open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hawliau Pobl Frodorol Rhyngwladol

Sefydliad byd-eang, dielw yw **Hawliau Pobl Frodorol Rhyngwladol** (*Indigenous Peoples Rights International*; **IPRI**) sy'n gweithio i amddiffyn amddiffynwyr sy'n ymladd dros hawliau pobl frodorol; mae'r mudiad yn galw am gyfiawnder a pharch at hawliau pobl frodorol.

## Cefndir 
Fe'i sefydlwyd yn 2019 i fynd i’r afael â’r argyfwng byd-eang cynyddol o'r trais yn erbyn arweinwyr brodorol gan gynnwys carcharu amddiffynwyr tir oherwydd cyhuddiadau ffug, lladd, dadleoli, bachu tir, a throseddau hawliau dynol eraill.

Mae IPRI yn cael ei lywodraethu gan Fwrdd Cyfarwyddwyr, sy'n cynnwys nifer o bobl o dreftadaeth frodorol o sawl gwlad wahanol, gan gynnwys Canada, Awstralia, Sweden, Kenya, Colombia, y Philipinau, Rwsia ac Indonesia. Rheolir y sefydliad o ddydd i ddydd gan yr Ysgrifenyddiaeth Fyd-eang (*Global Secretariat*) a Dyfarnwr Pencampwyr y Ddaear y Cenhedloedd Unedig, Joan Carling,  oedd prif sefydlwyr yr IPRI.

## Gweithgareddau 
Mae IPRI yn arwain y ''Fenter Fyd-eang i Fynd i'r Afael â Throseddu, Trais ac Iawndal yn Erbyn Pobl Frodorol'', gyda ffocws yr IPRI ar gynnal hawliau pobl frodorol ym myd busnes, lleihau troseddoli hawliau pobl frodorol a lleihau'r nifer y pobl frodorol sy'n cael eu carcharu, gan gynnwys menywod a phlant. Mae IPRI yn cefnogi symudiad tuag at ddiwygio cenedlaethol a mecanweithiau gorfodi rhyngwladol, sydd eu hangen i sicrhau bod hawl pobl frodorol i fyw ar eu tir, ac amddiffyn eu tir yn cdigwydd. Mae'r prif ffocws ar chwe gwlad lle mae trais yn erbyn pobloedd brodorol yn arbennig o ddifrifol: Brasil, Colombia, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, India, Mecsico a'r Philipinau.
* Ddatblygu deunyddiau eiriolaeth, gan gynnwys crynodebau, i wella'r ymwybyddiaeth o Hawliau Pobl Frodorol.

## Cyhoeddiadau 
* Adroddiad Blynyddol ar Droseddoli, Trais, ac Iawndal yn erbyn Pobl Frodorol, 27 Ebrill 2022 
* Crynodeb - Cynnal Hawliau Pobl Frodorol - Deddfwriaeth a Chyfreitheg: Datblygiadau Byd-eang, Rhanbarthol a Chenedlaethol, 27 Ebrill 2022 
* Briff: UNGPs a diogelu hawliau Pobl Frodorol yng nghyd-destun gweithrediadau busnes, 25 Ebrill 2022 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* Datganiad y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl Gynhenid

Categori:Cyrff hawliau dynol
Categori:Hawliau dynol
Categori:Pobloedd brodorol
Fay Weldon

Awdures a dramodydd o Loegr oedd **Fay Weldon** CBE, FRSL (ganwyd **Franklin Birkinshaw**; 22 Medi 1931 &ndash; 4 Ionawr 2023), sy'n fwyaf adnabyddus am ei nofelau, yn cynnwys *Puffball* (1980) a *The Life and Loves of a She-Devil* (1983).

Ganed Weldon Franklin Birkinshaw yn Birmingham, Lloegr. Roedd ei taid Edgar Jepson (1863-1938), ei hewythr Selwyn Jepson a'i mam Margaret Jepson yn awduron. 

Cafodd Weldon ei magu yn Christchurch, Seland Newydd, lle bu ei thad, Frank Thornton Birkinshaw,  yn gweithio fel meddyg. Ym 1936, pan oedd hi'n bump oed, cytunodd ei rhieni i wahanu. Treuliodd hi a'i chwaer Jane yr hafau gyda'i thad. Mynychodd Ysgol Uwchradd Merched Christchurch am ddwy flynedd o 1944.  

## Cyfeiriadau
Categori:Anglicaniaid o Loegr
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol St Andrews
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Hampstead
Esztergom

Dinas a phorthladd afon yng ngogledd-orllewin Hwngari yw **Esztergom** (,  neu *Strigonium*, Slofaceg: *Ostrihom*). Saif ar lannau Afon Donaw, ar y ffin rhwng Hwngari a Slofacia,  i ogledd-orllewin y brifddinas Bwdapest. Lleolir ar ben gorllewinol y dyffryn rhwng bryniau Pilis a Börzsöny, sydd yn rhannu Gwastadedd Bach Hwngari o Wastadedd Mawr Hwngari.

Sefydlwyd yr anheddiad Magyaraidd ar safle'r hen Solva, un o brif gyffindrefi talaith Pannonia yn yr Ymerodraeth Rufeinig. Yn 960 dewisiodd Géza, Uchel Dywysog yr Hwngariaid, leoli ei lys yno, gan wneud Stregom (fel y'i gelwid erbyn hynny) yn brifddinas Tywysogaeth Hwngari, ac adeiladodd ei gastell ar y *castrum* Rhufeinig ar Várhegy (Bryn y Castell). Coronwyd István I yn frenin cyntaf Hwngari yno ym 1000 neu 1001. Yn ystod teyrnasiad István I, sefydlwyd yr archesgobaeth hynaf yn y wlad yn y ddinas hon. Dyma oedd preswylfa teyrnoedd brenhinllin Árpád hyd at ganol y 13g, ac erbyn hynny yr adnabyddid Esztergom wrth ei henw presennol.

Ildiodd Esztergom i'r Ymerodraeth Otomanaidd yn sgil gwarchae ar ei chastell ym 1543, a fe'i meddiannwyd gan yr Otomaniaid hyd at ddechrau Rhyfel Mawr y Twrc ym 1683. Yn y cyfnod hwnnw, symudwyd yr archesobaeth i Trnava; dychwelodd ym 1820, a fe'i ailenwyd yn Archesgobaeth Esztergom-Bwdapest ym 1991. Basilica Esztergom, a adeiladwyd ym 1822–60 ar safle hen eglwys gadeiriol István I, yw'r eglwys fwyaf yn Hwngari. Mae pensaernïaeth Esztergom yn nodedig am ei nifer o dai yn y dull Baróc.

Wedi'r Ail Ryfel Byd, datblygwyd diwydiannau i gynhyrchu ceir, nwyddau trydanol, a chynnyrch optegol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 10fed ganrif
Categori:Cyn-brifddinasoedd
Categori:Dinasoedd Hwngari
Salvador (ffilm)

Ffilm ddrama am ryfel gan y cyfarwyddwr Oliver Stone yw ***Salvador*** a gyhoeddwyd yn 1986. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Salvador*** ac fe'i cynhyrchwyd gan Oliver Stone, Gerald Green a Gerald Green yn Unol Daleithiau America, Mecsico a'r Deyrnas Gyfunol; y cwmni cynhyrchu oedd Hemdale Film Corporation. Lleolwyd y stori yn Canolbarth America a chafodd ei ffilmio ym Mecsico. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Sbaeneg a Saesneg a hynny gan Oliver Stone a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Georges Delerue. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jim Belushi, James Woods, John Savage, Sean Stone, Cynthia Gibb, Elpidia Carrillo, Michael Murphy, Tony Plana a Jorge Luke. Mae'r ffilm *Salvador (ffilm o 1986)* yn 123 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1986. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Aliens* sef ffilm wyddonias llawn arswyd a chyffro gan y cyfarwyddwr ffilm James Cameron. Hyd at 2022 roedd o leiaf 11,800 o ffilmiau Sbaeneg wedi gweld golau dydd. 
Robert Richardson oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Claire Simpson sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. 
## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Oliver Stone ar 15 Medi 1946 yn Ninas Efrog Newydd. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1971 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Yale.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Oliver Stone nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q179497.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Oliver Stone
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Sbaeneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau'r gorllewin gwyllt o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Sbaeneg
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau'r gorllewin gwyllt
Categori:Ffilmiau 1986
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Claire Simpson
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghanolbarth America
Breynia

Genws planhigyn yn y teulu Phyllanthaceae yw ***Breynia***, a ddisgrifiwyd gyntaf yn 1776 . Mae'n frodorol i Dde-ddwyrain Asia, Tsieina, Is -gyfandir India, Papuasia, Awstralia, ac ynys Réunion . 

Mewn adolygiad yn 2006 o'r Phyllanthaceae, argymhellwyd bod *Breynia* yn cael ei gynnwys yn *Phyllanthus* ; fodd bynnag, erys cyfuniadau newydd yn *Phyllanthus* ar gyfer cyn rywogaethau *Breynia* i'w cyhoeddi. 

Mae *Breynia* o bwys arbennig ym meysydd bioleg peillio a chyd-esblygiad  oherwydd fod ganddynt gydymddibynniaeth arbennigol â gwyfynod yn y genws *Epicephala* (gwyfynod blodau'r dail), lle mae'r gwyfynod yn peillio'r blodau yn weithredol - a thrwy hynny yn sicrhau y gall y goeden gynhyrchu hadau hyfyw - ond dodwy wyau hefyd yn ofarïau'r blodau neu yn y gofod rhwng y tepalau a'r waliau carpel, lle mae eu larfa yn bwyta is-set o'r hadau sy'n datblygu fel maeth.   Mae rhywogaethau eraill o *Epicephala* yn beillwyr, ac mewn rhai achosion, yn ysglyfaethwyr hadau nad ydynt yn peillio, o rywogaethau penodol o blanhigion yn y genera *Phyllanthus*   a *Glochidion*,    ill dau yn perthyn yn agos i *Breynia* .  Mae'r berthynas hon yn debyg i'r rhai rhwng ffigys a gwenyn meirch y ffigysbren a gwyfynod yuccas a yucca .

; Rhywogaeth 

## Cyfeiriadau
Grimmia

bawd| *Grimmia dissimulata* sych 2009-01-29
bawd| *Grimmia maido*  llaith 2008-11-08
bawd| *Grimmia torenii* sych 2008-11-07
Genws o fwsoglau yw ***Grimmia*** ( Bryophyta ), a enwyd yn wreiddiol gan Jakob Friedrich Ehrhart   er anrhydedd i Johann Friedrich Carl Grimm, meddyg a botanegydd o Gotha, yr Almaen .

## Dosbarthiad daearyddol 
Er ei fod yn tyfu'n bennaf yn y parthau cymedrol, gellir dod o hyd i gynrychiolwyr o'r genws cosmopolitan *Grimmia* ym mhob rhan o'r byd, o Alaska i bwynt mwyaf deheuol Chile, ac o Siberia i Dde Affrica, er mewn rhanbarthau trofannol, e.e. Hawaii ac Indonesia, dim ond yn uchel yn y mynyddoedd y mae rhywogaethau *Grimmia* i'w cael.

## Adnabod 
Mae *Grimmia* yn genws hynod anodd o ran ei adnabod, ac yn y mwyafrif o lysieufa darganfuwyd bod nifer sylweddol o rywogaethau wedi'u cam-adnabod. Nododd y bryolegydd Americanaidd Geneva Sayre  (1911–1992), a fu’n gweithio am flynyddoedd lawer ar fonograff o’r *Grimmias* Gogledd America, yr anawsterau hyn mewn ffordd wreiddiol, fel y dywedodd: “mae’n cynnwys *ambigua*, *varia*, a *decipiens*, *dadl*, *revisa* ac o leiaf dau *anomalas*". 

## Cyhoeddiadau 
Yn yr *Index Muscorum*,  cynrychiolir y genws *Grimmia* gyda 800 o enwau rhywogaethau cyhoeddedig . Fel ers Loeske (1930),  nid oedd unrhyw adolygiad o'r rhywogaeth Ewropeaidd wedi'i wneud.

Dechreuodd y bryolegydd o'r Iseldiroedd HC Greven ym 1990 gyda gwaith maes *Grimmia* ac adolygiad o gasgliadau *Grimmia* o lysieufa Ewropeaidd pwysig. Cyhoeddwyd y canlyniadau yn " *Grimmia* Hedw. (Grimmiaceae, Musci) yn Ewrop". 

Ar ôl archwilio casgliadau *Grimmia* o llysieufa yng Ngogledd a De America, De Affrica, Awstralia a Seland Newydd, a thua 50 o deithiau casglu *Grimmia* ar bob cyfandir, cyhoeddwyd *Grimmias of the World* .  Cyfraniad pwysig oedd adolygu *Grimmia* yng Ngogledd America. 

Yn ystod y degawdau diwethaf, daeth mwy o fryolegwyr i ymddiddori yn y genws *Grimmia* . Cyhoeddodd Jesús Muñoz adolygiad herbaria o *Grimmia* yn America Ladin,  ac astudiodd Maier sbesimenau llysieufa o *Grimmia* o'r Himalaya . 

## Dosbarthiad 
Mae'r genws *Grimmia* yn cynnwys y rhywogaethau canlynol: 
 

### Rhywogaethau a ddarganfuwyd diweddaraf 
Yn ystod y 15 mlynedd diwethaf (1996 i 2010), mae'r rhywogaethau *Grimmia* canlynol wedi'u darganfod a'u disgrifio:

# *Grimmia maido* (Greven 1996) 
# *Grimmia macroperichaetialis* (Greven 1998) 
# *Grimmia ochyriana* (Muñoz 1998) 
# *Grimmia wilsonii* (Greven 1998) 
# *Grimmia mexicana* (Greven 1999) 
# *G rimmia molesta* (Muñoz 1999) 
# *Grimmia dissimulata* (Maier 2002b) 
# *Grimmia nevadensis* (Greven 2002) 
# *Grimmia serrana* (Muñoz, Shevock a Toren 2002) 
# *Grimmia lesherae* (Greven 2003) 
# *Grimmia texicana* (Greven 2010) 

## Cyfeiriadau
Aechmea mexicana

Mae ***Aechmea mexicana*** yn rhywogaeth o blanhigyn yn y genws *Aechmea* . Mae'r rhywogaeth hon yn frodorol i ganol a de Mecsico, Canolbarth America, Colombia ac Ecwador .      

## Cyfeiriadau
Goniophlebium

Genws  o redyn yn y teulu Polypodiaceae, is-deulu Microsoroideae, yw **Goniophlebium**, yn ôl dosbarthiad Pteridophyte Phylogeny Group yn 2016 (PPG&nbsp;I). 

## Tacsonomeg 
Awgrymwyd mewn astudiaeth yn 2019 fod "Goniophlebium" yn chwaer i weddill deulu'r Microsoroideae.

### Rhywogaeth 
Mae dosbarthiad Pteridophyte Phylogeny Group o 2016 (PPG I) yn nodi bod gan y genws 25 rhywogaeth. yn Awst 2019, derbyniodd Planhigion y Byd Ar-lein 26 rhywogaeth:

* *Goniophlebium amoenum* (Wall. ex Mett. ) Bedd.
* *Goniophlebium argutum* J.Sm.
* *Goniophlebium benguetens* (Copel. ) Copel.
* *Goniophlebium bourretii* (C.Chr. & Tardieu) XCZhang
* *Goniophlebium chinense* (Crist) XCZhang
* *Goniophlebium coadunatum* Barcelona a MGPrice
* *Goniophlebium demersum* (Brause) Rödl-Linder
* *Goniophlebium dielseanum* (C.Chr. ) Rödl-Linder
* *Goniophlebium fieldingianum* (Kunze ex Mett. ) T.Moore
* *Goniophlebium formosanum* (Baker) Rödl-Linder
* *Goniophlebium hendersonii* Bedd.
* *Goniophlebium korthalsii* Bedd.
* *Goniophlebium lachnopus* (Wall. ex Hook. ) J.Sm.
* *Goniophlebium manmeiense* (Crist) Rödl-Linder
* *Goniophlebium mehipitense* (C.Chr. ) Parris
* *Goniophlebium mengtzeense* (Crist) G.Roedl-Linder
* *Goniophlebium percussum* (Cav. ) WHWagner & Grether
* *Goniophlebium persicifolium* Bedd.
* *Goniophlebium prainii* Bedd.
* *Goniophlebium pseudoconnatum* (Copel. ) Copel.
* *Goniophlebium rajaense* (C.Chr. ) Parris
* *Goniophlebium serratifolium* Brack.
* *Goniophlebium someyae* (Yatabe) Ebihara
* *Goniophlebium subamoenum* (CBClarke) Bedd.
* *Goniophlebium subauriculatum* (Glas) C.Presl
* *Goniophlebium terrestre* Copel.

## Cyfeiriadau
Categori:Polypodiaceae
Androlepis skinneri

Mae ***Androlepis skinneri*** yn rywogaeth sy'n frodorol i dde Mecsico (Veracruz, Chiapas, Tabasco) a Chanolbarth America ( Belîs, Gwatemala, Hondwras, Nicaragwa ).     Dyma un o'r ychydig rywogaethau Bromelioideae sy'n deuoecaidd . 

## Cyltifarau 
* × *Androlaechmea* 'Crateriformis' 
* × *Androlaechmea* 'Cyclops' 
* × *Androlaechmea* 'Dean' 
* × *Androlaechmea* 'O'Rourke' 
* × *Androlaechmea* 'Sampson' 

## Cyfeiriadau 
Categori:Planhigion deuoecaidd
Quesnelia humilis

Mae ***Quesnelia humilis*** yn rhywogaeth o blanhigyn blodeuol yn y teulu Bromeliaceae, sy'n endemig i Brasil ( São Paulo a Paraná ).  Cafodd ei ddisgrifio gyntaf gan Carl Christian Mez yn 1892.  Fe'i darganfyddir yn ecoardal Fforest Iwerydd yn ne a de-ddwyrain Brasil. 

## Cyfeiriadau
Vriesea paradocs

Mae ***Vriesea paradoxa*** yn rhywogaeth o blanhigyn yn y genws *Vriesea* . Mae'r rhywogaeth hon yn frodorol i Brasil .

## Cyfeiriadau 
*
Nidularium amazonicum

Rhywogaeth o blanhigyn blodeuol yn y teulu Bromeliaceae yw ***Nidularium amazonicum*** sy'n enw gwrywaidd.  Mae'n endemig i Brasil .

## Cyltifarau 
* *Nidularium* 'Cherry Road'

## Cyfeiriadau 
* 
* BSI Cultivar Registry Retrieved 11 October 2009
Neoregelia rubrovittata

Rhywogaeth o blanhigyn blodeuol yn y genws *Neoregelia* yw Neoregelia ***rubrovittata*** . Mae'r rhywogaeth hon yn endemig i Brasil .

## Cyfeiriadau 
*
Aechmea warasii

Mae ***Aechmea warasii*** yn rhywogaeth o blanhigyn yn y genws *Aechmea* . Mae'r rhywogaeth hon yn endemig i dalaith Espírito Santo yn nwyrain Brasil . 

## Cyltifarau 
* *Aechmea* 'Angulation' 
* *Aechmea* 'Greg Schol' 

## Cyfeiriadau
Cryptanthus lacerdae

Rhywogaeth o blanhigyn yn y genws *Cryptanthus* yw ***Cryptanthus lacerdae*** . Mae'r rhywogaeth hon yn endemig i Brasil .

## Cyltifarau 
* *Cryptanthus* 'Icy'
* *Cryptanthus* 'Mars'
* *Cryptanthus* 'Menescal'
* *Cryptanthus* 'Osyanus'
* Arian *Cryptanthus* Stirling
* *Cryptanthus* 'Sebra'
* *xNeotanthus* 'Tom Montgomery'

## Cyfeiriadau 
* 
* BSI Cultivar Registry Retrieved 11 October 2009
Vriesea saundersii

Mae ***Vriesea saundersii*** yn rhywogaeth o blanhigyn yn y genws *Vriesea* . Mae'r rhywogaeth hon yn endemig i Brasil.

* *Vriesea* 'Gweinyddwr Dehalu'
* *Vriesea* 'Cyrnol Marchand'
* *Vriesea* 'De Willdemaniana'
* *Vriesea* 'Esperanza'
* *Vriesea* 'Fair to Middlin'
* *Vriesea* 'Highway Beauty'
* *Vriesea* 'Honeycomb'
* *Vriesea* 'Ingrid'
* *Vriesea* 'Kitteliana'
* *Vriesea* 'Morreniano-Saundersii'
* *Vriesea* 'Pete's First'
* *Vriesea* 'Rexaundersii'
* *Vriesea* 'RoRo'
* *Vriesea* 'Saucy Ruby'
* *Vriesea* 'Sceptre d'Or'
* *Vriesea* 'Telstar'
* *Vriesea* 'Zelia Stoddart'

## Cyfeiriadau 
* 

Categori:Vriesea
Aechmea calyculata

Rhywogaeth o blanhigyn blodeuol yn y teulu Bromeliaceae yw ***Aechmea calyculata*** . 

## Dosbarthiad 
Mae'r bromeliad yn endemig i fiome Coedwig yr Iwerydd ( *Mata Atlantica Brasileira* ).  Mae'n frodorol i dde Brasil yn nhaleithiau Paraná, Santa Catarina, a Rio Grande do Sul ; ac yn nwyrain yr Ariannin yn nhalaith Misiones .   

## Cyltifarau a hybridau 
Mae cyltifarau a hybridau o *Aechmea calyculata* yn cynnwys:

* *Aechmea* 'Alaya' 
* *Aechmea* 'Ann Vincent'
* *aechmea* 'Gemma'
* *Aechmea* 'Len Butt'
* *Aechmea* 'Mini-Cal'
* *aechmea* 'Phoenix'
* *Aechmea* 'Unawd'
* × *Nidumea* 'Loeseneri'

## Cyfeiriadau 

* ↑  ↑ 

* ↑  ↑ 
* ↑  ↑ 
* ↑  ↑ 
* ↑  BSI BCR Entry for 'Alaya'
Dwyrain Aberpennar

Cymuned a ward etholiadol yn Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Dwyrain Aberpennar**. Mae'n cynnwys yn bennaf rhan o dref Aberpennar sydd i'r dwyrain o Afon Cynon. Ffurfiwyd y gymuned yn 2016 pan rannwyd hen gymuned Aberpennar yn Ddwyrain a Gorllewin i gyd-fynd â ffiniau'r wardiau.

## Hanes a disgrifiad 
Daeth cymuned Dwyrain Aberpennar i rym ar 1 Rhagfyr 2016 yn dilyn deddfu *Gorchymyn (Cymunedau) Rhondda Cynon Taf 2016*. Mae'n cynnwys pentref Aberpennar i'r dwyrain o Afon Cynon a hefyd pentrefi'r Drenewydd, Caegarw, Cwmpennar a Chefnpennar.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y gymuned boblogaeth o 2,990.

Mae Dwyrain Aberpennar yn cynnwys Eglwys restredig Gradd II y pentref, Eglwys y Santes Farged, a ddyluniwyd gan John Pollard Seddon.

## Ward etholiadol 
Roedd ward etholiadol Dwyrain Aberpennar yn bodoli eisoes yn y gymuned. Etholodd y ward un cynghorydd sir i Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf.

Ers 1995 cynrychiolwyd y ward ar y cyngor gan gynghorydd Plaid Cymru, Pauline Jarman, a fu gynt yn gynghorydd ar Gyngor Bwrdeistref Cwm Cynon. Safodd etholiad am y tro cyntaf yn 1976.

Roedd y Cynghorydd Jarman wedi bod yn arweinydd grŵp Plaid Cymru ar Gyngor Rhondda Cynon Taf ers 1996. Roedd niferoedd Plaid Cymru wedi dyblu i 18 ar ôl etholiad Mai 2017 a dyma oedd yr wrthblaid swyddogol ar y cyngor.

Yn dilyn adolygiad ffiniau llywodraeth leol, unwyd wardiau Dwyrain Aberpennar a Gorllewin Aberpennar i greu un ward newydd yn Aberpennar, gan ethol dau gynghorydd. Safodd Pauline Jarman mewn etholiad yn y ward newydd yn etholiad Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf 2022, er iddi fethu ag ennill sedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Ardal Drefol Caerdydd

bawd|397x397px|Map o Ardal Drefol Caerdydd, gan ddangos israniadau a ffiniau'r awdurdodau lleol
**Ardal Drefol Caerdydd** (neu **Caerdydd Fwyaf**) yw'r enw a roddir ar yr ardal drefol o amgylch awdurdod unedol Caerdydd ac sydd hefyd yn cynnwys Penarth a Dinas Powys. Yn y cyfrifiad diwethaf roedd poblogaeth yr ardal drefol hon yn . Cysylltir y ddinas ei hun a'r ardal allanol yma (Pennarth a Dinas Powys) gan ardal Bae Caerdydd. Poblogaeth awdurdod unedol Caerdydd oddeutu yn y cyfrifiad diwethaf oedd . Amcangyfrifodd Cyngor Caerdydd fod poblogaeth yr awdurdod unedol yn 317,500 yn 2006; yng nghyfrifiad 2011 roedd yn 346,090.

## Israniadau 
Yn ôl diffiniad y Swyddfa Ystadegau Gwladol roedd gan Ardal Drefol Caerdydd yr israniadau a ganlyn:

**Nodiadau:**

* Cafodd Radur ei gynnwys yn isadran Caerdydd yng nghyfrifiad 2011.
* Roedd Pontypridd, Caerffili a Ffynnon Taf yn ardaloedd trefol ar wahân yng nghyfrifiad 2001.

## Cyfeiriadau 
Categori:Demograffeg Cymru
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Categori:Caerdydd
Cân i Gymru 2022

Cynhaliwyd cystadleuaeth **Cân i Gymru 2022** yng Nghanolfan y Celfyddydau, Aberystwyth ar 4 Mawrth. Y cyflwynwyr oedd Elin Fflur a Trystan Ellis-Morris. 

Roedd 99 o ymgeiswyr eleni. Dewiswyd 8 ar gyfer y rhestr fer gan y panel o arbennigwyr sef Dafydd Iwan, Elidyr Glyn, Lily Beau, a Betsan Haf Evans.

Y gan fuddugol oedd "Mae yna Le" gan Rhydian Meilir.

## Cystadleuwyr 
## Cyfeiriadau
2022
Categori:2022 yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Diwylliant poblogaidd
Ditrichum cornubicum

Mwsogl sy'n endemig i Gernyw, yw ***Ditrichum cornubicum***, a elwir yn gyffredin fel **mwsogl y llwybr Cernyweg**,  . Darganfuwyd gyntaf yn 1963, ar ochr ffordd i'r gorllewin o Lanner, Cernyw gan Jean Paton, ac ers hynny mae wedi'i ddarganfod mewn dau le arall yng Nghernyw.  Fe'i cyhoeddwyd yn newydd i wyddoniaeth yn 1976. 

## Dosbarthiad, cynefinoedd a chadwraeth 
Ym 1963, daeth bryolegydd lleol, Jean Paton, o hyd i sbesimen anhysbys ar ochr ffordd i'r gorllewin o Lanner, ger Redruth, yng ngorllewin Cernyw. Roedd ar rwbel mwyngloddio a ddefnyddiwyd i wynebu cilfan fechan ar ochr y ffordd.  Nid yw wedi cael ei ail-ganfod yn Lanner ond dwy flynedd yn ddiweddarach, yn 1965 daeth o hyd i'r un rhywogaeth mewn hen fwynglawdd copr ar ymyl de-ddwyreiniol Rhos Bodmin yn Minions . Ym 1997 daeth David Holyoak o hyd i boblogaeth arall gerllaw yn Crow's Nest .  Mae poblogaeth fechan a ddarganfuwyd yng ngorllewin Corc, Iwerddon yn debygol o fod wedi'i chyflwyno'n ddamweiniol o Gernyw ac ymddengys iddi ddiflannu.  Dim ond 0.16msg yw poblogaeth y rhywogaeth hon yn y byd ac ar hyn o bryd mae'n rhywogaeth ffocws o fewn y prosiect cadwraeth Back from the Brink sy'n ceisio atal ei ddirywiad ac atal ei ddifodiant.  Mae'r mwsogl yn anoddefgar o gystadleuaeth oddi wrth blanhigion eraill ac mae'n tyfu ar dir cywasgedig, prin ei lystyfiant, fel arfer ar neu ar wahân i hen lwybrau, ar hyd traciau, weithiau ar lannau, yn ogystal ag agennau hen waliau. Mae'r priddoedd yn humig neu'n lôm, wedi'u draenio'n dda ac yn asidig gyda pH o 5.5 - 5.8. Mae'n hoffi swbstrad llawn metel gyda chrynodiadau o gopr o 151 - 1400 rhan y filiwn (ppm). Wrth i’r metelau drwytholchi allan o’r pridd yn araf trwy hindreulio, gall mwsoglau eraill gytrefu a threchu *D cornubicum* . Mae'r mwsoglau hyn yn cynnwys *Rhytidiadelphus squarrosus* a *Ceratodon purpureus* . 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
 

* Yn ôl o'r dibyn

Categori:Amgylchedd Cernyw
Sophie Ingle

Mae **Sophie Louise Ingle** OBE (ganwyd 2 Medi 1991) yn chwaraewr pêl-droed o Gymru. Mae hi'n chwarae i glwb Bristol City a roedd yn gapten tîm cenedlaethol Cymru rhwng 2015 a 2024.

Cyhoeddoedd ei bod am sefyll lawr fel capten tîm Cymru ar 7 Ebrill 2024.

Derbyniodd OBE yn Anrhydeddau Blwyddyn Newydd cyntaf y frenin Siarl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Xirivella

Mae **Xirivella** (ynganiad Falensianaidd : [tʃiɾiˈveʎa] ) yn fwrdeistref yng Nghymuned Falensia, Sbaen. Mae'n ffinio â dinas Falensia, Alaquàs, Picanya a Mislata . Rhennir y fwrdeistref gan draffordd V-30 ac afon Turia, gydag ardal La Luz ar ran ddwyreiniol yr afon. Ers mis Mehefin 2012, mae pont ar draws y draffordd wedi cysylltu’r ddwy ran.  Mae materion lleol yn cynnwys llygredd sŵn, a achosir gan Faes Awyr Falensia gerllaw 

## Cludiant 
Mae wedi'i gysylltu â chanol Falensia gan lwybrau bysiau a gorsaf reilffordd. Mae cysylltiadau metro yn bodoli yn nhref gyfagos Mislata . Disgwylir i Linell 14 arfaethedig Metrovalencia gysylltu'r dref â gweddill y rhwydwaith metro ar ôl 2030.

## Toponymeg 
Gall yr enw Xirivella ddod o'r gair Lladin Silvella (coedwig fach).

## Hanes 
Mae olion archeolegol wedi'u canfod yn Xirivella sy'n dyddio ers cyfnod y Rhufeiniaid.

Yn ystod yr Oesoedd Canol roedd ffermwyr oedd yn trin y tir yn byw yn yr ardal. Datblygodd y diwydiant sidan hefyd yn ystod y cyfnod hwn.

Roedd gan Xirivella boblogaeth o 29,409 o drigolion yn 2014.

## Efaill-ddinasoedd 
Mae Xirivella wedi'i hefeillio â Casas de Benítez yn nhalaith Cuenca (Sbaen), dinas Dunavarsány yn Hwngari a dinas Habana Vieja yng Nghiwba.

## Treftadaeth ddiwylliannol 
bawd| Eglwys Virgen de la Salud
Mae gan Xirivella dreftadaeth ddiwylliannol ddiddorol.

Mae'r hen ddinas yn cynnal y drefoldeb o'r cyfnod Arabaidd. Dyma restr o'r prif adeiladau hanesyddol:

- Eglwys Virgen de la Salud (Església de la Verge de la Salut): Yr unig blwyf tan 1953. Fe'i hadeiladwyd ar ddiwedd yr 17eg ganrif.

- Capel Virgen de la Salud (Ermita de la Verge de la Salut)

- La Closa: adeilad o'r 14eg ganrif. Cafodd ei adfer yn 2003.

- Tŷ Dau: adeilad o'r 14eg ganrif. Dyma'r man y gellid talu trethi.

- Tŷ Degwm (Casa del Delme): tŷ o’r 14eg ganrif, ond cafodd ei ddymchwel tua 2000.

- Alquería del Castillo (Alqueria del Castell): Mae hefyd wedi'i ddymchwel. Fe'i lleolwyd ar safle fila Rufeinig.

## Bywyd diwylliannol 
Mae gan Xirivella fywyd diwylliannol gweithgar iawn. Mae yna nifer o gymdeithasau diwylliannol sy'n cynnwys y gerddorfa chwyth (banda) o'r enw CIM Xirivella, y côr (Escola Coral Andarella), yr Ŵyl Clowns Rhyngwladol (Mostra Internacional de Pallassos), yr ysgol gerddoriaeth, y Tŷ Diwylliant lle cynhelir cyngherddau, sioeau, arddangosfeydd, a theatr. Mae Xirivella hefyd yn trefnu Gwobr Xirivella, cydnabyddiaeth i anrhydeddu ei dinasyddion rhagorol.
bawd| Banda del Círculo Instructivo Musical de Xirivella

## Gwleidyddiaeth leol 
Roedd y fwrdeistref wedi cael ei llywodraethu gan Blaid Gweithwyr Sosialaidd Sbaen ers y 1970au, naill ai ar ei phen ei hun neu gyda chefnogaeth United Left . Ond yn etholiadau lleol 2011, enillodd Plaid y Bobl (yn Sbaeneg  'Partido Popular', sef plaid o'r adain dde) fwyafrif o seddi am y tro cyntaf. 

### Crynodeb o ganlyniadau etholiad y cyngor 
Ffynhonnell: 

## Cyfeiriadau 
Categori:Official website different in Wikidata and Wikipedia
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Pages with unreviewed translations
Bryum dixonii

Mwsogl sy'n endemig i'r Alban yw ***Bryum dixonii***, a adnabyddir yn gyffredin yn y Saesneg fel '''Dixon's threadmoss''', . Mae'r rhywogaeth yn meddiannu cynefinoedd mynyddig, ac er ei fod yn brin mae ganddo ddosbarthiad eang gan gynnwys canolbarth a gogledd-orllewin yr Ucheldir, ac ynysoedd Skye, Rùm a St Kilda .    Wedi'i ddarganfod yn wreiddiol ar Ben Narnain, Argyll, ym 1898 gan Hugh N. Dixon, ni chafodd ei weld eto tan 1964 pan ddaethpwyd o hyd iddo gan Ursula Duncan yn Juanjorge yn Glen Clova yn Angus. O 2000 ymlaen nid oedd unrhyw gynllun gweithredu rhywogaethau ar gyfer ei warchod. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Map rhyngweithiol o ddosbarthiad Mwsogl Thread Dixon

Categori:Bryaceae
Formentera

Ynys fechan yng ngorllewin y Môr Canoldir yw **Formentera**, sy'n ynys fwyaf deheuol yr Ynysoedd Balearig (un o'r cymunedau ymreolaethol Sbaen). Saif yn union i'r de o ynys Ibiza. Arwynebedd ei thir yw 83nbsp;km² (32 milltir sgwar). Yng Nghyfrifiad 2021 roedd ganddi boblogaeth o 11,891. Sant Francesc de Formentera yw'r brifddinas.

## Cyfeiriadau

Categori:Ynysoedd Balearig
Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Rokautskyia microglazioui

Mae ***Rokautskyia microglazioui*** yn rhywogaeth o blanhigyn blodeuol yn y teulu Bromeliaceae, sydd yn endemig i Brasil ( talaith Espírito Santo ).  Fe'i disgrifiwyd gyntaf yn 1998 fel ***Cryptanthus microglazioui*** .  Fe'i darganfyddir yn ecoardal Coedwig Iwerydd Brasil. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Rokautskyia
Rhestr Arlywyddion Unol Daleithiau America

[bawd| [Y Tŷ Gwyn|Tŷ Gwyn, preswylfa swyddogol arlywydd yr Unol Daleithiau, Mai 2006]]
Mae arlywydd yr Unol Daleithiau yn bennaeth gwladwriaeth a phennaeth llywodraeth yr Unol Daleithiau,  wedi'i ethol yn anuniongyrchol i dymor o bedair blynedd trwy'r Coleg Etholiadol .  Mae deiliad y swydd yn arwain cangen weithredol y llywodraeth ffederal. Yr arlywydd yw prif bennaeth Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau.  Ers sefydlu'r swyddfa yn 1789, mae 45 o ddynion wedi gwasanaethu mewn 46 arlywyddiaeth. Enillodd yr arlywydd cyntaf, George Washington, bleidlais unfrydol y Coleg Etholiadol;  gwasanaethodd un, Grover Cleveland, ddau dymor heb fod yn olynol ac felly fe'i cyfrifir fel 22ain a 24ain arlywydd yr Unol Daleithiau, gan arwain at yr anghysondeb rhwng nifer y llywyddiaethau a nifer y personau sydd wedi gwasanaethu fel arlywydd.  Yr arlywydd presennol yw Joe Biden . 

Arlywyddiaeth William Henry Harrison, a fu farw 31 diwrnod ar ôl cymryd ei swydd yn 1841, oedd y fyrraf yn hanes America .  Gwasanaethodd Franklin D. Roosevelt yr hiraf, dros ddeuddeg mlynedd, cyn marw yn gynnar yn ei bedwerydd tymor yn 1945. Ef yw'r unig arlywydd yr Unol Daleithiau sydd wedi gwasanaethu am fwy na dau dymor.  Ers cadarnhau'r Ail Diwygiad ar Hugain i Gyfansoddiad yr Unol Daleithiau yn 1951, ni all unrhyw berson gael ei ethol yn Arlywydd fwy na dwywaith, ac ni chaiff unrhyw un sydd wedi gwasanaethu am fwy na dwy flynedd o dymor yr etholwyd rhywun arall iddo, gael ei ethol fwy nag unwaith. 

Bu farw pedwar o Alywyddion yn y swydd o achosion naturiol ( William Henry Harrison, Zachary Taylor, Warren G. Harding, a Franklin D. Roosevelt ), lladdwyd pedwar ( Abraham Lincoln, James A. Garfield, William McKinley a John F. Kennedy ), a ymddiswyddodd un ( Richard Nixon, yn wynebu uchelgyhuddiad ).  John Tyler oedd yr is-lywydd cyntaf i gymryd yr arlywyddiaeth yn ystod tymor arlywyddol, a gosododd y cynsail bod is-lywydd sy'n gwneud hynny yn dod yn arlywydd cwbl weithredol gyda'i lywyddiaeth. 

## Arlywyddion 
## Nodiadau 

## Cyfeiriadau 

## Gwaith a gyfeiriwyd 
**Cyffredinol**
* 
* 
* 

**Expert studies**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Presidential biographies**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Online sources**
* 
* 
* 
* 
* 

Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Gefail

Yr **efail** (**gefail**) yw gweithdy’r gof, lle bydd haearn (neu fetel arall) yn cael ei gynhesu er mwyn ei wneud yn haws ei weithio neu ei drin. Ar ôl bod yn y tân i boethi am gyfnod, bydd yr haearn yn cael ei drosglwyddo i'r einion fel arfer, i gael ei forthwylio neu ei siapio mewn rhyw ffordd. Hyd at y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd yr efail yn lle hollbwysig i gael offer neu i fynd i bedoli ceffylau, a byddai efail yn y rhan fwyaf o bentrefi ac ar eu pennau eu hunain hefyd ar ochr y ffyrdd prysuraf. Mae adlais o hynny yn yr enwau llefydd niferus sy'n cynnwys yr elfen 'efail', lle mae pentref cyfan wedi tyfu o gwmpas efail yn y gorffennol, gan gynnwys Efail-wen, Efail Isaf, Efail-fach ac Efailnewydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Crefftwyr
Categori:Haearn
Categori:Metelwaith
Erechtites valerianifolius

Rhywogaeth o blanhigion o'r Byd Newydd yn nheulu'r blodyn haul yw ***Erechtites valerianifolius***, sef **chwynnyn y tân** yn Gymraeg**.** Ei enw cyffredin Saesneg yw'r **tropical burnweed,** er mae ganddo enwau eraill gan gynnwys **Brazilian fire weed** a'r **Ceylon thistle**. Mae'n frodorol i Fecsico, Canolbarth America, De America, ac India'r Gorllewin. Mae hefyd wedi'i ymsefydlu fel chwyn mewn llawer o'r Hen Fyd trofannol.

## Disgrifiad 
Mae *Erechtites valerianifolius* yn berlysieuyn blynyddol hyd at 100&nbsp;cm o daldra. Mae gan y dail deilgoesau hir gydag adenydd cul ar hyd yr ochrau, yn dwyn llafnau hirsgwar neu eliptig gyda llawer o labedau asgellog. Gall un planhigyn gynhyrchu llawer o bennau blodau melyn neu borffor, pob un â blodigion disg a blodigion rheiddiynnol. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Fflora Gogledd America
Andrew Tate

Personoliaeth cyfryngau cymdeithasol Americanaidd-Seisnig, dyn busnes, a chyn gic-bocsiwr proffesiynol yw **Emory Andrew Tate III** (ganwyd 1 Rhagfyr 1986). Yn dilyn ei yrfa cic focsio, dechreuodd gynnig cyrsiau ac aelodaeth â thâl trwy ei wefan ac yn ddiweddarach daeth i enwogrwydd fel rhywun enwog ar y Rhyngrwyd. Mae Tate yn misogynist hunan-ddisgrifiedig, ac mae sylwebaeth ddadleuol Tate wedi arwain at ei wahardd o sawl llwyfan cyfryngau cymdeithasol.

Ar 29 Rhagfyr 2022 arestiwyd Tate a'i frawd, Tristan, yn Rwmania ynghyd â dwy fenyw; mae'r pedwar wedi'u cyhuddo o fasnachu mewn pobl a ffurfio grŵp troseddau trefniadol. Mae heddlu Rwmania yn honni bod y grŵp wedi gorfodi dioddefwyr i greu pornograffi taledig ar gyfer cyfryngau cymdeithasol. Ar 30 Rhgfyr 2022, gorchmynnodd barnwr iddo gael ei gadw yn y ddalfa am 30 diwrnod, tra bod yr ymchwiliad yn parhau.

## Bywyd cynnar 
Ganed Emory Andrew Tate III ar 1 Rhagfyr 1986, yn Washington, DC  Mae'n hil gymysg. Roedd ei dad Emory Tate yn feistr rhyngwladol gwyddbwyll ac yn Affricanaidd-Americanaidd, ac roedd ei fam yn gweithio fel cynorthwyydd arlwyo. Mae ganddo frawd, Tristan. Cafodd ei fagu yn Chicago, Illinois a Goshen, Indiana . Ar ôl i'w rieni ysgaru, daeth ei fam â'r ddau frawd i Loegr. Codwyd Tate yn y ffydd Gristnogol. Dysgodd i chwarae gwyddbwyll yn bump oed a chystadlodd mewn twrnameintiau oedolion yn blentyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Dynosffer
Cerfluniaeth Gothig

Arddull o gerfluniaeth a flodeuai yn Ewrop o ganol y 12g hyd at ddiwedd y 15g yw **cerfluniaeth Gothig**, a oedd yn un o gyfryngau celf Gothig. Yn hanes celf y Gorllewin, saif cerfluniaeth Gothig rhwng y dull Romanésg y 11g a'r 12g a cherflunwyr Fflorensaidd y *Quattrocento* (15g) a Darddulliaeth yn yr 16g.

Datblygodd cerfluniaeth Gothig fel celfyddyd Gristnogol i addurno'r tu allan i eglwysi cadeiriol ac adeiladau crefyddol eraill, y bensaernïaeth eglwysig a arloesai'r dull Gothig. Cychwynnodd yn Ffrainc, a châi ei mynegiant pwysig cyntaf wrth adnewyddu Basilica Saint-Denis ym Mharis ym 1137–44. Y cerfluniau cynharaf oedd ffigurau maen o seintiau a theulu'r Iesu yn addurno pyrth eglwysi, er enghraifft yn Eglwys Gadeiriol Chartres (1145–55), esiamplau sydd yn debyg i'r hen ddull Romanésg. Yn ei gyfnod boreol, nodweddid cerfluniaeth Gothig gan arddull plaen a llyfn, gyda chyfraneddau hirfain a gwedd hieratig, mewn dull a gyfleir argraff ysbrydol, yn wahanol iawn i wir anatomeg y corff dynol.

Yn y 13g, trodd y dull Gothig tuag at naturiolaeth a realaeth, gan ymdebygu yn raddol i ddylanwadau clasurol, a chyda phortread gwirach o'r byd daearol. Cyfrannodd hefyd newidiadau mewn athrawiaeth grefyddol at esblygiad ffurfiau a themâu cerfluniaeth, gan adlewyrchu'r berthynas agosach rhwng dyn a Duw. Enghraifft o'r cyfnod hwn ydy cerfluniaeth Eglwys Gadeiriol Reims (tua 1240), a chanddynt wynebau a chyrff unigoledig, ystumiau naturiol, a dillad llaes. Daeth cerfluniau coffa yn amlycach yng nghyfnod yr Uchel Gothig, a cherfiwyd niferoedd ohonynt gan seiri meini ar dalwynebau eglwysi cadeiriol, yn fynych y tu mewn i gilfachau.

Erbyn diwedd y 14g yr oedd y dull Gothig ar led ar draws y rhan fwyaf o Ewrop, a sefydlwyd ysgolion rhanbarthol o gerflunwyr. Yng nghyfnod y Gothig Diweddar, neu'r Gothig Rhyngwladol, bu cerfluniau a cherfweddau yn y dull hwn yn fanylach a chymhlethach, ac yn aml yn hynod o ddel a thringar, yn enwedig o ran dilladaeth. Canolbwyntiodd rhai cerflunwyr ar realaeth yn hytrach na phortreadau delfrydol y Gothig Rhyngwladol, er enghraifft beddrodau yn Ffrainc a gweithiau Claus Sluter, a ddylanwadai'n gryf ar ddatblygiad paentio Iseldiraidd cynnar. Dirywiodd cerfluniaeth Gothig yn niwedd y 15g, yn gyntaf yn Ffrainc, Sbaen, a'r Eidal, wrth i arddulliau'r Dadeni Dysg ledaenu; parhaodd i gael effaith ar Ddadeni'r Gogledd hyd yr 16g.

## Cyfeiriadau 

Categori:Celfyddyd Gothig
Gothig
Llafur dros Gymru Annibynnol

Mae **Llafur dros Gymru Annibynnol** yn grŵp o aelodau'r Blaid Lafur sydd yn "credu mai'r ffordd orau o sicrhau Cymru sosialaidd ddemocrataidd yw trwy annibyniaeth ".

## Cefndir 
Cynhaliodd Llafur dros Gymru Annibynnol eu digwyddiad cyntaf gyda Neville Southall, yng Nghynhadledd Llafur Cymru 2018. Cynhaliwyd ail ddigwyddiad yng nghynhadledd Llafur Cymru 2019. Ffurfiodd y grŵp gyfansoddiad yn 2020 ac etholwyd pwyllgor gwaith yn 2021. 

Llywydd y grŵp yw Rachel Garrick. 

Mae Gwynoro Jones, cyn AS Llafur wedi dadlau o blaid confensiwn cyfansoddiadol a fyddai’n archwilio symudiad tuag at Gymru sofran. 

Ym mis Awst 2020, dangosodd arolwg barn YouGov "pe bai refferendwm yfory", byddai 39% o bleidleiswyr Llafur Cymru yn pleidleisio dros annibyniaeth gyda 37% yn erbyn. Canfu Canolfan Llywodraethiant Cymru hefyd, ar adeg etholiad y Senedd yn 2016, fod dros 40% o bleidleiswyr Llafur yn cefnogi annibyniaeth. 

Pleidleisiodd cyngor Blaenafon, gyda mwyafrif Llafur, i gefnogi annibyniaeth. 

Mae wedi cael ei awgrymu  y gallai Llafur Cymru gefnogi annibyniaeth i Gymru yn y dyfodol. 

## Gweledigaeth 
Darparodd Llafur dros Gymru annibynnol eu hatebion i ymgynghoriad cyhoeddus y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru:

* “Systemau cyfansoddiadol, amgylcheddol, cyfreithiol a chymdeithasol yn eu lle ar gyfer gwlad deg a chynaliadwy”
* “adeiladu fframwaith cenedlaethol sy’n addas ar gyfer yr 21ain Ganrif, sy’n cynnwys yr holl systemau cyfansoddiadol, amgylcheddol, cyfreithiol a chymdeithasol sy’n angenrheidiol ar gyfer gwlad deg a chynaliadwy”
* Llw teyrngarwch i bobl Cymru, yn hytrach na'r frenhines a gwladoli ystâd y goron (*crown estate*) yng Nghymru
* Dod yn genedl-wladwriaeth sofran gyda banc canolog Cymreig
* "rhoi pobl a'r amgylchedd yn gyntaf, nid elw"
* "Dylai newidiadau i gyfansoddiad Cymru fod yn rhan o ymgynghoriad cenedlaethol"
* "Cryfhau a datblygu'r Gymraeg" 

## Gweler hefyd 
* Plaid Cymru
* Rhestr o symudiadau yng Nghymru

## Cyfeiriadau
Categori:Y Blaid Lafur (DU)
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Mudiadau gwleidyddol Cymru
Rhestr mudiadau Cymru

Dyma restr o fudiadau cyfoes a hanesyddol ac ymgyrchoedd gwleidyddol o blaid Cymru a'r Gymraeg.
bawd|258x258px|Gorymdaith annibyniaeth Caerdydd, Mai 2019.

## Presennol 
### Gwleidyddol 
* AUOB Cymru 
* Llafur dros Gymru annibynnol 
* Gwrthwynebiad i deitl Tywysog Cymru 
* Gŵyl banc Dydd Gŵyl Dewi 
* Datganoli Cymru 
* Annibyniaeth i Gymru 
* Mudiad Gweriniaethol Cymru 
* YesCymru 
bawd|249x249px|Protest arwysgiad 1969, Cilmeri

### Diwylliannol 
* Cynghrair Celtaidd 
* Pan-Geltaidd 
* Cymdeithas yr Iaith 
* Cenedlaetholdeb Cymreig 
* Dychwelyd trysorau i Gymru
* Nid yw Cymru ar Werth
* Mudiad Ysgolion Meithrin
* Urdd Gobaith Cymru
* Merched y Wawr

### Chwaraeon 
* Mudiad i newid logo Undeb Rygbi Cymru 
* Mudiad dros dîm criced Cymru 
* Mudiad dros dîm Olympaidd Cymru 

### Cludiant 
* Rheilffordd De-Ogledd Cymru- Ymgyrch dros reilffordd Abertawe/Caerfyrddin i Fangor yn cysylltu De a Gogledd Cymru. 

## Hanesyddol 
### Gwleidyddol 
* Ymgyrch Senedd i Gymru – Sefydliad a mudiad dros Senedd ddeddfwriaethol etholedig i Gymru.
* Pleidlais i fenywod yng Nghymru – Mudiad i sicrhau hawl menywod i bleidleisio yng Nghymru.
* Ie dros Gymru – ymgyrch ddatganoli i Gymru.
* Cymru Fydd – Mudiad i godi ymwybyddiaeth o hunaniaeth genedlaethol Gymreig a hybu datganoli Cymreig.
* Meibion Glyndŵr
* Mudiad Amddiffyn Cymru
* Byddin Rhyddid Cymru
* Searchlight Cymru

### Diwylliannol 
* Cool Cymru – Mudiad diwylliannol Cymreig yn cynnwys artistiaid cerddorol Cymreig.  
* Mudiad Adfer
* Cymuned (mudiad)
* Undeb y Gymraeg – mudiad iaith a sefydlwyd yn 1965 yn dilyn helynt Brewer Spinks lle canolbwyntwiyd ar bethau bach ymarferol i gael mwy o amlygrwydd i'r iaith fel pwyso ar bobl i gael arwyddion siopau yn y Gymraeg a chynnal gweithgareddau poblogaidd trwy gyfrwng y Gymraeg yn unig, e.e. Sioe Gymraeg Porthaethwy.

### Crefyddol 
* Diwygiad Methodistaidd Cymreig – Mudiad anghydffurfiol, protestanaidd yng Nghymru. 
* Anghydffurfiaeth yng Nghymru – Sefydliad a mudiad Protestannaidd yng Nghymru. 
* Diwygiad Cymreig 1904 – Diwygiad crefyddol yng Nghymru, 1904 hyd 1905. 

## Gweler hefyd 
* Diwylliant Cymru
* Hanes Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Mudiadau Cymru
Categori:Diwylliant Cymru
Ie dros Gymru

**Ie dros Gymru!** yw'r enw a ddefnyddir i gyfeirio at ddau grŵp trawsbleidiol ar wahân o blaid datganoli a ffurfiwyd yn y cyfnod cyn refferenda datganoli 1997 a 2011 a gynhaliwyd yng Nghymru.

## Ymgyrch 1997 
Cadeirwyd Ie dros Gymru! gan Kevin Morgan, Athro o Brifysgol Caerdydd . Trefnydd cenedlaethol yr ymgyrch oedd Daran Hill. 

Yn ystod yr ymgyrch am Gynulliad i Gymru, bu farw'r Dywysoges Diana mewn damwain car ym Mharis, Ffrainc. Roedd yr ymgyrch wedi ei gohirio dros dro, ac roedd rhai yn ystyried pa effaith y byddai marwolaeth Tywysoges Cymru yn ei chael ar y refferendwm. Roedd llawer o sylwebwyr yn pryderu y byddai marwolaeth y dywysoges a chanolbwyntio ar y Teulu Brenhinol yn tynnu sylw oddi ar y ddadl ar ddatganoli ac yn effeithio ar y nifer fyddai'n pleidleisio. 

## Ymgyrch 2011 
Lansiwyd grŵp 2011 ar 4 Ionawr 2011.  Cadeirydd y grŵp oedd Roger Lewis, prif weithredwr grŵp Undeb Rygbi Cymru.  

Cefnogwyd yr ymgyrch gan ddwy blaid llywodraeth glymblaid Cymru'n Un yn y Cynulliad : Plaid Lafur Cymru a Phlaid Cymru, yn ogystal â'r Democratiaid Rhyddfrydol a Phlaid Werdd Cymru .  

## Gweler hefyd 
* Datganoli Cymreig
* Etholiadau yng Nghymru
* Senedd
* Annibyniaeth Gymreig
* Ymgyrch Senedd i Gymru
* Rhestr o symudiadau yng Nghymru

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Leighton Andrews, ''Cymru'n Dweud Ie: Y Stori Tu Mewn i ymgyrch refferendwm Ie Dros Gymru, ( Seren.Pen-y-bont ar Ogwr) 1999

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol yr ymgyrch "IE" "Ie dros Gymru" 
* Ein Cynulliad , grŵp cymorth ymgyrch Ie Dros Gymru
* Dylunwyr logo ymgyrch "IE" 2011 "Ie dros Gymru". 
* 'Ie dros Gymru' Cofnodion Ymgyrch Refferendwm 1997 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Mudiadau gwleidyddol Cymru
Categori:Datganoli yng Nghymru
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Claus Sluter

Cerflunydd o'r Iseldiroedd a dreuliodd y rhan fwyaf o'i yrfa ym Mwrgwyn oedd **Claus Sluter** (sillefir hefyd Claes neu Klass; 1340au – rhwng 24 Medi 1405 a 30 Ionawr 1406)

Saif dau o weithiau enwocaf Sluter ym mynachlog Carthwsaidd Champmol ar gyrion Dijon, prifddinas Bwrgwyn, yn y capel a adeiladwyd gan y Dug Philippe i fod yn feddrod ar gyfer ei linach. Cerfiodd Sluter bortreadau o'r Dug a'i wraig, ar ffurfiau Ioan Fedyddiwr a'r Santes Gatrin o Alecsandria, ar y piler ym mhorth y capel, a chyflawnodd hefyd Ffynnonn Moses yn y clawstr sydd yn portreadu croeshoelio'r Iesu. Yr unig esiampl arall o'i waith ydy beddrod y Dug Philippe, a safai ar un adeg yn y capel yn Champmol ond sydd bellach wedi ei symud i Amgueddfa'r Celfyddydau Cain yn Dijon.

Bu farw Claus Sluter yn Dijon, yn ei drigeiniau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr y 14eg ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Cerflunwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau'r 1340au
Categori:Marwolaethau'r 1400au
Categori:Pobl o Haarlem
Categori:Seiri meini
IShowSpeed

Mae **Darren Watkins Junior**, sy'n fwy adnabyddus gan ei enw arall ar-lein **IShowSpeed** (ganwyd 21 Ionawr 2005), yn YouTuber Americanaidd ac yn rapiwr. Fe'i ganed yn Ohio, Unol Daleithiau America (UDA). Ar hyn o bryd (2024) mae'n byw yn Cincinnati, UDA.

Mae Watkins yn adnabyddus am ei ymddygiad dramatig ac egnïol yn ystod ei ffrydiau byw amrywiol ac yn ei fywyd go-iawn (IRL) a gynhelir mewn gwahanol leoliadau ledled y byd. Mae wedi cael ei ystyried fel llysgennad diwylliannol wrth iddo ymweld â gwledydd yn aml i arddangos eu diwylliannau a'u dyfeisiadau i gynulleidfaoedd domestig a rhyngwladol.

Cofrestrodd ei sianel YouTube yn 2016, pan gyhoeddodd gynnwys hapchwarae am y tro cyntaf. Dechreuodd Watkins ennill sylw yn 2021 oherwydd ei ymatebion geiriol a chorfforol treisgar a byrlymus.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
Categori:Genedigaethau 2005
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Olivia O'Leary

Newyddiadurwraig, awdur a chyflwynydd materion cyfoes o Iwerddon yw '''Olivia O'Leary''' (ganwyd 1949).

## Addysg 
Addysgwyd hi yng Ngholeg St Leo, Carlow ac yng Ngholeg Prifysgol Dulyn (UCD), bu'n gweithio gyda'r *Nationalist* a'r *Leinster Times* yn Carlow. Ar ddiwedd y 1970au, dechreuodd weithio i'r *Irish Times* fel ysgrifennwraig brasluniau seneddol.

Ar hyn o bryd mae'n darlledu dyddiadur gwleidyddol wythnosol ar Drivetime, rhaglen radio a ddarlledir gan sianel Raidió Teilifís Éireann RTÉ Radio 1 . 

Ym 1972, ymunodd â Raidió Teilifís Éireann (RTÉ) fel cyflwynydd materion cyfoes  ac yn ddiweddarach bu'n gweithio fel cyflwynydd ar *Today Tonight ,* *Questions and Answers* a *Prime Time* . Hi oedd yr uwch-gyflwynydd benywaidd rheolaidd cyntaf o raglen materion cyfoes y BBC, *Newsnight*, a bu hefyd yn cyflwyno *First Tuesday*, rhaglen ddogfen fisol a gynhyrchir gan Yorkshire Television ar gyfer ITV .

Mae hi wedi cyd-awduro’r llyfr *Mary Robinson : The Authorised Biography*, gyda Dr Helen Burke, ac yn 2004 ysgrifennodd *Politicians and Other Animals*, braslun ar wleidyddiaeth Iwerddon.

Hi oedd Cadeirydd Cynhadledd 20fed Pen-blwydd Swyddfa'r Ombwdsmon. 

Yn 2009, gadawodd yr Eglwys Gatholig Rufeinig dros achosion o guddio sgandalau cam-drin clerigol a gwrthodiad hirsefydlog yr eglwys i ordeinio merched. 

Bu'n briod â Paul Tansey, Golygydd Economeg yr *The Irish Times*. Bu farw'n sydyn ym mis Medi 2008. Mae ganddi un ferch o'r enw Emily Tansey. Ar y 5ed o Ragfyr 2011 bu iddi gael ei hanrydeddu gan ei alma mater yng Ngholeg Prifysgol Dulyn (UCD). Yna 2017,  bu i Goleg y Drindod, Dulyn hefyd ei hanrydeddu.

Mae hi'n gefnder i bersonoliaeth teledu ac arbenigwr gwin Oz Clarke.

## Gwobrau ac anrhydeddau 
Enillodd O'Leary dair Gwobr Jacob ystod ei gyrfa ddarlledu gydag RTÉ. Daeth hi gyntaf yn 1973 am ei gwaith fel gohebydd newyddion radio. Ym 1982, enillodd ei hail Wobr Jacob am gynnal *Today Tonight* . Daeth ei thrydedd wobr yn 1986 yn sgil cadeirio *Questions and Answers* . Mae hi hefyd wedi ennill Gwobr Sony am ei rhaglen BBC Radio 4 *Between Ourselves* . Yn 2019 fe'i derbyniwyd yn aelod o'r Academi Wyddelig Frenhinol . 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Olivia O'Leary yn Sefydliad Ffilm Prydain
*   

Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1949