Cyfiawnder amgylcheddol

Mae **cyfiawnder amgylcheddol** yn gysyniad modern ac yn fudiad cymdeithasol sy'n mynd i'r afael a chymunedau tlawd ac ymylol a beryglir gan echdynnu adnoddau, mwyngloddio, gwastraff peryglus, ayb. yn ogystal â chorff rhyngddisgyblaethol mawr o lenyddiaeth gwyddorau cymdeithasol sy'n cynnwys ecoleg wleidyddol, cyfraniadau i gyfraith amgylcheddol, a damcaniaethau ar gyfiawnder a chynaliadwyedd. Dechreuodd y mudiad cyfiawnder amgylcheddol yn yr Unol Daleithiau yn y 1980au a chafodd ei ddylanwadu'n drwm gan fudiad hawliau sifil America.

Roedd y cysyniad gwreiddiol o gyfiawnder amgylcheddol yn yr 1980au yn canolbwyntio ar niwed i grwpiau brodorol, ymylol o fewn gwledydd cyfoethog fel yr Unol Daleithiau a chafodd ei fframio fel hiliaeth amgylcheddol (*environmental racism)*. Ehangwyd y mudiad yn ddiweddarach i ystyried rhyw, gwahaniaethu amgylcheddol rhyngwladol, ac anghydraddoldebau o fewn grwpiau difreintiedig. Wrth i'r mudiad gael peth llwyddiant mewn gwledydd datblygedig a chyfoethog, mae beichiau amgylcheddol wedi symud i hemisffer y De (er enghraifft trwy echdynnu neu'r fasnach wastraff fyd-eang). Mae'r mudiad dros gyfiawnder amgylcheddol felly wedi dod yn fwy byd-eang, gyda rhai o'i nodau bellach yn cael eu mynegi gan y Cenhedloedd Unedig.

Mae'r mudiad cyfiawnder amgylcheddol byd-eang yn deillio o wrthdaro amgylcheddol seiliedig ar lefydd lle mae amddiffynwyr amgylcheddol lleol yn aml yn wynebu corfforaethau rhyngwladol sy'n echdynnu adnoddau naturiol y Ddaear ayb. Mae canlyniadau lleol y gwrthdaro hyn yn cael eu dylanwadu fwyfwy gan rwydweithiau cyfiawnder amgylcheddol traws-genedlaethol.

## Diffiniadau 
[chwith|bawd| Gweithwyr incwm isel yn [Ghana yn ailgylchu gwastraff o wledydd incwm uchel, gydag amodau ailgylchu yn llygru ardal Agbogbloshie yn drwm]]
Fel arfer diffinnir cyfiawnder amgylcheddol fel cyfiawnder dosbarthol (*distributive justice*), sef 'dosbarthiad teg o risgiau a buddion amgylcheddol'. Mae rhai diffiniadau'n mynd i'r afael â chyfiawnder gweithdrefnol (*procedural justice*) sef 'cyfranogiad teg ac ystyrlon yn y broses o wneud penderfyniadau'. Mae ysgolheigion eraill yn pwysleisio cyfiawnder cydnabod (*recognition justice*), sef 'cydnabod gormes a gwahaniaeth mewn cymunedau cyfiawnder amgylcheddol'. Mae *gallu* pobl i drosi nwyddau cymdeithasol yn gymuned lewyrchus yn faen prawf pellach ar gyfer cymdeithas gyfiawn.

Mae Asiantaeth Diogelu'r Amgylchedd yr Unol Daleithiau yn diffinio cyfiawnder amgylcheddol fel:...triniaeth deg a chyfranogiad ystyrlon pawb waeth beth fo'u hil, lliw, tarddiad cenedlaethol, neu incwm, mewn perthynas â datblygu, gweithredu a gorfodi cyfreithiau, rheoliadau a pholisïau amgylcheddol.

## Gwahaniaethu amgylcheddol a gwrthdaro 
Ceisa'r mudiad cyfiawnder amgylcheddol fynd i'r afael â gwahaniaethu amgylcheddol a hiliaeth amgylcheddol sy'n gysylltiedig â gwaredu gwastraff peryglus, echdynnu adnoddau, neilltuo tir, a gweithgareddau eraill.  Mae'r gwahaniaethu amgylcheddol hwn yn arwain at golli traddodiadau ac economïau sy'n seiliedig ar dir, trais arfog (yn enwedig yn erbyn menywod a phobl frodorol), diraddio'r amgylchedd, a gwrthdaro amgylcheddol. Mae'r mudiad cyfiawnder amgylcheddol byd-eang yn deillio o'r gwrthdaro lleol hyn sy'n seiliedig ar leoedd lle mae amddiffynwyr amgylcheddol lleol yn aml yn wynebu corfforaethau rhyngwladol. Mae canlyniadau lleol y gwrthdaro hyn yn cael eu dylanwadu fwyfwy gan rwydweithiau cyfiawnder amgylcheddol traws-genedlaethol.  Mewn rhai gwledydd eraill, mae tlodi neu gast (India) yn ddangosyddion pwysig. Mae cysylltiad llwythol, brodorol hefyd yn bwysig mewn rhai gwledydd.

### Hiliaeth amgylcheddol 
[alt=President Barack Obama sips filtered water from Flint following a round table on the Flint water crisis at Northwestern High School|bawd| Yr Arlywydd [Barack Obama yn yfed dŵr wedi'i hidlo o'r Fflint (UDA) yn dilyn argyfwng dŵr y Fflint yn Ysgol Uwchradd Northwestern .]]
Mae'r berthynas rhwng hiliaeth amgylcheddol ac anghydraddoldeb amgylcheddol yn cael ei chydnabod ledled y byd datblygedig a'r byd sy'n datblygu. Enghraifft o hiliaeth amgylcheddol fyd-eang yw lleoliad anghymesur cyfleusterau gwastraff peryglus mewn cymunedau bregus. Er enghraifft, nid yw llawer o wastraff peryglus yn Affrica yn cael ei gynhyrchu yno mewn gwirionedd ond yn hytrach yn cael ei allforio gan wledydd datblygedig fel gwledydd ewrop a'r Unol Daleithiau

### Gwastraff peryglus 
Wrth i grwpiau cyfiawnder amgylcheddol ddod yn fwy llwyddiannus mewn gwledydd datblygedig fel yr Unol Daleithiau, mae beichiau cynhyrchu byd-eang wedi'u symud i'r De Global lle mae rheoliadau llai llym yn gwneud gwaredu gwastraff yn rhatach. Cynyddodd allforio gwastraff gwenwynig o UDA trwy gydol y 1980au a'r 1990au.

Er enghraifft, gosododd Llywodraeth Lloegr ddwy atomfa yng Nghymru, heb ymchwil ar effaith yr ymbelydredd ar drigolion Cymru. Ni ofynwyd i Gymru a oeddent yn dymuno'r atomfeydd hyn. Lleolir 3ydd ger Caerdydd, lle ceisir prosesu gwastraff niwclear.

Enghraifft arall yw digwyddiad gwaredu gwastraff  a ddeilliodd o symud gwastraff gwenwynig yn rhyngwladol. Fe wnaeth contractwyr sy'n cael gwared ar ludw o losgyddion gwastraff yn Philadelphia, Pennsylvania adael y gwastraff yn anghyfreithlon ar draeth yn Haiti ar ôl i sawl gwlad arall wrthod ei dderbyn. Ar ôl mwy na deng mlynedd o ddadlau, dychwelwyd y gwastraff yn y pen draw i Pennsylvania. Cyfrannodd y digwyddiad at greu Confensiwn Basel sy'n rheoleiddio symud gwastraff gwenwynig o un wlad i wlad arall.

## Perthynas â symudiadau ac athroniaethau eraill 
### Cyfiawnder hinsawdd 
Mae newid hinsawdd a chyfiawnder hinsawdd hefyd wedi bod yn elfen wrth drafod cyfiawnder amgylcheddol a’r effaith fwy mae’n ei gael ar gymunedau cyfiawnder amgylcheddol. Mae llygredd aer a llygredd dŵr yn ddau gyfrannwr i newid hinsawdd a all gael effeithiau andwyol megis tymheredd eithafol, cynnydd mewn dyddodiad, a chynnydd yn lefel y môr. Oherwydd hyn, mae cymunedau yn fwy agored i ddigwyddiadau fel llifogydd a sychder a allai arwain at brinder bwyd a mwy o glefydau heintus, a chlefydau sy'n gysylltiedig â bwyd a dŵr. Rhagamcanwyd y bydd newid hinsawdd yn cael yr effaith fwyaf ar boblogaethau bregus a thlawd.

## Gweler hefyd 
* Amddiffynnwr hawliau dynol
* Cyfiawnder newid hinsawdd

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 
* Foster, John Bellamy, Brett Clark, and Richard York, ''The Ecological Rift: Capitalism's War on the Earth'', Monthly Review Press, 2011. Yma, ystyrir cwymp ecosystem a'i effeithiau ar boblogaethau.
* Shiva, Vandana, *Soil Not Oil: Environmental Justice in an Age of Climate Crisis*, South End Press, 2008. Testun cyfiawnder amgylcheddol sy'n mynd i'r afael â newid hinsawdd ac amaethyddiaeth.
* White, Robert, *Controversies in Environmental Sociology*, Cambridge University Press, 2004. Trosolwg o bynciau mewn cymdeithaseg amgylcheddol gyda llawer o faterion cysylltiedig.
* Zehner, Ozzie, *Green Illusions *, University of Nebraska Press, 2012. Llyfr am gyfiawnder amgylcheddol sy'n ffurfio beirniadaeth o gynhyrchu ynni a phrynwriaeth (*consumerism*) werdd.
* Interview with Dr. Heather Eaton on the issue of Christianity and Ecological Literacy, Green Majority radio program, 13 July 2007.
* Interview with Dr. Christopher Lind on the issue of "Ecojustice" and Biblical Hermeneutics, Rhaglen radio Green Majority, 21 Rhagfyr 2007.
* 

## Dolenni allanol 
*  https://www.empathyworksfilms.net/future-projects 
* Environmental Justice & Environmental Racism
* EJOLT - prosiect cymdeithas sifil cymysg ac ymchwil hirdymor sy'n cysylltu sefydliadau cyfiawnder amgylcheddol o 20 gwlad
* Alternatives for Community and Environment- grŵp Cyfiawnder Amgylcheddol wedi'i leoli yn Roxbury, Massachusetts
* http://www.cbecal.org - Communities for a Better Environment
* Greenaction
* Weekly Environmental Justice Reports o Inner City Press
* International Conference on Environmental Justice and Enforcement.
* Sustainable South Bronx - arweinydd (a gydnabyddir yn rhyngwladol) ar liniaru tlodi, pryderon iechyd y cyhoedd a chynnig atebion 'r argyfwng hinsawdd
* Environmental Justice yn Curlie
* Environmental Justice articles o *New Internationalist* magazine
* Federal Pollution Control Laws: How Are They Enforced? 
* Environmental Justice, Environmental Protection Agency
* The Intergovernmental Panel on Climate Change Y Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd


Categori:Amgylcheddaeth
Amgylcheddol