open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aleida Guevara

Mae **Aleida Guevara March** (ganwyd 24 Tachwedd 1960) yn ferch hynaf Ernesto "Che" Guevara a’i ail wraig Aleida March.

Roedd hi ond yn pedair a hanner oed pan gadwodd ei dad Cuba i fynd i’r Congo i hybu chwyldro. Roedd hi’n 7 oed pan cafodd Che ei ladd yn Bolifia yn 1967.

Mae hi’n paediatregydd sy'n arbenigo mewn alergeddau plant a fel ei thad yn Farcsydd. Mae hi’n gweithio yn Ysbyty Plant William Soler yn La Habana, Ciwba. Mae hi hefyd wedi gweithio fel doctor yn Angola, Ecwador, a Nicaragwa.

Ers 2009 mae Guevara yn helpu rhedeg dwy gartref ar gyfer plant anabl yn Cuba a dau arall am blant ffoaduriaid gyda phroblemau domestig. Mae he hefyd wedi cymryd rhan blaenllaw i gefnogi cymuned Cuba wedi’u taro gan llifogydd a chorwynoedd.

Cymerodd hi ran yn ffilm Michael Moore *Sicko* yn siarad am wasanaeth iechyd cyhoeddus Cuba.

Mae hi wedi teithio’r byd yn helaeth yn siarad a darlithio am sefyllfa Cuba ac yn dadlau dros hawliau dynol a rhyddhau gwledydd datblygu o broblemau dyled. Mae hi’n awdur y llyfr *Chávez, Venezuela and the New Latin America.*

Yn Tachwedd 2017 daeth i Dinbych i annerch cyfarfod o flaen 400 o bobl yn Neuadd y Dref.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Ffilm o Aleida Guevara yn Ninbych https://www.youtube.com/watch?v=YlTjSctrZok

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Meddygon o Giwba
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rhestr o wledydd a ddaeth yn annibynnol oddi wrth Sbaen

Dyma **restr o wledydd a ddaeth yn annibynnol oddi wrth Sbaen**, ac a nodir ar y map isod. Daeth y gwledydd hyn yn annibynnol dros ystod eang o amser, gan gychwyn yn y 17g (Portiwgal).

Gorsegynodd Teyrnas Castilla (Sbaen heddiw) nifer o wledydd gyda'r nod o ymgyfoethogi, gwneud arian a chymeryd y brodorion yn gaethweision. Er mwyn cyflawni hyn, danfonwyd llond llongau o filwyr o Sbaen er mwyn gorchyfygu'n filwrol y gwledydd hynny - gyda'r rhan fwyaf ohonynt yng Nghyfandir America. Yn 1597 collodd Coron Sbaen yr Iseldiroedd ac yn 1640 torrodd Portiwgal yn rhydd oddi wrthi wedi 47 mlynedd dan faner Felipe II, brenin Sbaen. Cododd ton arall o wledydd a oedd yn dymuno troi cefn ar Sbaen, yn dilyn Brwydr Trafalgar; oherwydd dylanwad Gwlad y Basg ar ymgyrchwyr Feneswela, torrodd hithau'n rhydd oddi wrth Sbaen a chafodd hyn effaith domino ar wledydd eraill yn Ne America a ymunodd i frwydro dros eu hannibyniaeth, a hynny'n llwyddiannus. Y prif ddylanwad oedd Simon Bolivar.

Yn y 19g gwelwyd Ciwba, Pwerto Rico a'r Philipinau hefyd yn datgan eu hannibyniaeth a rhoddodd yUnol daleithiau'r America sel ei fendith ar hyn. Ers y 1950au collodd Sbaen diroedd yn Affrica, gan gynnwys Gini Gyhydeddol a Gorllewin y Sahara, ond daliodd ei gafael ar handes o dir yma ac acw, gan gynnwys  Ceuta a Melilla.

Delwedd:Map of Countries that have gained independence from Spain Whole.svg

Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Categori:Rhestrau hanes
Benjamin Piercy

**Roedd Benjamin Piercy** (16 Mawrth 1827 – 24 Mawrth 1888) yn beiriannydd sifil. Roedd yn gyfrifol am ddatblygu rheilffyrdd yng Nghymru, yr Eidal, Ffrainc ac India, ac mae hefyd yn adnabyddus fel datblygwr syniadau a busnesau amaethyddol ac fel entrepreneur.

## Bywyd cynnar 
Hyfforddwyd Benjamin yn swyddfa'i dad, sef Robert Benjamin,  syrfëwr tir yn siroedd Trefaldwyn, Dinbych a Fflint a phartner busnes Brunel. Ar ôl derbyn ei radd mewn Peirianneg Sifil ym 1847, daeth Benjamin yn brif gynorthwywr i Charles Mickleburgh, syrfëwr ac asiant tir yn Sir Drefaldwyn.
Yn 1851 gofynnodd Henry Robertson am ei gymorth i baratoi cynlluniau ar gyfer rheilffordd newydd o'r Amwythig i Gaer, ac yn ddiweddarach ar gyfer rheilffordd o Groesoswallt i'r Drenewydd. Cafodd lwyddiant mawr yn ennill cymeradwyaeth seneddol ar gyfer y linell hon, er gwaethaf gwrthwynebiad cryf gan wrthwynebydd eraill. Ac ers hynny bu a'i fus ym mriwes bron pob prosiect rheilffordd a fu yng Nghymru. Ystyrir ffosydd Talerddig ffos yn weithiau perianyddol o bwys yn ogystal â phontydd dros yr Hafren, y Mawddach a'r Traeth Bychan afonydd a gorsafoedd arbennig iawn yng Nghroesoswallt a'r Trallwng.

Yn 1855, priododd Sarah Davies, a symudodd i Wrecsam. Cawsant dri mab a chwe merch. Ar 8 Ionawr 1861 cafodd ei ethol yn Gadeirydd Sefydliad y Peirianwyr Sifil

## Gweithgarwch mewn gwledydd tramor 
### Ffrainc 
Yn 1863, gyda Savin enillodd y contract ar gyfer y gwaith o adeiladu rheilffordd y Vendée - o Tours i'r Sables d'olonne.

### India 
Piercy oedd Prif Beiriannydd y gwaith o ddatblygu Rheilffordd Assam yn India, gan ei ymestyn i Burma.

## Prosiectau eraill a bywyd preifat 
Ym 1881 fe brynodd Neuadd Marchwiail ar gyfer y teulu ac yno y bu'n byw, gan ddatblygu strwythur rheilffyrdd Gogledd Cymru ymhellach er mwyn manteisio ar y mwynau newydd a gloddiwyd o'r tir.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1888
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Peirianwyr sifil o Gymru
Osteomalasia

**Osteomalasia** yw meddaliad yr esgyrn sy'n cael ei achosi gan wanychiad metaboledd yr esgyrn yn bennaf o ganlyniad i lefelau annigonol o ffosffad, calsiwm a fitamin D, neu oherwydd atsugniad calsiwm. Mae gwanychiad metaboledd esgyrn yn achosi mwneiddiad esgyrn annigonol.  Mae osteomalasia mewn plant yn cael ei adnabod fel y llechau, ac oherwydd hynny, mae'r defnydd o'r term "osteomalasia" yn aml yn cael ei gyfyngu i'r clefyd ar ffurf mwy ysgafn mewn oedolion. Mae arwyddion a symptomau yn gallu cynnwys poenau trwy'r corff, gwanhau'r cyhyrau, ac esgyrn bregus. Yn ogystal â lefelau systemig isel o ïonau mwnol sy'n angenrheidiol i fwneiddiad esgyrn a danned, mae protinau a pheptidau sy'n atal mwneiddiad (megis osteopontin a pheptidau ASARM) yn ymgasglu yng nghroth allgellog yr esgyrn a dannedd, gan fod yn debygol o gyfrannu at achosi hypofwneiddiad y croth (osteomalasia).

Mae preswylwyr cartrefi henoed a'r henoed sy'n gaeth i'w catrefi yn arbennig o agored i'r perygl o ddioddef diffyg fitamin D, gan nad ydynt yn gweld llawer o olau haul. Yn ogystal, mae effeithlonrwydd synthesis fitamin D yn y croen ac amsugniad fitamin D yn y coluddyn yn gostwng gydag oedran, gan gynyddu'r risg ymhellach i'r garfan hon o'r boblogaeth. Mae grwpiau eraill sy'n wynebu risg yn cynnwys unigolion sy'n dioddef o gamamsugniad yn dilyn triniaeth dargyfeirio gastrogoluddol neu clwy'r ceudod, ac unigolion sy'n ymfudo o hinsawdd boeth i hinsawdd oer, yn arbennig menywod sy'n gwisgo feliau neu wisgoedd sy'n atal yr haul.

## Ataliad 
Gellir atal osteomalasia trwy dderbyn digon o fitamin D a calsiwm.

## Gweler hefyd 
* Osteopetrosis

## Cyfeiriadau
Categori:Tudalennau ag angen ffynonellau
Categori:Paediatreg
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Johann Joachim Quantz

Ffliwtydd a chyfansoddwr Almaenaidd o'r cyfnod Baróc oedd **Johann Joachim Quantz** (; 30 Ionawr 1697 – 12 Gorffennaf 1773).

Ysgrifennodd gannoedd o sonatâu a concerti ar gyfer y ffliwt yn bennaf. Mae'n adnabyddus fel awdur *Versuch einer Anweisung die Flöte traversiere zu spielen* ("Traethawd ar ddull o chwarae'r ffliwt draws"; Berlin, 1752). Mae ei lyfr yn ffynhonnell gyfeirio werthfawr ynghylch ymarfer perfformiad a thechneg ffliwt yn y 18g.

Ganwyd ym 1697 yn Oberscheden, yn agos i Göttingen, yn Etholaeth Hannover. Roedd ei dad yn gof. Ym 1718 daeth yn gerddor yn Dresden, yn llys Augustus II, Etholydd Sachsen a Brenin Gwlad Pwyl.

Ym 1728 penderfynodd Ffredrig Fawr, Tywysog Coronog Prwsia ar y pryd, astudio'r ffliwt yn groes i ddymuniadau ei dad gormesol, Friedrich Wilhelm II o Brwsia. Daeth Quantz yn athro iddo, a byddai'n teithio'n aml o Dresden i Berlin i roi gwersi iddo. Ar ôl i Ffredrig ddod yn frenin Prwsia ym 1740, cymerodd Quantz swydd athro ffliwt, gwneuthurwr ffliwt a chyfansoddwr yn ei lys yn Berlin. Arhosodd yno hyd ei farwolaeth ym 1773.

Categori:Genedigaethau 1697
Categori:Marwolaethau 1773
Categori:Cyfansoddwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Cyfansoddwyr baróc
Categori:Cyfansoddwyr clasurol o'r Almaen
Categori:Ffliwtwyr
Categori:Pobl o Niedersachsen
Osteosclerosis

Mae ** Osteosclerosis** yn salwch sydd wedi'i nodweddu gan esgyrn yn caledu mewn modd anarferol a chynnydd yn nwysedd yr esgyrn. Gall effeithio ar y gyfran ferol a/neu cortecs yr esgyrn yn bennaf. Mae radiograffau syml yn ddull gwerthfawr o adnabod salwch osteosclerotig. Gall ymddangos mewn rhannau penodol o'r corff neu yn gyffredinol. Mae osteosclerosis lleol yn gallu cael ei achosi gan glefyd Legg–Calvé–Perthes, clefyd cell-cryman a osteoarthritis ymhlith eraill. Gall osteosclerosis gael ei ddosbarthu yn unol a'r ffactor achosol yn ôl achosion caffaeledig a'r etifeddol.

## Gweler hefyd 
* Pachyostosis
* Pachyosteosclerosis

## Cyfeiriadau
## Rhybudd Cyngor Meddygol
Categori:Anatomeg anifeiliaid
Categori:System ysgerbydol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Osteopetrosis

Mae **osteopetrosis**, yn llythrennol yn golygu "asgwrn o garreg", hefyd yn cael ei adnabod fel **clefyd yr asgwrn marmor**, yn salwch etifeddol hynod o anghyffredin sy'n achosi i'r esgyrn galedu, gan ddwysau, yn groes i gyflyrau mwy cyffredin fel osteoporosis, pan mae'r esgyrn yn mynd yn llai dwys ac yn fwy brau, neu osteomalasia, pan mae'r esgyrn yn meddalu. Mae osteopetrosis yn gallu achosi i esgyrn doddi a thorri.

Mae'n un o achosion etifeddol osteosclerosis.

## Diagnosis 
Mae diagnosis yn seiliedig i raddau helaeth ar gydberthynas data clinigol a radiolegol ynghyd â dadansoddiad molecwlaidd.

## Amlygrwydd 
Yn fyd eang, mae 1 plentyn newyddanedig o bon 20,000 i 250,000 yn cael ei effeithio, ond mae'r tebygolrwydd yn uwch yn rhanbarth Rwsiaidd Mari El (1 o bob 14,000 plentyn newyddanedig) ac yn uwch o lawer yn Chuvashia (1 o bob 3,500—4,000 plentyn newyddanedig) oherwydd nodweddion genetig pobl Mari a Chuvash.

## Achosion nodedig 
* Laurel Burch
* Lil Bub

## Cyferinodau 
## Rhybudd Cyngor Meddygol
Categori:Afiechydon 

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Plât ardyfiannol

Mae'r **plât ardyfiannol **(neu'r **plât tyfiant**) yn blât cartilag hyalin yn y metaffisis, ar ben asgwrn hir. Dyma'r rhan o'r asgwrn hir ble mae tyfiant asgwrn newydd yn digwydd; hynny yw, mae'r asgwrn i gyd yn fyw, gyda chynhaliaeth ailfodelu trwy'r meinwe asgwrn i gyd, ond y plât tyfiant yw'r man ble mae'r asgwrn hir yn tyfu (gan ychwanegu hyd iddo).

Mae plât i'w gael mewn plant a phobl ifanc yn eu llencyndod. Mewn oedolion sydd wedi tyfu'n llawn, mae llinell ardyfiannol wedi cymryd lle y plât. Mae'r newid hwn yn cael ei alw'n derfyniad ardyfiannol.

## Arwyddocad clinigol 
Gall nam yn natblygiad ac ymraniad y platiau ardyfiannol arwain at afiechydon tyfiant. Y nam mwyaf cyffredin yw acondroplasia, ble ceir nam yn ffurfiad cartilag. Acondroplasia yw achos mwyaf cyffredin corachedd. 

Toresgyrn Salter–Harris yw toresgyrn perthnasol i'r platiau ardyfiannol ac maen nhw felly'n tueddu i amharu ar dyfiant, taldra neu ffwythiannau ffisiolegol.

Mae Clefyd Osgood-Schlatter yn ganlyniad i straen ar y plât ardyfiannol yn y tibia, yn arwain at or-dyfiant esgyrn a lwmp poenus yn y pen-glin.

## Gweler hefyd 
* Datblygiad dynol (bioleg)
* Torasgwrn Salter–Harris

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Esgyrn normal yn GetTheDiagnosis.org, yn dangos datblygiad platiau ardyfiannol ar gyfer gwahanol oedrannau ac esgyrn.

Categori:System ysgerbydol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Meleri ach Brychan

Santes o'r 5g oedd **Meleri** ac un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog.

Priododd Ceredig ap Cunedda Wledig ac roedd yn fam ac yn fam-gu i nifer o blant a ddaeth yn ddiweddarach yn saint, gan gynnwys Dewi Sant.

Er nad oes eglwysi wedi'u cysegru iddi ni ellir gor-bwysleisio dylanwad Meleri yn cyflwyno Cristnogaeth i Geredigion gan mae'r seintiau a annwyd yno bron i gyd yn plant, yn wyrion neu yn gor-wyrion iddi hi.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Oes y Seintiau
Ilud ach Brychan

Santes oedd Ilud, un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog 

## Cysegriadau 
Gwyddom fod Ilud wedi sefydlu dwy Llanilud, yn naill ger Pontsenni a'r llall ym Mro Morgannwg. Mae'n bosibl fod eglwys Jwlian yn yr Amwythig, a adeiladwyd a seiliau o'r 5ed canrif hefyd yn un o'i llannau hithau.

## Cymysgiadau 
Mae ffurf Lladin o'i henw Julietta neu Juliana yn peri fod llannau a chysylltir a Ilud yn cael ei dehongli fel eglwysi wedi cysegru i santes arall, Julietta, a merthyrwyd yn Rhufain tua dechrau y 4g er mae safleoedd eglwysi o Oes y Seintiau, yn coffáu sant leol yn wreiddiol. Cymysgir Ilud hefyd gyda santes o Gernyw, Juliot, oedd yn perthyn i dylwyth Brychan.

## Llanilltud Fawr 
Treuliodd Ilud amser yn Llanilltud Fawr.  Dwedir mynaich yr Oesoedd Canol fod y llan a dyfodd i fod y clas enwocaf Oes y Seintiau wedi sefydlu gan Illtud. Maen nhw yn niwlog iawn am rhieni Illtud (wrth cymharu â'r manylion a rhoddir am saint enwog eraill) Dywed rhai fod Illtud wedi geni ym Mrycheiniog tua'r 450 yn blentyn i dad o Lydaw a sefydlodd Llanilltud  rhwng 470-480 gyda cymorth Garmon (bu farw 480) Mae eraill yn dweud fod Illtud yn ddisgybl i Peulin (ganwyd tua 480) a pan oedd yn ifanc aeth i gwasanaethu Arthur fel milwr cyn troi at fywyd crefyddol, sy'n awgrymu ei fod wedi geni ar ddiwedd y 5g. Mae hefyd dau ddyddiad ar gyfer marwolaeth Illtud 537 a 545 a dau le a cofnodir fel man ei farwolaeth, Aberhonddu a Llydaw. Mae'n debyg fod hanes Illtud yn cymysgiad o hanesion am o leiaf dau berson. Buasai'r hynaf wedi cyfoesi a merched Brychan ar ieuengaf, efallai, yn fab neu 'fab yn y ffydd' i'r hynaf. Bu gan Illtud, fel Ilud, cysylltiadau agos â Aberhonddu. Gelwir cromlech ger y dref a defnyddiwyd ganddo am gyfnodau fel meudwy yn Tŷ Illtud a cysegrwyd eglwys Libanus iddo.

Ni buasai mynaich yr Oesoedd Canol wedi medru meddwl fod clas mor pwysig â Llanilltud Fawr wedi sefydlu gan ddynes. Hyd yn oedd heddiw buasai'n anodd i rhai ystyried gall yr Illtud hynaf bod yn ddynes.

Dylid darllen yr erthygl hwn ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Oes y Seintiau
Canolfan Hanes Uwchgwyrfai

Mae **Canolfan Hanes Uwchgwyrfai** yn elusen a sefydlwyd yn 2006 ym mhentref Clynnog yn Uwchgwyrfai i hyrwyddo hanes y cwmwd a hanes Cymru, a hynny trwy gyfrwng y Gymraeg. Mae'r ganolfan yn berchen ar dŷ capel a hen ysgoldy y Methodistiaid Calfinaidd yn y pentref. Ymysg y gweithgareddau, trefnir darlithoedd bob mis ac ar ddyddiau coffa ein cenedl; cynhelir ysgolion undydd i ledaenu ein gwir hanes ac arddangosfeydd achlysurol; cynhelir clwb darllen misol; a chyhoeddir cylchgrawn sain, yr Utgorn, bob chwarter sy'n ymdrin â phynciau hanesyddol a diwylliannol, ac a ddosberthir i danysgrifwyr. Caiff y deillion ei dderbyn am ddim ond iddynt wneud cais. Yng nghefn y ganolfan ceir gardd draddodiadol Gymreig y mae rhai o'r aelodau'n edrych ar ei hôl. Yn ddiweddar, sefydlwyd wici ar gyfer crynhoi hanes cwmwd Uwchgwyrfai, sef Cof y Cwmwdhttps://cof.uwchgwyrfai.cymru.

Categori:Hanes Cymru
Categori:Sefydliadau 2006
Belyau ach Brychan

**Santes** o'r 5g oedd **Belyau** ac un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog  Sefydlodd eglwys yn Llanfilo, sydd bellach yn bentref yng nghymuned Felin-fach, Powys.

Yn ôl yr hanes, ceisiodd pennaeth llwyth cyfagos ei chipio a'i threisio er mwyn ceisio ei gorfodi i'w briodi.

Credir fod rhannau o'i hanes hi wedi ychwanegu at hanesion am Milburgha o Much Wenlock.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
Meugan ach Gwenonwy

Santes oedd yn byw tua diwedd y 5g oedd **Meugan**.

Gelwid hi weithiau Morgan. Bu yn ferch i Gwenonwy ach Meurig ap Tewdrig a Gwyndaf Hen ap Emyr Llydaw a felly yn gyfnither i blant Brychan Brycheiniog.

## Cysylltiadau 
Cysylltir nifer o lefydd gyda Meugan, felly mae yn bosibl fod dwy neu dair santes wedi dwyn yr un enw. Maent yn cynnwys Cilfeugan ger Afon Wysg, Llanfeugan, ger Aberhonddu, Sant Meugan yng Gwent, Trefeugan ger Tŷ Ddewi ble derbyniodd Dewi rhan cyntaf o'i addysg, Capel Meugan ym Mridill, Sir Benfro, Eglwyswen ym Mhenfro a elwyd Llanfeugan ers talwm, a nifer o lefydd yng Nghernew. Bu Pistell Meugan ger Eglwyswrw yn enwog am iachau sawl fath o afiechyd.

Mae'n bosibl fod Martin o Tours wedi dylanwadu yn fawr arni am fod Ffair Meugan yn cael ei chynnal ar y dydd Llun ar ôl Gŵyl Sant Martin.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Seintiau o Gymru
Deintgig

Mae'r **deintgig** neu **cig y dannedd** yn cynnwys meinwe fwcosaidd sy'n gorwedd dros yr ên isaf (mandibl) ac asgwrn yr ên uchaf (macsila) y tu fewn i'r geg. Mae iechyd a chlefyd deintgig yn gallu cael effaith ar iechyd cyffredinol yr unigolyn.

## Nodweddion deintgig iach 
### Lliw 
de|bawd|Deintgig "pinc cwrel" naturiol
Fel arfer, mae gan ddeintgig iach liw sydd wedi'i ddisgrifio fel "pinc cwrel." Mae lliwiau eraill fel coch, gwyn, a glas yn gallu bod yn arwydd o enyniad (llid y deintgig) neu batholeg. Er bod yn lliw yn cael ei ddisgrifio fel pinc cwrel, mae amrywiaeth yn y lliw yn bosibl. Gall hyn fod o ganlyniad i ffactorau fel: trwch a mesur ceratineiddiad yr epitheliwm, llif y gwaed i'r deintgig, pigmentiad naturiol, clefyd a meddyginiaethau.

Gan fod lliw y deintgig yn gallu amrywio, mae cysondeb lliw yn bwysicach na'r lliw ei hun. Gall gormodedd o melanin achosi sbotiau neu glytiau tywyll ar y deintgig.

### Amlinelliad 
Mae deintgig iach yn edrych yn llyfn ac yn grwm neu sgolpiog ar bob dant. Mae deintgig iach yn llenwi a ffitio i bob bwlch rhwng y dannedd, yn wahanol i'r papila chwyddedig a welir mewn llid y deintgig neu'r agorfa gwag rhwng y dannedd a welir mewn clefyd amddanheddol. Mae deintgig iach yn glynu'n dynn wrth bob dant, yn teneuo wrth ddringo, tra bod ymylon deintgig llidiog, ar y llaw arall, yn ymddangos wedi "rowlio" neu wedi chwyddo.

### Gwead 
Mae gan ddeintgig iach wead cadarn sy'n gwrthsefyll symudiad, ac mae'r gwead ar yr arwyneb yn aml yn arddangos dotweithio arwynebol, tebyg i groen oren. Mae deintgig afiach, ar y llaw arall, yn aml wedi chwyddo ac yn llai gwydn. 

### Ymateb i gynnwrf 
Nid yw deintgig iach yn ymateb i gynnwrf arferol fel brwsio neu chwilota amddanheddol. Bydd deintgig afiach yn gwaedu neu'n diferu'n grawnllyd. 

## Gweler hefyd 
* Impiad deintgigol
* Anatomeg y pen a'r gwddf
* Periodontitis
* Llid y deintgig

## Cyfeiriadau
Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Cof y Cwmwd

Mae **Cof y Cwmwd** yn gronfa o ffeithiau ac erthyglau yn y Gymraeg am bynciau yn gysylltiedig â hanes cwmwd Uwchgwyrfai, ar ffurf wici. Fe'i hariannwyd gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri yn 2017 a'r nod yw datblygu'r arfer - a'r sgiliau - o drafod hanes lleol trwy gyfrwng y Gymraeg, wrth greu adnodd pwysig ar gyfer haneswyr y cylch. Mae ar gael i bawb ar y we ar safle Canolfan Hanes Uwchgwyrfai sydd yn gyfrifol am gynnal Cof y Cwmwd.

Mae Uwchgwyrfai yn cynnwys y wlad rhwng Afon Gwyrfai a'r Eifl, a Dyffryn Nantlle. 

Mae Cof y Cwmwd yn wici annibynnol yn rhedeg ar yr un feddalwedd â Wicipedia ei hun, ac yn agored i unrhyw un gyfrannu ato.  

Mae'r nifer o erthyglau'n dal i gynyddu, ac ar hyn o bryd ceir erthyglau am dros 1830 o bynciau a lleoedd sy'n berthnasol i'r ardal o fewn ffiniau'r cwmwd. Ceir mynediad atynt trwy chwilio amdanynt yn y blwch chwilio ar ôl clicio ar y ddolen isod.

## Dolenni allanol
* Cof y Cwmwd

Categori:Hanes Cymru
John Griffith (peiriannydd)

Peiriannydd sifil a gwleidydd a aned yng Nghymru oedd Syr **John Purser Griffith** (5 Hydref 1848 – 21 Hydref 1938).

Roedd yn fab i'r gweinidog William Griffith (1801–1881). Addysgwyd John Griffith yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, ac enillodd drwydded mewn peirianneg sifil ym 1868. Gwnaeth brentisiaeth dwy flynedd o dan Dr Bindon Blood Stoney, Prif Beiriannydd Porthladd Dulyn, cyn gweithio fel cynorthwy-ydd i'r syrfëwr sir yn Swydd Antrim. Dychwelodd i Ddulyn yn 1871 at ei hen feistr Dr. Stoney i weithio fel cynorthwy-ydd, gan ddod yn Brif Beiriannydd ym 1898. Ymddeolodd ym 1913.

Bu'n gwasanaethu fel llywydd Sefydliad y Peirianwyr Sifil yn Iwerddon rhwng 1887 a 1889 ac yn  Sefydliad y Peirianwyr Sifil rhwng 1919 a 1920. Cafodd ei ethol yn Gomisiynydd Goleuadau Iwerddon yn 1913, a bu'n aelod o'r Comisiwn Brenhinol ar Gamlesi a Dyfrffyrdd rhwng 1906 a 1911.

Yn 1922 etholwyd ef yn aelod o'r *Seanad Éireann*, senedd Gwladwriaeth Rydd Iwerddon, hyd nes iddo gael ei ddiddymu ym 1936.

Bu farw yng Nghastell Rathmines yn Nulyn ar 21 Hydref 1938.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Peirianwyr sifil
Acondroplasia

Mae **Acondroplasia** yn aml yn achosi corachedd. Mae'n digwydd fel mwtaniad (neu 'drawsblygiad') ysbeidiol mewn tua 80% o achosion (yn gysylltiedig â rhieni hŷn) neu gellir ei etifeddu fel anhwylder genetig autosomal amlwg.

Mae pobl sydd ag acondroplasia yn fyr, gyda chyfartaledd taldra'r oedolyn yn 131 cm (4.30 tr) i wyrywod a 123&nbsp;cm (4.04 tr) i fenywod. Mae achosion o oedolion acondroplastig cyn fyrred â 62.8 cm (2.06 tr). Os yw'r ddau riant yn acondroplasig ac yn trosglwyddo'r genyn trawsblygol, yna mae'n annhebygol iawn y bydd y plentyn homosygaidd yn byw yn hwy nag ychydig fisoedd. Mae i'w weld mewn tua 1 o bob 25,000 o bobl.

## Gweler hefyd 
* Acondroplasia mewn plant
* Rhestr o ddarganfyddiadau radiograffig sy'n gysylltiedig â chyflyrau cwenog

## Cyfeiriadau 
Categori:Datblygiad dynol
Categori:Afiechydon
Categori:Clefydau croenol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Tutglud ach Brychan

Santes o'r 5g oedd **Tutglud** ac un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog.

Priododd Cyngen ap Cadell a bu yn fam i nifer o blant.

## Cysegriadau 
Cysegrwyd Llanwrtyd i Tutglud yn wreiddiol ac mae Ffynnon Tutglud yn y dref. Sefydlodd Llandutclud yng Ngwynedd a cysylltir hi gyda Penmachno ble cysegrwyd yr eglwys i Encludwen (ond efallai roedd hon yn santes arall) Cred rhai y cafodd ei lladd ar safle Capel Tydyst ger Llandeilo 

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Seintiau o Gymru
Alergedd gwenith

Mae **Alergedd gwenith **yn alergedd sy'n cyflwyno ei hun fel arfer fel alergedd bwyd, ond sydd hefyd yn gallu bod yn alergedd cyffwrdd sydd o ganlyniad i amlygrwydd galwedigaethol i wenith.

Fel pob alergedd, mae alergedd gwenith yn ymwneud ac immunoglobulin E ac ymateb y mastgell. Mae'r alergedd fel arfer wedi ei gyfyngu i'r protinau sy'n storio hadau mewn gwenith, gyda rhai adweithiau wedi'u cyfyngu i brotinau gwenith, tra bod eraill yn gallu adweithio i sawl math o hadau a meinweoedd planhigion eraill. Mae'n bosib fod alergedd gwenith wedi'i gamenwi am fod nifer o gydrannau alergaidd mewn gwenith, megis atalyddion proteas serin, glutelinau s prolaminau ac mae gwahanol ymatebion yn cael eu priodoli i wahanol broteinau. Mae 27 gwahanol math o alergedd gwenith posibl wedi'u hadnabod hyd yma. Yr ymateb mwyaf eithafol yw anaphylaxis sy'n cael ei achosi gan ymarfer corff neu aspirin, sy'n cael ei briodoli i un omega gliadin sy'n perthyn i'r protein sy'n achosi clwy'r ceudod. Mae symptomau mwy cyffredin eraill yn cynnwys cyfog, y ddanadfrech, atopedd. Nid yw Sensitifrwydd gluten fel arfer yn cael ei ystyried yn alergedd gwenith.

## Gweler hefyd 
* Alergedd
* Alergedd bwyd
* Rhestr o alergenau
* Imiwnocemeg gluten

## Cyfeiriadau 
## Rhybudd Cyngor Meddygol
Categori:Gwenith
Categori:Alergeddeg
Categori:Dietau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Lleucu (santes)

Santes o'r 5g oedd **Lleucu** a daeth efallai o Langwyryfon, a sefydlodd gan disgyblion Ursula, dynes o Gernyw a merthyrwyd yn yr Almaen yn y 4g. Hon yw'r unig llan y gwyddom amdani a sefydlodd ar gyfer menywod yn unig.

## Cysegriadau 
Cysylltir Lleucu gyda Llanwnnen ac Abernant ger Caerfyrddin a sefydlodd Betws Lleucu yng Ngheredigion. Bu ffynnon Lleucu ger Llangynwyd a ffynnon Lleucu yn y Fflint a elwir heddiw Ffynnon Cilhaul.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Seintiau o Gymru
Y ddanadfrech

Mae'r **ddanadfrech **(Saesneg: *Hives* neu *Urticaria*) yn fath o frech croen gyda lympiau coch, esgynedig sy'n cosi. Gallant hefyd losgi. Yn aml mae'r clytiau o'r frech yn symud o gwmpas. Fel arfer maen nhw'n para ychydig ddyddiau ac yn gadael heb adael unrhyw newidiadau tymor hir i'r croen. Mae llai na 5% o achosion yn para mwy na chwe wythnos. Anaml y bydd y cyflwr yn dychwelyd.

Mae'r ddanadfrech yn aml yn ymddangos yn dilyn haint neu o ganlyniad i adwaith alergaidd i feddyginiaeth, brathiad pryfyn, neu fwyd, er enghraifft. Gall gael ei achosi hefyd gan straen seicolegol, tywydd oer, neu gryndod. Yn hanner yr achosion, nid yw'r hyn sydd wedi'i achosi yn hysbys. Mae ffactorau risg yn cynnwys dioddef o gyflyrau megis clefyd y gwair neu asthma. Mae diagnosis fel arfer yn seiliedig ar ymddangosiad. Mae Prawf clytiau yn gallu bod yn ddefnyddio i adnabod alergedd.

## Arwyddion a symptomau 
bawd|Y ddanadfrech ar y frest. Sylwer eu bod yn esgyn rhywfaint.
bawd|Darlun o'r ddanadfrech
Mae gwaltesi (ardaloedd esgynedig sydd wedi'u hamgylchynu gan sylfaen goch) y ddanadfrech yn gallu ymddangos yn unrhyw le ar wyneb y croen. Os yw o ganlyniad i alergedd neu beidio, mae rhyddhad cymhleth o gyfryngwyr llidus, gan gynnwys histamin o fastgelloedd  croenol yn achosi hylif i ollwng o waedlestri arwynebol. Gall gwaltesi fod mor fach a phin, neu fodfeddi lawer mewn diamedr.

Mae angioedema yn gyflwr sy'n perthyn (hefyd o achosion alergaidd ac analergaidd), er fod y colli hylif o waedlestri dyfnach o lawer yn yr haenau isgroenol neu isfwcosaidd. Mae danadfrech unigol sy'n boenus, yn para dros 24 awr, neu'n gadael clais wrth iddo wella yn fwy tebygol o fod yn gyflwyr mwy difrifol o'r enw vasculitis urticariaidd. Mae'r ddanadfrech a ddaw i'r amlwg wrth fwytho'r croen (yn aml yn ymddangos yn hirfain) yn cael ei achosi gan gyflwr diniwed o'r enw urticaria dermatograffig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Clefydau croenol
Categori:Afiechydon
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Elliw ach Cadog

Santes oedd **Elliw** oedd yn byw yn y 6g. Roedd hi yn un o or-wyresau Brychan Brycheiniog.

Gelwir Elliw, weithiau, yn ddisgybl i Gadog. Bu hi hefyd yn etifedd iddo sydd yn awgrymu perthynas gwaed rhyngddynt. Cofnodir yn y Vita Cadoci sut bu Gadog yn ymweld â ynys ble oedd y pennaethes yn ddifrwyth. Gofynnodd am gymorth Cadog. Yn ôl y Vita, llwyddodd Cadog i'w iachau "yn wyrthiol." Esgorodd y pennaethes ar Elliw. (Gelwir hi yn Elli a'i throi yn gwryw mewn rhai fersiwnau o'r hanes) Rhoddodd Elliw i Gadog i addysgu.

Sefydlodd Llanelli. Yn Llaneleu ger Aberhonddu gelwir yr eglwys 'Sant Elliw' ond mae'n debycach fod Eiluned wedi sefydlu y llan yno.

## Gweler hefyd 
*Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau 
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Seintiau o Gymru
Malasartes e o Duelo com a Morte

Ffilm gomedi llawn antur gan y cyfarwyddwr Paulo Morelli yw ***Malasartes E o Duelo Com a Morte***, Fe'i cynhyrchwyd ym Mrasil, gyhoeddwyd yn 2016 chafodd ei rhyddhau ar 10 Awst 2017. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Portiwgaleg. 

 Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Fantastic Beasts and Where to Find Them* sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling. Hyd at 2022 roedd o leiaf tair mil o ffilmiau Portiwgaleg wedi gweld golau dydd.
## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Paulo Morelli ar 1 Ionawr 1956 yn São Paulo. Mae ganddo o leiaf 5 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang. Derbyniodd ei addysg yn Faculty of Architecture and Urbanism of the University of São Paulo.

## Cast 
* Jesuíta Barbosa - Malasartes
* Isis Valverde - Áurea
* Júlio Andrade - Morte

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Paulo Morelli nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q7155262.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Portiwgaleg
Categori:Ffilmiau lliw o Frasil
Categori:Dramâu-comedi o Frasil
Categori:Ffilmiau Portiwgaleg
Categori:Ffilmiau o Frasil
Categori:Ffilmiau 2016
Ina ach Cynyr

Santes o ddiwedd y 5g oedd **Ina ach Cynyr**, a oedd yn ferch i Marchell ach Brychan a Cynyr o Gaer Gawch ac yn chwaer i Non a Gwen o Gernyw.

Sefydlodd Llanina yng Ngheredigion a Llanina arall ger Tŷ Ddewi, ac ar yr arfordir gerllaw mae craig a elwir yn 'Garreg Ina'. Mae'n bosibl ei bod hi yr un santes a Ninnocha a sefydlodd Lanninoc yn Llydaw

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 5ed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 5ed ganrif
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Seintiau o Gernyw
Categori:Teyrnas Dyfed
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Oes y Seintiau
Banadlwen ach Cynyr

Santes o ddiwedd y 5g oedd **Banadlwen**.

Roedd hi'n ferch i Marchell ach Brychan a Cynyr o Gaer Gawch. Roedd hi'n hanner chwaer i Ina ach Cynyr, Non a Gwen o Gernyw. Priododd Dirdan ac roedd yn fam i Ailfyw.

## Cyfeiriadau
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Seintiau o Gymru
Torasgwrn Salter–Harris

Mae **Torasgwrn Salter–Harris** yn dorsafwrn sy'n ymwneud â phlat ardyfiannol neu blat tyfiant asgwrn. Mae'n anaf cyffredin mewn plant, yn digwydd mewn 15% o doriadau esgyrn hir yn ystod plentyndod.

## Mathau 
Mae naw math o doriadau asgwrn Salter–Harris; mathau I i V fel y disgrifwyd hwy gan Robert B Salter a W Robert Harris yn 1963, a mathau llai cyffredin VI i IX sydd wedi'u hychwanegu yn ddiweddarach:

Mae'r cofair Saesneg "SALTER" yn gallu cael ei ddefnyddio i gofio'r pum math cyntaf. Mae angen i'r darllenydd ddychmygu mai esgyrn hir yw'r esgyrn, gyda'r epiffisau yn sail iddynt.
* I   – S = **S**lip (wedi gwahanu neu'n syth ar draws). Torasgwrn o gartilag y ffisis (plat tyfiant)
* II  – A = **A**bove. Mae'r torasgwrn uwchlaw'r ffisis, neu i ffwrdd o'r cymal.
* III – L = **L**ower. Mae'r torasgwrn o dan y ffisis yn yr epiffisis.
* IV  – TE = **T**hrough Everything. Mae'r torasgwrn trwy'r metaffisis, ffisis a'r epiffisis.
* V   – R = **R**ammed (crushed). Mae'r ffisis wedi ei wasgu.
(fel arall gellir defnyddio SALTER ar gyfer y chwe math cyntaf – fel uchod ond gan ychwanegu Math V: 'E' am Everything neu Epiffisis a Math VI:'R' am Ring)

## Gweler hefyd 
* Paul Jules Tillaux
* Arwydd Thurstan Holland

## Cyfeiriadau 
Categori:Paediatreg
Categori:Toresgyrn

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Abdullah al-Baradouni

Bardd o Iemen oedd **Abdullah al-Baradouni** (1929 – 30 Awst 1999).

Ganwyd yn Zaraja a chafodd ei fagu yn Dhamar. Cafodd ei heintio gan y frech wen yn 6 oed a'i ddallu. Cafodd ei addysgu yn y brifddinas Sana'a, a dysgodd llenyddiaeth Arabeg ac hanes gwleidyddol mewn ysgol grefyddol.

Yn y 1950au cafodd ei garcharu am ei wrthwynebiad i'r imamiaid Zaydi oedd yn rheoli'r wlad. Wedi i'r fyddin ddymchwel y frenhiniaeth ym 1962, cafodd Baradouni ei garcharu unwaith eto am ei daliadau adain-chwith. Yn ogystal, cafodd ei alw'n anghrediniwr gan ffwndamentalwyr Mwslimaidd oherwydd ei gefnogaeth dros hawliau merched a democratiaeth. Yn y 1970au daeth yn gadeirydd ar Undeb Llenorion Iemen.

Ysgrifennodd 12 cyfrol o farddoniaeth a chwe llyfr ar bynciau gwleidyddol, llenyddol, llên gwerin, a gwisg. Ymddiddorodd yn nhraddodiadau hynafol Iemen, gan gynnwys llawddewiniaeth a darogan ffa coffi. Fe gofnododd hen gorganeuon sydd yn adrodd hanes y llwythau Iemenaidd a guddiodd mewn ogofâu rhag y Rhufeiniaid.

Bu farw yn 70 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Academyddion o Iemen
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Iemen
Categori:Beirdd Arabeg o Iemen
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Iemen
Categori:Llenorion ffeithiol Arabeg o Iemen
Categori:Pobl ddall
Categori:Pobl a aned yn Iemen
Carinha de Anjo

Drama deledu o Frasil fath *telenovela* comedi plant emosiwn wedi'i gwneud yn ***Carinha de Anjo***. Cynhyrchwyd y rhaglen gan SBT a chafodd ei rhyddhau ar 21 Tachwedd 2016. Ail-bobiad ydy hi o delenoval o'r un enw o Fecsico.

Dywedodd wrth y cymeriadau gan actorion Brasil.

## Cast 
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2016
Categori:Rhaglenni teledu Brasilaidd
Categori:Rhaglenni teledu Portiwgaleg
Categori:Rhaglenni teledu SBT
Gwenhaf

Santes o'r 6g oedd **Gwenhaf**. Roedd hi yn ferch i Tegid Foel a priododd Enlleu ap Hydwyn ap Ceredig a bu yn fam i Teilo a'i haner brawd Afan Buallt.

## Marwolaeth Gwenhaf 
Dywedwyd gan rhai y llabyddiwyd hi fel gwrach gan ei bod hi mor hael i dlodion. Mae eraill wedi cofnodi y lladdwyd hi gan paganiad ar Graig y Saeson ger Llandegfedd.  Mae eraill yn dweud fod Illtud wedi trefnu ei llofruddiaeth gan eu bod hi'n gwybod cyfrinach y fan ble claddwyd Arthur.

== Cysegriadau ===
Cofir hi ym Mhenallti a elwid ar un adeg Llangenau.

## Gweler hefyd 
*Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Oes y Seintiau
Cenhedlon ach Briafael

Santes o'r 7g oedd **Cenhedlon**.

Merch Briafael oedd Cenhedlon a phriododd Arthfel ab Ithel o Went.

Sefydlodd eglwys Llanoronwy ger Trefynwy . Cred rhai y lladdwyd hi ger ffynnon yn yr ardal a elwir heddiw yn Ffynnon Mihangel.

## Gweler hefyd
*Enghenedl - Santes neu sant y cysegrwyd Llanynghenedl ar Ynys Môn iddi neu iddo.
*Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Merched y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
Gorsaf reilffordd Arley

bawd|250px
Mae **Gorsaf reilffordd Arley** yn orsaf ar Rheilffordd Dyffryn Hafren.
Agorwyd yr orsaf pan agorwyd y rheilffordd wreiddiol ym 1862. Roedd yr adeiladau gwreiddiol yn cynnwys tŷ’r gorsaf-feistr, swyddfa tocynnau ac ystafell aros. Ychwanegyd ystafell aros i ferched yn ddiweddarach. Defnyddiwyd brics llwydfelen, gyda to llechi Cymreig.
Ychwanegwyd cysgodfa aros ar y platfform arall a chaban signal yn ysod yr 1880au. Dinistriwyd y caban gwreiddiol pan gaewyd y rheilffordd ym 1964. Mae’r caban presennol yn dod o orsaf reilffordd Yorton, rhwng Cryw ac Amwythig.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr orsaf

Arley
Arley
Categori:Rheilffordd Dyffryn Hafren
Wanna One

Grŵp synthpop yw **Wanna One**. Sefydlwyd y band yn Seoul yn 2017.

## Aelodau
*Yoon Ji-sung
*Ha Sung-woon
*Hwang Min-hyun
*Ong Seong-wu
*Kim Jae-hwan
*Kang Daniel
*Park Ji-hoon
*Park Woo-jin
*Bae Jin-young
*Lee Dae-hwi
*Lai Kuan-lin

## Disgyddiaeth
## albwm 
* *1X1=1 (To Be One)* (2017)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Prosiect Wicipop
Categori:Bandiau o Dde Corea
Harold Carter

Daearyddwr dynol o Gymro oedd yr Athro **Harold Carter** (14 Ebrill 1925 – 30 Tachwedd 2017).

Ganwyd yng Nghastell-nedd. Daeth yn gynorthwy-ydd ymchwil yn Aberystwyth yn 1949 ac yna bu'n Athro Daearyddiaeth Dynol Gregynog o 1969 hyd 1983. Rhwng 1983 a'i ymddeoliad yn 1986 roedd yn Gyfarwyddwr Adran Daearyddiaeth Aberystwyth. Bu hefyd yn Athro Emeritws ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Yn ystod ei yrfa roedd yn Athro Gwadd ac yn hwyrach Athro Gwadd Nodweddol ym Mhrifysgol Cincinnati a llefydd eraill

Yn 1977 fe gyhoeddwyd damcaniaeth ffurfiad pedair dinas yn ei lyfr *The Study of Urban Geography*. Roedd hefyd yn arbenigwr ar y Gymraeg ac ym 1994 cyhoeddodd *A Geography of the Welsh Language 1961-1991*.

Cafodd ei dderbyn fel aelod o Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Llanrwst 1989. Yn 2011 daeth yn aelod o'r Gymdeithas Ddysgiedig Cymru.

## Cyhoeddiadau 
* Harold Carter a Aitchison, John: *A Geography of the Welsh Language 1961-1991*. Cardiff: U of Wales P, 1994. ISBN 0-7083-1236-5
* Harold Carter: *The Study of Urban Geography*. London: Arnold, 1972. ISBN 0-7131-5595-7

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Daearyddwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Tawakkol Karman

Newyddiadurwraig a gwleidydd o Iemen ac ymgyrchydd dros hawliau dynol yw **Tawakkol Abdel-Salam Karman** ( *Tawakkul ‘Abd us-Salām Karmān*; hefyd *Tawakul*, *Tawakel*; ganwyd 7 Chwefror 1979). Derbyniodd Karman Wobr Heddwch Nobel yn 2011, ynghyd ag Ellen Johnson Sirleaf a Leymah Gbowee. Hi yw'r Iemeniad cyntaf, y fenyw Arabaidd cyntaf, a'r ail fenyw Fwslimaidd i ennill Gwobr Nobel, a'r unigolyn ieuangaf i ennill y Wobr Heddwch ac eithriad Malala Yousafzai.

Cyd-sefydlodd y garfan "Newyddiadurwragedd Heb Gadwyni" yn 2005. Dan ei harweiniad, rhoddwyd cefnogaeth i'r "Chwyldro Jasmin" yn Nhiwnisia (Rhagfyr 2010–Ionawr 2011) a'r Gwanwyn Arabaidd. Gwrthwynebodd Ali Abdullah Saleh, Arlywydd Iemen, yn gyhoeddus.

Yn ôl cebl diplomyddol a ddatgelwyd gan WikiLeaks, er i Karman lladd ar Sawdi Arabia yn gyhoeddus roedd hi hefyd yn trefnu cyfarfodydd dirgel â'r Sawdïaid i ymofyn am eu cefnogaeth. Hi wnaeth canmol Sawdi Arabia am gytundeb trawsnewid llywodraeth a chafodd ei ystyried gan nifer o ddiwygwyr fel brad yn erbyn y chwyldro. Yn ogystal, cyhuddodd Karman yr Arlywydd Abd Rabbuh Mansur Hadi o gefnogi'r Houthi ac Al Qaeda.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Sana'a
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Gwleidyddion o Iemen
Categori:Mwslimiaid o Iemen
Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Newyddiadurwyr Arabeg o Iemen
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Iemen
Categori:Pobl y Gwanwyn Arabaidd
Categori:Pobl o dras Dyrcaidd
Categori:Pobl o Taiz
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol
Categori:Ymgyrchwyr o Iemen
Llŷr Forwen

Santes o'r 6g oedd **Llŷr Forwen**.

Camddehonglir ei chyfenw Morwen gyda'r gair morwyn (gwyryf) ond mae'n dynodi rhywun gyda cysylltiadau gyda'r môr. Cymysgir hi weithiau gyda Llŷr Merini, gŵr Gwen o Dalgarth.

Sefydlodd cymuned Cristnogol yn Llanllŷr yng Ngheredigion a ddatblygwyd fel lleiandy yn yr Oesoedd Canol dan rheolaeth mynaich Ystrad Fflur. Un o'r abadesau yno oedd Gwladys, merch yr Arglwydd Rhys.

## Gweler hefyd
*Santesau Celtaidd 388-680
*Llanllŷr

## Cyfeiriadau
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Seintiau o Gymru
Turlupiaid

Enwad Cristnogol a ymddangosodd yn Ffrainc ynghylch y flwyddyn 1372, yn bennaf yn Safwy a Dauphiné, oedd y **turlupiaid**. Dysgent fod dyn, pan wedi cyrraedd i sefyllfa benodol o berffeithrwydd, yn cael ei ryddhau o bob rhwymedigaeth i fod yn ddarostyngedig i'r gyfraith ddwyfol. Yn ôl adroddiadau gan wrthwynebwyr yr enwad, byddent yn aml i'w gweld yn noeth, ac nid oeddynt yn caniatau gweddïo ar Dduw ond yn y meddwl yn unig. Galwent eu hunain yn "Frawdoliaeth y Tlodion".

Categori:Enwadau Cristnogol
Categori:Hanes crefydd yn Ffrainc
Colig babi

Mae **colig babi**, sydd hefyd yn cael ei adnabod fel **colig babanaidd**, yn cael ei ddiffinio fel pyliau o grïo am fwy na thair awr y dydd, am fwy na thair wythnos mewn plentyn sydd fel arall yn iach. Mae'r crïo yn aml yn digwydd gyda'r nos. Nid yw fel arfer yn achosi problemau tymor hir. Gall y crïo beri rhwystredigaeth i'r rhieni, iselder yn dilyn genedigaeth, ymweliadau aml a'r meddyg, a cham-drin plant.

Mae achos colig yn anhysbys. Cred rhai ei fod yn cael ei achosi gan anesmwythder gastro-goluddol, fel crampio coluddol. Mae diagnosis yn galw am sichrau nad oes achosion eraill. Mae twymyn, diffyg gweithgaredd, neu abdomen chwyddedig yn symptomau fyddai'n peri gofid. Llai na 5% o blant sy'n gor-grïo sydd a chlefyd organig.

Mae triniaeth yn geidwadol ar y cyfan, gydag ychydig o ran, os o gwbl, i feddygyniaerthau neu therapiau amgen. Gallai cymorth ychwanegol i rieni fod yn ddefnyddiol. Prin yw'r dystiolaeth sy'n cefnogi'r defnydd o rai probiotigau penodol i'r babi a deiet alergen-isel gan y fam i'r rhai sy'n cael eu bwydo o'r fron. Gallai fformiwla wedi ei hydroleiddio fod yn ddefnyddiol i'r rhai sy'n cael eu bwydo a photel.

Mae colic yn effeithio ar 10–40% o blant. Mae fwyaf cyffredin pan fyddo'r plentyn yn chwe wythnos oed ac fel arfer yn dod i ben cyn iddynt gyrraedd chwe mis. Anaml iawn y bydd yn parhau hyd at flwydd oed. Mae yr un mor gyffredin mewn bechgyn a merched. Ceir y disgrifiad meddygol cynharaf o'r broblem yn 1954.

## Cyfeiriadau
Categori:Paediatreg
Thales

Athronydd Groegaidd hynafol oedd **Thales** (620au CC – 540au CC) a sefydlodd yr ysgol Ïoniaidd.

Brodor ydoedd o Miletus, yn Asia Leiaf, a blodeuodd yn y 6g CC. Ychydig iawn a wyddys am amgylchiadau ei fywyd. Mynegir ei fod wedi cynghori yr Ïoniaid, y rhai a fygythid gan y Persiaid i ffurfio cynghrair yn erbyn eu gelyn grymus, ac i wneud Teos yn brifddinas. Mewn cyfnod diweddarach, dywedir ei fod wedi perswadio'r Milesiaid i dynnu yn ôl o gynghrair oedd rhyngddynt â'r brenin Croesus i wrthwynebu Cyrus Fawr. Mynegir hefyd iddo ragfynegi'r diffyg a fu ar yr haul yn nheyrnasiad Alyattes.

Yn ôl traddodiad yr hen Roegiaid, un o'r Saith Gŵr Doeth oedd Thales. Yr hyn a roddodd iddo hawl i'r teitl hwnnw oedd ei ddoethineb anarferol, yn hytrach nag unrhyw orchestion damcaniaethol. Er hynny, y mae iddo enw uchel yn hanes athroniaeth damcaniaethol. Ystyria rhai ef fel y Groegwr cyntaf a ffurfiodd ddamcaniaeth ar gyfansoddiad y greadigaeth. Yn ôl ei ddamcaniaeth, yr egwyddor wreiddiol o bob peth ydyw dŵr: o'r hwn y deilliai pob peth, a dychwelai pob peth yn ddŵr eilwaith. Mae yn dra thebygol taw ffurf o holldduwiaeth o ryw fath oedd ei athroniaeth ef. Nid ysgrifennodd ei ddamcaniaethau, ac nis gellir cael un syniad am nodwedd ei athrawiaeth, ond a ellir ei gasglu oddi wrth yr hyn a ddywedir amdano gan Roegwyr diweddarach megis Herodotus ac Aristoteles.

Categori:Athronwyr y 6ed ganrif CC
Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau'r 620au CC
Categori:Marwolaethau'r 540au CC
Mabyn ach Brynach

Santes o Gernyw o'r 6g oedd **Mabyn.**

Roedd hi'n ferch i Cymorth a Brynach ac yn chwaer i Mynfer, Mwynen (Morwenna) ac Endelyn (Endellion) ac felly'n or-wyres i Brychan Brycheiniog. Ganwyd hi yng Nghernyw ar ôl i'r teulu symud yno o dde Cymru.

Sefydlodd llan ger y lle a elwir heddiw yn Sant Mabyn, Cernyw.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon yng nghyd-destun yr erthygl "Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau 
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Gernyw
Cymorth (santes)

Santes o ddiwedd y 5g oedd **Cymorth** (talfyriad: **Corth**).

Mae'n debygol fod Cymorth yn ferch neu'n nith i Gynheiddon, merch Brychan Brycheiniog, a gydweithiodd gyda hi.  Mae'r Vita Brynach (11g)  yn galw Cymorth yn "ferch Brychan" ond gan nid yw hi yn cael ei henwi yn y Cognatio mae'n debyg ei bod hi yn wyres iddo. Cyfeirir at Cymorth fel dynes a drigodd ar Fynydd Cymorth (neu Gyfor) ger Cydweli tref bychan yn Sir Gaerfyrddin heddiw).

Mae'r Vita Brynach (12g)

## Amheuaeth
Yn ôl T. Thornley Jones mae'r Vita Brynach (12g) yn datgan fod Brynach wedi priodi Cymorth. Mae T. T. Jones yn nodi fod gan Cymorth cysylltiad agos gyda Cynheiddon.  Yn y fersiwn Vespasian o'r Cognatio (11g),  mae'n dweud  "Keneython(Cynheiddon) in y mynid cheuor in Kidweli" ac yn y fersiwn Domitian (13g) " Koneidon apud Kydwely monte Kyfor". Mae T. T. Jones yn cyfeirio at fryn yn ymyl pentref Llangynheiddon a elwid Mynydd Cyfor gydag adfeilion capel arno. Roedd tir gan Brynach yn yr un ardal; yn Llanfrynach.

Yn ôl Peter Clement Bartrum (g. *A Welsh Classical Dictionary*) (sydd ddim yn cyfeirio at Vita Brynach) (12g) nid oedd y fath berson yn bodoli, a honnodd mai camddarllen dogfen roddodd fodolaeth i'r enw.  Mae'n dweud fod William Morris (18g)  wedi camdarllen 'Cymorth' o 'Mynydd Cymorth' yn BL.Add.MS.14,916 (Llyfr Bodeulwyn) i olygygu person yn hytrach na mynydd. Copiwyd hyn gan Lewis Morris (18g) ac oddi yno i MA2 tt.420, 428 ac ymhellach i Iolo Morganwg (19g) a ychwanegodd ei bod yn wraig i Frynach Wyddel. Er nid yw Iolo Morganwg yn hollol ddibenadwy mae Vita Brynach yn cadarnhau y gwybodaeth hwn. Mae Bartrum yn dibynnu hefyd am wybodaeth ar waith G.H. Noble, awdur Fictoraidd(19g) sydd yn adnabyddus am honni naill fod santesau yn saintiau gwrywaidd neu nid oeddent yn bodoli gan nid oedd yn credu fod menywod yn medru arwain, neu teithio, neu sefydlu llannau.

Gellid gofyn os Cymorth rhoddodd ei henw i Fynydd Cyfor (mewn cyfnod pan oedd enw santes yn cael ei chynnwys mewn nifer o lefydd) neu os tarddodd enw Cymorth o'r bryn cyfagos.

## Gwelir hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hwn yng nghyd-destun Santesau Celtaidd 388-680.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
Wsbeciaid

Pobl Dyrcig yng Nghanolbarth Asia yw'r **Wsbeciaid**. Trigasant yn bennaf yn Wsbecistan, ac yno maent yn cyfrif am ryw 80% o'r boblogaeth. Maent hefyd yn byw mewn niferoedd uchel yn Affganistan, Tajicistan, Cirgistan, Casachstan, Tyrcmenistan, a thalaith Xinjiang yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina. Maent yn siarad yr iaith Wsbeceg, a chanddi ddwy brif dafodiaith.

Daw enw'r Wsbeciaid mae'n debyg o Öz Beg (Uzbek), khan y Mongolwyr yn hanner cyntaf y 14g. Goresgynnwyd yr ardal gan lwythau Mongolaidd a Thyrcig o'r 11g hyd y 15g, a chymysgant â'r bobloedd Iranaidd hynafol. Gwasgarant dros holl Dyrcestan, gan amaethu a masnachu.

Mwslimiaid Sunni ydy'r mwyafrif helaeth o Wsbeciaid, ac yn canlyn y ddefod Hanafi. Hwy yw'r un garfan o'r holl bobloedd Tyrcig dan reolaeth gynt yr Undeb Sofietaidd sydd wedi dioddef lleiaf o Rwsieiddio.

## Cyfeiriadu 

Categori:Cenhedloedd Canolbarth Asia
Categori:Grwpiau ethnig yn Affganistan
Categori:Grwpiau ethnig yng Nghirgistan
Categori:Grwpiau ethnig yn Nhajicistan
Categori:Grwpiau ethnig yn Wsbecistan
Categori:Pobloedd Dyrcig
Prifysgol Sana'a

Prifysgol a sefydlwyd ym 1970 yn Sana'a, prifddinas Gogledd Iemen, yw '''Prifysgol Sana'a''' (Arabeg: جامعة صنعــاء).

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sana'a
Sanaa

Categori:Sefydliadau 1970
Ysgol Harrow

Yysgol breswyl annibynnol ar gyfer bechgyn yn Harrow, Llundain, Lloegr, yw **Ysgol Harrow**. Sefydlwyd yr ysgol ym 1572 gan John Lyon o dan Siarter Frenhinol gan Elizabeth I, ac mae'n un o'r naw ysgol gyhoeddus a gafodd eu rheoleiddio gan Ddeddf Ysgolion Cyhoeddus 1868. Mae Harrow yn codi hyd at £12,850 (2017/18) y tymor, gyda thri thymor fesul blwyddyn academaidd. Harrow yw'r bedwaredd ysgol breswyl ddrutaf yng Nghynhadledd y Prifathrawesau a Phrifathrawon.

Mae gan yr ysgol gofrestriad o 821 o fechgyn mewn deuddeg o dai preswyl, pob un ohonynt yn lletya llawn amser.

Mae gwisg Harrow yn cynnwys hetiau gwellt, siwtiau bore, a hetiau top.

Mae Sefydliad Harrow hefyd yn cynnal ysgol ramadeg annibynnol yn Harrow, o'r enw Ysgol John Lyon, a nifer o ysgolion tramor. Mae Ysgol John Lyon hefyd yn talu ffioedd ac yn ddethol yn academaidd. Mae'r arweinydd cerddorfa Cymreig Owain Arwel Hughes wedi gwasanaethu fel Cadeirydd Llywodraethwyr Ysgol John Lyon.

Ymysg ei gyn-fyfyrwyr bu wyth o Brif Weinidogion Prydeinig neu Indiaid (gan gynnwys Peel, Palmerston, Baldwin, Churchill a Nehru), gwladweinwyr tramor, cyn-aelodau ac aelodau cyfredol o ddau dŷ Senedd y DU, pum brenin a nifer o aelodau eraill o deuluoedd brenhinol amrywiol, tri enillydd Gwobr Nobel, ugain Croes Fictoria ac un o ddeiliaid y George Cross, a nifer o ffigurau yn y celfyddydau a'r gwyddorau.

## Pobl Harrow â chysylltiadau Cymreig 
* Arglwydd Ninian Crichton-Stuart
* John Crichton Stuart, 3ydd ardalydd Bute
* David Arthur Saunders Davies
* Matthew Vaughan-Davies, Barwn 1af Ystwyth
* Arthur Evans
* Cyril Flower ‎
* William Fuller-Maitland 
* Raymond Garlick
* Edmund Hyde Hall
* Owain Arwel Hughes
* William Bulkeley Hughes
* Edward Wingfield Humphreys
* Arthur Humphreys-Owen
* William Jones (ieithegwr)
* George Thomas Kenyon
* John Wimburn Laurie
* Thomas Davies Lloyd 
* John Edward Madocks
* Charles Morgan Robinson Morgan
* George Lort Phillips 
* Wyn Roberts
* John Henry Scourfield
* George Percival Spooner
* Christopher Rice Mansel Talbot
* David Vaughan Thomas
* John Lloyd Vaughan Watkins
* Henry Watkins Williams-Wynn
* Thomas Wood

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Harrow
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Llundain
Categori:Sefydliadau 1572
Harrow