open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Goronwy Roberts

Gwleidydd ac Aelod Seneddol Llafur Cymreig oedd **Goronwy Owen Roberts, Barwn Goronwy-Roberts** (20 Medi 1913 – 23 Gorffennaf 1981). Bu'n Aelod Seneddol dros etholaeth Sir Gaernarfon ac yna etholaeth Caernarfon o 1945 hyd 1974.

Roedd yn frodor o Benrhos, Bangor. Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Cymru a Phrifysgol Llundain.

Daeth yn Aelod Seneddol dros Sir Gaernarfon yn 1945, fel olynydd i'r Rhyddfrydwr Goronwy Owen yna o 1950 dros etholaeth Caernarfon. Yn Etholiad Cyffredinol Chwefror 1974, collodd ei sedd i Dafydd Wigley. Yn ystod ei gyfnod yn y Senedd, daliodd nifer o swyddi. Cymerodd ran amlwg yn yr Ymgyrch Senedd i Gymru, ac yn 1957 cyflwynodd ddeiseb yn galw am senedd ddeddfwriaethol etholedig wedi'i harwyddo gan tua 250,000 o bobl i senedd San Steffan.

Gwnaed ef yn aelod o Dŷ'r Arglwyddi yn 1974 fel "Barwn Goronwy-Roberts", a bu'n is-arweinydd Ty'r Arglwyddi o 1975 hyd 1979.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Fethesda
Gordon Campbell

34ain Prif weinidog British Columbia ac Arweinydd Plaid Ryddfrydol British Columbia oedd **Gordon Muir Campbell**, MLA, (ganwyd 12 Ionawr, 1948).

Roedd e yn faer Vancouver o 1986 hyd 1993. Cychwynodd ei swydd fel Prif weinidog y wlad ar 5 Mehefin, 2001.  Ymddiswyddodd ar 3 Tachwedd 2010.

## Dolenni allanol
*  Gwefan Swyddogol  

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Gwleidyddion o Ganada
Nigel Jenkins

Bardd o Gymru oedd **Nigel Jenkins** (20 Gorffennaf 1949 – 28 Ionawr 2014).

## Llyfryddiaeth
## Barddoniaeth 
**First Collection* (Brighton, 1972).
**Three Young Anglo-Welsh Poets* (gyda Tony Curtis a Duncan Bush) (Cyngor Celfyddydau Cymru, 1974).
**Circus* (Swansea Poetry Workshop, 1979).
**Song and Dance* (Poetry Wales Press, 1981).
**Warhead* (Megaton Press, Abertawe, 1981).
**Practical Dreams* (Galloping Dog Press, 1983).
**Common Ground*, gol. Susan Butler (gyda Roland Mathias, Robert Minhinnick, John Tripp, Gillian Clarke, Jeremy Hooker ac Anne Stevenson) (Poetry Wales Press, 1985).
**Love is a Four-Letter Word* [gyda Dave Hughes a Penny Windsor] (Lovebards Press, Abertawe, 1988).
**Glas-Nos: Cerddi Dros Heddwch/Poems for Peace*, gol. gyda Menna Elfyn (CND Cymru, Machynlleth, 1987)
**Acts of Union: Selected Poems 1974-1989* (Gwasg Gomer, Llandysul, 1990).
**Six Cosmic Gnomes* (Swansea City Council, 1991).
**The Works*, gol. (Welsh Union of Writers, Cardiff, 1992).
**Khasia in Gwalia*, gol. (Alun Books, Port Talbot, 1995).
**Ambush* (Gomer Press, Llandysul, 1998).
**A Body of Questions* (Red Pagoda Press, Pennsylvania, 2002).
**Blue: 101 Haiku, Senryu and Tanka* (Planet Books, Aberystwyth, 2002).
**Hotel Gwales* (Gwasg Gomer, Llandysul, 2006).
**O for a gun: 101 Haiku and Senryu * (Planet Books, Aberystwyth, 2007).

### Drama
**Strike a Light!* (1985)
*''Waldo's Witness* (1986)

### Arall
**In a City Garden, an essay on the art of David Barron* (Amgueddfa Abertawe, 1988).
**Gwalia in Khasia* (Gwasg Gomer, Llandysul, 1995).
**Wales: the Lie of the Land*, gyda Jeremy Moore (Gwasg Gomer, Llandysul, 1996).
**Footsore on the Frontier: Selected Essays and Articles* (Gwasg Gomer, 2001).
**Through the Green Door: Travels Among the Khasis* (Penguin, India, 2002).
**The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales* (gol.) (University of Wales Press, Cardiff, 2008)
**Real Swansea (Real Wales Series)* (Seren, Bridgend, 2008).
**Gower*, gyda David Pearl (Gomer Press, Llandysul, 2009).
**John Tripp, a critical biography'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 1989).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Migwyn

Mwsogl llwydaidd sbyngaidd tra amsugnol o’r genws ***Sphagnum*** yw **migwyn** (neu **fwsogl y gors**). Mae’r genws yn cynnwys tua 150–300 o rywogaethau sy’n tyfu ar ardaloedd asid gwlyb ledled y byd, yn arbennig yn Hemisffer y Gogledd. Mae migwyn marw’n pydru’n araf iawn, ac yn ffurfio mawnogydd dros amser. Mae mawnogydd o bwysigrwydd ecolegol mawr ond mae llawer ohonynt wedi cael eu dinistrio er mwyn cael mawn.

## Cyfeiriadau
* Peter H. Raven, Ray F. Evert & Susan E. Eichhorn (1999) *Biology of Plants*, W. H. Freeman, Efrog Newydd.

Categori:Mwsoglau
Pluen-fwsogl cypreswydd

Mwsogl bach sy'n gyffredin ledled y byd yw'r **pluen-fwsogl cypreswydd** (*Hypnum cupressiforme*). Mae'n tyfu ar risgl, creigiau a muriau. Fe'i defnyddiwyd i lenwi matresi a chlustogau yn y gorffennol.

Mae ganddo goesau canghennog sy'n ymlusgo dros yr arwyneb, yn ffurfio matiau trwchus. Mae ei ddail yn gorgyffwrdd ei gilydd ac maent yn debyg i ddail cypreswydden.

Categori:Mwsoglau
Margaret Williams

Cantores soprano ac actores o Gymru ydy **Margaret Williams**. Yn wreiddiol daw o Frynsiencyn, Ynys Môn. Mae ei gwaith wedi amrywio o berfformio mewn sioeau cerdd i gyflwyno ei rhaglen deledu ei hun ar S4C. Caiff ei hystyried yn *diva* ac yn eicon hoyw Cymreig. Oherwydd hir-hoedledd ei gyrfa, fe'i hystyrir hefyd yn "drysor cenedlaethol"  a chyfeiriodd Shan Cothi ati fel y "Joan Collins Cymreig".

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i magwyd ym Brynsiencyn ac aeth i'r ysgol gynradd leol ac yna Ysgol Uwchradd Biwmares. Cafodd wersi canu a piano drwy gydol ei arddegau, gan gystadlu mewn eisteddfodau er mwyn ennill arian. Cafodd ei derbyn yn 16 oed i Goleg Cerdd ym Manceinion ond nid oedd y teulu yn gallu fforddio ei danfon yno a gwrthodwyd grant iddi gan y cyngor nes ei bod yn 18 oed. Fe'i derbyniwyd i'r Coleg Normal, Bangor ar gwrs hyfforddi athrawon. Wedi gadael y coleg aeth i ddysgu i'r ysgol gynradd yn Biwmares.

## Gyrfa
Pan oedd yn 15 oed, perfformiodd fel unawdydd yn cynrychioli Sir Fôn yng nghystadleuaeth y BBC *Ser y Siroedd*.

Dechreuodd Williams ei gyrfa ym 1964 pan enillodd y Rhuban Glas yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe. Wedi symud i Gaerdydd a dechrau canu yn broffesiynol ar deledu, un o'r rhaglenni cyntaf a ganodd arni oedd *Os Gwelwch Yn Dda*. Ymddangosodd hefyd ar y gyfres ddychan *Stiwdio B* a'r gyfres adloniant *Be Nesa?*, cyfres gyntaf Ryan Davies. Roedd ei bryd ar hyfforddi i ganu opera ond am ei bod wedi priodi yn ifanc ac yn magu blant, roedd yn haws iddi ddilyn gyrfa canu ysgafn.

Yn ystod ei gyrfa, gweithiodd gyda rhai o brif sêr y llwyfan yng Nghymru, yn cynnwys y diweddar Ryan Davies a Ronnie Hazlewood.

Margaret oedd enillydd cyntaf Cân i Gymru pan ddechreuodd y gystadleuaeth ym 1969.

Bu yn gyhoeddwr rhaglenni ar HTV Cymru yn yr 1970au ac ar S4C yn yr 1980au. Roedd ganddi ei chyfres ei hun, *Margaret* ar S4C rhwng 1982 a 1999.

Mae Williams wedi dylanwadu ar ddiwylliant fodern hefyd. Yn y ddrama *Llwyth* gan Dafydd James, cyfeirir ati fel arwres camp i un o'r cymeriadau hoyw.

## Bywyd personol
Mae'n briod a'r darlledwr Geraint Jones.

### Gwaith teledu
* *Margaret* - 1982-1999
* *Cwin Y Sgrin* - Cyngerdd byw o Theatr Gogledd Cymru, Llandudno, 2004.
* *Cân i Gymru 2009* - beirniad.
* *Cwpwrdd Dillad*
* *Cofio*
* *Hafod Henri* (1984)

### Sioeau Cerdd
* Amazing Grace

## Disgyddiaeth
## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1964, Abertawe (1455789).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1964, Abertawe (1455791).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Porthmadog 1964 (1486004).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Porthmadog 1964 (1486003).jpg
Delwedd:Entertainers entertaining (1483824).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Kébili

250px|bawd|Canol Kebili
:*Erthygl am y ddinas yw hon. Am y dalaith gweler Kebili (talaith).*
Dinas yn Nhiwnisia yw **Kébili**, sy'n brifddinas talaith Kebili. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain canolbarth y wlad, tua hanner ffordd rhwng Gabès ar arfordir y Môr Canoldir, i'r dwyrain a'r ffin ag Algeria i'r gorllewin.

Gorwedd y ddinas mewn gwerddon yn yr anialdir creigiog. I'r gorllewin ceir Chott el-Jerid.

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Kébili
Argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr

Y sefyllfa ddyngarol enbydus yn sgîl hil-laddiad Rwanda oedd **argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr**. Ymadawodd dros ddwy filiwn o Rwandiaid i wledydd cyfagos yn ardal Llynnoedd Mawr Affrica yn y cyfnod 6 Ebrill–19 Gorffennaf 1994. Y Twtsïaid a'r Hwtwiaid cymedrol, rhyw 800,000–1&nbsp;miliwn ohonynt, a lofruddiwyd yn y lladdfâu dan arweiniad Lluoed Arfog Rwanda'r Hwtw (FAR). Roedd y mwyafrif o'r ffoaduriaid yn Hwtwiaid a ddaeth i aros mewn gwersylloedd yn Saïr, Tansanïa a Bwrwndi.

Cychwynnodd yr ymfudiad wrth i natur frys y hil-laddiad ddadleoli niferoedd enfawr o sifiliaid. Gadawodd mwy na 1.5&nbsp;miliwn o Hwtwiaid Rwanda erbyn mis Gorffennaf. Dihangodd dros filiwn rhagor o Hwtwiaid yn nyddiau ola'r hil-laddiad. Mudodd tua 850,000 o ffoaduriaid trwy dref Goma yn nwyrain Säir rhwng 14 a 18 Gorffennaf. Roeddynt yn ofni dial gan Ffrynt Gwladgarol Rwanda (RPF), a enillodd rheolaeth dros y wlad wrth i'r gwrthdaro dod i ben. Croesodd 300,000 arall y goror i Saïr yn sgîl cau'r  parth diogel dan reolaeth y Ffrancod yn ne-orllewin Rwanda ym mis Awst. Erbyn Medi 1994, amcangyfrifir i ddwy filiwn o Hwtwiaid geisio lloches yn Saïr, Tansanïa a Bwrwndi. Yn ôl ystadegau Uchel Gomisiynydd y Cenhedloedd Unedig dros Ffoaduriaid, ym Medi 1996 roedd 533,000 o ffoaduriaid Rwandaidd yn Nhansanïa a 1,105,000 ohonynt yn Saïr.

Wedi methiant y gymuned ryngwladol i atal yr hil-laddiad, denodd yr argyfwng ffoaduriaid cryn sylw gan y cyfryngau. Ymgasglodd 450 o sefydliadau anllywodraethol, asiantaethau cymorth ac elusennau dyngarol yn Rwanda a'r gwersylloedd ffoaduriaid yn y gwledydd cyfagos. Roedd presenoldeb y *genocidaires* yn hynod o beryglus i'r sefyllfa ddyngarol, gan iddynt ddefnyddio'r gwersylloedd i lansio cyrchoedd ar lywodraeth newydd Rwanda. Tynodd nifer o sefydliadau'n ôl o'r ardal gan geisio atal dargyfeirio'r cymorth i'r grwpiau hyn. Gwaethygodd y gwrthdaro nes cychwyn Rhyfel Cyntaf y Congo ym 1996, pan goresgynnwyd Saïr dan nawdd Rwanda a cheisiwyd dychwelyd y ffoaduriaid yn ôl i'w mamwlad.

## Cyfeiriadau 
Categori:1994
Ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr
Categori:Ffoaduriaid
Categori:Hanes Bwrwndi
Categori:Hanes Tansanïa
Categori:Hanes Wganda
Categori:Hil-laddiad Rwanda
Categori:Saïr
Siliana

:*Erthygl am y ddinas yw hon. Am y dalaith gweler Siliana (talaith).*
Dinas yn Nhiwnisia yw **Siliana**, sy'n brifddinas talaith Siliana. Mae'n gorwedd yng ngogledd y wlad tua 150 kilometr i'r de-orllewin o'r brifddinas, Tiwnis.

I'r de o'r ddinas ceir mynyddoedd Dorsal Tiwnisia.

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Siliana
Gafsa

Dinas yn Nhiwnisia yw **Gafsa** (hefyd **Qafsah**; Arabeg: قفصة‎), sy'n brifddinas talaith Gafsa. Amcangyfrifir fod tua 90,000 o bobl yn byw ynddi, sy'n ei gwneud y ddinas 9fed fwyaf yn Tiwnisia.

Dinas ddiwydiannol ydyw, sy'n ganolfan i'r diwydiant mwyngloddio ffosffad. Bu'n ddinas Rufeinig a cheir olion baddonai Rhufeinig yno. Mae'n gorwedd 369&nbsp;km i'r de-orllewin o Diwnis.

Yn Ionawr 2008 bu gwrthdystio ar raddfa helaeth yn erbyn llywodraeth yr Arlywydd Ben Ali yn Gafsa. Gelwir hyn yn "wrthryfel" gan rai. Ni chafodd ei grybwyll o gwbl gan gyfryngau Tiwnisia. Dywedir fod y llywodraeth wedi cymryd camrau llym yn erbyn y protestwyr.

250px|bawd|dim|Canol Gafsa
250px|bawd|dim|Baddon Rhufeinig yn Gafsa

## Gefeillddinas
* Napoli, Yr Eidal

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Gafsa
José Antonio Labordeta

Roedd **José Antonio Labordeta Subías** (Zaragoza, 10 Mawrth, 1935 - Zaragoza, 19 Medi, 2010) yn gerddor, awdur, bardd a gwleidydd o Aragón, a bu'n Aelod Seneddol dros y blaid wleidyddol Aragonaidd Chunta Aragonesista  rhwng 2000 a 2008.

Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Aragón
Categori:Beirdd Sbaeneg o Sbaen
Categori:Cerddorion o Sbaen
Categori:Gwleidyddion o Sbaen
Ynni geothermol

bawd|Pwerdy sy'n troi dŵr poeth a stêm naturiol y Ddaear yn egni trydanol.

Gwres, neu bŵer wedi'i dynnu o storfa wres y Ddaear ydy **ynni geothermal**. *γη* (neu *geo*) ydy'r gair Groeg am y Ddaear a *θερμος* (*thermos*) ydy'r gair am wres. Mae'r gwres hwn yn deillio o'r amser pan ffurfiwyd y Ddaear yn gyntaf filoedd o flynyddoedd yn ôl, oherwydd dadfeilio ymbelydrol rhai mwynau, gweithgarwch llosgfynyddoedd ac oherwydd egni solar yr haul wedi'i ddal yng nghrwst y blaned.

Weithiau mae'r pŵer hwn yn dod i'r wyneb: mewn llefydd fel Ynys yr Iâ er enghraifft. Arferid defnyddio'r stêm yma i folchi gan bobl mor bell yn ôl a Hen Oes y Cerrig ac yna gan y Rhufeiniaid. Erbyn heddiw, fodd bynnag, mae ynni neu bŵer geothermal yn cael ei gysylltu fwy fwy gyda dull o gynhesu adeiladau a gyda dull o droi'r stêm yn drydan drwy ddefnyddio twrbein. Roedd 11,700 megawatt (MW) o drydan yn cael ei gynhyrchu led led y byd yn 2013. Yn ychwanegu at hyn, roedd 28 gigawatt o wres uniongyrchol yn ei le i gynhesu adeiladau, ar gyfer diwydiant ayb.

## Gweler hefyd
* Egni (gwahaniaethu)
* Adnoddau adnewyddadwy

## Cyfeiriadau
Categori:Amgylchedd
Categori:Ynni adnewyddadwy
Gair mwys

**Gair mwys** neu **fwysair** yw y math o dechneg sy'n cael ei ddefnyddio fel rhyw fath o jôc gan amlaf. Mae llawer o'r rhain yn jôcs un llinell, bachog. Fel arfer, gair mwys yw pan mae gair â dwy ystyr yn mynd i mewn i frawddeg lle mae'r ystyron yn eglur o'r ddau safbwynt. Pethau fel:

# Does dim pwynt ysgrifennu â phensil sydd wedi torri.
# Roedd ar fy meddwl i gael hyd i fy oriawr coll i, ond doedd yr amser ddim gen i.

## Penawdau
Mae geiriau mwys yn bethau cyffredin iawn mewn penawdau papur newydd. Maent yn cael eu defnyddio yn aml i ddal sylw y darllenydd gyda rhyw chwarae ar eiriau. Defnyddiodd bapur newydd y Negesydd un pan ddywedasant:

:Yma o Hud! - Dewin y gân yn rhoi noson o swyn pur    (Yn sôn am Dafydd Iwan yn dod i berfformio, gan gyfeirio at ei gân *Yma o Hyd*.)

Mae'n hawdd gweld sut mae papurau newydd yn dal sylw pobl felly, a gellir defnyddio geiriau mwys mewn sawl ffordd wahanol iawn.

## Hysbysebu
Mae'r gair mwys yn boblogaidd yn y byd hysbysebu. Os oes eisiau i gael cwsmeriaid neu i ddenu pobl, yna mae'r dechneg yn gallu gweithio'n effeithiol. Dyma un gan siop awyr agored i werthu pebyll:

*Now is the discount of our winter tents*

Wrth gwrs, yn y fan yma mae'n newid llinell William Shakespeare: *Now is the winter of our discontent*.

Categori:Llenyddiaeth
Categori:Termau llenyddol
Bryngaer Burry Holms

Bryngaer ar ynys lanw ydy **Bryngaer Burry Holms** (), Penrhyn Gŵyr, Sir Abertawe. 9,000 o flynyddoedd yn ôl safodd oddeutu 19 km i ffwrdd o'r môr ac roedd helwyr Oes Ganol y Cerrig yn trigo ar y bryn lle saif y gaer a gellir gweld y fflint a adawsant ar ôl.

Yn y oesoedd canol roedd yma fynachdy.
bawd|250px|chwith|Burry Holms ydy'r ynys fechan i'r chwith yn y llun.

## Dolen allanol
*  Erthygl gan  y BBC 

Categori:Bryngaerau Abertawe
Categori:Penrhyn Gŵyr
Gôl

## Pêl-droed
Ystyr **gôl** yng nghyswllt gêm o bêl-droed yw'r pyst plastig, pren neu fetal y mae'r ddau dîm gwahanol yn gorfod sgorio ynddynt. Y maint arferol i gôl yw wyth troedfedd o uchder ac wyth llathen o led. Mae'r tîmau yn gorfod cael y bêl rywsut dros y llinell (heb ei lawio) sy'n torri drwy geg y gôl i gael pwynt.

## Rygbi
Wrth chwarae rygbi, mae'r nôd fwy neu lai yr un peth, cael y bêl rhwng y gôl (neu pyst fel y'i gelwir mewn gêm o rygbi) wrth ei chicio o ganlyniad i gic gosb neu gic adlam arferol. Mewn gêm o rygbi, mae'r pyst yn dalach - mae'r uchder at y bar sy'n mynd ar draws yn dair medr, a lled y pyst yw 5.6 medr.

## Chwaraeon eraill
*Mae goliau'n wahanol mewn pob math o chwaraeon, weithiau mae'n dibynnu ar y math o chwaraeon ydyw, neu y math o bêl sy'n cael ei defnyddio. Er enghraifft, mae gôl hoci iâ yn llai o lawer na rygbi a phêl-droed, oherwydd y bêl fach ac y math o symud sydd yn y chwaraeon.
*Wrth chwarae pêl-droed Wyddelig, mae'r pyst o'r un math â'r rhai rygbi, ac os mae'r bêl yn cael ei daro o dan y bar, mae gôl yn cael ei roi, ac uwchben y bar mae pwynt yn cael ei roi.
*Yn anhygoel mewn pêl-droed Americanaidd, mae'r gynulleidfa weithiau ar ddiwedd yr orchest yn tynnu'r pyst i lawr! Mae'r gofalwyr mewn stadiymau wedi bod yn ofalus i fyrhau'r pyst i atal hwn rhag digwydd.

Categori:Geirfa chwaraeon
Sackville Trevor

Morwr Cymreig oedd **Syr Sackville Trevor** (c.1565-1633) ac yn frawd y gwleidydd Syr John Trevor (1563–1630). Nodir ei enw ar feddrod Sion Trevor fel **Sackvil Trevor**. Roedd yn frawd iau i Syr John Trefor I ac yn aelod o deulu dylanwadol y Treforiaid o Faelor, gogledd-ddwyrain Cymru.

Gweinydd yn y Llynges, a gwleidydd oedd ei dad, John Trefor, a noddwyd gan deulu'r Sackville; fel cydnabyddiaeth o'u haelioni y rhoddwyd iddo'r enw hwnnw. Derbyniodd yntau gyfran yn nawdd Howard o Effingham a thrwy ddylanwad hwnnw cafodd fod yn gapten llong ar ôl llong yn ymgyrchoedd 1596-1603, a llwyddodd i gipio pedair o longau Sbaenaidd yn llawn o nwyddau gwerthfawr. Urddwyd ef yn farchog gan Iago I yn Chatham yn 1604 (4 Gorffennaf), ac yn 1623 cafodd ei anfon gan y brenin ar y llynges a oedd yn gwarchod y llong yr aeth y tywysog Siarl arni i Sbaen; llwyddodd i achub Siarl rhag boddi yn y porthladd.

Priododd â gweddw Syr Henry Bagnall, cadlywydd Iwerddon; lladdwyd Bagnall yn Blackwater yn 1598. Bu Syr Sackville yn byw gyda'i wraig ym Mhlas Newydd, Ynys Môn, ystad a ddaeth i'r Bagnaliaid trwy briodas â theulu Griffith (y Penrhyn), ac etholwyd ef dros yr ynys yn Senedd gyntaf Siarl I. Roedd yn un o'r rhai a aeth â phetisiwn y Piwritaniaid i'r brenin ar 8 Gorffennaf 1625. Y flwyddyn ddilynol rhoddwyd i'w ofal llong 30 tunnell - i fod yn barod i wasnaethu yn y rhyfel yn erbyn Sbaen yr oeddid yn ei ailgychwyn.

Ym mis Mehefin 1627 yr oedd yn un o'r ychydig a enillodd glod yn y cyrch a wnaethpwyd i geisio rhyddhau yr Huguenotiaid yn La Rochelle, ac ym mis Medi ef a arweiniai y llongau rhyfel a osododd rwystr ar enau afon Elbe er mwyn cynorthwyo y milwyr a anfonwyd o dan Syr Charles Morgan i helpu brenin Denmarc. Hyd y flwyddyn 1634 ymgynghorid ag ef yn fynych ar gwestiynau megis cael dynion i'r llynges ac adeiladu llongau. Roedd yn perthyn i James Howell ac yn un o'i ohebwyr.

## Gweler hefyd
*Sion Trefor (m. 1589)
*Richard Trefor (1558 - 1638), nai iddo, ac etifedd Ystad a Neuadd Trefalun

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1565
Categori:Marwolaethau 1633
Categori:Morwyr yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Morwyr yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Treforiaid Trefalun
La Machine infernale

Drama Ffrangeg gan Jean Cocteau yw ***La Machine infernale*** (sef "Y Peiriant Uffernol"). Lluniwyd y ddrama 1932 a chafodd ei llwyfannu am y tro cyntaf ar 10 Ebrill 1934 yn y Comédie des Champs-Élysées (theatr Louis-Jouvet) ym Mharis, â'r setiau wedi'u cynllwyno gan Christian Bérard. Seilir y ddrama ar y drasiedi Roegaidd *Oidipos Frenin* gan Soffocles. Cyflwynodd Cocteau'r gwaith i Marie-Laure a Charles de Noailles.

## Cynllun
Rhennir y ddrama yn bedair rhan, sef:
#*Le Fantôme* ('Y Drychiolaeth')
#''La Rencontre d'Œdipe et du Sphinx'' ('Cyfarfod Oidipos a'r Sffinx')
#*La Nuit de noces* ('Y Neithior')
#*Œdipe roi* ('Oidipos Frenin')

## Prif gymeriadau
*Oidipos
*Iocasta
*Teiresias
*Y Sffincs
*Anubis

## Argraffiadau Ffrangeg
*Éditions Bernard Grasset, Paris, 1934
*Le Livre de poche, Paris 1964

Ni chafwyd cyfieithiad Cymraeg eto.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1934
Categori:Dramâu Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenyddiaeth Ffrainc yn yr 20fed ganrif
La Peste

Nofel Ffrangeg gan Albert Camus yw ***La Peste*** (sef "Y Pla"), a gyhoeddwyd yn 1947 ac a enillodd Wobr Nobel yn 1957. Fe'i lleolir yn Oran, Algeria yn y cyfnod trefedigaethol pan reolwyd y wlad honno gan Ffrainc. Gosodir digwyddiadau'r nofel yn y 1940au. Mae'r nofel yn adrodd hanes bywyd beunyddiol trigolion y ddinas yn ystod pla sy'n ei tharo ac yn torri pob cysylltiad rhyngddi a gweddill y byd. Nofel symbolaidd ydyw, sy'n adlewyrchu athroniaeth ddirfodol yr awdur. Gyda'i nofel fawr arall, ''L'Étranger'', mae'n un o glasuron llenyddiaeth dirfodaeth.

## Dolenni allanol
*Albert Camus, *La Peste*, argraffiad ar-lein 

Categori:Albert Camus
Categori:Llyfrau am Algeria
Categori:Nofelau 1947
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelau Ffrangeg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau Ffrangeg o Algeria
Gwenddwr

Pentref bychan yng nghymuned Erwd, Powys, Cymru, yw **Gwenddwr**. Mae'n gorwedd ar lan orllewinol Afon Gwy ger y briffordd A470 yng ngyffiniau dref Llanfair-ym-Muallt, yn ardal Brycheiniog. Mae'n rhan o gymuned Erwd.

bawd|dim|Eglwys Sant Dyfrig, Gwenddwr

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd yr eglwys leol gan Sant Dyfrig. Roedd y sant yn aelod o deulu brenhinol Teyrnas Brycheiniog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Erwd
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Lori

Math o gerbyd yw **lori** a ddefnyddir gan amlaf i gario y nwyddau trymach, h.y. y nwyddau na all ceir neu gerbydau eraill eu dal. Maent yn rhedeg ar ddiesel neu betrol heddiw.
bawd|Daimler-Lastwagen, 1896
Mae lorïau fel arfer yn cario pethau fel llaeth, pren, dodrefn, sment/concrid ac yn y blaen.

Mae cwmnïau lorïau Cymru yn cynnwys: Cawley bros, sy'n cario llechi yn ardal Llanrwst, Charles Footman yng Nghaerfyrddin a Mansel Davies.


Categori:Cerbydau ffordd
Claude Chabrol

Cyfarwyddwr ffilm o Ffrainc oedd yn rhan o fudiad La Nouvelle Vague oedd **Claude Chabrol** (24 Mehefin 1930 – 12 Medi 2010).

## Ffilmiau
**Le Beau Serge* (1958) (Prix Jean Vigo)
**Les Cousins* (1959)
**À double tour* (1959)
**Les Bonnes Femmes* (1960)
**Les Godelureaux* (1961)
**Les Sept péchés capitaux* (1962)
*''L'Œil du Malin* (1962)
**Ophelia* (1963)
**Landru* (1963)
**Les plus belles escroqueries du monde* (1964)
**Le Tigre aime la chair fraiche* (1964)
**La Muette* (1965)
**Marie-Chantal contre le docteur Kha* (1965)
**Le tigre se parfume à la dynamite* (1965)
**La Ligne de démarcation* (1966)
**Le Scandale* (1967)
**La Route de Corinthe* (1967)
**Les Biches* (1968)
**La Femme infidèle* (1969)
**Que la bête meure* (1969)
**Le Boucher* (1970)
**La Rupture* (1970)
**Juste avant la nuit* (1971)
**La Décade prodigieuse* (1971)
**Dr Popaul* (1972)
**Les Noces rouges* (1973)
**Nada* (1974)
**Une Partie de Plaisir* (1975)
**Les innocents aux mains sales* (1975)
**Les Magiciens* (1976)
**Folies bourgeoises* (1976)
**Alice ou la Dernière Fugue* (1977)
**Les Liens de sang* (1978)
**Violette Nozière* (1978)
**Le Cheval d'orgueil* (1980)
**Les Fantômes du chapelier* (1982)
**The Blood of Others* (1984)
**Poulet au vinaigre* (1985)
**Inspecteur Lavardin* (1986)
**Masques* (1987)
**Le Cri du hibou* (1988)
**Une affaire de femmes* (1989)
**Jours tranquilles à Clichy* (1990)
**Docteur M* (1990)
**Madame Bovary* (1991)
**Betty* (1992)
**L'Œil de Vichy* (1993)
**L'Enfer* (1994)
**La Cérémonie* (1995)
**Rien ne va plus* (1997)
**Au cœur du mensonge* (1999)
**Merci pour le chocolat* (2000), prix Louis-Delluc
**The Flower of Evil* (2002)
**La Demoiselle d'honneur* (2004)
**L'Ivresse du pouvoir* (2006)
**La Fille coupée en deux* (2007)
**Bellamy'' (2009)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl o Baris
Nicotin

bawd|230px|Clwb ysmygu; cyhoeddwyd y llun cyn 1859.
Alcaloid ydy **nicotin** a ganfyddir yn nheulu'r planhigyn *Solanum*, sydd o ran pwysau, yn 0.6 - 3.0% o dybaco. Mae'n gweithio fel cemegolyn 'herbivore' sy'n effeithiol i ladd pryfaid; oherwydd hyn, cafodd nicotin ei ddefnyddio mewn pryfleiddiaid yn y gorffennol.. Ceir gronyn bach ohono mewn planhigion eraill megis planhigyn ŵy a thomato.

Mewn crynodiadau isel (ar gyfartaledd bydd sigaret yn rhyddhau tua 1&nbsp;mg o nicotîn a amsugnir), gweithreda'r sylwedd fel symbylydd mewn mamaliaid a dyma yw'r prif briodwedd sy'n gwneud person yn ddibynol ar ysmygu tybaco. Yn ôl yr American Heart Association, mae dibyniaeth ar nicotîn yn un o'r dibyniaethau anoddaf i'w ildio, tra bod y nodweddion fferyllegol ac ymddygiadol yn nodi fod rhoi'r gorau i tybaco yn debyg i'r nodweddion o roi'r gorau i heroin a chocên. Mae cynnwys nicotîn wedi raddol gynyddu dros y blynyddoedd, a darganfu un astudiaeth fod cynnydd blynyddol o 1.6% ar gyfartaledd rhwng y blynyddoedd 1.6% rhwng 1998 a 2005. Gwlewyd hyn ym mhrif gategorïau po math o sigarennau.

## Gweler hefyd
*Therapi amnewid nicotin

## Cyfeiriadau
Categori:Ysmygu
Categori:Symbylyddion
Seremoni briodas

bawd|250px|Ffotograff swyddogol o'r teulu agos ar ddiwrnod y briodas.
Seremoni i uno dau berson mewn priodas yw **seremoni briodas**, neu yn syml **priodas**. Gall y seremoni ei hun wahaniaethu'n fawr o un diwylliant i'r llall, ac o ran: grwpiau ethnig neu grefydd, ac o fewn gwledydd e.e. dosbarthiadau cymdeithasol. Fel arfer, mae'r ddau berson yn tyngu llw o ffyddlondeb i'w gilydd. Rhoddir anrhegion i'r pâr priod gan gyfeillion, teulu ac yn aml o'r naill deulu i'r llall. Gelwir yr anrheg hwn yn agweddi (*dowry*) a chyflynir nifer o symbolau mewgis: modrwy, blodau, arian ayb. Yn aml, ceir hefyd cerddoriaeth, barddoniaeth a gweddiau fel rhan o'r seremoni.

## Gweler hefyd
* Chwedl Rhys a Meinir
* Priodas gyfunryw
* Uniad sifil
** Partneriaethau sifil yn y Deyrnas Unedig

## Cyfeiriadau 
Categori:Priodas
Priodas
Disgyrrwr caled

bawd|Disgyrrwr caled; tua 2006

Teclun bychan i gadw neu storio gwybodaeth (DASD) digidol ydy'r **disgyrrwr caled**. Mae ganddo un neu ragor o adrannau (Saesneg: *platter*) ar droell-fodur trydan (*motor driven spindle*) o fewn cas metel caled. Caiff y data (sydd wedi ei storio'n fagnetaidd arno ei ddarllen gyda teclun tebyg i nodwydd hen droellwr recordiau sy'n arnofio ar glustog o aer uwch ei ben.

Crewyd y ddisg storio gwybodaeth cyntaf gan IBM yn 1956. Ers hynny dyma'r dull mwyaf poblogaidd i storio data gan idduynt fod yn rhan allweddol a mewnol o bob cyfrifiadur a grewyd, bron. Mae eu gallu i storio mwy a mwy o wybodaeth wedi cynyddu ers y pumdegau drwy systemau RAID ayb -  a hynny yn aruthrol. Maen nhw'n troelli'n gynt hefyd, a'r data'n cael ei ddarllen a'i sgwennu'n gyflym iawn drwy Serial ATA (SATA) neu Serial attached SCSI (SAS).

## Cyfeiriadau
Categori:Caledwedd
Categori:Perifferolion cyfrifiadurol
Peiriant tanio mewnol

Injan neu peiriant sy'n llosgi tanwydd oddi fewn iddo ydy **peiriant tanio mewnol** (Saesneg: *internal combustion engine*). Tanwydd ffosil a ddefnyddir fel arfer a hwnnw'n llosgi mewn aer oddi fewn i siambr losgi. Mae'r nwyon dan wasgedd a thymheredd uchel yn chwyddo a thrwy hynny yn gwthio ar ran arbennig o'r peiriant e.e. y pistonnau neu lafnau twrbein. Mae'r grym hwn yn symud y darn ac felly'n creu egni mecanyddol defnyddiol dros ben.

Erbyn heddiw, mae'r term peiriant tanio mewnol yn cael ei ddefnyddio am y peiriannau 2-stroc a 4-stroc, ac ambell amrywiad tebyg i beiriant Wankel, yn unig. Maent yn gwbwl wahanol i'r peiriannau tanio allanol e.e. peiriannau stêm ayb.

Ceir peiriannau tanio mewnol mewn ceir, peiriannau torri gwair, cychod ac awyrenau.

## Cyfeiriadau
Categori:Peirianneg
Cemeg organig

[bawd|400px| Strwythur [moleciwl o fethan (*methane*): y cyfansoddyn hydrocarbon symlaf un.]]
Isddisgyblaeth o fewn cemeg sy'n ymwneud â'r astudiaeth wyddonol o strwythurau, priodweddau, cyfansoddiadau ac adweithiau cemegol ydy **cemeg organig**. Gall hefyd gynnwys paratoi drwy synthesis neu unrhyw ffordd arall gyfansoddion carbon eu sail, hydrocarbon a deilliadau eraill.

Gall y cyfansoddion hyn gynnwys unrhyw nifer o elfennau eraill gan gynnwys hydrogen, nitrogen, ocsigen a'r halogenau yn ogystal â ffosfforws, silicon a swlffwr 

Mae yna gant a mil o wahanol fathau o gyfansoddion organig ac felly gellir eu cymhwyso ar gyfer y byd real ar raddfa fawr iawn. Dyma sail plastig ei hun yn ogystal â cyffuriau, petrocemegolion, bwydydd, ffrwydron a phaent o bob lliw a llun. Dyma ydy sail prosesau bywyd ei hun.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*John S Davies (cemegydd) (m. 22 Ionawr 2016): arbenigwr mewn peptidau cylch.

Categori:Cemeg
Garth, Powys

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Garth.''

Pentref bychan yng nghymuned Treflys, Powys, Cymru, yw **Garth**. Fe'i lleolir yng ngogledd ardal Brycheiniog ar y briffordd A483, tua hanner ffordd rhwng Llanwrtyd a Llanfair-ym-Muallt. 

Ceir gorsaf reilffordd yng Ngarth, ar Reilffordd Calon Cymru. Garth yw enw'r bryn isel ger y pentref hefyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Gorsaf Garth

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Treflys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Richard Armitage

Actor Seisnig yw **Richard Armitage** (ganwyd 22 Awst 1971).  Cafodd ei eni yng Nghaerlŷr.

## Ffilmiau
**Star Wars Episode I: The Phantom Menace* (1999)
*''This Year's Love* (1999)
**Frozen* (2005)

## Teledu
**Cold Feet* (2003)
**North and South* (2004)
**The Golden Hour* (2005)
**Robin Hood* (2006-2009)
**Vicar of Dibley* (2007)
**Miss Marie Lloyd – Queen of The Music Hall* (2007)
**Spooks'' (2008-)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Pobl o Gaerlŷr
Luke Helder

Bomiwr a chyn-fyfyriwr Prifysgol Wisconsin-Stout ydy **Luke Helder** (ganwyd 5 Mai 1981), sy'n enwog am ei sbri o fomio yng nghanol-orllewin UDA ym Mai 2002, gan dderbyn y llysenw *The Midwest Pipe Bomber* gan wasg y byd.

Gosododd ddeunaw bom peipen mewn blychau post ym mhum talaith, mewn lleoliadau a ffurfiodd siâp wyneb sy'n gwenu ar y map. Anafwyd chwe pherson pan ffrwydrodd y bomiau.

Penderfynwyd yn 2004 bod Helder yn analluog i wynebu treial, ond carcharir o hyd yng Nghanolfan Feddygol Ffederal Rochester, Minnesota.

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Bomwyr
Categori:Pobl a aned ym Minnesota
Categori:Troseddwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Horrible Histories

bawd|150px|Clawr y gyfrol ar hanes Ffrainc.
Mae ***Horrible Histories*** yn gyfres llyfrau hanes, a hefyd yn rhaglen deledu ar CBBC. Cyhoeddwyd y llyfrau yn y Deyrnas Unedig gan Scholastic. Bwriad y llyfrau yw i gael plant i ymddiddori mewn hanes trwy ganolbwyntio ar ffeithiau anghyffredin, gwaedlyd neu annymunol. Bu'r gyfres yn hynod lwyddiannus o safbwynt masnachol. Ysgrifennwyd y llyfrau gan Terry Deary, Peter Hepplewhite a Neil Tonge ac fe'u darluniwyd gan Martin Brown, Mike Phillips a Philip Reeve.

Cyhoeddwyd y llyfrau cyntaf yn y gyfres, *"The Terrible Tudors"* a *"The Awesome Egyptians"*, ym mis Mehefin 1993. Ers hynny mae nifer o'r llyfrau wedi cael eu haddasu i'r Gymraeg.

## Gweler hefyd
* Y Celtiaid Cythryblus

Categori:Llenyddiaeth plant Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Llyfrau hanes
Categori:Llyfrau Saesneg
Cyrn-y-Brain

Mae **Cyrn-y-Brain** yn gopa mynydd a geir ar Foel y Gamelin, sy'n rhan o fynyddoedd y Berwyn ger Llangollen, Sir Ddinbych; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 403  metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 565 metr (1854 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Dewey
Categori:Llangollen
Chrzanów

Dinas ddiwydiannol yn ne Gwlad Pwyl yw **Chrzanów**. Amcangyfrifir bod ganddi boblogaeth o tua 39,049 (2009).

## Gefeilldrefi 
* : Nyékládháza
* : Stanisławów
* : Harnes

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol (Saesneg)

Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
Ed Miliband

Gwleidydd o Loegr yw **Edward Samuel "Ed" Miliband** (ganwyd 24 Rhagfyr 1969) sydd yn Ysgrifennydd Gwladol dros Ynni ers 2024. Mae wedi bod yn Aelod Seneddol dros Gogledd Doncaster yn Nhŷ'r Cyffredin ers 2005. Bu'n Arweinydd y Blaid Lafur ac Arweinydd yr Wrthblaid rhwng 2010 a 2015. Gwasanaethodd yng nghabinet Gordon Brown o 2007 tan 2010.

Cafodd ei eni yn Llundain, yn fab i'r ysgolhaig Ralph Miliband ac yn frawd i'r gwleidydd David Miliband. Graddiodd ym Mhrifysgol Rhydychen ac Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddiaeth Llundain, cyn dod yn ymchwilydd i'r Blaid Lafur. Dros amser datblygodd i fod yn un o gydweithwyr Canghellor y Trysorlys ar y pryd, sef Gordon Brown, a chafodd ei apwyntio yn Gadeirydd Pwyllgor Cynghori Economaidd Trysorlys Ei Mawrhydi.

Ymddiswyddodd fel arweinydd y Blaid Lafur drennydd Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 (8 Mai 2015), yn dilyn dymchwel yr wrthblaid yn yr etholiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Anffyddwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Corpus Christi, Rhydychen
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Categori:Genedigaethau 1969
Rick Astley

Canwr a chyfansoddwr caneuon o Loegr yw **Rick Astley** (ganwyd 6 Chwefror 1966). Mae'n fwyaf enwog am ei gân o 1987, "Never Gonna Give You Up". Cyrhaeddodd y gân #1 mewn siartiau cerddoriaeth 25 gwlad gwahanol. Erbyn 1993, cafodd tua 40 miliwn o recordiau Astley eu gwerthu. Wedi iddo ymddeol yn 1993, dychwelodd Astley nôl i'r byd enwogrwydd diolch i'r meme gwe poblogaidd "Rickrolling". Cafodd Astley ei enwi'r "Act Gorau Erioed" gan bleidleiswyr yr MTV Europe Music Awards yn 2008.

Ganwyd Astley yn Glannau Merswy, Lloegr i deulu dosbarth canol. Ysgarodd ei rhieni pan yr oedd yn 5 mlwydd oed a chafodd Astley a'i tri siblingiaid eu magu gan eu tad. Dechreuodd Astley i ganu yn côr ei ysgol pan oedd yn 10 mlwydd oed ac yn ystod ei fywyd ysgol, perfformiodd Astley fel drymiwr mewn nifer o fandiau lleol. Yn 1985 roedd Astley yn drymio i fand lleol **FBI** ond, wrth i prif ganwr y fand adael, penderfynodd Astley i ganu yn ei le. Wrth berfformio un noson, cafodd Astley ei weld gan Pete Waterman a dechreuodd ei yrfa canu proffesiynol.

## Rick Rollio
Yn 2007 fe ddaeth Rick yn rhan o 'meme' feiral ar draws y rhyngrwyd o'r enw RickRolling. Mae defnyddiwr y rhyngrwyd yn cael eu twyllo i wylio fideo o'r gân "Never going to give you up" trwy ddilyn cyswllt i'r fideo. Ar y cyntaf o Ebrill fe dwyllodd y wefan YouTube eu gwylwyr gan ddangos y fideo ar bob fideo yr oedd gwylwyr yn clicio arno.

Ond er gwaetha'r ffaith bod ei fideo wedi cael miliynau o hits dim ond $12 cafodd Astley mewn breindaliadau (cymerodd y cwmni recordio y mwyafrif).

## Disgyddiaeth
*Whenever You Need Somebody (1987)
*Hold Me In Your Arms (1989)
*Dance Mixes (1990)
*Free (1991)
*Body & Soul (1993)
*12 Inch Collection (1999)
*Together Forever - Greatest Hits and More... (2000)
*Keep It Turned On (2001)
*Greatest Hits (2002)
*The Best of Rick Astley - Never Gonna Give You Up (2003)
*Love Songs (2004)
*Platinum & Gold Collection (2004)
*Artist Collection: Rick Astley (2004)
*Portrait (2005)
*Collections (2006)
*Together Forever - The Best of Rick Astley (2007)
*Ultimate Collection (2008)
*Playlist: The Very Best of Rick Astley (2008)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Cerddorion o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o Loegr
Pen Talar

Cyfres ddrama uchelgeisiol ar S4C oedd ***Pen Talar***. Roedd y gyfres yn adrodd hynt a helynt dau deulu o orllewin Cymru dros gyfnod o hanner canrif, gan ddechrau yn y 1950au ac yn parhau i'r presennol. Nid yw'r prif actor Richard Harrington yn ymddangos tan y drydedd raglen o'r gyfres am fod y rhaglenni blaenorol yn dangos hanes bywyd ei gymeriad fel plentyn. Ffilmiwyd rhannau helaeth o'r gyfres yn Cil-y-Cwm, Sir Gaerfyrddin ond gwnaed rhyw faint o ffilmio yn Aberystwyth ac yng Nghaerdydd hefyd. Cynhyrchwyd y gyfres gan gwmni Fiction Factory. Cynhyrchydd y gyfres oedd Gethin Scourfield a chyfarwyddwyd rhaglenni'r gyfres gan Gareth Bryn ac Ed Thomas.

## Cast a chymeriadau
### Prif gymeriadau
* Defi Lewis – Sam Davies (plentyn), Siôn Ifan (arddegwr), Richard Harrington (oedolyn)
* Enid Lewis (mam Defi) – Eiry Thomas
* John Lewis (tad Defi) – Aneirin Hughes
* Siân Lewis (chwaer Defi) – Llinos McCann (plentyn), Mali Harries (oedolyn)
* Douglas Green (ffrind gorau Defi) – Daniel Leyshon (plentyn), Gareth Jewell (arddegwr), Ryland Teifi (oedolyn)
* Albert Green – Dafydd Hywel
* Rhodri Evan
* Alun ap Brinley
bawd|Deunydd marchnata'r gyfres *Pen Talar*
## Penodau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol
* PenTalarPedia  - Wiki answyddogol i gydfynd â'r gyfres
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Cyfresi drama S4C
Naoto Kan

Cyn-Prif Weinidog Japan ac Arweinydd y Blaid Ddemocrataidd yn Japan  yw **Naoto Kan** (菅 直人; ganwyd 10 Hydref 1946).  Bu'n Brif Weinidog o 8 Mehefin 2010 hyd 2 Medi 2011. Ymddiswyddodd yn dilyn Trychineb Niwclear Fukushima. Yn 2015, ymwelodd â Chymru i rybuddio yn erbyn peryglon ynni niwclear.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Gwleidyddion o Japan
Categori:Prif Weinidogion Japan
Mali Harries

Actores teledu a ffilm o Gymru yw **Mali Rhys Harries** (ganwyd 6 Gorffennaf 1976). Mae hi wedi bod yn gweithio ym myd teledu ers 1999 ac mae wedi ymddangos mewn nifer o gyfresi teledu Cymraeg a Saesneg fel *The Bill*, *The Indian Doctor* a *Caerdydd*.

Yn fwy diweddar, mae Harries wedi dod yn adnabyddus am ei gwaith gyda S4C, yn enwedig dramâu llwyddiannus fel Y Gwyll, Un Bore Mercher a’r sebon Pobol y Cwm.

Yn 2010, cyrhaeddodd Harries a Gravelle restr fer gwobrau BAFTA Cymru am ei rhan fel Kate yn y gyfres deledu *Caerdydd*.

Rhwng 2013 a 2016 roedd Harries yn chwarae rhan DI Mared Rhys, un o'r prif rannau yng nghyfres dditectif *Y Gwyll* ar S4C (a'r fersiwn Saesneg *Hinterland*).

## Bywyd personol 
Ar ôl iddi raddio o'r Old Vic ym Mryste, canolbwyntiodd ar weithio ym myd y theatr am nifer o flynyddoedd, a bu'n gweithio gyda'r Royal Shakespeare Company am gyfnod.

Mae Harries yn briod a'r actor Matthew Gravelle.  Mae'r cwpl wedi chwarae eu priod/partner ar y sgrîn mewn sawl sioe deledu ac mae ganddynt ddau o blant gyda’i gilydd .

## Ffilmyddiaeth
### Ffilm
### Teledu
## Dolenni allanol
* 
* 
* S4C Caerdydd 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116

**Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116** yw'r enw personol a geisiwyd ei roi ar blentyn, gan ei rieni, yn Sweden yn 1996. Fel 'Albin' ([ˈalbɪn]) yr ynganai'r rhieni yr enw.

## Hanes yr enw
Roedd y rhieni wedi dewis peidio rhoi enw o gwbl ar eu plentyn mewn protest yn erbyn y gyfraith Swedaidd am enwau personol, a ddaeth i rym yn 1982. Ond, pan gyrhaeddodd y plentyn ei bumed pen-blwydd yn 1996 ac yntau heb enw, penderfynodd llys yn Halmstad, yn ne Sweden, y byddai'n rhaid i'r rhieni dalu dirwy o 5,000 coron Swedaidd (tua 525 Ewro) os na roddent enw ar eu plentyn.

Mewn ymateb i fygythiad y llys, cynigiodd y rhieni yr enw 43 llythyren Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116, gan honni fod yr enw hwn yn "ddatblygiad mynegeiol a oedd, yn eu barn hwy, yn greadigaeth artistig" y gellid ei ddehongli yn nhermau pataffisegol. Gwrthododd y llys a gofynnodd iddynt dalu'r ddirwy. Mewn ymateb i hynny, cynigiodd y rhieni'r enw A, unwaith eto, gyda'r ynganiad 'Albin', ond gwrthodwyd hynny hefyd gan y llys.

## Cefndir
Yn Sweden, mae'r gyfraith yn gorfodi rhieni i roi'r enw y dymunent roi i'w blentyn o flaen yr awdurodau, yn ffurf Asiantaeth Treth Sweden, er mwyn cael penderfynu a ydyw'r enw yn dderbyniol neu beidio.

Pasiwyd y Ddeddf Enwau Personol yn 1982 gyda'r bwriad o rwystro teuluoedd cyffredin rhag rhoi enwau teuluoedd bonheddig i'w plant. Ni dderbynnir enwau personol a ystyrir gan y llys yn debyg o "beri loes" i'r un sy'n ei ddwyn neu sy'n "anadddas am resymau eraill" fel enwau personol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith Sweden
Categori:Digrifwch
Categori:Enwau personol
Brithdir

Gallai **Brithdir** gyfeirio at:

;Pentrefi
*Brithdir, Caerffili
*Brithdir, Ceredigion
*Brithdir, Gwynedd
**Caer Rufeinig Brithdir
**Ysgol Gynradd Brithdir
*Brithdir, Powys - Plasdy ac ardal yng nghymuned Aberriw, Powys
**Brithdir a Chwm Mawr - Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ym Mhowys 

;Cymuned
*Brithdir a Llanfachreth, Gwynedd
Cefn Hengoed

Pentref bychan yng nghymuned Gelli-gaer, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Cefn Hengoed**. Saif yn rhan isaf Cwm Rhymni i'r gogledd o bentref Hengoed ar bwys y briffordd A469 tua 2 filltir i'r gogledd o Ystrad Mynach.

Ceir ysgol gynradd Derwendeg yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Gelli-gaer
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Pengam, Caerffili

Pentref bychan a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Pengam**. Fe'i lleolir ar lan Afon Rhymni yng Nghwm Rhymni, ger y Coed Duon. Yn 2005 roedd 3,842 o bobl yn byw yno.

Ceir gorsaf reilffordd ym Mhengam ar y lein sy'n cysylltu Caerdydd a Rhymni. Dyma'r orsaf agosaf i'r Coed Duon.

Lleolir Ysgol Gyfun Cwm Rhymni yn y pentref.

bawd|dim|Gorsaf reilffordd Pengam

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Caerffili

Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
William Davies (Gwilym Teilo)

Bardd Cymraeg a hanesydd o Gymru oedd **William Davies** (1831 – 3 Hydref 1892), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Gwilym Teilo**.

Brodor o ardal Llandeilo, Sir Gaerfyrddin oedd Gwilym Teilo. Fel bardd a llenor, enillodd sawl gwobr mewn eisteddfodau, lleol a chenedlaethol.

Fel hanesydd lleol ei sir enedigol y'i cofir yn bennaf erbyn hyn. Cyhoeddodd gyfrolau am hanes Llandeilo a'i gylch ac am hanes a hynfiaethau ardal Caio. Erys ei gyfraniad mwyaf heb ei gyhoeddi hyd yn hyn, sef traethawd hir ar 'Lenyddiaeth y Cymry' a fwriedid fel math o barhad o waith Thomas Stephens yn ei *The Literature of the Kymry* (1849), llyfr sy'n trafod llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol yn unig.

## Llyfryddiaeth
**Llandilo-Vawr and its Neighbourhood* (1858)
*''Traethawd ar Caio a'i Hynafiaethau* (1862)
**Gweithiau Gwilym Teilo'', gol. P. H. Griffiths (cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1831
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1892
Categori:Pobl o Landeilo
Thomas Williams (Gwilym Morganwg)

Bardd Cymraeg oedd **Thomas Williams** (20 Tachwedd 1778 – 13 Awst 1835), a adnabyddid wrth ei enw barddol **Gwilym Morganwg**.

## Bywgraffiad
Ganed Gwilym Morganwg ym mhlwyf Llanddeti, Brycheiniog ond yn gynnar yn ei oes symudodd i Forgannwg i geisio gwaith. Bu'n byw ym mhentref Cefncoedycymer am gyfnod cyn symud i fyw yn nhref Pont-y-pŵl, Gwent. Yno dechreuodd gadw tafarn a llenydda gan wneud enw iddo'i hun yng nghylchoedd llenyddol y de.

## Gwaith llenyddol
Cyhoeddwyd enghreifftiau o'i gerddi mewn sawl blodeugerdd Gymraeg ond ni chyhoeddwyd cyfrol o'i farddoniaeth tan ar ôl ei farwolaeth, a hynny gan ei fab yn 1890. Cyfrannodd i lenyddiaeth wyddonol y cyfnod yn ogystal, yn cynnwys rhan o'r gwaith daearyddol *Y Parthsyllydd* (1815-16), ar y cyd â John Jenkins.

Mae ganddo le yn hanes Gorsedd "Dderwyddol" Iolo Morganwg hefyd. Yn 1814 cafodd ef a Taliesin Williams, mab Iolo Morganwg, eu cyflwyno i gyfrinachau'r Orsedd gan Iolo ei hun. Roedd ganddo feddwl fawr o Iolo a chyfansoddodd gywydd er cof amdano a ddisgrifir fel un "godidog" gan y *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.

## Llyfryddiaeth
**Awen y Maen Chwyf* (1890)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1778
Categori:Marwolaethau 1835
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Frycheiniog
Brithdir, Caerffili

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Brithdir.''

Pentref bychan yng nghymuned Tredegar Newydd, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Brithdir**. Fe'i lleolir yng Nghwm Rhymni i'r de o bentref Tredegar Newydd. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Gelli-gaer.

Sefydlwyd Brithdir ar ddechrau'r 20g fel pentref glofaol ar gyfer gweithwyr ym mhwllau glo'r ardal.

Hyd at 1922, safai carreg gydag arysgrif Ladin arni yn enwi un *Tegernacus, mab Martius*. Mae'n bosibl y cafodd y garreg ei chodi yn y 7g. Safai mewn cae ger Capel Brithdir. Yn 1922 cafodd ei symud i Amgueddfa Cymru, Caerdydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Tredegar Newydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Siambr gladdu

[bawd|Siambr gladdu hir Wayland's Smithy, Ashbury, [Swydd Rydychen.]] 
[bawd|[Bryn Celli Ddu; siambr gladdu ym Môn.]]
[bawd|[Barclodiad y Gawres, Môn.]]
[bawd|[Capel Garmon (siambr gladdu)|Siambr gladdu Capel Garmon, sir Conwy lle gwelir fod y pridd wedi ei symud i ddangos fod y math hwn o gladdfa o dan y ddaear.]]
Siambr, neu ogof wneud, lle rhoddir corff dynol marw i'w orffwys ydy **siambr gladdu** a honno wedi'i gorchuddio gyda phridd. Fel arfer cysylltir y gair gyda defodau claddu Oes Newydd y Cerrig, Oes yr Efydd a chyn hynny. Arferid gosod strwythur o gerrig enfawr yn gyntaf i ddal y bryncyn a roddid ar ei ben ac weithiau gellir gweld y cromlechi (neu garnedd pan fo'r pridd a oedd unwaith yn eu gorchuddio wedi erydu gan y gwynt a'r glaw.

Mae cromlechi a charneddi, felly, yn gerrig noeth a siambr gladdu yn domen o bridd ar ffurf bryncyn bychan.

## Mathau gwahanol o siambrau claddu
* Beddrod Hafren-Cotswold
* Siambr Gladdu Hir
* Beddrod siambr 
* Crug crwn (term Saesneg Cadw ydy *Round Barrow*)

## Rhai siambrau claddu
### Cymru
Gweler hefyd: Rhestr o Siambrau Claddu yng Nghymru
* Bryn Celli Ddu, Môn
* Barclodiad y Gawres, Môn
* Siambr gladdu Capel Garmon, Sir Conwy
* Penycloddiau, Sir Ddinbych
* Carnedd y Gop ger Trelawnyd, Sir y Fflint. Diametr: 100m

### Yr Alban
* Skara Brae
* Bedd yr Eryrod

### Lloegr
* Wayland's Smithy, Swydd Rydychen

### Eraill
* Magdalenenberg, yr Almaen

## Gweler hefyd 
* Carnedd

## Cyfeiriadau

Categori:Archaeoleg Ewrop
Categori:Marwolaeth
Categori:Oes Newydd y Cerrig
Categori:Oes yr Efydd
Bryngaer Llanymynech

Mae **Bryngaer Llanymynech** a'i arwynebedd o 57 hectar yn un o fryngaerau mwyaf gwledydd Prydain ac yn dyddio'n ôl i Oes yr Haearn neu o bosibl i gyfnod cynharach Oes yr Efydd. Mae wedi'i leoli ar gopa Bryn Llanymynech ar Glawdd Offa ger bentref Llanymynech, cymuned Carreghwfa, Powys;  6 milltir i'r de-orllewin o Groesoswallt. Mae'n debygol mai dyma fryngaer mwyaf Cymru.

## Disgrifiad
Mae cloddio archaeolegol yn 2002 gan Owen yn dangos fod yr anheddau y tu mewn i'r gaer yn dyddio'n ôl i'r 4g C.C.

## Cefndir
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: MG030. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonyn nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Llanymynech
Categori:Carreghwfa
Tony Curtis

Mae nifer o bobl gyda'r enw **Tony Curtis**:

*Tony Curtis (actor) (1925-2010)
*Tony Curtis (bardd) (g. 1946)
Janet Leigh

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Janet Leigh** (ganwyd Jeanette Helen Morrison; 6 Gorffennaf 1927 – 3 Hydref 2004).

Cafodd ei geni ym Merced, California.  Priododd yr actor Tony Curtis ar 4 Mehefin 1951.  Yr oeddynt y rhieni yr actorion Jamie Lee Curtis a Kelly Curtis.

## Ffilmiau
**Little Women* (1949)
**Scaramouche* (1952)
**Houdini* (1953)
**My Sister Eileen* (1955)
**The Vikings* (1958)
**Psycho* (1960)
**The Manchurian Candidate* (1962)
**One Is a Lonely Number* (1972)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif