open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baner Cymuned Cenhedloedd yr Andes

250px|bawd|Flag of the Andean Community of Nations
Mae **baner Cymuned Cenhedloedd yr Andes** neu **baner Cymuned yr Andes** (Sbaeneg: *Comunidad Andina*, CAN yn Sbaeneg) yn faner ar gyfer sefydliad masnachu trawsffinol yn Ne America.

Sefydlwyd y Cymuned Cenhedloedd yr Andes yn 1969 a'r aelodau gwreiddiol oedd, Bolifia, Colombia, Periw ac Ecwador. Bu trafodaethau ar ehangu i gynnwys Tsile a Feneswela. Cafwyd trafodaethau hefyd ar sefydlu cytundeb gyda Mercosur, y gymuned fasnachu ar gyfer Brasil, Wrwgwái, yr Ariannin a Pharagwái.

## Y Faner
Mae'r faner yn lluman wen gyda logo CAN mewn aur yn y canol. Nid yw'n glir pa mod gyffredin yw'r faner a pha mor gyfredol ydyw, er ceir cyfeiadau iddi oddeutu 2005.

Fel dyluniad mae'r faner yn torri Rheol Tintur a sefydlwyd gan y Cymro Humphrey Lhuyd a luniodd reolau, neu ganllaw, ar gyfer dylunio a defnydd o liw mewn herodraeth, ac, fel estyniad banereg. Nododd Lhuyd "na ddylid rhoi metal ar fetal neu liw ar liw" hynny yw, "meta" yw aur ac arian, neu'r lliwiau melyn a gwyn. Dylid osgoi hyn gan fod y lliwiau'n anodd i'w gweld o bellter. Ceir eithriadau i hyn megis arfbais Jeriwsalem a baner Cyprus.

## Gweler hefyd
Gweler hefyd Baner Mercosur - y corff masnachu traws-ffiniol arall yn Ne America.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cymuned yr Andes ar wefan "Flags of the World"

Cymuned Cenhedloedd yr Andes
Cymuned Cenhedloedd yr Andes
Categori:Cymuned Cenhedloedd yr Andes
Port Sunlight

Pentref model yn Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Port Sunlight**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Cilgwri. Saif ar benrhyn Cilgwri ar lan gorllewinol Afon Merswy, rhwyg Bebington a New Ferry.

Fe'i sefydlwyd gan Arglwydd William Hesketh Lever yn 1888 ar gyfer gweithwyr yn ei ffatri sebon. Prynodd ei gwmni, Lever Brothers a ddaeth yn rhan o Unilever ym 1930, 56 erw o dir ar lan deheuol yr afon ar gyfer ffatri a pentref. Gweithiodd bron 30 o  benseiriau yn ystod y prosiect, ac adeiladwyd 800 o dai rhwng 1899 a 1914. Enwyd y pentref ar ôl "Sunlight", sebon golchi poblogaidd Lever Brothers.

Mae amgueddfa ac Oriel Gelf yr Arglwyddes Lever yn y pentref.

Mae’r pentref wedi bod yn ardal cadwriaeth ers 1978. Mae dros 900 o adeiladau rhestredig gradd II.  Mae dros 300,000 o bobl yn ymweld yn flynyddol. Sefydlwyd Ymddiriedolaeth Pentref Port Sunlight ym 1999 gan gwmni Unilever.

Agorwyd parc ar lan yr afon yn 2014 ar hen safle tirlenwi. Mae’r gwlyptir cyfagos yn bwysig i adar y môr. Perchnogion y parc yw yr ymddiriedolaeth tir, a rheolir y parc gan Autism Today.

bawd|dim|Tai teras
bawd|dim|Oriel Gelf yr Arglwyddes Lever

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y pentref

Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri
Categori:Pentrefi Glannau Merswy
Bryn Newton-John

Academydd o Awstralia o dras Gymreig oedd **Brinley (Bryn) Newton-John** (5 Mawrth 1914 – 3 Gorffennaf 1992). Roedd yn weinyddwr prifysgol ac yn athro llenyddiaeth Almaeneg.

## Cefndir 
Ganwyd Newton-John yng Nghaerdydd yn blentyn i Oliver John, gweinyddwr ysgol a Daisy (née Newton) ei wraig. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Uwchradd Treganna ac yng Ngholeg Gonville a Caius, Prifysgol Caergrawnt lle cafodd ddwbl gyntaf yn y tripos ieithoedd modern a chanoloesol.

## Gyrfa 
### Cyn yr Ail Ryfel Byd 
Ar ôl graddio, dechreuodd Newton-John ar yrfa fel athro. Cafodd ei benodi yn feistr cynorthwyol yn Ysgol Christs Hospital, ysgol breifat yn Horsham, Gorllewin Sussex, ym 1936. Ym 1938 symudodd i fod yn feistr yn Ysgol Stowe, ysgol bonedd yn Swydd Buckingham.

Ym 1942 aeth i weithio ar brosiect dirgel *Ultra*, prosiect rhyng-gipio'r signalau cyfathrebu'r gelyn a oedd wedi ei leoli ym Mharc Bletchley. Ei waith oedd dehongli a dadansoddi'r wybodaeth a gafodd ei dadgodio gan y prosiect. Roedd yn rhan o'r tîm a oedd yn darparu gwybodaeth hanfodol am leoliad a chynlluniau'r Maeslywydd Erwin Rommel a fu o gymorth mawr i'r ardalydd Montgomery wrth iddo baratoi am frwydr El Alamein ym mis Hydref 1942. Ym 1958 cafodd ei benodi yn athro Almaeneg a phennaeth adran y celfyddydau yng Ngholeg Prifysgol Newcastle, a oedd ar y pryd yn rhan o Brifysgol De Cymru Newydd. Arhosodd yn y coleg hyd ei ymddeoliad gan ei gynorthwyo i ddod yn brifysgol annibynnol, Prifysgol Newcastle, ym 1965. Gwasanaethodd fel dirprwy warden y coleg o 1963, is-bennaeth y brifysgol newydd o 1965, a'i dirprwy is-ganghellor o 1968 hyd ei ymddeoliad ym 1974.

Yn 1972 fe'i hetholwyd yn gymrawd Cymdeithas Frenhinol y Celfyddydau. Ar ei ymddeoliad, rhoddodd y brifysgol iddo gadair athro emeritws ac a enwyd gwobr am greadigrwydd ac arloesiad er anrhydedd iddo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Academyddion o Awstralia
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Darlledwyr o Awstralia
Categori:Ymfudwyr o Gymru i Awstralia
Categori:Ysbiwyr
Categori:Prosiect Wicipobl
Martin Frobisher

Fforiwr a morwr o Sais oedd Syr **Martin Frobisher** (tua 1535 – 22 Tachwedd 1594) a oedd yn un o'r Ewropeaid cyntaf i archwilio arfordir gogledd-ddwyrain Canada yn ystod Oes Aur Fforio. Mae'n enwog am ei dair mordaith aflwyddiannus i geisio canfod Tramwyfa'r Gogledd Orllewin.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd ym mhentref Altofts ger Wakefield, Swydd Efrog. Bu farw ei fam yn 1549, ac aeth i fyw â'i ewythr Syr John York, un o swyddogion y bathdy. Fe'i anfonwyd gan ei ewythr i deithio ar hyd arfordir Gorllewin Affrica i Gwlff Gini gyda'r Is-Lyngesydd Thomas Wyndham yn 1553. Frobisher oedd un o'r ychydig o forwyr i oroesi'r fordaith honno. Aeth yn ôl i Gwlff Gini yn 1554, a dywed iddo wirfoddoli eu hunain yn wystl mewn trafodaethau masnachol ag un o'r brenhinoedd Affricanaidd. Ffoi wnaeth y Saeson pan gyrhaeddodd llongau Portiwgalaidd, a chipiwyd Frobisher gan y Portiwgaliaid. Fe'i rhyddhawyd yn 1556 neu 1557.

## Y drydedd fordaith (1578) 
Comisiynodd y Frenhines Elisabeth fordaith arall i chwilota am aur, ac ym Mai 1578 hwyliodd 15 o longau dan arweiniad Frobisher gyda'r nod o sefydlu gwladfa ar Ynys Baffin. Stori debyg ydoedd i'w ail fordaith. Wrth groesi'r Iwerydd, suddodd un o'r llongau a throdd un arall yn ôl i Loegr. Methodd yr ymgais i wladychu'r ynys, a dychwelodd y 13 o longau yn ôl i Loegr yn Awst. Daeth Frobisher â rhyw 1,350&nbsp;tunnell o fwynau yn ôl o'i fordaith, ac nid oedd yr un metel gwerthfawr i'w gael yn eu plith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1530au
Categori:Marwolaethau 1594
Categori:Fforwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Fforwyr yr Arctig
Categori:Morwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yng Ngorllewin Swydd Efrog
Categori:Pobl fu farw yn Nyfnaint
Categori:Preifatiriaid
Thalasotherapi

**Thalasotherapi** (o'r gair Groeg *thalassa*, sy'n golygu "môr") yw'r defnydd o ddŵr y môr fel ffurf o therapi. Mae'n seiliedig ar ddefnydd systematig o ddŵr y môr, cynnyrch y môr, a hinsawdd y glannau. Credir bod nodweddion dŵr y môr yn cael effaith llesol ar groendyllau.

Mae rhai yn honni mai yn nhrefi glan môr Llydaw y cafodd thalasotherapi ei ddatblygu yn ystod y 19g. Roedd Dr Richard Russell yn un o hyrwyddwyr y therapi ac mae poblogrwydd glan y môr yn ail hanner y 18g wedi'i briodoli, yn rhannol o leiaf, iddo ef. Yn Póvoa de Varzim, Portiwgal, ardal sy'n cael ei hadnabod am ei lefel uchel o ïodin oherwydd y coedwigoedd gwymon a niwl cyson, ceir cofnod o bobl yn mynd yno am resymau meddygol ers 1725 ac mai'r mynachod Benedictaidd a'i cychwynnodd, a bod ffermwyr wedi dilyn yn fuan wedyn. Agorwyd baddondai cyhoeddus gyda dŵr môr cynnes ynddynt yn ystod y 19g. Mae eraill yn honni bod thalasotherapi yn hŷn o lawer ac yn gallu cael ei olrhain yn ôl i'r henfyd. Roedd y Rhufeiniaid yn gredwyr mawr yn rhinweddau thalasotherapi.

Mewn thalasotherapi, credir bod y magnesiwm, potasiwm, calsiwm, sodiwm, ac ïodid yn nŵr y môr yn cael ei amsugno trwy'r croen. Nid yw effeithiolrwydd y dull hwn o therapi wedi'i dderbyn yn eang am nad yw wedi'i brofi'n wyddonol. Defnyddir y therapi mewn amryw o ffyrdd, naill ai fel cawodydd o ddŵr môr cynnes, neu gyda mwd o'r môr neu bast gwymon, neu anadlu niwl y môr.  Mae ffynhonfeydd yn creu dŵr môr cynnes ac yn darparu gwasanaethau gosod mwd neu wymon. Mae'r math hwn o therapi yn boblogaidd yn ardal y Môr Marw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Therapi
Elfen (mathemateg)

[bawd|right|Y defnydd cyntaf o'r symbol ∈, a hynny gan [Giuseppe Peano.]]
Mewn mathemateg, **elfen** (ll. elfennau) yw un o'r gwrthrychau o fewn set.

Ystyr A = \{1, 2, 3, 4\} yw mai elfennau'r set  yw 1, 2, 3 a 4. Mae'r setiau o'r elfennau , e.e. \{1, 2\}, yn is-setiau o .

Gall setiau hefyd fod yn elfennau; yn y set B = \{1, 2, \{3, 4\}\}, nid  1, 2, 3, and&nbsp;4 yw elfennau , ond yn hytrach, dim ond tair elfen sydd o , sef y rhifau 1 a 2, a'r set \{3, 4\}.

Gall yr elfennau hyn fod yn unrhyw beth. Er enghraifft, C = \{\mathrm{\color{red}coch}, \mathrm{\color{green}gwyrdd}, \mathrm{\color{blue}glas}\}, yw'r set sydd a'r elfennau ,  a .

## Nodiant a therminoleg
Defnyddir y nodiant neu'r symbol&nbsp;" \in " i gynrychioli "yn elfen o", neu "**yn aelodaeth o set**". Mae ysgrifennu:

:x \in A 

yn golygu fod "*x* yn elfen o&nbsp;*A*".

Mynegiannau cywerth: mae "*x* yn aelod o &nbsp;*A*", mae "*x* yn perthyn i&nbsp;*A*", mae "*x* yn&nbsp;*A*" ac mae "*x* yn gorwedd o fewn&nbsp;*A*". Mae'r mynegiadau fod "*A* yn cynnwys *x*" a bod "*A* yn cynnwys *x*" hefyd yn cael eu defnyddio i olygu aelodaeth y set, fodd bynnag, mae rhai awdurol yn eu defnyddio i olygu fod "*x* yn is-set o&nbsp;*A*". Erfynnodd y mathemategydd George Boolos y dylid defnyddio "yn cynnwys" am aelodaeth yn unig, ac "yn cynnwys" am yr is-set, yn unig.

## Cyfeiriadau
Categori:Damcaniaeth setiau
Categori:Cysyniadau mathemategol
Neil Roberts

Arlunydd a chyn-actor yw **Neil Roberts**. Yn blentyn bu'n chwarae rhan Nicw Nacw yn rhaglen deledu *Sali Mali*.

Mae Neil wedi bod yn creu gwaith celf ers ei gyfnod yn Ysgol Syr Hugh Owen, Caernarfon. Cafodd ei waith dylunio ei roi ar westy Hotel Football ym Manceinion sef gwesty sy'n berchen i'r pêl-droedwyr  Ryan Giggs, Paul Scholes, Nicky Butt, Phil Neville a Gary Neville. Lluniau syml yw'r rhain o beldroedwyr enwog, a mae'r darluniau wedi cael eu troi yn bapur wal ar gyfer waliau y gwesty.

Mae Neil yn gefnogwyr brwd o Manceinion Unedig ers yn ifanc.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaernarfon
Gomer Berry, Is-iarll 1af Kemsley

Roedd J**ames Gomer Berry, yr Is-iarll Kemsley, GBE** (7 Mai 1883 - 6 Chwefror 1968) yn Gymro oedd yn berchennog papurau newyddion.

## Cefndir 
Roedd Berry yn fab i John Mathias a Mary Ann (née Rowe) Berry, o Ferthyr Tudful.  Roedd ei dad yn asiant tai ac yn henadur Rhyddfrydol ar Gyngor Sir Forgannwg.  Roedd yn frawd iau Henry Berry, Barwn 1af Buckland, diwydiannwr, a William Berry, Is-iarll 1af Camrose, a oedd hefyd yn un o farwniaid y wasg.

## Gyrfa 
Ymadawodd Berry'r ysgol ym mhedwar ar ddeg oed i weithio ar y papur lleol *The Merthyr Tydfil Times*. Bu'n gweithio ar gyfer nifer o bapurau newydd de Cymru, cyn symud ymlaen i Lundain, lle lansiodd ei bapur ei hun *Advertising World*. Ei brif gyfalaf oedd £100 a fenthycwyd iddo gan ei frawd hyn, Henry Seymour Berry, Barwn Buckland, daeth yn bartner busnes iddo ym 1902.

Ym 1915 prynodd y brodyr *The Sunday Times*, gan adfer y papur trwy fuddsoddiad angenrheidiol. Ym 1919 prynwyd cwmni St Clement's Press cyhoeddwyr y *Financial Times*.

Ym 1924 sefydlodd y brodyr cwmni *Allied Newspapers* (a newidiodd ei enw i  Bapurau Newydd Kemsley wedyn). Prynodd y cwmni newydd cwmni'r Arglwydd Rothermere *Hulton Papers* a oedd yn berchen ar *Daily Dispatch*, the *Manchester Evening Chronicle*, a t*he Sunday Chronicle* ymhlith ei deitlau. Prynodd Allied Newspapers papurau rhanbarthol yng Nglasgow, Sheffield, Newcastle, Middlesbrough, ac Aberdeen. Prynwyd the *Daily Sketch* a'r *Illustrated Sunday Herald* o gwmni'r *Daily Mail*. Yng Nghymru daeth y brodyr yn berchenogion y *Western Mail*, *South Wales Daily News*, *Evening Express* a'r *South Wales Echo*, gan uno'r ddau bapur dydd a'r ddau bapur nos.

## Marwolaeth 
Bu farw Kemsley ym Monte Carlo ar 6 Chwefror 1968  ac fe'i claddwyd yn fynwent St Anne, Dropmore. Claddwyd Marie Edith, ei ail wraig gydag ef yn dilyn ei marwolaeth ar 12 Medi 1976. Cafodd y teitl ei drosglwyddo i Lionel ei fab hynaf. Cafodd ei fab ieuengaf, y gwleidydd Ceidwadol, Syr Anthony Berry, ei ladd gan yr IRA yn ffrwydrad gwesty Brighton 1984.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru

Categori:Prosiect Wicipobl
Anthony Berry

Roedd **Syr Anthony George Berry** (12 Chwefror 1925 - 12 Hydref 1984) yn wleidydd o dras Gymreig a wasanaethodd fel yr Aelod Seneddol Ceidwadol dros Enfield Southgate, ac yn Chwip yn llywodraeth Margaret Thatcher. Bu'n Aelod Seneddol am dros 20 mlynedd hyd iddo gael ei ladd yn bomio gwesty yn Brighton gan yr IRA.

## Bywyd personol 
Ganwyd Berry yn Eton, Swydd Buckingham (bellach yn Berkshire), yn chweched mab y barwn papurau newydd Gomer Berry, Is-iarll Kemsley, a'i wraig Mary (née Holmes).

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen.

Etholwyd ef yn AS Ceidwadol Southgate (yn ddiweddarach Enfield Southgate) yn etholiad cyffredinol 1964, ac fe'i gwasanaethodd yn llywodraeth Margaret Thatcher ar ôl i'r Ceidwadwyr ennill yr etholiad cyffredinol ym 1979. Bu'n Is-Siambrlen yr Osgordd rhwng 1979 a 1981, Distain yr Osgordd rhwng 1981 a 1983 ac fe'i penodwyd yn Drysorydd yr Osgordd ym 1983. Fe'i dyrchafwyd yn farchog ym mis Rhagfyr 1983. Ar adeg ei farwolaeth roedd yn Ddirprwy Brif Chwip yn llywodraeth Thatcher.

## Marwolaeth 
Ar 12 Hydref 1984, cafodd Berry ei ladd o ganlyniad i ffrwydrad mewn gwesty yn Brighton, pan blannwyd bom yng Ngwesty’r Grand yn ystod cynhadledd y Blaid Geidwadol. Roedd yn 59 mlwydd oed. Fe'i goroeswyd gan ei wraig, y Fonesig Berry, a anafwyd yn y ffrwydrad.

Ym mis Medi 1986, derbyniodd Patrick Magee, a gyflawnodd y bomio, wyth dedfryd o garchar am oes, ond fe'i rhyddhawyd o'r carchar ym 1999 o dan delerau cytundeb Gwener y Groglith.

## Cyfeiriadau 
'

Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Prosiect Wicipobl
Margaret Gordon

Cantores mezzo-soprano a chymwynaswraig o Gymru a dreuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn Awstralia oedd **Y Fonesig Margaret Jane Gordon** (*née* **Thomas**; 3 Mawrth 1880 – 23 Medi 1962).

## Cefndir
Ganwyd Thomas yng Ngheinewydd, Ceredigion yn blentyn i Thomas Thomas, meistr llongau ac Ann ei wraig. Cafodd ei addysgu yn breifat gan astudio canu o dan Madam Clara Novello yng Nghaerdydd ac yn yr Academi Gerdd Frenhinol, Llundain.

## Gyrfa gerddorol
Gwnaeth ei ymddangosiad llwyfan proffesiynol cyntaf yn Llundain ym 1904 ac yna chafodd ei  chyflogi i wneud taith i Awstralia gyda'r *Parkina-Földesy Concert Company* rhwng Chwefror a Mawrth 1905. Ar ddiwedd y daith ymunodd Thomas a'r ''Williamson's Royal Comic Opera Company* i chwarae rhan *Nanoya* yn sioe gerdd James T. Tanner *The Cingalee''. Agorodd y sioe yn Sydney ar 6 Mai cyn teithio i Perth ac Adelaide. Ym mis Medi bu'n chwarae ran  *Hélène de Solanger* yn opereta André Messager, *Véronique*. Dychwelodd i Sydney gyda'r cwmni ym mis Rhagfyr 1905.

## Teulu
Wrth berfformio yn Sydney daeth i sylw bargyfreithiwr amlwg, Syr Alexander Gordon, a oedd wedi gwirioni efo hi. Bu'n danfon pwysiau mawr o flodau yn ddienw iddi ar ddiwedd bob cyngerdd nos Sadwrn. Wedi cael cyfle i gyfarfod ei arwres gofynnodd iddi ei briodi. Dychwelodd y cwpl i Geinewydd i briodi yng Nghapel y Tabernacl ym mis medi 1906  Bu iddynt dau blentyn. Wedi'r briodas dychwelodd y cwpl i Sydney a rhoddodd Margaret y gorau i'w gyrfa fel cantores broffesiynol.

## Gwaith dyngarol
Dychwelodd Margaret i'r llwyfan yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf er mwy codi arian i elusennau milwrol a'r groes goch. Cynhaliodd cyngerdd ar y cyd a'r gantores Antonia Dolores yn Neuadd y Dref Sydney gan godi dros £1,000, cyfraniad Margaret i'r cyngerdd oedd canu nifer o ganeuon Cymraeg.

Rhwng y ddau ryfel byd parhaodd Margaret i gefnogi achosion da yn arbennig ar gyfer ysbytai, Ambiwlans Sant Ioan ac elusennau plant. Wedi dod yn hollol fyddar bu'n rhaid iddi roi'r gorau i ganu a pherfformio ei hun ond parhaodd i drefnu cyngherddau a sioeau theatr. Roedd yn noddwr i Gerddorfa Symffoni Sydney  a threfnodd cyngerdd ym 1936 i roi hwb i yrfa'r gantores ifanc Joan Hammond. Aeth Hammond ymlaen i fod yn un o gantoresau opera amlycaf y 1940au a'r 1950au. Roedd Margaret hefyd yn aelod ac yn gefnogwr brwd i holl gymdeithasau Cymreig a Chymraeg Sydney.

Fel is lywydd Croes Coch Awstralia bu'n brysur yn codi arian i'r achos eto yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Marwolaeth
Bu farw Syr Alexander Gordon ym 1942 ac roedd ei merch wedi priodi gŵr o Loegr. Ar ddiwedd y rhyfel dychwelodd Margaret i wledydd Prydain i fyw gyda'i ferch.  Bu farw yng nghartref ei ferch yn Savernake ger Marlbourough, Wiltshire, yn 82 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Ymfudwyr o Gymru i Awstralia
Categori:Prosiect Wicipobl
Oes y Darganfod

Enw ar gyfnod o hanes Ewrop o ddechrau'r 15g hyd ddiwedd y 18g yw **Oes y Darganfod** neu **Oes Aur Fforio** a welsai fforio ar raddfa eang gan yr Ewropeaid. Daeth ymchwiliadau a darganfyddiadau tramor i'r amlwg fel elfen bwysig o ddiwylliant, gwleidyddiaeth, ac economi Ewrop a nodai cyfnod cychwynnol globaleiddio a'r cyfundrefnau trefedigaethol a mercantilaidd. Darganfuwyd nifer o diroedd a oedd ynghynt yn anhysbys i'r Ewropeaid yn ystod yr oes hon, er yr oedd y mwyafrif ohonynt eisoes yn boblog. O safbwynt y bobloedd hynny yn yr Amerig, Affrica, Asia, ac Oceania, Oes y Darganfod oedd y cyfnod o ymosodiadau a goresgyniadau gan yr Ewropeaid.

Dechreuodd fordeithiau Ewropeaidd i gyfandiroedd eraill yn sgil darganfyddiadau'r Portiwgaliaid yn nechrau'r 15g: ynysforoedd Madeira a'r Azores yng Nghefnfor yr Iwerydd yn 1419 a 1427, arfordir Affrica ar ôl 1434, a'r môr-lwybr i'r India yn 1498. Gorchestion mwyaf yr oes oedd darganfyddiad yr Amerig yn 1492 gan yr Eidalwr Cristoforo Colombo, neu Columbus, dan nawdd Coron Castilia, a'r gylchfordaith gyntaf gan y Portiwgead Fernão de Magalhães a'r Basgwr Juan Sebastian Elkano yn 1519–22. Arweiniodd y darganfyddiadau hyn at sawl mordaith ar draws yr Iwerydd, Cefnfor India, a'r Cefnfor Tawel, ac ymgyrchoedd i diroedd yr Amerig, Asia, Affrica, ac Awstralia, a pharhaodd fforwyr Ewropeaidd i ymdeithio a mapio tiroedd anhysbys drwy gydol y 19g hyd at oes fforio'r pegynau yn yr 20g.

Datblygodd y drefn fasnachol fyd-eang ac ymerodraethau trefedigaethol Ewrop o ganlyniad i fforiadau'r Ewropeaid a greodd cysylltiadau newydd gyda gwledydd tramor a phobloedd estron. Rhoddir yr enw "cyfnewid Columbaidd" ar y trosglwyddiadau o blanhigion, anifeiliaid, bwydydd, afiechydon heintus, a diwylliant rhwng yr Hen Fyd (Affrica-Ewrasia) a'r Byd Newydd (yr Amerig ac Oceania), yn ogystal â'r newidiadau demograffig a chymdeithasol a welsai poblogaethau o hemisffer y dwyrain (gan gynnwys setlwyr, mewnfudwyr, a chaethweision) yn ymfudo i hemisffer y gorllewin. Y cyfnewid eang hwn oedd un o ddigwyddiadau mwyaf pwysicaf yn hanes y byd a'r ddynolryw yn nhermau ecoleg, amaeth, a diwylliant. O ganlyniad i Oes y Darganfod, llwyddwyd i fapio holl diroedd a moroedd y Ddaear gron a chysylltu gwareiddiadau a chymdeithasau pellennig y byd, ac arweiniai hefyd at ymlediad clefydau gan ddifetha poblogaethau'r Byd Newydd a chyfnod hir o gaethwasiaeth, ecsbloetiaeth, gorchfygiad milwrol, a thra-arglwyddiaeth wleidyddol ac economaidd gan ymerodraethau Ewrop dros bobloedd frodorol. O ganlyniad i genadaethau ledled y byd, a alluogwyd gan Oes y Darganfod, daeth Cristnogaeth yn y grefydd fwyaf o ran nifer ei ddilynwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Fforio
Categori:Hanes morwrol
Categori:Hanes Ewrop
Iaith gyfrifiadurol

Gall **iaith gyfrifiadurol** neu **iaith y cyfrifiadur** gyfeirio at un o sawl iaith:

* Iaith raglennu
* Cod gorchymyn (*command code*)
* Cod peiriant (*machine code*)
* Iaith tagio (*markup language*)
* Ffeil ffurfweddu (*configuration file*)
* Iaith ymholi (*query language*)
----
Llansanffraid Gwynllŵg

Pentrefan yng nghymuned Gwynllŵg, Casnewydd, Cymru, yw **Llansanffraid Gwynllŵg**
(Saesneg: *St Brides Wentloog* neu *St Brides Wentlooge*). Saif i'r de-orllewin i ddinas Casnewydd.

## Lleoliad
Mae'n gorwedd ym mhlwyf Gwynllŵg ac ardal etholiadol (ward) Marshfield. Fel y rhan fwyaf o'r aneddiadau ar Lefel Gwynllŵg mae'n gorwedd ar dir y tu ôl i wal y môr a adferwyd o Fôr Hafren.

## Hanes
Nawddsant pentref ac eglwys Llansanffraid Gwynllŵg yw'r Santes Ffraid.

Mae eglwys St Ffraid yn adeilad hynafol o garreg yn yr arddulliau Addurnedig a Pherpendicwlar, ac mae'n cynnwys cangell, corff, porth deheuol a thŵr gorllewinol perpendicwlar anferthol sy'n cynnwys 6 chloch, pedwar ohonynt wedi eu harysgrifio gyda'r dyddiad 1734. Mae plac y tu mewn i'r porth yn nodi lefel llanw uchel lifogydd Môr Hafren 1607.

Llansanffraid Gwynllŵg oedd lle geni Lyn Harding (1867-1952), actor llwyfan, ffilm, a radio.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Casnewydd
Categori:Gwynllŵg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
Cymuned Cenhedloedd yr Andes

bawd|200px|Cymuned Cenhedloedd yr Andes (CAN)

Mae **Cymuned Cenhedloedd yr Andes** (Sbaeneg: *Comunidad Andina de Naciones*, CAN) yn floc masnachu trawsffiniol sy'n cynnwys gwledydd De America. Yr aelod-wladwriaethau cyfredol yw Bolifia, Colombia, Ecwador, Periw a Feneswela. Galwyd y bloc fasnach yn "Pact yr Andeas" hyd 1996, ac fe'i ffurfiwyd mewn cysylltiad â llofnodi Cytundeb Cartagena yn 1969. Mae ei bencadlys yn Lima, Periw.

Mae gan Gymuned yr Andes 120 miliwn o drigolion, sy'n byw mewn ardal o 4.7 miliwn km², gyda CMC o dros 4 triliwn yn 2005, gan gynnwys Venezuela.

## Aelodaeth
Gwnaed y Pact Andean yn wreiddiol yn 1969 gan Bolifia, Tsile, Colombia, Ecwador a Pheriw. Ym 1973, daeth Feneswela yn chweched aelod o'r gymdeithas. Ym 1976, fodd bynnag, aeth un yn ôl i wledydd pum aelod pan adawodd Tsile y Gymuned. Cyhoeddodd Feneswela yn 2006 y byddent hefyd am dynnu'n ôl, gan leihau nifer yr aelodau Cymuned yr Andes i bum.

Yn ddiweddar, yn dilyn y cytundeb partneriaeth newydd gyda Mercosur, derbyniodd y Gymdeithas Andean bedwar aelod newydd: Ariannin, Brasil, Paragwái ac Wrwgwái. Rhoddwyd aelodaeth o'r pedwar aelod Mercosur hyn i'r "Andean Council of Foreign Ministers". Ailadroddodd y ddeddf hon etholiad Mercosur i ymgorffori cenhedloedd Ffederasiwn Andaidd yn ei gydweithrediad masnach rhydd ei hun. Arwyddwyd Cytundebau Economaidd Cyflenwol (Cytundebay Masnach Rydd) rhwng CAN ac aelodau unigol Mercusor yn 2006.

## Demograffeg y Gymuned
Mae Cymuned yr Andes wedi ei ffurfio gan y cymysgedd o grwpiau ethnig amrywiol: Amerindiaid, Ewropeaid, Affricanaidd, a chanran fechan o Asiaid.

## Baner Cymuned yr Andes
Mae Baner Cymuned Cenhedloedd yr Andes yn cynnwys symbol gynhenid lliw aur ar gefndir gwyn.

## Aelodaeth Cymuned Cenhedloedd yr Andes
* Aelodau Cyfredol:
**  (1969)
**  (1969)
**  (1969)
**  (1969)
* Cyn-aelod:
**  (1973-2006)
* Aelod-wladwriaethau cysylltiedi:
**  (2005)
**  (2005)
**  (2006)
**  (2005)
**  (aelod llawn 1969-1976, sylwedydd 1976-2006, cenedl cydweithredu ers 2006)
**  (2005)
* Gwledydd arsylwi:
** 
** 

## Gweler hefyd
* Unasur – Cymdeithas Cenhedloedd De America
* ALBA – Cynghrair Amgen Bolifaraidd America
* Mercosur – Cymuned Fasnach traws-ffiniol De America

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Cymuned yr Andes, CAN 
* baner Cymuned yr Andes ar Flags of the World

Categori:Gwleidyddiaeth De America
Ysgytlaeth

alt=Strawberry milkshake.jpg|bawd|Ysgytlaeth mefus

Diod melys oer sydd fel arfer wedi'i wneud o laeth neu hufen iâ, a chyflasynnau fel menyn caramel, saws caramel, surop siocled, neu surop ffrwythau, yw **ysgytlaeth**.

Roeddynt yn wreiddiol yn cael eu gwneud â llaw trwy gymysgu hufen ia a llaeth. Mae modd ei wneud erbyn hyn drwy ychwanegu powdr i laeth ffres a'i gymysgu, a daw rhain mewn nifer o flasau, gan gynnwys siocled, powdr coco, caramel, mefus, a banana. Erbyn hyn, mae nifer o siopau bwyd cyflym yn eu gwneud â pheiriant.

Pan gafodd y term Saesneg "milkshake" ei ddefnyddio gyntaf mewn print yn 1885, diod alcoholig oedd ysgytlaeth. Ond erbyn 1900, roedd y term yn cyfeirio at ddiod oedd yn cael ei ystyried yn 'faethlon', ac erbyn y 1930au, roedd ysgytlaethau wedi troi ddiodydd poblogaidd dros ben. Nid oes cofnod ysgrifenidig, ond tybir i'r gair 'ysgytlaeth' gael ei fathu yn y Gymraeg tua'r 1970au gyda dyfodiad rhagor o ddarlledu Cymraeg ar y teledu a BBC Radio Cymru ac adeg yr angen am arwyddio Cymraeg mewn sefydliadau megis yr Eisteddfod Genedlaethol lle gwerthwyd y diod ac roedd rhaid cadw at y  Rheol Iaith.

## Cyfeiriadau
Categori:Coginiaeth yr Unol Daleithiau
Categori:Hufen iâ
Iaith tagio

[bawd|360px|Enghraifft o iaith tagio Wicipedia. 

Mae'r golofn ar y chwith yn cynnwys y tagiau hyn a'r golofn ar y dde yn dangos yr hyn a welir ar y rhyngwyneb. Ceir nifer o ieithoedd tagio sydd wedi'i seilio ar XML ac yn aml, gellir eu newid i [HTML, PDF ac RTF gan ddefnyddio iaith raglennu neu XSL.]]

Mewn prosesu testun cyfrifiadurol, mae **iaith tagio** (ar lafar: *markup language*) yn system ar gyfer anodi dogfen mewn modd hollol wahanol i gystrawen y testun sy'n weladwy i'r defnyddiwr (h.y. ar y rhyngwyneb). Datblygodd y syniad a'r derminoleg hyn wrth i bobl "farcio i fyny" o lawysgrifau papur, hy yn hytrach nag ysgrifennu'r cyfarwyddiadau gyda phensil glas ar lawysgrifau awduron, fel a wnaed yn draddodiadol, dechreuodd golygyddion ddefnyddio tagiau. Felly, yn y cyfryngau digidol, disodlwyd y cyfarwyddyd glas ar ochr y ddalen gan dagiau digidol." Fodd bynnag, holl bwrpas iaith tagio yw osgoi gwaith fformatio ar gyfer y testun, gan mai pwrpas y tagiau yn yr iaith farcio yw fformatio'r testun priodol (e.e. pennawd neu ddechrau paragraff ac ati). Mae gan bob tag a ddefnyddir eiddo god cysylltiedig sy'n fformatio'r testun a gaiff ei ysgrifennu.

Mae'r enghreifftiau o ieithoedd tagio'n cynnwys cyfarwyddiadau teiposod megis y rhai a geir yn troff, TeX a LaTeX, neu farciau strwythurol megis tagiau XML. Gwaith yr iaith tagio, mewn gwirionedd, yw rhoi set o gyfarwyddiadau i'r feddalwedd sy'n arddangos y testun, ond sy'n anweladwy i'r defnyddiwr terfynol (h.y. e person sy'n darllen y gwaith ar y rhyngwyneb cyhoeddus).

Mae rhai ieithoedd tagio'n cynnwys cystrawen a ddiffiniwyd ymlaen llaw e.e. HTML, ond mae ieithoedd eraill yn fwy cyffredinol eu pwrpas (e.e. XML), ac wedi hepgor hyn.

## Rhai nodweddion
Un o'r nodweddion mwyaf cyffredin iaith tagio yw ei bod yn cymysgu testun gweladwy'r ddogfen gyda tagiau, a hynny o fewn yr un ffeil, neu lif ddata; gelwir hyn yn "dagio *inline*". Nid yw hyn yn angenrheidiol, fodd bynnag, a gellir cadw'r ddau ar wahân. Gelwir hyn yn *"standoff markup"*. Dyma'r enghraifft o'r math cyntaf, tagio cymysg (mewn HTML):

```html

  
    
    Anatidae
  
Anatidae
  
    
      Mae'r teulu Anatidae yn cynnwys chwiaid, gwyddau ac elyrch,
      ond nid gwylanod.
    
  

```

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd tagio
Categori:Ieithoedd artiffisial
Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau
Geirfa wleidyddol

## A 
* adain chwith
* adain dde
* arolwg barn
* atebolrwydd

## C 
* carfan bwyso
* clymblaid
* cyd-fyw
* cyd-gyfrifoldeb
* cyfansoddiad
* cymdeithas sifil
* cynrychiolaeth gyfrannol
* cynulliad

## D 
* datganoli
* deddf
* deddfwrfa
* deddfwriaeth
* deiseb
* democratiaeth
* diwylliant gwleidyddol

## E 
* etholaeth
* etholfraint
* etholiad

## Ff 
* ffederaliaeth
* ffrynt
** ffrynt cenedlaethol
** ffrynt cyffredin
** ffrynt poblogaidd
** ffrynt unedig

## G 
* gwasanaeth sifil
* gweinyddiaeth
* gwleidydd

## I 
* is-etholiad

## Ll 
* lluosogaeth
* llywodraeth
** llywodraeth gabinet
** llywodraeth glymbleidiol
** llywodraeth leol

## M 
* mandad etholiadol
* maniffesto

## P 
* plaid wleidyddol
* pleidlais
* polisi, polisi cyhoeddus
** polisi amddiffyn
** polisi ariannol
** polisi cyllidol
** polisi economaidd
** polisi iaith
** polisi iechyd
** polisi masnach
** polisi tramor
* pwyllgor

## R 
* refferendwm

## S 
* senedd
** senedd grog
* sofraniaeth
* system etholiadol

## Y 
* ymlyniad dosbarth


Gwleidyddiaeth
Categori:Gwleidyddiaeth
Sgrîn daflunio

bawd|Uwchdaflunydd yn taflunio ar sgrîn sy'n gostwng o'r nenfwd
Cyfarpar sy'n rhoi arwyneb a strwythur i'w gefnogi ar gyfer arddangos delwedd sydd wedi'i thaflunio yw **sgrîn daflunio**. Gall sgriniau taflunio fod wedi'u gosod yn barhaol, fel mewn sinema; eu paentio ar wal; neu fod yn cludadwy yn sefyll ar dair coes neu'n codi o'r llawr, fel y gwelir mewn ystafell gynadledda neu ofod arddangos arall nad yw'n benodol ar gyfer y pwrpas hwnnw. Math arall o sgrîn cludadwy yw'r sgriniau pwmpiadwy ar gyfer gwylio ffilmiau yn yr awyr agored.

Mae sgriniau fel arfer yn wyn neu'n llwyd er mwyn osgoi amharu ar liw y ddelwedd, a gall yr union liw ddibynnu ar nifer o ffactorau, fel lefel goleuni amgylchynol a chryfder ffynhonnell y ddelwedd. Gellir defnyddio sgriniau fflat neu grwm yn dibynnu ar yr optegau a ddefnyddir i daflunio'r ddelwedd a chywirdeb geometrig y ddelwedd. Sgriniau fflat sydd fwyaf cyffredin o'r ddau. Gall sgriniau gael eu dylunio i'w defnyddio o'r blaen neu o'r tu ôl, a'r mwyaf cyffredin yw systemau sy'n taflunio o'r blaen, sydd â'r taflunydd wedi'i leoli yr un ochr â'r gynulleidfa.

Mae gwahanol farchnadoedd i'w cael ar gyfer sgriniau sydd wedi'u gwneud i'w defnyddio gyda thaflunwyr digidol, taflunwyr ffilm, uwchdaflunwyr a thaflunwyr sleidiau, er mai'r un syniad sy'n sylfaen iddynt i gyd. Mae sgrinio tafluniad o'r blaen yn gweithio trwy adlewyrchu'r goleuni sy'n cael ei daflunio arnynt, tra bod sgriniau taflunio o'r cefn yn trawsyrru'r goleuni trwyddynt.

## Cyfeiriadau 
Categori:Fideo
Arbrawf

[bawd|Disgyblion [Ysgol Rhuthun, Sir Ddinbych yn arbrofi gyda mwynau gwahanol, a'u heffaith ar liw fflam llosgydd Bunsen; Mawrth 2012.]]

Astudiaeth wyddonol, a chymhariaeth deg rhwng dwy set o ffeithiau, dwy ffactor neu ddau gyflwr yw **arbrawf**, sy'n ddull o weithredu a reolir yn ofalus er mwyn cadarnhau, gwrthbrofi neu ddilysu rhyw ddamcaniaeth.

Mewn arbrawf, cofnodir un cyflwr (ee pwysau darn o bapur), ac yna newidir un peth (a elwir yn "newidyn annibynnol") a chofnodir yr ail ddigwyddiad (ee pwysau'r lludw wedi i'r papur gael ei losgi), gan sylwi'n ofalus ar effaith y newid hwn rhwng y newidyn dibynnol (pwysau'r papur) a'r newidyn annibynnol (pwysau'r lludw). Pwrpas yr arbrawf, felly yw canfod neu gadarnhau'r berthynas achos-effaith rhwng y newidynnau. Mewn geiriau eraill, mewn arbrawf, teflir golau newydd ar achos-ac-effaith drwy arddangos pa ganlyniad (yr effaith) all ddigwydd pan newidir un ffactor.

Cysylltir yr arbrawf gyda maes eang gwyddoniaeth, ond mae'n digwydd yn aml yn y byd real, e.e. gall cogydd gynnal arbrawf i weld am ba hyd sydd angen coginio darn o gaws, cyn iddo grimpio, neu fe all ffermwr edrych ar effaith tyfu hadau newydd, gwahanol ar ddarn o'i dir, a'u cymharu gyda maint ac ansawdd y planhigion o'r hadau a ddefnyddiodd y flwyddyn cynt. Mae arbrofion yn amrywio'n fawr o ran nod a maint, ond maent bob amser yn dibynnu ar weithdrefn (neu 'ddull o weithredu') ailadroddus a dadansoddiad rhesymegol o'r canlyniadau. I fabi, mae arbrofi'n rhan o dyfu fyny, a dim ond drwy arbrofi y gall ddeall rhai pethau, er enghraifft fod fflam y gannwyll yn achosi poen, o'i gyffwrdd! Mae arbrofi gyda disgyrchiant (plat yn disgyn) yn rhan anhepgor o'i fagwraeth. Ar yr un gwynt, mae profion neu weithagareddau ymarferol yn help i fyfyrwyr ddeall a chofio ffeithiau. Gall rhai arbrofion gymryd blynyddoedd i'w gwneud, fel y wybodaeth newydd a ddaw drwy astudio gronynnau isatomig yn CERN.

## Dull gwyddonol 
Amrywiaeth o dechnegau a ddefnyddir i ymchwilio i mewn i ryw ffenomena yw'r 'dull gwyddonol', er mwyn casglu neu gywiro gwybodaeth am y Ddaear, bywyd ar y ddaear neu'r gofod. Fel arfer mae'r dull gwyddonol yn cynnwys: gosod y broblem (neu'r hypothesis), rhagfynegi, cynllunio arbrafwf, mynd ati'n deg gan newid un peth ar y tro (y newidyn), arsylwi, casglu'r data wrth wneud yr arbrawf drwy ei gofnodi a dod i ganlyniad, ac yn olaf: ei gyhoeddi.

## Hanes 
Y person cyntaf y ceir cofnod ohono'n cynnal arbrawf (yn yr ystyr fodern o'r gair) yw'r mathemategydd Ibn al-Haytham. Cynhaliodd lawer o arbrofion o fewn y maes opteg drwy reoli ei arbrofion gan wiro ei ganlyniadau, cymharu ei ganlyniadau, cofnodi a hunan-farnu'r canlyniadau. Ymddangosodd y gair "arbrawf" yn y Gymraeg yn 1909; cyn hynny defnyddid y gair "prawf", sy'n tarddu o "roi prawf ar ddamcaniaeth arbennig".

## Termau 
*arbrawf dall: *blind experiment*
*ffug arbrawf: *simulated experiment*
*lled-arbrawf (lledarbrofion): *quasi-experiment*
*rheolydd arbrawfeb: *experimental control*
*newidyn dibynnol: *dependent variable*
*newidyn annibynnol: *independent variable*

## Cyfeiriadau

Categori:Profion
Cod gorchymyn

Math o iaith raglennu ar gyfrifiadur yw **cod gorchymyn**; mae ieithoedd swp-brosesu a *shell* yn esiamplau. Mae'r gair 'gorchymyn' yma yn nodi fod y cod yn dweud wrth y system i weithredu mewn rhyw fodd neu gilydd. Enghraifft ohono yw'r system gyfrifiadurol MS-DOS a arferid ei defnyddio i reoli cyfrifiaduron personol.

Gellir defnyddio'r ieithoedd hyn yn uniongyrchol ar y llinell orchymyn (*command line*), ond gallant hefyd otomeiddio tasgau a fyddai fel arfer yn cael eu perfformio â llaw yn y llinell orchymyn. Maent yn gwneud hyn ar y cyd gyda ieithoedd sgriptio, er bod yr iaith orchymyn, fel rheol, yn cysylltu'n cryfach â'r system weithredu sylfaenol. Yn aml, mae gan yr **iaith orchymyn** (*command language*) ramadeg syml iawn, neu gystrawennau tebyg i iaith bob dydd, sy'n benodol i'r parth.

Mae gan yr iaith-orchymyn ar gyfer swp-brosesu orchmynion arbennig er mwyn rhoi trefn ar ffeiliau.
 
## Termau
* Cod gorchymyn (*command code*)
* Cod peiriant (*machine code*)
* Ffeil ffurfweddu (*configuration file*)
* Iaith raglennu (*language processing*)
* Iaith tagio (*markup language*)
* Iaith ymholi (*query language*)
* swp-brosesu (*batch processing*)

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd rhaglennu
Categori:Peirianneg meddalwedd
Baner Ynysoedd Prydeinig y Wyryf

[dde|250px|bawd|[Delwedd:FIAV 110010.svg|23pxBaner Ynysoedd Prydeinig y Wyryf. Cymesuredd: 1:2]]
bawd|Baner masnach morol

Mae baner **Ynysoedd Prydeinig y Wyryf** (British Virgin Islands) ym Môr y Caribî yn faner Blue Ensign gyda Jac yr Undeb yn y canton ac ar ochr dde, cyhwfan y faner ceir arfbais Ynysoedd Prydeinig y Wyryf. Yn hynny o beth, mae'r faner yn dilyn cynllun baneri Tiriogaethau dramor Prydain.

## Arfbais Ynysoedd Prydeinig y Wyryf
Mae'r arfbais wedi ei llunio o darian werdd, ac yna deuddeg llusern euraidd gyda fflam coch yn amlgylchynu ffigwr benywaidd, Santes Ursula o Cwlen, nawddsant Ynysoedd Prydeinig y Wyryf. Mae'r santes wedi ei gwisgo mewn gwisg llaes gwyn, sandalau ac yn dal un o'r lampau yn ei llaw. Mae'r un lamp ar ddeg arall yn cyfeirio at yr un ar ddeg neu hyd yn oed un ar ddeg mil o gymheiriaid (un ar ddeg o wragedd) Sant Ursula, sydd, yn ôl traddodiad, wedi dioddef merthyrdod  ynghyd â'r olaf.

Yn union islaw'r darian yw'r arwyddair: *VIGILATE* (Lladin: Byddwch wyliadwrus!). Mae'r arwyddair hwn (Matthew 25: 1-13a), ynghyd â'r lampau olew llosgi yn y arfbais, yn ôl pob tebyg yn cyfeirio at ddameg y pum mab a'r pum morwyn ffôl yn Efengyl Matthew (Matthew 25: 1-13 LUT). Mae gan y gwragedd doeth gyflenwadau olew amserol, felly mewn pryd ar gyfer cyrraedd y priodfab (Crist) yn barod. Mae'n eu darganfod pan fydd yn cyrraedd ac yn mynd â nhw i'r briodas (mewn i deyrnas nefoedd). Felly, cyflwynir Sant Ursula a'i chymheiriaid (pob un ohonynt yn forwynion) fel rhai a baratowyd yn fewnol ar gyfer mynediad i'r nefoedd (hy, merthyrdod).

Delwedd:Civil Ensign of the British Virgin Islands.svg| Baner Fasnachol
Delwedd:Flag of the Governor of the British Virgin Islands.svg|Jac yr Undeb y Llywodraethwr
Delwedd:Coat of Arms of the British Virgin Islands.svg|Arfbais y Faner
Delwedd:Overseas Territories flags (8958695933).jpg

## Hanes
Pan ddarganfuodd Christopher Columbus yr ynysoedd yn [1493] fe enwodd nhw yn "Las Virgenes" er anrhydedd i Santes Ursula a'i chymheiriaid. Mae'r un lamp ar ddeg sy'n amgylchynu'r ffigwr o St Ursula yn sefyll ar gyfer pob 1,000 o'r 11,000 o ferched, a oedd yn ôl y chwedl, wedi eu arteithio i farwolaeth ynghyd â St. Ursula. Mae'r toriad a'r lampau wedi'u hamgylchynu gan dorch o ddwy gangen gwyrdd.

Mabwysiadwyd y faner yn ei ffurf bresennol ar 15 Tachwedd 1960. Roedd yr elfennau, sydd eisoes wedi'u defnyddio fel arfbais, wedi'u gosod yn erbyn cefndir y Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Llywodraeth Ynysoedd Prydeinig y Wyryf
* baner Ynysoedd Prydeinig y Wyryf ar Flags of the World

Ynysoedd Prydeinig y Wyryf
Categori:Ynysoedd y Wyryf
Effaith Dunning–Kruger

Ym maes seicoleg, **effaith Dunning–Kruger** yw'r tuedd gwybyddol mewn pobl o allu isel i dybio eu bod yn rhagorol ac meddwl bod eu gallu gwybyddol yn fwy nag ydyw. Daw'r tuedd hwn o anallu pobl o allu isel i adnabod eu diffyg gallu eu hunain. Heb yr hunanymwybod a ddaw o fetawybyddiaeth, nid yw pobl o allu isel yn gallu gwerthuso'u gallu neu anallu yn wrthrychol.

Fel y cafodd ei ddisgrifio gan y seicolegwyr cymdeithasol David Dunning a Justin Kruger yn eu hastudiaeth a gyhoeddwyd yn 1999, daw tuedd gwybyddol o oruchafiaeth dychmygol o ganlyniad i gamdybiaeth mewnol ymhlith pobl o allu isel a chamganfyddiad allanol mewn pobl o allu uchel; hynny yw, mae camdybiaeth y sawl sy'n ddi-glem  o gamgymeriad ynghylch eu hunain, tra bod camganfyddiad y sawl sydd o allu uchel yn tarddu o gamgymeriad ynghylch eraill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Seicoleg
Geirfa amaeth

## A 
* agronomeg
* aradr

## B 
* beudy
* braenaru

## C 
* cnwd
* cynhaeaf

## D 
* dyrnu

## Ff 
* fferm

## G 
* godro

## H 
* hafod
* hendre
* hwsmonaeth

## P 
* pedol
* pladur
* porthmon

## Rh 
* rhastal

## S 
* silwair
* stabl

## T 
* talar
* trawstrefa
* twlc

## Y 
* ysgub

Categori:Amaeth
Amaeth
Canolduedd

bawd|340px|Taldra cyfartalog fel crynodeb:1. o'r boblogaeth heterogenaidd, sef rhyw gwahanol (rhes uchaf)2. o'r boblogaeth homogenaidd, neu'r un rhyw (rhes isaf).

Mewn ystadegaeth, **canolduedd** neu "ganol y dosbarthiad" yw gwerth canolog neu nodweddiadol y dosbarthiad tebygolrwydd. Mae dosbarthiad tebygolrwydd yn ffwythiant mathemategol mewn arbrawf, sy'n rhoi i ni'r tebygolrwydd y gall canlyniad neu ganlyniadau ddigwydd neu beidio â digwydd. Ar lafar gwlad, gelwir y mesur canolig hwn yn "gyfartaledd". Bathwyd y cysyniad o ganolduedd ar ddechrau'r 20g.

Y mesurau mwyaf cyffredin o'r canolduedd yw'r cymedr, y canolrif a'r modd. Mae tuedd yn golygu natur neu awydd i weithredu neu symud i ryw gyfeiriad, pwrpas, neu bwynt, felly gair cyfansawdd yw "canolduedd": canol + tuedd. Gellir cyfrifo canolduedd set feidraidd o werthoedd neu ddosbarthiad damcaniaethol. Weithiau mae awduron yn defnyddio canolduedd i ddynodi'r tueddiad data meintiol i glystyru o gwmpas rhyw werth canolog.

Fel arfer, mae canolduedd dosbarthiad o ganlyniadau yn cyferbynnu gyda'i wasgariad (hynny yw, sut mae'r canlyniadau wedi'u gwasgaru) neu amrywiant (*variability*). Mae dadansoddwyr data'n aml yn ceisio penderfynu os yw canolduedd y data'n "gryf" neu'n "wan", yn seiliedig ar ei wasgariad.

## Y berthynas rhwng cymedr, canolrif a modd
:Gweler hefyd: cymedr, y canolrif a'r modd.

Mewn dosbarthiad unmodd, mae'r terfynau canlynol yn wybyddus ac yn siarp:

:  \frac{ \sigma } \le \sqrt{ 3 } ,

:  \frac{ \sigma } \le \sqrt{ 0.6 } ,

:  \frac{ \sigma } \le \sqrt{ 3 } ,

lle *μ* yw'r cymedr, *ν* yw'r canolrif, *θ* yw'r modd, a *σ* yw'r gwyriad safonol.

Am bob dosbarthiad,

:  \frac{ \sigma } \le 1.

## Gweler hefyd 
* Haprwydd (ystadegol)

## Cyfeiriadau 
Categori:Dadansoddi data
Categori:Ystadegaeth
Dosbarth 325 Rheilffordd Brydeinig

bawd|260px
Mae **Dosbarth 325 Rheilffordd Brydeinig** yn uned trydanol 4 cerbyd sy'n eiddo i Bost Brenhinol. Maen nhw'n cludo llytherau a pharseli’n ddyddiol rhwng Canolfan Ddosbarthu’r Dywysoges Frenhinol yn Llundain a Low Fell, ac o Lundain i Warrington a Shieldmuir. Gallent yn teithio hyd at 100 milltir yr awr. Adeiladwyd 16 o’r unedau gan gwmni ABB  rhwng 1995 a 1996. Cynhaliwyd y cerbydau yn Nepo Cynhaliaeth Trydanol Cryw. Maent yn defnyddio cerrynt eilodol 25 cilofolt  neu gerrynt uniongyrchol 750 folt. Sgrapiwyd un ohonynt yn 2012

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfathrebu yn y Deyrnas Unedig
Categori:Cerbydau rheilffordd
Categori:Post Brenhinol
Baner Undeb Cenhedloedd De America

bawd|dde|250px|Baner UNASUR
[bawd|200px|[Delwedd:FIAV proposal.svg|22px|Bandera propuesta Baner UNASUR a gynigwyd gan Alan García yn 2008.]]
bawd|Penaethiaid Gwladwriaeth gwledydd UNASUR o flaen arwyddlun y corff
Mae **baner Undeb Cenhedloedd De America** neu **baner UNASUR**; (Sbaeneg: *Unión de Naciones Suramericanas*, UNASUR; Portiwgaleg: *União de Nações Sul-Americanas*, UNASUL; Iseldireg: *Unie van Zuid-Amerikaanse Naties*, UZAN;) adwaenir y corff fel rheol gan ei thalfyriad Sbaeneg, UNASUR. Mae Undeb Cenhedloedd De America yn gorff rhyng-lywodraethol rhanbarthol sy'n cynnwys 12 gwladwrieth yn Ne America. Arwyddwyd Cytundeb Drafod y corff ar 23 Mai 2008 ond bu trafferthion a diffyg cyd-dynnu ers hynny. Er mai dyma'r faner neu'r logo a ddefnyddir gan UNASUR nid yw wedi ei fabwysiadu'n swyddogol gan y corff.

Mae'r baner yn cynnwys maes las gyda cyfes o linellau gwyn sy'n ymdebygu i gorwynt ond sy'n debyg mewn siâp i gyfandir De America.

## Cyd-destun Baner Pan-De America
Ceir hefyd faner arall rhyng-De America. Cynigiwyd hi gan Arlywydd Periw, Alan Garcia, yn 2008. Mae'r faner yma yn goch ac arni fap o Dde America oddi fewn i gylch. Mae'r faner yn goch a'r map a'r cylch yn aur. Ysbrydolwyd a seiliwyd y faner yma gan gynllun blaemorol y gwleidydd a'r athronydd o Beriw, Victor Raul Haya de la Torre. Roedd Haya o blaid undod gwledydd y cyfandir i greu gor-wladwrieth *Indoamerica*. Datblygwyd y syniadau yma yn yr 1920au a 30au. Roedd baner wreiddiol Hoya yn cynnwys map aur o Dde America o fewn cylch neu glôb gwyrdd ar lain goch. Addaswyd hwn yn hwyrach i fod yn faner deuliw, map De America a chylch aur ar gefndir coch.

File:Indoamérica primigenia.png|23px Baner rhagdybiol Undeb Gwladwriaethau Indoamerica (1924-1928)
File:Flag of the United States of Indo-America.svg|23px Baner rhagdybiol Undeb Gwladwriaethau Indoamerica (ers 1928)
File:Bandera_indoamericana.jpg|Baner wedi'i hysgogi gan ddilynwyr Haya
File:Victorraulhayadelatorre.jpg|Víctor Raúl Haya de la Torre

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan UNASUR 
* baner UNASUR ar Flags of the World

Undeb Cenhedloedd De America
Categori:De America
Cod peiriant

[bawd|Monitro iaith peiriant mewn cyfrifiadur W65C816S un-bwrdd, gan arddangos cod dadgynull, yn ogystal â chofrestru prosesydd a [Cof ROM|chof.]]

Mae **cod peiriant** yn rhaglen gyfrifiadurol y gellir ei gweithredu'n uniongyrchol gan uned brosesu ganolog y cyfrifiadur (h.y. y CPU). Mae pob cyfarwyddyd yn achosi i'r CPU i gyflawni tasg benodol iawn, fel llwytho rhaglen, ei gadw, canghenu neu weithrediad ALU ar un neu ragor o unedau o ddata yng nghofrestrau CPU neu ei gof.

Mae cod peiriant yn iaith a sgwennwyd mewn rhifau ac a fwriedir ei rhedeg mor gyflym â phosibl, a gellir ei hystyried yn gynrychiolaeth lefel isaf o raglen gyfrifiadurol ac sy'n ddibynnol ar galedwedd. Er ei bod hi'n bosibl ysgrifennu rhaglenni'n uniongyrchol mewn cod peiriant, mae'n ddiflas a gall gwallau gael eu gosod o fewn y cod. Oherwydd hyn, anaml iawn y gwneir hyn; ymhlith yr eithriadau mae: dad-fygio lefel isel, patsio a chynnull-dadgynull, (*assembly language disassembly*).

Erbyn 2019 roedd y mwyafrif llethol o raglenni wedi'u hysgrifennu mewn ieithoedd lefel uwch neu iaith gydosod (*assembly language*). Yna 'cyfieithir' y cod ffynhonnell i god peiriant a ellir ei weithredu, gan teclynnau megis *compilers*, cydosodwyr (*assemblers*), a chysylltwyr, gydag un eithriad bwysig: rhaglenni nad ydynt yn cael eu cyfieithu i god peiriant.

## Enghraifft
Gan na cheir (hyd y gwyddys) god a sgwennwyd yn Gymreag, bydd y canlynol yn cynnwys cod Saesneg. Nid ymddengys rhai o'r  termau chwaith mewn unrhyw eiriadur, gan gynnwys Geiriadur Bangor.

Mae pensaernïaeth MIPS yn darparu enghraifft o god peiriant, sydd a'i gyfarwyddyd wastad yn 32 bit. Nodir y math cyffredinol o'r cyfarwyddyd gan *op* (o'r gair *operation*), y 6-bit uchaf. Nodir math-J (*jump*) a math-I (neu yn Saesneg: I-type; *immediate*) o'r cyfarwyddyd fel *op*. Mae cyfarwyddyd math-R (*register*) yn cynnwys maes ychwanegol, sef *funct*, er mwyn adnabod yr union gweithrediad (*operation*). Maesydd a ddefnyddir yn y mathau hyn yw:

    6      5     5     5     5      6 bits
 [  op  |  rs |  rt |  rd |shamt| funct]  R-type
 [  op  |  rs |  rt | address/immediate]  I-type
 [  op  |        target address        ]  J-type

mae *rs*, *rt*, ac *rd* yn dynodi *register operands*; mae *shamt* yn rhoi *shift amount*; *address* neu'r maes *immediate* yn cynnwys operand uniongyrchol.

Er enghraifft, mae ychwanegu cofrestr 1 a 2 ac yn gosod y canlyniadau yn nghofrestr 6, a amgodwyd fel:

 [  op  |  rs |  rt |  rd |shamt| funct]
     0     1     2     6     0     32     degol
  000000 00001 00010 00110 00000 100000   deuaidd

Llwytha gwerth i gofrestr 8, gymrwyd o gofgell 68, wedi'r lleoliad a rhestrwyd yng nghofrestr 3:

 [  op  |  rs |  rt | address/immediate]
    35     3     8           68           degol
  100011 00011 01000 00000 00001 000100   deuaidd

I newidio i gyfeiriad 1024:

 [  op  |        target address        ]
     2                 1024               degol
  000010 00000 00000 00000 10000 000000   deuaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd rhaglennu
Llifolau

[bawd|Gêm [Pêl-droed|bêl-droed yn cael ei chwarae o dan lifoleuadau.]]
Golau tanbaid artiffisial gyda phelydr llydan yw **llifolau** neu **llifoleuadau**. Maen nhw yn aml yn cael eu defnyddio i oleuo caeau chwarae awyr agored pan fydd digwyddiad chwaraeon yn cael eu cynnal dan amgylchiadau golau isel (gyda'r nos, fel arfer). Mae mathau gyda mwy o ffocws yn cael eu defnyddio ar gyfer goleuo llwyfannau mewn perfformiadau byw fel cyngherddau a dramâu.

Yn haenau uchaf chwaraeon proffesiynol, mae'n ofynnol bod gan stadiwm lifoleuadau fel bod gemau yn gallu cael eu chwarae pan nad yw'n olau dydd. Gall gemau gyda'r hwyr fod yn fwy cyfleus i gefnogwyr sy'n gweithio neu ag ymrwymiadau eraill yn ystod y dydd. Gall rhai meysydd chwaraeon sydd heb lifoleuadau parhaol ddefnyddio rhai cludadwy a thros dro. Mae gan nifer o'r llifoleuadau mawr nunbont er mwyn newid bylbiau a gwneud gwaith cynnal a chadw. Bydd rhain fel arfer yn gallu dal un neu ddau o bobl.

Polo oedd y chwaraeon cyntaf i gael ei chwarae o dan lifoleuadau, a hynny ar 18 Gorffennad 1878. Cynhaliwyd y gêm yn Fulham, Llundain, Lloegr rhwng y Ranelagh Club a'r Hurlingham Club.
[bawd|Roedd y gêm [Pêl-droed rheolau Awstralaidd|bêl-droed rheolau Australaidd ar Faes Criced Melbourne yn 1879 ymhlith y gemau cyntaf gael ei chwarae o dan oleuadau trydan, flwyddyn yn unig ar ôl y gêm gyntaf un (o polo) i gael ei chwarae dan lifoleuadau. ]]

## Cyfeiriadau 
Categori:Stadia