open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melanoma

Mae **Melanoma**, neu **melanoma llidiog**, yn fath o ganser sy'n datblygu o gelloedd yn cynnwys pigment, hynny yw melanosytau. Yn fwy aml na pheidio effeithia melanoma ar y croen, serch hynny effeithia'n achlysurol ar y geg, y coluddyn neu'r llygaid. Caiff ei ganfod ar y coesau yn bennaf ymysg menywod, ac ar y cefn ymhlith dynion. Gall y cyflwr ddatblygu o fôl sy'n arddangos newidiadau penodol, er enghraifft cynnydd yn ei maint, ymylon anwastad, newid yn ei liw, ymdeimlad o gosi, neu doriadau a chrychau amlwg.

Achosir melanoma yn bennaf gan amlygiad i olau uwchfioled (UV), mewn unigolion a lefelau isel o bigment croen. Gall y golau UV hynny ddeilio o'r haul neu o ffynonellau eraill megis gwelyau haul. Datblyga oddeutu 25% o achosion melanoma o folau. Mae'r rheini sydd ag amryw o folau, hanes teuluol o'r cyflwr neu system imiwnedd gwan yn unigolion risg uchel. Gall rai datblygu'r cyflwr o ganlyniad i ddiffygion genetig prin fel xeroderma pigmentosum hefyd. Gwneir diagnosis drwy gynnal biopsi ar unrhyw namau croen amlwg.

Gellir osgoi'r cyflwr melanoma drwy ddefnyddio eli haul a chysgodi rhag golau UV. Fel rheol caiff y cyflwr ei ddileu drwy lawdriniaeth. Mewn achosion lle mae'r canser yn fwy o ran maint, ac yn agosach at y nodau lymff, cynhelir prawf er mwyn archwilio lledaeniad y cyflwr. Gellir gwella'r rhan fwyaf o achosion lle nad yw'r canser wedi lledaenu. Cynigir y triniaethau canlynol i'r rheini lle y mae melanoma wedi lledaenu er mwyn cyfyngu neu wella'r cyflwr; imiwnotherapi, therapi biolegol, therapi ymbelydredd, neu gemotherapi. Yn yr Unol Daleithiau y mae 98% o ddioddefwyr melanoma cyfyng yn goroesi dros bum mlynedd wedi eu diagnosis os derbyniant driniaeth, 17% o ddioddefwyr melanoma gwasgaredig sy'n goroesi'r cyfnod hwnnw wedi triniaeth. Mae tebygolrwydd dychwelyd neu ledaenu'r cyflwr yn dibynnu ar drwch y melanoma, pa mor gyflym y rhanna'r celloedd, a natur doredig y croen gorchuddiol.

Melanoma yw'r math mwyaf peryglus o ganser y croen. Yn 2012 cofrestrwyd 232,000 o achosion newydd yn fyd-eang. Yn 2015 roedd gan 3.1 miliwn o unigolion clefydau gweithredol ac fe achoswyd 59,800 o farwolaethau gan y cyflwr yn yr un flwyddyn. Mae Awstralia a Seland Newydd ymhlith y gwledydd â'r cyfraddau uchaf o melanoma. Yn ogystal, cofrestrwyd nifer helaeth o achosion yng ngogledd Ewrop a Gogledd America, nid yw'r cyflwr mor gyffredin yn Asia, Affrica, ac America Ladin. Mae melanoma yn fwy cyffredin ymysg dynion na menywod. Gwelwyd cynnydd mewn achosion o'r 1960au ymlaen, a hynny mewn ardaloedd â phoblogaeth gref o bobl wen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Canser
Oncoleg

Cangen o'r maes meddygol yw **Oncoleg** ac mae'n gweithio tuag at atal, diagnosio a thrin canser. Oncolegydd yw gweithiwr proffesiynol yn y maes meddygol sy'n ymarfer oncoleg. Daw'r gair o'r Roeg ὄγκος (ónkos), sy'n golygu "tiwmor", "uned" neu "crynswth" a'r gair λόγος (logos), sy'n golygu "lleferydd".

Mae'r dair elfen isod wedi gwella cyfraddau byw canser:
# Atal - trwy leihau ffactorau risg fel tybaco ac yfed alcohol.
# Diagnosis cynnar - sgrinio canserau cyffredin ynghyd â phroses diagnosis ac archwilio penodau cynhwysfawr.
# Triniaeth - rheolaeth aml-ddull trwy drafodaethau a thriniaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Oncoleg
John Mahoney (actor)

:''Mae'r erthygl hon am yr actor Eingl-Americanaidd, am y beldroediwr Cymreig gweler John Mahoney''

Roedd **Charles Jonathan "John" Mahoney** (20 Mehefin 1940 – 4 Chwefror 2018) yn actor Eingl-Americanaidd. Mae'n cael ei gofio'n bennaf am chwarae rhan Martin Crane yn y comedi sefyllfa Americanaidd *Frasier* rhwng 1993 a 2004.

## Cefndir
Ganwyd Mahoney yn Blackpool, Swydd Gaerhirfryn, ar 20 Mehefin 1940. Roedd ei deulu yn hanu o Fanceinion ond wedi symud i Blackpool fel faciwîs adeg yr Ail Ryfel Byd. Cafodd ei addysgu yng Ngholeg  St Mary's, Blackpool am gyfnod cyn i'w deulu ddychwelyd i ardal Withington o Fanceinion wedi i'r rhyfel orffen. Wedi darfod ei addysg eilradd symudodd Mahoney i Illinois yn yr Unol Daleithiau, lle'r oedd ei chwaer eisoes wedi sefydlu wedi iddi briodi milwr Americanaidd yn ystod y Rhyfel. Wedi cyrraedd yr America aeth yn fyfyriwr i Brifysgol Quincy, Illinois.

## Gyrfa
Ymunodd Mahoney â byddin yr Unol Daleithiau, yn bennaf fel modd i sicrhau dinasyddiaeth Americanaidd. Fe'i gwnaed yn ddinesydd ym 1959. Bu'n byw yn Macomb, Illinois, gan ennill ei damaid yn dysgu Saesneg ym Mhrifysgol Western Illinois yn y 1970au cynnar, cyn ymgartrefu yn Forest Park, Illinois, ac wedi hynny yn Oak Park, Illinois. Bu'n olygydd cyfnodolyn meddygol trwy lawer o'r ddegawd.

## Gyrfa fel actor
Dechreuodd actio'n broffesiynol ym 1977 gan ymuno â chwmni *Steppenwolf Theatre*. Enillodd Wobr Clarence Derwent am yr Actor Theatr Newydd Mwyaf Addawol am ei ran yn y ddrama *Orphans* gan Lyle Kessler. Enillodd wobr Tony ar gyfer yr Actor Nodwedd Gorau am ei berfformiad Broadway yn *The House of Blue Leaves* gan John Guare.

Ei rôl ffilm fawr gyntaf oedd yn *Tin Men* ym 1987. Bu wedyn mewn nifer o ffilmiau eraill gan gynnwys *Eight Men Out, Say Anything...*, *In the Line of Fire*, *Reality Bites*, a *The American President*. Ymddangosodd mewn dau o ffilmiau'r brodyr Coen, *Barton Fink* a *The Hudsucker Proxy*.

### *Frasier*
Ymddangosodd Mahoney yn y gyfres comedi sefyllfa Frasier o'i bennod gyntaf ym 1993 hyd y bennod olaf yn 2004. Roedd yn chwarae rhan Martin Crane, cyn-filwr a chyn ditectif  heddlu wedi ymddeol, a thad y brif gymeriad Frasier Crane a'i frawd Niles. Derbyniodd ddau enwebiad Emmy a ddau enwebiad Golden Globe am chwarae'r rhan.

## Marwolaeth
Bu farw Mahoney ar 4 Chwefror 2018 tra dan ofal hosbis yn Chicago, yn 77 mlwydd oed.

## Ffilmyddiaeth
## Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Milwyr Byddin yr Unol o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Loegr o dras Wyddelig
Torasgwrn Jones

**Torasgwrn Jones** yw toriad rhwng sylfaen a chanol y pumed metatarsol yn y droed. Arweinir at ymdeimlad o boen tua chanol y droed, ar y tu allan. Gall y cyflwr achosi cleisio ac anhawster wrth gerdded. Yn gyffredinol y mae'r boen yn datblygu'n sydyn.

Achosir toriad o'r fath gan gyfuniad o fysedd traed pwyntiedig a phlygiad troed i mewn. Gall y symudiad hwn ddigwydd wrth i rywun newid cyfeiriad tra bod ei sawdl ar y ddaear, mae'n gyffredin felly ymysg dawnswyr, chwaraewyr tenis neu bêl-fasged. Gwneir diagnosis fel arfer ar sail symptomau a chaiff ei gadarnhau gan belydr-x.

Fel rheol, cynigir triniaeth gychwynnol mewn cast ac argymhellir peidio â phwyso ar y droed am o leiaf chwe wythnos. Os na welir gwellhad wedi'r cyfnod hwn, weithiau rhoddir cast arall am gyfnod o chwe wythnos. Ni cheir cyflenwad llewyrchus o waed yn yr ardal hon, ac o ganlyniad, nid yw'n hawdd gwella'r cyflwr yn llwyr a rhaid cynnig llawdriniaeth ar brydiau.  Disgrifiwyd y torasgwrn am y tro cyntaf ym 1902 gan y llawfeddyg orthopedig Robert Jones a ddatblygodd yr anaf ei hun wrth ddawnsio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Toresgyrn

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Eglwys Llangwyfan

Eglwys ar Ynys Cribinau, ger Aberffraw, Ynys Môn, yw **Eglwys Llangwyfan**. Adeiladwyd yr eglwys yn y 12g, yn gysegredig i Sant Cwyfan, a sefydlodd fynachdy yn Glendalough, Iwerddon.

Yn wreiddiol, roedd yr ynys yn benrhyn rhwng Porth Cwyfan a Phorth China, ond crewyd ynys gan y môr yn ystod yr 17g. Adeiladwyd tŷ, Plas Llangwyfan ar gyfer gwasanaethau pan oedd hi'n amhosibl cyrraedd yr ynys. Adeiladwyd wal o'i chwmpas ym 1893 gan Harold Hughes, pensaer lleol i’w hamddiffyn rhag y môr. Ailadeiladwyd waliau’r eglwys yn yr 14g.

## Gweler hefyd
*Llangwyfan, Ynys Môn: Pentrefan yng nghymuned Aberffraw

## Cyfeiriadau
Llangwyfan
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ynys Môn
The Ghost Train

Mae ***The Ghost Train*** yn ffilm cyffro dirgelwch Seisnig a gyfarwyddwyd gan Walter Forde ym 1941. Mae'n seiliedig ar ddrama  o'r un enw a ysgrifennwyd gan Arnold Ridley ym 1923.

## Crynodeb
Mae het Tommy Gander (Arthur Askey), comedïwr vaudeville ar daith, yn cael ei chwythu trwy ffenestr trên. Er mwyn achub ei het mae Tommy yn tynnu llinyn cyfathrebu argyfwng y trên gan ddod ag ef i stop er mwyn iddo adfer ei het. Trwy ei weithred mae'r trên yn hwyr wrth gyrraedd gorsaf Cyffordd *Fal Vale* yng Nghernyw, cyffordd diarffordd lle mae angen cysylltu a threnau eraill i darfod taith.

Gan fod y trên cysylltu olaf wedi hen ymadael mae'r orsaf feistr yn mynnu cau'r orsaf am y noson a thaflu'r teithwyr allan o adeiladau'r orsaf. Gan fod y pentref agosaf yn bedair milltir i ffwrdd a'i bod yn bwrw hen wragedd a ffyn, mae'r teithwyr yn gwrthod ymadael. Mae'r orsaf feistr yn cael llond bol o'u protestiadau ac yn mynd gartref gan eu rhybuddio am felltith yr orsaf. Bu llinell gangen unwaith yn croesi'r afon dros bont osgiliad ger yr orsaf. Un noson 43 mlynedd ynghynt cafodd cyn orsaf feistr trawiad angheuol ar y galon wrth geisio cau'r bont, gan achosi i drên syrthio i'r afon tra fo'r bont ar agor. Ers hynny, clywyd ysbryd y trên angheuol yn mynd heibio. Os digwydd i unrhyw un gweld, yn hytrach na jest clywed, ysbryd y trên, mi fyddai farw.

Wrth sefyll y noson yn adeiladau'r orsaf mae nifer o bethau amheus a dychrynllyd yn digwydd. Yn y pendraw canfyddir mai ffug yw'r hanes am y trên ysbryd, ond bod trên go iawn yn defnyddio'r myth er mwyn smyglo arfau i arfogi Natsïaid Prydeinig oedd am amharu ar ymgyrch Prydain yn yr Ail Ryfel Byd. Mae'r bradwyr Natsïaidd yn cael eu canfod a'u trechu trwy i'r bont osgiliad cael ei agor a danfon trên y bradwyr i'r dŵr.

## Cysylltiad Cymreig
Mae'r *Ghost Train* yn ffilm propaganda adeg rhyfel, gan hynny roedd cadw lleoliadau ffilmio yn gyfrinachol yn bwysig. O herwydd ei ddaearyddiaeth mae'r syniad o gyffordd bwysig yng Nghernyw yn hurt. Byddai canfod union leoliad y bont osgiliad i'w bomio yn fêl ar fysedd yr Almaenwyr, gan hynny does dim lleoliad yn cael ei grybwyll. Ond does dim ddwywaith, bellach, mae Pont y Bermo  yw seren y ffilm.
## Cast
*Arthur Askey fel Tommy Gander
*Richard Murdoch fel Teddy Deakin
*Kathleen Harrison fel Miss Bourne
*Peter Murray-Hill fel R. G. Winthrop
*Carole Lynne fel Jackie Winthrop
*Morland Graham fel Dr. Sterling
*Betty Jardine fel Edna
*Stuart Latham fel Herbert
*Herbert Lomfel fel Saul Hodgkin
*Raymond Huntley fel Price
*Linden Travers fel Julia Price
*D. J. Williams fel Ben Isaacs

## Derbyniad beirniadol
Mae TV Guide yn rhoi dau seren allan o 5 i'r ffilm ac yn ddweud ei fod yn *dda am ychydig o chwerthin ac ambell i sypréis iasoer*

## Trac sain
*Arthur Askey – "The Seaside Band" (awdur Kenneth Blain)  –  (UK DECCA F 9944 10" 78 rpm shellac PICTURE LABELS)

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Ffilmiau 1941
Categori:Ffilmiau Saesneg
Helo Bobol

Rhaglen radio ddyddiol o'r 1970au ac 1980au oedd ***Helo Bobol*** ac, heblaw am y newyddion, hon oedd y rhaglen gyntaf i'w chlywed ar BBC Radio Cymru pan lansiwyd yr orsaf ar 3 Ionawr 1977. Cychwynnodd BBC Radio Cymru am 6.45am y bore hwnnw, gyda bwletin newyddion: yna, darlledwyd *Helo Bobol* rhwng 7 a 9, gyda bwletinau newyddion o fewn y rhaglen am 7.45 ac 8.45.

Roedd *Helo Bobol* yn cael ei darlledu bob bore'r wythnos a'r cyflwynydd oedd Hywel Gwynfryn. Roedd y rhaglen yn gymysgedd o gerddoriaeth a chyfweliadau ac ambell bwt o gyngor. Thema agoriadol y rhaglen oedd "Pinocchio's Picnic", cerddoriaeth lyfrgell gan gwmni KPM (*Music Pictorial* gan James Clarke, KPM 1096).

Dywedai Gwynfryn mai ystyr y BBC oedd 'Y Bobol Biau'r Cyfrwng' a bwriad y rhaglen oedd apelio at y bobl hynny ar draws Cymru. Daeth y rhaglen yn adnabyddus am ofyn i wrandawyr fathu termau Cymraeg newydd.

Yn ddiweddarach, estynnwyd oriau *Helo Bobol* i gwmpasu'r hyn a enwyd gan Gwynfryn yn 'Bwrdd Brecwast Cynnar' (BBC) a'r 'Bwrdd Brecwast Hwyr'.  Daeth y rhaglen i ben yn 1989.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Clip o agoriad y rhaglen, 5 Rhagfyr 1980

Categori:Sefydliadau 1977
Categori:Dadsefydliadau 1989
Categori:Rhaglenni radio Cymraeg
Categori:Rhaglenni radio'r BBC
Jack Sargeant

Gwleidydd Llafur  yw **Jack Sargeant** (ganwyd 1994). Mae'n Aelod o'r Senedd dros etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy ers 2018. Fe'i etholwyd mewn is-etholiad a gynhaliwyd ar 6 Chwefror 2018 ac fe'o ail-etholwyd yn etholiad 2021. Mae'n fab i Carl Sargeant, Aelod Cynulliad blaenorol yr etholaeth a bu farw yn Nhachwedd 2017.

Magwyd Sargeant yn Nghei Connah ac aeth i Ysgol Gynradd Bryn Deva ac Ysgol Uwchardd Cei Connah. Gwnaeth prentisiaeth yng Ngholeg Deeside yn gweithio gyda busnes bach lleol, cyn astudio am radd peirianneg ym Mhrifysgol Glyndŵr, Wrecsam.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Trawiad gwres

Math o salwch gwres difrifol yw **trawiad gwres**, a elwir hefyd yn **drawiad haul**, ac mae'n achosi i dymheredd y corff gynyddu i dros 40.0&nbsp;°C (104.0&nbsp;°F), gall ddioddefwyr deimlo'n ddryslyd o ganlyniad i'r cyflwr. Achosa symptomau eraill hefyd, er enghraifft croen coch, sych neu laith, cur pen a phenysgafnder. Mae modd i'r cyflwr ddatblygu'n raddol neu'n sydyn. Mewn achosion eithafol gall arwain at gymhlethdodau difrifol fel strôc, rhabdomyolysis, neu fethiant yr arennau.

Achosir trawiad gwres gan dymereddau allanol uchel neu orweithio corfforol. Mae ffactorau risg yn cynnwys poethdonnau a lleithder uchel; defnyddio rhai cyffuriau megis diwretigion, beta-atalyddion, neu alcohol; clefyd y galon, ac anhwylderau croen. Mewn achosion nad sy'n gysylltiedig â gorymarfer corfforol, y mae'r cyflwr fel arfer yn taro’r rheini sy'n hŷn neu â phroblemau iechyd hirdymor. Rhoddir diagnosis ar sail symptomau. Math o hyperthermia (gorwres) yw trawiad gwres. Mae'n wahanol i dwymyn sy'n achosi cynnydd ffisiolegol yn y pwynt gosod tymheredd.

Gellir osgoi'r cyflwr drwy yfed digon o hylif a chysgodi o wres allanol gormodol. Wrth drin y cyflwr rhaid oeri'r corff yn gyflym. Argymhellir defnyddio dulliau megis chwistrellu'r dioddefwr â dŵr, defnyddio gwyntyll, gosod yr unigolyn mewn dŵr ag iâ, neu gynnig hylifau mewnwythiennol oer. Er bod gosod pecynnau iâ ar yr unigolyn yn synhwyrol, ni argymhellir defnyddio'r dull hwnnw'n unig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Argyfyngau meddygol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Anrheoli

Ail albwm Yws Gwynedd yw ***Anrheoli***.

## Traciau
#Sgrîn - 2:50 
#Disgyn Am Yn Ôl - 2:47 
#Dal I Wenu - 3:27 
#Effro Fyddi Di - 3:10 
#Dy Anadl Dau - 2:26
#Geni Yn Y Nos - 3:54 
#Hyd Yn Oed Un - 3:35 
#Drwy Dy Lygid Di = 3:30 
#Anrheoli - 2:55 
#Un Man

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 2017
Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
Alfred Gooding

Dyn busnes o Gymru oedd **Dr. Alfred Joseph Gooding OBE LLB** (Mawrth 1932 – 29 Ionawr 2018), a adnabyddwyd fel "Alf" Gooding. Cafodd yrfa dros 50 mlynedd yn y diwydiant adeiladu a chyfarpar electronig.

Fe'i ganwyd yn Rhisga, yn fab i lowr. Yn y 1950au cychwynnodd gwmni Modern Building Wales Limited a adeiladodd 7,000 o dai ar draws Cymru. Ei fenter mwyaf enwog oedd Catnic, cwmni a gydnabyddir am ddatblygu y capan dur (*lintel*) ar gyfer y diwydiant adeiladu. Yn 1982, roedd ei gwmni mewn achos yn Nhy'r Arglwyddi, "Catnic Components Ltd v Hill & Smith Ltd".

Bu Gooding yn gadeirydd CBI Cymru. Yn 2003, cychwynnodd ysgrifennu colofn wythnosol am fusnes yn y Western Mail. Yn 2010 derbyniodd gymrodoriaeth gan Brifysgol Cymru, Casnewydd.

Yn 2007, trefnodd Gooding gais i brynu'r banc Northern Rock a oedd mewn trafferthion ariannol.

Yn 2015, fe ddinistriwyd ei dŷ yn Rhiwderyn ger Casnewydd gan dân. Roedd Gooding yn byw yno gyda'i wraig Lavinia a fe wnaethon nhw ddianc heb niwed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Chesterfield

Tref yn Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy **Chesterfield**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Chesterfield. Mae'n gorwedd 24 milltir (39&nbsp;km) i'r gogledd o Derby ac 11 milltir (18&nbsp;km) i'r de o Sheffield, ar gydlifiad afonydd Rother a Hipper. Hi yw'r dref ail fwyaf yn Swydd Derby, ar ôl dinas Derby.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Chesterfield poblogaeth o 88,483.

Tirnod mwyaf adnabyddus y dref yw Eglwys y Santes Fair a'r Holl Saint, â'i meindwr cam, a adeiladwyd yn wreiddiol yn y 14g.

bawd|300px|dim|Eglwys y Santes Fair a'r Holl Saint, â'i meindwr cam

## Enwogion
*Barbara Castle (1910-2002), gwleidydd
*Syr John Hurt (1940-2017), actor
*Simon Groom (g. 1950), cyflwynydd teledu

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Chesterfield
Categori:Trefi Swydd Derby
Cysgod Rhyfel

Ffilm ddogfen a gynhyrchwyd yn 2014 yw ***Cysgod Rhyfel***, sy'n archwilio effeithiau meddyliol gwrthdaro ar gyn-filwyr a'u teuluoedd. Darlledwyd y ffilm gyntaf ar S4C ar 18 Mai 2014 fel rhan o gyfres bu S4C yn darlledu ar y pryd yn ymwneud â wahanol agweddau o iechyd meddwl. Mae'r ffilm yn cyfeirio'n benodol at Anhwylder Straen Wedi Trawma (PTSD).

Ifor ap Glyn oedd cynhyrchydd gweithredol y ffilm. Cafodd ei gyfarwyddo a'i gynhyrchu gan John Evans a Gwenllian Griffiths.

## Crynodeb 
Ar ôl y gwasanaeth gweithredol yng Ngogledd Iwerddon, Ynysoedd y Falklands, Irac ac Affganistan, mae pedwar cyn milwyr yn trafod eu profiadau o wrthdaro ac effeithiau seicolegol rhyfel ar eu bywydau y tu hwnt i faes y frwydr. Maent yn sôn am sut beth yw bywyd i gyn filwyr wedi rhyfel ac wedi dychwelyd adref. Mae'r ffilm yn defnyddio cymysgedd o dystiolaeth bersonol gan gyn milwyr, deunydd archif a threfniadau dramatig.

Wrth sôn, mewn cyfweliad am y ffilm, eglurodd John Evans ei resymau dros wneud y ffilm gan ddweud  "''Rwy'n teimlo ymdeimlad o gyfrifoldeb a rhwymedigaeth i dynnu sylw at y materion sy'n ymwneud â phrofiad rhyfel ac iechyd meddwl sy'n wynebu cyn-filwyr ... mae'n hanfodol bod eu storïau yn cael eu clywed i helpu i fynd i'r afael â'r bom amser o ddynion a merched sy'n cael eu trawmateiddio gan ryfel".''

## Cast 
### Cyfwelwyd 
* Maldwyn Jones, cyn Gwarchodluwr Cymreig a fu'n gwasanaethu yng Ngogledd Iwerddon a Rhyfel y Falklands. Goroesodd yr ymosodiad awyr ar y llong  *Sir Galahad * ym 1982.
* Roy Rees, cyn milwr yn y Corfflu Trafnidiaeth Brenhinol a wasanaethodd yng Ngogledd Iwerddon.
* Ryan Roberts, cyn meddyg yng Nghorfflu Meddygol Brenhinol y Fyddin a wasanaethodd yn Affghanistan ac Irac.
* Richard Jones, cyn Gwarchodluwr Cymreig a wasanaethodd yn Afghanistan.
* William Watkins, therapydd i gyn milwyr.
* Liza Roberts, gwraig Ryan Roberts.

### Mewn ffotograffau a fideo 
Mae'r ffilm yn defnyddio'r ffotograffau personol y cyn-filwyr a gafodd eu cyfweld yn ogystal a'r neges fideo ddiwethaf a recordwyd gan y   Gwarchodluwr Cymreig yr Is-rhingyll Dan Collins. Roedd Collins wedi cael trafferth gyda PTSD ar ôl gwasanaethu yn Affghanistan. Cymerodd ei fywyd ei hun ar ôl gadael neges fideo i'w fam, Deana Collins.

### Ail berfformwyr 
* Iago McGuire
* Jack Evans
* Youssef Alkaddour
* Seth Williams

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Iechyd meddwl
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Turquoise Coal (label)

[alt=Alan Holmes ac Annie Pye, Spectralate yn perfformio ar Bier Bangor, Hydref 2015|bawd|350px|[Spectralate yn perfformio ar Bier Bangor, Hydref 2015]]
Mae **Turquoise Coal** yn label a sefydlwyd yn 2012 gan Alan Holmes sydd yn rhyddhau recordiadau yn Saesneg a Chymraeg gan  grwpiau o Ogledd Cymru. Roedd Alan Holmes hefyd yn rhedeg label Central Slate rhwng 1985 - 1993.

Hyd yma mae'r label wedi rhyddhau *Spectralate, Heldinky, Irma Vep, Ectogram, Boreas y Gogledd, Normal Shed Uses, Scapegoats* ac *Andy Bob Beaumont*.

Mae gwefan y label yn pwysleisio nad oes ganddo sŵn penodol ac mae’n agored i unrhyw  'genre’.

Cafodd record gyntaf Turquoise Coal, *Ha Ha* gan Irma Vep ei lansio ar Sadwrn 24 Mawrth, 2012  yn siop Recordiau Cob Bangor - diwrnod olaf siop a oedd yn cau wedi 33 mlynedd.

## Disgyddiaeth
* BOREAS Y GOGLEDD *Pont* - CD TCCD001, Mehefin 2013
* BOREAS Y GOGLEDD *Schiphorst* - CD TCCD001a, Mehefin 2013
* BOREAS Y GOGLEDD *Civic Cerebral Collapse* - CD TCCD002, Mehefin 2014
* IRMA VEP *Haha* feinyl LP (gyda CD) - TURQUOAL 001, Mawrth 2012
* ECTOGRAM *Exo-celestial* - feinyl LP (gyda CD) - TURQUOAL 002, Rhagfyr 2012 
* HELDINKY *Miles To Go Before i Sleep* feinyl LP (gyda CD) - TURQUOAL 003, Ionawr 2015
* SPECTRALATE - ''The Students' Companion* - feinyl LP (gyda CD) - TURQUOAL 004, Gorffennaf 2015
* NORMAL SHED USES -*Tonal Acts* - CD TCCD003, Ebrill 2015 
* SPECTRALATE - *Cydymaith y Myfyrwyr* - CD TCCD004, Medi 2015
* SPECTRALATE - *Brochod Aml-Dirwedd* - CD TCCD008, Heb ei rhyddhau
* BOREAS Y GOGLEDD - *Skerries* - CD TCCD007, Ebrill 2016
* ANDY BOB BEAUMONT - *Shed Songs* - CD TCCD005, Ebrill 2016
* NORMAL SHED USES - *Astoclant* - CD TCCD009, Mai 2016
* SPECTRALATE - *All Terrain Badgers* - feinyl LP (gyda CD) TURQUOAL 005, Ebrill 2016
* NORMAL SHED USES - *On Cat Salt* - CD TCCD006, Ebrill 2016 
* SPECTRALATE - *Spectralating Leonard* - Albwm, lawr-lwythiad am ddim TCDL001, Ionawr 2017
* SCAPEGOATS - *Hélène*  - CD TCCD010, Mawrth 2017
* SPECTRALATE *Unit 21* feinyl LP (gyda CD) - TURQUOAL 006, Hydref 2017
* SPECTRALATE *Skeletons vol. 1* a *Skeletons vol. 1'', Chwefror 2018, lawr-lwythiad am ddim

## Dolenni allanol 
* Gwefan Turquoise Coal

## Cyfeiriadau
Categori:Labeli recordio Cymreig
Categori:Sefydliadau 2012
Inswlin (meddyginiaeth)

Defnyddir** inswlin** fel meddyginiaeth i drin lefelau uchel o siwgr yn y gwaed. Mae hyn yn cynnwys diabetes mellitus math 1, diabetes mellitus math 2, diabetes yn ystod beichiogrwydd, a chymhlethdodau o ganlyniad i diabetes, er enghraifft cetoacidosis diabetig a chyflyrau hyperglycemic hyperosmolaidd. Defnyddir ar y cyd â glwcos er mwyn trin lefelau uchel o botasiwm yn y gwaed. Fel arfer rhoddir inswlin ar ffurf chwistrelliad oddi tan y croen, gellir hefyd chwistrelli i mewn i wythïen neu gyhyr.

## Sgil effeithiau
Ymhlith ei sgil effeithau cyffredin y mae lefelau isel o siwgr yn y gwaed. Gall y feddyginiaeth hefyd arwain at boen neu newidiadau yn y croen ar safle'r chwistrelliad, lefelau isel o botasiwm yn y gwaed, ac ymatebiadau alergol. Gellir defnyddio'r cyffur yn ystod beichiogrwydd gan ei fod yn gymharol ddiogel i'r baban. Mae modd creu inswlin allan o bancreas moch neu wartheg. Gellir gwneud fersiynau dynol naill ai trwy addasu fersiynau moch neu drwy ddefnyddio technoleg ailgyfunol. Ceir tri phrif deip o inswlin; gweithredu byrdymor (fel inswlin cyffredin), gweithredu canolradd (fel inswlin NPH), a gweithredu tymor hirach (fel inswlin glargine).

## Hanes
Defnyddiwyd inswlin fel meddyginiaeth am y tro cyntaf yng Nghanada ym 1922 gan Charles Best a Frederick Banting. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, cofnod o'r meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd. Cost gyfanwerthol inswlin cyffredin yn y byd datblygol yw oddeutu $2.39 (doleri UDA) i $ 10.61 i bob 1,000 uned ryngwladol, a $ 2.23 i $ 10.35 i bob 1,000 uned ryngwladol o inswlin NPH. Yn GIG y Deyrnas Unedig, y mae'r un swm o inswlin cyffredin neu NPH yn costio £7.48, tra bod 1,000 uned ryngwladol o glargine yn £30.68.

## Cyfeiriadau 
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Canser endometriaidd

Canser yn deillio o'r endometriwm (leinin yr wterws neu'r groth) yw **canser endometriaidd**.  Twf annaturiol o gelloedd yw canser, ac maent â'r gallu i ymosod ar, neu ledaenu i rannau eraill o'r corff. Ymhlith yr arwyddion cyntaf o'r cyflwr y mae gwaedu gweiniol nad yw'n gysylltiedig â chyfnod mislifol. Mae symptomau eraill yn cynnwys poen wrth ollwng dŵr, poen yn ystod cyfathrach rywiol, neu boen pelfig. Yn fwy aml na pheidio, y mae dioddefwr yn datblygu canser endometriaidd wedi darfyddiad mislif.

Mae oddeutu 40% o achosion yn gysylltiedig â gordewdra. Gellir adnabod cysylltiadau rhwng y cyflwr a phwysedd gwaed uchel, clefyd y siwgr ac amlygiad gormodol i estrogen. Rhai nodi, er bod cymryd estrogen ar ei ben ei hun yn cynyddu'r risg o ddatblygu canser endometriaidd, wrth gyfuno estrogen a phrogestin, fel y gwneir yn y rhan fwyaf o feddyginiaethau rheoli genedigaeth, y mae'r risg yn lleihau. Achosir rhwng dau a phump y cant o achosion gan enynnau etifeddol. Yn achlysurol, cyfeirir at ganser endometriaidd fel "canser crothol", er rhaid cydnabod bod y cyflwr yn wahanol i ganserau crothol eraill megis canser serfigol, sarcoma crothol, a chlefyd troffoblastig. Carcinoma endometrioid yw'r math mwyaf cyffredin o ganser endometriaidd (oddeutu 80% o achosion). Gwneir diagnosis wedi biopsi endometriaidd neu drwy gymryd samplau yn ystod gweithdrefnau o'r enw ymagoriad a chiwretiad. Fel arfer nid yw prawf rhwbiad o'r groth yn ddigonol er mwyn canfod canser endometriaidd. I'r rheini sydd â risg arferol o ddatblygu'r cyflwr, ni chynigir sgrinio rheolaidd.

Un o'r triniaethau pennaf ar gyfer dileu canser endometriaidd yw hysterectomi abdomenol (llawdriniaeth i dynnu'r groth yn gyfan gwbl o'r corff), ynghyd â gwaredi'r tiwbiau Ffalopaidd a'r ofarïau ar y ddwy ochr, a elwir yn salipeo-oofforectomi dwyochrog. Mewn achosion mwy datblygedig, argymhellir therapi ymbelydredd, cemotherapi neu therapi hormonau. Os gwneir diagnosis cynnar mae canlyniad cadarnhaol yn debygol, ac y mae 80% o ddioddefwyr yn byw o leiaf 5 mlynedd yn yr Unol Daleithiau wedi diagnosis.

## Cyfeiriadau 
Categori:Canser
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Gracie Fields

Cantores ac actores Seisnig oedd **Gracie Fields, DBE** (ganwyd Grace Stansfield; 9 Ionawr 1898 – 27 Medi 1979).

Cafodd ei eni yn Rochdale. Priododd Archie Pitt ym 1923; ysgarodd ym 1939. Priododd yr actor Monty Banks ym 1940. Bu farw Banks ym 1950.

## Ffilmiau
bawd|dde|260px|Gracie Fields yn y ffilm *Stage Door Canteen* (1943)
* *Sally in Our Alley* (1931)
* *Looking on the Bright Side* (1932)
* *This Week of Grace* (1933)
* *Love, Life and Laughter* (1934)
* *Sing As We Go* (1934)
* *Look Up and Laugh* (1935)
* *Queen of Hearts* (1936)
* *The Show Goes On* (1937)
* ''We're Going to Be Rich* (1938)
* *Young and Beautiful* (1938) 
* *Keep Smiling* (1938)
* *Shipyard Sally* (1939)
* *Stage Door Canteen* (1943)
* *Holy Matrimony* (1943)
* *Molly and Me* (1945)
* *Paris Underground''

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1979
Conway Castle (ffilm 1898)

Mae ***Conway Castle*** yn ffilm fud a grëwyd gan gwmni *British Mutoscope and Biograph* ym mis Chwefror 1898.

## Cefndir 
Ym 1897 creodd cangen Americanaidd y Cwmni *American Mutoscope and Biograph Company* ffilm rithdaith o'r enw *The Haverstraw Tunnel*. Ffilm oedd wedi ei dynnu trwy glymu gŵr camera ar flaen trên. Roedd y ffilm yn dangos y daith ar hyd y *West Shore Railroad* yn Rockland, Efrog Newydd. Bu'r ffilm yn hynod lwyddiannus a gan hynny penderfynwyd gwneud ffilmiau tebyg mewn rhannau eraill o'r byd a daeth y ffilm rithdaith (*phantom ride*) yn genre neu gategori o ffilm gynnar. Fe'u galwyd yn rhithdeithiau oherwydd bod safle'r camera yn golygu mai dim ond y trac a'r golygfeydd y gellid eu gweld a bod y symudiad yn ymddangos fel petai yn deillio o rym rhithiol anweledig.

## Crynodeb 
Mae *Conway Castle* yn ffilm fer 2 funud 21 eiliad sydd yn dangos y daith dros gob Conwy a thros bont rheilffordd Robert Stephenson. Mae'r trên yn mynd heibio'r Castell a'r orsaf a thrwy waliau'r dref. Bu'r ffilm yn hynod boblogaidd ac yn cael ei ddangos i gynulleidfaoedd trwy Brydain, Ewrop a'r Unol Daleithiau hyd 1910.

Mae copi o'r ffilm wedi ei gadw yn yr *EYE Filmmuseum*, yn yr Iseldiroedd. Mae'r copi wedi ei rannol lliwio. Credir ei fod wedi lliwio peth amser ar ôl iddo gael ei ddangos gyntaf gan nad oes adolygiadau cyfoes na hysbysebion yn cyfeirio at beth fyddai o bosibl yn bwynt gwerthu / trafod mawr, gan fyddai 1898 yn gynnar iawn ar gyfer ffilmiau lliw.

## Ei le yn hanes ffilm Cymru
Ymddangosodd y ffilmiau symudol cyntaf ym 1895. Mae'n debyg bod ffilm o ymweliad gan Dywysog Cymru i Gaerdydd wedi ei saethu ym 1897, ond nid yw wedi goroesi. Roedd Arthur Cheetham o'r Rhyl yn dangos ffilmiau a gynhyrchwyd gan eraill o 1897 ac o'i gynhyrchiad ei hun o 1898. Dangoswyd y ffilm gynharaf  gan Cheetham sydd dal ar gael *Plant yn Chware ar Draeth y Rhyl* yn nhymor yr haf 1898, ond mae'n bosib ei fod yn ffilm o blant yn chware ar y traeth ym 1897. Does dim modd, gan hynny dweud pa un yw'r ffilm gynharaf wedi ei leoli yng Nghymru i oroesi. Ond yn ddi-os mae *Conway Castle* yn un o'r ddwy gynharaf.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Mae Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru wedi gosod copi o'r ffilm ar wefan Britain on Ffilm:
* Gwylio
* 

Categori:Conwy (tref)
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Ffilmiau mud
Categori:Ffilmiau 1898
Canser yr afu

Math o ganser sy'n cychwyn yn yr afu yw **canser yr afu**, a elwir hefyd yn **ganser hepatig** a **chanser hepatig cynradd**. Mae canserau sydd wedi lledaeni i'r afu o lefydd eraill yn y corff (metastasis yr afu) llawer mwy cyffredin na chyflyrau sy'n cychwyn yn yr afu. Gall canser yr afu achosi symptomau megis ymdeimlad o boen neu lwmp gweledol islaw'r gawell asennau ar yr ochr dde, chwyddo yn yr abdomen, croen melyn, cleisio hawdd, colli pwysau a gwendid cyffredinol.

Achosir y rhan fwyaf o gyflyrau canser yr afu gan sirosis o ganlyniad i hepatitis B, hepatitis C, neu alcohol. Ymhlith yr achosion eraill y mae afflatocsin, afiechyd afu brasterog di-alcohol, a llyngyr yr afu. Y mathau mwyaf cyffredin o'r cyflwr yw carsinoma hepatogellol neu HCC (80% o achosion), a cholangiocarcinoma. Ceir rhai llai cyffredin yn ogystal, er enghraifft neoplasm systig mwsinog a neoplasm bustlaidd papilaidd anhydradwyol. Gellir cadarnhau diagnosis drwy brawf gwaed a delweddu meddygol a chanfod tystiolaeth bellach o'r cyflwr drwy biopsi meinwe.

Ymhlith y dulliau gwarchodol posib y mae imiwneiddio yn erbyn hepatitis B ynghyd â chynnig triniaethau i'r rheini sydd wedi'u heintio â hepatitis B neu C. Argymhellir sgrinio unigolion â chlefyd cronig yr afu. Gellir trin y cyflwr drwy lawfeddygaeth, therapi targedu a therapi ymbelydredd. Mewn rhai achosion, defnyddir therapi abladu neu therapi gorymddwyn a chynhelir trawsblaniad o'r afu mewn achosion eithafol. Caiff lympiau bach yn yr afu eu harchwilio'n aml.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afu
Categori:Canser

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Canser serfigol

Canser yn deillio o'r serfics yw **canser serfigol**. Twf annaturiol o gelloedd yw canser, ac maent â'r gallu i ymosod ar, neu ledaenu i rannau eraill o'r corff. Yn ystod pennod gyntaf y cyflwr, fel rheol ni cheir symptomau amlwg. Wrth i’r cyflwr ddatblygu gall achosi gwaedu gweiniol annaturiol, poen ynghylch y pelfis, neu boen a gwaedu yn ystod cyfathrach rywiol.

Arweinia’r Feirws Papiloma Dynol (HPV) at fwy na 90% o achosion; fodd bynnag, nid yw'r rhan fwyaf o bobl a'r feirws HPV yn datblygu canser serfigol. Mae ffactorau risg eraill yn cynnwys ysmygu, system imiwnedd gwan, defnydd o bils atal genhedlu, gweithgarwch rhywiol ifanc ac amryw o bartneriaid rhywiol, rhaid nodi serch hynny mai mân ffactorau yw'r rhain. Fel arfer datblygir canser serfigol o newidiadau cyn-canseraidd dros gyfnod o 10 i 20 mlynedd. Mae tua 90% o achosion canser serfigol yn gelloedd carcinomas cennog, 10% yn adenocarcinoma, a cheir nifer fechan o fathau eraill. Gwneir diagnosis fel arfer drwy sgrinio serfigol ac fe ddilynir gan biopsi. Yna, defnyddir delweddu meddygol i archwilio pennod a lledaeniad y canser.

Mae pigiad HPV yn driniaeth amddiffynnol amlwg ac yn lleihau rhwng dau a saith o'r straeniau risg uchel sydd ynghlwm a'r teulu hwn o firysau, gall y pigiad atal hyd at 90% o achosion canser serfigol. Rhaid nodi nad yw'n dileu'r risg o ddatblygu canser yn gyfan gwbwl, felly argymhellir cynnal profion taeniad rheolaidd. Ymhlith y dulliau gwarchodol eraill y mae lleihau niferoedd o bartneriaid rhywiol ynghyd â defnyddio condomau. Wrth sgrinio canser serfigol drwy brawf taeniad neu asid asetig gellir canfod newidiadau cyn-canserol, ac wedi trin y newidiadau, gellir atal y canser rhag datblygu'n gyfan gwbl. Mae modd trin canser serfigol drwy gyfuniad o lawdriniaethau, rhaglenni cemotherapi a therapïau ymbelydredd. Fodd bynnag, mae'r cyfnod goroesi'n gwbl ddibynnol ar ledaeniad y canser.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Arbenigeddau meddygol
Categori:Canser
Categori:Clefydau heintus
Categori:Gynecoleg
Categori:Imiwnoleg
Y Stamp

Cylchgrawn llenyddol Cymraeg yw ***Y Stamp*** sydd yn cyhoeddi'n wythnosol ar-lein yn ogystal â thri rhifyn print y flwyddyn. Sefydlwyd y wefan yn Rhagfyr 2016 gan Elan Grug Muse, Llŷr Titus, Miriam Elin Jones, ac Iestyn Tyne. Ym Mawrth 2017 datganwyd bydd cylchgrawn papur hefyd yn cael ei gyhoeddi.

Yn Ionawr 2019, cyhoeddwyd y byddai Esyllt Lewis yn ymuno â thim golygyddol *Y Stamp* yn dilyn ymadawiad un o'r sylfaenwyr, Miriam Elin Jones.

Fis Tachwedd 2020, cyhoeddodd y golygyddion mai rhifyn nesaf y cylchgrawn, rhifyn Gwanwyn 2020-21, fyddai'r olaf, o leiaf am gyfnod. Cynigiwyd yr arian oedd yn weddill o goffrau'r *Stamp* i gyhoeddiad newydd tebyg fyddai'n 'fentrus, yn annibynnol o ran ysbryd ac yn gydweithredol ei natur'. Nodwyd y byddai Cyhoeddiadau'r Stamp yn parhau i gyhoeddi llyfrau a phamffledi yn y dyfodol.

## Cyhoeddi 
Maent yn cyhoeddi llyfrau a phamffledi drwy eu gwasg, Cyhoeddiadau'r Stamp.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Cylchgronau llenyddol
Salwch bore

Mae **salwch bore**, a elwir hefyd yn **cyfogi a chwydu cyfnod beichiogrwydd** (**NVP**), yn symptom sy'n deillio o feichiogrwydd. Er gwaetha'r enw, gall y symptomau fwrw unigolion yn ystod unrhyw adeg o'r dydd. Yn y rhan fwyaf o achosion gwêl y sgil-effeithiau'n datblygu rhwng y bedwaredd wythnos a'r unfed wythnos ar bymtheg. Mae oddeutu 10% o fenywod yn parhau i ddioddef y cyflwr wedi'r cyfnod ugain wythnos. Cyfeirir at ffurf ddifrifol y cyflwr fel *hyperemesis gravidarum*, sy'n achosi i rywun golli pwysau.

Nid yw'r hyn sy'n achosi salwch bore'n hysbys, ond ceir cysylltiad posib rhwng y cyflwr â newidiadau yn lefelau'r hormonau gonadotroffin cronig ddynol. Dadleua rhai ei fod yn ddefnyddiol o safbwynt esblygiadol. Ni ddylid cynnig diagnosis heb ystyriaeth lawn o gyflyrau eraill. Fel arfer, nid yw dioddefwr salwch bore yn profi poen yn yr abdomen, twymyn neu gur pen.

Gellir lleihau'r risg o ddatblygu cyflwr salwch bore drwy gymryd fitaminau cynenedigol. Efallai na fydd angen triniaeth benodol ar ddioddefwyr yn gyffredinol, ac eithrio'r dull o symleiddio diet. Os bydd triniaeth yn angenrheidiol, fel arfer argymhellir cyfuniad o docsylamin a phyridocsin. Mae tystiolaeth gyfyngedig wedi arddangos defnyddioldeb sinsir wrth drin y cyflwr. Gellir defnyddio methylprednisolone er mwyn gwella achosion difrifol. Rhaid gosod tiwbiau bwydo o amgylch rhai dioddefwyr sy'n dangos tueddiad i golli pwysau.

Mae salwch bore yn effeithio ar oddeutu 70-80% o fenywod beichiog mewn rhyw fodd neu'i gilydd   ac mae tua 60% yn dioddef symptomau chwydu. Effeithia hyperemesis gravidarum ar oddeutu 1.6% o fenywod. Yn gyffredinol, nid yw achosion cymedrol na difrifol yn effeithio ar y babi. Mae rhai yn dewis cael erthyliad oherwydd difrifoldeb eu symptomau mewn achosion eithriadol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gynecoleg
Categori:Obstetreg
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Fychaniaid Brodorddyn

bawd|340px|Arfbais y Fychaniaid.
**Fychaniaid Brodorddyn** oedd prif gainc llinach teulu'r Fychaniaid - teulu a oedd yn olrhain eu tras i Foreiddig (drwy Wallter) a greeodd arfbais y teulu, sef tri phen bachgen gyda sarff yn gwlwm am wddf pob un. Dechreuodd y teulu grynhoi eiddo yn Llechryd yn Elfael (nid Llechryd, Ceredigion) ac yng Nghwm Du. Wedi i Wallter Sais, aelod o'r teulu ennill clod a chyfoeth yn rhyfeloedd Edward III, brenin Lloegr, ychwanegwyd at diroedd ac eiddo'r teulu.

Priododd Gwallter Sais aeres Syr Walter Bredwardine ac ymgartrefu ym Mrodorddyn, a'i ddilyn gan ei fab Rhosier Hen, a briododd ferch Syr Walter Devereux ac yna gan ei ŵyr, Rhosier Fychan a briododd Gwladys ferch Dafydd Gam, ac a syrthiodd gyda'i dad-yng-nghyfraith ym Mrwydr Agincourt yn 1415.

## Gweler hefyd
*Llys Tre-tŵr: llys a chastell Roger Fychan, Tre-tŵr

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Teuluoedd o Gymru
Llys Tre-tŵr

Llys amddiffynnol y teuluoedd Picard a Vaughan oedd **Tre-tŵr** (neu 'Tretŵr), teuluoedd cyfoethog a dylanwadol Cymreig. Fe'i lleolir ger pentref bychan Tretŵr yn ardal Brycheiniog, de Powys. Mae'r llys a grëwyd gan Roger Fychan, Tre-tŵr yng nghaanol y 15g yn hynod foethus ac yn adlewyrchu statws pwysig y teuluoedd, fel bonedd Cymreig. Mae bellach yn amgueddfa.

Pan adawodd teulu Vaughan yn y 18g daeth Llys Tre-tŵr yn fferm weithiol. Cofrestrwyd y llys a'r castell, sydd o fewn tafliad carreg i'w gilydd, yn Radd I gan Cadw.

## Y llys

Tretower Court - geograph.org.uk - 25906.jpg|Adeiladau o'r 15g a godwyd gan Syr Roger Vaughan.
Tretower Court - geograph.org.uk - 574251.jpg|Trawstiau'r nenfwd pren.
Tretower Court - geograph.org.uk - 550255.jpg|Gwaith prn y tu fewn
Tretower Court - geograph.org.uk - 574229.jpg|Y cwrt mewnol
GreatHall TretowerCourt.jpg|Y neuadd fawr

Rhif cofnod Cadw: 20656.

Y castell a godwyd yn wreiddiol (c. 1100) ac yna'r llys sy'n dyddio o ganol y 15g. Aeth y castell a'r tir lle saif y llys o ddwylo deuluoedd Picard, Bluet, Berkeley a'r Herbertiaid tan c. 1450 pan roddodd Syr William Herbert Dre-tŵr i'w hanner-brawd hŷn, Richard Vaughan ac ef mae'n debyg a gododd y llys. Ceir rhan gorllewinol o tua 1447 (dyddiwyd gyda dendrocronoleg) a oedd yn cynnwys neuad fawr gyda solar a rhan gogleddol a ychwanegwyd tua ugain mlynedd yn ddiweddarach. Ychwanegodd fab Richard Vaughan gatws amddiffynnol oddeutu 1480.

Fe'i cofrestwyd gan Cadw gan ei fod "ymhlith y llysoedd canoloesol gorau yng Nghymru".

## Y castell 

Badminton Estate map volume 3. Tretwr f.68v & f.69r.png|Cynlluniau o'r castell yn 1587
Tretower Castle - From a survey in the beginning of the 6th century.jpeg|Ysgythriad o'r 18g yn dangos sut yr edrychai'r castell ar un cyfnod.
Tretower Castle.jpg|Castell Tre-tŵr
The South View Of Tretwr Castle, In The County Of Brecknock.jpeg|Ysgythriad o 1741; golygfa o'r de.

Rhif cofnod Cadw: 20662.

Codwyd y castell carreg gwreiddiol yma tua 1100 gan Picard, milwr Eingl-Normanaidd, ac un o ddynion Bernard de Neufmarche a oedd wedi dwyn rhan uchaf o Ddyffryn Wysg oddi wrth y Cymry. Saif y castell ger Nant Rhiangoll, a arferai lifo i mewn i ffos y castell. Castell mwnt a beili ydoedd yn wreiddiol gyda llawer o'r mwnt wedi'i wneud o garreg a ffens bren o'i amgylch, ond newidiwyd y rhain am waliau carreg tua canol y 12g gan fab Picard, sef  Roger Picard Iaf. Ychwanegodd hefyd neuadd a solar a gatws amddiffynnol; dymchwelwyd y rhain tua 1230-1240 gan ei or-ŵyr Roger Picard II. Parhaodd y castell yn warchodfa i lu o filwyr tan ddiwedd yr Oesoedd Canol pan ddechreuodd adfeilio. Prynwyd y castell yn 1947 a dechreuwyd gwaith adfer tan y 1960au.

## Gweler hefyd
*Hergest (plas): Plasty "Hergest Court", Swydd Henffordd, a fu unwaith yn eiddo i deulu'r Fychaniaid
*Fychaniaid Brodorddyn: prif gainc llinach teulu'r Fychaniaid

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Erthygl a ffotograffau o'r castell a'r llys.
*  Awyrlun.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Categori:Cestyll mwnt a beili Cymru
Categori:Cestyll Powys
Categori:Plasdai Powys
Street, Gwlad yr Haf

Pentref a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, ydy **Street**. Yn ôl Cyfrifiad 2011 roedd gan y pentref boblogaeth o 11,805. Fe'i leolwyd ar ddiwedd Bryniau Polden, 3.2&nbsp;km (2 filltir) i'r de-orllewin o Glastonbury ('Ynys Wydrin' mewn Hen Gymraeg).

Ceir tystiolaeth fod y Rhufeiniaid wedi setlo yma am gyfnod. Gerllaw, saif Abaty Glastonbury, a fu'n drwm ei ddylanwad ar yr ardal, tan diddymu'r mynachlogydd yn nheyrnasiad y brenin Harri VIII, brenin Lloegr. Daw'r enw o ffordd a ddefnyddiwyd i gludo Carreg Lias oddi yma yn y 12g er mwyn adfer yr abaty; cyn hynny gelwid y pentref yn Lantokay a Lega.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardal Mendip
Categori:Pentrefi Gwlad yr Haf
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Ahed Tamimi

Merch o Balesteina yw **Ahed Tamimi** ( *‘Ahad at-Tamīmī*; hefyd  **Ahd**) a aned  ym mhentref bychan Nabi Salih yn y Lan Orllewinol. Daeth ei theulu'n wreiddiol o Hebron yn y 1600au.

## Defyll yn erbyn yr awdurdodau
Oherwydd fod awdurdodau Israel yn mynnu cymryd tiroedd y Palesteiniaid i'w pobl eu hunain (gan gynnwys yr tiroedd *Ein al-Qawsby* ble mae teulu Ahed Tamimi wedi byw ers cenedlaethau, cafwyd protestiadau yn erbyn hyn. Ymatebodd milwyr Israel droeon yn Nabi Saleh gyda nwy dagrau, arfau *skunk*, pwer canonau dŵr,

Yn ferch ifanc, dywedodd ei bod yn bwriadu bod yn gyfreithwraig nodwyd y byddai'r ardal ble saif cartre'r teulu'n cael ei ddymchwel ac ers hynny mae'r milwyr wedi ymweld a'i theulu oddeutu 150 o weithiau gan eu bygwth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Palesteiniaid
Categori:Palesteiniaid benywaidd
Nanping

Dinas yng ngogledd-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Nanping** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Fujian. Mae gan y rhaglawiaeth gyfan arwynebedd o  26,278 km2 (10,156&nbsp;mi sg) a phoblogaeth o tua 2.6 miliwn.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Amaethyddiaeth a Choedwigaeth Fujian

## Enwogion
* Hou Yuzhu

## Oriel

Delwedd:Seal of Nanping.jpg | Sêl Nanping
Delwedd:Nanping-At-Night.jpg | Nanping yn y nos
Delwedd:Nanping Shuinan bridge.JPG| Pont Shuinan
Delwedd:Nanping Min River.JPG|Yr afon Min
Delwedd:Nanping from Botanical Garden.JPG|Nanping o'r ardd botanegol

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Fujian
Amber Dútta

Mae **Amber Dútta** (ganwyd 24 Mehefin 2003 yn Milan) yn actores ac yn ddawnsiwr Eidalaidd.

Mae ei thad o dras Indiaidd a'i mam o'r Eidal. Yn 2015, cymerodd Dutta ran yn chweched tymor y sioe dalent ''Italia's Got Talent'', fel dawnsiwr Bollywood a chyrhaeddodd y rownd derfynol. Yn 2016, serennodd mewn fideo o'r ymgyrch Gucci # 24HourAce. Yn y ffilm nodwedd Babylon Sisters, a ddaeth ar Fedi 28, 2017 mewn sinemâu Eidaleg, chwaraeodd rôl Kamla.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* http://amberdutta.com/

Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Eidalwyr
Syndrom Edwards

Mae **syndrom Edwards**, a elwir hefyd yn trisomy 18, yn anhwylder genetig a achosir gan bresenoldeb y cyfan, neu ran, o drydydd gopi o gromosom 18.  Mae llawer o rannau o'r corff yn cael eu heffeithio gan y cyflwr.  Yn aml, caiff babanod eu geni yn fychan gyda ddiffygion ar y galon. Ymhlith y nodweddion eraill mae pen bychan, gennau bach, dwrn wedi ei gau gyda'r bysedd yn gorgyffwrdd, ac anabledd deallusol difrifol.

Mae'r rhan fwyaf o achosion o syndrom Edwards yn digwydd oherwydd problemau wrth ffurfio celloedd atgenhedlu neu yn ystod datblygiad cynnar. Mae'r tebygolrwydd o gael babi efo'r cyflwr yn cynyddu gydag oed y fam.  Yn achlysurol iawn gall y cyflwr cael ei etifeddu gan riant. O bryd i'w gilydd, ni fydd gan bob un o'r celloedd y cromosom ychwanegol, a elwir yn *trisomi mosäig*, a gall symptomau yn yr achosion hyn fod yn llai difrifol. Gall archwiliad uwchsain canfod amheuaeth am bresenoldeb y cyflwr, y gellir ei gadarnhau gan amniosentesis.

Yr unig driniaeth yw gofalu.  Ar ôl cael un plentyn gyda'r cyflwr, mae'r risg o gael ail yn nodweddiadol o gwmpas un y cant.  Dyma'r cyflwr ail-amlaf sy'n cael ei achosi gan bresenoldeb trydydd cromosom ar adeg geni, yr amlaf yw syndrom Down.

Mae syndrom Edwards yn digwydd mewn oddeutu un o bob 5,000 o enedigaethau byw.  Mae rhai astudiaethau'n awgrymu bod mwy o fabanod sy'n cael eu geni efo'r cyflwr yn ferched. Mae llawer o'r rhai yr effeithir arnynt yn marw cyn eu geni. Mae goroesi y tu hwnt i flwyddyn o fywyd oddeutu 5-25% gyda 90% yn farw cyn cyraedd 5 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Anhwylderau cynhenid
Roger Fychan, Tre-tŵr

[bawd|[Llys Tre-tŵr, cartref y teulu o'r 15g a godwyd gan Syr Roger Vaughan]]

Tirfeddiannwr cyfoethog o Gymru oedd Syr **Rhosier Fychan** neu **Roger Fychan** (m. 1471) a adnabyddid hefyd dan yr enw Roger Vaughan; roedd yn un o deulu Fychaniaid Brodorddyn a sefydlodd gangen bwerus iawn o'r teulu yn Llys Tre-tŵr. Roedd yn fab i Gwladys ferch Dafydd Gam a Syr Roger Vaughan o Frodorddyn (*Bredwardine*). Bu ei dad farw ochr-yn-ochr gyda'i dad-yng-nghyfraith Dafydd Gam ym Mrwydr Agincourt yn 1415.

Rhodd oedd llys a chastell Tre-tŵr iddo gan ei hanner-brawd William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469), a etifeddodd y castell a'r faenor drwy briodas ei dad, Syr William ap Thomas, sylfaenydd teulu'r Herertiaid a gweddw Syr James Berkeley, etifeddes Tre'r Tŵr.

## Priodi
Priododd ddwywaith: yn gyntaf i Denise (ac a adnabyddir hefyd fel "Cicely"),

Priododd eilwaith, y tro hwn i Margaret Tuchet, merch James Tuchet, 5ed barwn Audley, a fu hefyd farw yn Agincourt, ac Eleanor Holland, merch Edmund Holland, 4ydd iarll Kent. Cawsant un ferch a briododd Humphrey Kynaston.

Dywedir iddo hefyd dadogi nifer o blant anghyfrithlon.

## Rhyfel y Rhos
Holltwyd Cymru (fel lloegr hefyd) yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau, a brwydrodd Roger gyda'i dad ar ochr y Lancastriaid ym Mrwydr Agincourt. Flynyddoedd yn ddiweddarach trodd Roger at yr Iorciaid. Oherwydd ei deyrngarwch cynnar i frenin Lloegr rhoddwyd iddo gryn gyfrifoldebau a chyflog anrhydeddus am y gwaith, gan gynnwys cael ei wneudyn farchog ar 23 Mawrth 1465.

Ar 17 Awst 1460 gorchmynnodd y Cyngor Cyfrin iddo ef, Syr William Herbert, a Walter Devereux, i rwystro pobl rhag ymgynull a chyflenwi cestyll yng Nghymru. Roedd ym myddin Edward ym mrwydr Mortimer's Cross, 1461, a dywedir mai ef a arweiniodd Owain Tudur i'w ddienyddio yn Henffordd ar ôl y frwydr. Cafodd swyddi porthor castell Bronllys, fforestwr Cantreselyf, stiward a rhysyfwr arglwyddiaeth Cantreselyf, Pencelli, Alexanderston, a Llangoed  a thiroedd yn ne-orllewin Lloegr 11 Gorffennaf 1462. Bu ganddo ran flaenllaw mewn tawelu gwrthryfel yng ngorllewin Cymru yn 1465, a chafodd faenorau a stadau'r gwrthryfelwyr yng Ngŵyr a Chydweli.

Ni syrthiodd gyda'i frodyr ym Mrwydr Maes Bambri; gwyddom hyn gan y ceir cerdd gan Lewis Glyn Cothi yn galw arno i ddial y frwydr honno, ac ar 16 Chwefror 1470 gwnaethpwyd ef yn gwnstabl Castell Aberteifi.

## Marwolaeth
Ym Mai 1471 danfonodd Edward brenin Lloegr, Roger i ddal Siasbar Tudur; fodd bynnag, roedd Siasbar un cam o'i flaen a daliwyd Roger a'i ddienyddio yng Nghas-gwent.  Canwyd marwnadau iddo gan Ieuan ap Hywel Swrdwal, Huw Cae Llwyd (*Troes Duw lef trist*), a Llywelyn Goch y Dant ('' Torrodd fraint cywraint'), ac mae'r ddau fardd yn cyhuddo Siaspar Tudur o frad a thwyll. Geilw Guto'r Glyn hefyd ar ei deulu i ddial ei angau (''Tair blynedd rhyfedd fu'r rhain'').

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1471
Categori:Marchogion o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Teulu'r Fychaniaid
Gen (Il-ha-Gwilen)

Mae **Gen** (Ffrangeg: *Gennes-sur-Seiche*) yn gymuned yn department Il-ha-Gwilen  (Ffrangeg: ''d'Ille-et-Vilaine''), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 35119

## Galeri

Gennes-sur-Seiche (35) Église 1.jpg|Yr Eglwys
Gennes-sur-Seiche (35) Monument aux morts.jpg|Cofeb Ryfel
Gennes-La Motte.jpeg|La Motte
Gennes-sur-Seiche - Rue de Birette - 20140307 (1).jpg|Rue de Birette

## Gweler hefyd
*Cymunedau Il-ha-Gwilen
## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Il-ha-Gwilen
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Henrik, Tywysog Denmarc

Gŵr a cydweddog Margrethe II, brenhines Denmarc, oedd **Henrik, Tywysog Denmarc** (ganwyd **Henri Marie Jean André de Laborde de Monpezat** (11 Mehefin 1934&nbsp;– 13 Chwefror 2018).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ffrainc