open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pandemig ffliw 1918

[bawd|250px|Dwy nyrs o'r [Y Groes Goch|Groes Goch Americanaidd yn arddangos ymarferion triniaeth yn ystod pandemig ffliw 1918.]]
Pandemig ffliw a ledodd i bron pob rhan o'r byd oedd **pandemig ffliw 1918** neu'r **ffliw Sbaenaidd**. Achoswyd gan straen marwol a hynod o heintus o'r feirws ffliw A, is-deip H1N1. Nid yw data hanesyddol ac epidemiolegol, bellach, yn ddigonol i ganfod tarddiad daearyddol y feirws. Oedolion ifanc iach oedd y mwyafrif o ddioddefwyr, er bod tarddiannau ffliw gan amlaf yn effeithio'r ifanc, yr henoed, neu gleifion sydd fel arall yn wan yn bennaf. Mae'r pandemig ffliw hefyd wedi'i gysylltu â'r tarddiant sydyn o enseffalitis lethargica yn y 1920au, er bod ymchwil wedi methu darganfod unrhyw dystiolaeth o feirws, ffliw neu arall, yn gysylltiedig â'r afiechyd hwn.

Parhaodd y pandemig o fis Mawrth 1918 i Fehefin 1920, gan ledu i hyd yn oed yr Arctig ac ynysoedd anghysbell yn y Cefnfor Tawel. Yr unig ardal boblog na effeithiwyd oedd ynys Marajó yn aber afon Amazonas, Brasil. Amcangyfrifwyd i 10,000 o bobl farw yng Nghymru ac i 50–100 miliwn o bobl gael eu lladd fyd-eang, sef tua traean o boblogaeth Ewrop. Amcangyfrifwyd i 500 miliwn o bobl, traean o boblogaeth y byd (tua 1.6 biliwn ar y pryd), gael eu heintio.
## Achosion lleol
Ymchwiliodd Rwth Tomos i effeithiau'r pandemig ar blant ysgol Trawsfynydd lle roedd camp milwrol Rhiwgoch wedi ei sefydlu gerllaw. Gwelwyd yr effeithiau ar y plant a'r staff yn hwyr yn y flwyddyn ar ôl cyfnod o difftheria yn y pentref. Dywedir mai ysgol Bronaber ymhellach i lawr y dyffryn oedd ysgol y teuluoedd milwrol.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
*Pandemig: 1918 / 2020

Categori:1918
Ffliw 1918
Categori:Y ffliw
Gegharkunik

250px|bawd|Lleoliad Gegharkunik

Un o daleithiau (*marz*) Armenia yw **Gegharkunik** (Armeneg: Գեղարքունիք). Fe'i lleolir yn nwyrain canolbarth y wlad, am y ffin ag Aserbaijan. Gyda arwynebedd o 5,348&nbsp;km², Gegharkunik yw'r dalaith fwyaf yn Armenia o ran maint. Mae 1,278&nbsp;km² o'i harwynebedd yn cael ei gymryd gan Llyn Sevan, y llyn dŵr croyw mwyaf yn ardal y Cawcasws. Gavar yw prifddinas y dalaith. Poblogaeth: 240,100 (7.4% o boblogaeth Armenia).

Mae Gegharkunik yn dalaith fynyddig sy'n cynnwys yn ei ffiniau mynydd Ajdahak (3598 m). Rhed y briffordd genedlaethol Yerevan-Sevan-Dilijan trwy'r dalaith. Ceir sawl parc a gwarchodfa natur yno, yn cynnwys Parc Cenedlaethol Sevan, sy'n denu nifer o dwristiaid.

Mae'r gaeafau yn oer gydag eira ar y mynyddoedd, ond mae'r hafau yn gymhedrol ac yn tueddu i fod yn gymylog.

## Cymunedau 
Ceir 92 cymuned (*hamaynkner*) yn Gegharkunik, yn drefi a phentrefi, gyda 5 ohonynt (llthrennau **bras** yn y rhestr) yn rhai trefol a'r 87 arall yn rhai gwledig. Fe'u rhennir yma yn ôl *raion* (ardal neu ddosbarth).

## Cyfeiriadau
Categori:Taleithiau Armenia
Tirol (talaith)

Talaith (*Bundesland*) yng ngorllewin Awstria yw **Tirol**, weithiau **Tyrol**. Mae'n ffurfio'r rhan ogleddol o ranbarth hanesyddol Tirol; mae'r rhan ddeheuol yn awr yn perthyn i'r Eidal.

bawd|dim|250px|Lleoliad talaith Tirol yn Awstria

Y brifddinas yw Innsbruck, sydd hefyd yn ddinas fwyaf y dalaith, gyda pgoblogaeth o 114,888 yn 2003. Roedd pobklogaeth y dalaith i gyd yn 686,809 . Mar Tirol yn ffinio ar daleithiau Carinthia, Vorarlberg a Salzburg, ac ar yr Almaen, y Swistir a'r Eidal.

Mae'n ardal fynyddig, yn cynnwys rhan o'r Alpau, ac yma mae copa uchaf Awstria, y Großglockner (3,797 medr).


Categori:Taleithiau Awstria
Aelodau trydydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Dyma restr **Aelodau Cynulliad a etholwyd i drydydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru** yn etholiad 2007.

## Cyfansoddiad y Cynulliad
Nodir pleidiau llywodraethol gan fwledi (•)

## Aelodau yn ôl plaid
## Aelodau yn ôl etholaeth a rhanbarth
### Aelodau'r etholaethau
### Aelodau rhanbarthol
## Newidiadau
* 8 Rhagfyr 2009: newidiodd Mohammad Asghar o Blaid Cymru i'r Blaid Geidwadol.

Trydydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Categori:Rhestrau gwleidyddion
Croes

Mae **croes** yn siâp geometrig sy'n cynnwys dwy linell neu far unionsgwar i'w gilydd, gan rannu un neu ddau o'r llinellau mewn hanner. Gan amlaf, rhed y llinellau'n fertigol neu'n llorweddol; os ydynt yn rhedeg ar letraws, defnyddir y term technegol sawtyr i'w disgrifio.

Mae'r groes yn un o symbolau mwyaf hynafol y ddynoliaeth, ac fe'i defnyddir gan nifer o grefyddau, megis Cristnogaeth. Caiff ei defnyddio'n aml fel cynrychioliad o raniadau'r byd i mewn i bedair elfen (neu'r pwyntiau prifol), neu weithiau fel undod o'r cysyniadau o ddwyfoldeb, y llinell fertigol, a'r byd, y llinell llorweddol.

## Ar faneri 
Gwelir croesau ar nifer o faneri, gan gynnwys pob gwlad yn Sgandinafia, a nifer o genhedloedd yn Hemisffer y De, sy'n ymgorffori'r Croes y De. Ers y 17g, mae baner y Swistir wedi arddangos croes hafalochrog mewn sgwâr (yr unig wladwriaeth sofren sydd â baner sgwâr heblaw am Ddinas y Fatican); seiliwyd logo'r Groes Goch ar faner y Swistir.

### Baneri gwladwriaethau sofren sydd â chroesau arnynt 

Image: Flag_of_Burundi.svg|Baner Bwrwndi
Image: Flag_of_Denmark.svg|Baner Denmarc
Image: Flag_of_Dominica.svg|Baner Dominica
Image: Flag_of_the_Dominican_Republic.svg|Baner Gweriniaeth Dominica
Image: Flag_of_Finland.svg‎|Baner y Ffindir
Image: Flag_of_Georgia.svg|Baner Georgia
Image: Flag_of_Greece.svg‎|Baner Gwlad Groeg
Image: Flag_of_Iceland.svg‎|Baner Gwlad yr Ia
Image: Flag_of_Jamaica.svg|Baner Jamaica
Image: Flag_of_Malta.svg|Baner Malta
Image: Flag_of_Norway.svg‎|Baner Norwy
Image: Flag_of_Serbia.svg|Baner Serbia
Image: Flag_of_Slovakia.svg|Baner Slofacia
Image: Flag_of_Sweden.svg|Baner Sweden
Image: Flag_of_Switzerland.svg‎|Baner Y Swistir
Image: Flag_of_Tonga.svg‎|Baner Tonga
Image: Flag_of_the_United_Kingdom.svg|Baner y Deyrnas Unedig

### Detholiad o faneri eraill sydd â chroesau arnynt 

Image: Flag_of_Scotland.svg|Baner yr Alban a San Andres
Image: Flag_of_Quebec.svg|Baner Quebec
Image: Flag of Nova Scotia.svg|Baner Nova Scotia
Image: Flag_of_the_Red_Cross.svg‎|Baner y Groes Goch 
Image: CHE Schwyz SZ COA.svg|Arfbais Schwyz, Y Swistir
Image: Lesser_Coat_of_Arms_of_The_City_of_London.svg|Arfbais Dinas Llundain
Image: CoA_Città_di_Milano.svg|Arfbais Milan, Yr Eidal
Image: Flag_of_Barcelona.svg|Baner Barcelona, Sbaen
Image: Flag_of_Madeira.svg|Baner Madeira Ardal hunanlywodraethol
Image: PortugueseFlag1095.svg|Baner Portiwgal (1095)
Image: Bandeira_da_cidade_do_Rio_de_Janeiro.svg|Baner Dinas Rio de Janeiro, Brasil
Image: Southern_cross_appearing_on_a_number_of_flags.PNG| Croes y De sy'n ymddangos ar nifer o faneri

## Dolenni allanol 
* seiyaku.com: Pob croes
*Amrywiaethau ar groesau - Delweddau a'u hystyron
Aciwbigo

Techneg therapiwtig o wthio nodwyddau mân mewn mannau allweddol o'r corff dynol yw **aciwbigo**. Yn ôl meddyginiaeth Tsieineaidd draddodiadol fe leolir pwyntiau aciwbigo ar feridianau lle mae'r grym bywyd qi yn llifo.

Yn y Deyrnas Unedig mae tua tri miliwn o bobl yn cael triniaeth aciwbigo bob blwyddyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau o Tsieina
Categori:Meddygaeth amgen
Categori:Therapi
Mont Ventoux

Mynydd yn ardal Provence, Ffrainc yw **Mont Ventoux** (Ocsitaneg: *Ventor* yn y ffurf glasurol neu *Ventour* yn y ffurf Mistraliaidd), lleolir tua 20&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Carpentras, Vaucluse. Mae'r mynydd yn ffinio â  *département* Drôme ar yr ochr ogleddol. Hon yw'r mynydd mwyaf yn yr ardal, ac mae wedi etifeddu'r llysenw "Cawr Provence", neu "Y Mynydd Moel". Mae wedi dod yn enwog oherwydd iddo cael ei ddefnyddio yn aml yn ras seiclo y Tour de France.

Fel y mae'r enw yn ei awgrymu (mae *venteux* yn golygy gwyntog yn Ffrangeg), gall fod yn wyntog iawn ar y copa, yn arbennig y gwynt *mistral*; mae gwyntoedd hyd at 320&nbsp;km/a (200 mya) wedi cael eu cofnodi. Mae'r gwynt yn chwythu drost 90&nbsp;km/a (56+ mya) 240 diwrnod y flwyddyn. Mae'r ffordd drost y mynydd ar gau yn aml oherwydd y gwyntoedd cryf. Mae'r "col de tempêtes" ("bwlch y storm") ychydig cyn y copa yn enwedig yn adnabyddus am ei wyntoedd cryf. Credir i darddiad gwreiddiol yr enw ddod o'r ganrif 1af neu'r 2il ganrif OC, pan elwyd yn 'Vintur' ar ôl duw Gâlaidd y copaon, neu 'Ven-Top', sy'n golygu "copa eiraog" yn iaith hynafol Galaidd. Mae'r enwau *Mons Ventosus* a *Mons Ventorius* yn ymddangos yn ystod y 10g.

Er fod Mont Ventoux yn rhan daearegol o'r Alpau, cysidrir yn aml i fod arwahan iddynt, oherwydd y diffyg o fynyddoed mawrion eraill o'i chwmpas. Mae'n sefyll un unig i'r gogledd o gadwyn Luberon, wedi ei gwahanu oddi wrthynt gan y Monts de Vaucluse, ac i'r dwyrain o Dentelles de Montmirail, yn ei bryniau godre. Mae copa'r mynydd yn carreg galch moel heb llysdyfiant na choed, mae hyn yn achosi i'r mynydd edrych fel petai wedi ei gorchuddio gan eira drwy gydol y flwyddyn. Mae fel arfer ond o dan eira rhwng Rhafyr ac Ebrill. Mae ei sefyllfa unig yn nyffryn yr Afon Rhône yn cadarnhau ei ddominyddiaeth o'r ardal a gellir ei weld o filltiroedd pell ar ddiwrnod clir, ac mae'r olygfa o'r copa yr un mor rhagorol.

Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Categori:Vaucluse
Categori:Tour de France
Innsbruck

bawd|dde|250px|Maria Theresiastrasse, Innsbruck

Dinas yng ngorllewin Awstria a phrifddinas talaith Tirol yw **Innsbruck**. Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 140,000.

Saif y ddinas ar afon Inn. Sefydlwyd Innsbruck yn y 12g, a chafodd ei henw o'r bont dros afon Inn a wnaeth y sefydliad yn lle aros pwysig ar y llwybrau masnach o'r Eidal a'r Swistir i'r Almaen. Ceir llawer o adeiladau o'r canol oesoedd yma, yn cynnwys castell y Fürstenburg o'r 15g. Mae'n gyrchfan boblogaidd i dwristiaid, a cheir dwy brifysgol yma.

## Pobl o Innsbruck
* Hermann Buhl, mynyddwr

Categori:Dinasoedd Awstria
Abu al-Qasim

Ystyrir mai **Abu al-Qasim Khalaf ibn al-Abbas Al-Zahrawi** (936 – 1013) (Arabeg: أبو القاسم بن خلف بن العباس الزهراوي‎), meddyg, llawfeddyg, cemegydd, cosmelogydd a gwyddonydd o ddinas Cordoba yn Al-Andalus, a adnabyddir yn y Gorllewin fel **Abulcasis**, oedd "tad llawfeddygaeth fodern". Ef oedd y llawfeddyg mwyaf yn hanes gwareiddiiad Islam yn yr Oesoedd Canol. Ysgrifennodd sawl testun meddygol cynhwysfawr a ddylanwadodd ar ddatblygiad llawfeddygaeth yn y gwledydd Islamaidd ac yn Ewrop hyd gyfnod y Dadeni Dysg. Ei waith pwysicaf yw'r *Kitab al-Tasrif*, gwyddoniadur meddygaeth mewn 30 cyfrol. Cafodd ei gyfieithu i Ladin.

Categori:Al-Andalus
Categori:Cemegwyr
Categori:Genedigaethau 936
Categori:Gwyddonwyr
Categori:Llenorion Arabeg
Categori:Llawfeddygaeth
Categori:Marwolaethau 1013
Categori:Meddygon
Aeronwy Thomas

Ail blentyn ac unig ferch Dylan Thomas a'i wraig Caitlin MacNamara oedd **Aeronwy Bryn Thomas-Ellis** (3 Mawrth 1943 – 27 Gorffennaf 2009). Sefydlwyd y mudiad celf a llenyddiaeth rhyngwladol IMMAGINE&POESIA dan ei nawdd yn 2007.

## Bywgraffiad
Ganed Thomas yn Llundain, lle trigai ei rhieni. Fe'i henwyd ar ôl Afon Aeron. Ym 1949, symudodd y teulu i'r Boathouse, Talacharn, Sir Gaerfyrddin. Hi oedd y plentyn canol allan o dri. Roedd ganddi ddau frawd Llewellyn a Colm.

Pan yn 10 oed, cofrestrodd ei mam Aeronwy Thomas yn Ysgol Addysgiadol y Celfyddydau yn Tring, Swydd Hertford. Yn dilyn marwolaeth ei thad ym 1953, symudodd hi a'i mam i Sisili, ac yn ddiweddarach i Rhufain ar ôl i'w mam ail-briodi ym 1957. Derbyniodd Thomas radd anrhydedd BA yn Saesneg a Chrefydd Cymharol o Goleg Isleworth, a diploma TEFL o Goleg Addysg i Oedolion Woking. Yn 2003 derbyniodd Gymrodoriaeth Anrhydeddus wrth Brifysgol Abertawe.
bawd|150px|chwith|Homage to Aeronwy Thomas, by Davide Binello, yr Eidal
### Gyrfa
Ar ôl iddi ddysgu Eidaleg, bu'n gweithio fel cyfieithydd barddoniaeth Eidalaidd. Roedd hi hefyd yn lysgennad dros waith ei thad, ac yn noddwr o **Gymdeithas Dylan Thomas**. Roedd hefyd yn Lywydd i'r Gynghrair i Gymdeithasau Llenyddol.

### Bywyd personol
Roedd ganddi hi a'i gŵr Trefor Ellis ddau o blant: mab, Huw, a merch, Hannah.  Mae Hannah Ellis yn cynllun y dathliad  canmlwyddiant Dylan Thomas.

### Marwolaeth
Bu farw Aeronwy Thomas yn 66 oed o gancr ar y 27 Gorffennaf, 2009 yn Llundain. Bwriedir cynnal ei hangladd yn ne-orllewin Llundain ar y 6 Awst, 2009 a bydd ei lludw'n cael ei wasgaru yn y Boathouse yn Nhalacharn.

## Llyfryddiaeth
**Later than Laugharne*  (Celtion, 1976)
**Christmas and Other Memories* (Amwy Press)
**Poems and Memories* (Pedrini, Turin)
**Christmas in the Boathouse* (2003)
**Rooks and Poems*  (Poetry Monthly Press, 2004)
**I Colori Delle Parole* (Rotaract, 2007) (gyda Gianpiero Actis)
*''My Father's Places'' (Constable, 2009)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Cymry Llundain
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Teulu Dylan Thomas
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Otley

Tref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Otley**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Leeds. Saif ger Afon Wharfe ar diriogaeth yr hen Deyrnas Frythonig ôl-Rufeinig, Elmet (Cymraeg Diweddar: Elfed) a adwaenid yng Nghymru'r Oesoedd Canol fel un o deyrnasoedd yr Hen Ogledd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 13,668.

Mae Caerdydd 282 km i ffwrdd o Otley ac mae Llundain yn 280&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bradford sy'n 13&nbsp;km i ffwrdd.

## Pobl nodedig o'r ardal
*Catherine Glyn Davies, athronydd, awdur

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Leeds
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Swydd Efrog
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Garforth

Tref yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Garforth**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Leeds.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Garforth boblogaeth o 14,838.

Mae Caerdydd 281 km i ffwrdd o Garforth ac mae Llundain yn 264&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Leeds sy'n 10&nbsp;km i ffwrdd.

bawd|dim|Garforth

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Leeds
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Ken Kesey

Roedd **Kenneth Elton Kesey** (ynganer /ˈkiːziː/; 17 Medi, 1935 – 10 Tachwedd, 2001) yn awdur o'r Unol Daleithiau a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei nofel ''One Flew Over the Cuckoos's Nest'' (1962), ac fel cymeriad gwrth-ddiwylliannol a ystyriai ei hun yn ddolen gyswllt y Genhedlaeth y Bitniciaid yn y 1950au a'r hipis yn y 1960au. Mewn cyfweliad ym 1999 gyda Robert K. Elder, dywedodd "I was too young to be a beatnik, and too old to be a hippie."

## Ei weithiau 
Mae rhai o weithiau amlycaf Kesey yn cynnwys:

### Nofelau
* ''One Flew Over the Cuckoo's Nest* (1962)
* *Sometimes a Great Notion* (1964)
* *Caverns* (1989)
* *Sailor Song* (1992)
* *Last Go Round* (1994, ysgrifennwyd gyda Ken Babbs)

### Drama
* *The Further Inquiry* (1990)
* *Twister* (1994)

### Eraill
* *Genesis West: Volume Five* (1963, erthygl cylchgrawn)
* *Kesey's Garage Sale* (1973, casgliad ysgrifau)
* *Demon Box* (1986, cyfrol o straeon byrion)
* *Kesey's Jail Journal* (2003, casgliad o draethodau)

## Portreadau o Ken Kesey 
* *Neal Cassady*, yn serennu Tate Donovan fel Cassady, a Chris Bauer fel Kesey.
* *Across the Universe'', Bono fel Doctor Robert, yn cymeriadu Kesey.
* Kesey yw'r prif gymeriad yn The Electric Kool-Aid Acid Test

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ken Kesey and the Merry Pranksters 
* Cyfeiriadur amlgyfrwng Ken Kesey - Kerouac Alley 
* Ken Kesey - The Beat Museum 
* Ken Kesey - The Beat Page
* Cyfweliad gyda'i fab, Zane Kesey 
* "Ken Kesey" gan Bruce Carnes o Western Writers Series Digital Editions  ym Mhrifysgol Talaith Boise

Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion o Oregon
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Colorado
Categori:Pobl o Oregon
Categori:Pobl fu farw yn Oregon
Categori:Pobl fu farw o ganser yr afu
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Kinnerton, Powys

Pentref bychan yng nghymuned Pencraig, Powys, Cymru, yw **Kinnerton**. Saif ar ffordd y B4372 tua deg milltir i'r dwyrain o Landrindod.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Gerllaw'r pentref ceir cae gyda phedwar maen hir ynddo. Ceir eglwys Santes Fair yn y pentref, sy'n dyddio yn ôl i'r 19g.

bawd|dim|300px|Pedwar maen hir mewn cae gerllaw'r pentref

## Cyfeiriadau
Categori:Pencraig
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)‎
Fred Astaire

Dawnsiwr, coreograffwr, canwr ac actor ffilm a theatr Broadway o'r Unol Daleithiau oedd **Fred Astaire** (ganed **Frederick Austerlitz**) (10 Mai 1899 – 22 Mehefin 1987). Cafodd yrfa ffilm a llwyfan a barodd am saithdeg chwech o flynyddoedd, ac yn ystod y cyfnod hynny gwnaeth drideg un o ffilmiau cerddorol. Cysylltir ef yn bennaf â Ginger Rogers, am iddo serennu gyda hi mewn deg ffilm.

## Ffilmiau
**Swing Time* (1936)
**A Damsel in Distress* (1937)
*''You'll Never Get Rich* (1941)
**You Were Never Lovelier* (1942)
**Easter Parade* (1948)
**The Band Wagon* (1953)
**Daddy Long Legs* (1955)
**Finian's Rainbow* (1968)
**The Towering Inferno* (1974)

### Ffilmiau gyda Ginger Rogers
**Flying Down to Rio* (1933)
**The Gay Divorcee* (1934)
**Roberta* (1935)
**Top Hat* (1935)
**Follow the Fleet* (1936)
**Swing Time* (1936)
**Shall We Dance* (1937)
**Carefree* (1938)
**The Story of Vernon and Irene Castle* (1939)
**The Barkleys of Broadway'' (1949)

Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr gerdd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Dawnslunwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Dawnswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Perfformwyr vaudeville
Categori:Pobl o Omaha, Nebraska
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Tapddawnswyr
Braunau am Inn

Dinas yn nhalaith Awstria Uchaf yn Awstria yw **Braunau am Inn**, Saif ar afon Inn, sy'n ffurfio'r ffin â'r Almaen yma, tua 90&nbsp;km i'r gorllewin o Linz a 60&nbsp;km i'r gogledd o Salzburg. Mae'r boblogaeth tua 16,300.

Ceir y cofnod cyntaf am Braunau yn 810, a daeth yn ddinas yn 1260. Mae Braunau yn fwyaf adnabyddus fel tref enedigol Adolf Hitler.

Categori:Awstria Uchaf
Categori:Dinasoedd Awstria
Passau

Dinas yn nhalaith Bafaria yn ne'r Almaen yw **Passau**. Roedd y boblogaeth yn 50,644 yn 2006.

Saif Passau ger y ffin ag Awstria. Gelwir hi y *Dreiflüssestadt* ("Dinas y tair afon"), gan fod afon Inn ac afon Ilz yn ymuno ag afon Donaw yma. Sefydlwyd y ddinas fel oppidum Celtaidd *Boiodurum*, yna bu'n sefydliad Rhufeinig *Boiotro*.

Dyddia'r eglwys gadeiriol, Dom Sant Stephan, o'r 15g. Organ yr eglwys yma yw'r organ eglwysig fwyaf yn y byd, gyda 17,774 o bibellau.

bawd|700px|center|Yr hen ddinas ac afon Inn, o Mariahilf.

## Gweler hefyd 
* Boii: y llwyth Celtaidd

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Bafaria
Cyhoeddiadau Barddas

Cwmni cyhoeddi sy'n cynhyrchu'r cylchgrawn llenyddol deufisol Cymraeg *Barddas* ydy **Cyhoeddiadau Barddas**. Ei nod yw hyrwyddo'r gynghanedd a cherddi Cymraeg. Cyhoedda'r cwmni gerddi Cymraeg, cyfrolau unigol o farddoniaeth, beirniadaethau llenyddol, hanes llenyddiaeth a bywgraffiadau o feirdd.

## Cyhoeddiadau diweddar
Sefydlwyd y cwmni ym 1976 a dosberthir cylchgrawn "Barddas" gan Gyngor Llyfrau Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1976
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Awstria Uchaf

Talaith yng ngogledd Awstria yw **Awstria Uchaf** (Almaeneg: *Oberösterreich*). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,376,797. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw Linz, gyda phoblogaeth o 186,298.

bawd|dim|250px|Lleoliad Awstri Uchaf yn Awstria

Hyd 1918, roedd yr ardal yn rhan o Ymerodraeth Awstria dan yr enw *Österreich ob der Enns*. O 1938 hyd 1945, *Oberdonau* oedd ei henw. Mae'n ffinio a'r Almaen a Gweriniaeth Tsiec, a hefyd ar y taleithiau Awstria Isaf, Steiermark a Salzburg.

Rhennir y dalaith yn dair dinas annibynnol (*Statutarstädte*) a 15 ardal (*Bezirke*).

Mae gan **Awstria Uchaf** ddaerareg ddiddorol dros ben; gellir rhannu'r dalaith yn dair ardal o'r gogledd hyd y de:
* Rhanbarth Afon Y Felin, i'r ochr dde o Afon Donaw, gyda'i wenithfaen
* Min yr Alpau, tir gweunydd a choed, yn rhannol wastad ac yn rhannol fryniog
* Rhan o'r Alpau Awstria Uchaf.

Ceir dau lyn mawr: yr Attersee ac y Traunsee.

## Dinasoedd annibynnol 
* Linz
* Steyr
* Wels

## Ardaloedd 
* Braunau am Inn
* Eferding
* Freistadt
* Gmunden
* Grieskirchen
* Kirchdorf an der Krems
* Linz-Land
* Perg
* Ried im Innkreis 
* Rohrbach 
* Schärding
* Steyr-Land
* Urfahr-Umgebung
* Vöcklabruck
* Wels-Land

Categori:Awstria Uchaf
Categori:Taleithiau Awstria
Jack Kerouac

Awdur, bardd a darlunydd Americanaidd oedd **Jack Kerouac** (ynganer /ˈkɛruːæk, ˈkɛrəwæk/; 12 Mawrth 1922 – 21 Hydref 1969). Ynghyd â William S. Burroughs ac Allen Ginsberg, caiff ei ystyried fel un o arloeswyr Cenhedlaeth y Bitniciaid.

Roedd gweithiau Kerouac yn hynod boblogaidd, ond ychydig iawn o gydnabyddiaeth a dderbyniodd tra'r oedd yn fyw. Erbyn heddiw, caiff ei ystyried yn ysgrifennwr pwysig a dylanwadol a ysbrydolodd ysgrifenwyr eraill, yn cynnwys Hunter S. Thompson, Tom Robbins, Lester Bangs, Richard Brautigan, Ken Kesey, Haruki Murakami a Tom Waits.

Mae Kerouac yn fwyaf adnabyddus am ei lyfrau *On the Road, The Dharma Bums, Big Sur, The Subterraneans*, a *Visions of Cody*.

Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Darlunwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion LHDT
Categori:Pobl a aned ym Massachusetts
Categori:Pobl fu farw yn Florida
Morley

Tref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Morley**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Leeds.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 33,108.

Mae Caerdydd 273.2 km i ffwrdd o Morley ac mae Llundain yn 267.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Leeds sy'n 8&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Leeds
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Swydd Efrog
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Linz

bawd|250px|Castell Linz a'r *Salzamt*

Prifddinas talaith Awstria Uchaf yng ngogledd Awstria yw **Linz**. Roedd y boblogaeth yn 188,968, sy'n ei gosod yn drydedd ymysg dinasoedd Awstria o ran poblogaeth.

Saif Linz ar afon Donaw. Sefydlwyd hi gan y Rhufeiniaid dan yr enw *Lentia*, ac yn ddiweddarach daeth yn ganolfan fasnach bwysig dan yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Mae nawr yn ddinas ddiwydiannol bwysig.

Bu nifer o enwogion yn byw yma ac yn eu plith y gwyddonydd Johannes Kepler a'r cyfansoddwr Anton Bruckner. Enwyd y brifysgol ar ôl Kepler a'r conservatorium ar ôl Bruckner. Yr enwocaf o gyn-drigolion Linz, fodd bynnag, yw Adolf Hitler, a dreuliodd y rhan fwyaf o'i ieuenctid yma, er iddo gael ei eni yn Braunau am Inn. Yn Linz y cyhoeddodd Hitler uniad gwleidyddol Awstria a'r Almaen, yr hyn a elwid yn *Anschluss*, yn 1938. Roedd ganddo gynlluniau mawr ar gyfer ail-adeiladu'r ddinas, ond dim ond pont y Niebelung dros yr afon a godwyd yn y diwedd.

Mae Linz yn un o ddwy Brifddinas Ddiwylliannol Ewrop am 2009.

Categori:Awstria Uchaf
Categori:Dinasoedd Awstria
Gwrthdrawydd ïonau trwm perthnaseddol

Lleolir y **Gwrthdrawydd ïonau trwm perthnaseddol** (*Saesneg:Relativistic Heavy Ion Collider*) yn Labordy Cenedlaethol Brookhaven, Efrog Newydd. Wrth ddefnyddio'r cyflymydd gronynnau mae gwyddonwyr yn medru astudio mater a oedd yn bodoli yn y bydysawd wedi'r glec fawr. Gall gwyddonwyr hefyd adstudio adeiledd y proton.

## Gweler Hefyd
*CERN
*Gronyn isatomig

Categori:Ffiseg
Afon Inn

Afon yng nghanolbarth Ewrop yw **afon Inn** (Lladin: *Aenus*, Groeg: *Ainos*, Reto-Romaneg: *En*). Mae'n 517&nbsp;km o hyd, ac yn llifo trwy'r Swistir, Awstria a'r Almaen cyn llifo i mewn i afon Donaw.

Ceir tarddiad yr Inn 2645 medr uwch lefel y môr ym Mwlch Maloja yng nghanton Graubünden yn y Swistir. Mae'n llfo trwy'r Tirol yn Awstria, lle mae'n rhoi ei henw i brifddinas y dalaith, Innsbruck. Ger Kufstein mae'n gadael Awstria ac yn llifo i dalaith Bafaria yn yr Almaen. Yr afon yw'r ffin rhwng yr Almaen ac Awstria yn yr ardal yma, Mae'n uno ag afon Donaw yn Passau.

## Dinasoedd a threfi ar afon Inn 
* Y Swistir: Saint-Moritz
* Awstria: Landeck, Imst, Innsbruck, Hall in Tirol, Schwaz, Rattenberg, Wörgl, Kufstein, Braunau am Inn, Schärding
* Yr Almaen: Rosenheim, Wasserburg am Inn, Mühldorf am Inn, Neuötting, Marktl am Inn, Simbach am Inn, Passau

bawd|dim|250px|Afon Inn ger Kufstein
bawd|dim|250px|Afon Inn

Inn
Inn
Inn
Inn
Kinnerton

Gallai **Kinnerton** gyfeirio at:

*Kinnerton, Powys, pentref ym Mhowys, Cymru
*Higher Kinnerton, pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru
*Lower Kinnerton, pentref yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr
Telesgop Gofod James Webb

Mae **Telesgop Gofod James Webb** (Saesneg: **James Webb Space Telescope**) yn delesgop isgoch. Mae'r telesgop i raddau'n olynydd i Delesgop Gofod Hubble.
Lansiwyd y telesgop ar 25 Ragfyr 2021 ar roced Ariane 5 o Kourou, Guyane Ffrengig. Ar 24 Ionawr 2022 gorffenodd ei siwrnau yn  L2 Lagrange Point tua 1.5 miliwn km (930,000mi) o'r ddaear. Cafodd llun cyntaf gan y telesgop ei gyhoeddi ar 11 Gorffennaf 2022.

## Oriel

Delwedd:James Webb Space Telescope Launch (NHQ202112250022).jpg|Lansiad y telesgop
Delwedd:Animation Of Webb's Orbit.webm|Animeiddiad o gylchdro 'r telesgop
Delwedd:NASA’s Webb Reveals Cosmic Cliffs, Glittering Landscape of Star Birth.jpg|Un o lluniau cyntaf Webb
Delwedd:Southern Ring Nebula (NIRCam and MIRI Images Side by Side).png|Un o lluniau cyntaf Webb

Categori:Seryddiaeth
Categori:Ffiseg
Afon Croco

Llifa **Afon Croco** (Saesneg: *River Croco*) trwy ran o Swydd Gaer yn Lloegr. Afon fechan ydyw, sy'n tarddu mewn caeau i'r gorllewin o dref Congleton, yn llifo heibio i'r de o Holmes Chapel, ac yn aberu yn Afon Dane yn Middlewich. Ei hyd yw 13&nbsp;km (8 milltir).

Croco
Telesgop Gofod Hubble

Mae **Telesgop Gofod Hubble** yn delesgop enwog sydd yn cylchdroi o amgylch y Ddaear. Hwn oedd y telesgop optegol cyntaf o sylwedd i droi o gwmpas y Ddaear mewn orbit. Mae'r telesgop yn medru arsyllu 24 awr y dydd ac yn gallu cynhyrchu delweddau o'r awyr sy'n llawer cliriach na unrhyw delesgop daearol gan fod lleoliad y telesgop uwchben yr atmosffer. Enwyd y telesgop ar ôl y seryddwr Edwin Hubble.

Adeiladwyd y telesgop gan NASA ac yr ESA. Lleolir y telesgop 600&nbsp;km uwchben y ddaear a lansiwyd ar y 24ain o Ebrill 1990. Mae'r telesgop yn cwblhau orbit cyfan o'r Ddaear mewn 97 munud sy'n golygu ei fod yn teithio 5 milltir mewn eilliad.

Mae'r Hubble ei hun tua'r un maint a bws ysgol fawr, ond yn ddigon bach  i ffitio mewn ardal cargo Gwennol Ofod. Cafodd Telesgop Gofod Hubble ei atgyweirio yn 1993 oherwydd amherffeithrwydd y delweddau a gynhyrchir. Roedd yna broblem efo cromlin un o’r drychau, a danfonwyd gwennol ofod arall i fyny i atgyweirio'r broblem.

## Cyfeiriadau
Categori:Seryddiaeth
Lower Kinnerton

Pentref yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr,  yw **Lower Kinnerton**. Saif i'r gogledd-orllewin o bentref bychan Dodleston. Gorwedd y pentref cyfagos Higher Kinnerton dros y ffin yn Sir y Fflint.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Gaer
Gog

Gallai **Gog** gyfeirio at:

*Gog, cymeriad Beiblaidd sy'n ymddangos gyda Magog yn *Llyfr Eseciel*; cyfeirir atynt gyda'i gilydd fel Gog a Magog
*'Gog', llysenw am Gymro neu Gymraes o Ogledd Cymru (talfyriad o'r gair 'gogleddwr')
**Gog*, sillafiad hynafol ar enw tref Goch yn yr Almaen
*'Gog', cymeriad yn y gyfres cartwnau *Gogs*
*'The Gogs', sef Gog Magog Downs, bryniau yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr
*Anikó Góg, athletwr Danaidd
Afon Salzach

bawd|250px|Afon Salzach ger Ostermiething

Afon yn Awstria sy'n llifo i mewn i Afon Inn yw **afon Salzach**. Mae'n tarddu yn Alpau Kitzbüheler gerllaw Salzachgeier yn ardal Krimml, ac yn llifo am 225&nbsp;km i gyfarfod afon Inn ger Haiming. Am 59&nbsp;km, mae'n ffurfio'r ffin rhwng yr Almaen ac Awstria.

Y ddinas bwysicaf ar yr afon yw Salzburg. Caiff y ddinas a'r afon eu henwau o'r fasnach halen, fu'n bwysig yma hyd y 18g.

Salzbach
Goch, Nordrhein-Westfalen

200px|bawd|Yr Eglwys Brotestanaidd, Goch
200px|bawd|Lleoliad Goch yn nosbarth Kleve
Tref Almaenig yw **Goch** (sillafiad hynafol: ***Gog***) yn nosbarth Kleve, yn nhalaith Nordrhein-Westfalen, Yr Almaen. Fe'i lleolir yng ngorllewin yr Almaen ger y ffin gyda'r Iseldiroedd, tua 12&nbsp;km i'r de o Kleve, a 27&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Nijmegen. Poblogaeth: 34,197 (2006).

Yn y gorffennol bu Goch yn rhan o Ddugiaeth Cleves.

Ganwyd y pencampwr Olympaidd Josefa Idem yn y dref.

## Gefeilldrefi
* Andover, Lloegr
* Veghel, Yr Iseldiroedd

Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Categori:Trefi'r Almaen
Klagenfurt am Wörthersee

bawd|250px|Eglwys Gadeiriol Klagenfurt

**Klagenfurt am Wörthersee**, (Slofeneg: *Celovec*) yw prifddinas talaith Carinthia yn ne Awstria. Mae'r boblogaeth yn 90,100.

Saif Klagenfurt 446 metr uwch lefel y môr, ychydig i'r dwyrain o lyn Wörthersee ar lan afon Glan. Ceir prifysgol ac eglwys gadeiriol yma, ac mae'n ganolfan esgobaeth Gurk-Klagenfurt.

Ceir y cyfeiriad cyntaf at *Forum Chlagenvurth* yn 1193 - 1199. Ail-sefydlwyd y dref yn 1246 gan y tywysog Bernhard van Spanheim, a daeth yn ddinas yn 1252.

Meddianwyd y dref a'r cyffiniau am gyfnod yn 1919 gan luoedd Slofenaidd Teyrnas Serbia, Croatia a Slofenia (SHS, Iwgoslafia wedyn) o dan y Cadfridog Slofenaidd, Rudolf Maister. Bu'n rhaid iddo gytuno i ildio'r dref a chytuno i refferendwm ar ei dyfodol (uneai fel rhan o Awstria neu fel rhan o' SHS newydd). Pleidleisiodd y trigolion dros ymuno ag Awstria.

Categori:Carinthia
Categori:Dinasoedd Awstria
Bobby Robson

Roedd Syr **Robert William "Bobby" Robson** CBE (18 Chwefror 1933 – 31 Gorffennaf 2009) yn chwaraewr pêl-droed rhyngwladol a chyn-reolwr nifer o dîmau pêl-droed Ewropeaidd a thîm cenedlaethol Lloegr.

Parhaodd ei yrfa broffesiynol fel blaenwr-mewnol am bron i ugain mlynedd. Yn ystod y cyfnod hwnnw, chwaraeodd i dri tîm yn unig - Fulham, West Bromwich Albion a chyfnod byr gyda'r Vancouver Royals. Chwaraeodd i dîm Lloegr ar ugain achlysur, gan sgorio pedwar gôl.

Roedd yn fwy adnabyddus am ei lwyddiant fel rheolwr clybiau a thîmau rhyngwladol, gan ennill pencampwriaethau cynghrair yn yr Iseldiroedd a Phortiwgal, gan ennill tlysau yn Lloegr a Sbaen, ac am arwain tîm Lloegr i'r rownd gyn-derfynol yng Nghwpan y Byd ym 1990. Yn fwy diweddar, gweithiodd fel mentor i reolwr tîm pêl-droed cenedlaethol Gweriniaeth Iwerddon.

Urddwyd Robson yn 2002, ac mae'n aelod o Rodfa Enwogion Pêl-droedwyr Lloegr. Ef hefyd oedd llywydd anrhydeddus Ipswich Town Ers 1991, bu'n dioddef o gancr ac ym mis Awst 2008, dywedodd fod cancr yr ysgyfaint wedi ei drechu. Dywedodd: "My condition is described as static and has not altered since my last bout of chemotherapy...I am going to die sooner rather than later. But then everyone has to go sometime and I have enjoyed every minute."

Bu farw Bobby Robson yn y bore ar y 31 Gorffennaf, 2009.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Durham
Salzburg

: ''Mae'r erthygl yma yn ymdrin a dinas Salzburg. Am ystyron eraill, gweler Salzburg (gwahaniaethu)''

Dinas yn Awstria a phrifddinas talaith Salzburg yw **Salzburg**. Roedd y boblogaeth yn 2008 yn 147,159, sy'n ei gwneud yn bedwaredd dinas Awstria o ran poblogaeth. Mae'n fwyaf adnabyddus fel man geni Wolfgang Amadeus Mozart.

Saif Salzburg ar afon Salzach yn ardal Flachgau, heb fod ymhell o'r ffin â'r Almaen. Mae Abaty Benedictaidd Sant Pedr (*Stift Sankt Peter*) yn dyddio o 696. Hwn yw abaty hynaf Awstria, ac mae'n cynnwys llyfrgell hynaf y wlad. O ddiwedd yr 8g ymlaen, roedd yn ganolfan Archesgobaeth Salzburg. Ceir nifer fawr o adeiladau baroc yma, yn ei plith ye Eglwys Gadeiriol a chastell Hohensalzburg, ar fryn 120 m uwch y ddinas. Dynodwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Daw nifer fawr o dwristiaid i Salzburg, gyda thŷ Mozart yn y Getreidegasse, sy'n awr yn amgueddfa, yn atyniad arbennig. Atyniad arall yw tŷ'r teulu Von Trapp, a anfarwolwyd yn y ffilm *The Sound of Music*.

Y prif dîm peldroed yw SV Austria Salzburg.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Abaty Nonnberg
* Castell Hohensalzburg
* Eglwys y Prifysgol
* Palas Leopoldskron
* Palas Mirabell
* Salzburger Dom (eglwys gadeiriol)
* Tŷ Mozart

## Enwogion 
* Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791), cyfansoddwr
* Christian Doppler (1803-1853), ffisegydd
* Herbert von Karajan (1908-1989), cerddor
* Felix Baumgartner (ganwyd 1969), plymiwr awyr

Categori:Dinasoedd Awstria
Chefchaouen

250px|bawd|Golygfa ym medina Chefchaouen
Dinas ym Moroco yw **Chefchaouen** (Berbereg: ***Accawn***, Arabeg: الشاون‎, Sbaeneg: *Chauen*). Cyfeirir ati ar lafar fel **Chaouen** hefyd. Fe'i lleolir ym mynyddoedd y Rif yng ngogledd-orllewin Moroco, i'r de o Tanger a heb fod nepell o ddinas Tétouan. Poblogaeth: 35,709 (2004).

Sefydlwyd Chefchaouen yn 1471, pan godwyd ei chastell gan Morisgiaid alltud o Sbaen - yn Arabiaid ac Iddewon - dan arweinyddieth Moulay Ali Ben Moussa Ben Rached El Alami, ac fe'i defnyddiwyd i wrthsefyll goresgyniad gogledd Moroco gan y Portiwgaliaid.

Yn 1920, cipwyd Chefchaouen gan Sbaen a daeth yn rhan o'r Moroco Sbaenaidd. Rhoddodd Sbaen y ddinas yn ôl i Foroco yn 1956 pan enillodd y wlad ei hannibyniaeth.

Mae'r dref yn adnabyddus am ei farchnad hashish, ffurf wedi'i brosesu o'r *kif* (canabis) a dyfir ar raddau eang ym mynyddoedd y Rif.

## Dolenni allanol
* Gwefan leol

Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:Tanger-Tétouan
Categori:Sefydliadau 1471
Tétouan

250px|bawd|*Riad al-Ochak*, Tétouan
Dinas yng ngogledd Moroco yw **Tétouan** (enw Berber sy'n golygu "llygaid", Arabeg: تطوان, Sbaeneg: *Tetuán*; weithiau hefyd *Tettawen* neu *Tettawin* yn lleol). Dyma unig borthladd Moroco ar lan y Môr Canoldir, sy'n gorwedd rhai milltiroedd i'r de o Gulfor Gibraltar a thua 40 milltir (60&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o Tanger ac i'r de o alldir Sbaenaidd Ceuta. Mae'n ganolfan weinyddol yr ardal o'r un enw, sy'n rhan o ranbarth Tanger-Tétouan. Poblogaeth: 320,539 (cyfrifiad 2004). Fe'i gwasanaethir gan Faes Awyr Sania Ramel.

Mae'n un o'r ychydig leoedd ym Moroco a'r Maghreb gyda chymuned bur sylweddol o Gristnogion. Tan y 1950au bu cymuned sylweddol o Iddewon yma hefyd, a ffôdd gyda'r Morisgiaid Arabaidd o Al-Andalus yn Sbaen yn y 15g. Arabeg yw'r iaith gyffredin ond mae lleiafrif yn siarad un o'r ieithoedd Berber ac mae Ffrangeg a Sbaeneg yn ail ieithoedd i nifer o bobl dosbarth canol hefyd.

Yn gorwedd ym mhen gogleddol eithaf mynyddoedd y Rif, mae'r ddinas yn gorwedd rhwng y mynyddoedd hynny a'r môr. Mae'r wlad oddi amgylch yn dir amaethyddol da lle tyfir ffrwythau a llysiau.

Mae medina (hen ddinas) Tétouan wedi ei dynodi gan UNESCO fel Safle Treftadaeth y Byd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Y casbah
*Y medina
*Palas brenhinol

## Enwogion
*Abdessadeq Cheqara (1931-1998), canwr

## Dolenni allanol
* Gwefan y ddinas 

Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Moroco
Categori:Tanger-Tétouan
Carinthia

Talaith yn ne Awstria yw **Carinthia** (Almaeneg: *Kärnten*, Slofeneg: *Koroška*). Roedd y boblogaeth yn 2011 yn 558,271. Prifddinas a dinas fwyaf y dalaith yw Klagenfurt, gyda phoblogaeth o 94,303.

bawd|canol|250px|Lleoliad Carinthia yn Awstria

Credir bod yr enw o darddiad Celtaidd, gyda dau awgrym posibl:
# *carant*, "cyfaill", "perthynas" (cymharer "câr", "ceraint" yn Gymraeg). 
# *karanto*, "carreg"

Mae Carinthia yn ffinio â'r Eidal a Slofenia, gyda thaleithiau Tirol, Salzburg a Styria. Ardal fynyddig yw, yn cynnwys rhan o'r Alpau dwyreiniol, ac mae copa uchaf Awstria, y Großglockner, ar y ffin rhwng Carinthia a'r Tirol. Rhennir y dalaith yn ddwy ddinas annibynnol (*Statutarstädte*) ac wyth ardal (*Bezirke*).

## Dinasoedd annibynnol 
* Klagenfurt
* Villach

## Ardaloedd 
* Spittal an der Drau
* Hermagor
* Villach-Land
* Feldkirchen
* St. Veit an der Glan
* Klagenfurt-Land
* Völkermarkt
* Wolfsberg

## Dwyieithrwydd 
bawd|200px|Arwydd dwyieithog yn Carinthia

Ceir lleiafrif Slofeneg ei iaith mewn rhannau o'r dalaith, ac mae mudiad yn galw am arwyddion ffyrdd dwyieithog. Yn 1972, penderfynodd llywodraeth Bruno Kreisky a llywodraethwr Carinthia, Hans Sima, osod arwyddion dwyieithog mewn ardal yn Ne Carinthia, ond dinistriwyd hwy gan fudiadau adain-dde oedd yn gwrthwynebu dwyieithrwydd.

Yn 1977, penderfynodd y llywodraeth ffederal osod arwyddion dwyieithog ymhob cymuned lle'r oedd 25% neu fwy o'r boblogaeth yn siarad Slofeneg. Ni lwyddwyd i'w gosod ymhob un o'r rhain oherwydd gwrthwynebiad. Yn 2001, gorchymynwyd gosod arwyddion dwyieithog ym mhob cymuned lle'r oedd 10% o'r boblogaeth yn siarad Slofeneg, ond gwrthododd y llywodraethwr ar y pryd, Jörg Haider, wneud hynny.

## Gweler hefyd
*Gwrthddwyieithrwydd

## Nodiadau 

Categori:Taleithiau Awstria
Khénifra

250px|bawd|Pont ganoloesol yng nghanol y ddinas
Dinas hynafol ym Moroco yw **Khénifra** (Amazigh *Xnifra*, Arabeg: خنيفرة). Fe'i lleolir yng ngogledd canolbarth y wlad i'r gorllewin o fynyddoedd yr Atlas Canol. Poblogaeth: 77,000 (cyfrifiad 2004).

Khénifra yw canolfan draddodiadol y Zayanes, un o lwythau Berber Moroco. Mae'n gorwedd tua 160&nbsp;km o Fès a 300&nbsp;km o Marrakech. Mae'n brifddinas talaith Khénifra (poblogaeth 523,000) yn rhanbarth Meknès-Tafilalet.

Mae'r afon Oum Er-Rbia ('Mam y Gwanwyn'), un o afonydd mwyaf Moroco, yn tarddu yn yr Atlas Canol tua 40&nbsp;km o Khénifra ac yn llifo trwy'r ddinas ac wedyn ar gwrs gorllewinol i gyrraedd y Cefnfor Iwerydd ger Azemmour.

Mae mwyafrif y boblogaeth yn bobl Berber ac yn siarad Amazigh/Tamazigh, un o'r ieithoedd Berber.

## Dolen allanol
*   Gwefan y ddinas
*   Gwefan am Khénifra

Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:Meknès-Tafilalet
Awstria Isaf

Talaith yng ngogledd-ddwyrain Awstria yw **Awstria Isaf** (Almaeneg: *Niederösterreich*). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,545,804, yr ail-fwyaf ymhlith taleithiau Awstria. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw St. Pölten, gyda phoblogaeth o 49,121.

bawd|dim|250px|Lleoliad Awstri Isaf yn Awstria

Hyd 1918, roedd yr ardal yn rhan o Ymerodraeth Awstria dan yr enw *Österreich unter der Enns*. O 1938 hyd 1945, *Niederdonau* oedd ei henw. Rhennir y dalaith yn bedair tiriogaeth hanesyddol, y Weinviertel yn y gogledd-ddwyrain, y Waldviertel yn y gogledd-orllewin, y Mostviertel yn y de-orllewin a'r Industrieviertel yn y de-ddwyrain.

Rhennir y dalaith yn bedair dinas annibynnol (*Statutarstädte*) a 21 ardal (*Bezirke*).

## Dinasoedd annibynnol 
* Krems an der Donau
* St. Pölten
* Waidhofen an der Ybbs
* Wiener Neustadt

## Ardaloedd 
* Amstetten
* Baden
* Bruck an der Leitha
* Gänserndorf
* Gmünd
* Hollabrunn
* Horn
* Korneuburg
* Krems-Land
* Lilienfeld
* Melk
* Mistelbach
* Mödling
* Neunkirchen
* Sankt Pölten-Land
* Scheibbs
* Tulln
* Waidhofen an der Thaya
* Wiener Neustadt-Land
* Wien-Umgebung
* Zwettl


Categori:Taleithiau Awstria
Sankt Pölten

Prifddinas talaith Awstria Isaf yng ngogledd-ddwyrain Awstria yw **Sankt Pölten** (Bafareg: *St. Pöitn*). O'i hamgylch, mae ardal Sankt Pölten-Land. Mae'r boblogaeth tua 49,100.

Sefydlwyd y ddinas fel tref Rufeinig *Aelium Cetium* yn yr 2g OC. Yn 799, enwir y dref mewn cofnod fel *Treisma*. Yn ddiweddarach, ail-enwyd hi ar ôl Sant Hippolytus, a drowyd yn *Pölten* yn ddiweddarch. Daeth yn brifddinas Awstria Isaf yn 1986.

Bu'r ddinas yn y newyddion yn 2009, pan ddedfrydwyd Josef Fritzl i garchar am oes am garcharu ei ferch am flynyddoedd mewn seler, a chenhedlu saith plentyn arni.

Categori:Awstria Isaf
Categori:Dinasoedd Awstria
Brech ieir

Afiechyd heintus ydy **brech ieir** (Saesneg: *Chickenpox*) sy'n tarddu o'r feirws varicella zoster (VZV). Brech (Saesneg: *rash*) pothellog sy'n ymddangos yn gyntaf ar y pen a gweddill y corff mewn dwy neu dair ton. Mae'r frech yma'n cosi'n arw ac mae'r claf yn wirioneddol angen crafu'r pothellau hyn sy'n diflannu ohonynt eu hunain heb adael creithiau, fel arfer.

Mae'r cyfnod heintus yn para rhwng 10 a 21 diwrnod ac mae'r frech yn ymledu drwy besychu neu dishan neu gyffyrddiad.

Pur anaml mae'r claf yn marw o'r afiechyd hwn. Yn eironig iawn, mae'n llawer gwaeth mewn oedolyn nag ydyw mewn plentyn. Mae'r risg yn waeth, wrth gwrs, i ferch feichiog neu berson gydag imiwnedd isel e.e. cleifion sydd ar chemotherapi.

Un cymhlethdod a all godi yn hwyr yn y dydd ydy'r eryr (neu'r *shingles*) sef y feirws varicella zoster yn ailgodi, flynyddoedd yn ddiweddarach ar ôl y frech goch gwreiddiol gan ailheintio'r claf. Ymddengys fod y feirws yma'n medru cysgu yn y corff am gyfnod hir cyn ailgodi.

Mae rhai anifeiliaid eraill yn medru dal y frech ieir e.e. epaod.

## Gweler hefyd
* Yr Eryr (afiechyd)
* Dolur annwyd
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol
* Brech goch
* Brech wen

* Brechylyn

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Categori:Patholeg
Brech goch

bawd|300px|Y frech goch
Afiechyd heintus ar bobl a phlant yw'r **frech goch** (Saesneg: *measles*) sy'n tarddu o feirws paramyxovirus (o'r genws Morbillivirus) ac sy'n ymosod ar y system anadlu.
bawd|chwith|Effaith cyflwyno'r brechlynar y niferoedd yng Nghymru a Lloegr.

Mae'r symptomau'n cynnwys peswch, tishian, llygaid coch, trwyn gwlyb, twymyn a smotiau cochion (neu frech). Mae'r frech goch yn hynod o heintus ac yn ymledu drwy i'r hylif (o'r trwyn neu'r geg) gyffwrdd person arall, naill ai drwy gyffyrddiad neu drwy'r aer. Ar gyfartaledd mae 90% o bobl sydd yn byw yn yr un tŷ yn ei ddal, oni bai fod ganddyn nhw imiwnedd i'r haint. Gall y cyfnod heintio fod rhwng 6–19 diwrnod.

Mae'r brechlyn trifflyg MMR yn cael ei roi i fabanod er mwyn atal yr haint hwn.

## 2013
Cafwyd cynnydd yn y nifer o achosion o'r frech goch yn Abertawe yn Ebrill 2013, gyda thros 620 achos (hyd at 16 Ebrill).

## Gweler hefyd
* Yr Eryr (afiechyd)
* Dolur annwyd
* Brech ieir
* Brech wen
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau

Categori:Clefydau firaol
Clwy'r pennau

bawd|dde|220px|Plentyn gyda'r clwy i'w weld yn chwydd amlwg

Afiechyd heintus ar bobl a phlant yw '''Clwy'r pennau'* (Saesneg: *Mumps'').

Hen enwau arno yn y Gymraeg yw y **dwymyn doben** a'r **bensach**. Gall ddatblygu yn llid y ceilliau (*orchitis*) a hyd yn oed anffrwythlondeb ac mae'r symptomau'n waeth mewn pobol ifanc. Cyn i'r brechlyn trifflyg MMR gael ei ddatblygu gan wyddonwyr, arferai'r afiechyd heintus yma fod yn gyffredin iawn, ac mae'n dal yn gyffredin mewn rhannau o Affrica.

Fel y gwelir yn y llun ar y dde, y prif symptom (a tharddiad yr enw) ydy chwydd yn y chwarennau poer, y chwaren barotid fel arfer. Ar ôl ychydig ddyddiau mae'r haint yn cilio; yr unig feddyginiaeth ydy cyffur atal poen ee aspirin.

Symtomau eraill: y dwymyn, cur pen, ceg sych, colli llais a phigyn clust. Tydy 20% o'r boblogaeth sy'n dal clwy'r pennau ddim yn dangos unrhyw symtom ac mae hyn yn helpu'r feirws i ymledu.

Mae'r brechlyn MMR yn cael ei roi i fabanod un oed er mwyn atal yr haint hwn.

## Gweler hefyd 
* Brech ieir
* Brech wen
* Brech goch
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Vorarlberg

Talaith yng ngorllewin Awstria yw **Vorarlberg** (Alemanneg: *Vorarlbearg*). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 360,168, yr ail-leiaf ymhlith taleithiau Awstria. Y brifddinas yw Bregenz, gyda phoblogaeth o 27,193, ond y ddinas fwyaf yw Dornbirn gyda phoblogaeth o 43,583.

bawd|dim|250px|Lleoliad Vorarlberg yn Awstria

Mae Vorarlberg yn ffinio yn y gogledd ar yr Almaen, yn y dwyrain ar dalaith Tirol, yn y de ac yn y gorllewin ar Liechtenstein a'r Swistir. Rhennir y dalaith yn bedair ardal (*Bezirke*):
* Bregenz
* Dornbirn
* Feldkirch
* Bludenz

bawd|dim|750px|Golygfa yn Vorarlberg

Categori:Taleithiau Awstria
Corazon Aquino

Arlywydd y Philipinau rhwng 1986 a 1992 oedd **Maria Corazon Cojuangco Aquino** (25 Ionawr 1933 - 1 Awst 2009). Hyhi oedd arlywydd benywaidd cyntaf y Philipinau ac arlywydd benywaidd cyntaf Asia. Bu farw o gancr y coluddyn ar 1 Awst, 2009.

Cafodd ei geni yn Nharlac, yn ferch Jose Cojuangco a'i wraig Demetria Sumulong. Priododd Benigno Servillano "Ninoy" Aquino Jr yn 1954; gwleidydd oedd ef. Ym 1983, cafodd Benigno ei lofruddio ym Maes Awyr Manila. 

Ar 25 Chwefror 1986, tyngwyd Aquino i mewn fel unfed arlywydd ar ddeg Ynysoedd y Philipinau Yn ddiweddarach yr un diwrnod, ffodd Ferdinand Marcos, ei chystadleuydd gwleidyddol, o Ynysoedd y Philipinau i Hawaii.

Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Arlywyddion y Philipinau
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Philipinau
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Philipinau
Categori:Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Bolzano

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd yr Eidal yw **Bolzano** (Almaeneg: *Bozen*, Ladineg: *Bulsan*), sy'n prifddinas a dinas fwyaf Talaith Ymreolaethol Bolzano. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 99,764.

Er bod y mwyafrif o boblogaeth y dalaith yn siarad Almaeneg fel mamiaith, yn ninas Bolzano yn 2001 roedd 73% yn siarad Eidaleg fel mamiaith, 26% Almaeneg ac 1% Ladineg.Roedd 8% o'r boblogaeth yn dramorwyr.

Saif y ddinas lle mae afon Talfer (*Talvera*) yn llifo i mewn i afon Eisack (*Isarco*), Ychydig i'r de o'r ddinas, mae'r Eisack yn llifo i mewn i afon Etsch (*Adige*).

Ceir amgueddfa archaeolegol yn y ddinas, lle gellir gweld gweddillion Ötzi, y dyn o Oes yr Efydd neu Oes yr Haearn y cafwyd ei gorff mewn rhewlif yn y mynyddoedd gerllaw Bolzano. Ceir nifer o gestyll yn yr ardal; y tri pwysicaf yw Castell Maretsch, Castell Runkelstein a  Castell Sigmundskron.

## Pobl enwog o Bolzano
* Andreas Seppi, chwaraewr tenis
* Walther von der Vogelweide, bardd a cherddor

bawd|250px|dim|Bolzano tros afon Eisack
bawd|500px|center|Golygfa ar Bolzano

Categori:Dinasoedd Trentino-Alto Adige
Brechlyn trifflyg MMR

Cymysgedd o dri feirws gwahanol wedi ei roi mewn chwistrell meddygol ydy'r brechlyn trifflyg MMR (Saesneg: MMR vaccine) ac a roddir i fabanod tuag un oed rhag iddynt gael eu heintio gan frech goch, clwy'r pennau a Rwbela (y Frech Almaenig). Rhoddir ail ran y brechlyn i'r plentyn pan fo'n 4 i 5 oed. Nid "booster" ydy'r ail frechlyn yma ond yr un peth a'r cyntaf er mwyn creu imiwnedd yn y 2-5% o blant lle nad yw'r brechlyn cyntaf wedi gweithio.

Yn yr Unol Daleithiau dechreuwyd brechu yn 1971 gyda'r ail ddos yn dechrau cael ei roi yn 1982.

Cwmni o'r enw Merck & Co sy'n ei greu ynghyd â GlaxoSmithKline Biologicals, Serum Institute of India a sanofi pasteur. Credir fod tua 500 miliwn dos ohono wedi ei roi i blant mewn 60 gwlad ledled y byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brechlynau
Azemmour

Dinas ym Moroco yw **Azemmour** neu **Azamor** (Arabeg: أزمور‎; o'r gair Tifinagh *azemmur*, "yr Olewydd"). Fe'i lleolir ar lan yr afon Oum Er-Rbia, tua 75&nbsp;km i'r de-orllewin o Casablanca ger El Jadida, yng ngorllewin canolbarth Moroco. Mae'n rhan o ranbarth Doukhala-Abda. Poblogaeth: tua 40,000.

Ceir traeth braf, sef Azemmour Plage (Traeth Azemmour) ar lan y Cefnfor Iwerydd tua 2 filltir o'r ddinas ei hun. Mae aber yr Oum Er-Rbia, un o afonydd mwyaf Moroco sy'n tarddu ym mynyddoedd yr Atlas, yn denu nifer o adar mudol.

## Hanes 
Mae'n debygol mai dyma oedd safle dinas *Azama*, a sefydlwyd gan y Ffeniciaid. Daeth yn ddinas o bwys yn nheyrnas y Berberiaid yn ne Moroco yn yr Oesoedd Canol. Meddianwyd y ddinas am gyfnod byr iawn gan y Portiwgalwyr (1513-41); roedd y fforiwr enwog Ferdinand Magellan yn un o arweinwyr y Portiwgalwyr. Erys y castell a godwyd hyd heddiw.

Yma yn ymyl Azemmour, yn ôl traddodiad, ger aber yr Oum Er-Rbia, y cyrhaeddodd y cadfridog Islamaidd Oqba ibn Nafi "Fôr y Gorllewin" yn y flwyddyn 681, ar ôl carlam gwyllt dros Foroco yn agor y ffordd i'r goresgyniaid Arabaidd-Fwslemaidd o'r wlad Ferber. Portreadir y ddinas a'r cyfnod yn y nofel Ffrangeg *La Mère du Printemps*, gan Driss Chraïbi, brodor o'r ardal a Berber.

Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:Doukhala-Abda