynydd* (**Gwyneth Glyn Evans**, Lowri Davies, Esyllt Nest Roberts), Mehefin 2000 (Gwasg Carreg Gwalch)
* ''Straeon Bolwyn:Bolwyn a'r Dyn Eira Cas*, Tachwedd 2000 (Gwasg Carreg Gwalch)
* *Straeon Bolwyn: Bolwyn yn y Sioe Nadolig*, Tachwedd 2000 (Gwasg Carreg Gwalch)
* *Plant Mewn Panig!*, Hydref 2004 (Dref Wen)
* *Drws Arall i'r Coed*, (**Gwyneth Glyn Evans**, Eurgain Haf Evans, Dyfrig Jones, Caryl Lewis, Manon Wyn), Chwefror 2005 (Sgript Cymru)
* *Cyfres Pen Dafad: Mewn Limbo/Sbinia* (**Gwyneth Glyn** a Bedwyr Rees - CD), Gorffennaf 2005 (Cwmni Recordiau Sain)
* *Cyfres Pen Dafad: Aminah a Minna*, Tachwedd 2005, (Y Lolfa)
* *Dramâu'r Drain: Deryn Mewn Llaw*, Ionawr 2006 (Y Lolfa)
* *Cyfres Codi'r Llenni - Mewn Limbo: Sgript a Gweithgareddau* (**Gwyneth Glyn** a Lowri Cynan), Ionawr 2007 (Y Lolfa)
* *Cyfres Pen Dafad: Mewn Limbo*, Mai 2007 (Y Lolfa)
* *Tinboeth* (gyda Caryl Lewis, Eigra Lewis Roberts, Meg Elis, Gwen Lasarus, Bethan Gwanas, Lleucu Roberts, Siân Northey a Fflur Dafydd) Tachwedd 2007 (Gwasg Gwynedd)

### Albymau 
* *Wyneb Dros Dro*, 2005, (Slacyr)
* *Tonau*, 25 Mai 2007 (Recordiau Gwinllan)
* *Paid â Deud* (*sengl ar y cyd â Cowbois Rhos Botwnnog*), 2008 (Sbrigyn Ymborth)
* *Cainc*, 1 Mehefin 2011 (Recordiau Gwinllan)
* *Ghazalaw*, 25 Medi 2015 (Marvels of the Universe)
* *Tro (albwm)'', 2017 (ar label Bendigedig)

## Gwobrau ac anrhydeddau 
* Coron Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd Llŷn ac Eifionydd 1998

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwyneth Glyn – Gwestai Penblwydd, Rhaglen Dewi Llwyd ar Fore Sul, BBC Cymru
* Gwefan bersonol 
* Taflen Adnabod Awdur , Cyngor Llyfrau Cymru
* Gwefan MySpace Gwyneth Glyn 

Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Beirdd plant
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Gitaryddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Nofelwyr plant
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Glan y Môr
Bandit (rhaglen deledu)

Rhaglen deledu oedd ***Bandit*** a ddarlledwyd ar S4C, cynhyrchwyd y rhaglen gan Boomerang. Bwriad y rhaglen oedd hybu cerddoriaeth newydd yng Nghymru, yn bennaf yn y Gymraeg, ond mae hefyd yn cynnwys cerddoriaeth o Gymru gyda telynegion mewn ieithoedd eraill (Saesneg yn bennaf).

Yn 1998 cychwynodd rhaglen adloniant i bobl ifanc o dan yr enw "Bandit", a ddarlledwyd ddwywaith yr wythnos ar S4C Digidol yn unig. Roedd yn cynnwys amrywiaeth o eitemau, cyfweliadau a cherddoriaeth byw. Datblygodd hyn yn sioe gerddoriaeth *Bandit* yn 2004 a ddarlledwyd ar S4C analog a digidol hyd cau'r sianel analog yn 2010.

Roedd yna nifer o gyflwynwyr yn cynnwys Huw Evans, Huw Stephens a Sarra Elgan. Roedd *Bandit* hefyd yn trefnu nifer o gigiau pob blwyddyn ac ystyrir y rhaglen i fod yn brif raglen cerddoriaeth S4C. Dengys yr enwebiadau niferus ar gyfer gwobrau BAFTA Cymru boblogrwydd y rhaglen. Enillont BAFTA ar gyfer 'Y Graffeg/Teitlau Gorau', mae'r sylw at fanylion hefyd wedi ei gario drosodd i'w gwefan.

Yn 2011 fe newidiwyd y fformat gyda enw newydd "Bandit yn Gigio" - yn dangos cerddoriaeth fyw o amryw leoliadau o gwmpas Cymru, yn cynnwys rhifyn arbennig o gigs Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam a'r Fro yn Awst 2011. Darlledwyd rhaglen olaf *Bandit* ar 28 Rhagfyr 2011 gyda rhifyn arbennig. Am gyfnod yn dilyn hyn nid oedd rhaglen gerddoriaeth gyfoes ar S4C nes lansio *Ochr 1* yn 2013.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol 
* Gwefan Bandit (archif Internet Archive)

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2004
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2011
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu cerddoriaeth
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Sarra Elgan

Cyflwynwraig teledu yw **Sarra Elgan** (ganed 1979) yn ferch i gyn-chwaraewr rygbi Castell Nedd, Cymru, a'r Llewod, Elgan Rees. Cafodd Sarra ei henwebu, ar ôl pleidlias gan y darllenwyr, yn ferch prydfertha'r *Western Mail* yn 2006.

## Magwraeth a choleg
Cafodd ei geni yng Nghastell-nedd ond bellach mae'n byw ym Mro Morgannwg gyda'i gŵr, cyn chwaraewr rygbi tîm cenedlaethol Iwerddon, Y Llewod a chyn-gapten Scarlets Llanelli, a hyfforddwr presennol blaenwyr Tim Rygbi Cenedlaethol Iwerddon sef Simon Easterby. Ganed eu merch, Soffia yn 2007 a'u mab Ffredi yn 2009.

Cafodd Sara radd dosbarth cyntaf mewn Theatr, Cerddoriaeth a'r Cyfryngau yn 1999.

## Gyrfa
Dechreuodd gyrfa teledu Sarra ar strydoedd Cwm Deri yn y raglen sebon *Pobol y Cwm*, cyn iddi droi ei sylw at gyflwyno.

Mae Sarra'n gyflwynydd profiadol ac wedi troi ei llaw at amrywiaeth o genre, o gerddoriaeth i adloniant i chwaraeon.

Cyflwynydd ar BT Sport yw rôl diweddaraf Sarra, ond mae modd hefyd ei gweld ar Scrum V a Jonathan ar S4C.

Dros y blynyddoedd mae Sarra wedi cyflwyno llu o gyfresi o *Aviva Premiership i** ***EPSN, *LV Cup* a'r *The British and Irish Cup*, y *Celtic League Rugby, Cwpan y Byd 2007*, Speedway i Sky, *Wakestock*, *Top Of The Pops Saturday* (BBC1), *Pop Factory* (ITV1 Wales), *Pop Factory Music Awards*, *The Saturday Show* (BBC1), *The Saturday Show Extra* (CBBC), *Xchange* (CBBC), *Play the Game* (CITV), *Bump and Grind* (Trouble), *Dial-a-Date* (ITV) a *A Song for Wales*, *The Wrap* i BBC Wales, *Passion for Fashion* i HTV, *Planed Plant*, *Bandit*, *Paparazzi*, *Rygbi* 100%, *Ffitrwydd* 100%, cer i greu, *Cân i Gymru*, *Y Briodas Fawr*, 04 Wal a *Popty* i S4C.

Yn 2025, hi oedd llywydd Dydd Iau yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Dur a Môr.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Gastell-nedd
Rob Piercy

Arlunydd a pheintiwr o Gymru yw **Rob Piercy** (ganwyd 1946 ym Mhorthmadog). Mae'n gyn-athro celf yn Ysgol Eifionydd, Porthmadog, lle bu'n dysgu am bymtheg mlynedd cyn gadal i ganolbwyntio ar ei beintio yn 1989. Mae ganddo oriel ei hun ym Mhorthmadog, a sefydlodd yn 1986. Tirwedd a thraethau yn ei gynefin yw ei brif thema, yn enwedig tirwedd ardal Eryri.

Cafodd ei enwebu ar restr fer gwobr gelf *Garrick Milne* yn 2000. Enillodd wobr *Arlunudd Cymraeg y Flwyddyn* yn 2002.

## Llyfryddiaeth
* *Mynyddoedd Eryri / The Snowdonia Collection*, Hydref 2008, ISBN 9781845271831 (Gwasg Carreg Gwalch)

## Dolenni allanol 
* http://robpiercy.com/ Gwefan Rob Piercy

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pobl o Borthmadog
Rhys ab Owain

Roedd **Rhys ab Owain** (bu farw 1078) yn frenin Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

Roedd Rhys yn fab i Owain ab Edwin o linach Hywel Dda. Dilynodd ei frawd Maredudd ar orsedd Deheubarth yn 1072. Yn ôl Brut y Tywysogion ef ac uchelwyr Ystrad Tywi oedd yn gyfrifol am ladd Bleddyn ap Cynfyn, Gwynedd a Powys yn 1075.

Yn 1078 gorchfygwyd ef gan Trahaearn ap Caradog, oedd wedi dilyn Bleddyn ar orsedd  Gwynedd, mewn brwydr ger Gwdig. Yn ddiweddarach yr un flwyddyn, lladdwyd Rhys gan frenin Gwent, Caradog ap Gruffydd. Mae croniclydd y Brut yn ystyried ei dynged fel dialedd cyfiawn am ei waith yn lladd Bleddyn ap Cynfyn. Dilynwyd ef fel brenin Deheubarth gan ei gefnder, Rhys ap Tewdwr.

## Llyfryddiaeth
* John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

Categori:Marwolaethau 1078
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Pwsi Meri Mew

bawd|de|300px

Grŵp steil cymysg sgiffl seicadelig, ffync a roc Cymraeg ydy **Pwsi Meri Mew**. Daw'r enw o hen hwiangerdd boblogaidd. Ffurfwyd y band yn Aberystwyth yn 2005. Maent wrthi'n chwarae gigiau a recordio eu halbwm cynta, *Chwaer yr Haul*, a ryddhawyd yn 2008.

## Aelodau 
Bu nifer o newidiadau yn aelodau'r grŵp:
*Alun Gaffey, Llais, Gitar Flaen, Gitar Fâs
*Sion Ifan Jones, Drymiau
*Tegid Jones, Allweddellau, Melodica
*Morgan Lowden, Gitar a Gitar Fâs.

## Discograffi 
* Mae eu cân, 'Pethau Bach' ar albwm gasgliad ''Deffro'r Derynas: Pwsi Meri Mew'', (Rasal)

## Dolenni Allanol 
*Safle MySpace

Categori:Bandiau Cymraeg
Daearyddiaeth Ffrainc

[bawd|300px||[Daearyddiaeth wleidyddol Ffrainc]]

Mae Ffrainc yn wlad fawr yng ngorllewin Ewrop sy'n gorwedd rhwng yr Iwerydd a'r Môr Canoldir. Mae hi'n ffinio â Sbaen ac Andorra yn y de, Yr Eidal, Monaco a'r Swistir yn y dwyrain, a'r Almaen, Lwcsembwrg a Gwlad Belg yn y gogledd-ddwyrain.

Tyfir gwenith yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc, ac yno hefyd mae'r diwydiannau trymion. O gwmpas y maes glo sy'n ymestyn o Béthune hyd at Valenciennes mae'r diwydiannau haearn a dur, cemegau a gweolion. Mae ffatrioedd y cwmni rwber Michelin yn y Massif Central. Yn y de-ddwyrain tyfir gwinwydd, ffrwythau a llysiau ac wrth gwrs mae cynhyrchu gwin yn bwysig yn Ffrainc.

Mae gan Ffrainc amrywiaeth mawr o ran tirwedd, o'r gwastadeddau arfordirol yn y gogledd a'r gorllewin i fynyddoedd yr Alpau a'r Pyreneau yn y de-ddwyrain a'r de-orllewin. Yn yr Alpau Ffrengig y mae Mont Blanc, y mynydd uchaf yng ngorllewin Ewrop gydag uchder o 4810 m. Mae ardaloedd mynyddig eraill yn ogystal, gan gynnwys y Massif central, y Jura, y Vosges, y massif armoricain a'r Ardennes. Mae sawl afon nodedig yn llifo trwy'r wlad, gan gynnwys Afon Loire, Afon Rhône (sy'n tarddu yn y Swistir), Afon Garonne (sy'n tarddu yn Sbaen), Afon Seine, ac Afon Vilaine.

## Gweler hefyd 
* Rhanbarthau Ffrainc


Categori:Ffrainc
Pep Le Pew

Band hip hop o Borthmadog oedd **Pep Le Pew**, aelodau'r grŵp yw Aron Elias, llais, gitâr a gitâr fas; Dyl Mei, synths, allweddellau a samplau; Dave Thomas o Gaerdydd,  Ed Holden, MC a scratch DJ, o Amlwch, a Danny Piercy, offerynnau taro. Enwyd y band ar ôl cymeriad cartŵn Warner Brothers, Pepé Le Pew.

Ystyrir mai Pep Le Pew oedd y grŵp hip hop Cymraeg cyntaf.

## Disgograffi 
* *Y Mwyafrif*, sengl, 2001 (Fitamin Un)
* *Y Da, Y Drwg Ac Yr Hyll*, albym, 2001 
* *Hiphopcracy/Y Magwraeth*, sengl, 2002
* *Un Tro Yn Y Gorllewin*, albym, 2004 (Slacyr)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* http://www.bbc.co.uk/wales/music/sites/peplepew/pages/biography.shtml  Proffil Pep Le Pew ar wefan y BBC
* http://www.bbc.co.uk/cymru/gogleddorllewin/safle/bandiau/holiadur/peplepew.shtml Cyfweliad y BBC gyda Aron

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau hip hop
Categori:Porthmadog
Daearyddiaeth Sbaen

Mae **daearyddiaeth Sbaen** yn gymhleth am ei bod yn wlad ag iddi sawl rhanbarth arbennig ac a rennir gan sawl cadwyn o fynyddoedd ac afonydd mawr.

Mae Sbaen yn wlad yn ne-orllewin Ewrop sy'n llenwi'r rhan fwyaf o orynys Iberia ac yn gorwedd rhwng yr Iwerydd i'r gogledd a gorllewin a'r Môr Canoldir i'r de a'r dwyrain. Mae Culfor Gibraltar yn gorwedd rhyngddi a Gogledd Affrica. Yn nhermau daearyddiaeth wleidyddol, mae hi'n ffinio â Portiwgal i'r gorllewin, Moroco a Gibraltar i'r de, a Ffrainc ac Andorra i'r gogledd dros y Pyreneau.

Ceir llawer o lwyfandiroedd uchel a mynyddoedd fel y Sierra Nevada a'r Picos de Europa. Rhed sawl afon o'r ucheldiroedd: Afon Tajo, Afon Ebro, Afon Duero, Afon Guadiana a'r Guadalquivir, er enghraifft.

## Gweler hefyd 
* Cymunedau ymreolaethol Sbaen


Categori:Sbaen
Y Ffyrc

Band Cymraeg oedd **Y Ffyrc**, a oedd yn cynnwys Mark Roberts a Paul Jones. Yn flaenorol chwaraeodd y ddau yn Y Cyrff, Catatonia a Sherbet Antlers.

Mae **Y Ffyrc** yn anagram o **Y Cyrff**.

Teitl eu hunig albwm oedd *Oes*, a gafodd ei rhyddhau ar y 7 Awst 2006, Mae 12 trac arni.

Enillodd y Ffyrc wobrau am Albym y Flwyddyn a Sesiwn C2 y flwyddyn yng Ngwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru yn 2007.

### Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Y Ffyrc 
* Y Ffyrc ar wefan y BBC
* Proffil y band gan BBC Cymru

Ffyrc, Y
Sherbet Antlers

Band roc Cymraeg oedd **Sherbet Antlers**. Crewyd hi gan Mark Roberts a Paul Jones, cyn-aelodau o fand Catatonia, ynghyd â John Griffiths a Kevs Ford o fand dawns arbrofol Llwybr Llaethog.

Delwyd eu gig cyntaf yng Nghlwb Ifor Bach, Caerdydd, 12 Chwefror 2004, a rhyddhawyd y traciau *Let yourself go* a *Hikikomorai*.

Aeth Roberts a Jones ymlaen i ffurfio band Y Ffyrc.

## Dolenni allanol 
* Official Sherbet Antlers website 
* Llwybr Llaethog biography
* Y Ffyrc website 

Categori:Bandiau Cymreig
Huw Stephens

Cyflwynwr radio a theledu o Gymro ydy **Huw Stephens** (ganwyd 25 Mai 1981), sy'n gweithio yn bennaf ym myd cerddoriaeth. Mae Huw yn cyflwyno rhaglen wythnosol ar BBC Radio Cymru a sioe frecwast ar Radio Cymru 2. Roedd yn cyflwyno'r rhaglen deledu *Bandit* ar S4C.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Huw yng Nghaerdydd yn 1981, yn fab i Ruth a Meic Stephens. Mae ganddo dair chwaer. Mynychodd Ysgol Glantaf.

## Gyrfa
### Radio
Dechreuodd Stephens ddarlledu ar Radio 1 yn 1999, pan oedd yn 17 mlwydd oed, fel rhan o'u darllediadau rhanbarthol newydd yng Nghymru. Cyflwynodd ar y cyd gyda Bethan Elfyn, ac ef oedd y cyflwynydd ieuengaf erioed i weithio ar Radio 1.

Yn 2005, dechreuodd Stephens ddarlledu ar Radio 1 drwy wledydd Prydain, wedi marwolaeth John Peel, fel un o'i olynyddion yn elfen *One Music* Radio 1. Bwriad hwn oedd i gadw ysbryd rhaglen John Peel yn fyw. Wedi i *One Music* ddod ben parhaodd Huw yn i ddarlledu yn hwyr yn y nos gan ddarlledu ar raglenni Steve Lamacq a Zane Lowe pan oedden nhw ar eu gwyliau. Mae hefyd yn cyflwyno 'podcast' wythnosol Radio 1, sef "''Huw Stephens Introducing...' (A.K.A. Best Of Unsigned)".

Cyhoeddwyd yn Nhachwedd 2020 y byddai'n gadael Radio 1 ar ddiwedd y flwyddyn, ar ôl 21 mlynedd. Bydd yn parhau i gyflwyno yn Saesneg ar BBC Radio 6 Music.

### Teledu
Cyflwynodd y rhaglen deledu gerddoriaeth i bobl ifanc *Bandit* rhwng 2004 a 2011. Yn 2018 cyflwynodd ffilm nodwedd *Anorac* am gerddoriaeth Cymraeg. Roedd y ffilm yn bererindod cerddorol o gwmpas Cymru, i ddathlu hanner can mlynedd o gerddoriaeth pop Cymraeg. Cafodd ei ddangos gyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018 ac ar deledu am y tro cyntaf ar S4C, 4 Ebrill 2019

### Gweithgareddau eraill
Sefydlodd ŵyl gerddoriaeth newydd ar gyfer Caerdydd yn 2007. Cynhaliwyd Sŵn am y tro cyntaf ar 9–11 Tachwedd 2007 mewn 13 lleoliad ar draws y ddinas. Mae'r ŵyl yn dod a bandiau, DJs a pherfformwyr cyffrous, o Gymru a ledled Prydain, at ei gilydd i ganol Caerdydd ynghyd â chelf a ffilm.

Mae gan Stephens golofn wythnosol ym mhapur newydd y *Western Mail*. Yn ôl ei dad, "Pan oedd e'n ifanc iawn, ac yn dechrau ysgrifennu, roeddd e'n dueddol o ysgrifennu ar ddarnau o bapur o gwmpas y tŷ. Dw i'n cofio gweld nodyn un tro yn dweud, 'Ai opynd ddy dôr and ai dropt on ddy fflôr'!" Mae hefyd wedi ysgrifennu ar gyfer *Kruger Magazine*, *The Independent*, *The Mirror*, *NME* ac mae wedi bod yn olygydd gwadd ar gyfer blog cerddoriaeth *The Guardian*.

Sefydlodd Stephens label recordio Boobytrap Records yn 2000 ynghyd â ffrind, ond daeth y label i ben yn 2007. Bu hefyd yn rhedeg y label Am.

Yn Mai 2018, cyhoeddwyd mai Stephens fyddai Llywydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Bywgraffiad Huw ar wefan BBC (archif)
* Tudalen "Bethan and Huw" ar wefan BBC (archif)
* Safle MySpace Huw Stephens
* Safle MySpace Cymraeg Huw Stephens
* Cyfweliad yng nghylchgrawn Kruger
*(Dwyieithog) Cyfweliad gan Huw: Hyrwyddo cerddoriaeth Gymreig ar draws y DU

Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Categori:Pobl o Gaerdydd
Llwybr Llaethog (band)

Band dawns arbrofol Gymraeg yw **Llwybr Llaethog**, sy'n cymysgu *genres* megis rap, dub, reggae, hip hop a pync yn eu cerddoriaeth.

Sefydlwyd yn Llundain, yn 1985 gan John Griffiths a Kevs Ford. Dylanwadwyd y ddau gan gerddoriaeth reggae a pync y 70au. Wedi sawl cais anllwyddiannus i greu band, cafodd John Griffiths ei ail-ysgogi tra ar wyliau yn Efrog Newydd yn 1984. Roedd grŵp o bobol ifanc mewn clwb nos *breakdancing*, a seiniau DJ Red Alert wedi gadael argraff cryf arno.

Wedi dychwelyd i Gymru, roedd Griffiths yn benderfynol o briodi cerddoriaeth hip hop a gwleidyddiaeth y chwith eithafol gyda'r iaith Gymraeg. Daeth EP cyntaf Llwybr Llaethog, *Dull Di Drais*, allan ar label Anhrefn yn 1986.

## Disgograffi
### Senglau
*Dull Di-Drais *7"* - Anhrefn  (1986)
*Tour De France *7"* -  Anhrefn (1987)
*Pam? *12"* - Pinpoint Records (1988)
*Ni Fydd Y Chwyldro... *7"* - Ankst (1992)
*Soccer MC *12"* - Ankst (1996)
*Mera Desh *7"* - Ankst (1997)
*Llanrwst (Yn cynnwys samplau Y Cyrff, *Cymru, Lloegr a Llanrwst*) - Fitamin Un (2001)

### Albymau
**Da!* - Side Effects (1988)
**Be?* - Pinpoint Records (1990)
**LL. LL. v T.G.* - Ankst (1991)
**Mewn Dyb (In Dub)* - ROIR (1991)
**Mad* - Ankst (1996)
*''Drilacila-(Croeso'99)* - Ankst (1999)
**Hip Dub Reggae Hop* - Ankst (2000)
**Stwff* - Neud Nid Deud (2001)
**Anomie-Ville* - Crai (2002)
**Mega Tidy* - Rasal (2005)
**Curiad Cariad'' (Rhagfyr 2011, Neud nid Deud)
*Chwaneg - Neud Nid Deud NND003
*Dub Cymraeg - Neud Nid Deud NND006
*I'r Dim - Neud Nid Deud NND007

## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol
*Gwefan swyddogol Llwybr Llaethog
*Sianel fideo Llwybr Llaethog ar YouTube
*Pobl Caerdydd - cyfweliad gyda Llwybr Llaethog

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1985
Categori:Prosiect Wicipop