open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Larisa Oleynik

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Larisa Romanovna Oleynik** (ganwyd 7 Mehefin 1981).

## Teledu
* *The Secret World of Alex Mack* (1994 - 1998) - *Alex Mack*
* *Boy Meets World* (1996 - 1998) - *Dana Pruitt*
* *3rd Rock from The Sun* (1998 - 2000) - *Alissa Strudwick*

## Ffilmiau
* *The Baby-Sitters Club* (1995) - *Dawn Schafer*
* *10 Things I Hate About You* (1999) - *Bianca Stratford*
* *A Time for Dancing* (2000)
* *100 Girls* (2001
* *An American Rhapsody* (2001)
* *Bringing Rain* (2003)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Clarissa Explains It All

Cyfres deledu plant a serenodd Melissa Joan Hart oedd ***Clarissa Explains It All*** (1991–1994).

## Cast 
* *Clarissa Darling* - Melissa Joan Hart
* *Ferguson Darling*, brawd Clarissa - Jason Zimbler
* *Sam Anders*, ffrind gorau Clarissa - Sean O'Neal
* *Janet Darling*, mam Clarissa - Elizabeth Hess
* *Marshall Darling*, tad Clarissa - Joe O'Conner

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhaglenni teledu Nickelodeon
Derek Tapscott

Chwaraewr pêl-droed oedd **Derek Robert Tapscott** (30 Mehefin 1932 - 12 Mehefin 2008).

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2008
Yr Undeb Affricanaidd

Sefydliad rhyngwladol yn cynnwys 53 gwlad yn Affrica yw'r **Undeb Affricanaidd** (Ffrangeg: *Union africaine*, a dalfyrir i **UA**; Saesneg: *African Union* a dalfyrir i **AU**). Sefydlwyd yr Undeb Affricanaidd ar 9 Gorffennaf 2002, fel olynydd i Gymuned Economaidd Affrica a'r Sefydliad Undod Affricanaidd. Mae ei bencadlys yn Addis Ababa, Ethiopia.

Nôd yr Undeb Affricanaidd yw cydlynu cyfandir Affrica yn wleidyddol ac yn economaidd, i hyrwyddo polisïau ar y cyd ar faterion o ddiddordeb i Affrica; i sicrhau heddwch a sefydlogrwydd ac i hyrwyddo democratiaeth, llywodraeth dda a hawliau dynol.


Categori:Gwleidyddiaeth Affrica
Categori:Sefydliadau 2002
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Etholiad

:*Erthygl am y weithred wleidyddol yw hon; am y cysyniad diwinyddol gweler etholedigaeth.*

Mewn gwleidyddiaeth, y weithred o ethol neu ddewis i swydd, yn enwedig aelodau o gorff cynrychioladol fel senedd neu gyngor sir, drwy bleidlais, a'r holl weithrediadau sy'n gysylltiedig â'r cyfryw broses, yw **etholiad** (neu **lecsiwn**).

## Gweler hefyd 
* Etholaeth
* Etholiad cyffredinol
* Etholiadau yng Nghymru
* Is-etholiad


Categori:Gwleidyddiaeth
Nation Radio

Gorsaf radio ar gyfer de Cymru ydy **Nation Radio**.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 16 Mehefin 2008 ar ôl i drwydded Xfm South Wales gael ei phrynu. Mae'n rhan o gwmni Nation Broadcasting. Mae'r orsaf yn canolbwyntio ar gerddoriaeth gitâr.

## Cyeiriadau
### Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Global Radio

Cwmni sy'n berchen ar rwydwaith o orsafoedd radio lleol, rhanbarthol a chenedlaethol yw **Global Radio**.

Prynodd y cwmni GCap Media yn 2008.

Gwerthwyd trwydded ranbarthol Xfm South Wales i Town & Country Broadcasting.

## Gorsafoedd radio lleol yng Nghymru
*Champion 103 - Ynys Môn a Gwynedd
*Coast 96.3 - arfordir gogledd Cymru
*Gold De Cymru - Caerdydd, Casnewydd a de-ddwyrain Cymru
*Gold Wrecsam - Wrecsam a Chaer
*Marcher Sound - Wrecsam a Chaer
*Red Dragon - Caerdydd, Casnewydd a de-ddwyrain Cymru

## Dolenni cyswllt
* Gwefan swyddogol

Categori:Cwmnïau cyfryngau'r Deyrnas Unedig
Categori:Radio yn y Deyrnas Unedig
Harry Potter and the Chamber of Secrets (ffilm)

Ffilm ffantasi o 2002 yn y gyfres Harry Potter yw ***Harry Potter and the Chamber of Secrets*** ("''Harri Potter a'r Siambr Gyfrinachau*").

## Cymeriadau 
* *Harry Potter* (*Harri Potter*) - Daniel Radcliffe
* *Hermione Granger* - Emma Watson
* *Ron Weasley* - Rupert Grint
* *Draco Malfoy* - Tom Felton
* *Rubeus Hagrid* - Robbie Coltrane
* *Albus Dumbledore* - Richard Harris
* *Minerva McGonagall* - Maggie Smith
* *Gilderoy Lockhart* - Kenneth Branagh
* *Ginny Weasley* - Bonnie Wright
* *Tom Marvolo Riddle* - Christian Coulson
* *Moaning Myrtle* - Shirley Henderson
* *Pomona Sprout* - Miriam Margolyes
* *Severus Snape* - Alan Rickman
* *Dobby the House Elf* - Toby Jones (llais)
* *Lucius Malfoy* - Jason Isaacs
* *Nearly Headless Nick* - John Cleese
* *Yr Athro Flitwick* - Warwick Davis
* *Argus Filch* - David Bradley
* *Neville Longbottom* - Matthew Lewis
* *Seamus Finnigan* - Devon Murray
* *Vincent Crabbe* - Jamie Waylett
* *Gregory Goyle* - Josh Herdman
* *Colin Creevey* - Hugh Mitchell
* *Yncl Vernon Dursley* - Richard Griffiths
* *Aunt Petunia Dursley* - Fiona Shaw
* *Dudley Dursley*  - Harry Melling
* *Fred Weasley* - James Phelps
* *George Weasley* - Oliver Phelps
* *Percy Weasley* - Chris Rankin
* *Mrs. Weasley* - Julie Walters
* *Mr. Weasley* - Mark Williams
* *Oliver Wood* - Sean Biggerstaff
* *Cornelius Fudge* - Robert Hardy
* *Aragog'' - Julian Glover

Chamber of Secrets
Categori:Ffilmiau 2002
Categori:Ffilmiau ffantasi
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Ffilmiau Warner Bros.
Harry Potter and the Prisoner of Azkaban (ffilm)

Ffilm ffantasi o 2004 sy'n seiliedig ar y llyfr gan J.K. Rowling yw ***Harry Potter and the Prisoner of Azkaban*** ("''Harri Potter a'r Carcharor o Azkaban*").

## Cymeriadau
* *Harry Potter* - Daniel Radcliffe
* *Hermione Granger* - Emma Watson
* *Ron Weasley* - Rupert Grint
* *Sirius Black* - Gary Oldman
* *Yr Athro Lupin* - David Thewlis
* *Peter Pettigrew* - Timothy Spall
* *Rubeus Hagrid* - Robbie Coltrane
* *Albus Dumbledore* - Michael Gambon
* *Severus Snape*  - Alan Rickman
* *Minerva McGonagall* - Maggie Smith
* *Sybil Trelawney* - Emma Thompson
* *Draco Malfoy* - Tom Felton

### Cymeriadau Eraill
* *Argus Filch* - David Bradley
* *Anti Marge* - Pam Ferris
* *Vernon Dursley* - Richard Griffiths
* *Harry Melling* - Dudley Dursley
* *Cornelius Fudge* - Robert Hardy
* *Neville Longbottom* - Matthew Lewis
* *Seamus Finnigan* - Devon Murray
* *Fred Weasley* - James Phelps
* *George Weasley* - Oliver Phelps
* *Percy Weasley* - Chris Rankin
* *Petiwnia Dursley* - Fiona Shaw
* *Molly Weasley* - Julie Walters
* *Arthur Weasley* - Mark Williams
* *Ginny Weasley'' - Bonnie Wright

Categori:Ffilmiau 2004
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Alfonso Cuarón
Categori:Ffilmiau ffantasi
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Warner Bros.
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Prisoner of Azkaban
The Lord of the Rings: The Two Towers

Ffilm ffantasi o 2002 sy'n serennu Elijah Wood ac Ian McKellen yw ***The Lord of the Rings: The Two Towers***. Mae hi'n seiliedig ar y llyfr, *The Two Towers* gan J. R. R. Tolkien, yng nghyfres *The Lord of the Rings*.

## Cymeriadau
* *Frodo Baggins* - Elijah Wood
* *Samwise Gamgee* - Sean Astin
* *Gollum / Sméagal* - Andy Serkis
* *Faramir* - David Wenham
* *Merry* - Dominic Monaghan
* *Pippin* - Billy Boyd
* *Treebeard* - John Rhys-Davies
* *Saruman* - Christopher Lee
* *Grima Wormtongue* - Brad Dourif
* *Y Brenin Theoden* - Bernard Hill
* *Gandalf* - Ian McKellen
* *Aragorn* - Viggo Mortensen
* *Legolas* - Orlando Bloom
* *Gimli* - John Rhys-Davies
* *Eowyn* - Miranda Otto
* *Eomer* - Karl Urban
* *Arwen* - Liv Tyler
* *Galadriel* - Cate Blanchett
* *Elrond* - Hugo Weaving
* *Haldir* - Craig Parker
* *Boromir* - Sean Bean

Categori:Ffilmiau 2002
Categori:Ffilmiau ffantasi
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Snorri Sturluson

Hanesydd, bardd a gwleidydd o Wlad yr Iâ oedd **Snorri Sturluson** (1178 – 23 Medi, 1241).

Mae'n fwyaf adnabyddus fel awdur yr *Edda Rhyddiaith* neu *Edda Iau*, sy'n cynnwys y *Gylfaginning* ("twyllo Gylfi"), hanes o fytholeg Lychlynnaidd, y *Skáldskaparmál*, llyfr o iaith farddonol, a'r *Háttatal*, rhestr o ffurfiau barddoniaeth. Roedd hefyd yn awdur yr *Heimskringla*, hanes brenhinoedd Norwy sy'n dechrau yn y cyfnod mytholegol gyda *Saga Ynglinga* ond hefyd yn cynnwys hanes o'r Canol Oesoedd. Er nad oes sicrwydd, mae lle i gredu mai ef oedd awdur *Saga Egil*. Fel hanesydd, mae'n nodedig am ei theori fod y duwiau yn y cyfnod mytholegol wedi dechrau fel arweinwyr dynol, a bod pobl wedi dechrau eu hystyried yn dduwiau ar ôl eu marwolaeth.

Categori:Beirdd Islandeg
Categori:Genedigaethau 1178
Categori:Hanesyddion o Wlad yr Iâ
Categori:Pobl o Wlad yr Iâ
Categori:Llenorion y 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1241
Alexander von Humboldt

Naturiaethwr a fforiwr o'r Almaen oedd **Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander Freiherr von Humboldt** (14 Medi 1769 - 6 Mai 1859). Bu ei waith ar ddaearyddiaeth fotanegol yn allweddol i ddatblygiad biodaearyddiaeth.

Ganed ef yn ninas Berlin; roedd ei dad Alexander George von Humboldt, yn swyddog ym myddin Prwsia. Yn ddiweddarach, daeth ei frawd hŷn, Wilhelm von Humboldt (1767-1835), yn enwog fel gwleidydd, athronydd ac ieithydd.

Rhwng 1799 a 1804, bu Humboldt yn teithio yn Ne America, gan ei disgrifio o safbwynt wyddonol am y tro cyntaf. Cyhoeddodd ei ddisgrifiad o'r daith mewn cyfrolau dros gyfnod o 21 mlynedd. Roedd yn un o'r cyntaf i awgrymu y gallai cyfandiroedd medis De America ac Affrica fod wedi bod yn rhan o'r un darn o dir yn y gorffennol. Yn 1845 cyhoeddodd *Kosmos* mewn pum cyfrol, ymgais i uno'r gwahanol ganghennau o wybodaeth wyddonol.

Categori:Genedigaethau 1769
Categori:Marwolaethau 1859
Categori:Botanegwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Botanegwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Daearyddwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Daearyddwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Fforwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Fforwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Meteorolegwyr o'r Almaen
Categori:Naturiaethwyr o'r Almaen
Categori:Pobl a aned ym Merlin
Categori:Pobl fu farw ym Merlin
Categori:Swolegwyr o'r Almaen
Howard Webb

Dyfarnwr pêl-droed yn Lloegr ac mewn gemau rhyngwladol yw **Howard Melton Webb** (ganwyd 14 Gorffennaf 1971).

Mae Webb yn gweinyddu yn Uwchgynghrair Lloegr ac mae e wedi cyfranogi i UEFA Ewro 2008.

Categori:Dyfarnwyr pêl-droed
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Pêl-droed yn Lloegr
Taoaeth

Traddodiad crefyddol ac athronyddol sy'n pwysleisio byw mewn cytgord â Thao (neu Dao) ydy **Taoaeth** (hefyd **Daoaeth**). Mae'r term *Tao* yn golygu "ffordd", "llwybr" neu "egwyddor", a gellir ei darganfod mewn athroniaethau a chrefyddau Tsieineaidd eraill ar wahân i Daoaeth. Yn Nhaoaeth, fodd bynnag, dynoda *Tao* y ffynhonnell a'r grym y tu ôl i bopeth. Yn y diwedd, anhraethadwy ydy hi: "The Tao that can be told is not the eternal Tao."

Prif destun llenyddol Taoaeth ydy'r *Tao Te Ching*. Dyma lyfr cryno ac amwys sy'n cynnwys dysgeidiaeth a briodolir i Laozi (Tsieineeg: 老子; pinyin: Lǎozi; Wade–Giles: Lao Tzu). Ynghyd ag ysgrifau Zhuangzi, mae'r testunau hyn yn adeiladu sylfaen athronyddol Taoaeth. Yr enw ar y math o Daoaeth hon ydy Taoaeth athronyddol, gan ei bod yn unigoliaethol o ran ei natur ac nid yw hi wedi'i sefydliadu. Datblygodd fathau sefydliadedig dros amser ar ffurf ysgol o feddyliau gwahanol, gan amlaf yn integreiddio credoau ac arferion sy'n ôl-ddyddio'r prif destunau – fel, er enghraifft, theorïau Ysgol y Naturiaethwyr, sy'n cyfosod y cydsyniad o in iang a'r Pum Elfen. Mae ysgol o feddyliau Taoaidd fel arfer yn parchu Laozi, yr anfarwolion neu'r hynafiaid, ynghyd ag amrywiaeth o ddarogan a defodau allfwrw, ac arferion er mwyn cyrraedd perlewyg, hirhoedledd neu anfarwoldeb.

## Cyfeiriadau 

Categori:Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Categori:Diwylliant Tsieina
Bledri ap Cydifor

Uchelwr, cyfarwydd (storïwr traddodiadol) a chyfieithydd o Gymru oedd **Bledri ap Cydifor** (fl. hanner cyntaf y 12g). Credir ei fod wedi chwarae rhan flaenllaw yn y broses o ledaenu'r chwedlau Cymraeg i'r Normaniaid a thrwyddynt hwy i gyfandir Ewrop.

## Bywgraffiad
Roedd Bledri yn frodor o Ddeheubarth gyda chartref yng nghyffiniau Caerfyrddin. Cofnodir iddo gael capteiniaeth castell Robert Courtemayn yn yr ardal yn y flwyddyn 1116.

Diolch i'w gysylltiadau â'r Normaniaid yn ne Cymru, daeth yn rhugl yn y Ffrangeg ac ymddengys ei fod yn perthyn i ysgol o gyfieithwyr yn Ne Cymru yn y 12g. Cofnodir ei enw fel *latemeri* ('lladmerydd' neu 'cyfieithydd') mewn dogfennau sy'n cofnodi y nawdd a roddai i Briordy Caerfyrddin. Cyfeiria Gerallt Gymro at un *Bledhericus* fel gŵr a fu'n enwog fel meistr ar y rhamantau. Yn ôl Gerallt bu farw rhai blynyddoedd cyn ei ddyddiau ef. Ceir cyfeiriadau at 'Bledericus Wallensis' mewn dogfen sy'n dyddio o 1130 hefyd: credir mai at Bledri ap Cydifor y mae'r ddogfen yn cyfeirio.

Yn ôl copïydd ail ran y *Conte de Graal*, 'Bleheris' (sef Bledri) a luniodd un o'r fersiynau cynharaf o ramant *Peredur*, un o'r Tair Rhamant. Ceir cyfeiriad ato hefyd fel awdur testun o ramant *Trystan ac Esyllt*.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Ffrangeg o Gymru
Categori:Llenorion yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Teyrnas Deheubarth
The Secret World of Alex Mack

Cyfres deledu plant ar Nickelodeon a serenodd Larisa Oleynik oedd ***The Secret World of Alex Mack*** ("*Byd Cudd Alex Mack*") (1994 - 1998).

## Cast
* *Alex Mack* - Larisa Oleynik
* *Ray Alvarado*, ffrind Alex - Darris Love
* *Annie Mack*, chwaer Alex - Meredith Bishop
* *George Mack*, tad Alex - Michael Blakley
* *Barbara Mack*, mam Alex - Dorian Lopinto

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1994
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1998
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu Nickelodeon
Boy Meets World

Cyfres teledu Americanaidd yw ***Boy Meets World*** (1993–2000).

## Cymeriadau
* *Cory Matthews* - Ben Savage
* *Eric Matthews*, brawd Cory - Will Friedle
* *Alan Matthews*, tad Cory - William Russ
* *Amy Matthews*, mam Cory - Betsy Randle
* *Morgan Matthews*, chwaer Cory - Lily Nicksay (1993 -95); Lindsay Ridgeway (1995 - 2000)
* *Shawn Hunter*, ffrind Cory - Rider Strong
* *Topanga Lawrence*, cariad Cory - Danielle Fishel
* *Mr. George Feeny*, athro Cory - William Daniels
* *Jack Hunter*, brawd Shawn a fflatmêt Eric - Matthew Lawrence (1997 - 2000)
* *Angela Moore*, cariad Shawn a ffrind Topanga - Trina McGee-Davis (1997 - 2000)
* *Rachel McGuire*, fflatmêt Eric a Jack - Maitland Ward (1998 - 2000)
* *Mr. Jonathan Turner*, athro - Anthony Tyler Quinn (1994 - 1997)
* *Eli Williams*, athro a ffrind Mr. Turner - Alex Désert (1995 - 1997)
* *Stuart Minkus* - Lee Norris (1993 - 1994)

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhaglenni teledu ABC
Billy Crystal

Actor o'r Unol Daleithiau yw **William Edward "Billy" Crystal** (ganwyd 14 Mawrth 1948).

## Teledu
* *Soap* (1977-1981)
* *Faerie Tale Theatre: The Three Little Pigs*

## Ffilmiau
* *This Is Spinal Tap* (1984)
* *The Princess Bride* (1987)
* *When Harry Met Sally...* (1989)
* *City Slickers* (1991)
* *Mr. Saturday Night* (1992)
* ''City Slickers II: The Legend of Curly's Gold* (1994)
* *Deconstructing Harry* (1997)
* *Fathers' Day* (1997)
* *My Giant* (1998)
* *America's Sweethearts* (2001)
* *Monsters, Inc.* (2001)
* *Cars* (2006)
* *Standing Up, Falling Down'' (2019)

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1948
Shia LaBeouf

Actor Americanaidd yw **Shia LaBeouf** (ganwyd 11 Mehefin 1986).

## Teledu 
* *Even Stevens*

## Ffilmiau 
* *Holes
* *I, Robot (ffilm)*
* *Bobby*
* *Transformers*
* *Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull*
* *New York, I Love You'' (2009)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1986
Karen Allen

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Karen Allen** (ganwyd 5 Hydref 1951).

## Ffilmiau
* *Raiders of the Lost Ark*
* *Until September*
* *The Sandlot*
* *Poster Boy*
* *Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull*

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Twristiaeth yng Nghymru

Yn 2016 bu cynnydd o 11% yn nifer yr ymweliadau tramor â Chymru (1.074&nbsp;miliwn) o gymharu â'r flwyddyn gynt, a chynnydd o 8% yn faint o arian gafodd ei wario ar yr ymweliadau â Chymru (£444&nbsp;miliwn).

## Glan y môr 
Mae economi sawl tref ar hyd arfordir y gogledd yn dibynnu ar y diwydiant ymwelwyr, gan gynnwys y Rhyl, Bae Colwyn, Conwy, a Llandudno.

Mae twristiaeth hefyd yn bwysig i drefi ar lannau Bae Ceredigion, megis Harlech, y Bermo, Aberdyfi, Tywyn, Aberystwyth, Aberaeron, Aberteifi, ac Abergwaun. Yn y gorllewin mae Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro. Denir ymwelwyr hefyd gan draethau de Cymru, yn enwedig Penrhyn Gŵyr, Porthcawl, ac Ynys y Barri. Ystyrir Traeth Rhosili yn un o draethau gorau'r byd.

Mae llongau fferi yn hwylio o Gaergybi ac Abergwaun i Iwerddon. Y farchnad fordeithiau yw un o'r sectorau sy'n tyfu gyflymaf yng Nghymru, ac mae nifer cynyddol o ymwelwyr o'r Almaen yn dod i'r de-orllewin trwy fordeithiau sy'n aros yn Abertawe, Aberdaugleddau, Penfro, ac Abergwaun.

## Cefn gwlad 
## Chwaraeon 
## Twristiaeth bwyd 
Mae twristiaeth bwyd yn ddiwydiant ar ei brifiant yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Croeso Cymru 
* Gwedudalen Llywodraeth Cynulliad Cymru ar dwristiaeth
** Strategaethau ar gyfer twristiaeth yng Nghymru
*  *Attractions North Wales*


Categori:Diwydiannau gwasanaethau Cymru
Categori:Teithio yng Nghymru
Cymru
+Cymru
Cymru
Halle Berry

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Halle Berry** (ganwyd 14 Awst 1966, Cleveland, Ohio).

## Ffilmiau 
* *Boomerang*
* *The Flintstones (ffilm)*
* *B*A*P*S*
* *Bulworth*
* *X-Men (ffilm)*
* *Swordfish*
* *Monsters Ball*
* *Die Another Day*
* *X2: X-Men United*
* *Gothika*
* *Catwoman*
* *X-Men: The Last Stand*

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Robert Southey

Bardd o Loegr oedd **Robert Southey** (12 Awst 1774, Bryste – 21 Mawrth 1843, Llundain), yn perthyn i'r ysgol Rhamantiaeth Seisnig a gyfrifir yn un o "Feirdd y Llynnoedd" gyda William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge ac eraill. Yn ogystal â bod yn fardd dylanwadol yn ei gyfnod, roedd yn llythyrwr, yn ysgolhaig llên, hanesydd a bywgraffydd a luniodd fywgraffiadau am John Bunyan, John Wesley, William Cowper, Oliver Cromwell, Horatio Nelson ac eraill. Roedd yn medru Portiwgaleg a Sbaeneg hefyd; cyfieithodd sawl gwaith o'r ieithoedd hynny i'r Saesneg ac ysgrifennodd gyfrolau ar hanes Brasil a hanes Rhyfel Crimea. Fel awdur llenyddiaeth plant fe'i cofir am ei fersiwn o *Hanes y Tair Arth* (rhan o chwedl Goldilocks).

Roedd yn ffigwr amlwg ym mywyd diwylliannol Llundain ar droad y 18g. Daeth yn gyfaill i Iolo Morganwg a derbyniodd lawer o syniadau rhamantus y llenor a ffugiwr hwnnw am y Derwyddon. Roedd yn adnabod Cymry eraill yn y ddinas hefyd, a chafodd ei ysbrydoli i lunio'r gerdd ramantaidd *Madoc* am hanes Madog ab Owain Gwynedd.

Y dylanwadau mwyaf ar waith Southey fodd bynnag oedd hansesion y Beibl, cerddi mawr Dante, gwaith Milton, ac athroniaeth gyfriniol Swedenborg. Mae ei edmygwyr yn cynnwys Yeats a Hart Crane.

Fe'i penodwyd yn Fardd Llawryfog ym 1813, yn dilyn marwolaeth Henry James Pye.  Fe'i dilynwyd gan William Wordsworth ar ôl ei farwolaeth ei hun.

## Llyfryddiaeth ddethol 
* *Fall of Robespierre* (1794).
* *Joan of Arc: An Epic Poem* (1796)
* *Poems* (1797-99)
* *Letters from Spain* (1797)
* ''Saint Patrick's Purgatory* (1798)
* *Devil's Thoughts* (1799)
* *Thalaba the Destroyer* (1801)
* *Amadis de Gaula* (1803). Cyfieithiad
* *Madoc* (1805)
* *Letters from England* (1807)
* *Palmerin of England* (1807). Cyfieithiad.
* *The Cid* (1808). Cyfieithiad.
* *The Curse of Kehama* (1810)
* *History of Brazil, Volume I* (1810)
* *The Life of Nelson* (1813)
* *Roderick, the Last of the Goths* (1814)
* *Wat Tyler: A Dramatic Poem* (1817)
* *Journal of a Tour in Scotland in 1819* (cyhoeddwyd 1929)
* *The Life of Wesley, and the rise and progress of Methodism* (c.1820)
* *A Vision of Judgment* (1821)
* *Life of Cromwell* (1821)
* *Thomas More* (1829)
* *The Pilgrim's Progress with a Life of John Bunyan* (1830)
* *Cowper* (1833)
* *The Doctors* (1834)
* *Select Lives of Cromwell and Bunyan* (1846)
* *The Inchcape Rock*
* *After Blenheim''

## Dolenni allanol 
* "Madoc" e-destun o'r gerdd faith

Categori:Genedigaethau 1774
Categori:Marwolaethau 1843
Categori:Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd Rhamantaidd
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Bywgraffyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Bywgraffyddion Saesneg o Loegr
Categori:Cyfieithwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Hanesyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion taith y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned ym Mryste
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Back to the Future

Ffilm wyddonias gan Robert Zemeckis sy'n serennu Michael J. Fox a Christopher Lloyd yw ***Back to the Future*** (1985).

## Cast
* *Marty McFly* - Michael J. Fox
* *Doc Emmett Brown* - Christopher Lloyd
* *George McFly* - Crispin Glover
* *Lorraine Baines (McFly)*  - Lea Thompson
* *Biff Tannen* - Thomas F. Wilson
* *Jennifer Parker* - Claudia Wells
* *Strickland* - James Tolkan

Categori:Ffilmiau 1985
Categori:Ffilmiau gwyddonias o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Universal Studios
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn ysgol
James Watt

Peiriannydd a dyfeisiwr o'r Alban oedd **James Watt** (19 Ionawr 1736 – 25 Awst 1819). Roedd y gwelliannau a wnaeth ef i'r peiriant ager yn allweddol i'r Chwyldro Diwydiannol.

Ganed James Watt yn Greenock, yn fab i wneuthurwr a pherchennog llongau. Aeth i'r ysgol yn ysbeidiol, ond addysgwyd ef yn bennaf gan ei fam, Agnes. Pan oedd y 18 oed, aeth i Lundain i astudio gwneud offerynnau mesur, yna dychwelodd i'r Alban gan ddechrau gweithdy oddi mewn i Brifysgol Glagow. Priododd Margaret Miller yn 1764, a chwasant bump o blant, cyn iddi hi farw ar enedigaeth plentyn yn 1777. Ail-briododd ag Ann MacGregor.

Bedair blynedd ar ôl agor ei weithdy, dechreuodd Watt arbrofi a pheiriannau ager. Erbyn 1765 roedd ganddo fodel oedd yn gweithio. Cymerodd flynyddoedd i fedru cael fersiwn y gellid ei ddefnyddio ar raddfa fawr, ond yn 1776, dechreuodd y peiriannau cyntaf weithio a thros y blynyddoedd nesaf gwerthwyd nifer fawr ohonynt, yn enwedig i bwmpio dŵr o fwyngloddiau. Parhaodd Watt i ddatblygu a gwella'r peiriant ager dros y blynyddoedd nesaf. Ymddeolodd yn 1800, a phrynodd ystad yng Nghymru yn Noldowlod ger Llanwrthwl; mae ei ddisgynyddion yno o hyd.

Categori:Y Chwyldro Diwydiannol
Categori:Dyfeiswyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1736
Categori:Marwolaethau 1819
Taliesin Williams

Bardd a golygydd o Gymru oedd **Taliesin Williams** neu **Taliesin ab Iolo** (7 neu 9 Chwefror 1787 – 16 Chwefror 1847). Roedd yn fab i Iolo Morganwg, y llenor a'r hynafiaethydd. Cafodd ei enwi ar ôl y bardd cynnar, Taliesin.

## Bywyd
Yn ôl traddodiad, ganed Taliesin yng ngharchardy Caerdydd lle bu ei dad yn garcharor am gyfnod oherwydd ei fod yn fethdalwr. Ar ôl cael addysg elfennol yn y Bont-faen, Morgannwg, gweithiodd gyda'i dad fel saer maen yn y sir honno. Mae'n debyg iddo gael ei hyfforddi gan ei dad fel bardd. Trodd yn ysgolfeistr a threuliodd 21 mlynedd olaf ei oes yn ysgolfeistr ym Merthyr Tudful. Un o'i ddisgyblion oedd yr arlunydd Penry Williams (1800-1885), a chredir y cafodd ddylanwad arno i ddewis gyrfa fel artist.

## Gweithgareddau llenyddol
### Hynafiaethau
bawd|Rhan o'r *Iolo Manuscripts* a olygwyd gan Daliesin
Bu gan Daliesin ran flaenllaw yng ngweithgareddau llenyddol a diwylliannol De Cymru yn hanner cyntaf y 19g. Golygodd yr *Iolo Manuscripts*, sy'n cynnwys rhai o ffugiadau hynafiaethol enwocaf ei dad, ar ran y Welsh Manuscripts Society (cyhoeddwyd 1848). Ymddengys na rannodd ei dad ei gyfrinach ag ef a chredai Taliesin yn ddiffuant fod y ffugiadau hynny a llawer o rai eraill gan Iolo yn destunau Cymraeg Canol dilys. Trwy gydol ei oes hyrwyddai syniadau Iolo am hynafiaeth Gorsedd Beirdd Ynys Prydain, Coelbren y Beirdd, a ffugiadau eraill, trwy ysgrifennu traethodau ac erthyglau ac annerch cymdeithasau diwylliannol Cymreig.

### Barddoniaeth
Cyfansoddodd sawl darn o farddoniaeth yn y Gymraeg, yn enwedig ar gyfer eisteddfodau: enillodd y Gadair yn Eisteddfod Caerdydd 1834 am ei awdl 'Y Derwyddon' sy'n drwm dan ddysgeidiaeth ramantaidd (a ffug) ei dad am y Derwyddon Cymreig a'u traddodiadau. Ysgrifennodd gerddi Saesneg hefyd, e.e. *Cardiff Castle* (1827) a *The Doom of Colyn Dolphyn* (1837); roeddent yn gerddi pur boblogaidd yn eu cyfnod.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1787
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Iolo Morganwg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1847
Categori:Pobl o Gaerdydd
Peiriant ager

[bawd|Peiriant Calvert ym [Prifysgol Morgannwg|Mhrifysgol Morgannwg]]
[bawd|Am tua chanrif a hanner, peiriannau ager a ddefnyddid ar y rheilffyrdd trwy'r byd. Mae'r injan hon yng [Gwlad Pwyl|Ngwlad Pwyl.]]

Unrhyw beiriant sy'n defnyddio ager (neu "stêm") fel pŵer yw **peiriant ager** (weithiau **injan stêm**). Daeth y peiriannau hyn yn arbennig o bwysig tua diwedd y 18g ac yn ystod yn 19g.

Ceir cofnod am beiriant ager tua 80 OC, peiriant a elwid yr aeolipile a ddisgrifir gan Hero o Alexandria. Nid oes cofnod i beiriant ager gael ei ddefnyddio ar gyfer pwrpas ymarferol yn y cyfnod yma, fodd bynnag. Yn 1712 datblygodd Thomas Newcomen beiriant ager y gellid ei ddefnyddio, er enghraifft mewn mwyngloddiau. Datblygwyd y peiriant gan James Watt, a gynhyrchodd beiriant oedd yn defnyddio 75% yn llai o lo i gynhyrchu'r ager na pheiriant Newcomen, ac y gellid ei ddefnyddio i redeg peiriannau ffatrioedd diwydiannol. Cafodd hyn ddylanwad aruthrol ar ddatblygiad y Chwyldro Diwydiannol.

Dangosodd y peiriannydd Richard Trevithick y gellid defnyddio peiriant ager (neu injan stêm) i dynnu tren rheilffordd.  Gwnaeth hyn ar dramffordd Pen y Darren.  Defnyddid injenni stêm ar Reilffordd Stockton a Darlington ond *Rocket* a enillodd cystadleuaeth Treialon Rainhill oedd yr injan a ddangosodd wir botensial y peiriant.  Un o nodweddion yr injan hon oedd bwyler gyda nifer o diwbiau tan i hwyluso berwi dwr y bwyler.

Erbyn dechrau'r 19g, roedd peiriannau ager wedi dod yn bwysig mewn trafnidiaeth, ar gyfer trenau a llongau. Erbyn hyn, mae llai o ddefnydd arnynt, ond mae ymchwil yn parhau ar dechnoleg peiriannau ager. Er enghraifft, defnyddir pwer yr haul yn Sbaen wedi'i ffocysu ar beiriant ager mawr, a hwnnw yn ei dro'n roi tyrbein ac yn creu trydan.

## Gweler hefyd
*Locomotif stêm

## Cyfeiriadau
Categori:Y Chwyldro Diwydiannol
Categori:Peiriannau ager
Dyfrhau

[350px|bawd|Dyfrhau [cotwm yn yr Unol Daleithiau.]]

**Dyfrhau** yw ychwanegu dŵr at y tir, fel rheol ar gyfer tyfu cnydau. Fe'i defnyddir lle nad oes digon o law ar gyfer tyfu'r cnydau hyn, neu yn ystod cyfnodau o sychder.

Ceir cofnodio archaeolegol o ddyfrhau o gyfnod cynnar iawn. gyda thystiolaeth ei fod yn cael ei ddefnyddio yn Mesopotamia a'r Aifft yn y 6ef mileniwn CC. ar gyfer tyfu haidd. Yn nyffryn Zana yn yr Andes ym Mheriw, cafwyd hyd i weddillion camlesi dyfrhau o'r 4ydd mileniwm CC., ac roedd sysyem ddyfrau soffistigedig yn caewl ei defnyddio yng ngyfnod Gwareiddiad Dyffryn Indus, gyda chronfa ddŵr yn Girnar a ddyddir i 3000 CC. Defnyddid system gymhleth iawn yn Sri Lanca o tua 300 CC ymlaen.

Yn y cyfnod diweddar, datblygwyd peiriannau a allai bwmpio dŵr o'r ddaear yn hytrach na dibynnu ar afon neu gronfa. Yn 2000 roedd 2,788&nbsp;km² (689 miliwn acer) o dir amathyddol yn defnyddio offer dyfrhau,68% ohono yn Asia, 17% yn America, 9% yn Ewrop a 5% yn Affrica. Ceir yr ardaloedd ehangag yng ngogledd India gerllaw Afon Ganga ac Afon Indus, yn Tsieina o amgylch afonydd Hai He, Huang He a'r Yangtze, o amgylch Afon Nîl yn yr Aifft a Swdan ac mewn rhannau o'r Unol Daleithiau.

Gall dyfrhau gael effeith niwediol ar yr amgylchedd os cymerir gormod o ddŵr. Un enghraifft yw Môr Aral, sydd bron wedi diflannu o ganlyniad.

Categori:Amaeth
Categori:Dŵr
Hawliau dynol

[de|bawd|*Datganiad o Hawliau Dyn a Dinesydd*; derbyniwyd gan Gynulliad Cenedlaethol [Ffrainc ar 26 Awst, 1789.]]

**Hawliau dynol** yw'r hawliau sylfaenol y credir eu bod yn eiddo i bob bod dynol. Gallant gynnwys pethau fel yr hawl i fywyd a rhyddid, rhyddid i fynegi barn, cydraddoldeb yn wyneb y gyfraith, hawliau cymdeithasol a diwylliannol, yr hawl i fwyd a'r hawl i waith ac addysg.

Ceir datganiadau ynghylch haliau dynol o gyfnod cynnar iawn, gan frenhinoedd ac ymerodron megis Cyrus Fawr o Ymerodraeth Persia ac Ashoka Fawr o India. Rhoddwyd pwyslais arnant yn Natganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau yn 1776 ac yn y Chwyldro Ffrengig yn 1789. Daeth Confensiynau Genefa i fod rhwng 1864 a 1949 trwy ymdrechion Henry Dunant, sefydlydd Pwyllgor Rhyngwladol y Groes Goch. Carreg filltir bwysig oedd y Datganiad Cyffredinol ar Hawliau Dynol a fabwysiadwyd gan y Cenhedloedd Unedig ar 10 Rhagfyr, 1948.

## Gweler hefyd 
* Amnest Rhyngwladol
* Cyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig
* Datganiad Cyffredinol am Hawliau Dynol
* Hawliau sifil 
* Trosedd yn erbyn dynoliaeth
* Safle du

## Dolenni allanol
* Hawliau dynol - Rwsia
Miriam Margolyes

Actores o Loegr yw **Miriam Margolyes** (ganwyd 18 Mai 1941).

Cafodd ei geni yn Rhydychen, yn ferch i Ruth (née Walters; 1905–1974), a'i phriod, y meddyg Albanaidd Joseph Margolyes (1899–1996). Cafodd ei haddysg yng Ngholeg Newnham, Caergrawnt.

## Ffilmiau
**Stand Up, Virgin Soldiers* (1977)
**The Apple* (1980)
**Reds* (1981)
**Yentl* (1983)
**Morons from Outer Space* (1985)
**Little Shop of Horrors* (1986)
**Little Dorrit* (1998)
**Orpheus Descending* (1990)
**The Age of Innocence* (1993)
**End of Days* (1999)
**Harry Potter and the Chamber of Secrets* (2001)
**Ladies in Lavender* (2004)
**Modigliani* (2004)
**Being Julia* (2004)
**How To Lose Friends and Alienate People* (2008)
**Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2* (2011)
**The Guilt Trip* (2012)

## Teledu
**Theatre 625* (1965)
**Boy Meets Girl* (1967)
**Dixon of Dock Green* (1968)
**Doctor in Charge* (1973)
**Fall of Eagles* (1974)
**The Girls of Slender Means* (1975)
**Angels* (1976)
**Kizzy* (1976)
**The Glittering Prizes* (1976)
**Spasms* (1977)
**The Lost Tribe* (1980)
**Tales of the Unexpected* (1980)
**Take a Letter, Mr. Jones* (1981)
**A Kick Up the Eighties* (1981)
**The History Man* (1981)
**The Black Adder* (1983)
**Oliver Twist* (1985)
**Blackadder II* (1986)
**Mr Majeika* (1988)
**Moonacre* (1994)
**Cold Comfort Farm* (1995)
**The Phoenix and the Carpet* (1997)
**Vanity Fair* (1998)
**House!* (2001)
**Dharma & Greg* (2001)
**Freud* (2004)
**Wallis and Edward* (2005)
**Jam & Jerusalem* (2006)
**Kingdom* (2008)
**The Sarah Jane Adventures* (2009)
**Merlin* (2010)
**Doc Martin* (2011)
*''Miss Fisher's Murder Mysteries* (2012 - )
**Hebburn* (2013)
**Trollied* (2015)
**Plebs* (2016)
**The Real Marigold Hotel'' (2016)

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion radio o Loegr
Categori:Pobl o Rydychen
Categori:Actorion LHDT
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Mynyddoedd Chiricahua

:*Gweler hefyd Chiricahua (gwahaniaethu).*

Cadwyn o fynyddoedd yn ne-ddwyrain Arizona, am y ffin â New Mexico, UDA, sy'n rhan o Fforest Genedlaethol Coronado yw'r **Mynyddoedd Chiricahua** neu **Mynyddoedd y Chiricahua**.  Y gopa uchaf yw Copa Chiricahua, sy'n 9759 troedfedd uwch lefel y môr http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=4223.

Roedd y mynyddoedd hyn yn gartref i'r Apache Chiricahua, yn cynnwys Cochise a Geronimo. Dyma gadarnle mwyaf y bobl honno, a fu - gyda'r Sierra Madre dros y ffin i'r de ym Mecsico - yn ganolbwynt eu gwrthsafiad hir yn erbyn llwyodraeth yr Unol Daleithiau yn y Rhyfeloedd Apache.

Mae erydiad wedi creu cyfresi cymhleth o gribau mynyddig, yn dyrrau a cholofnau carreg trawiadol sy'n codi o'r fforest islaw. Diogelir y tirwedd arbennig yma mewn parc cenedlaethol.

Mae Bwlch Apache yn gorwedd rhwng Mynyddoedd Chiricahua a Mynyddoedd Dos Cabezas.

## Dolenni allanol
*  Gwefan y Gwasanaeth Parciau Cenedlaethol

Categori:Apache
Chiricahua
Sonora

Un o 31 talaith ffederal Mecsico, sy'n gorwedd yng ngogledd-orllewin y wlad am y ffin â'r Unol Daleithiau, yw **Sonora**. Mae ganddi boblogaeth o 2,839,989 (2000).

Golchir arfordir 1,208&nbsp;km Sonora gan Môr Cortez, sy'n rhan o Gwlff California, sy'n ei chysylltu â'r Cefnfor Tawel i'r de. Mae
Sonora yn ffinio â thalaith Chihuahua i'r dwyrain, Sinaloa i'r de a Baja California i'r gogledd-orllewin; i'r gogledd mae ganddi ffin hir ag Arizona ac un llai â New Mexico yn yr Unol Daleithiau. Dros Gwlff California i'r gorllewin mae ganddi ffin forol â Baja California Sur. Sonora yw'r dalaith ail fwyaf ym Mecsico (184,934&nbsp;km²), gyda 9.2% o arwynebedd y wlad.

Y prif dirweddau yw: Sierra Madre Occidental, Mynyddoedd a Dyffrynnoedd Parallel, Anialwch Sonora, ac arfordir Gwlff California. Cadwyn y Sierra Madre oedd un o gadarnleoedd Geronimo ac Apache Chiricahua eraill yn y 1880au.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Sonora ym Mecsico

## Prif ddinasoedd 
* Hermosillo 707,890
* Ciudad Obregón 375,800
* Nogales 290,759
* Guaymas 101,505 (heb gynnwys Empalme)
* Navojoa 163,312
* San Luis Río Colorado 138,796


Categori:Taleithiau Mecsico
Chihuahua

:''Erthygl am y dalaith ym Mecsico yw hon. Am ystyron eraill i'r enw, gweler Chihuahua (gwahaniaethu).''

Un o 31 talaith ffederal Mecsico, sy'n gorwedd yng ngogledd-orllewin y wlad am y ffin ag yr Unol Daleithiau (UDA), yw **Chihuahua**.
Mae ganddi arwynebedd o 244,938&nbsp;km sgwar (94,571.1 milltir sgwar). Fe'i amgylchynnir gan daleithiau Sonora, Sinaloa, Durango a Coahuila ym Mecsico ei hun a gan Texas a New Mexico dros y ffin i'r gogledd, yn UDA. Chihuahua yw'r dalaith fwyaf ym Mecsico, ffaith sydd wedi ennill iddi'r llysenw "El Estado Grande" ('Y Dalaith Fawr').

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Chihuahua ym Mecsico

Mae ei thirffurfiau amlwg yn cynnwys Anialwch Chihuahua, y Barranca del Cobre ('Canyon Copr') a'r Sierra Madre Occidental. Ceir nifer o fforestydd a hefyd wastadeddau eang (yn ardaloedd Casas Grandes, Cuauhtémoc a Parral).

Yn 2005, roedd 3.2 miliwn o drigolion yno. Y ddinas fwyaf yw Ciudad Juárez, ar y ffin ag UDA, gyda 1,301,452 o bobl. Chihuahua, gyda 748,518 o drigolion, yw prifddinas y dalaith.

Gwelwyd sawl brwydr rhwng y pobloedd Apache brodorol a'r Mecsicanwyr yn y dalaith yn y 19eg ganrif; lladdwyd Victorio a llawer o'i fand ger Tres Castillos yn 1880, er enghraifft. Bu gan Chihuahua rhan allweddol yn Chwyldro Mecsico pan fu'n dyst i ymladdfeydd mawr rhwng y chwyldroadwyr dan Pancho Villa a'r fyddin ffederal.

250px|bawd|dim|Cefn gwlad Chihuahua yn y gaeaf

## Prif ddinasoedd a threfi 
* Camargo
* Chihuahua
* Ciudad Jiménez
* Ciudad Juárez
* Cuauhtémoc
* Delicias
* Guachochi
* Madera
* Nuevo Casas Grandes
* Ojinaga
* Parral

## Dolenni allanol 
*  Gwefan llywodraeth y dalaith


Categori:Taleithiau Mecsico
Bwlch Apache

Bwlch a thramwyfa hanesyddol yn nhalaith Arizona, yr Unol Daleithiau, yw **Bwlch Apache** (Saesneg: *Apache Pass*). Fe'i enwir ar ôl y pobloedd Apache, a fu'n byw yn yr ardal. Gorwedd y bwlch 5,110 troedfedd rhwng Mynyddoedd Dos Cabezas a'r Mynyddoedd Chiricahua, tua 32&nbsp;km (20 milltir) i'r de-ddwyrain o dref Willcox.

Roedd ffynnon groyw *Apache Spring*, ger y bwlch, yn ffynhonnell dŵr bwysig i deithwyr yn y rhan yma o Arizona. Ar ôl Brwydr Bwlch Apache, rhwng yr Apache dan Cochise a Mangas Coloradas a Byddin yr Unol Daleithiau, codwyd Fort Bowie yn y 1860au i'w hamddiffyn.

Categori:Bylchau Arizona
Chiricahua (gwahaniaethu)

Gallai **Chiricahua** gyfeirio at un o sawl peth:

* Chiricahua, pobl Apache 
* Chiricahua, iaith y bobl honno 
* Cofeb Genedlaethol Chiricahua, parc yn yr Unol Daleithiau 
* Mynyddoedd Chiricahua, yn Arizona
* Copa Chiricahua, mynydd uchaf Mynyddoedd Chiricahua
Chihuahua (gwahaniaethu)

Gallai **Chihuahua** gyfeirio at un o sawl peth:

*Chihuahua, talaith yng ngogledd Mecsico.
**Chihuahua, Chihuahua, prifddinas y dalaith honno
**Anialwch Chihuahua, anialdir yn y dalaith honno a thaleithiau cyfagos

*Chihuahua, rhyfelwr Apache

*Chihuahua (ci), brîd o gi a enwir ar ôl y dalaith ym Mecsico
*Caws Chihuahua neu *queso chihuahua*, math o gaws o'r dalaith honno
*"Chihuahua", cân gan DJ Bobo
Copa Chiricahua

:*Gweler hefyd Chiricahua a Chiricahua (gwahaniaethu).*

Mynydd uchaf Mynyddoedd Chiricahua yn ne-orlllewin talaith Arizona, yr Unol Daleithiau (UDA), ychydig i'r gogledd o'r ffin rwng UDA a Mecsico, yw **Copa Chiricahua** (Saesneg: *Chiricahua Peak*). Mae'n fynydd 9,759 troedfedd (2,975 m) sy'n ffurfio pwynt uchaf Mynyddoedd Chiricahua a Swydd Cochise yn nhalaith Arizona.

Fel gweddill mynyddoedd cadwyn y Chiricahua, ffurfiwyd y mynydd mewn canlyniad i ffrwydrad folcanig tua 27 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Categori:Mynyddoedd Arizona
Sierra Madre

Gallai **Sierra Madre** (Sbaeneg am "Mam-fynydd") gyfeirio at un o sawl lle:

*Ym Mecsico:
**Sierra Madre Occidental, cadwyn o fynyddoedd yng ngogledd-orllewin Mecsico a de Arizona
**Sierra Madre Oriental, cadwyn o fynyddoedd yng ngogledd-ddwyrain Mecsico
**Sierra Madre de Oaxaca, cadwyn o fynyddoedd yng nghanolbarth de Mecsico
**Sierra Madre del Sur, cadwyn o fynyddoedd yn ne Mecsico
**Sierra Madre de Chiapas, cadwyn o fynyddoedd yn ne-ddwyrain Mecsico
*Yng Nghanolbarth America:
**Sierra Madre de Chiapas, parhad o'r gadwyn o fynyddoedd ym Mecsico, sy'n croesi i Guatemala, gogledd El Salvador, a gorllewin Honduras
*Yn y Philippines:
**Sierra Madre (Pilipinas), cadwyn o fynyddoedd ar ynys Luzon
*Yn yr Unol Daleithiau:
**Mynyddoedd Sierra Madre (California), cadwyn o fynyddoedd yn nhalaith California
**Sierra Madre, California, tref yn Swydd Los Angeles
**Sierra Madre (Wyoming), cadwyn o fynyddoedd yn Wyoming

## Adloniant
* *The Treasure of the Sierra Madre*, nofel o 1927
* *The Treasure of the Sierra Madre*, ffilm (1948) seiliedig ar y nofel honno
Sierra Madre Occidental

:*Erthygl am y gadwyn ym Mecsico yw hon. Gweler hefyd Sierra Madre (gwahaniaethu).*

Cadwyn o fynyddoedd yng ngogledd-orllewin Mecsico (yn bennaf) a rhan o dde Arizona, UDA, yw'r **Sierra Madre Occidental** neu'r **Sierra Madre Gorllewinol**.

Mae'r gadwyn yn ymestyn am 1500&nbsp;km trwy dde-ddwyrain Arizona (i'r de a dwyrain o Tucson), i gyfeiriad y de-ddwyrain trwy ddwyrain Sonora, gorllewin Chihuahua, Durango, Zacatecas, ac Aguascalientes i Guanajuato, lle mae'n ymuno a'r Sierra Madre Oriental a'r Eje Volcánico Transversal yng nghanolbarth Mecsico. Ystyrir yn gyffredinol fod y mynyddoedd hyn yn rhan o'r cordillera Americanaidd, sy'n llawer mwy. Ystyr yr enw 'Sierra Madre' yw "Mam-fynydd(oedd)".

Y pwynt uchaf yn y gadwyn yw Cerro Mohinora (3250/3300 m).

## Cyfeiriadau 
Categori:Aguascalientes
Categori:Chihuahua
Categori:Durango
Categori:Guanajuato
Categori:Mynyddoedd Mecsico
Categori:Sonora
Categori:Zacatecas
Dod i rym

Cyfeirir **dod i rym** at y dyddiad a'r broses y daw deddfwriaeth, neu ran o ddeddfwriaeth, i rym ac effaith cyfreithiol.

## Gweler hefyd 
* Dyddiad sefydlu

Categori:Cyfraith droseddol
Categori:Cyfraith ryngwladol
Categori:Cyfraith statudol
Sierra Madre Oriental

:*Erthygl am y gadwyn ym Mecsico yw hon. Gweler hefyd Sierra Madre (gwahaniaethu).*

Cadwyn hir o fynyddoedd yn nwyrain Mecsico yw'r **Sierra Madre Oriental** neu'r **Sierra Madre Dwyreiniol**. Mae'n ymestyn am 1000&nbsp;km o Coahuila i gyfeiriad y de trwy Nuevo León, de-orllewin Tamaulipas, San Luis Potosí, Querétaro, a Hidalgo i ogledd Puebla, lle mae'n ymuno a'r Eje Volcánico Transversal yng nghanolbarth Mecsico.

Y pwynt uchaf yw Cerro Potosí, 3713 medr. Copa uchaf arall yn y gadwyn yw El Coahuilón, tua 3460 medr.

Gorwedd Gwastadedd Arfordirol Gwlff Mecsico i'r dwyrain o'r gadwyn, rhyngddi a Gwlff Mecsico. Mae Llwyfandir Mecsico, sy'n gorwedd ar gyfartaledd 1,100 m i fyny, yn gorwedd rhwng y Sierra Madre Oriental a'r Sierra Madre Occidental i'r gorllewin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hidalgo
Categori:Mynyddoedd Mecsico
Categori:Nuevo León
Categori:Puebla
Categori:Querétaro
Categori:San Luis Potosí
Categori:Tamaulipas
Durango (Talaith)

:*Erthygl am y dalaith yw hon. Am brifddinas y dalaith gweler Durango, Durango. Gweler hefyd Durango (gwahaniaethu).*

Un o 31 talaith ffederal Mecsico yw **Durango**. Mae ganddi boblogaeth o . Mae ganddi'r dwysedd poblogaeth ail isaf yn y wlad (ar ôl Baja California Sur). Dinas Durango yw prifddinas y dalaith. Mae'r rhan fywaf o'r dalaith yn fynyddig iawn gyda llawer o goedwigoedd trwchus. Gorwedd mynyddoedd y Sierra Madre Occidental yng ngorllewin a chanolbarth y dalaith. Ceir llawer o fwynau yn y mynyddoedd hynny, yn cynnwys arian, a dyma un o'r rhesymau pam fod y Sbaenwyr mor awyddus i feddianu'r ardal. Mae'r ardal gwelyau mwyn yn ymestyn i'r gogledd i dalaith Chihuahua ac i'r de i Zacatecas. Ceir basnau anial anferth yn ardal Laguna sy'n cael eu dyfrhau gan Afon Nazas. Mae prif gnydau'r ardal yn cynnwys cotwm, gwenith, ŷd, *alfalfa*, ffa, sorghum a llydiau eraill. Yn ogystal â ffermio, y prif ddiwydiannau yw coedwigaeth a ransio.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Durango ym Mecsico

Mae Durango'n enwog am ei sgorpionau.

Ymsefydlodd y Sbaenwr Francisco de Ibarra yn Durango, a oedd yn rhan o dalaith anferth Nueva Vizcaya, yn 1563: sefydlodd ddinas Durango a'i henwi ar ôl ei dref enedigol Durango, yng Ngwlad y Basg. Ond gwrthwynebodd y bobloedd brodorol y trefedigaethwyr Sbaenaidd ac o hynny ymlaen maent wedi brywdro i gael elfen o ymreolaeth ar eu materion eu hunain. Yn 1823, yn fuan ar ôl diwedd Rhyfel Annibyniaeth Mecsico, daeth Durango yn dalaith ffederal.

Mae enwogion Durango yn cynnwys yr arweinydd chwyldroadol Pancho Villa a'r actores Dolores del Río.

## Prif ddinasoedd a threfi 
* Durango (Victoria de Durango)
* El Salto
* Gómez Palacio
* Lerdo (Ciudad Lerdo)
* Santiago Papasquiaro
* Tepehuanes
* Santa María del Oro
* Guanaceví

## Dolenni allanol 
*  Gwefan y dalaith 


Categori:Taleithiau Mecsico
Rhywioldeb carchar

Mae **rhywioldeb carchar** yn ymwneud â pherthnasoedd rhywiol rhwng unigolion a gaethiwid, neu rhwng carcharor a gweithiwr cyflogedig mewn carchar (neu bersonau eraill y mae gan y carcharorion gysylltiad corfforol agos iddynt). Oherwydd arwahannir carcharau yn ôl rhyw, mae'r mwyafrif o weithgarwch rhywiol yn digwydd gyda phartner cyfunryw, yn aml yn groes i gyfeiriadedd rhywiol arferol y person. Mae eithriadau i hyn yn cynnwys rhyw gyda gweithiwr cyflogedig o'r rhyw arall, ac ymweliadau priodasol.

## Gweler hefyd
* Trais rhywiol mewn carchar
* Ymddygiad rhywiol sefyllfaol

Categori:Carcharau
Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Categori:Deurywioldeb
Zacatecas

Un o 31 talaith ffederal Mecsico yw **Zacatecas**. Gorwedd yng nghanolbarth y wlad.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Zacatecas ym Mecsico

### Prif ganolfannau
*Fresnillo
*Guadalupe
*Jalpa
*Jerez de García Salinas
*Juan Aldama
*Loreto
*Ojocaliente
*Río Grande
*Sombrerete
*Victor Rosales
*Zacatecas
*Valparaiso
*El Tejujan
*Chalchihuites

### Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol y dalaith 

Categori:Taleithiau Mecsico
The Time Machine (ffilm 2002)

Ffilm wyddonias sy'n serennu Guy Pearce a Samantha Mumba yw **The Time Machine** (2002). Mae'r ffilm yn seiliedig ar y nofel o'r un enw gan H. G. Wells ond mae'r prif gymeriad yn teithio o Efrog Newydd yn lle Llundain.

Categori:Ffilmiau 2002
Categori:Ffilmiau gwyddonias
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Baja California Sur

Un o 31 talaith ffederal Mecsico, yng ngogledd-orllewin y wlad, yw **Baja California Sur**. Cyn dod yn dalaith yn 1974, roedd yr ardal yn cael ei hadnabod fel Tiriogaeth Ddeheuol Baja California. Mae gan y dalaith arwynebedd o 73,475&nbsp;km² (28,369 milltir sgwar), neu 3.57% o dir Mecsico, ac yn cynnwys rhan ddeheuol gorynys Baja California. Mae'n ffinio â thalaith Baja California i'r gogledd, y Cefnfor Tawel i'r gorllewin, a Gwlff California i'r dwyrain, a adnabyddir hefyd fel "Môr Cortés".

## Prif ganolfannau
*Cabo San Lucas
*Ciudad Constitución
*Ciudad Insurgentes
*Colonia del Sol
*Guerrero Negro
*La Paz
*Las Veredas
*Loreto
*San José del Cabo
*Santa Rosalía

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol y dalaith 


Categori:Taleithiau Mecsico
Bonnie Hunt

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Bonnie Hunt** (ganwyd 22 Medi 1961).

## Ffilmiau
* *Rain Man*
* *Beethoven*
* ''Beethoven's 2nd*
* *Now and Then*
* *Jumanji*
* *Jerry Maguire*
* *A Bug's Life*
* *Monsters, Inc.*
* *Cheaper by the Dozen (ffilm 2003)*
* *Cheaper by the Dozen 2*
* *Cars''

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Chicago
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
John Hurt

Actor Seisnig oedd **Syr John Vincent Hurt** (22 Ionawr 1940 – 25 Ionawr 2017) a cafodd yrfa hir a llewyrchus. Chwaraeodd rannau nodedig fel Quentin Crisp yn y ffilm *The Naked Civil Servant* (1975), John Merrick yn ffilm fywgraffiadol David Lynch *The Elephant Man* (1980), Winston Smith yn y ddrama dystopaidd *Nineteen Eighty-Four* (1984), Mr. Braddock yn nrama Stephen Frears *The Hit* (1984), a Stephen Ward yn y ddrama oedd yn portreadu achos Profumo, *Scandal* (1989). Roedd hefyd yn adnabyddus am ei rannau teledu fel as Caligula in *I, Claudius* (1976), a'r Doctor Rhyfel; yn *Doctor Who*.

Fe'i ganwyd yn Chesterfield,  yn fab i Phyllis (née Massey; 1907-1975) ac Arnould Herbert Hurt (1904-1999). Mathemategydd a ficer Shirebrook oedd Arnould. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Rhamadeg Lincoln. Myfyriwr RADA rhwng 1960 a 1962 oedd ef.

## Gwragedd
*Annette Robertson (1962; ysgaru 1964)
*Donna Peacock (1984; ysgaru 1990) 
*Joan Dalton (1990; ysgaru 1996) 
*Anwen Rees-Meyers (2005-2017 (ei farwolaeth))

Bu farw Hurt o ganser yn ei gartref yn Cromer, Swydd Norfolk.

## Ffilmiau 
* *The Wild and the Willing* (1962)
* *A Man for All Seasons* (1966), fel Richard Rich
* *10 Rillington Place* (1971)
* *Midnight Express* (1978)
* *Alien* (1979)
* *Nineteen Eighty-Four* (1984)
* *Champions* (1984), fel Bob Champion
* *The Black Cauldron* (1985)
* *King Ralph* (1991)
* *Thumbelina* (1994)
* *Rob Roy* (1995)
* ''Harry Potter and the Philosopher's Stone* (2001)
* *Captain Corelli's Mandolin* (2001)
* *V for Vendetta* (2006)
* *Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull* (2008)
* *Tinker Tailor Soldier Spy* (2012)

## Teledu
**The Naked Civil Servant* (1975), fel Quentin Crisp
**I, Claudius* (1976), fel Caligula
**Crime and Punishment* (1979)
**King Lear* (1983)
**The Alan Clark Diaries* (2004-2006)
**An Englishman in New York* (2009)
**The Hollow Crown* (2012)
**Doctor Who'' (2013)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2017
Patrick Dempsey

Actor a rasiwr ceir Americanaidd yw **Patrick Dempsey** (ganwyd (13 Ionawr 1966).

## Ffilmiau/Teledu
* Heaven Help Us
* Can't Buy Me Love
* Some Girls
* Outbreak
* Sweet Home Alabama (ffilm)
* Lucky 7
* Grey's Anatomy
* Brother Bear 2
* Freedom Fighters
* Enchanted
* Made of Honor

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Actorion Americanaidd
Robby Benson

Actor Americanaidd yw **Robby Benson** (ganwyd 21 Ionawr 1956).

## Ffilmograffi
* Ode to Billy Joe
* Running Brave
* Beauty and the Beast (ffilm 1991)
* The Magic School Bus - pennod: *Goes to Seed*
* Sabrina the Teenage Witch (cyfres teledu)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1956
Samantha Mumba

Cantores ac actores o Ddulyn, Iwerddon, yw **Samantha Tamania Anne Cecilia Mumba** (ganwyd 18 Ionawr 1983).

## Albymau
**Gotta Tell You* (2000)

## Ffilmiau
**The Time Machine* (2002)

Categori:Actorion benywaidd o Iwerddon
Categori:Cantorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Iwerddon