Organeb model

[de|bawd|Mae *Escherichia coli* yn organeb model [procaryotig cyffredin.]]
bawd|*Drosophila melanogaster*, organeb model mewn arbrofion geneteg.
[bawd|*Saccharomyces cerevisiae*, un o'r organebau ewcaryotig sy'n cael eu defnyddio fwyaf ym meysydd [bioleg foleciwlaidd a'r gell.]]

Rhywogaethau di-ddynol yw **organebau model** sy'n cael eu defnyddio er mwyn deall ffenomenau biolegol, gan ddisgwyl y bydd darganfyddiadau wedi eu gwneud mewn organebau model yn cyfateb at organebau eraill. Gall gwyddonwyr ddefnyddio organebau model fel modelau *in vivo*, ac maen nhw'n arbennig o ddefnyddiol er mwyn astudio afiechydon dynol pan fo arbrofion ar fodau dynol yn anymarferol neu'n anfoesol. Mae hyn yn bosib gan fod pob organeb byw yn rhannu cyd-hynafiad a gan fod prosesau metabolaidd a datblygiadol wedi eu cadw yn ystod esblygiad.

Gall astudio organebau model roi llawer o wybodaeth, ond rhaid cymryd gofal tra'n defnyddio'r wybodaeth er mwyn deall organebau eraill.

Mewn ymchwil ar glefydau dynol, gall defnyddio organebau model arwain at ddealltwriaeth o brosesau'r clefyd heb orfod niweidio bodau dynol. Fel arfer, rhaid i'r organeb sydd wedi ei ddewis fodloni cywerthedd tacsonomaidd at fodau dynol er mwyn gallu ymateb i'r clefyd neu driniaeth mewn ffordd debyg i fodau dynol. Er nad yw'r ymateb yn siwr o fod yr un fath rhwng organebau model a bodau dynol, mae llawer o gyffuriau a thriniaethau ar cyfer clefydau dynol wedi eu canfod gan ddefnyddio organebau model. Mae tri prif fath o : homologous, isomorphic and predictive. Homologous animals have the same causes, symptoms and treatment options as would humans who have the same disease. Isomorphic animals share the same symptoms and treatments. Predictive models are similar to a particular human disease in only a couple of aspects, but are useful in isolating and making predictio

## Hanes 
Mae gwyddonwyr wedi hen ddefnyddio anifeiliaid mewn ymchwil. Rhai o'r cyntaf i wneud hynny oedd Aristotle (384–322 CC) ac Erasistratus (304–258 CC) yng Ngroeg yr Henfyd. Yn y 18G a'r 19G, defnyddiodd Antoine Lavoisierfochyn cwta i ddangos mai hylosgiad yw sail resbiradu, a profodd Louis Pasteur ei ddamcaniaeth germ gan ddefnyddio anthracs mewn defaid.

Mae gwaith ar anifeiliaid model wedi bod yn rhan bwysig o lawer o'r darganfyddiadau mewn meddygaeth fodern. Mae'r rhan fwyaf o'r wybodaeth sylfaenol ym meysydd ffisioleg a biocemeg wedi dod o astudio anifeiliaid, ynghyd â llawer o'r hyn sydd yn wybod am niwrowyddoniaeth a heintiau. Er enghraifft, o ganlyniad i arbrofion ar anifeiliaid model, mae polio bron wedi ei ddileu ac mae modd trawblannu organau rhwng pobl. Rhwng 1910 a 1927, dangosodd arbrofion Thomas Hunt Morgan ar y pry ffrwythau *Drosophila melanogaster* mai cromosomau sy'n gyfrifol am etifeddiaeth genynau. O ganlyniad, daeth *Drosophila* yn un o'r organebau model mwyaf cyffredin mewn bioleg, a dywedodd y gwyddonydd Eric Kandel fod darganfyddiadau Morgan wedi gwneud bioleg yn wyddor arbrofol am y tro cyntaf. Mae *D. melanogaster* yn parhau i fod yn un o'r organebau ewcaryotig a ddefnyddir fwyaf mewn labordai. Yn yr un cyfnod, arweiniodd gwaith William Ernest Castle ac Abbie Lathrop ar lygod at greu'r llinach llygod DBA ("*dilute brown and non-agouti*").  Mae llygod wedi eu defnyddio ers hynny mewn llawer o arbrofion a arweiniodd at ddarganfyddiadau pwysig yn yr 20G a'r 21G.

## Organebau model pwysig 
Ceir organebau model o bob un o dri pharth bywyd, yn ogystal â firysau. Yr organeb model procaryotig a ddefnyddir fwyaf aml yw *Escherichia coli* (*E. coli*), sydd wedi ei ddefnyddio ers dros 60 mlynedd. Mae'n facteriwm gram-negative cyffredin sy'n hawdd i'w dyfu ac yn rhad i'w ddefnyddio mewn labordy. Dyma'r organeb mwyaf cyffredin mewn gwaith ar eneteg foleciwlaidd, ac mae hefyd yn rywogaeth bwysig ym meysydd biotechnoleg a microfioleg.

Mae modelau ewcaryotig syml yn cynnwys burum pobi (*Saccharomyces cerevisiae*) a burum ymhollti (*Schizosaccharomyces pombe*), sydd o'u dau yn rhannu nodweddiol â chelloedd uwch, gan gynnwys rhai mewn bodau dynol. Er enghraifft, daw'r wybodaeth am lawer o'r genynau cellraniad sy'n bwysig mewn canser o astudio burum. Defnyddir yr alga gwyrdd ungell *Chlamydomonas reinhardtii* er mwyn deall photosynthesis a symudoldeb ac mae llawer o adnoddau wedi eu datblygu i'w astudio. Mae *Dictyostelium discoideum* yn organeb cyffredin arall mewn bioleg foleciwlaidd a geneteg er mwyn deall cyfathrebu rhwng celloedd, gwahanrediad celloedd a marwolaeth celloedd rhaglenedig.
[bawd|[Llygoden|Llygod labordy – organeb model cyfarwydd mewn labordai meddygol.]]
Ymysg anifeiliaid heb asgwrn cefn, defnyddir y pry ffrwythau *Drosophila melanogaster* yn aml iawn ym meysydd geneteg a bioleg datblygiad. Maen nhw'n hawdd i'w magu mewn labordy, gyda llawer o genedlaethau mewn amser byr, ffrwythlondeb uchel, nifer bychan o gromosomau a modd hawdd o edrych ar fwtaniadau. Mae'r llyngyren gron *Caenorhabditis elegans* hefyd yn organeb model ar gyfer deall sut mae genynnau yn rheoli datblygiad a ffisioleg. Dyma'r organeb amlgellog cyntaf i'w enom cyntaf gael ei ddilyniannu ac i'w system weirio niwron gael ei fapio yn llwyr.

Ym myd botaneg, *Arabidopsis thaliana* yw'r organeb model mwyaf poblogaidd oherwydd ei faint bychan, cenedlaethau byr a'r casgliad enfawr o fwtaniadau sydd wedi eu creu. *A. thaliana* oedd y planhigyn cyntaf i'w enom gael ei ddilyniannu., maglys pigog (*Medicago truncatula*) a *Lotus japonicus* ar gyfer astudio nodylau gwraidd, a breichwellt unflwydd (*Brachypodium distachyon*) ar gyfer astudio nodweddion mewn gwair.

Mae modelau pwysig mewn fertebratau yn cynnwys moch cwta (*Cavia porcellus*); fe'i defnyddiwyd gan Robert Koch ar gyfer astudio heintiau, ac mae'r enw Saesneg *guinea pig* bellach yn ddiarhebol o anifail labordy. Fodd bynnag, mae anifeiliaid eraill yn cael eu defnyddio yn fwy aml na moch cwta erbyn heddiw. Y model clasurol ar gyfer astudio fertebratau erbyn hyn yw'r llygoden (*Mus musculus*). Mae llawer o linachau wedi mewnfridio wedi eu creu, yn ogystal â rhai wedi eu dethol yn ôl nodweddion arbennig, megis maint corff, gordewdra a chyhyrogrwydd.

Mae'r llygoden fawr (*Rattus norvegicus*) hefyd yn fodel defnyddiol, yn enwedig mewn gwenwyneg a niwroleg oherwydd maint mwy y corff a'r organnau, a defnyddir wyau ac embryonau'r llyffantod *Xenopus tropicalis* a *Xenopus laevis* yn aml mewn bioleg datblygiad, bioleg cell, gwenwyneg a niwrowyddoniaeth. Mae gan y pysgodyn rhesog (*Danio rerio*) gorff sydd bron yn gwbl dryloyw yn gynnar yn ei ddatblgiad, gan alluogi ffordd unigryw o edrych ar anatomeg mewnol anifail. Oherwydd hyn, mae *D. rerio* yn organeb model pwysig mewn bioleg datblygiad a gwenwyneg.

## Gweler hefyd 
* Cronfa ddata genomig organebau model Ensembl.

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg
Categori:Bioleg cell
Categori:Bioleg foleciwlaidd
Categori:Geneteg
Categori:Gwyddoniaeth
Categori:Pages with unreviewed translations