open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Colli'r Hogiau

Astudiaeth gan Alan Llwyd o effaith y Rhyfel Mawr ar Gymru ac o ymateb y Cymry i'r rhyfel yw '''''Colli'r Hogiau: Cymru a'r Rhyfel Mawr'''''. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn Hydref 2018. Yn 2020 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
I lawer, dim ond enwau ar gofebau yw milwyr y Rhyfel Byd Cyntaf, ond mae Alan Llwyd wedi dod o hyd i'w straeon nhw a'r bobol a adawyd ar ôl. Mae'r ymchwil trylwyr yn esgor ar gyfrol ddiffiniol sydd yn adrodd hanesion dirdynnol, arwrol a thrasig y rhai a gollwyd a'r rhai a adawyd ar ôl.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2018
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
William Gilbert (ffisegydd)

Meddyg, ffisegydd ac athronydd naturiol o Sais oedd **William Gilbert** (24 Mai 1544 – 30 Tachwedd 1603). Roedd yn gwrthwynebol i'r athroniaeth Aristotelaidd a'r dull Sgolastig o ddysgu. Fe'i cofir heddiw i raddau helaeth am ei lyfr *De Magnete* (1600).

Ganwyd Gilbert ar 24 Mai 1544 yn Colchester, Essex. Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt, gan ennill ei radd MD ym 1569. Roedd yn feddyg yn Llundain a theithio ar y Cyfandir. Yn 1573 daeth yn Gymrawd Coleg Brenhinol y Meddygon, ac yn 1600 fe'i hetholwyd yn Llywydd y Coleg. Roedd yn feddyg personol i Elisabeth I ac i Iago I.

Ei waith gwyddonol pwysicaf oedd *De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure* ("Ynglŷn â'r magnet, cyrff magnetig, a'r magnet mawr y Ddaear"), a gyhoeddwyd ym 1600. Ynddo, mae'n disgrifio llawer o'i arbrofion gyda magnetau. Er enghraifft, mae'n disgrifio sut y gellir eu torri i ffurfio magnetau llai newydd gyda phob un â phegwn gogledd a phegwn de. Daeth i'r casgliad bod y Ddaear ei hun yn magnetig ac mai dyna'r rheswm pam mae cwmpawdau'n pwyntio i'r gogledd. Ef oedd y cyntaf i ddadlau bod canol y Ddaear wedi'i wneud o haearn. Yn ei lyfr mae hefyd yn disgrifio arbrofion gyda thrydan statig, a'i ddyfais o'r offeryn mesur trydanol cyntaf, nodwydd golyn o'r enw *versorium*.

Er bod *De Magnete* yn gyfraniad pwysig i'r Chwyldro Gwyddonol, gan roi pwyslais ar arsylwi uniongyrchol, roedd rhai o syniadau Gilbert yn ddiffygiol. Dadleuodd fod magnetedd a thrydan yn wahanol; tra dangosodd Hans Christian Ørsted a James Clerk Maxwell yn ddiweddarach eu bod yn agweddau ar un grym, sef electromagnetiaeth. Honnodd hefyd fod cwarts yn fath arbennig o galed o ddŵr.

Bu farw Gilbert ar 30 Tachwedd 1603 yn Llundain. Credir mai achos ei farwolaeth oedd y pla biwbonig.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1544
Categori:Gwyddonwyr o Loegr
Categori:Marwolaethau 1603
Categori:Meddygon o Loegr
Categori:Pobl o Essex
Categori:Pobl fu farw o'r pla
Cymdeithas Bêl-droed Ynysoedd Ffaro

**Cymdeithas Bêl-droed Ynysoedd Ffaro** (Ffaröeg: **Fótbóltssamband Føroya**; Daneg: *Færøernes fodboldforbund*), neu **FSF**, yw corff llywodraethu pob pêl-droed domestig yn Ynysoedd Ffaro, a'r lefel uchaf ohono yw Uwch Gynghrair Ynysoedd Ffaro. Mae hefyd yn rhedeg timau cenedlaethol Ynysoedd Ffaro ar gyfer dynion a menywod. Wedi'i sefydlu ym 1979, mae wedi'i leoli yn y brifddinas, Tórshavn.

## Hanes
bawd|250px|Dogfen gynharaf o gêm bêl-droed ar yr Ynysoedd, rhwng HB Tórshavn a TB Tvøroyri (1909)

Mae pêl-droed wedi'i drefnu wedi cael ei chwarae yn Ynysoedd Ffaro ers diwedd y 19g. Cynhaliwyd cynghrair pêl-droed genedlaethol gyntaf Ffaro (y *Meistaradeildin*) yn ystod yr Ail Ryfel Byd yn 1942. Rhwng 1942 a 1978 roedd holl bêl-droed Ffaro yn cael ei lywodraethu gan yr ÍSF (Cymdeithas Chwaraeon Ffaro). Ar 13 Ionawr 1979 sefydlwyd Cymdeithas Bêl-droed Ffaro. Ar y dechrau, gweithiodd gyda threfnu pêl-droed Ffaro. Cynhaliwyd cynghrair pêl-droed genedlaethol gyntaf Ffaro i ferched ym 1985.

Yn yr 1980au dechreuodd Cymdeithas Bêl-droed Ffaro hyfforddi hyfforddwyr a rheolwyr. Ar y dechrau fe’i gwnaed gyda chymorth Denmarc (mae'r Ynysoedd yn wlad hunan-lywodraethol ond yn rhan o Deyrnas Denmarc, a doedd dim tîm pêl-droed genedlaethol ryngwladol gan yr Ynysoedd ar y pryd. Newidiodd y sefyllfa, ac ers canol y 1990au mae’r hyfforddiant hwn bellach wedi bod o dan gyfrifoldeb Ffaroaidd llawn.

### Statws Ryngwladol
Am ddegawdau cyntaf pêl-droed yn yr Ynysoedd roedd y tîm cenedlaethol ond yn chwarae yn erbyn Ynysoedd Shetland. Doedd hi ddim nes 1962 cyn i'r tîm cenedlaethol deithio i chwarae Tîm pêl-droed cenedlaethol Gwlad yr Iâ yn 1962.

Ar 2 Gorffennaf 1988 enillodd Ynysoedd Ffaro aelodaeth o FIFA, ac ar 18 Ebrill 1990 fe wnaethant ennill aelodaeth o UEFA. Ers hynny mae Ynysoedd Ffaro wedi cymryd rhan mewn cystadlaethau pêl-droed rhyngwladol llawn.

Wedi ennill statws ryngwladol llamodd Tîm pêl-droed cenedlaethol Ynysoedd Ffaro ar y llwyfan ryngwladol gan "ennill" gêm gyfartal gyda thîm Awstria yn 1990 - gan hynny synnwyd y byd gan lwyddiant gymharol tîm a gwlad doedd y rhan fwyaf o bobl erioed wedi clywed amdanno.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Yr FSF ar wefan UEFA
*Gwefan Cymdeithas Bêl-droed Ynysoedd Ffaro, yr FSF
*Rhestr stadiymau yn Ynysoedd Ffaro – Nordic Stadiums
*Twitter @FaeroskFodbold

Ynysoedd Ffaro
Categori:Pêl-droed yn Ynysoedd Ffaro
Bilha

Mae **Bilha (בִּלְהָה** *"dibryder"*) yn fenyw a grybwyllir yn Llyfr Genesis. Mae Genesis 29:29  yn ei disgrifio fel morwyn Laban, a roddwyd i Rahel i fod yn forwyn ar adeg priodas Rahel â Jacob. Pan fethodd Rahel â chael plant, rhoddodd Bilha i Jacob fel gordderchwraig i esgor ar blant iddo. Rhoddodd Bilha enedigaeth i ddau fab, yr honnodd Rachel eu bod yn blant iddi hi ei hun o'r enw Dan a Naphtali.

Dywedir bod Jacob wedi cael o leiaf ddeuddeg mab gan bedair merch, ei wragedd, Lea a Rahel, a'i ordderchwragedd, Bilha a Silpa, a oedd, yn nhrefn eu genedigaeth, Reuben, Simeon, Lefi, Jwda, Dan, Naphtali, Gad, Asher, Issachar, Zebulun, Joseph, a Benjamin, a daeth pob un ohonynt yn benaethiaid eu grwpiau teulu eu hunain, a elwid yn ddiweddarach, yn Ddeuddeg Llwyth Israel. Mae'r Beibl hefyd yn nodi enw ferch iddo, Dina.

Yn Genesis 35:22 mae sôn am fab hynaf Jacob (oedd wedi newid ei enw i Israel erbyn hynny) yn cael perthynas rhywiol llosgach gyda Bilha. Oherwydd hyn rhoddwyd genedigaeth-fraint Ruben, y mab hynnaf i feibion Joseff.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fenywod y Beibl

## Cyfeiriadau 
:: Lle fo cyfeiriad yn destun Beiblaidd, bydd dilyn y cysylltiad yn mynd at rifyn Beibl William Morgan Cymdeithas Feiblaidd Prydain a Thramor, 1992 ar wefan Bible Gateway. Am destun mwy cyfoes gellir chwilio am yr un adnodau ar dudalen chwilio Beibl Net

Categori:Merched y Beibl
Categori:Hanes Israel
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Seres

Roedd **Seres** (Hebraeg: **זֶרֶשׁ**) yn wraig i Haman Tywysog yr Agagiad y sonnir amdani yn yr Hen Destament yn Llyfr Esther.

Cynghorodd Seres ei gŵr i baratoi crocbren uchel (50 cufydd) ac i grogi Mordecai arni. Fodd bynnag, cynghorodd Haman yn ddiweddarach na fyddai’n gallu ennill yn erbyn Mordecai. Gwrth-drowyd eu cynlluniau yn fuan pan orchmynnodd y Brenin Ahasferus i Haman gael ei grogi ar yr un crocbren yr oedd wedi'i baratoi ar gyfer Mordecai .

Lladdwyd deg mab Haman (ac o bosibl Seres) wrth ymladd, a chrogwyd eu cyrff gan Ahasferus ar yr un crocbren y crogwyd eu tad arno. Ni chofnodir tynged Seres.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fenywod y Beibl

## Cyfeiriadau 
:: Lle fo cyfeiriad yn destun Beiblaidd, bydd dilyn y cysylltiad yn mynd at rifyn Beibl William Morgan Cymdeithas Feiblaidd Prydain a Thramor, 1992 ar wefan Bible Gateway. Am destun mwy cyfoes gellir chwilio am yr un adnodau ar dudalen chwilio Beibl Net

Categori:Merched y Beibl
Categori:Hanes Israel
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Seffora

Mae **Seffora** (Hebraeg **צִפֹּרָה** *prydferthwch* ) yn cael ei grybwyll yn Llyfr Exodus fel gwraig Moses, a merch Reuel / Jethro, offeiriad a thywysog Midian. Yn Llyfr y Croniclau, sonnir am ddau o’i ŵyr: Sebuel, mab Gersom, a Rehabia, mab Elieser .

## Cefndir 
bawd|Merched Jethro, Théophile Hamel, c. 1850
Yn y Tora roedd Seffora yn un o saith merch Jethro, bugail Ceneaid a oedd yn offeiriad y Midianiaid. Yn Exodus 2:18 cyfeirir at Jethro hefyd fel Reuel, ac yn Llyfr y Barnwyr  fel Hobab. Hobab hefyd yw enw mab Jethro yn Numeri 10:29 .

## Naratif Beiblaidd
Tra roedd yr Israeliaid yn gaethion yn yr Aifft, lladdodd Moses Eifftiwr a oedd yn taro Isreiliad, ac am y drosedd honno ceisiodd Pharo ladd Moses. Felly ffodd Moses o'r Aifft a chyrraedd Midian. Un diwrnod wrth iddo eistedd wrth ffynnon, daeth merched Reuel yno i ddyfrio praidd eu tad. Cyrhaeddodd bugeiliaid eraill a gyrru'r merched i ffwrdd fel y gallent ddyfrio eu praidd eu hunain yn gyntaf. Gwnaeth Moses amddiffyn y merched gan ddyfrio eu praidd drostynt. Ar ôl dychwelyd adref gofynnodd eu tad iddyn nhw, "Paham y daethoch heddiw cyn gynted?" Atebodd y merched, "Eifftwr a’n hachubodd ni o law y bugeiliaid; a chan dynnu a dynnodd ddwfr hefyd i ni, ac a ddyfrhaodd y praidd." Gofynnodd Reuel "Pa le y mae efe? paham y gollyngasoch ymaith y gŵr? Gelwch arno, a bwytäed fara." Yna rhoddodd Reuel Seffora fel yn wraig i Moses .

Ar ôl i Dduw orchymyn i Moses ddychwelyd i'r Aifft i ryddhau'r Israeliaid, cymerodd Moses ei wraig a'i feibion a dechrau ar ei daith. Ar y ffordd, arhoson nhw mewn tafarn, lle daeth Duw i ladd Moses. Yn sydyn, enwaedodd Seffora ei mab â charreg finiog a chyffyrddodd â thraed Moses â'r blaengroen, gan ddweud "Diau dy fod yn briod gwaedlyd i mi!" Yna gadawodd Duw llonydd i Moses  . Mae manylion y darn yn aneglur ac yn destun dadl.

Ar ôl i Moses lwyddo i fynd â'r Israeliaid allan o'r Aifft, ac ennill brwydr yn erbyn Amalec, daeth Reuel i wersyll yr Isreiliaid yn anialwch Sinai, gan ddod â Seffora a'u dau fab, Gersom ac Elieser, gydag ef. Nid yw’r Beibl yn dweud pan ailymunodd Zipporah a’i meibion â Reuel / Jethro, dim ond ar ôl iddo glywed am yr hyn a wnaeth Duw dros yr Israeliaid, y daeth â theulu Moses ato.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fenywod y Beibl

## Cyfeiriadau 
:: Lle fo cyfeiriad yn destun Beiblaidd, bydd dilyn y cysylltiad yn mynd at rifyn Beibl William Morgan Cymdeithas Feiblaidd Prydain a Thramor, 1992 ar wefan Bible Gateway. Am destun mwy cyfoes gellir chwilio am yr un adnodau ar dudalen chwilio Beibl Net

Categori:Merched y Beibl
Categori:Hanes Israel
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Llyfr Exodus
Mezzo-soprano

bawd|Morfydd Llwyn Owen, mezzo-soprano Cymreig
Mae **mezzo-soprano**  (sy'n golygu "hanner soprano") yn fath o lais canu benywaidd clasurol y mae ei ystod leisiol yn gorwedd rhwng y soprano a'r ystodau contralto. Mae ystod leisiol y fezzo-soprano fel arfer yn ymestyn o'r A islaw C canol i'r A dwy wythfed yn uwch (h.y. Nodiant 3 –A 5 mewn nodiant traw gwyddonol, lle mae C canol  = C 4 ; 220–880&nbsp;Hz). Yn yr eithafion isaf ac uchaf, gall rhai mezzo-soprano ymestyn i lawr i'r F islaw C canol  (F 3, 175&nbsp;Hz) ac mor uchel â "C uchel" (C 6, 1047&nbsp;Hz). Yn gyffredinol, rhennir y  llais mezzo-soprano yn fezzo-soprano coloratwra, delynegol a dramatig.

## Hanes 
Er  bod mezzo-soprano fel arfer yn canu rholiau eilaidd mewn operâu, mae eithriadau amlwg yn cynnwys y rôl deitl yn *Carmen* Bizet, Angelina (Cinderella) yn *La Cenerentola* Rossini, a Rosina yn *Barbwr Sevilla* Rossini  (pob un ohonynt yn cael eu canu gan sopranos hefyd). Mae llawer o operâu Ffrengig y 19eg ganrif yn rhoi’r brif rôl fenywaidd i mezzos, gan gynnwys *Béatrice et Bénédict, La damnation de Faust, Don Quichotte, La ffefryn, Dom Sébastien, Charles VI, Mignon, Samson et Dalila, Les Troyens, a Werther*, yn ogystal â *Carmen* .

## Amrediad lleisiol 
[bawd|400x400px| Amrediad lleisiol Mezzo-soprano (A 3 –A 5 ) wedi'i nodi ar [Erwydd|staff y trebl (chwith) ac ar fysellfwrdd piano mewn gwyrdd gyda dot yn marcio C canol  (C 4 ). ]]

Mae ystod leisiol y mezzo-sopranos yn gorwedd rhwng y soprano a'r gontralto. Yn gyffredinol mae gan fezzo-soprano naws drymach, dywyllach na soprano. Mae'r llais mezzo-soprano yn atseinio mewn ystod uwch na llais contralto. Weithiau defnyddir y termau *Dugazon* a *Galli-Marié* i gyfeirio at fezzo-sopranos ysgafn, ar ôl enwau cantorion enwog. Fel arfer, gelwir dynion sy'n canu o fewn yr ystod fenywaidd yn wrth denoriaid gan fod gwahaniaeth ansawdd (falsetto) ysgafnach i'w lleisiau.

## Mezzo-sopranos amlwg 
* Fedora Barbieri
* Fiorenza Cossotto
* Margaret Gordon
* Buddug Verona James
* Della Jones
* Gwyneth Jones
* Leila Megàne
* Diana Montague
* Morfydd Llwyn Owen
* Margaret Price
* Ebe Stignani

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa cerddoriaeth
Categori:Ystod leisiol
Pla biwbonig

Un o dri math o bla a achosir gan facteria *Yersinia pestis* yw **pla biwbonig** neu **pla llinorog**. ("Pla septisemig" a "phla niwmonig" yw'r ddau arall.) Lledaenir pla bubonig fel arfer gan chwain heintus o anifeiliaid bach (yn enwedig o lygod mawr). Ar ôl i chwain heintus frathu bod dynol, mae'r bacteria'n teithio trwy'r pibellau lymff i nod lymff, gan beri iddo chwyddo. Un i saith diwrnod ar ôl i'r dioddefwr gael ei heintio, bydd ef neu hi'n profi symptomau gan gynnwys twymyn, cur pen, a chwydu. Mae'r nodau lymff yn yr ardal agosaf at y brathiad chwain yn mynd yn chwyddedig ac yn boenus, ac efallai y byddant yn torri ar agor.

Heb driniaeth, mae pla yn arwain at farwolaeth o 30% i 90% o'r rhai sydd wedi'u heintio. Fel arfer mae marwolaeth, os yw'n digwydd, yn digwydd o fewn deg diwrnod. Nid oes brechlyn effeithiol i atal pla. Mae sawl gwrthfiotig yn effeithiol ar gyfer triniaeth, ond hyd yn oed gyda thriniaeth, mae tua 10% o ddioddefwyr yn marw.

Rhwng 2010 a 2015 roedd 3,248 o achosion wedi'u dogfennu ledled y byd, a arweiniodd at 584 o farwolaethau. Y gwledydd sydd â'r nifer fwyaf o achosion yw Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Madagasgar a Periw.

Y pla biwbonig oedd achos y Pla Du a ysgubodd trwy Asia, Ewrop ac Affrica yn y 14g gan ladd amcangyfrif o 50 miliwn o bobl. Roedd y clefyd hefyd yn gyfrifol am y Pla Iwstinian yn yr Ymerodraeth Fysantaidd yn y 6g, yn ogystal â'r epidemig enfawr a effeithiodd ar Tsieina, Mongolia ac India a ddechreuodd yn nhalaith Yunnan ym 1855.

Mae'r term "biwbonig" yn deillio o'r gair Groeg βουβών, sy'n golygu "arffed".

## Cyfeiriadau
Categori:Epidemigau
Categori:Clefydau heintus
Categori:Pla
Anne Boden

Mae **Anne Boden** (ganwyd Ionawr 1960) yn sylfaenydd a Prif Swyddog Gweithredu'r Banc Starling, banc ar-lein gyda filiwn o gwsmeriaid. Mae hi'n eiriolwr dros benodi rhagor o fenywod i rolau mewn busnes.

Cafodd ei geni ym Môn-y-maen, Abertawe. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Gyfun Cefn Hengoed ac ym Mhrifysgol Abertawe. Dechreuodd ei gyrfa fel hyfforddai ym Manc Lloyds.

Galwodd y *Telegraph* Starling yn "Amazon bancio".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Gwefan Prifysgol Abertawe - Proffil Anne Boden

Categori:Bancwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Pobl o Abertawe
Ben Cross

Actor o Loegr oedd **Harry Bernard Cross** (16 Rhagfyr 1947 – 18 Awst 2020), neu Ben Cross. Roedd e'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Harold Abrahams yn y ffilm *Chariots of Fire* (1981).

Cafodd ei eni yn Llundain. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Gyfun Esgob Thomas Grant ac yn RADA.

Bu farw yn Fienna, yn 72 oed.

## Ffilmiau
## Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2020
Coleg Brenhinol y Meddygon

Cymdeithas broffesiynol ar gyfer meddygon yn y Deyrnas Unedig yw **Coleg Brenhinol y Meddygon** (). Ei nod yw gwella arfer meddygaeth, yn bennaf trwy ddarparu achrediad i feddygon trwy arholiadau.

Fe'i sefydlwyd ym 1518 gan Siarter Brenhinol o Harri VIII, ac fe osododd y safon ryngwladol gyntaf wrth ddosbarthu afiechydon. Mae ei lyfrgell yn cynnwys testunau meddygol o ddiddordeb hanesyddol mawr. Mae ganddo hefyd amgueddfa ar hanes meddygaeth.

Lleolir y sefydliad wrth ymyl Regent's Park, Llundain. Dyma un o'r ychydig adeiladau a godwyd ers yr Ail Ryfel Byd i gael statws rhestredig Gradd I; fe'i dyluniwyd gan y pensaer Syr Denys Lasdun.

bawd|dim|300px|Adeilad y Coleg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Camden
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Cymdeithasau proffesiynol
Categori:Iechyd yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1518
Categori:Sefydliadau a leolir yn Llundain
Alltiriogaethedd

Enw ar gysyniad pwysig ym myd diplomyddiaeth yw **alltiriogaethedd** sydd yn caniatáu awdurdodaeth y gyfraith gan un wladwriaeth ar diriogaeth gwladwriaeth arall. Mae'n dibynnu ar ddychmygiad cyfreithiol sydd yn ystyried eiddo real y llysgenhadaeth dan awdurdodaeth yr anfonwr-wladwriaeth er ei leoliad yn nhiriogaeth y wladwriaeth letyol. Gellir olrhain cysyniad alltiriogaethedd yn ôl i *De Jure Belli ac Pacis* (1625) gan Hugo Grotius, ac yn *Le Droit des Gens* (1758) ysgrifennai Emerich de Vattel: "dyma yn unig ffordd drosiadol o ddisgrifio annibyniaeth [y llysgennad] ar awdurdodaeth y wlad a'i feddiant ar yr holl hawliau sydd eu hangen er llwyddiant y llysgenhadaeth". Ni sonir fawr am alltiriogaethedd gan ysgolheigion y gyfraith ryngwladol ers y 19g, ond fe'i defnyddir weithiau mewn disgwrs wleidyddol i atgyfnerthu'r syniad o freinryddid diplomyddol.

Yn hanesyddol, nid norm a gydnabuwyd yn rhyngwladol oedd alltiriogaethedd. Yn ystod cyfnod imperialaeth Ewropeaidd, roedd yn gyffredin i'r wladwriaeth ymerodrol fynnu gorfodi'r gyfraith gartref ar yr alltudion a oedd yn byw ac yn gweithio yn y gwladfeydd yn hytrach na chyfraith frodorol neu'r un gyfundrefn a orfodwyd ar y brodorion gan yr awdurdodau trefedigaethol.

Bellach, er nad yw alltiriogaethedd wedi ei ymgorffori yn gyflawn y gyfraith ryngwladol, perchir y syniad tu mewn i ffiniau'r llysgenhadaeth. Dyma arfer gyffredin hefyd gan gynghreiriau milwrol i gydnabod alltiriogaethedd pan bo lluoedd arfog un wladwriaeth yn breswyl mewn tiriogaeth un o'i chynghreiriaid, yn ffurfiol drwy gytundebau, er enghraifft Deddf Statws Lluoedd NATO (1951).

## Cyfeiriadau 
Categori:Diplomyddiaeth
Categori:Dychmygiadau cyfreithiol
Categori:Geirfa'r gyfraith ryngwladol
Matteo Maria Boiardo

Bardd Eidalaidd yn yr ieithoedd Eidaleg a Lladin a dyneiddiwr yng nghyfnod y Dadeni Dysg oedd **Matteo Maria Boiardo** (Mai neu Fehefin 1441 – 19 Rhagfyr 1494) sydd yn nodedig am ei arwrgerdd *Orlando innamorato*, y gerdd gyntaf i gyfuno elfennau Cylch Arthur â'r rhamant Garolingaidd.

## Bywgraffiad 
Ganed yn Scandiano, ger dinas Reggio nell'Emilia, yn Nhaleithiau'r Babaeth, a chafodd ei fagu yn Ferrara. Aelod o deulu cefnog ydoedd, a threuliodd ei oes yng ngwasanaeth Tŷ Este, a fu'n rheoli Dugiaeth Ferrara a Dugiaeth Modena a Reggio. Gwasanaethodd Boiardo yn gapten ar luoedd y Dug Ercole I d'Este ym Modena o 1480 i 1482 ac yn Reggio o 1487 hyd at ei farwolaeth. Bu farw yn Reggio nell'Emilia yn 53 oed.

## Barddoniaeth 
Cyfansoddai Boiardo ei farddoniaeth gynnar yn Lladin, ac ysgrifennodd hefyd yn Eidaleg eclogau a chyfrol o delynegion serch ar batrwm Francesco Petrarca yn dwyn y teitl *Amorum libri tres* (1499).

Cychwynnodd ar ei gampwaith, *Orlando innamorato*, tua 1476, gyda'r nod o ysgrifennu tair rhan. Cyhoeddwyd y ddwy ran gyntaf ym 1483, ond bu'r gwaith yn anorffenedig ganddo a dim ond ychydig o'r drydedd ran a gyflawnwyd cyn ei farwolaeth. Tynnai'r gwaith ar ddeunydd o lenyddiaeth Roeg, Lladin, Ffrangeg, ac Eidaleg, ac o sawl genre, a'i brif themâu ydy sifalri, dewrder milwrol, gwladgarwch, a chrefydd. Nodweddir y gerdd gan ieithwedd ddysgedig, ac yn ôl nifer o feirniaid metha cymeriadaeth y bardd a'i ymdrechion i lunio hynt y stori. Er nad oedd *Orlando innamorato* yn boblogaidd, cafodd ddylanwad pwysig ar ffurf yr arwrgerdd. Codai pen llinyn y stori gan Ludovico Ariosto yn ei gerdd ffantasi epig *Orlando furioso* (1516), un o fydryddweithiau gwychaf y Dadeni.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1441
Categori:Marwolaethau 1494
Categori:Beirdd y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Beirdd Eidaleg o'r Eidal
Categori:Beirdd Lladin o'r Eidal
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Llenorion Eidaleg y Dadeni
Categori:Pobl a aned yn Emilia-Romagna
Categori:Pobl o Daleithiau'r Babaeth
Categori:Pobl fu farw yn Emilia-Romagna
Frederick Douglass

Diwygiwr cymdeithasol, diddymwr, areithiwr, ysgrifennwr, a gwladweinydd Americaidd oedd **Frederick Douglass** (ganwyd **Frederick Augustus Washington Bailey**; tua Chwefror 1818 – 20 Chwefror 1895). Ar ôl dianc o gaethwasiaeth yn nhalaith Maryland yn 1838, daeth yn arweinydd cenedlaethol y mudiad diddymu ym Massachusetts ac Efrog Newydd. Roedd yn enwog am ei areithiau a ysgrifau gwrth-gaethwasiaeth.

Ysgrifennodd Douglass sawl hunangofiant, gan ddisgrifio ei brofiadau fel caethwas yn ei *Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave* (1845), a werthodd lawer o gopïau, ac a oedd yn ddylanwadol wrth hyrwyddo achos diddymu. Felly hefyd ei ail lyfr, *My Bondage and My Freedom* (1855). Mae ei hunangofiant olaf, *Life and Times of Frederick Douglass* (1881), yn ymdrin â digwyddiadau yn ystod y Rhyfel Cartref ac wedyn.

Roedd Douglass hefyd yn cefnogi pleidlais menywod yn weithredol, ac yn dal sawl swydd gyhoeddus. Daeth y person Affricanaidd-Americanaidd cyntaf i gael ei enwebu ar gyfer Is-lywydd yr Unol Daleithiau fel cyfaill-gwaith (running mate) Victoria Woodhull ar docyn Plaid Hawliau Cyfartal yn 1872.

## Cyfeiriadau
Categori:Caethwasiaeth
Categori:Diddymwyr
Categori:Diwygwyr cymdeithasol
Categori:Genedigaethau 1818
Categori:Marwolaethau 1895
Belwga XL Airbus

Mae **Belwga XL Airbus** (Airbus A330-743L) yn awyren fawr i symud nwyddau, seiliedig ar yr  Airbus A330, awyren i deithwyr. Defnyddiwyd yr awyren gan Airbus am y tro cyntaf ar 9 Ionawr 2020, yn disodli fersiwn cynharach y Belwga. Hedfanodd yr awyren am y tro cyntaf ar 19 Gorffennaf 2018. Mae’n cario darnau awyrennau (megis adenydd) rhwng ffatrioedd Airbus.

Hyd yr awyren yw 56.15 medr, led corff yr awyren 7.31 medr, cyfanswm hyd yr adenydd 44.84 medr,uchder yr awyren 17.24 medr. Mae angen criw o 3. Mae gan yr awyren 2 beiriant Rolls-Royce Trent 700.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Airbus

Categori:Awyrennau
Ymbelydredd (nofel)

Nofel gan Guto Dafydd yw ***Ymbelydredd***. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2016. Yn 2020 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Beth sy'n digwydd pan fo'n rhaid i ŵr ifanc o dref fach yng Ngwynedd dreulio chwe wythnos ym Manceinion ar gyfer cwrs o radiotherapi? Cawn yn y nofel hon ddarlun o fywyd trwy lygaid claf rhif 24609-3740. Nofel arobryn Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, 2016.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Nofelau 2016
Categori:Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Categori:Nofelau Cymraeg
Carafanio (nofel)

Nofel gan Guto Dafydd yw ***Carafanio***. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2019. Yn 2020 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol arobryn Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Conwy 2019. Yn ôl broliant y llyfr hwn (2019):

"Hanes teulu sydd yma. Nid oes stori fawr i'w dweud, does dim digwyddiadau ysgytwol, newid-bywyd. A dyna fawredd y nofel: sylwadau craff sydd yma am y natur ddynol, am ddyheadau, disgwyliadau, ofnau, am ein stad fydol, fregus." (Haf Llewelyn)

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2019
Categori:Nofelau 2019
Categori:Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Categori:Nofelau Cymraeg
Sgŵp

Nofel i ddysgwyr gan Lois Arnold yw ***Sgŵp***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2014. Yn 2020 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Nofel ysgafn a doniol ar gyfer Dysgwyr Lefel Sylfaen Dau a Lefel Canolradd am y newyddiadurwraig Lowri Glyn sy'n teimlo bod ei gwaith ar bapur newydd Post Pen-y-bae yn ddiflas iawn, hyd nes i bopeth newid un diwrnod! Geirfa ddefnyddiol ar bob tudalen.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg i Ddysgwyr
Categori:Llyfrau Cymreig 2014
Categori:Nofelau 2014
Categori:Nofelau Cymraeg
Arwel Vittle

Awdur a chyfieithydd o Gymro yw **Arwel Vittle**. Cafodd ei fagu ym Mhen-y-Groes, Sir Gaerfyrddin, ac addysgwyd ef yn Ysgol Rhydfelen a Choleg Prifysgol Bangor. Mae'n byw yn Llanwnda, Arfon.

## Llyfryddiaeth
* ''Talu'r Pris* (Y Lolfa, 2000)
* *Dial yr Hanner Brawd* (Y Lolfa, 2003)
* *Valentine: Cofiant i Lewis Valentine* (Y Lolfa, 2006)
* *Y Ddinas ar Ymyl y Byd*, Cyfres y Dderwen (Y Lolfa, 2010)
* *'Cythral o Dân': Cofio 75 Mlynedd Ers Llosgi'r Ysgol Fomio* (Y Lolfa, 2011)
* (gol.) *I'r Gad: Hanner Canrif o Brotestio dros y Gymraeg* (Y Lolfa, 2013)
* (gol.) *Llyfr Mawr Lol: Hanner Canrif o Hiwmor, Enllib a Rhyw* (Y Lolfa, 2015)
* *Dim Croeso '69: Gwrthsefyll yr Arwisgo* (Y Lolfa, 2019)
* *Hunllef Nadolig Eben Parri'' (Y Lolfa, 2024)

Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Theodoros Gazis

Ysgolhaig Groegaidd a dyneiddiwr yng nghyfnod y Dadeni Dysg oedd **Theodoros Gazis** (tua 1415 – 1476) sydd yn nodedig am gyfieithu sawl gwaith o'r iaith Roeg i'r Lladin.

Ganed yn Thessaloníci yn ystod y cyfnod pan oedd yr Ymerodraeth Otomanaidd yn ehangu ei thiriogaeth yn y Balcanau. Mae union fanylion ei fywyd cynnar yn ansicr, ond mae'n debyg yr oedd yn aelod o deulu pwysig yn y gymuned leol. Yn ôl ambell ffynhonnell, treuliodd Theodoros rhywfaint o'i ieuenctid yn fynach yng Nghaergystennin ac yn gyfaill i'r Eidalwr Francesco Filelfo a fu'n astudio'r iaith Roeg yno o 1420 i 1427. Mae sawl ffynhonnell yn awgrymu i Theodoros deithio gyda'r cenadaethau Bysantaidd i Gyngor Eglwysig Ferrara ym 1438–9, ond annhebygol ydy hynny.

Ffoes Theodoros i'r Eidal wrth i'r Otomaniaid goncro mwy o diriogaeth yr Ymerodraeth Fysantaidd a nesu at Gaergystennin. Treuliodd y cyfnod 1440–3 yn Pavia, ger Milan, yn copïo llawysgrifau Groeg. Symudodd i Mantua i weithio yn athro cynorthwyol yn ysgol ddyneiddiol Vittorino da Feltre, a dysgodd yr iaith Ladin wrth ei waith. Bu'n astudio meddygaeth, yn cyfieithu llawysgrifau, ac yn addysgu'r iaith Roeg i Vittorino a'u disgyblion. Penodwyd Theodoros yn athro Groeg ym Mhrifysgol Ferrara ym 1446 a llwyddodd i ddenu niferoedd mawr o fyfyrwyr gyda'i ddarlithoedd. Cynigwyd iddo hen gadair academaidd Manuel Chrysoloras ym Mhrifysgol Fflorens gan Cosimo de' Medici, ond penderfynodd Theodoros wrthod y swydd honno. Gyda chymorth y Cardinal Johannes Bessarion, a oedd hefyd yn ysgolhaig Groeg alltud, enillodd Theodoros nawdd y Pab Niclas V i gyfieithu llenyddiaeth Hen Roeg i'r Lladin a chafodd ei groesawu i Rufain ym 1449. Wedi marwolaeth y Pab Niclas ym 1455, parhaodd Theodoros i gyfieithu llawysgrifau, yn Rhufain dan nawdd y Cardinal Bessarion ac yna yn llys Alfonso I, brenin Napoli.

Gwerthfawrogwyd cyfieithiadau Theodoros gan ddyneiddwyr Eidalaidd am iddynt wella ar drosiadau digabol a chamgyfieithiadau gan ysgolheigion yr Oesoedd Canol. Prif gyfraniad Theodoros at glasuriaeth y Dadeni oedd ei argraffiadau o weithiau Aristoteles a Theophrastus. Yn y ddadl athronyddol rhwng ysgolheigion Groeg yn ail hanner y 15g, cytunai Theodoros ag ymdrechion Bessarion i Blatoneiddio gwaith Aristoteles, yn groes i Georgius Trapezuntius, amddiffynnydd y traddodiad Artistotelaidd ysgolaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1410au
Categori:Marwolaethau'r 1470au
Categori:Cyfieithwyr o Wlad Groeg
Categori:Cyfieithwyr o'r Roeg i'r Lladin
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Gramadegwyr Groeg
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Wlad Groeg
Categori:Llenorion o'r Ymerodraeth Fysantaidd
Categori:Pobl o Thessaloníci
Categori:Ysgolheigion Groeg o Wlad Groeg
Categori:Ysgolheigion Lladin o Wlad Groeg
Cai (nofel)

Nofel gan Eurig Salisbury yw ***Cai***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2016. Yn 2020 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae tymor coleg newydd ar fin dechrau yn Aberystwyth, a'r myfyrwyr yn dychwelyd at eu gwaith wrth i'r dyddiau fyrhau'n araf at y gaeaf. Yn yr Ysgol Gelf, mae Cai yn ofni na fydd ganddo arian i barhau â'i ymchwil i waith yr artist meudwyaidd, Aeres Vaughan, ond daw neges annisgwyl un dydd sy'n peri iddo ailfeddwl. Nofel arobryn y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2016.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrolau'r Fedal Ryddiaith
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Nofelau 2016
Categori:Nofelau Cymraeg
Ffenestri: Storïau a Cherddi i Ddysgwyr

Casgliad o storïau a cherddi i ddysgwyr gan Lois Arnold yw ***Ffenestri: Storïau a Cherddi i Ddysgwyr***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2015. Yn 2020 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Dyma storïau a cherddi lliwgar i ddysgwyr lefelau Mynediad, Sylfaen a Chanolradd. Mae rhestr o eirfa yn ymddangos ar bob tudalen, ynghyd â rhestr gyflawn yn y cefn.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg i Ddysgwyr
Categori:Llyfrau Cymreig 2015
Chadderton

Tref ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Chadderton**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Oldham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Chadderton boblogaeth o 34,818.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Oldham
Categori:Trefi Manceinion Fwyaf
Pendlebury

Tref ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Pendlebury**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Salford.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ward etholiad Pendlebury boblogaeth o 13,069.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Salford
Categori:Trefi Manceinion Fwyaf
G. A. Cohen

Athronydd Marcsaidd o Ganada oedd **Gerald Allan "Jerry" Cohen** (14 Ebrill 1941 – 5 Awst 2009) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau at ysgol feddwl Marcsiaeth ddadansoddol.

Ganed ym Montréal i deulu Iddewig, a gweithwyr ffatri tecstilau oedd ei rieni. Pan oedd yn fachgen 4 i 11 oed, mynychodd Ysgol Morris Winchevsky yn Toronto, ysgol Iddewig a gafodd ei rheoli gan fudiad comiwnyddol. Aeth i ysgol uwchradd wladol ac yn ei arddegau fe fu'n weithgar yn Ffederasiwn Cenedlaethol Ieuenctid Llafur, sef urdd ieuenctid y Blaid Gomiwnyddol yng Nghanada. Derbyniodd ei radd baglor o Brifysgol McGill ym 1961 ac aeth i Brifysgol Rhydychen i astudio athroniaeth dan diwtoriaeth Gilbert Ryle. Magodd gyfeillgarwch clos ag Isaiah Berlin.

## Llyfryddiaeth 
* ''Karl Marx's Theory of History: A Defence* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1978).
* *History, Labour, and Freedom* (1988).
* *Self-Ownership, Freedom and Equality* (1995).
* *If You're an Egalitarian, How Come You're So Rich?* (2000).
* *Rescuing Justice and Equality* (2008).
* *Why Not Socialism?'' (2009).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Academyddion Iddewig o Ganada
Categori:Academyddion Coleg yr Holl Eneidiau, Rhydychen
Categori:Academyddion Coleg Prifysgol Llundain
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Ganada
Categori:Athronwyr Iddewig o Ganada
Categori:Athronwyr Marcsaidd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol McGill
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Pobl a aned ym Montréal
Categori:Pobl fu farw yn Rhydychen
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Ganada
Marcsiaeth ddadansoddol

Ysgol feddwl Farcsaidd yw **Marcsiaeth ddadansoddol** sydd yn defnyddio technegau'r athronwyr dadansoddol o archwilio cysyniadau yn ogystal â dulliau economeg neo-glasurol i astudio a datblygu'r ddamcaniaeth Farcsaidd.

Trwy gydol y rhan fwyaf o'r 20g, bu'r mwyafrif o athronwyr dadansoddol yn gwrthod materoliaeth hanesyddol, un o brif elfennau y ddamcaniaeth Farcsaidd, fel yr amlinellir yn rhagair Karl Marx i'w waith *Zur Kritik der politischen Ökonomie* (1859). Dadleuasant bod Marx yn bwrw dwy ragdybiaeth sydd i bob golwg yn anghyson â'i gilydd: yn gyntaf, dylid esbonio strwythur gymdeithasol ac economaidd fel swyddogaeth o ddatblygiad gwyddonol a thechnolegol y gymdeithas, ac yn ail bod yr union un strwythur yn achosi (ac felly yn esbonio) y datblygiadau gwyddonol a thechnolegol hynny. Bu athronwyr dadansoddol hefyd yn nodi cyfyngiadau ar gysyniadaeth Marx ynghylch y berthynas rhwng y strwythur gymdeithasol a'r uwch-strwythur wleidyddol a chyfreithiol.

## Darllen Pellach
* *Marx - Cyfres Y Meddwl Modern*, gan Howard Williams
* *Beth Ddywedodd Marx I* gan W.J. Rees
* *Beth Ddywedodd Marx II* gan W.J. Rees
* ''Maniffesto'r Blaid Gomiwnyddol'' gan Karl Marx a Friedrich Engels

## Cyfeiriadau 
Categori:Athroniaeth ddadansoddol
Dadansoddol
Bwrdeistref Fetropolitan Stockport

Bwrdeistref fetropolitan ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Stockport** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Stockport*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 126&nbsp;km², gyda 293,423 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Ddinas Manceinion i'r gorllewin, Bwrdeistref Fetropolitan Tameside i'r gogledd, Swydd Derby i'r dwyrain, a Swydd Gaer i'r de.

bawd|canol|Bwrdeistref Fetropolitan Stockport ym Manceinion Fwyaf

Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan Manceinion Fwyaf, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Mae'r fwrdeistref yn hollol ddi-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Stockport ei hun. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Bramhall, Bredbury a Cheadle.

## Cyfeiriadau 

Stockport
Bwrdeistref Fetropolitan Bolton

Bwrdeistref fetropolitan ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Bolton** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Bolton*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 140&nbsp;km², gyda 287,550 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Fetropolitan Bury i'r dwyrain, Dinas Salford i'r de, Bwrdeistref Fetropolitan Wigan i'r gorllewin, a Swydd Gaerhirfryn i'r gogledd.

bawd|canol|Bwrdeistref Fetropolitan Bolton ym Manceinion Fwyaf

Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan Manceinion Fwyaf, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Rhennir y fwrdeistref yn dri phlwyf sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Bolton lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Blackrod, Farnworth, Horwich, Kearsley a Westhoughton.

## Cyfeiriadau 

Bolton
Rhyddfrydiaeth economaidd

Ideoleg a damcaniaeth o economi wleidyddol a gysylltir yn enwedig ag ysgrifeniadau Adam Smith a'r economegwyr clasurol yn y 19g yw **rhyddfrydiaeth economaidd**. O ran polisi mewnwladol, tybiwyd y dylai'r llywodraeth gymryd agwedd *laissez-faire* at yr economi, a goblygiad y ddamcaniaeth hon o lywodraeth leiaf bosibl oedd i'r wladwriaeth ganolbwyntio ar amddiffyn y wlad rhag bygythiadau allanol. Ar y lefel ryngwladol, cefnogir masnach rydd a rhyngddibyniaeth gymhleth gan ryddfrydwyr economaidd. Credant byddai cyfundrefn fyd-eang o'r fath yn diddymu achosion economaidd rhyfel ac yn hybu heddwch yn ogystal â ffyniant economaidd.

Yn niwedd y 19g, cafodd tybiaethau'r rhyddfrydwyr economaidd eu drysu gan bolisïau masnach achlesol Unol Daleithiau America a'r Almaen Imperialaidd. Roedd y fath ddiffyndollaeth yn hollol groes i egwyddorion yr economegwyr clasurol, a noda hanes economaidd modern gan bolisïau a phenderfyniadau gweithredyddion yn herio'r uniongrededd ryddfrydol. Trodd yr economegwyr rhyddfrydol at ffurfio fframweithiau ar sail cydweithio rhyngwladol i geisio sefydlu masnach rydd. Enillwyd y drefn ho yn sgil diwedd yr Ail Ryfel Byd a chytundebau Bretton Woods (1944–45) ac yn ddiweddarach y Cytundeb Cyffredinol ar Dariffau a Masnach (GATT; 1947).

Yn ôl J. A. Hobson, roedd rhyddfrydiaeth ar drywydd imperialaeth. Yn ôl Leonard Hobhouse, roedd modd addasu delfryd rhyddid, un o brif egwyddorion y traddodiad rhyddfrydol, at nod y sosialwyr o gydraddoldeb. Cyfunwyd y ddwy agwedd hon yn hanner cyntaf yr 20g gan Keynesiaeth, yr anuniongrededd ryddfrydol newydd. Dadleuasant y byddai'n rhaid i'r wladwriaeth ymyrryd yn rheolaidd ym mywyd economaidd y wlad er mwyn cwtogi ar anghydraddoldebau yn y gymdeithas. Yn ôl John Maynard Keynes a'i ddisgyblion, nid yw grymoedd y farchnad yn gwarantu "ailosodiadau" ac felly mae'n rhaid i'r llywodraeth "gywiro" y farchnad. Ar y lefel ryngwladol, parhaodd y rhyddfrydwyr anuniongred i ddadlau dros ragor o gydweithio rhwng gwledydd, a hynny er mwyn lleihau anghydraddoldebau yn ogystal ag ehangu ar ryddid economaidd.

Yn sgil twf y Trydydd Byd yn ystod y Rhyfel Oer, rhoddwyd cyfle i'r rhyddfrydwyr cymhwyso'u syniadau cyfadferol at y maes hwn. Nodweddir yr agweddau hyn gan Adroddiadau Brandt (1980, 1983). Yn ôl y fydolwg hon, dylai llywodraethau'r byd datblygedig fod yn barod i gynorthwyo'r gwledydd lleiaf economaidd ddatblygedig, hyd yn oed os oes angen tarfu ar dueddiadau'r drefn ryddfrydol i wneud hynny. Mae cynlluniau a rhaglenni'r Drefn Economaidd Ryngwladol Newydd (NIEO) a'r gorchmynion a wnaed dan nawdd Cynhadledd Masnach a Datblygiad y Cenhedloedd Unedig (UNCTAD) fel rheol yn gytûn ag argymelliadau'r rhyddfrydwyr cyfadferol. Mae rhai o syniadau'r rheiny, er enghraifft sefydlogi prisoedd cynwyddau er mwyn sicrhau parhad incwm mewn gwledydd llai economaidd ddatblygedig, yn hollol groes i athrawiaeth economeg glasurol. 

## Gweler hefyd 
* Consensws Washington
* Rhyddfrydoli economaidd


Categori:Ideolegau economaidd
Economaidd
Y Cylch Catholig

Elusen a grŵp yw **Y Cylch Catholig** sy'n hyrwyddo addoli cyfrwng Cymraeg yn yr eglwys Gatholig.

Sefydlwyd y Cylch Catholig ar Ŵyl Saith Dolur ein Harglwyddes, Medi 15, 1941.

Cardiau sy'n rhestru aelodau o'r Cylch Catholig yng Nghymru a'r tu allan iddo, 1989-1999, a gynhaliwyd yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Yn 2024 bu i un o aelodau pybyr y mudiad yn Aberystwyth, David Greaney, arwain Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth fel 'Tywysydd' y Parêd. Dewiswyd David i arwain fel arwydd o werthfawrogiad trefnwyr yr Orymdaith i'w waith dros Gymru a'r Gymraeg hefyd i gymdeithas Aberystwyth a Chymru drwy ei waith gyda'r Cylch Catholig.

## Cyhoeddiadau 
* *Trefn yr Offeren*, J. H. Volans EVANS (1976)
* *Llyfr Offeren y Sul,* OUP (1988) 
* *Llyfr Gweddi* Bach, CTS (2015)
* *Emynau Cymraeg* (2006)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Charities Commission
*Tudalen Facebook y Cylch Catholig

Categori:Catholigiaeth
Categori:Elusennau
Saddleworth

Plwyf sifil mawr ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Saddleworth**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Oldham. Saif i'r dwyrain o dref Oldham a thua 11 milltir (18&nbsp;km) o Fanceinion. Mae'n cynnwys sawl pentref a phentrefan yn ogystal â maestrefi Oldham ar ochr orllewinol y Pennines. Mae'r pentrefi yn cynnwys Castleshaw, Delph, Denshaw, Diggle, Dobcross, Friezland, Grasscroft, Greenfield, Heights, Scouthead, Springhead ac Uppermill.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 25,460.

Cyn crëwyd Manceinion ym 1974 roedd Saddleworth yn rhan o Swydd Efrog ond roedd gan yr ardal gysylltiadau cryf â Rochdale yn Swydd Gaerhirfryn. Am ganrifoedd bu'r plwyf yn ganolfan cynhyrchu brethyn gwlân yn ôl cyfundref diwydiant aelwyd. Ar ôl y Chwyldro Diwydiannol, yn y 18g a'r 19g, daeth Saddleworth yn ganolfan ar gyfer nyddu a gwehyddu cotwm.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Oldham
Categori:Trefi Manceinion Fwyaf
Whitefield, Manceinion Fwyaf

Tref ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Whitefield**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Bury.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Whitefield boblogaeth o 20,975.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Bury
Categori:Trefi Manceinion Fwyaf
Gorsaf reilffordd Bronwydd Arms

Mae **Gorsaf reilffordd Bronwydd Arms** yn orsaf ar Reilffordd Gwili, rheilffordd dreftadaeth yn Sir Gaerfyrddin ac yn bencadlys i’r rheilffordd.

Agorwyd yr orsaf yn wreiddiol ar 3 Medi 1860, yn rhan o’r Rheilffordd Caerfyrddin ac Aberteifi. Caewyd yr orsaf ar 22 Chwefror 1965 a dymchwelwyd adeiladau’r orsaf.

Ailagorwyd yr orsaf ym 1978, a defnyddiwyd adeiladau o Reilffordd Calon Cymru i ailadeiladu’r orsaf. Defnyddiwyd hen focs signal Gorsaf reilffordd Llanymddyfri ac un arall o orsaf reilffordd Llandybie, ynglŷn â darnau o orsaf reilffordd Rhydaman.                                                                                                                                          
                                                                                                      

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Rheilffordd Gwili]

Categori:Caerfyrddin
Bronwydd Arms
T. H. Parry-Williams (Dawn Dweud)

Astudiaeth o fywyd a gwaith o'r llenor T. H. Parry-Williams gan R. Gerallt Jones yw ***T.&nbsp;H. Parry-Williams***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1999, yn fuan wedi marwolaeth awdur y llyfr yn gynharach y flwyddyn honno. Hon oedd y bedwaredd gyfrol yn y gyfres *Dawn Dweud*. Yn 2020 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cofiant trylwyr a threiddgar T. H. Parry-Williams (1887-1977). Yn ôl broliant y llyfr hwn (1999):

"Dyma'r cofiant cyntaf i T. H. Parry-Williams. Ynddo, y mae R. Gerallt Jones yn dilyn hynt Tom, y bachgen nwylus o Ryd-ddu ar ei daith i ddod yn un o ffigyrau mwyaf y byd diwylliannol cyhoeddus yng Nghymru – yn 'eicon y genedl' fel Syr Thomas Parry-Williams, ysgolhaig, bardd, llenor, beirniad, darlledwr a phwyllgorwr.

Ond cawn yma fwy na chofiant: cawn hefyd astudiaeth feirniadol fanwl o fywyd gŵr a fu ar adegau yn llawn cymhlethdodau arteithiol, a hynny gan awdur sy'n arfer iaith gyhyrog, ystwythder arddull a dawn dweud stori. Er gwaethaf grym ei bresenoldeb cyhoeddus, yr oedd T. H. Parry-Williams wrth reddf yn gymeriad encilgar a geisiodd ei adnabod ei hun yn ei ysgrifennu treiddgar, synhwyrus-gyfriniol a chwbl unigryw. …" 

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Parry-Williams, T. H.
Categori:Llyfrau Cymreig 1999
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Categori:T.H. Parry-Williams
Tilman Riemenschneider

Cerflunydd a cherfiwr coed o'r Almaen oedd **Tilman Riemenschneider** (tua 1460 – 7 Gorffennaf 1531) sydd yn nodedig am ei gerfluniau pisgwydd o olygfeydd Beiblaidd a bucheddau'r saint. Bu hefyd yn arfer ei grefft drwy gyfrwng marmor, calchfaen, ac alabastr.

Ganed yn Heiligenstadt yn rhanbarth Thwringia, a oedd ar y pryd dan reolaeth y Marchogion Tiwtonaidd ac yn rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Roedd ei dad yn feistr ar y bathdy yn Würzburg yn rhanbarth Ffranconia. Ymsefydlodd Tilman yn Würzburg erbyn 1479 ac yno sefydlodd gweithdy mawr ar gyfer cerfluniaeth garreg a phren ym 1483.

Bu'n weithgar ym mywyd dinesig Würzburg, a gwasanaethodd yn gynghorwr o 1504 i 1520 ac yn fwrgfeistr o 1520 i 1525. Rhodd ei gefnogaeth i'r chwyldroadwyr yn ystod Rhyfel y Gwerinwyr (1524–25) ac am y rheswm honno fe'i carcharwyd am dro, a chollodd ei ddyletswyddau gwleidyddol a'i nawddogaeth am gyfnod.

Ymhlith ei weithiau mae allor bren y Forwyn Fair (c. 1505–10) yn Eglwys Herrgotts, Creglingen; maen-ffurfiau Adda ac Efa yn y Marienkapelle, Würzburg; Allor y Gwaed Sanctaidd (1501–05) yn Eglwys St Jakob, Rothenburg; a Beddrod yr Ymerawdwr Harri II a'r Ymerodres Cunigunde (1499–1513) yn Eglwys Gadeiriol Bamberg.

Bu farw Tilman Riemenschneider yn Würzburg, tua 71 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr y 15fed ganrif o'r Almaen
Categori:Arlunwyr yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Arlunwyr y Dadeni
Categori:Cerflunwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau'r 1460au
Categori:Marwolaethau 1531
Categori:Pobl o Thüringen
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
Craig Weatherhill

Archeolegydd, nofelydd ac awdur Cernyweg ar hanes, archeoleg, enwau llefydd a mytholeg Cernyw oedd **Craig Weatherhill** (1950 neu 1951 - 18 neu19 Gorffennaf  2020).

Aeth Weatherhill i ysgol yn Falmouth, ble roedd ei rieni yn rhedeg siop chwareon. Chwaraeodd bêl droed i nifer o glybiau lleol, gan gynnwys Mawnan.

Gweithiod fel swyddog cynllunio, dylunydd pensaernîol ac arbenigwr cadwraeth hanesyddol i lywodraeth leol a gwaith preifat.  O dan arweiniad hanesydd P.A.S. Pool gwnaed nifer o arolygon archeolegol Gorllewin Cernyw ganddo. Hefyd roedd Weatherhill yn Swyddog Cadwraeth i Gyngor Rhanbarth Penwith. Cyfrannodd at raglenni Radyo Kernow y BBC, yn arbennig y cyfres ''The Tinners' Way* a *Beachcombers*.

Yn 1981 gwaed Weatherhill yn Fardd yng Ngorsedh Kernow am wasanaethau i archeoleg Cernyw , gan gymryd yr enw barddol Delynyer Hendhyscans (Dylunydd Archeoleg).

Roedd yn aelod o sefydliadau Cernyweg Cussel an Tavas Kernuak ac Agan Tavas, yn ogystal â’r grŵp ymgyrchu Kernow Matters To You. Yn 2020, rhoddodd Gorsedh Kernow ei wobr Awen ar Weatherhill am ei gyfraniad arbennig i ddiwylliant Cernyw a Penwith.

## Gweithiau
* *The Principal Antiquities of the Land's End District* (gyda Charles Thomas a P.A.S. Pool), Cornwall Archaeological Society 1980
* *Belerion: Ancient Sites of Land's End*, Alison Hodge 1981, 1985; Halsgrove 1989, 2000
* *Cornovia: Ancient Sites of Cornwall & Scilly*, Alison Hodge 1985; Halsgrove 1997, 2000, 2009
* *The Lyonesse Stone*:
# *The Lyonesse Stone*, Tabb House 1991
# *Seat of Storms*, Tabb House 1997
# *The Tinners' Way*, Tabb House 2011
* *Myths and Legends of Cornwall* (gyda Paul Devereux), Sigma Press 1994, 1997
* *Cornish Place Names & Language*, Sigma Press 1995, 2007
* *Place Names in Cornwall & Scilly*, Wessex/Westcountry Books 2005
* *A Concise Dictionary of Cornish Place-Names* (gyda Michael Everson), Evertype 2009
* *Nautilus. A sequel to Jules Verne's Twenty Thousand Leagues Under the Seas and The Mysterious Island*, Evertype 2009
* *The Place-names of the Land's End Peninsula*, Penwith Press 2017
* *Jowal Lethesow: Whedhel a'n West a Gernow*, cyfieithiad o *The Lyonesse Stone* i Gernyweg gan N.J.A. Williams, Evertype 2009
* *The Promontory People: An Early History of the Cornish*, Francis Boutle Publishers 2014
**They Shall Land – The Spanish Raid on Mount’s Bay, Cornwall, July 1595'', Penwith Press 2019

## Nodiadau
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Gernyw
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Penseiri o Loegr
Categori:Pobl Gernyweg
Bwrdeistref Fetropolitan Bury

Bwrdeistref fetropolitan ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Bury** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Bury*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 99.5&nbsp;km², gyda 190,990 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio Bwrdeistref Fetropolitan Rochdale i'r dwyrain, Dinas Manceinion a Dinas Salford i'r de, Bwrdeistref Fetropolitan Bolton i'r gorllewin, a Swydd Gaerhirfryn i'r gogledd.

bawd|canol|Bwrdeistref Fetropolitan Bury ym Manceinion Fwyaf

Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan Manceinion Fwyaf, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Mae'r fwrdeistref yn hollol ddi-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Bury ei hun. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Prestwich, Radcliffe, Ramsbottom, Tottington a Whitefield.

## Cyfeiriadau 

Bury
Bwrdeistref Fetropolitan Trafford

Bwrdeistref fetropolitan ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Trafford** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Trafford*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 106&nbsp;km², gyda 237,354 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Ddinas Salford i'r gogledd, Dinas Manceinion i'r dwyrain, a Swydd Gaer i'r de ac i'r gorllewin.

bawd|dim|Bwrdeistref Fetropolitan Trafford ym Manceinion Fwyaf

Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan Manceinion Fwyaf, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Rhennir y fwrdeistref yn bedwar plwyf sifil, gydag ardal ddi-blwyf. Mae ei phencadlys yn Stretford. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Altrincham, Partington a Sale.

## Cyfeiriadau 

Trafford