open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llandarcy

Pentref ger Castell-nedd ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Llandarcy**, lle ceir cyn-safle purfa olew cyntaf y DU. Saif y pentref ger cyffordd 43 yr M4. Cyllunwyd y pentref yn wreiddiol fel tref newydd i gartrefu gweithwyr y burfa a adeiladwyd gan gwmni BP rhwng 1918 ac 1922.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan .

## Hanes 
Dewiswyd Llandarcy fel safle'r burfa olew oherwydd ei agosatrwydd i Borthladd Abertawe, i le cafodd olew crai ei gludo dros y môr o'r Dwyrain Canol. Cafodd y safle ei  ddifrodi gan fomiau'r Luftwaffe ym 1940. Ar ei bwynt uchaf, roedd y burfa'n gyflogwr o bwys yn ne-orllewin Cymru, gyda dros 2600 o weithwyr. Ond, roedd hefyd yn gyfrifol am lygredd diwydiannol yng Nghors Crymlyn gerllaw, ardal a ddynodwyd fel Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Cafodd graddfa'r gweithgareddau ar y safleu eu lleihau'n raddol dros y blynyddoedd, a caewyd y safle ym 1998.

Enwyd y pentref ar ôl William Knox D'Arcy (cyfarwyddwr a sefydlodd y cwmni olew Anglo-Persian, rhagflaenydd BP), ac adeiladwyd tua 250 o dai allan o gerrig ynghyd â chanolfan gymunedol a siop leol.

Roedd y pentref  yn lleoliad llofruddiaeth y merched ysgol Pauline Floyd, Geraldine Hughes a Sandra Newton ym 1973, a elwir yn llofruddiaethau Llandarcy. Arhosodd eu llofruddiwr yn anwybyddus am 29 mlynedd, tan 2002, pan gymerwyd tystiolaeth DNA gan Heddlu De Cymru o fedd Joe Kappen, a weithiodd fel dyn drws, gyrrwr loriau a bysiau. Bu farw Kappen o gancr yr ysgyfaint ar 17 Mehefin 1990, yn 49 oedd, ac aeth a'i gyfrinach gydag ef i'w fedd.

## Chwaraeon a hamdden 
Rhedodd gwmni BP hefyd glwb chwaraeon a hamdden. Yn dilyn cau'r burfa, prynwyd y ganolfan gan gwmni Llandarcy Park Ltd, a ail-ddatblygodd y safle gyda chlwb heini ac iechyd newydd, gwesty a bwyty. Mae Llandarcy yn gartref i'r Glamorgan Health & Racquets Club, sydd â ystod o gyfleusterau chwaraeon allanol a dan do, ac Academi Chwaraeon Llandarcy, sydd â un o'r unig ddau faes ymarfer gwair dan do yng Nghymru.

## Ail-ddatblygiad 
Defnyddiwyd y tir a oedd heb ei ddefnyddio wedi lleihau'r burfa, ar gyfer nifer o whanol bethau. Adeiladwyd swyddfeydd newydd ardalol ar gyfer Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru a datblygwyd y tir ger yr hen fynedfa i'r burfa ger yr M4 yn barc busnes. Mae gweddill y tir diwydiannol lle lleolwyd y burfa hefyd yn cael ei ail-ddatblygu'n bentref newydd, sef Coed Darcy. Mae gan Ymddiriodolaeth y Tywysog ddiddordeb yn y cynllun, sy'n ceisio ei ddatblygu fel "Pentref Trefol", yn yr un modd a datblygwyd pentref Poundbury yn Dorset.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Academi Chwaraeon Llandarcy 
*Coed Darcy Urban Village
*www.geograph.co.uk : lluniau Llandarcy a'r ardal cyfagos

Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Erthyglau heb gategori Etholaeth (DU)
Anthony Eden

Gwleidydd Ceidwadol o Loegr oedd **Syr Anthony Eden** Iarll 1af Avon KG, MC, PC (12 Mehefin 1897 – 14 Ionawr 1977), a Prif Weinidog y Deyrnas Unedig rhwng 7 Ebrill 1955 a 10 Ionawr 1957.

Bu farw ei wraig, Clarissa Eden, ym 2021, yn 101 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Milwyr o Loegr
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Categori:Pobl fu farw o ganser yr afu
Categori:Pobl o Swydd Durham
Categori:Ysgrifenyddion Rhyfel y Deyrnas Unedig
Harold Macmillan

Gwleidydd  Ceidwadol o Loegr oedd **Maurice Harold Macmillan** Iarll 1af Stockton OM, PC (10 Chwefror 1894 – 29 Rhagfyr 1986), a Phrif Weinidog y Deyrnas Unedig rhwng 10 Ionawr 1957 a 18 Hydref 1963.

Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Cangellorion y Trysorlys
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Roger o Drefaldwyn, Iarll 1af Amwythig

Arglwydd Normanaidd oedd **Roger o Drefaldwyn, Iarll 1af Amwythig** (neu **Roger de Montgoméri**), a elwid hefyd yn **Roger Fawr** ("*Roger le Grand*") (tua 1030 – 27 Gorffennaf 1094) ac y cyfeirir ato gan haneswyr Cymreig ac eraill fel **Roger o Drefaldwyn** hefyd, a fu'n arglwydd Trefaldwyn (*Montgoméri*), *vicomte* Hiémois, ac arglwydd Alençon. Roedd yn un o'r arglwyddi Normanaidd cyfoethocaf a grymusaf yn Lloegr a'r Mers yn y deyrnas a greuwyd gan Wilym Gwncwerwr. Fel Iarll cyntaf Amwythig, teitl a daliodd o 1074 hyd ei farw yn 1094, bu ganddo ran flaenllaw yn ymdrechion y Normaniaid i oresgyn Cymru.

Tua'r flwyddyn 1050, priododd Mabile de Bellême. Roedd ganddo diroedd helaeth yn Normandi a bu'n un o brif gapteiniaid Gwilym Gwncwerwr pan laniodd ger Hastings yn 1066; mewn canlyniad i'w ymroddiad a'i wasanaeth cafodd diroedd sylweddol yn ne a chanolbarth Lloegr gan y brenin newydd, yn cynnwys Swydd Amwythig am y ffin â Chymru.

Sefydlodd Roger ei bencadlys ar ochr Gymreig Clawdd Offa ar safle'r Hen Domen - ar gyrion tref Trefaldwyn heddiw - lle cododd castell mwnt a beili mawr a'i alw yn *Montgoméri*. Enwyd yr hen Sir Drefaldwyn (Montgomery*shire*) ar ei ôl.

Cafodd ei olynu fel Iarll Amwythig gan ei fab Hugh.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1030au
Categori:Marwolaethau 1094
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Trefaldwyn
Categori:Y Normaniaid
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Walter o Hereford

Arglwydd Normanaidd Y Fenni oedd **Walter o Hereford** neu **Walter de Hereford** (bu farw yn 1159 neu 1160). Cyfeirir ato gan yr hanesydd Eingl-Normanaidd Orderic Vitalis yn ei lyfr yr *Historiae Ecclesiasticae*.

Etifeddodd Walter rhan o diroedd ei dad, Miles o Gaerloyw, Iarll 1af Henffordd, ond chwalwyd yr etifeddiaeth. Roedd y tiroedd hyn yn cynnwys rhannau o Swydd Gaerloyw a Swydd Henffordd. Gwasgwyd Walter allan o'r tiroedd hynny a daeth yn arglwydd Y Fenni yn 1155. Aeth i ymuno yn y Croesgadau a bu farw ym Mhalesteina yn 1159 neu 1160 heb adael olynydd.

Cafodd ei olynu fel arglwydd Y Fenni gan ei frodyr Henry a Maihel. Lladdwyd Henry mewn ysgarmes â Seisyll ap Dyfnwal a bu farw Maihel trwy ddamwain pan syrthiodd carreg arno wrth i weithwyr atgyweirio ei gastell yn y Bronllys.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 1150au
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Orderic Vitalis

bawd|Coflech i Orderic yn Abaty Saint-Évroult

Croniclwr Eingl-Normanaidd oedd **Orderic Vitalis** (1075–1143). Cyfeirir ato hefyd fel **Ordericus Vitalis**. Mae ei lyfr yr *Historiae Ecclesiasticae* yn cael ei ystyried yn un o'r ffynonellau pwysicaf am gyfnod y Normaniaid yng ngwledydd Prydain a Ffrainc.

## Bywyd a gwaith 
Ganed Orderic yn Amwythig yn 1075. Norman oedd ei dad Odelerius, clerigwr yng ngwasanaeth Roger, Iarll Amwythig (Roger o Drefaldwyn), a Saesnes oedd ei fam yn ôl pob tebyg. Bu'n fyw yn Swydd Amwythig hyd ei fod yn ddeg oed pan gafodd ei anfon i fod yn fynach yn Abaty Saint-Évroult, un o fynachlogydd y Benedictiaid yn Ffrainc.

Yn Saint-Évroult lluniodd yr *Historiae Ecclesiasticae* rhwng y blynyddoedd 1123 a 1141, a hwn oedd gwaith mawr ei oes. Mae'n adrodd hanes y byd Gorllewinol o gychwyn y cyfnod Cristnogol hyd oes yr awdur, ond caiff hanes y Normaniaid yng nghyfnod yr awdur y sylw bennaf. Am ei fod yn frodor o'r Gororau mae hanes arglwyddir'r Mers yn cael sylw arbennig ac felly mae ei lyfr yn ffynhonnell bwysig i haneswyr Cymru. Ceir hanesion ganddo am arweinwyr Cymreig, yn cynnwys Gruffudd ap Cynan, Rhys ap Tewdwr, Bleddyn ap Cynfyn a dau o esgobion Bangor, ac arweinwyr Normanaidd, megis Robert o Ruddlan, Roger, Iarll Amwythig a Walter o Hereford, Arglwydd Y Fenni.

Un o'i benodau mwyaf bywiog yw ei ddisgrifiad o ladd Robert o Ruddlan yn 1088. Yn ôl Orderic, roedd Robert yn cysgu ganol dydd yn ei gastell yn Neganwy pan ddeffrowyd ef gyda'r newyddion fod Cymry wedi glanio mewn tair llong islaw Pen y Gogarth a'u bod yn ysbeilio ei diroedd. Dywed Orderic mai *Grithfridus, rex Guallorum* (Gruffudd, Brenin Cymru) oedd yn eu harwain, sef Gruffudd ap Cynan yn ôl pob tebyg. Gyrrodd Robert negeseuwyr i ymgynnull ei filwyr, ac aeth ef ei hun i Ben y Gogarth, lle gwelodd fod y llanw'n codi a'r Cymry ar fin hwylio ymaith gyda'i hysbail. Rhuthrodd Robert i lawr y llechwedd mewn cynddaredd, a dim ond ei gludydd arfau yn ei ddilyn. Lladdwyd ef a gwaywffyn, a hwyliodd y Cymry ymaith gyda'i ben ynghlwm wrth fast un o'r llongau.

## Beirniad moesol 
Er ei fod yn Norman ei hun, mae Orderic yn barod i gollfarnu rhai o arweinwyr y Normaniaid yng Nghymru am eu cymeriad ffrynig a'u gweithgaroedd creulon. Mae'n beirniadu Robert o Ruddlan yn hallt am ei driniaeth greulon o'r Cymry: 
:Nid yw'n iawn fod Cristnogion yn gormesu eu brodyr, sydd wedi cael eu haileni yn ffydd Crist trwy fedydd, fel hyn.

## Llyfryddiaeth 
* Marjorie Chibnall (cyf), *The Ecclesiastical History of Orderic Vitalis*, 6 cyfrol, Oxford Medieval Texts, 1968-1980, ISBN 0-19-820220-2

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1075
Categori:Hanesyddion o Loegr
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion yr 11eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr Oesoedd Canol o Loegr
Categori:Marwolaethau 1143
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Categori:Y Normaniaid
Stanley Baldwin

Gwleidydd Ceidwadol o Loegr oedd **Stanley Baldwin** KG, PC (3 Awst 1867 – 14 Rhagfyr 1947), a wasanaethodd tri thymor fel Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, y cyntaf o 1923–1924 yna 1924–1929 a'r olaf o 1935–1937.

Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Cangellorion y Trysorlys
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Pobl o Swydd Gaerwrangon
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Iain Duncan Smith

Gwleidydd Ceidwadol o'r Alban yw **George Iain Duncan Smith** (ganwyd 9 Ebrill 1954), ef yw aelod seneddol Chingford a Woodford Green, a bu'n arweinydd Blaid Geidwadol rhwng 12 Medi 2001 a 6 Tachwedd 2003.

Categori:Aelodau Cabinet y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Catholigion
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Gaeredin
Categori:Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Castell Ystrad Peithyll

Un o gestyll y Normaniaid yng Nghymru oedd **Castell Ystrad Peithyll** neu **Castell Peithyll**. Lleolir ei adfeilion mewn coedwig ger Capel Dewi, tua 6 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth, Ceredigion.

Codwyd y castell mwnt a beili hwn ar lan afon Peithyll, un o ledneintiau afon Clarach, yn y flwyddyn 1110 neu'n fuan ar ôl hynny wrth i'r arglwydd Normanaidd Gilbert Fitz Richard (un o sawl a elwir yn Gilbert de Clare hefyd) oresgyn rhan helaeth o Geredigion.

Yn 1114, pan fu gŵr o'r enw Ralph (neu Rargo) yn gwnstabl y castell, ymosodwyd arno gan y tywysog Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth. Cofnodir y digwyddiad ym *Mrut y Tywysogion*:

:A chylchynu a orugant gastell Rawlf, swyddwr Gilbert a oedd yn y lle a elwir Ystrad Pychyll (Ystrad Peithyll) ac ymladd ag ef a gorfod arno a lladd llawer ynddo a'i losgi ynteu o hyd nos.

Rywbryd ar ôl hynny rhaid bod y castell wedi cael ei ailadeiladu oherwydd cofnodir iddo gael ei losgi yn 1136 gan Owain ap Gruffudd a'i frawd Cadwaladr. Ciliodd y Normaniaid o Geredigion am gyfnod hir ar ôl ymgyrch y tywysogion hynny.

## Cyfeiriadau
Ystrad Peithyll
Ystrad Peithyll
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Trefeurig
Amy Williams

Rasiwr slej 'sgerbwd'  ac enillydd medal aur Olympaidd Seisnig ydy **Amy Williams** (ganed 29 Medi, 1982 Caergrawnt, Lloegr).

Yn wreiddiol, rhedwr 400m oedd Williams, ond dechreuodd gystadlu yn y sgerbwd yn 2002 ar ôl iddi gael tro ar drac gwthio-ddechrau ym Mhrifysgol Caerfaddon.

Yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2010 yn Vancouver, enillodd Williams y fedal aur am sgerbydio i fenywod gan dorri record y trac ddwywaith yn ystod y ras a chan ennill o dros hanner eiliad.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Gemau Olympaidd y Gaeaf 2010
Categori:Pobl o Gaergrawnt
Categori:Chwaraeon yng Nghanada
Mynydd Kosciuszko

Mynydd uchaf Awstralia yw **Mynydd Kosciuszko** (Saesneg: *Mount Kosciuszko*). Saif y mynydd, sy'n 2,228 medr o uchder, yn y Snowy Mountains yn New South Wales.

Dringwyd y mynydd yn 1840 gan y fforiwr a dringwr Pwylaidd Paweł Edmund Strzelecki, a enwodd y mynydd ar ôl Tadeusz Kościuszko, arwr cenedlaethol Gwlad Pwyl. Mae'r ardal o amgylch y mynydd yn ffurfio Parc Cenedlaethol Kosciuszko, sydd ag arwynebedd o 6,900&nbsp;km².

## Dolen allanol
* mtkosciuszko.org.au Mt Kosciuszko Inc. Perth

Categori:Daearyddiaeth De Cymru Newydd
Kosciuszko
Alec Douglas-Home

Gwleidydd Ceidwadol o Loegr oedd **Syr Alexander Frederick Douglas-Home** Barwn Home o'r Hirsel KT, PC (2 Gorffennaf 1903 – 9 Hydref 1995), 14ydd Iarll Home rhwng 1951 a 1963, a Phrif Weinidog y Deyrnas Unedig rhwng 18 Hydref 1963 a 16 Hydref 1964.

Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Lundain
Wwzz

Band tecno Cymreig oedd **Wwzz**, a fu'n weithgar yn ystod yr 1990au cynnar. Roedd yr aelodau'n cynnwys Cian Ciaran a Meilyr Tomos, y ddau gynt o'r band Aros Mae, a Llŷr Dyfan.

Aeth Ciaran ymlaen i ddod yn aelod o'r Super Furry Animals, daeth Tomos yn aelod o'r band Tokyu a dechreuodd Dyfan weithio ar waith unigol o dan yr enw P.S.I..

Ymddangosodd eu trac *Llyn* ar albwm gasgliad Ap Elvis ym 1993.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Cymreig
Aros Mae (band)

Band Cymreig oedd **Aros Mae**, a fu'n weithgar yn ystod yr 1990au cynnar. Roedd yr aelodau'n cynnwys Cian Ciaran, Meilyr Tomos, Steven Tomos, Eluned Haf a Hywel Wigley.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Cymreig
Diffiniad (band)

Band dawns/pop Cymreig o'r Wyddgrug yw **Diffiniad.** Mae'r aelodau'n cynnwys Ian Cottrell, Iestyn Davies, Geraint Jones, Iwan Jones, Bethan Richards ac Aled Walters.

Bu'r band yn weithgar yn wreiddiol rhwng 1991 a 2001. Ers hynny mae'r band wedi ryddhau deunydd newydd ac wedi chwarae sawl gig.

Yn Mai 2025 ryddhawyd albwm cyntaf y band ers chwarter canrif. Perfformiodd y band fel y brif act ar y nos Sadwrn yng Ngŵyl Tafwyl 2025.

## Disgyddiaeth 
### Albymau 
**Di* (1992, Ankst)
**Discodawn* (1993, Ankst)
**Dinky* (1994, Ankst)
**Digon (*1998, Cantaloops)
**Diffinio* (2003, casgliad, Dockrad)
**Diddiwedd* (2025, Cantaloops)

### Senglau 
* "1992" (2004)
* "Peryglus / Aur’" (2023)
* "Seren Wib" (2023)
* "Ceiniog a Dimau" (2025)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*
*Fideoau a pherfformiadau Diffiniad ar YouTube

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Sefydliadau 1991
Categori:Dadsefydliadau 2001
Categori:Yr Wyddgrug
Categori:Prosiect Wicipop
Ian Cottrell

DJ, cerddor a chyn-gyflwynydd teledu o Gymru yw **Ian Cottrell** (ganwyd 8 Mehefin 1973). Ganwyd yng Nghei Connah a mynychodd Ysgol Gynradd Bryn Deva ac Ysgol Maes Garmon cyn graddio o Brifysgol Caerdydd. Dechreuodd ei yrfa fel athro yn Ysgol Gyfun Ioan Fedyddiwr.

Mae'n aelod o grŵp Diffiniad a ffurfiwyd gan ffrindiau ysgol yn Yr Wyddgrug.

Dechreuodd gyflwyno ar raglen deledu *Bandit* ar S4C ym 1999.

Mae hefyd yn gweithio fel DJ yn Nghlwb Ifor Bach, Caerdydd, yn cynnal nosweithiau o dan yr enw Dirty Pop.

## Teledu
* *Bandit* 1999 - ?
* *Popcorn*

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*
*Ian Cottrell ar MySpace
*Cwpwrdd Dillad: Ian Cottrell, S4C
*Radio Cymru C2 > Y Gweddill > Gwesteion > Ian Cottrell

Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Maes Garmon
Ysgerbwd (chwaraeon)

Chwarareon gaeaf cyflym ydy **ysgerbwd** neu **wibgartio** lle mae unigolyn yn teithio ar sled bychan ar hyd llwybr iâ. Mae'r cystadleuwyr yn teithio tra'n gorwedd yn wynebu am i lawr, tra'u bod yn profi grym-g o hyd at 5. Dechreuodd y chwaraeon yn Saint-Moritz, y Swistir.

bawd|dim|Brady Canfield yn dechrau taith ar sled ysgerbwd

Categori:Chwaraeon gaeaf
Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd y Gaeaf
Blondie

Grŵp roc o'r Unol Daleithiau yw **Blondie**. Fe'i sefydlwyd gan y gantores Debbie Harry a'r gitarydd Chris Stein. Arloesodd y grŵp ar y sîn *new wave* a'r sîn bync yn y 1970au. Rhwng 1968 a 1971, cawsant sawl llwyddiant ar y siartiau, pryd roedd eu cerddoriaeth yn cymysgu elfennau o gerddoriaeth ddisgo, pop, rap, a reggae, tra'n dal gafael ar eu harddull *new wave*.

Dadunodd y grŵp ar ôl rhyddhau eu chweched albwm *The Hunter* ym 1982.

Ailffurfiodd y band ym 1997, gan gyrraedd frig Siart senglau gwledydd Prydain ym 1999 gyda'r gân Maria

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Americanaidd
Kruger Magazine

Cylchgrawn gerddoriaeth am ddim yw **Kruger Magazine**, a gyhoeddir pob yn ail mis ac sydd ar gael ledled y Deyrnas Unedig. Sefydlwyd yng Nghaerdydd ar 31 Hydref 2003. Caiff y cylchgrawn ei olygu gan Mike Day, Joe Howden a Mike Williams.

## Dolenni allanol 
* Kruger Magazine 
*Kruger Magazine, Twitter
*Kruger Magazine, MySpace

Categori:Cylchgronau Cymru
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 2003
The Independent

Papur newydd Prydeinig ydy ***The Independent***, a gyhoeddir gan gwmni Independent News & Media Tony O'Reilly. Caiff y llysenw, yr *Indy*, tra gelwir y rhifyn Sul, *The Independent on Sunday*, yn *Sindy*. Lawnswyd ym 1986, ac mae'n un o bapurau dyddiol ifengaf y Deyrnas Unedig. Cafodd ei enwi'n *Bapur Newydd Cenedlethol y Flwyddyn* yng Ngwobrau'r Wasg Brydeinig yn 2004. Papur newydd argrafflen oeddi'n wreddiol, ond cyhoeddwyd yn y fformat tabloid ers 2003.

Mae *The Independent* yn gogwyddo i'r chwith yn wleidyddol, ond nid yw wedi cysylltu ei hun gydag unrhyw blaid wleidyddol a gellir canfod ystod o safbwyntiau yn yr olygyddiaeth a'r tudalennau sylwebaeth.

Mae gan y papur gylchrediad ar gyfartaledd o 215,504 ym mis Ionawr 2009, disgynodd hyn 14.02% i gymharu â Ionawr 2008, ac mae'n isel i gymharu â cylchrediadau 842,912 *The Daily Telegraph*, 617,483 *The Times*, a 358,844 *The Guardian*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd y Deyrnas Unedig
Categori:Papurau newydd Saesneg
Categori:Sefydliadau 1986
Chwarel y Bryn

Chwarel lechi gerllaw Llanllechid, Gwynedd oedd **Chwarel y Bryn**, hefyd **Chwarel Bryn Hafod y Wern** neu **Chwarel Bryn Hall**. Saif ychydig i'r gogledd-ddwyrain o bentref Llanllechid (Cyf. OS SH631693).

Agorwyd y chwarel tua 1780 gan deulu Pennant, ac yn 1845 daeth yn eiddo i'r Royal Bangor Slate Co.. Caewyd hi yn 1884 pan dorrodd teulu Pennat yn cyflenwad dŵr iddi. Erbyn heddiw mae twll y chwarel, 200 troedfedd o ddyfnder, wedi llenwi â dŵr i ddyfnder o tua 100 troedfedd.

Categori:Llanllechid
Bryn
Castell Caerlaverock

Lleolir **Castell Caerlaverock** (Saesneg: *Caerlaverock Castle*) i'r de o Dumfries yn ne-orllewin yr Alban. Mae'r castell trionglog hwn, sy'n dyddio o'r 13g ac a amgylchynir gan ffos wedi'i llenwi â dŵr, yn heneb gofrestredig yng ngofal Historic Scotland.
250px|bawd|chwith|Castell Caerlaverock o'r awyr.

Caerlaverock
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Dumfries a Galloway
Categori:Adeiladau rhestredig yn yr Alban
Friedrich Hölderlin

Bardd Rhamantaidd o'r Almaen oedd **Johann Christian Friedrich Hölderlin** (20 Mawrth 1770 – 6 Mehefin 1843). Daeth yn ddylanwadol ar feirdd a llenorion Almaeneg yn yr 20ed ganrif megis Rainer Maria Rilke, Hermann Hesse a Paul Celan.

## Llenyddiaeth
* *Friedrich Hölderlin, Poems & Fragments*, cyf. Michael Hamburger (3rd edition: London, Anvil Press, 1994) ISBN 0-85646-245-4
* *Friedrich Hölderlin, Selected Poems*, cyf. David Constantine (Newcastle upon Tyne, Bloodaxe, 1990, expanded 1996) ISBN 1-85224-378-3
* *What I Own: Versions of Hölderlin and Mandelshtam*, gan John Riley a Tim Longville (Manchester, Carcanet Press, 1998), ISBN 1-85754-175-8
* *Odes and Elegies*, cyf. Nick Hoff (Wesleyan Press, 2008) ISBN 0 81956 8902

Categori:Genedigaethau 1770
Categori:Marwolaethau 1843
Categori:Beirdd Almaeneg
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Pobl o Baden-Württemberg
Antigone (Anouilh)

Drama gan y dramodydd Ffrangeg Jean Anouilh (1910 – 1987) a gyhoeddwyd ym 1942 yw ***Antigone***. Un o'i "dramâu tywyll newydd" ydyw, ond seilwyd hi ar hen glasuron Groeg, yn arbennig y ddrama o'r un enw, *Antigone* gan Soffocles.  Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg gan Roy Owen a'i chyhoeddi fel rhan o'r gyfres ''Dramâu'r Byd'' gan Wasg Prifysgol Cymru ym 1976.

Ystyr yr enw Antigone yw 'heb ildio' neu 'heb ymgrymu'.

Mae fersiwn Ffrangeg arall o *Antigone* (1922), gan Jean Cocteau ymhlith nifer fawr a addasiadau o'r gwaith gwreiddiol.

## Cymeriadau 
## Disgrifiad
Ym mytholeg Roeg, roedd Antigone yn ferch i Oedipus (Brenin Thebau) a Jocasta. Bu i Jocasta, ei mam, lladd ei hun, a thynnodd Oedipus ei lygaid ei hun drwy anffawd a ddaeth i'r teulu. Crwydrodd Antigone a'i thad fel cardotwyr wedyn ond dychwelodd hi i Thebau wedi ei farwolaeth. Yno roedd ei hewythr yn frenin a threfnwyd i Antigone briodi ei chefnder Haemon.  Ond wedi brwydr rhwng dau frawd Antigone, a'r ddau wedi eu lladd mae anffawd yn disgyn arni eto. Yn ôl y gred, ni fyddai fyth heddwch i enaid un sy ddim wedi cael angladd addas.  Ond dyma benderfyniad y Brenin am gorff un o frodyr Antigone. Marwolaeth oedd y cosb am y rhai a feiddiai cynnal unrhyw ddefod i'r corff. Ac wrth gwrs dyna’r union beth a wnaeth Antigone. Oherwydd ei huchel dras roedd rhaid iddi wneud y defodau priodol a cholli ei bywyd i, hapusrwydd gyda Haemon a pharhau a'r rhwyg  ac anffawd yn y teulu. Er mwyn urddas ei theulu, yn hytrach nag hapusrwydd ei theulu, mae Antigone yn aberthu ei hun er mwyn i enaid ei brawd gorwedd mewn hedd.

Mae rhan bwysig yn nrama Anouilh i’r Corws. Swyddogaeth y Corws yn draddodiadol oedd egluro wrth y gynulleidfa yr hyn sy wedi digwydd oddi ar y llwyfan.  Mae Corws Anouilh, trwy siarad yn uniongyrchol â 'r gynulleidfa, yn eu gwneud nhw'n ymwybodol o'u rhôl yn dehongli moesau'r oes - a safiad rhag gormes Unben - cofier mai 1942, a Ffrainc dan y Natsiaid, oedd dyddiad y ddrama.

## Llyfryddiaeth
**Antigone*, Jean Anouilh, trosiad gan Roy Owen. 1976. Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0614-4

## Gweler hefyd
*Antigone, sy'n cynnwys rhestr lawn o'r dramâu sy'n seiliedig ar ei hanes.

Categori:Jean Anouilh
Categori:Dramâu 1942
Categori:Dramâu Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenyddiaeth Ffrainc yn yr 20fed ganrif
Winston Ntshona

Mae **Winston Ntshona** (ganed 6 Hydref 1941; m. 2 Awst 2018) yn actor a dramodydd o Dde Affrica a anwyd ym Mhort Elizabeth. Gweithiodd Ntshona ar y cyd ag Athol Fugard ac actiodd yn ffilm Richard Attenborough, *Gandhi*.

Cafodd Ntshona ran yr Arlywydd Julius Limbani yn y ffilm *The Wild Geese* (1977). Seiliwyd  Limbani ar Moise Tshombe.

Enillodd Wobr Tony am yr actor gorau am ei rannau yn *The Island* a *Sizwe Banzi is Dead*.

## Dolenni allanol
* Proffeil ar ibdb.com

Categori:Actorion o Dde Affrica
Categori:Dramodwyr o Dde Affrica
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2018
Apollo 7

**Apollo 7** oedd y daith lwyddiannus cyntaf o'r rhaglen Apollo, sef cyfres o gerbydau gofod a ddyluniwyd gan NASA i fynd â gofodwyr Americanaidd i'r Lleuad. Lawnsiwyd ar 11 Hydref 1968 o Cape Kennedy (Canaveral), Fflorida. Amcan y daith oedd profi systemau capsiwl gofod Apollo yn y gofod; felly treuliodd y criw unarddeg diwrnod yn cylchdroi'r ddaear. Y tri aelod criw oedd Walter Schirra, Donn Eisele a Walter Cunningham.

bawd|dim|200px|Lansio Apollo 7 o Safle Lansio 34, Canolfan Ofod Kennedy am 11:03 y,b. 11 Hydref 1968. Mae offer tracio ar y chwith a'r strwythyr gwasanaethu'r roced ar y dde.

Categori:Cerbydau gofod
Categori:Y Lleuad
Categori:NASA
Categori:1968
L'Alouette

Drama gan Jean Anouilh a seilwyd ar fywyd Jeanne d'Arc yw '''''L'Alouette'''* (*Yr Ehedydd'').  Mae Jeanne yn ufuddhau i Lais Duw ac felly yn dod i arwain y Ffrancod ac achub ei gwlad rhag y Saeson.  Wedi syrthio i ddwylo'r Saeson mae hi'n gwrthod tynnu ei geiriau yn ôl. Cafodd ei llosgi wrth y stanc.

## Trosiad
Mae trosiad Cymraeg dan yr enw *Yr Ehedydd* gan Kathleen Parry yn y gyfres Dramâu'r Byd (Gwasg Prifysgol Cymru, 1976).

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1953
Categori:Dramâu'r 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Dramâu hanesyddol Ffrangeg o Ffrainc
Le Rendez-vous de Senlis

Drama gan Jean Anouilh a seilwyd ar fywyd y diniweityn George Delachaume yw ***Le Rendez-vous de Senlis*** (1937).  Mae cymeriad George yn cymryd y darllenwr drwy'r cyferbyniad rhwng breuddwyd a realiti.  Drama hapus yw hon ac yn rhan o 'pieces roses' ("dramâu pinc") Anouilh.

## Trosiad
Ceir trosiad Cymraeg dan yr enw *Gwahoddiad i Ginio*  gan John H. Watkins yn y gyfres  Dramâu'r Byd (Gwasg Prifysgol Cymru, 1979).

Categori:Jean Anouilh
Categori:Dramâu 1937
Categori:Dramâu Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenyddiaeth Ffrainc yn yr 20fed ganrif
Antigone

Cymeriad ym mytholeg Roeg yw **Antigone**. Fe'i phortreadir yn nramâu Groeg Soffocles (497–406 CC) ac eraill.

Roedd Antigone yn ferch i Oidipos (Brenin Thebai) a Iocasta. Bu i Iocasta, ei mam, lladd ei hun, a thynnodd Oidipos ei lygaid ei hun drwy anffawd a ddaeth i'r teulu. Crwydrodd Antigone a'i thad fel cardotwyr wedyn ond dychwelodd hi i Thebai wedi ei farwolaeth. Yno roedd ei hewythr [Creon] yn frenin a threfnwyd i Antigone briodi ei chefnder Haemon.  Ond wedi brwydr rhwng dau frawd Antigone, [Poluneices ac Eteocles] a'r ddau wedi eu lladd mae anffawd yn disgyn arni eto. Yn ôl y gred, ni fyddai fyth heddwch i enaid un sy ddim wedi cael angladd addas.  Ond dyma benderfyniad y Brenin am gorff Poluneices. Marwolaeth oedd y cosb am y rhai a feiddiai cynnal unrhyw ddefod i'r corff. Ac wrth gwrs dyna’r union beth a wnaeth Antigone.

Oherwydd ei huchel dras roedd rhaid iddi wneud y defodau priodol a cholli ei bywyd hi, hapusrwydd gyda Haemon a pharhau a'r rhwyg  ac anffawd yn y teulu. Er mwyn urddas ei theulu, yn hytrach nag hapusrwydd ei theulu, mae Antigone yn aberthu ei hun er mwyn i enaid ei brawd gorwedd mewn hedd.

## Fersiynau o Antigone
*  *Antigone*, un o'r  Tair Drama Thebaidd gan Soffocles -  y fersiwn enwocaf efallai
* *Antigone*, 1922 drama gan Jean Cocteau (1889-1963)
* *Antigone*, 1949 opera gan Carl Orff (1895-1982)
* *Antigone*, 1942 drama gan Jean Anouilh (1910-1987)
* *Antigone-Legend*, am soprano a piano (geiriau Bertolt Brecht), gan Frederic Rzewski (b. 1938)
* *Antigone*, opera gan Mikis Theodorakis (g. 1925)
* *Antigone*, 1990, opera gan Ton de Leeuw (g. 1926)
* *Antígona Furiosa* (Furious Antigone), 1986 drama gan Griselda Gambaro (g. 1928)
* *The Island*, 1972 De Affrica, drama gan Athol Fugard   (g. 1932)
* *La Pasión Según Antígona Pérez* 1959 drama gan ddramodydd o Puerto Rica Luis Rafael Sánchez (b. 1936), wedi ei gosod yn America  Ladin
* *Tegonni, An African Antigone* gan Femi Osofisan (g. 1946)
* *Antigone*, gan y bardd Periwaidd José Watanabe (g. 1946)
* *Antigone*, opera gan Mark Alburger (g. 1957)
* *Antigone* 1997 gan Henry Bauchau
* *The Burial at Thebes* 2004 drama gan Seamus Heaney
* *The Burial At Thebes* (2008) opera gan Dominique Le Gendre i libretto gan Seamus Heaney a Derek Walcott
* *Antigone*, 1949 gan Bertolt Brecht a Caspar Neher. Seilwyd ar drosiad Friedrich Hölderlin (1770–1843) dan y teitl *Antigonemodell 1948*.

## Trosiadau Cymraeg o waith Soffocles gyda Antigone yn brif gymeriad ynddynt
*  *Oidipos Frenin*, un o'r Tair Drama Thebaidd gan Soffocles -  cyfieithiad Euros Bowen (Y Drama yn Ewrop, Gwasg Prifysgol Cymru 1972)
*  *Oidipos yn Colonos*, un o'r Tair Drama Thebaidd gan Soffocles -  cyfieithiad Euros Bowen (Dramâu'r Byd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1979)
* *Antigone*, cyfieithiad W. J. Gruffydd (Gwasg Prifysgol Cymru, 1950)

## Gweler hefyd
*Cyfieithiadau i'r Gymraeg

Categori:Cymeriadau ym mytholeg Roeg
Categori:Groeg yr Henfyd
Chwarel Cefn Du

Chwarel lechi ger Llanberis, Gwynedd oedd **Chwarel Cefn Du**. Roedd yn un o nifer o chwareli cymharol fychan ar lethrau dwyreiniol bryn Cefn Du, i'r gorllewin o Lanberis (Cyf. OS SH555604).

Cefn Du
Categori:Llanberis
Arweinydd yr Wrthblaid

Teitl a ddelir yn draddodiadol gan arweinydd y blaid fwyaf sydd heb fod mewn llywodraeth yn System San Steffan o lywodraeth seneddol yw **Arweinydd yr Wrthblaid**. Ystyrir Arweinydd yr Wrthblaid yn aml i fod yn Brif Weinidog amgen i ddeilydd cyfredol y swydd, ac mae'n arwain llywodraeth amgen o wrthwynebwyr y llywodraeth a adnabyddir fel y Cabinet Cysgod neu Gwrthblaid y Mainc Blaen.

Y teitl llawn yn nifer o wledydd y Gymanwlad yw *Arweinydd Gwrthblaid Deyrngar Ei Mawrhydi*, ond mae Awstralia yn eithirad.

Am wybodaeth am Arweinydd yr Wrthblaid mewn senedd benodol, gweler:

* Rhestr Arweinwyr Gwrthblaid Awstralia
** Arweinydd yr Wrthblaid (Capital Territory Awstralia)
** Arweinydd yr Wrthblaid (De Cymru Newydd)
** Arweinydd yr Wrthblaid (Tiriogaeth y Gogledd)
** Arweinydd yr Wrthblaid (Queensland)
** Arweinydd yr Wrthblaid (De Awstralia)
** Arweinydd yr Wrthblaid (Tasmania)
** Arweinydd yr Wrthblaid (Victoria)
** Arweinydd yr Wrthblaid (Gorllewin Awstralia)
* Arweinydd yr Wrthblaid (Canada)
** Arweinydd yr Wrthblaid yn y Senedd (Canada)
** Arweinydd yr Wrthblaid (Alberta)
** Arweinydd yr Wrthblaid (British Columbia)
** Arweinydd yr Wrthblaid (Manitoba)
** Arweinydd yr Wrthblaid (New Brunswick)
** Arweinydd yr Wrthblaid (Newfoundland a Labrador)
** Arweinydd yr Wrthblaid (Nova Scotia)
** Arweinydd yr Wrthblaid (Ontario)
** Arweinydd yr Wrthblaid (PEI)
** Arweinydd yr Wrthblaid Swyddogol (Quebec)
** Arweinydd yr Wrthblaid (Saskatchewan)
** Arweinydd yr Wrthblaid (Yukon)
* Arweinydd yr Wrthblaid (Dominica)
* Arweinydd yr Wrthblaid (Ffiji)
* Arweinydd yr Wrthblaid (India)
* Arweinydd yr Wrthblaid (Gweriniaeth Iwerddon)
* Arweinydd yr Wrthblaid (Israel)
* Arweinydd yr Wrthblaid (Malaysia)
* Arweinydd yr Wrthblaid (Malta)
* Arweinydd yr Wrthblaid (Seland Newydd)
* Arweinydd yr Wrthblaid (Pakistan)
* Arweinydd yr Wrthblaid (Sri Lanka)
* Arweinydd yr Wrthblaid (De Affrica)
* Arweinydd yr Wrthblaid (Sbaen)
* Arweinydd yr Wrthblaid (Gwlad Tai)
* Arweinydd yr Wrthblaid (DU)
Lindsay Ashford

Nofelydd trosedd a newyddiadurwraig Seisnig yw **Lindsay Ashford** (ganwyd 23 Ionawr 1959). Mae ei harddull ysgrifennu wedi cael ei chymharu â gwaith Vivien Armstrong, Linda Fairstein a Frances Fyfield. Mae nifer o'i nofelau'n dilyn y cymeriad Megan Rhys, seicolegydd ymchwiliol.

Fe'i magwyd yn Wolverhampton, Lloegr a hi oedd y ferch gyntaf i raddio o Goleg y Breninesau, Caergrawnt yn ei hanes 550 mlynedd o hyd. Enillodd radd mewn Troseddeg. Cyflogwyd Ashford fel newyddiadurwraig gan y BBC cyn iddi ddechrau weithio'n lawrydd, gan ysgrifennu ar gyfer amryw o bapurau newydd a chylchgronau. Mynychodd Ashford gwrs ysgrifennu trosedd a redwyd gan y Arvon Foundation ym 1996. Cyhoeddwyd ei llyfr cyntaf, *Frozen*, gan Honno yn 2003.

Cafodd *Strange Blood* ei enwi ar restr fer Theakston's Old Peculier Crime Novel of the Year Award 2006. Ysgrifennodd *The Rubber Woman* ar gyfer cyfres Stori Sydyn yn 2007.

Mae Ashford bellach yn byw yn y Borth, ger Aberystwyth, Ceredigion.

## Llyfryddiaeth
**Frozen*, 2003, Honno, ISBN 9781870206822
**Also published in the United States, Awst, St Martin's Press
**Death Studies*, Mehefin 2006, Honno, ISBN 9781870206860
**Strange Days Indeed: Autobiographical Stories About Motherhood by Women ...* (gol. gyda Rebecca Tope), Mawrth 2007, Honno, ISBN 9781870206839
**The Rubber Woman*, Mawrth 2007, Accent Press, ISBN 9781905170883
**Strange Blood*, Gorffennaf 2007, Honno, ISBN 9781870206846
**The Killer Inside*, Mawrth 2008, Honno, ISBN 9781870206921

**Cyfrannu:**
**Written in Blood - A Honno Crime Anthology*, Chwefror 2009, Honno, ISBN 9781906784010

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan swyddogol Lindsay Ashford 
*Meet the Author: Lindsay Ashford  

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Breninesau, Caergrawnt
Categori:Merched a aned yn y 1950au
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr trosedd Saesneg o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Wolverhampton
Chwarel Prince of Wales

Chwarel lechi yng Nghwm Trwsgl yn rhan uchaf Cwm Pennant, Gwynedd oedd **Chwarel Prince of Wales**. Credir iddi agor yn y 1860au, a chaeodd yn 1886.

Gwariwyd cryn symiau o arian ar ddatblygu'r chwarel, ac ar un adeg cyrhaeddodd y gweithlu tua 200. Fodd bynnag, ni fu'n llwyddiant masnachol.

Prince of Wales
Cefn Du

Bryn sy'n ffurfio'r rhan fwyaf gogleddol o fynyddoedd Yr Wyddfa yn Eryri yw **Cefn Du**, hefyd **Cefn-du**. Saif i'r gorllewin o bentref Llanberis ac i'r de o Lanrug. Mae Bwlch y Groes yn ei wahanu oddi wrth gopa Moel Eilio yn y de.

Ceir nifer o chwareli llechi ar ei lethrau dwyreiniol, yn cynnwys Chwarel Glynrhonwy a Chwarel Cefn Du.

## Chwedl y Brenin Arthur
bawd|chwith|Carreg Arthur ar lethrau Cefn Du
bawd|chwith|Golygfa o ardal Llanrug o lethrau Cefn Du a dynnwyd ger Carreg Arthur

Ers talwm, yn ôl yr hen chwedl, roedd carreg enfawr yn agos at ganol y pentref yng Nglan Moelyn, sef "Carreg Arthur".
Dywedir bod y Brenin Arthur wedi dod heibio ac wedi taflu'r garreg gryn bellter i lethrau Cefn Du, ac mae yno o hyd! Gadawodd hyn lyn bychan a elwir yn 'Lyn Glan Moelyn' oedd yn ffefryn fel lle i sglefrio wedi iddi rewi! Bellach mae'r 'llyn' wedi sychu a'i ddatblygu'n lle chwarae.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanberis
Categori:Llanrug
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Gweledigaethau y Bardd Cwsc

Llyfr Cymraeg a gyhoeddwyd gyntaf yn 1703 yw ***Gweledigaethau y Bardd Cwsc*** gan Ellis Wynne. Ystyrir y llyfr yn brif waith llenyddol Wynne, ac yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg y 18g.

## Cefndir a chynnwys
Mae'r gwaith yn seiledig yn fras ar gyfieithiadau Saesneg Roger L'Estrange a John Stevens o'r llyfr *Los Sueños* ('Y Breuddwydion') gan y Sbaenwr Don Francisco de Quevedo (1580-1645).

Mae'r bardd yn gweld tair gweledigaeth fel mae'n mordwyo drwy'r byd (*Gweledigaeth cwrs y Byd*), drwy angau (*Gweledigaeth Angeu yn ei Frenhinllys isa*) a thrwy uffern (*Gweledigaeth Uffern*). Fe'i hebryngir gan angel ar y ddaear ac mewn uffern a chan Meistr Cwsc ym Mrenhinllys isa Angau. Mae'r gwaith yn darlunio taith pechadur o'r byd hwn drwy angau at Uffern. Llyfr bwrlesg a ysgrifennwyd mewn Cymraeg naturiol a choeth sy'n mynegi safbwynt brenhinwr ac eglwyswr ar gyflwr y wlad yn ei oes yw'r *Gweledigaethau*. Mae'n dangos meistrolaeth yr awdur ar Gymraeg clasurol yn ogystal â Chymraeg llafar y cyfnod ar ei mwyaf rhywiog. Gweledigaeth o Lys Angau a geir yno, ac mae'n bosibl fod Wynne wedi bwriadu ail gyfrol ar Lys Paradwys yn olyniant iddo. Yn ogystal â disgrifiadau llawn dychymyg o Uffern a dychan deifiol, ceir fel gwrthgyferbyniad trawiadol ddarnau o ryddiaith swynol, yn arbennig yr agoriad enwog sy'n disgrifio'r wlad o gwmpas Harlech trwy sbienddrych yr awdur.

## Dylanwad
Ail-argraffwyd y llyfr nifer o weithiau, gan gynnwys argraffiad gan Wasg Prifysgol Cymru, a chyhoeddwyd cryn dipyn o feirniadaeth lenyddol arno.

Mae copi o argraffiad Daniel Silvan Evans (Gwasg Spurell, Caerfyrddin 1865) ar gael ar Wicidestun

## Llyfryddiaeth
bawd|170px|Argraffiad newydd o'r *Gweledigaethau* (1998)
*E. D. Evans "Golygiadau politicaidd Ellis Wynne fel yr amlygir hwy yn 'Gweledigaethau y Bardd Cwsc'" yn *Llên Cymru*, 31 (2008), tt. 165-176
*R. M. Jones, *Angau Ellis Wynne* (Aberystwyth, 1968)
*Gwyn Thomas, 'Ellis Wynne, y Lasynys' yn *Gwŷr Llên y Ddeunawfed Ganrif* (Llandybïe, 1966)
*Gwyn Thomas, ''Y Bardd Cwsg a'i Gefndir* (Caerdydd, 1971). Astudiaeth gynhwysfawr.
*Gwyn Thomas, *Ellis Wynne* (Cyfres *Writers of Wales'', 1984)
*Gwyn Thomas, 'Gweledigaethau y Bardd Cwsg: The Visions of the Sleeping Bard (1703)'. *Zeitschrift für celtische Philologie* 52 (2001): 200–10.

## Cyfeiriadau
Categori:Dychan
Categori:Ellis Wynne
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau 1703
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Cylch y Morrisiaid

Cylch llenyddol a dyfodd yn Ynys Môn yn y 18g, gydag aelodau eraill yn cysylltu trwy ohebiaeth oedd **Cylch y Morrisiaid**. Canolbwynt y cylch oedd teulu Morysiaid Môn o Bentrerianell, yn enwedig Lewis Morris (1701-1765), William Morris (1705-1763) a *Richard Morris (1703-1779).

Ymhlith y llenorion amlwg eraill oedd yn gysylltiedig a'r cylch, roedd Goronwy Owen ac Evan Evans (Ieuan Fardd). Cyhoeddwyd rhai o gerddi aelodau'r cylch yn y gyfrol *Diddanwch Teuluaidd* (1763) a olygwyd gan Huw Jones o Langwm. Un o amcanion y cylch oedd cyhoeddi hen lenyddiaeth Gymraeg, a chyhoeddwyd *Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards* gan olygyddiaeth Ieuan Fardd yn 1764.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Mudiadau llenyddol
Honno

Cyhoeddwr merched Cymreig yw **Honno**, a leolir yn Aberystwyth, ac sy'n cael ei redeg fel cydweithfa annibynnol. Mae'r wasg yn canoblwyntio ar ysgrifennu gan ferched Cymru yn unig, er mwyn cynyddu'r cyfleoedd cyhoeddi ar gyfer merched Cymru a chynyddu'r gynulleidfa ar gyfer llenyddiaeth merched Cymru. Yn 2006, roddodd Dai Smith, cadeirydd Cyngor Celfyddydau Cymru, glod i waith Honno: *"terrific work in bringing women’s literature back into print"*. Honodd Luned Meredith, un o sefydlwyr y wasg yn ystod pen-blwydd y wasg yn 21 yn 2008, fod Honno wedi gwneud ''"a significant contribution to the changing social conscience which has given prominence to the woman's voice"''. Mae'r rhestr o 450 o awduron a gyhoeddir gan Honno'n cynnwys Lindsay Ashford, Anne Beale, Brenda Chamberlain, Gillian Clarke, Carol-Ann Courtney, Amy Dillwyn, Dorothy Edwards, Menna Gallie, Mererid Hopwood, Siân James, Anne Lewis, Eiluned Lewis, Gwyneth Lewis, Catherine Merriman, Lynette Roberts, Kitty Sewell a Hilda Vaughan. Mae cyfres "Honno's Classics" hefyd yn ail-argraffu llyfrau sydd wedi bod allan o brint ers nifer o flynyddoedd. Enillodd ''Who's Afraid of the Bwgan-wood?* gan Anne Wobr Tir na n-Og Cyngor Llyfrau Cymru ar gyfer y llyfr Saesneg i blant orau ym 1996. Enillodd *Not Singing Exactly'' gan Siân James Llyfr y Flwyddyn 1997. Mae llyfrau Honno hefyd wedi cyrraedd sawl rhestr fer yn ddiweddar, gan gynnwys Theakston's Old Peculier Crime Novel of the Year Award 2006 ar gyfer *Strange Blood* gan Lindsay Ashford; yn ogystal â Llyfr y Flwyddyn 2006 a Crime Writers' Association New Blood Dagger 2006 ar gyfer *Ice Trap* gan Kitty Sewell.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Honno 

Categori:Aberystwyth
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1986
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Eiluned Lewis

Nofelydd, bardd a newyddiadurwraig o Gymru oedd **Jane Eiluned Lewis** (1 Tachwedd 1900 – 15 Ebrill 1979), a ysgrifennai yn Saesneg.

Ganwyd yn y Drenewydd, Sir Drefaldwyn. Addysgwyd yn Ysgol Levana, Wimbledon, a Westfield College Llundain.Gweithiodd am gyfnod hir ar y *Sunday Times*, gan ddod yn olygydd cynorthwyol. Ysgrifennodd hefyd ar gyfer y cylchgrawn *Country Life* o 1944 tan 1979.

Priododd Graeme Hendrey ym 1937 a chawsont ferch, Katrina. Ysgrifennwyd rhai o'i llyfrau ar y cyd gyda'i brawd, Peter. Bu'ngyfaill i'r nofelydd Charles Langbridge Morgan.

## Gweithiau 
**Dew On The Grass* (1934)
**December Apples* (1935) cerddi
**The Land Of Wales* (1937) gyda Peter Lewis
*''The Captain's Wife* (1943)
**Morning Songs and other poems* (1944)
**In Country Places'' (1951) casgliad o'i newyddiaduriaeth ar gyfer cylchrawn *Country Life*
**The Leaves of the Tree* (1953)
**Honey Pots and Brandy Bottles* (1954)
**Selected Letters of Charles Morgan* (1967) gol.
**The Old Home* (1981) cofiant
**A Companionable Talent: stories, essays & recollections* (1996)

## Cyfeiriadau 
*Catherine Reilly (1984) *Chaos of the Night*

Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Athol Fugard

Dramodydd, nofelydd, actor, a chyfarwyddwr  o Dde Affrica oedd **Athol Fugard** (11 Mehefin 1932 – 8 Mawrth 2025). Bu'n ysgrifennu yn Saesneg yn arbennig ar thema apartheid a daeth yn fyd-enwog am ennill Gwobr yr Academi 2005 am y ffilm o'i nofel *Tsotsi*. 

Symudodd i San Diego, Califfornia, yn y 1990au ac am bryd bu'n athro drama ym Mhrifysgol Califfornia, San Diego (UCSD). Dychwelodd i Dde Affrica yn 2012, a bu farw yn Stellenbosch yn 2025 yn 92 oed.

## Dramâu
* *Klaas and the Devil* (1956)
* *The Cell* (1957)
* *No-Good Friday* (1958)
* *Nongogo* (1959)
* *The Blood Knot* (1961); wedyn dan yr enw *Blood Knot* (1987)
* *Hello and Goodbye* (1965)
* *The Coat* (1966)
* *People Are Living There* (1968)
* *The Last Bus* (1969)
* *Boesman and Lena* (1969)
* ''Friday's Bread on Monday* (1970)
* *Sizwe Bansi Is Dead* (1972) ar y cyd â John Kani, a Winston Ntshona
* *The Island* (1972) ar y cyd â John Kani, a Winston Ntshona fersiwn o Antigone
* *Dimetos* (1975)
* *Orestes* (1978)
* *A Lesson from Aloes* (1978)
* *The Drummer* (1980)
* *Master Harold...and the Boys* (1982)
* *The Road to Mecca* (1984)
* *A Place with the Pigs: A Personal Parable* (1987)
* *My Children! My Africa!* (1989)
* *My Life* (1992)
* *Playland* (1993)
* *Valley Song* (1996)
* *The Captain's Tiger: A Memoir for the Stage* (1999)
* *Sorrows and Rejoicings* (2001)
* *Exits and Entrances* (2004)
* *Booitjie and the Oubaas* (2006)
* *Victory* (2007)
* *Coming Home* (2009)
* *Have you seen Us'' (2009)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* http://theatre.ucsd.edu/people/faculty/AtholFugard/ 

Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Actorion o Dde Affrica
Categori:Dramodwyr Saesneg o Dde Affrica
Categori:Nofelwyr Saesneg o Dde Affrica
Dorothy Edwards (nofelydd Cymreig)

Nofelydd o Gymru oedd **Dorothy Edwards** (18 Awst 1902 – 5 Ionawr 1934), a ysgrifennai yn yr iaith Saesneg.

Roedd Edwards yn dod o Dyffryn Ogwr, addysgwyd yn Ysgol Howell's yn Llandaf a Phrifysgol Caerdydd. Roedd yn hyddysg yn llenyddiaeth llawer iaith fel Rwsieg, yr Almaeneg a'r Eidaleg. Treuliodd beth amser yn Wien, Firenze a Llundain ond roedd ei chartref parhaol yng Nghaerdydd. Bu'n weithredol yn y byd gwleidyddiaeth, dros achosion sosialaidd a chenedlaetholdeb Cymreig. Roedd hefyd yn gantores amatur galluog. Ar 6 Ionawr 1934, lladdodd ei hun gan daflu ei hun o flaen trên ger gorsaf reilffordd Caerffili. Gadawodd nodyn hunanladdiad yn datgan: *"I am killing myself because I have never sincerely loved any human being all my life. I have accepted kindness and friendship and even love without gratitude, and given nothing in return"*.

## Gweithiau 
**Rhapsody* (1927) (straeon byrion)
**Winter Sonata* (1928)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1934
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Hilda Vaughan

Nofelydd, bardd a llenor straeon byrion o Gymru oedd **Hilda Campbell Vaughan** (12 Mehefin 1892 – 4 Tachwedd 1985), a ysgrifennai yn yr iaith Saesneg.

Ganwyd yn Llanfair-ym-Muallt, Powys yn ferch i gyfreithiwr. Priododd y nofelydd Charles Langbridge Morgan ym 1923, a cawsont ddau o blant. Eu merch, Shirley Paget, oedd Ardalyddes Môn o hyd ei farwolaeth yn 2017.

## Gweithiau 
**The Battle to the Weak* (1925, ail-argraffwyd 1936)
**Here are Lovers* (1926)
**The Invader: a tale of adventure and passion* (1928)
*''Her Father's House* (1930)
**The Soldier and the Gentlewoman* (1932, cyfieithiad Ffrangeg 1946)
**The Curtain Rises* (1935)
**Harvest Home* (1936)
**She Too Was Young* (drama, 1938)
**The Fair Woman* (1942)
**Pardon and Peace* (1945)
**Iron and Gold* (1948, argraffiad newydd 2002)
**A Thing of Nought* (1934, adolygwyd 1948)
**The Candle and the Light* (1954)

## Cyfeiriadau 
*Christopher W. Newman, *Hilda Vaughan* (1981)
*G. F. Adam, *Three Contemporary Anglo-Welsh Novelists: Jack Jones, Rhys Davies and Hilda Vaughan'' (1950)

Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Lanfair-ym-Muallt
Anne Beale

Nofelydd a bardd o Gymru oedd **Anne Beale** (1816 – 19 Medi 1900).

Bu'n byw yn Llandeilo, Sir Gaerfyrddin, ond symudodd i Lundain yn ddiweddarach, lle bu farw yn 68 Belsize Road, De Hampstead. Yn ogystal â straeon i ferched a chyfrol o farddoniaeth, cyfranodd erthyglau o ddiddordeb am Gymru i gylchronau Saesneg.

## Gweithiau 
**Traits and Stories of the Welsh Peasantry* (1849)
**Rose Mervyn of Whitelake* (1879)
*''The Queen O'the May* (1881)
**Gladys the Reaper* (1881)
**Old Gwen* (1888)
**Charlie is My Darling* (1891)
**Seven Years for Rachel*
**Nothing Venture, Nothing Have'' (1864)

## Cyfeiriadau 
*Y Bywgraffiadur Ar-lein, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1816
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1900
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Chwarel Princess

Chwarel lechi yn rhan uchaf Cwm Trwsgl ym mhen draw Cwm Pennant, Gwynedd oedd **Chwarel Princess** (Cyf. OS SH554495). Credir iddi agor yn y 1860au, ac roedd wedi cau cyn 1890.

Gweithid y chwarel hon ar y cyd a Chwarel Prince of Wales gerllaw, ac roedd trac rheilffordd yn cysylltu'r ddwy chwarel. Fodd bynnag, ni fu'n llwyddiant masnachol.

Princess
Chwarel y Fron

Chwarel lechi uwchben Dyffryn Nantlle, Gwynedd oedd **Chwarel y Fron**. Saif gerllaw pentref Y Fron.

Gweithiwyd y chwarel o ganol y 19g hyd y 1950au, ac ar un cyfnod roedd yn cyflogi hyd at gant o weithwyr. Mae'r safle yn awr yn eiddo i Hogan Brothers, sy'n ei defnyddio ar gyfer deunydd i adeiladu a thrwsio ffyrdd.
bawd|chwith|240px|Chwarel y Fron.

Yn 2002, defnyddiwyd y chwarel i ffilmio *Lara Croft Tomb Raider: The Cradle of Life*.

Fron
Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Llandwrog
Kitty Sewell

Nofelydd Swedaidd yw **Kitty Sewell**.

Magwyd Sewell ar fferm wledig yn Sweden. Pen oedd yn 13 oed, symudodd ei theulu i'r Ynysoedd Dedwydd. Mynychodd ysgol Almaenig ar yr ynys, felly dysgodd Almaeneg a Sbaeneg yn gyflym.

Yn fuan wedyn symudodd ei rhieni i Ganada, a dilynodd hwy yno pan oedd yn 18 gan gymryd dinasyddiaedd Canadaidd. Priododd a chafodd blant Elise a Erik, cyn ysgaru. Roedd ganddi gymhwyster cyfraith felly cafodd Sêl i ddod yn Notari Cyhoeddus ar gyfer cymuned fechan is-Arctig, a oedd i ddod yn osodiad ei nofel  *Ice Trap* yn ddiweddarach.

Cyfarfodd â meddyg Seisnig, John, a priodasont cyn symud i Loegr ac yna Cymru. Ail-hyfforddod Sewell fel seicotherapydd gan weithio dro sy GIG ac ym meddygaeth breifat. Dechreuodd ei diddordeb mewn ysgrifennu tua'r adeg hwn, pan ysgrifennodd golofn ar gyfer cynghrair papur newydd am iechyd meddylion, a bywgraffiad person trawsrywiol. Wedi 12 mlynedd, roedd yn ysu am newid unwaith eto, a dechreuodd gwrs Cerfluniaeth Cymhwysol yr un adeg ag astudio gradd Meistr rhan amser mewn ysgrifennu creadigol.
Gweithiodd fel cerflunydd am gyfnod, gan ennill dau wobr am ei cherfluniau cerrig, tan i *Ice Trap* gael ei gyhoeddi. Symudodd gyda'i gŵr i fyw ar fferm ffrwythau ym mynyddoedd Granada, Sbaen lle mae'n parhau i ysgrifennu.

Cyfieithwyd *Ice Trap* i 14 iaith, enwyd ar restrau byr gwobrau CWA New Blood Dagger a Llyfr y Flwyddyn ac enillodd wobr "Dewis y Bobl" BBC Radio Wales.

## Gweithiau 
*''What Took You So Long?: A Girl's Journey to Manhood*, gyda Raymond Thompson, 1995 (Penguin Books)
**Ice Trap*, 2005 (Honno)
**My Cheating Heart*, 2005 (Honno)
**Bloodprint*, 2009
**Cloud Fever'', (Belfond) i ddod yn 2010

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Kitty Sewell

Categori:Llenorion Saesneg o Sweden
Categori:Nofelwyr o Sweden