Batumi

**Batumi** (/bɑːtumi/; Georgeg: ბათუმი) yw prifddinas Gweriniaeth Ymreolaethol Adjara ac ail ddinas fwyaf Georgia, a leolir ar arfordir y Môr Du yn ne-orllewin y wlad.  Mae wedi'i leoli mewn Parth Isdrofannol wrth droed y Cawcasws. Mae llawer o economi Batumi yn ddibynnol ar dwristiaeth a gamblo (Llysenw'r ddinas  yw "Las Vegas y Môr Du"), ond mae'r ddinas hefyd yn borthladd môr bwysig ac mae'n cynnwys diwydiannau fel adeiladu llongau, prosesu bwyd a gweithgynhyrchu ysgafn . Ers 2010, mae Batumi wedi cael ei drawsnewid trwy adeiladu adeiladau uchel modern, yn ogystal ag adfer adeiladwaith clasurol o'r 19eg ganrif ei Hen Dref hanesyddol.  

## Hanes 
### Hanes cynnar 
Mae Batumi ar safle trefedigaeth gwladfa  Groegaidd hynafol yng Colchis o'r enw " *Bathus"* neu " *Bathys"* - (sy'n deillio o'r Groegaidd βαθύς λιμεν, ''''; neu , ; llyth. yr 'harbwr dwfn'). Dan Hadrian (), cafodd ei drawsnewid yn borthladd Rhufeinig caerog ac yn ddiweddarach fe'i adawyd yn wag ac fe'i ddisodlwyd gan gaer Petra  a sefydlwyd yn amser Justinianus I ( c.527-565 ). Wedi'i garisynu gan y lluoedd Rhufeinig- Bysantaidd, yn ffurfiol roedd yn feddiant o deyrnas Lazica nes iddo gael ei feddiannu'n fyr gan yr Arabiaid, nad llwyddodd i'w dal. Yn 780 syrthiodd Lazica i deyrnas Abkhazia trwy undeb dynastig, a arweiniodd yn ddiweddarach at uno'r brenhiniaeth Georgaidd yn yr 11g. 

O 1010, fe'i llywodraethwyd gan yr   (, llywodraethwr) brenin Georgia. Ar ddiwedd y 15g, ar ôl chwalfa'r deyrnas Georgaidd, trosglwyddodd Batumi i'r tywysogion (   ,   ) o Guria, tywysogaeth Georgaidd orllewinol o dan sofraniaeth brenhinoedd Imereti . 

Bu digwyddiad chwilfrydig ym 1444 pan dreiddiodd llynges Bwrgwyn, ar ôl croesgad aflwyddiannus yn erbyn yr Ymerodraeth Otomanaidd, y Môr Du a chymryd rhan mewn môr-ladrad ar hyd ei harfordir dwyreiniol nes i'r Burgundiaid o dan y marchog Geoffroy de Thoisy  gael eu rhuthro wrth lanio i gyrchu Vaty, fel a elwid Batumi yr adeg honno gan yr Ewropeaid. Cipiwyd De Thoisy yn gaeth a'i ryddhau trwy gyfryngdod yr ymerawdwr John IV o Trebizond. 

### Teyrnasiad Otomanaidd 
Yn y 15g yn nheyrnasiad y tywysog Kakhaber Gurieli, gorchfygodd y Tyrciaid Otomanaidd y dref a'i hardal ond ni wnaethant eu dal. Dychwelasant ato mewn grym ganrif yn ddiweddarach gan drechu'n bendant y byddinoedd Georgaidd yn Sokhoista . Ail-ddaliwyd Batumi gan y Georgiaid sawl gwaith, yn gyntaf ym 1564 gan y tywysog Rostom Gurieli, a gollodd yn fuan wedi hynny, ac eto ym 1609 gan Mamia II Gurieli . Yn 1614, daeth Batumi yn rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd eto. Yn ystod dwy ganrif a hanner rheolaeth yr Otomaniaid tyfodd yn borthladd taleithiol yn gwasanaethu cefnwlad yr Ymerodraeth ar gyrion dwyreiniol y Môr Du. Ar ôl concwest Twrci dechreuodd ar Islameiddio y rhanbarth Cristnogol hyd yma ond daeth hyn i ben ac fe’i gwrthdrowyd i raddau helaeth, ar ôl i’r ardal gael ei hail-atodi i Georgia Ymerodol-Rwsiaidd ar ôl Rhyfel Rwsia-Twrci 1877–78 . 

### Rheol Imperialaidd Rwsia 
bawd| Manylion o fap o Antonio Zatta, 1784, yn darlunio tywysogaeth Georgaidd Guria a'i phrif dref Batumi.
bawd|Porthladd Batumi yn 1881
Hwn oedd porthladd olaf y Môr Du a'i atodwyd gan Rwsia yn ystod concwest Rwsia  yr ardal honno o'r Cawcasws. Ym 1878, atodwyd Batumi gan Ymerodraeth Rwseg yn unol â Chytundeb San Stefano rhwng Rwsia a'r Ymerodraeth Otomanaidd (a gadarnhawyd ar Fawrth 23). Wedi'i feddiannu gan y Rwsiaid ar Awst 28, 1878, cyhoeddwyd bod y dref yn borthladd rhydd hyd 1886. Bu'n gweithredu fel canolbwynt ardal filwrol arbennig nes iddi gael ei hymgorffori yn Llywodraeth Kutaisi ar Fehefin 12, 1883. Yn olaf, ar 1 Mehefin, 1903, gydag Okrug Artvin, fe’i sefydlwyd fel rhanbarth ( oblast ) Batumi a’i roi o dan reolaeth uniongyrchol Llywodraeth Gyffredinol Georgia. 

Dechreuodd ehangiad Batumi ym 1883 gydag adeiladiad rheilffordd Batumi– Tiflis - Baku (a gwblhawyd ym 1900) a chwblhad piblinell Baku –Batumi. O hyn ymlaen, daeth Batumi yn brif borthladd olew Rwsia yn y Môr Du. Cynyddodd poblogaeth y dref gan ddyblu'n gyflym o fewn 20 mlynedd: o 8,671 o drigolion ym 1882 i 12,000 yn 1889. Erbyn 1902 roedd y boblogaeth wedi cyrraedd 16,000, gyda 1,000 yn gweithio yn y burfa i gwmni olew Barwn Rothschild sef y Caspian and Black Sea oil company.  

Ar ddiwedd, ac yn dilyn yr 1880au, hwyliodd tros 7,400 o ymfudwyr Doukhobor am Ganada o Batumi, ar ôl i'r llywodraeth gytuno i adael iddynt ymfudo. Cynorthwyodd y Crynwyr a'r Tolstoyiaid i gasglu arian ar gyfer adleoli'r lleiafrif crefyddol, a oedd wedi gwrthdaro â'r llywodraeth Ymerodrol tros eu safiad i wrthod gwasanaethu mewn swyddi milwrol ac eraill. Fe wnaeth Canada eu setlo yn Manitoba a Saskatchewan . 

### Rhyfel, comiwnyddiaeth, ac annibyniaeth diwedd yr 20fed ganrif 
Yn ystod 1901, un mlynedd ar bymtheg cyn y Chwyldro Hydref, roedd Joseph Stalin, arweinydd yr Undeb Sofietaidd  y dyfodol, yn byw yn y ddinas yn trefnu streiciau. Ar Fawrth 3, 1918, rhoddodd Cytundeb Brest-Litovsk y ddinas yn ôl i'r Ymerodraeth Otomanaidd; arweiniodd aflonyddwch yn ystod wythnosau olaf y Rhyfel Byd Cyntaf at ail-fynediad lluoedd Twrci ym mis Ebrill 1918, ac yna ym mis Rhagfyr gan luoedd Prydain, a arhosodd tan fis Gorffennaf 1920. Rhoddodd Kemal Atatürk yr ardal i Bolsieficiaid yr Undeb Sofietaidd ar yr amod ei bod yn cael ymreolaeth, er mwyn y Mwslemiaid ymhlith poblogaeth gymysg Batumi. 

Pan enillodd Georgia ei hannibyniaeth o'r Undeb Sofietaidd ym 1989, penodwyd Aslan Abashidze yn bennaeth cyngor llywodraethu Adjara ac wedi hynny fe'i daliwyd i rym trwy gydol aflonyddwch y 1990au. Tra ceisiodd rhanbarthau eraill, fel Abkhazia, dorri i ffwrdd o wladwriaeth Georgia, arhosodd Adjara fel rhan annatod o diriogaeth y Weriniaeth. Ym mis Mai 2004, ffodd i Rwsia oherwydd protestiadau torfol yn Tbilisi  a ysgogwyd gan Chwyldro'r Rhosyn . 

### Y diwrnod presennol 
bawd|300x300px| Wrth i arfordir Môr Du Georgia barhau i ddatblygu, mae adeiladau uchel yn cael eu codi ymhlith dinasluniau clasurol Batumi.
Mae Batumi heddiw yw un o brif ddinasoedd porthladd Georgia. Mae'r gallu yno i danceri 80,000 tunnell gymryd deunyddiau fel olew sy'n cael eu cludo trwy Georgia o Ganol Asia. Yn ogystal, mae'r ddinas yn allforio cynhyrchion amaethyddol rhanbarthol. Ers 1995 mae trawsnewidiad cludo nwyddau'r porthladd wedi cynyddu'n gyson, gyda tua 8 miliwn tunnell yn 2001. Amcangyfrifir incwm blynyddol o'r porthladd rhwng $ 200 miliwn a $ 300 miliwn. 

Ers y newid pŵer yn Adjara, mae Batumi wedi denu buddsoddwyr rhyngwladol, ac mae prisiau eiddo tiriog yn y ddinas wedi treblu er 2001. Ym mis Gorffennaf 2007, symudwyd sedd Llys Cyfansoddiadol Georgia o Tbilisi i Batumi i ysgogi datblygiad rhanbarthol.  Agorodd sawl gwesty newydd ar ôl 2009, y Sheraton yn gyntaf yn 2010 a'r Radisson Blu yn 2011. Mae'r ddinas yn cynnwys sawl casino sy'n denu twristiaid o Dwrci, lle mae gamblo'n anghyfreithlon. 

Roedd Batumi yn gartref i'r 12fed Orsaf Filwrol Rwsia. Yn dilyn Chwyldro'r Rhosyn, gwthiodd y llywodraeth ganolog am gael gwared â'r lluoedd hyn a dod i gytundeb yn 2005 â Moscow. Yn ôl y cytundeb, roedd y broses o dynnu'n ôl wedi'i chynllunio i gael ei chwblhau yn 2008, ond cwblhaodd y Rwsiaid drosglwyddiad sylfaen Batumi i Georgia ar Dachwedd 13, 2007, yn gynt na'r disgwyl.  

Yn 2013, cyhoeddodd TAM GEO LLC ei fod yn buddsoddi $ 70 miliwn i ddechrau adeiladu Tŵr Babillon cyfadeilad 170-medr o uchder, 45-llawr, yn agos i'r môr ar ornel Rhodfa Rustaveli a Stryd Mai 26ed a fyddai'r adeilad preswyl talaf yn Georgia.  Nid yw'r adeilad wedi ei gwblhau eto (2020).  

## Daearyddiaeth 
### Hinsawdd 
de|bawd| Arfordir Batumi fel y gwelir o glogwyn cyfagos
Mae gan Batumi hinsawdd is-drofannol llaith ( *Cfa* ) yn ôl dosbarthiad Köppen. Mae hinsawdd y ddinas yn cael ei dylanwadu'n fawr gan y llif ar y tir o'r Môr Du ac mae'n destun effaith orograffig y bryniau a'r mynyddoedd cyfagos, gan arwain at lawiad sylweddol trwy gydol y rhan fwyaf o'r flwyddyn, gan wneud Batumi y ddinas wlypaf yn Georgia a Rhanbarth y Cawcasws gyfan.  

Tymheredd blynyddol cyfartalog Batumi yw tua  . Ionawr yw'r mis oeraf gyda thymheredd cyfartalog o      . Awst yw'r mis poethaf, gyda thymheredd cyfartalog o  . Y tymheredd isaf a gofnodwyd yw , a'r uchafswm  yw . Ar gyfartaledd y nifer o dyddiau gyda thymheredd dyddiol yn uwch na  yw 239, ac ar gyfartaledd mae'r ddinas yn derbyn 1958 awr o heulwen y flwyddyn. 

Dyddodiad blynyddol cyfartalog Batumi yw 2435mm. Rhagfyr yw'r mis gwlypaf gyda chyfartaledd o 303mm o wlybaniaeth, a Mai yw'r sychaf, ar gyfartaledd 84mm. Yn gyffredinol, nid yw Batumi yn derbyn llawer iawn o eira (yn cronni eira o fwy na 30cm), a nifer y diwrnodau gyda gorchudd eira am y flwyddyn yw 12. Mae lefel lleithder cymharol ar gyfartaledd yn amrywio o 70-80%. 

### Dinaswedd 
#### Pensaernïaeth gyfoes 
bawd|Stryd yn Batumi
bawd| Sgwâr Neifion, Batumi
bawd| Rhodfa a thraeth Batumi
Mae gorwel Batumi wedi cael ei thrawsnewid ers 2007 gydag adeiladau rhyfeddol a henebion o bensaernïaeth gyfoes,  

* Gwesty Radisson Blu 
* Neuadd Gwasanaeth Cyhoeddus 
* Hilton Batumi 
* Leogrand 

Mae gwesty a chasino mawr Kempinski  a oedd i fod i'w agor yn 2009 dal heb ei orffen (2020.) Mae gwesty moethus 5 seren Hotel Hilton Batumi  yn o gystal ac eraill megis y Radisson Blu Hotel Batumi, y Wyndham Batumi a'r Boulevard Hotel Batumi yn cynnig amrywiaeth eang o lefydd i aros o fewn y ddinas. Bu cynlluniau i adeiladu Trump Tower Batumi eu dileu'n 2017 .  

#### Pensaernïaeth newyddwch 
Mae pensaernïaeth newyddwch yn Batumi yn cynnwys: 

* Gwesty Sheraton Hotel, a ddyluniwyd yn arddull y Goleudy Mawr yn Alexandria, yr Aifft  
* Tŵr Alphabetic Tower (uchder 145m), yn dathlu sgript ac ysgrifen Georgaidd
* *Piazza*, datblygiad defnydd cymysg ar ffurf piazza Eidalaidd 
* Adeiladau a ddyluniwyd yn arddull goleudy, yr Acropolis, a Thŷ Gwyn wyneb i waered. 

### Safleoedd o ddiddordeb 
#### Prif olygfeydd 
bawd| Ffynnon Prifysgol Batumi
Ymhlith yr atyniadau mae: 

* Amgueddfa Wladwriaeth Adjara 
* Acwariwm 
* Gardd Fotaneg Batumi 
* Syrcas 
* Hen ardal gyrchfan gwyliau ar hyd arfordir y Môr Du. 

#### Atyniadau twristiaeth 
* Batumi Boulevard
* Batumi Botanical Gardens
* Cafe Fantasy
* Dancing Fountains, Batumi
* Dolphinarium
* Piazza Square
* Panoramic Wheel
* Astronomical clock
* Argo Cable Car
* 6 May Park
* Europe Square
* Alphabetic Tower
* Batumi Sea Port
* Miracle Park
* Chacha Clock Tower (defunct)
* Fountain Of Neptun
* Batumi Archeological Museum
* Monument Of Ilia Chavchavadze

## Demograffeg 
bawd| Eglwys Gadeiriol Uniongred Georgaidd Mam Duw

; Crefydd 

Er nad oes unrhyw ddata crefyddol ar gael ar wahân ar gyfer Batumi, mae mwyafrif trigolion y rhanbarth yn Gristnogion Uniongred Dwyreiniol, ac yn cadw at yr Eglwys Uniongred Georgaidd genedlaethol yn bennaf.  Mae yna hefyd gymunedau Mwslimaidd Sunni, Catholig, Apostolaidd Armenaidd ac Iddewig.  

Y prif addoldai yn y ddinas yw: 

* Eglwys Gadeiriol Uniongred Georgaidd Mam Duw, ac Eglwys Saint Barbara
* Eglwys Gatholig yr Ysbryd Glân 
* Eglwys Sant Nicholas 
* Mosg Batumi 
* Eglwys Armenaidd Batumi 
* Synagog Batumi 

## Diwylliant 
### Pobl nodedig 
Pobl nodedig sy'n dod o Batumi neu wedi byw yno: 
*Joseph Stalin (1878-1953), General secretary of the Communist Party of the Soviet Union
* Herbert Backe, Reich Minister of Food in Nazi Germany
* Odysseas Dimitriadis (1908–2005) Greek-Soviet music conductor
* Mary, Princess Eristavi (1888–1986), Georgian princess and model
* Irakli Alasania (*1973), Georgian politician, Minister of Defense
* , (1887–1978), writer
* Sopho Khalvashi (*1986), first Georgian entrant to the Eurovision Song Contest 2007
* Mindia Khitarishvili (*1973), composer
* Konstantin Meladze (*1963), composer and producer
* Valery Meladze (*1965), singer
* Katie Melua, singer
* Arkady and Boris Strugatsky (1925–1991 ; 1933–2012), science fiction authors
* Ioseb Bardanashvili (*1948), composer
* William Horwood Stuart (1857–1906), British diplomat who was murdered there in 1906
* Fyodor Yurchikhin (*1959), astronaut
* Sergei Yesenin (1895–1925), Russian lyrical poet
* Khatia Buniatishvili (*1987), a concert pianist
* Devi Khajishvili (*1991), a Hollywood actor

## Economi a seilwaith 
### Cludiant 
Gwasanaethir y ddinas gan Faes Awyr Batumi, un o dri maes awyr rhyngwladol yn y wlad. Mae cynllun rhannu beiciau o'r enw *BatumVelo yn* caniatáu ichi rentu beic ar y stryd gyda cherdyn craff. 
bawd| Porthladd Batumi gyda'r ddinas yn y cefndir.
Mae porthladd Batumi ar un o lwybrau Pont Tir Ewrasiaidd arfaethedig Tsieina (rhan o'r "New Silk Road"), a fyddai'n gweld cyswllt cludo nwyddau dwyreiniol â Tsieina trwy Azerbaijan a Môr Caspia, a chysylltiad gorllewinol ar fferi i Wcráin ac ymlaen i Ewrop.  

## Gefeilldrefi
Mae Batumi wedi'i efeillio â:  

## Gweler hefyd 
* Adjara
* Hotel Intourist Palace

## Cyfeiriadau 
* *Gwyddoniadur Sofietaidd Sioraidd.* SSR Sioraidd (Argraffiad Atodol). 1981. tt. &nbsp; 16–18. 

## Dolenni allanol 
* Gwefan y dinas

Categori:Georgia