open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beverley Humphreys

Mae **Beverley Anne Humphreys, MBE** (ganwyd Tachwedd 1947 ), yn gantores soprano a darlledwr radio Cymreig. Mae hi wedi dod yn adnabyddus am ei gwaith gyda ffoaduriaid.  Yn 2022 derbyniodd yr MBE am "wasanaethau i Gydlyniant Cymunedol a Darlledu".

Daw Humphreys o Bontypridd a dechreuodd ei gyrfa gerddorol gydag Opera Cenedlaethol Cymru . Mae hi wedi perfformio mewn sawl sioe un fenyw, gan gynnwys *Seven Women under One Hat*, *A Tribute to Ivor Novello*, *With Melody in Mind* a *Legendary Ladies - Judy Garland, Gertrude Lawrence a Marlene Dietrich* .

Mae ganddi ddwy ferch ac un mab. Trefnodd arddangosfa o'r enw "Let Paul Robeson Sing!" i goffau cysylltiadau Paul Robeson â Chymru. 

Mae Humphreys yn cyflwyno rhaglenni cerddoriaeth ar BBC Radio Wales, fel *Showtime* a ''Beverley's World of Music'', ac wedi cyflwyno cystadleuaeth BBC Canwr y Byd Caerdydd ar gyfer radio ar sawl achlysur.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Bontypridd
Julie Payette

Peiriannydd, gwyddonydd a chyn-gofodwr Canadaidd yw **Julie Payette** CC CMM COM CQ CD (Ffrangeg: ​ ʒyli pajɛt]; ganwyd 20 Hydref 1963) Gwasanaethodd hi fel Llywodraethwr Cyffredinol Canada  rhwng 2017 a 2021, y 29ain Llywodraethwr ers Cydffederasiwn Canada. 

Cafodd Payette ei geni ym Montréal. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Mont-Saint-Louis a Collège Regina Assumpta.   Ym 1982 cwblhaodd ddiploma Bagloriaeth Ryngwladol yng Ngholeg y Byd Unedig yr Iwerydd yn Sain Dunwyd, Ne Cymru.

Mae gynni hi raddau peirianneg o Brifysgol McGill a Phrifysgol Toronto. Bu’n gweithio fel gwyddonydd ymchwil cyn ymuno ag Asiantaeth Ofod Canada (CSA). Daeth hi aelod o Gorfflu Gofodwyr Canada ym 1992. Cwblhaodd ddwy hediad gofod.

Ym mis Gorffennaf 2013, enwyd Payette yn brif swyddog gweithredu Canolfan Wyddoniaeth Montreal. Daliodd hefyd nifer o benodiadau bwrdd, gan gynnwys Banc Cenedlaethol Canada .  Ar 13 Gorffennaf 2017 cyhoeddodd y Prif Weinidog Justin Trudeau fod y Frenhines Elizabeth II wedi cymeradwyo penodi Payette yn llywodraethwr cyffredinol nesaf Canada.  

Ymddiswyddodd Payette ar 21 Ionawr 2021, ar ôl iddi gael ei chyhuddo o fwlio.   

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Toronto
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o Québec
Dervla Murphy

Seiclwr teithiol o Iwerddon ac awdur llyfrau teithio oedd **Dervla Murphy** (28 Tachwedd 1931 – 22 Mai 2022). Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei llyfr 1965, *Full Tilt: Ireland to India with a Bicycle*,  

Cafodd Murphy ei geni yn Lismore, Swydd Waterford. Roedd ei rhieni yn hanu o Ddulyn

Ysgrifennodd hefyd am ei theithiau gyda'i plentyn Rachel yn India, Pacistan, De America, Madagascar a Chamerŵn.  Yn 2005, ymwelodd â Chiwba gyda'i merch a'i thair wyres. Tad Rachel oedd y newyddiadurwr Terence de Vere White.  

Ni briododd Murphy erioed. Disgrifiwyd ei phenderfyniad i fagu ei merch ar ei phen ei hun fel “dewis dewr yn Iwerddon y 1960au” gan *The Sunday Business Post*, er iddi ddweud ei bod yn teimlo’n ddiogel rhag beirniadaeth oherwydd ei bod yn ei thridegau a’i bod yn ddiogel yn ariannol ac yn broffesiynol.  Yn dilyn genedigaeth Rachel, treuliodd bum mlynedd fel adolygydd llyfrau cyn dychwelyd i ysgrifennu teithio.

## Cyhoeddiadau 
## Cyfeiriadau 
* Arloeswr Joanne Hayden, Sunday Business Post, 18 Awst 2002
* Yr olwynion am ddim Nicholas Wroe, The Guardian, 15 Ebrill 2006
* Ar Ben y Byd Vicky Allan, Sunday Herald, 20 Ionawr 2007
* Cyfweliad gyda Dervla Murphy  Rachel Moffat, gwefan Studies in Travel Writing, 2009
* The Light of Lismore - Cyfweliad Dydd Sadwrn: Dervla Murphy Irish Times, 20 Chwefror 2010
* "Fe allech chi ddweud fy mod i wedi ymddeol yn anfoddog o ysgrifennu llyfrau": yr awdur teithio Dervla Murphy Philip Watson, The Guardian, 24 Ionawr 2018

Categori:Llenorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Seiclwyr o Iwerddon
Brisbane Lions

Mae'r **Brisbane Lions** (*Llewod Brisbane*) yng nghlwb pêl-droed rheolau Awstralaidd sydd wedi'i leoli yn Brisbane, Tir y Frenhines. Mae'r clwb yn cystadlu yng Nghynghrair Pêl-droed Awstralia (AFL).

## Cân clwb
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Clybiau pêl-droed rheolau Awstralaidd yn Awstralia
Louise Michel

Anarchydd, sosialydd chwyldroadol, a llenores o Ffrainc oedd **Louise Michel** (29 Mai 1830 – 9 Ionawr 1905) sydd yn nodedig fel un o arweinwyr Comiwn Paris ym 1871.

Ganed hi yn Vroncourt-la-Côte, Haute-Marne, Teyrnas Ffrainc, yn ferch i Marianne Michel, morwyn ystafell i faer Vroncourt. Mae'n debyg taw Laurent Demahis, mab y maer, oedd ei thad. Derbyniodd addysg ryddfrydol gyda chymorth ariannol y maer a'i wraig, cyn iddi gael ei hyfforddi'n athrawes. Agorodd ysgol breifat ei hun yn Haute-Marne ym 1852. Symudodd i Baris ym 1855, ac yno datblygodd ei syniadau chwyldroadol: dadleuodd o blaid rhyfel dosbarth a thrais gwleidyddol, a gwrthododd y broses seneddol a sosialaeth ddiwygiadol. Agorodd ysgol arall ym Montmartre ym 1865. Michel oedd un o sefydlwyr y Gymdeithas dros Hawliau Menywod ym Mharis ym 1870. Cafodd hefyd gysylltiadau â grwpiau o ryddfeddylwyr, Cymdeithas Ryngwladol y Gweithwyr, a dilynwyr Auguste Blanqui.

Yn ystod Rhyfel Ffrainc a Phrwsia (1870–71), pan oedd Paris dan warchae, ymaelododd â Phwyllgorau Gwyliadwriaeth menywod a dynion y 18fed *arrondissement*. Ymunodd ag achos y sosialwyr chwyldroadol a chroesawodd sefydlu Comiwn Paris ar 18 Mawrth 1870. Gyrrodd ambiwlansys a brwydrodd gyda'r Gwarchodlu Cenedlaethol—yn yr 61ain Fataliwn Montmartre—wrth amddiffyn y Comiwn yn erbyn lluoedd y Drydedd Weriniaeth. Yn sgil cwymp y Comiwn ar 28 Mai 1871, cafodd ei rhoi ar brawf yn y llys milwrol a'i dedfrydu i'r carchar. Fe'i halltudiwyd i ynys Caledonia Newydd, yn y Cefnfor Tawel, ac yno cefnogodd y bobl Kanak yn eu gwrthryfel yn erbyn Ymerodraeth Ffrainc ym 1878. Rhyddhawyd hi o'i chosb gan yr amnest ym 1880, a dychwelodd Michel i Ffrainc.

O ganlyniad i brofiad y Comiwn, trodd Michel at anarchiaeth yn hytrach na democratiaeth sosialaidd a'r etholfraint. Daeth i arddel strategaeth o wrthsafiad gwerin gwlad a'r streic gyffredinol er mwyn sbarduno chwyldro cymdeithasol, heb yr angen am lywodraeth. Darlithiodd ar draws y wlad, ac ystyriwyd yn arwres boblogaidd gan yr adain chwith. Parhaodd i alw am chwyldro yn erbyn y drefn oedd ohoni, a fe'i charcharwyd am dair blynedd am annog terfysg. Ymsefydlodd yn Llundain o 1886 i 1896. Cyhoeddodd ei hunangofiant, *Mémoires*, ym 1886 a'i hanes o'r Comiwn, *La Commune* ym 1898, ac ysgrifennodd hefyd farddoniaeth, nofelau, a straeon i blant. Dychwelodd i Ffrainc unwaith eto ym 1896 a darlithiodd ar bynciau chwyldroadol hyd at ei marwolaeth, yn 74 oed, ym Marseille.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anarchwyr o Ffrainc
Categori:Athrawon o Ffrainc
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Chwyldroadwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1830
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion ffeithiol y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Hunangofianwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Pobl o Haute-Marne
Categori:Pobl o Deyrnas Ffrainc
Categori:Sosialwyr o Ffrainc
Marchnad y Cigyddion, Wrecsam

[bawd|Marchnad y Cigyddion, [Wrecsam - prif fynedfa ar y Stryd Fawr]]Marchnad dan do hanesyddol ar y Stryt Fawr, Wrecsam ydy **Marchnad y Cigyddion** (Saesneg: ''''). Mae'n adeilad rhestredig Gradd II.

## Lleoliad 
Yn ogystal â'r brif fynedfa ar y Stryt Fawr, mae gan y farchnad fynedfeydd eraill ar Stryt yr Hôb (trwy'r Arcêd Ganolog) ac ar Stryt Henblas, sy'n cysylltu Marchnad y Cigyddion a'r Farchnad Gyffredinol, marchnad hanesyddol arall yng nghanol y ddinas.

## Hanes 
Cafodd y farchnad ei dylunio gyda ffasâd carreg yn yr arddull Jacobeaidd gan Thomas Penson, syrfëwr Sir Ddinbych a Sir Drefaldwyn, a anwyd yn y dref.

Agorwyd y farchnad yn 1848. Cafodd y fynedfa gefn ar Stryt Henblas ei hychwanegu yn 1879 mewn dull tebyg i fynedfa'r Farchnad Gyffredinol dros y stryd.

## Heddiw 
Mae Marchnad y Cigyddion yn dal i weithio heddiw fel marchnad feunyddiol gydag amrywiaeth o fusnesau lleol. 

Cofrestrwyd Marchnad y Cigyddion yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru â'r rhif NPRN 23357.

## Oriel 

Delwedd:Butchers' Market, Wrexham - entrance sign.jpg|Yr arwydd dros fynedfa'r farchnad ar y Stryt Fawr
Delwedd:Butchers' Market rear entrance.jpg|Y fynedfa gefn ar Stryt y Banc gyferbyn â mynedfa'r Farchnad Gyffredinol

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Wrecsam

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Marchnad Gyffredinol, Wrecsam

Marchnad dan do hanesyddol yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw'r **Farchnad Gyffredinol** (Saesneg: ''''). Adeiladwyd y farchnad yn 1879 o frics coch Rhiwabon ac mae'n dal i weithio heddiw. Mae'n adeilad rhestredig Gradd II.

Adeiladwyd y farchnad ar safle Sgwâr Manceinion, hen farchnad awyr agored a ddefnyddid gan fasnachwyr yn ystod ffeiriau blynyddol.

Saif y farchnad ar Stryt Henblas yng nghanol y ddinas gyferbyn â mynedfa gefn Marchnad y Cigyddion ac adeiladwyd mynedfa'r Farchnad Gyffredinol yn yr un dull â hi.

Cofrestrwyd y Farchnad Gyffredinol yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru â'r rhif NPRN 313. 

## Lluniau 

Delwedd:General Market, Wrexham - view along Henblas Street.jpg|Y Farchnad Gyffredinol – yr olygfa ar hyd Stryt Henblas
Delwedd:General market - doorway.jpg|Porth gerfiedig ar adeilad y farchnad

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Wrecsam
Overton Arcade, Wrecsam

bawd|Overton Arcade, Wrecsam

Arcêd siopa Fictoraidd yng nghanol dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Overton Arcade** ("Arcêd Owrtyn" neu “Arcêd Overton”).

Adeiladwyd yr arcêd yn 1869. Mae'n cysylltu'r Stryt Fawr a Rhes y Deml ("Temple Row"), lôn sy'n rhedeg yn gyfochrog â mynwent Eglwys San Silyn.

Cafodd yr arcêd ei henwi ar ôl ei pherchennog, William Overton, hen faer Wrecsam, nid ar ôl y pentref Owrtyn (“Overton”) wedi'i leoli saith milltir o'r ddinas.

Mae nifer o fusnesau lleol yn gweithio o'r arcêd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Categori:Strydoedd Wrecsam
Bogomiliaeth

Sect Gristnogol ddeuolaidd oedd **Bogomiliaeth** a ffynnai yn y Balcanau o'r 10g i'r 15g. Sefydlwyd tua 950 gan yr offeiriad Bogomil yn Ymerodraeth Bwlgaria trwy gyfuno athrawiaethau deuolaidd y newydd-Manicheaid—yn enwedig y Pawliciaid o Armenia ac Asia Minor—â mudiad lleol o ddiwygwyr efengylaidd yn Eglwys Uniongred Bwlgaria.

Cosmoleg ddeuolaidd, newydd-Gnostigaidd oedd wrth wraidd yr athrawiaeth Fogomilaidd: credent i'r diafol greu'r byd materol, ac felly bod arferion megis priodas, bwyta cig, ac yfed gwin, yn annuwiol. Gwrthodasant nifer o athrawiaethau a defodau'r Eglwys Uniongred, gan gynnwys ymgnawdoliad yr Iesu, y bedydd, a'r Ewcharist.

Lledaenodd Bogomiliaeth ar draws yr Ymerodraeth Fysantaidd yn y 11g a'r 12g. Yng Nghaergystennin, tua 1100, rhoddwyd Bogomiliaid blaenllaw ar brawf a llosgwyd eu harweinydd, Basil. Yn y 13g a'r 14g, anfonodd Rhufain sawl cenhadaeth o Ffransisiaid i fwrw heresïau, gan gynnwys Bogomiliaeth, allan o Fosnia. Lledaenodd Bogomiliaeth hefyd i Orllewin Ewrop ar ffurf Cathariaeth. Daliodd y Bogomiliaid eu tir ym Mwlgaria hyd at ddiwedd y 14g, er i'r Eglwys Uniongred alw sawl cyngor eglwysig i gondemnio eu gau-athrawiaethau. Diflannodd y Bogomiliaid yn sgil gorchfygiad y Balcanau gan yr Ymerodraeth Otomanaidd yn y 15g. Gwelir olion y traddodiad deuolaidd yn llên gwerin y Slafiaid Deheuol a châi Bogomiliaeth ddylanwad ar ffurf unigryw y Bosniaciaid ar Islam.

## Cyfeiriadau 
Categori:Crefydd yn yr Oesoedd Canol
Categori:Enwadau Cristnogol
Categori:Gnostigiaeth
Categori:Hanes crefydd ym Mwlgaria
Mary O'Hara

Soprano a thelynores o Iwerddon yw '''Mary O'Hara''' (ganwyd 12 Mai 1935). Mae hi'n enwog fel cantores ers yr 1950au. Ysgrifennodd y cerddor Liam Clancy, yn ei hunangofiant *Memoirs of an Irish Troubadour* (2002),  sut yr ysbrydolodd a dylanwadodd ei cherddoriaeth ef yn ystod y "Diwygiad Gwerin".

Cafodd Mary O'Hara ei geni yn Sir Sligo, yn ferch i'r milwr John Charles O'Hara, swyddog yng Nghorfflu'r Peirianwyr Brenhinol Prydeinig, a'i wraig, Mai (née Kirwan). Mae hi'n modryb i'r dramodydd/awdur Sebastian Barry.

Priododd y bardd Americanaidd Richard Selig ym 1956; bu farw Selig 15 fis ar ol y priodas. Daeth O'Hara yn lleian ym 1962, yn yr Abaty Stanbrook, Lloegr. Ym 1974, pan adawodd y fynachlog er mwyn ei hiechyd, dychwelodd i berfformio cerddoriaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Iwerddon
Handy Manny

Cyfres deledu animeiddiedig Canadaidd ac Americanaidd yw ***Handy Manny***. Fe'i crëwyd gan Roger Bollen a Marilyn Sadler ar gyfer Playhouse Disney a Disney Junior.

## Lleisiau Saesneg 
* Wilmer Valderrama fel Manny
* Nancy Truman fel Kelly
* Tom Kenny fel Mr. Lopart
* Carlos Alazraqui fel Felipe
* Dee Bradley Baker fel Turner

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2006
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Canadaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhaglenni teledu Sbaeneg
Áine Ní Ghlinn

Newyddiadurwr, bardd, dramodydd ac awdur plant Gwyddelig yw **Áine Ní Ghlinn** (ganwyd 1955). Mae hi'n Llawryfog na nÓg ("Bardd Plant Iwerddon") ers 2020. Mae hi'n ddwyieithog ac hefyd Ghlinn yw'r Bardd Plant cyntaf i ysgrifennu yn y Wyddeleg yn unig. Mae hi'n byw yn Nulyn.

Cafodd Ní Ghlinn ei geni yn Swydd Tipperary. Cafodd ei haddysg yng Nghwfaint Cyflwyno yn Thurles ac wedyn yng Ngholeg Prifysgol Dulyn lle cafodd gradd mewn Gwyddeleg a Saesneg. 

## Llyfryddiaeth 
### Barddoniaeth 
**An Chéim Bhriste* (Baile Átha Cliath, Coiscéim, 1984)
**Gairdín Pharthais* (Coiscéim, 1988)
**Deora Nár Caoineadh* (Dulyn, Gwasg Dedalus Press/ Coiscéim, 1996).
* *Tostanna* (Coiscéim)
* *An Guth Baineann* (LeabhairCOMHAR)
* *Brionglóidí* (Cló Mhaigh Eo)
* *Bronntanais* (Cló Mhaigh Eo)

### Gweithiau ffeithiol ar gyfer darllenwyr yn eu harddegau 
**Mná as an nGnáth* (Baile Átha Cliath, An Gúm, 1990)
**Pobl a Déithe* (An Gúm, 1996)
**Fadó Riamh* (LeabhairCOMHAR, 2019)

### Ffuglen i blant 
**Nidim ag Gofyn mynd ar Ysgol* (Gwasg O'Brien)
**LlyfrauCOMHAR/Daifní Díneasár* (Gwasg O'Brien)
**Moncaí Dána* (Gwasg O'Brien)
**Lámhainní Glasa* (Gwasg O'Brien)
**Hawdd Péasca* (Gwasg O'Brien)
**Thar an Trasnán* (Gwasg O'Brien)
**An Leaba Sciathánach*
**Beth sydd sa Bhosca* (An Gúm)
**Glantachán Earraigh* (An Gúm)
**Madra Meabhrach* (Cois Life)
**Fuadach* (Cois Life)
**Tromlau* (Cois Life)
**Cuairteoir* (Cois Life)
**Úbalonga* (Cois Life), (Séideán Sí)
**Daideo* (Cois Life, 2014)
**Hata Zú Mhamó* (Cois Life, 2016)
**An Múinteoir Nua* (Séideán Sí)
**Boscadán* (Cois Life, 2019)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Gwyddeleg o Iwerddon
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Llenorion plant Gwyddeleg o Iwerddon
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Pobl o Swydd Tipperary
Tŷ Pawb

Canolfan celfyddydau, marchnad dan do a gofod cymunedol yng nghanol Wrecsam yw **Tŷ Pawb**. Mae'n darparu arddangosfeydd, ardal fwyd, cyngherddau a digwyddiadau byw, yn ogystal â gofod marchnad ar gyfer masnachwyr lleol.

## Hanes 
Agorwyd Tŷ Pawb yn 2018 ar safle hen Farchnad y Bobl ar Stryt Caer yng nghanol y ddinas, ar ôl ailddatblygiad mawr a enillodd medal aur mewn pensaernïaeth.

Mae gan safle'r ganolfan hanes hir fel marchnad. Cyn ei ailddatblygu yn 2017-2018, roedd Tŷ Pawb yn cael ei adnabod fel Marchnad y Bobl (Saesneg: ''''). Adeiladwyd Marchnad y Bobl ar ddiwedd yr wythdegau ar ôl dymchwel yr hen Farchnad Lysiau a oedd yn sefyll ar y gyffordd rhwng Stryt y Syfwr â Stryt y Lampint.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
https://www.typawb.cymru/

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Undeb Credyd Plaid Cymru

Roedd **Undeb Credyd Plaid Cymru** (enw swyddogol llawn, *Undeb Credyd Plaid Cymru Credit Union*) yn undeb credyd yn annibynnol yn ariannol ond yn gefnogol o Blaid Cymru ac yn gwneud cyfraniadau i'r Blaid drwy hysbysebu a nawdd achlysurol. Sefydlwyd yr undeb yn swyddogol yn 1986. Sefydlwyd ar gyfer aelodau Plaid Cymru ac aelodau o'u teulu agos.

Daeth yr Undeb Credyd i ben yn 2018. Gydag hynny, bu mewn trafodaethau gyda sawl undeb credyd arall i drosglwyddo'r cyfrifon. Dewiswyd Smart Money Cymru sydd a'i phencadlys yng Nghaerffili gan ei bod ddeniadol i'r undeb credyd llai, yn enwedig ei symudiad i gynnig mwy o wasanaethau digidol.

## Dolenni allanol
* Hen dudalen UCPCCU

## Cyfeiriadau
Categori:Arian
Categori:Plaid Cymru
Arcêd Ganolog, Wrecsam

bawd|Ffasâd yr Arcêd Ganolog, ar Stryt yr Hôb
Arcêd siopa Fictoraidd rhestredig Gradd II  yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw'r **Arcêd Ganolog**  (“Central Arcade”).

## Lleoliad 
Mae'r arcêd yn cysylltu Stryt yr Hôb, un o brif strydoedd masnachol y ddinas, â Marchnad y Cigyddion, marchnad dan do hanesyddol ar y Stryt Fawr. Mae'r arcêd yn dal i weithio ac wedi cadw llawer o'i nodweddion gwreiddiol. ac yr Eglwys Methodistiaid Jerwsalem (1883)  ).

Yn 1890 sefydlwyd cwmni (“the Wrexham Arcade Company, Limited”) i ddylunio ac adeiladu'r arcêd ar safle siop y brethynnwr Charles Davies (roedd Mr Davies un o brif hyrwyddwyr y prosiect).

Agorwyd yr arcêd ym mis Tachwedd 1891. Fe'i gelwid yn wreiddiol fel yr 'Hope Street Arcade'.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Categori:Strydoedd Wrecsam
Isla Salas y Gómez

Ynys fach anghyfannedd  yn y Cefnfor Tawel yw **Isla Salas y Gómez**. Mae'n rhan o diriogaeth Tsile. Fe'i hystyrir weithiau fel y pwynt mwyaf dwyreiniol yn y Triongl Polynesaidd.  Mae'n fach ac yn anghysbell, ac nid yw erioed wedi cael ei chyfanheddu.

Fe'i lleolir 3,210&nbsp;km i'r gorllewin o dir mawr Tsile, 2,490&nbsp;km i'r gorllewin o Ynysoedd Desventuradas, 3,226&nbsp;km i'r de o Ynysoedd y Galapagos a 391&nbsp;km i'r dwyrain-gogledd-ddwyrain o Ynys y Pasg, sydd y tirfas agosaf.

Mae'r ynys a'r dyfroedd o'i chwmpas yn Ardal Forol Warchodedig o'r enw Parque Marino Salas y Gómez, sydd ganddi arwynebedd o 150,000&nbsp;km2.

## Cyfeiriadau
Categori:Polynesia
Categori:Ynysoedd Tsile
Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Ardal Forol Warchodedig

Ardal warchodedig sydd yn cynnwys ardal fôr yw **Ardal Forol Warchodedig**.   Fel arfer mae ardaloedd morol gwarchodiedig yn cyfyngu ar weithgarwch dynol at ddiben cadwraeth, er mwyn diogelu adnoddau naturiol neu ddiwylliannol.

Gall yr amddiffyniad hwn gynnwys cyfyngiadau ar ddatblygiad masnachol, arferion pysgota, tymhorau pysgota a therfynau dalfa, angorfeydd a gwaharddiadau ar symud neu darfu ar fywyd morol.

Gall yr ardaloedd hyn gael eu gwarchod gan awdurdodau ar lefelau amrywiol – lleol, gwladwriaethol, taleithiol, rhanbarthol, brodorol, cenedlaethol neu ryngwladol – mae natur y rheolaeth hon yn amrywio'n sylweddol rhwng rhanbarthau. 

bawd|400px|canol|Ardaloedd morol gwarchodiedig yn 2020

## Cymru
Mae gan Gymru 139 Ardal Forol Warchodedig, sy’n cynnwys 69% o ddyfroedd y glannau (hyd at 12 milltir forol). Mae sawl math o ardal forol warchodedig sy’n cynnig gwahanol lefelau o amddiffyniad.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Map rhyngweithiol y Cyd-bwyllgor Cadwraeth Natur yn dangos ein rhwydwaith o ardaloedd morol gwarchodedig o gwmpas Ynysoedd Prydain

Categori:Cadwraeth
Categori:Eigioneg
Abeba Aregawi

Athletwraig o Ethiopia yw  **Abeba Aregawi Gebretsadik** (Ge'ez: ኃይሌ ገብረ ሥላሴ, ganwyd 5 Gorffennaf 1990)

Yn 2016, profodd yw bositif am meldonium. Oherwydd y digwyddiad hwn, ar 28 Tachwedd 2018, cafodd ei thynnu'n swyddogol o'r rhestr o athletwyr gweithredol.

## Dolenni allanol 
*Gwefan bersonol  (yn Swedeg)

Categori:Athletwyr o Ethiopia
Categori:Genedigaethau 1990
Ynysoedd Desventuradas

Clwstwr o bedair ynys fach  yn y Cefnfor Tawel yw **Ynysoedd Desventuradas** (Sbaeneg: *Islas Desventuradas*: "Ynysoedd Anffodus"). Mae'n rhan o diriogaeth Tsile. Fe'u lleolir tua 850&nbsp;km i'r gorllewin o dir mawr Tsile, i'r gogledd-orllewin o Santiago de Chile. 

Mae'r pedair ynys fel a ganlyn:
* San Ambrosio (arwynebedd 3.2 km2)
* Islote González  (0.25 km2)
* San Félix (2 km2)
* Roca Catedral (0.01 km2)

Er bod yr ynysoedd yn fach, yn anghysbell ac yn anodd eu cyrraedd, mae garsiwn o lynges Tsile wedi'i leoli ar Ynys San Félix, sydd hefyd â maes awyr.

Desventuradas
Desventuradas
Y Fferm

Maenordy bychan o oes Elisabeth yn Sir y Fflint, Cymru, yw'**r Fferm**. 
Saif i'r dwyrain o Bontblyddyn. Mae wedi'i restru fel adeilad hanesyddol gradd I, fel enghraifft eithriadol o wych o dŷ maenoraidd bach, yn enwedig oherwydd ei fod wedi cadw llawer o'i fanylion a'i gynllun is-ganoloesol gwreiddiol. Mae’n debyg iddo gael ei adeiladu ar ddiwedd y 16g gan John Lloyd, un o deulu Llwydiaid Hartsheath Hall gerllaw, y cofnodir iddo breswylio yn y tŷ yn y cyfnod rhwng 1575 a 1625. Mae tu allan y tŷ yn dilyn arddull gynhenid adeiladau lleol eraill fel Neuadd Pentrehobyn ger yr Wyddgrug.

## Ηanes 
Adeiladwyd y tŷ yn yr 16g, tua 1575 o bosibl, gan John Lloyd,

Cafodd y tŷ ei adfer yn llwyr ym 1960 gan Robert Heaton o Wrecsam ar gyfer teulu Jones-Mortimer.

## Dylunio 
Mae'r ffermdy wedi'i adeiladu o rwbel carreg, wedi'i rendro ar un adeg ag addurniadau tywodfaen ar y ffenestri a'r drysau, gyda tho llechi.

Mae'r tŷ wedi cadw ei ffurf cynllun is-ganoloesol a llawer o'i fanylion gwreiddiol. Mae ganddo arddangosfa arbennig o eang o fanylion architraf wedi'u hysgythru'n gywrain. Mae un o'r drysau wedi'i wahaniaethu oddi wrth dramwyfa'r gweision gan yr architraf pren wedi'i ysgythru, sy'n pwysleisio bod y drws llaw dde yn fwy cwrtais. Yn y neuadd unllawr, erys lle tân bwa o dywodfaen Tuduraidd hefyd, gyda thrawstiau trwm wedi'u mowldio i'r nenfwd a bachau cig haearn sy'n dyddio o'r adeg y defnyddiwyd yr ystafell hon fel cegin.

## Gosodiad 
Credir i'r maenordy o'r 16g gael ei adeiladu'n wreiddiol ar gynllun H, gyda neuadd ganolog a thramwyfa i'r chwith. Mae mapiau ystad yn dangos bod adain y parlwr, a oedd yn gartref i’r grisiau gwreiddiol, wedi’i dymchwel ar ôl 1766. Mae tystiolaeth bod gwaith yn cael ei wneud ar ddiwedd yr 17eg ganrif, a dyna pryd y gosodwyd y grisiau presennol. Mae rhywfaint o wahaniaeth yn y dyddiadau yr adeiladwyd y brif risiau uwchradd a phryd y dymchwelwyd y parlwr. Awgrymwyd i adain y parlwr gael ei difrodi gan luoedd y Senedd yn ystod y Rhyfel Cartref, ac i'r grisiau gael eu hadeiladu tra bod y parlwr yn cael ei adael fel cragen adfeiliedig.

Yn wreiddiol roedd blaengwrt caeedig o flaen y tŷ, a llwybr coblog yn arwain o'r giât garreg wreiddiol i'r porth. Ychwanegwyd y porth yn fuan ar ôl adeiladu'r tŷ yn wreiddiol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Y Fferm", Historic Houses
* "Fferm" , Visit Heritage

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir y Fflint
Categori:Coed-llai a Pontblyddyn
Asia-Cefnfor Tawel

Rhanbarth o'r byd sy'n ffino â'r Cefnfor Tawel  yw **Asia-Cefnfor Tawel**. Yn ôl y cyd-destun mae'r rhanbarth yn amrywio o ran ei arwynebedd, ond yn gyffredinol mae'n cynnwys De Asia, De-ddwyrain Asia, Dwyrain Asia, Dwyrain Pell Rwsia, ac Oceania.

## Gwledydd Asia-Cefnfor Tawel 
### Canolbarth Asia
* Casachstan
* Cirgistan
* Tajicistan
* Tyrcmenistan
* Wsbecistan

### De Asia
* Affganistan
* Bangladesh
* Bhwtan
* India
* Maldives
* Nepal
* Pacistan
* Sri Lanca

### De-ddwyrain Asia
* Brwnei
* Cambodia
* Dwyrain Timor
* Fietnam
* Gwlad Tai
* Indonesia
* Laos
* Maleisia
* Myanmar
* Y Philipinau
* Singapôr
* Ynys y Nadolig
* Ynysoedd Cocos

### Dwyrain Asia
* De Corea
* Gogledd Corea
* Hong Cong
* Japan
* Macau
* Mongolia
* Taiwan
* Tsieina

### Gorllewin Asia
* Bahrain
* Catar
* Coweit
* Cwrdistan
* Emiradau Arabaidd Unedig
* Iemen
* Iorddonen
* Irac
* Iran
* Israel
* Libanus
* Oman
* Palesteina
* Sawdi Arabia
* Syria

### Oceania
#### Australasia
* Awstralia
* Seland Newydd
* Ynysoedd Cocos
* Ynysoedd Culfor Torres
* Ynys Nadolig

#### Melanesia
* Bougainville
* Caledonia Newydd
* Fanwatw
* Gini Newydd Gorllewinol
* Ffiji
* Papua Gini Newydd
* Ynysoedd Solomon

#### Micronesia
* Chuuk
* Ciribati
* Gwam
* Nawrw
* Palaw
* Taleithiau Ffederal Micronesia
* Ynys Wake
* Ynysoedd Gogledd Mariana
* Ynysoedd Marshall

#### Polynesia
* Hawaii
* Isla Salas y Gómez
* Niue
* Polynesia Ffrengig
* Samoa
* Samoa America
* Tocelaw
* Tonga
* Twfalw
* Wallis a Futuna
* Ynys Norfolk
* Ynys y Pasg
* Ynysoedd Cook
* Ynysoedd Pitcairn
* Ynysoedd Midway 
* Johnston Atoll 
* Ynys Howland 
* Atoll Palmyra 
* Kingman Reef 
* Ynys Jarvis
* Ynys y Pobydd
* Ynysoedd y Môr Coral
* Ynysoedd Ashmore a Cartier
* Ynysoedd Heard a McDonald

Categori:Daearyddiaeth Oceania
Asia-Cefnfor Tawel
Y Triongl Polynesaidd

Rhanbarth o'r Cefnfor Tawel yw **Triongl Polynesaidd**. Mae ganddo dri grŵp ynys yn ei fertigau, sef Hawaii, Seland Newydd ac Ynys y Pasg. Defnyddir yr enw yn aml i ddiffinio ffiniau Polynesia.

[bawd|300px|canol|Y Triongl Polynesaidd yn y Cefnfor Tawel. Saif [Hawaii (1), Seland Newydd (2), ac Ynys y Pasg (3) yn ei gorneli. Mae yna fwlch sy'n hepgor Ffiji ar yr ochr orllewinol. Yn y canol mae Samoa (4) a Tahiti (5).]]

## Cyfeiriadau
Categori:Polynesia
Categori:Y Cefnfor Tawel
The Critic

bawd|Clawr Hydref 2021
Mae **The Critic** ('Y Feirniad') yn cylchgrawn yr adain dde misol yn yr iaith Saesneg a gyhoeddir yn Llundain y mae ei destun diwylliant a gwleidyddiaeth. Ymhlith y cyfranwyr mae David Starkey, Joshua Rozenberg, Peter Hitchens a Toby Young.

Sefydlwyd y cylchgrawn ym mis Tachwedd 2019. Ei olygydd cyntaf oedd Michael Mosbacher.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirniadaeth lenyddol Saesneg yn y Deyrnas Unedig
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Cylchgronau Saesneg Lloegr
Categori:Sefydliadau 2019
Rogue Jones

Band o Sir Gaerfyrddin yw **Rogue Jones**, sy'n canu yn Gymraeg ac yn Saesneg. 

Cyfansoddwyr a chynhyrchwyr y caneuon yw...

Ynyr Morgan Ifan - llais, gitâr, offer taro, gitâr fas, trwmped

Bethan Mai - llais, piano, drymiau, synth, acordion, telyn ddodi, trwmped

Aelodau eraill y band yw...

Mari Morgan - ffidil

Elen Ifan - Soddgrwth

Steffan Ebsworth - Synth

Harri Rees - clarinét, Gitar

Llyr Parri - Drymiau

Frank Naughton - Drymiau, Synth

Ben Isaacs - Drymiau

Jim Deacon - gitâr fas

Rhyddhawyd record hir gyntaf Rogue Jones V.U. yn 2015

Rhyddhawyd albym o ail-gymysgiadau U.V. yn 2021

Bydd Rogue Jones yn rhyddhau ail albym yn 2022 gyda label Label Libertino.

Mae Bethan ac Ynyr yn briod a Mari a Bethan yn ddwy chwaer.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Cymraeg
Ynys Buka

Ynys yn Rhanbarth Ymreolaethol Bougainville, Papua Gini Newydd, yw **Ynys Buka**. Saif oddi ar arfordir gogledd-orllewinol Ynys Bougainville, ac mae ganddi arwynebedd o tua 500&nbsp;km2.

Lleolir tref Buka, sydd yn brifddinas y Rhanbarth Ymreolaethol, ar yr ynys.

## Cyfeiriadau
Categori:Bougainville
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth yr Almaen
Buka
Richard Neal

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau yw **Richard Edmund Neal** (ganwyd 14 Chwefror 1949) sy'n gwasanaethu fel cynrychiolydd yr Unol Daleithiau ar gyfer ardal gyngresol 1af Massachusetts ers 1989. Mae'r ardal, sydd wedi'i rhifo fel yr 2il ardal o 1989 i 2013, yn cynnwys Springfield, West Springfield, Pittsfield, Holyoke, Agawam, Chicopee a Westfield, ac mae'n llawer mwy gwledig na gweddill y dalaith. Yn aelod o’r Blaid Ddemocrataidd, mae Neal wedi bod yn ddeon dirprwyaeth Massachusetts i Dŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau ers 2013, ac mae hefyd yn ddeon i ddirprwyaeth Lloegr Newydd.

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Springfield, Massachusetts
Gorsaf reilffordd Duirinish

260px|de|bawd
260px|chwith|bawd
Mae **Gorsaf reilffordd Duirinish** yn orsaf ar y lein rhwng Dingwall a Kyle of Lochalsh yn Ucheldir yr Alban. Mae gan yr orsaf un platfform.

Agorwyd yr orsaf ar 2 Tachwedd 1897 gan Reilffordd Dingwall a Skye

Mae hen fythynnod yr orsaf yn goroesi, ac mae un ohonynt ar gael ar gyfer gwyliau. Roedd gan yr orsaf iard nwyddau yn ddigon fawr i ddal 500 wagon yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Scotrail]

Kyle of Lochalsh
Alice Gray

Entomolegydd ac origamydd Americanaidd oedd **Alice E. Gray** (7 Mehefin 1914 – 27 Ebrill 1994). Roedd hi'n gweithio fel entomolegydd yn Amgueddfa Hanes Naturiol America (AMNH) yn Efrog Newydd. Yn cael ei hadnabod fel y "Dynes Byg", ymddangosodd ar *The Tonight Show* ar y teledu. Roedd hi'n ymarfer origami hefyd, a dechreuodd traddodiad o ddefnyddio creaduriaid origami i addurno coeden Nadolig yr amgueddfa. Ym 1978, roedd hi'n cyd-sefydlodd Gyfeillion Canolfan Origami America yn Efrog Newydd gyda Lillian Oppenheimer a Michael Shall, a elwir bellach yn OrigamiUSA.

Bu farw yn Norwalk, Connecticut, yn 79 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Cornell
Categori:Entomolegwyr
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Jenůfa

Mae ***Její pastorkyňa*** (*Ei llysferch*; yn aml adnabyddir fel ***Jenůfa)*** yn opera mewn tair act gan Leoš Janáček i libreto Tsiec gan y cyfansoddwr, wedi'i seilio ar y ddrama *Její pastorkyňa* gan Gabriela Pressová. Perfformiwyd gyntaf yn Theatr Cenedlaethol, Brno ar 21 Ionawr 1904. Cyfansoddwyd rhwng 1896 a 1902, dyma'r un o'r operâu cyntaf i gael ei hysgrifennu mewn rhyddiaith.

Dyma'r cyntaf o operâu Janáček i ddefnyddio ei lais cerddorol nodweddiadol, mae'n stori greulon o fabanladdiad ac adbryniant. Yn debyg i'r ddrama wreiddiol, mae'n enwog am ei realaeth. Erbyn heddiw clywir fersiwn gwreididol y cyfansoddwr, roedd poblogrwydd *Jenůfa* yn gyfrifol am addasiad fersiwn gan Karel Kovařovic, gan newid beth cafodd ei ystyru yn arddull echreiddig. Ar ôl iddi gael ei haddasu, cafodd ei derbynio'n dda, yn gyntaf yn Prague, ac yn enwedig ar ôl ei pherfformiad yn Vienna. Bu mwy na 70 mlynedd tan i gynulleidfaoedd glywed fersiwn Janáček gwreiddiol.

Ysgrifennodd Janáček agorawd i'r opera, ond penderfynodd beidio â'i ddefnyddio. Cafodd ei seilio ar gân o'r enw *Žárlivec (y dyn genfigennus*). Caiff ei berfformio fel darn cyngerdd o'r enw *Žárlivost (Cenfigen)*, JW 6/10.

Cyflwynodd y cyfansoddwr y gwaith i'w ferch Olga (m. 1903), fel a wnaeth gyda'r cyfansoddiad corawl *Galargan ar Farwolaeth Merch Olga.*

## Cymeriadau 
## Crynodeb 
Lleoliad: Tref yn Moravia 

Cyfnod: y pedweredd-ar-bymtheg ganrif

Mae'r plot yn dibynnu ar nifer o berthnasau yn y dref. Cyn i'r opera ddechrau, mae dau fab perchennog y felin, Mamgu Buryja, wedi priodi dwywaith, wedi cael plant, ac wedi marw. Mae eu gwragedd hefyd wedi marw, heb law am y Kostelnička (gweddw warden yr eglwys), gwraig yr ail fab a llysfam i Jenůfa. Mae traddodiad yn datgan mai dim ond Števa fydd yn etifeddu'r felin, plentyn i'r mab hynaf drwy ei ail briodas, gan adael ei hanner-brawd a'i genfither i ennill arian eu hunain.

## Cyfeiriadau
Categori:Operâu
Categori:Gweithiau 1904
Stryt Fawr, Wrecsam

chwith|bawd|Stryt Fawr, Wrecsam - ochr y de
Prif stryd yng nghanol Wrecsam sydd wedi bod yn lleoliad i nifer fawr o adeiladau hanesyddol yw'r **Stryt Fawr**. Yn yr ardal mae'r gair *strŷt* yn cael ei ddefnyddio yn lle *stryd*.

## Lleoliad 
chwith|bawd|Stryt Fawr, Wrecsam - ochr y gogledd
Mae'r Stryt Fawr yn rhedeg yn gyfochrog ag Eglwys San Silyn, o'r groesffordd gyda Stryt yr Hôb (stryd fasnachol arall), Stryt yr Eglwys (sy'n rhedeg i giât mynwent yr eglwys) ac Allt y Dref, a oedd yn disgyn i afon Gwenfro, sydd erbyn heddiw wedi ei gorchuddio yng nghanol y ddinas.

Mae'r Stryt Fawr â chysylltiad hefyd â Rhes y Deml, lôn sy'n rhedeg wrth ochr mynwent yr eglwys, drwy arcêd siopa Arcêd Owrtyn.

Mae'r olygfa ar hyd y stryd yn cael ei dominyddu gan westy'r Wynnstay Arms, sy'n sefyll ym mhen pellaf y stryd, ar Stryt Yorke.

## Hanes 
Mae'r Stryt Fawr yn rhan o galon ganoloesol y ddinas. Parhaodd y stryd yn brif stryd fasnachol dros y canrifoedd, gyda stondinau marchnad, tafarnau a thai masnachwyr. Mae’r eiddo ar hyd Allt y Dref a’r Stryt Fawr wedi eu hadeiladu ar leiniau bwrdeisiwr cul hir, o bosibl o darddiad canoloesol. Yn 1848 gosodwyd palmant ar y Stryt Fawr a Stryt yr Hôb ac adeiladwyd Marchnad y Cigyddion ar y Stryt Fawr yn yr un flwyddyn. 
* Rhifau 14-15: adeilad y Banc Gogledd a Deheudir Cymru (1910/12)  
* Rhif 29: adeilad Provincial Welsh Insurance (1861) 
* Rhif 33: cyn Fanc Martins 
* Rhif 35: tafarndy'r Royal Oak 
* Rhif 43: cyn Fanc Cynilion Ymddiriedolwyr. 

Mae canolbwynt masnachol y ddinas wedi symud i ganolfan siopa Dôl yr Eryrod y tu ôl i'r Wynnstay Arms ac mae'r stryd wedi dod yn galon bywyd nos y ddinas, gyda nifer o fariau, bwytai a thafarndai. Eer enghraifft, mae adeiladau'r Banc Gogledd a Deheudir Cymru, Provincial Welsh Insurance a Banc Cynilion Ymddiriedolwyr yn cael eu defnyddio bellach fel tafarnau.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Delwedd:Butchers' Market, Wrexham.jpg|alt=|Marchnad y Cigyddion - Stryt Fawr, ochr y gogledd
Delwedd:High Street, Wrexham - south side2.jpg|alt=|Stryt Fawr, Wrecsam - ochr y de (tuag at Stryt yr Eglwys)
Delwedd:High Street, Wrexham - Royal Oak pub.jpg|alt=|Stryt Fawr, Wrecsam - ochr y de (tafarn y Royal Oak)
Delwedd:Provincial Welsh Insurance building, 29 High Street, Wrexham.jpg|Rhif 29, Stryt Fawr - hen adeilad Provincial Welsh Insurance
Delwedd:Butchers' Market, Wrexham - entrance sign.jpg|Marchnad y Cigyddion - yr arwydd dros y fynedfa ar y Stryt Fawr
Delwedd:High Street, Wrexham - northside.jpg|rhifau 14-15 – hen fanc Midland (wedi'i adeiladu tua 1910)
Delwedd:High Street, Wrexham - Golden Lion pub.jpg|Tafarndy'r Golden Lion, Rhifau 12-13
Delwedd:High Street, Wrexham - former Martins Bank,.jpg|Rhif 33, hen fanc Martins

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Bruce Kent

Offeiriad Catholig a gweithredydd gwleidyddol Prydeinig oedd **Bruce Kent** (22 Mehefin 1929 &ndash; 8 Mehefin 2022). Roedd e'n gadeirydd yr Ymgyrch dros Ddiarfogi Niwclear (CND) 1977-79 a 1987–1990, ac ysgrifennydd gyffredinol CND rhwng 1980 a 1985 a daliodd amryw o swyddi arwain yn y sefydliad.

Cafodd Kent ei geni yn Blackheath, Llundain, yn fab i Molly (Marion) a Kenneth Kent. Cafodd ei addysg yng Nghanada ac yng Ngholeg Stonyhurst, ac wedyn yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2022
Rhes y Deml, Wrecsam

Lôn gul yng nghalon ganoloesol dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, sy'n rhedeg yn gyfochrog â mynwent Eglwys San Silyn, yw **Rhes y Deml** (Saesneg: '''').

## Lleoliad 
Mae Rhes y Deml yn un o nifer o strydoedd cefn â chymeriad canoloesol sy’n cysylltu mynwent Eglwys San Silyn a’r Stryt Fawr ag Allt y Dref yng nghanol Wrecsam.

Mae'r lôn yn mynd o'r gorllewin i'r dwyrain o Gamfa'r Cŵn i Stryt Yorke a gellir ei chyrraedd o'r Stryt Fawr hefyd drwy Stryt yr Eglwys ac Arcêd Owrtyn.

## Hanes 
Mae'r enw "Rhes y Deml" yn un o nifer o enwau strydoedd eglwysig yng nghanol Wrecsam, gyda Stryt yr Eglwys, Stryt yr Abad, Stryt y Priordy a '''' (yr enw Saesneg ar Gamfa'r Cŵn). Yn y gorffennol, rhannwyd Wrecsam rhwng '''', eiddo'r Eglwys, a '''', eiddo'r Goron.

## Lluniau 

Delwedd:Temple Row, Wrexham.jpg|alt=|Rhes y Deml tuag at Stryt Yorke
Delwedd:Temple Row, Wrexham, bilingual street sign.jpg|alt=|Arwydd dwyieithog ar Res y Deml
Delwedd:St Giles' Church gates.jpg|alt=|Gatiau mynwent Eglwys San Silyn o Res y Deml
Delwedd:Temple Row, Wrexham, towards Church Street.jpg|Rhes y Deml – yr olygfa tuag at Stryt yr Eglwys

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Cen Llwyd

Gweinidog, bardd ac ymgyrchydd o Dalgarreg oedd **Cen Llwyd** (29 Mawrth 1952 - 12 Mehefin 2022).

## Bywyd teuluol
Roedd yn briod ag Enfys Llwyd, ac mae ganddynt ddau o blant, Heledd a Gwenllian. Bu'n dioddef o glefyd Parkinson's ac o effeithiau strôc. Cyn mynd i'r weinidogaeth, bu Cen Llwyd yn gweithio mewn ffatri wlân. Fel rhan o'r ymgyrch dros sefydlu S4C, fe ddringodd fast Moel y Parc gydag Emyr Hywel a bu'n rhan o griw wnaeth feddiannu mast Nebo. Ar Ionawr 27, 1979, carcharwyd Cen Llwyd ynghyd â'i wraig Enfys Llwyd a Twm Elias am iddynt wrthod dalu ffi'r drwydded. Ym 1986, fe berswadiodd yr archesgob Desmond Tutu, oedd yn ymweld ấ Chymru ar y pryd, i lofnodi deiseb dros Ddeddf Iaith newydd.

Cafodd ei ethol i Gyngor Sir Ceredigion i gynrychioli Llandysiliogogo ar ran Plaid Cymru ym 1999 ac eto yn 2004.

## Bardd
Cyhoeddodd y gyfrol o gerddi *Diwrnod Bant* ym 1982 fel rhan o Gyfres y Beirdd Answyddogol. Yn ddiweddarach, daeth yn fuddugol ar gystadleuaeth y Gadair yn Eisteddfod Felinfach yn 2012, enillodd gadair Eisteddfod Abergorlech yn 2013 ac eto yn 2016, Cadair Eisteddfod Cenarth yn 2015, a Chadair Eisteddfod Pumsaint yn 2017. 

## Englynion coffa
Cyfansoddwyd englynion i Cen Llwyd gan Siôn Aled Owen, Annes Glynn a Dylan Iorwerth yn dilyn marwolaeth Cen.

### Englyn coffa gan Aled Siôn Owen

:::**Cen**
Y cleniaf o’r eithafwyr - arweinydd
::ar drin yr heddychwyr; 
:y gwiriaf o’r gwladgarwyr:
:sicrach, cadarnach na dur.

### Englyn coffa gan Annes Glynn
Cafwyd englyn gan Annes Glynn

:::**Cen Llwyd**
Un Cen oedd. Drwy'i acen e - yn ddi-ffael,
::treiddiai'i ffydd a'r Pethe,
:hithau'r iaith; ers mynd 'sha thre
:yn ei eglwys mae gwagle.

### Englyn coffa gan Dylan Iorwerth
Cyhoeddwyd englyn gan Dylan Iorwerth yng nghylchgrawn Cymdeithas yr Iaith

Ar y Sul, am roi sylwedd – yn dawel
::Ein diolch diddiwedd,
:Yn oes ofn, am leisio hedd
:A rhoi’i raen ar wirionedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Pobl o Geredigion
Postman Pat

Cyfres deledu animeddiedig i blant oed meithrin yw ***Postman Pat***. Darlledwyd y bennod gyntaf ym 1981. Ysgrifennwyd y gyfres gyntaf gan John Cunliffe. Dangoswyd y bennod olaf yn 2017.

Mae'r cymeriad canolog yn bostmon sy'n gweithio yn y dyffryn ffuglennol, "Greendale".

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1981
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Rhyfeddodau Chwilengoch a Cath Ddu

Cyfres deledu animeddiedig i blant oed meithrin yw ***Rhyfeddodau Chwilengoch a Cath Ddu*** (Ffrangeg: *Miraculous, les aventures de Ladybug et Chat Noir*; Saesneg: *Miraculous: Tales of Ladybug and Cat Noir*). Darlledir y gyfres ar S4C.

## Cymeriadau 
* Marinette Dupain-Cheng
* Adrien Agreste

## Lleisiau a Chriw 
* Llŷr Ifans: Gabriel a Nathaniel 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2015
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Elwyn Hughes

::''Peidied drysu â'r llenor a'r ieithyd, J. Elwyn Hughes''
**Elwyn Hughes** oedd Uwch Gydlynydd Cyrsiau Cymraeg i Oedolion yn Adran Dysgu Gydol Oes Prifysgol Cymru, Bangor. Cydnabuwyd ei lwyddiannau dros y 30 mlynedd diwethaf yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005 pan enillodd wobr Tlws Goffa Elvet a Mair Elvet Thomas i gydnabod ei waith. Astudiodd Elwyn Hughes Ffrangeg ym Mhrifysgol Birmingham ac yna Prifysgol Quebec.

Mae hefyd yn chwarae rhan genedlaethol amlwg ym maes Cymraeg i Oedolion. Mae bellach wedi ymddeol o'r swydd, ond yn dal i gefnogi dysgwyr Cymraeg ac yn arwain côr dysgwyr. 

Ef yw awdur y cwrs llwyddiannus Wlpan i ddechreuwyr, ond mae hefyd wedi ysgrifennu cyrsiau a llyfrau ar gyfer dysgwyr mwy profiadol ledled gogledd Cymru.

Cydnabuwyd ei gyfraniad i Brifysgol Bangor yn 2000 pan gafodd ei wneud yn Gymrawd Dysgu.

## Gweler hefyd
*Chris Rees

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
**Elwyn Hughes - Cymraeg yn y Gweithle* sgwrs ar BBC Radio Cymru, 18 Medi 2015
**WLPAN: O Israel i Gymru: Hanes cyrsiau Cymraeg i Oedolion* erthygl ddwyieithog yn Parallel.Cymru sy'n sôn am Elwyn a sefydlu'r Wlpan

Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ieithyddiaeth
Carlo Rizzi

Arweinydd o'r Eidal yw **Carlo Rizzi** (ganed 19 Gorffennaf 1960). 

Cafodd Rizzi ei eni ym Milan, yr Eidal. Astudiodd ef cerddoriaeth yng nghonservatoire Milan. Yn hwyrach, bu'n fyfyriwr i Vladimir Delman, yn Bologna, a gyda Franco Ferrara yn Siena. Ei ymddangosiad cyntaf fel arweinydd opera oedd ym 1982, gyda ''L'ajo nell'imbarazzo* Donizetti. Ym 1985, enillodd y gystadleuaeth gyntaf Arweinydd Toscanini yn Parma. 

Arweiniodd Rizzi gyntaf yn y DU yng Ngŵyl Buxton 1988 gyda *Torquato Tasso D''onizetti, ac fe arweiniodd cynyrchiadau yn Nhŷ Opera Brenhinol, Covent Garden ac Opera North. Ym mis Awst 1992, fe'i benodwyd yn gyfarwyddwr cerddorol ar gyfer Opera Cenedlaethol Cymru (WNO), gan aros tan 2001. Yn ystod ei amser dysgodd i siarad Cymraeg. Yn 2004, yn dilyn ymddeoliad sydyn ei olynydd Tugan Sokhiev yn WNO, dychwelodd Rizzi fel cyfarwyddwr cerddoriaeth ar gyfer cyfnod o ddwy flwyddyn. Arhosodd tan 2007.

Yn 2005 arweiniodd y Vienna Philharmonic (gan lenwi ar gyfer Marcello Viotti) ar gyfer llwyfaniad Willy Decker o *La traviata* yng Ngŵyl Salzburg. Canodd Anna Netrebko rôl Violetta, a Rolando Villazón rôl Alfredo Geront. Yn ôl bob sôn, roedd tocynnau ar gyfer y saith perfformiad wedi eu gorfwcio, gyda rhai wedi gwerthu am dros 2,000 Ewro. Fe wnaeth rhai beriniaid feirniadu arwain Rizzi.

Mae recordiadau sain Rizzi yn cynnwys fersiwn iaith-Saesneg o Kát'a Kabanová Leoš Janáček (Chandos), a set DVD *La traviata* (Deutsche Grammophon).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Arweinyddion o'r Eidal
Categori:Pobl o Filan
Tîm criced cenedlaethol Lloegr

Mae **tîm criced cenedlaethol Lloegr** () yn cynrychioli Cymru a Lloegr mewn criced rhyngwladol. Mae Lloegr yn aelod llawn o'r Cyngor Criced Rhyngwladol.

## Gweler hefyd
* Tîm criced cenedlaethol merched Lloegr

Lloegr
Tîm criced cenedlaethol De Affrica

Mae **tîm criced cenedlaethol De Affrica** (, ) yn cynrychioli De Affrica mewn criced rhyngwladol. Mae De Affrica yn aelod llawn o'r Cyngor Criced Rhyngwladol.

## Gweler hefyd
* Tîm criced cenedlaethol merched De Affrica

De Affrica
Tîm criced cenedlaethol Seland Newydd

Mae **tîm criced cenedlaethol Seland Newydd** (, ) yn cynrychioli Seland Newydd mewn criced rhyngwladol. Mae Seland Newydd yn aelod llawn o'r Cyngor Criced Rhyngwladol.

## Gweler hefyd
* Tîm criced cenedlaethol merched Seland Newydd

Seland Newydd
Tîm criced cenedlaethol India'r Gorllewin

Mae '''tîm criced cenedlaethol India'r Gorllewin''' () yn cynrychioli Caribïaidd y Gymanwlad mewn criced rhyngwladol. Mae'r India'r Gorllewin yn aelod llawn o'r Cyngor Criced Rhyngwladol.

## Gweler hefyd
* Tîm criced cenedlaethol merched India'r Gorllewin

India'r Gorllewin
Tîm criced cenedlaethol Sri Lanca

Mae **tîm criced cenedlaethol Sri Lanca** (, , ) yn cynrychioli Sri Lanca mewn criced rhyngwladol. Maent yn aelod llawn o'r Cyngor Criced Rhyngwladol. Eu llysenw yw "Y Llewod".

## Hanes
Chwaraeodd y tîm griced rhyngwladol am y tro cyntaf (fel Ceylon) ym 1926–27, ac yn ddiweddarach dyfarnwyd statws Prawf iddynt ym 1981. O ganlyniad i hyn, Sri Lanka oedd yr wythfed wlad i chwarae criced Prawf. Enillon nhw Gwpan Criced y Byd ym 1996  a Chwpan y Byd T20 yn 2014.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Tîm criced cenedlaethol merched Sri Lanca

Sri Lanca
Tîm criced cenedlaethol yr Alban

Mae **tîm criced cenedlaethol yr Alban** (, , ) yn cynrychioli yr Alban mewn criced rhyngwladol. Mae yr Alban yn aelod llawn o'r Cyngor Criced Rhyngwladol.

## Gweler hefyd
* Tîm criced cenedlaethol merched yr Alban

Alban, yr
Wish Dragon

Ffilm animeiddiedig gan Chris Appelhans yw ***Wish Dragon*** (2021) sy'n serennu y lleisiau Jimmy Wong, John Cho, Constance Wu, Natasha Liu Bordizzo, Jimmy O. Yang, Aaron Yoo, Will Yun Lee a Ronny Chieng.

## Lleisiau Saesneg 
* Jimmy Wong fel Din Song
** Ian Chen fel Young Din
* John Cho fel Long
* Constance Wu as Mrs. Song
* Natasha Liu Bordizzo fel Li Na Wang
** Alyssa Abiera fel Young Li Na
* Jimmy O. Yang fel Short Goon
* Aaron Yoo fel Pockets
* Will Yun Lee fel Mr. Wang
* Ronny Chieng fel Pipa God

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Ffilmiau 2021
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Tsieinëeg Mandarin
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Chris Rees

Gwleidydd cenedlaetholgar o Gymru oedd **Edward Christopher Rees** (5 Ionawr 1931 – 1 Rhagfyr 2001), a adnabyddir fel **Chris Rees**.

Magwyd Chris Rees yn Abertawe ac ymunodd â Phlaid Cymru yn ifanc. Ym 1951, gwrthododd wneud Gwasanaeth Cenedlaethol, ar y sail ei fod yn Gymro, a dedfrydwyd ef i flwyddyn yn y carchar. 

## Ymgeisydd Plaid Cymru
Tra'n cael ei garcharu eto yn ddiweddarach, safodd dros y blaid yng Ngŵyr yn etholiad cyffredinol y DU yn 1955, gan gymryd ychydig dros 10% o'r bleidlais.
 Safodd yn ddiweddarach yn isetholiad Dwyrain Abertawe 1963, ac eto yn y sedd yn 1964 a 1966, yna ym Merthyr Tudful yn 1970, ond ni chafodd ei ethol.

Ym 1964, etholwyd Rees yn Is-lywydd y Blaid, Ym 1966, Rees yn lle hynny oedd Cadeirydd cyntaf y Blaid, gan wasanaethu tan 1970. Daeth yn ddarlithydd coleg, ac erbyn 1970 yn Gyfarwyddwr Polisi'r Blaid. Yn y rôl hon, lluniodd bolisi iaith manwl a fabwysiadwyd gan y Blaid.

## Un o sylfaenwyr Wlpan
Ym 1973, addasodd Rees system Ulpan o ddysgu iaith ar gyfer dysgwyr Cymraeg, gan ei ailenwi'n Wlpan, ac o 1975, canolbwyntiodd ar redeg Canolfan Dysgu'r Gymraeg i Oedolion, a leolir yn yr hyn a ddaeth ym Mhrifysgol Caerdydd. Bu farw yng Nghaerdydd ym mis Rhagfyr 2001 yn 70 oed. Galwyd Chris Rees yn "dad yr Wlpan Cymraeg" oherwydd ei waith wrth sefydlu'r fenter. Yn 1973 y cychwynnodd y cyrsiau Wlpan ar gyfer y cyhoedd gyda Gwilym Roberts a Chris Rees yn rhedeg y cwrs Wlpan cyntaf yng hen Ganolfan yr Urdd ar Heol Conwy, Pontcanna, Caerdydd sydd bellach wedi ei ddymchwel ac yn floc o rhandai. Penderfynodd Prifysgol Cymru archwilio i gyrsiau Cymraeg i oedolion ym 1974 a chyflogon nhw Chris Rees fel swyddog ymchwil a datblygu. Brasluniodd Chris Rees faes llafur. Yn ôl erthygl ddwyieithog ar y pwnc ar wefan *Parallel Cymru* mae ddau ohonyn nhw’n "gymeriadau eiconig o ran hybu’r Gymraeg, ac yn arloeswyr mewn dysgu’r iaith Gymraeg".

## Gweler hefyd
* Elwyn Hughes

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Papurau Chris Rees, 1959-69 yn y Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* *WLPAN: O Israel i Gymru: Hanes cyrsiau Cymraeg i Oedolion* erthygl ddwyieithog yn Parallel.Cymru sy'n sôn am Chris a sefydlu'r Wlpan

Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Ymgyrchwyr o Gymru
Tlws Goffa Elvet a Mair Elvet Thomas

, enillydd y Tlws yn 2011]]
Mae **Tlws Goffa Elvet a Mair Elvet Thomas** yn wobr a gyflwynir i diwtor Cymraeg sydd yn, neu wedi gwneud cyfraniad nodedig, i’r sector Dysgu Cymraeg fel ail-iaith. Cyflwynir y Wobr fel rheol ym Mhabell y Dysgwyr ar Faes yr Eisteddfod Genedlaethol. Cyflwynir y Tlws a gwobr ariannol gan Havard a Rhiannon Gregory, er cof am Elvet a Mair Elvet Thomas. Yn ogystal â gwobr ariannol o £300 a thlws hardd i’w gadw am flwyddyn, cyflwynir darn arbennig o femrwn Gregynog i’r enillydd hefyd.

## Hanes
 enillydd yn 2008]]
Cyflwynir y Tlws er cof am Elvet a Mair Elvet Thomas. Roedd Elvet Thomas yn athro yn Ysgol Uwchradd Cathays, Caerdydd, lle ysbrydolodd genedlaethau o ddisgyblion, y mwyafrif o gartrefi di-Gymraeg, i ddysgu’r iaith.  Sefydlodd ef Adran o'r Urdd yn yr ysgol yn y 1920au, ac fe daflodd ei hun i mewn i holl weithgareddau'r mudiad yn y cyfnod hwnnw.

:Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017 - June Parry
:Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018 Helen Williams, Crymych, prif diwtor Dysgu Cymraeg Sir Benfro, bu'n dysgu yn Abertawe, Caerdydd a Cheredigion hefyd 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen ar wefan Dysgu Cymraeg 
* Gwefan Dysgu Cymraeg

Categori:Addysg Gymraeg
Mudiadau a Sefydliadau
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Sefydliadau 2000