Ieithoedd Nguni

Mae'r **ieithoedd Nguni** (hefyd, weithiau isiNguni  yn grŵp o ieithoedd Bantw sy'n perthyn yn agos i'w gilydd a siaredir yn ne Affrica (yn bennaf De Affrica, Zimbabwe a Theyrnas eSwatini) gan bobl Nguni. Mae ieithoedd Nguni yn cynnwys Xhosa  (isiXhosa), Swlŵeg (isiZulu), Ndebele, a siSwati (a adwaenir hefyd fel Swazi) (gelwir hefyd yn seSwati, hefyd yn flaenorol, Swazi). Mae'r tadogaeth "Nguni" yn deillio o fath o wartheg brodorol, gwartheg Nguni. Mae Ngoni (gweler isod) yn amrywiad hŷn, neu wedi'i symud. 

Dadleuir weithiau fod y defnydd o Nguni fel label generig yn awgrymu undod monolithig hanesyddol y bobl dan sylw, lle y gallai'r sefyllfa fod wedi bod yn fwy cymhleth mewn gwirionedd. Mae defnydd ieithyddol y label (sy'n cyfeirio at is-grŵp o Bantw) yn gymharol sefydlog.

O safbwynt golygyddol Saesneg, mae'r erthyglau "a" ac "an" ill dau yn cael eu defnyddio gyda "Nguni", ond mae "a Nguni" yn amlach a gellir dadlau yn fwy cywir os ynganir "Nguni" fel yr awgrymir.

## Dosbarthiad
Mae'r ieithoedd Nguni yn perthyn yn agos, ac mewn llawer o achosion mae gwahanol ieithoedd yn gyd-ddealladwy; yn y modd hwn, efallai y byddai'n well dehongli ieithoedd Nguni fel continwwm tafodieithol nag fel clwstwr o ieithoedd ar wahân. Ar fwy nag un achlysur, mae cynigion wedi'u cyflwyno i greu iaith Nguni unedig.

Mewn llenyddiaeth ysgolheigaidd ar ieithoedd de Affrica, ystyrir yn draddodiadol bod y categori dosbarthiadol ieithyddol "Nguni" yn cynnwys dau is-grŵp: "Zunda Nguni" a "Tekela Nguni." Mae'r rhaniad hwn yn seiliedig yn bennaf ar y gwahaniaeth ffonolegol amlwg rhwng cytseiniaid coronaidd cyfatebol: Zunda /z/ a Tekela /t/ (felly ffurf frodorol yr enw Swati a'r ffurf Zulu mwy adnabyddus Swazi), ond mae llu o newidynnau ieithyddol ychwanegol sy'n galluogi rhaniad cymharol syml i'r ddau hyn is-ffrwd Nguni.

### Ieithoedd (neu continiwwm) Tekela
* Bhaca 
* Hlubi
* Lala
* Nhlangwini
* Ndebele Gogledd Transvaal (Sumayela Ndebele)
* Phuthi  (tua 20,000 siaradwr, [3] iaith cydnabyddiedig yn Ne Affrica, iaith leiafrifol yn Lesotho)
* siSwati (adnebir hefyd fel Swazi neu Swati, dros 2 miliwn siaradwr gan gynnwys 1.3 yn Ne Affrica, un o ieithoedd swyddogol Zimbabwe)
* De Ndebele  (tua 2 miliwn siaradwr, un o ieithoedd swyddogol De Affrica)

Noder: Mae Maho (2009) hefyd yn rhestru S401 Hen Mfengu†.

## Priodweddau ffonetig nodweddiadol
* Pum llafariad trwy gyfuno llafariaid Proto-Bantu sydd bron yn gaeedig a chaeedig (eithriadau yn Phuthi)
* Bron bob amser straen ar y sillaf olaf ond un
* Gwahaniaeth rhwng ynganiad uchel ac isel mewn rhagddodiaid enwau
* Defnydd o gytseiniaid anadlol (llais anadl), sy'n gweithredu'n rhannol fel "cytseiniaid iselydd" (cytseiniaid iselydd)
* Defnyddio cytseiniaid dyhead
* Defnyddio synau clicio (ac eithrio yn Ndebele Gogleddol), ffwythiant na fodolir mewn ieithoedd Bantu eraill

## Cymharu iaith
Cymharer y brawddegau isod:

**Noder:**  Xhosa  = Phuthi  = IPA ; Phuthi  = ; Zulu  = IPA , ond, yn yr cyd-destun rhoddir yma,  mae  yn "nasally permuted" i . Phuthi  = lleisiad anadlog  = Xhosa, Zulu  (yn y cyd-destun rhoddir yma, mae'r trwynol ). Zulu, Swazi, Hlubi  = .

**Noder:**  Phuthi  = IPA .

## Cyd-dealltwriaeth Cyfoes ar y Cyfryngau
Ceir elfen gref o ddealltwriaeth ar draws y gwahanol ieithoedd neu beth gellid disgrifio fel continiwm tafodiaith. Gwelir enghreifftiau ar y we:
* Mae Comedy Central Africa ar Youtube yn llwytho sioeau comedi dan yr iaith a frandir fel *Nguni* sy'n cynnwys comediwyr, Siya Seya sy'n siarad mewn isiXhosa ond sy'n ddealladwy i siaradwyr tafodiaethoedd eraill.
* Gwasanaeth Newyddion *Newsroom Afrika* sydd yn *Nguni* - gwasanaeth newyddion yn Ne Affrica a lansiwyd yn 2023 ar sianel deledu 163.

## Llyfryddiaeth
* 
* 

## Oriel

File:South Africa 2011 Ndebele speakers density map.svg|Ndebele - dwysedd siaradwyr yn Ne Affrica (2011)
File:South Africa 2011 Swazi speakers density map.svg|Swazi (gelwir hefyd yn Swazi) - dwysedd siaradwyr yn Ne Affrica (2011)
File:South Africa 2011 Xhosa speakers density map.svg|isiXhosa - dwysedd siaradwyr (2011)
File:South Africa 2011 Zulu speakers density map.svg|isiZulu - dwysedd siaradwyr yn Ne Affrica (2011)
File:Zimbabwe, administrative divisions - de - monochrome.svg|Ndebele Zimbabwe - canolir siaradwyr Ndebele yn Matabeleland yng ngorllewin Zimbabwe

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Nguni: Simphiwe Shembe Comedi stand-yp yng nghyfres *Laugh In Your Language* gan Comedy Central Africa, 24 May 2019

Categori:Ieithoedd Affrica
Categori:De Affrica
Categori:Simbabwe
Categori:Ieithoedd Simbabwe
Categori:Ieithoedd Bantu
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Tafodieitheg
Categori:Teuluoedd iaith
Categori:Ieithoedd Affrica
Categori:Ieithoedd
Categori:Ieithoedd Niger-Congo