open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trais

:*Am y gweithred o gael rhyw â rhywun heb ei gydsyniad, gweler treisio.*
Defnyddio grym corfforol neu faterol yn erbyn eraill yw **trais**. Mae'n cynnwys graddfa eang o agweddau ac ymddygiadau.

## Gweler hefyd 
* Bwlio
* Camdriniaeth rywiol
* Rhyfel
* Terfysg
* Terfysgaeth
* Trais deddfwriaethol
* Trais gwleidyddol
* Trais rhywiol
* Trais yn y cartref
* Ymosodedd

## Darllen pellach 
* Pinker, Steven. *The Better Angels of Our Nature: A History of Violence and Humanity* (Llundain, Penguin, 2012).


Categori:Moeseg
Categori:Trosedd
Categori:Ymosodedd
Praia

Prifddinas a dinas fwyaf ynysoedd Cabo Verde yng Nghefnfor Iwerydd yw **Praia** (sy'n golygu "traeth" ym Mhortiwgaleg). Fe'i lleolir ar arfordir deheuol Santiago, ynys fwyaf y wlad. Mae ganddi boblogaeth o 127,832 (amcangyfrif 2010). Mae gan y ddinas ddiwydiant pysgota pwysig a phorthladd masnachol sy'n allforio coffi, cansen siwgr a ffrwythau trofannol.

250px|dim|bawd|Golygfa o'r awyr

Categori:Dinasoedd Cabo Verde
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Elio Di Rupo

Gwleidydd a chyn brif weinidog Gwlad Belg yw **Elio Di Rupo** (ganwyd 18 Gorffennaf 1951). Yn brif weinidog, fo oedd y sosialydd cyntaf ers i Edmond Leburton adael ei waith yn 1974. Daeth yn brif weinidog ar 6 Rhagfyr 2011, gan ddod â therfyn i 589 o ddyddiau heb lywodraeth genedlaethol yng Ngwlad Belg. Daeth ei swydd fel prif weinidog i ben yn 2014.  

Mae Di Rupo yn anffyddiwr, yn hoyw, ac yn Saer Rhydd. Mae'n rhugl yn y Ffrangeg, y Saesneg, a'r Eidaleg, ond nid yw'n hollol rugl yn yr Iseldireg, sef iaith frodorol 60% o Felgiaid.

Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Anffyddwyr o Wlad Belg
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Wlad Belg
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Wlad Belg
Categori:Gwleidyddion LHDT
Categori:Pobl o Wlad Belg o dras Eidalaidd
Categori:Pobl LHDT o Wlad Belg
Categori:Prif Weinidogion Gwlad Belg
Categori:Seiri Rhyddion
Categori:Sosialwyr o Wlad Belg
Cyflafan Mỹ Lai

de|300px|bawd|Un o'r ffotograffau enwog o'r cyflafan, a dynnwyd gan Ronald L. Haeberle.
Cyflafan ar 16 Mawrth 1968 yn ystod Rhyfel Fietnam oedd **cyflafan Mỹ Lai** () a welodd llofruddiaeth dorfol o 347-504 o sifiliaid di-arf o'r pentrefannau Mỹ Lai a Mỹ Khe ym mhentref Sơn Mỹ yn Ne Fietnam gan filwyr Byddin yr Unol Daleithiau o Gwmni "Charlie" y Bataliwn 1af, 20fed Gatrawd Draed, 11eg Frigâd  yr Adran Americal. Roedd y mwyafrif o'r meirw yn fenywod, plant (gan gynnwys babanod), ac henoed. Cafodd nifer eu treisio, eu pwyo, a'u harteithio, a chafodd rhai o'r cyrff eu llurgunio. Cyhuddwyd 26 o filwyr Americanaidd o droseddau'n ymwneud â Mỹ Lai, ond dim ond yr Ail Is-gapten William Calley, arweinydd un o blatwnau Cwmni Charlie, a gafwyd yn euog. Dedfrydwyd i garchar am oes am ladd 22 o bentrefwyr, ond bwrodd tri mlynedd a hanner dan arestiad tŷ yn unig.

Pan ddaeth y cyflafan i sylw'r cyhoedd ym 1969 achosodd dicter ar draws yr Unol Daleithiau a'r byd, gan ychwanegu at wrthwynebiad i ymyrraeth yr Americanwyr yn Rhyfel Fietnam. Cafodd tri milwr Americanaidd a geisiodd dod â'r lladd i ben eu condemnio gan Gyngreswyr eu gwlad. Ni chafon nhw eu anrhydeddu am eu hymdrechion nes 30 mlynedd wedi cyflafan Mỹ Lai.

## Darllen pellach 
* Bilton, Michael a Sim, Kevin. *Four Hours in My Lai* (Efrog Newydd, Viking, 1992).

Categori:1968 yn Fietnam
My Lai
Categori:Rhyfel Fietnam
Categori:Sgandalau milwrol yr Unol Daleithiau
Categori:Sifiliaid mewn rhyfel
Categori:Troseddau rhyfel
Illuminati

Gall **Illuminati** (Lladin am "oleuedigion") gyfeirio at:

* Goleuedigion Bafaria neu Urdd y Goleuedigion
* Y Goleuedigion, grŵp honedig sy'n rheoli'r byd yn ôl rhai damcaniaethau cydgynllwyniol
* Illuminés
* Alumbrados

Categori:Geiriau ac ymadroddion Lladin
Golwg360

Mae **Golwg360** yn wasanaeth newyddion dyddiol arlein a lansiwyd ym mis Mai 2009.

Ariennir Golwg360 trwy gymysgedd o grantiau cyhoeddus gan Lywodraeth Cymru, Cyngor Llyfrau Cymru a gwerthiant hysbysebion a gwasanaethau masnachol drwy'r wefan. Derbyniodd grant dechreuol o £600,000 dros gyfnod o dair mlynedd, gan roi diwedd ar obeithion Dyddiol Cyf am gael arian cyhoeddus ar gyfer papur dyddiol print Cymraeg Y Byd. Ym Mawrth 2011 cafodd Golwg360 estyniad i'w grant am dair mlynedd arall wedi adroddiad ffafriol gan Wavehill Consulting.

Er bod cryn gydweithio rhwng y Cylchgrawn Golwg a Golwg360 ar sawl lefel, yn wreiddiol roedd y ddau wasanaeth yn gweithredu fel busnesau ar wahân ac roedd gan y ddau olygyddion gwahanol. Yn Ebrill 2020 cyfunwyd y swyddi gan roi swydd Prif Olygydd i Golwg a Golwg360. Ers Hydref 2009, Owain Schiavone yw Prif Weithredwr a Chyfarwyddwr Golwg Newydd (Golwg360) ac mae'n gyfarwyddwr Golwg Cyf.

## Golygyddion
Ifan Morgan Jones oedd golygydd cyntaf Golwg360, yn ei swydd rhwng Ionawr 2009 a Medi 2011.. Cymerodd Bethan Lloyd y swydd yn 2011. Ym mis Mawrth 2020 apwyntiwyd Garmon Ceiro fel golygydd y cylchgrawn Golwg a gwefan Golwg360, a dechreuodd ei swydd ym mis Ebrill. Ers 2022, Alun Rhys Chivers yw golygydd golwg360, a Barry Thomas yw golygydd cylchgrawn Golwg. 

## Adrannau
Mae prif adrannau'r wefan yn cynnwys: 
* Newyddion
* Chwaraeon
* Celfyddydau
* Calendr
* Safbwynt
* Bwyd a Diod
* Adran Swyddi

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Gwefannau newyddion
Categori:Sefydliadau 2009
Gorsaf reilffordd Rhosneigr

Mae **gorsaf reilffordd Rhosneigr** yn gwasanaethu pentref Rhosneigr ar Ynys Môn, Cymru. Mae'r orsaf yn gorwedd ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru ac fe'i rheolir gan Trafnidiaeth Cymru.

Rhosneigr
Categori:Llanfaelog
Goleuedigion Bafaria

[bawd|Arwyddlun Goleuedigion Bafaria, sy'n dangos Tylluan [Minerva, symbol o ddoethineb, yn clwydo ar ben llyfr agored.]]
Cymdeithas gyfrinachol a sefydlwyd gan yr athronydd Almaenig Adam Weishaupt yn ystod yr Oleuedigaeth oedd **Goleuedigion Bafaria** neu **Urdd y Goleuedigion** (, ). Sefydlwyd ar 1 Mai 1776 yn Ingolstadt, Bafaria Uchaf, yr Almaen. Roedd ei aelodau yn rhydd-feddylwyr ac roedd y gymdeithas yn seiliedig i raddau ar y Seiri Rhyddion.

Roedd gan yr Urdd ganghennau mewn mwyafrif o wledydd Ewrop, a 2,000 o aelodau dros y ddegawd roedd yn bodoli. Ymysg aelodau'r Urdd oedd Johann Wolfgang von Goethe.

Ym 1777 daeth Karl Theodor yn Ddug Bafaria, a gwaharddodd cymdeithasau cyfrinachol gan gynnwys y Goleuedigion. Daeth yr Urdd i ben tua 1784/5.

Rhwng 1797 a 1798 cyhoeddwyd ''Mémoires pour servir à l'Histoire du Jacobinisme* gan Augustin Barruel a *Proofs of a Conspiracy'' gan John Robison, dau lyfr a ddadleuodd y wnaeth Goleuedigion Bafaria oroesi ac roeddent yn cynllwynio ar lefel ryngwladol, gan achosi'r Chwyldro Ffrengig er enghraifft. Mae nifer o ddamcaniaethau cydgynllwyniol modern yn honni bod gan grŵp o'r enw "y Goleuedigion" (*Illuminati*) ddylanwad a rheolaeth eang dros faterion y byd gyda'r nod o sefydlu Trefn Byd Newydd. Mae'r damcaniaethau hyn yn tarddu o Oleuedigion Bafaria.

## Llyfryddiaeth 
*  *The Secret School of Wisdom: The Authentic Ritual and Doctrines of the Illuminati*, ed. by Josef Wäges and Reinhard Markner, Lewis Masonic, London, 2015.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bafaria
Categori:Clybiau a chymdeithasau
Categori:Dadsefydliadau'r 1780au
Categori:Yr Oleuedigaeth
Categori:Sefydliadau 1776
Y Goleuedigion

Mae nifer o ddamcaniaethau cydgynllwyniol modern yn honni bod gan grŵp o'r enw **y Goleuedigion** neu'r ***Illuminati*** ddylanwad a rheolaeth eang dros faterion y byd gyda'r nod o sefydlu Trefn Byd Newydd. Mae'r damcaniaethau hyn yn tarddu o Oleuedigion Bafaria, cymdeithas gyfrinachol a sefydlwyd yn ystod yr Oleuedigaeth. Mae'r damcaniaethau'n dadlau taw parhâd neu atgyfodiad o'r gymdeithas hon yw'r Goleuedigion modern. Caiff nifer o'r damcaniaethau hyn eu cysylltu â damcaniaethau eraill am grwpiau a honnir i reoli'r byd, gan gynnwys y Seiri Rhyddion, yr Iddewon, Marcswyr, Cynhadledd Bilderberg, y Council on Foreign Relations, a Bohemian Grove.

## Llywodraeth yr Unol Daleithiau 
bawd|Llygad Rhagluniaeth ar ben pyramid, arwyddlun sy'n ymddangos ar bapur $1 yr Unol Daleithiau.
Mae damcaniaethwyr cydgynllwyniol yn aml yn cyhuddo arweinwyr gwleidyddol yr Unol Daleithiau, gan gynnwys nifer o arlywyddion y wlad, o fod yn aelodau o'r Goleuedigion.

Mae arwyddlun o Lygad Rhagluniaeth ar ben pyramid yn ymddangos ar wrthwyneb Sêl Fawr yr Unol Daleithiau, ac ar y papur $1. Hen symbol grefyddol yw'r Llygad, sy'n cynrychioli Duw yn gwylio dros y ddynolryw, ac mae'r pyramid yn cynrychioli'r Unol Daleithiau, a obeithir gan y Sefydlwyr i bara mor hir â Phyramidau'r Aifft. Uwchben ceir y testun *annuit cœptis* (Lladin am "gymeradwyir yr ymgymeriadau") ac o dan y pyramid, *novus ordo seclorum* (Lladin am "drefn newydd yr oesoedd"). Ar waelod y pyramid ceir y rhifolion Lladin MDCCLXXVI, sef 1776, dyddiad Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau. Yn ôl cefnogwyr y ddamcaniaeth gydgynllwyniol, mae'r arwyddlun yn dystiolaeth o reolaeth y Goleuedigion dros yr Unol Daleithiau: mae'r Llygad ar ben y pyramid yn symbol o'u goruchafiaeth; mae'r testun uwchben y pyramid yn dathlu eu buddugoliaeth dros y bobl gyffredin ac mae'r testun o dan y pyramid yn awgrymu Trefn Byd Newydd, ac mae'r rhifolion yn dynodi blwyddyn sefydlu Goleuedigion Bafaria.

## Cyfeiriadau
Categori:Damcaniaethau cydgynllwyniol
David Attenborough

Cyflwynydd teledu o Loegr yw **Syr David Frederick Attenborough** (ganwyd 8 Mai 1926).

Fe'i ganwyd yn Llundain, yn fab yr ysgolhaig Frederick Attenborough, ac yn frawd yr actor Richard Attenborough.  Priododd Jane Elizabeth Ebsworth Oriel (m. 1997) yn 1950.

Cafodd planhyg Hieracium attenboroughianum sy'n math o heboglys ac yn tyfu yn y Bannau Brycheiniog ei enwi ar ei ôl ef.

## Teledu
* *Wildlife on One* (1977–200
* *Life on Earth* (1979)
* *The Living Planet* (1984)
* *The Trials of Life* (1990)
* *Life in the Freezer* (1993)
* *The Private Life of Plants* (1995)
* *The Life of Birds* (1998)
* *The Blue Planet* (2001)
* *The Life of Mammals* (2002)
* *Life in the Undergrowth* (2005)
* *Planet Earth* (2006)
* *Life in Cold Blood* (2008)
* ''Nature's Great Events* (2009)
* *Life* (2009)
* *First Life* (2010)
* *The Frozen Planet* (2011)
* The Blue Planet Two (2017)

## Llyfryddiaeth
**Zoo Quest to Guyana* (1956)
**Zoo Quest for a Dragon* (1957)
**Zoo Quest in Paraguay* (1959)
**Quest in Paradise* (1960)
**People of Paradise* (1960)
**Zoo Quest to Madagascar* (1961)
**Quest Under Capricorn* (1963)
**Fabulous Animals* (1975)
**Life on Air'' (cofiant; 2002)

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwyddonwyr o Loegr
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl o Gaerlŷr
Earlswood (Gorsaf Dân)

Canolfan hyfforddi ar gyfer diffoddwyr tân ym Mhentrecaseg ger Abertawe yw **Gorsaf Dân Earlswood**. Mae'n rhan o Wasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru.

Categori:Gorsafoedd tân yng Nghymru
Sgandal Watergate

bawd|Nixon wedi iddo ymddiswyddo.
Sgandal gwleidyddol yn yr Unol Daleithiau ar ddechrau'r 1970au oedd **sgandal Watergate** oedd yn ymwneud â byrgleriaeth ym mhencadlys Pwyllgor Cenedlaethol y Blaid Ddemocrataidd yng nghyfadeilad Watergate yn Washington, D.C., ac ymdrechion gweinyddiaeth yr Arlywydd Richard Nixon i gelu ei chyfrifoldeb yn y drosedd. Arweiniodd y sgandal at ymddiswyddiad Nixon, yr unig dro i arlywydd ymddiswyddo yn hanes yr Unol Daleithiau. Cafodd nifer o swyddogion yng ngweinyddiaeth Nixon eu ditio, eu rhoi ar achos, eu cael yn euog, a'u carcharu.

Cychwynnodd y sgandal pan arestiwyd pum dyn am dorri i mewn i bencadlys y Pwyllgor Cenedlaethol Democrataidd (DNC) yn Adeilad Gwesty a Swyddfa Watergate ar 17 Mehefin 1972. Cafodd taliadau i'r byrgleriaid eu cysylltu gan yr FBI i "gronfa slwtsh" a ddefnyddiwyd gan y Pwyllgor i Ail-Ethol yr Arlywydd, grŵp oedd yn codi arian am ymgyrch arlywyddol Nixon. Wrth i'r dystiolaeth yn erbyn staff Nixon dyfu, gan gynnwys tystiolaeth mewn pwyllgor seneddol gan gyn-aelodau'r staff arlywyddol, daeth i'r amlwg bod nifer o sgyrsiau mewn swyddfeydd yr arlywydd wedi eu recordio ar dâp. Ymhlygwyd yr arlywydd gan recordiadau'r tapiau, oedd yn dangos y wnaeth geisio cuddio'r fyrgleriaeth: ar 23 Mehefin 1972 cyfarwyddodd Nixon i'r CIA i atal ymchwiliad gan yr FBI bydd yn peri embaras i'w ymgyrch ail-ethol. Roedd y cyfarwyddyd hwn yn rhwystro cyfiawnder. Yn dilyn cyfres o achosion llys, dyfarnodd y Goruchaf Lys yr oedd rhaid i'r arlywydd rhoi'r tapiau i ymchwilwyr llywodraethol; cydymffurfiodd Nixon yn y bôn.

Gan wynebu uchelgyhuddiad yn Nhŷ'r Cynrychiolwyr a siawns uchel o'i gael yn euog gan y Senedd, ymddiswyddodd Nixon ar 9 Awst 1974. Derbynodd pardwn gan Gerald Ford, ei olynydd i'r arlywyddiaeth, mis yn hwyrach.

## Cyfeiriadau 
Categori:1972
Categori:1973
Categori:1974
Categori:Llygredigaeth wleidyddol
Categori:Richard Nixon
Watergate
Cymuned Gwladwriaethau America Ladin a'r Caribî

Sefydliad rhyngwladol o genhedloedd America Ladin a'r Caribî yw '''Cymuned Gwladwriaethau America Ladin a'r Caribî''' (, , , ) a grewyd ar 23 Chwefror 2010 yn Playa del Carmen, Quintana Roo, Mecsico. Mae'r gymuned yn cynnwys pob gwlad yn yr Amerig—sef cyfandir Gogledd a De America—ar wahân i Unol Daleithiau America a Chanada. Ni chynhwysir ychwaith gwledydd Ewropeaidd sydd â thiriogaethau yn yr Amerig, e.e. y Deyrnas Unedig, Ffrainc, yr Iseldiroedd a Denmarc.

Pwrpas y corff ydy ceisio lleihau dylanwad gwleidyddol yr Unol Daleithiau ar y cyfandir. Mae'n brysur ddisodli Grŵp Rio ac Uwchgynhadledd America Ladin a'r Caribî ar Integreiddio a Datblygu (CALC). Yng Ngorffennaf 2010 etholwyd Arlywydd Feneswela Hugo Chávez ac Arlywydd Tsile Sebastián Piñera ill dau i'r gadair. Ym mis Mehefin 2023, cydnabu CELAC gymeriad America Ladin a Charibïaidd ynys Puerto Rico ac “yn galw ar Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig i archwilio cwestiwn Puerto Rico yn ei gyfanrwydd ac yn ei holl agweddau, a rheoli ar y mater hwn cyn gynted ag y bo modd. ag y bo modd”.http://www.cubadebate.cu/noticias/2023/06/24/onu-reafirma-el-derecho-de-puerto-rico-a-su-libre-determinacion-e-independencia/.

bawd|canol|300px|Cymuned Gwladwriaethau America Ladin a'r Caribî.**Cyfanswm y Boblogaeth**: 591.662 miliwn (2011)**Cyfanswm yr Arwynebedd**: 20.438 miliwn km sg**Dwysedd**: 28.95/km sg

## Gwledydd
Mae CELAC yn cynnwys 33 gwlad gyda 5 iaith wahanol:

18 gwlad sy'n defnyddio Sbaeneg fel prif iaith: (56% o'r arwynebedd, 63% o'r boblogaeth)

12 gwlad sy'n defnyddio Saesneg. (1.3% o'r arwynebedd, 1.1% o'r boblogaeth)

Un wlad sy'n defnyddio Portiwgaleg. (42% o'r arwynebedd, 34% o'r boblogaeth)

* 

Un wlad sy'n defnyddio'r Ffrangeg. (0.1% o'r arwynebedd, 1.6% o'r boblogaeth)
* 

un wlad sy'n defnyddio'r Iseldireg. (0.8% o'r arwynebedd, 0.1% o'r boblogaeth)
* 

Mae 12 o'r gwledydd uchod yn Ne America, ac mae ganddyn nhw arwynebedd 87% o'r boblogaeth a 68% o'r boblogaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwledydd America Ladin
Categori:Gwledydd y Caribî
Categori:Sefydliadau 2010
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Ymosodiad Liège, 2011

Ymosodiad yn Ninas Liège, Gwlad Belg ar Ddydd Mawrth, 13 Rhagfyr 2011 oedd **ymosodiad Liège, 2011**, pan laddwyd 6 o bobl. Y llofrudd, a laddodd ei hun yn ddiweddarach, oedd Nordine Amrani, oedd yn 33 mlwydd oed. Defnyddiodd grenadau llaw a gwn i wneud y gwaith. Yn gynharach y bore hwnnw, roedd o wedi lladd dynes 45 mlwydd oed yn ei fflat a oedd yn lanhawraig mewn fflat gyfagos.

Categori:2011
Categori:Hanes Gwlad Belg
Categori:Llofruddiaeth
Ymosodiad Tết

Ymgyrch filwrol ymosodol gan luoedd comiwnyddol Byddin Gogledd Fietnam a'r Vietcong yn erbyn De Fietnam a'r Unol Daleithiau oedd **Ymosodiad Tết** a ddechreuodd ar 31 Ionawr 1968, gŵyl Tết Nguyên Đán, yn ystod Rhyfel Fietnam. Datganodd Gogledd a De Fietnam y byddent yn rhoi'r gorau i'r brwydro am ddeuddydd yn ystod yr ŵyl. Ar fore 31 Ionawr lansiodd y Vietcong gyfres o gyrchoedd yn Ne Fietnam, ac ymgyrch ehangach ar 1 Chwefror oedd yn targedu mwy na 100 o drefi a dinasoedd yn y De. Roedd yr Ymosodiad yn annisgwyl o safbwynt llywodraeth y De a'r Unol Daleithiau.

Er fod lluoedd De Fietnam a'r Unol Daleithiau yn fuddugol yn dactegol, roedd eu methiant i ragweld yr Ymosodiad yn fuddugoliaeth wleidyddol i'r comiwnyddion. Ystyrid Ymosodiad Tet yn drobwynt yn Rhyfel Fietnam, a roddir pwyslais ar rôl cyfryngau'r Unol Daleithiau wrth sylwebu i'r cyhoedd Americanaidd a newid barn Americanwyr am ymyrraeth eu lluoedd milwrol yn y rhyfel.

[300px|bawd|dim|[Môr-filwyr yr Unol Daleithiau a lluoedd Byddin Gweriniaeth Fietnam yn ystod Brwydr Pentref Hamo, tua Ionawr 1968]]

Categori:1968 yn Fietnam
Categori:Rhyfel Fietnam
Tet, Ymosodiad
Achal Prabhala

Ymchwilydd, actifydd ac awdur o India yw **Achal Prabhala**. Mae wedi ei leoli yn Bangalore, (Karnataka). Mae'n gweithio ar hawliau eiddo deallusol mewn perthynas â meddygaeth a gwybodaeth. Mae hefyd yn aelod o'r fwrdd cynghori y Sefydliad Wicimedia.

Categori:Ymchwilwyr o India
Alexander Mackenzie

Ail Brif Weinidog Canada o 7 Tachwedd, 1873 i 8 Hydref, 1878 oedd **Alexander Mackenzie**, PC (28 Ionawr 1822 - 17 Ebrill 1892).

Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Marwolaethau 1892
Categori:Prif Weinidogion Canada
Gorsaf reilffordd Llanilltud Fawr

Mae **gorsaf reilffordd Llanilltud Fawr** (Saesneg: *Llantwit Major railway station*) yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref fechan Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, Cymru.

Llanilltud Fawr
Categori:Llanilltud Fawr
Gorsaf reilffordd Llansamlet

Mae **gorsaf reilffordd Llansamlet** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu cymuned Llansamlet yn Sir Abertawe, Cymru. Mae'r orsaf yn gorwedd ar Reilffordd Gorllewin Cymru ac fe'i rheolir gan Trafnidiaeth Cymru.

Llansamlet
Václav Havel

Dramodydd, bardd a gwleidydd Tsiecaidd oedd **Václav Havel** (5 Hydref 1936 – 18 Rhagfyr 2011). Ef oedd arlywydd olaf Tsiecoslofacia ac arlywydd cyntaf y Weriniaeth Tsiec. Cyhoeddwyd peth o'i yn waith wreiddiol fel samizdat

Cafodd ei eni ym Mhrag, yn fab i Václav Maria Havel a'i wraig Božena Vavřečková.  Prioddod ei wraig gyntaf, Olga Šplíchalová, (bu farw ym 1996) ym 1964. Daeth Václav Havel i'r amlwg gyda'i waith llenyddol, ac yna daeth yn fwyfwy gweithgar yng ngwleidyddiaeth Tsiecoslofacia adeg Gwanwyn Prag a goresgyniad y wlad gan luoedd Cytundeb Warsaw a ddaeth â therfyn i ddiwygiadau i'r drefn gomiwnyddol. Cafodd ei garcharu nifer o weithiau am wrthwynebu'r llywodraeth. Daeth yn arlywydd Tsiecoslofacia yn sgîl y Chwyldro Melfed, un o chwyldroadau 1989 a arweiniodd at gwymp comiwnyddiaeth yn Nwyrain Ewrop a diwedd y Rhyfel Oer, ac yn arlywydd y Weriniaeth Tsiec yn sgîl yr Ysgariad Melfed a welodd yr hen Tsiecoslofacia'n rhannu'n ddwy.

Enillodd Wobr Erasmuss ym 1986.

Bu farw yn 75 oed yn Vlčice.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
* *Čtyři rané básně*
* *Záchvěvy I & II* (1954)
* *První úpisy* (1955)
* *Prostory a časy* (1956)
* *Na okraji jara (cyklus básní)* (1956)
* *Antikódy* (1964)

### Drama
**Autostop* (1960)
**Rodinný večer* (1960)
**Zahradní slavnost* (1963)
**Vyrozumění* (1965)
**Ztížená možnost soustředění* (1968)
**Motýl na anténě* (1968)
**Strážný anděl* (1968)
**Horský hotel* (1976)
**Protest* (1978)
**Chyba* (1983)
**Pokoušení* (1985)
**Asanace* (1987)
**Odcházení* (2007)

### Eraill
**Dopisy Olze* (1988)
**Letní přemítání* (1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Tsiecoslofacia
Categori:Arlywyddion Tsiecia
Categori:Beirdd Tsieceg
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Dramodwyr Tsieceg
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Gwleidyddion o Tsiecia
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl o Brag
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Gorsaf reilffordd Melin Wyllt

Mae **gorsaf reilffordd Melin Wyllt** (Saesneg: *Wildmill railway station*) yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu ardal Melin Wyllt ym Mhen-y-bont ar Ogwr, Cymru. Mae'r orsaf yn gorwedd ar y llinell Maesteg o Gaerdydd trwy Ben-y-bont ar Ogwr ac fe'i reoli gan Trafnidiaeth Cymru.

Melin Wyllt
Merseyrail

Mae ***Merseyrail*** yn gwmni sy'n gweithredu trenau a rhwydwaith rheilffyrdd cymudo yn y Deyrnas Unedig, sy'n canolbwyntio ar ddinas Lerpwl, Glannau Merswy. Mae'r rhwydwaith yn bennaf trydan gyda trenau disel yn rhedeg ar Llinell y Ddinas.

## Llinellau
### Llinell Ogleddol (*Northern Line*) 
Mae gwasanaethau ar y **Llinell Gogleddol** yn gweithredu o Hunts Cross yn y de o Lerpwl, drwy dwnnel o orsaf Brunswick drwy Lerpwl Canolog a Moorfields, i Southport. Mae gwasanaethau hefyd yn rhedeg o Lerpwl Canolog i Ormskirk a Kirkby. Mae gan bob llwybr drên bob 15 munud o Ddydd Llun i Ddydd Sadwrn gan roi cyfnod o bum munud rhwng trenau ar yr adran ganolog.

Delwedd:507011 Liverpool South Parkway.jpg
Delwedd:CaerLB01.jpg|Trên Merseyrail yng nghorsaf reilffordd Caer
Delwedd:Merseyrail Map.svg|Map y rhwydwaith
Delwedd:MoorfieldsLB01.jpg|Trên Merseyrail yng nghorsaf Moorfields

### Llinell Cilgwri (*Wirral Line*) 
Mae gwasanaethau ar y **Llinell Cilgwri** yn gweithredu o'r ddolen drwy Dwnnel Reilffordd Merswy i orsaf Hamilton Square ym Mhenbedw. Oddi yno, naill ai eu bod yn rhedeg i'r de i Hooton, lle maent yn parhau i naill ai Gaer neu Ellesmere Port, neu i'r gorllewin i ogledd Benbedw, lle mae'r llinell yn rhannu i New Brighton a West Kirby.

### Llinell Ddinas (*City Line*) 
Yn fras, mae'r **Llinell Ddinas** yn cynnwys y Rheilffordd Lerpwl i Wigan a'r ddwy gangen arall sy'n rhan o'r llinellau gogleddol a deheuol Lerpwl i Fanceinion.

Categori:Cludiant yng Nglannau Merswy
Categori:Cwmnïau Gweithredu Trenau
Gorsaf reilffordd Rhymni

Mae **gorsaf reilffordd Rhymni** (Saesneg: *Rhymney railway station*) yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Rhymni, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru.

Rhymni
Digwyddiad y Berwyn

[bawd|Yr olygfa o [Cadair Berwyn|Gadair Berwyn.]]
Digwyddiad unigryw pan ymddangosodd  gwrthrych hedegog anhysbys (Saesneg: *UFO*) oedd **digwyddiad y Berwyn** ar 23 Ionawr 1974 yng nghadwyn mynyddoedd y Berwyn yn Llandrillo, Sir Feirionnydd (heddiw: Sir Ddinbych), Gogledd Cymru. Cynigir nifer o esboniadau gwyddonol i'r digwyddiad, ond cred rhai mewn damcaniaeth gydgynllwyniol a'i fod yn ymwneud â bodau arallfydol. Gelwir y digwyddiad yn "Roswell gwledydd Prydain", enw a roddir hefyd ar ddigwyddiad Coedwig Rendlesham yn Suffolk, Dwyrain Lloegr.

Yn ôl tystion, yr oedd nifer o oleuadau anghyffredin yn yr awyr, ac yna crynodd y ddaear, gan beri i nifer o bobl gredu fod awyren neu rywbeth tebyg wedi chwalu yn y bryniau. O fewn awr, roedd ymchwiliad gan yr heddlu ar waith, gyda chymorth tîm achub yr Awyrlu Brenhinol o Ynys Môn. Daeth y chwilio i ben y prynhawn canlynol heb iddyn nhw ganfod na datrys beth ydoedd. Roedd daeargryn yng ngogledd Cymru'r noson honno sy'n esbonio'r crynu, ac mae'n bosib fod y golau a welwyd naill ai'n feteor neu'n ffenomen anghyffredin a elwir yn "olau daeargryn".

Honna rhai i wrthrych hedegog arallfydol daro'r Berwyn, a bod cyrff bodau arallfydol wedi'u canfod a'u cuddio gan lywodraeth y Deyrnas Unedig. Dywed rhai y cafodd y trigolion lleol ymweliad gan "Ddynion mewn Du".

Categori:1974 yng Nghymru
Categori:Damcaniaethau cydgynllwyniol
Categori:Y goruwchnaturiol yng Nghymru
Categori:Gwrthrychau hedegog arallfydol
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Gorsaf reilffordd Pontlotyn

Mae **gorsaf reilffordd Pontlotyn** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref Pontlotyn, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru. Mae'r orsaf yn gorwedd ar y llinell Rhymni ac fe'i rheolir gan Trafnidiaeth Cymru.

Pontlotyn
Rhagargoelion Aberfan

Rhagargoelion honedig o drychineb Aberfan oedd **rhagargoelion Aberfan**. Ar 21 Hydref 1966 lladdwyd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant, gan dirlithriad o domen lo ym mhentref Aberfan yng Nghymru. Yn yr wythnosau wedi'r drychineb honnodd nifer o bobl i gael rhagdeimladau mewn breuddwydion a gweledigaethau.

Cafodd y rhagargoelion eu casglu a'u hastudio gan Dr J. C. Barker, seiciatrydd o Lundain. Yn syth wedi'r drychineb, cyhoeddodd Peter Fairley, gohebydd gwyddoniaeth yr *Evening Standard*, gais gan Barker am adroddiadau o ragargoelion. Cafodd erthygl Fairley ei syndicetio i bapurau eraill. Derbyniodd Barker 76 o atebion gan bobl ledled Prydain, y rhan fwyaf ohonynt gan fenywod (5 menyw i bob dyn), ac o oed 10 i 73. Yn ôl dadansoddiad Barker, roedd 16 ohonynt yn ddiwerth, ac roedd angen rhagor o ymchwiliad i ddilysu'r 60 arall. O'r 60 o honiadau hyn, roedd 22 ohonynt yn gallu rhoi enwau tystion i ategu natur ragwybodol y profiad, hynny yw i dystio glywed y rhagargoel gan y person a hynny cyn i'r drychineb ddigwydd. Rhannodd Barker y honiadau i dri chategori: "breuddwydion", "clirwelediad mewn cyfarfodydd ysbrydegol", ac "anghysur cyn y drychineb".

Cafodd Eryl Mai Jones, merch deg mlwydd oed, freuddwyd a ddisgrifiodd i'w mam y diwrnod cyn y drychineb: "Es i'r ysgol ac nid oedd ysgol yna. Roedd rhywbeth du wedi dod i lawr drosti."

## Cyfeiriadau 
Categori:Y goruwchnaturiol yng Nghymru
Categori:Rhagfynegiad
Categori:Trychineb Aberfan
Nam ar y clyw

bawd
Mae **nam ar y clyw**, neu fod yn drwm o glyw, yn anallu clywedol rhannol neu lwyr. Gall nam ar y clyw fod yn bresennol adeg genedigaeth  neu ei gaffael ar unrhyw adeg wedi hynny. Gall nam ar y clyw ddigwydd mewn un glust neu'r ddwy. Mewn plant, gall problemau clyw effeithio ar y gallu i ddysgu iaith lafar, ac mewn oedolion gall greu anawsterau gyda rhyngweithio cymdeithasol ac yn y gwaith. Gall nam ar y clyw fod dros dro neu'n barhaol. Mae nam ar y clyw sy'n gysylltiedig ag oedran fel arfer yn effeithio ar y ddwy glust ac mae'n ganlyniad i golli celloedd gwallt y cochlea. Mewn rhai pobl, yn enwedig pobl hŷn, gall nam ar y clyw arwain at unigrwydd. Defnyddir y term byddar ar gyfer y sawl sydd heb lawer o glyw neu sydd a dim clyw o gwbl.
## Pethau sy'n achosi nam ar y clyw 
Gall nam ar y clyw gael ei achosi gan nifer o ffactorau, gan gynnwys: geneteg, heneiddio, dod i gysylltiad â sŵn, rhai heintiau, cymhlethdodau geni, trawma i'r glust, a rhai meddyginiaethau neu docsinau. Cyflwr cyffredin sy'n arwain at golli clyw yw heintiau cronig ar y glust. Gall rhai heintiau yn ystod beichiogrwydd, fel cytomegalofirws, syffilis a rwbela, hefyd achosi nam ar glyw plentyn. Gwneir diagnosis o golled clyw pan fydd profion clyw yn canfod nad yw person yn gallu clywed 25 desibel mewn o leiaf un glust. Argymhellir profi am glyw gwael ar gyfer pob baban newydd-anedig. Gellir categoreiddio colled clyw fel ysgafn (25 i 40&nbsp;dB), cymedrol (41 i 55&nbsp;dB), cymedrol i ddifrifol (56 i 70&nbsp;dB), difrifol (71 i 90&nbsp;dB), neu ddwys (mwy na 90&nbsp;dB). Mae tri phrif fath o golled clyw: colled clyw dargludol, colled clyw synhwyraidd, a cholled clyw cymysg.

Gellir atal tua hanner y golled clyw yn fyd-eang trwy fesurau iechyd cyhoeddus. Mae arferion o'r fath yn cynnwys imiwneiddio, gofal priodol o amgylch beichiogrwydd, osgoi sŵn uchel, ac osgoi rhai meddyginiaethau. Mae Sefydliad Iechyd y Byd yn argymell bod pobl ifanc yn cyfyngu amlygiad i synau uchel a defnyddio chwaraewyr sain bersonol i awr y dydd mewn ymdrech i gyfyngu ar amlygiad i sŵn. Mae adnabod colled clyw a chynnig cefnogaeth  gynnar yn arbennig o bwysig mewn plant.

## Epidemioleg
Mae nam ar y clyw yn effeithio ar oddeutu 1 biliwn o bobl i ryw raddau.  Mae'n achosi anabledd mewn tua 466 miliwn o bobl (5% o'r boblogaeth fyd-eang), ac anabledd cymedrol i ddifrifol mewn 124 miliwn o bobl. O'r rhai ag anabledd cymedrol i ddifrifol mae 108 miliwn yn byw mewn gwledydd incwm isel a chanolig. O'r rhai â cholled clyw, dechreuodd yn ystod plentyndod i 65 miliwn.

## Pethau sy'n helpu pobl gyda nam ar y clyw 
bawd|Cymorth clyw digidol
*Cymorth clyw, sy'n helpu person gyda nam ar y clyw i glywed synau.
*Mewnblaniad cochlear 
*Iaith arwyddion, iaith sy'n caniatáu i berson byddar gael sgwrs â rhywun arall.
*Ci clywed, ci sydd wedi'i hyfforddi i glywed synau a helpu person byddar.

## Gweler hefyd
*Tinitws
*Iaith arwyddion

## Rhybudd Cyngor Meddygol
## Cyfeiriadau
Categori:Afiechyd
Categori:Iechyd
Categori:Bioleg
Kim Jong-un

Mae **Kim Jong-un** (Coreeg: 김정은, , ganed 8 Ionawr 1983) yn arweinydd unbenaethol Gweriniaeth Pobl Ddemocrataidd Corea (Gogledd Corea). Sillafir ei enw gyda'r wyddor rhufeinig weithiau fel **Kim Jong-eun** a **Kim Jung-eun**. Fo yw trydydd mab a phlentyn ieuangaf Kim Jong-il a bu iddo olynu ei dad yn dilyn ei farwolaeth ar 17 Rhagfyr 2011.

## Llinach
Categori:Arweinyddion Gogledd Corea
Categori:Unbeniaid
Richard Howell

Trydydd Llywodraethwr New Jersey o 1793 hyd 1801 oedd **Richard Howell** (25 Hydref 1754 – 28 Ebrill 1802).

Ganwyd Howell yn Newark, Delaware.  Roedd yn efaill i'w frawd Lewis Howell ac yn un o un ar ddeg o blant Ebenezer Howell, ffermwr, a Sarah (Bond) Howell, Crynwyr a ymfudodd o Gymru i Delaware tua 1724.  Roedd Richard Howell yn gyfreithiwr ac yn filwr ym Myddin (cynnar) yr Unol Daleithiau.  Gwasanaethodd fel capten ac yn nes ymlaen fel uwchgapten yn Rhyfel Annibyniaeth America yn 2il Gatrawd New Jersey o 1775 hyd 1779.

## Dolenni allanol
*  Bywgraffi Llyfrgell Talaithol New Jersey am Richard Howell 
*  *New Jersey Governor Richard Howell* , Cymdeithas Genedlaethol Llywodraethwyr

Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Genedigaethau 1754
Categori:Marwolaethau 1802
Categori:Llywodraethwyr New Jersey
Gorsaf reilffordd Lerpwl Canolog

Mae **gorsaf reilffordd Lerpwl Canolog** (Saesneg: *Liverpool Central railway station*) yn orsaf reilffordd yn ninas Lerpwl yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr. Mae'r orsaf yn ganolbwynt y rhwydwaith Merseyrail, gan ei fod ar y Llinell Ogleddol a'r Llinell Cilgwri ac fe'i rheolir gan Merseyrail.

Lerpwl Canolog
Gorsaf reilffordd Rock Ferry

Mae **gorsaf reilffordd Rock Ferry** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu ardal Rock Ferry o Benbedw yng Nghilgwri, Lloegr. Mae'r orsaf ar y canghennau Gaer ac Ellesmere Port y Llinell Cilgwri, rhan o'r rhwydwaith Merseyrail.

Rock Ferry
Rock Ferry
Eccles, Manceinion Fwyaf

Tref ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Eccles**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Salford.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Eccles boblogaeth o 38,756.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Salford
Categori:Trefi Manceinion Fwyaf
Việt Minh

250px|bawd|Baner y Việt Minh
Mudiad oedd yn brwydro dros annibyniaeth Fietnam oedd y **Việt Minh** (, Cynghrair dros Annibyniaeth Fietnam). Sefydlwyd yn Nanjing, Tsieina, rhywbryd rhwng 1935 a 1936 fel ffrynt unedig yn erbyn Ymerodraeth Ffrainc oedd yn rheoli Indo-Tsieina Ffrengig, ond wnaeth darfod yn fuan. Adferwyd y mudiad ym 1941 gan Blaid Gomiwnyddol Indo-Tsieina a Ho Chi Minh i wrthwynebu meddiannaeth Fietnam gan Japan yn ystod yr Ail Ryfel Byd, a chafodd gefnogaeth gan yr Unol Daleithiau  a Gweriniaeth Tsieina. Wedi i'r Japaneaid encilio ar ddiwedd y rhyfel, parhaodd y Việt Minh i wrthwynebu imperialaeth Ffrainc yn Fietnam. Enciliodd lluoedd Ffrainc rhag De Ddwyrain Asia ar ddiwedd Rhyfel Cyntaf Indo-Tsieina ym 1954, wedi iddynt golli nifer o frwydrau i luoedd Võ Nguyên Giáp, arweinydd milwrol y Việt Minh. Daeth y Việt Minh i rym yng Ngogledd Fietnam wedi i Fietnam rhannu'n ddwy yn ôl Cytundeb Genefa, a gwrthwynebodd llywodraeth De Fietnam a'r Unol Daleithiau yn ystod Rhyfel Fietnam. Erbyn 1960 cafodd ei ddisodli fel mudiad herwfilwrol comiwnyddol yn y De gan Ffrynt Rhyddid Cenedlaethol De Fietnam.

Categori:Comiwnyddiaeth
Categori:Hanes Fietnam
Categori:Mudiadau rhyddid cenedlaethol
Vũng Tàu

Dinas yn nhalaith Quang Binh yn Bac Trung Bo, Fietnam, yw **Vũng Tàu**. Mae'r boblogaeth yn 327,000 (cyfrifiad 2016). Mae Maes Awyr Vung Tau ger y ddinas.

Categori:Dinasoedd Fietnam
Da Nang

Dinas yn nhalaith Da Nang yn Nam Trung Bo, Fietnam, yw **Đà Nẵng** (hefyd: **Da Nang**). Mae'r boblogaeth yn 846,688 (cyfrifiad 2009). Mae Maes Awyr Da Nang ger y ddinas.

Categori:Dinasoedd Fietnam
Metrolink Manceinion

bawd|250px|Tram Metrolink Manceinion rhif 3009A, yn Salford Quays, Manceinion Fwyaf.
bawd|left
chwith|bawd|260px|Un o'r genhedlaeth gyntaf o dramiau Metrolink
chwith|bawd|260px|Tramiau yng Ngorsaf Cornbrook
chwith|bawd|260px|Gorsaf reilffordd Maes Awyr Manceinion
Mae ***Metrolink*** (a elwir hefyd yn **Metrolink Manceinion**) yn system rheilffyrdd ysgafn ym Manceinion Fwyaf, Lloegr. Mae'n cynnwys pedair llinell sy'n uno yng nghanol dinas Manceinion ac yn terfynu yn Bury, Altrincham, Eccles a Chorlton-cum-Hardy. Mae'r system yn eiddo i Drafnidiaeth ar gyfer Manceinion Fwyaf (TfGM) a weithredir o dan gontract gan Grŵp RATP. Mae tramiau Metrolink yn rhedeg ar y stryd yng nghanol dinas Manceinion ac Eccles, ond mae'r rhan fwyaf o'r llwybrau yn y maestrefi yn defnyddio llinellau rheilffyrdd trwm blaenorol ac, felly, yn cael eu gwahanu oddi wrth draffig y stryd.

Mae'r system tramiau ar hyn o bryd yn y broses o gael ei ddatblygu, gyda 4 llinell newydd a fydd yn cael eu hadeiladu erbyn 2016, ac estyniadau pellach posibl i Stockport a Chanolfan Trafford gydag ail linell ar draws y ddinas a gynlluniwyd ar gyfer canol Manceinion er mwyn hwyluso tagfeydd. Yn 2008 dechreuodd gwaith ar linellau Metrolink newydd, gan ddechrau ymestyn y system i Chorlton, East Didsbury, Ashton-under-Lyne, Oldham, Rochdale, Sportcity, MediaCityUK a Maes Awyr Manceinion. Dechreuodd y gwasanaeth i MediaCityUK yn 2010, tra cychwynodd y gwasanaethau i Chorlton yn 2011.

## Llinellau
Dyma restr o linellau sydd mewn gwasanaeth ar y Metrolink:


Categori:Cludiant ym Manceinion Fwyaf
Categori:Manceinion
Maes Awyr Rhyngwladol Da Nang

Maes awyr sifil a leolir 30&nbsp;km i'r gorllewin o ddinas Da Nang, Nam Trung Bo, yn Fietnam, yw **Maes Awyr Da Nang** (Fietnameg: *Cảng hàng không Da Nang* neu *Sân bay Da Nang*). Mae'n perthyn i Ddinas Cam Ranh ac yn cael ei redeg ganddi; yn y gorffennol roedd yn gwasanaethu fel Gwersyll Awyrlu Dow (*Da Nang Air Base*). Mae gan y maes awyr un rhedfa 10000  troedfedd (3000 m) o hyd a 147 tr (45 m) o led.

## Dolenni allanol 
*  Da Nang International Airport

Categori:Da Nang
Cam Ranh
Montgomeryshire Collections

Cylchgrawn blynyddol Clwb Powysland yw **Casgliadau Maldwyn** (Saesneg: *Montgomeryshire Collections*), sy'n cynnwys erthyglau ysgolheigaidd ar bynciau archeolegol a hanesyddol yn ymwneud â Phowys, adolygiadau o lyfrau, a nodiadau am y gymdeithas. Fe'i cyhoeddwyd gyntaf gyda'r teitl *Collections Historical & Archaeological relating to Montgomeryshire*, 1868 (cyf. 1) - 1942 (cyf. 47); yna fe newidiwyd ei enw i *Montgomeryshire collections : relating to Montgomeryshire and its borders* yn 1943 (cyfrol 48). Cyflwynwyd y teitl Cymraeg, 'Casgliadau Maldwyn', yn 1999 (cyfrol 87).

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
*  Collections Historical & Archaeological relating to Montgomeryshire ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
*  Montgomeryshire Collections - Casgliadau Maldwyn ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
*  Gwefan Clwb Powysland

Categori:Cylchgronau Saesneg Cymru
Categori:Cylchgronau hanes
Categori:Cyhoeddiadau a sefydlwyd ym 1868
Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Hanes Cymru
Categori:Hanes Powys
Tribo-oleuedd

Ffenomen optegol yw **tribo-oleuedd** pan gynhyrchir golau trwy ryngweithiadau tribolegol mewn mater, megis rhwygo, crafu, neu wasgu, sy'n torri bondiau cemegol y mater. Ni ddeallir y ffenomen yn hollol, ond yn debyg fe'i achosir gan wahanu ac ail-uno gwefrau trydanol. Er enghraifft, gall diemwnt oleuo wrth iddo gael ei dorri.

Categori:Golau
Maes Awyr Manceinion

Mae **Maes Awyr Manceinion** (IATA: MAN, ICAO: EGCC), a elwir yn aml yn gynt  yn **Ringway**, yn faes awyr mawr yn Ringway yn Ninas Manceinion o fewn Manceinion Fwyaf, Lloegr.

Manceinion
Categori:Cludiant ym Manceinion Fwyaf
Maes Awyr John Lennon Lerpwl

Mae **Maes Awyr John Lennon Lerpwl** (IATA: **LPL**, ICAO: **EGGP**) yn faes awyr rhyngwladol sy'n gwasanaethu dinas Lerpwl a Gogledd Orllewin Lloegr.

Arferid ei alw'n **Speke Airport**, **RAF Speke**, a **Liverpool Airport**. Mae wedi'i leoli oddi fewn i Ddinas Lerpwl, gyferbyn ac aber Afon Merswy tua 6 milltir i'r de-ddwyrain o ganol y Ddinas.

Rhoddwyd enw'r cerddor John Lennon (aelod o'r Beatles) ar y maes awyr er anrhydedd i'r cerddor hwn o Lerpwl.

## Cyfeiriadau
Lerpwl
Categori:Lerpwl
Maes Awyr Caernarfon

Lleolir **Maes Awyr Caernarfon** (ICAO: **EGCK**) i'r de-orllewin o Gaernarfon yng Ngwynedd, Cymru. Mae'n faes awyr hedfan sifil.

Mae gan gwmni Maes Awyr Caernarfon Drwydded Gyffredin y CAA (Rhif
P866), sy’n caniatáu hedfan gwasanaethau cludiant cyhoeddus i deithwyr gan y cwmni trwyddedig, Air Caernarfon Cyf. Dydy'r maes awyr ddim yn drwyddedig am ddefnydd yn
ystod y nos.

Ceir caffi mawr yn y maes awyr, yn ogystal ag awyrendai cynhaliaeth a storfa, canolfan ymwelwyr a siop, sydd yn rhan o’r Amgueddfa Awyr ar y safle. Mae Academi Awyr Gogledd Cymru a Heliganolfan Caernarfon yn ysgolion hedfan sydd wedi'u lleoli ar y safle.

## Hanes 
Agorwyd y maes awyr yn 1941 fel ***RAF Llandwrog***. Roedd y ganolfan awyr yn cael ei ddefnyddio i hyfforddi saethwyr, gweithredwyr radio a llyw-wyr, ac yn nes ymlaen fel canolfan i Wasanaeth Achub Mynydd yr RAF. Am weddill yr Ail Ryfel Byd RAF Llandwrog oedd y maes awyr mwyaf yng Nghymru.

Peidiodd yr RAF ddefnyddio'r maes awyr yn 1953. Ers 2003 mae wedi bod yn gartref i hofrennydd gogledd Cymru yr elusen Ambiwlans Awyr Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Caernarfon
Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Caernarfon
Ardal cod post SY

Grŵp o ardaloedd Côd post yw **ardal côd post SY**, a adnabyddir hefyd fel **ardal cod post Amwythig**, sy'n gorchuddio ardaloedd yng Nghymru a Lloegr, gan gynnwys Aberystwyth, Amwythig, Borth, Bow Street, Bucknell, Caersŵs, Church Stretton, Craven Arms, Y Drenewydd, Yr Eglwys Wen, Ellesmere, Lydbury North, Llanbrynmair, Llandinam, Llanfechain, Llanfyllin, Llanidloes, Llanon, Llanrhystud, Llansanffraid, Llanymynech, Llwydlo, Machynlleth, Malpas, Meifod, Croesoswallt, Tal-y-bont, Y Trallwng, Trefaldwyn,  Trefesgob, Tregaron ac Ystrad Meurig.
bawd|dim|400px|Ardaloedd pethnasol i SY

## Yr ardal yn fanylach
Mae ardal cod post SY yn gorchuddio rhan mawr o Swydd Amwythig a chanolbarth Cymru.

Yn fras, mae'r ardal yn gorchuddio:

## Cyfeiriadau
SY
Categori:Swydd Amwythig
Porthladd Caergybi

250px|de|bawd
Mae **Porthladd Caergybi** yn borthladd fferi yng Nghaergybi ar Ynys Môn, Cymru. Mae Stena Line ac Irish Ferries yn hwylio o Gaergybi i Ddulyn a Dún Laoghaire yn Iwerddon, gan ffurfio prif gyswllt ar gyfer trafnidiaeth rhwng gogledd Cymru a chanolbarth a gogledd Lloegr i Iwerddon.

Categori:Caergybi
Y Tafod

***Y Tafod*** yw cylchgrawn Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Mae'n cael ei gyhoeddi tua phedair gwaith y flwyddyn, i gyd-daro gyda digwyddiadau pwysig megis Cyfarfod Cyffredinol Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, Eisteddfod yr Urdd, a'r Eisteddfod Genedlaethol.

Yr enw gwreiddiol oedd '**Tafod y Ddraig**' a gyhoeddwyd yn gyntaf yn Hydref 1963 gan Owain Owain, Bangor. Ef hefyd a ddyluniodd fersiwn gwreiddiol o logo'r gymdeithas i gyd-fynd a'i bapur. Mae'r fersiwn cyntaf hwn i'w weld yn y Llyfrgell Genedlaethol. Yn Chwefror 1969 y gwnaed y fersiwn coch, cyfoes a hynny gan Elwyn Ioan a Robat Gruffudd (gweler *Golwg* 21 Mehefin 2020).

Roedd gan wasg y Lolfa gysylltiad agos ond anffurfiol â Chymdeithas yr Iaith Gymraeg a bu'n gyfrifol am argraffu ei chylchgrawn misol, *Tafod y Ddraig* am gyfnod hir. Ymhlith y golygyddion eraill y mae Gareth Miles ac Angharad Tomos.

## Y cyfnod cynnar
Trafododd Gwilym Tudur y dyddiau cynnar dan olygyddiaeth Owain Owain yn ei gyfrol Wyt Ti'n Cofio...?: 

Yn ei gyfrol *Brwydr y Gymraeg*, dywed yr awdur, Geraint Jones:

"Gallai fod yn ddeifiol a chlyfar. Daeth cystadlaethau dinod y cylchgrawn misol yn destun hwyl ac edmygedd." Mae'n rhoi enghreifftiau:
*Y cyntaf i ddod o hyd i hanner cant o fyfyrwyr Cymraeg newydd i'r Coleg ar y Bryn! Gwobr: Swydd Cofrestrydd.'
*Ysgrifennu 'Bangor - ''Athens of the English Midlands' mewn lliw bricsen coch. Gwobr: Y Prifathro Charles Evans.'
*Diarhebion heddiw: A fo ben, bid gynffon; Gorau addysg, ejiwceshion; Tri cynnig i Gymro - *Welsh 01, Welsh 02, Welsh O3*; Canmol dy fro a thrig yno - o leiaf unwaith y flwyddyn.'

## Rhifynau cynnar
Golygydd: Owain Owain

Delwedd:Tafodcyntaf.jpg|Rhif 1Hydref 1963
Delwedd:Tafod y Ddraig Rhifyn 2.pdf|Rhif 2Tachwedd 1963
Delwedd:Tafod y Ddraig Rhif 3.pdf|Rhif 3Rhagfyr 1963.
Delwedd:Tafod y Ddraig Rhif 4 Ionawr 1964.pdf|Rhif 4Ionawr 1964
Delwedd:Tafod y Ddraig Rhif 5.pdf|Rhif 5Chwefror 1964
Delwedd:Tafod y Ddraig Rhif 6.pdf|Rhif 6Mawrth 1964
Delwedd:Tafod y Ddraig Rhif 7.pdf|Rhif 7Ebrill 1964
Delwedd:Tafod y Ddraig Rhif 8.pdf|Rhif 8Mai 1964
Delwedd:Tafod y Ddraig Rhif 9.pdf|Rhif 9Mehefin 1964
Delwedd:Tafod y Ddraig Rhif 10.pdf|Rhif 10Gorffennaf 1964

## Y tafod: bathodyn y Gymdeithas
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Cymdeithas yr Iaith
* Y Rhifynnau Cyntaf o Dafod y Ddraig
* Gwefan Owain Owain

Categori:Owain Owain
Tafod
Tafod
Tafod
Tafod
Soser hedegog

:*Am y losinen, gweler soser hedegog (losinen).*
bawd|Soser hedegog honedig a welwyd yn New Jersey, UDA, ym 1952.
Math o wrthrych hedegog anhysbys (UFO) yw **soser hedegog** sydd â siâp disg (megis soser) a gan amlaf yn fetelaidd ei golwg, ac weithiau gyda goleuadau arni neu yn pelydru ohoni. Mae rhai yn credu taw llongau gofod yn perthyn i fodau arallfydol yw soseri hedegog. Mae eraill yn credu bod esboniadau eraill y tu ôl iddynt, neu bod nifer ohonynt yn gastau.

Ceir cofnodion o wrthrychau hedegog â siâp disg ers yr Oesoedd Canol, ond bathwyd y term Saesneg *flying saucer* yn sgîl disgrifiad yr Americanwr Kenneth Arnold o wrthrychau hedegog anhysbys a welodd ar 24 Mehefin 1947. Ers profiad Arnold bu nifer fawr o bobl yn honni weld soseri hedegog ar draws y byd. Mae rhai yn defnyddio soser hedegog fel term cyffredinol am unrhyw UFO, ond ceir mathau eraill megis y triongl du.

Disgrifiodd un tyst "llestr mawr" yn yr awyr yn ystod Goleuadau Egryn (1904–5), dros ddeugain mlynedd cyn i'r term Saesneg *flying saucer* gael ei fathu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwrthrychau hedegog arallfydol
Surop

Hylif trwchus a melys yw **surop** a wneir trwy hydoddi siwgr mewn dŵr berw. Yn y gegin caiff ei flasu â'i roi ar fwyd, yn enwedig pwdinau a bwydydd melys, neu ei ddefnyddio i gadw bwyd, gan amlaf ffrwythau. Weithiau defnyddir surop â moddion ynddo i drin peswch er enghraifft. Gall surop hefyd gyfeirio at sudd crynodedig ffrwyth neu blanhigyn.

## Coginiaeth 
[bawd|Surop masarn ar [crempog|grempogau. Gellir hefyd arllwys surop masarn dros wafflau ac hufen iâ.]]
Daw suropau coginio gan amlaf o rawn, ffrwythau, neu sudd planhigion a choed. Gellir arllwys surop dros fwyd, yn enwedig suropau persawrus megis surop masarn, neu ei ddefnyddio fel cynhwysyn. Cynhwysyn melys yw surop a ddefnyddir gyda siwgr, neu yn ei le. Mewn cacen goch, er enghraifft, mae surop yn rhoi iddi ansawdd llaith a thrwchus. Mewn fflapjacs, mae surop yn pobi â siwgr, menyn a cheirch i greu cymysgedd sy'n debyg i doffi. Coginir fflapjacs am gyfnod byr i'w gwneud yn gnoadwy, neu'n hirach i'w gwneud yn galed.

Gwneir triagl (neu driog) trwy goethi siwgr o'r gansen. Mae gan y surop trwchus a thywyll a elwir yn driagl du flas chwerw yn debyg i licris. Ceir math arall o driagl, yn drwchus ond yn felyn-aur ei liw ac â blas melys iawn, o'r enw triagl melyn. Gellir ei arllwys dros fwydydd neu ei ddefnyddio mewn cymysgeddau teisenni a bisgedi, ac i wneud sawsiau megis menyn caramel.

Daw surop corn o flawd corn, a chanddo flas sydd fymryn yn felys. a'i ychwanegu at ddiodydd i'w melysu. Surop di-alcoholig yw grenadin a wneir o bomgranad, ac fe'i ddefnyddir i liwio coctels a rhoi iddynt flas melys.

## Meddyginiaeth 
bawd|Potel o surop meddyginiaethol i drin peswch. Mae cwpan bach ar gaead y botel i fesur y dos.
Toddiad o siwgr, yn aml swcros, mewn dŵr a ddefnyddir i gludo moddion trwy'r geg yw surop meddyginiaethol. Mae melysrwydd y hylif yn ei wneud yn haws i gleifion, yn enwedig plant, i lyncu'r moddion. Yn aml daw moddion dros y cownter i leddfu peswch ar ffurf surop, ond er ei fod yn boblogaidd iawn, nid oes tystiolaeth ddigonol bod y math hwn o feddyginiaeth yn effeithiol.

## Gweler hefyd 
* Mêl

## Cyfeiriadau 

Categori:Hylifau
Categori:Siwgr
Categori:Triniaethau meddygol
John Wayne

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **Marion Mitchell Morrison** (ganwyd **Marion Robert Morrison**; 26 Mai 1907&nbsp;– 11 Mehefin 1979), a adnabwyd yn well gan ei enw llwyfan **John Wayne**. Serennodd mewn nifer o ffilmiau am y Gorllewin Gwyllt, gan gynnwys *Stagecoach* (1939), *The Searchers* (1956), *Rio Bravo* (1959), a *True Grit* (1969). Ystyrid yn eicon Americanaidd ac yn un o sêr mwyaf sinema'r Unol Daleithiau.

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Gwrth-gomiwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Pobl fu farw o ganser y stumog
Categori:Pobl o Iowa
Categori:Seiri Rhyddion
Lee Marvin

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **Lee Marvin** (19 Chwefror 1924 – 29 Awst 1987). Ymhlith ei ffilmiau enwocaf yw *The Man Who Shot Liberty Valance* (1962), *Cat Ballou* (1965), *The Dirty Dozen* (1967), a *Paint Your Wagon* (1969).

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilmiau drama Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilmiau'r Gorllewin Gwyllt
Categori:Actorion ffilmiau rhyfel Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilmiau trosedd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn Arizona
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Eli Wallach

Actor o o'r Unol Daleithiau oedd **Eli Herschel Wallach** (7 Rhagfyr 1915 – 24 Mehefin 2014). Ymddangosodd yn *Baby Doll* (1956), *The Magnificent Seven* (1960), *The Good, the Bad and the Ugly* (1966), a *The Godfather Part III* (1990).

## Ffilmiau
* *Baby Doll* (1956)
* *The Lineup* (1958)
* *The Magnificent Seven* (1960)
* *The Misfits* (1961)
* *How the West Was Won* (1962)
* *The Victors* (1963)
* *Genghis Khan* (1965)
* *Lord Jim* (1965)
* *How to Steal a Million* (1966)
* *The Good, the Bad and the Ugly* (1966)
* *How to Save a Marriage and Ruin Your Life* (1968)
* ''Mackenna's Gold* (1969)
* *The Adventures of Gerard* (1970)
* *The Godfather Part III* (1990)
* *New York I Love You'' (2009)

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl fu farw ym Manhattan
John Cassavetes

Actor, sgriptiwr, a gwneuthurwr ffilmiau o'r Unol Daleithiau oedd **John Nicholas Cassavetes** (9 Rhagfyr 1929 – 3 Chwefror 1989). Ymddangosodd mewn nifer o ffilmiau, gan gynnwys ''Rosemary's Baby* (1968) a *The Dirty Dozen'' (1967).

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Roegaidd
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Rwdolff y carw trwyn-goch

bawd|dde|Rwdolff
Carw gyda thrwyn coch sy'n goleuo ydy **Rwdolff y carw trwyn-goch**. Yn aml, cyfeirir ato fel nawfed carw Siôn Corn, a phan gaiff ei ddarlunio, ef yw'r prif garw sy'n tynnu sled Siôn Corn ar noswyl Nadolig. Mae ei drwyn yn goleuo i'r fath raddau fel ei fod yn gallu arwain gweddill y tîm o geirw trwy dywydd garw'r Gaeaf.

Ymddangosodd Rwdolff am y tro cyntaf mewn llyfryn gan Robert L. May ym 1939 a gafodd ei gyhoeddi gan Montgomery Ward.

Mae'r stori'n eiddo i The Rudolph Company, L.P. ac mae wedi cael ei haddasu droeon gan gynnwys cân boblogaidd, rhaglen deledu, a ffilm. Er nad yw'r stori a'r gân yn y parth cyhoeddus, mae Rwdolff bellach yn rhan o chwedloniaeth y Nadolig.

## Cyfeiriadau
Categori:Anifeiliaid ffuglennol
Categori:Ceirw
Categori:Cymeriadau'r Nadolig
Categori:Llyfrau plant
Maes Awyr Gatwick

Mae **Maes Awyr Gatwick** (IATA: **LGW**, ICAO: **EGKK**) wedi ei leoli i'r gogledd o ganol Crawley, Gorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ac i'r de o ganol Llundain. A elwid gynt yn **Llundain Gatwick**, dyma ail faes awyr rhyngwladol mwyaf Llundain ar ôl Maes Awyr Heathrow, a'r ail drwy wledydd Prydain o ran teithwyr.

Categori:Cludiant yng Ngorllewin Sussex
Gatwick
Gatwick
Gareth Jewell

Actor teledu o Rydaman, Sir Gaerfyrddin ydy **Gareth Jewell** (ganed 7 Mehefin 1983).

## Ffilmograffiaeth ddethol 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Cyfweliad Baker Boys

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Pobl o Rydaman