Gwyrddling

Llwyn neu goeden bychan blodeuol a deugotyledon yw'r **Gwyrddling** (neu'r **Helygen Fair**). Derbynir y ddau enw, o statws hafal, oherwydd tras hir y cyntaf ac arferiad cyfoes (ond anghywir o ran ei dacsonomeg - nid yw'n aelod o deulu'r helyg) yr ail. Mae'n perthyn i'r teulu *Myricaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Myrica gale* a'r enw Saesneg yw *Bog myrtle*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Helygen Fair, Bwrli, Cwrli, Gwrling, Gwrddling, Gwyrddling, Madrwydd, Madywydd, Madywydd Bêr, Mordywydd a Myrtwydd y Gors.

Gall dyfu i uchder o ddwy fetr ac mae'n perthyn yn agos i'r llawryf.

## Disgrifiad
Llwyn bychain collddail, yn aml yn tyfu'n glystyrau sy'n gorchuddio darnau helaeth o dir corsiog. Y blodau melyn-frown yn debyg i gynffonau wyn back byrrion. Fe'u peillir gan y gwynt yn gynnar yn Ebrill a Mai a cheir y blodau gwrywaidd a benywaidd fel arfer ar blanhigion gwahanol. Gorchuddir y planhigyn a chwarennau bychain melyn, llawn ystor persawrus - tebyg i *eucalyptus* - sy'n gwneud y dail hirgrwn a'r blagur yn arbennig o aroglus.

## Ecoleg
### Cynefin a thiriogaeth
Yn tyfu yn bennaf ar weundiroedd yn rhannau gogledd orllewinal a mwy glawog Prydain ac Iwerddon. Yn lled gyffredin yng Ngwynedd a rhannau o Fôn ar dir na chaiff ei bori ond yn ysgafn ond yn gyfyngedig iawn mewn ardaloedd eraill o Gymru. Yn tyfu fel arfer gyda glaswellt y gweunydd *Molinia caerulea* a migwyn (rh. *Sphagnum*). Yn Ewrop mae ganddo ddosbarthiad arfordirol Atlantaidd gogleddol yn ymestyn o Galicia, ar hyd arfordir yr Iwerydd, y Baltig, a hyd gogledd Norwy.

### Palaeobotaneg
Gellir adnabod olion hynafol y gwyrddling ar ffurf paill ac fel olion yn ymylu ar fod yn ffosil. Er hyn, bu dryswch erioed rhwng paill y gwyrddling a phaill y gollen a bu'n rhaid anwybyddu llawer o'r samplau mwyaf anargyhoeddiadol gyda bod anhysonderau rhwng tystiolaeth yr olion paill a thystiolaeth yr olion macrosgopig yn dod i'r amlwg. Yn y ffynhonnell sydd dan sylw yma, fe gyfyngwyd y dystiolaeth i'r olion macrosgopig yn unig.

Heddiw cyfyngir y gwyrddling i gorsydd nad ydynt ar y naill law yn rhy sûr (asidig) nac ar y llaw arall, yn rhy 'felys' (ewtroffig). Ar raddfa amser ôl-rewlifol mae bron y cwbl o'r cofnodion yn digwydd ar ôl diwedd Parth Paill VIIa [tua 500CC, dechrau'r Oes Haearn a'r Is-Atlantaidd pan oedd yr hinsawdd yn cynhesu, yn wlypach a phan oedd gweithgareddau amaethyddol llwythau'r Oes Haearn yn gyflym tanseilio'r gorchudd o goed a oedd tan hynny yn ymestun dros 90% o'r tir.] Hyd ddyddiau Pennington (1969) ni chafwyd tystiolaeth o'r gwyrddling ym Mhrydain cyn hynny (ac eithrio un cofnod o'r cyfnod Atlantaidd 6-3 mil o flynyddoedd CC) ond newidiodd hynny yn ddiweddarach gyda chynrychiolaeth llawer mwy helaeth o'r cyfnod Atlantaidd yn dod i'r fei. Golyga hyn bod y gwyrddling yn rhan o fflora y Mesolithig hwyr a'r Neolithig pan oedd coed yn gorchuddio oddeutu 90% o'r dirwedd

Mae perthynas y gwyrddling a hinsawdd gynnes yn cynnwys hoffter am hinsawdd arfordirol hefyd fel mae ei ddosbarthiad yn Ewrop yn ei awgrymu heddiw gan mai cyfyngedig i arfordiroedd gogledd  a gorllewin Ffrainc ac arfordir gogledd Portiwgal [!Galicia?] ydyw.

### Gofynion hinsoddol a thopograffig
Mae'n ffynnu mewn hinsawdd cefnforol o lawiad yn cyrraedd o leiaf 200 o ddyddiau glaw y flwyddyn. Mae'n blanhigyn sydd yn hoffi'r golau ac mae'n brin lle mae'r golau yn llai na 40% (ond dan rhai amgylchiadau mae'n gallu byw dan gysgod coed). Mae'n arwydd cryf o safle gwlyb, ac yn ffynnu mewn corsdiroedd ac ar y llethrau o'u cwmpas.
Turiwr i ddail gwern a gwyrddling. Gweddol gyffredin dros Brydain. Fe'u cafwyd ar y gwyrddling yng Nghymru yn y gogledd-orllewin yn unig, ym Môn a Chors Fochno. Ymddengys i'w boblogaeth fod yn sylweddol uwch ar y gwyrddling na phan fydd ar y gwern

;Teulu'r Noswyfynod *Noctuidae* 
*Bidog ffa'r gors *Acronicta menyanthidis* 
*Crynwr llychlyd *Orthosia gracilis*
Mae'r poblogaethau gogleddol yn fwy amrywiol eu patrwn na'r rhai yn y de, ac efallai bod hyn rhywsut yn gysylltiedig â'r duedd i ffafrio gwyrddling fel bwyd gan y lindys yno, gan i'r rhywogaeth ffafrio helyg ymhellach i'r de. Gall poblogaethau amrywiol gydfyw â rhai unffurf yng Nghymru heb gyd-genhedlu 
*gwrid y gors *Coenophila subrosea*bawd|Coenophila subrosea|Gwrid y Gors: gwyfyn hynod brin yn dal ei dir yng Nghymru
Hynod brin. Nis cafwyd ym Mhrydain ar ôl c.1850 tan 9 Awst 1965 pan gafwyd sbesimen yng ngogledd Cymru (Morfa Harlech) Cafwyd rhagor ychydig yn ddiweddarach yng Nghors Fochno. Maent yn fwy eang eu bwyd ar y Cyfandir

Mae'r gwyrddling yn ffurfio rhan o fwyd y gwyfynod canlynol: Clai mannog, *Xestia baja*; gwyfyn bwâu arian *Polia hepatica*; pali hardd  *Lacanobia contigua*; pali dwy aren  *Papestra biren*; teulu'r gwyfynod tai (*Oecophoridae*), *Dasystoma salicella*.

CEIR ADRODDIAD MWY CYNHWYSFAWR O'R PRYFED SYDD YN EI YSU YMA

;Cymraeg

;Enwau Cymraeg eraill a'u hetymoleg:
Gellir gwahaniaethu 2-4 Grwp o'r enwau amgen hyn, sef a) Grwp Gwyrddling, b) Grwp Bwrli sydd efallai yn cyd-darddu a gwyrddling, c) Grwp Myrtwydd, tras Beiblaidd? ac ch) Grwp Madywydd, o myrtwydd efallai ond yn amwys ei ystyr?.

*Gwyrddling, gwrling, gwyrling, [gwyrdd1+elf. anh.]
Cyfeiriad cynharaf: 15g. (Diw. 16g.) Gwyn 3 175, *A ffaling wrddling wyrdd-las / a phinagl aur a phen glas* [Deio ab Ieuan Du i’r paun].
Cyfeiriad nodedig: 1682 E. Lhuyd: LL 75, *Two or three small roots of Gwrddling* [:- Sweet Gale].

*Cwrli (Meirion), cwrlid, (Meirion), cwrli 
Amr. ar yr uchod?
Nid oes cyfeiriad yn GPC at cwrli na cwrlid yn yr ystyr arbennig dan sylw.
*Bwrli
Cyfeiriad nodedig: 1813 Welsh Botanology 162.
Gall bwrli (emetig) fod yn ffurf gysefin neu'n amrywiad ar gwrling ayb. Gall fod yn ffurf wallus o cwrli wedi ei gopio wedyn.
Bwrli: eg. Bot. Gwyrddling: *sweet gale*, *bog myrtle*.
Cyfeiriad cynharaf: 1784 T. Pennant: TW ii. (1883), 307, *The Gale, or bog myrtle … is called Bwrli, or the emetic plant*.
 
*Madywydd, Mordywydd, 
madywydd [?mad1+ywydd]  e.ll. neu eg. Bot. Helyg Mair, gwyrddling, *Myrica gale*: amr. mordywydd. 
Cyfeiriadau geiriadurol yn unig sydd i'r rhain ac eithrio:
1707 AB 281c, *The Dutch Myrtle or sweet Gale is called in Cardiganshire Mordywydd* d.g. myrtle

*Myrtwydd y gors, Madywydd bêr, Madrwydd, Mydywydd.
Myrtwydd [myrt+gwŷdd1]  e.ll. (un. b. myrtwydden). Bot. Coed o’r tylwyth Myrtus, yn enw. M. communis, sef llwyn a chanddo ddail bytholwyrdd, blodau persawrus pinc neu wyn, ac aeron dulas: *myrtles* (cyfeiriadau Beiblaidd gan gynnwys yr enwog "1620 Sech i. 8, yr oedd efe yn sefyll rhwng y myrt-wŷdd (1588 Sech i. 8, myr-wŷdd)".
Myrwydd [myrr1+gwŷdd1, cf. 1588 Sech i. 11, coed myrr] e.ll. Coed myrr, yn wallus am fyrtwydd: *myrrh-trees, erron. for myrtle trees*.

;Enwau'r ieithoedd Celtaidd
:Llydaweg: *reed*, *red* (*ret*, 1492)
:Gwyddeleg: *raideog* 
:Gaeleg yr Alban: *raidog*, *railleog* neu *roid roddag*
:Manaweg: *roddagagh* 
:Gwyddeleg: *rideog* (Gwyddeleg-ganol: *raideog*).
Ffurfiai'r enwau hyn sylfeini cyfenwau ac enwau lleoedd ym Mhrydain. Er enghraift, daw *Auchreddie*(*New Deer* heddiw) yn swydd Buchan o'r Gaeleg am "gae gwyrddling". Mae pentref **Wyrl**ey (Hen Saesneg: *wir* = gwyrddling; *weah* = tir wedi ei glirio, yn golygu 'man lle tyf y gwyrddling'. Oes cliw yma i darddiad yr gair gwyrddling?). Sonnir am y lle yn arolwg Doomsday fel **Wirl**ega yn 1170 (Ekwall 1987). Yn ddiwedddarach cyfyd y cyfenw Worley. Mae tref fach Porsgrunn, yn Norwy wedi ei enwi ar ôl gwyrddling. Dengys ffurf yr enw fel y'i cofnodwyd, y dyddiad cynharaf, yr ardal a'r "hen sir":  
''Blaen Cae'r Gwrli* (1789, Cororion, Caernarfon); *Cae'r-gwrle* (1838, Llantrisant, sir amhendant); *Gwern y gwrling* (1600, Dolbenmaen, Caernarfon); *Gwrlin bach'' (1844, Dolbenmaen, Caernarfon)

## Defnydd
Gellir crynhoi rhinweddau'r gwyrddling o dan tri phennawd, **Moddion lles a Meddygaeth**, (moddion gwrth llyngyr a phryfed, erthylbair a chyfogbair), **Diod** (sawru brag), a **Defnyddioldeb ymarferol** (llifo gwlan a chrwyn, gwneud cwyr). Cyflwynir y tri yn fras yn eu trefn.

;Moddion lles a Meddygaeth

*Moddion gwrth bryfed a llyngyr
Ceir amryw o gyfeiriadau at ddefnyddio cwrlid neu helyg Mair i gael gwared o chwain o welyau, e. e. "gosod canghenau o hono o amgylch y gwely, a [hel] ymaith y chwain". Disgrifir ei ddefnydd i'r perwyl hwn yn fyw iawn gan Richard Adams, Abererch yn ei atgofion am weini fel gwas back yn Crugan, Llanbedrog lle byddai'n lletya yn y llofft stabl yno ac yn cael ei boenydio'n arw gan chwain:

Diolch i'r llwch sych sawrus a oruchuddia'r dail, mae'n dda i gael gwared o lyngyr o'r cylla a cheir amryw o gyfeiriadau at hynny o'r 18g a dechrau'r 19g:
"*An infusion of the leaves as tea, and an external application of them to the abdomen, are considered as a certain and efficacious vermifuge*." 
"Tarflyngyr llesol ydyw'r llyswydd hwn (y Gwyrddling), gan gymeryd y flail nail! ai yn bylor, neu gwedi eu mwydo mewn dwr berwdig."

Mae'n dda rhag pryfed brathog yn yr haf. Ar Ynys Islay arferir crogi bwnsied o helyg Mair yn y gegin i gadw pryfed ymaith. Mae'n arfer cyffredin gan rai i rwbio'r dail ar eu talcen, gwddw a garddyrnau, neu i roi sbrigyn o'r planhigyn yn y cap i'r un diben. Bydd pysgotwyr yn gwisgo sbrigyn ohono, os yw'n gyfleus ar gael, pan yn eistedd mewn cwmwl o wybed ar lan llyn neu afon yn Eryri.

Erbyn hyn mae cwmni o'r Alban (Scotica Pharmaceuticals) [ddim yn bod bellach 2017?] yn gwerthu eli o'r helygen Fair ar gyfer cerddwyr sy'n cael eu plagio gan y pryfed duon brathog Albanaidd. Mae tyddynwyr ar Ynys Skye hefyd yn marchnata cynnyrch fath dan yr enw Myrica.

*Moddion peri erthylu a chyfogi
Adnabuwyd yn Ffrainc fel erthylbair dan yr enw *Herba Myrti Rabantini*
"*The poor inhabitants [of North Wales] are not inattentive to its virtues, they term it Bwrle, or the emetic plant, and use it for this purpose*". Ond, yn ôl Thomas Parry, Glan Gors: "mae yn gofyn ei hir ferwi, neu y mae y ddiod yn chwannog o godi dolur yn y pen"

Yn 2011 rhoddwyd caniatad  i berchennog bragdy gasglu cwrlid o dir Cefn uchaf [Llanbedr]. Bwriadai ei ddefnyddio i gynyrchu cwrw. Darllenais hefyd eu bod
 Llun: y diweddar Wil Jones
yn ei ddefnyddio i baratoi ‘snapps’ mewn rhai gwledydd.
Evie M Jones yn Llais Ardudwy (trwy law Haf Meredydd)
Chwi gofiwch (Bwletin 38) mai o gwyrddling y daw “cwrlid”, sef yr helygen Fair yn amlach i lawer ohonom heddiw.

;Defnyddioldeb ymarferol
Yn y 18g, pan wehyddid brethyn cartref yn gyffredin yng Nghymru, defnyddid y rhisgl i liwio gwlan yn felyn ac i lifo crwyn llouau. Ceid yr un defnydd ohono yn Sweden ac yn yr Alban. Gorferwid yr 'aeron' mewn dwr i greu sorod o gwyr i wneud canwyllau. Yng Ngogledd America defnyddir aelod arall o deulu Myrica, y "wax myrtle" neu helygen Fair gwyrog, i'r diben hwn. Berwir y cwyr aroglus i wneud canhwyllau sydd a gales?? mawr amdanynt mewn siopau crefft am eu bod yn gollwng persawr hyfryd with losgi [Baker, M. (1996), *Discovering the Folklore of Plants*, Shire Books]

## Nodweddion eraill
Byddai ffermwyr yn ceisio cadw eu gwartheg godro rhag pori helyg Mair am y byddai blas chwerw y planhigyn yn dod trwodd i'r llefrith a'r 'menyn. 
Mae bathodyn llwyth Albanaidd y Campbell wedi ei seilio ar y gwyrddling

## Llyfryddiaeth
* 1 Gledhill, D., *The Names of Plants* (1989). 
* 2 Peeing, F.H. a Waiters, S.M., *Atlas of the British Flora* (1990). 
* 3 Ellis, R G., *Flowering Plants of Wales* (1983). 
* 4 Awbery, Cr., ''Blodau'r Maes a'r Ardd ar Lafar Gwlad*, Llyfrau Llafar Gwlad, rhif 31 (1995). 
* 5 Davies, D. a Jones, A., *Enwau Cymraeg ar Blanhigion* (1995). 
* 6 Hayes, D., *Planhigion Cymru a'r Byd*, Gwasg Mats Onn (1995). 
* 7 Evans, J., *A Tour Through Part of North Wales in the Year 1798, and at Other Times* (1800) Llundain, tud 149. 
* 8 Vickery, Roy, *Dictionary of Plant-Lore* (1995). 
* 9 Parry, Thomas, *Llysieuaeth Feddygol*, Arg. H. Humphreys, Caernarfon (c.1860), tud 48. 
* 10 Williams, Mair, *Yn Ymyl Tŷ'n y Coed* (1999). 
* 11 Davies, Hugh, *Welsh Botanology* (1813). 
* 12 Grigson, Geoffrey, *The Engishman's Flora* (1958). 
* 13 Adams, Richard, "Helyg Mair", *Ffenn a Thyddyn* 4 (1989). 
* 14 Darwin, Tess, *The Scots Herbal* (1996). 
* 15 Mabey, R., *Flora Britanica* (1996) 
* 16 Baker, Margaret, *Discovering The Folklore of Plants*, Shire Books (1996). 
* 17 Pennant, T., *Tours in Wales'' (1883), tud 307.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Myricaceae