José Raúl Capablanca

Chwaraewr gwyddbwyll o Giwba oedd **José Raúl Capablanca y Graupera** (19 Tachwedd 1888 – 8 Mawrth 1942) ac ef oedd trydydd Pencampwr Gwyddbwyll y Byd (rhwng 1921 a 1927). Mae’n enwog am ei sgil eithriadol yn y diweddglo ac am gyflymder ei chwarae.

Ganwyd Capablanca yn La Habana ym 1888.  Trechodd Bencampwr Ciwba, Juan Corzo,  mewn gêm ar 17 Tachwedd, 1901 dau ddiwrnod cyn ei ben-blwydd yn dair-ar-ddeg.   Cafodd wahoddiad i dwrnamaint San Sebastian 1911 yn dilyn ei fuddugoliaeth yn erbyn Frank Marshall ym 1909, ac enillodd o flaen chwaraewyr blaenllaw fel Akiba Rubinstein, Aron Nimzowitsch a Siegbert Tarrasch. Dros y blynyddoedd nesaf, cafodd ganlyniadau da mewn twrnamaintiau. Wedi sawl ymgais aflwyddiannus i drefnu gêm gyda phencampwr y byd ar y pryd Emanuel Lasker, enillodd Capablanca y teitl  ym 1921. Bu Capablanca yn ddiguro o 10 Chwefror, 1916 tan 21 Mawrth, 1924, cyfnod  yn cynnwys gornest pencampwriaeth y byd gyda Lasker .

Collodd Capablanca y teitl ym 1927 i Alexander Alekhine, nad oedd erioed wedi curo Capablanca cyn hyn. Yn dilyn ymdrechion aflwyddiannus i drefnu ail gêm dros nifer o flynyddoedd, aeth y berthynas rhyngddynt yn chwerw. Parhaodd Capablanca gyda canlyniadau twrnamaint rhagorol dros y cyfnod hwn ond rhoddodd y gorau i  wyddbwyll difrifol ym 1931.  Ail ddechreuodd ym 1934, a cael canlyniadau da, ond dangosodd hefyd symptomau pwysedd gwaed uchel,  Bu farw ym 1942 o waedlif ar yr ymennydd.  

Rhagorai Capablanca mewn sefyllfaoedd syml a'r diweddglo; Disgrifiodd Bobby Fischer ef fel rhywun â "chyffyrddiad ysgafn go iawn". Gallai chwarae gwyddbwyll tactegol pan oedd angen, ac roedd ganddo dechneg amddiffynnol dda. Ysgrifennodd sawl llyfr gwyddbwyll yn ystod ei yrfa, a dywedodd Mikhail Botvinnik mai ei lyfr '*Chess Fundamentals*'  oedd y llyfr gwyddbwyll gorau a ysgrifennwyd erioed. Roedd yn well gan Capablanca ganolbwyntio ar eiliadau tyngedfennol mewn gêm yn hytrach na chyflwyno dadansoddiad manwl. Bu ei steil o wyddbwyll yn ddylanwadol yn chwarae pencampwyr byd y dyfodol Bobby Fischer ac Anatoly Karpov .

## Bywgraffiad a gyrfa 
### Plentyndod 
chwith|bawd| Capablanca yn chwarae gwyddbwyll gyda'i dad José María Capablanca ym 1892
Ganwyd José Raúl Capablanca, yr ail fab a oroesodd i swyddog o fyddin Sbaen, José María Capablanca, a dynes Sbaenaidd o Gatalwnia, Matilde María Graupera y Marín,  yn Hafana ar 19 Tachwedd 1888. Yn ôl Capablanca, dysgodd chwarae gwyddbwyll yn bedair oed trwy wylio ei dad yn chwarae gyda ffrindiau,  tynnodd sylw at symudiad anghyfreithlon gan ei dad, ac yna curodd ei dad. Yn wyth oed aethpwyd ag ef i Glwb Gwyddbwyll Hafana, oedd wedi cynnal nifer o gystadlaethau pwysig, ond ar gyngor meddyg nid oedd yn cael chwarae'n aml. Yn ystod Tachwedd a Rhagfyr, 1901 curodd Bencampwr Gwyddbwyll Ciwba, Juan Corzo,  o drwch blewyn mewn gornest.  Fodd bynnag, yn Ebrill, 1902 gorffennodd yn bedwerydd allan o chwech yn y Bencampwriaeth Genedlaethol, gan golli ei ddwy gêm yn erbyn Corzo.  Ym 1908 gadawodd y brifysgol i ganolbwyntio ar wyddbwyll. 

Yn ôl Prifysgol Columbia, cofrestrodd Capablanca yn Ysgol Mwyngloddiau, Peirianneg a Chemeg ym mis Medi, 1910 i astudio peirianneg gemegol.  Yn ddiweddarach, tynnwyd ei gymorth ariannol yn ôl gan bod well ganddo chwarae gwyddbwyll nag astudio peirianneg. Gadawodd Columbia ar ôl un semester a dechrau ei yrfa  gwyddbwyll.

### Gyrfa cynnar 
bawd| Capablanca ym 1915
Roedd gallu Capablanca mewn gwyddbwyll cyflym yn berffaith ar gyfer arddangosfeydd ar-y-pryd,  ac arweiniodd  hyn at daith ledled yr Unol Daleithiau ym 1909.  a oedd wedi ennill twrnamaint Cambridge Springs 1904 ar y blaen i Bencampwr y Byd Emanuel Lasker a Dawid Janowski,  sydd yn cael ei raddio gan Chessmetrics yn un o dri chwaraewr gorau'r byd ar ei anterth. Curodd Capablanca Marshall  15–8  ( +8, -1,  = 14, ) — digon tebyg i'r hyn a gyflawnodd Lasker yn erbyn Marshall  11.5 - 3.5 ( +8, -0, =7 )  wrth guro'r ornest am Bencampwriaeth y Byd ym 1907.  Ar ôl y gêm, dywedodd Capablanca nad oedd erioed wedi agor llyfr ar agoriadau gwyddbwyll.  Yn dilyn y gêm hon, dyfarna Chessmetrics fod Capablanca yn drydydd chwaraewr cryfaf y byd am y rhan fwyaf o'r cyfnod rhwng 1909 a 1912. 

Enillodd Capablanca chwe gêm gyda un gêm gyfartal ym mhencampwriaeth talaith Efrog Newydd ym 1910. Enillodd Capablanca a Charles Jaffe eu pedair gêm yn y rhagbrofion terfynol ac yna cyfarfod i benderfynu ar yr enillydd, pwy bynnag fyddai'r cyntaf i ennill dwy gêm. Ar ôl gêm gyfartal enillodd Capablanca'r ail a'r drydedd gêm. Wedi cyfres hir arall o arddangosfeydd ar-y-pryd,  Mynnodd Marshall, ar ôl iddo gael gwahoddiad i chwarae mewn twrnamaint yn San Sebastián, Sbaen ym 1911, fod Capablanca yn cael chwarae hefyd. 

Yn ôl David Hooper a Ken Whyld, San Sebastian 1911 oedd "un o'r pum twrnamaint cryfaf a gynhaliwyd hyd at hynny", ac roedd holl chwaraewyr blaenllaw'r byd yn cystadlu ac eithrio'r Pencampwr, Lasker.   Roedd rhai beirniaid Ewropeaidd yn grwgnach bod arddull Capablanca yn rhy ofalus, er iddo ildio llai o gemau cyfartal na'r chwech chwaraewr agosaf iddo.  Cydnabyddwyd Capablanca wedi hyn fel ymgeisydd go iawn am Bencampwriaeth y Byd.  
chwith|bawd| Gêm Gyntaf yr ornest rhwng Alekhine a Capablanca ar 14 Rhagfyr, 1913 mewn arddangosfa yn St. Petersburg
Ym 1913, enillodd Capablanca dwrnamaint yn Efrog Newydd efo 11/13, hanner pwynt o flaen Marshall.  Yna gorffennodd Capablanca yn ail i Marshall yn Hafana, gan sgorio 10/14 a cholli un o'u gemau unigol.  Roedd y 600 yn y gynulleidfa yn naturiol yn ffafrio eu harwr lleol, ond rhoddwyd “gymeradwyaeth daranllyd” i Marshall.  Mewn twrnamaint yn Efrog Newydd ym 1913, yn y Rice Chess Club, enillodd Capablanca bob un o'r 13 gêm.  Ei gyfarwyddiadau cyntaf oedd i fynd i St. Petersburg, lle'r oedd i chwarae mewn twrnamaint mawr.  Trefnwyd y digwyddiad hwn mewn ffordd anarferol: ar ôl twrnamaint pawb-yn-chwarae-pawb rhagbrofol gydag un-ar-ddeg chwaraewr, roedd y pump uchaf i chwarae eto mewn fformat pawb-yn-chwarae-pawb dwbl, gyda cyfanswm sgoriau o'r twrnamaint rhagarweiniol yn cael eu cario drosodd  Dywedodd Alekhine:Dechreuodd ei wir ddoniau anghymharol ddod yn hysbys am y tro cyntaf yn St. Petersburg, 1914, lle deuthum i'w adnabod yn bersonol. Nid wyf cyn nac wedi hynny wedi gweld—ac ni allaf ddychmygu gweld ychwaith—y fath gyflymdra syfrdanol o ddealltwriaeth gwyddbwyll â’r hyn a feddiannwyd gan Capablanca y cyfnod hwnnw. Digon yw dweud ei fod wedi rhoi'r ods o 5-1 *i holl* feistri St Petersburg mewn gemau cyflym - ac ennill!  Ac ar yr un pryd yr oedd bob amser yn llawn hiwmor, yn boblogaidd gyda'r merched, ac yn mwynhau iechyd da rhyfeddol - ymddangosiad disglair go iawn. Rhaid priodoli iddo ddyfod yn ail i Lasker i'w ieuenctid—yr oedd eisoes yn chwarae cystal ag ef.   ). 

### Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf 
Dechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf yng nghanol haf 1914, gan dod â gwyddbwyll rhyngwladol i ben am fwy na phedair blynedd.  Yng nghystadleuaeth 1918, cafwyd wrthymosodiad cymhleth gan Marshall, yn chwarae Du yn erbyn Capablanca, a gafodd ei alw'n ddiweddarach yn Ymosodiad Marshall, yn erbyn y Ruy Lopez.  Dywedir fod Marshall wedi cadw'r amrywiad hon yn gyfrinach i'w ddefnyddio yn erbyn Capablanca ers colli iddo ym 1909;  ond darganfu Edward Winter sawl enghraifft rhwng 1910 a 1918 lle cafodd Marshall gyfle i ddefnyddio'r ymosodiad yn erbyn Capablanca; a hefyd cafwyd gêm o 1893 lle defnyddiodd linell debyg.  Mae'r gambit hwn mor gymhleth fel bod Garry Kasparov yn ei osgoi,  a cafodd Marshall y fantais o ddefnyddio amrywiad yr oedd wedi baratoi o flaen llaw. Serch hynny, daeth Capablanca o hyd i ffordd trwy'r cymhlethdodau ac ennill.  Heriwyd Capablanca i gêm ym 1919 gan Borislav Kostic,  a oedd wedi gorffen yn ail ac yn ddi-guro yn nhwrnamaint 1918. Y cyntaf i ennill wyth gêm oedd y bwriad ond ymddiswyddodd Kostić ar ôl colli’r  pum gêm gyntaf.  Ystyriai Capablanca ei fod ar ei fwyaf nerthol tua'r amser hwn. 

### Pencampwr y Byd 
bawd|Capablanca ym 1920
'Twrnamaint y Fuddugoliaeth' yn Hastings ym 1919 oedd y gystadleuaeth ryngwladol gyntaf ar dir y Cynghreiriaid ers 1914. Nid oedd yn gystadleuol iawn,  Soniodd Fred Reinfeld bod dyfalu bod hinsawdd llaith Hafana wedi gwanhau Lasker a’i fod yn ddigalon ynghylch canlyniad y Rhyfel Byd Cyntaf, yn enwedig gan ei fod wedi colli ei gynilion i gyd.

Ar ôl crynodeb hir o’r ffeithiau, daeth Edward Winter i’r casgliad, “Roedd y wasg yn diystyru dymuniad Lasker i roi’r teitl i Capablanca, a hefyd yn cwestiynu cyfreithlondeb y fath beth, ac yn ystyried ei fod wedi dod yn Bencampwr y Byd ar ôl trechu Lasker ar y bwrdd."  Mae llyfrau hanes yn ddieithriad yn rhoi teyrnasiad Capablanca fel Pencampwr y Byd yn dechrau ym 1921, nid 1920.   
chwith|bawd| Taflen sgôrio pan drechwyd Capablanca gan Richard Réti yn nhwrnamaint gwyddbwyll Efrog Newydd 1924, ei golled gyntaf mewn wyth mlynedd
Enillodd Capablanca dwrnamaint Llundain 1922 a sgorio 13/15, yn ddi-golled, ar y blaen i Alekhine efo 11½, Milan Vidmar efo 11, ac Akiba Rubenstein 10½.  Yn ystod y gystadleuaeth hon, cynigiodd Capablanca  "Rheolau Llundain" i reoleiddio trafodaethau Pencampwriaeth y Byd yn y dyfodol : byddai'r chwaraewr cyntaf i ennill chwe gêm yn ennill yr ornest;  byddai sesiynau chwarae yn cael eu cyfyngu i 5 awr; yr amseru fyddai 40 symudiad mewn 2½ awr; rhaid i bencampwr amddiffyn ei deitl o fewn blwyddyn o dderbyn her gan Feistr cydnabyddedig; y pencampwr fyddai'n penderfynu dyddiad yr ornest; nid oedd yn rhaid i'r pencampwr dderbyn her am bwrs llai na $10,000 (gwerth tua $260,000 yn 2006  ); roedd 20% o'r pwrs i'w dalu i ddeiliad y teitl a'r gweddill i'w rannu, 60% i'r enillydd, a 40% i'r collwr;  roedd rhaid derbyn y cais gyda'r pwrs uchaf.  Arwyddodd Alekhine, Efim Bogoljubow, Géza Maroczy, Richard Réti,  Rubinstein, Tartakower a Vidmar.  Rhwng 1921 a 1923 heriodd Alekhine, Rubinstein a Nimzowitsch Capablanca, ond dim ond Alekhine allai godi'r arian, ym 1927. 

Ym 1922, chwaraeodd Capablanca mewn arddangosfa ar-y-pryd yng Nghleveland yn erbyn 103 o wrthwynebwyr, y nifer mwyaf mewn hanes hyd hynny,  gan ennill 102 gydag un gêm gyfartal -  a gosod record am y ganran fuddugol orau erioed mewn arddangosfa o'r fath. 

Ar ôl dechrau gyda phedair gêm gyfartal, ac yna colli'r nesaf,   Dechreuodd yn sâl yn nhwrnamaint gwyddbwyll Moscow 1925,

Addawodd grŵp o ddynion busnes o’r Ariannin, gyda chefnogaeth gwarant gan arlywydd y wlad, yr arian ar gyfer gornest am Bencampwriaeth y Byd rhwng Capablanca ac Alekhine ym 1927.  Gan fod Nimzowitsch wedi ei herio cyn Alekhine, rhoddodd Capablanca hyd at 1 Ionawr, 1927 i Nimzowitsch godi'r ernes er mwyn trefnu gêm.  Ni wireddwyd hyn felly gwnaed drefniadau ar gyfer gornest am Bencampwriaeth y Byd Capablanca-Alekine, i ddechrau ym Medi 1927. 

Yn nhwrnamaint gwyddbwyll Efrog Newydd 1927, a gynhaliwyd rhwng 19 Chwefror a 23 Mawrth, 1927    chwaraeodd chwech o feistri cryfaf y byd ornest pawb-yn-chwarae-pawb pedwarplyg,  sef Alekhine, Rudolf Spielmann, Milan Vidmar, Nimzowitsch, Marshall a Capablanca,  Dywed ail wraig Capablanca, Olga, y chwalwyd ei briodas gyntaf yn weddol fuan, ac roedd ganddo ef a Gloria gariadon.  Bu farw dau riant Capablanca yn ystod ei deyrnasiad, ei dad yn 1923 a'i fam yn 1926.  Synnodd buddugoliaeth Alekhine y byd gwyddbwyll i gyd bron.   ac wedi astudio chwarae Capablanca yn drylwyr.  Yn ôl Kasparov, datgelodd ymchwil Alekhine lawer o wallau bach yn chwarae ei wrthwynebwr, a ddigwyddai am nad oedd Capablanca'n fodlon canolbwyntio'n ddwys.  Dywedodd Vladimir Kramnik mai hon oedd y gystadleuaeth gyntaf lle na chafodd Capablanca unrhyw fuddugoliaethau hawdd.   Daeth yr ornest braidd yn enwog am y defnydd ddi-ddiwedd o Gambit y Frenhines a wrthodwyd; chwaraewyd  yr agoriad hwn ym mhob gêm ar ôl y ddwy gyntaf, ac mae cwymp Capablanca wedi'i briodoli'n rhannol gan rai i'w amharodrwydd i chwarae unrhyw agoriad eraill.

Yn syth ar ôl ennill, dywedodd Alekhine ei fod yn barod i ail-chwarae Capablanca, ar yr un telerau ag yr oedd Capablanca wedi'u mynnu fel pencampwr - rhaid i'r heriwr ddarparu'r ernes o $10,000, a byddai mwy na hanner yn mynd i'r pencampwr oedd yn amddiffyn hyd yn oed pe collai.  Roedd Alekhine wedi herio Capablanca yn y 1920au cynnar, ond ni allai Alekhine godi'r arian tan 1927.  Bu trafodaethau'n llusgo ymlaen rhyngddynt am nifer o flynyddoedd, ond yn chwalu pan oedd cytundeb yn ymddangos yn agos.  Aeth eu perthynas yn chwerw, a mynnai Alekhine ffioedd ymddangosiad llawer uwch ar gyfer twrnameintiau lle'r oedd Capablanca hefyd yn ymddangos. 

### Wedi'r bencampwriaeth 
chwith|bawd| Yn ystod arddangosfa ar-y-pryd gyda deg-ar-hugain o fyrddau ym Merlin, Mehefin 1929
Ar ôl colli Pencampwriaeth y Byd ddiwedd 1927, chwaraeodd Capablanca'n amlach mewn twrnameintiau, gan obeithio cryfhau ei gyfle am ail-chwarae.  O 1928 hyd 1931, enillodd chwe gwobr gyntaf, gan orffen hefyd yn ail ddwywaith ac unwaith yn gydradd ail.   yn ogystal â sêr y 1920au, ond ni chwaraeodd Capablanca gydag Alekhine yn ystod y cyfnod hwn, nes cyfarfod yn nhwrnamaint Nottingham 1936, wedi i Alekhine golli'r teitl i Euwe y flwyddyn flaenorol.   Ar ddiwedd 1931, enillodd Capablanca ornest yn erbyn Euwe (+2, -0, =8), 

Er ei ganlyniadau rhagorol, gellid gweld arwyddion o ddirywiad yn ei chwarae: roedd yn dipyn arafach, ac weithiau yn mynd i drafferth amser;  

O'r cyfnod hwn y ceir yr unig  ffilm sydd wedi goroesi lle mae Capablanca'n siarad. Mae gyda Euwe a'r newyddiadurwr chwaraeon radio o'r Iseldiroedd, Han Hollander. Mae Hollander yn holi Capablanca am ei farn am gêm Bencampwriaeth y byd oedd ar y gorwel rhwng Euwe ac Alekhine ym mis Hydref y flwyddyn honno (1935). Atebodd Capablanca: "Mae gêm Dr. Alekhine yn 20% bluff. Mae gêm Dr. Euwe yn glir ac yn syml.  Nid yw gêm Dr. Euwe— mor gryf â gêm Alekhine mewn rhai ffyrdd—ond mae'n fwy cytbwys.”  Yna mae Euwe yn rhoi ei asesiad yn Iseldireg, gan esbonio bod ei deimladau'n amrywio o optimistiaeth i besimistiaeth, ond yn ystod y deng mlynedd blaenorol, roedd y sgôr rhyngddynt yn gyfartal, sef 7-7. 

### Ailgydio mewn gwyddbwyll cystadleuol 
Ar y dechrau ni ysgarodd Capablanca ei wraig gyntaf, gan nad oedd yn bwriadu ailbriodi. Ond ysgrifennodd Olga, ei ail wraig, iddi gyfarfod ag ef ar ddiwedd gwanwyn 1934; ac erbyn diwedd mis Hydref roedd y ddau mewn cariad, a daeth uchelgais Capablanca i brofi mai ef oedd chwaraewr gorau'r byd yn ôl. 

Wrth ail-ddechrau chwarae gwyddbwyll go-iawn yn nhwrnamaint Hastings 1934-35, gorffennodd Capablanca yn bedwerydd,  ond ar y blaen i Mikhail Botvinnik ac Andor Lilienthal.   Daeth yn ail o ½ pwynt yn nhwrnameintiau Margate ym 1935 a 1936. Ym Moscow 1935 gorffennodd Capablanca yn bedwerydd, 1 pwynt tu ôl i'r enillwyr ar y cyd,   Blwyddyn wedyn, enillodd Capablanca dwrnamaint cryfach byth ym Moscow, pwynt o flaen Botvinnik a 3½ o flaen Salo Flohr, a gipiodd y trydydd safle;  Gorffennodd Alekhine yn chweched, 1 pwynt tu ôl i'r enillwyr ar y cyd.  a'r unig adegau lle gorffennodd Capablanca o flaen Lasker, oedd bellach yn 67.  Yn ystod y buddugoliaethau hyn dechreuodd Capablanca ddioddef symptomau pwysau gwaed uchel.   cystadleuaeth elitaidd a gynlluniwyd i ddewis heriwr am Bencampwriaeth y Byd yn erbyn  Alekhine.  

Ni chafodd pwysedd gwaed uchel Capablanca ei ddarganfod na'i drin yn gywir tan ar ôl twrnamaint AVRO, ac achosodd i'w feddwl fynd ar chwâl  tua diwedd y sesiynau chwarae. 

Ar ôl ennill Ym Mharis ym 1938 a gorffen yn ail mewn twrnamaint ychydig yn gryfach ym Margate ym 1939, chwaraeodd Capablanca i Giwba yn yr 8fed Olympiad Gwyddbwyll, ym Muenos Aires, ac enillodd y fedal aur am y perfformiad gorau ar bwrdd un. Tra bod Capablanca ac Alekhine ill dau yn cynrychioli eu gwledydd ym Muenos Aires, gwnaeth Capablanca ymgais arall i drefnu gornest am Bencampwriaeth Y Byd. Gwrthododd Alekhine, gan ddweud fod rhaid iddo fod ar gael i amddiffyn ei famwlad fabwysiedig, Ffrainc, gan fod Yr Ail Ryfel Byd newydd ddechrau. Cyhoeddodd Capablanca o flaen llaw na fyddai'n chwarae Alekhine pe bai eu timau yn cwrdd.

### Marwolaeth 
de|bawd| Bedd Capablanca ym Mynwent Colon
Ychydig cyn ei farwolaeth, roedd ei orbwysedd gwaed  i fyny i'r 200-240/160+ sy'n beryglus iawn. Diwrnod cyn ei strôc angheuol, rhybuddiodd ei arbenigwr fasgwlaidd Dr. Schwarzer ef yn gryf fod ei fywyd mewn perygl oni bai ei fod yn ymlacio'n llwyr, ond dywedodd Capablanca na allai oherwydd bod ei gyn-wraig a'i blant wedi dechrau achos llys yn ei erbyn. Beiodd y meddyg ei farwolaeth ar "y trafferthion a'r poenau hyn". 

Ar 7 Mawrth, 1942 tra'n gwylio gêm skittles ac yn sgwrsio â ffrindiau yng nghlwb gwyddbwyll Manhattan yn Ninas Efrog Newydd,  gofynnodd am help i dynnu ei got, a llewygodd yn fuan wedyn. Cafodd gymorth cyntaf gan y meddyg enwog Eli Moschcowitz  a gyrrwyd am ambiwlans. Aed ag ef i Ysbyty Mynydd Sinai,  ond bu farw am 6:00 AM drannoeth. Dim ond blwyddyn ynghynt bu farw Emanuel Lasker yn yr un ysbyty.  Rhoddwyd achos ei farwolaeth fel " cerebral hemorrhage a ysgogwyd gan orbwysedd gwaed ", yn enwedig hemorrhage thalamig hypertensive. Dywedodd yr adroddiad derbyniadau i’r ysbyty:Pan dderbyniwyd i Ysbyty M. Sinai, dangosodd yr archwiliad: Claf yn ddifrifol wael mewn coma dwfn, ddim yn ymateb i ysgogiadau nocioceptive, canhwyllau llygaid anghyfartal gyda'r un chwith wedi ymledu (sefydlog a dim yn ymateb i olau), parlys chwith yr wyneb, hemiplegia chwith, atgyrchau tendinous isel eu hysbryd a thensiwn prifwythiennol 280/140. Perfformiwyd twll meingefnol a ddangosodd hylif serebro-sbinol hemorrhagic (CSF) gyda phwysedd o 500 mm o ddŵr. Dangosodd yr awtopsi llawn, gan y Meddygon. Moschcowitz, Prill, a Levin, fod y  thalmws chwith bron wedi ei ddinistrio yn llwyr, ac yn ei le roedd hematoma 2 fodfedd o led a 2 fodfedd o uchder. Roedd y system fentriglaidd  gyfan a'r cisterna magna yn waed i gyd.  Roedd y gyri wedi'u gwastatau a'u sulci  wedi culhau, sy'n cyd-fynd â blynyddoedd o orbwysedd gwaed eithafol. Roedd ei galon wedi chwyddo, 575 g yn lle'r 300-350 g arferol, gan gynnwys hypertroffedd  3cm yn wal y fentrigl chwith. Roedd gan y wal hon nifer o hemorrhages subendiocardial, a brofwyd yn ddiweddarach i fod yn gyffredin mewn cleifion â gorbwysedd rhyng-greuanol difrifol. Achosodd hyn ryddhau llawer iawn o sylweddau fasoweithredol i'r llif gwaed, gan gynnwys acetylcholin a noradrenalin a achosodd yr hemorrhages hyn.  

Roedd y pigiad meingefnol yn syniad drwg, gan fod gorbwysedd mewngreuanol bellach yn wrth-arwyddyn  adnabyddus oherwydd ei fod yn rhyddhau pwysedd yr hylif serebro-sbinol gan wrthweithio grym torgestol y gorbwysedd. Ond mae'r niwrolawfeddyg Orlando Hernandez-Meilan wedi dweud na fyddai hyd yn oed y feddyginiaeth fodern orau wedi gallu adfywio Capablanca. 

Cafodd Capablanca angladd gyhoeddus ym Mynwent Colon Hafana ar 15 Mawrth, 1942. 

Cynhelir twrnamaint Coffa Capablanca yn flynyddol yng Nghiwba,  gan amlaf yn Hafana, ers 1962. 

## Asesiad 
### Arddull a chryfder chwarae 
Fel oedolyn, dim ond 34 o gemau go iawn a gollodd Capablanca.  Mewn gwirionedd, dim ond Marshall, Lasker, Alekhine a Rudolf Spielmann enillodd ddwy gêm neu fwy yn erbyn y Capablanca aeddfed, ond ym mhob achos, roedd eu sgoriau dros oes yn negyddol (curodd Capablanca  Marshall +20−2=28, Lasker +6 -2 =16, Alekhine +9−7=33), ac eithrio Spielmann oedd yn gyfartal (+2−2=8).  O’r chwaraewyr gorau, dim ond Keres gafodd sgôr cadarnhaol bach yn ei erbyn (+1−0=5).  Daeth buddugoliaeth Keres yn nhwrnamaint gwyddbwyll AVRO 1938,  pan ddathlodd Capablanca ei ben-blwydd yn hanner cant,  tra bod Keres yn 22. 

Mae systemau graddio ystadegol yn gosod Capablanca yn uchel ymhlith y chwaraewyr gorau erioed. Mae llyfr Nathan Divinsky a Raymond Keene  *Warriors of the Mind* (1989) yn ei osod yn bumed, y tu ôl i Garry Kasparov, Anatoly Karpov, Bobby Fischer a Mikhail Botvinnik — ac o flaen Emanuel Lasker.   Yn ei lyfr ym 1978 *The Rating of Chessplayers, Past and Present*, rhoddodd Arpad Elo sgoriau ôl-weithredol i chwaraewyr yn seiliedig ar eu perfformiad dros gyfnod pum mlynedd gorau eu gyrfa. Dywed mai Capablanca oedd y cryfaf o’r rhai a arolygwyd, gyda Lasker a Botvinnik yn gydradd ail  Mae 'Chessmetrics' (2005) braidd yn sensitif i hyd y cyfnodau sy'n cael eu cymharu, ac yn gosod Capablanca rhwng y trydydd a'r pedwerydd cryfaf erioed ar gyfer cyfnodau brig yn amrywio mewn hyd o un i bymtheg mlynedd.  Daeth ei awdur, yr ystadegydd Jeff Sonas,  i'r casgliad bod Capablanca wedi cael mwy o flynyddoedd yn y tri uchaf nag unrhyw un heblaw Lasker, Karpov a Kasparov - er bod Alekhine wedi cael mwy o flynyddoedd yn y ddau safle uchaf.  Canfu astudiaeth yn 2006 mai Capablanca oedd y mwyaf cywir o holl Bencampwyr y Byd o'i gymharu â dadansoddiad cyfrifiadurol o gemau Pencampwriaeth y Byd.   Beirniadwyd y dadansoddiad hwn am ddefnyddio rhaglen gwyddbwyll ail reng, Crafty, a addaswyd i gyfyngu ei gyfrifiadau i chwe symudiad bob ochr, ac am ffafrio chwaraewyr a oedd gyda arddull sy'n cyfateb i arddull y rhaglen;  fodd bynnag canfu dadansoddiad cyfrifiadurol 2011 gan Bratko a Guid gan ddefnyddio'r peiriannau cryfach Rybka 2 a Rybka 3 ganlyniadau tebyg i ddadansoddiad Crafty 2006 ar gyfer Capablanca. 

Ystyriau Boris Spassky, Pencampwr y Byd rhwng 1969 a 1972, mai Capablanca oedd y chwaraewr gorau erioed.  Roedd Bobby Fischer, Pencampwr o 1972 i 1975, yn edmygu "cyffyrddiad ysgafn" Capablanca a'i allu i weld y symudiad cywir yn gyflym iawn. Dywedodd Fischer fod aelodau hŷn Clwb Gwyddbwyll Manhattan yn y 1950au yn siarad gyda pharch mawr am ei berfformiadau. 

Roedd Capablanca'n rhagori mewn sefyllfaoedd syml ac yn y diweddglo, ac roedd ei farn lleoliadol yn rhagorol, i'r fath raddau fel bod y rhan fwyaf o'r ymdrechion i ymosod yn ei erbyn yn dod i ddim heb unrhyw ymdrech amddiffynnol ar ei ran. Ond fe allai chwarae gwyddbwyll tactegol gwych pan oedd angen—yn nhwrnamaint Pencampwriaeth clwb gwyddbwyll Manhattan 1918, chwaraeodd Marshall amrywiad agoriadol oedd wedi'i ddadansoddi’n ddwfn o flaen llaw, ond gwrthbrofodd Capablanca yr amrywiad wrth y bwrdd tra'n chwarae o dan yr amseru arferol (er bod ffyrdd wedi’u canfod ers hynny i gryfhau Ymosodiad Marshall).  Roedd hefyd yn gallu defnyddio chwarae tactegol ymosodol i droi mantais lleoliadol yn fuddugoliaeth, pan oedd yn ystyried hynny'n ddiogel a'r ffordd fwyaf effeithlon o ennill, er enghraifft yn erbyn Spielmann  yn nhwrnamaint Efrog Newydd 1927.  

### Dylanwad 
Ni chafwyd 'Ysgol Capablanca' *fel y cyfryw*, ond dylanwadodd ei arddull ar bencampwyr y byd Fischer, Karpov, a Botvinnik.  Addysgwyd Alekhine mewn chwarae lleoliadol gan Capablanca cyn i'r frwydr am deitl y byd eu troi'n elynion.

Fel awdur gwyddbwyll, ni chyflwynai Capablanca lawer iawn o ddadansoddiad manwl, ond yn hytrach canolbwyntiau ar yr eiliadau tyngedfennol mewn gêm. Roedd ei arddull ysgrifennu yn blaen ac yn hawdd ei deall.  Roedd Botvinnik o'r farn mai llyfr Capablanca *Chess Fundamentals* oedd y llyfr gwyddbwyll gorau a ysgrifennwyd erioed.   Mae ymchwil yn ansicr ar hyn: yn 2007, ni chanfu Glenn Flear fawr o wahaniaeth,  tra ym 1999,  ar ôl dadansoddi cronfa ddata fawr o gemau, daeth Larry Kaufman i'r casgliad bod canlyniadau yn ffafrio brenhines a marchog o ychydig.  Ysgrifennodd John Watson ym 1998 fod cyfran anarferol o fawr o gemau gyda diweddglo brenhines a marchog yn erbyn brenhines ac esgob yn gorffen yn gyfartal, a bod y rhan fwyaf o gemau a enillwyd yn cael eu nodweddu gan fod yr ochr fuddugol efo un neu fwy o fanteision amlwg yn y gêm benodol honno. 

### Personoliaeth 
Cafodd Capablanca rywfaint o feirniadaeth, ym enwedig ym Mhrydain, am y disgrifiad ymffrostgar honedig o'i yrfa yn ei lyfr cyntaf, *My Chess Career.* Yn dilyn hyn rhoddodd bron i bob un o'r gemau gollwyd ganddo yn *Chess Fundamentals*, ynghyd â rhai o'i fuddugoliaethau addysgiadol. Serch hynny, mae ei ragymadrodd i rifyn 1934 o *Chess Fundamentals* yn hyderus y "gall y darllenydd felly fynd dros gynnwys y llyfr gyda sicrwydd bod popeth sydd ei angen arno ynddo."  Meddyliau ei ail wraig, Olga, ei fod yn digio bod gwyddbwyll wedi cymryd drosodd ei fywyd, ac na chafodd gyfle i astudio cerddoriaeth neu feddygaeth. 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr gwyddbwyll o Giwba
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Pencampwyr gwyddbwyll y byd