open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blwyddyn golau

Mae **blwyddyn golau** (symbol rhyngwladol: **ly**, seiliedig ar yr enw Saesneg, *light year*) yn uned fesur o hyd, yn benodol y pellter y mae golau yn teithio mewn gwactod (*vacuum*) mewn blwyddyn. Er nad oes penderfyniad awdurdodol ar ba flwyddyn galendraidd i'w defnyddio, mae'r Undeb Seryddol Rhyngwladol (IAU) yn argymell y flwyddyn Julian.

## Gwerth rhifol 
Mae un **flwyddyn golau** yn cyfateb i:
* 9,460,730,472,580.8 km (tua 9.461 Pm)
* tua 5,879,000,000,000 milltir statudol
* tua 63,240 uned seryddol
* tua 0.3066 parsec

## Pellterau mewn blynyddoedd golau 
Mae pellterau a fesurir mewn 'ffracsiynau blwyddyn golau' yn cael eu defnyddio ar gyfer gwrthrychau o fewn cyfundrefn heulog fel ein Cysawd yr Haul ni.

Mae pellterau a fesurir mewn 'blynyddoedd golau' yn cynnwys y pellterau rhwng sêr agos, fel y rhai mewn breichiau troellog neu glysterau globiwlar.

Defnyddir y 'cilo-flwyddyn golau' (*kilolight-year*; "kly"), sy'n 1,000 blwyddyn golau, neu tua 307 parsec, i fesur pellterau rhwng rhannau o'r un galaeth yn bennaf.

Mae un 'mega-flwyddyn golau' (*megalight-year*; "Mly"), yn un filiwn blwyddyn golau, neu tua 306,600 parsec. Defnyddir mega-flynyddoedd golau fel rheol i fesur pellteroedd rhwng galaethau cymdogol a chlysterau galaethau.

Mae un 'giga-flwyddyn golau' (*gigalight-year*, "Gly"), yn un o'r mesurau mwyaf sy'n bodoli: un biliwn (1000000000) blwyddyn golau. Mae un giga-flwyddyn golau yn o gwmpas 306.6 miliwn parsec neu, yn fras, un rhan mewn 13 (1/13) o'r pellter i orwel y bydysawd gweladwy. Fel rheol defnyddir unedau giga-flwyddyn golau i mesur y pellter i wrthrychau uwchalaethol, fel clysterau o quasars neu'r Mur Mawr.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
*Strwythur graddfa fawr y cosmos

Categori:Unedau mesur seryddol
C. H. Dodd

Diwinydd ac awdur o Gymru oedd **Charles Harold Dodd** (7 Ebrill 1884 – 21 Medi 1973).

Cafodd ei eni yn Wrecsam.  Brawd yr hanesydd A. H. Dodd oedd ef.

## Llyfryddiaeth
**The Meaning of Paul for Today* (1920)
**The Authority of the Bible* (1928)
**The Leader* (1930) booklet
**Epistle of Paul to the Romans* (1932)
**The Framework of the Gospel Narrative* (1932)
**The Mind of Paul: A Psychological Approach* (1933)
**The Bible and its Background* (1935)
**The Bible and the Greeks* (1935)
**The Parables of the Kingdom* (1935)
**The Apostolic Preaching and its Developments: Three Lectures with an Eschatology and History * (1936)
**The First Epistle of John and the Fourth Gospel* (1937)
**History and the Gospel* (1938)
**The Bible Today * (1946)
**The Johannine Epistles* (1946) Moffatt Commentary
**About the Gospels* (1950)
**The Coming of Christ: Four Broadcast Addresses for the Season of Advent* (1951)
**Gospel and Law: The Relation of Faith and Ethics in Early Christianity* (1951)
**According to the Scriptures: The Substructure of New Testament Theology* (1952)
**Christianity and the Reconciliation of the Nations* (1952)
*''Man In God's Design According to the New Testament* (1953) gyda Panagiotis Bratsiotis, R. Bultmann, a Henri Clavier
**The Interpretation of the Fourth Gospel* (1953)
**New Testament Studies* (1953)
**The Dialogue Form in the Gospels* (1954/55)
**Benefits of His Passion* (1956)
**How to Read the Gospels* (1956)
**Triptych* (1958)
**Historical Tradition in the Fourth Gospel* (1963)
**More New Testament Studies* (1968)
**The Founder of Christianity '' (1970)

## Dolenni allanol
*Cofiant (yn Almaeneg)

Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Pobl o Wrecsam
Saltnes

Mae **Saltnes** yn bentref ym mwrdeistref Råde yn sir Østfold, de-ddwyrain Norwy. Mae ganddo boblogaeth o 1,969. Mae'n boblogaidd gyda thwristiaid o achos ei draethau.

200px|dim|bawd|Lleoliad Saltnes yn Østfold.

Categori:Trefi a phentrefi Norwy
C.P.D. Sir Hwlffordd

Clwb pêl-droed o Hwlffordd, Sir Benfro ydy **Clwb Pêl-droed Sir Hwlffordd** (Saesneg: *Haverfordwest County Association Football Club*).

Ffurfiwyd y clwb yn 1899 ac maent yn chwarae ar faes Dôl y Bont.

## Hanes 
Ffurfwyd y Clwb yn 1899 fel **C.P.D. Hwlffordd** ond ar ôl blynyddoedd o chwarae yng Nghynghrairt Sir Benfro, newidiwyd enw'r clwb i **C.P.D. Athletic Hwlffordd** ym 1936 wedi iddynt sicrhau dyrchafiad i Gynghrair Cymru'r De.

Cafwyd newid arall i enw'r clwb ym 1956 wrth iddynt fabwysiadu'r enw **C.P.D. Sir Hwlffordd** ac yn yr un tymor, llwyddodd y clwb i ennill pencampwriaeth Cynghrair Cymru'r De am y tro cyntaf yn eu hanes. Llwyddodd y clwb i ennill y bencampwriaeth ar ddwy achlysur arall, ym 1980-81 a 1989-90 cyn dod yn un o aelodau gwreiddiol Uwch Gynghrair Cymru ym 1992-93.

Byr iawn oedd eu cyfnod cyntaf yn y Gynghrair Genedlaethol gan i'w maes gael ei brynnu gan archfachnad *Safeway*. Methodd y clwb a dod o hyd i faes o safon derbyniol i'r gynghrair tra bo maes newydd yn cael ei adeiladu a bu rhaid iddynt ddisgyn yn ôl i Gynghrair Cymru (Y De) ar gyfer tymor 1994-95.

Ym 1997, sicrhawyd dyrchafiad yn ôl i'r Uwch Gynghrair wrth iddynt orffen ar frig Cynghrair Cymru'r De am y pedwerydd tro yn eu hanes.

Bu i chwaraewr Cymru, Simon Davies, gychwyn ei yrfa fel bachgen yn Hwlffordd. Mab o ardal Sir Benfro ydyw.

## Record yn Ewrop
## Cyfeiriadau
Sir Hwlffordd
Categori:Chwaraeon yn Sir Benfro
Categori:Sefydliadau 1889
442

4g - **5g** - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - **440au** - 450au 460au 470au 480au 490au 
437 438 439 440 441 - **442** - 443 444 445 446 447 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerodraeth Rufeinig yn gwneud cytundeb a Geiseric, brenin y Fandaliaid, yn cydnabod ei hawl i'r tiriogaethau a goncrodd yng Ngogledd Affrica.
* Domnus II yn olynu ei ewythr Ioan fel Patriarch Antioch

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:442
441

4g - **5g** - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - **440au** - 450au 460au 470au 480au 490au 
436 437 438 439 440 - **441** - 442 443 444 445 446 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Hyniaid yn ymosod ar y Balcanau.
*Persia yn ymladd rhyfel byr yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:441
Ramkhamhaeng Fawr

[200px|bawd|Cerflun o'r brenin Ramkhamhaeng, ym Mharc Hanes Sukhothai, [Sukhothai (talaith)|talaith Sukhothai]]

**Ramkhamhaeng Fawr** (c.1239–1317, hefyd Pho Khun Ramkhamhaeng; Thai: พ่อขุนรามคำแหงมหาราช) oedd trydydd frenin y frenhinllin Phra Ruang, a rheolwr Teyrnas Sukhothai (un o ragflaenwyr teyrnas Gwlad Tai heddiw) o 1277 hyd 1317, yn ystod ei chyfnod mwyaf llewyrchus. Credir iddo greu'r  wyddor Tai a sefydlogu'n gadarn Bwdhiaeth Theravada fel crefydd wladwriaethol y deyrnas Tai.

Categori:Brenhinoedd Tai
Categori:Genedigaethau 1239
Categori:Marwolaethau 1317
Categori:Hanes Gwlad Tai
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Bae Abergwaun

Bae ar arfordir de-orllewin Cymru, gogledd Sir Benfro, yw **Bae Abergwaun**. Mae'n rhan o Fae Ceredigion. Mae'n ymestyn rhwng Pen Dinas (Ynys Dinas) yn y dwyrain i Ben Crincoed yn y gorllewin; pellter o tua 4.5 milltir.

Ar ei lannau ceir porthladd fferi Wdig, Abergwaun ei hun, a Bryn Henllan. Mae'r A487 yn rhedeg ar hyd glan ddeheuol y bae.

Categori:Abergwaun
Categori:Arfordir Sir Benfro
Categori:Bae Ceredigion
Abergwaun
Clwb anturio

Clwb sy'n cynnwys pobl sydd am anturio yn yr awyr agored yw **clwb anturio**. Mae aelodau ifanc gan llawer o glybiau anturio, ond mae clybiau anturio gydag aelodaeth o henwyr hefyd.

Categori:Clybiau a chymdeithasau
Categori:Gweithgareddau awyr agored
Alexandra Hasluck

Awdures a hanesydd cymdeithasol o Perth, Gorllewin Awstralia oedd **Alexandra Hasluck** (26 Awst 1908 – 18 Mehefin 1993).

## Gweithiau
* *Portrait with Background* (1955)
* *Unwilling Emigrants* (1959)
* ''Audrey Tennyson's Vice-Regal Days* (1978)
* *Portrait in a Mirror'' (1981).

Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Hanesyddion o Awstralia
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstralia
445

4g - **5g** - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - **440au** - 450au 460au 470au 480au 490au 
440 441 442 443 444 - **445** - 446 447 448 449 450 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Valentinian III, yn condemnio'r Manicheaid
* Attila yn dod yn unig frenin yr Hyniaid yn dilyn marwolaeth ei frawd a'i gyd-frenin Bleda; yn ôl rhai ffynonellau wedi ei lofruddio gan Attila

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Bleda cyd-frenin yr Hyniaid

Categori:445
C.P.D. Castell-nedd

Clwp pêl-droed oedd **Clwb Pêl-droed Castell Nedd** (Saesneg: *Neath Athletic Football Club*). Ffurfwyd y clwb yn 2005 yn dilyn uniad C.P.D BP Llandarcy a Skewen Athletic.

## Hanes 
Fe enillodd y clwb Gynghrair Pêl-droed De Cymru yn 2006/07, felly'n ennill yr hawl i ddyrchafiad i Uwch Gynghrair Cymru ar gyfer 2007/08. Bu'r clwb yn uchelgeisiol drwy arwyddo Lee Trundle, ond yn mis 2012 daeth y clwb i ben drwy orchymun yr Uchel Lys oherwydd dyledion.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yng Nghastell-nedd Port Talbot
Categori:Dadsefydliadau 2012
Categori:Sefydliadau 2005
Castell Nedd
Rhestr cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt

Dyma rhestr rhai cynfyfyrwyr enwog Prifysgol Caergrawnt:

* Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig
* Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig
* Oliver Cromwell
* Stanley Baldwin
* Kim Philby
* Terry Waite
* Rowan Williams
* Samuel Taylor Coleridge
* William Wordsworth
* Niels Bohr
* Isaac Newton
* Martin Bell
* Jeremy Paxman
* Logie Bruce Lockhart
* Stephen Hawking
* Ghil'ad Zuckermann

Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt
Caergrawnt
Westquarter

Pentref yn awdurdod unedol Falkirk, yr Alban, ydy **Westquarter**. Fe'i leolir tua 3&nbsp;km (2 filltir) i'r de-ddwyrain o dref Falkirk. Mae colomendy o'r 17g yn y pentref.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Hanes Westquarter

Categori:Pentrefi Falkirk
C

:*Erthygl am y llythyren yw hon. Gweler hefyd C (iaith raglennu).*

Trydedd llythyren yr wyddor Ladin yw **C** (**c**). Dyma drydedd lythyren yr wyddor Gymraeg hefyd.

## Hanes 
Daw "C" o'r un llythyren â "G". Fe'i henwyd Gimel gan y Semiaid. Mae'n bosibl bod yr arwydd wedi'i addasu o hieroglyff Eifftaidd sy'n cynrycioli ffon dafl, a allai fod yn ystyr yr enw *gimel*. Posibilrwydd arall yw ei fod yn darlunio camel, a'r enw Semitig oedd *gamal*. Dywed Barry B. Powell, arbenigwr ar hanes ysgrifennu, "Mae'n anodd dychmygu sut y gall *gimel* = "camel" ddeillio o'r llun o gamel".

Yn yr iaith Etrwsgaidd, nid oedd gan gytseiniaid plesio unrhyw leisiau cyferbyniol, felly mabwysiadwyd y Groeg 'Γ' (Gamma) i'r wyddor Etrwsgaidd i gynrychioli . Eisoes yn yr wyddor Roegaidd Orllewinol, cymerodd Gamma '17x17px' ffurf yn Etrwsgaidd Cynnar, felly '16x16px' yn Etrwsgaidd Clasurol. Yn Lladin cymerodd y '' ffurf yn Lladin Clasurol. Yn yr arysgrifau Lladin cynharaf , mae'r llythrennau '' yn cael eu defnyddio i gynrychioli'r synau  a  (na chawsant eu gwahaniaethu yn ysgrifenedig). O'r rhain, * a ddefnyddiwyd i gynrychioli  neu  cyn llafariad gron;
* cyn *, a * mewn mannau eraill. 
Yn ystod y 3g CC, cyflwynwyd cymeriad wedi'i addasu ar gyfer , a '' ei hun wedi ei gadw am . Mae'r defnydd o '' (a'i amrywiad '') disodli'r rhan fwyaf o ddefnyddiau o * ac *. Felly, yn y cyfnod clasurol ac wedi hynny, roedd '' yn cael ei drin fel yr hyn sy'n cyfateb i gama Groeg , a '' yn cyfateb i kappa; mae hyn yn dangos yn y Lladineiddio o eiriau Groeg, fel yn 'ΚΑΔΜΟΣ' , 'ΚΥΡΟΣ' , a daeth 'ΦΩΚΙΣ' i'r Lladin fel *, * a ''

Mae gan wyddor eraill lythrennau homoglyffig i 'c' ond nid ydynt yn cyfateb o ran defnydd a tharddiad , fel y llythyren Syrilig Es (С , с) sy'n deillio o sigma yn ei ffurf cilgant.

## Cyfeiriadau
Categori:Yr wyddor Ladin
Categori:Yr wyddor Gymraeg
Categori:Graffemau
Senedd Canada

**Senedd Canada** (Saesneg: *Parliament of Canada*, Ffrangeg: *Parlement du Canada*) yw corff llywodraethol a deddfwriaethol Canada. Mae'n senedd ddwy siambr. Mae gan Tŷ'r Cyffredin (*House of Commons* neu *Chambre des Communes*) 308 o aelodau seneddol, wedi'u hethol am uchafswm o derm pum mlynedd mewn etholaethau un sedd. Mae gan yr ail siambr, y Senedd-dy (*Senate* neu *Sénat*) 105 o aelodau wedi'u apwyntio.

Categori:Llywodraeth Canada
Canada
Rimpfischhorn

Mynydd yn Alpau'r Swistir ydy **Rimpfischhorn**. Ei uchder yw 4,199m. Cafodd ei ddringo am y tro cyntaf ar 9fed o Fedi 1859 gan Leslie Stephen a Robert Living gyda chymorth Melchior Anderegg a Johann Zumtaugwald. Y daith a gymerwyd oedd o Fluh Alp via'r Rimpfischwänge.

Categori:Yr Alpau
Categori:Mynyddoedd y Swistir
Plaid Genedlaethol yr Alban

Mae **Plaid Genedlaethol yr Alban** (Saesneg: *Scottish National Party* neu'r **SNP**, Gaeleg: *Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba* neu'r **PNA**) yn blaid wleidyddol adain chwith-canol Albanaidd sy'n galw am annibyniaeth i'r Alban. Sefydlwyd y blaid yn 1934, pum mlynedd wedi sefydlu Plaid Cymru, pan gyfunwyd 'Plaid Genedlaethol yr Alban' (Saesneg: *National Party of Scotland* neu'r **NPS**) a 'Phlaid yr Alban' (Saesneg: *Scottish Party*. John Swinney yw ei harweinydd cyfredol; hi hefyd yw Prif Weinidog yr Alban. Yn dilyn Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014, hi yw'r drydedd blaid mwyaf ei haelodaeth yn y Deyrnas Gyfunol, a'r fwyaf yn yr Alban - pedair gwaith yn fwy na Llafur yr Alban, Ceidwadwyr yr Alban a Rhyddfrydwyr yr Alban gyda'i gilydd.

Cynrychiolwyd yr SNP yn San Steffan ers i Winnie Ewing ennill sedd etholaeth Hamilton dros yr SNP ym 1976, flwyddyn wedi i Gwynfor Evans ennill is-etholiad Caerfyrddin, i Blaid Cymru. Pan agorodd drysau Llywodraeth yr Alban yn 1999, yr SNP oedd yr ail blaid gryfaf, a bu'n wrth-blaid am ddau dymor. Yn dilyn Etholiad yr Alban 2007, ffurfiodd Lywodraeth leiafrifol, ac yn 2011 roedd ganddi fwyafrif llethol, a ffurfiodd Lywodraeth yr Alban. Yn 2015 roedd ganddi 105,000 o aelodau, 64 Aelod Llywodraeth yr Alban a 424 cynghorydd sir. Yn 2015, roedd ganddi hefyd 56 allan o 59 Aelod Seneddol a dau aelod yn Senedd Ewrop, lle mae'n rhan o'r grŵp Cynghrair Rhydd Ewrop ac yn eistedd gydag aelodau'r Cynghrair Ewropeaidd y Blaid Werdd.

## Syniadaeth craidd
Mae ei syniadau gwleidyddol yn eitha tebyg i'r rhai Ewropeaidd ac yn gonglfaeni iddynt mae cymdeithas a democratiaeth. Ymhlith ei pholisiau y mae: priodas gyfunryw, gostwng oed pleidleisio i 16, diarfogi niwclear, gostwng trethi, dileu tlodi, codi tai fforddiadwy, addysg am ddim i bawb, gwrthwynebu codi gorsafoedd niwclear, buddsoddi mewn egni adnewyddadwy, dileu treth hedfan a chodi cyflogau nyrsus.

## Arweinyddiaeth
[bawd|[John Swinney, Arweinydd Plaid Genedlaethol yr Alban]]
* Syr Alexander MacEwen, 1934–1936
* Andrew Dewar Gibb, 1936–1940
* William Power, 1940–1942
* Douglas Young, 1942–1945
* Bruce Watson, 1945–1947
* Robert McIntyre, 1947–1956
* James Halliday, 1956–1960
* Arthur Donaldson, 1960–1969
* William Wolfe, 1969–1979
* Gordon Wilson, 1979–1990
* Alex Salmond, 1990–2000
* John Swinney, 2000–2004
* Alex Salmond, 2004–2014
* Nicola Sturgeon, 2014–2023
* Humza Yousaf, 2023–2024
* John Swinney, 2024–presennol

## Gweler hefyd
*Margaret Ewing
*Winnie Ewing
*Plaid Cymru
*Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015
*Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014

## Cyfeiriadau

Categori:Cenedlaetholdeb Albanaidd
Cenedlaethol yr Alban
Cenedlaethol
Categori:Sefydliadau 1934
A. H. Dodd

Hanesydd o Gymru oedd yr Athro **Arthur Herbert Dodd** (1891 - 21 Mai 1975), a arbenigai yng nghyfnod y Tuduriaid a'r Stiwardiaid yng Nghymru ac yn hanes y Chwyldro Diwydiannol.

## Bywgraffiadau
Ganed Dodd yn Wrecsam, lle roedd ei dad Charles yn brifathro. Roedd tueddiadau academaidd yn y teulu; daeth un o'i dri brawd, C. H. Dodd, i amlygrwydd fel ysgolhaig yn arbenigo ar y Testament Newydd. Aeth i Ysgol Ramadeg Wrecsam ac yna i Goleg Newydd, Rhydychen ym 1911. Wedi graddio mewn hanes, ymunodd â chorfflu meddygol y fyddin (RAMC) ym 1914.

Penodwyd ef yn ddarlithydd yng Ngholeg Prifysgol Bangor ym 1919, ac ym 1930 dilynodd Syr John Edward Lloyd fel Athro Hanes yno. Bu hefyd yn dysgu yn yr Adran Efrydiau Allanol a Chymdeithas Addysg y Gweithwyr. Ymddeolodd ym 1958, ond bu'n gweithio wedyn fel curadur Amgueddfa Bangor ac yn dysgu yng Ngholeg y Normal, Bangor.

## Llyfrau
* *The Industrial Revolution in North Wales* (1933)
* *Studies in Stuart Wales* (1952)
* *Life in Elizabethan England* (1961)
* *A History of Caernarvonshire* (1968)
* *Life in Wales* (1972)
* *A Short History of Wales* (1977) (cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth)

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Curaduron
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Pobl o Wrecsam
Llanbradach

Pentref yng nghymuned Llanbradach a Phwll-y-pant, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Llanbradach**. Saif ger priffordd y A469. Mae'r enw yn dod o Afon Bradach

## Enwogion 
* Morgan John Rhys

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbradach a Phwll-y-pant
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Sergei Gonchar

Chwaraewr hoci iâ o Rwsia ydy **Sergei Gonchar** (ganwyd 13 Ebrill 1974 yn Chelyabinsk, Oblast Chelyabinsk, Undeb Sofietaidd).

Categori:Chwaraewyr hoci iâ o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Pobl o Oblast Chelyabinsk
Brave New World

Nofel gan Aldous Huxley a gyhoeddwyd yn 1932 yw ***Brave New World***.

Mae'n nofel dystopiaidd, a ystyrir yn bwysig iawn yn hanes llenyddiaeth Saesneg. Daw'r teitl o linell yn nrama Shakespeare, ''The Tempest.

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1932
Symffoni

Darn cerddoriaeth glasurol Gorllewinol, mewn pedwar symudiad neu ran fel rheol, yw **symffoni**. Datblygodd y symffoni glasurol o ganol y 18g ymlaen yn nwylo cyfansoddwyr fel Joseph Haydn a Mozart. Roedd y symudiad cyntaf yn gyflym ac ar ffurf sonata, yr ail yn araf a mynegol, y trydydd yn *miniwet* a *trio*, a'r pedwerydd yn gyflym.

Ymestynodd Beethoven ystod emosiynol a thechnegol y symffoni gan ychwanegu corws a chantorion unigol yn ei Nawfed Symffoni. Gyda'r Mudiad Rhamantaidd yn y 19g a chyfansoddwyr fel Schubert, Schumann, Johannes Brahms, Mendelssohn, Dvořák a Tchaikovsky, tyfodd y symffoni i fod yn un o ffurfiau blaenaf a mwyaf poblogaidd y traddodiad Clasurol.

Ar ddiwedd y ganrif honno a dechrau'r ugeinfed, daeth cyfansoddwyr fel Anton Bruckner a Gustav Mahler â datblygiadau newydd ym maint a chynnwys y symffoni. Arbrofai Mahler yn arbennig gyda symffonïau marweddog, thematig, i'w perfformio gan gerddorfeydd mawr; mil o leisiau yn achos ei 8fed Symffoni, er enghraifft.

Ond gyda chyfansoddwyr fel Sibelius troes y symffoni'n fwy cryno, mwy pur yn ei helfennau a llai cyfyng ei strwythur: symffoni un symudiad yw 7fed Symffoni Sibelius er enghraifft.

Yn ail hanner yr 20g cafwyd amrywiaeth mawr ym myd y symffoni, o gerddoriaeth dra-fodern Dmitri Shostakovich i arddulliau arbrofol, minimalaidd y to newydd.

Categori:Cerddoriaeth glasurol
Categori:Ffurfiau cerddorol
Categori:Mathau o gerddoriaeth
Gwenithfaen

[200px|bawd|Gwenithfaen o [Parc Cenedlaethol Yosemite|Barc Cenedlaethol Yosemite, Unol Daleithiau America]]

Carreg igneaidd galed asidig yw **gwenithfaen** (neu **ithfaen**). Ceir sawl math o wenithfaen yn y byd. Mae'n un o'r creigiau pwysicaf ar gyfer adeiladwaith. Yng ngogledd-orllewin Cymru roedd chwareli gwenithfaen Yr Eifl yn Llŷn a'r Penmaen-mawr (rhwng Penmaenmawr a Llanfairfechan) yn cyflogi cannoedd o weithwyr yn y 19g a'r 20g.

## Gweler hefyd 
* Chwarel
* Chwareli gwenithfaen Gogledd Cymru

Categori:Creigiau igneaidd
443

4g - **5g** - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - **440au** - 450au 460au 470au 480au 490au 
438 439 440 441 442 - **443** - 444 445 446 447 448 

----

## Digwyddiadau 
* Y Bwrgwyniaid yn creu teyrnas ar lannau Afon Rhone
* Attila, brenin yr Hyniaid yn dinistrio Naissus

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:443
Glyndŵr

Gall **Glyn Dŵr** gyfeirio at:

* Owain Glyndŵr, arweinydd y gwrthryfel dros annibyniaeth i Gymru ar ddechrau'r 15fed ganrif
* Diwrnod Owain Glyndŵr, gŵyl answyddogol yng Nghymru i ddathlu gwrthryfel Owain Glyn Dŵr
* Llwybr Glyndŵr, llwybr yng nghanolbarth Cymru
* Gwobr Glyndŵr, gwobr flynyddol
* Glyndŵr, ardal llywodraeth leol yn yr hen sir Clwyd
* Meibion Glyndŵr, mudiad cudd yn y 1980au
* Plaid Glyndŵr, plaid wleidyddol Gymreig
* Prifysgol Glyndŵr, Wrecsam

Gweler hefyd:
* Glendower
Llwybr Glyn Dŵr

250px|bawd|Llwybr Glyn Dŵr ger Llyn Clywedog.
Llwybr cerdded ym Mhowys yw **Llwybr Glyn Dŵr** (neu'n gywir: **Llwybr Glyn Dŵr**). Fe'i enwir ar ôl y tywysog Owain Glyn Dŵr ac mae'n dilyn llwybr sy'n ymweld â llefydd a gysylltir a Glyn Dŵr a hanes ei wrthryfel. Gyda Llwybr Arfordirol Ynys Môn a Llwybr Arfordir Penfro, mae'n un o dri Llwybr Cenedlaethol yng Nghymru.

Mae'r llwybr yn cychwyn yn Nhref-y-clawdd (*Knighton*), ar y ffin â Lloegr, lle mae'n cysylltu â Llwybr Clawdd Offa. Yna mae'n rhedeg ar gylch tro pedol trwy ganolbarth Cymru gan fynd trwy nifer o drefi bach a phentrefi a safleodd hanesyddol fel Abaty Cwm Hir. Ar ôl croesi Pumlumon ac ymweld â safle Brwydr Hyddgen mae'n cyrraedd Machynlleth ar Afon Dyfi ac yna'n gychwyn yn ôl i'r dwyrain i orffen yn Y Trallwng.

Categori:Cludiant ym Mhowys
Glyn Dŵr
Categori:Owain Glyn Dŵr
Michael Bowler

Chwaraewr pêl-droed Seisnig ydy **Michael Bowler** (ganwyd 8 Medi, 1987).

Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Diserth

:*Am y pentrefan yn ne Powys gweler Diserth, Powys.**

Pentref canolig ei faint a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Diserth** () neu **Dyserth*'. Mae'n gorwedd ychydig o filltiroedd i'r de o Brestatyn ac i'r dwyrain o dref Rhuddlan. Poblogaeth 2566 (Cyfrifiad 2001).

bawd|dim|Ffotograff a gymerwyd rhwng 1890 a 1900

Yn yr Oesoedd Canol, Diserth oedd canolfan cwmwd Prestatyn, yng nghantref Tegeingl. Yma, ar gyrion y pentref presennol, roedd plasdy Botryddan, canolfan y Conwyaid, un o deuluoedd uchelwrol grymusaf y Gogledd. Yn ôl yr hynafiaethydd Edward Lhuyd, claddwyd y bardd ac ysgolhaig Dafydd Ddu o Hiraddug (bu farw tua 1370) yn eglwys Diserth.

Ger y pentref ceir olion hen chwareli a rhaeadrau, ac mae bryn deniadol Moel Hiraddug yn y cyffiniau. Gorwedd ar yr A5151 ac mae rhan o Lwybr y Gogledd yn rhedeg heibio i'r pentref.

250px|bawd|dim|Lôn yn Niserth

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Amgueddfa India, Calcutta

**Amgueddfa India, Calcutta** (neu **Amgueddfa India**, i ddefnyddio ei henw grweiddiol) yw un o'r amgueddfeydd hynaf a phwysicaf yn India ac un o'r rhai gorau yn ne Asia. Codwyd yr amgueddfa yn 1875. Fe'i lleolir ar gornel Stryd Chowringhee yng nghanol dinas Calcutta. Mae'n cynnwys nifer o gerfluniau Bwdhaidd o deyrnas hanesyddol Gandhara yn India a lluniau Tibetaidd, gan gynnwys stupa hynafol o Sanchi.
250px|bawd|chwith|**Amgueddfa India, Calcutta**

Categori:Kolkata
Categori:Amgueddfeydd India
Stephen Hawking

Ffisegwr damcaniaethol, cosmolegydd ac awdur llyfrau ar seryddiaeth a gwyddoniaeth o Loegr oedd **Stephen William Hawking** CH, CBE, FRS, FRSA (8 Ionawr 1942 – 14 Mawrth 2018); awdur y gyfrol ddylanwadol *A Brief History of Time* (1988). Mae damcaniaeth y tyllau duon yn ddyledus i'w waith mathemategol arloesol yn ogystal â'r gwaith a wnaeth ar y cyd â Robert Penrose ar ddisgyrchiant fel rhan o waith ehangach ar ddamcaniaeth perthnasedd cyffredinol a mecaneg cwantwm.

Cafodd ddiagnosis o glefyd motor niwron o fath ALS pan oedd yn 21 oed, yn 1963. Nid oedd disgwyl iddo fyw mwy na dwy flynedd. Gwaethygodd y symptomau dros y degawd ac er ei fod yn benderfynol o fyw bywyd annibynnol, fe'i perswadiwyd i ddefnyddio cadair olwyn erbyn diwedd y 1960au. Yn yr 1980au daliodd niwmonia ac yn y driniaeth cafodd driniaeth traceotomi a ddinistriodd yr hyn oedd yn weddill o'i lais. Yn 1986 dechreuodd ddefnyddio rhaglen gyfrifiadur "Equalizer" gan Walter Woltosz, prif weithredwr Words Plus. Roedd yn gallu gwasgu botwm i ddewis geiriau o'r sgrîn er mwyn adeiladu brawddegau a fyddai yn cael ei lleisio gan syntheseinydd llais. Dros amser daeth y llais electronig amrwd gyda'r acen Americanaidd yn gysylltiedig â Hawking. Er fod lleisiau eraill a gwell wedi eu datblygu dros y blynyddoedd, cadwodd y llais gwreiddiol am ei fod yn uniaethu ag e.

Fe'i ganwyd yn Rhydychen. Yn 1950 pan benodwyd ei dad yn brif ymchwilydd *National Institute for Medical Research,* symudodd y teulu i St Albans, Swydd Hertford ble'r aeth i'r ysgol leol. Priododd ddwywaith ac roedd ganddo dri o blant.

## Llyfryddiaeth 
### Technegol 
* *Singularities in Collapsing Stars and Expanding Universes,* gyda D. W. Sciama, 1969.
* *Comments on Astrophysics and Space Physics* Cyf 1, pennod 1 'The Large Scale Structure of Spacetime,' gyda George Ellis, 1973. ISBN 0-521-09906-4
* *The Large, the Small, and the Human Mind*, (gyda Abner Shimony, Nancy Cartwright, a Roger Penrose), Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-56330-5 (clawr caled), ISBN 0-521-65538-2 (clawr papur), Canto: ISBN 0-521-78572-3
* *Information Loss in Black Holes*, Cambridge University Press, 2005
* *God Created the Integers: The Mathematical Breakthroughs That Changed History*, Running Press, 2005 ISBN 0-7624-1922-9

### Poblogaidd 
* *A Brief History of Time* (Bantam Press, 1988) ISBN 0-553-05340-X
* *Black Holes and Baby Universes and Other Essays* (Bantam Books, 1993) ISBN 0-553-37411-7
* *The Universe in a Nutshell* (Bantam Press 2001) ISBN 0-553-80202-X
* *On The Shoulders of Giants. The Great Works of Physics and Astronomy* (Running Press 2002) ISBN 0-7624-1698-X
* *A Briefer History of Time* (Bantam Books 2005) ISBN 0-553-80436-7

## Cyfeiriadau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Ffisegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Gwyddonwyr o Loegr
Categori:Llenorion Saesneg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Mathemategwyr o Loegr
Brixton

:''Am y pentref o'r un enw yn Nyfnaint, gweler Brixton, Dyfnaint.''

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Lambeth, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Brixton**. 
Lleolir yn ne Llundain, i'r de o Afon Tafwys. Ganwyd y canwr roc adnabyddus David Bowie yno (8 Ionawr, 1947).

Mae gan yr ardal boblogaeth sylweddol o bobl Affro-Garibîaidd ac mae rhannau'n ddifreinitedig iawn. Cafwyd cyfres o derfysgoedd yno yn y 1980au ac mae lefel troseddau gwn yn uchel.

## Cyfeiriadau

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Lambeth
Catrin Howard

**Catrin Howard** (tua 1520-1525 - 13 Chwefror, 1542) oedd brenhines Lloegr o 1540 hyd ei marwolaeth a phumed gwraig Harri VIII o Loegr. Cafodd ei dienyddio trwy dorri ei phen ymaith ar orchymyn ei gŵr yn Chwefror, 1542, ar ôl i Thomas Cranmer ei chael yn euog ar gyhuddiad o gael perthynas rhywiol cyn priodi. Cafodd Harri a Catrin Howard briodas bersonol.

Categori:Gwragedd Harri VIII, brenin Lloegr
Categori:Marwolaethau 1542
Categori:Merched y 15fed ganrif
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid
Gwefan

Casgliad o dudalennau we yw **gwefan**. Mae'n gallu cynnwys testun, delweddau, fideos, neu ddeunydd digidol arall. Fe'i lletyir gan wasanaethydd gwe ac mae'n cael ei gyrraedd drwy'r rhyngrwyd neu rhwydwaith ardal leol. 

Mae pob tudalen ar wefan yn ddogfen, wedi'i hysgrifennu mewn HTML fel rheol, sydd ar gael ymhob achos bron trwy HTTP neu HTTPS, y protocoliau sy'n trosglwyddo gwybodaeth o'r gwasanaethydd gwe i gael ei harddangos ym mhorwr y defnyddiwr.

Gyda'i gilydd, ystyrir fod pob gwefan sydd ar gael i'r cyhoedd yn ffurfio'r We Fyd-Eang.

Gelwir person sy'n gyfrifol am wefan yn "wefeistr".

## Gweler hefyd
*Curiad: y wefan Gymraeg gyntaf
C (iaith raglennu)

Mewn cyfrifiadureg, iaith rhaglennu pwrpas cyffredinol yw **C**(, fel y llythyren C yn Saesneg) a ddatblygwyd yn wreiddiol gan Dennis Ritchie rhwng 1969 a 1973 yn Bell Labs. Mae'i ddyluniad yn darparu lluniadau sy'n cynllunio'n effeithiol i gyfarwyddiadau peiriant arferol a felly mae'n cael ei ddefnyddio mewn rhaglenni sy wedi'u codio mewn iaith gydosod (assembly) yn y gorffennol, yn fwyaf nodedig meddalwedd system fel y system weithredu Unix.

Benthycodd llawer o ieithoedd eraill yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol o C, gan gynnwys: C#, D, Go, Java, JavaScript, Limbo, LPC, Perl, PHP a Python. Mae'r dylanwad mwyaf ar yr ieithoedd wedi bod yn fater o gystrawen ac maen nhw'n tueddu i gyfuno'r cystrawen datganiad ac ymadroddion adnabyddadwy (recognisable expressions) gyda systemau math a modelau data sylfaenol sydd yn gallu bod yn gwbl wahanol. Dechreuodd C++ fel preprocessor i C ac ar hyn o bryd mae'n uwchset ar C.

Dyma enghraifft o raglen a ysgrifennwyd yn C, sydd yn dangos y neges "S'mae, byd".

```cpp
#include 

int main(void)
{
 printf("S'mae, byd\n");
 return 0;
}
```

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd rhaglennu
440

4g - **5g** - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - **440au** - 450au 460au 470au 480au 490au 
435 436 437 438 439 - **440** - 441 442 443 444 445 

----

## Digwyddiadau
* Geiseric, brenin y Fandaliaid, yn cipio Sicilia
* 29 Medi - Pab Leo I yn olynu Pab Sixtus III fel y 45ed pab

## Genedigaethau
*Bodhidharma, mynach Bwdhaidd

## Marwolaethau
*18 Awst - Pab Sixtus III

Categori:440
438

4g - **5g** - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - **430au** - 440au 450au 460au 470au 480au 
433 434 435 436 437 - **438** - 439 440 441 442 443

----

## Digwyddiadau 
*15 Chwefror - cyhoeddi y *Codex Theodosianus*, casgliad o'r Gyfraith Rufeinig
*Yazdegerd II yn dod yn frenin Persia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Bahram V, brenin Persia

Categori:438
437

4g - **5g** - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - **430au** - 440au 450au 460au 470au 480au 
432 433 434 435 436 - **437** - 438 439 440 441 442 

----

## Digwyddiadau 
*29 Hydref - Valentinian III, yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, yn priodi Licinia Eudoxia, merch ei gefnder Theodosius II, yr ymerawdwr yn y dwyrain.

## Genedigaethau 
*Childeric I, brenin y Ffranciaid Saliaidd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:437
David Bowie

Cerddor, canwr roc ac actor o Loegr oedd **David Bowie** (8 Ionawr 1947 - 10 Ionawr 2016), enw bedydd **David Robert Jones** ganwyd yn Brixton, Llundain. Roedd ymhlith y canwyr roc mwyaf dylanwadol yn y 1970au a'r 1980au.

Priododd:
# Angie Barnett (1970-1980)  
# Iman (1992-2015)

## Albymau stiwdio
# *David Bowie* (1967)
# *Space Oddity* (1969, DU #17, UDA #16)
# *The Man Who Sold the World* (1970, DU #26, UDA #105)
# *Hunky Dory* (1971, DU #3, UDA #93)
# *The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars* (1972, DU #5, UDA #75)
# *Aladdin Sane* (1973, DU #1, UDA #17)
# *Pin Ups* (1973, DU #1, UDA #23)
# *Diamond Dogs* (1974, DU #1, UDA #5)
# *Young Americans* (1975, DU #2, UDA #9)
# *Station to Station* (1976, DU #5, UDA #3)
# *Low* (1977, DU #2, UDA #11)
# *"Heroes"* (1977, DU #3, UDA #35)
# *Lodger* (1979, DU #4, UDA #20)
# *Scary Monsters (and Super Creeps)* (1980, DU #1, UDA #12)
# ''Let's Dance* (1983, DU #1, UDA #4)
# *Tonight* (1984, DU #1, UDA #11)
# *Never Let Me Down* (1987, DU #6, UDA #34)
# *Black Tie White Noise* (1993, DU #1, UDA #39)
# *Outside* (1995, DU #8, UDA #21)
# *Earthling* (1997, DU #6, UDA #39)
# *'hours...'* (1999, DU #5, UDA #47)
# *Toy* (2001)
# *Heathen* (2002, DU #5, UDA #14)
# *Reality* (2003, DU #3, UDA #29)
# *The Next Day* (2013, DU #1, UDA #2)
# *Blackstar'' (2016, DU #1, UDA #1)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Cerddorion o Loegr
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2016
Harriet Beecher Stowe

bawd|250px|Harriet Beecher Stowe

Nofelydd o'r Unol Daleithiau ac ymgyrchydd yn erbyn caethwasiaeth oedd **Harriet Elizabeth Beecher Stowe** (14 Mehefin 1811 &ndash; 1 Gorffennaf 1896). Mae'n fwyaf enwog fel awdur y nofel ''Uncle Tom's Cabin'' (1852).

Ganed hi yn Litchfield Connecticut, yn ferch i Lyman Beecher a Roxana Foote Beecher. Dywedir fod y teulu o dras Gymreig. Roedd ei thad yn bregethwr, a daeth ei brawd, Henry Ward Beecher, i amlygrwydd fel pregethwr yn ddiweddarch. Yn 1836 priododd Calvin Ellis Stowe, yntau'n weinidog, a symudasant i Brunswick, Maine. Cawsant saith o blant, ond bu farw pedwar ohonynt o flaen Harriet.

Dechreuodd ysgrifennu o ddifrif yn 1851, yn rhannol oherwydd ei hawydd i wneud rhywbeth i wrthwynebu caethwasiaeth, gyda chefnogaeth William Lloyd Garrison, golygydd *The Liberator*. Ymddangosodd ei gwaith yn y papur *The National Era* dan y teitl ''Uncle Tom's Cabin or Life Among the Lowly''. Yn 1852 cyhoeddwyd y gwaith fel llyfr, a bu'n llwyddiant enfawr. Gwerthwyd 300,000 o gopiau yn yr Unol Daleithiau y flwyddyn gyntaf, ac erbyn 1854 roedd y llyfr wedi ei drosi i 60 o ieithoedd gwahanol.

## Gweithiau (anghyflawn) 
**The Mayflower; or, Sketches of Scenes and Characters Among the Descendants of the Pilgrims* (1834)
*''Uncle Tom's Cabin* (1852)
**A Key to Uncle Tom's Cabin* (1853)
**Dred, A Tale of the Great Dismal Swamp* (1856)
**The Minister's Wooing* (1859)
**The Pearl of Orr's Island* (1862)
*Fel "Christopher Crowfield"
***House and Home Papers* (1865)
***Little Foxes* (1866)
***The Chimney Corner* (1868)
**Men of Our Times* (1868)
**Old Town Folks* (1869)
**Little Pussy Willow * (1870)
**Lady Byron Vindicated* (1870)
**My Wife and I* (1871)
**Pink and White Tyranny* (1871)
**Palmetto-Leaves* (1873)
**We and Our Neighbors* (1875)
**Poganuc People'' (1878)

Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Marwolaethau 1896
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Golygyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Connecticut
439

4g - **5g** - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - **430au** - 440au 450au 460au 470au 480au 
434 435 436 437 438 - **439** - 440 441 442 443 444 

----

## Digwyddiadau 
* Licinia Eudoxia, gwraig yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Valentinian III, yn cael y teitl *Augusta* yn dilyn genedigaeth eu merch Eudocia
* 19 Hydref - y Fandaliaid yn cipio dinas Carthago

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:439
Archesgob

180px|bawd|Arfbais archesgob Catholig (rhoddir ei enw yn y sgrôl)
Prif esgob sydd ag awdurdod mewn rhai materion dros esgobion eraill yn ei dalaith eglwysig, ynghyd ag yn ei esgobaeth ei hun, yw **archesgob**. Hyd at yr 8g a dechrau'r nawfed 'metropolitan' oedd teitl swyddogol archesgob, enw sy'n cael ei ddefnyddio o hyd yn yr eglwysi uniongred, e.e. yng Ngwlad Groeg a Rwsia. Yn y gwledydd Celtaidd ymddengys fod archesgobion yn ffenomen cymharol ddiweddar a ddaeth i mewn wrth i ddylanwad ac awdurdod Eglwys Rufain ymledu; gosodwyd sylfeini'r system presennol yng Nghymru gan y Normaniaid.

### Gweler hefyd
* Archesgob Cymru
* Archesgob Caergaint
* Archesgob Efrog


Categori:Teitlau eglwysig
434

4g - **5g** - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - **430au** - 440au 450au 460au 470au 480au 
429 430 431 432 433 - **434** - 435 436 437 438 439 

----

## Digwyddiadau 
*Attila a'i frawd Bleda yn dod yn gyd-frenhinoedd yr Hyniaid.
*Y cadfridog Aëtius yn ennill grym yn Rhufain.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:434
433

4g - **5g** - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - **430au** - 440au 450au 460au 470au 480au 
428 429 430 431 432 - **433** - 434 435 436 437 438 

----

## Digwyddiadau 
*Yn yr Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, mae Petronius Maximus yn dod yn Gonswl.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:433
Riyadh

250px|bawd|Golygfa ar ran o Riyadh
**Riyadh** yw prifddinas a dinas fwyaf Sawdi Arabia. Mae'n gorwedd yn nyffryn hir Jabal Tuwayk yng nghanol gorynys Arabia. Tref fechan oedd Riyadh tan y 1930au pan ddarganfuwyd olew yn Saudi. Ers hynny mae wedi tyfu'n gyflym ac erbyn heddiw mae'n ddinas fodern brysur gyda nifer o adeiladau newydd. Mae'n gartref i lywodraeth y wlad a dwy brifysgol.


Categori:Dinasoedd Sawdi Arabia
Categori:Prifddinasoedd Asia
Yr Haf

Gall **Yr Haf** gyfeirio at:

*Haf, y tymor
**Yr Haf*, cerdd gan Robert Williams Parry
*Cerdd gan Dafydd ap Gwilym (gweler Wicitestun)
432

4g - **5g** - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - **430au** - 440au 450au 460au 470au 480au 
427 428 429 430 431 - **432** - 433 434 435 436 437 

----

## Digwyddiadau 
*Brwydr Ravenna rhwng dau gadfridog Rhufeinig ym ymladd am rym yn yr ymerodraeth, Flavius Aëtius a Bonifacius
*31 Gorffennaf - Pab Sixtus III yn olynu Pab Celestine fel y 44ydd pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*6 Ebrill - Pab Celestine I
*Sant Ninian, cenhadwr yn Yr Alban
*Bonifacius, cadfridog Rhufeinig
431

4g - **5g** - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - **430au** - 440au 450au 460au 470au 480au 
426 427 428 429 430 - **431** - 432 433 434 435 436 

----

## Digwyddiadau 
*Y cadfridog Rhufeinig Aëtius yn gwthio'r Ffranciaid yn ôl dros Afon Somme.
*Hippo Regius yn dod yn brifddinas teyrnas y Fandaliaid
*Mehefin - Cyngor Ephesus: gwrthodir Nestoriaeth a chyhoeddir fod Credo Nicea yn derfynol. Diswyddir Nestorius fel Patriarch Caergystennin.
*Pab Celestine I yn gyrru Palladius i Iwerddon fel esgob.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*22 Mehefin, Sant Paulinus o Nola, esgob a bardd

Categori:431
Jean-Philippe Rameau

Cyfansoddwr o Ffrainc oedd **Jean-Philippe Rameau** (25 Medi 1683 - 12 Medi 1764), a aned yn ninas Dijon. Fe'i ystyrir yn un o ffigurau pwysicaf cerddoriaeth faroc. Roedd yn organydd o fri yn ogystal.

Cyn troi at gyfansoddi, ysgrifennodd y gyfrol ''Traité de l'harmonie'' ('Traethawd ar Gytgord') sy'n cael ei ystyried yn gyfraniad pwysig i ddamcaniaeth cerddoriaeth fodern. Mae ei waith yn cynnwys cerddoriaeth siambr, cerddoriaeth i'r harpsicord a 24 opera, gan gynnwys *Hippolyte et Aricie* (1733) a'r opera-balet *Les Indes galantes* (1735).

Tyfodd ysgol o gerddorion o'i gwmpas a chafwyd cryn anghydfod rhwng ei ddilynwyr ac edmygwyr Lully a Pergolesi.

## Rhestr o'i waith
### Gwaith offerynnol
**Pièces de clavecin. Trois livres. 1706, 1724, 1728.
* *Pieces de Clavecin en Concerts* (1741)
* *La Dauphine*. (1747)

### Cantatas
* *Les amants trahis*
* *L’impatience*
* *Aquilon et Orithie*
* *Orphée*
* *Thétis* (1727)
* *Le berger fidèle* (1728)
* *Cantata la menor* (1728)

### Motets
* *Deus noster refugium* (cyn 1716)
* *In convertendo* (c.1718)
* *Quam dilecta* (1720)
* *Laboravi*

### Operâu
#### *Tragédies en musique* 
* *Hippolyte et Aricie* (1733; 1742)
* *Castor et Pollux* (1737; 1754)
* *Dardanus*  (1739; 1744 a 1760), sgôr 
* *Zoroastre* (1749; 1756)
* *Les Boréades* (1763)

#### Opera-ballets
* *Les Indes galantes* (1735; 1736)
* *Les fêtes d'Hébé* neu *les Talens Lyriques* (1739)
* *Les fêtes de Polymnie* (1745)
* *Le temple de la gloire* (1745; 1746)
* *Les fêtes de l'Hymen et de l'Amour* (1747)
* *Les surprises de l'Amour* (1748; 1757)

#### *Pastorale héroïques* 
* *Zaïs* (1748)
* *Naïs* (1749)
* *Acante et Céphise* (1751)
* *Daphnis et Eglé* (1753)

#### *Comédies lyriques*
* *Platée* (1745), sgôr 
* *Les Paladins* (1760)

#### *Comédie-ballet* 
* *La Princesse de Navarre* (1744)

#### *Actes de ballet* 
* *Les Fêtes de Ramire* (1745)
* *Pigmalion* (1748)
* *La guirlande* (1751)
* *Les sibarites* (1753)
* *La naissance d'Osiris* (1754)
* *Anacréon* (1754)
* *Anacréon'' (gwaith gwahanol i'r uchod, 1757)
* *Nélée et Myrthis* (dyddiad?)
* *Zéphire* (dyddiad?)
* *Io* (anorffenedig)

#### Gwaith coll
* *Samson* (*tragédie en musique*)
* *Linus* (*tragédie en musique*)
* *Lysis et Délie* (*pastorale*)

### Llyfrau 
* *Traité de l’harmonie réduite à ses principes naturels* (Paris 1722)
* ''Démonstration du principe de l'harmonie'' (Paris 1750)

Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Cyfansoddwyr opera
Categori:Genedigaethau 1683
Categori:Marwolaethau 1764
435

4g - **5g** - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - **430au** - 440au 450au 460au 470au 480au 
430 431 432 433 434 - **435** - 436 437 438 439 440 

----

## Digwyddiadau 
*3 Awst - Yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin yn alltudio Nestorius i fynachlog yn anialwch y Sahara.
*Y Fandaliaid yn cael tiriogaeth yng Ngogledd Affrica trwy gytundeb a'r Ymerodraeth Rufeinig.

## Genedigaethau 
*Odoacer, brenin Yr Eidal

## Marwolaethau 
*Pelagius, mynach Brythonaidd (tua'r dyddiad yma)

Categori:435
430

4g - **5g** - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - **430au** - 440au 450au 460au 470au 480au 
425 426 427 428 429 - **430** - 431 432 433 434 435 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*Anastasius I, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain
*Julius Nepos, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin (bu farw 480)

## Marwolaethau 
*28 Awst, Sant Awstin o Hippo, diwinydd (g. 354)
*Sant Abdas, esgob Susa

Categori:430
Awstin o Hippo

[bawd|"St Awstin a Monica" (1846), gan [Ary Scheffer.]]

Roedd **Awstin o Hippo** neu **Sant Awstin** (Lladin: Aurelius Augustinus; 13 Tachwedd 354 - 28 Awst 430) yn o'r ffigyrau pwysicaf yn natblygiad Cristionogaeth yn y gorllewin. Ystyrir ef fel sant gan yr Eglwys Gatholig ac mae llawer o enwadau Protestannaidd hefyd yn ei ystyried fel un o dadau'r ffydd. Mae barn yr eglwysi Uniongred amdano yn fwy amrywiol.

Ganed Awstin yn 354 yn Tagaste (Souk Ahras, Algeria heddiw), o deulu Berber. Addysgwyd ef ym Madaurus, ac yna yn Carthago. Roedd ei fam, Monica, yn Gristion a'i dad Patricius yn bagan. Am gyfnod, gadawodd Awstin yr eglwys i ddilyn Manicheaeth, er mawr ofid i'w fam. Ffurfiodd berthynas a merch a barhaodd am bymtheng mlynedd, a ganwyd mab, Adeodatus, iddo. Yn 383 symudodd i Rufain ac yn 384 cafodd swydd athro rhethreg ym Milan.

Perswadiwyd ef gan esgob Milan, Emrys, i ymuno a'r Eglwys Gatholig. Bedyddiwyd ef a'i fab Adeodatus gan Emrys yn ystod Pasg 387, ac yn 388 dychwelodd i Affrica. Ar y ffordd bu farw ei fam yn Ostia, ac yn fuan wedyn ei fab. Creodd fynachlog yn Tagaste, ac yn 391 ordeiniwyd ef yn offeiriad yn Hippo Regius, (yn awr Annaba, yn Algeria). Daeth yn bregethwr enwog, ac yn 396 gwnaed ef yn esgob Hippo. Bu farw yno yn 75 oed yn 430, pan oedd y ddinas dan warchae gan y Fandaliaid.

Ysgrifennodd Awstin nifer fawr o weithiau yn Lladin, yn cynnwys gweithiau yn dadlau yn erbyn Ariadaeth, Donatiaeth, Manicheaeth a Pelagiaeth. Y mwyaf enwog o'i weithiau yw *Confessiones* (*Cyffesiadau*), a ystyrir weithiau fel yr hunangofiant modern cyntaf, a *De civitate Dei* (*am ddinas Dduw*).

Categori:Genedigaethau 354
Categori:Marwolaethau 430
Categori:Berberiaid
Categori:Diwinyddion
Categori:Hanes Gogledd Affrica
Categori:Llenorion Lladin
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Pobl o Algeria
Categori:Tadau'r Eglwys
429

4g - **5g** - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - **420au** - 430au 440au 450au 460au 470au 
424 425 426 427 428 - **429** - 430 431 432 433 434 

----

## Digwyddiadau 
* Y Fandaliaid dan Geiseric yn croesi o Sbaen i Ogledd Affrica
* Pab Celestine I yn gyrru'r esgobion Germanus o Auxerre a Lupus o Troyes i Brydain i wrthwynebu Pelagiaeth.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:429
428

4g - **5g** - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - **420au** - 430au 440au 450au 460au 470au 
423 424 425 426 427 - **428** - 429 430 431 432 433 

----

## Digwyddiadau 
* Geiseric yn dod yn frenin y Fandaliaid a'r Alaniaid
* Artashes, brenin olaf Armenia Fawr, yn cael ei ddiorseddu. Mae'r deyrnas yn dod yn rhan o Ymerodraeth Persia.
* 10 Ebrill - Nestorius yn dod yn Batriarch Caergystennin

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Gunderic, brenin y Fandaliaid a'r Alaniaid

Categori:428
Ail Frwydr Ypres

Brwydr fawr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf oedd **Ail Frwydr Ypres** (1915). Fe'i ymladdwyd fel cyfres o frwydrau yn ardal tref Ypres, Gwlad Belg.

Roedd Ypres yn wynebu bygythiad gan y fyddin Almeinig oedd yn brysur ymosod o gyfeiriad Antwerp yng Ngwlad Belg. Dyma oedd ddechreuad cyfres o frwydrau enfawr gwaedlyd yn Ypres. Ym Mrwydr Gyntaf Ypres (Hydref-Tachwedd 1914) lwyddodd y Prydeinwyr a'u cynghreiriad i atal yr ymosodiad Almeinig ond roedd colledion ar y ddwy ochr yn anferth.

Categori:1915
Categori:Brwydrau Gwlad Belg
Ypres 1915
Awen

Yr **Awen** yw ysbrydoliaeth farddol yn y traddodiad barddol Cymraeg. I ryw raddau mae'n cyfateb i'r *muse* clasurol ac yn perthyn i draddodiadau cyffelyb a geir gan bobloedd Indo-Ewropeaidd eraill.

Roedd y beirdd Rhufeinig fel Ofydd yn cyfeirio'n aml at yr Awen yn eu cerddi. Dyma Ofydd yn yr *Ars Amatoria* er enghraifft:

:*Est deus in nobis et sunt commercia caeli:*
:*Sedibus aetheritus spiritus ille venit.*
:('Y mae duw ynom, ac ymwneud â'r nefoedd:
:O'r trigfannau fry y daw'r ysbrydoliaeth honno)

Mae Nennius yn cyfeirio at fardd cynnar o'r enw Talhaearn Tad Awen yn ei *Historia Brittonum*. Cyfeiria Gerallt Gymro at yr awenyddion, beirdd neu broffwydi a oedd yn datgan daroganau dan ysbrydoliaeth yr Awen.

Roedd yn arfer gan y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd gyfarch yr Awen ar ddechrau cerdd, naill ai'n uniongyrchol neu i'w gofyn fel rhodd gan Dduw. Yn aml fe'i cysylltir â phair Ceridwen, ffynhonnell ysbrydoliaeth a gwybodaeth y Taliesin chwedlonol. Er enghraifft:
:'Cyfarchaf i'm Rhên cyfarchfawr awen,
:Cyfrau Cyridfen, rwyf barddoni,
:Yn null Taliesin yn nillwng Elffin.'
(Llywarch ap Llywelyn (Prydydd y Moch), c. 1173-1220)

## Dadl yr Awen
Ond nid oedd pawb yn derbyn tarddiad "paganaidd" yr Awen. Eisoes yng ngwaith Beirdd y Tywysogion gwelir tueddiad gan rai beirdd i bwysleisio bod yr Awen yn tarddu o'r Duw Gristnogol. Rhai canrifoedd yn ddiweddarach ymosododd y bardd Siôn Cent ar yr "Awen baganaidd" gan ei gwrthwynebu â'r "Awen Gristnogol." Cyrhaeddodd y ddadl ei huachafbwynt ar ddiwedd yr 16g yn yr ymryson barddol enwog rhwng Edmwnd Prys (1543–1623), archddiacon Meirionnydd, a'r bardd Wiliam Cynwal (m. 1587 neu 1588).

## Llyfryddiaeth
*Y Chwaer Bosco, "Awen y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd", yn *Beirdd a Thywysogion*, gol. Morfydd E. Owen a Brynley F. Roberts (Caerdydd, 1996).
*Gruffydd Aled Williams (gol.), *Ymryson Edmwnd Prys a Wiliam Cynwal* (Caerdydd, 1986)

## Gweler hefyd
* Bardd
* Vates

Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Y Cynfeirdd
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Termau llenyddol
Categori:Y Traddodiad Barddol
Wiliam Cynwal

Bardd Cymraeg proffesiynol a ganai yn ail hanner yr 16g oedd **Wiliam Cynwal** (m. 1587 neu 1588 efallai). Roedd yn frodor o Ysbyty Ifan yn yr hen Sir Ddinbych.

## Gwaith llenyddol
Roedd Wiliam Cynwal yn un o'r to olaf o'r beirdd proffesiynol a ganai yn nhai'r uchelwyr i ennill eu tamaid. Bu'n ddisgybl barddol i Gruffudd Hiraethog (m. 1564) a chafodd ei radd fel disgybl pencerddaidd yn ail Eisteddfod Caerwys yn 1567, a derbyniodd radd pencerdd wedyn.

Ysgrifennodd nifer o lawysgrifau oedd yn cynnwys achau, gramadegau'r penceirddiaid a'r brutiau, ynghyd â cherddi. Roedd yn enwog yn ei ddydd fel achyddwr ac yn ffigwr cyfarwydd yn nhai'r uchelwyr ledled gogledd Cymru. Roedd yn fardd cynhyrchiol iawn sydd wedi gadael bron i 300 o gywyddau, tua 50 o awdlau a bron i 500 o englynion. Ei waith enwocaf yw'r cywyddau ganddo sy'n rhan o'r ymryson barddol enwog am natur dysg a barddoniaeth rhyngddo ac Edmwnd Prys, archddiacon Meirionnydd. Canodd Prys farwnad i Gynwal sy'n dangos eu bod yn gyfeillion er gwaethaf natur ymosodol yr ymryson ar adegau. Fe'i cofir am yr ymryson honno ac fel un o gynheiliad olaf a mwyaf dygn y traddodiad barddol Cymraeg.

## Llyfryddiaeth
*Gruffydd Aled Williams (gol.), *Ymryson Edmwnd Prys a Wiliam Cynwal* (Caerdydd, 1986)

Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 16eg ganrif
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1588
Categori:Pobl o Ysbyty Ifan