open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llwybr Hamiltonaidd

bawd|Enghraifft o gylchlwybr Hamiltonaidd.
[bawd|Cylchlwybr Hamiltonaidd ar [Dodecahedron|ddodecahedron.]]
bawd|Cylchlwybr Hamiltonaidd ar graff ymylon y dodecahedron uchod.
Ym maes damcaniaeth graffiau, mae **llwybr Hamiltonaidd** yn llwybr mewn graff (anghyfeiriedig neu'n gyfeiriedig) sy'n ymweld â phob fertig unwaith yn union. Mae **cylchlwybr Hamiltonaidd** (neu **gylched Hamiltonaidd**) yn llwybr Hamiltonaidd sy'n gylchlwybr, hynny yw'n dechrau ac yn gorffen wrth yr un fertig. Mae'r broblem llwybr Hamiltonaidd, sef penderfynu a oes llwybrau a chylchlwybrau o'r fath yn bodoli mewn graffiau, yn NP-gyflawn. 

Enwir llwybrau a chylchlwybrau Hamiltonaidd ar ôl William Rowan Hamilton a ddyfeisiodd y gêm icosiaidd, lle mae'n rhaid dod o hyd i gylchlwybr Hamiltonaidd yng ngraff ymylon y dodecahedron. Datrysodd Hamilton y broblem hon gan ddefnyddio'r calcwlws icosiaidd, ond nid yw'r datrysiad hwn yn cyffredinoli i raffiau mympwyol. 

Er gwaethaf cael eu henwi ar ôl Hamilton, roedd cylchlwybrau Hamiltonaidd mewn polyhedronau hefyd wedi cael eu hastudio flwyddyn ynghynt gan Thomas Kirkman, a roddodd, yn benodol, enghraifft o bolyhedron heb gylchlwybr Hamiltonaidd. Hyd yn oed yn gynharach, astudiwyd llwybrau a chylchlwybrau Hamiltonaidd (yng ngraff y marchog o'r bwrdd gwyddbwyll) yn y 9fed ganrif gan Rudrata, a thua'r un amser gan Adli ar-Rumi. Yn Ewrop y 18fed ganrif, cyhoeddwyd llwybrau'r marchog gan Abraham de Moivre a Leonhard Euler. 

## Diffiniadau 
Mae *llwybr Hamiltonaidd* yn llwybr sy'n ymweld â phob fertig o'r graff unwaith yn unig. Gelwir graff sy'n cynnwys llwybr Hamiltonaidd yn **graff y gellir ei olrhain** . Mae graff **gysylltiedig-Hamiltonaidd** os oes llwybr Hamiltonaidd rhwng pob pâr o fertigau. 

Mae *cylchlwybr Hamiltonaidd*, neu *gylched Hamiltonaidd* yn gylchlwybr sy'n ymweld â phob fertig unwaith yn union. Gelwir graff sy'n cynnwys cylchlwybr **Hamiltonaidd** yn **graff Hamiltonaidd**. 

Gellir diffinio syniadau tebyg ar gyfer *graffiau cyfeiriedig*, lle mai dim ond mewn un cyfeiriad y gellir teithio pob ymyl (arc) y llwybr neu'r cylchlwybr. 

Mae *drysfa Hamilton* (*Hamilton maze*) yn fath o bos rhesymeg a'r nod yw dod o hyd i'r cylchlwybr Hamiltonaidd unigryw mewn graff penodol. 

## Cyfeiriadau
Joseph Henry Wade

Offeiriad Anglicanaidd ac awdur o Gymru oedd y Parchedig **Joseph Henry Wade** (1861 –22 Rhagfyr, 1943).

## Cefndir 
Ganwyd Wade yng Nghasnewydd yn blentyn i Joseph Henry Wade, meistr llong a Hannah (née Atkinson) ei wraig. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg Trefynwy a Phrifysgol Caerdydd lle raddiodd gyda BA Prifysgol Llundain ym 1885 a Choleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan lle enillodd gradd dosbarth cyntaf mewn Diwinyddiaeth ym 1887.

## Gyrfa 
Gwasanaethodd Wade fel offeiriad Eglwys Lloegr yn Altrincham yn Swydd Gaer, Kingsbury Episcopi, yng Ngwlad yr Haf a Colesford Swydd Caerloyw. Ymddeolodd o'i weinidogaeth ym 1914.

Yn ogystal a'i waith fel offeiriad bu Wade yn awdur nifer o lyfrau gan gynnwys:

* *Little Guide to Somerset* (1907) (ar y cyd a'i frawd George Woosung Wade D.D.)
* *Little Guide to Monmouthshire* (1909) (ar y cyd a'i frawd)
* *Little Guide to South Wales* (1913) (ar y cyd a'i frawd) 
* *Glamorganshire (Cambridge County Geographies)* (1914) 
* *Little Guide to Herefordshire* (1917) (ar y cyd a'i frawd)
* *Rambles in Cornwall* (1928)
* *Rambles in Devon* (1930)

## Teulu 
Priododd Alice Josephine Crompton, yn Eglwys St. Bartholomew, Altrincham ym 1893, ni fu iddynt blant

## Marwolaeth 
Bu farw yn Weston-super-Mare yn 82 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1843
Categori:Prosiect WiciLlên
Glamorganshire (Cambridge County Geographies)

bawd|Map o Forgannwg allan o'r gyfrol

***Glamorganshire*** yw'r gyfrol yn y gyfres *Cambridge County Geographies* sy'n ymdrin â'r hen Forgannwg.

## Cefndir 
Mae *Cambridge County Geographies* yn gyfres o lyfrau a gyhoeddwyd gan Wasg Brifysgol Caergrawnt yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif. Cynlluniwyd Cambridge County Geographies i ddarparu cyfres o ganllawiau cryno i rai o siroedd Cymru, Yr Alban a Lloegr. Wedi'u hanelu at y darllenydd cyffredinol, fe wnaethant gyfuno dull cynhwysfawr o ymdrin ag amrywiol agweddau ar ddaearyddiaeth gorfforol a dynol gyda phwyslais ar eglurder. Mae'r llyfrau yn frith o ffotograffau, mapiau a graffiau. Ysgrifennwyd y gyfrol am Forgannwg gan y Parch Joseph Henry Wade, ac fe'i cyhoeddwyd gyntaf ym 1914 gan Wasg Brifysgol Caergrawnt. Ailgyhoeddwyd y gyfrol yn 2013, mae'r ailgyhoeddiad dal mewn print. Mae modd darllen y gyfrol wreiddiol ar wefan *Internet Archive*.

Cafodd y gyfrol adolygiadau da yn y wasg Gymreig ar adeg ei gyhoeddi am y tro cyntaf.

## Cynnwys 
Mae'r llyfr yn cynnwys 25 pennod sy'n ymdrin â tharddiad ac ystyr yr enw Morgannwg; nodweddion cyffredinol y sir a'i afonydd, llynnoedd ac arfordiroedd yn ogystal â'i phorthladdoedd. Mae'r gyfrol yn ymdrin â hanes pensaernïaeth, enwogion a hynafiaethau'r sir yn ogystal â thrafodaeth am bobl, iaith a phoblogaeth. Mae penodau am ddaeareg, hanes naturiol a hinsawdd ynghyd â phennod sy'n trafod prif ddiwydiannau'r fro megis mwyngloddio, cynhyrchu, pysgota ac amaethyddiaeth. Mae hefyd rhestr gyda pharagraff o wybodaeth am holl drefi a phentrefi Morgannwg.

## Penodau 
Dyma restr o benodau'r gyfrol

# *County and Shire. The name Glamorgan *
# *General Characteristics*
# *Size. Shape. Boundaries*
# *Surface and General Features *
# *Geology and Soil*
# *Watersheds and Rivers*
# *Natural History*
# *A Peregrination of the Coast*
# *Coastal Gains and Losses: Sandbanks and Lighthouses*
# *Climate and Rainfall*
# *People, Race, Language. Population*
# *Agriculture *
# *Industries and Manufactures*
# *Mines and Minerals*
# *Fisheries and Fishing Stations*
# *Shipping and Trade. Chief Ports*
# *The History of Glamorganshire*
# *Antiquities*
# *Architecture (a) Ecclesiastical.*
# *Architecture (b) Military*
# *Architecture (c) Domestic*
# *Communications Past and Present *
# *Administration*
# *Roll of Honour*
# *The Chief Towns and Villages of Glamorganshire*

## Cyfeiriadau 
Categori:Morgannwg
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Llyfrau daearyddiaeth
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
A Book of North Wales

bawd
Mae ***A Book of North Wales***, yn deithlyfr i ymwelwyr i ogledd Cymru a gyhoeddwyd gan gwmni cyhoeddi Methuen & Co, Llundain ym 1903. Awdur y gyfrol oedd y clerigwr a'r hynafiaethydd Sabine Baring-Gould (1834 – 1924). Mae'r llyfr yn gydymaith i'w llyfr tebyg am y deheubarth A Book of South Wales a gyhoeddwyd ym 1905.

## Cyflwyniad 
Yn ei rhagarweiniad i'r llyfr mae Baring-Gould yn egluro ''nad yw wedi'i fwriadu fel Canllaw, ond dim ond fel cyflwyniad i ogledd Cymru, at ddefnydd ymwelwyr arfaethedig, fel y gallent wybod rhywbeth o hanes y tir hyfryd hwnnw y maent ar fin ei weld. Rhywbeth dieithr i'r mwyafrif o Saeson yw hanes Cymru; yn unol â hynny, rwyf wedi ceisio ei symleiddio'n ddigonol i'r ymwelydd ddeall ei amlinelliadau. Heb wybodaeth o hanes gwlad lle mae un yn teithio, collir mwy na hanner ei ddiddordeb.''

Yn ogystal â phenodau yn disgrifio ac yn trafod gwahanol agweddau o hanes gogledd Cymru, mae'r llyfr, hefyd, yn cynnwys 47 o ffotograffau a darluniau o'r rhanbarth

## Cynnwys 
Mae'r llyfr yn agor gyda phennod am bobl Cymru, gan gychwyn trwy adrodd, yr hyn sy'n cael ei gydnabod yn ffug hanes, bellach, ond a gredwyd am ganrifoedd, bod y Cymry yn hil Hamatig  (disgynyddion Ham mab Noa) a bod elfennau o'r iaith Gymraeg yn perthyn yn agos i'r Hebraeg. Mae'r ddwy bennod gyntaf yn rhoi cyflwyniad, wedyn, i hanes Cymru hyd at oresgyniad y wlad gan y Saeson ym 1282. Mae gweddill y llyfr wedi ei rannu i benodau am drefi neu ardaloedd penodol megis Sir Fôn, Bangor a Chaernarfon, Llangollen ac ati. Mae'r penodau am lefydd yn cynnwys disgrifiadau twristaidd am yr ardaloedd dan sylw ond hefyd yn eu defnyddio fel bachyn ar gyfer cyflwyno rhagor am hanes cyffredinol Cymru / gogledd Cymru. Mae pennod am Lanelwy yn cynnwys trafodaeth am ganu gwerin Cymru, mae pennod am Ddolgellau yn cynnwys gwybodaeth am Anghydffurfiaeth a phregethwyr anghydffurfiol Cymru ac ati.

Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i'w darllen yn di dal ar wefan *Internet Archive*.

## Penodau 
Mae'r gyfrol yn gynnwys y penodau canlynol:

# *The Welsh People*
# *The English Conquest*
# *Anglesey*
# *Holyhead*
# *Bangor and Carnarvon*
# *Snowdon*
# *Lleyn*
# *Conway*
# *S. Asaph*
# *Denbigh*
# *Llangollen*
# *Dolgelley*
# *Harlech*
# *Welshpool*
# *Newtown*
# *Machynlleth*

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymreig 1903
Categori:Hanes Cymru
Categori:Teithlyfrau Saesneg
Categori:Caergybi
Categori:Bangor
Categori:Conwy
Categori:Llanelwy
Categori:Dinbych
Categori:Llangollen
Categori:Dolgellau
Categori:Harlech
Categori:Y Drenewydd
Categori:Machynlleth
Categori:Y Trallwng
Categori:Llyfrau am Gaernarfon
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
Coleford

Gallai **Coleford** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Coleford, tref yn Fforest y Ddena, Swydd Gaerloyw
* Coleford, pentref yn Nyfnaint
* Coleford, pentref yng Ngwlad yr Haf
Cowley

Gallai **Cowley** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Cowley, ardal faestrefol ym Mwrdeistref Hillingdon, Llundain
* Cowley, ardal faestrefol yn Rhydychen
* Cowley, pentref yn Swydd Derby
* Cowley, pentref yn Ardal Cotswold, Swydd Gaerloyw
* Cowley, pentrefan yn Nyfnaint

## Pobl
* Abraham Cowley (1618–1667), awdur o Loegr
* Elizabeth Buchanan Cowley (1874–1945), mathemategydd o Unol Daleithiau America
* Elizabeth Jill Cowley (g. 1950), botanegydd o'r Deyrnas Unedig
* Peggy Cowley (1890–1970), arlunydd o Unol Daleithiau America
Sam Smith

Canwr a chyfansoddwr o Loegr yw **Sam Smith** (ganwyd 19 Mai 1992) a ddaeth yn enwog ym mis Hydref 2012 ar ôl canu ar sengl y band "Disclosure" o'r enw "Latch", a gyrhaeddodd uchafbwynt o rhif 11 ar yr UK Singles Chart. Roedd eu ymddangosiad ddilynol  ar gân Naughty Boy "La La La", sengl a aeth i rif un ym mis Mai 2013. Ym mis Rhagfyr 2013, enwebwyd Smith ar gyfer y 2014 Brit Critics' Choice Award a'r BBC Sound of 2014 Poll, gan ennill y ddau.

Rhyddhawyd albwm stiwdio gyntaf Smith, *In the Lonely Hour*, ym mis Mai 2014 ar Capitol Records UK. Rhyddhawyd prif sengl yr albwm, "Lay Me Down", cyn "La La La". Daeth ail sengl yr albwm, "Money on My Mind", yn ail sengl rhif un Smith yn y DU. Roedd trydydd sengl yr albwm, "Stay with Me", yn llwyddiant rhyngwladol, gan gyrraedd rhif un yn y DU a rhif dau ar yr US Billboard Hot 100, tra cyrhaeddod y bedwaredd sengl "I'm Not the Only One" y pump uchaf yn y ddwy wlad. Cyrhaeddodd y bumed sengl, "Like I Can", rif naw yn y Deyrnas Unedig.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Samuel Frederick Smith ar yr 19 Mai 1992 yn Llundain, i Frederick Smith a Kate Cassidy. Cafodd Smith eu bwlio am gael bronnau pan yn blentyn, a chafodd liposugno yn 12 oed.

## Bywyd personol
Yn 2014 cyhoeddodd Smith eu bod yn hoyw ac ei fod wedi bod mewn perthynas a'r actor model Jonathan Zeizel. Yn Medi 2019 dywedodd eu bod yn anneuol a felly ddim yn uniaethu gyda un rhyw neu'r llall a newidiodd eu rhagenw i 'nhw'.

## Albymau 
* In The Lonely Hour(2014)
* The Thrill Of It All(2017)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1992

Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect WiciLlên
Dua Lipa

Cantores, cyfansoddwr a model o Loegr yw **Dua Lipa** (ganwyd 22 Awst 1995).

Ar ôl gweithio fel model, fe arwyddodd gyda Warner Music Group yn 2015 a rhyddhau ei chân gyntaf, "New Love". Rhyddhawyd ei halbwm cyntaf yn 2017, a oedd yn cynnwys saith sengl, gan gynnwys dwy sengl 'top-ten' yn y Deyrnas Unedig "Be the One" ac "IDGAF", a sengl rhif un yn y Deyrnas Unedig "New Rules", a hefyd gyrhaeddodd rif chwech yn yr Unol Daleithiau. Cyrhaeddodd y sengl "One Kiss" gyda Calvin Harris rif un yn y Deyrnas Unedig, a ddaeth yn y rhif un hiraf i artist benywaidd yn 2018. Fe wnaeth llwyddiant y senglau helpu ei halbwm hunan-deitl i ddod yr albwm benywaidd a oedd wedi'i ffrydio fwyaf erioed ar Spotify, ac i fynd yn platinwm mewn sawl gwlad, gan gynnwys y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau. Mae hi wedi derbyn tair Gwobr Brit a dwy Wobr Grammy.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Dua Lipa ar y 22 Awst 1995 yn Westminster, Llundain, i rieni o Cosofo ac Albania. Ystyr ei henw cyntaf yw "cariad" yn Albaneg. Esboniodd Lipa "Nawr rwy'n falch ohono. Rydw i nawr. Ond pan oeddwn i'n tyfu i fyny, y cyfan roeddwn i eisiau oedd cael fy ngalw yn Hannah, Sarah, Ella ... unrhyw beth normal. Oherwydd gyda Dua roedd yn rhaid i chi egluro: dwi'n dod o Kosovo."

## Albymau 
* *Dua Lipa* (2017)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect WiciLlên
Ynys Wen, Seland Newydd

Ynys folcanig yn Seland Newydd yw **Whakaari** (neu  **Ynys Wen**), sydd wedi'i lleoli 48 km (30 mi) o arfordir dwyreiniol Ynys y Gogledd ym Mae Digonedd (Māori: *Te Moana-a-Toi*). Mae'r ynys yn 3 km o ran hyd ac mae ei lled yn 2km, gydag arwynebedd oddeutu 325 hectr.

Ar 9 Rhagfyr 2019, cafodd llawer o bobol eu lladd pan ffrwydrodd y llosgfynydd yn sydyn. Roedd llawer o dwristiaid yn ymweld â'r llosgfynydd pan ffrwydrodd. Mae un ar bymtheg o gyrff wedi eu canfod.

Ar ôl damwain 2019, dwedodd Jacinda Ardern, Prif Weinidog Seland Newydd: "Mae ein meddyliau gyda phawb sydd wedi’u heffeithio."

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Seland Newydd
Ed Sheeran

Mae **Edward Christopher Sheeran** (ganwyd 17 Chwefror 1991) yn ganwr, cyfansoddwr caneuon, gitarydd a cynhyrchydd recordiau o Loegr.

Mae ei dad yn hanu o Iwerddon, ac yn un o saith brawd a chwaer. Wrth dyfu fyny treuliodd Sheeran a'i deulu eu gwyliau teuluol i gyd yn Iwerddon. Mae'n dweud ei fod yn uniaethu ei hun a'r diwylliant Gwyddelig er y magwyd ef yn Lloegr.

Ar ddechrau 2011, cyhoeddodd Sheeran yr EP *No. 5 Collaborations Project*. Ar ôl iddo arwyddo gyda Asylum Records, rhyddhawyd ei albwm cyntaf yn Medi 2011. Cyrhaeddodd brig y siartiau yn y DU ac Awstralia, a cyrhaeddodd yr albwm 5ed ar siartiau UDA. Mae'r albwm yn cynnwys y gân "The A Team" a wnaeth y gân yma ennill y wobr Ivor Novello am Y Gân Orau yn Gerddorol a Thelynegol. 

Yn 2012 wnaeth Sheeran ennill gwobr Brits am Yr Artist Unawd Gwrywaidd Gorau a Deddf Torri Prydain. Cafodd "The A Team" ei enwebu am Gân y Flwyddyn yn yr 2013 Grammy Awards, lle perfformiodd cân gyda Elton John.

## Caneuon 
## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Gitaryddion o Loegr

Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect WiciLlên
A Book of South Wales

bawd|Cwryglau ar y Tywi allan o'r gyfrol
Mae ***A Book of South Wales***, yn deithlyfr i ymwelwyr i ddeheudir Cymru a gyhoeddwyd gan gwmni cyhoeddi Methuen & Co, Llundain ym 1905. Awdur y gyfrol oedd y clerigwr a'r hynafiaethydd Sabine Baring-Gould (1834 – 1924).. Mae'r llyfr yn gydymaith i'w llyfr tebyg am y gogledd A Book of North Wales a gyhoeddwyd ym 1903.

## Cyflwyniad 
Yn ei rhagarweiniad i'r llyfr mae Baring-Gould yn egluro bod y llyfr, megis yr un am y gogledd, yn llyfr ''i roi rhyw syniad i'r ymwelydd o hanes y wlad y mae'n teithio ynddi. I Gymro nid oes ynddi, wrth gwrs, unrhyw beth nad yw'n ei wybod eisoes. Ond mae'r Sais cyffredin yn arbennig o anwybodus o hanes Cymru ac o arwyddocâd ei hynafiaethau.''

Yn ogystal â phenodau yn disgrifio ac yn trafod gwahanol agweddau o hanes de Cymru, mae'r llyfr, hefyd, yn cynnwys 57 o ffotograffau a darluniau o'r rhanbarth

## Cynnwys 
Mae'r llyfr wedi ei rannu i benodau am drefi neu ardaloedd penodol megis Gwent, Merthyr Tudful, Bro Gŵyr ac ati. Mae'r penodau am lefydd yn cynnwys disgrifiadau twristaidd am yr ardaloedd dan sylw ond hefyd yn eu defnyddio fel bachyn ar gyfer cyflwyno rhagor am hanes cyffredinol Cymru / de Cymru. Mae pennod am Went, er enghraifft, yn trafod pam fo'r genhinen yn symbol o Gymru. Mae'r bennod am Gasnewydd yn trafod Dafydd ap Gwilym a'r traddodiad barddol Cymreig. Mae'r bennod am Ferthyr, yn amlwg, yn trafod twf y diwydiant glo yng Nghymru ond, yn annisgwyl hwyrach, hefyd yn cyflwyno 'r darllenydd i'r Mabinogi.

Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i'w darllen yn di dal ar wefan *Internet Archive*.

## Penodau 
Mae'r gyfrol yn gynnwys y penodau canlynol:

# *Gwent *
# *Newport *
# *Abergavenny *
# *Morganwg*
# *Cardiff *
# *Merthyr Tydfil *
# *Gower*
# *The Towy Valley*
# *Little England Beyond Wales *
# *Menevia. *
# *Ceredigion *
# *Aberystwyth *
# *Brecon *
# *Radnorshire *

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymreig 1905
Categori:Hanes Cymru
Categori:Teithlyfrau Saesneg
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
Gwobrau Michael Marks am Bamffledi Barddoniaeth

Mae **Gwobrau Michael Marks am Bamffledi Barddoniaeth** (a sefydlwyd yn 2009) yn gyfres o wobrau llenyddol Prydeinig am ysgrifennu a chyhoeddi pamffledi barddoniaeth.  Oddi ar 2012, gweinyddir y gwobrau gan Ymddiriedolaeth Wordsworth mewn cydweithrediad â'r Llyfrgell Brydeinig a'r *Times Literary Supplement,* a chefnogaeth ariannol Ymddiriedolaeth Elusennol Michael Marks.

Crëwyd y wobr i ddangos pa mor effeithiol y gall pamffledi - a ddiffinnir gan y wobr fel llyfryn hyd at 36 thudalen - fod wrth gyflwyno barddoniaeth newydd i ddarllenwyr. Canmolodd Seamus Heaney sefydlu’r wobr fel cam "ysbrydoledig".

Roedd dau gategori i'r gwobrau yn wreiddiol - sef y pamffled barddoniaeth gorau yn Saesneg, a'r cyhoeddwr pamffledi gorau. Yn fwy diweddar, ychwanegwyd dau gategori ychwanegol, sef gwobr am ddarlunio (ers 2018) a gwobr am Farddoniaeth yn yr Ieithoedd Celtaidd (ers 2019).

Morgan Owen oedd enillydd cyntaf y wobr am Farddoniaeth yn yr Ieithoedd Celtaidd gyda'i gasgliad *moroedd/dŵr* a gyhoeddwyd gan Gyhoeddiadau'r Stamp.

## Gwobr Michael Marks am Farddoniaeth yn yr Ieithoedd Celtaidd 
Mae **Gwobr Michael Marks am Farddoniaeth yn yr Ieithoedd Celtaidd** yn cydnabod pamffled rhagorol o farddoniaeth a gyhoeddwyd mewn iaith Geltaidd yn y DU.

Yn y tabl isod, gwelir rhestr o bamffledi'r rhestrau hir. Caiff yr enillwyr eu dangos mewn print trwm ar frig pob blwyddyn.

## Cyfeiriadau 
Michael Marks
Categori:Sefydliadau 2009
Y Wahanfa Fawr

Enw ar y cadwyni o fynyddoedd a'r llwyfandiroedd ar hyd arfordiroedd dwyreiniol a de-ddwyreiniol Awstralia yw'r **Wahanfa Fawr**. Mae'n ffurfio ffin rhwng yr ardaloedd arfordirol tymherus a'r mewndir sych, cras, a dyma wahanfa ddŵr rhwng yr afonydd sydd yn llifo i'r Môr Cwrel a Môr Tasman a'r rhai sydd yn llifo i Gwlff Carpentaria a Chefnfor India. Mae'r Wahanfa Fawr yn cynnwys yr Alpau Awstralaidd, Cadwyn McPherson, Cadwyn Lloegr Newydd, y Mynyddoedd Gleision, a bryniau'r Grampians.

bawd|350px|canol|Y Wahanfa Fawr (melyn) yn Awstralia

Categori:Daearyddiaeth De Cymru Newydd
Categori:Daearyddiaeth Queensland
Categori:Daearyddiaeth Victoria
Categori:Mynyddoedd Awstralia
Jess Glynne

Mae **Jessica Hannah Glynne** (ganwyd 20 Hydref 1989) yn ganwr a chyfansoddwr caneuon Saesneg. Ar ôl  arwyddo gyda Atlantic Records cododd i amlygrwydd yn 2014 fel artist dan sylw ar y senglau "Rather Be" gan Clean Bandit ac "My Love" gan Route 94, aeth y ddau i rif un yn siartiau y DU. Cafodd ei hystyried fel un o'r "Pobl Fwyaf Dylanwadol Dan 30" gan gylchgrawn *Forbes* yn 2019.

Ei halbwm stiwdio gyntaf oedd*I Cry When I Laugh* (2015), a aeth i rif un ar Siart Albymau’r DU a cafodd lwyddiant rhyngwladol gyda'r senglau "Hold My Hand" ac "Don't Be So Hard On Yourself". Gwnaeth ail albwm stiwdio Glynne, *Always In Between* (2018) gyrraedd top siartiau'r DU a parhaodd ei llwyddiant gyda'r senglau "I'll Be There", "These Days", "All I Am", "Thursday" a "No One"; gwnaeth y cyntaf wneud Glynne yr artist unigol benywaidd cyntaf ym Mhrydain i gael saith sengl rhif un ar Siart Senglau'r DU.

## Caneuon 
* Ain't Got Far to Go (2015)
* All I Am (2018)
* Don't Be So Hard On Yourself (2015)
* Hold My Hand (2015)
* Home (2014)
* I'll Be There (2018)
* One Touch (2019)
* Right Here (2014)
* Take Me Home (2015)
* Thursday (2018)
* Why Me (2015)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect WiciLlên
Stoke

Gallai **Stoke** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Stoke, plwyf sifil yng Nghaint
* Stoke, pentref ger Basingstoke yn Hampshire
* Stoke, pentref ar Ynys Hayling yn Hampshire
* Stoke, pentref yn Swydd Gaer
* Stoke Abbott, pentref yn Dorset
* Stoke Albany, pentref yn Swydd Northampton
* Stoke Bruerne, pentref yn Swydd Northampton
* Stoke Canon, pentref yn Nyfnaint
* Stoke Climsland, pentref yng Nghernyw
* Stoke Charity, pentref yn Hampshire
* Stoke Doyle, pentref yn Swydd Northampton
* Stoke Edith, pentref yn Swydd Henffordd
* Stoke Ferry, pentref yn Norfolk
* Stoke Fleming, pentref yn Nyfnaint
* Stoke Golding, pentref yn Swydd Gaerlŷr
* Stoke Goldington, pentref yn Swydd Buckingham
* Stoke Hammond, pentref yn Swydd Buckingham
* Stoke Heath, pentref yn Swydd Amwythig
* Stoke Holy Cross, pentref yn Norfolk
* Stoke Lacy, pentref yn Swydd Henffordd
* Stoke Mandeville, pentref yn Swydd Buckingham
* Stoke Newington, ardal ym Mwrdeistref Hackney, Llundain
* Stoke Orchard, pentref yn Swydd Gaerloyw
* Stoke Rivers, pentref yn Nyfnaint
* Stoke-on-Trent, dinas yn Swydd Stafford
**Stoke-upon-Trent, tref yn ninas Stoke-on-Trent
* Stoke Poges, pentref yn Swydd Buckingham
* Stoke Prior, pentref yn Swydd Henffordd
* Stoke Rochford, pentref yn Swydd Lincoln
* Stoke St. Milborough, pentref yn Swydd Amwythig
* Stoke upon Tern, pentref yn Swydd Amwythig
* Stoke Wake, pentref yn Dorset

* Bradley Stoke, tref yn Swydd Gaerloyw
* East Stoke, Dorset, pentref yn Dorset
* Itchen Stoke and Ovington, plwyf sifil yn Hampshire

## Gweler hefyd
* Brwydr Maes Stoke, brwydr olaf Rhyfeloedd y Rhosynnau (1487)
* Gorsaf reilffordd Stoke-on-Trent
* Stoke City F.C., clwb pêl-droed
* Ysbyty Stoke Mandeville, ysbyty yn Stoke Mandeville, Swydd Buckingham
Nikon, Patriarch Moscfa

Clerigwr Rwsiaidd oedd **Nikon** (1605 – 1681) a fu'n Batriarch Moscfa, ac felly'n bennaeth ar Eglwys Uniongred Rwsia, o 1652 i 1666. Aeth ati i ddiwygio disgyblaeth eglwysig ac i wared y ddefod Rwsiaidd rhag ychwanegiadau diweddar a oedd yn gwyro oddi ar y traddodiad Bysantaidd. Cyflwynodd lyfr gweddi newydd yn 1654 gan sbarduno sgism yn yr eglwys. Trodd nifer o Rwsiaid yn erbyn y drefn newydd, a chafodd yr Hen Gredinwyr hyn eu hanathemeiddio gan y Synod Fawr (1666–67). O ganlyniad i'r gwrthwynebiad yn ei erbyn, diswyddwyd Nikon yn 1666. Er hynny, cedwid ei ddiwygiadau ar waith.

Categori:Genedigaethau 1605
Categori:Marwolaethau 1681
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o Rwsia
Categori:Esgobion o Rwsia
Categori:Pobl o Oblast Nizhny Novgorod
Categori:Pobl o Tsaraeth Rwsia
Gorsaf danddaearol Vauxhall

Gorsaf Rheilffordd Danddaearol Llundain yw **gorsaf Vauxhall**. Fe'i lleolir ym Mwrdeistref Llundain Lambeth ger glan ddeheuol Afon Tafwys, i'r de o ganol Llundain. Saif ar y Victoria Line.

Vauxhall
Categori:Bwrdeistref Llundain Lambeth
Caio Fernando Abreu

Nofelydd ac awdur straeon byrion Brasilaidd yn yr iaith Bortiwgaleg oedd **Caio Fernando Abreu** (12 Medi 1948 – 25 Chwefror 1996).

Ganed yn Santiago, Rio Grande do Sul. Bywyd y dinasoedd sydd yn gefndir i'w ffuglen, ac mae ei gymeriadau yn aml yn profi ymddieithrwch cymdeithasol neu seicolegol. Dyn hoyw oedd Abreu, ac mae nifer o'i straeon yn portreadu'r ymateb chwyrn sydd gan gymdeithas yn erbyn cyfunrywioldeb. Yn ei nofel *Onde andará Dulce Veiga?* (1990) mae'n ymdrin â chlefyd HIV/AIDS a'i effaith ar gymdeithas fodern. Datganodd Abreu yn 1995 ei fod yn dioddef o AIDS, a bu farw o'r afiechyd hwnnw ym Menino, Porto Alegre, Rio Grande do Sul, yn 47 oed.

## Llyfryddiaeth ddethol 
### Nofelau 
* *Morangos Mofados* (São Paulo: Editora Brasiliense, 1982).
* *Triângulo das Águas: Noturnos* (Rio de Janeiro: Editora Nova Fronteira, 1983).
* *Onde andará Dulce Veiga?: Um romance B* (São Paulo: Companhia das Letras, 1990).

### Casgliadau o straeon byrion 
* *Inventário do Irremediável: Contos* (Porto Alegre: Editora Movimento, 1970).
* *Pedras de Calcutá: Contos* (São Paulo: Editora Alfa-Omega, 1977).

### Dramâu 
* *Zona Contaminada*
* *O Homem e a Mancha*
* *Teatro compledo* (Porto Alegre: Editora Sulina, 1997). Casgliad a olygwyd gan Luiz Arthur Nunes.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* F. Arenas, "Writing After Paradise and Before a Possible Dream: Brazil’s Caio Fernando Abreu", *Luso-Brazilian Review* 36 (1999), tt. 13–21.
* —— "Small Epiphanies in the Night of the World: The Writing of Caio Fernando Abreu", yn *Lusosex*, golygwyd gan F. Arenas a S. C. Quinlan (Minneapolis: University of Minnesota Press, 2002), tt. 235–57.
* Jeanne Callegari, *Caio Fernando Abreu: inventário de um escritor irremediável* (São Paulo: Seoman, 2008).

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Frasil
Categori:Dramodwyr Portiwgaleg o Frasil
Categori:Llenorion LHDT
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Frasil
Categori:Llenorion straeon byrion Portiwgaleg o Frasil
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Frasil
Categori:Nofelwyr Portiwgaleg o Frasil
Categori:Pobl o Rio Grande do Sul
Categori:Pobl fu farw o AIDS
Categori:Prosiect WiciLlên
Peter Snell

Roedd **Syr Peter George Snell** OBE (17 Rhagfyr 1938 – 12 Rhagfyr 2019) yn athletwr o Seland Newydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2019
Cragen Bedr

bawd|*Nautilus pompilius*
Molwsg morol o'r teulu *Nautilidae* o seffalopodau yw **cragen Bedr** neu **nawtilws** a ddosberthir mewn chwe rhywogaeth yn y genera *Nautilus* ac *Allonautilus*.

Canfyddir pedair rhywogaeth y *Nautilus* yn ne'r Cefnfor Tawel: *Nautilus belauensis* ger Palaw, *Nautilus macromphalus* ger Caledonia Newydd, *Nautilus stenomphalus* yn y Bariff Mawr, a *Nautilus pompilius* oddi ar arfordir dwyreiniol Awstralia, Micronesia, a mor bell i'r gogledd â Japan. Gwyddys am ddwy rywogaeth ddiflanedig, *Nautilus cookanum* a *Nautilus praepompilius*.

Mae dwy rywogaeth yr *Allonautilus* yn byw yn nyfroedd dwfn ym Melanesia ac Ynysoedd Swnda Lleiaf. Un o anifeiliaid prinnaf y byd ydy *Allonautilus scrobiculatus*, neu'r gragen Bedr grych, a ddarganfuwyd yn nwyrain Gini Newydd yn 1984. Ni chafwyd hyd i enghraifft o *Allonautilus perforatus* eto oni bai am gregyn gweigion ger ynys Bali.

Mae'r seffalopod a elwir cragen Bedr bapur, er ei fod yn edrych yn debyg i gragen Bedr, yn fath o octopws.

Categori:Molysgiaid
Categori:Teuluoedd o anifeiliaid
Locke (ffilm 2014)

Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Steven Knight yw ***Locke*** a gyhoeddwyd yn 2014. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Gyfunol. Lleolwyd y stori yn Llundain. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Steven Knight a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Tindersticks. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Tom Hardy, Ruth Wilson, Andrew Scott, Ben Daniels, Bill Milner, Tom Holland, Danny Webb, Alice Lowe ac Olivia Colman. Mae'r ffilm yn 85 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Interstellar* sef ffilm wyddoonias gan Christopher Nolan a enillodd un Oscar. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 

Haris Zambarloukos oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Justine Wright sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog. 

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Steven Knight ar 5 Awst 1959 yn Birmingham. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1993 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Llundain.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:  

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Steven Knight nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
 
 ?item wdt:P57 wd:Q1337354.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau drama o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 2014
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Llundain
Uncle Joe's Mint Balls

bawd|260px
Mae **Uncle Joe’s Mint balls** yn fath o felysion, cynhyrchir gan gwmni William Santus yn Wigan, Swydd Gaerhirfryn. Maent yn cynnwys siwgr, olew pupur-fintys a hufen tartar.

Cynnyrch ei wraig oeddynt yn wreiddiol, o 1898 ymlaen. Adeiladwyd ffatri yn Heol Dorning, Wigan ym 1919. Roedd rhaid i weithwyr newydd yno’n nabod rhywun sy’n gweithio yno yn barod, ac roedd rhaid iddynt fod yn Fethodistiaid. Cynhyrchwyd y ddau filiynfed ohonynt ar 16 Chwefror 2011. a chafodd ei arddangos yn Amgueddfa Bywyd Wigan am fis.

Recordiwyd cân amdanynt gan Mike Harding ym 1975. Chwareir recordiad o gân arall amdanynt cyn gemau Clwb rygbi Wigan Warriors i ddathlu cyn-chwaraewyr, megis Billy Boston, Brian McTigue ac Eric Ashton.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Uncle Joe’s


Categori:Bwydydd cyfleus
Categori:Melysfwydydd
Categori:Swydd Gaerhirfryn
Dociau Manceinion

chwith|bawd|260px
chwith|bawd|260px
Roedd **Dociau Manceinion** yn gyfres o naw o ddociau ym Manceinion a Salford ar ben dwyreiniol Camlas Llongau Manceinion. Agorwyd y dociau ym 1894. Defnyddiwyd y dociau gan longau arfordirol a gan longau o bell, yn arbernnig llongau o'r Llynnoedd Mawr. Roedd 2 ran i’r dociau; 4 ohonynt i’r gorllewin (Dociau Salford), a 5 i’r dwyrain (Dociau Pomona) er ni chyflawnwyd y 5ed ononynt. Erbyn y 1970au, doedd y gamlas ddim yn ddigon eang ar gyfer llongau modern, a chaewyd y dociau ym 1982.

Prynwyd y tir ar ochr Salford y gamlas gan Gyngor Dinas Salford ym 1984 ac adeiladwyd stad Ceiau Salford, sydd yn cynnwys stiwdios y BBC a’r Ganolfan Celf Lowry.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant dŵr
Categori:Manceinion
Manceinion
Sanna Marin

Mae **Sanna Mirella Marin** (ganwyd 16 Tachwedd 1985) yn gwleidydd y Ffindir. Mae hi'n Prif Weinidog y Ffindir ers 10 Rhagfyr 2019 - 20 Mehefin 2023.

Parhaodd fel prif weinidog dros dro ar ôl colli etholiad cyffredinol 2023.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Prif Weinidogion y Ffindir
David Bellamy

Roedd **David Bellamy**, OBE (18 Ionawr 1933 – 11 Rhagfyr 2019) yn fotanegydd a chyflwynydd teledu o Loegr.

Cafodd ei eni yn Llundain, yn fab i Thomas Bellamy a Winifred May Bellamy. Ers 1960 roedd e'n athro ym Mhrifysgol Durham.

Safodd dros y senedd San Steffan ym 1997 dros yr etholaeth Huntingdon, erbyn y prif weinidog John Major.

## Rhaglenni teledu
**Life in Our Sea* (1970–71)
**Wildlife Spectacular* (1971–72)
**Bellamy on Botany* (1972)
**For Schools, Colleges: Exploring Science* (1973)
**The Animal Game* (1973–74)
*''Bellamy's Britain* (1974)
**The World About Us* (1975)
**Bellamy - on Botany!* (1975)
**Bellamy's Britain* (1977)
**Bellamy's Backyard Safari* (1981)
**Countryside in Summer* (1983)
**Bellamy's New World* (1983)
**Captain Noah and His Floating Zoo* (1984)
**Bellamy on the Heathland* (1991)
**Bellamy Rides Again* (1991)
**Blooming Bellamy* (1993)
**Bellamy's Singapore'' (1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Gwyddonwyr o Loegr
Categori:Marwolaethau 2019
Anna Karina

Roedd **Anna Karina** (ganwyd **Hanne Karin Bayer**; 22 Medi 194014 Rhagfyr 2019) yn actores ffilm Danaidd-Ffrengig. Roedd hi'n cyfarwyddwr ffilm, awdures a cantores hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd  o Ffrainc
Categori:Actorion o Ddenmarc
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2019
Rheilffordd Prairie Dog Central

bawd|260px
Mae **Rheilffordd Prairie Dog Central** yn rheilffordd dreftadaeth sy’n mynd o Gyffordd Inkster, ger Winnipeg, Manitoba i Grosse Isle ac weithiau ymlaen at Warren. Agorwyd y rheilffordd ar 11 Gorffennaf, 1970

Mae trenau’n mynd bob dydd Sadwrn, dydd Sul (a dydd Llun yn ystod gwyliau banc) o fis Mai i Fedi. Trefnir adloniant yn Grosse Isle are gyfer teithwyr. Perchnogion y rheilffordd yw’r Vintage Locomotive Society Inc sy’n elusen.

Symudwyd adeiladau’r orsaf o orsaf reilffordd St James, Winnipeg ym 1999.

## Locomotifau
bawd|260px|Locomotif Rhif 3
Mae Locomotif rhif 3 yn locomotif stêm 4-4-0, adeiladwyd gan Gwmni Dübs yn Glasgow ym 1882 ar gyfer Rheilffordd Canadian Pacific. Gwerthwyd rhif 3 i ddinas Winnipeg, a defnyddiwyd i wasanaethu gorsafoedd pŵer hydro-electrig ar lannau Afon Winnipeg hyd at 1961.

Mae hefyd 2 locomotif diesel EMD GP9, adeiladwyd gan General Motors.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y Rheilffordd

Prairie Dog Central
Categori:Twristiaeth yng Nghanada
Philip Pullman

Awdur ffuglen ffantasi o Loegr yw **Philip Pullman**, (ganwyd 19 Hydref 1946).

## Llyfryddiaeth
### *His Dark Materials* 
*  *Northern Lights* (1995)
*  *The Subtle Knife* (1997)
*  *The Amber Spyglass* (2000)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Llenorion plant Saesneg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Philip Reeve

Awdur ffuglen ffantasi/gwyddonol Seisnig yw **Philip Reeve**, (ganwyd 28 Chwefror 1966).

## Llyfryddiaeth
### *Pedwarawd Mortal Engines* 
*  *Mortal Engines* (2001)
*  ''Predator's Gold* (2003)
*  *Infernal Devices* (2005)
*  *A Darkling Plain* (2006)

### *Cyfres Fever Crumb* 
*  *Fever Crumb* (2009)
*  *A Web of Air* (2010)
*  *Scrivener's Moon'' (2011)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Darlunwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Darlunwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Nwyrain Sussex
Hawliau naturiol

Cysyniad o hawliau hanfodol ac anamddifadwy sydd yn perthyn i bob bod dynol yw **hawliau naturiol**. Lluniwyd damcaniaeth hawliau naturiol yn yr 17g a'r 18g gan athronwyr Seisnig, Ffrengig, ac Americanaidd, yn bennaf John Locke, Jean-Jacques Rousseau, a Sefydlwyr yr Unol Daleithiau.

Gellir olrhain syniadau o hawliau naturiol i'r Henfyd, er enghraifft *ius gentium*, ffurf gyntefig ar gyfraith ryngwladol a ymarferid gan yr Ymerodraeth Rufeinig. Yn y Gristionogaeth yn ystod yr Oesoedd Canol, roedd y ddeddf naturiol yn gyfystyr â deddf Duw, a chredasai felly bod hawliau yn rhodd gan Dduw i bob un creadur dynol, a bod safle gymdeithasol yr unigolyn yn dibynnu ar yr hyn a bennir iddo gan ei Greawdwr. Trwy ddwyfol hawl brenhinoedd, cyfiawnhawyd awdurdod y trechaf a'i ddisgynyddion i deyrnasu dros y bobl.

Yn sgil cwymp y drefn ffiwdal a chychwyn yr Oleuedigaeth, rhoddwyd pwyslais ar hawliau naturiol yn hytrach na hawliau dwyfol. Defnyddiwyd yr enw "hawliau dwyfol" mewn cysylltiad â'r glerigiaeth a'r frenhiniaeth, a bu ganddo oblygiadau o ragorfreintiau anghyfiawn a rheolaeth y gormesdeyrn. Yn ôl syniadaeth foesol a gwleidyddol y rhesymolwyr, roedd galluoedd naturiol bod dynol i resymu, er lles ei hunan a'i gyd-ddyn, yn sail i sofraniaeth yr unigolyn. Dadleuasant felly bod yn rhaid gwaredu'r unigolyn rhag gormes y llywodraeth er mwyn ennill rhyddid a dechrau ar drywydd dedwyddwch. Yr hawliau naturiol sylfaenol ydy'r rhai sydd yn caniatáu'r unigolyn i ddefnyddio galluoedd ei feddwl a'i gorff: rhyddid barn a mynegiant, crefydda a rhyddfeddwl, ymgynnull ac ymgysylltu ag eraill, menter economaidd ac eiddo preifat, ac ymreolaeth.

Defnyddiwyd y cyfamod cymdeithasol gan Jean-Jacques Rousseau i hwyluso'r ddadl dros gymdeithas o ddinasyddion sydd yn meddu ar hawliau naturiol. Hyrwyddwyd y dadleuon dros hawliau naturiol gan athronwyr, chwyldroadwyr, a phamffledwyr gwleidyddol yn Ewrop ac America, a diogelir hawliau naturiol gan Fesur Iawnderau 1689, Datganiad Iawnderau Dyn a'r Dinesydd, a Chyfansoddiad yr Unol Daleithiau.

## Gweler hefyd 
* Hawliau dynol
* Hawliau sifil a gwleidyddol
* Rhwymedigaeth gyfreithiol

## Darllen pellach 
* B. F. Wright, *American Interpretations of Natural Law* (1931).

Naturiol
Hannibal, Missouri

bawd|260px
Dinas ar lan Afon Mississippi yn nhalaith Missouri yn yr Unol Daleithiau yw **Hannibal**. Sefydlwyd Hannibal ym 1819, a daeth yn ddinas ym 1845.

Roedd Hannibal yn gartref i Mark Twain a roedd Hannibal yn amlwg yn ei nofelau. Ganwyd yr awdur ar 30 Tachwedd 1835 yn Florida, Missouri ychydig o filltiroedd i’r gorllewin, a symudodd y teulu i Hannibal pan oedd o'n 4 oed.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y ddinas

Categori:Dinasoedd Marion County, Missouri
Categori:Dinasoedd Ralls County, Missouri
Kenny Lynch

Roedd **Kenneth "Kenny" Lynch**, OBE (18 Mawrth 1938 – 18 Rhagfyr 2019) yn canwr ac actor Seisnig. Roedd ei chwaer, Maxine Daniels, yn gantores.
 
## Caneuon
*"Mountain of Love" (1960 – # 33 DU)
*"Puff (Up In Smoke)" (1962 – # 33 DU)
*"Up on the Roof" (1962 – # 10 DU)
*"You Can Never Stop Me Loving You" (1963 – # 10 DU)
*"Stand by Me" (1964 – # 39 DU)
*"What Am I to You" (1964 – # 37 DU)
*"I'll Stay by You" (1965 – # 29 DU)
*"Half the Day's Gone and We Haven't Earned a Penny" (1983 – # 50 DU)

## Teledu
* *Room at the Bottom* (1967)
* *Get it - Got it - Good* (1967)
* *The Plank* (1967 a 1979)
* *Curry & Chips* (1969)
* *The Chiffy Kids* (1976)
* *Tickle on the Tum* (1984-5)

## Ffilmiau
* *Just for Fun* (1963)
* ''Dr. Terror's House of Horrors* (1965)
* *Carry On Loving* (1970)
* *The Alf Garnett Saga* (1972)
* *The Playbirds* (1978)
* *Confessions from the David Galaxy Affair* (1979)
* *The Riddle'' (2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad
Clark Terry

Trwmpedwr jazz, cyfansoddwyr ac addysgwyr o'r Unol Daleithiau oedd **Clark Vigil Terry Jr.** (14 Rhagfyr 1920 - 21 Chwefror 2015).

Chwaraeodd o gyda Charlie Barnet (1947), Count Basie (1948-51), Duke Ellington (1951-59), Quincy Jones (1960) ac Oscar Peterson (1964-96). Roedd yn aelod y band "The Tonight Show Band" rhwng 1962 a 1972, ac barhaodd ei yrfa mewn jazz am 70 mlynedd. Daeth yn un o'r cerddorion jazz enwocaf yn y byd. Recordiodd tua 900 o ganeuon.

Roedd Terry ei hun wedi addysgu y cerddorion Quincy Jones, Miles Davis, Herbie Hancock, Wynton Marsalis, ac eraill.

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Trympedwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect WiciLlên
Thornhill

Gallai **Thornhill** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Yr Alban
* Thornhill, tref yn Dumfries a Galloway

### Cymru
* Thornhill, enw Saesneg am Ddraenen Pen-y-Graig, ardal Caerdydd
* Thornhill, ardal faestrefol Cwmbran, Torfaen
* Thornhill, pentrefan yng Nghaerffili

### Lloegr
* Thornhill, pentref yn Cumbria
* Thornhill, pentref yn Swydd Derby

## Pobl
* Dorothy Thornhill (1910–1987), arlunydd o Awstralia
John Denver

Roedd **Henry John Deutschendorf Jr.** (31 Rhagfyr 1943 - 12 Hydref 1997) yn ganwr Americanaidd. Ei enw proffesiynol oedd **John Denver**. Ysgrifennodd a ganodd caneuon gwerin, pop a roc.

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect WiciLlên
Billie Holiday

Mi oedd **Eleanora Fagan** (Ebrill 7, 1915 - Gorffennaf 17, 1959) yn ganwr Affricanaidd-Americanaidd. Roedd yn cael ei hadnabod fel **Billie Holiday** yn gyhoeddus. Canodd hi ganeuon o'r genre jazz yn bennaf.

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Cerddorion jazz
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect WiciLlên
Marvin Gaye

bawd|Marvin Gaye yn 1966
Canwr Americanaidd yw **Marvin Gaye** (2 Ebrill 1939 &ndash; 1 Ebrill 1984). Cafodd ei eni fel **Marvin Pentz Gay** yn Washington, D.C., yn yr Unol Daleithiau ar 2 Ebrill, 1939.

Mi oedd Gaye yn enwog am ei ganeuon Motown yn yr 1960au a ddechreuodd cael ei adnabod fel "Tywysog Motown" a "Tywysog Soul" 

Rhai o ganeuon enwogaf Gaye ydi "Ain't No Mountain High Enough", "Ain't That Peculiar" ac "I Heard It Through The Grapevine".

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cantorion yr efengyl o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr enaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion ffwnc o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion rhythm a blŵs o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr recordiau o'r Unol Daleithiau
Categori:Drymwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Washington, D.C.
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect WiciLlên
Claudine Auger

Roedd **Claudine Auger** (ganwyd **Claudine Oger**; 26 Ebrill 1941 – 18 Rhagfyr 2019) yn fodel ac actores o Ffrainc, yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel "merch Bond"' Domino Vitali, yn y ffilm *Thunderball* (1965).

Cafodd ei addysg yng Ngholeg Jeanne d'Arc a wedyn yn y Conservatoire de Paris.

Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2019
Coridor Vasari

[bawd|Y bont sy'n cario Coridor Vasari o'r Palazzo Vecchio i'r [Uffizi]]
bawd| Golygfa fewnol o goridor Vasari o Oriel yr Uffizi tuag at Palazzo Pitti

Coridor caeedig uchel yw **Coridor Vasari** () yn Fflorens, yr Eidal. Mae'n cysylltu'r Palazzo Vecchio â Palazzo Pitti. Y mae'n dechrau ar ochr ddeheuol y Palazzo Vecchio, yna mae'n ymuno ag Oriel y Uffizi gan adael ar ei ochr ddeheuol. Yna mae'n croesi Lungarno dei Archibusieri ac yna'n dilyn glan ogleddol Afon Arno nes iddi groesi'r afon yn y Ponte Vecchio. Ar yr adeg cafodd ei adeiladu, bu’n rhaid adeiladu’r coridor o amgylch Torre dei Mannelli, gan ddefnyddio bracedi, oherwydd gwrthododd perchnogion y twr i'w newid. Mae'r coridor yn gorchuddio rhan o ffasâd yr Eglwys Santa Felicita. Yna mae'r coridor yn clymu ei ffordd dros resi o dai yn yr ardal Oltrarno, gan fynd yn gulach nes iddi o'r diwedd ymuno â Palazzo Pitti. 

Yn 2016 caewyd y coridor am resymau diogelwch, a bydd yn ailagor i dwristiaid yn 2021. 

## Hanes a throsolwg 
bawd|Y coridor fel y gwelir o'r Ponte Vecchio

Adeiladwyd Coridor Vasari mewn pum mis trwy orchymyn Dug Cosimo I de 'Medici ym 1565. Dyluniwyd gan Giorgio Vasari, ac fe'i comisiynwyd mewn cysylltiad â phriodas mab Cosimo, Francesco, â Johanna o Awstria. Daeth y syniad am goridor caeedig o awydd y Dug Fawr i symud yn rhydd rhwng ei breswylfa a phalas y llywodraeth, pan oedd, fel y mwyafrif o frenhinoedd y cyfnod, yn teimlo'n ansicr yn gyhoeddus, yn ei achos ef oherwydd ei fod wedi disodli Gweriniaeth Fflorens. Symudwyd marchnad gig Ponte Vecchio i osgoi'r arogl yn cyrraedd y coridor, gyda siopau aur yn cymryd ei le. 

Yng nghanol y Ponte Vecchio, mae gan y coridor gyfres o ffenestri panoramig sy'n wynebu'r Arno, i gyfeiriad Ponte Santa Trinita. Adeiladwyd y rhain ym 1939 yn lle ffenestri llai'r coridor gwreiddiol, trwy orchymyn Benito Mussolini. Gosodwyd y ffenestri mwy ar gyfer ymweliad swyddogol i Fflorens gan Adolf Hitler er mwyn roi golygfa banoramig o'r afon iddo. 

Ar ôl y Ponte Vecchio mae'r coridor yn mynd dros loggiato Eglwys Santa Felicita. Fan hyn roedd ganddo falconi, wedi'i warchod gan reiliau trwchus, yn edrych i mewn i du mewn yr eglwys, er mwyn caniatáu i deulu'r Dug Mawr ddilyn y wasanaethau heb gymysgu â'r boblogaeth. 

Yn adran y coridor o fewn yr Uffizi, defnyddir Coridor Vasari i arddangos casgliad enwog yr amgueddfa o hunanbortreadau. 

Cafodd yr ardal sydd agosaf at fynedfa'r Uffizi ei difrodi'n fawr gan fomio a gomisiynwyd gan Maffia'r Eidal ar noson 27 Mai 1993. Pan gafodd bom car ei ffrwydro wrth ymyl Torre dei Pulci, roedd y rhan hon o Oriel yr Uffizi ymhlith yr adeiladau a ddifrodwyd, a dinistriwyd sawl gwaith celf yn y coridor. Mae'r paentiadau hyn, rhai wedi'u difrodi'n anobeithiol, wedi cael eu rhoi yn ôl gyda'i gilydd a'u rhoi yn ôl yn eu man gwreiddiol fel atgof o'r digwyddiad. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Fflorens
Sosej cytew

bawd|Sosej cytew
Pryd of fwyd traddodiadol Saesneg yw **sosej cytew** (neu **selsig cytew**, Saesneg'*: *toad-in-the-hole''''') yn cynnwys selsig mewn cytew pwdin Efrog. Fe weinir fel arfer gyda grefi winwns a llysiau. Yn hanesyddol roedd hefyd wedi'i pharatoi gan ddefnyddio cigoedd eraill, fel stêc rwmp ac aren oen. 

## Gwreiddiau 
Daeth pwdinau cytew yn boblogaidd yn gynnar yn y 18fed ganrif. Tynnodd Jennifer Stead sylw at ddisgrifiad o rysáit sy'n union yr un fath â 'sosej cytew' o ganol y ganrif. Ar yr adeg hon, roedd Ogleddwyr yn tueddu i ddefnyddio toddion i wneud eu pwdinau yn fwy creisionllyd, tra bod Ddeheuwyr yn gwneud pwdinau Efrog meddalach. 

Ymddangosodd prydiau fel sosej cytew mewn print mor gynnar â 1762, lle cafodd ei ddisgrifio fel enw 'di-chwaeth' am 'ddarn bach o gig eidion wedi'i bobi mewn pwdin mawr'. Yn wreiddiol, crëwyd sosej cytew fel ffordd i ymestyn cig mewn cartrefi tlawd, felly awgrymodd cogyddion y dylid defnyddio'r cigoedd rhataf yn y ddysgl hon. Ym 1747, er enghraifft, rhestrodd *The Art of Cookery* gan Hannah Glasse rysáit ar gyfer 'pigeon-in-a-hole', gan alw am golomen yn hytrach na'r selsig cyfoes. Ym 1861, rhestrodd Isabella Beeton rysáit debyg yn defnyddio stêc rwmp ac aren oen, tra bod rysáit Charles Elme Francatelli ym 1852 yn gofyn am 'werth 6*d*. neu 1*s*. o unrhyw gig rhad. Disgrifiwyd y rysáit hon fel 'cig stiwio Saesneg wedi'i ail-goginio' (''lesso rifatto all'inglese'') neu 'toad-in-the-hole', yn llyfr bwyd modern cyntaf yr Eidal, a bwysleisiodd rhaid i'r cig fod dros ben o stiwiau ac wedi'u hail-goginio mewn cytew. 

## Enw 
Mae'r enwau Cymraeg am y pryd, "sosej cytew" a "selsig cytew" yn disgrifio cynhwysion y pryd yn union. Nid yw hyn yn cyfeirio at y pryd Prydeinig arall a elwir yn Saesneg "battered sausage". 

Y mae'r enw Saesneg, "toad in the hole", yn fwy diddorol. Ym 1787 yn y llyfr *A Provincial Glossary* cyfeiriwyd at y pryd hwn fel "cig wedi'i ferwi mewn crystyn". Ymddangosodd y gair "twll" yn gyntaf, heblaw am *pigeons-in-a-hole,* yng nghyhoeddiad 1900 *Notes & Queries*, a ddisgrifiodd y ddysgl fel "pwdin cytew gyda thwll yn y canol yn cynnwys cig". Efallai ei fod hefyd yn deillio o'r "Llyffant Antediluvian", ffenomen lle canfuwyd llyffantod byw wedi eu gorchuddio â charreg, a oedd yn fad gwyddonol o ddiwedd y 18fed ganrif. 

## Cyfeiriadau
Categori:Coginiaeth Lloegr
Tony Britton

Roedd **Anthony Edward Lowry "Tony" Britton** (9 Mehefin 1924 – 22 Rhagfyr 2019) yn actor Seisnig. Roedd yn dad i'r cyflwynydd teledu Fern Britton, yr awdures Cherry Britton ac yr actor Jasper Britton.

Cafodd ei eni yn y dafarn Trocadero, Birmingham, yn fab i Doris Marguerite (née Jones) and Edward Leslie Britton. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Rhamadeg Thornbury, Swydd Gaerloyw.

Roedd Britton yn fwyaf adnabyddus am ei ymddangosiadau teledu, yn enwedig mewn comedi.

## Teledu
**Marked Personal* (1974)
**The Nearly Man* (1975)
*''Robin's Nest* (1977–1981)
**Don't Wait Up* (1983–1990)
**Strangers and Brothers* (1984)
**Don't Tell Father* (1992)
**The Royal'' (2006)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Pobl o Birmingham