Carlos, Tywysog Asturias

**Carlos, Tywysog Asturias**, a elwir hefyd yn **Don Carlos** (8 Gorffennaf 1545 – 24 Gorffennaf 1568), oedd mab hynaf ac edling Felipe II, brenin Sbaen. Ei fam oedd Maria Manuela o Bortiwgal, merch y Brenin João III. Roedd Carlos yn ansefydlog yn feddyliol a chafodd ei garcharu gan ei dad yn gynnar yn 1568, lle bu farw ar ôl hanner blwyddyn yn gaeth ar ei ben ei hun. Roedd ei dynged yn thema yn Chwedl Ddu Sbaen, ac ysbrydolodd ddrama gan Friedrich Schiller ac opera gan Giuseppe Verdi.

## Bywyd 
Ganwyd Carlos yn Valladolid ar 8 Gorffennaf 1545, yn fab i'r cefndryd cyntaf dwbl Felipe II a Maria Manuela o Bortiwgal. Ei dad-cu tadol, yr Ymerawdwr Siarl V, oedd brenin Sbaen ar adeg ei enedigaeth. Bu farw Maria bedwar diwrnod ar ôl genedigaeth ei mab o waedlif yr oedd wedi'i ddioddef yn dilyn yr enedigaeth.

Roedd yr *Infante* Carlos ifanc yn fregus ac yn gamffurfiedig. Pan oedd yn oedolyn ifanc dechreuodd ddangos arwyddion o ansefydlogrwydd meddyliol. Mae'n debygol bod llawer o'i broblemau corfforol a seicolegol wedi deillio o'r mewnfridio sy'n gyffredin i'w deulu, Tŷ Habsburg, a thai brenhinol Portiwgal (Tŷ Aviz) a Sbaen. Dim ond pedwar hen dad-cu a oedd gan Carlos yn lle'r uchafswm o wyth, ac roedd gan ei rieni yr un cyfernod cyd-dras (1/4) â phe baent yn hanner brodyr a chwiorydd. Dim ond chwech hen hen fam-gu a thad-cu oedd ganddo, yn lle'r uchafswm o 16; roedd ei fam-gu famol a'i dad-cu tadol yn frawd a chwaer, roedd ei dad-cu a'i fam-gu hefyd yn frawd a chwaer, ac roedd ei ddwy hen fam-gu yn chwiorydd.

### Blynyddoedd cynnar 
bawd|Portread o Don Carlos gan Alonso Sánchez Coello, 1560
Collodd Carlos ei fam bedwar diwrnod ar ôl ei eni. Cafodd ei magu gan ei fodrybedd ac, ar ôl eu priodasau, gydag aelodau eraill o'r teulu. Yn ôl y butain Gramiz, roedd Carlos yn blentyn maldodus, yn ansefydlog yn emosiynol, ac nid oedd yn ddeallus iawn. Cafodd ei addysgu yn yr Universidad de Alcalá de Henares ynghyd â Juan o Awstria ac Alessandro Farnese.

Mae'r disgrifiadau o'i ymddygiad yn awgrymu ei fod yn dioddef o broblemau meddyliol difrifol. Roedd sôn yn llys Sbaen ei fod yn mwynhau rhostio anifeiliaid yn fyw, ac ar un achlysur dallodd yr holl geffylau yn y stablau brenhinol. Yn un ar ddeg oed gorchmynnodd i forwyn cael ei chwipio am ddim rheswm. Roedd llysgennad Fenis, Hieronymo Soranzo, yn credu bod Carlos yn "hyll a ffiaidd" a honnodd fod Carlos yn hoffi rhostio anifeiliaid yn fyw, ac unwaith iddo geisio gorfodi crydd i fwyta esgidiau nid oedd yn foddhaol. Ysgrifennodd gŵr arall o Fenis, Paolo Tiepolo: "Nid oedd ef [y Tywysog Carlos] yn dymuno astudio nac ymarfer corff, ond niweidio eraill yn unig."

O 1554 ymlaen, roedd Juan o Awstria yn gofalu am ei addysg a'i lyfrgell. Roedd y llyfrgell llawn llyfrau ar hanes Sbaen, hanes 
Aragón, hanes Portiwgal, mathemateg, seryddiaeth a chartograffeg. Nid oedd ganddo lyfrau yn Lladin, a oedd yn rhyfedd o ystyried ei oedran a'i reng, ond roedd ganddo lyfrau amrywiol mewn Portiwgaleg a dechreuodd ddysgu Almaeneg ym 1566. Awgrymir na wnaeth y damwain 1562 niweidio ei allu deallusol, er bod hyn yn aneglur.

Ym 1556, gwnaeth yr Ymerawdwr Siarl V ymddeol yr orsedd ac aeth i ymddeol ym Mynachlog Yuste yn ne Sbaen, gan adael Sbaen ei ymerodraeth i'w fab, Felipe, tad Carlos. Bu farw'r cyn ymerawdwr ym 1558, a'r flwyddyn ganlynol, gwnaeth y Tywysog Carlos ddyweddïo ag Élisabeth o Valois, merch hynaf Henri II, brenin Ffrainc. Fodd bynnag, am resymau gwleidyddol priododd Élisabeth dad Carlos, y Brenin Felipe, yn lle yn 1560.

Roedd iechyd Carlos o hyd yn wan. Yn 14 oed aeth yn sâl gyda malaria, a achosodd camffurfiannau difrifol yn ei goesau a'i asgwrn cefn. Yn 1561 fe wnaeth meddygon y llys ei argymell i symud yn barhaol i Alcalá de Henares er lles ei iechyd, gan fod yr hinsawdd yn fwynach. Roedd Carlos trwy'r amser yn cwyno am wrthwynebiad ei dad i roi swyddi awdurdod iddo. Yn y pen draw rhoddodd y Brenin swydd iddo yng Nghyngor Castilia ac un arall yng Nghyngor Aragón. Gwylltiodd hyn Carlos ymhellach, gan fod y ddau ond yn ymgynghorol. Ni ddangosodd unrhyw ddiddordeb yn y cynghorau nac mewn ymgyfarwyddo â materion gwleidyddol.

### Etifeddiaeth ac anaf i'r pen 
bawd|Portread o Don Carlos gan Jooris van der Straeten
Yna awgrymwyd tair priodferch arall i'r Tywysog: Mari, brenhines yr Alban; Marguerite de Valois, merch ieuengaf Henri II, brenin Ffrainc; ac Anna o Awstria (a ddaeth yn ddiweddarach yn bedwaredd wraig i Felipe II, ac oedd yn ferch i gefnder Felipe, yr Ymerawdwr Maximilian II ac i María, chwaer Felipe). Cytunwyd ym 1564 y dylai Carlos briodi Anna.

Yn 1562, cafodd anaf difrifol i'w ben yn cwympo i lawr y grisiau wrth erlid morwyn. Roedd y tywysog bron a marw, mewn poen ofnadwy ac yn dioddef rhithdybiau.

Yn hydref 1567, gwnaeth ymgais arall i ddianc i'r Iseldiroedd trwy ofyn i Juan o Awstria fynd ag ef i'r Eidal. Roedd Juan yn ffyddlon i'r Brenin ac yn ymwybodol o gyflwr meddyliol Carlos. Ymgynghorodd â'r Brenin, a wadodd ganiatâd ar gyfer y daith ar unwaith.

O ganlyniad, ceisiodd Carlos lofruddio Juan. Galwodd Juan i'w ystafell, lle ceisiodd ei saethu dro ar ôl tro. Methodd yr ymgais am i un o'r gweision ymyrryd â'r gwn yn gyntaf. Gwylltiodd Carlos gymaint ceisiodd ymosod ar Juan yn ddi-arf. Yn y pen draw cyhoeddodd i amryw o bobl yn y llys ei awydd i lofruddio'r Brenin. Does dim cytundeb os ceisiodd hynny neu beidio. Ar ôl y digwyddiad hwnnw, carcharodd Felipe y tywysog yn ei ystafelloedd gydag ond cysylltiadau cyfyngedig â'r byd allanol.

Ychydig cyn hanner nos ar 17 Ionawr 1568, aeth Felipe II, mewn arfwisg a chyda phedwar cynghorydd, i mewn i ystafell wely Don Carlos yn Alcázar Madrid. Gwnaethant ei arestio, cipio'i bapurau a'i arfau, a hoelio'r ffenestri ar gau. Ers i Carlos fygwth hunanladdiad, gwaharddodd y Brenin ef rhag cael cyllyll neu ffyrc yn ei ystafell. Fe wnaeth Carlos hefyd roi cynnig ar streic lwgu, ond methodd.

### Marwolaeth 
Ceisiodd Felipe egluro absenoldeb ei fab i'r cyhoedd a'r llysoedd Ewropeaidd heb ddatgelu ei broblemau na'i gyflwr meddwl go iawn, gan obeithio y byddai'n gwella yn y pen draw. Defnyddiodd Willem I, tywysog Orange, y diffyg tryloywder hwn i danio propaganda gwrth-ymerodrol. Ar 24 Gorffennaf 1568, bu farw Carlos yn ei ystafell, yn ôl pob tebyg o ganlyniad i'w iechyd bregus. Defnyddiwyd ei farwolaeth fel un o elfennau craidd Chwedl Ddu Sbaen yn yr Iseldiroedd, a oedd angen cyfiawnhau gwrthryfel yn erbyn y Brenin. Yn ddiweddarach honnwyd iddo gael ei wenwyno ar orchmynion y Brenin Felipe. Erbyn hyn mae haneswyr modern yn credu bu farw Carlos o achosion naturiol. Tyfodd Carlos yn denau iawn ac mae rhai wedi dehongli ei "streiciau lwgu" fel anhwylder bwyta a ddatblygodd yn ystod ei garchariad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhiniaeth Sbaen
Categori:Tywysogion