open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llanengan

Pentref, plwyf eglwysig a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Llanengan** (). Saif yn ardal Llŷn, tuag 8 milltir i'r de-orllewin o dref Pwllheli.

Saif pentref Llanengan heb fod ymhell o'r môr, i'r de-orllewin o Abersoch. Cysegrwyd yr eglwys, sy'n dyddio o oddeutu'r 15g, i Sant Engan.

Heblaw pentref Llanengan, mae cymuned Llanengan yn cynnwys pentrefi Abersoch, Mynytho, Bwlchtocyn a Llangïan. Mae'r boblogaeth yn 2,124.

I'r gorllewin ceir traeth llydan Porth Neigwl. Gellir cyrraedd y bae trwy ddilyn lôn o'r pentref i Dai-morfa lle ceir llwybr sy'n arwain i'r traeth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Safle hen mwynglawdd ar gyrion Llanengan

## Cyfrifon Robert Thomas y crydd
### Enwau tai
Nododd Robert Thomas y crydd (Gongl Gron, Llanengan) yn ei lyfrau cownt o 1868-74 nifer o enwau anheddau‘r plwyf (ynghyd ag enwau’r cwsmeriaid a breswyliai ynddynt), llawer ohonynt wedi peidio a bod mwyach: Deicws Bach Ceiriad, Wil Tyddynglasdwrn, Dic Morfa, Ellen Punt y Gwair, Evan Llain, Thomas Owen Ty’r Ysgol Llan, Cadi Difir, William Roberts Picstreet, Geini Tywyn, Robert Pengogo, Harry Caegwynllian, Logiar Corn, Nelli Lone Bach Morfa Neigwl, hen ddynas Creigr Coch, hen Ann Lawrdre bella, ac un go ryfedd - Twm Corffyfarwolaeth (weithiau Twm Refel neu Corff y farwolaeth.

### Galwedigaethau
Enwir nifer o gwsmeriaid yn y llyfrau cownt yn ôl eu gwaith: 
Morwynion (cyfanswm o 6); Morwyn Dafern Abersoch, Ellen hen forwyn Tan y Fonwent [sic.], Lydia mowyn Barach, hen forwyn Plas Llwyndu, morwyn docdor, morwyn person Rhiw.
Gweision (cyfanswm o 3): John gwas Tanrallt, Twm hen was Towyn, John gwas Trewern, 
Crefftwyr: John tailor, Evan Jones saer, Boy Saer ceryg, Ned masiwn Raber, John gof Sarn, Rich gof Cilan (+4 gof arall), 
Cloddwyr yn y gwaith plwm: enwir 11 meinar (3 yn unig ag enwau hysbys Cymreig, cyfenwau eraill yn Raw, Pock a Stiward. Cyfeirir at un fel “meinar du Tanybwlch”.
Eraill a gysylltir â gwaith oedd Will Soldier, gwraig Police, Robert Watchmaker, School[master] Ysgol Bella. Yn Hydref 1872 cafodd “hen drampar gwad cryf”

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Llŷn
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Elaine Paige

Cantores ac actores lwyfan yw **Elaine Paige** (ganwyd 5 Mawrth 1948). Cafodd ei geni yn Barnet, Llundain.

Dechreuodd Paige ei gyrfa fel actores ar y llwyfan yn *The Roar of the Greasepaint—the Smell of the Crowd* yn 1964. Ar ôl chwarae llawer o rannau ar y llwyfan, chwaraeodd hi ran Eva Peron yn y sioe gerdd enwog *Evita* yn 1978. Wedyn chwaraeodd hi ragor o rannau enwog, e.e. fel Grizabella yn *Cats* (1981), Florence yn *Chess* (1986), Norma Desmond yn *Sunset Boulevard* (1994, 1995-1997) ac Anna Leonowens yn *The King and I* (2000).

## Disgograffi 
### Albymau 
### Recordiadau'r Cast
### Senglau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 
* Sioe BBC Radio 2

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Dyffryn Arth

Cymuned yng Ngheredigion yw **Dyffryn Arth**. Saif i'r gogledd o dref Aberaeron, ac mae'n cynnwys dalgylch Afon Arth, yn cynnwys pentrefi Aberarth, Pennant, Cross Inn a Bethania. Ceir yma adfeilion Castell Dineirth, castell Normanaidd o ddechrau'r 12g.

Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,241.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

[250px|bawd|dim|[Afon Arth yn llifo trwy ganol Aberarth]]

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Dyffryn Arth
Tirymynach (cymuned)

Cymuned yng Ngheredigion yw **Tirymynach**. Saif i'r gogledd o dref Aberystwyth, ac mae'n cynnwys pentrefi Bow Street, Clarach, Dole, Llangorwen a Phen-y-garn. Daw'r enw oherwydd fod y tir unwaith wedi bod ym mherchenogaeth Abaty Ystrad Fflur. Ar yr arfordir yng ngogledd y gymuned mae Sarn Gynfelyn, un o nifer o sarnau rhewlifol ar yr arfordir yma.

Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,888.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Abaty Cwm-hir

:''Mae'r erthygl hon yn trafod yr abaty. Am y gymuned o'r un enw, gweler Abaty Cwm-hir (cymuned)''

Abaty yn perthyn i Urdd y Sistersiaid oedd **Abaty Cwm-hir**, neu **Abaty Cwm Hir**. Saif i'r gogledd o dref Llandrindod, Powys.

Sefydlwyd y fynachlog yn 1143, a chafodd ei hail-sefydlu gan fynachod o Abaty Hendy-gwyn yn 1176. Sefydlwyd Abaty Cymer gan fynachod oddi yma yn 1198. Cafodd nawdd Llywelyn Fawr, ac mae eglwys yr abaty y fwyaf yng Nghymru, 75 medr o hyd. Claddwyd corff Llywelyn ap Gruffudd yma wedi ei ladd yng Nghilmeri yn Rhagfyr, 1282.

Erbyn 1381, dim ond wyth mynach oedd yn weddill yma, a dinistriwyd yr abaty yn rhannol yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr.

Abaty Cwm Hir - geograph.org.uk - 148784.jpg|Abaty Cwm-hir
IMG 1209.jpg|Beddrod Llywelyn yr Ail yn yr abaty

## Archaeoleg
Cafwyd peth cloddio mor bell yn ôl â'r 1820au a'r 1890au. Bu nifer o archwiliadau'n ddiweddar gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys, gan gychwyn yn 1988.

## Cymuned
Mae Abaty Cwm-hir hefyd yn Gymuned.

Categori:Abaty Cwm-hir
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Sefydliadau 1176
Cwm-hir
Categori:Teyrnas Powys
Abaty Cwm-hir (cymuned)

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Abaty Cwm-hir** neu **Abaty Cwm Hir** (Saesneg: *Abbeycwmhir* neu *Abbey Cwmhir*). Saif ger Afon Clywedog, i'r gogledd o dref Llandrindod.

Enwyd y pentref a'r gymuned ar ôl Abaty Cwm-hir, abaty Sistersaidd a sefydlwyd yn 1143. Dim ond adfeilion sydd ar ôl bellach, ond gan yr abaty yma yr oedd yr eglwys fwyaf o abatai Cymru. Yma y claddwyd Llywelyn ap Gruffudd.

Ail-adeiladwyd eglwys pentref Abaty Cwm-hir yn 1866. Mae yma dafarn, yr *Happy Union Inn*, sy'n adeilad cofrestredig. Adeiladwyd Neuadd Cwm-hir yn 1867.  Mae Llwybr Glyn Dŵr yn mynd trwy'r gymuned.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Powys
Categori:Pentrefi Powys
Rhoscolyn

Pentref bychan a chymuned ar Ynys Gybi, Ynys Môn, yw **Rhoscolyn**. Fe'i lleolir ychydig dros bum milltir i’r de o Gaergybi, yn y rhan mwyaf deheuol o Ynys Cybi. Ffurfia ran ddeheuol Ynys Gybi ac mae'n cynnwys pentref Pontrhydybont yn ogystal â Rhoscolyn ei hun. Sefydlwyd un o fadau achub cyntaf Ynys Môn yma tua 1830. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 484 ac yn 2011 roedd yn 542.

Ceir Eglwys y Santes Gwenfaen yn Rhoscolyn, eglwys a sefydlwyd yn wreiddiol yn 630, ond a ailadeiladwyd yn Eglwys yn 1870. Dywedir mai 'Llanwenfaen' oedd yr hen enw am Roscolyn ei hun. Enwir yr ysgol gynradd leol yn Ysgol Gwenfaen ar ei hôl.

Ganwyd y paffiwr Atholl Oakeley yn Rhoscolyn yn 1900.

Mae'r ysgol gynradd ychydig dros milltir or pentref.

Ar y pentir yn Rhoscolyn, mae yna dwll enfawr a chanoedd o flynyddoedd yn ôl, lle profwyd pobl a oedd dan amheuaeth o fod yn euog o drosedd. Gwneid iddynt neidio dros y twll, ac os llwyddid, yna cant fynd adref. Os methid, yna cant eu carcharu.

Gallwch gerdded y llwybr arfordirol a mynd i draethau hyfryd ar yr arfordir.

bawd|dim|Capel Seion, Rhoscolyn

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn
Categori:Pentrefi Ynys Môn

Categori:Ynys Gybi
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Bae Penrhyn

Ardal a phentref fawr yng nghymuned Llandudno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Bae Penrhyn** (Saesneg: *Penrhyn Bay*). Saif ar yr arfordir gerllaw Rhiwledyn, rhwng Llandudno a Llandrillo-yn-Rhos. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanrhos. Yn wreiddiol, Penrhyn oedd enw'r graig i'r dwyrain o Fae Llandudno (a elwir heddiw yn y Trwyn y Fuwch neu *Little Orme*), ond wrth i'r lle ddatblygu daeth yr enw "Bae Penrhyn" i olygu'r datblygiadiadau newydd a'r bae sydd i'r dwyrain o Drwyn y Fuwch (Gogarth Fach). Gyferbyn iddo (hynny yw, i'r dwyrain o Fae Penrhyn) saif Ochr y Penrhyn (Saesneg: *Penrhynside*).

250px|bawd|dim|Bae Penrhyn gyda'r pentref

Yr adeilad hynaf yma yw Hen Neuadd Penrhyn, cartref y teulu Pugh. Roedd y teulu yma yn reciwsantiaid Catholig yn niwedd y 16g. Ar 14 Ebrill 1587, cafwyd hyd i wasg gudd ar gyfer llenyddiaeth Gatholig mewn ogof ar Riwledyn, a gafodd ei defnyddio gan Robert Pugh o'r Penrhyn a'i gaplan y Tad William Davies i argraffu *Y Drych Cristianogawl* (gan Robert Gwyn neu Gruffydd Robert), y llyfr cyntaf i gael ei gyhoeddi yng Nghymru. Llochesant yno i geisio dianc yr erledigaeth ar Gatholigion a gychwynwyd gan Elisabeth I o Loegr ym Mai 1586. Ceir adfeilion capel canoloesol cysegredig i'r 'Forwyn Fair o'r Penrhyn', wrth lethrau isaf Rhiwledyn ger Hen Neuadd Penrhyn; rhoddwyd y gorau i'w ddefnyddio ym 1930.

Ceir yma eglwys, tafarn, llyfrgell a nifer o siopau. Tyfodd Bae Penrhyn yn sylweddol yn ystod yr 20g, pan ddaeth yn faesdref i Landudno.

## Gweler hefyd
*Hen Neuadd Penrhyn

## Cyfeiriadau 
Categori:Llandudno
Categori:Pentrefi Conwy
Aberchwiler

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych yw **Aberchwiler** () (Saesneg: *Aberwheeler*). Saif i'r gogledd-ddwyrain o dref Dinbych, lle mae Afon Chwiler yn ymuno ag Afon Clwyd. Mae pentref Bodfari ychydig i'r gogledd.

Mae'r gymuned yn cynnwys rhan o Fryniau Clwyd; y pwynt uchaf ynddi yw copa Moel-y-Parc (398m). Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 327.

## Hanes
Yn hanesyddol, ffurfiodd Aberchwiler drefgordd plwyf hynafol Bodfari, a oedd hefyd yn cynnwys Maesmynan a Blorant. Ar un adeg roedd y faenor yn eiddo i Gwenllian. Roedd melin wedi'i lleoli yn Aberchwiler o'r canol oesoedd. Llosgwyd y felin ym 1403, er iddi gael ei phrydlesu yn ddiweddarach i Thomas Londisdale a Henry Billiger ym mis Tachwedd 1408 ar y sail eu bod yn ei hailadeiladu.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Bodysgallen

Plasdy hynafol ger pentref Llanrhos yn y Creuddyn, bwrdeistref sirol Conwy, yw **Bodysgallen** (hefyd **Bodysgallan** neu **Neuadd Bodysgallen**). Mae'r adeilad presennol, sy'n gofrestredig, yn dyddio o'r 17g yn bennaf gydag ychwanegiadau diweddarach, ond mae'r safle yn hŷn o lawer. Bu gorthwr ar y safle yn yr Oesoedd Canol. Heddiw mae Bodysgallen yn westy.

Yn ôl traddodiad, roedd gan Cadwallon Law-hir, brenin Gwynedd (442-517), lys yma yn y 5g, ond does dim modd profi hynny. Credai'r hynafiaethydd lleol y Parch. Robert Williams (1810-81) fod adfeilion plas Cadwallon i'w gweld yn y coed ar y bryn ger y plasdy, ond mae'n debyg mai adfeilion adeiladwaith canoloesol ydynt. Erbyn yr Oesoedd Canol ymddengys ei fod yn un o dri *gwely* (uned o dir etifeddol) a berthynai i deulu'r Gloddaeth. Trwy amryfusedd oherwydd tebygrwydd eu henwau, credai Thomas Pennant ac eraill mai plas Caswallon yn hytrach na Cadwallon oedd Bodysgallen (neu "Bod Caswallon").

Codwyd y prif adeilad presennol yn 1620 gan Robert Wynn, ac ychwanegwyd estyniad sylweddol yn un pen iddo yn y 19eg ganrif. Mae gan y plasdy erddi cynlluniedig ffurfiol o gyfnod Robert Wynn a ystyrir yn un o'r enghreifftiau gorau o erddi o'r math yn y wlad. Priododd Robert Wynn (Bodysgallen) Elen ferch Robert Wynn (o Blas Mawr) a thrwy hynny daeth Plas Mawr, Conwy, i feddiant y teulu.

## Gerddi a pharcdir
Lleolir Bodysgallen ar lethr orllewinol Bryn Pydew o fewn coedwig lydan-dail hill rhwng Llanrhos a Chyffordd Llandudno.  Mae'r tir amgylchynnol, sy'n rhan o ystad Bodysgallen o hyd, yn gymsgedd o dir porfa a choedwigoedd naturiol sydd heb newid llawer ers yr Oesoedd Canol.  Noda Richard Fenton yn 1810 fod Bodysgallen yn gorwedd mewn coedwigoedd o dyfiant hynafol ("*embosomed in woods of Noble growth, which are suffered to luxuriate their own way, without any fear of the axe*").  Mae'r gerddi presennol yn dyddio i 1678 ac yn waith Robert Wynn, mab Hugh Wynn.  Gardd *parterre* yn arddull yr Iseldiroedd yw'r brif ardd, sy'n gorwedd yn isel rhwng waliau uchel. Dyma'r fath o ardd fu'n ffasiynol gan yr uchelwyr yng ngwledydd Prydain yn yr 17g. Ceir drysfa o wrychoedd cynlluniedig (*topiary maze*) yno heddiw ac i'r dwyrain ceir gardd rhosynnau ffurfiol.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
* C. Michael Hogan ac Amy Gregory, *History and architecture of Bodysgallen Hall, North Wales* (Lumina Technologies, 2006)

## Oriel

Plas Bodysgallen, Llan-rhos NLW3361422.jpg|Y plas, tua 1885
Bodysgallengardencmichaelhoganlowres.jpg|Gardd *parterre* Bodysgallen 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghonwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 17eg ganrif
Categori:Conwy (cymuned)
Categori:Gerddi yng Nghymru
Categori:Gwestai Cymru
Categori:Plasdai Conwy
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Bôn-y-maen

Cymuned yn Sir Abertawe yw **Bôn-y-maen** (neu **Bonymaen**). Fe'i lleolir i ogledd-ddwyrain y ddinas ac i ddwyrain Afon Tawe.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y gymuned boblogaeth o 7,409.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Abertawe
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)
Eglwys Crist, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw coleg **Eglwys Crist** (Saesneg: *Christ Church*, neu yn anffurfiol *"The House"*; Lladin: *Ædes Christi* = "Teml Crist").

## Cynfyfyrwyr
*John Locke (1632–1704), athronydd
*William Penn (1644–1718), sylfaenydd Pennsylvania 
*Syr Hugh Owen Owen, 2il Farwnig (1803–1891), tirfeddiannwr o Gymru
*Robert Williams (1810–1881), hynafiaethydd 
*W. H. Auden (1907–1973), bardd 
*Homi K. Bhabha (g. 1949), beirniad llenyddol 
*Chris Skidmore (g. 17 Mai 1981), hanesydd a gwleidydd

## Cyfeiriadau

Categori:Colegau Prifysgol Rhydychen
Categori:Sefydliadau 1546
Llandrillo-yn-Rhos

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llandrillo-yn-Rhos**, weithiau **Llandrillo** (Saesneg: *Rhos-on-Sea*). Saif ar arfordir rhyw filltir i'r gorllewin o dref Bae Colwyn, ac erbyn hyn mae i bob pwrpas yn faesdref o'r dref honno. Roedd y boblogaeth yn 2011 yn 7,593.

Gerllaw mae Bryn Euryn, lle mae gweddillion bryngaer a atgyfnerthwyd yn yr Oesoedd Canol cynnar, efallai yn oes Maelgwn Gwynedd, a chwarel galchfaen fechan. Gellir gweld gweddillion Llys Euryn, sy'n dyddio o'r 16g ond a adeiladwyd ar safle plas cynharach lle trigai Ednyfed Fychan, distain a phrif gynorthwydd Llywelyn Fawr yn rhan gyntaf y 13g.

Ar y traeth islaw Bryn Eurun mae Rhos Fynach, lle adeiladwyd gored bysgota gan fynachod Abaty Aberconwy. Roedd yn cael ei ddefnyddio i bysgota hyd ddechrau'r 20g. Yn ôl un chwedl, o Landrillo y cychwynnodd Madog ar ei fordaith i America.

Rhwng Llandrillo a Bae Penrhyn, saif campws Coleg Llandrillo Cymru.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eglwys Sant Trillo
Dyddia eglwys Llandrillo-yn-Rhos, a gysegrwyd i Sant Trillo, o'r 13g, ac efallai fod cysylltiad ag Ednyfed Fychan. Ger y môr mae Capel Trillo, capel bychan a all fod yn dyddio o'r 6g.

Eglwys Sant Trillo, Llandrillo-yn-Rhos, St Trillo, Rhos-on-Sea, Conwy 08.JPG
Eglwys Sant Trillo, Llandrillo-yn-Rhos, St Trillo, Rhos-on-Sea, Conwy 33.JPG
Eglwys Sant Trillo, Llandrillo-yn-Rhos, St Trillo, Rhos-on-Sea, Conwy 35.JPG
Eglwys Sant Trillo, Llandrillo-yn-Rhos, St Trillo, Rhos-on-Sea, Conwy 41.JPG

## Capel Sant Trillo
Mae Capel bychan Sant Trillo'n dyddio'n ôl i'r 6g ac wedi'i leoli ar safle cyn-Gristnogol: yn union uwch ben ffynnon cysegredig, Celtaidd. Mab Ithel Hael oedd Trillo, mae'n debyg, a cheir eglwysi eraill wedi'u cysegru iddo yn Eryri, pentref Llandrillo, Dinbych a chredir mae o Lydaw y daeth i Gymru. Roedd Trillo'n frawd i Tygai (Llandygái), ac ef a sefydlodd yr eglwys ger y Penrhyn, Bangor. Eu chwaer Llechid a sefydlodd Eglwys Llanllechid uwchlaw'r Penrhyn.

St Trillo's Chapel, Rhôs-on-Sea - geograph.org.uk - 3056412.jpg|Capel Sant Trillo
Sant Trillo St Trillo Betws yn Rhos Conwy Gogledd Cymru North Wales 08.JPG|Y to carreg
Sant Trillo St Trillo Betws yn Rhos Conwy Gogledd Cymru North Wales 13.JPG|Sant Eilian
Sant Trillo St Trillo Betws yn Rhos Conwy Gogledd Cymru North Wales 19.JPG|Sant Trillo
Sant Trillo St Trillo Betws yn Rhos Conwy Gogledd Cymru North Wales 22.jpg|Y porth
Sant Trillo St Trillo Betws yn Rhos Conwy Gogledd Cymru North Wales 11.jpg|Yr allor, a'r ffynnon wrth ei draed

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Conwy

Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Clwyd (y DU)
The Terminal

Ffilm ddrama a chomedi rhamantaidd gan y cyfarwyddwr Steven Spielberg yw ***Le Terminal*** a gyhoeddwyd yn 2004. Fe'i cynhyrchwyd gan Steven Spielberg, Andrew Niccol, Walter F. Parkes a Laurie MacDonald yn Unol Daleithiau America; roedd sawl cwmni cynhyrchu, gan gynnwys: Amblin Entertainment, Parkes/MacDonald Productions. Lleolwyd y stori yn Ninas Efrog Newydd a chafodd ei ffilmio ym Montréal. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg, Saesneg a Rwseg a hynny gan Jeff Nathanson. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Tom Hanks, Mel Rodriguez, Catherine Zeta-Jones, Benny Golson, Zoe Saldana, Stanley Tucci, Diego Luna, Chi McBride, Michael Nouri, Jude Ciccolella, Barry Shabaka Henley, Mark Ivanir, Corey Reynolds, Guillermo Díaz, Kumar Pallana, Eddie Jones, Kenneth Choi, Scott Adsit a Cas Anvar. Mae'r ffilm yn 124 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Janusz Kamiński oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Michael Kahn sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2004. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Million Dollar Baby* sef ffilm ddrama gan Clint Eastwood. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Steven Spielberg ar 18 Rhagfyr 1946 yn Cincinnati. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1959 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Arcadia High School.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Steven Spielberg nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q8877.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Ffrangeg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau comedi o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Ffrangeg
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Rwseg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 2004
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Michael Kahn
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau Disney
Saameg Gogleddol

[page=9|bawd|Tudalen allan o rifyn 1638 o *Svenske och Lappeske ABC Book* gyda [Gwedi'r Arglwydd mewn Saameg Gogleddol]]
Iaith Ffinno-Wgraidd ydy'r **Saameg gogleddol** (*davvisámegiella*, Norwyeg a Swedeg: *nordsamisk*, Ffinneg: *pohjoissaame*). Mae'r iaith a nifer mwyaf o siaradwyr ganddi ymysg yr holl ieithoedd Saamaidd. Fe'u siaredir gan rhwng 15000 a 25000 o bobl yn y Lapdir yng ngogledd Norwy, Sweden ac y Ffindir. Yn Norwy mae statws iaith swyddogol gan Saameg gogleddol yn yr ardaloedd Finnmárku (Finnmark) a Romsa (Troms) ac yn rhai bwrdeisiaeth (Saameg gogleddol: *gielda*; Norwyeg: *kommune*): Guovdageaidnu (Kautokeino), Kárášjohka (Karasjok), Deatnu (Tana), Unjárga (Nesseby), Porsáŋgu (Porsanger) a Gáivuotna (Kåfjord). Yn y Ffindir mae statws iaith swyddogol ganddi yn Ohcejohka (Utsjoki), Eanodat (Enontekiö), Anár (Inari) a Soađegilli (Sodankylä).
* Prosiect am dechnoleg ieithyddol at Saameg 

Categori:Ieithoedd Ffinno-Wgrig
Categori:Ieithoedd Norwy
Categori:Ieithoedd y Ffindir
Categori:Ieithoedd Sweden
Craven Arms

Tref fechan a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig yw **Craven Arms**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Saif ar yr A49 tua 6 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Llwydlo.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,595.

Enwir y dref, a elwid yn Newton cyn hynny, yn ar ôl gwestyr'r 'Craven Arms, ar groesffordd yr A49 a'r B4368, a enwir yn ei dro ar ôl yr argwlyddi Craven (perchongion Castell Stokesay gerllaw).

Ar ddiwedd ei yrfa glerigol, symudodd yr hynafiaethydd o Gymro Robert Williams i Craven Arms yn 1879 a bu farw yno yn 1881.

## Cysylltiad llenyddol
Ysgrifennodd Bruce Chatwin *On the Black Hill* tra'r oedd yn aros yn Cwm Hall ar gyrion y dref.

Ffilmiwyd rhannau o'r ffilm Atonement ger Stokesay.

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Craven Arms

## Cyfeiriadau 
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Categori:Trefi Swydd Amwythig
Ieithoedd Wralaidd

)]]

Teulu ieithyddol a estynnir yn Ewrasia ydy'r **ieithoedd Wralaidd**. Siaredir yr ieithoedd Wralaidd yn Nwyrain a Gogledd Ewrop ac yng Ngogledd Asia. Mae dau is-teulu mawr yn y teulu: yr ieithoedd Ffinno-Wgraidd (gyda Ffinneg, Estoneg a Hwngareg) a'r ieithoedd Samoiedaidd (Nenetseg ydy'r iaith fwyaf y gangen hon).

Mae tuag at 20 miliwn o bobl sydd yn siarad un o'r ieithoedd Wralaidd. Mae'r parth mwyaf o'r ieithoedd yn ieithoedd lleiafrifol yn eu gwledydd, ac mae llawer ohonynt mewn perygl.

Rhifir Iwcagireg fel parth o'r teulu Wralaidd gan rai ysgolheigion.

Dyma restr o ieithoedd Wralaidd:

**Samoiedeg** (fe'u siaredir ym mharthau gogleddol Rwsia)
* Ieithoedd Samoiedeg gogleddol
** Enetseg
** Nenetseg (yr iaith gyda rhif mwyaf o siaradwyr yn y gangen)
** Nganasaneg
** Iwratseg (wedi marw)
* Ieithoedd Samoiedeg deheuol
** Camaseg (wedi marw)
** Matoreg (wedi marw)
** Selcwpeg

**Ffinno-Wgraidd**
* Wgraidd
** Hwngareg
** Chanteg
** Mansïeg
* Ieithoedd Ffinno-Permaidd
** Permaidd
*** Comi-Syrianeg
*** Comi-Permiaceg
*** Wdmwrteg
** Ffinno-Folgaidd
*** Marïeg
*** Mordfinaidd
**** Ersianeg
**** Mocsianeg
*** Ffinno-Lappaidd (Ffinno-Saamaidd)
**** Ieithoedd Saamaidd
***** Saamaidd gorllewinol
****** Saameg deheuol
****** Saameg Ume
****** Saameg Lule
****** Saameg Pite
****** Saameg gogleddol
***** Saamaidd dwyreiniol
****** Saameg Aanaar
****** Saameg Cildin
****** Saameg Sgolt
****** Saameg Ter
**** Balto-Ffinnaid
***** Estoneg
***** Ffinneg (gan gynnwys Meänkieli a Kveneg)
***** Careleg
***** Lifoneg
***** Fepseg
***** Foteg

Categori:Ieithoedd Wralaidd
Nantmawr

Pentref yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Nantmawr**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Llanyblodwel yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Saif tua 5 milltir i'r de-orllewin o dref Croesoswallt yn agos i'r ffin â Chymru. Rhed Llwybr Clawdd Offa trwy'r pentref.

Fel sawl lle arall tu draw i Glawdd Offa yn y Mers, pentref Cymreig oedd Nantmawr yn wreiddiol a orweddai ym Mhowys.

Mae gan Nantmawr warchodfa natur o'r enw "Jones' Rough" sy'n fridfa i loynod byw.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Cefn Einion

Pentref bychan gwledig gwasgaredig yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Cefn Einion**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Mainstone yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Mae'n gorwedd 2 filltir i'r de-orllewin o bentref Colebatch rhwng pentrefi bychain Bryn a Mainstone. Nid yw ond tua milltir a hanner o'r ffin â sir Powys, Cymru.

Y trefi agosaf yw Clun a Threfesgob. Mae'r pentref yn gorwedd yn y bryniau tua 280m uwch lefel y môr. Llifa afon Unk heibio i orllewin y pentref.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Bryneglwys

:*Am y chwarel lechi ger Abergynolwyn, gweler Chwarel Bryn Eglwys.*

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Ddinbych yw **Bryneglwys**(). Saif i'r gogledd-orllewin o  Langollen ac i'r gogledd-ddwyrain o Gorwen, ar briffordd yr A5104. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 344.

Mae'r gymuned yn cynnwys copa Mynydd Llandysilio, i'r de o'r pentref, a Phlas yn Iâl, cartref gwreiddiol teulu Yale. Ganed hynafiaid Elihu Yale yno, yr enwir Prifysgol Yale ar ei ôl. 
bawd|upright|chwith|Eglwys Tysilio Sant, Bryneglwys.

Yn yr Oesoedd Canol roedd y plwyf yn rhan o gwmwd Iâl, yn nheyrnas Powys (Powys Fadog). Mae adeilad presennol eglwys y plwyf, sef Eglwys Tysilio Sant, yn dyddio o'r 15g ond mae'n debyg fod y safle yn hŷn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .
bawd|upright|chwith|Un o golofnau pren yr eglwys

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* David Powel (1552-1599), hanesydd
* Elihu Yale (1649-1721), sefydlydd Prifysgol Yale, UDA

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Plwyfi Cymru
Llandrillo

Gallai **Llandrillo** gyfeirio at un o ddau le yng Nghymru:

*Llandrillo, Sir Ddinbych, pentref a chymuned yn Sir Ddinbych.
*Llandrillo-yn-Rhos, pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Conwy.

;Gweler hefyd
*Coleg Llandrillo Cymru
Bryn

Allt neu fynydd bychan yw **bryn**. Yn ogystal â bod yn elfen gyffredin iawn mewn enwau lleoedd ceir enghreifftiau ohono ar ben ei hun fel enw lle:

### Cymru
*Bryn (Bannau Brycheiniog); Cyfeirnod grid OS: SO073227
*Bryn, Castell-nedd Port Talbot
*Bryn, Llanelli
*Bryn-y-Gefeiliau
*Bryn-crug
*Bryn Euryn
*Bryn Iwan
*Bryn Celli Ddu
*Llanfair-ar-y-bryn
*Bryn Gwyn
*Brynrefail
*Bryniau Clwyd

### Lloegr
*Bryn, Swydd Amwythig
*Bryn, Wigan

## Enwau
Enw personol Cymraeg ydy Bryn, hefyd. Mae enghreifftiau o nod yn cynnwys:

*Bryn Fôn
*Bryn Terfel

## Eraill
*bryngaer

----
Melindwr

Cymuned yng Ngheredigion yw **Melindwr**. Saif i'r dwyrain o dref Aberystwyth, ac mae'n cynnwys rhan ganol dalgylch Afon Rheidol, yn cynnwys pentrefi Goginan, Capel Bangor, Aber-ffrwd, Pisgah a Pen-llwyn. Ceir yma Bwerdy Cwm Rheidol, rhan o gynllun trydan dŵr Rheidol, ac mae Rheilffordd Cwm Rheidol yn mynd trwy'r gymuned.

Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,189.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Melindwr
Parc Caia

Ystad fawr o dai cyngor a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Parc Caia** (Saesneg: *Caia Park*, gynt *Queens Park*). Saif yn ne-ddwyrain dinas Wrecsam.

Mae'n un o'r ystadau cyngor mwyaf yng Nghymru, gyda 5,000 o dai a phoblogaeth o dros 12,500, a hefyd yn un o'r ardaloedd tlotaf yng Nghymru. Yn 2003 bu terfysgoedd hiliol yma, gydag ymosodiadau ar fewnfudwyr o Irac. Carcharwyd 51 o bobl o ganlyniad i'r rhain.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam
Mwynglawdd

: *Am y pentref ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, gweler Y Mwynglawdd.*
bawd|dde|200px|Mwynglawdd copr yn Chile

Defnyddir **mwynglawdd** fel rheol ar gyfer gwaith cloddio mwyn o wahanol fath, er enghraifft haearn, copr neu blwm. Gellir defnyddio'r gair hefyd am gloddfa am garreg, megis llechfaen, lle mae o dan y ddaear, ond fel rheol defnyddir y term chwarel. Pan gloddir am lo defnyddir y term pwll glo yn hytrach na "mwynglawdd".

Categori:Diwydiant
Cathays

Ardal a chymuned yn ninas Caerdydd yw **Cathays**. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,538.

Sefydlwyd Cathays ym 1875, ac mae llawer o'r tai yn dyddio o'r un cyfnod. Enw o’r Saesneg Canol yw, o’r ystyr “gwrychoedd neu gaeau lle ceir cathod gwyllt”, yn cyfateb i Saesneg Cyfoes cat = cath, a hay (gair hynafol neu dafodieithol)  = gwrych; cae. Bu ar un adeg, yn Lloegr, heol o’r enw Cathay ym Mryste 
, a hefyd yn Cheddar, Gwlad yr Haf, y mae heol o’r enw Cathay Lane. Nid oes unrhyw sail i esboniadau sydd yn dadansoddi’r enw fel enw Cymraeg, gyda’r gair “cad” fel elfen gyntaf.

Gan ei bod yn agos i Brifysgol Caerdydd, ceir cyfartaledd uchel o fyfyrwyr yno.

Mae Cathays yn cynnwys Parc Cathays, lle ceir pencadlys Senedd Cymru a nifer o adeiladau eraill sy'n perthyn i'r llywodraeth a'r brifysgol.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Ardaloedd myfyrwyr
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth De Caerdydd a Phenarth (y DU)
Rhydycroesau

Pentref ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr yw **Rhydycroesau** (weithiau **Rhyd-y-croesau**). Saif hanner gorllewinol y pentref yng nghymuned Llansilin ym Mhowys, tra mae'r hanner dwyreiniol ym mhlwyf sifil Oswestry Rural yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Bu'n rhan o Bowys Fadog yn yr Oesoedd Canol. Mae tua 2 filltir i'r gorllewin o dref Croesoswallt ar y B4580 i Lansilin. Mae'r pentrefi cyfagos yn cynnwys Llawnt a Brogyntyn yn Swydd Amwythig a Lledrod a Llangadwaladr ym Mhowys.

Treuliodd yr hynafiaethydd Robert Williams ddeugain mlynedd yn ficer ar blwyfi Rhydycroesau a Llangadwaladr hyd ei ymddeoliad yn 1879.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Llansilin
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Llandysilio

Gall **Llandysilio** gyfeirio at un o nifer o leoedd:

*Llandysilio, pentref yn Sir Benfro
*Llandysilio, pentref a chymuned ym Mhowys
*Llandysilio-yn-Iâl, pentref a chymuned yn Sir Ddinbych
*Llandysiliogogo, plwyf a chymuned yng Ngheredigion
*Llandysilio, plwyf eglwysig yn Ynys Môn
*Gorllewin Llandysilio, cymuned yn Sir Benfro
----
Robert Williams (hynafiaethydd)

:''Am bobl eraill o'r un enw gweler Robert Williams (gwahaniaethu).''

Clerigwr a hynafiaethydd o Gymru oedd **Robert Williams** (29 Mehefin 1810 – 26 Ebrill 1881).

## Bywgraffiad
Ganed Robert Williams yn fab i Robert Williams, ficer Conwy, yn y flwyddyn 1810. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Biwmares ac Ysgol Ramadeg Amwythig cyn mynd yn ei flaen i Goleg Eglwys Crist, Rhydychen lle graddiodd yn MA yn 1832.

Cafodd ei benodi'n ficer Llangadwaladr a Rhydycroesau (ger Croesoswallt) yn fuan ar ôl graddio a bu aros yno am ddeugain mlynedd. Ond roedd ei galon yng Nghymru ac ymroddodd i astudio hynafiaethau, hanes a llên ei wlad. Cyfieithodd cerddi *Llyfr Taliesin* ar gyfer *The Four Ancient Books of Wales* gan William Forbes Skene; er yn wallus roedd yn ymgais clodwiw am ei gyfnod. Gweithiodd gyda G. Hartwell Jones i olygu *Selections from the Hengwrt Manuscripts*. Yn 1865 cyhoeddodd eiriadur Cernyweg-Saesneg, un o'r cyntaf o'i fath. Symudodd i bentref Craven Arms ger Llwydlo yn 1879 a bu farw yno yn 1881.

## Hynafiaethydd
Mae ei gyhoeddiadau pwysicaf yn cynnwys y *Biography of Eminent Welshmen* (1836), sydd efallai'r bywgraffiadur gorau yng Nghymru cyn cyhoeddi *Y Bwygraffiadur Cymreig hyd 1940* gan y Cymmrodorion. Ymddiddorai'n fawr yn hanes ei fro enedigol yn ogystal ac yn 1835 cyhoeddoedd ei gyfrol werthfawr *The History and Antiquities of the Town of Aberconwy and its Neighbourhood*, sy'n rhoi hanes ardal Conwy a'r Creuddyn.

## Llyfryddiaeth
* *The History and Antiquities of the Town of Aberconwy and its Neighbourhood* (Dinbych, 1835)
* *Biography of Eminent Welshmen* neu *Eminent Welshmen* (1836)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *The History and Antiquities of the Town of Aberconwy*, ar gael fel testun neu ffeil PDF ar wefan Internet Archives.

Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1881
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy
Tysilio

Sant o'r 7g oedd **Tysilio**. Yn ôl traddodiad roedd yn un o feibion Brochwel Ysgithrog, brenin Teyrnas Powys. Ei wylmasant traddodiadol yw 9 Tachwedd.
bawd|chwith|O bosib: Sant Tysilio; ffenestr liw Llandysilio-yn-Iâl, Sir Ddinbych.

## Hanes a thraddodiad
Dywedi iddo ddod yn ddisgybl i Gwyddfarch, abad cyntaf Meifod. Dilynodd Gwyddfarch fel abad yma, a daeth Meifod yn brif ganolfan grefyddol Powys.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Powys
Llandysilio-yn-Iâl

:''Am lleoedd eraill o'r enw "Llandysilio", gweler Llandysilio (gwahaniaethu).*

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Llandysilio-yn-Iâl**() (hefyd: *Llantysilio'' ar fapiau Saesneg). Saif i'r gogledd o dref Llangollen, o gwmpas y briffordd A452 ac yn ymestyn i gynnwys Bwlch yr Oernant. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 472.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Mae'r gymuned yn cynnwys nifer o hynafiaethau, yn enwedig Croes Eliseg, colofn sy'n coffhau Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys. Codwyd y golofn gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell. Gerllaw mae gweddillion Abaty Glyn-y-groes. Ym mynwent Eglwys Sant Tysilio y claddwyd y gwleidydd Rhyddfrydol George Osborne Morgan (1826 - 1897).

bawd|dim|Y pentref, gyda hen reithordy Llandynan yn y canol, ar y chwith i'r sgubor

Mae olion hen chwareli llechi o fewn tafliad carreg i'r pentref hefyd. Moel y Gamelin ydy enw'r mynydd y tu ôl i'r pentref, rhan o gadwyn isel a elwir yn Fynydd Llandysilio. Ceir bryngaer Moel y Gaer hefyd.

## Eglwys Sant Tysilio
Mae Eglwys Sant Tysilio yn adeilad cofrestredig Gradd II* oherwydd fod ynddi llawer o drawstia a tho ac waliau sy'n dyddio'n ôl i'r canoloesoedd. Mae un o'r ffenestri lliw hefyd cyn hyned (15g) - llun melyn o Sant Iago.

## Oriel

Eglwys Llantysilio - geograph.org.uk - 206736.jpg
St Tysilio, Llandysilio-yn-Iâl, Sir Ddinbych Llantysilio Vale of Llangollen Denbighshire Wales 18.JPG
St Tysilio, Llandysilio-yn-Iâl, Sir Ddinbych Llantysilio Vale of Llangollen Denbighshire Wales 24.JPG
St Tysilio, Llandysilio-yn-Iâl, Sir Ddinbych Llantysilio Vale of Llangollen Denbighshire Wales 26.JPG
St Tysilio, Llandysilio-yn-Iâl, Sir Ddinbych Llantysilio Vale of Llangollen Denbighshire Wales 46.JPG

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Plwyfi Cymru
Ceulan-a-Maesmor

Cymuned yng Ngheredigion yw **Ceulan-a-Maesmor**, weithiau **Ceulanmaesmawr**. Saif i'r gogledd o dref Aberystwyth, ar y briffordd A87 yn arwain tua Machynlleth. Mae'n cynnwys y rhan fwyaf o ddalgylch Afon Leri, yn cynnwys pentrefi Tal-y-bont a Bont-goch.

Arferai'r diwydiant plwm fod yn bwysig yn yr ardal yma. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 983.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Tudalen swyddogol ar wefan Un Llais Cymru

Categori:Ceulan-a-Maesmor
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Llanynys

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Llanynys** (). Mae'n enwog am lun hynafol o'r 15g ac Eglwys Sant Saeran, sydd wedi'i dynodi'n Radd I. Saif yn Nyffryn Clwyd i'r gogledd o dref Rhuthun ac i'r dwyrain o'r briffordd A525. Mae cymuned Llanynys hefyd yn cynnwys pentref Rhewl a phlasdai Plas-y-ward a Bachymbyd. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 784.

250px|bawd|dim|Y bont dros Afon Clywedog, Llanynys

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Llifa Afon Clwyd ychydig i'r dwyrain o'r pentref ac Afon Clywedog ychydig i'r gorllewin; dim ond milltir sydd rhwng y ddwy afon yn yr ardal yma. Fel a gofnodwyd yn 1700, mae'r afonydd ar adegau'n gorlifo ac yn creu ynys, lle saif y pentre. Dyma, mae'n debyg, darddiad yr enw.

Cysegrwyd yr eglwys i Sant Saeran; fe'i hadeiladwyd yn y 13g ond mae'r safle yn llawer hŷn; roedd clas yma yn y 6g. Ceir cyfeiriad at y safle yng Nghanu Llywarch Hen, a ddyddir o'r 9g. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Colion, yng nghantref Dyffryn Clwyd.

bawd|dim|300px|Paentiad o Sant Cristoff a Christ, o'r Oesoedd Canol. Eglwys Sant Saeran

## Pobl o Lanynys
*Raff ap Robert (16g), bardd
*Edward ap Raff, bardd

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

Llanynys Church - geograph.org.uk - 136224.jpg|Eglwys Sant Saeran, cyn iddi gael ei gwyngalchu, 2006
Sant Saeran Llanynys Sir Ddinbych Denbighshire North Wales 12.tif|Yr un talcen, wedi ei gwyngalchu, 2015
Sant Saeran Llanynys Sir Ddinbych Denbighshire North Wales 09.JPG|Croes Geltaidd yn y fynwent gyda Bryniau Clwyd y tu ôl iddi
Sant Saeran Llanynys Sir Ddinbych Denbighshire North Wales 33.JPG|Yr eglwys, a chanol y pentref
Sant Saeran Llanynys Sir Ddinbych Denbighshire North Wales 69.JPG|Rhes o dri thŷ i'w gweld o'r eglwys

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Tirwedd hanesyddol Llanynys

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Plwyfi Cymru
Edwin, brenin Northumbria

Brenin teyrnasoedd Deifr a Brynaich, a ddaeth yn ddiweddarach yn deyrnas Northumbria oedd **Edwin**, hefyd **Eadwine** neu **Æduini** (tua 586 - 12 Hydref 632/633). Daeth yn Gristion, ac ystyrid ef yn sant Cristnogol wedi iddo gael ei ladd mewn brwydr.

Roedd Edwin yn fab i Ælle, brenin Deifr. Wedi marwolaeth ei dad, daeth Æthelfrith yn frenin Northumbria, a bu Edwin mewn alltudiaeth. Mae traddodiad, er enghraifft gan Sieffre o Fynwy, iddo gael nodded gan Cadfan ap Iago, brenin Teyrnas Gwynedd. Mae Trioedd Ynys Prydain yn ei enwi fel "un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys".

Lladdwyd Æthelfrith mewn brwydr gan Raedwald, brenin East Anglia tua 616, a daeth Edwin yn frenin Northumbria. Tua 616 neu 626, goresgynnodd deyrnas Frynthonig Elfed, ac ymosododd ar Ynys Manaw. Erbyn tua 627, ef oedd y mwyaf grymus o frenhinoedd yr Eingl-Sacsoniaid, a dywedir iddo feddiannu Ynys Môn am gyfnod. Ymddengys iddo orchfygu Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd, a'i orfodi i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon. Yn ôl yr *Annales Cambriae* digwyddodd hyn yn 629.

Yn 632 gwnaeth Cadwallon gynghrair gyda Penda, brenin Mersia yn erbyn Edwin. Gorchfygwyd Edwin ganddynt ym Mrwydr Meigen, a lladdwyd ef ar faes y frwydr.

Categori:Brenhinoedd Northumbria
Categori:Genedigaethau 586
Categori:Marwolaethau 632
Neidr y gwair

Mae **Neidr y gwair** (*Natrix natrix*; hefyd **neidr lwyd**, **neidr fraith**) yn golwbriad Ewrasia anwenwynig lled-ddyfrdrig.

Yn nodweddiadol mae Neidr y gwair yn wyrdd tywyll neu'n frown mewn lliw efo coler melyn tu ôl i'r pen. Gall y lliw hefyd amrywio o lwyd i ddu. Mae'r ochr isaf yn oleuach mewn lliw. Ym Mhrydain Neidr y gwair yw'r ymlusgiad fwyaf yn cyrraedd hyd at 120&nbsp;cm mewn hyd.

Maent yn ysglyfaethu'n bennaf ar amffibiaid, yn enwedig y froga cyffredin (*Rana temporaria*), er bod nhw weithiau'n bwyta mamolion a physgod. Mae Nadroedd y gwair yn nofwyr cryf ac fel arfer yn cael eu ddarganfod yn agos i ddŵr croyw.

Darganfyddir y neidr mewn ardaloedd iseldir Lloegr a Chymru ond mae bron yn absennol o'r Alban ac ni ffeindir yn Iwerddon. Mae ganddo ddosbarthiad llydan yn Ewrop cyfandirol, o dde'r Llychlyn i dde'r Eidal. Darganfyddir hefyd yng ngogledd-gorllewin Affrica. Mae Nadroedd y gwair Prydeinig yn perthyn i'r isrywogaeth *Natrix natrix helvetica*, ond mae arbenigwyr wedi'u gwahaniaethu ar y nifer o isrywogaethau.

Gwair, Neidr y
Coleg y Bala

**Coleg y Bala** yw canolfan gwaith plant ac ieuenctid Eglwys Bresbyteraidd Cymru. Saif yr adeilad presennol a adeiladwyd ym 1863, ar bwys y ffordd sy'n arwain o'r Bala i Borthmadog.

## Hanes
Codwyd yr adeilad fel Coleg Hyfforddi enwad y Methodistiaid Calfinaidd ar gyfer y weinidogaeth. Bu drwy lawer o gyfnewidiadau yn ei hanes, ac erbyn diwedd ei gyfnod fel coleg hyfforddi, yr oedd y flwyddyn baratoad ymarferol ar gyfer y weinidogaeth ordeiniedig yn cael ei gynnig yno tra roedd y rhan fwyaf o'r cwrs hyfforddi diwinyddol yn cael ei gynnig yn y Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth. (Nid oes unrhyw gysylltiad rhyngddo â Choleg Bala-Bangor).

Wedi aros yn segur am rhai blynyddoedd, pryd y cafodd y llyfrgell eang oedd yno ei dosbarthu a'i rhannu, fe gafwyd gweledigaeth i droi yr adeilad yn ganolfan gwaith ieuenctid. Bu'r Parch. Dafydd Owen yn gyfrifol am sefydlu'r gwaith hwn ym 1968. Ei weledigaeth oedd gweld canolfan gyd-enwadol a fyddai'n annog ac yn cynnig hyfforddiant yn eu ffydd i ieuenctid yng Nghymru. Er na welwyd yr enwadau Cymreig eraill yn rhoi eu cefnogaeth i'r ganolfan, fe dyfodd y gwaith a ffrwytho yn helaeth o dan arweiniad nifer o Swyddogion Ieuenctid dros y blynyddoedd. Yn fuan iawn, o dan arweiniad Miss Gwen Rees Roberts (ar ôl ei dychweliad hi o'r maes cenhadol ym Mizoram, India fe ddaeth y gwaith i gynnwys gweithio ymhlith plant hefyd.

## Gweithgareddau
Trwy gydol y flwyddyn, mae'r Coleg yn rhedeg nifer o gyrsiau ar benwythnosau ac yn ystod y gwyliau.  Mae nifer o eglwysi a chlybiau ieuenctid ar draws Cymru yn anfon criwiau yno.

;Souled Out
Yn flynyddol ym mis Awst danfonir ieuenctid o 15 oed i fyny ar Gwrs Hyfforddi Souled Out. Dechreuodd y cwrs dwyieithog (Cymraeg a Saesneg) hwn yn ystod haf 1997 yng Ngholeg y Bala ar gyfer ieuenctid o blith Eglwys Bresbyteraidd Cymru. Bu cysylltiad rhyngddo dros y blynyddoedd â gweinidogaeth Andrew Ollerton. Mae'n cynnwys ieuenctid o nifer o draddodiadau Cristnogol ac enwadau yng Nghymru. Sefydlwyd grwpiau rhanbarthol yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Bala
Categori:Addysg yng Ngwynedd
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Y Bala
Bryn, Llanelli

:*Erthygl am y pentref yn Sir Gaerfyrddin yw hon. Gweler hefyd Bryn (gwahaniaethu).*

Pentref yng nghymuned Llanelli Wledig, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Bryn**. Saif i'r dwyrain o dref Llanelli ac yn ffinio â phentrefi Llwynhendy, Llangennech, Dafen a Pemberton.

Mae'n ardal faesdrefol yn bennaf gyda ffermdir i'r gogledd a'r dwyrain.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanelli Wledig
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llanllwchaearn, Ceredigion

:''Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Llanllwchaearn, Powys.*

Cymuned yng Ngheredigion yw **Llanllwchaearn** (Saesneg: *Llanllwchaiarn''). Saif i'r de o dref Cei Newydd, ac mae'n cynnwys pentrefi Maen-y-groes, Cross Inn, Pentre'r Bryn, hen blwyf Llanina ac ardal Cydblwyf, gan gynnwys rhan o Gilfachreda.

Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 786.

Mae'n rhannu ward etholiadol gyda chymuned Llandysiliogogo i'r gorllewin. Cross Inn yw'r pentref mwyaf poblog gyda thafarn a nifer o siopau, gan gynnwys swyddfa'r post rhan amser. Ar ôl ymgyrch lwyddiannus gan y trigolion lleol, ceuwyd Ysgol Llanllwchaearn yn Rhagfyr 2009, ynghyd â dwy ysgol yng nghymuned Llandysiliogogo, er mwyn sefydlu ysgol newydd sbon ar gyfer yr 21ain ganrif - Ysgol Bro Siôn Cwilt ger Y Synod.

Serch mewnfudo trwm ers canol yr 1980au mae'r Gymraeg yn dal ei thir yn Llanllwchaearn.  Y Gymraeg yw prif iaith bywyd cymdeithasol y gymuned ac yn 2001 roedd 52% o'r boblogaeth yn siaradwyr Cymraeg. Ceir nifer o gymdeithasau bwyiog ac yn eu plith: Adran yr Urdd Bro Siôn Cwilt, Clwb Clocsio Bro Siôn Cwilt, Clwb Ffermwyr Ifanc Caerwedros, Cymdeithas Ddiwylliadol Maen-y-groes, Y Ffordd Ymlaen,  cangen o Ferched y Wawr y Bryniau a Sefydliad y Merched. Gwasanaethir y gymuned gan dri chapel annibynnol ym Maen-y-groes, Nanternis a Brynrhiwgaled ynghyd ag Eglwys y Drindod, Cross Inn.

Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Llanllwchaearn, Ceredigion
Castellmartin

Pentref a phlwyf eglwysig yng nghymuned Y Stagbwll a Chastellmartin, Sir Benfro, Cymru, yw **Castellmartin** neu **Castell Martin** (Saesneg: *Castlemartin*). Saif heb fod ymhell o'r arfordir, 8&nbsp;km i'r de-orllewin o dref Penfro ac i'r de o Ddoc Penfro. Cyn 2011, pan ymunwyd â'r Stagbwll roedd yn gymuned ynddo'hun.

Mae'r plwyf hefyd yn cynnwys pentref bychan Warren a tua 12&nbsp;km o arfordir. O amgylch Warren mae llawer o'r tir yn eiddo i'r fyddin, sy'n ei ddefnyddio ar gyfer ymarfer tanio fel Maes Tanio Tanciau Castell Martin, sydd tua 2400 hectar o arwynebedd. Rhed Llwybr Arfordir Sir Benfro trwy'r ardal, ond oherwydd presenoldeb y fyddin mae'n gorfod cadw yn weddol bell o'r arfordir mewn rhan o'r ardal, er ei fod yn croesi'r maes tanio gorllewinol pan nad oes tanio. Roedd poblogaeth y plwyf yn 147 yn 2001.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Ymhlith hynafiaethau'r ardal mae'r castell mwnt a beili Normanaidd a roddodd ei enw i'r pentref. Roedd yr eglwys yn wreiddiol wedi ei chysegru i Sant Martin o Tours ond cafodd ei hailgysegru i Sant Mihangel a'r Holl Anghylion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Y Stagbwll a Chastellmartin
Troed-yr-aur

Pentref bychan a chymuned yn ne Ceredigion yw **Troed-yr-aur** (neu **Troedyraur**). Saif ar ffordd gefn i'r gogledd o dref Castell Newydd Emlyn. Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Rhydlewis, Ffostrasol, Brongest, Capel Cynon, Coed-y-bryn, Croes-lan, Penrhiwpâl a Llangynllo.

Ceir yma fryngaer Dinas Cerdin ac adfail plasdy Bronwydd. Poblogaeth y gymuned yn 2001 oedd 1,408.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Troedyraur
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Afon Dwyfach

Afon yng Ngwynedd yw **Afon Dwyfach**. Ei hyd yw tua 8 milltir. 'Dwyfech' oedd yr hen ffurf ar yr enw, a chymerodd y bardd Morus Dwyfech (Morus ap Dafydd ab Ifan ab Einion: bl. 1523–1590) ei enw barddol ohoni.

Tardda'r afon mewn cors eang ym mhlwyf Clynnog nepell o Fwlch Derwin. Llifa i gyfeiriad y de heibio pentrefi bychain Bryncir, Glan Dwyfach, a Rhoslan. Rhed yr A487 ar hyd ei glan ddwyreiniol rhwng Clynnog Uchaf a Glan Dwyfach.

Tua milltir o'r môr mae Afon Dwyfor yn ymuno â hi, ychydig cyn iddi gyrraedd y môr i'r de o bentref Llanystumdwy ac i'r gorllewin o dref Cricieth, gan aberu ym Mae Tremadog.

Dwyfach
Dwyfach
Bariwm

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac iddo'r symbol `**Ba**` a'r rhif 56 yw **bariwm**.  Cafodd bariwm ei ddarganfod gan Carl Wilhelm Scheede ym 1772.
Maesyfed (pentref)

:''Am leoedd eraill o'r enw "Maesyfed", gweler Maesyfed.*

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Maesyfed** (Saesneg: *New Radnor''). Saif ne'r sir, yn agos i'r ffin â Lloegr, ger cyffordd yr A44 a'r B4372, i'r dwyrain o dref Llandrindod.

Ar un adeg, y pentref oedd canolfan arglwyddiaeth Maesyfed, a chynlluniwyd y dref fel bwrdeisdref. Daeth Gerallt Gymro yma gyda'r Archesgob Baldwin yn 1188. Wedi ffurfio Sir Faesyfed, Maesyfed oedd y brif dref hyd y 17g, pan ddaeth Llanandras yn brif dref yn ei lle.

Mae'r enw i'w ganfod mewn ysgrifen mor gynnar a 991 ar ffurf 'maes hefed'. Ystyr 'maes' ydy 'cae' neu dir agored ac enw person yw 'Hyfaidd'. Arferid galw'r dyffryn lle saif Maesyfed yn Fro Hyfeid.

bawd|dim

Ceir castell yma, a adeiladwyd gan William Fitz Osbern Iarll Henffordd tan iddo farw yn 1071 ac yna Philip de Breos tua 1086. Newidiodd ddwylo sawl gwaith cyn i Owain Glyndŵr ei ddinistrio. Yn 1196 bu byddin Rhys ap Gruffudd (neu'r Arglwydd Rhys) yn fuddugol ym Mrwydr Maesyfed ar lawr y dyffryn pan laddwyd deugain o farchogion Roger Mortimer o Wigmore a Hugh de Say.

Mae'r gymuned yn cynnwys rhan sylweddol o Fforest Clud, gan gynnwys y pwynt uchaf, Rhos Fawr (660 medr). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 410.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Llanfihangel Ystrad

Cymuned yng Ngheredigion, Cymru, yw **Llanfihangel Ystrad**. Fe'i lleolir yn Nyffryn Aeron yng nghanolbarth y sir, tua hanner ffordd rhwng Aberaeron a Llanbedr Pont Steffan.

Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Ystrad Aeron, Felinfach, Cribyn a Dihewyd. Yn y gymuned yma roedd Lleiandy Llanllŷr. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,427. Mae Plwyfi Llanfihnagel Ystrad a Nantcwnlle yn cyfuno i greu ward etholiadol Llanfihangel Ystrad ar Gyngor Sir Ceredigion.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)