open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mark Robert Davey

Ffotograffydd yw **Mark Robert Davey** (ganed 20 Medi 1968 yn Ilford, Llundain Fwyaf, Lloegr). Symudodd Davey i Dalysarn yn Nyffryn Nantlle gyda'i deulu pan oedd yn naw oed, ac wedyn i Gricieth. Dysgodd Gymraeg fel plentyn. Mae'n hoff o natur a dringo mynyddoedd yng Nghymru a'r byd. Ar hyn o bryd mae'n byw yn yr Almaen. 

Mae ffotograffau Davey mewn du a gwyn yn bennaf. Tirwedd a phobl yng Nghymru yw ei hoff themâu. Yn aml mae'n defnyddio'r Ddraig Goch Cymru a'r talfyriad MRD yn ei ffotograffau. Mae wedi bod yn gweithio ar lyfrau ac erthyglau yng Nghymru, a hefyd yng ngweddill Ewrop ac America. Mae hefyd yn gweithio gyda ffilm ac mae  ganddo ddiddordeb mewn ffotograffiaeth digidol, portreadau stryd, portreadau newydd gan bobol.

Bu'n ffotograffydd ar gyfer Llyfrgell Genedlaethol Cymru ers deng mlynedd. Mae wedi creu gwaith ar gyfer nifer o sefydliadau Cymreig a gweithio gyda enwogion a phobl eraill blaenllaw yn niwylliant Cymru megis Mererid Hopwood, Dafydd Iwan a Britta Schulze-Thulin yn yr Almaen, sy'n arbennigo ar Gymru a'r iaith Gymraeg.

## Arddangosfeydd (Detholiad)
*"*En Route*", Castell Hanstein, Yr Almaen, Mai 2006 - Medi 2006
*Archif Sgrin a Sain yn Riga, Latfia, Ebrill 2007 - Hydref 2007
*Amgueddfa Mühlhausen, Yr Almaen, Ebrill 2007 - Hydref 2007
*Eglwys St. Concordia, Ruhla, Yr Almaen, Haf 2007
*Arddangosfa *VW Kassel*, Yr Almaen, Ebrill 2007 - Rhagfyr 2007

Bu arddangosfa mawr am Gymru yn Llyfrgell y Brifysgol a Sacsoni Isaf, Göttingen, Yr Almaen, yn 2008, o dan y teitl: "Panorama Cymru" (Paratoiadau gan Dr. Silke Glitsch, Dr. Jens Mittelbach, Annette Strauch, M.A.). Mae gan y Llyfrgell yno gasgliad o'r enw *Sondersammelgebiet Keltologie* (Casgliad Celtaidd), sy'n cynnwys pob llyfr sydd wedi ei gyhoeddi yng Nghymru heddiw. Mae llyfr gan Brynley F. Roberts, Dylan Thomas ac y Mabinogi i'w gweld yno.

## Ffynonellau 
*Cylchgrawn *Black and White*, Hydref 2005
*Western Mail, 4 Chwefror 2005
*Y Cymro 16 Hydref 2005, 8 Medi 2006 a 20 Hydref 2006
*ephotozine.com/hasselblad.pdf Gwefan Hasselblad 
*Linsenstudio Rotermund  
*http://www.sub.uni-goettingen.de/archiv/ausstell/2008/wales.html
*Fideo ar wefan YouTube 
*Rüganer Anzeiger online  
*Papur Newydd "Göttinger Tageblatt", 9 Ebrill 2008

## Dolenni allanol
*Gwefan Mark Robert Davey 
*Heimatverein Hanstein  
*SUB Göttingen 
*Kultura  Gwefan Diwylliant Latvia 
*Kulturportal 
*Fideo ar wefan YouYube 
*Uni-Goettingen 
*Gwefan Putbus 
*Blog Wordpress 
*ugoe.de/de/text/1269.html?cid=12708 

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ffotograffwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Llywarch Hen

Aelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd a ddaeth yn wrthrych y gadwyn o englynion a elwyd gan Ifor Williams yn *Canu Llywarch Hen* oedd **Llywarch Hen** (fl. diwedd y 6g). Mae'n bosibl ei fod wedi olynu Urien Rheged fel brenin Rheged (bu farw Owain fab Urien cyn ei dad), ond nid oes sicrwydd am hynny.

## Hanes
Mae dyddiadau geni a marw Llywarch Hen yn anhysbys. Roedd yn gefnder i Urien Rheged, brenin Rheged, ac yn un o ddisgynyddion Coel Hen. Ychydig iawn a wyddys amdano ar wahân i'r hyn a geir yn nhraddodiadau cynnar Cymru. Yn yr achau traddodiadol a elwir Bonedd Gwŷr y Gogledd, rhoddir llinach Llywarch Hen fel a ganlyn:

:Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn mab Meirchion mab Gorust Ledlwm mab Cenau mab Coel.

Ceir enw Llywarch yn ach y brenin Gruffudd ap Cynan ar ddechrau *Hanes Gruffudd ap Cynan*, a luniwyd yn ail hanner y 12g, sy'n dangos fod y brenin Rhodri Mawr yn ddisgynnydd uniongyrchol iddo a Choel Hen. Enwir Gwawr ferch Brychan yn fam Llywarch ac Urien yn y traethawd canoloesol *De Situ Brecheniauc*.

## Traddodiad
Yn ddiweddarach trawsleolwyd y traddodiadau am Lywarch a'i feibion i Bowys a lluniwyd cyfres o englynion lled-hanesyddol, lled-chwedlonol, am ei fywyd. Fe'i portreadir ynddynt fel hen ŵr unig sy'n galaru colli ei 24 mab. Am ei fod yn siarad yn y person cyntaf mewn rhai o'r englynion hyn daethpwyd i ystyried mai ef a'u canodd, ond gwyddys erbyn heddiw eu bod yn gerddi amdano a fu'n rhan o gylch o chwedlau ehangach, efallai. Credir i'r cerddi gael eu cyfansoddi tua chanol y 9g gan fardd neu feirdd o Bowys.
Mae'r broses hon o drawsleoli arwyr yr Hen Ogledd i Gymru i'w gweld hefyd yn achos cymeriadau eraill, e.e. Taliesin, Gwyddno Garanhir, Myrddin, ac Urien Rheged hefyd.

Cyfeirir at Lywarch Hen sawl gwaith yn Nhrioedd Ynys Prydain. Gyda Manawydan fab Llyr a Gwgon Gwron fab Peredur, mae'n un o 'Dri Lleddf Unben Ynys Prydain'. Mae'n un o 'Dri Thrwyddedog Llys Arthur, a Thri Anfoddog', gyda Llemenig a Heledd. Dywedir hefyd ei fod yn un o 'Dri Engiriol Ynys Prydain' (ystyr *engiriol* yw "blin, ffyrnig" efallai) ac yn un o'r 'Tri Anfoddog', gyda Heledd a Llemenig eto.

Ceir sawl lle yng Nghymru a gysylltir â Llywarch Hen a'i feibion. Lleolir beddau rhai o'i feibion ym Mhowys, yn ôl englynion Canu Llywarch Hen. Cysylltir Llywarch ei hun â Llanfor ym Meirionnydd; gelwid cylch cerrig yno, sydd wedi diflannu erbyn hyn, yn Babell Llywarch Hen ac roedd mwnt o'r enw 'Castell Llywarch' yno hefyd. Yn y 12g roedd clawdd ger Llyn Syfaddon yn adnabyddus fel 'Clawdd Llywarch Hen'; cofnodir yr enw yn *Llyfr Llandaf* ac fe allai ddyddio o gyfnod cynnar.

## Llyfryddiaeth
* *Early Welsh Saga Poetry*, gol. Jenny Rowland (Caergrawnt: D.S. Brewer, 1990)
* *Canu Llywarch Hen*, gol. Ifor Williams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)

## Gweler hefyd
*Canu'r Bwlch
*Canu Llywarch Hen
*Canu Heledd
*Pabell Llywarch Hen
*Rheged

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Rheged
Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Hanes Powys
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Yr Hen Ogledd
Riothamus

Arweinydd milwrol Brythonig o ganol y 5g oedd **Riothamus** (fl tua 470), weithiau  **Riotimus**, **Rigothamus** neu **Rigotamos**. Ceir cyfeiriad ato gan yr hanesydd Jordanes yn ei waith *Dechreuad a Gweithredoedd y Gothiaid* (*Getica* XLV.237). Dywed ef fod Euric, brenin y Fisigothiaid wedi ceisio cipio Gâl, ac i'r ymerawdwr Rhufeinig Anthemius ofyn am gymorth gan y "Brittones". Dywed i Riothamus, brenin y Brittones, ddod gyda byddin o 12,000 o wŷr mewn llongau i wlad y Bituriges. Ymladdodd frwydr fawr yn erbyn Euric, ond gorchfygwyd ef a'i orfodi i encilio i Fwrgwyn.

Nid yw'n eglur yma a yw "Brittones" yn golygu Brythoniaid Llydaw ynteu trigolion Ynys Prydain. Cred rhai ysgolheigion mai teitl, gydag ystyr tebyg i "uchel frenin", yn hytrach nag enw personol yw "Riothamus".

Ceir llythyr a ysgrifennwyd at Riothamus gan Sidonius Apollinaris, esgob Clermont, lle mae'n gofyn am ei gymorth i berson y mae ei gaethweision wedi eu cymryd ymaith gan "Brettones" arfog.

Awgrymodd rhai awduron, yn enwedig Geoffrey Ashe a Léon Fleuriot, y gallai Riothamus fod yn sail i'r hanesion am y brenin Arthur. Gallai yngyrchoedd Riothamus yng Ngâl fod yn gynsail i ymgyrchoedd mwy llwyddiannus Arthur yno yn yr *Historia Regum Britanniae* o waith Sieffre o Fynwy.

Categori:Cylch Arthur
Y Stagbwll

Pentref yng nghymuned Y Stagbwll a Chastellmartin, Sir Benfro, Cymru, yw **Y Stagbwll** neu **Ystagbwll** (Saesneg: *Stackpole*). Saif yn y rhan fwyaf deheuol o'r sir, ger yr arfordir i'r de o dref Penfro. Cyn 2011 roedd yn gymuned ynddo'i hun. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enw
Mae ansicrwydd dros ffurf gywir enw'r pentref yn Gymraeg. Cyfeirir at y pentref fel 'Ystagbwll' ar wefan Cyngor Sir Benfro. Ymddangosir yr enw fel 'Ystangbwll' ar arwyddion ffordd wrth fynd mewn i'r pentref (gweler y llun uchod).

## Daearyddiaeth
Gerllaw ceir pentrefi Bosherston, Cheriton, Sain Pedrog a St. Twynnells. Mae Llwybr Arfordir Sir Benfro yn mynd trwy'r ardal a cheir golygfeydd arfordirol nodedig.

250px|bawd|dim|Pont Y Stagbwll

## Hanes
Yn y 19g roedd stad Stackpole, oedd yn eiddo i deulu Campbell, yn berchen ar 21,000 hectar yn Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin; dim ond stad Wynnstay yn y gogledd-ddwyrain oedd yn fwy yng Nghymru.

Dymchwelwyd plasdy Stackpole Court yn 1963; mae'r llynnoedd a grëwyd gerllaw yn niwedd y 18g, sef Llynnoedd Bosherston, yn awr yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

## Pobl o'r Stagbwll
*Roger Lort (1608-1664), bardd
*John Campbell, 2il Iarll Cawdor (1817 –1898), gwleidydd
*Frederick Campbell, 3ydd Iarll Cawdor (1847–1911), gwleidydd

## Oriel

Delwedd:Stagbwll01LB.jpg
Delwedd:Stagbwll02LB.jpg
Delwedd:Stagbwll03LB.jpg
Delwedd:Stagbwll04LB.jpg

## Gweler hefyd
* Cei'r Stagbwll - Trewent
* Park House, Y Stagbwll
* Stagbwll

## Cyfeiriadau
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Y Stagbwll a Chastellmartin
Brenhinoedd Sbaen

*Siarl I (1516–1556)
*Felipe II (1556–1598)
*Felipe III (1598–1621)
*Felipe IV (1621–1665)
*Siarl II (1665–1700)
*Felipe V (1700–1724)
*Luis I (14 Ionawr – 31 Awst 1724)
*Felipe V *eto* (1724–1746)
*Fernando VI (1746–1759)
*Siarl III (1759–1788)
*Siarl IV (1788–1808)
*Fernando VII (19 Mawrth – 6 Mai 1808)
*Joseph I (1808–1813)
*Fernando VII *eto* (1813–1833)
*Isabella II (1833–1868)
*Amadeo I (1871–1873)
*Alfonso XII (1874–1885)
*Alfonso XIII (1886–1931)
*Juan Carlos I (1975–2014)
*Felipe VI (2014–)


Categori:Hanes Sbaen
Sbaen
Roger Casement

Cenedlaetholwr Gwyddelig oedd **Roger David Casement** (Gwyddeleg: *Ruairí Mac Easmainn*) (1 Medi 1864 – 3 Awst 1916).

Ganed Casement yn ninas Dulyn. Protestant oedd ei dad, ond Catholig oedd ei fam, a dywedir iddi hi drefnu i'w ail-fedyddio yn eglwys Gatholig y Rhyl pan oedd yn dair oed. Roedd ei rieni ill dau wedi marw erbyn iddo gyrraedd deg oed.

Aeth Casement i Affrica yn 1883 pan oedd yn 19 oed. Yn y Congo, bu'n gweithio i nifer o gwmnïau, yn cynnwys yr *Association Internationale Africaine* a sefydlwyd gan  Leopold II, brenin Gwlad Belg. Cyfarfu a Henry Morton Stanley a Joseph Conrad tra'r oedd yno.

Pan adawodd Casement y Congo,aeth i weithio dros Swyddfa Drefedigaethol y Deyrnas Unedig yn Nigeria. Yn 1895 daeth yn gonswl Prydeinig yn Lourenço Marques (yn awr Maputo). Yn 1892 dychwelodd i'r Congo a dod yn gonswl Prydeinig yno. Rhoddodd gyhoeddusrwydd i'r modd yr oedd y brodorion yn cael eu camdrin gan system Leopold II o waith gorfodol. Yn 1903, gofynnodd y Senedd iddo ymchwilio i'r mater. Cyhoeddwyd ei adroddiad yn 1904, a chafodd effaith fawr ar y farn gyhoeddus. Yn 1906 gyrrwyd ef i Dde America, a daeth yn gonswl yn Rio de Janeiro. Tra yno, tynnodd sylw at gamdriniaeth brodorion Periw gan y *Peruvian Amazon Company* Prydeinig, oedd yn gweithredu system debyg i gaethwasiaeth ar gyfer cynhyrchu rwber. Gwnaed ef yn farchog am ei waith yn 1911.

Yn 1912 gadawodd y gwasanaeth trefedigaethol, a daeth yn aelod o'r Irish Volunteers dan Eoin MacNeill. Pan oedd Gwrthryfel y Pasg yn cael ei baratoi, aeth i'r Almaen i geisio cefnogaeth. Ni chafodd lawer o lwyddiant, ond gyrrodd yr Almaenwyr long, yr *Aud Norge*, yn cario arfau i Iwerddon. Wedi i'r llong hwylio, aed a Casement i Iwerddon mewn llong danfor a'i ollwng ar draeth Banna yn Swydd Kerry. Dymunai Casement atal y gwrthryfel, gan nad oedd wedi cael digon o gefnogaeth iddo fedru llwyddo. Cymerwyd ef yn garcharor yn fuan wedi iddo lanio.

Rhoddwyd ef ar ei brawf yn Llundain am deyrnfradwriaeth, a dedfrydwyd ef i farwolaeth. Roedd ganddo nifer o gefnogwyr amlwg, yn cynnwys George Bernard Shaw ac Arthur Conan Doyle, ond llwyddodd y llywodraeth Brydeinig i leihau y gefnogaeth iddo trwy gyhoeddi ei ddyddiaduron personol. Roedd y rhain yn dangos fod Casement yn gyfunrywiol gyda hoffder o fechgyn cynharol ieuainc, rhywbeth hollol annerbyniol yn y cyfnod. Mae rhai wedi awgrymu fod y rhannau yma yn y dyddiaduron wedi eu ffugio gan y llywodraeth.

Crogwyd Casement yn ngharchar Pentonville yn Llundain ar 3 Awst, 1916, a chladdwyd ef o fewn y carchar. Yn 1965, dychwelwyd ei gorff i Iwerddon, a'i gladdu ym Mynwent Glasnevin.

Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Categori:Chwyldroadwyr
Categori:Diplomyddion o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Hanes Affrica
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o frad
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl o Ddulyn
Banadl

Grŵp o fân-goed bytholwyrdd, lled-fytholwyrdd a deilgoll yn y yr is-deulu *Faboideae* o'r teulu *legume* yw'r **banadl** (unigol, **banhadlen**, weithiau **banadl Ffrainc**). Ceir tri phrif *genera*, sef ***Chamaecytisus***, ***Cytisus*** a ***Genista***. Perthyn pob *genera* yn y grŵp hwn i lwyth y Genisteae (syn. Cytiseae). Maent yn perthyn yn agos iawn i'w gilydd ac yn cael eu nodweddu gan deil bychain a phriciau tenau, wedi eu haddasu i amgylchedd tyfu sych. Mae gan y rhan fwyaf o'r mangoed banadl flodau melyn, ond ceir hefyd flodau gwyn, orennaidd, coch, piws neu borffor weithiau.

Perthyn yn agos i'r banadl mae'r eithin a'r *laburnum*.

Mae'r banadlau i gyd (yn cynnwys *Laburnum* ac eithin) yn gysefin i Ewrop, Gogledd Affrica a de-orllewin Asia, gyda'r amrywiaeth fwyaf yn ardal y Môr Canoldir.

Creodd y dewiniaid Gwydion ap Dôn a Math y ferch hudolus Blodeuwedd o flodau'r derw, **banadl** ac erwain, i fod yn wraig i Leu Llaw Gyffes. Ceir ei hanes ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi, sef Math fab Mathonwy.

[200px|chwith|bawd|[Banhadlen Sbaen (*Spartium junceum*)]]

Categori:Llwyni
Categori:Fabaceae
Ar Redadeg

Ras a redir drwy Lydaw yw'r **Redadeg**. Cynhaliwyd yr un gyntaf ym mis Mai 2008 am gyfnod o dridiau er mwyn hybu achos y Llydaweg, yn seiliedig ar Korrika yng Ngwlad y Basg. Rhedwyd hi o dde Llydaw i'r gogledd, o Naoned i Brest, ac wedyn i Karaez. Trefnwyd y Redadeg gyntaf hon gan rwydwaith ysgolion cyfrwng Llydaweg, sef Diwan, i ddathlu 30 mlwyddiant sefydlu'r mudiad. Aeth elw'r ras gyntaf hon i gyd i Diwan. Ar wahân i arwyddion Llydaweg, Diwan yw'r unig elfen o gydnabyddiaeth o statws swyddogol i'r Llydaweg gan Lywodraeth Ffrainc.
 
Mae'r elw bellach yn cael ei rannu ymysg sefydliadau a chymdeithasau eraill sy'n ymwneud â'r Llydaweg.

Seiliwyd y Redadeg ar ras y Fasgeg, 'Korrika'. Erbyn hyn ceir ras dros y Wyddeleg hefyd, sef 'an Rith', a Ras yr Iaith ar gyfer y Gymraeg. Cynhelir y Redadeg bob dwy flynedd ym mis Mai (2008, 2010, 2012, 2014, 2016 a 2018). Fel yn achos y Korrika, rhedir yn ddi-stop am 24 awr y dydd. Dydy rasys cyfatebol Cymru ac Iwerddon ddim yn rhedeg drwy'r nos.

Bu llwyddiant y Redadeg yn ysbrydoliaeth i sefydlu Ras yr Iaith ar gyfer y Gymraeg, a galwyd y cwmni nid-er-elw sy'n trefnu'r Ras yng Nghymru yn 'Rhedadeg' fel cydnabyddiaeth o hyn.

## Gwaddol ariannol
Ers 2008 a hyd yma (diweddarwyd 10/2023) mae'r Redadeg wedi gallu ailddosbarthu cyfanswm o €942,400. O'r rhain, dyrannwyd €499,600 i rwydwaith Diwan, a €442,800 i wahanol brosiectau (gweler y manylion ar gyfer pob blwyddyn).

## Caneuon y Redadeg
]]
Caiff pob Redadeg ei hadnabod gan arwyddgan wedi'i chyfansoddi'n arbennig ar gyfer y ras.
* 2008: canwyd gan y grŵp roc Llydewig, EV. enw'r gân oedd 'Redadeg'.
* 2010: canwyd gan David ar Gall ac ysgolion Diwan yn Gwened. Enw'r gân oedd 'Readadeg' .
* 2012: canwyd gan y canwr a'r ymgyrchydd iaith, Mark Kerrain. Ceir hefyd gân gan y canwr roc Llydaweg adnabydus, Dom Duff, 'Foeter Breizh'. 
* 2014: canwyd gan Alambig Elektrik a chrëwyd fideo ar ei chyfer, 'Cân y Redadeg 2014 '.
* 2024: canwyd gan Kaolila a El Maout. Enw'r gân oedd *Redek a ran*.

## Rasys Iaith Eraill
* Cymru - Ras yr Iaith 
* Gwlad y Basg - Korrika
* Iwerddon - Rith 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol ar Redadeg 
* Cymry yn ras fawr y Llydawiaid Cofnod blog am Gymry fyddai'n cymryd rhan yn Ar Redadeg 2010

Categori:Athletau
Categori:Chwaraeon yn Llydaw
Categori:Llydaweg
Categori:Sefydliadau 2008
Alfred, Arglwydd Tennyson

Bardd o Loegr oedd **Alfred, Arglwydd Tennyson** (6 Awst 1809 – 6 Hydref 1892). Daeth yn un o feirdd amlycaf yr iaith Saesneg yn y 19g.

## Bywgraffiad
Ganed Alfred Tennyson yn Somersby yn Swydd Lincoln, yn fab i reithor a'r pedwerydd o ddeuddeg o blant. Aeth i Goleg y Drindod, Caergrawnt yn 1828, lle daeth Arthur Henry Hallam yn gyfaill agos iddo. Cyhoeddodd ei gasgliad cyntaf o farddoniaeth yn 1827, *Poems by Two Brothers*, yn cynnwys cerddi gan ei frawd Charles hefyd. Gadawodd y coleg yn 1831 ar farwolaeth ei dad. Yn 1833, cyhoeddodd gasgliad o farddoniaeth yn cynnwys ei gerdd adnabyddus *The Lady of Shalott*, ond roedd ymateb y beirniaid mor negyddol fel na chyhoeddodd ddim pellach am ddeng mlynedd. Yn nes ymlaen, daeth ei farddoniaeth yn eithriadol o boblogaidd, yn enwedig *In Memoriam A.H.H.* (1850), er cof am Arthur Hallam. Apwyntiwyd ef i swydd Fardd Llawryfog yr un flwyddyn, yn olynydd i William Wordsworth. Ymhlith ei weithiau mwyad adnabyddus mae "The Charge of the Light Brigade" ac *Idylls of the King*, cylch o gerddi ar destunau Arthuraidd. Roedd y frenhines Victoria yn edmygydd mawr o'i waith, a gwnaed ef yn farwn yn 1884.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1892
Categori:Pobl o Swydd Lincoln
Ynys Afallon

bawd|200px|*Marwolaeth y brenin Arthur* gan E. Byrne-Jones.

Ynys hud yn y gorllewin a gysylltir â chwedlau ynghylch y brenin Arthur yw **Ynys Afallon** neu **Ynys Afallach**. Ymddengys fod yr enw yn dod o *Historia Regum Britanniae* o waith Sieffre o Fynwy. Ceir disgrifiad llawnach o'r ynys yn *Vita Merlini* Sieffre, lle disgrifir hi fel *insula pomorum que fortunata vocatur*. Fe'i disgrifir fel gwlad ieuenctid bythol, gwledda a ffrwythlondeb. Dywedir fod naw chwaer yn rheoli'r ynys, gyda Morgen yn ben arnynt. Gellir cymharu'r syniad a Tír na n-Óg y traddodiad Gwyddelig.

Dywedir i Arthur gael ei gludo i Ynys Afallon wedi iddo gael ei glwyfo hyd angau ym Mrwydr Camlan, yn ymladd yn erbyn Medrawd. Yn *Brut y Brenhinedd*, fersiwn Gymraeg o waith Sieffre, fe'i gelwir yn "Ynys Afallach", gan awgrymu cysylltiad ag Afallach. Efallai mai T. Gwynn Jones a boblogeiddiodd y ffurf "Ynys Afallon" yn ei awdl *Ymadawiad Arthur*, lle disgrifia'r ynys:

Draw dros y don mae bro dirion nad ery
Cwyn yn ei thir, ac yno ni thery
Na haint na henaint fyth mo'r rhai hynny
A ddêl i'w phur, rydd awel, a phery
::Pob calon yn hon yn heiny a llon,
Ynys Afallon ei hun sy' felly.

Cysylltir Ynys Afallon a Glastonbury yng Ngwlad yr Haf gan William o Malmesbury a chan Gerallt Gymro. Yn 1191, cyhoeddwyd fod mynachod Abaty Glastonbury, wrth ail-adeiladu rhan o'r abaty yn dilyn tân yn 1184, wedi cael hyd i fedd gyda thair arch ynddo. Ar un arch roedd croes o blwm gyda'r arysgrif:
:**HIC JACET SEPULTUS INCLITUS REX ARTURIUS IN INSULA AVALONIA**
:"Yma y gorwedd yr enwog frenin Arthur yn Ynys Afallon".

Yn yr arch roedd gweddillion gŵr 2.40 medr o daldra. Y farn gyffredinol ymysg ysgolheigion yw mai twyll oedd hyn.

Categori:Cylch Arthur
Gogfran Gawr

Yn ôl rhai traddodiadau Cymraeg, tad Gwenhwyfar, gwraig Arthur, oedd **Gogfran Gawr**. Cysylltir y cawr â hen deyrnasoedd Powys a Brycheiniog.

Ceir ansicrwydd am y ffurf gywir ar ei enw. *Gogfran* yw'r ffurf fwyaf cyffredin, ond ceir yn ogystal y ffurf **Ogfran**. Ceir hefyd yr amrywiadau **Gogrfran**, **Gogyrfran** ac **Ogrfran**. Gan fod yr enw yn digwydd gan amlaf yn yr enw 'Gwenhwyfar *ferch* G/Ogrfran', mae'n bosibl mai treiglad meddal sy'n gyfrifol am y ffurf heb yr *G* gychwynnol.

Ceir ffrwd o'r enw *Ogran* yn Sir Fynwy, ac ar sail hynny awgrymir mai "llym" yw ystyr yr elfen *ogr-*, os derbynnir y ffurf *Ogrfan*. *Ogrfan* neu *Ogyrfan* a geir yn y pedwar cyfeiriad ato yng ngwaith Beirdd y Tywysogion, mewn cerddi gan Cynddelw Brydydd Mawr, Hywel ab Owain Gwynedd, Prydydd y Moch ac Einion Wan. Cyfeiria Hywel at ei lys, yn drosiadol. Ceir 'Caer Ogyrfan' yn hen enw ar fryngaer 'Hen Ddinas' ger Croesoswallt. Ceir cyfeiriad eraill at Ogrfan mewn cysylltiad â Phowys hefyd. Awgryma Rachel Bromwich mai arwr cynnar o Bowys oedd yr Og(y)rfan hwn.

Ymddengys yn debygol felly fod cymysgedd yn y traddodiad rhwng dau gymeriad gwahanol, un yn arwr o Bowys a'r Gororau a'r llall yn gawr sy'n dad i Wenhwyfar. Yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr *Gogfran* yw'r ffurf arferol ar yr enw, e.e. mewn cywydd gan Siôn Cent:

Mae Gwenwyfar, gwawn hoyw-wedd,
Merch Gogfran Gawr, fawr a fedd?

Daw'n amlwg mai "brân" oedd yr elfen *-fran* yn yr enw i'r cywyddwyr. Gogfran yw'r ffurf a geir yn Nhrioedd Ynys Prydain hefyd, fel rhan o enw Gwenhwyfar.

Yn ei draethawd ar gewri Cymru (tua dechrau'r 17g), cyfeiria Siôn Dafydd Rhys at y cawr dan yr enw Gogfran Gawr a dweud ei fod yn  trigo ger Aberhonddu ym Mrycheiniog.

Mae cysylltiad y brenin Arthur â chewri yn y traddodiad Cymreig yn adnabyddus. Cofir hefyd fod cael arwr yn priodi Merch y Cawr yn fotiff llên gwerin cyffredin, e.e. Culhwch yn priodi Olwen ferch Ysbaddaden Bencawr yn y chwedl *Culhwch ac Olwen*.

## Llyfryddiaeth 
**Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Gwasg Prifysgol Cymru, 19661; arg. newydd 1991)

Categori:Cewri
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Cylch Arthur
Mauna Kea

Llosgfynydd sy'n cysgu ar Ynys Ynys Hawaii yw **Mauna Kea**, UDA. Ceir arsyllfa seryddol ryngwladol ger ei gopa, sydd  4,205 m (13,796 tr) yn uwch na lefel y môr. Gan fod ei draed yn y môr, mae ei amlygrwydd yn eithriadolː 9,330 m (30,610 tr). Credir ei fod dros un filiwn o flynyddoedd o oed.

Categori:Mynyddoedd Hawaii
Categori:Llosgfynyddoedd y Cefnfor Tawel
Categori:Llosgfynyddoedd yr Unol Daleithiau
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1983

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Ynys Môn 1983** yn Llangefni, Ynys Môn.

Enillodd Einion Evans y Gadair am ei awdl *Yr Ynys*, oedd er côf am ei ferch, Ennis Evans. Enillodd ei frawd, T. Wilson Evans, y Fedal Ryddiaith.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Ynys Môn

Mon 1983
Mon 1983
1983
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Llangefni
Categori:1983 yng Nghymru
Bond cofalent

250px|bawd|Bondio cofalent rhwng dau atom hydrogen, H2.

Mae **bond cofalent** yn ffurf o fondio cemegol lle câi electronau eu *rhannu* gan atomau.

Yn syml, er mwyn i atomau fod yn sefydlog mae'n rhaid iddynt gael plisgyn allanol llawn o electronau, ac un ffordd o wneud hyn yw bondio'n gofalent gydag atomau eraill trwy rhannu electronau, fe fydd hyn yn digwydd fel arfer rhwng 2 anfetel lle bydd yr electronnau yn cael eu rhannu ac felly fe unwyd y ddau atom i greu plisgyn allanol llawn ac felly moleciwl sefydlog (heb wefr).

Mae bondio cofalent yn cynnwys nifer o wahanol fathau o ryngweithiadau gan gynnwys bondio-σ, bondio-π, bondio rhwng dau fetel, rhyngweithiau agostig, ayyb. Crewyd y term bond cofalent yn 1939. Cyd-olygir y rhagddodiad (pan gysylltir â symudiad), wedi'i bartneru, ac felly mae'r atomau yn *rhannu* electronau.

Yn wahanol i ryngweithiau electrostatig rhwng bondiau ïonig, mae cryfder y bond cofalent yn dibynnu ar y berthynas onglog rhwng yr atomau mewn moleciwl polyatomog.

### Gweler hefyd 
*Geometrig moleciwlar
*Bondio cemegol

Categori:Cemeg
Richard Cyril Hughes

Addysgwr a nofelydd hanes Cymraeg oedd **Richard Cyril Hughes** (1932 – 1 Ebrill 2022), yn ysgrifennu fel **R.&nbsp;Cyril Hughes**. 

Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gyfres o dair nofel hanesyddol am fywyd Catrin o Ferain mewn cyfres o nofelau Dinas Ddihenydd. Enillodd y drydedd o'r rhain, *Castell Cyfaddawd*, Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan 1984. *Maes Bosworth* oedd ei lyfr olaf yn dirwyn hanes dychmygol mab a tad o Benmynydd Sir Fôn i faes y gad dros un o blant y pentref a orchfygu i fod y cyntaf a'r mwyaf praff o'r Tuduriaid, sef Harri Tudur.

Mae Rhiryd Wyn, Owain Rhys, Richard Siôn a'r actor Huw Garmon yn feibion iddo.

## Cyhoeddiadau
**Catrin o Ferain* (1975)
**Dinas Ddihenydd* (1976)
**Castell Cyfaddawd* (1984)
**Maes Bosworth* (2005)

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Ynys Môn
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan a'r Fro 1984

250px|bawd|Eisteddfod 1984: y Maes

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan a'r Fro 1984''' yn Llanbedr Pont Steffan, Ceredigion.

## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1586707).jpg|Aled Rhys William ennill Y Gadair
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1566169).jpg|John Roderick Rees ennill Y Goron
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1586619).jpg|Maes yr Eisteddfod
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1566192).jpg|Gwynne Wheldon Evans ennill Y Fedal Ddrama
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1586635).jpg|John Idris Owen ennill Y Fedal Ryddiaith
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1586631).jpg|John Idris Owen ennill Y Fedal Ryddiaith
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1586708).jpg|Aled Rhys William ennill Y Gadair
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1586652).jpg|Maes yr Eisteddfod
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1586706).jpg|Aled Rhys William ennill Y Gadair
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1586620).jpg|Maes yr Eisteddfod
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1566188).jpg|Beirniaid Y Fedal Ddrama - Norah Isaac, William R Lewis a John Ogwen
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1586649).jpg|Maes yr Eisteddfod
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1586650).jpg|Maes yr Eisteddfod
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1586705).jpg|Aled Rhys William ennill Y Gadair
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1566196).jpg|Gwynne Wheldon Evans ennill Y Fedal Ddrama
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1566198).jpg|Gwynne Wheldon Evans ennill Y Fedal Ddrama
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1566167).jpg|John Roderick Rees ennill Y Goron
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1586711).jpg|Aled Rhys William ennill Y Gadair

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Categori:1984 yng Nghymru
Llanbedr Pont Steffan 1984
Llanbedr Pont Steffan 1984
1984
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Llanbedr Pont Steffan
Burton

Gall **Burton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Cymru
* Burton, pentref a chymuned yn Sir Benfro
* Burton, pentref ym mwrdeistref sirol Wrecsam

### Lloegr
* Burton upon Trent, tref yn Swydd Stafford

## Pobl 
* Philip Burton, cyfarwyddwr theatr Cymreig
* Richard Burton, actor Cymreig
* Tim Burton, cyfarwyddwr ac ysgrifennwr ffilm Americanaidd 
----
Freystrop

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Freystrop**. Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Saif i'r de o dref Hwlffordd fymryn i'r gorllewin o lan Afon Cleddau Wen.

Dyddia'r eglwys, sydd wedi ei chysegru i Sant Stinan, o'r 14g, ond fe'i hail-adeiladwyd yn 1874. O fewn y gymuned mae olion y lein bach a ddefnyddid i gludo glo carreg o lofa New Hook i'w allforio o Hook Quay.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 474.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Culfardd

Yn ôl traddodiad, un o'r Cynfeirdd cynnar oedd **Culfardd** (bl. 6g efallai). Nid oes unrhyw gerdd ganddo ar gael heddiw.

## Tystiolaeth
Ni wyddys dim amdano ar wahân i'r dystiolaeth amwys a geir yn rhai o gerddi'r Gogynfeirdd a Beirdd yr Uchelwyr. Cyfeiria Seisyll Bryffwch ato mewn ymryson barddol rhyngddo â Cynddelw Brydydd Mawr:

Mi biau fod yn bencerdd
O iawnllin iawnllwyth Culfardd.

Ceir cyfeiriad gan Llywelyn Goch ap Meurig Hen hefyd, sy'n ei ddisgrifio fel "Culfardd, bu broffwyd celfydd," ac mae Iolo Goch yn cyfeirio ato fel "prydyddfardd" a "proffwyd cerdd".

Gwelir cyfeiriadau at yr enw mewn sawl cerdd yn y llawysgrifau, er enghraifft y gerdd sy'n dechrau "Mi ath o6ynnaf g6l6ardd eil6ardd gore6" (mae'r symbol '6', yn perthyn yn agos i 'v' yn orgraff y cyfnod) neu honno a gychwyn gyda'r geiriau "Mi ath ogo6archaf g6l6ardd bwyt Alaf". Mae'r ddwy gerdd hyn ar glawr yn llawysgrif Peniarth 26 (tt. 34c, 38b), sy'n dyddio o dua chanol y 14g.

Yn ei fersiwn ef o'r chwedl *Hanes Taliesin*, mae Elis Gruffydd yn dweud "bod Culfardd neu Heinin y Bardd yn [byw] yn yr [un] amser â Thaliesin..." ac mae'n bosibl felly mai un o feirdd llys Maelgwn Gwynedd oedd Culfardd, yn y traddodiad Cymreig.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Y Cynfeirdd
Categori:Llenorion y 6ed ganrif o Gymru
Geraint ac Enid

Chwedl Arthuraidd Gymraeg o'r Oesau Canol yw **Geraint ac Enid**, weithiau **Geraint fab Erbin**. Mae'n un o'r tair stori (rhamant) Arthuraidd a adnabyddir wrth y teitl Y Tair Rhamant. Y ddwy chwedl arall yn y Tair Rhamant yw *Iarlles y Ffynnon* a *Peredur fab Efrawg*.

[250px|bawd|Geraint ac Enid, llun yn argraffiad 1877 o gyfieithiad [Charlotte Guest o'r *Mabinogion*]]

Mae'r chwedl yn cyfateb i'r gerdd Ffrangeg *Erec et Enide* gan Chrétien de Troyes o ail hanner y 12g. Erbyn hyn cred rhai ysgolheigion fod y ddau gylch o chwedlau yn annibynnol ar ei gilydd ond bod elfennau ynddynt yn seiliedig ar waith hŷn, tra bod eraill yn nodi bod rhannau o'r chwedl yn dilyn cerdd Troyes llinell-am-linell. Credir i'r chwedl Gymraeg gael ei llunio yn ail hanner y 12g.

Yn y chwedl mae Geraint yn gefnder i'r brenin Arthur. Clyw Arthur fod carw gwyn yn y goedwig, ac mae'n cychwyn allan i'w hela. Daw Gwenhwyfar, gwraig Arthur, i ddilyn yr helfa yng nghwmi Geraint, a chaiff ei sarhau gan Edern fab Nudd. Ni all Geraint ddial ei sarhad ar y pryd gan nad yw'n arfog. Dilyna ar ôl Edern i chwilio am gyfle i ddial arno. Mae'n aros mewn hen lys adfeiliedig, lle mae'n cyfarfod Enid ferch Ynywl Iarll ac yn dial ar Edern trwy ei orchfygu mewn twrnamaint. Daw ag Enid i lys Arthur, a phriodir hwy.

Yn fuan wedyn, daw negeswyr oddi wrth dad Geraint, Erbin fab Custennin, yng Nghernyw, sydd eisiau i Geraint ddychwelyd i'w helpu i amddiffyn ei deyrnas. Aiff Geraint ac Enid i lys ei dad gyda gosgordd o wŷr Arthur. Gorchfyga Geraint lawer o farchogion, ond ymhen tipyn daw i garu esmythyd ac aros adref gyda'i wraig. Yn y gwely un bore mae Enid, yn siarad a hi ei hun, yn gofidio fod Geraint wedi peidio a bod yn arwr bellach. Deffry Geraint a'i chlywed, ac mae'n mynd ag Enid allan gydag ef i chwilio am anturiaethau a'i thrin yn arw. Gorchfyga nifer o farchogion sy'n ymosod arnynt.

Cyrhaeddant i fan lle mae Arthur a'i wŷr, ac mae Geraint yn gorchfygu Cai pan gais ei orfodi i ddod at Arthur, yna'n ymladd a Gwalchmai. Yn y diwedd, cymodir Geraint ac Enid.

## Llyfryddiaeth
### Testunau
* *Y Tair Rhamant*- y testun wedi'i ddiweddaru gan Bobi Jones. Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, Aberystwyth, 1960.

### Darllen pellach
* Rachel Bromwich, 'Dwy chwedl a thair rhamant', yn *Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol* (Gwasg Gomer, 1976)
* Stephens, Meic (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1986. ISBN 0-7083-0915-1

## Cyfeiriadau
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Chwedlau Cymraeg Canol
Categori:Cylch Arthur
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Mytholeg Gymreig
Mathonwy Hughes

Bardd a llenor Cymraeg oedd **Mathonwy Hughes** (24 Chwefror 1901 - Mai 1999). Ganed ef ym mhlwyf Llanllyfni yng Ngwynedd, yn fab i chwarelwr, Joseph Hughes, a'i wraig Ellen. Roedd Robert Roberts (Silyn) yn ewythr iddo.

## Bywgraffiad
Yn saith oed aeth i Ysgol Gynradd Nebo ond bu'n wael, yn rhy wael i fynychu Ysgol y Sir ym Mhen-y-groes; ond cafodd fynd i'r ysgol yng Nghlynnog - siwrnai o 10 milltir ar droed.

Bu'n olygydd cynorthwyol Baner ac Amserau Cymru o 1949 hyd 1977. Fel ei ewythr, bu'n weithgar iawn gyda Mudiad Addysg y Gweithwyr. Enillodd y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956 am ei awdl ysgafn *Gwraig*, a chyhoeddodd nifer o gasgliadau o farddoniaeth ac ysgrifau.

## Llyfryddiaeth
* *Amell Ganu* (1957)
* *Corlannau* (1971)
* *Myfyrion* (1973)
* *Creifion* (1979)
* *Dyfalu* (1979)
* *Awen Gwilym R.* (1980)
* *Gwin y Gweunydd* (1981)
* *Atgofion Mab y Mynydd* (1982, hunangofiant)
* ''Chwedlau'r Cynfyd'' (1983)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Prifeirdd
Burton, Sir Benfro

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Burton (gwahaniaethu).''

Pentref a chymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw **Burton**. Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Saif ar ochr ogleddol Dyfrffordd Aberdaugleddau, i'r gogledd o dref Penfro. Saif Doc Penfro yr ochr arall i'r dŵr, a Burton oedd terfynfa ogleddol y fferi hyd nes i'r bont garllaw gael ei hadeiladu yn 1975. Mae'r eglwys, a gysegrwyd i'r Santes Fair, yn dyddio o'r 13g.

Ceir cromlech Neolithig gerllaw, ac mae Castell Benton yn wreiddiol yn dyddio o'r 13g, er iddo gael ei ail-adeiladu yn llwyr yn y 1930au.

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,041.

250px|dim|bawd|Burton

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Llangwm, Sir Benfro

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Llangwm (gwahaniaethu).''

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Llangwm**. Saif i'r de-ddwyrain o dref Hwlffordd ar lan orllewinnol Afon Cleddau, fymryn islaw cymer Afon Cleddau Wen ac Afon Cleddau Ddu.

Fel y ddau Langwm arall yng Nghymru (gweler Llangwm), cysegwryd yr eglwys leol i Sant Sierôm, ac mae'n cynnwys nifer o nodweddion diddorol. Prif ddiwydiant y pentref am flynyddoedd lawer oedd casglu pysgod cregyn, yn enwedig cocos.

Ar un adeg roedd y gymuned yn fwy, ond yn 1999 daeth y rhan ogleddol o amgylch Hook yn gymuned ar wahân. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 854.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Gwyddoniaeth bur

Cangen o wyddoniaeth sy'n disgrifio'r gwrthrychau a'r grymoedd mwyaf gwaelodol a sylfaenol ynghyd â'r berthynas rhyngddynt a'r deddfau sy'n eu llywodraethu fel y gellir dweud fod pob ffenomen naturiol yn deillio ohonynt yw **gwyddoniaeth bur** neu **wyddoniaeth waelodol** (Saesneg: *fundamental science*).

Mewn gwirionedd, casgliad o wybodaeth ydyw (yn wahanol felly i wyddoniaeth gymhwysol neu ymarferol. Daw'r holl wybodaeth allan o arbrofion gwyddonol sydd yn dod i ryw wirionedd na ellir mo'i wrthbrofi. Er enghraifft, mewn meddygaeth y wyddoniaeth bur yw'r theori a'r ymchwil a wneir i anatomi a histoleg. Dyma ydy'r gwaith pre-clinic. Daw'r wyddoniaeth ymarferol wedyn.

### Gweler hefyd
*Gwyddoniaeth gymhwysol

Categori:Gwyddoniaeth
Categori:Athroniaeth
Llacheu

Ymddengys **Llacheu** fel mab i Arthur mewn nifer o'r ffynonellau Cymraeg cynnar. Ymddengys yn y gerdd *Pa Gwr yw y Porthawr*, yn ymladd gyda Cei mewn brwydr. Ymddengys hefyd yn un o Drioedd Ynys Prydain ac yn y gerdd *Ymddiddan Gwyddno Garanhir ac Gwyn fab Nudd* yn Llyfr Du Caerfyrddin. Yn y gerdd yma mae Gwyn ap Nudd yn dweud ei fod wedi bod yn y fan lle lladdwyd Llacheu fab Arthur.

Ceir nifer o gyfeiriadau ato yng ngwaith y Gogynfeirdd, yn enwedig yng ngwaith Cynddelw Brydydd Mawr. Dywed Bleddyn Fardd iddo gael ei ladd islaw "Llech Ysgar".

## Llyfryddiaeth
*Thomas Green *Conceppts of Arthur* (Tempus, 2008) ISBN 978-0-7524-4461-1

Categori:Cylch Arthur
Canu Llywarch Hen

**Canu Llywarch Hen** yw'r enw a roddwyd ar y cyfresi o englynion am yr arwr Llywarch Hen gan yr ysgolhaig Ifor Williams yn ei gyfrol o'r un enw (mae *Canu Llywarch Hen*, 1935, yn cynnwys y cerddi a adnabyddir fel Canu Heledd yn ogystal â cherddi eraill sy'n perthyn i'r cylch).

## Cefndir
Aelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd oedd Llywarch Hen (fl. diwedd y 6g). Mae'n bosibl ei fod wedi olynu Urien Rheged fel brenin Rheged (bu farw Owain fab Urien cyn ei dad), ond nid oes sicrwydd am hynny. Mae dyddiadau geni a marw Llywarch Hen yn anhysbys. Roedd yn gefnder i Urien Rheged ac yn un o ddisgynyddion Coel Hen. Ychydig iawn a wyddys amdano ar wahân i'r hyn a geir yn nhraddodiadau cynnar Cymru. Yn yr achau traddodiadol a elwir Bonedd Gwŷr y Gogledd mae'n un o ddisgynyddion Coel Hen, hendaid Rhodri Mawr ac eraill o frenhinoedd Cymru'r Oesoedd Canol. Dywedir mai Gwawr ferch Brychan oedd mam Llywarch ac Urien.

Yn ddiweddarach trawsleolwyd y traddodiadau am Lywarch a'i feibion i Bowys a lluniwyd cyfres o englynion lled-hanesyddol, lled-chwedlonol, am ei fywyd. Fe'i portreadir ynddynt fel hen ŵr unig sy'n galaru colli ei 24 mab. Am ei fod yn siarad yn y person cyntaf mewn rhai o'r englynion hyn daethpwyd i ystyried mai ef a'u canodd, ond gwyddys erbyn heddiw eu bod yn gerddi amdano a fu'n rhan o gylch o chwedlau ehangach, efallai. Credir i'r cerddi gael eu cyfansoddi tua chanol y 9g gan fardd neu feirdd o Bowys.
Mae'r broses hon o drawsleoli arwyr yr Hen Ogledd i Gymru i'w gweld hefyd yn achos cymeriadau eraill, e.e. Taliesin, Gwyddno Garanhir, Myrddin, ac Urien Rheged hefyd.

## Y cerddi
Ceir testunau'r englynion yn *Llyfr Coch Hergest* (y casgliad cyflawnaf a phwysicaf), *Llyfr Du Caerfyrddin* a llawysgrifau eraill. Yn y gyfrol *Canu Llywarch Hen* dosbarthodd Ifor Williams y cerddi canlynol fel cylch o gerddi sy'n ymwneud â Llywarch:

#Gwên ap Llywarch a'i dad
#Cân yr Henwr
#Urien Rheged
#Llywarch a Maen
#Gwahodd Llywarch i Lanfawr (Llanfor)
#Claf Abercuawg
#Mechydd ap Llywarch
#Enwau Meibion Llywarch Hen
#March Gwên
#Am Arwdir Eifionydd
#Am ei blant

Sylwer mai trefniant Ifor Williams yw hyn a bod trefn y cerddi yn amrywio yn y llawysgrifau. Syr Ifor hefyd biau deitlau'r cerddi (ac eithrio 'Enwau Meibion Llywarch Hen').

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* *Early Welsh Saga Poetry*, gol. Jenny Rowland (Caergrawnt: D.S. Brewer, 1990)
* *Canu Llywarch Hen*, gol. Ifor Williams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)

## Gweler hefyd
*Canu'r Bwlch
*Llywarch Hen
*Canu Heledd
*Pabell Llywarch Hen
*Rheged

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Canu'r Bwlch
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Rheged
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Yr Hen Ogledd
Geoffrey Ashe

Hanesydd o Loegr sydd wedi ysgrifennu nifer o lyfrau am y brenin Arthur yw **Geoffrey Ashe** (29 Mawrth 1923 &ndash; 30 Ionawr 2022).

Ganed Ashe yn Llundain a treuliodd rai blynyddoedd yng Nghanada, gan raddio ym Mhrifysgol British Columbia,  Vancouver, cyn mynd ymlaen i Brifysgol Caergrawnt.

Ei lyfr cyntaf oedd ''King Arthur's Avalon: The Story of Glastonbury,* (1957). Ef yw prif gynheilydd y theori mai Riothamus oedd yr Arthur hanesyddol, syniad a gyflwynodd am y tro cyntaf mewn erthygl yn y cylchgrawn *Speculum* yn 1981, ac yn ddiweddarach mewn llyfrau, *The Discovery of King Arthur* (1985) a *The Landscape of King Arthur'' (1987). Cred y gall fod cymeriad Arthur fod wedi dod o nifer o ffynonellau, ond mai'r sail i stori Sieffre o Fynwy am ymgyrchoedd Arthur yng Ngâl oedd ymgyrch Riothamus yno yn erbyn y Fisigothiaid.

Bu Ashe ynglŷn a'r cloddio archaeolgeol yn Cadbury Castle yng Ngwlad yr Haf yn 1966-70 dan arweiniad Leslie Alcock. Hawliodd yr hynafiaethydd John Leland yn y 16g mai yma yr oedd safle Camelot. Darganfuwyd fod amdiffynfeydd wedi eu hail-adeiladu yma yn niwedd y 5g.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Cylch Arthur
Categori:Llenorion o Loegr
Categori:Hanesyddion o Loegr
Sain Fflwrens

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Benfro, Cymru, yw **Sain Fflwrens** neu **St Florence** (Saesneg: *St. Florence*). Saif yn ne'r sir ar ffordd gefn ychydig i'r gorllewin o dref Dinbych-y-pysgod ac i'r de o briffordd yr A477. Cysegrwyd yr eglwys, sy'n dyddio o'r Canol Oesoedd, i'r Santes Florentius.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref Gumfreston. Roedd poblogaeth y gymuned yn 751 yn 2001.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|dim|bawd|Bwthyn traddodiadol yn Sain Fflwrens

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956

250px|bawd|Meini'r Orsedd a godwyd ym Mharc Aberdâr ar gyfer Steddfod 1956
bawd|Cynan ac aelodau'r Orsedd

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1956** yn Aberdâr, Sir Forgannwg (Rhondda Cynon Taf bellach).

Yr hyn sy'n arbennig am awdl Mathonwy Hughes i 'Wraig' yw mai hon yw'r unig awdl ysgafn neu ddigri sydd erioed wedi ennill yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Fe gafwyd awdl arall i ferch yn Eisteddfod 1991.

## Oriel 

Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1956, Aberdare (1505896).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1956, Aberdare (1505894).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1956, Aberdare (1464444).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1956, Aberdare (1507815).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1956, Aberdare (1507823).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1956, Aberdare (1505895).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1956, Aberdare (1464437).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1956, Aberdare (1496207).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1956, Aberdare (1464449).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1956, Aberdare (1475916).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1956, Aberdare (1457209).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1956, Aberdare (1507802).jpg

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberdâr

Aberdar 1956
Aberdar
1956
Categori:Aberdâr
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Categori:1956 yng Nghymru
Rhys Meirion

bawd|Albwm cyntaf Rhys yn 2001

Tenor o Ruthun, Sir Ddinbych sy'n enedigol o ardal Porthmadog yw **Rhys Meirion** Jones. Cyn troi'n ganwr proffesiynol bu'n brifathro yn Ysgol Pentrecelyn, ger Rhuthun. Yn ôl *Y Times*, "Rhys has an engaging, clear tone singing the words, and brought a sweet vulnerability to the role." Astudiodd yn gyntaf yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin ac yna'n ddiweddarach yn Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall.

## Gyrfa
Bu'n unawdydd gyda Rhaglen Cantorion Ifanc Jerwood, Opera Cenedlaethol Lloegr a Chwmni Opera Cymru; ymhlith ei ganeuon mwyaf poblogaidd y mae 'Pedair Oed' a 'Llefarodd yr Haul' (gan Robat Arwyn a Robin Llwyd ab Owain).

Ymhlith ei uchafbwyntiau mewn cyngerddau, mae: cyngerdd gala yn Neuadd Frenhinol Albert gyda Bryn Terfel, ei berfformiad cyntaf yng nghyngherddau Proms y BBC, a hynny ar y noson agoriadol (a ddarlledwyd ar BBC 2), recordiad byw gan y BBC o Symffoni rhif 9 Beethoven dan arweiniad Richard Hickox, Cyngerdd Dathlu *Desert Island Disks* yn y *Royal Festival Hall Llundain* a *Requiem Verdi* yn Neuadd Frenhinol Albert.

Canodd gyda Bryn Terfel ar yr albwm *Benedictus* - a gafodd ei gynnig am Wobr "Classical Brit" yn 2006.

## Rhannau
Mae ei rolau'n cynnwys Rodolfo yn *La Boheme*, Pinkerton yn *Madama Butterfly*, Alfredo yn *La Traviata*, Nemorino yn *L’Elisir d’Amore*, Nadir yn *Y Pysgotwyr Perlau*, Marcello yn La Boheme gan Leoncavallo, y Dug yn *Rigoletto*, Tebaldo yn *Capuletti e Montecchi*, Tamino yn *Y Ffliwt Hud*, y rôl deitl yn *Ernani*, Morwr yn *Tristan und Isolde*, Rinuccio yn *Gianni Schicchi*, Canwr Eidalaidd yn *Der Rosenkavalier*, Froh yn *Das Rheingold*, Zinovy yn *Lady Macbeth of Mtzensk* a nifer eraill.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Rhys Meirion

Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Categori:Pobl o Eifionydd
Felipe II, brenin Sbaen

Brenin Sbaen o 16 Ionawr 1556 hyd ei farwolaeth oedd **Felipe III** (21 Mai 1527 - 13 Medi 1598). Roedd hefyd yn frenin Portiwgal o 12 Medi 1581 hyd at ei farwolaeth dan yr enw **Filipe I**.

Cafodd ei eni yn Valladolid, yn fab i Siarl I, brenin Sbaen (Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, ar ôl 1556) a'i wraig Isabella o Bortiwgal.

Tyrrai nifer o ysgolheigion i'w lys. Un o'r rhain oedd y cartograffydd o Fflandrys Abraham Ortelius, a gafodd swydd fel Daearyddwr yno yn 1575.

Enwyd Ynysoedd, a bellach Gweriniaeth Y Philipinau yn y Dwyrain Pell ar ei ôl gan i'r ynysoedd gael ei coloneiddio i raddau helaeth yn ystod ei deyrnasiad.

## Gwragedd 
* Maria o Bortiwgal (1543-1545)
* Mari I, brenhines Lloegr (1554-1558)
* Elisabeth o Valois (1559-1568)
* Anna o Awstria (1570-1580)

## Plant 
* Don Carlos, Tywysog Asturias (1545-1568)
* Isabella Clara Eugenia (1566-1633)
* Catalina Micaela (1567-1597)
* Felipe III, brenin Sbaen (1578-1621)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Brenhinoedd Sbaen
Categori:Genedigaethau 1527
Categori:Marwolaethau 1598
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl a'r Cyffiniau 1985

250px|bawd|Meini'r Orsedd, Y Rhyl.
Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl a'r Cyffiniau 1985'* yn Y Rhyl, Clwyd (Sir Ddinbych bellach).

Perfformiwyd opera roc (neu miwsical) ar lwyfan y pafiliwn, sef *Ceidwad y Gannwyll'' gan Robat Arwyn a Robin Llwyd ab Owain.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn y Rhyl

Rhyl 1985
Rhyl 1985
1985
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Y Rhyl
Categori:1985 yng Nghymru
Eglwyswen

Pentref a phlwyf eglwysig yng nghymuned Crymych, Sir Benfro, Cymru, yw **Eglwyswen**. Saif yng ngogledd y sir, i'r dwyrain o Abergwaun, ac i'r de o Aberteifi, ar lethrau gogleddol Mynydd Preseli. Mae pentref Crymych rhyw 4 milltir i'r de-ddwyrain.

Ar un adeg defnyddid *Whitchurch-by-Cardigan* fel enw Saesneg ar y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Crymych
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r Cyffiniau 1994

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r Cyffiniau 1994''' ger   Castell-nedd, Gorllewin Morgannwg (Castell-nedd Port Talbot bellach).

* rhwng 1994 a 2005, gwobr ariannol hael a roddwyd yn Brif Wobr am y Ddrama Orau.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghastell-nedd

Nedd 1994
Nedd a'r Cyffiniau 1994
1994
Categori:Castell-nedd
Categori:Hanes Castell-nedd Port Talbot
Categori:1994 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dinefwr 1996

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Bro Dinefwr 1996** yn Ffairfach ger Llandeilo, Sir Gaerfyrddin.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Dinefwr 1996
1996
Categori:Llandeilo
Categori:1996 yng Nghymru
Düsseldorf

bawd|200px|Y Harbwr

Dinas yng ngorllewin yr Almaen ac yn briffddinas talaith Nordrhein-Westfalen yw **Düsseldorf**. Saif tua 50&nbsp;km oddi wrth y ffin â'r Iseldiroedd. Fe'i lleolir yng nghymer y Rhein a'i llednant, Afon Düssel.

Gyda phoblogaeth o 580,000 yn Rhagfyr 2007. Yn 2012, hi oedd y chweched ddinas orau yn y byd i fyw.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Benrather Schloss (palas)
*Colorium
*Eglwys St. Suitbertus 
*Rheinturm
*Tŵr ARAG
*Tŷ Wilhem Marx

## Pobl enwog o Düsseldorf 
* Gustaf Gründgens (1899-1963), actor
* Heinrich Heine (1797-1856), bardd
* Wim Wenders (g. 1945), cyfarwyddwr ffilm
* Florian Schneider (1947-2020), cerddor

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd yr Almaen

Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen