open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brechfa

Pentref yng nghymuned Llanfihangel Rhos-y-corn, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Brechfa**. Sair yng ngogledd y sir tua 7 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Caerfyrddin, ar y B4310 tua hanner ffordd rhwng Nantgaredig a Llansawel. Gorwedda Brechfa ar lan Afon Pîb, un o ledneintau Afon Cothi, ger y man lle llifa Afon Marles (Marlais) i lawr o fryniau Llanfihangel-rhos-y-corn.

Enwir Coedwig Brechfa ar ei ôl. Mae Afon Cothi yn llifo heibio hanner milltir i'r dwyrain o'r pentref. Cysegrir eglwys Brechfa i Sant Teilo. Dyddia'r adeilad presennol i 1893 ond saif ar safle eglwys gynharach. Bu'r bardd ac arweinydd radicalaidd William Thomas (1834-1879) yn byw ym Mrechfa. Adwaenir ef yn well wrth ei enw barddol Gwilym Marles, ar ôl afon Marles.

Ceir llwybr beicio yno sy'n addas i ddechreuwyr a theuluoedd.

## Dolenni allanol
*  Tudalen gwe Eglwys Brechfa 
* http://www.forestry.gov.uk/forestry/INFD-74HK2R 

Categori:Llanfihangel Rhos-y-corn
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llansawel

Gall **Llansawel** gyfeirio at un o ddau le yng Nghymru:

*Llansawel, tref a chymuned yng Ngastell-nedd Port Talbot (*Briton Ferry* yn Saesneg)
*Llansawel, pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin
----
Llansawel, Sir Gaerfyrddin

:''Am y pentref a chymuned o'r un enw yng Ngastell-nedd Port Talbot, gweler Llansawel, Castell-nedd Port Talbot.''

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llansawel**. Saif lle mae'r ffyrdd B4337 a B4310 yn cyfarfod, i'r gogledd o Dalyllychau ac i'r de-ddwyrain o Rydcymerau. Mae Afon Marlais yn llifo trwy'r pentref cyn ymuno ag Afon Cothi rhyw ddwy filltir i'r dwyrain.

Cynrychiolir cymuned Llansawel yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .
bawd|chwith|300px|Plasty Rhydodyn (*Edwinsford*), ger Llansawel, tua 1885

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Safle we cymuned Llansawel

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llanfihangel Rhos-y-corn

Cymuned a phlwyf eglwysig yng ngogledd Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanfihangel-rhos-y-corn**. Gorwedd yn y bryniau i'r gogledd o bentref Brechfa ac i'r gorllewin o Abergorlech. Mae rhan ddeheuol y plwyf yn rhan o Fforest Brechfa. Mae eglwys y plwyf yn dyddio o'r 13g ac yn gorwedd yn uchel ar y bryniau.

Ardal o fryniau isel a choedydd ydyw, gydag afon Clydach, un o ledneintiau afon Cothi, yn llifo trwy gwm dwfn yn ei chanol. Yr unig gymuned o faint yno yw pentref bychan Gwernogle, ar lan afon Clydach. Yng ngogledd-orllewin y plwyf, tua hanner ffordd rhwng Brechfa i'r de a Llanfihangel-ar-Arth i'r gogledd, ceir Mynydd Llanfihangel-rhos-y-corn (356 m), gyda charnedd cynhanesyddol ar ei gopa.

Yr enw yn yr Oesoedd Canol ar fforest frenhinol a orchuddiai rhannau helaeth o blwyfi Llanybydder a Llanfihangel-rhos-y-corn oedd Glyn Cothi. Ymddengys fod y bardd canoloesol enwog Lewys Glyn Cothi (tua 1245 - tua 1490) wedi ei eni yno, efallai tua'r flwyddyn 1425.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Tudalen gwe Eglwys Llanfihangel-rhos-y-corn 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Plwyfi Cymru
Sarhad

Term cyfreithiol yng Nghyfraith Hywel yw **sarhad** neu **sarhaed**. Gallai olygu anaf neu anfri ar berson, neu’r taliad oedd yn ddyledus iddo fel iawndal am yr anaf neu’r anfri. Roedd maint y sarhad yn amrywio yn ôl statws y person oedd wedi ei effeithio, er enghraifft roedd sarhad y frenhines neu’r edling yn draean sarhad y brenin.

Categori:Cyfraith Hywel
Categori:Geirfa'r gyfraith
Llanarmon

Gall **Llanarmon** gyferio at:

* Llanarmon Dyffryn Ceiriog, pentref ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam
* Llanarmon-yn-Iâl, pentref yn Sir Ddinbych.
* Llanarmon, pentref yng Ngwynedd
* Llanarmon Mynydd Mawr, pentref ym Mhowys

## Gweler hefyd
* Garmon
----
Llanarmon, Gwynedd

Pentref yn Eifionydd, Gwynedd, yw **Llanarmon** (). Saif ychydig i'r gogledd-orllewin o bentref Chwilog ac i'r gogledd o'r ffordd B4354.

Enwir y pentref a'r plwyf eglwysig ar ôl Sant Garmon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion 
*Hugh Owen, cynllwynwyr Catholig (1538 - 1618), ganed ym Mhlas Du, Llanarmon.
*John Owen (1564?-1628?). Roedd yr epigramydd enwog ("Y Martial Cymreig") yn aelod arall o deulu Plas Du.
*John Evans (m. 1724), esgob Bangor a Meath. Ganed yn y Plas Du.
*Gwyneth Glyn, awdures a chantores, a fagwyd yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Eifionydd
Categori:Plwyfi Cymru
Llanfair

Gall **Llanfair** gyfeirio at:

*Llanfair, pentref yn ne Gwynedd, gerllaw Harlech
*Llanfair, pentref ym Mro Morgannwg
*Llanfair-ar-y-bryn, ger Llanymddyfri yn Sir Gaerfyrddin
*Llanfair Caereinion, ym Mhowys
*Llanfair Clydogau, yng Ngheredigion
*Llanfair Dyffryn Clwyd, yn Sir Ddinbych
*Llanfair-is-gaer, eglwys yn Arfon, Gwynedd
*Llanfairfechan, yng Ngwynedd
*Llanfair Pwllgwyngyll, ar Ynys Môn
*Llanfair Talhaearn, yn Sir Ddinbych
*Llanfair ym Muallt, ym Mhowys
*Llanfair-yng-Nghornwy, ar Ynys Môn
*Llanfair-yn-Neubwll, ar Ynys Môn
----
Treletert

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Treletert** (Saesneg: *Letterston*). Saif ar y ffordd B4331 fymryn i'r gorllewin o'r briffordd A40 rhwng Abergwaun a Hwlffordd.

Credir i'r pentref gael ei enw oddi wrth Letard Litelking, un o Ffleminiaid Penfro, a laddwyd gan Anarawd ap Gruffudd mewn ymgyrch yn 1137.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Hen orsaf reilffordd Treletert

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Llanddewi Efelffre

Pentref  a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Llanddewi Efelffre** (hefyd **Llanddewi Felffre** a **Llanddewi Efelfre**) (Saesneg: *Llanddewi Velfrey*). Saif ar briffordd yr A40 tua hanner y ffordd rhwng Arberth a Hendy-gwyn ar Daf, ac ychydig i'r gogledd o Afon Marlais.

Ychydig i'r de-orllewin o'r pentref mae bryngaerau Llanddewi Gaer a Caerau Gaer.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Llanbedr Felffre

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llanbedr", gweler Llanbedr (gwahaniaethu).*

Pentref  a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Llanbedr Felffre**  (hanesyddol: **Llanbedr Efelffre** a **Llanbedr Efelfre**; Saesneg: *Lampeter Velfrey''). Saif ar ffordd gefn tua hanner ffordd rhwng Arberth a Hendy-gwyn ar Daf, ac ychydig i'r de o Afon Marlais ac i'r de-orllewin o Hendy-gwyn.

Gyda Llanddewi Felffre, ffurfiai gwmwd canolosesol Efelffre.

Ganed y clerigwr Methodistaidd David Griffiths (1756 - 1834) yn y Felinwlân yma.

dim|250px|bawd|Llanbedr Efelffre

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd 
* Efelffre
* Llanddewi Felffre
* Nun Morgan Harry (1800-42); ymgyrchydd dros heddwch

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Clunderwen

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Clunderwen** (weithiau *Clynderwen* yn Saesneg). Saif ar briffordd yr A478 rhwng Arberth a phentref Crymych, ychydig i'r gogledd o Arberth.

Dechreuodd y pentref fel gorsaf ar Reilffordd Gorllewin Cymru yn y 19g. Tyfodd y pentref presennol o gwmpas yr orsaf. Arferai Clunderwen fod yn Sir Gaerfyrddin, ond yn 2001 daeth yn rhan o Sir Benfro.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Elin Rhys

Darlledwraig, gwyddonydd a chynhyrchydd teledu yw **Elin Rhys** (ganed 23 Medi 1956, Sir Benfro), sydd fwyaf enwog efallai am gyflwyno'r rhaglen deledu i ddysgwyr ''Now You're Talking''. Fe sefydlodd y cwmni cynhyrchu annibynnol Teledu Telesgôp yn 1993.

## Gyrfa
Graddiodd Elin Rhys o goleg Prifysgol Abertawe mewn Biocemeg yn 1978, a bu'n gweithio fel gwyddonydd yr amgylchfyd gyda Dŵr Cymru am bum mlynedd cyn dechrau gyrfa fel darlledwraig yn 1984 gan ymuno â HTV fel newyddiadurwraig ar raglenni gwyddonol.

Parhaodd i weithio gyda HTV am 5 mlynedd, yn paratoi eitemau gwyddoniaeth, iechyd ac amgylcheddol ar gyfer S4C a HTV.  Yn 1990 aeth Elin ymlaen i weithio fel cyflwynydd llawrydd i adran addysg y BBC yn Llundain am ddwy flynedd. Yno, fe weithiodd ar nifer o gyfresi gwyddonol, gan gynnwys cyfres o ugain, *Search Out Science*.

Hefyd rhwng 1988 a 1993 cyflwynodd 5 cyfres o *O Fan I Fan*, sef cyfres gêm antur yn yr awyr agored; cyfres hwyl wyddonol i Channel 4 - The Nature Of Science; cyfres i’r BBC yn edrych ar addysg i oedolion - The Education Programme, a chyfres fyw tafod yn y boch yn edrych ar deledu o gwmpas y byd - *Llygaid Sgwâr*.

Gwnaeth Elin hefyd gyflwyno 72 o raglenni wedi eu haneli at ddysgwyr Cymraeg, *Now You’re Talking*. Ygrifennodd a chynhyrchodd 3 cyfres ar iechyd ag addysg rhyw i blant a gafodd ei ddarlledu ar BBC2 a S4C.

O’r 23 o gyfresi y bu’n gweithio arnynt, ar radio a theledu, i 5 darlledwr, (sef S4C, BBC2, BBC Cymru, HTV a Granada) - mae pob un ond 2 gyfres wedi bod yn wyddonol neu feddygol eu naws.

Yn 1993, aeth ati i sefydlu cwmni teledu annibynnol, Teledu Telesgôp, er mwyn medru canolbwyntio ar gynhyrchu rhaglenni dogfen yn benodol, rhaglenni gwyddoniaeth a rhaglenni gwledig. Mae pencadlys y cwmni bellach yn y Glannau, SA1, Abertawe. Yn 2019 camodd yn ôl o reoli'r cwmni a daeth ei merch Ffion yn gyfarwyddwr i'r cwmni.

## Bywyd personol
Mae Elin yn briod â'r darlledwr Richard Rees, a mae ganddynt un ferch, Ffion.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Thomas Rees (Twm Carnabwth)

Paffiwr a oedd yn un o Ferched Beca oedd **Thomas Rees**, mwy adnabyddus fel **Twm Carnabwth**  (1806? - 17 Tachwedd 1876).

Ganed ef ym Mynachlog-ddu, Sir Benfro. Dywed R. T. Jenkins nad oedd ganddo ran mor amlwg ag y tybir yn Helyntion Beca, ond daeth yn amlwg iawn fel paffiwr. Yn 1847, ymladdodd a gŵr o'r enw Gabriel Davies pan oedd yn feddw, a chollodd un o'i lygaid. Yn dilyn hyn, cafodd droedigaeth grefyddol ac ymaelododd a'r Bedyddwyr.

## Llenyddiaeth
* Hefin Wyn, *Ar Drywydd Twm Carnabwth: Hanes Dechrau Gwrthryfel Becca* (Y Lolfa, 2022)

Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Helyntion Beca
Categori:Marwolaethau 1876
Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Awyrlu

[bawd|Awyrennau [Awyrlu yr Unol Daleithiau, yr Awyrlu Brenhinol ac Awyrlu Brenhinol Awstralia yn hedfan dros anialwch Irac yn ystod goresgyniad 2003.]] 
Gwasanaeth milwrol neu arfog sy'n arbenigo mewn rhyfela awyrennol yw **awyrlu** neu **lu awyr**. Ystyr "llu" ydy casglad neu griw mawr o bobl. Mae'n un o dair rhan arferol o luoedd milwrol cenedlaethol: yr awyrlu, y llynges a'r fyddin.

Yn y Deyrnas Unedig mae'r Awyrlu Brenhinol yn atebol i'r adran honno o'r llywodraeth a elwir yn y Weinyddiaeth Amddiffyn, gyda'i phencadlys yn y Neuadd Wen, Llundain. Yr Awyrlu Brenhinol yw'r awyrlu hynaf yn y byd, a sefydlwyd ar 1 Ebrill 1918 yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Cyfeiriadau

Categori:Awyrennu milwrol
Goursez Vreizh

Gorsedd genedlaethol Llydaw yw **Goursez Vreizh** (Llydaweg: "Gorsedd Llydaw"). Mae'n sefydliad diwylliannol sy'n cyfateb i Orsedd Beirdd Ynys Prydain yng Nghymru a Gorseth Kernow yng Nghernyw ac sy'n cydweithredu â'r gorseddau hynny.

## Hanes
Théodore Hersart de la Villemarqué (1815-1895) oedd y Llydawr cyntaf i gael ei wneud yn aelod o Orsedd y Beirdd yng Nghymru, diolch i'w gyfeillgarwch â Carnhuanawc. Cymerodd yr enw barddol 'Hersaty Kervaker'. Ar ôl dychwelyd i Lydaw, sefydlodd Breuriez-Breiz (Brawdolaeth Beirdd Llydaw) ond nid arweiniodd hyn at greu Gorsedd yno.

Dyma'r prif gamrau yn hanes Gorsedd Llydaw:

* 1838: Derbynnir Villemarqué, Auguste Brizieux a Jean-François Gonidec yn aelodau anrhydeddus o Gymdeithas Cymreigyddion y Fenni.
* 1843 (neu 1857): mae Villemarqué yn sefydlu'r *Breuriez-Breiz*, ond mae gweithgareddau'r Frawdoliaeth yn gyfyngedig i ysgolheictod ac ieithyddiaeth.
* 1867: mae cynrychiolwyr o Orsedd y Beirdd yn mynychu'r Gynhadledd Geltaidd.
* 16 Awst 1898: sefydlu *l’Union régionaliste bretonne* (URB: 'Undeb rhanbarthol Llydaw).
* 1899: 20 o Lydawyr yn cael eu gwahodd gan Orsedd y Beirdd (Cymru) i ffurfio cnewyllyn grŵp yn Llydaw (rhoddir iddynt 'Gleddyf Arthur'). Cawsant eu urddo'n ofyddion, ond heb fod yn aelodau llawn o'r urdd.
* 1 Medi 1900: mae cynulliad i sefydlu gorsedd yn Llydaw yn cyfarfod yn la Veuve Le Falc’her a Guingamp. Daw Jean Fustec (dan yr enw barddol 'Yann ab Gwilherm'; 'Lemenik' yn nes ymlaen) yn cael ei urddo'n archdderwydd cyntaf "Gorsedd Llydaw".
* 23 Tachwedd 1908: Cyhoeddiad swyddogol 'Gorsedd Barzed Gourenez Breiz Izel' (Gorsedd Beirdd Gorynys Llydaw).

Yr enw llawn cyfredol ar yr orsedd heddiw yw *Breudeuriezh Drouized, Barzhed hag Ovizion Breizh* (Brawdoliaeth Derwyddon, Beirdd ac Ofyddion Llydaw).

## Drouized-meur - Archderwyddon Llydaw 
* Jean Le Fustec, o 1900 hyd 1903.
* Yves Berthou-Kaledvoulc'h (Caledfwlch), o 1904 hyd 1932.
* François Jaffrennou (Taldir), o 1933 hyd 1955.
* Pêr Loisel-Eostig Sarzhaw, o 1956 hyd 1980.
* Gwenc'hlan Le Scouëzec (''Gwenc'hlan'') o 1981 yd 2008.
* Per Vari Kerloc'h (*Morgan*) ers 2008.

## Oriel

Image:PhotoGorsedd.jpg|Cynulliad o dderwyddon, 1906
Image:Bardes Gouarec.jpg|Beirdd yr Goursez yn canu'r anthem, *Bro goz ma Zadou*, 1907
Image:GorseddDigorHanvec1.jpg|Canmlwyddiant Goursez Vreizh, 1999
Image:Le Scouezec.jpg|Yr Archdderwydd Gwenc'hlan Le Scouëzec, 2007
File:Pêr-Vari Kerloc'h.jpg|Per Vari Kerloc'h (*Morgan*) ers 2008.
Delwedd:Tribann.svg|Y *Tribann*, arwyddlun Goursez Vreizh sy'n seiliedig ar Nod Cyfrin Gorsedd y Beirdd Cymru

## Darllen pellach 
* Hanes Gorsedd y Beirdd gan Geraint Bowen a Zonia Bowen . Cyhoeddiadau Barddas, Dinbych 1991
* Philippe Le Stum, *Le Néo-druidisme en Bretagne - Origine, naissance et développement*, Éditions Ouest-France, coll. « De mémoire d'Homme : L'Histoire », Rennes, 1998, ISBN 2-7373-2281-2.

## Dolenni allanol
*  Goursez Vreizh
*  Goursez Vreizh 2002 ar safle Gorseth Kernow

Categori:Llydaweg
Categori:Diwylliant Llydaw
Categori:Llenyddiaeth Lydaweg
Categori:Eisteddfodau
Categori:Sefydliadau 1908
St. Mirren F.C.

Clwb pêl-droed yn yr Alban, sy'n chwarae yn Uwchgynghrair yr Alban yw **St. Mirren Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Pontfaen

: *Am y dref ym Mro Morgannwg, gweler Y Bont-faen.*

Pentref yng nghymuned Cwm Gwaun, Sir Benfro, Cymru, yw **Pontfaen** neu **Pont-faen**. Saif yng ngogledd y sir, i'r de-ddwyrain o Abergwaun ac i'r gogledd o ffordd yr B4313. Enwir y pentref ar ôl y bont sydd yn croesi'r Afon Gwaun sy'n llifo drwy ei ganol.

Mae'r pentref yn enwog am dafarn hynafol a nodedig y Dyffryn Arms neu fel a elwir ar lafar gwlad "Tafarn Bessie" ar ôl gwraig y dafarn, Mrs Bessie Davies. Yma y gwerthir un math o gwrw'n unig.

250px|bawd|dim|Tafarn y Dyffryn Arms, Pontfaen

## Cyfeiriadau
Categori:Cwm Gwaun
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Casnewydd-bach

Pentref yng nghymuned Cas-mael, Sir Benfro, Cymru, yw **Casnewydd-bach** neu **Castell-newydd-bach** (Saesneg: *Little Newcastle*). Saif yng ngogledd-orllewin y sir, i'r dwyrain o briffordd yr A40, rhwng Abergwaun a Hwlffordd, i'r gogledd-ddwyrain o bentref Cas-blaidd.

Daeth y pentref yn adnabyddus fel man geni y morleidr adnabyddus Bartholomew Roberts ("Barti Ddu"). Ceir cofeb iddo yn y pentref.

bawd|dim|350px|Cofeb Barti Ddu

## Cyfeiriadau
Categori:Cas-mael
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Seismoleg

**Seismoleg** yw'r astudiaeth wyddonol o ddaeargrynfeydd. Mae'n gangen o geoffiseg.

## Gweler hefyd 
* Daeargryn
* Graddfa Richter


Categori:Geoffiseg
IKEA

Cwmni siopau dodrefn a sefydlwyd yn Sweden ym 1943 yw **IKEA**.
bawd|chwith|Siop IKEA yn Singapôr
bawd|chwith|Map of countries with IKEA stores:

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1943
Categori:Cwmnïau Sweden
Cymysgedd marchnata

Y **cymysgedd marchnata** yw:
* Cynnyrch,
* Pris,
* Dosbarthu, a
* Hyrwyddo.

Y cymysgedd hwn yw'r defnydd a manyleb draddodiadol o farchnata, er bod amrywiadau arno a beirniadaeth ohono. Mae gan y gydran olaf cymysgedd ei hun.

Categori:Marchnata
Cymysgedd hyrwyddo

Y **cymysgedd hyrwyddo** yw:
* Hysbysebu,
* Gwerthiant,
* Hyrwyddo gwerthiant, a
* Chysylltiadau cyhoeddus.

Y cymysgedd hwn yw'r defnydd a manyleb draddodiadol o hyrwyddo, er bod amrywiadau arno a beirniadaeth ohono. Mae'r broses o hyrwyddo ei hun yn un o gydrannau'r cymysgedd marchnata.

Categori:Marchnata
Robert Thomas Jenkins

Hanesydd ac awdur o Gymru oedd **Robert Thomas Jenkins**, yn ysgrifennu fel **R. T. Jenkins** (31 Awst 1881 - 11 Tachwedd 1969).

## Bywgraffiad
Ganed ef i deulu Cymreig yn Lerpwl, ond symudodd y teulu i ddinas Bangor pan oedd yn ieuanc. Collodd ei fam a'i dad cyn bod yn naw oed, a magwyd ef gan deulu ei fam yn y Bala. Aeth i Brifysgol Aberystwyth i astudio Saesneg ac yna i Goleg y Drindod, Caergrawnt.

Bu'n athro ysgol yn Llandysul, Aberhonddu a Chaerdydd. Yn 1930 penodwyd ef yn ddarlithydd annibynnol yn adran Hanes Cymru ym Mangor. Yn 1938 daeth  yn olygydd cynorthwyol *Y Bywgraffiadur Cymreig*, a phan fu farw Syr John Edward Lloyd yn 1947 daeth yn gyd-olygydd â Syr William Llewelyn Davies. Cyhoeddwyd y fersiwn Cymraeg o'r *Bywgraffiadur* yn 1953 a'r fersiwn Saesneg yn 1959. Dyfarnwyd gradd D.Litt. Prifysgol Cymru iddo yn 1939 a LL.D. honoris causa (Cymru) yn 1956. Daeth yn Athro yn yr Adran Hanes yn 1945.

Ysgrifennodd rai storïau byrion a *Ffynhonnau Elim* dan yr enw Idris Thomas.

Bu'n weithgar hefyd gyda Cylch Dewi - cymdeithas o academwyr a llenorion a ymdrechai dros godi statws a defnydd o'r Gymraeg ym myd addysg, bywyd cyhoeddus a'r radio.

## Cyhoeddiadau
* *Hanes Cymru yn y Ddeunawfed Ganrif* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1928)
* *Yr Apêl at Hanes* (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1930)
* ''Ffrainc a'i Phobl'' (Hughes a'i Fab, 1930)
* *Gruffydd Jones, Llanddowror* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930)
* (gyda William Rees) *The Bibliography of the History of Wales* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1931)
* *Hanes Cymru yn y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1933)
* *Y Ffordd yng Nghymru* (Hughes a'i Fab, 1933)
* *Hanes Cynulleidfa Hen Gapel Llanuwchllyn* (Y Bala: Robert Evans a'i Fab, 1937)
* *The Moravian Brethren in North Wales* (Llundain: Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1938)
* (gol.) *Storïau Gwallter Map* (Llyfrau'r Dryw, 1942)
* *Orinda* (Caerdydd: Hughes a'i Fab, 1943)
* *Ffynhonnau Elim* (Llyfrau'r Dryw, 1945)
* (gol.) Jeremy Owen, *Golwg ar y Beiau* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1950)
* (gyda Helen Ramage) *A History of the Honourable Society of Cymmrodorion* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1951) 
* *Casglu Ffyrdd* (Hughes a'i Fab, 1956)
* *Ymyl y Ddalen* (Hughes a'i Fab, 1957)
* *Yng Nghysgod Trefeca* (Caernarfon: Llyfrfa'r Methodistiaid Calfinaidd, 1968)
* *Edrych yn ôl* (Llundain: Club Llyfrau Cymraeg, 1968)
* *Cyfoedion* (Aberystwyth: Club Llyfrau Cymraeg, 1974)
* *Cwpanaid o De a Diferion Eraill*, casgliad o'i ysgrifau wedi'i olygu gan Emlyn Evans (Dinbych: Gwasg Gee, 1997)

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Lerpwl
Daniel Defoe

Awdur a newyddiadurwr o Sais oedd **Daniel Defoe** (1659/1661 - 24 Ebrill [?], 1731). Roedd yn un o arloeswyr y nofel yn Saesneg, a daeth yn enwog am ei nofel *Robinson Crusoe*.

## Bywgraffiad
Ganed ef fel Daniel Foe yn Llundain; ychwanegodd y "De" yn ddiweddarach i swnio'n fwy uchelwrol. Presbyteriaid oedd ei rieni, ac mae'n debyg iddo gael ei addysgu yng ngholeg Anghydffurfiol Stoke Newington.

Bu'n farsiandïwr, er mai anaml yr oedd yn rhydd o ddyledion, a phriododd Mary Tuffley yn 1684. Cymerwyd ef i'r ddalfa am ddyled yn 1692. Wedi iddo gael ei ryddhau, bu'n teithio yn Ewrop a'r Alban. Un o'i gyhoeddiadau cynharaf oedd *An Essay upon Projects* 1697. Cyhoeddodd nifer fawr o bamffledi, a charcharwyd ef yng Ngharchar Newgate am gyhoeddi *The Shortest Way with the Dissenters* yn 1703, lle roedd yn dychanu'r Torïaid Uchel-Eglwysig. Rhyddhawyd ef gan gytunodd i weithredu fel ysbiwr dros y llywodraeth, ac yn 1706 gyrrwyd ef i Gaeredin i gynorthwyo i sicrhau fod Deddfau Uno 1707 i uno Lloegr a'r Alban yn cael eu pasio.

Rhwng 1719 a 1728, cyhoeddodd nid yn unig *Robinson Crusoe* (1719) a dau ddilyniant: *Farther Adventures* (1719) a *Serious Reflections* (1720), ond hefyd gyfres o lyfrau megis *Captain Singleton* (1720), *Colonel Jack* (1722), *Moll Flanders* (1722), *Religious Courtship* (1722), *A Journal of the Plague Year* (1722), *Roxana: The Fortunate Mistress* (1724), *The Complete English Tradesman* (1726), a *The New Family Instructor* (1727). Un o'i weithiau mwyaf nodedig oedd ''A tour thro' the Whole Island of Great Britain'' (1724–27), sy'n ffynhonnell werthfawr.

## Dylanwad yng Nghymru
Cyfieithiwyd neu addaswyd *Robinson Crusoe* i'r Gymraeg sawl gwaith, er enghraifft gan J. Tye o Wrecsam ac yna gan H. Humphreys, Caernarfon, ganol y 19eg ganrif, a bu'n llyfr poblogaidd iawn yn ei ddiwyg Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1661
Categori:Marwolaethau 1731
Categori:Llenorion taith y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pamffledwyr o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Llangwyryfon

Pentref bychan yng Ngheredigion] yw **Llangwyryfon**, yn yr hen amser **Llangwyryddon**. Saif ar y ffordd B4576, tua naw milltir i'r de-ddwyrain o Aberystwyth. Mae Afon Wyre yn llifo trwy'r pentref.

Cysegrwyd yr eglwys i'r Santes Ursula a'r unarddeg mil o wyryfon a ferthyrwyd gyda hi. Roedd yr hen eglwys ynghanol y fynwent, ond yn 1879 adeiladwyd eglwys newydd tu allan i'r fynwent.

Cofnodir i Daniel Rowland, William Williams (Pantycelyn) a Howel Harris gynnal seiadau yma rhwng 1743 a 1750.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Rhyfel y Sais Bach
Ar 14 Mai  – daeth 700 o Gymry at ei gilydd yn yr hyn a elwir yn Rhyfel y Sais Bach - gan atal Augustus Brackenbury, tirfeddiannwr cyfoethog o Swydd Lincoln rhag codi plasty yn Llangwyryfon. Yn dilyn y gwrthdaro, a dymchwel waliau'r adeilad, Ffodd am ei fywyd yn ôl i Loegr.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Hywel Davies

: *Am y joci o Gymru, gweler Hywel Davies (joci)*

Môr-leidr Cymreig oedd Capten **Hywel Davies**, hefyd **Howell Davis** neu **Hywel Dafydd** (tua 1690 – 19 Mehefin 1719). Dim ond am 11 mis y parhaodd ei yrfa fel môr-leidr, o fis Gorffennaf 1718 hyd fis Mehefin 1719, ond bu'n llwyddiannus dros ben. Ei longau oedd y *Cadogan*, *Buck*, *Saint James*, a'r *Rover*.
Ganed ef yn Aberdaugleddau, Sir Benfro. Roedd yn fêt ar y *Cadogan*, llong yn cario caethweision, pan gipiwyd y llong gan y môr-leidr Edward England yn 1718. Penderfynodd Davies ymuno â'r môr-ladron, a gwnaed ef yn gapten y *Cadogan*.

Lladdwyd ef pan wahoddodd llywograethwr Portiwgeaidd ynys Príncipe ef i alw i'w weld yn y gaer am wydraid o win. Ar y ffordd yno, ymosodwyd ar y môr-ladron, a saethwyd Davies yn farw. Cymerwyd ei le fel capten gan forwr arall o Sir Benfro, Bartholomew Roberts, a ddaeth yn enwog fel "Barti Ddu".

Ceir hanes Davies gan y Capten William Snelgrave, meistr y *Bird*, llong a gipiwyd gan y môr-ladron yn 1719. Cipiwyd ei long gan ŵyr Thomas Cocklyn, oedd yn hwylio gyda Davies, a chafodd ei gamdrin ganddynt. Pan glywodd Davies am hyn, amddiffynnodd Snelgrave, ac mae'n amlwg iddo wneud argraff dda arno. Didgrifiodd Snelgrave ef fel dyn  "who (allowing for the Course of Life he had been unhappily engaged in) was a most generous humane Person".

## Llyfryddiaeth
*Terry Breverton, *The book of Welsh pirates and buccaneers* (Sain Tathan: Glyndwr Publishing, 2003)

Categori:Genedigaethau 1690
Categori:Marwolaethau 1719
Categori:Môr-ladron o Gymru
Categori:Pobl o Aberdaugleddau
Airdrieonians F.C.

Clwb pêl-droed Albanaidd o Airdrie, Swydd Lanark yw **Airdrieonians F.C.**.

Maent yn chwarae eu gemau cartref yn Stadiwm Excelsior.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Ross County F.C.

Clwb pêl-droed o Dingwall, Swydd Ross, yr Alban yw **Ross County Football Club**.

Maent yn chwarae eu gemau cartref ym Mharc Victoria.

Y prif hyfforddwr cyfredol yw Jim McIntyre.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Clyde F.C.

Clwb pêl-droed yn ardal Clyde, canolbarth yr Alban yw **Clyde Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Perfedd

Gallai **Perfedd** ('canol') gyfeirio at un o sawl peth:

Mewn anatomeg:
*Coluddion neu'r ymysgaroedd, rhan o'r stumog

Mewn daearyddiaeth:
*Cwmwd Perfedd, Ceredigion
*Cwmwd Perfedd, Ystrad Tywi
*Mynydd Perfedd, yn y Glyderau, Eryri
*Y Berfeddwlad, gogledd-ddwyrain Cymru yn yr Oesoedd Canol
Gwbert

Pentref bychan yng nhymuned y Ferwig, Ceredigion, yw **Gwbert** (). Saif i'r gogledd-orllewin o dref Aberteifi, ym mhen draw ffordd y B4548, ar ochr ogleddol aber Afon Teifi. Gerllaw saif Craig Gwbert ac ychydig ymhellach i'r gogledd ar hyd yr arfordir mae Ynys Aberteifi. Yr adeilad mwyaf yn y pentref yw'r *Cliff Hotel*.

Mae’r twyni tywod i'r de ac i'r dwyrain o'r pentref yn dirwedd hanesyddol, ond pentref cymharol newydd yw Gwbert ei hun, yn dyddio o'r 20g.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Tirwedd hanesyddol Twyni tywod Tywyn a Gwbert (Cadw) 

Categori:Y Ferwig
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Perfedd (cwmwd)

:*Erthygl am y cwmwd yw hon. Gweler hefyd Perfedd.*

Cwmwd canoloesol yng ngogledd Teyrnas Ceredigion oedd **Cwmwd Perfedd**. Roedd yn gorwedd yng nghantref Penweddig.

Ffiniai'r cwmwd â chymydau Genau'r Glyn i'r gogledd, gydag afon Clarach yn dynodi'r ffin, a'r Creuddyn i'r de, gan ffurfio canol (*perfedd*) cantref Penweddig. I'r dwyrain ffiniai â chantrefi Cyfeiliog ac Arwystli yn Nheyrnas Powys gyda bryniau Elenydd yn dynodi'r ffin. Wynebai ar Fae Ceredigion i'r gorllewin.

Prif ganolfan y cwmwd oedd Aberystwyth, a dyfodd yn ymyl hen ganolfan eglwysig Llanbadarn Fawr. Roedd yn cynnwys yn ogystal bryngaer hynafol Pen Dinas, ar yr arfordir ger Aberystwyth.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Perfedd
Categori:Daearyddiaeth Ceredigion
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Teyrnas Ceredigion
Llanarmon Mynydd Mawr

Pentrefan a phlwyf eglwysig gwledig yng nghymuned Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys, Cymru, yw **Llanarmon Mynydd Mawr** (weithiau **Llanarmon Mynydd-Mawr** mewn ffynonellau Saesneg). Saif yn ardal Maldwyn rhwng pentref Llanrhaeadr-ym-Mochnant a Llansilin fel ynys o dir rhyngddynt. Bu gynt yn rhan o Glwyd ac yn Sir Ddinbych cyn hynny. Yn yr Oesoed Canol roedd yn rhan o gantref Mochnant.

Mae Llanarmon yn un o sawl llan yng Nghymru a gysylltir â Sant Garmon.

Daw'r enw o fryn 534 medr Mynydd Mawr, yng nghanol y plwyf. Llifa afon Iwrch heibio i'r gorllewin o'r Mynyddd Mawr ar ei ffordd i lawr o Gwm Maen Gwynedd i afon Tanat. Rhed yr hen lôn rhwng pentref Llanrhaeadr-ym-Mochnant, i'r de, a Llanarmon Dyffryn Ceiriog, i'r gogledd, ar hyd ochr ddwyreiniol y plwyf ac yma y ceir y rhan fwyaf o'r preswylfeydd gwasgaredig ac eglwys y plwyf.

## Hanes
Apwyntiwyd yr Esgob William Morgan, cyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg, yn ficer Llanarmon Mynydd Mawr a phlwyf cyfagos Llanrhaeadr-ym-Mochnant yn 1578. Arosodd yn y swydd tan 1595 pan gafodd ei apwyntio'n Esgob Llandaf.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Y plwyf mewn perthynas â llywodraeth leol

Categori:Llanrhaeadr-ym-Mochnant
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Plwyfi Cymru
Abaty Llandudoch

Abaty yn Llandudoch, sir Benfro yw **Abaty Llandudoch**. Sefydlwyd ef fel priordy tua 1115 ar gyfer prior a deuddeg mynach o Urdd Tiron, gan Robert fitz Martin a'i wraig Maud Peverel (chwaer William Peverel yr ieuengaf). 
Yn 1120, daeth yn abaty, gyda'r mynachod yn dilyn rheol Urdd Sant Bened.

Wedi diddymu'r mynachlogydd, parhaodd y plwyf i ddefnyddio eglwys yr abaty am gyfnod. Erbyn hyn, mae'n adfeilion, ond erys cryn dipyn o'r muriau.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Llandudoch
Llandudoch
Llandudoch
Philippe VI, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1328 hyd ei farw oedd **Philippe VI** neu **Philip VI** (**Philippe de Valois**) (1293 – 22 Awst 1350). Mab Charles de Valois, a'i wraig Marguerite d'Anjou, oedd Philippe. Cafodd y llysenw "Le Fortuné" ("Y Ffodus").

Yn 1328, bu farw Charles IV, heb adael mab. Roedd hyn yn golygu diwedd llinach uniongyrchol y brenhinoedd Capetaidd. Roedd yn ansicr pwy oedd a hawl i'r goron; ymhlith yr hawlwyr roedd Edward III, brenin Lloegr. Penderfyniad uchelwyr Ffrainc oedd coroni Philip o Valois, oedd o linach arall o'r Capetiaid, a ddaeth yn frenin fel Philip VI, y cyntaf o Frenhinllin Valois. Yn 1337 cyhoeddodd Edward III mai ef oedd gwir frenin Ffrainc a dehcreuodd Y Rhyfel Can Mlynedd.

## Teulu
### Gwragedd 
* Jeanne la Boiteuse (1313–1348) (Jeanne de Bourgogne, "Y ferch fethedig")
* Blanche d'Évreux (1350)

### Plant 
* Ioan II (26 Ebrill 1319 – 8 Ebrill 1364), brenin Ffrainc 1350–1364
* Marie (1326–1333), gwraig Jean de Brabant
* Louis (17 Ionawr 1328 – 17 Ionawr 1328)
* Louis (8 Mehefin 1330 – 23 Mehefin 1330)
* Jean (1333–1333)
* Philippe de Valois (1336–1375)
* Jeanne (1337–1337)
* Jeanne (1351–1371)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1293
Categori:Marwolaethau 1350
Alltyblaca

bawd|300x300px|Capel Undodaidd Alltyblaca c.1885

Pentref bychan yn ne sir Ceredigion yw **Alltyblaca** (), weithiau **Alltyblacca**. Saif yn agos i'r ffin â Sir Gaerfyrddin, ychydig i'r gogledd o Lanybydder, ac ar lan ogleddol Afon Teifi. Mae'r ffordd B4337 o Lanwnnen i Lanybydder yn mynd trwy'r pentref.

Daeth y pentref yn enwog oherwydd ei gysylltiad âD. Jacob Davies. Roedd Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi), gweinidog Undodaidd cyntaf Cymru, yn weinidog yn Alltyblaca am gyfnod yn y 1780au.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llanwenog
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Robert fitz Martin

Uchelwr Normanaidd a'r cyntaf o Arglwyddi Cemais oedd **Robert fitz Martin** neu **Robert FitzMartin** (c. 1095? - c. 1159).

## Hanes
Nid oes gwybodaeth am ei dad, heblaw mai Martin oedd ei enw; Geva de Burci, etifeddes Serlo de Burci, oedd ei fam. Ail-briododd ei fam a William de Falaise, ac yn ddiweddarach etifeddodd Robert diroedd William a thiroedd ei daid, Serlo de Burci, yng ngorllewin Lloegr. Yn gynnar yn nheyrnasiad Harri I, brenin Lloegr, cymerodd ran yn yr ymosodiad Normanaidd ar Gymru, a chrewyd barwniaeth Cemais, rhwng Aberteifi ac Abergwaun, iddo. Nanhyfer oedd ei brif ganolfan: cododd castell yno yn gynnar yn y 12g. Sefydlodd Robert a'i wraig gyntaf Maud Peverell Abaty Llandudoch rywbryd rhwng 1115 a 1119. Yn 1135-1136, enillodd y Cymry y tiroedd hyn yn ôl, ac roedd Robert yn un o arweinwyr y llu Normanaidd a orchfygwyd gan Owain Gwynedd ym Mrwydr Crug Mawr. Er i'r Cymry gipio tref Aberteifi, llwyddodd Robert i amddiffyn Castell Aberteifi.

Rhwng 1136 a 1141 bu'n gwasanaethu yr Ymerodres Matilda yn ystod yr ymryson am goron Lloegr, ac yn ddiweddarach ei mab, Harri II. Nid oes cofnod ohono yn ystod y gweddill o'r 1140au; efallai iddo fynd ar yr Ail Groesgad. Ail-briododd ag Alice de Nonant, a chawsant dri o blant. Cafodd ei fab William diroedd ei dad yn ôl trwy briodi Angharad, merch Rhys ap Gruffudd.

## Cyfeiriadau
Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Categori:Genedigaethau 1095
Categori:Marwolaethau 1159
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Ursula

bawd|Santes Ursula: paentiad tempera ar banel gan Carlo Crivelli (tua 1435 – tua 1495) (Duomo Sant'Emidio, Ascoli Piceno, yr Eidal)

Santes Frythonig oedd **Ursula** (Lladin neu **Wrswla**, sy'n golygu "arthes fechan"). Ei dydd gŵyl yw 21 Hydref.

Y chwedl yw ei bod yn dywysgoges o deyrnas Dumnonia (Dyfnaint). Ar gais ei thad, hwyliodd am Lydaw at ei darpar-ŵr Cynan Meiriadog, gyda 11,000 o wyryfon fel gweinyddesau. Gyrrodd storm wyrthiol hwy yr holl ffordd i draethau Gâl mewn diwrnod, a phenderfynodd Ursula fynd ar bererindod. Aeth i ddinas Rhufain, ac yna ymlaen i ddinas Cwlen, oedd dan warchae gan yr Hyniaid. Merthyrwyd y gwyryfon i gyd, a saethwyd Wrswla ei hun yn farw gan arweinydd yr Hyniaid. Dywedir i hyn ddigwydd tua 383.

Ym Masilica y Santes Wrswla yng Nghwlen, ceir creiriau y dywedir eu bod yn weddillion Wrswla a'r gwyryfon. Mae eglwys Llangwyryfon yng Ngheredigion wedi ei chysegru iddynt, a gall fod y Lleucu sy'n nawddsant Betws Leucu yn yr un sir yr un person a Lucia, un o gymdeithion Ursula.

## Buchedd
Ceir buchedd Ladin ganoloesol i'r santes.  Cyfieithwyd y fuchedd i'r Gymraeg tua diwedd y 15g gan y bardd Huw Pennant o Sir y Fflint, brawd Thomas Pennant, abad Dinas Basing.  Ceir y testun yn llawysgrif *Llansteffan 34*.

Categori:Seintiau Cristnogol
Thomas Evans

Gallai **Thomas Evans** gyfeirio at un o sawl person:

*Thomas Evans (Thomas ab Ifan) (fl. 1580-1633), bardd a hynafiaethydd
*Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi) (1764-1833), gweinidog a llenor
*Thomas Evans (Telynog) (1840-1865), bardd
*Thomas Christopher Evans (1846-1918), ysgolhaig
Llanrhystud

Pentref a chymuned yng Ngheredigion yw **Llanrhystud**. Saif ar y briffordd A487, rhyw naw milltir i'r de o Aberystwyth.

Llifa Afon Wyre trwy'r pentref ychydig cyn cyrraedd a môr, ac mae Afon Wyre Fach yn ymuno â hi ychydig uwchben y pentref. Gerllaw'r fan lle mae'r ddwy afon yn ymuno, mae Gaer Penrhôs, lle mae olion bryngaer o Oes yr Haearn ac olion castell, a adeiladwyd, efallai gan Cadwaladr ap Gruffudd, brawd Owain Gwynedd yn 1149. Castell mwnt a beili ydyw, yn defnyddio gweddillion yr hen fryngaer fel beili. Roedd Rhys ap Gruffudd (Llansadwrn) yn dal tiroedd yma yn y 14g.

Dyddia'r eglwys bresennol, sydd wedi ei chysegru i Sant Rhystud, o'r flwyddyn 1852, ond gellir gweld rhywfaint o olion yr eglwys flaenorol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

Eglwys_Sant_Rhystud,_Llanrhystud,_Ceredigion_01.png|Eglwys Sant Rhystud o'r stryd sy'n arwain ati
Eglwys Sant Rhystud, Llanrhystud, Ceredigion 02.JPG|Yr eglwys
Eglwys Sant Rhystud, Llanrhystud, Ceredigion 03.JPG|Yr eglwys
Eglwys Sant Rhystud, Llanrhystud, Ceredigion 04.JPG|Yr eglwys

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Llanrhystud (Saesneg yn bennaf)

Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Rhystud

Sant o Gymru oedd **Rhystud** (Lladin: **Restitutus**, fl. 6g).

## Hanes a thraddodiad
Yn ôl traddodiad roedd Rhystud yn un o feibion Hywel ab Emyr Llydaw ac felly'n frawd i Sulien, Cristiolus a Derfel Gadarn, ac efallai Dwywe (Dwywau) hefyd. Dywedir iddo fod yn esgob yn yr ysgol a sefydlodd Sant Dyfrig yng Nghaerleon. Dethlir ei Ŵyl Mabsant ar y dydd Iau cyn y Nadolig.

Yr unig eglwys a gysegrir iddo yw Llanrhystud, Ceredigion. Dyddia'r eglwys bresennol o'r flwyddyn 1852, ond gellir gweld rhywfaint o olion yr eglwys flaenorol.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Dyfed
Michel de Montaigne

Awdur o Ffrainc oedd **Michel Eyquem de Montaigne** (28 Chwefror 1533 – 13 Medi 1592). Ei waith enwocaf yw'r *Essais* ('Traethodau'), cyfres hir o fyfyrdodau, mewn tair cyfrol, sy'n ymdreiddio i natur y meddwl dynol ac yn rhoi portread cofiadwy o'r awdur ei hun dros y blynyddoedd. Daethant yn boblogaidd iawn a chyhoeddwyd dros gant o argraffiadau. Ar sawl ystyr, yr *Essais* oedd sail blodeuo athroniaeth yn Ffrainc yn yr 17g a arweiniodd yn ei dro at Oleuedigaeth y 18g.

Cafodd ei eni yn y *château* de Montaigne yn Périgord, yn fab i Pierre Eyquem, maer Bordeaux, Aquitaine. Cyfaill y bardd Étienne de la Boétie oedd ef. Bu farw Boétie yn 1563 a phriododd Montaigne ei weddw yn 1565.

## Llyfryddiaeth
* *Essais* (1580)

## Gweler hefyd
*Prifysgol Michel de Montaigne Bordeaux III

Categori:Athronwyr y Dadeni
Categori:Athronwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1533
Categori:Hunangofianwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion Ffrangeg y Dadeni
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1592
Categori:Pobl o Dordogne
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi)

Gweinidog, heddychwr, bardd a llenor Cymraeg o Sir Gaerfyrddin oedd **Thomas Evans**, a adnabyddir yn aml fel **Tomos Glyn Cothi** (20 Mehefin 1764 – 29 Ionawr 1833). Roedd yn bleidiol i egwyddorion y Chwyldro Ffrengig, yn un o sylfaenwr Undodiaeth yng Nghymru, yn fardd ac yn awdur sawl llyfr.

## Bywgraffiad
Ganed Tomos mewn bwthyn o'r enw Capel Sant Silyn, ger pentref Gwernogle, gogledd Sir Gaerfyrddin, ar 20 Mehefin 1764, yn fab i Ifan John a'i wraig a'r trydydd o'u chwech o blant. Dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Cymraeg ar yr aelwyd a chafodd grap ar ddarllen Saesneg mewn ysgol leol cyn mynd i ysgol yn Abertawe. Dychwelodd i'w fro wedyn a dilynodd grefft gwehydd, fel ei dad.

Enillodd ei awydd am wybodaeth nawdd boneddigion lleol a chafodd fenthyg llyfrau gan bobl fel yr ysgolhaig y Dr Joseph Priestley. Undodiad oedd Priestley, a daeth Tomos i feithrin ei syniadau ef. Aeth i wasanaethu capel Ariaidd Alltyblaca, ger Llanybydder. Yno daeth dan ddylanwad Dafydd Dafis, Castell Hywel.

Priododd a chafodd chwech o blant. Dechreuodd bregethu yn ei gartref, dan drwydded. Yn 1796 codwyd Tŷ Cwrdd Cwm Cothi ar lannau afon Cothi, capel cyntaf yr Undodiaid Cymreig. Pregethodd yno a daeth ei enw yn gyfarwydd i lawer.

Ym mis Awst 1801, â llywodraeth Prydain yn dal i ofni canlyniadau'r Chwyldro Ffrengig, carcharwyd Tomos am ddwy flynedd yng ngharchar Caerfyrddin am gefnogi egwyddorion y chwyldro hwnnw. Treuliodd ei amser yno yn ysgrifennu geiriadur Saesneg-Cymraeg (cyhoeddwyd 1809).

Yn 1811 derbyniodd alwad i ddod yn weinidog yr Hen Dŷ Cwrdd yn Aberdâr.

Cyhoeddodd sawl llyfr, cyfieithiadau o destunau Undodaidd Saesneg gan fwyaf. Roedd yn fardd hefyd a gyfansoddodd nifer o gerddi ar y mesurau rhydd yn lladd ar ryfel a brenhinoedd a chlodfori rhyddid. Cyhoeddodd gasgliad o gant o emynau at wasanaeth yr Undodiaid (1811).

## Cyhoeddiadau
**An English-Welsh Dictionary neu Eir-Lyfr Saesneg a Chymraeg* (Merthyr Tudful, 1809)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1764
Categori:Gweriniaethwyr o Gymru
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1833
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pregethwyr o Gymru
Categori:Undodiaid
Cristiolus

Sant o Gymru oedd **Cristiolus** (fl. 6g). Dethlir ei ddydd gŵyl ar 3 Rhagfyr.

Yn ôl traddodiad roedd Cristiolus yn un o feibion Hywel fab Emyr Llydaw ac felly'n frawd i Sulien, Rhystud a Derfel Gadarn, ac efallai Dwywe (Dwywau) hefyd. Mae rhai achau yn ei wneud yn fab i Hywel Fychan fab Hywel fab Emyr Llydaw ac yn gefnder i Sant Cadfan.

Cysegrir eglwys Llangristiolus, Môn, ynghyd ag Eglwyswrw a Penrhydd (Sir Benfro), i Gristiolus.

Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Stirling Albion F.C.

Clwb pêl-droed yn ninas Stirling, canolbarth yr Alban yw **Stirling Albion Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Llech

Gair sy'n ymddangos mewn nifer o enwau lleoedd Cymru yw **llech**, hynny yw llechfaen.

**Llech Gronw*, ar lan yr Afon Cynfal
* Llechog
* Llechwedd, enw sawl mynydd
* Trelech, enw sawl pentref

Categori:Toponymeg Cymru
Shema Yisrael

bawd|Shema Yisrael
**Shema Yisrael** (ney '''Sh'ma Yisroel** neu **Shema''') (Hebraeg: שמע ישראל; "Clyw, [O] Israel") yw geiriau agoriadol rhan o'r *Torah* (y Beibl Hebraeg) a ddefnyddir yn rhan ganolog pob gwasanaeth gweddi yn y bore a gyda'r hwyr. Ystyrir y *shema* y weddi bwysicaf mewn Iddewiaeth, ac mae ei hadrodd ddwywaith y dydd yn *mitzvah* (dyletswydd neu orchymyn crefyddol).

Categori:Iddewiaeth
Ffynnongroyw

Pentref yng nghymuned Llanasa, Sir y Fflint, Cymru, yw **Ffynnongroyw** (). Fe'i lleolir ym mhen ogleddol y sir ar lan orllewinol Glannau Dyfrdwy, i'r de o Dalacre. Saif ar briffordd yr A548, tua hanner ffordd rhwng Prestatyn i'r gorllewin a Mostyn i'r dwyrain. 

Enwir y pentref ar ôl y Ffynnongroyw, ffynnon naturiol mewn llecyn ym mhen Lôn y Ffynnon. Ceir carreg yn do arni a gril (diweddar) i'w hamddiffyn. Tu ôl i'r pentref cyfyd bryniau cyntaf Bryniau Clwyd, gan ffurfio ymyl ddwyreiniol Dyffryn Clwyd. Mae Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru yn mynd rhwng y pentref a'r arfordir, ond does dim gorsaf yno.

250px|dim|bawd|Rhes o dai yn Ffynnongroyw

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
Magwyd y gantores boblogaidd Caryl Parry Jones (ganwyd 1958) yn Ffynnongroyw.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanasa
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Breinigerberg

Mae **Breinigerberg** (pob. 971) yn dref fechan hanesyddol yn nhalaith Nordrhein-Westfalen yng ngorllewin yr Almaen. Mae'n gorwedd yn Rhanbarth Aachen.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Categori:Trefi'r Almaen
Llanddyfnan

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn Ynys Môn yw **Llanddyfnan** (). Gorwedd yn ne-ddwyrain Ynys Môn ar y ffordd B5109 rhwng Pentraeth i'r dwyrain a Llangefni i'r gorllewin.

Enwir y plwyf ar ôl Sant Dyfnan. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Dindaethwy, cantref Rhosyr. Ceir maen hir cynhanesyddol ger y ficerdy.

Cysylltir y teulu o gyfreithwyr Cymreig canoloesol a adnabyddir fel 'Llwyth Cilmin Droetu' â Llanddyfnan. Roedd y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch, a ganodd farwnad enwog i'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1283, yn aelod o'r teulu hwnnw.

Ceir Gwarchodfa Natur Cenedlaethol Cors Bodeilio i'r de o'r pentref.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Seindorff

Band Cymraeg yw'r **Seindorff** sef cyfuniad o'r band 'Pencadlys' a Geraint Ffrancon (Recordiau Safon Uchel, Stabmaster Vinyl, Blodyn Tatws a.y.b.).

Cyfarfu'r ddau am y tro cyntaf ym mhwll nofio Bangor, Gwynedd, pan oeddent yn dair oed. Chwarter canrif yn ddiweddarach cyfarfu'r ddau unwaith eto ym Mryste, de-orllewin Lloegr. Mae Seindorff yn creu melodïau penwan a thwrw gwyn ciwt, yn aml ar yr un pryd. Weithiau, maen nhw'n canu hefyd. Yn dilyn yr EP *Seindorff* bwriedwyd rhyddhau eu LP cyntaf *Arvonia* yn 2008.

## Disgograffi
**Seindorff* EP, Rhagfyr 2007 (HighQualityRecordings)

## Dolenni allanol
*http://www.myspace/seindorff Tudalen ar Seindorff

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Dyfnan

[bawd|Eglwys Sant Dyfnan, [Llanbedr-goch, Ynys Môn]]

Sant o Gymru oedd **Dyfnan** (fl. 5g).

## Hanes a thraddodiad
Ychydig a wyddys amdano. Yn ôl yr achau roedd yn un o feibion niferus Brychan, brenin Teyrnas Brycheiniog. Sefydlodd llan yn Llanddyfnan, Ynys Môn, a dywedir ei fod wedi ei gladdu yno.

Roedd gan Llanddyfnan dri chapel ym Môn yn deillio ohoni, yn Llanbedr-goch, Pentraeth a Llanfair Mathafarn Eithaf.

Dethlid ei wylmabsant ar ddiwedd Ebrill (21-24 Ebrill).

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Categori:Teyrnas Gwynedd
Hysbysebu tu allan i'r cartref

Hysbysebu sy'n targedu defnyddwyr pan maent tu allan i'w cartrefi yw '''hysbysebu tu allan i'r cartref'''. Mae pedwar prif gategori i'r math hwn o hysbysebu: byrddau biliau, dodrefn stryd, cludiant cyhoeddus, a chyfryngau eraill.

Er gall cyfryngau hysbysebu megis darllediad, cyhoeddiad a'r rhyngrwyd cyrraedd defnyddwyr tu allan i'w cartrefi (e.e. trwy ffeiriau masnach, gwerthwyr papurau newydd, neu gynteddau gwestai), mae'r rhain gan amlaf wedi'u targedu i'r cartref neu'r gweithle.

## Cyfeiriadau 
Tu allan i'r cartref
Tu allan i'r cartref
Cathen

Sant o Gymru oedd **Cathen** (weithiau **Cathan**) (fl. diwedd y 6g). Dethlir ei ddydd gŵyl ar 17 Mai.

## Bywgraffiad
Yn ôl yr achau, roedd yn fab i Gawrdaf fab Caradog Freichfras. Ei frodyr oedd y seintiau Medrod (ni ddylir ei gymysgu â'r Medrawd Arthuraidd) ac Iddon.

Sefydlodd llan, yn Llangathen, Sir Gaerfyrddin. Ceir Ffynnon Garthen ar fferm yn y plwyf hwnnw. Yn ôl rhai ffynonellau cafodd ei gladdu ar Ynys Bŷr, sy'n awgrymu fod ganddo gysylltiad â'r fynachlog gynnar yno.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Dyfed
Beulah

Enw bedydd Hebraeg sy'n golygu "priod" yw **Beulah**. Gallai gyfeirio at un o sawl person, peth neu le:

## Pobl
*Beulah (band)
*Beulah (cantores),
*Beulah Bondi (1888-1981), actores
*Beulah McGillicutty, enw llwyfan y wreslwr Trisa Hayes Laughlin (g. 1969)

## Lleoedd
### Awstralia
*Beulah, Tasmania
*Beulah, Victoria

### Cymru
*Beulah, Ceredigion
*Beulah, Powys

### Unol Daleithiau America
*Beulah, Alabama
*Beulah, Colorado
*Beulah, Kansas
*Beulah, Michigan
*Beulah Township, Minnesota
*Beulah, Mississippi
*Beulah, Missouri
*Beulah, Gogledd Dakota

## Eraill
*Beulah (dafad), dafad o Beulah, Powys
----
Telwgw

Iaith Ddrafidaidd a siaredir yn rhanbarth Andhra Pradesh yn India yw **Telwgw** (తెలుగు). Hi yw'r iaith â'r nifer trydydd fwyaf o siaradwyr yn India, ar ôl Hindi a Bengaleg, ac mae'n un o'r 29 iaith swyddogol yn y wlad.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Drafidaidd

Categori:Ieithoedd India
Michael Praetorius

Cyfansoddwr Almaenig oedd **Michael Praetorius** (cyfenw geni: *Schultheisz* neu *Schulze*). Cafodd ei eni ar y 15 Chwefror 1571 yn Creuzburg, ger Eisenach, a bu farw ar y 15 Chwefror 1621 yn Wolfenbüttel.

## Gweithiau cerddorol
* *Musae sioniae* (1605-1810)
* *Terpsichore* (1612)

## Llyfryddiaeth
* *Syntagma musicum* (1614-1620)

Categori:Cyfansoddwyr Almaenig
Categori:Genedigaethau 1571
Marwolaethau 1621
Mark Webster

Chwaraewr dartiau llaw chwith o Gymru yw **Mark Webster** (ganed 12 Awst 1983). Daeth yn bencampwr byd yn Ionawr 2008.

Categori:Chwaraewyr dartiau o Gymru
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Albaneg

:*Am iaith Geltaidd yr Alban gweler Gaeleg. Am iaith Germanaidd yr Alban gweler Sgoteg.*
Iaith Indo-Ewropeaidd yw Albaneg. Mae'n cael ei siarad yn bennaf yn Albania, ynghyd â rhannau o Ogledd Macedonia, Cosofo, a Montenegro yn y Balcanau. Ceir tua 6 miliwn o siaradwyr Albaneg yn y byd.

Ceir dwy brif dafodiaith, Geg i'r gogledd o Afon Shkumbin a Tosc i'r de. Er mai amrywiaethau o dafodieithoedd Geg a siaredir yng ngogledd Albania, Cosofo, Gogledd Macedonia a Montenegro, amrywiaeth ar y dafodiaith Tosc yw sail yr iaith safonol, unedig. Ceir tafodieithoedd hynafol o Tosc eu siarad yn yr Eidal gan yr Arberesh ac yng ngwlad Groeg gan yr Arfanitiaid.

bawd|canol|Parth yr Albaneg, gydag enwau'r tafodieithoedd mewn ysgrifen melyn
bawd|400px|canol|Dosbarthiad tafodieithoedd yr iaith Albaneg

## Dolenni allanol
* Tudalen Linguamón: Albaneg (yn Gymraeg)


Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Jason MacIntyre

Seiclwr o'r Alban oedd **Jason MacIntyre** (20 Medi 1973 - 16 Ionawr 2008), a fu'n bencampwr seiclo treial amser Albanaidd a Phrydeinig deirgwaith.

Ar 15 Ionawr 2008, roedd MacIntyre ar daith hyfforddi pan drodd fan ar draws ei lwybr a bu mewn gwrthdrawiad ag ef ar ffordd yr A82 ger Fort William. Bu farw o'i anafiadau cyn cyrraedd yr ysbyty.

[bawd|dim|

[Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Categori:Seiclwyr o'r Alban