open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dawns Gyrn Abbots Bromley

bawd|Hen ffotograff o'r dawnswyr (tua 1900)
bawd|Y ddawns gyrn tu allan i'r dafarn leol (2018)

Dawns werin flynyddol unigryw yw **Dawns Gyrn Abbots Bromley** a gynhelir ym mhentref Abbots Bromley, Swydd Stafford, Lloegr, ar Ddydd Llun wedi'r Sul cyntaf wedi 4 Medi, yn ystod wythnos y gwyliau (*wakes week*).

Deuddeg o ddawnswyr sydd – chwech yn dwyn pâr o gyrn carw Llychlyn yn ei ddwylo, y ffŵl, Marian Forwyn, y ceffyl pren, y bwäwr, y canwr triongl, a'r cerddor – a phob un ohonynt yn gwisgo carpiau ffug-ganoloesol a ddyluniwyd yn niwedd y 19g. Dynion sydd yn perfformio pob rhan yn draddodiadol, gan gynnwys Marian Forwyn. Câi'r cyrn, a gedwir yn Eglwys Sant Nicolas, eu mowntio ar ddelw bren o ben carw, a chanddi goes bren fer i'w chydio. Mae tri phâr o gyrn wedi eu paentio yn wyn gyda blaenau brown, a'r tri arall yn frown gyda blaenau euraid. Mae'r dawnswyr yn treulio'r holl ddydd yn cerdded terfynau'r plwyf, weithiau un ar ôl y llall, ac weithiau yn pleth-ddawnsio tra'n dilyn yr arweinydd. Pob hyn a hyn mae'r chwech sydd yn dwyn y cyrn yn ffurfio llinellau yn wynebu ei gilydd, gyda'r ceffyl pren a'r bwäwr, ac weithiau'r ffŵl a Marian Forwyn hefyd, yn ymuno yn y ddawns. Yn ôl coel gwlad, anlwcus ydyw os nad ydynt yn dawnsio heibio eich cartref. Wedi'r ddawns, dychwelir y cyrn i'r eglwys.

Ansicr ydy tarddiad y cyrn, ac yn ôl prawf dyddio carbon ym 1976 mae un ohonynt yn dod o garw a fu farw tua 1065 OC ± 80 mlynedd. Darfu ceirw Llychlyn o Brydain erbyn y cyfnod hwnnw, ac mae'n debyg felly iddynt eu mewnforio o wlad arall. Canfu'r cofnod cynharaf o'r ddawns gyrn yn *The Natural History of Stafford-shire* (1686) gan Robert Plot, a sonir am ddawns y ceffyl pren adeg y Nadolig, Dydd Calan, a Nos Ystwyll:

## Cyfeiriadau 
Categori:Dawns werin yn Lloegr
Categori:Diwylliant gwerin Lloegr
Categori:Medi
Categori:Swydd Stafford
Bara gosod

Daw'r ymadrodd **bara gosod** (hefyd **bara dangos**) o'r Beibl (Ecsodus 25:30; Mathew 12:4). Bara neilltuol ydyw i'w gadw yng ngŵydd Duw.

Yn y nofel *Rhys Lewis* (gan Daniel Owen) cyfeirir at fara gosod yn y bennod sy'n dwyn y teitl 'Abel Huws' (pennod XIX) lle mae Rhys a'i fam ar eu cythlwng. Dywed y fam: "Mi ddaru Dafydd, wel di, un tro pan oedd chwant bwyd arno, fwyta o'r bara gosod, ac y mae'r Gwaredwr wedi ei gyfiawnhau o am hynny."

## Cyfeiriadau
Categori:Bara
Categori:Llyfr Exodus
Mel Winkler

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Mel Winkler** (23 Hydref 1941 – 11 Mehefin 2020).

## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Pobl o St. Louis, Missouri
Afon Otira

bawd|chwith|250px
Mae **Afon Otira** yn afon ar Ynys y De, Seland Newydd. Mae’r afon yn tarddu ar Fynydd Rolleston yn Alpau’r De mae’n llifo’n ogleddol trwy’r dref Otira cyn ymuno ag Afon Taramakau, sy’n llifo i’r Môr Tasman ger Greymouth.

Mae’r afon yn arwain at Arthur's Pass ac mae’r briffordd o Christchurch i’r arfordir gorllewinol yn defnyddio Cwm Otira.

Categori:Afonydd Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Afon Ouse (Sussex)

:''Am afonydd eraill o'r un enw, gweler Afon Ouse.''

Afon yn siroedd Gorllewin Sussex a Dwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Afon Ouse**. Mae'n tarddu ger Lower Beeding yng Ngorllewin Sussex, ac yn llifo tua'r dwyrain heibio Haywards Heath a thrwy Lewes cyn iddi gyrraedd y môr yn Newhaven. Mae Afon Uck, ei phrif isafon, yn ymuno â hi tua 8&nbsp;km (5&nbsp;mi) i'r gogledd o Lewes.

Am ganrifoedd byddai cychod yn llywio rhannau llanwol yr afon hyd at Lewes, 7 milltir o'r môr. Ar ddiwedd y 18g gwelodd nifer o dirfeddianwyr lleol gyfle i fuddsoddi mewn addasu'r afon i gario cychod camlas i'w rhannau uchaf. Gwnaeth y peiriannydd sifil William Jessop arolwg o'r afon, ac ar ôl cynnydd araf erbyn 1812 roedd yr afon yn fordwyol cyn belled â Balcombe, 22 milltir y tu hwnt i Lewes. Fodd bynnag, ni fu'r cynllun erioed yn llwyddiant mawr, a dyfodiad y rheilffordd oedd yr ergyd olaf. Erbyn 1868 daeth yr holl fasnach uwchben Lewes i ben, er bod cychod yn dal i ddod i fyny'r afon cyn belled â Lewes mor ddiweddar â'r 1950au.

## Cyfeiriadau 
Ouse
Ouse
Pandwri

bawd|de|300px|Pandwri o Georgia
thumb|left|upright=0.40|tu cefn y pandwri
Offeryn o Georgia yw'r **pandwri** (Saesneg: **panduri**; Ffrangeg: pandouri; Georgeg: ფანდური *phandouri*) gyda tair tant, yn gyffredin ledled dwyrain Georgia yn y Cawcasws. Fe'i defnyddir yn aml fel cyfeiliant i gantorion. Roedd yn offeryn ar gyfer uchelwyr. Gan ei fod yn symbol o lawenydd, roedd yn cynrychioli gwrthrych hanfodol yng nghartrefi teuluoedd, ond nid oeddem yn cael ei chwarae a'i ddangos adeg marwolaeth.

## Dull
Mae'r offeryn yn debyg i'r gitâr a chwaraeir gan canu cordiau. Mae i'r offeryn tair tant ac fe'i chwaraeir gan ganu cordiau. Mae'n canu G3 A3 C4 neu E3 B3 A4. Mesuriad yr offeryn yw oddeutu 500&nbsp;mm.

## Y pandwri heddiw
Heddiw, mae'r pandwri yn gyffredin ledled Georgia. Fe'i chwaraeir yn ystod cyngherddau a sioeau amrywiol o ddawnsfeydd a chaneuon polyffonig Sioraidd. Mae'n debyg i'r chonguri, sydd â chyseiniant gwahanol ac sydd â phedwar tant.

### Trio Mandili
Ymysg lladmeryddion mwyaf adnabyddus y pandiri yn ryngwladol yw grŵp triawd merched o Georgia, Trio Mandili. Mae eu fideos yw gweld a'u rhannu ar sianel YouTube.

### Misha Tsitelashvili 
Un o 'sêr' y pandwri yw'r Jeorjiad, Misha Tsitelashvili, sy'n plethu sŵn traddodiadol a thechneg wych gyda sain gyfoes a syntheseinydd. Ceir fersiwn gyfoes o ddawns enwog lezginca y Cawcawsus. Mae ef ac eraill yn gwneud defnydd helaeth a deheuig o roi tril sydyn a chyson gyda'r arddwrn a'r bysedd i greu sŵn rhythmig, cyflym, cynhyrfus o'r pandwri.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Hangebi.ge: cyflwyniad mwy cyflawn
* Misha Tsitelashvili yn canu'r Pandwri
* მიშა წითელაშვილი - დავლური | Misha Tsitelashvili - Davluri

Categori:Cerddoriaeth
Categori:Offerynnau tannau
Categori:Offerynnau cerdd o Georgia
Balcombe

Pentref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Balcombe**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Canol Sussex. Saif tua 5 milltir i'r gogledd o Haywards Heath.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,917.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Canol Sussex
Categori:Pentrefi Gorllewin Sussex
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Sussex
Lower Beeding

Pentref yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Lower Beeding**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Horsham. Saif tua 6&nbsp;km (3.5&nbsp;mi) i'r de-ddwyrain o dref Horsham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,022.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Horsham
Categori:Pentrefi Gorllewin Sussex
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Sussex
Gorsaf reilffordd Paekākāriki

Mae **Gorsaf reilffordd Paekakariki** yn orsaf ar Arfordir Kapiti ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd, a wasanaethir gan drenau trydanol o Wellington. Agorwyd yr orsaf ym 1886, yn rhan o Reilffordd Wellington a Manawatu. Ym 1908, daeth yr orsaf yn rhan o rwydwaith Adran Reilffordd Seland Newydd, ac yn rhan o’r Rheilffordd Grand Trunk rhwng Wellington ac Auckland. Mae amgueddfa a siop lyfrau yn yr orsaf. Defnyddir y rhan fwyaf o iard yr orsaf gan Steam Incorporated i gadw locomotifau a cherbydau treftadaeth.

bawd|dim|250px

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yn Seland Newydd
Paekākāriki
Categori:Ynys y Gogledd
Parcieux

Tref a chymuned yn Ffrainc yw **Parcieux**, yn *département* Ain.

## Daearyddiaeth
Mae Parcieux tua 20 km i'r gogledd o Lyon. Mae'r cymuned yn cynnwys llethrau'r Dombes yn y dwyrain a rhan o ddyffryn afon Saône yn y gorllewin.

## Enwogion
Bu'r bardd Louise Labé yn byw yn Parcieux, a bu farw yno yn ei chartref, *Grange Blanche*.

Categori:Cymunedau Ain
Louise Labé

Bardd o Lyon yn yr oesoedd canol oedd **Louise Labé**. Un o'i llysenwau oedd **La Belle Cordière** oherwydd bod ei theulu yn gwneuthurwyr rhaffau.

Dim ond 662 llinell o'i gwaith sy'n goroesi, gan sef ''Un Débat de Folie et d'Amour* (a ysbrydolodd un o chwedlau Jean de La Fontaine), tri *Élégie'' a 24 soned, sydd yn trafod artaith serch.

## Enghraifft o'i gwaith
bawd|*Je vis, je meurs* 
Mae'r gerdd *Je vis, je meurs* yn ymddangos yn y gyfrol *Euvres* a gyhoeddwyd ym 1555.

Je vis, je meurs ; je me brûle et me noie;
:J'ai chaud extrême en endurant froidure:
:La vie m'est et trop molle et trop dure.
J'ai grands ennuis entremêlés de joie.

Tout à un coup je ris et je larmoie,
:Et en plaisir maint grief tourment j'endure;
:Mon bien s'en va, et à jamais il dure;
Tout en un coup je sèche et je verdoie.

Ainsi Amour inconstamment me mène;
:Et, quand je pense avoir plus de douleur,
Sans y penser je me trouve hors de peine.

Puis, quand je crois ma joie être certaine,
:Et être au haut de mon désiré heur,
:Il me remet en mon premier malheur.

Categori:Beirdd Ffrangeg
Categori:Beirdd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1524
Categori:Llên gwerin Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1566
Categori:Pobl o Lyon
Cymdeithasau Cenedlaethol Gemau'r Gymanwlad

'''Cymdeithas Gemau'r Gymanwlad'* (*Commonwealth Games Association*, *CGA'') yw cyngor chwaraeon cenedlaethol mudiad Gemau'r Gymanwlad. Mae pob cymdeithas yn gyfrifol am drefnu, cefnogi a goruchwylio eu tîm cenedlaethol yng Ngemau'r Gymanwlad. Mae'r cymdeithasau'n ddarostyngedig i reolau Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad ac yn adrodd iddynt. Yn ogystal â hyrwyddo chwaraeon yn genedlaethol, gall cymdeithas hefyd wneud cais am Gemau'r Gymanwlad ar gyfer darpar ddinas ar gyfer cynnal y Gemau. Er bod gan rai cenhedloedd gymdeithas ar ei phen ei hun sy'n delio'n llwyr â Gemau'r Gymanwlad, mewn llawer o genhedloedd y Gymanwlad, mae'r Pwyllgor Olympaidd Cenedlaethol lleol yn cyflawni swyddogaeth Cymdeithas Gemau'r Gymanwlad ar gyfer y genedl honno. Mewn ychydig o genhedloedd, fel Eswatini a Malawi, mae'r sefydliad lleol yn cario'r ddau enw yn ei deitl arferol.

## Cymru
Er nad oes gan Gymru dîm, ac felly, Cymdeithas Olympaidd ei hun, mae ganddi gymdeithas genedlaethol ar gyfer Gemau'r Gymanwlad, sef Gemau'r Gymanwlad Cymru sydd â'r phencadlys yng yng Ngerddi Soffia, Caerdydd. GGC sy'n gyfrifol am weindyddiaeth a chydlunu'r timau sy'n cystadlu ar ran Cymru yn Gemau'r Gymanwlad a Gemau Ieuenctid y Gymanwlad.

## Cymdethasau cenedlaethol
### Affrica
### America
### Asia
### Ewrop
### Oceania
## Gweler hefyd
* Mudiad dros dîm Olympaidd Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol 

Categori:Gemau'r Gymanwlad
Cymru
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
West Wittering

Pentref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **West Wittering**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Chichester. Saif y pentref ar Benrhyn Manhood ar arfordir y Môr Udd, tua 1 milltir i'r gorllewin o bentref East Wittering a tua 6.5 milltir (10.5&nbsp;km) i'r de-orllewin o ddinas Chichester. Mae ganddo draeth tywodlyd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,700.

## Enwogion
* Henry Royce (1863–1933), peiriannydd
* Michael Ball (g. 1972), canwr ac actor
* Kate Winslet (g. 1975), actores

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Chichester
Categori:Pentrefi Gorllewin Sussex
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Sussex
Erica Eirian

Actores ac un o Gyfarwyddwyr y cwmni drama Theatr Pena.

Fe'i ganed ac fe'i maged yn Henley-on-Thames, yn swydd Rhydychen, ond ymgartrefodd yng Nghymru ar ôl ei chyfnod fel myfyrwraig yn y Coleg Cerdd a Drama yng Nghaerdydd lle y cyfarfu â Siôn Eirian. Priodwyd y ddau yn 1980.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Capel y Priordy

Capel a berthyn i'r Annibynwyr ar Heol y Prior yng Nghaerfyrddin yw **Capel y Priordy** o dan ofal y Parchedig Beti-Wyn James.

Yn ystod COVID-19 cynigiwyd oedfaon dros y we a denwyd cynulleidfaoedd helaeth.

Cynhelir Ysgol Sul fywiog yn wythnosol i blant y cylch.

Adeiladwyd yr capel 1875-6, gan bensaer lleol George Morgan.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y capel

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Gaerfyrddin
Priordy
Dafydd Epynt

Bardd o Gymru, o Frycheiniog mae'n debyg, a flodeuai yng nghanol y 15g oedd **Dafydd Epynt** a ganai yn bennaf yn ne-ddwyrain Cymru i uchelwyr mawr a mân. 

Golygwyd ei waith gan Owen Thomas yn y gyfrol *Gwaith Dafydd Epynt*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Frycheiniog
Owen Thomas (awdur)

Beirniad llenyddol ac awdur Cymraeg yw **Owen Thomas** (ganed 1971).

Ganed yn Aber-nant, Sir Gaerfyrddin yn 1971. Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri, Prifysgol Aberystwyth a Phrifysgol Rhydychen.

Bellach mae'n byw yng Nghaerfyrddin.

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Ardal Chichester

Ardal an-fetropolitan yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ardal Chichester** (Saesneg: *Chichester District*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 786&nbsp;km², gyda 120,720 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal Arun ac Ardal Horsham i'r dwyrain, yn ogystal â Surrey i'r gogledd, Hampshire i'r gorllewin, a'r Môr Udd i'r de.

bawd|dim|Ardal Chichester yng Ngorllewin Sussex

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir yr ardal yn 67 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn ninas Chichester. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Midhurst, Petworth, a Selsey.

## Gweler hefyd
* Chichester (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau 
Chichester
William Norton

Roedd **William Barron Norton** (28 Ebrill 1862 – 17 Rhagfyr 1898) yn chwaraewr dri chwarter rygbi'r undeb rhyngwladol Cymru a chwaraeodd rygbi clwb i Glwb Rygbi Caerdydd a rygbi rhyngwladol i Gymru . Dyfarnwyd chwe chap iddo dros Gymru.

## Cefndir 
Ganwyd Norton yng Nghaerfyrddin yn bumed blentyn yr Henadur Henry Norton a Margaret ei wraig. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg y Frenhines Elizabeth, Caerfyrddin.

## Gyrfa rygbi 
Roedd Norton yn un o'r chwaraewyr rhyngwladol Cymreig cynharaf  a chynrychiolodd ei wlad gyntaf ym 1882, yng nghyfarfyddiad cyntaf erioed y tîm ag Iwerddon. O dan gapteniaeth Charles Lewis, fe aeth Norton i mewn i dîm yn cynnwys deg cap newydd, ar ôl i dîm Cymru gael eu bychanu yn eu gêm agoriadol yn erbyn Lloegr. Enillodd Cymru'r gêm gan ei wneud yn fuddugoliaeth ryngwladol gyntaf un i'r tîm. Ail-ddewiswyd Norton ar gyfer y pum gêm nesaf, gan gwblhau Pencampwriaeth y gwledydd cartref 1883 a 1884 yn eu cyfanrwydd. Collodd Cymru ddwy gêm Pencampwriaeth 1883, a dwy gêm agoriadol twrnamaint 1884, ond roeddent yn llwyddiannus yng ngêm olaf y gyfres yn erbyn Iwerddon. Yn y gêm yn erbyn Iwerddon 1884 roedd tîm Iwerddon ddau chwaraewr yn brin a gorfodwyd hwy i fenthyg dau chwaraewr o Gymru i gwblhau eu tîm. Er ei fod yn gêm olaf gyrfa ryngwladol Norton, daeth i ben trwy sgorio ei unig gais dros ei wlad.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 

*  1882, 1884
*  1882, 1884
*  1883, 1884

## Gyrfa 
Wedi ymadael a'r ysgol aeth i wneud erthyglau mynegol i hyfforddi bod yn beiriannydd sifil yng Ngwaith Dŵr Caerdydd, ac wedi hynny bu am sawl blwyddyn yn gweithio i Gorfforaeth Caerdydd. Symudodd o Gaerdydd i gymryd swydd peiriannydd sifil gan Gorfforaeth Manceinion. Gwnaeth gais i'r Swyddfa Dramor am swydd yn Old Calabar, Gorllewin Affrica ar y pryd, Nigeria bellach. Roedd yn llwyddiannus, a dechreuodd ei swydd yno ym mis Awst 1898. Bu yno am ychydig fisoedd pan ddaliodd niwmonia a bu farw ym mis Rhagfyr 1898.

## Llyfryddiaeth 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1898
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth
Christian Nodal

Canwr a chyfansoddwr caneuon Mecsicanaidd yw **Christian Jesús González Nodal** (g. Caborca, Sonora, 11 Ionawr 1999). Mae ei sengl gyntaf, "Adiós amor", a ryddhawyd yn 2016 o dan label recordio Fonovisa, wedi ei wylio mwy na 910 miliwn gwaith ar YouTube.

Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Fecsico
Categori:Pobl a aned yn Sonora
James Clare

Roedd **James Arthur Clare** (1857 - 4 Ionawr 1930) yn chwaraewr rygbi yn safle'r tri chwarter a anwyd yn Lloegr ond a chwaraeodd Rygbi'r Undeb rhyngwladol i Gymru a chwaraeodd rygbi clwb i Glwb Rygbi Caerdydd. Cafodd un cap yn unig, yn yr ail ornest ryngwladol rhwng Cymru a Lloegr.

## Gyrfa rygbi 
Ganwyd Clare yn Llundain ym 1857 ond symudodd i Benarth lle daeth yn beilot yn Nociau Caerdydd, gan dywys llongau trwy'r harbwr. Wrth weithio yn ardal Caerdydd dechreuodd chwarae rygbi i Glwb Rygbi Caerdydd. Ym 1883 dewiswyd Clare i gynrychioli ei wlad fabwysiedig pan chwaraeodd i Gymru yng ngêm agoriadol y Pencampwriaeth y Gwledydd Cartref 1883 yn erbyn Lloegr. Hon oedd y drydedd gêm ryngwladol i Gymru chwarae a gêm gyntaf erioed y gêm gyntaf Pencampwriaeth y gwledydd cartref. O dan gapteiniaeth Charles Lewis, chwaraeodd Clare yn safle'r tri chwarter ynghyd â chyd aelod o  dîm Caerdydd William Norton. Collodd Cymru’r gêm o ddwy gôl a phedwar cais i ddim, ac ni ddewiswyd Clare i gynrychioli Cymru eto.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 
*  1883

## Llyfryddiaeth 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1930
Antonio Rosmini

Athronydd ac offeiriad o'r Eidal oedd **Antonio Rosmini-Serbati** (24 Mawrth 1797 – 1 Gorffennaf 1855) sydd yn nodedig am sefydlu'r Institutum Charitatis, urdd Gatholig elusennol ac addysgol a elwir hefyd y Rosminiaid.

Ganed Antonio Rosmini-Serbati ar 24 Mawrth 1797 i deulu bonheddig yn Rovereto, Iarllaeth Tyrol, yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Astudiodd athroniaeth ym Mhrifysgol Padova cyn iddo gael ei ordeinio ym 1821.

Ysgrifennodd Rosmini o blaid cenedlaetholdeb Eidalaidd yng nghyfnod y *Risorgimento* a chyfrannodd at adfywiad athroniaeth yn yr Eidal yn y 19g, er enghraifft yn ei dair chyfrol *Nuovo saggio sull’origine delle idee* (1830). Codai helynt o ganlyniad i'w ddadleuon diwinyddol, a oedd yn ceisio cymodi diwinyddiaeth Gatholig â syniadaeth wleidyddol a chymdeithasol fodern. Yn ei ysgrifau gwleidyddol, rhoddai ei gefnogaeth i genedlaetholdeb ond bu'n lladd ar elfennau gwrthglerigol a gwrth-Gatholig y mudiad hwnnw.

Ym 1848, daeth Rosmini yn gyfeillgar â'r Pab Pïws IX, ac yn sgil y chwyldro yn Rhufain aeth yn alltud gyda'r pab i Gaeta yn Nhachwedd 1848. Er gwaethaf ei gefnogaeth i'r pab, cafodd dau o weithiau Rosmini, a oedd yn dadlau o blaid diwygiadau eglwysig, eu gwahardd gan Gynulliad y Chwilys. Bu farw Rosmini ar 1 Gorffennaf 1855 yn Stresa, Teyrnas Piemonte a Sardinia, yn 58 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1797
Categori:Marwolaethau 1855
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Athronwyr Catholig o'r Eidal
Categori:Cenedlaetholwyr o'r Eidal
Categori:Clerigwyr y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Padova
Categori:Llenorion ffeithiol y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion ffeithiol Eidaleg o'r Eidal
Categori:Offeiriaid Catholig o'r Eidal
Categori:Pobl a aned yn Trentino-Alto Adige
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
Categori:Pobl fu farw yn Piemonte
Bob Gould

Roedd **Bob Gould** (1863 – 29 Rhagfyr 1931) yn flaenwr rygbi rhyngwladol Cymru a chwaraeodd rygbi clwb i Glwb Rygbi Casnewydd . Enillodd 11 cap i Gymru a fu'n gapten ar gyfer un gêm. Mae Gould yn fwyaf adnabyddus ym myd rygbi fel brawd Arthur Gould, un o sêr fawr cyntaf rygbi Cymru.

## Cefndir 
Ganwyd Gould yng Nghasnewydd yn un o leiaf 14 o blant Joseph Gould, peiriannydd nwy ac Elizabeth ei wraig. Bu pedwar o'i frodyr hefyd yn chwaraewyr rygbi i dîm Casnewydd a fu dau ohonynt yn chware i Gymru.

## Gyrfa 
Dechreuodd Gould ei fywyd gwaith trwy ddilyn yn ôl traed ei dad a gweithio fel peiriannydd nwy. Ffurfiodd ef a rhai o'i frodyr cwmni peirianyddol cyffredinol a fu'n gweithio ar brosiectau megis codi pontydd a systemau dŵr ym mhob rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig.

## Gyrfa rygbi 
Chwaraeodd Gould y rhan fwyaf o'i rygbi clwb gyda Chasnewydd, gan dreulio 8 tymor gyda'r clwb rhwng 1879 a 1887. Bu'n gapten ar Gasnewydd yn ei dymor olaf.

### Gyrfa ryngwladol 
Cafodd Gould ei gapio gyntaf i Gymru yn erbyn Iwerddon ar 28 Ionawr 1882.  Chwaraeodd i Gymru 10 gwaith arall, gan fod yn gapten ar y tîm yn erbyn yr Alban ar 26 Chwefror 1887. Byddai Gould yn chwarae ei bum gêm ryngwladol olaf gyda'i frawd iau Arthur a nodir mai gêm yr Alban ym 1885 yw'r gêm rygbi ryngwladol gyntaf i gael brodyr ar y ddwy ochr. Y brodyr Gould i Gymru a George a Richard Maitland ar gyfer yr Alban.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 

*  1882, 1884, 1885, 1886, 1887
*  1882, 1884
*  1883, 1884, 1885, 1887

## Llyfryddiaeth 
*  
*  
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1931
Linchmere

Pentref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Linchmere** neu **Lynchmere**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Chichester.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,691. Yn ogystal â phentref Linchmere ei hun, mae'r plwyf sifil yn cynnwys yr aneddiadau Hammer a Camelsdale.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Chichester
Categori:Pentrefi Gorllewin Sussex
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Sussex
Tangmere

Pentref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Tangmere**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Chichester. Saif 3 milltir (5&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain i ddinas Chichester.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,625.

Arferai Tangmere fod yn gartref i faes awyr RAF Tangmere, a oedd yn bwysig yn yr Ail Ryfel Byd, yn enwedig yn ystod Brwydr Prydain. Mae rhan o'r maes awyr yn gartref i amgueddfa hedfan bellach, tra bod rhannau eraill wei'u dychwelyd i amaethyddaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Chichester
Categori:Pentrefi Gorllewin Sussex
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Sussex
Billingshurst

Pentref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Billingshurst**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Horsham. Saif tua 6 milltir (10&nbsp;km) i'r de-orllewin o dref Horsham a 5.5 milltir (9&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o bentref Pulborough.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 8,232.

## Enwogion 
* Paul Darrow (1941–2019), actor ac awdur

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Horsham
Categori:Pentrefi Gorllewin Sussex
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Sussex
Ardal Horsham

Ardal an-fetropolitan yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ardal Horsham** (Saesneg: *Horsham District*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 530&nbsp;km², gyda 142,217 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Crawley ac Ardal Canol Sussex i'r dwyrain, Ardal Adur ac Ardal Arun i'r de, Ardal Chichester i'r gorllewin, a Surrey i'r gogledd.

bawd|dim|Ardal Horsham yng Ngorllewin Sussex

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir yr ardal yn 32 o blwyfi sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Horsham, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys tref Steyning.

## Gweler hefyd
* Horsham (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau 
Horsham
Winifred Jones (swffragét)

Swffragét oedd **Winifred Jones** (1876 - 1955) a arhosodd yn Eagle House  (lloches i swffragetiaid yng Ngwlad yr Haf) yn dilyn ei charchariad o ganlyniad i'w gweithredoedd i gefnogi Pleidleisiau i Fenywod.

## Bywyd cynnar 
Ganed Jones yn Spittal's Lodge yn Chesterfield. Yn ferch i William T Jones a Sarah ei wraig.

Roedd ei thad yn gyfreithiwr a daeth ei chwaer, Gladys, yn ddramodydd a ddaeth yn adnabyddus fel Gwen Jones.

Y diwrnod canlynol, protestiodd y swffragetiaid yng nghyfarfodydd cyhoeddus Llyod George, rhai yn defnyddio gweithredu milwriaethus. Arestiwyd Jones am niweidio ffenestri yn Palace Theatre. Hwn oedd ei harestiad cyntaf.

Ym 1910, arestiwyd Jones eto, ochr yn ochr â Beatrice Saunders, am niweidio Rhif 10 ac 11 Downing Street yn fwriadol, Pencadlys Llywodraeth Prydain. Cafodd ei charcharu am fis. Plannodd *Concolor Abies* ar 2il Gorffennaf 1911  yng ngardd y tŷ oedd yn cael ei alw'n Arboretum Annie.

## Yn ddiweddarach mewn bywyd 
Yn ystod y 1920au, roedd Jones yn byw yn Lincoln's Inn yn Llundain gyda'i chwaer, a elwir bellach yn Gwen Jones.

Roedd Gwen Jones yn ddramodydd a ysgrifennodd ddrama o'r enw Gloriana am y Frenhines Elizabeth I. Gweithiodd y chwiorydd Jones ochr yn ochr â swffragetiaid Millicent ac Agnes Fawcett i dalu am atgyweirio cerflun Elizabeth I yn Eglwys St-Dunstan's-in-the-West, Llundain.

Bu farw Jones ym 1955.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Swffragetiaid
Categori:Genedigaethau 1873
Tom Clapp

Roedd **Tom Clapp** (25 Hydref 1858 - 15 Hydref 1933) yn flaenwr rygbi rhyngwladol a chwaraeodd rygbi clwb i Glybiau Rygbi'r Fenni a Chasnewydd. Enillodd 14 cap dros Gymru a bu'n gapten ar y tîm ar dri achlysur. Clapp oedd y chwaraewr cyntaf o Gasnewydd i fod yn gapten ar Gymru.

## Gyrfa rygbi 
Ganwyd Clapp yn Portman Square, Marylebone, Llundain ym 1858, ond fe'i magwyd yng Ngwlad yr Haf. Symudodd teulu Clapp i Nant-y-glo pan oedd yn dal yn ei ieuenctid. Byddai Clapp yn chwarae ei rygbi cynnar i Flaenau Gwent cyn symud i Glwb Rygbi y Fenni. Ym 1883 symudodd i dîm dosbarth cyntaf Casnewydd a gwnaeth Clapp argraff ar y clwb oherwydd yn nhymhorau 1884/85 a 1885/86 cafodd ei wneud yn gapten y tîm. Ym mis Mai 1888 gadawodd Clapp rygbi Cymru ar ôl ac ymfudo i Unol Daleithiau America  gan ddilyn ei frawd David a adawodd y flwyddyn cynt. Ym 1920 roedd y ddau frawd yn ffermwyr ffrwythau sitrws yng Nghaliffornia.

### Gyrfa ryngwladol 
Enillodd Clapp ei gap cyntaf ym 1882 yn erbyn Iwerddon, gêm lle sgoriodd gais. Y ddwy gêm nesaf, yn erbyn Lloegr a'r Alban, oedd ei olaf i Nant-y-glo. Byddai Clapp yn cynrychioli Cymru mewn 14 gêm ac ar 12 Mawrth 1887 roedd yn gapten ar Gymru ym Mharc Penbedw yn erbyn Iwerddon. Enillodd Cymru’r gêm oherwydd bod cais yn werth un pwynt, er bod Iwerddon wedi sgorio 3 chais i un Gymru, rhoddodd gôl adlam gan Arthur Gould  y fuddugoliaeth i Gymru. Cadwodd Clapp y gapteniaeth ar gyfer y gêm nesaf yn erbyn yr Alban, ac arwain ei wlad yn eu buddugoliaeth gyntaf yn erbyn tîm yr Alban. Ei gêm nesaf yn erbyn Iwerddon, ar 3 Mawrth 1888, oedd ei olaf fel capten a'i olaf yng nghrys Cymru.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 

*  1883, 1884, 1885, 1887
*  1882, 1884, 1887, 1888
*  1883, 1884, 1885, 1886, 1887, 1888

## Llyfryddiaeth 
*  
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1933
Choghur

Offeryn cerdd llinynnol dwyreiniol yw'r **Choghur** hefyd  **Chogur**, hefyd *Tsiogwr* mewn orgraff Gymraeg (Aserbaijaneg: *Çoğur*; Rwsieg: *Чугур*), a oedd yn boblogaidd yn y 12 -16g yn y Cawcasws, Iran ac Anatolia, yn rhan o ddefodau'r sect Fwslemaidd Sufi, ym meistroli derfish a chantorion a baledwyr Aseri a Twrceg a elwir yn ashic (Asereg: *aşıq*).

## Etymoleg
Daw'r enw "chogur" o'r gair Tyrceg "chagyr" (wedi'i gyfieithu - "galwad/i alw"). Hynny yw, mae'r gair yn golygu "offeryn cerdd sydd wedi'i gynllunio i apelio at Dduw, at y Gwirionedd." Yn ddiweddarach cymerodd ffurf mwy ffonetig â “chogur”.

## Hanes
Defnyddiwyd y Chogur, o farnu yn ôl amryw ffynonellau hanesyddol, fel offeryn cerdd milwrol i godi morâl ymhlith rhyfelwyr. Yn aneliadau “Chahanara- Shah Ismail Safavi”, sy'n sôn am ddechrau'r 16g, dywed:

::"... Cyn y fyddin orymdeithio fuddugoliaethus, chwaraeodd a chanodd y Chukur Türks-warsagi i godi ysbryd ymladd y milwyr"

Mae Ali Reza Yalchin yn ei waith “The Age of Turkmens in the South”, yn siarad am 9 tant, 15 cribell a thrywydd hyfryd y Chogur. A barnu yn ôl ffeithiau hanesyddol, gallwn ddod i'r casgliad bod y Chogur wedi dod i ddisodli gopuzu ozanov yn y canol oesoedd (12 - 13g, ac yn y canrifoedd 15-16g disodlodd saz yr olaf. Mae rhai mathau o chogur a oedd yn gyffredin yn y Cawcasws, yn ogystal ag ymhlith Turkmens Irac, wedi goroesi hyd heddiw.

## Dyluniad a chynhyrchu
[thumb|300px|Chogur o'r 15g, wedi'i arddangos ym mhalas Shirvanshahs, [Baku, Aserbaijan]]
Mae gan y chogur sydd wedi'i storio yn sylfaen Amgueddfa Hanes Aserbaijan dri llinyn pâr a 22 cribell. Mae'r achos trwy ddull cydosod wedi'i wneud o bren mwyar Mair (merysen). Mae gorchudd pren ar ben yr achos gyda thrwch o 0.4&nbsp;mm (yn hytrach 4&nbsp;mm). Mae'r gwddf a phen yr offeryn wedi'i wneud o goeden cnau Ffrengig, tra bod y pegiau twinio o goeden gellygen. Mae dau dwll soniarus yn cael eu drilio ar ochrau'r gragen ac mae sawl twll wedi'u lleoli ar y dec uchaf.

:Hyd llawn - 880 mm
:Hyd y corff (drwm) - 400 mm
:Lled y corff - 225 mm
:Uchder y corff - 140 mm. .
:Nifer y cribellau ar y gwddf yw 22.
:Mae dau agorfa resonator yn cael eu drilio ar bob ochr i'r corff, a gwneir sawl agorfa ar ben y seinfwrdd. Mae ei raddfa yn mynd o "do" yr wythfed (octave) fach i "sol" yr ail wythfed.

Gellir canu'r Chogur fel offeryn unigol neu fel rhan o ensemble.

## Chongur Georgia
Offeryn o Georgia yw'r Chonguri (ჩონგური) sy'n gysylltiedig â'r pandwri, ond yn fwy a gyda pheg hanner ffordd i lawr y gwddf. Mae ganddo dannau neilon (perfedd yn draddodiadol).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* eitem am y Chogur ar deledu Aserbaijan

Categori:Offerynnau cerdd o Aserbaijan
Categori:Offerynnau tannau
Categori:Diwylliant Aserbaijan
Ardal Arun

Ardal an-fetropolitan yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ardal Arun** (Saesneg: *Arun District*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 221&nbsp;km², gyda 159,827 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal Chichester ac Ardal Horsham i'r gogledd, Ardal Adur a Bwrdeistref Worthing i'r dwyrain, a'r Môr Udd i'r de.

bawd|dim|Ardal Arun yng Ngorllewin Sussex

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir yr ardal yn 31 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Littlehampton. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Arundel a Bognor Regis.

## Cyfeiriadau 
Arun
Ardal Canol Sussex

Ardal an-fetropolitan yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ardal Canol Sussex** (Saesneg: *Mid Sussex District*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 334&nbsp;km², gyda 149, 716 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal Adur i'r de, Ardal Horsham i'r gorllewin, Bwrdeistref Crawley i'r gogledd-orllewin, Surrey i'r gogledd, a Dwyrain Sussex i'r dwyrain.

bawd|dim|Ardal Canol Sussex  yng Ngorllewin Sussex

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir yr ardal yn 24 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Haywards Heath. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Burgess Hill ac East Grinstead.

## Gweler hefyd
*Canol Sussex (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau 
Canol Sussex
Ardal Adur

Ardal an-fetropolitan yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ardal Adur** (Saesneg: *Adur District*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 41.8&nbsp;km², gyda 63,869 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Worthing ac Ardal Arun i'r gorllewin, Ardal Horsham ac Ardal Canol Sussex i'r gogledd, Dinas Brighton a Hove i'r dwyrain, a'r Môr Udd i'r de.

bawd|dim|Ardal Adur  yng Ngorllewin Sussex

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir yr ardal yn dri phlwyf sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Shoreham-by-Sea, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys tref Southwick.

## Cyfeiriadau 
Adur
Bordon

Tref a phlwyf sifil yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Bordon**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Whitehill yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Hampshire. Saif  yn Fforest Brenhinol Woolmer gynt.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Bordon boblogaeth o 16,035.

Rhwng 1903 a 2015 lleolwyd gwersyll byddin yn y dref. Yn 2009, fe'i dynodwyd gan Lywodraeth y DU yn un o bedair eco-dref newydd. Ar ôl ymadawiad y byddin ym mis Rhagfyr 2015 am ganolfan newydd yn Lyneham, Wiltshire rhyddhawyd dros 100 hectar, a roddodd gyfle i drawsnewid y dref o dref garsiwn i leoliad modern ecogyfeillgar erbyn 2036.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Whitehill-Bordon, sy'n disgrifio'r cynlluniau i greu'r eco-dref

Categori:Ardal Dwyrain Hampshire
Categori:Trefi Hampshire
Cerflun Edward Colston

Cafodd cerflun o Edward Colston a arferai sefyll yng nghanol dinas Bryste ei dynnu i lawr gan brotestwyr ar 7 Mehefin 2020. 
Codwyd y cerflun cyntaf ym 1895.  Y cerflunydd oedd John Cassidy.

Dyn cyfoethog oedd Colston (1636–1721) a gafodd y rhan fwyaf o'i arian o'r fasnach gaethweision.  Gwnaed cwynion am y cerflun cyntaf tua 1990 a gofynnwyd i Gyngor Dinas Bryste ei dynnu. Yn ystod protestiadau "Black Lives Matter" yn 2020, taflwyd y cerflun i'r harbwr. 
Tynnodd Cyngor Dinas Bryste y cerflun o'r dŵr ac maen nhw'n bwriadu ei roi mewn amgueddfa.

Dwedodd y Prif Gwnstabl Heddlu Bryste, Andy Marsh: "Byddai arestio pobl [ar y pryd] yn debygol o fod wedi arwain at anafiadau […] a gallai [hynny] fod wedi cael goblygiadau difrifol i ddinas Bryste a thu hwnt. Fedrwch chi ddychmygu golygfeydd o’r heddlu ym Mryste yn ymladd â phrotestwyr a oedd yn difrodi’r cerflun o ddyn yr ystyrir ei fod wedi gwneud tipyn o’i ffortiwn drwy’r fasnachu caethweision?"

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mryste
Colston
Categori:Sefydliadau 1895
Massawa

Mae **Massawa** neu **Mitsiwa**, yn ddinas borthladd yn Rhanbarth Semienawi Keyih Bahri yn Eritrea, wedi'i lleoli ar y Môr Coch ym mhen gogleddol Gwlff Zula wrth ymyl archipelago Dahlak. Mae wedi bod yn borthladd hanesyddol bwysig ers canrifoedd lawer.

Massawa oedd prifddinas Gwladfa Eritrea yn yr Eidal nes i sedd y llywodraeth drefedigaethol symud i Asmara ym 1897.

Mae gan Massawa dymheredd cyfartalog o 30 ° C / 86 ° F, sy'n un o'r uchaf a geir yn y byd, ac mae'n "un o'r ardaloedd arfordirol morol poethaf yn y byd".

bawd|dim|Dinas porthladd yw Massawa neu Mitsiwa

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-brifddinasoedd
Categori:Dinasoedd Eritrea
Brough, Dwyrain Swydd Efrog

Tref fach yn Nwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Brough**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Elloughton-cum-Brough yn awdurdod unedol Riding Dwyreiniol Swydd Efrog. Saif ar lan ogleddol Afon Humber tua 12 milltir (19&nbsp;km) i'r gorllewin o ddinas Kingston upon Hull.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Brough boblogaeth o 12,472.

Yn ystod y cyfnod Rhufeinig, enw'r dref oedd *Petuaria*, ac roedd yn brifddinas llwyth Celtaidd y Parisii. Roedd yn sefyll ym mhen deheuol y ffordd Rufeinig Ffordd Cade a oedd yn ymestyn tua 100 milltir i'r gogledd i *Pons Aelius* (Newcastle upon Tyne bellach).

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dwyrain Swydd Efrog
Categori:Trefi Dwyrain Swydd Efrog
Grassington

Tref a phlwyf sifil yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Grassington**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Craven. Saif ar Afon Wharfe.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,126.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardal Craven
Categori:Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog
Categori:Trefi Gogledd Swydd Efrog
Bretforton

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Bretforton**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Wychavon. Saif tua 4.4 milltir (7.1&nbsp;km) i'r dwyrain o Evesham, yn Nyffryn Evesham.

Maint y plwyf sifil yw 6.89km². Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 1,052.

Mae neuadd y pentref, tafarn (Tafarn y Fleece), clwb y Lleng Brydeinig, eglwys (Eglwys Sant Leonard) a 2 ysgol. Soniodd dogfen Sacsoniaid am "Brotfortun" yn 714, yn golygu "Rhyd gyda estyll", efallai yn cyfeirio at bont bren yn ymyl y rhyd. Mae’r pentref yn sefyll ar hen ffermdir Abaty Evesham.

Mae’r pentref yn cynnal gŵyl ferllys, sy’n dechrau ym mis Ebrill ac yn parhau am chwe wythnos. Mae gan y pentref fand arian, sy’n dyddio o 1895, pan oedd o Band Dirwestol Bretforton. Mae hefyd clwb criced, sy’n chwarae yng Nghyngrair Criced Bryniau’r Cotswolds.

Agorwyd ysgol y pentref ar 26 Mehefin 1877. Daeth yn academi ar 30 Ionawr 2018.

Bretforton01LB.jpg|Eglwys Sant Leonard
Bretforton02LB.jpg|Tafarn y Fleece

Bretforton03LB.jpg
Bretforton04LB.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y pentref                                                                                         
* Gwefan y Fleece

Categori:Ardal Wychavon
Categori:Pentrefi Swydd Gaerwrangon
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerwrangon
Willie Thorne

Roedd **William Joseph "Willie" Thorne** (4 Mawrth 1954 – 17 Mehefin 2020) yn chwaraewr snwcer o Loegr a sylwebydd ar y gamp. Cychwynnodd fel sylwebydd snwcer ar y BBC yn yr 1980au a bu'n gweithio iddyn nhw hyd at 2018.

Cafodd ei eni yng Nghaerlŷr. Roedd yn bencampwr dan-16 cenedlaethol ym 1970. Enillodd y twrnamaint "Clasurol" ym 1985. Bu farw o lewcemia mewn ysbyty yn Torrevieja, Sbaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr snwcer o Loegr
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl o Gaerlŷr
Snaith

Tref yn Nwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Snaith**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Snaith and Cowick yn awdurdod unedol Riding Dwyreiniol Swydd Efrog. Saif tua 6 milltir (10&nbsp;km) i'r gorllewin o Goole.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Snaith boblogaeth o 3,001.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Eglwys Sant Lawrens

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dwyrain Swydd Efrog
Categori:Trefi Dwyrain Swydd Efrog
Tilbury

Tref a phorthladd yn sir seremonïol Essex, Dwyrain Lloegr, ydy **Tilbury**.  Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Bwrdeistref Thurrock. Mae'n rhan o Borthladd Llundain gyda phorthladd dwfn mawr. Saif ar lan ogleddol Aber Tafwys ac mae ganddi gysylltiad hanesyddol agos â Gravesend, y mae'n ei wynebu ar lan y de; mae fferi yn gweithredu rhwng y ddau le.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Tilbury boblogaeth o 12,450.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Thurrock
Categori:Porthladdoedd Lloegr
Categori:Trefi Essex
Clacton-on-Sea

Tref yn Essex, Dwyrain Lloegr, ydy **Clacton-on-Sea**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Tendring. Mae'n gyrchfan glan môr a gafodd ei gyfnod mwyaf poblogaidd o'r 1950au i'r 1970au.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Clacton-on-Sea boblogaeth o 50,548.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Tendring
Categori:Trefi Essex
Abbots Bromley

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Abbots Bromley**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Swydd Stafford. Saif 10 milltir (16&nbsp;km) i'r de o Uttoxeter.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,779.

Mae'r pentref yn enwog am ei Ddawns Gyrn flynyddol, traddodiad hynafol sy'n denu ymwelwyr o bell ac agos.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Buttercross
*Eglwys Sant Niclas
*Tŷ Coleridge
*Ysgol Cyntaf Richard Clarke

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dwyrain Swydd Stafford
Categori:Plwyfi sifil Swydd Stafford
Categori:Pentrefi Swydd Stafford
Obo

Offeryn cerdd chwythbren yw'r **obo** (lluosog: *oboi* neu *oboau*). Mae ffurf fodern yr offeryn, a ddefnyddir mewn cerddorfeydd, wedi'i wneud o bren, ac mae tua 59&nbsp;cm o hyd. Fe'i chwythir drwy corsen ddwbl.

Dyfeisiwyd yr offeryn tua 1660 yn llys brenhinol Ffrainc, a daeth yn boblogaidd yn fuan mewn gwledydd Ewropeaidd eraill. Daw'r enw o'r gair Ffrangeg *hautbois* (IPA: /obwɑ/, yn llythrennol "pren uchel"), a drawsnewidiwyd i'r gair Eidaleg *oboe* (/'ɔ:bɔɛ/ - tair sillaf). Cyn tua 1770 y gair a ddefnyddiwyd yn Lloegr oedd *hoboy* (/ˈhoʊbɔɪ/); ond dadleolwyd *hoboy* gan *oboe*, wedi ei Seisnigeiddio i air deusill (/'oubou/). Daw'r gair Cymraeg "obo" o'r Saesneg.

## Gweler hefyd
* Basŵn
* Pibgorn

bawd|dim|1000px|Obo modern
bawd|30px|Corsen obo

## Cyfeiriadau

Categori:Aeroffonau â chorsen ddwbl
Categori:Chwythbrennau
Leighton Buzzard

Tref yn Swydd Bedford, Dwyrain Lloegr, ydy **Leighton Buzzard**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Leighton–Linslade yn awdurdod unedol Canol Swydd Bedford.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Leighton Buzzard boblogaeth o 37,469.

## Cyfeiriadau
Categori:Canol Swydd Bedford
Categori:Trefi Swydd Bedford
Juan Ginés de Sepúlveda

Athronydd a diwinydd Catholig o Sbaen ac ysgolhaig o ddyneiddiwr oedd **Juan Ginés de Sepúlveda** (1494 – 1573).

Ym 1515 symudodd o Córdoba i'r Eidal ac ymunodd â'r Coleg Sbaenaidd ym Mhrifysgol Bologna. Yno fe weithiodd dan yr athronydd Aristotelaidd Pietro Pomponazzi, ac erbyn 1526 Sepúlveda oedd cyfieithydd swyddogol gweithiau Aristoteles ar gyfer Llys y Pab. Treuliodd ugain mlynedd yn yr Eidal yn casglu, cyfieithu, a chyhoeddi gweithiau Aristoteles.

Yn ei ymgom *Democrates alter de justis belli causis apud Indos* (1550) mae'n amddiffyn hawl Coron Castilia i wladychu'r Byd Newydd ac i orchfygu'r bobloedd frodorol yno. Galwodd ar syniadaeth Aristoteles, gan gynnwys athrawiaeth yr aristocratiaeth naturiol, i gyfiawnhau ei safbwyntiau. Dadleuodd hefyd bod ymledu gwareiddiad Catholig a masnach Ewropeaidd yn ymgyrch elusennol a oedd o fudd i'r brodorion. Erfyniai Cyngor yr Indes arno am ei farnau ynglŷn ag imperialaeth y Sbaenwyr yn y Byd Newydd, a chafodd Sepúlveda ddadl gyhoeddus yn erbyn Bartolomé de las Casas yng Nghyngor Valladolid (1550–51).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1494
Categori:Marwolaethau 1573
Categori:Athronwyr yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Athronwyr Catholig o Sbaen
Categori:Athronwyr y Dadeni
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bologna
Categori:Diwinyddion yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Diwinyddion Catholig o Sbaen
Categori:Dyneiddwyr o Sbaen
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Ysgolheigion yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Ysgolheigion Lladin o Sbaen
Gustave Eiffel

Peiriannydd sifil a phensaer Ffrengig oedd **Alexandre-Gustave Eiffel** (15 Rhagfyr 1832 – 28 Rhagfyr 1923) sydd yn nodedig am ddylunio Tŵr Eiffel a saif ym Mharis.

Ganed yn Dijon, Teyrnas Ffrainc, a derbyniodd ei radd o'r École Centrale des Arts et Manufactures ym 1855. Bu'n arbenigo mewn strwythurau metal, yn enwedig pontydd. Dan ei arweiniad, codwyd pont haearn yn Bordeaux ym 1858, a fe ddyluniodd y Galerie des machines, pafiliwn haearn, dur a gwydr, ar gyfer Arddangosfa Paris ym 1867. Dyluniodd hefyd gromen symudol Arsyllfa Nice a fframwaith Cerflun Rhyddid.

Dyluniodd Eiffel y tŵr haearn gyr sy'n dwyn ei enw ar gyfer yr Exposition Universelle, ffair y byd ym Mharis ym 1889. O 1889 i 1930, Tŵr Eiffel oedd y strwythur wneuthuredig uchaf yn y byd.

Adeiladodd Eiffel labordy ar gyfer arbrofion erodynameg ar gyrion Paris a gweithiodd yno yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Rhoes y labordy i lywodraeth Ffrainc ym 1921. Bu farw ym Mharis yn 91 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Peirianwyr sifil o Ffrainc
Categori:Penseiri o Ffrainc
Categori:Pobl o Dijon
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Jean Kennedy Smith

Roedd **Jean Ann Kennedy Smith** (20 Chwefror 1928 – 17 Mehefin 2020) yn diplomydd Americanaidd. Chwaer John F. Kennedy oedd hi.

Cafodd ei geni ym Moston, yn ferch i'r diplomydd Joseph P. Kennedy a'i wraig Rose Fitzgerald Kennedy. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Manhattanville, Dinas Efrog Newydd. Priododd Stephen Smith ym 1956.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2020
Dolen Mach

Cyfres o gymoedd yn ne Gwynedd sy’n rhan o ardal hyfforddi tactegol awyrennau yw **Dolen Machynlleth** neu **Ddolen Mach** (Saesneg: *Machynlleth Loop* neu *Mach Loop*). Mae'n rhan o "Ardal Hedfan Isel 7", a defnyddir yr ardal yn rheolaidd ar gyfer hyfforddiant hedfan lefel isel. Mae llif cylchol sy'n rhedeg yn groes i'r cloc er mwyn i griwiau allu ymarfer hedfan gyda'r cyfuchliniau trwy'r cymoedd heb orfod poeni am ddod wyneb yn wyneb ag awyrennau sy'n dod o'r cyfeiriad arall.

Dyma un o'r ychydig leoedd yn unrhyw le yn y byd lle gall ffotograffwyr dynnu lluniau o awyrennau ymladd sy'n hedfan oddi tanynt. Daw llawer o selogion o bell gyda'r gobaith o weld yr awyrennau'n ymgymryd â'u symudiadau beiddgar. Fodd bynnag, mae anesmwythyd yn yr ardal ynglŷn â sŵn o'r awyrennau, a diogelwch yr ymarferion.

Mae'r maes parcio ar safle Llyn y Tri Grayenyn ym Mwlch Llyn Bach yn lleoliad poblogaidd ar gyfer gwylio'r awyrennau.

[bawd|dim|F-15E Strike Eagle o [Awyrlu'r Unol Daleithiau yn Nolen Mach, 11 Medi 2012]]

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* MachLoop.co.uk – gwefan selogion

Categori:Yr Awyrlu Brenhinol
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Rhyfela awyrennol
Arsugniad

**Arsugniad** yw'r ymlyniad o atomau, ïonau neu moleciwlau o'r cyflwr nwy i arwyneb solid. Mae'r broses hon yn wahanol i *amsugno,* sy'n cyfeirio at treiddiad sylwedd i swmp (bulk) deunydd. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosesau cemegol
Cenedlaetholdeb croenwyn

Cenedlaetholdeb sydd yn arddel taw cenedl yw'r bobl wynion, naill ai mewn cyd-destun rhanbarthol neu ryngwladol, a bod angen llywodraeth wen i sicrhau eu hawliau, hunaniaeth a diwylliant yw **cenedlaetholdeb croenwyn**. Fel mudiad byd-eang, neu ffurf ar holl-genedlaetholdeb, mae'n pwysleisio etifeddiaeth gyffredin yr hil wen. Ar ei ffurfiau rhanbarthol mae'n galw am ddatblygu a chynnal hunaniaeth genedlaethol y bobl wynion o fewn gwlad benodol, gan amlaf gwlad a chanddi boblogaeth wen yn disgyn o sawl gwahanol grŵp ethnig Ewropeaidd, er enghraifft Unol Daleithiau America neu Dde Affrica. Mae nifer o genedlaetholwyr croenwyn yn cefnogi cysyniad yr ethno-wladwriaeth wen, sef cenedl-wladwriaeth a fyddai'n neilltuo dinasyddiaeth ar gyfer gwynion ac yn diogelu eu buddiannau.

Nid yw cenedlaetholdeb croenwyn yn gyfystyr â balchder croenwyn, goruchafiaeth y gwynion, ymwahaniaeth groenwen, nac hunaniaeth groenwen, er bod y cysyniadau a'r creodau hyn i gyd yn cydgyffwrdd yn aml.

## Gweler hefyd 
* Cenedlaetholdeb croenddu

## Cyfeiriadau 

Croenwyn
Categori:Pobl wynion
Bwrdeistref Worthing

Awdurdod unedol yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Bwrdeistref Worthing** (Saesneg: *Borough of Worthing*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 32.5&nbsp;km², gyda 110,025 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal Arun i'r gorllewin a'r gogledd, Ardal Adur i'r dwyrain, a'r Môr Udd i'r de.

bawd|dim|Bwrdeistref Worthing yng Ngorllewin Sussex

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Mae'r fwrdeistref yn ardal ddi-blwyf. I bob pwrpas mae ganddi'r un ffiniau â thref Worthing.

## Cyfeiriadau 
Worthing
Ian Holm

Actor o Loegr oedd **Syr Ian Holm, CBE** (12 Medi 1931 – 19 Mehefin 2020). Ymddangosodd yn ffilm Kenneth Branagh o *Henry V* fel y milwr o Gymru, Fluellen. Enillodd Wobr BAFTA am Actor Cefnogol Gorau am ei rôl yn y ffilm *Chariots of Fire*.

Roedd ei rannau adnabyddus mewn ffilmiau yn cynnwys Ash yn *Alien*, y Tad Vito Cornelius yn *The Fifth Element*, Chef Skinner yn *Ratatouille*, a Bilbo Baggins yn *The Lord of the Rings* a chyfres ffilm *The Hobbit*.

Cafodd ei eni, fel Ian Holm Cuthbert, yn Goodmayes, Essex, yn fab i James Harvey Cuthbert a'i wraig Jean Wilson (née Holm). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Chigwell ac yn RADA.

## Bywyd personol
Roedd yn briod bedair gwaith. Ei drydedd wraig oedd yr actores Penelope Wilton. Roedden nhw wedi ysgaru yn 2001.

## Ffilmiau
**Mary, Queen of Scots* (1971), fel David Rizzio
**Alien* (1979)
**Chariots of Fire* (1981)
**Time Bandits* (1981), fel Napoleon
**Henry V* (1989), fel Fluellen
**Hamlet* (1990), fel Polonius
**The Borrowers* (1992), fel Pod
**The Madness of King George* (1994)
**The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring* (2001), fel Bilbo Baggins
**The Lord of the Rings: The Return of the King* (2003)
**The Hobbit: An Unexpected Journey* (2012)
**The Hobbit: The Battle of the Five Armies* (2014)

## Teledu
**Napoleon and Love* (1974), fel Napoleon
**The Lost Boys* (1978), fel J. M. Barrie
**S.O.S. Titanic* (1979)
**Le Misanthrope* (1980)
**The Browning Version* (1985)
**Uncle Vanya* (1991)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl fu farw o glefyd Parkinson
Categori:Pobl o Loegr o dras Albanaidd