Gŵyl Fihangel

**Gŵyl Mihangel** neu **Gŵyl Fihangel** yw gŵyl Gristnogol y Seintiau Mihangel, Gabriel, a Raphael, a chaiff ei hadnabod hefyd fel '''Gŵyl Mihangel Sant a'r Holl Angylion** neu **Ŵyl yr Archangylion'''. Fe'i ceir mewn llawer o galendrau litwrgïaidd ar 29 Medi (Cristnogaeth y Gorllewin) ac ar 8 Tachwedd yn nhraddodiadau Cristnogol y Dwyrain. Bu Gŵyl Mihangel yn un o bedwar diwrnod chwarterol y flwyddyn ariannol, barnwrol ac academaidd yng Nghymru, yr Alban, Lloegr ac Iwerddon, ond i raddau llai yn yr 21g. Arferid dathlu Hen Ŵyl Mihangel ar 11 Hydref – ac mae’r gwahaniaeth rhwng y dyddiadau’n ganlyniad i’r newid o galendr Iŵl i galendr Gregori.

Mae Mihangel yn Archangel yn nhraddodiadau Iddewiaeth, Cristnogaeth ac Islam. Gyda Gabriel, Raphael, Uriel ac eraill, mae'n sefyll yn dragwyddol o flaen Duw ac mae'n barod i gael ei anfon fel negesyddion at y ddynolryw. Gyda Gabriel mae'n gwarchod drysau eglwysi rhag y Diafol. Yn Islam, Mikail (Mihangel) yw'r archangel sy'n cael ei anfon gan Allah i ddatgelu'r Corân i'r Proffwyd Muhammad.

Cysegrwyd nifer fawr o eglwysi yng Nghymru i Fihangel; gweler Llanfihangel am restr o bentrefi, cymunedau a phlwyfi sy'n dwyn ei enw.

Yng Nghymru arferid dathlu'r diwrnod gyda ffeiriau cyflogi a thalu dyledion, ond nid oedd yn rhaid i'r ffair fod ar y 29 Medi, fel y gwelwn yn nyddiadur y gwleidydd Lloyd George, Llanystumdwy ar 22 Hydref 1885: *rainy & slushy; cold – up 7 – to Criccieth Gwyl Mihangel Fair.* Ac yn nyddiadur Edward Evans, Parsele, Sir Benfro ar gyfer 9 Hydref 1851 mae'n cofnodi: *Thomas a finnau yn Glandro [gweithio cyfrifon?] a pharatoi pethau erbyn yfory, sef Ffair Mihangel yn Fathry.* Efallai mai'r rheswm dros y gwahanol ddyddiadau dathlu yw fod yr hen Ŵyl Mihangel ar 11 Hydref – ac mae’r gwahaniaeth rhwng y dyddiadau’n ganlyniad i’r newid o galendr Iŵl i galendr Gregori. Byddai ffair Llanystumdwy, felly, hanner ffordd rhwng yr hen ddyddiad a'r dyddiad newydd.

Mae'r dyddiad felly'n syrthio ychydig wedi Cyhydnos yr Hydref (sef Alban Elfed).

[bawd| [blodyn Mihangel]]

## Dathliadau 
Ar An t-Eilean Sgitheanach (sef yr Ynys Skye), yn yr Alban, arferwyd cynnal gorymdaith ar y dydd hwn. 

Un o'r ychydig flodau i flodeuo yr adeg hon o'r flwyddyn yng Nghymru yw blodyn Mihangel (sy'n cael ei adnabod hefyd fel 'Ffarwel Haf', neu *aster* yn Lladin).

Yn Iwerddon, cynhaliwyd pererindod i ffynhonnau sanctaidd yn gysylltiedig â Sant Mihangel (a elwid yn y Wyddeleg yn *Fómhar na nGéanna*), gyda phererinion yn yfed dŵr sanctaidd y ffynhonnau lleol. Roedd y cyfarchiad "Boed Sant Mihangel yn *féinín* arnoch" yn draddodiadol hefyd. Roedd bechgyn a anwyd ar y diwrnod hwn yn aml yn cael eu bedyddio'n Michael neu'n Micheál. Yn Tramore, Swydd Waterford, cariwyd delw o Sant Mihangel, a elwid y *Micilín*, mewn gorymdaith drwy'r dref i lan yr afon, i nodi diwedd y tymor pysgota. Yn llên gwerin Iwerddon, roedd tywydd clir ar Ŵyl Mihangel yn arwydd o aeaf hir, "Os bydd Dydd Mihangel yn braf a chlir, yna bydd dau aeaf yn y flwyddyn."

### Bwyd 
Mae pryd traddodiadol yr ŵyl yn cynnwys gŵydd a elwir yn *ŵydd sofl* sef un a baratowyd tuag amser y cynhaeaf, wedi'i besgi ar y  sef y bonion oedd yn weddill. Roedd yna ddywediad Saesneg, sydd o'i gyfieithu yn golygu "os bwytewch ŵydd ar Ddydd Gŵyl Mihangel fyddwch chi byth yn brin o arian trwy'r flwyddyn". Gwnaed hyn i gofio am gyfeillion absennol, neu y rhai a fuont farw, a rhoddwyd torthau *Struthan*, wedi eu bendithio mewn Offeren foreol, i'r tlodion.

## Yr hen Ŵyl Mihangel 
Roedd yr hen Ŵyl Mihangel ar 11 Hydref (10 Hydref yn ôl rhai ffynonellau – ac mae’r gwahaniaeth rhwng y dyddiadau’n ganlyniad i’r newid o galendr Iŵl i galendr Gregori felly mae’r bwlch yn ehangu o ddiwrnod bob canrif ac eithrio’r un presennol). Dywedir i'r Diafol adael y Nefoedd ar y dyddiad hwn, a syrthio i lwyn mwyar duon, gan felltithio'r ffrwyth wrth iddo ddisgyn. Yn ôl hen chwedl, ni ddylid pigo mwyar duon ar ôl y dyddiad hwn. Yn Swydd Efrog, dywedir i'r diafol boeri ar y mwyar duon. Yn ôl Morrell (1977), mae'r hen chwedl hon yn adnabyddus ym mhob rhan o wledydd Prydain, hyd yn oed mor bell i'r gogledd ag Ynysoedd Erch. Yng Nghernyw, ceir chwedl gyffelyb lle dywedir bod y diafol wedi piso arnynt.

## Gweler hefyd 
* Haf Bach Mihangel

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Morrell, P. (1977). *Gwyliau a Thollau* . Llundain: Pan (Piccolo).ISBN&nbsp;0-330-25215-1

## Dolenni allanol 
* Gwleddoedd ac Ymprydiau Canoloesol Alice: Gŵyl Fihangel
* *Gwyddoniadur Catholig* : St. Gabriel yr Archangel
* *Gwyddoniadur Catholig* : St. Raphael the Archangel
* Gweddiau a Gysegrwyd i Sant Mihangel yr Archangel 
* Michael a'r Holl Angylion

Categori:Gwyliau'r Deyrnas Unedig
Categori:Gwyliau Cristnogol