open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Willem Barentsz

Fforiwr a chartograffydd o'r Iseldiroedd oedd **Willem Barentsz** (1550 - 20 Mehefin 1597). Ffrisiad ydoedd a aned yn Terschelling, un o Ynysoedd Gorllewin Ffrisia, yn y cyfnod pan oedd yr Iseldiroedd dan reolaeth yr Hapsbwrgiaid.

Fe fu iddo arwain tair mordaith i'r Arctig, ym 1594, 1595, a 1596. Y bwriad oedd canfod ffordd newydd o gyrraedd Tsieina a'r India—hynny yw, Tramwyfa'r Gogledd Ddwyrain. Er na lwyddwyd i wneud hynny, bu iddo ddarganfod Spitsbergen Bjørnøya. Yn ystod y drydedd fordaith, fe ddalwyd ei long yn y rhew, ac fe fu iddo farw o'r clefri poeth ar 20 Medi, 1597, ar arfordir gogleddol Novaya Zemlya. Enwyd Môr Barents ar ei ôl.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1550
Categori:Marwolaethau 1597
Categori:Cartograffwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Fforwyr yr 16eg ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Fforwyr yr Arctig
Categori:Ffrisiaid
Categori:Morwyr yr 16eg ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Pobl a aned yn Fryslân
Categori:Pobl fu farw yn Rwsia
Categori:Pobl fu farw o'r clefri poeth
Llanbryn-mair

Pentref gwledig a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llanbryn-mair** neu **Llanbrynmair** (). Saif yn ardal Maldwyn ar briffordd yr A470 tua 10 milltir i'r dwyrain o Fachynlleth ar y ffordd i'r Drenewydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Gorwedd Castell Tafolwern, safle prif lys cwmwd Cyfeiliog yn yr Oesoedd Canol, tua hanner milltir i'r gorllewin o ganol y pentref, ar gymer afonydd Twymyn ac Iaen. Am gyfnod bu'n bencadlys i'r bardd-dywysog Owain Cyfeiliog.

Ganed y bardd Mynyddog yn Y Fron, cartref ei rieni yn Llanbryn-mair, yn 1833. Treuliodd ei ieuenctid yn amaethu ar y fferm teuluol ac yn bugeilio ar fryniau Llanbryn-mair. Fe'i claddwyd yn y pentref ar ei farwolaeth yn 1877. Roedd y gweinidog a diwygiwr radicalaidd Samuel Roberts (S.R.) hefyd yn frodor o Lanbryn-mair.

Treuliodd y baledwr Owain Meirion, yn enedigol o'r Bala, ei flynyddoedd olaf yn Llanbryn-mair lle bu farw yn 1868. Roedd Mynyddog yn gyfaill iddo.

bawd|dim|Rhaeadr Pennant tuag 1885

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Mynyddog Fron.JPG|Y Fron yn Llanbryn-mair - cartref Mynyddog (llun yng ngolygiad O. M. Edwards o waith y bardd, 1914)
Llanbryn-mair NLW3363553.jpg|Y pentref tua 1885; Lun gan John Thomas

## Gweler hefyd
*Kate Lambert, model

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Yr Eifl

Mynyddoedd ar arfordir gogleddol Llŷn, uwchben pentrefi Llanaelhaearn a Threfor, yw **Yr Eifl**, ffurf lluosog o'r gair “gafl”, sy'n golygu “pîg” neu “fforch”. Llygriad o'r enw Cymraeg gwreiddiol yw'r enw Saesneg arno, *The Rivals*. Uchder y copa o lefel y môr ydy 564m (1850tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

## Llyfryddiaeth
*Ioan Mai Evans, *Gwlad Llŷn* (Llandybïe, 1968)

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Categori:Copaon Dewey
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Llanaelhaearn
Categori:Llŷn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Pistyll
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Hildegard von Bingen

Athrawes, arweinyddes lleiandy, diwynyddes, awdures a chyfansoddwraig oo'r Almaen oedd **Hildegard von Bingen** (1098 – 17 Medi 1179).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1098
Categori:Marwolaethau 1179
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o'r Almaen
Categori:Cyfrinwyr Cristnogol o'r Almaen
Categori:Diwinyddion Cristnogol o'r Almaen
Categori:Llenorion benywaidd y 12fed ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion Lladin o'r Almaen
Categori:Merched y 12fed ganrif
Aberarth

Pentref bach yng nghymuned Dyffryn Arth, Ceredigion, Cymru,  yw **Aberarth** (; neu **Aber-arth**. Fel yr awgryma ei enw, mae'r pentref yn sefyll ar aber Afon Arth lle rhed yr afon honno i Fae Ceredigion. Saif tua 3 milltir i'r gogledd o Aberaeron. Gellir gyrru drwy Aberarth ar yr A487 o Aberaeron i Lan-non.

[300px|bawd|dim|[Afon Arth yn llifo trwy ganol Aberarth]]

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes y pentref 
Mae arwyddocâd hanesyddol i bentref Aberarth oherwydd sefydlwyd y pentref oddeutu amser goresgyniad y Normaniaid. Cododd y Normaniaid Gastell Allt Craig Arth wrth waered yr afon.

Yn ystod y 12g yr oedd mynaich Sistersiaidd yn defnyddio'r ardal fel porth i fewnforio cerrig baddon o Fryste a ddefnyddiasant i godi mynachlog Ystrad Fflur ar dir a roddwyd iddyn nhw gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth.

Yn honedig, tua hanner milltir i'r de o'r pentref mae bryn sy'n safle i Eglwys Llanddewi Aberarth.  Mae'n debyg bod yr eglwys hon ar safle hen eglwys o'r nawfed ganrif.  Mae gan yr eglwys bresennol dŵr Normanaidd a'r gweddill wedi ei ailadeiladu ym 1860.

Ymglymwyd Aberarth yn niwydiant adeiladu llongau cyn mil wyth pum deg, ond mae'r pentref wedi edwino gyda dirywiad y diwydiant.

## Daearyddiaeth a natur 
Yn nwy fil a phump, cafodd llwybr ei gyflawni i gerddwyr ac i feiciau.  Mae'r ffordd hon yn cysylltu Aberarth ag Aberaeron, y pentref mwy, cyfagos.

Mae cymuned o adar gwylltion i'w gweld yn yr ardal, ac mae hebogiaid tramor, brain goesgoch, clochdaron y cerrig a'r Barcud coch ymhlith y rhywogaethau sydd i'w gweld yno.

Er bod traeth Aberarth yn garegog, mae'r traeth hwn yn boblogaidd gyda brigdonwyr ar adegau penodol yn ystod y flwyddyn.

## Enwogion
Ganwyd a magwyd yr Athro Hywel Teifi Edwards a'r addysgwyr Jac L. Williams yn y pentref.
Mae'r awdur Cynan Jones yn un o drigolion y pentref.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Tudalen Y We Aberarth (Dim ond yn Saesneg)
*Cymdeithas Hanes Teuluoedd
*Cyngor Sir Ceredigion

Categori:Dyffryn Arth
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Trosedd yn erbyn dynoliaeth

Term o fewn cyfraith ryngwladol ydy **trosedd yn erbyn dynoliaeth** sydd yn cyfeirio at erledigaeth neu unrhyw erchyllterau ar raddfa eang yn erbyn grŵp o bobl, sef y trosedd gwaethaf. Cafodd ei ddifinio gan Siartr Awst 1945 y Tribiwnlys Milwrol Rhyngwladol, pedd yn sail i Brofion Nuremberg, fel:
llofruddiaeth, difodiad, caethiwed, alltudiaeth, a gweithredoedd creulon eraill a wneir yn erbyn unrhyw boblogaeth sifiliol cyn neu yn ystod y rhyfel, neu erledigaethau am resymau gwleidyddol, hiliol, neu grefyddol

## Gweler hefyd 
* Glanhau ethnig
* Hil-laddiad
* Llofruddiaeth dorfol
* Trosedd rhyfel
* Trosedd rhyngwladol

## Cyfeiriadau 

Categori:Camdriniaethau hawliau dynol
Categori:Cyfraith droseddol ryngwladol
Meirionnydd

Mae **Meirionnydd** yn enw ar ranbarth hanesyddol yng ngogledd-orllewin Cymru. Yn fwy penodol, gall gyfeirio at:

*Sir Feirionnydd - sir hanesyddol sy'n cyfateb yn fras i Dde Gwynedd heddiw; dyma'r ardal a olygir gan y gair "Meirionnydd" yn gyffredinol heddiw.
*Meirionnydd - cantref canoloesol yn ne-orllewin yr hen sir; y Feirionnydd wreiddiol, llai o lawer na'r hen sir.
*Meirionnydd Nant Conwy (seneddol) a  Meirionnydd Nant Conwy (Cynulliad) - etholaethau sy'n cynnwys y rhan fwyaf o'r hen sir a rhan uchaf Dyffryn Conwy.
*Meirionnydd - hen etholaeth seneddol Sir Feirionnydd

## Gweler hefyd
*Meirionydd - emyn-dôn gan William Lloyd (cerddor)
----
John Richard Williams (J.R. Tryfanwy)

Bardd oedd **John Richard Williams** (29 Medi 1867 – 19 Mawrth 1924) , neu **J.R. Tryfanwy** neu **Tryfanwy**, a aned yn Rhostryfan, Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw).

## Ei fywyd
Roedd Tryfanwy'n fab i Owen a Mary Williams, y ddau o Lŷn yn wreiddiol. Fe'i magwyd yn Tan y Manod, y cartref teuluol, ym mhentref chwarel Rhostryfan.

Yn gynnar yn ei fywyd cafodd anffawd ac aeth yn fyddar a dall. Symudodd o Rostryfan i fyw ym Mhorthmadog lle daeth i adnabod y bardd Eifion Wyn a mwynhau ei gyfeillgarwch.

## Ei waith
Roedd Tryfanwy yn fardd telynegol oedd yn bur boblogaidd yn ei ddydd. Cyhoeddodd ddwy gyfrol o gerddi, sef *Lloffion yr Amddifad* (1892) ac *Ar Fin y Traeth* (1910). Canai ar bynciau nodweddiadol o'i gyfnod, yn cynnwys cerddi serch a natur. Rhamantaidd a phruddglwyfus yw ei awen. Brithir nifer o'i gerddi â delweddau deniadol o'i fro a mynyddoedd, llynnoedd a thraethau Llŷn, Arfon a Meirionnydd.

## Llyfryddiaeth
**Lloffion yr Amddifad* (1892)
**Ar Fin y Traeth* (Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, Caernarfon, 1910)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Pobl ddall
Categori:Pobl o Arfon
Rhostryfan

Pentref bach ar wasgar hyd lethrau Moel Tryfan yw **Rhostryfan** () , tua 4 milltir i'r de o Gaernarfon, Gwynedd, yng ngogledd Cymru.

Fymryn i'r de o'r pentref gwelir gweddillion grŵp o Gytiau Gwyddelod (tai crwn cynhanesyddol).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
* Owen Wynne Jones (Glasynys). Roedd y bardd a llenor yn frodor o Rostryfan. Cafodd ei eni yn Nhy'n y Ffrwd.
* John Richard Williams (J.R. Tryfanwy). Un arall o enwogion Rhostryfan yw'r bardd dall 'Tryfanwy', a aned yno ym 1867.

Categori:Pentrefi Gwynedd
Elisabeth Inglis-Jones

Nofelwraig a bywgraffydd oedd **Elisabeth Inglis-Jones** (Ionawr 1900 – 1994). Fe'i ganwyd yn Llundain ond fe'i magwyd ger Llanbedr Pont Steffan.

Ailgyhoeddwyd ei chyfrol **Crumbling Pageant** yn 2015.

## Bywgraffiad
Cafodd ei geni yn Llundain yn 1900, a'i magu ym mhentref Derry Ormond, Ceredigion. Bu'r teulu yn byw ar Ystad Derry Ormond a fu yn nwylo'r teulu ers 1783 ond fe'i dymchwelwyd yn 1953. Yn 1937 symudodd yn ôl i Lundain. Roedd yn byw yn Camberley, Surrey pan oedd yn ei hwythdegau.

## Gweithiau
**Starved Fields* (1929)
**Crumbling Pageant* (1932)
**Pay thy Pleasure* (1939)
**The Loving Heart* (1941)
**Lightly He Journeyed* (1946)
**Aunt Albinia* (1948)
**Peacocks in Paradise* (1950)
**The Story of Wales* (1955)
**The Great Maria* (1959)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymry Llundain
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr benywaidd o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1994
Cytiau Gwyddelod

**Cytiau Gwyddelod** yw'r enw Cymraeg traddodiadol am y cytiau crwn cynhanesyddol sydd i'w gweld yma ac acw ar fryniau Cymru.

Mae'r enw yn gamarweiniol am nad oes unrhyw gysylltiad hanesyddol rhyngddynt â'r Gwyddelod yn benodol. Ar adegau yn y gorffennol ymsefydlai llwythi Gwyddelig yng ngorllewin Cymru o bryd i'w gilydd, a diau fod y cof am hynny'n esbonio'r enw poblogaidd ar yr olion archaeolegol hyn.

Mae'r cytiau fel rheol yn perthyn i Oes yr Efydd, Oes yr Haearn neu'r cyfnod Rhufeinig. Mae cannoedd o enghreifftiau i'w gweld yn y caeau a'r bryniau, yn arbennig yng ngorllewin Cymru, o Ynys Môn i Sir Benfro.

Un o'r enghreifftiau mwyaf adnabyddus yw'r cytiau ar Fynydd Twr ger Caergybi, a elwir hefyd yn Gytiau Tŷ Mawr.

## Terminoleg
* Cwt crwn (lluosog: cytiau crynion); (Saesneg: *circular hut*)
* Cylch cytiau (neu Cytiau'r Gwyddelod); (lluosog: cylchoedd cytiau); (Saesneg: *hut circle*)
* Clwstwr cytiau (lluosog:clystyrau cytiau); (Saesneg: *hut group*)
* Anheddiad cytiau (lluosog: aneddiadau cytiau); (Saesneg: *hut settlement*)
* Cylch cytiau caeedig ac aneddog (Saesneg: *Enclosed Hut Circle Settlement*)
* Cylch cytiau caeedig (lluosog: cylchoedd cytiau caeedig); (Saesneg: *enclosed hut circle*)

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Oes yr Haearn yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Cymru
R. Silyn Roberts

Bardd, sosialydd, nofelydd, gweinidog a diwygiwr cymdeithasol o Gymru oedd **Robert "Silyn" Roberts** (28 Mawrth 1871 – 15 Awst 1930), a aned ger Llanllyfni yn yr hen Sir Gaernarfon. ond hwyrach mai fel addysgwr a gweinyddwr cyhoeddus y gwnaeth ei gyfraniad pwysicaf. Ei rieni oedd Robert John Roberts ac Ellen Williams, trydydd gwraig John; roedd gan Silyn chwaer bach, Elen (Nel), a ddaeth yn ddiweddarach yn fam i'r prifardd Mathonwy Hughes, a phedwar o hanner-brodyr a chwiorydd oedd yn blant i gwraig gyntaf John Roberts. Roedd ei rieni, yn ôl ei dystiolaeth ef ei hun, yn ddylanwad bwysig arno yn dysgu iddo am hanes a llenyddiaeth Cymru, gyda'i fam yn cyflwyno gwaith Ceiriog a Talhaiarn iddo; ni ddysgodd dim am y pethau hyn nac am y Gymraeg o gwbl yn yr ysgol yr aeth iddo, Ysgol Ramadeg Clynnog.

Gadawodd yr ysgol yn 14 oed am y chwarel, gyda'i fryd ar ddod yn beirianydd.

Ar ôl cyfnod o weithio fel chwarelwr aeth Silyn i astudio am ei radd yng Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor ac yna i astudio ar gyfer y weinidogaeth yng Ngholeg Diwinyddol Y Bala.

Pan oedd e'n byw yn Llundain yn y 1900au daeth Silyn yn gyfaill i Lenin.

Treuliodd y cyfnod 1905 - 1912 yn weinidog yn Nhan-y-grisiau, ger Blaenau Ffestiniog.

Credai'n gryf mewn sosialaeth a chefnogai'r Blaid Lafur Annibynnol. Sefydlodd gangen Gogledd Cymru o Gymdeithas Addysg y Gweithwyr yn 1925.

Bu'n weithgar hefyd gyda Cylch Dewi - cymdeithas yn ymgyrchu dros defnydd o'r Gymraeg ym myd addysg a chymdeithas a'r radio.

## Gwaith llenyddol
250px|bawd|de|Y goron a enillodd Silyn yn Eisteddfod Genedlaethol 1902
Gyda'i gyfaill W.J. Gruffydd, cymerodd ran flaenllaw yn y farddoniaeth delynegol newydd ar ddechrau'r 20g. Uchafbwynt eu cydweithrediad oedd cyhoeddi'r gyfrol *Telynegion* ar y cyd yn 1900. Enillodd Silyn y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902 gyda phryddest ar y testun *Trystan ac Esyllt*.

Fel yn achos W.J. Gruffydd, nodweddir barddoniaeth Silyn gan ei delfrydiaeth a'i rhamantiaeth delynegol.

## Bywyd personol 
Priododd Mary Parry. Roedd Mary yn ymgyrchydd dros addysg gweithwyr, fel ei gŵr.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith Silyn
*(gyda W.J. Gruffydd), *Telynegion* (1900)
**Trystan ac Esyllt a Chaniadau Eraill* (1904)
*''Y Blaid Lafur Anibynnol: ei hanes a'i hamcan* (1908)
**Gwyntoedd Croesion* (1924). Cyfieithiad.
**Bugail Geifr Lorraine'' (1925). Cyfieithiad o'r nofel Ffrangeg gan Émile Souvestre.
**Cofarwydd* (1930). Detholiad o'i gerddi a gyhoeddwyd wedi ei farwolaeth.
**Llio Plas y Nos* (1945). Nofel a gyhoeddwyd yn wreiddiol dan ffugenw mewn cylchgrawn yn 1906, ond a ail-gyhoeddwyd fel cyfrol wedi ei farwolaeth.

## Ffynonellau
*

## Gweler hefyd
*Annie Foulkes

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Diwygwyr cymdeithasol
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Sosialwyr o Gymru
Llyn Kaindy

Mae **Llyn Kaindy** yn llyn yn ne-ddwyrain Casachstan.

[300px|bawd|dim|Llyn Kaindy. Y ffyn yn y llun yw coed *[Picea schrenkiana* sydd wedi marw.]]

Kaindy
Chwilog

Mae **Chwilog** () yn bentref bach yng ngorllewin Eifionydd, yng Ngwynedd, rhwng Pwllheli a Llanystumdwy. Saif ar lan Afon Wen, sy'n rhedeg i Fae Tremadog filltir islaw'r pentref. Mae'n rhan o gymuned Llanystumdwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Agorwyd Ysgol Gynradd Chwilog yn 1908 gan Mrs Margaret Lloyd George, gwraig y gwleidydd enwog David Lloyd George.

dim|250px|bawd|Neuadd Goffa Chwilog

## Enwogion 
* John Thomas (Siôn Wyn o Eifion), bardd ac emynydd
* Brodorion o Chwilog oedd rhieni'r bardd Eifion Wyn. Cafodd ei gladdu ym mynwent eglwys Chwilog wrth ymyl bedd ei chwaer.
* Ceir bedd yr hynafiaethydd John Jones (Myrddin Fardd) ym mynwent yr eglwys hefyd. Er iddo gael ei eni yn Llangïan, symudodd i fyw a gweithio yn Chwilog pan yn ifanc.

## Gweler hefyd
*Llynnoedd Annwn

## Cyfeiriadau
Categori:Llanystumdwy
Categori:Pentrefi Gwynedd
Ynys Gored Goch

Mae **Ynys Gored Goch** yn ynys fechan yn Afon Menai, rhwng Pont Britannia a Phont Y Borth, yng ngogledd Cymru. Mae'r ynys yn rhan o blwyf Llanfairpwllgwyngyll, ar Ynys Môn.

Am ei bod mor isel mae hi wastad mewn perygl o gael ei gorlifo gan y llanw uchel (fel mae'r llun yn dangos).

Mae'n cael ei henwi yn ôl yr hen gored a ddefnyddid yn yr Oesoedd Canol i ddal pysgod y môr.

Heb fod ymhell ohoni mae Pwll Ceris ac Ynys Welltog.

300px|bawd|dim|Ynys Gored Goch ar lanw uchel

Categori:Afon Menai
Categori:Llanfair Pwllgwyngyll
Gored Goch
Keith Rowlands

Chwaraewr rygbi'r undeb oedd **Keith Rowlands** (7 Chwefror 1936 – 18 Tachwedd 2006).

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ramadeg y Bont-faen
Calsiwm

Mae **calsiwm** yn elfen gemegol yn y tabl cyfnodol sydd â'r symbol **Ca** a'r rhif atomig 20. Mae ganddo fàs atomig o 40.078. Mae Calsiwm yn fetel daear alcalïaidd meddal llwyd a'r metal bumed fwyaf digonol yng nghramen y ddaear. Mae'n angenrheidiol ar gyfer organebau byw, yn arbennig mewn ffisioleg celloedd, ac y metel mwyaf cyffredin mewn nifer o anifeiliaid. Gellir defnyddio Calsiwm fel rhydwythydd pan yn echdynnu Thoriwm, Sirconiwm a Wraniwm.


Categori:Elfennau cemegol
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Metelau daear alcalïaidd
Cefnwr (rygbi)

Safle chwaraewr rygbi'r undeb ydy **cefnwr** (rhif 15), sy'n sefyll yn ôl i sicrhau  pob amddiffyniad posibl. Gan mai ef fydd yn aml yr amddiffynnwr olaf mae sgiliau taclo da yn hanfodol. Rhaid iddo ddal y ciciau uchel ac ar ôl dal y ciciau uchel gall ddewis cicio'r bêl yn ôl, felly mae bod yn ymwybodol o'r posibiliadau a'r gallu i gicio yn hanfodol. Defnyddir y cefnwr i ddechrau gwrth-ymosodiad yn aml.

Categori:Safleoedd rygbi'r undeb
Thomas Mardy Rees

[250px|bawd|Clawr darluniedig *Difyrwch Gwyr Morgannwg* gan T. Mardy Rees (tua [1920)]]

Awdur a phregethwr o Gymru oedd **Thomas Mardy Rees** (1871 – 2 Mai 1953). Roedd yn frodor o Gastell-nedd, Morgannwg, yn ne Cymru. Roedd yn weinidog gyda'r Annibynwyr.

Wedi gadael yr ysgol, gyda'i dad yng nglofa'r Fforest Fforchdwm ac yna Melin-cwrt a'r Maerdy yn y Rhondda Fach. Yn y Maerdy, achubwyd ef, ei dad a'i frawd John wedi tanchwa ym mhwll rhif 2 ar 23 Rhagfyr 1885.

Ysgrifennai yn Gymraeg ac yn Saesneg ar hanes Anghydffurfiaeth a'r Crynwyr, hanes celf yng Nghymru a llyfrau poblogaidd ar hanes Cymru. Cyhoeddodd yn ogystal gyfrol o straeon byrion doniol Cymraeg am fywyd glowyr y De, *Difyrwch Gwyr Morgannwg* (*sic*).

## Llyfryddiaeth ddethol
**Welsh Painters, Engravers, Sculptors (1527-1911)* (Caernarfon, 1912)
**Ystoriau Difyr*
**Mynychdai Cymru*
**Difyrwch Gwyr Morgannwg* (Caernarfon, d.d.=tua 1920)
**A History of the Quakers in Wales and their emigration to North America* (Caerfyrddin, 1925)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Eliseus Williams (Eifion Wyn)

Bardd oedd **Eliseus Williams**, enw barddol **Eifion Wyn** (2 Mai 1867 – 13 Hydref 1926), a aned ym Mhorthmadog yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw).

## Hanes
Ganwyd Eifion Wyn yn y Garth, Porthmadog. Brodorion o Chwilog oedd ei rieni.

Er na chafodd lawer o fanteision addysg ei hun llwyddodd i fod yn athro a gwasanaethodd ym Mhorthmadog ac wedyn ym Mhentrefoelas. Yn ogystal roedd yn glerc ar hyd ei oes i Gwmni Llechi Gogledd Cymru.

Dioddefai byliau tost o afiechyd ar hyd ei oes. Cafodd ei gladdu yn ymyl ei rieni a'i chwaer ym mynwent Chwilog.

## Barddoniaeth
Roedd yn fardd cynhyrchiol a phoblogaidd. Un o'i gyfeillion oedd y bardd dall J.R. Tryfanwy, o Rostryfan. Cafodd ei farddoniaeth ddylanwad mawr yn ei gyfnod ac fe'i ystyrid gan lawer yn un o feirdd gorau'r oes. Gwelir ei waith ar ei orau yn y cyfrolau *Telynegion Maes a Môr* (1906) a ''Caniadau'r Allt'' (1927). Roedd yn emynydd yn ogystal ac erys rhai o'i emynau'n boblogaidd.

## Llyfryddiaeth
250px|bawd|Bedd Eifion Wyn yn Chwilog
### Gwaith Eifion Wyn
**Ieuenctid y Dydd* (1894)
**Y Bugail* (c. 1900)
**Telynegion Maes a Môr* (1906)
*''Caniadau'r Allt* (1927)
**O Drum i Draeth* (1929)
### Astudiaethau
*Peredur Wyn Williams, *Cofiant Eifion Wyn'' (1980). Cofiant iddo gan ei fab.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Pobl o Borthmadog
Munro

[bawd|[Sgurr Fiona a chopaon Corrag Bhuidhe ac An Teallach.]]
**Munro** yw'r enw a roddir ar gopa sydd fwy na 914.4 metr (3,000') uwchben lefel y môr yn yr Alban. Cawsant eu henwi felly ar ôl i'r mynyddwr Syr Hugh Munro (1856 - 1919) wneud arolwg o fynyddoedd mawr yr Alban a chyhoeddi rhestr o'r copaon unigol uchaf (dros 3,000') ar ffurf tablau, wedi'u rhannu'n ardaloedd neu adrannau, yn ei lyfr Munro's Tables (1891).

Uchelgais sawl mynyddwr ers hynny yw dringo i gopa pob un o'r 284 o gopaon sydd ar restr Munro (ddiwygiedig yn 1997); gelwir y sawl sy'n ceisio cyflawni'r gamp honno'n "Munrówr" ("Munroist" yn Saesneg). Y Munro enwocaf yng ngwledydd Prydain ydyw Ben Nevis.

## Y Rhestrau cydnabyddiedig
## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
*Rhestr Copaon yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
Ben Nevis

**Beinn Nibheis** neu **Ben Nevis**(1344m) yw'r mynydd uchaf yn Yr Alban (Munro) ac Ynysoedd Prydain i gyd; nid oes ganddo felly fam-fynydd. Mae yn ardal Lochaber ger Fort William yn Ucheldiroedd yr Alban; .

Ystyr yr enw Gaeleg yw naill ai "Mynydd Cuchog" neu "Mynydd y Cymylau", "Mynydd y Nefoedd", gan ei fod mor uchel. Mae'n un o wyth copa yn yr Alban sydd dros 4,000'. Mae crib yn cysylltu Ben Nevis â'i gymydog Carn Mòr Dearg.

Mae "Ben" yn boblogaidd iawn gan ymwelwyr (mae tua 100,000 yn cerdded i'r copa bob blwyddyn) ac mae hyn wedi creu problemau amgylcheddol wrth i lwybrau gael eu herydu a phobl gadael sbwriel ar eu holau.

Y llwybr hawsaf yw "Llwybr y Twristiaid", sy'n hir ond hawdd i gerddwyr. Ond ceir sawl llwybr mwy anturus ac mae clogwyni'r gogledd yn enwog am eu dringfeydd caled, yn arbennig yn y gaeaf a'r gwanwyn pan fo'r rhew yn galed.

Am fap yn dangos lleoliad Ben Nevis, gweler Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros) (Adran 4). Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Yn 2004 cyhoeddodd y cylchgrawn mynydda "Trail" gyfarwyddiadau anghywir a pheryglus sut i fynd i lawr o'r copa. http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/3415911.stm

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Categori:Mynyddoedd y Grampians
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Munro
Rhif atomig

Mewn Cemeg a Ffiseg, y **rhif atomig** (***Z***) yw nifer y protonau a ddarganfyddir yng nghnewyllyn yr atom. Mewn atom sydd â gwefr niwtral, mae nifer yr electronau o amglych y niwclews yn hafal i'r rhif atomig.

Yn wreiddiol, roedd y rhif yn dangos safle'r elfen yn y tabl cyfnodol yn unig. Pan drefnodd Dmitri Mendeleev yr elfennau cemegol hysbys yn grwpiau yn ôl eu tebygrwydd cemegol, gwelodd bod trefnu'r elfennau yn ôl eu màs atomig yn gadael rhai yn anghymharus. Wrth roi'r elfennau mewn trefn a oedd yn ffitio'u priodweddau cemegol agosaf, eu rhifau yn y tabl oedd eu rhifau atomig. Roedd y rhif yma bron ar gyfartaledd gyda màs yr atom ond hefyd yn adlewyrchu rhyw briodwedd arall.

Esboniwyd yr anomaliau yn y gyfres hon yn 1913 gan Henry Gwyn Jeffreys Moseley. Darganfu Moseley berthynas pendant rhwng spectra diffreithiant pelydrau X yr elfennau, a'u lleoliad cywir yn y tabl cyfnodol. Dangoswyd yn hwyrach fod y rhif atomig yn cyfateb i wefr drydanol y niwclews - hynny yw, nifer y protonau. Y wefr sy'n rhoi i elfennau eu priodweddau cemegol, yn hytrach na'r mas atomig.

Mae gan rhif atomig elfen, berthynas agos i'w rhif màs (er na ddylid eu cymysgu) sef y nifer o brotonnau a niwtronnau mewn niwclews atom. Daw'r rhif màs yn aml ar ôl enw'r elfen e.e. Carbon-14 (a ddefnyddir mewn dyddio Carbon).

Categori:Cemeg
Categori:Ffiseg
Rhif màs

Y **rhif màs** (***A***), a hefyd elwir yn **rhif màs atomig** neu **rhif niwcleon**, yw'r nifer o niwcleonau (protonau a niwtronau) mewn niwclews atomig. Mae'r rhif màs yn unigryw ar gyfer pob isotôp o elfen a caiff ei ysgrifennu ar ôl enw'r elfen neu fel uwchysgrif i'r chwith o symbol yr elfen. Er enghraifft, mae gan carbon-12 (12C) 6 proton a 6 niwtron. Mae gan y symbol isotôp llawn y rhif atomig (***Z***) mewn îsysgrif i'r chwith o'r symbol elfen yn uniongyrchol o dan y rhif màs: {}_{6}^{12}\mathrm{C}. Dylid nodi fod y rhif atomig yn cyfateb i'r symbol elfennol, ac felly anaml caiff isotôpau eu hysgrifennu yn ffurf llawn hwn (ond ysgrifennir isotôpau yn y ffurf hwn yn aml gyda adweithiau atomig, lle rydym eisiau dangos y nifer o brotonau).

Drwy ddefnyddio'r rhif atomig a'r rhif màs, gellir darganfod y nifer o niwtronnau (*n*) mewn niwclews atom: *n* = ***A*** - ***Z***.

Categori:Cemeg
Categori:Ffiseg
Rhestr mynyddoedd ar y Lleuad

Dyma restr o'r **mynyddoedd ar y Lleuad**:

## Mynyddoedd
Mynyddoedd ar wahân neu masiffoedd yw'r rhain.

## Cadwyni mynydd
## Nodyn
## Dolenni allanol
*Atlas Ffotograffig o'r Lleuad y Digital Lunar Orbiter
*USGS: Enwau ar y Lleuad
*USGS: Enwau ar y Lleuad: mynyddoedd

Lleuad
Mons La Hire

250px|bawd|**Mons la hire**
Mynydd ar y Lleuad yw **Mons la hire** (hefyd **Mons Lahire**: 27.8|Gog|25.5|Gor 25).

Ei uchder yw 1.5&nbsp;km. Fe'i enwir ar ôl y seryddwr Philippe de la Hire.

Mae Mons la hire yn gorwedd ar ymylon deheuol y Mare Imbrium ("Môr Glawogydd") yn rhan olau hemissfer gogleddol y Lleuad, hanner ffordd rhwng y Cyhydedd a phegwn y gogledd.

La Hire
Fort William

Tref yn yn ardal Lochaber, Cyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw **Fort William**  (Gaeleg yr Alban: *An Gearasdan*; Sgoteg: *The Fort*). Saif  yng ngorllewin Ucheldiroedd yr Alban ar lan ogleddol Loch Linnhe. Y ddinas agosaf ydy Inverness sy'n 91.2&nbsp;km i ffwrdd.

Twristiaeth yw'r prif ddiwydiant heddiw. O Fort William mae'r rhan fwyaf o ymwelwyr yn cychwyn i ddringo i gopa Ben Nevis, mynydd uchaf yr Alban a gwledydd Prydain.

Mae'r dref yn enwog yn ogystal am ei distylltai chwisgi a'i diwylliant gwneud papur.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Fort William boblogaeth o 5,880.

300px|bawd|dim|Stryd Fawr Fort William

## Enwogion
* Evelina Haverfield (1867–1920), ffeminist a swffragét

## Cyfeiriadau

Categori:Trefi Cyngor yr Ucheldir
Schiehallion

Mae **Schiehallion** (1083m / 3,547') yn fynydd Munro ger Loch Rannoch yng nghanol Ucheldiroedd yr Alban ac yn fynydd gosgeiddig iawn, un o'r rhai harddaf yn yr Ucheldiroedd. Mae'n codi o'r coedwigoedd a'r rhosdiroedd tua 5&nbsp;km i'r dwyrain o bentref Kinloch Rannoch ar ben dwyreiniol Loch Rannoch ei hun. Craig risial yw'r rhan fwyaf o'r creigiau yn y mynydd. Ei gymydog agosaf yw Carn Mairg. Mae'r copa tua dwy fetr yn is na'r Wyddfa.

Y ffordd hawsaf i'w ddringo yw trwy ddilyn y llwybr trwy Goedwig Ddu Rannoch yn ymyl Kinloch Rannoch.

Am fap yn dangos lleoliad Schiehallion, gweler Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros) (Adran 2).

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Murdo
Buachaille Etive Mòr

[300px|bawd|**Buachaille Etive Mòr** o [Glen Etive]]
Mae **Buachaille Etive Mòr** (1021m) yn fynydd Munro ger Glen Coe yn ardal Lorne yng ngorllewin canolbarth Ucheldiroedd yr Alban. Ystyr yr enw Gaeleg yw "Bugail Mawr Etive".

Mae gan y mynydd ddau brif gopa, sef Stob Dearg (1021m) "Y Copa Coch", a chopa cribog Sgor na Bròige (956m). Gyferbyn mae Buachaille Etive Beag a'i gopaon Stob Dubh (958m) "Y Copa Du" a Stob Coire Raineach (925m) "Copa Cwm Raineach". Rhyngddynt maent yn ffurfio pedol serth a chreigiog sy'n un o'r golygfeydd mwyaf trawiadol yn yr Ucheldiroedd. Mae bwlch uchel Lairig Gartain yn gwahanu dau ben y bedol gyda Buachaille Etive Mòr i'r de a Buachaille Etive Beag i'r gogledd. Yng nghanol y bedol mae'r "Cwm Coll" (*The Lost Valley*) enwog.

Mae'r mynydd yn codi i'r gorllewin o'r briffordd A82 rhwng Tyndrum a Ballachullish sy'n rhedeg trwy Glen Coe. Dros y glen i'r gogledd mae mynyddoedd is ond eithaf crieigiog yn cuddio Cronfa Blackwater. I'r de o'r mynydd mae cwm hardd Glen Etive yn arwain i lawr i Loch Etive a'r môr â mynyddoedd uchel ar bob ochr iddo.

Y ffordd hawsaf i ddringo Buachaille Etive Mòr yw o'r A82 trwy'r Cwm Coll.

Am fap sy'n dangos lleoliad Buachaille Etive Mòr, gweler Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros) (Adran 3).

Categori:Copaon Munro
Categori:Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Categori:Mynyddoedd a bryniau'r Alban
Categori:Ucheldiroedd yr Alban
Pentrefoelas

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Pentrefoelas**. Saif yn ne-ddwyrain y sir ar gyffordd yr A5 a'r B5113, 7 milltir i'r de-ddwyrain o Lanrwst a hanner ffordd rhwng Cerrig-y-drudion a Betws-y-Coed. Mae'n gorwedd yn ardal Uwch Aled a bu'n rhan o'r hen Sir Ddinbych gynt. Yr enw gwreiddiol ar y lle oedd *Pentre Fidwn*.

## Hanes
Mae'r maen arysgrifiedig cynnar (gweler isod) a ddarganfuwyd wrth adeiladu'r A5 yn profi fod Pentrefoelas yn drigfan yn yr Oesoedd Canol cynnar. Plas Foel Las, i'r gogledd o'r pentref, oedd plas teuluol y Wynniaid.

bawd|dim|Y garreg ganoloesol a ddarganfuwyd ger Pentrefoelas

Mae'r eglwys (dienw) yn bur gynnar ond cafodd ei hadnewyddu'n sylweddol yn y 19g. Ar ei muriau gwelir cofeb i John Griffith (m. 1794) o Gefn Amwlch, a honnai fod yn un o ddigynyddion Rhys ap Tewdwr, Tywysog Deheubarth. Ond diddordeb pennaf yr eglwys yw'r beddfaen ag arno arysgrifen Ladin, sy'n dyddio o'r 5g neu'r 6g.

Ger Pentrefoelas, darganfuwyd carreg gydag arysgrif Lladin arni sy'n diolch am rodd gan y tywysog Llywelyn Fawr i Abaty Aberconwy. Ar y garreg ceir y geiriau Lladin Cymreig hyn:

:**Ed vidh LN DI env aLevone Fortitudine Brachii mesure Leveline princeps Northvallie**
:"Daw'r enw 'Llewelin' o 'llew' ac o nerth 'elin', O Llywelyn, tywysog Gogledd Cymru!"
250px|bawd|Canol Pentrefoelas
250px|bawd|Pentrefoelas

## Daearyddiaeth
Llifa Afon Merddwr i lawr y dyffryn ger y pentref gan lifo dan bont ar y B5113 ac ymuno ag Afon Conwy tua milltir yn is i lawr o Bentrefoelas.

Ychydig yn uwch i fyny'r dyffryn o Bentrefoelas ceir Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig a adnabyddir fel Corsydd Nug a Merddwr.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Bentrefoelas
* John Thomas (1742-1814), bardd
* Eifion Wyn - treuliodd y bardd o Borthmadog gyfnod fel athro ysgol yn y pentref.

## Oriel

Pentrefoelas NLW3364570.jpg|Y pentref, tua 1885

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Conwy

Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Vaduz

300px|bawd|Canol tref **Vaduz**
**Vaduz** yw prifddinas Tywysogaeth Liechtenstein.

Mae'n ganolfan dwristaidd boblogaidd, yn arbennig yn yr haf.

Mae tywysog Liechtenstein yn byw yn y castell yn y dref, a atgyweiriwyd yn ystod y blynyddoedd 1905-1916.

Categori:Aneddiadau Liechtenstein
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Manon Rhys

Llenor yw **Manon Rhys** (ganwyd 26 Ebrill 1948) sydd yn olygydd, yn sgriptwraig deledu, ac yn awdures nofelau Cymraeg. Ganed hi yn Nhrealaw, Y Rhondda, yn ferch i'r athro, y bardd, a'r dramodydd J. Kitchener Davies.

## Bywgraffiad
Mynychodd Ysgol Gynradd Gymraeg Ynys-wen, Treorci, rhwng 1952 a 1959 cyn symud ymlaen i Ysgol Ramadeg y Merched, Y Porth. Symudodd y teulu i Brestatyn ym 1961 a mynychodd Ysgol Glan Clwyd, Y Rhyl, hyd 1966, wedi i'w mam, Mair Davies, dderbyn swydd Pennaeth Adran y Gymraeg yn yr un ysgol. Graddiodd yn y Gymraeg o Brifysgol Cymru, Aberystwyth cyn dilyn cwrs ymarfer dysgu ym Mhrifysgol Caerdydd.

Bu'n athrawes Gymraeg am gyfnod cyn symud i faes ysgrifennu sgriptiau teledu a ffilm, gan weithio ar raglenni megis *Pobol y Cwm* a chyfres *Y Palmant Aur* (a addasodd yn ddiweddarach fel tair nofel). Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf ym 1988. Bu'n gydolygydd y cylchgrawn llenyddol *Taliesin*. Mae hi hefyd yn diwtor ysgrifennu creadigol.

Mae'n briod â T. James Jones; mae ganddi ddau o blant, ac mae'n llysfam i ddau. Mae'n fam-gu i saith o wyrion.

Enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2011 gyda *Neb Ond Ni*; hi oedd yr enillydd cyntaf y cyflwynwyd iddo'r fedal gan ei briod.

Enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2015.

## Llyfryddiaeth
**Cwtsho: Straeon Byrion* (Gwasg Gomer, 1988)
**Ar fy Myw* (gol.) (Honno, 1990)
*''O Na Byddai'n Haf o Hyd* (addasiad o *Goodbye Summer* gan Alison Prince) (Gwasg Gomer, 1990)
**Cysgodion* (1993)
**Tridiau, ac Angladd Cocrotshen* (Gwasg Gomer, 1996)
**Y Palmant Aur 1: Siglo'r Crud* (Gwasg Gomer, 1998)
**Y Palmant Aur 2: Rhannu'r Gwely* (Gwasg Gomer, 1999)
**Y Palmant Aur 3: Cwilt Rhacs* (1999)
**Storïau'r Troad* (gol.) (Gwasg Gomer, 2000)
**James Kitchener Davies: Detholiad o’i Waith* (gol. ar y cyd ag M. Wynn Thomas) (Gwasg Prifysgol Cymru, 2002)
**Rara Avis* (Gwasg Gomer, 2005)
**Cerddi'r Cymoedd* (gol.) (Gwasg Gomer, 2005)
**Cornel Aur* (Gwasg Gomer, 2009)
**Neb Ond Ni* (Gwasg Gomer, 2011)
**Ad astra* (Gwasg Gomer, 2013)
**Stafell fy Haul'' (Cyhoeddiadau Barddas, 2018)

## Gwobrau ac anrhydeddau
* 2011 – Y Fedal Ryddiaith, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011 – *Neb Ond Ni*
* 2015 – Y Goron, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2015

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Glan Clwyd
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Prifeirdd
William R. P. George

Bardd a chyfreithiwr o Gymru oedd **William Richard Philip George** CBE (20 Hydref 1912 – 20 Tachwedd 2006), ac yr oedd yn nai i David Lloyd George a fu'n brif weinidog y Deyrnas Unedig.

Fe'i ganwyd yng Nghricieth ac yr oedd ei dad, William George yn frawd iau i David Lloyd George.

Ar waethaf tueddiadau Rhyddfrydol y teulu, roedd yn gefnogol i Blaid Cymru, a bu'n gynghorydd annibynnol ar Gyngor Sir Gwynedd o 1967 tan 1996.

Roedd yn fardd ac fe'i coronwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1974 am ei bryddest "Tân". Derbyniodd ddoethuriaeth oddi wrth Prifysgol Cymru yn 1988, a bu'n archdderwydd o 1990 hyd 1993.
bawd

Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Categori:Prifeirdd
Homeros

Bardd o wlad Groeg oedd **Homeros** neu yn Gymraeg **Homer** (Groeg: ), awdur yr *Iliad* a'r *Odyseia* yn ôl traddodiad. Yn aml, dywedir mai yn ystod yr 8fed neu'r 7g cyn Crist y cyfansoddwyd y cerddi hynny; fodd bynnag, mae yna le i gwestiynu ai unigolyn yn byw yn y cyfnod hwn oedd Homeros ai peidio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Groeg yr Henfyd

Categori:Pobl ddall
Nuuk

Prifddinas a thref fwyaf yr Ynys Las yw **Nuuk** (Daneg **Godthåb**).

Mae'n borthladd ar aber Ffiord Godthåb ac fe'i sefydlwyd yn 1721 gan ymsefydlwyr o Ddenmarc. Cyn hynny bu'n gartref i ymsefydlwyr Llychlynaidd a'r bobl frodorol. Y dinasoedd agosaf ato yw: Iqaluit a St. John's yng Nghanada a Reykjavík yn Gwlad yr Iâ.

Yn Ionawr 2013, roedd ganddi boblogaeth o 16,454, gan ei gwneud yn un o'r prifddinasoedd lleiaf yn y byd, o ran poblogaeth.
300px|bawd|chwit|Rhan o Nuuk o'r awyr, yn y gaeaf
*Nuuk* ydy'r gair yn yr iaith Kalaallisuteg am "bentir" gan fod safle'r ddinas ar ben eithaf y ffiord *Nuup Kangerlua* ar arfordir dwyreiniol Môr Labrador.

Mae ei lledred, (64°10' G) yn ei gwneud y brifddinas fwyaf gogleddol ar wyneb y ddaear.

## Hanes
Mae Llychlynwyr wedi byw yn Nuuk ers y ddegfed ganrif a chan yr Inuit o'r drydedd ganrif ar ddeg.

Sefydlwyd y ddinas ym 1729 gan y cenhadwr o Norwy, Hans Egede, o'r enw Godthåb, ar yr adeg pan oedd yr Ynys Las yn wladfa Norwyaidd. Hi oedd y ddinas gyntaf ar yr ynys, gyda ffurfiad Ewropeaidd.

Fel gweddill yr Ynys Las, mae Nuuk bellach yn cael ei phoblogi'n bennaf gan Inuit, ond hefyd gan Daniaid. Ym mis Tachwedd 2008, pleidleisiodd dinasyddion yn Nuuk gan fwyafrif llethol o blaid mwy o annibyniaeth o Ddenmarc, sy'n gweinyddu'r ynys.

## Poblogaeth
Roedd gan Nuuk yn 2010 boblogaeth o 15469 o drigolion. Mae Nuuk yn gartref i oddeutu chwarter cyfanswm poblogaeth Yr Ynys Las. Mae ei phoblogaeth yn cynnwys Ynys Las yn bennaf (80%) a Daniaid (14.5%). Mae poblogaeth Nuuk yn tyfu'n gyflym - fel y mae poblogaeth gyffredinol yr Ynys Las), yn enwedig ar ôl adeiladu'r Maes Awyr yn 2003, i'r gogledd-ddwyrain o Nuuk.

750px|Poblogaeth Nuuk

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Gwefan swyddogol dinas Nuuk (Daneg yn bennaf)

Categori:Aneddiadau'r Ynys Las
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Categori:Sefydliadau 1721
Injaroc

Grŵp roc Cymraeg oedd **Injaroc**. Bu'r grŵp gyda'i gilydd am naw mis ym 1977. Cyhoeddwyd un record hir gyda Cwmni Recordiau Sain - *Halen y Ddaear*.

## Aelodau
* Charli Britton - Drymiau, Llais (bu farw 2021)
* Hefin Elis - Gitâr, Piano, Llais
* Endaf Emlyn - Gitâr, Llais
* Sioned Mair - Llais, Offer taro
* Geraint Griffiths - Gitâr, Gitâr ddur, Llais
* John Griffiths - Bas, Llais (bu farw 2018)
* Cleif Harpwood - Llais, Offer taro
* Caryl Parry Jones - Llais, Piano, Offer taro

## Dolenni allanol
*Hanes Injaroc http://www.geraintgriff.f9.co.uk/injaroc.htm

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1977
Eliffant (band)

:*Mae hon yn erthygl am y band Eliffant, am yr anifail gweler Eliffant.*

Grŵp roc Cymraeg poblogaidd o'r 1970au oedd **Eliffant**. Bu'r grŵp gyda'i gilydd am bron i 7 mlynedd, o 1977 tan 1984. Cyhoeddwyd dwy record hir gyda Cwmni Recordiau Sain - *M.O.M.* a *Gwin Y Gwan.* Enillodd Eliffant wobr *Sgrech* fel y 'Prif Grŵp Roc' ym 1979, y gystadleuaeth gyntaf o'r fath.

## Aelodau 
* John Davies - gitar, llais (bu farw 2023)
* Geraint Griffiths - prif lais, gitar
* Euros Lewis - allweddellau
* Colin Owen - drymiau
* Clive Richards - gitar fas, llais
* Gordon Jones - drymiau (ar ôl i Colin adael)

## Dolenni allanol 
*Hanes Eliffant ar wefan Geraint Griffiths

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Prosiect Wicipop
Groeg yr Henfyd

, teml sydd wedi'i chysegru i Athena, wedi'i lleoli ar yr Uchelgaer yn Athen, yn un o symbolau mwyaf cynrychioliadol diwylliant a soffistigedigrwydd y Groegiaid hynafol.]]
Cyfnod o hanes Groeg a barodd am tua mileniwm, hyd at ehangiad Cristnogaeth, oedd **Groeg yr Henfyd** (hefyd **Groeg gynt**, **hen wlad Groeg**). Fe'i hystyrir gan lawer i fod yn un o sylfeini Gwareiddiad y Gorllewin. Roedd diwylliant Groeg yn ddylanwad cryf ar yr Ymerodraeth Rufeinig, a thrwy hynny wedi dylanwadu diwylliant sawl rhan o Ewrop. Gwelir ei holion o hyd mewn meysydd megis iaith, gwleidyddiaeth, athroniaeth, addysg, gwyddoniaeth a'r celfyddydau. Bu'n rhan o ysbrydoliaeth y Dadeni yng Ngorllewin Ewrop, ac fe ysbrydolodd sawl ddiwygiad newydd-glasurol yn y ddeunawfed a'r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Defnyddir y term **Groeg yr Henfyd** hefyd i ddisgrifio parth hynafol yr iaith Roeg. Cyfeiria felly at ardaloedd a wladychwyd gan Roegwyr: Cyprus, ynysoedd ac arfordir dwyreiniol (a gelwir pryd hynny yn Ionia) y Môr Aegeaidd, Sisili a deheubarth yr Eidal (a gelwir pryd hynny yn Magna Graecia), a threfedigaethau ar wasgar ar arfordiroedd Colchis, Illyria, Thrace, yr Aifft, Cyrenaica, deheubarth Gâl, rhan ddwyreiniol gorynys Iberia, Iberia'r Cawcasws a Taurica.

## Gweler hefyd
*Rhestr awduron Groeg clasurol

Categori:Gwlad Groeg
Joseff Stalin

Gwleidydd ac unben Sofietaidd oedd **Joseff Stalin** (18 Rhagfyr 1878 – 5 Mawrth 1953). Cafodd ei eni yn nhref Gori, Georgia a oedd pryd hynny'n rhan o Ymerodraeth Rwsia - Ei enw gwreiddiol oedd Joseph Vissarionovich Dzhugashvili (Georgeg: **იოსებ ჯუღაშვილი**; Rwsieg: **Ио́сиф Виссарио́нович Джугашвили**). Ar bapur, roedd yn Ysgrifennydd Cyffredinol Pwyllgor Canolog Plaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd (1922–1953), ond mewn gwirionedd roedd yn rheoli'r wlad fel unben o 1928 hyd ei farwolaeth. Roedd yn cael ei adnabod ar lafar fel "Wncl Jo".

Bu i'w bolisïau achosi llawer iawn o ddioddef yn yr Undeb Sofietaidd, ac mae'n debyg i'w gyfundrefn achosi tua 10 miliwn o farwolaethau. (Ond noder fod amcangyfrifon yn amrywio o 4 miliwn hyd at 20 miliwn).

Roedd yn un o arweinwyr cynghreiriol yr Ail Ryfel Byd, ynghyd â Winston Churchill a Franklin Roosevelt.

## Gweler hefyd 
* Stalingrad
* Brwydr Stalingrad
* Gigantomania

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Georgiaid
Categori:Gwleidyddion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Hanes Rwsia
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Pobl o Ymerodraeth Rwsia
Giorgione

[300px|bawd|*Venus dormida* gan **Giorgione** (tua [1508-1510: Gëmaldegalerie, Dresden)]]

Roedd **Giorgio Barbarelli da Castelfranco** (c.1477 - Hydref 1510) yn beintiwr o'r Eidal, a aned yn Castelfranco yn yr Eidal.

Aelod o ysgol baentio Fenis oedd Giorgione. Cafodd ei hyfforddi gan Giovanni Bellini. Gweithiodd gyda Titian ar gyfres o ffresgos yn Fenis yn 1508.

Mae'r rhan fwyaf o'i luniau'n lluniau cymharol fychan ar themâu seciwlar ac yn torri tir newydd yn hanes paentio yn yr Eidal. Yn aml maent yn lluniau enigmataidd iawn, llawn awyrgylch dirgel; gwelir hyn yn arbennig yn *Il Tempesto* ("Y Ddrycin") â'i dirlun breuddwydiol, y *Venus dormida* ("Gwener yn cysgu"), a gwblheuwyd gan Titian, a'r "Tri Athronydd".

Paentiai nifer o bortreadau sensitif ar gynfasau bach yn ogystal, e.e. *Laura*.

Gellid ystyried Giorgione fel yr artist rhamantaidd mawr cyntaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o'r Eidal
Categori:Marwolaethau 1510
Delhi Newydd

Prifddinas India yw **Delhi Newydd**. Gyda Hen Ddelhi mae'n ffurfio dinas Delhi.
Cymerodd Delhi Newydd le Calcutta fel prifddinas yr India Brydeinig, neu'r Raj, yn 1912. Mae Delhi Newydd a Hen Ddelhi, ynghyd â'r ardaloedd o'u cwmpas, yn ffurfio Tiriogaeth y Brifddinas Genedlaethol.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Clwyd India
*Jantar Mantar
*Rashtrapati Bhavan
*Tŷ addoliad Baha'i
*Tŷ'r Senedd

## Enwogion
*Tariq Anwar (g. 1945), golygwr ffilm
*Varun Gandhi (g. 1980), gwleidydd

## Cyfeiriadau
* The New Delhi Municipal Corporation Act, 1994. Adalwyd 9 Mawrth 2013.
* New Delhi City Census 2011 data. Adalwyd 9 Mawrth 2013.

Autorickshaw_on_Raj_Path_New_Delhi.JPG|*Autorickshaw* ger Senedd India, Delhi Newydd

Categori:Delhi
Categori:Dinasoedd India
Categori:Prifddinasoedd Asia
Hen Ddelhi

300px|bawd|Golygfa yn y Prif *Bazaar* yn Hen Ddelhi

**Hen Ddelhi** () ( *Purānī Dillī*), dinas ag iddi fur, yw rhan hynaf Dinas Delhi, India. Cafodd ei sefydlu fel **Shahjahanabad** (Urdu: ) gan yr Ymerawdwr Mughal Shahjahan yn 1639. Roedd yn brifddinas Ymerodraeth y Mughal hyd at ei diwedd. Fe'i gelwir yn "Hen Ddeli" mewn cyferbyniaeth â Delhi Newydd, prifddinas swyddogol India.

Codwyd yr Hen Ddinas ym 1639 ar safle dinasoedd cynharach Delhi oedd yn dyddio'n ôl i tua 1500 CC.

O fewn muriau Hen Ddelhi mae nifer o henebion diddorol o gyfnod y Mogẃliaid, gan cynnwys y Gaer Goch (sydd yn ei thro yn cynnwys Palas Ymherodrol Shah Jahan) a'r Jami Masjid (Y Brif Fosg).

Mewn cyferbyniaeth lwyr â rhodfeydd agored Delhi Newydd, mae strydoedd Hen Ddelhi'n gul a phrysur.

## Cyfeiriadau
Categori:Delhi
Categori:Dinasoedd India
Maharashtra

Mae **Maharashtra** yn nhalaith yng ngorllewin India. Mumbai yw prifddinas y dalaith a'r ddinas fwyaf, ac mae Pune hefyd yn un o ddinasoedd mwyaf India.

200px|bawd|dim|Lleoliad Maharashtra yn India


Categori:Taleithiau India
Ynys Elephanta

Mae **Ynys Gharapuri** (Marathi: घारापुरी) neu **Ynys Elephanta** yn ynys ym mae Mumbai sy'n enwog am ei themlau hynafol wedi'u cerfio allan o'r graig a'i hogofau llawn o hen gerfluniau.

Mae oddeutu  o bobl yn byw ar yr ynys. Mae'r ynys yn boblogaidd gyda thwristiaid undydd, gyda sawl fferi bob dydd.
300px|bawd|chwith|Cerfluniau yn **Elephanta**

Categori:Mumbai
Categori:Temlau India
Categori:Archaeoleg India
Elephanta
Categori:Maharashtra
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India
Valencia

270px|bawd|left
Dinas drydedd fwyaf Sbaen yw **Falensia** (Sbaeneg *Valencia* [ba'lenθja], Catalaneg neu Falensianeg *València* [va'ɫɛnsia]). Prifddinas Talaith Valencia ar arfordir dwyreiniol Sbaen yw hi. Mae canol y ddinas yn cynnwys nifer o atyniadau gan gynnwys yr Amgueddfa Wyddoniaeth Newydd, yr eglwys gadeiriol a'r hen ddinas.

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Ciutat de les Arts i les Ciències
*Eglwys gadeiriol
*La Lonja de la Seda
*Palau de la Música

## Pobl o Valencia 
bawd|chwith|Yr Agora a'r bont ''l'Assut de l'Or'' sef rhan o'r ganolfan Celf a Gwyddoniaeth.

*Pab Alexander VI (Rodrigo Borgia) (1431-1503)
*Hugo de Moncada (1478-1528), gwleidydd
*Agustín Esteve (1753-1830), arlunydd
*José Iturbi (1895-1980), pianydd
*Joaquín Rodrigo (1901-1999), cyfansoddwr
*Nino Bravo (1944-1973), canwr


Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Valencia (cymuned ymreolaethol)
Llyn Conwy

**Llyn Conwy** yw tarddle Afon Conwy, yn sir Conwy, gogledd Cymru. Cyfeirnod AO: SH780462.

Mae'r llyn, sydd o siâp crwn anwastad, yn gorwedd tua 1,550' i fyny ar ymyl ogleddol y Migneint. Mae'n gorwedd mewn pant mawr agored. Mae'r tir o gwmpas yn fawnog a chreigiog gyda phlanhigion grug ac eithin yn dominyddu.

Rhed Afon Conwy ifanc allan o ben deheuol y llyn. Er ei fod yn llyn naturiol mae'n gronfa dŵr bellach. Mae'n boblogaidd gan bysgotwyr plu.

Y mynediad hawsaf iddo yw o lôn y B4407, sy'n rhedeg rhwng yr A5 ger Pentrefoelas a Ffestiniog, ger Blaenau Ffestiniog.

## Hanes cysylltiedig a'r llyn
*Nythfa hir-hoedlog i wylanod penddu *Larus ridibundus*.

::*Llyn Konwy o leia dhwy vhildir o Gwmpas. Ymma y mae Ynys y Gwylanod penne dyon.* [Llyn Conwy o leiaf ddwy filltir o’i gwmpas. Yma y mae Ynys y Gwylanod Pennau Duon]

Mae’r drefedigaeth hon yno o hyd a’r unig un yn sir Gaernarfon *of any size*

## Cyfeiriadau 
Categori:Bro Machno
Conwy
Conwy
Categori:Ysbyty Ifan
Ben Lomond

Mae **Ben Lomond** (974m / 3,192') yn fynydd Munro ar lan ogledd-ddwyreiniol Loch Lomond yn ne Ucheldiroedd yr Alban, rhwng y llyn hwnnw a Loch Katrine, gyferbyn â thref fach Tarbet.

Ben Lomond yw'r olygfa fwyaf trawiadol yn yr ardal. Y fan cychwyn arferol i'w ddringo yw pentref Rowardennan. Mae'r olygfa o'r copa yn eang ac yn ymestyn o fryniau Ynys Arran i fynydd Ben Cruachan.

Am fap yn dangos lleoliad Ben Lomond, gweler Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros) (Adran 1).

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Murdo
Slym

[300px|bawd|Bachgen sy'n byw ar dwmpath sbwriel (yn llythrennol) yn un o slymiau [Jakarta, Indonesia]]
Ardal dlawd a difreintiedig iawn mewn tref neu ddinas yw **slym**. Mae canran sylweddol o boblogaeth y byd yn byw mewn slymiau, yn arbennig yn Affrica, de Asia, ac America Ladin.

## Mathau o slymiau
*Geto


Categori:Cynefinoedd dynol
Categori:Tlodi
Kalimpong

Mae tref fach **Kalimpong** yn frynfa yn Ardal Darjeeling, Gorllewin Bengal yn India.

Mae'n gorwedd ar lethrau bryn isel tua 1247m (4,100') i fyny yn rhagfryniau'r Himalaya. Rhed Afon Teesta trwy'r caeau a'r coedwigoedd ar waelod y bryn.

Fel yn achos Darjeeling, mae Kalimpong yn enwog am ei gerddi te.

Categori:Brynfeydd India
Categori:Darjeeling
Categori:Gorllewin Bengal
Categori:Himalaya
Shimla

[300px|bawd|Shimla a'r [rheilffordd fach sy'n ei chysylltu â Kalpa]]
Mae tref **Shimla** yn frynfa yn nhalaith Himachal Pradesh ac yn brifddinas y dalaith honno, yng ngogledd-orllewin India. Mae ganddi boblogaeth o 123,000 (1999).

Fel yn achos Darjeeling yng Ngorllewin Bengal, tyfodd Shimla i fod yn frynfa (*hill-station*) deniadol yn y 19g. Yn sgîl ennill annibyniaeth i India bu Shimla'n brifddinas y Punjab am gyfnod ond erbyn heddiw mae'n brifddinas "HP" (Himachal Pradesh).

Categori:Brynfeydd India
Categori:Himachal Pradesh