Ynysoedd Solomon

Mae **Ynysoedd Solomon**, (ar lafar gwlad: y **Solomons**) yn wlad sofran ac yn gasgliad o ynysoedd sy'n cynnwys chwe prif ynys a thros 1,000 o ynysoedd llai ym Melanesia, rhan o Oceania, i'r gogledd-ddwyrain o Awstralia. Mae'n union gerllaw Bougainville, rhan o Papua Gini Newydd i'r gorllewin, Awstralia i'r de-orllewin, Caledonia Newydd a Fanwatw i'r de-ddwyrain, Ffiji, Wallis a Futuna, a Twfalw i'r dwyrain, a Nawrw a Thaleithiau Ffederal Micronesia i'r gogledd.

Mae gan y wlad gyfanswm arwynebedd o 28,896 cilomedr sgwâr (11,157 milltir sgwâr), a phoblogaeth o , yn ôl y Cyfrifiad diweddaraf: llai na thraean poblogaeth Cymru. Mae ei phrifddinas a'i dinas fwyaf, Honiara, wedi'i lleoli ar yr ynys fwyaf, Guadalcanal. Tarddiad enw'r yw'r ardal ehangach archipelago Ynysoedd Solomon, sef casgliad o ynysoedd Melanesiaidd sydd hefyd yn cynnwys Rhanbarth Ymreolaethol Bougainville (sy'n rhan o Papua Gini Newydd ar hyn o bryd), ond heb gynnwys Ynysoedd Santa Cruz.

Bu pobl yn byw ar yr ynysoedd ers o leiaf 30,000 CC, gyda thonnau diweddarach o fewnfudwyr, yn enwedig pobl Lapita, yn cymysgu i greu poblogaeth frodorol fodern Ynysoedd Solomon. Ym 1568, y morwr Sbaenaidd Álvaro de Mendaña oedd yr Ewropead cyntaf i ymweld â'r ynysoedd. Er nad Mendaña a'u henwodd, credir bod yr ynysoedd wedi cael eu galw'n "Solomons" gan y rhai a glywodd yn ddiweddarach am ei fordaith ac a fapiodd ei daith. Dychwelodd Mendaña ddegawdau yn ddiweddarach, yn 1595, ac chyrhaeddodd llongau Sbaenaidd eraill, dan arweiniad Pedro Fernandes de Queirós, o Bortiwgal â'r Solomons yn 1606.

Ym Mehefin 1893 gwnaeth y Capten Herbert Gibson o HMS Curacoa  fod de Ynysoedd Solomon bellach yn ddiffynwlad Brydeinig (*British protectorate*). Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gwelodd ymgyrch Ynysoedd Solomon (1942–1945) ymladd ffyrnig rhwng yr Unol Daleithiau, lluoedd Prydain, ac Ymerodraeth Japan, gan gynnwys Brwydr Guadalcanal.

Newidiwyd enw swyddogol y weinyddiaeth Brydeinig bryd hynny o "Ddiffynwlad Ynysoedd Solomon Prydain " i "Ynysoedd Solomon" ym 1975, a chafwyd hunanlywodraeth y flwyddyn ganlynol ac annibyniaeth lwyr ym 1978. Ar adeg annibyniaeth, daeth Ynysoedd Solomon yn frenhiniaeth gyfansoddiadol. Brenin Ynysoedd Solomon yn 2025 oedd Siarl III, o Loegr, sy'n cael ei gynrychioli yn y wlad gan lywodraethwr cyffredinol a benodir ar gyngor Prif Weinidog y DU.

## Hanes 
### Cynhanes 
Cafodd y Solomons eu hanheddu gyntaf gan bobl a ddaeth o Ynysoedd Bismarck a Gini Newydd yn ystod y cyfnod Pleistosen  32,000–30,000 CP, yn seiliedig ar dystiolaeth archaeolegol a ddarganfuwyd yn Ogof Kilu ar Ynys Buka yn Rhanbarth Ymreolaethol Bougainville, Papua Gini Newydd. yn y cyfnod hyn roedd lefelau'r môr yn is ac roedd Buka a Bougainville wedi'u cysylltu â de'r Solomons mewn un màs tir (a elwir yn "Bougainville Fwyaf"). Nid yw'n glir yn union pa mor bell i'r de y lledaenodd yr ymsefydlwyr cynnar hyn gan nad oes unrhyw safleoedd archaeolegol eraill o'r cyfnod hwn wedi'u canfod. Mae tystiolaeth o aneddiadau dynol diweddarach yn dyddio'n ôl i  4700–2700 CP wedi'i darganfod yn Ogof Poha ac Ogof Vatuluma Posovi ar Guadalcanal. Mae cyfunrywioldeb yn anghyfreithlon yn Ynysoedd Solomon; gyda chosb o hyd at 14 mlynedd o garchar am droseddu.

## Daearyddiaeth 
de|bawd| Golygfa o'r awyr o Ynysoedd Solomon
bawd| Ynys Malaita
Mae Ynysoedd Solomon yn genedl-ynys sy'n gorwedd i'r dwyrain o Papua Gini Newydd ac mae'n cynnwys chwe ynys fawr a 992 o ynysoedd llai. Mae yma lawer o ynysoedd folcanig mynyddig  yn archipelago Ynysoedd Solomon, sy'n cynnwys Choiseul, Ynysoedd Shortland, Ynysoedd Georgia Newydd, Santa Isabel, Ynysoedd Russell, Ynysoedd Florida, Tulagi, Malaita, Maramasike, Ulawa, Owaraha (Santa Ana), prif ynys Cristalan (Santa Ana) a Cristalan. Mae Ynysoedd Solomon hefyd yn cynnwys atolau, sef ynys fechan, neu gadwyn o ynysoedd cwrel ar ffurf cylch neu bedol o gwmpas lagŵn. Ceir yma hefyd ynysoedd folcanig isel fel Sikaiana, Ynys Rennell, Ynys Bellona, Ynysoedd Santa Cruz a rhai ymylol, bychan fel Tikopia, Anuta, a Fatutaka. Er mai Bougainville yw'r ynys fwyaf yn archipelago Ynysoedd Solomon, yn wleidyddol mae'n rhanbarth ymreolaethol o Papua Gini Newydd ac nid yw'n rhan o genedl Ynysoedd Solomon.

Mae ynysoedd y wlad rhwng lledredau 5° a 13°De, a hydredau 155° a 169°Dw. Mae'r pellter rhwng yr ynysoedd mwyaf gorllewinol a mwyaf dwyreiniol yn . Mae Ynysoedd Santa Cruz (y mae Tikopia yn rhan ohonynt) wedi'u lleoli i'r gogledd o Vanwatw ac maent ymhell o bobman: dros  o'r ynysoedd eraill.

### Hinsawdd 
Mae hinsawdd gefnforol-gyhydeddol yr ynysoedd yn hynod o llaith drwy gydol y flwyddyn, gyda thymheredd cymedrig o  a dim ond ychydig eithafion tymheredd neu dywydd. Mehefin i Awst yw'r cyfnod oeraf. Er nad yw'r tymhorau'n amlwg, mae gwyntoedd gogledd-orllewinol o Dachwedd hyd at Ebrill yn dod â glaw yn aml a seiclonau achlysurol. Mae'r glawiad blynyddol tua , sy'n llao na cyfartaledd glawiad y Grib Goch, Eryri, sy'n 4,473 mm (176.1 modf) y flwyddyn.

Yn ôl WorldRiskReport 2021, mae'r wladwriaeth ynys hon yn ail ymhlith y gwledydd sydd â'r risg trychineb uchaf ledled y byd. Mae'r wlad hefyd yn un o'r rhai sydd mewn perygl ogerwydd ycynnydd yn lefel y môr o ganlyniad i newid hinsawdd a wnaed gan ddyn.

Yn 2023, lansiodd llywodraethau Ynysoedd Solomon a gwladwriaethau ynys eraill sydd mewn perygl o newid hinsawdd (Ffiji, Niue, Twvalw, Tonga a Fanwatw) yr hyn a elwir yn *"Port Vila Call for a Just Transition to a Fossil Fuel Free Pacific"*, gan alw am ddileu tanwydd ffosil yn raddol a throsglwyddo i ynni adnewyddadwy a chryfhau cyfraith amgylcheddol gan wneud ecoladdiad yn drosedd.

### Ieithoedd 
Er mai Saesneg yw'r iaith swyddogol, dim ond 1–2% o'r boblogaeth sy'n gallu cyfathrebu'n rhugl yn Saesneg. Fodd bynnag, mae creol Saesneg, Solomons Pijin, yn lingua franca *de facto* yn y wlad a siaredir gan fwyafrif y boblogaeth, ynghyd ag ieithoedd brodorol lleol. Mae Pijin yn perthyn yn agos i Tok Pisin a siaredir yn Papua Gini Newydd.

Ceir 74 o ieithoedd ar y rhestr swyddogol, ac mae 70 ohonynt yn ieithoedd byw a 4 wedi diflannu, yn ôl *Ethnologue, Ieithoedd y Byd*. Siaredir ieithoedd Cefnforol y Gorllewin (yn bennaf o'r grŵp Solomonaidd De-ddwyrain) ar yr ynysoedd canolog. Siaredir ieithoedd Polynesaidd ar Rennell a Bellona i'r de; Tikopia, Anuta, a Fatutaka i'r dwyrain pell; Sikaiana i'r gogledd-ddwyrain; a Luaniua (Atoll Ontong Java) i'r gogledd. Mae'r boblogaeth o fewnfudwyr o Ciribati (yr i-Kiribati ) yn siarad Gilberteg.

Ieithoedd Awstronesaidd yw'r rhan fwyaf o'r ieithoedd brodorol. Mae ieithoedd Solomon Canolog fel Bilua, Lavukaleve, Savosavo, a Touo yn ffurfio teulu annibynnol o fewn ieithoedd Papua.

### Addysg 
bawd| Plant ysgol ym mhentref Tuo, Fenualoa
From 1990 to 1994, the gross primary school enrolment rose from 84.5 percent to 96.6 percent. Ceir meithrinfeydd mewn gwahanol leoedd, gan gynnwys y brifddinas, ond nid ydyn nhw am ddim. Mae gan Brifysgol Môr Tawel y De, sydd â champysau mewn 12 ynys gampws yn y brifddinas, Honiara, Guadalcanal.

Roedd canran cyllideb y llywodraeth a ddyrannwyd i addysg yn 9.7 y cant ym 1998, i lawr o 13.2 y cant ym 1990. Mae cyrhaeddiad addysgol dynion yn tueddu i fod yn uwch na chyrhaeddiad addysgol menywod. Roedd cyfradd llythrennedd y boblogaeth oedolion yn 84.1% yn 2015 (dynion 88.9%, menywod 79.23%).

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Solomon
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Cyn-drefedigaethau'r Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Gwledydd Oceania
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Categori:Melanesia
Categori:Teyrnasoedd y Gymanwlad
Solomon, Ynysoedd

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Gymanwlad