open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Matthew de Englefield

Esgob Bangor ganol y 14g oedd **Matthew de Englefield** (tua 1290 - 1357). Mae'n bosibl fod 'Mathew de Englefield' i'w uniaethu â **Madog ab Iorwerth ap Rhirid** o Degeingl.

## Tras
Os cywir yr uniaethiad hwnnw, sy'n dra thebygol, roedd yn frawd i'r uchelwr Rhotbert ab Iorwerth o Degeingl ac yn perthyn i deulu a olreiniai ei dras yn ôl i Ednywain Bendew II, o linach brenhinoedd Teyrnas Powys.

## Bywgraffiad
Cafodd Matthew/Madog ei ethol yn Esgob Bangor ar 25 Chwefror 1327 a'i gysegru ar 12 Mehefin 1328. Ni chofnodir ei ymddeoliad na'i farwolaeth, ond cafodd ei olynu yn 1357 gan Thomas Ringstede.

## Noddwr i'r beirdd
Mae un o dwy gerdd sydd wedi goroesi o waith y bardd Gronw Gyriog yn awdl foliant i un Madog ab Iorwerth o Goedmynydd. Mae'n debygol mai Matthew de Englefield/Madog ab Iorwerth yw'r Madog hwn, ac os felly gellid cynnig ei dyddio i'r blynyddoedd ar ôl 1328. Mae'n debygol hefyd iddi gael ei chanu gan y bardd yn llys yr esgob ym Mangor. Molir Madog am ei haelioni eithriadol yn y gerdd, fel "Dôr ac iôr Bangor" "heilwin" (hael a'i win), ac er bod hynny yn nodwedd gyffredin yn y canu mawl fe all fod yn wir yn achos Madog.

Cwyna ei olynydd Thomas Ringstede fod Madog wedi esgeuluso adeiladau'r eglwys gan gyfeirio at "*waste and dilapidations*". Efallai mai cyfeirio at fywyd moethus yr esgob yn ei lys yn cadw bwrdd agored a gwahodd beirdd sydd yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Genedigaethau'r 1290au
Categori:Marwolaethau 1357
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Powys
Gronw Gyriog

Bardd Cymraeg a ganai yn hanner cyntaf y 14g oedd **Gronw Gyriog** (fl. tua 1300 - tua 1360). Cyfeirir ato weithiau fel **Goronwy Gyriog** a **Goronwy Gyriog ap Goronwy** hefyd. Mae bron yn sicr ei fod yn frodor o Fôn. Er nad oes dystiolaeth bendant, gellir bod yn weddol hyderus mai mab Gronwy oedd y bardd Iorwerth ab y Cyriog.

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddom am y bardd. Ceir dogfennau cyfreithiol o Fôn, dyddiedig 1 Mai 1317, sy'n awgrymu cysylltu'r bardd â Llaneilian, cwmwd Twrcelyn. Ar sail yr enw *Gor[onwy] Gyrryawk ap Gor[onwy]* gellid cynnig mai Goronwy neu Gronwy oedd enw ei dad hefyd. I ategu'r awgrym fod Gronw yn hanu o'r ynys cyfeiria Sefnyn at golled fawr Môn yn ei farwnad iddo.

## Cerddi
Dwy gerdd yn unig o'i waith sydd wedi goroesi. Mae'r gyntaf yn awdl o foliant i Fadog ab Iorwerth o Goedmynydd. Mae'n bosibl mai Matthew de Englefield, esgob Bangor, yw'r Madog hwn (ffurf Seisnig ar ei enw), ac os felly gellid cynnig ei dyddio i'r blynyddoedd ar ôl 1328. Mae'n debygol hefyd iddi gael ei chanu gan y bardd yn llys yr esgob ym Mangor.

Mae'r ail gerdd, yn farwnad i ferch o'r enw Gwenhwyfar, gwraig Hywel ap Tudur ap Gruffudd o Goedan ym mlwyf Llanfechell, cwmwd Talybolion, Môn. Merch o Edeirnion ym Mhowys oedd Gwenhwyfar, o dras brenhinol teyrnas Powys. Cafodd ei gladdu yn Abaty'r Brodyr Llwydion yn Llan-faes.

## Llyfryddiaeth
Golygir gwaith y bardd gan W. Dyfed Rowlands ac Ann Parry Owen yn,
**Gwaith Gronw Gyriog, Iorwerth ab y Cyriog ac eraill* (Aberystwyth, 1997). 'Cyfres Beirdd yr Uchelwyr'.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Ynys Môn
Mab Clochyddyn

Bardd Cymraeg sy'n perthyn i do cyntaf Beirdd yr Uchelwyr oedd **Mab Clochyddyn** (fl. hanner cyntaf y 14g). Gellir derbyn yn weddol hyderus ei fod yn frodor o Fôn.

## Bywgraffiad
Ni wyddom fawr dim amdano ond mae ei waith yn ei gysylltu ag Ynys Môn (gweler isod). Enw barddol yw 'Mab Clochyddyn'. Amlwg fod 'Clochyddyn' (clochydd bychan neu druenus) yn cyfeirio at dad y bardd. Ceir cofnod o un Dafydd ap Clochyddyn yn byw yn Nhalybolion yn 1347, ond er bod y bardd wedi canu i ferch o'r cwmwd hwnnw (gweler isod) ni ellir bod yn sicr mai cyfeiriad ato ydyw.

## Cerddi
Mae'r ddwy gerdd o'i waith sydd yn goroesi yn ei gysylltu ag Ynys Môn. Marwnad i Wenhwyfar, merch o Edeirnion a ddaeth yn wraig i uchelwr o blwyf Llanfechell, cwmwd Talybolion, ac a gladdwyd yn Llan-faes, yw'r cyntaf a'r pwysicaf o'r ddau destun. Canodd Gronw Gyriog farwnad iddi hefyd.

Dau englyn dychan, rhan o gerdd hirach efallai, i ryw "ffalsiwr" (bardd o radd isel, un o'r Glêr efallai) yn bygwth dial arno pe ddychwelai i Fôn yw'r ail destun.

Cedwir testunau cynharaf y ddwy gerdd hyn yn Llyfr Coch Hergest.

## Llyfryddiaeth
Golygir gwaith y bardd gan W. Dyfed Rowlands ac Ann Parry Owen yn,
**Gwaith Gronw Gyriog, Iorwerth ab y Cyriog ac eraill* (Aberystwyth, 1997). 'Cyfres Beirdd yr Uchelwyr'.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Ynys Môn
Gruffudd ap Tudur Goch

Bardd Cymraeg a fu yn ei flodau ganol y 14g oedd **Gruffudd ap Tudur Goch** (c. 1330 - ). Fe'i cysylltir ag Arfon ac Ynys Môn.

## Bywgraffiad
Ceir Gruffudd ap Tudur Goch yn yr achau Cymreig fel gŵr o blwyf Llanwnda, cwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon, a aned tua 1330. Mae'n debygol ei fod yn dal tir ym Môn. Roedd yn un o ddisgynyddion Cilmin Droetu, teulu blaenllaw yn Arfon a gysylltir â'r Gyfraith Gymreig. Roedd yn teulu a gynhyrchiodd fwy nag un bardd hefyd, e.e. Einion ap Madog ap Rhahawd, yntau'n perthyn yn ei dro i Gruffudd ab yr Ynad Coch, a ganodd farwnad enwog i'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd.

## Cerdd
Dim ond un gerdd gan y bardd sydd wedi goroesi, ond mae'n awdl anghyffredin iawn am freuddwyd. Ceir sawl cyfeiriad at gymeriadau o'r chwedlau Cymraeg Canol ynddi, yn enwedig *Breuddwyd Macsen* ac *Iarlles y Ffynnon*, ond hefyd *Pedair Cainc y Mabinogi* a *Culhwch ac Olwen*. Ceir cyfeiriadau hefyd at gymeriadau a enwir yn y Trioedd.

## Llyfryddiaeth
Golygir gwaith y bardd gan Rhiannon Ifans yn,
**Gwaith Gronw Gyriog, Iorwerth ab y Cyriog ac eraill* (Aberystwyth, 1997). 'Cyfres Beirdd yr Uchelwyr'.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1300au
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Arfon
Iorwerth ab y Cyriog

Un o Feirdd yr Uchelwyr a fu yn ei flodau tua chanol y 14g oedd **Iorwerth ab y Cyriog** (fl. tua 1325 - tua 1375). Er nad oes prawf pendant, gellir bod yn weddol hyderus mai mab y bardd Gronw Gyriog oedd ef a'i fod, fel ei dad, yn hanu o Fôn.

## Bywyd
Mae'r ychydig a wyddys am y bardd yn deillio o dystiolaeth ei gerddi ei hun a dau gyfeiriad ato yng ngwaith ei gyfoeswyr Sefnyn a Dafydd ap Gwilym. Yn ei farwnad iddo mae Sefnyn yn awgrymu ei fod yn bencerdd gyda meistrolaeth ar ganu yn null Aneirin (hynny yw, canu mawl), ac mae'n amlwg fod y ddau fardd yn gyfeillion. Yn y cywydd 'Cae Bedw Madog', awgryma Dafydd ap Gwilym fod Iorwerth wedi canu cerdd i ferch yn gyfnewid am dâl - hynny yw, fod ei fryd er bethau materol. Ond mae'r ffaith fod dau o feirdd mwyaf y ganrif yn cyfeirio ato o gwbl yn dangos fod y bardd yn adnabyddus ac yn fardd o bwys.

## Cerddi
Er ei bod yn debygol iawn fod y bardd yn frodor o Fôn ac yn perchen tir yno, i noddwyr ym Meirionnydd y mae'r cerddi ganddo sydd wedi goroesi. Priodolir pum cerdd iddo, sef dwy awdl (un i Dduw a'r llall i ferch o Feirionnydd o'r enw Efa), cywydd i ddiolch am glasb, cywydd marwnad i Einion ap Seisyll o Fathafarn (plwyf Llanwrin, ger Machynlleth), a dychan i Ddrws-y-nant (rhwng Llanuwchllyn a Dolgellau). Dim ond y tair cyntaf a dderbynnir fel gwaith dilys Iorwerth a cheir cryn ansicrwydd am awduriaeth y ddwy olaf. Er mai bychan yw cyfanswm y cerddi a gadwyd, ceir llinellau cofiadwy iawn ynddynt, er enghraifft am Efa sy'n

:Lloer morynion llawr Meirionnydd.

Yn ei gywydd i ddiolch am glasb ceir un o'r cyfeiriadau cynharaf ar glawr at Feddygon Myddfai.

Ceir y testunau hynaf o gerddi Iorwerth yn Llyfr Coch Hergest.

## Llyfryddiaeth
Golygir gwaith y bardd gan W. Dyfed Rowlands ac Ann Parry Owen yn,
**Gwaith Gronw Gyriog, Iorwerth ab y Cyriog ac eraill* (Aberystwyth, 1997). 'Cyfres Beirdd yr Uchelwyr'.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Ynys Môn
Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu)

[250px|bawd|Capel y Beirdd ger [Rhoslan, Cricieth; lle mynychodd Robert ar adegau, er nad oedd yn aelod yno.]]

Bardd ac emynydd Cymraeg oedd **Robert Williams**, mwy adnabyddus fel **Robert ap Gwilym Ddu** (6 Rhagfyr 1766 - 11 Gorffennaf  1850). Ef oedd yr hynaf o Feirdd Eifionydd.

## Bywyd a gwaith
250px|bawd|Ffermdy'r Betws Fawr, cartref y bardd.
Ganed ef yn ffermdy'r Betws Fawr ym mhlwyf Llanystumdwy yn Eifionydd. Enw'i fam oedd Jane (neé Parry) a'i dad oedd Williams Williams; roedd ganddo ddwy chwaer ac un brawd a gwyddwn i un o'i chwiorydd symud i Lanbedr ar ôl priodi. Bu'n ffermio yn y "Betws Fawr" am y rhan fwyaf o'i oes. Priododd ferch ifanc o'r enw Catrin Elizabeth pan oedd tua 50 oed, a chafodd un ferch, Jane Elizabeth, ond bu hi farw yn 17 oed yn 1834 o'r diciau (neu y ddarfodigaeth). Mae marwnad ei thad iddi yn adnabyddus.

Roedd Robert yn gyfaill i'r bardd Dewi Wyn o Eifion ac i'r pregethwr J. R. Jones, Ramoth.

Ystyrir ef yn un o feirdd gorau ei gyfnod yn y mesurau caeth, ac mae nifer o'i emynau yn boblogaidd, yn enwedig "Mae'r gwaed a redodd ar y groes":

Mae'r gwaed a redodd ar y groes
O oes i oes i'w gofio;
Rhy fyr yw tragwyddoldeb llawn
I ddweud yn iawn amdano. [...]

## Llyfryddiaeth
**Gardd Eifion* (1841). Casgliad o waith y bardd.
*Cybi (gol.), *Lloffion yr Ardd, barddoniaeth anghyhoeddedig Robert ab Gwilym Ddu* (1911)

## Gweler hefyd
*Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)
*Rhestr o emynwyr Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1766
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1850
Categori:Pobl o Lanystumdwy
Ithel Ddu

Bardd Cymraeg a gysylltir â gogledd-orllewin Cymru oedd **Ithel Ddu** (fl. ail hanner y 14g).

## Bywgraffiad
Ni wyddys dim am ei hanes, ond canodd y bardd adnabyddus Iolo Goch ffug-farwnad iddo a gellir casglu rhyw fymryn o wybodaeth o'r ffynhonnell honno. Cyfeiria Iolo ato mewn dwy gerdd ddychan hefyd, i Herstin Hogl a'r Gwyddelyn. Dengys hyn fod Iolo yn ei adnabod, neu wedi clywed amdano o leiaf. Yn y ffugfarwnad, disgrifir Ithel fel gŵr o "fro Feilir frych", ac ar sail hynny credwyd ei fod yn frodor o Fôn (bro Meilyr Brydydd), ond credir erbyn heddiw fod Ithel yn hanu o Lŷn, a hynny ar sail nodyn mewn llawysgrif yn llaw Thomas Wiliems o Drefriw sy'n cyfeirio ato fel "Ithel Ddu o Lŷn". Ceir cyfeiriad posibl arall ato gan Rhys Goch Eryri yn ei farwnad i'w gyd-fardd Llywelyn ab y Moel, ond ni ellir pwyso gormod ar hynny. Yn y gerdd honno mae Rhys Goch Eryri yn cyplysu enw Ithel ag enwau Dafydd ap Gwilym, Madog Benfras, Gruffudd Gryg, ac Iolo Goch.

## Cerdd
Dim ond un gerdd o waith Ithel sydd wedi goroesi, sef 'Cywydd y Celffaint' — cerdd naratif, dychanol, sy'n llawn dychymyg —, ond mae'r cyfeiriadau mynych ato yng ngwaith cywyddwyr ail hanner y 14g a dechrau'r ganrif olynol yn dangos ei fod yn fardd uchel ei fri.

## Llyfryddiaeth
Golygir gwaith y bardd gan Erwain Haf yn,
**Gwaith Gronw Gyriog, Iorwerth ab y Cyriog ac eraill* (Aberystwyth, 1997). 'Cyfres Beirdd yr Uchelwyr'.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Lŷn
Fernando Alonso

Gyrrwr rasio Fformiwla Un o Sbaen yw **Fernando Alonso Diaz** (ganed 29 Gorffennaf 1981). Mae wedi ennill pencampwriaeth y byd ddwywaith, yn 2005 a 2006.

## Gyrfa
Ganed ef yn Oviedo, Sbaen. Dechreuodd rasio yn Fformiwla Un yn 2001, yn Grand Prix Awstralia, gyda thîm Minardi. Yn 2002 ymunodd a thîm Renault. Enillodd ei ras gyntaf yn Grand Prix Hwngari 2003, y gyrrwr ieuengaf i ennill Grand Prix. Enillodd bencampwriaeth y byd gyda Renault yn 2005, y gyrrwr ieuengaf erioed i ennill y bencampwriaeth.

Ymunodd a thîm McLaren ar gyfer tymor 2007. Cafodd dymor anhapus gyda'r tîm yma, gan ddod i amau fod McLaren yn ffafrio ei bartner, y Sais Lewis Hamilton. Gorffennodd yn drydydd yn y bencampwriaeth. Cyhoeddwyd ei fod yn dychwelyd at Renault ar gyfer tymor 2008.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o Sbaen
Llywelyn Siôn

Un o'r olaf o Feirdd yr Uchelwyr, cyfieithydd, a chopïwr llawysgrifau oedd **Llywelyn Siôn** (1540 – 1615?). Roedd yn frodor o Langewydd, ger Pen-y-bont ar Ogwr, Morgannwg.

## Gwaith llenyddol
Cedwir tua 14 o'i awdlau a chywyddau. Cyfeiria mewn un ohonynt at Tomos Llywelyn o'r Rhigos fel ei athro barddol. Nid oes llawer o werth llenyddol i'w farddoniaeth sy'n adlewyrchu'r gostyngiad mewn safonau yn y traddodiad barddol ym Morgannwg yn ail hanner yr 16g.

Ond roedd Llywelyn yn gopïwr llawysgrifau proffesiynol a chafodd ei gomisiynu i lunio sawl llyfr pwysig gan noddwyr uchelwrol ei fro. Ymhlith y 13 o lawysgrifau yn ei law sy'n aros heddiw ceir llawysgrif *Llanofer 17*, *Llyfr Hir Amwythig*, *Llyfr Hir Llywarch Reynolds* a *Llyfr Hir Llanharan* a'r unig gopi Cymraeg o'r *Gesta Romanorum*. Diolch i'w waith diwyd y cedwir y casgliadau gorau o gerddi mân feirdd Morgannwg yn ail hanner yr 16g, yn cynnwys nifer o garolau a chwndidau. Tybir ei fod yn waith Llywelyn Siôn ei hun. Dyma enghraifft o'r cyfieithiad hwnnw (diweddarwyd yr orgraff) sy'n sôn am yr uncorn:

:Ac am hynny y delaist di fi drwy aroglau, megis y delir yr uncorn drwy aroglau morwyn ieuanc, am nad oes yn y byd un anifail mor anodd i ddala ag ef, ac un corn sydd iddo ynghanol ei dalcen, ac nid oes na dyn nac anifail a feiddo ei aros ond morwyn ieuanc lân wyry. Cans pan glywo ef aroglau y forwyn a'u mwyn serchogrwydd, ef a ddaw ati, ac ef a ry[dd] ei ben yn ei harffed hi, ac yna y cwsg ef, a'r helwr call a edwyn hynny, a phan êl ef i hela y gosod ef forwyn ar ei ffordd ef.

## Ffugiadau Iolo Morganwg
Ffrwyth dychymyg Iolo Morganwg yn unig yw'r honiad mai Llywelyn Siôn a luniodd gyfundrefn 'Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain', fel y dangosodd yr ysgolhaig G. J. Williams.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1540
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1615
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Ysgolheigion o Gymru
J. R. Jones, Ramoth

Gweinidog gyda'r Bedyddwyr a sylfaenydd enwad y Bedyddwyr Albanaidd yng Nghymru oedd **John Richard Jones**, mwy adnabyddus fel **J. R. Jones, Ramoth** (13 Hydref  1765 - 27 Mehefin 1822). Roedd yn un o bregethwyr mwyaf dylanwadol ei gyfnod.

## Bywyd a gwaith 
Ganed ef ym Mryn Melyn ym mhlwyf Llanuwchllyn, Meirionnydd. Roedd yn aelod o enwad yr Annibynwyr yn  Llanuwchllyn, ond trôdd at y Bedyddwyr yn 1788. Ordeiniwyd ef yn 1789, a daeth yn weinidog yn Ramoth, Llanfrothen (canolfan Bedyddwyr Meirion) a'i changhennau. Ystyriid ef yn un o bregethwyr mwyaf blaenllaw y Bedyddwyr.

Dylanwadwyd arno yn fawr gan weithiau Archibald Maclean o'r Alban, ac yn 1798 gadawodd y Bedyddwyr Cymreig a ffurfio ei enwad ei hun, y Bedyddwyr Albanaidd. Bu'n gweinidogaethu i'r enwad newydd weddill ei oes. Cyhoeddodd tri chasgliad o emynau, yn cynnwys ei emynau ei hun, a dau lyfr ar ddysgeidiaeth ei enwad.

Cymerodd ran ym mywyd diwylliannol gogledd-orllewin Cymru fel cerddor, bardd ac athro beirdd. Roedd ei ddisgyblion barddol yn cynnwys Robert Thomas (Ap Vychan), Robert ap Gwilym Ddu a Dewi Wyn o Eifion.Roedd yn un o bregethwyr mwyaf dylanwadol ei gyfnod.

## Llyfryddiaeth 
Ceir cofiannau iddo gan David Davies (1913) a James Idwal Jones (1966).

## Gweler hefyd 
* Emynwyr Cymraeg
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1765
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1822
Categori:Pobl o Lanuwchllyn
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pregethwyr o Gymru
Cormyr

Teyrnas ym myd dychmygol Y Teyrnasoedd Angof (*The Forgotten Realms*) yw **Cormyr**, sy'n ymddangos yn y gêm chwarae-rôl Daeardai a Dreigiau.

Mae Cormyr yn ymdebygu i Ewrop yn y Canol Oesoedd, gyda brenin (y Brenin Foril), llu o farchogion (Y Dreigiau Porffor) a dewiniaid (Y Dewiniaid Rhyfel).

Suzail yw prifddinas y deyrnas, ac mae Arabel a Marsember yn ddinasoedd mawrion eraill. Mae'r ddinas Tilverton wedi cael ei dinistio. Mae yna ddwy goedwig fawr yn y deyrnas, Coedwig y Brenin a Choedwig Hullack.

Categori:Dungeons & Dragons
Maharishi Mahesh Yogi

Athro ac arweinydd ysbrydol oedd **Mahesh Prasad Varma** neu **Mahesh Srivastava** neu **Maharishi Mahesh Yogi** (12 Ionawr 1918 - 5 Chwefror 2008). Sefydlodd fudiad i hyrwyddo'r dechneg synfyfyrio a elwir yn *Transcendental Meditation* neu 'TM' a daeth yn enwog ddechrau'r 1970au am ei gysylltiad â'r Beatles.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arweinwyr crefyddol Hindŵaidd
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2008
Llanynghenedl

Pentref bychan yng nghymuned Y Fali, Ynys Môn, yw **Llanynghenedl** (). Saif  yng ngogledd-orllewin yr ynys ar briffordd yr A5025 gerllaw ei chyffordd gyda'r B5109, ychydig i'r gogledd-ddwyrain o'r Fali ac i'r de o Lanfachraeth.

Dywedir fod yr eglwys, a gysegrwyd i Sant Enghenedl (amrywiad: "Ynghenedl"), ar safle eglwys hŷn yn dyddio i'r 7g.

Ceir maen hir mewn cae ger y pentref a adnabyddir fel "Maen hir Llanynghenedl".

200px|bawd|dim|Maen hir Llanynghenedl

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Y Fali
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Macha

Duwies Geltaidd a addolid yn Iwerddon oedd **Macha** yn wreiddiol. Cysylltir hi â rhyfel, ceffylau, sofraniaeth a safleoedd Armagh ac Emain Macha yn Swydd Armagh, sy'n dwyn ei henw. Gall fod yn gysylltiedig a'r dduwies Epona yn nhraddodiad Gâl a Rhiannon yng Nghymru.

Ceir nifer o gymeriadau yn dwyn yr enw Macha ym mytholeg Iwerddon; credir ei bod i gyd yn deillio o'r dduwies. Yn y *Lebor Gabála Érenn* mae cyfeiriad at Macha fel un o ferched Partholón. Ceir cofnod hefyd am Macha gwraig Nemed, a Macha, merch  Ernmas, un o'r Tuatha Dé Danann, sy'n chwaer i'r Morrígan a'r Badb.

Yn ôl traddodiad o'r Canol Oesoedd, Macha Mong Ruad ("Macha a'r Mwng Coch") oedd yr unig frenhines yn rhestr Uchel Frenhinoedd Iwerddon.

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Wyddelig
Cwm-y-glo

Pentref yng Ngwynedd yw **Cwm-y-glo** (), hefyd **Cwm y Glo, dwyrain o Llanrug.**  Saif fymryn oddi ar y briffordd A4086 gerllaw cyffordd y ffordd honno a'r A4244, yn agos at ben gogleddol Llyn Padarn, lle mae Afon Rhythallt yn gadael y llyn.
bawd|chwith|Capel Barachiah, Cwm y Glo.

## Geirdarddiad
Yn ôl yr hanesydd Glenda Carr, cyfeiria'r hen enw at 'golosg' yn hytrach na'r hyn a elwir heddiw'n 'lo', gan nad yw hon yn ardal lofaol. Golosg (sercol, siarcol, côc neu tendar) yw'r defnydd du hwnnw sy’n weddill wedi i bren fudlosgi. Mae'r cyfeiriad cyntaf am dŷ o'r enw Cwm-y-glo, yn hytrach na phentref, ac efallai mai yma y llosgid y pren i greu'r golosg. Ceir lle arall cyfagos, gyda'r gair glo yn rhan o'i enw, sef 'Erw Pwll y Glo', sydd ar y ffin rhwng plwyfi Llanrug a Llanddeiniolen, yn eitha agos at gapel Nasareth. Cofnodir yr enw yma yn gyntaf yn 1597 a daw'r cyfeiriad cynharaf at Cwm-y-glo o’r flwyddyn 1770. Yn ôl Carr, roedd golosg yn hynod o bwysig yn efail y gof, gan ei fod yn creu tân arbennig o eirias.

## Hanes 
Datblygodd y pentref gyda thŵf Chwarel Dinorwig, er fod rhai adeiladau yn hŷn na'r cyfnod yma. Agorwyd nifer o siopau a busnesau bychain yma yn y blynyddoedd diwethaf. Lladdwyd pum person mewn damwain yno yn 1869, pan ffrwydrodd dwy wagenaid o olew  Nitro-glycerine oedd ar eu ffordd i chwareli llechi Llanberis.

## Ysgol 
* Ysgol Cwm y Glo

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Wellington

:''Erthygl am ddinas Wellington yw hon. Am ystyron eraill i'r enw gweler Wellington (gwahaniaethu).''
Prifddinas a dinas ail fwyaf Seland Newydd, gyda phoblogaeth o tua 180,000 o bobl, yw **Wellington** (). Wellington yw'r brifddinas fwyaf poblog yn Oceania a'r un fwyaf deheuol yn y byd. Gorwedd yn Rhanbarth Wellington ar bwynt deheuol Ynys y Gogledd, bron yng nghanol daearyddol y wlad. Mae'n cael ei hadnabid fel y Ddinas Wyntog oherwydd ei thywydd tymhestlog.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa'r Bwthyn Trefedigaethol
* Amgueddfa Seland Newydd Te Papa Tongarewa
* Canolfan Mawreddog
* Llyfrgell Genedlaethol Seland Newydd
* Neuadd y Ddinas
* Tŷ Katherine Mansfield
* Tŷ Opera

## Cludiant
Mae gan Wellington Maes awyr.

Mae 2 gymni, Interislander a Bluebridge, yn cynnig gwasanaethau fferi rhwng Wellington a Picton ar Ynys y De.

Mae rhwydwaith o drenau lleol yn gyrraedd Gorsaf reilffordd Wellington, ac mae gwasanaeth dyddiol rhwng Wellington ac Auckland.

Maen gan y ddinas rhwydwaith eang o fysiau a bysiau troli. Bwriadir cael gwared o fysiau troli yn ystod 2017, er bydd defnydd o fysiau efo pieriannau trydanol yn parhau.

## Enwogion 
* Katherine Mansfield (1888-1923), awdures
* Richard Curtis (g. 1956), awdur a chyfarwyddwr ffilm
* Russell Crowe (g. 1964), actor

## Oriel

Wellington-banner.jpg|Wellington
Wellington01LB.jpg|Y senedd
Wellington02LB.jpg|Derbynfa Te Papa

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y ddinas

Categori:Dinasoedd Seland Newydd
Categori:Prifddinasoedd Oceania
Categori:Ynys y Gogledd
Ben Jonson

Bardd, dramodydd ac actor o Loegr oedd **Ben Jonson** (tua 11 Mehefin 1572 – 6 Awst 1637).
Cyd-oeswr i William Shakespeare a Thomas Middleton.
Cafodd ei eni yn Llundain.

Cafodd ddylanwad pwysig ar y beirdd Cafaliraidd yn ddiweddarach yn yr 17g.

## Llyfryddiaeth
### Drama
**A Tale of a Tub* (tua 1596)
**The Case is Altered* (tua 1597–1598), (gyda Henry Porter ac Anthony Munday)
**Every Man in His Humour* (1598)
**Every Man out of His Humour,* (1599)
*''Cynthia's Revels* (1600)
**The Poetaster,* (1601)
**Sejanus His Fall* (1603)
**Eastward Ho* (1605) (gyda John Marston a George Chapman)
**Volpone* (tua 1605–1606)
**Epicoene, or the Silent Woman* (1609)
**The Alchemist* (1610)
**Catiline His Conspiracy,* (1611)
**Bartholomew Fair,* (1614)
**The Devil is an Ass,* (1616)
*The Masque of Augurs* (1622)
**The Staple of News,'' (1626) sy'n enllibio Thomas Middleton
**The New Inn, or The Light Heart* (1629)
**The Magnetic Lady, or Humors Reconciled,* (1632)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Actorion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1572
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1637
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Brynrefail, Ynys Môn

:''Am y pentref o'r un enw yng Ngwynedd, gweler Brynrefail, Gwynedd.''

Pentref bychan yng nghymuned Moelfre, Ynys Môn, yw **Brynrefail**  (). Saif yng ngogledd-ddwyrain yr ynys ar y briffordd A5025, tua hanner y ffordd rhwng Amlwch a Benllech.

Saif y pentref yn agos i Draeth Dulas a Thraeth Llugwy, ac mae twristiaeth yn bwysig yn yr ardal, gyda nifer o wersylloedd carafannau. Dyddia'r eglwys i ddiwedd y 19g, ac agorwyd neuadd gymumedol yn 1995. Ceir yma hefyd ganolfan arddio a Tyddyn Môn, canolfan ddysgu i rai dan anfantais.

200px|bawd|dim|Golygfa ar gwr Brynrefail

## Cyfeiriadau
Categori:Moelfre, Ynys Môn
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Afon Rhythallt

**Afon Rhythallt** yw'r enw a roddir ar ran uchaf yr afon yng Ngwynedd a elwir yn Afon Seiont yn ei rhan isaf.

Mae'n tarddu yn Llyn Padarn gerllaw pentref Cwm-y-glo, ac yn llifo tua'r gogledd-orllewin. Wedi llifo tan Bont Rhythallt ger Llanrug, gelwir hi yn Afon Seiont am y gweddill o'i thaith tua'i haber yn nhref Caernarfon.

bawd|dim|Afon Rhythallt ger Llanrug

Rhythallt
Rhythallt
Categori:Llanberis
Categori:Llanrug
Ligwriaid

Un o bobloedd de Ewrop yn yr henfyd oedd y **Ligwriaid** neu **Ligures**. Roedd eu tiriogaeth, Ligwria, yn ymestyn o ogledd yr Eidal i dde Gâl. Cedwir yr enw yn rhanbarth Liguria yn yr Eidal heddiw.

Mae ansicrwydd a oeddynt yn gangen o'r Celtiaid neu bobl ar wahân. Awgrymodd rhai ysgolheigion fod ganddynt berthynas a'r Lepontii, eraill eu bod yn hanu o Betica (Andalucía heddiw). Ceir yr un ansicrwydd ynglŷn â'u hiaith, a elwir gan rai ieithyddion yn Ligwreg.

Yn 180 CC gorchfygwyd y Ligwriaid gan fyddin Gweriniaeth Rhufain mewn brwydr ger Genova heddiw. Symudwyd 40,000 o Ligwriaid i rannau eraill o'r Eidal.

Enwir nifer o lwythau o'r Ligwriaid: 
*Apuani
*Bagienni
*Briniates
*Cerdiciates
*Commoni
*Deciates
*Euburiates
*Friniates
*Garuli
*Hercates
*Ilvates
*Ingauni
*Intemellii
*Lapicini
*Laevi
*Marici
*Oxybii
*Statielli
*Sueltri (neu Suelteri)
*Taurini (neu Taurisci)
*Tiguli
*Vagienni

Categori:Gâl
Categori:Hanes yr Eidal
Categori:Hanes Liguria
Categori:Yr Henfyd
Categori:Pobloedd hynafol
Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed

Bardd Cymraeg a ganai yn ail hanner y 14g oedd **Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed** (tua'r 1330au - tua diwedd y 14g).

## Bywgraffiad
Ni wyddys nemor dim am y bardd ar wahân i dystiolaeth ei gerddi, ond ceir nodyn gan Evan Evans (Ieuan Fardd) (18g) yn cyfeirio ato fel gŵr o Farchwiail yng nghwmwd Maelor Gymraeg (ardal Bwrdeistref Sirol Wrecsam heddiw). Roedd un o'i noddwyr, Rhisiart ap Syr Rhosier Pilstwn, yn byw ym Maelor Saesneg. Ymddengys felly fod y bardd yn frodor o ogledd-ddwyrain Cymru, ac efallai o Faelor Gymraeg.

## Cerddi
Cedwir tair awdl ac un cywydd o waith y bardd, cyfanswm o 539 llinell. Ceir dwy awdl foliant, un i Ddafydd Fychan ap Dafydd Llwyd o Drehwfa a Threfeilir (Môn), a'r llall i Hywel ap Goronwy ap Tudur Hen o Benmynydd (Môn eto). Canodd gywydd i ofyn telyn i Risiart ap Syr Rhosier Pilstwn, sy'n cynnwys ymddiddan rhyngddo a'i gydfardd Rhisierdyn. Ceir hefyd awdl grefyddol i Grist a Mair.

## Llyfryddiaeth
*Erwain Haf Rheinallt (gol.), 'Gwaith Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed', yn *Gwaith Sefnyn, Rhisierdyn, Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed a Llywarch Bentwrch* (Aberystwyth, 1995). 'Cyfres Beirdd yr Uchelwyr'.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1330au
Categori:Marwolaethau'r 1390au
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Wrecsam
Gruffudd Fychan

Ceir sawl person o'r enw **Gruffudd Fychan** yn hanes Cymru:

*Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed (14g), bardd

Llinach Powys Fadog:
*Gruffudd Fychan I (13g), arglwydd Dinas Brân
*Gruffudd Fychan II (14g), arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, tad Owain Glyndŵr
Flight of the Conchords

Grwp gwerin-parodi o Seland Newydd yw **Flight of the Conchords**. Mae gan y grwp ddau aelod, Bret Mckenzie a Jemaine Clement, sydd yn creu comedi trwy gerddoriaeth. Mae'r Conchords yn arbennigo ar gomedi arsylliadol, sydd wedi ei addasu i ganeuon mae'r ddau yn chwarae ar y gitar. Daeth y grwp i amlygrwydd yn dilyn ymddangosiad ar raglen radio y BBC, ac yna rhaglen deledu Americanaidd o'r enw Flight of the Conchords.

### Ymddangosiadau
2002 
*Perfformio yn y Fringe Festival Caeredin

2003
*Perfformio yn y Fringe Festival Caeredin.
*Perfformio yn y Melbourne International Comedy Festival. Ennill 'Best Newcomer Award'.

2004
*Perfformio at y Fringe Festival Caeredin.
*Ymddangos mewn ymgyrch hysbysebu cwmni ffonau symudol Phones 4U.
*Ymddangos a'r sioe ABC TV Stand Up! Awstralia

2005
*BBC Radio 2 yn darlledu cyfres 'Flight of the Conchords'.
*Ymddangos ar sioe arbennig **One Night Stand** ar sianel HBO, Unol Daleithiau America.

2006
*Cyfres BBC Radio 2 yn ennill Bronze Sony Radio Academy Award am gomedi.
*Wedi perfformio yng ngwyl 'South by Southwest Music Festival' yn Austin, Texas.
 
2007
*Yng Ngorffennaf 2007, Perfformiodd y grwp ar sioe David Letterman.
*Perfformiodd y grwp yng ngwyl Bonnaroo yn Manchester, Tennessee.
*Ar Hydref 24, 2007, ymddangosodd y grwp ar ''Late Night with Conan O'Brien*.

2008
*Yn Ionawr 2008, perfformiodd y grwp fel rhan o CES.

### Caneuon
Caneuon adnabyddus Flight of the Conchords, sydd yn ymddangos ar y sioe HBO yn fyw.

**Business Time*
**Bret you've got it going on*
**Hiphopopotumus v Rhymenocerous*
**Inner City Pressure*
**Jenny*
**Think About It*
**Sello Tape*
**She's So Hot-Boom*
**Albi The Racist Dragon*
**I'm not cryin''

### Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
* y band ar MySpace

Categori:Bandiau
Llywarch Bentwrch

Un o Feirdd yr Uchelwyr a ganai yn y 14g oedd **Llywarch Bentwrch** (fl. tua chanol y 14g). Mae'n debygol ei fod yn frodor o Ynys Môn.

## Bywgraffiad
Ni wyddys nemor dim am y bardd ar wahân i'r hyn y gellir casglu o dystolaeth yr unig gerdd ganddo sydd ar glawr. Mae ei enw barddol hynod yn codi sawl cwestiwn. Fe allai fod yn gyfeiriad at ryw hynodrwydd corfforol - roedd y beirdd yn ddigon parod i arddel enwau sy'n ymddangos ini heddiw yn ddigon amharchus - neu at enw lle, efallai. Ceir sawl enghraifft o afonydd Twrch yng Nghymru, yn cynnwys Afon Twrch ger Llanbabo, Môn, ond dim un enghraifft o Bentwrch fel enw lle.

## Cerdd
Mae unig gerdd Llywarch yn gywydd moliant i Ddafydd Fychan ap Dafydd Llwyd (fl. 1346-1377) o Drehwfa (cwmwd Llifon) a Threfeilir (cwmwd Malltraeth), gorllewin Môn. Ceir cyfeiriad yn y cywydd hwnnw sy'n awgrymu ei fod yn fardd teuluol i deulu Dafydd neu o leiaf ei fod yn gyfarwydd iawn â chanu yn ei blas. Roedd Dafydd Llwyd yn noddwr pwysig a cheir cerddi iddo gan eraill o feirdd y cyfnod fel Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed, er enghraifft.

Cerdd o fawl traddodiadol sy'n dwyn nodweddion newydd hefyd yw y cywydd. Pwysleisir haelioni'r noddwr a'r bwyd da sydd i'w gael yn ei lys, gan ei gymharu ag Ifor Hael, noddwr enwog Dafydd ap Gwilym.

## Llyfryddiaeth
*Nerys Ann Jones (gol.), 'Gwaith Llywarch Bentwrch', yn *Gwaith Sefnyn, Rhisierdyn, Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed a Llywarch Bentwrch* (Aberystwyth, 1995). 'Cyfres Beirdd yr Uchelwyr'.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Ynys Môn
Sierôm

Sant ac awdur Cristnogol oedd Sant **Sierôm**, Groeg: **Ευσέβιος Σωφρόνιος Ιερώνυμος**, Lladin: **Eusebius Sophronius Hieronymus** (tua 347 – 30 Medi 420). Mae'n fwyaf adnabyddus fel cyfieithydd y Beibl o'r Groeg a Hebraeg i'r Lladin. Cyfieithiad Sierôm yw'r Fwlgat, sy'n parhau i gael ei ddefnyddio.

Ganed ef tua 347 yn Strido, ar y ffin rhwng Pannonia a Dalmatia. Aeth i Rufain gyda'i gyfaill Bonosus i astudio rhethreg ac athroniaeth. Wedi rhai blynyddoedd yma aeth ef a Bonosus ymlaen i Gâl. Tua 373 aeth ar daith trwy Thrace ac Asia Leiaf i ogledd Syria. Cymerwyd ef yn ddifrifol wael yn Antioch, a chafodd weledigaeth a'i perswadiodd i ymroi i grefydd.

Ordeiniwyd ef yn Antioch gan yr Esgob Paulinus tua 378 neu 379, ac aeth i Gaergystennin i astudio dan Gregory Nazianzen. Wedi dwy flynedd yma, dychwelodd i Rufain lle bu'n cynorthwyo'r Pab Damaseus I. Dychwelodd i Antioch yn 385 ac aeth ymlaen i ymweld â Jerusalem, Bethlehem a Galilea, yna ymlaen i'r Aifft. O 388 ymlaen, treuliodd y gweddill o'i fywyd fel meudwy gerllaw Bethlehem.

Yng Nghymru, rhoddodd ei enw i o leiaf tair eglwys Gristnogol - a phob un o'r dair mewn pentref o'r enw "Llangwm":
*Llangwm, Sir Conwy
*Llangwm, Sir Benfro
*Llan-gwm, Sir Fynwy

Categori:Cyfieithwyr y Beibl
Categori:Genedigaethau 347
Categori:Llenorion Lladin
Categori:Marwolaethau 420
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Tadau'r Eglwys
Siamanaeth

[bawd|200px|Siaman ymysg y [Sami gyda'i ddrwm.]]
**Siamanaeth** yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio credoau ac arferion traddodiadol sy'n gysylltiedig â chyfathrebu ag ysbrydion a'r byd anweledig. Daw'r gair "siaman" yn wreiddiol o Dwrceg gogledd Asia, yn enwedig Siberia a Mongolia, ond erbyn hyn, mae'r rhan fwyaf o anthropolegwyr yn ei ddefnyddio i ddisgrifio arferion tebyg mewn rhannau eraill o'r byd, ymysg brodorion Gogledd a De America, er enghraifft.
[bawd|300px|chwith|Valentin Hagdaev - prif shaman Olkhon. Llyn Baikal, Buryatia, [Siberia.]]

Nodweddion cyffredinol siamanaeth yw:

* Cred fod ysbrydion â rhan bwysig ym mywyd pobl.
* Cred fod y siaman yn medru rheoli'r ysbrydion neu sicrhau eu cydweithrediad.
* Gall yr ysbrydion fod yn dda neu'n ddrwg.
* Defnyddir gwahanol dechnegau gan y siaman i fynd i lewyg; er enghraifft canu, dawnsio, synfyfyrio, ac eraill.
* Mae gan anifeiliaid ran bwysig, fel negeseuwyr neu gynrychiolwyr yr ysbrydion.
* Credir fod ysbryd y siaman yn gadael ei gorff i fynd i fyd yr ysbrydion.
* Cred fod y siaman yn medru iacháu.

Categori:Crefydd
Categori:Anthropoleg ddiwylliannol
Gwernymynydd

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Gwernymynydd** (). Saif ar briffordd yr A494 rhyw filltir i'r de-orllewin o dref yr Wyddgrug.

Ceir tair tafarn ac ysgol gynradd yma.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Gwernymynydd gyda'r Wyddgrug yn y cefndir

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint

Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Nannerch

Pentref bychan a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Nannerch** (). Saif fymryn oddi ar y briffordd A541, tua hanner y ffordd rhwng Yr Wyddgrug a Dinbych. Y boblogaeth yn 2001 oedd 531. Nid oes siop yma, ond ceir tafarn sydd yn dyddio yn ôl i'r 18ed ganrif, sef *The Cross Foxes*. mae yma ysgol gyda thua 60 o blant.

Yn y bryniau gerllaw mae olion bryngeiri Pen-y-Cloddiau a Moel Arthur. Ceir nifer o ffynhonau gan gynnwys Ffynnon Sara, sef tarddiad Afon Chwiler, yn ôl traddodiad.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Mae cofnodion yn dangos y defnyddiwyd yr enw ar y lle mor bell yn ôl â 1254, sef yn wreiddiol yr enw ar yr afon. Mae'n gyfuniad o ddau enw: 'nant' ac 'erch' (Saesneg: *dappled*) fel a geir yn yr enw Abererch, ger Pwllheli.

Mae'r eglwys (sef *St. Michael and All Angels*) yn gymharol newydd ac yn dyddio o 1853 ac wedi ei godi o galchfaen lleol. Y pensaer oedd Thomas W Wyatt o Lundain. Saif Neuadd Penbedw gerllaw, neuadd braf a godwyd yn 1775 gyda cylch cerrig Celtaidd o'i flaen.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Edward Hughes (Y Dryw) (1772-1850), bardd
* Ellis Davies (1872-1962), hynafiaethydd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint

Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Cronfa ddŵr

Llyn neu gorff o ddŵr, naturiol neu artiffisial, a ddefnyddir fel ffynhonnell ar gyfer dŵr yfed neu i greu trydan dŵr yw **cronfa ddŵr**. Fel rheol codir argae dros all-lif llyn neu lif afon i greu cronfa ddŵr.

Cronfeydd mwyaf y byd yw Llyn Folta yn Ghana, Cronfa Smallwood yng Nghanada a Cronfa Kuybyshev yn Rwsia.

Mae cored yn ddyfais dynol arall, tebyg i gronfa ddŵr, ond sy'n hytrach na chronni'r dŵr yn ceisio ei ystumio a'i arafu er mwyn pwrpasau gwahanol.

## Gweler hefyd
*Cronfeydd Cymru


Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Cyrff dŵr
Mynydd Isa

Pentref gweddol fawr yng nghymuned Argoed, Sir y Fflint, Cymru, yw **Mynydd Isa** () neu **Mynyddisa**. Saif ger priffordd yr A549, tua hanner y ffordd rhwng Yr Wyddgrug a Bwcle. 

Ar un adeg roedd **Bryn-y-Baal** (hefyd **Bryn-y-Bâl**) yn bentref ar wahân, ond yn awr mae'n rhan o Fynydd Isa i bob pwrpas. Y cyngor lleol yw Cyngor Cymunedol Argoed.

Mae ysgol uwchradd yn y pentref, sef Ysgol Uwchradd Argoed. Ceir dwy dafarn hefyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Argoed, Sir y Fflint
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Pant-y-mwyn

Pentref yng nghymuned Gwernaffield a Pantymwyn, Sir y Fflint, Cymru, yw **Pant-y-mwyn** () neu **Pantymwyn**. Saif ar ffordd gefn, tua pedair milltir i'r gorllewin o dref Yr Wyddgrug.

Mae yno dafarn, swyddfa'r post, garej a chwrs golff, cartref Clwb Golff yr Wyddgrug. Llifa Afon Alun heibio'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Gwernaffield a Pantymwyn
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Rhisierdyn

Un o Feirdd yr Uchelwyr a ganai yn ail hanner y 14g oedd **Rhisierdyn** (bu farw yn y 1410au efallai). Mae'n debygol ei fod yn frodor o Ynys Môn.

## Bywgraffiad
Ni wyddys dim o gwbl bron am y bardd ar wahân i dystiolaeth ei gerddi ei hun a cherdd ymddiddan iddo gan ei gydfardd Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed. Noda William Salesbury, mewn rhestr o feirdd a luniwyd tua 1574, fod Rhisierdyn yn fardd o Fôn. Er nad oes modd cadarnhau hynny, mae'r ffaith fod nifer uchel o'i noddwyr naill ai'n byw ar yr ynys neu'n aelodau o deuluoedd o'r ynys yn tueddu i ategu'r awgrym, ond canodd y bardd i sawl noddwr arall yng ngogledd Gwynedd hefyd.

## Cerddi
Pedair awdl ac un cywydd o waith y bardd sydd ar glawr. Canodd i rai o bobl pwysicaf ei gyfnod yng ngogledd-orllewin Cymru, sef Goronwy Fychan ap Tudur o Benmynydd (Môn) a'i wraig Angharad, Hywel ap Gruffudd o Eifionydd, Hwlcyn ap Hywel o Brysaeddfed (hefyd ym Môn), a Ieuan ap Rhys, Abad Aberconwy. Ei awdl i Ieuan ap Rhys yw'r cynharaf sydd ar glawr o gyfres ddiddorol o gerddi i abadau Aberconwy. Ymddengys mai Tuduriaid Môn, ac yn enwedig Goronwy ap Tudur, oedd prif gynheiliaid y bardd.

Canu mawl traddodiadol, amhersonol braidd ond o safon uchel, yw trwch a sylwedd gwaith Rhisierdyn. Er iddo ganu yn Oes y Cywyddwyr, glynu wrth arddull y Gogynfeirdd a wnaeth y bardd, gan bentyrru ansoddeiriau a thynnu ar eirfa hynafol. Ymhlith ei hoff fesurau y mae'r rhupunt a'r englyn unodl union.

Cedwir ei waith yn Llyfr Coch Hergest, yn llaw Hywel Fychan.

## Llyfryddiaeth
*Nerys Ann Jones (gol.), 'Gwaith Rhisierdyn', yn *Gwaith Sefnyn, Rhisierdyn, Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed a Llywarch Bentwrch* (Aberystwyth, 1995). 'Cyfres Beirdd yr Uchelwyr'.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Marwolaethau'r 1410au
Cadoediad

Cytundeb rhwng dwy neu ragor o wledydd neu bleidiau i atal rhyfel dros amser yw **cadoediad**.

Categori:Rhyfel
Categori:Cytundebau
Vix

Pentref a chymuned yn département Côte-d'Or yng ngogledd Bwrgwyn yn Ffrainc yw **Vix**.

Daeth Vix yn adnabyddus pan gafwyd hyd i safleoedd archaeolegol pwysig yno yn dyddio o ddiwedd cyfnod Diwylliant Hallstatt a dechrau cyfnod Diwylliant La Tène. Yr enwocaf o'r rhain yw Bedd Vix, sy'n dyddio o tua 500 CC. Mae hwn yn fedd dynes, a elwir weithiau yn "dywysoges Vix", gyda chasgliad ysblennydd o eitemau, yn cynnwys Krater Vix, y llestr metel mwyaf y gwyddir amdano o'r henfyd.

Categori:Cymunedau Côte-d'Or
Categori:Y Celtiaid
Categori:Archaeoleg Ffrainc
Port de Pollença

Tref bach yng ngogledd ynys Mallorca yn yr Ynysoedd Balearig ydy **Port de Pollença** (Catalaneg; *Puerto Pollensa* yn Sbaeneg). Fe'i lleolir tua 6&nbsp;km i'r dwyrain o dref fewndirol Pollença.

Mae gan y fwrdeistref Port de Pollença boblogaeth 6,677 yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2020.

250px|dim|bawd|Bae Pollença

## Cyfeiriadau
Categori:Mallorca
Categori:Trefi Sbaen
Max Bruch

Cyfansoddwr clasurol ac arweinydd cerddorfaol oedd **Max Christian Friedrich Bruch** a adnabyddir hefyd fel **Max Karl August Bruch** (6 Ionawr 1838 - 2 Hydref 1920).

Cafodd ei eni yng Nghwlen, yr Almaen. Cantores oedd ei fam, Wilhelmine (née Almenräder), a chyfreithiwr oedd ei dad, August Carl Friedrich Bruch, a dfdaeth yn ddiweddarach yn bennaeth Heddlu Cwlen.

## Gwaith cerddorol
Cyfansoddodd dros 200 o weithiau, gan gynnwys tri concerto i'r fiolin, sy'n cael ei derbyn fel un o'r gweithiau mwyaf i'r offeryn.

*Concerto i feiolin rhif 1 (1868)

## Gyrfa
Bu'n dysgu cerdd am flynyddoedd, a dysgodd sut i arwain cerddorfa ac aeth o un swydd i swydd arall, weithiau'n dysgu, weithiau'n cyfansoddi, yn bennaf yn yr Almaen: Mannheim (1862–1864), Koblenz (1865–1867), Sondershausen, (1867–1870), Berlin (1870–1872), a Bonn, ble treuliodd 1873–78 yn gweithio'n breifat. Ar anterth ei yrfa, treuliodd dair blynedd gyda'r *Royal Liverpool Philharmonic* (1880–83). Rhwng 1890 a'i ymddeoliad yn 1910 dysgodd ym Mhrifysgol Berlin (*Berlin Hochschule für Musik*): cyfansoddi serddorol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr Almaenig
Categori:Genedigaethau 1838
Categori:Marwolaethau 1920
Llandyfrydog

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Rhosybol, Ynys Môn, yw **Llandyfrydog**. Saif yng ngogledd-ddwyrain yr ynys, tua 5 milltir i'r gorllewin o bentref Moelfre a thua 2 filltir i'r dwyrain o Lannerch-y-medd.

## Hanes a hynafiaethau
Enwir Llandyfrydog ar ôl Sant Tyfrydog (diwedd y 6g?). Ger Clorach, ceir y maen hir Carreg Leidr, a enwir felly am fod dyn a ladratodd Feibl yr eglwys wedi cael ei droi'n garreg am ei gamwedd, yn ôl y chwedl. Bob Nos Nadolig mae'r maen yn fod i symud o amgylch yr eglwys deirgwaith. Hanner milltir i'r gogledd o'r eglwys ceir cromlech Maen Chwyf.

Yn yr Oesoedd Canol roedd plwyf Llandyfrydog yng nghwmwd Twrcelyn. Yn ail hanner y 14g, roedd gan y bardd Gwilym ap Sefnyn, mab y bardd Sefnyn, gyfran o dir yn Llandyfrydog (brodor o Lanbabo, 4 milltir i'r gorllewin, oedd ei dad, yn ôl pob tebyg).

## Pobl o Landyfrydog
* Hugh Hughes (Y Bardd Coch o Fôn), a aned yn ei gartref yn Llwydiarth Esgob, Llandyfrydog yn 1693.  Roedd yn aelod amlwg o gylch Morysiaid Môn.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Rhosybol
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Yuri Gagarin

Gofodwr Sofietaidd oedd **Yuri Alekseyevich Gagarin** (Rwseg: Юрий Алексеевич Гагарин) (9 Mawrth 1934 ger Smolensk - 27 Mawrth 1968); ef oedd y gofodwr cyntaf i deithio i'r gofod a hynny yn 1961. Roedd yn Arwr yr Undeb Sofietaidd.

## Bywgraffiad
Ganed Yuri Gagarin ger dinas Smolensk yn yr Undeb Sofietaidd ar 9 Mawrth 1934. Ar ôl gorffen ei addysg ysgol yn 1949, aeth Gagarin i sawl ysgol dechnegol cyn cofrestru i hyfforddi fel peilot yn Ysgol Uwch yr Awyrlu Orenburg yn 1955.

Fe'i hyfforddwyd fel *cosmonaut* (gofodwr). Lansiwyd y capsiwl gofod, Vostok 1, gyda Gagarin ar ei fwrdd ar 12 Ebrill 1961. Treuliodd Gagarin tua 90 munud yn y gofod, digon i fynd rownd y Ddaear unwaith, cyn glanio yn yr Undeb Sofietaidd. Gwelwyd yr hediad fel buddugoliaeth bropaganda anferth yn ystod y Rhyfel Oer.

Yn 1963 cafodd Gagarin ei benodi'n Is Gyfarwyddwr Canolfan Hyfforddi Cosmonawtiaid yr Undeb Sofietaidd. Yn 1966 bu'n aelod criw wrth gefn Soyuz 1 ac ar 17 Chwefror 1968 gorffennodd ei gwrs gradd yn y gwyddorau technolegol.

Cafodd ei ladd ar 27 Mawrth 1968 mewn damwain awyren tra'n peilotio awyren MIG-15.

## Diwylliant poblogaidd
Ceir cyfeiriadau at Yuri Gagarin yng nghân y Sibrydion, 'Diasbedain'.

File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|1964
File:1976 4569.jpg|1976
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png||2001
File:RR5714-0010R.png|2011
File:RR5220-0010R.png|2011
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|2011

## Cyfeiriadau
Categori:Arwyr yr Undeb Sofietaidd
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Gofodwyr o Rwsia
Categori:Hanes Rwsia
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau awyrennau
Categori:Pobl o Oblast Smolensk
Gwernaffield

Pentref yng nghymuned Gwernaffield a Pantymwyn, Sir y Fflint, Cymru, yw **Gwernaffield** () neu **Y Waun** (hanesyddol: **Gwernaffield-y-Waun**). Daw'r enw o gyfuniad o'r gair Cymraeg "gwern" a'r gair Saesneg "field". Saif y pentref ar ffordd gefn ychydig i'r gorllewin o dref Yr Wyddgrug ac i'r dwyrain o bentref Pant-y-mwyn. 

Cyn 20156 "Gwernaffield" oedd enw'r gymuned hefyd, ond "Gwernaffield a Pantymwyn" yw ei henw bellach.

Mae'n nodedig am Fand Pres Gwernaffield.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Gwernaffield a Pantymwyn
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Sefnyn

Un o Feirdd yr Uchelwyr a ganai yn ail hanner y 14g oedd **Sefnyn** (bu farw yn y 1380au, efallai). Mae'n bur debygol ei fod yn frodor o Ynys Môn ac yn dad i'r bardd Gwilym ap Sefnyn.

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddys am Sefnyn ar wahân i dystiolaeth ei gerddi ei hun. Mae'r cerddi hynny, tair awdl i noddwyr o Fôn, yn anodd i'w dyddio. Ni wyddom pryd cafodd ei eni, ond ar sail un o'i awdlau credir iddo farw yn y 1380au. Mewn rhestr o feirdd canoloesol yn llaw William Salesbury, a ysgrifennwyd tua 1574, dywedir fod Sefnyn "o lan Pabo ym Môn". Gwyddys i Wilym ap Sefnyn ddal tir ym mhlwyf Llandyfrydog hefyd, ac mae hynny a'r ffaith fod tair awdl Sefnyn i bobl o Fôn yn awgrymu'n gryf ei fod yn frodor o'r ynys. Awgrymir gan gyfeiriad yn ei awdl i Goronwy ap Tudur Fychan, un o Duduriaid Môn, ei fod wedi canu'r gerdd honno yn Arllechwedd Uchaf.

## Cerddi
Dim ond tair awdl o waith y bardd sydd wedi goroesi, ond gellir derbyn fod hynny'n ganran bychan iawn o'i waith a'i fod yn fardd o fri yn ei amser. Canodd ddwy awdl foliant, un i Angharad wraig Dafydd Fychan o Drehwfa a Threfeilir, a'r llall i Goronwy ap Tudur Fychan o Benmynydd a'i wraig Myfanwy. Yn ogystal ceir awdl-farwnad ganddo i'r bardd Iorwerth ab y Cyriog, fab y bardd Gronw Gyriog. Mae'r nodyn amlwg o golled bersonol a geir yn y gerdd yn awgrymu'n gryf fod y ddau fardd yn gyfeillion. Mae'n bosibl hefyd mai Iorwerth oedd athro barddol Sefnyn.

Y brif ffynhonnell am waith Sefnyn yw'r adran farddoniaeth yn Llyfr Coch Hergest: mae pob testun diweddarach yn deillio o'r llawysgrif honno.

## Llyfryddiaeth
*Erwain Haf Rheinallt (gol.), 'Gwaith Sefnyn', yn *Gwaith Sefnyn, Rhisierdyn, Gruffudd Fychan ap Gruffudd ab Ednyfed a Llywarch Bentwrch* (Aberystwyth, 1995). 'Cyfres Beirdd yr Uchelwyr'.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 1380au
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Ynys Môn
Samui

Ynys oddi ar arfordir dwyreiniol Gwlad Tai sy'n agos i dref Surat Thani ar y tir mawr yw **Samui**.

250px|dim|bawd|Golygfa dros yr ynys

## Hanes 
Mae’n debyg bod trigiolion cyntaf yr ynys wedi mynd yno tua phymtheg canrif yn ôl. Credir mai pysgotwyr o benrhyn Malay a De Tsieina oeddynt. Mae’r ynys yn ymddangos ar fapiau Brenhinllin Ming sy’n dyddio’n ôl i 1687 o dan yr enw Pulo Cornam. Mae’r enw Samui’n ddirgelwch ynddo’i hun. Efallai mai estyniad ar enw coeden frodorol i’r ynys, mui, ydyw, neu ffurf amhur o’r gair Tsieinieg Saboey sy’n golygu “hafan ddiogel”.

Tan yn hwyr yn yr 20g, cymuned hunan-gynhaliol ynysig oedd Samui, heb fawr ddim o gysylltiadau â gweddill Gwlad Tai ar y tir mawr. Doedd dim ffyrdd ar yr ynys tan y 1970au cynnar a chymerai’r daith 15&nbsp;km o hyd o un ochr o’r ynys I’r llall ddiwrnod cyfan o gerdded trwy’r siwngl mynyddig yng nghanol yr ynys.

Erbyn hyn, mae poblogaeth o tua 47000 o bobl ar yr ynys. Ei phrif ffynonellau incwm yw’r diwydiant twristiaeth, yn ogystal ag allforio cnau cocos a rhwber. Mae maes awyr rhyngwladol bellach ar yr ynys a chanddo deithiau awyr ar yr awr i Bangkok a nifer o gysylltiadau â meysydd awyr eraill yng Ngwlad Tai ac yn rhanbarth De-ddwyrain Asia. Er bod yr ynys yn hybu delwedd o baradwys heb ei ail, mae’r twf economaidd wedi dod â nid yn unig llewyrch, ond newidiadau yn amgylchedd a diwylliant yr ynys, sydd wedi creu anghydweld rhwng trigolion lleol a mewnfudwyr o rannau eraill o’r wlad ac o dramor. Bydd llong Cunard MS Queen Victoria (llong i dros ddwy fil o deithwyr) yn angori ar Samui yn ystod môr-daith 2008, sy’n adlewyrchu statws a thwf Samui fel lle gwyliau poblogaidd tu hwnt.

Categori:Ynysoedd Gwlad Tai
Afon-wen

:''Am y pentref o'r un enw yng Ngwynedd, gweler Afon Wen.''

Pentref bychan yng nghymuned Caerwys, Sir y Fflint, Cymru, yw **Afon-wen** (hefyd: **Afonwen**). Saif fymryn oddi ar y briffordd A541, ger cyffordd y ffordd honno a'r B5122, ychydig i'r de o dref Caerwys.

Llifa Afon Chwiler trwy'r pentref. Tua 1.5 milltir i'r de ceir Moel y Parc, un o gopaon Bryniau Clwyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
*Afon Wen, Gwynedd

## Cyfeiriadau
Categori:Caerwys
Categori:Pentrefi Sir y Fflint