open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abermarlais

Safle hynafol yng nghymuned Llansadwrn, Sir Gaerfyrddin lle codwyd plasdy enwog gan hynafiaid Syr Rhys ap Thomas yw **Abermarlais**.  Does dim olion o'r plasdy ei hun ar y safle heddiw, ond bu'n un o ganolfannau amlycaf de-orllewin Cymru yn yr Oesoedd Canol.

Credir bod plasdy wedi'i godi ar y safle efallai mor gynnar â'r 14g. Dyma gartref Rhys ap Gruffudd, taid Syr Rhys ap Thomas, a arweiniodd y Cymry ym Mrwydr Crécy. Ar ddiwedd y 15g a dechrau'r ganrif olynol, Abermarlais oedd prif lys Syr Rhys ap Thomas, cynghreiriad pennaf Harri Tudur ar Faes Bosworth ac arglwydd *de facto* rhan sylweddol o orllewin Cymru. Tyrrai beirdd yno o bob rhan o Gymru, ac yn eu plith Lewys Glyn Cothi.

Ar farwolaeth Rhys ap Thomas yn 1525, etifeddwyd y plas a'r ystad gan ei ŵyr, Syr Rhys ap Gruffudd ap Thomas.  Ond dienyddwyd yr arglwydd ifanc gan Harri VIII o Loegr ar gyhuddiad o deyrnfradwriaeth a chynllwyno gyda'r Gwyddelod (mae'n debyg mai ofn grym a dylanwad teulu Syr Rhys a'i dueddiadau annibynnol oedd y gwir reswm) a meddianwyd Abermarlais gan Goron Lloegr.

Ymwelodd yr hynafiaethydd John Leland ag Abermarlais yn y 1530au. Dywed: "The parke there is paled, and in cumpas .ii. miles and a half and well wooded."  Yn yr adroddiad gan gomisiynwyr y Goron yn 1532, dywedir bod y plasdy yn sefyll mewn parc ac yn cael ei amgylchynnu gan glawdd a ffos o ddŵr. Roedd y prif adeilad yn mesur 136 wrth 33 troedfedd. Roedd porth mawr i'r parc a stablau eang gyda lle i ugeiniau o feirch (roedd Syr Rhys yn enwog am ei farcholgu o Gymry).

Cafodd yr hen blasdy ei ddymchwel yn 1803 a chodwyd tŷ newydd ar y safle, ond tynnwyd hynny i lawr yn y 1970au. Mae adfail y porthdy gwreiddiol yn dal i sefyll. Erbyn heddiw mae rhan o dir yr ystad yn wersyll carafanau.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth 
*Ralph A. Griffiths, *Sir Rhys ap Thomas and his Family: a study in the Wars of the Roses and Early Tudor Politics* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1993) ISBN 0-7083-1218-7

## Dolenni allanol 
* Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed: Abermarlais 

Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Plasdai Sir Gaerfyrddin
Porth-y-rhyd

Ceir dau bentref o'r enw hwn yn Sir Gaerfyrddin.

## Cymuned Llanwrda 
Pentref bychan yng ngogledd Sir Gaerfyrddin yw **Porth-y-rhyd** (weithiau hefyd: **Porthyrhyd**).  Mae'n rhan o gymuned Llanwrda.

Gorwedd y pentref yn y bryniau i'r gorllewin o Ddyffryn Tywi, tua hanner ffordd rhwng Caio i'r gorllewin a Llanymddyfri i'r dwyrain.  Cyfeiria'r enw at y rhyd hynafol ar un o ledneintiau Afon Tywi.

## Cymuned Llanddarog 
Pentref yng Nghwm Gwendraeth Fach sy'n rhan o gymuned Llanddarog yw **Porth-y-rhyd** (weithiau hefyd **Porthyrhyd**). Yn 2019 roedd siop a swyddfa bost yn y pentref, a dwy dafarn, y Prince of Wales a'r Abadam Arms. Ceir capel yn perthyn i'r Bedyddwyr yn y pentref, sef. Bethlehem.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Lerpwl (Carchar EM)

Carchar fictorianaidd yn ardal Walton o Lerpwl yw **Carchar Ei Mawrhydi, Lerpwl** a adnabyddwyd gynt fel **Carchar Walton**, sy'n gwasanaethu talgylch Glannau Merswy catchment. Adeiladwyd ym 1855 ar dir hen garchar a oedd yn llai, heddiw, mae 22 acer ac wyth adain i'r carchar.

Roedd Carchar Walton  yn lleoliad i 62 o dienyddiad ynadol, rhwng 1887 ac 1964. Y ddienyddiad olaf yn y carchar oedd dienyddiad Peter Anthony Allen. Cyhuddwyd ef a'i cyd-droseddwr, Gwynne Owen Evans, o lofruddio John Alan West yn Ebrill 1964. Crogwyd y ddau yn gydamserol ar 13 Awst 1964; crogwyd Allen yng Ngharchar Walton, ac Evants yn Strangeways, Manceinion.

Mae carchar Lerpwl yn cynnig addysg a chyrsiau hyfforddi yn ogystal â gweithfeydd a rhaglenni sydd wedi eu trefnu gan Adran Seicoleg y carchar. Mae Cynllun Gwrandawyr, sy'n cael ei gefnogi gan y Samaritans, yn gweithredu ar gyfer carcharwyr sydd yn beryg o hunan-ladd neu hunan-anafu. Mae hefyd uned Ailanheddiad sy'n cynnwys Uned Cynghori Dinasyddion, Connexions a Canolfan Gwaith Plws. Comisiynir y gwasanaethau iechyd gan Ymddiriedolaeth Gofal Sylfaenol Lerpwl. Agorwyd gwasanaeth gofal sylfaenol newydd ar gyfer cleifion mewnol ym is Gorffennaf/awst 2007, gyda 28 o wlau

Roedd poblogaeth o 1443 yn y carchar yn Awst 2008, hon yw carchar ail fwyaf Gwasanaeth Carchar Ei Mawrhydi ar ôl CEM Wandsworth. Mae'n derbyn carcharorion sy'n disgwyl eu achos llys a throseddwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Carcharau yn Lloegr
Categori:Lerpwl
403 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC - **400au CC** - 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC
408 CC 407 CC 406 CC 405 CC 404 CC - **403 CC** - 402 CC 401 CC 400 CC 399 CC 398 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Athen, mae Thrasybulus yn arwain y gwrthwynebiad democrataidd i'r llywodraeth oligarchaidd a adwaneir del y Deg Unben ar Hugain. Mae'n ennill Brwydr Munychia, a lleddir Critias, arweinydd yr oligarchiaid, yn y frwydr.
* Daw byddin o Sparta i gynorthwyo'r oligarchiaid. Ym Mrwydr Piraeus, mae'r Spartaid yn gorchfygu'r democratiaid, ond yn dioddef colledion trwm. Mae Pausanias, brenin Sparta, yn gwneud cytundeb heddwch sy'n caniatau llywodraeth ddemocrataidd yn Athen. Tra mae Thrasybulus yn adfer democratiaeth, mae'r gweddill o'r Deg Unben ar Hugain yn ffoi i Eleusis.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Critias, arweinydd y Deg Unben ar Hugain yn Athen

Categori:403 CC
Buddug Williams

Actores o Gymraes oedd **Buddug Williams** (1932 – 24 Gorffennaf 2021). Roedd yn fwyaf adnabyddus am chwarae cymeriad 'Anti Marian' rhwng 1999 a 2016 yn nrama sebon *Pobol y Cwm* ar S4C. Ar gychwyn y gyfres yn 1974 bu'n chwarae cymeriad arall, Bet Harries, mam Wayne, Sabrina a Reg. 

## Bywgraffiad
Roedd yn hanu o bentref Cefneithin yng Nghwm Gwendraeth. Bu'n hyfforddi fel athrawes yn Ngholeg y Barri ac aeth i ddysgu am gyfnod byr yn Birmingham.

Arferai berfformio gyda chwmnïau lleol yn Nghwm Gwendraeth ac yn Birmingham roedd yn rhan o The Welsh Centre Amateur Drama Society. Ymddangosodd  mewn ffilmiau fel *Twin Town* a *Very Annie Mary* yn ystod ei gyrfa.

Ymunodd â *Phobol y Cwm* fel cymeriad rheolaidd yn 1999 gan chwarae Marian Rees, gwraig i Bob Rees ac yna modryb fusneslyd i Denzil Rees.  Bu farw cymeriad Anti Marian yn ei chwsg mewn pennod a ddarlledwyd ar 24 Chwefror 2016. 

Ysgrifennodd Buddug ei hunangofiant yn y gyfrol ''Merch o'r Cwm''.

## Bywyd personol
Roedd yn briod ag Elwyn, a fu farw yn 2011 ac roedd ganddynt fab, Rhodri. Bu farw Buddug yn 88 mlwydd oed ar ddydd Sadwrn, 24 Gorffennaf 2021 yng Nghartref Plas y Bryn, Penygroes.
Cynhaliwyd ei hangladd ar ddydd Gwener, 13 Awst 2021, yn Amlosgfa Llanelli am 1.00pm o'r gloch.

## Gwaith
### Teledu
**Pobol y Cwm* - Bet Harries (1974), Marian Rees neu 'Anti Marian' (1999–2016)

### Ffilm
**Very Annie Mary*, 2001, ffilm teledu - Buddug Mair Williams
**Twin Town*, 1997 - Mrs. Mort

## Llyfryddiaeth
* ''Merch o'r Cwm'' (Dref Wen, 2008) ISBN 9781855968288

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Eddie Murphy

Actor, cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilmiau, digrifwr a chanwr o'r Unol Daleithiau yw **Edward Regan** "**Eddie**" **Murphy** (ganwyd 3 Ebrill 1961). Mae wedi cael ei enwebu am Wobr yr Academi a Gwobr Golden Globe. Mae wedi actio mewn 33 o ffilmiau hyd yn hyn ac mae ei ffilmiau wedi gwneud dros $3.4 biliwn yn yr Unol Daleithiau, cyfartaledd o $104 miliwn am bob ffilm. Mae hyn yn ei wneud yr ail actor sydd wedi derbyn mwyaf o incwm o ffilmiau, erioed.

Roedd yn aelod rheolaidd o'r cast ar *Saturday Night Live* o 1980 tan 1984, ac mae wedi gweithio fel digrifwr stand-yp yn y gorffennol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Atal dweud

Anhwylder lleferydd yw **atal dweud**. Mae llif y lleferydd yn cael ei ymyru gan ailadroddiad anwirfoddol rhai seiniau, sillau neu geiriau, a seibiannau anwirfoddol sy'n ei wneud yn anodd i'r un sy'n dioddef o atal dwued i siarad.

Categori:Anhwylderau
Very Annie Mary

Ffilm Cymreig yn yr iaith Saesneg yw ***Very Annie Mary***, a gyfarwyddwyd ac ysgrifennwyd gan Sara Sugarman. Cynhyrchwyd y ffilm ar gyfer teledu. Rhyddhawyd y ffilm ar 25 Mai 2001.
Mae wedi ei gosod ym mhentref ffuglenol Ogw, a defnyddiwyd sawl lleoliad ym Mhontycymer ar gyfer ffilmio.
Enillodd y ffilm ddwy wobr *Film Discovery Jury Award* yng Ngŵyl Celfeddydau Comedi yr Unol Daleithiau yn 2002, gan ennill gwobr actores gorau i Rachel Griffiths, a'r sgript ffilm gorau i Sara Sugarman.
## Cast
*Llŷr Ifans - *Cameo*, tyllwr bedd
*Jonathan Pryce - Jack Pugh
*Ioan Gruffudd - Hob
*Matthew Rhys - Nob
*Kenneth Griffith - Gweinidog
*Ruth Madoc - Mrs. Ifans
*Radcliffe Grafton - Maer
*Josh Richards - Mr. Bevan
*Joanna Page - Bethan Bevan
*Rhys Miles Thomas - Colin Thomas
*Jill Richards - Dynes capel
*Gwenyth Petty - Dynes capel
*Mary Hopkin - Dynes capel
*Maureen Rees - Dynes capel
*Stevie Parry - Dynes capel
*Iris Griffiths - Dynes capel
*Mari Gravell - Dynes capel
*Rhodri Hugh - Mervin
*Rachel Isaac - Asiant tai
*Ray Gravell - Frank, rheolwr y siop betio
*Melissa Vincent - Cynorthwyydd siop betio
*Lynn Hunter - Mrs. Thomas
*Donna Edwards - Mrs. Bevan
*Michele McTernan - Mam
*Jennifer Pascoe - Annie-Mary ifanc
*Rhian Grundy - Kelly, Bracket
*Wendy Phillips - Megan, Hinge
*Anna Mountford - Blodwyn, Minge
*Gwenllian Davies - Gwenllian, Twinge
*Cerys Matthews - Nerys
*Glan Davis - Rheolwr llwyfan
*Llinos Daniel - Nyrs Braccy
*Binda Singh - Meddyg
*Crisian Hunnam - Nyrs yr ardal
*Marged Esli - Cogydd Kidwelly Hall
*Peggy Mason - Peggy
*Ruth Jones - Cwsmer sy'n cwyno
*Carys Williams - Dynes til y Co-op
*Buddug Williams - Miss Hughes (fel Buddug Mair Williams)
*Marlene Griffiths - Dynes cinio
*David Devreaux - Phillip
*Morgan Hopkins - *Big fat walloper*
*Wayne Cater - Barnwr y gystadleuaeth
*Colin Price - Rheolwr siop betio Caerdydd
*Simon Holt - Sylwebydd chwaraeon
## Dolenni allanol
*Profil IMDB y ffilm

Categori:Ffilmiau 2001
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Tim Rice

Awdur geiriau caneuon o Loegr yw **Syr Timothy Miles Bindon Rice** (ganwyd 10 Tachwedd 1944), sydd wedi ennill Gwobr yr Academi, Gwobr Golden Globe, Gwobr Tony a Gwobr Grammy. Mae hefyd yn bersonoliaeth radio ac yn aelod o banel ar gwisiau teledu.

Categori:Awduron geiriau caneuon o Loegr
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Academi Bangla

]]
Asiantaeth iaith (neu fwrdd iaith) genedlaethol sy'n hyrwyddo'r iaith Fengaleg (Bangla) ym Mangladesh yw'r **Academi Bangla** (Bengaleg: বাংলা একাডেমী ; Saesneg: *Bangla Academy*).  Cafodd ei sefydlu ar 3 Rhagfyr 1955.  Lleolir ei phencadlys yn Nhŷ Burdwan ar gampws Prifysgol Dhaka, ger Parc Ramna yn Dhaka, prifddinas Bangladesh.

Sefydlwyd yr Academi yn dilyn cyfnod o ymgyrchu am hawliau ieithyddol gan fudiadau protest fel Bhasha Andolon ac addewid cyn etholiad 1954 gan y Ffrynt Unedig i greu'r ganolfa. Dywedodd eu maniffesto: *"The prime minister from the United Front will dedicate the Bardhaman House for establishing a research centre for Bengali language"*.

Prif orchwyl yr Academi yw cynnal gwaith ymchwil ar yr iaith Fengaleg, a'i diwylliant a hanes, a chyhoeddi gwaith llenyddol ac academaidd amdanynt. Mae wedi sefydlu Gwobr yr Academi Bangla, a roddir yn flynyddol am gyfraniadau llenyddol ac academaidd yn yr iaith.

I goffhau Bhasha Andolon a Diwnrod Merthyron yr Iaith, mae'r Academi yn cynnal Ffair Lyfrau Ekushey, y ffair lyfrau fwyaf yn y wlad, sy'n rhedeg am fis bob blwyddyn.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Bhasha Andolon
* Diwrnod Mamiaith Rhyngwladol

## Dolen allanol 
*  

Categori:Addysg ym Mangladesh
Categori:Yr iaith Fengaleg ym Mangladesh
Categori:Cyrff rheoli iaith
Categori:Sefydliadau 1955
Brokeback Mountain

Mae ***Brokeback Mountain*** (2005) yn ffilm ramantaidd-ddramatig sy'n darlunio'r berthynas ramantaidd a rhywiol rhwng dau ddyn yng Ngorllewin America rhwng 1963 a 1983.

Cyfarwyddwyd y ffilm gan y cyfarwyddwr o Taiwan, Ang Lee, ar sail sgript gan Diana Ossana a Larry McMurtry. Roedd y sgript yn addasiad o stori fer o'r un enw gan Annie Proulx. Mae Heath Ledger, Jake Gyllenhaal, Anne Hathaway a Michelle Williams yn serennu yn y ffilm.

Enillodd Brokeback Mountain y Golden Lion yng Ngŵyl Ffilm Fenis a chafodd ei anrhydeddu â'r gwobrau am Ffilm Orau ac am Gyfarwyddwr Gorau gan BAFTA, Gwobrau'r Golden Globe, Gwobrau'r Critics Choice a'r Gwobrau Independent Spirit ynghyd â nifer o ŵyliau a sefydliadau eraill. Enwebwyd y ffilm am wyth Gwobr yr Academi, gan ennill tri: Cyfarwyddwr Gorau, Addasiad o Sgript Gorau a Sgôr Wreiddiol Orau. Credai nifer mai'r ffilm oedd y ceffyl blaen ar gyfer Gwobr yr Academi am y Ffilm Orau, ond cipiwyd y wobr honno gan y ffilm Crash. Ymysg ffilmiau rhamantaidd, mae Brokeback Mountain yn 10fed yn ôl maint derbyniadau gros mewn swyddfeydd tocynnau.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2005
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau LHDT
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Ang Lee
Categori:Ffilmiau a gafodd eu sensro
Rhestr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru

Dyma **restr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru**.

## Pleidiau a gynrychiolir yn Senedd Cymru
Pleidiau a gynrychiolir yn Senedd Cymru:

* Llafur (30 o ASau) – plaid ganol-chwith (democrataidd gymdeithasol a sosialaidd ddemocrataidd)
*Ceidwadwyr (16 o ASau) – plaid ganol-dde, geidwadol
*Plaid Cymru (13 o ASau) – plaid ganol-chwith sy'n cefnogi annibyniaeth i Gymru
*Democratiaid Rhyddfrydol (1 AS) – plaid ganol-chwith, ryddfrydol

## Pleidiau lleiafrifol
* Blaenau Gwent People's Voice Group – plaid sosialaidd a leolir ym Mlaenau Gwent
* Cymru Annibynnol – plaid fflewyn o Blaid Cymru sy'n cefnogi annibyniaeth i Gymru
* Cymru Rydd – plaid genedlaetholgar sy'n cefnogi annibyniaeth i Gymru
* Cymru Sovereign - plaid Eurosceptig galed a genedlaetholdeb Cymreig
*Gwlad - plaid genedlaetholgar sy'n cefnogi annibyniaeth i Gymru a Brexit
* Llais Gwynedd – plaid ranbarthaidd a leolir yng Ngwynedd
*Plaid Annibyniaeth y Deyrnas Unedig (UKIP) – plaid dde eithafol a gwrth-Ewropeaidd
*Plaid Diddymu Cynullaid Cymru - plaid sydd dros gwrthdroi'r broses ddatganoli Cymru
* Plaid Genedlaethol Prydain – plaid dde eithafol sy'n weithredol ar draws y DU
* Plaid Gomiwnyddol Cymru – adran Gymreig Plaid Gomiwnyddol Prydain
* Plaid Sosialaidd Cymru – adran Gymreig Plaid Sosialaidd Cymru a Lloegr
* Plaid Werdd Cymru – adran Gymreig Plaid Werdd Cymru a Lloegr
*Propel  - Plaid sy'n cefnogi annibyniaeth i Gymru a sofraniaeth
* Welsh Christian Party – plaid dde Gristnogol

## Cyn-bleidiau
*Plaid Brexit - Plaid dde eithafol sy'n gwrth-Ewropeaidd
* Cymru Ymlaen – plaid sosialaidd
* Mudiad Gweriniaethol Cymru – plaid fflewyn o Blaid Cymru oedd yn weithredol o 1949 hyd at ganol y 1950au
* Plaid Annibyniaeth John Marek – bellach yn Gymru Ymlaen
* Plaid Genedlaethol Cymru – bellach yn Blaid Cymru
* Rhyddfrydwyr – hen blaid David Lloyd George a ymunodd â Phlaid y Democratiaid Cymdeithasol (SDP) i ffurfio'r SDL ac a ddaeth wedyn yn blaid y Democratiaid Rhyddfrydol
* Plaid y Ddeddf Naturiol - plaid iogig a oedd yn ymgyrchu yn y 1990au

Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Rhyfel y Peloponnesos

bawd|350px|Y ddwy ochr yn Rhyfel y Peloponnesos. Coch:Athen a'i chyngheiriaid; Glas: Sparta a'i chyngheiriaid; Llwyd: Tiriogaethau Groegaidd eraill.

Ymladdwyd **Rhyfel y Peloponnesos** yng Ngwlad Groeg rhwng 431 CC a 404 CC, rhwng Athen a'i chyngheiriaid a Chynghrair y Peloponnesos dan arweiniad Sparta. Diweddodd y rhyfel gydag Athen yn ildio, ac yn colli ei hymerodraeth.

Yn gyffredinol, rhennir y rhyfel yn dair rhan gan haneswyr:

# Rhyfel Archidamos, wedi ei enwi ar ôl y brenin a chadfridog Archidamos II o Sparta, o 431 CC hyd 421 CC.
# Heddwch Nikias, o 421 CC hyd tua 413 CC.
# Rhyfel Dekeleia-Ionia, o tua 413 CC hyd nes i Athen ildio yn 404 CC.

Cyn y rhyfel, Athen oedd y grym mwyaf yng Ngwlad Groeg; wedi'r rhyfel, cymerwyd ei lle gan Sparta am gyfnod, hyd nes iddi hithau gael ei gorchfygu gan Thebai ym Mrwydr Leuctra (371 CC). Fodd bynnag, roedd y colledion yn drwm ar y ddwy ochr, ac ystyrir fod y rhyfel wedi rhoi diwedd ar oes aur Groeg. Ceir hanes y rhyfel yn bennaf yng ngwaith yr hanesydd Thucydides.

Categori:Hanes Gwlad Groeg
Peloponnesos
Pont Jamuna

Pont fawr ym Mangladesh sy'n cysylltu gorllewin a dwyrain y wlad yw **Pont Jamuna** neu **Pont Bangabandhu**, a elwir weithiau yn **Pont Amlbwrpas Jamuna** (Bengaleg: যমুনা বহুমুখী সেতু *Jomuna Bohumukhi Shetu*).  Agorwyd y bont ym Mehefin 1998 i gysylltu Bhuapur (Tangail) ar lan ddwyreiniol Afon Jamuna (Afon Brahmaputra) a Sirajganj ar y lan orllewinol.  Dyma'r bont 11eg hiraf yn y byd a'r ail hiraf yn Ne Asia (ar ôl Pont Mahatma Gandhi yn India). Mae'n croesi Afon Jamuna, y fwyaf o dair afon fawr Bangladesh.

Lleolir y bont ar Briffordd Asia a'r Rheilffordd Traws-Asia amcaniedig a fydd, pan orffenir y prosiectau hyn, yn cynnig cysylltiad uniongyrchol ar dir rhwng De-ddwyrain Asia a Gogledd Ewrop (ond ar hyn o bryd erys bylchau amlwg yn y rhwydwaith).

Roedd adeiladu'r bont yn brosiect ryngwladol sylweddol gyda'r rhan fwyaf o'r gwaith yn cael ei wneud gan gwmnïau o Siapan, De Corea a'r Unol Daleithiau. Mae'n cael ei rheoli gan Awdurdod Pontydd Bangladesh.

## Ystadegau
Hyd y bont - 4.8&nbsp;km; lled - 18.5 medr; rhychwantiau - 49; darnau - 1263; pileri - 121; piers - 50; lonydd - 4; traciau rheilffordd - 2? (heb eu cwblhau eto).

250px|bawd|dim|Pont Jamuna

## Dolen allanol
*   Awdurdod Pontydd Bangladesh 

Jamuna
405 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC - **400au CC** - 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC
410 CC 409 CC 408 CC 407 CC 406 CC - **405 CC** - 404 CC 403 CC 402 CC 401 CC 400 CC

----

## Digwyddiadau 
* Llynges Athen dan Conon yn cael ei dinistrio gan lynges Sparta dan Lysander ym Mrwydr Aegospotami ym Môr Marmara. Mae Conon yn ffoi i ynys Cyprus.
* Pausanias, brenin Sparta yn gwarchae ar Athen, tra mae llynges Lysander yn atal y llongau grawn trwy gau porthladd Piraeus.
* Y gwleidydd Athenaidd Theramenes yn ceisio cael cytundeb heddwch a Sparta.
* Dionysius yr Hynaf yn dod yn unben Siracusa ar ynys Sicilia. Mae'n gwneud cytundeb heddwch a'r cadfridog Carthaginaidd Hamilco, ac yn adeiladu mur amddiffynnol o amgylch Siracusa.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Philolaus, mathemategydd ac athronydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

Categori:405 CC
406 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC - **400au CC** - 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC
411 CC 410 CC 409 CC 408 CC 407 CC - **406 CC** - 405 CC 404 CC 403 CC 402 CC 401 CC

----

## Digwyddiadau
* Callicratidas yn cael ei benodi'n llynghesydd Sparta yn lle Lysander. Mae'n hwylio i Lesbos, lle mae'n gwarchae ar ddinas Methymna.
* Athen yn gyrru Conon gyda llynges i Lesbos. Fe'i rhoir dan warchae, ac mae Athen yn ffurfio llynges newydd dan wyth cadfridog i godi'r gwarchae. Ym Mrwydr Arginusae, mae'r Atheniaid yn gorchfygu llynges Sparta, gan godi'r gwarchae ar Conon. Lleddir Callicratidas yn y frwydr.
* Wedi i'r llynges ddychwelyd i Athen, mae Theramenes yn mynnu cosbi'r arweinwyr am fethu achub criwiau y llongau a suddwyd. Dienyddir chwech o'r wyth, yn cynnwys mab Pericles.
* Mae Sparta yn cynnig heddwch, ond mae'r arweinydd Athenaidd Cleophon yn gwrthod.
* Y Carthaginiaid yn ymosod ar Agrigentum yn Sicilia, ond mae'r Pla Du yn taro eu byddin, a lladd eu cadfridog Hannibal Mago. Daw Himilco yn arweinydd y fyddin yn ei le, ac mae'n cipio Agrigentum (Acragas), Gela a Camarina.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Ewripides, dramodydd Athenaidd
* Soffocles, dramodydd Athenaidd
* Hannibal Mago, cadfridog Carthinaidd

Categori:406 CC
High School Musical 3: Senior Year

***High School Musical 3: Senior Year*** yw'r drydedd ffilm yng nghyfres Disney *High School Musical*. Rhyddhawyd y ffilm yn yr Unol Daleithiau ar y 24ain o Hydref, 2008. Dychwelodd Kenny Ortega fel y cyfarwyddwr a'r coreograffwr ynghyd â'r chwech prif gymeriad.

Mae'r ffilm hon yn dilyn hynt a helynt dau o ddisgyblion hŷn yr ysgol, Troy a Gabriella wrth iddynt orfod wynebu'r posibilrwydd o gael eu gwahanu wrth iddynt fynd i gyfeiriadau gwahanol ar ôl iddynt raddio o'r ysgol uwchradd East High. Mae eu ffrindiau Wildcat yn ymuno â hwy er mwyn cynnal sioe gerdd uchelgeisiol sy'n adlewyrchu eu profiadau, eu gobeithio a'u hofnau am y dyfodol.

Yn ystod y tridiau cyntaf pan gafodd y ffilm ei rhyddhau, gwnaeth High School Musical 3: Senior Year $42 milion yng Ngogledd America yn ogystal â $40 miliwn dramor, gan dorri'r record am y penwythnos agoriadol fwyaf ar gyfer ffilm gerddorol.

Ar y 7fed o Dachwedd, 2008, rhyddhawyd fersiwn karaoke o'r ffilm (*High School Musical 3: Senior Year: The Sing-Along Edition*) mewn rhai sinemau.

Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau Disney
408 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC - **400au CC** - 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC
413 CC 412 CC 411 CC 410 CC 409 CC - **408 CC** - 407 CC 406 CC 405 CC 404 CC 403 CC

----

## Digwyddiadau
* Darius II, brenin Persia yn cefnogi Sparta yn erbyn Athen. Mae ei wraig, Parysatis, yn ei berswadio i wneud ei fab ieuengaf, Cyrus yr Ieuengaf, yn satrap (llywodraethwr) Lydia, Phrygia a Cappadocia ac yn bennaeth y byddinoedd yn Asia Leiaf yn lle Tissaphernes, sy'n cael ei gyfyngu i Caria.
* Alcibiades yn dychwelyd i Athen wedi alltudiaeth o saith mlynedd. Caiff ei benodi'n brif gadfridog Athen.
* Y llynghesydd Spartaidd Lysander yn cyrraedd Ephesus, lle mae'n adeiladu llynges gyda chymorth Cyrus.

## Genedigaethau
* Eudoxus o Cnidus, seryddwr, mathemategydd ac ysgolhaig Groegaidd
* Dion, unben Siracusa

## Marwolaethau
Categori:408 CC
Cyrus yr Ieuengaf

Mab ieuengaf Darius II, brenin Persia a'i frenhines Parysatis oedd **Cyrus yr Ieuengaf** (bu farw 401 CC).

Yn 408 CC, ar anogaeth Parysatis, gwnaeth Darius II Cyrus yn satrap (llywodraethwr) Lydia, Phrygia a Cappadocia ac yn bennaeth y byddinoedd yn Asia Leiaf yn lle Tissaphernes. Bu Cyrus yn cydweithio a Sparta i wrthwynebu Athen.

Yn 401 CC, cymerodd Cyrus fantais ar ei gweryl gyda Tissaphernes i godi byddin o tua 20,000 o wŷr, yn cynnwys tua 10,000 o hurfilwyr Groegaidd. Wedi croesi Afon Ewffrates, cyhoeddodd Cyrus ei fod am  gipio gorsedd Ymerodraeth Persia oddi ar ei frawd, Artaxerxes II. Cododd Artaxerxes fyddin yn ei erbyn, ac ym mrwydr Cunaxa, i’r gogledd o ddinas Babilon, lladdwyd Cyrus yn yr ymladd.

Cofnodir hanes taith hurfilwyr Groegaidd Cyrus yn ôl i Wlad Groeg gan Xenophon, un o'u harweinwyr, yn yr *Anabasis* ("Yr Ymgyrch”).

Categori:Marwolaethau 401 CC
Categori:Ymerodraeth Persia
Rhwydwaith ardal eang

Rhwydwaith gyfrifiadurol sy'n ymestyn drost ardal eang yw **rhwydwaith ardal eang** neu **RhAE** (Saesneg: *wide area network* neu *WAN*).

Categori:Cyfrifiadureg
Rhwydwaith ardal leol

Rhwydwaith gyfrifiadurol sy'n ymestyn drost ardal bychan yw **rhwydwaith ardal leol** neu RhAL, sef (Saesneg: *local area network* neu *LAN*). Mae'n addas ar gyfer y cartref, swyddfa, neu grŵp bychain o adeiladau megis ysgol neu faes awyr. Mae nodweddion RhAL, yn gyferbyn i rhwydwaith ardal eang, yn cynnwys graddfa trogsglwyddo data cynt fel arfer, cyrhaeddiad daearyddol llai, a does dim angen rhentu llinell ffôn.

Categori:Cyfrifiadureg
407 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC - **400au CC** - 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC
412 CC 411 CC 410 CC 409 CC 408 CC - **407 CC** - 406 CC 405 CC 404 CC 403 CC 402 CC

----

## Digwyddiadau
* Thrasybulus yn ail-gipio Abdera a Thasos.
* Mae'r llynghesydd Spartaidd Lysander yn gwrthod gadael porthladd Ephesus i ymladd brwydr yn erbyn y llynghesydd Athenaidd Alcibiades. Fodd bynnag, tra mae Alcibiades i ffwrdd yn chwilio am gyflenwadau, mae Lysander yn gorchfygu ei lynges, sydd wedi ei rhoi yng ngofal Antiochus.
* Rhydd hyn gyfle i elynion Alcibiades ei ddiswyddo. Nid yw'n dychwelyd i Athen.

## Genedigaethau
* Speusippus, athronydd Groegaidd

## Marwolaethau
Hermocrates, arweinydd democratiaid cynhedrol Siracusa

Categori:407 CC
404 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC - **400au CC** - 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC
409 CC 408 CC 407 CC 406 CC 405 CC - **404 CC** - 403 CC 402 CC 401 CC 400 CC 399 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Athen, mae Cleophon yn parhau i alw am ddal i ymladd yn erbyn Sprta, ond fel y mae'r sefyllfa gwaethygu, mae'n cael ei gondemnio i farwolaeth a'i ddienyddio.
* 25 Ebrill — Athen yn ildio i Sparta, a Rhyfel y Peloponnesos yn dod i ben.
* Mae Theramenes yn llwyddo i arbed Athen rhag cael ei dinistrio. Mae'n cadw ei hanibyniaeth, ond yn colli ei meddiannau tramor. dinistrir y Muriau Hirion.
* Mae'r cadfridog Spartaidd Lysander yn sefydlu llywodraeth oligarchaidd yn Athen, y Deg Unden ar Hugain dan Critias.
* Alltudir y cadfridog Athenaidd Thrasybulus gan yr oligarchiaid; mae'n symud i Thebai
* Wedi cweryla gyda Critias, dienyddir Theramenes ar gyhuddiad o deyrnfradwriaeth.
* Yn dilyn marwolaeth Darius II yn ninas Babilon, olynir ef ar orsedd Ymerodraeth Persia gan ei fab Artaxerxes II.
* Cyhuddir Cyrus yr Ieuengaf, mab ieuengaf Darius II, gan y satrap Tissaphernes o gynllwynio i lofruddio ei frawd, Artaxerxes II.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Theramenes, gwleidydd Athenaidd
* Alcibiades, gwleidydd Athenaidd
* Cleophon, gwleidydd Athenaidd
* Darius II, brenin Persia

Categori:404 CC
Sex and the City

Cyfres deledu ar deledu lloeren Americanaidd oedd ***Sex and the City***. Rhedodd y gyfres wreiddiol ar sianel HBO o 1998 tan 2004, cynhyrchwyd chwe chyfres.

Categori:Rhaglenni teledu HBO
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1998
Pudsey (gwahaniaethu)

Gall **Pudsey** gyfeirio at nifer o bethau gwahanol:

* Pudsey ger Leeds, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr
* Pudsey (etholaeth seneddol y DU) (1885-1918 ac 1950-)
* Pudsey a Otley (etholaeth seneddol y DU) (1918-1950)
* Gorsaf reilffordd Pudsey Newydd
* Pudsey Lowtown cyn orsaf reilffordd
* Pudsey Greenside cyn orsaf reilffordd
* Arth Pudsey, logo Plant Mewn Angen
* Hugh de Puiset (1125-1195), Esgob Durham, a adnabyddwyd hefyd fel Esgob Pudsey, Hugh Pudsey neu Hugh de Pudsey
Pudsey

:*Gweler hefyd Pudsey (gwahaniaethu).*

Tref farchnad yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Pudsey**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Leeds. Saif rhwng Bradford a Leeds.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Pudsey boblogaeth o 32,216.

Mae Caerdydd 277.2 km i ffwrdd o Pudsey ac mae Llundain yn 274.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bradford sy'n 6&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Leeds
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Llys-faen

:''Mae'r erthygl hon yn cyfeirio at ardal yng Nghaerdydd; am y pentref ag enw tebyg ym mwrdeistref sirol Conwy, gweler Llysfaen.*

Ardal a chymuned yng Nghaerdydd yw **Llys-faen** (Saesneg: *Lisvane''). Fe'i lleolir tua phum milltir i'r gogledd o ganol y ddinas. Mae'r pentref hynafol wedi ei amgylchynu gan dai newydd, ac erbyn hyn mae'n un o gymunedau cyfoethocaf Caerdydd.

Mae tua 3,300 o bobl yn byw yn Llys-faen, mewn tua 1,700 o dai. Mae siop leol, ysgol gynradd, llyfrgell gymunedol, parc, ysgol feithrin, eglwys plwyf, cofeb ryfel, neuadd Sgowtiaid a neuadd bentref i'w cael yno.

250px|bawd|dim|Eglwys plwyf Llys-faen

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Caerdydd (y DU)
Y Rhath

bawd|265px|Parc y Rhath

Ardal a chymuned yng Nghaerdydd yw'r **Rhath** (Saesneg: *Roath*). Lleolir i'r gogledd-ddwyrain o ganol y dref, ac yn ymestyn o Adamsdown i'r de at Barc y Rhath i'r gogledd. Mae'n cynnwys ward etholaethol Plasnewydd. Credir y daw'r enw o'r Gwyddeleg am gaer, sef *ráth*, neu gall darddu o enw anheddiad rhufeinig Caerdydd, sef *Ratostabius*.

Prif strydoedd siop y Rhath yw Albany Road, City Road, a Wellfield Road. Mae'n nodweddiadol am y teimlad rhanol-wledig, gyda strydoedd o dai o Oes Fictoria a choed wedi eu plannu ar hyd nifer o'r strydoedd. Mae poblogaeth yr ardal yn dod o gefndir eang, ac yn gymysgedd o fyfyrwyr (gan ei fod yn agos i gampysiau'r Brifysgol), poblogaeth sylweddol o bobl o dras lleiafrif ethnig a llawer o bobl ifanc proffesiynol. Mae cymysgedd o'r tlawd a'r cyfoethog yn yr ardal, ond mae'r cyfoeth wedi ei leoli yng ngogledd y gymuned yn bennaf, ar gyrion Parc y Rhath a'r meysydd chwarae.

Lleolir Tŷ'r Cymry, canolfan Gymraeg yn y ddinas a agorwyd yn 1936, yn 11, Gordon Rd, yn y Rhâth.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfleusterau
* Prifysgol Caerdydd
* Llyfrgell y Rhath
* Parc y Rhath

## Pobl y Rhath 
* Mary Sophia Allen, (1878 - 1964) swffragét, ymgyrchydd dros gael menywod yn yr heddlu a Ffasgydd

## Gweler hefyd
* Eglwys y Santes Fererid, y Rhath

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Thucydides

Hanesydd a chadfridog Groegaidd oedd **Thucydides** (Hen Roeg: Θουκυδίδης, *Thoukydídēs*) (c. 460 CC – c. 400 CC. Mae'n enwog fel awdur *Hanes Rhyfel y Peloponnesos*, sy'n rhoi hanes Rhyfel y Peloponnesos rhwng Athen a Sparta yn rhan olaf y 5 CC. Ystyrir mai ef oedd yr hanesydd cyntaf i gasglu tystiolaeth yn fanwl ac yn feirniadol.

Nid oes llawer o wybodaeth am ei fywyd; ceir y rhan fwyaf o'i waith ef ei hun. Roedd yn Atheniad, yn fab i Olorus. Gyrrwyd ef fel cadfridog i Thasos yn 424 CC oherwydd ei ddylanwad yn Thrace. Yn ystod gaeaf 424-423 CC, ymosododd Brasidas o Sparta ar Amphipolis, hanner diwrnod o hwylio o Thasos. Gyrroedd Eucles, yr arweinydd Athenaidd yn Amphipolis, at Thucydides am gymorth, ond erbyn i Thucydides gyrraedd, roedd y ddinas eisoes wedi ildio. Cyhuddwyd Thucydides o fod yn gyfrifol am fod y ddinas wedi ei cholli, ac alltudiwyd ef.

Ymddengys iddo fynd i fyw ar ei stad yn Thrace, a defnyddio ei amser ar gyfer ymchwilio ac ysgrifennu ei hanes. Mae yr hanes yn gorffen yn sydyn yn 411 CC, cyn diwedd y rhyfel, efallai am fod Thucydides wedi marw, ond cynigiwyd rhesymau eraill hefyd.

Categori:Atheniaid
Categori:Genedigaethau 460 CC
Categori:Hanesyddion  Groeg yr Henfyd
Categori:Hanesyddion milwrol
Categori:Marwolaethau 400 CC
Capel Isaac

bawd|chwith|Capel Isaac
Pentref bychan yng nghanol Sir Gaerfyrddin, de-orllewin Cymru yw **Capel Isaac**.

Gorwedd y pentref tua 4 milltir i'r gogledd-orllewin o Landeilo, ar lan ddwyreiniol Afon Dulas, un o ledneintiau llai Afon Tywi.

Yn y 1650au, fel canlyniad i gyflwyno Deddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru, sefydlwyd un o eglwysi cynharaf yr Annibynwyr yng Nghymru yno. Capel syml diaddurn ydyw. Bu yng ngofal y Piwritan cynnar ac addysgwr Stephen Hughes (1622-1688) pan sefydlwyd yr achos yno. Ailadeiladwyd y capel yn 1790 ac eto yn 1848. Ceir adeilad bychan lle cynhelid ysgol wrth ei ymyl.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Evita (ffilm)

Ffilm gerdd sy'n seiliedig ar fywyd Eva Perón yw  ***Evita***. Mae'n addasiad o sioe gerdd Tim Rice ac Andrew Lloyd WebberCyfarwyddwyd y ffilm gan Alan Parker ac actiodd Madonna, Antonio Banderas a Jonathan Pryce ynddo. Rhyddhawyd y ffilm ar y 25ain o Ragfyr, 1996 gan Hollywood Pictures a Cinergi Pictures.

Categori:Ffilmiau cerdd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1996
Y Cilgwyn

Gallai **(Y) Cilgwyn** gyfeirio at un o sawl lle yng Nghymru:

;Pentrefi
* Cilgwyn, Sir Benfro
* Cilgwyn, Sir Gaerfyrddin
* Cilgwyn, Sir Gaernarfon

;Gweler hefyd:
* Mynydd y Cilgwyn, Dyffryn Nantlle, Gwynedd
* Chwarel y Cilgwyn, hen chwarel ar y mynydd hwnnw
Evita

Gallai **Evita** gyfeirio at un o sawl peth:

* *Eva Perón* (Evita Peron, neu "Evita"); arweinydd gwleidyddol yr Ariannin
* *Evita (ffilm)*
* *Evita (sioe gerdd)*
Glan'rafon

Ardal a chymuned yng Nghaerdydd yw '''Glan'rafon'* (Saesneg: *Riverside'').

Roedd cymuned Glan'rafon yn cynnwys dwy ardal dra gwahanol, sef Pontcanna i'r gogledd o Cowbridge Road East a De Glan'rafon i'r de o'r ffordd honno. Ar lafar defnyddir 'Riverside' (neu 'Glan'rafon') gan amlaf i gyfeirio at yr ail o'r ardaloedd hyn. Roedd creu cymuned Pontcanna newydd yn 2016.

Mae'r ardal i'r de o Cowbridge Road East yn cynnwys strydoedd o dai teras yn bennaf, ac fe'i nodweddir gan ei hamrywiaeth ethnig, gyda chymunedau sylweddol o bobl o dras Bangladeshaidd a Tsieineaidd, yn arbennig o gwmpas Tudor Street.

Er ei bod yn un a ardaloedd tlotaf Caerdydd, mae llawer i'w gynnig gan yr ardal, gyda nifer o siopau Tseiniaidd, Halal, Indiaidd, ac Indiaidd Gorllewinol yn gwerthu dewis eang o fwydydd. Mae Cymdeithas Marchnad Cymuned Glan'rafon wedi datblygu cryn dipyn yn y blynyddoedd diweddar, gan greu Marchnad ffermwyr ar gyfer pob dydd Sul, sydd wedi tyfu'n sylweddol.

dde|bawd|175px|Marchnad Cymuned Glan'rafon

## Y Gymraeg
Yng nghyfrifiad 2011 nodwyd bod 13.7% o'r boblogaeth dros dair blwydd oed yn medru'r Gymraeg, sef 1475 o bobl. Roedd hyn yn gynnydd bach ar ffigyrau cyfrifiad 2001, sef 13.4%.

Ymysg y sefydliadau Cymraeg yn yr ardal, mae siop llyfrau Cymraeg 'Caban' ar Kings Road ac adwaenir tafarn y Mochyn Du (yng Ngerddi Sophia) yn dafarn sy'n denu llawer o gwsmeriaid Cymraeg eu hiaith.

Agorodd capel Cymraeg yn Severn Road yn 1867 http://www.archiveswales.org.uk/anw/get_collection.php?inst_id=1&coll_id=382&expand . Caeodd y capel hwnnw'n 1979 a mosg yw'r adeilad bellach.

Roedd dyfodiad stiwdio teledu HTV i Bontcanna, a gynhyrchodd raglenni Cymraeg, yn hwb i'r iaith yn yr ardal.

## Llywodraeth
Mae ward Glan'rafon yn rhan o etholaeth seneddol Gorllewin Caerdydd. Mae'n ffinio â Gabalfa i'r gogledd; Cathays i'r dwyrain; Grangetown i'r de; a Threganna a Llandaf i'r gorllewin.

## Enwogion
* Ivor Novello, cyfansoddwr, cantor ac actor

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau diwylliannol 
Mae'r cerddor Gwenno yn cyfeirio at strydoedd mewn ardal Glan'rafon yn ei chân Despenser St, oddi ar yr Ymbelydredd EP.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Caerdydd (y DU)
Rhosmeirch

Pentrefan yng nghanol Môn  ydyw Rhos-y-Meirch, neu **Rhosmeirch** (), heb fod yn bell o'r dref farchnad Llangefni. Mae ystad wledig Tregaian  wedi/yn meddu sawl un o eiddo'r pentref. Y B5111 yw'r brif ffordd sy'n mynd drwy'r pentref, ond mae sawl ffordd unigol yn mynd yng nghefnau'r pentref. Un enghraifft penodol o lon gefn sy'n eithaf cyfarwydd i sawl un o'r pentref yw 'lôn Bacsia'; daw' tarddiad yr enw hynafol yma ar ôl y math o esgid y tuedda' geffylau eu gwisgo er mwyn cael gafael gwell ar lonydd / llechweddau mewn rhewlifau. Wedi'i lleoli ar un o lonydd cefn y pentref, ac yn eithaf canolog i'r pentref,mae adeilad yr ysgol, sydd wedi cau ers sawl blwyddyn, fodd bynnag, mae'r adeilad bellach yn cael ei ddefnyddio fel Canolfan Gymdeithasol. Ynddi, fe gynheilir ambell i ddigwyddiad megis cyngherddau a nosweithiau cymdeithasol. Yno hefyd, y tuedda'r gangen leol o Ferched y Wawr gyfarfod. Arferai Clwb Ieuenctid gael ei gynnal yn y pentref yn y ganolfan gymdeithasol. Capel Ebenezer, ger 'lôn Bacsia' yw'r unig addoldy yma, er y ceir safle eglwys ganrifoedd oed - Capel Heilyn - yn y pentref (nid oes olion ar ôl).  Ar un adeg, arferai'r pentref fod â sawl ffynon ddŵr, ble, mae'n debyg y byddai'r pentrefwyr yn cael eu dŵr yfed. Erbyn heddiw, mae olion y rhan fwyaf o'r ffynhonnau i'w gweld, megis ffynnon Clwch a ffynnon Trefollwyn. Gerllaw y pentref, mae coedwig sy'n eich harwain tuag at Llyn Cefni. 
bawd|chwith|Capel a thŷ capel Ebenezer, Rhosmeirch
bawd|chwith|Canol y pentref.

## Enwogion
*Leah Owen, cantores (1953-2024)

## Cyfeiriadau
Categori:Llangefni
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Carreg Capel Anelog

bawd|chwith|250px|Carreg fedd, o'r cyfnod Rhufeinig efallai, ger Aberdaron.

Ger Aberdaron yn Llŷn, Gwynedd, mae safle Capel Anelog ac yno y codwyd y garreg fedd hon a elwir yn **garreg fedd Capel Anelog**.

"Yma y gorwedd Senacus yr offeiriad gyda llawer o'i frodyr",  medd yr ysgrifen Ladin arni.

Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llŷn
Categori:Arteffactau Cymru
Croes Briamail

Croes Geltaidd ydy **Croes Briamail** wedi ei godi ym mynwent Eglwys Llandyfaelog Fach, Powys. Mae'n coffhau rhywun o'r enw Briamail. Gwnaed llawer o'r cerrig hyn rhwng OC 900 a 1100 mewn gweithdai a oedd ynghlwm wrth y mynachlogydd a'r clasau.

Delwedd:Croes Briamail.jpg|Croes Briamail
Delwedd:Croes BriamailB gan r owain.jpg|Llun o'r manylion

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Briamail
Categori:Hanes Powys
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Croesau Celtaidd Cymru
Croes Derwen

Saif **Croes Derwen** ym mhentref Derwen ger Rhuthun, tua 5 milltir i'r gogledd o Gorwen, Sir Ddinbych; . Mae'n perthyn i'r 15g. Mae hi wedi'i chofrestu gyda Cadw gyda rhif SAM: DE162.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Categori:Cadw
Derwen
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Eglwys Sant Cadfan, Tywyn

Saif **Eglwys Sant Cadfan** (weithiau **Eglwys Cadfan Sant** neu **Eglwys Cadfan**) yn Nhywyn, Gwynedd. O Lydaw y daeth Cadfan, gyda deuddeg o'i dylwyth. Mae rhai rhestrau yn rhoi cymaint a 25 o enwau. Sefydlodd llan, sef cymuned Gristnogol tua 580. Tyfodd i fod yn clas; 'Llain y Clas' (Saesneg: *College Green*) yw enw'r stryd gyferbyn a tu ôl i'r eglwys.

Noda *Brut y Tywysogion* i'r eglwys gael ei distrywio gan y Llychlynwyr yn 963, ac yn ystod y 12g canmolwyd yr eglwys mewn awdl gan Llywelyn Fardd (I). Mae rhannau cynharaf yr eglwys yn dyddio i'r 12g, ac yn wreiddiol yr oedd ganddi dŵr canolog, ond dymchwelodd hwnnw yn 1693.

Oddi fewn, ceir dau feddfaen o'r 14g, gydag un yn perthyn i offeiriad dienw, tra credir mai bedd Gruffudd ab Adda (m. c. 1350) o Ddôl-goch ac Ynysymaengwyn yw'r llall. Gelwir y beddfaen hwnnw 'Y Marchog sy'n Wylo' gan fod nam yn y garreg ar y llygaid dde sy'n casglu gwlybaniaeth mewn tywydd gwlyb, gan roi'r argraff o wylo.

Prif drysor yr eglwys hon yw Carreg Cadfan; arni mae'r arysgrif Gymraeg hynaf y gwyddys amdani. Fe'i hysgrifennwyd tua dechrau'r 9g, os nad cynt.

Saif hen ficerdy'r eglwys, a adeiladwyd yn rhan gyntaf y 19g, ar National Street. Tŷ preifat ydyw bellach dan yr enw 'Tŷ Cadfan Sant '. Enwyd National Street (Duck Street cyn hynny) ar ôl y National School, sef yr ysgol eglwysig a oedd gynt ar y stryd honno.

bawd|dim|200px|Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, Gwynedd
bawd|dim|200px|Y tu mewn i Eglwys Sant Cadfan

## Gweler hefyd
*Carreg Cadfan 
*Tywyn, Gwynedd (Mae hanes llawnach o Gadfan a'r eglwys yno)

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Tywyn, Cadfan
Categori:Clasau
Cadfan
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Tywyn
Cylch Cerrig Tan-y-braich

[bawd|250px|Cylch cerrig Tan-y-braich, ger [Llanfairfechan.]]
bawd|250px
Saif **cylch cerrig Tan-y-braich** uwchlaw Llanfairfechan, Sir Conwy, rhwng y pentref hwnnw a Bwlch y Ddeufaen.

## Cefndir
Mae llawer iawn o'r cylchoedd hyn yn ymwneud â chladdu gweddillion dynol. Mae'r pridd yn cynnwys lefel uchel o siarcol - sef yr hyn sydd ar ôl wedi i chwi losgi pren neu asgwrn. Gallant hefyd fod yn gysylltiedig â chrefydd yr oes neu gyda'r calendr. Neu efallai fod pob un o'r tri yma'n digwydd yn yr un lle ar yr un pryd.

## Cyfeiriadau
Tan-y-braich
Categori:Llanfairfechan
Croes Eiudon

Mae **croes Eiudon** wedi'i haddurno ar ei hochrau gyda phatrymau cerfiedig mewn cerfwedd isel. Ceir arysgrif 'EIUDON' ar y groes ac mae'n perthyn i'r 10ed ganrif. Saif yn Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin.

Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Croesau Celtaidd Cymru
Cerrig Celtaidd Llanilltud Fawr

Cedwir y casgliad gwych hwn o groesau Celtaidd, sef, **Cerrig Celtaidd Llanilltud Fawr** yn Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, sy'n un o eglwysi hynaf De Cymru. Yma, mae'n debyg yr addysgwyd Gildas, Samson a Dewi Sant. Tref fechan ar lan y môr ydyw Llanilltyd Fawr.

## Oriel

St Illtud, Llantwit Major, Glamorgan, Wales - Celtic stones - geograph.org.uk - 544773.jpg|Rhan o gasgliad yr eglwys
St Illtud, Llantwit Major, Glamorgan, Wales - Celtic cross - geograph.org.uk - 544774.jpg|Dwy Groes Geltaidd
Delwedd:Abbott Samson's Pillar Cross.jpg|Croes Golofn yr Abad Samson, un o henebion arysgrifedig Cristnogol hynaf Prydain
Delwedd:Croes llanilltud fawr.jpg|Rhan o'r Groes Geltaidd gwreiddiol
Delwedd:Houelt’s Cross at Llanilltud Fawr.jpg|Croes Houelt ("Paratôdd Houelt y groes hon ar gyfer enaid ei dad Rhys ap Arthfae")
Delwedd:Llanilltud fawr carreg 2.jpg|Addurniadau Celtaidd ar garreg
Delwedd:Samson's Cross at Llanilltyd Fawr.jpg|Croes Samson, llun manwl o'r addurniaidau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mro Morgannwg
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Categori:Illtud
Categori:Llanilltud Fawr
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Croesau Celtaidd Cymru
Croes Cynfelin

bawd|250px|Croes Cynfelin
bawd|250px|Darlun yn dangos y gwaith celf sydd arni.
Croes eglwysig o'r 10g ac a gerfiwyd o garreg ydy **Croes Cynfelin** (Hen Gymraeg: *Conbelin*), (hefyd: ***Croes Margam***) a saif ar safle Abaty Margam, Castell-nedd Port Talbot; . Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM011.

## Disgrifiad
Mae'r llun yn dangos y copi ohoni a wnaed gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru. Ar waelod y groes Geltaidd hon ceir golygfa hela, gyda ffigyrau o'r Forwyn Fair a Sant Ioan ar y naill ochr a'r llall i'r groes. Mae'r arysgrif yn enwi *Conbelin* (sef Cynfelyn) fel y rhoddwr: "CONBELIN P[O]SUIT HANC CRUCM P[RO] [A]NIMA RI[C]" Hynny yw, 'Cododd Cynfelin y groes hon ar gyfer enaid Ric...'. Ceir sant o'r enw Cynfelyn ond ceir enghraifftiau eraill o'r enw hefyd ac felly nid oes modd gwybod pa Gynfelin oedd y rhoddwr.

Mae'r garreg hon i'w gweld heddiw yn Amgueddfa Gerrig Margam.

## Gweler hefyd
*Croesau Celtaidd
*Ogam

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghastell-nedd Port Talbot
Cynfelin
Categori:Hanes Castell-nedd Port Talbot
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Croesau Celtaidd Cymru
409 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC - **400au CC** - 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC
414 CC 413 CC 412 CC 411 CC 410 CC - **409 CC** - 408 CC 407 CC 406 CC 405 CC 404 CC

----

## Digwyddiadau
* Alcibiades yn cipio dinas Byzantium, gan roi diwedd ar ei gwrthryfel yn erbyn Athen. Mae hyn yn golygu fod Athen yn rheoli'r Bosporus.
* Y cadfridog Athenaidd Thrasyllus yn ymgyrchu yn Ionia. Mae'n cipio Colophon, ond yn cael ei orchfygu ger Ephesus gan fyddin o Ephesiaid, Persiais a Siracusiaid.
* Ar farwolaeth Pleistoanax, brenin Sparta, daw ei fab Pausanias yn frenin.
* Carthago yn gyrru Hannibal Mago i Sicilia gyda byddin gref. Mae'n gorchfygu Groegiaid Sicilia mewn brwydr, yn lladd 3,000 o garcharorion, ac yn cipio dinasoedd Selinus (Selinunte heddiw) a Himera.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Pleistoanax, brenin Sparta

Categori:409 CC
Carreg Cadfan

**Carreg Cadfan** yw'r enghraifft gyntaf o'r iaith Gymraeg sy'n dyddio o'r 7-9g.

## Lleoliad 
bawd|chwith|Arysgrif o ddechrau'r nawfed ganrif ar feddfaen yn Eglwys Sant Cadfan
Y tu mewn i Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, Gwynedd (Cyfesurynnau OS: SH5881400954) ceir croes arysgrifiedig o'r enw **Carreg Cadfan** (weithiau *Maen Cadfan*). Arni y mae'r enghraifft gynharaf, yn ôl pob tebyg, o'r iaith Gymraeg. Ni ddylid cymysgu rhyngddi a'r garreg sy'n coffáu Cadfan ap Iago yn eglwys Llangadwaladr ym Môn.

Yn wreiddiol roedd y garreg dros 2.3m o uchder, ond mae bellach yn mesur 2.18m o uchder wrth 0.25m wrth 0.2m.

## Dyddiad 
Fe'i dyddiwyd gan Ifor Williams i'r 8g ac adlewyrchir y farn honno yn *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig*. Cynigir dyddiad rhwng y 7g a'r 9g ar *Coflein*, gwefan Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru. Mae astudiaeth ddiweddar gan Patrick Sims-Williams yn dyddio Carreg Cadfan i tua dechrau'r 9g.

## Ystyr yr arysgrifiadau 
Dyma ddehongliad Patrick Sims-Williams (sydd wedi ei seilio ar waith cynharach Ifor Williams) o'r prif arysgrifau ar y pedair ochr (A, B, C, a D):

## Cysylltiadau llenyddol 
Er ei phwysiced, cymharol ychydig o sylw a gafodd Carreg Cadfan gan lenorion Cymraeg. Mae'r eithriadau'n cynnwys y cerddi 'Cofebion Tywyn' gan Owain Owain ac 'Y boen' gan Myrddin ap Dafydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Tywyn
Categori:Arteffactau Cymru
412 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC - **410au CC** - 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC
417 CC 416 CC 415 CC 414 CC 413 CC - **412 CC** - 411 CC 410 CC 409 CC 408 CC 407 CC  

----

## Digwyddiadau
* Ymerodraeth Persia yn cefnogi Sparta yn erbyn Athen. Mae satrap Persaidd Asia Leiaf, Tissaphernes, yn gwneud cytundeb a Sparta, sy'n rhoi dinasoedd Groegaidd Asia Leiaf i'r Persiaid yn gyfnewid am gymorth ariannol i lynges Sparta.
* Alcibiades yn ceisio perswadio cyngheiriaid Athen yn Asia Leiaf i wrthryfela yn ei herbyn, ond mae'n cweryla ag Agis II, brenin Sparta, ac yn gorfod ffoi at Tissaphernes. Mae Alcibiades yn cynghori Tissaphernes i roi'r gorau i gefnogi Sparta, a chefnogi plaid yr oligarchiaid yn Athen.
* Yr Atheniaid yn pleidleisio i ddefnyddio eu hadnoddau olaf i adeiladu llynges newydd

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:412 CC
410 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC - **410au CC** - 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC
415 CC 414 CC 413 CC 412 CC 411 CC - **410 CC** - 409 CC 408 CC 407 CC 406 CC 405 CC

----

## Digwyddiadau
* Llynges Athen dan Alcibiades, Theramenes a Thrasybulus yn gorchfygu llynges Sparta, sy'n cael ei chynorthwyo gan Ymerodraeth Persia ym Mrwydr Cyzicus ar lannau'r Propontis (Môr Marmara). Mae hyn yn diogelu'r cyflenwad grawn i Athen.
* Mae Alcibiades yn gosod garwsiwn Athenaidd dan Theramenes yn Chrysopolis, i fynnu treth gan bob llong sy'n mynd trwy'r culfor.
* adferir democratiaeth yn Athen. Mae'r arweinydd poblogaidd newydd, Cleophon, yn gwrthod cynnig heddwch gan Sparta.
* Tiriogaethau Carthago ar Benrhyn Iberia yn gwrthryfela.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:410 CC
Penycloddiau

O holl fryngaerau Bryniau Clwyd, **Penycloddiau** (neu **Pen-y-cloddiau**) ydyw'r fwyaf gogleddol. Mae Llwybr Clawdd Offa'n croesi ei gopa. I'r dwyrain ohono mae Moel Plas-yw, ac i'r gogledd ohono saif Moel y Parc, gyda'i fast enfawr. Perthyn i Oes yr Haearn mae'r gaer hon, fel caer arall nid nepell ohoni, sef Moel Fenlli. Mae'r gaer yn 21 hectar o ran arwynebedd, sy'n ei gwneud y bumed mwyaf yng Nghymru o ran arwynebedd. Mae'r cloddiau sy'n amgylchynnu'r gaer yn 1.93&nbsp;km kilometr o hyd.

Mae Llwybr Clawdd Offa'n rhedeg drwy'r gaer o'r gogledd i'r de, drwy ddwy fynedfa hynafol a cheir peth treulio ar yr henebion gan effaith y cerdded.

Yn 1962 ac wedyn yn 2003 a 2003 gwelwyd olion tai crynion ar lwyfanau o fewn y gaer - tua 43 i gyd - ac yn 2006 a 2009 cafwyd cloddio archaeolegol yno gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys (CPAT). Ceir siambr gladdu ar y copa, siambr sy'n perthyn i'r Oes Efydd

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: FL009. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

## Delweddau

Delwedd:Moel y Cloddiau o Moel y Parc.jpg|Penycloddiau o Foel y Parc
Delwedd:Moel y Cloddiau o Landyrnog.jpg|Penycloddiau o Landyrnog
Delwedd:PenyclDe.jpg|Ffos allanol y gaer. Dinbych yn y pellter (ar y dde).
Delwedd:PenycloddiauMynedfaD.jpg|Y fynedfa ddwyreiniol, gan edrych i gyfeiriad yr Wyddgrug
Delwedd:Arthur a Famau o Benycloddiau.jpg|Mynedfa ddeheuol. Yn y pellter ar y chwith saif Moel Arthur ac yna Moel Famau.
Delwedd:Penycloddiau pwll.jpg|Un o'r tri phwll dŵr yng nghanol y fryngaer.
Delwedd:Copa Penycloddiau.jpg|Y copa, i gyfeiriad y de; Moel Famau yn y pellter. Hen gloddfa gladdu.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  www.geograph.co.uk : ffotograffau o'r ardal.

Categori:Bryngaerau Sir Ddinbych
Categori:Bryngaerau Sir y Fflint
Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir y Fflint
Categori:Siambrau claddu