open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Einir Jones

Bardd, beirniad cenedlaethol ac addasydd llyfrau plant ydy **Einir Jones** (g. 1950 yn Sir Fôn). Enillodd Goron Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991.

[bawd|dim|180px|*[Gweld y Garreg Ateb* (Gwasg Gwynedd, 1991) - ail gyfrol y Prifardd Einir Jones.]] Mae hefyd yn feirniad cenedlaethol, gan gynnwys y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Fynwy a'r Cyffiniau 2016.

Cafodd ei haddysg ym Mhrifysgol Bangor. Bellach mae'n byw yn Rhydaman, Sir Gaerfyrddin, ac yn dysgu yn Ysgol Gyfun Dyffryn Aman. Mae'n briod â'r Parch John Talfryn Jones.

## Llyfryddiaeth
**Daeth Awst Daeth Nos* (Cyhoeddiadau Barddas, 1991)
**Gweld y Garreg Ateb* (Gwasg Gwynedd, 1991)
**Rhwng Dau* (ar y cyd gydag Edward Jones, Gwasg Pantycelyn, 1998)

## Cyfeiriadau
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Prifeirdd
Russell Coughlin

Pêl-droediwr o Gymru oedd **Russell Coughlin** (15 Chwefror 1960 &ndash; 3 Awst 2016).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Medal Aur

**Medal Aur**

*Medal Aur (Eisteddfod Genedlaethol)
*Medal Aur (Gemau Olympaidd Modern)
*Medal Aur (Gemau'r Gymanwlad)
Medal Aur (Eisteddfod Genedlaethol)

**Y Fedal Aur** yr Eisteddfod Genedlaethol Cymru

*Medal Aur am Grefft a Dylunio
*Medal Aur am Gelfyddyd Gain
*Medal Aur am Grefft a Dylunio
T. Alwyn Lloyd

Pensaer Cymreig oedd **Thomas Alwyn Lloyd** (11 Awst 1881 – 19 Mehefin 1960), neu **T. Alwyn Lloyd**.

Fe'i ganwyd yn Lerpwl, yn fab i Thomas and Elizabeth Jones Lloyd o Sir Ddinbych. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Lerpwl.

## Llyfryddiaeth
* Lloyd, T. Alwyn *Brighter Welsh villages and how we can achieve them* CPRW, (1931) 
* Lloyd, T. Alwyn *Town and Country Planning*. Routledge (1935)
* Lloyd, T. Alwyn. gyda Herbert Jackson, *South Wales Outline Plan* HMSO (1947)
* Lloyd, T. Alwyn "Welsh Town Planning and Housing Trust and Its Affiliated Societies", *The Town Planning Review* cyf. 23, rhif 1 (Ebrill 1952), pp.&nbsp;40–51.

Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Penseiri o Gymru
Arglwyddiaeth Brycheiniog

:*Arlwyddiaeth Normanaidd oedd Arglwyddiaeth Brycheiniog; am yr hen deyrnas Gymreig, gweler Teyrnas Brycheiniog.*
Arglwyddiaeth Normanaidd Barwniaid y Mers oedd **Arglwyddiaeth Brycheiniog** a leolwyd yn Ne Cymru a'i Chanolbarth rhwng 1088 a 1535. Ei chanolfan weinyddol oedd Aberhonddu.

## Concwest 1070–93
Yn weinyddol, gorchfygwyd tiroedd Brycheiniog rhwng 1070 a 1093 gan Bernard de Neufmarché a William FitzOsbern Iarll cyntaf Henffordd, pan drechwyd tri tri o frenhinoedd De Cymru a Rhys ap Tewdwr, (bu farw 1093) yn frenin teyrnas Deheubarth.

Sefydlodd Bernard de Neufmarché ei hun yn Arglwydd Brycheiniog. Dewisiodd y tir uchel ger tref Aberhonddu - rhwng cymer afonydd Wysg a Honddu - yn ganolfani'w arglwyddiaeth newydd. Adeiladodd gastell mwnt a beili yn 1093 ac ychwanegwyd ato gan ei gryfhau'n arw dros y canrifoedd. Sefydlodd Bernard Briordy Benedictaidd a elwir heddiw yn Eglwys Gadeiriol Aberhonddu ac eglwys a gysegrwyd i Ioan yr Efengylydd.

## Gweler hefyd
*Gwenllian Morgan a fu'n byw yn y Priordy yn Aberhonddu.

## Cyfeiriadau
Brycheiniog
David Farragut

Swyddog yn Llynges yr Unol Daleithiau oedd **David Glasgow Farragut** (hefyd: **Glascoe**; 5 Gorffennaf 1801 – 14 Awst 1870). Bu ganddo ran bwysig ym muddugoliaeth taleithiau'r Undeb ym Mrwydr Bae Mobile yn 1864 yn ystod Rhyfel Cartref America.

Roedd yn fab i George Farragut (1755 – 1817), swyddog yn Llynges yr Unol Daleithiau yn ystod Rhyfel Annibyniaeth America.

bawd|230px|dim|David Farragut tua 1863

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1801
Categori:Marwolaethau 1870
Categori:Pobl o Tennessee
Categori:Rhyfel Cartref America
Categori:Swyddogion Llynges yr Unol Daleithiau
Albwm Cymraeg y flwyddyn

Gwobr am gerddoriaeth gyfoes Cymraeg yw **Albwm Cymraeg y flwyddyn** sy'n cael ei roi yn ystod wythnos Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Lansiwyd y wobr yn 2013 ar faes Eisteddfod Dinbych yn dilyn argymhellion gan adolygiad o Maes B a gafodd ei wneud gan yr Eisteddfod yn 2012. Mae gan y wobr yr un statws a medal T H Parry Williams neu'r Fedal Wyddoniaeth.

Mae'r wobr yn ystyried albymau a chafodd eu rhyddhau rhwng 1 Mawrth y flwyddyn cynt a diwedd mis Chwefror. Dyfarnir y rhestr fer a'r enillydd gan reithgor o unigolion sy'n ymwneud â'r diwydiant cerdd yng Nghymru. Cyhoeddir y rhestr fer ar ddiwedd mis Mehefin gyda'r enillydd yn cael eu henwi ar y Maes ar ddydd Iau'r Eisteddfod. Cyhoeddwyd yr enillydd cyntaf yn 2014.
## Enillwyr
## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Albwm Cymraeg y flwyddyn
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Sefydliadau 2013
Categori:Gwobrau cerddoriaeth
Gemau Olympaidd yr Haf 2016

bawd|280px|Seremoni agoriadol yn Rio de Janeiro
Digwyddiad aml-chwaraeon rhyngwladol ydy **Gemau Olympaidd yr Haf 2016**, a adnabyddir yn swyddogol fel '''Gemau'r XXXI Olympiad''' (, ynganiad Portiwgaleg Brasil:[ˈʒɔɡʊz oˈlĩpɪkʊs dʒɪ veˈɾɐ̃ʊ̯ dʒɪ  ̩doɪ̯zˈmiw ɪ dʒɪzeˈseɪ̯s]) ac a gynhelir yn  Rio de Janeiro, Brasil o 5 Awst hyd 21 Awst 2016. Dyma'r Gemau Olympaidd cyntaf i'w cynnal mewn gwlad sydd a Phortiwgaleg yn iaith swyddogol iddi a'r Gemau cyntaf i'w cynnal yn America Ladin.

Mae dros 11,000 o athletwyr yn cymryd rhan gan gynnwys, am y tro cyntaf, athletwyr o Gosofo a De Swdan. Ceir 306 set o fedalau a 28 math o gemau - gan gynnwys rygbi a golff a ychwanegwyd gan y Gymdeithas Olympaidd yn 2009. Lleolir y gemau mewn 33 o fannau gwahanol ar hyd a lled y ddinas a phum dinas arall gan gynnwys São Paulo (dinas fwyaf Brasil), Belo Horizonte, Salvador, Brasília (Prifddinas Brasil), a Manaus.

Roedd 28 o chwaraeon wedi eu cynnwys yn y Gemau. Cafodd Rygbi saith bob ochr a golff ei gynnwys am y tro cyntaf yn y gemau hyn.

## Seremoni agoriadol
Cynhaliwyd seremoni agoriadol y Gemau Olympaidd yn Stadiwm Maracana yn Rio ar 5 Awst. Cyfarwyddwyr y seremoni oedd  Fernando Meirelles, Daniela Thomas ac Andrucha Waddington.

Cymerodd "tîm ffoaduriaid" ran yn y Gemau am y tro cyntaf.

## Athletwyr Cymreig
Mae 23 o athletwyr Cymreig yn cymryd rhan, yn cynnwys: 
*Elena Allen (saethu)
*Elinor Barker (seiclo)
*Chris Bartley (rhwyfo)
*Seren Bundy-Davies (athletau)
*Jazmin Carlin (nofio)
*Joe Cordina (paffio)
*Sam Cross (rygbi saith bob ochr)
*Georgia Davies (nofio)
*James Davies (rygbi saith bob ochr)
*Owain Doull (seiclo)
*Chris Grube (hwylio)
*Ciara Horne (seiclo)
*Becky James (seiclo)
*Helen Jenkins (triathlon)
*Jade Jones (taekwondo)
*Jasmine Joyce (rygbi saith bob ochr)
*Ieuan Lloyd (nofio)
*Hannah Mills (hwylio)
*Natalie Powell (jiwdo)
*Non Stanford (triathlon)
*Geraint Thomas (seiclo)
*Victoria Thornley (rhwyfo)
*Chloe Tutton (nofio)

### Rhai enillwyr medalau

Jade Jones - Taekwondo London 2012 cropped.jpg|Jade Jones (taekwondo; medal aur)
2015 UEC Track Elite European Championships 122.JPG|Elinor Barker (seiclo; medal aur)
Rebecca James 2012.jpg|Rebecca James (seiclo; medal arian)
2015 UEC Track Elite European Championships 125.JPG|Owain Doull (seiclo; medal aur)
British team - Women's 4x200m free - Roma09 cropped Jazmin.jpg|Jazmin Carlin (nofio; medal arian)

## Medalau, yn ôl gwlad
;Allwedd
Gofal! Yn y tabl hwn, rydym yn defnyddio dull Y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol o restru gwledydd sofran yn unig; cyfrifir Cymru a'r Alban, felly, o fewn 'TeamGB'.

 

## Calendr
## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon ym Mrasil

Categori:Rio de Janeiro
Categori:2016 ym Mrasil
Porwr gwe

bawd|Enghraifft o borwr gwe sy'n cyfyngu ei faes i un wefan, sef Comin Wicimedia. 
bawd|Enghraifft o borwr gwe gydag ymholiad chwilio yn y Gymraeg. Mae defnyddiwr yn chwilio am wybodaeth am borwyr gwe yn Brave.
Meddalwedd cyrchu gwefannau yw **porwr gwe**, a dalfyrrir yn aml neu "**porwr**." Pan fydd defnyddiwr yn ceisio cyrchu tudalen we gwefan benodol, mae'r porwr yn adalw'i ffeiliau oddi ar weinydd gwe ac wedyn yn arddangos y dudalen ar sgrin y defnyddiwr. Gall porwyr hefyd ddangos cynnwys a gedwir yn lleol ar ddyfais y defnyddiwr.

Defnyddiwr porwyr ar ystod o ddyfeisiau, gan gynnwys cyfrifiaduron personol, gliniaduron, tabledi, ffonau clyfar, watsys clyfar, setiau teledu clyfar a chonsolau. Ers 2024, ymhlith y porwyr gwe mwyaf poblogaidd mae Google Chrome (~66% o'r farchnad), Safari (~16%), Edge (~6%), Firefox (~3%), Samsung Internet (~2%), ac Opera (~2%). Ers 2023, mae tua 5.4 biliwn o bobl wedi defnyddio porwr gwe.

## Gweler hefyd
* Peiriant metachwilio

## Cyfeiriadau

Categori:Cronfeydd data ar-lein
Categori:Peiriannau chwilio data
Bwa saeth

bawd|Benyw yn tynnu'r bwa yn barod i'w saethu.
bawd|Saeth modern yn gorwedd ar ran o'r bwa; yn wreiddiol, byddai'r saeth yn gorwedd ar fys y saethwr.
Arf i ladd person neu anifail yw **bwa saeth**; caiff ei ddefnyddio ar gyfer hela neu ryfel neu mewn gemau cystadleuol. Gelwir yr wyddor neu'r grefft o saethu gyda bwa saeth yn saethyddiaeth. Fe'i defnyddir ers cynhanes, gan bron pob diwylliant yn y byd. Hoff fwa'r Cymry oedd y bwa hir, ac ystyrir saethwyr Cymreig ymhlith y gorau drwy Ewrop yn yr Oesoedd Canol. Mae saethyddiaeth yn un o'r gemau Olympaidd modern.

## Disgrifiad
Mae'r bwa wedi'i wneud o ddeunydd hyblyg, er mwyn saethu'r saeth at y targed. Yn draddodiadol, yng Nghymru, pren yr ywen a ddefnyddid fel arfer. Ceir llinyn sy'n cysylltu dau ben y bwa, ac ar y llinyn hwn y rhoddir y saethau. Tynnir y llinyn yn ei ôl, i gyfeiriad y saethwr, gyda'r bysedd yn dal y saeth yn sownd ynddo. Yna, rhyddheir y bysedd, a gwelir ynni potensial y bwa crwm yn cael ei drosglwyddo i'r saeth wrth iddo deithio drwy'r awyr.

Mae ei ddefnydd wedi lleihau'n arw ers i bowdwr gwn a gynnau gael eu dyfeisio.

## Mewn llenyddiaeth
Ceir llawer o gyfeiriadau i'r bwa saeth, gan gynnwys ym Marwnad Siôn y Glyn gan Lewis Glyn Cothi a ganodd:
:bwa o flaen y ddraenen,
:cleddau digon brau o bren...

## Gweler hefyd
*Ceir Teulu mawr o wyfynod  o'r enw Noctuidae, sy'n cynnwys nifer o fwâu e.e. Bwâu duon y meillion, Bwâu mawr a Bwâu duon lleiaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Arfau
Pencampwriaeth Agored Awstralia

bawd|Gornest senglau'r menywod yn Arena Rod Laver yn ystod Pencampwriaeth 2008
Cystadleuaeth tenis flynyddol yw **Pencampwriaeth Agored Awstralia**. Cynhelir ym mhyfethnos olaf mis Ionawr, ac felly hwn yw'r cyntaf o dwrnameintiau'r Gamp Lawn yn y calendr tenis. Chwaraeir ar gyrtiau caled yn y Ganolfan Tenis Genedlaethol ym Mharc Melbourne, Melbourne, Awstralia. Cynhelir pencampwriaethau senglau dynion a menywod, parau dynion, menywod a chymysg, cystadlaethau i chwaraewyr ifainc a chwaraewyr mewn cadair olwyn, a gornestau cyfeillgar.

Sefydlwyd y dwrnamaint ar gyfer dynion gan Gymdeithas Tenis Lawnt Awstralasia (yn hwyrach, Awstralia) ym 1905. Cynhaliwyd y gystadleuaeth gyntaf i fenywod ym 1922. Hyd 1987, symudodd y maes chwarae rhwng Melbourne, Sydney, Brisbane, ac Adelaide, a chwaraeid ar gyrtiau gwair. Penderfynwyd i gynnal y pencampwriaethau yn barhaol ym Mharc Flinders (a ailenwyd yn Barc Melbourne ym 1996) o 1988 ymlaen. O 1988 hyd 2007 chwaraeid ar gyrtiau gwyrdd "Rebound Ace", ac ers 2008 defnyddir cyrtiau glas "Plexicushion". Arena Rod Laver, Arena Hisene ac Arena Margaret Court yw'r tri phrif cwrt.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Chwaraeon yn Awstralia
Categori:Melbourne

Categori:Twrnameintiau tenis
Homo sapiens sapiens

O fewn paleoanthropoleg, cyfeiria'r term **Homo sapiens sapiens** (neu **Bodau dynol modern o ran anatomeg**; Saesneg: *anatomically modern humans*, *AMH* ) at yr aelodau unigol hynny o fewn y rhywogaeth Homo sapiens sydd hefyd yn edrych yn debyg i fodau dynol modern. (**AMHS**)

Esblygodd bodau dynol modern o fodau dynol cyntefig yn ystod Hen Oes y Cerrig Canol, tua 200,000 o flynyddoed cyn y presennol (CP). Mae'r newid hwn yn nodi carreg filltir - sef cychwyn yr is-rywogaeth ''Homo sapiens sapiens', y grŵp mae pob bod dynol sy'n fyw heddiw'n perthyn iddo.

Mae'r ffosiliau hynaf o H. s. sapiens yn tarddu i 195,000 CP, a chanfuwyd 'gweddillion Omo' yn Nwyrain Affrica, ac yn cynnwys dau benglog (rhannau), braich, coes, troed ac asgwrn y pelfis.

Ymhlith y darganfyddiadau eraill o ffosiliau cynnar mae *Homo sapiens idaltu* a ganfuwyd yn Herto yn Ethiopia sydd o fewn trwch blewyn i fod yn perthyn i Hen Oes y Cerrig Isaf (160,000 CP). a darganfyddiadau yn Skhull, Israel sy'n 90,000 o flynyddoedd cyn y presennol. Mae'r olion hynaf o H. s. sapiens - a echdynnwyd y genome cyfan ohono - yn 45,000 CP, a ganfuwyd yng ngorllewin Siberia .

## Gweler hefyd
*Homo sapiens idaltu
*Cro-Magnon
*Dyn Neanderthal (*Homo neanderthalensis*)

## Cyfeiriadau
Categori:Hominina
Categori:Esblygiad bodau dynol
Saethyddiaeth

[bawd|Cystadleuaeth saethyddiaeth ym [Mönchengladbach, yr Almaen, Mehefin 1983]]
[bawd|Saethydd [Tibetaidd, 1938]]

Mae **saethyddiaeth** yn un o gampau'r byd chwaraeon lle defnyddir bwa saeth, mae hefyd yn ddisgyblaeth ac yn grefft sy'n cael ei ymarfer yn yr oriau hamdden. Defnyddir y bwa i saethu'r saeth tuag at darged, a hynny, fel arfer fel rhan o gystadleuaeth; mae saethyddiaeth yn un o gampau y Gemau Olympaidd Modern. "Saethydd" yw'r term am berson sy'n ymwneud â saethyddiaeth.

Hela a lladd oedd pwrpas y bwa saeth yn wreiddiol, ond cafwyd hefyd gystadlaethau mor bell yn ôl â'r Oesoedd Canol ac ni sefydlwyd cymdeithas i hybu a rhoi trefn ar y ddisgyblaeth hon tan 1676 pan ffurfiwyd *The Company of Scottish Archers* ac ni chyrhaeddodd y grefft Unol Daleithiau America tan 1844 pan sefydlwyd *The Grand National Archery Society* yn Efrog Newydd.

Daw'r gair "saethyddiaeth" o'r taflegryn hwnnw a ddefnyddiwyd gan fodau dynol cynhanes: y saeth. Y Rhufeiniaid a fenthyciodd y gair i ni; Lladin: sagitta. Cofnodwyd y gair am y tro cyntaf yn y C13 yn Llyfr Iorwerth (LlI 93), "Saeth, fyr[dlyg]"*. *Benthyciad yw'r gair Saesneg *archery* o'r Lladin 'arcus', sef bwa.

Brazilarcher.jpg|Gemau saethyddiaeth i frodorion Brasil: saethydd Rikbaktsa.
Master Heon Kim.jpg|Y Meistr Heon Kim yn tynnu llinyn ei Gungdo; saethyddiaeth draddodiadol Corea (Kuk Kung), 2009
Bogenschützen in Ili-Mano 2.jpg|Saethydd yn Nwyrain Timor

## Gweler hefyd
*Saethu - gemau gyda gynnau, er enghraifft saethu colomennod clai

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon manwl
Tytonidae

Teulu o adar yw'r ***Tytonidae***, sy'n air Lladin (enw Cymraeg: '''Teulu'r Dylluan Wen'''; ll. Tylluanod Gwynion). Mae'n un o ddau deulu o dylluanod, y llall yw'r *Strigidae*, sef y 'Gwir dylluanod'. Ceir 16 rhywogaeth sy'n fyw heddiw.

O ran maint mae tylluanod gwynion yn ganolig-fawr, gyda phennau mawr, siâp calon. Mae eu coesau'n hir ac yn gryf, ac mae eu crafangau'n hynod o bwerus. Gellir gwahaniaethu rhyngddynt â theulu'r Strigidae yn eitha rhwydd, drwy edrych ar eu sternwm a'u coesau.

O fewn y teulu hwn ceir dau isdeulu: y *Tytoninae* (neu Dylluanod Tyto) a'r *Phodilinae* (Tylluanod gwinau).

## Rhywogaethau
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q27112 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
*
Bucerotiformes

Urdd o adar sy'n cynnwys y Cornbigau (*Bucerotidae*), y Copogion (*Upupidae*) a Chopogion Coed (*Phoeniculidae*) yw ***Bucerotiformes*** sy'n air Lladin. Fe'u rhoddir fel arfer yn y grŵp Coraciiformes, ond mae llawer o'r adar hyn, bellach, yn haeddu urddau eu hunain.

## Dosbarthiad neu dacson
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26773 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Rallidae
Categori:Bucerotiformes
Margaret Pritchard

Gweithredwr busnes a cyn ddarlledwr ar radio a theledu yw **Margaret Pritchard** (ganwyd Ebrill 1951), oedd yn fwyaf adnabyddus am ei gwaith ar HTV Cymru. Fe'i magwyd ym Methesda, Gwynedd.

Ymunodd Pritchard â HTV Cymru yn 1971 fel cyhoeddwr newyddion a chyflwynydd, yn gweithio ar amrywiaeth o raglenni yn y Gymraeg a'r Saesneg. Yn ddiweddarach daeth gyhoeddwr dilyniant ar y sgrîn a canolbwyntiodd ar gyflwyno nifer o raglenni materion cymdeithasol ar gyfer yr orsaf. Bu hefyd yn cyflwyno rhai rhaglenni Cymraeg HTV i S4C, fel *Teulu-Ffôn*.

Gadawodd Pritchard HTV yn Rhagfyr 1992 pan daeth dilyniant ar y sgrîn i ben (gan newid i lais yn unig). Ym Mai 2000, daeth yn Brif Weithredwr elusen Gofal Hosbis George Thomas (City Hospice ers 2017) yng Nghaerdydd a Bro Morgannwg ac ymddeolodd o'r swydd yn Chwefror 2015.  Mae hi hefyd yn gyfarwyddwr anweithredol o Ymddiriedolaeth GIG Pontypridd a'r Rhondda.

## Bywyd personol
Mae'n briod a Dr John Copley.

## Anrhydeddau
Yn 2005 enillodd wobr y Western Mail am *Cymraes y Flwyddyn yn y Gymuned*.. Yn 2016 derbyniodd MBE ar gyfer gwasanaethau i Ofal Lliniarol yng Nghaerdydd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  TV Ark - HTV Wales continuity 

Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Fethesda
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Copogion

Mae'r **Copog** yn aderyn lliwgar iawn sy'n frodorol o Affrica-Ewrasia a adnabyddir yn hawdd gan ei goron o blu lliwgar. Dyma'r unig rywogaeth o fewn y teulu *Upupidae*. Roedd rhywogaeth arall yn bodoli, ond mae bellach wedi darfod: Copog Sant Helena. Mae'r Copog yn perthyn yn agos i deulu arall: Gopog y Coed (*Phoeniculidae*).

## Is-rywogaethau
Ceir naw is-rywogaeth sy'n byw heddiw a nifer o isrywogaethau darfodol, yn ôl Kristin.

## Cyfeiriadau
Categori:Coraciiformes
Data

[bawd|320px|Taenlen [LibreOffice, meddalwedd agored, Cymraeg yn dangos data o adar y byd. Dosbarthwyd y data, a grëwyd gan Gymdeithas Edward Llwyd i golofnau.]]

Mewn mathemateg, set o werthoedd a newidiynnau ansoddol neu feintiol yw **Data**. Yn syml, gellir diffinio tameidiau o ddata fel darnau o wybodaeth. Yn aml, mae'r data'n dilyn yr un dref: cesglir y data, ymchwilir i mewn i'r data (neu ei ddadansoddi) ac yna'n aml deuir i gasgliad drwy destun neu graffiau, siartiau a delweddau. Cesglir data mewn cronfa ddata a all fod ar ffurf taenlen. Ceir fersiwn Gymraeg o LibreOffice ar gyfer casglu ac archwilio data.

Yn aml, rhoddir gwybodaeth mewn ffurf rhifol, gan ei bod yn llawer haws trin rhifau na delweddau neu syniadau. Casgliad o rifau, rhifolion neu nodau heb eu prosesu ydy 'data crai'. Gall data wedi ei drin mewn un o'r gwaith fod yn ddata crai ar ddechrau'r cam nesaf. Data crai yw canlyniadau gwaith maes a gesglir mewn amgylchedd na ellir ei reoli. Data crai hefyd yw'r data a gesglir mewn arbrofion gwyddonol drwy arsyllu a chofnodi.

Daw'r gair "data", sef lluosog y gair "datum" o'r Lladin ond erbyn heddiw gall fod yn unigol neu'n lluosog; yn amlach na pheidio mae'n enw unigol torfol (yn debyg i'r gair "gwybodaeth").

Un o arloeswr y dull o drosglwyddo data bob yn swp neu bacedi (*packet switching*) oedd Donald Watts Davies a gafodd ei eni yn Nhreorci yng Nghwm Rhondda, Rhondda Cynon Taf, De Cymru. Yn 1965 cyhoeddodd ei waith pwysicaf: datblygodd system a oedd yn galluogi i gyfrifiaduron ddanfon pecynnau o wybodaeth i'w gilydd drwy rwydwaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfrifiadureg
Categori:Data cyfrifiadurol
Categori:Cyfrifiaduro
Copogion coed

Teulu bychan o adar lliwgar yw **Copogion coed** (Lladin: ***Phoeniculidae***. Maen nhw'n byw yn ne diffeithwch y Sahara ac nid ydynt yn adar mudol.

Dengys ffosiliau o gyfnod y Mïosen iddynt unwaith fyw mewn llawer mwy o diriogaethau na'u tiriogaeth bresennol, gan gynnwys yr Almaen. Maent yn perthyn yn agos i deulu'r Copogion (*Upupidae*).

Mae Copogion Coed yn perthyn yn agos i Glas y dorlan a'r Rholyddion, yn ogystal â'r Copogion.

## Rhywogaethau
Ceir 8 rhywogaeth: 5 yn y genera Phoeniculus a 3 yn y genera Rhinopomastus. Credir i'r ddau genera hyn esblygu oddeutu 10 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q752529 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Phoeniculidae
Coraciiformes

Urdd enfawr o adar lliwgar yw'r ***Coraciiformes***, sy'n cynnwys Glas y dorlan, y Rholyddion, Motmotiaid (*Momotidae*), Totiaid (*Todidae*) a'r *Meropidae* (Bwytwyr gwenyn). Un nodwedd sy'n gyffredin i bron y cyfan o'r grŵp yw fod bys troed 3 a 4 wedi'i asio yn y bôn; mae tri o'r bysedd yn pwyntio tuag ymlaen. 
 
Daw'r gair *Coraciiformes* o'r Lladin 'yn debyg i gigfran', sy'n anathema gan mai aelod o Urdd y Passeriformes yw'r gigfran!

## Teuluoedd
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q484131 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
*
Yasuhiko Okudera

Pêl-droediwr o Japan yw '''''' (ganed 12 Mawrth 1952). Cafodd ei eni yn Kazuno a chwaraeodd 32 gwaith dros ei wlad.

## Tîm Cenedlaethol
## Dolenni Allanol
*Timau Pêl-droed Cenedlaethol
*Cronfa Ddata Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Japan

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Pêl-droedwyr o Japan
Motmotiaid

Teulu o adar yw'r *Motmotiaid** (Lladin: ***Momotidae''''') 
sy'n perthyn i Urdd y *Coraciiformes*, sydd hefyd yn cynnwys teuluoedd Gleision y dorlan, Gwenynysorion a'r Rholyddion.

Coedwigoedd yw cynefin y Motmotiaid - yn Ne America a cheir yr amrywiaeth mwyaf ohonynt yng nghanol y cyfandir hwnnw. Mae ganddyn nhw i gyd blu lliwgar a phigau mwy na'r cyffredin. Ar wahân i'r Motmot penrhesog mae ganddyn nhw i gyd gynffonau hir.

## Bwyd
Madfallod yw eu prif fwyd, llyffantod bychan, pryfaid a ffrwyth ar adegau.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q734720 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Momotidae
Categori:Coraciiformes
Alcedinidae

{{Blwch tacson
| enw = {}*Alcedinidae*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y teulu

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| subordo =
| infraordo = 
| familia = 
| genus = 
| ordo = Charadriiformes
| subordo = Alcedines
| authority = Rafinesque, 1815
| type_species = *Alca torda*
| type_species_authority = Rafinesque, 1815
| subdivision_ranks = 
| subdivision =subfamilies
***Alcedininae**
***Halcyoninae**
***Cerylinae**
}}

Teulu o adar lliwgar yw'r **Pysgotwyr**, enw gwyddonol neu Ladin:  ***Alcedinidae***. Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Charadriiformes*. Maen nhw i'w canfod drwy'r byd, ar wahân i'r Americas. Ar lafar gelwir y grŵp yn **Glas y dorlan** ond mae'r enw hwnnw'n cael ei gadw ar gyfer un rhywogaeth neilltuol, sef y Glas y dorlan *Alcedo atthis*.

Weithiau mae naturiaethwyr yn edrych ar y grŵp fel is-urdd (*Alcedines*) sy'n cynnwys tri theulu:
*Alcedinidae (Pysotwyr yr afon)
*Halcyonidae (Pysgotwyr y coed) a 
*Cerylidae (Pysgotwyr y dŵr.

Ceir oddeutu 90 rhywogaeth ac mae gan bob un ben mawr, hir, main gyda phigau fel picelli - a chynffonau cwta. ychydig iawn o wahaniaeth sydd rhwng y gwryw a'r fenyw ac mae pob un yn hynod liwgar.

Gan fod lleoliad rhywogaethau, genera a theuluoedd yn newid yn eitha aml o fewn y safle tacson, yn enwedig o ganlyniad i ymchwil DNA, gall y dosbarthiad hwn hefyd newid.

## Teuluoedd eraill o adar
Yn ôl IOC World Bird List ceir 240 teulu (Mawrth 2017) sy'n fyw heddiw (nid ffosiliau):

## Cyfeiriadau
Categori:Alcedinidae
Lein yr Ynys, Ynys Wyth

300px|bawd

Mae ** Lein yr Ynys** yn rheilffordd ar Ynys Wyth yn mynd o Ryde i Shanklin ar ochr ddwyreiniol yr ynys.  Mae gwasanaethau fferi a hofrenfad yn mynd o Ryde i Portsmouth.

## Hanes
Agorwyd Rheilffordd Ynys Wyth o orsaf reilffordd Heol Sant Ioan, Ryde i Shanklin ar 23 Awst 1864. Agorwyd Tramffordd Pier Ryde ar 29 Awst 1864, yn defnyddio ceffylau. Doedd dim cysylltiad efo'r lein arall. Caewyd y tramffordd ar 26 Chwefror 1969. Agorwyd estyniad o Shanklin i Ventnor ar 10 Medi 1866. Caewyd y lein ar 18 Ebrill 1966. Estynnwyd y tramffordd o'r pier hyd at orsaf reilffordd Heol Sant Ioan ar 7 Awst 1871. Disodlwyd yr estyniad gan reilffordd newydd ar 5 Ebrill 1880.

## Cyffordd Smallbrook
Mae cysylltiad efo Rheilffordd Stêm Ynys Wyth yng Nghyffordd Smallbrook. Mae'r orsaf yn gymharol newydd, adeiladawyd ym 1990-1 i gysylltu'r rheilffyrdd.

## Cerbydau
Daeth y cerbydau i gyd o Linell y Gogledd Rheilffordd Danddaearol Llundain.Mae 6 o unedau 2 gerbyd, efo 82 sedd i bob cerbyd. Adeiladwyd rhwng 1938-1940.

Mae cynllun i ddisodli'r lein efo tramffordd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Trenau'r De Ddwyrain 

Categori:Cludiant yn Ynys Wyth
Categori:Rheilffyrdd Lloegr
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Gwenynysorion

Teulu o adar yw'r **Gwenynysorion** (Lladin: ***Meropidae***). Mae'r rhan fwyaf o'r rhywogaethau sy'n perthyn i'r teulu hwn yn frodorol o Affrica ac Asia ond ceir llond dwrn yn Ewrop, Awstralia a Gini Newydd. Yr hyn sy'n eu nodweddu yw eu plu amryliw llachar, cyrff main, hir a chynnfonau gydag un bluen ganolog yn hirach na'r gweddill. Mae ganddyn nhw i gyd dro yn eu pigau, a hwnnw'n troi ar i lawr, ac adenydd tebyg i'r wennol. Ceir 26 rhywogaeth gwahanol.

Fel yr awgryma'r enw, gwenyn yw eu prif fwyd, cacwn ac unrhyw fath arall o bryfaid. maent yn eu dal wrth iddynt hedfan, ac mae pryfaid a morgrug yn 20% i 96% o'u diet dyddiol. Cyn llyncu ei ysglyfaeth mae'r Gwenynysydd yn tynnu'r colyn drwy ei daro yn erbyn wyneb caled craig ayb. Drwy wneud hyn mae'n gwaredu'r rhan fwyaf o'r gwenwyn.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q183147 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Coraciiformes
Categori:Meropidae
Troellwyr

Teulu o adar hwyrol yw **Troellwyr** (Lladin: ***Caprimulgidae***). Mae ganddyn nhw dair nodwedd sy'n gyffredin: adenydd hir, coesau byr a phigau byr. Maent yn nythu ar wyneb y ddaear yn hytrach na mewn coed. Fel arfer, pan sonia Cymro am Droellwr, mae'n cyfeirio at y Troellwr mawr.

Y gair Lladin am berson neu anifail sy'n sugno tethi gafr yw *Caprimulgus* a chredai'r hen Rufeiniaid fod aelodau'r teulu hwn yn yfed llaeth geifr. A dyna sut y cawsant yr enw gwyddonol. Gelwir rhai o Droellwyr y Byd Newydd yn '*Gudylldroellwyr*.

Mae'r Troellwyr i'w canfod ledled y byd. Maen nhw'n hedfan yn y cyfnos neu yn y bore bach ac yn bwyta pryfaid mawr fel gwyfynnod.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q27244 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Caprimulgidae
Cypselomorphae

Cytras neu grŵp o adar yw ***Cypselomorphae*** sy'n cynnwys Teuluoedd ac Urddau byw o'r Caprimulgidae (Troellwyr , Cudylldroellwyr a'u tebyg), Nyctibiidae (Potwaid), Apodiformes (Coblynnod a Sïednod), yn ogystal â'r Aegotheliformes (tylluan-droellwyr). 

Mae Apodiformes (sy'n cynnwys "Trochiliformes" a'r Aegotheliformes yn ffurfio *Daedalornithes*.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q5198624 }
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Cypselomorphae
Troellwyr llydanbig

Teulu o adar hwyrol yw **Troellwyr Llydanbig** (Lladin: ***Podargidae***; Saesneg:*Frogmouth*) sy'n perthyn yn agos i deulu'r Troellwyr. Maen nhw i'w canfod yn India hyd at de-ddwyrain Asia ac i Awstralia.

Cyfeiria eu henw at eu pigau llydan. Dydyn nhw ddim yn adar cryf iawn o ran eu ehediad, ac maen nhw'n diogi ar ganghennau yn ystod y dydd.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q788536 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Podargidae
Eisteddfod ar yr Awyr

Oherwydd yr Ail Ryfel Byd, cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1940** ar y radio, dan yr enw **Eisteddfod ar yr Awyr** neu'n answyddogol **yr Eisteddfod Radio**.

Gwnaed hyn yn bennaf, gan mai ym Mhen-y-bont ar Ogwr y bwriadwyd cynnal yr Eisteddfod. Yn anffodus, yno hefyd roedd ffatri gwneud bomiau mwya'r byd, ar y pryd, gyda 37,000 o bobl yn cael eu cyflogi yno. Ofnwyd fod y dref yn darged i fomiau'r Almaen. Ystyriwyd cynnal yr Eisteddfod yn Aberpennar, ond barn y Llywodraeth oedd y gallai'r dref honno hefyd fod yn darged i awyrenau'r Almaen. Aberpennar oedd enw'r dref a nodwyd ar glawr y Cyfansoddiadau. a defnyddiodd y *genre* newydd hwn - y stori fer hir - yn ddiweddarach yn ei gyrfa lenyddol (e.e. *Te yn y Grug*). Nododd Alan Llwyd bod y gwaith yma wedi ennill y Fedal Ryddiaith gafodd ei ddyfarnu y flwyddyn ganlynol. [angen cadarnhad o hyn].

Darlledwyd yr Eisteddfod o stiwdio Bangor - a hynny drwy wledydd Prydain, a bu sawl côr, yn ogystal ag unigolion a phartion yn cystadlu. Rhwystrodd y Rhyfel weithredu'r Rheol Uniaith a ddaeth i rym ym 1937. Oherwydd hynny, siaradodd David Lloyd George yn Saesneg. Yn ei araith dywedodd y frawddeg gofiadwy: *"This is the day of the agony of small nations."*

## Penderfyniad y Llywodraeth
Llywodraeth y DU a wnaeth y penderfyniad i ganslo'r Eisteddfod draddodiadol. Ystyriwyd cynnal yr Eisteddfod yn Aberpennar, ond barn y Llywodraeth oedd y gallai'r dref honno hefyd fod yn darged i awyrenau'r Almaen. Cynhaliwyd pwyllgor brys gyda'r BBC yn bresennol a gwnaeth yr Archdderwydd Cynan gyhoeddiad ar y radio:

''"Yn y cyfrwng hwn y daeth swyddogion y BBC ymlaen gyda chynnig rhagorol, a awgrymwyd i gychwyn gan Mr T. Rowland Hughes, ac a dderbyniwyd yn llawen ac yn ddiolchgar gan ein Pwyllgor fel gwasanaeth cenedlaethol gwirioneddol. Y cynnig mewn gair oedd hyn: bod cyd-bwyllgor bychan o gynrychiolwyr y Cyngor a'r BBC i gydweithredu ar gynllun i geisio achub hynny a ellid o raglen Eisteddfod un naw pedwar dim drwy gyfrwng y radio."*

## Cystadleuaeth "Chwarae Drama" 
Cynhaliwyd y gystadleuaeth perfformio drama, gyda Thomas Owen Jones (Gwynfor) yn beirniadu.

* Cwmni Aberafan - *John a Jâms* gan Brinley Jones
* Cwmni Castell-nedd - *Chwalu'r Nyth* gan John Ellis Williams
* Cwmni Resolfen - *Y Briodas Arian* gan Eden Philpotts (cyf. Jeremia Jones).
* Cwmni Bethel, Aberdâr - *Tywydd Mawr'' gan Thomas Owen Jones (Gwynfor)
* Cwmni Chwareyddion Tŷ'r Cymry, Caerdydd - *Y Doctor ar ei Waethaf* gan Molière (cyf. Saunders Lewis)

Cwmnïau Resolfen a Chastell-nedd a gafodd eu gwahodd i'r gystadleuaeth derfynol.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Categori:1940 yng Nghymru
Eisteddfod ar yr Awyr, 1940
1940
Categori:Pen-y-bont ar Ogwr
Gorsaf danddaearol Holloway Road

Gorsaf Rheilffordd Danddaearol Llundain yw **gorsaf Holloway Road**. Fe'i lleolir ym Mwrdeistref Islington i'r gogledd o ganol Llundain. Saif ar y Piccadilly Line rhwng gorsafoedd Caledonian Road ac Arsenal. Mae'r orsaf yn daith gerdded 3 munud i ffwrdd o Stadiwm Emirates, cartref Clwb pêl-droed Arsenal.

Agorwyd yr orsaf ar 15 Rhagfyr 1906. Adeiladwyd grisiau symudol troellog arbrofol yn yr orsaf, ond nis defnyddiwyd gan y cyhoedd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Tudalen yr orsaf ar wefan TfL

Holloway Road
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Llundain
Categori:Bwrdeistref Llundain Islington
Rachel James

Seiclwraig o Gymru yw **Rachel Sarah James** (ganwyd 30 Awst 1988).

Mae'n ferch i David James a Christine Harris, ac mae ganddi dair chwaer iau, Becky, sydd yn bencampwraig y byd, Ffion a Megan, a brawd, Gareth, ac maent i gyd yn seiclwyr brwd. Mae Ffion yn aelod o dîm cenedlaethol beicio mynydd Prydain.

Yn 2013, daeth James yn beilot ar y tandem ar gyfer y para-seiclwraig Sophie Thornhill. Enillodd y pâr fedal aur a gosod record y byd ym Mhencampwriaethau Para-seiclo Trac y Byd, UCI 2014 yn Aguascalientes, yn y treial amser 1&nbsp;km, a hynny yn eu cystadlaeuaeth cyntaf ryngwladol. Enillont hefyd fedal aur yn y sbrint tandem.

Cynrychiolodd James Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad 2014 fel peilot ar gyfer y cyn-nofwraig paralympaidd Rhiannon Henry. Ymunodd James gyda Thornhill unwaith eto i gystadlu ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain ym mis Medi 2014, gan ennill y treial amser cymysg a'r treial amser 200m, cychwyn hededog ar gyfer reidwyr dall ac â nam ar eu golwg. Yn ogystal, cipiodd y fedal efydd yn y sbrint tîm ynghŷd â Helen Scott.

## Palmarès
;2012
:1af Sbrint tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Becky James)

;2013
:3ydd Keirin, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
:3ydd Sbrint tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Ellie Coster)

;2014
:1af Tandem B, Treial amser 1km, Pencampwriaethau Para-seiclo Trac y Byd, UCI (gyda Sophie Thornhill)
:1af Tandem B, Sbrint, Pencampwriaethau Para-seiclo Trac y Byd, UCI (with Sophie Thornhill)
:1af Para Cycling BVI, Treial amser cymysg, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Sophie Thornhill)
:1af Para Cycling BVI, Treial amser 200m, cychwyn hededog, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Sophie Thornhill)
:3yddd Sbrint tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Helen Scott)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1862

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1862** yng  Nghaernarfon ar 26-29 Awst 1862. Cyhoeddwyd yr Eisteddfod yng Nghaernarfon ar 26 Mawrth 1862 gan y bardd Gwilym.

Cynigiwyd Y Gadair am gerdd gynghanedd ar y testun "Y Flwyddyn".
Derbyniwyd naw cyfansoddiad a thraddodwyd y feirniadaeth gan Caledfryn ar ran ei gyd-feirniaid Nicander a Gwalchmai, gan ddatgan fod 'Yr Eryr' yn deilwng o'r gadair. Datgelwyd mai'r bardd buddugol oedd Hwfa Môn ac fe'i derbyniwyd i sain utgyrn. Fe'i haddurnwyd gan Mrs Williams, Castell Deudraeth ac fe'i arweiniwyd i'r gadair gan Caledfryn, Alaw Goch a Chlwydfardd. Yna canwyd "Sesiwn yng Nghymru" gan J. Williams, Bodafon gyda'r gynulleidfa yn ymuno yn y gytgan.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaernarfon

## Cyfeiriadau
Caernarfon 1862
1862
1862
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:1862 yng Nghymru
Techneg Pomodoro

Dull o reoli amser yw **Techneg Pomodoro**, a ddatblygwyd gan Francesco Cirillo yn hwyr yn y 1980au. Mae'r dechneg yn defnyddio amserydd i dorri gwaith i mewn i gyfnodau, 25 munud o hyd yn draddodiadol, gydag egwyl fach rhwng pob un. *Pomodoro* yw enw un cyfnod, sef y gair Eidaleg am domato, ar ôl yr amserydd cegin siâp tomato yr oedd Cirillo yn ei ddefnyddio fel myfyriwr. Mae'r dull yn seiliedig ar y syniad y gall egwylion cyson helpu gwella ystwythder y meddwl.

Mae Techneg Pomodoro yn debyg i gysyniadau megis blychau amser (*timeboxing*) a datblygiad iterus a chynyddol a geir wrth ddylunio meddalwedd. Defnyddir y dull mewn cyd-destunau o gydraglennu.

## Egwyddorion sylfaenol 
Chwe cham sydd gan y dechneg:
# Penderfynwch ar y dasg i'w gwneud.
# Dechreuwch yr amserydd (am 25 munud yn draddodiadol).
# Os oes gennych lai na phedwar tic ar y papur, ewch i gael egwyl fach (3–5 munud), ac yna mynd yn ôl i gam 1.
# Fel arall, os oes gennych bedwar tic (hynny yw, ar ôl pedwar pomodoro), ewch am egwyl fwy (rhyw 15–30 munud). Ar ôl hynny, dechreuwch eto ar gam 1 gyda chyfres newydd o diciau.
Mae cynllunio, dilyn eich cynnydd, prosesu a delweddu yn hanfodol i'r decheg. Wrth gynllunio, caiff tasgau eu blaenoriaethu drwy eu rhoi nhw ar restr "I'w Wneud Heddiw". Mae hyn yn helpu'r defnyddwyr i amcangyfrif faint o ymdrech fydd eisiau i gwblhau tasg. Mae pob pomodoro yn cael ei gofnodi wedi'i gyflawni, sy'n ychwanegu at y teimlad o lwyddiant ac yn rhoi data crai am hunan-arsylwi a gwella yn nes ymlaen. 

Lleihau dylanwad pethau mewnol ac allanol sy'n dorri ar draws ffocws a llif yw nod Techneg Pomodoro. Ni ellir torri pomodoro yn gyfnodau llai. Pan ddaw rhywbeth i dynnu'r sylw yn ystod pomodoro, rhaid i hwnnw gael ei gofnodi a'i ohirio. Gwneir hyn drwy roi gwybod i'r un sy'n tynnu'ch sylw eich bod yn gweithio ar rywbeth, penderfynu pryd y gellwch chi ddod yn ôl ato/ati, rhoi'r amser hwnnw yn eich amserlen a mynd yn ôl at y person unwaith mae'ch pomodoro ar ben. Os nad oes modd gwneud hyn a pharhau gyda'r pomodoro, bydd rhaid rhoi'r gorau i'r pomodoro cyfan.

## Offer 
Roedd Cirillo a chefnogwyr yn mynnu peidio â defnyddio llawer o dechnoleg wrth ddilyn y dechneg. Amserydd mecanyddol, papur a phensil yw'r cyfan sydd eisiau. Mae gorfod weindio'r amserydd yn cadarnhau penderfyniad y defnyddiwr i ddechrau'r dasg; mae ticio yn dangos yr awydd i gwblhau'r dasg; mae'r canu yn datgan dechrau egwyl. Mae llif a ffocws yn dechrau cael eu cysylltu â'r ysgogiadau hyn.

Mae'r dechneg wedi ysbrydoli rhaglenni meddalwedd ar sawl platfform.

### Meddalwedd 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Datblygiad personol
Categori:Rheoli
Categori:Rheoli amser
Fred Evans (AS Caerffili)

Roedd '*Alfred (*Fred*) Thomas Evans*' (24 Chwefror 1914 - 13 Medi 1987) yn brifathro ac yn  wleidydd Llafur Cymreig a wasanaethodd fel  Aelod Seneddol Caerffili o 1968 hyd 1979

## Bywyd personol 
Ganwyd Fred Evans yn Aberfan yn fab i Alfred Evans, glöwr, a Sarah Jane ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg Bargoed a Choleg Prifysgol Cymru, Caerdydd lle graddiodd BA

Ym 1939 priododd â Mary Katherine, merch Joseph a Cecilia O'Marah bu iddynt un mab a dwy ferch; bu hi farw ym 1981.

## Gyrfa 
Wedi graddio cymhwysodd Evans fel athro Saesneg gan weithio fel pennaeth  Adran Saesneg Ysgol Ramadeg Bargoed rhwng  1937 a 1949. Ym 1949 fe'i dyrchafwyd yn brifathro Ysgol Uwchradd Bedlinog ac ym 1966 yn brifathro Ysgol Lewis, Pengam lle fu'n gweithio hyd ei ethol i'r senedd ym 1968..

## Gyrfa Wleidyddol 
Gwasanaethodd am gyfnod byr fel cynghorydd ar Gyngor Dinesig Gelli-gaer rhwng 1948 a 1951.

Safodd fel yr ymgeisydd Llafur yn etholaeth Llanllieni yn etholiad 1955 gan golli'n drom i'r ymgeisydd Ceidwadol. Yn etholiad 1959 safodd yn etholaeth Stroud gan golli i'r Ceidwadwyr eto.

Gwasanaethodd fel llywydd y Blaid Lafur yn etholaeth Caerffili, a phan fu farw AS Llafur yr etholaeth Ness Edwards ym 1968 dewiswyd Evans i amddiffyn y sedd i Lafur yn yr isetholiad. Llwyddodd Evans i dal gafael ar yr etholaeth wedi brwydr ffyrnig yn erbyn Dr Phil Williams, ymgeisydd Plaid Cymru.

Llwyddodd i gadw'r sedd i Lafur hyd ymddeol o'r senedd ar adeg etholiad cyffredinol 1979 gan araf ail adeiladu mwyafrif ei blaid.

Doedd Evans ddim yn seneddwr amlwg, tueddai i ddilyn polisïau ei blaid yn deyrngar gwasanaethodd fel cadeirydd y Pwyllgor Mesurau Seneddol ym 1975 ac fel cadeirydd y Blaid Lafur Seneddol ym 1977. Ei unig gyfraniad nodedig i wleidyddiaeth Cymru oedd pan wrthwynebodd polisi ei blaid ar ddatganoli; daeth yn un o'r Gang o Chwech a arweiniodd yr ymgyrch yn erbyn datganoli i Gymru yn refferendwm 1979.

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei gartref yn yr Hengoed yn 73 mlwydd oed ac amlosgwyd ei weddillion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig‎
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Lewis Casson

Actor a chynhyrchydd dramâu oedd **Syr Lewis Casson** (26 Hydref 1875 – 16 Mai 1969).

## Magwraeth
Ganwyd ef yn Ffordd Alfred, Penbedw, Glannau Merswy (ond swydd Gaer yn hanesydol). Hannai Thomas Casson, ei dad, o Ffestiniog, Meirionnydd, a bu briod â Laura Ann (g. Holland-Thomas). Treuliodd Lewis rai blynyddoedd yn Ysgol Ramadeg Rhuthun cyn cychwyn cynorthwyo Thomas ei dad, a fu hefyd yn rheolwr banc ac yn wneuthurwr organau.  Yna mynychodd Lewis Casson y Coleg Technegol Canolog yn Ne Kensington cyn mynd i Goleg St. Mark, Chelsea i'w hyfforddi'n athro a derbyniodd dystysgrif addysg i'r pwrpas hwnnw.

## Actio
Erbyn 1903 fodd bynnag, roedd yn actor proffesiynol ar lwyfan y *Court Theatre* gyda'r ddrama *Man and Superman* ac eraill. Yn fuan wedyn, yn 1907, ymunodd efo cwmni Miss Horniman yn *Theatr y Gaiety* ble cafodd gyfle i ddechrau cyfarwyddo rhai o'r dramâu. Yno daeth i gyfarfod á Sibyl Thorndike, ei ddarpar wraig, a phriododd y ddau yng Nghaint ar 22 Rhagfyr 1908. Cawsant bedwar o blant.

## Y Rhyfel Byd Cyntaf
Gwasanaethodd fel sarjiant yn y Rhyfel Byd Cyntaf gyda'r *Amry Services Corps* (1914-15) ac fel uwchgapten gyda'r *Royal Engineers* (1916-19). Anafwyd ef yn ystod y gyflafan, ac enillodd y M.C.  Wedi'r rhyfel dychwelodd i Lundain lle bu ef a'i wraig yn perfformio a chyfarwyddo mewn cynyrchiadau niferus, fel St. Joan (1924). Roedd amser ganddynt i deithio rhyw ychydig, er enghraifft trwy Dde Affrica yn 1928, ac yn y Dwyrain Canol, Awstralia a Seland Newydd yn 1932.  Bu'n cynhyrchu Henry V yn 1938 i Ivor Novello yn Drury Lane, a chyd-weithiodd gydag amryw o berfformwyr enwog eraill megis Lawrence Olivier a John Gielgud. Perfformiasant yng Nghymru hefyd y flwyddyn honno, gyda'r dramâu Macbeth, King John, Candida, Medea a St. Joan.  Ar ól cyflafan yr Ail Ryfel Byd, teithiasant unwaith eto gan berfformio yng Nghaeredin, Efrog Newydd, y Dwyrain Canol, y Dwyrain Pell, India, Awstralasia ac Affrica. Ymddangosasant mewn drama gan Clemence Dane ar ddathliad eu priodas jiwbili, sef *Eighty in the Shade* (1959) a rhai cannoedd o rannau i actorion hyd at 1968.

## Undeb Llafur yr Actorion
Roedd cyfraniad Lewis Casson fel arweinydd mudiad Undeb Llafur yr Actorion, yn sylweddol, a siaradai'n hyawdl o blaid y theatr. Dewiswyd ef yn llywydd y ''British Actors' Equity'' (1941–45) ac fe'i gwnaed yn farchog yn 1945. Hefyd fel arwydd o'i gyfranogiad i'r celfyddydau yn gyffredinol, cafodd dderbyn graddau er anrhydedd gan brifysgolion Glasgow (1954), Cymru (1959) a Rhydychen (1966).

Ymwelasant â'u tŷ ym Mron-y-garth, ger Borthygest, Porthmadog, weithiau, er mai yn Llundain yr oeddent wedi ymgartrefu. Gwerthwyd Bron-y-garth yn 1949 a bu farw Lewis Casson ar 16 Mai 1969.

## Ffynonellau 
*''Who's Who* a *Who Was Who* (Oxford University Press, 2016)
*John Casson, *Lewis and Sibyl: A Memoir* (1972)
**The Times*, 17 Mai 1969
**Y Genhinen'' 27 (1977), tud. 26-7

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Pobl o Benbedw
Ciara Horne

Seiclwraig Prydeinig yw **Ciara Maurizia Horne** (ganwyd 17 Medi 1989), sy'n cynyrchioli Cymru ar hyn o bryd. Gynt, bu'n cynyrchioli Iwerddon yn rhyngwladol.

Magwyd Horne yn Kenilworth, ger Coventry, Swydd Warwick, a mynychoddd Ysgol Ramadeg Merched Stratford, Enillodd Horne radd dosbarth cyntaf mewn Ffisiotherapi o Brifysgol Birmingham yn 2013.

Cychwynnodd Horne ei gyrfa ym myd chwaraeon fel nofwraig, gan gystadlu o 7 oed, a mynd ymlaen i gystadlu'n rhyngwladol hyd oedd hi'n 16 oed, pan anafodd ei hysgwydd a bu angen iddi gael llawdriniaeth. Dyma ysgogodd Horne i newid i gystadlu mewn triathlon, gan ennill lle yn y rhaglen "world class start" a chystadlu yng Nghwpan y Byd Iau yn Salford, ble daeth yn 8fed. Ond, bu'n dal i ddioddef o amryw anafiadau, felly drwy seiclo y horfforddodd yn bennaf, a dyna sut y magwyd ei pherthynas gyda'r beic. Ymunodd Horne â thîm seiclo am y tro cyntaf ym mis Hydref 2009.

Roedd Horne wedi cymhwyso i gynrychioli Iwerddon try ei mam, ond ym mis Gorffennaf 2012, ildiodd Horne ei dinasyddiaeth o'r Iwerddon. Gan y bu ganddi dinasyddiaeth ddeuol, cymhwysodd Horne i seiclo dros Brydain gyda thrwydded British Cycling. Ganwyd ei thad yn y Barri, Bro Morgannwg, ac elly derbyniodd y cynnig i hyfforddi gyda thîm Cymru.

Cynrychiolodd Horne Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad 2014, gan gystadlu yn y treial amser a'r pursuit unigol.

## Palmarès
;2011
:2il Treial amser 500m, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Iwerddon
:2il Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Iwerddon
:2il Ras scratch, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Iwerddon

;2012
:2il Pursuit tîm, Rownd 1, Cwpan Seiclo Trac y Byd, UCI 2012–2013, Cali (gyda Amy Roberts & Elinor Barker)

;2013
:3ydd Pursuit tîm, Rownd 3, Cwpan Seiclo Trac y Byd, UCI 2012–2013, Cali (gyda Amy Roberts & Elinor Barker)

;2014
:1af Pursuit tîm, Rownd 1, Cwpan Seiclo Trac y Byd, UCI 2014–2015, Guadalajara (gyda Laura Trott, Elinor Barker & Amy Roberts)
:1af Pursuit tîm, Rownd 2,  Cwpan Seiclo Trac y Byd, UCI 2014–2015, Llundain (gyda Laura Trott, Elinor Barker & Katie Archibald)
:2il Pursuit tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Katie Archibald, Sarah Storey & Anna Turvey)

;2015
:1af 20px Pursuit tîm Pencampwriaethau Trac Ewrop
:1af Pursuit tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Katie Archibald, Sarah Storey & Joanna Rowsell)
:2il Tour of the Reservoir
:3ydd Pursuit unigol, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*
*

Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pobl o Swydd Warwick
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Categori:Seiclwyr benywaidd o Iwerddon
Seren Bundy-Davies

Athletwraig o Gymru yw **Seren Bundy-Davies** (ganwyd 30 Rhagfyr 1994). Fe'i ganed ym Manceinion i rieni Cymreig ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Uwchradd Wilmslow. Daeth i'r amlwg ar ôl ennill medal efydd yn y 400m ym Mhencampwriaethau Dan Do Ewrop yn 2015 a medal arian yn y ras gyfnewid 4 x 400m.

Cafodd ei dewis fel yr unig aelod Cymreig o dîm athletau Prydain Fawr ar gyfer Gemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro, Brasil.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Pobl o Gymru yn y Gemau Olympaidd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Sbrintwyr o Gymru
Y Gymraes

bawd

Cylchgrawn Cymraeg oedd ***Y Gymraes*** ar gyfer merched Cymru, a sefydlwyd yn 1850 dan olygyddiaeth gweinidog anghydffurfiol a newyddiadurwr, Evan Jones (Ieuan Gwynedd). Cyhoeddwyd y cylchgrawn fel ymateb i sylwadau'r Llyfrau Gleision yn 1847 bod merched Cymru yn anfoesol. Bwriad y cylchgrawn felly oedd addysgu'r ferch Gymraeg sut i fod yn foesol, ac i fod yn fam a gwraig dibynadwy a threfnus. Hyrwyddodd y ddelwedd o 'Angyles yr Aelwyd', sef delwedd delfrydol o'r ferch yn y cyfnod hwn, a gwelir hyn yn glir yn rhifyn gyntaf y cylchgrawn pan ddywed: 'Y mae dedwyddwch y gŵr yn dibynu ar WRAIG'.

Oherwydd mai dyn oedd golygydd y cylchgrawn, a gan mai dynion oedd y mwyafrif o'r cyfranwyr, nid oedd gan y cylchgrawn y gallu i gynrychioli merched mewn ffordd realistig a theg: 'Gan na chynaliwyd Y GYMRAES erioed gan Ferched Cymru, ac mai meibion oedd ein darllenwyr gan y mwyaf, gorfodwyd ni i’w gwneud yn fwy llênorol a chyffredinol nag y dymunem’. Daeth y cylchgrawn i ben ar ôl bron i ddwy flynedd (cyhoeddwyd y rhifyn olaf yn Rhagfyr 1851) gan nad oedd y cylchrediad yn fawr, a gan bod iechyd Ieuan Gwynedd wedi dirywio. Roedd amcan y cylchgrawn yn debyg i amcan *Y Gymraes,* sef i wella ymddygiad y Gymraes a'i hybu i fod yn wraig ac yn fam delfrydol.

Wedi tua 40 mlynedd ers cyhoeddiad *Y Gymraes* cyntaf, cafwyd cylchgrawn arall dan yr un enw a'i hargraffwyd rhwng 1896 a 1934. 

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Buckminster Fuller

Pensaer, theorydd systemau, awdur, dylunydd a dyfeisiwr o'r Unol Daleithiau oedd **Richard Buckminster** "**Bucky**" **Fuller** (12 Gorffennaf 1895&nbsp;– 1 Gorffennaf 1983).

Cyhoeddodd Fuller fwy na 30 o lyfrau, datblygu nifer o ddyfeisiadau, rhai pensaernïol yn bennaf, a gwneud y gromen geodesig yn boblogaidd. Enwodd gwyddonwyr rai moleciwlau carbon yn ffwlerenau wedyn oherwydd eu tebygrwydd strwythurol a mathemategol i gromennau geodesig.

Ail Lywydd Byd-Eang Mensa oedd Fuller rhwng 1974 a 1983.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Dyfeiswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Dylunwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Penseiri o'r Unol Daleithiau
Categori:Dyfodolwyr