Verkhovna Rada

Y **Verkhovna Rada** neu'r Goruchaf Gyngor (Wcreineg: **Верховна Рада України**, yn yr Wyddor Ladin: **Verkhovna Rada Ukraíni**; orgraff y Gymraeg: **Ferchofna Rada**) yw enw swyddogol senedd Wcráin. Mae'r Rada Verkhovna yn senedd unsiambr sy'n cynnwys 450 dirprwy, sy'n cael eu cadeirio gan arlywydd etholedig . Mae'r Rada Verkhovna yn cyfarfod yn yr adeilad Verkhovna Rada sydd wedi ei lleoli yn Kyiv, prifddinas Wcráin.

Mae'r Rada Verkhovna yn olynydd i Goruchaf Sofietaidd yr Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Wcráin (SSR Wcráin), a sefydlwyd ym 1938, a ddisodlodd Gyngres Sofietaidd Gyfan Wcráin. Ym mis Mawrth 1990, cynhaliwyd etholiad cyffredinol (etholiad seneddol Wcráin 1990) lle bu dwy blaid, am y tro cyntaf, yn ymladd, gyda Phlaid Gomiwnyddol SSR Wcrain yn datgan ei hun yn enillydd.

## Enw
Mae'r enw Rada (Wcreineg: Рада) yn golygu "cyngor". Mae'n tarddu yn y Rus 'o Kiev ac yn y 10g yn cynrychioli cyngor o boyars. Fe'i defnyddiwyd hefyd gan Cosaciaid y Dnieper yn yr 17g a'r 18g ar gyfer cyfarfodydd lle gwnaed y penderfyniadau pwysicaf a chynghorau newydd yn cael eu hethol trwy bleidlais boblogaidd. Defnyddiwyd yr enw hwn yn ddiweddarach gan Lywodraeth Chwyldroadol Wcráin rhwng 17 Mawrth 1917 a 29 Ebrill 1918 (Rada Canolog).

Verkhovna (goruchaf), yw ffurf fenywaidd yr ansoddair "верховний". Mae'n deillio o'r gair Wcreineg "верх" sy'n golygu "uchod".

## Hanes
### Rhagflaenwyr
Mae rhagflaenwyr y Verkhovna Rada yng Nghyngor y Boyar (Боярська рада, Boiarska Rada) o dalaith ganoloesol Wcráin (Rus ' o Kiev ) a'r Rada neu gynghorau Cossaciaid Wcreineg , ac yn ddiweddarach yn y Rada Canolog sefydlodd y 1917 gan Lywodraeth Chwyldroadol Wcráin , a fyddai'n dod yn Weriniaeth Pobl Wcráin (Українська Народна Республіка, Ukraïnska Narodna Respúblika), am tua 3 blynedd o annibyniaeth y wlad.

### Verkhovna Rada SSR Wcráin
Sefydlwyd Rada Verkhovna SSR Wcráin yn 1938 fel Senedd Genedlaethol Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Wcráin. Yn ystod bodolaeth yr Undeb Sofietaidd, roedd 12 o ddeddfwrfeydd (скликання, sklýkannia) o'r Verkhovna Rada. Yn y ddeuddegfed ddeddfwrfa, datganwyd annibyniaeth Wcráin a daeth y ddeddfwrfa hon Wcráin annibynnol gyntaf.

Cyfarfu'r "confocasiwn" cyntaf ( скликання , sklýkannia ), h.y. aelodau cyntaf deddfwrfa gyntaf Rada Verkhovna Gweriniaeth Sosialaidd Wcreineg Wcrain ar gyfer y sesiwn gyntaf ym 1938. Cadeirydd swyddogol cyntaf y Verkhovna Rada oedd Leonid Korníiets (Леоні́д Рома́нович Корніє́ць) yn 1938. Hiorhyi neu Georgi Piatakov oedd Ysgrifennydd Cyntaf Pwyllgor Canolog Wcráin Sofietaidd, a etholwyd yn 1918 hefyd yn Llywydd Rada Sofietaidd, ond yn 1937 dedfrydwyd ef i farwolaeth gan lywodraeth Stalin. Cafodd ei adsefydlu yn wleidyddol ar ôl ei farw.

Cynhaliwyd yr etholiad go iawn cyntaf i ethol dirprwyon i RADA Verkhovna yn Wcráin ym mis Mawrth 1990 . Er bod y Blaid Gomiwnyddol yn parhau i reoli, ffurfiwyd yr hyn a elwir yn " Bloc Democrataidd " gan nifer o bleidiau, gan gynnwys Mudiad Pobl Wcráin ( Rukh ), Pwyllgor Monitro Helsinki yn Wcráin, Plaid Werdd Wcráin, a llawer o rai eraill.

### Llwybr at Sofraniaeth
Ar 16 Gorffennaf 1990, cyhoeddodd Rada Verkhovna yr hen SSR Wcráin y ddeuddegfed ddeddfwrfa Ddatganiad Sofraniaeth Wladwriaeth Wcráin. Yn flaenorol, ar 12 Mehefin 1990, y Gyngres Dirprwyon Pobl o'r SFSR Rwseg oedd wedi cymeradwyo Datganiad Sofraniaeth Wladwriaeth SFSR Rwseg. Sefydlodd datganiad Wcráin egwyddorion hunan-benderfyniad cenedl Wcráin, llywodraeth boblogaidd, pŵer y wladwriaeth, dinasyddiaeth yr SSR Wcreineg, goruchafiaeth diriogaethol, annibyniaeth economaidd, diogelwch amgylcheddol, datblygiad diwylliannol, diogelwch mewnol ac allanol, a chysylltiadau rhyngwladol. Ystyrir deddfwrfa 1990 fel y gyntaf o senedd bresennol Wcráin.

Ar 24 Awst 1991 ddyddiau ar ôl yr ymgais i gamp yn yr Undeb Sofietaidd ym Moscfa, cymeradwyodd senedd Wcráin Ddeddf Datganiad Annibyniaeth Wcráin (Wcreineg: Акт проголошення незалежності України).

## Cyfnod annibyniaeth
Ar 28 Mehefin 1996, mabwysiadodd y Verkhovna Rada Gyfansoddiad presennol Wcráin, gan briodoli'n sylweddol rai o'i bwerau i Arlywydd Wcráin. Yn y cynulliad canlynol (2004), y cyfansoddiad ei newid, gan ddod â lled-arlywyddol neu led-seneddol weriniaeth (marcio bryd hynny gan gystadleuaeth rhwng Yulia Tymoshenko a Viktor Yushchenko) cyn iddo gael ei ganslo yn 2010 gan benderfyniad y Llys Cyfansoddiadol.

### System Ethol
Defnyddir system gymysg yn etholiadau Verkhovna Rada (50% o dan y rhestr plaid a 50% o dan etholaethau mwyafrif syml gyda throthwy etholiadol o 5%). Defnyddiwyd y dull 50/50 yn etholiadau 2002 a 2012; ond yn 2007, cynhaliwyd yr etholiadau o dan un system gyfrannol. Ar Awst 26, 2014, diddymwyd y Verkhovna Rada yn swyddogol trwy archddyfarniad yr Arlywydd Petro Poroshenko a galwyd y blwch pleidleisio i bleidleisio dros ddeddfwrfa RADA newydd, cynhaliwyd yr etholiadau diwethaf ar Hydref 26, 2014.

Ar 24 Gorffennaf 2015, fel rhan o'r broses o ddadgomiwneiddio Wcráin, gwaharddodd y Verkhovna Rada Blaid Gomiwnyddol Wcráin  am gysylltiadau honedig â'r garfan ymwahanol o blaid Rwsieg a chefnogaeth y blaid hon i wrthryfel y gwrthryfelwyr yn Wcráin. taleithiau dwyreiniol Wcráin. Cadarnhaodd llys y gwaharddiad ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn.

## Ferchofna Rada yn ystod Rhyfel Rwsia ar Wcráin 2022
Bu i'r Ferchofna Rada barhau i gyfarfod fel deddfwrfa genedlaethol yn ystod Rhyfel Rwsia ar Wcráin yn 2022 gyda Arlywydd y wlad, Volodymyr Zelenskyy yn dal i weithredu a phasio deddfau. Daeth y senedd yn ganolbwynt gwrthsafiad genedlaethol a darlledwyd ffilmiau o'r aelodau yn canu anthem genedlaethol Wcráin yn y siambr fel arwydd o ysbryd Wcráin i beidio cael eu darostwng gan Rwsia ac i gadw eu democratiaeth ac annibyniaeth.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen Swyddogol y Rada (Wcreineg, Rwsieg, Saesneg)
* Fideo ar y Ferchofna Rada

Categori:Gwleidyddiaeth Wcráin
Categori:Seneddau