open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llyn Oerddwr

Llyn bychan yn Eryri, Gwynedd, yw **Llyn Oerddwr**. Fe'i lleolir 3 milltir i'r de-orllewin o bentref Beddgelert, mewn pant ar y grib rhwng Moel Hebog a Moel-ddu. Uchder: 1,090 troedfedd.
250px|bawd|chwith|Llyn Oerddwr

Codwyd argae ar y llyn er mwyn cyflenwi dŵr i waith chwarel llechi gerllaw, ond bellach mae'r argae yn adfail a'r llyn fel canlyniad yn llawer llai ei faint.

Ceir brithyll yn y llyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Beddgelert
Categori:Dolbenmaen
Oerddwr
Rheilffyrdd Cymru

Mae gan **reilffyrdd Cymru** hanes hir sy'n dechrau yn negawd olaf y 18g pan agorwyd y tramffyrdd cyntefig cyntaf i wasanaethu diwydiant llechi Cymru. Erbyn heddiw ceir tair prif lein yng Nghymru yn ogystal â sawl lein ranbarthol a lleol ynghyd â rheilffyrdd cledrau cul (rheilffyrdd treftadaeth) ar gyfer twristiaid.

## Hanes
Adeiladwyd y rheilffordd gyhoeddus gyntaf yng Nghymru yn 1842 rhwng Merthyr Tudful a Chaerdydd. Yn y can mlynedd a ddilynodd, fe dyfodd rhwydwaith o reilffyrdd dros Gymru gyfan, gan hwyluso trafnidiaeth pobl a nwyddau i ac o Loegr, yn ogystal ag o fewn Cymru. Mae rhai o'r rheilffyrdd hyn yn dal i redeg, ond fe fu i eraill gau, y rheilffyrdd mawr yn sgîl adroddiad Dr Beeching yn 1963, a'r rheilffyrdd bychain yn sgîl dirywiad diwydiant.

Erbyn hyn, mae'r tri phrif lwybr yng Nghymru fel a ganlyn: Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru (o Gaergybi i Gaer a Chryw), Prif Lein y De (o Abertawe i Gasnewydd a Bryste), ac ar hyd y Gororau (o Gasnewydd i Amwythig). Yn ogystal, mae yna lwybrau gwledig, gan gynnwys Rheilffordd Dyffryn Conwy rhwng Blaenau Ffestiniog a Llandudno yn y gogledd, Rheilffordd Calon Cymru, Rheilffordd y Cambrian, a Rheilffordd Gorllewin Cymru o Abertawe i Gaerfyrddin, Penfro, Aberdaugleddau ac Abergwaun.

## Rheilffyrdd bychain Cymru 
Mae Cymru yn adnabyddus am ei rheilffyrdd hanesyddol lled cul. Dyma rhai ohonynt:

* Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls
* Rheilffordd Corris
* Rheilffordd Cwm Rheidol
* Rheilffordd Eryri (Rheilffordd Ucheldir Cymru)
* Rheilffordd y Friog
* Rheilffordd Ffestiniog
* Rheilffordd Llangollen
* Rheilffordd Llyn Padarn
* Rheilffordd Llyn Tegid
* Rheilffordd Mynydd Aberhonddu
* Rheilffordd Talyllyn
* Rheilffordd y Graig
* Rheilffordd y Trallwng a Llanfair Caereinion
* Rheilffordd yr Wyddfa
* Tramffordd y Gogarth

## Gweler hefyd 
* Rhestr o Reilffyrdd Treftadaeth Cymru
* David Lewis (AS Caerfyrddin)


Categori:Rhestrau Cymru
Llyn y Morynion (y Rhinogydd)

:*Erthygl am y llyn yn Ardudwy yw hon. Am y llyn ger Ffestiniog gweler Llyn y Morynion.*

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn y Morynion** (neu Llyn Morynion, Llyn Morwynion). Fe'i lleolir yn ardal Ardudwy ym Meirionnydd, tua 4 milltir i'r dwyrain o Harlech.
250px|bawd|chwith|Llyn Morynion

Saif y llyn bychan hwn 1,500 troedfedd i fyny ym mynyddoedd y Rhinogydd ger Bwlch Tyddiad a'r "Grisiau Rhufeinig" tua milltir i'r gogledd o gopa'r Rhinog Fawr.

Ceir brithyll yn y llyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbedr
Mmorynion
Llyn Morwynion

Gallai **Llyn Morwynion** neu **Llyn y Morwynion** (ayyb) gyfeirio at:

*Llyn y Morynion a'i chwedlau, ger Ffestiniog, Gwynedd
*Llyn Morynion (*Llyn Morwynion*), yn y Rhinogydd, Gwynedd
Quest for Camelot

Ffilm animeiddiedig Americanaidd yw ***Quest for Camelot*** (1998).

Categori:Ffilmiau 1998
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Dee Dee Ramone

Gitarydd bas a chyfansoddwr caneuon pync-roc o'r Unol Daleithiau ac un o'r aelodau a sefydlodd y Ramones oedd **Dee Dee Ramone** (ganwyd **Douglas Glenn Colvin**; 18 Medi 1951 – 5 Mehefin 2002).

Ganwyd yn Fort Lee, Virginia, yn fab i filwr Americanaidd ac Almaenes. Treuliodd y rhan fwyaf o'i blentyndod yn yr Almaen a symudodd i Ddinas Efrog Newydd yn ei arddegau. Sefydlodd y Ramones ym 1974 gyda John Cummings (Johnny Ramone), Jeffrey Hyman (Joey Ramone), a Tommy Erdelyi (Tommy Ramone).

Gadawodd y Ramones ym 1989 a rhyddhaodd albwm rap, *Standing in the Spotlight*, o dan yr enw Dee Dee King.

Bu farw yn 50 oed o orddos o heroin.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Dee Dee Ramone ar wefan AllMusic
*  

Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Marwolaethau 2002
Dee Dee
Categori:Cerddorion pync-roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion bas o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Virginia
Categori:Pobl o Queens
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl fu farw o orddos o gyffuriau
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Pwmpen

bawd|Pwmpenni
thumb|Hadau Pwmpen (aeddfedu)
[bawd|Tafell o [pastai bwmpen|bastai bwmpen]]

Enw planhigyn a gyfeiria at ambell gyltifar o wrd yw **pwmpen**, gan amlaf y rheiny o *Cucurbita pepo*, sydd yn grwn, llyfn ac â chroen braidd yn asennog o liw sydd yn amrwyio rhwng melyn dwfn ac oren. Mae pwmpenni, ynghyd â'r gwrd, yn gynhenid i Ogledd America. Fe'u tyfir yn helaeth yno ar gyfer defnydd masnachol, a chânt eu defnyddio yn ogystal mewn coginio ac at ddibenion adloniadol. Mae pastai bwmpen, er enghraifft, yn draddodiadol yn rhan o brydau Diwrnod Diolchgarwch yn Unol Daleithiau America. Caiff pwmpenni eu cerfio yn jaclantars adeg Gŵyl Calan Gaeaf trwy'r Byd Gorllewinol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cucurbitaceae
Categori:Llysiau
Camfa

bawd|Camfa bren
Saernïaeth sydd yn galluogi pobl i fynd tros neu drwy glwyd, wal neu ffin yw **camfa**, drwy gamau, ysgol neu adwy fechan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Cerdded
Categori:Cludiant
Cnwd

Planhigyn neu gynnyrch planhigyn a dyfir a'i gynaeafir er elw neu ymgynhaliaeth yw **cnwd**. Ceir chwe chategori:
* Cnydau bwyd i bobl, er enghraifft gwenith a thatws;
* Cnydau bwyd i dda byw, er enghraifft ceirch ac alffalffa;
* Cnydau ffibrau, i wneud rhaffau a thecstilau, er enghraifft cotwm a chywarch;
* Cnydau olew, er bwyd neu ddiwydiant, er enghraifft had cotwm neu ŷd;
* Cnydau addurnol, er garddlunio, er enghraifft cwyros ac asalea; a
* Chnydau diwydiannol ac eilaidd, er defnydd personol a diwydiannol, er enghraifft rwber a thybaco.

## Cyfeiriadau 

Categori:Agronomeg
Categori:Planhigion amaethyddol a garddwrol
Roberto Bolaño

Nofelydd, awdur straeon byrion, bardd a thraethodydd o Tsile oedd **Roberto Bolaño Ávalos** (28 Ebrill 1953 – 15 Gorffennaf 2003) ( ). Yn 1991, enillodd Bolaño Wobr Rómulo Gallegos am ei nofel *Los detectives salvajes* ac yn 2008 fe'i gwobrwywyd, wedi ei farwolaeth, â Gwobr National Book Critics Circle am ei nofel *2666*, a ddisgrifiwyd gan aelod o'r pwyllgor fel "gwaith mor gyfoethog ac mor syfrdanol y bydd yn sicr o ddenu darllenwyr ac ysgolheigion am oesoedd". Fe'i galwyd gan *The New York Times* yn "llais mwyaf arwyddocaol America Ladin ei genhedlaeth".

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Llenorion Sbaeneg o Tsile
Categori:Marwolaethau 2003
Mike Smith

Cyflwynydd teledu a radio, dyn busnes, gyrrwr rasio a pheilot o Loegr oedd** Michael George "Mike" Smith** (23 Ebrill 1955 – 1 Awst 2014), adnabwyd hefyd fel ei ffugenw "ar yr awyr" **Smitty**. Bu farw o gymlethdodau yn dilyn llawdriniaeth ar y galon.

### Rasio modur 
Yn gyrru ers yn 8 mlwydd oed, fe rasiodd Smith mewn digwyddiadau ar drac gwair ers yn 14 oed, yn adeiladau ei geir ei hun. Pasiodd ei brawf gyrru yn 17 oed yn 1972 a chymerodd at chwaraeon modur yn rasio, ralïo a ralïo croes. Yn 1976 aeth ymlaen i Formula Ford 2000 gyda char a gynlluniwyd gan Patrick Head. Roedd Smith hefyd yn sylwebydd rasio modur, yn bennaf yn Brands Hatch, lle yn 21 oed roedd hefyd yn rhedeg yr adran farchnata. O'r cyfnod yma y daeth ei ddiddordeb mewn darlledu.

Ar yr un pryd a gweithio fel darlledwr, rasio Smith mewn sawl Pencampwriaeth Ceir Teithio Prydeinig, yn gyrru Sierra Cosworth  achrededig yn 1987, ac wrth ochr Frank Sytner yn 1998. Enillodd y Willhire 24 Hour yn Snetterton yn 1986, yn gyrru Ford Escort RS Turbo.

Yn 1989, sefydlodd Smith dîm BTCC o'r enw Trakstar gyda Robb Gravett a Malcolm Swetnam.  Roedden nhw'n rhedeg dau Sierra Cosworth, a mewnforiwyd o fusnes Dick Johnson o Geir Teithio Awstralaidd. Aeth Gravett ymlaen i ddod yn ail orau yn Grŵp A, ond roedd Smith yn brwydro gyda'i wellhad o'r ddamwain hofrennydd. Fodd bynnag, roedd colled prif noddwr yn 1990 yn golygu mai dim ond un car a allai ei redeg, ac fe rasiwyd honno gan Robb Gravett. Ni fyddai Smith yn rasio'n gystadleuol eto.

### Cwmni ffilmio o'r awyr 
Yn 2004, ffurfiodd Smith gwmni Flying TV – cwmni sy'n darparu gwasanaethau ffilmio o'r awyr i ddarlledwyr. Yn ogystal â bod yn Rheolwr Gyfarwyddwr, roedd Smith yn gweithio fel dyn camera yn aml.

## Bywyd personol 
Mynychodd Smith Ysgol Ramadeg King Edward VI yn Chelmsford, lle'r oedd yn DJ preswyl yn disco chweched dosbarth yr ysgol ar nos Wener. Priododd Sarah Greene yn 1989, yn fuan ar ôl ei damwain hofrennydd yn 1988.

## Marwolaeth 
Bu farw Smith ar 1 Awst 2014 o gymhlethdodau yn dilyn llawdriniaeth fawr ar ei galon. Yn hwyr yn Rhagfyr 2014, datgelwyd fod Smith wedi gadael drosGBP 1 miliwn o'i ystad personol i'w wraig, Sarah Greene.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Llynnau Gamallt

Dau lyn cysylltiedig yng Ngwynedd yw **Llynnau Gamallt**. Fe'i lleolir yng nghymuned Ffestiniog tua 3 milltir i'r gorllewin o bentref Ffestiniog ei hun.

Saif y llynnoedd hyn yng nghysgod bryn Graig-goch, 1,530 troedfedd i fyny. Llifa Afon Gamallt o ben deheuol y prif lyn i lifo i Afon Teigl sy'n un o lednentydd Afon Dwyryd.
250px|bawd|chwith|Llynnau Gamallt

Mae rhan o'r llynnoedd a'r tir i'r gorllewin ohonynt yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Ceir brithyll yn y llynnoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Ffestiniog
Gamallt
Llyn Serw

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Serw**. Fe'i lleolir rhwng Ysbyty Ifan a Ffestiniog ym Meirionnydd, yn agos iawn i'r ffin sirol rhwng Gwynedd a Sir Conwy.
[250px|bawd|chwith|Llyn Serw gyda [Arenig Fawr yn y cefndir]]

Saif y llyn bychan hwn 1,479 troedfedd i fyny yn ardal Y Migneint. Mae hon yn ardal gorsiog sy'n rhan o Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig y Migneint-Arenig-Dduallt. Llifa Afon Serw allan o'r llyn i lifo i gyfeiriad y gogledd, dros y ffin i Sir Conwy, a llifo wedyn i Afon Conwy ger Ysbyty Ifan.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffestiniog
Serw
Llyn y Graig Wen

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn y Graig Wen**. Fe'i lleolir tua 3 milltir i'r de-ddwyrain o Ffestiniog yng nghymuned Maentwrog, Meirionnydd.

Saif y llyn bychan hwn 1,650 troedfedd i fyny ychydig i'r gorllewin o gopa'r Graig Wen ar ymyl corsdir y Migneint. Llifa ffrwd Nant Islyn o'i ben deheuol i lifo i Llyn Trawsfynydd tua milltir i'r gogledd o bentref Trawsfynydd.

Ceir brithyll yn y llyn.

## Cyfeiriadau
Graig-wen
Categori:Maentwrog
Macklemore

Rapiwr o'r Unol Daleithiau yw **Macklemore** ( Ben Haggerty; ganwyd 19 Mehefin 1983). Daw o ddinas Seattle yn nhalaith Washington. Yn 2012 rhyddhaodd yr albwm *The Heist* gyda'r cynhyrchydd Ryan Lewis sy'n cynnwys y caneuon "Thrift Shop" a "Can't Hold Us".

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Pobl o Seattle
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Llyn Cors Y Barcud

250px|bawd|chwith|Llyn y Cors-y-barcud

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn Cors-y-barcud**. Fe'i lleolir tua 4 milltir i'r dwyrain o bentref Trawsfynydd ym Meirionnydd.

Saif y llyn bychan hwn 1,500 troedfedd i fyny 1.5 milltir i'r dwyrain o gopa'r Graig Wen a 2milltir i'r gorllewin o gopa Carnedd Iago ar ymyl corsdir y Migneint. Ceir llyn bychan iawn ger copa Foel Cynfal gerllaw ac mae'r ffrwd o'r llyn hwnnw yn llifo i Lyn Cors-y-barcud. Llifa ffrwd allan o'i ben dwyreiniol i lifo i Afon Prysor tua milltir yn is i lawr. Mae Afon Prysor yn llifo i Lyn Trawsfynydd.

Ceir brithyll yn y llyn.

## Cyfeiriadau
Cors-y-barcud
Categori:Trawsfynydd
Heytesbury

Pentref a phlwyf sifil yn Wiltshire, De-orllewin Lloegr, yw **Heytesbury**.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Pedr a Sant Pawl
*Tŷ Heytesbury (cartref y bardd Siegfried Sassoon

## Enwogion
*William Cunnington (1754-1810), hanesydd
*Robert Dyer (1808-1887), athro

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Wiltshire
Categori:Pentrefi Wiltshire
Categori:Plwyfi sifil Wiltshire
Llyn Hiraethlyn

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn Hiraethlyn**. Fe'i lleolir tua 2.5 milltir i'r dwyrain o bentref Trawsfynydd ym Meirionnydd.

Saif y llyn hwn 1,050 troedfedd i fyny 1 filltir i'r de o gopa Moel y Croesau uwchlaw Cwm Prysor. Llifa ffrwd allan o'i ben deheuol i lifo i Afon Prysor yng Nghwm Prysor llai na milltir yn is i lawr, i'r de o Gastell Prysor. Mae Afon Prysor yn llifo i Lyn Trawsfynydd.
250px|bawd|chwith|Llyn Hiraethlyn

Ceir draenogiaid (*perch*) yn y llyn.

"*Rhythlyn*" yw'r enw ar yr hen fapiau Arolwg Ordnans. Yn 1698 cyfeiriodd y naturiaethwr Edward Lhuyd ato fel "*Lhyn yr Ithlyn*" ac mae'n dweud bod draenogiaid anghyffredin gyda cham rhyfedd yn eu cynffonau i'w cael yno.

## Cyfeiriadau
Hiraethlyn
Categori:Trawsfynydd
Llyn Aran

:*Erthygl am y llyn ger Cader Idris yw hon. Am y llyn ger Aran Benllyn gweler Llyn Aran (Lliwbran)*
250px|bawd|Llyn Aran

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn Aran** (hefyd: **Llyn Pen Aran**). Fe'i lleolir tua 2.5 milltir i'r de o dref Dolgellau yn ardal Meirionnydd.

Saif y llyn bychan hwn mewn cwm uchel 1,579 troedfedd i fyny rhwng prif grib Cader Idris a chopa Gau Graig. Dyma darddle Afon Aran, sy'n llifo o ben gogleddol y llyn i lifo i Afon Wnion yn Nolgellau.

Mae'n llyn anghysbell heb lwybr hawdd iddo. Ceir brithyll ynddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Dolgellau
Aran
Afon Serw

Afon yn ne Sir Conwy yw **Afon Serw**. Mae'n llifo yng nghymuned Ysbyty Ifan. Hyd: tua 5 milltir.

Tardda Afon Serw yn Llyn Serw, llyn bychan sy'n sefyll 1,479 troedfedd i fyny yn ardal Y Migneint. Mae hon yn ardal gorsiog sy'n rhan o Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig y Migneint-Arenig-Dduallt.

Llifa Afon Serw allan o'r llyn i lifo i gyfeiriad y de ar gwrs troellog ac wedyn i'r gogledd, gan lifo trwy gymuned Ysbyty Ifan i lifo i Afon Conwy tua 3 milltir uwchlaw pentref Ysbyty Ifan. Am y rhan fwyaf o'i thaith mae'r tir o'i chwmpas yn gorsiog iawn.

## Cyfeiriadau
Serw
Serw
Categori:Ysbyty Ifan
Llyn y Fign

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn y Fign**. Fe'i lleolir yng nghymuned Mawddwy tua 4 milltir i'r gogledd-orllewin o bentref Dinas Mawddwy. Mae'n un o'r llynnoedd uchaf yng Nghymru.

Saif y llyn bychan hwn 2,500 troedfedd i fyny yn agos i gopa Craig y Ffynnon ar fynydd Glasgwm, un o gopaon deheuol cadwyn Aran Fawddwy. Mae'n llyn bas iawn, tua troedfedd o ddyfnder yn unig, heb bysgod ynddo.

Glasgwm a Llyn y Fign.jpg|Glasgwm a Llyn y Fign gan Erwyn Jones

## Gweler hefyd
*Rhestr llynnoedd Cymru

## Cyfeiriadau
Fign
Categori:Mawddwy
Llyn Cwm Hosan

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn Cwm Hosan**. Fe'i lleolir yn ardal Ardudwy ym Meirionnydd, tua 5 milltir i'r dwyrain o Lanbedr.
[250px|bawd|chwith|Llyn Cwmhosan o [Llyn Hywel|Lyn Hywel]]
[250px|bawd|chwith|Llyn Cwmhosan a [Rhinog Fawr]]

Saif y llyn bychan hwn 1,100 troedfedd i fyny ychydig i'r de o Fwlch Drws Ardudwy ym mynyddoedd y Rhinogydd gyda'r Rhinog Fawr i'r gogledd a'r Rhinog Fach i'r de.

Ceir brithyll yn y llyn ond nid ydynt yn tyfu'n fawr am fod y llyn yn fychan ac yn uchel mewn tirwedd greigiog a garw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llanbedr
Cwmhosan
Plaid Gomiwnyddol Tsieina

bawd|Arwyddlun Plaid Gomiwnyddol Tsieina
Plaid wleidyddol yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina yw **Plaid Gomiwnyddol Tsieina**. Sefydlwyd ym 1921, ac ym 1949 trechodd y Kuomintang gan ennill Rhyfel Cartref Tsieina. Mae'r blaid wedi llywodraethu Gweriniaeth Pobl Tsieina ers hynny.

## Aelodaeth 
Hon yw'r blaid wleidyddol fwyaf yn y byd, a chanddi 86.7&nbsp;miliwn o aelodau. Mae ei haelodau yn bennaf yn swyddogion y llywodraeth, swyddogion y fyddin, ffermwyr, a gweithwyr cwmnïau dan berchenogaeth y wladwriaeth. Dim ond tua chwarter o'r aelodau sy'n fenywod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Pobl Tsieina
Tsieina
Categori:Sefydliadau 1921
Ysgub

[bawd|Ysgubau o [gwenith|wenith]]
Swpyn o gnydau grawn wedi eu clymu ynghyd ar ôl eu medi fel y gellir dyrnu'r grawn allan ohonynt yn haws yw **ysgub**.

## Geirdarddiad
Tardda'r gair "*ysgub*" o'r Lladin "*scōpa*" , sydd yn golygu brigynnau tenau, yn llythrennol, neu ysgubell yn drosiadol. Mae'r gair "*ysgubell*" hithau'n tarddu o'r un gwreiddyn ag "*ysgub*".

## Ffynonellau
Categori:Cnydau
Barrug

bawd|Barrug ar goed
Term a ddefnyddir i gyfeirio at haen neu gramen o iâ sy'n ymffurfio dan amodau arbennig lle y ceir aer llaith ac oer yw **barrug**. Mae'n ffurfio fel arfer dros nos.

Mewn hinsawdd tymherus mae'n ymddangos fel arfer ar ffurf crisialau gwyn neu wlith wedi'i rewi'n agos i'r ddaear; ond pan fo'r hinsawdd yn oer ymddengys mewn nifer o ffurfiau gwahanol fel y gwelir mewn patrymau ar ffenestr oer.

Gall barrug ddifrodi cnydau'r amaethwr, felly mae nifer ohonynt yn gwario arian mawr ar ddulliau atal barrug rhag ffurfio ar blanhigion.

## Cyfeiriadau
Categori:Gaeaf
Categori:Iâ
Categori:Tywydd
Murlun

. *Salle des Illustres, Le Capitole*, Toulouse, France.]]
[bawd|dde|250px|Murlun ar swyddfa [Y Lolfa yn Nhal-y-bont, Ceredigion.]]

Peintiad ar fur neu nenfwd yw **murlun**. Yn aml mae elfennau pensaernïol o'r wal neu'r nenfwd yn cael eu cymhathu i mewn i'r llun.

Ar adegau peintir y llun ar ganfas mawr a roddir yn sownd ar y wal e.e. *marouflage*. Mae peth dadlau fodd bynnag a yw *marouflage* yn furlun ond mae'r dechneg ar gael ers diwedd y 19g.

## Cyfeiriadau 

Categori:Muriau
Categori:Peintiadau
Neddyf

bawd|Neddyfau
Offeryn awch hynafol yw'r **neddyf** neu **fwyell gam**  sy'n dyddio'n ôl i Oes y Cerrig. Fe'i defnyddir gan amlaf i gerfio pren neu wyneb coeden. Mae llafn miniog y neddyf wedi ei osod ar draws blaen y goes, yn wahanol i fwyell, sydd â llafn wedi ei osod yn gyflin i'w goes. Offerynnau tebyg (ond pŵl) yw'r matog a'r caib, a ddefnyddir i balu daear galed. Rhanna'r un gwreiddyn â'r ferf "naddu", ac fe'i ceir hefyd yn Llydaweg: "*ezeff*".

## Cyfeiriadau
Categori:Offer
Categori:Offer coedwigaeth
Llyn Twr Glas

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn Twr Glas** (neu Twrglas, Llyn Twr-glas a Llyn Tŵr Glas). Fe'i lleolir yn ardal Ardudwy ym Meirionnydd, tua hanner ffordd rhwng Trawsfynydd i'r dwyrain a Harlech i'r gorllewin.
250px|bawd|chwith|Llyn Twrglas

Saif y llyn bychan hwn 1,750 troedfedd

## Cyfeiriadau
Twrglas
Categori:Trawsfynydd
Walt Whitman

Bardd Americanaidd oedd **Walter "Walt" Whitman** (31 Mai 1819 – 26 Mawrth 1892). Ei gyfrol enwocaf yw'r casgliad o gerddi *Leaves of Grass* (1855).

Fe'i ganwyd yn West Hills, Efrog Newydd, UDA, yn fab i Walter a Louisa Van Velsor Whitman.

## Llyfryddiaeth
* *Franklin Evans* (1842)
* *Leaves of Grass* (1855)
* *Drum-Taps* (1865)
* *Memoranda During the War*
* *Specimen Days* (neu *Specimen Days in America*). Atgofion.
* *Democratic Vistas* (1871)

Categori:Genedigaethau 1819
Categori:Marwolaethau 1892
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn New Jersey
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Diego Rivera

Arlunydd o Fecsico oedd **Diego María de la Concepción Juan Nepomuceno Estanislao de la Rivera y Barrientos Acosta y Rodríguez**, neu **Diego Rivera** (8 Rhagfyr 1886 – 24 Tachwedd 1957).  Priod yr arlunydd Frida Kahlo oedd ef.

Categori:Arlunwyr o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1957
Cyfrwngddarostyngedigaeth

Y weithred o gyfrwngddarostwng rhwng dwy blaid yw **cyfrwngddarostyngedigaeth**. Mewn cyd-destun Cristnogol mae'n golygu gweddïo ar Dduw ar ran rhywun arall. Dyma'r gair hwyaf yng *Ngeiriadur Prifysgol Cymru*.

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth
Categori:Gweddïo
Peshmerga

bawd|Baner Cyrdistan a ddefnyddir gan y Peshmerga fel eu harwyddlun
Y term a ddefnyddir gan y Cyrdiaid i gyfeirio at ryfelwyr arfog Cyrdaidd yw **Peshmerga** (Cyrdeg: *Pêşmerge*). Ystyr llythrennol y gair yw "y rheiny a wyneba farwolaeth" (o'r gair Cyrdeg *pêş* 'cyn' a *merg* 'marwolaeth'). Defnyddir y term 'Peshmerga' yn ogystal fel enw swyddogol lluoedd arfog Llywodraeth Ranbarthol Cyrdistan yng Ngyrdistan Irac, sef rhanbarth hunanlywodraethol y Cyrdiaid yn Irac.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyrdistan
Categori:Lluoedd milwrol
Llyn Du (Dolbenmaen)

:*Erthygl am y llyn yn ardal Dolbenmaen yw hon. Gweler hefyd Llyn Du (gwahaniaethu).*
Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Du**. Fe'i lleolir yng nghymuned Dolbenmaen, yn ardal Eifionydd.
250px|bawd|chwith|Llyn Du

Saif y llyn bychan hwn 695 troedfedd i fyny, tua dwy filltir i'r gogledd o bentref Tremadog, i gyfeiriad Llyn Cwmystradllyn. Saif mewn cwm ar lethrau gorllewinol Mynydd Gorllwyn, sef ysgwydd deheuol Moel-ddu.

Llifa Afon Ddu o ben gorllewinol y llyn i lifo i Afon Cwmystradllyn yn is i lawr, ger Clenennau.

Mae glan y llyn yn gorsiog iawn. Ceir brithyll ynddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Dolbenmaen
Du (Dolbenmaen)
Llyn Crych y Waun

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn Crych y Waun**). Fe'i lleolir tua 4.5 milltir i'r gorllewin o bentref Llanuwchllyn ym Meirionnydd.

Saif y llyn bychan hwn 1,352 troedfedd i fyny yn ardal gadwriaethol Migneint-Arenig-Dduallt, tua 1.5 milltir i'r gogledd o'r Dduallt. Mae'r tir o gwmpas y llyn yn gorsiog iawn ac mae sawl ffrwd yn ymuno ychydig yn is i lawr i'r llyn i ffurfio Afon Mawddach.

Cofnodir yr enw fel "(Llyn) Krych-ar-y-Waun" mewn rhai hen lyfrau. Ar un adeg roedd y llyn yn llawn o frithyll ond erbyn yr 20g roedd ei faint wedi lleihau ac erbyn heddiw nid yw ond yn llyn bychan iawn yng nghanol cors eang gyda dim ond ychydig o bysgod ynddo.

## Cyfeiriadau
Crych-y-waen
Categori:Llanuwchllyn
Llyn Pryfed

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn Pryfed**. Fe'i lleolir yn ardal Ardudwy ym Meirionnydd, tua hanner ffordd rhwng Trawsfynydd i'r dwyrain a Harlech i'r gorllewin.

Saif y llyn bychan hwn 1,789 troedfedd i fyny yn agos iawn i gopa Craig Wion yn y Rhinogydd, rhwng Rhinog Fawr a Moel Ysgyfarnogod yn rhan ogleddol y mynyddoedd hynny.

Mae'n llyn anghysbell iawn, mewn pant creigiog ger copa Craig Wion. Ceir llyn bychan arall, sef Llyn Twrglas (neu Lyn Tŵr Glas), ychydig i'r gogledd.

Ceir brithyll yn y llyn. Adroddir fod hen bysgotwr a holwyd ganol y 19g yn cofio dal brithyll o hyd at 4 pwys yno. Cyfeiria Thomas Pennant at 'Lyn Nadroedd yn nwyrain y Rhinog' hefyd yn y 18g, na wyddys ym mhle mae, bellach. Yn ôl yr Athro Aled Gruffydd Jones, mae'n bosib fod Pennant yn cyfeirio at Lyn Pryfed.

## Gweler hefyd
*Llyn Nadroedd

## Cyfeiriadau
Pryfed
Categori:Trawsfynydd
Llyn Lliwbran

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn Lliwbran** (hefyd: **Llyn Brân** a ***Llimbran*** ar lafar yn lleol). Fe'i lleolir tua 3 milltir i'r de o bentref Llanuwchllyn yn ardal Meirionnydd.
250px|bawd|chwith|Llyn Lliwbran

Saif y llyn bychan hwn 1,450 troedfedd

Ceir brithyll o liw euraidd yn y llyn.

## Enwau
Ceir sawl enw ar y llyn hwn. Ar y map Arolwg Ordnans ceir "Llyn Lliwbran". Ar lafar yn lleol fe'i gelwir yn "Llyn Brân" a "Llimbran" hefyd. Yn ogystal, cyfeirir ato weithiau fel "Llyn Aran" ond ceir Llyn Aran arall ger Dolgellau, dan gysgod creigiau Cader Idris.

## Cyfeiriadau
Lliwbran
Categori:Llanuwchllyn
Nant y Groes

Afon yn Sir Conwy, Cymru, yw **Nant y Groes**. Fe'i lleolir yng ngogledd y sir yn ardal Bae Colwyn. Ei hyd yw tua 3 milltir.

Tardda Nant y Groes mewn llyn bychan iawn mewn coedwig ychydig i'r de o bentref Bryn-y-maen. Mae'n llifo ar gwrs i gyfeiriad y gogledd heibio i'r dwyrain o Fryn-y-maen ac i lawr trwy gwm i gyffiniau Neuadd Nant-y-glyn. Rhwng Bae Colwyn a Hen Golwyn mae'n llifo dan yr hen A55 ac heibio i Barc Eirias. Wedyn mae'n llifo dan yr A55 ei hun i aberu ym Môr Iwerddon tua chwarter milltir i'r dwyrain o Pier Bae Colwyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Afonydd Conwy
Categori:Afonydd Cymru
Categori:Bae Colwyn
Mynegrif plygiant

[bawd|Pelydryn o olau yn cael ei blygu mewn bloc o [plastig|blastig.]]

Mewn opteg, mae **mynegrif plygiant** *n* rhyw sylwedd (cyfrwng optegol) yn rhif difesur sy'n disgrifio sut mae golau, neu unrhyw ymbelydredd arall, yn ymeldu trwy'r cyfrwng hwnnw. Diffinnir y fynegrif fel:

:n=\frac{c}{v}.

ble bo *c* yn gyflymder golau o fewn i wactod (neu 'faciwm') a *v* yw cyflymder golau o fewn i sylwedd. Er enghraifft mae mynegrif plygiant dŵr yn 1.33, sy'n golygu fod golau'n teithio 1.33 gwaith yn arafach mewn dŵr nac mewn gwactod.

Categori:Ffiseg
Categori:Golau
Gwobr David Dixon

Cyflwynir **Gwobr Dixon Award** pob pedair mlynedd i'r athletwr sydd wedi gwneud y cyfraniad mwyaf yn nhermau ei berfformiad, chwarae teg a chyfraniad i'w dîm yn ystod Gemau'r Gymanwlad.

Cafodd y wobr ei chyflwyno am y tro cyntaf yn ystod Gemau'r Gymanwlad 2002 ym Manceinion ac fe'i cyflwynwyd yn enw cyn ysgrifennydd anrhydeddus Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad, David Dixon.

## Enillwyr 
## Cyfeiriadau 
Categori:Athletau
Categori:Gemau'r Gymanwlad
David Dixon
Categori:Sefydliadau 2002
Natalie Powell

Jiwdoka o Gymru yw **Natalie Powell** (ganwyd 16 Hydref 1990). Cafodd ei geni ym Merthyr Tudful a chafodd ei magu yn Llanfair-ym-Muallt, Powys.

## Gyrfa
Dechreuodd Powell ei gyrfa Jiwdo gyda Chlwb Jiwdo Irfon yn Llanfair-ym-Muallt pan oedd yn wyth mlwydd oed ac yn ogystal â Jiwdo, roedd yn aelod o dîm pêl-rwyd Cymru ond penderfynodd ganolbwyntio ar Jiwdo yn llawn amser yn 2012 ac yng Ngemau'r Gymanwlad 2014 yn Glasgow, yr Alban llwyddodd i ddod y Gymraes cyntaf i ennill medal aur Jiwdo wrth ennill y categori dan 78&nbsp;kg.

Yn Ebrill 2016 llwyddodd Powell i guro Gemma Gibbons er mwyn sicrhau medal efydd ym Mhencampwriaethau Jiwdo Ewrop yn Kazan, Rwsia a llwyddodd i sicrhau ei lle yn nhîm Prydain ar gyfer Gemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro, Brasil gyda medal efydd ym Mhencampwriaethau Meistri'r Byd yn Guadalajara, Mecsico ym Mai 2016.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Jiwdo
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau'r Gymanwlad 2022
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Burgstall Gegenpoint

Safle hen gastell yn Fürstenfeldbruck yn nhalaith Bafaria yn Yr Almaen yw **Burgstall Gegenpoint**. Fe'i adeiladwyd tua 1147, ond y sylfeni yn unig sydd yn weladwy heddiw.

## Hanes 
Crybwyllwyd yr enw “Kekinpiunt” am y tro cyntaf mewn tystysgrif o’r flwyddyn 857 fel enw anheddiad bychan.

Daeth y teulu von Gegenpoint yn bwerus a thua 1147, adeiladwyd y castell lle y trigasant hyd 1340. Er gwaethaf eu pŵer fodd bynnag, nid oes llawer o wybodaeth amdanynt. Ymddengys eu bod yn finisterialwyr (math o bendefigaeth Almaenig) yng ngwasanaeth Harri y Llew, Dug Bafaria.

Erbyn y 13g meddasant gyfran fawr o dir yn y rhanbarth; fodd bynnag, roedd safle'r castell ar y goror rhwng tiroedd y llinach Welf a'r teulu Wittelsbach yn ddiwedd i'r castell.

Ar ôl dirywiad y teulu Welf, daeth y teulu Gegenpoint i gyni a wnaed yn waeth gan hollti'r ystad gan Heinrich von Gegenpoint. Nad oedd ganddynt unrhyw blant.

Yn 1340, gwerthodd Wigand von Eisenhofen —mab-yng-nghyfraith Heinrich— gyfran fawr o’r castell i Abaty Fürstenfeld gerllaw, a oedd yn eiddo i'r teulu Wittelsbach. Er gwaethaf hyn, gwrthododd yr Abaty ddarparu unrhyw ddiogelwch ar gyfer y castell.

Darfu llinach Gegenpoint yn 1391 gyda Gunter dem Wat von Gegenpoint, gwyrw olaf y teulu.

## Cyn-Gerddi'r Castell 
Yn ôl gweithred o 1306, safodd tŵr ynghyd â rhandy yn y ward a phont godi i’r ward allanol. Roedd yr un ddogfen yn sôn am randy, ysgubor, ffynnon, capel y castell, dwy ardd a’r gât dwyreiniol â’i bont godi ei hun yn y ward allanol.

Goroesodd capel “St Nikolaus” yn hwy na’r castell, ac roedd yn dal i gael ei ddefnyddio i gynnal offeren mor hwyr â 1775. Yn 1785, cafodd ei ddymchwel oherwydd ei gyflwr adfeiliedig. Heddiw, mae croes bren fawr yn nodi ei safle.

Mae Swyddfa Wladwriaeth Bafaria ar gyfer Cadwraeth Wrthrychau Hanesyddol yn cofnodi’r adfail fel *mittelalterlichen Burgstall* (adfail castell canoloesol) gyda’r rhif heneb D 1-7833-0066.

## Chwedlau 
Yn ôl y chwedl, gellir clywed crio plant trwy wasgu'r glust i'r ddaear. Dywedir i'r rhain fod yn blant i ferched bonheddig a gafodd eu lladd gan eu mamau.

## Llyfryddiaeth
* Clemens Böhne: *Die Geschichte der Gegenpoints* . Yn: *Amperland*, Jahrgang&nbsp;3, 1967, S.&nbsp;17, 41-42.
* Ulrich Bigalski: *Vom Aufstieg und Niedergang einer bayerischen Adelsfamilie*. Yn: *Brucker Blätter 1990* (Jahrbuch des Historischen Vereins für die Stadt und den Landkreis Fürstenfeldbruck, Heft 1). Fürstenfeldbruck 1991.
* Volker Liedke, Peter Weinzierl: *Landkreis Fürstenfeldbruck* (Denkmäler in Bayern, Band I.12). München 1996´, ISBN 3-87490-574-8.
* Hans H. Schmidt (Hrsg.): *"Versunkene Burgen" im Fünf-Seen-Land zwischen Ammersee und Isar - Historisch-archäologische Rekonstruktionen* (Arbeitskreis für Ortsgeschichtsforschung der Würmregion). Gauting 2002.
* Klaus Köppke: *Vermessung des Burgstalls Gegenpoint*. Yn: Otto Meißner a Rolf Marquardt (Hrsg.): *Brucker Blätter 2004. Jahrbuch des Historischen Vereins für die Stadt und den Landkreis Fürstenfeldbruck. Heft 15*. Fürstenfeldbruck 2004, S. 63-67.

## Cyfeiriadau
Categori:Bafaria
Categori:Cestyll yr Almaen
Llyn Du (Talsarnau)

:''Erthygl am y llyn yng nghymuned Talsarnau yw hon. Am lynnoedd eraill o'r un enw gweler Llyn Du (gwahaniaethu).''

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn Du** (nis enwir ar y map Arolwg Ordnans). Fe'i lleolir yng nghymuned Talsarnau yn ardal Ardudwy Uwch Artro, Meirionnydd.
250px|bawd|chwith|Llyn Du

Saif y llyn bychan hwn 1,750 troedfedd i fyny yn rhan ogleddol y Rhinogydd, tua 9 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Harlech, dan glogwynni Craig Ddrwg. Ychydig yn is i lawr i gyfeiriad y gorllewin ceir Llyn Eiddew Mawr.

Ceir brithyll yn y llyn.

## Cyfeiriadau
Du (Talsarnau)
Categori:Talsarnau
Llyn Du (Llanbedr)

:''Erthygl am y llyn yng nghymuned Llanbedr yw hon. Am lynnoedd eraill o'r un enw gweler Llyn Du (gwahaniaethu).''

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn Du**. Fe'i lleolir yng nghymuned Llanbedr yn ardal Ardudwy Uwch Artro, Meirionnydd.

Saif y llyn bychan hwn 1,800 troedfedd i fyny yng nghanol y Rhinogydd, tua 5 milltir i'r dwyrain o Harlech, dan glogwynni llethrau gogleddol y Rhinog Fawr a rhyw chwarter milltir i'r de o ben Bwlch Tyddiad. Ychydig yn is i lawr i gyfeiriad y gogledd ceir dau lyn arall, sef Llyn Morwynion a Gloywlyn. Does dim ffrwd yn llifo o'r llyn nac iddo (gweler isod).

Ceir brithyll yn y llyn. Yn ôl traddodiad lleol, "cafodd ei ffurfio o wlith a gwlith sy'n ei gynnal byth ers hynny."

## Cyfeiriadau
Du (Llanbedr)
Categori:Llanbedr
Agnez Mo

Mae **Agnes Monica Muljoto** (ganed 1 Gorffennaf 1986), sy'n fwy adnabyddus o dan ei henw llwyfan **Agnez Mo**, yn gantores a chyfansoddwriag IIndonesaidd.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Indonesia
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Palas

[300px|bawd|Palas yn [Iran]]

Preswylfa fawreddog yw **palas**, yn enwedig honno o eiddo teulu brenhiniol, pennaeth gwladwriaeth neu un a fedd ar bŵer a dylanwad megis esgob neu archesgob. Tardd y gair o'r enw Lladin *Palātium*, sef Bryn Palatin, lle y safai preswyfeydd ymerodraethol Rhufain gynt. Gall olygu, yn ogystal, faenordai a thai crand y bendefigaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Preswylfeydd brenhinol
Ogofâu Llechwedd

Atyniad twristiaid ger Blaenau Ffestiniog yng Ngwynedd yw **Ogofâu Llechwedd** ( yn ffurfiol ond marchnatir fel *The Slate Caverns*). Lleolir trampolîn danddaearol mwya'r byd yma.
200px|bawd|chwith|Llechwedd

## Hanes
Mae'r ogofâu yn rhan o safle hen Chwarel y Llechwedd.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Amgueddfeydd Cymru
Categori:Chwareli llechi Gwynedd
Categori:Ffestiniog
Llechwedd
Plas

Gall **plas** gyfeirio at:
*Plasty - Preswylfa fawreddog, o eiddo bonheddwr.
*Palas - Preswylfa fawreddog, yn enwedig o eiddo teulu brenhiniol neu bennaeth gwladwriaeth.
Chris Gunter

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Chris Gunter** (ganwyd **Christopher Ross Gunter** 21 Gorffennaf 1989). Mae'n chwarae i Reading yn Adran y Bencampwriaeth o Gynghrair Lloegr a thîm cenedlaethol Cymru.

Dechreuodd ei yrfa gydag Academi Dinas Caerdydd ar ôl ymuno â'r clwb fel bachgen wyth mlwydd oed. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf dros Gaerdydd ar 22 Awst 2006 yn erbyn Barnet yng Nghwpan y Gynghrair cyn gwneud ei ymddangosiad cyntaf yn y Gynghrair yn erbyn QPR ar 17 Tachwedd 2006..

Ym mis Rhagfyr 2006 cytunodd Caerdydd i werthu Gunter i Tottenham Hotspur am ffi o £3miliwn gyda'r chwaraewr yn symud i Lundain ar 1 Ionawr 2008 pan agorwyd y ffenestr drosglwyddo yn swyddogol.

Ar 12 Mawrth 2009 wedi pum gêm yn unig i Spurs, cafodd ei fenthyg i Nottingham Forest am weddill tymor 2008/09 ac yn ystod haf 2009 symudodd yn barhaol i Forest am ffi o £1.75miliwn. Symudodd i Reading ar 17 Gorffennaf 2012 gan arwyddo cytundeb tair blynedd â'r clwb.

Cafodd ei gap cyntaf i dîm cenedlaethol Cymru mewn gêm gyfeillgar ar Y Cae Ras,Wrecsam yn erbyn Seland Newydd ym mis Mai 2007 a casglodd cap rhif 50 yn erbyn Gwlad Belg ar 15 Hydref 2014 gan ddod y chwaraewr ieuengaf erioed i gyrraedd y garreg filltir arbennig yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Llyn Du (Meifod)

:*Erthygl am y llyn ger Meifod yw hon. Gweler hefyd Llyn Du (gwahaniaethu).*
250px|bawd|Llyn Du

Llyn yng ngogledd Powys yw **Llyn Du**. Fe'i lleolir 1.5 milltir i'r dwyrain o bentref Meifod yn ardal Maldwyn, tua 5 filltir i'r gogledd-orllewin o'r Trallwng.

Saif y llyn bychan hwn 647 troedfedd i fyny ym mryniau isel Broniarth i'r gogledd o'r Trallwng, rhwng Meifod i'r gorllewin a Pentre'r Beirdd i'r gogledd-ddwyrain.

Ceir sawl math o bysgod yn y llyn, yn cynnwys penhwyaid, draenogiaid, gwrachenod, gwrachenod duon a charpiau, ond dim brithyll.

## Cyfeiriadau
Du (Meifod)
Diwydiant ceir

[bawd|Y rhes gydosod mewn ffatri [Volkswagen yn Wolfsburg ym 1973.]]
Y diwydiant sy'n ymwneud â gweithgynhyrchu cerbydau modur a'u cydrannau (ac eithrio teiars, batrïau, a thanwydd) yw'r **diwydiant ceir** neu'r **diwydiant modur(ol)**.

Dyfeisiwyd y cerbyd modur yn Ewrop yn hwyr y 19g. Rhoddwyd hwb i'r diwydiant yn yr Unol Daleithiau ar ddechrau'r 20g pan poblogeiddiodd Henry Ford y rhes gydosod i alluogi masgynhyrchiad ceir. Yn sgil yr Ail Ryfel Byd daeth gwmnïau Gorllewin Ewrop, yn enwedig yr Almaen, a Japan yn gynhyrchwyr ac yn allforwyr mawr. Bellach mae nifer o'r hen gwmnïau yn is-gwmnïau i riant-gwmnïau mawr a chafodd argyfwng economaidd yr unfed ganrif ar hugain effaith drom ar y diwydiant, yn enwedig yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ceir
Ceir
Parêd

[bawd|Parêd i ddathlu [Dydd Gŵyl Dewi yng Nghaerdydd, 2007.]]
Sioe gyhoeddus yw **parêd** a'i brif nodwedd yw gorymdaith drefnus neu seremonïol. Ceir rhywfaint o rodres i barêd o ran gwisg, canu a cherddoriaeth, baneri, balwnau, anifeiliaid, a cherbydau. Yn aml digwyddiad blynyddol yw'r parêd sy'n dathlu gŵyl, er enghraifft dyddiau'r seintiau, gwyliau crefyddol, dyddiadau annibyniaeth, neu ddathliadau "balchder" (er enghraifft balchder hoyw). Ceir "Parêd y Cenhedloedd" mewn seremonïau agoriadol nifer o gystadlaethau chwaraeon rhyngwladol, gan gynnwys y Gemau Olympaidd a Gemau'r Gymanwlad.

Mae paredau yn hynod o boblogaidd yn Unol Daleithiau America fel modd i fynegi cyd-hunaniaeth mewn ardaloedd trefol, ac fel cyfle i hyrwyddo ymgyrchoedd gwleidyddol neu hysbysebu busnesau yn yr awyr agored ac ar y teledu. Un o'r diwrnodau parêd mwyaf poblogaidd yw Diwrnod Annibyniaeth yr Unol Daleithiau, ar 4 Gorffennaf, a nodir gan seindorfeydd, baneri, gorymdeithiau o filwyr a chyn-filwyr, a thân gwyllt mewn dinasoedd a threfi ar draws y wlad. Pob Mehefin, cynhelir Parêd Diwrnod Puerto Rico ar hyd Fifth Avenue, Manhattan, gan ddenu miliynau o wylwyr. Ymhlith y gwyliau eraill a nodir gan baredau ar gyfer hunaniaethau ethnig a diwylliannol mae Gŵyl Sant Padrig, nawddsant y Gwyddelod, a Cinco de Mayo ar gyfer Americanwyr o dras Fecsicanaidd. Mae rhai paredau yn sioeau ysblennydd a ariennir gan gwmnïau i hybu cystadlaethau chwaraeon neu i ddenu hysbysebwyr a chwsmeriaid. Noddir parêd mwyaf y byd gan y siop adrannol Macy's yn Efrog Newydd ar Ddiwrnod y Diolchgarwch, sydd yn nodedig am ei falwnau enfawr o gymeriadau cartŵn. Arddangosir paredau yn ddyddiol mewn parciau thema Disney.

Gall y gair parêd hefyd gyfeirio at gynulliad o filwyr i'w harolygu.

## Cyfeiriadau 

Categori:Diwylliant y stryd
Categori:Gorymdeithiau
Categori:Gwyliau
Zeami Motokiyo

Esthetegydd, actor a dramodydd o Japan oedd **Zeami Motokiyo** (Japaneg: 世阿弥 元清) (tua 1363 - tua 1443), neu **Kanze Motokiyo** (観世 元清). Cyflwynodd ei dad, Kan'ami, theatr Noh iddo pan oedd yn ifanc a sylweddoli mai actor medrus oedd ef. Wrth i gwmni theatr y teulu fynd yn fwy poblogaidd, cafodd Zeami'r cyfle i berfformio o flaen y siogwn Ashikaga Yoshimitsu. Gwnaeth yr actor argraff ar y siogwn a daeth yn gyfaill iddo. Cyflwynwyd Zeami i lys Yoshimitsu a derbyniodd addysg mewn llenyddiaeth glasurol ac athrawiaeth tra oedd yn parhau i actio. Ym 1374, noddwyd Zeami ac actio ddaeth yn brif swydd iddo. Ar ôl i'w dad farw ym 1384, ef arweiniodd cwmni'r teulu ac roedd ei yrfa'n fwy llewyrchus byth.

Categori:Genedigaethau'r 1360au
Categori:Marwolaethau'r 1440au
Categori:Actorion o Japan
Categori:Llenorion o Japan
Brwydr

Ymladdfa gan luoedd milwrol ar faes yw **brwydr**. Yn gyffredinol mae i frwydr barhad, ardal, a nifer benodol o luoedd, ac bydd yn rhan o ymgyrch neu ryfel.

## Gweler hefyd 
* Rhestr brwydrau
* Ysgarmesu awyrennau

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes milwrol
Pwyliaid

Cenedl o Slafiaid Gorllewinol sy'n hanu o Ganolbarth a Dwyrain Ewrop yw'r **Pwyliaid**. Heddiw mae'r mwyafrif ohonynt yn byw yng Ngwlad Pwyl ac yn siarad yr iaith Bwyleg.


Categori:Grwpiau ethnig yng Ngwlad Pwyl
Categori:Pobloedd Slafig
Y brodyr Wright

Dau frawd o'r Unol Daleithiau oedd y **brodyr Wright**, sef **Orville** (19 Awst 1871 – 30 Ionawr 1948) a **Wilbur** (16 Ebrill 1867 – 30 Mai 1912), sy'n enwog am ddyfeisio ac arloesi ym myd awyrennau. Credir mai nhw ddyfeisiodd ac adeiladodd awyren lwyddiannus gyntaf y byd a hedfanodd ar 17 Rhagfyr 1903.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awyrenwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Dyfeiswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Pobl o Indiana
Categori:Pobl o Ohio
Muchudd

bawd|Sampl o fuchudd

Deunydd daearegol a hefyd lain isradd yw **muchudd**. Nis ystyrir yn wir fwyn, ond yn hytrach yn fineraloid am fod iddo darddiad organig, gan ei fod yn deillio o bren sydd wedi newid dan wasgedd eithafol. Mae 'muchudd' yn ogystal yn anosddair yn golygu "du fel y muchudd", yn yr un modd y dywedir "jet-black" yn Saesneg.

## Tarddiad
Mae'r muchudd yn ffurfio o ganlyniad i bren a fraenodd filiynau o flynyddoedd yn ôl dan wasgedd uchel, yn aml pren o eiddo'r Araucariaceae. Ceir dwy ffurf ar fuchudd: caled a meddal. Canlyniad cywasgaid carbon a dŵr hallt yw muchudd caled; canlyniad cywasgaid carbon a dŵr croyw yw muchudd meddal.

## Rhinweddau
Mae muchudd yn carfio'n hawdd iawn, ond mae'n anodd ei gerfio â manylder heb ei dorri, a chan hynny cymer amser ac addysg briodol yn y grefft o'i gerfio er mwyn cerfio muchudd yn gelfydd.

Mae'r muchudd â chaledwch sy'n amrywio rhwng 2 a 4 yn ôl Graddfa Mohs a dwysedd cymharol rhwng 1.30 ac 1.14. Mae ganddo fynegrif plygiant o 1.66 yn union. Pan gyffyrddir muchudd â nodwydd poethgoch fe ryddha arogl tebyg i lo.

## Cyfeiriadau
Categori:Gleiniau
Rhestr cwmnïau Cymru

Dyma **restr cwmnïau Cymru**.

## Bwyd a diod 
* Abergavenny Fine Foods
* Tŷ Nant

## Y cyfryngau 
* Ffilmiau'r Nant
* Telesgôp
* Tinopolis

## Gwasanaethau cyhoeddus 
* Dŵr Cymru

## Gweler hefyd 
* Rhestr cwmnïau drama Cymraeg

Rhestr
Cymru
Cwmnïau
Mynwent

[bawd|Mynwent ac eglwys [Llaniestyn.]]
Ardal lle y cleddir gweddillion y meirwon yw **mynwent**, a all ddwyn yn ogystal yr enwau ***claddfa*** neu ***corfflan***.

## Cyfeiriadau

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith claddu
Gwyddor filwrol

Astudiaeth achosion rhyfel ac egwyddorion tacteg filwrol yw **gwyddor filwrol**. Gellir hefyd defnyddio'r ffurf luosog **gwyddorau milwrol** sy'n cwmpasu hanes milwrol, technoleg filwrol, seicoleg filwrol, arweinyddiaeth, cyfraith filwrol, polisi amddiffyn, strategaeth filwrol, ac agweddau economaidd a moesegol y lluoedd arfog a rhyfela. Amcanion gwyddor milwrol yw i ennill rhyfeloedd, i sicrhau diogelwch cenedlaethol, ac i gyflawni amcanion eraill polisi amddiffyn (er enghraifft cadw'r heddwch).

## Cyfeiriadau 

Milwrol
Categori:Lluoedd milwrol
Carreg farch

[250px|bawd|Bloc mowntio o'r 18fed ganrif y tu allan i Eglwys Blwyf [Nanhyfer Cymru]]
[250px|bawd|Carreg farch hynafol yn wal Eglwys y Santes Tudwen, [Llandudwen, Llŷn]]
250px|bawd|Carreg farch fodern

Cymorth i fynd ar gefn ceffyl neu ar ben cart yw **carreg farch** (hefyd: **carreg feirch**), a ddefnyddir gan amlaf gan bobl oedrannus, gwragedd a phlant. Fel mae'r enw yn ei awgrymu, carreg unigol neu ddau neu dri o gerrig oedd y deunydd traddodiadol ond ceir rhai pren yn ogystal, a heddiw mae rhai plastig yn cael eu defnyddio.

Yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon roedd cerrig meirch i'w gweld yn gyffredin iawn hyd at y 18g y tu allan i eglwysi, tai fferm a thafarndai. Roedd hynny mewn oes lle nad oedd dewis gan y mwyafrif o deithwyr ond marchogaeth neu gerdded, hyd yn oed yn oes y Goets Fawr, yn enwedig yn ardaloedd gwledig Cymru lle roedd y ffyrdd yn anaddas i goetsus. Gyda datblygiad y rheilffyrdd ac oes y modur darfu am y garreg farch draddodiadol ond ceir rhai modern, o bren neu blastig, ar gyfer dysgwyr ac eraill mewn canolfannau marchogaeth..

## Cyfeiriadau
Farch
Categori:Marchogaeth
Sojourner Truth

Cefnogwr diddymu caethwasiaeth a hawliau merched o dras Americanaidd Affricanaidd oedd **Sojourner Truth** (tua 1797). Ganwyd hi'n gaethwas yn Swartekill, Efrog Newydd, ond dihangodd gyda'i merch fach i ryddid ym 1826. Ar ôl mynd i'r llys i gael ei mab yn ôl, hi oedd y fenyw ddu gyntaf i ennill achos o'r fath yn erbyn dyn gwyn. Cafodd y llysenw **Isabella ("Bell") Baumfree** pan anwyd hi ond cymerodd hi'r enw Sojourner Truth arni ym 1843. Rhoddodd ei haraith o'r frest fwyaf adnabyddus ar anghydraddoldeb ar sail rhyw, ''Ain't I a Woman?'', ym 1851 yng Nghymanfa Hawliau Merched Ohio yn Akron. Yn ystod Rhyfel Cartref America, roedd Truth yn helpu i recriwtio milwyr duon ym Myddin yr Undeb ac ar ôl y rhyfel, buodd hi'n aflwyddiannus yn ceisio sicrhau grantiau tir gan lywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau ar gyfer cyn-gaethweision.

Yn 2014, ychwanegodd cylchgrawn y *Smithsonian* Truth i restr o'r 100 Americanwr mwyaf arwyddocaol erioed.

bawd|250px|dim|Llun o Sojourner Truth tua 1870 gan Randall Studios

## Cyfeiriadau
Categori:Caethwasiaeth
Categori:Hawliau merched
Categori:Americanwyr Affricanaidd
CP

Talfyriad am **"Cyn y Presennol"** ydy **CP** a ddefnyddir fel cyfradd amser gan geolegwyr, paleontolegwyr a gwyddonwyr daear, fel arfer. Mae hyn yn cael ei ddefnyddio yn lle C.C. (Cyn Crist) gan nad yw'n ymwneud â chrefydd. Gan fod y presennol yn gyfnewidiol defnyddir y dyddiad 1 Ionawr 1950 fel man cychwyn i'r dyfnod hwn; y rheswm pam y dewisiwyd 1950 yw gan i ddyddio carbon yn y 1950au.

Mae rhai archaeolegwyr yn defnyddio'r llythrennau bychain **cp**, cc ac ad fel termau am ddyddiadau heb eu calibreiddio gogyfer yr oesoeddd hyn.

## Gweler hefyd
* Oed Crist
* Cyn Crist

## Cyfeiriadau
Categori:Daeareg
Categori:Amser
Gwrddelw

Sant o Gymru oedd **Gwrddelw** (bl. 6g), a gysylltir â Cheredigion a Gwent.

Ychydig iawn a wyddom amdano. Yn ôl yr achau traddodiadol roedd yn un o feibion niferus Caw ('Caw o Brydyn' neu 'Caw o Brydain'), brenin o'r Hen Ogledd a gyfrifid yn sant ar ôl ei farw. Ceir rhestr o 21 o'i blant yn chwedl *Culhwch ac Olwen*.

Cysylltir Gwrddelw â Chaerleon. Roedd Capel Gartheli yn Llanddewi Brefi yn un o'i sefydliadau hefyd.

Gwylmabsant: 7 Ionawr

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Rhestr o seintiau Cymru

Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Yr Hen Ogledd
Candelas

Mae **Candelas** yn fand o Lanuwchllyn, Gwynedd, sy'n chwarae cerddoriaeth roc. Sefydlwyd y band yn 2009 a rhyddhawyd eu record fer gyntaf yn 2011 dan yr enw *Kim Y Syniad*. Roedd y gerddoriaeth ar y record hon wedi ei ysbrydoli gan fandiau fel *The Strokes* a *Kings of Leon* ond roedd eu hail record (eu halbwm cyntaf a enwyd ar ôl y band) yn cynnwys cerddoriaeth galetach wedi ei hysbrydoli gan fandiau fel *Arctic Monkeys*, *Queens of the Stone Age* a *Band of Skulls*.

Ers 2013, maent yn ymddangos fel rhan o gynllun BBC Cymru a Chyngor Celfyddydau Cymru sy'n datblygu cerddoriaeth fandiau newydd ac annibynnol yng Nghymru.

Enillodd y band 3 gwobr yng Ngwobrau'r Selar am y Gân Orau, Record Hir Orau a'r Band Gorau. Adlewyrchodd hyn lwyddiant y band yn 2013 a'n sicr, roedd yn hwb i ddyfodol y grŵp. Rhyddhawyd eu hail albwm ar yr 8fed o Ragfyr, 2014, o dan yr enw ''Bodoli'n Ddistaw''.

Enillodd y drymiwr Lewis Williams yr offerynnwr gorau yn ngwobrau y Selar 2013 am ei waith gyda Candelas a Sŵnami. Yn 2016 recordiodd y band ei fersiwn o'r gân "Rhedeg i Paris" fel 'anthem hâf' i ddathlu llwyddiant tîm pêl-droed Cymru ym Mhencampwriaeth Ewro 2016.

Maent hefyd wedi bod yn weithgar yn Dydd Miwsig Cymru.

## Aelodau
bawd|chwith
*Osian Huw Williams (Llais a Gitâr)
*Ifan Jones (Gitâr a Llais Cefndir)
*Gruffydd Edwards (Gitâr a Llais Cefndir)
*Tomos Edwards (Gitâr Fas)
*Lewis Williams (Drymiau)

## Disgyddiaeth 
### Senglau
### Albymau ac EP
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Twitter Candelas
*Facebook Candelas
*Tudalen Gorwelion Candelas
*Gig Candelas yn yr 'Eisteddfod Gudd' 2021

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau o Gymru
Categori:Sefydliadau 2009
Cwpan Swper UEFA

Gêm bêl-droed flynyddol wedi ei drefnu gan UEFA rhwng deiliaid dau brif gystadleuaeth clybiau Ewrop, Cynghrair y Pencampwyr UEFA a Chynghrair Europa UEFA ydy **Cwpan Swper UEFA**.  Cynhelir y gêm ym mis Awst ar ddechrau'r tymor ddomestig.

Rhwng 1972 a 1999, roedd Super Cup UEFA yn cael ei gynnal rhwng pencampwyr Cwpan Ewrop/Cynghrair Pencampwyr UEFA a phencampwyr Cwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop UEFA. Wedi i UEFA ddod â Chwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop i ben, pencapwyr Cwpan UEFA, gafodd ei ailenwi yn Gynghrair Europa UEFA yn 2009, sydd wedi herio pencampwyr Cynghrair y Pencampwyr.

Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Pwli

bawd|dde|Pwlïau ar long
bawd|Diagram amlinellol o system o bwlïau.
Olwyn ar echel yw **pwli** (hefyd: 'chwerfan') sy'n cynnal cêbl neu wregys dynn, cebl sy'n symud neu'n newid cyfeiriad ar hyd ei gylchyn. Defnyddir pwlïau (chwerfanau) mewn gwahanol ffyrdd i godi llwythi trwm, i roi grym ar rywbeth ac i drawsyrru pŵer o un lle i le arall. Yn aml, mae gan y pwli ricyn, neu hollt yn y cylchyn sy'n cadw'r rhaff neu'r cebl ayb rhag llithro.

Nododd Hero o Alexandria'r pwli  fel un dyfais neu beiriant syml, allan o chwech, a ddefnyddid i godi pwysau. Gellir gosod pwliau at ei gilydd i ffurfio pwli a rhaff er mwyn rhoi mantais mecanyddol, er mwyn hwyluso'r gwaith o godi pethau trwm. Gellir hefyd eu gosod fel rhan i drawsyrru pwer mewn dull gwregys a tsiaen.

## Mathau
* pwli côn - *cone pulley*
* pwli rhychog - *grooved pulley*
* pwli differol - *differential pulley*
* pwli strapen - *belt pulley*
* pwli gosod - *fixed pulley*
* pwli rhydd - *dead pulley, loose pulley*
* olwyn bwli - *pulley wheel*

## Cyfeiriadau
Categori:Mecaneg
Clwb Awen a Chân

Cymdeithas lenyddol a diwylliannol oedd **Clwb Awen a Chân**, gyda'r amcan o hyrwyddo llenyddiaeth Gymraeg a'r diwylliant Cymraeg, yn enwedig i bobl ieuanc.

Sefydlwyd y Clwb yng Nghaernarfon yn 1908, diolch yn bennaf i ymdrechion ac ymroddiad y llenor a newyddiadurwr Robert David Rowland (Anthropos). Am gyfnod bu'n sefydliad dylanwadol yng ngogledd Cymru gan gyrraedd aelodaeth o dros 400 ar ei anterth.

Yn ogystal i Anthropos ei hun, roedd y sylfaenwyr yn cynnwys y bardd (ifanc ar y pryd) T. Gwynn Jones, y nofelydd a newyddiadurwr E. Morgan Humphreys (awdur *Dirgelwch Gallt y Ffrwd*) a'r llenor Owain Llywelyn Owain ('O. Llew Owain').

Daeth y Clwb i ben yn 1932.

## Llyfryddiaeth
*O. Llew Owain, *Anthropos a Chlwb Awen a Chân* (1946)

## Cyfeiriadau
Categori:Caernarfon
Categori:Dadsefydliadau 1932
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Sefydliadau 1908
Llyn Glas

Gallai **Llyn Glas** gyfeirio at un o ddau lyn yn Eryri, Gwynedd:

*Llyn Glas (Cwm Glas), i'r gogledd o gopa Yr Wyddfa
*Llyn Glas (Cwm Clogwyn), i'r gorllewin o'r Wyddfa

;Gweler hefyd:
*Llyn Glaslyn
*Glaslyn