open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cwpan Pêl-droed Asia

bawd|270px|Tlws y Cwpan hyd nes 2015
Mae **Cwpan Pêl-droed Asia** AFC yn cael ei gynnal bob 4 blynedd gan Gydffederasiwn Pêl-droed Asia - yr AFC. Ar ôl 2004, penderfynwyd symud y bencampwriaeth i osgoi gwrthdrawiad â thwrnameintiau eraill. Felly gohiriwyd y digwyddiad nesaf tan 2011.

Cynhaliwyd y bencampwriaeth gyntaf ym 1956. Mae Siapan, Iran a Arabia Sawdi i gyd wedi ennill deirgwaith yr un. Yn ogystal â'r cenhedloedd Asiaidd, mae Awstralia hefyd yn y twrnamaint. Mae Israel wedi cymryd rhan yn y gorffennol, ond wedi ymuno ag UEFA.

Y pencampwyr cyfredol yw Catar wedi budduoliaeth o 3-1 dros Japan yn 2019.

## Sefydlu
Cynigiwyd cystadleuaeth pan-Asiaidd gyntaf ar ôl diwedd yr Ail Ryfel Byd, ond ni chafodd ei gweithredu tan y 1950au. Ddwy flynedd ar ôl i Gydffederasiwn Pêl-droed Asia (AFC) ddod i fodolaeth ym 1954, cynhaliwyd y Cwpan Asiaidd AFC cyntaf erioed yn Hong Kong gyda saith o'r deuddeg aelod sefydlu yn cymryd rhan, gan wneud y twrnamaint yr ail hynaf yn y byd. Roedd y broses gymhwyso yn cynnwys y gwesteiwyr ynghyd ag enillwyr y gwahanol barthau (Canol, Dwyrain a Gorllewin). Twrnamaint pedwar tîm yn unig ydoedd, fformat a oedd hefyd yn bodoli ar gyfer 1960 a 1964. Mae pob is-gydffederasiwn eisoes yn cynnal eu pencampwriaeth bob dwy flynedd eu hunain, pob un â graddau amrywiol o ddiddordeb.

Dangosodd De Corea ei rhagoriaeth ym mlynyddoedd cynnar y gystadleuaeth wrth i'r wlad orchfygu 1956 a 1960; mae hyn yn parhau i fod fel cyflawniadau gorau De Corea yn y twrnamaint.

## Crynodeb o'r enillwyr
Mae Cwpan Asia wedi ei ddominyddu gan lond dwrn o brif dimau. Y gwledydd cychwynnol llwyddiannus oedd De Corea ac Iran (tair waill ill dau). Er 1984 mae Siapan a Arabia Sawdi wedi bod y timau mwyaf llwyddiannus, gan ennill saith o'r deg ffeinal ddiwethaf. Y gwledydd eraill sydd wedi bod yn llwyddiannus yw Catar (enillwyr 2015) ac Awstralia (enillwyr 2015). Irac (2007) a Coweit (1980). Bu i Israel ennill yn 1964 ond fe'i diarddelwyr o'r AFC gan ymuno ag UEFA (corff pêl-droed Ewrop).

## Datblygiadau diweddar
Ymunodd Awstralia yr AFC yn 2007 gan gynnal twrnament Cwpan Asia yn 2015. Ehangwyd twrnament 2019 o 16 tîm i 24 gyda'r broses gymwyso yn dyblu hefyd fel ran o broses cymwyso ar gyfer Cwpan y Byd Pêl-droed 2018. 
Yn y twrnamaint yn 2019 defnyddiwyd cynorthwy-ydd dyfarnu fideo (VAR) am y tro cyntaf.

## Enillwyr y Cwpan 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol yr AFC 
*Llyfr Hanes Swyddogl Cwpan yr AFC
*AFC Asian Cup, AFC.com

Categori:Pêl-droed yn Asia
Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Categori:Sefydliadau 1956
Culfor Torres

Culfor rhwng Awstralia a Gini Newydd yw **Culfor Torres**. Mae'n 151&nbsp;km (94 milltir) o led yn ei le culaf. I'r de mae Gorynys Penrhyn York, sef rhan fwyaf gogleddol tir mawr Awstralia. I'r gogledd mae Papua Gini Newydd. Fe'i enwir ar ôl y fforiwr Sbaenaidd Luís Vaz de Torres, a hwyliodd trwy'r culfor ym 1606.

## Gweler hefyd
*Ynysoedd Culfor Torres

## Cyfeiriadau
Torres
Categori:Cyrff dŵr Papwa Gini Newydd
Categori:Daearyddiaeth Queensland
Ynysoedd Culfor Torres

250px|bawd|Y faner

Grŵp mawr o ynysoedd (274 o leiaf) yn Nghulfor Torres yw **Ynysoedd Culfor Torres**. Lleolir y culfor rhwng Gorynys Penrhyn York, Awstralia, i'r de a Papua Gini Newydd i'r gogledd. Awstralia sy'n berchen ar y mwyafrif o'r ynysoedd ac maen nhw'n cael eu gweinyddu gan dalaith Queensland; Papua Gini Newydd sy'n berchen ar yr ynysoedd eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Queensland
Culfor Torres
Culfor Torres
Croeserw

Stad o dai yng Nghymer, Castell-nedd Port Talbot yw **Croeserw**. Mae ganddi boblogaeth amcangyfrifedig o tua 1,602. Mae'n bosib bod yr enw (croes + erw) yn cyfeirio at y croesfannau lle mae pennau cymoedd Afan a Llynfi yn cwrdd.

## Lleoliad 
Lleolir ar ochr bryn yng Nghwm Afan. Mae hi rhwng 196 a 299 metr uwch lefel y môr.

## Hanes 
Fe'i henwir ar ôl Fferm Croeserw a'r ffatri wlân, sy'n dyddio 'nôl i'r oesoedd cyn-ddiwydiannol- o bosib Oes Elisabeth. Yn y 19eg ganrif, cafodd Hen Groeserw ei ddatblygu fel rhan o'r ehangiad mwyngloddio glo i rannau uchaf Cwm Afan. Er mwyn cwrdd â'r galw am ynni, ac i wasanaethu'r mwyngloddiau cynyddol, datblygwyd Croeserw Newydd i gynnig cartrefi i'r glowyr a'u teuluoedd.

Dymchwelwyd hen Ffermdy Croeserw ar gyfer lledu'r A4107 ym 1982. Heddiw, mae heneb garreg yn nodi'r fan lle roedd y fferm. Ar ôl i'r pyllau glo gau, bu dirywiad economaidd yng Nghroeserw. Ers hynny, mae'r pentref wedi dirywio oherwydd diweithdra a lefelau uchel o salwch. Yn 2004, cafodd Croeserw ei henwi fel y lle salaf ym Mhrydain gan Wales Online, gan fod 2 ym mhob 5 o oedolion sy'n byw yno yn hawlio budd-dal salwch. Er gwaethaf hynny, mae'n ymddangos bod nifer o breswylwyr Croeserw yn meddwl yn dda am y pentref.

Mae Croeserw yn cynnwys mynwent, swyddfa bost, siopau, tafarn, ysgol gynradd, ystâd ddiwydiannol a chanolfan gymunedol. Mae datblygiadau cyfagos yn cynnwys Canolfan Ymwelwyr Afan Argoed ac Amgueddfa Glowyr De Cymru.
bawd|222x222px|Tafarn Croeserw
Ers y 1990au, bu sawl menter i adeiladu ffermydd gwynt mewn ardaloedd o gwmpas Croeserw. Gwrthwynebwyd hyn gan rai sefydliadau fel Grŵp Gweithredu Glyncorrwg sy'n ofni bydd ffermydd gwynt yn difetha'r ardal naturiol a thanseilio ymdrechion i hybu twristiaeth.

## Trafnidiaeth 
Mae gan Croeserw wasanaeth bws rheolaidd i Ben-y-bont ar Ogwr a Maesteg.

Mae nifer o ffyrdd yn arwain allan o Groeserw, yn cynnwys yr A4063 i Gaerau ac yr A4107 i Gwmafan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Erthyglau heb gategori Etholaeth (DU)
Gorynys Penrhyn York

Penrhyn mawr yn Queensland, Awstralia, yw **Gorynys Penrhyn York**. Penrhyn York yw pwynt mwyaf gogleddol y gorynys.

Dyma'r anialwch mwyaf digyffwrdd yng ngogledd Awstralia. Mae ganddo amrywiaeth fawr o fflora a ffawna endemig. Mae ganddo ecosystemau o laswelltiroedd, coetiroedd ewcalyptws, fforestydd glaw trofannol a mathau eraill o gynefin sy'n cael eu cydnabod a'u cadw am eu harwyddocâd amgylcheddol byd-eang. Mae'r tir yn wastad ar y cyfan ac mae tua hanner ei arwynebedd yn cael ei ddefnyddio ar gyfer pori gwartheg. Mae peth o'r bywyd gwyllt brodorol yn cael ei fygwth gan ddiwydiant a gorbori yn ogystal â rhywogaethau wedi'u cyflwyno.

Willem Janszoon, fforiwr o'r Iseldiroedd, oedd yr Ewropeaidd gyntaf i lanio yn Awstralia, gan gyrraedd Gorynys Penrhyn York ar y llong *Duyfken* yn 1606.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Queensland
Penrhyn York

Pwynt mwyaf gogleddol tir mawr Awstralia yw **Penrhyn York**. Saif yn nhalaith Queensland. Cafodd ei enwi gan James Cook ar ei fordaith archwilio gyntaf ar hyd arfordir dwyreiniol Awstralia ym 1770. Fe’i henwodd ar 21 Awst 1770 er anrhydedd i’r Tywysog Edward, Dug Efrog ac Albany (*Duke of York and Albany*).

Mae Penrhyn York wedi rhoi ei enw i Orynys Penrhyn York, sef y penrhyn llawer mwy sy'n gorwedd rhwng Gwlff Carpentaria a'r Môr Cwrel.

bawd|dim|Arwydd ger Penrhyn York: "Rydych chi'n sefyll ar bwynt mwyaf gogleddol cyfandir Awstralia."

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Queensland
Llanllwchaearn, Ceredigion (pentref)

Pentref yw **Llanllwchaearn** yn y gymuned o'r un enw, yng Ngheredigon. Mae'n agos at Geinewydd

Yn 2011, roedd gan y gymuned boblogaeth o 848 ac mae tua 47.3% ohonynt yn siarad Cymraeg.

Mae pentref Llanwchaearn yn agos at bentrefi Maen-y-groes, Cross Inn a Phentre'r Bryn.

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Pentre-bach, Ceredigion

Pentrefan yng nghymuned Llanwnnen, Ceredigion, Cymru, yw **Pentre-bach**. Saif yn Nyffryn Teifi yn ne'r sir, ar briffordd yr A474, hanner ffordd rhwng pentref Llanwnnen a thref Llanbedr Pont Steffan

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae e 117 km o Gaerdydd. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Llanwnnen
Categori:Pentrefi Ceredigion
Drwmathon Owain Wyn Evans

150px|bawd|Owain Wyn Evans
Roedd **Drwmathon Owain Wyn Evans** yn ddigwyddiad elusennol dan arweiniad y dyn tywydd a chyflwynydd teledu Owain Wyn Evans ar 12-13 Tachwedd 2021.

Dechreuodd y drwmathon ar y sioe brecwast BBC1 am 8.35 ar 12 Tachwedd. Ymhlith y perfformwyr eraill oedd Harry Judd, Nick Banks, Al Murray, a Cherisse Osei. Cododd dros dair miliwn o bunnoedd am *Plant Mewn Angen*. Torrodd Owain y record am gasglu arian am Plant Mewn Angen.

Dwedodd ei fod wedi dechrau dysgu chwarae'r drymiau oherwydd ei fod yn cael ei fwlio yn yr ysgol. Mae e'n gobeithio newid barn boblogaidd am y math o berson sy'n chwarae'r drymiau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Y Drwmathon ar Youtube

Categori:Elusennau
Cortado

o laeth twym]]
 a theisen frau, Bwyty Medina, Aberystwyth]]
Mae'r **cortado** neu'n o'i alw'n gywir llawn, **café cortado**, yn derm Sbaeneg am ddiod coffi ar sail espresso gyda swm bach o laeth fel arfer yn boeth i gael gwared â chwerwder y coffi. Y gair *cortado* yw rhangymeriad gorffennol y ferf "cortar" y ferf Sbaeneg "i dorri", yn yr ystyr "gwanedig", a gall gyfeirio'n amrywiol at naill ai diodydd coffi neu espresso ledled gwledydd Sbaeneg a Phortiwgaleg.

Mewn rhai llefydd yn Sbaen caiff ei alw'n *cortado con leche* i'w wahaniaethu o'r *cortado con agua* (cortado â dŵr). Mae'r cortado (gyda llaeth) yn cynnwys espresso syml gyda mwy o ewyn nag a geir mewn Caffè macchiato sydd yn debyg ac yn wreiddiol o'r Eidal.

## Paratoi a gwasanaeth
]]
Gwneir cortado gyda joch o espresso ac yna ychydig bach o laeth wedi'i stemio ag ewyn llaeth neu, yn syml, y llaeth yn boeth heb ewyn, (fel sy'n addas i'r cwsmer neu arfer y caffe). Gweinir y cortado yn aml gyda llwy de o goffi mocca gydag siwgr, fel arfer o'r amrywiaeth blanquilla.

Er bod "cortado" yn derm ehangach ar gyfer llawer o ddiodydd wedi'u torri, mae Gibraltar wedi'i ddiffinio'n benodol yn ei gyfrannau gan gyfyngiadau maint ei gwpan: mae gwydr 'Gibraltar' Libbey yn cynnwys 4.5 oz, y mae 2 oz ohono wedi'i lenwi ag espresso dwbl. safonol ac mae'r gweddill wedi'i lenwi â microfoam wedi'i integreiddio'n dda. Fe'i datblygwyd fel diod proffil sydd ar gael yn rhwydd i'w fwyta ar unwaith, ac yn nodweddiadol gellir ei adnabod o'r cortado fel un sydd â gwead cyfoethocach, melfedaidd a thymheredd oerach, cynhesach.

## Lágrima
Mae'r **lágrima** yn goffi bychan gyda'r cyfrannau'n cael eu gwrthdroi. Mae'n cael ei baratoi gyda pocillo wedi'i lenwi â llaeth poeth lle mae ychydig bach o goffi yn cael ei dywallt (*lágrima* yw "deigryn" yn Gymraeg). Mae'n boblogaidd yn yr Ariannin ymhlith pobl sydd angen lleihau'r asidedd a gynhyrchir gan goffi.

## Piccolo
Yn Awstralia, a bellach sawl lle ym Mhrydain, fe'i gelwir yn **latte piccolo**, neu'n syml **piccolo** (sef "bychan" yn Eidaleg). Dyma un joch o Caffè ristretto mewn gwydr macchiato sy'n cael ei lenwi â llaeth wedi'i stemio yn yr un modd â latte.

Diod fwy, sy'n boblogaidd ym Mhortiwgal, yw'r **galão**, sy'n defnyddio cymarebau 1:3, ond mae'n debyg i'r cortado a'r macchiato.

Gellir defnyddio'r term *café cortado*  mewn gwirionedd yn gyfnewidiol â'r *macchiato* Eidalaidd neu'n debyg i'r **noisette** Ffrengig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Fideo, 'Cortado coffee |Barista Training | How to make cortado coffee'
* Fideo, 'All Espresso Drinks Explained: Cappuccino vs Latte vs Flat White and more!'

Categori:Coffi
Wilhelm von Humboldt

Ieithydd ac athronydd yn yr iaith Almaeneg a diplomydd a gweinyddwr addysg yn llywodraeth Prwsia oedd **Friedrich Wilhelm Christian Karl Ferdinand, Freiherr von Humboldt** (22 Mehefin 1767 – 8 Ebrill 1835).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Wilhelm von Humboldt yn Potsdam, Prwsia, ar 22 Mehefin 1767. Ei frawd iau oedd Alexander von Humboldt. Astudiodd y gyfraith ym Merlin a Göttingen.

Cwblhaodd ei astudiaethau ym Mhrifysgol Jena o 1794 i 1797, ac yno magodd gyfeillgarwch agos â Friedrich Schiller.

## Ysgolheictod ieithyddol 
Cafodd Humboldt flas ar ieitheg wrth iddo deithio drwy Sbaen a Ffrainc, wedi iddo raddio o Brifysgol Jena. Ei brif weithiau yn y maes hwn yw ei astudiaethau o'r Fasgeg (1821) a'r Kavi, iaith hynafol Jawa, a gyhoeddwyd wedi ei farw (1836–40).

## Gyrfa ddiplomyddol 
Wedi iddo ddychwelyd i Brwsia ar ôl ei deithiau yn Sbaen a Ffrainc, penodwyd Humboldt yn weinidog preswyl Prwsia i Rufain, a gwasanaethodd yn y swydd ddiplomyddol honno o 1801 i 1808.

Gwasanaethodd yn llysgennad i Fienna, Llundain, a Berlin yn y cyfnod o 1810 i 1819. Yn ystod Cyngres Prag (1813), llwyddodd i ddwyn perswâd ar Awstria i ymgynghreirio â Rwsia a Phrwsia yn erbyn Ffrainc wrth i Ryfeloedd Napoleon barhau. Ym 1815,  Ymddiswyddodd mewn protest yn erbyn polisïau'r llywodraeth.

## Diwygiadau addysg 
Yn ei draethawd *Über das Studium des Klassischen Altertums* (1793), crynhoiai Humboldt ei raglen ar gyfer diwygio addysg yn yr Almaen, syniadau sydd yn esiamplau o'r newydd-ddyneiddiaeth Almaenig. Dylanwadwyd arno yn gryf gan egwyddorion addysgol Johann Heinrich Pestalozzi, a sefydlodd sawl ysgol yn y Swistir.

Rhoddwyd gyfle i Humboldt roi ei syniadau ar waith pan gafodd ei benodi'n swyddog uwch yn adran gartref llywodraeth Prwsia ym 1809, ac yn gyfrifol yn y swydd honno am addysg gyhoeddus a materion crefyddol. Anfonai athrawon i'r Swistir i astudio dulliau Pestalozzi. Ar gais Humboldt, sefydlwyd Prifysgol Berlin ym 1809 gan y Brenin Ffredrig Wiliam III. Byddai'r honno yn cael ei hail-enwi'n Brifysgol Humboldt Berlin yn sgil ei hail-agor ym 1949. Bu Humboldt hefyd yn gyfrifol am ddiwygio'r drefn addysg gynradd ym Mhrwsia, gan godi'r safonau i hyfforddi ac ardystio athrawon. Ymddiswyddodd o'r adran gartref yn Ebrill 1810, am ei fod yn anfodlon â'i safle israddol.

## Diwedd ei oes 
Bu farw Alexander von Humboldt yn Tegel, ger Berlin, ar 8 Ebrill 1835.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Paul Robinson Sweet, *Wilhelm von Humboldt: A Biography*, dwy gyfrol (Columbus, Ohio: Ohio State University Press, 1978, 1980).
* James W. Underhill, *Humboldt, Worldview and Language* (Caeredin: Edinburgh University Press, 2009).

Categori:Genedigaethau 1767
Categori:Marwolaethau 1835
Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Diplomyddion o'r Almaen
Categori:Diplomyddion o Brwsia
Categori:Ieithyddion o'r Almaen
Categori:Llenorion o Brwsia
Categori:Pobl o Potsdam
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o'r Almaen
Sydney FC

Mae **Sydney FC** yn glwb pêl-droed A-League Men proffesiynol wedi'i leoli yn Sydney, Awstralia.

Fe'i sefydlwyd yn 2004 ac mae'n un o wyth clwb sefydlu’r A-League. Mae Sydney FC hefyd yn un o'r pum clwb A-League sydd wedi'u lleoli yn Ne Cymru Newydd ac yn un o dri sydd wedi'u lleoli yn Sydney. Nhw yw'r clwb pêl-droed mwyaf llwyddiannus yn hanes Awstralia. Am saith mlynedd gyntaf y A-League, dim ond un tîm pêl-droed oedd gan Sydney, felly mae cefnogwyr yn cenllysg o bob rhan o Sydney Fwyaf, yr Central Coast a rhannau eraill o De Cymru Newydd.

Clwb cystadleuol Sydney FC yw'r Western Sydney Wanderers (gweler Darbi Sydney). Cystadleuydd mawr arall yw Melbourne Victory, y maen nhw'n chwarae yn ei erbyn yn y Glas Mawr.

Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn y Stadiwm Pêl-droed Sydney.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed yn Ne Cymru Newydd
Teisen frau

Bisged nodweddiadol o'r Alban yw'r **teisen frau** a elwir hefyd yn **gacen Aberffro** neu **teisen Berffro** (*shortbread* yn Saesneg). Caiff ei baratoi'n draddodiadol gydag un rhan o siwgr, dwy o fenyn a thri o flawd, gan ychwanegu cynhwysion eraill o bosibl gan gynnwys wyau. Mae'r enw Saesneg "short bread" yn cyfeirio at natur brau y math hwn o fisged (mae "short" yn hen derm am "friwsionllyd" o'i chymharu â "long" oedd yn fwydach mwy hylaw a di-dor).

Mae'n bosibl dod o hyd i desien frau yn bennaf mewn tri fformat: 
* bysedd, y mwyaf nodweddiadol, gyda siâp hirsgwar hirgul a thrwchus iawn
* cylchoedd, gyda siâp crwn tebyg i fathau eraill o fisgedi
* *petticoat tails*, sef "teisen" fawr wedi'i rhannu'n lletemau gyda phatrwm pais las ("lace") arni 

Ceir y cofnod Saesneg cynharaf o'r term "*shortbread*" yn 1908. gyda'r term yn disgrifio natur y deisen neu'r fisgeden yn gywir. Daw'r enw Cymraeg o Wynedd yn wreiddiol, ac mae'r gair yn fyw iawn yno.

## Hanes teisen Berffro'r Alban
]]
Tarddodd *cacen Aberffro* yn yr Alban. Er iddo gael ei baratoi yn ystod llawer o'r 12g, ac mae'n debyg iddo elwa o gyfnewid diwylliannol â chogyddion crwst Ffrengig yn ystod yr *Auld Alliance* rhwng Ffrainc a'r Alban, mae mireinio bara byr yn cael ei gredydu'n boblogaidd i Mary, Brenhines yr Alban yn yr 16g. Roedd y math hwn o teisen frau yn cael ei bobi, ei dorri'n lletemau trionglog, a'i flasu â hadau carwe.

Roedd y rysáit argraffedig gyntaf ar gyfer "short bread", ym 1736, gan Albanwr o'r enw Mrs McLintock.

Roedd teisen frau'n ddrud ac wedi’i gadw ar gyfer achlysuron arbennig fel y Nadolig, Hogmanay (Nos Galan yr Alban), a phriodasau. Yn yr Alban, roedd yn draddodiadol torri cacen bara byr addurnedig (cacen infar neu fara breuddwydiol) dros ben priodferch newydd ar fynedfa ei thŷ newydd. Rhoddwyd bara byr hefyd fel anrheg. yw allforiwr bwyd mwyaf yr Alban.

Ar Ddiwrnod Ewrop 2006 fe'i dewiswyd i gynrychioli'r Deyrnas Unedig ym menter Sweet Europe.

## Teisen 'Berffro
Ceiff amrywiad gynhenid Gymreig ar y teisen frau sef, teisen 'Berffro sy'n draddodiadol o bentrefn Aberffraw ar Ynys Môn. Ceir y cyfeiriad cynharaf cofnodedig i'r term "teisen 'Berffro" o 1908 

## Amrywiad - Teisen Frau'r Miliwnydd
Amrywiad mwy melys o'r deisen frau yw ''Teisen Frau'r Miliwnydd'' ("Millionair's Shortbread"). Mae'n cynnwys tair haen: haen waelod yn deisen frau; haen ganol yn caramel a'r haen uchaf yn siocled. Caiff hwn hefyd ei fwynhau gyda phaneidiau o de neu goffi.

Cafwyd amrywiad ychwanegol o'r ddantaith yma ar raglen goginio 'Becws' gyda'r gogyddes, Beca Lyne-Pirkis ar S4C. Roedd y rysáit yn cynnwys jeli orennau, menyn, siwgr mân ("siwgr caster"), cnau cyll mâl yna blawd wedyn eu bobi a rhoi ganache siocled ar ei ben.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Rysait pobi Teisen Frau yn Gymraeg
* Fideo, 'Scottish Shortbread'

Categori:Aberffraw
Categori:Bisgedi
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Teisen frau
Categori:Coffi
Categori:Te
Categori:Yr Alban
Categori:Bwyd a diod Nadoligaidd
Categori:Bwyd a diod yn y Deyrnas Unedig
Categori:Bwyd a diod yn yr Alban
Cherisse Osei

Drymiwr o Loegr yw **Cherisse Osei** (ganwyd 23 Rhagfyr 1986).  Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith gyda'r band Simple Minds. Yn 2018, enillodd Osei y lle cyntaf yn y categori 'Drymiwr Sesiwn Fyw' ar gyfer arolygon Music Radar cylchgrawn Rhythm.  Perfformiodd gyda Kelly Jones yn ystod ei daith yn 2019. Roedd hi'n un o sawl drymiwr enwog a gymerodd ran yn y drwmathon Owain Wyn Evans ym mis Tachwedd 2021.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Merched yr 21ain ganrif
7fed ganrif CC

## Blynyddoedd a degawdau 
600au CC 601 CC 602 CC 603 CC 604 CC 605 CC 606 CC 607 CC 608 CC 609 CC
610au CC 610 CC 611 CC 612 CC 613 CC 614 CC 615 CC 616 CC 617 CC 618 CC 619 CC
620au CC 620 CC 621 CC 622 CC 623 CC 624 CC 625 CC 626 CC 627 CC 628 CC 629 CC
630au CC 630 CC 631 CC 632 CC 633 CC 634 CC 635 CC 636 CC 637 CC 638 CC 639 CC
640au CC 640 CC 641 CC 642 CC 643 CC 644 CC 645 CC 646 CC 647 CC 648 CC 649 CC
650au CC 650 CC 651 CC 652 CC 653 CC 654 CC 655 CC 656 CC 657 CC 658 CC 659 CC
660au CC 660 CC 661 CC 662 CC 663 CC 664 CC 665 CC 666 CC 667 CC 668 CC 669 CC
670au CC 670 CC 671 CC 672 CC 673 CC 674 CC 675 CC 676 CC 677 CC 678 CC 679 CC
680au CC 680 CC 681 CC 682 CC 683 CC 684 CC 685 CC 686 CC 687 CC 688 CC 689 CC
690au CC 690 CC 691 CC 692 CC 693 CC 694 CC 695 CC 696 CC 697 CC 698 CC 699 CC
700au CC 700 CC


CC 0700
Sanfourche

Mae Sanfourche yn enw teuluol sy'n cael ei gario yn arbennig gan: 
* Pierre Sanfourche-Laporte (1774-1856), cyfreithiwr o Ffrainc
* Gérard Paulin Sanfourche (1904–1976), aelod o wrthwynebiad Ffrainc
* Jean-Joseph Sanfourche, a elwir yn syml fel "Sanfourche" (1929-2010), paentiwr, bardd, dylunydd a cherflunydd Ffrengig
* Solange Sanfourche (1922-2013), aelod o wrthwynebiad Ffrainc

## Cyfeiriadau
Prifysgol Friedrich Schiller Jena

Prifysgol gyhoeddus a leolir yn Jena yn nhalaith Thüringen, yr Almaen, yw **Prifysgol Friedrich Schiller Jena** ().

Sefydlwyd academi yn Jena ym 1548, a chafodd ei ddyrchafu'n brifysgol ym 1558 dan yr enw Prifysgol Holl Sacsonaidd Ddugol (*Herzoglich Sächsische Gesamtuniversität*). Hon oedd prifysgol newydd Etholyddiaeth Sachsen, wedi i'r dalaith honno golli Prifysgol Wittenberg i Dŷ Witten yn sgil Rhyfel Schmalkalden. Fe'i gelwid ar lafar yn Brifysgol Jena neu Salana (am ei fod ar lannau Afon Saale). Daeth y brifysgol i'r amlwg yn rhyngwladol yn y 18g, pryd yr oedd athronwyr o fri, gan gynnwys G. W. F. Hegel, Johann Gottlieb Fichte, a Friedrich Schiller, yn addysgu yno. Enwyd y brifysgol ar ôl Schiller ym 1934.

Mae gan y brifysgol adrannau diwinyddiaeth, y gyfraith, meddygaeth, athroniaeth, economeg, mathemateg, cemeg, bioleg, ffiseg a seryddiaeth, seicoleg, addysg, addysg gorfforol, a thechnoleg; ac athrofeydd ieithoedd, astudiaethau clasurol ac hanes meddygaeth a gwyddorau natur, yn ogystal â gardd fotaneg a llysieufa.

Mae'n aelod o Grŵp Coimbra ar gyfer prifysgolion Ewropeaidd.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Thüringen
Categori:Addysg yn Thüringen
Jena, Friedrich Schiller
Categori:Sefydliadau 1558
August Wilhelm Schlegel

Ysgolhaig, beirniad llenyddol a theatr, bardd, a chyfieithydd o'r Almaen oedd **August Wilhelm Schlegel** (8 Medi 1767 – 12 Mai 1845).

Ganed ef yn Hannover, Etholyddiaeth Hannover, a oedd yn rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Astudiodd yn Göttingen, a gyda'i frawd Friedrich Schlegel golygydd *Das Athenäum* (1798–1800), prif gyfnodolyn y mudiad Rhamantaidd Almaenig a fu'n cyhoeddi gwaith Novalis ac eraill.

Bu August Wilhelm Schlegel yn enwog yn bennaf am ei gyfieithiadau barddonol o ddramâu William Shakespeare, ar y cyd â Ludwig Tieck ac eraill, ac am ei gyfres o ddarlithoedd *Über dramatische Kunst und Literatur* (1809–11), y rheiny a droswyd i'r Saesneg (*Lectures on Dramatic Art and Literature*, 1815) gan John Black ac a gâi gymaint o ddylanwad ar y bardd William Wordsworth a'r beirniad William Hazlitt. Tynnodd Samuel Taylor Coleridge ar syniadau a rhannau o waith Schlegel, heb gydnabyddiaeth, yn ei gyfres o ddarlithoedd ym 1811.

Bu farw August Wilhelm Schlegel yn Bonn, Teyrnas Prwsia, yn 77 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1767
Categori:Marwolaethau 1845
Categori:Beirdd Almaeneg o'r Almaen
Categori:Beirniaid llenyddol Almaeneg o'r Almaen
Categori:Beirniaid theatr Almaeneg o'r Almaen
Categori:Cyfieithwyr o'r Almaen
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl o Hannover
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o'r Almaen
Schlegel

Cyfenw Almaeneg yw **Schlegel**. Gall gyfeirio at:

* August Wilhelm Schlegel (1767–1845)
* Friedrich Schlegel (1772–1829)

Categori:Cyfenwau
Friedrich Schlegel

Ysgolhaig, beirniad llenyddol, ieithegwr, ac ysgrifwr Almaenig oedd **Karl Wilhelm Friedrich Schlegel** (10 Mawrth 1772 – 12 Ionawr 1829).

Ganed ef yn Hannover, Etholyddiaeth Hannover, a oedd yn rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Astudiodd y gyfraith a'r clasuron yn Göttingen a Leipzig. Mae ei weithiau creadigol cynnar yn cynnwys y nofel grasboeth *Lucinde* (1799) a'r drasiedi *Alarcos* (1802).

Gyda'i frawd hŷn August Wilhelm Schlegel golygydd y cyfnodolyn *Das Athenäum* (1798–1800), a fu'n cyhoeddi gwaith Novalis ac eraill. Bu ysgrifau a mân-feirniadaeth Friedrich Schlegel yn *Das Athenäum* yn ei osod ar flaen y gad yn y mudiad Rhamantaidd Almaenig.

Mae Friedrich Schlegel yn nodedig am ei astudiaethau o hanes llenyddol, yn enwedig *Geschichte der alten un neuen Literatur* (1815), a'i waith ar yr iaith Sansgrit a'i barddoniaeth, *Sprache und Weisheit der Inder* (1808), a fu'n gyfraniad cynnar pwysig i astudiaethau Dwyreiniol yn Ewrop.

Bu farw Friedrich Schlegel yn Dresden, Teyrnas Sachsen, yn 56 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1772
Categori:Marwolaethau 1829
Categori:Beirniaid llenyddol Almaeneg o'r Almaen
Categori:Ieithegwyr o'r Almaen
Categori:Nofelwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Nofelwyr Almaeneg o'r Almaen
Categori:Pobl o Hannover
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
Categori:Ysgolheigion y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Ysgolheigion y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o'r Almaen
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Almaeneg o'r Almaen
Verzuiling

Enw Iseldireg ar yr arwahanu ym meysydd gwleidyddiaeth, crefydd, a chymdeithas yn yr Iseldiroedd a Gwlad Belg yw **verzuiling** ("pilereiddio"). Defnyddiwyd y term yn gyntaf gan y gwyddonydd gwleidyddol J. P. Kruyt i ddisgrifio'r strwythur gymdeithasol a gwleidyddol neilltuol yn yr Iseldiroedd a ddatblygai yn yr 20g. Rhennir cymdeithas yr Iseldiroedd gan wahaniaethau enwadol a dosbarth cymdeithasol yn bedwar prif floc—y Catholigion, y Protestaniaid, y Sosialwyr, a'r Rhyddfrydwyr—ac mae bron pob sefydliad a chysylltiad ffurfiol yn ymlynu wrth y grwpiau hynny.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau ac ymadroddion Iseldireg
Categori:Gwleidyddiaeth hunaniaeth
Categori:Hanes gwleidyddol Gwlad Belg
Categori:Hanes gwleidyddol yr Iseldiroedd
Celf latte

**Celf latte** (Saesneg: *latte art* o'r Eidaleg "(Caffè) latte" - llaeth) yw'r enw a roddir ar ddyluniad creadigol wyneb ewyn llaeth diodydd espresso gyda motiffau graffig fel dail, blodau, calonnau, motiffau geometrig haniaethol a llawer mwy. Y rhan fwyaf o'r amser, mae'r celf latte wedi'i ddylunio gan barista. Mae pencampwriaethau rheolaidd hefyd wrth baratoi celf latte.

## Gweithgynhyrchu
Mae'r gelf latte yn cael ei chreu naill ai trwy arllwys y llaeth yn fedrus (trwy ddefnyddio grym llif yr ewyn llaeth wrth ei dywallt) neu trwy ddefnyddio cymhorthion fel stensiliau, suropau siocled a beiros, weithiau hefyd trwy gyfuniad o'r ddau amrywiad.

## Ategolion
Mae angen yr offer canlynol ar gyfer y grefft o ewyn llaeth: peiriant neu jwg espresso, brawd llaeth, jwg llaeth a chwpan/gwydr. Yn achos patrymau cymhleth, defnyddir cwpanau/sbectol fwy yn aml er mwyn cael digon o le ar gyfer yr addurniadau. Ar gyfer strwythurau arbennig o fân, defnyddir nodwydd (Latte Art Pen/Penna barista) weithiau, a gellir llunio'r patrwm yn fân i'r crema. Fodd bynnag, mae'r dechneg hon yn aml yn cael ei dehongli gan feirniaid fel arwydd o ddiffyg proffesiynoldeb.

## Paratoi
[thumb|300px|[Barista yn creu Celf latte]]
I gael ewyn addas ar gyfer y gelf hon, mae angen techneg benodol wrth ei chynhesu ag anwedd peiriant espresso. Mae'n bwysig nodi mai'r hyn a geisir yw hufen trwchus a pharhaus heb y micro-swigod. Mae cysondeb, dwysedd a thymheredd cywir yr ewyn llaeth a chrema'r espresso yn arbennig o bwysig. Mae ewyn llaeth peiriant espresso yn addas iawn ar gyfer hyn. Ar ôl ei arllwys i mewn i jwg, mae'r ewyn llaeth yn cael ei dywallt i'r espresso. Mae'r ewyn yn cael ei drochi'n fyr i'r espresso ac yna ailymddangos. Mae'n hanfodol bod yr ewyn yn mynd o dan y crema. Mae'r dechneg broffesiynol yn gofyn am lawer o ymarfer ac fe'i rhoddir gan y chwyrlïen gywir wrth arllwys y llaeth i'r coffi. Mae'r patrymau addurnol yn cael eu creu trwy symud yr ewyn llaeth.

## Cemeg
Mae celf latte yn gymysgedd o ddau goloid: yr hufen, sy'n emwlsiwn o olew coffi, a'r micro-ewyn, sy'n ewyn aer mewn llaeth. Nid yw'r un o'r coloidau hyn yn sefydlog felly dim ond am eiliad fer y gall celf latte bara.

## Hwyl
Cafodd darlun ddychan ar waith y barista a chelf latte ei rannu ar Twitter yn 2021 yn dangos basn toiled wedi ei lenwi â celf latte nodweddiadol.

## Oriel

Latte art cappuccino.jpg|Blodyn, motiff poblogaidd iawn
4_lattes.png|Enghreifftiau gwahanol o gelf latte
File:2018 01 LatteArt IMG 0680.JPG|Celf Latte, addurniadau amrywiol ar ewyn llaeth diod boeth
Making of Latte art of cappuccino on Coffee Right in Brno, Brno-City District.jpg|Creu ffigur geometrig gan ddefnyddio saws siocled a ffon
Latte art smile - cropped and rotated.jpg|thumb|Gwên celf Latte 
Latte art 5.jpg|thumb|Dyluniad aderyn o gaffe yn Brisbane, Awstralia

## Dolenni allanol
* Animeiddiad Celf latte
* Fideo, 'How to make Latte Art: The Basics in Slow Motion by Barista Dritan Alsela'
* '5 Easy Latte Art Designs and Tips For Beginners!'

## Cyfeiriadau
Categori:Coffi
Categori:Diodydd
Categori:Bwyd a diod
Categori:Bwyd a diod yn yr Eidal
Ffwl-y-mwn

Pentrefan yng nghymuned Y Rhws, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Ffwl-y-mwn** (Saesneg: *Fonmon*). Saif yn agos i'r ffordd B4265 i'r gogledd-orllewin o Ffontygari a'r Rhws, i orllewin Maes Awyr Caerdydd.

Mae'r pentrefan yn fwyaf adnabyddus am ei bwll hwyaid canolig, ac am Gastell Ffwl-y-mwn, tŷ hanesyddol ar ochr arall y B4265. Mae gan nifer o'r tai yn yr ardal doeau gwellt.

## Y Castell 
Un o'r ychydig gestyll canoloesol sydd dal yn cael ei ddefnyddio fel cartref yw Castell Ffwl-y-mwn. Ers iddo gael ei adeiladu gan y teulu St. John tua 1200, dim ond unwaith y mae wedi newid perchnogion.

Oliver St. John oedd un o Ddeduddeg Marchog chwedlonol Morgannwg a achosodd oresgyniad Normanaidd Morgannwg. Heddiw, mae'r teulu St. John yn cael eu cynrychioli gan Is-iarll Bolingbroke.

Mae'r castell yn dal i gael ei ddefnyddio fel preswylfa breifat. Disgynyddion Philip Jones, a brynodd y tŷ ym 1654, sy'n berchen arno heddiw. Ym 1762, adnewyddodd Thomas Paty o Fryste y castell ar gyfer ei berchennog ar y pryd, Robert Jones. Dyluniwyd y nenfydau a'r llyfrgell gan Thomas Stocking yn arddull Rococo ac ychwanegwyd gerddi helaeth.

## Oriel 

Delwedd:The pond, Fonmon, Vale of Glamorgan - geograph.org.uk - 1028267.jpg|Pwll hwyaid
Delwedd:Castell Ffwl-y-mwn.jpg|Castell Ffwl-y-Mwn
Delwedd:Portrait of Robert Oliver Jones, Esquire. of Fonmon Castle (4674494).jpg|Perchennog blaenorol Castell Ffwl-y-mwn, Robert Oliver Jones
Delwedd:Bridge, Castle Rd, Fonmon - geograph.org.uk - 1028274.jpg|Pont Ffwl-y-mwn

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Llaeth sgim

llaeth sgim *Q-Melk*, Norwy. Noder bod y hysbysiant yn dweud, "Gorau cyn, ond ddim yn ddrwg wedi, [2017-09-21]"]]
, Yr Iseldiroedd]]

Gwneir **llaeth sgim**, pan fydd yr holl hufen yn cael ei dynnu laeth cyflawn. Mae'n tueddu i gynnwys tua 0.1% o fraster. Mae llaeth sgim yn boblogaidd iawn wrth hyrwyddo bywyd a bwyta'n iach er mwyn torri lawr ar borthiant o fraster. Ceir y cofnod cynharaf o'r gair Cymraeg "llaeth sgim" neu "llaeth ysgum" o 1851. Mae llaeth hanner sgim yn dilyn yr un broses creu â llaeth sgim ond yn cadw mwy o'r braster.

## Cefndir 
Yn hanesyddol, defnyddiwyd llaeth sgim ar gyfer pesgi moch, ac fe'i argymhellwyd fel "nid yn unig yr ychwanegiad gorau un ar gyfer tyfu moch, ond mae o werth bron yn gyfartal at ddibenion tewhau" gan ei fod yn "darparu protein cyflawn" ac yn gwneud y porthiant yn "fwy blasus" ".

## Manteision Deiet
Mae lladmeryddion dros yfed a choginio gyda llaeth sgim yn nodi ei fanteision wrth gynnig fitaminau hanfodol i fywyd iach ond hefyd llai o fraster nag a geir mewn llaeth cyflawn. Tra bod lefelau carbohydradau, protein a fitamin D yn ddigon tebyg ar draws llaeth cyflawn, hanner sgim a sgim, roedd llai o galoriau, braster a saturated fats mewn llaeth sgim. Tra bod hyn yn newyddion da i berson sydd am golli pwysau, efallai nad yw cystal i faban neu blentyn ar ei brifiant. Ceid llai o Omega-3 mewn llaeth sgim. Mae addasrwydd iechyd llaeth felly'n ddibynnol i raddau ar ddeiet cyflawn, oedran ac anghenion gweithgaredd plentyn neu berson.

## Terminoleg 
Ceir gwahanol ffyrdd o adnabod y gwahanol fathau o laeth gan liwiau a ddefnyddir ar caead poteli ac ar y labeli.

**Y Deyrnas Unedig**
Yn y Deyrnas Unedig, yn draddodiadol mae llaeth yn cael ei farchnata a'i labelu fel a ganlyn:

* Llaeth llawn (tua 3.5–4% braster) - mae poteli litr sy'n cael eu marchnata mewn pecynnu glas i'w cael yn aml mewn siopau.
* Llaeth hanner sgim (tua 1.8% braster) - Mae poteli litr plastig yn cael eu marchnata mewn pecynnu gwyrdd.
* Llaeth sgim (tua 0.1% braster) - Mae poteli litr plastig yn cael eu marchnata mewn pecynnu coch.
* Llaeth Ynysoedd y Môr Urdd (tua 5–5.5% o fraster)

Cyn yr 1980au, roedd llaeth yn cael ei ddanfon ar stepen y drws gan Ddyn Llaeth yn oriau mân y bore mewn poteli peint gwydr gyda'r caead ffoil wedi'i argraffu â lliw yn nodi'r cynnwys braster llaeth. Roedd gan laeth gyfan ffoil arian plaen, roedd gan laeth hanner sgim ffoil arian gyda streipiau coch a ffoil arian llaeth sgim gyda phatrwm gwiriwr glas.

Mae'r llaeth yn cael ei werthu fel llaeth sgim neu ei brosesu i gynhyrchion eraill, gan gynnwys bwyd anifeiliaid, llaeth enwyn neu gaws braster isel fel cawsiau Iseldireg fel Kanterkaas a Leidsekaas ("Caws dinas Leyden"). Gellir hefyd cynhyrchu caws colfran cartref o laeth sgim. Mae un rysáit yn dangos sut gellir gwneud hyn gyda 3 litr o laeth sgim.

## Gweler hefyd
* Llaeth powdr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Fideo, 'Whole vs. Skim: Which Milk Is Better For You?'
* Fideo, 'How to Skim the Cream Off Your Milk!'
* Gwefan 'Hwb Cymru' ar gyfer coginio gan gynnwys gyda llaeth sgim 
* Rysáit caws colfran cartref gyda llaeth sgim

Categori:Llaeth
Categori:Cynnyrch llaeth
Llysieufa

Casgliad o blanhigion sych, wedi eu mowntio ar ddalennau o bapur gyda gwybodaeth dacsonomig, neu fan lle cedwir y fath gasgliad mewn trefn, yw **llysieufa** neu **herbariwm**.

Cedwir llysieufeydd yn aml mewn gerddi botanegol, gerddi coed (arboreta), amgueddfeydd byd natur, a phrifysgolion. Maent yn gronfeydd pwysig o wybodaeth ym meysydd ecoleg, anatomeg a morffoleg planhigion, bioleg cadwraeth, bioddaearyddiaeth, paleobotaneg, ac ethnobotaneg. Ers yr 20g, mae'n bosib i ddadansoddi DNA o lysieufeydd sydd wedi eu cadw ers canrifoedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amgueddfeydd
Categori:Botaneg
Categori:Byd natur
Prifysgol Eberhard Karl Tübingen

Prifysgol gyhoeddus a leolir yn Tübingen, Baden-Württemberg, yn ne-orllewin yr Almaen yw **Prifysgol Tübingen**, yn llawn **Prifysgol Eberhard Karl Tübingen** (, ).

Sefydlwyd y brifysgol gan yr Iarll Eberhard VI ym 1477, wedi iddo gael blas ar y Dadeni Dysg pan aeth ar grwydr drwy'r Eidal. Daeth yn ganolfan i ddiwygwyr eglwysig a dinesig a syniadau newydd, yn enwedig ym maes diwinyddiaeth. Sefydlwyd y coleg diwinyddol Protestannaidd yno gan y Dug Ulrich ym 1534. Bu nifer o enwogion o amryw feysydd yn astudio yn Tübingen, gan gynnwys y diwygiwr Philipp Melanchthon, seryddwr Johannes Kepler, y bardd Friedrich Hölderlin, yr athronwyr G. W. F. Hegel a Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, y diwinydd a dyngarwr Albert Schweitzer, y diwinydd Hans Küng, a'r Pab Bened XVI.

Cyrhaeddodd y brifysgol anterth ei henwogrwydd yng nghanol y 19g, fel cartref i Ysgol Tübingen, ysgol feddwl o ddiwinyddion Protestannaidd, yn eu plith Ferdinand Christian Baur. Tübingen oedd y brifysgol gyntaf yn yr Almaen i sefydlu cyfadran gwyddorau natur, ac hynny ym 1863. Cafodd athroniaethau Marcsaidd a Marcsiaeth–Leniniaeth le blaenllaw yn y brifysgol yn nechrau'r 20g. Bu'n rhaid i academyddion gydymffurfio â pholisïau'r llywodraeth Natsïaidd o 1933 hyd at 1945. Ailstrwythurwyd Prifysgol Tübingen ym 1970 yn ôl yr arfer Ffrengig, gan rannu'r brifysgol yn sawl adran annibynnol ar gyfer astudiaethau ac ymchwil.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Baden-Württemberg
Categori:Addysg yn Baden-Württemberg
Tübingen
Categori:Sefydliadau 1477
Categori:Tübingen
Llaeth hanner sgim

ar faeth llaeth hanner sgim]]
Mae **llaeth hanner sgim**, defnyddir hefyd **llaeth semi sgim** yn rhan o'r un broses i greu *llaeth sgim* ond bod, fel mae'r enw'n awgrymu ychydig fwy o fraster yn weddill na phan fo'r llaeth wedi ei di-frasteru'n llawn. Rhan o boblogrwydd llaeth hanner sgim yw ei fod yn cael ei hyrwyddo fel opsiwn iachach na llaeth cyflawn.

## Cyfansoddiad
Mewn llaeth sgim mae'r cyfradd o fraster o fewn y llaeth rhwng 1.5 and 1.8% yn Ffrainc. Yn Norwy, Denmarc a'r Ffindir, y dewis arall agosaf yw llaeth sgim, gyda chynnwys braster o 0.7 i 1.5% yn Norwy, 1.5% yn y Ffindir ac 1.5 i 1.8% yn Nenmarc.

Mae'r llaeth wedi'i homogeneiddio a'i basteureiddio, ac mae ganddo oes silff o 13 diwrnod o ystyried ei fod yn cael ei werthu a'i storio'n llugoer.

Gan fod y fitaminau naturiol a braster hydawdd mewn llaeth yn lleihau pan fydd y cynnwys braster yn cael ei leihau, mae'r llaeth hanner sgim yn cael ei gyfoethogi â fitaminau A a D. Mae hefyd yn ofyniad cyfreithiol bod llaeth â chynnwys braster o 1.5% neu rhaid cyfoethogi llai â fitamin D. Mae'r mathau llaeth sgim wedi cael eu hail-fitamin â fitamin A (Retinol) ers y 1960au, fel eu bod yn cynnwys tua'r un faint â llaeth safonol. 

### Coginio a Manteision iechyd
Mae llaeth hanner sgim yn addas iawn ar gyfer coginio penodol (e.e. crempogau) a phobi.Fe'i awgrymir gan sefydliadau swyddogol megis Llywodraeth Cymru ar gyfer coginio fersiwn iachach o fwyd lle gellid defnyddio llaeth cyflawn neu hufan e.e. mewn rysáit paté macrell cartref. Gwelir hyn hefyd yn y cyngor a roddir i famau beichiog wrth i'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru awgrymu bwyta "bwydydd y llaethdy, fel llaeth, caws, fromage frais ac iogwrt yn bwysig oherwydd eu bod yn cynnwys calsiwm a maetholion eraill sydd a'u hangen ar eich babi. Dewiswch y mathau sydd yn isel mewn braster lle mae hynny'n bosibl. Er enghraifft, llaeth hanner sgim neu sgim, iogwrt efo braster isel a chaws caled hanner-braster. Anelu am ddau neu dri dogn y dydd".

## Enwi
Yn y Gymraeg defnyddir y termau *llaeth semi sgim* neu *llaeth hanner sgim*. 

Y term **Swedeg** yw *Mellanmjölk* ("llaeth canolradd"). Cafwyd pryder a gwrthwynebiad i'r term yma pan cyflwynwyd hi gyda'r cynnyrch llaeth hanner sgim newydd yn yr 1970 rhag bod pobl yn cysylltu hi gyda'r term "cwrw canolradd" a ddefnyddwyd am gwrw, *Mellanöl*. Roedd y cwrw yma'n gymharol cryf ar 4.5 volume percent ac yn gyfrifol am feddwdod ymhlith pobl ifanc yn ôl nifer. Erbyn 1986 roedd canran braster llaeth hanner sgim yn Sweden wedi ei gytuno ar 1.5% ac roedd y term Mellanmjölk wedi ei dderbyn a sefydlogi yn y gymdeithas.

Yn Norwyeg Bokmal defnyddir y term *Lettmelk* ("llaeth ysafn") am laeth hanner sgim.  Defnyddir y term *lättmjölk* ("llaeth ysgafn") yn Swedeg, ar gyfer yr hyn a elwir yn *llaeth sgim* yn y Gymraeg ac *ekstra lett melk* (llaeth ecstra ysgafn") yn Norwyeg.

## Gweler hefyd
* Llaeth sgim
* Llaeth powdr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Fideo 'How Do The 4 Types Of Milk Differ From One Another?'
* Fideo, 'What's the difference between full-cream, lite and skim milk?'

Categori:Llaeth
Categori:Cynnyrch llaeth
St Illtyd

Pentrefan yng nghymuned Llanhiledd, Blaenau Gwent, Cymru, yw **St Illtyd**. (Ymddengys nad oes enw Cymraeg.) Saif yn agos at Aber-bîg ar y ffordd fynyddig rhwng Pont-y-pŵl ac Abertyleri ym Mlaenau Gwent. Gorwedda tua 1,200 troedfedd uwchben lefel y môr. NP13 2AY yw ei gôd post. Cyn 1974 safodd o fewn ffiniau hynafol Sir Fynwy. 

Mae wedi'i lleoli 1.26 milltir (2.03 km) i'r de o Abertyleri a 10.56 (16.99 km) i'r gogledd o Gasnewydd. Mae'r B4471 yn agos at y pentref. 

Yn 2011, poblogaeth y gymuned ehangach, yn cynnwys Aber-bîg a Llanhiledd, oedd 4,797.

## Daearyddiaeth 
Mae bythynnod, ffermydd a hen ffermydd, tafarn a hen dafarn, hen fwyngloddiau a cheunant a throsglwyddydd teledu i'w gweld yn ac o gwmpas y pentrefan. 

Mae sawl ymdrech wedi'i wneud i agor mwynglawdd tywodfaen yn yr ardal gerllaw ers 2006. Roedd rhain yn amhoblogaidd iawn.

## Hanes 
Mae'r pentrefan mwyaf adnabyddus am Eglwys Sant Illtyd, a godwyd, yn ôl pob tebyg, yn y 3g gan fynachod Sistersaidd o Lanfihangel Llantarnam. Mae haneswyr yn credu iddi gael ei hadeiladu ar adfeilion eglwys o gyfnod cynharach - tua 863 OC. Ni chafodd yr egwys ei henwi ar ôl St Illtyd tan tua 1754. 

Cyfeiria Llyfr Du Caerfyrddin at "Llan Heledd" neu "Llan Helet" (Heledd oedd chweched neu seithfed tywysoges Powys). Yn ôl yr hanesydd T.D. Breverton, yn ystod yr 16eg a'r 17eg  ganrif, enw plwyf Llanhiledd oedd Llanheledd Forwyn ac mae'r cysgeriad hyn wedi parhau yn enw'r lle. 

Hyd 1911, St Illtyd oedd eglwys plwyf Llanhiledd, sydd nawr yn Esgobaeth Mynwy, a pharhaodd fel addoly tan 1975. Ers hynny, mae'r eglwys wedi'i gadael yn wag. Mae'r mynwent ar gau ar gyfer claddedigaethau, ond mae'n parhau yng ngofal yr Eglwys yng Nghymru. Cafodd yr adeilad ei ddatgyseru ym 1985 oherwydd ei chyflwr pydredig, ond adnewyddwyd hi fel heneb hanesyddol ym 1990. Heddiw, mae Ffrindiau St Illtyd yn gofalu am adeilad yr eglwys gyda Cyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent.

## Trafnidiaeth 
Mae'r pentrefan wedi'i lleoli 1.8 milltir o orsaf reilffordd Llanhiledd, lle mae trenau'n teithio rhwng Glynebwy a Chaerdydd Canolog. Mae yna gynlluniau i ddechrau gawasnaethau i Gasnewydd ym mis Rhagfyr 2021.

Yng nghanol Brynithel, tua milltir i ffwrdd o St Illtyd, mae preswylwyr yn cael eu gwasanaethu gan fws rhwng Chwe Chloch ac Abertyleri. Mae arhosfan y Clwb Rygbi yn darparu cysylltiadau gan *Stagecoach* yn Ne Cymru:

* 62 (Glynebwy-Cwmbrân)
* X15 (Casnewydd-Bryn-mawr)
* X1 (Cwmbrân-Bryn-mawr a Pont-y-pŵl)
* 95B (Trecelyn)

## Llywodraeth 
Mae'r pentrefan yn cael ei gwasanaethu gan ward etholiadol Llanhiledd. Mae Norman Lee Parsons (annibynnwr), Hedley McCarthy (Llafur), a Joanne Collins (annibynnwr), yn ei gynrychioli.

Alun Davies (Llafur) yw Aelod o'r Senedd yr ardal, a Nick Smith (Llafur) yw ei Aelod Seneddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llanhiledd
Categori:Pentrefi Blaenau Gwent
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Trychineb Abercarn, 1878

**Trychineb Abercarn** yw'r trydydd trychineb gwaethaf yn hanes Cymru, pan laddwyd 268 o weithwyr ar 11 Medi 1878 yng Nglofa'r *Prince of Wales*, Abercarn, tref fechan a leolwyd yn yr hen Sir Fynwy ar y pryd (bellach Bwrdeistref Sirol Caerffili).

Achoswyd y drychineb gan lamp ddiogelwch a gynheuodd ffrwydrad enfawr yn y pwll glo. Roedd 325 o weithwyr o dan y ddaear ar y pryd, ac anfonwyd timau achub i'r pwll i chwilio am oroeswyr yng nghanol y mwg, y fflamau a'r rwbel. Bu farw tua 268 o ddynion a bechgyn yn y trychineb, a phenderfynwyd cau'r siafft, gan ei gorlifo â dŵr i ddiffodd y fflamau. O ganlyniad, arhosodd cyrff y rhai a fu farw yn y digwyddiad o dan y ddaear. Heddiw fe'u cofir yn lleol gyda charreg goffa ym mynwent Abercarn a olwyn fawr y pwll a murlun efydd ar safle'r trychineb.

Yn hanesyddol, mae'r ardal yn gysylltiedig â gweithfeydd dur a phlat tun hefyd yn ogystal â Chymoedd De Cymru, ond mae rhain i gyd wedi cau erbyn hyn.

## Perchnogion
Y cwmni 'Darby Brown and Company' oedd perchnogion y lofa erbyn 1859. Prynwyd y lofa gan 'The Ebbw Vale and Co Ltd' yn 1862 gan ychwanegu siafft arall. Ceuwyd y pwll am 5 mlynedd; fe'i ailagorwyd yn 1882, gan berchnogion newydd: 'Abercarn Coal Company'. Erbyn 1908 perchenogion y lofa oedd 'Elled Coal Co' - un o is-gwmnïau 'The Ebbw Vale and Co Ltd'. 

Nid oes tystiolaeth i'r cwmni gael ei erlyn wedi'r drychineb. Casglwyd £65,000 mewn apel genedlaethol, ond er hyn, ni dderbyniodd y gweddwon ddim mwy na 12 ceiniog a dima yr wythnos  o gymorth.

## Gweler hefyd
* Tanchwa Senghennydd
* Trychineb Aberfan
* Trychineb Gresffordd
* Trychineb Glofa'r Tarenni Gleision

## Cyfeiriadau
Abercarn
Abercarn
Abercarn
Abercarn
Categori:1878 yng Nghymru
Gorsaf reilffordd Pilning (Low Level)

Roedd **Gorsaf reilffordd Pilning (Low Level)** yn orsaf ar gangen Rheilffordd y Great Western yn Pilning, De Swydd Caerloyw.

Adeiladodd Rheilffordd y Great Western gangen o’i llinell i Gorsaf reilffordd New Passage i Ddociau Avonmouth ym 1900, er mwyn osgoi prysurdeb ei llinell arall rhwng Bryste ac Avonmouth. Roedd gan yr orsaf 2 drac a 2 seidins. Roedd un platfform byr o bren a dim adeiladau. Gwerthwyd tocynnau yng Ngorsaf reilffordd Pilning (High Level). Adeiladwyd bocs signal ger y croesfan yn 1917. Agorwyd Gorsaf reilffordd Severn Beach ym 1922 oherwydd poblogrwydd y traeth a dechreuwyd gwasanaeth i deithwyr trwy Pilning ar 23 Mehefin 1928. Agorwyd Pilning (Low Level) ar 9 Gorffennaf 1928. Roedd 9 trên dyddiol yn ystod yr wythnos a 4 ar ddyddiau Sul. Erbyn 1959 roedd gan yr orsaf eilad bach a goleuadau.

Ym 1959, Roedd 5 trên arall i Fryste o’r orsaf (Low Level), a 7 i Severn Beach, rhai ohonynt yn mynd ymlaen at Fryste trwy Gorsaf reilffordd Avonmouth. Daeth y wasanaeth i deithwyr rhwng Severn Beach a Pilning i ben ar 23 Tachwedd 1964, a chaewyd Gorsaf reilffordd Pilning (Low Level) platform. Caewyd y rheilffordd i wasanaethau nwyddau ar 1 Medi 1968. Cedwyd y cledrau a bocs signal hyd at Awst 1970.

## Cyfeiriadau
Categori:Bryste
Categori:De Swydd Gaerloyw
Pilning
Categori:Gorsafoedd rheilffordd caeëdig
Tübingen

Tref yn nhalaith Baden-Württemberg yn ne-orllewin yr Almaen yw **Tübingen**, neu **Dibenga** (ynganiad: [ˈd̥ib̥ɪŋɐ]) yn yr iaith Alemanneg. Saif ar gymer Afon Neckar ag afonydd Ammer a Steinlach, i'r de o Stuttgart.

Sefydlwyd anheddiad o'r enw Castra Alamannorum o amgylch Hohentübingen, castell Breinieirll Tübingen a sonnir amdani gyntaf ym 1078. Mae'r cofnod hynaf o Tübingen fel tref yn dyddio o 1231. Pwrcaswyd y dref gan Ieirll Württemberg ym 1342, a dyrchafwyd yr iarllaeth yn ddugiaeth ym 1495. Cipiwyd Tübingen gan Gynghrair Swabia ym 1519, ac yn ystod y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain cwympai i luoedd yr Ymerodraeth Lân Rufeinig ym 1634, Sweden ym 1638, a Ffrainc ym 1647.

Sefydlwyd Prifysgol Tübingen gan yr Iarll Eberhard VI ym 1477, a sefydlwyd y coleg diwinyddol Protestannaidd yno gan y Dug Ulrich ym 1534. Bu nifer o enwogion o amryw feysydd yn astudio yn Tübingen, gan gynnwys y seryddwr Johannes Kepler, y bardd Friedrich Hölderlin, yr athronwyr G. W. F. Hegel a Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, y diwinydd a dyngarwr Albert Schweitzer, y diwinydd Hans Küng, a'r Pab Bened XVI.

Mae economi Tübingen yn seiliedig ar y diwydiant cyhoeddi, metelwaith, cynhyrchu cemegion a dillad, a thwristiaeth. Ymhlith yr adeiladau o nod mae Hohentübingen, a ailgodwyd fel dug-gastell yn yr 16g; Eglwys Golegol San Siôr, a adeiladwyd yn yr arddull Gothig ym 1470–90, sydd yn cynnwys beddrodau Dugiaid Württemberg; a neuadd y dref sydd yn dyddio o 1435.

Ganwyd y bardd Ludwig Uhland a'r hanesydd Syr Geoffrey Elton yma.

## Cyfeiriadau 

Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn yr 11eg ganrif
Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Categori:Trefi'r Almaen
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Daniel Andrews (gwleidydd)

Gwleidydd o Awstralia yw **Daniel Andrews** (ganwyd 6 Mehefin 1972) ar hyn o bryd sy'n gwasanaethu fel prif gynghrair Victoria.

Categori:Gwleidyddion o Awstralia
Trofarth

Pentref bychan yng nghymuned Betws-yn-Rhos, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Trofarth**. Saif tua 4 milltir i'r de o Fae Colwyn. Y pentref agosaf yw Dawn i'r gogledd-ddwyrain.

## Cyfeiriadau
Categori:Betws-yn-Rhos
Categori:Pentrefi Conwy
Cyfraith Louisiana

Trefn gyfreithiol sydd ar waith yn nhalaith Louisiana, Unol Daleithiau America yw **cyfraith Louisiana** sydd yn yn y bôn yn seiliedig ar y gyfraith Rufeinig, yn hytrach na'r gyfraith gyffredin, ac felly'n unigryw ymhlith systemau cyfreithiol taleithiau'r Unol Daleithiau.

Datblygodd y drefn yn Louisiana o ganlyniad i hanes yr ardal yn ystod yr oes drefedigaethol. Yn niwedd yr 17g, rhoddwyd yr enw La Louisiane, er anrhydedd y Brenin Louis XIV, ar ran fawr o Ffrainc Newydd, tiriogaeth Teyrnas Ffrainc yng Ngogledd America. Daeth dan reolaeth Ymerodraeth Sbaen ym 1769 yn sgil Cytundeb Fontainebleau, a dychwelwyd y diriogaeth i Ffrainc ym 1801 yn ôl telerau Cytundeb Aranjuez. Ym 1803, daeth o'r diwedd yn rhan o'r Unol Daleithiau o ganlyniad i Bryniant Louisiana, a derbyniwyd talaith Louisiana, sydd ond yn cyfateb i ran fach o'r hen diriogaeth, i'r Undeb ym 1812.

Bu nifer o drigolion Louisiana yn disgyn o ymfudwyr Ffrengig, gan gynnwys ffoaduriaid o Acadia a Haiti, ac wedi hen arfer â'r gyfraith Rufeinig a fu'n gyffredin i bobloedd Ladinaidd Ewrop. Cydnabuwyd yr angen i gyfundrefnu'r cyfreithiau yn Louisiana am fod yr hen drefn yn anghyson â dulliau a deddfwriaeth yr Unol Daleithiau. Mabwysiadwyd côd dros dro ym 1806–08 i ddisodli'r hen ddeddfau mewn achosion o gwrthdaro yn y gyfraith. Lluniwyd côd newydd i Louisiana ar sail Côd Napoleon, gyda darpariaethau ar gyfer y gyfraith gyffredin, a fe'i mabwysiadwyd gan y dalaith ym 1824.

## Cyfeiriadau 

Louisiana
Categori:Llywodraeth Louisiana