open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thomas Jeffery Llewelyn Prichard (Writers of Wales)

Astudiaeth o fywyd a gwaith Thomas Jeffery Llewelyn Prichard yn Saesneg gan Sam Adams yw ***Thomas Jeffery Llewelyn Prichard*** a gyhoeddwyd gan Gwasg Prifysgol Cymru yn y gyfres *Writers of Wales* yn 2000. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.

Mae'r gyfrol yn astudiaeth o fywyd a gwaith Thomas Jeffery Llewelyn Prichard (1790-1862), actor a llenor Eingl-Gymreig llawn dirgelwch a gyhoeddodd farddoniaeth, pamffledi ffeithiol a nofel am Twm Siôn Cati, ac a fu farw mewn tlodi mawr.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
O. M. Edwards (Writers of Wales)

Cyfrol ac astudiaeth lenyddol yn yr iaith Saesneg o waith Owen Morgan Edwards gan Hazel Davies yw ***O.M. Edwards*** a gyhoeddwyd gan Gwasg Prifysgol Cymru yn y gyfres *Writers of Wales* yn 1990. Yn 2014 roedd y gyfrol mewn print.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1990
Brian Cant

Actor a cyflwynydd teledu o Sais oedd **Brian Cant** (12 Gorffennaf 1933 – 19 Mehefin 2017).

Fe'i ganwyd yn Ipswich; cafodd ei addysg yn yr Ysgol Rhamadeg Northgate. Priododd, fel ei ail wraig, Cherry Britton, chwaer y cyflwynydd teledu Fern Britton.

Roedd yn gyflwynydd ar y rhaglen i blant *Play School* rhwng 1965 a 1986.

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2017
Tonia Antoniazzi

Gwleidydd o Gymru gyda'r Blaid Llafur ac Aelod Seneddol dros etholaeth Gŵyr yn San Steffan yw **Tonia Antoniazzi** (ganwyd 5 Hydref 1971).

## Bywyd cynnar 
Ganwyd a magwyd Tonia yn Llanelli i fam a oedd yn Gymraes a thad a oedd yn Eidalwr. Bu'n ddisgybl yn Ysgol Gyfun Gatholig John Lloyd a Choleg Gorseinon. Astudiodd Ffrangeg ac Eidaleg ym Mhrifysgol Exeter gan ennill Tystysgrif Ol-raddedig mewn Addysg o Brifysgol Caerdydd. Aeth ymlaen i gael ei phenodi yn bennaeth ieithoedd yn Ysgol Bryngwyn, Llanelli. Mae hefyd yn gyn-chwaraewraig rygbi rhyngwladol dros Gymru.

## Gyrfa seneddol 
Safodd Tonia yn Etholiad Cyffredinol 2017 fel ymgeisydd i etholaeth Gwyr, a oedd ar y pryd yn cael ei dal gan y Ceidwadwr Byron Davies gyda mwyafrif o 27 pleidlais, y sedd fwyaf ymylol yn y Deyrnas Gyfunol. Bu'n llwyddiannus, gan ennill y sedd i'r Blaid Lafur gyda mwyafrif o 3,269 o bleidleisiau.

Gwnaeth Antoniazzi ei araith gyntaf ar ddydd Iau 29 Mehefin 2017. Yn ei araith trafododd sut gwnaeth mewnfudo Eidalaidd ddylanwadu ar ddiwylliant caffi yng Nghymru a'r Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Lanelli
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Nick Thomas-Symonds

Gwleidydd o Gymru yw **Nicklaus Thomas-Symonds, FRHistS** (ganed 1980) a adnabyddir fel arfer fel **Nick Thomas-Symonds**. Mae'n wleidydd gyda'r Blaid Lafur, yn fargyfreithiwr, ac yn academydd. Mae wedi bod yn Aelod Seneddol (AS) yn Nhorfaen oddi ar fis Mai 2015. Cyn hynny, yr oedd yn fargyfreithiwr gyda Civitas Law.

Nick Thomas-Symonds yw awdur *Attlee: A Life in Politics* a *Nye: The Political Life of Aneurin Bevan*.

Fe'i ganwyd yn yr Ysbyty Torfaen. Cafodd ei addysg ym Neuadd Sant Edmwnd, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Dorfaen
Stephen Kinnock

Mae **Stephen Nathan Kinnock** (a aned 1 Ionawr 1970) yn wleidydd gyda'r Blaid Lafur ac yn Aelod Seneddol (AS) Aberafan oddi ar yr Etholiad Cyffredinol yn 2015. Bu ei wraig, Helle Thorning-Schmidt, yn Brif Weinidog Denmarc rhwng 2011 a 2015. Roedd ei dad, Neil Kinnock, yn arweinydd yr wrthblaid yn Senedd y Deyrnas Unedig (1983-1992) ac yn Gomisiynydd Ewropeaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Georgiaid

Cenedl a grŵp ethnig yn y Cawcasws yw'r **Georgiaid** (georgeg: ქართველები *kartvelebi*), sydd yn frodorol i ardal Georgia ar lannau'r Môr Du.

## Cyfeiriadau
* Toumanoff, C. : *Studies in Christian Caucasian History*, Georgetown University Press, 1963
* Lang, D. M. : *The Georgians*, Praeger, 1966
* Suny, Ronald Grigor : *The Making of the Georgian Nation*, Indiana University Press, 1994 
* Eastmond, Anthony : *Royal Imagery in Medieval Georgia*, Pennsylvania State University Press, 1998 
* Rapp, Stephen H. Jr. : *The Sasanian World Through Georgian Eyes, Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature*, Routledge, 2014 
* Rayfield, Donald : *Edge of Empires: A History of Georgia*, Reaktion Books, 2019 

Categori:Georgiaid
Categori:Grwpiau ethnig yn Georgia
Categori:Cenhedloedd y Cawcasws
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Jessica Morden

Mae **Jessica Elizabeth Morden** (ganwyd 29 Mai 1968) yn wleidydd y Blaid Lafur a etholwyd yn wreiddiol yn Aelod Seneddol (AS) Dwyrain Casnewydd yn 2005.

## Bywyd cynnar a gyrfa 
Ganwyd Morden yn Surrey, Lloegr a chafodd ei magu yng Nghwmbran a'i haddysgu yn Ysgol Croesyceiliog cyn darllen Hanes ym Mhrifysgol Birmingham. Yn 1991, gweithiodd Morden i Huw Edwards, AS Mynwy. Yn 1992 a 1995 gweithiodd i Llew Smith, AS Blaenau Gwent. Cyn fod yn Aelod Seneddol, bu Morden yn Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Lafur a threfnodd rhai o ymgyrchoedd gwleidyddol etholiad cyffredinol 1997.

## Gyrfa wleidyddol 
Detholwyd Morden yn ymgeisydd y Blaid Lafur ar gyfer Dwyrain Casneydd yn 2005. Etholwyd fel yr AS cynta benywaidd yn nwyrain-de gyda mwyafrif o 6,800.

Ail-etholwyd Morden yn etholiad cyffredinol 2017 gyda mwyafrif uwch o lawer: 8,003.

## Gwaith elusennol 
Mae Morden un o naw llywyddion Y Young People's Trust for the Environment.

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Piwritaniaeth

Mudiad diwygiadol Cristnogol o Brotestaniaid yn y 16g a'r 17g oedd **Piwritaniaeth**, a geisiodd buro Eglwys Loegr o olion yr Eglwys Babyddol. Roedd Piwritaniaid yn credu nad oedd Eglwys Loegr wedi ei diwygio'n llawn ac y dylai ddod yn fwy Protestannaidd. Bu cyfraniad Piwritaniaeth at hanes Lloegr yn sylweddol, yn enwedig yn ystod cyfnod y Brotectoriaeth (1653–1659) ar ôl Rhyfel Cartref Lloegr.

Roedd Piwritaniaid yn anhapus â dylanwad cyfyngedig y Diwygiad Seisnig a chyda goddefiad Eglwys Loegr o rai arferion oedd yn gysylltiedig â'r Eglwys Babyddol. Eu bwriad oedd puro Eglwys Loegr o ran addoli ac athrawiaeth, yn ogystal â duwioldeb personol a chorfforaethol. Mabwysiadodd Piwritaniaid ddiwinyddiaeth Ddiwygiedig ac, yn yr ystyr hwnnw, roeddent yn Galfiniaid (yn yr un modd â llawer o'u gwrthwynebwyr cynharach). Roedd rhai Piwritaniaid o blaid gwahanu oddi wrth yr holl enwadau Cristnogol eraill er mwyn sefydlu eglwysi annibynnol. Daeth y grwpiau gwahanol hyn a fodolai oddi mewn i'r Piwritaniaid, fel yr Ymwahanwyr, i'r amlwg yn y 1640au, pan oedd Cynulliad San Steffan yn methu ffurfio eglwys genedlaethol newydd yn Lloegr.

Erbyn diwedd y 1630au, roedd y Piwritaniaid mewn cynghrair â'r byd masnachol oedd yn ehangu o ran dylanwad yn y gymdeithas, yn gwrthwynebu cysyniad ‘hawl dwyfol’ y frenhiniaeth, ac roedd ganddynt gefnogwyr pwerus ym Mhresbyteriaid yr Alban. O ganlyniad, daethant yn rym gwleidyddol mawr yn Lloegr, a chryfhawyd y grym hwnnw o ganlyniad i Ryfel Cartref Cyntaf Lloegr (1642–1646). Gadawodd bron pob clerigwr Piwritanaidd Eglwys Loegr ar ôl adferiad y frenhiniaeth ym 1660 a Deddf Unffurfiaeth 1662. Parhaodd llawer i arfer eu ffydd mewn enwadau anghydffurfiol, yn enwedig mewn eglwysi Annibynnol a Phresbyteraidd. Bu newid radicalaidd yn natur y mudiad yn Lloegr, er iddo gadw ei gymeriad am gyfnod llawer hirach yn Lloegr Newydd, America.

Ni chafodd Piwritaniaeth erioed ei ddiffinio'n ffurfiol o fewn Protestaniaeth, ac yn anaml y defnyddiwyd y term ‘Piwritan’ ei hun ar ôl troad y 18g. Ymgorfforwyd rhai delfrydau Piwritanaidd - gan gynnwys gwrthod Pabyddiaeth yn ffurfiol - yn athrawiaethau Eglwys Loegr; cafodd eraill eu hamsugno mewn enwadau Protestannaidd eraill a ddaeth i'r amlwg ar ddiwedd yr 17eg a dechrau'r 18g yng Ngogledd America a Phrydain. Mae'r eglwysi Cynulleidfaol, yr ystyrir yn gyffredinol eu bod yn rhan o'r traddodiad Diwygiedig, yn ddisgynyddion i'r Piwritaniaid. Yn ogystal â hynny, mae credoau Piwritanaidd wedi eu hymgorffori yn Natganiad Savoy, cyfaddefiad ffydd Eglwysi'r Annibynwyr.

## Piwritaniaid enwog 
* Thomas Gouge
* William Bridge
* Thomas Manton
* John Flavel
* Richard Sibbes
* Stephen Charnock
* William Bates
* John Owen
* John Howe
* Richard Baxter

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Hanes crefydd yn Lloegr
Categori:Protestaniaeth
Categori:Prosiect WiciAddysg
Christopher Davies (gwleidydd)

Gwleidydd o Gymru yw **Christopher (Chris) Paul Davies** (ganwyd 18 Awst 1967). Roedd yn Aelod Seneddol dros Brycheiniog a Maesyfed rhwng 2015 a 21 Mehefin 2019, ac yn aelod o'r Ceidwadwyr. Enillodd y sedd yn Etholiad Cyffredinol 2015 oddi wrth Aelod Seneddol y Democratiaid Rhyddfrydol Roger Williams.

## Magwraeth 
Cafodd ei eni yng Nghwm Tawe, ac fe haddysgwyd yn Ysgol Gyfun Treforus.

## Gyrfa wleidyddol 
Fe'i etholwyd ar Gyngor Powys yn 2012 dros ward y Clas ar Wy.

Safodd yn erbyn y Democrat Rhyddfrydol Roger Williams, oedd wedi dal y sedd ers 2001 yn Etholiad Cyffredinol 2015 ac enillodd gyda fwyafrif o 5,102. Yn Etholiad Cyffredinol 2017, cynyddodd ei fwyafrif i 8,038.

Roedd e o blaid adael yr Undeb Ewropiaidd.

## Canlyniadau etholiadau 
## Hawliad treuliau anghyfreithlon
Ym mis Ebrill 2018, cyfeiriodd yr Awdurdod Safonau Seneddol Annibynnol  (IPSA)- sy'n goruchwylio treuliau ASau - Davies at Heddlu'r Metropolitan "mewn perthynas â honiad o hawliad treuliau twyllodrus a gyflwynwyd gan unigolyn". Dywedodd Davies ei fod wedi gwneud "camgymeriad gonest" ar y ffurflen dreuliau a gyflwynodd am ffotograffau ar gyfer ei swyddfa etholaeth yn Llanfair-ym-muallt: roedd y camgymeriad yn cynnwys ffugio bwriadol. Cyhuddodd Davies ddwy anfoneb am £450 a £250 yn hytrach na chyflwyno'r gwir hawliad o £700 am y ffotograffau, a phriodolodd Davies yr hawliad i "fy niffyg profiad o reolau IPSA" a dywedodd nad oedd wedi gwneud dim o'i le. Ar 17 Gorffennaf 2018 cafodd ei gyfweld dan rybudd.  Cafodd Davies ei holi gan yr heddlu am yr eildro ym mis Hydref 2018 ynghylch yr honiadau.

Ym mis Ionawr 2019, pasiodd yr heddlu ffeil i Wasanaeth Erlyn y Goron. Ar 21 Chwefror 2019, cyhoeddodd y CPS fod Davies wedi cael ei gyhuddo o ddau gyfrif o wneud cyfrwng ffug ac un cyfrif o ddarparu gwybodaeth ffug neu gamarweiniol ar gyfer hawliad am lwfans. Plediodd yn euog i'r ddau gyfrif ar 22 Mawrth 2019 yn Llys y Goron, Southwark. Ar 23 Ebrill 2019 cafodd ei ddedfrydu i orchymyn cymunedol i gyflawni 50 awr o waith di-dâl, ynghyd â dirwy o £ 1,500. Roedd yr euogfarn yn cychwyn deiseb awtomatig yn yr etholaeth i weld os oedd yr etholwyr am iddo barhau i'w cynrychioli yn y Senedd. Ar 21 Mehefin 2019, cyhoeddwyd bod 19% o bleidleiswyr wedi deisebu i adalw Davies. Gan fod hyn yn fwy na'r trothwy o 10%, datganwyd bod ei sedd yn wag a bod angen isetholiad.

Cafodd Davies ei ddewis gan y Blaid Geidwadol i ail sefyll yn yr isetholiad fel ymgeisydd y blaid.. Penderfynodd Plaid Cymru  a'r Blaid Werdd i beidio â chodi ymgeisydd i sefyll yn erbyn Davies er mwyn gwella cyfle Jane Dodds o'r Democratiaid Rhyddfrydol i ennill. Roedd Plaid Cymru, y Blaid Werdd a'r Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi aros yn yr Undeb Ewropeaidd. Y gred oedd mae'r Rhyddfrydwyr Democrataidd oedd y blaid *aros* mwyaf tebygol o ennill yr etholiad. Enillwyd y sedd yn yr isetholiad gan Jane Dodds o'r Democratiaid Rhyddfrydol

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Gerald Jones

Mae **Gerald Jones** (ganwyd 21 Awst 1970) yn wleidydd Plaid Lafur Prydeinig. Bu'n Aelod Seneddol (AS) dros Ferthyr Tudful a Rhymni o etholiad mis Mai 2015 hyd 2024. Wedi ad-drefnu ffiniau etholaethau Cymru ar gyfer Etholiad cyffredinol  2024 safodd fel ymgeisydd yn etholaeth newydd Merthyr Tudful ac Aberdâr gan gipio'r sedd i'w blaid.

## Bywyd personol 
Ganwyd Gerald Jones yn 1970 yn Phillipstown yn Nhredegar yng ngogledd Cwm Rhymni.

Cyn dod yn Aelod Seneddol, bu'n gweithio am 15 mlynedd yn y sector drydyddol, yn bennaf yn ymwneud â gwaith cymunedol lle bu'n cefnogi elusennau a grwpiau cymunedol gyda cheisiadau am arian a gofynion hyfforddiant.   Daeth ei ddiddordeb yn hyn o ganlyniad i leihad diwydiannol yn yr ardal yn 1980, a streic y gloywr 1984-5, pan roedd Gerald yn 14 mlwydd oed.

Mae'n agored hoyw ac yn cyflogi ei bartner, Tyrone Powell fel ei Uwch Gynorthwy-ydd Seneddol.

## Gyrfa wleidyddol 
Ymunodd a'r Blaid Lafur yn 1988, gan fod yn nifer o swyddi megis Cadeirydd cangen Tredegar ac etholaeth Merthyr Tudfil a Rhymni. Rhwng 2003 a 2015, chwaraeodd ran yn nifer o etholiadol gan fod yn ymgeisydd ac asiant.

Etholwyd Gerald fel Cynghorydd Llafur i Gyngor Sir a Bwrdeistref Caerffili yn 1995, yn edrych ar ôl ei ardal o Dredegar.  Am 20 mlynedd, cynrychiolodd ei gymuned.

Roedd yn Is-Arweinydd y Cyngor rhwng 2012 a 2015 ac hefyd wedi bod yn Aelod Cabinet gyda chyfrifoldeb am Dai, lle bu'n gyfrifol am sicrhau fod y Cyngor yn cyrraedd y Safonau Tai Cymreig.  Bu hefyd yn ymgyrchydd gwrth dlodi a digartrefedd.

Mae'n aelod o'r GMB a'r Parti Cydweithredol.

Etholwyd Gerald yn Aelod Seneddol Merthyr Tudfil a Rhymni yn 2015.

## Etholiad 2017 
Cafodd Gerald Jones ei ail-ethol gyda 66.8% o'r bleidlais gyda mwyafrif o 16,334 o fwyafrif.

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Geraint Davies (gwleidydd Llafur)

thumb

Mae **Geraint Richard Davies** (ganwyd 3 Mai 1960) yn wleidydd Prydeing ac yn Aelod Seneddol Llafur a'r Blaid Gydweithredol dros etholaeth Orllewin Abertawe. Roedd e'n Aelod Seneddol dros Croydon Central o 1997 a 2005. Roedd e wedi gwasanaethu fel arweinydd Cyngor Bwrdeistref Croydon.

## Gwleidyddiaeth Lleol 
Cafodd Davies ei etholi Gyngor Bwrdeistref Croydon dros ward New Addington yn 1986 a daeth yn arweinydd y Cyngor yn 1996.

## Aelod Seneddol 
Yn Etholiad Cyffredinol 1987 safodd Davies yn Ne Croydon. Yn 1992 safodd yn Croydon Central, ac yn 1997 etholwyd ef yn Aelod Seneddol dros Crowydon Central. Cafodd ei ail ethol yn 2001, ond collodd y sedd yn etholiad 2005, gyda'r Ceidwadwyr yn cipio gyda fwyafrif o 75.

Yn dilyn ymddeoliad Alan Williams, cafodd Davies ei ddewis fel ymgeisydd Llafur/Y Blaid Cydweithredol ar gyfer etholaeth Gorllewin Abertawe yn Etholiad Cyffreidinol 2010. Enillodd gyda fwyafrif o 504. Cafodd ei eail ethol yn 2015 a 2017.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Carolyn Harris

Gwleidydd Prydeinig ac aelod seneddol Llafur dros Ddwyrain Abertawe ers Mai 2015 yw **Carolyn Harris** (ganed 18 Medi 1960).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Carolyn yn etholaeth Dwyrain Abertawe, ac mae bellach yn cynrychioli'r etholaeth yn San Steffan.

Mynychodd Brifysgol Abertawe rhwng 1994 a 1998 gan astudio gradd gyfun mewn Hanes Cymdeithasol a Pholisi Cymdeithasol.

Yn dilyn y Brifysgol, gweithiodd Harris i brosiectau cymunedol fel Guiding Hand Association ac wedyn Joshua Foundation. Cyn ei gyrfa wleidyddol, gweithiodd fel cynorthwydd gwleidyddol i'w rhagflaenydd Siân James MP, a sefodd i lawr yn Mawrth 2015.  Gweithiodd yn y gorffennol mewn bar ac fel gweinyddes fwyd ysgol ac mae wedi cyfeirio at hyn yn ei phrofiad o golli ei mab.

## Gyrfa wleidyddol 
Etholwyd Carolyn Harris i San Steffan yn 2015. Rhoddodd araith forwynol ar yr 8fed o Mehefin 2015 lle nododd fod Dylan Thomas yn anghywir yn ei gyfeiriad at Abertawe fel "this ugly, lovely town."

Yn ystod ei blwyddyn gyntaf yn San Steffan, canolbwyntiodd ar faterion megis Cynllun Morlyn Abertawe, trydaneiddio rheilffordd De Cymru i Abertawe a materion prynu.

Apwyntiwyd Carolyn Harris fel Gweinidog Cysgodol Swyddfa Gartref i Jeremy Corbyn AS ar ôl iddo gael ei ail-ethol yn arweinydd y Blaid Lafur.

Ar 21 Ebrill 2018 fe'i etholwyd yn ddirprwy arweinydd Llafur Cymru gan guro ei hunig wrthwynebydd, Julie Morgan. Er fod Morgan wedi ennill mwy o bleidleisiau gan aelodau cyffredin y blaid, etholwyd y swydd drwy goleg etholiadol a roedd gan Harris fwy o gefnogaeth gan yr undebau ac aelodau etholedig.

## Canlyniadau etholiad 2017 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Pathew

Mae’r **pathew** (*Muscardinus avellanarius*), yn famal yn nheulu'r Gliridae, sydd o fewn y genws Muscardinus.

Anifail y nos ydyw, mae’n heini dros ben ac yn treulio’r rhan fwyaf o’i oriau effro mewn coed a llwynni. Maen nhw’n effro rhwng mis Ebrill a mis Hydref fel arfer. Mae’r pathew i’w weld ym mhob sir helbaw Ynys Môn, ond eto maen nhw’n byw mewn poblogaethau bach. Mae eu niferoedd wedi gostwng tua 20% rhwng 1991 a 2000.

Mae’r pathew yn rhywogaeth a warchodir gan Ewrop. Mae’n anghyfreithlon difrodi neu ddifa ei safle bridio neu fan gorffwys (ei nyth yn yr haf neu ei nyth wrth aeafgysgu) neu ddal, lladd, anafu neu darfu ar bathew yn fwriadol.

## Deddfwriaeth
Mae’r pathew yn cael ei warchod o dan Reoliadau Gwarchod Cynefinoedd a Rhywogaethau 2010 (fel y’u diwygiwyd), a elwir yn ‘Rheoliadau Cynefinoedd’.

Mae’r Rheoliadau Cynefinoedd yn datgan bod y canlynol yn drosedd:

* dal, anafu neu ladd yn fwriadol unrhyw anifail gwyllt sy’n rhywogaeth a warchodir gan Ewrop
* tarfu’n fwriadol ar unrhyw anifeiliaid gwyllt o’r cyfryw rywogaethau
* difa neu ddinistrio safle bridio neu fan gorffwys anifail o’r fath
Mae tarfu’n cael ei ddiffinio fel rhywbeth sy’n debygol:

1. o amharu ar eu gallu i oroesi, bridio neu atgenhedlu, neu i fagu neu feithrin eu rhai bach, neu
yn achos anifeiliaid rhywogaeth sy’n gaeafgysgu neu sy’n mudo, yn amharu ar eu gallu i wneud hynny.

2. o effeithio’n sylweddol ar ddosbarthiad neu niferoedd y rhywogaeth y maen nhw’n perthyn iddo yn lleol.

Bydd Defra a Llywodraeth Cymru’n cyhoeddi dogfen ganllaw ar y cyd ar ddehongli’r troseddau sy’n gysylltiedig â tharfu, difa a dinistrio safleoedd bridio a mannau gorffwys.

Mae yna droseddau eraill yn ymwneud â meddu, cludo a gwerthu.

Fodd bynnag, mae’n gyfreithlon gofalu am bathew sydd wedi brifo gyda’r bwriad o’i ryddhau, neu ladd un nad yw’n gallu gwella, cyn belled nad oedd yr anaf wedi deillio o’ch gweithred anghyfreithlon chi (Rheoliadau Cynefinoedd 42 (1)(2); Deddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 10(3)(a)(b)).

O dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 (fel y’i diwygiwyd) mae’n anghyfreithlon:

*tarfu’n fwriadol neu’n ddi-hid ar unrhyw bathew tra ei fod yn byw mewn strwythur neu fan mae’n ei ddefnyddio i gysgodi neu lochesu, 9(4)(b)
*rhwystro mynediad i unrhyw strwythur neu le mae pathew yn ei ddefnyddio i gysgodi neu lochesu, boed yn fwriadol neu’n ddi-hid 9(4)(c)
*gwerthu, cynnig neu roi i werthu unrhyw bathew 9(5).

## Gweler hefyd
* Rhestr mamaliaid Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid
Categori:Gliridae
Categori:Prosiect Wici Môn
Dyddiadur Robert Bulkeley, Dronwy, Môn

Mae **dyddiadur Robert Bulkeley** yn enghraifft gynnar o ddyddiadur sy'n disgrifio cymdeithas, materion amaethyddol ac amgylcheddol Ynys Môn, rhwng 1630 ac 1636.

Mae cofnodion amaethyddol, amgylcheddol ac o ran tywydd yn nyddiadur Robert Bulkeley i'w gweld yn yma https://www.llennatur.cymru/?keywords=dronwy&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=false&bwletinau=false#angori yn Nhywyddiadur gwefan Llên Natur.

## Cefndir
Tynnwyd yn drwm ar waith ymchwil yr hanesydd Hugh Owen MA, FSA ar gyfer rhannau sylweddol o'r erthygl hon.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* [www.historyorb.com/ historyorb.com]

## Categoriau
Categori:Llyfrau'r 1600au
Categori:Dyddiaduron o Gymru
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Tywydd
Categori:Amgylchedd Cymru
Categori:17eg ganrif yng Nghymru
Ellen ap Gwynn

Mae **Ellen ap Gwynn** (ganwyd 1 Gorffennaf 1946) yn Gynghorydd Plaid Cymru dros Ceulanmaesmawr ers 1999 ac yn Arweinydd Cyngor Sir Ceredigion ers 2012.  Mae Ellen yn gyn Gadeirydd Cenedlaethol Plaid Cymru a chyn Gadeirydd Pwyllgor Llywio’r Gynhadledd ac fe safodd ym Maldwyn yn Etholiad Cyffredinol 2005. Mae’n gynghorydd sir a chymuned ers 1999 ac yn Arweinydd Grwp Cynghorwyr Ceredigion ers 2006. Cafodd ei hethol yn Arweinydd Cyngor Sir Ceredigion yn 2012 a’i hail ethol i’r un swydd ym mis Mai 2016 yn dilyn etholiadau’r Cyngor Sir.

## Bywyd Personol 
Ganed Ellen ap Gwynn yn yr Alban ond fe’i maged ym Morth-y-gest ger Porthmadog lle mynychodd Ysgol Eifionydd cyn raddio o Brifysgol Aberystwyth.

Mae’n cynrychioli’r Cyngor ar CLlLC ac yn dal portffolio’r Gymraeg ac yn ddirprwy llefarydd Addysg. Bu’n llefarydd Cydraddoldeb a Heneiddio’n Dda rhwng 2012 a 2016. Mae hefyd wedi gwasanaethu fel Cadeirydd ERW, cyn consortiwm Gwella Addysg Canol a Gorllewin Cymru. Mae hi’n Gadeirydd Partneriaeth Tyfu’r Canolbarth ac wedi arwain ar y cais am Fargen Dwf ac i sefydlu Partneriaeth Sgiliau i’r Canolbarth. Mae’n cadeirio Bwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus Ceredigion.

Bu’n Gadeirydd Pwyllgor Cydlynu Trosolwg a Chraffu Ceredigion, yn Gadeirydd Pwyllgor Trosolwg a Chraffu Gwasanaethau Cymdeithasol, yn Gadeirydd Partneriaeth Blynyddoedd Cynnar Ceredigion ac yn Is-gadeirydd y Pwyllgor Awdit.

Bu’n gweithio’n broffesiynol ym maes gweinyddu’r celfyddydau, yn un o sylfaenwyr Cwmni Theatr Arad Goch bu hefyd yn Gyfarwyddwr CYD ac yn Reolwr Cyffredinol ar Radio Ceredigion.

Bu’n Gadeirydd Mudiad Ysgolion Meithrin a WAPA ac yn Ysgrifennydd cyntaf Llywodraethwyr Cymru. Yn gyn aelod o Gyngor Celfyddydau Cymru bu’n arwain ar sefydlu Theatr Genedlaethol Cymru ac mae’n cyn aelod o’r Bwrdd. Bu’n Gadeirydd Hyfforddiant Celfyddydau Cymru.

Mae’n gyn aelod o Fwrdd eco-dyfi, cyn Is-gadeirydd Partneriaeth y Biosffer ac yn gyn aelod o Fwrdd Tai Ceredigion. Mae’n gyn aelod o Gyngor a bellach yn aelod o Lys Prifysgol Aberystwyth a bu’n Lywodraethwyr Coleg Ceredigion. Mae’n parhau yn Lywodraethwr o ysgol Tal-y-bont. Mae’n briod a Iolo ac mae ganddynt tri o blant a phedwar o wyrion.

## Gyrfa Wleidyddol 
Roedd Ellen yn Gadeirydd Plaid Cymru am gyfnod a safodd fel ymgeisydd San Steffan ar gyfer Maldwyn yn 2005.

Daeth Ellen yn Arweinydd cyntaf Plaid Cymru i arwain Cyngor Sir Ceredigion yn 2012, yn dilyn cynnydd yn y nifer o gynghorwyr Plaid Cymru i ddal 19 allan o 42 sedd yn y sir. Ers etholiad 2016 maent yn dal 20 sedd.

Roedd Ellen yn rhan o ymgyrch drawsbleidiol i gynyddu'r nifer o ferched sydd yn ymwneud mewn gwleiyddiaeth.

Ar ôl 10 mlynedd yn arwain Cyngor Ceredigion ymddeolodd cyn etholiadau lleol Mai 2022.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Cynghorwyr Plaid Cymru
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Chris Elmore

Gwleidydd yw **Christopher Philip James Elmore** (ganwyd 23 Rhagfyr 1983) sydd yn Aelod Seneddol  Plaid Lafur dros Ogwr ers 2016.

## Bywyd a gyrfa gynnar 
Ganed a maged Elmore yng Nghasnewydd, de Cymru, lle y dechreuodd gweitho fel darpar gigydd. Nes ymlaen mynychodd Brifysgol Cardiff Met gan wneud gradd mewn Hanes a Diwylliant yn 2005. Gweithiodd Elmore wedyn mewn nifer o feysydd gan gynnwys Addysg Bellach.

Yn 2008, etholwyd Elmore yn Gynghorydd Casteland ym Mro Morgannwg. Ar ôl cyfnod, apwyntiwyd ef yn aelod cabinet dros  wasanaethau plant ac ysgolion.

## Gyrfa Seneddol 
Safodd Elmore yn aflwyddiannus am sedd Bro Morgannwg yn etholiad cyffredinol y DU 2015 cyn cael ei ddewis yn ymgeisydd Lafur yn is-etholiad Ogwr, 5 Mai, 2016. Enillodd yr etholiad gyda mwyafrif o 8,575. Ym Mehefin 2016, daeth yn aelod o'r Pwylgor Dethol Cyfiawnder cyn ymuno â'r Pwyllgor Materion Cymreig ym mis Gorffennaf y flwyddyn honno. Ym mis Hydref 2016, fe;i hapwyntiwyd i'r meinciau blaen fel Chwip yr Wrthblaid.

### Materion ieunctid 
Ers ei ethol, mae Elmore yn canolbwyntio ar fateriod ieunctid gan siarad yn aml yn gyhoeddus, gan gynnwys yn y Senedd, am y pwnc. Roedd ysgogi pobl ifainc yn bwnc yr oedd Elmore wedi ymgyrchu drosto ac yntau'n gynghorydd.

### Polisi Rheilffyrdd 
Yn 2017, cafodd Chris ei ethol yn Gadeirydd y Grŵp Seneddol Pob Plaid ar Reilffyrdd yng Nghymru. Roedd Chris wedi bod yn uchel ei gloch yn ei wrthwynebiad i benderfyniad y Llywodraeth i ganslo'r cynlluniau i drydaneiddio prif reilffordd y Great Western. At hynny, mae hefyd wedi ymgyrchu ar faterion yn ymwneud â diogelwch teithwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
James Davies (gwleidydd)

Gwleidydd yw **James Michael Davies** (ganwyd 27 Chwefror 1980) sy'n Aelod Seneddol dros Ddyffryn Clwyd. Yn etholiad 2015, cafodd ei ethol fel Aelod Seneddol (AS) ar gyfer Dyffryn Clwyd gyda 39% o'r bleidlais, o flaen yr aelod blaenorol, Chris Ruane a gafodd 38.4% o'r bleidlais.  Daliodd Ruane y sedd am 18 mlynedd ond enillodd Davies o 237 pleidlais.

Yn etholiad brys 2017, daeth tro ar fyd, gyda James Davies yn colli i Chris Ruane o 2,379 gyda Llafur yn ennill 50.4% o'r bleidlais. Yn etholiad 2019 llwyddodd Davies i adennill y sedd gyda mwyafrif o 1,827.

## Bywyd personol 
Ganwyd Davies yn Llanelwy o fewn ei etholaeth, sydd yn gallu rhoi ei linach yn yr ardal o saith cenhedlaeth. Cafodd ei addysgu yn breifat yn Ysgol y Frenin, Caer.  Mae'n feddyg sydd yn arbenigo mewn dementia. Cafodd Davies ei ethol i Gyngor Prestatyn yn 2004.  Mae'n briod gyda Nina ac mae ganddynt ddau fab.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Pobl o Lanelwy
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Crist, Caergrawnt
Y Blaid Gydweithredol

Mae'r **Blaid Gydweithredol** yn blaid yn y Deyrnas Unedig sy'n cefnogi egwyddorion cydweithredol. Cafodd ei sefydlu yn 1917 ac ers 1927 mae'r blaid wedi gweithredu cytundeb etholiadol gyda'r Blaid Lafur, gyda nifer o etholaethau yn noddi ymgeisyddion ar y cyd.

O fewn y blaid mae unedau a enwir yn 'Society Co-operative Parties' sy'n gweithredu mewn modd tebyg i etholaethau o fewn y Blaid Lafur ac sy'n cael eu cysylltu gyda'r cwmni cydweithredol yn yr ardal (er enghraifft. East of England Co-operative Party a'r East of England Co-operative).

Mae gan yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon 'Society Co-operative Parties' eu hunain.

## Dolenni allanol
* Co-operative Party Wales Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Co-operative Party Papers at the Co-operative Heritage Trust

## Cyfeiriadau 
Categori:Y Blaid Lafur (DU)
Cydweithredol
Categori:Sefydliadau 1917
Eglwys Tysilio a Mair

Eglwys a leolir ym Meifod, Sir Drefaldwyn, yw **Eglwys Tysilio a Mair**. Yn y 6g sefydlwyd cymdeithas grefyddol ym Meifod gan Gwyddfarch, a daeth yn brif eglwys Powys. Eglwys o bren fyddai rywle ar y safle hwn ar y dechrau, gydag adeiladau syml o’i hamgylch i’r mynachod neu’r clerigwyr fyw ynddynt.

Adeiladwyd sawl eglwys ar y safle hwn. Rhwng y 10g a'r 12g yr oedd awr anterth yr eglwys. Byddai pobl o bell ac agos yn dod yno ar bererindodau, ac mae’n debyg fod sawl tywysog o Bowys wedi ei gladdu yma. Byddai cael eich claddu mewn mynwent eglwys a oedd yn gysylltiedig â sant yn cryfhau eich siawns o gael mynd i’r nefoedd – ac felly byddai unigolion yn rhoi arian a rhoddion o dir i’r eglwysi lleol.

Yn y 12g adeiladodd Madog ap Maredudd, tywysog Powys ar y pryd, eglwys newydd mewn steil Normanaidd: adeiladwyd hi ar siâp croes gan ddefnyddio bwâu o dywodfaen coch. Credir bod rhan o’r eglwys sydd i’w gweld heddiw ar yr un safle â’r eglwys Normanaidd hon, ond fod yr eglwys honno wedi’i lleoli ychydig ymhellach i’r gorllewin.

Mae’n debyg mai Madog ap Maredudd oedd yr olaf o dywysogion Powys i gael ei gladdu yn eglwys Meifod yn 1160. Dirywiodd bri eglwys Meifod wedi i’r tywysog Owain Cyfeiliog godi mynachlog Sistersaidd Ystrad Marchell ger y Trallwng.

Ailadeiladwyd yr eglwys yn y 15fed ganrif, a dyma yw sail yr eglwys sydd yma heddiw. Mae’r to derw’n dyddio o’r cyfnod hwn. Wedi Deddf Uno 1536 bu cyfnod llewyrchus yn Sir Drefaldwyn, a bu cyfnod o atgyweirio ddiwedd y 17g.

Prynwyd yr organ sydd i’w gweld yno heddiw yn y 19g: roedd hi’n organ ddrud iawn, £187-8s-7d, a fyddai’n werth bron i £10,000 heddiw. Adeiladwyd hi yn y 18g. Mae’r rhan fwyaf o ffenestri lliw’r eglwys wedi’u gwneud yn ystod yr 19g gan David Evans o Amwythig, er bod rhai o’r ffenestri’n hŷn na’i gilydd.

Ar wal y dwyrain ar yr ystlys dde mae’r ffenestr a baentiwyd oddeutu 1856 gan David Evans o Amwythig yn ffenestr goffa i’r teulu Mytton, teulu adnabyddus o Amwythig ar ddiwedd yr 16eg ganrif.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Categori:Eglwysi Powys
Daeargi Glas

Daeargi sy'n tarddu o Iwerddon yw **Daeargi Glas** (Gwyddeleg: *An Brocaire Gorm*).

## Cyfeiriadau 
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Iwerddon
Glas
Daeargi'r Goror

Daeargi sy'n tarddu o Loegr yw '''Daeargi'r Goror'''.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Loegr
Goror
Daeargi Manceinion

Daeargi sy'n tarddu o Loegr yw **Daeargi Manceinion**. Mae ganddo flew du a melyn, tynn, llyfn, byr, sgleiniog.

Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Loegr
Manceinion
Etholiad Cyngor Sir Ceredigion, 2017

Cynhaliwyd etholiadau lleol i Gyngor Sir Ceredigion ar 4 Mai 2017 fel ran o etholiad lleol drwy Gymru.

## Crynodeb o ganlyniadau 
## Cefndir 
Gwelodd etholiad Cyngor Sir Ceredigion 2012 Plaid Cymru yn ennill 19 sedd, yr annibynwyr yn ennill 15 sedd, y Democratiaid Rhydfrydol gyda 7 sedd a'r Blaid Lafur gyda un sedd yn gadael y Cyngor heb unrhyw un mewn pwer a Plaid Cymru dri yn brin o fwyafrif.  Yn dilyn yr etholiad, cytunodd yr Annibynwyr i gydweithio gyda Plaid Cymru a'r Blaid Lafur yn ffurfio clymblaid.

Yn ystod y tymor, ymunodd Gethin James (Ann, Aberporth) ac UKIP gan ddweud y byddai yn parhau yn y Cabinet. Gwrthwynebwyd hyn yn gryf gan arweinydd y Cyngor, Ellen ap Gwynn (Plaid, Ceulanamaesmawr) a gan arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood. Ymddiswyddodd o'i swydd ar y cabinet a bu yn yr wrthblaid gyda Democratiaid Rhydfrydol. Collodd ei sedd yn Aberporth yn etholiad 2017.

Roedd y nifer o ymgeiswyr ar gyfer pob plaid fel a ganlyn Plaid Cymru 35, Annibynnol 27, Democratiaid Rhydfrydol 22, Y Blaid Lafur 9, Y Blaid Werdd 5, Ceidwadwyr 3, National Health Action Party 1.

## Canlyniad 2017 
Mae * yn dynodi cynghorydd oedd yn ceisio cael eu hail-ethol. Mae'r newid yn y bleidlais mewn cymhariaeth ag etholiad 2012. A

### Aberaeron 
### Aberporth 
### Aberteifi, Mwldan 
### Aberteifi, Rhydyfuwch 
### Aberteifi, ward Teifi 
### Aberystwyth, Bronglais 
### Aberystwyth, Ward Canol 
### Aberystwyth, Gogledd 
### Aberystwyth, Penparcau 
### Aberystwyth, Rheidol ward 
### Beulah 
* Etholwyd Cyng. Lloyd yn ddiwrthwynebiad yn etholiad 2017.

### Borth 
### Capel Dewi 
### Cei Newydd 
### Ceulanamaesmawr 
* Daeth Ellen Ap Gwynn yn Arweinydd y Cyngor eto yn dilyn yr etholiad.

### Ciliau Aeron 
* Roedd Sonia Williams yn ymgeisydd Democratiaid Rhydfrydol yn etholiadau 2012.

### Faenor ward 
### Llanbedr Pont Steffan 
### Llanarth 
### Llanbadarn Fawr, Padarn 
### Llanbadarn Fawr, Sulien 
### Ward Llandyfriog
Enwebwyd dau ymgeisydd ar gyfer y ward hon, sef Neil Flower (Democratiaid Rhydfrydol) a James Wyn Reynolds Thomas (Plaid Cymru). Ar 28 Ebrill 2017 cyhoeddwyd marwolaeth Neil Flower. Felly canslwyd yr etholiad yn y ward hon a threfnwyd etholiad newydd ar gyfer 8 Mehefin 2017. Fodd bynnag, etholwyd James Wyn Reynolds Thomas yn Gynghorydd Sir heb ornest.

### Llandysiliogogo 
### Llandysul 
### Llanfarian 
### Llanfihangel Ystrad 
### Llangeitho 
### Llangybi 
### Llanrhystud 
### Llansantffraed 
### Llanwenog 
### Lledrod 
### Melindwr 
### Penbryn 
### Penparc 
### Tirymynach 
### Trefeurig 
### Tregaron 
### Troedyraur 
Safodd yr ymgeisydd buddugol fel annibynnwr yn 2012.

### Ystwyth 
Categori:Ceredigion
Categori:Etholiadau
Daeargi Dandie Dinmont

Daeargi byrgoes sy'n tarddu o'r Alban yw'r **Daeargi Dandie Dinmont**. Mae gan y ci gorff hir iawn, coesau byr, a thusw nodweddiadol o wallt ar ei ben.

Cafodd y brîd ei enwi ar ôl y cymeriad Dandie Dinmont yn y nofel *Guy Mannering* (1815) gan Syr Walter Scott. Roedd y cymeriad wedi'i seilio ar gymydog Scott a oedd yn berchen ar ddaeargwn.

## Cyfeiriadau
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o'r Alban
Dandie Dinmont
Steve Davies (gwleidydd)

Mae **Steve Davies** yn Gynghorydd Sir Ceredigion Plaid Cymru dros ward Penparcau, Aberystwyth.

Ganwyd Steve yng Nghastell Nedd. Symudodd i Aberystwyth yn 1987 ac mae wedi magu ei ddau blentyn yn yr ardal. Mae'n gweithio ym Mhwerdy Dwr Rheidol i Gwmni Skatcraft.

Cafodd yrfa lwyddiannus fel chwaraewr rygbi amatur. Mae Steve wedi rhwyfo dros yr Iwerydd 6 gwaith fel rhan o ras "Celtic Challenge". Mae hefyd yn hyfforddwr rygbi a rhwyfo.

## Gyrfa wleidyddol 
Safodd Steve fel Cyngorydd Sir a Chynghorydd Tref yn 2008, gan golli'r sedd Cyngor Sir o 14 o bleidleisiau.  Daeth yn Gynghorydd Tref Aberystwyth - gwaith y bu yn ymgymryd yn llwyddiannus am y degawd diwethaf.

Yn 2012, enillodd Steve sedd Cyngor Sir gan ddod yn uchaf ar y rhestr gyda 370 o bleidleisiau.

Yn 2017, daeth Steve uchaf ar y rhestr eto gyda 354 o bleidleisiau.

Roedd Steve yn Maer Cyngor Tref Aberystwyth rhwng Mai 2017 a Ebrill 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cynghorwyr Plaid Cymru
Categori:Meiri lleoedd yng Nghymru
Daeargi Bedlington

Daeargi sy'n tarddu o Ogledd-ddwyrain Lloegr yw **Daeargi Bedlington**. Enwyd ar ôl tref lofaol Bedlington, Northumberland.

Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Loegr
Bedlington
Daeargi Pydew

bawd|Daeargi Pydew Americanaidd

Math o gi ymladd pwerus yw'r **Daeargi Pydew**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cŵn ymladd
Daeargi Airedale

Daeargi sy'n tarddu o ardal Afon Aire yn Swydd Efrog, Lloegr, yw **Daeargi Airedale**. Yr Airedale yw'r mwyaf o'r bridiau daeargi.

Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Loegr
Airedale
Daeargi Norfolk

Daeargi bach sy'n tarddu o Loegr yw **Daeargi Norfolk**. Mae'n debyg i'r Daeargi Norwich, ond cafodd ei gydnabod fel brîd ar wahân gan y Kennel Club ym 1964.

Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Loegr
Norfolk
Bocsŵn

Sefydlwyd **Bocsŵn** yn y flwyddyn 2001 er mwyn rhoi cyfle i blant a phobl ifanc gael profiadau cerddorol a chelfyddydau perfformio cadarnhaol. Arianwyd y prosiect gan BBC Plant Mewn Angen, Cyngor Celfyddydau Cymru a Llywodraeth Cymru. Lleolir y prosiect yn Stiwdio 12, Llangefni, Ynys Môn.

## Nod y prosiect
Mae sylw'r prosiect ar gymryd rhan lawn ac annog creadigrwydd. Mae’r gwasanaethau yn amrywio o’r profiadau cyntaf i ddechreuwyr, hyd at ddarparu gweithdai arbennigol sy’n cefnogi datblygiad ein pobl ifanc talentog.Mae Bocswn yn darparu cyfloedd unigriw i blant a phobl ifanc weithio gyda cherddorion profiadol sy'n eu hannog ac yn eu hysbrydoli i ddysgu sgiliau newydd wrth chwarae offerynnau,cyansoddi canauon a recordio'r gwaith yn y stiwdio bwrpasol.Defnyddir y gerddoriaeth fel arfer  ar gyfer mynegiant,fel modd o therapi ac er mwyn annog datblygiad personol.

Mae Bocswn yno i ddarparu gweithdai creu cerddriaeth  am ddim i blant a phobl ifanc rhwng 5 a 18 oed.Mae'r creu cerddoriaeth yn cynnwys popeth o roc a phop, i gerddoriaeth glasurol a jazz.

## Darpariaethau
Mae Bocsŵn yn darparu holl offerynnau bydd angen i gymeryd rhan yn y gweithgaerddau.  Bwriad Bocsŵn yw bod pawb yn cael y cyfle i weithio dan arweiniad tiwtoriaid profiadol, proffesiynol mewn amgylchedd cyfeillgar a saff. Mae pob buddiolwyr yn cael eu achredu am eu gwaith.

## Rhwydwaith Perfformwyr Ifanc
Fel rhan o'r prosiect sefydlwyd Rhwydwaith Perfformwyr Ifanc er mwyn meithrin ac annog bandiau ifanc Ynys Môn i fod yn hunan gynaladwy drwy trefnu gigs a digwyddiadau eu hunain.

Bandiau sydd yn cael eu cynnwys yn y *Rhwydwaith *yw Carma, An(n)earol a Jac Elis Roberts

## Gweler hefyd
*Menter Môn
*Menter Iaith Môn
*Prosiect WiciMon
*Selog
*Theatr Ieuenctid Môn
*Ynni Môr Morlais

## Cyfeiriadau
Categori:Mentrau Busnes
Categori:Cerddoriaeth Cymru

Categori:Prosiect Wici Môn
Rhwydwaith Perfformwyr Ifanc

Sefydlwyd **Rhwydwaith Perfformwyr Ifanc** yn 2015 i feithrin ac annog bandiau ifanc Ynys Môn i fod yn hunan gynaladwy drwy trefnu gigs a digwyddiadau eu hunain. Mae'r fenter hon yn rhan o prosiect Bocsŵn.

## Nod y prosiect
Mae'r Rhwydwaith yn rhoi cefnogaeth a chymorth i bobl ifanc i greu band, neu i feithrin ac annog bandiau sydd wedi cael eu sefydlu yn barod. y nôd yw rhoi cefnogaeth a chymorth i drefnu a chynnal gigs mewn gwahanol leoliadau ar hyd a lled yr Ynys.

Mae'r broses yn cynnwys cyfansoddi geiriau a cherddoriaeth ar gyfer ei pherfformio, ac yna gellir recordio’r gwaith mewn stiwdio broffesiynol neu mewn canolfannau lleol.  Mae'r prosiect yn galluogi i roi cyffyrddiad personol i’r gwaith, a bydd cyfle i ddylunio clawr ar gyfer cerddoriaeth y bandiau.

## Bandiau
Bandiau sydd yn cael eu cynnwys ar hyn o bryd fel rhan o'r Rhwydwaith yw Carma ac An(n)earol.

Categori:Mentrau Busnes
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 2015
The Last Enchantment

Nofel Saesneg gan Mary Stewart yw ***The Last Enchantment*** a gyhoeddwyd gan Hodder & Stoughton yn 1979. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Nofel yn dilyn cyfaredd Myrddin; y drydedd gyfrol gan yr awdur ar y thema 'Prydain yn yr Oesoedd Tywyll'. Cyhoeddwyd gyntaf ym 1979.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Categori:Nofelau 1979
Categori:Nofelau Saesneg
Phase

Grŵp roc amgen yw Phase. Sefydlwyd y band yng Ngwlad Groeg yn 2003.

## Aelodau
*Thanos Grigoriou
*Vasilis Liapis
*Damianos Harharidis

## Disgyddiaeth
* In Consequence 
* The Wait

## Dolen allanol
Gwefan swyddogol

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wicipop
Categori:Bandiau Seisnig
Ffederasiwn Rygbi y Swistir

**Ffederasiwn Rygbi y Swistir** (  )) yw corff llywodraethol rygbi'r undeb yn y Swistir. Mae hefyd yn gyfrifol am rygbi Leichtenstein. Sefydlwyd yn 1971 ac mae'n aelod o'r Bwrdd Rygbi Ryngwladol, yr IRB. Ceir dros 50 clwb a 150 tîm gan gynnwys rygbi merched a 7 bob ochr.

### Strwythur
Yn gyfredol, mae'n gyfrifol am redeg cynghreiriau cenedlaethol A, B, C a Chynghrair 1 national championships. Mae'r prif dimau yn cystadlu yng Nghwmap Swistir yng Nghynghrair A. Y timau ar gyfer tymor 2012-13 oedd a ganlyn:

* Grasshoppers Club Zürich 
* Hermance Région Rugby Club 
* Lausanne Université Club Rugby 
* Nyon Rugby Club 
* Stade Lausanne Rugby Club 
* Rugby Club Avusy 
* Rugby Club Genève Plan-les-Ouates 
* UMB Rugby Lugano

### Hanes
Ceir cofnodion o chwarae rygbi yn ninas Genefa yn 1869 ond araf bu'r datblygiad. Torwyd ar draws unrhyw dwf gan y Rhyfel Byd Cyntaf ac yna'r Ail Ryfel Byd, er i dimau o Loegr a Gwlad Belg chwarae yn y wlad rhwng 1935 ac 1940. Ail-ddechreuwyd chwarae rygbi o ddifri yn 1958 ac yn 1972 sefydlwyd Federasiwn Rygbi y Swistir. Yn 1974 ymunodd y Ffederasiwn â FIRA (Fédération Internationale de Rugby Amateur).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Fédération Suisse de Rugby - gwefan swyddogol
Cymdeithas Bêl-droed Liechtenstein

bawd|President Hugo Quaderer
**Cymdeithas Bêl-droed Liechtenstein** (**LFV**) () yw corff llywodraethol pêl-droed yn ngwlad annibynnol Liechtenstein. Mae'n trefnu'r tîm cenedlaethol a Chwpan Bêl-droed Liechtenstein. Gan fod gan Liechtenstein lai nag wyth tîm actif (7 heb gyfri tîm wrth gefn) hi yw'r unig aelod o UEFA sydd heb ei chyngrair genedlaethol ei hun. Golyga hyn fod timau y Dywysogaeth yn chwarae yng nghynghrair y Swistir. Pencadlys yr LFV yw'r brifddinas, Vaduz (ac unig wir dref) y wlad. Mae oddeutu 1,700 o unigolion yn chwarae pêl-droed o fewn strwythur y timau hyn.

Y Gymdeithas sy'n gyfrifol am Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Liechtenstein. Sefydlwyd hi yn 1934. Ymunodd ag UEFA a FIFA yn 1974 gan chwarae eu gêm gyntaf fel tîm genedlaethol yn 1982.

Mae tîm FC Vaduz yn chwarae yng nghyngreiriau'r Swistir.

## Gweler hefyd
* Tîm Bêl-droed Genedlaethol Liechtenstein
* Cwpan Bêl-droed Liechtenstein
* Pêl-droed yn Liechtenstein

## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol
*Liechtenstein  ar wefan FIFA 
*Liechtenstein ar wefan UEFA
Twin Peaks

Cyfres deledu Americanaidd yw  ***Twin Peaks*** a greuwyd gan Mark Frost and David Lynch. Dangoswyd y bennod gyntaf ar 8 Ebrill 1990 ar ABC a roedd un o gyfresi mwya poblogaidd 1990, ond disgynnodd nifer y gwylwyr yn ystod yr ail gyfres yn 1991 a fe'i ganslwyd. Er hynny, magodd ddilyniant gwlt a mae cyfeiriadau ato mewn amryw o gyfryngau. Yn y blynyddoedd a ddilynodd, mae *Twin Peaks* yn cael ei gydnabod gan lawer fel un o'r dramau teledu gorau yn hanes.

Dilynwyd y gyfres deledu gan ffilm nodwedd yn 1992, *Twin Peaks: Fire Walk with Me*, a oedd yn rhag hanes i stori'r gyfres. Yn Hydref 2014, cyhoeddodd sianel deledu Showtime y byddai'r gyfres yn dychwelyd fel cyfres deledu newydd, a gychwynnodd ar 21 Mai 2017. Mae'r gyfres gyfyngedig wedi ei ysgrifennu gan Lynch a Frost a'i gyfarwyddo gan Lynch. Mae sawl aelod o'r cast gwreiddiol, yn cynnwys Kyle MacLachlan, wedi dychwelyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1990
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Tîm pêl-droed cenedlaethol Liechtenstein

Y tîm sydd yn cynrychioli Liechtenstein yn y byd pêl-droed yw **tîm pêl-droed cenedlaethol Liechtenstein** () ac maent yn dod o dan reolaeth Cymdeithas Bêl-droed Liechtenstein (LFV), corff llywodraethol y gamp yn y wlad. Mae'r LFV yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed Ewrop, (UEFA). Cynhaliwyd gêm gyntaf y tîm n 1981; gêm answyddogol yn erbyn tîm genedlaethol Malta yn Seoul, a'r sgôr oedd 1-1. Daeth eu gêm swyddogol gyntaf yn 1983 yn erbyn y Swistir, gyda Liechtenstein yn colli 0-1. Enilliad fwyaf Liechtenstein oedd 4-0 yn erbyn tîm bêl-droed genedlaethol Lwcsembwrg ar 13 Hydref 2004, mewn gêm ragbrofol ar gyfer Cwpan FIFA y Byd. Dyma oedd buddugoliaeth oddi cartref gyntaf erioed a'r fuddugoliaeth gyntaf mewn unrhyw gêm rhagbrofol i Gwpan y Byd. Y sgôr waethaf i Liechtenstein ddioddef oedd colli 11-1 yn erbyn tîm bêl-droed genedlaethol Macedonia yn 1996 mewn gêm ragbrofol i Gwpan y Byd 1998. Dyma hefyd oedd buddugoliaeth orau Macedonia.

Mae rhai o chwaraewyr y tîm cenedlaethol yn dal i chwarae i unig dîm broffesiynol y wlad, FC Vaduz, ond bydd eraill yn chwarae y tu allan i'r Dywysogaeth.

Nid yw Liechtenstein erioed wedi cyrraedd rowndiau terfynol Cwpan y Byd na Phencampwriaethau Pêl-droed Ewrop.

## Hanes
Mae Liechtenstein yn newydd-ddyfodiaid i bêl-droed ryngwladol a heb gystadlu ar gyfer unrhyw gystadleuaeth ryngwladol nes gemau rhagbrofol at Euro 1996 UEFA. Llwyddasant i synnu pawb wrth ddal tîm Gweriniaeth Iwerddon i gêm gyfartal ddisgor, 0-0 ar 3 Mehefin 1995. Ar 14 Hydref 1998 fe guron nhw Azerbaijan, 2-1 mewn gêm ragbrofol ar gyfer Euro 2000 UEFA.

Ers hynny, mae presenoldeb rhia chwaraewyr ar y safon uwch medis Mario Frick wedi gweld datblygiad yn y tîm cenedlaethol. Mae tîm y brifddinas, FC Vaduz, hefyd yn chwarae yn uwchgynghrair y Swistir sy'n hwb i'r tîm cenedlaethol. Maent wedi curo Lwcsembwrg ddwy waith a chael gemau cyfartal yn erbyn Slofacia a Phortiwgal yn gemau rhagbrofol Cwpan y Byd 2006 UEFA gan orffen yr ymgyrch ar 8 pwynt.

## Record Liechtenstein yn erbyn pob Gwlad
## Record Cwpan y Byd
## Record Pencampwriaeth Ewrop
## Mewn llenyddiaeth
Yn sgil aflwyddiant cyson y tîm, penderfynodd yr llenor Saesneg, Charlie Connelly, ddilyn ymgyrch cystdlu yng Nghwpan y Byd 2002. Cyhoeddwyd ei brofiadau yn ei lyfr  ''Stamping Grounds: Liechtenstein's Quest for the World Cup''. Collodd Liechtenstein pob un gêm heb sgorio'r un gôl.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Liechtensteiner Fussballverbund
*Die Elf, ffilm ddogfen am y tîm genedlaethol Liechtenstein 

Categori:Pêl-droed yn Ewrop
Categori:Pêl-droed yn Liechtenstein
Liechtenstein
Liechtenstein
Liechtenstein
Menter Caerdydd

Prif nod **Menter Caerdydd** yw hyrwyddo ac ehangu’r defnydd o’r Gymraeg ar lefel gymunedol yn y Brif Ddinas, gan sicrhau bod yr iaith yn dod yn rhan ganolog o fywyd Caerdydd a bod pob dinesydd yn rhannu’r cyfrifoldeb am ei dyfodol a’i ffyniant.

Sefydlwyd y fenter yn 1998. Roedd y swyddfa wreiddiol yn Tŷ'r Cymry yn Gordon Road, Y Rhath ond symudodd i Ystum Taf yn yr fuan wedi dyfodiad Siân Lewis er mwyn cael proffil mwy gweledol.

Yn 2006 cychwynodd y Fenter gŵyl gerddoriaeth a diwylliant Gymraeg, Tafwyl. Cynhaliwyd y Tafwyl gyntaf g ngardd cefn hen dafarn y Mochyn Du ger Canolfan Chwaraeon Genedlaethol Cymru yng Ngerddi Sophia Caerdydd gyda chyllideb o £2,500. Aeth yn ei flaen i'w chynnal yng ngerddi Castell Caerdydd a chyillideb, yn 2018, o £150,000.

## Dolenni allanol
*Mentercaerdydd.cymru

Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd
Categori:Sefydliadau 1998
Capel Coffa John Hughes

Mae **Capel Coffa John Hughes** wedi'i leoli ym Mhontrobert, Sir Drefaldwyn. Adeiladwyd y capel hwn yn 1800, a bu ar agor ac yn weithredol o hynny hyd 1865. Bu’r Parchedig John Hughes (1775-1854) yn athro yno tan ei ordeinio, ac yna’n gwasanaethu yno tan iddo farw. Codwyd y capel fel man cwrdd i’r Methodistiaid Calfinaidd wedi cyfnod o adfywiad crefyddol yn yr ardal leol yn y 1790au. Roedd John Hughes a’i wraig, Ruth, yn byw yn y bwthyn y drws nesaf i’r capel am ddeugain mlynedd. Ganwyd iddynt chwech o ferched. Buasai Ruth yn forwyn i’r emynydd Ann Griffiths a arferai addoli yn y capel hwn.

Ni pharhaodd y gwasanaethau am gyfnod hir wedi marwolaeth John Hughes, ac fe adawyd i’r capel ddadfeilio. Prynwyd yr adeilad yn 1927 a bu’n weithdy saer olwynion am gyfnod – mae olion y gweithdy hwn i’w gweld ar hyd y capel heddiw. Cadwyd rhai pethau o’r capel gwreiddiol, megis pulpud John Hughes: nodwyd mewn cyfamod fod yn rhaid i’r pulpud aros yn ei fan gwreiddiol. Wedi gwaith adnewyddu mwy diweddar saif yno o hyd, ac mewn cyflwr llawer gwell nag y bu. Os edrychwch i fyny ac i’r chwith wedi ichi ddod i mewn i’r capel, fe welwch dwll yn y wal wedi’i orchuddio â drysau pren. Y tu ôl i‘r drysau, roedd ystafell wely John Hughes, ac yn wir pan fyddai’n rhy sâl i adael ei wely, byddai’n parhau i bregethu o’i wely trwy’r agoriad hwnnw.

## Y capel heddiw 
Yr awdur Nia Rhosier sy’n byw yn nhŷ’r capel er 1993, a hi sydd wedi sicrhau fod y capel yn parhau i fod mewn cyflwr da a’i fod ar gael fel man addoli. Codwyd arian rhwng 1983 a 1995 i brynu’r adeilad, ac agorwyd y capel fel canolfan ar gyfer adnewyddu ysbrydol a hybu undod Cristnogol. Mae John a Ruth Hughes wedi’u claddu yn y fynwent gyferbyn â’r capel, lle mae modd gweld eu beddau a chofeb iddynt. 

## Llyfryddiaeth
* D. Huw Owen, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.152–3

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Powys
Categori:Capeli Powys
Categori:Hanes Powys
Cnawd (drama)

Drama Gymraeg yw ***Cnawd*** gan Aled Jones Williams.
Perfformiwyd y ddrama am y tro cyntaf yn 1997 gan Dalier Sylw. Cyfarwyddwyd gan Bethan Jones, Geinor Jones a Tim Baker a’r actorion oedd Sara Harris-Davies a Gwyn Vaughan Jones.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1997
Categori:Dramâu Aled Jones Williams
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru