Ukiyo-e

[300px|bawd|
Golygfa o Fynydd [Fuji o Numazu (rhan o'r gyfres *Pumdeg tri gwersyll y Tokaido* gan Hiroshige, gyhoeddwyd 1850)]]

Mae **Ukiyo-e** (Siapaneg 浮世絵), sef "lluniau o'r byd cyfnewidiol", yn *genre* o brintiau bloc pren a lluniau Nikuhitsuga a gynhyrchid yn Siapan o'r 17eg ganrif hyd ddechrau'r 20g, sy'n cynnwys golygfeydd o fyd y theatr a'r ardaloedd adloniant poblogaidd yn nhrefi Siapan ac, yn ddiweddarach, dirluniau rhamantaidd.

Cyfeiria'r enw *Ukiyo*, sy'n golygu "y byd cyfnewidiol", neu yn fwy llythrennol "y byd sy'n arnofio", ar wyneb realiti fel petai, am nad yw'n parhau, neu "y pasiant sy'n mynd heibio", at y diwylliant ifanc newydd a flodeuai yn y trefi mawr fel Edo (Tokyo heddiw), Osaka, a Kyoto, a oedd yn fyd ar wahân yng nghymdeithas Siapan. Yn ogystal mae'n swnio'n union fel y gair *ukio* "Byd Trallod, Byd Trist" (憂き世), term a ddefnyddir gan Fwdhiaid Siapan i ddynodi'r byd daearol sy'n ynghlwm wrth eni a marwolaeth ac yn rhwystr i Oleuedigaeth.

## Hanes 
Mae'r rhan fwyaf o gelfyddydau Japan wedi bodoli ers canrifoedd lawer. Mewn cymhariaeth mae *ukiyo-e* yn newydd-ddyfodiad diweddar iawn, er ei fod erbyn hyn yn fwy cyfarwydd yn y gorllewin nag unrhyw arddull celf arall o Japan. Dechreuodd yn y 18g. Ar y pryd roedd yn arddull hynod o fodern a beiddgar ac roedd ei hartistiaid yn ymwybodol iawn o hynny. Yn ogystal mae *ukiyo-e* yn gelfyddyd boblogaidd sy'n portreadu byd natur a bywyd beunyddiol ac a werthid i'r cyhoedd fel printiau rhad; roedd hyn yn doriad llwyr â'r traddodiad aristocrataidd.

### Techneg 
200px|bawd|de|Gweithdy printiau *ukiyo-e* yn Siapan heddiw
Gwneir y print drwy roi cynllun gwreiddiol yr arlunwr ar floc pren er mwyn argraffu nifer o gopïau ohono. Rhoddir inc ar wyneb y pren ac wedyn gwneir print trwy bwyso darn o bapur arno. Yn ystod yr Oesoedd Canol yn Siapan cynhyrchid printiau unlliw o bryd i'w gilydd ond roedd y dechneg o brintio â mwy nag un lliw yn waith rhy gymhleth a llafurus am fod rhaid defnyddio bloc gwahanol ar gyfer pob lliw. Ond yn 1765 llwyddodd argraffwyr bloc pren i greu printiau aml-liw a ganwyd lluniau *ukiyo-e*.

### Byd *ukiyo-e* 
Bu newid mawr yng nghymdeithas Siapan yn ystod y 18g. Roedd y trefi mawr fel Kyoto a Tokyo yn tyfu'n gyflym. Ynddynt roedd dosbarth canol newydd yn mynychu gerddi te, sioeau o bob math, ac ardaloedd adloniant pobogaidd. Roedd ganddynt arian ond dim rôl gwleidyddol. Tokyo yn anad unlle oedd canolfan y bywyd newydd hwn, ac yn neilltuol ardal enwog y *Yoshiwara*, oedd yn cyfuno ardal golau coch â theatrau mawr, sioeau yn y stryd, siopau llyfrau a lluniau, ac ati. Dyma'r byd a anfarwolir yn lluniau arlunwyr *ukiyo-e*. Y pwnc mwyaf poblogaidd oedd merched hardd, *courtesans*, actorion Kabuki a golygfeydd lliwgar dramatig o'r llwyfan (mewn cyferbyniaeth lwyr eto â'r theatr Noh aristocrataidd, soffistigedig). Roedd rhai o'r lluniau'n erotig iawn ac yn perthyn i'r ysgol Shunga; ynhlith yr arlunwyr sy'n enwog am y printiau hyn mae Utamaro, Moronobu a Hokusai.

### Ehangu gorwelion 
Yn y 19g ehangwyd gorwelion artistaidd *ukiyo-e* gan arlunwyr mawr fel Hokusai a Hiroshige, cymaint felly fel nad yw pawb yn derbyn y cynnyrch diweddarach fel *ukiyo-e* go iawn. Cymwynas fawr Hokusai ac eraill oedd poblogeiddio tirluniau fel *genre* a gynhwysai nid yn unig golygfeydd o fynyddoedd a blodau ond hefyd golygfeydd o fywyd bob dydd y trefi llai a chefn gwlad mewn sawl rhan o Siapan.

### Dylanwad y Gorllewin 
Bu Siapan yn gymdeithas ynysig tan y 1850au pan ildiodd i bwysau economaidd a milwrol yr Americanwyr i agor ei marchnad i'r Gorllewin am y tro cyntaf ers dros ddau gan mlynedd. Erbyn dechrau cyfnod y Meiji (1868-1912) roedd y wlad yn ceisio dal i fyny â'r Gorllewin yn economaidd a daeth newidiadau mawr yng nghymdeithas Siapan yn ei sgîl. Un o'r pethau i ddioddef oedd *ukiyo-e* a oedd wedi marw allan, i bob pwrpas, erbyn dechrau'r 20g (byddai'n gweld adnewyddiad yn hwyrach yn y ganrif, ond rhan o hanes Manga yw hynny).

Roedd y ffaith fod printiau *ukiyo-e* mor rad wedi arwain y mwyafrif o'r Siapanwyr i'w dibrisio a'u hesgeuluso, ond pan gyrhaeddodd printiau *ukiyo-e* y Gorllewin am y tro cyntaf cawsant ddylanwad mawr ar fywyd artistig Ewrop, ac yn neilltuol yn Ffrainc, a gellir gweld eu hôl yng ngwaith artistiaid fel Degas a Van Gogh, er enghraifft. Erbyn heddiw gwethfawrogir *ukiyo-e* fel un o brif arddulliau celfyddol y byd. Mae print rhad a fuasai'n costio dwy geiniog yn amser Hokusai yn werth miloedd heddiw!

## Rhestr o'r arlunwyr *ukiyo-e* pwysicaf 
** Moronubu (m.1694)
** Anchi (fl. c.1700-1720?)
** Masonobu (c.1686-1764)
** Haronobu (c.1725-1770)
** Koryusai (fl. c.1765-c.1784)
** Shunsho (1726-1792)
** Kiyonaga (1752-1815)
** Utamaro (1753-1806)
** Eishi (1756-1829)
** Sharaku (fl. 1794-95)
** Eisho (fl. 1790au)
** Kikumaro (fl. 1800au)
** Hokusai (1760-1849)
** Toyokuni (1769-1825)
** Toyokuni II (1802-c.1835)
** Hokuei (fl. 1830au)
** Kunisada (1786-1864)
** Eisen (1790-1848)
** Hiroshige (1797-1858)
** Kuniyoshi (1798-1861)
** Hiroshige III (1841-1894)
** Yoshimitsu (fl. 1870au)
** Yoshitoshi (1839-1892)

## Llyfryddiaeth ddethol 
* Douglas Mannering, *Great Works of Japanese Graphic Art* (Llundain, 1995). ISBN 0-7525-0723-0
* Lionel Lambourne, *Japonisme: Cultural Crossings Between Japan and the West* (Llundain, 2005). ISBN 0-7148-4105-6
* Amy Reigle Newland, *The Hotei Encyclopedia of Japanese Woodblock Prints* (Amsterdam, 2005). ISBN 90-74822-65-7
* Susugu Yoshida a Roni Uever, *Ukiyo-E: 250 Years of Japanese Art*, (Gallery Books, 1991). ISBN 0-8317-9041-5
* Chisaburah F. Yamada, *Dialogue in Art: Japan and the West* (Tokyo, New York, 1976). ISBN 0-87011-214-7

## Dolenni allanol 
* *Ukiyo-e* 
* Hanes *ukiyo-e* 
* Kuniyoshi
* Oriel a gwybodaeth
* Gwneud printiau - arolwg manwl
* Printiau o Siapan 
* Flach: Beth ydyw print? 
* Minneapolis Institute of Arts; Fideo: *Pictures of the Floating World* 
* lluniau 
* Hokusai - arddangosfa ar-lein; Freer Gallery of Art ac Oriel Arthur M. Sackler, Smithsonian Institute 
* Arddangosfa
* Technegau *ukiyo-e*; fideos ac ati o waith Keiji Shinohara 
* Lluniau erotig *ukiyo-e* 

Categori:Diwylliant Japan