open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Plaid y Ddeddf Naturiol

Roedd **Plaid y Ddeddf Naturiol** (Saesneg: *The Natural Law Party*) yn blaid wleidyddol a safai etholiadau yn y Deyrnas Unedig rhwng 1992 a 2003.

Sefydlwyd Plaid y Ddeddf Naturiol yn y Deyrnas Unedig  ym mis Mawrth 1992. Geoffrey Clements oedd Arweinydd cyntaf y Blaid.

Roedd y Blaid yn credu bod pump agwedd allweddol i lywodraeth lwyddiannus, gan gynnwys:

*Datblygu ymwybyddiaeth pob unigolyn drwy raglenni Myfyrdod Trosgynnol (*Transcendental Meditation*)
*Lleihau costau gofal iechyd drwy hyfforddi dinasyddion mewn asesu iechyd personol trwy hunan-ddarllen curiad y galon ac agweddau'r dull Vedig Maharishi at Iechyd.
*Cynnal iechyd y wlad trwy greu grwpiau o arbenigwyr mewn techneg iogig.
*Dod ag unigolyn a'r wladwriaeth i gytgord â'r Ddeddf Naturiol fel bod dylanwadau planedol anffafriol yn cael eu niwtraleiddio.
*Sicrhau bod amgylcheddau  gwaith a chartref y wlad yn cefnogi iechyd a hapusrwydd.

Yn etholiad cyffredinol 1992 safodd y blaid mewn 310 o etholaethau yn y DU gan gasglu 0.19% o'r bleidlais a phob ymgeisydd yn colli ei flaendal etholiadol.

Safodd y blaid ymgeiswyr mewn nifer o etholaethau Ewropeaidd ym 1994.

Safodd tua dwsin o ymgeiswyr yn enw'r blaid yn etholiad San Steffan 1997 a bu ambell ymgeisydd mewn etholiadau ac is etholiadau eraill heb unrhyw fath o lwyddiant etholiadol.

Ers 2003 nid yw Plaid y Ddeddf Naturiol wedi ei gofrestru fel Plaid Gwleidyddol swyddogol yn y DU gyda'r Comisiwn Etholiadol.

## Cyfeiriadau
Deddf Naturiol
Deddf Naturiol
Categori:Sefydliadau 1992
Castell Mawr, Eglwyswrw

250px|bawd|Castell Mawr o'r awyr

Bryngaer yn Sir Benfro yw **Castell Mawr**. Fe'i lleolir ger Eglwyswrw. Mae'n un o sawl Castell Mawr yng Nghymru. Mae'n debyg ei bod yn dyddio o gyfnod Oes yr Haearn.

## Disgrifiad
Caer fach o ffurf gron yw Castell Mawr. Mae'n enghraifft o'r dosbarth o fryngaerau llai y credir eu bod yn amddiffynfeydd teuluol. Mae siâp y gaer yn debyg i ddosbarth tebyg o fryngaerau yn Iwerddon; roedd cysylltiad agos rhwng Dyfed ac Iwerddon yng nghyfnod y Celtiaid.

## Cefndir
Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonyn nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Sir Benfro
Rhodri Llywelyn

Newyddiadurwr a chyflwynydd yw **Rhodri Llywelyn** (ganed 29 Mehefin 1976). Mae'n fab i'r darlledwr a sylwebydd Huw Llywelyn Davies.

Bu'n ohebydd chwaraeon i Newyddion ar S4C ac erbyn hyn mae'n un o brif gyflwynwyr y rhaglen.

Mae'n cyflwyno rhifyn dydd Sadwrn o'r *Post Cyntaf* ar Radio Cymru gyda Gwenllian Grigg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Pier y Garth

Pier yn ninas Bangor, Gwynedd yw **Pier y Garth** (enw swyddogol) neu **Pier Bangor**. Dyma'r pier ail hiraf yng Nghymru (y nawfed hiraf yng ngwledydd Prydain), sy'n ymestyn 1,500 troedfedd (472 medr) i Afon Menai. Fe'i lleolir tua hanner milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r ddinas ei hun, yn ymyl rhan o Fangor a elwir Y Garth, sy'n rhoi ei enw iddo'n swyddogol er mai fel 'Pier Bangor' y mae'n cael ei adnabod yn gyffredinol. Bu bron iddo gael ei ddymchwel yn 1974 oherwydd ei gyflwr ar y pryd. Ond gwrthwynebwyd y cynllun gan bobl leol ac erbyn hyn mae'r pier wedi cael ei drwsio (rhwng 1982 a 1988) ac mae'n adeilad rhestredig Gradd II*.

## Hanes
Agorwyd y pier ar 14 Mai, 1896. Ei hyd gwreiddiol oedd 1,550 troedfedd. Roedd gwasanaeth fferi yn rhedeg o ben y pier dros y Fenai i safle ger Biwmares. Roedd llongau pleser arfordirol yn galw yno hefyd, yn teithio rhyngddo â Blackpool, Lerpwl ac Ynys Manaw.
250px|bawd|chwith|Pier y Garth o Fiwmaris
250px|chwith|bawd|Golygfa ar hyd Pier y Garth

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Pier Bangor  ar wefan y National Piers Society

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Afon Menai
Categori:Bangor
Garth
Courmayeur

300px|bawd|Courmayeur

Tref a chymuned (*comune*) (*comune*) yng ngogledd-orllewin yr Eidal yw **Courmayeur** a leolir yn rhanbarth Dyffryn Aosta ger y ffin rhwng yr Eidal a Ffrainc. Saif wrth draed Mont Blanc, y mynydd uchaf yng ngorllewin Ewrop, yng nghadwyn yr Alpau Graiaidd, ar afon Dora Baltea. Mae Courmayeur yn rhannu gweinyddiaeth Mont Blanc gyda *commune* Saint-Gervais-les-Bains dros y ffin yn Ffrainc. Mae'n ganolfan mynydda, sgïo a gwyliau. Dros y ffin mae Chamonix.

Lladdwyd y cemegydd a mynyddwr Humphrey Owen Jones a'i wraig wrth ddringo copa'r Aiguille Noire de Peuterey yn ardal Mont Blanc ar 15 Awst 1912. Syrthiodd y tywysydd ar Jones a syrthiodd y tri ohonynt 1,000 troedfedd i Rewlif Fresnay. Cawsant eu claddu yn Courmayeur. Enwyd copa gogleddol yr Aiguille Blanche de Peuterey yn La Pointe Jones er cof amdano.

Categori:Trefi Valle d'Aosta
Bron yr Aur

Bwthyn sydd wedi ei leoli yn ne Parc Cenedlaethol Eryri tua milltir i'r gogledd-orllewin o dref Machynlleth yw **Bron yr Aur**.  Daeth y bwythyn, sy'n dyddio o'r 18g, yn enwog wedi i aelodau o'r band roc Seisnig Led Zeppelin dreulio amser yno yn ystod y 1970au.

Ysbrydolodd ymweliad Robert Plant a Jimmy Page â Bron yr Aur sawl cân newydd i Led Zeppelin, gan gynnwys "Over the Hills and Far Away", "The Crunge", "The Rover", "*Down by the Seaside*", "Poor Tom", "Friends", "That's the Way", "Bron-Yr-Aur", a "Bron-Y-Aur Stomp".  Cyfansoddwyd caneuon eraill yn y bwthyn hefyd, na chafodd eu rhyddhau yn swyddogol, gan gynnwys "Another Way To Wales" a "I Wanna Be Her Man".

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 18fed ganrif
Categori:Machynlleth
Categori:Tai Cymru
Gran Paradiso

Mynydd yn yr Alpau Eidalaidd yw'r **Gran Paradiso** ("Paradwys Fawr"; Ffrangeg: *Grand Paradis*), a leolir yn yr Alpau Graiaidd rhwng rhanbarthau Dyffryn Aosta a'r Piedmont yng ngogledd-orllewin y wlad. Mae'r mynydd 4,061 meter hwn yn sefyll gerllaw Mont Blanc - sydd ar y ffin â Ffrainc - ond yn gyfangwbl o fewn yr Eidal. Mae'n ffurfio canolbwynt Parc Cenedlaethol Gran Paradiso.

## Dolen allanol
*Panorama o gopaon Gran Paradiso

Categori:Mynyddoedd Piemonte
Categori:Mynyddoedd Valle d'Aosta
Categori:Yr Alpau
Pen y Dinas

Ceir sawl bryngaer o'r enw **Pen y Dinas**:

*Pen y Dinas, Dyffryn Ardudwy, Gwynedd
*Pen y Dinas, Llandudno, Sir Conwy

;Gweler hefyd:
*Pen Dinas
Carw Llychlyn

Carw o ranbarthau arctig ac is-arctig y byd yw **carw Llychlyn** (*Rangifer tarandus*), hefyd **caribŵ**, **carw Canada** neu **garw Lapdir**. Mae'n byw mewn twndra, mynyddoedd a choedwigoedd yn Llychlyn, Rwsia, Alaska, Canada a'r Ynys Las. Diflannodd y carw o Brydain yn ystod y cyfnod Mesolithig ond mae wedi cael ei ailgyflwyno i'r Cairngorms yn yr Alban.

Mae'n 94–127&nbsp;cm o daldra ac mae'n pwyso 91–272&nbsp;kg. Mae ei ffwr yn frown yn ystod yr haf ac yn llwyd yn y gaeaf.

Mae wedi cael ei dofi gan nifer o bobloedd yr Arctig megis y Sami sy'n defnyddio'r cig, llaeth a chroen. Mewn llên gwerin, mae carw Llychlyn yn enwog am dynnu sled Siôn Corn.

## Gweler hefyd
* Rwdolff y carw trwyn-goch

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid
Categori:Anifeiliaid dof
Trallong

Pentref bychan  a chymuned yn ne Powys, Cymru, yw **Trallong**. Fe'i lleolir yn ardal Brycheiniog tua hanner ffordd rhwng Pontsenni i'r gorllewin ac Aberhonddu i'r dwyrain. I'r de ceir Afon Wysg ac wedyn fynyddoedd Bannau Brycheiniog.

Ceir bryngaer Twyn-y-Gaer gerllaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys
Categori:Pentrefi Powys
Paul Julius Reuter

Newyddiadurwr a dyn busnes o'r Almaen oedd '*Paul Julius, *Freiherr* von Reuter*' (ganwyd Israel Beer Josaphat; 21 Gorffennaf 1816 – 25 Chwefror 1899), a sefydlodd yr asiantaeth newyddion Reuters.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1816
Categori:Marwolaethau 1899
Categori:Barwniaid
Categori:Cristnogion o'r Almaen
Categori:Cyn-Iddewon
Categori:Newyddiadurwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl fusnes o'r Almaen
Categori:Pobl o Hessen
Kynniver Llith a Ban

Llyfr gan y dyneiddiwr Cymreig William Salesbury yw ***Kynniver Llith a Ban*** (cyhoeddwyd yn 1551), sy'n cynnwys cyfieithiad Cymraeg y darlleniadau o'r Efengylau a'r Epistolau sydd yn y *Llyfr Gweddi Gyffredin* Saesneg a ddefnyddid gan Eglwys Loegr. Dyma'r tro cyntaf, hyd y gwyddys, i rannau sylweddol o'r Testament Newydd gael eu cyfieithu i'r Gymraeg yn uniongyrchol o'r testunau Groeg gwreiddiol. Mae'n rhagredegydd i'r cyfieithiad Cymraeg o'r Testament Newydd gan Salesbury a chyfieithiad William Morgan o'r Beibl yn 1588.

## Disgrifiad
Teitl llawn y llyfr yw ''Kynniver llith a ban or yscrythur lan ac a ddarlleïr yr Eccleis pryd Commun y Sulieu a'r Gwylieu trwy'r vlwyddyn: o Cambericiat W.S.*.

## Llyfryddiaeth
*William Salebury, *Kynniver llith a ban or yscrythur lan...* Argraffwyd gan Robert Crowley, Llundain, 1551.
***Kynniver Llith a Ban*. Adargraffiad manwl gyda rhagymadrodd a nodiadau, golygwyd gan John Fisher. Gwasg Prifysgol Cymru, 1931.
*Ceri Davies, *Rhagymadroddion a Chyflwyniadau Lladin 1551-1632'' (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1980). Ceir cyfieithiad o anerchiad Lladin Salesbury.

## Cyfeiriadau
Categori:Crefydd yng Nghymru yn yr 16eg ganrif
Categori:Y Beibl Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gristnogol Cymru
Categori:Llyfrau 1551
Categori:Llyfrau'r 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Cymraeg yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau Lladin yr 16eg ganrif
Categori:William Salesbury
Categori:Y Testament Newydd
Maen Corbalengus

250px|bawd|Maen Corbalengus

Carreg arysgrifiedig o'r 6g yw **Maen Corbalengus** neu **Maen Corbalengi**, sy'n sefyll mewn cae rhwng Penybryn a Thre-saith yn ne Ceredigion.

Ceir arysgrif Lladin ar y garreg sy'n darllen fel hyn:

:**CORBALENGI IACIT ORDOVS** 
:"[*Yma y*] *gorwedd  Corbalengus yr Ordoficiad*"

Cartref yr Ordoficiaid (Lladin: *Ordovices*), un o lwythau Celtaidd Cymru gynnar, oedd gogledd Cymru (ac eithrio y gogledd-ddwyrain lle trigai'r Deceangli, a phenrhyn Llŷn lle trigai'r Gangani).  Ond mae Ceredigion ymhell i'r de o diriogaeth yr Ordoficiaid ac mae'n debyg felly fod Corbalengus wedi ymfudo i Geredigion o'r gogledd.

Ni wyddys dim am Corbalengus. Yn ôl traddodiad, sefydlwyd teyrnas Ceredigion gan Ceredig, un o "feibion" Cunedda, yr arweinydd o'r Hen Ogledd a sefydlodd deyrnas Gwynedd ganol y 5g.

## Cyfeiriadau
Categori:6ed ganrif yng Nghymru
Categori:Arysgrifau Lladin yng Nghymru
Corbalengus
Categori:Safleoedd archaeolegol Ceredigion
Waldemar Esteves da Cunha

Ar adeg ei farwolaeth yn 2013, **Waldemar Esteves da Cunha** (ganed Santos; 9 Awst, 1920 - 9 Ebrill 2013) oedd y Brenin Momo hynaf ym Mrasil.

## Bywgraffiad 
Ganed Waldemar Esteves da Cunha yn y ddinas borthladd Santos, Brasil, ar 9 Awst, 1920. Am flynyddoedd lawer bu'n gweithio mewn swyddfa ddeintyddol yn ei gwmni teuluol.

Ym 1950 cafodd ei ethol yn Frenin Momo Santos, ar ôl y *Dona Dorotea Marathon* a marathon ar draeth Santos.

Roedd yn Frenin Momo Santos hyd 1990. Yn 81 oed, yn ystod Carnifal 2001, daeth  Waldemar yn ôl i'r strydoedd i geisio gorseddu "heddwch a llawenydd". Ond ni ddigwyddodd dim, a chafodd gorymdeithiau'r Carnifal eu gwahardd tan 2005. Yn y flwyddyn honno roedd gan Santos ei Sambadrome newydd, yn Northwestern City, yn fwy nag ardal traeth Orla.

Pensiynwyd Waldemar ac roedd yn byw yn Santos gyda'i wraig, pedwar mab a chwech o neiaint. Bu farw yn Santos ar 8 Ebrill 2013;.

Yn 2018, 5 mlynedd ers ei farwolaeth, cafwyd 'Carnifal y Cofio', ac arddangosfa wedi'i threfnu gan Adran Ddiwylliant y Llywodraeth.;

## Oriel 

Image: Rei.momo.waldemar.2008.jpg|Y Brenin Momo Waldemar yn 2008, pan oedd yn 88
Image: Rei.momo.waldemar-e-andrea.2008.jpg|Y Brenin Momo Waldemar, gyda rhuban yr heddychwr 2001, yn derbyn ymweliad cwrteisi y Frenhines Andréa (Carnifal 1989).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol Dinas Santos
*  Gwefan swyddogol Sefydliad *Arte e Memoria de Santos*

Categori:Pobl o Frasil
Categori:Carnifalau
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2013
Santos

bawd|290px|Santos, Monte Serrat

Dinas yn nhalaith São Paulo (talaith) yng nghanolbarth Brasil yw **Santos**.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Eglwys gadeiriol
* Acquarium

## lluniau 

Image:Santos Cathedral.jpg|Gadeiriol
Image:Frente do Aquário e entrada.JPG|Acquarium
Image:Port Santos.jpg|Porthladd

## Enwogion
*Waldemar Esteves da Cunha (ganwyd 1920 - bu farw 2013), Brenin Momo

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Dinasoedd Brasil
Park House, Caerdydd

Adeilad rhestredig Gradd I yng Nghaerdydd yw **Park House** (a alwyd hefyd yn '''McConnochie's House** a **Burges House'''). Fe'i gynlluniwyd gan y pensaer William Burges ar gyfer John McConnochie, peiriannydd o'r Alban a fu'n gweithio i Ardalydd Bute yn nociau Caerdydd. Comisiynwyd Burges ym 1871 ond ni orffenwyd addurno'r tu fewn nes i McConnochie gael ei benodi'n Faer Caerdydd ym 1880. Seiliodd Burges sawl manylyn yn ei dŷ ei hun yn Llundain, Tower House yn Holland Park, ar yr adeilad hwn. Ym marn yr hanesydd pesaernïol Henry-Russell Hitchcock, Park House oedd "one of the best medium-sized stone dwellings of the High Victorian Gothic". Caiff ei ddefnyddio bellach fel clwb preifat.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 

## Dolenni allanol
* 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Caerdydd
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Mwriaid

[bawd|*Y Farchnad Fwraidd* gan [Rudolf Ernst. Mae'r paentiad dwyreinaidd hwn yn darlunio bywyd pob dydd y Mwriaid yn Al-Andalus.]]
Pobl Fwslimaidd oedd yn byw ym Moroco, Penrhyn Iberia, a mannau eraill yng Ngogledd Affrica a'r Môr Canoldir yn yr Oesoedd Canol oedd y **Mwriaid** (ffurf unigol: Mŵr). Tarddodd o'r Arabiaid, Sbaenwyr a Berberiaid a sefydlodd y gwareiddiad Al-Andalus ym Mhenrhyn Iberia. Defnyddir y term "Mwraidd" i ddisgrifio cymdeithas a diwylliant Al-Andalus. Nid yw'r enw yn cyfeirio at grŵp ethnig benodol, gan ei bod yn cynnwys yr Ewropeaid a drodd yn Fwslimiaid yn ogystal â'r Arabiaid, Berberiaid ac Affricanwyr cymysg, ond hyd at yr 17g defnyddiwyd "Mŵr" i ddisgrifio dynion croenddu neu felynddu, er enghraifft y prif gymeriad yn y ddrama *Othello* gan Shakespeare.

Daw'r enw o'r Lladin *Maurus*, a ddefnyddiwyd gyntaf gan y Rhufeiniaid i ddisgrifio trigolion nomadaidd y dalaith Mauretania, sydd heddiw yn rhan o Algeria a Moroco. Cawsant eu troi'n Fwslimiaid yn yr 8g, ac ymfudant i'r de-orllewin, y wlad a elwir heddiw Mawritania, ac i'r gogledd i Benrhyn Iberia. Trechant y Fisigothiaid yn Iberia, a chawsant eu gwthio'n ôl o Ffrainc gan Charles Martel yn 732. Sefydlwyd brenhinllin yr Umayyad yn Córdoba, a ddatblygodd yn ddiweddarach yn galiffiaeth. Er i ddiwylliant y Mwriaid ffynnu, nid oedd llywodraeth ganolog gryf ganddynt a buont yn rhyfela'n erbyn y Cristnogion yng ngogledd-orllewin Sbaen. Cwympodd y galiffiaeth yn 1031, a daeth ei thiriogaethau dan reolaeth yr Almorafidiaid ac yna'r Almohadiaid yn hwyr y 12g. Yn raddol, enillodd y Cristnogion dir oddi ar y Mwriaid yn Iberia yng nghyfnod y *Reconquista*. Granada oedd yr olaf o gaerau'r Mwriaid i gwympo i'r Cristnogion, a hynny yn 1492.

Arhosodd nifer o'r Mwriaid yn Sbaen, a throdd rhai ohonynt yn Gristnogion, a elwir yn Forisgiaid. Cawsant eu herlid dan y Brenin Felipe II ac yn ystod y Chwilys Sbaenaidd. Cafodd y gweddill eu halltudio yn 1609.

## Cyfeiriadau 
Categori:Al-Andalus
Categori:Hanes Gogledd Affrica
Categori:Mwslimiaid
Brenin Momo

yn 2005.]]

Mae'r **Brenin Momo** neu'r ***Brenin Momos*** neu'r ***Brenin Momus*** (Portiwgaleg: *Rei Momo*; Sbaeneg: *Rey Momo*) yn cael ei ystyried yn frenin y Carnifal mewn nifer o ddathliadau yn America Ladin, yn bennaf ym Mrasil a Colombia.

Mae ei ymddangosiad yn arwydd cychwyn y dathliadau Carnifal. Mae gan bob carnifal ei Brenin Momo ei hun, sydd yn aml yn cael ei roi yn symbolaidd i'r ddinas. Yn draddodiadol, dyn tal, tew, sy'n cael ei ddewis i gyflawni'r rôl oherwydd bod y Brenin Momo gwreiddiol yn ddyn cydnerth.

## Tarddiad 
, Brenin Momo Santos, gyda'r Frenhines Mira, mewn Carnifal ym Mrasil, 1988.]]

Mae'r enw Brenin Momus yn deillio o fytholeg y Groegiaid a chwedl y duw Groegaidd *Momus* (*μῶμος*), duw dychan.

## Y Brenin Momo yn Santos 
Waldemar Esteves da Cunha (ganwyd 1920 - bu farw 2013)  oedd y Brenin Momo yn Santos, 1950-1956 a 1958-1990, a pharhaodd yn y swydd tan oedd yn 92 oed, pan ymddeolodd; ef oedd y Momo hynaf ym Mrasil.

## Cyfeiriadau 
Categori:Carnifalau
Categori:Diwylliant Brasil
Categori:Diwylliant De America
Pobl

Grŵp o bersonau yw ystyr y gair **pobl**. Ym maes anthropoleg, grŵp cymdeithasol o fodau dynol sy'n rhannu nodweddion sydd yn aml yn bod y tu hwnt i ffiniau gwleidyddol yw pobl, sy'n debyg i hil, grŵp ethno-ieithyddol, grŵp ethnogrefyddol neu gasgliad o genhedloedd neu lwythau, er enghraifft y Celtiaid, y Slafiaid, a'r Arabiaid.

## Y gair 
Y gair Lladin *populus* yw gwraidd y gair Cymraeg. "Pobloedd" yw ffurf luosog arferol y gair, ond ceir hefyd "poblau", "poblydd", a "pobledd". Enw benywaidd, ond yn eithriadol yn wrywaidd, yw "pobl", a gall hefyd fod yn ffurf luosog ynddi'i hun. Ceir treiglad meddal i'r ffurf luosog ar ôl y fannod, ac i ansoddair sy'n ei dilyn.

## Gweler hefyd 
* Cenedligrwydd
* Poblogaeth

## Cyfeiriadau 

Categori:Bodau dynol
Categori:Cymdeithas
Einion II, Esgob Llanelwy

Clerigwr o Gymru oedd **Einion II** (Lladin: ***Anian II***) (bu farw 1293), a wasanaethodd fel Esgob Llanelwy o 1268 hyd ei farwolaeth yn 1293. Cyfeirir ato hefyd fel **Einion ab Ynyr** neu **Einion o Nannau** (*Anian o Nannau*).

## Hanes
Bu'n esgob mewn cyfnod helbulus. Llosgwyd Eglwys Gadeiriol Llanelwy gan y Saeson yn 1292 yn ystod Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru. Ailadeiladwyd yr eglwys gan Einion ar ôl hynny.

## Cofeb
Ceir delw o Einion II wedi'i cherfio o garreg yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy. Mae'n ddelw gonfensiynol sy'n dangos Einion mewn gwisg laes hir yn gorwedd ar ei gefn. Saif y ddelw yn erbyn mur deheuol ystlys deheuol yr eglwys.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Marwolaethau 1293
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Dinas Dinlle (bryngaer)

Bryngaer ym mhentref Dinas Dinlle, Gwynedd, yw **Dinas Dinlle**, sy'n sefyll ar fryn isel ar draeth Morfa Dinlle. Enwir y pentref ar ôl y gaer. Mae'n dyddio o Oes yr Haearn, sef cyfnod y Celtiaid.

## Disgrifiad
Mae'n gaer arfordirol o bridd a'i ochr orllewinol wedi'i hysu i ffwrdd gan y môr erbyn hyn. Codwyd dau glawdd anferth o gwmpas y bryn gan yr adeiladwyr. Tybir ei fod yn perthyn i ail gyfnod Oes yr Haearn (Oes yr Haearn B). Cafwyd gwrthrychau ynddi sy'n dyddio i'r 2ail ganrif a'r 3g, sy'n dangos fod pobl yn dal i fyw yno yng nghyfnod y Rhufeiniaid.

250px|bawd|chwith|Dinas Dinlle o'r de
250px|bawd|chwith|Dinas Dinlle o bentref Dinas Dinlle

## Pedwaredd Gainc y Mabinogi
Mae'r gaer yn enwog yn llenyddiaeth Gymraeg a diwylliant Cymru oherwydd ei chysylltiad â Phedair Cainc y Mabinogi. Yn y bedwaredd gainc, *Math fab Mathonwy*, mae'r arwr Lleu ('Lleu Llaw Gyffes') yn cael ei feithrin yn Ninas Dinlle ('Dinas Dinllef' yw'r sillafiad a geir yn y testun) gan y dewin Gwydion ap Don i farchogaeth a dwyn arfau:

:'Yna y daethant [h]wy parth a Dinas Dinllef. Ac yna meithrin Lleu Llaw Gyffes yny allwys (nes y gallai) marchogaeth pob march ac yny oedd gwbl o bryd, a thwf a meint.'

'Dinas Dinllef' sydd gan y copïydd yn y llawysgrif, sef 'Dinas Dinlleu', o 'Dinlleu', sef 'Caer Lleu' ('din' = caer). 'Dinas Dinlla' yw'r enw ar lafar yn y cylch.

Yn 'Englynion y Beddau' yn Llyfr Du Caerfyrddin dywedir i Wydion gael ei gladdu yn Ninas Dinlle:
:'Bedd Gwydion ap Don
:ym Morfa Dinlleu
:i-dan faen defeillion.'

Yn y môr gyferbyn â Dinas Dinlle ceir Caer Arianrhod, cartref arallfydol Arianrhod yn y Mabinogi.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr o fryngaerau mwyaf Cymru
* Rhestr o fryngaerau yng Nghymru wedi'u cofrestru

Categori:Bryngaerau Gwynedd
Categori:Llandwrog
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Craig-y-Dinas

Ceir sawl **Craig-y-Dinas** neu **Craig y Dinas**:

*Craig-y-Dinas, Dyffryn Ardudwy, bryngaer yng Ngwynedd
*Craig y Dinas, Llanllyfni, bryngaer yng Ngwynedd
Adeilad y Pierhead

Adeilad rhestredig Gradd I yng Nghaerdydd yw **Adeilad y Pierhead** (a elwir weithiau yn syml yn **y Pierhead**, er enghraifft ar y wefan swyddogol). Saif ym Mae Caerdydd, gyferbyn ag adeilad y Senedd. Mae'n eiddo i'r Cynulliad Cenedlaethol a cheir arddangosfa am hanes Cymru a gwaith y Cynulliad oddi'i mewn.

Codwyd yr adeilad o 1896 i 1897 i gynlluniau William Frame, pensaer Ardalydd Bute, fel swyddfeydd ar gyfer Cwmni Dociau Bute. (Ailenwyd hwn i Gwmni Rheilffordd Caerdydd ym 1897.) Fe'i cynlluniwyd yn arddull adfywiedig y Dadeni Ffrengig gyda briciau coch a terracotta a wnaed gan J. C. Edwards o Acrefair, ger Rhiwabon, Bwrdeistref Sirol Wrecsam. Ar y ffasâd gorllewinol ceir panel terracotta â llong, peiriant rheilffordd, arbeisiau Morgannwg ac Ardalyddion Bute ac arwyddair Cwmni Rheilffordd Caerdydd, WRTH DDŴR A THÂN.

Prynwyd Cwmni Rheilffordd Caerdydd gan Reilffordd Great Western ym 1922; parhaodd yr adeilad fel swyddfeydd trwy gydol hyn a gwladeiddio'r rheilffyrdd ym 1947. Wedi hynny bu amryw o gyrff gwladol yn ei defnyddio, gan gynnwys Associated British Ports yn y 1970au.

Ym 1998 trosglwyddwyd Adeilad y Pierhead i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Agorodd i'r cyhoedd fel canolfan ymwelwyr y Cynulliad yn 2001 ac fe adnewyddwyd yr arddangosfa yn 2010. Oherwydd y tŵr cloc amlwg cyfeirir at adeilad y Pierhead ambell waith fel "Big Ben Cymru" ac y mae i'w gweld yn y cefndir yn narllediadau newyddion Cymreig y BBC ac HTV.

## Oriel
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Caerdydd
Categori:Adeiladau Senedd Cymru
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
'Sefydliad Urddasol'

Llyfr am hanes Coleg y Drindod Caerfyrddin yw ''''''Sefydliad Urddasol': Hanes Darluniadol Coleg y Drindod, Caerfyrddin, 1848–1998''''' gan Russell Grigg.
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 22 Hydref 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gaerfyrddin
Categori:Llyfrau am hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Llyfrau am addysg yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1998
1797 - Glaniad y Ffrancod yn Abergwaun

Llyfr hanes am Frwydr Abergwaun yw ***1797 - Glaniad y Ffrancod yn Abergwaun*** gan Tony Roberts ac Owain Rhys. 

Abercastle a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 1 Mawrth 1997. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Llyfryn dwyieithog yn rhoi disgrifiad cryno o ymgais seithug y Ffrancwyr i lanio yn Abergwaun ym 1797. Darluniau du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Llyfrau am Abergwaun
Categori:Llyfrau am Sir Benfro
Categori:Llyfrau am y 18fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1997
Ar Lan y Môr

Llyfr sy'n ymwneud ag arfordir Cymru yw ***Ar Lan y Môr: Y Ffotograffydd ar yr Arfordir 1850-2012*** gan Gwyn Jenkins (golygydd). Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 24 Hydref 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dyma gasgliad dwyieithog o luniau a chapsiynau  sy'n darlunio perthynas y Cymry â glan y môr o ganol y 19g hyd heddiw, yn arddull ei rhagflaenydd, *Byw yn y Wlad*.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 21ain ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes morwrol Cymru

Categori:Llyfrau Cymreig 2012
William Frame

Pensaer o Sais oedd **William Frame** (1848 – Ebrill 1906), a weithiodd yng Nghaerdydd yn gyntaf o dan William Burges, o 1868 ymalen, ac o 1881 hyd 1906 fel olynydd Burges yn brif pensaer i John Crichton-Stuart, 3ydd Ardalydd Bute. Ar ôl prentisiaeth o bum mlynedd yn Trowbridge, Wiltshire, daeth Frame yn gynorthwywr i John Prichard yn Llandaf. Ym 1868 aeth i weithio i William Burges ac ym 1876 ef oedd yn goruchwylio dros atgyweiriad Castell Coch.

Wedi marwolaeth Burges ym 1881 daeth Frame yn brif pensaer Ardalydd Bute a parhaodd yn y swydd tan ei farwolaeth. Frame a gynlluniodd Wal yr Anifeiliaid, a safai o flaen Castell Caerdydd yn wreiddiol, yn seiliedig ar syniad gan ei ragflaenydd. Ym 1896 cynlluniodd Frame ei gampwaith, Adeilad y Pierhead yn nociau Caerdydd, ar gyfer Cwmni Dociau Bute. Cafodd lawer o waith hefyd ar ystadau Bute yn yr Alban.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Marwolaethau 1906
Categori:Penseiri o Loegr
Images of Wales: Bwrdeistref Sirol Conwy

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Conwy mewn ffotograffau yw ***Images of Wales: Bwrdeistref Sirol Conwy / Conwy County Borough*** gan Susan Ellis a Haydn Mather (Golygyddion). Tempus Publishing Limited a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 02 Rhagfyr 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad unigryw o dros 200 o ffotograffau du-a-gwyn, ynghyd â nodiadau dwyieithog perthnasol, yn portreadu amryfal agweddau ar fywyd cymdeithasol a bywyd gwaith trigolion y cymunedau amrywiol sy'n ffurfio Bwrdeistref Sirol Conwy, 1857-1987.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Conwy
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1998
A Book of Mad Celts

Cyfrol o luniau gan John Wickens yw ***A Book of Mad Celts***, gyda thestun gan Marion Löffler. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Awst 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol yn gasgliad o dros 50 o ffotograffau du-a-gwyn John Wickens (1864-1936), ynghyd â thestun perthnasol i'w fywyd a'i waith, yn benodol y cefndir i'w bortreadau o ymwelwyr â Chyngres Geltaidd Caernarfon, 1904.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gaernarfon
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Bryngaer Pen Dinas (llyfr)

Llyfr sy'n ymwneud â Bryngaer Pen Dinas yw ***Bryngaer Pen Dinas Hill-Fort: A Prehistoric Fortress at Aberystwyth*** gan David Browne a Toby Driver. Y Comisiwn Brenhinol dros Henebion a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Mai 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Llyfryn darluniadol dwyieithog yn cyflwyno hanes bryngaer Pen Dinas, Aberystwyth, trwy gyfrwng ffotograffau, mapiau a chynlluniau, ynghyd â nodiadau perthnasol o gasgliadau Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru. Ceir 29 llun du-a-gwyn a 2 fap.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Aberystwyth
Categori:Llyfrau am archaeoleg Cymru
Categori:Llyfrau am hanes Ceredigion
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
1282 - Casgliad o Ddogfennau

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Cymru yn yr Oesoedd Canol yw ***1282: Casgliad o Ddogfennau*** gan Rhidian Griffiths (Golygydd). 
Llyfrgell Genedlaethol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1986. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Dyma gyfrol ddwyieithog sy'n cynnwys casgliad o ddogfennau sy'n cyfeirio at farwolaeth Llywelyn Ein Llyw Olaf. Ceir lluniau du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1986
Categori:Llyfrau hanes Cymraeg
Bron Haul

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Cymru yw ***Bron Haul - Y Tyddyn ar y Mynydd*** gan Catherine Owen, Lloyd Jones ac Eurwyn Wiliam . Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 27 Gorffennaf 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Ar ddydd Nadolig 1900, i groesawu'r ganrif newydd i dyddyn Bron Haul ar fryniau Hiraethog, ganed merch fach o'r enw Catherine i'r teulu Griffith. Mae ei hanes hi yn deyrnged i ddarn bach o ucheldir corsiog - cartref syml, di-nod yng nghanol nunlle.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Conwy
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Capel Celyn - Deng Mlynedd o Chwalu

Llyfr sy'n ymwneud â boddi Tryweryn  yw ***Capel Celyn: Deng Mlynedd o Chwalu*** gan Einion Thomas a Beryl Griffiths. Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 19 Ebrill 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol sy'n adrodd, trwy gyfrwng lluniau a geiriau, hanes chwalu cymuned Gymreig Capel Celyn ym Meirionnydd rhwng 1955 a 1965.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Categori:Meirionnydd
Byw yn y Wlad 1850-2010

Llyfr gan Gwyn Jenkins sy'n ymwneud â hanes Cymru yw ***Byw yn y Wlad: Y Ffotograffydd yng Nghefn Gwlad 1850-2010 / Life in the Countryside: The Photographer in Rural Wales 1850-2010***. Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 27 Hydref 2010. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Ar Lan y Môr - Y Ffotograffydd ar yr Arfordir 1850-2012
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Capeli Llanelli

Llyfr sy'n ymwneud â chapeli Llanelli  yw ***Capeli Llanelli*** gan Huw Edwards. Cyngor Sir Gaerfyrddin a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 10 Rhagfyr 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol sy'n adrodd stori capeli Llanelli yw hon. Dyma grynhoi'r hanesion am y prif gymeriadau, y gwerthoedd a hybwyd a'r brwydrau a ymladdwyd ganddynt, heb sôn am y bensaernïaeth a adawsant ar eu hôl.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Lanelli
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Cerddi Evan James

Llyfr sy'n ymwneud â cherddi Evan James, awdur geiriau "Hen Wlad fy Nhadau", yw ***Cerddi Evan James*** gan Gwyn Griffiths. Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 07 Hydref 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Yn 2006, cofnododd Gwyn Griffiths hanes cyfansoddi alaw'r Anthem. Tro Evan James, awdur geiriau'r Anthem, yw hi nawr. Ceir yn y gyfrol hon hanes ei fywyd a'r holl waith oedd mewn perygl o fynd yn anghofiedig.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Aberaeron - Hanes trwy Luniau

Casgliad o hen ffotograffau o Aberaeron yw ***Aberaeron - Hanes trwy Luniau*** gan Roger Bryan ac a olygwyd gan Mair Harrison a Gareth Bevan. Fe gyhoeddwyd y casgliad ar 12 Awst 2010. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae Aberaeron a'i thai atyniadol lliwgar a'i harbwr bach yn un o'r trefi glan môr bach mwyaf deniadol yn y wlad. Mae'r gyfrol ddarluniadol ddwyieithog hon yn ddathliad o hanes y dref. Cyhoeddwyd gan Gymdeithas Aberaeron.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Aberaeron
Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Cerrig yng Nghymru: Deunyddiau, Treftadaeth a Chadwraeth

Llyfr sy'n ymwneud â Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru yw ***Cerrig yng Nghymru: Deunyddiau, Treftadaeth a Chadwraeth*** wedi'i olygu gan Malcolm R. Coulson. Cadw a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Tai Mawr a Mieri - Plastai Coll Cymru

Llyfr sy'n ymwneud â phlastai coll Cymru yw ***Tai Mawr a Mieri: Plastai Coll Cymru*** gan Paul White, Damian Walford Davies a Sian Melangell Dafydd. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 04 Ebrill 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Llyfr dwyieithog trawiadol yn cynnig cipolwg ar blastai coll Cymru, yn cynnwys 74 llun du-a-gwyn trawiadol gan Paul White wedi'u priodi'n berffaith â rhyddiaith lawn awyrgylch Damian Walford Davies a Sian Melangell Dafydd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Categori:Plasdai Cymru
Cobiau Campus Cymru

Llyfr sy'n ymwneud â chobiau Cymraeg yw ***Cobiau Campus Cymru*** gan Ifor Lloyd a Myfanwy Lloyd. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 08 Awst 2008. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae'r cobiau Cymreig yn fyd-enwog, ac yn y gyfrol hon ceir gwybodaeth am wyth o gobiau o fridfa Derwen yng Ngheredigion sydd wedi dod i'r brig yng nghystadleuaeth cwpan Tywysog Cymru 13 o weithiau. Cynhwysir lluniau ohonynt a manylion am eu llinach.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ceffylau
Categori:Llyfrau Cymreig 2008
Cip ar Gymru: Yr Wyddfa

Llyfr yn y gyfres *Cip ar Gymru* gan Elin Meek yw ***Yr Wyddfa / Snowdon***. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 29 Mawrth 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Llyfryn dwyieithog yn cynnwys lluniau lliwgar a ffeithiau diddorol am fynydd uchaf Cymru.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Castell Dolbadarn Castle

Llyfr sy'n ymwneud â lle Castell Dolbadarn yn hanes Cymru yw ***Castell Dolbadarn Castle*** gan Paul Joyner . Llyfrgell Genedlaethol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1990. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Catalog Arddangosfa Dolbadarn a welwyd drwy Gymru yn ystod 1990-91.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llanberis
Categori:Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1990
Cofio Corwen 1900-1999

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Corwen mewn ffotograffiaeth yw ***Cofio Corwen: Remembering the Old Days 1900-1999*** gan Glyn Owen (Golygydd). Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol dda hynny ar 01 Mai 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol ddwyieithog hon mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad o dros 150 o hen ffotograffau a chardiau post, biliau busnes a phosteri, ynghyd â nodiadau perthnasol dwyieithog yn portreadu amryfal agweddau ar fywyd trigolion tref Corwen a'r cylch.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gorwen
Categori:Llyfrau am hanes Sir Ddinbych
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Capel Seion, Rhydyfelin, Llanfarian, Blaenplwyf

Casgliad o ffotograffau sy'n ymwneud â Chapel Seion, Rhydyfelin, Llanfarian a'r cylch yng Ngheredigion yw ***Capel Seion, Rhydyfelin, Llanfarian, Blaenplwyf*** gan Ann Ffrancon a Marian Delyth (Golygyddion). Cyhoeddwyd y gyfrol ar 24 Tachwedd 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol hon mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Geredigion
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Conwy Drwy'r Pedwar Tymor

Llyfr sy'n ymwneud â Chonwy yw '''''Conwy Drwy'r Pedwar Tymor / Conwy through the Seasons''''' gan Elizabeth Myfanwy Clough ac Owain Maredudd. Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 07 Medi 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol ddarluniadol gyda thestun dwyieithog yn cyflwyno tro'r tymhorau yn nhref Conwy trwy gyfrwng argraffiadau artist lleol. Bron i 200 llun lliw.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am gelf Cymru
Categori:Llyfrau am Gonwy
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Cyflwyno Cartrefi Cefn Gwlad Cymru

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Cymru yw ***Cyflwyno Cartrefi Cefn Gwlad Cymru*** gan Richard Suggett a Greg Stevenson. Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 05 Medi 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae'r cyflwyniad llawn lluniau hwn i ddatblygiad cartrefi Cymru o'r Oesoedd Canol hyd at y Chwyldro Diwydiannol yn adrodd hanes cyfnod allweddol yn nhreftadaeth bensaernïol gyfoethog Cymru.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Cymru ac America

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Cymru yw ***Cyfres Ddwyieithog Gŵyl Dewi: Cymru ac America*** gan David Williams. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1975. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1975
Ymateb i Chwyldro

Llyfr sy'n ymwneud â'r Y Chwyldro Ffrengig yw ***Ymateb i Chwyldro*** gan D.O. Thomas. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1989. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dyma gyfrol ddwyieithog yn cyflwyno barn rhai Cymry blaenllaw ar ddigwyddiadau cychwynnol y Chwyldro Ffrengig.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 18fed ganrif yng Nghymru
Categori:Y Chwyldro Ffrengig
Categori:Llyfrau Cymreig 1989
Llanbedr Pont Steffan a Rhan Uchaf Dyffryn Teifi Mewn Hen Luniau

Casgliad o luniau o ardal Llanbedr Pont Steffan yw ***Llanbedr Pont Steffan a Rhan Uchaf Dyffryn Teifi Mewn Hen Luniau*** gan Wasanaethau Diwylliannol Dyfed. Sutton Publishing a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1990. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol yn cynnwys rhan o'r casgliad o hen luniau yn ymwneud â Llanbedr Pont Steffan a'r ardaloedd cyfagos sydd ym meddiant Adran Gwasanaethau Diwylliannol Cyngor Sir Dyfed. Llyfr dwyieithog gyda lluniau du-a-gwyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1990
Y Trallwng Mewn Hen Luniau

Casgliad o ffotograffau du-a-gwyn o'r Trallwng yw ***Y Trallwng Mewn Hen Luniau*** gan Eva B. Bredsdorff. Sutton Publishing a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1993. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Casgliad o ffotograffau du-a-gwyn gyda phenawdau manwl yn portreadu amryfal agweddau ar fywyd yn y Trallwng yn ystod y 150 mlynedd diwethaf.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am hanes Powys
Categori:Llyfrau Cymreig 1993
Categori:Y Trallwng
Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru: Canrif Gron

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru yw ***Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru: Canrif Gron*** gan D. Roy Saer. Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 04 Medi 2006. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Am flynyddoedd, nodwyd 1908 fel blwyddyn sefydlu Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru. Bellach, cytunodd ei Phwyllgor Gwaith mai teg fyddai cydnabod ei chychwyn ddwy flynedd yn gynharach, yn 1906, ac yn rhan o ddathlu pen-blwydd y Gymdeithas yn gant oed y cyhoeddwyd y gyfrol hon gan un o ffigurau amlwg y maes canu gwerin yng Nghymru, Roy Saer. Ceir nifer o luniau du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth werin Cymru
Categori:Llyfrau am gerddoriaeth Cymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Images of Wales: Yr Wyddgrug

Casgliad o bron i 200 o ffotograffau o'r Wyddgrug, 1878-1992 yw ***Images of Wales: Yr Wyddgrug / Mold*** gan Archifdy Sir y Fflint. Tempus Publishing Limited a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 03 Tachwedd 1999. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Casgliad o bron i 200 o ffotograffau du-a-gwyn ynghyd â phenawdau dwyieithog perthnasol yn portreadu amryfal agweddau ar fywyd yn nhre'r Wyddgrug, 1878-1992, ym meysydd addysg a chrefydd, masnach a diwydiant, chwaraeon a hamdden.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1999
Categori:Llyfrau am yr Wyddgrug
Corff Cenedlaethol i Gymru

Llyfr sy'n cofnodi hanes y *Central Welsh Board* ar achlysur eu canmlwyddiant yw ***Corff Cenedlaethol i Gymru*** gan W. Gareth Evans. Uned Iaith/CBAC a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Hydref 1997. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Bydd y gyfrol hon o ddiddordeb i bawb sy'n ymwneud â byd addysg.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am addysg yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1997
Gorsaf reilffordd Llangollen

bawd|260px|Gorsaf Reilffordd Llangollen
bawd|chwith|260px|Gorsaf Reilffordd Llangollen
Terminws a phencadlys Rheilffordd Llangollen yw gorsaf Reilffordd Llangollen.

## Hanes
Roedd Llangollen yn orsaf ar Reilffordd Llangollen a Chorwen a agorwyd ar 8 Mai 1865, ac aeth trenau trwy'r orsaf ar eu ffordd o Riwabon i Abermaw. Ym 1896 daeth y reilffordd rhwng Rhiwabon a Corwen yn rhan o'r Rheilffordd y Great Western.

Caewyd y lein rhwng Rhiwabon, Y Bala ac Abermaw i deithwyr ar 18 Ionawr 1965, a chaewyd y rheilffordd yn gyfan gwbl ar 1 Ebrill 1968.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan y rheilffordd 
*  Gwefan Aelodaeth Rheilffordd Llangollen 

Categori:Rheilffordd Llangollen
Llangollen
Categori:Llangollen
Cymru Hanesyddol o'r Awyr

Casgliad o ffotograffau o'r awyr yw '''''Cymru Hanesyddol o'r Awyr''''' gan Toby Driver ac Oliver Davis. Y Comisiwn Brenhinol Dros Henebion a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 11 Mai 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ffotograffiaeth
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Peter O'Toole

bawd|280px|Peter O'Toole fel T. E. Lawrence yn y ffilm *Lawrence of Arabia*

Actor o Loegr oedd '''Peter Seamus Lorcan O'Toole'* Daeth i sylw byd-eang ym 1962 pan chwaraeodd ran T. E. Lawrence yn  y ffilm epig *Lawrence of Arabia*. Cynigiwyd ei enw ar gyfer wyth Gwobr yr Academi a hynny ar gyfer: *Lawrence of Arabia* (1962), *Becket* (1964), *The Lion in Winter* (1968), *Goodbye, Mr. Chips* (1969), *The Ruling Class* (1972), *The Stunt Man* (1980), *My Favorite Year* (1982) a *Venus* (2006). Enillodd bedair gwobr Golden Globes, un wobr BAFTA ac un Emmy, ac yn 2003 cafodd ei anrhydeddu gyda *Honorary Academy Award''.

Tra yn y coleg yn y 1950au, gwrthwynebai ymyrriad Lloegr yn Rhyfel Corea a Rhyfel Fietnam yn y 1960au. Priododd yr actores Siân Phillips ym 1959 a chawsant ddwy ferch: Kate a Patricia. Ysgarodd y O'Toole a Siân ym 1979. Cafodd O'Toole a'i bartner Karen Brown fab (Lorcan Patrick O'Toole) a anwyd ar 17 Mawrth 1983, pan oedd O'Toole yn 50 oed.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Peter Seamus O'Toole ym 1932. Mae rhai ffynonellau'n nodi ei fan geni fel Connemara, Swydd Galway, Iwerddon, ac eraill yn nodi Leeds, Lloegr, ble cafodd ei fagu. Ni wyddai O'Toole ei hun yr union fan, na'r union ddyddiad. Yn ei hunangofiant mae'n nodi'r ail o Awst. Roedd ganddo dystysgrif geni o'r ddwy wlad gyda'r ddogfen o Iwerddon yn nodi Mehefin 1932. Constance Jane Eliot (née Ferguson) oedd enw'i fam, Albanes  o nyrs, a Patrick Joseph O'Toole, oedd enw'i dad a oedd yn Wyddel ac a weithiai gyda metel, chwaraewr pêl-droed a bwci ceffylau. Pan oedd O'Toole yn flwydd oed aeth ei deulu ar daith pum mlynedd o drefi rasio ceffylau yng Ngogledd Lloegr. Cafodd ei fagu'n Babydd.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, dihangodd Leeds fel faciwi. Treuliodd saith neu wyth mlynedd yn Ysgol Uwchradd Babyddol St Joseph's yn Holbeck, Leeds, ble anogwyd ef i beidio â defnyddio'i law chwith i sgwennu. *“I used to be scared stiff of the nuns: their whole denial of womanhood – the black dresses and the shaving of the hair – was so horrible, so terrifying,”* meddai'n ddiweddarach, “Of course, that's all been stopped. They're sipping gin and tonic in the Dublin pubs now, and a couple of them flashed their pretty ankles at me just the other day.”

Wedi gorffen ei gyfnod yn yr ysgol, dechreuodd weithio fel cyw newyddiadurwr gyda'r *Yorkshire Evening Post,* nes iddo gael ei alw  fel consgript gyda Llynges Frenhinol Lloegr.

Yna rhwng 1952 a 1954  bu'n fyfyriwr yn y *Royal Academy of Dramatic Art* (RADA), wedi derbyn ysgoloriaeth. Cafodd ei wrthod fodd bynnag gan ysgol ddrama yn Nulyn gan nad oedd yn siarad Gwyddeleg. Cyfoedion iddo yn RADA oedd Albert Finney, Alan Bates a Brian Bedford. Disgrifwyd y dosbarth ganddo fel y dosbarth mwyaf hynod a fu ers sefydlu'r coleg: ''"the most remarkable class the academy ever had, though we weren't reckoned for much at the time. We were all considered dotty."''

## Marwolaeth
Bu farw O'Toole ar 14 Rhagfyr 2013 yn Ysbyty Wellington, Llundain, yn 81 oed wedi gwaeledd hir.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Actorion o Loegr
Machlud Hwyliau'r Cymry

Llyfr sy'n ymwneud â llongau hwylio Cymru yw '''''Machlud Hwyliau'r Cymry / The Twilight of Welsh Sail''''' gan Aled Eames. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Mawrth 1984. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Llyfr dwyieithog yn olrhain hanes rhai o longau hwylio Cymru, y rhan fwyaf ohonynt o fewn cof; adroddir am y gwwyr a'r gwragedd a ddibynnai arnynt, a'r brwydrau'n erbyn storm a llongddrylliad wrth rowndio'r horn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Hanes morwrol Cymru
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Hanes morwrol Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1984
Joan Fontaine

Actores Americanaidd-Prydeinig oedd **Joan de Beauvoir de Havilland** (22 Hydref 1917 − 15 Rhagfyr 2013), neu **Joan Fontaine**. Roedd hi'n chwaer i'r actores Olivia de Havilland.

Cafodd ei geni yn Tokyo, Japan. Credir ei bod yn gyngariad i'r biliwnydd Howard Hughes.

Enillodd Wobr yr Academi am yr Actores Orau ym 1941 am ei pherfformiad yn *Suspicion*.

## Ffilmiau
**Quality Street* (1937)
**Gunga Din* (1939)
**The Women* (1939)
**Rebecca* (1940) 
**Suspicion* (1941; Gwobr yr Academi - Actores Orau mewn Rhan Arweiniol) 
**Jane Eyre* (1943)
*''Frenchman's Creek* (1944)
**The Emperor Waltz* (1948)
**Ivanhoe* (1952)
**Beyond a Reasonable Doubt* (1956)
**A Certain Smile* (1958)

## Teledu
**Wagon Train* (1963)
**The Bing Crosby Show* (1965)
**Cannon* (1975)
**Ryan's Hope* (1980)
**The Love Boat'' (1981)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif