John Osborne

Dramodydd, sgriptiwr ac actor o Loegr oedd **John James Osborne** (12 Rhagfyr 1929 – 24 Rhagfyr 1994). Ystyrir ef fel un o'r ffigurau mwyaf dylanwadol ym myd y theatr ôl-ryfel. Yn enedigol o Lundain, bu gweithio am gyfnod fel newyddiadurwr cyn dechrau fel rheolwr llwyfan ac actor yn y theatr. Bu’n byw mewn tlodi am nifer o flynyddoedd cyn i’w drydedd ddrama gael ei llwyfannu sef *Look Back in Anger* (1956), a ddaeth ag enwogrwydd cenedlaethol iddo.

Yn seiliedig ar berthynas gyfnewidiol Osborne â'i wraig gyntaf, Pamela Lane, fe ystyrir *Look Back in Anger* fel y ddrama "kitchen sink realism" cyntaf. Tyfodd mudiad a wnaeth ddefnydd o "realaeth sinc y gegin",  gan ei gyplysu â realaeth gymdeithasol er mwyn trafod dadrithiad y gymdeithas Brydeinig, ym mlynyddoedd olaf yr Ymerodraeth. Daeth yr ymadrodd “dynion ifanc dig” ["angry young man / men"]  a fathwyd gan George Fearon i ddisgrifio Osborne wrth hyrwyddo’r ddrama, i ymgorffori’r awduron dosbarth gweithiol, asgell chwith yn bennaf o fewn y mudiad hwn. Ystyriwyd Osborne fel y ffigwr blaenllaw  oherwydd ei wleidyddiaeth asgell chwith, ddadleuol, er i feirniaid nodi trywydd ceidwadol yn ei ysgrifennu cynnar.

Cafodd *The Entertainer* (1957), *Luther* (1961), ac *Inadmissable Evidence* (1964) dderbyniad da hefyd, gyda *Luther* yn ennill Gwobr Tony 1964 am y Ddrama Orau, er bod y derbyniad i'w ddramâu diweddarach yn llai ffafriol.  Yn ystod y cyfnod hwn dechreuodd Osborne ysgrifennu ac actio ar gyfer y teledu

Ym 1958, ymunodd Osborne â chyfarwyddwr *Look Back in Anger,* Tony Richardson a’r cynhyrchydd ffilm Harry Saltzman i ffurfio Woodfall Film Productions, er mwyn cynhyrchu addasiad ffilm Richardson o *Look Back in Anger* ym 1959 a gweithiau eraill o realaeth sinc y gegin, gan arwain y Don Brydeinig Newydd [British New Wave]. Gwelwyd addasiadau gan Osborne ei hun o *The* *Entertainer* (1960) (a gyd-ysgrifennwyd gyda Nigel Kneale ), ac *Inadmissible Evidence* (1968), yn ogystal â’r gomedi gyfnod *Tom Jones* (1963), a enillodd Wobr yr Academi am yr Addasiad Sgript Orau a Gwobr BAFTA am y Sgript Orau ym Mhrydain.

Bu Osborne yn briod bum gwaith, ond cafodd y pedwar cyntaf eu poenydio gan gyhuddiadau o gamdriniaeth.  Ym 1978 priododd Helen Dawson, ac o 1986 buont yn byw yng nghefn gwlad Swydd Amwythig. Ysgrifennodd ddwy gyfrol hunangofiannol, *A Better Class of Person* (1981) ac *Almost a Gentleman* (1991), a chyhoeddwyd gasgliad o'i waith ffeithiol, *Damn You, England*, ym 1994. Bu farw o gymhlethdodau diabetes ar 24 Rhagfyr 1994 yn 65 oed.

## Bywyd cynnar 
Ganed Osborne ar 12 Rhagfyr 1929 yn Llundain, yn fab i Thomas Godfrey Osborne, arlunydd masnachol a lluniwr hysbysebion o dras Gymreig, a Nellie Beatrice Grove, barforwyn Cockney.

Ym 1936 symudodd y teulu i faestref gogledd Surrey yn Stoneleigh, lle'r oedd mam Thomas eisoes wedi ymgartrefu. Byddai Osborne, fodd bynnag, yn ei ystyried fel anialwch diwylliannol a datganodd ffrind ysgol yn ddiweddarach ei fod "yn meddwl [ein bod ni] yn llawer o bobl ddiflas, anniddorol."  Roedd yn caru ei dad ond yn casáu ei fam,  a ddisgrifiodd fel dynes "ragrithiol, hunan-amsugnol a dichellgar wahanol"

Bu farw Thomas Osborne ym 1940, gan adael i'r bachgen ieuanc swm o arian o'r setliad ysweiriol a ddefnyddiodd i dalu am addysg breifat yng Ngholeg Belmont, ysgol fonedd yn Barnstaple, Dyfnaint. Ymunodd â'r ysgol ym 1943, ond diarddelwyd ef yn nhymor yr haf 1945. Honnodd Osborne mai am daro'r prifathro oedd hyn, am fod yntau wedi'i daro am wrando ar ddarllediad gan Frank Sinatra, ond haerodd cyn-ddisgybl arall fod Osborne wedi ei ddal yn ymladd gyda disgyblion eraill. Tystysgrif Ysgol oedd yr unig gymhwyster ffurfiol a enillodd. 

## Gyrfa 
Wedi ymadael â'r ysgol, aeth Osborne adref at ei fam yn Llundain a rhoi cynnig byr ar newyddiaduraeth fasnach. Cafodd waith fel tiwtor i gwmni teithiol o actorion iau, a dyna sut y daeth i fyd y theatr. Yn fuan wedyn, daeth yn reolwr llwyfan ac actor ac ymunodd â chwmni teithiol taleithiol Anthony Creighton. Ceisiodd Osborne ysgrifennu dramâu, gan gyd-ysgrifennu ei gyntaf, *The Devil Inside Him*, gyda’i fentor Stella Linden, a’i cyfarwyddodd yn y Theatr Frenhinol Huddersfield ym 1950. Ym Mehefin 1951 priododd Osborne â Pamela Lane. Ysgrifennodd  ei ail ddrama, *Personal Enemy ,* gydag Anthony Creighton, ac yn ddiweddarach ysgrifennodd *Epitaph for George Dillon*, a lwyfannwyd yn y Royal Court ym 1958 . Llwyfannwyd *Personal Enemy* mewn theatrau rhanbarthol cyn iddo gyflwyno *Look Back in Anger*.

### *Look Back in Anger* 
Ysgrifennwyd *Look Back in Anger* mewn 17 diwrnod tra'n eistedd mewn cadair ar bier Morecambe lle roedd Osborne yn perfformio yn nrama Hugh Hastings *Seagulls over Sorrento*. Hunangofiannol yw drama Osborne,  yn seiliedig ar ei amser yn byw, ac yn dadlau, gyda Pamela Lane mewn llety cyfyng yn Derby, tra'r oedd yn cael affêr gyda deintydd lleol.  Cyflwynodd y sgript i nifer o asiantau yn Llundain, a'i gwrthododd. Yn ei hunangofiant, mae Osborne yn nodi: "Nid oedd cyflymder ei ddychwelyd yn syndod, ond rhoddodd ei anfon ymosodol rhyw fath o ryddhad dryslyd i mi". Yn olaf fe'i hanfonwyd i'r English Stage Company newydd yn y Royal Court Theatre yn Llundain.

Wedi'i ffurfio gan yr actor-reolwr a'r cyfarwyddwr artistig George Devine, roedd dau gynhyrchiad cyntaf y cwmni wedi bod yn siom.  Roedd Devine yn barod i gymryd siawns ar y ddrama newydd hon, gan weld bod ynddi fynegiant pwerus o ysbryd newydd ar ôl y rhyfel.  Roedd Osborne yn byw ar gwch preswyl ar Afon Tafwys, gyda Creighton ar y pryd, ac yn bwyta danadl poethion wedi'u stiwio o lan yr afon. Pan dderbyniodd Devine y ddrama, bu'n rhaid iddo rwyfo allan i'r cwch preswyl i siarad ag Osborne.  Cyfarwyddwyd y ddrama gan Tony Richardson ac roedd Kenneth Haigh, Mary Ure ac Alan Bates yn serennu.  Defnyddiodd George Fearon, swyddog y wasg yn y theatr, yr ymadrodd “angry young man” [dynion ifanc dig] wrth hyrwyddo *Look Back in Anger* . Dywedodd wrth Osborne nad oedd yn hoffi'r ddrama a'i fod yn ofni y byddai'n amhosib ei marchnata.

Roedd adolygiadau o *Look Back in Anger* yn gymysg: roedd y rhan fwyaf o'r beirniaid a fynychodd y noson gyntaf yn teimlo ei fod yn fethiant. Fodd bynnag, fe wnaeth adolygiadau cadarnhaol gan Kenneth Tynan a Harold Hobson, ynghyd â darllediad teledu o Act 2, helpu i greu diddordeb, a throsglwyddwyd y ddrama'n llwyddiannus i Theatr y Lyric (Hammersmith) ac i Broadway, gan deithio i Moscow yn ddiweddarach.  Rhyddhawyd fersiwn ffilm ym mis Mai 1959 gyda Richard Burton a Mary Ure yn y prif rannau. Daeth y ddrama ag enwogrwydd i Osborne  ac enillodd Wobr Ddrama'r Evening Standard fel dramodydd mwyaf addawol 1956. 

Yn ystod y cynhyrchiad dechreuodd yr Osborne priod, berthynas ag (Eileen) Mary Ure, a byddai'n ysgaru ei wraig, Pamela Lane, i briodi Ure ym 1957. Bu farw Ure ym 1975.

Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg gan John Gwilym Jones o dan y teitl *Cilwg yn Ôl*.

### *The Entertainer* ac ymlaen i'r 1960au 
bawd|262x262px| Osborne gan yr artist Gwyddelig Reginald Gray, Llundain (1957)
Pan welodd Laurence Olivier *Look Back in Anger* am y tro cyntaf, roedd ei farn yn eithaf negyddol. Ar y pryd, roedd Olivier yn gwneud ffilm o *The Prince and the Showgirl* gan Rattigan gyda Marilyn Monroe yn cyd-serennu, ac roedd ei gŵr Arthur Miller gyda hi yn Llundain. Gofynnodd Olivier i'r dramodydd Americanaidd pa ddramâu yr hoffai eu gweld yn Llundain. Yn seiliedig ar ei deitl, awgrymodd Miller waith Osborne; Ceisiodd Olivier ei ddarbwyllo, ond roedd y dramodydd yn frwd a gwelodd y ddau'r cynhyrchiad gyda'i gilydd. 

*The World of Paul Slickey* (1959) oedd ei ddrama nesaf, neu sioe gerdd sy’n dychanu’r wasg tabloid. Dilynwyd hynny gan ddrama ddogfen ar y teledu *A Subject of Scandal and Concern* (1960);

Llwyfannwyd *Luther*, sy'n darlunio bywyd Martin Luther, am y tro cyntaf ym 1961; trosglwyddodd i Broadway ac enillodd Osborne Wobr Tony. Perfformiwyd *Inadmissible Evidence* gyntaf ym 1964.

Enillodd *A Patriot For Me* a *The Hotel in Amsterdam* (1968) wobrau Drama Orau'r Flwyddyn yr Evening Standard. Mae *The Hotel in Amsterdam* yn cynnwys tri chwpl showbiz mewn gwesty moethus, ar ôl ffoi o afael cynhyrchydd ffilmiau gormesol, y cyfeirir ato fel "KL" Mae cofiannydd Osborne, John Heilpern, yn honni bod "KL" i fod i gynrychioli'r cyfarwyddwr a'r cynhyrchydd Tony Richardson.

### 1970au a bywyd diweddarach 
Ymhlith dramâu John Osborne yn y 1970au, roedd *West of Suez,* gyda Ralph Richardson (1975), *The End of Me Old Cigar*; a *Watch It Come Down*, gyda Frank Finlay yn serennu. Ysgrifennodd yr hanesydd theatr Phyllis Hartnoll fod gwaith Osborne o’r cyfnod hwn “wedi methu â gwella ei enw da”: roedd ei gyd-ddramodydd Alan Bennett yn cofio “cywilydd rhewllyd” ym première *Watch It Come Down*, er i Richard Ellmann, wrth adolygu perfformiad cynnar, sylwi ar y gynulleidfa yn chwerthin yn anfwriadol.

Efallai mai ei waith a dderbyniodd yr ymateb mwyaf eithafol yn y cyfnod hwn, oedd *A Sense of Detachment* (1972), heb ddim plot, ac yn cynnwys golygfa lle mae gwraig oedrannus yn darllen yn helaeth o gatalog pornograffig eithafol. Mae rhan o’r ddrama’n cynnwys actorion sydd wedi'u cuddio yn y gynulleidfa, ac yn smalio protestio, ond ar ôl i hyn gychwyn yn y theatr, fe sbardunodd eraill i ymuno. Parodd hyn i'r actores Rachel Kempson neidio i ganol y gynulleidfa, ac ymosod ar y rhai oedd yn creu helynt mewn digwyddiad a gafodd lawer o gyhoeddusrwydd. Dywedodd adolygiad y *Financial Times*, "Siawns na hyn fydd diwedd ar ei yrfa yn y theatr".

Yn ystod y degawd hwnnw actiodd Osborne ran y gangster Cyril Kinnear yn *Get Carter* (1971). Yn ddiweddarach, ymddangosodd yn *Tomorrow Never Comes* (1978) a *Flash Gordon* (1980). Ysgrifennodd ddyddiadur i'r cylchgrawn Prydeinig ceidwadol *The Spectator*, cyhoeddiad y bu'n ddirmygus ohono pan yn ifanc.  Cododd arian i do’r eglwys leol drwy agor ei ardd i’r cyhoedd, a bygythiodd atal yr arian os nad gytunai'r ficer i adfer y Llyfr Gweddi Gyffredin (roedd Osborne wedi dychwelyd i Eglwys Loegr tua 1974). Mae Ferdinand Mount yn gwrthgyferbynnu’r ymroddiad hwn i ddefod Anglicanaidd ac agoriad *Look Back in Anger*, gyda Jimmy Porter yn gresynu yn erbyn sŵn clychau’r eglwys.

Yn ystod dau ddegawd olaf ei fywyd cyhoeddodd Osborne ddwy gyfrol o hunangofiant, *A Better Class of Person* (1981) ac *Almost a Gentleman* (1991). Wrth adolygu'r cyntaf o'r llyfrau hyn, ysgrifennodd Alan Bennett, "Mae'n hynod bleserus, ac wedi'i ysgrifennu'n frwd ac mae Osborne wedi cael gwell adolygiadau amdani nag ar gyfer unrhyw un o'i ddramâu ers *Inadmissible Evidence*."  Fe'i henwebwyd ar gyfer y Prix Italia.

Drama olaf Osborne oedd *Déjàvu* (1992), dilyniant i *Look Back in Anger*. Ymddangosodd amryw o'i ysgrifau i bapurau newydd a chylchgronau mewn casgliad o'r enw *Damn You, England* (1994), Rhoddodd gymorth i waith theatr gael ei barchu’n artistig eto, gan daflu heibio gyfyngiadau ffurfiol y genhedlaeth flaenorol, a throi sylw’r cyhoedd at iaith, rhethreg theatrig, a dwyster emosiynol. Yn ddyn ifanc penderfynodd bod hi'n "ddyletswydd arno i gicio yn erbyn y cociau ŵyn [pricks]"; gwelodd theatr fel arf y gallai pobl gyffredin ei hawlio i chwalu hualau'r dosbarthiadau cymdeithasol. Roedd am i'w ddramâu fod yn atgof o bleserau pur a phoenau go iawn. Dywedodd David Hare yn ei anerchiad coffa:

Newidiodd Osborne fyd y theatr, gan ddylanwadu ar ddramodwyr fel Edward Albee a Mike Leigh. Ym 1992 dyfarnwyd Gwobr Llwyddiant Oes iddo gan Urdd Awduron Prydain Fawr.

## Llenyddiaeth 
## Ffilmograffeg 
## Cyfeiriadau 
 

## Dolenni allanol 
* Senedd a'r 1960au - 1966 Pwyllgor Sensoriaeth Theatr - Treftadaeth Fyw Senedd y DU
* Papurau John Osborne yng Nghanolfan Harry Ransom
* Casgliad John Osborne a Helen Dawson Osborne yng Nghanolfan Harry Ransom
* Papurau Dethol y English Stage Company ym Mhrifysgol Leeds
* 'A Poor Jonah': John Osborne's Roads to Freedom yn disgrifio darganfyddiad o ddramâu cyn- *Look Back in Anger* gan John Osborne yn y Llyfrgell Brydeinig

Categori:Pobl o Chiswick
Categori:Anglicaniaid o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig