open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dai Lingual

Cwmni o Llandochau Fach, Bro Morgannwg yw **Dai Lingual** sy'n "golygu, darlledu a chyfieithu".

Roedd Wyn Williams, sef perchennog y cwmni, yn olygydd pan ail-lansiwyd Y Cymro yn 2018. Yn Awst 2024 roedd Wyn yn un o enillwyr Gwobrau Menter Cymru a gyflwynir gan  *SME News*.

Darlledwyd 5 o raglenni *Dai Lingual* gan BBC Radio Cymru 2016-2019, gan gynnwys rhaglenni *Bydded Hysbys* a gyflwynwyd gan y DJ BBC Radio 6 Music Huw Stephens.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol

Categori:Cwmnïau Cymru
Maigh Locha, Swydd Meath

Plwyf sifil a threfgordd yng ngogledd-orllewin Swydd Meath, Iwerddon, yw **Maigh Locha** (Saesneg: *Moylagh*). Ystyr "Maigh Locha" yn y Wyddeleg yw "gwastadedd y llyn": mae "maigh" yn gytras â'r gair "mach" ym "Machynlleth".

Lleolir Maigh Locha o fewn plwyf Catholig Oldcastle a Moylagh.

## Gweler hefyd 
* Droim Eamhna/Drumone, pentref o fewn plwyf sifil Maigh Locha
* Gortloney, trefgordd cyfagos hefyd ym mhlwyf sifil Maigh Locha

## Cyfeiriadau 
Categori:Trefgorddau Swydd Meath
Droim Eamhna, Swydd Meath

bawd| Croesffordd Droim Eamhna
Pentref bychan a threfdir yng ngorllewin Swydd Meath, Iwerddon yw **Droim Eamhna** {Saesneg: Drumone) . 

Mae'r eglwys Gatholig Rufeinig leol wedi'i chysegru i'r Santes Fair ac fe'i hadeiladwyd ym 1834.  Mae cwrt pêl-law Gaeleg segur gerllaw yn dyddio i c.1920.  Y clwb GAA lleol yw Moylagh GAA. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Trefi Swydd Meath
Baile an Bheileogaigh, Sir Meath

Mae **Baile an Bheileogaigh,** neu Bellewstown yn Saesneg**,** ( Irish   ) yn bentref wedi ei leoli 8&nbsp;km i'r de o Droichead Átha/Drogheda, ar Fryn Crockafotha yn Sir Meath yn Iwerddon .

Mae'n cymryd ei enw o'r teulu Eingl-Wyddelig Bellew, sef y tirfeddianwyr lleol arglwyddiaethol o'r drydedd ganrif ar ddeg i'r ail ganrif ar bymtheg.

## pentref Baile an Bheileogaigh 
Ymhlith y cyfleusterau yn Baile an Bheileogaigh mae ysgol gynradd, eglwys Gatholig, tafarn, tiroedd GAA, cae rasio, a chwrs golff.

## Rasys Baile an Bheileogaigh 
chwith|bawd| Tir fferm, yn edrych tuag at Fryn Baile an Bheileogaigh.
Yn 1780, perswadiodd George Tandy, cyn faer Droichead Átha a brawd James Napper Tandy, y Brenin Siôr III i noddi ras yn Baile an Bheileogaigh .Enw'r ras oedd Plât Ei Fawrhydi ac roedd yn werth £100.

Mae'r traddodiad o rasio ceffylau haf ar Gae Ras Baile an Bheileogaigh yn dyddio'n ôl ganrifoedd. Mae'r cofnod cyntaf o rasio yma yn ymddangos yn rhifyn Awst o'r *Dublin Gazette* a'r *Weekly Courier* yn 1726. Yn wreiddiol roedd maes criced yng nghanol y trac rasio. Mae rasio yn parhau i ddigwydd yn flynyddol yn ystod yr haf. Tan yn gymharol ddiweddar dim ond un cyfarfod y flwyddyn oedd yn Baile an Bheileogaigh tros dridiau ym mis Gorffennaf. Ar hyn o bryd mae pedwar cyfarfod y flwyddyn, sef un diwrnod ym mis Ebrill, tri niwrnod ym mis Gorffennaf, tri ym mis Awst a dau ddiwrnod ym mis Medi. Mae'r trac yn gwrs un milltir ac un ffyrlong ar y chwith, yn cynnwys rasio gwastad a chlwydi.

Pellteroedd Ras - Fflat 5 ffyrlong, 1 filltir, 1 milltir a hanner, 1 milltir 6 ffyrlong a 2 filltir 1 ffyrlong.

Helfa Genedlaethol - pob ras dros y clwydi - 2 filltir 1 ffyrlong, 2 filltir 4 ffyrlong a 3 milltir.

Ni chynhelir unrhyw rasys serth ar y cwrs.

## Cymdeithasau 
Un o'r enwau niferus a ddefnyddiwyd gan y bardd James Clarence Mangan oedd 'PV M'Guffin, Bellewstown'. 

## Gweld hefyd 
* Rhestr o drefi a phentrefi yn Iwerddon

## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau gyda Chyfeirnodau OS
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg
C. J. Sansom

Awdur nofelau trosedd hanesyddol o'r Alban oedd **Christopher John Sansom** (9 Rhagfyr 1952 &ndash; 27 Ebrill 2024). Roedd e'n fwyaf adnabyddus am ei gyfres Matthew Shardlake.

Cafodd Sansom ei eni yng Nghaeredin, lle mynychodd Goleg George Watson, ond gadawodd yr ysgol heb unrhyw gymwysterau. Wedyn, ysgrifennodd Sansom am y bwlio a ddioddefodd yno.  Astudiodd ym Mhrifysgol Birmingham, lle y cymerodd BA ac yna PhD mewn Hanes.  Ar ôl gweithio mewn amrywiaeth o swyddi, daeth yn gyfreithiwr. Bu’n ymarfer yn Sussex, cyn gadael y proffesiwn cyfreithiol i fod yn awdur llawn amser.

Yn 2012, cafodd ddiagnosis o myeloma lluosog. Bu farw yn 71 oed.

## Llyfryddiaeth 
### Cyfres Matthew Shardlake (Llundain: Macmillan) 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Birmingham
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Nofelwyr hanesyddol Saesneg o'r Alban
Categori:Nofelwyr trosedd hanesyddol
Categori:Nofelwyr trosedd Saesneg o'r Alban
Categori:Pobl a aned yng Nghaeredin
Categori:Pobl fu farw yn Brighton
Inter Milan

Mae **Football Club Internazionale Milano**, a elwir yn fwy cyffredin fel **Internazionale** neu'n syml **Inter** yn yr Eidal ac fel **Inter Milan** mewn gwledydd eraill, yn glwb pêl-droed proffesiynol Eidalaidd o Milan sy'n chwarae yn y Serie A. Dyma'r unig glwb Eidalaidd sydd erioed wedi cael ei ddiswyddo o adran uchaf pêl-droed yr Eidal.

Sefydlwyd Inter Milan ym 1908 ar ôl ymraniad oddi wrth Milan Cricket and Football Club (AC Milan bellach). Enillodd y clwb ei bencampwriaeth gyntaf yn 1910 ac ers hynny mae wedi ennill 36 tlws domestig, gan gynnwys cyfanswm o 20 cynghrair, naw teitl Cwpan yr Eidal ac wyth teitl Swpercwpan yr Eidal. Mae'r clwb hefyd wedi ennill Cwpan Ewrop / Cynghrair y Pencampwyr UEFA dair gwaith. Mae'r clwb hefyd wedi ennill Cwpanau UEFA, dau Gwpan Rhyng-gyfandirol ac un Cwpan Clwb y Byd FIFA.

Stadiwm cartref Inter Milan yw San Siro. Maen nhw'n rhannu'r stadiwm hon gyda'u cystadleuwyr AC Milan, y maen nhw'n chwarae yn eu herbyn yn y Darbi Milan. Mae gan y clwb hefyd gystadleuaeth fawr gyda Juventus, y maen nhw'n chwarae yn ei erbyn yn y Darbi yr Eidal.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed yr Eidal
Sian Eleri

Cyflwynwraig radio a theledu yw **Sian Eleri** (ganwyd 12 Tachwedd 1994). Mae hi'n cyflwyno sioeau ar BBC Radio 1, BBC Radio Cymru a Selector Radio.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr radio
Categori:Genedigaethau 1994
Donore, Sir Meath

**Dún Uabhair,** Donore neu'n hanesyddol, *Dunower* yn Saesneg.( Irish   Pentref bychan yn Sir Meath, Iwerddon, a'i enw sy'n golygu "caer balchder"), . Saif ger Droichead Átha/Dogheda ar y ffin rhwng Sir Meath a Sir Louth, yn Nyffryn Boyne ar y ffordd rhwng Droichead Átha a safle treftadaeth Brú na Bóinne . Mae'r pentref mewn plwyf sifil o'r un enw. 

Ar ddiwedd yr 17eg ganrif, defnyddiwyd y pentref fel safle amddiffynnol gan fyddin Jacobitaidd y Brenin Iago II yn erbyn y Brenin William III yn ystod Brwydr y Boyne (1690). Mae Canolfan Ymwelwyr Brwydr y Boyne wedi’i lleoli yn Oldbridge House o’r 18fed ganrif wedi’i adfer, sydd ar safle’r frwydr, tua 3.&nbsp;km i'r gogledd o Dún Uabhair.

Cynyddodd poblogaeth y pentref gan fwy na dyblu ar ddechrau'r 21ain ganrif, gan dyfu o 334 o drigolion yng nghyfrifiad 2002 i 760 yng nghyfrifiad 2016 .   Erbyn hyn mae gan Dún Uabhair dafarn a bwyty, siopau, siop tecawê a siop trin gwallt.

Enw'r tîm pêl-droed Gaeleg lleol yw St Mary's.

Adeiladwyd Eglwys Gatholig y Santes Fair, sydd yng nghanol pentref Dún Uabhair, rhwng c.1840. 

## Trafnidiaeth gyhoeddus 
Gwasanaethir DúnUabhair gan lwybr trafnidiaeth 163 Bus Éireann rhwng Droichead Átha a Chanolfan Ymwelwyr Brú na Bóinne.  Yr orsaf reilffordd agosaf yw gorsaf reilffordd Droichead Átha tua 6 cilomedr i ffwrdd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg
Rhedynen botymau crwn

Rhywogaeth o redyn sy'n endemig i Seland Newydd yw ***Pellaea rotundifolia***, y **rhedynen botymau crwn**. Mae'n tyfu mewn prysgwydd a choedwigoedd. Mae hefyd yn blanhigyn gardd poblogaidd ac yn blanhigyn tŷ, gan oddef tymereddau isel ond nid rhewllyd.

Mae *Pellaea rotundifolia* yn redynen gryno, fytholwyrdd a all fod â mwy na 30 pâr o ddeiliach crwn, gwyrdd tywyll, lledraidd ar ffrondau hyd at 46cm o hyd. Mae'r epithet Lladin-benodol *rotundifolia* yn golygu "deilgron".

Pellaea rotundifolia kz8.jpg|o dan y dail
Pellaearotundifolium.jpg|Yn tyfu

## Amaethu 
Mae angen pridd asidig sydd wedi'i ddraenio'n dda; nid yw'n gwerthfawrogi'r amodau llaith sydd eu hangen ar y rhan fwyaf o redyn felly mae'n gwneud yn dda heb fawr ddim dyfrio.

Mae'r planhigyn hwn wedi ennill Gwobr Teilyngdod Gardd y Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhedyn
Duane Eddy

Gitarydd o'r Unol Daleithiau oedd **Duane Eddy** (26 Ebrill 1938 &ndash; 30 Ebrill 2024). Yn y 1950au a'r 1960au, rhyddhaodd gyfres o recordiau poblogaidd a gynhyrchwyd gan Lee Hazlewood. Disgrifir sain ei gerddoriaeth yn *"twangy"*. Ymhlith ei recordiau mwyaf poblogaidd roedd ''"Rebel-'Rouser", "Peter Gunn"*, a *"Because They're Young"''. Roedd wedi gwerthu 12 miliwn o recordiau erbyn 1963.

Cafodd Eddy ei eni yn Corning, Efrog Newydd. Dechreuodd chwarae'r gitâr yn bump oed. Ym 1951, symudodd ei deulu i Tucson, ac wedyn i Coolidge, Arizona.

Bu farw Eddy o ganser yn Franklin, Tennessee, bedwar diwrnod ar ôl ei ben-blwydd yn 86 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion roc o'r Unol Daleithiau
Terra e Paixão

Drama deledu o Frasil yw ***Terra e Paixão***, gyda Bárbara Reis, Cauã Reymond, Glória Pires, Tony Ramos, Paulo Lessa, Agatha Moreira, a Johnny Massaro yn serennu. Fe ddarlledodd ar TV Globo rhwng 8 Mai 2023.

## Cast 
* Cauã Reymond – Caio Meirelles La Selva
* Bárbara Reis – Aline Barroso Machado
* Johnny Massaro – Daniel La Selva
* Paulo Lessa – Jonatas dos Santos
* Débora Falabella – Lucinda do Carmo Amorim
* Agatha Moreira – Graça Borghin Junqueira
* Tony Ramos – Antônio La Selva
* Glória Pires – Irene Pinheiro La Selva
* Eliane Giardini – Agatha Santini La Selva
* Tatá Werneck – Anely do Carmo / Rainha Delícia
* Rainer Cadete – Luigi San Marco
* Débora Ozório – Petra La Selva
* Ângelo Antônio – Raul Andrade Amorim (Andrade)
* Leandro Lima – Delegado Marino Guerra
* Jonathan Azevedo – Odilon Tavares
* Leona Cavalli – Gladys Borghin Junqueira
* Cláudio Gabriel – Tadeu Junqueira
* Thati Lopes – Berenice Aureliana (Berê)
* Alexandra Richter – Berenice Ferreira (Nice)
* Maicon Rodrigues – Rodrigo

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2023
Categori:Rhaglenni teledu Brasilaidd
Categori:Rhaglenni teledu Portiwgaleg
Categori:Rhaglenni teledu TV Globo
Gwrychredynen aelflewog

o blanhigyn yn nheulu rhedyn y coed Dryopteridaceae, sy'n frodorol o Japan a De Corea yw ***Polystichum polyblepharum***, y **gwrychredynen aelflewog** . Gall dyfu i gyrraedd taldra a lled o 1 medr, a gall ffurfio'n glystyrau o ffrondau bytholwyrdd.

Mae'r epithet penodol Lladin *polyblepharum* yn golygu "llawer o amrannau/aeliau" a dyma lle cawn yr awgrym am enw Cymraeg amdano  ac yn cyfeirio at blewiach mân ar y stipe a'r rachis (rhannau o'r coesyn).  

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Planhigion Pensaernïol: Polystichum polyblepharum
*
No Rancho Fundo

Drama deledu o Frasil yw ***No Rancho Fundo***, gyda Larissa Bocchino, Túlio Starling, Andréa Beltrão, Alexandre Nero, José Loreto, Luisa Arraes, Débora Bloch, a Eduardo Moscovis yn serennu. Fe ddarlledodd ar TV Globo rhwng 15 Ebrill 2024.

## Cast 
* Larissa Bocchino – Maria Quirina Belmont Leonel "Quinota"
* Túlio Starling – Artur Ariosto
* Andréa Beltrão – Josefa "Zefa" Belmont Leonel
* Alexandre Nero – Eurico "Tico" Leonel Limoeiro
* José Loreto – Marcelo Gouveia
* Luisa Arraes – Blandina Rivera
* Débora Bloch – Deodora Montijo / Deodora Limeira Aguiar
* Eduardo Moscovis – Quintino Ariosto Evaristo
* Alejandro Claveaux – Jordão Nicácio
* Mariana Lima – Salete Maria Pietrelcina da Consolação

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2024
Categori:Rhaglenni teledu Brasilaidd
Categori:Rhaglenni teledu Portiwgaleg
Categori:Rhaglenni teledu TV Globo
Y Llais

***Y Llais*** yw'r fersiwn Gymraeg ei hiaith o gyfres dalent masnachfraint fyd-eang a adnabyddir fel rheol gan yr enw Saesneg ***The Voice***. Bydd cantorion yn cystadlu i ennill gwobr 'Y Llais'. Darlledwyd hi am y tro cyntaf ar S4C ym mis Chwefror 2025. Dyma’r 75ain addasiad o fformat gwreiddiol y gyfres sy’n cael ei darlledu yn ei amrywiol ffurfiau ac mewn nifer o ieithoedd ledled y byd. Cwmni cynhyrchu Boom Cymru sy'n cynhyrchu’r gyfres Gymraeg.

 - un o bedwar beirniad cyfres gyntaf *Y Llais*]]
Dechreuwyd hyrwyddo'r gyfres Gymraeg ym mis Mai 2024 gan alw ar i bobl lenwi ffurflen gais. Roedd yr hyrwyddo yn y Gymraeg a'r Saesneg. Cynhaliwyd clyweliadau ar 12 Gorffennaf yn y gogledd, ac ar 15 Gorffennaf yn y de. ers dwy flynedd. Mae'r rhaglen wedi llwyddo i ddenu cystadleuwyr o bob rhan o Gymru a gwahanol ruglder yn y Gymraeg a thrawstoriad fawr o steiliau canu. Yn ôl y canwr Ywain Gwynedd, roedd dod o hyd i "dalent anhygoel newydd" yn y clyweliadau yn "sioc enfawr". Ar raglen Bore Sul ar BBC Radio Cymru gydag Elliw Gwawr, dywedodd ei fod wedi "disgwyl nabod pawb oedd yn trio, ma Cymru'n lle bach, ond [oedd hi'n] sioc enfawr fod gymaint o dalent yna sydd erioed wedi trio yn y Steddfod neu bod ar Noson Lawen".

## Y gyfres gyntaf 
### Beirniaid
Y pedwar beirniad yn y gyfres gyntaf o *Y Llais* oedd:

### Ymateb i'r gyfres gyntaf
Yn ôl Geraint Evans, Prif Weithredwr S4C roedd 90% o'r ymateb i'r gyfres gyntaf wedi bod "yn hynod o bositif ac yn gefnogol". Nododd bod rhai wedi cwestiynu dewis beirniad nad oedd yn rhugl yn yr iaith Gymraeg

## Timau hyfforddwyr a'u hartistiaid 
Ym mhob cyfres, mae pob hyfforddwr yn dewis nifer o berfformwyr i symud ymlaen i'r sioeau byw. Mae'r tabl isod yn manylu ar yr artistiaid y mae pob hyfforddwr wedi'u cyflwyno i'r sioeau byw ym mhob cyfres. Mae artistiaid yn symud ymlaen i wythnos olaf y sioeau byw naill ai trwy ddetholiad tîm neu'n gyfan gwbl trwy bleidlais gyhoeddus.

### Allwedd
: – Enillydd
: – Ail

## Trosolwg o'r gyfres
Hyd 2025, dim ond un gyfres sydd wedi ei darlledu.

## Gweler hefyd
* The Voice - cyfres masnachfraint fyd-eang

## Dolenni allanol
* @YLlaisS4C sianel Youtube y gyfres
* @YLlaisS4C tudalen Facebook
* *The Voice Global* ar YouTube

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu'r 2020au
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Rhaglenni teledu cerddoriaeth
Categori:Rhaglenni teledu
Categori:Cerddoriaeth
Janet Burton

Hanesydd ac academydd o Gymru yw **Janet Burton**. Athro hanes canoloesol ym Mhrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant yw hi. Mae'n Gymrawd o Gymdeithas yr Hynafiaethwyr, y Gymdeithas Hanes Frenhinol, a Chymdeithas Ddysgedig Cymru . Cychwynnodd y prosiect Cymru Fynachaidd ym mis Gorffennaf 2007 i ymchwilio a lledaenu gwybodaeth am fynachlogydd canoloesol Cymru. 

## Llyfrau
### Fel awdures
* *Religious Orders in the East Riding of Yorkshire in the Twelfth Century* (East Yorkshire Local History Society, 1989)
* *Monastic and Religious Orders in Britain 1000–1300** *
* *The Monastic Order in Yorkshire 1066–1215*
* *The Cistercians in the Middle Ages (Monastic Orders Book 4)* (gyda Julie Kerr; Boydell Press, 2011)
**Bywyd Mewn Mynachlog Sistersaidd Ganoloesol* (Ystrad Fflur , 2023)
### Fel golygydd
**Monastic Wales: New Approaches* (gyda Karen Stöber; Gwasg Prifysgol Cymru, 2013)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Llundain
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Emma Wools

Gwleidydd Llafur Cymru a’r Blaid Gydweithredol yw **Emma Clare Wools** (ganwyd Ionawr 1979), sy’n gwasanaethu fel Comisiynydd Heddlu a Throseddu De Cymru ers Mai 2024. Cyn hynny, gwasanaethodd fel Dirprwy Gomisiynydd yr Heddlu a Throseddu, o 2016 i 2024. 

Cafodd Wools ei geni yng Nghaerdydd ac astudiodd Seicoleg ym Mhrifysgol De Cymru.

Roedd Wools yn gweithio yn y gwasanaeth prawf yn rolau amrywiol, gan gynnwys Pennaeth Integreiddio Gwasanaeth Troseddwyr o fewn y Gwasanaeth Cenedlaethol Rheoli Troseddwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Nick Servini

Mae **Nick Servini** (ganwyd 28 Tachwedd 1980) yn newyddiadurwr Cymreig sy'n un o dîm cyflwyno y rhaglen newyddion *BBC Wales Today* ers 2018. Mae o dras Eidalaidd.

Roedd yn gyn olygydd gwleidyddol BBC Cymru ac mae wedi cyflwyno rhaglenni ar BBC Radio Wales fel *Wales@Work*.

Mae e'n dod o Lynebwy. Roedd ei daid yn rhedeg caffi Servini yn Aberdâr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Tanwen Cray

Cyflwynydd tywydd ar S4C yw **Tanwen Cray** (ganwyd 28 Tachwedd 2000).

Ganed Tanwen Mair Cray yn ferch i'r cyflwynydd Angharad Mair a Joni Cray. Ymunodd a thim cyflwyno'r Tywydd ar raglen *Newyddion* yn Mai 2022.

Ei phartner yw'r pêl-droediwr Ollie Cooper. Mae cyfres deledu yn dilyn y cwpl drwy feichiogrwydd Tanwen yn y misoedd cyn geni eu plentyn. Ganwyd merch iddynt, Neli, ddiwedd mis Ionawr 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rhedynen-Fair Siapan

Rhywogaeth o redyn sy'n frodorol i ddwyrain Asia yw ***Athyrium niponicum***, neu **rhedynen-fair** Siapan.

Ailddiffiniwyd y rhywogaeth hon fel aelod o genws *Anisocampium* yn 2011 ar sail dadansoddiadau ffylogenetig, ond mae'r genws i'w weld yng ngenws *Athyrium* ers hynny. 

Mae gan y rhedynen gollddail hon risom ymgripiol ac amrywiaeth o ffrondau ar ffurf clwstwr. Mae hyd y ffrondau yn amrywio, yn gyffredinol 30 i 75 centimetr o hyd ond weithiau maent dros fetr o hyd. Mae'r gan y dail israniadau, ac yn tyfu bob yn ail ar hyd y coesyn. Mae'r sori (clystyrau o sborangia) sy'n dwyn sborau ar ochr isaf y dail ffrwythlon yn amrywio o ran ffurf, gallent unai fod ar ffurf "hirgul, bachyn, ffurf llythyren 'J', neu ffurf pedol". 

Mae hwn yn rhedyn sy'n cael ei dyfu'n gyffredin, yn enwedig *A. niponicum* amr. *pictum*. Mae'n ffynnu mewn gerddi cysgodol o bob maeth ac yn cynhyrchu cytrefi trwchus o ffrondau llwydwyrdd gyda chanol cochlyd. Ystyrir 'Pictum' hefyd yn gyltifar ; mae mathau a chyltifarau yn cael eu bridio i greu asen ganol mewn sawl arlliw o goch. 

Mae *A. niponicum* amr. *pictum* wedi ennill Gwobr Teilyngdod Gardd y Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol ac mae cyltifar 'Silver Falls' wedi ennill hefyd.

## Cyfeiriadau
Cymdeithas Pêl-côrff Cymru

Sefydlwyd **Cymdeithas Pêl-côrff Cymru** (Saesneg: *Welsh Korfball Association*) yn 2002 fel y corff i hyrwyddo a datblygu pêl-korf yng Nghymru. Mae'n gyfrifol am gystadlaethau pêl-korf Cymru, y gynghrair genedlaethol a thîm cenedlaethol Cymru. Mae'n gysylltiedig â'r *British* *Korfball Association* a Ffederasiwn Rhyngwladol Pêl-Korf.

## Hanes
Er mai yn 1902 y crewyd pêl-korf yn yr Iseldiroedd, ni ddaeth i ddiddordeb critigol yng Nghymru hyd bron i ganrif yn hwyrach. Noder nad oes gan y gair *côrff* dim oll i'w wneud â'r gair Cymraeg "corff" ond, yn hytrach, yn sillafiad "Gymraeg" o'r gair "korf" sef y gair Iseldiereg am "fasged".

Yn 2016 bu i dîm Cymru chwarae gêm ryngwladol yn erbyn Catalwnia. Mae Cymru bellach ymhlith y 25 gwlad orau sy’n cystadlu yn y gamp

## Cystadlaethau Cymru
Mae'r Gymdeithas yn gyfrifol am gynnal y tîm cenedlaethol ac am gynghrair 

### Pencampwriaeth
Mae'r Bencampwriaeth yn cael ei hymladd gan bob tîm yng Nghymru. Mae'r gystadleuaeth yn cael ei hadu gan ddefnyddio safleoedd terfynol Cynghrair Cenedlaethol Cymru a Chynghrair Rhanbarthol y Gorllewin. Cwpan Cymru yw’r haen uchaf gyda’r enillydd yn mynd ymlaen i gynrychioli Cymru yng Nghwpan Europa IKF. Tlws yw'r haen ganol a phlât yr haen olaf sy'n agored i bob tîm.

Trefnwyd Cwpan Cymru yn gyntaf fel digwyddiad gala oedd yn agored i un tîm yn unig o bob clwb. Rhedodd hyn o 2008-14 nes iddo gael ei ddileu o blaid defnyddio safleoedd cynghrair i bennu'r pencampwr cenedlaethol. Cafodd y fformat hwn anawsterau wrth i dimau gystadlu mewn cynghreiriau gwahanol; felly, ailgyflwynwyd Pencampwriaeth Cymru, gan ychwanegu’r haenau Tlws a Phlât, er mwyn caniatáu i bob tîm yng Nghymru gystadlu.

### Cwpan Europa IKF
Mae gan Bencampwr Cenedlaethol Cymru hawl i gymryd rhan yng Nghwpan Europa IKF yn erbyn pencampwyr cenedlaethol eraill o bob rhan o Ewrop. Mae’r pencampwr cenedlaethol wedi’i benderfynu’n amrywiol gan enillydd Cynghrair Cymru neu Gwpan Cymru, yn dibynnu ar y fformat ar gyfer pob tymor. Does dim un clwb o Gymru erioed wedi symud ymlaen heibio Rownd Gyntaf y gystadleuaeth. Mae hanes clybiau Cymru sy’n cystadlu yng Nghwpan Europa i’w weld .

### Timau
Ceir oddeutu 7 tîm pêl-korf yng Nghymru yn 2024 sef, Dinas Caerdydd a'r Met, Cardiff Raptors, Newport Centurions, Prifysgol Abertawe, Prifysgol Aberystwyth, Prifysgol Caerdydd, Prifysgol Met Caerdydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Welsh Korfball
* tudalen Facebook 'Welsh Korfball
* @Waleskorfball ar Twitter

Categori:Cyrff rheoli chwaraeon Cymru
Categori:Sefydliadau 2002
Cerddoriaeth Ecwador

Mae **cerddoriaeth Ecwador**, yn debyg i agweddau eraill ar ddiwylliant y wlad, yn gyfuniad o draddodiadau Sbaenaidd, Affricanaidd, a brodorion yr Andes a brodorion y coedwigoedd glaw. Mae traddodiadau cerddoriaeth werin Ecwador yn cynnwys *yumbo* a *sanjuanito* yn yr ucheldiroedd, a *pasillo* yn yr iseldiroedd. Ceir traddodiadau sydd yn cyfuno elfennau brodorol ac Affricanaidd yn y rhanbarth Amasonaidd, yr ucheldiroedd, a'r arfordir. Dylanwadir ar gerddoriaeth gyfoes Ecwador gan *cumbia* o Golombia a salsa o'r Caribî.

## Cyfeiriadau 

Categori:Y celfyddydau perfformio yn Ecwador
Ecwador
Ecwador
Ecwador
Deddf Diddymu'r Fasnach Gaethweision 1807

Deddf a basiwyd gan Senedd y Deyrnas Unedig i wahardd y fasnach gaethweision yn yr Ymerodraeth Brydeinig oedd '''Deddf Diddymu'r Fasnach Gaethweision 1807'''.

Cychwynnodd yr ymgyrch seneddol dros ddeddf i ddiddymu caethwasiaeth ym 1789, dan arweiniad William Wilberforce. Ceisiodd ysgogi'r broses ddeddfwriaethol sawl tro i wahardd masnachu caethweision, ond gwrthwynebwyd hynny gan drwch yr aelodau seneddol, nifer ohonynt yn fasnachwyr, perchenogion, neu fel arall yn elwa ar y drefn. Yn sgil undeb Prydain Fawr ac Iwerddon ym 1801, daeth 100 o Wyddelod i eistedd ar feinciau'r Senedd, y mwyafrif ohonynt yn ddiddymwyr, gan felly troi'r fantol ar gyfer pleidlais arall. Agwedd arall a berswadiodd mwy o Aelodau Seneddol i gefnogi diddymiaeth oedd Rhyfeloedd Napoleon: dibynnodd nifer fawr o'r llongau a drosglwyddodd caethweision i drefedigaethau Ffrainc ar griwiau a phorthladdoedd Prydain, ac felly roedd rhwystro'r fasnach yn fodd amlwg i amharu ar fuddiannau economaidd y Ffrancod.

Ceisiodd nifer o berchenogion llongau anwybyddu'r ddeddf newydd. Ffurfiwyd Sgwadron Gorllewin Affrica gan y Llynges Frenhinol i orfodi'r gyfraith ar y môr. Parhaodd caethwasiaeth ei hun yn gyfreithlon yn yr Ymerodraeth Brydeinig nes Deddf Diddymu Caethwasiaeth 1833.

## Cyfeiriadau 
Categori:1807
Categori:19eg ganrif yn y Deyrnas Unedig
Categori:Caethwasiaeth yn y Deyrnas Unedig
Diddymu Masnach Caethweision 1807
Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
Tîm cenedlaethol pêl-côrff Cymru

Mae **Tîm Pêl-côrff Cenedlaethol Cymru** y cyfeirir ato'n aml fel Carfan Pêl-côrff Cymru (Welsh Korfball Squad, WKS) yn cael ei reoli gan Gymdeithas Pêl-côrff Cymru, ac mae'n cynrychioli Cymru mewn cystadleuaeth korfball ryngwladol. Ymgeisiodd Carfan Korfball Cymru yn ei chystadleuaeth safle IKF gyntaf yn 2007, ar ôl i dîm pêl-droed cenedlaethol Prydain Fawr ddod i ben i gynhyrchu tri thîm: Lloegr, Cymru a'r Alban. Mae Cymru’n aelod cydnabyddedig o’r Ffederasiwn Rhyngwladol Pêl-côrff ac ar hyn o bryd yn safle 18 yn y byd.

Buont yn chwarae Pencampwriaethau'r Byd am y tro cyntaf a'r unig dro yn 2011, ar ôl i Hwngari dynnu'n ôl. Yn 2006 cyrhaeddon nhw'r 3ydd safle yng Ngemau Cymanwlad Korfball.

## Canlyniadau Cystadlu
* Gweler hefyd Tîm cenedlaethol pêl-côrff Prydain Fawr.

* For World games see Great Britain national korfball team.

* See also Great Britain national korfball team.

## Chwaraewyr â Gapiwyd Fwyaf
Mae chwaraewyr sydd â nifer cyfartal o gapiau yn cael eu rhestru mewn trefn gronolegol ar gyfer cyrraedd y garreg filltir.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cymdeithas Pêl-côrff Cymru
* International Korfball Federation
* @WalesKorfBall ar Twitter
* Welsh Korfball tudalen ar Facebook Pêl-Côrff Cymru / Welsh Korfball

Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Percy Jones

Bocsiwr o Gymru oedd **Percy Jones**. Roedd yn bencampwr byd. 

## Gweler hefyd 
* Pencampwyr bocsio y byd o Gymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Paffwyr o Gymru
Geneufor Benin

Geneufor neu fae yng ngogledd Gwlff Gini, yng Nghefnfor yr Iwerydd, yw **Geneufor Benin** sy'n ymestyn ar hyd arfordiroedd de-ddwyrain Ghana, Togo, Benin, a de-orllewin Nigeria yng Ngorllewin Affrica. Mae ganddo hyd o ryw 400 o filltiroedd, o Benrhyn St. Paul, Ghana, yn y gorllewin i aber Nun, Nigeria, yn y dwyrain. Mae nifer o afonydd yn llifo i Eneufor Benin, gan gynnwys Sio, Haho, Mono, Couffo, Ouémé, Benin, Forcados, a rhan o aberoedd Niger. Mae prif borthladdoedd y geneufor yn cynnwys Lomé, prifddinas a dinas fwyaf Togo; Cotonou, dinas fwyaf Benin; a Lagos, dinas fwyaf Nigeria ac un o ardaloedd trefol mwyaf Affrica.

Geneufor Benin oedd canolfan masnach gaethweision yr Iwerydd yng Ngorllewin Affrica o'r 16g i'r 19g, ac hen enw'r ardal oedd Glannau'r Caethion, rhwng y Traeth Aur i'r gorllewin a Geneufor Biaffra (aberoedd Afon Niger) i'r dwyrain. Ers dechrau'r 19g, olew palmwydd ydy'r prif ddiwydiant. Yn niwedd y 1950au, darganfuwyd petroliwm yn Nelta Niger ac mae'r diwydiant olew yn bwysig yn nwyrain Geneufor Benin. Prif allforion eraill yr ardal yw hadau'r palmwydd olew, coco, coffi, pren caled, a rwber.

## Cyfeiriadau 
Benin
Categori:Gwlff Gini
Família é Tudo

Drama deledu o Frasil yw ***Família é Tudo***, gyda Arlete Salles, Nathalia Dill, Juliana Paiva, Thiago Martins, Isacque Lopes, Ramille, Renato Góes, Raphael Logam, a Jayme Matarazzo yn serennu. Fe ddarlledodd ar TV Globo rhwng 4 Mawrth 2024.

## Cast 
* Arlete Salles – Frida Mancini a Catarina Mancini Galindo
* Nathalia Dill – Vênus Mancini
** Bruna Negendank – Young Vênus
* Juliana Paiva – Electra Mancini
* Thiago Martins – Júpiter Anchieta Mancini
* Isacque Lopes – Plutão Mancini
* Ramille – Andrômeda Mancini
* Raphael Logam – Hans Mancini Galindo
* Renato Góes – Tomás Monteiro "Tom"
* Jayme Matarazzo – Luca Baggio
* Paulo Lessa – Netuno
* Ana Hikari – Mila
* Lucy Ramos – Paulina Monteiro
* Rafa Kalimann – Jéssica de Osma
* Daphne Bozaski – Lupita Maria Del Rosario Sanchez Perez de La Cruz
* Daniel Rangel – Augusto do Nascimento "Guto"
* Gabriel Godoy – Francisco do Nascimento "Chicão"
* Henrique Barreira – Murilo Baggio

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2024
Categori:Rhaglenni teledu Brasilaidd
Categori:Rhaglenni teledu Portiwgaleg
Categori:Rhaglenni teledu TV Globo
Ionad Chaluim Chille Ìle

Mae **Ionad Chaluim Chille Ìle** (Cymraeg: Canolfan Columba Ìle) yn goleg cyfrwng Gaeleg ar lan Loch an Dàla, ger Gartnatra ar Ynys Ìle, yn yr Alban. Mae wedi'i henwi ar ôl Sant Calum Cille (Columba), fe'i sefydlwyd yn 2002 fel rhan o Brifysgol yr Ucheldiroedd a'r Ynysoedd, ac mae mewn partneriaeth â'r fam goleg, Sabhal Mòr Ostaig ar Ynys Sgitheanach (Skye).

Mae'r Ganolfan yn addysgu iaith, diwylliant a threftadaeth Gaeleg trwy gynnig dosbarthiadau Gaeleg, cyrsiau byr, a graddau baglor trwy ei phartneriaeth â SMO. Mae gan y ganolfan lyfrgell Gaeleg ac mae'n codi arian drwy rentu ystafelloedd. Ceir hefyd caffe, Cafaidh Blasta, ar y safle.

Cennad y sefydliad yw: *Is e ar n-amas a bhith mar Ionad Cànain, Cultair is Dualchais na Gàidhlig ann an Earra-Ghàidheal stèidhichte gu seasmhach ann an Ionad Chaluim Chille Ìle* ("Ein nod yw bod yn Ganolfan Iaith Aeleg a Threftadaeth Ddiwylliannol Argyll gyda’n hyb wedi’i lleoli’n gadarn yn y Ganolfan ar Ynys Ìle").

Ni ddylid ei gymysgu â'r un enw "Arainn Chaluim Chille", un o gampysau Sabhal Mòr Ostaig yn Skye.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Ionad Chaluim Chille Ìle
* Ionad Chaluim Chille Ìle - Islay Gaelic Centre Sianel Youtube y Coleg

Categori:Addysg Aeleg yn yr Alban
Categori:Colegau addysg bellach y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 2002
Rhestr o feirdd Cymraeg

## Gweler y tudalennau canlynol 
* Rhestr beirdd Cymraeg c.550–1600
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)
Shirley Conran

Newyddiadurwr ac awdures Seisnig oedd **Y Fonesig Shirley Ida Conran**  DBE (ganwyd **Pearce**; 21 Medi 1932 &ndash; 9 Mai 2024). Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei llyfr *Superwoman* (1975).

Cafodd Conran ei geni yn Llundain. Mynychodd Ysgol Ferched St Paul, Llundain, ac yna ysgol orffen yn y Swistir; roddodd yr ysgol ychydig o ysbrydoliaeth yn ddiweddarach i'r ysgol ffuglennol  yn ei nofel *Lace* (1982).  Gwnaeth hi adael cartref yn 19 oed. Bu'n gweithio fel model, ac yna hyfforddodd fel cerflunydd yng Ngholeg Celf, Portsmouth (bellach yn rhan o Brifysgol Southampton),  ac fel peintiwr yng Ngholeg Polytechnig Chelsea (bellach yn rhan o Brifysgol y Celfyddydau Llundain).   Roedd gan Conran gartrefi yn Ffrainc a Llundain, a bu'n byw ym Monaco am nifer o flynyddoedd. Sefydlodd y rhaglen addysgol di-elw Maths Action.  Bu farw, yn 91 oed. 

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* *Lace* ( Simon a Schuster, 1982)
* *Les 2* (1985)
* *Savages* (1987)
* *Crimson* (1992)
* *Llygaid Teigr* (1994)
* *The Revenge* (neu *Revenge of Mimi Quinn*, 1998)

### Ffeithiol 
* *Superwoman* (1975) 
* *Superwoman 2* (1977)
* *Futurewoman: Sut i Oroesi Bywyd ar ôl Trideg* (1979)
* *Superwoman in Action* (1979)
* *Yr Ardd Hud* (1983)
* ''Down with Superwoman: I Bawb Sy'n Casáu Gwaith Tŷ* (1990)
* *Stwff Arian'' (2014)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Tlws Adran

yn 2012 a welodd gychwyn ar bennod newydd ym mhêl-droed menywod Cymru ac yna sefydlu Cwpan Cynghreiriau Cymru (Tlws Adran) yn 2014]]

**Tlws Adran** (Saesneg: *Adran Trophy*) yw'r enw ar gystadleuaeth gwpan pêl-droed flynyddol aelodau cynghreiriau menywod Cymru. Cynhaliwyd y gystadleuaeth gyntaf gyntaf yn 2014, pan y'i gelwid yn **Cwpan Uwch Gynghrair Merched Cymru** ('Welsh Premier League Cup'). Yn 2021 cafodd ei ailfrandio i 'Tlws Adran'.

Mae’r gystadleuaeth yn cael ei rhedeg gyda 24 o glybiau’n cymryd rhan, gan gynnwys holl aelodau cyfrediol cynghreiriau: yr Uwch Gynghrair genedlaethol sef yr (Adran Premier), a hefyd y ddau adran rhanbarthol - Adran Gogledd ac Adran De. Ceir hefyd y posibilrwydd o geisiadau cerdyn gwyllt ychwanegol i lenwi cyfanswm y clybiau i 24. Caiff ei redeg ar ffurf twrnamaint 'curo a thrwyddo' lle bydd enillydd cymal un gêm yn mynd drwyodd i'r cymal nesa.

## Noddwyr
* 2016 - 2021 - *Orchard* sy'n gwmni cysylltiadau cyhoeddus yng Nghaerdydd, oedd noddwyr y Tlws a noddwyr cyntaf Adran Premier.
* 2021 - *Genero*, noddwyr y Tlws o 2021 ymlaen oedd cwmni trefnu digwyddiadau Genero. Nhw hefyd oedd yn noddi Adran Premier a Cwpan Pêl-droed Merched Cymru.

## Enillwyr
C.P.D. Merched Met. Caerdydd bu'n dominyddu'r gystadleuaeth yn y blynyddoedd cyntaf. Enillodd C.P.D. Merched Dinas Caerdydd y Tlws tair mlynedd o'r bron yn 2022, 2023, a 2024. Yn 2024, gydag ennill y Tlws, Cwpan Pêl-droed Merched Cymru ac Adran Premier bu i C.P.D. Merched Dinas Caerdydd ennill y triphlig. Dyma'r tro gyntaf i un tîm ennill y dri brif wobr safon uchaf pêl-droed menywod Cymru. Bu i ferched Caerdydd guro C.P.D. Merched Dinas Abertawe 5 - 1 ar Stadiwm SDM Glass ym Penybont-ar-Ogwr.

## Gweler hefyd
* Adran Premier - uwch gynghrair genedlaethol pêl-droed merched Cymru
* Cwpan Pêl-droed Merched Cymru
* Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen Tlws Adran gwefan Cymdeithas Bêl-droed Cymru

Categori:Pêl-droed merched yng Nghymru
Categori:Uwch Gynghrair Merched Cymru
Rhyfeloedd dros annibyniaeth yr Alban

[bawd|Cerflun o [William Wallace, Aberdeen]]
Dyma restr o **frwydrau dros annibyniaeth yr Alban**.

## Brwydrau 
[bawd|269x269px|Cerflun [Robert Bruce, Bannockburn]]

* **Dunbar (27 Ebrill 1296)** - Gwesteiwr Albanaidd wedi’i drechu gan John de Warenne yn arwain y llu blaenaf yn ymosodiad Edward I.
* **Pont Stirling (11 Medi 1297)** - John de Warenne, yr oedd Edward I wedi ei adael yng ngofal yr Alban, wedi ei drechu gan William Wallace ac Andrew Murray.
* **Falkirk (22 Gorffennaf 1298)** - William Wallace yn cael ei drechu gan Edward I (ond daeth goresgyniad y Saeson i ben).
* **Roslin (24 Chwefror 1303)** - Llu Seisnig wedi'i leoli yng Nghastell Caeredin wedi'i drechu gan John (y Coch) Comyn.
* **Methven (19 Mehefin 1306)** - Robert Bruce wedi ei orchfygu gan Saeson.
* **Loudon Hill (c. 10 Mai 1307)** - Saeson wedi eu trechu gan Robert Bruce.
* **Inverurie (23 Mai 1308)** - John Comyn, iarll Buchan, wedi ei orchfygu gan Bruce.
* **Pas Brander (canol Awst 1308)** - John Macdougall o Lorn wedi ei orchfygu gan Bruce.
* **Bannockburn (23-24 Mehefin 1314)** - Edward II yn cael ei drechu gan Robert Bruce.
* **Dundalk (14 Hydref 1318)** - Edward Bruce yn cael ei ladd gan lu Eingl-Gwyddelig.
* **Byland (20 Hydref 1322)** - John o Lydaw, iarll Richmond, wedi ei orchfygu gan Robert Bruce yn ysbeilio yn Swydd Efrog.
* **Dupplin (10 Awst 1332)** - Donald iarll Mar, gwarcheidwad Dafydd II, wedi ei orchfygu a'i ladd gan Edward Balliol.
* **Halidon Hill (19 Gorffennaf 1333)** - Archibald Douglas, gwarcheidwad Dafydd II, wedi ei orchfygu a'i ladd gan Edward III.
* **Culblean (30 Tachwedd 1335)** - David Strathbogie (cefnogwr blaenllaw Edward Balliol) yn cael ei drechu a'i ladd gan Andrew Murray, gwarcheidwad Dafydd II.

## Gweler hefyd 
* Rhyfeloedd dros annibyniaeth Cymru
* Rhyfeloedd dros annibyniaeth Iwerddon
* Annibyniaeth yr Alban
* Annibyniaeth i Gymru
* Iwerddon unedig
* Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenedlaetholdeb Albanaidd
Categori:Gweriniaetholdeb yn yr Alban
Categori:Hanes yr Alban
Yr Alban
Mical

Disgrifir y nofel ***Mical***, gan Owain Owain, a gyhoeddwyd yn Nhachwedd 1976 gan Wasg Gomer fel "cofiant dychmygol" o'r Parch Michael Roberts, Pwllheli. Yn 1977, enillodd y gyfrol wobr Llyfr y Flwyddyn a gwobr ariannol o £300 gan Gyngor Llyfrau Cymru yn 1977. Rhif SBN: 85088411 X.

Hanes y Parch Michael Roberts (1790-1849) yw'r nofel, gŵr a ddisgrifir fel "un o bregethwyr blaenaf ei oes" ym mroliant y llyfr (clawr cefn). Yn y cyflwyniad (tudalen 131), dywed yr awdur iddo ddefnyddio copi o gofiant cynharach o Roberts sef *Cofiant y Parch. Michael Roberts* a gafodd yn anrheg gan ei fam, i lunio'r nofel. Roedd gan yr awdur hefyd hen feibl merch Michael Roberts, sef Hannah, a dderbyniodd gan ei thad ar ddydd ei phriodas. Mae'r gwleidydd Dafydd Wigley'n perthyn i'r Parch Michael Roberts drwy ei fam a oedd a'i gwreiddiau ym Mhwllheli.

## Cyfeiriadau
Categori:Owain Owain
Categori:Llyfrau Cymreig 1976
Categori:Nofelau 1967
Categori:Bywgraffiadau Cymraeg
Categori:Nofelau hanesyddol gan awduron o Gymru
Categori:Nofelau wedi eu gosod yng Ngwynedd
Rhyfeloedd dros annibyniaeth Iwerddon

Dyma restr o **wrthryfeloedd a rhyfeloedd dros annibynniaeth Iwerddon**.

## Rhyfeloedd y 16g 
bawd|177x177px|Aodh Ó Néill (Huw O'Neill), Iarll Tír Eoghain
* 1534 - Gwrthryfel gan Ieirll Kildare
* 1580 - Gwrthryfel Munster. Yn 1583 bu gwrthryfel Munster yn erbyn llywodraethwyr milwrol Elisabeth I.
* 1595 - Ymunodd Huw O'Neill, Iarll Tyrone, â Huw O'Donnell Coch mewn gwrthryfel yn erbyn Elisabeth I mewn ymgais i warchod y ffordd Gaeleg o fyw.
* Yn 1598 cafwyd buddugoliaeth Huw O'Neill ym Mrwydr Yellow Ford. Yn 1601 gorchfygwyd Huw O'Neill a Hugh O'Donnell, ynghyd â milwyr Sbaen, gan Mountjoy ym Mrwydr Kinsale. Yn 1603 ildiodd Huw O'Neill. Cwblhawyd goresgyniad Tuduraidd o Iwerddon. Cafodd cyfraith Lloegr ei orfodi ledled Iwerddon.
*

## Rhyfeloedd y 17g 
* 1641 - Dim ond 59 y cant o dir Iwerddon oedd yn cael ei ddal gan Gatholigion. Bu gwrthryfel Catholig-Gaelig mewn ymgais i adennill tiroedd a atafaelwyd. Daeth y gwrthryfel i ben yn 1649.
* 1646 - Mae Eoghan Ruadh Ó Néill yn curo byddinoedd o'r Alban dan arweiniad Robert Munro yn Benburb.
* 1691- Gorchfygwyd lluoedd Catholig ym Mrwydr Aughrim. Ildiwyd Limerick.
*

## Rhyfeloedd y 18g ac 19g 
* 1796 - Ceisiodd llynges Ffrengig o 35 o longau gyda Wolfe Tone ar ei bwrdd lanio ym Mae Bantry ond cawsant eu hatal gan dywydd garw.
* 1798 - Gwrthryfel 1798.
* 1803 - Gwrthryfel yn Nulyn dan arweiniad Robert Emmet, a gafodd ei arestio, ei roi ar brawf, a'i ddienyddio.
* 1813 - "Brwydr Garvagh" rhwng 'Rhubanwyr' Catholig ac Orenwyr.
* 1866 - Teithiodd Kelly, cyn-filwr o Ryfel Cartref America, i Iwerddon a bu'n gyfrifol am baratoi ar gyfer gwrthryfel yn y Ffeniaid. Ar 5 Mawrth 1867 methodd wrthryfel y Ffeniaid.
*

## Rhyfeloedd y 20g 
[bawd|192x192px|[Michael Collins, un o brif arweinwyr yr IRA, Byddin Weriniaethol Iwerddon (1916–22)]]
* 1916 - Gwrthryfel y Pasg
* 1919-21 - Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon
* 1922-23 - Rhyfel cartref Iwerddon dros dermau annibynniaeth y cytundeb Eingl-Gwyddelig

(Bu gweithgawrch yr IRA wedi hyn a dermwyd yn anghyfreithiol o 1931 gan lywodraeth De Iwerddon.)
## Gweler hefyd 
* Rhyfeloedd dros annibyniaeth Cymru
* Rhyfeloedd dros annibyniaeth yr Alban
* Annibyniaeth i Gymru
* Annibyniaeth yr Alban
* Iwerddon unedig

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Categori:Gweriniaetholdeb yn Iwerddon
Categori:Hanes Iwerddon
Iwerddon
C.P.D. Merched Briton Ferry Llansawel

Mae **Clwb Pêl-droed Merched Briton Ferry Llansawel** (*Briton Ferry Llansawel Ladies Football Club*) yn glwb pêl-droed merched wedi'i leoli yn Llansawel, ger Castell-nedd. Fel y tim dynion, C.P.D. Briton Ferry Llansawel, mae'r enw yn cyfuno'r enw Cymraeg am Briton Ferry, sef, "Llansawel" a'r enw Saesneg ac yn uniad o ddau glwb gwahanol - "Llansawel F.C." a "Briton Ferry F.C.". Fel tîm y dynion, maent yn chwarae ar faes Old Road yn Llansawel.

Llysenw'r tîm yw "Y Cochion" ('The Reds').

## Hanes
Fe’i sefydlwyd yn 2013 pan benderfynodd Clwb Pêl-droed Briton Ferry Llansawel AFC gyflwyno pêl-droed merched. O dan arweiniad Ross Norgrove, cychwynnodd y merched yng Nghynghrair Menywod a Merched Gorllewin Cymru West Wales Women and Girls League). Yn eu tymor cyntaf, fe enillon nhw’r gynghrair gan ennill 16 allan o’r 20 gêm gan sgorio 120 gôl yn y broses. Parhaodd y tîm i symud ymlaen gan ennill dyrchafiad i Uwch Gynghrair Merched Cymru (Adran Premier bellach, neu 'Adran Genero' wedi'r noddwr cyfredol) ar gyfer tymor 2014/15.

Yn anffodus, disgynnodd y tîm yn y tymor cyntaf yn yr Uwchgynghrair yn ôl i Gynghrair Merched Cymru. Byrhoedlog fu'r diraddiad hwn gan i'r tîm ennill y gynghrair y tymor nesaf a dychwelyd i'r WPWL. Ar ôl ennill Cynghrair Merched Cymru yn nhymor 2017-18 i ennill dyrchafiad yn ôl i’r Uwch Gynghrair gyda buddugoliaeth diwrnod olaf y tymor oddi cartref i’r C.P.D. Merched Tref y Barri. Maent ers hynny wedi cwympo nôl i'r Adran De ond ad-ennillon nhw ddyrchafiad yn 2023-24. Mae'r clwb yn rhedeg dau dîm hŷn yn ogystal â thîm ieuenctid dan 19 a thîm dan 16.

## Anrhydeddau
Bu i'r clwb ennill Adran Genero De yn 2023-24 gan ddyrchafu i Genero Premier. Roedd hyn ychydig dan deufis cyn i dîm y dynion hefyd ennill dyrcharfiad i Uwch Gynghrair Cymru.

Bu iddynt gyrraedd ffeinal Cwpan Pêl-droed Merched Cymru yn nhymor 2022-23 ond gan golli yn y ffeinal, 4-0, i C.P.D. Merched Dinas Caerdydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol C.P.D.M. Briton Ferry Llansawel
* C.P.D.M. Briton Ferry Llansawel ar Facebook

Categori:Llansawel, Castell-nedd Port Talbot
Briton Ferry Llansawel
Briton Ferry Llansawel
Maesygarnedd

Ffermdy traddodiadol yw **Maesygarnedd** (neu **Maes-y-garnedd**), sef man geni John Jones yn 1597, un o'r gwŷr a arwyddodd warant marwolaeth Siarl I, brenin Lloegr a brawd-yng-nghyfraith Oliver Cromwell, Arglwydd Amddiffynnwr Lloegr. Saif ym mhen pellaf Cwmnantcol, gyda'r Foel Wen (414m) i'r gogledd-orllewin, y Foel Ddu (477m) i'r gogledd, y Rhinogydd (720m) i'r dwyrain a mynydd Moelfre (589m) i'r de-orllewin. Cyfeirnod Grid yr OS: SH6420026920. Tua 5 milltir i'r gorllewin mae Salem, Cefncymerau, Pentre Gwynfryn, y capel a ddarlunir yn y llun enwog *Salem* gan Sydney Curnow Vosper.
275px|bawd|Lleoliad Maesygarnedd

Ceir Bwlch Drws Ardudwy gerllaw, bwlch, sy'n gorwedd rhwng Rhinog Fawr a Rhinog Fach; roedd y bwlch o bwysigrwydd mawr yn y Canol Oesoedd fel y cyswllt rhwng Ardudwy ar yr ochr orllewinol i'r Rhinogydd a'r ardaloedd i'r dwyrain.

Cofrestrwyd yr adeilad, a 4 o adeiladau amaethyddol eraill, gerllaw, gan Cadw:
* y prif dŷ o tua'r 1610au: 4768
* beudy, o'r 16g neu'r 17g, sydd mewn cyflwr da: 4768
* cwt peiriannau, ar ochr deheuol y tŷ: 81990
* dau gwt moch: 82011
* beudy / ysgubor maes, rhyw c250m i'r de-orllewin o'r ffermdy.

Yn ôl Cadw, disgrifiwyd y tŷ yn 'newydd' yn 1622, er y gall hyn olygu ei fod 'fel newydd'; mae'n bosib i'r ffermdy gael ei godi ar gyfer tad John Jones, sef Thomas ap John Ieuan ap Huw.

## John Jones
Oherwydd nad ef oedd y mab hynaf gyrrwyd ef i Lundain i wasanaethu teulu Myddleton. Priododd Margaret merch John Edwards, Stanstey.

Pan ddechreuodd Rhyfel Cartref Lloegr, ymunodd John Jones â byddin y Senedd. Erbyn 1646 roedd yn ymladd yng ngogledd Cymru ym myddin Syr Thomas Mytton fel Cyrnol, a'r flwyddyn wedyn daeth yn Aelod Seneddol dros Sir Feirionnydd.

Roedd yn aelod o'r cwrt a fu'n profi Siarl I ar ddiwedd yr ail Ryfel Cartref, ac roedd yn un o'r rhai a roddodd eu henwau ar warant marwolaeth y brenin.

Ym 1650 aeth i Iwerddon yn brif gomisiynydd i weinyddu'r wlad, ac yn 1655 gwnaed ef yn gomisiynydd dros ogledd Cymru. Roedd ei wraig gyntaf wedi marw yn yr Iwerddon y 1651, ac y 1656 ail-briododd a Katherine, chwaer Oliver Cromwell.

Yn dilyn marwolaeth Cromwell ac ymddiswyddiad ei fab Richard Cromwell, fe gymerwyd John Jones yn garcharor yn 1660. Fe'i cafwyd yn euog o deyrnfradwriaeth, a chafodd ei grogi, ei ddiberfeddu a'i chwarteru yn Llundain ar 17 Hydref 1660.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd‎
Categori:Tai Cymru
Etholiad nesaf Cynulliad Gogledd Iwerddon

Bydd etholiad nesaf Cynulliad Gogledd Iwerddon yn digwydd dim hwyrach na 6 Mai, 2027.

## Arolygon barn 
## Gweler hefyd 
* Iwerddon unedig
* Arolygon barn ar Iwerddon Unedig
* Etholiad nesaf Senedd yr Alban
* Etholiad nesaf Senedd Cymru

## Cyfeiriadau
Michael Manley

Gwleidydd o Jamaica oedd **Michael Norman Manley** (10 Rhagfyr 1924 – 6 Mawrth 1997) a wasanaethodd yn Brif Weinidog Jamaica o 1972 i 1980 ac o 1989 i 1992. Gwasanaethodd yn Seneddwr o 1962 i 1967, yn Aelod Seneddol dros Ganol Kingston o 1967 hyd at 1992, ac yn Arweinydd yr Wrthblaid o 1969 i 1972 ac o 1980 i 1989.

Ganed ef yn St. Andrew, Gwladfa Jamaica, yn fab i'r gerflunwraig Edna Swithenbank Manley a'r gwleidydd Norman Manley, a sefydlodd Blaid Genedlaethol y Bobl (PNP) ym 1938 a gwasanaethodd yn Brif Weinidog y wladfa o 1955 i 1962. Disgynnai o linach gymysg ar y ddwy ochr, o dras Affricanaidd, Seisnig, a Gwyddelig. Gwasanaethodd Michael Manley yn Awyrlu Brenhinol Canada yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Wedi'r rhyfel, aeth i Loegr i astudio yn Ysgol Economeg Llundain (LSE) dan arweiniad yr Athro Harold Laski, a dylanwadwyd arno'n gryf gan sosialaeth Ffabiaidd. Gweithiodd yn newyddiadurwr ar liwt ei hun yn Llundain cyn dychwelyd i Jamaica ym 1951 ac ymuno â'r papur newydd wythnosol adain-chwith *Public Opinion*. Bu'n weithgar yn y mudiad llafur, gan gynnwys swydd Arolygydd Siwgr i Undeb Cenedlaethol y Gweithwyr o 1953 i 1954, a daeth i'r amlwg fel cyflafareddwr. Gwasanaethodd yn Arolygydd yr Ynys ac is-lywydd cyntaf Undeb Cenedlaethol y Gweithwyr o 1955 i 1972.

Penodwyd Manley i Senedd Jamaica ym 1962 a fe'i etholwyd i Dŷ'r Cynrychiolwyr ym 1967. Olynodd ei dad yn arweinydd y PNP ym 1969. Yn sgil buddugoliaeth y PNP yn yr etholiad cyffredinol ym 1972, penodwyd Manley i olynu Hugh Shearer yn Brif Weinidog Jamaica. Aeth ei lywodraeth ati i gyflwyno polisïau i ailddosrannu cyfoeth. Manley oedd un o sefydlwyr Cymuned a Marchnad Gyffredin y Caribî (Caricom) ym 1973, a daeth Manley i sylw rhyngwladol am bleidio achosion y Trydydd Byd. Magodd gysylltiadau clos â Chiwba, y bloc Dwyreiniol, a gwledydd sosialaidd a chomiwnyddol Asia, ac o ganlyniad cafodd cymorth ariannol oddi ar Unol Daleithiau America i Jamaica ei gwtogi. Arweinydd poblogaidd oedd Manley, a enillai'r llysenw "Joshua" ar ôl y proffwyd yn y Beibl.

Ymddeolodd Manley ym 1992 oherwydd afiechyd, a dioddefai o ganser y prostad yn ei flynyddoedd olaf. Priododd bum gwaith a chafodd bum plentyn: gyda Jacqueline Ramellard o 1946 i 1951 (cawsant un ferch), gyda Thelma Verity o 1955 i 1960 (un mab), gyda Barbara Lewars o 1968 hyd at ei marwolaeth ym 1968 (un ferch), gyda Beverley Anderson o 1972 i 1990 (un mab ac un ferch), a chyda Glynne Ewart o 1992 hyd at ei farwolaeth (dim plant). Bu farw Michael Manley yn Kingston yn 72 oed, pum mlynedd wedi iddo ymddeol.

## Llyfryddiaeth 
* *The Politics of Change* (1974)
* *Jamaica: Struggle in the Periphery* (1982)
* *A History of West Indies Cricket* (1988)
* *The Poverty of Nations* (1991)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Aelodau Awyrlu Brenhinol Canada
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Saesneg o Jamaica
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Jamaica
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Jamaica
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Jamaica
Categori:Pobl a aned yn Jamaica
Categori:Pobl fu farw yn Kingston
Categori:Prif Weinidogion Jamaica
Categori:Sosialwyr o Jamaica
Herri Urrats

Mae **Herri Urrats** yn ŵyl a drefnir gan Seaska i gefnogi addysg Fasgeg. Mae'n digwydd yn ystod pythefnos cyntaf mis Mai bob blwyddyn o amgylch llyn ger pentref Senpere yn Lapurdi.

Defnyddir yr arian a gesglir i gefnogi ysgolion ikastola yng ngogledd Gwlad y Basg.

Ar ddiwedd y 1970au a dechrau'r 1980au, crëwyd y gwyliau cyntaf er budd ysgolion. Cynhaliwyd gŵyl *Kilometrak* am y tro cyntaf yn 1977, Ibilaldia yn 1978, a Nafarroa Oinez ac *Araba Euskaraz* yn 1981, cyn cynnal gŵyl Herri Urrats am y tro cyntaf yn 1984. Yn wahanol i’r lleill, mae Herri Urrats yn digwydd yn yr un lle bob blwyddyn.

Roedd yr ŵyl gyntaf yn 1984 ac mae wedi cymryd lle bron bob blwyddyn ers hynny. Ni chafodd ei threfnu yn 2020 a 2021, oherwydd pandemig Covid-19, er i ŵyl fach gael ei chynnal yn 2021. Dychwelodd yr ŵyl yn 2022. Yn 2024, cynhaliwyd y 41ain *Herri Urrats* gydag enfys yn thema*.*

Fel gyda nifer o wyliau a mentrau eraill, mae cerddorion amrywiol wedi creu caneuon ar gyfer gŵyl Herri Urrats dros y blynyddoedd. Ymhlith eraill, mae Skunk, Oskorri, ETS, Xutik, Willis Drummond, Berri Txarrarak, Hemendik At, Xiberoots, 2Zio a Zetak wedi cyfansoddi cân yr ŵyl.

## Dechreuad Herri Urrats 
Roedd rhieni'r gymdeithas *Seaska* yn teimlo bod yn rhaid gwneud rhywbeth. Cynigodd y tad ifanc Pierre Iturria trefnu gŵyl i godi arian i'r ysgolion. Pan ofynnwyd i faer Senpere, Germain Esponda, gael defnyddio'r safle, atebodd yn gadarnhaol, gan mai cymdeithas bentrefol ydoedd. Roedd Iturria yn cerdded yn ne Gwlad y Basg pan gafodd syniad logo'r ŵyl sydd ar ffurf esgid.

Pan gynhaliwyd yr ŵyl gyntaf yn 1984, roedd disgwyl y byddai dim ond tua 200 o bobl yn dod iddi, ond daeth 5,000 o bobl o dde Gwlad y Basg i gefnogi. Y flwyddyn ganlynol roedd 10,000, a gwelwyd hyd at 60,000 ar un adeg. Roedd 50 o bobl yn helpu gyda'r ŵyl gyntaf, ond erbyn 2022, roedd 1,500 o bobl yn rhan o'r gwaith trefnu (gan gynnwys parcio'r ceir).

Yn y 1990au roedd mwy na 200 o fysiau'n cludo pobl i'r ŵyl. Bryd hynny, pobl o dde Gwlad y Basg yn bennaf oedd yn dod i'r ŵyl, ac roedd problemau ar y ffin bob blwyddyn. Wrth groesi'r ffin yn Hendaia, roedd heddlu'r De yn cadw'r bobl a oedd yn teithio i'r ŵyl tu mewn i'r bysiau. Treuliodd rhai dair awr ar y bws.

Yn y blynyddoedd cyntaf ychydig o bentrefwyr Senpere oedd yn mynychu'r ŵyl. Mae hyn wedi newid bellach, ac yn y 2010au roedd mwy o oedolion a phobl o'r ardal o'i gymharu â phobl ifanc o'r De.

## Gweler hefyd
* Korrika - ras di-gystadleuaeth dros addysg Basgeg i oedolion trefnir gan yr AEK

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Herri Urrats

Categori:Basgeg
Categori:Gwlad y Basg