Pâl pentusw

{{Blwch tacson
| enw = {}*Lunda cirrhata*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Charadriiformes
| familia = Alcidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw'r **Pâl pentusw** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: palod pentusw) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Lunda cirrhata***; yr enw Saesneg arno yw *Tufted puffin*. Mae'n perthyn i deulu'r Carfilod (Lladin: *Alcidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *L. cirrhata*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.

## Disgrifiad 
bawd|portread o oedolyn sy'n magu
Mae palod coch tua  o hyd gyda lled adenydd tebyg ac yn pwyso tua thri chwarter cilogram (1.6&nbsp; lbs), sy'n golygu mai nhw yw'r mwyaf o'r holl balod.  Mae adar o boblogaeth gorllewin y Cefnfor Tawel ychydig yn fwy na'r rhai o ddwyreiniol y Cefnfor Tawel, ac mae adar gwrywaidd yn tueddu i fod ychydig yn fwy na'r benywod

Maent yn ddu yn bennaf gyda darn gwyn ar eu hwynebau, ac, yn nodweddiadol o rywogaethau palod eraill, mae ganddynt big trwchus iawn, coch yn bennaf gyda rhai marciau melyn ac weithiau gwyrdd.  Eu nodwedd a'u henw mwyaf nodedig yw'r twmpathau melyn () sy'n ymddangos yn flynyddol ar adar o'r ddau ryw wrth i dymor atgenhedlu'r haf agosáu.  Mae eu traed yn troi'n goch llachar ac mae eu hwyneb hefyd yn wyn llachar yn yr haf.  Yn ystod y tymor bwydo, mae'r twmpathau'n toddi ac mae'r plu, y pig a'r coesau yn colli llawer o'u llewyrch.

Fel ymhlith alcidau eraill, mae'r adenydd yn gymharol fyr, wedi'u haddasu ar gyfer deifio, nofio o dan y dŵr, a dal ysglyfaeth yn hytrach na gleidio, ac nid ydynt yn gallu gwneud hynny.  O ganlyniad, mae ganddyn nhw gyhyrau bron trwchus, tywyll myoglobin-gyfoethog sydd wedi'u haddasu ar gyfer diweddeb curiad adenydd cyflym ac egnïol, y gallant serch hynny eu cynnal am gyfnodau hir o amser.

Mae palod pentusw ieuanc yn ymdebygu i oedolion yn eu gwisg gaeaf, ond gyda llwydfrown i wyn ar y bola. Ganddynt big melynfrown.  Cyfeiriodd yr enw gwerinol *puffin* - pwffian yn yr ystyr wedi chwyddo - yn wreiddiol i gig brasterog, hallt adar ifanc o'r rhywogaeth anghysylltiedig, yr aderyn drycin Manaw (*Puffinus puffinus*),  a elwid gynt yn "Pâl y Dynion".  Mae'n air Eingl-Normanaidd (Saesneg Canol *pophyn* neu *poffin*) a ddefnyddir am y carcasau wedi'u halltu. . Cafodd palod yr Iwerydd yr enw yn ddiweddarach o lawer, o bosibl oherwydd ei arferion nythu tebyg,  a chafodd ei gymhwyso'n ffurfiol at y rhywogaeth honno gan Pennant ym 1768.

Gan y gallai fod yn perthyn yn agosach i'r rhinoceros auklet na'r palod eraill, weithiau mae'n cael ei roi yn y genws monotypic *** Lunda***.

Mae'r ieuenctid, oherwydd eu tebygrwydd i *C.  monocerata*, wedi'u camgymryd i ddechrau am rhywogaeth o genws monotypic], a'u henwau yn ***Sagmatorrhina lathami*** ("[[John Latham (adaregydd) | Latham]  ]'s saddle-biled auk", o "sagmata"" "cyfrwy" a "rhina" "trwyn").

## Perthynas â phobl
[bawd|Grŵp o balod copog, [Ynys Bogoslof, Alaska]]
Yn draddodiadol roedd Aleut a pobl Ainu (a'u galwodd yn *Etupirka*) o Ogledd y Môr Tawel yn hela pâl copog am fwyd a phlu.  Defnyddiwyd crwyn i wneud ochrau plu caled parka a gwnïwyd y tufts sidanaidd yn waith addurniadol.  Ar hyn o bryd, mae cynaeafu pâl copog yn anghyfreithlon neu'n cael ei annog i beidio ym mhob rhan o'i ystod.

Mae'r pâl copog yn aderyn cyfarwydd ar arfordiroedd arfordir Môr Tawel Rwseg, lle mae'n cael ei adnabod fel *toporok* (Топорок) &ndash;  sy'n golygu "bwyell fach," awgrym o siâp y bil.  Mae *Toporok* yn enw un o'i phrif safleoedd bridio, *Kamen Toporkov* ("Croc y Pâl Gochog") neu *Ostrov Toporkov* ("Ynys Seiriol Gopog"), ynysig alltraeth Bering  Ynys.

## Perthynas â phobl
[bawd|Grŵp o balod copog, [Ynys Bogoslof, Alaska]]
Yn draddodiadol roedd Aleut a pobl Ainu (a'u galwodd yn *Etupirka*) o Ogledd y Môr Tawel yn hela pâl copog am fwyd a phlu.  Defnyddiwyd crwyn i wneud ochrau plu caled parka a gwnïwyd y tufts sidanaidd yn waith addurniadol.  Ar hyn o bryd, mae cynaeafu pâl copog yn anghyfreithlon neu'n cael ei annog i beidio ym mhob rhan o'i ystod.

Mae'r pâl copog yn aderyn cyfarwydd ar arfordiroedd arfordir Môr Tawel Rwseg, lle mae'n cael ei adnabod fel *toporok* (Топорок) &ndash;  sy'n golygu "bwyell fach," awgrym o siâp y bil.  Mae *Toporok* yn enw un o'i phrif safleoedd bridio, *Kamen Toporkov* ("Croc y Pâl Gochog") neu *Ostrov Toporkov* ("Ynys Seiriol Gopog"), ynysig alltraeth Bering  Ynys.

## Dosbarthiad a chynefin
Mae palod pentusw yn ffurfio cytrefi bridio trwchus yn ystod tymor atgenhedlu'r haf, o dalaith Washington a British Columbia, ledled de-ddwyrain Alasga a'r Ynysoedd Aleutian, Kamchatka, Ynysoedd Kuril a ledled Môr Okhotsk.  Er eu bod yn rhannu rhywfaint o gynefin â phalod corniog (*F. corniculata*), mae dosbarthiad y pâl copog yn fwy dwyreiniol yn gyffredinol.  Gwyddys eu bod yn nythu mewn niferoedd bach mor bell i'r de â gogledd Ynysoedd y Sianel, oddi ar arfordir de Califfornia.  Fodd bynnag, ym 1997 y cafwyd y cadarnhad diwethaf o weld ar Ynysoedd y Sianel.

Mae palod pentusw fel arfer yn dewis ynysoedd neu glogwyni sy'n gymharol anhygyrch i ysglyfaethwyr, yn agos at ddyfroedd cynhyrchiol, ac yn ddigon uchel i'w cynorthwyo i'r awyr yn llwyddiannus.  Mae'r cynefin nythu delfrydol yn serth ond gyda swbstrad pridd cymharol feddal a glaswellt ar gyfer creu tyllau.

Yn ystod tymor bwydo'r gaeaf, maent yn treulio eu hamser bron yn gyfan gwbl ar y môr, gan ymestyn eu cyrhaeddiad ledled Gogledd y Môr Tawel ac i'r de i Japan a Chaliffornia.

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Alcidae
Categori:Adar Gogledd America