Llysiau'r wennol

Planhigyn blodeuol sydd hefyd yn un o symbolau cenedlaethol Tsieina yw '''Llysiau'r wennol''' sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Papaveraceae*. 

Mae'r teulu'n nodedig am ei briodweddau meddygol (honedig, yn enwedig yn Corea, Tsieina a Japan. Mae'n un o symbolau cenedlaethol Tsieina. Caiff ei dyfu ar gyfer gerddi oherwydd maint ei flodau unigol, ac mae'r morgrugyn yn cael ei ddenu at y neithdar sydd ar ei betalau.

## Enwau
Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Chelidonium majus* a'r enw Saesneg yw *Greater celandine*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Dilwydd, Dilwydd Felen, Llygadlym, Llygadlys, Llym y Llygad, Llys y Wennol, Llysiau'r Clefyd Melyn, Llysiau'r Llew, Llysiau'r Llygad, Llysiau'r Wennol, Melynllys, Selidon, Sudd y Defaid.

Er ei fod yn cael ei awgrymu gan yr enw cyffredin Saesneg ‘’greater celandine’’, nid yw'r planhigyn hwn yn perthyn i *Ranunculus ficaria* y *lesser celandine* sy'n perthyn i deulu gwahanol y ''Ranunculaceae'.

## Disgrifiad
Mae llysiau'r wennol yn blanhigyn llysieuol lluosflwydd talsyth sy'n cyrraedd 30-120 cm (12-47 in) o uchder. Mae'r dail glaswyrdd wedi eu rhannu (pinad), gydag ymylon llabedog a thonnog, hyd at 30 cm (12 modfedd) o hyd. Pan gaiff ei anafu, mae'r planhigyn yn arddangos latecs melyn i oren.

Mae'r blodau'n cynnwys pedwar petal melyn, pob un tua 18 mm (0.71 modfedd) o hyd, gyda dau sepal. Mae un ffurf â blodau dwbl, sy'n digwydd yn naturiol weithiau. Mae'r blodau'n ymddangos o ddiwedd y gwanwyn i'r haf, o fis Mai i fis Medi (yn y DG), mewn brigflodyn ffurf ambarelo o tua 4 blodyn.

Mae'r hadau'n fach ac yn ddu, wedi'u cario mewn hadlestr hir, silindrig. Mae gan bob un elaiosome (tyfiant cnawdol ynghlwm wrth yr hedyn) sy'n denu morgrug i wasgaru'r hadau (*myrmecochory*)..

Mae'r latecs nodweddiadol hefyd yn cynnwys ensymau proteolytig a'r chelidostatin ffytocystatin, atalydd proteas cystein. Mae'n feddyginiaeth werin draddodiadol yn erbyn dafadennau yn Ffrainc a'r DU. Fe'i defnyddir wrth baratoi ystod o driniaethau oddi ar y silff ar gyfer dafadennau a chyflyrau croen.

Defnyddir Chelidonium i wneud Ukrain, cyffur sydd wedi'i hyrwyddo ar gyfer trin canser a heintiau firaol, ond nad yw'n hysbys ei fod yn effeithiol.

Nid yw'r perlysiau ffres yn cael ei ddefnyddio'n swyddogol mwyach. Nid oes unrhyw astudiaethau canfod dos yn bodoli a nodweddir yr astudiaethau clinigol a adroddir gan heterogenedd sylweddol.

Ac eithrio meddyginiaethau homeopathig, nid yw'r cyffur yn cael ei ddefnyddio mwyach yn y rhan fwyaf o wledydd Saesneg eu hiaith. Yn yr Almaen a'r Swistir, mae darnau o herba Chelidoni yn elfen ddadleuol o'r feddyginiaeth gastrig "Iberogast". Mae'r paratoad OTC yn gynnyrch sy'n gwerthu orau i'r cwmni Bayer, sydd bellach yn destun ymchwiliad am beidio â rhybuddio defnyddwyr rhag sgîl-effeithiau hepatotocsig posibl wrth gymryd y cyffur. Adroddwyd am ensymau afu uchel a hepatitis gwenwynig gyda marwolaeth wedi'i ddogfennu.

Mae achosion eraill nad ydynt wedi'u dogfennu cystal yn cyfeirio at weithrediad carthu llym y planhigyn gyda'r dadhydradiad canlyniadol y gall anifeiliaid farw ohono. Roedd yr arfer (sydd bellach wedi'i derfynu i raddau helaeth) o roi sudd y planhigyn yn allanol (neu drwyth ohono) ar fân anafiadau i'r croen, fel golchiad i dynnu parasitiaid, neu ar gyfer trin anhwylderau llygaid penodol yn aml yn arwain at lid a dolur a oedd yn gofyn am driniaeth bellach.

Gall sudd y planhigyn achosi cosi a phothellu ar y croen. Mae marwolaeth plentyn pedair oed, a ddatblygodd gastroenteritis gwaedlifol a methiant cylchrediad y gwaed ar ôl bwyta'r planhigyn, yn cael ei gofnodi.

### Elfennau gwenwynig
Dywedir bod llysiau'r wennol yn cynnwys llawer o alcaloidau a allai fod yn wenwynig a'r rhai a enwir amlaf yw chelidonin ac a homochelidonin (y ddau yn gysylltiedig yn gemegol â papaverin, a geir mewn rhywogaethau *Papaver*), chelerythrin, sanguinarin a phrotopin. Fodd bynnag, anaml y mae'r planhigyn yn achosi gwenwyno gan ei fod yn annymunol, gyda blas chwerw ac arogl llym, ffiaidd. Mae sudd y planhigyn (latecs) yn felyn-oren ei liw, ond yn troi'n goch pan fydd yn agored i'r aer.

Arferid ei ddefnyddio gan rai pobl Romani fel gloywr traed; mae llysieuwyr modern hefyd yn defnyddio ei briodweddau ysgarthol. Argymhellodd y llysieuydd modern Juliette de Baïracli Levy lysiau'r wennol wedi'i wanhau â llaeth i'r llygaid, a'r latecs ar gyfer cael gwared â dafadennau. Roedd *Chelidonium* yn hoff berlysieuyn gan y llysieuydd Ffrengig Maurice Mességué. Mae *Chelidonium majus* wedi cael ei ddefnyddio'n draddodiadol i drin afiechydon llidiol amrywiol gan gynnwys dermatitis atopig. Fe'i defnyddir yn draddodiadol hefyd wrth drin cerrig bustl a dyspepsia.

Fe'i defnyddiwyd unwaith hefyd i drin anhwylderau'r afu, oherwydd tebygrwydd y sudd i'r bustl.

## Dosbarthiad a chynefin
Mae llysiau'r wennol yn frodorol yn y rhan fwyaf o ranbarthau Ewrop. Fe'i darganfyddir hefyd yng Ngogledd Affrica, ym Macaronesia, Algeria a Moroco. Yng Ngorllewin Asia fe'i ceir yn y Cawcasws, Armenia, Aserbaijan, Georgia, Casachstan, Mongolia, Siberia, Iran a Thwrci.

Mae llysiau’r wennol yn tyfu ledled y rhan fwyaf o Brydain ac eithrio rhannau o'r Alban, mewn cloddiau a gwrychoedd, ond fe'i darganfyddir yn aml ger hen adeiladau, lle mae'n debyg ei fod wedi goroesi o amseroedd cynharach pan gafodd ei dyfu fel planhigyn meddyginiaethol.

*Llysiau'r wennol: dilwydd, llygadlym, sudd y defaid, selidon (yr ola yn adlewyrchiad o'r enw gwyddonol, *Chelidonium majus*, chelidon yw'r enw Groegaidd am wennol.

*Ebrill 30ain. Llysiau'r wennol (*Chelidonium majus*). Planhigyn cyffredin iawn ar ymylon ffyrdd a chloddiau neu gysgod waliau. Caiff yr enw gan eu bod, yn draddodiadol yn blodeuo tua'r un adeg a dyfodiad y wennoliaid (*chelidon*yw'r gair Groegaidd am [[gwennol]|wennol]). Mae'r sudd melyn llachar sydd yn ymddangos wrth dorri coes y planhigyn i fod yn llesol yn erbyn defaid ar y croen. Enwau Cymraeg eraill: dilwydd, llygadlym, sudd y defaid. Perthyn i deulu'r pabi.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

Categori:Planhigion
Categori:Papaveraceae