open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ieithoedd Malayo-Polynesaidd

Is-deulu o'r ieithoedd Awstronesaidd yw'r **ieithoedd Malayo-Polynesaidd**. Yr is-deulu yma yw'r mwyaf o'r deuddeg is-deulu o ieithoedd Awstronesaidd. Mae'n cynnwys 1248 o'r 1268 iaith yn y teulu.

Siaredir yr ieithoedd Malayo-Polynesaidd yn ne-ddwyrain Asia ac yn ynysoedd y Cefnfor Tawel yn bennaf, ar draws ardal yn ymestyn o Madagasgar i Ynys y Pasg. Yr iaith sydd a mwyaf o siaradwyr yw Indoneseg, er bod llawer o'i siaradwyr yn ei siarad fel ail iaith. Mae'n debyg mai Jafaneg sydd a'r nifer fwyaf o siaradwyr yn ei siarad fel mamiaith.

## Dosbarthiad 
* Ieithoedd Bali-Sasak (3 iaith)
** Balineg
** Sasak
** Sumbaweg
* Ieithoedd Barito (27 iaith)
* Ieithoedd Celebes (114 iaith)
* Ieithoedd Canol-ddwyreiniol (708 iaith)
* Ieithoedd Chamorro (1 iaith)
* Ieithoedd Gajo (1 iaith)
* Ieithoedd Jafanaidd (5 iaith)
** Jafaneg
** Jafaneg y Caribi
** Jafaneg Caledonia Newydd
** Osing
** Tengger
* Ieithoedd Kayaans-Murik (17 iaith)
* Ieithoedd Lampung (9 iaith)
* Ieithoedd Landdajak (16 iaith)
* Ieithoedd Maduraidd (2 iaith)
* Ieithoedd Malayaidd (70 iaith)
* Ieithoedd Meso-Filipijnse talen (61 iaith)
* Ieithoedd Fflipinaidd Gogleddol (72 iaith)
* Ieithoedd y Gogledd-orllewin (84 iaith)
* Ieithoedd heb eu dosbarthu (4 iaith)
* Ieithoedd Palauanaidd (1 iaithl)
* Ieithoedd Punan-Nibong (2 iaith)
* Ieithoedd Sama-Bajaw (9 iaith)
* Ieithoedd Sumatra (12 iaith)
* Ieithoedd Sunda (2 iaiuth)
* Ieithoedd Ffilipinaidd Deheuol (23 iaith)
* Ieithoedd Mindanao Deheuol (5 iaith)


Malayo Polynesaidd
Ieithoedd Awstronesaidd

Un o'r prif deuluoedd ieithyddol yw'r **ieithoedd Awstronesaidd**. Siaredir ieithoedd yn perthyn i'r teulu yma ar draws ardal eang yn ne-ddwyrain Asia ac ar draws ynysoedd y Cefnfor Tawel. Mae'n un o'r teuluoedd ieithyddol mwyaf, gyda 1269 iaith yn perthyn iddo yn ôl Ethnologue, a thua 270 miliwn oi siaradwyr. Daw'r enw o'r Lladin *australis* ("deheuol") a'r Groeg: *nesos* (νήσος) ("ynys").

Mae cryn ddadlau wedi bod ynghylch dosbarthiad yr ieithoedd Awstronesaidd. Yn gyffredinol, ystyrir fod 12 is-deulu. Y mwyaf o'r rhain yw'r ieithoedd Malayo-Polynesaidd. Yr iaith Awstronesaidd sydd a mwyaf o siaradwyr yw Indoneseg.

## Dosbarthiad 
* Ieithoedd Atayalaidd (2 iaith)
** Atayaleg
** Taroko
* Ieithoedd Bununaidd (1 iaith)
** Bununeg
* Ieithoedd Formosaidd (2 iaith)
** Ieithoedd Paiwanaidd (2 iaith)
* Ieithoedd Malayo-Polynesaidd (1248 iaith)
** Ieithoedd Bali-Sasak (3 iaith)
** Ieithoedd Barito (27 iaith)
** Ieithoedd Celebes (114 iaith)
** Ieithoedd Canol-ddwyreiniol (708 iaith)
** Ieithoedd Chamorro (1 iaith)
** Ieithoedd Gajo (1 iaith)
** Ieithoedd Jafanaidd (5 iaith)
** Ieithoedd Kayaans-Murik (17 iaith)
** Ieithoedd Lampung (9 iaith)
** Ieithoedd Landdajak (16 iaith)
** Ieithoedd Maduraidd (2 iaith)
** Ieithoedd Malayaidd (70 iaith)
** Ieithoedd Meso-Filipijnse talen (61 iaith)
** Ieithoedd Fflipinaidd Gogleddol (72 iaith)
** Ieithoedd y Gogledd-orllewin (84 iaith)
** Ieithoedd heb eu dosbarthu (4 iaith)
** Ieithoedd Palauanaidd (1 iaithl)
** Ieithoedd Punan-Nibong (2 iaith)
** Ieithoedd Sama-Bajaw (9 iaith)
** Ieithoedd Sumatra (12 iaith)
** Ieithoedd Sunda (2 iaiuth)
** Ieithoedd Ffilipinaidd Deheuol (23 iaith)
** Ieithoedd Mindanao Deheuol (5 iaith)
* Ieithoedd Fformosaidd y Gogledd-orllewin (1 iaith)
** Saisiyat
* Ieithoedd heb eu dosbarthu (1 iaith)
** Ketangaleg
* Ieithoedd Fformosaidd Dwyreiniol (5 iaith)
** Ieithoedd Fformosaidd Canol-ddwyreiniol (2 iaith)
** Ieithoedd Fformosaidd Dwyreiniol Gogleddol (2 iaith)
** Ieithoedd y De-orllewin (1 iaith)
* Ieithoedd Paiwaidd (1 iaith)
** Paiwaans
* Ieithoedd Puyuma (1 iaith)
** Puyuma
* Ieithoedd Rukai (1 iaith)
** Rukai
* Ieithoedd Tsouï (3 iaith)
** Kanakanabu
** Saaroa
** Tsou
* Ieithoedd Westelijke Vlaktes-talen (2 iaith)
** Ieithoedd Centrale Westelijke Vlaktes-talen (1 iaith)
** Ieithoedd Thaotalen (1 iaith)
Jafaneg

Iaith yn perthyn i deulu'r ieithoedd Awstronesaidd ac is-deulu'r ieithoedd Malayo-Polynesaidd yw **Jafaneg** (*Basa Jawa*). Fe'i siaredir yn bennaf yng nghanolbarth a dwyrain ynys Jawa yn Indonesia, ond ceir siaradwyr yn Swrinam a Caledonia Newydd. Mae rhwng 80 a 100 miliwn o siaradwyr i gyd, sy'n rhoi yr iaith yn 11fed ymhlith ieithoedd y byd.

Yr arysgrif hynaf i'w ddarganfod mewn Jafaneg yw Arysgrif Sukabumi, a ddyddir i 25 Mawrth 804. Mae gan yr iaith ei gwyddor ei hun, ond gellir ei hysgrifennu gyda'r wyddor Ladin hefyd. Ceir gwahanol ffurfiau ar yr iaith yn dibynnu ar statws cymdeithas cymharol y siaradwr a'r bobl y mae'n siarad a hwy. Siaredir ffurf *Kromo* a phobl o staws uwch na'r siaradwr, a *Ngoko* a phobl o statws is.


Categori:Ieithoedd Indonesia
Categori:Ieithoedd Malayo-Polynesaidd
Categori:Jawa
Swndaneg

Iaith yn perthyn i deulu'r ieithoedd Awstronesaidd ac is-deulu'r ieithoedd Malayo-Polynesaidd yw **Swndaneg** (*Basa Sunda*). Fe'i siaredir yn bennaf yng ngorllewin ynys Jawa yn Indonesia, yn yr ardal a adwaenid yn hanesyddol fel "Sunda". Mae tua 27 miliwn o siaradwyr i gyd. Mae'n perthyn yn agos i Jafaneg ac Indoneseg.

Ceir pedair prif dafodiaith: Banten, Bogor, Priangan a Cirebon. Ystyrir Priangan fel y ffurf fwyaf safonol. Ceir gwahanol ffurfiau ar yr iaith yn dibynnu ar statws cymdeithas cymharol y siaradwr a'r bobl y mae'n siarad a hwy.

Categori:Ieithoedd Awstronesaidd
Categori:Ieithoedd Indonesia
Categori:Jawa
Graigfechan

Pentref bychan gwledig yn Sir Ddinbych yw **Graigfechan**() (amrywiad: **Graig-fechan**). Fe'i lleolir fymryn i'r gogledd o Bentrecelyn yn nwyrain y sir ar y B5479 tua hanner ffordd rhwng Rhuthun i'r gogledd a Llandegla-yn-Iâl i'r de-ddwyrain. Gorwedd wrth odrau gorllewinol Bryniau Clwyd.

Mae plant iau Graigfechan yn mynychu Ysgol Pentrecelyn.
250px|chwith|bawd|Graigfechan

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Digne-les-Bains

bawd|250px|Notre-Dame-du-Bourg yn Digne-les-Bainsx

Prifddinas *département* Alpes-de-Haute-Provence yn ne-ddwyrain Ffrainc yw **Digne-les-Bains** neu **Digne**. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 16,064. Mae'r *Chemins de fer de Provence* yn cysylltu Digne a Nice.

Categori:Alpes-de-Haute-Provence
Llenyddiaeth Saesneg Cymru

dde|bawd|200px|Captain Cat, AbertaweTerm llenyddol yw **Llenyddiaeth Saesneg Cymru** (neu **lenyddiaeth Eingl-Gymreig**) - a adnabyddir mewn Saesneg naill ai fel *Anglo-Welsh Writing* neu *Welsh Writing in English* sy'n disgrifio awduron a aned yng Nghymru, neu gyda chysylltiadau Cymreig, ond sy'n sgwennu yn Saesneg. Er bod gan Gymru boblogaeth Saesneg eu hiaith bur sylweddol cyn yr 20g, a rhai ohonynt yn ysgrifenwyr o fri, er enghraifft George Herbert (1593-1633), ni ystyriwyd llenyddiaeth Saesneg Cymru fel math o ysgrifennu ar wahân i *lenyddiaeth Saesneg* neu *lenyddiaeth yn yr iaith Gymraeg* tan i fwy o ysgrifenwyr yn yr 20g ddechrau ysgrifennu pethau mewn Saesneg oedd yn dal i fod yn Gymreig eu safbwynt neu am brofiadau Cymreig.

Oherwydd eu bod yn ysgrifennu mewn iaith â mwy o bobl yn ei deall, mae ysgrifenwyr Llenyddiaeth Saesneg Cymru yn aml wedi llwyddo i ddenu cynulleidfaoedd llawer mwy na'u cyd-wladwyr sy'n ysgrifennu yn yr iaith Gymraeg yn unig. Dwy enghraifft adnabyddus o hyn yw'r beirdd byd-enwog Dylan Thomas ac R. S. Thomas.

Y cyntaf i ddefnyddio'r term "Eingl-Gymreig" oedd H. Idris Bell yn 1922.

## Rhai o ysgrifenwyr enwog llenyddiaeth Saesneg Cymru
### Barddoniaeth
*Alun Lewis (1915-44)
*Dylan Thomas (1914-53)
*R. S. Thomas (1913-2000)

### Rhyddiaith
*Lewis Jones (1897-1939)
*Alexander Cordell (1914-97)
*Glyn Jones (1905-1995)
*Emyr Humphreys (1919-)
*Morgan Llwyd o Wynedd

## Gweler hefyd
*Llenyddiaeth Cymru
*Llenyddiaeth Gymraeg
*Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)
*Rhestr llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
*Wales (cylchgrawn)

## Cyfeiriadau

Categori:Y celfyddydau Saesneg yng Nghymru
Saesneg
Cymru
+Cymru
Cymru
Christine McVie

Cantores roc Seisnig , allweddellwraig, ac awdures caneuon oedd **Christine Anne McVie** (née **Perfect**; 12 Gorffennaf 1943 – 30 Tachwedd 2022).

Fe'i ganwyd yn Greenodd, Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr. Daeth ei clod mwyaf fel rhan o'r band roc Prydeinig/Americanaidd Fleetwood Mac, ond fe ryddhaodd tri albwm ei hun. Roedd gan McVie lais contralto.

Fel Christine Perfect, chwaraeodd y piano a chanu gyda'r band Chicken Shack rhwng 1967 a 1969. Priododd y gitarydd John McVie ym 1968 ac ymunodd â Fleetwood Mac ym 1970.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Pegasos

bawd|Pegasusbawd|Pegasus, 1914

Ceffyl adeiniog mewn mytholeg Roeg oedd **Pegasos** neu **Pegasus** (Hen Roeg: ). Cenhedlwyd ef o ganlyniad i garwriaeth rhwng y Gorgon Medusa a Poseidon, duw'r môr. Daeth i'r byd o waed Medusa pan laddwyd hi gan Perseus.

Mae'n gymeriad yn yr hanes am Bellerophon, sy'n dal Pegasos a'i ddofi, ac yna yn ei ddefnyddio i ymladd yn erbyn y Chimaira a'r Amasoniaid. Ceisiodd Bellerophon hedfan i Fynydd Olympos ar gefn Pegasos, ond gyrrodd y duwiau bryf i bigo Pegasos, a daflodd Bellerophon oddi ar ei gefn. Cyrhaeddodd Pegasos i Olympos, a daeth yn gariwr taranfolltau Zews.

Mae Pegasos wedi rhoi ei enw i gytser Pegasos.

## Gweler hefyd 
* Caseg Wybr

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Mytholeg Roeg
Bellerophon

bawd|Bellerophon a Pegasos

Cymeriad mewn mytholeg Roeg oedd **Bellerophon** (Hen Roeg: ). Roedd yn ŵyr i Sisyphus, a yrrwyd i Tartarus am ei gamweddau, ac yn fab i Glaucus, brenin Corinth.

Mae'n fwyaf enwog am ladd y Chimaira, anghenfil a phen llew, corff gafr a chynffon neidr. Daliodd Bellerophon y ceffyl adeiniog Pegasos a'i ddofi, a'i ddefnyddio i ymladd yn erbyn y Chimaira.

Yn ddiweddarach, ceisiodd Bellerophon hedfan i Olympos ar gefn Pegasos, ond gyrrodd y duwiau bryf i bigo Pegasos. Taflodd Pegasos Bellerophon oddi ar ei gefn a syrthiodd i'w farwolaeth.

Categori:Mytholeg Roeg
Amason (mytholeg)

Ym mytholeg Roeg, roedd yr **Amasoniaid** (Hen Roeg:  yn llwyth o ferched rhyfelgar. Fe'i lleolid yn ardal Caerdroea neu yn Thrace; yn y 6ed ganrif CC credid eu bod yn byw yn Sgythia, ac yn y 5 CC yn Themiscyra gerllaw Thermodon. Yn y cyfnod Helenistaidd, lleolid hwy yn y dwyrain pell neu'r gorllewin pell.

Maent yn ymddangos mewn nifer o chwedlau ym mytholeg Roed. Er enghraifft, adroddir am ei brenhines, Penthesileia, yn cynorthwyo Caerdroea yn erbyn y Groegiaid, ac yn cael ei lladd mewn brwydr yn erbyn Achiles.

Enwyd afon Amazonas ar eu hôl ar sail hanesion Francisco de Orellana am ferched rhyfelgar ar hyd yr afon yma.

Categori:Mytholeg Roeg
Leegomery

Ardal faestrefol o dref Telford yn yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Leegomery**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Hadley and Leegomery yn awdurdod unedol Telford a Wrekin. Saif yr ardal yng ngogledd canol y dref, yn agos i Wellington yn y gorllewin a Hadley yn y dwyrain. Mae llawer o'r ardal yn cynnwys tai, ond ceir ychydig o siopau bach hefyd. Lleolir ysbyty pennaf Telford, y Princess Royal Hospital, yn agos i Leegomery.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Categori:Telford a Wrekin
Actau'r Apostolion

Llyfr yn y Testament Newydd yw '''Actau'r Apostolion'* (Lladin: *Acta Apostolorum''), hefyd **Llyfr yr Actau** (talfyriad: Act.). Mae'n dechrau gydag esgyniad Iesu Grist i'r nefoedd, yna'n rhoi hannes yr Eglwys Fore yn Jeriwsalem a theithiau cenhadol yr Apostolion. Un o'r prif gymeriadau yw yr Apostol Paul. Rhoir hanes ei droedigaeth at Gristnogaeth a hanes tair o'i bedair taith genhadol.

[bawd|240px|chwith|Yr [Ysbryd Glân yn disgyn ar yr Apostolion, llun gan El Greco.]]
Yn draddodiadol, ystyrir mai Luc oedd yr awdur. Nid oes sicrwydd o hyn, ond cred ysgolheigion mai Groegwr yn hytrach nag Iddew oedd yr awdur. Mae anghytundeb am ddyddiad y llyfr; cred rhai ysgolheigion iddo gael ei ysgrifennu yn fuan ar ôl 60 OC, tra cred eraill ei fod yn ddiweddarach, efallai tua 90 OC.

Categori:Llyfrau'r Testament Newydd
Al Martino

Canwr ac actor o Americanwr oedd **Al Martino** (ganwyd Jasper Cini, 7 Hydref 1927 – 13 Hydref 2009). Chwaraeodd ran y canwr Johnny Fontane yn y ffilm *The Godfather*, cymeriad a ddywedir ei fod yn seiliedig ar Frank Sinatra. Martino oedd yr artist cyntaf i gyrraedd brig siart senglau'r Deyrnas Unedig gyda'r gân "Here In My Heart" ym 1952.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Philadelphia
Categori:Pobl fu farw yn Pennsylvania
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Amgueddfa Archaeolegol Genedlaethol Napoli

[250px|bawd|Cerflun o'r dduwies [Gwener (duwies)|Gwener]]
Amgueddfa yn Napoli, de'r Eidal yw **Amgueddfa Archaeolegol Genedlaethol Napoli** (Eidaleg: *Museo Archeologico Nazionale di Napoli*). Fe'i lleolir yn ardal y *Neapolis* wreiddiol hynafol. Mae casgliadau'r amgueddfa yn cynnwys casgliad mawr o wrthrychau Rhufeinig o safloedd dinasoedd Rhufeinig Pompeii, Stabiae a Herculaneum, sy'n gorwedd yn agos i Napoli. Dyma un o'r casgliadau gorau o'i fath yn y byd. Ceir eitemau o gyfnod y Groegiaid ac o gyfnod y Dadeni yn ogystal â chasgliad Eifftaidd hefyd.

Cedwir casgliad o gelf erotig o ddinasoedd Pompeii a Herculaneum yn y Cabinet Cudd (*il Gabinetto Segreto*). Dim ond ers 2005 y mae'r casgliad hwn, a gedwir ar wahân o hyd, yn agor i'w weld gan y cyhoedd.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Napoli
Categori:Amgueddfeydd cenedlaethol
Archaeolegol Genedlaethol Napoli
Categori:Archaeoleg yr Eidal
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Napoli
Cabinet Cudd

[250px|bawd|Murlun o [Pompeii, un o weithiau llai agored pornograffig y casgliad]]

Casgliad o gelf erotig o ddinasoedd Pompeii a Herculaneum yw'r **Cabinet Cudd** (Eidaleg: *il Gabinetto Segreto*), a gedwir yn Amgueddfa Archaeolegol Genedlaethol Napoli. Dim ond ers 2005 y mae'r casgliad hwn, a gedwir ar wahân o hyd, yn agor i'w weld gan y cyhoedd. Mae'n cynnwys rhai o weithiau erotig enwocaf yr Henfyd, yn gerfluniau a murluniau, gemau a gwrthrychau eraill.

Roedd meddylfrydd y Rhufeinwyr yn wahanol iawn i'n meddylfryd ceidwadol ni heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeoleg yr Eidal
Categori:Celf erotig
Categori:Napoli
Categori:Rhufain hynafol
Museo Egizio

250px|bawd|Cerfluniau Eifftaidd, rhan o gasgliad y *Museo Egizio*
Amgueddfa yn ninas Torino yn yr Eidal yw'r ***Museo Egizio***' ('Yr Amgueddfa Eifftaidd'), sy'n arbenigo mewn archaeoleg yr Hen Aifft a'i anthropoleg. Mae'n gartref i un o'r casgliadau mwyaf o hynafiaethau Eifftaidd yn y byd y tu allan i'r Aifft ei hun. Yn 2006 cafodd 554,911 o ymwelwyr.

## Gweler hefyd
*Eifftoleg

## Dolenni allanol
* Gwefan y Museo Egizio
* Wolfgang Kosack: Schenute von Atripe De judicio finale. Papyruskodex 63000.IV im Museo Egizio di Torino. Einleitung, Textbearbeitung und Übersetzung herausgegeben von Wolfgang Kosack. Berlin 2013, Verlag Brunner Christoph, ISBN 978-3-9524018-5-9

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Torino
Egizio
Categori:Eifftoleg
Categori:Yr Hen Aifft
Categori:Sefydliadau 1824
Nico Rosberg

Cyn-yrrwr rasio Fformiwla Un o'r Almaenyw **Nico Rosberg** (ganed 27 Mehefin 1985 yn Wiesbaden, Hessen, yr Almaen). Mae'n rasio ar ran yr Almaen yn Fformiwla Un, ond ynghynyt yn ei yrfa, rasiodd i'r Ffindir. Mae ganddo ddinasyddiaeth ddeuol o'r ddwy wlad.

Roedd yn bencampwr y gyrwyr yn Fformiwla Un yn 2016. Ymddeolodd o Fformiwla Un yn syth ar ôl ennill y bencampwriaeth.

Mab y gyrrwr enwog Keke Rosberg yw ef.

Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Pobl o Hessen
Pisa

Dinas  a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal yw **Pisa**, sy'n brifddinas talaith Pisa  yn rhanbarth Toscana. Saif ger aber Afon Arno.

Roedd y boblogaeth yng nghyfrifiad 2011 yn 85,858.

Adeilad enwocaf Pisa yw'r tŵr, y dywedir bod Galileo wedi talu pethau oddi arno i weld pa mor gyflym y syrthiai gwahanol bethau. Yn y Canol Oesoedd, roedd Pisa yn weriniaeth annibynnol. Cyrhaeddodd ei uchafbwynt yn y 12fed a'r 13g, pan oedd ei meddiannau yn cynnwys ynys Sardinia. Daeth ei hannibyniaeth i ben yn 1406, pan goncrwyd hi gan Fflorens. Dynodwyd y *Piazza del Duomo* yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Yr eglwys gadeiriol
*Y tŵr (*Campanile* / y "Tŵr Gogwyddol" neu'r "Tŵr Cam")
*Y bedyddfa (*Battistero*)
*Mynwent y *Campo Santo*

## Pobl enwog o Pisa
*Fibonacci (tua 1170–tua 1250), mathemategydd
*Galileo Galilei, (1564–1642), gwyddonydd a seryddwr

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Toscana

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Talaith Pisa
Jack Abertawe

[bawd|dde|180px|Cofeb i Jack Abertawe ar y promenad yn [Abertawe]]
Ci enwog oedd **Jack Abertawe** (1930 - Hydref 1937) a defnyddir yr enw "Jack" fel ffugenw ar gyfer trigolion dinas Abertawe, Cymru.

Cred nifer o bobl mai'r rheswm am hyn yw oherwydd y ci enwog o'r un enw. Cred rhai pobl eraill y daw'r ffugenw o'r enw a roddwyd ar forwyr Abertawe, a oedd yn nodedig am eu sgiliau morwrol. Damcaniaeth arall yw fod y glowyr a weithiau mewn pyllau glo cyfagos yn cyfeirio at lowyr Abertawe fel "Jacks" am fod y blychau bwyd wedi'u gwneud o din Abertawe ac fe'u gelwid yn Jacks. Ceir tafarn yn Abertawe o'r enw'r Swansea Jack, fel rhyw fath o deyrnged i'r ci.

Adargi cot-lefn neu adargi cot-rychiog oedd y ci Jack Abertawe fel y gwelir yn y llun ohono gyda'i berchennog ym 1930. Trigai ci yn Noc y Gogledd / ardal Afon Tawe o'r ddinas, gyda'i fesitr William Thomas. Pa bryd bynnag y byddai Jack yn clywed pobl mewn trafferthion yn y doc, arferai blymio i mewn i'r dwr a llusgo'r bobl i'r lan.

Achubodd y ci, Jack,  fywyd person am y tro cyntaf ym Mehefin 1931, pan achubodd fywyd bachgen 12 mlwydd oed. Ni adroddwyd yr hanesyn hwn. Rhai wythnosau'n ddiweddarach, achubodd Jack nofiwr arall o'r dociau a hynny gerbron torf o bobl. Ymddangosodd llun ohono yn y papur lleol a rhoddodd y cyngor lleol goler arian iddo. Ym 1936, derbyniodd y wobr 'Ci Dewraf y Flwyddyn' gan bapur newydd y *London Star*.

Derbyniodd gwpan arian gan Arglwydd Faer Llundain ac ef yw'r unig gi i dderbyn dwy fedal efydd ('y V.C. i gwn') gan y National Canine Defence League (a adwaenir bellach fel Dogs Trust). Dywed hanesion iddo achub 27 o bobl o'r dociau / Afon Tawe yn ystod ei fywyd. Bu farw Jack Abertawe yn Hydref 1937 ar ôl iddo fwyta gwenwyn ar gyfer llygod mawr. Lleolir cofeb iddo, a dalwyd amdano gan goffrau cyhoeddus, ar y promenad yn Abertawe. Yn 2000, enwyd Jack Abertawe yn 'Ci y Ganrif' gan "NewFound Friends" o Fryste sy'n hyfforddi cwn mewn dulliau achub bywydau mewn dwr.

## Dolenni allanol
*Wales Online: Swansea Jack
*Swansea History Web: Swansea Jack 

Categori:Abertawe
Categori:Cŵn enwog
Aneurin

Enw personol Cymraeg yw **Aneurin**, sy'n ffurf ddiweddarach ar yr enw personol Cymraeg cynnar **Aneirin** (enw'r bardd adnabyddus o'r 6g). Gallai gyfeirio at:

;Pobl
*Aneirin ('Aneurin') neu Neirin (bl. 6g), awdur *Y Gododdin*
*Aneurin Owen (1792-1851), hanesydd Cymreig
*Aneurin Bevan (1897-1960), gwleidydd, sefydlwr y Gwasanaeth Iechyd Gwladol
*Aneirin Talfan Davies (1909-1980), bardd a llenor
*Aneurin M. Thomas (1921-2009), cyfarwyddwr cyntaf Cyngor Celfyddydau Cymru
*Aneurin Jones, artist cyfoes

;Llawysgrif
*Llyfr Aneirin (tua 1265), llawysgrif sy'n cynnwys y testun cynharaf ar glawr o'r *Gododdin*

Categori:Enwau personol Cymraeg
Hanes teuluol (meddygaeth)

Ym meddygaeth, gwybodaeth am gyflyrau sydd wedi effeithio ar aelodau teulu biolegol claf yw **hanes teuluol**, ac mae'n ffurfio rhan hanfodol o hanes meddygol y claf. Gofynnir cwestiynau penodol i'r claf neu'i deulu ynglŷn â iechyd ei berthnasau agosaf i ganfod unrhyw gyflyrau gall y claf fod yn arbennig fregus iddynt, ac fe gymerir sylw arbennig o glefydau etifeddol a theuluol. Nodir oedran ac iechyd pob person ac oedran ac achos farwolaeth perthanasau meirw. Gan ddefnyddio'r wybodaeth hyn gall genogram o hanes teuluol gael ei lunio.

## Ffynhonnell
* ''Mosby's Medical Dictionary'', wythfed argraffiad (2009). ISBN 9780323052900

Categori:Diagnosis meddygol
Categori:Termau meddygol
Brwydr Cefn Carnedd

Brwydr fawr rhwng yr Ordoficiaid o ogledd-orllewin Cymru a'r Rhufeiniaid oedd **Brwydr Cefn Carnedd**, a ymladdwyd yn 51 OC rhwng Caersws a Llanidloes, yn ôl pob tebyg. Arweinydd y brodorion oedd Caradog, a bu raid iddo ffoi am ei fywyd o faes y gad gan droi at Cartimandua, brenhines y Brigantes, i geisio nodded. Trosglwyddodd Cartimandua ef yn garcharor i'r Rhufeiniaid.

## Cyfeiriadau
Cefn Carnedd
Categori:Brwydrau'r Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Hanes Powys
Categori:51
Brwydr Llandudno

Brwydr a ymladdwyd ger Llandudno yn 856 oedd "**Brwydr Llandudno**".

Roedd Rhodri Mawr yn wynebu pwysau gan yr Eingl-Sacsoniaid ac yn gynyddol gan y Daniaid hefyd, a oeddent yn ôl y croniclau yn anrheithio Môn yn 854. Yn 856 enillodd Rhodri fuddugoliaeth nodedig dros y Daniaid gan ladd eu harweinydd Gorm (a elwir weithiau yn Horm). Mae dwy gerdd gan Sedulius Scotus wedi ei hysgrifennu yn llys Siarl Foel, brenin y Ffranciaid Gorllewinol, yn dathlu buddugoliaeth "Roricus" dros y Llychlynwyr.

Yn ôl rhai, cofir am fuddugoliaeth y Cymry yn yr enw Saesneg *Great Orme*.

## Cyfeiriadau
Categori:856
Categori:9fed ganrif yng Nghymru
Llandudno
Categori:Hanes Conwy
Categori:Llandudno
Categori:Teyrnas Gwynedd
Modena

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Modena**, sy'n brifddinas talaith Modena yn rhanbarth Emilia-Romagna. Saif yn nyffryn afon Po. 

Roedd poblogaeth *comune* Modena yng nghyfrifiad 2011 yn 179,149.

Ar un adeg roedd Modena yn brifddinas Tywysogaeth Modena a Reggio. Mae'n adnabyddus am ei chysylltiad a'r diwydiant ceir; mae gan gwmnïau Ferrari, Lamborghini a Maserati i gyd gysylltiadau a Modena.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Y Duomo di Modena, eglwys gadeiriol a gwbwlhawyd yn 1184
* Piazza Grande
* Neuadd y Ddinas, a adeiladwyd yn 1046

## Pobl enwog o Modena 
* Maria o Modena, brenhines Lloegr
* Enzo Ferrari, sefydlydd y cwmni modur
* Mirella Freni, cantores
* Luciano Pavarotti, canwr

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Emilia-Romagna
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Talaith Modena
Brwydr Parciau

Brwydr rhwng y Cymry dan arweiniad Rhodri Mawr a'r Daniaid oedd **Brwydr Parciau** a ymladdwyd yn 872 ar wastatir Parciau.

## Cyfeiriadau
Categori:872
Categori:9fed ganrif yng Nghymru
Parciau
Vicenza

Dinas  a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Vicenza**, sy'n brifddinas talaith Vicenza  yn rhanbarth  Veneto. Saif ar afonydd Bacchiglione a Retrone, tua 60&nbsp;km i'r gorllewin o ddinas Fenis. 

Roedd y boblogaeth yn 2011 yn 111,500.

Bu'r pensaer  Andrea Palladio yn byw yn Vicenza am flynyddoedd, a chafodd effaith fawr ar bensaernïaeth y ddinas. Ymysg yr adeiladau y bu'n gyfrifol amdanynt mae'r Teatro Olimpico, y theatr gyda tho hynaf yn Ewrop. Dynodwyd y canol hanesyddol yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Biblioteca Civica Bertoliana (llyfrgell)
*Casa Pigafetta (tŷ Palladio)
*Eglwys gadeiriol
*Eglwys Santa Corona
*Torre Bissara
**Gan Palladio*
**Basilica Palladiana
**Palazzo Chiericati
**Palazzo Barbaran da Porto (amgueddfa Palladio)
**Palazzo del Capitaniato
**Palazzo Porto
**Palazzo Porto in Piazza Castello
**Palazzo Thiene Bonin Longare
**Palazzo Thiene
**Villa Gazzotti Grimani
**Villa Almerico Capra

## Pobl enwog o Vicenza
*Gian Giorgio Trissino (1478–1550), bardd
*Antonio Pigafetta (tua 1491), fforiwr, un o'r ugain a ddychwelodd o fordaith Ferdinand Magellan o gylch y byd

## Cyfeiriadau 
## Oriel

Basilica Palladiana (Vicenza) - facade on Piazza dei signori.jpg|Basilica Palladiana
Piazza dei Signori - Torre Bissara - Piazza della Biade - Vicenza.jpg|Piazza dei Signori - Torre Bissara - Piazza della Biade
Palazzo Chiericati (Vicenza).jpg|Palazzo Chiericati
Monument to Andrea Palladio (Vicenza).jpg|Andrea Palladio
Cathedral (Vicenza) - Sud esposizione.jpg|Santa Maria Annunciata
Interior of Teatro Olimpico (Vicenza).jpg|Teatro olimpico


Categori:Dinasoedd Veneto
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Talaith Vicenza
Andrea Palladio

Pensaer o'r Eidal oedd **Andrea di Pietro della Gondola (Palladio)** (30 Tachwedd 1508 – 19 Awst 1580). Cafodd y llysenw "Palladio" gan Gian Giorgio Trissino, yn cyfeirio at Pallas Athena, duwies doethineb yn y pantheon Groegaidd.

Ganed ef yn Padova, a dechreuodd weithio fel pensaer yn 1540. Bu'n byw yn Vicenza am flynyddoedd, a bu'n gyfrifol am lawer o adeiladau yno. Cafodd ddylanwad mawr ar bensaernïaeth; er enghraiift roedd yn un o'r dylanwadau pwysicaf ar Inigo Jones.

Mae ei lyfr ''I quattro libri dell'architettura'' (Fenis, 1570) wedi parhau i fod yn ddylanwadol iawn.

bawd|230px|chwith|Y Palazzo Chiericati yn Vicenza; un o weithiau Palladio

Categori:Genedigaethau 1508
Categori:Llenorion ffeithiol o'r Eidal yr 16eg ganrif
Categori:Llenorion ffeithiol o'r Eidal yn yr iaith Eidaleg
Categori:Marwolaethau 1580
Categori:Penseiri'r Dadeni
Categori:Penseiri o'r Eidal
Categori:Pobl o Padova
Brwydr Dial Duw

Buddugoliaeth gan y Cymry dros wŷr Mersia oedd **Brwydr Dial Duw** a ymladdwyd yn 881 ger aber Afon Conwy.

Ymosododd yr Iarll Aethelred o Fersia ar Wynedd yn 881, ond llwyddodd Anarawd ap Rhodri (mab Rhodri Mawr) i ennill buddugoliaeth waedlyd drosto yn y frwydr hon a glodforir gan y croniclydd fel "Dial Duw am Rodri", gan fod Rhodri wedi ei ladd mewn brwydr yn erbyn y Mersiaid.

Cafwyd brwydr arall yn y cyffiniau o'r enw Brwydr Aberconwy, rhai canrifoedd yn ddiweddarach.

## Cyfeiriadau
Categori:811
Categori:9fed ganrif yng Nghymru
Dial Duw
Categori:Hanes Conwy
Categori:Teyrnas Gwynedd
Bandung

Dinas yn rhan orllewinol ynys Jawa yn Indonesia yw **Bandung**. Hi yw prifddinas rhanbarth Gorllewin Jawa.

Saif y ddinas 768 medr uwch lefel y môr, ac o'r herwydd mae'r hinsawdd yn llai poeth na'r dinasoedd ar y arfordir. Mae'r boblogaeth tua 2.8 miliwn. Daeth y ddinas i amlygrwydd rhyngwladol pan gynhaliwyd Cynhadledd Bandung yma yn 1955, y cyntaf o gyfres o gynhadleddau rhwng arweinwyr gwledydd Asia ac Affrica. Ceir nifer o brifysgolion yma.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys gadeiriol
*Gedung Sate
*Hotel Preanger
*Institut Teknologi Bandung
*Villa Isola

## Enwogion
*Johan Fabricius (1899-1981), awdur
*Tan Joe Hok (g. 1937), chwaraewr badminton

Categori:Dinasoedd Indonesia
Categori:Jawa
Brwydr Tal-y-bont

Ymladdwyd **Brwydr Tal-y-bont** yn 893 rhwng cynghrair o Gymry a gwŷr Mersia yn erbyn y Daniaid a oedd wedi martsio yr holl ffordd o Essex. Fe'i ymladdwyd ger Tal-y-bont (*Buttington*) ym Maldwyn, Powys, ar lan afon Hafren i'r gogledd-ddwyrain o Drefaldwyn.

## Y frwydr
Daeth byddin Cymru a Lloegr i fyny Afon Hafren, a gwarchae ar bob ochr i amddiffynfa Tal-y-bont lle'r oedd y Llychlynwyr wedi gwersylla. Dywed y Cronicl Eingl-Sacsonaidd: 

"ar ôl i wythnosau lawer fynd heibio, bu farw rhai o'r anwariaid [Llychlynwyr] o newyn, ond fe wnaeth rhai, ar ôl bwyta eu ceffylau erbyn hynny, dorri allan o'r gaer, ac ymuno â'r frwydr gyda'r rhai oedd ar lan ddwyreiniol yr afon. Ond, pan laddwyd miloedd lawer o baganiaid, a'r lleill i gyd wedi ffoi, roedd y Cristnogion [Cymru a Saeson] yn feistri ar safle'r lladdfa. Yn y frwydr honno, lladdwyd yr Ordheah a llawer o phendefigion y brenin."

## Cyfeiriadau
Categori:893
Categori:9fed ganrif yng Nghymru
Tal-y-bont
Categori:Hanes Powys
Hilary Duff

Actores, cantores, a chyfansoddwraig o'r Unol Daleithiau ydy **Hilary Erhard Duff** (ganed 28 Medi 1987). Ar ôl gweithio mewn theatrau ac mewn hysbysebion teledu pan oedd hi'n blentyn, daeth Duff yn enwog am chwarae'r prif gymeriad yn y gyfres deledu *Lizzie McGuire*. Yn ddiweddarach, gweithiodd Duff ar ffilmiau gan gynnwys *Cheaper by the Dozen* (2003), *The Lizzie McGuire Movie* (2003), ac *A Cinderella Story* (2004).

Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Texas
Ffordd yr A5104

[250px|bawd|Yr A5104 ger [Bryneglwys]]
[250px|bawd|Yr A5104 yn Hough Green, ger [Caer]]

Lleolir y briffordd **A5104** yng ngogledd-ddwyrain Cymru a Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr. Mae'n cysylltu'r A494 yn ardal Corwen gyda dinas Caer.

## Llwybr
O'r de-orllewin i'r gogledd-ddwyrain:

* Sir Ddinbych
**Cyffordd ar yr A494 ger Corwen
**Bryneglwys
**Tŷ Mawr
**Pen-y-stryd
**Cyffordd gyda'r A525
*Bwrdeistref Sirol Wrecsam
**Rhyd Talog
**Rhyd-y-ceirw
**Pant-y-ffordd
**Treuddyn (pasio heibio)
*Sir y Fflint
**Pontybotgyn
**Cyffordd gyda'r A541
**Coed-llai
**Pontblyddyn
**Croesi'r A55
**Brychdyn
**Saltney
*Swydd Gaer
**Handbridge, cyffordd ar yr A483 ar ymyl Caer

A5104
A5104
Categori:Cludiant yn Sir Ddinbych
Categori:Cludiant yn Sir y Fflint
Categori:Cludiant yn Wrecsam
Categori:Cludiant yn Swydd Gaer
Grym mewngyrchol

Mae **grym mewngyrchol** (neu gyflymiad mewngyrchol) yn fath o rym sy'n gweithredu ar unrhyw gorff sy'n cylchdroi mewn cylch (mudiant cylchol). Mae'r grym yma yn cyfrannu at gadw'r corff mewn mudiant cylchol. Mae'r grym yma wastad yn cyfeirio tua'r canol. Mae'r grym dirgroes yn cael ei alw'n grym allgyrchol. Dyma yw'r grym sy'n gweithredu mewn cyfeiriad sydd ddim tua'r canol ac sy'n cyfrannu at wneud y corff eisiau hedfan i ffwrdd ar dangiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Negesau ennyd

Mae **gwasanaeth negesau ennyd** yn fath o gyfathrebu amser-real rhwng dau neu fwy o bobl. Sylfeinir negesau ennyd ar ysgrifen deip. Mae'r testun digidol hwn yn cael ei drosglwyddo rhwng dyfeisiau a gysylltir ar y rhyngrwyd.

## Gweler hefyd
*Rhwydweithio cymdeithasol
Rhwydweithio cymdeithasol

**Rhwydweithio cymdeithasol** yw'r weithred neu'r gwasanaeth ble gwelir adeiladu cymuned o bobl sy'n gyfeillion neu sy'n rhannu'r un diddordebau neu gysylltiadau.

## Rhyngrwyd 
Mae'r rhan fwyaf o wasanaethau rhwydweithio cymdeithasol yn cynnig sawl ffordd o rydweithio, megis ebost a negesau ennyd ond mae wedi'i sefydlu ar y we. Mae'r unigolyn yn creu ac yn adeiladu ei broffil cyhoeddus ei hun ac yn creu rhestr o ddefnyddwyr y gellir rhannu cysylltiadau gyda nhw.

Mae safleoedd rhwydweithio cymdeithasol  yn amrywiol eu natur a cheisiant ddefnyddio'r dechnoleg ddiweddaraf i hwyluso'r cyfathrebu rhwng y defnyddwyr e.e. cysylltu dros y ffôn llaw, rhannu ffeiliau megis lluniau, fideo neu flogio.

## Cyfeiriadau

Categori:Damcaniaeth systemau
Categori:Grwpiau cymdeithasol
Cymdeithasol
Agrigento

Dinas a chymuned (*comune*) ar ynys Sisili yn yr Eidal a phrifddinas talaith Agrigento yw **Agrigento**. Yr enw Sisilieg answyddogol ar y ddinas yw *Girgenti*. Saif ar arfordir deheuol yr ynys.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 58,323.

Sefydlwyd Agrigento gan y Groegiaid yn 581 CC dan yr enw *Akragas*. Yn 406 CC, dinistriwyd y rhan fwyaf o'r ddinas gan y Carthaginiaid dan Hannibal Mago. Yn 210 CC, daeth yn rhan o Ymerodraeth Rhufain fel *Agrigentum*.

Mae Agrigento yn safle archaeolegol bwysig, ac fe'i dynodwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1997.

bawd|dim|240px|Teml Concordia

## Enwogion
*Luigi Pirandello (1867–1936), dramodydd
* Empedocles (5g CC), athronydd

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Sisili
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Talaith Agrigento
Momentwm

Mae **momentwm** yn faint cadwrol mewn ffiseg, sef cynnyrch mas a buanedd corff. Mae momentwm yn fesur fector sy'n cael ei gynrychioli gan y symbol **P**. Fe'i rhoddir gan yr hafaliad:-

:\mathbf{P}= m \mathbf{v}\,\!
lle cynrychiola **P** y momentwm, *m* y mas ac **v** y buanedd.

Categori:Ffiseg
Categori:Mecaneg glasurol
Val Kilmer

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **Val Kilmer** (31 Rhagfyr 1959 – 1 Ebrill 2025). Yn wreiddiol, actor llwyfan ydoedd ond daeth i enwogrwydd mewn ffilmiau yng nghanol y 1980au pan serennodd mewn ffilmiau comedi, gan gynnwys *Top Secret!* (1984), y ffilm gwlt *Real Genius* (1985), a'r ffilm hynod lwyddiannus *Top Gun*.

Yn ystod y 1990au, bu Kilmer mewn nifer o ffilmiau a fu'n lwyddiannau masnachol, gan gynnwys ei rôl fel Jim Morrison yn *The Doors*, Doc Holliday yn *Tombstone* (1993), Batman yn y ffilm *Batman Forever* (1995), Chris Shiherlis yn *Heat* a Simon Templar yn *The Saint* (1997). Ar ddechrau'r 2000au, ymddangosodd mewn nifer o ffilmiau eraill, gan gynnwys *The Salton Sea, Spartan*, ac mewn rôlau cefnogol yn *Kiss Kiss Bang Bang, Alexander* ac fel llais KITT yn *Knight Rider*.

Bu farw o niwmonia yn Los Angeles, yn 65 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Brwydr yr Haleliwia

250px|bawd|Safle traddodiadol Brwydr yr Haleliwia ar dir fferm yr Rhual ger yr Wyddgrug. Codwyd colofn neu obelisg yno yn ddiweddarach.
Brwydr yn 430 OC oedd **Brwydr yr Haleliwia** (neu **Frwydr Maes Garmon**), a ymladdwyd rhwng y Brythoniaid dan arweiniaeth Sant Garmon a'r Pelagiaid - a oedd yn ennill tir yn ynys Prydain oherwydd dylanwad Agricola - a byddin o Eingl-Sacsoniaid.

Tra'r oedd ym Mhrydain, arweiniodd Garmon y Brythoniaid i fuddugoliaeth yn erbyn byddin o Bictiaid a Sacsoniaid. Wedi bedyddio ei fyddin, gorchmynodd Garmon iddynt weiddi "Haleliwia", gan godi arswyd ar y gelyn nes iddynt ffoi. Yn ôl traddodiad, ymladdwyd y frwydr ar safle ger Yr Wyddgrug.

Roedd "Brwydr yr Haleliwia" yn destun poblogaidd gan feirdd ac eisteddfodau'r 19eg ganrif.

## Cyfeiriadau 
Categori:430
Categori:5ed ganrif yng Nghymru
Haleliwia
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Yr Wyddgrug
Brwydr Abergwili

Yn 1022 cipiodd Llywelyn ap Seisyll deyrnas Deheubarth, gan ennill buddugoliaeth dros Rhain, Gwyddel oedd yn honni bod a hawl i'r deyrnas, ym **Mrwydr Abergwili**, a ymladdwyd yn ardal Abergwili, Dyffryn Tywi.

Yn ôl *Brut y Tywysogion*, yr oedd teyrnasiad Llywelyn yn gyfnod llewyrchus, ond bu farw yn annisgwyl yn 1023.

## Cyfeiriadau
Categori:1022
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Categori:Abergwili
Abergwili
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Brwydr Nant Carno

Ymladdwyd **Brwydr Nant Carno** yn 950 yn Arwystli, Gwynedd a Phowys.

Ar farwolaeth Hywel Dda yn 950 hawliodd Ieuaf ab Idwal ac Iago ab Idwal orsedd Gwynedd, gan ennill buddugoliaeth dros feibion Hywel yng Ngwynedd mewn brwydr o'r enw Brwydr Nant Carno a'u gyrru allan o Wynedd.

Parhaodd yr ymladd rhwng y ddau deulu fodd bynnag, gyda Iago ac Ieuaf yn arwain cyrch i'r de a chyrraedd cyn belled a Dyfed yn 952 a meibion Hywel yn ymosod ar y gogledd cyn belled a Dyffryn Conwy yn 954 cyn colli brwydr yn  Llanrwst a chael eu hymlid yn ôl i Geredigion.

Effaith y frwydr hon, felly, oedd dadwneud cwlwm y genedl a unwyd gan Hywel.

## Cyfeiriadau
Categori:950
Categori:10fed ganrif yng Nghymru
Nant Carno
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Brwydr Rhyd-y-groes

Ymladdwyd **Brwydr Rhyd-y-groes** yn 1039 rhwng y Cymry a lluoedd Mersia.
Yn y flwyddyn 1039, bron yn syth ar ôl i Gruffudd ap Llywelyn ddod yn frenin Cymru, daeth ar draws byddin fawr o Fersiaid ar Ryd-y-groes ger Y Trallwng, Powys, gan eu trechu a lladd eu harweinydd Edwin, brawd Leofric o Fersia.

## Cyfeiriadau
Categori:1039
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Rhyd-y-groes
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys
Brwydr Pencader

Brwydr rhwng Gruffudd ap Llywelyn a Hywel ab Edwin, brenin y Deheubarth oedd **Brwydr Pencader**; fe'i ymladdwyd yn 1041. Gruffudd enillodd y frwydr gan fynd â gwraig Hywel adre gydag ef.

## Cyfeiriadau
Categori:1041
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Pencader
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Deheubarth
Elíps

250px|bawd|Elíps. Mae hyd cyfun y ddwy linell syth sy'n ymuno â'r ddwy ffocws (y dotiau du) i'r pwynt symudol ar y gromlin (y dot coch) yn gyson.

Mewn mathemateg, cromlin plân, cymesur â siâp hirgrwn caeedig yw'r **elíps**. Yn benodol, elíps yw'r gromlin sy'n amgáu dau bwynt (*ffocysau*) yn y fath fodd fel, ar gyfer pob pwynt ar y gromlin, mae swm y ddau bellter o'r pwynt hwnnw i'r ddau ffocws yn gyson. Felly gellir deall cylch fel math arbennig o elíps lle mae'r ddau ffocws yn yr un lle.

250px|bawd|Plân (gwyrdd) yn croestorri côn (glas): elíps (pinc) yw'r canlyniad

O bersbectif siapau solid, gellir ystyried yr elíps fel trychiad conig a grëwyd pan fydd plân yn croestorri arwyneb côn yn y fath fodd fel ei bod yn creu cromlin gaeedig.

Ceir hefyd ddiffiniad algebraidd: hafaliad elíps sydd â'i ganol yn y tarddiad, ac sydd â lled 2*a* ac uchder 2*b* yw: \frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}= 1 .

Categori:Cromlinau
Categori:Cromlinau algebraidd
Categori:Geometreg ddadansoddol
Categori:Trychiadau conig
Jim Morrison

Canwr, cyfansoddwr, bardd, ysgrifennwr o'r Unol Daleithiau oedd **James Douglas "Jim" Morrison** (8 Rhagfyr 1943 – 3 Gorffennaf 1971). Roedd yn fwyaf adnabyddus fel prif leisydd y band *The Doors* a chaiff ei ystyried gan nifer fel un o gantorion mwyaf carismatig yn hanes cerddoriaeth roc.  . Roedd hefyd yn awdur ar sawl cyfrol o farddoniaeth ac yn gyfarwyddwr ffilm ddogfen a ffilm fer. Er fod Morrison yn enwog am ei lais bariton, mae nifer o'i gefnogwyr, ysgolheigion a newyddiadurwyr wedi cymharu ei bersonoliaeth llwyfan theatraidd, ei ffordd hunan-ddinistriol o fyw a'i waith i fywyd bardd. Ar restr y cylchgrawn *Rolling Stone* o'r "100 Canwr Gorau Erioed", cafodd ei roi ar safle 47.

Bu farw yn sydyn ym Mharis, yn 27 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 1971
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Florida
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
The Doors

Band roc Americanaidd a ffurfiwyd ym 1965 yn Los Angeles, Califfornia gan y prif leisydd Jim Morrison, allweddellwr Ray Manzarek, drymiwr John Densmore, a'r gitarydd Robby Krieger oedd **The Doors**. Cânt eu hystyried yn fand dadleuol a dylanwadol, yn bennaf oherwydd geiriau annelwig Morrison a'i bersonoliaeth llwyfan annisgwyl. Ar ôl marwolaeth Morrison ar 3 Gorffennaf, 1971, parhaodd gweddill aelodau'r band fel triawd tan iddynt wahanu ym 1973.

Er mai dim ond am wyth mlynedd parhaodd gyrfa'r band, ystyrir *The Doors* yn fand cwlt ac yn fand llwyddiannus o safbwynt masnachol. Cânt eu hystyried yn hynod ddylanwadol a gwreiddiol. Yn ôl y RIAA, gwerthodd y band dros 32.5 miliwn o albymau yn yr Unol Daleithiau'n unig.

## Albymau 
* The Doors (1967)
* Strange Days (1967)
* Waiting for the Sun (1968)
* The Soft Parade (1969)
* Morrison Hotel (1970)
* L.A. Woman (1971)
* Other Voices (1971)
* Full Circle (1972)
* An American Prayer (1978)

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau o Galiffornia
Categori:Bandiau roc o'r Unol Daleithiau
Urbino

Dinas a chymuned (*comune*) yn nwyrain yr Eidal yw **Urbino**. Mae'n un o ddwy brifddinas talaith Pesaro-Urbino yn rhanbarth Marche. Roedd y boblogaeth yn 2011 yn 15,501.

Saif y ddinas 485 medr uwch lefel y môr, gyda muriau o'i hamgylch. Yr adeilad pwysicaf yw'r Palazzo Ducale, sy'n dyddio o'r 15g. Yn yr adeilad yma, ceir yr amgueddfa  Galleria Nazionale delle Marche, lle ceir gweithiau megis 'La Muta' (Raffael), 'Veduta della Città Ideale' (Piero della Francesca) a'r 'Swper Olaf' (Titian). Sefydlwyd y brifysgol yn 1506. Dynodwyd canol hanesyddol Urbino yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1998.

## Hanes
Dinas Rhufeinig oedd Urbino.  "Urbinum Mataurense" (dinas fach ar afon Mataurus) oedd ei henw.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Dinas yr Albornoz, neu "La Fortezza" 
*Duomo di Urbino (eglwys gadeiriol)
*Eglwys San Giovanni Battista
*Eglwys Sant'Agostino
*Palas y Dug

## Pobl enwog o Urbino
* Raffaello Sanzio (Raffael) (1483–1520), arlunydd
* Donato Bramante (1444–1514), arlunydd
* Polydore Vergil (1470–1555), hanesydd
* Pab Clement XI (*Giovanni Francesco Albani*) (1649–1721), Pab (1700–1721)
* Valentino Rossi (g. 1979), tasiwr beic modur

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Safle we Urbino 

Categori:Dinasoedd Marche
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Talaith Pesaro ac Urbino
Mesur Bwyta'n Iach mewn Ysgolion (Cymru) 2009

Mesur Cynulliad Cenedlaethol Cymru i geisio hybu bwyd ysgol iach mewn ysgolion Cymru yw '''Mesur Bwyta'n Iach mewn Ysgolion (Cymru) 2009'* (Saesneg: *Healthy Eating in Schools (Wales) Measure 2009''). Fe'i basiwyd gan y Cynulliad ar 8 Gorffennaf 2009 a daeth i rym ar 15 Hydref 2009 pan derbyniodd sêl bendith y Frenhines.

Cyflwynwyd y mesur gan Jenny Randerson AC.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Y Mesur Bwyta'n Iach mewn Ysgolion (Cymru)  – manylion a hanes y mesur ar wefan y Cynulliad
;Testun y mesur
* Mesur Bwyta'n Iach mewn Ysgolion (Cymru) 2009 (HTML)
* Mesur Bwyta'n Iach mewn Ysgolion (Cymru) 2009  

Categori:2009 yng Nghymru
Categori:Addysg yng Nghymru
Bwyta'n Iach mewn Ysgolion (Cymru) 2009
Pab Linws

Pab a sant oedd **Linws** neu **Linus** (m. tua 79). Cafodd ei eni yn ardal Toscana yn yr Eidal lle daeth yn Gristion. Olynodd Pedr Sant fel arweinydd (pab) y gymuned Gristnogol gynnar ar ôl marwolaeth Pedr yn 67. Bu farw yng nghyfnod yr Ymerawdr Titus.

Categori:Marwolaethau 79
Categori:Pabau
Tiziano Vecellio

[bawd|Bedd Titian yn y [Basilica di Santa Maria Glorioso dei Frari, Fenis]]

Arlunydd o'r Eidal oedd **Tiziano Vecellio** (, , ; tua 1487 – 27 Awst 1576). Ystyrir ef yn un o arlunwyr pwysicaf y Dadeni.

Ganed Titian yn Pieve di Cadore, pentref yn y Dolomitau tua 190&nbsp;km i'r gogledd o Fenis. Bu'n ddisgybl i Gentile Bellini ac yna i'w frawd, Giovanni. Dylanwad pwysig arall arno oedd Giorgione (tua 1477 – 1510).

Tua 1508, roedd Giorgione a Titian yn gyfrifol am waith ffresco ar y Fondaco dei Tedeschi yn Fenis. Yn 1511, arluniodd Titian waith ffresco yn y Scuola del Santo yn Padova. Yn 1516, daeth yn arlunydd swyddogol Gweriniaeth Fenis.

Yn 1532, gwnaeth yr Ymerawdwr Siarl V ef yn uchelwr. Yn y blynyddoedd 1530–40 bu'n gweithio yn Urbino. Yn 1545–46 bu yn Rhufain, ac yn 1548–1551 yn llys yr ymerawdwr yn Augsburg. Wedi marwolaeth Siarl, bu'n gweithio i Felipe II, brenin Sbaen. Claddwyd ef yn y Basilica di Santa Maria Glorioso dei Frari, Fenis.

## Gweithiau 
* *Fenws Urbino* a *Flora* yn yr Uffizi yn Fflorens
* *Esgyniad Mair (Titian)* a *Madonna Pesaro* yn y Basilica di Santa Maria Glorioso dei Frari yn Fenis
* *Portread o Clarissa Strozzi* yn y Gemäldegalerie, Berlin

## Oriel

Delwedd:Titian Bacchus and Ariadne.jpg|*Bacchws ac Ariadne*, 1520–3, Oriel Genedlaethol, Llundain
Delwedd:Actaeon.jpg|*Marwolaeth Actaeon*, 1559–75, Oriel Genedlaethol, Llundain
Delwedd:Titian - The Flaying of Marsyas.jpg|*Blingo Marsyas*, c. 1570–6
File:Tizian Violante dsc01834.jpg|*Violante*, c. 1515
File:Titian-gritti.jpg |Portread o Andrea Gritti,  Doge Fenis o 1523 i 1538
File:Tizian 063.jpg|Portread o Federico II Gonzaga, c. 1525
File:Titian - Portrait of Philip II - WGA22971.jpg|Portread o Felipe II, brenin Sbaen, c. 1554
File:Christ, a gardener.jpg|*Crist* (rhan), 1553, Prado, Madrid
File:Religion saved by Spain.jpg|*Crefydd a achubwyd gan Sbaen*, 1572–5, Amgueddfa Prado, Madrid
Delwedd:Noli-me-tangere-titien.jpg|*Noli me tangere*, 1514, Oriel Genedlaethol, Llundain

Categori:Arlunwyr y Dadeni
Categori:Arlunwyr o'r Eidal
Categori:Marwolaethau 1576
Pienza

Dinas a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal yw **Pienza**. Saif yn nhalaith Siena a rhanbarth Toscana, heb fod ymhell o Montepulciano. Mae 490 medr uwch lefel y môr, ac heb fod ymhell o'r llosgfynydd Monte Amiata. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 2,151.

Pienza oedd man geni Pab Pius II (1458–1464); enw'r lle bryd hynny oedd Corsignano. Pan ddaeth Pius yn Bab, penderfynodd ail-adeiladu ei bentref genedigol, ac o'r herwydd mae yno gasgliad arbennig iawn o adeiladau'r cyfnod. Yn 1996, dynodwyd canol hanesyddol Pienza yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Mae hefyd yn adnabyddus fel man cynhyrchu caws Pecorino, a wneir o laeth dafad.

Categori:Dinasoedd Toscana
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Talaith Siena
Medwsa

[bawd|240px|Medwsa gan [Gian Lorenzo Bernini, 1630]]
Cymeriad ym mytholeg Roeg oedd **Medwsa** (Hen Roeg: ) sy'n golygu "gwarchodwr". Roedd yn un o'r tair Gorgon, ac yn ferch i Phorkys a Keto.

Ceir sawl fersiwn o'i stori. Yn ôl un fersiwn, roedd yn ferch anarferol o brydferth ond yn byw mewn ardal lle nad oedd yr haul yn tywynnu. Gofynnodd i Athena adael iddi symud i ardal heulog. Pan wrthododd Athena, dywedododd fod hyn oherwydd na fyddai neb yn sylwi ar Athena oherwydd ei phrydferthwch hi ei hun, gan ddigio'r dduwies. Mewn fersiwn arall, ennynnodd ddicter Athena trwy garu a Poseidon, duw'r môr, yn nheml Athena.

Dialodd Athena arni trwy droi ei gwallt yn nadroedd, a gwyneb fyddai'n troi'r sawl a edrychai arno yn garreg. Yn y diwedd, lladdwyd Medwsa gan Perseus, gyda chymorth Athena. Rhoddodd Athena ddrych i Perseus fel na fyddai edrychiad y gorgon yn ei droi'n garreg. O'i gwaed, fel canlyniad i'w charwriaeth a Poseidon, ganwyd y ceffyl adeiniog Pegasos a'r cawr Chrysaor.

## Gweler hefyd
*Slefren fôr

## Cyfeiriadau
Categori:Mytholeg Roeg
Calgary

Dinas yn Alberta, Canada yw **Calgary**.  Calgary yw dinas fwyaf talaith Alberta.   Poblogaeth: 988,193 (2006)

Categori:Dinasoedd Alberta
Y Swper Olaf (Leonardo)

Llun gan Leonardo da Vinci yw ***Y Swper Olaf***. Gyda'r *Mona Lisa*, mae'n un o weithiau enwocaf Leonardo.

Mae'r llun yn furlun yn hen ffreutu abaty Dominicanaidd Santa Maria delle Grazie, ym Milan. Peintiodd Leonardo'r llun, sy'n darlunio'r Swper Olaf o'r Testament Newydd, rhwng 1495 a 1498, ar gais Ludovico Sforza, arglwydd Milan. Mae'n 460 x 880&nbsp;cm o ran maint.

Yn rhannol oherwydd presenoldeb y llun hwn, mae'r abaty wedi ei ddynodi yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Categori:Gweithiau'r 1490au
Categori:Leonardo da Vinci
Categori:Peintiadau'r 15fed ganrif
Categori:Peintiadau o'r Eidal
San Gimignano

bawd|240px|San Gimignano

Tref a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal yw **San Gimignano**. Saif yn nhalaith Siena a rhanbarth Toscana. Mae'n adnabyddus am ei chasgliad nodedig o bensaernïaeth ganoloesol. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 7,105.

Y nodwedd fwyaf arbennig yn mhensaernïaeth San Gimignano yw'r tyrrau sy'n dyddio o'r 12fed a'r 13g, 13 ohonynt i gyd. Adeiladwyd y rhain gan deuluoedd cyfoethog, yn cystadlu a'i gilydd. Ar un adeg, roedd gan y dref tua 70 o'r tyrrau hyn.

Yn 1990, dynodwyd canol hanesyddol y dref yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Talaith Siena
Categori:Trefi Toscana
Daniaid (llwyth Almaenig)

Llwyth o bobl a oedd yn  byw yn yr ardal o Lychlyn a adnabyddwn heddiw fel de Sweden, ynysoedd Denmarc a Jutland oedd y **Daniaid**. Mae Procopiws yn eu crybwyll yn y 6g ac yna gan Gregory o Tours.

Ymosododd y Daniaid ar ynysoedd Prydain ac Iwerddon oddeutu 800 OC gan ddechrau cartrefu yn Lloegr yn 865 pan symudodd y brodyr Halfdan Ragnarsson ac Ivar Ddi-asgwrn i Ddwyrain Anglia. Llwyddodd y ddau frawd i gipio Northumbria o ddwylo'r Anglo Sacsoniaid yn 867 ac Efrog yn ddiweddarach. Ymosododd y Daiaid hefyd ar Iwerddon yn 853 a daeth llawer o drigolion yno i fyw gan gymhathu gyda'r gymdeithas leol a throi'n Gristnogion.

Yn ôl yr awdur Sven Aggesen (12g), y brenin chwedlonol "Dan" a roddodd ei enw i'r Daniaid.

## Gweler hefyd
* Denmarc
* Normaniaid
* Llychlynwyr
* Eingl-Sacsoniaid

Categori:Pobloedd hynafol
Categori:Hanes Llychlyn
Categori:Hanes Denmarc
Categori:Hanes Sweden
Aquileia

bawd|240px|Fforwm Aquileia

Tref a chymuned (*comune*) a safle hen ddinas Rufeinig yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Aquileia** (Friwleg: *Acuilee*, Slofeneg: *Oglej*). Saif yn nhalaith Udine a rhanbarth Friuli-Venezia Giulia. Saif tua 6&nbsp;km o'r Môr Adriatig, ar afon Natisone. Roedd y boblogaeth yn 2004 yn 3,491.

Sefydlwyd Aquileia yn y flwyddyn 181 CC, a daeth yn ganolfan bwysig, gyda nifer o ffyrdd yn arwain i ogledd-ddwyrain yr ymerodraeth. Roedd y 4g OC yn gyfnod arbennig o lewyrchus i'r ddinas, a daeth yn ganolfan eglwysig bwysig, gyda'r esgob yn dwyn y teitl "Patriarch". Yn 452, anrheithiwyd y ddinas gan Attila.

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Trefi Friuli-Venezia Giulia
Pwrs (chwarren laeth)

[bawd|250px|Pwrs [buwch.]]
Chwarren laeth buwch a rhai mamaliaid eraill megis geifr a defaid yw **pwrs** (hefyd, fe'i gelwid yn **cadair**). Mae glendid a gofal am y pwrs yn bwysig wrth odro er mwyn sicrhau cynhyrchiant llefrith didor a dihaint, a hefyd er mwyn atal mastitis.

Categori:Anatomeg anifeiliaid
Categori:Chwarennau