open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cill Chainnigh

Tref yn Iwerddon yw **Cill Chainnigh** (Saesneg: *Kilkenny*), sy'n dref sirol Swydd Cill Chainnigh yn nhalaith Leinster, Gweriniaeth Iwerddon. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain yr ynys tua 38 milltir i'r gogledd o Waterford a thua 65 milltir i'r de-orllewin o'r brifddinas, Dulyn. Saif ar lan Afon Nore. Roedd poblogaeth Cill Chainnigh yn y cyfrifiad diwethaf yn .

Dyma un o drefi hanesyddol mawr Iwerddon, gyda dwy gadeirlan, castell a nifer o adeiladau eraill. Ceir amgueddfa sy'n esbonio hanes Kilkenny yn Nhŷ Rothe. Yma hefyd mae bragdy E. Smithwick & Sons, hoff gwrw Iwerddon ar ôl Guinness.

## Adeiladau
*Castell Kilkenny
*Eglwys Gadeiriol Sant Canice (Protestannaidd)
*Eglwys Gadeiriol y Santes Fair (Catholigaidd)
*Priordy Sant Ioan
*Yr Abaty Du

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Kilkenny
Castell Kilkenny

250px|bawd|Castell Kilkenny a rhan o'r gerddi
Castell yn Iwerddon yw **Castell Kilkenny**, a leolir yn nhref Kilkenny, Swydd Kilkenny. Saif ar lan Afon Nore.

Codwyd y castell yn yr Oesoedd Canol ond cafodd ei ailadeiladu yn drwyadl yn y 19eg ganrif i'w droi'n blasdy crand. Ceir oriel adnabyddus a gerddi sy'n ymestyn dros 23 hectar.

## Cyfeiriadau
Kilkenny
Categori:Gerddi yn Iwerddon
Categori:Swydd Kilkenny
Victor D'Hondt

Mathemategydd o Wlad Belg oedd '''Victor D'Hondt''' (20 Tachwedd 1841 - 30 Mai 1901).

Dyfeisiodd system, y dull D'Hondt, ar gyfer rhoi seddi i ymgeiswyr mewn etholiadau rhestrau plaid cynrychiolaeth gyfrannol.

Mabwysiadwyd y dull gan Gymru ar gyfer etholiadau Cynulliad.

Mabwysiadwyd y dull gan sawl gwlad eraill, gan gynnwys, Yr Ariannin, Awstria, Gwlad Belg, Bwlgaria, Chile, Colombia, Croatia, Tsiecia, Denmarc, Ecwador, Ffindir, Hwngari, Israel, Japan, Macedonia, Yr Iseldiroedd, Gogledd Iwerddon, Paragwái, Gwlad Pwyl, Portiwgal, Yr Alban, Slofenia, Serbia, Sbaen, Y Swistir, Twrci, Gwlad yr Iâ ac Wrwgwái. Mae addasiad o system D'Hondt yn cael ei defnyddio ar gyfer etholiadau i Gynulliad Llundain, Lloegr.

## Gweler hefyd
*Victor D'Hondt

## Llyfryddiaeth 
* *Système pratique et raisonné de représentation proportionnelle*. Bruxelles, 1882.

Categori:Genedigaethau 1841
Categori:Marwolaethau 1901
Categori:Mathemategwyr o Wlad Belg
Naas

Tref yn Iwerddon yw **Naas** (Gwyddeleg: *Nás na Ríogh*, ynganer [nɑːs nə riː], neu *An Nás* [ən nɑːs]), sy'n dref sirol Swydd Kildare yn nhalaith Leinster, Gweriniaeth Iwerddon. Gyda phoblogaeth o dros 20,000 dyma'r dref fwyaf yn y sir.

Lleolir Naas ger Dulyn ac mae nifer o'r trigolion yn teithio i'r brifddinas i weithio. Mae'r ffordd ddeuol N7 a'r draffordd M7 yn cysylltu Naas a Dulyn a lleoedd i'r de a'r de-ddwyrain.

250px|bawd|dim|Eglwys Dewi Sant, Naas

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Kildare
Belém

bawd|Catedral da Sé yn yr hen ddinas, Belém

**Belém** yw prifddinas talaith Pará yng ngogledd Brasil. Mae'n un o ddinasoedd mwyaf Brasil, gyda phoblogaeth o 1,405,871 yn 2005. Saif ger cymer Afon Gwamá ac Afon Para, gyferbyn ag ynys Marajó. Mae'n ganolfan ddiwydiannol bwysig, yr ail-bwysicaf yn nalgylch afon Amazonas ym Mrasil, ar ôl Manaus.

Sefydlwyd Belém ar 12 Ionawr 1616 gan y cadpten Portiwgeaidd Francisco Caldeira Castelo Branco. Yr enw gwreiddiol oedd *Feliz Lusitânia*, ac yn ddiweddarach *Santa Maria do Grão Pará* neu *Santa Maria de Belém do Grão Pará*.

Categori:Dinasoedd Brasil
Kraichgau

250px|bawd|Map o Kraichgau.
Ardal yn nhalaith Baden-Württemberg yn yr Almaen yw **Kraichgau**. Fe'i lleolir rhwng cwr gogleddol y Fforest Ddu ac ardal Heidelberg, rhwng afonydd Rhein i'r gorllewin a Neckar i'r dwyrain. Mae'n adnabyddus am ei chestyll - dros 30 ohonynt - a'i gwinllanoedd.

[250px|bawd|chwith|Tirwedd Kraichgau ger [Epfenbach.]]

Categori:Daearyddiaeth Baden-Württemberg
T. F. O'Rahilly

Ysgolhaig Celtaidd o Iwerddon oedd '''Thomas Francis O'Rahilly** neu **Tomás Proinsias Ó Rathaile** (11 Tachwedd 1883 – 16 Tachwedd 1953), yn ysgrifennu fel **T. F. O'Rahilly'''.

Ganed ef yn Listowel, Swydd Kerry. Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Frenhinol Iwerddon, a bu'n Athro Gwyddeleg yng Ngholeg y Drindod, Dulyn o 1919 hyd 1929,  yna'n Athro Ieithoedd Celtaidd yng Ngholeg Prifysgol Corc o 1929 hyd 1935 a Choleg Prifysgol Dulyn o 1935 hyd 1941, cyn dod yn gyfarwyddwr Ysgol Astudiaethau Celtaidd y Dublin Institute for Advanced Studies o 1942 hyd 1947.

Mae O'Rahilly yn fwyaf adnabyddus am ei syniadau ynghylch hen hanes Iwerddon. Cyhoeddodd *Early Irish history and mythology* yn 1946, gan gynnig y syniad o bedair symudiad o fewnfudwyr Celtaidd i Iwerddon. Y cyntaf o'r rhain oedd y Cruithne neu Priteni (c. 700 – 500 CC), oedd yn siarad iaith Frythonig.

Roedd ei chwaer, Cecile O'Rahilly, hefyd yn ysgolhaig Celtaidd.

Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Ieithyddion o Iwerddon
Categori:Ysgolheigion Celtaidd o Iwerddon
Myles Dillon

Ysgolhaig Celtaidd o Iwerddon oedd **Myles Dillon** (11 Mai 1900 — 18 Mehefin 1972).

Ganed Myles Dillon yn ninas Dulyn; yn fab i John Dillon a'i wraig Elizabeth Mathew. Roedd James Matthew Dillon, arweinydd Fine Gael, yn frawd iddo. Graddiodd o Goleg Prifysgol Dulyn, cyn teithio i'r Almaen a Ffrainc, lle bu'n astudio dan Joseph Vendryes a Rudolf Thurneysen. Bu'n darlithio mewn Sanskrit ac ieitheg gymhaol yn Ngholeg y Drindod, Dulyn o 1928 hyd 1930), yna'n ddarlithydd yng Ngholeg Prifysgol hyd 1937. Yn y frlwyddyn honno, symudodd i'r Unol Daleithiau, lle bu'n dysgu Gwyddeleg ym Mhrifysgol Madison ac yna yn Chicago, Wedi dychwelyd i Iwerddon, bu'n gweithio yn Ysgol Astudiaethau Celtaidd y *Dublin Institute for Advanced Studies*, lle bu'n Gyfarwyddwr o 1960 hyd 1968. Bu'n olygydd y cylchgrawn Celtica.

## Cyhoeddiadau
* *The Cycles of the Kings* OUP, 1946; rep. Four Courts Press 1994)
* *Early Irish Literature* Chicago, 1948; rep. 1969; rep. Four Courts Press 1994
* *Early Irish Society* Dulyn 1954 (gol.)
* *Irish Sagas* 1959, reps. 1968, 1985, 1996
* *The Book of Rights* Dulyn 1962
* *The Celtic Realms* (gyda Nora Chadwick),1967
* *Celts and Aryans* Simla 1975

Categori:Ysgolheigion Celtaidd
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1972
Anne Hathaway

Gwraig William Shakespeare oedd **Anne Hathaway** (1555 neu 1556&nbsp;– 6 Awst 1623).
Priodasant ym 1582 a buont briod tan farwolaeth Shakespeare ym 1616. Ychydig o ffeithiau a wyddir amdani, ar wahân i ambell gyfeiriad ati mewn dogfennaeth cyfreithiol, ond mae nifer o haneswyr ac ysgrifenwyr creadigol wedi trafod a damcaniaethu am ei phersonoliaeth ac am ei pherthynas â Shakespeare.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1556
Categori:Marwolaethau 1623
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Categori:Merched yr 17eg ganrif
De-orllewin Caeredin (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **De-orllewin Caeredin** (Saesneg: *Edinburgh South West*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

EdinburghSouthWest2024Constituency.svg|Etholaeth De-orllewin Caeredin yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 2005.

## Aelodau Seneddol 
* 2005–2015: Alistair Darling (Llafur)
* 2015–2024: Joanna Cherry (SNP)
* 2024–presennol: Scott Arthur (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 2005
Airdrie a Shotts (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **Airdrie a Shotts** (Saesneg: *Airdrie and Shotts*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

AirdrieShotts2024Constituency.svg|Etholaeth Airdrie a Shotts yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 1997.

## Aelodau Seneddol 
* 1997–2005: Helen Liddell (Llafur)
* 2005–2010: John Reid (Llafur)
* 2010–2015: Pamela Nash (Llafur)
* 2015–2021: Neil Gray  (SNP)
* 2021–2024: Anum Qaisar  (SNP)
* 2024–presennol: Kenneth Stevenson (Llafur)
 

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 1997
Salvador

Gallai **Salvador** (Sbaeneg a Portiwgaleg am "Gwaredwr") gyfeirio at:

## Gwlad
* El Salvador

## Dinasoedd
* Salvador, dinas ym Mrasil
* San Salvador, prifddinas El Salvador
* San Salvador de Jujuy, dinas yn yr Ariannin

## Eraill
* *Salvador*, ffilm o 1986
* San Salvador (Bahamas), ynys yn y Bahamas

Gall **Salvador** hefyd fod yn enw person, yn cynnwys:
* Salvador Dalí (1904–1989), arlunydd swrealaidd 
* Salvador Allende (1908–1973), cyn-Arlywydd Tsile

----
Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd

Cylchgrawn ysgolheigaidd ym maes Astudiaethau Celtaidd oedd ***Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd*** (Saesneg: *Bulletin of the Board of Celtic Studies*). Cyhoeddwyd ef gyntaf yn 1921 gan Fwrdd Gwybodau Celtaidd Prifysgol Cymru, a daeth i ben pan unwyd ef a'r cylchgrawn *Studia Celtica* yn 1993.

Roedd yn canolbwyntio ar destunau o ddiddordeb Cymreig, ond hefyd yn cynnwys deunydd yn ymwneud â gwledydd Celtaidd eraill. Saesneg a Chymraeg oedd ei brif ieithoedd, gyda rhai erthyglau Ffrangeg neu Almaeneg ar brydiau. Dosberthid y cynnwys i dair prif adran: Iaith a Llên, Hanes a Chyfraith ac Archaeoleg a Chelfyddyd. Ymysg ei olygyddion roedd Syr Ifor Williams  (1937 hyd 1948).

Categori:Astudiaethau Celtaidd
Categori:Cylchgronau Cymru
Categori:Prifysgol Cymru
Categori:Sefydliadau 1921
Y Fforest Ddu

Ardal o fynyddoedd coediog yn ne-orllewin yr Almaen yw'r **Fforest Ddu** (weithiau **y Goedwig Ddu,**Almaeneg: *Schwarzwald*). Yr hen enw Lladin ar yr ardal oedd Abnoba. Saif yn nhalaith  Baden-Württemberg.

Mae'r ardal yn ymestyn o'r Hochrhein yn y de hyd Kraichgau yn y gogledd. Y copa uchaf yw Feldberg (1,493 medr). Ceir tarddle afon Donaw yma, lle mae afonydd Brigach a Breg yn uno i ffurfio Afon Donaw.

bawd|dim|240px|Lleoliad y Fforest Ddu
bawd|dim|Golygfa o gopa mynydd Teisenkopf yn y Fforest Ddu

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Baden-Württemberg
Categori:Coedwigoedd yr Almaen
Categori:Mynyddoedd yr Almaen
Lifford

Tref yn Iwerddon yw **Lifford** (Gwyddeleg: *Leifear*), sy'n dref sirol Swydd Donegal (*Contae Dhún na nGall*) yn nhalaith Wlster, Gweriniaeth Iwerddon. Fe'i lleolir yng ngogledd yr ynys bron am y ffin rhwng y Weriniaeth a Gogledd Iwerddon, gyda Strabane yn gorwedd tua 2 filltir i'r dwyrain ar draws y ffin.

Mae'n gorwedd ar groesffordd gyda ffyrd yn ei chysylltu â Strabane i'r dwyrain, Donegal i'r de-orllewin, Letterkenny i'r gorllewin a Derry i'r gogledd-orllewin.

250px|bawd|dim|Canol Lifford

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Donegal
An Muileann gCearr

250px|bawd|Canol Mullingar ac Eglwys Crist Frenin

Tref yn Iwerddon yw **An Muileann gCearr,** neu **Mullingar** yn Saesneg, sy'n dref sirol Swydd Westmeath (*Contae na hIarmhí*), Gweriniaeth Iwerddon. Fe'i lleolir yng nghanolbarth yr ynys yn nhalaith Leinster, tua 68 milltir i'r gorllewin o Ddulyn.

Mae'r draffordd N4 yn mynd heibio'n agos i'r dref gan ei chysylltu â Dulyn i'r dwyrain a Longford i'r gogledd-orllewin. Ceir ffyrdd eraill sy'n cysylltu'r dref â Dundalk i'r gogledd-ddwyrain ac Athlone i'r de-orllewin.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Westmeath
Lugnaquilla

Copa uchaf Mynyddoedd Wicklow yw **Lugnaquilla** (Gwyddeleg: **Log na Coille** sy'n golygu "Cil y coed"). Lleolir y mynydd 926 meter (3,035 troedfedd) yn Swydd Wicklow, talaith Leinster, i'r gorllewin o dref Wicklow. Y lle mwyaf poblogaidd fel canolfan i'w ddringo yw Glenmalure.

Ar ddiwrnod braf gellir gweld bryniau Eryri a Llŷn dros y môr i'r dwyrain o'i gopa.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Iwerddon
Categori:Daearyddiaeth Swydd Wicklow
Loch Cuan

Cilfach fôr neu foryd sy'n ffurfio llyn sylweddol yn Swydd Down, Gogledd Iwerddon, yw **Loch Cuan** (Gwyddeleg; Saesneg: ***Strangford Lough***). Dyma'r gilfach fwyaf yn Iwerddon, yn gorchuddio 150 km2 (58 milltir sgwâr). Saif i'r de-ddwyrain o ddinas Belffast. Mae'r foryd wedi'i amgáu bron yn gyfan gwbl gan Orynys Ards; mae sianel gul hir yn ei hymyl de-ddwyreiniol yn ei chysylltu â Môr Iwerddon.

250px|bawd|dim|Loch Cuan - Strangford Lough

Categori:Daearyddiaeth Swydd Down
Cuan
Joseph Vendryes

Ysgolhaig Celtaidd ac ieithydd o Ffrainc oedd **Joseph Vendryes** (13 Ionawr 1875 – 18 Mehefin 1960). Fe'i ganed ym Mharis.

Roedd yn ddisgybl i Antoine Meillet, a bu'n Athro ieithoedd a llenyddiaethau Celtaidd yn yr *École pratique des hautes études*, ac yn dysgu ieithyddiaeth ym Mhrifysgol Paris. Bu'n gyd-gyfarwyddwr y *Revue Celtique* gydag Émile Ernault a Marie-Louise Sjoestedt dan olygyddiaeth Joseph Loth. Wedi marwolaeth Loth yn 1934, sefydlodd Vendryes y cylchgrawn *Études celtiques*.

## Cyhoeddiadau
* *La religion des celtes*, Coop Breizh, Spezet, 1997
* ''Le Langage, introduction linguistique à l'histoire*, Albin Michel
* *Traité de grammaire comparée des langues classiques *, Honore Champion
* *Lexique étymologique de l'irlandais ancien '', CNRS éditions

Categori:Academyddion o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Ieithyddion o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Pobl o Baris
Categori:Ysgolheigion Celtaidd o Ffrainc
Ellis Evans

Gallai **Ellis Evans** gyfeirio at:

* Ellis Humphrey Evans, mwy adnabyddus fel Hedd Wyn
* D. Ellis Evans, ysgolhaig Cymreig
Robert Morton Nance

Ysgolhaig Cernyweg yn enedigol o Gymru oedd **Robert Morton Nance** (1873 – 1959). Ystyrid ef yn un o'r prif awdurdodau ar yr iaith Gernyweg ac un ffigurau bwysicaf yr adfywiad Gernyweg.

Ganed ef yn ninas Caerdydd i rieni o Gernyw. Ysgrifennodd lawer o lyfrau a phamffledi ar y Gernyweg, gan gynnwys geiriadur Cernyweg safonol. Bu hefyd yn olygydd y cylcghgrawn *Old Cornwall*, ac yn un o sefydlwyr Gorseth Kernow gyda Henry Jenner.

Ef oedd bennaf gyfrifol am ddatblygu'r orgraff, Cernyweg Unedig (*Kernewek Unyes*).

## Cyhoeddiadau
**A Glossary of Celtic Words in Cornish Dialect* (1923)
**Sailing-ship Models: a selection from European and American collections with introductory text* (1924)
**Cornish-English Dictionary* (1955)
**The Cledry Plays: drolls of Old Cornwall for village acting and home reading* (1956)
**Cornish for All* (1961)
**A Guide to Cornish Place-names; with a list of the words contained in them*

Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Ysgolheigion Celtaidd
D. Ellis Evans

Ysgolhaig o Gymru oedd **David Ellis Evans** (23 Medi 1930 – 26 Medi 2013), yn ysgrifennu fel **D. Ellis Evans**. Roedd D. Simon Evans yn frawd iddo.

Fe'i ganed yn Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin. Astudiodd yn Ysgol Ramadeg Llandeilo, Prifysgol Cymru, Abertawe, a Choleg yr Iesu, Rhydychen. Bu'n ddalithydd ac yn ddiweddarach yn Athro ym Mhrifysgol Abertawe o 1957 hyd 1978, cyn dychwelyd i Goleg yr Iesu fel Athro Celteg. Ymddeolodd yn 1996.

## Cyhoeddiadau 
* *Gaulish Personal Names, a study of some Continental Celtic formations* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1967)

Cyhoeddodd nifer o erthyglau a chyfraniadau i gyfrolau safonol, yn cynnwys:
* ''Gorchest y Celtiaid yn yr hen fyd: darlith agoriadol Athro'r Gymraeg a draddodwyd yn y coleg ar Fawrth 4, 1975'' (Prifysgol Abertawe, 1975)

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Academyddion Prifysgol Abertawe
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Landeilo
Categori:Ysgolheigion Celtaidd
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Dan Isaac Davies

Addysgwr gwladgarol ac ymgyrchydd dros y Gymraeg oedd **Dan Isaac Davies** (24 Ionawr 1839 – 28 Mai 1887). Roedd yn un o sylfaenwyr y mudiad cyntaf o'r enw Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ac yn ymgyrchydd brwd dros addysg ddwyieithog.

Brodor o blwyf Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin oedd Dan Isaac Davies. Ar ôl cael ei benodi yn brifathro Ysgol y Comin (Ysgol Stryd y Felin yn ddiweddarach) yn Aberdâr yn 1858, dechreuodd ar y gwaith o roi mwy o le ac urddas i'r iaith Gymraeg yn yr ysgol. Roedd yn annog y staff i siarad Cymraeg yn y dosbarth a hynny'n gwbl groes i'r drefn yng Nghymru. Yn 1868 cafodd ei apwyntio'n Arolygydd Ysgolion a rhoddodd hyn y cyfle iddo ehangu ei genhadaeth er gwaethaf gwrthwynebiad gan y sefydliad addysg. Mewn canlyniad goddefwyd rhywfaint o ddefnydd o'r Gymraeg mewn addysg elfennol pan dderbynwyd ei argymhellion gan y Ddirprwyaeth Frenhinol ar Addysg Elfennol yng Nghymru yn 1885.

Bu'n un o sefydlwyr y mudiaid iaith gwladgarol Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn 1885, gyda Beriah Gwynfe Evans, Isambard Owen, Henry Richard ("Yr Apostl Heddwch") ac eraill. Bu farw yn 1887.

## Llyfryddiaeth
*Dan Isaac Davies, *Tair Miliwn o Gymry Dwyieithog* (1885)
*J. Elwyn Hughes, *Arloeswr Dwyieithedd* (1984)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Cefn Coed

Gallai **Cefn Coed** gyfeirio at:

*Glofa Cefn Coed, sy'n amgueddfa erbyn hyn
*Cefn Coed y Cymer, pentref ger Merthyr Tudful
*Ysbyty Cefn Coed, Abertawe
Môr Bohai

Môr ger arfordir Tsieina yw **Môr Bohai** (渤|渤, Bó Hǎi), hefyd **Gwlff Bohai** neu **Bo Hai**. Mae'n ffurfio rhan fewnol y Môr Melyn, ac yn cael ei wahanu oddi wrth y gweddill o'r môr  hwnnw gan ddau benrhyn, Liaodong a Shandong .

Mae gan y môr arwynebedd o tua 78,000&nbsp;km². Oherwydd ei fod yn agos i Beijing, mae'n un o'r moroedd prysuraf yn y byd. Llifa afon Huang He i mewn iddo.

Categori:Y Cefnfor Tawel
Categori:Daearyddiaeth Tsieina
Avon Fantasy Reader

250px|bawd|Clawr rhifyn 13 yr *Avon Fantasy Reader* (1950).
Cylchgrawn Americanaidd oedd yr ***Avon Fantasy Reader*** a ailgyhoeddai straeon ffuglen wyddonol a ffantasi gan awduron ifainc nad oedd yn adnabyddus ar y pryd ond sy'n cynnwys rhai a gydnabyddir erbyn hyn fel awduron mawr y *genres* hynny. Roedd yr awduron a gyhoeddwyd gan y cylchgrawn yn cynnwys H. P. Lovecraft, Ray Bradbury, Robert Bloch, Clarke Ashton Smith, Murray Leinster, Algernon Blackwood a William Hope Hodgson. Nodweddir cloriau'r cylchgrawn gan luniau yn arddull lliwgar y comics ffantasi a ffuglen wyddonol a phosteri 'ffilmiau B' a fu mor boblogaidd yn America'r 1950au. Cyhoeddwyd yr *Avon Fantasy Reader* o 1946 hyd 1952 mewn rhediad o 18 rhifyn. Erbyn heddiw mae copïau o'r cylchgrawn yn gasgliadwy iawn.

## Prif awduron
*Algernon Blackwood
*Robert Bloch
*Ray Bradbury
*August Derleth
*William Hope Hodgson
*Robert E. Howard
*Murray Leinster
*H. P. Lovecraft
*Sax Rohmer
*Clarke Ashton Smith

Categori:Cylchgronau ffantasi
Categori:Cylchgronau gwyddonias
Categori:Cylchgronau Saesneg yr Unol Daleithiau
Categori:Llenyddiaeth ffantasi'r Unol Daleithiau
Categori:Llenyddiaeth wyddonias yr Unol Daleithiau
Môr De Tsieina

bawd|dde|Môr De Tsieina

Môr sy'n rhan o'r Cefnfor Tawel yw **Môr De Tsieina** (Tsieinëeg: 南海, Nán Hǎi, Môr Deheuol). Saif i'r de o Weriniaeth Pobl Tsieina ac i'r gogledd o Indonesia. Y gwledydd eraill sydd ag arfordir arno yw Maleisia, y Ffilipinau, Taiwan, Brwnei, a Fietnam.

Mae ganddo arwynebedd o 2,75,00&nbsp;km² ac mae'n 5016 medr o ddyfnder yn y man dyfnaf. Fe'i gwahenir oddi wrth Fôr Dwyrain Tsieina gan Gulfor Formosa.

Categori:Y Cefnfor Tawel
Ffynnon Trevi

Ffynnon fawr a hanesyddol yn Rhufain, Yr Eidal, yw **Ffynnon Trevi** (Eidaleg: *Fontana di Trevi*). Mae hi'n 25.9 medr o uchder a 19.8 medr o led, a hi yw'r ffynnon Baroc fwyaf yn y ddinas. Saif ar groesffordd tair ffordd  (*tre vie*).

Yn y 15g adferwyd hen arfer Rhufeinig o osod ffynnon ar ddiwedd bob 'traphont' hir i'r ddinas. Yn y Canol Oesoedd roedd y Rhufeinwyr yn tynnu dwr o ffynhonau dwfn llygredig. Felly yn 1453, adeiladwyd y Ffynnon Trevi wreiddiol gan Pab Nicolas V wedi i'r Rhufeinwyr trwsio'r draphont Acqua Vergine.

Yn 1629 comisiynodd Pab Urbanus VIII Gian Lorenzo Bernini i greu ffynnon fwy trawiadol i wynebu'r Palas Quirinal. Er gwychder cynllun Bernini, ffynnon gan Nicola Salvi sy'n sefyll yno heddiw.  Comisiynwyd hyn yn 1730 gan y Pab Clement XII.

Erbyn heddiw mae miloedd o dwristiaid yn taflu arian i mewn i'r ffynnon bob dydd (tua tair mil ewro y dydd) yn y gred bod hynny'n sicrhau bydd rhywun yn dychwelyd eto i Rufain.  Mae'r grisiau  o gwmpas y Ffynnon yn lle boblogaidd i eistedd drwy'r flwyddyn ac edmygu'r celfyddwaith.

Tu ôl i'r ffynnon mae'r Palazzo Poli, ac mae cerflun trawiadol o'r duw Triton hefyd.

bawd|dim|Y Cwpan *Asso di coppe*

## Cyfeiriadau
* John A. *The Trevi Fountain*, New Haven, Yale University Press 1986
* Romanbookshelf.com
* Italyguides.it
* *Aquae Urbis Romae: the Waters of the City of Rome* , Katherine W. Rinne

Trevi
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Rhufain
Eyjafjallajökull

bawd|250px|Y llosgfynydd Eyjafjallajökull.
Llosgfynydd yng Ngwlad yr Iâ ydy **Eyjafjallajökull** a achosodd gryn anhwylustod i deithio awyr drwy Ewrop yng ngwanwyn 2010 oherwydd y llwch neu'r lludw a daflwyd i'r awyr wrth iddo echdorri. Anaml, fodd bynnag, y defnyddiwyd yr enw ar newyddion Saesneg yn bennaf oherwydd cymhlethdod yr enw o ran ynganiad.

Fe'i lleolir i'r gogledd o Skógar ac i'r gorllewin o Mýrdalsjökull.

## Ffrwydriad 2010
Adroddiad ym mis Gorffennaf 2010:
:MAE’R LLWCH FOLCANIG WEDI PEIDIO – OND BETH YW’R EFFAITH HIRDYMOR AR GYMRU
:Efallai fod y llosgfynydd yng Ngwlad yr Iâ wedi rhoi’r gorau i ollwng llwch erbyn hyn, ond mae’r Cyngor Cefn Gwlad wrthi’n brysur yn ceisio darganfod beth allai’r effaith amgylcheddol fod ar y wlad yn yr hirdymor. Mae gan wyddonwyr y Cyngor ran hollbwysig i’w chwarae yn y gwaith o ymchwilio i effeithiau cemegol y llwch ar orsaf fonitro’r Wyddfa, er mwyn gweld beth yn union yw’r effaith ar amgylchedd Cymru.
:Trwy gasglu samplau o weiriau a dadansoddi’r glaw bob wythnos, mi fydd yr ymchwilwyr yn gallu darganfod beth yw cyfansoddiad cemegol y llwch folcanig ei hun. Ymhen amser, mi ddylai hyn ein galluogi i ddeall y llwch yn well a darganfod pa mor sydyn y caiff ei ymgorffori mewn pridd, llystyfiant a dŵr. .
:Yn ôl Dylan Lloyd, Swyddog Goruchwylio’r Amgylchedd:
::“Rydyn ni’n dadansoddi’r samplau i weld faint o fflworid sydd ynddyn nhw. Mae llosgfynyddoedd yn gollwng nwy fflworin, yn ogystal â chemegau eraill, a phan fydd y lefelau’n uchel mae modd i dda byw ddioddef o fflworosis. Yn y gorffennol, y gred yw bod ffrwydradau folcanig mawr wedi lladd nifer helaeth o dda byw yng Ngwlad yr Iâ, yn rhannol oherwydd y lefelau fflworid. Defra sydd wedi gofyn inni wneud y gwaith yma, ac mi allai roi darlun cliriach inni o’r effaith ar Gymru pe bai hanes yn cael ei ailadrodd.”
:Mae’r gwaith monitro yma’n rhan o brosiect ymchwil ehangach a gaiff ei gydlynu gan y Rhwydwaith Newid Amgylcheddol ar 57 o safleoedd ar hyd a lled y Deyrnas Unedig. Mae gan y Rhwydwaith safleoedd ym mhob cwr o’r wlad, yn ogystal â phymtheg mlynedd o ddata ar gyfer bron pob safle tirol; felly, y gobaith yw y bydd modd canfod ‘olion bysedd’ y llosgfynydd yn y Deyrnas Gyfunol.
:Yn ôl David Parker, Cyfarwyddwr Gwyddoniaeth y Cyngor Cefn Gwlad: “Rydyn ni wedi mynd i’r afael â gwaith monitro ers sawl blwyddyn, ac felly mae modd inni ddarganfod newidiadau yn yr amgylchedd yn gyflym dros ben. Yna, mae modd defnyddio’r wybodaeth i gynghori’r Llywodraeth ynglŷn ag effaith hirdymor y llwch folcanig – ar drigolion a bywyd gwyllt Cymru fel ei gilydd.” (Datganiad i’r wasg gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru)

## Cyfeiriadau
Categori:Llosgfynyddoedd Gwlad yr Iâ
Categori:Mynyddoedd Gwlad yr Iâ
Prif Weinidog Gwlad Pwyl

Cynrychiola **Prif Weinidog Gwlad Pwyl** y Cyngor Gweinidogion (y Cabinet) gan arwain eu gwaith, rheoli fod yr hunan-lywodraeth tiriogaethol o fewn canllawiau ac yn unol â Chyfansoddiad Gwlad Pwyl, ac mae'n gweithredu fel prif weithiwr gweinyddiaeth y llywodraeth.

## Cyn-Brif Weinidogion
Derbynia cyn-Brif Weinidogion ofal Biuro Ochrony Rządu am gyfnod o chwe mis ar ôl iddynt adael y swydd.

Rhestr o gyn-Brif Weinidogion a oedd dal yn fyw yn 2023:
# Jan Krzysztof Bielecki
# Waldemar Pawlak
# Hanna Suchocka
# Włodzimierz Cimoszewicz
# Jerzy Buzek
# Leszek Miller
# Marek Belka
# Kazimierz Marcinkiewicz
# Jarosław Kaczyński
# Ewa Kopacz
# Beata Szydło
# Mateusz Morawiecki

## Oedran yn ymgymryd a'r swydd
Gweriniaeth Pobl Gwlad Pwyl:

* Edward Osóbka-Morawski - 35
* Józef Cyrankiewicz (1st time) - 35
* Bolesław Bierut - 60
* Józef Cyrankiewicz (2nd time) - 42
* Piotr Jaroszewicz - 61
* Edward Babiuch - 52
* Józef Pińkowski - 51
* Wojciech Jaruzelski - 57
* Zbigniew Messner - 56
* Mieczysław Rakowski - 61
* Czesław Kiszczak - 63

Y 3edd Weriniaeth:

* Tadeusz Mazowiecki - 62
* Jan Krzysztof Bielecki - 39
* Jan Olszewski - 61
* Waldemar Pawlak (tro 1af) - 32
* Hanna Suchocka - 46
* Waldemar Pawlak (2il dro) - 34
* Józef Oleksy - 48
* Włodzimierz Cimoszewicz - 46
* Jerzy Buzek - 57
* Leszek Miller - 54
* Marek Belka - 52
* Kazimierz Marcinkiewicz - 45
* Jarosław Kaczyński - 57
* Donald Tusk - 50

## Dolenni allanol
*Gwefan y Prif Weinidog
Felipe IV, brenin Sbaen

Brenin Sbaen o 31 Mawrth 1621 hyd ei farwolaeth oedd **Felipe IV** (8 Ebrill 1605 – 17 Medi 1665). Roedd hefyd yn frenin Portiwgal o 31 Mawrth 1621 hyd 1 Rhagfyr 1640 dan yr enw **Filipe III**.

Cafodd ei eni yn Valladolid, yn fab i Felipe III, brenin Sbaen a'i wraig Marged o Awstria.

Collodd orsedd Portiwgal yn 1640 ar ôl chwyldro yno. Fe'i dilynwyd i orsedd Sbaen gan ei fab Siarl II, brenin Sbaen.

## Gwragedd 
* Elisabeth o Ffrainc (1615-1644)
*Mariana o Awstria (1649-1696)

## Plant 
* Infanta Maria Maria Margarita (1621)
* Infanta Margarita Maria Catalina (1623)
* Infanta Maria Eugenia (1625–1627)
* Infanta Isabel Maria Teresa  (1627)
* Baltasar Carlos, Tywysog yr Asturias (1629–1646)
* Infanta Maria Anna Antonia (Mariana or Maria Ana Antonia) (1636)
* Maria Theresa o Sbaen (1638–1683), brenhines cyntaf Louis XIV, brenin Ffrainc
* Margaret Theresa o Sbain (12 Gorffennaf 1651 – 12 Mawrth 1673), gwraig cyntaf Leopold I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig
* Infanta Maria Ambrosia de la Concepción (1655)
* Philip Prospero, Tywysog yr Asturias (1657–1661).
* Infante Fernando Tomas (Ferdinand Thomas) (1658–1659)
* Siarl II, brenin Sbaen (1661–1700)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Sbaen
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1605
Categori:Marwolaethau 1665
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Deddf sodomiaeth

Deddf sy'n diffinio gweithredoedd rhywiol penodol fel troseddau ydy **deddf sodomiaeth**. Anaml y dywed y ddeddf pa weithredoedd rhywiol yn union a olygir wrth y term sodomiaeth, ond gan amlaf cânt eu cymryd i olygu unrhyw weithred rywiol a ystyrir yn *annaturiol*. Mae'r gweithredoedd hyn yn cynnwys rhyw geneuol, rhyw rhefrol a söoffilia; ar lefel ymarferol anaml y mae'r deddfau hyn wedi cael eu defnyddio yn erbyn cyplau heterorywiol.

Daw nifer o'r deddfau hyn o hen feddylfryd, ac maent yn aml yn gysylltiedig â rheolau crefyddol yn erbyn rhai gweithredoedd rhywiol. Mae cefnogwyr cyfoes o ddeddfau sodomiaeth yn dadlau fod yna resymau eraill dros eu cadw hefyd.

Ceir deddfau sodomiaeth ledled y byd. Heddiw, mae gweithredoedd cydsyniol cyfunrywiol yn anghyfreithlon mewn tua 70 allan o 195 o holl wledydd y byd (oddeutu 35%); mewn 40 o'r gwledydd hyn, dim ond rhyw rhwng dau ddyn sy'n anghyfreithlon. Mae'r nifer hyn wedi parhau i ostwng yn ail hanner yr 20g.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith rywiol
Categori:Hanes LHDT
Rhyw a'r gyfraith

Mae'r erthygl hon yn edrych ar sut y mae rhywioldeb ac ymddygiad rhywiol yn cysylltu â'r, ac yn cael ei reoli gan, gyfreithiau dynol.

Yn gyffredinol, penderfyna'r gyfraith weithredoedd sydd naill ai'n cael eu hystyried yn gamdrin rhywiol, neu ymddygiad yr ystyria llywodraeth gwlad i fod yn amhriodol neu'n groes i gonfensiynnau cymdeithas. Yn ogystal, ystyrir rhai categorïau o ymddygiad yn droseddau hyd yn oed os yw'r bobl sy'n ei wneud wedi cydsynio iddo. O ganlyniad, amrywia rhyw a'r gyfraith o fan i fan.

Gelwir gweithredoedd rhywiol sydd wedi eu gwahardd gan gyfraith gwlad yn "droseddau rhyw".

## Oed cydsynio
Er na ymddengys yr ymadrodd **oed cydsynio** mewn deddfau cyfreithiol, pan yn cyfeirio at weithgarwch rhywiol, mae'r oed cydsynio'n cyfeirio at yr oed ifancaf yr ystyrir person yn gymwys yn gyfreithiol i gydsynio i weithgarwch rhywiol. Ni ddylid cymysgu hyn â'r oed y mwyafrif, neu'r oedran priodi.

Amrywia'r oed cydsynio o awdurdodaeth i awdurdodaeth. O ganlyniad, gall ddioddefwyr fod o unrhyw oed cronolegol os ydy eu hoed meddyliol o dan yr oed cydsynio.

Mae rhai awdurdodaethau yn gwahardd gweithgarwch rhywiol tu allan i briodas gyfreithiol yn gyfangwbl. Gall yr oed berthnasol amrywio hefyd yn ôl y weithred rywiol, rhyw yr actorion, a chyfyngiadau eraill megis camdriniaeth o bŵer neu sefyllfa. Mae rhai awdurdodaethau'n rhoi ystyriaeth arbennig i blant dan oedran sy'n gwneud gweithredoedd rhywiol a'i gilydd, yn hytrach na gosod un oed pendant.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Esiamplau o gyfreithiau mewn gwledydd gwahanol:
*Prifysgol California, Santa Barbara's SexInfo  Sex and the Law
*Blog Troseddau rhyw 
*Califfornia
*Canada 


Rhywiol
Categori:Rhywioldeb a chymdeithas
Eochaid Buide

Brenin Dál Riata o tua 608 i 629 oedd **Eochaid Buide**. Roedd yn dad i Ddyfnwal Brych.

Categori:Marwolaethau'r 620au
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Yr Hen Ogledd
Hanes Croatia

Credir fod **hanes Croatia** yn cychwyn gyda'r Illyriaid ac mai nhw oedd trigolion gwreiddiol y tir cyn i'r Ymerodraeth Rufeinig goresgyn a gwladychu Croatia.  Ymsefydlodd llwyth Celtaidd y Boii yn Pannonia cyn diwedd y mileniwm cyntaf cyn Crist.  Sefydlwyd talaith Illyria gan y Rhufeinwyr yn y ganrif gyntaf cyn Crist. Mae prif ddinasoedd yr arfordir fel Pula, Split a Dubrovnic i gyd yn hen iawn. Dalmatia a Pannonia oedd yr enw ar y ddwy ran o'r wlad. Y dystiolaeth amlycaf am eu presenoldeb yw Palas Diocletian yn Split (300 OC) a'r amffitheatr fawr yn Pula.

Cyrhaeddodd y Croatiaid yn y 7c. Erbyn 820 roedd Dugaeth Croatia yn unedig dan Vladislav; parhaodd rhai o drefi'r arfordir i siarad Lladin ac wedyn Eidaleg am ganrifoedd. Y brenin cyntaf oedd Tomislav, a goronwyd yn 925.

Roedd y wlad yn annibynnol tan 1089 pan ddaeth yn rhan o deyrnas Hwngari - ond gyda senedd (*Sabor*) annibynnol. Er gwaethaf ymyrraeth Fenis, y Mongoliaid a'r Croesgadwyr, parhaodd dominiwn yr Hwngariaid tan 1526.  Erbyn brwydr Mohacs yn 1526 roedd y rhan fwyaf o'r wlad yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid.

Ymateb syml senedd y Croatiaid oedd derbyn Archddug Ferdinand o Awstria fel brenin yn 1527, a wthiodd yr Otomaniaid yn ôl yn ystod y ganrif ganlynol.  Rhoddodd yr Habsbwrgiaid Croatia yn hanner "Hwngaraidd" eu hymerodraeth, a hynny erbyn 1699.

Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf ffurfiwyd Iwgoslafia yn 1918, a bu Croatia dan awdurdod Beograd am y tro cyntaf. Rhoes yr Ail Ryfel Byd rym i'r Ustase, (mudiad ffasgaidd lleol) o dan y Natsïaid, ac wedi'r rhyfel cafwyd rheolaeth dan Tito a'r Comiwnyddion am 45 mlynedd.

Yn 1991, ar ôl naw ganrif dan reolaeth ei chymdogion, daeth Croatia yn wlad annibynnol eto. Croesawyd y genedl newydd gan bedair blynedd o ryfel, cyflafanau, a dros chwarter miliwn o ffoaduriaid. Erbyn 2010, mae'r wlad wedi paratoi a moderneiddio i'r fath raddau fel bod Undeb Ewrop wedi ei derbyn fel darpar aelod.

Mae Croatia bellach yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig, Cyngor Ewrop, NATO a Sefydliad Masnach y Byd (WTO).


Croatia
Cyfreithiau'n ymwneud â llosgach

Perthynas rywiol rhwng pobl sy'n perthyn yn agos i'w gilydd ydy **llosgach**, a gall fod yn anghyfreithlon yn dibynnu ar yr awdurdodaeth. Amrywia'r union ddiffiniad o losgach o wlad i wlad, yn dibynnu ar y berthynas rhwng y personau a'r math o berthynas rywiol. Gall y gyfraith amrywio hefyd o fewn taleithiau neu ranbarthau o fewn gwlad. Gall y cyfreithiau hyn gynnwys priodas rhwng pobl sy'n perthyn yn agos.

Pan fod llosgach yn ymwneud ag oedolyn a phlentyn, math o gamdriniaeth rhywiol o blant ydyw sy'n anghyfreithlon ym mhob gwlad datblygedig.

## Lloegr a Chymru 
Mae llosgach yn anghyfreithlon yn Lloegr a Chymru, ac mae hyn yn cwmpasu perthynas heterorywiol neu gyfunrywiol rhwng person a'u rheini, mamgu neu dadcu, plant, wyron, siblingiaid, hanner-siblingiaid, ewythr, modrybedd, nau neu nith. Gellir dedfrydu person sy'n euog o losgach i hyd at 14 mlynedd o garchar. Enw'r ddeddf sy'n gwneud llosgach yn anghyfreithlon ydy'r Troseddau Rhyw Teuluol a chânt eu gwahardd o dan Adrannau 64 a 65 o'r Ddeddf Troseddau Rhywiol 2003 sydd wedi disodli yr hen droseddau Llosgach gan Wryw a Llosgach gan Fenyw a welwyd yn Neddf Troseddau Rhwyiol 1956.

## Cyfeiriadau
Llosgach
Categori:Llosgach
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Llanerchaeron 2010

gyda ffans yn yr Eisteddfod]]
Eisteddfod yr Urdd a gynhaliwyd yn Llanerchaeron ger Aberaeron, Ceredigion rhwng 31 Mai a 5 Mehefin, 2010 oedd **Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Llanerchaeron 2010**.  Cynheliwyd yr Eisteddfod ar dir yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

 

Llanerchaeron 2010
2010
Llanerchaeron
Categori:Aberaeron
Categori:Hanes Ceredigion
Mahrès

Tref arfordirol yng nghanolbarth Tiwnisia yw **Mahrès** (weithiau **Maharès**). Fe'i lleolir rhwng dinasoedd Sfax, i'r gogledd, a Skhira i'r de, yn nhalaith Sfax.

Categori:Talaith Sfax
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Skhira

Tref arfordirol yng nghanolbarth Tiwnisia yw **Skhira** (Arabeg: الصخيرة ). Fe'i lleolir i'r de-ddwyrain o dref Mahrès, tua 300&nbsp;km i'r de o'r brifddinas, Tiwnis, yn nhalaith Sfax. Gorwedd ar Gwlff Gabès.

Tref ddiwydiannol ydyw. Mae pibau olew yn cyrraedd yno o feysydd olew de Tiwnisia ac Algeria. Mae rheilffordd yn cysylltu Shkira â Sfax a Thiwnis, i'r gogledd, a gyda Gabès i'r de.

Categori:Talaith Sfax
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Pornograffi

Cyfeiria **pornograffi** neu **porn** at y portread o weithredoedd rhywiol er mwyn cyffroad a boddhad rhywiol. Nid yw o reidrwydd yr un peth â "maswedd" ac erotica ac mae'r diffiniad o "bornograffi" yn amrywio o gyfnod i gyfnod ac o ddiwylliant i ddiwylliant o gwmpas y byd.

Ceir gwahanol fathau o bornograffi, o lyfrau erotig, cylchgronau pornograffig, cardiau post, ffotograffau, cerfluniau, darluniau animeiddiad, recordiad sain, ffilm bornograffig, fideo neu gêm fideo. Fodd bynnag, pan fo gweithred rywiol yn cael ei pherfformio gerbron cynulleidfa fyw, yn ôl y diffiniad, nid pornograffi mohono, am fod y term yn cyfeirio at y portread o'r weithred yn hytrach na'r weithred ei hun. O ganlyniad, ni ystyrir sioeau rhyw a dadwisgo yn bornograffi.

Mae model pornograffig yn diosg ei dillad neu ddillad ar gyfer lluniau pornograffig. Mae actor pornograffig, yn actio mewn ffilmiau pornograffig.

Yn aml mae pornograffi wedi cael ei sensro a rhoddir cyfyngiadau cyfreithiol arno ar sail anweddustra. Mae'r seiliau hyn ynghyd â beth yn union a ellir ei ddiffinio fel pornograffi wedi amrywio ar gyd-destunau hanesyddol, diwylliannol a chenedlaethol.

Dros y degawdau diwethaf, mae'r diwydiant pornograffi wedi tyfu gyda chynnydd VCR, DVDs, y rhyngrwyd, yn ogystal ag agweddau cymdeithasol mwy goddefgar tuag at bortreadau rhywiol. Mae pornograffi amatur wedi dod yn fwyfwy poblogaidd a chaiff ei ddosbarthu'n bennaf ar y we.

## Deddfau gwledydd
bawd|chwith|320px|

## Gweler hefyd
*Erotica
*Cynllun Llywodraeth y Deyrnas Unedig i rwystro pornograffi rhyngrwyd

## Cyfeiriadau

Categori:Adloniant
Categori:Genres
Categori:Rhywioldeb a chymdeithas
Categori:Rhyw
Jorf

Tref arfordirol yn Nhiwnisia yw **Jorf** (Arabeg: الجُرْف ).  Fe'i lleolir yn ne Tiwnisia tua 450&nbsp;km i'r de o'r brifddinas Tiwnis. Mae'n borthladd gyda gwasanaeth fferi sy'n cysylltu ynys Djerba a'r tir mawr. Mae'n gorwedd yn nhalaith Medenine.

Tua 20&nbsp;km i'r de o Jorf ceir safle dinas hynafol Gigthis, a sefydlwyd gan y Ffeniciaid ac a ddaeth yn borthladd prysur yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig.

Categori:Talaith Médenine
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Gwlff Gabès

Bae agored o'r Môr Canoldir yw **Gwlff Gabès** (Arabeg: خليج قابس‎), sy'n gorwedd oddi ar arfordir de canolbarth Tiwnisia yng Ngogledd Affrica. Yr enw arno yng nghyfnod yr Henfyd oedd ***Minor Syrtis*** (Lladin).

Fe'i enwir ar ôl dinas hynafol Gabès, a leolir ger yr arfordir yn nhalaith Gabès, tua 400&nbsp;km i'r de o Tiwnis, prifddinas Tiwnisia.

Gorwedd Ynysoedd Kerkennah a dinas Sfax ym mhen gogleddol y gwlff ac mae ynys Djerba yn dynodi ei ben deheuol. Ei lled yw tua 200&nbsp;km.

Yn ogystal â Gabès a Sfax, mae'r trefi ar neu ger arfordir Gwlff Gabès yn cynnwys Mahrès, Skhira a Jorf.

## Gweler hefyd
* Gwlff Hammamet
* Gwlff Tiwnis

Categori:Arfordiroedd Tiwnisia
Gabès
Categori:Y Môr Canoldir
Gigthis

Safle dinas hynafol yw **Gigthis** (Arabeg: جكتيس), hefyd **Gigthi** neu **Gightis** weithiau, a leolir yn ne Tiwnisia, yn *gouvernorat* (talaith) Médenine.

Lleolir y safle 20okm i'r de o borthladd Jorf, ger arfordir Gwlff Boughrara, gyferbyn ag ynys Djerba, ar lwybr y ffordd hynafol a gysylltai Carthago (ger Tiwnis) a Leptis Magna yn Libia.

Sefydlwyd y ddinas gan y Ffeniciaid ac erbyn y 6g CC roedd yn rhan o diroedd Carthago. Erbyn y ganrif 1af OC roedd Gigthis yn ddinas ddigon nodedig. Yn yr 2il ganrif OC rhoddwyd iddi statws dinas Rufeinig gan yr Ymerodr Antoninus Pius. Ar ôl hynny tyfodd y ddinas a daeth yn un o'r porthladdoedd masnachol mwyaf ffyniannus yn ne Tiwnisia.
300px|bawd|chwith|Gigthis.

Yng nghanol Gigthis ceir y fforwm (*forum*) Rhufeinig. O gwmpas y fforwm ceir sawl teml ac adeilad dinesig, yn cynnwys y *capitol*, canolfan ddinesig y ddinas. Ar ymylon y safle ceir olion sawl fila a addurnid â *mosaics* lliw neu ddu-a-gwyn.

## Llyfryddiaeth
*Ali Drine (gol.), *Gigthi*. Agence de mise en valeur du patrimoine et de promotion culturelle, Tiwnis, 2008.

Categori:Carthago
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Ffenicia
Categori:Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Categori:Talaith Médenine
Wicklow

Tref yn Iwerddon yw **Wicklow** (Gwyddeleg: *Cill Mhantáin*), sy'n dref sirol Swydd Wicklow yn nhalaith Leinster, Gweriniaeth Iwerddon. Fe'i lleolir ar arfordir dwyreiniol yr ynys tua 32 milltir i'r de o Ddulyn.

Mae'r draffordd N11, sy'n mynd heibio i orllewin y dref, yn ei chysylltu gyda Dulyn i'r gogledd a gyda Wexford a Waterford i'r de. Ceir harbwr yno ar gyfer llongau masnachol.

I'r gorllewin ceir Mynyddoedd Wicklow (*Sléibhte Chill Mhantáin*), sydd i'w gweld o gopaon Eryri pan fo'r awyr yn glir. Mae'r mynyddoedd hyn yn un o brif atyniadau twristaidd Iwerddon ond dydy Wicklow ei hun ddim yn ganolfan dwristaidd.

250px|bawd|dim|Stryd Fawr Wicklow
250px|bawd|dim|Harbwr Wicklow

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Wicklow
Pula

bawd|upright|Arena Pula
bawd|Arena Pula  
Y ddinas fwyaf yn Istria, Croatia, yw **Pula** (Lladin: *Colonia Pietas Iulia Pola Pollentia Herculanea*; Eidaleg: *Pola*; Slofeneg: *Pulj*), saif ar ben deheuol gorynys Istria, gyda phoblogaeth o tua 62,080 (yn 2006). Fel gweddill yr ardal, adnabyddir Pula am ei hinsawdd dyner, môr dof, a'i thirlun. Mae gan y ddinas draddodiad hir o greu gwin, pysgota, adeiladu llongau, a thwristiaeth. Mae hi hefyd yn brif ganolfan weinyddol Istria ers amser y Rhufeinwyr.

## Hanes
Tua 1800-1000 C.C.C., daeth math newydd o dref i Istria, y 'gradine', neu *Bryngaer*. Proto Illyriaid yw enw'r trigolion o'r 10g CC. Gorchfygwyd yr ardal gan y Rhufeinwyr yn 177 C.C.C., a daeth yn ddinas Rufeinig yn 46-45 CC o dan Julius Caesar. Tyfodd hyd at 30,000 o drigolion. Roedd yn borthladd sylweddol ac ailadeiladwyd hi dan merch Octavian, Iulia, a chafwyd yr enw Lladin *Colonia Pietas Iulia Pola Pollentia Herculanea*'. Adeiladwyd yr amffitheatr, Pula Arena rhwng 27 CC - 68 OC Mae hyn yn sefyll o hyd ynglŷn â rhai o'r deg porth Arch y Sergii, neu Borth Hercules. Erbyn 425 OC, roedd esgobaeth Gristnogol yn llywodraethu.

### Dan Fenis
Dinistriwyd y ddinas gan yr Ostrogothiaid, dan Odoacer, cadfridog *foederati* yn 476 AD ond daeth dan ddylanwad Ravenna (540-751) wedyn i ddod eto yn borthladd llewyrchus Bysantaidd. Mae'r Basilica Santes Fair Formosa yn dyddio o'r 6ed ganrif. Yn y 7g daeth bobl Slafaidd. Mae *Cadeirlan Pula* yn dyddio o'r 6g. Yn 788, roedd Pula yn perthyn i Charlemagne. Erbyn 1148 roedd hi yn nwylo Fenis. Mae'r castell fenetaidd yn sefyll ar y Capitolium Rhufeinaidd. Dinistriwyd Pula deirgwaith gan Fenis wedi gwrthryfeloedd yn 1243, 1267 ac 1397. Arhosodd yn nwylo Fenis tan 1797. Mae'r bardd Dante Alighieri yn canu amdani yn ei *Divinia Comedia*: ''"come a Pola, presso del Carnaro ch'Italia chiude e i suoi termini bagna"''  neu "mae Pula ar lan y Carnaro yn dynodi ffiniau'r Eidal". Ond erbyn 1750au, roedd dim ond 3,000 o drigolion. Rhoddwyd hi i'r frenhiniaeth Eidaleg gan Napoleon ac wedyn i Ffrainc fel Rhanbarthau Illyria.

### Dan Awstria
220px|bawd|Llongau Rhyfel Awstro-Hwngaria ym Mula 
Wedi cwymp Napoleon ym 1813, rhoddwyd Pula ac Istria i Awstria ac o 1859 daeth Pula i fod yn brif borthladd Awstria, adferwyd cyfoeth y ddinas a daeth ynys Brijuni yn balas haf i'r Hapsbwrgiaid. Dangosodd y ddinas yng nghyfrifiad 1910 bod 58,562 o bobl (45.8% yn Eidalwyr; 15.2% Slafaidd). O Hydref 30, 1904 i Fawrth 1905, roedd James Joyce yn dysgu Saesneg yr Ysgol Berlitz.

### Dan yr Eidal
Wedi 1918, heb yr Awstriaid, daeth dirywiad mawr, ac o dan Benito Mussolini, gadawodd y Slafiaid. Ond ym Medi 1943 meddiannwyd y ddinas gan y Wehrmacht o 1943–1945, a dioddefodd bomio sylweddol gan yr "Allies".

### Dan Yugoslafia
Rhwng 1945 -47 roedd Pula yn nwylo'r Cenhedloedd Unedig cyn ymuno â Croatia o fewn Yugoslavia ar Fedi 15, 1947.  Gadawodd bron y cynaf o'i phoblogaeth (sef yr Eidalwyr).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol Dinas Pula 
* Swyddfa Dwristiaeth Pula
* Amgueddfa Archaeolegol Istria 
* Cyfweliad clywedol gyda phreswyliwr Pula ynglŷn â bywyd ym Mula 

Categori:Dinasoedd Croatia
Categori:Istria
Cilium

Dinas Rufeinig yn Nhiwnisia yw **Cilium**. Fe'i lleolir fymryn i'r de-orllewin o ddinas Kasserine yn y dalaith o'r un enw, yng ngorllewin canolbarth y wlad tua 30&nbsp;km o'r ffin ag Algeria.

Bu Cilium yn ganolfan ranbarthol o bwys yn nhalaith Affrica yng ngyfnod y Rhufeiniaid. Saif ar fryn isel ger afon Oued Dhrib. Ceir adfeilion theatr Rufeinig fawr yno, wedi'i cherfio yn llethr y bryn, a bwa fuddugoliaeth. Maent yn dyddio o'r 3g OC. Yn ogystal ceir adfeilion y fforwm a'r capitol, a'r baddonau cyhoeddus. Ceir ambell heneb o'r cyfnod Rhufeinig yn ninas Kasserine ei hun, yn cynnwys Mawsolewm y Flavii, a godwyd fel cofeb i Flavius Secundus a'i deulu.

Ar ôl i'r Rhufeiniaid ymadael codwyd caer yn Cilium gan y Bysantiaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Categori:Talaith Kasserine
Teipoleg ieithyddol

**Teipoleg ieithyddol** yw'r maes ieithyddol sy'n astudio a dosbarthu ieithoedd yn ôl eu nodweddion ieithyddol. Ei nôd yw i ddisgrifio ac esbonio'r priodweddau cyffredin a'r amrywiaeth strwythurol a welir yn ieithoedd y byd. Mae'n cynnwys tair disgyblaeth: teipoleg ansoddol sy'n ymdrin â chymharu ieithoedd; teipoleg meintiol sy'n ymdrin â'r dosbarthiad o batrymau strwythurol ymysg ieithoedd y byd; a theipoleg damcaniaethol sy'n esbonio'r dosbarthiadau hyn.

## Teipoleg ansoddol
### Systemau teipolegol
Categori:Teipoleg ieithyddol
Tajerouine

250px|bawd|Gwaith siment Oum El Khélil ger Tajerouine
Tref a chymuned yn Nhiwnisia yw **Tajerouine** (Arabeg: تاجروين), a leolir yng ngogledd-orllewin y wlad yn nhalaith (*gouvernorat*) El Kef. Gorwedd y dref 35 cilometr i'r de o dref El Kef ar y briffordd rhwng y dref honno a Kasserine, wrth droed mynydd Djebel Slata (1,103 m) ym mynyddoedd Dorsal Tiwnisia.

Mae'n ganolfan ardal amaethyddol ac yn ganolfan weinyddol i'r ardal (*délégation*) leol sydd â 30,659 (2006). Mae tua 7,200 o bobl yn byw yn y dref ei hun.

Yn ogystal ag amaethyddiaeth, prif ddiwydiant Tajerouine yw cynhyrchu crochenwaith a wneir o'r clai lleol, sydd o ansawdd uchel, a gwaith siment Oum El Khélil.

O gwmpas Tajerouine ceir sawl fferm bridio ceffylau ac mae'r dref yn adnabyddus yn y wlad am ei gŵyl ceffylau flynyddol.

Er nad yw Tajerouine ei hun yn dref hanesyddol, mae safle Bwrdd Jugurtha gerllaw lle safodd y Brenin Jugurtha, un o arweinwyr mwyaf y Berberiaid, yn erbyn y Rhufeiniaid ar ddiwedd y ganrif 1af OC. Gyda phentref Kalaat Senan, mae'r dref yn fan cychwyn ar gyfer teithio i ben y mynydd hwnnw, sy'n gorwedd ger y ffin rhwng Tiwnisia ac Algeria.

## Cyfeiriadau
Categori:Talaith El Kef
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Otto II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Brenin yr Almaen (o 961) ac Ymerawdwr Glân Rhufeinig (o 967 hyd ei farwolaeth) oedd **Otto II Goch** (955 – 7 Rhagfyr 983).  Roedd yn fab i Otto I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, a'i wraig, Adelaide o'r Eidal.  Fe briododd Theophanu, nith Ioan I Tzimiskes, Ymerawdwr Fysantaidd, yn 972. Bu farw yn 983 yn Rhufain a daeth ei fab Otto yn frenin yn ei le.

Categori:Genedigaethau 955
Categori:Marwolaethau 983
Categori:Brenhinoedd yr Almaen
Categori:Ymerodron Glân Rhufeinig
Cerdded

225px|bawd|Dyn yn cerdded adref.
Gellir diffinio **cerdded** fel 'symud ar ddau droed' ond yn gymharol araf, heb redeg. Dywedir yn aml mai cerdded yw'r dull cynharaf a symlaf o deithio gan fodau dynol. Cyn dyfodiad y rheilffordd a rhwydweithiau cludiant cerdded oedd y dull cyffredin o symud o le i le.

Mae rhai anifeiliaid yn medru cerdded hefyd, fel y tsimpansi er enghraifft, ond dim ond pobl sy'n medru cerdded yn dalsyth ar ddau droed.

Erbyn hyn mae cerdded - sef 'mynd am dro' - yn ffordd boblogaidd o dreulio oriau hamdden. Mewn rhai gwledydd ceir llwybrau cyhoeddus a llwybrau pellder hir arbennig fel Llwybr Glyndŵr yng Nghymru.

## Gweler hefyd
*Bws cerdded
*Rhedeg


Categori:Difyrweithiau
Categori:Gweithgareddau awyr agored
Categori:Teithio
Categori:Ymarfer corff
Kasserine

Dinas yn Nhiwnisia yw **Kasserine** (Arabeg قصرين *Al-Qasrayn*). Fe'i lleolir yng ngorllewin y wlad ac mae'n ganolfan weinyddol y dalaith (*gouvernorat*) o'r un enw, sef Kasserine, am y ffin rhwng Tiwnisia ac Algeria. Poblogaeth: 76,243 (2004).

## Economi 
Ei phrif ddiwydiant yw amaethyddiaeth, ac yn enwedig tyfu a phrosesu gwair esparto i wneud papur. Mae'n ganolfan cludiant rhanbarthol. Y trefi agosaf yw Sbeitla (38&nbsp;km) a Thala (tua 60&nbsp;km).

## Amgylchedd 
Mae'r ardal o gwmpas y ddinas yn fynyddig ac yn rhan o gadwyn Dorsal Tiwnisia. Lleolir Jebel Chambi (1,544 m), mynydd uchaf y wlad, i'r gorllewin. Mae'n oer iawn yn y gaeaf a dydy eira ddim yn anghyffredin.

## Hanes 
Ar gwr y ddinas fechan ceir safle dinas Rufeinig Cilium. Ceir adfeilion theatr a bwa buddugoliaeth yno. Yn yr Ail Ryfel Byd ymladdwyd Brwydr Kasserine rhwng yr Almaenwyr a'r Cynghreiriaid yn y mynyddoedd ger y ddinas. Llwyddodd Afrika Korps y cadfridog Erwin Rommel i gipio bwlch Kasserine o ddwylo'r Americanwyr ond fe'i cipwyd yn ôl gan y lluoedd Prydeinig wedyn.

## Brwydro 2013 
Yn 2013, ymsefydlodd grwp o wrthryfelwyr Islamaidd ym mynyddoedd Jebel Chambi, ger Kasserine. Lladdwyd wyth milwr Tiwnisiaidd gan y gwrthryfelwyr ar 29 Gorffennaf 2013. Ddechrau mis Awst 2013 dechreuodd byddin Tiwnisia ymosod ar eu llochesau gan ddefnyddio gynnau ac ymosodiadau o'r awyr gan awyrennau Llu Awyr Tiwnisia. Yn ôl terfysgwr a ddalwyd, mae'r jihadwyr yn cynnwys Algeriaid, Mawritaniaid a Nigeriaid ond mae'r mwyafrif yn Tiwnisiaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Kasserine
Freshwater West

Traeth yng nghymuned Angle, Sir Benfro, Cymru, yw **Freshwater West**. Saif ar bwys Castell Martin yn gyfagos i Faes Tanio Tanciau sy'n defnyddio'r rhan yma o Barc Cenedlaethol Sir Benfro.

Amgylchir y traeth gan dwyni tywod, a cheir tywod mân yno. Er gwaethaf ei harddwch naturiol, nid yw Freshwater West yn addas ar gyfer ymdrochi oherwydd ymchwyddiadau alltraeth peryglus a cheryntau cryf. Mae rhannau o'r traeth yn sugndraeth a cheir arwyddion rhybudd ar hyd yr arfordir o ganlyniad. 

Er hynny, defnyddir brigdonwyr Freshwater West yn aml oherwydd ei ymchwydd cyson a thonnau cryf. Cynhaliwyd Pencampwriaethau Brigo Tonnau Cenedlaethol Cymru yn Freshwater West hefyd.

## Lleoliad ffilmio 
Yn 2009, defnyddiwyd traeth Freshwater West fel lleoliad fersiwn o'r ffilm *Robin Hood* sy'n serenu Russell Crowe a'r ffilm olaf ond un yng nghyfres *Harry Potter and the Deathly Hallows: Rhan I*. Ar gyfer y ffilm hon adeiladwyd bwthyn dros dro o'r enw *Bwthyn Cragen*.

Harry Potter Shell Cottage Freshwater West.JPG|Adeiladwyd "Bwthyn Cragen" ar gyfer *Harry Potter and the Deathly Hallows*
Deathly Hallows Shell Cottage Freshwater West.JPG|Golygfa ffilm *Harry Potter and the Deathly Hallows* cyferbyn â choffa'r rhyfel ar ben traeth Freshwater West

## Gweler hefyd 
* Freshwater East

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Angle
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Traethau Cymru
Brian Cowen

Gwleidydd Gwyddelig yw **Brian Cowen** (ganwyd 10 Ionawr 1960). Roedd yn Taoiseach Gweriniaeth Iwerddon o 7 Mai 2008 hyd 9 Mawrth 2011.

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Taoisigh Iwerddon
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig