Etholiad Cyngor Sir Feirionnydd 1889

bawd|Sêl y Cyngor
Cynhaliwyd yr etholiad cyntaf i **Gyngor Sir Feirionnydd** ar 18 Ionawr 1889.  Fe'i holynwyd gan etholiad 1892. Rhannwyd y sir yn nifer o wardiau un aelod gyda dau gynghorydd wedi'u hethol i gynrychioli rhai o'r ardaloedd trefol.

## Trosolwg o'r canlyniad 
Roedd 1889 yn flwyddyn nodedig yn hanes Rhyddfrydiaeth Cymru, a symbylwyd gan fuddugoliaeth ymgeiswyr Rhyddfrydol ledled Cymru yn etholiadau cyntaf y cynghorau sir. Roedd y canlyniad ym Meirion yn debyg iawn i'r canlyniad yn Sir Aberteifi.

## Etholiadau cystadleuol 
Cafwyd 14 etholiad diwrthwynebiad, gan fod y Rhyddfrydwyr wedi sefyll ymgeiswyr ym mhob ward, Rhyddfrydwyr oedd y cyfan o'r aelodau diwrthwynebiad. Roedd nifer fawr o etholiadau cystadleuol ac roedd y mwyafrif yn fach yn y rhan fwyaf o achosion. Yn y rhan fwyaf o achosion bu'r cystadlaethau rhwng ymgeiswyr Rhyddfrydol a Cheidwadol gydag ambell i ymgeisydd Annibynnol (gwleidyddol). Mewn rhai wardiau roedd cystadlu rhwng dau neu ragor o Ryddfrydwyr oherwydd enwadaeth, gyda Rhyddfrydwyr a enwebwyd gan Fethodistiad Calfinaidd yn sefyll yn erbyn Rhyddfrydwyr a enwebwyd gan Annibynwyr (enwadol).

## Crynodeb o'r Canlyniadau 
Mae'r adran hon yn crynhoi'r canlyniadau manwl a nodir yn yr adrannau olynol. Hwn oedd yr etholiad sirol cyntaf ac felly nis ellir cymharu ag etholiad blaenorol. Disgrifiwyd un cynghorydd fel ymgeisydd Annibynnol ond cafodd ei grwpio, hefyd, mewn rhai adroddiadau gyda'r Ceidwadwyr.

Dyma dabl sy'n crynhoi canlyniad yr etholiad ar draws y sir. Etholwyd 42 o gynghorwyr.

|}

## Canlyniadau 
bawd|Hysbyseb etholiadol gan James Webster (Aberdyfi)
### Abercorris a Thal-y-llyn (dwy sedd) 
### Ardal Aberdyfi 
### Ardal y Bala 
Roedd Richard Jones yn ffigwr amlwg ym mywyd cyhoeddus y Bala, gan wasanaethu ar lawer o gyrff. Cafodd ei ethol yn henadur yng nghyfarfod cyntaf y Cyngor ond bu farw'n sydyn ym mis Chwefror, yn 65 oed. 

### Ardal Drefol Abermaw 
Trechodd Lewis Lewis, bonheddwr o Hillside, Abermaw, John Robert Davies, bonheddwr, o Compton House, Abermaw.  John Jones, ffermwr, o Lwyndu, Abermaw. 

### Ardal Mawddwy 
### Pennal
### Penrhyn a Thalsarnau (dwy sedd) 
Etholwyd J B Jones, melinydd, o Frynyfelin a John Rowe, rheolwr chwarel, o Lasfryn View, Penrhyn, ar draul Edmund Morgan Roberts, ffermwr, o Gefntrefor isaf, Talsarnau a John Morgan, groser, o Canton House, y Stryd Fawr, Blaenau Ffestiniog. 

### Ardal Drefol Tywyn 
bawd|Haydn Jones

### Ardaloedd Dwyrain a Gorllewin Trawsfynydd (dwy sedd) 
Etholwyd John Humphreys, meddyg a llawfeddyg, o Stryd Fronwynion, Trawsfynydd a Robert Hugh Pugh, ffermwr, o Frynllefrith, Trawsfynydd, ar draul David Tegid Jones, ffermwr, o'r Gopa a William Evans, dilledydd, o Meirion House, Trawsfynydd.  Cyfarfodydd trefniadol oedd y ddau gyfarfod cyntaf, ffurfiwyd y cyngor fel corff statudol ar 1 Ebrill 1889.

## Dethol Henaduriaid 
Yn ogystal â'r 42 cynghorydd, roedd y cyngor yn cynnwys 14 henadur sirol. Detholwyd yr henaduriaid gan y cyngor, a buont yn gwasanaethu am dymor o chwe blynedd. Yn dilyn dethol yr 14 henaduriaid cychwynnol, byddai hanner y fainc henadurol yn cael ei ethol bob tair blynedd. Wedi'r etholiadau cychwynnol, roedd 14 o lefydd gwag i Henaduriaid a phenodwyd yr Henaduriaid canlynol gan y cyngor newydd ei ethol: 
bawd|Osmond Williams
**Detholwyd am chwe blynedd** 

* S. Pope, Rhyddfrydwr, (cynghorydd etholedig)
* Osmond Williams, Rhyddfrydwr
* John Cadwaladr, Rhyddfrydwr (bu farw ym mis Gorffennaf 1889 . Dewiswyd E. Parry Jones, Cefnymaes, Blaenau Ffestiniog, yn henadur, yn ei le )
* Edward Griffith, Rhyddfrydwr (ymgeisydd wedi'i drechu yn Llanfachreth)
* Richard Jones, Plasyracre, Rhyddfrydwr (cynghorydd etholedig yn y Bala, bu farw o fewn dyddiau i'r cyfarfod cyntaf o'r cyngor detholwyd y Cyrnol Edward Evans Lloyd, Moel y Garnedd, Y Bala yn ei le.
* John Evans, Rhyddfrydwr
* E H Jonathan, Rhyddfrydwr
* Andreas Roberts. Rhyddfrydol
* Edward Peters, Rhyddfrydwr (cynghorydd etholedig yn Llanycil)
* Y Parch G. Ceidiog Roberts, Rhyddfrydwr (ymgeisydd wedi'i drechu ym Maentwrog)
* William Davies, Pant, Rhyddfrydwr

## Isetholiadau 
Bu dau isetholiad i ddewis cynghorwyr i gymryd lle'r cynghorwyr a dyrchafwyd i fainc yr Henaduriaid ac achoswyd dau isetholiad oherwydd marwolaeth aelodau.

### Isetholiad Dyffryn
Ar ôl ddyrchafiad Samuel Pope, llwyddodd John Davies, Glanmorfa, Dyffryn Ardudwy cadw'r sedd i'r Rhyddfrydwyr trwy drechu R. P Owen UH Glanafon.

### Isetholiad Llanycil
Etholwyd Roger Hughes yn ddiwrthwynebiad ar ran y Rhyddfrydwyr i fod yn gynghorydd Llanycil wedi dyrchafiad Edward Peters i fainc yr Henaduriaid

### Isetholiad y Bala 
Bu farw Richard Jones, a etholwyd yn henadur, dridiau ar ôl y cyfarfod cyntaf o'r cyngor pan gafodd ei godi i fainc yr henaduriaid. Collodd y Blaid Ryddfrydol y sedd i Edward Watkin, asiant tir, Rhiwlas, ymgeisydd annibynnol, yn rhannol oherwydd bod rhai aelodau o enwad yr Annibynwyr yn flin bod y Blaid Ryddfrydol yn rhoi gormod o ffafriaeth i Fethodistiaid Calfinaidd wrth ddewis ymgeiswyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Meirionnydd
Categori:Siroedd Cymru
Categori:Etholiadau
Categori:Hanes gwleidyddol Cymru