open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
David Pugh (AS Trefaldwyn)

Roedd **David Pugh** (14 Awst 1789 – 20 Ebrill 1861) yn fasnachwr te, yn dirfeddiannwr ac yn  wleidydd Ceidwadol o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Bwrdeistref Trefaldwyn yn Nhŷ'r Cyffredin ym 1832 ac eto rhwng 1847 a 1861.

## Bywyd personol
Ganwyd David Pugh yn Lewisham, Swydd Gaint; yn unig fab i Charles Pugh, Perry Hill, a Jane Lloyd ei wraig a merch William Lloyd.

Ym 1814 priododd Pugh, ei gyfnither, Anne, unig ferch ac aeres Evan Vaughan Bugeildy, Sir Faesyfed. Bu iddynt dri mab a dwy ferch, sef:

* David Pugh, a aned 24 Ebrill, 1815, a bu farw 15 Medi, 1857, yn ddi-briod.
* Charles Vaughan Pugh a anwyd ym 1818; bu farw ym 1874, heb blant.
* Margaret Ann Pugh, a briododd John Samuel Willes Johnson, Neuadd Hannington, Wiltshire; etifedd ystâd ei dad yng nghyfraith a'i olynydd fel AS Bwrdeistref Trefaldwyn
* Mary Jane Pugh, bu farw 1869.
*John Cadwalader Pugh, a anwyd ym 1826 a bu farw ym  1851, yn ddi-briod

## Gyrfa
Ar farwolaeth ei hen fodryb ym 1819, daeth Pugh yn berchennog ystâd ei hen ewyrth David Lloyd o Llanerchyddol, ger y Drenewydd a'i gwmni mewnforio te *David Lloyd and Piggot*, Rood Lane, Llundain, un o fasnachwyr te mwyaf gwledydd Prydain hyd y 1920au.

Roedd Pugh yn Gapten yng Nghatrawd Gwŷr Meirch Gwirfoddol Sir Drefaldwyn o 1819 hyd i'r gatrawd gael ei ddiddymu ym 1828. Ar ymgorfforiad y Gwŷr Meirch Iwmyn Sir Drefaldwyn ym 1831, fe'i penodwyd yn uwch gapten; cyn iddo ymddiswyddo'i gomisiwn ym 1844.

Roedd yn Gofiadur Llys y Trallwng.

## Gyrfa wleidyddol
Safodd fel ymgeisydd Torïaidd / Ceidwadol yn etholiad cyffredinol 1832 gan ennill y frwydr yn erbyn ei wrthwynebydd Chwig/Rhyddfrydol John Edwartds; Heriodd Edwards y canlyniad ger bron Llys Etholiadol y Senedd; enillodd yr achos a gorchymynnwyd etholiad newydd, gan wahardd Pugh rhag ail ymgeisio.

Safodd eto yn etholiad 1847, fel Ceidwadwr *mwy Rhyddfrydol* na'r ymgeisydd Ceidwadol swyddogol Hugh Cholmondeley. Canlyniad yr etholiad oedd bod y ddau ymgeisydd yn gyfartal.

Gan fod y ddau ymgeisydd yn gyfartal bu'n rhaid i bwyllgor seneddol pennu'r buddugol; gan na wnaed cais i'r pwyllgor i gefnogi achos Cholmondeley dros gadw'r sedd etholwyd Pugh.
Cadwodd ei sedd hyd ei farwolaeth ym 1861. Ni ynganodd gair mewn dadl yn Nhŷ'r Cyffredin, ond yr oedd yn ffyddlon ei gefnogaeth i'w blaid gyda'i bleidlais ar bob achlysur gofynnwyd amdano.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Drefaldwyn ym 1823.

## Marwolaeth
Bu farw yn Llanerchyddol, yn 71 mlwydd oed a'i chladdu yn Eglwys y Drenewydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1789
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Marwolaethau 1861
Eglwys y Santes Fair, Dolbenmaen

Codwyd **Eglwys y Santes Fair**, Dolbenmaen, Gwynedd yn y 15g ac mae wedi ei chofrestru'n Gradd II* ers 1971 oherwydd ei nodweddion hynafol e.e. ei tho 5 bwa derw. Mae'n bur debyg mai fel capel i Eglwys Sant Beuno, Penmorfa y'i codwyd hi'n gyntaf, ac mae'r mwnt (sy'n 36m mewn diameter a 6m o uchder) ar draws y ffordd i'r eglwys yn ei chysylltu gyda Llywelyn Fawr.

Adnewyddwyd yr eglwys dros y blynyddoedd ac mae rhai o'i phrif rannau'n eitha modern o fewn y gragen hynafol e.e. mae'r ffenestri lliw o 1937 gan J A Brymer a'r pulpud a giat yr eglwys yn mynd nôl i'r 19g yn unig.

## Gweler hefyd
*Eglwys Sant Beuno, Penmorfa

## Cyfeiriadau
## Oriel

Eglwys y Santes Fair, Dolbenmaen St Mary's Church Gwynedd Cymru Wales 15.JPG
Eglwys y Santes Fair, Dolbenmaen St Mary's Church Gwynedd Cymru Wales 10.JPG

Categori:Dolbenmaen
Categori:Eglwysi Gwynedd
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Elfyn Evans

Gyrrwr rali o Gymru yw **Elfyn Rhys Evans** (ganwyd 28 Rhagfyr 1988 yn Nolgellau). Elfyn yw'r Cymro cyntaf erioed i ennill rownd cyfan o Bencampwriaeth Ralio'r Byd, pan gurodd Bencampwr y Byd yn Hydref 2017.
Yn fab i gyn-yrrwr cystadleuaeth rali'r byd (WRC) Gwyndaf Evans, cychwynodd Elfyn Evans ei yrfa ralio yn 2007. Enillodd academi FIA WRC yn 2012, yn ogystal â theitl R2 Pencampwriaeth Rali Prydain a thlws UK Fiesta Sport. Daeth yn 5ed yn Rali Cymru GB yn 2014

## Gweler hefyd
*Ralïo; rhaglen deledu

## Cyfeiriadau

EvansRallySweden2020(2).jpg
2014 10 04 11-40Rallye France, Parc assistance Colmar, Elfyn Evans.JPG|Elfyn yn y *Rallye de France-Alsace* yn 2014
Elfyn Evans-2007 Wales Rally GB 001.jpg|Elfyn Evans yn cystadlu yn Rali Cymru GB yn 2007
Rajd Polski 2015 Elfyn Evans 02.jpg|Elfyn yn Rali yng Ngwlad Pwyl yn 2015

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Gyrwyr rasio o Gymru
Categori:Mawddwy
Categori:Pobl o Feirionnydd
Eglwys Sant Ust a Sant Dyfrig, Llanwrin

Eglwys ganoloesol o'r 14eg a'r 15g yw **Eglwys Sant Ust a Sant Dyfrig** (hefyd: **Eglwys Sant Gwrin**), a saif i'r gogledd-orllewin o bentref Llanwrin, Powys, ac a adeiladwyd ar ddiwedd y 15g. Saif yng nghymuned Glantwymyn, (Cyfeirnod OS:  SH7866003530) tua 3 milltir (5&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o Fachynlleth. Fe'i cofrestrwyd gan Cadw yn 2004 (rhif: 83006) fel adeilad Gradd II*. Mae'n nodedig oherwydd ei hoed a chynifer o rannau gwreiddiol ee y to bwaog o dderw, sgrîn y gangell a'i ffenestri lliw hynod.  Fe'i hadnewyddwyd yn 1864 gan Benjamin Ferrey.

Mae yma gawg defodol (*piscina*) sy'n perthyn i'r 14g. Sonir am yr eglwys am y tro cyntaf yn llyfrau Treth Norwich tn 1254 fel 'Ecclesia de Llanuril' a'r dreth oedd: 13s 4d. Un siambr sydd iddi, gyda chyntedd a phrif ddrws ym mur y de a clochdy yn nhalcen y mur gorllewinol. Mae'r fynwent bron yn gych, gyda wal garreg yn ei chwmpasu, sy'n nodwedd o eglwys llawer cynharach.

## Y seintiau cynnar
Credir i Sant Ust a Sant Dyfrig ddod i'r ardal o Lydaw yn 516 OC a chysegrwyd yr eglwys iddyn nhw, cyn ei newid yn ddiweddarach i Sant Gwrin.

Eglwys Sant Ust a Sant Dyfrig, Llanwrin Church of St Ust and St Dyfrig, Llanwrin, Powys, Cymru Wales 01.JPG|Mae'r brif fynedfa drwy fuarth tyddyn (ar y dde)
Eglwys Sant Ust a Sant Dyfrig, Llanwrin Church of St Ust and St Dyfrig, Llanwrin, Powys, Cymru Wales 05.JPG|Rhesi o feddau yn ffrynt yr eglwys
Eglwys Sant Ust a Sant Dyfrig, Llanwrin Church of St Ust and St Dyfrig, Llanwrin, Powys, Cymru Wales 27.JPG|Llethr o wair ynarwain i gefn yr eglwys
Eglwys Sant Ust a Sant Dyfrig, Llanwrin Church of St Ust and St Dyfrig, Llanwrin, Powys, Cymru Wales 31.jpg|Talcen a chloch yr eglwys

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* *The Buildings of Wales: Powys* gan Richard Haslam 1979

Categori:Eglwysi Powys
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Powys
Calori

Uned i fesur egni neu wres yw'r **calori** sy'n cyfateb i'r gwres angenrheidiol i godi un radd Celsius ar dymheredd gram o ddŵr (**calori fechan** **cilocalori**, neu mewn nodiant gwyddonol **Calori**) a hynny ar fesur un gwasgedd atmosfferig safonol.

Ers 1925 diffinnir y calori yn nhermau'r uned SI am egni, y joule; ym 1948 penderfynwyd taw tua 4.2&nbsp;joule yw gwerth un calori. Gall y gwres a gynrychiolir gan y calori amrywio cymaint ag un y cant ar wahanol dymhereddau, ac felly mae'n rhaid diffinio'r tymheredd ar gyfer gwresogi'r dŵr. Gan hynny, diffinid y calori fechan neu'r calori 15° fel y gwres sydd angen i godi tymheredd gram o ddŵr o 14.5° i 15.5&nbsp;°C, sy'n hafal i 4.1855&nbsp;joule. Weithiau ceir hefyd y calori&nbsp;20° (4.18190&nbsp;joule) sy'n codi tymheredd gram o ddŵr o 19.5° i 20.5&nbsp;°C; a'r calori cymedrig (4.19002&nbsp;joule), sef un y cant o'r gwres sydd angen i godi tymheredd gram o ddŵr o 0° i 100&nbsp;°C.

Defnyddir y galori fawr neu'r cilocalori yn aml mewn maetheg i gynrychioli gwerth bwyd arbennig fel cynhyrchydd egni, hynny yw y maint o fwyd sy'n angenrheidiol i gynhyrchu'r gyfryw uned. Cynnig gan nifer o arbenigwyr yw i ddefnyddio'r cilojoule yn lle'r cilocalori wrth drin a thrafod gwerth egni bwyd, gan gysoni arferion y maes gwyddor bwyd gyda'r gwyddorau eraill sydd yn defnyddio unedau SI. Yn ôl y Pwyllgor ar Gyfundrefn Enwau, Undeb Rhyngwladol y Gwyddorau Maeth, mae un cilocalori yn hafal i 4.184&nbsp;cilojoule, ar sail cilocalori sy'n codi tymheredd cilogram o ddŵr o 14.5° i 15.5&nbsp;°C. Defnyddir y cilocalori a'r cilojoule ill dau gan lywodraethau a chwmnïau bwyd ar eu cynnyrch ar draws y bwyd, ond y calori fawr yw'r uned a ddefnyddir amlaf i fesur egni bwyd.

Mae dwy uned arall o egni gwres sy'n dwyn yr enw calori. Defnyddir y **calori Tabl Rhyngwladol** mewn tablau sy'n dangos priodweddau ager. Ei ddiffiniad gwreiddiol yw 1/860&nbsp;watt-awr rhyngwladol, sy'n hafal i 4.1868&nbsp;joule. Defnyddir y **calori thermocemegol** mewn maes thermocemeg i fesur cynhwysedd gwres, gwres cudd, a gwres adwaith. Mae'n hafal i 4.184&nbsp;joule.

## Gweler hefyd
*Diffyg maeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwres
Categori:Maetheg
Categori:Unedau mesur
Eglwys Gadeiriol Caerwrangon

Cadeirlan Anglicanaidd a leolir yng Nghaerwrangon, Lloegr, yw **Eglwys Gadeiriol Caerwrangon**. Dyma sedd esgob Caerwrangon. Priordy ar gyfer Urdd Sant Bened oedd yr adeilad yn wreiddiol, ac fe'i dyrchafwyd i statws cadeirlan yn y Diwygiad Protestannaidd. Fe'i adeiladwyd rhwng 1084 a 1504 a gellir olrhain yno pob cam yn hanes pensaernïaeth Lloegr yn ystod y canrifoedd hynny: yr addull Normanaidd (Romanésg) yn y gladdgell, y cabidyldy cylchog ac ambell i fan arall, a'r tri math o arddull Gothig Seisnig (Cynnar, Addurnedig a Pherpendicwlar). Ceir nifer fawr o gofadeiladau yno gan gerflunwyr a phenseiri megis Jean-François Roubiliac, Joseph Nollekens, Robert Adam a Francis Chantrey. Fe'i adnewyddwyd yn helaeth rhwng 1857 a 1863 gan A. E. Perkins a George Gilbert Scott. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I.

Priododd Llywelyn ap Gruffudd ac Elinor de Montfort yma ar 13 Hydref 1278.

Worcester Cathedral West Window, Worcestershire, UK - Diliff.jpg|Corff yr eglwys (1317–1377), yn edrych tua'r gorllewin
Worcester Cathedral Nave and Pulpit, Worcestershire, UK - Diliff.jpg|Corff yr eglwys a'r pulpud (1642), yn edrych tua'r dwyrain
Worcester Cathedral Lady Chapel, Worcestershire, UK - Diliff.jpg|Capel Mair (1224–1250) a ffenestr y dwyrain
Worcester Cathedral organ, Worcestershire, UK - Diliff.jpg|Yr organ
Worcester Cathedral Cloister, Worcestershire, UK - Diliff.jpg|Y cloestr
Worcester Cathedral (14626184272).jpg|Y gladdgell Normanaidd
Beauchamp Tomb, Worcester Cathedral (14641849053).jpg|Beddrod John de Beauchamp a'i wraig

## Detholiad o bobl a gladdwyd yno
* John, brenin Lloegr
* John de Beauchamp (Prifustus Gogledd Cymru) a'i wraig Joan Fitzwith
* Arthur Tudur, Tywysog Cymru
* Syr Griffith Ryce
* Stanley Baldwin, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Swydd Gaerwrangon
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Caerwrangon
Categori:Pensaernïaeth Romanésg
Categori:Pensaernïaeth Gothig
Bedo Aeddren

Bardd Cymraeg oedd **Bedo Aeddren** (fl. c. 1500) o Langwm, Sir Conwy. Fferm ger Llangwm yw 'Aeddren' ac fe sonir amdani yn ei gerddi er fod peth anghysondeb yn y sillafiad: Aerddrem, Aurdrem, Eurdrem, Oerddrym. Dywedir iddo etifeddu ail fferm ger Aeddren, sef Coed y Bedo ag iddo fynd i fyw i'r Bala pan oedd yn hŷn.

Mae ei arddull yn ddynwarediad bron o Dafydd ap Gwilym: cerddi serch yn yr arddull draddodiadol gan fwyaf, fel gyda gwaith Bedo Brwynllys, ac mae'n anodd diffinio perchnogaeth rhai o'r cerddi a dadogir iddo. Credir iddo gael ei gladdu yn Llanfor, Meirionnydd.

## Gweler hefyd
*Bedo Hafesb (bl. 1540au? - 1585)
*Bedo Brwynllys (c. 1460), bardd o Aberhonddu
*Bedo Phylip Bach (fl. 1480), bardd o Aberhonddu

## Cyfeiriadau
Categori:Aberhafesb
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 1500au
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Bryn Merrick

Cerddor o Gaerdydd a anwyd yn y Barri oedd **Bryn Merrick** (12 Hydref 1958 – 12 Medi 2015). Bu'n aelod o'r grŵp pync *Victimize* ac yna rhwng 1983 a 1989 ymunodd gyda'r *UFO* yn lle Paul Gray.

Ei finyl sengl cyntaf oedd gyda'r *"The Damned"*: *"Thanks for the Night" b/w "Nasty"* ac ef oedd yn chwarae gitâr bâs i'r grŵp ar eu halbyms: 'Phantasmagoria' ac 'Anything'. Yn ddiweddarach chwaraeodd i *The Shamones*, a *Ramones* a deithiodd gwledydd Prydain am bum mlynedd nes chwalu yn Awst 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 2015
Gwladys ferch Dafydd Gam

bawd|300px|Cofeb i Gwladys yn Eglwys y Santes Fair, Priordy'r Fenni, gyda'i gŵr 
William ap Thomas.
Un o uchelwyr yr Oesoedd Canol oedd **Gwladys ferch Dafydd Gam** (bu farw 1454) a merch Dafydd ap Llewelyn ap Hywel (a adnabyddir fel 'Dafydd Gam').

Ei llysenw oedd **Seren y Fenni** ac fe'i cymharwyd yn y gorffennol gyda'r Frenhines Marchia am ei dylanwad a'i didwylledd.

Oherwydd i'w thad ochri gyda'r Saeson yn erbyn Owain Glyn Dŵr, llosgwyd eu cartref ac erlidiwyd y teulu i Loegr, a chawasant gryn groeso gan frenin Lloegr sef Harri IV a  gweithiodd Gwladys fel morwyn i'r frenhines Mary de Bohun (c. 1368–1394), ac yna i Joan of Navarre, (c. 1370–1437), ei ail-wraig.

Priododd ddwywaith, y tro cyntaf i Syr Roger Vaughan  a fu farw gyda'i thad ym Mrwydr Agincourt a'r ail dro i William ap Thomas o Gastell Rhaglan.

Bu farw yn 1454 ac fe'i chladdwyd ym Mhriordy'r Fenni, ble roedd gyda William ei gŵr yn noddwyr. Yno, yn Eglwys y Santes Fair, ceir cofeb alabaster i'r ddau. Wedi ei marwolaeth ysgrifennodd Lewys Glyn Cothi marwnad iddi sy’n cychwyn efo’r geiriau:

:*Y Seren o y Fenni*
:*At Dduw a’r saint y troes hi*;
:*Gwladys, lwyddiannus ddi-nam*
:*Oedd o gorff syr Dafydd Gam*.

## Cyfeiriadau
Gwladys ferch Dafydd Gam
Gwladys ferch Dafydd Gam
Gwladys ferch Dafydd Gam
Gwladys ferch Dafydd Gam
Categori:Merched y 15fed ganrif
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Bedo Brwynllys

Bardd Cymraeg oedd **Bedo Brwynllys** (fl. c. 1460). Hanai o bentref Bronllys ger Talgarth ym Mrycheiniog.

Cyfoeswr iddo oedd Bedo Aeddren a thadogwyd cerddi iddo mewn camgymeriad; roedd y ddau'n canu cerddi serch, yn arddull Dafydd ap Gwilym. Sgwennodd farwnad i Syr Richard Herbert o 'Coldbrook' ger y Fenni a oedd yn fab i  William ap Thomas o Gastell Rhaglan a Gwladys ferch Dafydd Gam. Canodd gerddi dychan hefyd i ddau o'i gyd-feirdd: Hywel Dafi a Ieuan Deulwyn, ac ychydig o gerddi crefyddol.

## Gweler hefyd
*Bedo Aeddren (fl. c. 1500), bardd o Langwm, Sir Conwy
*Bedo Phylip Bach (fl. 1480), bardd o Aberhonddu

## Cyfeiriadau
*Miller, Arthur (1886). "Brwynllys, Bedo". In Stephen, Leslie. Y Bywgraffiadur Cenedlaethol 7. Llundain: Smith, Elder & Co. tud. 150.

Categori:Aberhafesb
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 1540au
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1585
Categori:Pobl o Faldwyn
Eglwys Sant Anno, Llananno

Eglwys ym mhentref bychan Llananno, Powys, yw **Eglwys Sant Anno**. Saif 15&nbsp;km i'r gogledd o dref Llandrindod, ar ochr orllewinol i'r A483, ger Fferm Glanrafon. Fe'i cofrestrwyd yn adeilad cofrestredig Gradd II* ar 29 Gorffennaf 2004 (Rhif Cadw: 82991; cyfeirnod grid: SO0956974346) a bellach mae hi dan ofal yr elusen Cyfeillion Eglwysi Digyfaill.

## Hanes
Adeiladwyd yr eglwys yn wreiddiol yn yr Oesoedd Canol, yn ôl pob tebyg, a'i hail-adeiladu yn 1876-7 gan David Walker, pensaer o Lerpwl, ond cadwyd y sgrîn pren o'r 15g yn saff gan ei hail-leoli a'i thrwsio yn 1880 ac eilwaith yn 1960. Ystyrir hon yn un o'r sgriniau pren mwyaf coeth yng Nghymru. llifa afon Ithon ychydig fetrau o'r brif fynedfa.

Eglwys Gothig, syml un gell ydyw. Fe'i chofrestrwyd yn Gradd II* yn unswydd oherwydd ei sgrîn derw sydd o bwysigrwydd cenedlaethol.

Yn 1851 cofnodwyd fod yn rhan gorllewinol i'r eglwys ysgol, a sonir am y sgrîn hefyd. Nid oes gofnod cynharach.

Eglwys Sant Anno, Llananno - St Anno Church Llananno, Powys Mid Wales 03.JPG
Eglwys Sant Anno, Llananno - St Anno Church Llananno, Powys Mid Wales 08.JPG
Eglwys Sant Anno, Llananno - St Anno Church Llananno, Powys Mid Wales 25.JPG
Eglwys Sant Anno, Llananno - St Anno Church Llananno, Powys Mid Wales 29.JPG

## Sant Anno
Mae nawddsant y plwyf, Sant Anno (neu Amo) yn sant anhysbys. Bu eglwys Rhosyr ym Môn yn gysegredig i Amo/Anno ar un adeg hefyd a cheir Ffynnon Anno ger Tref-y-clawdd.

## Llyfryddiaeth 
* Haslam, Richard, *The Buildings of Wales: Powys* (Penguin, 1979)
* Jenkins, Simon, *Wales: Churches, Houses, Castles* (London: Allen Lane, 2008), tud. 264

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol 
*  Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Church Heritage Cymru
*  Cofnod yr eglwys yng nghronfa ddata Coflein
*  Cofnod yr eglwys ar wefan Friends of Friendless Churches 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Powys
Categori:Eglwysi Powys
Categori:Eglwysi yng Nghymru a gedwir gan Gyfeillion Eglwysi Digyfaill
Teddy Morgan

Roedd **Edward "Teddy" Morgan** (22 Mai 1880 – 1 Medi 1949) yn chwarae rygbi'r undeb dros Gymru. Roedd yn aelod o'r tim a drechodd y Crysau Duon yn 1905 ac mae'n cael ei gofio am sgorio'r cais i ennill y gem. Chwaraeodd rygbi i glybiau Cymry Llundain ac Abertawe.

## Gyrfa
Daeth Morgan yn feddyg yn Sgeti, Abertawe, cyn symud i feddyga newydd yn East Anglia. Tra oedd yn Sgeti ar ddechrau'r 1920au, ymunodd chwaraewr rygbi rhyngwladol arall ag ef yn y feddygfa, D. Bertram, a enillodd gyfanswm o 11 cap i'r Alban. Bu farw Morgan ar 1 Medi 1949 yng Ngogledd Walsham. Yn 2008, cafodd Morgan ei goffau gan y cyngor lleol pan benderfynwyd gosod llechen las ar ei fan geni.

## Gyrfa rygbi
### Cymru
bawd|chwith|Carfan Cymru 1905, Morgan, y rhes flaen, ar y chwith
Symudodd Morgan o Gasnewydd i Lundain yn 1902 i lenwi swydd yn Ysbyty Guy's, a dechreuodd chwarae rygbi i Gymry Llundain. Yn y cyfnod hwnnw y cafodd ei alw i chwarae dros Gymru am y tro cyntaf, a hynny yn erbyn Lloegr. Sgoriodd 14 o geisiau dros Gymru, gan gynnwys y gais i ennll y gem yn erbyn y Crysau Duon yn 1905. Yn y gem fawr rhwng dim Crysau Duon nad oedd wedi eu curo o'r blaen a thim Cymru a oedd wedi ennill y Goron Driphlyg, mae'n debyg bod Morgan wedi ysgogi ei dim i ganu anthem genedlaethol Cymru mewn ymateb i'r haka. Mewn gem ffyrnig o gystadleuol, un sgor oedd yn gwahanu'r ddau dim. Yn y pumed munud ar hugain, pasiodd y mewnwr Dicky Owen y bell i Cliff Pritchard, a dderbyniodd y bel wrth ei bigyrnau cyn gwibio ymlaen. Wedi iddo fynd heibio i Bob Dean, pasiodd Pritchard y bel i Rhys Gabe ac yntau wedyn i Morgan. Ffugiodd Morgan bas i dwyllo George Gillet a gosod y bel yn y gornel.

Yn ogystal â sgorio'r cais i ennill y gem yn erbyn y Crysau Duon yn 1905, bu Morgan yn rhan o ddigwyddiad dadleuol yn ystod y gem. Yn ystod y gem, plymiodd Bob Deans am linell gais y Cymry a chafodd ei daclo gan Cliff Pritchard a Rhys Gabe. Penderfynodd y dyfarnwr nad oedd Deans wedi cyrraedd y llinell, a gwrthodwyd y cais. Dywedodd Morgan yn ddiweddarach bod y bel wedi ei thirio ac y dylai'r cais fod wedi ei rhoi i'r Crysau Duon.

### Gemau rhyngwladol a chwaraeodd
**Cymru**
*  1902, 1904, 1905, 1906
*  1908
*  1902, 1903, 1904, 1905, 1906
*  1905
*  1902, 1904, 1905, 1906
*  1906

### Ynysoedd Prydain
In 1904 Morgan was one of the Welsh players chosen to tour Australasia under the captaincy of Bedell-Sivright. Morgan would captain the British team against both Australia and New Zealand during this tour.

## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1949
Categori:Pobl o Aberdâr
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Crist, Aberhonddu
Eglwys y Santes Fair, Cilcain

Mae **Eglwys y Santes Fair** (neu weithiau: **Eglwys Fair**) yn adeilad rhestredig Gradd I sydd wedi'i lleoli yng nghanol pentref Cilcain ym mhlwyf Cilcain, Nannerch a Rhydymwyn, Sir y Fflint, Cymru (Cyfeirnod grid: SJ17646516). Fel y rhan fwyaf o eglwysi'r ardal, ceir dwy siambr ac mae ei tho Canoloesol a'r gerfiadau pren o angylion a chreaduriaid yn nodedig.

Ceir y cofnod cyntaf am yr eglwys hon yn 1291 yn Llyfr Trethi Lincoln. Ychwanegwyd y tŵr yn y 15g. Llosgwyd rhan o'r to yn 1532 a chodwyd to newydd yn 1746 a chredir ar lafar i'r to hwn gael ei gludo o Abaty Dinas Basing, er nad oes tystiolaeth o hynny. Mae'n bosibl i'r galeri gorllewinol hefyd gael ei godi tua'r adeg hon. Ailadeiladwyd a thrwsiwyd rhannau o'r eglwys hefyd rhwng 1845-46 dan oruchwyliaeth Ambrose Poynter.

Cilcain Flintshire Cymru Wales.JPG|Lleoliad yn y pentref
Eglwys y Santes Fair, St Mary's Church, Cilcain Flintshire Cymru Wales 11.JPG|Gweddi'r Arglwydd yn Gymraeg, dyddiedig 1809
Eglwys y Santes Fair, St Mary's Church, Cilcain Flintshire Cymru Wales 74.JPG|Beddrod o'r 14g
Eglwys y Santes Fair, St Mary's Church, Cilcain Flintshire Cymru Wales 01.JPG|Porth yr eglwys, a godwyd cyn 1720
Eglwys y Santes Fair, St Mary's Church, Cilcain Flintshire Cymru Wales 31.JPG|Y tu allan, gyda ffenest liw ar y chwith o'r 17g
Eglwys y Santes Fair, St Mary's Church, Cilcain Flintshire Cymru Wales 66.jpg|Tuag at yr allor

## Y to a'r nenfwd
Eglwys digon tebyg i hon (o ran ei tho) yw Eglwys Llanidloes a thorwyd coed derw ei thrawstiau yn haf 1538. Nid yw trawstiau Eglwys y Plwyf, Cilcain, hyd yma (2015), wedi'u dyddio. Mae Cadw'n dyddio'r trawstiau i tua'r 1530au - yn seiliedig ar ddarn o efydd gyda dyddiad llosgi'r eglwys arno, ond sydd bellach ar goll. Yn sicr, roedd y to o drawstiau derw yn ei le erbyn 1546 pan osodwyd ffenestr liw'r gangell yn ei lle. Mae'n debyg fod y to yn un o werth cendlaethol, oherwydd ei gyflwr da a'i oed.

## Cyfeiriadau
Cilcain
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir y Fflint
Eglwys y Santes Fair, Cilcain
Lamp drydan

Dyfais sy'n cynhyrchu goleuni drwy gyfrwng trydan yw **lamp drydan**. Llewyrchir y golau mewn **bwlb** neu **fylb golau**, a wneir gan amlaf o wydr.

Lamp symbol.svg|Symbol am lamp drydan mewn diagram cylched
Lamp symbol, old.svg|Symbol arall am lamp drydan mewn diagram cylched

Categori:Dyfeisiau trydanol
Trydan
Thomas Glyn Watkin

Cyfreithiwr a Chwnsel cyntaf Llywodraeth Cymru yw'r Athro **Thomas Glyn Watkin** (ganwyd 1952). Cychwynodd ar ei swydd fel Cwnsel yn Ebrill 2007. Fe'i ganed yng Nghwmparc, Rhondda Cynon Taf. Mae hefyd yn offeiriad yn yr Eglwys yng Nghymru.

Gan weithio oddi fewn i Swyddfa Cwnsel y Gyfraith, rhan o Lywodraeth Cymru, mae'r Athro Watkin yn gyfrifol am ddrafftio rhaglen ddeddfwriaethol, yn dilyn rhoi Deddf Llywodraeth Cymru 2006 ar waith.

## Addysg
Astudiodd y gyfraith yn Ngholeg Penfro, Rhydychen lle y cafodd ei wneud yn *Ysgolor Oades a Stafford* (1971-1974); yno hefyd y derbyniodd BA (1974), BCL (1975) ac MA (1977) o Brifysgol Rhydychen. Fe'i galwyd i'r bar yn y Deml Fewnol yn 1976.

## Gwaith
Rhwng 1975 a 2004 bu'n ddarlithydd, yn uwch-ddarlithydd, yn Ddarllenwr ac yna'n Athro Prifysgol yn Ysgol y Gyfraith, Prifysgol Caerdydd. Ar yr un pryd, gweithiau fel Cynorthwyydd Cyfreithiol Corff Llywodraethol yr Eglwys yng Nghymru rhwng 1981 a 1998. Fe'i penodwyd yn Athro craidd yn y Gyfraith ym Mhrifysgol Bangor yn 2004.

Ei arbenigedd yw hanes y gyfraith (gan gynnwys hanes cyfraith y Rhufeiniaid) a chyfraith sifil. Mae'n aelod o Gymdeithas Seldon, yn Ysgrifennydd a Thrysorydd Cymdeithas Hanes Cyfraith Cymru, Cymdeithas Hanes Cyfraith iwerddon ac yn aelod o fwrdd golygyddol *Journal of Legal History*. Fe'i cyfetholwyd y 'Academi Cyfreithwyr Preifat Milan a Pavia' yn 2002.

## Cyfeiriadau
Categori:Bargyfreithwyr
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Eglwys Sant Iestyn, Llaniestyn

Eglwys ganoloesol yw **Eglwys Sant Iestyn**, Llaniestyn, Ynys Môn, sy'n dyddio i'r 7g a'r adeilad presennol yn tarddu i'r 12g, fel y mae'r fedyddfaen gywrain. Mae'r eglwys wedi'i chofresu'n adeilad yn Gradd II* gan Cadw yn bennaf oherwydd y murlun o Sant Iestyn.

Ehangwyd yr eglwys yn y 14g o fod yn un siamr syml i ddwy siambr, a chafwyd nifer o newidiadau iddi dros y blynyddoedd. Ar y cyfan mae'r adeilad ganoloesol wedi'i chadw. Ynddi, ceir cofeb o'r 14g i Sant Iestyn, a gerfiwyd yn yr un gweithdy a chofeb tebyg sydd i'w weld heddiw yn Eglwys Sant Pabo, hefyd ar Ynys Môn.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ynys Môn
Categori:Eglwysi Ynys Môn
José Manuel Imbamba

Archesgob dinas Saurimo yn Angola ydy'r Gwir Barchedig **José Manuel Imbamba** (ganed 7 Ionawr 1965, Boma). Cafodd ei urddo'n archesgob Saurimo ar 12 Ebrill, 2011, gan olynu'r Gwir Barchedig Eugenio dal Corso.;;

## Bywgraffiad
Ganwyd ef yn Boma yn Saurimo yn 1965 ac ordeiniwyd ef yn offeiriad yn 1991, graddiodd o *Brifysgol Trefol Pontifical* yn Rhufain yn 1999.

Ar 6 Hydref 2008, penododd y Pab Bened XVI ef yn esgob newydd ar Dundo. Cafodd ei gysegru gan esgob *Filomeno do Nascimento Vieira Dias* ar 14 Rhagfyr yn dilyn hynny. Ar 12 Ebrill, 2011 cafodd ei benodi'n archesgob cyntaf o Saurímo.;

Ym Medi 2015 ymwelodd ậ thaith Pab Ffransis yn Philadelphia.

## Gweler hefyd 
* Yr Eglwys Gatholig Rufeinig

## Oriel 

BISHOP arch imbamba in lodi italy 2015.jpg|Yr Archesgob Imbamba yn Eglwys Ffransis o Assisi, Lodi, 23 Awst 2015.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Catholic-Hierarchy
*  Archesgobaeth Saurimo 

Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Pobl o Angola
Categori:Archesgobion Catholig
Jack Collison

Pêl-droediwr cenedlaethol o Gymru yw **Jack David Collison** (ganwyd 2 Hydref 1988) a oedd yn 2015 yn chwarae i  Peterborough United. Bwrodd ei brentisiaeth yn Academi pêl-droed West Ham. Cychwynodd ei yrfa yn yr uwch-Gynghrair yn nhîm West Ham United, ar ôl ymuno gyda'r clwb pan oedd yn 16 oed.

Gellir ei ddisgrifio fel chwaraewr hyblyg a all ddisgleirio yng nghanol y cae neu ar yr asgell. Mae hefyd wedi chwarae i Bournemouth, Wigan Athletic ac Ipswich Town.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Categori:Genedigaethau 1988
Brian Sewell

Beirniad celf o Sais oedd **Brian Sewell** (15 Mehefin 1931 – 19 Medi 2015).

Roedd yn enwog am ei feirniadaeth finiog o 'gelf cysyniadol' a'r 'Wobr Turner'. Roedd ei farn yn aml yn ddadleuol ac yn cael cryn sylw yng ngwledydd Prydain ac fe'i disgrifiwyd unwaith fel ''"Britain's most famous and controversial art critic"''.

Fe'i ganwyd yn Market Bosworth, yn fab i'r cyfansoddwr Peter Warlock a gyflawnodd hunanladdiad cyn iddo gael ei eni, ac fe'i magwyd gan ei fam yn Kensington a mannau eraill.

## Llyfryddiaeth
**Teithlyfrau**
* *South from Ephesus: Travels Through Aegean Turkey* (1989)

**Beirniadaeth celf**
* *The Reviews That Caused The Rumpus: And Other Pieces* (1994)
* *An Alphabet of Villains* (1995) Revised edition of *The Reviews That Caused The Rumpus*
* *Nothing Wasted: The Paintings of Richard Harrison* gyda Richard Harrison (2010)
* *Naked Emperors: Criticisms of English Contemporary Art* (2012)

**Autobiography**
* *Outsider: Always Almost: Never Quite* (2011)
* *Outsider II: Always Almost: Never Quite* (2012)
* *Sleeping with Dogs: A Peripheral Autobiography* (2013)

**Ffuglen**
* *The White Umbrella* (2015)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirniaid celf Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Marwolaethau 2015
Bryan Ferry

Canwr a cherddor Seisnig yw **Bryan Ferry** (ganwyd 26 Medi 1945).  Arweinydd y band Roxy Music oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Washington, Swydd Durham.

## Albymau
**These Foolish Things* (1973, DU #5)
* * Another Time, Another Place * (1974, DU #4)
* ''Let's Stick Together* (1976, DU #19, UDA #160, Norwy #19)
* *In Your Mind* (1977, DU #5, US #126, Awstralia #1, Norwy #12)
* *The Bride Stripped Bare* (1978, DU #13, UDA #159)
* *Boys and Girls* (1985, DU #1, UDA #63, Nor #3)
* *Bête Noire* (1987, DU No. 9, UDA #63, Nor #10)
* *Taxi* (1993, DU #2, UDA #79, Nor #12)
* *Mamouna* (1994, UK #11, UDA #94, Nor #12)
* *As Time Goes By* (1999, DU #16, UDA #199, Nor #23)
* *Frantic* (2002, DU #6, UDA #189, Nor #4)
* *Dylanesque* (2007, DU #5, UDA #117, Nor #19)
* *Olympia* (2010, DU #19, UDA #71, Nor #16)
* *The Jazz Age* (2012, DU #50)
* *Avonmore* (2014, DU #19, UDA #72)
* *Bitter-Sweet* (2018)
* *Loose Talk'' (2025)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1945
The Aberystwith Observer

Papur newydd Saesneg ceidwadol wythnosol oedd ***The Aberystwith Observer*** a sefydlwyd ym 1858 ac a ddaeth i ben yn 1870. Cofnodai newyddion ardal Aberystwyth yn ogystal â rhestr o wybodaeth i ymwelwyr yr haf yn yr ardaloedd twristaidd, gan gynnwys: Ceredigion, De Meirionnydd a Gorllewin Trefaldwyn, sef yr ardal lle'i gwerthwyd. Y perchennog oedd Philip Williams.

Ymhlith perchnogion y papur bu John Morgan (ca. 1895) a David Rowlands (ca. 1910). Bu Richard Hughes Williams (Dic Tryfan) (1878?–1919) yn olygydd ar y papur rhwng 1913 a 1915.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1858
Cragen

bawd|Casgliad o gregyn
Rhan allanol o gorff anifail yw **cragen** (lluosog: **cregyn**) sy'n bywyd yn y môr. Yn aml, gwelir llawer o gregyn gwag wedi'u gadael ar draethau, gan y llanw; mae'r rhain yn wag gan fod corff meddal yr anifail naill ai wedi cael ei fwyta gan anifail arall neu wedi hen bydru. Ceir math arall o gregyn, sef cregyn gastropodau fel y falwen, sy'n byw ar y tir. Mae'r erthygl hon yn ymwneud â chregyn morol yn unig.

Ysgerbwd allanol infertebrat (anifail heb asgwrn cefn) ydyw ac mae'r rhan fwyaf o'r cregyn a ganfyddir ar draethau'n perthyn i folysgiaid morol - yn rhanol gan fod y cregyn hyn yn galetach na mathau eraill. Ar wahân i gregyn molysgiaid ceir hefyd lawer o gregyn gwichiaid, crancod a braciopodau. Mae'r llyngyr cylchrannog o deulu'r *Anelid* yn ffurfio cragen siâp tiwb o galsiwm carbonad (sydd a fformiwla cemegol: CaCO3); mae'r tiwbiau hyn yn cael eu gludo i wrthrychau fel carreg.

Mae pobl wedi defnyddio cregyn ers miloedd o flynyddoedd ar gyfer gwahanol ddibenion, gan gynnwys tlysau neu lestri dal hylif.

Ceir cregyn mewn dŵr croyw yn ogystal â dŵr hallt e.e. ceir math o cregyn glesion sy'n byw mewn dŵr croyw, a does na ddim llawer o wahaniaeth rhwng y ddau fath o gragen.

## Cysylltiadau â phobl
*;Corn Galw
Corn Galw, neu cragen conch, gwrthrych cyffredin iawn o gwmpas tai. 
bawd|Cragen conch, addurn cyffredin mewn gerddi yng Nghymru, weithiau yn cael eu defnyddio ar ffermydd i alw gweithwyr o’r caeau.
Ond beth yw ei hanes?. O ble y daeth? Pa bryd? Pwy a’u cludodd yma? Pam? - fel addyrn? fel modd i alw gweithwyr o’r caeau? Pwy sy’n gwybod? Pwy sy’n cofio? Oes yna fasnach iddynt o hyd? Oes gennych stori am un?

Mae’r llun yn dangos Mrs Lewis, Nantgwynant yn chwythu cragen gonc, neu 'conch'.  Daeth y llun i‘r Ymddiriedolaeth Genedlaethol drwy garedigrwydd y diweddar Idris Evans o Nantgwynant mewn diwrnod agored yn Hafod y Llan

Mae un debyg, meddai Peter Cutts, sydd bellach yn Amgueddfa Caerfyrddin, sef Cragen Beca. Mae son amdani yn Nhalog yn y flwyddyn 1839, pan ffrwydrodd terfysgoedd Beca, pan ddaeth yr holl anniddigrwydd cymdeithasol a fu’n corddi’n hir a chythryblu’r werin o’r diwedd i’r wyneb. Y flwyddyn helbulus honno fe dorrodd yr argae. Ac mae’n ddiddorol nodi bod Cragen Beca yn cael ei defnyddio i alw’r terfysgwyr at ei gilydd; pob ffermwr, pob tyddynwr, pob gwas yn yr ardal i’r man cyfarfod yn y pentref. Gwyddys i sicrwydd i rai o gyfarfodydd Beca gael eu cyhoeddi o fewn muriau Bethania. Bu Talog un o’r canolfannau pwysicaf yn y Sir. Mae’n hawdd tybio bod sŵn y gragen i’w glywed yn fynych yn galw’r protestwyr i’r gad.
Mor hwyr â mis Rhagfyr 1910, defnyddiwyd y gragen i nodi dyfodiad ymgeisydd am etholaeth Gorllewin Sir Gâr am gyfarfod yn y capel yn ystod yr Etholiad Cyffredinol.

## Geirdarddiad
*Hen Lydaweg: **crogen** 
*Llydaweg Canol: **croguenn**

Mae'r cofnod cynharaf o'r gair 'cragen' yn ymddangos yng ngwaith Iolo Goch
:*Pam na bu farw, garw gaerug,*
:*Gwyddelyn march cregyn Cryg?*
a chanodd Ieuan ap Rhydderch amdani, tua'r un amser:
:*Torri ar ergyd idrwystr*
:''Gragen deg ar osteg rwystr.

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg forol
Categori:Swoleg
Tomás Ceannt

Cenedlaetholwr Gwyddelig oedd **Tomás Ceannt** (Saesneg: Thomas Kent; 29 Awst 1865 – 9 Mai 1916) a ddienyddwyd gan fyddin Lloegr ar 2 Mai 1916, yn dilyn Gwrthryfel y Pasg.

Roedd Ceannt o deulu o Wyddelod pybyr a oedd yn byw yn 'Bawnard House', Castlelyons, Swydd Corc. Pan ddechreuodd Gwrthryfel y Pasg, cyrchodd y 'Royal Irish Constabulary' eu cartref, a chartrefi cenedlaetholwyr eraill. Ceisiodd y teulu amddiffyn eu hunain: Toamás a'i frodyr Richard, David and Wiliam a bu saethu o'r ddwy ochr am oriau. Lladdwyd y Prif Gwnstabl William Rowe ac anafwyd David yn ddifrifol a bu'n rhaid iddynt ildio. Ceisiodd Richard ffoi ar y funud olaf ond fe'i lladdwyd.

Rhoddwyd Tomás a Wiliam o flaen eu gwell mewn llys milwrol ar gyhuddiad o wrthryfela. Rhyddhawyd Wiliam ond dedfrydwyd ei frawd Tomás i farwolaeth ac fe'i saethwyd gan sgwad o filwyr Seisnig yng Nghorc ar 9 Mai 1916. Yn Nulun, rhoddwyd y trydydd brawd, David, o flaen ei well, wedi'i gyhuddo o'r un cyhuddiad: gwrthryfela. Fe'i dedfrydwyd yntau i farwolaeth, ond newidiwyd y ddedfryd ychydig yn ddiweddarach i bum mlynedd o garchar.

Claddwyd Tomás Ceannt yng ngerddi Carchar Corc (a elwid gynt yn 'Faracs Victoria').

## Rheilffordd
Galwyd prif Orsaf Reilffordd Corc ar ei ôl.

## Angladd gan y Wladwriaeth
Yn 2015 cynigiodd Taoiseach Iwerddon, Enda Kenny, Gynhebrwng gan y Wladwriaeth i deulu Ceannt, a derbyniwyd y cynnig. Codwyd gweddillion ei gorff o garchar Corc (wedi 99 mlynedd yn y ddaear), a chafwyd Angladd gan y Wladwriaeth er cof amdano ar 18 Medi 2015 yn Eglwys Sant Nicolas, Castlelyons.

## Gweler hefyd
*Éilís Ní Fhearghail

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Categori:Genedigaethau 1865
Categori:Marwolaethau 1919
Ogof y 'Rising Star'

Darganfuwyd esgyrn pobl gynnar yn **Ogof y** ***Rising Star*** sy'n taflu golau ar esblygiad dyn o epa. Mae'r ogof wedi'i lleoli yn nyffryn afon Bloubank, tua 800 metr (0.5 milltir) i'r de o Swartkrans, ac o bwysigrwydd rhyngwladol oherwydd darganfyddiadau archaeolegol. Fe'i cofrestrwyd fel Safle Treftadaeth y Byd. Yn 2013 darganfuwyd ffosiliau ac ymchwiliwyd ymhellach i'r system hwn o ogofâu; erbyn 2015 sylweddolwyd fod yr esgyrn yn cynrychioli rhywogaeth sydd bellach wedi darfod: yr hominin a briodolir dros dro i'r genws *Homo,* ac a alwyd yn *Homo naledi*. Gelwir rhan arall o'r ogof yn 'Siafft Superman' (Saesneg: *Superman’s Crawl*) gan mai'r unig ffordd i fynd drwyddo yw drwy mabwysiadu safle hedfan y cymeriad ffilm Superman: un fraich yn sownd wrth y corff a'r llall uwch y pen.

## Hanes yr ogof
bawd|chwith|Y system o ogofâu, gyda'r prif siambr ar y chwith.
Cred y daearegwyr nad yw'r ogof yn hŷn na thair miliwn o flynyddoedd.

Archwiliwyd yr ogof gan arbenigwyr dringo drwy ogofâu yn y 1980au; arweiniwyd y teithiau hyn gan *South African Speleological Association* (SASA). Nid oeddent wedi ymchwilio'r rhan ble cafwyd hyd i'r esgyrn; dim ond y rhan cyntaf, sef 4,010&nbsp;m o geg yr ogof.

## Y darganfyddiad
Ar 13 Medi 2013, tra'n archwilio'r system hon o ogofâu, daeth Rick Hunter a Steven Tucker ar draws rhan nad oedd wedi'i harchwilio oherwydd ei bod mor gyfyng. Roedd y siafft hon yn fertig, o fath 'simnai' ac yn mesur 12 metr o hyd, gyda lled cyfartalog o 20&nbsp;cm yn unig.

Roedd Tucker a Hunter wedi clywed am archaeolegydd enwog o Johannesburg, Lee Berger, a oedd "yn chwilio am esgyrn" ac aethant ato gyda lluniau o'r hyn roeddent wedi ei ddarganfod. Trefnodd Berger grŵp o archaeolegwyr i archwilio'r ogof a chywain yr esgyrn i'r wyneb ble roedd tîm arall mewn pebyll yn eu harchwilio a'u dosbarthu. Erbyn Medi 2015 roedd tua 1,550 o ffosiliau wedi'u codi i'r wyneb a rhyddhawyd dau bapur academaidd am y canfyddiadau cychwynnol.

Ar 10 Medi 2015 datgelwyd yn gyhoeddus rhai o'r canfyddiadau a chyhoeddwyd yr enw *Homo naledi*.

Disgrifiwyd *Homo naledi* yn ffurfiol ym Medi 2015 gan 47 o awduron a gynigiodd fod yr esgyrn yn perthyn i rywogaeth newydd sbon. Cred arbenigwyr eraill, fodd bynnag, fod angen rhagor o dystiolaeth cyn dod i benderfyniad.

## Cyfeiriadau
Patriarchiaid
Patriarchiaid
David Lewis (cyfreithiwr)

bawd|300px|Beddrod David Lewis yn Eglwys y Santes Fair, y Fenni
Cyfreithiwr a barnwr o'r Fenni oedd **David Lewis** (neu **Lewes**; c. 1520 – 27 Ebrill 1584); ef hefyd oedd Prifathro cyntaf Coleg yr Iesu, Rhydychen am gyfnod byr rhwng sefydlu'r coleg ar 27 Mehefin 1571 a 1572 cyn mynd yn farnwr i Gwrt y Morlys.

## Magwraeth
Fe'i ganwyd yn y Fenni yn fab i Lewis Wallis, ficer y Fenni a Llandeilo Pertholau. Priododd Lleucu (Lucy), merch Llewelyn Thomas Lloyd o Fedwellte.

## Ysgol a choleg
Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Harri VIII yn y dref. Graddiodd yn Fachellor mewn Cyfraith Sifil (BCL) yn Ngholeg yr Holl Eneidiau, Rhydychen yn 1540 a DCL yn 1548, gan ddod yn gymrawd yn y coleg hwnnw yn 1541.

## Gyrfa
Yn 1546 fe'i penodwyd yn Brifathro'r *New Inn Hall*, coleg a drodd yn 1881 yn rhan o Goleg Balliol, Rhydychen. Yn 1549 fe'i derbyniwyd yn gyfreithiwr-adfocad yn ''Doctors' Commons'' (neu 'Goleg y Sifiliaid'), sef cymdeithas o gyfreithwyr. Roedd yn Feistr y Siawnseri yn 1553 a bu'n Aelod Seneddol dros etholaeth Steyning rhwng 26 Hydref a Rhagfyr 1553 ac yna dros etholaeth Sir Fynwy rhwng 8 Tachwedd 1554 a Ionawr 1555.

Penodwyd Lewis yn farnwr uchel y Morlys yn 1558 a bu ynghanol achosion am ysbeilio yn erbyn Sbaenwyr a chyhuddiadau eraill yn ymwneud â morladrata e.e. roedd yn ymwneud a'r achos yn erbyn Martin Frobisher.

Fe oedd  Prifathro cyntaf Coleg yr Iesu, Rhydychen (1571-2).

## Cyfeiriadau
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Bargyfreithwyr
Categori:Genedigaethau 1520
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Legnano

Tref a chymuned (*comune*) yn Lombardia yng ngogledd yr Eidal yw **Legnano** . Fe'i lleolir yn Ninas Fetropolitan Milan. Saif yr hen ddinas a chanol y ddinas fodern y tu mewn i ddolen o Afon Olona, tuag 20&nbsp;cilometr (12&nbsp;milltir) o ymylon dinas Milan.

bawd|dim|130px||Baneri yng Nghaer Visconteo

Oherwydd Brwydr Legnano, dyma'r unig dref (ar wahân i Rufain) a enwir yng ngeiriau Anthem Genedlaethol yr Eidal, *Il Canto degli Italiani*. Cofir am y frwydr hon a'r  yn flynyddol.

## Pobl enwog o Legnano 
*Antonio Bernocchi, Noddwr Dinas Legnano
*Bonvesin da la Riva, bardd, awdur ac athro Lladin
*Gioacchino Colombo, cynllunydd peiriannau ceir
*Gianfranco Ferré, cynllunwyr ffasiwn
*Finley, grŵp rock
*Antonella Clerici, cyflwynwr teledu
*Matteo Darmian, chwaraewr pêl-droed (Manchester United a'r Eidal)

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Fetropolitan Milan
Categori:Trefi Lombardia
Aberystwyth Times

bawd|*The Aberystwith Times*, 2 Hydref 1868
Papur newydd Saesneg ceidwadol wythnosol oedd ***The Aberystwith Times*** a sefydlwyd ym 1868, gyda'i gylchrediad yn ymestyn drwy Gymru gyfan. Roedd yn cynnwys newyddion lleol, rhanbarthol a chenedlaethol.

Cofnodai newyddion lleol a chyffredinol, adroddiadau ar amaethyddiaeth, gwybodaeth am y trenau, pigion o gyhoeddiadau eraill a rhan wedi'i neilltuo i ddeunydd Cymraeg.

## Gweler hefyd
**The Aberystwyth Times*
**Cardiganshire chronicle*
**The Cambrian News* (1869–1870).

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1868
Phil Campbell

Cerddor roc o Gymru oedd **Philip Anthony Campbell** (7 Mai 1961 – 13 Mawrth 2026). Roedd yn fwyaf enwog fel gitarydd blaen y grŵp roc *Motörhead* rhwng 1984 a 2015, pan ddaeth y band i ben yn dilyn marwolaeth eu canwr Lemmy. Ymddangosodd ar 15 o albymau'r band a 4 albwm byw.

Ffurfiodd y grŵp roc trwm *Persian Risk* yn 1979 a roedd y band yn weithredol tan 1986. Bu hefyd yn chwarae gyda'i fand ei hun, Phil Campbell and the Bastard Sons, oedd yn cynnwys ei dri fab.

Ganed Campbell ym Mhontypridd, a chychwynodd ddysgu'r gitâr pan oedd yn 10 oed. Fe'i ysbrydolwyd dros y blynyddoedd gan: Jimi Hendrix, Tony Iommi (Black Sabbath), Jimmy Page (Led Zeppelin), Jan Akkerman, Michael Schenker a Todd Rundgren.

Yn 2004 cyhoeddwyd mai Phil Campbell oedd yr ugeinfed Cymro mwyaf a fu erioed, a derbyniodd 763 o bleidleisiau.

Roedd yn byw ym Mhontypridd gyda'i wraig Gaynor. Bu farw yn 64 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Motörhead
* Fforwm swyddogol Motörhead
* Galeri o luniau Motörhead gyda Phil Campbell

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Marwolaethau 2026
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Gitaryddion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Prosiect Wicipop
The Visitors' List and Guide

bawd|''The Visitor's List and Guide*; 2 Mehefin 1887

Papur newydd Saesneg ceidwadol wythnosol oedd *'''The Visitors' List and Guide''''' a sefydlwyd ym 1887. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a rhestr o ymwelwyr. Ei gylchrediad oedd: Aberystwyth, Y Borth, Aberdyfi, Tywyn ac Aberaeron a'r cyffiniau.

Pymtheg rhifyn yn unig a ymddangosodd; ei olygydd oedd John Morgan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1887
Homo floresiensis

Rhywogaeth o hominin sydd wedi darfod amdani yw ***Homo floresiensis*** ("**Dyn Flores**"; llysenw: "yr hobit" a "Flo"); credir fod y rhywogaeth hon o fewn y genws *Homo*. Yn 2003 darganfuwyd esgyrn naw unigolyn; credir y byddai'r oedolion yn 3.5 troedfedd (1.1 metr) o daldra ar ynys Flores yn Indonesia. Un benglog cyfan a gafwyd, a adnabyddir fel "LB1". Ers hynny ymchwiliwyd yn fanwl i'r gweddillion hyn i geisio penderfynu a ydynt yn rhywogaeth sydd ar wahân i fodau dynol modern.

Mae gan yr hominin hwn gorff ac ymennydd bychan iawn a chredir y bu iddynt oroesi hyd at 12,000 o flynyddoedd CP. Mae hyn yn eu gwneud y rhywogaeth o fodau dynol 'non-H.' i oroesi hiraf, gan oroesi ymhell ar ôl i'r Neanderthal (*H.&nbsp;neanderthalensis*) beidio â bodoli, sef rhwng tua 39,000 a 41,000 CP.

Wrth ochr y gweddillion hyn roedd offer carreg a ellir eu dyddio i rhwng 94,000 a 13,000 cyn y presennol. Cred ambell ysgolor y gallai hanes yr *H. floresiensis* fod yn rhan o gof y genedl, yn gysylltiedig gyda chwedloniaeth am fath o dylwyth teg lleol ar yr ynys a alwyd yn 'ebu gogo'.

## Cymharu penglogau
700px

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau cynnar o Homo
Homo naledi

Rhywogaeth o hominin a ddifodwyd yw ***Homo naledi*** a ddarganfuwyd yn 2013 yn 'Ogof y Seren sy'n Codi', De Affrica; fe'i haseiniwyd i'r genws *Homo*. Cyhoeddwyd gwybodaeth am y darganfyddiad mewn cyhoeddiad academaidd yn 2015 a chludwyd dros 1,550 o esgyrn 15 unigolyn o Ogof y 'Rising Star' yn Ne Affrica i'r wyneb mewn ymchwiliad dan arweiniad yr archaeolegydd Lee Berger o Johannesburg. Erbyn heddiw (2023) credir fod yr esgyrn yn 335,000–236,000 o flynyddoedd oed, felly roedd y rhywogaeth hon yn byw yn y Pleistosen Canol (neu'r *Chibanian*). Er i gymaint o esgyrn ddo i'r fei, mae union ddosbarthiad o ran rhywogaethau Homo eraill ychydig yn aneglur.

Yn 2017 cafwyd adroddiad gan Hawks *et al.* (2017) fod o leiaf 3 unigolyn arall (dau oedolyn a phlentyn)  wedi'u canfod mewn ail siambar, a elwir yn Lesedi ("golau" yn yr iaith Sotho-Tswana).

## Dyddio
Disgrifiwyd *Homo naledi* yn ffurfiol ym Medi 2015 gan 47 o awduron a gynigiodd fod yr esgyrn yn perthyn i rywogaeth newydd sbon a rhoddwyd dwy filiwn o flynyddoedd fel oedran, cyn gwneud unrhyw arbrofion.

## Disgrifiad ohoni
Mae gan y rhywogaeth gorff tebyg o ran mas i berson bychan ei daldra, gydag ymennydd llai, ac sy'n debycach i'r Australopithecus, a phenglog tebyg o ran siâp i rywogaeth cynnar o Homo. Mae anatomi'r sgerbwd yn gyfuniad o nodweddion australopitheciaid a'r homininiaid cynnar.

## Geirdarddiad
Daw'r gair 'Dinaledi', sef yr enw ar y prif siambr lle darganfuwyd yr esgyrn o'r iaith leol, frodorol, sef yr iaith Sotho (a elwir hefyd yn Sesotho); ei ystyr yw 'siambr o sêr'. Bathwyd yr enw hwn a'r enw Homo naledi yn ystod hirdaith 2013.

## Darganfod Ogof y *Rising Star*
Ar 13 Medi 2013, tra'n archwilio'r system hon o ogofâu, daeth Rick Hunter a Steven Tucker ar draws rhan nad oedd wedi'i harchwilio oherwydd ei bod mor gyfyng. Roedd y siafft hon yn fertigol, o fath 'simnai' ac yn mesur 12 metr o hyd, gyda lled cyfartalog o 20&nbsp;cm yn unig.

Roedd Tucker a Hunter wedi clywed am archaeolegydd enwog o Johannesburg, Lee Berger, a oedd "yn chwilio am esgyrn" ac aethant ato gyda lluniau o'r hyn roeddent wedi ei ddarganfod. Trefnodd Berger grŵp o archaeolegwyr i archwilio'r ogof a chywain yr esgyrn i'r wyneb ble roedd tîm arall mewn pebyll yn eu harchwilio a'u dosbarthu. Erbyn Medi 2015 roedd tua 1,550 o ffosiliau wedi'u codi i'r wyneb a rhyddhawyd dau bapur academaidd am y canfyddiadau cychwynnol.

## Cymharu penglogau
800px

## Cyfeiriadau
Categori:Epaod
Categori:Bodau dynol
Eglwys Sant Cynllo, Llanbister

Saif **Eglwys Sant Cynllo** uwch pentref Llanbister, Powys ac mae corff yr eglwys yn perthyn i gychwyn y 14g. Mae ei mynwent yn grwn ac felly'n mynd yn ôl i'r Eglwys Geltaidd, ond ychwanegwyd y tŵr hynod yn y 15g.

## Adnewyddu
Adnewyddwyd yr eglwys yn 1752, pan adferwyd rhan ucha'r clochdy sgwâr. Yn 1908 gwnaed cryn dipyn o waith gan y pensaeri W. D. Caroe a H. Passmore, pan ailgodwyd rhan o fur deheuol yr eglwys, ychwanegwyd cyntedd a gwnaed bedyddle. Gwnaed y gwaith gan yr adeiladwyr Collins & Godfrey o Tewkesbury.

[bawd|chwith|Y tu fewn i'r eglwys yn gynnar yn yr 20g. (Ffotograff gan [P. B. Abery yn y Llyfrgell Genedlaethol.)]]

## Cynllo
Sant Cymreig oedd Cynllo (fl. 5ed ganrif?). Yn ôl un traddodiad roedd yn fab i Far (neu 'Mor') ap Ceneu ap Coel Godebog (Coel Hen) o'r Hen Ogledd ac felly'n un o'r "Coeling", disgynyddion Coel, fel Llywarch Hen. Ond mae ffynonellau eraill yn ei wneud yn frawd i sant Teilo. Mae'r lleoedd a gysylltir â Chynllo yng Nghymru yn cynnwys Llanbister a dau bentref o'r enw Llangynllo (sef Llangynllo (Powys) a Llangynllo (Ceredigion)). Ym Mhowys hefyd ceir Pistyll Cynllo, ffynnon enwog ym mhlwyf Llanbister. Yn yr Oesoedd Canol, Cynllo oedd nawddsant cantref Maelienydd. Roedd yn nawddsant Rhaeadr Gwy (Cwmwd Deuddwr) yn ogystal, a Llangoedmor yng Ngheredigion hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Eglwysi Powys
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 14eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Powys
Adeiladau rhestredig yn Grangetown, Caerdydd

Ceir nifer o **adeiladau rhestredig yn Grangetown, Caerdydd**, Cymru ac maent i gyd wedi'u cofrestru'n adeiladau rhestredig Gradd II gan Cadw. Datblygodd Grangetown, sydd i'r de o Gaerdydd, fel un o'i maestrefi ar dir fferm yn ystod ail hanner y 19g.

Mae adeiladau rhestredig Gradd II o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig.

## Adeiladau rhestredig 
## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Caerdydd
Categori:Grangetown
Rhestr Detholion Rygbi'r Byd

Sustem safleoedd ar gyfer timau rygbi'r undeb dynion ar lefel cenedlaethol yw '''Rhestr Detholion Rygbi'r Byd''', caiff ei reoli gan 'World Rugby', corff llywodraethol rygbi'r Byd.

Defnyddir sustem pwyntiau i drefnu'r timau sy'n aelodau o 'World Rugby' yn seiliedig ar ganlyniadau eu gemau, gyda'r timau mwyaf llwyddiannus yn cael eu gosod uchaf.

Cyflwynwyd y sustem yn 2003, ac ers hynny Seland Newydd yw'r tîm sydd wedi treulio yr amser hiraf ar frîg y rhestr.

Ar 20 Hydref 2017, yn dilyn eu llwyddiant yn nghystadleuaeth Cwpan Rygbi'r Byd 2015, dringodd Cymru i'r ail safle am y tro cyntaf. Ar 17 Awst 2019, cododd Cymru i'r safle uchaf am y tro cyntaf erioed, ar ôl trechu Lloegr o 13-6 yng Nghaerdydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rygbi
Diod feddal

bawd|Silff mewn siop yn arddangos poteli o ddiodydd meddal
bawd|Diod ysgafn, neu feddal
Diod di-alcohol yw **Diod feddal**, sydd fel arfer yn cynnwys dŵr swigog, melysydd a blasydd (naturiol neu annaturiol). Gall y melysydd fod yn siwgwr neu'n surop-corn ffrwctos-uchel, neu'n siwgwr amgen fel a geir mewn diodydd cadw'n heini. Weithiau, ychwanegir caffîn, lliw, cemegolyn prisyrfio a chynhwysion eraill. Yn Unol Daleithiau America, defnyddir y termau 'coke', 'fizz-wa', 'tonic', 'pop' neu 'cola' am ddiod feddal.

Cyferbynir y term 'meddal' gyda 'diodydd caled' sy'n cynnwys alcohol ond weithiau ceir gorgyffwrdd ee mewn rhai diodydd ysgafn fel 'ginger beer' ceir dropyn neu ddau o alcohol. Defnyddir y term *diod ysgafn*' hefyd. Mewn diodydd fel hyn, cyfyngir lefel yr alcohol i 0.5% o'r ddiod. *if the drink is to be considered non-alcoholic*. o gymryd y diffiniad hwn (diod ysgafn = llai na 0.5% o alcohol) gellid dadlau fod te, coffi neu ddiod ffrwyth hefyd yn ddiodydd meddal, ond nid ydynt. Fel arfer, mae 'diod ysgafn' yn cyfeirio at ddiodydd swigog sydd â chryn dipyn o siwgwr ynddi.

Yng ngwanwyn 2015, mynegodd Leanne Wood, Arweinydd Plaid Cymru ei dyhead i godi treth uwch na'r cyffredin ar ddiodydd meddal, er mwyn lleihau'r nifer o bobl gydag anhwylderau siwgwr e.e. clefyd y siwgwr, y ddannodd a gordewdra. Dilynwyd hyn gyda gwleidyddion o Loegr yn mynegi safiad tebyg.

## Gweler hefyd
*Coca-Cola
*Breizh Cola
*Lemonêd
*Fanta
*Dant y llew a chacamwci
*Corona (diod ysgafn)

## Cyfeiriadau
Categori:Diodydd meddal
Eglwys Sant Pawl, Grangetown

Eglwys Anglicanaidd yn Grangetown, Caerdydd, yw **Eglwys Sant Pawl**.

Dyluniwyd yr eglwys gan y penseiri John Pollard Seddon a John Coates Carter yn 1888 ac adeiladwyd rhwng 1888 a 1891.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Caerdydd
Categori:Eglwysi Caerdydd