open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cytundeb llygredd plastig byd-eang

Yn 2022-3 roedd Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig yn negodi cytundeb rhyngwladol, sy'n gyfreithiol-rwym, ar blastig a fydd yn mynd i'r afael â chylch bywyd cyfan: o ddylunio i gynhyrchu ac i waredu. Ar 2 Mawrth 2022 pleidleisiodd Aelod-wladwriaethau’r Cenhedloedd Unedig yn y pumed Cynulliad Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig a ailddechreuwyd (UNEA-5.2) i sefydlu Pwyllgor Negodi Rhynglywodraethol (INC) gyda’r nod o hyrwyddo cytundeb rhyngwladol sy’n rhwymo gwledydd yn gyfreithiol ar faterion plastig. Teitl y cynnig yw “Diwedd ar lygredd plastig: Tuag at offeryn cyfreithiol-rwym, rhyngwladol.”

## Cynnwys 
Cytunodd Gwladwriaethau y bydd y cytundeb yn rhyngwladol ei gwmpas, yn gyfreithiol-rwym, ac y dylai fynd i'r afael â chylch bywyd llawn plastigion, gan gynnwys ei ddylunio, ei gynhyrchu a'i waredu.  Dadleuwyd bod angen mynd i'r afael â chemegau sydd wedi'u cynnwys mewn plastigion fel ychwanegion, cymhorthion yn y gwaith o'u prosesu, a sylweddau anfwriadol hefyd.

## Cefnogaeth i'r cytundeb 
Yn y cyfnod yn arwain at UNEA-5.2, roedd y mwyafrif o Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig wedi mynegi eu cefnogaeth i hyrwyddo cytundeb byd-eang. Mae grwpiau eraill sy'n gwneud datganiadau cyhoeddus am yr angen am gytundeb yn cynnwys y sector busnes, cymdeithasau sifil, Pobl Gynhenid, gweithwyr, undebau llafur, a gwyddonwyr.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Penderfyniad a fabwysiadwyd gan Gynulliad Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig ar 2 Mawrth 2022 – 5/14. Rhoi diwedd ar lygredd plastig: tuag at offeryn rhyngwladol sy'n rhwymo'n gyfreithiol

Categori:Llygredd
Categori:Penderfyniadau'r Cenhedloedd Unedig
Llygredd plastig
Categori:Amgylchedd
Docklands Llundain

Ardal yn nwyrain Llundain ar hyd glannau Afon Tafwys yw **Docklands Llundain**. Fe'i lleolir mewn rhannau o fwrdeistrefi Southwark, Tower Hamlets, Lewisham, Newham, a Greenwich. Arferai'r dociau yn yr ardal hon fod yn rhan o Borthladd Llundain, sef porthladd mwyaf y byd ar un adeg. Ar ôl i'r dociau gau, roedd yr ardal wedi mynd yn adfail ac yn dlawd erbyn yr 1980au. Dechreuodd adfywiad yr ardal yn ddiweddarach y ddegawd honno; mae wedi'i ailddatblygu'n bennaf ar gyfer defnydd masnachol a phreswyl. Mae'n cynnwys y datblygiad newydd Canary Wharf ar Ynys Cŵn (*Isle of Dogs*), sy'n ganolfan ariannol o bwys bellach. Bu datblygiad Rheilffordd Ysgafn Docklands yn gam pwysig i hybu adfywiad economaidd yr ardal.

bawd|canol|500px|Ardal Docklands Llundain

Categori:Ardaloedd Llundain
Categori:Bwrdeistref Frenhinol Greenwich
Categori:Bwrdeistref Llundain Lewisham
Categori:Bwrdeistref Llundain Newham
Categori:Bwrdeistref Llundain Southwark
Categori:Bwrdeistref Llundain Tower Hamlets
Confensiwn Llundain ar Atal Llygredd Morol drwy Ddileu Gwastraff

Mae'r **Confensiwn ar Atal Llygredd Morol trwy Dwmpio Gwastraff a Deunyddiau raill,** 1972, a elwir yn gyffredin yn "**Confensiwn Llundain**" neu "LC '72" ac sydd hefyd yn cael ei dalfyrru fel **Dympio Morol**, yn gytundeb i reoli llygredd y môr trwy atal dympio llygredd dynol. Mae'n ymgais hefyd i greu cytundebau mewn gwledydd sy’n atodol i’r confensiwn. Mae'n cynnwys gwaredu gwastraff neu ddefnyddiau eraill o longau, awyrennau a llwyfannau olew yn fwriadol ar y môr. Nid yw'n cynnwys gollyngiadau o ffynonellau tir megis pibellau a gollyngfeydd, gwastraff nad yw o longau. Daeth i rym ym 1975. Ym Medi 2016, roedd 89 o Bartïon i'r confensiwn (gweler y map o lofnodwyr).

## Cefndir 
Galwyd am y confensiwn gan Gynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar yr Amgylchedd Dynol (Mehefin 1972, Stockholm), a drafftiwyd y cytundeb yn y Gynhadledd Rynglywodraethol ar y Confensiwn ar Ddympio Gwastraff ar y Môr (13 Tachwedd 1972, Llundain) ac fe'i hagorwyd i’w lofnodi ar 29 Rhagfyr 1972. Daeth i rym ar 30 Awst 1975 pan gadarnhaodd 15 gwlad. O 1 Hydref 2001, roedd 78 o Bartïon Contractio i'r confensiwn. Mae Gweinyddiaeth Ryngwladol y Confensiwn yn gweithredu trwy Gyfarfodydd Ymgynghorol a gynhelir ym mhencadlys y Sefydliad Morwrol Rhyngwladol (IMO) yn Llundain.

## Partïon 
*Partïon gwladwriaethau* (87 yn 2013):

Afghanistan, Angola, Antigua a Barbuda, yr Ariannin, Awstralia, Azerbaijan, Barbados, Belarus (a gadarnhawyd fel Byelorussian SSR), Gwlad Belg, Benin, Bolifia, Brasil, Bwlgaria, Canada, Cabo Verde, Cenia, Gweriniaeth Pobl Tsieina, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Costa Rica, Côte d'Ivoire, Croatia, Ciwba, Cyprus, Denmarc, Gweriniaeth Dominica, yr Aifft, Gini Cyhydeddol, y Ffindir, Ffrainc, Gabon, yr Almaen, Gwlad Groeg, Gwlad Iorddonen, Gwatemala, Haiti, Hondwras, Hwngari, Gwlad yr Iâ, Iran, Iwerddon, yr Eidal, Jamaica, Japan, Kiribati, De Korea, Libya, Lwcsembwrg, Malta, Mecsico, Monaco, Montenegro, Moroco, Nawrw, yr Iseldiroedd, Seland Newydd, Nigeria, Norwy, Oman, Pacistan, Panama, Papua Gini Newydd, Periw, y Philippines, Gwlad Pwyl, Portiwgal, Rwsia (a gadarnhawyd fel yr Undeb Sofietaidd), Saint Lucia, Saint Vincent a'r Grenadines, Serbia (a gadarnhawyd fel Serbia a Montenegro), Seychelles, Sierra Leone, Slofenia, Ynysoedd Solomon, De Affrica, Sbaen, Sweden, Swrinam, y Swistir, Syria, Tansanïa, Tonga, Tiwnisia, Tsile, Wcráin (a gadarnhawyd fel SSR Wcreineg), Emiradau Arabaidd Unedig, y Deyrnas Unedig, yr Unol Daleithiau, a Fanwatu.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Crynodeb IMO o Gonfensiwn Llundain a diwygiadau  Archived  
* Gwybodaeth am gytundebau.un.org
* Crynodeb o gonfensiwn yr EPA
* Crynodeb o gonfensiwn NOAA
* Llyfr Ffeithiau'r Byd CIA, argraffiad 2003

Categori:Cytundebau'r Deyrnas Unedig
Categori:Cytundebau'r Undeb Sofietaidd
Categori:Cytundebau'r Eidal
Categori:Cytundebau Ffrainc
Categori:Gwastraff
Categori:Llygredd
Categori:1975
Etholiad arweinydd Plaid Cymru 2023

Mae disgwyl am etholiad ar gyfer arweinydd y blaid wleidyddol Gymreig Plaid Cymru ddechrau yn dilyn ymddiswyddiad yr arweinydd Adam Price a ddisgwylir yr wythnos sy'n dechrau 15 Mai 2023.

## Cefndir 
Mae Adam Price wedi gwasanaethu fel arweinydd Plaid Cymru ers 28 Medi 2018 ar ôl trechu’r ddau ymgeisydd arall.

Cynigwyd etholiad arweinyddol posib ar ôl siom cynyddol o fewn y Blaid yn dilyn canlyniadau etholiad gwael ac adroddiad yn amlygu'r hyn a ddisgrifiwyd fel "diwylliant o aflonyddu, bwlio a misogyny" o fewn y blaid gyda thri o Aelodau Seneddol y blaid eisiau i Price ymddiswyddo.

## Cyfeiriadau 
Categori:2023 yng Nghymru
Coetir Ysbryd Llynfi

yn ardal Coetir Ysbryd Llynfi]]
Mae **Coetir Ysbryd Llynfi** (Saesneg: *Spirit of Llynfi Woodland*) yn goetir cymunedol yn ffinio â chymunedau Maesteg, Caerau a Nantyffyllon. Mae ar lethrau dwyreiniol Cwm Llynfi Uchaf, naw milltir i’r gogledd o Ben-y-bont ar Ogwr. 

Cafodd y coetir ei sefydlu’n ddiweddar ar hen safle diwydiannol ac mae’r coetir cymunedol hwn yn cynnig man gwyrdd i bobl leol ag amrywiaeth o gyfleusterau. Plannwyd dros 60,000 o goed yma gan gynnwys cymysgedd o goed llydanddail, ffrwythau a choed addurniadol.

Mae’r dirwedd amrywiol yn cynnwys pyllau, corstir a rhostir, a golygfeydd godidog.

Mae'r goedwig yn rhan o rwydwaith Coedwig Genedlaethol i Gymru a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru yn 2020.

## Hanes
Bu'r coetir yn gartref i Bwll Glo Coegnant a Golchfa Maesteg. Datblygwyd y coetir gan Gyfoeth Naturiol Cymru ar y cyd â thrigolion Cwm Llynfi Uchaf.

Mae’r prosiect hwn, a noddwyd gan Gronfa Natur Llywodraeth Cymru a Chronfa Cwmni Ford Motor, yn cefnogi menter Llynfi 20 sydd â’r nod o wella iechyd a lles y bobl sy’n byw yn y cwm.

* *Llwybr Gelli Deg* - hyd 3km. Mae’r llwybr hwn yn cyfuno dringfeydd a disgynfeydd drwy’r goedwig a llwybr tonnog hwylus sy’n addas ar gyfer pob gallu. Mae’r llwybr yn cynnwys trac sengl byr 150 metr yn y pen uchaf ac yn gyflwyniad pleserus i redeg llwybrau yn Nyff­ryn Llynfi.
* *Y Ffordd Haearn* - llwybr cylchol, 5km. Mae’r llwybr hwn yn cyfuno dringfeydd a disgynfeydd drwy’r goedwig a llwybr tonnog hwylus.
* *Sialens Coegnant* - Gradd: Anodd, hyd 1km. Mae’r llwybr byr hwn yn estyniad i’r ddau lwybr arall. Gyda’i ddringfa a’i ddisgynfa serth, mae’r rhan goncrid hon o’r llwybr yn gyfle delfrydol i’r rhedwyr hynny sy’n chwilio am her ychwanegol.

### Llwybr gweithgareddau cŵn
Mae’r llwybr gweithgareddau cŵn a ddatblygwyd gyda’r Kennel Club yn ffordd wych o gadw cŵn a’u perchnogion yn heini ac yn iach, a chael hwyl ar yr un pryd.

Mae pum gweithgaredd i ddewis o’u plith - o wau rhwng pyst pren i redeg drwy dwnnel, ac o neidio dros rwystrau i droedio’n ofalus dros y boncyff.

### Llwybr Seiclo Sustrans
Mae Llwybr Cwm Llynfi yn llwybr Sustrans sy’n rhedeg drwy ran isaf y safle ac mae’n addas ar gyfer seiclwyr o bob gallu.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tuadlen Coetir Ysbryd Llyfni fel rhan o wefan Cyfoeth Naturiol Cymru
* Tudalen Facebook Llyfni Wood
* Gwybodaeth ar wefan Cyngor Bwrdeistref Pen-y-bont ar Ogwr

Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Coedwigoedd Cymru
Categori:Pen-y-bont ar Ogwr
Coetir Ysbryd Llynfi
Grace Bumbry

Cantores opera Affricanaidd-Americanaidd oedd **Grace Melzia Bumbry** (4 Ionawr 1937 &ndash; 7 Mai 2023). Roedd hi'n un o brif mezzo-soprano ei chenhedlaeth. 

Cafodd ei geni, fel Grace Ann Melzia Bumbry, yn St. Louis, Missouri, UDA, trydydd plentyn Benjamin Bumbry, gweithiwr rheilffordd, a'i wraig Melzia, athrawes.  Astudiodd Bumbry piano clasurol gan ddechrau yn 7 oed, ond roedd hi'n eisiau dod yn gantores ar ôl gweld Marian Anderson mewn cyngerdd.   

Cafodd Bumbry ei addysg yn yr Ysgol Uwchradd fawreddog Charles Sumner, yr ysgol uwchradd ddu gyntaf i'r gorllewin o'r Mississippi.  Roedd hi'n disgybl yr athro llais Kenneth BillupsEnillodd gystadleuaeth dalent a noddwyd gan orsaf radio St Louis KMOX.  Yn embaras, trefnodd hyrwyddwyr y gystadleuaeth iddi ymddangos ar raglen genedlaethol *Talent Scouts*, gan ganu aria Verdi o *Don Carlos* . Arweiniodd llwyddiant y perfformiad hwnnw at gyfle i astudio yng Ngholeg Celfyddydau Cain Prifysgol Boston,  Bu farw Jack Lunzer, ei phartner, yn 2016.  

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion opera o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Y Glymblaid Gyda'r Uchelgais Uchel i Ddod a Llygredd Plastig i Ben

Clymblaid o wledydd a chyrff eraill yw'r '''Y Glymblaid Gyda'r Uchelgais Uchel i Ddod a Llygredd Plastig i Ben''' sy'n ceisio dod â llygredd plastig i ben erbyn 2040 ac sy'n annog gwledydd eraill i ddod at ei gilydd i fynd i'r afael â ffynonellau llygredd plastig a diogelu'r planed. Ynghyd â'r UE a'r Cenhedloedd Unedig byddant yn pwyso am offeryn sy'n gyfreithiol rwymol a fydd yn sicrhau gweithredu brys, tra'n cymhwyso ymagwedd gylchol at blastigau. Yn 2023 nid oedd yr un o'r gwledydd mwyaf, o ran economeg, wedi ymuno: UDA, Tsieina na Rwsia.

Ar 24 Tachwedd 2022 ym,unodd y Cenhedloedd Unedig gyda'r Glymblaid a oedd ar y pryd yn cael ei gyd-gadeirio gan Rwanda a Norwy; cyhoeddwyd hyn yn gyntaf yn UNEA5.2. 

Dechreuwyd trafod a drafftio cytundeb newydd yn Wrwgwái ar 28 Tachwedd 2022 a disgwylir iddynt gael eu cwblhau erbyn 2025. 

Mae plastigau yn ddeunyddiau pwysig i economi'r byd ac yn cael eu defnyddio ledled y byd bob dydd. Fodd bynnag, mae eu twf esbonyddol yn y degawdau diwethaf yn cael effeithiau difrifol a negyddol iawn. Dim ond tua 10 y cant o'r saith biliwn tunnell o wastraff plastig a gynhyrchir yn fyd-eang sy'n cael ei ailgylchu. Mae miliynau o dunelli o wastraff plastig yn cael eu colli i'r amgylchedd, neu weithiau'n cael eu cludo filoedd o gilometrau i gyrchfannau lle mae'n cael ei losgi neu ei ddympio'n bennaf.

## Strategaethau
# Atal defnydd a chynhyrchiad plastig i lefelau cynaliadwy
# Galluogi economi gylchol ar gyfer plastigion sy'n amddiffyn yr amgylchedd ac iechyd pobl
# Cyflawni rheolaeth amgylcheddol gadarn ac ailgylchu gwastraff plastig

## Nod 
Ar eu gwefan, noda'r Clymblaid yr hyn maen nhw'n ei geisio:

# Dileu plastigion problemus, gan gynnwys trwy waharddiadau a chyfyngiadau.
# Datblygu meini prawf a safonau cynaliadwyedd byd-eang ar gyfer plastigion
# Gosod llinellau sylfaen byd-eang a thargedau ar gyfer cynaliadwyedd drwy gydol oes plastigion.
# Sicrhau tryloywder yn y gadwyn masnachu plastigau, gan gynnwys ar gyfer cyfansoddiad deunydd a chemegol.
# Sefydlu mecanweithiau ar gyfer cryfhau ymrwymiadau, targedau a rheolaethau dros amser.
# Gweithredu monitro ac adrodd ar bob cam trwy gylch bywyd plastigion.
# Hwyluso cymorth technegol ac ariannol effeithiol, asesiadau gwyddonol ac economaidd-gymdeithasol.

## Cymru
Nid yw Cymru wedi ymuno ar ei liwt ei hun, ond mae yno fel rhan o'r DU. 

## Cyfeiriadau
Categori:Plastigion
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Categori:Gwastraff
Categori:Llygredd
Ffordd y Llwyni, Wrecsam

chwith|bawd|Plas Gwilym, Rhif 5 Ffordd y Llwyni

Ffordd hanesyddol yn Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, rhan o ardal gadwraeth a gyda nifer o adeiladau rhestredig, yw **Ffordd y Llwyni** (Saesneg: *Grove Road*). 

## Lleoliad 
Mae Ffordd y Llwyni yn gorwedd i'r gogledd o ganol Wrecsam, yn Ardal Gadwraeth Ffordd Grosvenor. 

Mae'r stryd yn rhedeg yng nghyfeiriad gogledd-ddwyrain, yn arwain o'r gylchfan fawr ar ffordd gylch fewnol i'r gyffordd gyda Ffordd Caer. Mae'r stryd yn ffurfio estyniad o Ffordd Grosvenor tû hwnt i'r y gylchfan (roedd y ddwy stryd yn cael ei datblygu ar yr un pryd).  
chwith|bawd|Romano, Rhif 10, Ffordd y Llwyni

## Hanes 
Cynlluniwyd Ffordd y Llwyni rhwng 1861 a 1881 (yr un amser a'r Ffordd Grosvenor) fel cylchoedd preswyl o fri ar gyfer dosbarth canol eginol Wrecsam. Lluniwyd pob adeilad yn bensaernïol unigol. 

Dynodwyd Ardal Gadwraeth Ffordd Grosvenor gyntaf ar 26 Medi 1990 a'i diwygio ar 6 Gorffennaf 2007.

## Disgrifiad 
Cafodd Ffordd y Llwyni ei chynnwys yn Ardal Gadwraeth Ffordd Grosvenor oherwydd ei gwerthfawr pensaernïol sylweddol. Mae'r stryd yn un o strydoedd mwyaf pwysig yr ardal gadwraeth.
alt=Cerfiwyd yr enw yng ngwaith cerrig pileri|chwith|bawd|"Nythva" - enw tŷ

Mae muriau terfyn o dywodfaen neu frics coch yn ffurfio un o nodweddion cryf Ffordd y Llwyni. Tu ôl y muriau terfyn, mae'r adeiladau'n sefyll yn ôl o'r ffordd, o fewn eu tiroedd eu hunain. Adeiladwyd y tai eu hunain o ddeunyddiau fel gwaith cerrig nadd a therracotta. bawd|Ffordd y Llwyni, Rhifau 3 a 5|chwithMae ailddatblygiadau o ganol i ddiwedd yr 20fed ganrif wedi tarfu cymeriad hanesyddol Ffordd y Llwyni, yn enwedig ar ei hochr dde-ddwyreinol. Serch hynny, mae nifer o adeiladau rhestredig gradd II yn sefyll o hyd. Mae'r rhain yn cynnwys y canlynol: 

* Rhif 3 (Plas Gwilym) - Adeiladwyd y tŷ rhwng 1861 ac 1866 ar gyfer S.T Baugh, yn ôl pob tebyg ar ôl cynllun gan JR Gummow. Enw gwreiddiol y tŷ oedd Leeswood House, ond erbyn 1910 roedd ei enw wedi newid i “Plas Gwilym” 
* Epworth Lodge, tŷ gafodd ei adeiladu yn 1865 fel rheithordy ar gyfer  y capel methodistiaid Bryn y Ffynnon 

* Rhif 9 - tŷ preifat gafodd ei adeiladu yn 1881, yn sefyll yn ôl o'r ffordd mewn gardd gaeedig 

* Fern Bank a'r Hen Gerbyty - tŷ preifat gafodd ei adeiladu yn 1873 ar ôl cynllun gan JR Gummow, ar gyfer Mr Ezekiel Mason. Cafodd y tŷ ei ddisgrifio gan JR Gummow fel 'anglo-Italian cottage' 

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam
Coedwigoedd Llanandras

a Fforest Clun yn ardal Coedwig Nash]]

Lleolir **Coedwigoedd Llanandras** yn cynnwys *Coedwig Nash* ar y Gororau ac mae'n hynod am fod hanner y goedwig yng Nghymru a’r hanner arall yn Lloegr. Mae'r ochr Gymreig, filltir i'r de o dref Llanandras ym Mhowys. Camenwir y Coedwigoedd yn *Coedwigoedd Presteigne* gan ddefnyddio'r enw Saesneg ar bentref Llanandras, yn lle'r un Gymraeg ar wefan Llywodraeth Cymru ar Coedwig Genedlaethol i Gymru.

Mae’r llwybr cylchol yn arwain at Burfa Bank ac oddi yno ceir golygfeydd dros Fforest Clud ('Radnor Forest' yn Saesneg a gam-gyfieithir yn llythrennol i 'Coedwig Maesyfed' ar adegau) a Burfa Bank, un o’r llu o fryngaerau ar y rhan hon o’r ffin.

Mae'r cynefin coetir yma yn ddelfrydol i weld andar fel y:  bwncath a gwalch Marthin, gwelwch adar pila neu cyflingroes sy’n ffynnu ar y conau mawr a gynhyrchir gan y  goed ffynidwydd Douglas urddasol. Mae’n gyfle da hefyd i weld un o'r nifer fawr o iyrchod sy'n byw yma ac, os dewch draw yn yr hydref, cofiwch gadw llygad yn agored am ffwng lliwgar.

Mae'r goedwig yn rhan o rwydwaith Coedwig Genedlaethol i Gymru a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru yn 2020.

## Coedwig Clud
Mae Coed Nash wedi’i leoli yn yr ardal elwir yn Goedwig Maesyfed.

Roedd Fforest Clud unwaith yn dir hela brenhinol.

Yr adeg honno, nid ardal goediog oedd hon ond darn o dir agored, wedi ei neilltuo’n gyfreithiol fel tir hela ceirw i’r brenhinoedd Normanaidd.

Heddiw mae Coedwig Clud yn dir ffermio mynydd gyda gweundir helaeth, dyffrynnoedd culion serth a bryniau, ac mae’n codi i’r pwynt uchaf yn Sir Faesyfed, sef Y Domen Ddu sy’n 650 metr (2,150 troedfedd) o uchder.

Ceir llwybrau cerdded mewn dau goetir arall a reolir gan Cyfoeth Naturiol Cymru o fewn Coedwig Maesyfed: Coed Cwningar a Choedwig Fishpool.

## Hamdden
Mae'r coetir wedi ei ddatblygu ar gyfer hamdden ac ymlacio.
### Llwybr cerdded
Ceir un llwybr cerdded o fewn y goedwig.
* *Llwybr Nash* - Gradd: Cymedrol, pellter: 2.1 filltir/3.5km. Mae’r prif lwybr yn mynd yn ei flaen ar hyd llwybrau culion drwy’r coetir a cheir rhywfaint o waith dringo mewn mannau. Ar ôl gwaith dringo serth drwy’r coetir, mae’r llwybr yn dod at ffordd goedwig ac yna’n mynd yn ei flaen gan ddringo at olygfan Burfa.

Mae’r olygfan yn edrych dros fryngaer Oes Haearn, Burfa Bank, ac oddi yma ceir golygfeydd dros Ddyffryn Maesyfed a thu hwnt, draw i Swydd Henffordd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen Coedwig Nash fel rhan o wefan Cyfoeth Naturiol Cymru
* Taflen Coedwig Maesyfed taflen gerdded ac hamdden Coed Nash, Coed Cwningar, Fishpools, a Choedwig Maesyfed [sic.]

Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Coedwigoedd Cymru
Categori:Llanandras
Categori:Powys
Castell Bryn Amlwg

Mae **Castell Bryn Amlwg** yn heneb gofrestredig a leolir ger Anchor, Swydd Amwythig, dafliad carreg o'r ffin rhwng Cymru a Lloegr.

Ymddengys i'r castell gael ei godi yn ystod y 12fed a'r 13eg ganrif, ac roedd ganddo dyrau a phorthdy. Dim ond cloddweithiau sydd i'w gweld bellach.

Ym 1963 cloddiwyd y safle gan archeolegwyr, gan ddangos bod llawer o strwythur y cylchfur gwreiddiol wedi'i wneud o bren cyn cael ei ddisodli'n ddiweddarach â cherrig.

Mae man cyfarfod Swydd Amwythig, Sir Drefaldwyn a Sir Faesyfed yn agos iawn, yng nghymer Nant Rhyd-y-fedw a Nant Rhuddwr.

## Cyfeiriadau 
Bryn Amlwg
Bryn Amlwg
Ulrika Eleonora, brenhines Sweden

Brenhines Sweden o 5 Rhagfyr 1718 hyd ei hymddiorseddiad ar 29 Chwefror 1720 oedd **Ulrike Eleonora** (28 Ionawr 1688 – 24 Tachwedd 1741). 

Roedd yn ferch i Siarl XI, brenin Sweden, ac Ulrika Eleonora o Ddenmarc. Hawliodd yr orsedd ar ôl marwolaeth ei brawd Siarl XII ym 1718. Ymddeolodd o'r orsedd yn 1720 er mwyn ei gŵr Ffrederic I.

## Cyfeiriadau
Categori:Breninesau Ewrop
Categori:Brenhinoedd Sweden
Categori:Genedigaethau 1688
Categori:Marwolaethau 1741
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Andrea Hinwood

Gwyddonydd amgylcheddol o'r Unol Daleithiau yw **Andrea Hinwood**, sy'n arbenigwr ar effaith yr amgylchedd ar iechyd dynol. Yn 2023 hi oedd Prif Wyddonydd Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig (UNEP) ac mae'n lladmerydd dros ymchwil academaidd ar drwydded agored.

Yn ystod ei PhD ym Mhrifysgol Monash, Melbourne (Awstralia), bu'n arweinydd grwpiau technegol a gwyddonol, yn ymgynghorydd i'r llywodraeth ac yn aelod o nifer o sefydliadau amgylcheddol.

Un o'r prif faterion a godwyd gan Dr Hinwood yw Mynediad Agored ar gyfer ymchwil. Nododd, "dylai gwledydd tlotach gael llawer mwy o Fynediad Agored ar gyfer ymchwil academaidd, oherwydd eu bod yn fwy tebygol o ddioddef effeithiau newid hinsawdd ac felly mae nhw angen y dechnoleg ddiweddaraf neu atebion eraill i geisio cyfyngu ar yr effeithiau". 

Cyn gweithio yn UNEP, gwasanaethodd Andrea fel prif wyddonydd amgylcheddol cyntaf Awdurdod Diogelu'r Amgylchedd yn Victoria, Awstralia. Mae ei gyrfa wedi cynnwys darparu cyngor strategol i'r llywodraeth ar amrywiaeth eang o faterion amgylcheddol, gan gynnwys sylweddau sy'n disbyddu'r osôn, ansawdd aer, rheoli tân a mwg, a halogion cemegol sy'n dod i'r amlwg.

## Gwaith presennol
Dr Andrea Hinwood yw Prif Wyddonydd Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig (UNEP) lle ceir 193 o aelod-wladwriaethau; mae gan bob un faterion a phroblemau unigryw ei hun o ran newid hinsawdd a cholli bioamrywiaeth. Yn grynno, mae Dr Hinwood yn disgrifio ei rôl fel un sy'n “cyfathrebu'n effeithiol i lunwyr polisi ymchwil gwyddonol, er mwyn gwella'r sefyllfa amgylcheddol”. Mae'n golygu bod llawer o'i hamser yn cael ei dreulio'n “cyfieithu gwyddoniaeth”  gan ei hesbonio i'r bobl gyffredin sydd angen ei ddeall. 

## Pwysigrwydd ymchwil ar drwydded agored 
Dywedodd mewn cyfweliad i LERU

## Cyfeiriadau
Categori:Amgylcheddwyr o'r Unol Daleithiau
Parth a aberthwyd

Mae **parth aberthu** neu **ardal a aberthwyd** (a elwir yn aml yn **barth aberthu cenedlaethol** yn ardal ddaearyddol a amharwyd yn barhaol arno gan newidiadau amgylcheddol trwm neu ddadfuddsoddi economaidd. Mae sylwebwyr gan gynnwys Chris Hedges, Joe Sacco, a Steve Lerner wedi dadlau bod arferion busnes corfforaethol yn cyfrannu at gynhyrchu parthau aberthu. Amlygodd adroddiad gan y Cenhedloedd Unedig yn 2022 fod miliynau o bobl yn fyd-eang mewn parthau aberthu llygredd, yn enwedig mewn parthau a ddefnyddir ar gyfer diwydiant trwm a mwyngloddio.

## Diffiniad 
Mae parth aberthu neu ardal aberthu yn ardal ddaearyddol sydd wedi'i amharu'n barhaol naill ai gan ddifrod amgylcheddol neu gan ddadfuddsoddiad economaidd.

Dylid cofio hefyd nad oes dewis yn yr aberthu: mae rhywun oddi allan yn aberthu pobl a’u cymuned neu dir heb ganiatâd y brodorion.” Diffiniad mwy soffistigedig yw: “Yn enw 'cynnydd' (datblygiad economaidd, addysg, crefydd, ffatrïoedd, technoleg) efallai y bydd angen niweidio neu aberthu grwpiau penodol o bobl (a elwir yn israddol) er mwyn grwpiau eraill (y rhai uwchraddol) elwa." defnyddiwyd y term am y tro cyntaf yn yr Unol Daleithiau wrth drafod effeithiau hirdymor cloddio am lo mewn stribedi yng Ngorllewin America yn y 1970au. Cynhyrchodd Pwyllgor Astudio'r Academi Wyddoniaeth Genedlaethol / Academi Beirianneg Genedlaethol ar y Potensial ar gyfer Adsefydlu Tiroedd Arwyneb lle Cloddwyd am Lo yng Ngorllewin yr Unol Daleithiau - adroddiad ym 1973 a gyflwynodd y term.

## Gweler hefyd 
* Trychineb Chernobyl
* Eco-laddiad
* Dympio amgylcheddol
* Cyfiawnder amgylcheddol
* Hiliaeth amgylcheddol
* Parth gwahardd
* Anghydraddoldeb amgylcheddol byd-eang
* Masnach gwastraff byd-eang
* Gwladychiaeth wenwynig

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* *Dympio yn Dixie* gan Robert Bullard. Routledge, 1990, 302 tt.ISBN&nbsp;0813367921
* *Parthau Aberth* : Rheng Flaen Datguddio Cemegol Gwenwynig yn yr Unol Daleithiau gan Steve Lerner. Caergrawnt, MA:MIT Press, 2010. 346 pp.ISBN&nbsp;978-0-262-01440-3
* *Dyddiau Dinistr, Dyddiau Gwrthryfel* Gan Chris Hedges a Joe Sacco. Darluniedig. 302 tt. Llyfrau Cenedl, 2012. 302pp.ISBN&nbsp;978-1568588247

Categori:Problemau economaidd
Categori:Gwastraff
Categori:Gwastraff niwclear
Categori:Amgylchedd
Categori:Llygredd
Categori:Llygredd aer
Llygredd etifeddol

Mae **llygredd etifeddol** neu **llygryddion a etifeddwyd** yn ddeunyddiau parhaus yn yr amgylchedd a grëwyd trwy ddiwydiant neu broses llygru sy'n parhau wedi i'w defnydd arferol ddod i ben. Yn aml mae'r rhain yn cynnwys llygryddion organig parhaus, metalau trwm neu gemegau eraill sydd ar ôl yn yr amgylchedd ymhell ar ôl iddynt gael eu defnyddio. Yn aml, cemegau yw'r rhain a gynhyrchir gan ddiwydiant ac a lygrwyd gan un genhedlaeth cyn bod ymwybyddiaeth eang o effeithiau gwenwynig y llygryddion; mae'n broblem a etifeddwyd gan y genhedlaeth nesaf. Un o'r dulliau diweddar mae'r trigolion lleol (ymgyrchwyr amgylcheddol fel rheol) yn delio gyda'r broblem yw drwy gyfiawnder amgylcheddol, sef erlyn y cyrff a greodd y broblem yn y lle cyntaf ar sail fod ganddynt hawl i amgylchedd iach.

## Rhai mathau o safleoedd 
### Tir llwyd 
Mae tir llwyd yn cyfeirio at dir sy'n cael ei adael yn segur neu wedi cael ei ddefnyddio ryw dro, fel arfer gan ddiwydiant ac sy'n cynnwys llygredd.'''''' Mae'r diffiniad penodol o dir llwyd yn amrywio ac yn cael ei benderfynu gan lunwyr polisi a/neu ddatblygwyr tir o fewn gwahanol wledydd.'''''' Mae darn o dir yn cael ei ystyried yn dir llwyd pan fo'n cynnwys llygredd. '*** Yn gyffredinol, mae tir llwyd yn safle a ddatblygwyd yn flaenorol at ddibenion diwydiannol neu fasnachol ac felly mae angen ei lanhau cyn ei ailddefnyddio.**

### Mwynlifoedd 
Mewn mwyngloddio, mwynlif (Saesneg: *tailings'') yw'r defnyddiau sy'n weddill ar ôl y broses o wahanu'r ffracsiwn gwerthfawr o fwynau oddi wrth y ffracsiwn aneconomaidd. Mae mwynlif yn wahanol i'r graig wastraff neu ddeunydd arall sy'n gorwedd dros y mwyn neu'r mwynau ac sy'n cael ei ddadleoli yn ystod mwyngloddio heb gael ei brosesu.

Gellir echdynnu mwynau mewn dwy ffordd: mwyngloddio ponc dywod (Saesneg: *placer mining*) sy'n defnyddio dŵr a disgyrchiant i grynhoi'r mwynau gwerthfawr, neu fwyngloddio creigiau caled, sy'n malurio'r graig sy'n cynnwys y mwyn ac yna'n dibynnu ar adweithiau cemegol i grynhoi'r deunydd mewn un lle. Yn yr olaf, mae angen pylori'r mwynau, hy, malu'r mwyn yn ronynnau mân i hwyluso echdynnu'r elfennau a geisir. Oherwydd pyloriant, mae mwynlifau'n cynnwys slyri neu uwd o ronynnau mân, yn amrywio o faint gronyn o dywod i ychydig ficrometrau. Fel arfer cynhyrchir mwynlif o'r felin ar ffurf slyri, sy'n gymysgedd o ronynnau mwynol mân a dŵr.

### Hen fwyngloddiau 
Mwynglawdd segur yw mwynglawdd neu chwarel nad yw'n cynhyrchu nac yn weithredol mwyach ac sydd heb gwmni cyfrifol i ariannu'r gost o fynd i'r afael ag adfer safle'r mwynglawdd. Mae'r term yn ymgorffori pob math o hen fwyngloddiau, gan gynnwys cloddfeydd siafftiau tanddaearol a mwyngloddiau drifft, ogofau, a mwyngloddiau arwyneb. Yn nodweddiadol, y cyhoedd, y trethdalwy neu'r llywodraeth sy'n talu'r gost o fynd i'r afael â'r gwaith.

## Polisi rhyngwladol 
Confensiwn Stockholm ar Lygryddion Organig Parhaus yw un o'r prif fecanweithiau rhyngwladol ar gyfer dileu llygryddion organig parhaus etifeddol megis PCBs. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Llygredd
Categori:Amgylchedd
Categori:Gwenwyn
Cynghrair Rhyngwladol Dim Gwastraff

**Cynghrair Rhyngwladol Dim Gwastraff, Ewrop** (iaith wreiddiol: ***Zero Waste Europe (ZWE)***) yw'r  rhwydwaith Ewropeaidd o gymunedau, sefydliadau, arweinwyr lleol, arbenigwyr, ac asiantau sy’n gweithio tuag at ddileu gwastraff yn ein cymdeithas ledled Ewrop. Maent yn eiriol dros systemau cynaliadwy ac ailgynllunio perthynas pobl gyda'u hadnoddau, er mwyn cyflymu’r broses o ddim gwastraff, er budd dynoliaeth a’r blaned. Mae rhwydwaith ZWE bellach yn cynnwys 35 aelod (NGOs) mewn 28 o wledydd Ewropeaidd ac yn gweithio ar nifer o bynciau gwahanol. Ym Mrwsel mae ei phencadlys ond mae ganddi nifer o grwpiau mewn gwahanol wledydd yn eiriol ar ei rhan.

Crëwyd ZWE yn 2014, fel cangen ranbarthol Ewropeaidd y Gynghrair Fyd-eang ar gyfer Llosgyddion Amgen (GAIA), ac ers hynny mae wedi sefydlu ei hun fel amgylchedd allweddol, economi gylchol, pontio cyfiawn, gan greu rhwydwaith o fudiadau yn Ewrop.

Yng Nghymru, mae'r Senedd yn cymryd y cyfrifoldeb o wneud y gwaith hwn. Mae ganddi ddwy garreg filltir, gan gynnwys, erbyn 2025, y bydd Cymru wedi gostwng yn sylweddol ei gwastraff a bydd yn rheoli unrhyw wastraff a gynhyrchir. Yn yr Alban, ceir uno sefydliadau'r rhwydwaith (gweler isod).

Ceisia'r rhwydwaith gadw holl adnoddau'r Ddaear trwy gynhyrchu call, defnyddio, ailddefnyddio ac adfer yr hyn a gynhyrchwyd mewn ffordd cyfrifol, heb eu llosgi, a heb ddifetha'r tir. Mae ein planed bob amser wedi dilyn egwyddorion 'dim gwastraff', sef mewn geiriau eraill, mae wedi ailgylchu popeth. Am filoedd o flynyddoedd, hyd at y cyfnod diwydiannol, nid oedd gwastraff yn bodoli, nac yn gysyniad hyd yn oed oherwydd defnyddiwyd y rhan fwyaf o ddeunydd a all bydru, neu a ellir eu hailddefnyddio ar gyfer prosesau eraill, yn union fel y mae natur yn ei wneud. Ond yr hyn y mae natur wedi'i wneud trwy esblygiad, mae angen i ddynolryw ei wneud trwy gynllun byd-eang.

## Enghraifft
### Yr Alban
Mae Dim Gwastraff yr Alban (*Zero Waste Scotland*) yn bodoli i arwain yr Alban i ddefnyddio cynnyrch ac adnoddau’n gyfrifol, gan ganolbwyntio ar ble y gall gael yr effaith fwyaf ar newid hinsawdd. Mae'n gweithio gyda Llywodraeth yr Alban, Awdurdodau Sirol, y cyhoedd, cwmnïau preifat a chyhoeddus.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau anllywodraethol
Shaun Pickering

Roedd **Shaun Pickering** (14 Tachwedd 1961 – 11 Mai 2023) yn daflwr maen o Gymru.  Enillodd Pickering fedal efydd yng Ngemau'r Gymanwlad 1998 yn Kuala Lumpur, yn cynrychioli Cymru. Cynrychiolodd Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996. 

Cafodd Pickering ei geni yn Griffithstown, yn fab i'r Olympiad Jean Pickering (nee Desforges) a Ron Pickering Daeth e'n hyfforddwr taflu trwm ar gyfer UK Athletics yn 2010.  Enillodd 5 teitl taflu’r maen Cymreig, 5 teitl taflu disgen Cymreig, a 9 teitl tafliad morthwyl Cymreig.  

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Pobl o Bont-y-pŵl
Siarl X Gustav, brenin Sweden

Brenin Sweden o 6 Mehefin 1654 hyd ei farwolaeth oedd **Siarl X Gustav** neu **Siarl Gustav** (Swedeg: *Karl X Gustav*; 8 Tachwedd 1622 – 13 Chwefror 1660).

Categori:Brenhinoedd Sweden
Categori:Genedigaethau 1622
Categori:Marwolaethau 1660
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
João IV, brenin Portiwgal

Brenin Portiwgal o 1 Rhagfyr 1640 hyd ei farwolaeth oedd **João IV** (19 Mawrth 1604 – 6 Tachwedd 1656). Sefydlodd Dŷ Braganza ar orsedd Portiwgal, gan roi terfyn ar y cyfnod o 60 mlynedd pan oedd Portiwgal a Sbaen yn rhannu'r un rheolwr.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1604
Categori:Marwolaethau 1656
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Afonso VI, brenin Portiwgal

Brenin Portiwgal o 6 Tachwedd 1656 hyd ei farwolaeth oedd **Afonso VI** (21 Awst 1643 – 12 Medi 1683).

Daeth i'r orsedd pan oedd yn 13 oed, a dechreuodd ei deyrnasiad o dan raglywiaeth ei fam, Luisa de Guzmán, hyd 1662, pan symudwyd hi i leiandy a chymerodd Alfonso rym gyda chymorth Luís de Vasconcelos e Sousa. Fodd bynnag, roedd Alfonso yn wan yn gorfforol ac yn feddyliol. Ym 1668, cynllwyniodd ei frawd Pedro II yn ei erbyn. Cymerodd Pedro rym *de facto* fel rhaglyw, er bod Afonso yn dal i fod yn frenin mewn enw. Priododd y frenhines, Maria Francisca o Savoy, â Pedro ar ôl cael dirymiad o'i phriodas ag Afonso. Treuliodd Afonso weddill ei oes a theyrnasodd i bob pwrpas yn garcharor.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1643
Categori:Marwolaethau 1683
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Seico-ddaearyddiaeth

Mae **Seico-ddaearyddiaeth** neu  **Seicgeograffeg** (Saesneg: *Psychogeography*, Ffrangeg: *Psychogéographie*) yn disgrifio effaith lleoliad daearyddol, yn arbennig dinasoedd, ar emosiynau ac ymddygiad unigolion.

Fe’i datblygwyd yn bennaf yn Ffrainc gan feddylwyr radicalaidd fel ffordd o edrych ar y byd o amgylch mewn ffordd wahanol.  Eu gobeithio oedd i bobol herio syniadau confensiynol a dechrau meddwl yn wahanol am reolaeth gymdeithas a'r cyfyngiadau o fyw mewn dinas.

Mae syniadau seico-ddaearyddiaeth bellach wedi'u datblygu yn yr 21ain ganrif gan awduron fel Iain Sinclair a Will Self, a hefyd gwneuthurwyr mapiau. 

## Sylfaenwyr 
bawd
Fe’i datblygwyd yn bennaf yn Ffrainc gan aelodau mudiadau Letterist yn y 1950au a’r Situationist International yn y 1960, sef grwpiau o feddylwyr radicalaidd a Marcsaidd ac anarchaidd oedd wedi’u dylanwadu gan syniadau’r mudiadau celfyddydol Dada a Swrealaeth.

Ym 1955, diffiniodd Guy Debord seico-ddaearyddiaeth fel "astudiaeth o union gyfreithiau ac effeithiau penodol yr amgylchedd daearyddol, wedi'i drefnu'n ymwybodol ai peidio, ar emosiynau ac ymddygiad unigolion." Un o'r tactegau allweddol ar gyfer seico-ddaearyddiaeth yw'r *dérive*.

## Dérive 
Mae *dérive* yn fath o grwydro trwy amgylchedd trefol. Heb fwriadau mynd o bwynt A i bwynt B, ond yn hytrach i edrych ac ystyried y ddinas mewn ffordd sy’n agored i siawns a serendipidi.

Nid yw seico-ddaearyddiaeth yn chwilio am golygfeydd neu i fod yn fath o dwristiaeth. Mae'n ymwneud â phrofi'r ddinas mewn ffordd gorfforol a seicolegol. Mae'n siawns i weld corneli bach a llefydd wedi sydd wedi anghofio a darganfod cyfrinachau'r ddinas a'i hanes cudd.

Mae seico-ddaearyddiaeth yn gallu bod yn ffordd hwyliog i grwydro dinas. I helpu gweld y ddinas mewn ffordd newydd ac i gysylltu â hi ar lefel ddyfnach. Ond bwriad y Letterist  a’r Situationist International oedd bod yn arf pwerus ar gyfer newid cymdeithasol a gwleidyddol. Trwy edrych ar y ddinas mewn ffordd feirniadol a chreadigol, mae seico-ddaearyddwyr yn gobeithio herio’r status quo ac efallai creu posibiliadau newydd ar gyfer y dyfodol.

## Yn yr 21ain ganrif 
bawd|Iain Sinclair, 2013

Mae syniadau seico-geograffeg wedi datblygu ers y 1960au  gydag ysgrifenwyr fel Iain Sinclair, Will Self, Stewart Home a Rhys Mwyn yn defnyddio’r techneg yn yr 21ain ganrif.

Mae teithiau cerdded wedi tywys sy'n dangos llefydd cudd neu gyfleu hanes neu eglurhad sy’n wahanol i fersiwn swyddogol neu  ddiwydiant twristaidd yn gallu cael eu cyfrif fel math o seico-ddaearyddiaeth.

Mae techneg y Situationist o dorri map yn ddarnau a gludo nhw gyda’i gilydd mewn trefn wahanol i greu map newydd wedi dylanwadu ar sut mae rhai cartograffwyr yn cyfleu gwybodaeth. Er enghraifft mae map yn dangos y blaned gyda gwledydd cyfoethog Ewrop ac America yn y gwaelod a gwledydd tlotach y De Amercia, Asia ac Affrica ar y pen yn fath o Seico-ddaearyddiaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth ddynol
Categori:Daearyddiaeth ddiwylliannol
Hannah Waddingham

Actores, cantores a chyflwynydd teledu o Loegr yw **Hannah Waddingham** (ganwyd 28 Gorffennaf 1974). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei rôl yn y gyfres deledu gomedi *Ted Lasso* (2020-presennol), ac enillodd sawl gwobr amdani.  Mae hi wedi ymddangos mewn sioeau yn y West End fel *Spamalot.*  Mae hi wedi derbyn tri enwebiad Gwobr Olivier.

Cafodd Waddingham ei geni yn Wandsworth, Llundain, yn ferch i'r gantores opera Melodie Kelly. 

Graddiodd Waddingham o Academi Celfyddydau Byw a Recordiedig .   Dechreuodd ei gyrfa mewn theatr ginio, gan berfformio yn y comedi rhyngweithiol ''Joni a Gina's Wedding''.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cantorion benywaidd o Loegr
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o Loegr
Miller County

Gallai **Miller County** gyfeirio at un o sawl sir yn yr Unol Daleithiau:

*Miller County, Arkansas
*Miller County, Georgia
*Miller County, Missouri
----
Hunter

Gallai **Hunter** gyfeirio at un o sawl peth:

## Lleoedd
*Hunter, Arkansas
*Hunter, Efrog Newydd
*Hunter, Gogledd Dakota
*Hunter, Missouri

## Pobl
*Tab Hunter
*Ellen Hunter
*Hunter S. Thompson
*Megan Angharad Hunter
*William Hunter
*Jerry Hunter
*John Hunter
*Mary Young Hunter
*Mary Ethel Hunter
*Elizabeth Hunter
*Clementine Hunter
*Robert Hunter

----
Prifysgol Georg August Göttingen

Prifysgol ymchwil gyhoeddus a leolir yn Göttingen, yn nhalaith Niedersachsen, yr Almaen, yw **Prifysgol Göttingen**, yn llawn **Prifysgol Georg August Göttingen** (, a elwir yn anffurfiol **Georgia Augusta**). Hon yw'r brifysgol hynaf yn Niedersachsen, a phrifysgol fwyaf y dalaith honno yn nhermau'r nifer o fyfyrwyr. Cydnabyddir yn un o brifysgolion enwocaf ac uchaf ei bri yn Ewrop, ac yn gynrychiolydd o sefydliadau deallusol hanesyddol yr Almaen. Mae ganddi ryw 31,600 o fyfyrwyr.

Fe'i sefydlwyd ym 1734 gan Siôr II, Brenin Prydain Fawr ac Etholydd Hanofer, gyda'r nod o hyrwyddo syniadau a delfrydau'r Oleuedigaeth, ac agorodd i fyfyrwyr ym 1737. Yn niwedd y 18g, dyma oedd canolfan y "Göttinger Hain", cylch o feirdd natur a serch yn yr oes sentimental a ragflaenai Rhamantiaeth. Can mlynedd wedi iddi agor ei drysau, ym 1837, trawyd ergyd i enw'r brifysgol pan gafodd saith o athrawon eu diswyddo am resymau gwleidyddol.

Yn ôl arddangosfa swyddogol a gynhelwyd yn 2002, bu 44 o enillwyr Gwobrau Nobel yn gysylltiedig â Phrifysgol Göttingen, gan gynnwys cyn-fyfyrwyr, aelodau'r staff, ac ymchwilwyr, yn eu plith y ffisegwyr Max Born, James Franck, Werner Heisenberg, a Max von Laue. 

Mae Prifysgol Göttingen yn aelod o U15 (grŵp o brif brifysgolion ymchwil yr Almaen) a Grŵp Coimbra (prif prifysgolion ymchwil Ewrop), ac ynghynt fe'i cefnogwyd gan Fenter Rhagoriaeth Prifysgolion yr Almaen. Mae ganddi gysylltiadau agos â sefydliadau ymchwil eraill yn Göttingen, gan gynnwys Cymdeithas Max Planck a Chymdeithas Leibniz. Mae Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek Göttingen—llyfrgell y brifysgol a llyfrgell ganolog Niedersachsen—yn un o lyfrgelloedd mwyaf yr Almaen, a chanddi 9&nbsp;miliwn o eitemau, ac yn un o lyfrgelloedd ymchwil pwysicaf y byd.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  


Categori:Göttingen
Gottingen, Prifysgol
Categori:Sefydliadau 1737
Hawliau Dynol o fewn y diwydiant mwyngloddio

Mae **Hawliau Dynol o fewn y diwydiant mwyngloddio** yn cynnwys hawliau sifil, gwleidyddol, economaidd, cymdeithasol a diwylliannol. Rhestrwyd yr hawliau hyn yn glir yn Natganiad Cyffredinol o Hawliau 1948 ac a dderbyniwyd gan y rhan fwyaf o lywodraethau, ynghyd â dau Gyfamod a llawer o gonfensiynau ILO. Mae cwmnïau mwyngloddio wedi cael eu beirniadu am gam-drin hawliau dynol pobl a phoblogaethau brodorol sydd mewn perygl.

Erbyn y 2020au roedd cwmnïau mwyngloddio'r byd yn cael eu dwyn i gyfrif am y tro cyntaf, a gwelwyd llysoedd barn, ledled y byd, yn ceisio sicrhau amodau gwaith diogel i'w gweithwyr (mwynwyr a chwarelwyr) a lleihau difrod amgylcheddol er mwyn amddiffyn hawliau gweithwyr a hawliau dynol.

Awgrymodd Amnest Rhyngwladol fod gan gwmnïau mwyngloddio rwymedigaethau i sicrhau nad ydynt yn cydoddef nac yn hyrwyddo torri’r hawliau canlynol gan bartïon eraill:

* Yr hawl i beidio gwahaniaethu
* Yr hawl i fywyd a rhyddid
* Gwahardd caethwasiaeth
* Gwahardd artaith
* Yr hawl i ddiogelwch person
* Yr hawl i breifatrwydd
* Yr hawl i eiddo
* Yr hawl i ryddid crefydd
* Yr hawl i ryddid barn
* Yr hawl i ryddid i gymdeithasu
* Yr hawl i amddiffyn safonau llafur
* Gwahardd ymyrraeth â chwrs llywodraeth a pheidio ag ymyrryd â materion mewnol cyfreithlon neu gysylltiadau rhynglywodraethol y wlad
* Gwahardd llwgrwobrwyo

Mae hawliau dynol wedi dod yn broblem fawr i gwmnïau mwyngloddio ers canol y 1990au, ac maent bellach wedi'u gorfodi gan bwysau'r cyhoedd a llywodraethau i ystyried sut y gall mwyngloddio gyfrannu at ddatblygu cynaliadwy. Erbyn y 2020au roedd cwmnïau mwyngloddio'n dechrau cydnabod y berthynas newidiol rhwng busnes a chymdeithas, rhwng diwydiant ag ymgyrchwyr newid hinsawdd. Cafwyd mwy a mwy o achosion cyfreithiol, tyfodd cyfreitha newid hinsawdd, gwelwyd mwy a mwy o graffu gan y cyfryngau, a chronfeydd cymdeithasol gyfrifol ar waith y cwmnïau mwyngloddio. Disgwylir y bydd costau yswiriant yn cynyddu'n enbyd i'r cwmnïau hyn, gan na fydd cwmnïau yswiriant am fod yn atebol am weithgareddau anghyfrifol.

## Brodorion lleol
Ymhlith y prif faterion y mae:

* Gall diffyg ymgynghori ymlaen llaw gyda'r boblogaethau lleol (brodorion lleol) a diffyg proses i archwilio hyn arwain at ddinistrio hunaniaeth a bywoliaeth o bobl.
* Symud cymunedau brodorol o diroedd yn dreisgar, yn ormesol gan fygwth bywyd. Weithiau, nid yw'r llywodraeth cyn cydnabod y grwpiau brodorol hyn, na'u hawliau
* Diffyg trefniadau iawndal
* Difrod i safleoedd diwylliannol, hanesyddol neu grefyddol y grwpiau lleol a chynhenid.

## Cyfeiriadau
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Mwyngloddio
Categori:Llygredd

Categori:Amgylchedd
Categori:Economeg
Categori:Materion rhyngwladol
Categori:Cyfraith ryngwladol
Traddodiad dawnsio Nantgarw

[bawd|250x250px| Dawnswyr Nantgarw (Dawnswyr Nantgarw) yn dawnsio ochr yn ochr â Ballet Cymru yn WOMEX, [Canolfan y Mileniwm, Caerdydd]]

**Traddodiad dawnsio** Cymreig sy'n tarddu o ardal Nantgarw ym Morgannwg, rhwng Caerdydd a Phontypridd, yw traddodiad dawnsio *Nantgarw*.

## Traddodiad 
Mae traddodiad Nantgarw yn arddull dawnsio gwerin Cymreig o ranbarthau De a Chymoedd Cymru, a gysylltir yn benodol â phentref bychan Nantgarw. Mae'r arddull yn cwmpasu dawnsio gyda hances boced a dawnsiau ffon. Mae'r dawnsiau yn galw am wyth o ddawnswyr mewn pedwar pâr.  Ceinwen Thomas (1911–2008), a ysgrifennodd yr arddull i nodiant dawns am y tro cyntaf yr hyn y gallai ei mam, Catherine Margretta Thomas, ei gofio am y dawnsiau a ddawnsiwyd yn lleol pan oedd hi'n ifanc. 

## Gwreiddiau 
Ganed Catherine Margretta Thomas yn 1880  ym mhentref Nantgarw. Ei rhieni oedd Daniel a Hannah Davies.  Yn blentyn roedd hi'n mwynhau gwylio'r dawnsiau lleol  wrth iddyn nhw gael eu perfformio mewn man agored islaw Capel Twyn yng Nghaerffili  erbyn 1911 pan anwyd merch Catherine Margretta Thomas, Ceinwen Thomas ( Dr. Ceinwen Thomas yn ddiweddarach  ). Ond gwanhaodd dylanwad Anghydffurfiaeth ac erbyn i Ceinwen Thomas fynychu'r ysgol roedd hi'n trafod traddodiad dawnsio yn Nantgarw gyda'i mam. 

## Beirniadaeth 
Mynegwyd amheuaeth ynghylch honiadau Dr Ceinwen Thomas fod y dawnsiau a gofiai ei mam yn ddawnsiau Cymreig dilys a gwreiddiol yn adlewyrchu diwylliant hir ac annatod o ddawnsio gwerin Cymreig. Ysgrifennodd Golygydd Materion Cymreig y BBC, Vaughan Roderick, mewn blog yn 2009 ei fod yn amau hanes y dawnsiau hyn. Gofynnodd pam mai dim ond Margretta Thomas oedd ag unrhyw atgof o'r dawnsiau hyn yn cael eu perfformio. Ysgrifennodd fod ei hen daid wedi bod yn weinidog yn Nantgarw yn y 1880au ond heb weld y dawnsiau hyn. 

## Ysbrydoli Grŵp Dawns
Bu i'r sôn am draddodiad dawns werin Nantgarw ysbrydoli criw o ddawnswyr ifainc sefydlu grŵp Dawnswyr Nantgarw. 

Sefydlwyd Dawnswyr Nantgarw yn 1980 gan Eirlys Britton a fu'n aelod o Gwmni Dawns Werin Caerdydd, gyda'r aelodau'n ymarfer yn Hen Ganolfan yr Urdd Caerdydd ar Heol Conwy, Pontcanna pan gofynodd Gari Samuel, athro yn Ysgol Heol y Celyn, Pontypridd a hyfforddwr gyda Chlwb Rygbi Caerdydd, i Eirlys Britton ffurfio tîm dawnsio gwerin i berfformio yn un o gyngerddau'r ysgol. Ffurfiwyd y tîm a fedyddiwyd wedi hynny yn 'Ddawnswyr Nantgarw'. Rhieni ac athrawon Ysgol Heol y Celyn oedd yr aelodau gwreiddiol, ond nid dyna'r sefyllfa bellach.

Bwriad y cwmni oedd atgyfodi rhai o hen draddodiadau a dawnsfeydd Cwm Taf a Morgannwg, i'r safon uchaf posib ac i ddod a dawnsio gwerin a'r diwylliant gwerin Cymreig yn ôl i gymoedd y Rhondda a Dyffryn Taf.

## Gweler hefyd
* Cymdeithas Ddawns Werin Cymru
* Crochendy Nantgarw

## Cyfeiriadau 
Categori:Dawns werin yng Nghymru
Categori:Rhondda Cynon Taf
Melin Drafod (corff)

Corff sy'n ymgyrchu dros "annibyniaeth flaengar" i Gymru yw **Melin Drafod**. Fe'i sefydlwyd yn 2021 gan Colin Nosworthy. Mae'r term *melin drafod* yn gynnig ar y term "think tank" yn y Saesneg. Bwriad Melin Drafod felly yw bod yn "think tank" i'r mudiad dros annibyniaeth i Gymru. 

## Amcanion
Sefydlwyd Melin Drafod er mwyn "cefnogi, hwyluso a bod yn gyfaill beirniadol i’r mudiad annibyniaeth ar lawr gwlad". Nid yw'n perthyn i’r un blaid wleidyddol ac mae'n gweithredu’n drawsbleidiol ac yn drawsfudiadol. Mae'n canolbwyntio ar roi sylw manwl i’r cwestiynau sy’n codi yn sgîl y gefnogaeth gynyddol i annibyniaeth.

Bu sawl un o'r sefydlwyr ac aelodau Pwyllgor Gwaith yn aelodau blaenllaw o YesCymru, Plaid Cymru, a Chymdeithas yr Iaith Gymraeg, ac AUOB Cymru.

Bwriad y corff yw "hwyluso annibyniaeth flaengar, nid annibyniaeth er lles annibyniaeth yn unig". Mae'n trin a thrafod datrysiadau i argyfyngau mawr o newid hinsawdd a lleiafrifoli ieithoedd, tlodi a hiliaeth yng Nghymru ac yn ryngwladol. 

Mae'r Melin Drafod o'r farn bod angen paratoi drylwyr ar gyfer Cymru annibynnol gan y bydd, yn eu tŷb hwy, yn gwestiwn yn wynebu Cymru’n hwyr neu’n hwyrach.

## Cyhoeddiadau
Mae cyhoeddiadau'r Melin Drafod yn cynnwys:
* *Gwireddu’r Gymru Annibynnol – Cyllid: Papur trafod am sefyllfa gyllidol Cymru* 

## Gweler hefyd
* Sefydliad Materion Cymreig - melin drafod a sefydlwyd yn 1987 gan Geraint Talfan Davies sy'n datblygu polisi Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Melin Drafod
* /MelinDrafod ar Facebook 
* @MelinDrafod ar Twitter

Categori:Mudiadau iaith
Categori:Mudiadau Cymraeg
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 2021
Categori:Mudiadau gwleidyddol Cymru
Categori:Melinau trafod
Sefydliad Bevan

a roddodd ei enw i Sefydliad Bevan]]
Mae'r **Sefydliad Bevan**, (Saesneg: *Bevan Foundation*), yn felin drafod Gymreig a sefydwyd yn 2001. Ei bwriad yw cryfhau polisi cyhoeddus ar ôl datganoli. Mabwysiadwyr yr enw fel gwrogaeth i Aneurin Bevan, sylfaenydd y GIG, oherwydd ymrwymiad a rennir i gyfiawnder cymdeithasol, er bod y Sefydliad yn gwbl amhleidiol. 

Sefydlwyd y corff gan y gwleidydd Llafur, Dr Hywel Francis oedd yn Aelod Seneddol dros Aberafan rhwng 2001 a 2015. Cyfarwyddwr gyntaf y Sefydliad oedd Victoria Winckler a benodwyd yn 2002. Mae hi hefyd yn gynghorydd ar Gymru i Ymddiriedolaeth Elusennol Joseph Rowntree. Mae'n cynhyrchu adroddiadau ac ymatebion i ymgynghoriadau. Cynhyrchir papurau briffio *Exchange*, cylchgrawn polisi a gwleidyddiaeth sy'n ymwneud â Chymru, ffeithluniau a fideos o’n prosiectau a gweminarau. Lleolir y Sefydliad ym Merthyr Tudful.

## Gwaith
Mae gwaith ymchwil y Sefydliad yn cwympo o dan 5 prif thema: Democratiaeth, Economi, Amgylchedd, Tlodi, Pobl. Yn 2020-21 bu iddynt gyhoedd 30 adroddiad, mwy na 100 o erthyglau ar-lein.

Ymysg llwyddiannau a nodir gan y Sefydliad mae bod yn:
: allweddol wrth lunio ‘rhaglen flaengar’ Llywodraeth Cynulliad Cymru 2007-11 ac wrth wneud tlodi yn flaenoriaeth i weinyddiaeth 2011-6.
: rhoi cwestiwn trethi newydd, datganoledig i’r arena gyhoeddus a llywio cynigion Llywodraeth Cymru i ddefnyddio ei phwerau trethiant newydd yn llywodraeth 2016-21.

### Gwaith Ymchwol ar Dai Rhent
Ymysg un o'r gwaith ymchwil gan y Sefydliad a ddenodd sylw ar lawr gwlad oedd y gwaith ar sefyllfa tenantiaid a thaai rhent yng Nghymru. Bu'r adroddiad yn yn 2022 yn tynnu sylw at nifer uchel o dai sy'n cael eu gwerthu at ddefnydd Airbnb gan brisio prynwyr lleol tlotach allan o'r farchnad dai. Bu i llefarydd ar yr adroddiad, Steffan Evans, ymddangos mewn sawl sgwrs a chyfweliad cyhoeddus ar y pwnc o brisiau tai a rhai ar rhent.

## Ariannu
Ariennir y Sefydliad drwy danysgrifiadau a rhoddion. Gwneir hyn gyda chefnogaeth dros 100 o sefydliadau, unigolion yn cefnogi gyda chyfraniadau untro neu reolaidd. Ceir hefyd incwm drwy Ymddiriedolaethau a Sefydliadau allanol megis y Ymddiriedolaeth Joseph Rowntree, Sefydliad Banc Lloyds ac eraill. Cynhyrchir incwm arall drwy ddarparu hyfforddiant a threfnu digwyddiadau, ac ymchwil ar raddfa fach a gomisiynwyd.

## Gweler hefyd
* Melin drafod

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Sefydliad (Cymraeg)

Categori:Sefydliadau 2001
Categori:Mudiadau Cymraeg
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Melinau trafod
Cynghrair Rhyngwladol y Codwyr Gwastraff

Mae **Cynghrair Rhyngwladol y Codwyr Gwastraff** yn rhwydwaith a gefnogir gan filoedd o sefydliadau codi gwastraff mewn mwy na 32 o wledydd sy'n cwmpasu America Ladin, Asia ac Affrica'n bennaf. Yn y DU caiff ei gefnogi gan *Women in Informal Employment: Globalizing and Organizing* (WIEGO). Sylwer bod 'casglwr gwastraff' yn waith gwahanol iawn.

Sefydlwyd y Gynghrair yn Bogotá, Colombia, yn 2008, pan ddaeth 30 o wledydd at ei gilydd; fe'i trefnwyd gan Gymdeithas Codwyr Gwastraff Bogota, Kagad Kach Patra Kashtakari Panchayat codwyr gwastraff casgliad o Pune, India (KKPKP), Rhwydwaith codwyr Gwastraff America Ladin, Sefydliad Avina a Merched mewn Cyflogaeth Anffurfiol: Globaleiddio a Threfnu (WIEGO). Ers hynny, mae Pwyllgor Llywio Rhyngwladol wedi cyfarfod unwaith y flwyddyn yn Durban, Belo Horizonte, Bangkok a Pune i roi cyfeiriad i'r ymgyrch.

Yn 2023 ymgasglodd cynrychiolwyr codwyr gwastraff o 19 gwlad yn Nairobi i gymryd rhan yng Nghyfarfod Cydlynu Cynghrair Rhyngwladol y Codwyr Gwastraff. Prif amcanion y cyfarfod oedd hybu cysylltiadau a meithrin ymddiriedaeth ymhlith codwyr gwastraff o'r gwahanol ranbarthau, a dathlu Diwrnod Rhyngwladol codwyr Gwastraff ar Fawrth 1af.

Ymhlith amcanion y mudiad mae'r canolynol; y dylid:

* cydnabod hawliau codwyr gwastraff ei hawl i gael mynediad at y gwastraff.
* talu prisiau teg a gwell i godwyr gwastraff am adennill deunyddiau y gellir eu hailgylchu a'u hailddefnyddio.
* codi tai fforddiadwy, cyfforddus o safon i bawb sy'n codi gwastraff a'u teuluoedd.
* rhoi tendrau rheoli gwastraff i gasglwyr gwastraff ayb.
* rhoi yswiriant iechyd a bywyd ar gyfer pob casglwr gwastraff a'u teuluoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ailgylchu
Categori:Tlodi