open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Astudiaethau Celtaidd

Diffinnir **Astudiaethau Celtaidd** yn benodol fel yr astudiaeth o ddiwylliant y Celtiaid trwy ddulliau ieithyddiaeth ac ieitheg, ond gall cynnwys hefyd astudio pob agwedd ar iaith hanes, mytholeg, llenyddiaeth a diwylliant y pobloedd Celtaidd yn gyffredinol, ym Mhrydain, Iwerddon ac ar gyfandir Ewrop.

## Hanes 
Gellir olrhain dechreuadau Astudiaethau Celtaidd fel disgyblaeth academaidd i waith hynafiaethwyr ac ieithyddion cynnar. Yr Albanwr George Buchanan (1506-1582) oedd un o'r ysgolheigion cyntaf i sylwi ar y berthynas rhwng ieithoedd Celtaidd Prydain (Brythoneg) ac Iwerddon (ieithoedd Goidelig) ac ieithoedd Celtaidd y cyfandir (e.e. Galeg). Arloeswr mawr y maes oedd y Cymro Edward Lhuyd (c. 1660-1709), a wnaeth yr arolwg cynhwysfawr cyntaf o'r ieithoedd Celtaidd ynysig (Cernyweg, Cymraeg, Llydaweg a Gwyddeleg). Erbyn hanner cyntaf y 19eg ganrif, dangoswyd gan Franz Bopp (1791-1867) ac eraill fod yr ieithoedd Celtaidd yn perthyn i uwch-deulu ieithyddol yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Gosodwyd sylfeini cadarn i Astudiaethau Celtaidd fel disgyblaeth academaidd fodern gan yr ieithydd Almaenig Johann Kaspar Zeuss a gyhoeddoedd ei gyfrol arloesol y *Grammatica Celtica* yn 1851. Perchir gwaith Zeuss o hyd. Yn nes ymlaen yn y 19eg ganrif sefydlwyd y cadeiriau prifysgol cyntaf mewn Astudiaethau Celtaidd; dyma gyfnod John Rhŷs yn Rhydychen, Henri d'Arbois de Jubainville yn Ffrainc a Heinrich Zimmer yn yr Almaen.

Yng Nghymru, sefydlwyd Y Bwrdd Gwybodau Celtaidd gan Brifysgol Cymru yn 1921, gan ddilyn esiampl yr Ysgol Ysgolheictod Gwyddelig a sefydlwyd yn ninas Dulyn yn 1903. Ceir canolfannau ac adrannau Astudiaethau Celtaidd mewn sawl gwlad erbyn hyn, yn cynnwys yr Alban, Cymru, Ffrainc, Lloegr (Caergrawnt) a'r Unol Daleithiau. Lleolir Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru yn Aberystwyth, ar safle Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Beirniadaeth 
Ymysg beirniaid Astudiaethau Celtaidd oedd R. T. Jenkins, a ysgrifennodd ym 1936:

Ym Medi 1998, ysgrifennodd Simon Brooks erthygl olygyddol yng nghylchgrawn Barn o'r enw "Iwerddon, y Celtiaid a Ni" oedd yn beirniadu Astudiaethau Celtaidd yn llym:

Aeth ymlaen i gymharu Celtigrwydd â syniadau Edward Said o Orientaliaeth, a honni taw ffordd o drefedigaethu yw e.

## Rhai ysgolheigion Celtaidd 
* Myles Dillon
* Miranda Green
* Kenneth H. Jackson
* Thomas Jones
* Henri d'Arbois de Jubainville
*Raimund Karl
* Henry Lewis
* Roger Sherman Loomis
* Kuno Meyer
* Bernhard Maier
* John Morris-Jones
* Gerard Murphy
* John Rhŷs
* Marie-Louise Sjoestedt-Jonval
* Whitley Stokes
* Rudolf Thurneysen
* Joseph Vendryes
* Ifor Williams
* Johann Kaspar Zeuss
* Heinrich Zimmer

## Gweler hefyd 
* Ieithoedd Celtaidd
* *Studia Celtica*
* Y Bwrdd Gwybodau Celtaidd
* Y Celtiaid
* *Zeitschrift für celtische Philologie*

## Cyfeiriadau 

Celtaidd
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Y Celtiaid
Y Bwrdd Gwybodau Celtaidd

Sefydlwyd **Y Bwrdd Gwybodau Celtaidd** gan Brifysgol Cymru yn 1921 er mwyn hyrwyddo a chyfundrefnu Astudiaethau Celtaidd (Gwybodau Celtaidd) yng Nghymru.

## Hanes a threfn
Roedd y penderfyniad i sefydlu'r Bwrdd yn dilyn esiampl yr Ysgol Ysgolheictod Gwyddelig a sefydlwyd yn ninas Dulyn yn 1903 ac Adroddodiad y Comisiwn Brenhinol ar Addysg yng Nghymru 1918. Ffurfwyd tri phwyllgor i rannu'r gwaith, sef y Pwyllgor Iaith a Llên, Hanes a Chyfraith ac Archaeoleg a Chelfyddyd. Ychwanegwyd Pwyllgor Gwyddor Cymdeithas yn 1969.

Roedd y rhan fwyaf o aelodau'r Bwrdd yn staff academaidd ym mhrifysgolion Cymru. Roedd y Bwrdd yn cyhoeddi nifer o lyfrau a sawl cylchgrawn, yn cynnwys *Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd*, yn Gymraeg a Saesneg, a lawnsiwyd yn 1921.

Prosiect mwyaf uchelgeisiol y Bwrdd efallai yw *Geiriadur Prifysgol Cymru*, geiriadur hanesyddol safonol y Gymraeg.

Yn 2007 penderfynwyd diddymu'r Bwrdd a throsglwyddo ei gyfrifoldebau i ddau gorff arall, *Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru* yn Aberystwyth a *Gwasg Prifysgol Cymru* yng Nghaerdydd.

## Cylchgronau
**Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd* (Cymraeg a Saesneg)
**Cylchgrawn Hanes Cymru* (Saesneg yn bennaf)
**Llên Cymru* (Cymraeg)
**Studia Celtica* (Saesneg yn bennaf)

Categori:Astudiaethau Celtaidd
Categori:Prifysgol Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1921
Robert Byrd

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Carlyle Byrd** (20 Tachwedd 1917 – 28 Mehefin 2010). Roedd yn un o Seneddwyr a oedd yn cynrychioli talaith Gorllewin Virginia. Bu'n aelod o'r Blaid Ddemocrataidd ac yn gyn arweinydd i'r blaid yn y senedd. Bu'n aelod o'r senedd ers 1959 ac ef oedd y seneddwr a oedd wedi gwasanaethu am y cyfnod hiraf yn hanes yr Unol Daleithiau. Ef oedd yr aelod hynaf yng Nghyngres yr Unol Daleithiau. Byrd oedd arlywydd *pro tempore* y senedd ac ef oedd yn arwyddo mesurau a grewyd gan y gyngres cyn iddynt fynd i'r arlywydd. Cafodd ei ethol yn seneddwr, a gwasanaethodd fel Cynrychiolwr 6ed Ardal Gorllewin Virginia am chwe mlynedd o 1953 i 1959.

Yn ei yrfa hir, gwelodd newidiadau mawr yn yr Unol Daleithiau, ac yn y Blaid Ddemocrataidd. Roedd ganddo nifer o farnau a oedd yn geidwadol a rhyddfrydol.

## Dolenni allanol 
* Tudalen swyddogol ar Senedd yr Unol Daleithiau 

Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ogledd Carolina
Traffordd

Ffordd fawr gyda phedair neu ragor o lonydd yw **traffordd**.

Yn y Deyrnas Unedig, dynodir enwau traffyrdd gyda'r llythyren 'M', sy'n sefyll am *motorway*, a rhif sy'n ei dilyn. Mae'r traffyrdd hyn yn cynnwys yr M4 a'r M48 (Caerdydd-Llundain).

Categori:Ffyrdd
Penpedairheol, Caerffili

:''Am y pentref o'r un enw yn Sir Fynwy, gweler Penpedairheol, Sir Fynwy.''

Pentref bychan yng nghymuned Gelli-gaer, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Penpedairheol**. Fe'i lleolir yng Nghwm Rhymni rhwng pentrefi Pengam, Gelligaer, Bargod a Hengoed.

## Cyfeiriadau
Categori:Gelli-gaer
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Tarian y Gweithiwr

Papur newydd Cymraeg wythnosol oedd ***Tarian y Gweithiwr***, a gyhoeddwyd o 1875 hyd 1934. Yn 1914 newidiwyd yr enw i ***Y Darian***. Roedd yn bapur o safbwynt golygyddol Radicalaidd a amddiffynnai hawliau'r gweithwyr, yn enwedig yng nglofaoedd de Cymru. Ond roedd yn adnabyddus fel cyfrwng llenyddol ac addysgol hefyd, ac roedd y cyfranwyr yn yr 20g yn cynnwys John Morris-Jones a Saunders Lewis.

Cyhoeddwyd rhifyn gyntaf y papur yn Aberdâr yn 1875.

Categori:Dadsefydliadau 1934
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Categori:Sefydliadau 1875
Rubens Barrichello

Gyrrwr rasio Fformiwla Un o Frasil yw **Rubens Gonçalves Barrichello** (ganed 23 Mai 1972 yn Sao Paulo).

Yn dilyn tîm Honda yn cael eu gwerthu i Brawn GP, cafodd Barrichello ei enwi fel cyd yrrwr Jenson Button ar gyfer tymor 2009. Barrichello yw'r gyrrwr gyda'r 4ydd nifer o bwyntiau uchaf yn hanes y gamp. Gyrrodd Barrichello dros Ferrari rhwng 2000 a 2005 gan fwynhau llwyddiant cymhedrol, yn cynnwys gorffen yn ail yn y bencampwriaeth yn 2002 a 2004. Ar ôl i Michael Schumacher ymddeol yn 2006, gwnaeth hyn Barrichello y gyrrwr mwyaf profiadol ar y grid. Ar ôl Grand Prix Twrci yn 2008, Barrichello oedd y gyrrwr mwyaf profiadol yn hanes y gamp. Yn 2009, Barrichello yw'r unig yrrwr ar y grid i fod wedi rasio yn erbyn Ayrton Senna ac Alain Prost.

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o Frasil
Categori:Pobl o São Paulo
System cadw taid-tad-mab

System o gadw copïau o ffeiliau cyfrifiadurol ydy **system cadw taid-tad-mab**.

Er pob gofal, gall y data ar brif ffeil gael ei ddinistrio - gan ddefnyddiwr dibrofiad, methiant y cyflenwad trydan, tân neu ladrad. Gallai colli data hanfodol fod yn drychinebus i gwmni mawr. Ond trwy ddefnyddio’r egwyddor taid-tad-mab mae’n bosibl ail-greu'r brif ffeil os oes angen.

Mae tair cenhedlaeth o ffeiliau yn cael eu cadw. Y brif ffeil hynaf yw'r taid-ffeil, sy'n cael ei chadw gyda'i ffeil drafodion. Defnyddir y ddwy ffeil hyn i gynhyrchu prif ffeil newydd, y tad-ffeil sydd, gyda'i ffeil drafodion, yn cael ei defnyddio i greu'r ffeil ddiweddaraf, y mab-ffeil. Caiff y broses ei hailadrodd ac mae’r mab yn dod yn dad a'r tad yn daid ac yn y blaen. Dim ond tair cenhedlaeth sydd eu hangen a gellir ail ddefnyddio'r ffeiliau arall. Fel rheol fe ddefnyddir y system hon ar gyfer tapiau, er y gellir ei defnyddio ar gyfer disgiau. Gwarchodaeth yw system ategu Taid, Tad a Mab.

Categori:Systemau ffeil
Yr Ysgwrn

Ffermdy a'i leolir tua milltir i'r dwyrain o Drawsfynydd, Gwynedd, ydy **Yr Ysgwrn**. Mae'n dyddyn sydd wedi ei gosod ar ddau lawr â to llechi, arferai eiddew orchuddio'r waliau. Credir ei fod yn dyddio'n ôl i 1519.
200px|bawd|chwith|Y Gadair Ddu

Dyma hen gartref y bardd enwog Hedd Wyn, a'r teulu yw'r perchnogion hyd heddiw. Mae'r Gadair Ddu (cadair enwog yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhenbedw, 1917) yn cael ei chadw yn y parlwr. Cyrhaeddodd y Gadair ar dren o Lerpwl, gyda lliain du drosti.

## Heddiw
Mae'r Ysgwrn bellach yn adeilad rhestredig Nid oes trydan na dŵr nac ystafell ymolchi yn y tŷ. ym meddiant Parc Cenedlaethol Eryri.

Gofalodd Gerald Williams, nai Hedd Wyn ar ôl y ffermdy a'r tir am flynyddoedd cyn iddo gael ei drosglwyddo i'r Parc. Am nifer o flynyddoedd roedd yn tywys ymwelwyr o gwmpas y tŷ lle dangoswyd holl gadeiriau Hedd Wyn, chwech i gyd. Ni dderbyniodd unrhyw dâl am dywys yr ymwelwyr ac nid oedd oriau agor ffurfiol, ond roedd ymwelwyr wastad yn cael eu croesawu. Ganwyd Gerald yn Yr Ysgwrn yn 1929 a bu farw yn 92 mlwydd oed, yn 2021.

Ers Mawrth 2012 y perchnogion newydd yw Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri, sy'n gofalu am y cartref a'r ganolfan a chaffi, rhyw gan metr islaw'r ty. Gobeithiant ddatblygu'r ffermdy yn Nhrawsfynydd yn ganolfan i adrodd hanes Hedd Wyn ac erchyllterau’r Rhyfel Byd Cyntaf.

## Ffilmio
Ffilmiwyd rhan o'r ffilm Hedd Wyn yn Yr Ysgwrn. Cafodd y ffilm ei henwebu ar gyfer Oscar.

## Oriel

Gerald yn Yr Ysgwrn - Gerald at Yr Ysgwrn - geograph.org.uk - 3664177.jpg
Cadeiriau barddol Hedd Wyn - Hedd Wyns bardic chairs (geograph 3666120).jpg
Yr Ysgwrn, adeilad Gradd II* yn Nhrawsfynydd - Old farmhouse and birthplace of Hedd Wyn; Trawsfynydd, Gwynedd, Wales 15.jpg
Awyrlun_o_leoliad_yr_Ysgwrn,_cartref_Hedd_Wyn,_yn_Nhrawsfynydd,_Gwynedd_01.jpg
Awyrlun o leoliad yr Ysgwrn, cartref Hedd Wyn, yn Nhrawsfynydd, Gwynedd 03.jpg
Awyrlun o leoliad yr Ysgwrn, cartref Hedd Wyn, yn Nhrawsfynydd, Gwynedd 15.jpg

## Llyfryddiaeth
**Llyfrau Llafar Gwlad 61: Llyfr Lloffion Yr Ysgwrn*, Mawrth 2005, Gwasg Carreg Gwalch, ISBN 9780863819537, llyfr sy'n adrodd hanes Hedd Wyn a thaith y Gadair Ddu i'r Ysgwrn

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Hedd Wyn
Categori:Tai Cymru
Categori:Trawsfynydd
Ysgol Gynradd Llanilar

Ysgol gynradd Gymraeg yn Llanilar, Ceredigion, yw **Ysgol Gynradd Llanilar**. Roedd 79 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2004, i gymharu â 59 ym 1999. Siaradai 95% o reiny Gymraeg i safon iaith gyntaf er mai ond 22% ddaw o gartrefi lle mae'r Gymraeg yn brif iaith.

## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol 

## Cyfeiriadau
Llanilar
Llanilar
Samantha Mathis

Actores o'r Unol Daleithiau ydy **Samantha Mathis** (ganed 12 Mai 1970). Mae'n ferch i'r actores Bibi Besch. Ymddangosodd yn ei ffilm gyntaf sef *Pump Up the Volume* ym 1990.

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda

Mae **Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda** yn darparu gofal a lles iechyd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn ardaloedd Ceredigion, Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro. Mae ei bencadlys wedi'i leoli ym Mharc Dewi Sant, Caerfyrddin.  Fe’i sefydlwyd ar 1 Hydref 2009 ar ôl uno Ymddiriedolaeth GIG Hywel Dda, Bwrdd Iechyd Lleol Sir Benfro, Bwrdd Iechyd Lleol Ceredigion a Bwrdd Iechyd Lleol Sir Gaerfyrddin. Ffurfiwyd hen Ymddiriedolaeth GIG Hywel Dda ar 1 Ebrill 2008 gan ddisodli Ymddiriedolaeth GIG Sir Gaerfyrddin, Ymddiriedolaeth GIG Ceredigion a Chanolbarth Cymru ac Ymddiriedolaeth GIG Sir Benfro a Derwen.

Fe'i henwir ar ôl y Brenin Hywel Dda.

Mae'r GIG yn cynnal pedwar prif safleodd iechyd ysbyty sef:
# Ysbyty Cyffredinol Bronglais, Aberystwyth;
# Ysbyty Cyffredinol Gorllewin Cymru, Caerfyrddin;
# Ysbyty Llwyn Helyg, Hwlffordd;
# Ysbyty'r Tywysog Philip, Llanelli.

## Dolenni allanol
* 
* Fideo gyflwyno i ddarpar weithwyr am Fwrdd Hywel Dda ar sianel Youtube Hywel Dda (Cymraeg a Saesneg)


Hywel Dda
Categori:Ceredigion
Categori:Sefydliadau 2009
Categori:Sir Benfro
Categori:Sir Gaerfyrddin
Dylyfu gên

[bawd|[Ci o'r brîd Berner Sennenhund yn dylyfu gên]]
Atgyrch sy'n bresennol mewn nifer o anifeiliaid, gan gynnwys bodau dynol, yw **dylyfu gên** lle mewnanadlir tra'n ymestyn pilennau'r clustiau, ac yna anadlir allan.

Mae'n tueddu i ddigwydd pan fo unigolyn wedi diflasu, yn flinedig, yn gysglyd, neu'n isel. Gall gynnwys symudiadau yn rhan uchaf y corff megis ymestyn y frest.

## Ffynhonnell 
* ''Mosby's Medical Dictionary'', wythfed argraffiad (2009). ISBN 978-0-323-05290-0

Categori:Atgyrchion
Categori:Cwsg
Categori:Symptomau
Gwasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru

Pwrpas **Gwasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru** yw darparu gwasanaeth tân ac achub yn gwasanaethu ardaloedd cynghorau sir Abertawe, Sir Gaerfyrddin, Ceredigion, Castell-nedd Port Talbot, Powys a Sir Benfro. Mae ei bencadlys yng Nghaerfyrddin. Mae yn gwasanaethu poblogaeth o 875,900. (2010). Mae yn un o dri gwasanaeth tân yng Nghymru.

Mae'r gwasanaeth yn cael ei lywodraethu gan yr Awdurdod Tân o 25 aelod i gyd wedi eu penodi gan y chwe chyngor sir y mae'r gwasanaeth yn ei wasanaethu. Mae'r prif swyddog tân yn atebol i'r Awdurdod. Mae 57 gorsaf ar draws y gwasanaeth, rhai yn llawn amser ond y mwyafrif yn rhan amser ac yn galw diffoddwyr tân wedi eu hyfforddi i mewn fel y bo angen.

## Gorsafoedd tân
Lleloir gorsafoedd dân y gwasanaeth yn y mannau canlynol. Ceir yno amrywiaeth o orsafoedd llawn a rhan amser, cyflogedig a gwirfoddol.

## Gweler hefyd
*Gwasanaethau tân ac achub Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Canolbarth a Gorllewin Cymru
Categori:Abertawe
Categori:Ceredigion
Categori:Castell-nedd Port Talbot
Categori:Powys
Categori:Sir Benfro
Categori:Sir Gaerfyrddin
Ymddiriedolaeth GIG Sir Gaerfyrddin

bawd|Ysbyty Cyffredinol Gorllewin Cymru

Ymddiriodolaeth GIG yng Ngymru oedd **Ymddiriedolaeth GIG Sir Gaerfyrddin** (Saesneg: *Carmarthenshire NHS Trust*).  Roedd pencadlys yr ymddiriedolaeth yn Ysbyty Cyffredinol Glangwili, Caerfyrddin. Mae pencadlys Bwrdd Iechyd Hywel Dda yn Hwlffordd, Sir Benfro. Nid yw'n bodoli mwyach fel corff.

Gwasanaethodd yr ymddiriedolaeth tua 170,000 o bobl ar draws Sir Gaerfyrddin a siroedd cyfagos. Roedd ganddo ddau brif ysbyty, Ysbyty Tywysog Philip, Llanelli, ac Ysbyty Cyffredinol Glangwili yng Nghaerfyrddin, gyda gwasanaethau damweiniau ac achosion brys. Roedd pedwar ysbyty cymunedol llai.

Roedd gan Ymddiriedolaeth GIG Sir Gaerfyrddin dros 3,200 o staff. Y cadeirydd oedd Mrs Margaret Price, a'r prif weithredwr oedd Paul Barnett.

Cyfunodd ag Ymddiriedolaeth GIG Ceredigion a Chanolbarth Cymru ac Ymddiriedolaeth GIG Sir Benfro a Derwen ym mis Ebrill 2008. Yr enw ar yr ymddiriedolaeth sydd newydd uno yw Ymddiriedolaeth GIG Hywel Dda. 

Enwyd y corff newydd wedi'r Brenin Hywel Dda o'r 10g a luniodd Cyfraith Hywel Dda o'i bencadlys yn Hendy-gwyn ar Daf sydd yng rhan o ardal yr ymddiriedolaeth newydd.

## Ysbytai Cyffredinol 
Roedd ysbytai cyffredinol fel a ganlyn:

* Ysbyty Dyffryn Aman
* Ysbyty Bryntirion, caewyd yn 2004.
* Ysbyty Llanymddyfri
* Ysbyty Mynydd Mawr, caewyd yn 2013.
* Ysbyty Tywysog Philip
* Ysbyty Cyffredinol Glangwili

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Ymddiriedolaeth GIG Sir Gâr
*Guide to Carmarthenshire NHS Trust services – ffeil PDF
* Ysbyty Cyffrednnol Glangwili ar wefan Bwrdd Iechyd Hywel Dda

Sir Gaerfyrddin
Categori:Sir Gaerfyrddin
Hwntw

Gair Cymraeg am berson o Dde Cymru yw **Hwntw** (lluosog: Hwntws). Deillia o'r 18g, o'r gair "hwnt" a ddefnyddir yn y de-ddwyrain am "draw".

## Gweler hefyd 
* *Fo a Fe*
* Gog
* Yr Hwntws

## Cyfeiriadau 
Categori:De Cymru
Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Roger Bannister

Cyn athletwr Seisnig sy'n fwyaf adnabyddus fel y dyn cyntaf i redeg milltir mewn llai na phedair munud oedd Syr **Roger Gilbert Bannister**, CBE (23 Mawrth 1929 – 4 Mawrth 2018). Daeth Bannister yn niwrolegydd nodedig ac yn Feistr ar Goleg Penfro, Rhydychen, cyn iddo ymddeol yn 2001.

Fe'i ganwyd yn Harrow, Llundain.  Cafodd ei addysg yng Ngholeg Exeter, Rhydychen, Ngholeg Merton, Rhydychen, a'r Ysbyty Santes Fair, Llundain.

Prifathro Coleg Penfro, Rhydychen, rhwng 1985 a 1993 oedd ef.

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Rhedwyr o Loegr
Categori:Academyddion o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Merton, Rhydychen
Arvo Pärt

Cyfansoddwr Estoniaidd yw **Arvo Pärt** (ganwyd 11 Medi 1935).

## Gweithiau cerddorol 
* *Cantus In Memoriam Benjamin Britten* (1977)
* *Tabula Rasa* (1977)
* *Fratres* (1977)
* *Spiegel Im Spiegel* (1978)
* *Annum per Annum* (1980)
* *Passio Domini Nostri Jesu Christi secundum Joannem* (1982)
* *Silouans Song* (1991)
* *Offeren Berlin* (1992)
* *Kanon Pokajanen* (1997)

Categori:Cyfansoddwyr
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Estoniaid
John Lloyd-Jones

Ysgolhaig a bardd oedd **John Lloyd-Jones** (14 Hydref 1885 – 1 Chwefror 1956), a gofir am ei waith fel geiriadurwr hanesyddol ac awdurdod ar enwau lleoedd gogledd-orllewin Cymru.

## Bywgraffiad
Ganed John Lloyd-Jones ym mhentref Dolwyddelan yn Nyffryn Lledr, Sir Gaernarfon (Sir Conwy heddiw). Cafodd ei addysg brifysgol yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, lle bu'n un o ddisgyblion John Morris-Jones, a Rhydychen. Treuliodd y rhan fwyaf o'i yrfa goleg fel darlithydd mewn Cymraeg a'r Ieithoedd Celtaidd yng Ngholeg y Brifysgol, Dulyn, lle denodd lu o fyfyrwyr disglair yn cynnwys T. J. Morgan, Bobi Jones a J. E. Caerwyn-Williams.

Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1922 am ei awdl 'Awdl y Gaeaf'. Ond fel awdur dau lyfr awdurdodol fe'i cofir yn bennaf, sef *Enwau Lleoedd Sir Gaernarfon* (1928) a *Geirfa Barddoniaeth Gynnar Gymraeg* (1931-63), geiriadur hanesyddol mawr o eirfa cerddi Cymraeg Canol a Hen Gymraeg a adawyd heb ei orffen ar ei farwolaeth yn 1956, wedi cyhoeddi saitth rhan. Cyhoeddwyd wythfed ran ym 1963 mor bell â'r gair *heilic* ar ôl ei farwolaeth.

Mewn coffâd iddo yn y *Times*, dywedwyd iddo fod yn "llysgennad answyddogol" dros Gymru ac Iwerddon. Roedd yn arholwr allanol Cymraeg ym Mhrifysgol Cymru rhwng 1916 a 1955 pan ymddeolodd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Ieithyddion o Gymru
Categori:Pobl o Ddolwyddelan
Categori:Prifeirdd
Categori:Ysgolheigion Cymraeg o Gymru
CONCACAF

**CONCACAF** (Saesneg: *Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football*) yw'r corff llywodraethol ar bêl-droed yng Ngogledd America, Canolbarth America a'r Caribî. Mae'n un o chwe conffederasiwn FIFA ac mae ganddo 41 aelod.

Mae tair gwlad yn Ne America hefyd yn aelodau, sef Gaiana, Swrinam a Gaiana Ffrengig.

## Aelodau CONCACAF
### Cylch Gogledd America (NAFU)
*  
* 
* 

### Cylch Canol America (UNCAF)
*  
*  
* 
*  
* 
* 
*  

### Cylch y Caribî (CFU)
* 
*  
*  
*  
*   
* 1
* 3 
*  
*  
* 
* 2 
*  
* 3 
* 2,3
*   
* 
*  
* 3 
* 
*  
* 
* 
* 3 
* 
* 3 
* 2 
* 
*  
*  
* 
* 

1: Yn ddaearyddol yng Ngogledd America ond yn aelod o ranbarth y CFU.
2: Gwlad yn Ne America ond yn aelod o CONCACAF.
3: Aelod llawn o CONCACAF ond ddim yn aelod o FIFA.


Categori:Sefydliadau chwaraeon
Ffasiwn

Cyfeiria **ffasiwn** at arddulliau a thraddodiadau sy'n gyffredin ar gyfnod penodol mewn amser. Yn ei ystyr mwyaf cyffredin, cyfeiria at fathau poblogaidd o ddillad. Gall ffasiynau fod yn boblogaidd mewn gwahanol ddiwylliannau ar unrhyw gyfnod penodol. Mae'n bwysig nodi y bydd y syniad o gynllunio a ffasiwn yn newid yn gynt na rhyw ddiwylliant penodol yn ei chyfanrwydd. Mae cynllunwyr ffasiwn yn creu a chynhyrchu eitemau i'w gwisgo.

Ceir nifer o ddinasoedd a ystyrir yn ganolfannau ffasiwn rhyngwladol neu'n brifddinasoedd ffasiwn y byd. Cynhelir Wythnosau Ffasiwn yn y dinasoedd hyn, lle arddangosa dylunwyr eu casgliadau newydd o ddillad i gynulleidfaoedd. Y pum prif ddinas yw Tokyo, Llundain, Paris, Milan ac Efrog Newydd - gyda'r pump ohonynt yn enwog am eu dylanwad sylweddol ar ffasiwn rhyngwladol ac yn gartref i bencadlysoedd rhai o gwmnïau ffasiwn mwyaf y byd. Cynhalia dinasoedd eraill fel Los Angeles, Seoul, Berlin, Rhufain, Osaka, Toronto, Hong Cong, Dubai, São Paulo, Sydney, Moscfa, a Shanghai wythnosau ffasiwn hefyd ac mae rhain yn cynyddu o ran eu poblogrwydd yn flynyddol.

## Darllen pellach 
* Christopher Breward, "Fashion", *Oxford History of Art* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2003)
* James Laver ac Amy de la Haye, *Costume and Fashion: A Concise History* (Thames and Hudson, 2002)
* Richard Martin, Alice Mackrell, Melanie Rickey, Angela Buttolph, a Suzy Menkes, *The Fashion Book* (Phaidon, 2001)

Categori:Y celfyddydau addurnol
Categori:Dillad
Ronan Keating

Cerddor o Iwerddon a gafodd lwyddiant gyda'r grŵp pop *Boyzone* ydy **Ronan Keating** (ganed 3 Mawrth, 1977). Ef oedd un o brif leiswyr y grŵp *Boyzone* ynghyd â Stephen Gately. Ar yr 20 Mai 2010, cyhoeddwyd ei fod ef a'i wraig, Yvonne, yn gwahanu. Mae ganddynt dri o blant - Jack, Marie ac Ali. Priododd Ronan ei ail wraig, Storm Keating yn 2015, ac mae ganddynt un plentyn gyda’i gilydd o’r enw Cooper.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Pobl o Ddulyn
Boyzone

Grŵp pop Gwyddelig a fu'n llwyddiannus yn ystod y 1990au oedd **Boyzone**. Yng Ngweriniaeth Iwerddon, Awstralia, Seland Newydd, Asia a'r Deyrnas Unedig cawsanf fwyaf o lwyddiant er iddynt fod yn llwyddiannus i raddau llai mewn gwledydd eraill yng Nghanol Ewrop. Rhyddhaodd y band chwech cân a phedwar albwm aeth i rif 1, a chawsant werthiant o'n agos i 20 miliwn o recordiau erbyn 2008.

Crewyd Boyzone ym 1993 gan Louis Walsh sy'n adnabyddus hefyd am reoli Johnny Logan a Westlife.

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Gwyddelig
Marwolaethau 2009

Isod ceir rhestr o **farwolaethau 2009**. Rhestrir yr enwau yn ôl dyddiad eu marwolaeth ac nid y dyddiad y cyhoeddwyd eu marwolaeth. Rhestrir pob dyddiad yn nhrefn yr wyddor yn ôl enw teuluol.

Nodir marwolaethau anifeiliaid nodedig (hynny yw, anifeiliaid sydd a'u herthyglau Wikipedia eu hunain) yma hefyd.

Mae cofnodion nodweddiadol a geir yma'n dilyn y patrwm 
* Enw, oed, gwlad dinasyddiaeth a rheswm am enwogrwydd, achos pendant o farwolaeth, cyfeiriadau.

## Tachwedd 
* 12 Tachwedd
** Orig Williams

## Hydref 2009
### 11
### 10
*Luis Aguilé, 73, Canwr a chyfansoddwr o'r Ariannin, cancr y stumog. http://www.clarin.com/diario/2009/10/10/um/m-02016125.htm  (Sbaeneg)
*Stephen Gately, 33, Cerddor a chanwr Gwyddelig gyda'r band (*Boyzone*). http://news.sky.com/skynews/Home/Showbiz-News/Boyzone-Star-Stephen-Gately-Dies-Aged-33-While-On-Holiday-In-Majorca-Reports-News-Of-The-World/Article/200910215403550?lpos=Showbiz_News_Carousel_Region_0&lid=ARTICLE_15403550_Boyzone_Star_Stephen_Gately_Dies_Aged_33_While_On_Holiday_In_Majorca%2C_Reports_News_Of_The_World

### 9
*Aldo Buzzi, 99, Awdur a phensaer Eidalaidd. http://www.laprovinciadisondrio.it/stories/Cronaca/94679_addio_ad_aldo_buzzi_scrittore_cosmopolita/  (Eidaleg)
*Arturo "Zambo" Cavero, 68, Canwr gwerin o Periw, cymhlethdodau o sepsis. http://www.livinginperu.com/news/10330 
*Jacques Chessex, 75, Awdur Swisaidd, trawiad ar y galon. http://www.swissinfo.ch/eng/news_digest/Author_Jacques_Chessex_dies_at_75.html?siteSect=104&sid=11334354&ty=nd
*Barry Letts, 84, Actor a chyfarwyddwr teledu Prydeinig (*Doctor Who*). http://www.examiner.com/x-10643-Dr-Who-Examiner~y2009m10d9-Barry-Letts--Doctor-Who-producer-of-Jon-Pertwee-era-dead-at-84-19252009 
*Rusty Wier, 65, Canwr-cyfansoddwr Americanaidd, cancr.  http://www.rustywier.com/updates.htm 

## Ionawr 
* 27 Ionawr
** John Updike, nofelydd, 76
** Ramaswamy Venkataraman, gwleidydd, 98
* 22 Ionawr - Vic Crowe, pêl-droediwr, 76
* 18 Ionawr - Tony Hart, arlunydd, 83
* 16 Ionawr - John Mortimer, awdur, 85
* 14 Ionawr - Ricardo Montalbán, actor, 88
* 13 Ionawr
** Dai Llewellyn, 4ydd Barwnig, 62
** Patrick McGoohan, actor, 80
* 12 Ionawr - Arne Næss, athronydd, 96
* 10 Ionawr - Eluned Phillips, bardd, 94
* 9 Ionawr
** Dave Dee, canwr, 65
** T. Llew Jones, llenor, 93
* 1 Ionawr - Helen Suzman, gwleidydd, 91
Bob Fosse

Coreograffwr a chyfarwyddwyr sioeau cerdd a ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Louis “Bob” Fosse** (23 Mehefin 1927 – 23 Medi 1987). Enillodd wyth Gwobr Tony am ei goreograffeg ac un am gyfarwyddo. Cafodd ei enwebu am Wobr yr Academi ar bedair achlysur, gan ennill am gyfarwyddo'r ffilm *Cabaret*.

## Dolenni allanol
* Fosse.com
* Bywgraffiad Bob Fosse - "The Guide to Musical Theatre" 
* Bywgraffiaf Bob Fosse 

Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Pobl o Chicago
Cheryl Cole

Cantores, cyfansoddwraig, dawnswraig, awdures, cynllunydd ffasiwn a phersonoliaeth teledu ydy **Cheryl Ann Tweedy** (ganed 30 Mehefin 1983). Daeth yn enwog yn ystod y 2000au wedi iddi ddod yn aelod o'r band Girls Aloud trwy'r rhaglen deledu realiti *Popstars: The Rivals* ar ITV. Daeth y band yn un o'r grwpiau teledu realiti prin i gael llwyddiant hir-dymor, gan ennill ffortiwn o £25 miliwn erbyn mis Mai 2009. Gyda Girls Aloud, cafodd Cheryl 20 sengl a aeth i'r deg uchaf yn y siart (gan gynnwys pedwar rhif un), dau albwm a aeth i rif un, pedwar enwebiad am Wobr BRIT, a achan ennill BRIT am y sengl orau yn 2009 gyda "The Promise".

Yn 2008, daeth Cheryl yn feirniad ar y sioe deledu realiti "The X Factor" yn y Deyrnas Unedig. Ystyryr Cheryl yn eicon ffasiwn, gan ymddangos ar gloriau *Vogue* ac *Elle*.

## Bywyd personol
Gwnaeth Cheryl gychwyn fynd allan gyda pêl-droediwr Ashley Cole ym Medi 2004, gan cyhoeddi eu dyweddïad yn Mehefin 2005. Priododd y ddau mewn seremoni yn Barnet, Llundain ar 15 Gorffennaf 2006. Cyhoeddwyd lluniau y briodas yng nghylchgrawn *OK!* mewn dêl egsliwsif a ddywedwyd ei fod yn werth dros £1&nbsp;miliwn. Ar 23 Chwefror 2010, cyhoeddodd Cheryl ei bod yn gwahanu oddi wrth Cole, ac ar 26 Mai, gwnaeth gais am ysgariad yn nodi "ymddygiad afresymol" ei gŵr. Roedd y papur ysgaru yn dweud fod Cole wedi cyfaddef bod yn anffyddlon i Cheryl gyda sawl menyw arall. Cafodd decree nisi ar 3 Medi. Parhaodd Cheryl i ddefnyddio ei enw priod, ond yn ddiweddarach dechreuodd ddefnyddio yr enw unigol Cheryl ar gyfer ei cherddoriaeth.

Ar 7 Gorffennaf 2014, priododd Cheryl married y perchennog bwytai Ffrengig Jean-Bernard Fernandez-Versini ar ôl carwriaeth tri mis. Wedi iddyn nhw wahanu, dechreuodd Cheryl fynd allan gyda'r canwr Liam Payne yn gynnar yn 2016, cyn derbyn ei decree nisi o Fernandez-Versini ar 20 Hydref 2016. Ar 22 Mawrth 2017, rhoddodd enedigaeth i'w mab gyda Payne. Yng Ngorffennaf 2018 cyhoeddodd Cheryl a Payne eu bod wedi gwahanu.

## Disgyddiaeth
; Albymau
* *3 Words* (2009)
* *Messy Little Raindrops* (2010)
* *A Million Lights* (2012)
* *Only Human* (2014)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Awdur

Diffinnir **awdur** (neu **awdures** pan yn cyfeirio at awdur benywaidd) fel "y person sy'n cychwyn ar neu'n rhoi bodolaeth i unrhyw beth" tra bod "awduraeth" yn dynodi cyfrifoldeb am yr hyn a grëir. Mae'r ail ddiffiniad yn egluro fod y term "unrhyw beth" a grëir yn cyfeirio at waith ysgrifenedig gan amlaf pan yn defnyddio'r term "awdur".

## Gweler hefyd 
* Llenor
* Ysgrifennwr

Categori:Llenorion
Categori:Ysgrifennu
Horace Walpole

Hanesydd celf, gwleidydd, llythyrwr a hynafiaethydd o Loegr oedd **Horatio Walpole**, 4ydd Iarll Orford, neu **Horace Walpole** fel yr adwaenir ef gan amlaf (24 Medi 1717 - 2 Mawrth 1797). Bellach caiff ei gofio am Strawberry Hill sef y cartref a adeiladodd yn Twickenham, de-orllewin Llundain lle adfywiodd yr arddull Gothig rai degawdau'n gynt na'i olynwyr Fictoriaidd, ac am ei nofel Gothig *The Castle of Otranto*. Yn ogystal a'r llyfr hwnnw, mae'n nodedig hefyd am ei Lythyrau, sydd o ddiddordeb cymdeithasol a gwleidyddol. Roedd hefyd yn fab i Syr Robert Walpole ac yn gefnder i'r Arglwydd Nelson.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1717
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion o Loegr
Categori:Hanesyddion celf
Categori:Hynafiaethwyr o Loegr
Categori:Llenorion Saesneg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1797
Categori:Pobl o Lundain
Frank Gehry

Pensaer o Ganada oedd **Frank Owen Gehry** (28 Chwefror 1929 – 5 Rhagfyr 2025). Enillodd Wobr Pritzker ym 1989. Mae ei adeiladau, sy’n cynnwys ei dŷ wedi dod yn atyniadau i dwristiaid. Roedd llawer o amgueddfeydd, cwmnïau a dinasoedd yn ceisio cael ei waith fel symbol o arbenigedd.
	
Ymhlith ei waith enwocaf mae adeilad y Guggenheim yn Bilbo, Neuadd Gyngerdd Walt Disney yn Downtown Los Angeles, Experience Music Project yn Seattle, Oriel Gelf Weisman yn Minneapolis, Dancing House yn Prag ac Amgueddfa MARTa yn Herford, yr Almaen.

Roedd yn byw yn Santa Monica, Califfornia ac roedd ei gwmni pensaernïaeth yn Los Angeles. Er ei fod yn byw yn yr Unol Daleithiau cadwodd ei ddinasyddiaeth o Ganada.

Bu farw yn Rhagfyr 2025 yn 96 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Penseiri o Ganada
Categori:Penseiri o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Lordi

Grŵp roc  o Helsinki yn y Ffindir oedd **Lordi**. Y pedwar prif aelod oedd Mr. Lordi, Hella, Mana, Hiisi, Kone. Dyfeisiwyd y syniad y tu ôl i'r band ym 1992 ond ni chafodd y band ei ffurfio tan 1996.

Enillodd y band Gystadleuaeth Cân Eurovision 2006 gyda'u cân *Hard Rock Hallelujah*.

## Albymau 
* *Napalm Market* (1993)
* *Bend Over and Pray the Lord* (1997)
* *Get Heavy* (2002)
* *The Monsterican Dream* (2004)
* *The Arockalypse* (2006)
* *Deadache* (2008)
* *Babez For Breakfast* (2010)
* *To Beast or Not To Beast* (2013)
* *Scare Force One* (2014)
* *Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy* (2016)
* *Sexorcism* (2018)
* *Killection* (2020)
* *Lordiversity* (2021)

Categori:Bandiau roc
Categori:Cerddoriaeth y Ffindir
Seattle

bawd|Seattle
bawd|Seattle
Dinas yn yr Unol Daleithiau yw **Seattle**. Gyda phoblogaeth o , hi yw dinas fwyaf talaith Washington a gogledd-orllewin yr Unol Daleithiau. Saif y ddinas ar guldir rhwng Swnt Puget a Llyn Washington, tua 183&nbsp;km (114&nbsp;milltir) i'r de o'r ffin â Chanada. Fe'i lleolir yn King County.

## Adeiladau a chofadeiladau 
bawd
* Adeilad Pioneer
* Arthur Foss (llong)
* Eglwys Gadeiriol Sant Iago
* Y Nodwydd Ofod
* Tŵr Smith
* Tŷ Norvell

## Cludiant
bawd|Tramffordd First Hill
bawd|Gorsaf reilffordd Heol King
### Rheilffordd ysgafn Link
Mae Link yn estyn o Lyn Angle i Brifysgol Washington, trwy ganol y ddinas a heibio Maes Awyr Sea-Tac.

### Bysiau Metro King County
Mae’r cwmni yn rhedeg gwasanaethau bysiau’r ddinas.

### Tramiau Seattle
Mae gan y ddinas 3 dramffordd, South Lake a First Hill.

### Rheilffordd ungledrog Canolfan Seattle
Mae trenau’n mynd bob 10 munud rhwng Canolfan Westlake a Chanolfan Seattle.

bawd|dim|Y rheilffordd ungledrog

### Amtrak
Mae trenau Amtrak yn mynd o Gorsaf reilffordd Heol King, Seattle, yn ymyl stadiwm y Seattle Seahawks. Mae 3 o drenau’n gwasanaethu Seattle: y Coast Starlight rhwng Seattle, Portland (Oregon) a Los Angeles; yr Amtrak Cascades rhwng Vancouver, Seattle, Tacoma, Portland, Salem (Oregon) a Eugene; a’r Empire Builder rhwng Chicago, Minneapolis/St Paul, Spokane, Portland a Seattle.

## Enwogion 
* Max Brand (1892-1944), nofelydd
* Gypsy Rose Lee (1911-1970), actores
* Joe Sutter (g. 1921), peiriannydd
* Jimi Hendrix (1942-1970), cerddor
* Kenny G (g. 1956), cerddor
* David Guterson (g. 1956), nofelydd

## Gefeilldrefi Seattle 
*18px - Beer Sheva, Israel 
*18px - Bergen, Norwy 
*18px - Cebu, Pilipinas 
*18px - Chongqing, Tsieina 
*18px - Kaohsiung, Taiwan
*18px - Christchurch Seland Newydd 
*18px - Daejeon, De Corea 
*18px - Galway, Iwerddon 
*18px - Gdynia, Gwlad Pwyl 
*18px - Haiphong, Fietnam 
*18px - Kobe, Japan 
*18px - Limbe, Camerŵn 
*18px - Mazatlán, Mecsico
*18px - Mombasa Cenia 
*18px - Naoned, Ffrainc 
*18px - Pécs, Hwngari 
*18px - Perugia, Yr Eidal 
*18px - Reykjavík, Gwlad yr Iâ 
*18px - Sihanoukville, Cambodia
*18px - Surabaya Indonesia 
*18px - Tashkent, Wsbecistan 
*18px - Izmir, Twrci

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd King County, Washington
Blaenannerch

Pentref bychan yn ne Ceredigion yw **Blaenannerch**(). Fe'i lleolir ar groesffordd ar yr A487 yn ne-orllewin y sir tua 2 filltir i'r de o Aberporth, 5 milltir i'r dwyrain o Aberteifi.

Bu farw'r prifardd Dic Jones (Richard Lewis Jones) ym Mlaenannerch ar 18 Awst 2009. Treuliodd ran helaeth o'i oes yn ffermio'r Hendre, Blaenannerch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Aber-porth
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
William Spurrell

Argraffydd a chyhoeddwr Cymreig oedd **William Spurrell** (30 Gorffennaf 1813 – 22 Ebrill 1889), y cysylltir ei enw ag un o'r geiriaduron Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed, sef y ''Spurrell's Welsh Dictionary'' Saesneg-Cymraeg.

Brodor o Sir Gaerfyrddin oedd Spurrell. Yn 1840 sefydlodd argraffwasg yn nhref Caerfyrddin a dyfodd i fod yn un o'r gweisg mwyaf safonol yng Nghymru.

Etifeddwyd cwmni Spurrell gan ei fab Walter (1858-1934) ar farwolaeth William Spurrell yn 1889. Cyn sefydlu Gwasg Prifysgol Cymru, Spurrell oedd yn argraffu a chyhoeddi llyfrau safonol ar ran Prifysgol Cymru a hefyd ar ran Llyfrgell Genedlaethol Cymru am gyfnod.

Cyhoeddir geiriadur Spurrell gan gwmni Harper Collins heddiw, fel y *Collins Spurrell Welsh Dictionary*.

Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Maes Awyr Heathrow

Maes awyr mawr ym Mwrdeistref Llundain Hillingdon yw **Maes Awyr Heathrow**, codau: IATA: **LHR**, ICAO: **EGLL**. Fe'i lleolir tua 14 milltir i'r gorllewin o ganol Llundain. Maes awyr prysuraf y byd yn nhermau traffig rhyngwladol teithwyr ydy o, ac yn nhermau traffig cyfan teithwyr mae o'n ail brysuraf y byd a phrysuraf Ewrop. Mae BAA yn berchen ar Heathrow ac yn ei weithredu. Mae pum terfynfa ganddo; agorwyd y tair terfynfa gyntaf yn y 1950au a 1960au, y bedwerydd ym 1986 a'r bumed yn 2008. Mae'r gwasanaethau cludiant eraill sy'n cysylltu â fo yn cynnwys Rheilffordd Danddaearol Llundain a'r gwasanaeth rheilffordd cyflym Heathrow Express i orsaf Paddington yn Llundain.

## Gweler hefyd 
* Maes Awyr Stansted

Categori:Bwrdeistref Llundain Hillingdon
Heathrow
Heathrow
Joshua Reynolds

Arlunydd dylanwadol o Loegr oedd Syr **Joshua Reynolds** RA FRS FRSA (16 Gorffennaf 1723 – 23 Chwefror 1792) a oedd yn arbenigo mewn portreadau olew. Roedd yn sefydlydd ac yn Llywydd cynta'r Academi Frenhinol ac fe'i gwnaed yn Farchog gan George III yn 1769.

Paentiodd Syr Joshua bortread Syr Watkin Williams-Wynn, 5ed Barwnig gyda'i ail wraig mewn gwisg theatrig, ac un arall o'i wraig a'i blant, tua 1778.

Categori:Genedigaethau 1723
Categori:Marwolaethau 1792
Categori:Peintwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Peintwyr olew o Loegr
Categori:Peintwyr portreadau o Loegr
Stephen Gately

Canwr, cyfansoddwr ac actor  o Iwerddon oedd **Stephen Patrick David Gately** (17 Mawrth 1976 – 10 Hydref 2009). Ar y cyd gyda Ronan Keating, ef oedd un o ddau prif leisydd y band *Boyzone*. Aeth pob un o albymau stiwdio'r band i rif un yn y Deyrnas Unedig, gyda'u trydydd albwm sef yr un olaf fwyaf llwyddiannus yn rhyngwladol. Gyda Boyzone, aeth un ar bymtheg o senglau Gately yn syth i mewn i'r pump uchaf yn Siart Senglau'r Deyrnas Unedig. Perfformiodd gerbron miliynau o gefnogwyr yn fyd-eang. Ar ôl i'r band wahanu, rhyddhaodd albwm solo llwyddiannus yn 2000 a aeth i'r Deg Uchaf yn y Deyrnas Unedig a aeth tair o'i senglau i'r siart, gan gynnwys y gân "New Beginning" a aeth i rif 3 yn y siart. Wedi hyn, parhaodd Gately i berfformio mewn nifer o gynhyrchiadau llwyfan ac ymddangosodd ar amryw o raglenni teledu, yn ogystal â chyfrannu traciau ar gyfer prosiectau yn y dyfodol. Yn 2008, ail-ymunodd â Boyzone am gyfres o recordiadau a chyngherddau.

Priododd Gately Andrew Coles, yn gyntaf mewn seremoni ymroddiad yn Las Vegas yn 2003 ac yna mewn seremoni partneriaeth sifil yn Llundain yn 2006. Ym 1999, Gately oedd un o'r ser pop cyntaf i ddod allan fel dyn hoyw. Pan ail-ffurfiwyd y band Boyzone, ymddangosodd Gately fel un o'r cyplau hoyw cyntaf i ymddangos mewn fideo cerddorol, ar gyfer y gân "Better".

## Marwolaeth
Daethpwyd o hyd i'w gorff mewn fflat yr oedd ef a'i bartner Cowles yn berchen arno ym Majorca, Sbaen ar y 10 Hydref, 2009. Ym mhapur newydd *The Irish Times*, dywedodd Brian Boyd mai marwolaeth Gately oedd "y tro cyntaf mae bandiau bechgyn, fel genre gerddorol, wedi gorfod delio â sefyllfa mor drasig”. Dywedodd Tim Teeman o'r *The Times* fod Gately yn arwr ac yn arloeswr dros hawliau pobl hoyw yn sgil y ffordd yr ymatebodd i gael ei orfodi i ddod allan.

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Cerddorion o Iwerddon
Categori:Cyfansoddwyr o Iwerddon
Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Pobl fu farw o oedema
Categori:Pobl o Ddulyn
John Ellis Williams (bardd)

Brodor o Forfa Nefyn oedd y Parchedig **John Ellis Williams** (1872–1930), ac yn ddiweddarach gweinidog Capel Annibynnol Pendref, Bangor.

Enillodd Gadair Eisteddfod Myfyrwyr Prifysgol Bangor a Chadair Eisteddfod Morfa Nefyn ym 1909, Cadair Eisteddfod Môn ym 1910, a Chadair yr Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1916, gyda’i awdl ar destun *Ystrad Fflur*.

## Ffynonellau
* *Caniadau John Ellis Williams, Bangor*, Gwili (gol.), 1931
* *Tywysydd y Plant*, cyf. xci Rhif 3, Mawrth 1927

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Pobl o Nefyn
Categori:Prifeirdd
Marija Šerifović

Cantores o Serbia ydy **Marija Šerifović** (Serbeg: Марија Шерифовић, ganed 14 Tachwedd 1984). Enillodd Gystadleuaeth Cân Eurovision yn 2007 gyda'r gân *Molitva*. Ganwyd Šerifović yn Kragujevac,Gweriniaeth Sosialaidd Serbia, Iwgoslafia ac mae'n ferch i Verica Šerifović, sydd hefyd yn gantores nodedig. Bu hefyd yn feirniad ar "Eurosong" er mwyn dewis y gân i gynrychioli'r Iwerddon yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2008 a chanodd "Molitva" er mwyn cloi'r sioe.

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Cantorion o Serbia
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Teledu realiti

Math o raglen teledu sy'n cyflwyno sefyllfaoedd dramatig neu ddoniol, yn cofnodi digwyddiadau go iawn, ac sydd fel arfer yn cynnwys pobl gyffredin yn hytrach nag actorion proffesiynol ydy **teledu realiti**. Er i'r genre fodoli mewn rhyw ffordd neu gilydd ers dyddiau cynnar rhaglenni teledu, defnyddir y term "teledu realiti" gan amlaf i ddisgrifio rhaglenni o'r math hwn o gynhyrchwyd ers 2000. Ni ystyrir rhaglenni dogfen a rhaglenni anffuglennol fel y newyddion a sioeau chwaraeon yn deledu realiti.

## Gweler hefyd
* Rhestr o raglenni teledu realiti


Categori:Genres teledu
Dirgelwch Gallt y Ffrwd

Nofel dditectif gan E. Morgan Humphreys yw ***Dirgelwch Gallt y Ffrwd***, a gyhoeddwyd yn 1938 gan Hughes a'i Fab, Wrecsam. Er nad y nofel dditectif gyntaf yn Gymraeg, mae'n garreg filltir yn hanes datblygiad y *genre* honno yn Gymraeg. Fel straeon eraill E. Morgan Humphreys, mae'n llyfr i blant hŷn sy'n rhoi mwynhad i oedolion hefyd.

## Cynnwys
Y ditectif diymhongar, anghonfensiynol ond cyfrwys John Aubrey yw'r prif gymeriad. Cyflwynwyd y cymeriad i ddarllenwyr Cymraeg yn gyntaf yn y gyfrol *Y Llaw Gudd* (1924), stori a oedd yn torri tir newydd yn Gymraeg ar y pryd.

Cyfuniad o stori antur a stori ditectif yw'r llyfr. Ceir elfennau rhamantus a lliwgar ynddi ond mae'r cynllun yn dynn a llawn troeon annisgwyl ac mae'n cynnwys disgrifiadau cofiadwy o leoliadau dychmygol yng nghefn gwlad Cymru wrth i Aubrey ymchwilio a datrys dirgelwch lladrad diemwnt oddi ar Rajah Bundipor.

## Beirniadaeth
Disgrifiwyd y stori fel "gorchest o gynllunio" gan y beirniad Bedwyr Lewis Jones:

:Gorchest o gynllunio sy'n ein rhwydo fel hyn. O bennod i bennod datblygir y dirgelwch fymryn bach, ychwanegir ato a'i gymhlethu, daw mymryn o oleuni, yna tro arall annisgwyl sy'n ein synnu fwy byth. Un munud yr ydym ar fin gweld popeth yn glir a'r funud nesaf mae'r dryswch yn dwysháu.

## Cyfeiriadau
Categori:E. Morgan Humphreys
Categori:Llyfrau Cymreig 1938
Categori:Llyfrau plant Cymraeg
Categori:Nofelau 1938
Categori:Nofelau ditectif Cymraeg
Rhestr o raglenni teledu realiti

Dyma **rhestr o raglenni teledu realiti**:

**Big Brother*
*''Britain's Got Talent*
**How Do You Solve A Problem Like Maria?*
**Popstars: The Rivals*
**The X Factor''

## Gweler hefyd
*Teledu realiti

Categori:Rhaglenni teledu realiti
Realiti
Categori:Teledu realiti
Dafydd Alaw

Bardd o Ynys Môn oedd **Dafydd Alaw** (bl. 1546–1567).

## Bywgraffiad
Graddiodd Dafydd Alaw yn ail Eisteddfod Caerwys yn 1567 lle dyfarnwyd iddo'r radd Disgybl Ysbâs. Dyma'r unig ddyddiad pendant yn ei yrfa a chredir ei fod yn tynnu ymlaen at fod yn henwr erbyn hynny, sy'n awgrymu iddo gael ei eni tua throad yr 16g.

## Cerddi
Ychydig iawn o'i gerddi sydd ar glawr heddiw, ond roedd yn fardd adnabyddus yng ngogledd-orllewin Cymru yn ei gyfnod a cheir cyfeiriadau ato yng ngwaith eraill o'i gyd-feirdd. Cerddi i noddwyr uchelwrol ym Môn yw'r testunau sydd wedi goroesi a gellir tybio mae ar yr ynys honno y byddai'n clera - sef mynd o gwmpas tai noddwyr i ganu cerddi - fel rheol. Roedd y noddwyr hyn yn cynnwys teulu plasdy Myfyrian (ger Llanfairpwll) a Syr Rowland Felfil, Cwnstabl Biwmares, mab anghyfreithlon Harri Tudur a thaid i Gatrin o ferain. Canodd hefyd i deulu plasdy Mysoglen yng nghyfnod Huw ap Rhys ap Hywel, a dyma englyn ganddo i simnai newydd fawr y plas:

Simnai wen Fysgolen fawr sôn—amdani,
::Lle denir cerddorion;
:Eglurferch, fe'i gŵyl Arfon,
:Pen-rhaith simneiau maith Môn.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 16eg ganrif
Categori:Pobl o Ynys Môn
Dima Bilan

Canwr Rwsiaidd ydy **Dima Bilan** (Rwsieg: Дима Билан; enw genedigol **Viktor Nikolaevich Belan**, Виктор Николаевич Белан, 24 Rhagfyr, 1981 yn Ust-Dzheguta, Karachay-Cherkessia). Cynrychiolodd Rwsia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2006 gyda'r gân "Never Let You Go", a daeth yn ail. Enillodd Gystadleuaeth Cân Eurovision yn 2008 gyda'r gân *Believe*. Mae ef hefyd wedi cael nifer o ganeuon yn mynd i rif un y siart yn Rwsia.

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Rwsia
Categori:Cantorion pop o Rwsia
Categori:Cantorion Rwseg o Rwsia
Categori:Cantorion Saesneg o Rwsia
John Roderick Rees

Bardd ac athro o Gymru oedd **John Roderick Rees** (1920 – 12 Hydref 2009). Ef oedd un o dim ond dau fardd sydd wedi ennill Coron yr Eisteddfod Genedlaethol ddwy flynedd yn olynol ers yr Ail Ryfel Byd, yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan 1984 ac Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1985.

## Llyfryddiaeth
**Cerddi John Roderick Rees*, 1984 (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion)

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Prifeirdd
Patrick Hannan

Newyddiadurwr, cyflwynydd teledu a radio ac awdur o Gymru oedd **Patrick Hannan**, MBE (26 Medi 1941 - 11 Hydref 2009). Cafodd ei eni yn Aberaman, Rhondda Cynon Taf.

## Llyfryddiaeth
**The Welsh Illusion* (1999)
**Wales Off Message* (2000)
**2001: A Year in Wales* (2001)
**When Arthur Met Maggie* (2006)
**A Useful Fiction: Adventures in British Democracy* (2009)

## Radio
**Good Evening Wales*
**Tea Junction*
**Out of Order*
**Round Britain Quiz*

Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ramadeg y Bont-faen
Claf

[bawd|[Meddyg yn mesur pwysedd gwaed claf.]]
Person sy'n derbyn sylw, gofal, neu driniaeth feddygol yw **claf**.

## Cleifion mewnol ac allanol 
Claf a gyfeirir gan weithiwr iechyd proffesiynol, megis meddyg neu ddeintydd, i weld ymgynghorydd yn yr ysbyty am farn arbenigol yw **claf allanol**. Mae **claf mewnol** ar y llaw arall yn aros yn yr ysbyty am gyfnod am brofion neu am lawdriniaeth. Mae angen gwely ar **glaf dydd** (neu **achos dydd**) am brofion neu am lawdriniaeth, ond nid yw claf dydd yn aros yn yr ysbyty dros nos fel cleifion mewnol arferol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gofal iechyd
Categori:Termau meddygol
Mysoglen

Plasdy ym Môn oedd **Mysoglen** ('Maesoglan' ar fapiau heddiw) a fu'n un o brif ganolfannau nawdd Beirdd yr Uchelwyr ar yr ynys yn yr 16g. Erbyn heddiw mae'n ffermdy a elwir Maesoglan, tua milltir i'r de o bentref Llangaffo a thair i'r dwyrain o Rosyr yn ne-orllewin yr ynys. Rhif yr OS SH 4505 6728.

Canodd Dafydd Alaw i deulu plasdy Mysoglen yng nghyfnod Huw ap Rhys ap Hywel, a dyma englyn ganddo i simnai newydd fawr y plas:

:Simnai wen Fysoglen fawr sôn—amdani,
::Lle denir cerddorion;
:  Eglurferch, fe'i gŵyl Arfon,
:  Pen-rhaith simneiau maith Môn.

Roedd yn adnabyddus am yr ardd ffurfiol a grewyd yno hefyd. Yn ôl y bardd Robert ab Ifan (ail hanner yr 16g), roedd o siâp deimwnt ac yn llawn o berlysiau:

:Gardd gwmpli heini hynod—yw ei gwedd,
::A'i gwaith yn urddasglod;
:  Llysiau o fil, lles yw fod,
:  Yn gyswllt yn eu gosod.

## Cyfeiriadau
Categori:Plasdai Ynys Môn
Categori:Rhosyr
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Y Llaw Gudd

Nofel dditectif gan E. Morgan Humphreys yw ***Y Llaw Gudd***, a gyhoeddwyd yn 1924 gan Hughes a'i Fab, Wrecsam. Mae wedi cael ei disgrifio fel "un o'r nofelau ditectif cynharaf yn Gymraeg - onid y gyntaf un" gan y beirniad Bedwyr Lewis Jones.

Dyma'r stori sy'n cyflwyno cymeriad John Aubrey, y ditectif pwyllog ac eofn sy'n ymddangos yn y gyfrol *Dirgelwch Gallt y Ffrwd* (1938), a ystyrir yn glasur o'i fath. Roedd y stori yn torri tir newydd yn Gymraeg ar y pryd, er bod y deunydd yn gyfarwydd i ddarllenwyr yr oes hon, sef cyfres o lofruddiaethau y mae Aubrey yn gorfod datrys eu cyfrinach. Cyferbynnir dulliau rhesymegol, pwyllog Aubrey gan rai ei gyd-dditectif yn yr achos, yr Inspector o Scotland Yard sy'n meddwl ei fod yn gwybod popeth ond sy'n methu datrys y dirgelwch.

## Cyfeiriadau
Categori:E. Morgan Humphreys
Categori:Llyfrau Cymreig 1924
Categori:Llyfrau plant Cymraeg
Categori:Nofelau ditectif Cymraeg