open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y ganrif 1af CC

## Digwyddiadau 
* 44 CC: Llofruddiaeth Iŵl Cesar
* 27 CC: Senedd Rhufain yn rhoi'r teitl "Augustus" i Octavian
* tua 6 CC-4 CC: Geni Iesu Grist

## Blynyddoedd a degawdau 
0au CC 1 CC 2 CC 3 CC 4 CC 5 CC 6 CC 7 CC 8 CC 9 CC
10au CC 10 CC 11 CC 12 CC 13 CC 14 CC 15 CC 16 CC 17 CC 18 CC 19 CC
20au CC 20 CC 21 CC 22 CC 23 CC 24 CC 25 CC 26 CC 27 CC 28 CC 29 CC
30au CC 30 CC 31 CC 32 CC 33 CC 34 CC 35 CC 36 CC 37 CC 38 CC 39 CC
40au CC 40 CC 41 CC 42 CC 43 CC 44 CC 45 CC 46 CC 47 CC 48 CC 49 CC
50au CC 50 CC 51 CC 52 CC 53 CC 54 CC 55 CC 56 CC 57 CC 58 CC 59 CC
60au CC 60 CC 61 CC 62 CC 63 CC 64 CC 65 CC 66 CC 67 CC 68 CC 69 CC
70au CC 70 CC 71 CC 72 CC 73 CC 74 CC 75 CC 76 CC 77 CC 78 CC 79 CC
80au CC 80 CC 81 CC 82 CC 83 CC 84 CC 85 CC 86 CC 87 CC 88 CC 89 CC
90au CC 90 CC 91 CC 92 CC 93 CC 94 CC 95 CC 96 CC 97 CC 98 CC 99 CC
100au CC 100 CC

CC 1
Categori:Y ganrif gyntaf CC
Arawn

[250px|bawd|Pwyll yn hela yng Nglyn Cuch; yn y cefndir mae Arawn, sydd wedi gosod ei gŵn ar y carw. Ysgythriad yng nghyfieithiad [Charlotte Guest o'r Mabinogion (ail argraffiad, 1877).]]
**Arawn** yw brenin Annwn (Annwfn) yng Nghainc Cyntaf y Mabinogi. Dim ond yn y Pedair Cainc y ceir cyfeiriad ato, ond erys cof amdano yn y dywediad traddodiadol a geir mewn chwedl werin o Geredigion,
:'Hir yw'r dydd a hir yw'r nos, a hir yw aros Arawn'.

Ym mhennod agoriadol y chwedl, mae Pwyll Pendefig Dyfed yn mynd i hela â'i helgwn yng Nglyn Cuch, Dyfed. Mae'n anfon ei helgwn ei hun ar garw sydd eisoes wedi'i ladd gan helgwn rhyfeddol Arawn. Mae disgrifiad yr helgwn hyn yn un o'r darnau mwyaf cofiadwy ac adnabyddus yn y Pedair Cainc. Roeddent o liw 'claerwyn llathraidd ("disglair"), ac eu clustieu yn gochion. Ac fal y llathrai ("disgleiriai") wyned y cwn, y llathrai coched eu clustieu'.

Daw Arawn i'r golwg, yn marchogaeth march brychlas (*erchlas*) gyda 'gwisg o frethyn llwyd amdano yn wisg hela'. Cwyna wrth Bwyll am fod mor anghwrtais. Disgrifia ei hun fel 'brenin coronog' yn ei deyrnas ei hun.

I wneud iawn am ei *ansyberwydd* (anghwrteisi) cytuna Pwyll i gyfnewid lle ag Arawn am flwyddyn. Ar ddiwedd blwyddyn o wledda a phob hyfrydwch yn y byd paradwysaidd hwnnw (dim ond yn ddiweddarach y daethpwyd i gysylltu'r fersiwn Cymreig o'r Arallfyd Celtaidd ag Uffern) mae Pwyll yn ymladd yn lle Arawn â Hafgan ac yn ei drechu gan achub y deyrnas. Er bod Arawn wedi rhoi ei bryd a'i wedd ei hun i Bwyll, arhosodd Pwyll yn ffyddlon ac ni chafodd gyfathrach â gwraig Arawn, er iddynt gysgu yn yr un gwely ac iddi ymbil arno a chwyno am ei ddiethrwch. Am fod Pwyll wedi ymddwyn mor gwrtais a bonheddig ac wedi trechu Hafgan hefyd, mae'n ennill cyfeillgarwch Arawn.

Ar ôl dychwelyd i'w deyrnas, cyfeirir at Bwyll fel 'Pwyll Pen Annwfn'. Er mwyn diolch i Bwyll mae Arawn yn rhoi anrheg o foch arbennig iddo; dyma'r moch hud mae Gwydion yn dwyn o lys Pryderi yn y Bedwaredd Gainc.

Efallai fod chwedloniaeth y tymhorau, gyda brenin yr haf yn mynd dan y ddaear yn y gaeaf, yn rhan o gefndir y chwedl. Sylwer nad oes cysylltiad amlwg rhwng y Cwn Annwn a geir mewn chwedlau gwerin diweddarach a helgwn Arawn yn y Pedair Cainc; ni chysylltir enw Arawn â Chwn Annwn chwaith. Mae Robert Graves a'i ddilynwyr yn cysylltu Arawn â'r gerdd 'Cad Goddeu' yn Llyfr Taliesin, ond does dim cyfeiriad ato yn y testun ei hun.

Mae Rankine a d'Este (2007) yn nodi efallai mai tad Modron yw Arawn, gan fod hanes Rhyd y Gyfarthfa yn disgrifio tad Modron yn "frenin Annwn."

## Llyfryddiaeth 
* Sorita d'Este a David Rankine, *The Isles of the Many Gods: An A-Z of the Pagan Gods & Goddesses of Ancient Britain worshipped during the First Millennium through to the Middle Ages* (Llundain: Avalonia, 2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Duwiau Celtaidd

Categori:Duwiau Cymru
Categori:Brenhinoedd ffuglennol
W. J. Gruffydd

Gallai **W(illiam). J(ohn). Gruffydd** gyfeiria at un o ddau berson:

*William John Gruffydd (1881-1954), bardd ac ysgolhaig
*William John Gruffydd (Elerydd) (1916–2011), bardd ac awdur

Gweler hefyd,
*William John Griffith (1875-1931), llenor
Cigfa

**Cigfa** (Cymraeg Canol: *Kigua*) yw gwraig Pryderi fab Pwyll, brenin Dyfed, yn y Drydedd o Bedair Cainc y Mabinogi.

Cyfeirir at Gigfa ar ddiwedd y Gainc Gyntaf, Pwyll Pendefig Dyfed. Ar ôl marwolaeth ei dad mae Pryderi yn ehangu terfynau ei deyrnas i gynnwys Seisyllwg ac yn mynnu cael gwraig. Ei ddewis yw 'Cigfa, ferch [G]wyn Gohoyw, fab Gloyw Walltlydan, fab Casnar Wledig'.

Ni cheir sôn amdani wedyn tan y Drydedd Gainc. Mae Pryderi yn gwahodd ei gyfaill ffyddlon Manawydan i briodi ei fam weddw Rhiannon, sy'n hardd o hyd, a byw gydag ef a Chigfa yn Nyfed. Ond cyn bo hir mae rhyw hud dinistriol yn syrthio ar y deyrnas sy'n troi'n anialdir diffrwyth; diflanna pawb ac eithrio Pryderi, Cigfa, Manawydan a Rhiannon. Un diwrnod, wrth hela, mae Pryderi yn dilyn twrch gwyn (lliw anifeiliaid yr Arallfyd Celtaidd, fel yn achos helgwn Arawn) ac yn mynd ar goll. Â Rhiannon i chwilio amdano. Daw o hyd iddo yn eistedd yn llonydd wrth ymyl adeilad diarth a'i ddwylo ar bair euraidd ac wrth geisio ei ryddhau mae hithau yn cael fod ei dwylo'n ynghlwm wrth y pair ac yn methu symud. Erys Manawydan a Cigfa gyda'i gilydd a llwyddant o'r diwedd i ryddhau Rhiannon a Pryderi ar ôl iddynt ddal lleidr yn rhith llygoden feichiog sy'n troi allan i fod yn wraig Llwyd fab Cil Coed, gelyn Rhiannon. Ar ôl iddynt bygwth crogi'r llygoden mae Llwyd yn codi'r hud oddi ar y wlad ac yn rhyddhau Pryderi a'i fam.

Cafwyd sawl cais i esbonio enw Cigfa. Yn Iwerddon ceir duwies Geltaidd o'r enw *Cichmuine* a gysytllir â dŵr ac mae *cic-* yn rhan o saw enw arall yn ogystal, e.e. Nant Cichmann. Mae'n bosibl mai "cig" yw'r *cig-* yn ei henw. Posiblrwydd arall yw ei fod yn gytras â'r gair Gwyddeleg *cích* "bron" (mae *bron* ei hun yn digwydd mewn enwau ar ferched, e.e. Bronwen). Yn chwedlau Iwerddon ceir merch neu dduwies o'r enw *Ciochba* sy'n wraig i un o'r Partholon (dyna'r unig gyfeiriad ati). Mae W. J. Gruffydd yn dadlau fod cymeriad Cigfa yn ychwanegiad diweddarach i'r chwedl yn y Pedair Cainc.

## Cyfeiriadau
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Mytholeg Geltaidd
Philippa o Hanawt

Gwraig a brenhines Edward III, brenin Lloegr, oedd **Philippa o Hanawt** (24 Mehefin 1314 – 15 Awst 1369).

Cafodd ei geni yn Valenciennes, Hanawt, yn ferch i Gwilym I, Iarll Hanawt, a'i wraig Jeanne o Valois. Priododd Edward III ar 24 Ionawr 1328.

## Plant
*Edward, y Tywysog Du (1330–1376)
*Lionel o Antwerp (1338–1368)
*John o Gaunt (1340–1399)
*Edmwnd o Langley (1341–1402)
*Tomos o Woodstock (1355–1397)
*Isabella de Coucy (1332–1379)
*Siwan o Loegr (1334–1348)
*Mari Plantagenet (1344–1362)
*Marged Plantagenet (1346–1361)

Categori:Genedigaethau 1314
Categori:Marwolaethau 1369
Categori:Merched y 14eg ganrif
Categori:Breninesau Lloegr
Categori:Ffleminiaid
Apache

:''Mae'r erthygl yma yn trafod y grwp ethnig Apache. Am ystyron eraill, gweler Apache (gwahaniaethu)''
bawd|de|200px|Geronimo, un o arweinwyr enwocaf yr Apache
**Apache** yw'r gair a ddefnyddir am nifer o grwpiau ethnig cysylltiedig sy'n frodorol i dde-orllewin yr Unol Daleithiau. Maent yn grwpiau sy'n siarad iaith Dde Athabasgaidd neu "Apacheaidd". Nid yw'r term fel y defnyddir ef heddiw yn cynnwys y Nafacho (Navaho), er eu bod hwythau'n siarad iaith debyg ac yn cael eu hystyried yn bobl Apacheaidd. Mae'n bosibl fod y gair *Apache* yn dod o'r Sbaeneg. Cofnodir ef gyntaf gan Juan de Oñate yn 1598, ond nis gwyddir beth oedd ei darddiad. Mae eraill yn cynnig ei fod yn tarddu o'r gair Zuni *apachu* ('gelyn') neu o'r gair Yuman *e-patch* ('dyn'). Geilw yr Apacheiaid eu hunain yn '''''N'De*** neu ***Déné''''', sef "Y Bobl".
Rhennir yr Apache yn:
* Apache Gorllewinol 
* Chiricahua
* Mescalero 
* Jicarilla
* Lipan
* Apache y Gwastadeddau (gynt y Kiowa-Apache).
Ceir hwy yn byw yn nhaleithiau Arizona, Mecsico Newydd, Oklahoma a Texas.
bawd|canol|350px|Prif leoliadau y grwpiau Apacheaidd heddiw
Bu llawer o ymladd rhwng yr Apache a'r Sbaenwyr, Mecsicaniaid a'r Unol Daleithiau, a daethant yn adnabyddus fel ymladdwyr ffyrnig a galluog. Ymhlith yr enwocaf o'r harweinwyr oedd Mangas Coloradas, Cochise, Victorio a Geronimo. Dan arweiniad Geronimo, grŵp bychan o Apache Chiricahua oedd yr Indiaid olaf i ymostwng i reolaeth llywodraeth yr Unol Daleithiau, ar ddiwedd y Rhyfeloedd Apache yn 1886.
## Apache enwog 
* Cochise, pennaeth Apache Chiricahua 
* Mangas Coloradas, pennaeth Apache 
* Loco, pennaeth Apache 
* Taza, pennaeth Apache 
* Nana, pennaeth Apache 
* Chihuahua, pennaeth Apache 
* Geronimo, arweinydd Apache
* Naiche, pennaeth Apache 
* Victorio, pennaeth Apache 
* Lozen, rhyfelwraig, chwaer Victorio 
* Chatto, sgowt Apache 
* Jay Tavare, actor 
* Raoul Trujillo, actor a dawnsiwr

## Llyfryddiaeth 
* David Roberts, *Once they moved like the wind: Cochise, Geronimo and the Apache Wars* (Simon & Schuster, 1994; argraffiad newydd, Pimlico, 1998)

## Gweler hefyd 
* Rhyfeloedd Apache


Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America
Arfon Is Gwyrfai

Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd yng Nghymru'r Oesoedd Canol oedd **Arfon Is Gwyrfai** (ffurf amgen: **Arfon Is-Gwyrfai**). Gyda'i gymydog Arfon Uwch Gwyrfai, roedd yn un o ddau gwmwd cantref Arfon.

Dynodai afon Gwyrfai y ffin rhwng y ddau gwmwd. Rhed yr afon honno o'i tharddle yn Llyn y Gadair ger Rhyd Ddu i'r gogledd i aberu yn Afon Menai rhwng plwyfi Llanwnda a Llanfaglan. Gorweddai Uwch Gwyrfai i'r gorllewin. Rhedai'r ffin i'r de o Lyn y Gadair i lawr y cwm i Feddgelert ac Aberglaslyn, gyda chantref Eifionydd i'r gorllewin. O Aberglaslyn i'r gogledd ffiniai'r cwmwd a chymydau Nant Conwy ac Arllechwedd Uchaf i'r dwyrain, gyda'r Glyderau dwyreiniol ac afon Ogwen yn dynodi'r ffin (yn fras). Wynebai'r cantref ar Ynys Môn dros y Fenai yn y gogledd. Roedd y cwmwd yn cynnwys calon Eryri. Roedd cryn gyferbyniaeth rhwng yr arfordir ffrwythlon a'r cymoedd uchel yn y mynyddoedd.

Ym mhen gogledd-ddwyreiniol Arfon Is Gwyrfai roedd Maenor Bangor yn ardal yn perthyn i esgobion Bangor, ond nid yw ei statws fel uned weinyddol seciwlar yn eglur.

Prif ganolfan filwrol y cwmwd oedd Castell Dolbadarn, a amddiffynai Nant Peris wrth droed Yr Wyddfa. Yn Nant Gwynant yn y de-ddwyrain safai hen amddiffynfa Dinas Emrys a gysylltir â Myrddin, y brenin Gwrtheyrn a hanes y Ddraig Goch a'r Ddraig Wen. Roedd gan y tywysogion lys yng Nghaernarfon (Caer yn Arfon), ger safle hen gaer Rufeinig Segontium. Gorweddai'r "trefi" canoloesol pwysicaf ar y tir ar lan Afon Menai, e.e. Castellmai, Rhug, Dinorwig, a Rhuddallt.

Y canolfannau crefyddol pwysicaf yn Is Gwyrfai oedd Beddgelert, safle Priordy Beddgelert a noddid gan dywysogion Gwynedd, ac eglwysi hynafol Llanbeblig ger Segontiwm, Betws Garmon, Llanfaglan, a Llanfair Is Gaer. Yn rhan o Faenol Bangor, dinas Bangor (Bangor Fawr yn Arfon) oedd canolfan Esgobaeth Bangor.

## Plwyfi
*Beddgelert
*Betws Garmon
*Llanbeblig
*Llanberis
*Llanddeiniolen
*Llanfaglan
*Llanfair Is Gaer
*Llanrug

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Ffynonellau
*A. D. Carr, 'Medieval Administrative Units', yn *Atlas of Caernarvonshire* (Caernarfon, 1974)

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Ysgol Bodfeurig

Ysgol gynradd ar gyrion pentrefi Mynydd Llandegai a Sling yng Ngwynedd ydy **Ysgol Bodfeurig**, sydd yn nhalgylch Ysgol Dyffryn Ogwen. Roedd 27 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2004, a thua treuan ohonynt yn dod o gartrefi Cymraeg iaith gyntaf..  Mae gan Ysgol Bodfeurig 36 o blant ynddi heddiw (2009). Mae 70 o blant yn yr ysgol erbyn 2014.

## Cyfeiriadau
Bodfeurig
Bodfeurig
Ar Hyd y Nos

250px|bawd|Bachgen yn canu 'Ar Hyd y Nos': taflen gerddoriaeth o tua dechrau'r 19eg ganrif
Cân werin Gymraeg yw ***Ar Hyd y Nos***, sy'n cael ei chanu i hen alaw a gofnodwyd am y tro cyntaf yn y gyfrol *The Musical and Poetical Relics of the Welsh Bards* (1784) gan Edward Jones (Bardd y Brenin). Ysgrifennodd John Ceiriog Hughes y geiriau Cymraeg. Mae hi wedi'i chyfieithu i sawl iaith, gan gynnwys y Saesneg.

## Defnydd
Mae'r gân yn cael ei chynnwys yn *Fantasia on British Sea Songs* ar Noson Olaf y Proms, i gynrychioli Cymru.

Defnyddiwyd yr alaw gan John Gay yn ''The Beggar's Opera''.

Mae'r gân yn boblogaidd iawn gyda chorau meibion Cymreig traddodiadol, ac wedi'i chanu ganddynt mewn gwyliau yng Nghymru a ledled y byd.

## Geiriau
Dylid nodi y nad cyfieithiad o'r geiriau Cymraeg yw'r geiriau Saesneg: fe'u hysgrifennwyd gan Sir Harold Boulton ym 1884, ac fe'u rhigymwyd i'r un alaw. Mae'r fersiwn dilynol yn agosach yn Saesneg i'r fersiwn Cymraeg:

### Amrywiadau
Mewn fersiwn Saesneg arall, dirprwyir yr ail bennill gan:

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Emynau Cristnogol
18 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
60au CC 50au CC  40au CC 30au CC 20au CC - **10au CC** - 00au CC 00au 10au 20au 30au 
23 CC 22 CC 21 CC 20 CC 19 CC - **18 CC** - 17 CC 16 CC 15 CC 14 CC 13 CC

----

## Digwyddiadau
* Onjo yn dod yn frenin cyntaf teyrnas Baekje, Corea heddiw (dyddiad traddodiadol)

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:18 CC
17 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
60au CC 50au CC  40au CC 30au CC 20au CC - **10au CC** - 0au CC 00au 10au 20au 30au 
22 CC 21 CC 20 CC 19 CC 18 CC - **17 CC** - 16 CC 15 CC 14 CC 13 CC 12 CC

----

## Digwyddiadau
* Rhufain dan yr ymerawdwr Augustus yn dathlu'r Gemau Seciwlar; comisynir y *Carmen Saeculare* gan y bardd Horace ar eu cyfer.

## Genedigaethau
* Arminius, arweinydd Almaenig a orchfygodd y Rhufeiniaid ym Mrwydr Fforest Teutoberg.
* Lucius Caesar, mab Marcus Vipsanius Agrippa a Julia yr Hynaf

## Marwolaethau
Categori:17 CC
Y Llenor

Gallai ***Y Llenor*** gyfeirio at un o ddau gylchgrawn Cymraeg:

**Y Llenor*, cylchgrawn a sefydlwyd gan O. M. Edwards
**Y Llenor*, un o brif gylchgronau llenyddol Cymru, olynydd *Y Beirniad*
Caswallawn fab Beli

**Caswallawn fab Beli** neu **Caswallon** yw'r cymeriad a ymddangosir yn y Mabinogi a adnabyddir fel y ffigwr hanesyddol **Cassivelaunus.** Roedd yn frenin ar y Brythonaidd ac yn debygol y llwyth Celtaidd y Catuvellauni, a fu'n brif wrthwynebydd Iŵl Cesar pan ymosododd ar Brydain yn 54 CC.

## Ffigwr hanesyddol 
Yn gyffredinol, derbynir y cysylltiad rhwng Caswallawn mab Beli gyda brenin Belgaidd hanesyddol y Catuvellauni, sef Cassivellaunos. Arweiniodd Cassivellaunos gydffederasiwn yn erbyn Iŵl Cesar yn 54 CC.

## Cymeriad y Mabinogi 
[bawd|Peintiad allan o Brut y Brenhinedd (Llsgr. Peniarth 23C) [Llyfrgell Genedlaethol Cymru|LL. G. C. |chwith]]
Mae'r cymeriad Caswallawn o bosib yn gread canol oesol wedi'i selio ar Cassivelaunos neu yn gôf gwirioneddol traddodiadol o'r ffigwr hanesyddol. Sonir am wrthwynebiad Caswallawn i'r Rhufeiniaid yn gyson yn Trioedd Ynys Prydain ac hefyd yn y chwedl Mabinogi, Branwen.

Yn ôl triawd 35, erlidiodd Caswallawn y Rhufeiniaid o Brydain, a’i fyddin yn un o’r *Tri Aryanllu* na fyth yn dychwelodd. Mae trioedd 67 a 71 yn cyfleu Caswallawn fel carwr mewn cuddwisg crydd wrth chwilio am Fflur. Yn triawd 38, enwir ei geffyl yn Meinlas; a ellir ei gymharu gyda 59a sydd o bosib yn cyfeirio at brofiad Caswallawn gyda'r Rhufeiniaid lle chwareir ei geffyl Meinlas ran amlwg.

Cymeriad sy'n ymddangos ym  Mhedair Cainc y Mabinogi yw Caswallawn fab Beli. Roedd yn fab, yn ôl traddodiad i Beli Mawr mab Mynogan.

Yn yr ail gainc, *Branwen ferch Llŷr*, pan aeth Bendigeidfran a'i lu drosodd i Iwerddon i ddial cam Branwen, gadawodd saith gŵr ar ôl i warchod ei deyrnas dan awdurdod Caradog fab Brân. Pan ddychwel gweddillion byddin Brân, maent yn darganfod fod Caswallawn wedi lladd y rhain, gan ddefnyddio clogyn hud fel na ellid ei weld, a'i fod wedi ei wneud ei hun yn frenin ar Ynys Prydain. Yn y drydedd gainc, chwedl Manawydan fab Llŷr, mae Pryderi a Manawydan yn teithio i wneud gwrogaeth i Gaswallon.

Ceir cyfeiriad ato hefyd yn chwedl Lludd a Llefelys; lle mae'r ddau brif gymeriad yn frodyr iddo. Ymddengys hefyd yn rhai o'r Trioedd. Yn *Historia Regum Britanniae*, cyfeiria Sieffre o Fynwy at arwr o'r enw Cassibelaunus filius Heli, a roir ei enw yn yr addasiadau Cymraeg o waith Sieffre fel Caswallawn mab Beli Mawr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Hanes traddodiadol Cymru

Categori:Hanes Cymru
20 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - **20au CC** - 10au CC 00au CC 00au 10au 20au  
25 CC 24 CC 23 CC 22 CC 21 CC - **20 CC** - 19 CC 18 CC 17 CC 16 CC 15 CC

----

## Digwyddiadau
*Cytundeb heddwch rhwng yr Ymerodraeth Rufeinig a Parthia; dychwelir eryrod y llengoedd a gollwyd dan Crassus a Marcus Antonius.

## Genedigaethau
*Gaius Caesar, ŵyr yr ymerawdwr Augustus.
*Philo, athronydd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
Categori:20 CC
21 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - **20au CC** - 10au CC 00au CC 00au 10au 20au  
26 CC 25 CC 24 CC 23 CC 22 CC - **21 CC** - 20 CC 19 CC 18 CC 17 CC 16 CC

----

## Digwyddiadau
*Marcus Vipsanius Agrippa yn ysgaru Claudia Marcella Major, er mwyn priodi Julia yr Hynaf, merch yr ymerawdwr Augustus.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:21 CC
Jean Froissart

Hanesydd o Ffrainc oedd **Jean Froissart** (c. 1337 – c. 1405) a oedd yn un o gronolegwyr pwysicaf yr Oesoedd Canol yn Ffrainc. *Chroniques* (Croniclau) Froissart yw un o'n prif ffynonellau am hanes y Rhyfel Can Mlynedd. Roedd yn fardd dawnus yn ogystal. Daeth yn hanesydd y frenhines Philippa o Hanawt, gwraig Edward III, brenin Lloegr.

Fe'i ganwyd yn Valenciennes, Hanawt.

## Llyfryddiaeth
**Chroniques* (1400)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1337
Categori:Hanesyddion o Ffrainc
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion yr Oesoedd Canol o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1405
Categori:Pobl o Nord
Y Genedl Gymreig

bawd|Tudalen flaen y rhifyn cyntaf o'r Genedl Gymreig
Papur newydd wythnosol â gogwydd golygyddol Radicalaidd a gyhoeddwyd yng Nghaernarfon rhwng 1877 a 1937 oedd ***Y Genedl Gymreig***. O 1892 ymlaen cefnogodd y Blaid Ryddfrydol. Daeth i ben yn 1937 pan y'i unwyd â'r *Herald Gymraeg*.

Sefydlwyd y papur gan Hugh Pugh, Evan Jones, W. Cadwaladr Davies a John Davies (Gwyneddon) yng Nghaernarfon yn 1877. Cawsai ei argraffu ar y dechrau gan D. W. Davies, Caernarfon. Yn 1884 prynwyd y cwmni gan Gwmni y Wasg Genedlaethol Gymreig.

Yn Ionawr 1892 cafodd ei brynu gan gwmni a sefydlwyd gan rai o ASau Rhyddfrydol Cymru ac yn eu plith David Lloyd George ac apwyntiwyd Beriah Gwynfe Evans yn olygydd. Papur wythnosol ydoedd, a'i bris yn geiniog. Daeth i chwarae rhan amlwg yng ngwleidyddiaeth Radicalaidd troad y ganrif a'r ymgyrch i ddatgysylltu Eglwys Loegr. Cyhoeddid dau argraffiad o 1892 ymlaen, un i'r gogledd a'r llall i'r de. Sylfaen ei athrawiaeth olygyddol oedd fod "Cymru yn un a'r Cymry yn genedl".

O'r 1890au ymlaen bu ei olygyddion a chyfranwyr yn cynnwys John Owen Jones (ap Ffarmwr), Beriah Gwynfe Evans, John Thomas (Eifionydd), E. Morgan Humphreys ac O. Llew Owain. Daeth 'Swyddfa'r Genedl' yng Nghaernarfon yn lle amlwg ym mywyd llenyddol a diwylliannol gogledd-orllewin Cymru.

## Ffynhonnell
*T. M. Jones, *Llenyddiaeth Fy Ngwlad* (Treffynnon, 1893), tt. 85-86.

Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Categori:Sefydliadau 1877
Y Genedl Gymreig
23 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - **20au CC** - 10au CC 00au CC 00au 10au 20au  
28 CC 27 CC 26 CC 25 CC 24 CC - **23 CC** - 22 CC 21 CC 20 CC 19 CC 18 CC

----

## Digwyddiadau
*Augustus yn rhoi'r gorau i'w safle fel conswl, ac yn dod yn *Princeps* ("Dinesydd cyntaf")
*Y Nubiaid, dan ei brenhines Candace Amanirenas, yn ymosod ar dalaith Rufeinig yr Aifft
*Herod Fawr yn adeiladu palas yn Jeriwsalem a chaer Herodian yn Iudaea. Mae hefyd yn priodi ei drydedd wraig, Mariamne, merch yr Archoffeiriad  Simon.
*Y pensaer ac awdur Rhufeinig Vitruvius yn gorffen *De architectura*, y gwaith cyntaf ar bensaernïaeth hyd y gwyddir

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Marcus Claudius Marcellus, mab Octavia a nai Augustus

Categori:23 CC
Euroswydd

**Euroswydd** yw tad Efnysien a Nisien ym Mhedair Cainc y Mabinogi. Cyfeirir ato yn un o Drioedd Ynys Prydain yn ogystal. Ychydig a wyddys fel arall am y traddodiadau amdano.

Ymddengys fod enw Euroswydd yn gyfuniad o'r gair *eur* yn yr ystyr "ysblennydd, ardderchog, rhagorol" a'r gair *oswydd* "gelyn", gan roi'r ystyr "Gelyn Ysblennydd" (?).

Chwedl Branwen ferch Llŷr yn y *Pedair Cainc* yw ein prif ffynhonnell am Euroswydd. Yno mae'n un o ddau ŵr Penarddun (Llŷr Llediaith yw'r llall) a thad, trwy Benarddun, i'r gefeilliaid Efnysien a Nisien. Nid oes ganddo le fel cymeriad yn y chwedl.

Yn y Trioedd cyfeirir ato yn carcharu Llŷr Llediaith, sy'n un o Dri Goruchel Garcharor Ynys Brydain (gyda Mabon fab Modron ac Arthur). Ni cheir esboniad am y traddodiad, ond rhaid bod chwedl amdano yn hysbys pan gyfansoddwyd y triawd. Gan fod Euroswydd a Llŷr yn cael eu cyfrif fel "gwŷr" Penarddun efallai fod chwedl am yr elyniaeth rhyngddynt yn bodoli ar un adeg.

Ceisiodd Alfred Nutt uniaethu Euroswydd â'r cadfridog Rhufeinig Ostorius Scapula, gwrthwynebydd Caratacus (Caradog), ond mae cryn ansicrwydd am hynny.

Ceir cyfeiriad posibl ato yn ogystal mewn cerdd gan y bardd Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd (fl. 1326-82).

## Ffynonellau
**Trioedd Ynys Prydein*, Rachel Bromwich (Gwasg Prifysgol Cymru, arg. new. 1991)

Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
24 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - **20au CC** - 10au CC 0au CC 0au 10au 20au  
29 CC 28 CC 27 CC 26 CC 25 CC - **24 CC** - 23 CC 22 CC 21 CC 20 CC 19 CC

----

## Digwyddiadau
*Augustus yn sefydlu dinas Nicopolis yn yr Aifft i goffhau ei fuddugoliaeth derfynol dros Marcus Antonius

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:24 CC
Y Llenor (1922-55)

:''Am y cylchgrawn cynharach o'r un enw, gweler Y Llenor (1895-98).*

Prif gylchgrawn beirniadaeth lenyddol Cymru yn ail charter yr 20g oedd ***Y Llenor**''. Cafodd ei sefydlu yn 1922 gyda'r ysgolhaig William John Gruffydd yn olygydd. Daeth i chwarae rhan allweddol yn natblygiad llenyddiaeth Gymraeg y cyfnod. Cyhoeddwyd y rhifyn olaf yn 1955.

Cyhoeddwyd saith rhifyn cyntaf y cylchgrawn gan Y Cwmni Cyhoeddi Addysgol, Caerdydd, ac ar ôl hynny gan Hughes a'i Fab, Wrecsam.

Amcan *Y Llenor*, yn ôl W. J. Gruffydd, oedd "darparu a hyrwyddo'r diwylliant llenyddol uchaf, a rhoddi i lenorion Cymru le y cyhoeddir eu gwaith ar un amod yn unig, sef teilyngdod llenyddol". I'r perwyl hwnnw, cyhoeddwyd llu o erthyglau beirniadol a chreadigol gan rai o lenorion amlycaf y cyfnod, yn cynnwys Ambrose Bebb, R. G. Berry, Saunders Lewis, R. T. Jenkins, D. Myrddin Lloyd, D. Tecwyn Lloyd, T. H. Parry-Williams, Ffransis G Payne, Iorwerth C. Peate, Kate Roberts, a G. J. Williams, yn ogystal â W. J. Gruffydd ei hun.

Gadawodd *Y Llenor* fwlch mawr ym mywyd llenyddol y wlad ar ei ôl pan ddaeth i ben yn 1955. Yn 1961, fodd bynnag, dechreuwyd cyhoeddi *Taliesin* fel olynydd teilwng iddo.

Digidir *Y Llenor* gan brosiect Cylchgronau Cymru yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar hyn o bryd.

## Gweler hefyd
* *Y Beirniad* (1911-1921)
* *Taliesin*

## Dolenni allanol
* "Y Llenor", Llyfrgell Genedlaethol Cymru; y gyfres gyflawn o'r *Llenor* wedi'i digideiddio

Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Sefydliadau 1922
26 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - **20au CC** - 10au CC 00au CC 00au 10au 20au  
31 CC 30 CC 29 CC 28 CC 27 CC - **26 CC** - 25 CC 24 CC 23 CC 22 CC 21 CC

----

## Digwyddiadau
*Cleopatra Selene yn priodi Juba II, brenin Numidia. Fel anrheg priodas, mae'r ymerawdwr Augustus yn ei gwneud yn frenhines Mauretania.
*Tiridates yn ymosod ar Parthia.
*Abgar IV Sumaqa yn olynu Abgar III fel brenin Osroene.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:26 CC
27 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC - **20au CC** - 10au CC 0au CC 0au 10au 20au 
32 CC 31 CC 30 CC 29 CC 28 CC - **27 CC** - 26 CC 25 CC 24 CC 23 CC 22 CC

----

## Digwyddiadau 
* 16 Ionawr — Senedd Rhufain yn pleidleisio i roi'r enw "Augustus" i Octavianus. Yr enw yma a ddefnyddir ganddo o hyn ymlaen.
* Ym marn rhai ysgolheigion, mae hyn yn dynodi diwedd Gweriniaeth Rhufain a dechrau cyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Marcus Terentius Varro, ysgolhaig Rhufeinig

Categori:27 CC
William John Griffith

Awdur storïau byrion Cymraeg oedd **William John Griffith** (15 Medi 1875 – 7 Hydref 1931). Cafodd ei eni yn Aberffraw ar Ynys Môn a'i fagu yn Llansadwrn.

## Bywgraffiad
Cafodd ei addysg gynnar yn Ysgol Ramadegol Biwmares ac wedyn am gyfnod byr ym Mhrifysgol Bangor.

Ffermwr ydoedd wrth ei alwedigaeth a threuliodd ran helaeth o'i fywyd yn ffermio yn yr Henllys Fawr ger Aberffraw, cartref teuluol ei dad. Roedd ei iechyd yn fregus ond roedd yn ffermwr medrus iawn.

Dechreuodd ysgrifennu storïau byrion am ei fro. Arferai ddarllen ei straeon yng nghymdeithas lenyddol Capel Aberffraw er mawr ddifyrrwch y gynulleidfa. Daeth yn gyfaill i'r newyddiadurwr ac awdur E. Morgan Humphreys a'i anogodd i gyhoeddi ei straeon yn *Y Genedl Gymreig* ac fe wnaeth hynny o 1924 hyd Nadolig 1930. Casglwyd a chyhoeddwyd y straeon hynny yn y gyfrol ''Storïau'r Henllys Fawr'' (1938), wedi'u golygu gan y nofelydd T. Rowland Hughes. Maent yn straeon doniol, llawn o fwrlwm y fro a brasluniau o gymeriadau ardal y Berffro.

Ysgrifennai ambell bennill digrif yn ogystal, ond ni chyhoeddwyd hwy.

Cafodd ''Storïau'r Henllys Fawr'' eu haddasu ar gyfer y teledu yn 1983 gan y dramodydd Gareth Miles a'u dangos ar S4C.

## Llyfryddiaeth
*''Storïau'r Henllys Fawr'' (Gwasg Aberystwyth, 1938). Gyda rhagymdrodd am yr awdur a'i grefft gan T. Rowland Hughes.

Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Ffermwyr o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
28 CC

2 CC - **1 CC** - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - **20au CC** - 10au CC 00au CC 00au 10au 20au
33 CC 32 CC 31 CC 30 CC 29 CC - **28 CC** - 27 CC 26 CC 25 CC 24 CC 23 CC

----
## Digwyddiadau
*Gaius Julius Caesar Octavianus yn dod yn gonswl am y chweched tro a Marcus Vipsanius Agrippa am yr ail dro
*Y cofnod cyntaf o smotiau ar yr haul gan seryddwyr Tsieina

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Mariamme, ail wraig Herod Fawr (dienyddiwyd)

Categori:28 CC
29 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - **20au CC** - 10au CC 0au CC 0au 10au 20au  
34 CC 33 CC 32 CC 31 CC 30 CC - **29 CC** - 28 CC 27 CC 26 CC 25 CC 24 CC

----

## Digwyddiadau
*Gaius Julius Caesar Octavianus yn cymryd y teitl imperator.
*Mae drysau Teml Janws, sydd ar agor yn amser rhyfel, ar gau - dim ond am y trydydd tro yn hanes Rhufain.
* 1 Mawrth — Horace yn ysgrifennu'r gerdd *Occidit Daci Cotisonis agmen*.
* Fyrsil yn dechrau ysgrifennu'r Aeneid.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:29 CC
Agrippa

Gall **Agrippa**; gyfeirio at:

* Marcus Vipsanius Agrippa, gwleidydd a chadfridog Rhufeinig
* Herod Agrippa I (c. 10 CC-44 OC), brenin Judea, yr "Herod" yn Actau'r Apostolion. 
* Herod Agrippa II (27-100 OC), tetrarch Chalcis, a elwir yn "Agrippa" yn Actau'r Apostolion, y bu Paul o Tarsus ar ei brawf o'i flaen.
Limelight

Ffilm gan Charlie Chaplin ac sy'n serennu Chaplin, Claire Bloom, Nigel Bruce a Buster Keaton yw ***Limelight*** ("*Amlygrwydd*") (1952).

Categori:Ffilmiau 1952
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin
30 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - **30au CC** - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au 
35 CC 34 CC 33 CC 32 CC 31 CC - **30 CC** - 29 CC 28 CC 27 CC 26 CC 25 CC

----

## Digwyddiadau 
* 1 Awst — Octavianus yn cipio dinas Alexandria. Daw yr Aifft yn dalaith Rufeinig.
* Awst — Gyda hunanladdiad Cleopatra VII a dienyddiad Caesarion, daw brenhinllin olaf yr Hen Aifft i ben.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 1 Awst - Marcus Antonius, gwleidydd a chadfridog Rhufeinig (hunanladdiad)
* 12 Awst — Cleopatra VII, brenhines yr Aifft (hunanladdiad)
* Awst — Caesarion, brenin yr Aifft (dienyddiwyd)
* Alexander Helios, hawlydd coron Armenia, Media a Parthia (dienyddiwyd yn ôl pob tebyg)
* Marcus Antonius Antyllus, mab Marcus Antonius a Fulvia
* Diodorus Siculus, hanesydd Groegaidd (tua'r flwyddyn yma)

Categori:30 CC
31 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - **30au CC** - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au 
36 CC 35 CC 34 CC 33 CC 32 CC - **31 CC** - 30 CC 29 CC 28 CC 27 CC 26 CC

----

## Digwyddiadau 
* 2 Medi — Brwydr Actium, ger arfordir gorllewinol Gwlad Groeg. Mae llynges Octavianus dan Marcus Vipsanius Agrippa yn gorchfygu llynges Marcus Antonius a Cleopatra.
* Herod Fawr yn gorffen adeiladu Masada.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:31 CC
Brwydr Actium

Ymladdwyd **Brwydr Actium**, 2 Medi 31 CC, rhwng llynges Octavianus dan ei gadfridog Marcus Vipsanius Agrippa a llynges Marcus Antonius a Cleopatra, brenhines yr Aifft.

Ymladdwyd y frwydr ger Gwlff Actium, ar arfordir Gwlad Groeg. Ceisiodd Antonius, gyda tua 500 o longau rhyfel, dorri trwy lynges Agrippa i gyrraedd y môr agored. Llwyddodd Antonius a Cleopatra eu hunain i ddianc, ond suddwyd nifer fawr o'u llongau.

Roedd y frwydr yma yn dyngedfennol. Dechreuodd byddin Antonius ei adael wedi clywed am y newyddion am Actium. Lladdodd Antonius a Cleopatra eu hunain y flwyddyn ganlynol, 30 CC. Daeth Octavianus yn rheolwr Rhufain, gan gymeryd y teitl Princeps ("Dinesydd cyntaf") a'r enw "Augustus". Gyda hyn, daeth Gweriniaeth Rhufain i ben, a dechreuodd yr Ymerodraeth Rufeinig.

Categori:31 CC
Actium
Actium
25 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC - **20au CC** - 10au CC 0au CC 0au 10au 20au 
30 CC 29 CC 28 CC 27 CC 26 CC - **25 CC** - 24 CC 23 CC 22 CC 21 CC 20 CC

----

## Digwyddiadau 
*Amcangyfrifir fod Rhufain wedi goddiweddyd Chang'an, prifddinas Tsieina, fel dinas fwyaf y byd.
*Adeiladu teml Neptiwn ar y Circus Flaminius

## Genedigaethau 
* Aulus Cornelius Celsus, awdur *De Medicina*

## Marwolaethau 
Categori:25 CC
Fflamddwyn

Un o arweinwyr yr Eingl-Sacsoniaid yng ngogledd-ddwyrain Lloegr yn y 6g oedd **Fflamddwyn**. Llysenw yw 'Fflamddwyn' ("un sy'n dwyn neu'n cludo fflam/tân": enw addas ar ryfelwr) ac ni wyddys yn union pwy oedd ef. Y cwbl y gellir dweud amdano â sicrwydd yw ei fod yn un o arweinwyr yr Eingl-Sacsonaidd a geisiai sefydlu yn nheyrnas Frythonig Rheged, yn yr Hen Ogledd, yn amser Owain ab Urien, mab Urien Rheged.

Cyfeirir at Fflamddwyn mewn dwy gerdd gan Taliesin a gedwir yn *Llyfr Taliesin*. Yn y gerdd 'Gwaith Argoed Llwyfain', ymddengys fod Owain ab Urien yn arwain byddin ei dad Urien (a oedd erbyn hynny'n rhy hen i ymladd efallai) yn erbyn pedair byddin o Eingl-Sacsoniaid Bernicia a arweinir gan Fflamddwyn. Fe'i portreadir fel rhyfelwr trahaus, ymffrostgar.

Mae'r ail gerdd yn farwnad i Owain, yr hynaf yn y Gymraeg. Mewn pennill enwog dywedir fod Owain wedi lladd Fflamddwyn. Roedd mor hawdd iddo a syrthio i gysgu ac rwan mae nifer o'r gelyn yn "cysgu" â'u llygaid yn agored i olau'r dydd:

:Pan laddodd Owain Fflamddwyn
:Nid oedd fwy nog yd cysgaid;
:Cysgid Lloegr, llydan nifer,
:Â lleufer yn eu llygaid.

Cyfeirir ato hefyd yn un o Drioedd Ynys Prydain. Dywedir fod ei wraig Bun yn un o 'Dair Anniwair Wraig Ynys Prydain', ond heb esbonio pam (testunau mnemonig yw'r Trioedd ac felly ymddengys fod chwedl amdani yn cylchredeg ar un adeg). Ceir ambell gyfeiriad ato yng ngwaith Beirdd y Tywysogion, mewn cerddi gan Llygad Gŵr, Cynddelw, a gan y Gogynfardd Gwilym Ddu.

Mae rhai hynafiaethwyr wedi cynnig uniaethu Fflamddwyn ag Ida, brenin Bernicia (Lewis Morris) neu ei fab Theodric (William Forbes Skene).

## Cyfeiriadau
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Yr Hengerdd
Categori:Eingl-Sacsoniaid
Categori:Hanes Lloegr
34 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - **30au CC** - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
39 CC 38 CC 37 CC 36 CC 35 CC - **34 CC** - 33 CC 32 CC 31 CC 30 CC 29 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Marcus Antonius yn gonswl am yr ail dro, gyda Lucius Scribonius Libo.
* Octavianus yn cael rheolaeth dros Dalmatia, Illyricum a Pannonia, tra mae Marcus Antonius yn ad-ennill Armenia oddi wrth Parthia.
* Hydref — Marcus Antonius yn rhannu'r teyrnasoedd dwyreiniol i'w blant gan Cleopatra: Alexander Helios, Cleopatra Selene a Ptolemi Philadelphws.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Sallustius, hanesydd Rhufeinig a gofnododd flynyddoedd olaf Gweriniaeth Rhufain

Categori:34 CC
36 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - **30au CC** - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
41 CC 40 CC 39 CC 38 CC 37 CC - **36 CC** - 35 CC 34 CC 33 CC 32 CC 31 CC

----

## Digwyddiadau 
* 3 Medi — Brwydr Naulochus: Llynges Octavianus dan Marcus Vipsanius Agrippa yn gorchfygu llynges Sextus Pompeius
* Milwyr Lepidus yn gwrthryfela. Caiff ei ei gymeryd yn garcharor.
* Marcus Antonius yn dechrau ymgyrch yn erbyn Parthia, ond mae'n methu cipio Phraapsa, ac yn colli llawer o filwyr oherwydd newyn a haint. Mae'n encilio i'r Aifft ac yn priodi Cleopatra, er ei fod yn dal yn briod ag Octavia.
* Hydref-Rhagfyr — Brwydr Zhizhi yn Tsieina: mae byddin Brenhinllin Han dan y cadfridog Chen Tang yn gorchfygu y Xiongnu dan Zhizhi Chanyu, gan sicrhau hanner canrif o heddwch.

## Genedigaethau 
* Ptolemi Philadelphws, mab Cleopatra a Marcus Antonius
* Vipsania Agrippina, merch Marcus Vipsanius Agrippa a Pomponia Caecilia Attica

## Marwolaethau 
Categori:36 CC
Vernon Scannell

Bardd a nofelydd o Sais oedd **Vernon Scannell** (23 Ionawr 1922 – 17 Tachwedd 2007).

Cafodd ei eni yn Spilsby, Swydd Lincoln.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Graves and Resurrections* (1948)
**A Sense of Danger* (1962)
**The Loving Game* (1965)
**The Apple-Raid* (1974)
**Winterlude* (1982)
**A Time for Fires* (1991)
### Nofelau
**The Fight* (1953)
**The Big Time* (1965)
**Ring of Truth* (1983)
### Arall
**The Tiger and the Rose* (1971)
**An Argument of Kings* (1987)

Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Beirdd Saesneg yr 21ain ganrif
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Leeds
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion yn ymwneud â phaffio
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Paffwyr o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Lincoln
Categori:Pobl fu farw yng Ngorllewin Swydd Efrog
37 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - **30au CC** - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
42 CC 41 CC 40 CC 39 CC 38 CC - **37 CC** - 36 CC 35 CC 34 CC 33 CC 32 CC

----

## Digwyddiadau
* Marcus Vipsanius Agrippa yn creu'r *portus Julius* yn Puteoli (Pozzuoli, gerllaw Napoli heddiw).
* Octavianus yn parhau ei gytundeb i rannu grym gyda Marcus Antonius a Lepidus am bym mlynedd arall.
* Rhufain yn cipio Jeriwsalem oddi wrth y Parthiaid. Daw Herod Fawr yn frenin  Iudaea a Jonathan Aristobulus III yn archoffeiriad.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Antigonus yr Hasmonead (dienyddiwyd ar orchynyn Marcus Antonius)

Categori:37 CC
35 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC  40au CC - **30au CC** - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
40 CC 39 CC 38 CC 37 CC 36 CC - **35 CC** - 34 CC 33 CC 32 CC 31 CC 30 CC

----

## Digwyddiadau
* Illyria yn dod yn dalaith Rufeinig.
* Gaius Julius Caesar Octavianus yn ymosod ar Pannonia ac yn cipio  Siscia (Sisak).

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Sextus Pompeius, dienyddiwyd ym  Miletus
* Aristobulus III o Judea, archoffeiriad, boddwyd.

Categori:35 CC
Agnes Grey

Nofel yn Saesneg gan Anne Brontë yw ***Agnes Grey*** (1847).

## Cymeriadau
*Agnes Grey, merch gweinidog, athrawes
*Mr Weston, gweinidog, cariad Agnes
*Rosalie Murray, disgybl Agnes

Categori:Anne Brontë
Categori:Nofelau 1847
Categori:Nofelau'r 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelau Saesneg o Loegr
39 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - **30au CC** - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
44 CC 43 CC 42 CC 41 CC 40 CC - **39 CC** - 38 CC 37 CC 36 CC 35 CC 34 CC

----

## Digwyddiadau
*Sextus Pompeius, oedd yn rheoli Sicilia, Sardinia, Corsica a'r  Peloponnesus, yn cael ei gydnabod gan Octavianus, Marcus Antonius a Lepidus yng Nghytundeb Misenum.

## Genedigaethau
* Antonia Major, merch Marcus Antonius, nain Nero a Messalina
* 30 Hydref - Julia yr Hynaf, merch Octavianus

## Marwolaethau
* Quintus Labienus (llofruddiwyd)

Categori:39 CC
Geronimo

Arweinydd milwrol yr Apache Chiricahua oedd **Geronimo** (Chiricahua: **Goyaałé**, sillefir weithiau fel **Goyathlay** neu **Goyahkla**) (16 Mehefin 1829 – 17 Chwefror 1909).

## Hanes ei fywyd
Ganed ef yn aelod o gangen Bedonkohe o'r Apache, ger Turkey Creek, afon sy’n llifo i Afon Gila yn yr hyn sy’n awr yn dalaith New Mexico o’r Unol Daleithiau, ond a oedd bryd hynny yn swyddogol yn rhan o Fecsico. Priododd ferch o’r Chiricauhua, a chawsant dri o blant. Ar 5 Mawrth 1851, ymosododd 400 o filwyr o Sonora dan y Cyrnol Jose Maria Carrasco ar wersyll Geronimo gerllaw Janos pan oedd y dynion i ffwrdd yn masnachu. Lladdwyd ei wraig, Alope, ei blant a’i fam. Gyrroedd ei bennaeth, Mangas Coloradas, ef i ymuno â rhyfelwyr Cochise i geisio dial. Cafodd yr enw “Geronimo”, pan ymosododd ar filwyr Mecsico nes iddynt alw ar Sant Sierom am gymorth.

Nid oedd Geronimo yn bennaeth, ond daeth yn arweinydd milwrol pwysig iawn. Priododd eto nifer o weithiau, gan gael o leiaf dri plentyn. Ymladdodd yn erbyn México a’r Unol Daleithiau gyda chryn lwyddiant o 1858 hyd 1886, er bod eu milwyr yn llawer mwy niferus na’i ryfelwyr ef. Tua diwedd ei yrfa fel arweinydd, nid oedd ganddo ond 38 o wyr, gwragedd a phant, ond llwyddasant i osgoi cael eu dal gan 5,000 o filwyr yr Unol Daleithiau (chwarter y fyddin ar y pryd) ac unedau o fyddin México am flwyddyn. Ar 4 Medi 1886, ildiodd i’r cadfridog Nelson A. Miles yn Skeleton Canyon, Arizona.

Gyrrwyd Geronimo a’r rhyfelwyr eraill i Fort Pickens, Florida, a’i deulu i Fort Marion. Ail-unwyd hwy ym mis Mai 1887, pan drosglwyddwyd hwy i Mount Vernon, Alabama. Ym 1894, symudwyd hwy i Fort Sill, Oklahoma. Daeth Geronimo yn enwog, gan ymddangos yn Ffair y Byd 1904 yn St. Louis, a gwerthu lluniau ohono ei hun. Bu farw yn Fort Sill yn 1909 a claddwyd ef yno.

Yn 1905, cytunodd Geronimo i adrodd ei hanes i S. M. Barrett, a’i cyhoeddodd fel llyfr. Cyhoeddwyd ail-argraffiad gan Frederick Turner yn 1970.

## Llyfryddiaeth 
* *Geronimo: His Own Story: The Autobiography of a Great Patriot Warrior*, gol. Frederick W. Turner (Efrog Newydd: Dutton, 1970) ISBN 0-525-11308-8
* David Roberts, *Once they moved like the wind[:] Cochise, Geronimo and the Apache Wars* (Simon & Schuster, 1994; argraffiad newydd, Pimlico, 1998) ISBN 0-7126-6628-1

## Ffuglen 
* Eirug Wyn, ''I Ble'r Aeth Haul y Bore?''

Categori:Apache
Categori:Genedigaethau 1829
Categori:Marwolaethau 1909
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl o New Mexico
33 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - **30au CC** - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
38 CC 37 CC 36 CC 35 CC 34 CC - **33 CC** - 32 CC 31 CC 30 CC 29 CC 28 CC

----

## Digwyddiadau
*Alexander Helios, hawlydd gorsedd Armenia, Media a Parthia, yn priodi  Iotapa, merch Artavasdes I, brenin Media.
*Octavianus yn gonswl am yr ail dro, gyda Lucius Volcatius Tullus.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Tiberius Nero, tad Tiberius
* 8 Gorffennaf - Yuan, Ymerawdwr yr Han

Categori:33 CC
38 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC  40au CC - **30au CC** - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
43 CC 42 CC 41 CC 40 CC 39 CC - **38 CC** - 37 CC 36 CC 35 CC 34 CC 33 CC

----

## Digwyddiadau
* 17 Ionawr — Octavianus yn priodi Livia pan oedd yn dal yn feichiog gan ei gŵr blaenorol. Roedd rhaid cael caniatâd arbennig gan offeiriaid Rhufain i hyn.
* Marcus Vipsanius Agrippa yn gorchfygu gwrthryfel ar hyd Afon Rhein.
* Marcus Antonius, Octavianus a Lepidus yn arwyddo "Cytundeb Tarentum'' (neu 37 BC), ym ymystyn eu cydwethrediad hyd 33 CC.
* Ymosodiad y Parthiaid ar dalaith Rufeinig Syria yn cael ei orchgygu ym Mrwydr Gandarus. Lleddir y cadfridog Parthaidd Pacorus.

## Genedigaethau
*Nero Claudius Drusus, mab Livia a llysfab Augustus

## Marwolaethau
*Orodes II, brenin Parthia

Categori:38 CC
Napoli

Dinas  a chymuned (*comune*) yn ne-orllewin yr Eidal yw **Napoli** (Neapolitaneg: *Nàpule*), sy'n brifddinas rhanbarth Campania. Saif y ddinas ar Fae Napoli, neb fod ymhell o Fynydd Feswfiws. Sefydlwyd hi fel dinas Roegaidd **Neapolis** (Groeg: "Dinas newydd") tua 600 CC.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 962,003 (cyfrifiad 2011).

Yn ystod ei hanes bu Napoli ym meddiant y Rhufeiniaid, Gothiaid, yr Ymerodraeth Fysantaidd, y Lombardiaid, y Normaniaid ac eraill. Rhwng 1266 a 1861, Napoli oedd prifddinas Teyrnas Napoli, yn ddiweddarach "Y ddwy Sicila". Dynodwyd canol hanesyddol y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Ymhlith atyniadau niferus y ddinas i dwristiaid, mae'r Amgueddfa Archaeolegol Genedlaethol, lle gellir gweld nifer fawr o eitemau o drefi cyfagos Pompeii a Herculaneum, a ddinistriwyd pan ffrwydrodd Feswfiws yn 79 OC.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Castel dell'Ovo
* Castel Nuovo
* Certosa di San Martino
* Eglwys gadeiriol
* Palazzo Capodimonte
* Piazza del Plebiscito
* Teatro di San Carlo

## Enwogion 
* Gian Lorenzo Bernini (1598–1680) - pensaer a cherflunydd
* Enrico Caruso - canwr opera
* Fanny Cerrito - balerina
* Sant Januarius (San Gennaro) - Esgob Napoli a nawdd-sant y ddinas
* Domenico Scarlatti - cyfansoddwr
* Statius - bardd Rhufeinig
* Fabio Cannavaro - pêl-droediwr
* Giorgio Napolitano - arlywydd yr Eidal

Mae'r bardd Rhufeinig Fyrsil wedi ei gladdu yma.

bawd|700px|canol|Napoli a Mynydd Feswfiws

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinas Fetropolitan Napoli
Categori:Dinasoedd Campania

Categori:Porthladdoedd yr Eidal
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
40 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC  - **40au CC** - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au
45 CC 44 CC 43 CC 42 CC 41 CC - **40 CC** - 39 CC 38 CC 37 CC 36 CC 35 CC

----
## Digwyddiadau
* Cytundeb Brundisium, rhwng Octavianus a Marcus Antonius, yn rhannu'r byd Rhufeinig rhyngddynt hwy a Lepidus. Mae Antonius yn priodi Octavia Minor, chwaer Octavianus.
* Y Parthiaid yn cipio Jeriwsalem. Diorseddir Hyrcanus II, a daw Antigonus yr Hasmonead yn frenin Judea. Mae Herod Fawr yn ffoi i Rufain, lle mae Marcus Antonius yn rhoi teitl brenin Judea iddo.

## Genedigaethau
* Cleopatra Selene ac Alexander Helios, efeilliaid Cleopatra a Marcus Antonius

## Marwolaethau
* Mai — Gaius Claudius Marcellus Minor. Ychydig yn ddiweddarch mae Marcus Antonius yn priodi ei weddw, Octavia Minor
* Fulvia, gwraig Publius Clodius Pulcher a Marcus Antonius

Categori:40 CC
41 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - **40au CC** - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au
46 CC 45 CC 44 CC 43 CC 42 CC - **41 CC** - 40 CC 39 CC 38 CC 37 CC 36 CC

----

## Digwyddiadau
* Brwydr Perugia: Lucius Antonius a Fulvia, brawd a gwraig Marcus Antonius, yn cael eu gorchfygu gan Octavianus.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Arsinoe IV, brenhines yr Aifft, chwaer Cleopatra

Categori:41 CC
Bodewryd

Pentrefan yng nghymuned Mechell, Ynys Môn, yw **Bodewryd** (). Mae'n gorwedd yng ngogledd yr ynys tua dwy filltir i'r dwyrain o Llanfechell a thair milltir a hanner i'r de-orllewin o Amlwch.

Mae'r enw yn golygu 'Annedd Ewryd', ar ôl y sant cynnar Ewryd/Gerwyd (Lladin: *Euridius*), sydd fel arall yn anhysbys. Yr unig beth a wyddys amdano yw ei fod, yn ôl traddodiad, yn un o feibion Cynyr Ceinfarfog ac felly'n frawd i'r seintiau Non, Gwen a Banhadlwen.

Roedd Plas Bodewryd yn adnabyddus fel un o'r tai a noddai beirdd Môn yn yr Oesoedd Canol.

Brodor o Fodewryd oedd Edward Wyn (m. 1637), gŵr y brydyddes Elen Gwdman.

## Cyfeiriadau
Categori:Mechell
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
42 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - **40au CC** - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au
47 CC 46 CC 45 CC 44 CC 43 CC - **42 CC** - 41 CC 40 CC 39 CC 38 CC 37 CC

----

## Digwyddiadau
*3 Hydref — Brwydr Gyntaf Philippi: Marcus Antonius ac Octavianus yn ymladd yn erbyn dau o lofruddion Iŵl Cesar, Marcus Junius Brutus a Cassius. Mae Brutus yn gorchfygu Octavianus, ond mae Antonius yn gorchfygu Cassius, sy'n ei ladd ei hun.
*23 Hydref — Ail Frwydr Philippi: Gorchfygir byddin Brutus gan Antonius ac Octavianus, ac mae yntau'n ei ladd ei hun.

## Genedigaethau
*16 Tachwedd — Tiberius, ymerawdwr Rhufain

## Marwolaethau
*3 Hydref — Gaius Cassius Longinus, llofrudd Iŵl Cesar (hunanladdiad)
*23 Hydref — Marcus Junius Brutus, llofrudd Iŵl Cesar (hunanladdiad)
*Wedi 23 Hydref — Porcia Catonis, gwraig Brutus (hunanladdiad)
*Gaius Antonius, brawd Marcus Antonius

Categori:42 CC
Les Triplettes de Belleville

Ffilm wedi ei animeiddio 2003 ydy ***Les Triplettes de Belleville*** ("*Y Tripledi Belleville*"), sydd wedi ennill nifer o wobrau. Yrgrifenwyd a cyfarwyddwyd gan Sylvain Chomet.

Categori:Ffilmiau 2003
Categori:Ffilmiau Ffrangeg
Categori:Ffilmiau animeiddiedig
Categori:Seiclo
Sylvain Chomet

Cyfarwyddwr ffilm ac animeiddiwr o Ffrainc ydy **Sylvain Chomet** (ganwyd 10 Tachwedd 1963). Ganwyd yn Maisons-Laffitte, ger Paris. Astudiodd arlunio yn yr ysgol uwchradd hyd iddo raddio yn 1982. Yn 1986 cyhoeddodd ei gomic cyntaf, *Secrets of the Dragonfly*. Chomet yw cyfarwyddwr y ffilm *Les Triplettes de Belleville* (2003).

## Cyfeiriadau
Categori:Animeiddwyr
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o Yvelines
Llanfechell

Pentref yng nghymuned Mechell, Ynys Môn, yw **Llanfechell** ()). Saif yng ngogledd yr ynys tua 2 filltir i'r de o bentref Cemaes, ar yr arfordir i'r gogledd, a milltir i'r de o bentref Tregele, lle mae lôn yn rhedeg o'r pentref hwnnw i Lanfechell.

Yn ôl cyfrifiad 2011, poblogaeth y pentref yw 1,293. Yn y pentref mae eglwys, tafarn (Y Cefn Glas), caffi (Caffi Siop Mechell), ysgol  gynradd (Ysgol Gymuned Llanfechell), siop (Siop Isfryn) a dau gapel (Ebeneser a Libanus).

## Hanes a hynafiaethau
bawd|chwith|Meini hirion Llanfechell
bawd|chwith|Capel Libanus Chapel - geograph.org.uk - 1263315
Enwir yr eglwys a'r pentref ar ôl Sant Mechell (neu Mechyll), fab Echwydd ap Gwyn Gohoyw, a flodeuai yn y 5g. Coffheir y sant mewn enw lle arall yn yr ardal, sef cymuned fechan Mynydd Mechell, filltir i'r de o'r pentref presennol.

Mae rhannau o'r eglwys, sydd ar ffurf croes, yn dyddio i'r 12g. Ychwanegwyd cangell yn y 13g a chlochdy yn yr 16g. Mae'r bedyddfaen yn perthyn i'r 12g. Ym mhorth yr eglwys gellir gweld beddfaen gyda cherflun anghyffredin o groes flodeuog arno, sydd i'w ddyddio i'r 13g.

Ceir sawl safle archaeolegol ger y pentref. Fymryn i'r gogledd ceir cromlech ar Foel Fawr ac yn agosaf i'r pentref i'r un cyfeiriad ceir triongl o feini a elwir yn Feini Hirion. Hanner milltir i'r dwyrain ceir maen hir ar dir Carrog. Yng nghyffiniau Mynydd Mechell ceir Maen Arthur.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Cofeb Ryfel Llanfechell

## Pobl o Lanfechell
* William Jones (mathemategydd), y gŵr a fathodd y symbol 'Pi' (**π**)
* Andrew Jones Brereton (Andreas o Fôn) (1827-1885), bardd a llenor
* Audrey Mechell, actores
* Robin McBryde, chwaraewr rygbi a hyfforddwr
William Bulkeley 1691-1760, mân-fonheddwr, ffermwr a dyddiadurwr. Mae hanes ei ddyddiaduron helaeth i’w weld yma https://cy.wikipedia.org/wiki/Dyddiadur_William_Bulkeley,_Brynddu,_M%C3%B4n?wprov=sfti1 a’u cofnodion amaethyddol, ffenolegol a hinsoddol yn gyrchadwy yma https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=Ffynhonnell%3ABrynddu&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=true&bwletinau=true#angori ar wefan prosiect Llên Natur.

Imogen Longman

## Cyfeiriadau
Categori:Mechell
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)