open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Julia Kristeva

Awdures o Ffrainc a Bwlgaria oedd **Julia Kristeva** (ganwyd 24 Mehefin 1941) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur, seicdreiddydd,, athronydd a ffeminist. Mae bellach yn Athro Emeritus ym Mhrifysgol Paris Diderot. Mae'n awdur dros 30 o lyfrau, gan gynnwys *Pwerau Horror, Straeon Cariad*, *Haul Du: Iselder* a ''Melancholia, Proust a'r Synnwyr o Amser'', a'r drioleg *Genws y Fenyw*.

Cafodd ei geni yn Sliven ar 24 Mehefin 1941. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Sofia a Phrifysgol Paris 8. 

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Powers of Horror a Cet incroyable besoin de croire*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celf a Gwyddoniaeth America, Pwyllgor Deallusion ar Gyfer Ewrop Rydd, Yr Academi Brydeinig am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd o Fwlgaria
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Pobl o Sliven
Seyla Benhabib

Awdures o Dwrci a'r Unol Daleithiau yw **Seyla Benhabib** (ganwyd 9 Medi 1950) sy'n nodigedig am ei gwaith fel academydd, athronydd, awdur a chofiannydd.

Ganed Benhabib yn Istanbul, ac fe'i haddysgwyd mewn ysgolion Saesneg yn y ddinas honno. Derbyniodd B.A. yn 1970 o Robert College, yna galwodd y Coleg Americanaidd i Ferched yn Istanbul. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Yale a Phrifysgol Brandeis. 

Mae hi'n briod i'r awdur a newyddiadurwr Jim Sleeper.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celf a Gwyddoniaeth America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion benywaidd yr 20fed ganrif o Dwrci
Categori:Academyddion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Dwrci
Categori:Academyddion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Iddewig o Dwrci
Categori:Academyddion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Academyddion Prifysgol Yale
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Dwrci
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o Dwrci
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Brandeis
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Yale
Categori:Ffeministiaid o Dwrci
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Pobl  a aned yn Istanbul
Categori:Ymfudwyr o Dwrci i'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Dwrci
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Kathleen Courtney

Ffeminist o Loegr oedd **Kathleen Courtney** (1 Mawrth 1878 - 7 Rhagfyr 1975) sy'n nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched, swffragét ac ymgyrchydd dros heddwch.

Ganwyd Kathleen D'Olier Courtney yr ieuengaf o bum merch a'r pumed o saith o blant yn Gillingham, Caint i'r Is-gapten (Uwchgapten yn ddiweddarach) David Charles Courtney (1845-1909) a'i wraig, Alice Margaret (née Mann) yn 1 York Terrace, yn Gillingham ar 11 Mawrth 1878. Bu farw yn Llundain yn 1975. Roedd y teulu Courtney yn gyfoethog iawn ac ni fu'n rhaid iddynt boeni am arian. Penderfynodd Kathleen Courtney pan oedd yn ifanc y byddai'n treulio gweddill ei bywyd yn helpu achosion da.

Wedi gadael ysgol Eingl-Ffrengig yn Kensington mynychodd Neuadd yr Arglwyddes Margaret cyn treulio 7 mis yn Dresden yn astudio Almaeneg. Yn Ionawr 1897 aeth i Lady Margaret Hall i astudio ieithoedd, ac yno y cychwynodd ei chyfeillgarwch gyda Maude Royden.

## Ymgyrchu 
Yn 1908 fe'i penodwyd yn ysgrifennydd y ''North of England Society for Women's Suffrage*. Yn 1911 symudodd i Lundain lle gweithiodd yn agos gyda Millicent Fawcett, ffeminist ac arweinydd deallusol, gwleidyddol ac undebol yn Lloegr, fel ysgrifennydd anrhydeddus *National Union of Women's Suffrage Societies''. Ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf ym 1914, gadawodd ei hymgyrch dros bleidlais menywod ac astudiodd wleidyddiaeth ryngwladol a cheisio adeiladu pontydd tuag at gydweithredu rhyngwladol.

Yn Ebrill 1915, gwahoddodd Aletta Jacobs, swffragét o'r Iseldiroedd, aelodau o'r mudiadau dros etholfraint i 'Gyngres Rhyngwladol y Merched' yn Den Haag, sef canolfan llywodraeth a senedd yr Iseldiroedd a thrigfan Brenin yr Iseldiroedd. Aeth yno ynghyd â nifer eraill o fenywod, gan gynnwys: Mary Sheepshanks, Jane Addams, Alice Hamilton, Grace Abbott, Emily Bach, Lida Gustava Heymann, Emmeline Pethick-Lawrence, Emily Hobhouse, Chrystal Macmillan a Rosika Schwimmer. Yno, ffurfiwyd ''the Women's International League for Peace and Freedom (WIL).'' Etholwyd Kathleen Courtney yn Gadeirydd Adran Prydain o'r mudiad. Yn 1928 etholwyd hi'n aelod o bwyllgor gwaith y *British League of Nations Union*, yn 1939, yn is-Gadeirydd a rhwng 1949 a 1951 yn Gadeirydd.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Bwyllgor Rhyngwladol Menywod dros Heddwch Parhaol am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Gaint
Categori:Swffragetiaid
Montsoreau

Dinas hanesyddol a *commune* yng ngorllewin Ffrainc yw **Montsoreau** (Ffrangeg: *Montsoreau*). Gorwedd ar lan Afon Loire 250&nbsp;km i'r de-orllewin o Baris i yn Nyffryn Loire yn département Maine-et-Loire yn y rhanbarth Pays de la Loire.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Castell Montsoreau

## Enwogion
*Harri II, brenin Lloegr (1133-1189)
*Charles VII, brenin Ffrainc (1403-1461)
*John II o Chambes (1405-1474)
*Louis XI, brenin Ffrainc (1423-1483)
*Anna, Duges Llydaw (1477-1514)

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Maine-et-Loire
Categori:Pays de la Loire
Baner Gorllewin Sahara

[bawd|290px|[Delwedd:FIAV sinister.svg|20px 20px Baner Gorllewin Sahara, GDdAS, cymesuredd, 1:2)]]

Lansiwyd **baner Gweriniaeth Ddemocrataidd Arabaidd Sahara** neu'n aml **baner Gorllewin Sahara**  neu **baner Sahrawi** yn swyddogol ar 27 Chwefror 1976. Mae'r faner yn dangos triongl coch ar ochr y mast gyda thri band (top i'r gwaelod) du, gwyn a gwyrdd gyda seren goch a chilgant yn y lôn wen. Does dim cilgant a seren ar ochr chwith y faner.

Baner mudiad annibyniaeth y Polisario ydy hwn. Mae anghydfod dros statws gyfansoddiadol y wlad, bu'n drefedigaeth Sbaenaidd, gyda Moroco ar hyn o'r bryd yn meddiannu'r rhan fwyaf o'r wlad.

## Symbolaeth
Weithiau rhoddir ystyron unigol i'r lliwiau: mae du yn cynrychioli marwolaeth, mae gwyn yn cynrychioli heddwch a gwyrdd yn cynrychioli bywyd.

## Dylunio
bawd|dde|Esboniad o faner chwith
Y triongl coch yw traean o hyd y faner ac mae cefn y faner yn wahanol i'r tu blaen gan nad yw'r lleuad seren a chilgant yn cael ei harddangos ar y cefn. Mae'r faner yn defnyddio'r lliwiau Pan-Arabaidd, ac yn enwedig mae'r cefn yn union yr un fath â baner Palesteina.

Mae'r faner, sydd â chynllun wahanol ar uch ochr a'r llall yn ymuno â nifer dethol o faneri cenedlaethol tebyg gan gynnwys Paragwái a baner Sawdi Arabia.

Dywedir pan fydd Gorllewin Sahara yn ennill annibyniaeth lawn dros ei thiriogaeth y bydd y lliw gwyrdd yn mynd ar y band top a'r du yn mynd i'r gwaelod.

### Ysbrydolaeth Baner Gorllewin Sahara
Ceir ysbrydoliaeth i ddyluniad baner Gorllewin Sahara o liwiau a chynlluniau baneri Pan-Arabaidd (coch, gwyn, du a gwyrdd) megis yr Aifft, Coweit a hefyd baneri sy'n arddangos symbolau y ffydd [[Mwslemiaeth|Fwslemaidd] - y cilgant a'r seren, megis Aljeria ac Aserbaijan.

File:Flag of Algeria.svg| 20px Baner Aljeria
File:Flag of Palestine.svg| 20px Baner Palesteina

## Hanes
bawd|Yr actores Sbaenaidd, Verónica Forqué yn chwifio'r faner yng Ngŵyl Ffilm y Sahara
]]
Yn niwedd y 19g, daeth Gorllewin Sahara yn drefedigaeth Sbaeneg. Gyda cwymp llywodraeth ffasgaidd Franco ac yn dilyn cytundeb Madrid ym 1975, fe wnaeth Sbaen ymddieithrio ei hun a gadael yr ardal i Foroco a Mauritania. Rhannwyd yr ardal rhwng y ddwy wlad gyda Moroco, a oedd â dwy ran o dair o'r diriogaeth. Gwrthododd hyn gan Ffrynt Polisario gan datgan llywodraeth Gweriniaeth Ddemocrataidd Arabaidd Sahara yn alltud fel cynrychiolydd y wladwriaeth Sahara Gorllewinol “annibynnol”.

Ym 1979, llofnododd Mauritania ddatganiad heddwch gyda'r Polisario Front a Moroco yn atodi'r rhan a oedd gynt yn perthyn i Mauritania. Arwyddwyd cadoediad gan y Cenhedloedd Unedig rhwng y ddau barti ym 1991 ond mae sofraniaeth y diriogaeth yn dal heb ei datrys hyd nes y ceir trafodaethau heddwch parhaus.

Flag of Laayoune province.svg | Baner Talaith Laayoune
Flag of Boujdour province (1976-1997).svg | Baner Talaith Boujdour
Flag of Dakhla province (1976-1997).svg | Baner Talaith Dakhla
Flag of Morocco.svg | 20px Baner Moroco

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gorllewin Sahara] yn Flags of the World

Gorllewin Sahara
Categori:Gorllewin Sahara
Diffibriliad

alt=Defibrillation Electrode Position.jpg|bawd|Darlun sy'n dangos ble y gosodir yr electrodau wrth roi triniaeth diffribiliad.

bawd|Pecyn Diffibriliad ar gael yng Nghanolfan y Celfyddydau, Aberystwyth
Mae **diffibriliad** yn driniaeth ar gyfer dysrhythmia cardiaidd sy'n bygwth bywyd, ffibriliad fentrigl yn benodol a thacardia fentriglaidd nad yw'n darflifo .  Mae diffibriliwr yn rhoi dogn o gerrynt trydanol (a elwir yn aml yn wrthsioc) i'r galon.  Er yw'n cael ei ddeall yn llawn, mae'n yn dad-bolareiddio cyfran fawr o gyhyr y galon, gan ddod â'r dysrhythmia i ben.  Wedi hynny, mae rheolydd naturiol y galon yng nghnotyn sinoatriaidd y galon yn gallu sefydlu rhythm sinws normal unwaith eto.

Yn wahanol i ddiffibrilio, mae cardiofersiwn sioc drydanol sy'n cael ei rhai yn gydamserol â'r gylchred gardiaidd.  Er y gall y person fod yn ddifrifol wael o hyd, fel arfer mae cardiofersiwn yn anelu at roi terfyn ar ddiarhythmau cardiaidd sy'n darlifo'n wael, fel tachycardia suprafentriciwlar .  Mae rhai unedau allanol, a elwir yn ddiffibrilwyr allanol awtomataidd (AEDs), yn awtomeiddio'r diagnosis o rythmau y gellir eu trin, sy'n golygu y gall ymatebwyr lleyg neu'r rhai sy'n digwydd bod yno eu defnyddio'n llwyddiannus gydag ychydig, neu fawr ddim, hyfforddiant. Caiff yr arian ar gyfer cynnal, lleoli a chadw'r pecynnau eu codi godi gan waith elusenol mudiadau fel Ambiwlans Awyr Cymru a Calonnau Cymru a gwaith codi arian nawdd gan wirfoddolwyr.

Bydd y pecynnau diffibrilwyr yn cael eu cadw mewn mannau cyfleus a chyhoeddus gan gynnwys swyddfeydd y cyngor, siopau, canolfannau hamdden neu atyniadau twristaidd lle bydd cyhoedd yn ymweld e.e. ger y traeth neu gyrchfan awyr agored.

Yn 2021 galwodd ymgyrchydd, Bryn Roberts o Lanberis am gynyddu nifer y diffibriliadau ac yn enwedig mewn mannau cyhoedd megis caeau chwaraeon. Daeth yr alwad yn dilyn marwolaeth chwaraewr rygbi ifanc i Clwb Rygbi Cwmllynfell, Alex Evans ar y cae mewn gêm ar 21 Awst.

## Dolenni
* Chwiliotydd leoliadau Diffibrilwyr ar draws Cymru, d/o NHS Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:System gardiofasgwlaidd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Iechyd
Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau
Fazu Alieva

Awdures a bardd o Rwsia oedd **Fazu Alieva** (5 Rhagfyr 1932 - 1 Ionawr 2016) a oedd yn newyddiadurwr wrth ei gwaith bob dydd. Mamiaith Fazu Alieva oedd Afareg, sy'n un o'r ieithoedd *Nakh-Daghestanian* a siaredir yn Dagestan, Chechnya, Ingushetia a gogledd Aserbaijan. Mae hi wedi ysgrifennu dros 102 o lyfrau barddoniaeth a rhyddiaith wedi'u cyfieithu i 68 o ieithoedd y byd.

Fe'i ganed yn Rhanbarth Khunzakhsky ar 5 Rhagfyr 1932 a bu farw yn Makhachkala, Dagestan o fethiant y galon. Dechreuodd ysgrifennu barddoniaeth yn ifanc iawn a chafodd ei hystyried yn fardd go iawn yn ei blynyddoedd ysgol. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Sefydliad Llenyddol Maxim Gorky, Prifysgol Addysg y Wladwriaeth, Dagestan.

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd.

Chwaraeodd ran bwysig yn natblygiad Dagestani mewn llenyddiaeth yn Rwsia. Roedd hefyd yn ymgyrchydd dros hawliau dynol.

Dyfarnwyd iddi ddwy o wobrau "Bathodyn Anrhydedd", dwy wobr "Cyfeillgarwch Pobl" a "Gwobr St Andrew" yn 2002. Dyfarnwyd iddi Fedal Aur Cronfa Heddwch Sofietaidd, Medal Jiwbilî Cyngor Heddwch y Byd, a gwobrau anrhydeddus mewn sawl gwlad dramor.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Awduron yr USSR am rai blynyddoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Pobl o Ranbarth Khunzakhsky
Bumioso

Bwrdeistref yng ngogledd-ddwyrain Portiwgal yw **Bumioso** (Mirandeg: *Bumioso* neu *Bimioso*; Portiwgaleg: *Vimioso*). Siaredir yr iaith Firandeg mewn rhai pentrefi y gymuned: yn Angueira, Bilasseco (Portiwgaleg: *Vilar Seco*) ac yn gynnarach hefyd yn Caçareilhos (Portiwgaleg: *Caçarelhos*).

Categori:Dinasoedd Portiwgal
Diferion llygaid

bawd|DIferion llygaid wedi'u pecynnu at ddefnydd unigol
Diferion halwynog sy'n cael eu defnyddio fel dull o drin y llygaid yw **diferion llygaid**. Ganddibynnu ar y cyflwr sy'n cael ei drin, gallant gynnwys steroidau, gwrth-histaminau, sympathomimetigau, atalyddion derbynnydd beta, parasympathomimetigau, parasympatholytigau, prostaglandinau, cyffuriau gwrthlidiol an-steroidol, gwrthfiotigau, gwrthffyngol, neu anesthetigau arwynebol. Weithiau nid oes meddyginiaethau yn y diferion a'u hunig ddiben yw iro neu gyflawni'r hyn mae dagrau i fod i'w wneud.

Mae gan ddiferion llygaid lai o risg o sgîl-effeithiau na meddyginiaethau geneuol, a gellir lleihau risg o'r fath trwy ddileu'r punctum lacrimalaidd (h. y. gwasgu ar gornel fewnol y llygad) am gyfnod byr ar ôl rhoi diferion ynddi. Defnyddir diferion llygaid hefyd i atal cosi a chochni'r llygaid.

Categori:Ffarmacoleg
Oswald Croll

Meddyg ac alcemydd o'r Almaen oedd **Oswald Croll** (; tua 1560 – 1609). Adnabyddir fel un o ddehonglwyr a chyfundrefnwyr pwysicaf gwaith Paracelsus.

Derbyniodd ei ddoethuriaeth mewn meddygaeth o Brifysgol Marburg yn 1582. Aeth yn feddyg drwy weithio'n diwtor i deuluoedd bonheddig yn Ffrainc, yr Almaen, a Chanolbarth Ewrop.

## Cyfeiriadau 
Categori:Alcemyddion o'r Almaen
Categori:Genedigaethau'r 1560au
Categori:Llenorion ffeithiol yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol Lladin o'r Almaen
Categori:Llenorion yr ocwlt
Categori:Marwolaethau 1609
Categori:Meddygon yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Meddygon yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl o Hessen
Categori:Pobl fu farw ym Mhrag
Château de Montsoreau

Castell dadeni yn Nyffryn Loire yn ninas Montsoreau, gorllewin Ffrainc, yw **Château de Montsoreau**. Y dyddiau hyn, mae'n Amgueddfa Celf Gyfoes. Mae gan yr amgueddfa arwynebedd o 3,200 m², a chafodd 50,000 o ymwelwyr yn 2018.

Agorwyd yr amgueddfa yn 2016.

Rhestrwyd yr Nyffryn Loire, gyda'r Castell Montsoreau a Montsoreau, fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol
*  

## Oriel

Chateau de Montsoreau Museum of contemporary art.jpg|  
Chateau de montsoreau musee art contemporain3.jpg| 
Anjou Vélo Vintage Château de Montsoreau-Museum of Contemporary Art.jpg|
Chateau Montsoreau Loire.jpg|
Chateau de Montsoreau Museum of contemporary art Loire Valley France.jpg|
Chateau de montsoreau - detail.JPG|
Château de Montsoreau.JPG|
Sunset chateau de montsoreau museum of contemporary art.jpg|
Chateau de Montsoreau Museum of contemporary art sky lantern.jpg|

Categori:Amgueddfeydd Ffrainc
Montsoreau
Categori:Maine-et-Loire
Categori:Montsoreau
Categori:Palasau Ffrainc
Montsoreau
Categori:Sefydliadau 2016
Mwncïod y Byd Newydd

Mae **mwncïod y Byd Newydd** yn bum teulu o brimatiaid o Canolbarth America, Mecsico a De America, sef y *Callitrichidae, Cebidae, Aotidae, Pitheciidae*, a'r *Atelidae*. Gelwir y grŵp yma o bum teulu (neu 'uwchdeulu') yn *Ceboidea*. Dyma'r unig uwchdeulu byw yn y 'parfurdd' *Platyrrhini*, gair sy'n golygu ‘trwyn gwastad’, gan fod eu trwynau'n fwy gwastad na phrimatiaid eraill.

Y mwncïod yn y teulu *Atelidae*, e.e. y mwncïod heglog, yw'r unig primatiaid sydd â chynffonnau gafaelog. Perthnasau agosaf mwncïod y Byd Newydd yw'r simiaid, y *Catarrhini*, sef mwncïod yr Hen Fyd ac epaod. Mae mwncïod y Byd Newydd yn ddisgynyddion o'r simiaid Affricanaidd y fu'n byw drwy Dde America, llinell a ymwahanodd dros 40 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

## Nodweddion 
Mae mwncïod y Byd Newydd yn fwncïod bach ac o faint canolig; mae'r corfarmoset (mwnci lleiaf y byd) yn 14–16 cm (5.5–6.5 modfedd), ac yn pwyso 120-190 gram. Mae'r muriqui deheuol yn 55–70 cm (22–28 modfedd), ac y pwyso 12–15 cilogramau. Ceir ychydig o wahaniaeth rhwng mwncïod y Byd Newydd a mwncïod yr Hen Fyd. Ystyr *Platyrrhini* yw ‘trwyn gwastad’, gan fod eu trwynau'n fwy gwastad na phrimatiaid eraill. Hefyd, mae cynffonnau gafaelog - fel braich - gyda nhw, o'i gymharu â mwncïod yr Hen Fyd; eu cynffonnau'n fer, a dydyn nhw ddim fel breichiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Mwncïod y Byd Newydd
Pencampwriaeth Pêl-droed Ewrop 2020

**Pencampwriaeth Pêl-droed UEFA Euro 2020**, a gyfeirir ato hefyd fel Euro 2020, oedd yr 16eg Pencampwriaeth Ewrop ar gyfer timau pêl-droed cenedlaethol dynion a drefnwyd gan UEFA. Roedd disgwyl i'r gystadleuaeth gael ei chynnal mewn 12 gwlad wahanol o gwmpas Ewrop rhwng 12 Mehefin 2020 hyd 12 Gorffennaf 2020. Gohiriwyd y twrnamaint tan 2021 oherwydd y Pandemig COVID-19.

Cynhaliwyd y seremoni agoriadol yn y Stadio Olimpico yn Rhufain, yr Eidal, ar 11 Mehefin 2021, cyn gêm gyntaf y twrnamaint. Perfformiodd y canwr opera Eidalaidd Andrea Bocelli y gân "Nessun dorma".

## Cymru
Yn y rownd grŵp, chwaraeodd Cymru yn erbyn y Swistir (gêm gyfartal 1-1), Twrci (gan ennill 0-2) a'r Eidal (colli 1-0). Felly roedd Cymru yn ail y tabl ac yn symud ymlaen i'r rownd 16 olaf. Chwaraeodd Cymru yn erbyn Denmarc yn Arena Johan Cruijff, Amsterdam ond collwyd y gêm o 0-4, gan ei bwrw allan o'r gystadleuaeth.

## Canlyniad
Enillodd yr Eidal y rownd derfynol ar giciau o'r smotyn yn erbyn Lloegr yn dilyn gêm gyfartal 1–1 ar ôl amser ychwanegol. Cyn y rownd derfynol, gorfododd tua 400 o gefnogwyr Lloegr eu ffordd i mewn i'r stadiwm heb docynnau. Roedd llawer yn dreisgar. 

## Sylwadau hiliol
Ar ôl y gêm, roedd y chwaraewyr Seisnig Bukayo Saka, Jadon Sancho a Marcus Rashford yn destun cam-drin hiliol ar-lein ar ôl colli cosbau.

## Cyfeiriadau
2020
Categori:2021
Seleriac

Mae **seleriac** (*Apium graveolens* amr. *Rapaceum*) yn fath o seleri sy'n cael ei dyfu ar gyfer ei goesyn neu hypocotyl bwytadwy, a'i egin.  Er ei fod weithiau yn cael ei gysylltu â maip, nid yw'r ddau'n perthyn yn agos i'w gilydd.  Mae seleriac fel llysiau gwraidd heblaw am y ffaith bod ganddo hypocotyl bwlb â llawer o wreiddiau bach ynghlwm wrtho.

Mae seleriac yn cael ei dyfu yn helaeth ym Masn Môr y Canoldir ac yng Ngogledd Ewrop.  Mae hefyd yn cael ei dyfu yng Ngogledd Affrica, Siberia, De-orllewin Asia, a Gogledd America .  Caiff y gwraidd ei dyfu yn Puerto Rico a'i werthu'n lleol mewn marchnadoedd ffermwyr ac archfarchnadoedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llysiau
Athroniaeth addysg

Athroniaeth sydd yn ymwneud â natur, amcanion, ffurfiau, dulliau, a phroblemau addysg yw **athroniaeth addysg**. Cangen o athroniaeth gymhwysol ydyw, sy' defnyddio dulliau athronyddol i ddadansoddi gwaith a swyddogaeth yr athro. Gallai'r maes hwn hefyd ymdrin â'r berthynas rhwng addysg a chyd-destunau cymdeithasol a diwylliannol ehangach. Defnyddir yr ymadrodd athroniaeth addysg yn aml i ddisgrifio dull neu syniadaeth bedagogaidd benodol, ac mae'r ystyr honno yn gorgyffwrdd â damcaniaeth addysg.

## Hanes athroniaeth Ewropeaidd 
Mae hanes athroniaeth addysg yn dilyn hynt y traddodiad athronyddol Ewropeaidd, a'i athronwyr yn datblygu athroniaethau addysgol sydd yn gysylltiedig â'u damcaniaethau am epistemoleg, metaffiseg, moeseg, ac athroniaeth wleidyddol. Gellir ei olrhain yn ôl i Socrates a'r dull ymchwil a enwir amdano, y dilechdid Socrataidd, a'i bwyslais ar reswm. Yn yr ugain canrif a phedair ers oes Socrates, mae rheswm a rhesymoledd wedi bod yn ganolog i bron pob damcaniaeth addysgol yn y traddodiad Ewropeaidd.

Ymhelaethai Platon, un o ddisgyblion Socrates, ar syniadaeth sy'n gwerthfawrogi rheswm a doethineb. Yn ei waith *Y Wladwriaeth*, mae'n llunio gweledigaeth iwtopaidd o gyfundrefn hierarchaidd sy'n pennu mathau gwahanol o addysg ar gyfer grwpiau gwahanol o fyfyrwyr, yn ôl eu galluoedd, eu diddordebau, a'u safleoedd cymdeithasol. Roedd Aristoteles, un o ddisgyblion Platon, yn fwy obeithiol o allu'r unigolyn. Pwysleisiodd addysg foesol sy'n magu rhinwedd a datblygiad o ran cymeriad y myfyriwr, er lles y gymuned.

## Cyfeiriadau 

Categori:Addysg
Addysg
Afon Sid

bawd|260px|Afon Sid ym mharc Y Byes, Sidmouth

Afon 6.5 milltir o hyd yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr yw **Afon Sid**. Mae’n llifo trwy Sidbury a Sidford ac yn cyrraedd y môr yn Sidmouth. Gwelir eog, brithyll, llysywen a lamprai yn yr afon.

## Cyfeiriadau
Sid
World's Greatest Dad

Ffilm gomedi sy'n serennu Robin Williams ac Alexie Gilmore yw '''''World's Greatest Dad''''' (2009).

## Y cast 
* Robin Williams fel Lance Clayton
* Alexie Gilmore fel Claire Reed
* Daryl Sabara fel Kyle Clayton
* Evan Martin fel Andrew Troutman
* Geoff Pierson fel Principal Wyatt Anderson
* Henry Simmons fel Mike Lane
* Mitzi McCall fel Bonnie Troutman
* Jermaine Williams fel Jason
* Lorraine Nicholson fel Heather Johnson
* Morgan Murphy fel Morgan
* Toby Huss fel Bert Green
* Tom Kenny fel Jerry Klein
* Jill Talley fel Make-Up Woman
* Bruce Hornsby fel ef ei hun

Categori:Ffilmiau 2009
Categori:Ffilmiau Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn ysgol
Dick Dale

Gitarydd roc o Unol Daleithiau America oedd **Dick Dale** (Richard Anthony Monsour; 4 Mai 1937 – 16 Mawrth 2019).

Ganwyd Richard Anthony Monsour yn Boston, Massachusetts, i dad Libanaidd a mam o Bwyles. Cafodd ei fagu mewn cymdogaeth o fewnfudwyr Libanaidd yn Quincy, Massachusetts. Dysgodd i ganu'r piano, y trwmped, yr iwcalili, a'r gitâr. Symudodd y teulu i El Segundo, Califfornia, tref ar lannau'r Cefnfor Tawel ger Los Angeles, pan gafodd ei dad swydd gyda'r Hughes Aircraft Company. Yno, mynychodd Richard yr uwchysgol leol a dysgodd sut i syrffio. Perfformiodd yn nhafarnau canu gwlad y dref dan yr enw Dick Dale. Perfformiodd yn wythnosol i ryw 3000 ddawnswyr yn eu harddegau, nifer ohonynt yn syrffwyr, yn neuadd y Rendezvous ar orynys Balboa, Newport Beach. Roedd ei ddull o ganu'r gitâr yn achosi'r chwyddleisyddion i ffrwydro. Ymwelodd Dale a'r gwneuthurwr gitarau Leo Fender â'r cwmni James B Lansing i greu chwyddleisydd newydd a allai ymdopi â cherddoriaeth roc Dale. Meddai Fender, "*When it can withstand the barrage of punishment from Dick Dale, then it is fit for human consumption*".

Cyhoeddodd y sengl "Let's Go Trippin'" (1961) ar label recordio'i hunan, Del-Tone Records. Rhyddhaodd y sengl offerynnol "Misirlou" yn 1962, addasiad o gân Roegaidd draddodiadol gyda graddfeydd Arabaidd ac atseiniau'r gitâr drydan. Cafodd y gân ei defnyddio yn y ffilm *Pulp Fiction* (1994). Rhyddhaodd ei albwm cyntaf, perfformiad byw yn y Rendezvous o dan yr enw ''Surfers' Choice'', yn 1962. Arwyddodd contract â Capitol Records yn 1963, a chyda'r label hwnnw recordiodd ei albymau stiwdio *King of the Surf Guitar* (1963), *Checkered Flag* (1963), *Mr. Eliminator* (1964), a *Summer Surf* (1964). Ymddangosodd Dale mewn sawl ffilm am bobl yn eu harddegau yn ne Califfornia, gan gynnwys *Beach Party* (1963) a *Muscle Beach Party* (1964).

Penderfynodd Dale ymddeol yn 1967, pan gafodd diagnosis o ganser y rectwm. Dychwelodd i berfformio a recordio cerddoriaeth yn y 1980au, a bu'n weithgar nes diwedd ei oes, yn rhannol oherwydd costau ei driniaeth feddygol. Bu farw yn 81 oed yng Nghanolfan Feddygol Prifysgol Loma Linda, Califfornia, ym mha le'r oedd yn derbyn triniaeth am fethiant y galon a'r afu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Boston
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw o fethiant y galon
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Libanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Bwylaidd
Midori Gotō

Cerddor o'r Unol Daleithiau a aned yn Japan yw **Midori Gotō** (ganwyd 25 Hydref 1971) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel fiolinydd, athro celf ac awdur.

Fe wnaeth ei ymddangosiad cyntaf gyda cherddorfa Ffilharmonig Efrog Newydd yn 11 oed, fel unawdydd gwadd annisgwyl yng Ngala Nos Galan, 1982. Yn 1986 gwnaeth ei pherfformiad cyntaf yng Ngwyl Gerdd Tanglewood gyda Leonard Bernstein yn arwain ei gyfansoddiad-cerdd ei hun, ac ymddangosodd fel penawdau tudalen flaen *The New York Times*. Dros nos, daeth Midori yn blentyn enwog, ac yn un o feiolinwyr mwyaf blaenllaw'r byd.

Sefydlodd gorff o'r enw *Midori and Friends* i ddod ag addysg cerdd i bobl ifanc cymunedau tlawd Dinas Efrog Newydd a Siapan; Mae *Midori and Friends* bellach wedi datblygu'n bedwar sefydliad gwahanol gydag effaith fyd-eang. Apwyntiwyd hi yn 'Negesydd heddwch' y Cenhedloedd Unedig yn 2009.

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Osaka ar 25 Hydref 1971. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Ysgol Juilliard, Efrog Newydd a Phrifysgol Efrog Newydd. Gollyngodd gyfenw'i thad o'i henw llwyfan ar ôl ysgariad ei rhieni yn 1983, gan berfformio o dan yr enw Mi Dori i ddechrau, ac yna defnyddiodd y gair unigol "Midori". Peiriannydd oedd ei thad a fiolinydd oedd ei mam. Roedd Setsu yn mynd â Midori ifanc yn rheolaidd i ymarferion y gerddorfa, lle roedd y plentyn bach yn cysgu yn rhes flaen yr awditoriwm tra roedd ei mam yn ymarfer ar y llwyfan. Un diwrnod, clywodd Setsu y Midori dwy flwydd oed yn canu concerto gan Johann Sebastian Bach  a oedd wedi cael ei ganu iddi ddeuddydd ynghynt.

## Coleg
Yn 2000, graddiodd Midori *magna cum laude* o Ysgol Gallatin ym Mhrifysgol Efrog Newydd gyda gradd baglor mewn seicoleg ac astudiaethau rhyw, gan gwblhau'r radd mewn pum mlynedd tra'n parhau i berfformio mewn cyngherddau. Yn ddiweddarach enillodd radd meistr mewn seicoleg gan Brifysgol Efrog Newydd yn 2005.

Yn 2004, cafodd Midori ei henwi yn athro Ysgol Gerdd Thornton Prifysgol Southern California lle mae'n Gadeirydd Jascha Heifetz. Cyhoeddwyd ei chofiant *Einfach Midori* ("Dim ond Midori") hefyd yn yr Almaen yn 2004.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celf a Gwyddoniaeth America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Pobl o Osaka
Miranda de l Douro

Tref a bwrdeistref yng ngogledd-ddwyrain Portiwgal yw **Miranda de l Douro** (Portiwgaleg: *Miranda do Douro*). Mirandeg yw iaith frodorol yr ardal. Lleolir y dref ar lan Afon Douro sy'n ffurfio'r ffin rhwng Portiwgal a Sbaen yma.

Rhennir y fwrdeistref yn 13 o blwyfi sifil (Mirandeg: *freguesie*):

* Anfainç i Paradela (Ifanes e Paradela)
* Bila Chana de Barceosa (Vila Chã de Braciosa)
* Custantin i Cicuiro (Constantim e Cicouro)
* Dues Eigreijas (Duas Igrejas)
* Malhadas
* Miranda de l Douro (Miranda do Douro)
* Palaçuolo (Palaçoulo)
* Picuote (Picote)
* Pruoba (Póvoa)
* San Martino de Angueira (São Martinho de Angueira)
* Sendin i Atanor (Sendim e Atenor)
* Silba i Augas Bibas (Silvae Águas Vivas)
* Zenízio (Genísio)

bawd|dim|350px|Plwyfi sifil Miranda de l Douro

Categori:Dinasoedd Portiwgal
Elfriede Jelinek

Awdures a dramodydd o Awstria yw **Elfriede Jelinek** (ganwyd 20 Hydref 1946). Derbyniodd Gwobr Lenyddol Nobel, 2004 am "y llif o leisiau cerddorol, a gwrth-leisiau mewn nofelau a dramâu sydd, gyda sêl ieithyddol eithriadol, yn datgelu hurtrwydd ystrydebau cymdeithas a'u pwer i gadwyno pobl".

Ganwyd Elfriede Jelinek ar 20 Hydref 1946 yn Mürzzuschlag, Styria, Awstria, yn ferch i Olga Ilona (g. Buchner), cyfarwyddwr personél, a Friedrich Jelinek. Fe'i magwyd yn Fienna gan ei mam Gatholig Rwmania-Almaeneg a'i thad Iddewig-Tsiec (y mae ei chyfenw "Jelinek" yn golygu "ewig" ("ceirw bach") yn Tsiec).

Fferyllydd oedd ei thad, a lwyddodd i osgoi erledigaeth yn ystod yr Ail Ryfel Byd trwy weithio mewn llefydd diwydiannol o bwys strategol. Fodd bynnag, roedd llawer o'i berthnasau yn ddioddefwyr yr Holocost. Roedd ei mam, yr oedd ganddi berthynas anodd â hi, yn dod o deulu cefnog o Fienna.

Mynychodd Pamer aKonservatorium Wien.

Priododd Gottfried Hüngsberg ar 12 Mehefin 1974. Dywedodd yn ddiweddarach:

## Yr awdur
Ei gwaith llenyddol cyntaf oedd *Lisas Schatten* (Cysgodion Lisa) yn 1967, a derbyniodd ei gwobr lenyddol gyntaf ym 1969. Yn ystod y 1960au, daeth yn weithgar yn wleidyddol, a darllenodd lawer, a "threuliodd lawer iawn o amser yn gwylio'r teledu".

Mae gwaith Jelinek wedi'i wreiddio'n ddwfn yn nhraddodiad llenyddiaeth Awstria, gan ddangos dylanwad ysgrifenwyr o Awstria e.e. Ingeborg Bachmann, Marlen Haushofer, a Robert Musil.

Mae gogwydd gwleidyddol Jelinek, yn enwedig ei safbwynt ffeministaidd a'i chysylltiadau â'r Blaid Gomiwnyddol, yn hollbwysig i unrhyw asesiad o'i gwaith. Maent hefyd yn rhan o'r rheswm dros y feirniadaeth a gyfeirir at Jelinek a'i gwaith. Ond er hyn,  mae Jelinek wedi ennill nifer o wobrau nodedig ac yn eu plith mae Gwobr Georg Büchner yn 1998; Gwobr Ddramodwyr Mülheim yn 2002 a 2004; Gwobr Franz Kafka yn 2004; a'r Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth, hefyd yn 2004. Pynciau amlwg yn ei gwaith yw rhywioldeb merched, cam-driniaeth rhywiol, a brwydr y rhywiau yn gyffredinol.

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *The Piano Teacher, Women as Lovers* a *The Children of the Dead*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
* 1996: Literaturpreis der Stadt Bremen for *Die Kinder der Toten*
* 1998: Georg Büchner Prize
* 2002: Mülheimer Dramatikerpreis for *Macht Nichts*
* 2004: Hörspielpreis der Kriegsblinden for *Jackie*
* 2004: Franz Kafka Prize
* 2004: Nobel Prize in Literature
* 2004: Stig Dagerman Prize
* 2004: Mülheimer Dramatikerpreis for *Das Werk*
* 2009: Mülheimer Dramatikerpreis for *Reichnitz (Der Würgeengel)*
* 2011: Mülheimer Dramatikerpreis for *Winterreise*

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Llenorion benywaidd o Awstria
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Pobl o Mürzzuschlag
Laura Clay

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Laura Clay** (9 Chwefror 1849 - 29 Mehefin 1941) sy'n nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd, swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. Hi oedd un o'r ymgyrchwyr dros etholfraint, neu swfragetiaid pwysicaf De Unol Daleithiau America. Yn siaradwr cyhoeddus gyda chryn ddisgyblaeth a charisma, roedd hefyd yn weithgar yn y Blaid Ddemocrataidd ac roedd arweinydd amlwg o fewn gwleidyddiaeth leol, y wladwriaeth ac yn genedlaethol. Ym 1920 yn y Confensiwn Cenedlaethol Democrataidd, roedd yn un o ddwy fenyw, ochr yn ochr â Cora Wilson Stewart, i fod y menywod cyntaf i gael eu henwau wedi'u henwebu ar gyfer y llywyddiaeth yng nghynhadledd plaid wleidyddol fawr.

## Magwraeth
Fe'i ganed yn White Hall ar 9 Chwefror 1849; bu farw yn Kentucky ac fe'i claddwyd ym Mynwent Lexington. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Ysgol Sayre, Prifysgol Michigan a Phrifysgol Kentucky. 

Yn ferch i Cassius Marcellus Clay a'i wraig Mary Jane Warfield, ganwyd Clay ar eu hystâd, *White Hall*, ger Richmond, Kentucky. Yr ieuengaf o bedair merch, a chodwyd Laura'n bennaf gan ei mam, oherwydd absenoldebau hir ei thad wrth iddo ddilyn ei yrfa wleidyddol a'i weithgareddau fel diddymwr. Pan oedd hi'n bymtheg oed, dechreuodd Laura gwestiynu statws israddol menywod yn y gymdeithas trwy gyfaddef yn ei dyddiadur ''“Dwi'n meddwl bod gen i feddwl sy'n well na meddwl llawer o fechgyn fy oed.”'' Cafodd Clay ei haddysg yn Ysgol Sayre yn Lexington, Kentucky, Mrs Sarah Hoffman's Finishing School yn Ninas Efrog Newydd, Prifysgol Michigan, a Phrifysgol Kentucky.

Yn 1888 sefydlodd Clay a Josephine K. Henry y *Kentucky Equal Rights Association*, y bu Clay yn llywydd arni hyd 1912. Un o amcanion KERA oedd gwella statws gyfreithiol menywod yn Kentucky a chynyddu cyfleoedd addysgol. Dilynwyd hi, fel llywydd, gan ei chyfnither Madeline McDowell Breckinridge. Fe wnaeth y sefydliad lobïo'n llwyddiannus am nifer o ddiwygiadau deddfwriaethol, fel diogelu cyflogau ac eiddo menywod priod, ei gwneud yn ofynnol i ysbytai meddwl menywod y wladwriaeth feddu ar feddygon benywaidd ar staff, gan ysgogi Prifysgol Transylvania a Phrifysgol Ganolog i dderbyn merched sy'n fenywod, gan godi oedran priodi merched i 16 (o 12 oed), a sefydlu llysoedd ieuenctid. Fe wnaethon nhw hefyd ysbrydoli Prifysgol Kentucky i adeiladu ei ystafell gysgu gyntaf i fenywod.

Yn ystod ei hoes bu'n aelod o'r Blaid Ddemocrataidd, Cymdeithas America dros yr Hawl i Ferched Bleidleisio a Phlaid Heddwch y Menywod.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gynghrair Ryngwladol Menywod dros Heddwch a Rhyddid am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1849
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Kentucky
Helena Swanwick

Ffeminist o Loegr a'r Almaen oedd **Helena Swanwick** (1864 - 16 Tachwedd 1939) sy'n nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, swffragét, ymgyrchydd dros heddwch ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

Fe'i ganed yn München yn 1864 a bu farw yn Maidenhead. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Ysgol Uwchradd Notting Hill ac Ealing a Choleg Girton.

Helena Sickert oedd unig ferch yr arlunydd Oswald Sickert (yn dechnegol o genedligrwydd Daneg) a'r Sesnes Eleanor Louisa Henry, merch anghyfreithlon y seryddwr Richard Sheepshanks, Cymrawd Coleg y Drindod, Caergrawnt a dawnsiwr Gwyddelig. Brawd Helena oedd yr arlunydd enwog Walter Sickert. Fel merch ysgol, darllenodd *The Subjection of Women* gan John Stuart Mill a ddylanwad arni i ddod yn ffeminist. Cafodd ei haddysgu yng Ngholeg Girton, Caergrawnt, ac yna fe'i penodwyd yn ddarlithydd mewn seicoleg yng Ngholeg Westfield yn 1885. Priododd â darlithydd Prifysgol Manceinion, Frederick Swanwick ym 1888. 

## Gwaith
Gweithiodd Helena Swanwick fel newyddiadurwr, i ddechrau fel rhyw fath o *protegée* o C.P. Scott, ac ysgrifennodd erthyglau ar gyfer y *Manchester Guardian*. Yn 1906 ymunodd ag Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau Pleidlais Menywod yn hytrach nag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod, oherwydd ei chred mewn defnyddio dulliau di-drais. Daeth yn amlwg yn gyflym yn yr Undeb Cenedlaethol, a bu'n olygydd ei gylchgrawn wythnosol, *The Common Cause* rhwng 1909–1912. Arhosodd brif bwyllgor yr  NUWSS tan 1915. Roedd hefyd yn aelod o'r Blaid Lafur.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gynghrair Ryngwladol Menywod dros Heddwch a Rhyddid, Undeb Rheolaeth Ddemocrataidd am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o München
Mary Eleanor Wilkins Freeman

Awdures Americanaidd oedd **Mary Eleanor Wilkins Freeman** (31 Hydref 1852 - 13 Mawrth 1930) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur, nofelydd, awdur plant a bardd.

Fe'i ganed yn Randolph, Massachusetts ar 31 Hydref 1852; bu farw yn Metuchen ac fe'i claddwyd yn New Jersey. Ei rhieni oedd Eleanor Lothrop a Warren Edward Wilkins, a fedyddiodd hi yn wreiddiol "Mary Ella". Roedd rhieni Freeman yn Annibynwyr uniongred, a chafodd blentyndod llym iawn. Mae cyfyngiadau crefyddol ei magwraeth yn chwarae rhan allweddol yn rhai o'i gwaith. 

Yn 1867, symudodd y teulu i Brattleboro, Vermont, lle graddiodd Freeman o'r ysgol uwchradd leol cyn mynychu Coleg Mount Holyoke (yna, Mount Holyoke Women Seminary) yn Ne Hadley, Massachusetts, am flwyddyn, o 1870–71. Yn ddiweddarach, cwblhaodd ei haddysg yn Glenwood Seminary yng Ngorllewin Brattleboro. Pan fethodd busnes nwyddau-sych y teulu yn Vermont yn 1873, dychwelodd y teulu i Randolph, Massachusetts. Bu farw mam Freeman dair blynedd yn ddiweddarach, a newidiodd Mary ei henw canol i "Eleanor" i gofio amdani.

## Y llenor 
Dechreuodd Freeman ysgrifennu straeon a cherddi ar gyfer plant tra'n dal i fod yn eu harddegau i helpu i gefnogi ei theulu'n ariannol a daeth yn llwyddiannus dros nos. Lansiwyd ei gyrfa fel awdur storiau byrion yn 1881 pan ddaeth yn gyntaf mewn cystadleuaeth stori fer gyda'i chyflwyniad *“The Ghost Family.”*

Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ddau gasgliad o straeon: *A Humble Romance and Other Stories* (1887) ac *A New England Nun and Other Stories* (1891). Mae ei straeon yn delio'n bennaf â bywyd Lloegr Newydd ac maent ymhlith y gorau o'u math. Mae Freeman hefyd yn cael ei chofio am ei nofel *Pembroke* (1894), a chyfrannodd bennod nodedig i'r nofel gydweithredol *The Whole Family* (1908).

Trwy ddefnyddio gwahanol *genres* - gan gynnwys straeon, cerddi a straeon byrion plant, ceisiodd Mary Wilkins Freeman ddangos ei gwerthoedd fel ffeminist. Yn ystod yr amser yr oedd yn ysgrifennu, gwnaeth hyn mewn ffyrdd anghonfensiynol; er enghraifft, nid oedd yn gwneud ei chymeriadau benywaidd yn wan ac angen cymorth, a oedd yn arferiad cyffredin mewn llenyddiaeth yr adeg honno.

## Gwaith 
Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *A New England Nun, Young Lucretia and Other Stories, The Pot of Gold and Other Stories, Pembroke* a *Collected Ghost Stories*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celfyddydau a Llythyrau America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Massachusetts
Zélia Gattai

Awdures a ffotograffydd o Frasil oedd **Zélia Gattai** (2 Gorffennaf 1916 - 17 Mai 2008) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel hunangofiannydd, nofelydd ac awdur plant. Roedd hefyd yn aelod o Academi Llythyrau Brasil. Cyhoeddodd Gattai 14 o weithiau llenyddol gwahanol, gan gynnwys llyfrau plant a'i chofiannau personol ei hun sydd wedi'u cyhoeddi'n eang.

## Bywgraffiad
Ganed Gattai yn ninas São Paulo yng nghyffiniau Paraíso, São Paulo, ar Orffennaf 2, 1916, i deulu o fewnfudwyr Eidalaidd. Roedd tad Gattai, Ernesto Gattai, yn anarchwr a daeth o'r rhanbarth Veneto, yn dilyn yr arbrawf anarchaidd-cymdeithasol o'r enw Colônia Cecília a geisiodd greu cymuned anarchaidd yng nghoedwig Brasil. Cafodd ei thad ei arestio yn 1938 oherwydd gormes gwleidyddol o dan drefn Vargas Estado Novo. Roedd Gattai yn byw yn Paraíso, São Paulo drwy ei llencyndod. Bu farw yn Salvador.  

Yn y 1930au, aeth Zélia Gattai i gylchoedd deallusol a chymdeithasol moderneiddwyr fel São Paulo a Rio de Janeiro, gan ddod yn ffrind i bersonoliaethau fel Oswald de Andrade, Lasar Segall, Tarsila do Amaral, Mário de Andrade, Rubem Braga, Zora Seljan, Paulo Mendes o Almeida, Carlos Lacerda, Aldo Bonadei, Vinícius de Moraes ac eraill. Yn 20 oed, priododd Zélia Gattai â'r milwrwr Comiwnyddol Aldo Veiga a chafodd ei phlentyn cyntaf, Luís Carlos Veiga, gydag ef.

Daeth eu priodas i ben ar ôl wyth mlynedd a syrthiodd Gattai mewn cariad gyda'r awdur a'r comiwnydd Jorge Amado. Yn n 1946 penderfynodd y cwpl fyw gyda'i gilydd yn 1945 a chael eu plentyn cyntaf, João Jorge Amado. Oherwydd condemniad gwleidyddol gan y gyfundrefn Vargas, gorfodwyd Zélia Gattai a'i theulu i adael Brasil a phenderfynu adleoli i Ewrop. Treuliodd y teulu ran gyntaf yr alltud pum mlynedd ym Mharis lle defnyddiodd Gattai y cyfle i gael gradd mewn gwareiddiad Ffrengig, ffoneg, ac iaith ym Mhrifysgol Sorbonne ym 1949. Aethant yn ddiweddarach i Prag lle'r oeddent yn byw rhwng 1950 a 1952. Yn Prag y ganed eu trydydd plentyn, Paloma Jorge Amado, a darganfu Gattai ei brwdfrydedd dros ffotograffiaeth.

Dychwelodd y teulu i Brasil yn 1952 gan symud i dŷ rhieni Gattai yn Rio de Janeiro am yr un mlynedd ar ddeg nesaf. Yn 1963 symudodd y teulu i Salvador yn nhalaith Bahia gan aros yno am weddill bywyd Gattai. Tra'n byw yn Salvador, dechreuodd Gattai ganolbwyntio ar ei gyrfa lenyddol. [Bu farw Zélia Gattai yn Salvador ar Fai 17, 2008 yn 91 oed.

## Y llenor 
Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Anarquistas* a *Graças a Deus*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academia Brasileira de Letras am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Llenorion benywaidd o Frasil
Categori:Pobl o São Paulo
Julia Ward Howe

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Julia Ward Howe** (27 Mai 1819 - 17 Hydref 1910) sy'n nodigedig am ei gwaith fel y bardd a sgwennodd eiriau *"The Battle Hymn of the Republic"*, ymgyrchydd dros 
heddwch a swffragét.

Fe'i ganed yn Ninas Efrog Newydd ar 27 Mai 1819; bu farw yn Portsmouth ac fe'i claddwyd ym Mynwent Mount Auburn. Roedd Laura E. Richards a Maud Howe Elliott yn blant iddi. Hi oedd y pedwerydd o saith o blant. Roedd ei thad Samuel Ward III yn brocer stoc yn *Wall Street*, banciwr, ac yn Galfinydd llym. Ei mam oedd y bardd Julia Rush Cutler, a oedd yn perthyn i Francis Marion, y *"Swamp Fox"* yn y Rhyfel Annibyniaeth America. Bu farw o'r diciâu pan oedd Howe yn bump oed.

## Y llenor
Mynychodd ddarlithoedd, astudiodd ieithoedd tramor, ac ysgrifennodd ddramâu. Roedd Howe wedi cyhoeddi traethodau ar Goethe, Schiller a Lamartine cyn iddi briodi yn y *New York Review* a'r *Theological Review*. Cyhoeddwyd *Passion-Flowers* yn ddienw ym 1853, sef blodeugerdd o gerddi  personol ac fe'i hysgrifennwyd i'w gŵr wybod, a oedd yr adeg honno'n golygu papur newydd, sef y*The Commonwealth*. Ymddangosodd ei hail gasgliad dienw, *Words for the Hour*, ym 1857. Aeth ymlaen i ysgrifennu dramâu fel *Leonora*, ''The World's Own*, a *Hippolytus*.

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Battle Hymn of the Republic''.

Roedd rhai o gyhoeddiadau Howe yn cythruddo ei gŵr yn fawr, yn enwedig oherwydd y ffaith bod yn ei cherddi lawer bethau'n ymwneud â beirniadu rol menywod fel gwragedd, ei phriodas ei hun, a lle menywod mewn cymdeithas. Cynyddodd eu problemau nes o'r diwedd gwahanodd y ddau yn 1852.

## Yr ymgyrchydd
Cafodd ei hysbrydoli i ysgrifennu *The Battle Hymn of the Republic* ar ôl iddi hi a'i gŵr ymweld â Washington, DC, a chyfarfod ag Abraham Lincoln yn y Tŷ Gwyn yn Nhachwedd 1861. Yn ystod y daith, awgrymodd ei ffrind James Freeman Clarke ei bod yn ysgrifennu geiriau newydd ar dôn "John Brown's Body", a gwnaeth ar 19 Tachwedd.

Yn 1872 daeth yn olygydd ''Woman's Journal*, cylchgrawn y swffragét a ddarllenwyd yn eang ac a sefydlwyd yn 1870 gan Lucy Stone a Henry B. Blackwell. Cyfrannodd at y cylchgrawn am ugain mlynedd. Yr un flwyddyn, ysgrifennodd *Apêl at fenywiaeth ledled y byd*, a elwir yn ddiweddarach yn *Mother's Day Proclamation'', a oedd yn gofyn i fenywod ledled y byd ymgyrchu dros heddwch y byd.

Yn 1881, etholwyd Howe yn llywydd y Gymdeithas er Hyrwyddo Menywod. Tua'r un pryd, aeth Howe ar daith yn annerch y torfeydd, o amgylch arfordir y Môr Tawel, a sefydlodd *Century Club of San Francisco*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celfyddydau a Llythyrau America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1819
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Scott Walker

Canwr Americanaidd ac arweinydd y band "The Walker Brothers" oedd **Scott Walker** (ganwyd **Noel Scott Engel**; 9 Ionawr 1943 – 22 Mawrth 2019).

Fe'i ganwyd yn Hamilton, Ohio, yn fab i Elizabeth Marie (Fortier) a Noel Walter Engel.

## Albymau
### Solo
**Scott* (1967)
**Scott 2* (1968)
**Scott 3* (1969)
**Scott 4* (1969)
**The Moviegoer* (1972)
**Any Day Now* (1973)
**Stretch* (1973)
**We Had It All* (1974)
**Climate of Hunter* (1984)
**Tilt* (1995)
**The Drift* (2006)
**And Who Shall Go to the Ball? And What Shall Go to the Ball?* (2007)
**Bish Bosch* (2012)
**Soused* (2014)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2019
Sibylle Lewitscharoff

Awdures Almaenig oedd **Sibylle Lewitscharoff** (16 Ebrill 1954 &ndash; 13 Mai 2023) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel dramodydd, am ennill Gwobr Georg Büchner yn 2013 ac am ei thair nofel *Pong* (1998), *Apostoloff* (2009) a *Blumenberg* (2011).

Fe'i ganed yn Stuttgart ar 16 Ebrill 1954 i dad Bwlgaraidd, a oedd yn feddyg, a mam Almaenaidd. Cyflawnodd ei thad hunanladdiad pan oedd Sibylle yn naw mlwydd oed. 

Ar ôl graddio mewn astudiaethau crefyddol ym Mhrifysgol Rydd Berlin, bu'n byw yn Buenos Aires a Pharis cyn dychwelyd i Berlin lle bu'n gweithio fel gwerthwr llyfrau, hyd at 2000.

Dechreuodd Lewitscharoff ei gyrfa fel awdur trwy ysgrifennu ar gyfer radio, gan gynnwys dramâu radio. Cyhoeddwyd ei llyfr cyntaf, *36 Gerechte*, yn 1994.

Yn 1998, cyhoeddodd ei nofel gyntaf *Pong*. Mae'r nofel wedi'i henwi ar ôl ei phrif gymeriad - dyn sydd wedi cael ei ddehongli gan rai adolygwyr fel gwallgofddyn, ac o bosibl heb fod yn gwbl ddynol. Cafodd ei enw oherwydd ei allu i adlamu o broblem i broblem, fel pêl; rhywbeth sydd wedi'i gysylltu â'i enedigaeth. Ei obsesiwn yw perffeithrwydd dynol, yn enwedig merched, ac mae'n cael ei bortreadu fel casäwr gwragedd. Daw'r llyfr i ben gyda chri llawen Pong wrth iddo gyflawni hunanladdiad trwy neidio o'r to i'r ddaear. Cafodd y llyfr ei ganmol am ei iaith chwareus ac enillodd Wobr Ingeborg Bachmann.

Cyhoeddodd y nofel *Consummatus* yn 2006, teitl a ddaw o eiriau olaf Iesu Grist ar y groes yn ôl Efengyl Ioan: *consummatum est* ("Gorffennwyd"). Y prif gymeriad yw athro Almaeneg Ralph Zimmermann ac mae'r llyfr yn dilyn ei fonolog wrth iddo, un dydd Sadwrn, eistedd ar ei ben ei hun yfed fodca a choffi mewn caffi yn Stuttgart. Mae ei feddyliau'n tin ymdroi llawer o gwmpas marwolaeth ei rieni mewn damwain, ei gariad Johanna (Joey), yn ogystal ag eiconau pop fel Andy Warhol, Jim Morrison ac Edie Sedgwick.

Bu farw o sglerosis ymledol ym Merlin, yn 69 oed.

## Barn bersonol
Yn y gorffennol, mae wedi gwrthwynebu ffrwythloni artiffisial,  ffrwythloni drwy ddirprwy (*surrogacy*), gan alw plant a genhedlwyd yn y modd hwn yn "greaduriaid y cyfnos", "hanner dynol, hanner artiffisal, dwn-i-ddim-beth".  

Pan ofynwyd iddi pwy oedd ei hoff awduron, fe nododd: Johann Wolfgang von Goethe, Friedrich Schiller, Gottfried Keller, Karl Philipp Moritz, Clemens Brentano a Bettina Brentano. Ei ffefryn yw Clemens Brentano.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Ganolfan PEN yr Almaen, Academy of Arts, Berlin, Academi Celfyddydau'r GDR, Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg, Academi Celfyddydau Cain Bafaria am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl fu farw o sglerosis ymledol
Categori:Pobl o Stuttgart
Picnic

bawd|300px|Grŵp yn cael picnic uwchlaw morglawdd Caergybi, tua 1874
Pryd o fwyd yn yr awyr agored, yn aml fel rhan o daith bleser, yw **picnic**.  Yn ddelfydol, ceir picnic mewn awyrgylch ddymunol fel parc neu ar lan llyn, neu wrth fwynhau digwyddiad cyhoeddus fel perfformiad theatr neu gerddorol. Mae fel arfer yn cael ei gynnal mewn golau dydd ac yn yr haf, pan mae'r tywydd yn ffafriol ar ei gyfer.

Mae picnic yn aml yn achlysur teuluol, yn rhywbeth i'w fwynhau fel cwpl, neu'n ddigwyddiad sydd wedi'i drefnu ar gyfer grwp neu gymdeithas. Weithiau nae hefyd yn cael ei gyfuno â choginio yn yr awyr agored - rhyw fath o farbeciw fel arfer.

Bydd blanced a basged bwrpasol yn cael ei defnyddio ar gyfer picnic i gwpl neu grwp bach. Mae gemau awyr agored neu ryw fath arall o adloniant yn aml yn cael eu cynnal mewn picnic mawr.

Mewn rhai parciau cyhoeddus, ceir ardal benodol ar gyfer picnic sy'n cynnwys byrddau picnic ac o bosibl eitemau eraill sy'n gysylltiedig â bwyta yn yr awyr agored, fel griliau, aweddwyr , biniau ysbwriel, a thai bach.

Gellir olrhain y defnydd cyntaf o'r gair 'picnic' mewn print i argraffiad 1672 o lyfr Tony Willis, *Origines de la Langue Française* , sy'n cyfeirio at *pique-nique*.  Defnyddiwyd y term i ddisgrifio grŵp o bobl a oedd yn bwyta mewn bwyty ac wedi dod â'u gwin eu hunain gyda hwy. Y syniad oedd bod 'picnic' yn golygu pryd o fwyd yr oedd pawb yn cyfrannu rhywbeth ato. Fodd bynnag, mae amheuaeth a yw *picnic* wedi'i seilio ar y ferf *piquer* sy'n golygu 'dewis' neu 'bigo', a'r gair *nique* yn golygu 'rhywbeth dibwys'. Dywed eraill ei fod yn tarddu o "pique un niche", sef "dewis lle" i gael pryd o fwyd a'i fod wedi addasu dros amser yn "pique-nique", nes ei fod ar ôl blynyddoedd o ddefnydd wedi dod yn air Ffrangeg. Dywed Geiriadur Saesneg Rhydychen bod tarddiad y gair yn anhysbys.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hamdden