open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geraint Bowen

Bardd, addysgwr a chenedlaetholwr a oedd yn hanu o Lanelli, Sir Gaerfyrddin, oedd y Dr. **Geraint Bowen** (10 Medi 1915 – 16 Gorffennaf 2011). Yr oedd ei dad, cyn-lowr, yn weinidog gyda'r Annibynwyr a threuliodd ei ieuenctid yng Ngheinewydd, Ceredigion. Yn 1938 aeth i Goleg y Brifysgol, Caerdydd, gan raddio mewn economeg a gwleidyddiaeth, ac aeth ymlaen i Brifysgol Lerpwl, lle cyflawnodd radd Meistr mewn Celteg.

Roedd yn aelod o Blaid Cymru: yn ystod yr Ail Ryfel Byd cofrestrodd fel gwrthwynebydd cydwybodol ar sail Cenedlaetholdeb Cymreig a gorchmynnwyd iddo weithio ar y tir. Denodd y gerdd a enillodd y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946, sef "Yr Amaethwr", sylw gan Thomas Parry, un o feirniad llenyddol mwyaf blaenllaw yn y cyfnod, mai dyma'r gerdd fwyaf technegol ddawnus yn yr hanner canrif ddiwethaf. Mae dau gwpled o'r awdl, bellach, yn epigramau poblogaidd iawn:

Y gŵr a arddo'r gweryd
A heuo faes - gwyn ei fyd.

Roedd y gerdd wedi'i modelu ar amaethwr o ardal Cwm Cynllwyd, ym Mynyddoedd y Berwyn, a sgwennodd amdano: 

Caled oedd fel clwydi og  
A mwyn fel gofer mawnog.  

Fel y nodwyd, roedd Bowen yn aelod o Blaid Cymru, a bu'n ymgeisydd yn sedd ddiogel Llafur yn Wrecsam, lle roedd yn athro, yn etholiad cyffredinol 1950. 

Bu'n Arolygydd Ysgolion rhwng 1961 a 1975, gan fyw ym Mwlch Llyn Myngul (Tal-y-llyn). Roedd e'n frawd i'r bardd y diweddar Euros Bowen, yn ŵr i Zonia Bowen, sefydlydd Merched y Wawr ac yn daid i'r canwr Gwilym Bowen Rhys.

Yn 1977 fe'i penodwyd yn olygydd *Y Faner* a'r flwyddyn dilynol, yn 1978 yn  Archdderwydd, tan 1981. 

Ddiwedd ei oes, ymgartrefodd yng Nghaernarfon, Gwynedd. Sgwennodd fywgraffiad amdano'i hun o'r enw *O Groth y Ddaear* (Gwasg Gwynedd; 1993).

## Cerddi
*Awdl Foliant i Amaethwr
*Cân y Ddaear
*Cân yr Angylion
*T. Gwynn Jones (Y Bardd Celtaidd)
*Cwm Llynor
*Y Drewgoed
*Cywydd y Coroni
*Yr Aran
*Prynhawnddydd
*Dr. Gwenan Jones
*Teyrnged i Gwyndaf
*Cyfarch Bro Myrddin
*Ar Doriad Gwawr
*Branwen
- a llawer o gerddi eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl o Lanelli
Categori:Prifeirdd
Charlie Landsborough

Canwr a chyfansoddwr o Benbedw yw **Charles Alexander "Charlie" Landsborough** (ganwyd 26 Hydref 1941 yn Wrecsam).

**Cerddi**
*What Colour is the Wind
*Still Can't Say Goodbye

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Cantorion Seisnig
Gwyn Nicholls

Roedd **Erith Gwyn Nicholls** (15 Gorffennaf 1874 – 24 Mawrth 1939) yn chwaraewr Rygbi'r Undeb ac enillodd 24 o gapiau i Gymru fel canolwr.

Er iddo gael ei eni yn Lloegr, yn Westbury-on-Severn, Swydd Gaerloyw, dechreuodd Nicholls ei yrfa fel chwaraewr rygbi gyda Sêr Caerdydd cyn chwarae i Gaerdydd yn 1893. Treuliodd bron y cyfan o'i yrfa yn chwarae i Gaerdydd, gan chwarae iddynt am 18 tymor. Yr unig eithriad oedd hanner tymor gyda Casnewydd yn 1901-02 pan ddechreuodd fusnes golchfa yno.

Enillodd ei 24 cap dros Gymru rhwng 1896 a 1906, gan gynnwys deg gêm fel capten. Ef oedd capten Cymru pan enillwyd y Goron Driphlyg yn 1902. Er ei fod wedi cyhoeddi ei ymddeoliad o rygbi rhyngwladol ar ddiwedd y tymor cynt, dychwelodd i fod yn gapten Cymru ar gyfer y fuddugoliaeth enwog dros y Crysau Duon yn 1905. Aeth ar daith i Awstralia gyda tîm yr Ynysoedd Prydeinig yn 1899, ac ef oedd yr unig Gymro ar y daith yma.

Ar 26 Rhagfyr 1949 cynhaliwyd agoriad swyddogol "Gatiau Coffa Gwyn Nicholls" ym Mharc yr Arfau. Agorwyd hwy gan ei gyd-chwaraewr Rhys Gabe.

## Cyfeiriadau 
*David Parry-Jones (1999) *Prince Gwyn: Gwyn Nicholls and the first golden age of Welsh rugby* (Seren, 1999)
*David Smith a Gareth Williams, *Fields of praise: the official history of the Welsh Rugby Union 1881-1981* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1980)

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1939
John Jones

Mae nifer o bobl gyda'r enw **John Jones**, yn cynnwys:

*John Jones (sant) (bu farw 1598). Merthyr a sant Catholig.
*John Jones (Leander) (1575-1635). Diwinydd Catholig.
*John Jones, Gellilyfdy (c.1585-1657/1658). Copïydd a chasglwr llawysgrifau.
*John Jones, Maesygarnedd (1597?-1660). Seneddwr a milwr a lofnododd warant marwolaeth Siarl I.
*John Jones (Jac Glan-y-gors) (1766-1821). Bardd dychan.
*John Jones (1772-1837).  Bargyfreithiwr, cyfieithydd, a hanesydd
*John Elias (1774-1841) (ganwyd John Jones). Pregethwr.
*John Jones, Ystrad (1777 - 1842) Aelod Seneddol Penfro, Bwrdeistref Caerfyrddin a Sir Gaerfyrddin ar wahanol adegau rhwng 1815 a 1842
*John Jones, Llanrwst (Pyll) (1786-1865). Argraffydd, cyhoeddwr, bardd.
*John Jones (Poet Jones) (1788-1858). Bardd.
*John Jones (Ioan Tegid) (1792-1852). Bardd ac orthograffydd. 
*John Jones, Talysarn (1796-1857). Pregethwr.
*John Jones (Dinbych) (19g). Argraffwr a chyhoeddwr o Ddinbych.
*John Jones (Myllin) (1800-1826). Bardd.
*John Jones (Idrisyn) (1804-1887). Llenor ac esboniwr.
*John Jones (Cyffin Glan Conwy) (1806-1869). Bardd.
*John Jones (Talhaiarn) (1810-1869). Bardd.
*John Jones (Shoni Sgubor Fawr) (1811-c.1858). Paffiwr.
*John Jones (AS Sir Gaerfyrddin) (1815 - 1886) Banciwr ac Aelod Seneddol
*John Jones (seryddwr) (1818-1898). Gweithiwr, seryddwr, ieithydd.
*John Jones (Ioan Emlyn) (1820-1873). Bardd.
*John Jones (Mathetes) (1821-1878). Pregethwr a llenor.
*John Jones (Idris Fychan) (1825-1887). Telynor, bardd a llenor.
*John Jones (Vulcan) (1825-1889). Bardd a llenor.
*John Jones (Eos Bradwen) (1833-1899). Bardd a cherddor.
*John Jones (Myrddin Fardd) (1836-1921). Llenor a hynafiaethydd.
*John Foulkes Jones (Ioan Ddu) (1837-1889). Bardd.
*John Jones (Coch Bach y Bala) (1854-1913). Lleidr.
*John Jones (Tydu) (1883-1968). Bardd.
* John Bowen Jones (1829 – 1905) gweinidog Annibynnol a golygydd
* John Owen Jones (ap Ffarmwr) (1861-1899), awdur
* John Robert Jones (Alltud Glyn Maelor) (tua 1800 – 1881) emynydd gwerinol
----
Rhodri Molwynog

Roedd **Rhodri ap Idwal** (*c.* 690 – *c.* 754; teyrnasodd o *c.* 720), a adwaenir fel **Rhodri Molwynog** yn frenin Gwynedd.

## Bywgraffiad
Ychydig o wybodaeth sydd ar gael am Rhodri. Roedd yn fab i Idwal ap Cadwaladr Fendigaid, ac felly o linach Cunedda Wledig. Cofnodir ei farwolaeth yn 754 yn y croniclau fel "*Rodri rex brittonum moritur*" ("Bu farw Rhodri Brenin y Brythoniaid"). Yn gynnar yn y ganrif nesaf yr oedd ei feibion Cynan Dindaethwy ap Rhodri a Hywel ap Rhodri Molwynog yn ymladd am oruchafiaeth yng Ngwynedd.

Nid oes eglurhad boddhaol o ystyr y gair "Molwynog".

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 690au
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau 754
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 8fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Glas y dorlan

Rhywogaeth o adar yw **Glas y Dorlan** (*Alcedo atthis*) sy'n gyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a rhannau o Asia ac Affrica. Nid yw'n aderyn mudol fel rheol, ond yng ngogledd Ewrop mae'n symud tua'r de yn y gaeaf. Mae'n perthyn i deulu'r *Alcedinidae* o fewn urdd y *Coraciiformes*. 
bawd|chwith|Penbwl mewn pig.
bawd|*Alcedo atthis*

Fel yr agryma'r enw, mae'r rhan fwyaf o'r aderyn yn las. Mae'n aderyn gweddol fach, gyda hyd o tua 19&nbsp;cm (7.5 modfedd). Mae'n byw ar bysgod bach ac anifeiliad bychan eraill sy'n cael eu dal trwy blymio i mewn i'r dŵr a dal y pysgod yn ei big. Fel rheol mae'n eistedd ar frigyn neu rywle cyfleus arall uwchben y dŵr i ddisgwyl am gyfle i blymio. Bydd wedyn yn dychwelyd gyda'r pysgodyn i'r brigyn, ei daro amryw o weithiau yn erbyn y brigyn neu rywbeth caled arall i'w ladd os yw'n bysgodyn gweddol fawr, ac yna ei lyncu. Mae'n hoffi afonydd sy'n llifo'n weddol araf neu byllau, ond mae'n rhaid i'r dŵr fod yn weddol glir iddo fedru gweld ei brae.

Mae'n nythu mewn twll yn y dorlan, sy'n cael ei wneud gan yr adar eu hunain fel rheol, er y gall ddefnyddio hen dwll aderyn neu anifail arall os bydd un ar gael. Nid yw'n adeiladu nyth, dim ond dodwy wyau ym mhen pellaf y twll.

Categori:Adar
Categori:Alcedinidae
House

Math o gerddoriaeth yw **House**, wedi sylfaenu ar gerddoriaeth Disco. Mae'r gair House wedi dod o'r gair Saesneg *warehouse* = "ystordy". Fe ddechreuodd House yn Chicago ble roeddyn nhw'n arfer cynnal disco mewn ystordai.

Categori:Cerddoriaeth
Disgo

Mae **disgo** fel arfer yn fath o gerddoriaeth ddawns, sy'n groes rhwng funk a soul gyda phatrwm rhythmig gyda rhwng 110 a 136 curiad y munud. Gall disgo hefyd gyfeirio at glwb lle mae pobl yn dawnsio i gerddoriaeth. Ceir disgos symudol hefyd, lle chwaraeir cerddoriaeth gyda system sain a ellir ei chludo er mwyn cynnal dawns mewn unrhyw fan.

## Hanes Disgo 
Agorwyd y disgo cyntaf ym 1941, yn La Discothèque, Rue de la Huchette, Paris. O amgylch 1950-1951, agorwyd llawer o glybiau disgo ym Mharis, hynny yw, clybiau a oedd yn chwarae recordiau yn hytrach na seindorf ddawns.

Agorwyd y disgo cyntaf yng Nghymru ym 1964; y *Cardiff Discothèque Club*, Stryd Siarl, Caerdydd. Roedd llawer o neuaddau dawnsio yn chwarae recordiau neu yn cynnal "disgo," ond hwn oedd y clwb disgo cyntaf yng Nghymru. Roedden nhw'n chwarae cerddoriaeth fel Soul, Ska, ac R&B.

Ym 1965, fe ddaeth yn ffasiynol i ddawnsio'r Go-go. Roedd dawns y Go-go yn addas iawn i'r disgo gan ei fod yn rhoi cyfle i'r dawnswyr fflawntio arddangos eu hunain. Doedd dim recordiau wedi cael eu gwneud yn arbennig i chwarae mewn disgo tan 1973. Roedd recordiau addas yn bodoli, fel *Shaft* (1971) gan Isaac Hayes. Byddai rhai yn dweud mai *Soul Makossa* (1972) gan Manu Dibango oedd y record ddisgo gyntaf.

## Oes y Disgo 
1975 oedd y flwyddyn pan ddaeth disgo yn boblogaidd gyda recordiau fel *The Hustle* gan Van McCoy, *Love to Love You Baby* gan Donna Summer, a *Never Can Say Goodbye* gan Gloria Gaynor. Cafodd *Oes y Disgo* (1977 - 1979) wthiad bach ym 1977 gan y ffilm "Saturday Night Fever," ac yn 1979 gan "The Bitch."

## Datblygiadau diweddarach
Yn yr 80au, fe ddatblygodd House a Techno o gerddoriaeth ddisgo.

## Gweler hefyd 
*House
*Techno
*R&B
*Dalida


Categori:Cerddoriaeth Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cerddoriaeth ddawns
Categori:Mathau o gerddoriaeth
Jonah Lomu

Roedd **Jonah Tali Lomu** (12 Mai 1975 - 18 Tachwedd 2015) yn chwaraewr Rygbi'r Undeb sydd wedi chwarae 63 o gêmau rhyngwladol dros Seland Newydd.

Ganed Lomu yn Auckland yn Seland Newydd, er fod ei deulu yn hanu o Tonga. Dechreuodd ei yrfa rygbi fel blaenwr, ond yn ddiweddarach trodd yn asgellwr. Er gwaethaf ei faint, roedd yn syndod o gyflym; yn ei ddyddiau gorau gallai redeg 100 llath mewn 10.8 eiliad.

Chwaraeodd rygbi i dîm Counties Manukau, ac enillodd ei gap cyntaf i'r Crysau Duon yn 1994 yn erbyn Ffrainc pan oedd yn 19 mlwydd a 45 diwrnod oed, yr ieuengaf erioed i chwarae i Seland Newydd. Yng Nghwpan y Byd yn 1995 sgoriodd saith cais mewn pum gêm, gan gynnwys pedair cais yn y rownd gyn-derfynol yn erbyn Lloegr. Ar ei orau roedd bron ym amhosibl ei atal oherwydd ei gyfuniad o nerth a chyflymdra. Yng Nghwpan y Byd yn 1999 sgoriodd wyth cais.

Ddiwedd 1996 darganfuwyd fod gan Lomu afiechyd prin a difrifol ar ei arennau. Yng Ngorffennaf 2004 trawsblannwyd un o'i arennau, oedd wedi ei rhoi iddo gan Grant Kereama. Wedi'r trawsblaniad llwyddiannus, ail-ddechreuodd chwarae rygbi, ond anafodd ei ysgwydd mewn gêm yn Twickenham. Mae wedi arwyddo cytundeb dwy flynedd i chwarae i North Harbour yn Seland Newydd, ac mae hefyd wedi cytuno i chwarae i dîm Gleision Caerdydd tu allan i'r tymor rygbi yn Seland Newydd. Dechreuodd chwarae i Gaerdydd yn Rhagfyr 2005.

Bu farw Lomu yn 40 oed yn Auckland.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pobl o Auckland
Categori:Pobl o Seland Newydd o dras Dongaidd
Bing Crosby

Canwr ac actor o'r Unol Daleithiau oedd **Harry Lillis "Bing" Crosby** (3 Mai 1903 – 14 Hydref 1977).

Ei wragedd oedd Dixie Lee (1930-1952) a Kathryn Grant (1957-1977). Cafodd saith o blant.

## Ffilmiau 
**The King of Jazz* (1930)
**Mississippi* (1935)
**Anything Goes* (1936)
**Sing You Sinners* (1938)
**Road to Singapore* (gyda Bob Hope) (1940)
**Holiday Inn* (gyda Fred Astaire) (1942)
**Road to Morocco* (gyda Bob Hope) (1942)
*''The Bells of St Mary's* (1945)
**Blue Skies* (gyda Fred Astaire) (1946)
**A Connecticut Yankee in King Arthur's Court* (1949)
**Little Boy Lost* (1953)
**White Christmas* (1954)
**High Society'' (1956)

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Rhun ap Maelgwn Gwynedd

Roedd **Rhun ap Maelgwn Gwynedd** (492? - 582?), a adnabyddir hefyd fel  '*Rhun *Hir''''', yn frenin Gwynedd o 547 hyd ei farwolaeth.

## Hanes
Daeth Rhun yn frenin Gwynedd pan fu farw ei dad, Maelgwn Gwynedd, o'r pla a elwir 'Y Fad Felen' yn 547 (neu efallai 549). Nid oes llawer o wybodaeth ar gael amdano, heblaw yn llawysgrifau fersiwn Gwynedd o Gyfraith Hywel Dda. Yn ôl yr hanes yma yr oedd Elidyr Llydanwyn, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd, yn briod â chwaer Rhun. Hawliodd Elidir orsedd Gwynedd, ond pan ymwelodd a'r deyrnas lladdwyd ef gan wŷr Arfon yn Aber Meweddus, ger Clynnog. I ddial ei farwolaeth, ymosodwyd ar Wynedd gan ei ddau gefnder, Rhydderch Hael o Ystrad Clud a Clydno Eiddin. Dywedir i'w byddin hwy ddiffeithio Arfon, ac i ddial am hyn arweiniodd Rhun fyddin i'r Hen Ogledd cyn belled ag Afon Forth.

Cysylltir Rhun â'r gaer Rufeinig Caerhun yn Nyffryn Conwy. Pan fu farw dilynwyd ef gan ei fab Beli.

## Traddodiadau
Roedd Rhun, fel yr awgryma ei lysenw "Rhun Hir" yn ddyn mawr o gorffolaeth, ac ystyried ef y pennaf o'r brenhinoedd Cymreig cyfoes. Mae cyfeiriad ato yn y chwedl *Breuddwyd Rhonabwy*. Yn y chwedl yma mae'r Brenin Arthur a'i gynghorwyr wedi derbyn cais gan eu gelyn Osla am gadoediad o chwech wythnos. Mae Arthur yn trafod hyn gyda'i gynghorwyr, yna maent i gyd yn mynd at ddyn mawr, tal sy'n eistedd ar wahân. Mae Rhonabwy yn holi'r rheswm am hyn, a dywedir wrtho mai Rhun ap Maelgwn Gwynedd ydyw, a bod yn rhaid i bawb ddod i geisio ei gyngor ef yn hytrach na bod ef yn mynd at eraill. Yn ôl un o'r Trioedd Cymreig yr oedd Rhun mor fawr nes bod rhaid cael offer arbennig i'w gael ar gefn ceffyl.

## Cyfeiriadau
**Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion).
*J.E. Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau'r 580au
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Iago ap Beli

Roedd **Iago ap Beli** (560? - 615) (Lladin : *Iacobus*) yn frenin Gwynedd.

## Hanes
Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am deyrnasiad Iago. Yn wleidyddol roedd yn gyfnod pan oedd y teyrnasoedd Seisnig megis Mersia a Brynaich, yn cynyddu mewn grym, yn enwedig Pybba brenin Mersia a'i fab Penda. Mae'n ymddangos fod Iago wedi dod i gytundeb a Pybba, na fydda Pybba yn ymosod ar Wynedd os byddai Gwynedd yn ei gynorthwyo, os byddai angen, yn erbyn Northumbria. Dywedir i Edwin o deyrnas Deifr gael lloches gyda Iago yn 604 ar ôl cael ei ddiorseddu gan Æthelfrith. Arweiniodd hyn at ymosodiad ar Gymru gan Æthelfrith a brwydr Caer (tua 615) lle lladdwyd Selyf ap Cynan brenin Teyrnas Powys a llawer o fynachod o fynachlog Bangor Is-y-Coed.

Nid oes cofnod fod byddin Gwynedd wedi cymryd rhan yn y frwydr yma. Cofnodir marw Iago ap Beli yn 613, a thybir weithiau ei fod ef wedi ei ladd yn y frwydr. Mae'r cofnod am farwolaeth Iago yn y cronicl (Harleian MS 3859) yn defnyddio'r gair *dormitatio* (syrthio i gysgu) am ei farwolaeth; nid y gair a ddefnyddid am farwolaeth mewn brwydr. Defnyddir *dormitatio* fel rheol am farwolaeth gwr eglwysig, felly gall fod yn awgrym fod Iago wedi ymneilltuo i fynachlog. Mae cofnod ei fod wedi rhoi rhodd i eglwys gadeiriol Bangor. Dilynwyd ef gan ei fab Cadfan ap Iago.

## Cyfeiriadau
* J.E. Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co., 1911)

Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 560au
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau'r 610au
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Nafarroa Garaia

: ''Mae'r erthygl yma yn trafod y gymuned ymreolaethol bresennol. Am y deyrnas ganoloesol, gweler Teyrnas Navarra.*

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen yw **Nafarroa Garaia** (yn Basgeg) neu **Navarra** (yn Sbaeneg - enw llawn **Comunidad Foral de Navarra**; *Nafarroa Foru Komunitatea'' mewn Basgeg), sy'n hefyd yn un o saith talaith traddodiadol Gwlad y Basg. I'r gogledd mae'r ffin â Ffrainc, gydag Aragón i'r dwyrain, La Rioja i'r de ac Euskadi i'r gorllewin.

bawd|300px|canol|Nafarroa Garaia yn Sbaen

O'r boblogaeth o 584,734 (2004), mae tua un rhan o dair yn byw yn y brifddinas, Pamplona (*Iruñea* neu *Iruña* mewn Basgeg).


Categori:Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Nafarroa Garaia
Iago ab Idwal ap Meurig

Roedd **Iago ab Idwal ap Meurig** (974? — 1039) yn frenin Gwynedd.

Daeth Iago, oedd o linach Idwal Foel, yn frenin ar Wynedd ar farwolaeth Llywelyn ap Seisyll yn 1023. Felly dychwelodd llinach Rhodri Mawr i rym yng Ngwynedd, oherwydd  ymddengys nad oedd Llywelyn ap Seisyll o'r llinach yma.

Yn ôl Llyfr Llandaf, dim ond ar Ynys Môn y teyrnasai Iago, gan fod Rhydderch ab Iestyn o Ddeheubarth yn teyrnasu ar ran o Wynedd.

Lladdwyd Iago gan ei ŵyr ei hun yn 1039, a dilynwyd ef gan fab Llywelyn ap Seisyll, Gruffydd ap Llywelyn.

Ymddengys i un o feibion Iago: Cynan ap Iago, ffoi i Iwerddon lle priododd â Ragnaillt o linach brenhinoedd Danaidd Dulyn. Pan ddychwelodd eu mab hwy, Gruffydd ap Cynan i hawlio teyrnas Gwynedd yn ddiweddarach, gan nad oedd ei dad yn adnabyddus yng Nghymru, cyfeirid ato fel "ŵyr Iago" yn hytrach na "Mab Cynan".

## Llinach
### Llinach Tywysogion Gwynedd
Categori:Genedigaethau'r 10fed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 1030au
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Hywel ab Ieuaf

Roedd **Hywel ab Ieuaf** (bu farw 985) yn frenin Gwynedd.

Roedd Hywel yn fab i Ieuaf ab Idwal fu'n teyrnasu ar Wynedd ar y cyd gyda'i frawd Iago ab Idwal hyd 969. Yn y flwyddyn honmno, bu cweryl rhwng meibion Idwal, a chymerwyd Ieuaf yn garcharor gan Iago. Yn 979 gorchfygwyd Iago mewn brwydr gan Hywel a chymerwyd yntau yn garcharor. Daeth Hywel yn frenin Gwynedd, ond mae'n ymddangos na ollyngodd ei dad yn rhydd o garchar. Yn ôl J.E. Lloyd, bu Ieuaf yng ngharchar hyd 988.

Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am deyrnasiad Hywel. Yn 983, gwnaeth gynghrair gyda'r Saeson i ymosod ar Buellt a Brycheiniog, ond llwyddodd Einion ab Owain o Ddeheubarth i'w hatal. Bu Hywel farw yn 985 a dilynwyd ef ar yr orsedd gan ei frawd, Cadwallon ab Ieuaf.

## Cyfeiriadau
John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

Categori:Genedigaethau'r 10fed ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 985
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Cliff Morgan

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru oedd **Clifford Isaac "Cliff" Morgan** (7 Ebrill 1930 – 29 Awst 2013). Chwaraeodd dros Gaerdydd ac a enillodd 29 o gapiau dros Gymru rhwng 1951 a 1958.  Fe'i ganwyd yn Nhrebanog, Cwm Rhondda.

Roedd Morgan o deulu o lowyr, ac ymunodd â chlwb Caerdydd yn syth o'r ysgol yn 1949, yn chwarae fel maswr. Yn ystod tymor 1955 chwaraeodd yn Iwerddon gyda chlwb Bective Rangers, ac erbyn hynny roedd yn ddigon enwog i'r clwb gael ei alw yn  "Morgan Rangers" o ganlyniad. Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Iwerddon yn 1951, a chwaraeodd yn y tîm a gyflawnodd Y Gamp Lawn yn 1952. Ef oedd capten tîm Cymru yn 1956.

Bu ar daith i Dde Affrica gyda'r Llewod Prydeinig yn 1955 ac ef oedd capten y Llewod yn y trydydd gêm brawf ym Mhretoria, gêm a enillwyd gan y Llewod.

Ar ôl iddo ymddeol fel chwaraewr rygbi, daeth yn adnabyddus fel darlledwr a sylwebydd ar gemau rygbi.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Forgannwg
Aeddan ap Blegywryd

Roedd **Aeddan ap Blegywryd** (? – 1018) yn frenin Gwynedd.

Ychydig iawn o wybodaeth sydd ar gael am Aeddan, oherwydd mae'n gyfnod yn hanes Cymru na chafodd ei groniclo rhyw lawer. Nid oedd yn llinach Idwal Foel ac mae'n bosibl nad oedd o waed brenhinol. Enillodd orsedd Gwynedd yn 1005, a gellir tybio ei fod wedi gorchfyu'r brenin blaenorol, Cynan ap Hywel mewn brwydr. Teyrnasodd hyd 1018, pan laddwyd ef a'i bedwar mab mewn brwydr yn erbyn Llywelyn ap Seisyll, a gipiodd yr orsedd.

## Dolenni allanol
* "Aeddan mab Blegwryd", *Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I* ar Wicidestun

Categori:Marwolaethau 1018
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Dafydd ab Owain Gwynedd

Roedd **Dafydd ab Owain Gwynedd** (bu farw 1203) yn frenin Gwynedd neu rannau o'r deyrnas rhwng 1170 a 1195. Am gyfnod bu'n teyrnasu ar y cyd a'i frodyr Maelgwn ab Owain Gwynedd a Rhodri ab Owain Gwynedd.

## Hanes ei fywyd
Roedd Dafydd yn fab i Owain Gwynedd o'i wraig Cristin ferch Goronwy. Oherwydd fod Cristin yn gyfnither i Owain, nid oedd yr eglwys yn cydnabod y briodas, ac felly ystyrid Dafydd yn blentyn gordderch. Clywir amdano gyntaf yn 1157 pan ymosododd Harri II, brenin Lloegr ar Wynedd. Roedd Dafydd yn bresennol yn yr ysgarmes yng nghoed Penarlâg pan fu bron i Harri gael ei ladd. Yn 1165 yr oedd wedi ymsefydlu yn Nyffryn Clwyd ac mae cofnod amdano'n ymosod ar Degeingl.

Pan fu Owain farw yn 1170, aeth yn ymrafael rhwng ei feibion am y deyrnas. Ymosododd Dafydd a Rhodri ar eu brawd Hywel ab Owain Gwynedd, a'i yrru ar ffo i Iwerddon. Pan ddychwelodd Hywel gyda byddin o Iwerddon yr un flwyddyn, lladdwyd ef mewn brwydr ym Mhentraeth. Yn 1173, gyrrodd Dafydd ei frawd Maelgwn ar ffo i Iwerddon, a bu brawd arall, Cynan, farw yn 1174. Yr un flwyddyn llwyddodd Dafydd i ddal a charcharu Maelgwn (oedd wedi dychwelyd o Iwerddon) a Rhodri, gan ddod yn frenin Gwynedd oll. Y flwyddyn honno hefyd priododd Emme o Anjou, merch i Sieffre o Anjou a hanner chwaer i'r brenin Harri.

Yn 1175 llwyddodd Rhodri i ddianc o garchar ac ymosodd ar ei frawd. Collodd Dafydd y rhan o Wynedd i'r gorllewin o Afon Conwy. Yn 1177 rhoddodd Harri II arglwyddiaethau Ellesmere a Hales iddo. Adeiladodd gastell yn Rhuddlan ac mae cofnod am Gerallt Gymro yn aros noson yno ar ei daith trwy Gymru.

Yn 1194 wynebodd Dafydd fygythiad arall, sef ei nai Llywelyn ap Iorwerth, a lwyddodd i'w orchfygu mewn brwydr yn Aberconwy gyda chymorth meibion Cynan ab Owain Gwynedd. Yn 1197 gallodd Llywelyn ddal Dafydd a'i garcharu. Fe'i rhyddhawyd y flwyddyn wedyn ar gais Hubert Walter, Archesgob Caergrawnt, ac aeth i fyw i'w faenorau yn Lloegr. Bu farw yno ym mis Mai 1203.

## Noddwr y beirdd
Cedwir dwy gerdd i Ddafydd ab Owain Gwynedd gan y bardd-ryfelwr Gwilym Rhyfel. Er nad oes modd profi hynny, mae'n bosibl fod Gwilym yn aelod o osgordd y tywysog; bu farw mewn brwydr.

## Cyfeiriadau 
**Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1203
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Maelgwn ab Owain Gwynedd

Roedd **Maelgwn ab Owain Gwynedd** yn dywysog ar ran o Wynedd.

Roedd Maelgwn yn fab i Owain Gwynedd a Gwladus ferch Llywarch ap Trahaearn, felly roedd yn frawd llawn i Iorwerth Drwyndwn, tad Llywelyn Fawr. Ar farwolaeth Owain Gwynedd yn 1170 cafodd Maelgwn Ynys Môn fel ei gyfran ef o'r deyrnas, ond yn 1173 ymosodwyd arno gan ei frawd Dafydd ab Owain Gwynedd a'i orfodi i ffoi i Iwerddon. Dychwelodd yn ddiweddarach yr un flwyddyn ond cymerwyd ef yn garcharor gan Dafydd. Nis oes unrhyw gofnod pellach amdano.

## Cyfeiriadau 
* *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Rhodri ab Owain Gwynedd

Roedd **Rhodri ab Owain Gwynedd** (1135(?)-1195) yn dywysog ar ran o Gwynedd rhwng 1175 a 1195.

## Bywgraffiad
Ar farwolaeth Owain Gwynedd yn 1170 aeth yn ymraefael rhwng ei feibion am y deyrnas. Gorchfygodd Rhodri a'r frawd Dafydd ab Owain Gwynedd, meibion Owain o'i wraig Cristin ferch Goronwy, eu hanner brawd Hywel ab Owain Gwynedd ym mrwydr Pentraeth yr un flwyddyn, gan ladd Hywel. Gyrrwyd brawd arall, Maelgwn ar ffo i Iwerddon yn 1173. Yn fuan wedyn bu cweryl rhwng y ddau frawd, a charcharwyd Rhodri gan Dafydd.

Erbyn 1175 yr oedd Rhodri wedi llwyddo i ddianc a gallodd ymosod ar ei frawd a'i yrru o'r rhan o Wynedd i'r gorllewin o Afon Conwy. Cadwodd Dafydd ei afael ar y rhan o Wynedd i'r dwyrain o Afon Conwy.

Erbyn 1188 yr oedd nai Rhodri a Dafydd, Llywelyn ap Iorwerth, er ei fod yn dal yn ieuanc, yn dechrau herio ei ddau ewythr gyda chymorth Gruffudd a Maredydd ap Cynan, meibion Cynan ab Owain Gwynedd. Collodd Rhodri Ynys Môn iddynt yn 
1190. Gwnaeth Rhodri gynghrair gyda Reginald, brenin Ynys Manaw a phriododd ferch  Reginald. Yn 1193, gyda chymorth milwyr o Ynys Manaw, gallodd ail-ennill Môn am gyfnod, ond gyrrodd Gruffydd a Maredydd ef o'r ynys eto cyn diwedd y flwyddyn. Bu farw yn 1195.

Roedd gan Rhodri un mab, Tomos ap Rhodri ab Owain Gwynedd. Roedd Syr John Wynn o Wydir ymhlith ei ddisgynyddion.

Categori:Genedigaethau'r 1130au
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1195
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Beli ap Rhun

Roedd **Beli ap Rhun** (bu farw c. 599) yn frenin Teyrnas Gwynedd.

## Bywgraffiad
Ychydig iawn o wybodaeth sydd ar gael am deyrnasiad Beli ap Rhun. Roedd yn fab i Rhun ap Maelgwn Gwynedd, a daeth yn frenin Gwynedd tua 586 ar farwolaeth ei dad. Mae'r diffyg sôn amdano yn y croniclau yn awgrymu bod hwn yn gyfnod gweddol heddychlon yn hanes Gwynedd. Dilynwyd ef ar yr orsedd gan ei fab Iago ap Beli.

Mae Bonedd y Saint yn mynnu ei fod yn llinach Sant Edeyrn, yn fab i Nudd neu Lludd a oedd yn fab i Beli ond mae llawysgrifau *Hengwrt MS. 202* yn dweud ei fod yn fab i Beli).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau'r 590au
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Califfornia

Talaith ar arfordir gorllewin Unol Daleithiau America yw **Califfornia** (). Califfornia yw'r dalaith fwyaf poblog yn yr Unol Daleithiau. Mae dinasoedd pwysig yn cynnwys Los Angeles, San Francisco, San Diego, San Jose a'r brifddinas Sacramento.

canol|bawd|350px|Lleoliad Califfornia yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Califfornia 
## Hanes
Gwelodd y fforiwr Seisnig, Syr Francis Drake, arfordir Califfornia yn 1579.  Rhanbarth Mecsico o 1821 hyd 1846 oedd Califfornia.

Yn ogystal, Gogledd Califfornia yn aml yn cael ei gynnwys mewn gwahanol ddiffiniadau o Dirhëydr, gwlad arfaethedig sy'n cwmpasu'r rhan fwyaf o orllewin Gogledd America.

250px|bawd|Cwm Canol, Califfornia

## Oriel

Delwedd:Sanfransisco02LB.jpg|Pont y Golden Gate
Delwedd:Mendocino01LB.jpg|Afon Mawr, Mendocino
Delwedd:BigSur01LB.jpg|Arfordir y Big Sur
Delwedd:SanFrancisco03LB.jpg|Car cablen San Francisco

## Cyfeiriadau 

Categori:Gorllewin yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Owain ap Gruffudd (Owain Goch)

Roedd **Owain ap Gruffudd**, a adnabyddir hefyd fel **Owain Goch** (bu farw cyn 1282), yn frawd i Llywelyn ap Gruffudd a Dafydd ap Gruffudd ac yn dywysog ar ran o Wynedd am gyfnod.

## Bywgraffiad
Owain oedd mab hynaf Gruffudd ap Llywelyn, mab Llywelyn Fawr a'i wraig Senana. Carcharwyd ef gyda'i dad yng Nghastell Cricieth gan ei ewythr Dafydd ap Llywelyn yn 1239, ac aeth i Loegr gyda'i dad ddwy flynedd yn ddiweddarach. Yng nghytundeb Woodstock yn 1247 mynnodd y brenin Harri III o Loegr ei fod yn cael rhan o deyrnas Gwynedd. Yn 1254 ymunodd â Dafydd yn erbyn ei frawd Llywelyn, ond gorchfygodd Llywelyn y ddau ym mrwydr Bryn Derwin a chymerodd diroedd Owain oddi arno a'i garcharu. Bu yng ngharchar am flynyddoedd, efallai yng Nghastell Dolbadarn ger Llanberis, ond yn 1277 gorfodwyd Llywelyn gan frenin Lloegr i'w ryddhau a rhoi tiroedd iddo yn Llŷn. Credir iddo farw cyn 1282.

Ceryddwyd Llywelyn gan nifer o'r beirdd cyfoes am gadw ei frawd yng ngharchar, er enghraifft Hywel Foel ap Griffri, sy'n cyfeirio at Owain fel *Gŵr ysydd yn nhŵr yn hir westai*. Bardd arall a ganodd i Owain Goch, ond cyn yr helynt, oedd y Prydydd Bychan.

## Llinach
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Owain ap Gruffudd

Roedd nifer o bobl amlwg yn hanes Cymru yn dwyn yr enw **Owain ap Gruffudd**:

*Owain Gwynedd (1100 - 1170), brenin Gwynedd
*Owain Cyfeiliog (c. 1130 - 1197), Tywysog rhan o Bowys
*Owain Goch ap Gruffudd (bu farw cyn 1282), brawd Llywelyn ein Llyw Olaf
*Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn, a elwid hefyd yn Owen de la Pole (bu farw tua 1293), eitfedd teyrnas Powys Wenwynwyn
*Owain Glyndŵr (1354 - 1416), Tywysog Cymru
Cadwallon ab Ieuaf

Roedd **Cadwallon ab Ieuaf** (bu farw 986) yn frenin Gwynedd.

## Bywgraffiad
Roedd Cadwallon yn fab i Ieuaf ab Idwal a daeth yn frenin Gwynedd ar farwolaeth ei frawd Hywel ab Ieuaf in 985. Dim ond am flwyddyn y bu yn frenin, oherwydd ymosododd  Maredudd ab Owain brenin Deheubarth ar Wynedd yn 986, lladdodd Cadwallon ac ychwanegodd Gwynedd at ei deyrnas ei hun.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 10fed ganrif
Categori:Marwolaethau 986
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Caradog ap Meirion

Roedd **Caradog ap Meirion** (730? - 798?) yn frenin Gwynedd.

## Bywgraffiad
Credir iddo ddilyn ei gefnder Rhodri Molwynog ap Idwal ar yr orsedd tua 754. Dywedir ei fod yn ddisgynnydd Owain Danwyn mab Einion Yrth ap Cunedda Wledig. Mae'r cyfnod yn un tywyll iawn yn hanes Gwynedd a'r dyddiadau yn ansicr.

Mae'n werth nodi mai yn ystod y cyfnod yma, yn 754, y perswadiodd Elfoddw, esgob Bangor yr eglwys Geltaidd yng Nghymru i ddilyn dull Eglwys Rufain o benderfynu ar ddyddiad y Pasg. Roedd hyn wedi bod yn asgwrn cynnen rhwng y ddwy eglwys ers dros ganrif.

Yn ôl un traddodiad lladdwyd Caradog mewn brwydr yn erbyn byddin Mersia yn Eryri, ond yn ôl traddodiad arall cafodd ei lofruddio ar orchymyn Cynan Dindaethwy ap Rhodri, a ddaeth yn frenin yn ei le. Mae ansicrwydd ai Caradog ynteu Rhodri Molwynog oedd tad Hywel a ddilynodd Cynan ar yr orsedd.

Categori:Marwolaethau'r 790au
Categori:Pobl yr 8fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Cadwallon Lawhir

Roedd **Cadwallon ap Einion** (460? — 534), a adwaenir fel **Cadwallon Lawhir**, yn frenin Gwynedd.

## Hanes
Yn ôl y traddodiad, teyrnasai Cadwallon ychydig ar ôl brwydr Mynydd Baddon (sy'n cael ei dyddio rhwng 490 a 510) a buddugoliaeth Arthur dros y Saeson.

Ei brif orchest yn ystod ei deyrnasiad oedd gorchfygu'r Gwyddelod oedd wedi ymsefydlu ar Ynys Môn. Wedi hyn daeth yr ynys yn rhan bwysig iawn o deyrnas Gwynedd.

Cafodd yr enw Cadwallon, *Lawhir*, mae'n ymddangos, oherwydd fod ganddo freichiau anarferol o hir. Yn ôl Iolo Goch gallai godi carreg o'r llawr i ladd brân heb orfod plygu ei gefn, gan fod ei freichiau yn cyrraedd at y llawr.

Dilynwyd ef ar yr orsedd gan ei fab Maelgwn Gwynedd. Mae'r ffaith fod Gildas yn cyhuddo Maelgwn o fod wedi lladd ei ewythr a chymeryd ei deyrnas yn awgrymu fod yr ewythr hwn wedi teyrnasu rhwng Cadwallon a Maelgwn, ond nid ymddengys fod cofnod o bwy ydoedd.

Categori:Genedigaethau'r 460au
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau 534
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Categori:Yr Hen Ogledd
Einion Yrth ap Cunedda

Roedd **Einion ap Cunedda** (420? - 500?), a elwir gan amlaf yn **Einion Yrth** yn un o frenhinoedd cynharaf Gwynedd. Fe'i cysylltir hefyd â chantref Caereinion ym Mhowys.

## Hanes a thraddodiad
Roedd Einion yn fab i Gunedda Wledig, a chredir iddo ddod i Wynedd o'r Hen Ogledd (yn ne'r Alban heddiw) gyda'i dad rywbryd cyn 450 i ymladd yn erbyn y Gwyddelod oedd wedi ymsefydlu yno. Wedi marwolaeth Cunedda, efallai tua 460, Einion a etifeddodd y diriogaeth a fyddai'n datblygu i fod yn deyrnas Gwynedd.

Yn ôl y traddodiad roedd ganddo saith o frodyr; rhoddodd ei frawd Ceredig ei enw i Geredigion, a'i nai Meirion, mab ei frawd Tybion, ei enw i Feirionnydd (mae nifer o ysgolheigion yn credu erbyn heddiw mai ymgais i esbonio'r enwau lleol yw'r traddodiad am hynny). Y brodyr eraill oedd Rhufon (sefydlydd Rhufoniog), Dunod (Dunoding), Aflog (Aflogion yn Llŷn), Dogmael (Dogfeiling), ac Edern (Edeirnion).

Sefydlodd Einion gantref Caereinion ym Mhowys. Prif ganolfan eglwysig y cantref oedd Llanfair Caereinion. Gerllaw ceir hen amddiffynfa Caereinion a gysylltir, yn ôl traddodiad, ag Einion Yrth.

Roedd Einion yn dad i'r brenin Cadwallon Lawhir o Wynedd ac yn daid trwyddo i'r brenin Cynlas (efallai), a grybwyllir gan Gildas fel teyrn "paganaidd" a wrthododd dderbyn Cristnogaeth. Yn ôl un o'r Achau traddodiadol, roedd yr arwr Gwgon Gleddyfrudd yn fab iddo, ond nid oes sicrwydd am hynny.

## Llyfryddiaeth
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978). D.g. Cunedda.
*M.P. Charlesworth, *The Lost Province* (Darlithoedd Gregynog, 1948, 1949)
*J. E. Lloyd, *History of Wales to the Edwardian conquest* (3ydd arg., Llundain, 1939)

Categori:Genedigaethau'r 5ed ganrif
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Yr Hen Ogledd
Rhiwallon ap Cynfyn

Roedd **Rhiwallon ap Cynfyn** (1025? - 1070) yn frenin Gwynedd a Powys ar y cyd â'r frawd Bleddyn.

## Bywgraffiad
Roedd Rhiwallon yn fab i Cynfyn ap Gwerstan, brenin Powys. Yn 1063 wedi i Gruffydd ap Llywelyn golli brwydr i Harold Godwinson a chael ei ladd gan ei wŷr ei hun, derbyniodd Rhiwallon a Bleddyn deyrnas Gwynedd gan Harold.

Dair blynedd yn ddiweddarach lladdwyd Harold gan y Normaniaid ym Mrwydr Hastings, a chyn hir yr oeddynt ar ororau Cymru. Ymunodd Rhiwallon a Bleddyn â gwŷr Mersia i ymosod ar y Normaniaid.

Yn 1070 ceisiodd dau fab Gruffydd ap Llywelyn gymeryd y deyrnas oddi ar y ddau frawd. Ym mrwydr Mechain y flwyddyn honno lladdwyd dau fab Gruffydd, ond lladdwyd Rhiwallon hefyd, gan adael Bleddyn i deyrnasu ei hun ar Wynedd a Phowys.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1070
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Categori:Teyrnoedd Powys
Madog ap Maredudd

**Madog ap Maredudd** (bu farw 1160) oedd y brenin olaf i deyrnasu dros y cyfan o Deyrnas Powys. Roedd yn frenin cadarn a lwyddodd i reoli ac amddiffyn Powys am wyth mlynedd ar hugain.

## Bywgraffiad
Roedd Madog yn fab i Faredudd ap Bleddyn ac yn wyr i Fleddyn ap Cynfyn. Roedd yn frawd i Gruffudd ap Maredudd (m. 1128) a Iorwerth Goch. Dilynodd ei dad ar orsedd Powys yn 1132. Yr adeg yma roedd brenin Gwynedd, Owain Gwynedd, yn pwyso ar ororau Powys, er bod Madog yn briod a Susanna ferch Gruffudd ap Cynan, chwaer Owain. Gwnaeth Madog gynghrair â Ranulf, Iarll Caer, ond llwyddodd Owain i'w gorchfygu a chymeryd tiroedd Iâl oddi wrth Madog.

Yn 1157 pan ymosododd y brenin Harri II o Loegr ar Wynedd cefnogwyd ef gan Madog,a llwyddodd i adennill rhai o'i diroedd.

Bu Madog farw yn 1160, a chladdwyd ef ym Meifod, yn eglwys Sant Tysilio. Rhannwyd ei diroedd rhwng nifer o'i feibion a neiaint. Nid lwyddodd neb i uno'r deyrnas eto a ymrannodd yn Bowys Fadog a Phowys Wenwynwyn.

## Plant
*Llywelyn ap Madog (m. 1160)
*Gruffudd Maelor (m. 1191)
*Owain Fychan ap Madog (m. 1187)
*Efa ferch Madog
*Owain Brogyntyn
*Elise

## Noddwr y beirdd
Y bardd a gysylltir yn arbennig â Madog ap Maredudd a'i deulu yw Cynddelw Brydydd Mawr (fl. tua 1155 - 1195). Canodd ddwy gerdd i Fadog ei hun, dwy i'w fab Llywelyn a thair i Owain Fychan. Yn ogystal â'r cerddi hyn canodd Cynddelw i lys Madog, ei oesgordd a sawl perthynas iddo. Mae'r gerdd i Efa, ar ffurf arbennig o ganu serch a elwir yn rhieingerdd, yn arbennig o bwysig fel rhagflaenydd i'r canu serch llawn dychymyg a welir yng ngwaith y cywyddwyr. Ymddengys fod Cynddelw wedi treulio cyfnod hir yn llys y brenin ac yn dal tir yn y cyffiniau. Canodd Gwalchmai ap Meilyr ddwy gerdd i Fadog yn ogystal.

Mae'r chwedl fwrlesg Cymraeg Canol *Breuddwyd Rhonabwy* yn dechrau yn llys Madog ap Maredudd. Mae'n bosibl ei bod wedi'i llunio o fewn cenhedlaeth neu ddwy o farwolaeth Madog gan frodor o Bowys.

## Llyfryddiaeth
*J.E. Lloyd, *Hanes Cymru* (1911)
**Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau 1160
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Cordog

Anifail sy'n perthyn i'r ffylwm **Chordata** yw **cordog** (hefyd: **cordat**). Mae gan gordogion (rywbryd yn eu bywyd) notocord, llinyn nerfol cefnol, agennau ffaryngol a chynffon sy'n ymestyn tu hwnt i'r anws.

Mae'r cordogion yn cynnwys y fertebratau (pysgod, amffibiaid, ymlusgiaid, adar a mamolion) a dau grŵp o infertebratau (chwistrellau môr a physgod pengoll). Mae safngrynion yn cael eu dosbarthu weithiau fel fertebratau, weithiau mewn grŵp gwahanol.


Categori:Ffyla o anifeiliaid
Ewcaryot

Organeb gyda chelloedd cymhleth yw **ewcaryot**. Mae gan gelloedd ewcaryotau gnewyllyn sy'n cynnwys y cromosomau. Mae'r celloedd yn rhannu drwy feiosis neu fitosis.

Mae'r ewcaryotau'n ffurfio un o'r tri pharth o organebau byw; y bacteria a'r archaea yw'r lleill. Rhennir yr ewcaryotau yn bedair teyrnas yn draddodiadol: anifeiliaid, planhigion, ffyngau a phrotistiaid. Holltir y protistiaid yn sawl grŵp gwahanol gan lawer o dacsonomyddion modern.

## Y gell ewcaryotig 
Rhannau celloedd ewcaryotig:
[500px|chwith|bawd|Cell anifail: 1) [Cnewyllan 2) Cnewyllyn 3) Ribosom 4) Fesigl 5) Reticwlwm endoplasmig garw 6) Organigyn Golgi 7) Cytosgerbwd/Sytosgerbwd 8) Reticwlwm endoplasmig llyfn 9) Mitocondria 10) Gwagolyn 11) Cytoplasm/Sytoplasm 12) Lysosom 13) Centriol]]

[500px|chwith|bawd|Cell planhigyn: a. [Plasmodesmata b. Cellbilen c. Cellfur 1. Cloroplast d. Pilen thylacoid e. Gronyn starts 2. Gwagolyn f. Gwagolyn g. Tonoplast h. Mitocondria i. Perocsisom j. Cytoplasm k. Fesiglau pilennog bach l. Reticwlwm endoplasmig garw 3. Cnewyllyn m. Mandwll cnewyllol n. Amlen gnewyllol o. Cnewyllan p. Ribosomau q. Reticwlwm endoplasmig llyfn r. Fesiglau Golgi s. Organigyn Golgi t. Cytosgerbyd ffilamentog]]

Categori:Pethau byw
Categori:Bioleg cell
Palmwydden

Teulu o goed a llwyni yw **palmwydd**. Mae tua 2600 o rywogaethau mewn 202 o genera. Mae palmwydd yn byw mewn rhanbarthau trofannol ac isdrofannol yn bennaf. Mae palmwydd defnyddiol yn cynnwys y balmwydden goco, y balmwydden ddatys a'r palmwydd olew.


Categori:Coed
Categori:Teuluoedd planhigion
Categori:Urddau planhigion
Cyngen ap Cadell

Roedd **Cyngen ap Cadell** (bu farw 855) yn frenin Powys.

## Bywgraffiad
Roedd Cyngen o linach Brochwel Ysgithrog ac ar ôl teyrnasiad maith fel brenin Powys aeth ar bererindod i Rufain a bu farw yno yn 855. Credir mai ef oedd y cyntaf o frenhinoedd Cymru i ymweld â Rhufain ers i'r rhan Gymreig o'r Eglwys Geltaidd gytuno i gydymffurfio ag Eglwys Rhufain a'r Pab ynglŷn â dyddiad y Pasg.

Cododd Cyngen golofn er côf am ei daid Elisedd ap Gwylog sydd i'w gweld yn agos at abaty diweddarach Glyn y Groes. Adnabyddir y golofn fel 'Croes Eliseg' (yn hytrach nag Elisedd) oherwydd camgymeriad gan y sawl oedd yn cerfio'r arysgrif.

Cyngen oedd yr olaf o linach brenhinoedd gwreiddiol Powys. Roedd ganddo dri mab, on pan fu farw cipiwyd Powys gan Rhodri Mawr, brenin Gwynedd oedd yn ei hawlio gan ei fod yn fab i Nest, chwaer Cyngen.

## Cyfeiriadau
*John Edward Lloyd, *A History of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Llundain, 1911)

Categori:Marwolaethau 855
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Hywel ab Edwin

Roedd **Hywel ab Edwin** (bu farw 1044) yn frenin Deheubarth o 1033 hyd ei farw yn 1044.

## Hanes
Roedd Hywel yn fab i Edwin ab Einion o linach Hywel Dda. Pan fu Rhydderch ap Iestyn, oedd wedi cipio teyrnas Deheubarth, farw yn 1033 daeth Hywel yn frenin Deheubarth, yn ei rhannu gyda'i frawd Maredudd.

Yn 1035 bu farw Maredudd, gan adael Hywel i deyrnasu er ei ben ei hun. Daeth dan bwysau oherwydd ymosodiadau y Llychlynwyr a Gruffudd ap Llywelyn oedd wedi ei wneud ei hun yn frenin Gwynedd. Yn 1042 neu 1043 gyrrwyd ef allan o'i deyrnas gan Gruffudd, ond dychwelodd yn 1044 gyda byddin yn cynnwys Daniaid. Gorchfygodd Gruffudd hwy mewn brwydr ger aber Afon Tywi a lladdwyd Hywel.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1044
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Owain Cyfeiliog

Roedd **Owain ap Gruffudd ap Maredudd** (tua 1130 – 1197) yn dywysog ar y rhan ddeheuol o Bowys ac yn fardd. Adwaenir ef fel **Owain Cyfeiliog** i'w wahaniaethu oddi wrth frenin Gwynedd ar yr un adeg, oedd hefyd yn dwyn yr enw Owain ap Gruffudd ac a adwaenir fel Owain Gwynedd.

## Ei oes
Roedd Owain yn fab i Gruffudd ap Maredudd a'i wraig Gwerful ferch Gwrgenau, o linach Elystan Glodrydd, ac yn nai i Madog ap Maredudd, y brenin olaf i deyrnasu dros y cyfan o Bowys. Rhoddodd Madog gwmwd Cyfeiliog iddo yn 1147. Ar farwolaeth Madog yn 1160 daeth Owain yn dywysog y rhan fwyaf o dde Powys. Cwmwd Cyfeiliog, ar ororau'r deyrnas, oedd ei etifeddiaeth, ond roedd yn dir a hawliwyd gan dywysogion Gwynedd a Deheubarth yn ogystal, ac ansicr oedd ei afael arno; fe'i hawliwyd gan yr Arglwydd Rhys yn 1167, er enghraifft.

Mae cofnod amdano'n cydweithredu a thywysogion eraill Cymru i wrthsefyll ymosodiad y brenin Harri II o Loegr yn 1165. Wedi hynny ei bolisi oedd cefnogi'r goron Seisnig. Yn 1170 rhoddodd dir i'r Sistersiaid yn Hendy-gwyn i sefydlu Abaty Ystrad Marchell. Yn 1188, fodd bynnag, gwrthododd gyfarfod na chefnogi Baldwin, Archesgob Caergaint a Gerallt Gymro ar eu taith o amgylch Cymru i gasglu milwyr ar gyfer y Groesgad, ac esgymunwyd ef oherwydd hyn.

Yn 1195 trosglwyddodd Owain reolaeth dros ei deyrnas i'w fab Gwenwynwyn ab Owain ac enciliodd i abaty Ystrad Marchell, lle bu farw a'i gladdu ddwy flynedd yn ddiweddarach.

## Y bardd
Roedd Owain hefyd yn fardd nodedig ac yn enghraifft adnabyddus o fardd-dywysog. Dim ond dwy o'i gerddi sydd wedi goroesi, ond mae un ohonynt, 'Hirlas Owain', yn cael ei hystyried fel un o gerddi Cymraeg gorau y cyfnod. Yn y gerdd, mae gosgordd Owain wedi ymgynnull yn ei lys yn dilyn ymgyrch yn  1155 i ryddhau ei frawd Meurig o garchar ym Maelor. I ddathlu llwyddiant yr ymgyrch, mae Owain yn galw am i'r corn yfed gael ei basio o un i'r llall o'i osgordd, gyda geiriau o glod i bob un. Mae nodyn trist hefyd wrth gofio am ddau o'i wŷr a syrthiodd yn y brwydro. Mae'r ail gerdd yn enghraifft o *genre* y Gorhoffedd.

## Traddodiad
Mae Owain yn ymddangos yn y rhamant *Fulk FitzWarin* fel marchog sy'n trywanu Fulk a'i waywffon.

## Llyfryddiaeth
### Hanes
*John Edward Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Llundain: Longmans, Green & Co., 1911)
*Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)

### Barddoniaeth
Ceir golygiad safonol o ddwy gerdd Owain Cyfeiliog a llawer o wybodaeth am gefndir hanesyddol Owain gan Gruffydd Aled Williams yn,
**Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y Ddeuddegfed Ganrif* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1130au
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1197
Categori:Pobl a ysgymunwyd gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Teyrnas Powys
Teyrnas Powys

[bawd|unionsyth|[Arfbais Teyrnas Powys]]

Roedd **Powys** yn un o deyrnasoedd Cymru yn ystod yr Oesoedd Canol. Hyd 1212 yr oedd prif lys ei brenhinoedd a thywysogion ym Mathrafal, yna fe'i symudwyd i'r Trallwng.

Oherwydd ei safle yn nwyrain Cymru, dioddefodd Powys fwy oherwydd ymosodiadau y Saeson na theyrnasoedd eraill megis Gwynedd a Deheubarth.

## Brenhinoedd Ternyllwg 
Cadell Ddyrnllwg tua 460
Rhyddfedd Frych tua 480
Cyngen Glodrydd tua 500
Pasgen ap Cyngen tua 530
Morgan ap Pasgen tua 540
Brochwel Ysgithrog ap Cyngen tua 550
Iago ap Brochwel (? - 582)
Cynan Garwyn (582 – 610)
Selyf ap Cynan (610 – 613)
Manwgan ap Selyf (613)
Eiludd Powys (613 – ?)
Beli ab Eiludd vers 655
Gwylog ap Beli (695? – 725)
Elisedd ap Gwylog (725 – 755?)
Brochfael ab Elisedd (755? – 773)
Cadell Powys (773 – 808)
Cyngen ap Cadell (808 – 854)
Aeddan ap Cyngen (854 – ?)
Cadweithian ap Aeddan (? – 863/883)
Brochwel I ap Aeddan (863/883 – ?)
Selyf ap Brochwel
Aeddan ap Selyf
Brochwel II ap Aeddan
Cadell ap Brochwel (? – 1003)
Seisyll ap Brochwel (1003)
Llywelyn ap Seisyll (1003 – 1023)
Cynan ap Seisyll (1023 – 1027)
Gruffudd ap Llywelyn (1027 – 1063)

## Brenhinoedd Powys 
Rhodri Mawr (854 – 878)
Merfyn ap Rhodri (878 – 904)
Llywelyn ap Merfyn (904 – 942)
Hywel Dda (942 – 950)
Owain ap Hywel (950 – 986)
Maredudd ab Owain (986 – 999)
Llywelyn ap Seisyll (999 – 1023)
Rhydderch ab Iestyn (1023 – 1033)
Iago ab Idwal (1033 – 1039)
Gruffudd ap Llywelyn (1039 – 1063)
Bleddyn ap Cynfyn (1063 – 1075)
Iorwerth ap Bleddyn 1075 - 1103 (rhan)
Cadwgan ap Bleddyn (1075 - 1111 (rhan)
Owain ap Cadwgan (1111 - 1116 (rhan)
Maredudd ap Bleddyn (1116 – 1132)
Madog ap Maredudd (1132 – 1160)

O 1160 ymlaen rhanwyd Powys yn ddwy ran, sef **Powys Wenwynwyn** yn y de a **Powys Fadog** yn y gogledd.

## Tywysogion Powys Wenwynwyn 
Owain Cyfeiliog (1160 – 1195)
Gwenwynwyn ab Owain (1195 – 1216)
Gruffudd ap Gwenwynwyn

## Tywysogion Powys Fadog 
Gruffudd Maelor I (1160 – 1191)
Madog ap Gruffudd Maelor (1191 – 1236)
Gruffudd Maelor II (1236 – 1269)

## Cestyll Tywysogion Powys
*Castell Bodyddon
*Castell Caereinion
*Castell Crogen
*Castell Cymer
*Castell Dinas Brân (hefyd ym meddiant Gwynedd)
*Castell Mathrafal
*Castell Tafolwern
*Castell y Trallwng

## Cantrefi a chymydau Powys
250px|bawd|Map cyffredinol o gantrefi Powys

Rhestrir yma cantrefi Powys a'u cymydau fel yr oeddent ar ddiwedd y 12g. Sylwer nad arosodd pob un o'r rhain yn rhan o'r deyrnas: collwyd rhai, fel Penllyn a Meirionnydd, i deyrnas Gwynedd. 
 
*Arwystli
*Caereinion
*Cedewain
*Colunwy
*Cyfeiliog
*Cynllaith
*Dinmael (arglwyddiaeth led-annibynnol)
*Maelor
*Maelor Saesneg
*Mawddwy
*Cantref Mechain
**Mechain Uwch Coed
**Mechain Is Coed
*Cantref Meirionnydd
**Tal-y-bont
**Ystumanner
*Cantref Mochnant
**Mochnant Uwch Rhaeadr
**Mochnant Is Rhaeadr
*Nanheudwy
*Penllyn (cantref ym meddiant Powys i ddechrau ond yn rhan o Wynedd yn y 13g)
*Ystrad Marchell

## Gweler hefyd
*Rhwng Gwy a Hafren
*Teyrnasoedd Cymru
*Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru


Categori:Hanes Powys
Powys
Elizabeth Gaskell

Nofelydd oedd **Elizabeth Cleghorn Gaskell** (neu **Mrs Gaskell**) (ganwyd **Elizabeth Stevenson**) (29 Medi 1810 - 12 Tachwedd 1865).

Cafodd ei geni yn Chelsea, Llundain, yn ferch y Parch William Stevenson a'i wraig Elizabeth. Priododd y Parch William Gaskell yn Knutsford, ar 30 Awst 1832. Treulion nhw eu mis mêl ym Mhorthmadog, gan aros gydag ewythr Elizabeth, Samuel Holland.

Bu farw Mrs Gaskell yn sydyn yn 1865.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
* *Mary Barton* (1848)
* *Ruth* (1853)
* *North and South* (1855)
* *The Grey Woman* (1861)
* ''Sylvia's Lovers* (1863)
* *Wives and Daughters* (1865)
* *Cranford* (1853)
* *Half a Life-Time Ago*
* *Cousin Phillis* (1863)

### Storiau
* *The Moorland Cottage* (1850)
* *The Old Nurse's Story* (1852)
* *Lizzie Leigh* (1855)
* *My Lady Ludlow* (1859)
* *Round the Sofa* (1859)
* *Lois the Witch* (1861)
* *A Dark Night's Work* (1863)
* *The Squire's Story*

### Bywgraffiad 
* *The Life of Charlotte Bronte'' (1857)

Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1865
Categori:Bywgraffyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Bywgraffyddion Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion ffuglen Gothig
Categori:Llenorion straeon byrion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion benywaidd o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion arswyd Saesneg o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1810au
Categori:Nofelwyr benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl o Chelsea
Categori:Pobl fu farw yn Hampshire