open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
George IV, brenin y Deyrnas Unedig

**George IV** (12 Awst 1762 – 26 Mehefin 1830), oedd Tywysog Cymru 1762 rhwng a 1820 a brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon o 29 Ionawr 1820 hyd ei farwolaeth.

Roedd yn fab i George III a'i wraig, Charlotte o Mecklenburg-Strelitz. Rhwng 5 Chwefror, 1811 a 29 Ionawr, 1820, ef oedd y Tywysog Rhaglyw, yn ystod afiechyd ei dad.

Ei wraig oedd Caroline o Brunswick, ond roedd yn briodas anhapus.  Bu farw Caroline ym 1821.

## Plant 
* Y Dywysoges Charlotte Augusta o Hanover (7 Ionawr 1796 – 6 Tachwedd, 1817)

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1762
Categori:Marwolaethau 1830
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Categori:Hanoferiaid
1787

17g - **18g** - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1782 1783 1784 1785 1786 - **1787** - 1788 1789 1790 1791 1792

----

## Digwyddiadau
*28 Chwefror - Sylfaen y Prifysgol Pittsburgh
***Llyfrau**
**Johann Jakob Wilhelm Heinse - *Ardinghello and die glückseligen Inseln*
**Bernardin de Saint-Pierre - *Paul et Virginie*
***Cerddoriaeth**
**Wolfgang Amadeus Mozart - *Don Giovanni* (opera)

## Genedigaethau
*17 Mawrth - Edmund Kean actor (m. 1833)
*18 Tachwedd - Louis Daguerre, fforiwr (m. 1851)

## Marwolaethau
*28 Mai - Leopold Mozart, cyfansoddwr, 67
*15 Tachwedd - Christoph Willibald Gluck, cyfansoddwr, 73

*
Terry Pratchett

Nofelydd o Sais sy'n ysgrifennu yn Saesneg oedd **Syr Terence David John Pratchett** (28 Ebrill 1948 – 12 Mawrth 2015).  Mae tair o'i nofelau wedi eu cyfieithu i'r Gymraeg.
Mae Pratchett yn fwyaf enwog am ei gyfres o lyfrau "Disgfyd" (Discworld yn Saesneg) sydd yn cael hwyl ar hanes, traddodiadau a chonfensiynau chwedlau a llenyddiaeth ffantasi.

Bu farw o Clefyd Alzheimer.

## Llyfrau sydd wedi eu cyfieithu i'r Gymraeg
*''Joni a'r Meirwon* (ISBN 086074132X)-- Cyfieithiad Aled P. Jones o *Johnny and the Dead*
**Dim Ond Ti All Achub y Ddynoliaeth* (ISBN 0860741443)-- Cyfieithiad Aled P. Jones o *Only You Can Save Mankind*
**Lleidr Amser* (ISBN 1904357008)-- Cyfieithiad Dyfrig Parri o *Thief of Time''


Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Llenorion ffantasi o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
1780au

17g - **18g** - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au 
1780 1781 1782 1783 1784 1785 1786 1787 1788 1789

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Pïws VI
* Siôr III, brenin Prydain Fawr
* Prif Weinidog Frederick North, Arglwydd North (Prydain Fawr)
* Prif Weinidog Charles Watson-Wentworth, 2ail Ardalydd Rockingham
* Prif Weinidog William Petty, 2ail Iarll Shelburne
* Prif Weinidog William Henry Cavendish-Bentinck, 3ydd Ddug Portland
* Prif Weinidog William Pitt y Ieuengaf (Prydain Fawr)
* Brenin Louis XVI (Ffrainc)
* Catrin II (Rwsia)
* Ymerawdwr Paul (Rwsia)


Categori:Degawdau'r 18fed ganrif
1786

17g - **18g** - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1781 1782 1783 1784 1785 - **1786** - 1787 1788 1789 1790 1791

----

## Digwyddiadau
*8 Awst - Michel-Gabriel Paccard a Jacques Balmat yn dringo Mont Blanc am y tro cyntaf
***Llyfrau**
**André Robert de Nerciat - *Le Diable au Corps*
**Friedrich Schiller - *Der Verbrecher aus verlorener Ehre*
**Hester Thrale - *Anecdotes of the Late Samuel Johnson*
***Barddoniaeth**
**Robert Burns - *Poems, chiefly in the Scottish Dialect*
**Helen Maria Williams - *Poems*
***Drama**
**Tituš Brezovački - *Sveti Aleksij*
**John Burgoyne - *The Heiress*
***Cerddoriaeth**
**Gioacchino Albertini - *Virginia* (opera)
**Karl Ditters von Dittersdorf - *Der Apotheker und der Doktor* (singspiel)
**Wolfgang Amadeus Mozart - *Le nozze di Figaro* (opera)

## Genedigaethau
*24 Chwefror - Wilhelm Grimm, awdur (m. 1859)
*17 Awst - Davy Crockett (m. 1836)
*18 Medi - Cristian XIII, brenin Denmarc (m. 1848)
* 30 Hydref - Philippe-Joseph Aubert de Gaspé, awdur (m. 1871)

## Marwolaethau
*14 Ionawr - Michael Arne, cyfansoddwr, 85?
*25 Mai - Pedro III, brenin Portiwgal, 68
*17 Awst - Frederick II, ymerawdwr Prwsia, 74

*
Halen

Cyfansoddyn cemegol gwyn yw **halen** a'r enw cemegol arno yw **sodiwm clorid** (fformiwla `NaCl`). Defnyddir halen i roi blas ar fwyd ac i gadw (neu brisyrfio) cigoedd. Mae ychydig ohono'n hanfodol i gynnal dyn ac anifeiliaid byw, ond mae gormod yn wael i'r iechyd, neu hyd oed angheuol.
[bawd|dim|Gweithiwr yn trin halen yn [Marakkanam in Tamil Nadu]]
bawd|200px|dim|Halen

## Amrywiol ddefnydd
bawd|chwith|Halen Môn ar werth yn eu siop ym Mrynsiecyn, Ynys Môn; Mehefin 2025
Defnyddir ef  i ddadlaith rhew ar y ffyrdd.

Dyma gofnod yn nyddiadur William Jones Moelfre, Aberdaron: 
:28 Mai 1884: ''sych Gorphen torri tywyrch cwt 5 Hau halen yn Cae'r Afon''
Mae’n son llawer am "nôl halen", fel arfer yn yr hydref - ond "hau halen"? Beth a olygai - a’r dyddiad ynghanol y tymor? A thybed a oes a wnelo tyddyn Cae Halen Bach ym mhlwyf Llandwrog rhywbeth â’r cwestiwn. Mae yna lawer o enghreifftiau o enwau tebyg ar hyd a lled Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Mwynau
Categori:Cyfansoddion sodiwm
1785

17g - **18g** - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1780 1781 1782 1783 1784 - **1785** - 1786 1787 1788 1789 1790

----

## Digwyddiadau
*Cynhaliwyd yr ysgolion cychwynnol cyntaf gan Thomas Charles
*Priododd Tywysog Cymru (Siôr IV o'r Deyrnas Unedig) Maria Fitzherbert.
***Llyfrau**
**James Boswell - *Journal of a Tour to the Hebrides with Samuel Johnson*
**Immanuel Kant - *Grundlegung zur Metaphysik der Sitten*
**Nathaniel Williams - *Darllen Dwfr a Meddyginiaeth*
***Barddoniaeth**
**Friedrich Schiller - *An die Freude*
***Drama**
**Richard Cumberland - *The Natural Son*
**Elizabeth Inchbald - *Appearance Is Against Them*
***Cerddoriaeth**
**Wolfgang Amadeus Mozart - *Davide penitente* (oratorio)
**Antonio Salieri - *La Grotta di Trofonio* (opera)

## Genedigaethau
*4 Ionawr - Jakob Grimm, awdur llên gwerin (m. 1863)
*22 Mawrth - Adam Sedgwick, daearegwr (m. 1873)
*27 Mawrth - Louis XVII, brenin Ffrainc (m. 1795)
* 14 Gorffennaf - Stéphanie de Virieu, cerflunydd (m. 1873)
*15 Awst - Thomas de Quincey, llenor (m. 1859)
*18 Hydref - Thomas Love Peacock, llenor (m. 1866)

## Marwolaethau
*3 Ionawr - Baldassare Galuppi, cyfansoddwr, 78
*2 Chwefror - John Josiah Guest, dyn busnes, 63
*27 Chwefror - Robert Hughes (Robin Ddu yr Ail), bardd, 41
*18 Tachwedd - Louis Philippe I, duc d'Orléans, 50

*
1784

17g - **18g** - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1779 1780 1781 1782 1783 - **1784** - 1785 1786 1787 1788 1789

----

## Digwyddiadau
*Gorffennaf - Mrs Hester Thrale yn priodi Gabriele Piozzi
*16 Awst - Sefydlu trefedigaeth Brunswick Newydd gan Prydain Fawr
*22 Medi - Sefydlu trefedigaeth Kodiak, Alaska, gan Rwsia
***Llyfrau**
**William Godwin - *Sketches of History*
**Immanuel Kant - *Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?*
**Richard Price - *Importance of the American Revolution*
***Drama**
**Friedrich Schiller - *Kabale und Liebe*
***Cerddoriaeth**
**Joseph Haydn - Symffoni rhif 76
**Antonio Salieri - *Les Danaïdes* (opera)

## Genedigaethau
*13 Hydref - Ferdinand VII, brenin Sbaen
*24 Tachwedd - Zachary Taylor, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1850)

## Marwolaethau
*1 Gorffennaf - Wilhelm Friedemann Bach, cyfansoddwr, 73
*31 Gorffennaf - Denis Diderot, awdur ac athronydd, 70
*13 Rhagfyr - Samuel Johnson, awdur a geiriadurwr, 75

*
Rhodri Glyn Thomas

Gwleidydd o Gymru ac aelod o Blaid Cymru yw **Rhodri Glyn Thomas** (ganwyd 11 Ebrill 1953). Bu'n Aelod Cynulliad (AC) dros Etholaeth Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr ers sefydlu'r Cynulliad ym 1999 ond ni safodd fel ymgeisydd yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016.

## Bywgraffiad
Ganwyd Thomas yn Wrecsam, gweinidog o Langadog oedd tadcu Rhodri Glyn Thomas. Magwyd ei dad yn Llangadog a bu'n athro yn Ysgol Ramadeg y Gwendraeth. Aeth Rhodri i Ysgol Bodhyfryd, Wrecsam, ac yna i Ysgol Morgan Llwyd, Wrecsam cyn gadael am Brifysgol Cymru, Aberystwyth ym 1975 i astudio am radd yn y Gymraeg. Wedi graddio ym 1978, astudiodd am radd BD mewn Diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Cymru, Bangor. Ym 1991 astudiodd Rhodri am radd MTh ym Mhrifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan, yn darllen Diwinyddiaeth Americanaidd.

Ym 1992 ymladdodd hen sedd seneddol Caerfyrddin yn yr Etholiad Cyffredinol dros y Blaid. Yn Etholiad Cyffredinol 1997 safodd yn etholaeth Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr. Ym 1999 ymladdodd yr un etholaeth yn etholiadau'r Cynulliad gan ennill o 6,980 o bleidleisiau a chynyrchu *gogwydd* enfawr o 21% yn erbyn y Blaid Lafur. Cadwodd y sedd yn etholiadau'r Cynulliad yn 2003 a 2007.

Ei brif ddiddordebau gwleidyddol yw Materion Gwledig; Materion Cymdeithasol; Busnes ac Economeg; Trafnidiaeth. Fe yw Gweinidog yr Wrthblaid ar Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn y Cynulliad Cenedlaethol ac yn Ddirprwy Arweinydd Grwp Plaid Cymru yn y Cynulliad ac yn aelod o'r Pwyllgor Iechyd a'r Pwyllgor Materion Ewropeaidd.

Daeth yn Weinidog Treftadaeth Llywodraeth Cymru yn 2007 ond bu rhaid iddo ymddiswyddo fel Gweinidog yn dilyn cyfres o gamgymeriadau honedig. Dywedir iddo gerdded i mewn i dafarn gerllaw adeilad y Cynulliad gyda sigâr yn ei law pan oedd ysmygu mewn adeiladau yn anghyfreithiol. Derbyniwyd ei ymddiswyddiad gan Ieuan Wyn Jones, arweinydd Plaid Cymru.

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Morgan Llwyd
1783

17g - **18g** - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1778 1779 1780 1781 1782 - **1783** - 1784 1785 1786 1787 1788

----

## Digwyddiadau 
*24 Gorffennaf - Cytundeb Georgievsk rhwng Rwsia a'r teyrnas Kartli-Kakheti.
*9 Medi - Sefydlu Coleg Dickinson yn Carlisle, Pennsylvania, UDA.
*29 Tachwedd - Daeargryn yn New Jersey.
***Llyfrau**
**Ezra Stiles - *The United States elevated to Glory and Honor*
***Barddoniaeth**
**George Crabbe - *The Village*
**Julia Ann Hatton - *Poems on Miscellaneous Subjects*
***Cerddoriaeth**
**Evan Hughes (Hughes Fawr) - ''Rhai Hymnau Newyddion o Fawl i'r Oen''
**Wolfgang Amadeus Mozart - Offeren yn C lledf
***Gwleidyddiaeth**
**4 Rhagfyr - George Washington yn ffarwelio i'w swyddogion yn y Fraunces Tavern yn Efrog Newydd ar ddiwedd Rhyfel Annibyniaeth America.
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Twngsten gan y brodyr José Elhuyar a Fausto Elhuyar

## Genedigaethau 
*23 Ionawr - Stendhal, nofelydd (m. 1842)
*3 Ebrill - Washington Irving, awdur (m. 1859)
*16 Mawrth - Henry Watkins Williams-Wynn diplomydd (m. 1856)
*24 Gorffennaf - Simón Bolívar, gwleidydd (m. 1830)

## Marwolaethau 
*7 Awst - Thomas Llewellyn, awdur, 63?
*6 Medi - Anna Williams, bardd a ffrind Samuel Johnson, 77?
*18 Medi - Leonhard Euler, mathemategydd, 76

*
Fictoria, brenhines y Deyrnas Unedig

**Fictoria** (Alexandrina Victoria, weithiau yn Gymraeg **Buddug**; 24 Mai 1819 – 22 Ionawr 1901) oedd Brenhines Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon ac ymerodres India o 20 Mehefin 1837 hyd ei marwolaeth.

Roedd yn ferch i Edward, Dug Caint a'i wraig, y Dywysoges Viktoria o Saxe-Coburg-Saalfield. Gŵr Fictoria oedd y tywysog Albert o Saxe-Coburg-Gotha (m. 1861).

Yn ystod ei theyrnasiad hir, dywedir iddi dreulio chwech diwrnod yn unig yng Nghymru.
chwith|bawd|311x311px|Portread o Victoria gan Edwin Landseer

### Plant 
* Victoria (21 Tachwedd, 1840 - 5 Awst, 1901), priod Friedrich III, brenin Prwsia
* Edward, Tywysog Cymru (9 Tachwedd, 1841 - 6 Mai, 1910)
* Alice (25 Ebrill, 1843 - 14 Rhagfyr, 1878),
* Alfred, Dug Caeredin (6 Awst, 1844 - 31 Gorffennaf, 1900)
* Elen (25 Mai, 1846 - 9 Mehefin, 1923)
* Louise (18 Mawrth, 1848 - 3 Rhagfyr, 1939)
* Arthur, Dug Connaught a Stathearn (1 Mai, 1850- 16 Ionawr, 1942)
* Leopold, Dug Albany (7 Ebrill, 1853- 28 Mawrth, 1884)
* Beatrice (14 Ebrill, 1857- 26 Hydref, 1944)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1819
Categori:Hanoferiaid
Categori:Marwolaethau 1901
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Ymerodresau
Geraint Howells

**Geraint Wyn Howells, Yr Arglwydd Geraint o Bonterwyd** (15 Ebrill 1925 – 18 Ebrill 2004), oedd arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru.

Bu'n Aelod Seneddol dros Aberteifi (1974-1983), ac wedyn, ar ôl i'r etholaeth gael enw newydd, Ceredigion a Gogledd Penfro (1983-1992). Collodd ei sedd yn annisgwyl i Cynog Dafis (Plaid Cymru) yn 1992 a bu hyn yn ergyd galed nid yn unig i Geraint Howells ei hun ond i'r Democratiaid Rhyddfrydol yn gyffredinol yng Nghymru. Cafodd ei wneud yn Arglwydd Geraint o Bonterwyd yr un flwyddyn a bu'n aelod gweithgar o Dŷ'r Arglwyddi.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Helen Mary Jones

Gwleidydd Cymreig, aelod o Blaid Cymru yw **Helen Mary Jones** (ganwyd 29 Mehefin 1960). Etholwyd dros etholaeth Llanelli ar ddyfodiad y Cynulliad ym 1999. Collodd afael ar y sedd etholaethol o 21 pleidlais yn etholiad 2003, ond fe'i hetholwyd i gynrychioli rhanbarth Gorllewin a Chanolbarth Cymru dros Blaid Cymru. Ail-etholwyd Jones dros etholaeth Llanelli yn 2007, ond collodd y sedd unwaith eto yn 2011. Dychwelodd i'r Cynulliad yn 2018 yn dilyn ymddiswyddiad Simon Thomas. Yn Etholiad Senedd Cymru, 2021 roedd yn ymgeisydd yn etholaeth Llanelli unwaith eto ond ni chipiodd y sedd.

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd yn Colchester a derbyniodd ei haddysg yn *Colchester County High School for Girls*, yn Ysgol Uwchradd Llanfair Caereinion ym Mhowys ac ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth. Mae hi'n chwaer i'r awdur a digrifwr Myfanwy Alexander. Cyn dod yn wleidydd, bu'n gweithio ym maes addysg arbennig gan ddal gwahanol swyddi mewn gwaith cymdeithasol a chymunedol a chyda phobl ifainc. Mae ei diddordebau gwleidyddol yn cynnwys materion amgylcheddol, cyfiawnder cymdeithasol, cyfleoedd cyfartal, hawliau plant a chyflogaeth. Fe fu hi'n aelod o'r grŵp ymgynghorol ar sefydlu'r Cynulliad Cenedlaethol.

Ymladdodd hi am sedd seneddol Islwyn yn etholiad cyffredinol 1992 yn erbyn Neil Kinnock, arweinydd y Blaid Lafur ar y pryd, ac am sedd Sir Drefaldwyn yn etholiad cyffredinol 1997. Yn 2000, daeth Helen yn ail i Ieuan Wyn Jones yn etholiad arweinyddiaeth Plaid Cymru.

Mae Jones wedi dal nifer o swyddi gwleidyddol ar lefel cangen, etholaeth ac yn genedlaethol o fewn Plaid Cymru, a bu yn fyfarwyddwraig cyfleoedd cyfartal y blaid. Cyn cael ei hethol i'r cynulliad roedd hi'n Uwch Reolwraig Datblygiad gyda'r Comisiwn Cyfleoedd Cyfartal yng Nghymru. Yn y Cynulliad bu'n gysgod weinidog dros addysg, ac yn gysgod weinidog iechyd ac roedd yn aelod o Bwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth, y Pwyllgor Cyfleoedd Cyfartal, Pwyllgor Partneriaeth y Sector Wirfoddol a Phwyllgor Ardal De Orllewin Cymru. Roedd hi'n Gadeirydd Plaid Cymru rhwng 2011 a 2013.

Yn dilyn ymddiswyddiad Simon Thomas yng Ngorffennaf 2018 cynigiwyd y sedd i Helen Mary Jones, fel y nesaf ar y rhestr rhanbarthol, ac ar 2 Awst 2018 cadarnhawyd y byddai'n cymryd y sedd a dychwelyd i'r Cynulliad. Cyn hynny roedd hi'n Gyfarwyddwr Cynorthwyol yn Academi Morgan, Prifysgol Abertawe.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Essex
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
1782

17g - **18g** - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1777 1778 1779 1780 1781 - **1782** - 1783 1784 1785 1786 1787

----

## Digwyddiadau
*14 Mawrth - Brwydr Wuchale yn Ethiopia
*6 Ebrill - Rama I yn dod brenin Siam
*12 Ebrill - Brwydr y Saintes rhwng Prydain a Ffrainc
*Yr Arglwydd Penrhyn yn agor ei chwarel llechi gyntaf yng ngogledd Cymru
***Llyfrau**
**Fanny Burney - *Cecilia*
**Pierre Choderlos de Laclos - *Les liaisons dangereuses*
**Betje Wolff - *Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart*
***Barddoniaeth**
**William Cowper - *The Diverting History of John Gilpin*
***Cerddoriaeth**
**Wolfgang Amadeus Mozart - *Il Seraglio* (opera)
**Giovanni Battista Viotti - Concerto i feiolin
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Telwriwm gan Franz-Joseph Müller von Reichenstein

## Genedigaethau
*18 Ionawr - Daniel Webster, gwleidydd (m. 1852)
*20 Ionawr - Syr William Nott, milwr (m. 1845)
*4 Mawrth - Johann Rudolf Wyss, awdur (m. 1830)
*26 Gorffennaf - John Field, cyfansoddwr (m. 1837)
*27 Hydref - Niccolò Paganini, fiolinydd (m. 1840)
*5 Rhagfyr - Martin Van Buren, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1862)

## Marwolaethau
*1 Ionawr - Johann Christian Bach, cyfansoddwr, 46
*17 Mawrth - Daniel Bernoulli, mathemategydd, 82
*12 Ebrill - Metastasio, bardd, 84
*15 Mai - Richard Wilson (arlunydd), 67
*1 Gorffennaf - Charles Watson-Wentworth, 2ail Ardalydd Rockingham, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 52
*15 Gorffennaf - Farinelli, canwr *castrato*, 77
*Hydref - John Parry (Y Telynor Dall), 72

*
Coginio

[bawd|dde|200px|Coginio gyda [woc yn Tsieina]]
**Coginio** yw'r broses o baratoi bwyd drwy osod gwres, dewis, mesur a chyfuno amrys o gynhwysion mewn modd trefnus er mwyn cynhyrchu bwyd diogel a bwytadwy. Mae'r broses yn cynnwys amryw helaeth o ddulliau, offer a chyfuniadau o gynhwysion i newid blas, golwg, ansawdd neu dreuliadedd bwyd. Mae'r ffactorau sy'n effeithio ar y canlyniad yn cynnwys amrywiaethau yn y cynhwysion, amodau'r awyrgylch, offer, a'r person gallus, sef y cogydd, sy'n gwneud y coginio.

Mae amrywiaeth eang coginio yn fyd-eang yn adlewyrchu'r amrywiaethau mewn diwylliant, amaethyddiaeth, esthetig, economi, cymdeithas a chrefydd ar draws y byd.

Mae gosod gwres ar fwyd fel arfer, ond nid bob tro, yn ei newid yn gemegol, gan effeithio ar y blas, golwg, ansawdd a'i werth maeth. Mae dulliau o goginio sy'n cynnwys berwi gyda hylif mewn llestr wedi cael ei ymarfer ers y 10fed mileniwm CC, yn dilyn dyfodiad crochenwaith.
Taoiseach

***Taoiseach*** (lluosog *taoisigh* — a ynganir *ti-siach* / *ti-sii*) yw teitl prif weinidog Iwerddon o dan Cyfansoddiad 1937. Cytras yw'r teitl â'r gair Cymraeg *tywysog*. Mae gan y dirpwy brif weinidog Iwerddon y teitl *tánaiste*.

## Rhestr prif weinidogion Iwerddon (*Taoisigh na h&Eacute;ireann*) ers 1937

 Enw 
 Plaid
 Dechreuodd ei swydd
 Gadawodd ei swydd

Éamon de Valera  Fianna Fáil  29 Rhagfyr 1937  18 Chwefror 1948

John A. Costello  Fine Gael  18 Chwefror 1948  13 Mehefin 1951

Éamon de Valera (*am yr ail dro*)  Fianna Fáil  13 Mehefin 1951  2 Mehefin 1954

John A. Costello (*am yr ail dro*)  Fine Gael  2 Mehefin 1954  20 Mawrth 1957

Éamon de Valera (*am y trydydd tro*)  Fianna Fáil  10 Mawrth 1957  23 Mehefin 1959

Seán Lemass  Fianna Fáil  23 Mehefin 1959  10 Tachwedd 1966

Jack Lynch  Fianna Fáil  10 Tachwedd 1966  14 Mawrth 1973

Liam Cosgrave  Fine Gael  14 Mawrth 1973  5 Gorffennaf 1977

Jack Lynch (*am yr ail dro*)  Fianna Fáil  5 Gorffennaf 1977  11 Rhagfyr 1979

Charles Haughey  Fianna Fáil  11 Rhagfyr 1979  30 Mehefin 1981

Garret FitzGerald  Fine Gael  30 Mehefin 1981  9 Mawrth 1982

Charles Haughey (*am yr ail dro*)  Fianna Fáil  9 Mawrth 1982  14 Rhagfyr 1982

Garret FitzGerald (*am yr ail dro*)  Fine Gael  14 Rhagfyr 1982  10 Mawrth 1987

Charles Haughey (*am y trydydd tro*)  Fianna Fáil  10 Mawrth 1987  11 Chwefror 1992

Albert Reynolds  Fianna Fáil  11 Chwefror 1992  15 Rhagfyr 1994

John Bruton  Fine Gael  15 Rhagfyr 1994  26 Mehefin 1997

Bertie Ahern  Fianna Fáil  26 Mehefin 1997  7 Mai 2008

Brian Cowen  Fianna Fáil  7 Mai 2008  9 Mawrth 2011

Enda Kenny  Fine Gael  9 Mawrth 2011  14 Mehefin 2017

Leo Varadkar  Fine Gael  14 Mehefin 2017 27 Mehefin 2020

Micheál Martin  Fianna Fáil  27 Mehefin 2020 

Categori:Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Rhestrau Prif Weinidogion
William IV, brenin y Deyrnas Unedig

**William IV** (21 Awst 1765 – 20 Mehefin 1837) oedd brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon o 26 Mehefin 1830 hyd ei farwolaeth. Ef oedd mab y brenin George III a'i frenhines, Charlotte o Mecklenburg-Strelitz.

Gwraig William oedd Adelaide o Saxe-Meiningen.

Categori:Genedigaethau 1765
Categori:Marwolaethau 1837
Categori:Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Categori:Hanoferiaid
Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542

Roedd **Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542**, (neu **Deddfau Uno**) yn ddwy ddeddf a basiwyd yn San Steffan i "gorffori" Cymru'n wleidyddol â theyrnas Lloegr yngyd â'i "huno a'i chysylltu" â hi, ac i ddileu'r iaith Gymraeg. Saesneg o hyn ymlaen oedd iaith swyddogol y gyfraith a gweinyddiaeth. Defnyddiwyd y term 'Deddfau Uno' gan y barnwr Syr John Alun Pugh, mewn darlith a draddodwyd yn ystod Ysgol Haf Plaid Genedlaethol Cymru 1936. 

## Cefndir 
Ar ôl i Harri VIII wneud ei hun yn bennaeth Eglwys Lloegr ym 1534, gwelwyd Cymru fel broblem bosibl a oedd yn cynnwys dynion uchelgeisiol a oedd yn anhapus a'i hanfantais ethnig ac yn rhwystredig gyda chymhlethdodau cyfreithiol. Bu Cymru hefyd yn dir glanio i Harri Tudur ac yn agos at Iwerddon Gatholig. Prif weinyddwr coron Lloegr, Thomas Cromwell, a anogodd y Deddfau yn 1536 a 1542-43 i wneud Cymru yn rhan o Loegr. Nodir fod Cymru'n barod wedi'i gorchfygu ac yna'i hatodi gan Loegr yn dilyn concwest Edward I, dan Statud Rhuddlan yn 1284.

## Gweithred y deddfau 
Diddymwyd Y Mers ac ehangwyd Tywysogaeth Cymru dros Gymru cyfan. Dilewyd y Gyfraith Cymreig. Disgrifiwyd Cymru fel "Tywysogaeth, Gwlad neu Diriogaeth" a ffirfiwyd ffin â Lloegr. Caniatawyd i Gymry ddal swydd gyhoeddus ond gyda â'r gofyniad i allu siarad Saesneg a gwnaed Saesneg yn iaith y llysoedd yn ogystal a system a farnwriaid "Sesiwn Fawr Cymru". Cadarnhawyd statws yr iaith Saesneg trwy wneud hyn. Rhannwyd y Mers yn siroedd newydd a'u ychwanegu at siroedd Pura Wallia a grewyd ar ôl y concwest. Yn ôl yr hanesydd gyfoes Martin Johnes, roedd yr uchelwyr Cymreig yn croesawu ennill hwaliau newydd a therfyn y system apartheid a fodolodd tan y pwynt hwn ond mae'n anhebygol y fyddai'r werin yn ymwybodol o'r newid.

## Cyfeiriadau
Categori:1536
Categori:1542
Categori:16eg ganrif yng Nghymru
Categori:16eg ganrif yn Lloegr
Categori:Anghyfiawnder
Categori:Deddfau cyfansoddiadol Cymru
Categori:Deddfau Cymreig
Categori:Deddfau Senedd Lloegr
Categori:Hanes Cymru
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Hawliau iaith
Chorley

Tref farchnad yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Chorley**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Chorley. Saif tua 13&nbsp;km i'r de o ddinas Preston.

Mae Caerdydd 244.2 km i ffwrdd o Chorley ac mae Llundain yn 292.6&nbsp;km.

## Gweler hefyd
*Chorley (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Chorley

Categori:Trefi Swydd Gaerhirfryn
Dibenblwydd

Diwrnod pan nad ydy penblwydd ydy **dibenblwydd** (o'r Saesneg ***nbirthday***). Bathwyd y term gan Lewis Carroll yn *Through the Looking Glass*. Yn y ffilm animeiddiad *Alice in Wonderland* a wnaed yn 1951 gan Disney, cafwyd cân gyfan ar hyn, sef *"The Unbirthday Song"*.

Yn *Through the Looking-Glass*, mae Humpty Dumpty yn gwisgo crafát (y mae Alice ar y dechrau yn ei gamgymryd am wregys) y dywed iddo ei gael yn "anrheg heb ben-blwydd" gan y Brenin Gwyn a'r Frenhines Wen. Yna mae'n gofyn i Alice gyfrifo nifer y pen-blwyddi mewn blwyddyn.

Mae'r tabl hwn yn dangos y nifer o benblwyddi a dibenblwyddi yn y flwyddyn:

Blynyddoedd naidBlynyddoed eraill

i berson y gafodd ei eni ar 29 Chwefror
1 penblwydd365 o dibenblwyddi
heb penblwydd365 o dibenblwyddi

i berson y gafodd ei eni ar ddiwrnod arall
1 penblwydd365 o ddibenblwyddi
1 penblwydd364 o ddibenblwyddi

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyliau
Hanner-penblwydd

Diwrnod chwe mis calendr yn fanwl ar ôl (neu cyn) penblwydd, ac un o ddibenblwyddydd ydy **hanner-penblwydd**.

Does dim hanner-penblwydd gyda chi, os cawsoch chi'ch geni ar un o'r dyddiadau canlynol:

*31af o Fawrth
*31af o Fai
*29fed o Awst (ac eithrio ym mlynedd naid)
*30fed o Awst
*31af o Awst
*31af o Hydref
*31af o Ragfyr

Categori:Calendr
1779

17g - **18g** - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1774 1775 1776 1777 1778 - **1779** - 1780 1781 1782 1783 1784

----

## Digwyddiadau 
*10 Mawrth - Cytundeb Aynalıkavak rhwng Twrci a Rwsia
*22 Gorffennaf - Rhyfel Cartref America: Brwydr Minisink
*13 Rhagfyr - Priodas Alexandre, Vicomte de Beauharnais a Joséphine Tascher.
* **Llyfrau**
** Friedrich Heinrich Jacobi - *Woldemar*
** Ignacy Krasicki - *Bajki i przypowieści*
* **Drama**
** Fanny Burney - *The Witlings*
** Gotthold Ephraim Lessing - *Nathan der Weise*
* **Cerddoriaeth**
** Johann Christian Bach - *Amadis de Gaule* (opera)

## Genedigaethau 
* 5 Ionawr - Stephen Decatur
* 18 Ionawr - Peter Roget
* 15 Mawrth - William Lamb, Ail Is-Iarll Melbourne, Prif Weinidog Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
* 28 Mai - Thomas Moore, bardd

## Marwolaethau 
* 20 Ionawr - David Garrick, actor, 61
* 14 Chwefror - Capten James Cook, morwr a fforiwr, 50
* 11 Rhagfyr - Bridget Bevan (Madam Bevan), noddwr yr Ysgolion Cylchynol Cymreig, 81

*
1731

17g - **18g** - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - **1730au** - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1726 1727 1728 1729 1730 - **1731** - 1732 1733 1734 1735 1736

----

## Digwyddiadau 
*16 Mawrth - Cytundeb Wien rhwng Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, Prydain Fawr, Gweriniaeth yr Iseldiroedd a Sbaen.
* Ysgolion Cylchynol Griffith Jones, Llanddowror yn cychwyn
* Robert Walpole, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, yn mynd i fyw yn 10 Stryd Downing
***Llyfrau:**
**Henry Fielding - *The Tragedy of Tragedies; neu, The Life and Death of Tom Thumb*
**Humphrey Lhuyd - *Britannicae Descriptionis Commentariolum*
**Abbé Prévost - *Manon Lescaut*
***Cerddoriaeth:**
**Johann Sebastian Bach - *Wachet auf*
**Carl Heinrich Graun – *Iphigenia in Aulis* (opera)

## Genedigaethau 
*20 Mai - Evan Evans (Ieuan Fardd), bardd (m. 1788)
*26 Tachwedd - William Cowper, bardd (m. 1800)
*12 Rhagfyr - Erasmus Darwin, athronydd natur a bardd (m. 1802)

## Marwolaethau 
*24 Ebrill - Daniel Defoe, awdur *Robinson Crusoe*
*Medi - Rowland Ellis, arweinydd Crynwyr (yn America)

*
Tánaiste

***Tánaiste*** (lluosog *Tánaistí*) yw teitl Dirprwy Brif Weinidog Iwerddon o dan Cyfansoddiad 1937. Yngenir y gair *Tô-nishta*. Mae gan Brif Weinidog Iwerddon y teitl *Taoiseach*.

## Rhestr Dirprwy Prif Weinidogion Iwerddon (*Tánaistí na h&Eacute;ireann*) ers 1937

 #
 Enw 
 Dechrau Swyddfa
 Gadael Swyddfa
 Plaid

1.Seán T. O'Kelly 29 Rhagfyr 1937  14 Mehefin 1945  Fianna Fáil

2.Sean Lemass 19 Mehefin 1945  18 Chwefror 1948  Fianna Fáil

3.William Norton 18 Chwefror 1948  13 Mehefin 1951  Llafur

Sean Lemass (*ail dro*) 13 Mehefin 1951  2 Mehefin 1954  Fianna Fáil

William Norton (*ail dro*) 2 Mehefin 1954  20 Mawrth 1957  Llafur

Sean Lemass (*trydydd tro*) 20 Mawrth 1957  23 Mehefin 1957  Fianna Fáil

4.Seán MacEntee 23 Mehefin 1959  21 Ebrill 1965  Fianna Fáil

5.Frank Aiken 21 Ebrill 1965  2 Gorffennaf 1969  Fianna Fáil

6.Erskine Childers 2 Gorffennaf 1969  14 Mawrth 1973  Fianna Fáil

7.Brendan Corish 14 Mawrth 1973  5 Gorffennaf 1977  Llafur

8.George Colley 5 Gorffennaf 1977  30 Mehefin 1981  Fianna Fáil

9.Michael O Leary 30 Mehefin 1981  9 Mawrth 1982  Llafur

10.Ray MacSharry 9 Mawrth 1982  14 Rhagfyr 1982  Fianna Fáil

11.Dick Spring 14 Rhagfyr 1982  20 Ionawr 1987  Llafur

12.Peter Barry 20 Ionawr 1987  10 Mawrth 1987  Fine Gael

13.Brian Lenihan 10 Mawrth 1987  31 Hydref 1990  Fianna Fáil

14.John P. Wilson 13 Tachwedd 1990  12 Ionawr 1993  Fianna Fáil

Dick Spring (*ail dro*) 12 Ionawr 1993  17 Tachwedd 1994  Llafur

15.Bertie Ahern 19 Tachwedd 1994  15 Rhagfyr 1994  Fianna Fáil

Dick Spring (*trydydd tro*) 15 Rhagfyr 1994  26 Mehefin 1997  Llafur

16.Mary Harney  26 Mehefin 1997  13 Medi 2006  Progressive Democrats

17.Michael O'Dowell  13 Medi 2006  14 Mehefin 2007  Progressive Democrats

18.Brian Cowen  14 Medi 2007  7 Mai 2008  Fianna Fáil

19.Mary Coughlan  7 Mai 2008  9 Mawrth 2011   Fianna Fáil

20.Eamon Gilmore  9 Mawrth 2011  4 Gorffennaf 2014  Llafur

21.Joan Burton  4 Gorffennaf 2014  6 Mai 2016  Llafur

22.Frances Fitzgerald  6 Mai 2016  28 Tachwedd 2017  Fine Gael

23.Simon Coveney  30 Tachwedd 2017  27 Mehefin 2020  Fine Gael

24.Leo Varadkar  27 Mehefin 2020    Fine Gael

## Gweler hefyd
*Arlywydd Iwerddon
*Dirprwy Brif Weinidog
*Taoiseach

Categori:Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Rhestrau gwleidyddion
1778

17g - **18g** - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1773 1774 1775 1776 1777 - **1778** - 1779 1780 1781 1782 1783

----

## Digwyddiadau
*18 Ionawr - Capten James Cook yn glanio yn Hawaii
*28 Mehefin - Rhyfel Annibyniaeth America: Brwydr Monmouth
*27 Gorffennaf - Rhyfel Annibyniaeth America: Brwydr Gyntaf Ushant
*29 Awst - Rhyfel Annibyniaeth America: Brwydr Rhode Island
***Llyfrau**
**Fanny Burney - *Evelina*
**Thomas Pennant - *A Tour in Wales*
***Drama**
**Jean-François de La Harpe - *Les Barmecides*
***Cerddoriaeth**
**Josef Haydn - *Offeren Bach Organ*
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Molybdenwm gan Carl Wilhelm Scheele

## Genedigaethau
*10 Ebrill - William Hazlitt, awdur (m. 1830)
* 1 Tachwedd - Gustav IV Adolf, brenin Sweden (m. 1837)
*17 Rhagfyr - Syr Humphry Davy, cemegydd (m. 1829)

## Marwolaethau
*10 Ionawr - Carolus Linnaeus, biolegydd, 70
*30 Mai - Voltaire, athronydd, 83
*28 Gorffennaf - Jean-Jacques Rousseau, athronydd, 66

*
Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig

**Edward VII** (llysenw: **"Bertie"**; (9 Tachwedd 1841 – 6 Mai 1910) oedd brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon o 22 Ionawr 1901 hyd at ei farwolaeth.

Edward oedd mab y frenhines Victoria a'i phriod, y Tywysog Albert. Cafodd ei eni ym Mhalas Buckingham.  Ef oedd Tywysog Cymru rhwng 8 Rhagfyr, 1841, a marwolaeth Victoria.

Ei wraig oedd Alexandra o Ddenmarc.

Crëwyd Cymdeithas Goffa Genedlaethol Cymru y Brenin Edward VII wedi ei farwolaeth fel ffordd o goffáu ei deyrnasiad drwy geisio dileu y Dicâu yng Nghymru.

## Plant 
* Albert Victor, Dug Clarence (8 Ionawr, 1864 - 14 Ionawr, 1892).
* George V, brenin y Deyrnas Unedig (3 Mehefin 1865 - 20 Ionawr, 1936).
* Louise (20 Chwefror, 1867 - 4 Ionawr 1931).
* Victoria (6 Gorffennaf, 1868 - 3 Rhagfyr 1935).
* Maud, brenhines Norwy (26 Tachwedd, 1869 - 20 Tachwedd 1938).
* John (6 Ebrill, 1871).

## Gweler hefyd 
* Edwardaidd

Categori:Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1841
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Tŷ Sachsen-Coburg a Gotha
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Ymerodron
George V, brenin y Deyrnas Unedig

bawd|Arfau

**George V** (George Frederick Ernest Albert; 3 Mehefin 1865 - 20 Ionawr 1936; hefyd weithiau **Siôr V**) oedd Tywysog Cymru o 1901 hyd 1910, a brenin y Deyrnas Unedig o 6 Mai 1910 hyd 1936.

Cafodd George ei eni yn Nhŷ Marlborough, Llundain, yn ail fab Tywysog Cymru (wedyn Edward VII) a'i wraig, Alexandra o Ddenmarc. Ei frawd hŷn, Tywysog Albert Victor, oedd etifedd eu tad; ond bu farw Albert Victor cyn ei dad.
bawd|chwith|Un o gyn-filwyr y Rhyfel Byd Cyntaf yn gwrthod ysgwyd llaw'r brenin ar ôl y rhyfel.

Gwraig George V oedd Mair o Teck, a oedd gynt wedi dyweddïo â'i ddiweddar frawd. Priododd Mair ar 6 Gorffennaf 1893 yn y Capel Brenhinol ym Mhalas Sant Iago.

## Plant
*Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig
*George VI, brenin y Deyrnas Unedig
*Y Dywysoges Mary, Y Dywysoges Frenhinol
*Y Tywysog Harry, Dug Caerloyw
*Y Tywysog George, Dug Caint
*Y Tywysog John

Categori:Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Categori:Dugiaid Efrog
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Genedigaethau 1865
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Tŷ Windsor
Categori:Ymerodron
Sweden

Un o wledydd Llychlyn, yng ngogledd Ewrop, yw **Teyrnas Sweden** neu **Sweden** (Swedeg, *Sverige*).  Er ei bod yn un o wledydd mwyaf Ewrop o ran arwynebedd, yn mesur 450,000 cilometr sgwâr, mae'r boblogaeth yn gymharol isel ac wedi ei chrynhoi yn y trefi a'r dinasoedd ar y cyfan. Stockholm yw'r brifddinas.

## Daearyddiaeth 
bawd|chwith|200px|Sweden

Sweden yw'r fwyaf o wledydd Llychlyn yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae'n ffinio ar Norwy yn y gorllewin ac ar y Ffindir yn y dwyrain. Yn y de-orllewin, mae culforoedd y Kattegat a'r Skagerrak yn ei gwahanu oddi wrth Denmarc.

Mae llawer o dde a dwyrain Sweden yn dir cymharol isel, ond mae'r gorllewin yn fynyddig, yn enwedig o gwmpas y ffin â Norwy. Y copa uchaf yw Kebnekaise, 2,111 medr uwch lefel y môr. Gorchuddir tua 78% o'r wlad gan fforestydd, ac mae gan y wlad tua 95,700 o lynnoedd; y mwyaf o'r rhain yw Llyn Vänern a Llyn Vättern. Llyn Vänern yw'r trydydd fwyaf yn Ewrop. Mae gan Sweden nifer o ynysoedd; y ddwy fwyaf yw Gotland ac Öland yn y Môr Baltig.

Dinasoedd a threfi mwyaf Sweden yw:
# Stockholm 1,252,020
# Göteborg 510,491
# Malmö 258,020
# Uppsala 128,409
# Västerås 107,005

## Hanes 
Cododd Sweden gyfoes o'r Undeb Kalmar a ffurfiwyd yn 1397 ac o uno'r wlad gan y brenin Gustav Vasa yn yr 16g. Yn yr 17eg ganrif, ymledaenodd Sweden ei thiriogaethau i ffurfio'r Ymerodraeth Swedaidd. Yn y 18g, bu rhaid i Sweden ildio'r rhan fwyaf o'r tiriogaethau yr  oedd wedi eu goresgyn. Collwyd y Ffindir a'r tiriogaethau a oedd yn weddill tu allan i benrhyn Llychlyn yn gynnar yn y 19g. Yn dilyn diwedd y rhyfel olaf rhyngddynt yn 1814, daeth Sweden yn rhan o undeb gyda Norwy a barhaodd hyd 1905. Ers 1814, mae Sweden wedi bod yn wlad heddychlon gan fabwysiadu bolisi tramor o niwtraliaeth yn ystod cyfnodau o heddwch a rhyfel.

## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant yn Sweden modern 
## Pobl
*Ingmar Bergman; cynhyrchydd y ffilm Summer with Monika
*Arne Mattsson; cynhyrchydd y ffilm One Summer of Happiness
*Anna Whitlock; ffeminist a swffragét (13 Mehefin 1852 - 16 Mehefin 1930)


Categori:Gwledydd Ewrop
1780

17g - **18g** - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - **1780au** - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1775 1776 1777 1778 1779 - **1780** - 1781 1782 1783 1784 1785

----

## Digwyddiadau 
*16 Ionawr - Brwydr Cape St. Vincent
*16 Ebrill - Sefydlu'r Prifysgol Münster yn yr Almaen
*16 Rhagfyr - Kōkaku yn dod yn ymerawdwr Japan
***Llyfrau**
**Edmund Burke - *Speech on Oeconomical Reformation*
**John Wesley - *Reflections on the Rise and Progress of the American Rebellion*
***Drama**
**John O'Keeffe - *Tony Lumpkin in Town*
***Barddoniaeth**
**John Walters - *Poems with Notes*
**Christoph Martin Wieland - *Oberon*
***Cerddoriaeth**
**Giovanni Paisiello - *Il barbiere di Siviglia* (opera)

## Genedigaethau 
*21 Mai - Elizabeth Fry, diwygiwr carcharau, diwygiwr cymdeithasol a dyngarwr (m. 1845)
*1 Mehefin - Carl von Clausewitz, milwr, hanesydd milwrol, a damcaniaethwr milwrol (m. 1831)
*29 Awst - Jean Auguste Dominique Ingres, arlunydd (m. 1867)

## Marwolaethau 
*29 Tachwedd - Maria Theresa o Awstria, 63

*
Glynis Johns

Roedd **Glynis Johns** (5 Hydref 1923 – 4 Ionawr 2024) yn actores, dawnswraig, pianydd a chantores.

Roedd yn ferch i'r actor o Gymru, Mervyn Johns, a'r pianydd cyngerdd o Awstralia, Alys Steele. Cafodd ei geni yn Ne Affrica tra roedd ei rhieni yn perfformio yno.

Roedd yn fwyaf adnabyddus am chwarae y fam swffragét, Winifred Banks yn y ffilm *Mary Poppins*.

Bu farw yn 100 mlwydd oed, mewn cartref yn Los Angeles.

## Ffilmiau 
* *Murder in the Family* (1938)
* *South Riding* (1938)
* *Prison Without Bars* (1938)
* *Under Your Hat* (1940)
* *On the Night of the Fire* (1940)
* *The Briggs Family* (1940)
* *The Thief of Bagdad* (1940) (uncredited)
**Forty-Ninth Parallel* (1941)
* *The Prime Minister* (1941) (uncredited)
* *Sabotage Agent* (1943)
* *The Halfway House* (1944)
* *Perfect Strangers* (1945)
* *This Man Is Mine* (1946)
* *Frieda* (1947)
* *An Ideal Husband* (1947)
* *Miranda* (1948)
* *Third Time Lucky* (1948)
* *Dear Mr. Prohack* (1949)
* *The Blue Lamp* (1950) (uncredited)
* *State Secret* (1950)
* *Flesh & Blood* (1951)
* *No Highway*, released in the U.S. as *No Highway in the Sky* (1951)
* *The Magic Box* (1951)
* *Appointment with Venus* (1951)
* *Encore* (1951)
* *The Card* (1952)
* *The Sword and the Rose* (1953)
* *Rob Roy, the Highland Rogue* (1953)
* *Personal Affair* (1953)
* *The Weak and the Wicked* (1954)
* *The Seekers* (1954)
* *The Beachcomber* (1954)
* *Mad About Men* (1954)
* *Josephine and Men* (1955)
* *The Court Jester* (1956)
* *Loser Takes All* (1956)
* *Around the World in Eighty Days* (1956)
* *All Mine to Give* (1957)
* *Another Time, Another Place (1958 film)* (1958)
* *Last of the Few* (1959)
* *Shake Hands with the Devil (1959)
* *The Spider's Web* (1960)
* *The Sundowners* (1960)
* *The Cabinet of Caligari* (1962)
* *The Chapman Report* (1962)
* *Papa's Delicate Condition* (1963)
* *Mary Poppins* (1964)
* *Dear Brigitte* (1965)
* *Mary Poppins* (1965)
* *Don't Just Stand There!* (1968)
* *Lock Up Your Daughters!* (1969)
* *Under Milk Wood* (1972)
* *The Vault of Horror* (1973)
* *The Happy Prince* (1974) (voice)
* *Mrs. Amworth* (1975)
* *Three Dangerous Ladies* (1977)
* *Little Gloria... Happy at Last* (1982) (TV)
* *Murder in the Family* (1985) (Miniseries)
* *Scooby-Doo and the Ghoul School* (1988) (TV) (voice)
* *Zelly and Me* (1988)
* *Nukie* (1993)
* *The Ref* (1994)
* *While You Were Sleeping* (1995)
* *Superstar'' (1999)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*
*Glynis Johns ar Turner Classic Movies
*Lluniau Glynis Johns images yn y National Portrait Gallery
* 

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Lwcsembwrg

Gwlad yng ngorllewin Ewrop rhwng Ffrainc, Gwlad Belg a'r Almaen yw **Uchel Ddugiaeth Lwcsembwrg** neu **Lwcsembwrg** (Lwcsembwrgeg: *Groussherzogtum Lëtzebuerg*; Ffrangeg: *Grand-Duché de Luxembourg*; Almaeneg: *Großherzogtum Luxemburg*). Lwcsembwrg yw enw prifddinas y wlad, hefyd. Mae'r bobl yn siarad Lwcsembwrgeg, Ffrangeg ac Almaeneg, ond mae tua hanner y bobl sy'n byw yn y wlad yn dod o wledydd eraill, yn enwedig Portiwgal.

## Daearyddiaeth 
[bawd|chwith|Lwcsembwrg a [Cymru|Chymru o ran maint a lleoliad]]
Gwlad fechan yw Lwcsembwrg, a leolir yng ngogledd-orllewin cyfandir Ewrop rhwng Ffrainc, Gwlad Belg a'r Almaen.

## Hanes 
## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant 
## Economi 
Mae Lwcsembwrg yn eithaf ariannog!
## Gweler hefyd 
* Radio Luxembourg


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Categori:Aelod-wladwriaethau NATO
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd
Categori:Benelux
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1815
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Gwledydd tirgaeedig
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Almaeneg
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Ffrangeg
Categori:Uchel ddugiaethau
Anthem genedlaethol

Mae **anthem genedlaethol** yn gerdd wladgarol.

### Rhestr Anthemau cenedlaethol 
:*Am restr mwy cynhwysfawr, ac esiamplau, gweler yma.*


Anthemau cenedlaethol
Anthemau cenedlaethol
Iaith swyddogol

**Iaith swyddogol** yw iaith sy'n cael ei defnyddio trwy ddeddf gwlad mewn dogfennau swyddogol.

Yng Nghymru, mae gan y Gymraeg statws swyddogol *de jure* ers Mesur y Gymraeg 2011. Does gan y Deyrnas Unedig ddim iaith swyddogol fel y cyfryw, ond gellir ystyried y Saesneg yn iaith swyddogol *de facto*. 

Mae tair gwlad (yr Unol Daleithiau, Mecsico ac Awstralia) heb unrhyw iaith swyddogol *de jure*. Fodd bynnag, yn yr Unol Daleithiau ac Awstralia, Saesneg yw'r iaith swyddogol *de facto* ar lefel genedlaethol; ac ym Mecsico, Sbaeneg yw'r iaith swyddogol *de facto*.

## Gweler hefyd
* Rhestr o wledydd a thiriogaethau lle mae'r Saesneg yn iaith swyddogol

Categori:Cyfraith
Swyddogol
Categori:Llywodraeth
Categori:Polisi iaith
Poblogaeth

**Poblogaeth** yw'r nifer o bobl sy'n byw mewn man penodol megis  gwlad, tref neu ardal. Ceir poblogaeth fawr lle mae adnoddau da, ac ond ychydig o bobl mewn ardal heb lawer o adnoddau. Er enghraifft, all pobl ddim byw yng nghanol y Sahara neu Antarctica.

Gall poblogaeth gynyddu pan fo mwy o bobl yn mewnfudo i rywle nag sydd yn allfudo. Gall hefyd gynyddu oherwydd twf naturiol, sef bod mwy yn cael eu geni nag sydd yn marw, ac fel arall wrth gwrs.

Mae poblogaeth y byd yn tyfu'n gyflym iawn.

## Poblogaeth Cymru
Yn 1770 roedd tua hanner miliwn yn byw yng Nghymru. Erbyn 1850 roedd wedi dyblu i dros filiwn. Roedd wedi mwy na dyblu eto erbyn 1914 gyda 2,523,500 o bobl yn byw yng Nghymru

## Gweler Hefyd
*Mudo
*Trefoli
*Trothwy poblogaeth
1776

17g - **18g** - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1771 1772 1773 1774 1775 - **1776** - 1777 1778 1779 1780 1781

----

## Digwyddiadau 
* 9 Mawrth - Adam Smith yn cyhoeddi *The Wealth of Nations*
* 4 Gorffennaf - Y Gyngres Gyfandirol yn mabwysiadu Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau
* 26 Rhagfyr - Brwydr Trenton
* **Llyfrau**
** Evan Evans (Ieuan Fardd) - *Casgliad o Bregethau*
** Hugh Jones, Maesglasau - *Gardd y Caniadau*
** David Powell (Dewi Nantbrân) - *Allwydd y Nef. O gasgliad D.P. Off.*
** Edward Gibbon - *The Decline and Fall of the Roman Empire*
** Richard Price - *Observations on the nature of Civil Liberty*
** Adam Smith - *The Wealth of Nations*
* **Cerddoriaeth**
** François Joseph Gossec - *Symphonie de chasse*
** Antonio Tozzi - *Le Due Gemelli* (opera)

## Genedigaethau 
* Ebrill - Ann Griffiths, emynyddes (m. 1805)
* 1 Ebrill - Sophie Germain, mathemategydd (m. 1831)
* 11 Mehefin - John Constable, arlunydd (m. 1837)

## Marwolaethau 
* 6 Ebrill - Hugh Hughes (Y Bardd Coch o Fôn), bardd, 84
* 15 Ebrill - Natalia Alexeievna, gwraig cyntaf Pawl I, ymerawdwr Rwsia, 20
* 25 Awst - David Hume, athronydd, 65

*
1770au

17g - **18g** - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - **1770au** - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1770 1771 1772 1773 1774 1775 1776 1777 1778 1779

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Clement XIV
*Pab Pïws VI
*Siôr III, brenin Prydain Fawr
*Prif Weinidog Frederick North, Arglwydd North (Prydain Fawr)
*Louis XV (Ffrainc)
*Louis XVI (Ffrainc)
*Catrin II (Rwsia)


Categori:Degawdau'r 18fed ganrif
Evan James

Awdur *Hen Wlad fy Nhadau*, anthem genedlaethol Cymru, oedd **Evan James**  o Bontypridd ("Ieuan ap Iago"; 1809 – 30 Medi 1878).  Ei fab, James James, oedd y cyfansoddwr.

bawd|Y copi cynharaf o Hen Wlad fy Nhadau, 1856

[bawd|dde|"[Hen Wlad fy Nhadau", gan Madge Breese ar gyfer y Gramophone Company (1899) – y recordiad cyntaf gwybyddus o unrhyw gân yn y Gymraeg]]
Gwëydd oedd James wrth ei waith a roedd yn cyflogi sawl gweithiwr yn ei felin ar lan Afon Rhondda. Roedd hefyd yn berchen Tafarn yr Ancient Druid yn Argoed, Bedwellte, Sir Fynwy

Yn ôl chwedl deuluol, roedd ei fab James James yn cerdded un diwrnod ar lan yr afon pan ddaeth alaw *Hen Wlad fy Nhadau* i'w feddwl. Pan roddodd yr alaw i'w dad, cyfansoddodd Evan James y geiriau a ddaeth i fod yn anthem cenedlaethol Cymru. Mae'n debyg fod Evan wedi ei ysbrydoli gan y ffaith fod dau o'i frodyr wedi ymfudo i'r Unol Daleithiau ac wedi ysgrifennu yn canmol eu gwlad mabwysiedig a'i annog i ymuno â nhw.

[bawd|Cofeb i Evan James a James James ym Mharc Ynysangharad, [Pontypridd]]
Mae cofeb i Evan James a'i fab, ar ffurf dau ffigwr yn cynrychioli Barddoniaeth a Cherddoriaeth, yn sefyll ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd. Dangosir wyneb Evan nesaf at ei dad, ond mae'n ymddangos yn ifancach am fod y ffotograffau oedd ar gael i'r cerflunydd, Goscombe John, wedi eu cymryd flynyddoedd ar wahân.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Pobl o Bontypridd
Lech Wałęsa

Gwleidydd o Wlad Pwyl yw **Lech Wałęsa** (ganwyd 29 Medi 1943), arweinydd Solidarność ac ymgyrchydd dros ryddid a iawnderau dynol yng Ngwlad Pwyl.

Fe briododd Danuta Gołoś ar yr 8 Tachwedd 1969.

Sefydlodd Solidarność, yr undeb llafur annibynnol/answyddogol cyntaf yn y Bloc Sofietaidd. Enillodd Wobr Nobel ym 1983 ac fe wasanaethodd fel Arlywydd Gwlad Pwyl o 1990 hyd 1995. Dilynwyd ef fel Arlywydd gan Aleksander Kwaśniewski.

Categori:Arlywyddion Gwlad Pwyl
Categori:Arweinwyr undebau llafur
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Gwleidyddion o Wlad Pwyl
Gimn Rossiyskoy Federatsii

**Gimn Rossiyskoy Federatsii** ("*Emyn Ffederasiwn Rwsia*") yw anthem genedlaethol Rwsia ers 2000. Cyfansoddodd Alexander Alexandrov y tôn, a Sergei Mikhalkov y geiriau. Mae tôn y gân hon yn union yr un fath â *Gimn Sovietskogo Soyuza*, anthem genedlaethol yr Undeb Sofietaidd o 1944 hyd 1991.

## Geiriau 
## Gweler hefyd
**Emyn yr Undeb Sofietaidd*

## Dolenni allanol 
*Anthem genedlaethol Rwsia - 5MB MP3 ar wefan llywodraeth Rwsia

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Cerddoriaeth Rwsia
Categori:Rwsia
Siocled

200px|de|bawd|Siocled

Bwyd a wneir goco a siwgr yw **siocled**. Mae siocled yn frown fel arfer, ond mae rhai mathau o siocled yn felyn ("gwyn") neu'n ddu. Po uchaf yw canran y coco, y gorau yw ansawdd y siocled.

Caiff siocled ei greu o gnau y goeden coco *Theobroma cacao* sydd yn hanu o goedwigoedd yr Amazon. Mae astudiaethau genetig yn awgrymu bod coed coco wedi cael eu tyfu gan bobl am bron i 3000 o flynyddoedd yn ne a chanolbarth America ac ymddengys y cawsant eu defnyddio i wneud diod. Mae'r enw 'siocled' yn tarddu o'r gair Nahuatleg am y math hwn o ddiod, xocolātl, sydd yn golygu 'dŵr chwerw'. Heddiw mae bron i 3/4 o gynnyrch siocled y byd yn dod o Affrica, gyda hanner y cynnyrch hwn yn dod o Arfordir Ifori.

Mae llawer o bobl ym Mhrydain Fawr yn hoff iawn o siocled. Maent yn "siocoholig", dywedir.  
Mae hi'n bosib yfed siocled poeth hefyd.
bawd|chwith|Blodyn Cacao yn tyfu yn yr Almaen.

## Dolenni allanol 
* Celtnet: Disgrifiad o gnau coco 


Categori:Melysfwydydd
Pab Pïws XII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 1939 hyd ei farwolaeth oedd **Pïws XII** (ganwyd **Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Eugenio Pacelli**) (2 Mawrth 1876 - 9 Hydref 1958).

Sefydlwyd Prifysgol Genedlaethol Lesotho yn wreiddiol fel Coleg Prifysgol Gatholig Pïws II yn 1945.

Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1958
Categori:Clerigwyr y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif