open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Columba (cytser)

Cytser pŵl a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y de yw **Columba**. "Columba" yw'r gair Lladin am "golomen". Fe'i darluniwyd gyntaf yn 1592 ar fap gan Petrus Plancius o dan yr enw *Columba Nohae* (sef "colomen Noa"). Byddai’n ymddangos eto’n fwy amlwg ar ei glôb wybrennol o 1598. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Columba

## Cyfeiriadau
Categori:Cytserau
Cadw-mi-gei

Yr enw traddodiadol ar gynhwysydd i gadw cynilion o ddarnau arian yw **cadw-mi-gei**, a ddefnyddir gan amlaf gan blant. Yn aml gwneir cadw-mi-gei o geramig neu borslen o siâp mochyn, sydd yn tarddu o'r term Saesneg am y blwch, sef '''' (banc mochyn), ond gellir eu cael o bob lliw a llun. Cânt eu defnyddio i ddysgu cysyniadau am gynilo a gwario arian i blant. Yn draddodiadol, roedd yn hawdd i roi arian mewn trwy'r agen ar ben y cadw-mi-gei, ond byddai angen ei dorri i gael yr arian allan, ac felly'n gorfodi'r plentyn i gyfiawnhau ei benderfyniad. Ond y dyddiau hyn mae'n fwy tebygol bod caead ar waelod y cadw-mi-gei, er mwyn cymryd yr arian allan yn hawdd.

Categori:Banciau
Categori:Cynwysyddion
Categori:Teganau
Guinness

200px|de|bawd|Peint o Guinness
Math o gwrw du o'r Iwerddon yw **Guinness**.

Cwmni Guinness oedd un o'r rhai cyntaf i hysbysebu yn Gymraeg, mor gynnar â'r 1930au, gyda'i arwyddair enwog "*Guinness — gwin y gwan!*"

Categori:Bwyd a diod yn Iwerddon
Categori:Cwrw
Afallach

Yn ôl yr Achau Cymreig traddodiadol roedd **Afallach** yn un o ddisgynyddion y brenin Beli Mawr. Mae un traddodiad yn ei wneud yn dad i Mabon fab Modron.

Ceir yr enw personol Afallach yn yr enw lle **Ynys Afallach**. Mae hyn yn cyfateb i'r enw Lladin *Insula Avallonis* yn *Historia Regum Britanniae* (Brut Sieffre) Sieffre o Fynwy.

Mae tarddiad *Avallonis* Sieffre yn ansicr. Yn hytrach na bod yn enghraifft o Seisnigeiddio'r enw Cymraeg Afallach mae'n debycach ei fod yn dod o'r *Insula Pomorum* (Ynys y Prennau Afalau) yn y testun proffwydoliaeth *Vita Merlini*, eto gan Sieffre, a'i fod yn tarddu o'r gair Cymraeg "afal". Mae'r cyfeiriadau mewn chwedlau Gwyddeleg at yr ynys baradwysaidd *Emain Ablach*, sy'n llawn o goed afalau, yn tueddu i gadarnhau hynny.

Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Cylch Arthur
Walter de Châtillon

Roedd **Walter de Châtillon** neu **Walterus de Insula** sef **Walter o Lille** (c. 1135 - wedi 1184) yn fardd telynegol yn yr iaith Ladin, a aned yn Lille yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc.

## Ei fywyd 
Yn ystod ei yrfa eglwysig roedd yn ganon yn Reims ac Amiens ac astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Bologna yn yr Eidal. Treuliodd gyfnod fel athro yn Châtillon, lle daeth i amlygrwydd gan ennill iddo'i hun yr enw **Walter de Châtillon**, ac yn ddiweddarach gwasanaethodd yn llys y brenin Angevin Harri II o Loegr (1133-1189).

## Ei waith llenyddol 
Roedd Walter yn fardd telynegol mawr, gyda meistroliaeth lwyr ar odl a a mydr. Mae ei delynegion gorau yn cynnwys y fugeilgerdd *Declinante frigore* ac *Importuna Veneri* lle mae'r bardd yn cwyno bod y Gaeaf yn ceisio rhewi ei gariad ond mae'r cariad hynny yn ei galon ac ni all yr oerfel ei gyffwrdd:

::*Amor est in pectore*,
::*Nullo frigens frigore*.

## Llyfryddiaeth 
* Frederick Brittain (gol.), *The Penguin Book of Latin Verse* (Llundain, 1964). Testun Lladin a chyfieithiad Saesneg o'r ddwy delyneg uchod.

Categori:Beirdd Lladin o Ffrainc
Categori:Genedigaethau'r 1130au
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion yr Oesoedd Canol o Ffrainc
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau'r 1180au
Categori:Pobl o Nord
Châtillon-sous-Bagneux

250px|bawd|Y Folie Desmares, Châtillon

Cymuned yng ngogledd Ffrainc  yw **Châtillon-sous-Bagneux**. Lleolir i'r de o ddinas Paris, ac mae'n ganolfan weinyddol (*préfecture*) département Hauts-de-Seine neu **Châtillon**.

Treuliodd y bardd telynegol Walter de Châtillon gyfnod yn y dref fel athro yn y 12g.

Categori:Cymunedau Hauts-de-Seine
Reims

Dinas hynafol a *commune* yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw **Reims**. Fe'i lleolir yn *département* Marne yn *région* Grand Est. Mae ganddi boblogaeth o tua .

Reims oedd prif ddinas y dalaith Rufeinig Gallia Belgica. Sefydlwyd esgobaeth yno yn O.C. 200. Bedyddiwyd y brenin Clovis yno yn 496 gan sefydlu traddodiad brenhinol. Rhwng 1548 a 1793 roedd hen brifysgol Reims yn ganolfan dysg. Dioddefodd yr hen ddinas gryn ddifrod yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ond goroesodd yr eglwys gadeirol, sy'n dyddio o'r 13g a sawl adeilad hanesyddol arall. Yn ninas Reims arwyddodd y Wehrmacht ei ildiad ar y 7 Mai, 1945.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa'r Ymroddiad 
* Basilica Sant Remi
* Eglwys gadeiriol Notre-Dame de Reims
* Neuadd y Dref
* Palas Tau

250px|bawd|dim|Eglwys Gadeiriol Reims

## Enwogion 
* Jean-Baptiste Colbert (1619-1683), gwleidydd
* Nicolas de Grigny (1672-1703), cyfansoddwr
* Jean Baudrillard (1929-2007), athronydd

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Marne
Aeracura

250px|bawd|Map o leoliad arysgrifiadau sy'n dwyn yr enw Aeracura
Roedd **Aeracura** neu **Erecura** neu **Herecura** yn dduwies Geltaidd a addolid yng Ngâl a rhannau eraill o ganolbarth Ewrop yn ystod y cyfnod Rhufeinig.

Fe'i cysylltir â Dis Pater, duw Rufeinig yr Isfyd clasurol.

Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Duwiesau
Ivan Turgenev

Nofelydd a dramodydd yn y Rwseg oedd **Ivan Sergeyevich Turgenev** (Rwseg Ива́н Серге́евич Турге́нев) (28 Hydref / 9 Tachwedd 1818 – 22 Awst / 3 Medi 1883).

Roedd yn enedigol o ddinas Oryol (canolfan weinyddol Oblast Oryol erbyn hyn).

Mae nifer o'i lyfrau wedi eu cyfieithu i'r Gymraeg megis *Ar y Trothwy* ac ''Y Tadau a'r Plant*.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* 1857 – *Рудин* (*Rudin*)
* 1859 – *Дворянское Гнездо* (*Dvoryanskoye Gnezdo* neu *Cartref yr Uchelwyr*)
* 1860 – *Накануне* (*Nakanune*). Cyfieithiad Cymraeg, *Ar y Trothwy*, gan Dilwyn Ellis Hughes yng Nghyfres yr Academi.
* 1862 – *Отцы и Дети* (*Ottsy i Deti* neu *Y Tadau a'r Plant'')
** Cyfieithwyd y nofel hon i'r Gymraeg gan Thomas Hudson-Williams; fe'i cyhoeddwyd wedi ei farw, ym 1964.
* 1867 – *Дым* (*Dym* neu *Mŵg*)
* 1877 – *Новь* (*Tir Gwyryfol*)

### Straeon byrion 
* 1850 – *Дневник Лишнего Человека* (*Dnevnik Lishnego Cheloveka* neu *Dyddiadur Dyn Di-angen*)
* 1851 – *Провинциалка* (*Provintsialka* neu *Y Foneddiges gefngwlad)
* 1852 – *Записки Охотника* (*Zapiski Okhotnika* neu *Nodion Heliwr'')
** Cyfieithwyd pennod 'Esgyrn Byw' i'r Gymraeg gan Thomas Hudson-Williams; fe'i cyhoeddwyd ym 1946 yn *Ar y Weirglodd* yng nghyfres 'Storiau Rwseg', Llyfrau Pawb gan Wasg Gee, Dinbych.
* 1855 – *Yakov Pasynkov*
* 1856 – *Faust: Stori mewn naw llythyr*
* 1858 – *Aся* (*Asia*)
* 1860 – *Первая Любовь* (*Pervaia Liubov*' neu *Cariad Cyntaf*)
* 1870 – ''* (*Llŷr y Gwastadiroedd*)
* 1872 – *Вешние Воды* (*Veshinye Vody* neu *Ffrydiau'r Gwanwyn*)
* 1881 – *Песнь Торжествующей Любви* (*Cân Cariad Buddugoliaethus*)
* 1882 – *Klara Milich* (*Chwedlau Dirgel*)

### Dramâu 
* 1843 – *Неосторожность*
* 1847 – *Где тонко, там и рвется*
* 1849/1856 – *Zavtrak u Predvoditelia*
* 1850/1851 – *Razgovor na Bol'shoi Doroge* (*Sgwrs ar y Lôn*)
* 1846/1852 – *Bezdenezh'e* (*Ffŵl Ffawd*)
* 1857/1862 – *Nakhlebnik* (*Dyletswydd teuluol*)
* 1855/1872 – *Mesiats v Derevne* (*Mis yn y Wlad*)
* 1882 – *Vecher V Sorrente* (*Noswaith yn Sorrento'')

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1818
Categori:Llenorion straeon byrion Rwseg o Rwsia
Categori:Marwolaethau 1883
Categori:Nofelwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Pobl o Oblast Oryol
Diwydiant

Yn gyffredinol, mae **diwydiant** yn grŵp o fusnesau sydd yn rhannu dull tebyg o gynhyrchu elwau.

Caiff diwydiant ei rannu gan economegwyr yn bedwar sector:

* Diwydiant cynradd — cael deunyddiau crai o'r ddaear, e.e. mwyngloddio, ffermio,
* Diwydiant eilaidd — gweithgynhyrchu, e.e. ffatri ceir,
* Diwydiant trydyddol — gwasanaethau, e.e. addysg, meddygaeth,
* Diwydiant cwaternaidd — gwaith ymchwil a gwyddonol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Busnes
Categori:Masnach
Y Brython Sisilaidd

Roedd **y Brython Sisilaidd** (fl. O.C. 410) yn fardd yn yr iaith Ladin, a adnabyddir dan ei lysenw yn unig, yn enedigol o Brydain.

## Ei gefndir
Ychydig iawn a wyddys amdano. Cafodd ei eni ym Mhrydain tua diwedd y 4g pan oedd rheolaeth yr Ymerodraeth Rufeinig ar yr ynys yn dirwyn i ben. Ymddengys ei fod yn Frython ond nid oes modd gwybod hynny i sicrwydd. Medrai'r iaith Ladin yn ddigon da i ysgrifennu ynddi a dichon ei fod yn medru siarad Brythoneg hefyd. Yn ddyn ieuanc roedd yn byw ar ynys Sisili ar ddechrau'r 5ed ganrif, efallai ar ôl ffoi o Brydain wrth i'r ymerodraeth ddechrau gwegian.

## Ei waith
Yn sgil cwymp dinas Rhufain i'r Gothiaid yn y flwyddyn 410 ysgrifennodd gyfres o lithiau radicalaidd yn dwyn y teitl *De Divitis* ("Ynghylch y Goludog"), llithiau a leisiodd gefnogaeth i'r blaid radical ymhlith dilynwyr Pelagius (fl. c. 350-418). Ceir ynddynt syniadau herfeiddiol iawn, sosialaidd eu naws, am greu cymdeithas gwbl gyfartal gydag eiddo yn cael ei rhannu gan bawb. Ei ebychair oedd *Tolle divitem* ("I lawr â'r goludog!").

Categori:Athronwyr o Gymru
Categori:Beirdd Lladin
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion y 5ed ganrif
Sglodyn a rhif adnabod

bawd|Arwydd **Sglodyn a rhif adnabod**

**Sglodyn a rhif adnabod personol** (Saesneg: *Chip and PIN*, PIN = personal identification number) yw sustem electronig ar gyfer talu gyda cherdyn credyd neu debyd yn fwy ddiogel.  Mae'r cerdyn yn cynnwys sglodyn electronig, a mae'n rhaid i'r defnyddiwr rhoi ei gerdyn i mewn i'r peririant a theipio'r rhif adnabod.  Mae'r diogelwch ychwanegol yn dod o'r ffaith bod camddefnydd cerdyn wedi'u lladrata yn fwy anodd heb gwybod y rhif adnabod personol, ond mae'n bwysig iawn i ddefnyddwyr y cardiau deipio'r rhif yn gudd heb i bobl eraill ei weld.  Caniateir i werthwyr derbyn cardiau credyd/debyd heb y rhifau personol, ond fasai rhaid iddynt dalu am bob camdefnydd eu hunain, ac felly mae hon yn anarferol.

Mae'r enw saesneg "Chip and PIN" wedi cael ei ddefnyddio yn aml gan y banciau a'r llywodraeth Brydeinig, ond does dim enw Cymraeg arferol. Dwedir "Sglodyn a PIN" neu "Chip a PIN" (neu "... a phin") weithiau hefyd.

Categori:Bancio
Microsoft

250px|de|bawd|Mynedfa i gampws Microsoft yn yr Almaen
Cwmni cyfrifiadurol ydy **Microsoft**. Maent yn enwog am fod un o'r cwmnïau fwyaf llwyddiannus y byd cyfrifiadurol.

## Hanes a strwythur 
Wedi ei sefydlu ym 1975, Microsoft yw'r arweinwyr byd-eang mewn meddalwedd, gwasanaethau ac atebion sy'n helpu pobl a busnesau i gyflawni eu holl potensial.

Mae prif swyddfa'r cwmni yn Redmond, Washington State yn yr Unol Daleithiau, ond mae swyddfeydd gyda nhw yng ngwledydd eraill hefyd. Steve Balmer yw pennaeth y cwmni, ar ôl i Bill Gates ymddeuol yn haf 2008. 

## Meddalwedd 
Ei gynnyrch enwocaf yw Microsoft Windows, sydd ar gael mewn sawl fersiwn yn cynnwys Windows XP a Windows Vista; dyma'r system mwyaf poblogaidd o bell ffordd ar gyfer y Cyfrifiadur Personol (PC). Mae'r meddalwedd ar gael yn Gymraeg o wefan Bwrdd yr Iaith Gymraeg. 

Mae cynnyrch poblogaidd eraill yn cynnwys y porwr gwe Internet Explorer a Microsoft Office, rhaglennu sydd yn boblogaidd iawn ar ledled y byd. Gellir hefyd defnyddio "Spell Check" Cymraeg fel ychwanegiad i Microsoft Office, sydd ar gael ar wefan Microsoft.

## Gemau 
Mae gan Microsoft nifer o gwmnïau gemau, ac mae ganddynt hanes o ryddhau gemau poblogaidd (e.e. Cyfres Age Of Empires efo Ensemble Studios.) Yn dilyn hyn rhyddhawyd y systemau gemau Xbox (2002) a Xbox 360 (2005).


Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1976
Categori:Cwmnïau adloniant yr Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau cyfrifiadurol yr Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau meddalwedd
Llyfrgellyddiaeth

Disgyblaeth academaidd sy'n ymwneud ag astudiaethau llyfrgelloedd a meysydd gwybodaeth yw **llyfrgellyddiaeth**.

Sefydlwyd yr ysgol gyntaf i astudio gwyddoniaeth llyfrgellyddol gan Melvil Dewey ym Mhrifysgol Columbia ym 1887.

Mae hyn yn cynnwys astudiaeth o sut mae adnoddau llyfrgelloedd yn cael eu defnyddio a sut mae pobl yn rhyngweithio gyda systemau llyfrgelloedd. Mae hefyd yn ymchwilio i drefniadaeth gwybodaeth ar gyfer adalwad effeithlon. Mae pynciau sylfaenol llyfrgellyddiaeth yn cynnwys caffael, catalogio, trefniadaeth, a chadw deunyddiau.

## Gweler hefyd
*Gwyddor gwybodaeth

## Cyfeiriadau

Categori:Gwybodaeth
Categori:Gwyddoniaeth gymhwysol
Gwyddor gwybodaeth

Disgyblaeth academaidd a maes rhyngddisgyblaethol sy'n ymwneud â chynhyrchiad, casgliad, trefniadaeth, storfa, adalwad, a lledaeniad gwybodaeth cofnodedig yw **gwyddor gwybodaeth**. Mae'n astudio cymhwysiad a defnydd gwybodaeth o fewn cyfundrefnau, a'r rhyngweithiad rhwng pobl, cyfundrefnau, a systemau gwybodaeth. Yn aml, astudir gwyddor gwybodaeth fel cangen o gyfrifiadureg neu wybodeg ac mae ganddo berthynas agos â'r gwyddorau cymdeithas a gwybyddol.

Mae gwyddor gwybodaeth yn canolbwyntio ar ddealltwriaeth problemau yn gyntaf, ac yna cymhwyso technoleg gwybodaeth (neu dechnolegau eraill) fel bo'r angen. Mae sylw wedi cael ei roi yn y blynyddoedd diweddar i ryngweithiad dynol-cyfrifiadurol, cylchwedd, y we semantig, a'r ffyrdd mae pobl yn cynhyrchu, defnyddio a darganfod gwybodaeth.

Weithiau caiff gwyddor gwybodaeth ei chymysgu â llyfrgellyddiaeth, cyfrifiadureg, gwybodeg, a theori gwybodaeth, ac yn aml caiff ei grwpio gydag un o'r pynciau yma (gan amlaf llyfrgellyddiaeth, neu gyfrifiadureg).

## Hanes
Darganfyddir gwreiddiau gwyddor gwybodaeth yn nogfennaeth, ym maes a yn natblygiad cyfrifiaduron digidol yn yr 1940au a dechrau'r 1950au. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd ymddangosodd yr angen i fwyhau trachywiredd a dyfnder chwiliadau llyfryddiaethol, ac arweiniodd hyn at ymdrechion i newid y dulliau traddodiadol o ddosbarthu. Cyflwynwyd ymchwiliad ffeiliau, mynegai cyd-gysylltiedig, a geirfâu rheoledig yn otomatig fel ymateb i'r angen cynyddol i greu mynediad hawdd i gynnwys cylchgronau gwyddonol. Cafodd crynodebau otomatig o ddogfenni eu datblygu i'w gwneud hi'n haws trin a thrafod darganfyddiadau ymchwil.

Yn yr 1960au trosglwyddwyd casgliadau enfawr o ddogfenni i gronfeydd data neu ffurfiau di-argraffedig, er mwyn medru chwilio trwy'r holl wybodaeth (gan ddefnyddio cyfrifiadur) yn hawdd. Erbyn 1980 roedd gwyddor gwybodaeth yn faes cyd-ddisgyblaethol, a gwelwyd twf mewn meysydd megis deallusrwydd artiffisial a thecholeg gwybodaeth o fewn addysg wedi dod yn bwysig iawn.

## Ffynonellau
**Microsoft Encarta Encyclopedia*

## Gweler hefyd
*Cyfrifiadureg
*Gwybodeg
*Llyfrgellyddiaeth
*Theori gwybodaeth

## Dolenni allanol
*Y Ganolfan Rhwydwaith Cymorth Dysgu ac Addysgu ar gyfer Gwyddor Gwybodaeth a Chyfrifiadureg 
*Cymru ar y We: Gwyddor llyfrgellyddiaeth a gwybodaeth 


Categori:Gwybodaeth
Gwybodaeth, Gwyddor
Categori:Meysydd rhyngddisgyblaethol
Arthur Conan Doyle

Awdur o Albanwr oedd Syr **Arthur Conan Doyle** (22 Mai 1859 – 7 Gorffennaf 1930), sy'n fwyaf nodedig am ei nofelau am y ditectif Sherlock Holmes.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yng Nghaeredin yn fab i Sais o dras Wyddelig, a mam Wyddelig. Erbyn 1875 roedd wedi ymwrthod a Christnogaeth a throi'n Anffyddiwr. Astudiodd feddygaeth ym Mhrifysgol Caeredin. Bu yn feddyg ar long cyn sefydlu yn Aberplym. Nid oedd yn llwyddiannus iawn fel meddyg a thra yn aros am gleifion i ddod ato dechreuodd ysgrifennu.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o lyfrau Sherlock Holmes

## Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Llenorion gwyddonias o'r Alban
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Alban
Categori:Pobl o Gaeredin
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Gwyddoniaeth gymhwysol

Defnyddio gwybodaeth wyddonol a'i chymhwyso i broblemau ymarferol yw  **gwyddoniaeth gymhwysol**. Mae disgyblaethau academaidd a ellir ystyried yn wyddorau cymhwysol yn cynnwys amaeth, pensaernïaeth, addysg, peirianneg, ergonomeg, dylunio, economeg y cartref, gwyddor iechyd, gwyddor gwybodaeth, llyfrgellyddiaeth, fforenseg a meddygaeth.

## Gweler hefyd
*Gwyddoniaeth bur
*Technoleg
Gwybodaeth

Mae sawl cysyniad gwahanol i'r term **gwybodaeth**. Yn gyffredinol, mae'n cyfeirio at gasgliad o ddata ynglŷn â phwnc sydd yn helpu pobl i ddeall rhywbeth. Un gair sydd yn y Gymraeg, lle ceir *information* a *knowledge* yn y Saesneg.

Gallai **Gwybodaeth** gyfeirio at:

*Gwybodaeth (epistemoleg) (*knowledge*)
*Gwybodeg (*Informatics*)
*Gwyddor gwybodaeth (*Information science*)
*Technoleg gwybodaeth
*Theori gwybodaeth (*Information theory*)

## Gweler hefyd
*Asiantaeth Gwybodaeth Ganolog
*Cudd-wybodaeth
*Deallusrwydd artiffisial
*Entropi gwybodaeth
*Epistemoleg
*Gwybyddiaeth gymdeithasol
*Rhyddid gwybodaeth
*Swyddfa Gwybodaeth y Sector Cyhoeddus

## Gweler hefyd
*Gwyddor gwybodaeth
Rhestr cerddorion roc

:*Gweler hefyd: Cerddoriaeth roc, R&B a Rhestr cantorion enwog*

*Bill Haley (arloeswr roc a rôl: 1925-1981)
*Fats Domino (ganwyd 1928)
*Bo Diddley (1928-2008)
*Sam Cooke (1931-1964)
*Ike Turner (1931-2007)
*Chuck Berry (brenin rhythm a blŵs: ganwyd 1931)
*Little Richard (ganwyd 1931)
*Carl Perkins (1932-1998)
*Gene Vincent (1935-1971)
*Elvis Presley (brenin roc a rôl: 1935-1977)
*Jerry Lee Lewis (ganwyd 1935)
*Roy Orbison (1936-1988)
*Buddy Holly (1936-1959)
*Everley Brothers (Don, ganwyd 1937: Phil, ganwyd 1939)
*Eddie Cochran (1938-1960)
*Connie Francis (ganwyd 1938)
*Tina Turner (ganwyd 1938)
*Cliff Richard (ganwyd 1940)
*Jimi Hendrix (1942-1970)
*Tom Jones (ganwyd 1942)
*Van Morrison (ganwyd 1944)
*Dave Edmunds (ganwyd 1944)
*Eric Clapton (ganwyd 1945)
*David Bowie (ganwyd 1947)
*Elton John (ganwyd 1947)
*Shakin' Stevens (ganwyd 1948)
*Bruce Springsteen (ganwyd 1949)
*Stevie Wonder (ganwyd 1950)
*Michael Jackson (Brenin Pop: ganwyd 1958)
*The Beatles (ffurfiwyd 1959 - gwahanu 1970)
*The Beach Boys (ffurfiwyd 1961)
*The Rolling Stones (ffurfiwyd 1962)
*The Byrds (y grŵp "roc" gyntaf: ffurfiwyd 1964)
*The Who (arloeswyr roc caled: ffurfiwyd 1964)
*The Doors (ffurfiwyd 1965 - gwahanu 1972: bu farw'r cawr Jim Morrison yn 1971)
*Pink Floyd (ffurfiwyd 1965)
*Cream (ffurfiwyd 1966)
*Genesis (ffurfiwyd 1966)
*Steppenwolf (ffurfiwyd 1967 - gwahanu 1971)
*Tyrannosaurus Rex (y grŵp glam roc gyntaf: ffurfiwyd 1967 - bu farw Marc Bolan yn 1977)
*Fleetwood Mac (ffurfiwyd 1967)
*Crosby, Stills, Nash & Young (ffurfiwyd 1968)
*Deep Purple (ffurfiwyd 1968)
*Black Sabbath (ffurfiwyd 1969)
*Little Feat (ffurfiwyd 1969)
*ZZ Top (ffurfiwyd 1970)
*Queen (ffurfiwyd 1971)
*Steely Dan (ffurfiwyd 1972 - gwahanu 1981)
*Abba (ffurfiwyd 1973 - gwahanu 1982)
*Sex Pistols (ffurfiwyd 1975 - gwahanu 1978)
*Iron Maiden (ffurfiwud 1975)
*The Clash (ffurfiwyd 1976 - gwahanu 1986)
*Buzzcocks (ffurfiwyd 1975)
*Electric Light Orchestra
*The Police (ffurfiwyd 1977 - gwahanu 1986)
*Def Leppard (ffurfiwyd 1977)
*Joan Jett and the Blackhearts (ffurfiwyd 1979)
*Primus (ffurfiwyd 1985)
*Nirvana (ffurfiwyd 1987 - gwahanu 1994)
*The Verve (ffurfiwyd 1989 - gwahanu 1999)
*Blur (ffurfiwyd 1989)
*Radiohead (ffurfiwyd 1990)
*Oasis (ffurfiwyd 1991)

## Enwau roc Cymru 
:*Gweler hefyd: Bandiau, Rhestr cantorion enwog a Pop Cymraeg*

*Tom Jones (ganwyd 1942)
*Dave Edmunds (ganwyd 1944)
*Shakin' Stevens (ganwyd 1948)
*Meic Stevens
*Y Blew
*Edward H. Dafis
*Geraint Jarman
*Geraint Griffiths
*Anweledig
*Super Furry Animals
*Eliffant
*Elin Fflur
*Meinir Gwilym

Categori:Cerddoriaeth roc
Categori:Rhestrau cerddoriaeth
Gruffudd Bola

Roedd **Gruffudd Bola** (fl. 1265 - 1282) yn llenor o Gymru yn yr iaith Ladin.

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddys amdano. Fe'i gysylltir gan rai awdurdodau ag abaty Ystrad Fflur. Mae'r enw Bola yn ffurf Gymraeg ar y cyfenw Saesneg Bole.

Cyfieithodd *Credo Athanasius Sant* i'r Gymraeg rywbryd yn 60au neu 70au'r 13g.

Ymgymerodd â'r gwaith hwnnw er mwyn Efa, ferch Maredudd ap Owain, un o ddisgynyddion Rhys ap Gruffydd (yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth) a chwaer i Gruffudd ap Maredudd, a ofynnodd am gyfieithiad o'r *Transitus*. Un o ddisgynyddion Efa, Gruffudd ap Llywelyn, a gomisiynodd ancr Llanddewibrefi i ysgrifennu compendiwm pwysig o destunau crefyddol Cymraeg a adnabyddir fel Llyfr Ancr Llanddewibrefi (neu *Lyfr yr Ancr*).

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Marwolaethau'r 1280au
Valletta

250px|de|bawd|Valletta
Prifddinas Malta yw **Valletta**, gyda phoblogaeth o 7,048 (amcangyfrif swyddogol yn 2000).

Categori:Aneddiadau Malta
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Damcaniaeth y Glec Fawr

Yng nghosmoleg ffisegol, **damcaniaeth y Glec Fawr** yw'r ddamcaniaeth wyddonol sy'n ceisio esbonio sut yr ymddangosodd y bydysawd allan o gnewyllyn dwys a phoeth iawn tua 13.7&nbsp;biliwn o flynyddoedd yn ôl (sef hanner nos neu 0000 o'r gloch ar ddiwrnod cyntaf y flwyddyn gosmig).

Nid oedd pob seryddwr yn derbyn y ddamcaniaeth erbyn canol yr 20g, fodd bynnag. Ymhlith y rhai wnaeth gynnig damcaniaethau eraill oedd Sir Fred Hoyle, awdur y ddamcaniaeth cyflwr cyson.

## Egwyddorion damcaniaeth y Glec Fawr
bawd|300px

Yn ôl damcaniaeth y Glec Fawr, ymddangosodd y Bydysawd o ffurf ddwys a phoeth iawn (gwaelod). Ers hynny, mae mater yn y gofod ar lefel eang wedi ehangu gydag amser, gan gynnwys galaethau.

[300px | bawd | Antena radio yn Holmdel, [New Jersey, Unol Daleithiau, wnaeth ddarganfod pelydriad cefndir microdon cosmig]]
 

Mae damcaniaeth y Glec Fawr yn seiliedig ar *Egwyddor Gosmolegol* a damcaniaeth perthnasedd cyffredinol Einstein. Yr Egwyddor Gosmolegol yw'r syniad bod y Bydysawd yn homogenaidd ac isotropig ar raddfa eang. Mae hyn yn golygu bod gwedd y Bydysawd yr un fath ym mhob man, ar hyn o bryd, o safbwynt strwythurau mawr iawn. Felly does dim byd arbennig gyda lleoliad Galaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni, yn y Bydysawd, yn hytrach na strwythau lleol fel galaethau, clystyrau galaethau ac ati.

Yn y ddamcaniaeth mae'r Bydysawd wedi ehangu o gyflwr dwys iawn ac yn dal i ehangu heddiw. Felly mae'r pellter rhwng unrhyw ddwy alaeth ymhell o'u gilydd yn cynyddu. Hefyd mae galaethau pell o'n Galaeth ni yn symud i ffwrdd ohonom.

Un canlyniad naturiol o ddamcaniaeth y Glec Fawr yw bod gwrthrychau seryddol pell, fel galaethau, yn dangos symudiad nodweddion yn eu sbectra i donfeddi hirach, yr effaith a elwir dadleoliad coch (neu weithiau ‘rhuddiad’). Mwy na hyn, mae'r Egwyddor Gosmolegol yn mynnu bod maint y dadleoliad coch z mewn cyfrannedd â'r pellter D, fel z \propto D, ac eithro mudiannau bach lleol galaethau.

## Darllen pellach 
* Stephen Hawking, *A Brief History of Time* (Llundain, 1988)
* Lawrence M. Krauss, *A Universe from Nothing* (Simon & Schuster, 2012)
* Simon Singh, *Big Bang* (Llundain, 2005)

## Ffynonellau
Categori:Astroffiseg
Categori:Cosmoleg ffisegol
Categori:Damcaniaethau
Polynesia

Casgliad mawr o dros 1000 o ynysoedd ar wasgar canolbarth a de'r Cefnfor Tawel yw **Polynesia** (o'r Groeg: *πολύς* 'llawer', *νῆσος* 'ynys'). Triongl enfawr o ynysoedd yw hi, ac un o dri rhanbarth mawr Oceania (gyda Melanesia a Micronesia).
[bawd|[Cerfiad o bolyn crib tŷ Maorïaidd, tua 1840]]

## Ynysoedd 
Mae Polynesia yn cynnwys yr ynysoedd isod:
*Aitutaki
*Ynysoedd Austral neu **Ynysoedd Tubuai** (rhan o Polynesia Ffrengig).
*Ynys Baker
*Ynysoedd Cook
*Ynysoedd Gambier (rhan o Polynesia Ffrengig)
*Ynysoedd Society (rhan o Polynesia Ffrengig)
*Hawaii
*Ynys Howland
*Atoll Johnston
*Ynysoedd Kermadec
*Ynysoedd y Linell (rhan o Ciribati, yn cynnwys hefyd Kingmanrif, Atoll Palmyra ac Ynys Jarvis)
*Ynysoedd Marquesas (rhan o Polynesia Ffrengig)
*Ynysoedd Midway
*Nawrw
*Seland Newydd
*Niue
*Ynys y Pasg
*Ynysoedd Phoenix neu Rawaki (rhan o Ciribati)
*Ynysoedd Pitcairn
*Ynysoedd Samoa (yn cynnwys Samoa a Samoa Americanaidd)
*Tahiti
*Ynysoedd Tokelau
*Tonga
*Ynysoedd Tuamotu (rhan o Polynesia Ffrengig)
*Twfalw
*Wallis a Futuna


Categori:Y Cefnfor Tawel
Arch y Cyfamod

[250px|bawd|Cludo'r Arch i'r Deml yng [Jerusalem|Nghaersalem (*Les Très Riches Heures du duc du Berry*, Museé Condé, Chantilly)]]
Yn ôl y traddodiadau Cristnogol ac Iddewig, cedwid gweddillion dwy lech Deng Air Duw, a roddwyd i Foses, yn **Arch y Cyfamod**.

## Ei ffurf a'i symboliaeth
Ystyr y gair *arch* yw "cist neu flwch" (Lladin *arca*). Math ar gist o goed Sittim neu acasia ydoedd, yn ôl Llyfr Ecsodus (Ecs. 25.10). Roedd yn oreuriedig ag aur ac yn cael eu cludo ar bolion oedd yn ffitio mewn pedair dolen ar ymyl yr arch.

Yn y litwrgiaid Cristnogol mae'r arch yn symbol o'r Forwyn Fair, am fod ei chorff (fel "arch" o gig a gwaed) wedi dwyn Iesu Grist, a roddodd gyfamod newydd i'r byd.

## Ei hanes
Gorchmynodd Duw i Foses ei gwneud er mwyn cymryd lle'r Llo Aur. Yn ogystal â'r llechi rhoddwyd ynddi bot o fanna a ffon Aaron. Roedd yn cael eu cludo gan yr Israeliaid o flaen eu byddin ac wrth deithio i Dir yr Addewid.

Yn yr Hen Destament mae'n cael ei galw'n *Arch Iafe*, *Arch Cyfamod Iafe* (Dewt. 10.8, 31.26) ac yn *Arch y Dystiolaeth* (e.e. Ecs. 25.16) yn y Pumlyfr a'r llyfrau hanes cynnar.

Yn Llyfr Cyntaf y Brenhinoedd dywedir mai ar orchymyn Solomon y dygwyd yr arch i'r deml newydd yng Nghaersalem, lle cafodd ei osod yn y Cysegr Sancteiddiaf, *dan adenydd y ceriwbiaid* (1 Bren. 8.7-7). Dawnsiodd y brenin Dafydd o'i blaen yn y deml.

Yn ôl traddodiad fe'i cludwyd i ffwrdd i Fabilon gan y brenin Nebuchodonosor pan gipiwyd Caersalem ganddo yn 586 C.C..

Ceir traddodiad bod Jeremeia wedi cuddio'r arch mewn ogof (II Mac. 2.4-8) lle bydd yn aros tan ddiwedd y byd.

## Cymru'r Oesoedd Canol
Ceir cyfeiriad at yr arch yn y gerdd ddarogan ddylanwadol "Yr Awdl Fraith", a briodolir i Daliesin, lle y'i gelwir *arca ffedra*:
::*Ef a gafas Salmon*
::*Yn nhŵr Babilon*
::*Holl gelfyddydion*
::*Arca ffedra*.

## Ethiopia
Yn Ethiopia mae hen draddodiad yn honni bod yr arch ar gadw yn Eglwys yr Arch yn Axum, yng ngogledd y wlad, ond nid yw ar ddangos i'r cyhoedd.

## Cyfeiriadau
**Geiriadur Beiblaidd*, gol. Thomas Rees ac eraill (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1926)
*J.C.J. Metford, *Dictionary of Christian Lore and Legend* (Llundain, 1983)

Categori:Cristnogaeth
Categori:Iddewon ac Iddewiaeth
Categori:Llyfr Exodus
Axum

Mae **Axum**, neu **Aksum**, yn ddinas yng ngogledd Ethiopia, i'r de o Asmera a thua 100&nbsp;km o arfordir y Môr Coch.

Dywedir bod Arch y Cyfamod yn cael ei diogelu yn Eglwys Arch y Cyfamod yn y dref.

Mae Aksum yn safle diwylliannol ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

250px|bawd|dim|Eglwys Arch y Cyfamod, Axum

Categori:Dinasoedd Ethiopia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ethiopia
Llyfr Exodus

[bawd|[Ffenestr gwydr lliw yn Notre-Dame de l'Épine sy'n dangos Moses a'r Iddewon yn croesi'r Môr Coch.]]
Ail lyfr y Pumllyfr yw **Llyfr Exodus** neu weithiau yn Gymraeg **Ecsodus**, ac felly ail lyfr y Tora a'r Hen Destament yn y Beibl. Hanes caethwasiaeth yr Iddewon yn yr Aifft, ei hymadawiad o'r wlad honno, a'u taith i Fynydd Sinai dan arweiniad Moses sydd yn y llyfr. Sonir ail hanner Exodus am y Cyfamod rhwng Duw ac Israel yn Sinai, a chyhoeddi'r gyfraith sy'n rheoli bywydau'r Iddewon. Yn ôl y traddodiad crefyddol, Moses ei hun yw awdur Llyfr Exodus.


Exodus
Exodus
Nebuchadnesar II

Roedd **Nebuchodnesar II** neu **Nebuchadnezzar II** (Cymraeg Beiblaidd: *Nebuchodonosor* ) (605 CC - 562 CC) yn frenin Babilon ym Mesopotamia (de Irac heddiw). Mae'n gymeriad pwysig yn yr Hen Destament.

Yn ystod ei ryfel yn erbyn teyrnas Judaea cipiodd Nebuchodnesar ddinas Jeriwsalem a'i dinistrio yn 586 CC. Gorfodwyd nifer o'r trigolion i fudo i Fesopotamia. Mae'r Iddewon yn galw'r cyfnod a dreuliasant yno yr Alltudiaeth Fabilonaidd. Yn ôl traddodiad cludwyd Arch y Cyfamod i Fabilon ganddo.

250px|bawd|Gerddi Crog BabilonYmhlith y carcharorion oedd Daniel. Enillodd Daniel rym a dylanwad ym Mabilon trwy egluro ystyr breuddwyd a gafodd y brenin am ddelwedd aur â thraed o glai (Dan 2:32-3). Gyda thri Iddew arall, Shadrach, Meshach ac Abednego, gwrthododd Daniel addoli'r delwedd aur a greuwyd ar orchymyn y brenin a goroesodd brofedigaeth y Ffwrnas Tanllyd (Dan 3:19-30). Tro arall anwybyddodd Nebuchodnesar ddadansoddiad Daniel o freuddwyd am goeden a dorwyd i lawr i'w bôn gan angel, a oedd yn golygu y byddai'r brenin yn cael ei ddarostwng os nad edifarheuai. Flwyddyn yn ddiweddarach, ac yntau'n bostio am ei allu mawr, aeth Nebuchodnesar o'i gof. Aeth i grwydro yn yr anialwch gan fwyta gwair fel anifail gwyllt (Dan 4:33).

Roedd y gerddi crog enwog ym Mabilon a godwyd ar do palas y brenin, neu yn ei ymyl, yn un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd.

Nebuchodnesar II yw'r cymeriad teitl yn opera Verdi *Nabucco*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Cyfieithiad o gyhoeddiad Porth Ishtar
*  Cyhoeddiad Porth Ishtar o gyfnod Nebuchodnesar

Categori:Brenhinoedd Babilon
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Angola

Gwlad yng Nghanolbarth Affrica yw **Gweriniaeth Angola** neu **Angola** (ym Mhortiwgaleg: *República de Angola*). Mae hi ar arfordir Cefnfor yr Iwerydd a gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo i'r gogledd, Sambia i'r dwyrain, a Namibia i'r de. Mae hi'n annibynnol ers 1975. Prifddinas Angola yw Luanda.

## Daearyddiaeth 
Mae Angola yn wlad yn ne-orllewin Canolbarth Affrica ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Mae'r rhan fwyaf o'i thiriogaeth yn gorwedd i'r de o Afon Congo ac eithrio Llain Cabinda a wahanir o weddill y wlad gan ddarn o Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo.

## Hanes 
Cyrhaeddodd y Portiwgaliaid Angola ar ddiwedd y 15g. Yn raddol cawsai'r wlad ei meddiannu ganddynt a'i throi'n drefedigaeth Bortiwgalaidd. Arosodd dan reolaeth Portiwgal hyd 1975 (ac eithrio cyfnod byr ym meddiant yr Iseldiroedd o 1641 hyd 1648).

Yn 1951 cafodd ei gwneud yn Dalaith Dramor ac felly'n rhan integreiddiedig o Bortiwgal. Yn ystod y 1950au a'r 1960au tyfodd cenedlaetholdeb Angolaidd a ffurfiwyd tri mudiad annibyniaeth: yr MPLA (Mudiad Poblogaidd dros Ryddid i Angola), yr FNLA (Ffrynt Cenedlaethol dros Ryddid i Angola) ac UNITA (Undeb Cenedlaethol dros Ryddid Llwyr i Angola).

200px|bawd|chwith|Map o **Angola**Yn 1974 cytunodd Portiwgal mewn egwyddor i roi annibyniaeth i'r wlad, ond yn wyneb anghydfod rhwng y tri mudiad annibyniaeth a gwrthwynebiad yr ymsefydlwyr Portiwgalaidd torrodd rhyfel cartref allan rhwng y carfanau hynny. Meddianwyd gwahanol rannau o'r wlad gan bob un o'r carfanau arfog. Pan grantiwyd annibyniaeth y canlyniad oedd i'r MPLA gyhoeddi ei llywodraeth ei hun yn Luanda dan yr enw Gweriniaeth Pobl Angola ac i'r FNLA a'i cynghreiriaid UNITA gyhoeddi Gweriniaeth Ddemocrataidd Pobl Angola â'i phrifddinas yn Huambo. I gymhlethu'r darlun, roedd yr MPLA yn cael ei cefnogi gan yr Undeb Sofietaidd a Ciwba tra roedd yr FNLA yn cael cefnogaeth yr Unol Daleithiau a rhai gwledydd Ewropeaidd. Cafodd UNITA gryn gefnogaeth gan lywodraeth apartheid De Affrica. Am gyfnod anfonodd Ciwba filwyr i helpu'r MPLA ac aeth Che Guevara ei hun yno i helpu'r llywodraeth newydd. Enillodd y MPLA yn y diwedd ond cafodd y rhwygau a achoswyd gan y rhyfel effaith hir-dymor ar fywyd gwleidyddol ac economaidd y wlad.

## Iaith a diwylliant 
Bantu o ran eu tras yw mwyafrif y bobl. Ceir hefyd bobl o dras gymysg a nifer bach o bobl o dras Bortiwgalaidd ac Ewropeaidd. Portiwgaleg yw'r iaith swyddogol. Mae mwyafrif y boblogaeth yn Gristnogion Catholig.

## Economi 
Mae Angola'n mwynhau cyfoeth o adnoddau mwynol, yn cynnwys olew, haearn a deiamwntau. Mae tyfu coffi ar gyfer y farchnad dramor yn elfen bwysig yn economi'r wlad yn ogystal.

## Unedau gweinyddol 
de|200px|Map o Angola gyda'r taleithiau wedi'u rifo
Rhennir Angola yn ddeunaw talaith (*províncias*) a 158 ardaloedd dinesig (*municípios*). Y taleithiau yw:

1 Bengo2 Benguela3 Bié4 Cabinda5 Cuando Cubango6 Cuanza Norte7 Cuanza Sul8 Cunene9 Huambo10 Huila11 Luanda12 Lunda Norte13 Lunda Sul14 Malanje15 Moxico16 Namibe17 Uige18 Zaire


Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Portiwgal
Categori:Gwledydd Affrica
Sambia

Gwlad tirgaeedig yn Affrica yw **Gweriniaeth Sambia** neu **Sambia**. Gwledydd cyfagos yw Namibia i’r gorllewin, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo a Tansanïa i'r gogledd, Malawi a Mosambic i'r dwyrain, ac Angola a Simbabwe i'r de. Mae hi'n annibynnol ers 1964.

Prifddinas Sambia yw Lusaka.

Gwladychwyd y rhanbarth gan Brydeinwyr yn y 19g i ddod yn ddwy brotectoriaeth, sef "Barotziland–North-Western Rhodesia" a "North-Eastern Rhodesia". Unwyd y rhain yn 1911 i ffurfio Gogledd Rhodesia. Am y rhan fwyaf o'r cyfnod hwn, roedd y wlad yn cael ei llywodraethu gan weinyddiaeth a benodwyd o Lundain gyda chyngor y *British South Africa Company*.

Daeth Sambia yn annibynnol ar y Deyrnas Unedig ar 24 Hydref 1964 , a daeth y prif weinidog Kenneth Kaunda ei harlywydd cyntaf. Daliodd plaid sosialaidd Kaunda (United National Independence Party, UNIP) rym o 1964 hyd 1991. O 1972 i 1991 roedd Sambia yn wladwriaeth un-blaid, gydag UNIP fel yr unig blaid wleidyddol gyfreithiol. Yn dilyn etholiad amlbleidiol yn 1991 olynwyd Kaunda gan Frederick Chiluba o’r Movement for Multi-Party Democracy (MMD) , ac ers hynny mae Sambia wedi bod yn wladwriaeth amlbleidiol ac wedi profi sawl trawsnewidiad heddychlon o rym.


Categori:Gwledydd Affrica
Leon Pownall

Actor a dramodydd o Ganada a anwyd yng Nghymru oedd **Leon Pownall** (26 Ebrill 1943 – 2 Mehefin 2006).

Cafod ei eni yn Wrecsam ond symudodd ef a'i deulu i Hamilton, Ontario ym 1957. Perfformiodd yng Ngŵyl Stratford yn ystod y 1960au a dychwelodd i berfformio i'r ŵyl ar sawl achlysur dros y blynyddoedd, ac yn fwyaf diweddar fel cyfarwyddwr yn 2002.

Ysgrifennodd a pherfformiodd Pownall drama un-dyn, "Do Not Go Gentle", am Dylan Thomas. Yn ddiweddarach, perfformiodd Geraint Wyn Davies y ddrama hon yng Ngŵyl Stratford yn 2002 ac oddi-ar Broadway yn 2005.

Mae ei waith ffilm yn cynnwys *Dead Poets Society* (1989) a *Dirty Pictures* (2000). Enwebwyd Pownall am Wobr Gemini am ei rôl Dr. Ewan Cameron yn y gyfres deledu Canadaidd *The Sleep Room* (1998). Ymddangosodd hefyd mewn cyfresi teledu fel *The Beachcombers, Street Legal*, a *Wiseguy*.

Bu farw o gancr yn Stratford yn 2006, yn 63 mlwydd oed.

## Drama
**Do Not Go Gentle*

## Ffilmiau
*''Dead Poets' Society'' (1989)

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Actorion ffilm o Ganada
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Actorion theatr o Ganada
Categori:Pobl o Ontario
Categori:Pobl o Wrecsam
Y Babes Siân

[bawd|unionsyth|Llun dychmygol o bab benywaidd ar gerdyn [Tarot (o Marseille, Ffrainc, 18g)]]

Roedd **y Babes Siân** yn ferch anhysbys y dywedir amdani ei bod wedi treulio cyfnod o ddwy flynedd neu fwy fel pab yn Rhufain.

## Martin o Troppau 
Yn ôl croniclau Martin o Troppau, a ysgrifennwyd tua'r flwyddyn 1250, llwyddodd merch wedi'i gwisgo fel dyn i gael ei hethol yn bab gyda'r teitl pabaidd **Johannes VIII** (Ioan VIII). Nid oes cyfeiriad ati yn y *Liber Pontificalis*, y cofnodion swyddogol o'r pabau, ond fe honnir ei bod wedi dal swydd y pab o 855 hyd 858. Yn ôl hanes swyddogol yr Eglwys Gatholig, Pab Bened III oedd yn bab am y blynyddoedd hynny.

## Steffan o Bourbon 
Mae traddodiad arall, a gofnodir gan Steffan o Bourbon, brawd Dominicaidd a flodeuai yn y 13g, yn honni bod Siân wedi cael ei hethol tua'r flwyddyn 1100 a'i bod wedi esgor ar blentyn ar ei ffordd i'r Fatican. Roedd jôc Lladin yn cylchredeg ymhlith y boblogaeth mai "mam nid tad (Papa)" oedd y pab newydd: *non papa sed mama*.

## Traddodiad arall 
Yn ôl traddodiad arall, mwy rhamantaidd, roedd hi'n ferch ifanc o'r 9g, naill ai o Loegr neu o Mainz yn yr Almaen. Syrthiasai mewn cariad â mynach Benedictaidd, croeswisgodd er mwyn teithio yn ei gwmni, enillodd glod am ei dysg a chafodd ei wneud yn gyntaf yn gardinal ac yn ddiweddarach yn bab.

## Ffynhonnell 
* J. C. J. Metford, *Dictionary of Christian Lore and Legend* (Llundain, 1983)

## Cyfeiriadau
Siân
Tasmania

bawd|200px|Baner Tasmania

Ynys a thalaith yng Nghymanwlad Awstralia (neu Awstralia) yw **Tasmania** (). Mae cyfandir Awstralia yn gorwedd i’r gogledd o’r ynys a'r Antarctig i’r de ohoni. I'r dwyrain, rhwng yr ynys a Seland Newydd, ceir Môr Tasman. Cafodd ei enwi ar ôl y fforiwr o'r Iseldiroedd, Abel Janszoon Tasman. Tasmania yw'r chweched ar hugain fwyaf o ynysoedd y byd yn ddaearyddol. Mae 484,700 o bobl yn byw yn Nhasmania (Mawrth 2005, ABS).

Prifddinas Tasmania yw Hobart. Mae dinasoedd eraill yn cynnwys Launceston yn y gogledd a Devonport a Burnie yn y gogledd-orllewin.

bawd|canol|Talaith Tasmania yn Awstralia

## Hanes Tasmania 
Cyrhaeddodd y bobl gyntaf Dasmania rhwng tua 29,000 a 140,000 o flynyddoedd yn ôl.

Sefydlodd llywodraeth Prydain Fawr y drefedigaeth gosbol gyntaf ar yr ynys yn 1803, yn Hobart. Roedd y gwladychwyr cyntaf gan amlaf yn garcharion a'u gwarchodwyr, a weithiai i ddatblygu diwydiant ac amaeth. Mae'r trefedigaethau cosbol eraill yn cynnwys Port Arthur a Macquarie Harbour.

## Chwaraeon 
Chwaraeon mwyaf poblogaidd Tasmania yw criced a phêl-droed rheolau Awstralaidd.

## Anifeiliaid brodorol 
* Blaidd Tasmania neu Thailasin – nas gwelwyd ers 1936
* Cythraul Tasmania

## Enwogion Tasmania 
* Errol Flynn (actor)
* Mary Donaldson (brenhines Denmarc)
* Ricky Ponting (cricedwr)
* Truganini (y brodor olaf)


Categori:Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
Categori:Ynysoedd Awstralia
Economeg y cartref

[bawd|Merched ysgol yn [Wem, Swydd Amwythig, yn dysgu gwaith tŷ. Ffotograff gan Geoff Charles (1947).]]
Disgyblaeth academaidd yw **economeg y cartref** sydd yn astudio bwyd, bywyd teuluol, rheolaeth adnoddau dynol, a gwyddor defnyddwyr. Mae'r pynciau mae'n ymwneud â yn cynnwys agweddau o faetheg, coginio, arweiniad rhieni a datblygiad dynol, dylunio'r cartref, tecstilau, ac economeg y teulu.


Categori:Economeg y teulu ac ymddygiad y cartref
Categori:Gwyddoniaeth gymhwysol
Boris I, Tsar Bwlgaria

Tsar Bwlgaria o 852 tan 889 oedd **Boris I** (bu farw 7 Mai neu 2 Mai 907). Cyflwynodd Gristnogaeth fel crefydd swyddogol Bwlgaria pan gafodd ei fedyddio ym 864. Roedd yn fab i'r tsar Presian I.

Boris I
Boris I
Gweriniaeth y Congo

:*Gweler hefyd Congo* a *Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo*.
Gwlad yng Nghanolbarth Affrica yw **Gweriniaeth y Congo** (yn Ffrangeg: République du Congo). Y gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo (Kinshasa) i'r dwyrain a de, Gabon i'r gorllewin, a Gweriniaeth Canolbarth Affrica a Camerŵn i'r gogledd.

Daeth yn annibynnol oddi wrth Ffrainc ar 15 Awst 1960.

Prifddinas Gweriniaeth y Congo yw Brazzaville.


Categori:Gwledydd Affrica
Congo

300px|de|bawd|██&nbsp;Gweriniaeth y Congo
██&nbsp;Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo

**Congo** yw hen dwy wlad yng Nghanolbarth Affrica a enwir ar ôl Afon Congo, sef Gweriniaeth y Congo a Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo.

## Gweler hefyd
*Teyrnas y Congo

Categori:Daearyddiaeth Affrica
Categori:Hanes Affrica
Camerŵn

Gwlad yng Nghanolbarth Affrica yw **Gweriniaeth Camerŵn** neu **Camerŵn** (Ffrangeg: *République du Cameroun*, Saesneg: *Republic of Camerŵn*). Gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Canolbarth Affrica a Tsiad i'r dwyrain, Gweriniaeth y Congo, Gabon a Gini Gyhydeddol i'r de, a Nigeria i'r gogledd-orllewin. Mae Gwlff Gini ar arfordir gorllewinol.

Bu rhan helaeth y wlad, gan gynnwys rhannau o'r gwladwriaethol cyfagos, yn rhan o Camerŵn Almaenig (*Kamerun*) a oedd yn rhan o Ymerodraeth yr Almaen rhwng 1884 a diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn dilyn colled yr Almaen yn y rhyfel, trosglwyddwyd y coloni i Gyngrair y Cenhedloedd ac yna ei rannu rhwng Ffrainc a Phrydain.

Mae Camerŵn yn annibynnol ers Ionawr 1960.

## Daearyddiaeth 
Prifddinas Camerŵn yw Yaoundé.

## Hanes 
## Iaith a diwylliant 
## Economi 

Categori:Gwledydd Affrica
Gini Gyhydeddol

Gwlad yng Nghanolbarth Affrica yw **Gweriniaeth Gini Gyhydeddol** (, , ). Mae'n cynnyws ynysoedd Bioco ac Annobón yng Ngwlff Gini ynghyd â thiriogaeth Rio Muni ar dir mawr Affrica. Mae Rio Muni yn ffinio â Gabon i'r dwyrain a de ac â Chamerŵn i'r gogledd. Mae Gwlff Gini'n gorwedd i'r gorllewin.

## Hanes
Mae Gini Gyhydeddol yn annibynnol ers Hydref 1968.

## Daearyddiaeth
Prifddinas Gini Gyhydeddol yw Malabo.


Categori:Gwledydd Affrica
Coleg y Brenin, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg y Brenin** (Saesneg: *King’s College*).

## Hanes
Ffurfiwyd y coleg gan Harri VI, brenin Lloegr ym 1441. Tarfwyd ar ei gynlluniau adeiladu mawreddog gan Ryfeloedd y Rhosynnau, ac ni chwblhawyd y cynllun tan 1544 dan nawdd Harri VIII.

## Capel Coleg y Brenin
Mae'r capel yn enghraifft o bensaernïaeth gothig, ac fe'i adeiladwyd dros gyfnod o gan mlynedd. Ysgythrwyd y nenfwd anferth o graig, ac mae ffenestri lliw, a'r llun *Ymhyfrydwch y Magi* gan Rubens yn addurno'r adeilad. Defnyddir y capel fel addoldy, ac ar gyfer cyngherddau. Mae côr y capel yn fyd-enwog.

## Cynfyfyrwyr 
* Thomas Carte (1686–1754), hanesydd
* John Ewer (m. 1774), Esgob Llandaf ac Esgob Bangor
* John Maynard Keynes (1883–1946), economegydd
* E. M. Forster (1879–1970), nofelydd
* David Davies, Arglwydd Davies (1880–1944), gwleidydd
* Rupert Brooke (1887–1915), bardd
* Alan Turing (1912–1954), mathemategydd, a chyfrifiadurwr
* Robert Evan Kendell (1935–2002), seiciatrydd
* Robert Tear (1939–2011), canwr tenor
* Salman Rushdie (g. 1947), nofelydd
* Mervyn King, Arglwydd King (g. 1948), economegydd
* Deri Tomos (g.1952), gwyddonydd
* Zadie Smith (g. 1975), nofelydd


Brenin
Categori:Sefydliadau 1441
Caledfwlch

200px|de|bawd|Caledfwlch
**Caledfwlch** yw enw cleddyf y Brenin Arthur.

### Dolenni allanol 
*"Daeth Caledfwlch o'r Eidal", BBC Cymru

Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Cleddyfau
Freaky Friday

Nofel glasurol i blant gan Mary Rodgers ydy ***Freaky Friday***, cyhoeddwyd yn yr Unol Daleithiau ym 1972.

## Addasiadau
Addaswyd y nofel yn ffilm gan Rodgers yn 1976, ac mae'n serennu Barbara Harris a Jodie Foster. Addaswyd yn ffilm deledu Disney ym 1995, yn serennu Shelley Long a Gaby Hoffmann, ynddi mae Ellen ac Annabelle Andrews, yn cael eu cyfnewid gan gadwyn hudol mewn ymateb i'w dymunion i newid lle.
Ail-wnaethpwyd y ffilm yn 2003 yn serennu Jamie Lee Curtis a Lindsay Lohan. Newidiwyd enwau'r cymeriadau i Tess Coleman ac Anna Colemanl. Maent yn cael eu cyfnewid gan fisgedi ffawd a roddwyd iddynt gan hen fenyw Tseiniaidd y nos Iau cynt, ar ôl iddi eu gor-glywed yn dadlau ym mwyty ei merch. Ailenwyd Ben yn Harry, ac mae tad y plant wedi marw.

Seilwyd ffilm teledu ar y nofel a ddilynodd Freaky Friday, *Summer Switch*, yn serennu Robert Klein a Scott Schwartz, ym 1984 fel rhan o gyfres *ABC Afterschool Specials*.

Categori:Nofelau 1972
Thomas Jones

Ceir sawl **Thomas Jones**:

*Thomas Jones (tua 1492 - tua 1558), gŵr cyhoeddus, Aelod Seneddol, Uchel Siryf
*Thomas Jones (neu Johns), a elwir Twm Siôn Cati (c.1530-1609), hynafiaethydd a ffigwr llên gwerin
*Thomas Jones (1648-1713), almanaciwr ac argraffydd
*Thomas Jones (1742-1803), tir-arlunydd
*Thomas Jones, Hafod (1752-1845), clerigwr ac awdur
*Thomas Jones, Dinbych (1756-1820), llenor gyda'r Methodistiaid
*Thomas Jones (1756-1807), mathemategydd
*Thomas Jones (Y Bardd Cloff) (1768-1828), bardd
*Thomas Jones (1810-1849), cenhadwr
*Thomas Jones (Glan Alun) (1811-1866), llenor (Glan Alun)
*Thomas Jones (Taliesin o Eifion) (1860-1932), bardd 
*Thomas Jones (1870-1955), gwas suful ac awdur
*Thomas Jones 1910-1972), ysgolhaig

## Gweler hefyd
*Thomas Johnes (1748-1816), Aelod Seneddol, pensaer tirwedd, ffermwr, cyhoeddwr, llenor a chymwynaswr cymdeithasol
*Thomas Gwynn Jones (1871-1949), bardd a llenor
*Thomas Llewelyn Jones, sef T. Llew Jones (1915-2009), bardd a llenor
*Thomas Lloyd Jones (Gwenffrwd) (1810–1834), bardd a chyfieithydd
*Tom Parri Jones (1905-1980), bardd ac awdur

----
Geraint V. Jones

:''Peidiwch â chymysgu'r awdur hwn â Geraint Vaughan Jones (1904–1997) neu'r Canon Geraint Vaughan-Jones (1929–2003).''

Nofelydd  ac athro Cymraeg sy'n byw yn Llan Ffestiniog, Gwynedd yw **Geraint Vaughan Jones** (ganwyd 1938), sy'n cyhoeddi ei lyfrau o dan yr enw **Geraint V. Jones**. Yn hanu o Flaenau Ffestiniog ef oedd pennaeth yr Adran Gymraeg yn Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog cyn iddo ymddeol. Bellach mae'n byw ym mhentref Llan Ffestiniog.

Mae wedi ennill Gwobr Goffa Daniel Owen dair gwaith: *Yn y Gwaed* (1990), *Semtecs* (1998), a *Cur y Nos* (2000). Dewiswyd sawl un o'i nofelau i fod yn Nofel y mis gan Gyngor Llyfrau Cymru.

## Llyfrau
### I blant a'r arddegau, dan yr enw Geraint Vaughan Jones
**Antur yr Alpau* (Dinbych: Gwasg Gee, 1981)
**Antur yr Allt* (Gwasg Gee, 1981)
**Alwen* (Llandybie: Gwasg Christopher Davies, 1974)
**Storïau’r Dychymyg Du* (Gwasg Gomer, 1986)
**Melina* (Gwasg Gomer, 1987)

### I oedolion, dan yr enw Geraint V. Jones
**Yn y Gwaed* (Gwasg Gomer, 1990) [Gwobr Goffa Daniel Owen: Cwm Rhymni]
**Semtecs* (Gwasg Carreg Gwalch, 1998) [Gwobr Goffa Daniel Owen: Bro Ogwr]
**Asasin* (Gwasg Carreg Gwalch, 1999) [dilyniant i *Semtecs*]
**Ar Lechan Lân* (Cgwasg Carreg Gwalch, 1999)
**Omega* (Gwasg Carreg Gwalch, 2000) [dilyniant i *Semtecs* ac *Asasin*]
**Cur y Nos* (Gwasg Carreg Gwalch, 2000) [Gwobr Goffa Daniel Owen: Llanelli]
**Zen* (Gwasg Carreg Gwalch, 2004)
**Ei Uffern ei Hun* (Gwasg Gomer, 2005)
**Jake*, Stori Sydyn (Gwasg Gomer, 2006)
**Teulu Lòrd Bach* (Gwasg Gomer, 2008)
**Si Bêi: Helyntion Wil Bach Saer* (Gwasg Gomer, 2010)
**Yn Fflach y Fellten* (Y Lolfa, 2018)
**Elena* (Y Lolfa, 2019)
**Niwl Ddoe* (Y Lolfa, 2021)

### Llyfrau ffeithiol
* (gol.) *Cymeriadau Stiniog* (Caernarfon: Gwasg Gwynedd, 2008)

### Llyfrau Saesneg
**The Gates of Hell* (Gwasg Carreg Gwalch, 2003)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* "Llais Len: Geraint V Jones", BBC Cymru

Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Feirionnydd
Guan Hanqing

Roedd **Guan Hanqing** (Tsieineeg 關漢卿) (fl. tua 1241-1320), a elwid hefyd "Henwr y Fyfyrgell" (齋叟 Zhāisǒu), yn ddramodydd yn yr iaith Tsieineeg lafar, a anwyd yn Dadu, prifddinas Ymerodraeth yr Yuan (Anguo, talaith Hebei, Tsieina heddiw). Fe'i ystyrir yn un o bedwar dramodydd mawr y Ddrama Yuan.

## Cefndir
Ar ôl goresgyn Teyrnas Jin yng ngogledd Tsieina, sefydlodd y Mongoliaid ei brifddinas yn Cambaluc (neu Khan-balic) yn 1264. Yn 1279, yn sgîl dymchweliad Brenhinllin Song y De, daeth Cambaluc yn brif ganolfan economaidd, wleidyddol a diwyllianol y wlad. Aeth nifer o lenorion gorau'r cyfnod i fyw yn Cambaluc a sefydlasant Gymdeithas Llyfrau Yu-jing yno. Daeth Yuan Hanqing yn aelod o'r gymdeithas honno ac enillodd enw iddo'i hun yn fuan. Yn ystod ei ieunctid bu'n fyfyriwr dyfal a dysgodd cyfansoddi cerddi a chaneuon o bob math, clasurol a phoblogaidd. Daeth yn adnabyddus yn y brifddinas am allu cerddorol, ei synnwyr digrifwch, a'i hyblygrwydd fel llenor.

## Gyrfa Yuan
Roedd y cyfnod rhwng canol y 13g a dechrau'r 14g yn Oes Aur drama Yuan a llifai nifer fawr o ddramodwyr o fri i Cambaluc. Yn ystod ei arosiad yno ffurfiodd Yuan Hanqing gwmni drama ac weithiau troediai'r llwyfan ei hun. Roedd felly'n gyfarwydd â phob agwedd o fyd y ddrama.

Rhwng yr 11g a'r 13g roedd y canu a'r dawnsio i gyd yn y dramau a'r operau Tsieineaidd yn cael ei berfformio gan ferched "*singsong*". Roedd llawer o'r merched hyn wedi cael eu gwerthu i buteindai gan eu rhieni tlawd neu wedi'u hanfon iddynt am fod eu teuluoedd wedi gwrthwynebu'r llywodraeth. Mewn canlyniad roedd ei statws cymdeithasol yn isel iawn. Roedd Guan Hanqing yn llawn cydymdeimlad â nhw a merched a dynion eraill oedd yn byw ar ymylon cymdeithas. Am ei bod yn eu hadnabod mor dda roedd yn awyddus i hyrwyddo eu hachos yn yr unig ffordd a fedrai, sef trwy ei ddramâu. Dysgodd hefyd nifer o dechnegau canu a dawnsio gwerinol, ynghyd ag iaith y werin, ac ymgorfforodd yr elfennau hyn yn ei ddramâu.

## Ei ddramâu
Ysgrifennodd Guan y rhan fwyaf o'i ddramau yn ail hanner y 13g. Roedd yn ddramodydd toreithiog. Mae teitlau dros 60 o'i ddramâu yn adnabyddus heddiw ac mae testunau deunaw ohonynt ar glawr.

Mae rhai ohonynt yn trin pynciau cymdeithasol, er enghraifft:
**Eira ganol haf*
**Y dyn a ladratai wragedd priod*
**Breuddwyd y Pili-pala*
Mae eraill yn cymryd cariad a phriodas (yn erbyn yr ewyllys) yn themâu:
**Y dyn a achubwyd gan hoeden*
**Y pafiliwn ar lan yr afon*
**Y ffrâm drych siét*
Ysgrifennodd hefyd ddramâu hanesyddol. Y ddwy sy fwyaf adnabyddus yw:
**Yr Arglwydd Guan yn y wledd*
**Marwolaeth y Cadfridog Esgyll-Deigr*

## Llyfryddiaeth
*Yang Xianji a Gladys Yang (gol.), *Selected Plays of Guan Hanqing* (Beijing, 1958; argraffiad newydd, 1979)

Categori:Genedigaethau'r 1240au
Categori:Marwolaethau 1320
Categori:Dramodwyr y 13eg ganrif o Tsieina
Categori:Dramodwyr y 14eg ganrif o Tsieina
Categori:Dramodwyr Tsieineeg o Tsieina