open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Benn Walsh, Barwn 1af Ormathwaite

Roedd **John Benn Walsh**, Barwn 1af Ormathwaite (9 Rhagfyr 1798 - 3 Ebrill 1881) yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Ceidwadol a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaeth Sir Faesyfed rhwng 1840 a 1868

## Bywyd cynnar
Ganwyd Walsh yn Warfield Park, ger Bracknell yn Berkshire, yn unig fab i Syr John Walsh, Barwnig 1af a'i wraig Elizabeth, merch Joseph Walsh. Benn oedd cyfenw gwreiddiol y teulu ond fe'i newidiodd i Walsh ym 1795 yn unol ag ewyllys ewythr ei wraig Syr John Walsh (1726-1795), a adawodd iddo ffortiwn a wnaed yn yr India, gan gynnwys ystadau yn Berkshire a Sir Faesyfed, a hefyd daliadau mawr yn yr Iwerddon, yn bennaf yn Swydd Corc a Swydd Kerry.

Addysgwyd Walsh yn Eton a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen gan raddio ym 1816. Etifeddodd ystadau yn Sir Faesyfed oddi wrth ei ddiweddar fam ar gyrraedd oedran dyn ym 1819 ac fe etifeddodd ystadau ei dad yn Cumbria ar ei farwolaeth ef ym 1825. Erbyn 1874 roedd yn berchen ar gyfanswm o 12,500 erwau o dir yn Sir Faesyfed. 

## Gyrfa wleidyddol
Bu'n Uchel Siryf Berkshire ym 1823 ac Uchel Siryf Sir Faesyfed ym 1825 ac Arglwydd Raglaw Sir Faesyfed o 1840 i 1875.

Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Sudbury, Suffolk rhwng 1830 a 1834. Yn Etholiad Cyffredinol 1835 safodd fel ymgeisydd Ceidwadol yn Sir Faesyfed gan golli o 27 pleidlais. Yn Etholiad Cyffredinol 1837 safodd yn aflwyddiannus etholaeth Poole cyn cael ei ailethol fel AS Sudbury mewn isetholiad ym Mawrth 1837. O glywed am farwolaeth Walter Wilkins AS Sir Faesyfed ym 1840, ymddiswyddodd fel aelod Sudbury er mwyn ceisio eto ym Maesyfed. Bu Syr Love Parry Jones Parry yn canfasio'r etholaeth ar ran y Rhyddfrydwyr ond o weld pa mor wael oedd ei obeithion o ennill tynnodd ei enw allan o'r ornest ac etholwyd Walsh yn ddiwrthwynebiad. Parhaodd yn AS Sir Faesyfed hyd ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi fel Barwn 1af Ormathwaite ym 1868.

## Cyhoeddiadau
Cyhoeddodd nifer o bamffledi yn ymdrin a gwahanol agweddau o wleidyddiaeth, hanes a gwyddoniaeth gan gynnwys
*The Poor Laws in Ireland (1830)
*Observations on the Ministerial Plan of Reform (1831)
*On the Present Balance of Parties in the State (1832)
*Chapters of Contemporary History (1836)
*Political Back-Games (1871)
*Astronomy and Geology Compared (1872)
*Lessons of the French Revolution, 1789-1872 (1873).

## Teulu
Priododd Arglwydd Ormathwaite Jane, merch George Grey, 6ed Iarll Stamford, ym 1825. Bu iddynt ddau fab a dwy ferch. Bu farw yn ei gartref yn Warfield yn Ebrill 1881, yn 82 mlwydd oed, fe'i olynwyd yn ei anrhydeddau gan ei fab hynaf, Arthur.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1798
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1881
Owen Jones Ellis Nanney

Roedd yr Uwchgapten **Owen Jones Ellis Nanney** Plas Gwynfryn (1790  - 27 Hydref 1870) yn filwr, yn dirfeddiannwr ac yn ffug Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Sir Gaernarfon am gyfnod yn 1833.

## Cefndir
Ganwyd Owen Jones ym Mryncir yn fab i John Jones ac Elizabeth Ellis, ei wraig. Roedd Elizabeth yn chwaer i David Ellis twrnai cyffredinol gogledd Cymru. Ym 1812 etifeddodd David Ellis ystadau Bachwen ac Elernion ar yr amod ei fod yn ategu'r cyfenw Nanney i'w un ef. Pan fu farw David Ellis Nanney ym 1819 daeth Owen Jones yn etifedd iddo ar yr amod ei fod yn defnyddio'r cyfenw Ellis Nanney.

Ym 1843 priododd Mary ferch hynaf a chyd etifedd Hugh Jones, Hengwrt Uchaf a Phlas Hen Dolgellau. Eu hunig fab oedd Hugh Ellis Nanney a safodd dau etholiad yn aflwyddiannus yn erbyn David Lloyd George ym 1890 a 1895.. Bu farw Mrs Ellis Nanney ym 1849.

## Gyrfa
Gwasanaethodd Nanney gyda 10fed Catrawd Traed filwyr Madrass fel is gapten yn amddiffyn buddiannau  Anrhydeddus Gwmni Gorllewin India; bu'n Uwchgapten ar filisia Sir Gaernarfon.

Gwasanaethodd fel Dirprwy Raglaw Sir Gaernarfon ym 1840 ac fel Uchel Siryf Sir Feirionnydd ym 1843.

## Etholiadau
Yn etholiad cyffredinol 1832 safodd Nanney ar ran y Ceidwadwyr yn etholaeth Bwrdeistrefi Caernarfon. Y canlyniad a gyhoeddwyd oedd

Honnodd cefnogwyr Nanney bod hyn yn ffug, gan fod nifer o'r rai a fwriodd pleidlais ar gyfer Paget heb hawl gyfreithiol i wneud hynny a bod nifer o etholwyr dilys oedd am bleidleisio iddo ef wedi eu gwrthod; ac mae'r gwir bleidlais oedd Nanney 336 a Paget 337 a chodwyd Deiseb Seneddol i herio'r canlyniad. Ar 5 Mawrth 1833 cytunodd pwyllgor seneddol bod y canlyniad yn annilys a bod Nanney wedi ei iawn ethol. Apeliodd Paget yn erbyn y penderfyniad ar y sail nad oedd y pwyllgor gwreiddiol wedi rhoi sylw dilys i'w ddadleuon yntau ac ar 16 Mai 1833 penderfynodd pwyllgor newydd mae Paget oedd yr aelod ddilys 

Yn etholiad cyffredinol 1835 safodd Nanney ar ran y Ceidwadwyr a Love Parry Jones-Parry ar ran y Rhyddfrydwyr yn etholaeth Bwrdeistrefi Caernarfon gyda'r canlyniad isod

Heriodd Nanney y canlyniad trwy ddeiseb ar y sail bod yna 1,835 o etholwyr cofrestredig yn nhref Caernarfon ac nad oedd digon o swyddogion wrth law i gasglu'r holl bleidleisiau yn yr amser penodedig. (Er bod hyn i'w weld yn ddadl bitw o dan y drefn bresennol o bleidleisio, roedd sail i gŵyn Nanney o dan drefn y cyfnod, lle bu raid i bob pleidleisiwr tyngu llw nad oedd o wedi ei lwgrwobrwyo ac yna dweud wrth y sawl oedd yn cyfri'r bleidlais pwy oedd am gefnogi a bod rhaid i'r cyfan cael ei gyfieithu o'r Saesneg i'r Gymraeg ar gyfer yr etholwyr uniaith Gymraeg). Methodd deiseb Nanney a chadarnhawyd Love Parry Jones-Parry fel yr Aelod dilys.

## Marwolaeth
Bu farw Nanney yn Llanystumdwy yn 1870 yn 80 mlwydd oed, claddwyd ei weddillion ym mynwent y plwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1790
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1870
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Siryfion Meirionnydd
The Ataris

Band roc amgen o Indiana, UDA a ffurfiwyd ym 1995 yw **The Ataris**.

## Disgyddiaeth
#### Albymau stiwdio
* *Anywhere but Here* (1997)
* *Blue Skies, Broken Hearts... Next 12 Exits* (1999)
* *End Is Forever* (2001)
* *So Long, Astoria* (2003)
* *Welcome the Night* (2007)
* *Hang Your Head in Hope* (2011)

## Aelodau 
**Aelodau presennol**

* Kristopher Roe – llais, gitâr
* Bryan Nelson – gitâr fas
* Thomas Holst – gitâr 
* Erik Perkins – drymiau

**Cyn-aelodau**
* Marko DeSantis – gitâr fas (1996–1997)
* Derrick Plourde – drymiau (1996–1997)
* Patrick Riley – gitâr (1998)
* Marco Peña – gitâr (1998–2001)
* Paul Carabello – gitâr, llais cyfeiliant (2005–2007)
* Sean Hansen – gitâr fas, llais cyfeiliant (2005–2007)
* Angus Cooke – soddgrwth (2005–2007)
* Shane Chikeles – drymiau (2005–2007)
* Christopher Swinney – gitâr (2008–2011)
* Jacob Dwiggins – drymiau (2008–2011)
* Rob Felicetti – gitâr (2010-2011), drymiau (2011-2012)
* Bob Hoag – drymiau, allweddellau, llais cyfeiliant (2005-2012)
* John Collura – gitâr, llais cyfeiliant, piano (2001–2007) 
* Mike Davenport – gitâr fas (1998–2005) (2013-2014)
* Chris Knapp – drymiau (1998–2005)
* Dustin Phillips – drymiau (2016)

Categori:Bandiau Americanaidd
Categori:Bandiau roc
Ỽ

bawd
Llythyren a ddefnyddiwyd mewn testunau Cymraeg Canol yw **Ỽ** (llythyren is: ỽ), neu'r **V Cymraeg Canol**. Roedd yn cynrychioli'r llythrennau modern u, v, ac w.

## Gweler hefyd 
* Ƿ 
* Ỻ
* Ỿ

## Cyfeiriadau 
Categori:Iaith
Categori:Cymraeg
Cyfordraeth

[340px|bawd|Cyfordraethau ar Bentir Treshnish ar ynys [Argyll a Bute yn yr Alban.]]
Tirffurf arfordirol sy'n ffurfio wrth i gwymp y llinell ddŵr godi'r draeth uwchben y draethlin gynt yw **cyfordraeth**. Siapir y teras gan donnau'r môr, llyn neu afon, a chyfuniad o gerrig, graen, tywod ac ati yw'r llwyfan hwn.

Categori:Daearyddiaeth arfordirol
Categori:Tirffurfiau arfordirol a chefnforol
Categori:Traethau
Sgroliau'r Môr Marw

bawd|Rhan o sgrôl Eseia.
Casgliad o lawysgrifau a ganfuwyd mewn ogofâu ger y Môr Marw rhwng 1947 a 1956 yw '''Sgroliau'r Môr Marw'''. Fe'u hysgrifennir yn Hebraeg yn bennaf, ar barsment, brwynbapur a chopr, ac maent yn dyddio'n ôl i'r cyfnod 150 CC i 68 OC. Maent yn cynnwys rhannau o'r Beibl Hebraeg, hynny yw yr Hen Destament, a thestunau crefyddol eraill.

Bu darganfyddiad y sgroliau o bwysigrwydd enfawr i archaeoleg y Dwyrain Agos a hanesyddiaeth y Beibl. Gan astudio'r sgroliau, tybir ysgolheigion i ganon y Beibl Hebraeg ffurfio cyn y flwyddyn 70 OC, a theflir goleuni ar hanes Palesteina o'r 4g CC hyd 135 OC gan gynnwys hanes cynnar Cristnogaeth.

Categori:Archaeoleg Israel
Categori:Y Beibl Hebraeg
Categori:Hanes Iddewig
Categori:Llawysgrifau Beiblaidd
Gemau Olympaidd yr Haf 1960

Cynhaliwyd Gemau Olympaidd yr Haf 1960 (Eidaleg *Giochi Olimpici estivi del 1960*) digwyddiad aml-chwaraeon a adnabyddir yn swyddogol fel Gemau'r XVII Olympiad rhwng 25 Awst a 11 Medi Gorffennaf a 23 Tachwedd yn Rhufain, yr Eidal. Roedd Rhufain wedi ennill yr hawl i gynnal Gemau 1908 ond yn dilyn ffrwydriad Mynydd Vesuvius ym 1906 bu rhaid ildio'r anrhydedd i Lundain.

## Dewis lleoliad
Llwyddodd Rhufain i ennill yr hawl i gynnal y Gemau mewn pleidlais yng nghyfarfod y IOC ym Mharis ar 15 Mehefin 1955. Lausanne oedd yn ail yn y bleidlais gyda Brwsel, Budapest, Detroit, Dinas Mecsico a Tokyo hefyd yn gwneud cais.. 

## Y Gemau
Dyma'r Gemau Olympaidd olaf i Dde Affrica ymddangos tra bod y wlad yn cael ei llywodraethu o dan system apartheid. Gwrthododd yr IOC i'w gwahodd i gystadlu ar ôl Gemau 1960 hyd nes Gemau 1992 yn Barcelona.

Cafwyd arthlewtwyr o Morocco, San Marino, Swdan, a Tiwnisia yn cystadlu yn y Gemau Olympaidd am y tro cyntaf. Dyma oedd yr unig Gemau Olympaidd i weld tîm o Ffederasiwn India'r Gorllewin wrth i'r wladwriaeth, oedd yn bodoli rhwng 1958 a 1962, uno 10 o diriogaethau'r Caribî gan gynnwys Barbados a Jamaica oedd wedi cystadlu fel gwledydd ar wahân ers 1948

Roedd athletwyr o Orllewin yr Almaen a Dwyrain yr Almaen yn cystadlu fel un tîm am yr ail Gemau Olympaidd yn olynol. 

Methodd tîm trac dynion yr Unol Daleithiau â sicrhau'r fedal aur yn y 100m, 200m na'r ras gyfnewid 4x100m am y tro cyntaf yn hanes y Gemau Olympaidd gyda Nick Whitehead o Wrecsam yn ennill efydd fel aelod o dîm ras gyfnewid y 4x100m.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yn yr Eidal

Categori:Chwaraeon yn Rhufain
Categori:1960 yn yr Eidal
Wilson Jones

Roedd **Wilson Jones** (tua 1794 -27 Hydref 1864) yn Aelod Seneddol Ceidwadol Bwrdeistrefi Dinbych rhwng 1835 a 1841.

Roedd Jones yn fab i John Jones, Cefn Coch Rhuthun ac Elizabeth, merch ac etifedd Edward Wilson, Lerpwl.
[bawd|chwith|"Cefn Coch", Rhuthun, ble trigai ei hynafiaid ers y [15g.]]

Ym 1822 Priododd Cecil merch John Carstairs, Warboys Swydd Huntingdon, bu iddynt 4 mab a 4 merch. Bu ei fab hynaf, John Carstairs Jones, yn  Uchel Siryf Sir y Fflint ym 1866 a Sir Dinbych yn 1874. Priododd un o'u merched, Elizabeth Jane, ag Edmund Swetenham, AS Caernarfon.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Ddinbych ym 1831.

Daeth yn berchennog ar ystadau Cefn Coch Gelli Gynnan, Llanarmon a Heartsheath, Yr Wyddgrug.

Bu farw yn Heartsheath ym 1864 yn 70 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1864
Categori:Ceidwadaeth
Walter Wilkins (marw 1840)

Roedd **Walter Wilkins** (neu **Walter De Winton**) (13 Hydref 1809 - 28 Mai 1840) yn wleidydd Cymreig ac yn Aelod Seneddol Chwig/Rhyddfrydol Sir Faesyfed

## Bywyd personol
bawd|chwith|Castell Maeslwch - geograph.org.uk - 36551
Ganwyd Walter yn y Clas-ar-wy, yn fab i Walter Wilkins a Catherine Eliza Marianna Devereux merch 12fed Is-iarll Henffordd. Roedd yn ŵyr i Walter Wilkins (1741-1828) AS Sir Faesyfed rhwng 1796 a 1828.

Roedd y teulu yn honni eu bod yn disgyn o Robert De Wintona, un o gefnogwyr Robert Fitzhamon, a fu'n gyfrifol am ennill Swydd Gaerloyw a Sir Forgannwg i'r Normaniaid yn y 11g; ac mae llygriad o enw eu hynafiaid oedd Wilkins gan hynny penderfynodd y teulu wneud cais am drwydded Frenhinol ym 1839 i newid eu henw o Wilkins i *De Winton*.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Newydd, Rhydychen

Priododd Julia Cecilia ail ferch y Parch John Collinson rheithor Gateshead, bu iddynt dau fab ac un ferch.

## Gyrfa
Roedd yn Ynad Heddwch ar fainc Sir Faesyfed a gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Faesyfed ym 1833

Roedd yn berchennog ystâd Castell Maeslwch ac ystâd Wallsworth Hall, Tigworth, Swydd Gaerloyw.

## Gyrfa wleidyddol
Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Faesyfed o 1835 hyd ei farwolaeth ym 1840 yn 30 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1840
Categori:Rhyddfrydiaeth
Arthur Walsh, 2il Farwn Ormathwaite

Roedd **Arthur Walsh**, ail farwn Ormathwaite (14 Ebrill 1827 – 27 Mawrth 1920) yn fonheddwr a thirfeddianwr yn Sir Faesyfed a gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol etholaeth Llanllieni a Sir Faesyfed.

## Bywyd personol
Ganwyd Walsh yn Berkley Square Llundain yn fab hynaf i John Benn Walsh, Barwn 1af Ormathwaite a'r Ledi Jane, (née Gray) ei wraig, cafodd ei fedyddio yn Eglwys Anglicanaidd St George, Hanover Square ar 18 Mai 1827.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a Choleg y Drindod, Caergrawnt

Ar 20 Mai 1858 yn Eglwys St George, Hanover Square priododd y Ledi Katherine Emily Mary Somerset, merch 7fed Dug Bedford. Bu iddynt 10 o blant gan gynnwys 
*Arthur Henry John Walsh, 3ydd Barwn Ormathwaite (1859–1937)
* Yr Uwchgapten, yr Anrhydeddus Charles Edward Walsh (1862–1909), Prif Gwnstabl Heddlu Sir Benfro
*George Harry William Walsh, 4ydd Barwn Ormathwaite (1863–1943)
*Reginald Walsh, 5ed Barwn Ormathwaite (1868–1944)

## Gyrfa
Gwasanaethodd yn y fyddin gan ddod yn gapten ym mataliwn 1af y Life Guards hyd 1855. Gwasanaethodd fel Cyrnol anrhydeddus 3ydd Bataliwn Cyffinwyr De Cymru

Yn ystod bywyd Syr John Benn Walsh, y Barwn cyntaf, cynyddwyd ystadau'r teulu yng Nghymru, Lloegr a'r Iwerddon yn sylweddol, ond daeth hyn i ben yn ystod stiwardiaeth yr ail farwn. Bu Walsh yn benthyca'n drwm o'r 1850au er mwyn talu am ei basiwn am hela, gan ddefnyddio ei etifeddiaeth ddisgwyliedig fel meichiafon. Erbyn yr 1890au bu'n rhaid i'r Barwn dechrau gwerthu ei asedau er mwyn ceisio clirio ei ddyledion. Ym 1895 ymddangosodd o flaen yr Uchel Lys i gyflwyno deiseb o fethdaliad, a phenodwyd derbynwyr i geisio dod i delerau efo'r problemau ariannol.

Gwasanaethodd fel Arglwydd Raglaw Sir Faesyfed o ymddeoliad ei dad o'r swydd ym 1875 hyd ei ymddiswyddiad yntau ym 1895.

## Gyrfa wleidyddol
Cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol Ceidwadol etholaeth Llanllieni ym 1865. Pan ddyrchafwyd ei dad i Dŷ'r Arglwyddi ym 1868 ymddiswyddodd o Lanllieni a chafodd ei ethol yn ddiwrthwynebiad fel Aelod Seneddol Sir Faesyfed gan gadw'r sedd hyd ei ymddeoliad o'r Senedd ym 1880.

Fe'i dyrchafwyd i Dŷ'r Arglwyddi ar farwolaeth ei dad ym 1881.

Gwasanaethodd fel Cynghorydd a chadeirydd Cyngor Sir Faesyfed 

## Marwolaeth
Bu farw ym 1920 yn 96 mlwydd oed. Olynwyd ef yn y Barwniaeth gan Arthur ei fab hynnaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1920
Tloty

bawd|dde|Hen dloty yn Nantwich a adeiladwyd tua 1780
Adeilad lle rhoddwyd llety a chyflogaeth i bobl nad oeddent yn medru edrych ar ôl eu hunain oedd y **tloty** (a alwyd yn **wyrcws** hefyd).

Daeth y tlotai i fodolaeth yn sgil Deddf y Tlodion 1388 a oedd yn ceisio mynd i'r afael a'r prinder gweithwyr a ddaeth o achos y Pla Du yn Lloegr. Roedd y Pla Du wedi atal gweithwyr rhag gallu symud o ardal i ardal i chwilio am waith, ac o ganlyniad daeth y wladwriaeth yn gyfrifol am gynorthwyo'r tlodion. Ond pan gododd nifer y bobl ddi-waith yn ddifrifol oherwydd diwedd y Rhyfel Napoleanaidd yn 1815, datblygiad technoleg newydd a gafodd wared ar weithwyr amaethyddol a sawl cynhaeaf gwael, roedd angen system newydd er mwyn delio â'r tlodion. Bwriad Deddf y Tlodion Newydd yn 1834 oedd ceisio lleihau cymorth i bobl a oedd yn gwrthod mynd i'r tloty. Roedd ambell awdurdod wedi gobeithio rhedeg y tlotai fel busneau a oedd yn gwneud elw, trwy gael y gweithwyr i weithio am ddim. Cyflogwyd y rhan fwyaf o'r tlodion er mwyn gwneud swyddi fel torri creigiau, malu esgyrn er mwyn creu gwrtaith neu blicio ocwm gan ddefnyddio hoelen fawr metal.

Roedd bywyd yn y tloty i fod yn anodd er mwyn annog pobl i beidio â mynd yno ac i sicrhau mai'r bobl a oedd yn wirioneddol dlawd oedd yn mynd yno. Wrth i'r bedweradd ganrif ar bymtheg fynd yn ei blaen, cynyddodd nifer yr hen bobl a phobl sâl a oedd yn y tlotai, yn hytrach na phobl iach ac yn 1929, a phasiwyd deddf a oedd yn galluogi awdurdodau lleol i gymryd rheolaeth dros y tlotai a'r ysbytai lleol. Er i dlotai gael eu diddymu'n ffurfiol yn 1930, roedd nifer wedi parhau dan eu henwau newydd, y Sefydliad Cymorth Cyhoeddus. Ni ddiflannodd tlotai yn gyfan gwbl nes i'r Ddeddf Cymorth Cenedlaethol 1948 gael ei phasio.

Categori:Tlodi
Rhedwyr (teulu o adar)

Grŵp o adar ydy'r **Rhedwyr** a elwir hefyd yn 'deulu' (enw gwyddonol neu Ladin: ***Burhinidae***; Saesneg: *stone-curlews*). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Charadriiformes*.

Ceir naw rhywogaeth oddi fewn i deulu'r Rhedwyr (neu *Burhinidae*), ac maent i'w canfod ar hyd a lled ardaloedd trfofannol a chynnes, gyda dwy rywogaeth yn Awstralia. Er y caiff y teulu ei adnabod fel 'rhydwyr' (*waders*), cynefinoedd sych neu led-sych yw eu dewis, fel arfer.
 
O ran maint, maen nhw'n ganolig - mawr, gyda phigau cryf melyn-du neu ddu a llygaid mawr melyn, a wna iddynt edrych yn debyg i ymlusgiad.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q145854 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Burhinidae
Categori:Teuluoedd o adar
Cardinalinae

Grŵp a theulu o adar ydy'r **Cardinalinae** neu'r **Cardinaliaid**. Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Passeriformes*. Bedyddiwyd y teulu'n 'gardinaliaid' gan ymfudwyr i America oherwydd lliw plu crib y ceiliog, gwryw – yr un lliw â gwisg cardinaliaid yr Eglwys Gatholig.

Yr Americas yw tiriogaeth yr adar hyn, sy'n byw ar hadau. Mae ganddyn nhw bigau hir a chryf ac maen nhw'n amrywio o ran maint: y lleiaf yw'r Bras bron oren sydd rhwng 12-cm (4.7-modf), 11.5-g (0.40-owns) ac un o'r mwyaf ydy'r Dawnsiwr penddu sy'n 25-cm (9.8-modf), 85-g (2.99-owns). Coetiroedd yw eu cynefin arferol.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q223402 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
* Rhifau prifol - mewn mathemateg, y cardinaliaid (neu'r rhifau prifol) yw'r ateb i'r cwestiwn "sawl un sydd?", a'r ateb fyddai cyfanrif e.e. un, dau, saith...

## Cyfeiriadau
Categori:Cardinalinae
Categori:Teuluoedd o adar
Leptosomiformes

Aderyn ydy'r **Cwrol**, yr unig rywogaeth o fewn teulu'r **Cwroliaid**, (enw gwyddonol neu Ladin: ***Leptosomatidae***). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Leptosomidae* a thro arall yn urdd y Coraciiformes, sydd hefyd yn cynnwys gleision y dorlan, y Rholyddion a'r Gwenynysorion.

O ran pryd a gwedd, mae'n debycach i'r Falconiformes nag unrhyw aderyn arall.

## Cyfeiriadau
Categori:Leptosomatidae
Categori:Teuluoedd o adar
Piciformes

Urdd o naw teulu ydy'r **Piciformes**, sy'n air Lladin, gwyddonol. Enw Cymraeg yr Urdd hon ydy'r **Urdd y Cnocellod**. Y teulu enwocaf yw'r Picidae, sy'n cynnwys y Gnocell Werdd a'r Gnocell Fraith Fwyaf.

Ceir 67 genera (lluosog genws) gydag oddeutu 400 rhywogaeth, gyda theulu'r Picidae yn hanner y rheiny.

Pryfaid yw eu prif fwyd er bod y Capitonidae a'r Twcaniaid yn unigryw ymhlith adar gan eu bod yn medru treulio cŵyr gwenyn. Mae ganddynt bron i gyd draed fel parotiaid, dau fys yn ôl a dau ymlaen. Mae hyn yn rhoiddynt y gallu i afael mewn canghennau a boncyffion y coed.

Mewn tyllau naturiol ym moncyffion coed maen nhw i gyd yn nythu.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q2455704 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25934 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
Categori:Piciformes
0

Rhif a symbol sy'n dynodi absenoldeb swm yw **0** (**dim** neu **sero**). Yn y system ddegol, 0 yw'r prifolyn rhwng -1 ac 1 sy'n dynodi'r pwynt trawsnewid rhwng gwerthoedd positif a negatif.

Mae gan sero briodweddau arbennig parthed y pedair proses rifyddol sylfaenol. Ni cheir newid i rif os câi 0 ei adio iddo neu ei dynnu oddi arno. Os lluosir rhif â 0, 0 yw'r ateb. Os rhennir 0 gan unrhyw rif, ac eithrio 0, 0 yw'r ateb. Ni diffinnir rhaniad gan 0.

Nid oedd gan yr hen Roegiaid na'r Rhufeiniaid gysyniad sero yn eu dulliau mathemateg. Tarddodd yr unigrif 0 mewn nodiant pwynt degol yn yr hen India, a chafodd ei ledaenu i'r Arabiaid ac yna'r Ewropeaid yn ystod yr Oesoedd Canol. Defnyddid symbolau tebyg gan y Maya a'r Babiloniaid i ddynodi gwerth sero.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhifau
Cytosol

Rhan hylifol y gell fiolegol a chynhwysyn mwyafrifol yr hylif mewngellog yw **cytosol**. Rhennir yn adrannau gan gellbilennau. Er enghraifft, mae'r matrics mitocondriaidd yn gwahanu adrannau'r mitocondrion. Mewn celloedd ewcaryotig, lleolir y cytosol tu mewn i'r gellbilen ac yn rhan o'r cytoplasm ac ar wahân i'r cnewyllyn.

Categori:Bioleg cell
Mary Oliver

Bardd o'r Unol Daleithiau ac enillydd Gwobr Pulitzer oedd **Mary Oliver** (10 Medi 1935 – 17 Ionawr 2019).

## Gwaith a gyrfa
Cyhoeddwyd casgliad barddoniaeth cyntaf Oliver, *No Voyage and Other Poems*, ym 1963 pan oedd yn 28. Enillodd y Wobr Pulitzer am Farddoniaeth ym 1984 gyda'i phumed casgliad, *American Primative*. Mae ei gwaith wedi ei seilio ar ei hatgofion o Ohio a Lloegr Newydd, gyda llawer o'i barddoniaeth wedi ei ysbrydoli gan natur a'r teimlad o ryfeddod sydd ynddi. Mae ei cherddi yn llawn delweddau o'i theithiau cerdded ger ei chartref: adar y glannau, dyfrnadroedd, gweddau'r lleuad, a morfilod cefngrwm. Mae ei gwaith wedi cael ei gymharu â gwaith Walt Whitman, Henry David Thoreau, ac Emily Dickinson.

### Casgliadau 
* 1963 *No Voyage, and Other Poems* 
* 1972 *The River Styx, Ohio, and Other Poems*
* 1978 *The Night Traveler* 
* 1978 *Sleeping in the Forest* 
* 1979 *Twelve Moons* 
* 1983 *American Primitive*
* 1986 *Dream Work* 
* 1987 *Provincetown*
* 1990 *House of Light*
* 1992 *New and Selected Poems* 
* 1994 *White Pine: Poems and Prose Poems* 
* 1995 *Blue Pastures* 
* 1997 *West Wind: Poems and Prose Poems* 
* 1999 *Winter Hours: Prose, Prose Poems, and Poems* 
* 2000 *The Leaf and the Cloud* 
* 2002 *What Do We Know* 
* 2003 *Owls and Other Fantasies: poems and essays* 
* 2004 *Why I Wake Early: New Poems* 
* 2004 *Blue Iris: Poems and Essays* Beacon
* 2004 *Wild geese: selected poems* 
* 2005 *New and Selected Poems, volume two* 
* 2006 *Thirst: Poems* 
* 2007 *Our World* 
* 2008 *The Truro Bear and Other Adventures: Poems and Essays*
* 2008 *Red Bird* 
* 2009 *Evidence* 
* 2010 *Swan: Poems and Prose Poems* 
* 2012 *A Thousand Mornings* 
* 2013 *Dog Songs* 
* 2014 *Blue Horses* 
* 2015 *Felicity* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobrau Pulitzer
Categori:Pobl a aned yn Ohio
Categori:Pobl fu farw yn Florida
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Organyn

Rhannau hanfodol, microsgopig, o gelloedd byw yw **organynnau** (hefyd: *organelle*) . Amgylchynir y rhan fwyaf o'r organyn gan bilen ffosffolipid; ond gelwir strwythurau eraill, megis y ribosom, hefyd yn organynnau. Bathwyd y term gan ei fod yn creu syniad cyfochrog o organau'r corff dynol, felly hefyd yr organyn i'r gell.

Mewn celloedd Ewcaryotig mae nifer o'r organynnau pilen (reticwlwm endoplasmig, y cnewyllyn, cyfarpar Golgi, y lysosom, y wacyn (mewn planhigion), y bilen blasma a mân fesiclau eraill) yn rhan o un gyfundrefn, cyd cysylltiol, Endobilen. Nid yw'r gyfundrefn endobilen yn cynnwys y mitocondrion na'r cloroplast. Dengys tystiolaeth bod yr organynnau annibynnol hyn yn tarddu o baleo-endo-symbiotau, sef cyfuniad o gelloedd Procaryotig.

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg
Categori:Anatomeg
George Emil Palade

**George Emil Palade** (19 Tachwedd 1912 - 7 Hydref 2008) enillydd Wobr Nobel yn adran Ffisioleg a Meddygaeth yn 1974 am astudiaethau celloedd anifeiliaid, cyd-ddarganfyddwr y ribosom.

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2008
RNA

bawd|Dolen pin-gwallt pre-mRNA. Dangosir y basau (gwyrdd) a'r asgwrn-cefn ribos a ffosffad (glas). Un edafeddyn o RNA yw hwn sy'n plygu yn ôl ar ei hun.

Un o'r asidau niwclëig yw **RNA** (Ribonucleic acid (*Saesneg*)). Mae'n chwarae rhannau anhepgorol ym mhob cell byw. Mae i RNA nifer o swyddogaethau gwahanol. Er enghraifft, mae mRNA (m = *"messenger"* (Saes), negesydd) yn rhan o'r broses o drosglwyddo'r wybodaeth a gedwir yn nhrefn niwcleotidau DNA i strwythur protinau. Proteinau yw'r catalyddion gweithredol sy'n gyfrifol am yr hyn yr adnabyddir fel bywyd biolegol. Mae tRNA (t = trosi) yn allweddol yn y broses o drosi'r wybodaeth yn nilyniant DNA (mewn "iaith" niwcleotidau) i ddilyniant asidau amino proteinau, tra bo rRNA (r = ribosom) yn chwarae rhannau yn strwythur ac ymddygiad ribosomau (yr organynnau sy'n adeiladu protinau).

Yng nghanrif 21, darganfuwyd sawl math o RNA sy'n ymwneud â rheoli gweithgaredd celloedd. Disgwylir i sawl un o'r rhain fod yn bwysig mewn biotechnoleg ac ym meddyginiaethau'r dyfodol.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* Gwefan *RNA World website*  
* Cronfa ddata asidau niwclëig  Delweddau o DNA, RNA ayb.
* RNA

Categori:Asidau niwclëig
Categori:RNA
Picidae

Teulu o adar ydy'r **Cnocellod** (enw gwyddonol neu Ladin: ***Picidae***). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd 'Piciformes''.

Mae aelodau'r teulu i'w canfod ledled y byd, ar wahân i Awstralia, Gini Newydd, Seland Newydd a Madagasgar ac wrth gwrs, y pegynnau oer. Mewn fforestydd y mae'r rhan fwyaf o'r teulu'n byw, gydag ambell rywogaeth yn byw mewn tiroedd agored e.e. anialwch neu fryniau moel.

Mae'r Picidae yn un o wyth teulu yn urdd y Piciformes. Ceir tua 200 o rywogaethau i gyd yn y teulu hwn a thua 30 genws. Mae nifer ohonynt dan fygythiad neu'n brin iawn. Ni welwyd Cnocell fwyaf America ers tua 1986 a chredir ei fod bellach wedi darfod; felly hefyd y Gnocell ymerodrol.

## Rhestr rhywogaethau
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25439 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Picidae
Categori:Teuluoedd o adar
Meicrosgop electron

bawd|Meicrosgop electron modern.
Math o ficrosgop sy'n defnyddio electronau (200-300 KeV) i ganfod a chreu delweddau yw'r **Meicrosgop electron**. Oherwydd tonfedd fer yr electronau hyn mae modd eu defnyddio i ddadansoddi gwrthrychau llai o lawer na thra'n defnyddio golau gweledol. Yn fras, mae modd chwyddo delwedd 10,000,000 x o'i gymharu â 2000x microsgop optegol confensiynol. Er enghraifft, o dan amgylchiadau priodol mae modd canfod atomau unigol (50 pm).

## Cyfeiriadau
Categori:Offer gwyddonol
Richard Brooke Roberts

Bioffisegydd oedd **Richard Brooke Roberts** (7 Rhagfyr 1910 – 4 Ebrill 1980) a dreuliodd y rhan fwyaf o'i yrfa yng ngrŵp bioffiseg Adran Magnetaeth y Ddaear yn Athrofa Carnegie Washington (UDA). Rhoddodd enw ar y ribosom mewn cyfarfod yn 1958. Cyn troi at fioffiseg, canolbwyntiodd ar ffiseg niwclear ac ef a brofodd fod niwtronau hwyr yn cael eu hallyrru pan holltir iwraniwm (1939).

Fe'i ganwyd ym Titusville, Pennsylvania, i deulu eitha cefnog. Bu ei gyndeidiau'n fasnachwyr olew a thechnegau o ddefnyddio ffrwydron i ryddhau a chlirio ffynhonau olew. Ef oedd y trydydd plentyn a symudodd y teulu i Princeton yn 1916 ac yna i Efrog Newydd; ond pob haf dychwelodd i Titusville, hyd at diwedd y 1930au.

## Cyfeiriadau
Categori:Egin gwyddonwyr Americanaidd
Categori:Bioffiseg
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1980
Byd RNA

Mae'r term **Byd RNA** yn cyfeirio at y ddamcaniaeth mai RNA oedd y moleciwl gyntaf i fod yn hunan atgynhyrchiol wrth i fywyd ymddangos ar y ddaear. Roedd Francis  Crick, ag eraill, wedi sylweddoli ei fod yn annhebygol mai DNA a fyddai'n ateb y galw yma. Mae'r term "Byd RNA" yn cyfeirio at y cyfnod hanesyddol (tua 4 mil miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP)), cyn i'r gyfundrefn bresennol o DNA gychwyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Bywyd
Categori:Esblygiad
Categori:RNA
Cornbigau

Grŵp o adar trofannol ac isdrofannol ydy'r **Cornbigau** sydd hefyd yn 'deulu' o rywogaethau (enw gwyddonol neu Ladin: ***Bucerotidae***). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Bucerotiformes*.

Maen nhw i'w gweld yn nhrofannau ac isdrofannau Affrica, Asia a Melanasia. Eu nodwedd amlycaf yw eu pigau hir, crwm sy'n aml iawn yn lliwgar iawn, ac felly y cafodd ei enw. Mae'r gair "buceros" yn yr iaith Roeg yn golygu 'corn buwch'. Dyma'r unig aderyn lle asiwyd eu fertibra cyntaf ac ail yn ei gilydd. Ffrwyth ac anifeiliaid bychan yw eu bwyd ac maent yn nythu mewn cilfachau naturiol, gwag, oddi fewn i goed, ac weithiau ar glogwyni. Mae rhai rhywogaethau'n hynod o brin ac o dan fygythiad.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26773 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Bucerotidae
Categori:Teuluoedd o adar
Christian de Duve

Biocemegydd o Wlad Belg oedd **Christian René Marie Joseph, vicomte de Duve** (2 Hydref 1917 - 4 Mai 2013).

Cyd-enillydd y Wobr Nobel yn adran Ffisioleg a Meddygaeth yn 1974 gyda George Emil Palade ac Albert Claude am ei waith ar strwythur y gell.

Fe'i ganed yn 1917 yn Lloegr, lle'r oedd ei rieni'n llochesu yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Dychwelodd i Wlad Belg yn 1920. Mynychodd Prifysgol Rockerfeller, Efrog Newydd, lle astudiodd bioleg y gell.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Wlad Belg
Categori:Biocemegwyr o Wlad Belg
Categori:Biolegwyr yr 20fed ganrif o Wlad Belg
Categori:Cemegwyr yr 20fed ganrif o Wlad Belg
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Pobl a aned yn Surrey
Categori:Pobl fu farw yng Ngwlad Belg
Categori:Pobl fu farw trwy ewthanasia
Categori:Sytolegwyr o Wlad Belg
Sgwâr Canolog, Caerdydd

Sgwâr yng nghanol dinas Caerdydd yw **Sgwâr Canolog**. Roedd y sgwâr yn gartref i orsaf fysiau ond mae nifer o ddatblygiadau sylweddol yn trawsffurfio'r ardal yn 2015 a 2016.

## Protest 
Ym mis Mai 2016 cynhaliodd Cymdeithas yr Iaith brotest yn y sgwâr oherwydd y diffyg defnydd o'r Gymraeg yn yr enw, arwyddion a hysbysebion a godwyd gan gwmni datblygu Rightacres Property.
250px|bawd|dim|Cymdeithas yr Iaith yn cynnal protest yn y Sgwâr Canolog, Caerdydd, Cymru, 2016

## Cyfeiriadau
Categori:Strydoedd Caerdydd
Ynys Gwelltog

Ynys lanw fach yw **Ynys Gwelltog** i'r de o Ynys Dewi, Sir Benfro, Cymru. 56 metr yw ei uchafbwynt (184 troedfedd).

bawd|dim|Yr ynys a welir o Ynys Dewi

## Hanes 
Yn y gorffennol ystyrir yr ynys yn addas ar gyfer ddwy ddafad.

## Erthyglau perthnasol 
* Ynys Beri
* Ynys Cantwr
* Ynys Eilun

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*

Gwelltog
Albert Claude

Gwyddonydd o Wlad Belg oedd **Albert Claude** (24 Awst 1899 – 22 Mai 1983). Cyn-enillydd Wobr Nobel yn adran Ffisioleg a Meddygaeth yn 1974 am ei waith ar y ribosom.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Biolegwyr yr 20fed ganrif o Wlad Belg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Liège
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Meddygon yr 20fed ganrif o Wlad Belg
Categori:Pobl a aned yng Ngwlad Belg
Categori:Pobl fu farw ym Mrwsel
Categori:Sytolegwyr o Wlad Belg
Categori:Ymchwilwyr meddygol o Wlad Belg
James Dewey Watson

Biolegydd moleciwlar o'r Unol Daleithiau oedd **James Dewey Watson** (6 Ebrill 1928 – 6 Tachwedd 2025), a enillodd  Wobr Nobel yn adran Ffisioleg a Meddygaeth yn 1962, ynghyd â Francis Crick a Maurice Wilkins, am ei ran yn darganfod strwythur DNA. DNA yw un o folecylau mwyaf dylanwadol bywyd ar y ddaear.

Ym 1953, roedd e'n cyd-awdur, gyda Francis Crick, "Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid", erthygl yn y cylchgrawn *Nature*,  yn awgrymu'r helics dwbl el strwythur y moleciwl DNA. Ym 1962, ennillodd ef, gyda Crick a Maurice Wilkins y Wobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth "for their discoveries concerning the molecular structure of nucleic acids and its significance for information transfer in living material".

Yn ystod ei gyfnod fel prif gyfarwyddwr bwrdd cwmni DPC, bu'n rhan o sefydlu safle Euro DPC yng Nghlyn Rhonwy, Llanberis. Bu i Dafydd Wigley AS ran sylweddol yn y datblygiad hwn. Yn 2016 cwmni Siemens pia’r safle.

## Bywyd gynnar
Cafodd Watson ei eni yn Chicago, yn fab i Jean (ganwyd Mitchell) a James D. Watson

## Marwolaeth
Bu farw Watson yn  East Northport, Efrog Newydd, yn 97 oed, wythnos ar ôl cael ei drosglwyddo i ofal hosbis yn dilyn triniaeth am haint.

## Cyfeiriadau
Categori:Biolegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cemegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Chicago
Claire Clancy

**Claire Clancy** (ganwyd 14 Mawrth 1958) oedd Prif Weithredwr a Chlerc Cynulliad Cenedlaethol Cymru rhwng Chwefror 2007 ac Ebrill 2017.

## Cefndir 
Aeth i Ysgol Ramadeg Dartford ar gyfer Merched ac mae ganddi radd mewn seicoleg o'r Brifysgol Agored. Mae'n berchen ar fferm ger y Fenni.

## Gyrfa 
Treuliodd Clancy nifer o flynyddoedd yn gweithio o fewn sefydliadau yn y sector gyhoeddus. Cyn iddi ymuno â Chomisiwn y Cynulliad, hi oedd Prif Weithredwr Tŷ'r Cwmnïau, ac yn Gofrestrydd Cwmnïau ar gyfer Lloegr a Chymru. Ymunodd Clancy â Thŷ'r Cwmnïau ym mis Ebrill 2002 o'r Swyddfa Batentau, lle'r oedd yn gyfrifol am y Gwasanaethau Corfforaethol. Fel Prif Weithredwr, Clancy oedd yn gyfrifol am y gwaith cyffredinol o arwain a chyfeirio'r Asiantaeth. Roedd hi'n atebol i'r Adran Masnach a Diwydiant (DTI) a'i Weinidogion am berfformiad a chyllid Tŷ'r Cwmnïau. Roedd ganddi hefyd y rôl statudol ffurfiol rôl o'r Cofrestrydd Cwmnïau ar gyfer Lloegr a Chymru, a hi oedd y fenyw gyntaf i ddal y swydd hon mewn dros 150 o flynyddoedd.

Yn y 1990au hwyr, treuliodd ddwy flynedd ar ynys St Helena ac Ynys Ascension, lle'r oedd ei gŵr, Michael Clancy, yn Brif Ysgrifennydd a Llywodraethwr. Ymunodd â'r gwasanaeth sifil yn 1977 ac mae wedi gweithio yn y Comisiwn Gwasanaethau Gweithwyr, yr Adran Gyflogaeth, Swyddfa'r Llywodraeth ar gyfer y De-Orllewin ac roedd yn Brif Weithredwr Cyngor Hyfforddiant a Menter Powys.

Cychwynnodd Clancy ei swydd fel Prif Weithredwr a Chlerc y Cynulliad Cenedlaethol ym mis Chwefror 2007. Cafodd y swydd ei greu i adlewyrchu pwerau cynyddol y Cynulliad yn sgil Deddf Llywodraeth Cymru 2006. O fis Mai 2007, roedd y Prif Weithredwr a'r Clerc yn arwain sefydliad sy'n annibynnol o Lywodraeth Cynulliad Cymru ac yn gyfrifol am sicrhau bod y Cynulliad yn cael ei ddarparu gyda'r adeiladau, y staff a'r gwasanaethau sydd eu hangen arno.

## Swyddi 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Procaryot

[bawd|Cydberthynas [Parth (bioleg)|parthau a theyrnasai bywyd. Sylwer yr ystyrir yr ewcaryotau yn gyfuniad o fwy nag un procaryot.]]
Micro-organeb ungell (neu gytrefi ohoni) yw'r **procaryot**, sydd heb gnewyllyn nac organynnau. Fe'u disgrifiwyd fel grŵp yn gyntaf gan Édouard Chatton (1883 - 1947) mewn papur yn 1925 *Pansporella perplex: Reflections on the Biology and Phylogeny of the Protozoa*. Bathodd y gair *procaryot* (ac *ewcaryot*) mewn papur yn 1938.  Maent yn cynnwys dau o'r tri pharth sy'n cynnwys holl organebau bywyd. Y trydydd parth yw'r *Ewcaryota* (celloedd ac iddynt gnewyllyn). Daw'r termau o'r Hen Roeg *karyón* () ‘cnewyllyn cneuen’. Ers y 1970au, yn bennaf trwy waith Carl Woese, sylweddolwyd fod modd rhanni'r *Procaryota* yn ddau barth - y *Bacteria* a'r *Archaea*. Yn nhermau niferoedd a swmp, procaryotau yw'r rhan fwyaf o fywyd y ddaear. Maent yn hollbwysig i iechyd ac afiechyd dynoliaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bioleg
Henry Lascelles Carr

Gŵr busnes a dyn papur newydd oedd **Henry Lascelles Carr** (1844 – 5 Hydref 1902).

Ganwyd Carr yn 1841 yn Knottingley, Swydd Efrog, gogledd Lloegr.. Roedd yn fab i'r Parch. James B. Carr a fu'n gwasanaethu am gyfnod gyda'r Wesleaid yn y Barri. Derbynidd ei addysg yng ngholeg diwinyddol Sant Aidan, Penbedw (*Birkenhead*), ond yn hytrach na dilyn ei dad i'r weinidogaeth, penderfynodd ddilyn gyrfa gyda'r Wasg.  Cychwynodd weithio yn swyddfa'r Dail Post yn Lerpwl, ac yna bu'n is-olygydd gyda'r Western Mail wedi sefydlu'r papur hwnnw yn 1869.  Ym mhen amser daeth yn rheolwr, golygydd, a chydberchennog hyd at 1901, ond yna bu'n rhaid iddo ymddeol oherwydd afiechyd.

Roedd yn gyfranogol i waith cyhoeddus o fewn y gymdeithas, e.e. aelod o Gyngor Tref Caerdydd ac fel ynad heddwch. Roedd hefyd yn awdur nifer o lyfrau megis yr un ar ddeddf cau tafarnau ar y Sabath (dydd Sul) yng Nghymru.  Bu farw Henry Carr ar 5 Hydref 1902.

Yn 1891 Carr, fel rhan o grŵp bychan o bobl, prynodd y papur newydd *News of the World*, gan benodi ei nai Emsley Carr  yn olygydd. Ychydig wedyn priododd Emsley ferch Carr. Tua'r adeg yma hefyd, trodd Carr i'r diwydiant gwestai, gan ddod yn Gadeirydd y *Royal Hotel Company*, perchennog y *Royal Hotel* ar Heol y Santes Fair, Caerdydd.

## Ffynonellau 
* *Western Mail*, 7 Hydref 1902, 1 Mai 1919.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1902
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Uned Dalton

Uned safonol màs atomig (symbol **Da**). Fe'i defnyddid i ddisgrifio màs ar raddfa'r atom a'r moleciwl.  Diffinnir un **Da** fel 1/12 o fas atom carbon-12 niwtral, heb ei rwymo, ar ei lefel egni isaf. Mae ganddo werth 1.660539040(20)×10−27 kg.

Fe'i henwir ar ôl John Dalton (1766-1844) cemegydd o Loegr.

## Gweler hefyd
*System Ryngwladol o Unedau

## Cyfeiriadau
Categori:Mater
Bas

Gallai **bas** gyfeirio at:

* Bas (cemeg), dosbarth o foleciwlau
* Y bas cyntaf, ail a thrydydd ar gae Pêl-fas
* Bas (ystod leisiol)
Molaredd

bawd|Fflasg foliwmetrig (neu gyfeintiol) a ddefnyddid i greu hydoddiannau molar.
Modd o ddisgrifio crynodiad hydoddion mewn cemeg yw **Molaredd**. Fe'i ddiffinir fel y nifer o molau o sylwedd wedi llwyr toddi mewn un litr o hydoddiant. (Cymharer a Molaledd).

## Cyfeiriadau
Wilhelm Ostwald

Cemegydd Rwsaidd-Ellmynig oedd **Wilhelm Friedrich Ostwald** (Rwseg: Вильгельм Фридрих Оствальд, Latfiaidd: Vilhelms Ostvalds; 2 Medi 1853 – 4 Ebrill 1932). Enillodd Wobr Nobel mewn Cemeg yn 1909 am ei waith ar gatalysis, ecwilibriwm gemegol a chyflymderau adweithiau.

Fe'i hystyrir yn un o sylfaenwyr cemeg ffisegol (ynghyd â Jacobus Henricus van 't Hoff a Svante Arrhenius).

## Cyfeiriadau
Categori:Cemegwyr o Rwsia
Categori:Cemeg ffisegol
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Marwolaethau 1932
Niwcleotid

bawd|Strwythur ATP

Dosbarth o folecylau cemeg organig a biocemeg yw'r **niwcleotidau**. Fe'i enwir ar ôl cnewyllyn celloedd (*nucleus*), oherwydd presenoldeb polymerau ohonynt yn yr organnyn hwnnw ar ffurf DNA ac RNA (yr asidau niwclëig). Dim ond niwcleotidau sydd yn macro-molecylau'r asidau niwclëig, ond hefid ceir niwcleotidau yn rhan o nifer o fiocemegolion eraill, megis NAD a CoA.

Cyfansoddir pob niwleotid o dair rhan.
*bas organig sy'n cynnwys nitrogen
*siwgr pum carbon (pentos). Ribos a deocsiribos yw'r pentosau mewn niwcleotidau naturiol.
*un neu rhagor o grwpiau ffosffad.

Yn unigol gelwir hwynt yn mononiwcleoditau. Oligoniwcleotidau a pholyniwcleotidau yw'r termau ar gyfer y polymerau.  Gelwir y molecylau cyfatebol heb y ffosffad yn niwcleosidau.

A (mono)niwcleotidau mwyaf cyffredin yn y gell yw ATP (adenosin triffosffad) ac ADP  (adenosin deuffosffad). Y rhain sydd wrth wraidd un o brif gyfundrefnau egnibiocemeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Biocemeg
Categori:Cemeg organig
Categori:Niwcleotidau
Jacobus Henricus van 't Hoff

[bawd|Jacobus Henricus van ’t Hoff (chwith) ac [Wilhelm Ostwald yn y labordy]]

Cemegydd ffisegol ac organig  o'r Iseldiroedd oedd '''Jacobus Henricus van 't Hoff''', Jr. (Ynganiad Isellmynig: [vɑn(ə)t ˈɦɔf]; 30 Awst 1852 – 1 Mawrth 1911). Ef oedd enillydd cyntaf Gwobr Nobel am Gemeg yn 1901.

Mae'n adnabyddus am ei darganfyddiadau ym maesydd cineteg cemegol, ecwilibria cemegol, gwasgedd osmotig a stereocemeg. Fe'i hystyrir yn un o sylfaenwyr cemeg ffisegol (ynghyd â Wilhelm Ostwald a Svante Arrhenius).

## Cyfeiriadau
Categori:Cemeg ffisegol
Categori:Cemegwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Marwolaethau 1911
Svante August Arrhenius

Cemegydd a ffisegydd o Sweden oedd **Svante August Arrhenius** (19 Chwefror 1859 – 2 Hydref 1927). Enillodd Wobr Nobel am Gemeg yn 1903.  Enwir hafaliad Arrhenius ar ei ôl. Fe'i hystyrir yn un o sylfeinwyr cemeg ffisegol (ynghyd â Jacobus Henricus van 't Hoff a Wilhelm Ostwald).

## Cyfeiriadau
Categori:Cemegwyr o Sweden
Categori:Ffisegwyr o Sweden
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1927
Osmosis

300px|bawd
**Osmosis** yw'r broses ymhle mae toddydd yn symud ar draws bilen lled athraidd o barth o grynodiad isel o doddyn i barth crynodiad uchel. Crybwyllwyd y broses yn drwyadl yn gyntaf gan y botanegydd Ellmynig Wilhelm Pfeffer yn yr 1880au. Mireiniwyd y dealltwriaeth ohono gan Jacobus Henricus van 't Hoff ag eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Technoleg dŵr
Categori:Bioleg
Wilhelm Pfeffer

Botanegydd Ellmynig a ffisiolegydd planhigion oedd **Wilhelm Friedrich Philipp Pfeffer** (9 Mawrth 1845 – 31 Ionawr 1920).

Fe'i ganwyd yn Grebenstein ac astudiodd ym Mhrifysgolion Göttingen, Marburg a Berlin. Ystyrir ef yn un o sylfaenwyr gwyddor ffisioleg planhigion. Ei waith ef a sefydlodd egwyddorion Osmosis. Mae'n enghraifft brin o fotanegydd a gyfrannodd yn sylweddol i fyd ffiseg; enghraifft arall yw Robert Brown. Enwir symudedd Brown, a bu'n destun ymchwil cynnar gan Albert Einstein, ar ei ôl.

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr Almaenig
Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Marwolaethau 1920
Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 300-999

## Genedigaethau 300 - 999
## Gweler hefyd
*Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein
*Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1000-1499
*Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1500-1650
*Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1651-1799
*Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1800-1815
*Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1816-1830
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1831-1845
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1846-1860
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1861-1875
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1876-1890
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1891-1905

Categori:Hanes Cymru
Robert Brown

Botanegydd a phaleontolegydd o'r Alban oedd **Robert Brown** FRSE FRS FLS MWS (21 Rhagfyr 1773 – 10 Mehefin 1858) . Bu'n un o'r cyntaf i ddefnyddio'r microsgop optegol ar ei wedd fodern. Trwy hynny, cyflwynodd y disgrifiad sylweddol cyntaf o gnewyllyn y gell ac o symudedd sytoplasmig. Yn hynny o beth bu'n un o sylfaenwyr gwyddor bioleg y gell.

Canfyddodd symudedd Brown, a enwyd ar ei ôl. Mae'n enghraifft brin o fotanegydd yn cyfrannu'n sylweddol i fyd ffiseg.) Bu gwaith Albert Einstein ar symudedd Brown yn allweddol yn ei syniadau yntau, ac yn rhan o'r ddadl ehangach i brofi bodolaeth atomau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1773
Categori:Marwolaethau 1858
Categori:Botanegwyr o'r Alban
Symudedd Brown

[bawd|Efelychiad o symudedd Brown. Mae patrwm symud y gronyn gweladwy (melyn) yng nghanlyniad i ymddygiad ar hap y gronynnau anweledig (du). Yn arbrawf [Robert Brown|Brown, gwelodd dylanwad molecylau dŵr ar baill.]]
Ffenomen ffisegol yw **Symudedd Brown** a sylwyd arno yn gyntaf gan y botanegydd o'r Alban, Robert Brown. Sylwodd Brown fod gronynnau microsgopig o baill yn sboncio'n afreolaidd wrth ei weld mewn dŵr o dan y meicrosgop. Yn ddiweddarach defnyddiwd y ffenomen hon fel tystiolaeth bodolaeth atomau. Bu Albert Einstein (1905) yn un o'r gwyddonwyr blaenllaw a osododd sylfaen gadarn fathemategol i'r ffenomen. Cafodd hwn dylanwad ar ei ddatblygiad gwyddonol yntai. 
## Cyfeiriadau
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Siapau geometrig
Categori:Albert Einstein
Hurfilwr

Milwr proffesiynol sy'n gwasanaethu mewn llu arfog gwlad estron am gyflog yw **hurfilwr**. Ers y rhyfeloedd cynharaf defnyddiodd lywodraethau hurfilwyr i ychwanegu at eu lluoedd. Roedd y rhain yn aml yn fyddinoedd preifat ac yn barhaol i raddau. Gostyngodd y galw am filwyr tâl yn sgil datblygiad y fyddin sefydlog yng nghanol yr 17g. Yn yr oes fodern, cyn-filwyr unigol sy'n dewis brwydro am arian ac antur yw'r mwyafrif o hurfilwyr.

Gwrthodir y label gan nifer o gwmnïau milwrol preifat, ac fel arfer ni ddefnyddir i ddisgrifio unedau sy'n recriwtio tramorwyr yn swyddogol, megis Lleng Dramor Ffrainc, Lleng Dramor Sbaen a Brigâd y Gyrcas.

## Cyfeiriadau 

Categori:Milwyr
Deuniwcleotid Adenin Nicotinamid (NAD)

bawd|NAD
Cydensym sy'n ganolog i fetabolaeth pob cell byw yn **Deuniwcleotid Adenin Nicotinamid (NAD)**. NAD yw un o'r elfennau canolog i'r cylch Rydocs (Rydwytho/Ocsideiddio) sydd wrth wraidd egni bywyd ar y ddaear. NAD yw'r ffurf lai egnïol (wedi'i ocsideiddio) sy'n troi'n NADH wrth amsugno egni rhydwythiad. Gellir ystyried cwpwl NAD/NADH fel y "batri adwefriadwy" (rechargable) moleciwlar sy'n pweru adweithiau celloedd. Mae nifer helaeth o brosesau wedi'i chyplysu i'r adwaith NAD/NADH. O bosibl y pwysicaf yw resbiradaeth (gan gynnwys Cylch Krebs) sy'n ocsideiddio glwcos er mwyn rydwytho NAD -> NADH. Mae Ffotosynthesis yn fodd i ddefnyddio egni ffotonau'r haul i gynnal adwaith homologaidd NADP -> NADPH.

Yn y mitocondrion trosglwyddir yr egni Rydocs yma i ffurfio'r moleciwl egnïol ATP o ADP (a ffosffad). Mae cwpwl ATP/ADP yn rhan arall cyffredinol o brosesau egni celloedd (a bywyd).
## Cyfeiriadau
Categori:Biocemeg
Categori:Bioleg
Categori:Cemeg
David Kaufman

Actor ffilm-a-theledu o'r Unol Daleithiau yw **David Kaufman** (ganwyd 23 Gorffennaf 1961).

Ganwyd Kaufman yn St. Louis, Missouri. Mae'n briod i'r actores Lisa Picotte ers 30 Gorffennaf 1990 ac mae ganddyn nhw ddau o blant.

Mae'n fwyaf adnabyddus am: *Down to Earth* (1984), *Danny Phantom* (2004) a *Pearl Harbor* (2001).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Uned Svedberg

Uned cemeg ffisegol i ddisgrifio cyflymder (buanedd) (*dx/dt*) gwaddodi gronyn mewn hylif yn ôl y grym disgyrchiant sydd arno hafaliad i gysylltu hwn a màs moleciwlar molecylau a gronynnau

M_r = \left [ \frac{RTs}{D(1-\bar{v}\rho)} \right ]

(*D* = cyfernod trylediad, \bar{v} = cyfaint rhannol sbesiffig y gronyn , ρ = dwysedd yr hylif)

Ar ôl hynny, defnyddir yr uned ei hun fel disgrifiad o'r gronyn. Gan fod gwerth y cysonyn gwaddodi (*s*) (mewn eiliadau) yn rhif mor fychan, defnyddir y gwerth wedi'i lluosogi a 1013, a diffinio hwn yn **Uned Svedberg** (S).  Felly 1S = 10−13 eiliad

Oherwydd effeithiau ffrithiant, nid yw unedau Svedberg yn fesur union o faint fel y cyfryw gan fod siâp, hefyd, yn ddylanwad arno. Bellach mae ffyrdd amgenach i fesur Mr (e.e. cromatograffi gel) ond erys yr uned yn ddefnyddiol fel label disgrifiadol. Er enghraifft, i nifer o ronynnau a macro-folecylau biocemeg - megis RNA a phroteinau.

## Gweler hefyd
*Unedau ychwanegol at yr Unedau SI

## Cyfeiriadau 
Categori:Unedau amser