open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mynfer ach Brynach

Santes o'r 6g oedd **Mynfer**.

Ganwyd Mynfer yng Nghymru, efallai ym Mynwar ger Arberth. Roedd hi yn ferch i Brynach a Cymorth ac yn chwaer i Mabyn, Mwynen (Morwenna) ac Endelyn (Endellion) a felly yn or-wyres i Brychan Brycheiniog. Aeth i Gernyw gyda'i theulu pan yn ifanc iawn.

## Mynfer a'r diafol 
Dwedir fod y diafol wedi ceisio hudoli Mynfer tra roedd hi yn cribo ei gwallt wrth ymyl ffynnon. Taflodd Mynfer ei chrib ato a diflanodd y diafol i lawr twll a elwir "Lundy Hole"

## Cysegriadau
Rhoddodd Mynfer ei henw i bentref Sant Minver a cysegrwyd eglwys a ffynnon iddi yn Tredesick, ger Padstow.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Seintiau o Gymru
Eurfyl ach Padarn

Santes o'r 6g oedd **Eurfyl** (neu **Erfyl**).

Roedd Eurfyl yn ferch i Padarn, un o deulu Emyr Llydaw a ddihangodd i Gymru pan gipiwyd rym yno gan Hoel 

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Seintiau o Gymru
ROF Pen-bre

Adeiladwyd ffatri ffrwydron, a oedd yn ddiweddarach yn cael ei hadnabod fel **NEF Pembrey**, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, wrth ymyl y llandref a adwaenir fel Penbre, Sir Gaerfyrddin, Cymru. Awdurdodwyd hi gan Lywodraeth Prydain. Adeiladwyd y ffatri ar safle wedi'i chyfansoddi o darenni a brynnau tywod er mwyn darparu rhyw achlesiant yn erbyn niwed a achosir gan ffrwydron. TNT oedd ei phrif-gynnyrch. 

Defnyddiwyd yr un safle yn yr Ail Ryfel Byd i adeiladu ffatri arall, sef Ffatri Arfau'r Goron, o'r enw **ROF Pembrey**, neu Ffatri Gyflegraeth Frenhinol Pen-bre yn Gymraeg.

Megis pob ffatri ffrwydron, roedd angen cael cyflenwad cyson o ddŵr a dolennau trafnidiaeth da. Cysylltid y safle i'r *Great Western Railway *ym Mhen-bre

Categori:Ffatrïoedd Arfau'r Goron
Sallwyr Rhygyfarch

Llawysgrif Ladin o'r 11g o darddiad Cymreig sydd wedi'i ysgrifennu a'i addurno yn arddull Gwyddelig yw'r **Sallwyr Rhygyfarch**. Fe'i hysgrifennwyd tua 1079, yn ôl pob tebyg yn y sgriptoriwm yn Llanbadarn Fawr, Ceredigion.

Mae'n cynnwys 159 o ddalennau memrwn, ac fe'i rhannir yn yr adrannau canlynol: Llythyr Sant Sierôm i Chromatius ac Elidorus; Breviarius Apostolorum; Martyrologium Hieronymianum; a Thablau Amrywiol.

Roedd y llyfr yn perthyn i Rhygyfarch ap Sulien (1056?–1099), Esgob Tyddewi. Ar ffolio 158v, yn ei law ei hun, mae'n dweud wrthym bod y cyfrol wedi ei ysgrifennu iddo gan ysgrifennydd o'r enw Ithael, a bod yr addurnlythyrennau mawr yn waith ei frawd Ieuan. Roedd eu tad, Sulien, wedi astudio yn Iwerddon am 13 mlynedd; mae addurniad y gyfrol yn dangos tebygrwydd clir i lawysgrifau Gwyddelig o'r un cyfnod.

Mae'r llawysgrif bellach yn llyfrgell Coleg y Drindod, Dulyn fel MS 50.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
**The Psalter and Martyrology of Ricemarch*, gol. H. J. Lawlor, Henry Bradshaw Society 47 a 48, 2 gyfrol (Llundain, 1914)

## Dolen allanol
* Argraffiad adlun Sallwyr Rhygyfarch

Categori:Llawysgrifau goliwiedig Cymreig
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Categori:Llyfrau'r 11eg ganrif
E. T. A. Hoffmann

Llenor, cyfansoddwr, ac arlunydd o'r Almaen oedd **Ernst Theodor Amadeus Hoffmann** (ganwyd Ernst Theodor Wilhelm Hoffmann; 24 Ionawr 1776 – 25 Mehefin 1822).

Ganwyd yn Königsberg, Prwsia, a chafodd ei fagu gan ei ewythr. Astudiodd gwyddor y gyfraith (*Studium der Rechte*) ym Mhrifysgol Königsberg, a gwasanaethodd fel swyddog y gyfraith Brwsiaidd yn y taleithiau Pwylaidd o 1800 i 1806. Gweithiodd fel arweinydd cerddorfa, beirniad cerdd, a chyfarwyddwr theatr gerdd yn Bamberg a Dresden hyd at 1814. Tua'r flwyddyn 1813, fe newidiodd un o'i enwau bedydd, Wilhelm, i Amadeus er cof am y cyfansoddwr Wolfgang Amadeus Mozart. Ymhlith cyfansoddiadau Hoffmann mae'r bale  *Arlequin* (1811) a'r opera *Undine* (perfformiwyd 1816).

Cyhoeddodd pedair cyfrol o straeon dan y teitl *Phantasiestücke in Callots Manier* (1814–15). Ysgrifennodd dwy nofel, *Die Elixiere des Teufels* (1815–16) a *Lebens-Ansichten des Katers Murr nebst fragmentarischer Biographie des Kapellmeisters Johannes Kreisler* (1820–22), a dau gasgliad arall o straeon byrion, *Nachtstücke* (1817), a *Die Serapionsbrüder* (1819–21). Daeth Hoffmann yn enw cyfarwydd i ddarllenwyr Almaeneg, a bu ei straeon hefyd yn boblogaidd yn Lloegr, yr Unol Daleithiau, a Ffrainc. Llenor yn y dulliau ffantasi, arswyd a ffuglen Gothig oedd Hoffmann, a nodwedda'i waith gan naws ryfedd ac annaearol, elfennau'r macabr a'r goruwchnaturiol, ac archwiliadau o seicoleg a realedd ei gymeriadau.

Ym 1814 fe'i benodwyd i'r llys apêl ym Merlin, a daeth yn gynghorwr ym 1816. Bu farw yn 46 oed o barlys cynyddol, o ganlyniad i syffilis. Ysbrydolwyd sawl cyfansoddwr opera a bale gan straeon Hoffmann, gan gynnwys Richard Wagner (*Die Meistersinger von Nürnberg*, 1868), Léo Delibes (*Coppélia*, 1870), Jacques Offenbach (''Les contes d'Hoffmann*, 1881), Pyotr Ilyich Tchaikovsky (*Shchelkunchik*, 1892), a Paul Hindemith (*Cardillac'', 1926).

Categori:Genedigaethau 1776
Categori:Marwolaethau 1822
Categori:Arlunwyr o'r Almaen
Categori:Cyfansoddwyr o'r Almaen
Categori:Llenorion arswyd o'r Almaen
Categori:Llenorion ffantasi o'r Almaen
Categori:Llenorion straeon byrion Almaeneg o'r Almaen
Categori:Nofelwyr Almaeneg o'r Almaen
Categori:Pobl o Königsberg
Categori:Pobl fu farw o syffilis
Caminhos do Coração

Drama deledu o Frasil ydy ***Caminhos do Coração***. Cynhyrchwyd y rhaglen gan Record a chafodd ei rhyddhau ar 28 Awst 2007.

## Cast
## Dolenni allanol
* / Gwefan swyddogol 

Categori:Rhaglenni teledu Brasilaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Portiwgaleg
Categori:Rhaglenni teledu Record
Mohamed Salah

Pêl-droediwr o'r Aifft yw **Mohamed Salah Hamed Mahrous Ghaly** (, ; ganwyd 15 Mehefin 1992), gelwir yn gyffredin yn **Mohamed Salah** neu **Mo Salah**. Mae'n chwarae i Lerpwl a thîm cenedlaethol yr Aifft.

Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Lerpwl
Categori:Pêl-droedwyr o'r Aifft
Acne

Mae **Acne**, a elwir hefyd yn **acne vulgaris **neu **plorynnod**, yn glefyd croen tymor hir sydd i'w weld pan fydd ffoliglau blew wedi eu llyffetheirio gyda chelloedd croen marw ac olew o'r croen. Mae wedi'i nodweddu gan penddìynnod neu milia, plorod, croen seimllyd, a chreithio posibl. Mae'n effeithio yn bennaf ar ardaloedd o'r croen gyda nifer uchel o chwarennau olew, yn cynnwys yr wyneb, rhan uchaf y frest, a'r cefn. Gall yr ymddangosiad o ganlyniad arwain at ordyndra, gostyngiad mewn hunan-barch ac, mewn achosion eithafol, iselder neu feddwl am hunanladdiad.

Tybir mai geneteg yw prif achos acne mewn 80% o achosion. Nid yw'n eglur beth yw rhan y deiet ac ysmygu, ac nid yw'n ymddangos bod glendid neu olau haul ran ychwaith. Yn ystod y glasoed, yn y ddau ryw, mae acne yn cael ei achosi gan gynnydd mewn hormonau megis testosteron. Ffactor a welir yn aml yw gor-dyfiant y bacteriwm *Propionibacterium acnes*, sydd fel arfer yn bresennol ar y croen.

Mae nifer o ddulliau o drin acne, yn cynnwys newidiadau mewn ffordd o fyw, meddyginiaethau, a chamau meddygol. Gall bwyta llai o garbohydradau syml fel siwgr helpu. Yn aml defnyddir triniaethau sy'n cael eu rhoi yn uniongyrchol ar y croen, megis asid azelaig, benzoyl perocsod, ac asid alicylig. Mae gwrthfiotigau a retinoidau ar gael mewn  fformwleiddiadau sy'n cael ei rhoi ar y croen a'u cymryd trwy'r ceg i drin acne. Fodd bynnag, gall gwrthsafiad i wrthfiotigau ddatblygu o ganlyniad i therapi gwrthfiotig. Mae nifer o wahanol fathau o dabledi atal genhedlu yn gallu helpu gydag acne mewn menywod. Cedwir tabledi isotretinoin fel arfer ar gyfer achosion o acne eithafol oherwydd y posibilrwydd o sgil-effeithiau. Mae trin acne yn gynnar ac yn ymosodol yn cae ei annog gan rai yn y gymuned feddygol i leihau'r effaith tymor hir ar unigolion.

Yn 2015, amcangyfrifwyd bod acne yn effeithio ar 633 miliwn o bobl yn fyd-eang, gan ei wneud yn yr 8fed clefyd mwyaf cyffredin yn y byd. Mae acne yn aml yn digwydd yn ystod llencyndod ac yn effeithio amcangyfrif o 80–90% o bobl ifanc yn eu harddegau yn y byd Gorllewinol. Adroddir cyfraddau is mewn cymdeithasau gwledig. Gall plant ac oedolion gale eu heffeithio cyn ac ar ôl y glasoed. Er bod acne yn llai cyffredin ymhlith oedolion, mae'n parhau mewn tua hanner y bobl sy'n cael eu heffeithio hyd yr ugeiniau a thridegau ac mae grwp llai yn cael anawsterau hyd at eu pedwardegau.

## Anifeiliaid eraill 
Gall acne fod ar gathod, cwn, a cheffylau hefyd.

## Cyfeiriadau 
## Rhybudd Cyngor Meddygol
Categori:Clefydau croenol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Tegla ach Reguli

Santes o'r 5g oedd **Tegla**. Roedd hi yn ferch i Reguli o Wynedd.

Sefydlodd Llandegla (Llandegley) ym Mhowys a Llandegla ger Rhuthun a cysylltir hi weithiau gyda Capel Tegla ger Casgwent. Bu Tegla yn adnabyddus dros ardal eang am ei gallu i iachau. Bu lefel uchel o sylffwr yn ei ffynnon ym Mhowys oedd yn cynorthwyo gyda ambell afiechyd, efallai. Dwedir ei bod hi wedi gwella Cynan o Wynedd o gur pen parhaus ar ôl iddo addo rhyddhau carcharorion.:

## Defod yn Llandegla 
Credwyd fod modd gwella epilepsi, a elwyd ers talwm yn 'clwyf Tecla' trwy ddefod a gyflawnwyd yn Llandegla ger Rhuthun. Cofnododd Edward Llwyd y defod yn 1699. Bu rhaid i'r cleifion mynd â iâr gyda hwy. Golchwyd traed a dwylo y claf yn nŵr y ffynnon a pigwyd yr iâr gyda pin a taflwyd i'r ffynnon. Ar ôl talu ceidwad y ffynnon, ac adrodd Gweddi'r Arglwydd tairgwaith, cerddodd y claf o gwmpas yr eglwys tairgwaith. Bu rhaid i'r claf gysgu wedyn, gyda'r iâr, o dan allor eglwys Llandegla, ar nos Wener, gan ddefnyddio'r Beibl fel gobennydd. Yn y bore chwythodd y claf i lawr corn gwddf yr iâr i drosglwyddo yr haint i'r iâr. Gadewyd yr iâr yn yr eglwys. Buasai'r triniaeth yn llwyddiannus petasai'r iâr yn marw (ond nid cael ei lladd) yn yr eglwys. Bu yr eglwys yn llawnach o ieir nag o bobl yn aml. Parhaodd yr arferion hyn tan y 19g. Yn 1935 darganfuwyd llawer o pinnau a darnau pres yn y ffynnon.

Mae ddwy santes arall Thecla o'r 1g a Tegla o'r 8g a ni dylid cymysgu y tair.

## Gweler hefyd
Dylid darllen yr erthygl hwn ynghyd-destun Santesau Celtaidd 388-680.

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Seintiau o Gymru
Doug Stone

Canwr gwlad Americanaidd yw **Doug Stone** (ganwyd 19 Mehefin 1956).

Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Tom Lester

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Tom Lester** (ganwyd 23 Medi 1938).

Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1938
Frank Welker

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Franklin Wendell** "**Frank**" **Welker** (ganwyd 12 Mawrth 1946).

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Ilëwm

de|bawd|Cyffordd Ileocecal (Ileum terfynol yn ymddangos yn y lliw brown)
Yr **ilëwm** /ˈɪliəm/ (hefyd **glasgoluddyn**) yw'r rhan olaf o'r coluddyn bach yn y rhan fwyaf o fertebratiaid uwch, gan gynnwys mamaliaid, ymlusgiaid ac adar. Mewn pysgod, nid yw'r gwahaniadau yn y goluddyn bach mor eglur a gellir defnyddio'r term *ôl-berfeddyn* yn lle'r ilëwm.

Mae'r ilëwm yn dilyn y dwodenwm a'r jejwnwm ac wedi ei wahanu oddi wrth y coluddyn dall (caecwm) gan y falf ileocaecol (ICV). Mewn bodau dynol, mae'r ilëwm tua 2–4 m o hyd, ac mae'r gwerth pH fel arfer rhwng 7 ac 8 (niwtral i ychydig yn alcalïaidd).

Mae'r gair Lladin Canol *īleum* yn deillio o gymysgu'r geiriau Lladin clasurol *īleus*, *īleos* ‘bolgnofa, colig’ ag *īlia* ‘cesail y forddwyd, ymysgaroedd’.

## Cyfeiriadau 
Categori:System dreulio
Gwenaseth ach Rhufon

Santes o'r diwedd y 5g oedd **Gwenaseth** ac yn un o ychydig o saint brodorol Gwynedd.

Roedd Gwenaseth yn ferch i Rhufon ap Cunedda Wledig. Priododd Pabo Post Prydain, un o bennaethiad Rheged a collodd bwrdron yn erbyn y Pictiad a'r Ysgotiaid a dihangodd i Ynys Môn. Bu ganddynt nifer o blant yn cynnwys Dunawd Fawr. Credir fod Gwenaseth a Pabo wedi claddu yn Llanerchymedd.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
[[Categori:Santesau Celtaidd]
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Oes y Seintiau
Mastgell

Math o gell gwyn y gwaed yw **Mastgell**. Yn benodol, mae'n fath o granulocyte sy'n tarddu o'r gell fonyn myeloid sy'n rhan o'r systemau imiwnyddol a niwroimiwnyddol ac yn cynnwys nifer o ronynnau sy'n gyfoethog o histamin a heparin. Er eu bod yn cael eu hadnabod orau am eu rhan mewn alergedd a anaphylaxis, mae gan fasgelloedd ran bwysig hefyd yn gwarchod y corff, yn cydrannu at wella clwyfau, angiogenesis, goddefiad imiwnyddol, amddiffyniad yn erbyn pathogenau, a ffwythiant gwahanfur gwaed ac ymenydd.

Mae'r mastgell yn debyg iawn o ran ei wedd a'i waith i'r basoffil, math arall o gell gwyn y gwaed. Er y credid ar un adeg mai basoffilau oedd yn preswylio mewn meinwe oedd y mastgelloedd, mae wedi'i ddangos bod y ddau gell yn datblygu o wahanol linachau hematopoietig ac na fedrant felly fod yr un celloedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg cell
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Uno'r ddwy Iemen

Proses wleidyddol oedd '''uno'r ddwy Iemen''' a ddigwyddodd ar 22 Mai 1990, gan greu Gweriniaeth Iemen.

Cafodd y wlad ei rhannu ers y 1830au, pan gafodd Aden a'r tiroedd cyfagos yn ne Iemen eu meddiannu gan yr Ymerodraeth Brydeinig. Roedd y gogledd dan reolaeth Ymerodraeth yr Otomaniaid hyd at chwalu'r ymerodraeth honno yn y 1920au. Parhaodd y de dan lywodraeth y Prydeinwyr, fel Trefedigaeth Aden ac Undeb yr Emiradau Arabaidd Deheuol. Cychwynnodd gwrthryfel dros annibyniaeth yn y de ym 1963, a gadawodd lluoedd Prydeinig y wlad ym 1967. Sefydlwyd Gweriniaeth Pobl Iemen, neu Dde Iemen, dan nawdd yr Undeb Sofietaidd. Ers hynny, bu ymdrechion i uno'r ddwy weriniaeth ynghyd â gwrthdaro rhyngddynt.

Ym 1979 arwyddwyd cytundeb rhwng y ddau arlywydd i sefydlu cyd-bwyllgor cyfansoddiadol. Daeth yr uniad yn agosach ym 1988, yn sgil dadfilwroli'r ffin rhwng y gogledd a'r de.

## Cyfeiriadau 
Categori:1990
Categori:Hanes Iemen
Hamilton Camp

Actor a canwr o Loegr oedd **Hamilton Camp** (23 Hydref 1934 – 2 Hydref 2005). Ganwyd Camp yn Llundain a symudodd i'r Unol Daleithiau gyda'i fam a'i chwaer yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwerin o'r Unol Daleithiau
Gorsaf reilffordd Williton

bawd|250px

Mae **Gorsaf reilffordd Williton** yn orsaf ar Reilffordd Gorllewin Gwlad yr Haf. Mae’r orsaf prif fan pasio’r rheilffordd, ac mae’n bron milltir o dref Williton. Mae gweithdy a chanolfan treftadaeth locomotifau diesel a thrydanol yn Williton.

## Hanes
Agorwyd yr orsaf ar 31 Mawrth 1862 gyda un platfform. Ychwanegwyd ail blatfform a thrac ym 1874. Gweithredwyd y rheilffordd gan Reilffordd Bryste a Chaerwysg. Ym 1922 daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffordd y Great Western ac ym 1948 yn rhan y Rheilffyrdd Prydeinig. Caewyd y gangen ar 4 Ionawr 1971. Mae bwlch eang rhwng y traciau oherwydd lled gwreiddiol y traciau o 7 troedfedd yn ôl cynllun gwreiddiol Isambard Kingdom Brunel.

## Aileni
Ailagorwyd y rheilffordd ar 28 Mawrth 1976, ac i Williton ar 28 Awst 1976.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan yr orsaf 

Williton
Williton
Categori:Rheilffordd Gorllewin Gwlad yr Haf
Anhun ach Gwrthyfer

Santes o'r 6g oedd **Anhun**

Roedd Anhun yn ferch i Gwthyfer, wyres i Gwrtheyrn a Sefira a gor-wyres Elen. Bu farw ei thad mewn gwrthryfel yn erbyn ei thaid.

Sefydlodd Llan gyda'i chwaer Madryn ger Trawsfynydd. Wedyn priododd Cynyr o Gaer Gawch yng ngogledd Penfro a bu yn fam i Ina, Gwen o Gernyw a Non ac yn famgu i Ddewi.

Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
Tegfedd ach Amwn Ddu

Santes o'r 6g oedd **Tegfedd.** Roedd Tegfedd yn ferch i Amwn Ddu ab Emyr Llydaw, yn chwaer i Tydecho ac un o'r teulu a dihangodd o Llydaw ac ymsefydlodd ar arfordir Gwynedd gyda chaniatad teulu Maelgwn Gwynedd.

Roedd pennaeth leol yn dymuno ei phriodi hi  ond gwrthoddodd Tegfedd a symudodd i ddyffryn Afon Mawddach ym Meirionnydd. Cysylltir hi â Garthbeibio.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr hanes hwn ynghyd-destun Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Seintiau o Lydaw
Teigiwg ach Ynyr

Cyfeirir ar **Teigiwg** fel Santes o'r 6g.

Roedd Teigiwg yn ferch i Madryn ac Ynyr Gwent. Syrthiodd Teigiwg mewn cariad gyda saer ifanc a daeth o Aberffraw i Gaerwent i weithio ar blasdy yno. Pan aeth y saer yn ôl i Aberffraw aeth Teigiwg gydag ef gyda'i gwaddol o geffylau, aur ac arian. Nid oedd y saer yn caru Teigiwg a gadawodd hi mewn ardal unig ar y ffordd. Daeth bugeiliaid o hyd iddi a'i ymgeleddu. Pan clywodd ei theulu yng Nghaerwent aeth Iddon, ei brawd, i chwilio amdani. Pan daeth o hyd iddi, penderfynodd hithau ymgartrefu mewn llan ger Trawsfynydd yn hytrach na dychweled gydag ef i Gaerwent. Aeth Iddon i Lys Aberffraw i hawlio y ceffylau, aur ac arian yn ôl gan y saer. Bu pennaeth Aberffraw yn anfodlon cynorthwyo ar y dechrau ond llwyddodd sant leol ei darbwyllo i newid ei feddwl.

## Amrywiaethau 
Mae nifer o amrywiaethau i'r hanes hwn. Mewn un ohonynt llofruddwyd Teigiwg gan y saer ond llwyddodd sant dienw ei adfywio hi. Mewn un arall, torrodd Iddon pen y saer i ffwrdd ond llwyddodd sant dienw a'i osod yn ôl. Weithiau mae enw Beuno yn cymryd lle y sant dienw ond nid oedd Teigiwg a Beuno yn cyfoesi.

## Cyfeiriadau
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Seintiau o Gymru
Mihai I, brenin Rwmania

Brenin Rwmania ym 1927–1930 a 1940–1947 oedd **Mihai I** 25 Hydref 1921 – 5 Rhagfyr 2017).

Categori:Brenhinoedd Rwmania
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2017
Peillian ach Coel

Santes o'r 6g oedd **Peillian.**

Roedd hi'n ferch i Coel Godebog o deyrnas Rheged yn yr Hen Ogledd ac yn chwaer i Cywyllog a Gwenabwy. Rhoddodd Maelgwn Gwynedd dir iddynt ar Ynys Môn ar ôl iddynt orfod ffoi o Reged ar yr amod eu bod yn cadw at waith crefyddol a pheidio a cheisio gwladfa iddynt eu hunain. Cydweithiodd Peillian gyda'i chwiorydd yn yr un ardal. Sefydlodd eglwys yn Llugwy.

## Gweler hefyd 
*Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Yr Hen Ogledd
Pilen

Llecyn cymylog yn lens y llygad sy'n amharu ar y golwg yw **pilen** (hefyd **rhuchen**, **magl**, **cataract**). Mae pilennau yn aml yn datblygu yn araf ac yn gallu effeithio ar un neu'r ddwy lygad. Gall symptomau gynnwys pyliad lliwiau, gweld yn aneglur, lleugylchoedd o amgylch golau, anhawster gyda goleuadau llachar, a thrafferth gweld yn y nos. Gall hyn arwain at drafferth wrth yrru, darllen, neu adnabod wynebau. Gall golwg gwael sy'n cael ei achosi gan bilennau hefyd gynyddu'r risg o gwympo ac iselder. Pilennau sydd y tu ol i hanner yr achosion o ddallineb a 33% o'r achosion o nam ar y golwg ledled y byd.

Mae pilennau gan amlaf yn ganlyniad i heneiddio ond gall ddigwydd o ganlyniad i drawma neu amlygiad i ymbelydredd, gall fod yn bresennol ers genedigaeth, neu ddilyn triniaeth llygad oherwydd problemau eraill. Mae ffactorau risg yn cynnwys clefyd siwgr, ysmygu tobacco, gormod o olau haul, ac alcohol. Gall naill ai clympiau o brotein neu bigment melyn-brown sydd yn y lens ostwng trawsyrriant golau i'r retina yng nghefn y llygad. Ceir diagnosis trwy archwilio'r llygad.

Mae dulliau o atal pilennau yn cynnwys gwisgo sbecotl haul a pheidio ag ysmygu. Yn y cyfnod cynnar gellir gwella'r symptomau trwy wisgo sbectol. Os nad yw hynny'n helpu, yr unig dull effeithiol o'i drin yw trwy driniaeth i dynu'r lens gymylog a'i chyfnewid am lens artiffisial. Dim ond os yw'r pilennau'n achosi problemau y bydd angen triniaeth, ac mae hynny fel arfer yn gwella ansawdd bywyd y claf. Nid oes triniaeth pilennau ar gael mewn nifer o wledydd, ac yn arbennig ar gyfer menywod, pobl sy'n byw yng nghefn gwlad, a'r rhai na all ddarllen.

Mae tua 20 miliwn o bobl yn ddall o ganlyniad i bilennau. Pilennau sydd y tu ol i tua 5% o'r achosion o ddallineb yn yr Unol Daleithiau a bron 60% o'r achosion o ddlalineb mewn rhannau o Affrica a De America. Mae dallineb o ganlyniad i bilennau i'w weld mewn tua 10 i 40 o bob 100,000 o blant yn y byd sy'n datblygu, ac 1 i 4 o bob 100,000 o blant yn y byd datblygedig. Mae pilennau yn dod yn fwy cyffredin gydag oedran. Mae dros hanner pobl yn yr Unol Daleithiau wedi cael pilennau erbyn y byddant yn 80 oed.

## Gweler hefyd 
* Pilen galactosemig

## Cyfeiriadau
## Rhybudd Cyngor Meddygol
Categori:Llygad
Categori:Golwg
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Machraeth o Feirion

Santes o'r 6g oedd **Machraeth**.

## Hanes a Chysegriadau 
Ni wyddom dim am berthnasau Machraeth. Sefydlodd Llanfachraeth ym Meirionnydd  Bu cell ar un adeg ger ei eglwys yng Nghwm yr Eglwys. Roedd ffynnon yno a elwid Ffynnon y Capel. Defnyddiwyd dŵr y ffynnon i wella afiechydon y llygaid.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Seintiau o Gymru
Nwyalen ach Selyf

Santes o'r 6g oedd  **Nwyalen**.

Roedd Nwyalen yn ferch i Gwen a Selyf o Gernyw. Sefydlodd gapel ger Ynysgynwraidd yng Ngwent ble mae ffynnon a phont yn dwyn ei henw. Adnabyddir hi fel Newlyn yng Nghernyw. Gelwir hi;n Noala yn Llydaw ble mae sawl cysegriad iddi ac yno adroddir hanes amdani sy'n debyg iawn i hanes Gwenffrewi.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Seintiau o Gymru
Eleri o Gwytherin

Santes o'r 7g oedd **Eleri**

Roedd Eleri yn un o chwiorydd Beuno, a sylfaenodd llan yn Gwytherin ble roedd yr eglwys wedi cysegru iddi tan y 12g.  Ymunodd ei nith Gwenffrewi â hi wrth iddi heneiddio a dilynodd Gwenffrewi hi fel arweinydd y llan.

Mae Eleri yn un o'r saint sydd yn cael eu camddehongli yn aml fel dyn am ei bod hi yn arweinydd. Gelwir hi weithiau yn Elerius a weithiau Theonia.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Seintiau o Gymru
Ali Abdullah Saleh

Gwleidydd a milwr Iemenaidd oedd **Ali Abdullah Saleh** (Arabeg: علي عبد الله صالح‎, *ʿAlī ʿAbdullāh Ṣāliḥ*; 21 Mawrth 1942 – 4 Rhagfyr 2017) a oedd yn Arlywydd Gogledd Iemen o 1978 hyd uno'r ddwy Iemen ym 1990, ac yn Arlywydd Iemen o 1990 hyd chwyldro yn 2012.

Categori:Arlywyddion Gogledd Iemen
Categori:Arlywyddion Iemen
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Gwleidyddion o Iemen
Categori:Maeslywyddion
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Milwyr o Iemen
Categori:Pobl y Gwanwyn Arabaidd
Wddyn

Santes o'r 5g oedd **Wddyn.**

Mae traddodiad cryf ei bod yn gawres a arferai deithio dros y mynyddoedd i ymweld a Melangell.

Sefydlodd Llanwddyn sydd bellach wedi boddi o dan gronfa dŵr Efyrnwy. Pan ail-adeiladodd y pentref pellach i lawr y cwm cysegrwyd yr eglwys newydd i'r Santes Wddyn. Mae'n debyg fod hwn yw'r unig enghraifft o'r eglwys Anglicanaidd yn cadw enw sant leol wrth cysegru adeilad newydd.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Santesau Celtaidd
Braille

Ffurf ar gyfathrebu a ddefnyddir gan bobl gyda nam difrifol ar y golwg yw **Braille** neu weithiau yn Gymraeg **Breil**. Mae'n system o ddotiau uchel a ddarllenir gan unigolion drwy eu teimlo gyda blaenau eu bysedd.

Enwir Braille ar ôl y Ffrancwr Louis Braille (1809 – 1852), a aeth yn ddall o ganlyniad i ddamwain yn ei blentyndod. Yn 1824, pan oedd yn 15 oed, fe ddatblygodd gôd ar sail yr wyddor Ffrangeg a'r hen ddull o *sonographie*. Cyhoeddodd ei system yn 1829, a'i ddiwygiad ohoni yn 1837.

## Gweler hefyd
* Braille Cymraeg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Côd Braille Cymraeg


Categori:Dallineb
Categori:Dyfeisiau o Ffrainc
Categori:Systemau ysgrifennu
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Anaemia

Yr anhwylder y gwaed mwyaf cyffredin yw **Anaemia**, sef lleihad yn y nifer arferol o gelloedd gwaed coch neu lai na'r maint arferol o haemoglobin yn y gwaed a achosir gan ddiffyg haearn yn y deiet.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon 

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Clefyd heintus

Clefyd a drosglwyddir o un person i'r llall yw clefyd heintus.  Er enghraifft, llid yr ymennydd, ffliw, y frech goch.

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon 

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Cymdeithas Feddygol Prydain

bawd|Tŷ'r BMA ger Sgwâr Tavistock, Camden.
Cymdeithas broffesiynol ac undeb llafur ar gyfer meddygon yn y Deyrnas Unedig yw **Cymdeithas Feddygol Prydain** neu'r **BMA** () a sefydlwyd i ofalu am anghenion proffesiynol a phersonol ei aelodau. Mae'r BMA yn cynrychioli meddygon ym mhob cangen o feddygaeth ledled y DU.

Sefydlwyd y Gymdeithas Feddygol a Llawfeddygol Ranbarthol (PMSA) ym 1832 yn Ysbyty Caerwrangon. Newidiodd ei enw i'r BMA ym 1856, a lleolir ei bencadlys ym mwrdeistref Camden yng ngogledd Llundain, mewn adeilad a ddyluniwyd gan Syr Edwin Lutyens.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Camden
Categori:Cymdeithasau proffesiynol
Categori:Iechyd yn y Deyrnas Unedig
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Sefydliadau 1832
Categori:Sefydliadau a leolir yn Llundain
Categori:Undebau llafur
Clefyd cronig

Clefyd sy'n datblygu gydag amser ac sydd angen goruchwyliaeth feddygol tymor hir a moddion presgripsiwn, ac na ellir ei wella fel rheol, ye **Clefyd cronig** – er enghraifft arthritis, diabetes, canser a clefyd y galon.

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon 

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Friedrich Fröbel

Addysgwr o'r Almaen oedd **Friedrich Wilhelm August Fröbel**, neu Froebel (21 Ebrill 1782 – 21 Gorffennaf 1852). Roedd yn damcaniaethwr mewn chwarae ac addysg a gredai bod pob plentyn yn cael ei eni'n dda ac y dylai oedolion ddarparu'r gweithgareddau a'r amgylchedd priodol er mwyn iddyn nhw ddatblygu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1782
Categori:Marwolaethau 1852

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Spina bifida

Yn llythrennol, mae **spina bifida** yn golygu asgwrn cefn hollt. Mae'n broblem ddatblygiadol sy'n digwydd yn ystod beichiogrwydd pan fod un neu fwy o fertebrâu'r asgwrn cefn yn peidio â ffurfio'n iawn. Yna gall y nerfau fod heb amddiffyniad ac yn debyg o gael eu niweidio. Gall hyn achosi problemau symudedd, problemau'r bledren a'r coluddyn ac, mewn achosion difrifol, parlys islaw'r rhan o'r asgwrn cefn yr effeithiwyd arno. 

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon 

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Balacobaco

Drama deledu o Frasil ydy ***Balacobaco***. Cynhyrchwyd y rhaglen gan Record a chafodd ei rhyddhau ar 4 Hydref 2012.

## Gweler hefyd
* Vitória

## Dolenni allanol
* / Gwefan swyddogol 

Categori:Rhaglenni teledu Brasilaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Portiwgaleg
Categori:Rhaglenni teledu Record
Galw Iechyd Cymru

Gwasanaeth cyngor iechyd a gwybodaeth yw **Galw Iechyd Cymru** a ddarperir gan y Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG) yng Nghymru, sydd ar gael ar y ffôn a'r rhyngrwyd 24 awr y dydd, bob diwrnod o'r flwyddyn. Nod y gwasanaeth yw cynnig cyngor i drigolion ac ymwelwyr Seisnig am unrhyw broblemau iechyd neu bryderon sydd ganddynt, a’u cyfeirio at y man gofal mwyaf priodol, boed hunanofal yn y cartref neu ambiwlans argyfwng. Fel rhan o'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, mae gwasanaethau Galw Iechyd Cymru yn rhad ac am ddim yn y man gofal.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Gwefan Galw Iechyd Cymru

Categori:Iechyd yng Nghymru
Categori:GIG Cymru
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Gorddryswch

Clefyd corfforol yr ymennydd sy'n peri i gelloedd yr ymennydd farw yw **Gorddryswch** (Dementia) . Mae'n glefyd cynyddol sy'n arwain i golli galluoedd meddyliol, e.e. meddwl, cofio, rhesymu. 

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Mind (elusen)

**Mind** yw'r brif elusen iechyd meddwl yng Nghymru a Lloegr. Maen nhw'n darparu gwybodaeth er mwyn helpu i hybu dealltwriaeth o iechyd meddwl ac yn ymgyrchu i greu cymdeithas ble caiff pobl gyda phrofiad o gyfyngder meddyliol eu trin yn deg, yn gadarnhaol a gyda pharch. Mae Mind yn helpu pobl i gael rheolaeth dros eu hiechyd meddwl.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* 

Categori:Elusennau
Categori:Iechyd
Categori:Sefydliadau 1946
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
National Institute for Health and Care Excellence

Sefydliad Cenedlaethol dros Iechyd a Rhagoriaeth Glinigol yw'r **National Institute for Health and Care Excellence (NICE)**. Mae NICE yn sefydliad annibynnol sy'n gyfrifol am ddarparu canllawiau cenedlaethol er mwyn hybu iechyd da ac atal a thrin afiechyd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Cyrff cyhoeddus a thasgluoedd Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Iechyd yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1999
Mamograffeg

Pelydr X ar y fron yw **mamogram**. Defnyddir mamogramau sgrinio i chwilio am ganser y fron mewn menywod sydd ag arwyddion neu symptomau o'r clefyd. Defnyddir mamogramau diagnostig i chwilio am ganser y fron ar ôl i lwmp neu arwydd neu symptom arall o'r clefyd gael ei ddarganfod.

Mae'r fron wedi'i gwneud o feinwe bloneg sy'n storio braster, meinwe gyswllt, miloedd o labedennau a thiwbiau bach iawn a elwir yn ddwythellau.  Mae llabedennau yn chwarennau a dwythellau bychan sy'n cynhyrchu llaeth ac sy'n cyflenwi llaeth i'r deth.

Gall canser y fron ymledu i rannau eraill o'r corff fel yr afu, yr esgyrn neu'r nodau lymff (chwarennau bach sy'n hidlo bacteria o'r corff, mae'r rhai agosaf i'r fron yn mynd dan y fraich, yn ardal y gesail)  Hyd yma ni ddeallir yn llwyr beth sy'n achosi canser y fron. Mae ffactorau fel oedran a hanes teuluol yn cynyddu'r tebygrwydd o ddatblygu canser y fron. Mae gan y genynnau a etifeddwyd gennych rôl i'w chwarae – er nad oes ‘genyn canser y fron’ yn bodoli (yn yr un ffordd ag y ceir genyn ar gyfer ffibrosis y bledren), gall mwtaniadau mewn rhai genynnau (BRCA1 a BRCA2)  gynyddu eich tebygrwydd o'i ddatblygu.

Mae mamogram yn tynnu llun pelydr X o du mewn y bronnau. Fe'i defnyddir i nodi newidiadau ym meinwe'r fron yn gynnar, cyn i unrhyw lwmp fod yn amlwg. Mae'r dechneg yn fwy effeithiol mewn menywod dros 35, gan fod menywod iau yn dueddol o feddu ar fronnau mwy trwchus ble mae'n fwy anodd sbotio newidiadau. Gellir cynnig sgan uwchsain ar y fron i fenywod iau yn hytrach na hyn.
Mae radiograffydd (arbenigydd pelydr X) yn gosod un fron ar blât pelydr X fflat. Yna gwthir ail blât pelydr X i lawr ar y fron oddi uchod (a all achosi poen neu anghysur dros dro), yna caiff ei gwasgu a'u fflatio rhwng y ddau blât. Cymerir pelydr X, ac yna caiff y broses ei hailwneud ar y fron arall.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Canser
Parlys yr ymennydd

**Parlys yr ymennydd** *(cerebral palsy)* yw'r term cyffredinol sy'n disgrifio grŵp o gyflyrau sy'n achosi problemau symud. Y math mwyaf cyffredin yw parlys yr ymennydd sbastig ble mae'r cyhyrau'n anystwyth ac yn anhyblyg yn un neu fwy o'r aelodau. Y broblem waelodol yw niwed neu ddatblygiad diffygiol mewn rhan o'r ymennydd, sy'n digwydd fel rheol ar ryw adeg cyn geni.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd
Categori:Parlys yr ymennydd a syndromau paralytig eraill
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Tair Onnen (pentrefan)

Pentrefan yng nghymuned Llanddunwyd, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Tair Onnen**. Saif i'r gogledd o ffordd yr A48 tua 3 milltir i'r dwyrain o'r Bontfaen. Lleolir rhyw 24 a thai yn y pentrefan a gafodd ei adeiladu i gartrefi teuluoedd gweithiwr y Comisiynydd Coedwigaeth.

Mae tri aneddiad yn rhan o Dair Onnen a gweler adfeilion o hen lefydd gwaith y comisiynydd coedwigaeth yng nghanol y goedwig. Mae'r goedwig ei hun yn eang sy'n cynnwys hen adfeilion o Gastell a elwir yn Gastell Coch yn ôl mapiau OS. Tafliad carreg o bentrefan ceir man uchaf y fro a man ar heol A48 a elwir "Pant y Lladron".

Categori:Llanddunwyd
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Nychdod cyhyrol

Mae **Nychdod cyhyrol** *(MD neu Muscular dystrophy)* yn gyflwr genetig (etifeddol) sydd yn raddol, gydag amser, yn peri i'r cyhyrau wanhau. Mae hyn yn arwain i lefel cynyddol o anabledd. Ceir nifer o wahanol fathau o MD, gyda gwahanol symptomau a phatrymau cynyddu. Nid yw pob math ar MD yn achosi anabledd difrifol, ond ar hyn o bryd nid oes iachâd i'r cyflwr.MD Duchenne yw'r ffurf fwyaf cyffredin a mwyaf difrifol o MD. Fel rheol mae'n effeithio ar fechgyn ac fe gaiff ei ddiagnosio tua thair blwydd oed. Mae'n cychwyn yng nghyhyrau'r coesau cyn symud yn gyflym i grwpiau eraill o gyhyrau.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd 	
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Peiriant TENS

bawd|Peiriant Tens

Ysgogydd Nerfol Trydanol Trawsgroenol yw **peiriant TENS** (Saesneg:*Transcutaneous electrical nerve stimulation*). Mae trawsgroenol yn golygu 'drwy'r croen'. Mae peiriannau TENS yn cyflenwi pylsiau bach trydanol i'r corff drwy electrodau a osodir ar y croen. Credir bod peiriannau TENS yn effeithio ar y ffordd mae signalau poen yn cael eu hanfon i'r ymennydd. Mae signalau poen yn cyrraedd yr ymennydd drwy'r nerfau a madruddyn y cefn. Os gellir blocio signalau poen yna bydd yr ymennydd yn derbyn llai o signalau o ffynhonnell y boen. Yna gall unigolion deimlo llai o boen.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Dilig (sant)

Santes o ddiwedd y 5g oedd **Dilig** a oedd yn ferch i Brychan ac a gysylltir gyda phlwyf St Illick (ac eglwys St Electa) Sen Endelyn, Cernyw.

Mae gan Dilig ffynnon yng Nghilbebyll ger Pontardawe. Yn un o lawysgrifau Peniarth cofnodir fod bedd Dilic Gawr (sydd dros 30 troedfedd o hyd) rhwng Llansawel a Baglan. Cysegrwyd eglwys yng Nghernyw i'r sant yma.

Ceir amrywiadau Cernyweg ar ei henw gan gynnwys: Illick, Telick, Electa a Delech.

## Gwryw o'r un enw
Ceir hefyd sant gwrywaidd o'r un enw sydd a chysylltiad â Plouray ym Morbihan, Llydaw a Sant Illec (St.Dilecq heddiw) ger Kemperle.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Shashi Kapoor

Actor a chyfarwyddwr ffilm o India oedd **Shashi Kapoor** (18 Mawrth 1938 - 4 Rhagfyr 2017).

Brawd yr actorion Raj Kapoor a Shammi Kapoor oedd ef. Priododd yr actores Jennifer Kendal ym 1956.

## Plant
*Kunal Kapoor 
*Karan Kapoor (g. 1962)
*Sanjana Kapoor (g. 1967)

## Ffilmiau (fel actor)
**Deewaar*
**Bombay Talkie*
**Shakespeare Wallah*
**A Matter of Innocence* (1967) 
**Heat and Dust* (1983)
**In Custody* (1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o India
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2017
Bromyard

Tref yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Bromyard**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Bromyard and Winslow.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Henffordd
Y Geltaidd

Cymdeithas chwaraeon Cymdeithas Gymraeg Prifysgol Aberystwyth yw'r **Geltaidd**. Cafodd ei sefydlu'n 1889 fel modd i fyfyrwyr y dref cymdeithasu gan esblygu mewn i gymdeithas chwaraeon unwaith sefydlwyd UMCA (Undeb Myfyrwyr Cymraeg Aberystwyth).

Yn 2017 roedd gan y Geltaidd dimau pêl-droed a rygbi, dynion a merched, tîm pêl-rwyd, sboncen a chriced. Mae'r gymdeithas hefyd yn trefnu digwyddiadau cymdeithasol, gan gynnwys tripiau i gemau ryngwladol Cymru. Mae'r aelodau'r gymdeithas yn gwneud llawer o waith gwirfoddol yn lleol, yn enwedig gwirfoddoli i hyfforddi gyda'r Urdd.

Prif noddwyr y gymdeithas a chartref ysbrydol nifer o'r timau chwaraeon yw tafarn Yr Hen Lew Du.

## Clwb Rygbi Dynion Y Geltaidd 
Un o brif dimau'r Geltaidd yw'r Clwb Rygbi sy'n chwarae gemau cyfeillgar yr ardal leol a thimau prifysgolion gan nad ydym yn gysylltiedig gydag Undeb Rygbi Cymru eto. Mae sawl cyn-chwaraewr dawnus wedi chwarae gan gynnwys y chwaraewr rhyngwladol Wyn Jones. Cystadlir Y Geltaidd yng nghamp 7-pob-ochr ond uchafbwynt y flwyddyn yw'r Farsiti Cymraeg yn erbyn GymGym Caerdydd a chynhelir ym Mharc yr Arfau. Cynhaliwyd y gêm gyntaf yn 2014 lle trechodd Y Geltaidd Caerdydd gan 17-6.

## Cyfeiriadau
Categori:Prifysgol Aberystwyth
Gwyndaf Hen

Enw sant cynnar yw **Gwyndaf Hen**. Fe'i elwir hefyd yn **Sant Gwyndaf** (neu **Gwnda**). Mae'n bosibl iddo sefydlu llan neu eglwys yn Llanwnda, Sir Gaernarfon; Llanwnda, Sir Benfro a Chapel Gwnda ger Rhydlewis yn Sir Aberteifi.

Dywedir fod Gwyndaf Hen wedi teithio gyda Sant Cadfan o Lydaw i Ben Llŷn, yng nghwmni dilynwyr eraill hwnnw, yn cynnwys y seintiau Padarn, Tydecho, Henwyn, Meugant, Mael, Trinio, Sulien, Tanwg, Sadwrn, Lleuddad, Tecwyn a Maelrys. Ymosododd y Ffrancod ar Lydaw yn 40au y 6g a pan bu farw Emyr Lydaw yn 546 cipiodd rym gan ei fab, Hoel, gan gorfodi nifer o'i deulu i ffoi. Sefydlodd nifer ohonynt eglwysi, neu lannau, yng Ngogledd Cymru. Roedd Gwyndaf Hen yn fab i Emyr Lydaw, ac fe briododd Gwenonwy, merch Meurig ap Tewdrig, Brenin Morgannwg a chwaer (yn ôl rhai awduron) i'r Brenin Arthur. Cawsant ddau o blant, Meugan a Hywyn.

Mae'r unig ffynonellau am saint unigol yw bucheddau (neu gofiannau) a ysgrifennwyd ganrifoedd wedi i'r bobl hyn farw. Y gwir yw, nad ydym yn gwybod dim am Wyndaf ond ei fod wedi gadael ei enw ar eglwysi yng Nghymru - a hynny'n gynnar yn hanes Cristnogaeth Cymnru. Digon posibl hefyd yw'r awgrym ei fod yn hanu o Lydaw, gan mai o'r fan honno y daeth llawer o seintiau Cymru yn y 6g OC.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
The Royal Tenenbaums

Mae ***The Royal Tenenbaums*** (2001) yn ffilm gomedi-drama Americanaidd wedi'i chyfarwyddo gan Wes Anderson, a'i chyd-ysgrifennu ag Owen Wilson. Sêr y ffilm yw Danny Glover, Gene Hackman, Anjelica Huston, Bill Murray, Gwyneth Paltrow, Ben Stiller, Luke Wilson, ac Owen Wilson. Mae'n honni i fod yn seiliedig ar nofel (nad yw'n bodoli) ac yn cael ei hadrodd â naratif lenyddol.  Mae'n dilyn stori dau frawd a chwaer ddawnus sy'n profi llwyddiant mawr yn eu hieuenctid, cyn profi siom a methiant fel oedolion. Mae tad ecsentrig, Royal Tenenbaum, sydd wedi eu gadael yn ystod eu harddegau, yn dychwelyd pan maent yn oedolion, gan honni fod ganddo salwch angheuol.

Categori:Ffilmiau 2001
Categori:Ffilmiau comedi o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Ninas Efrog Newydd
Hapusrwydd

bawd|Y ffoto cyntaf yn y byd o person yn gwenu. Abertawe, 1853
bawd|Mynach o Tibet yn gwenu

Mewn athroniaeth, defnyddir y cysyniad Groegaidd o *eudaimonia *i gyfeirio at hapusrwydd, a olygir y bywyd da, llewyrchus, yn hytrach nag emosiwn o reidrwydd.

Mewn seicoleg, mae hapusrwydd yn stad feddyliol neu emosiynol o les unigolyn a ellir ei ddiffinio gan, ymysg eraill, emosiynau cadarnhaol neu ddymunol sy'n amrywio o fodlonrwydd i lawenydd dwys. Gall stadau meddyliol hapus adlewyrchu rhagfarnau gan berson am ei les cyffredinol.

Ers yr 1960au, cynhaliwyd ymchwil ar hapusrwydd mewn sawl maes gwyddonol, yn cynnwys seicoleg gymdeithasol, clinigol, ymchwil meddygol ac economeg hapusrwydd.

## Diffiniad 
Mae hapusrwydd yn gysyniad niwlog. Mae rhai cysyniadau yn cynnys llesiant, ansawdd bywyd, llwyddiant, a bodlonrwydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bywyd personol
Categori:Agwedd feddyliol gadarnhaol

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Les Hay Babies

Mae **Les Hay Babies** yn driawd o gantorion a chyfansoddwyr indi-gwerin a chanu gwlad o dalaith New Brunswick, Canada.

## Bywgraffiad 
Mae'r grŵp yn cynnwys: Julie Aubé ar y banjo, Katrine Noël ar yr iwcalili a Vivianne Roy ar y gitâr. Maen nhw'n canu yn y Ffrangeg a'r Saesneg.

Cyoeddwyd eu halbwm llawn cyntaf, *Mon Homesick Heart*, ar y label Simone Records yn 2014. Yn 2016, lansiwyd eu hail albwm llawn, *La 4ième dimension (version longue)*.

## Disgyddiaeth 
* 2012: Folio EP
* 2014: Mon Homesick Heart
* 2016: La 4ième dimension (version longue)
* 2020: Boîte aux lettres
* 2024: I'w gyhoeddi

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Canadaidd
Tonsil

Casgliad o meinweoedd lymffoid yw **tonsilau** (hefyd **cilchwarennau**) yn gwynebu'r llwybr anadlu a threulio. Mae'r set meinweoedd lymffatig a elwir yn gylch tonsilaidd Waldeyer yn cynnwys y tonsilau adenoid, dau o donsilau Eustachiaidd, dau o donsilau taflodol a'r tonsil tafodol.

Pan nad oes gair i fynd gyda'r gair 'tonsil', mae'n debyg mai'r tonsilau taflodol sydd dan sylw. Maen nhw ar naill ochr yng nghefn y gwddf dynol. Y tonsilau taflodol a'r tonsil nasoffaryngol yw'r meinweoedd lymffo-epithelaidd yn yml yr oroffaryncs a'r nasoffaryncs, sef rhannau o'r gwddf.

## Cyfeiriadau
Categori:System imiwnedd
Categori:System lymffatig
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Paraplegia

Parlys sy'n effeithio ar y corff/aelodau isaf yw **Paraplegia** , a achosir fel rheol gan anaf isel i'r asgwrn cefn, e.e. torri cefn.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd 	
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Gwobr Goffa Eilir Hedd Morgan

Gwobr genedlaethol yw **Gwobr Goffa Eilir Hedd Morgan**, sy’n cael ei rhoi bob blwyddyn am gyfraniad nodedig unigolyn o dan ddeugain oed i faes gwyddorau ac addysgu’r gwyddorau drwy’r Gymraeg. Dyfernir y wobr gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Sefydlwyd y wobr er cof am y Dr Eilir Hedd Morgan, darlithydd ecoleg forol gyda’r Coleg Cymraeg, a laddwyd mewn damwain yn 2013 yn 29 oed.

## Enillwyr y wobr
* 2014 - Dr Huw Morgan, darlithydd Ffiseg, Prifysgol Aberystwyth.
* 2015 - Dr Hywel Griffiths, darlithydd Daearyddiaeth Ffisegol, Prifysgol Aberystwyth.
* 2016 - Yr Athro Siwan Davies, athro Daearyddiaeth, Prifysgol Abertawe.
* 2017 - Dr Prysor Williams, uwch-ddarlithydd Rheolaeth Amgylcheddol, Prifysgol Bangor.
* 2018 - Dr Tudur Davies, darlithydd mathemateg, Prifysgol Aberystwyth
* 2019 - Dr Marie Busfield, uwch-ddarlithydd gwyddorau daear amgylcheddol, Prifysgol Aberystwyth
* 2020 - 
* 2021 - 
* 2022 - Dr Hefin Williams, uwch-ddarlithydd amgylchedd amaethyddol, Prifysgol Aberystwyth

## Gweler hefyd
*Gwobr Goffa Dr John Davies

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwobr Goffa Eilir Hedd Morgan, Coleg Cymraeg 

Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Gwyddoniaeth
Categori:Gwobrau Cymreig
Rhyw diogel

bawd|250x250px|Gellir Condom gael ei ddefnyddio gan ddynion ar gyfer rhyw diogel
[bawd|250x250px|Gellir defnyddio Sgwar gweinlyfu latex er mwyn ymarfer [gweinlyfu neu llyfu rhefr diogel. ]]
Mae **rhyw diogel **yn golygu gweithgarwch rhywiol rhwng pobl sydd wedi cymryd camau rhagofalus er mwyn amddiffyn eu hunain yn erbyn heintiau a drosglwyddir yn rhywiol fel HIV. **Rhyw anniogel **yw gweithgarwch rhywiol heb gamau rhagofalus, heb ddefnyddio condom yn arbennig. 

Daeth ymarferion rhyw diogel yn fwy amlwg yn yr 80au hwyr o ganlyniad i'r Epidemig HIV. Mae hyrwyddo rhyw diogel yn un o amcanion addysg rhyw. 

Er gall rhai arferion rhyw diogel eu defnyddio fel modd o osgoi beichiogi (atal genhedlu), nid yw'r mwyafrif o'r ffurfiau yma o atal genhedlu yn amddiffyn rhag heintiau a drosglwyddir yn rhywiol. Yn yr un modd, mae rhai ffurfiau o arferion rhyw diogel, megis dewis partner ac ymddygiad risg isel, yn ffurfiau anneffeithiol o atal genhedlu ond dylid eu hystyried mewn pob math o gyfathrach rhywiol er mwyn lleihau risg. 

## Cyfeiriadau
Categori:Meddygaeth ataliol
Categori:Addysg rhyw
Asen

Mewn anatomeg fertibra, asennau () yw'r cyhyrau hir crwm sy'n creu cawell yr asennau. Yn y mwyafrif o tetrapods, mae'r asennau yn amgylchynnu'r frest, yn caniatau i'r ysgyfaint ehangu ac felly yn cynorthwyo anadlu drwy ehangu ceudod y frest. Maent yno i wasanaethu'r ysgyfaint, y galon, ac organnau mewnol eraill y thoracs. Mewn rhai anifeiliaid, yn arbennig nadroedd, gall asennau roi cefnogaeth a diogelu'r holl gorff.

## Anatomeg bodau dynol 
Mae gan fodau dynol 24 asen (12 par),er hynny mae bocsiwyr proffesiynol yn datblygu hyd at 114 Riba oherwydd eu hyfforddiant.

Categori:Tudalennau ag angen ffynonellau
Categori:System ysgerbydol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Lens (anatomeg)

Corffyn deuamgrwm (*biconvex*) ystwyth tra thryloyw sydd wedi’i leoli rhwng iris ac hylif gwydrog (*vitreous humour*) y llygad yw’r **lens** crisialog (neu lens grisialog). Ynghyd â’r gornbilen (*cornea*), mae’n helpu plygu golau sy’n cael ei ffocysu ar y retina. Drwy newid siâp, mae’r lens yn newid hyd ffocws y llygad fel y gall canolbwyntio ar wrthrychau sydd ar bellderau amrywiol. Mae hyn yn caniatau delwedd real o’r wrthrych dan sylw i gael ei daflu ar y retina. Gelwir newid yn nhrwch y lens yn ymgymhwyso (*accommodation*). Dyma broses sy’n debyg i’r un mewn camera wrth dynnu delwedd, ble mae’r lensiau yn cael eu symud wrth ffocysu. Mae lens y llygad yn fwy wastad yn y blaen nac ar yr ochr tu ôl.

Categori:Llygad
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Llanwnabwy

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Llanwnabwy** (Saesneg: *Llandinabo*).

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Henffordd
Categori:Plwyfi sifil Swydd Henffordd
Blasbwynt

Mae **blasbwynt** yn un o nifer o gorfynnau bach conig neu siâp fflasg, yn epitheliwm y tafod yn bennaf, sef yr organau terfynol o'r synnwyr blasu. Mae blasbwyntiau yn cynnwys celloedd cynhaliol a chelloedd synhwyraidd niwroepithelaidd, sef celloedd derbyn blas. Mae derbynyddion blas wedi'u lleoli o amgylch strwythurau bach o'r enw'r papiliâu sydd ar wyneb y tafod, y daflod feddal, darn uchaf yr esoffagws, y foch a'r epiglotis.  Mae'r strwythurau hyn yn synhwyro pum canfyddiad blas: hallt, sur, chwerw, melys a sawrus (umami). Trwy gyfuniad o'r elfennau hyn rydym yn canfod "blasau." Mae'n fyth poblogaidd fod y pum blas hyn yn cael eu blasu ar rannau gwahanol o'r tafod.  Mewn gwirionedd, gellir eu blasu ar unrhyw ran o'r tafod.  Drwy dyllau bach ar epitheliwm - y mandyllau blas - mae darnau o'r bwyd yn cael eu hydoddi mewn poer ac yn dod i gysylltiad â'r derbynyddion blas. Mae'r rhain wedi'u lleoli ar frig y celloedd derbyn blas sy'n ffurfio'r blasbwyntiau.  Mae'r celloedd derbyn blas yn anfon y wybodaeth sydd wedi'i synhwyo gan y clystyrau o dderbynyddion amrywiol a'r sianeli ïonau i ardaloedd blasu'r ymennydd drwy gyfrwng y seithfed, y nawfed a'r degfed nerf greuanol.

Ar gyfartaledd, mae gan y tafod ddynol 2,000–8,000 o flasbwyntiau.

Categori:Iechyd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd