open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
WhatsApp

thumb|250px|Logo adnabyddus WhatsApp

Mae **WhatsApp** yn gymhwysiad meddalwedd ap sy'n dibynnu ar y rhyngrwyd a ddatblygwyd ar gyfer ffôn clyfar. Yn ogystal â'r swyddogaeth SMS, gellir defnyddio'r cymhwysiad hefyd i ffurfio sgyrsiau grŵp, anfon lluniau, negeseuon cyfryngau fideo a sain rhwng defnyddwyr WhatsApp. Mae'r cymhwysiad ar gael ar gyfer ffonau clyfar iPhone ac Android.

## Hanes
Sefydlwyd WhatsApp Inc. yn 2009 gan Brian Acton a Jan Koum, y ddau o gwmni a platfform Yahoo!, ac mae wedi'i leoli yn Nyffryn Silicon.

Mae'r cymhwysiad yn cystadlu â nifer o wasanaethau SMS Asiaidd (fel LINE, KakaoTalk a WeChat). Ym mis Hydref 2011, cyrhaeddwyd biliwn o negeseuon dyddiol ac roedd y nifer wedi dyblu ym mis Ebrill 2012. Cyrhaeddwyd 10 biliwn ym mis Awst 2012.

## Ieithoedd ar WhatsApp
Mae wyneb ddalen WhatsApp ar gael mewn 60 iaith ar y fersiwn Android a 40 ar y fersiwn iPhone. Ymysg yr ieithoedd yma mae'r ieithoedd mwyaf fel Saesneg, Ffrangeg, Sbaeneg a hefyd 10 iaith yn India (Hindi, Bangla, Punjabi, Telugu, Marathi, Tamil, Wrdw, Gwjarati, Kannada, Malayalam) ac ieithoedd llai fel Afrikaans a Gwyddeleg. Yn anffodus, dydy'r Gymraeg ddim yn un o'r ieithoedd sydd ar gael.

## Priodweddau
Cymharodd Financial Times effaith WhatsApp ar y farchnad negeseuon testun â ditto Skype ar gyfer teleffoni llinell dir. ac ar ôl ei osod nid oes unrhyw gostau ychwanegol ar ffurf e.e. setliad tanysgrifiad neu ddefnydd. Mae hyn yn gysylltiedig â'r ffaith bod y traffig yn defnyddio cysylltiad rhyngrwyd y ffôn trwy'r rhwydwaith symudol neu Wi-Fi. 

Wrth osod WhatsApp, rydych chi'n creu cyfrif defnyddiwr gyda manylion eich cyfeiriad e-bost a'ch rhif ffôn. Yn seiliedig ar lyfr cyfeiriadau ffôn y defnyddiwr, mae'r rhaglen yn cynnal chwiliad yn y gronfa ddata defnyddwyr i ddod o hyd i rifau cyfatebol.

Caffaelodd Facebook y gwasanaeth WhatsApp yn 2014 am $16 biliwn, gan gynnwys $4 biliwn mewn arian parod a thua $12 biliwn mewn stoc Facebook. Mae'r cytundeb hefyd yn caniatáu ar gyfer rhoi $3 biliwn ychwanegol mewn cyfranddaliadau wrth gefn i sylfaenwyr a gweithwyr WhatsApp a fydd yn breinio dros bedair blynedd ar ôl cau.

## Controfersi
Ym mis Medi 2021, rhoddodd yr Awdurdod Diogelu Data yn Iwerddon (lle mae pencadlys Ewropeaidd Facebook) ddirwy o 225 miliwn ewro ar WhatsApp am rannu gwybodaeth defnyddwyr yn anghyfreithlon â chwmnïau eraill sy'n eiddo i Facebook ac am beidio â gwneud eu defnyddwyr yn ddigonol ymwybodol o sut y defnyddiwyd y wybodaeth. Galwodd WhatsApp y ddirwy yn anghymesur a bydd yn apelio yn erbyn y penderfyniad.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol WhatsApp
* How safe is WhatsApp? Deutsche Welle ar YouTube

## Cyfeiriadau
Categori:Y rhyngrwyd
Categori:Technoleg gwybodaeth
Categori:Cyfryngau cymdeithasol
Stadiwm Eiconig Lusail

Stadiwm pêl-droed yn Lusail, Catar, yw **Stadiwm Eiconig Lusail** (). Bydd y stadiwm yn cynnal gêm olaf Cwpan y Byd FIFA 2022.

Stadiwm Lusail, sy'n eiddo i Gymdeithas Bêl-droed Catar, yw'r stadiwm mwyaf yn Catar ac un o wyth stadiwm sy'n cael eu defnyddio ar gyfer Cwpan y Byd 2022 FIFA Catar.

Mae'r stadiwm wedi ei leoli tua 23&nbsp;km i'r gogledd o Doha.

Dechreuodd y broses ar gyfer trawsnewid y stadiwm yn 2014. Adeiladwyd y stadiwm fel menter ar y cyd gan HBK Contracting (HBK) a China Railway Construction Corporation (CRCC).

Cynlluniwyd y stadiwm gan Foster + Partners a Populous, ac fel y stadia eraill sydd wedi'u cynllunio ar gyfer Cwpan y Byd 2022, bydd Stadiwm Lusail yn cael ei oeri gan ddefnyddio pŵer solar a bydd ganddo ôl troed di-garbon.

Dechreuodd y gwaith adeiladu ar 11 Ebrill 2017 ac roedd wedyn i gynnal tair gêm gyfeillgar tan Gwpan y Byd 2022. ond gohiriwyd y gwaith o gwblhau’r stadiwm.

Mewn adroddiad ym mis Medi 2021, beirniadodd Amnest Qatar am fethu ag ymchwilio i farwolaethau gweithwyr mudol.

Ym mis Medi 2022, cyhoeddodd Amnest ganlyniadau arolwg barn o dros 17,000 o gefnogwyr pêl-droed o 15 gwlad a ddangosodd fod 73% yn cefnogi bod FIFA yn digolledu gweithwyr mudol yn Catar am droseddau hawliau dynol. Cyhoeddodd FIFA ddatganiad ar ôl arolwg barn Amnest a oedd yn cyfeirio at y gwelliant a wnaed i weithwyr mudol.

## Cwpan y Byd FIFA 2022 
Bydd Stadiwm Eiconig Lusail yn cynnal 10 gêm yn ystod Cwpan y Byd FIFA 2022, gan gynnwys y rownd derfynol.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatar
Categori:Pêl-droed yng Nghatar
Categori:Stadia
École centrale de Lyon

Prifysgol elitaidd yn Lyon, Ffrainc, ydy **École centrale de Lyon**, sy'n un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles*. Mae'n aelod o TIME (*Top International Managers in Engineering*). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei hyfforddiant o beirianwyr, y mae eu myfyrwyr a'u cyn-fyfyrwyr yn cael eu galw'n "*centraliens*".

## Cynfyfyrwyr
* Marie Dominique Luizet

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol Centrale Lyon

Centrale Lyon
Categori:Sefydliadau 1857
Ysbyty Dewi Sant, Caerdydd

Mae **Ysbyty Dewi Sant** yn gyfleuster iechyd yn Nhreganna, Caerdydd, Cymru. Fe'i rheolir gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro. Mae'r prif floc gwreiddiol yn adeilad rhestredig Gradd II.

## Hanes 
### Ysbyty gwreiddiol 
Creodd Caerdydd Undeb Deddf y Tlodion ei hun ym 1836 ac agorodd Tloty'r Undeb newydd Caerdydd, a adeiladwyd ar Cowbridge Road ar gost o £7,500, ym 1839. Oherwydd bod poblogaeth yr ardal yn tyfu, ym 1862 symudwyd plant y Wyrws i Ysgolion Diwydiannol Trelái. Yn 1872 ychwanegwyd clafdy i'r gogledd-orllewin o'r tloty, gyda 164 o welyau.

Ehangwyd yr adeilad ym 1881, gan gynnwys adeilad mynediad newydd ar Heol y Bont-faen gyda thŵr 3 llawr ac wyneb cloc. Ehangwyd yr adeiladau ymhellach yn 1890 ac, erbyn 1908, roedd gan y tloty le ar gyfer dros 1,000 o bobl. Ymhlith y bobl nodedig a aned yn yr uned famolaeth yno mae'r pêl-droediwr o Gymro, Ryan Giggs, a aned yno ym 1973. Caeodd yn y 1990au cynnar a dymchwelwyd y mwyafrif o'r hen adeiladau, gan adael yr adeilad mynediad Fictoraidd a thŵr y cloc. Aeth hwn yn adfail ac roedd yn darged fandaliaeth, ond yn 2002 cafodd ei adnewyddu a'i drawsnewid yn fflatiau.

### Ysbyty modern 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/St_Davids_NHS_Hospital%2C_Cardiff_%281%29_01.jpg/220px-St_Davids_NHS_Hospital%2C_Cardiff_%281%29_01.jpg|chwith|bawd| Mynedfa i Ysbyty Dewi Sant
Comisiynwyd cyfleuster modern, sydd wedi’i leoli y tu ôl i’r hen ysbyty, o dan gontract Menter Cyllid Preifat (PFI) ym 1999. Agorwyd y cyfleuster, a ddyluniwyd gan HL Design ac a adeiladwyd gan Macob Construction ar gost o £16 miliwn  ar Ddydd Gŵyl Dewi 2002.

Roedd y cyfleusterau’n cynnwys 100 o welyau, yn y cychwyn ar gyfer cleifion iechyd meddwl (a drosglwyddwyd o Ysbyty Brenhinol Hamadryad ) a’r henoed (o Ysbyty Lansdowne) ond hefyd yn cynnwys gwasanaethau plant, therapïau a gwasanaethau deintyddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Caerdydd
Dewi Sant
Radio ton-leidr

llysenw i *Radio Wales*, radio ton-leidr Gymreig, ddarlledu'n anghyfreithlon. Mae'r cyfranogwyr yn gorchuddio eu hwynebau.]]
bawd|250px|Gorsaf radio di-drwydded
Mae **radio ton-leidr** yn orsaf radio sy'n darlledu heb awdurdodiad gweinyddol ac heb drwydded swyddogol. Cafodd y gorsafoedd radio a ddefnyddiau trosglwyddyddion eu hoes aur yn ystod ffrwydrad o ddiwylliant pop, cyn i wladwriaethau ryddhau'r tonfeddi i osrafoedd preifat ond trwyddiedig. Ystyrir gorsafoedd radio o wledydd sydd wedi'u hanelu at wrandawyr domestig gwlad arall, yn "orsafoedd ton-ladron" hefyd.

## Hanes
Yn ystod y 1960au, profodd radios ton-ladron ffyniant mawr yng Ngogledd Ewrop. Mae'r rhain wedyn yn orsafoedd radio cysylltiadol yn gyffredinol sy'n wrthdroadol ac yn fasnachol ar y môr , yn gwrthwynebu monopoli'r wladwriaeth ar ddarlledu a darlledu o ddyfroedd rhyngwladol , gan ddianc, mewn theori o leiaf, rhag y rheoliadau sydd mewn grym..

Y gwledydd yr effeithir arnynt fwyaf yw'r Iseldiroedd, y Deyrnas Unedig, Sweden a Denmarc, Sefydlwyd BBC Radio Cymru yn 1977.

* **Iwerddon** - sefydlwyd Saor Raidió Chonamara ("Radio Conomara Rydd") gan ymgyrchwyr y mudiad iaith Wyddeleg, Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta (mudiad tebyg i Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn 1970 wedi ei hysbrydoli'n rannol gan Radio Free Derry yn Derri. Darlledwyd yn mro Conamara a'r bwriad oedd cael darpariaeth Wyddeleg gan y gwasanaeth cenedlaethol RTÉ. Bu llwyddiant yr orsaf yn gymorth i orfodi Llywodraeth Iwerddon i sefydlu RTÉ Raidió na Gaeltachta dwy flynedd wedyn, gan ddarlledu o Casla ar Sul y Pasg 1972.

## Defnydd presennol
Gan mai dim ond ystod leol sydd gan drosglwyddiad FM ar y band 87-108 MHz oherwydd lledaeniad radio'r band VHF a ddefnyddir, mae llawer o drosglwyddyddion radio ton-ladron yn defnyddio tonnau byr i gyrraedd y rhanbarth a ddymunir. Yn gyffredinol maent yn allyrru yn y band o 60, 49, 41, neu 31 metr yn bennaf ac mewn tonnau bach ar y sianel o 1602 kHz o donfedd 187 metr.

Mae gwrandawyr radio angerddol (“Gwrandawyr Tonfedd Fer”, neu SWL) yn nodi’n union amlder ac amseroedd darlledu ar wefannau. Yn aml mae gan y radios hyn gyfeiriadau post wedi'u lleoli y tu allan i'r wlad darlledu, mae'n bosibl ysgrifennu atynt i roi adroddiad derbyniad iddynt, byddant yn ymateb trwy anfon cerdyn diolch QSL, yn cynrychioli'r ddelwedd y maent am ei rhoi o'u radio .

Y rhan fwyaf o'r amser, dim ond trwy ffôn symudol y mae môr-ladron yn darlledu, am gyfnod byr, yn aml dim ond awr y mis, ac yn diflannu'n gyflym o'r man darlledu. Yn Ewrop, mae'r Iseldiroedd, Gwlad Belg, Denmarc ymhlith y gwledydd mwyaf goddefgar ar gyfer radios môr-ladron, gan ystyried nad ydyn nhw'n achosi ymyrraeth i'r gwasanaethau darlledu swyddogol, nac i wasanaethau trosglwyddo'r Taleithiau sy'n eu gwasanaethu. wedi cefnu ar donnau byr o blaid cysylltiadau lloeren wedi'u hamgryptio

## Dolenni allanol
Offshore Radio Gwefan wybodaeth

## Cyfeiriadau
Categori:Gorsafoedd radio
Categori:Radio
Categori:Darlledu
Theatr yr absẃrd

Mudiad drama a flodeuai yn Ewrop yn y 1950au a'r 1960au yn bennaf oedd **theatr yr absẃrd** sydd yn ymwneud â dirfodaeth mewn arddull anghonfensiynol, yn aml trwy ddulliau dychan, swrealaeth, a chomedi ddu. Ei nod yw defnyddio technegau'r "disynnwyr"—megis dialog di-drefn, ailadroddiad, cymeriadaeth ddadleoledig, ymddygiad annealladwy, plotiau direswm, diffyg stori, ac afrealaeth—i ddisgrifio anghytgord ac afresymoldeb y profiad dynol yn y byd annynol, gan beri i'r gynulleidfa deimlo effeithiau'r absẃrd: colled, diffyg pwrpas, a phenbleth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dirfodaeth
Categori:Mudiadau llenyddol
Categori:Swrealaeth
Categori:Theatr yr 20fed ganrif
École centrale de Lille

Prifysgol elitaidd yn Lille, Ffrainc, ydy **École centrale de Lille**, sy'n un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles*. Mae'n aelod o *Université de Lille*.

## Athraw enwog
* Louis Pasteur

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol Centrale Lille

Centrale Lille
Categori:Sefydliadau 1854
Sarmiento

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Sarmiento**.  Mae'n brifddinas sir (*departamento*) Sarmiento. Fe'i lleolir mewn dyffryn ffrwythlon yng nghanol rhanbarth  sy'n sych fel arall, 140&nbsp;km i'r gorllewin o ddinas Comodoro Rivadavia. Saif rhwng dau lyn mawr ym masn Afon Senguerr.

bawd|300px|canol|Saif Sarmiento yn ardal gwerddon werdd yng nghanol y llun lloeren

Yn ôl cyfrifiad 2010 roedd gan yr aneddiad boblogaeth o 10,858.

Sefydlwyd y lle yn swyddogol yn 1897 pan ymgartrefodd wyth teulu o fewnfudwyr yno: 5 o Gymru, 2 o Wlad Pwyl ac un o Lithwania. Daeth mwy o deuluoedd Cymreig yn ddiweddarach a Affricaneriaid hefyd ar ôl Ail Ryfel y Boer. Cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1914.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Sefydliadau 1897
Categori:Y Wladfa
Telsen

Pentref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Telsen**.  Mae'n brifddinas sir (*departamento*) Telsen. Saif tua 241&nbsp;km i'r gorllewin o dref Rawson, prifddinas y dalaith.

Yn ôl cyfrifiad 2010 roedd gan yr aneddiad boblogaeth o 544.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Sefydliadau 1898
Stadiwm Al Bayt

Stadiwm pêl-droed â tho y gellir ei dynnu'n ôl yn Al Khor, Catar, yw **Stadiwm Al-Bayt** (). Mae wedi'i leoli tua 35 km o Doha. a fydd yn dechrau 20 Tachwedd 2022. Dyfarnwyd cytundeb adeiladu'r stadiwm i Webuild Sp A. a Cimolai yn 2015. Ym mis Ionawr 2020, derbyniodd y stadiwm dystysgrifau cynaliadwyedd dylunio ac effeithlonrwydd ynni.

## Cynlluniau 
Bydd gêm agoriadol Cwpan y Byd Pêl-droed 2022 yn cael ei chynnal yn Stadiwm Al Bayt, 20 Tachwedd 2022. Cafodd y dyluniad pensaernïol ei ysbrydoli gan bebyll traddodiadol pobl nomadig Catar. Bydd yn cynnwys to, y gellir ei dynnu'n ôl ac hefyd yn cynnwys ystafelloedd gwesty moethus ac ystafelloedd gyda golygfeydd balconi o'r cae pêl-droed. gan gynnwys 1,000 o seddi i'r wasg. 

## Adeiladu ar gyfer Cwpan y Byd FIFA Catar 2022 
Mae Stadiwm Al Bayt yn Catar yn un o saith stadiwm sy'n cael eu trosi ar gyfer Cwpan y Byd FIFA Catar 2022 a dyma'r ail stadiwm fwyaf ar ôl Stadiwm Eiconig Lusail. Dyluniwyd y stadiwm gan Dar Al-Handasah. Yn dilyn Cwpan y Byd 2022, disgwylir iddo gael ei addasu'n stadiwm â 32,000 o seddi yn ogystal â gwesty pum seren, canolfan siopa a chyfleusterau chwaraeon eraill.

Datgelodd ymchwiliad yn 2021 gan *The Guardian* fod dros 6500 o weithwyr mudol o Bangladesh, India, Pacistan, Nepal a Sri Lanca wedi marw rhwng 2010 a 2020 wrth adeiladu lleoliadau Cwpan y Byd 2022 yn Catar. Nid oedd y ffigurau a ddefnyddiwyd gan *The Guardian* yn cynnwys galwedigaeth na man gwaith y gweithwyr felly ni ellid cysylltu marwolaethau yn bendant â'r gwaith adeiladu ar gyfer Cwpan y Byd 2022, ond mai “yr unig reswm roedd cyfran sylweddol iawn o’r gweithwyr mudol sydd wedi marw ers 2011 yn y wlad oherwydd i Qatar ennill yr hawl i gynnal Cwpan y Byd."

## Hanes 
Cynhaliwyd y gêm gyntaf yn Stadiwm Al Bayt yn ystod Cwpan Arabaidd FIFA 2021, gan gynnwys rownd derfynol y twrnamaint ar 18 Rhagfyr 2021.

### Cwpan y Byd FIFA 2022 
Bydd Stadiwm Al Bayt yn cynnal naw gêm yn ystod Cwpan y Byd FIFA 2022.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatar
Categori:Pêl-droed yng Nghatar
Categori:Stadia
Alto Río Senguerr

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Alto Río Senguer**.  Mae'n brifddinas sir (*departamento*) Río Senguer yng ngorllewin y wlad, yn agos at y ffin â Tsile. Saif  yn agos at yr Andes ar lan ogleddol Afon Senguerr.

Ar ddiwedd y 19g denodd y cwm cyfagos ymsefydlwyr a oedd yn chwilio am borfeydd mewn amgylchedd a oedd yn sych fel arall. Roedd yr ymsefydlwr a adeiladodd y tŷ parhaol cyntaf yn y lle, tua 1915, o darddiad Almaeneg, a galwyd yr anheddiad yn "Paso Schultz". Sefydlwyd y dref yn swyddogol yn 1943.

Yn ôl cyfrifiad 2010 roedd gan yr aneddiad boblogaeth o 1,570.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Sefydliadau 1943
Ùige

Mae **Ùige**  yn bentref ar arfordir gorllewinol penrhyn Trotternish ar Ynys Skye, Yr Alban.                                Roedd gan Ùige boblogaeth o 423 yn 2011.
260px|chwith|bawd
260px|de|bawd
260px|chwith|bawd
260px|de|bawd
260px|de|bawd

## Enw
Mae’r enw yn dod o hen Lychlyn, *wikt:vík|vík, * sy’n golygu *Bae*. Enwau tebyg yn cynnwys “Wick” a “Vik”.

Enwyd Uigg, ar Ynys Tywysog Edward, Canada ar ôl Ùige gan bobl a ddaeth i Ganada fel rhan o Glirio’r Ucheldiroedd.

## Daearyddiaeth
Saif Ùige yn rhannol ar y traeth uchel ar ben y bae ac yn rhannol ar y llethrau serth o’i gwmpas. Mae Afon Rha ac Afon Conon yn cyrraedd y bae yno.

## Trafnidiaeth
Mae’r A87 yn mynd o Ùige drwy Bort Rìgh a Kyle of Lochalsh. Mae hefyd yr A855 sy’n mynd yn ogleddol ac o gwmpas Trotternish cyn mynd i lawr i Bort Rìgh. Ers Awst 2006, mae bysiau Intercity wedi cyrraedd Ùige, ac my bysiau Scottish Citylink yn mynd mor bell a Fort William a Glasgow.

## Fferiau
260px|chwith|bawd|Fferi yn gadael Ùige
Mae fferiau Caledonian MacBrayne yn mynd o Ùige i An Tairbeart ar Na Hearadh ac i Loch nam Madadh ar Uibhist a Tuath. Mae’r ddau yn creu cysylltiad rhwng yr Ynysoedd Heledd Allanol, Skye a thir mawr Yr Alban.

## Cyferiadau
Categori:Aneddiadau Ynys Skye
Rushall, Gorllewin Canolbarth Lloegr

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Rushall.''

Pentref yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Rushall**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Walsall. Saif 
tua 2.3&nbsp;milltir (4&nbsp;km) i'r gogledd o dref Walsall, 3&nbsp;milltir (5&nbsp;km) i'r gorllewin o dref Aldridge, ac 8&nbsp;milltir (13&nbsp;km) i'r de-orllewin o ddinas Caerlwytgoed.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Walsall
Categori:Pentrefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
James Roose-Evans

Roedd **James Roose-Evans** (11 Tachwedd 1927 - 26 Hydref 2022) yn gyfarwyddwr theatr ac awdur. Ym 1959 sefydlodd y Clwb  Theatr Hampstead yn Llundain. Sefydlodd y Canolfan Bleddfa ar gyfer yr Ysbryd Creadigol, yng nghanolbarth Cymru, ym 1974.

Cafodd Roose-Evans ei geni yn Llundain, yn ail fab i Jack a Primrose Roose-Evans. Gwerthwr teithiol oedd ei dad.

## Llyfryddiaeth 
* *Cyfarwyddo Drama* (1968)
* *Theatr Arbrofol o Stanislavsky i Peter Brook* (1970)
* ''Theatr Llundain: O'r Globe i'r Genedlaethol* (1977)
* *Taith Fewnol: Taith Allanol* (1987) (ailargraffwyd 2019 gyda rhagair newydd gan Rowan Williams )
* *Llyfr Coginio Stori*
* *Teithiau'r Enaid: Defod Heddiw* (1995)
* *Y Cam Mewnol: Dod o Hyd i Ganolfan mewn Gweddi a Defod* (1995)
* *Un Troed ar y Llwyfan: Bywgraffiad Richard Wilson* (1996)
* *Coginio Stori: Llyfr Coginio Bleddfa* (2005)
* *Agor Drysau a Ffenestri Cofiant Mewn Pedair Act* (2009)
* *Finding Silence 52 o fyfyrdodau ar gyfer Bywyd Dyddiol* (2009)
* *Blue Remembered Hills: Taith i Sir Faesyfed* (2017)
* *A Life Shared,* Port Meadow Press, [2018],
* *Hŷn: Dyddiadur Meddwl* (2019)
* *Wele'r Gair: 52 Myfyrdodau Gweledol'' (2020) (gyda John Rowlands-Pritchard)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Cyfarwyddwyr LHDT
Categori:Dramodwyr o Loegr
Categori:Llenorion ffeithiol o Loegr
Stadiwm 974

Stadiwm pêl-droed yn Ras Abu Aboud, Doha, Catar yw **Stadiwm 974** () neu **Stadiwm Ras Abu Aboud** gynt. Fe'i hagorwyd 30 Tachwedd 2021 ac mae'n lleoliad dros dro wedi'i wneud o 974 o gynwysyddion llongau wedi'u hailgylchu a fydd yn cynnal gemau yn ystod Cwpan y Byd FIFA 2022, ac ar ôl hynny bydd yn cael ei ddatgymalu. Dyma'r lleoliad dros dro cyntaf yn hanes Cwpan y Byd FIFA.

## Dylunio ac adeiladu 
Dyluniwyd y stadiwm gan Fenwick Iribarren Architects. Mae'r stadiwm wedi'i adeiladu ar safle 450,000 metr sgwâr ar benrhyn artiffisial. Mae ganddo ddyluniad modiwlaidd, ac mae'n cynnwys 974 o gynwysyddion llongau () wedi'u hailgylchu yn deyrnged i hanes diwydiannol y safle a chod deialu rhyngwladol Catar sef (+974). Mae rhai o'r cynwysyddion yn gartref i gyfleusterau stadiwm fel ystafelloedd ymolchi.

Mae'r stadiwm yn un o wyth sydd wedi cael eu haddasu ar gyfer Cwpan y Byd FIFA 2022. Dechreuodd y broses gaffael ar gyfer trawsnewid y stadiwm yn 2017. Bu HBK Contracting Company (HBK), DCB-QA, Time Qatar, Fenwick Iribarren Architects (FI-A), Schlaich Bergermann Partner a Hilson Maron yn gweithio ar godi'r stadiwm hwn.

Datgelodd ymchwiliad yn 2021 gan *The Guardian* fod dros 6500 o weithwyr mudol o Bangladesh, India, Pacistan, Nepal a Sri Lanka wedi marw rhwng 2010 a 2020 wrth adeiladu lleoliadau Cwpan y Byd yn Catar. Ar 23 Chwefror 2021, rhyddhaodd Construction News adroddiad a ddatgelodd nad yw cofnodion marwolaeth yn cynnwys galwedigaeth na gweithle. Ym mis Mai 2015, cyhoeddodd *The Washington Post* erthygl ddiwygiedig yn nodi adroddiad gan lywodraeth Catar. Yr yn yr adroddiad dywed llywodraeth Catar nad oes bywyd un gweithiwr wedi’i golli o ganlyniad i'r gwaith adeiladu ar gyfer Cwpan y Byd 2022, tra bod yr ymchwiliad gan *The Guardian* yn cysylltu rhai marwolaethau â’r gwaith adeiladu.

## Hanes 
Enw gwreiddiol y stadiwm oedd Stadiwm Ras Abu Aboud ond ystod digwyddiad lansio ar 20 Tachwedd 2021 ailenwyd y lleoliad yn swyddogol yn Stadiwm 974. Cynhaliodd y stadiwm bum gêm yn ystod y twrnamaint.

## Cwpan y Byd FIFA 2022 
Bydd saith gêm yn cael eu cynnal yn Stadiwm 974 yn ystod Cwpan y Byd FIFA 2022.

## Ar ôl Cwpan y Byd FIFA 2022 
Disgwylir i'r stadiwm gael ei ddatgymalu ar ôl Cwpan y Byd FIFA 2022.  Wedyn, mae cynlluniau i gludo ac ailadeiladu’r stadiwm yn Maldonado, Uruguay i gynnal gemau ar gyfer Cwpan y Byd FIFA 2030 os bydd cais y wlad yn llwyddiannus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatar
Categori:Pêl-droed yng Nghatar
Categori:Stadia
Al Khor (dinas)

Dinas arfordirol yng ngogledd Catar yw **Al Khor** (), wedi'i lleoli 50 cilomedr i'r gogledd o'r brifddinas, Doha . Mae hi'n cael ei hystyried yn un o ddinasoedd mwyaf Catar a hi yw prifddinas bwrdeistref Al Khor. Ystyr enw'r ddinas mewn Arabeg yw 'cilfach' a chafodd yr enw hwn oherwydd bod safle gwreiddiol y ddinas ar gilfach.  Mae Al Khor yn gartref i lawer o weithwyr y diwydiant olew oherwydd ei bod yn agos at feysydd olew a nwy naturiol gogleddol Catar a'r ddinas ddiwydiannol Ras Laffan . Mae'r ddinas yn un o'r lleoliadau ar gyfer Cwpan y Byd FIFA 2022 . 

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Catar
Université Paris Cité

Prifysgol gyhoeddus ym Paris, Ffrainc, yw **Université Paris Cité**. Fe'i crëwyd yn 2019 trwy uno Université Paris-Descartes ac Université Paris-Diderot.

Mae'r brifysgol yn cynnwys tair cyfadran:

* Cyfadran Iechyd (*la Faculté de Santé*)
* Cyfadran y Gwyddorau Cymdeithasol a'r Dyniaethau (*la Faculté des Sociétés et Humanités*)
* Cyfadran y Gwyddorau Naturiol (*la Faculté des Sciences*)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol Université Paris Cité

Paris-Cité
Categori:Sefydliadau 2019
Rushall

Gallai **Norton** gyfeirio at:

## Lleoedd yn Lloegr
*Rushall, pentref yn Swydd Henffordd
*Rushall, pentref yn Norfolk
*Rushall, pentref yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr
*Rushall, pentref yn Wiltshire

----
Stadiwm Ahmad bin Ali

Stadiwm amlbwrpas yn Al Rayyan, Catar yw **Stadiwm Ahmad bin Ali** (),   ac fe'i gelwir hefyd yn **Stadiwm Al-Rayyan.**  Fe'i defnyddir yn bennaf ar gyfer gemau pêl-droed ar hyn o bryd ac mae'n gartref i Glwb Chwaraeon Al-Rayyan a Chlwb Chwaraeon Al-Kharitiyath. Enwyd y stadiwm ar ôl Ahmad bin Ali Al Thani, Emir Catar rhwng 1960 a 1972.  Roedd gan yr hen stadiwm, a adeiladwyd yn 2003, gapasiti o 21,282 o seddi a chafodd ei ddymchwel yn 2015.  Mae gan y stadiwm newydd yn Al Rayyan le i 44,740 o seddi. 

## Cwpan y Byd FIFA 2022 
Mae Stadiwm Ahmad bin Ali yn un o wyth stadiwm sydd wedi cael eu haddasu ar gyfer Cwpan y Byd FIFA 2022.  Cafodd hen Stadiwm Ahmad bin Ali ei ddymchwel yn 2015  a dechreuwyd y gwaith o adeiladu'r stadiwm newydd yn gynnar yn 2016. Cynhaliwyd pedair gêm yn y stadiwm yn ystod Cwpan Arabaidd FIFA 2021.  Bydd Stadiwm Ahmad bin Ali yn cynnal saith gêm yn ystod Cwpan y Byd FIFA 2022 ac ar ôl y gystadleuaeth bydd y stadiwm yn cael ei leihau i 21,000 o seddi. 

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatar
Categori:Pêl-droed yng Nghatar
Categori:Stadia
Rushall, Wiltshire

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Rushall.''

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Wiltshire, De-orllewin Lloegr, yw **Rushall**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Wiltshire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 143.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Wiltshire
Categori:Pentrefi Wiltshire
Categori:Plwyfi sifil Wiltshire
Stadiwm Al Thumama

Stadiwm pêl-droed yn Al Thumama, Catar yw **Stadiwm Al-Thumama** ( *Malʿab ath-Thumāma)*. Bydd gemau Cwpan y Byd FIFA 2022 yn cael eu cynnal yn y stadiwm. 

## Adeiladu ar gyfer Cwpan y Byd FIFA 2022 
Mae Stadiwm Al Thumama yn un o wyth stadiwm, sydd wedi eu hadeiladu ar gyfer Cwpan y Byd FIFA 2022 yn Catar.  Prif Bensaer y Biwro Peirianneg Arabaidd, sef Ibrahim Jaidah, sy'n gyfrifol am y cynllun pensaernïol,   ac fe'i hysbrydolwyd gan y ***taqiyah***, sef cap traddodiadol sy'n cael ei wisgo gan fechgyn a dynion yn aml yn rhan o arfer crefyddol.    Mae wedi'i leoli ger Maes Awyr Rhyngwladol Hamad gyda pharc cyhoeddus 50,000 metr sgwâr o'i amgylch,  ac mae 40,000 o seddi yn y stadiwm.  Yn dilyn Cwpan y Byd FIFA 2022, bydd hanner seddi’r stadiwm yn cael eu tynnu oddi yno ac yn cael eu rhoi i wledydd eraill.   Agorodd y stadiwm ar 22 Hydref 2021. 

Mae adeiladu Stadiwm Al Thumama, ynghyd â stadia eraill a adeiladwyd ar gyfer Cwpan y Byd FIFA 2022, wedi cael ei gondemnio gan nifer o sefydliadau sy'n gwarchod hawliau dynol gan gynnwys Amnest Rhyngwladol.  Ym mis Hydref 2019, cyhoeddodd llywodraeth Catar ddiwygiadau a sefydlu isafswm cyflog ar gyfer holl weithwyr mudol y wlad gan ganiatáu iddynt newid neu adael eu swyddi heb ganiatâd cyflogwr. Fodd bynnag, mae'n ymddangos y bydd elfennau eraill o'r system a all adael cyflogwyr â rhywfaint o reolaeth dros eu gweithwyr yn aros.  Roedd FIFA, fel corff llywodraethu Cwpan y Byd 2022 yn gyfrifol am faterion hawliau gweithwyr yn ymwneud â'r gystadleuaeth yn y wlad sy'n cynnal y gystadleuaeth, ac mewn ymateb i hyn dywedodd FIFA “Trwy ein gwaith i amddiffyn hawliau gweithwyr Cwpan y Byd FIFA yn Catar, mae FIFA a’r Goruchaf Bwyllgor yn ymwybodol o bwysigrwydd mesurau diogelu cyflogau yn y wlad a dyma pam rydym wedi rhoi systemau cadarn ar waith i atal camdrin cyflogau ar safleoedd Cwpan y Byd FIFA”. 

## Hanes 
Digwyddodd urddo'r stadiwm ar Hydref 22, 2021, ar achlysur Rownd Derfynol Cwpan Emir . 

Cynhaliwyd chwe gêm yn y stadiwm yn ystod twrnamaint Cwpan Arabaidd FIFA 2021, gan gynnwys gêm gynderfynol  rhwng Catar ac Algeria . 

### Cwpan Arabaidd FIFA 2021 
### Cwpan y Byd FIFA 2022 
Bydd wyth gêm yn eu cynnal yn Stadiwm Al Thumama yn ystod Cwpan y Byd FIFA 2022. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatar
Categori:Pêl-droed yng Nghatar
Categori:Stadia
Treviso

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Treviso**, sy'n brifddinas talaith Treviso yn rhanbarth  Veneto. Saif y ddinas tua 17 milltir (27&nbsp;km) i'r gogledd o ddinas Fenis.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y *comune* boblogaeth o 71,014.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  

Categori:Dinasoedd Veneto
Categori:Talaith Treviso
Corinna

]]
Bardd telynegion Groeg hynafol oedd **Corinna** neu **Korinna** (6ed ganrif CC) o Tanagra yn Boeotia .

Ond mae pryd oedd hi'n byw wedi bod yn destun llawer o ddadlau. Efallai cafodd ei geni rhwamrywio o ddechrau'r bumed ganrif i ddiwedd y drydedd ganrif CC.

Dim ond darnau o'i barddoniaeth sydd ar ôl. Cadwyd tair cerdd yn rhannol ar bapyri o'r hen Aifft. 

Cafodd Corinna ei geni yn Tanagra, yn ferch i Acheloodorus a Procratia. Yr oedd hi'n gydoeswr â Pindar. Dywedir i Corinna gystadlu â Pindar, gan ei drechu mewn o leiaf un gystadleuaeth farddoniaeth, er bod rhai ffynonellau yn honni bod pump.

## Cyfeiriadau 
Categori:6ed ganrif CC
Categori:Beirdd Groeg yr Henfyd
Coláiste Lurgan

, Baile na hAbhann, sydd, fel Coláiste Lurgan ym mro Conamara gyda'r bwriad o warchod a datblygu'r iaith]]
Ysgol haf annibynnol yw **Coláiste Lurgan** ("Coleg Lurgan") sy'n cynnal cyrsiau trochi iaith Gwyddeleg tair wythnos ym mhentref Indreabhán, ym mro Gaeltacht Swydd Gaillimh, Conamara, yn Swydd Galway. Arwyddair y Coleg yw *Gaeilge gan Eagla* sef, "Gwyddeleg heb ofn".

Fel rhan o'u ffocws dan gyfarwyddyd myfyrwyr ar addysgu iaith, mae'r ysgol yn rhedeg TG Lurgan, menter i helpu myfyrwyr i gaffael geirfa trwy gynhyrchu cloriau o gerddoriaeth boblogaidd. Ffurfiwyd y grŵp pop, Seo Linn, yn dilyn llwyddiant rhai o'r cloriau hyn.

## Trefniadaeth
Gellid cymharu Coláiste Lurgan i Wersyll yr Urdd Llangrannog neu Ganolfan Iaith Nant Gwrtheyrn. Fel y ddau ganolfan Gymraeg, fe'i lleolir mewn ardal hardd lle mae'r iaith yn iaith gymunedol a chynigir gwersi iaith a gweithgaredd hamdden, er, nid yw'r gweithgaredd hamdden mor greiddiol ag y mae yn Llangrannog. 

Mae'r myfyrwyr (sy'n cynnwys oedolion neu bobl ifanc) yn byw yn *Lóisin Tithe* ("llety preswyl", lle yma, teuluoedd lleol sy'n rhoi'r llety) am gyfnod eu cwrs tair wythnos gyda chyfartaledd o 11 o fyfyrwyr yn lletya gyda phob teulu. Nid yw'r Coleg yn gwneud elw a thra bod *Mna Tí* ("menyw y tŷ", h.y. perchennog y llety) yn cael rhywfaint o gymorth gan y Wladwriaeth nid yw'r coleg yn ei dderbyn. Mae'r Coleg yn gweithredu ar gost weinyddol o lai na 6% gyda gweddill ein cyllideb yn cael ei ail-fuddsoddi mewn rhedeg/datblygu ein cyrsiau Gaeilge ar gyfer ein myfyrwyr.

## Cymru a Coláiste Lurgan
Ym mis Mawrth 2020, sefydlwyd partneriaeth rhwng Urdd Gobaith Cymru a TG Lurgan. Yn 2022 teithiodd aeldau o'r Urdd i'r Coleg yn Conamara fel rhan o'r bartneriaeth rhwng yr Urdd a TG Lurgan. Bu'r bobl ifanc yno yn dysgu am iaith a diwylliant ei gilydd ac i gyd-weithio ar gynhyrchiadau pop cyfoes yn y Gymraeg a'r Wyddeleg. Recordiwyd y gân a'r fideo ddwyieithog Cymraeg a Gwyddeleg, *Uisce Faoin Droichead / Dŵr dan y Bont*.

## Gweler hefyd
* Gaeltacht Swydd Gaillimh

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y Coleg
* Sianel YouTube TG Lurgan
* Life in The Connemara Gaeltacht, Ireland 1969 Eitem ffilm sy'n cynnwys cyfweliad gyda'r athro Gwyddeleg, Pól Ó Foighil a symudodd i Cois Fharraige o Swydd Tipperary yn 1962 ac a sefydlodd Coláiste Lurgan, ysgol haf dysgu Gwyddeleg yn Indreabhán

Categori:Gwyddeleg
Categori:Iddewon
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Udine

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Udine**, sy'n brifddinas talaith Udine. Saif y ddinas  yng nghanol  rhanbarth Friuli-Venezia Giulia rhwng Môr Adria a'r Alpau.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y *comune* boblogaeth o 98,287.

Mae Udine yn dal i gadw siâp dinas ganoloesol. Datblygodd o gwmpas bryn y castell. Ceir olion pum cylch o waliau o'i gwmpas, a adeiladwyd dros bron i 500 mlynedd (rhwng yr 11g a'r 15g). 

bawd|dim|300px|Darlun cartograffig o'r hen ddinas gaerog, tua 1650

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  

## Oriel

Udine San Giacomo 03.jpg|Piazza San Giacomo
UdinePiazzaLibertàeLoggiaSanGiovanni.jpg|Piazza della Libertà a Loggia di San Giovanni
Udine, loggia di lionello 04.JPG|Loggia del Lionello
Udine-PortaAquileia.jpg|Porth Aquileia
Duomo di udine, esterno 01.JPG|Eglwys gadeiriol Santa Maria Annunziata
Udine Chiesa di San Francesco.jpg|Eglwys Sant Ffransis

Categori:Dinasoedd Friuli-Venezia Giulia
Categori:Talaith Udine
Ain Jalut

Ffynnon o ddŵr ym Mhalesteina yw **Ain Jalout** (neu **Ain Jaloud**, neu '''Ma'ayan Harod'''). Mae wedi'i lleoli yn ardal Marj Ibn Amer ger pentrefi segur Nawras a Qamiya, ar Mynydd Gilboa. Cafodd ei henwi ar ôl cymeriad y Beibl, Goliath.

## Dyddiad
### Ar adeg y Mwslemiaid, y Croesgadwyr a'r Ayyubids
Disgrifiodd Yaqut al-Hamawi 'Ain Jalut fel “tref fach a hapus, wedi'i lleoli rhwng Nablus a Bisan ym Mhalestina. Dywed i'r lle gael ei feddiannu gan y Rhufeiniaid (y Croesgadwyr), ac yna cafodd ei adfer gan Salah al-Din al-Ayyubi yn y flwyddyn 579 (1183 OC).

### Cyfnod Mamluk
Ym Mrwydr Ain Jalut yn 1260 , trechodd lluoedd Mamluk fyddin Mongol Hulagu Khan , a oedd dan reolaeth Katbugha .

### Cyfnod Otomanaidd hwyr
Yn ôl arolwg archwiliadol “Exploratory Survey of Western Palestine” a gynhaliwyd gan Gronfa Archwilio Palestina ym 1882; Dywedodd Victor Guerin fod y graig y tarddodd y dŵr ohoni wedi'i chau allan yn artiffisial.

## Cyfeiriadau
Categori:Palesteina
Gorsaf reilffordd Minehead

260px|chwith|bawd
260px|de|bawd
Mae **Gorsaf reilffordd Minehead** yn derminws gogleddol i Reilffordd Gorllewin Gwlad yr Haf, sy’n rheilffordd treftadaeth yng Ngwlad yr Haf. Agorwyd yr orsaf yn wreiddiol ym 1874, pan estynnwyd y rheilffordd wreiddiol o Watchet i Minehead. Roedd gan yr orsaf un platfform, 400 troedfedd o hyd, sied nwyddau a iard. Estynnwyd yr orsaf gyda tŵf y traffig dros yr hafau. Ychwanegwyd platfform arall, ac estynnwyd yr un gwreiddil ym 1933. Ychwanegwyd bocs signal, sied ar gyfer locomotifau a seidins. Adeiladwyd stablau a defnyddiwyd ceffylau i ddosbarthu nwyddau lleol. Mae siop, sy’n gwerthu llyfrau a DVDs, modelau, dillad, cardiau post stampiau. Mae swyddfeydd y rheilffordd yn rhan canalog adeilad yr orsaf a’r swyddfa wybodaeth a’r toiledau hefyd. Rhwng y 2 blatfform mae sioparall yn gwerthu llyfrau, DVDs ac ati. Heibio platfform 2 mae’r trofwrdd, sy’n dod yn wreiddiol o Bwllheli wedi cyrraedd ym 1979, ac wedi gosod yn ei le yn 2008. Mae caffi ger y trofwrdd. Adeiladwyd y swyddfa tocynnau gan wirfoddolwyr yn y 1980au, yn defnyddio pren a ffenestri o orsaf reilffordd Caerdydd Canolog. Mae'r orsaf y adeilad rhestredig (Gradd II)

## Hanes
Agorwyd yr orsaf gan Reilffordd Minehead ar 16 Gorffennaf 1874. Gweithredwyd y rheilffordd gan Reilffordd Bryste a Chaerwysg, y daeth yn rhan o Reilffordd y Great Western ym 1876. Daeth Rheilffordd Minehead yn rhan o Reilffordd y Great Western ym 1897.Daeth drafig nwyddau i ben yn 1964, a chawyd y rheilffordd wreiddiol ar 4 Ionawr 1971.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwlad yr Haf
Minehead
Élisabeth Borne

Mae **Élisabeth Borne** (ganwyd 18 Ebrill 1961) yn wleidydd o Ffrainc sydd wedi gwasanaethu fel Prif Weinidog Ffrainc ers Mai 2022. Mae Borne yn aelod o blaid "Renaissance" sy'n cael ei harwain gan Emmanuel Macron.

Cafodd Borne ei geni ym Mharis. Roedd ei mam o Ffrainc, Marguerite Lecèsne, yn fferyllydd. Ganed ei thad, Joseph Bornstein  yng Ngwlad Belg; roedd e'n ffoadur Iddewig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Prif Weinidogion Ffrainc
Stromeferry

Pentref yng Nghyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw **Stromeferry** (Gaeleg yr Alban: *Port an t-Sròim*). Saif ar lannau Loch Carron.

Gwasanaethir y pentref gan reilffordd ac mae ffordd yr A890 yn mynd yn agos iddo i'r de.
Fe'i lleolir ar ran culaf y foryd felly bu gwasanaethau fferi yno am flynyddoedd lawer. Pan ddatblygwyd yr A890, nid oedd angen y gwasanaethau fferi mwyach, felly daethant i ben yn 1970. Ond yn 2012 bu'n rhaid cau'r ffordd, a rhoddwyd y fferi yn ôl i ddefnydd am ychydig.

Roedd Sabathyddiaeth yn gryf yn yr Ucheldiroedd yn ystod y 19g, felly pan oedd y cwmni rheilffordd yn gweithredu trenau ar y Sul roedd cryn wrthwynebiad ymhlith y boblogaeth leol. Fe aeth pethau i'r pen mewn terfysg yn Stromferry ar 3 Mehefin 1883. Cymerodd dros 200 o bysgotwyr feddiant o derfynfa'r rheilffordd er mwyn atal dadlwytho pysgod ar y Sul. Cafodd deg dyn eu carcharu o ganlyniad.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cyngor yr Ucheldir
Ruth King

Ystadegydd o Gymru yw **Ruth King** (née **Langham**), FRSE FLSW, sy'n Gadeirydd Ystadegau presennol Thomas Bayes yn Ysgol Mathemateg Prifysgol Caeredin, ar ôl dal y swydd ers 2015. Mae hi'n aelod o'r Gymdeithas Ddysgedig Cymru Cyn hynny bu'n dal swyddi ym Mhrifysgol Caergrawnt a Phrifysgol St Andrews.

Cafodd Dr King ei geni ym Mhontypridd. Graddiodd gyda BSc mewn Mathemateg gydag Ystadegau yn 1998, ill dau o Brifysgol Bryste.  Yn ei blwyddyn olaf fel myfyriwr israddedig dyfarnwyd 'Gwobr Henry Ronald Hasse' iddi.  Goruchwyliwyd ei PhD gan Steve Brooks. 

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bryste
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Ystadegwyr o Gymru
Plockton

Pentref yng Nghyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw **Plockton** (Gaeleg yr Alban: *Am Ploc*). Saif ar lannau Loch Carron rhwng Duirinish a Stromeferry. Mae'n wynebu'r dwyrain, wedi'i gysgodi rhag y prifwyntoedd. Mae'r safle hwn, ynghyd â Drifft Gogledd Iwerydd, yn rhoi hinsawdd fwyn iddo er gwaethaf ei lledred gogleddol, gan ganiatáu i balmwydd *Cordyline australis* ffynnu.

bawd|dim|300px|Palmwydd *Cordyline australis* yn tyfu ar lannau Loch Carron

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cyngor yr Ucheldir
Sabathyddiaeth

Y gred y dylid neilltuo dydd Sul fel diwrnod arbennig, lle na wneir unrhyw waith ac na wneir unrhyw adloniant gwamal yw **Sabathyddiaeth**. Yn hanesyddol bu'r gred hon yn nodwedd i wahanol raddau o enwadau Protestannaidd a ddilynodd camre Piwritaniaeth. 

Deillia'r athrawiaeth hon o'r Deg Gorchymyn yn Llyfr Exodus y Beibl:

Cofia y dydd Saboth, i’w sancteiddio ef. Chwe diwrnod y gweithi, ac y gwnei dy holl waith: Ond y seithfed dydd yw Saboth yr Arglwydd dy Dduw: na wna ynddo ddim gwaith, tydi, na’th fab, na’th ferch, na’th wasanaethwr, na’th wasanaethferch, na’th anifail, na’th ddieithr ddyn a fyddo o fewn dy byrth: Oherwydd mewn chwe diwrnod y gwnaeth yr Arglwydd y nefoedd a’r ddaear, y môr, a’r hyn oll sydd ynddynt; ac a orffwysodd y seithfed dydd: am hynny y bendithiodd yr Arglwydd y dydd Saboth, ac a’i sancteiddiodd ef. (Exodus 20:8–11; Beibl William Morgan)

Mae pob enwad Cristnogol yn arddel y syniad hwn o ddiwrnod arbennig bob wythnos, er bod rhai'n cadw'r Sadwrn yn hytrach na'r Sul (e.e. Adfentyddion y Seithfed Dydd). Ond mae rhai enwadau yn fwy penderfynol yn eu credoau nag eraill. Y rhai sy'n gosod rheolau llym ar eu haelodau (ac yn aml ar y gymuned yn gyffredinol) ynglŷn â'r hyn y gellir ac na ellir ei wneud ar y Sul a elwir yn "Sabathyddol". Ymhlith y gweithgareddau a allai gael eu gwahardd mae chwarae gemau, dawnsio, darllen llenyddiaeth seciwlar, canu caneuon seciwlar, yn ogystal â mynychu tafarndai, theatrau, sinemâu a digwyddiadau chwaraeon.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Cyffes Ffydd Westminster
* Dydd yr Arglwydd
* Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881
Categori:Dydd Sul
Categori:Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Categori:Geirfa Cristnogaeth
Gwasanaeth Carchardai Israel

Sefydlwyd **Gwasanaeth Carchardai Israel** yn 1949 ac mae’n gysylltiedig â Gweinyddiaeth Mewnol Israel ac yn cynrychioli cangen weithredol gorfodi’r gyfraith yn Israel.Mae ei phrif bencadlys yn ninas Ramle yng nghanolbarth Israel.Mae’n gyfrifol am 32 o garchardai gwasgaredig ledled Israel ac mae'n cynnwys 35,000 o garcharorion ac 8,000 o weithwyr yn 2009, cyrhaeddodd canran y carcharorion diogelwch (carcharorion Gwrthsafiad Palestina) 40%, a chyrhaeddodd canran y carcharorion troseddol 60%.

## Dyddiad
Ym 1949, cymerodd dros garchar Telmond, a oedd yn gysylltiedig â'r Mandad Prydeinig, a pharhaodd i sefydlu a rheoli carchardai.Yn 2005, trosglwyddwyd gweinyddiaeth Carchar Megiddo o'r fyddin i'r Awdurdod Carchardai, a chymerodd yr Ofer drosodd hefyd. a charchardai anialwch Negev ar ddiwedd 2006.

## Carchardai cysylltiedig
* Cynnig Carchar
*Carchar Eshel
*Carchar Ohli Kedar (Saith Carchar)
* Whiff Carchar
* Dicle carchar
* Carchar Ramon
* Carchar Ketziot
* Carchar Chikma
* Carchar Ayalon
* Carchar Ffôn Aviv
* Carchar Ovic
* Carchar Magen
* Carchar Nevada Tirza
* Carchar Nitzan
* Carchar Givon
* Carchar Hadarim
* Carchar HaSharon
* Carchar Ramonim
* Carchar Petah Tikva
* Carchar Hermon
* Carchar Gilboa
* Carchar Kishon
* Carchar Megando
* Carchar Damon
* Carmel Carmel
* Carchar Tiberia
* Carchar Junaid
*Carchar Gilboa
* Carchar Shata

## Arweinwyr a phenaethiaid y Gwasanaeth Carchardai 
* ymlaen (pennaeth diddordeb cyntaf)
* Beni Knyak (pennaeth presennol yr adran)

## Cyfeiriadau
Categori:Carcharau
Categori:Cyfraith Israel
Dianc o garchar Gilboa

bawd
Dihangfa o Garchar Gilboa 2021 Mae “Operation Freedom Tunnel” yn ddigwyddiad diogelwch a ddigwyddodd ar fore 6 Medi 2021, pan lwyddodd chwe charcharor Palestina i ddianc o Garchar Gilboa, gan gynnwys pedwar a ddedfrydwyd i garchar am oes, gan gynnwys Zakaria al-Zubaidi a Mahmoud al-Ardah, lle llwyddasant i ddianc trwy dwnnel a gloddiwyd mewn cell carchar. Cyhoeddwyd ar noson Medi 10, pan arestiwyd dau ohonyn nhw: Yaqoub Qadri a Mahmoud Ardah, ac yn oriau mân bore Medi 11, 2021, cafodd Zakaria Al-Zubaidi a Muhammad Ardah eu hail-arestio.

## Y Cefndir
Agorwyd Carchar Gilboa yn 2004, yn dilyn yr ail intifada, ac ym mis Awst 2014, darganfuwyd y twnnel mawr cyntaf y dechreuodd y carcharorion gloddio. Mae'n hysbys bod carchar Gilboa yn garchar diogelwch caerog, lle mae amddiffynfeydd wedi'u cynnal yn y carchar ers darganfod twnnel y tu mewn i'r carchar yn 2014, ac mae'r system frys wedi'i actifadu yn y carchar ers yr ymgais i ddianc o Shata carchar gerllaw carchar Gilboa. Yn ôl tystiolaeth y carcharorion, mae'r carchar yn destun rheolaeth lem ac mae'n cynnwys synwyryddion sy'n canfod dirgryniadau y tu mewn i'r carchar.

## Dihangfa carcharorion Palestina
Dihangodd y carcharorion ar 6 Medi 2021, ar ôl un o'r gloch y nos, trwy dwnnel a gloddiwyd gan garcharorion. Cloddiwyd y twnnel o'r ystafell toiledau yn un o gelloedd y carchar, ac roedd ei agoriad allanol wedi'i leoli o dan dwr gwarchod y carchar. Newidiodd y carcharorion eu dillad a'u gadael o flaen tŵr y gwarchod. Dywedir mai'r carcharor, Mahmoud Abdullah, yw meistr y dihangfa o'r carchar. Y carcharorion a lwyddodd i ddianc o’r carchar oedd:
#Mahmoud Abdullah Ardah
#Muhammad Qassem Arida
#Jacob Mahmoud Qadri
#Ayham Nayef Kammaji
#Yr ymladdwr Yaqoub Naifat
#Zakaria Zubeidi

## Mewn llenyddiaeth
Ymddangosodd sawl gwaith llenyddol am y dihangfa o garchar Gilboa, gan gynnwys y nofel *Six* gan Ayman al-Atoum, sy'n perthyn i'r straeon am arwriaeth gudd, trwy ddangos yr olygfa arwrol a berfformiwyd gan y chwe charcharor Palesteinaidd, a ddihangodd o'r carchar.

## Cyfeiriadau
Categori:2021 yn Israel
Y Maen Chwyf, Pontypridd

Clogfaen rhewlifol sy'n weddill o Oes yr Iâ yn ardal Coedpenmaen ym Mhontypridd, Rhondda Cynon Taf, yw'r **Maen Chwyf**.

Honnodd Iolo Morganwg fod y maen wedi ei godi gan dderwyddon. Cynhaliodd eisteddfod yno yn 1814. Ym 1849, ychwanegodd Evan Davies (Myfyr Morganwg) gylch o feini llai o'i gwmpas. Ysgrifennodd Thomas Williams (Gwilym Morganwg) *Awen y Maen Chwyf* tra'n byw ym Mhontypridd. Gwnaeth y meddyg William Price apêl am arian yn 1838 i godi amgueddfa ac ysgol ger y safle.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerrig
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Categori:Oes yr Iâ
Categori:Pontypridd
Ceisio llofruddio Imran Khan

bawd|Imran Khan yn Ysbyty Shaukat Khanum.
Cafodd ymgais i lofruddio Imran Khan, cyn Brif Weinidog Pacistan a Chadeirydd Mudiad Insaf Pacistan (plaid wleidyddol PTI) ar 3 Tachwedd 2022, ei saethu mewn ymgais ar ei fywyd yn Wazirabad, Punjab, yn ystod gorymdaith brotest hir yn erbyn y llywodraeth. Anafodd y dyn gwn nifer o arweinwyr eraill y mudiad a lladd un o gefnogwyr Khan.

## Cefndir
### Dymchwel Imran Khan
Dechreuodd yr argyfwng gwleidyddol ym Mhacistan yn 2022 pan gyflwynodd Mudiad Democrataidd Pacistan (gwrthblaid) gynnig o ddiffyg hyder yn erbyn Imran Khan. Roedd yr argyfwng yn cynnwys problem gyfansoddiadol pan ddiddymodd yr Arlywydd Arif Alvi y Senedd ar argymhelliad Khan. Adferodd y Goruchaf Lys y Senedd a chollodd Khan y cynnig diffyg hyder, ac olynodd y Prif Weinidog presennol Shahbaz Sharif ef.

Disgrifiodd Khan ei ddymchwel fel “cynllwyn Americanaidd” a galwodd y llywodraeth newydd yn "llywodraeth wedi’i mewnforio".

### Azadi Mawrth 2022
Mae'r Azadi March 2022 (Mawrth-II) yn orymdaith yn Islamabad o Lahore a ddechreuodd ar 28 Hydref 2022, dan arweiniad Khan a'i gefnogwyr i brotestio yn erbyn gwrthodiad y llywodraeth i gynnal etholiadau cynnar.

## Ymgais llofruddiaeth
Tra roedd Khan yn annerch ei gefnogwyr ar Dachwedd 3, 2022, taniodd dyn gwn ergydion at Khan. Dywedodd un o gynorthwywyr Khan fod yr ergydion wedi'u tanio chwe gwaith. Ceisiodd un o gefnogwyr Khan (o'r enw Ibtisam) ddelio â'r dyn gwn.

Cafodd Khan ei anafu yn ei goes a’i glun dde ac aethpwyd ag ef i Ysbyty Coffa Shaukat Khanum yn Lahore, lle cafodd driniaeth. Dywedodd ei feddyg, Faisal Sultan, fod pelydr-x yn dangos darnau o fwledi wedi'u gosod yng nghoesau Khan, a bod ei goes wedi'i thorri. Dywedodd arweinydd PTI fod ei gyflwr yn sefydlog. Yn yr ysbyty, cyfarfu Khan ag Ibtisam, y person a geisiodd ddelio â'r gwn.

Cafodd naw o bobol eu hanafu, gan gynnwys Imran Khan a’r Seneddwr Faisal Javed Khan, a lladdwyd un person.

## Amau
Cyhoeddodd heddlu Punjab eu bod wedi arestio’r dyn gwn a saethodd Imran Khan, a’i enwi’n Muhammad Naveed. Rhyddhaodd yr heddlu glip fideo, lle dywedodd y sawl a ddrwgdybir ei fod wedi saethu Khan am "ledu casineb a chamarwain pobl", yn ogystal â gwneud sylwadau "cableddus a gwrth-grefyddol", a’i fod yn bwriadu ei ladd yn unig. Dywedodd hefyd ei fod yn ddig oherwydd bod Masirah Imran yn chwarae cerddoriaeth ac yn dawnsio yn ystod yr alwad i weddi. Ychwanegodd ei fod yn actio ar ei ben ei hun. Gwrthododd cynghreiriaid Khan y fideo fel ymgais i "guddio" y drosedd. Dywedodd heddlu Punjab ar Dachwedd 5 fod Naveed yn gaeth i gyffuriau a bod cywirdeb ei ddatganiadau yn amheus.

Yn dilyn hynny, arestiwyd dau berson arall a ddrwgdybir fel Waqqas a Faisal Butt. Cyhuddwyd y ddau o ddarparu pistol heb drwydded i Naveed i gyflawni’r ymosodiad, yn ogystal â gwerthu pistolau a bwledi eraill iddo am 20,000 Rupee.

## Cyfeiriadau
Categori:Llofruddiaeth
Costau byw

Enw ar y costau ariannol sydd angen er mwyn cynnal rhyw safon byw benodol yw **costau byw**. Fel arfer, cyfrifir costau byw yn nhermau costau cyfartalog o swp o nwyddau a gwasanaethau a ystyrir yn angenrheidiol i grŵp neilltuol o bobl, er enghraifft yr hyn sydd angen i fyw'n iach neu i gynnal teulu mewn ardal benodol, neu'r safon byw isaf ar gyfer yr incwm cyfartalog.

Mae mesur costau byw yn bwysig er mwyn i'r llywodraeth bennu cymorth ariannol i bobl dlawd, budd-daliadau yswiriant cymdeithasol, lwfans teulu, gollyngiadau treth, ac isafsymiau cyflog.

## Gweler hefyd 
* Yr argyfwng costau byw yn y Deyrnas Unedig (2021–22)
* Mynegai prisiau defnyddwyr

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyllid personol
Categori:Geirfa economeg
Categori:Safon byw
Grist Castle Wood

Bryn a chopa yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Grist Castle Wood**. Uchder y copa o lefel y môr ydy 135.1 metr (443 tr) a'r amlygrwydd topograffig yw 31.8 metr (104.3 tr). Mae'n un o dros 2,600 o fryniau a mynyddoedd sy'n cael eu cydnabod yn swyddogol yng Nghymru.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n 'Tump. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”.

## Gweler Hefyd
Dyma restr o fryniau a mynyddoedd eraill o fewn 5 cilometr i Grist Castle Wood

{{Wikidata list|sparql=
 SELECT ?item ?itemLabel ?location ?distance WHERE
    {
      wd:Q106711840 wdt:P625 ?arcLoc . 
    {  ?item wdt:P31 wd:Q54050 . }
      UNION  {  ?item wdt:P31 wd:Q8502 . }

      SERVICE wikibase:around { 
          ?item wdt:P625 ?location . 
          bd:serviceParam wikibase:center ?arcLoc . 
          bd:serviceParam wikibase:radius "5" . 
      } 
      SERVICE wikibase:label {
        bd:serviceParam wikibase:language "cy" . 
      }
      BIND(geof:distance(?arcLoc, ?location) AS ?distance) 
    }
|columns=label:Enw,P31:Math,P2044:Uchder uwch na lefel y môr (Metr),P18:Delwedd
|section=
|min_section=
|sort=distance
|links=text
|thumb=128
|autolist=fallback
|references=
|summary=
|freq=7
|wdedit=yes
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Fynwy
Categori:Copaon Tump
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd