open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Himno Nacional de la República de Colombia

Anthem genedlaethol gweriniaeth De America Colombia yw ***Himno Nacional de la República de Colombia*** (Sbaeneg am *Anthem Genedlaethol Gweriniaeth Colombia*).

## Geiriau Sbaeneg 
:**CYTGAN**
:¡Oh gloria inmarcesible!
:¡Oh júbilo inmortal!
:En surcos de dolores
:el bien germina ya.

:**PENNILL CYNTAF**
:Cesó la horrible noche,
:la libertad sublime
:derrama las auroras
:de su invencible luz.
:La humanidad entera,
:que entre cadenas gime,
:comprende las palabras
:del que murió en la cruz.

:**AIL BENNILL**
:"¡Independencia!" grita
:el mundo americano;
:se baña en sangre de héroes
:la tierra de Colón.
:Pero este gran principio,
:"El rey no es soberano"
:resuena, y los que sufren
:bendicen su pasión.

:**TRYDEDD BENNILL**
:Del Orinoco el cauce
:se colma de despojos,
:de sangre y llanto un río
:se mira allí correr.
:En Bárbula no saben
:las almas ni los ojos,
:si admiración o espanto
:sentir o padecer.

:**PEDWAREDD BENNILL**
:A orillas del Caribe,
:hambriento un pueblo lucha,
:horrores prefiriendo
:a pérfida salud.
:¡Oh, sí!, de Cartagena
:la abnegación es mucha,
:y escombros de la muerte
:desprecian su virtud.

:**PUMED BENNILL**
:De Boyacá en los campos,
:el genio de la gloria,
:con cada espiga un héroe
:invicto coronó.
:Soldados sin coraza
:ganaron la victoria;
:su varonil aliento
:de escudo les sirvió.

:**CHWECHED PENNILL**
:Bolívar cruza el Ande
:que riegan dos océanos,
:espadas cual centellas
:fulguran en Junín.
:Centauros indomables
:descienden a los llanos,
:y empieza a presentirse,
:de la epopeya el fin.

:**SEITHFED PENNILL**
:La tropa victoriosa
:en Ayacucho truena,
:que en cada triunfo crece
:su formidable son.
:En su expansivo empuje
:la libertad se estrena,
:del cielo americano
:formando un pabellón.

:**WYTHFED PENNILL**
:La virgen sus cabellos
:arranca en agonía
:y de su amor viuda
:los cuelga del ciprés.
:Lamenta su esperanza
:que cubre loza fría,
:pero glorioso orgullo
:circunda su alba tez.

:**NAWFED PENNILL**
:La patria así se forma,
:termópilas brotando;
:constelación de cíclopes
:su noche iluminó.
:La flor estremecida
:mortal el viento hallando,
:debajo los laureles
:seguridad buscó.

:**DEGFED PENNILL**
:Mas no es completa gloria
:vencer en la batalla,
:que el brazo que combate
:lo anima la verdad.
:La independencia sola
:el gran clamor no acalla;
:si el sol alumbra a todos,
:justicia es libertad.

:**UNFED BENNILL AR DDEG**
:Del hombre los derechos
:Nariño predicando,
:el alma de la lucha
:profético enseñó.
:Ricaurte en San Mateo,
:en átomos volando,
:"Deber antes que vida,"
:con llamas escribió.

## Nodiadau 
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Colombia
Wynford Vaughan-Thomas

Newyddiadurwr ac awdur o Gymru oedd **Wynford Vaughan-Thomas** (15 Awst 1908 – 4 Chwefror 1987), ganwyd **Wynford Lewis John Thomas**. Cafodd ei eni yn Abertawe a chodwyd cofeb iddo yn Nylife, Maldwyn.

Roedd yn adnabyddus am ei raglenni ar HTV yn y 1970au a'r 1980au. Daeth yn enwog am ei ran yn y gyfres deledu ar hanes Cymru, The Dragon Has Two Tongues, fel gwrthwynebydd yr hanesydd Marcsaidd Gwyn Alf Williams.

Datguddwyd cofeb iddo hanner ffordd rhwng Dylife ac Aberhosan ym 1990, a adeiladwyd wedi ei farwolaeth ym 1987.

## Llyfryddiaeth
**Anzio* (1961)
**Madly in All Directions* (1967)
**Portrait of Gower* (1976)
**Trust to Talk* (1980)
*''Wynford Vaughan-Thomas's Wales* (1981)
**Princes of Wales* (1982)
**The Countryside Companion* (1983)
**Dalgety* (1984)
**Wales: a History* (1985)
**How I Liberated Burgundy: And Other Vinous Adventures'' (1985)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Papurau Wynford Vaughan Thomas yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Categori:Pobl o Abertawe
Saith Pont Königsberg

[bawd|Map o Königsberg yn amser Euler, gan ddangos lleoliad y saith bont a'r afon [Pregolya.]]
Problem o fewn mathemateg a ddatryswyd gan Leonhard Euler yw **Saith Bont Königsberg**, fe ysbrydolwyd y broblem gan y ddinas Königsberg yn Rwsia a elwir yn Kaliningrad erbyn hyn. Lleolir y ddinas hon ar lannau afon Pregolya, ac mae rhan o'r ddinas yn gorwedd ar ddwy ynys fawr, a gysylltir a'i gilydd ac a'r tir mawr gan saith bont. Y cwestiwn i'w ddatrys oedd "a yw'n bosib cerdded ar daith sy'n croesi pob bont unwaith ac unwaith yn unig?".

Drwy ateb y broblem hon gosododd Leonhard y seilaiu ar gyfer theori (neu haniaeth) graffiau a thopoleg.

## Datrysiad Euler
Ym 1736, profodd Leonhard Euler nad yw taith o'r fath yn bosib; lluniodd Euler y broblem yn nhermau haniaeth graffiau, drwy haniaethu achos Königsberg — yn gyntaf, trwy anwybyddu popeth ar wahân i ddarnau o dir a'r pontiau yn eu cysylltu.  Yn lle darn o dir rhoddodd smotyn du a alwaodd yn 'fertig' ac yn hytrach na phont rhoddodd linell a alwodd yn 'ymyl'. Gelwir y strwythyr mathemategol canlynol yn *graff* (aml-graff, a bod yn fanwl gywir):

180px →
179px →
180px

Cyn belled a bod y cysylltiadau rhwng y fertigau'n aros yr un peth, gellir newid siâp ein darlun o'r  graff a lleoliad y fertigau heb newid y graff ei hun.

Sylweddolodd Euler fod modd datrys y broblem yn nhermau graddau'r fertigau. Gradd fertig yw'r nifer o ymylon sy'n cyffwrdd ag ef; yn y graff dan sylw, mae gan dri fertig gradd 3, ac mae gan un fertig gradd 5. Profodd Euler fod cylchred o'r fath yr oeddem yn ceisio yn bodoli os yw dau neu'n lai o fertigau gyda gradd odrif. Gelwir cylchred o'r fath yn gylchlwybr Euler. Dyma oedd yn ei feddwl: pan fo person yn dod i bont, mae hefyd yn gadael y bont; mae 2 yn eilrif. Gan fod pedwar fertig â gradd odrif yn graff Königsberg, ni all fod gylchred Euler ganddo.

## Cyflwr presennol y pontydd
bawd|Königsberg a'i phontydd heddiw
Dinistrwyd dwy o'r saith bont wreiddiol wrth i'r awyrlu Brydeinig fomio Kaliningrad yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Dymchwelwyd dwy arall ar ôl y rhyfel, a chodwyd traffordd yn eu lle. Erys y tair arall, er i un ohonynt gael ei hail-adeiladu ym 1935. Roedd yma, felly, yn 2,000 5 pont.

Yn nhermau haniaeth graffiau, mae gan ddau o'r fertigau gradd 2, a'r ddau arall gradd tri. Mae llwybr Euleraidd yn bosib heddiw felly, ond rhaid iddo gychwyn ar un ynys a gorffen ar un arall. Mae cerdded y llwybr yma'n eithriadol o boblogaidd gan ymwelwyr.

Mae Prifysgol Canterbury yn Christchurch, Seland Newydd wedi codi model o'r pontydd a'r daith o'u cwmpas rhwng yr hen Lyfrgell Gwyddoniaeth ac Adeilad Erskine. Yn lle afon ceir llwyn bychan ac ar y prif ynys ceir tōrō o garreg. Ymgorfforwyd y broblem hefyd i'w system o bafinau gan *Rochester Institute of Technology* o flaen eu 'Canolfan Gene Polisseni', yn 2014.

## Cyfeiriadau
Categori:Haniaeth graffiau
Categori:Topoleg
ICM (ymchwilydd barn gyhoeddus)

Ymchwilydd barn gyhoeddus wedi'i seilio yn y Deyrnas Unedig sydd yn aelod o Gyngor Arolygu Barn Prydain yw **ICM**. Mae'n cynnal arolygon ar gyfer papurau newydd, yn bennaf *The Guardian*, *The News of the World*, *The Scotsman* a *The Sunday Telegraph*. Ar ddechrau ei ffurfiad bu ICM yn sefyll am *Independent Communications and Marketing* (Marchnata a Chyfathrebu Annibynnol). Dros amser daeth ICM yn y brand ac nawr cyfeirir at y ffyrm yn aml gan y talfyriad yn unig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol ICM 

Categori:Ymchwilwyr barn gyhoeddus
Categori:Sefydliadau 1989
Daniel O'Connell

Gwleidydd o Iwerddon a ymgyrchodd dros ryddid crefyddol i Gatholigion Iwerddon oedd '''Daniel O'Connell** (Gwyddeleg: **Dónal Ó Conaill''') (6 Awst 1775 – 15 Mai 1847). Roedd y brydyddes Wyddeleg Eibhlín Dhubh Ní Chonaill yn fodryb iddo.

Yn ystod y 1820au gwethiai'n ddyfal dros ennill yr hawl i eistedd yn Senedd Prydain gan Gatholigion, "braint" oedd yn gyfyngedig i Brostestanniaid yn unig yr adeg honno. Roedd yn Gatholig ei hun a phan enillodd sedd fel Aelod Seneddol Swydd Clare yn 1828 bu rhaid i lywodraeth Prydain Fawr ildio. Ar ôl hynny cafodd ei lysenwi 'Y Rhyddhawr'.

Ei uchelgais nesaf oedd ceisio gwrthddeddfu Undeb Iwerddon â Phrydain Fawr, ond methiant fu hynny, yn rhannol am iddo golli cefnogaeth y mudiad mwy chwyldroadol Iwerddon Ifanc (Young Ireland).

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion o Iwerddon
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1775
Categori:Marwolaethau 1847
Eibhlín Dhubh Ní Chonaill

Bardd o Wyddeles a gyfansoddodd un o'r cerddi diweddar enwocaf yn yr iaith Wyddeleg oedd **Eibhlín Dhubh Ní Chonaill** (fl. 1770au). 'Elen Ddu ferch Conal' fyddai ei henw yn Gymraeg.

Roedd Eibhlín yn ferch fonheddig ac yn aelod o deulu'r O'Conneliaid, un o'r olaf o'r teuluoedd uchelwrol Gwyddelig a lwyddasai i ddal eu tir yn Iwerddon. Roedd hi'n enedigol o Dhoire Fhíonáin (Derrynane) yn Swydd Ciarraí (Kerry) ac yn fodryb i Daniel O'Connell, 'Y Rhyddhawr'.

Merch annibynnol iawn oedd hi a briododd â Art Ó Laoghaire (Art O'Leary), marchog o gapten ifanc yn yr *Hussars* Hwngariaidd. Ar ôl priodi bu'r pâr ifanc yn byw ar dir yr Ó Laoghaire ger Magh Chromtha (Macroom), Swydd Corcaí (Cork). Ond ar ôl ffrae gyda'r Uchel Siriff lleol, Abraham Morris, bu rhaid i Art droi'n herwr. I ddial ei gam cychwynodd allan i ladd Morris ar 4 Mai, 1773, ond roedd rhywun wedi ei fradychu i'r siriff a chafodd Art ei saethu'n farw cyn cyrraedd y llys.

Credir mai ei wraig Eibhlín yw awdures y *chaoineadh* (*keen*: galargerdd) wreiddiol i Art a drosglwyddid ar lafar gan y werin ac sydd ar gael mewn sawl fersiwn erbyn heddiw. Mae'n un o'r cerddi grymusaf a dwysaf yn yr iaith Wyddeleg ac mae'n rhan o lên gwerin y wlad.

## Llyfryddiaeth
Ceir detholiad o destun Gwyddeleg *Chaoineadh Art Ó Laoghaire* gyda chyfieithiad Saesneg cyfochrog) yn:
*Seán Ó Tuama a Thomas Kinsella (gol.), *An Duanaire 1600-1900: Poems of the Dispossessed* (Gwasg Dolmen, Portlaoise, 1981; argraffiad newydd 1990)

Categori:Beirdd Gwyddeleg
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Genedigaethau'r 18fed ganrif
Categori:Merched y 18fed ganrif o Iwerddon
Roissy-en-Brie

Tref a chymuned yn département Seine-et-Marne yng ngogledd Ffrainc yw **Roissy-en-Brie**. Lleolir yn rhanbarth  Île-de-France, 25&nbsp;km i'r de o Baris mewn ardal a nodweddir gan ei pharcdir a'i choedwigoedd hynafol. Mae ganddi boblogaeth o dros 20,000 o bobl.

## Gefeilldref
* Bae Colwyn

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol Roissy-en-Brie 

Categori:Cymunedau Seine-et-Marne
Cadell ap Gruffudd

Roedd **Cadell ap Gruffudd** (bu farw 1175) yn dywysog Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

Cadell oedd ail fab Gruffudd ap Rhys, oedd yn arglwydd ar ran o deyrnas Deheubarth gyda'r gweddill yn nwylo amryw o arglwyddi Normanaidd. Pan fu farw Gruffydd yn 1137 daeth ei fab hynaf, brawd Cadell, Anarawd ap Gruffudd, yn dywysog Deheubarth. Ceir y sôn cyntaf am Cadell y flwyddyn wedyn, pan gynorthwyodd ei frawd Anarawd ac Owain Gwynedd, tywysog  Gwynedd a'i frawd Cadwaladr ap Gruffudd mewn ymosodiad ar Gastell Aberteifi.

Yn 1143 llofruddiwyd Anarawd gan wŷr Cadwaladr, a daeth Cadell yn dywysog Deheubarth. Aeth ymlaen a'r gwaith yr oedd Anarawd wedi ei ddechrau, i ad-ennill hen deyrnas ei daid, Rhys ap Tewdwr. Yn 1146 cipiodd gestyll Caerfyrddin a Llansteffan, a'r flwyddyn wedyn enillodd fuddugoliaeth dros Walter Fitzwiz. Yn 1150 trodd tua'r gogledd, a hawliodd yn ôl dde Ceredigion, oedd yn cael ei ddal i Wynedd gan Hywel ab Owain Gwynedd.

Diweddwyd gyrfa Cadell fel tywysog yn 1151. Pan oedd allan yn hela, ymosodwyd arno gan fintai o Normaniaid o Ddinbych y Pysgod. Gadwawsant ef gan gredu ei fod yn farw, ond llwyddwyd i achub ei fywyd. Fodd bynnag yr oedd wedi ei niwedio mor ddifrifol fel na allai barhau gyda'i weithgareddau. Yn 1153 aeth ar bererindod i Rufain, gan adael Deheubarth i'w frodyr iau, Maredudd a Rhys. Ni chlywir am Cadell eto tan 1175, pan aeth i Abaty Ystrad Fflur wedi afiechyd hir, a marw yno.

## Llyfryddiaeth 
* John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Llundain: Longmans, Green & Co.)

Categori:Marwolaethau 1175
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Gruffudd ap Dafydd ap Tudur

Roedd **Gruffudd ap Dafydd ap Tudur** (fl. 1300) yn un o'r Gogynfeirdd diweddar. Mae ei ganu yn sefyll yn y bwlch rhwng gwaith Beirdd y Tywysogion a chanu Beirdd yr Uchelwyr.

## Ei hanes
Mae'r cwbl a wyddys amdano yn deillio o dystiolaeth ei gerddi. Dywed mai Môn yw ei gynefin ond cyfeiria hefyd at Sir Gaernarfon fel ei fro, gan leoli ei hun *uwch Caer Rhun*. Lleolir un o'i gerddi yn Abergwyngregyn yn Arllechwedd. Mae tystiolaeth arall ganddo yn dangos ei fod yn clera yn esgobaeth Llanelwy a Sir Ddinbych yn ogystal.

Mae'r cyfeiriadau at *Sir Gaer Arfon* yn dangos ei fod yn canu ar ôl creu'r sir newydd honno yn 1284 a chyfeiria hefyd at 'unfed flwyddyn ar ddeg oed y brenin', sy'n ei osod naill ai yn 1283 (Edward I o Loegr) neu 1318 (Edward II o Loegr). Mae'n cyfeirio hefyd at Lywelyn ap Gruffudd fel y *naf a gollais*, sy'n awgrymu ei fod wedi canu i Dywysog Cymru ei hun; awgrym a ategir gan ei gerdd i ferch anhysbys yn Abergwyngregyn, lleoliad un o lysoedd pwysicaf Llywelyn.

## Llawysgrifau
Mae testunau cynharaf ei bum cerdd ar gael mewn un bloc yn Llyfr Coch Hergest (tua 1400). Daw'r copïau diweddarach i gyd o'r ffynhonnell honno.

## Cerddi
Dim ond pump o gerddi sydd wedi goroesi ond mae'n sicr fod nifer o gerddi eraill ar goll. Cerddi gydag elfen serch o ryw fath ydyn nhw i gyd ac eithrio un awdl grefyddol i Gedig Sant. Mae ganddo gerdd i ofyn bwa gan ŵr o'r enw Hywel a gysylltir â Llanelwy; dyma'r cynharaf o'r cerddi gofyn sydd ar glawr. Mae'r tair cerdd arall yn enghreifftiau o'r math o ganu serch a elwir yn Rhieingerddi. Diolch am wregys ei gariad mae'r bardd mewn un gerdd. Cwyn i 'ferch fud' sy'n gwrthod ymateb i'w negeseuon yw'r nesaf. Yn olaf ceir cerdd i gwyno ei serch i ferch o Abergwyngregyn, sy'n cynnwys ymddiddan rhwng y bardd a'r ferch. Mae hon yn gerdd arbennig o ddiddorol am ei gyfeiriad at Lywelyn Ein Llyw Olaf yng 'ngheindref Aber' 'yng nghymwd pennaf Arllechwedd Uchaf' fel y 'naf (arglwydd)' a gollodd.

## Llyfryddiaeth
Golygir gwaith y bardd gan Dafydd Johnston yn:
*N.G. Costigan (Bosco) ac eraill (gol.), *Gwaith Gruffudd ap Dafydd ap Tudur, Gwilym Ddu o Arfon, Trahaearn Brydydd Mawr ac Iorwerth Beli* (Aberystwyth, 1995)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Oll synnwyr pen Kembero ygyd

bawd
Casgliad o ddiarhebion Cymraeg a gasglwyd gan Gruffudd Hiraethog allan o hen lawysgrifau Cymraeg yw ***Oll synnwyr pen Kembero ygyd***, a olygwyd a'i gyhoeddi gan William Salesbury yn 1547. Dyma un o'r llyfrau Cymraeg argraffedig cyntaf. Mae'n bosib mai dyma'r llyfr Cymraeg cyntaf i'w argraffu. Cedwir y llawysgrif gwreiddiol yn y Llyfrgell Brydeinig yn Llundain. 

## Y llyfr Cymraeg cyntaf i'w argraffu?
Ceir ansicrwydd am y dyddiad cyhoeddi, ac mae hyn wedi arwain rhai ysgolheigion, fel Ifor Williams, wedi ei osod fel y cyntaf gan i'r llyfr hwn ddod allan ym 1547, ond ar y cyfan tueddir i dderbyn *Yn y lhyvyr hwnn* fel y llyfr Cymraeg cyntaf i gael ei gyhoeddi.

## Llyfryddiaeth
Ceir adargraffiad o'r testun gwreiddiol yn:
*John Gwenogvryn Evans (gol.), *Oll synwyr pen Kembero ygyd* (Bangor a Llundain, 1902)

Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau 1547
Categori:William Salesbury
Maredudd ap Gruffudd

Roedd **Maredudd ap Gruffudd** (c. 1130 - 1155) yn dywysog Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

## Bywgraffiad
Maredudd oedd mab hynaf Gruffydd ap Rhys gan Gwenllian ferch Gruffudd ap Cynan, er fod ganddo ddau hanner-brawd hŷn, Anarawd a Cadell. Nid oedd Maredudd on chwech oed pan laddwyd ei fam yn ymladd yn erbyn y Normaniaid, ac yn fuan wedyn bu farw ei dad. Pan oedd yn 16 mae cofnod amdano yn cynorthwyo ei frawd Cadell, oedd erbyn hyn yn dywysog Deheubarth, i yrru'r Normaniaid allan o Geredigion. Ychydig yn ddiweddarach llwyddodd i amddiffyn castell Caerfyrddin yn erbyn ymosodiad Normanaidd.

Yn 1151 bu ganddo ran flaenllaw yn y gwaith o ad-ennill gogledd Ceredigion oddi wrth Gwynedd. Yr un flwyddyn ymosodwyd ar Cadell gan griw o Normaniaid pan oedd allan yn hela. Gadawodd y Normaniaid ef gan gredu ei fod wedi marw. Llwyddwyd i achub ei fywyd, ond roedd wedi ei anafu yn rhy ddifrifol i barhau fel tywysog Deheubarth, ac i bob pwrpas Maredudd oedd yn rheoli o hynny ymlaen. Yn 1153 gadawodd Cadell ar bererindod i Rufain, gan adael Maredudd yn dywysog Deheubarth.

Bu farw Maredudd ddwy flynedd yn ddiweddarach yn 1155, gan adael ei frawd iau Rhys (a elwid *Yr Arglwydd Rhys* yn nes ymlaen) yn dywysog.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1130
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1155
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Gruffudd Hiraethog

Bardd a herodr oedd **Gruffudd Hiraethog** (m. 1564). Cafodd ei eni yn Llangollen tua throad yr 16g (nid oes sicrwydd o'r dyddiad). Mae'n bosibl iddo gael y llysenw 'Hiraethog' oherwydd ei gysylltiadau cryf â Phlas Iolyn, cartref Dr Elis Prys (Y Doctor Coch), a leolir ger Mynydd Hiraethog (Sir Ddinbych).

## Gwaith llenyddol
Ei athro barddol oedd Lewys Morgannwg, ac ymhlith ei ddisgyblion roedd Wiliam Llŷn a Wiliam Cynwal. Roedd yn gyfaill i William Salesbury a gyhoeddodd gasgliad o ddiarhebion a loffiwyd o'r llawysgrifau gan Gruffudd, dan y teitl *Oll synnwyr pen Kembero ygyd*.

Mae 10 awdl, dros 120 cywydd a sawl englyn gan y bardd ar glawr, ynghyd â geiriadur Cymraeg a thestunau herodrol yn ei law ei hun..

## Llyfryddiaeth
### Testunau
Y golygiad safonol o waith y bardd yw:
**Gwaith Gruffudd Hiraethog*, gol. D. J. Bowen (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1990)

Gwaith Gruffudd yw sail llyfr Salesbury:
**Oll synnwyr pen Kembero ygyd* (adargraffiad J. Gwenogvryn Evans, 1902)

### Astudiaethau
*D. J. Bowen, ''Gruffudd Hiraethog a'i Oes'' (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1958)
*D. J. Bowen, 'Cywyddau dychan Gruffudd Hiraethog', *Studia Celtica* XII/XIII (1977-78)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1564
Categori:Pobl o Langollen
Sant-Brieg

bawd|Cadeirlan Sant-Brieg

Cymuned a thref  yn département Aodoù-an-Arvor, Llydaw yw **Sant-Brieg** (**Saint Brieuc** yn Ffrangeg). Mae hi'n gyfeilldref i Aberystwyth yng Nghymru. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Enwyd Sant-Brieg ar ôl sant o Gymru, Sant Briocus, a fu'n efengylu yn yr ardal yn y 6g ac a sefydlodd gell neu gapel yma. Enwir un o esgobaethau traddodiadol Llydaw, Bro Sant-Brieg, ar ôl y dref.

Mae ysgol ddwyieithog yn Sant-Brieg ers 1979. Mae 3.7% o blant y dref yn ei mynychu.

Gefeilldrefi Sant-Brieg: 
*30px Aberystwyth, Cymru
*30px Agía Paraskeví, Gwlad Groeg
*30px Alsdorf, Yr Almaen

Mae datblygiad masnachol newydd tua 2&nbsp;km i'r dwyrain o'r dref, yn Langaeg, ar briffordd yr N12.

## Gweler hefyd 
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
* Cymdeithas Cymru-Llydaw
* Sant-Brieg-Maoron
* Sant-Brieg-an-Ivineg
* Brieg (Penn ar Bed (Finisterré))

Categori:Cymunedau Aodoù-an-Arvor
Mont Blanc

**Mont Blanc** (Ffrangeg am *Mynydd Gwyn*) yw'r mynydd uchaf yn yr Alpau a'r uchaf yng ngorllewin Ewrop. (Yr uchaf yn Ewrop yw Elbrus sy'n 5,642 m.) Ei enw Eidaleg yw **Monte Bianco**.

Saif Mont Blanc ar y ffin rhwng Ffrainc a'r Eidal, ac mae cryn dipyn o ddadlau wedi bod ynglŷn â lleoliad y ffin ac ym mha wlad mae'r copa. Mae mapiau o Ffrainc yn tueddu i ddangos y copa yn Ffrainc, tra mae mapiau o'r Eidal yn dangos y ffin yn rhedeg dros y copa.

Mae union uchder y mynydd ym medru amrywio, oherwydd fod dyfnder o tua 10 - 15 medr o rew ac eira ar y copa. Mae mesuriadau yn ystod y blynyddoedd diwethaf yn amrywio rhwng 4,807 a 4,810 medr. Y ddwy dref bwysicaf wrth droed y mynydd yw Chamonix yn Haute-Savoie yn Ffrainc, a Courmayeur yn yr Eidal. Mae twnnel 11&nbsp;km dan y mynydd yn uno Ffrainc a'r Eidal.

Dechreuwyd yr ymdrechion i gyrraedd y copa gan Horace-Benedict de Sausure, a gynigiodd swm sylweddol o arian yn 1760 i unrhyw un a allai ddarganfod llwybr i'r copa. Yn 1786 dringwyd y mynydd am y tro cyntaf gan Jacques Balmat a Michel Paccard. Flwyddyn yn ddiweddarach gallodd  de Sausure gyrraedd y copa ei hun.

Mae'r mynydd yn gyrchfan boblogaidd dros ben i dwristiaid, yn enwedig ar ochr Ffrainc. Daw llawer ohonynt i sgio ar lethrau'r mynydd, ond mae cryn nifer yn ei ddringo bob blwyddyn. Nid yw'n fynydd arbennig o anodd yn dechnegol, ond mae'r uchder a'r oerni yn creu problemau, a bob blwyddyn mae cannoedd o ddamweiniau difrifol ar Mont Blanc a'r mynyddoedd o'i gwmpas.

Categori:Yr Alpau
Categori:Haute-Savoie
Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Categori:Mynyddoedd Valle d'Aosta
Gruffudd ap Dafydd

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw personol **Gruffudd ap Dafydd** yn yr Oesoedd Canol:

*Gruffudd ap Dafydd ap Tudur - bardd (fl. 1300)
*Gruffudd ap Dafydd Goch - uchelwr (fl. 1350), disgynydd Dafydd ap Gruffudd, Tywysog Gwynedd
*Gruffudd ap Dafydd Fychan - bardd (fl. 15g)
Colorado

Talaith yng ngorllewin Unol Daleithiau America yw **Colorado**.

Llysenw Colorado yw "Talaith y Canmlwyddiant" () am iddi gael ei derbyn i'r undeb ym 1876, can mlynedd ers Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau.

canol|bawd|350px|Lleoliad Colorado yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Colorado
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  www.colorado.gov


Categori:Gorllewin yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Cenedlaetholdeb Arabaidd

Ideoleg genedlaetholgar yn y Byd Arabaidd yw **cenedlaetholdeb Arabaidd**. Ffurf o genedlaetholdeb diwylliannol yw hi sy'n amgylchynu undeb pobl Arabaidd, ac yn aml gwladwriaethau Arabaidd, trwy eu hunaniaeth o hanes, diwylliant ac iaith (Arabeg) debyg; cysyniad a elwir hefyd yn **Ban-Arabiaeth**. Un gysyniad sydd yn cael ei hybu gan rai cenedlaetholwyr Arabaidd yw dilead neu leihad dylanwad Gorllewinol yn y Dwyrain Canol.


Categori:Arabiaid
Arabiaid
Llanfair Dyffryn Clwyd

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Llanfair Dyffryn Clwyd**(). Saif yn Nyffryn Clwyd tua dwy filltir i'r de o dref Rhuthun

Mae'n bentref tawel mewn lleoliad gwledig ond rhed yr A525 trwyddo; mae o fewn tafliad carreg i Afon Clwyd. Mae nifer o'r tai wedi'u hadeiladu o garreg lwyd y fro, gan gynnwys yr hen ysgol a rhes o elusendai sy'n dyddio o ganol y 19g

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

[bawd|dim|Y pentref o'r dwyrain (o gyfeiriad [Moelydd Clwyd)]]

## Hynafiaethau
Ger y pentref ceir Crug Cefn Coch, crug crwn llydan iawn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw.

Tua chan metr o'r pentref, ar un o gaeau Plas Newydd, ceir olion teml Rufeinig, sydd wedi'i chofrestru gyda Cadw; .

Mae'r eglwys yn bur hynafol ac yn gysegredig i Gynfarch Sant a Mair. Mae rhannau ohoni yn dyddio o'r 14g. Ceir chwareli prin o wydr lliw canolesol mewn un o'r ffenestri deheuol. Y tu mewn i'r eglwys cedwir nifer o feddfeini canoloesol, un ohonyn nhw'n gerfiedig.

Tua milltir i'r de o'r pentref saif Capel yr Iesu, a godwyd yn 1619-1623 a'i atgyweirio yn y 18g. Hefyd yn y pentref, ceir tafarn hanesyddol, sef 'Y Ceffyl Gwyn'.

## Pobl o Lanfair Dyffryn Clwyd
*Simwnt Fychan - ganwyd y bardd yn y pentref tua 1530.
*John Williams (naturiaethwr) a glawddwyd yn y fynwent.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

File:Llanfair Dyffryn Clwyd y pentref.JPG|Elusendai yng nghanol y pentref
File:Cofgolofn ar y chwith.JPG|Canol y pentref gyda chofgolofn rhyfel ar y chwith
File:Llanfair Dyffryn Clwyd ger Rhuthun Ruthin 24.JPG|Yr ysgol leol
File:Llanfair Dyffryn Clwyd ger Rhuthun Ruthin 21.JPG|Tŵr Eglwys Sant Cynfarch a'r Santes Fair
File:Llanfair Dyffryn Clwyd ger Rhuthun Ruthin 20.JPG|Motiff Celtaidd ar garreg wedi'i defnyddio i flocio drws.
File:Llanfair Dyffryn Clwyd ger Rhuthun Ruthin 18.JPG|Carreg fedd, gydag ysgrifen Gymraeg arni
File:Llanfair Dyffryn Clwyd ger Rhuthun Ruthin 15.JPG|Y ffenestr ddeheuol enwog
File:Llanfair Dyffryn Clwyd ger Rhuthun Ruthin 14.JPG|Yr olygfa dros y fynwent tuag at Moelydd Clwyd
File:Llanfair Dyffryn Clwyd ger Rhuthun Ruthin 13.JPG|Porth yr eglwys gyda chloc haul
File:Llanfair Dyffryn Clwyd ger Rhuthun Ruthin 11.JPG|Croes Geltaidd, bedd
File:Llanfair Dyffryn Clwyd ger Rhuthun Ruthin 05.JPG|Porth yr eglwys

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Caniadau Cymru

Blodeugerdd Gymraeg o gerddi rhydd a gyhoeddwyd ar ddiwedd y 19g yw ***Caniadau Cymru***. Fe'i golygwyd gan William Lewis Jones (1866 - 1922). Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn ddwy gyfrol yn 1897 a chafwyd adargraffiad mewn un gyfrol yn 1907 gan y cyhoeddwyr Jarvis a Foster o Fangor.

## Disgrifiad
Y bwriad wrth gyhoeddi *Caniadau Cymru* oedd cael fersiwn Cymraeg o'r *Golden Treasury of Songs and Lyrics* Saesneg gan Francis Turner Palgrave (1861 a sawl argraffiad ers hynny: un o'r blodeugerddi mwyaf llwyddiannus erioed). Mae'r casgliad yn rhychwantu'r cyfnod o tua 1450 (Gwilym Tew) hyd gyfnod Ceiriog.

Mae'r beirdd yn cynnwys Edward Morris, Huw Morys, Edward Richard, Twm o'r Nant, Cawrdaf, Robert Davies (Bardd Nantglyn), Dafydd Ddu Eryri, John Blackwell (Alun), Ieuan Glan Geirionydd, Eben Fardd, William Williams (Caledfryn), Talhaiarn, Owen Wynne Jones (Glasynys), William Thomas (Islwyn) a Mynyddog.

## Llyfryddiaeth
*William Lewis Jones (gol.), *Caniadau Cymru* (Jarvis a Foster, Bangor, 1897; adargraffiad 1907)

Categori:Blodeugerddi'r 19eg ganrif
Categori:Blodeugerddi Cymraeg o Gymru
Categori:Llyfrau 1897
Categori:Llyfrau Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau barddoniaeth y 19eg ganrif o Gymru
Nennius

Cysylltir **Nennius**, neu **Nemnivus** (*floruit* efallai tua 800), a’r traethawd  Lladin *Historia Brittonum*, sy’n ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes cynnar Cymru.

## Tystiolaeth amdano
Mae cryn dipyn o amheuaeth ai Nennius oedd awdur yr  *Historia Brittonum*. Mae un teulu o lawysgrifau o’r testun yma  yn ei briodoli i ‘Nennius, gostyngedig was a gweinidog Crist, trwy ras Duw, disgybl Elvodugus’. Credir mai Elfodd (weithiau Elfoddw) oedd Elvodugus; mae cyfeiriadau ato yn yr *Annales Cambriae* yn perswadio eglwys Cymru i newid eu dull o benderfynu dyddiad y Pasg i gydymffurfio a gweddill yr eglwys Gatholig. Roedd hyn yn 768, ac yn nes ymlaen cyfeirir at farw Elfodd yn  809.  Gellir casglu felly fod y Nennius yma yn ei flodau tua’r flwyddyn 800.

Yn ôl  David N. Dumville dim ond un teulu o lawysgrifau sy’n priodoli yr *Historia Brittonum* i Nennius, ac mae’r rhain i gyd yn deillio o lawysgrif o’r 11g, tra nad yw llawysgrifau sy’n deillio o ffynhonnell gynharach yn priodoli’r gwaith i Nennius.

Mae hefyd gofnod mewn llawysgrif Gymraeg o’r 9g am ysgolhaig o’r enw Nennius a atebodd gyhuddiad ysgolhaig Sacsonaidd nad oedd gan y Brythoniaid ei gwyddor eu hunain trwy ddyfeisio gwyddor yn y fan a’r lle.  Nid oes sicrwydd a yw hwn yr un person â Nennius, disgybl Elfodd.

## Llyfryddiaeth
*David N. Dumville, ‘Nennius and the *Historia Brittonum*’, *Studia Celtica*, 10/11 (1975/6), 78-95
*Nora K. Chadwick, ‘Early Culture and Learning in North Wales’, *Studies in the Early British Church* (1958).
*John Owen Jones (gol.), *O Lygad y Ffynnon: cyfieithiadau o weithiau haneswyr boreuaf Cymru* (Davies ac Evans, Y Bala, 1890)
*John Morris (gol.), *Nennius: British History, and The Welsh Annals* (Phillimore, Llundain, 1980). Cyfres 'History from the Sources' (Lladin gwreiddiol a chyfieithiad Saesneg)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
**Historia Brittonum* - y testun ar wefan yr Avalon Project.

Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 8fed ganrif
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion yr 8fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 9fed ganrif
Gwilym Ddu o Arfon

Bardd a ganai yn y cyfnod yn dilyn cwymp tywysogaeth Gwynedd oedd **Gwilym Ddu o Arfon** (fl. 1280 - 1320). Fel ei gyfoeswr Gruffudd ap Dafydd ap Tudur mae ei waith yn rhychwantu'r cyfnod rhwng Beirdd y Tywysogion a'r Cywyddwyr ac am hynny gellid ei ystyried fel un o'r Gogynfeirdd diweddar.

## Bywgraffiad
Rydym yn dibynnu ar dystiolaeth ei gerddi am wybodaeth amdano. Fel mae ei enw'n awgrymu, roedd yn fardd o Arfon (rhan o Wynedd heddiw). Mae traddodiad lleol a gofnodir gan yr hynafiaethydd John Jones (Myrddin Fardd) yn ei gysylltu ag ardal Glynllifon yn y cantref hwnnw. Dywed Myrddin Fardd ei fod yn byw 'mewn llecyn a adnabyddir fel Muriau Gwilym Ddu yn agos i Dyddyn Tudur, nid ymhell oddi wrth y Glyn llifon'. Ei brif noddwr oedd yr uchelwr dylanwadol o Fôn Syr Gruffudd Llwyd ap Rhys, un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan, canghellor Llywelyn Fawr; ymddengys fod gan y bardd le anrhydeddus yn llys Syr Gruffudd yn Nhregarnedd ar yr ynys ac iddo ddioddef pan garcharwyd ei noddwr am ddwy flynedd am ei ran dybiedig yn y gwrthryfeloedd yn erbyn y Saeson ar ddechrau'r 14g. Mae un o'i gerddi'n awgrymu iddo fynd ar bererindod i'r Tir Sanctaidd.

## Llawysgrifau
Ceir dryll o un gerdd yn llawysgrif Peniarth 20 (tua 1330), ond y brif ffynhonnell am ei gerddi yw'r testunau yn Llyfr Coch Hergest (tua 1400).

## Cerddi
Dim ond pedair cerdd o waith Gwilym Ddu sydd wedi goroesi. Mae dwy ohonyn nhw'n awdlau moliant i Syr Gruffudd Llwyd. Y fwyaf diddorol efallai yw'r farwnad i'r bardd cyfoes Trahaearn Brydydd Mawr. Ceir hefyd awdl i Iesu. Mae'r defnydd coeth o gynghanedd yn debyg i waith Beirdd y Tywysogion ond ceir elfennau personol hefyd ac mae'r cyfan "o ansawdd uchel iawn."

## Llyfryddiaeth
Golygir gwaith y bardd gan R. Iestyn Daniel yn:
*N.G. Costigan (Bosco) ac eraill (gol.), *Gwaith Gruffudd ap Dafydd ap Tudur, Gwilym Ddu o Arfon, Trahaearn Brydydd Mawr ac Iorwerth Beli* (Aberystwyth, 1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Teyrnas Gwynedd
Clas

Math o fynachlog neu gymuned Gristnogol gynnar oedd y **clas**. Daw'r enw o'r Lladin *monastica classis*. 'Claswr' oedd y gair am aelodau'r clas.

Roedd y clas yn rhan o'r Eglwys Geltaidd ac yn nodweddiadol o'r eglwys honno. Defnyddir y gair 'mynachlog' i ddisgrifio'r clas, ond mewn gwirionedd roedd y sefyllfa'n amrywio o le i le ac o gyfnod i gyfnod. Yn sicr nid mynachlogydd yn yr ystyr gyffredin heddiw oedden nhw. Credir fod tri math o ffurfiau ar y bywyd cymunedol Cristnogol yn y Gymru gynnar. Roedd rhai meudwyon yn byw 'yn yr anialawch', mewn ogofâu er enghraifft, ar ben eu hunain neu gyda chwmni bach o ddisgyblion neu gyd-feudwyon. Roedd yna gymunedau mwy rheolaidd yn ogystal, gan amlaf yn trin y tir o gwmpas llan neu eglwys gynnar. Yn olaf roedd yna ganolfannau mawr fel Tyddewi, Llanbadarn Fawr, Clynnog Fawr a Llanilltud Fawr gyda chlerigwyr a mynachod. Yn aml iawn roedd y sefydliadau hyn yn ganolfannau dysg.

Roedd rheolau'r clasau Cymreig yn fwy llac o lawer nac yn y mynachlogydd diweddarach a sefydlwyd yng Nghymru gan y Sistersiaid ac eraill. Roedd abad y clas a chlerigwyr eraill yn rhydd i briodi a chael plant. O ganlyniad roedd yr abadaeth a swyddi pwysig eraill yn tueddu i fod yn etifeddol ac yn cael eu trosglwyddo o'r tad i'r mab, ffaith a syfrdanodd y mynachod Normanaidd cyntaf. Roedd aelodau'r clas yn perchen tir fel unigolion yn ogystal. Cymunedau oeddynt felly, yn hytrach na mynachlogydd ffurfiol. Roeddent yn mwynhau nawdd brenhinoedd Cymreig ac roedd yn ddigwyddiad cyffredin i aelodau o'r teuluoedd brenhinol ymneilltuo i glas hefyd.

## Rhai clasau cynnar
*Aberdaron
*Abergele
*Bangor Fawr
*Bangor Is-Coed
*Priordy Beddgelert
*Ynys Bŷr
*Caergybi
*Clynnog Fawr
*Ynys Echni
*Eglwys Gymyn
*Ynys Enlli
*Henfynyw
*Llanarthne
*Llancarfan
*Llandaf
*Llandeilo Fawr
*Llandinam
*Llandyfaelog
*Llandudoch
*Llanddewi Brefi
*Llanelwy
*Llangollen
*Llangurig
*Llanilltud Fawr
*Llansadwrn
*Meifod
*Priordy Penmon
*Rhosili
*Ynys Seiriol
*Tyddewi
*Tywyn

## Llyfryddiaeth
*Oliver Davies, *Celtic Christianity in Early Medieval Wales* (Caerdydd, 1996)
*Wendy Davies, *Wales in the Early Middle Ages* (Gwasg Prifysgol Leicester, 1982)


Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Fastidius

Esgob o Frython ac awdur yn yr iaith Ladin oedd **Fastidius** (fl. 411).

Mae'r hanesydd Lladin canoloesol Gennadius yn cyfeirio at Fastidius yn ei lyfr am Gristnogion cynnar enwog *De Viris illustribus*. Yn ôl yr hanesydd Fastidius oedd awdur gwaith ar y fuchedd Gristnogol, *De Vita Christiana*:
:'Ysgrifennodd Fastidius, un o esgobion y Brythoniaid, i ŵr o'r enw Fatalis, lyfr ar "Y Fuchedd Gristnogol" ac un arall o "Gyngor i Weddwon", ill dau yn iach eu dysgeidiaeth ac yn deilwng i Dduw'.

Mae'r ail lyfr yn dangos dylanwad dysgeidiaeth Pelagius gan geryddu'r cyfoethogion a mynnu tegwch i'r tlawd, ond mae ei awduraeth yn ansicr.

## Ffynonellau
*Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd, 1986)
*Hugh Williams, *Christianity in Early Britain* (Rhydychen, 1912)

Categori:Esgobion
Categori:Cristnogion
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion y 5ed ganrif
Categori:Pobl y 5ed ganrif
John Davies

Gall **John Davies** gyfeirio at nifer o bobl wahanol:

*John Davies (bardd) (1565?-1618)
*Siôn Dafydd Rhys (John Davies) (1534-tua 1619), ysgolhaig a hynafiaethydd
*Dr. John Davies (Mallwyd) (c.1567 - 1644), geiriadurwr a golygydd argaffiad 1620 o'r Beibl yn Gymraeg
*John Davies (1627-1693), cyfieithydd
*John Davies (Siôn Dafydd Las) (m. 1694), bardd
*John Davies (Annibynnwr) (1737-1821)
*John Davies, Tahiti (1772–1855), cenhadwr
*John Davies (peiriannydd) (1783–1855)
*John Davies (Brychan) (1784-1864), bardd
*John Davies (1806-1886), llenor
*John Davies (Ossian Gwent) (1839-1892), bardd
*John Davies (Ioan Idris) (1821-1889)
*John Davies (golygydd) (1823-1874)
*John Davies (Taliesin Hiraethog) (1841-1894)
*John Davies (Gwyneddon) (1832-1904)
*Dr John Davies (hanesydd) (1938-2015), hanesydd a darlledydd, awdur *Hanes Cymru*
*John Davies (chwaraewr rygbi) (ganed 1969), fu'n chwarae i Gastell Nedd a Chymru.

Hefyd,
*John Cadvan Davies (1846–1923)
*John Glyn Davies (1870–1953)
*John Humphreys Davies (1871–1926)
*John Howard Davies (1939-2021), actor a chynhyrchydd teledu
*John Philip Davies (1786-1832)
*John S Davies (cemegydd) (m. 22 Ionawr 2016): arbenigwr mewn peptidau cylch.
Elfodd

Clerigwr o Wynedd oedd **Elfodd** (m. 809). Ffurf arall ar ei enw yw **Elfoddw** (Lladin *Elbodug*). Roedd yr hanesydd Cymreig cynnar Nennius yn ei edmygu. Mae'n bosibl ei fod yn aelod o'r clas (mynachlog gynnar) yng Nghaergybi.

## Bywgraffiad
Yn ôl traddodiad cafodd ei urddo'n Esgob Bangor yn 755, ond mae haneswyr yn amheus am ddilysrwydd hynny. Mae'r enw 'archiescopus Guenedotae' yn amwys hefyd. Serch hynny mae'n bur debyg y medrwn ei gyfri fel un o esgobion cynnar Bangor gan fod tir yr esgobaeth honno'n cyfateb i diriogaeth teyrnas Gwynedd fwy neu lai. Caradog ap Meirion (730? - 798?) oedd brenin Gwynedd yn amser Elfodd.

Rhoes Elfodd arweiniad pwysig i'r eglwys gynnar yng Nghymru, a oedd yr olaf o'r Eglwysi Celtaidd i glymu wrth yr hen system o ddyddio'r Pasg, trwy fabwysiadu'r dull Rhufeinig o wneud hynny. Digwyddodd hynny yn 768 yn ôl yr *Annales Cambriae*.

Roedd Nennius yn galw ei hun yn ddisgybl i Elfodd - "*Ego Nennius Elvodugi disciplus*" - ac yn cyfeirio ato fel 'y mwyaf sanctaidd o'r esgobion oll'.

Ceir cyfeiriaid at ei farwolaeth yn yr *Annales Cambriae*:
:'Elbodug archiescopus Guenedotae regione migravit ad Dominum' (Bu farw - yn llythrennol 'aeth at Dduw' - Elfodd, archesgob rhanbarth Gwynedd)

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Genedigaethau'r 8fed ganrif
Categori:Marwolaethau 809
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl yr 8fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
John Davies (hanesydd)

Hanesydd o Gymru oedd **John Davies** (25 Ebrill 1938 – 16 Chwefror 2015), a oedd hefyd yn adnabyddus fel darlledwr. Ei lyfr enwocaf oedd *Hanes Cymru* (ail argraffiad 2006), sy'n cael ei ystyried gan lawer o feirniaid fel y gyfrol orau i'w chyhoeddi ar y pwnc.

## Bywgraffiad
Ganed John Davies yn Ysbyty Llwynypia, Rhondda Fawr yn fab i Mary (née Potter) a Daniel Davies o Heol Dumfries, Treorci. Magwyd yn Nhreorci ond symudodd ei deulu i bentref Bwlchllan ger Llanbedr Pont Steffan pan oedd yn saith oed a felly daeth yn adnabyddus i lawer fel **John Bwlch-llan** neu **Bwlchws**. Addysgwyd ef yn ysgolion Treorci, Bwlch-llan a Thregaron, yna ym Mhrifysgol Cymru, Caerdydd a Choleg y Drindod, Caergrawnt. Daeth yn aelod o Adran Hanes Cymru ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth ac yn Warden Neuadd Pantycelyn yno. Wedi ymddeol, symudodd i fyw i Gaerdydd. John Davies oedd ysgrifennydd cenedlaethol cyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Yn 2005 cyflwynwyd Gwobr Glyndŵr iddo yn ystod Gŵyl Machynlleth am ei gyfraniad i'r celfyddydau yng Nghymru. Bu hefyd yn olygydd cyffredinol Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig.

Fe'i dyfarnwyd yn Gymrodor gyda'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol yn 2013 a sefydlwyd Gwobr Goffa Dr John Davies am y traethawd Hanes Cymru orau yn ei enw yn 2015.

## Bywyd personol
Priododd ei wraig Janet (nee Mackenzie) yn 1966. Roedd hithau yn hanesydd ac yn frodor o Flaenau Gwent. Cawsant bedwar o blant sef Anna, Beca, Guto and Ianto.

Mewn cyfweliad gyda HTV Cymru yn Nhachwedd 1998, daeth allan fel dyn deurywiol. Cynhaliwyd ei angladd yn breifat ar ddydd Iau, 26 Chwefror 2015. Cafwyd digwyddiad i ddathlu ei fywyd yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd ar ddydd Gwener, 17 Ebrill 2015.

## Cyhoeddiadau
**Cardiff and the Marquesses of Bute* (1981)
**The Green and the Red: Nationalism and Ideology in Twentieth Century Wales* (1984)
**Hanes Cymru* (1990; ail-argraffiad 2006)
**Broadcasting and the BBC in Wales* (1994)
**A History of Wales* (1994) (cyfieithiad o *Hanes Cymru*; ail-argraffiad 2006)
**Plaid Cymru oddi ar 1960* (1997)
**The Making of Wales* (1999)
**The Celts* (2000)
**Y Celtiaid* (2001)
**A Pocket Guide Series: Cardiff* (2002)
**Rhanbarth Ymylol? Y Gogledd-Ddwyrain a Hanes Cymru* (Caerdydd, 2007)
**Cymru: Y 100 lle i’w gweld cyn marw* (Y Lolfa, 2009)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion Cymraeg o Gymru
Categori:Hanesyddion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion LHDT
Categori:Pobl o Dreorci
Vladimir Putin

Gwleidydd o Rwsia ac Arlywydd Ffederasiwn Rwsia ers 2012 a chyn hynny o Fai 2000 hyd Fai 2008 yw **Vladimir Putin** (trawslythreniad amgen: **Fladimir Pwtin**; ) (ganed 7 Hydref 1952). Fe ddaeth yn arlywydd gweithredol ar 31 Rhagfyr 1999, yn olynydd i Boris Yeltsin, ac fe'i arwisgwyd yn arlywydd ar ôl etholiadau ar 7 Mai 2000. Yn 2004, fe'i ail-etholwyd am ail dymor a ddaeth i ben ar 2 Mawrth 2008; cafodd ei olynu gan Dmitry Medvedev. Yn ôl y cyfansoddiad ar y pryd, ni allai gael ei ail-ethol drachefn. Serch hynny, datganodd y byddai yn sefyll dros sedd yn y Duma fel ymgeisydd cyntaf ar restr etholiadol plaid Rwsia Unedig (*Edinaya Rossiya*). Agorodd hynny y posibilrwydd iddo gymryd swydd Prif Weinidog Rwsia o dan yr arlywydd newydd: un o benderfyniadau cyntaf Medvedev oedd cynnig y swydd honno iddo.

Mae swyddogion llywodraeth yr Unol Daleithiau wedi honni ei fod e wedi arwain ymyrraeth Rwsiadd yn Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2016 yn erbyn Hillary Clinton ac mewn cefnogaeth i Donald Trump, ond mae Putin wedi gwadu a beirniadu hyn sawl gwaith.

## Blynyddoedd cynnar a gyrfa gyda'r KGB 
Ganed Putin yn Leningrad (St Petersburg heddiw) ar 7 Hydref 1952.

Graddiodd Putin o gangen ryngwladol Adran Cyfraith Prifysgol Wladwriaethol Leningrad ym 1975, ac ymunodd â'r KGB. Yn y brifysgol, daeth yn aelod o'r blaid gomiwnyddol, ac fe fu'n aelod tan fis Awst 1991.

## Bywyd personol 
## Tsietsnia 
## Wcráin 
Ym mis Chwefror 2022, gorchmynnodd Putin filwyr Rwseg i oresgyn Wcráin. Arweiniodd Rhyfel Rwsia ar Wcráin ar golli bywydau miloedd o filwyr Rwsaidd, a chreu oddeutu 10 miliwn o ffoaduriaid Wcreinaidd.

## Safbwyntiau 
Mae Putin yn arddel safbwynt geidwadol ar faterion cymdeithasol, diwylliannol a gwleidyddol. Mae gwaith yr athronydd ffasgaidd Ivan Ilyin yn ddylanwad arno. Mae sawl wedi dadansoddi yr hyn a elwir yn Pwtiniaeth sef credo wleidyddol a gweithredol Putin fel Arlywydd a Phrif Weinidog Ffederasiwn Rwsia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Rwsia
Categori:Prif Weinidogion Rwsia
Categori:Gwleidyddion o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Pobl o St Petersburg
All Saints

Grŵp pop o Loegr yw **All Saints**. Mae yna bedwar aelod i'r grŵp, sef Shaznay Lewis, Melanie Blatt, Nicole Appleton a Natalie Appleton.

Image:Allsaints3.jpg|Melanie Blatt
Image:Allsaints4.jpg|Nicole Appleton
Image:Natalie Appleton of All Saints (2007).jpg|Natalie Appleton
Image:Allsaints8.jpg|Shaznay Lewis

### Albymau 
* All Saints - #2
* Saints & Sinners - #1
* Studio 1 - #40

### Senglau 
* "I Know Where It's At" - #4
* "Let's Get Started" (wedi'i ryddhau yn Japan yn unig) -
* "Never Ever" - #1
* "Bootie Call" - #1
* "War Of Nerves" - #7
* "Pure Shores" - #1
* "Black Coffee" - #1
* "All Hooked Up" - #7
* "Rock Steady" - #3
* "Chick Fit" - 256

Categori:Bandiau Seisnig
Justin Timberlake

Mae **Justin Randall Timberlake** (ganwyd 31 Ionawr 1981) yn ganwr sydd yn dod o America.

Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1981
Niwclews

Gall **cnewyllyn** neu **niwclews** gyfeirio at:

Yng **ngwyddoniaeth**:
* Niwclews atomig, casgliad o brotonnau a niwtronnau yng nghanol atom sy'n cario mwyafrif o fás a gwefr bositif yr atom.
* Cnewyllyn cell (Niwclews cell), ffurfiant sfferigol o fewn cell fiolegol sy'n cynnwys deunydd genetig y gell.
* Niwclews (niwroanatomeg), ffurfiant yn y system nerfol canolog wedi ei gyfansoddi gan fwyaf o freithell (mater llwyd).

Yn **ieithyddiaeth**:
* Niwclews sillaf, rhan ganol sillaf.
* Niwclews brawddeg, sillaf tonig brawddeg.
Priordy

Mynachlog Gristnogol dan reolaeth prior yw **priordy**. Cymuned fechan o fynachod sy'n byw mewn priordy, sydd fel rheol yn gangen o gymuned fwy sy'n byw mewn abaty dan reolaeth abad. Ystyr lythrennol y gair 'priordy' yw "Tŷ'r Prior" mewn cyferbyniad â "Thŷ'r Abad", sef yr abaty.

Er bod prioresau i'w cael yn yr eglwys Gristnogol nid yw'n arfer galw eu tai yn briordai.

### Priordai Cymru
[250px|bawd|*Croesfa Priordy Ewenni*, dyfrlliw (tua 1797) gan [J.M.W. Turner]]
Roedd yna sawl priordy yng Nghymru. Dyma'r pwysicaf:
*Priordy Penmon ar Ynys Môn
*Priordy Beddgelert
*Priordy'r Fenni
*Priordy Aberhonddu
*Priordy Ynys Bŷr
*Priordy Ewenni
*Priordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog yng Nghaerfyrddin
*Priordy Cas-Gwent
*Priordy Gallt Eurin, Sir Fynwy
*Priordy Hwlffordd
*Priordy Llanddewi Nant Hodni, yn y Mynyddoedd Duon
*Priordy Trefynwy
*Priordy Penfro
*Priordy Pyll, Sir Benfro
*Priordy Wysg

## Gweler hefyd 
* Abaty
Gargoil

[250px|bawd|Gargoil modern, Eglwys Gadeiriol [Chichester]]
[250px|bawd|**Gargoil** ar Eglwys Gadeiriol [Strasbwrg]]

Pistyll bargod yn ymestyn trwy geg agored cerflun ar fur neu fargod adeilad eglwysig yw **gargoil** (Saesneg Canol *gargoyl* o'r Ffrangeg Canol *gargouille*, o *gargouiller* "byrlymu"). Yn wreiddiol cyfyngid y term i ddisgrifio'r pistyll bargod ei hun ond yn fuan daeth i olygu'r ffigwr cerfiedig yn ogystal. Erbyn heddiw mae'r enw yn cael ei ddefnyddio ar lafar i gynnwys ffigyrau rhyfedd o unrhyw fath a geir ar fur eglwys neu adeilad hynafol arall (*chimera* yw'r enw cywyir am y dosbarth hwnnw o ffigyrau).

Fel rheol mae gargoil ar ffurf rhyw fwystfil anhygoel neu ffigwr dynol rhyfeddol. Mae'n ymestyn allan o fargodau neu furiau eglwysi, yn arbennig rhai o'r cyfnod Gothig. Ei bwrpas yn wreiddiol oedd i ddychryn ysbrydion drwg a phwerau maleisus. Roedd hefyd yn fodd darluniol i gyferbynu drygioni'r byd tu allan â'r sancteiddrwydd y tu mewn i'r adeilad.

Ceir ffigyrau tebyg mewn rhai traddodiadau crefyddol a phensaernïol y tu allan i Gristnogaeth, er enhgraifft temlau a chestyll y Dwyrain Pell, ond er bod yr enw 'gargoil' yn cael ei ddefnyddio weithiau yn y cyd-destun hwnnw fel rheol fe'i cyfyngir i'r traddodiad pensaernïol Cristnogol.

Categori:Dreigiau
Categori:Cristnogaeth
Categori:Pensaernïaeth
Categori:Creaduriaid mytholegol
Nwy

[dde|bawd|Heb faes trydanol o gwmpas, mae gronynnau nwy (e.e. [atomau, moleciwlau, neu ionau) yn symud o gwmpas yn gwbwl rydd.]]
Mae **nwy** yn un o'r pedwar prif gyflwr mater (ynghyd â solid, hylif a phlasma). Gall nwy pur gael ei wneud o atomau unigol (e.e. nwy nobl neu nwy atomig fel neon) neu foleciwlau elfennaidd wedi'i wneud o un math o atom (e.e. carbon deuocsid). Mae cymysgedd nwyon yn cynnwys nifer o nwyon pur fel y mae atmosffer y Ddaear. Yr hyn sy'n gwneud nwy mor wahanol i hylif neu solid ydy'r gap neu'r lle gwag rhwng yr holl ronynnau. Effaith y lle gwag yma ydy nwy di-liw, fel arfer.

## Nwyon elfennaidd
Yr unig elfennau cemegol sy'n sefydlog ar dymheredd a gwasgedd Ssafonol (STP) yw: hydrogen (H2), nitrogen (N2) ac ocsigen (O2); a hefyd dau halogen, fflworin (F2) a chlorin (Cl2). Mae'r rhain, wedi'u grwpio gyda'r nwyon nobl (heliwm) (He), neon (Ne), argon (Ar), crypton (Kr), senon (Xe) a radon (Rn)) yn cael eu galw'n ‘nwyon elfennaidd’. Ar y llaw arall, maen nhw weithiau'n cael eu galw'n ‘nwyon moleciwlaidd’ er mwyn eu gwahaniaethu oddi wrth moleciwlau sydd hefyd yn elfennau cemegol.

## Gweler hefyd
*Nwy naturiol
*Nwy petroliwm hylifol (LPG)

Categori:Cemeg
Categori:Ffiseg
Plaid Ryddfrydol

Ceir pleidiau Rhyddfrydol mewn sawl gwlad, er enghraifft:

*Plaid Ryddfrydol (DU), cyn blaid wleidyddol ym Mhrydain
*Plaid Ryddfrydol (Awstralia), plaid asgell dde yn Awstralia

Gweler hefyd:
*Y Democratiaid Rhyddfrydol, olynwyr y Blaid Ryddfrydol (DU)
Fodca

Diod feddwol sy'n tarddu o Rwsia yw **fodca** (Rwseg: *водка*, *vodka*). Diod ddi-liw ydyw, sy'n cael ei gwneud o rawn megis rhyg a gwenith, neu datws. Caiff y ddiod ei distyllu, a weithiau gwneir hyn sawl tro.

Fel arfer mae gan fodca gynnwys alcohol o rhwng 35% a 50% yn ôl unedau cyfaint. Mae'r fodca Rwsaidd, Lithiwanaidd a Pwylaidd yn 40% (80 prawf alcohol). Gellir priodoli hyn i safonau cynhyrchu fodca Rwsiaidd a gyflwynwyd gan Alexander III ym 1894. Yn ôl yr Amgueddfa Fodca ym Moscfa, darganfu'r cemegwr Rwsaidd Dmitri Mendeleev (a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei waith yn datblygu'r Tabl Cyfnodol) mai'r canran perffaith o alcohol yn ei farn ef oedd 38. Fodd bynnag, am fod gwirodydd yn cael eu trethu yn ôl canran yr alcohol a oedd ynddynt, aethpwyd a'r rhid i 40 er mwyn hwyluso'r gwaith trethu. Mae rhai llywodraethau wedi gosod lleiafswm cynnwys alcohol ar gyfer diodydd a elwir yn "fodca". Er enghraifft, dywed yr Undeb Ewropeaidd fod yn rhaid cael lleiafswm o 37.5% o alcohol yn ôl unedau cyfaint.

Yn draddodiadol caiff fodca ei yfed ar ei ben ei hun yng ngwledydd Dwyrain Ewrop; deillia ei boblogrwydd mewn gwledydd eraill oherwydd ei addasrwydd ar gyfer coctêls a diodydd cymysg eraill, fel y Bloody Mary, Screwdriver, Fodca Martini neu Fodca Tonic.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwirodydd
Sain Ffagan

:''Mae'r erthygl hon yn sôn am y gymuned; am yr Amgueddfa Werin, gweler yma.''

Pentref a chymuned yng Nghaerdydd yw **Sain Ffagan** (). Saif ar gyrion gorllewinol y ddinas. Rhed Afon Elai trwyddo. Yn y castell a'i barcdir ceir Amgueddfa Werin Cymru. Daw'r enw o enw'r sant chwedlonol Ffagan, sy'n ymddangos yng ngwaith Sieffre o Fynwy.

Yn 1648 ymladdwyd un o frwydrau mawr y Rhyfel Cartref yn Sain Ffagan, a adnabyddir fel Brwydr Sain Ffagan.

250px|bawd|dim|Plasdy Sain Ffagan

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Tannatt William Edgeworth David (1858-1934), fforiwr.

## Gweler hefyd
* Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan
* Brwydr Sain Ffagan

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Caerdydd (y DU)
Argae

[bawd|Argae Karun-3 yn [Iran]]
[bawd|Cored (math o argae) a ddefnyddir i reoli llif afonydd. [Cyfoeth Naturiol Cymru]]

Strwythur a wnaed gan ddyn i rwystro llif dŵr yw **argae**. Fel arfer, mae hyn yn creu **cronfa ddŵr**, sef llyn sy'n storio dŵr i'w ddefnyddio am ryw bwrpas neu'i gilydd. Ceir nifer o argaeon yng Nghymru e.e. Llyn Fyrnwy, Llyn Brianne a Chronfa Nant-y-moch.

Prif bwrpas argae yw cronni dŵr, tra fod strwythurau eraill megis llifddorau yn atal y dŵr rhag lifo i ardal penodol.

Mae cored ar y llaw arall, yn ceisio arafu dŵr er mwyn ystumio neu ddefnyddio'r llif ei hun.

## Gweler hefyd
*Rhestr llynnoedd Cymru

Categori:Cronfeydd dŵr