Stanislau Shushkevich

Gwleidydd o Felarws oedd **Stanislav Stanislavovich Shushkevich** (Belarwseg: *Станісла́ў Станісла́вавіч Шушке́віч*, wyddor Ladin: *Stanisláŭ Stanislávavič Šuškiévič*; Rwsieg: *Станисла́в Станисла́вович Шушке́вич*; 15 Rhagfyr 1934 – 3 Mai 2022). Rhwng 25 Awst 1991 a 26 Ionawr 1994, ef oedd pennaeth gwladwriaeth annibynnol Belarws ar ôl iddi ymwahanu o'r Undeb Sofietaidd, gan wasanaethu fel Cadeirydd y Goruchaf Sofiet (a elwir hefyd yn gadeirydd y Senedd neu'n arlywydd). Cefnogodd ddiwygiadau democrataidd cymdeithasol a chwaraeodd ran allweddol wrth greu Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol.

Fel gwyddonydd, roedd yn aelod cyfatebol o Academi Gwyddorau Belarws, Doethur mewn Ffiseg a Mathemateg, derbynnydd amrywiol wobrau'r wladwriaeth, athro ac awdur a chychwynnwr gwerslyfrau a thros 150 o erthyglau a 50 o ddyfeisiadau.

## Trosolwg
Ganed Shushkevich ar 15 Rhagfyr 1934, ym Minsk. Athrawon o deuluoedd gwerinol oedd ei rieni. Arestiwyd ei dad, Stanislav Petrovich Shushkevich (ganwyd 19 Chwefror 1908 ym Minsk) yn y 1930au a chafodd ei ryddhau o'r carchar yn 1956 (ond dim ond yn 1975 y cafodd ei ryddhau'n llwyr). Roedd ei fam, Helena Romanowska, yn Bwyles o ran ethnigrwydd ac roedd gan ei theulu wreiddiau *szlachta* (bonheddig). Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu Shushkevich yn byw gyda'i fam a'i nain ym Minsk oedd yn nwylo'r Natsïaid ar y pryd, gyda bachgen Iddewig yn cuddio yn eu tŷ.

Ar ôl gorffen yn yr ysgol gyda medal yn 1951, ymunodd â Chyfadran Ffiseg a Mathemateg Prifysgol Taleithiol Belarws a graddiodd yn 1956. Wedi hynny astudiodd yn ysgol raddedig Sefydliad Ffiseg Academi Gwyddorau Belarws, gan gynnal ymchwil yn y maes electroneg radio.

Yn y 1960au cynnar, tra'n gweithio fel peiriannydd mewn ffatri electroneg, bu'n gyfrifol am ddysgu Rwsieg i Lee Harvey Oswald (llofrudd Arlywydd Unol Daleithiau America, John F. Kennedy), pan oedd Oswald yn byw ym Minsk.

Priododd ei wraig Irina yn 1976. Roedd ganddo fab o'r enw Stanislav a merch o'r enw Elena.

Derbyniwyd Shushkevich i'r ysbyty a'i roi mewn uned gofal dwys ym mis Ebrill 2022, oherwydd cymhlethdodau yn sgil COVID-19. Ar noson 3 Mai, bu farw Stanislav Shushkevich ym Minsk.

## Gyrfa wleidyddol
]]

Pan gafodd cadeirydd y Goruchaf Sofietaidd Mikalay Dzyemyantsyey ei ddiarddel am ei gefnogaeth i ymgais y gamp ar 25 Awst, daeth Shushkevich yn siaradwr interim, a llywyddodd Belarws gan bleidleisio i ymwahanu o'r Undeb Sofietaidd. Felly daeth yn arweinydd cyntaf y genedl ar ei newydd wedd. Ar 18 Medi, etholwyd Shushkevich yn Gadeirydd y Goruchaf Sofiet.

Ar 8 Rhagfyr 1991, yn Belavezhskaya Pushcha ac ynghyd ag arweinwyr Ffederasiwn Rwsia (Boris Yeltsin) a'r Wcráin (Leonid Kravchuk), arwyddodd ddatganiad bod yr Undeb Sofietaidd wedi'i ddiddymu a'i ddisodli gan Gymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol; yn ddiweddarach daeth y datganiad i gael ei adnabod fel y "Belavezha Accords".

Cafodd Shushkevich arfdy niwclear gweddiliol niwclear o'r cyfnod Sofietaidd (tactegol a strategol) ei dynnu'n ôl o Belarws, heb ragamodau nac iawndal gan Rwsia na'r Gorllewin. Fodd bynnag, daeth diwygiadau eraill i stop oherwydd gwrthwynebiad gan senedd elyniaethus yn ogystal â'r Prif Weinidog Vyacheslav Kebich.

Ar ddiwedd 1993, cyhuddodd Alexander Lukashenko, cadeirydd pwyllgor gwrth-lygredd senedd Belarwseg ar y pryd, 70 o uwch swyddogion y llywodraeth, gan gynnwys Shushkevich, o lygredd, gan gynnwys dwyn arian y wladwriaeth at ddibenion personol. Gorfododd cyhuddiadau Lukashenko bleidlais o hyder, a gollodd Shushkevich. Disodlwyd Shushkevich gan Vyacheslav Kuznetsov ac yn ddiweddarach gan Myechyslau Hryb.

 gyda Leonid Kravchuk a Boris Yeltsin yn 1991]]
Ym mis Gorffennaf 1994 cynhaliwyd yr etholiadau arlywyddol uniongyrchol cyntaf yn Belarws. Safodd chwe ymgeisydd, gan gynnwys Lukashenko, Shushkevich a Kebich, gyda'r olaf yn cael ei ystyried fel y ffefryn amlwg. Yn y rownd gyntaf enillodd Lukashenko 45% o'r bleidlais yn erbyn 17% i Kebich, 13% i Paznyak a 10% i Shushkevich.

Yn 2002 dysgodd y byd am achos llys hynod anarferol. Siwiodd Shushkevich Weinyddiaeth Lafur a Nawdd Cymdeithasol Belarwseg: oherwydd chwyddiant, roedd ei bensiwn ymddeol fel cyn bennaeth y wladwriaeth yn cyfateb i US$1.80 y mis. Er mwyn ennill incwm, bu Shushkevich yn darlithio'n helaeth mewn prifysgolion tramor gan gynnwys yng Ngwlad Pwyl, yr Unol Daleithiau a gwledydd Asia.

Yn 2004 ceisiodd gymryd rhan mewn etholiadau seneddol, ond gwrthodwyd cofrestriad gan y comisiwn etholiadol.

Mewn cyfweliad yn 2016 rhybuddiodd ei bobl o ddicell Lukashenka, meddai. "Er mwyn cadw ei afael ar bŵer, bydd ein harlywydd anghyfreithlon presennol - ailadroddaf, anghyfreithlon -- yn gwerthu popeth, gan gynnwys Belarus."

Parhaodd i fod yn weithgar mewn gwleidyddiaeth, gan arwain plaid Cynulliad Democrataidd Cymdeithasol Belarws o 1998 tan 2018.

## Marwolaeth
Bu farw Shushkevich ynghanol Rhyfel Rwsia ar Wcráin o'r clefyd Covid-19. Talwyd teyrngedau iddo gan sawl gwleidydd gan gynnwys Sviatlana Tsikhanouskaya y person a etholwyd yn Arlywydd Belarws yn 2020 ond a nacawyd y swydd hynny gan yr unben Alexender Lukashenko. Ef oedd yr person olaf i basio arweinyddiaeth Belarws mewn modd ddemocrataidd trwy bleidlais gyhoeddus deg. Claddwyd ef ar 7 Mai yn Eglwys Gadeiriol Enw'r Mair Fendigaid yn y brifddinas, Minsg. Daeth torf i'r Gadeirlan a thu allan i dalu gwrogaeth, rhoddwyd torch o flodau coch-gwyn-gwyrdd, lliwiau baner annibynnol Belarws.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *Ex-Belarus leader Stanislav Shushkevich, who helped dissolve USSR, dies at 87* erthygl France 24
* *Shushkevich Recalls Pen Strokes That Dissolved The U.S.S.R.* eitem newyddion ar sianel Radio Free Europe/Radio Liberty

Categori:Belarws
Categori:Gwleidyddiaeth Belarws