open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baner y Traeth Ifori

[bawd|250px|Baner y Traeth Ifori [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]
Mabwysiadwyd **baner y Traeth Ifori** ar 3 Rhagfyr 1959. Baner drilliw gyda stribed chwith oren, stribed canol gwyn, a stribed dde coch yw **baner y Traeth Ifori**. Mae oren yn cynrychioli safanau gogleddol y wlad ac ysbryd datblygiad cenedlaethol, gwyrdd yn cynrychioli coedwigoedd y de a'r gobaith am ddyfodol gwell gan ddefnyddio adnoddau naturiol,  a gwyn yn symboleiddio'r awyr, purdeb, ac undod rhwng gogledd a de'r wlad. 

## Baner debyg
Mae dyluniad baner y Traeth Ifori yn debyg iawn i faner Iwerddon, ac eithrio bod y berthynas yn wahanol ac mae'r lliwiau'n cael eu gwrthdroi. Hawdd iawn i rhywun nad sy'n gyfarwydd gyda'r baneri i wneud y gwahaniaeth.

Flag of Ireland.svg | Baner Iwerddon

## Dolenni
* Côte d'Ivoire gan *Flags of the World*.
* Vexilla-Mundi

## Cyfeiriadau
* Znamierowski, Alfred. *The World Encyclopedia of Flags* (Llundain, Southwater, 2010).

Traeth Ifori, Y
Categori:Symbolau cenedlaethol y Traeth Ifori
Model y peli biliards

Model wladwriaeth-ganolog realaidd yn namcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol sy'n ceisio egluro ymddygiad gwladwriaethau yw **model y peli biliards**, **cydweddiad y peli biliards** neu **ddamcaniaeth y peli biliards** (neu **fodel y tawlbwrdd**, a.y.y.b.). Mae'r model yn gweld gwladwriaethau sofran o fewn y system ryngwladol fel peli biliards neu rannau gwyddbwyll yn symud o fewn arena cysylltiadau rhyngwladol fel gweithredyddion unigol, anathraidd sydd yn ymateb i'w gilydd. Prin yw'r sylw a roddir i wleidyddiaeth a materion mewnwladol.

Categori:Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
Methodoleg

Corff neu system o ddulliau, egwyddorion, a rheolau er mwyn trefnu disgyblaeth, neu ddadansoddiad egwyddorion a phrosesau ar gyfer ymchwiliad o fewn maes, yw **methodoleg** neu **trefneg**.


Categori:Gwyddoniaeth
Godhead

Gallai **Godhead** (Cymraeg: Y Duwdod) gyfeirio at:

*Godhead (band) – band rôc diwydiannol Americanaidd
*Godhead (albwm) – albwm gan Lowlife, band pop o'r Almaen
**Krishna. The Supreme Personality of Godhead* – llyfr gan A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada

;Gweler hefyd
*Y Duwdod
Rebecca Evans (soprano)

Soprano a anwyd ym Mhontrhydyfen, Cwm Afan, Castell-nedd Port Talbot yw **Rebecca Evans, CBE** (ganwyd Awst 1963).

Astudiodd yn Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall, Llundain. Mae wedi perfformio'n rheolaidd gyda Opera Genedlaethol Cymru, Tŷ Opera Brenhinol Covent Garden, a'r Bayerische Staatsoper, München.

Mae wedi sefydlu gyrfa opera gadarn yn yr Unol Daleithiau, lle mae wedi canu rhan Susanna (*Le Nozze di Figaro*) i Santa Fe Opera, Adele (*Die Fledermaus*) i Opera Lyric Chicago; Zerlina (*Don Giovanni*), Ann Trulove (*The Rake’s Progress*) a Adina (''L'elisir d'amore'') i Opera San Francisco; a Susanna a Zerlina i Dŷ Opera'r Metropolitan, Efrog Newydd.

Derbyniodd CBE yn Anrhydeddau Pen-blwydd y Frenhines 2020, am ei gwasanaeth i faes y celfyddydau.

## Disgyddiaeth 
## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Baner Hong Cong

[bawd|250px|Baner Hong Kong [Delwedd:FIAV 110110.svg|23px]]
Maes coch gyda blodyn bauhinia gwyn arddulliedig yn ei ganol yw **baner Hong Cong**. Mae'r blodyn yn cynrychioli pobl y diriogaeth, a daw'r pum seren goch ar betalau'r blodyn o faner Gweriniaeth Pobl Tsieina. Codwyd y faner yn gyntaf ar 1 Gorffennaf 1997.

## Ffynonellau
* Znamierowski, Alfred, *The World Encyclopedia of Flags* (Llundain: Southwater, 2010)

Hong Cong
Categori:Hong Cong
Coleg yr Arfau

Awdurdod sy'n rheoli herodraeth ac sy'n rhoi arfbeisiau newydd ar gyfer Lloegr, Cymru, a Gogledd Iwerddon yw **Coleg yr Arfau** neu **Goleg yr Herodron** ().

Fe'i sefydlwyd ym 1484 gan Rhisiart III, brenin Lloegr, a chorff preifat yw hi sy'n cynnwys herodron a dderbynir awdurdod herodrol gan y teyrn Prydeinig.

Lleolir y Coleg yn Ninas Llundain, ac mae Uwcheglwys San Bened, Ysgol Dinas Llundain, Eglwys Gadeiriol Sant Paul a Phont y Mileniwm gerllaw.

## Dolen allanol
*  

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Llundain
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Herodraeth
Categori:Sefydliadau 1484
Categori:Sefydliadau a leolir yn Llundain
Eurfflam

bawd|60px|Baner yr eurfflam

Baner frwydro Brenin Ffrainc o 1124 i 1415 oedd yr **eurfflam** (Ffrangeg: ***oriflamme***, o'r Lladin *aurea flamma*, "fflam euraidd").

## Cyfeiriadau 
Categori:Baneri Ffrainc
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
Silyn

Gallai **Silyn** gyfeirio at:

;Lleoedd
*Craig Cwm Silyn, Gwynedd
*Llynnau Cwm Silyn, Gwynedd

;Pobl
*Robert "Silyn" Roberts (1871-1930), llenor ac addysgwr o Wynedd a adnabyddir fel arfer fel 'Silyn'.
Aled Pugh

Actor o Gymro yw **Aled Pugh** (ganwyd tua 1980. Yng Nghymru daeth i enwogrwydd pan oedd yn blentyn am chwarae'r cymeriad Rhys yn y gomedi sefyllfa *Hapus Dyrfa*. Ar draws gwledydd Prydain mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae Bobby yn y gyfres ddrama ''Stella.

## Bywgraffiad
Magwyd Aled yn Nhŷ-croes ger Rhydaman. Mynychodd Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa 

Roedd Aled wedi chwarae'r digrifwr Ryan Davies mewn gwahanol gynyrchiadau ers oedd yn ei arddegau ac roedd nifer wedi sylwi ei fod yn debyg o rhan pryd a gwedd. Yn 2005 ymddangosodd Pugh fel Ryan mewn drama am fywyd y ddeuawd comedi Cymreig 'Ryan a Ronnie', ac yn ddiweddarach cymerodd yr un rhan mewn addasiad ffilm deledu. Enillodd Pugh y wobr "Actor Gorau" yn seremoni BAFTA Cymru 2010 am ei rhan yn y ffilm 

## Ffilmyddiaeth
### Teledu
## Rolau trosleisio 
* Dicw: Adroddwr (2011)
* Octonots: Cregynnog (2011)
* Gwboi a Twm Twm: Gwboi (2012)
* Ar Goll yn Oz: Rhu (2020)
* Blŵi: Dad (2025)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa
Rhestr o fryngaerau mwyaf Cymru

Dyma restr o rai o fryngaerau Cymru yn ôl eu harwynebedd. Mae gan tua ugain bryngaer arwynebedd o fwy na 6 hectar. Yn gyffredinol: po uchaf y fryngaer, po fwyaf ydy'r arwynebedd.

# Bryngaer Llanymynech, Powys: 57 ha
# Bryngaer Breiddin, Powys: 28 ha
# Moel Hiraddug, Sir Ddinbych: 23 ha
# Clawdd y Milwyr 25 ha (os yw'r ail amddifynfa neu wal allanol yn rhan o'r gaer).
# Penycloddiau, Sir Ddinbych: 20ha
# Craig Rhiwarth, Powys: 16.2 ha
# Moel Hiraddug: 12 ha
# Caer Fawr (Llangadog), Llangadog: 11.2 ha
# Garn Boduan, Pen Llŷn: 11.2 ha
# Garn Fadryn 10.9 ha
# Moel Fenlli, Sir Ddinbych: 8.4ha

## Gweler hefyd
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr o fryngaerau wedi'u cofrestru gan CADW
* Cylch cerrig

 


Bryngaerau
*
Gorllewin Sir Ddinbych (etholaeth seneddol)

Cyn-etholaeth seneddol yn Sir Ddinbych oedd **Gorllewin Sir Ddinbych** (hefyd Saesneg: *West Denbighshire*). Roedd yn dychwelyd un Aelod i Dŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig.

Crewyd yr etholaeth gan Ddeddf Ailddosbarthu Seddau 1885, ar gyfer Etholiad Cyffredinol 1885. Rhannwyd etholaeth Sir Ddinbych yn ddwy, Dwyrain a Gorllewin. Cafodd yr etholaeth ei dileu cyn Etholiad Cyffredinol 1918.

## Aelodau Seneddol 
* 1885 – 1892: William Cornwallis West (Rhyddfrydwr, *1885-1886* / Rhyddfrydwr Undebol, *1886-1892*)
* 1892 – 1918: John Herbert Roberts (Rhyddfrydwr)

## Etholiadau yn y 1880au
Etholiad cyffredinol 1886 cafodd William Cornwallis West ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran Y Blaid Unoliaethol Ryddfrydol

## Etholiadau yn y 1890au
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Eifion

Gall **Eifion** gyfeirio at:

* Ffurf arall ar Eifionydd, ardal yng ngogledd-orllewin Cymru
* Eifion (etholaeth seneddol), etholaeth yn ardal Eifionydd 1885-1918
* Eifion Wyn, bardd
Baner Transnistria

[bawd|250px|Baner Transnistria [Delwedd:FIAV 011010.svg|23px]]
[bawd|200px|Fersiwn heb yr arwyddlun comiwnyddol yn y canton [Delwedd:FIAV 100100.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol o stribedi uwch ac is llydan coch a stribed canol tenau gwyrdd gyda morthwyl a chryman melyn ag amlinelliad melyn o seren uwch eu pen yn y canton yw **baner Transnistria**. Mae'n unfath â baner Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Moldofa. Cadwyd y faner hon ar ôl i Dransnistria ddatgan ei hannibyniaeth oddi ar Foldofa ar 2 Medi 1991, ac yn hwyrach cymerwyd symbol gomiwnyddol y morthwyl a'r cryman oddi ar y faner. Ailfabwysiadwyd dyluniad gwreiddiol y faner ar 3 Gorffennaf 2000.

## Gweler hefyd
* Baner Moldofa

## Ffynonellau
* Znamierowski, Alfred. *The World Encyclopedia of Flags* (Llundain, Southwater, 2010)

Transnistria
Categori:Transnistria
John Herbert Lewis

Gwleidydd Rhyddfrydol o Gymru oedd Syr **John Herbert Lewis** (27 Rhagfyr 1858 – 10 Tachwedd 1933). Gweithiodd yn galed dros sefydlu'r Amgueddfa Genedlaethol a'r Llyfrgell Genedlaethol.

## Bywgraffiad
Ganed ef yng Nghei Mostyn, Sir y Fflint yn unig blentyn Enoch Lewis a Catherine Roberts. Addysgwyd ef ym Mhrifysgol McGill a Choleg Exeter, Rhydychen. Ef oedd cadeirydd cyntaf Cyngor Sir y Fflint. Bu'n Aelod Seneddol dros etholaeth Bwrdeistrefi Fflint o 1892 hyd 1906, yna dros Sir y Fflint o 1906 hyd 1918. Ef oedd yr Aelod Seneddol cyntaf dros etholaeth newydd Prifysgol Cymru o 1918 hyd 1922. Yn 1894, cymerodd ran yn y "Gwrthryfel Cymreig" pan ymddiswyddodd o'r Chwip Ryddfrydol gyda David Alfred Thomas, David Lloyd George a Frank Edwards.

Roedd yn gefnogwr brwd i'r mudiad Cymru Fydd (mudiad a sefydlwyd i ymladd dros ymreolaeth i Gymru) ac yn wrthynebydd i Ryfel y Boer (yn Ne Affrica) yn etholiad 1900. Bu'n Arglwydd y Trysorlys, 1905-1908; Ysgrifennydd Seneddol i'r Bwrdd Llywodraeth Leol, 1909-1915 ac yn Ysgrifennydd Seneddol i'r Bwrdd Addysg, 1915-1922. Roedd hefyd yn un o brif gefnogwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a daeth yn Is-lwydd y Llyfrgell yn 1909 ac yn Llywydd yn 1926. Yn 1925, tra'n cerdded yn y bryniau uwchben Aberystwyth cyn cyfarfod o gyngor y Llyfrgell, syrthiodd i hen dwll chwarel, a dioddefodd anafiadau a'i gadawodd wedi ei barlysu am weddill ei fywyd.

Roedd yn radicalaidd ei argyhoeddiadau gwleidyddol, ac wedi dod yn ifanc o dan ddylanwad Evan Pan Jones (un o ddisgyblion Michael D. Jones). Roedd yn Gristion o argyhoeddiadau cryf. Yn Fethodist Calfinaidd amlwg, roedd yn perthyn i'r arweinydd Methodist, Thomas Jones o Ddinbych, ac o bosibl i'r awdur C. S. Lewis.

Roedd ei ail wraig, Ruth Herbert Lewis, yn aelod amlwg iawn o Gymdeithas Alawon Gwerin Cymru.

## Cyfeiriadau
K. Idwal Jones (gol.), *Syr Herbert Lewis 1858-1933* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1958)

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Rhyddfrydiaeth
Elihu Yale

Dyn busnes o dras Gymreig oedd **Elihu Yale** (5 Ebrill 1649 – 8 Gorffennaf 1721). Rhoddwyd ei enw ar Brifysgol Iâl (*Yale University*) a Choleg Iâl, Wrecsam, sydd ers 2013 yn rhan o Goleg Cambria. Roedd hefyd yn un o berchnogion y British East India Company ac yn ddyngarwr amlwg.

O ffermdy Plas yn Iâl, Llandegla, Dyffryn Clwyd, y deuai ei rieni. Fe'i ganwyd yn Boston, Massachusetts (un o drefedigaethau Prydain bryd hynny), Ni bu yn byw yn Massachusetts ond am flwyddyn, a threuliodd weddill ei oes yng Nghymru, Lloegr ac India. Bu'n gweithio am flynyddoedd yn Madras, India, a gwrthwynebai'r defnydd o blant fel caethweision.

Fe'i claddwyd yn Eglwys San Silyn, Wrecsam.

## Gweler hefyd 
* Iâl

Eglwys San Silyn Wrecsam St Giles Church Wrexham 17.JPG|Beddrod Elihu Yale yn Eglwys San Silyn, Wrecsam
Plas Grono Elihu Yale's house near Wrexham Wales.jpg|Hen gartref Yale: Plas Grono, bellach yn rhan o Erddig

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1649
Categori:Marwolaethau 1721
Categori:Pobl o'r Tair Trefedigaeth ar Ddeg
Categori:Dyngarwyr
Categori:Pobl fusnes
Categori:Pobl o Massachusetts
Pen Dinas

Gallai **Pen Dinas** neu **Pen-dinas**/**Pendinas** gyfeirio at un o sawl bryngaer:

*Pen Dinas, Aberystwyth, Ceredigion
*Pen Dinas (Mynydd Gorddu), Ceredigion
*Pen Dinas, Talybont, Ceredigion
*Pen Dinas, Tregarth, Gwynedd
*Pen Dinas Lochtyn, Ceredigion

;Gweler hefyd
*Carnedd gron Pen y Dinas
*Pen y Dinas (gwahaniaethu)
*Llyn Pendinas, Sir Ddinbych
John Bryn Roberts

Cyfreithiwr a gwleidydd Rhyddfrydol o Gymru oedd **John Bryn Roberts** (8 Ionawr 1843 – 14 Ebrill 1931).

## Bywgraffiad
Roedd yn fab i Daniel Roberts, Llanddeiniolen ac Anne Jones, Plas Gwanas, Sir Feirionnydd. Er mai tenant ar stad y Faenol oedd ei dad ar y pryd, roedd y teulu yn weddol gefnog, ac yn ddiweddarach prynodd ei dad ei fferm ei hun yn Nhrefarthen ar Ynys Môn.

Addysgwyd ef gartref, yna yn Ysgol Ramadeg Cheltenham. Daeth yn gyfreithiwr, ac yn 1906 yn farnwr ym Morgannwg. Yn 1918, trosglwyddwyd ef i Gylchdaith Gogledd Cymru a Chaer, lle bu hyd ei ymddeoliad yn 1921.

Yn etholiad cyffredinol 1885, enillodd sedd Eifion fel ymgeisydd Rhyddfrydol, gan guro'r Ceidwadwr H.J. Ellis Nanney. Daliodd y sedd hyd 1906, pan ymddiswyddodd oherwydd ei benodiad fel barnwr.

Ystyrid ef yn elyniaethus i Lloyd George a mudiad Cymru Fydd, er ei fod fel Lloyd George yn gwrthwynebu Rhyfel y Boer.

## Llyfryddiaeth
* Jack Eaton *Judge John Bryn Roberts* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1989)

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1843
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Plaid Ryddfrydol (DU)
Categori:Pobl o Wynedd
Prifysgol Cymru (etholaeth seneddol)

Cyn-etholaeth seneddol oedd **Prifysgol Cymru**. Roedd yn dychwelyd un Aelod i Dŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig. Yn wahanol i etholaethau eraill Cymru, nid oedd yn ardal ddaearyddol arbennig. Yr etholwyr oedd graddedigion Prifysgol Cymru.

Crewyd yr etholaeth gan Ddeddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918. Yn Etholiad Cyffrediol 1918 safodd Millicent Mackenzie yn erbyn John Herbert Lewis. Mackenzie oedd y fenyw cyntaf i sefyll am Etholiad Cyffredinol yng Nghymru. Cafodd yr etholaeth ei dileu yn 1950 dan Ddeddf Cynrychiolaeth y Bobl 1948.

## Aelodau Seneddol 
* 1918 – 1922: John Herbert Lewis (Rhyddfrydwr Cymblaid)
* 1922 – 1923: Thomas Arthur Lewis (Rhyddfrydwr Cenedlaethol)
* 1923 – 1924: George Maitland Lloyd Davies (Heddychwr Cristnogol, *1923-Chwefror 1924* / Plaid Lafur, *Chwefror 1924-Hydref 1924*)
* 1924 – 1943: Ernest Evans (Rhyddfrydwr)
* 1943 – 1950: William John Gruffydd (Rhyddfrydwr)

## Canlyniad Etholiadau
### Etholiad 1918
110px|bawd|John Herbert Lewis AS

### Etholiad 1922
### Etholiad 1924
### Etholiad 1929
### Etholiad 1931
### Etholiad 1935
### Isetholiad 1943
Ymddiswyddodd Ernest Evans o'r Senedd pan gafodd ei benodi yn farnwr llys sirol a galwyd isetholiad a gynhaliwyd rhwng 25 a 29 Ionawr 1943. Isetholiad sydd wedi dod yn chwedlonol yn hanes gwleidyddol Cymru oherwydd chwerwedd y frwydr rhwng W. J. Gruffydd yr ymgeisydd Rhyddfrydol (a chyn is-lywydd Plaid Cymru) a Saunders Lewis ymgeisydd Plaid Cymru.

Doedd dim ymgeiswyr gan y Blaid Lafur na'r Blaid Geidwadol oherwydd cytundeb rhwng y pleidiau na fyddant yn ymladd isetholiadau yn erbyn ei gilydd yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

 

 

### Etholiad 1945
*Dr Gwenan Jones oedd yr ymgeisydd benywaidd cyntaf i ymladd etholiad Seneddol yn enw Plaid Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Prifysgol Cymru
Llwyngwril

Pentref yn ne Gwynedd yw **Llwyngwril** (). Fe'i lleolir ar arfordir Bae Ceredigion dwy filltir i'r gogledd o Langelynnin a phedair milltir i'r de o Abermaw.

Ceir gorsaf reilfordd ger y pentref ar lein Rheilffordd Arfordir Cymru.

250px|bawd|dim|Llwyngwril

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yn y bryniau hanner milltir i'r de o Lwyngwril ceir bryngaer Castell y Gaer.

## Cyfeiriadau
Categori:Llangelynnin
Categori:Pentrefi Gwynedd
Scrubs

Cyfres deledu gomedi o'r Unol Daleithiau yw ***Scrubs***. Crëwyd y sioe yn 2001 gan Bill Lawrence. Fe'i darlledwyd yn wreiddiol fel naw cyfres rhwng 2 Hydref 2001 a 17 Mawrth 2010 ar NBC ac wedyn ABC. Mae'n dilyn bywydau sawl cyflogedig yr ysbyty ffuglennol Sacred Heart. Yn aml, mae'n cynnwys breuddwydion swreal y cymeriad canolog Dr. John "J.D." Dorian a chwaraeir gan Zach Braff.

## Cast a chymeriadau
* Zach Braff fel John Michael "J. D." Dorian (cyfresi 1–9)
* Sarah Chalke fel Elliot Reed (cyfresi 1–8, weithiau yng nghyfres 9)
* Donald Faison fel Christopher Turk (cyfresi 1–9)
* Neil Flynn fel "y Gofalwr" (cyfresi 1–8, ymddangosiad yng nghyfres 9)
* Ken Jenkins fel Bob Kelso (cyfresi 1–8, weithiau yng nghyfres 9)
* John C. McGinley fel Perry Cox (cyfresi 1–9)
* Judy Reyes fel Carla Espinosa (cyfresi 1–8)
* Eliza Coupe fel Denise Mahoney (cyfres 9, weithiau yng nghyfres 8)
* Kerry Bishé fel Lucy Bennett (cyfres 9)
* Michael Mosley fel Drew Suffin (cyfres 9)
* Dave Franco fel Cole Aaronson (cyfres 9)

Categori:Comedïau sefyllfa Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu meddygol
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu NBC
Categori:Rhaglenni teledu ABC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Dinas Tŷ Du

Bryngaer ger Llanberis, Gwynedd yw **Dinas Tŷ Du**. Fe'i lleolir tua milltir i'r de-orllewin o Lanberis ar fryn isel, creigiog, ar y llethrau i'r de o Lyn Padarn.

## Enw
Mae'r fryngaer hon yn un o sawl caer yng Nghymru a elwir yn 'ddinas', e.e. Dinas Emrys, Dinas Cerdin; hen ystyr y gair hwnnw yw "caer" ac mae'n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd (ond yn enw benywaidd heddiw).

## Disgrifiad
Ceir cylchoedd o gytiau cynhanesyddol gerllaw sy'n perthyn i'r un cyfnod â'r gaer, yn ôl pob tebyg, sef Oes yr Haearn. Saif y gaer yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid (*Ordovices*). Mae hen lwybr yn mynd heibio i'r gaer i groesi Bwlch y Gwynt, rhwng Cefn Du a Moel Eilio, gan gysylltu dyffrynnoedd Padarn a Gwyrfai.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bryngaerau Gwynedd
Categori:Llanberis
Hotaru no Haka

Ffilm Japaneg gan Isao Takahata yw ***Hotaru no Haka*** (Japaneg: 火垂るの墓, ***Grave of the Fireflies*** yn Saesneg). Mae'r ffilm yn addasiad o nofel o'r un enw gan Akiyuki Nosaka. Mae'r critig ffilmiau Roger Ebert yn ei weld fel un o'r ffilmiau gwrth-rhyfel mwyaf grymus erioed.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau Japaneg
Categori:Ffilmiau 1988
Caer Fawr, Llangadog

bawd|Y Gaer Fawr, ar gopa'r Garn Goch, ger Llangadog
Bryngaer o Oes yr Haearn ydy'r **Gaer Fawr**, wedi'i chodi ar fryn o'r enw y Garn Goch, ger Llangadog, Sir Gaerfyrddin a phedair milltir i'r dwyrain o Landeilo (Cyfeirnod OS: SN 690 243) ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Saif y Garn Goch 213 metr uwchlaw lefel y môr. Prynwyd y tir yn 1980 gan y Parc Cenedlaethol. Ceir siambrau claddu o Oes yr Efydd o fewn y muriau. Mae hi'n un o fryngaerau mwyaf Cymru, ac yn 11.2 hectar o ran arwynebedd.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint

Categori:Bryngaerau Sir Gaerfyrddin
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Eifion (etholaeth seneddol)

Cyn etholaeth seneddol yn yr hen Sir Gaernarfon oedd **Eifion**, a oedd yn cael ei adnabod weithiau fel *De Sir Gaernarfon / South Carnarvonshire*. Roedd yn dychwelyd un Aelod i Dŷ'r Cyffredin.

Crëwyd yr etholaeth gan Ddeddf Ailddosbarthu Seddau 1885 ar gyfer Etholiad Cyffredinol 1885. Cafodd yr etholaeth ei dileu ar gyfer Etholiad Cyffredinol 1918.

Ei ffiniau, yn fras, oedd cantrefi Llŷn,Eifionydd ac Uwchgwyrfai, ynghyd â rhannau gorllewinol o Is Gwyrfai. Ni chynhwysai'r trefi a etholai aelod seneddol dros Bwrdeistrefi Caernarfon (etholaeth seneddol), sef Porthmadog, Cricieth, Pwllheli, Nefyn a Chaernarfon.

## Aelodau Seneddol 
## Canlyniadau
bawd|Poster etholiadol H Ellis Nanney 1885

Etholiad cyffredinol 1895 John Bryn Roberts Rhyddfrydol yn cadw'r sedd yn ddiwrthwynebiad

Etholiad cyffredinol 1900 John Bryn Roberts Rhyddfrydol yn cadw'r sedd yn ddiwrthwynebiad

Etholiad cyffredinol 1906 John Bryn Roberts Rhyddfrydol yn cadw'r sedd yn ddiwrthwynebiad

Cafodd Roberts ei benodi yn farnwr ac ymddiswyddodd o'r senedd gan achosi isetholiad  ar 5 Mehefin 1906:

Is etholiad Eifion 1906 Ellis William Davies Rhyddfrydol yn cadw'r sedd yn ddiwrthwynebiad

Etholiad cyffredinol Rhagfyr 1910Ellis William Davies Rhyddfrydol yn cadw'r sedd yn ddiwrthwynebiad

1918 Diddymu'r sedd

Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Yale

Gallai **Yale** gyfeirio at:

*Iâl (Saesneg: *Yale*), cwmwd canoloesol yng ngogledd-ddwyrain Cymru
*Brwmffild a Iâl (Saesneg; *Bromfield and Yale*), arglwyddiaeth yn yr un ardal
*Elihu Yale
*Prifysgol Yale, Connecticut, UDA, a enwir ar ôl Elihu Yale
Pen Dinas (Mynydd Gorddu)

Bryngaer yng ngogledd Ceredigion yw **Pen Dinas**. Fe'i lleolir ar lethrau Mynydd Gorddu tua 2 filltir i'r dwyrain o bentref Dal-y-bont.

Codwyd y gaer hon ar ben bryn canolig ei uchder sy'n edrych i lawr ar Gwm Leri, tua 4.5 milltir o arfordir Bae Ceredigion. Mae'n dyddio o Oes yr Haearn, yn ôl pob tebyg.

## Gweler hefyd
*Rhestr o fryngaerau Cymru

Categori:Bryngaerau Ceredigion
Ellis William Davies

Cyfreithiwr a gwleidydd Rhyddfrydol o Gymru oedd **Ellis William Davies** (12 Ebrill 1871 – 29 Ebrill 1939). Yn ddiweddarach bu'n aelod o'r Blaid Lafur am gyfnod byr.

## Hanes
Ganed ef yn Gerlan, Bethesda, yn fab i David Davies, swyddog yn y chwarel. Addysgwyd ef yn Ngholeg Lerpwl, a bu'n gweithio fel clerc yn Wrecsam a Sheffield cyn dod yn gyfreithiwr yn 1899. Agorodd swyddfa cyfreithiwr yng Nghaernarfon lle bu'n byw am y gweddill o'i fywyd.

Daeth yn Aelod Seneddol yn 1906, pan ymddeolodd John Bryn Roberts, oedd yn dal sedd Eifion, ar ei benodiad yn farnwr. Etholwyd Davies yn ddiwrthwynebiad, a daliodd y sedd hyd 1918. Roedd yn feirniadol o lywodraeth Lloyd George yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, can ei hystyried yn rhy ryfelgar. Collodd etholiad 1918, ond dychwelodd i'r Senedd fel Aelod Seneddol tros etholaeth Dinbych ym 1923. Ymddiswyddodd oherwydd afiechyd ym 1929. Ymunodd a'r Blaid Lafur ym 1936, ond gadawodd y blaid ym 1939 oherwydd ei pholisi tramor. Cefnogai Davies bolisi Neville Chamberlain o geisio sicrhau heddwch trwy drafodaeth.

Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Pobl o Fethesda
Categori:Rhyddfrydiaeth
Cerrig y Gof

Siambrau claddu cynhanesyddol yn Sir Benfro yw **Cerrig y Gof**. Mae'n gorwedd yn y bryniau ger Trefdraeth yng ngogledd y sir, ger bryngaer Carn Ingli. Mae'n dyddio o Oes yr Efydd.

Ar y safle ceir pum siambr hirsgwar o fewn olion carnedd gron. Dim ond un ohonynt sydd â'r maen clo yn ei le o hyd. Mae'r drefn o fewn cylch fel hyn yn nodweddiadol o safleoedd Sir Benfro. Cloddwyd y safle tua'r flwyddyn 1800 a darganfuwyd golosg, crochenwaith, esgyrn anifeiliaid a nifer o gerrig du mân wedi'u casglu o'r traeth, fe ymddengys.

Mae'r safle ar dir preifat ar bwys y briffordd A487, gyda giat sy'n rhoi mynediad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1885

Cynhaliwyd **Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1885** rhwng 24 Tachwedd ac 18 Rhagfyr 1885.

Y Rhyddfrydwyr dan William Ewart Gladstone a enillodde fwyaf o seddau, ond roedd rhaid iddynt wrth gefnogaeth y Cenedlaetholwyr Gwyddelig dan arweiniad Charles Stewart Parnell. Enillodd y Blaid Seneddol Wyddelig 86 o seddau yn Nhŷ'r Cyffredin, yn cynnwys un sedd yn Lloegr, yn un o seddau Lerpwl. Arweiniodd anghytundeb o fewn y Blaid Rhyddfrydol ar Hunanlywodraeth i Iwerddon at Etholiad Cyffredinol arall y flwyddyn ddilynol.

## Crynodeb Canlyniadau'r Etholiad
|}

## Gweler hefyd
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1885-1886

## Ffynonellau
*F. W. S. Craig, *British Electoral Facts: 1832-1987*
* *British Electoral Facts 1832-1999*, *"compiled and edited by Colin Rallings and Michael Thrasher"* (Ashgate Publishing Ltd 2000)
**"Spartacus: Political Parties and Election Results"* 

1885
Categori:1885
Moel Goedog

Bryn a safle archaeolegol yn ne Gwynedd yw **Moel Goedog** (370 metr). Fe'i lleolir tua 2.5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Harlech yn ardal Ardudwy, Meirionnydd: .

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: ME059. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

## Caer Moel Goedog
Mae'r bryngaer ar gopa Moel Goedog yn dyddio o Oes yr Haearn.

Amddiffynir y gaer gron hon gan ddau glawdd pridd a cherrig. Gan fod olion y cloddiau hyn mor ansylweddol, mae archaeolegwyr yn credu mae sylfeini dau balisâd pren oeddynt. Ceir caer gyffelyb yn Llŷn, sef Castell Odo, lle gellir dyddio'r palisadau pren a godwyd yno i'r 3edd neu'r 4g CC. Tybir y codwyd caer Moel Goedog gan ffermwyr y bryniau hyn fel noddfa iddyn nhw a'u hanifeiliaid adeg argyfwng. Ceir cytiau cynhanesyddol ar lethrau Moel Goedog ond does dim modd profi eu bod yn perthyn i'r un cyfnod â'r gaer ei hun, er bod hynny'n debygol. Mae bwlch syml yn y cloddiau yn dynodi'r fynedfa, a thybir mai amddiffynwaith o bren oedd hynny hefyd. Cofrestrwyd yr ail gyda'r rhif SAM: ME100.

## Mynediad
Gellir cyrraedd Moel Goedog o'r lôn fynydd sy'n cysylltu Harlech a Llandecwyn. Ceir sawl heneb ar hyd y ffordd hon, sy'n cyrraedd o fewn chwarter milltir o ben y bryn, sy'n awgrymu fod cysylltiad rhwng y gaer a'r llwybr cynhanesyddol hwn hefyd.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

Categori:Bryngaerau Gwynedd
Categori:Carneddau cylchog Cymru
Categori:Harlech
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Categori:Talsarnau
Pethau Bychain

Mae **Pethau Bychain** yn ddiwrnod i ddathlu'r iaith Gymraeg ar-lein ac i annog mwy o bobl i gymeryd rhan yn y diwylliant digidol Cymraeg. Bwriad y diwrnod yw annog mwy o bobl i greu fideos, podlediadau, blogio neu ysgrifennu e-farddoniaeth.
Ar 3 Medi, 2010, cynhaliwyd y diwrnod cyntaf.

Daeth y syniad o gael diwrnod Pethau Bychain o ddiwrnod Ada Lovelace. Sefydlwyd y diwrnod fel menter wirfoddol a chydweithredol gan nifer o bobol oedd yn weithgar arlein drwy gyfrwng y Gymraeg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol - 

Categori:Y rhyngrwyd Gymraeg
William Roos

Arlunydd o Gymru oedd **William Roos** (cyn 30 Ebrill 1808 – 4 Gorffennaf 1878). Ceir y ffurf 'Roose' ar ei gyfenw hefyd, ond 'Roos' sy'n safonol. Roedd yn frodor o Amlwch, Ynys Môn. Fe'i cofir am ei bortreadau eiconaidd o rai o Gymry enwog ei gyfnod.

Ceir casgliad o waith William Roos yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd. Mae'r casgliad yn cynnwys portreadau olew ar gynfas ganddo o'r beirdd John Jones (Talhaiarn), Dewi Wyn o Eifion a Robert ap Gwilym Ddu, o'r pregethwyr Methodistaidd John Elias a Christmas Evans, ac o'r diwinydd ac awdur Methodistaidd Thomas Charles. Paentiodd wrthrychau eraill hefyd, yn cynnwys darluniau o ddigwyddiadau hanesyddol fel *Marwolaeth Owain Glyndŵr*, a enillodd wobr iddo yn Eisteddfod Llangollen 1858, a phaentiadau bywyd llonydd.

Bu farw'r arlunydd yn Amlwch yng Ngorffennaf 1878.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*William Roos, detholiad o'i waith ar wefan Amgueddfa Cymru

Categori:Genedigaethau 1808
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Amlwch
Llawafael

bawd|Enghraifft o glwm o'r seremoni llawafael; mae pawb a fynychir y seremoni yn clymu rhuban o gwmpas dwylo'r cwpl.
Seremoni Ewropeaidd draddodiadol a all fod yn dros dro neu'n barhaol yw **llawafael** (). Mae llawafael yn debyg i ddyweddïad neu briodas.

## Defnydd modern 
Y dyddiau yma, ymarferir y ddefod hon gan rai Neo-baganiaid. Gellir datgan y bydd y llaw-afaeliad yn parhau "tra bo cariad," am hyd oes, neu "hyd yn dragywydd" yn ogystal â datganiadau personol eraill. Nid oes yn rhaid i'r seremoni fod yn gyfreithlon (nid yw'n gyfreithlon yng Nghymru, Lloegr, ond mae'n gyfreithlon yn yr Alban ac Iwerddon). Er mwyn osgoi hyn, mae cyplau yn gallu cael seremoni sifil wedyn er mwyn cyfreithloni'r weithred.

Gellir perfformio llawafaeliad rhwng pobl gyfunrywiol a lesbiaid hefyd, oherwydd nid yw Paganiaeth fodern ac Wica yn gwahaniaethu rhwng pobl gyfunrywiol a heterorywiol, yn ogystal am bartneriaid amryfal mewn achos perthnasau polyamorous. Gan fod llawer o draddodiadau o fewn Neo-baganiaeth, gall un seremoni llawafael fod yn wahanol iawn i seremoni llawafael arall, ac nid oes defod gyffredinol. Os yw'r cwpl yn perthyn i draddodiad penodol, gallant berfformio defod yn ôl y traddodiad dan sylw, ac efallai ceir elfennau penodol i'w gwneud yn ystod y ddefod ei hun; mewn rhai traddodiadau, mae'r cwpl yn neidio dros ysgubell, neu lamu tân bach gyda'i gilydd. Gŵyl Fair y Canhwyllau yw'r adeg draddodiadol i gynnal seremoni llawafael, gan mai dyma'r adeg pan ddechreuir dechreuadau newydd.

Fel gyda seremonïau confensiynol, gellir cyfnewid modrwyau yn ystod y ddefod, gan symboleiddio ymrwymiad.

## Llenyddiaeth 
Yn ogystal ag yn *The Monastry* gan Syr Walter Scott, cyfeirir at llawafael yn *Cymbeline* (act I, golygfa vi) gan William Shakespeare.

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* A. E. Anton, "'Handfasting' in Scotland", *The Scottish Historical Review* 37 (rhif 124) (Hydref 1958): 89–102

## Dolenni allanol 
* Llaw-glymu hanesyddol
* Gwybodaeth Law-glymu - ffeithiau a chredoau 

Categori:Neo-baganiaeth
Categori:Priodas
Categori:Traddodiadau
Cyfnod y Tuduriaid

400px|bawd|Teulu Harri VIII gan ?Lucas de Heere
:*Erthygl am Gyfnod y Tuduriaid yw hon; ceir hefyd erthygl am Gyfnod y Tuduriaid yng Nghymru.*
**Cyfnod y Tuduriaid** yw'r term am y cyfnod yn hanes gwledydd Prydain ac Iwerddon sy'n dechrau yn 1485 gyda chipio coron Lloegr gan Harri Tudur  -  a ddaeth yn Harri VII, brenin Lloegr  -  ac sy'n gorffen yn y flwyddyn 1603 gyda marwolaeth Elisabeth I, brenhines Lloegr.

## Brenhinoedd a breninesau llinach y Tuduriaid
*Harri VII, brenin Lloegr (1485-1509)
*Harri VIII, brenin Lloegr (1509-1547)
*Edward VI, brenin Lloegr (1547-1553)
*Mari I, brenhines Lloegr (1553-1558)
*Elisabeth I, brenhines Lloegr (1558-1603)

## Digwyddiadau y cyfnod
*22 Awst, 1485 - Brwydr Maes Bosworth
*1487 - Brwydr Maes Stoke
*1530au - Y Diwygiad
*1549 - Gwrthryfel Kett
*1567 - Dihenydd Mari I, brenhines yr Alban
*1588 - Yr Armada Sbaenaidd

## Gweler hefyd
*Tuduriaid Penmynydd

Tuduriaid
Categori:Hanes Prydain
Categori:Hanes Cymru
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Hanes Lloegr
*
Cromlech Cors-y-Gedol

Siambr gladdu gynhanesyddol yn ne Gwynedd yw **Cromlech Cors-y-Gedol**. Fe'i lleolir ger plasdy Corsygedol tua milltir i'r dwyrain o bentref Dyffryn Ardudwy yn ardal Ardudwy, Meirionnydd. Cyfeirnod AO: (map 116) 602 228. Yr enw lleol am y gromlech yw **Coetan Arthur**. Mae'n dyddio o Oes Newydd y Cerrig.

Mae'r gromlech yn gorwedd ar darn o dir gweddol wastad rhwng y plasdy ac Afon Ysgethin tua milltir a hanner o lan Bae Ceredigion. Siambr gladdu wedi'i gorchuddio â phridd oedd yma yn wreiddiol, ond dim ond y cerrig sy'n aros heddiw. Collwyd rhai o'r cerrig hynny hefyd pan gafodd y safle ei ysbeilio yn y gorffennol. Mae olion y garnedd a orchuddiai'r siambr i'w gweld ac mae archaeolegwyr wedi dangos mai 26 metr oedd hyd y garnedd honno gyda'r siambr gladdu  -  sef y gromlech a welir yno heddiw  -  yn gorwedd yng nghornel y gogledd-ddwyrain. Ceir maen clo mawr a gynhelir gan ddwy garreg. Gweddillion mynedfa'r siambr, sef y 'porth', yw'r cerrig hyn.

Does dim cysylltiad rhwng yr enw 'Coetan Arthur' a chylch y brenin Arthur. Ceir sawl heneb yng Nghymru a'r tu hwnt sy'n dwyn ei enw, yn cynnwys dwy enghraifft arall o'r enw 'Coetan Arthur'. Y syniad fel arfer oedd fod angen arwr neu gawr hynod o gryf i godi'r cerrig i'w lle.

## Cyfeiriadau
Corsygedol
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Yours Sincerely (albwm)

Albwm debut Anna Bergendahl a ysgrifennwyd gan Bergendahl, Bobby Ljunggren, Kristian Lagerström a Daniel Borch yw ***Yours Sincerely***. Rhyddhawyd yr albwm ar 14 Ebrill 2010 yn fyd-eang cyn gynrychiolodd Bergendahl ei mamwlad yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010. Topiodd yr albwm y siart albymau Sweden ar 23 Ebrill, 2010 a threuliodd ef tri mis yn y siart.

## Rhestr senglau 
# "*Rolling Dice*" (Daniel Zangger Borch/Anna Bergendahl/Dan Sundquist)
# "*This is My Life*" (cân i Swedish yn Eurovision 2010) (Kristian Lagerström/Bobby Ljunggren)
# "*Barcelona Blues*" (Anna Bergendahl)
# "*The Army*" (Kristian Lagerström/Bobby Ljunggren)
# "*Yeah Yeah Yeah*" (Daniel Zangger Borch/Anna Bergendahl/Dan Sundquist)
# "*My Love*" (Daniel Zangger Borch/Mohammad Denebi)
# "*Beautiful*" (Daniel Zangger Borch)
# "*Bye Bye Darling*" (Daniel Zangger Borch/Anna Bergendahl/Mohammad Denebi/Björn Djupström)
# "*Got My Heart In Your Pocket*" (Kristian Lagerström/Johan Lyander)
# "*Have A Heart*" (Bonnie Hayes)
# "*You Make Me Happy*" (gyda Brandur Enni) (Kristian Lagerström/Bobby Ljunggren)
# "*Melodramatic Mess*" (Anna Bergendahl)

## Perfformiad siart 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Gwefan Bergendahl

Categori:Albymau 2010
Gaer Fawr

Ceir sawl bryngaer o'r enw'r **Gaer Fawr** neu **Caer Fawr** yng Nghymru:

* Caer Fawr, Llangadog, Sir Gaerfyrddin
* Gaer Fawr, Cegidfa, Powys
* Gaer Fawr, Llan-gwm, Sir Fynwy
* Gaer Fawr, Llanilar, Ceredigion
* Gaer Fawr, Merthyr Cynog, Powys
Pen-y-gaer (Llanaelhaearn)

Bryn a bryngaer yn Llŷn, Gwynedd yw **Pen-y-gaer**. Mae'r gaer gynhanesyddol yn gorwedd ar ben y bryn, sy'n codi 387 metr uwch lefel y môr, rhwng Llanaelhaearn i'r gorllewin a Garn Dolbenmaen i'r dwyrain a thua 3 milltir i'r de o Glynnog. Cyfeirnod AO: (map 123) 429 455.

## Disgrifiad
Mae mur trwchus o gerrig, sydd â lled o hyd at 4.5 metr mewn mannau, yn amgylchynu pen y bryn gan amgae o'i fewn tua dwsin o safleoedd cytiau crwn. Mae'n dyddio o Oes yr Haearn. Ceir grŵp arall o gytiau cynhanesyddol gerllaw, wrth droed y bryn ger fferm Tyddyn-mawr. Ceir caeau cynhanesyddol ger y cytiau ac er nad oes modd profi eu bod yn gysylltiedig â'r gaer mae'n debyg eu bod.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynnwr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

## Cadwraeth
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN052. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Gwynedd
Categori:Llanaelhaearn
Categori:Llŷn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Bryn Myrddin

Bryn yn Sir Gaerfyrddin yw **Bryn Myrddin**. Ceir bryngaer gynhanesyddol ar ei gopa. Fe'i lleolir ger y Felin-wen, rhwng Abergwili a Nantgaredig tua 2.5 milltir i'r dwyrain o dref Caerfyrddin, ac i'r gogledd o'r briffordd A40 yn Nyffryn Tywi; cyfeirnod OS: SN454215.

## Bryngaer
250px|bawd|chwith|Bryn Myrddin
Gorchuddir llawer o lethrau Bryn Myrddin gan goed. Ni ddarganfuwyd y gaer Geltaidd yno gan archaeolegwyr tan yn bur ddiweddar. Mae'n amgau 4 hectar o dir ac mae'n cael ei amddiffyn gan glawdd trwchus enfawr. Ceir mynedfa yng nghornel y gogledd-ddwyrain a amddiffynir gan droad i mewn tyn a gwaith amddiffynnol allanol sylweddol.

## Myrddin
Ymddengys fod y cysylltiad ag enw Myrddin, y bardd a dewin o'r cyfnod ôl-Rufeinig sydd â rhan amlwg yn chwedlau cylch Arthur, yn hen. Cyfeirir y bardd Seisnig Edmund Spenser (c.1522-1599) ato fel "''Merlin's Hill*" yn ei gerdd hir *The Faerie Queene''. Mae'n cofnodi traddodiad lleol fod gan Fyrddin efail danddaearol dan y bryn, a bod trwst y gofion wrth eu gwaith i'w clywed pe rhoddir clust ar y ddaear.

## Cadw
Cofrestrwyd bryngaer Bryn Myrddin gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CM231. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru. Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

Categori:Abergwili
Categori:Bryngaerau Sir Gaerfyrddin
Categori:Caerfyrddin
Categori:Cylch Arthur
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Gaerfyrddin
Pen-y-gaer

Gallai **Pen-y-gaer** neu **Pen y Gaer** gyfeirio at sawl bryn a/neu bryngaer:

* Pen-y-gaer (Llanaelhaearn), Llŷn, Gwynedd
* Pen-y-gaer (Llanbedr-y-cennin), Sir Conwy
* Pen-y-gaer (Llanbedrog), Gwynedd
* Pen-y-gaer (Llanengan), Gwynedd
* Pen-y-gaer (Llanllechid), Gwynedd
* Pen-y-gaer (Llanidloes), Powys
* Pen-y-Gaer (bryngaer), Llanrhidian Uchaf
Llofruddiaeth Ben Bellamy

Achos a synnodd trigolion Abertawe a Chymru gyfan oedd **llofruddiaeth Ben Bellamy** ar draeth Bae Abertawe ym Medi 2005. Roedd Ben Bellamy (24 Rhagfyr 1987 – 18 Medi 2005) yn dychwelyd adref ar ôl noson allan yn y Mwmbwls pan ymosodwyd arno gan Joel Taylor, Joshua Thomas ac Andrew Rafferty. Canfuwyd corff Bellamy ar draeth Bae Abertawe am tua 09.30 ar 18 Medi, yn yr ardal rhwng Parc Singleton a Phrifysgol Abertawe.

## Cefndir yr achos
Bachgen 17 oed o ardal Sgeti, Abertawe oedd Bellamy a oedd yn astudio ar gyfer Lefel A yn Ysgol Gyfun yr Olchfa. Roedd yn byw ym Mharc Sgeti gyda'i fam Tracy, a'i frawd 15 oed, Karl.

Ar noson ei farwolaeth, aeth i barti 18 ffrind iddo yng nghlwb nos "Cinderella" yn y Mwmbwls yn groes i ddymuniadau ei dad.

## Yr achos llys
Yn ystod yr achos llys, dywedwyd fod Joshua Thomas wedi bod yn ymffrostio wrth ffrindiau ei fod wedi ymosod ar Bellamy.
Dywedwyd hefyd fod Taylor wedi defnyddio ffôn Bellamy i ffonio'i gariad, a hynny ar ôl i gorff Bellamy gael ei lusgo i mewn i'r môr.

Gerbron Llys y Goron Abertawe, cafwyd Thomas a Taylor yn euog o lofruddio Bellamy a chawsant eu dedfrydu i o leiaf 18 a 22 mlynedd yn y carchar. Nid oedd modd rhoi dedfryd cyffredin o oes i'r ddau ohonynt am eu bod o dan 18 oed pan gyflawnwyd y drosedd. Yn wreiddiol, cafwyd Rafferty yn euog o ddynladdiad a dywedwyd y byddai'n rhaid iddo dreulio o leiaf pum mlynedd yn y carachar. Fodd bynnag, yn dilyn apêl, cafodd y ddedfryd hwn ei ddileu.

Yn ogystal, carcharwyd Dee Langley, 23, a oedd wedi cael gwared ar dystiolaeth o'r achos am ddwy flynedd a hanner. Roedd hi'n gefnither i Joel Taylor, a chyffesodd i geisio gwyrdroi cwrs cyfiawnder trwy gael gwared o ffôn symudol a chadwyn wddf arian Bellamy, a chrys-T gwaedlyd a wisgwyd gan Joshua Thomas.

### Rhyddhau
Ar 2 Medi 2010 rhyddahawyd Rafferty wedi iddo dreulio tair blynedd a hanner yn y carchar.

## Cyfeiriadau
Categori:Abertawe
Categori:Llofruddiaeth
Bryngaer Breiddin

Bryngaer enfawr o 28 ha ar Graig Freiddin ym Maldwyn, Powys yw **Bryngaer Breiddin** (Cyfeirnod OS: SJ29401432) a sefydlwyd yn Oes yr Efydd ac a ddatblygwyd ymhellach dros gyfnod Oes yr Haearn. Hi yw'r ail fwyaf o fryngaerau Cymru o ran ei harwynebedd. Gelwir hi weithiau wrth yr enw Caer Freiddin hefyd a Caer Breiddin.

## Safle
Mae'r gaer wedi ei rhannol ddifetha gan chwarela; rhwng 1969 a 1976 cafwyd archwiliadau archaeoleg argyfwng i gofrestru'r darganfyddiadau. Credir i bobl breswylio oddi fewn i'r gaer o'r 8g CC hyd y 4g OC.

Credir gan rai mai yma y brwydrodd Caradog ei frwydr olaf a hynny yn erbyn Ostorius Scapula yn 51 O.C.

## Cefndir
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gan y rhif SAM unigryw: MG021.

## Gweler hefyd
* Colofn Rodney
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr o fryngaerau yng Nghymru wedi'u cofrestru
* Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bausley a Chrugion
Categori:Bryngaerau Powys
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Englyn cil-dwrn

Mesur caeth yw'r **englyn cil-dwrn**. Mae'n fesur hen iawn, ond nid yw'n un o'r pedwar mesur ar hugain.

## Nodweddion
Mae paladr englyn cil-dwrn yr un fath â phaladr englyn unodl union neu englyn penfyr, sef toddaid byr. Mae gan y drydedd linell unai un, dau neu dri sillaf, ac yn cynnal y brifodl.

Dyma enghraifft o englyn cil-dwrn (mae'r llinell gyntaf un sillaf yn fyr):

*Hybarch yw mab y march**og** - yn aur*
::*Yn arian goler**og***
:*Torch**og**.*

Mae dau sillaf gan y llinell olaf, a'r gair *torchog* yn cynnal y brifodl *og*. Nid oes cynghanedd rhwng y llinell olaf a'r toddaid byr.

## Hanes
Dyfynnir yr enghraifft uchod yng ngwaith Siôn Dafydd Rhys, *Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta*, a gyhoeddwyd ym 1592. Ni chafodd yr englyn ei barchu gan Syr John Morris-Jones yn ei lyfr *Cerdd Dafod*. Dywed:

Dwl yw'r dyn ni wêl mai cellwair ydyw peth fel yna.''

Dywed hefyd mai un o'r *ofer fesurau* ymysg yr *oferfeirdd* ydyw, gan ddiweddu'n swta fel tor mesur er mwyn peri difyrrwch.

Yn ystod y 19g, defnyddiwyd y mesur yn achlysurol mewn awdlau gan feirdd fel Hywel Eryri, ond gan gynganeddu'r llinell olaf yn ogystal â chynnal y brifodl. Erbyn heddiw, defnyddir y mesur yn achlysurol i gellweirio a gwawdio yn yr ymryson farddol *Talwrn y Beirdd*, ac fe'i defnyddir weithiau mewn awdlau, er nad ydyw'n fesur mewn *cynghanedd gyflawn* mewn gwirionedd.

## Gweler hefyd
*Y pedwar mesur ar hugain
*Englyn
*Toddaid byr
*Beiau Gwaharddedig Cerdd Dafod
*Cynghanedd (barddoniaeth)

## Llyfryddiaeth
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)

Cil-dwrn
*
Categori:Mesurau caeth
Categori:Y Traddodiad Barddol
Paul Martin

21ain Prif Weinidog Canada (3 Rhagfyr 2003 - 6 Chwefror 2006)  oedd **Paul Edgar Philippe Martin** (ganwyd 28 Awst 1938). Arweinydd Plaid Ryddfrydol Canada oedd e hefyd.

Ar 14 Tachwedd 2003, olynodd Martin Jean Chrétien fel arweinydd Plaid Ryddfrydol a daeth yn Brif Weinidog ar 12 Rhagfyr 2003.

Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Prif Weinidogion Canada
Categori:Cyfreithwyr o Ganada
Pen y Corddyn

250px|bawd|Amddiffynwaith ar gopa Pen-y-Corddyn

Mae  **Pen-y-Corddyn** (hefyd **Pen-y-Corddyn Mawr**) yn fryn gyda bryngaer Geltaidd enfawr, sy'n perthyn i Oes yr Haearn ar ei gopa, ac sydd wedi'i lleoli ger Llanddulas a Rhyd-y-Foel yn Sir Conwy, Cymru; cyfeirnod OS: SH915764.

## Cefndir
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: DE008. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Conwy
Categori:Llanddulas a Rhyd-y-foel
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Dail y Beiblau

Planhigyn blodeuol o deulu'r Hypericaceae neu Clusiaceae ydy **Dail y Beiblau** (Saesneg: *Tutsan*; Lladin: *Hypericum androsaemum*) sy'n blodeuo rhwng Mehefin ac Awst. Gall dyfu hyd at 30–100&nbsp;cm.

Ymhlith yr enwau eraill arno y mae: Dail Fyddigaidd, Cail Myddigad, Y Feidiog Las, Dail y Twrch, Gwaed y Gwŷr, Creulys Bendigaid, Creulys Bendiged, Dail Penddiged, Dail y Fendigaid, Eurinlys Bendigaid, Llys Perfigedd a Llys y Penddigaid.

Mae'n tyfu mewn mannau tamp, ffosydd cysgodol ac mewn chloddiau.

Deillia'r enw o'r hen arferiad o ddefnyddio'r dail peraroglus fel llyfrnod mewn beiblau.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
*Meddygon Myddfai
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Blodau
Categori:Hypericaceae
Brian Mulroney

Deunawfed Prif Weinidog Canada rhwng 1984 a 1993 oedd **Martin Brian Mulroney** (20 Mawrth 1939 &ndash; 29 Chwefror 2024), a bu'n arweinydd Plaid Geidwadol Flaengar Canada.

Cyflwynodd newidiadau cyllidol eitha dadleuol e.e. y cytundeb economaidd rhwng Canada ac UDA neu'r dreth ar nwyddau a gwasanaeth.

Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Prif Weinidogion Canada
Categori:Cyfreithwyr o Ganada
Categori:Gwleidyddion o Ganada
Hectr

bawd|250px|Maint hectr = arwynebedd Sgwâr trafalgar
Mae **Hectr** neu **Hectar** ar lafar (symbol:**ha**) yn uned safonol ychwanegol at yr uned SI, a ddefnyddir i fesur arwynebedd. Caiff ei ddiffinio fel 10,000 metr sgwâr, a chaiff ei ddefnyddio fynychaf i fesur tir. Yn 1795, pan gyflwynwyd y system fetrig cafodd yr *are* ei ddiffinio fel 100 metr sgwâr; maint yr hectr, felly, oedd cant are, h.y. "hecto" + "are", sef 100 are, neu 0.01&nbsp;km2.

Pan ddiwygiwyd y system fetrig yn 1960 drwy gyflwyno System Ryngwladol o Unedau ac Unedau ychwanegol at yr Unedau SI, penderfynwyd - yn rhyngwladol - i hepgor yr are a chanolbwyntio ar yr hectr.

Mae'n cyfateb i 2.47105 erw neu acer.

## Cyfeiriadau
Categori:Unedau mesur
Alice in Wonderland (ffilm 2010)

Ffilm ffantasi o Unol Daleithiau America a gyfarwyddwyd gan Tim Burton, ysgrifennwyd gan Linda Woolverton ac yn serennu Mia Wasikowska, Johnny Depp, Helena Bonham Carter, Anne Hathaway, Crispin Glover, Michael Sheen, a Stephen Fry, rhyddhawyd gan Walt Disney Pictures, yw ***Alice in Wonderland***. Estyniad o'r nofelau ''Alice's Adventures in Wonderland* a *Through the Looking-Glass'' gan Lewis Carroll yw'r ffilm, a defnyddir ffilm ffilm-go-iawn ac animeiddiad 3D gyda'i gilydd.

Yn y ffilm, mae Alice yn 19 oed a dychwela hi, trwy ddamwain, i Underland (meddylia Alice mai *Wonderland* yw'r enw lle), daeth hi i'r lle hwn dair blynedd ar ddeg yn flaenorol. Dywedir Alice ei bod hi'n yr unig un sy'n gallu lladd y Jabberwocky, creadur draig-esque a rheolir gan y Frenhines Goch sy'n brawychu'r trigolion Underland. Dywedodd Burton roedd y stori wreiddiol *Wonderland* am ferch sydd wedi crwydro o gwmpas a wedi cwrdd â chymeriadau od a does dim perthynas rhwng y stori a'i hun felly oedd ei eisiau creu stori yn hytrach na gyfres digwyddiadau. Sgriniwyd y ffilm yn gyntaf ar Chwefror 25, 2010 yn Odeon Leicester Square, Llundain. Rhyddhawyd y ffilm wedyn yn Awstralia ar 4 Mawrth 2010, yn yr Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig ar 5 Mawrth 2010 trwy IMAX 3D a Disney Digital 3D, yn ogystal â sinemâu traddodiadol.

Treuliodd y *Alice in Wonderland* tair wythnos fel y ffilm rhif un yn America a Chanada a mae'n yr ail ffilm mwyaf llwyddiannus yn ariannol yn rhyngwladol, y chweched ffilm mwyaf llwyddiannus erioed. Hefyd, y chweched ffilm i ennill mwy na $1 biliwn yw'r ffilm.

## Cymeriadau 
*Mia Wasikowska fel Alice Kingsleigh
*Johnny Depp fel Tarrant Hightopp, y Mad Hatter (y Hetiwr Gwallgof)
*Helena Bonham Carter fel Iracebeth, The Red Queen (cyfuniad y Frenhines y Calonnau o ''Alice's Adventures in Wonderland'' a'r Frenhines Goch o *Through the Looking-Glass*)
*Anne Hathaway fel Mirana, The White Queen (Y Frenhines Wen)
*Crispin Glover fel Ilosovic Stayne, Knave of Hearts (Jac y Calonnau)
*Matt Lucas fel Tweedledee a Tweedledum
*Michael Sheen fel Nivens McTwisp, y White Rabbit (y Gwningen Wen)
*Alan Rickman fel Absolem, y Caterpillar (y Lindysyn)
*Barbara Windsor fel Mallymkun, y Dormouse (y Pathew)
*Stephen Fry fel Chessur, y Cheshire Cat (y Gath Swydd Gaer)
*Paul Whitehouse fel Thackery Earwicket, y March Hare (y Sgwarnog Fawrth)
*Timothy Spall fel Bayard, gwaetgi
*Michael Gough fel Uilleam, y Dodo
*Christopher Lee fel y Jabberwocky
*Imelda Staunton fel y blodau siarad
*Leo Bill fel Hamish Ascot, bachgen arglwydd sydd eisiau priodi Alice
*Frances de la Tour fel Imogene, modryb i Alice

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2010
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Tim Burton