open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boeing B-17 Flying Fortress

Awyren fomio pedwar injan Americanaidd a ddatblygwyd yn y 1930au ar gyfer Corfflu Awyr Byddin yr Unol Daleithiau yw'r **Boeing B-17 Flying Fortress**.

## Cyfeiriadau
Boeing
Bobby Charlton

Roedd **Robert Charlton**, neu **Bobby Charlton** (11 Hydref 1937 – 21 Hydref 2023) yn chwaraewr pêl-droed o Loegr. Roedd yn cael ei ystyried yn un o chwaraewyr gorau Lloegr o bob cenhedlaeth.

Roedd Charlton yn un o benseiri mawr buddugoliaeth tîm Lloegr yng Nghwpan y Byd yn 1966 ac enillodd y Golden Ball fel pêl-droediwr gorau Ewrop y flwyddyn honno. Cafodd ei urddo'n farchog gan y Frenhines Elizabeth II yn 1994.

Yn 1976, fe sgoriodd 9 gôl mewn gêm gyfeillgar yn erbyn tîm Nantlle Vale ym Mhen-y-groes.

## Cyfeiriadau
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Manchester United
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Categori:Pobl o Northumberland
Piper Laurie

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Piper Laurie** (ganwyd **Rosetta Jacobs**; 22 Ionawr 1932 &ndash; 14 Hydref 2023). Mae hi'n adnabyddus am ei rolau yn y ffilmiau *The Hustler* (1961), *Carrie* (1976), a *Children of a Lesser God* (1986), a'r gyfres deledu *The Thorn Birds* (1983). Roedd hi'n adnabyddus am ei pherfformiadau yn y cynhyrchiad teledu gwreiddiol o “ Days of Wine and Roses”, ac yn y gyfres deledu *Twin Peaks* .

Derbyniodd Gwobr Primetime Emmy a Gwobr Golden Globe, yn ogystal ag enwebiadau ar gyfer tair Gwobr Academi a Gwobr BAFTA. 

Carodd ei geni yn Detroit, Michigan, yr ieuengaf o ddwy ferch, i Alfred Jacobs, deliwr dodrefn, a'i wraig, Charlotte Sadie (née Alperin) Jacobs.

Priododd Laurie a'r awdur adloniant a beirniad ffilm Joe Morgenstern ym 1962. Cyfarfu'r ddau yn fuan ar ôl rhyddhau *The Hustler* ym 1961 pan gyfwelodd Morgenstern hi yn ystod hyrwyddiad y ffilm.  Ym 1982, ysgarodd y cwpl. 

Bu farw Laurie yn Los Angeles yn 91 oed, ar ôl bod yn sâl ers peth amser.  

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Detroit
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Vyborg

Tref a phorthladd yn Oblast Leningrad yng ngogledd-orllewin Rwsia yw **Vyborg**. Saif ar Fae Vyborg yng Ngwlff y Ffindir, yng Nghuldir Carelia. Lleolir rhyw 70&nbsp;milltir i ogledd-orllewin St Petersburg, nid nepell o'r ffin â'r Ffindir.

Anheddwyd yr ardal ers y 12g, a chodwyd caer Viborg ar y safle gan luoedd Sweden ym 1293, wedi iddynt feddiannu Carelia yn Nhrydedd Groesgad y Swediaid. Cipiwyd y gaer gan fyddin Pedr I, tsar Rwsia, ym 1710 yn ystod Rhyfel Mawr y Gogledd. Daeth dan reolaeth y Ffindir ym 1918, a fe'i ailenwyd yn Viipuri. Cafodd ei ildio i'r Undeb Sofietaidd ym 1940 yn sgil Rhyfel y Gaeaf. Er i luoedd y Ffindir a'r Almaen feddiannu'r dref o 1941 i 1944, dychwelodd i reolaeth y Sofietiaid, ac wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd cafodd ei ail-adeiladu.

Mae Vyborg yn borthladd pwysig ar gyfer pysgota, ac hefyd yn meddu ar sawl iard i drwsio llongau. Mae diwydiannau eraill y dref yn cynnwys y felin lifio, gwneud dodrefn, a gweithgynhyrchu peiriannau ac offer trydanol. Denir hefyd dwristiaid gan draethau ac iechydfeydd Vyborg.

Gostyngodd y boblogaeth o 81,000 ym 1989 i 78,000 yn 2006.

## Cyfeiriadau 

Categori:Aneddiadau Oblast Leningrad
Categori:Porthladdoedd y Môr Baltig
Categori:Porthladdoedd Rwsia
Bobi

Ci o frîd Rafeiro do Alentejo o Bortiwgal oedd **Bobi** (11 Mai 1992 – 21 Hydref 2023) a gydnabyddir fel y ci hynaf erioed y gellir cadarnhau ei oedran. Bu farw yn 31 mlynedd a 165 diwrnod oed (11,478 o ddyddiau ar y ddaear i gyd). Treuliodd Bobi ei holl fywyd gyda'r teulu Costa ym mhentref Conqueiros, Portiwgal.

Ar 2 Chwefror 2023 derbyniodd gydnabyddiaeth Guinness World Records fel y ci cyntaf i gyrraedd 30 oed, a'r ci hynaf erioed, gan dorri record a osodwyd gan Bluey (1910–39), Ci Gwartheg Awstralaidd, a fu farw yn 29 mlynedd a phum mis oed. Cadarnhawyd oedran Bobi gan y gronfa ddata o anifeiliaid anwes a gedwir gan Undeb Cenedlaethol y Milfeddygon ar gyfer llywodraeth Portiwgal. Ar 11 Mai 2023 trodd Bobi yn 31 oed, a bu farw pum mis yn ddiweddarach.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cŵn enwog
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Marwolaethau 2023
Yr Ymerodraeth Achaemenaidd

Ymerodraeth hynafol yr Iraniaid oedd **yr Ymerodraeth Achaemenaidd**, a elwir hefyd **Ymerodraeth Gyntaf Persia**, a sefydlwyd gan Cyrus Fawr o frenhinllin yr Achaemeniaid yn 550&nbsp;CC. Cafodd ei chanoli yng Ngorllewin Asia, ac ehangodd i'r Balcanau a'r Aifft yn y gorllewin ac i Ganolbarth Asia a Dyffryn Indus yn y dwyrain, ac ar y pryd dyma oedd yr ymerodraeth fwyaf yn hanes y byd gyda chyfanswm ei thiriogaeth yn .

Oddeutu'r 7g&nbsp;CC, anheddwyd ardal Persis, yn ne-orllewin Llwyfandir Iran, gan y Persiaid. Yno daeth Cyrus i rym a gorchfygai Ymerodraeth Medes, yn ogystal â Lydia a'r Ymerodraeth Neo-Fabilonaidd, gan sefydlu gwladwriaeth imperialaidd newydd dan reolaeth y brenhinoedd Achaemenaidd.

Cydnabyddir yr Ymerodraeth Achaemenaidd gan ysgolheigion modern am ei weinyddiaeth fiwrocrataidd ganoledig; ei pholisi amlddiwylliannol; ei hisadeiledd ac adeiladweithiau cymhleth, gan gynnwys ffyrdd a system bost; ei defnydd o ieithoedd swyddogol ar draws ei thiriogaethau; a datblygiad proffesiynol ei gwasanaethau sifil a'i lluoedd arfog. Byddai llwyddiannau'r Achaemeniaid yn ysbrydoli dulliau tebyg o lywodraethu gan ymerodraethau diweddarach.

Erbyn 330&nbsp;CC, cafodd yr Ymerodraeth Achaemenaidd ei choncro gan Alecsander Fawr, a edmygai Cyrus yn frwd, un o brif fuddugoliaethau ei ymgyrch i ehangu Ymerodraeth Macedonia. Nodai marwolaeth Alecsander ddechrau'r oes Helenistaidd, pan ddaeth y rhan fwyaf o diriogaeth yr hen Ymerodraeth Achaemenaidd dan reolaeth y Deyrnas Ptolemaidd a'r Ymerodraeth Selewcaidd, y ddwy a ymddangosodd yn olynwyr i Ymerodraeth Macedonia yn sgil Rhaniad Triparadisus yn 321nbsp;CC. Teyrnasai'r Helenistiaid ar Bersia am gan mlynedd bron cyn i uchelwyr Iranaidd o ganolbarth y llwyfandir adennill grym a sefydlu Ymerodraeth Parthia.

## Brenhinoedd 
* Cyrus Fawr (559–530 CC)
* Cambyses II (530–522 CC)
* Gaumata (522 CC)
* Darius Fawr (522–486 CC)
* Xerxes I (486–465 CC)
* Artaxerxes I (465–424 CC)
* Xerxes II (424 CC)
* Sogdianus (424–423 CC)
* Darius II (423–405 CC)
* Artaxerxes II (405–358 CC)
* Artaxerxes III (358–338 CC)
* Arses (338–336 CC)
* Darius III (336–330 CC)

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyn-wladwriaethau Affrica
Categori:Cyn-wladwriaethau Asia
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Achaemenaidd
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd yn y 6ed ganrif CC
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd yn y 4edd ganrif CC
Categori:Hanes Iran
Categori:Oes yr Haearn
Logo Undeb Rygbi Cymru

## Hanes 
Mae tîm rygbi Cymru wedi defnyddio Plu Tywysog Cymru fel eu harwyddlun ers eu gêm ryngwladol gyntaf yn erbyn Lloegr yn 1881.

#### Cenhinen 
Yn 1899, defnyddiwyd cenhinen fel logo i gynrychioli rygbi Cymru yn hytrach na’r tair pluen ym mathodyn tîm "Eingl-Awstralia" fel rhan o daith y Llewod Prydeinig i Awstralia. Roedd pedwar symbol yn cynrychioli Gwledydd Cartref y Deyrnas Unedig, gyda dwy genhinen groes yn cael ei defnyddio i gynrychioli Cymru. neu'n ddarostyngol ac yn gywilyddus, a bwysleisir weithiau pan nad yw'r tîm rygbi yn perfformio'n dda.  Mae'r cysylltiadau hyn wedi annog rhai i alw ar URC i newid eu hemblem. Gydag amrywiol ddeisebau wedi eu sefydlu yn eiriol dros newid yr arfbais i gynllun arall, megis draig yn lle'r tair pluen.   Cwestiynwyd y defnydd o’r tair pluen gan CPD Wrecsam hefyd, gyda beirniaid yn dweud ei fod “yn perthyn yn y gorffennol” ac y byddai cael gwared ar y plu “yn ychwanegiad i’w groesawu”, er i gefnogwr defnydd y plu nodi “mae’n siŵr ei fod wedi esblygu i symboleiddio rhywbeth arall nawr". 

Ar wahân i nifer o gyfeiriadau at ddraig i'w defnyddio fel un arall o bosibl. Ym mis Hydref 2021, cyflwynodd y grŵp o blaid annibyniaeth YesCymru ddewisiadau amgen ffug i logo URC gan ddefnyddio symbolau Cymreig gwahanol, megis cenhinen, cennin pedr, a thelyn . Derbyniodd y cynigion "adolygiadau cymysg" ar gyfryngau cymdeithasol. 

## Gweler hefyd 
* Gwrthwynebiad i deitl Tywysog Cymru
* Rhestr o symudiadau yng Nghymru
* Symbolau cenedlaethol Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Rygbi'r undeb yng Nghymru
Cill Airne

Tref yn Swydd Ciarraí (Gwyddeleg: *Contae Chiarraí*) yn Iwerddon yw **Cill Airne**.  
## Cyfeiriadau
Ciarraí
Anialwch Mojave

Anialwch sych yng ngorllewin Unol Daleithiau America yw **Anialwch Mojave**. Mae'n ymestyn ar draws 113,300&nbsp;km2 sydd wedi'u lleoli'n bennaf  yn ne Califfornia a de Nevada yn ogystal a rhannau bach yn Utah ac Arizona. Fe'i lleolir nglawgysgodfa mynyddoedd deheuol Sierra Nevada a Chadwyni Transverse. Mae'n ffurfio ffin â Mynyddoedd Tehachapi, Mynyddoedd San Gabriel a Mynyddoedd San Bernardino. Mae eu hymylon gorllewinol i'w gweld yn glir iawn gan eu bod yn cynnwys dau barth ffawt cyfandirol mwyaf Califfornia, sef Ffawt San Andreas a Ffawt Garlock. Dyma hefyd safle Death Valley, sef yr ardal isaf yng Ngogledd America. 

## Cyfeiriadau

Mojave
Mojave
Mojave
Mojave
Pensaernïaeth Cymru

Mae **Pesnaernïaeth Cymru** yn amrywiol ac yn cynnwys ystod eang o adeiladau o steiliau a chyfnodau gwahanol.

## Oes Efydd 
[bawd|[Bryn Celli Ddu, Ynys Môn, tua 3000 CC]]
Beddrod Neolithig Cynnar (Oes Newydd y Cerrig) yw Bryn Celli Ddu. Darganfuwyd esgyrn dynol, pennau saethau a cherrig cerfiedig yno hefyd.

## Celtaid yr Oes Haearn 
Roedd cytiau crwn Oes yr Haearn yn cynnwys enghraifft Bryn Eryr yn nwyrain Ynys Môn, ger Llansadwrn. Dyma oedd y math o dŷ mwyaf cyffredin yn y cyfnod.
bawd|Cwt Celtaidd gyda tho gwellt.
chwith|bawd|Adfeilion cwt Celtaidd, Gwarchodfa Natur Genedlaethol Coedydd Aber, Gwynedd
canol|bawd|Adfeilion cwt Celtaidd o'r Oes Haearn, Ynys Môn

## Rhufeinig 
bawd|Baracs Rhufeinig Caerleon

Yr adeiladau Rhufeinig pwysicaf yng Nghymru yw tref Caerwent a'r gaer lleng yng Nghaerllion. Mae'r gaer yn cynnwys amffitheatr a baddondy.

Mae enghraifft o sylfeini barics milwyr Rhufeinig yng Nghaerllion ac yn cynnwys poptai bara a thai bach. Mae'r safle ar agor i'r cyhoedd.

## Oesoedd Canol 
### Cestyll 
[chwith|bawd|[Castell Dolbadarn, Gwynedd]]
[bawd|239x239px|[Castell Biwmares|Castell Beaumaris, Ynys Môn]]

Enghraifft o gastell a adeiladwyd gan dywsog Cymreig yw Castell Dolbadarn, ger Llyn Padarn. Mae'n debygol mai Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) adeiladodd y castell tua diwedd y 12g neu dechrau'r 13g gan ddarparu gwarchodfa defnyddiol ar lwybrau Caernarfon-Ddyffryn Conwy.

### Tai tŵr 
Adeiladwyd tai tŵr rhwng dechrau'r 14eg ganrif a'r 15fed ganrif. Mae'r rhan fwyaf o'r rhain i'w cael yn Sir Benfro, yn enwedig ger yr arfordir, fel y Tŵr Peles yn Angle. Mae llawer hefyd ar ffiniau Cymru a Lloegr.

### Eglwysi 
[bawd|Eglwys Sant Rhychwyn, [Llanrhychwyn ger Llanrwst]]
Yn ôl y traddodiad, sefydlwyd Eglwys Sant Rhychwyn yn y 6g gan Rhychwyn, mab i Helig ap Glannog (tywysog Cymreig), a reolodd dir hyd at Ynys Seiriol. Er hyn, mae'r Eglwys sydd wedi goroesi hyd heddiw yn cynnwys rhannau dim hynach na'r 12g.  Adnabyddir yr eglwys fel Eglwys Llywelyn ar ôl Llywelyn Fawr a breswyliodd dros lys yn Nhrefriw.

## Oes fordern cynnar 
### Ffermdai 
[chwith|bawd|[Yr Ysgwrn, Trawsfynydd]]
bawd|Ffermdy Abernodwydd, Llangadfan, 1678 (Sain Ffagan)Adeiladwyd Yr Ysgwrn yn 1830 ac mae'n nodweddiadol o ffermdai'r 19g. Mae ganddi waliau cerrig trwchus ac yn cynnwys tair ystafell wely, cegin, parlwr, bwtri, stabl, certws a llofft wair. Symudodd teulu Hedd Wyn i mewn i’r Ysgwrn yn ystod gwanwyn 1887 o Drawsfynydd.

## Oes fodern 
[chwith|bawd|[Canolfan Mileniwm Cymru, Bae Caerdydd]]
[bawd|[Adeilad y Senedd|Adeilad Senedd Cymru, Bae Caerdydd]]

Cafodd adeilad Senedd Cymru ei ddylunio gan Richard Rogers ac Ivan Harbour ac agorwyd yn swyddogol ar Ddydd Gŵyl Dewi yn 2006. Cydnabuwyd fel adeilad nodedig.

Mae waliau gwydr y Senedd i gynrychioli natur dryloyw y gwaith tu fewn iddo. Defnyddir llechi Gymreig ar gyfer y grisiau a dylwuniwyd y Senedd fel ei fod yn para 100 mlynedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pensaernïaeth Cymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghymru
Amazon (ffilm 1990)

Ffilm antur gan y cyfarwyddwr Mika Kaurismäki yw ***Amazon*** a gyhoeddwyd yn 1990. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Brasil. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffinneg a hynny gan Eric Weston a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Naná Vasconcelos. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Rae Dawn Chong, Robert Davi, Esai Morales, María Silva, Kari Väänänen, Pirkko Hämäläinen a Chico Díaz. 
Timo Salminen oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Michael Chandler sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1990. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Pretty Woman* sef un o ffilmiau mwyaf llwyddiannus Disney gan ddod ag incwm o hanner biliwn o ddoleri i’r cwmni. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,340 o ffilmiau Ffinneg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mika Kaurismäki ar 21 Medi 1955 yn Orimattila. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Teledu a Ffilm Munich.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Mika Kaurismäki nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q520747.           # P57 = film director
 OPTIONAL {
 ?item wdt:P136 ?genre.
 ?genre rdfs:label ?genre_label.
 FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Ffinneg
Categori:Ffilmiau antur o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Ffinneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1990
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Brasil
Rhestr gerddi Cymru

Dyma restr gerddi adnabyddus Cymru, yn ôl y 22 prif ardal.

## Abertawe 
[bawd|270x270px|[Parc Bute, Caerdydd]]
[bawd|270x270px|[Parc Tredegar, Casnewydd]]
[bawd|270x270px|[Portmeirion, Gwynedd]]
[bawd|270x270px|[Gregynog, Powys]]
[bawd|270x270px|Gerddi [Castell Pictwn, Sir Benfro]]
[bawd|270x270px|[Castell Bodelwyddan, Sir Ddinbych]]
[bawd|270x270px|[Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru, Sir Gaerfyrddin]]
[bawd|270x270px|[Carreglwyd, Ynys Môn]]

* Gerddi Clun
* Aberglasne
* Ystad Dinefwr

## Sir y Fflint
* Plas Teg

## Wrecsam 
* Castell y Waun
* Erddig
* Llwyn Isaf
* Neuadd Bryncunallt

## Ynys Môn 
* Carreglwyd
* Plas Cadnant
* Plas Newydd

## Gweler hefyd
* Cofrestr o Barciau a Gerddi yng Nghymru sydd o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig

## Cyfeiriadau
Prifysgol Leipzig

Prifysgol gyhoeddus yn yr Almaen yw **Prifysgol Leipzig** () a leolir yn Leipzig yn nhalaith Sacsoni. Hon ydy'r brifysgol hynaf yn yr Almaen, ond am Heidelberg, ac un o'r prifysgolion hynaf yn Ewrop.

Sefydlwyd Prifysgol Leipzig ym 1409 gan fyfyrwyr ac athrawon Almaenig a symudodd o Brifysgol Prag, wedi i Václav IV, brenin Bohemia, drosglwyddo rheolaeth dros y brifysgol i'r Tsieciaid. Cydnabuwyd Prifysgol Leipzig gan bwl pabyddol ym 1409. Daeth dan ddylanwad y Diwygiad Protestannaidd ym 1539.

Yn y 18g a'r 19g datblygodd yn un o brifysgolion blaenaf Ewrop, yn enwedig o ran ysgolheictod llenyddol a diwylliannol. Ymhlith yr athrawon o nod oedd y damcaniaethwr llenyddol Johann Gottsched, ac mae cyn-fyfyrwyr y brifysgol yn cynnwys y mathemategydd Gottfried Liebniz, yr athronydd Johann Fichte, y llenor Johann Wolfgang von Goethe, a'r cyfansoddwr Richard Wagner.

Aildrefnwyd y brifysgol ym 1946, ac ym 1953, dan reolaeth Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen (DDR), newidiodd ei henw yn swyddogol i Brifysgol Karl Marx Leipzig. Yn sgil cwymp y DDR ym 1990, adferwyd yr hen enw.

Rhennir y brifysgol yn gyfadrannau economeg, y gyfraith, athroniaeth, hanes, gwyddor gwleidyddiaeth, astudiaethau diwylliannol, ieithyddiaeth ddamcaniaethol a chymhwysol, y gwyddorau, mathemateg a chyfrifiadureg, a meddygaeth.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Leipzig
Categori:Addysg yn yr Almaen yn y 15fed ganrif
Categori:Addysg yn Sacsoni
Leipzig, Prifysgol
Leipzig, Prifysgol
Categori:Sefydliadau 1409
Categori:Sefydliadau a leolir yn Leipzig
Prifysgol Martin Luther Halle-Wittenberg

Prifysgol ymchwil gyhoeddus yn yr Almaen yw **Prifysgol Martin Luther Halle-Wittenberg** () a leolir yn ninasoedd Halle (Saale) a Lutherstadt Wittenberg yn nhalaith Sachsen-Anhalt. Fe'i sefydlwyd ym 1817 drwy gyfuniad prifysgolion Halle ac Wittenberg.

Sefydlwyd Prifysgol Wittenberg ym 1502 gan Ffredrig III, Etholydd Sachsen, i hyrwyddo addysg ddyneiddiol. Daeth Martin Luther i Wittenberg ym 1508 a Philipp Melanchthon ym 1518, a datblygodd y brifysgol yn ganolfan i'r Diwygiad Protestannaidd.

Sefydlwyd Prifysgol Halle ym 1694 gan Ffredrig III, Etholydd Brandenburg (yn ddiweddarach Brenin Prwsia), fel sefydliad addysg ar gyfer yr Eglwys Lutheraidd. Er iddi gael ei chreu at ddiben grefyddol, yn y 18g rhoes y gorau i uniongrededd a daeth Halle yn amlwg fel canolfan i resymoliaeth ac ysgolheictod gwrthrychol, y dull gwyddonol, a rhyddid academaidd. Yn hytrach na'r hen ddull o ddysgu drwy destunau canonaidd, defnyddiwyd darlithoedd i gyflwyno'r pwnc yn systematig a seminarau i fyfyrwyr ddadlau gyda'i gilydd. Iaith y werin, Almaeneg, oedd cyfrwng y dysgu yn lle'r Lladin. Mabwysiadwyd dulliau rhyddfrydol Halle gan Brifysgol Göttingen, ac yn ddiweddarach gan holl brifysgolion yr Almaen.

Caewyd Prifysgol Wittenberg ym 1813 yn ystod Rhyfeloedd Napoleon. Rhoddwyd tref Wittenberg i Deyrnas Prwsia gan Gyngres Fienna ym 1815. Nid oedd gan lywodraeth Prwsia ddigon o arian i gynnal y ddwy brifysgol ar wahân, ac felly cyfunwyd Halle ac Wittenberg ym 1817.

Fe'i ailenwyd yn Brifysgol Martin Luther Halle-Wittenberg ar 10 Tachwedd 1933, yn ystod y cyfnod Natsïaidd. Dan reolaeth Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen, dylanwadwyd ar y brifysgol yn gryf gan system addysg yr Undeb Sofietaidd, er enghraifft drwy ffafrio myfyrwyr gyda phrofiad gwaith neu wasanaeth milwrol, a diddymu ffïoedd dysgu. Aildrefnwyd y brifysgol ym 1968 yn ôl adrannau ar sail pynciau.

## Cyfeiriadau 

Categori:Addysg yn Sachsen-Anhalt
Halle Wittenberg, Martin Luther
Categori:Sefydliadau 1817
Yr Adolygydd

Roedd **Yr Adolygydd** yn gylchgrawn byrhoedlog a gyhoeddwyd rhwng 1850-1853. Galwai ei hyn yn gylchgrawn "trimisol", gan hyrwyddo ei hun fel cyhoeddiad oedd yn trafod; "Gwyddoniaeth, Gwladyddiaeth, Llenyddiaeth, a Chrefydd". Cyhoeddwyd y cylchgrawn yng Nghaerdydd gan W. Owen ac yna yn Llanelli gan Rees a Williams.

Golygydd y cylchgrawn oedd yr awdur a'r ymgyrchydd blaengar a gwladgarol, Ieuan Gwynedd bu hefyd yn olygydd Y Gymraes.

Roedd William Williams (Caledfryn) yn cynorthwyo golygu'r cylchgrawn yn 1850.

Person blaenllaw arall bu'n weithgar gyda sefydlu'r cylchgrawn oedd John Davies a aeth ymlaen wedyn i olygu Y Beirniad. Yn dilyn marwolaeth Ieuan Gwynedd penodwyd Edward Roberts (1816-1887), Gweinidog gyda'r Annibynwyr, ymgyrchydd dros addysg i blant a dyn arall a hannai o'r Brithdir, yn olygydd y cylchgrawn.

## Cynnwys
Roedd ystod cynnwys y cylchgrawn yn cynnwys, fel enghraifft o'r rhifyn gyntaf: Diwygiad Protestanaidd Switzerland, Holl-dduwiaeth yr Almaen, India, Eisteddfod Aberffraw, Helyntion yr Amseroedd, Syr Robert Peel, Pryddest yn lle Awdl - Awdl Ieuan Ionawr, Y Cyffro Pabyddol.

## Rhagor
Teitlau cysylltiol: Y Beirniad (1859-1879) 

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido ac ar wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein y Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Y Beirniad (1859-1879) ar wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein

Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Sefydliadau 1850
Categori:Papurau newydd Cymru
Categori:Diwinyddiaeth
Y Beirniad (1859-1879)

:*peidied drysu ag Y Beirniad 1911-1917*
Roedd ***Y Beirniad*** yn gylchgrawn llenyddol chwarterol, Cymraeg ei iaith, a oedd yn cyhoeddi erthyglau ar lenyddiaeth, gwyddoniaeth, gwleidyddiaeth, addysg a diwinyddiaeth. Bu'n cyhoeddi rhwng Gorffennaf 1859 ac Hydref 1879. Peidied â drysu â chylchgrawn hwyrach o'r un enw, Y Beirniad a olygwyd gan John Morris-Jones.

## Hanes y cyhoeddiad
Golygwyd y cylchgrawn yn gyntaf ar y cyd gan y gweinidog Annibynnol, John Davies (1823-1874) a fagwyd yng Nghapel Sardis gen Llanymddyfri a bu'n Weinidog mewn capeli yn Llanelli (sir Frycheiniog ar y pryd), 1846, Aberaman, 1854, Mount Stuart (Caerdydd), 1863, a Hannah Street (Caerdydd), 1868-74.  Cyhoeddodd Y Doniau Gwyrthiol, 1851, i wrthweithio dylanwad y Mormoniaid yng Nghymru. Bu'n gysylltiedig â'r Gwron Odyddol a'r Gwladgarwr, a bu iddo hefyd chwarae ran flaenllaw yn y gwaith o gychwyn Yr Adolygydd, 1850. 

Yn cydweithio ar y cyhoeddiad gyda Davies oedd  William Roberts (1828-1872), athro yng Ngholeg yr Annibynwyr, Aberhonddu. 

Yna, gan Davies rhwng 1872 a 1874, ac wedi ei farwolaeth gan y gweinidog Annibynnol, John Bowen Jones (1829-1905) a hannau o Llanwenog, Ceredigion a bu'n bregethwr yn ardal Penybont-ar-Ogwr ac yn ogystal â bod yn un o gychwynwyr Y Beirniad, a bu'n golygu Cennad Hedd (1866-1903). Cyhoeddodd *Y Blodeuglwm*, 1876, a golygodd *Casgliad o Hen Emynau* (1877 a 1883).

Cyhoeddwyd yn Llanelli gan Rees a Williams.

## Cynnwys
Fel enghraifft o ystod eang cynnwys y cylchgrawn, yn y rhifyn cyntaf o'r Beirniad, cafwyd erthyglau ar; Gristnogaeth, Anianaeth Ddynol, Ymborth Anifail, Diwygio Senedd San Steffan, Argraffiadau'r Parch. W Ellis ar ynys Madagasgar, cyfandir Affrica, Ysgolion Gruffudd Jones Llanddowror, Cyfarfodydd Mawrion Mai, 'Helynt yr Amseroedd'.

## Rhagor
Teitlau cysylltiol: Yr Adolygydd (1850).

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido ac ar wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein y Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Y Beirniad (1859-1879) ar wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein ar  Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Sefydliadau 1859
Categori:Papurau newydd Cymru
Categori:Diwinyddiaeth
Trawst Sycharth

[bawd|277x277px|Y man lle safai [Sycharth heddiw.]]
Trawst a honnwyd ei bod o dŷ Owain Glyndŵr yw **Trawst Sycharth**.

## Hanes 
Yn 1891, gwagwyd ffos yn Sycharth, ac wrth ei ddraenio darganfuwyd trawst yn mesur 21 troedfedd ynddo.

Yn 1927 cysylltodd Edward Hughes o Wrecsam â phennaeth Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Cyril Fox. Dywedodd fod trawst derw wedi'i ddarganfod wrth wagio ffos Sycharth. Symudwyd y trawst i Neuadd Llangedwyn gan Ms Williams-Wynn Sycharth.

Yn 1924 gofynnodd Mr Hughes i ddefnyddio’r trawst yn Neuadd Goffa Llansilin. Llifiwyd darn oddi arno a roddwyd i'r amgueddfa.

Arddangoswyd y trawst yn Eisteddfod Genedlaethol y Fenni. Does dim rhan o'r pren wedi llosgi ac mae mortis sylweddol yn un ochr.

Blynyddoedd ar ôl codi Neuadd Llansilin, tynnwyd trawst Sycharth oherwydd pydredd, a'i roi mewn sgip. Achubwyd y trawst gan Dick Hughes a’i rhoi yn ôl i’r Neuadd blynyddoedd yn ddiweddarach. Mae gweddillion y trawst mewn cas gwydr, sydd nawr ond yn 75cm o hyd.

Er mwyn gwirio oed y pren i'w gysylltu a Sycharth, bydd angen dyddio gyda dendrocronoleg. Mae amheuon ynglyn a'r posibilirwydd o wneud hyn gyda'r pren.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arteffactau Cymru
Prifysgol Philipp Marburg

Prifysgol ymchwil gyhoeddus yn yr Almaen yw **Prifysgol Philipp Marburg** () a leolir ym Marburg yn nhalaith Hessen. Hon ydy'r brifysgol 10fed hynaf yn yr Almaen, a'r un cyntaf a gychwynnodd fel sefydliad Protestannaidd.

Sefydlwyd y brifysgol ym 1527 gan Philipp I, Tiriarll Hessen, er hyrwyddo Lutheriaeth, a ffynnai Marburg yn ystod y Diwygiad Protestannaidd. Trodd yn sefydliad Calfinaidd ym 1605, pan orchmynnodd un o olynwyr Philipp newid defodlyfr swyddogol y brifysgol, a gostyngodd niferoedd y myfyrwyr.

Ymhlith cyn-fyfyrwyr enwog y brifysgol mae'r athronydd Jürgen Habermas, y ffisegydd John Tyndall, a'r cemegwyr Hermann Kolbe, Friedrich Wöhler ac Otto Hahn.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Marburg
Categori:Addysg yn yr Almaen yn yr 16eg ganrif
Categori:Addysg yn Hessen
Categori:Prifysgolion a sefydlwyd yn yr 16eg ganrif
Marburg, Prifysgol Philipp
Categori:Sefydliadau 1527
Categori:Sefydliadau a leolir ym Marburg
Prifysgol Ludwig Maximilian München

Prifysgol ymchwil gyhoeddus yn yr Almaen yw **Prifysgol Ludwig Maximilian München** (, **LMU**) a leolir ym München yn nhalaith Bafaria.

Sefydlwyd Prifysgol Ingolstadt gan Ludwig IX, Dug Bafaria, ym 1472, ar batrwm Prifysgol Fienna. Yn ystod y Diwygiad Protestannaidd, trodd Johann Eck y brifysgol yn ganolfan i'r gwrthwynebiad Catholig Rhufeinig yn erbyn Martin Luther. Bu'n ganolfan ddiwinyddol yn bennaf, dan ddylanwad dyneiddiaeth y Dadeni a'r Gwrth-Ddiwygiad, nes iddi ddod dan ddylanwad yr Oleuedigaeth yn ail hanner y 18g. Sefydlwyd ysgolion economeg a gwyddor gwleidyddiaeth yno ym 1799.

## Cyfeiriadau 

Categori:Addysg ym Mafaria
Categori:München
Munchen, Prifysgol Ludwig Maximilian
Prifysgol Ruprecht Karl Heidelberg

Prifysgol ymchwil gyhoeddus yn yr Almaen yw **Prifysgol Ruprecht Karl Heidelberg** (, ) a leolir yn Heidelberg yn nhalaith Baden-Württemberg. Hon ydy'r brifysgol hynaf yn yr Almaen.

Sefydlwyd ym 1386 gan Ruprecht I, Etholydd Palatin y Rhein, ar batrwm Prifysgol Paris. Câi ei gwaddoli gan gyfres o golegau, yn gyntaf coleg Urdd y Sistersiaid a sefydlwyd ym 1389, ac yna'r coleg seciwlar a ffurfiwyd gan ganghellor y brifysgol ym 1390. Dirywiodd y brifysgol yn ystod helyntion crefyddol a gwleidyddol yr 17g a'r 18g, ond adenillai ei bri ar ôl cael ei ad-drefnu gan Karl Friedrich, Etholydd Baden, yn nechrau'r 19g. Cyfunwyd ei enw ag enw sylfaenydd y brifysgol i'w henwi'n Brifysgol Ruprecht Karl Heidelberg. Daeth yn ganolfan i astudiaethau'r gwyddorau, y gyfraith, ac athroniaeth..

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Heidelberg
Categori:Addysg yn yr Almaen yn y 14eg ganrif
Categori:Addysg yn Baden-Württemberg
Heidelberg, Prifysgol Ruprecht Karl
Heidelberg, Prifysgol Ruprecht Karl
Categori:Sefydliadau 1386
Categori:Sefydliadau a leolir yn Heidelberg
Gwledydd Ewrop yn ôl gwariant milwrol

Mae'r erthygl hon yn rhestru **gwariant milwrol yng ngwledydd Ewrop**  fel canran o CMC (GDP) y pen ac fel cyfanswm gwariant yn ol Sefydliad Ymchwil Heddwch Rhyngwladol Stockholm, os nad y rhestrir yn wahanol.

## Undeb Ewropeaidd 
Canran o wariant cyhoeddus ar amddiffyn yn yr UE oedd 2.5 % yn 2021 a 2.4% yn ardal yr ewro. Fel cyfran o CMC roedd y cyfartaledd yn 1.3% yn yr UE ac yn ardal yr ewro.

Cyfanswm gwariant amddiffyn yr Asiantaeth Amddiffyn Ewropeaidd (EDA) oedd €214 biliwn yn 2021, sef 1.5% o CMC y 26 o Aelod-wladwriaethau EDA, sef yr un ganran ag yn 2020.

## Cymru 
de|frameless|184x184px
Gwariodd lywodraeth y Deyrnas Unedig y canlynol ar amddiffyn yng Nghymru (prisoedd presennol); £768m yn 2013/14, £927m yn 2014/15, £874m yn 2015/16, £946m yn 2016/17, £960m yn 2017/18 a £1,086m yn 2018/19, £909m yn 2019/20, £866m yn 2020/21 a £744m yn 2021/22.

Er hyn, dyrannwyd wariant llawer mwy ar gostau amddiffyn i Gymru na wariwyd yng Nghymru ei hun; £1,750m yn 2013/14, £1,755m yn 2014/15, £1,743m yn 2015/16, £1,760m yn 2016/17, £1,830m yn 2017/18 a £1,901m yn 2018/19. Cododd hyn i £1,995m yn 2019/20, £2,093m yn 2020/21 a £2,252m yn 2021/22.

## Gwariant gwledydd Ewropeaidd ar amddiffyn (2022) 
amddiffyn yn gyfrifoldeb Ffrainc

dim lluoedd arfog

amddiffyn yn gyfrifoldeb Ffrainc a Sbaen

amddiffyn yn gyfrifoldeb Yr Eidal

## Cyfeiriadau 
Categori:Economeg filwrol
Prifysgol Goethe Frankfurt am Main

Prifysgol ymchwil gyhoeddus yn yr Almaen yw **Prifysgol Goethe Frankfurt am Main** () a leolir yn Frankfurt am Main yn nhalaith Hessen. Hon ydy'r brifysgol drydedd fwyaf yn yr Almaen, gyda thros 48,000 o fyfyrwyr.

Sefydlwyd dan yr enw Prifysgol Frankfurt am Main (*Universität Frankfurt am Main*) ym 1914 cyn newid ei henw ym 1932 er anrhydedd Johann Wolfgang von Goethe, un o feibion enwocaf Frankfurt. Cychwynnodd fel "prifysgol y dinasyddion", gydag arian a roddwyd gan drigolion cyfoethocaf y ddinas. Cafodd y rhan fwyaf o'r cyfalaf gwaddoledig ei fuddsoddi mewn bondiau rhyfel, ac felly wedi diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf a chwymp Ymerodraeth yr Almaen cafodd gwaddol y brifysgol ei ddibrisio'n llwyr. Ym 1923, daeth yn brifysgol gyhoeddus wedi ei hariannu gan ddinas Frankfurt a thalaith Prwsia.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Frankfurt am Main
Categori:Addysg yn yr Almaen yn yr 20fed ganrif
Categori:Addysg yn Hessen
Frankfurt am Main, Prifysgol Goethe
Frankfurt am Main, Prifysgol Goethe
Categori:Sefydliadau 1914
Categori:Sefydliadau a leolir yn Frankfurt am Main
Diwrnod Cynefin y Byd

]]

Mae **Diwrnod Cynefin y Byd** yn ddiwrnod rhyngwladol a ddathlir ar ddydd Llun cyntaf mis Hydref bob blwyddyn.

Ar 17 Rhagfyr 1985, penderfynodd Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, drwy Benderfyniad 40/202, i ddynodi’r dydd Llun cyntaf o Hydref bob blwyddyn yn ‘Ddiwrnod Cynefin y Byd’, er mwyn myfyrio ar gyflwr ein cynefinoedd ac ar hawl sylfaenol pawb. i dai digonol. Bwriedir hefyd atgoffa’r byd fod gennym oll y pŵer a’r cyfrifoldeb i lunio dyfodol ein cynefinoedd, a gwneud pawb yn ymwybodol o’r problemau mawr sy’n deillio o drefoli cynyddol a’r newidiadau mewn llywodraethu y mae hyn oll yn eu gorfodi.

## Themâu
, gydag Ysgrifennydd DCB, Shaun Donovan, yn ymuno â Chynrychiolydd yr Unol Daleithiau]]
Roedd y themâu blynyddol ar gyfer Diwrnod Cynefin y Byd yn amrywiol ac yn cynnwys "Cysgod i'r Digartref," "Ein Cymdogaeth," "Dinasoedd Mwy Diogel," "Merched mewn Llywodraeth Drefol," "Dinasoedd Di-slymiau," a "Dŵr a Glanweithdra ar gyfer dinasoedd". 

### Cynllunio Dinasoedd
Mae Cynefin y Cenhedloedd Unedig yn ei gwneud yn glir bod angen cynllunio dinasoedd er mwyn osgoi datblygiad anhrefnus ymlediad trefol a'r holl broblemau cysylltiedig sy'n cael eu creu o ganlyniad.

Mae dinasoedd yn beiriannau twf. Mae llawer o bobl o ardaloedd gwledig ledled y byd yn dyheu am symud i ddinasoedd i wireddu eu breuddwydion am fywyd gwell. Yn aml nid yw'r freuddwyd hon yn cael ei gwireddu, ond mae pobl yn parhau i heidio i ddinasoedd am ddim rheswm arall nag addewid annelwig o ddyfodol gwell a ffyniant.

Ar y llaw arall, gall dinasoedd hefyd ddod yn lleoliad lle gall ymyleiddio, anghydraddoldeb ac allgáu cymdeithasol fod yn gyffredin. Mae mynediad at dai digonol yn ffactor bwysig i sicrhau bod hyn yn cael ei osgoi.

### Trychinebau naturiol
Mater pwysig arall yw’r risg gynyddol a berir gan drychinebau naturiol wrth i’r argyfwng hinsawdd barhau i ddatblygu. Mae'r risg hon yn arbennig o arwyddocaol yn rhanbarth y Caribî a Chanolbarth America , lle mae gan wledydd fel Haiti , Nicaragua , Honduras , El Salvador a Bolivia lefelau uwch o dlodi a lle mae eu dinasoedd yn eithriadol o agored i niwed oherwydd eu dwysedd poblogaeth ac amrywiaeth.

Mae lefelau uchel o ddwysedd poblogaeth ynghyd â thechnegau adeiladu gwael wedi arwain at favelas sydd heb seilwaith digonol, trefniadaeth gymunedol na sicrwydd deiliadaeth. Mewn achos o drychineb o unrhyw fath, gall cwymp llwyr arwain at sefyllfa anhrefnus a cholli bywyd enfawr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Diwrnod Cynefin y Byd ar wefan y Cenhedloedd Unedig
* Gwefan benodol Swyddogol Diwrnod Cynefin y Byd
* Fideo Diwrnod Cynefin y Byd 2023 ar thema 'Deg Mil Tŷ'

Cynefin
Categori:Mudiadau amgylcheddol
Categori:Sefydliadau 1986
Prifysgol Notre Dame

Prifysgol Gatholig breifat yn Unol Daleithiau America yw **Prifysgol Notre Dame du Lac** (), yn fyr **Prifysgol Notre Dame** neu **Notre Dame** (ynganer /ˌnoʊtərˈdeɪm/), a leolir yn Notre Dame, ger dinas South Bend yn nhalaith Indiana.

Sefydlwyd Prifysgol Notre Dame ym 1842 gan yr offeiriad Ffrengig Édouard Sorin, arweinydd Cynulleidfa'r Groes Sanctaidd. Gwasanaethodd Sorin yn llywydd cyntaf y brifysgol o 1842 i 1865. O'r cychwyn cynhwysai goleg i ddynion, ysgol gynradd, ysgol baratoi ar gyfer y coleg, ysgol alwedigaethol, a thŷ nofyddion. Dwy mlynedd wedi sefydlu'r brifysgol, agorodd chwaer-sefydliad i ferched, Academi'r Santes Fair (bellach Coleg y Santes Fair), dan reolaeth Chwiorydd y Groes Sacntaidd. Yn yr un flwyddyn, 1844, derbyniodd Notre Dame ei siarter. Yn y 1860au a'r 1870au ychwanegwyd adrannau'r gwyddorau, y gyfraith, a pheirianegg, gwasg academaidd, a llyfrgell.

Yn y 1920au daeth yr ysgol baratoi i ben, ac aildrefnwyd y brifysgol yn golegau. Yn y cyfnod hwn daeth tîm pêl-droed Americanaidd Notre Dame i fri yn y cystadlaethau rhyng-golegol, yn enwedig dan arweiniad yr hyfforddwr enwog Knute Rockne. Cynnyddodd niferoedd y staff a'r myfyrwyr dan lywyddiaeth Theodore M. Hesburgh, o 1952 i 1987, ac ehangwyd ar gyfleusterau chwaraeon a rhaglenni academaidd y brifysgol. Ym 1967, trosglwyddodd Cynulleidfa'r Groes Sanctaidd lywodraeth Notre Dame i fwrdd o ymddiriedolwyr lleyg. Trodd yn brifysgol gymysg ym 1972, gan dderbyn myfyrwyr benywaidd am y tro cyntaf.

Cynigir graddau baglor, graddau meistr, a doethuriaethau mewn amryw o ddisgyblaethau academaidd, yn ogystal â rhai cymwysterau proffesiynol. Heddiw mae Notre Dame yn cynnwys coleg y celfyddydau a llenyddiaeth, coleg y gwyddorau, coleg peirianneg, Coleg Busnes Mendoza, ysgol y gyfraith, ysgol pensaernïaeth, ac adran ôl-raddedig. Trwy raglen dramor y brifysgol, rhoddir cyfleoedd i fyfyrwyr Notre Dame astudio yn Awstralia, Affrica, y Dwyrain Canol, Ewrop, Asia, ac America Ladin. Yn 2022 cyfrifwyd bron 13,000 o fyfyrwyr, rhyw naw mil yn israddedigion a thua pedair mil yn ôl-raddedigion. Mae Notre Dame hefyd yn brifysgol ymchwil o nod, ac yn gartref i'r Ganolfan Astudiaethau Crefydd a Chymdeithas (CSRS), y Sefydliad dros Fywyd Eglwysig, Canolfan Jacques Maritain (sy'n ymwneud â gwaith Maritain a Tomistiaid eraill), a Chanolfan Gwyddoniaeth, Technoleg a Gwerthoedd John J. Reilly.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Indiana
Categori:Addysg yn Indiana
Categori:Addysg yn yr Unol Daleithiau yn y 19eg ganrif
Notre Dame, Prifysgol
Notre Dame, Prifysgol
Notre Dame, Prifysgol
Categori:Sefydliadau 1842
Categori:Sefydliadau a leolir yn Indiana
Categori:St. Joseph County, Indiana
Carlos Moreno (cynllunydd trefol)

Mae **Carlos Moreno** yn gynllunydd trefol Franco-Colombiad, sy'n adnabyddus am ei gyfranogiad yn y cysyniad Dinas 15 Munud. Ganed ar 16 Ebrill 1959 mae'n ymchwilydd, gwyddonydd ac Athro yn yr IAE - Paris1 Prifysgol Sorbonne.

Mae'n adnabyddus am ei syniadau a'i weithgareddau sy'n canolbwyntio ar ddinas glyfar a chynaliadwy ac, yn arbennig, ei ddinas 15 Munud, a gyflwynwyd yng nghynhadledd COP21, cyfarfod y Cenhedloedd Unedig a arweiniodd at gytundebau hinsawdd Paris, yn 2015.

Ar 4 Hydref 2021, ar Ddiwrnod Cynefin y Byd, dyfarnodd Sefydliad OBEL Henrik Frode Denmarc, Wobr OBEL iddo am ei gyfraniad at ansawdd bywyd gwell ac effaith ryngwladol y ddinas 15 munud. Fe'i cyflwynwyd iddo.

Ar 18 Tachwedd 2021, yng Nghyngres y Byd Smart City Expo yn Barcelona, ​​dyfarnwyd y wobr iddo.

## Llyfrau
**The 15-Minute City: The Urban Planning Concept to Building Sustainable Cities*
**From the Global City to the 15 Minute City*

## Gweler hefyd
* Dinas 15 Munud

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Carlos Moreno yn esbonio'r Ddinas 15 Munud, 2022
* The Fundamentals of the 15 Minute City by Carlos Moreno | 15' City Summit trafodaeth Digital Blue Foam, 2023

Categori:Cynllunio trefol
Categori:Trefi
Categori:Dinasoedd
Categori:Daearyddiaeth
Categori:Pensaernïaeth
Categori:Genedigaethau 1959
Cyflafan Lewiston

Achos o saethu torfol yn yr Unol Daleithiau oedd **cyflafan Lewiston** a gyflawnwyd ar 25 Hydref 2023 yn Lewiston, yn nhalaith Maine, gan ladd 18 ac anafu 13 o bobl. Cychwynnodd y trosedd mewn alai fowlio, ac yna saethwyd ar bobl mewn bwyty ychydig funudau'n hwyrach. Ffoes y llofrudd, a saethodd ei hun yn farw yn ddiweddarach.

Ychydig cyn saith o'r gloch yr hwyr (Amser Dwyrain UDA) ar Ddydd Mercher, 25 Hydref 2023, cafodd ddau achos ar wahân o saethu eu riportio yn ninas Lewiston, un yn alai fowlio Just-in-Time Recreation a'r llall yn Schemengees Bar & Grille Restaurant, rhyw bedair milltir i ffwrdd.

Erbyn wyth o'r gloch, rhyddhawyd ffotograff o'r un a ddrwgdybir, dyn 40 oed o'r enw Robert Card, gan Swyddfa Siryf Androscoggin County, a chychwynnodd helfa eang ar ei ôl. Cyhoeddwyd gwarant i'w arestio ar ddeunaw cyhuddiad o lofruddiaeth. Cynghorwyd i fusnesau'r ddinas gau ac i drigolion aros yn eu cartrefi. Erbyn canol nos, cafwyd hyd i'r car Subaru a yrrwyd gan Card, wrth fan lansio cychod yn nhref Lisbon, oddeutu saith milltir i dde-ddwyrain Lewiston.

Aelod o Fyddin Wrth Gefn yr Unol Daleithiau oedd Robert Card, a drigodd yn Bowdoin, Maine. Dioddefai o afiechyd meddwl, a chafodd ei gadw mewn ysbyty seiciatrig am bythefnos yn ystod haf 2023.

Hwn ydy'r achos gwaethaf o saethu torfol yn hanes Maine, ac un o'r achosion gwaethaf yn hanes yr Unol Daleithiau yn nhermau'r nifer a laddwyd. Yn sgil y lladdfa, galwodd yr Arlywydd Joe Biden ar wleidyddion y Blaid Weriniaethol yn y Gyngres i "gyflawni eu rhwymedigaeth i gadw'r bobl Americanaidd yn ddiogel".

## Cyfeiriadau 
Categori:2023 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Androscoggin County, Maine
Lewiston
Categori:Hanes Maine
Categori:Saethu torfol yn yr Unol Daleithiau
Categori:Troseddau 2023
Categori:Troseddau'r 21ain ganrif yn yr Unol Daleithiau
Grŵp brwydro cludydd awyrennau

Fflyd o longau llyngesol sy'n cynnwys cludydd awyrennau—y gadlong—dan hebryngiad nifer o longau gwarchod yw **grŵp brwydro cludydd awyrennau** (, CVBG). Yn ogystal â'r amryw o longau sy'n ffurfio llynges osgordd, mae'r cludydd awyrennau yn cynnal sawl sgwadron o awyrennau milwrol, a elwir asgell awyr y cludydd. Defnyddir grwpiau brwydro o'r fath i warchod llongau masnach neu filwrol, i gefnogi môr-filwyr wrth ymosod ar y tir o'r môr, neu fel arall i sefydlu presenoldeb y llynges mewn ardal benodol er buddiannau'r wlad, yn enwedig yn nhermau diogelwch cenedlaethol. Fel rheol, ni theithir cludydd awyrennau ar y môr heb osgordd ei grŵp brwydro.

Yn Llynges yr Unol Daleithiau, er enghraifft, gall aelodau'r grŵp brwydro gynnwys o leiaf un llong ddistryw ac un ffrigad, dwy long danfor ymosodol, dwy wiblong gyda thaflegrau annel, un llong ddistryw gyda thaflegrau annel, a llong i ddarparu logisteg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyngesau
Categori:Unedau a threfniannau milwrol
Dinasoedd yr Alban

Mae gan yr Alban wyth dinas. Caeredin yw prifddinas yr Alban a Glasgow yw'r fwyaf poblog. Rhoddwyd statws bwrdeistrefi neu fwrdeistref frenhinol i drefi'r Alban gan frenhinoedd yr Alban, gan gynnwys gan Dafydd II, brenin yr Alban a William y Llew.

Mae statws dinas wedi'i roi yn ddiweddarach trwy siarter brenhinol a llythyrau patent. Mae’r Alban wedi ennill dinasoedd newydd ers y flwyddyn 2000 drwy gynigion a gyflwynwyd i ennill statws dinas fel rhan o jiwbilî’r frenhines Brydeinig sy’n teyrnasu neu ar gyfer digwyddiadau eraill, megis dathliadau’r mileniwm. Dunfermline yw'r diweddaraf i ennill statws dinas.
## Rhestr dinasoedd yr Alban 
## Statws dinas 
Perth oedd y prifddinas o'r 9g tan1437. Gwnaed yn bwrdeistref brenhinol gan Dafydd I, brenin yr Alban ~1124. Crewyd Perth yn ddinas rhydd a bwrdeistref brenhinol yn siarter aur Iago VI yn 1600. Roedd yn swyddogol yn ail ddinas yr Alban tan 1975 pan tynnwyd statws dinas oddi arno pan aildrefnwyd llywodraeth leol. Ailennillodd y statws yn 2012. Fe'i gwnaed yn ddinas yn 1633 gan Siarl I o Loegr.

Cydnabuwyd Glasgow yn 1175 a'i wneud yn fwrdeistref mewn siarter gan William y Llew. Ym 1476, cadarnhaodd Siarter Iago III o'r Alban "y Ddinas a'r Farwniaeth mewn teyrnasiad rhydd".

Rhoddwyd statws bwrdeistref frenhinol i Aberdeen gan y Brenin Dafydd o'r Alban (1124 - 1153). Mae'n debyg y cafodd ei gwneud yn fwrdeistref frenhinol gan y Brenin William y Llew yn 1179. Ym 1891 rhoddwyd statws dinas i Dundee trwy lythyrau patent.

Crëwyd Dundee yn fwrdeistref frenhinol ym ~1191 gan William y Llew. Yna rhoddwyd statws dinas i Dundee trwy lythyrau patent gan y Frenhines Victoria ym 1889. Roedd y Siarter yn adrodd siarteri blaenorol a roddwyd i Dundee gan gynnwys y cadarnhad gan Robert y Bruce ym 1327, a William y Llew tua 1191.

Gwnaethpwyd Inverness yn fwrdeistref frenhinol gan y Brenin Dafydd I. Yn 2000, dyfarnwyd statws dinas i Inverness.

Daeth Stirling yn fwrdeistref frenhinol yn ~1124.

Gwnaethpwyd Dunfermline hefyd yn fwrdeistref frenhinol ym ~1124 gan David I o'r Alban.

Yn 2001, gwnaeth Ayr, Dumfries, Paisley a Stirling gais am statws dinas. Roedd Stirling yn llwyddiannus yn 2002.

Cyflwynodd Dumfries, Dunfermline, Elgin, Greenock, Livingston, Oban, St Andrews a Swydd De Ayr geisiadau am statws dinas yn 2021. Roedd Dunfermline yn llwyddiannus yn 2022.

## Cyfeiriadau 
Categori:Yr Alban
Llynges osgordd

Fflyd o longau dan hebryngiad llongau arfog yw **llynges osgordd**, **llynges warchod**, **confoi môr**, neu **hebrynglu môr**. Prif bwrpas llynges o'r fath ydy diogelu ac amddiffyn masnachlongwyr a'u cargo ar y môr rhag ymosodiad neu ysbeiliad gan longau rhyfel, llongau tanfor, awyrennau milwrol, a morluoedd y gelyn, yn ogystal â môr-ladron. terfysgwyr, a bygythiadau anwladwriaethol eraill. Ffurfir hefyd llyngesau gosgordd at ddibenion anfasnachol, gan gynnwys cyd-deithio â llongau anymosodol y llynges, megis cludydd awyrennau, llong filwyr, neu long logisteg, ac mewn ymarferiadau milwrol; gwarchod llongau ar genhadaeth ddiplomyddol neu orchwyl gwladwriaethol; hebrwng alldeithiau gwyddonol neu ddaearyddol; ac i ddanfon cymorth dyngarol i fannau sy'n dioddef trychineb naturiol, gwrthdaro, neu argyfwng arall. Defnyddir llyngesau gosgordd yn enwedig yn ystod amser rhyfel neu mewn dyfroedd anniogel. Mae presenoldeb y llongau gwarchod, fel rheol llongau rhyfel megis llongau distryw, yn rhwystro bygythiadau rhag targedu'r llongau masnachol, ac maent yn barod i'w hamddiffyn trwy rym milwrol os na atelir aflonyddwch yn gyfan gwbl.

Ffurfiwyd llyngesau gosgordd ar gyfer llongau masnach yn gyntaf yn yr Oesoedd Canol mewn ymateb i dwf môr-ladrad ac herwlongwriaeth. Yn ystod Oes yr Hwylio, honnai "hawl confoi" gan y pwerau niwtral, sef breinryddid rhag chwilio llongau masnachol o wlad niwtral sydd dan hebryngiad llongau rhyfel y wlad honno. Cydnabuwyd yr hawl hon erbyn 19g gan lyngesau Unol Daleithiau America, Awstria, a Ffrainc, ond nid gan y Llynges Frenhinol nes i Brydain ymgynghreirio â Ffrainc yn Rhyfel y Crimea (1853–56). Cydnabyddir hawl confoi yn ffurfiol gan Ddatganiad Llundain (1909), ond yn y diwedd ni ddaeth y cynnig hwnnw i gyfraith y môr i rym.

Bu llyngesau gosgordd yn bwysig iawn yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (1914–18) a'r Ail Ryfel Byd (1939–45).

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhyfela morol
Categori:Unedau a threfniannau milwrol
Rhestr o unedau milwrol yr Alban

Dyma restr o **unedau, canolfannau a barics milwrol gweithredol yn yr Alban**. Mae’r lluoedd arfog yn yr Alban yn cynnwys y canolfannau milwrol a’r sefydliad yn yr Alban neu rhai sy’n gysylltiedig â’r Alban. Mae hyn yn cynnwys milwyr o'r Alban a chatrawdau Albanaidd a brigadau yn y Lluoedd Arfog Prydeinig. Mae'r lluoedd arfog yn yr Alban yn cynnwys y tri gwasanaeth. Y Fyddin (rheolaidd a wrth gefn) sydd â chanolfannau ar draws yr Alban, yr Awyrlu Brenhinol a'r Llynges.

## Byddin 
### Brigâd yr Alban 
* 51ain Brigâd Troedfilwyr a Phencadlys yr Alban 
* Gwarchodlu Dragŵn Brenhinol yr Alban 

#### Barics 
* Barics Redford
* Gorsaf Leuchars
* Barics Kinloss
* Barics Glencorse
* Fort George, Ucheldir
* Castell Caeredin
* Barics Dreghorn
* Barics Cameron

### Yn Lloegr 
* Gwarchodwyr Albanaidd
* 19eg Catrawd y Magnelwyr Brenhinol

## Llynges 
bawd|237x237px|Gorsaf llynges Clyde
* HMNB Clyde
* RM Condor
* RNAD Coulport
* HMS Dalriada
* HMS Gannet (ffrigad carreg)
* BUTEC
* MoD Caledonia
* HMS Scotia (sefydliad y lan)
* Uned Llynges Frenhinol Prifysgol Dwyrain yr Alban
* Uned Llynges Frenhinol Prifysgol Glasgow 

## Llu Awyr 
* RAF Kirknewton
* RAF Lossiemouth
* Maes Arfau Awyr Tain

## Cyfeiriadau 
Categori:Catrodau Albanaidd y Fyddin Brydeinig
Pavel Otdelnov

Arlunydd o Rwsia yw **Pavel Otdelnov** 19 Mehefin 1979.

Cafodd ei eni yn Dzerzhinsk. Artist o Rwsia yw Pavel Otdelnov sy'n creu gweithiau yn y technegau paentio, graffeg, ffotograffiaeth, fideo, a gosodiadau. yn gweithio gyda themâu trefoliaeth, ecoleg, hanes Sofietaidd a chof hanesyddol.
 

Categori:Genedigaethau 1979
Cymdeithas Cludiant Awyr Rhyngwladol

Mae **Cymdeithas Cludiant Awyr Rhyngwladol** (a arddelir gan y talfyriad **IATA**; **International Air Transport Association**) yn gymdeithas fasnach o gwmnïau hedfan y byd a sefydlwyd ym 1945. Mae IATA wedi'i ddisgrifio fel cartel oherwydd, yn ogystal â gosod safonau technegol ar gyfer cwmnïau hedfan, trefnodd IATA gynadleddau tariff a wasanaethodd fel fforwm ar gyfer pennu prisiau.

Yn ôl IATA, o 2023 mae'n cynrychioli 317 o gwmnïau hedfan,  gan gynnwys cludwyr mawr, o dros 120 o wledydd. o gyfanswm y traffig awyr milltiroedd sedd sydd ar gael. Mae IATA yn cefnogi gweithgaredd cwmnïau hedfan ac yn helpu i lunio polisi a safonau diwydiant. Mae ei bencadlys ym Montreal, Canada gyda swyddfeydd gweithredol yn Genefa, y Swistir.

## Cennad
, 2017]]
Cenhadaeth IATA yw cynrychioli, hyrwyddo a gwasanaethu'r diwydiant trafnidiaeth awyr. Mae mwy na 230 o gwmnïau hedfan yn rhan o IATA, sy'n cynrychioli 93% o draffig awyr rhyngwladol rheolaidd. Mae Tony Tyler wedi bod yn gyfarwyddwr cyffredinol a phrif weithredwr ers 1 Gorffennaf, 2011. Ar hyn o bryd, mae IATA yn bresennol mewn mwy na 150 o wledydd a gwmpesir trwy 101 o swyddfeydd wedi'u gwasgaru ledled y blaned.

## Hanes
Ffurfiwyd y Gymdeithas Cludiant Awyr Rhyngwladol ar 19 Ebrill, 1945 yn Havana (Ciwba). IATA yw olynydd yr hen Gymdeithas Traffig Awyr Ryngwladol (Cymdeithas Traffig Awyr Ryngwladol), a sefydlwyd yn yr Hâg (Yr Iseldiroedd) ym 1919, blwyddyn y gwasanaethau rhyngwladol rheolaidd cyntaf yn y byd. Pan gafodd ei sefydlu, roedd gan IATA 57 aelod o 31 o wledydd, yn bennaf o Ewrop a Gogledd America.

## Cenhadaeth IATA
* **Cynrychioli**: Mae mwy na 230 o gwmnïau hedfan yn rhan o IATA, sy'n cynrychioli 93% o draffig awyr rhyngwladol rheolaidd.
* **Arwain**: Mae IATA yn helpu cwmnïau hedfan i symleiddio prosesau a chynyddu hwylustod teithwyr tra'n lleihau costau a chynyddu effeithlonrwydd.
* **Gwasanaethu**: Mae IATA yn sicrhau bod pobl yn teithio mewn awyren o amgylch y byd trwy ei rwydwaith cwmnïau hedfan ac mae hefyd yn darparu cymorth proffesiynol hanfodol ac ystod o gynhyrchion a gwasanaethau arbenigol megis cyhoeddiadau, hyfforddiant ac ymgynghori. Mae IATA yn cynnig buddion i bob parti sy'n ymwneud â masnach awyr:
#Ar gyfer defnyddwyr: Symleiddiwch brosesau teithio a chludiant tra'n cadw costau'n isel.
#Mae'n caniatáu i gwmnïau hedfan weithredu'n ddiogel, yn effeithlon ac yn ddarbodus; dan y rheolau sefydledig.
#Mae'n gweithredu fel cyfryngwr rhwng y teithiwr, yr asiantau cargo a'r cwmnïau hedfan.
#Mae rhwydwaith eang o ddarparwyr gwasanaeth yn gweld IATA fel cyflenwr cryf mewn amrywiaeth o atebion diwydiannol.
Ar gyfer llywodraethau, mae IATA yn sicrhau y gallant fod yn wybodus am gymhlethdodau'r diwydiant hedfan.

## Gweler hefyd
* Sefydliad Hedfan Sifil Rhyngwladol, IACO

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol iata.org
* @IATA ar Twitter

Categori:Awyrennu
Categori:Meysydd awyr
Categori:Sefydliadau 1945