open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ynys Ellef Ringnes

bawd|240px|LLeoliad Ynys Ellef Ringnes

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Ellef Ringnes**. Mae'n un o Ynysoedd Sverdrup, sy'n ffurfio rhan o Ynysoedd Queen Elizabeth. Er ei bod yn ynys fawr, gydag arwynebedd o 11,295&nbsp;km2, nid oes poblogaeth barhaol arni.

Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o diriogaeth Nunavut. Ceir gorsaf dywydd Isachen ar yr arfordir gorllewinol. Enwyd yr ynys ar ôl Ellef Ringnes, un o gefnogwyr ariannol ymgyrch fforio Otto Sverdrup. Hawliwyd yr ynys gan Norwy o 1902 hyd 1930, pan gytunwyd mai eiddo Canada ydoedd.

Categori:Nunavut
Ellef Ringnes
Lucy Owen

Mae **Lucy Jane Owen** (née **Cohen**) (ganed 18 Gorffennaf 1971) yn newyddiadurwraig teledu Cymreig.

## Bywgraffiad
Mynychodd Owen Ysgol Howell's yn Llandaf, Caerdydd a graddiodd mewn Saesneg o Royal Holloway, Prifysgol Llundain.

## Gyrfa
Dechreuodd ei gyrfa darlledu fel ymchwilydd gyda BBC Radio Wales, cyn symud ymlaen i ddarparu adroddiadau a chyd-gyflwyno rhaglenni. Dechreuodd ddarllen y newyddion gyda HTV Wales ym 1995 gyda chyfraniadau newyddion lleol ar gyfer GMTV. Rhwng 1996 a 2007, cyflwynodd Wales Tonight, y rhaglen newyddion rhanbarthol ar ITV Wales, a ddarlledir o Gaerdydd.

Cyflwynodd Owen ar yr ITV News Channel, a bu'n prif gyflwynydd ar *ITV News*, *Lunchtime News*, *Evening News* a'r *Weekend News*. Cyflwynodd ei rhaglen olaf o *Wales Tonight* ar ddydd Gwener, 19 Hydref, 2007.

Mewn cam annisgwyl a wnaed am resymau personol, o'r 5 Tachwedd 2007, dechreuodd Owen gyflwyno rhaglen newyddion nosweithiol BBC Wales, "BBC Wales Today", gan gymryd lle'r cyflwynydd Sara Edwards. O ganlyniad i newid o'r naill sianel i'r llall, ymunodd Owen â'i gŵr ar y rhaglen deledu *X-Ray*.

## Bywyd personol
Priododd Owen y cyflwynydd teledu Rhodri Owen ym Mehefin 2004, yn Eglwys Saint Andras, Saint Andras ger Dinas Powys, ac mae ganddynt un mab, Gabriel.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Howell's, Llandaf
Y Crwys

Pentref a chymuned ar benrhyn Gŵyr, yn Sir Abertawe, yw **Y Crwys** () (Saesneg: *Three Crosses*). Saif ar groesffordd y ffordd i ganol dinas Abertawe (10&nbsp;km i ffwrdd), a'r ffordd i Benclawdd (5&nbsp;km i ffwrdd). Datblygodd y pentref yn yr 19g er mwyn gwasanaethu pyllau glo bas yr ardal. Bu cau'r pyllau glo erbyn dechrau'r 20g, ac ers hynny mae'r pentref wedi dod yn bennaf yn gartref i gymudwyr sy'n gweithio yn Abertawe.

Ystadegau:
* Mae gan y gymuned arwynebedd o 8,429&nbsp;km².
* Yng Nghyfrifiad 2001 roedd ganddi boblogaeth o 1,466.
* Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 1,583.
* Yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2020 roedd ganddi boblogaeth o 1,501, gyda dwysedd poblogaeth o 178.1/km².

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Abertawe
Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Pentrefi Abertawe
Betws, Pen-y-bont ar Ogwr

:''Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).*

Pentref yng nghymuned Cwm Garw, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Betws** (Saesneg: *Bettws''). Saif yn y Cymoedd i'r gorllewin o Llangeinor ac i'r gogledd o Frynmenyn. Poblogaeth: 2,400 (2001).

Mae plant y pentref yn mynychu Ysgol Gynradd Betws. Lleolir Parc Gwledig Bryngarw tua milltir o'r pentref.

## Pobl enwog
* Griffith J. Griffith, Americanwr Cymreig, diwydiannwr a dyngarwr a roddodd Parc Griffith ac Arsyllfa Griffith yn anrheg i Ddinas Los Angeles.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwm Garw
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Caitlin MacNamara

Roedd **Caitlin Thomas**, ganwyd **Caitlin MacNamara** (8 Rhagfyr 1913 – 31 Gorffennaf 1994) yn awdures o Gymru ac yn wraig i'r bardd a'r llenor Dylan Thomas. Ysgrifennodd y llyfr *Leftover Life to Kill*.

Fe'i ganed yn Hammersmith, Llundain i Francis ac Yvonne MacNamara. Pan oedd yn 16, mynychodd ysgol ddawns. Aeth i fyw i'r Iwerddon, yn Swydd Clare, ac yna aeth i Baris.

Cyfarfu MacNarama a Thomas mewn bar yn Llundain ym 1936, a phriododd y ddau ar 11 Gorffennaf 1937 yn Penzance, Cernyw. Cawsant dri o blant.

Pan fu farw Thomas ym 1953, symudodd MacNamara i'r Eidal, lle cyfarfu a Giuseppe Fazio ym 1957, a chawsant blentyn gyda'i gilydd.

## Diwylliant cyfoes
Gwnaed dwy ffilm am MacNamara: *The Edge of Love*, a adwaenir yn flaenorol o dan ei enw gweithiol *The Best Time of Our Lives*, lle portreadir MacNamara gan Sienna Miller; a *Caitlin* (gyda Miranda Richardson a Rosamund Pike yn portreadu'r prif gymeriad ar adegau gwahanol o'i bywyd).

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Gymru o dras Wyddelig
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Teulu Dylan Thomas
Xining

Prifddinas talaith Qinghai, Gweriniaeth Pobl Tsieina ydyw **Xining** ().  Cysylltir y ddinas yn uniongyrchol gyda Lanzhou gan reilffordd.

Yn 1984, o leiaf, medrid gweld arwyddion tairieithog ar strydoedd y ddinas hon (Tsieineeg, Tibeteg ac o bosib Mongoleg hefyd).

Categori:Dinasoedd Qinghai
Tŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau

bawd|200px|Sêl Tŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau
Mae **Tŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau** yn un o ddwy siambr Cyngres yr Unol Daleithiau; yr ail siambr yw'r Senedd yr Unol Daleithiau. Caiff pob talaith un cynrychiolydd yn y Tŷ yn ôl ei phoblogaeth ond caiff o leiaf un Cynrychiolydd. Ar hyn o bryd, mae gan y dalaith fwyaf poblog Califfornia 53 cynrychiolydd. 435 yw'r cyfanswm o gynrychiolwyr sydd a'r hawl i bleidleisio. Gwasanaetha pob cynrychiolydd am ddwy flynedd. Y Llefarydd yw swyddog llywyddol y Tŷ, a chaiff ei ethol gan aelodau'r Tŷ.

Am fod ei aelodau'n cael eu hethol o ardaloedd llai (ar boblogaeth o 693,000 o drigolion yn 2007 ar gyfartaledd) na'r hyn a welir yn y Senedd, yn gyffredinol ystyrir y Tŷ yn siambr llawer mwy pleidiol. Rhoddwyd pŵerau unigryw i'r Tŷ megis y pŵer i gyflwyno mesurau cyllid, uchelgyhuddo swyddogion ac ethol yr arlywydd mewn achosion o anghytundeb etholiadau llwyr.

Cyfarfydda'r Tŷ yn yr adain ddeheuol o Capitol yr Unol Daleithiau.

Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Ynys Kodiak

bawd|250px|Lleoliad Ynys Kodiak 
Ynys yn perthyn i Unol Daleithiau America yw **Ynys Kodiak** (Saesneg: *Kodiak Island*). Saif ger arfordir deheuol Alaska, gyda Chulfor Shelikof yn ei gwahanu o'r tir mawr.

Gydag arwynebedd o 8,975&nbsp;km², hi yw'r fwyaf i Ynysoedd Kodiak, ac ynys ail-fwyaf yr Unol Daleithiau; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Mae'n 163&nbsp;km o hyd ac 13–96&nbsp;km o led. Mae'n ynys fynyddig a choediog, gyda'r copa uchaf yn cyrraedd 1,353 medr. Cynhwysir dwy ran o dair o'r ynys mewn gwarchodfa natur. Y brifddinas yw Kodiak, yn nwyrain yr ynys. Mae poblogaeth yr ynys tua 10,000.

Kodiak
Categori:Daearyddiaeth Alaska
Alain Poher

Gwleidydd canolbleidiol o Ffrainc oedd **Alain Émile Louis Marie Poher** (17 Ebrill, 1909 – 9 Rhagfyr, 1996). Yn wreiddiol, bu'n gysylltiedig â'r Mudiad Gweriniaethol Poblogaidd ac yn ddiweddarach gyda'r Democratiaid Canolog. Gwasanaethodd fel Seneddwr ar gyfer Val-de-Marne rhwng 1946 a 1995. Ef oedd Arlywydd y Senedd o 3 Hydref, 1968 tan 1 Hydref, 1992. Yn rhinwedd ei swydd, gwasanaethodd ei wlad fel arlywydd interim ar ddwy achlysur. Fel ymgeisydd yn etholiadau arlywyddol 1969, cafodd ei faeddu gan Georges Pompidou yn yr ail rownd.

Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Arlywyddion Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Val-de-Marne
Swydd Suffolk

Gallai **Swydd Suffolk** gyfeirio at un o sawl sir:

* Suffolk, Dwyrain Lloegr
* Swydd Suffolk, Massachusetts, UDA
* Swydd Suffolk, Efrog Newydd, UDA
* Suffolk, Virginia, "dinas annibynnol" yn Virginia, UDA, sy'n cyfrif fel sir, fel dinasoedd annibynnol eraill Virginia, fel Norfolk a Newport News.
Heol-y-cyw

Pentref bychan yng nghymuned Llangrallo Uchaf, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Heol-y-cyw**. Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Pen-y-bont ar Ogwr ei hun, tua 20 milltir i'r gorllewin o ddinas Caerdydd. Poblogaeth: tua 300.

Ceir capel yr Annibynwyr, eglwys, tafarn a chlwb gweithwyr yn y pentref. Mae'r plant yn mynychu'r ysgol gynradd leol.

Sefydlwyd Clwb Rygbi Heol-y-cyw yn 1905.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llangrallo Uchaf
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Suffolk County, Massachusetts

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

Ceir sawl sir o’r un enw gan gynnwys:
*Suffolk County, Efrog Newydd

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q54072;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Siroedd Massachusetts
Valéry Giscard d'Estaing

Gwleidydd o Ffrainc oedd '''Valéry Giscard d'Estaing** (2 Chwefror 1926 – 2 Rhagfyr 2020) a adwaenid fel rheol fel **Giscard'''; gwasanaethodd fel Arlywydd Ffrainc wedi Georges Pompidou, o 1974 hyd 1981.
Yn wahanol i Pompidou, roedd Giscard yn ceisio cynorthwyo'r Llydaweg. Ers 2009, bu'n aelod o Gyngor Cyfansoddiadol Ffrainc.

Fe'i ganed yn Koblenz, yr Almaen, yn ystod meddiannaeth Ffrainc yn Rheinland, yn fab i'r gwas sifil Jean Edmond Lucien Giscard d'Estaing a'i wraig, Marthe Clémence Jacqueline Marie (May) Bardoux. Roedd ei fam yn un o ddisgynyddion Louis XV, brenin Ffrainc. Roedd ganddo dair chwaer ac un brawd.

Enillodd "Giscard" yr etholiad arlywyddol 1974 gyda 50.8% o'r bleidlais, yn erbyn François Mitterrand. Roedd e'n un o'r arlywyddion ieuengaf yn hanes Ffrainc.

Bu farw yn Authon, Ffrainc, yn 94 oed.

Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Arlywyddion Ffrainc
Categori:Catholigion o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl fu farw o COVID-19
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Senedd yr Unol Daleithiau

bawd|200px|Sêl y Senedd

Uwch-dŷ y ddwy siambr yng Nghyngres yr Unol Daleithiau ydy **Senedd yr Unol Daleithiau**, a'r is-dŷ yw'r Tŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau. Sefydlir cyfansoddiad a phŵerau'r Senedd a'r Tŷ yn Erthygl Un y Cyfansoddiad (sydd ddim yn defnyddio'r termau "uwch" ac "is"). Cynrychiolir pob talaith yr Unol Daleithiau gan ddau seneddwr, waeth beth fo poblogaeth y taleithiau hynny. Sicrha hyn fod gan bob talaith gynrychiolaeth gyfartal yn y Senedd. Mae seneddwyr yn gwasanaethau am dymhorau o chwe mlynedd. Lleolir siambr Senedd yr Unol Daleithiau yn yr adain ogleddol yr adeilad Capitol yn Washington D.C., y prifddinas cenedlaethol. Cyfarfydda'r Tŷ Cynrychiolwyr yn adain ddeheuol yr un adeilad.

Mae gan y Senedd bŵerau arbennig nas rhoddir i'r Tŷ, gan gynnwys cydsynio i gytundebau fel rhagamod cyn y cânt eu cadarnhau a chydsynio neu gadarnhau apwyntio gweinidogion y Cabinet, barnwyr ffederal, uwch-swyddogion ffederal eraill, swyddogion milwrol a swyddogion unffurf ffederal eraill, yn ogystal ag achosion uchelgyhuddo yn erbyn swyddogion ffederal. Mae'r Senedd yn gorff mwy bwriadol na Thŷ'r Cynrychiolwyr am fod y Senedd yn llai o ran maint a'i haelodau'n gwasanaethu am gyfnod hwy, gan greu awyrgylch llai pleidiol na'r hyn a welir yn y Tŷ lle adlewyrchir agweddau'r cyhoedd yn amlycach. Ystyrir y Senedd yn gorff mwy uchelael na Thŷ'r Cynrychiolwyr am fod y cyfnodau a wasanaethir yno'n hwy, yr aelodaeth yn llai a'r etholaethau'n fwy.


Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Clytwaith

bawd|dde|250px|Esiampl o glytwaith gyda siapiau â ochrau sydd ddim yn syth

Math o wniadwaith yw **clytwaith**, lle mae darnau o ddefnydd yn cael eu gwnïo at ei gilydd er mwyn creu cynllun mwy. Mae'r cynllun fel arfer yn seiliedig ar batrwm wedi ei greu o amryw o liwiau, ac yn cael ei ail-adrodd. Caiff y siapiau sy'n creu'r patrwm eu mesur a'u torri yn ofalus. Yn draddodiadol ac fel rheol, mae'r siapiau yn rai geometrig ag ochrau syth, sy'n eu gwneud yn haws i'w clytio at ei gilydd, ond mae'r grefft wedi datblygu yn sylweddol erbyn hyn ac mae clytwaith yn aml yn cael ei ddefnyddio i greu delweddau cymhleth. Mae uno gofalus yn creu clytwaith sy'n gorwedd yn berffaith fflat, heb rychau.

Pan ddefnyddwyd clytwaith er mwyn creu cwilt, mae'r clytwaith yn ffurfio haenen uchaf y cwilt gyda wadin neu flanced gwlan yn y canol, a chefnyn plaen yn ffurfio'r haenen isaf. Er mwyn cadw'r wadin rhag symud oddi fewn y cwilt, caiff ei gwiltio gyda llaw, neu beiriant gwnïo i greu pwyth rhedegog sy'n clymu'r haenau at ei gilydd. Gall y pwthau redeg o amgylch ymyl y darnau sy'n creu'r patrwm, gall fod yn batrwm ar hap, neu gall fod yn batrwm â strwythur cymhleth sy'n cyferbynnu gyda phatrwm y clytwaith.

Yn y gorffennol bu cwiltio yn cael ei gwblhau gyda llaw gan grŵp o bobl o amgylch ffram a oedd yn dal y cwilt yn dyn. Weithiau, yn hytrach na chwiltio, gall y haenau cael eu clymu at ei gilydd gyda phwyth sengl o edau byr a gaiff ei glymu, a rhoddir cylymau ar draws y cwilt mewn patrwm cyson.

Mae tri modd traddodiadol o ffurfio strwythur clytwaith, sef 1) bloc 2) cyflawn 3) clytio stribedi. Mae nifer o batrymau traddodiadol yn berchen ar enwau penodol yn seiliedig ar y patrwm a greir gan y lliwiau a'r siapiau.

'Daeth Edrica Huws â gweledigaeth hollol newydd i glytwaith.'

## Llyfryddiaeth
* 1988: Schnuppe von Gwinner "The History of the Patchwork Quilt" ISBN 0-88740-136-8
* 2004: Eleanor Levie "American Quiltmaking 1970-2000" ISBN 1-57432-843-3
* 2005: Celia Eddy "Quilted Planet" ISBN 1-84533-009-9

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*The Quilt Association, Canolfan y Celfeddydau Minerva Arts Centre, Llanidloes
*Esiamplau o glytwaith

Categori:Gwniadwaith
Notais

Pentref bychan yng nghymuned Porthcawl, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Notais** (Saesneg: *Nottage*). Fe'i lleolir fymryn i'r gogledd o dref Porthcawl.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol hwn oedd prif ganolfan yr ardal. Adlewyrchir hynny yn enw pentref Drenewydd yn Notais, tua dwy filltir a hanner i'r dwyrain rhwng Porthcawl a Merthyr Mawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Porthcawl
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr (y DU)
Pen-y-fai

Pentref yng nghymuned y Castellnewydd, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Pen-y-fai**. Fe'i lleolir i'r gogledd-orllewin o dref Pen-y-bont ar Ogwr ei hun, ar bwys y ffordd A4063. 

Poblogaeth: tua 2,000.

Ceir capel ymneilltuol, eglwys (Eglwys yr Holl Saint), siop a thafarn yn y pentref. Mae plant y pentref yn mynychu'r ysgol gynradd leol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Y Castellnewydd
Sarn, Pen-y-bont ar Ogwr

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Sarn  (gwahaniaethu).''

Pentref bychan yng nghymuned Llansanffraid-ar-Ogwr, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Sarn**. Fe'i lleolir tua 3 milltir i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr. Poblogaeth: tua 2,500.

Gorwedd cymer Afon Ogwr ac Afon Llynfi i'r dwyrain o'r pentref. Y pentrefi agosaf yw Abercynffig i'r gorllewin, Brynmenyn i'r gogledd a Ton-du i'r gogledd-ddwyrain.

Does dim ysgol yn y pentref ac mae'r rhan fwyaf o'r plant ifanc yn mynychu ysgol gynradd Bryncethin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llansanffraid-ar-Ogwr
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Barf hen ŵr

{{Blwch tacson
| enw = Barf hen ŵr
| 

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P18|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}} 
| regnum= Plantae
| divisio_heb_reng = Angiosbermau
| classis_heb_reng = Ewdicotau
| ordo = Ranunculales
| familia = Ranunculaceae
| genus = *Clematis*
| species = ***C. vitalba***
| enw_deuenwol = *Clematis vitalba*
| awdurdod_deuenwol = L.
}}
bawd|*Clematis vitalba*

Llwyn coediog sy'n ymledu'n flêr gan ddringo ydy **barf hen ŵr** neu **farf yr hen ŵr** (Saesneg: ''Old man's beard* neu *Traveller's joy*; *clematis vitalba''). Mae'n perthyn i'r un teulu â blodyn ymenyn (*Ranunculaceae*). Gall dyfu rhwng 1-10 metr o uchter. Ceir blodau unigol ar goesyn 5&nbsp;cm neu fwy heb betalau ond gyda 4 sepal lliw hufen neu wyrdd a llawer o frigerau lliw hufen.

Mae'r dail mewn parau gyferbyn â'i gilydd, a'r rheiny'n ddail cyfansawdd. Mae coesau'r dail yn gallu cordeddu o amgylch canghennau neu unrhyw beth a all eu dal. Ceir un hedyn, gyda phlyfun wedi deillio o'r stigma, mewn pen crwn. Blodeua rhwng Gorffennaf a Medi.

Mae sawl math o wyfynod yn hoff iawn o fwyta'r blodyn a'r dail.

## Dolennau allanol 
* Lluniau amrywiol 

Categori:Blodau
Categori:Llwyni
Categori:Ranunculaceae
Blodyn menyn

Planhigyn lluosflwydd, unionsyth, blewog ydy **blodyn menyn** neu **blodyn ymenyn** (Saesneg: *meadow buttercup*; Lladin: *Ranunculus acris*). Mae'n perthyn i deulu'r *Ranunculaceae*. Fe'i gwelir fel arfer ar laswelltir llaith, ar lwybrau'r goedwig, ar ochrau'r ffyrdd neu mewn corsydd. Ers talwm, cyn dyfod y chwyn laddwr, fe newidiai'r blodyn hwn liw caeau cyfan o wyrdd i felyn.

Mae hwn yn blanhigyn gwenwynig a gall achosi briw ar y croen.

Gall dyfu rhwng 30–100&nbsp;cm o uchder. Mae'r blodau'n felyn disglair iawn (oherwydd fod golau'n adlewyrchu oddi ar y celloedd starts y tu fewn i'r petalau. Maent rhwng 15-25mm ar draws gyda 5 petal yn glystyrau llac. Mae'r dail wedi'u rhannu'n ddwfn a cheir un hedyn gyda phen fel bachyn.

## Gweler hefyd 
*Blodyn menyn bondew (*Ranunculus bulbosus*)
*Blodyn menyn ymlusgol (*Ranunculus repens*)

Categori:Blodau
Categori:Ranunculaceae
Castell Candleston

Lleolir **Castell Candleston** ger pentref Merthyr Mawr ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, rhwng Pen-y-bont ar Ogwr a glannau Môr Hafren.

Er gwaethaf ei enw, maenordy castellog ydyw yn hytrach na chastell fel y cyfryw, a adeiladwyd ar ddiwedd y 14g. Cafodd ei adeiladwaith ei newid sawl gwaith rhwng y cyfnod hwnnw a dechrau'r 19eg ganrif pan roddwyd y gorau i'w ddefnyddio fel preswylfa. Mae llawer o dir yr hen faenor wedi cael ei lyncu gan dywod y tywynni mawr a geir yma.

Tybir fod yr enw "Candleston" yn llurguniad o'r enw "Cantilupeston", a bod y castell yn eiddo i'r teulu *de Cantilupe* Cambro-Normanaidd (gweler Walter de Cantilupe).

Ceir nifer o gestyll Normanaidd eraill yn yr ardal, yn cynnwys Castell Ogwr.

## Dolen allanol 
*  Hanes a lluniau

Candleston
Candleston
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Nordaustlandet

Ynys yn yr Arctig yn perthyn i Norwy yw **Nordaustlandet** (Norwyeg, yn golygu "Tir yn y Gogledd-ddwyrain"). Mae'n un o ynysoedd Svalbard, a saif i'r gogledd-ddwyrain o'r brif ynys, Spitsbergen.

Mae'n ynys gymharol fawr, 144&nbsp;km o'r gogledd i'r de a 175&nbsp;km o'r gorllewin i'r dwyrain, gydag arwynebedd o 14,433&nbsp;km2; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Nid oes poblogaeth barhaol arni. Saif yr ynys ger y ffin thwng Cefnfor yr Arctig a Môr Barents. Gorchuddir y rhan fwyaf o'r ynys gan rew, yn cynnwys 
Austfonna, rhewlif ail-fwyaf Ewrop.

bawd|dim|250px|Nordaustlandet
bawd|dim|250px|Nordaustlandet

Categori:Svalbard
Categori:Ynysoedd Cefnfor yr Arctig
Categori:Ynysoedd Norwy
Gweddw

Merch neu ddynes sydd wedi colli ei gŵr neu ei phartner yw **gweddw** neu **dynes weddw**.

Categori:Marwolaeth
Categori:Priodas
Llygad-llo mawr

Planhigyn lluosflwydd byrhoedlog ydy **llygad llo mawr** neu weithiau **llygad-llo mawr** (*Leucanthemum vulgare*, Saesneg: *Ox-eye daisy*). Fe'i ceir yn aml ar hen gloddiau, mewn mynwentydd, ar dwyni tywod neu ar ochr y draffordd. Mae'n perthyn i deulu llygad y dydd (Asteraceae). Gall dyfu i fod rhywle rhwng 20&nbsp;cm a 100&nbsp;cm o ran uchter gyda'r blodau yn 25 – 50&nbsp;mm ar draws ac yn blodeuo rhwng Mai a Hydref.

Mae'r blodigau canol yn felyn a'r blodigau rheiddiol yn wyn; mae gan y bractau ymylon brown neu ddu. Siâp hirgrwn (neu ofal) sydd i'r dail, a'r rheiny yn wyrdd tywyll.

## Dolenni allanol
*Lluniau manwl

Categori:Blodau
Categori:Asteraceae
Bangka

Un o ynysoedd Indonesia yw **Bangka** (hefyd **Banka**). Saif i'r dwyrain o ynys Sumatra. Yn weinyddol, mae'n rhan o dalaith Bangka-Belitung. Y brifddinas yw Pangkalpinang.

Mae gan yr ynys arwynebedd o 11,942&nbsp;km² a phoblogaeth o tua 400,000. Fe'i gwahenir oddi wrth Sumatra gan Gulfor Bangka, sydd rhwng 11&nbsp;km a 27&nbsp;km o led. Tir isel, corslyd mewn rhannau, yw'r rhan fwyaf o'r ynys, gydag ambell fryn hyd at 700 medr. Mae tyfu pupur a mwyngloddio tun yn bwysig yma.

bawd|dim|Lleoliad Bangka yn Indonesia
bawd|dim|Tirlun Bangka

Categori:Ynysoedd Indonesia
Newtown

Gallai **Newtown** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Cymru
Mae *Newtown* (neu *Newton*) yn ffurf Saesneg ar sawl enw lle yng Nghymru.

*Y Drenewydd (*Newton*), tref ym Mhowys.
*Drenewydd (gwahaniaethu).
*Newtown, hen ardal hanesyddol o Gaerdydd.

## Gweler hefyd
*Newton
Atkins

Gall **Atkins** gyfeirio at:

## Enwau lleoedd
* Atkins, Arkansas
* Atkins, Iowa
* Atkins, Virginia

## Pobl
**Gweler Atkins (cyfenw)*

## Eraill
* Atkins Nutritional Approach, diet Atkins
* Atkins (cwmni)
* *Atkins v. Virginia*
* WS Atkins PLC, cwmni gwasanaethau proffesiynol
Ben Bradshaw

Gwleidydd Seisnig ac Aelod Seneddol ar gyfer etholaeth Caerwysg ydy **Benjamin Peter James "Ben" Bradshaw** (ganed 30 Awst, 1960 yn Llundain).

Rhwng 2009 i 2010, ef yw'r Ysgrifennydd Gwladol dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon a'r Gweinidog ar gyfer y De Orllewin. Ef oedd un o'r ASau cyntaf i fod yn agored fel gwr hoyw.

## Bywgraffiad
Yn fab i ficer yn Eglwys Gadeiriol Norwich, derbyniodd Bradshaw ei addysg yn Ysgol Uwchradd Thorpe St Andrew High School (Norwich) a Phrifysgol Sussex lle graddiodd yn Almaeneg. Mynychodd Brifysgol Freiburg, yr Almaen hefyd. Ym 1982/83 dysgodd Saesneg yn y Technikum, ysgol dechnoleg yn Winterthur (Y Swistir). Daeth yn newyddiadurwr gyda'r *Exeter Express and Echo* yn 1984 a chafodd ei apwyntio'n newyddiadurwr gyda'r 
*Eastern Daily Press* yn Norwich yn 1985. Ym 1986 ymunodd a'r BBC fel newyddiadurwr gyda BBC Radio Devon. Ym 1989 enillodd wobr am ei waith fel gohebydd BBC Radio ym Merlin a gweithiodd yn y ddinas pan ddymchwelwyd Mur Berlin. Parhaodd i weithio fel newyddiadurwr i raglen radio y BBC *The World At One* o 1991 nes iddo gael eu ethol i San Steffan. Ym 1993, enillodd Wobr Newyddiadurwr Sony.

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion LHDT
Bougainville

Ynys yn perthyn i Papua Gini Newydd yw ynys **Bougainville**. Gydag ynys lai Buka mae hefyd yn un o daleithiau Papua Gini Newydd. Yn ddaearyddol, mae'n rhan o Ynysoedd Solomon. Mae gan yr ynys arwynebedd o 9.318&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 2000 yn 175,160. Prifddinas y dalaith ar hyn o bryd yw dinas Buka, er fod bwriad i adfer yr hen brifddinas, Arawa, fel prifddinas. Y copa uchaf yw Mynydd Balbi, 3,123 medr.

bawd|dim|250px|Lleoliad ynys Bougainville

Enwyd yr ynys ar ôl y fforiwr Ffrengig Louis Antoine de Bougainville, yr Ewropead cyntaf i gyrraedd yr ynys yn 1768. Dath dan fandad Awstralia yn ddiweddarach. Meddiannwyd yr ynys gan luoedd Japan yn 1942 ai'i hadfeddiannu gan Awstralia yn  1945. Yn 1949, ymgorfforwyd yr ynys yn nhiriogaeth Papua-Gini Newydd, oedd dan reolaeth Awstralia.

bawd|dim|240px|Ynys Bougainville

Yn 1969, datblygodd gwrthwynebiad ymhlith y boblogaeth i'r cwmnïau mwyngloddio oedd yn berchenogion dros hanner yr ynys, a gwaethygodd y sefyllfa yn 1972, gyda streic gyffredinol. Yn 1975, cyhoeddodd yr awdurdodau lleol annibyniaeth yr ynys (gydag ynys  Buka) fe; "Gweiniaeth Gogledd Solomon". Wedi cytundeb a Papua-Gini Newydd, cytunwyd i ddileu'r weriniaeth o dod yn dalaith ymreolaethol o Papua-Gini Newydd.

Fodd bynnag, parhaodd y problemau gyda'r cwmnïau mwyngloddio, ac yn 1990 cyhoeddodd yr ynys ei hanibyniaeth am yr ail tro, fel "Gweriniaeth Bougainville". Yn fuan wedyn, newidiwyd yr enw i "Weriniaeth Meekamui". Wedi trafodaethau heddwch, dychwelodd yr ynys i fod yn rhanbarth o Papua-Gini Newydd yn 2005, ond gyda mesur helaethach o hunanlywodraeth.


Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth yr Almaen
Categori:Ynysoedd Papwa Gini Newydd
Prifysgol Sussex

Campws prifysgol Seisnig wedi'i lleoli ger y pentref Falmer yn Nwyrain Sussex, 4 milltir (6.4&nbsp;km) o Brighton ydy **Prifysgol Sussex**. Dyma oedd un o'r prifysgolion newydd a sefydlwyd yn ystod y 1960au. Derbyniodd ei Siarter Brenhinol ym mis Awst 1961. Yn fuan iawn, daeth Sussex yn gysylltiedig â newidiadau cymdeithasol ar ôl y rhyfel a dulliau addysgu ac ymchwil arloesol.

Mae'r brifysgol o fewn yr 20 uchaf yn y Deyrnas Unedig: rhoddodd *The Guardian* y brifysgol ar safle rhif 18 ar gyfer 2010; rhoddodd y "Good University Guide" 2008 y brifysgol ar safle 24. Yn ôl rhestr o brifysgolion gorau'r *Guardian* ar gyfer 2010, mae gan Brifysgol Sussex yr adran Gemeg orau yn y Deyrnas Unedig. Yn 2007, etholwyd yr athro, Geoff Cloke yn gymrawd i'r Gymdeithas Frenhinol. Yn 2008, rhoddwyd Prifysgol Sussex ar safle 20 yn y DU, yn y 50 uchaf yn Ewrop a'r 130fed yn y byd.

Prifysgol Sussex yw'r unig brifysgol Seisnig wedi'i lleoli yn ei chyfanrwydd mewn ardal o brydferthwch naturiol eithriadol, y Twyni Deheuol.

## Cyfeiriadau

Sussex
Categori:Sefydliadau 1961
Ficer

Yn ei ystyr ehangaf, mae **ficer** (o'r gair Lladin *vicarius*) yn gynrychiolydd, neu'n rhywun sy'n gweithredu ar ran rhywun o statws uwch. Gan amlaf, defnyddir y term mewn cyd-destunau crefyddol Cristnogol i olygu 'rhywun sy'n gofalu am eglwys'.

## Gweler hefyd
*Curad
*Offeiriad
*Rheithor

Categori:Clerigwyr Cristnogol
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Drenewydd (gwahaniaethu)

Gallai **Drenewydd** gyfeirio at un o sawl lle yng Nghymru:

*Y Drenewydd, tref ym Mhowys
*Drenewydd, Abertawe, pentref bychan ar bwys Y Mwmbwls
*Drenewydd Gelli-farch, pentref a chymuned yn Sir Fynwy
*Drenewydd yn Notais, pentref yn sir Pen-y-bont ar Ogwr

;Gweler hefyd
*Newtown
*Newton
*Trenewydd
BBC Radio

bawd|dde|Daw *BBC radio* o logo
bawd|dde|Daw *BBC radio* o Broadcasting House, Portland Place ar ben Stryd Regent, Llundain
Gwasanaeth gan y **British Broadcasting Corporation** ydy **BBC Radio**. Mae wedi bod yn gweithredu yn y Deyrnas Unedig o dan delerau'r Siarter Brenhinol ers 1927. Am hanes radio'r BBC cyn 1927 gweler British Broadcasting Company, Ltd.

Lleolir BBC Radio 1 i 7 yn Llundain, ond cynhyrchir rhaglenni ym Melffast, Birmingham, Bryste, Caerdydd, Glasgow a Manceinion.

Mae holl sianeli radio'r BBC ar gael ar radio DAB ac ar y rhyngrwyd ar ffurf ffrydiau Real Media a WMA.

## Gweler hefyd
*BBC
*BBC Cymru
*BBC Radio Cymru
*BBC iPlayer

Categori:BBC
Categori:Gorsafoedd radio
Svalbard

Ynysfor yn yr Arctig sy'n perthyn i Norwy yw **Svalbard**. Cyfeirir ato'n aml, yn anghywir, fel *Spitsbergen* ar ôl yr ynys fwyaf. Yr ynysoedd hyn yw'r rhan fwyaf gogleddol o Norwy. Dim ond ar dair o'r ynsoedd, Spitsbergen, Bjørnøya a Hopen, y mae poblogaeth barhaol. Yn ôl amcangyfrif 2019 roedd gan Svalbard boblogaeth o 2,939. Longyearbyen yw'r tref fwyaf a phrifddinas yr ynysoedd.

Yr ynysoedd mwyaf yw Spitsbergen (39.000&nbsp;km²), Nordaustlandet (14.600&nbsp;km²) ac Edgeøya (5.000&nbsp;km²); mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Ymhlith yr ynysoedd eraill mae Barentsøya, Lågøya, Hopen, Danskøya, Kvitøya a Wilhelmøya. Y copa uchaf yw Newtontoppen (1,717 medr). Gorchuddir 60% o Svalbard gan rew. Ceir nifer fawr o adar yma, ac mae Svalbard yn arbennig o bwysig oherwydd y niferoedd o'r Ŵydd wyran (*Branta leucopsis*) a'r Ŵydd droedbinc sy'n nythu yma.

bawd|dim|280px|Lleoliad Svalbard
bawd|dim|280px|Ynysoedd Svalbard

## Lluniau

Delwedd:Adventtoppen Hiorthfjellet from SE side of Adventfjorden Longyearbyen Svalbard on May 23 2025.jpg|Y mynyddoedd Adventtoppen a Hiorthfjellet yn Adventfjorden, ychydig i'r gogledd o Longyearbyen
Delwedd:Polar bear warning sign at north eastern perimeter of Longyearbyen Svalbard on May 23 2025.jpg|Arwydd rhybuddio am arth wen ar ffin ogledd-ddwyreiniol Longyearbyen
Delwedd:UNIS The university centre in Svalbard from S in distance Adventtoppen Hiorthfjellet May 23 2025.jpg|Canolfan y Brifysgol yn Svalbard (UNIS) 

## Gweler hefyd
*Svalbard a Jan Mayen

## Cyfeiriadau
Eglwys Gadeiriol Norwich

Eglwys gadeiriol Eglwys Loegr yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, ydy **Eglwys Gadeiriol Norwich**. Mae'r rhan fwyaf o strwythur yr adeilad ar ffurf Normanaidd a chafodd ei hadeiladu ar gais yr Esgob Herbert de Losinga rhwng diwedd yr 11g a 1145. Hyd yr adeilad yw 461 troedfedd (140&nbsp;m). Gwnaed newidiadau sylweddol i'r adeilad yn ddiweddarach gan gynnwys  tŵr 315 troedfedd (96&nbsp;m) a gwblhawyd ym 1465 a chlas deulawr, yr unig un o'i fath yn Lloegr, a adeiladwyd rhwng 1300 a 1430.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Norfolk
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Norwich
Categori:Norwich
Categori:Pensaernïaeth Romanésg
Cyngres yr Unol Daleithiau

bawd|150px|Sêl Cyngres yr Unol Daleithiau
Deddfwriaeth dwy siambr llywodraeth ffederal Unol Daleithiau America ydy **Cyngres yr Unol Daleithiau**. Mae'n cynnwys dau dŷ sef y Senedd a Thŷ'r Cynrychiolwyr. Dewisir seneddwyr a chynrychiolwyr drwy etholiadau uniongyrchol.

Cynrychiola pob un o'r 435 aelod o Dŷ'r Cynrychiolwyr ardal ac maent yn gwasanaethu am gyfnod o ddwy flynedd. Rhennir seddau'r tŷ ymysg y taleithiau yn ôl poblogaeth. Mae'r 100 o Seneddwyr yn gwasanaethu am gyfnodau o chwe mlynedd. Mae gan bob talaith ddau seneddwr, waeth beth fo poblogaeth y taleithiau. Bob dwy flynedd, etholir tua traean o'r Senedd ymhob etholiad.

Rhydd Erthygl I o'r Cyfansoddiad bwerau deddfwriaethol i'r Gyngres. Mae'r Tŷ a'r Senedd yn bartneriaid cyfartal yn y broses deddfwriaethol (ni ellir gwireddu deddfwriaeth heb gytundeb rhwng y ddwy siambr); fodd bynnag, rhydd y Cyfansoddiad rai pwerau unigryw i bob siambr. Dim ond gan y Senedd y mae'r pŵer i gadarnhau cytundebau a chytuno i apwyntiadau arlywyddol. Rhaid i fesurau codi-cyllid ddeillio o Dŷ'r Cynrychiolwyr, sydd hefyd yn meddu ar y pŵer i ddwyn ag achos o uchelgyhuddo yn erbyn rhywun, tra bod gan y Senedd yn unig y pŵer i roi rhywun ar brawf mewn achos o uchelgyhuddo.

Mae'r Gyngres yn cyfarfod yn Capitol yn Washington, D.C.

Yn aml, defnyddir y term Cyngres i gyfeirio at gyfarfod penodol am ddeddfwriaeth cenedlaethol, yn unol a thermau'r cynrychiolwyr. O ganlyniad, mae "Cyngres" yn para am ddwy flynedd. Cyfarfu'r 111fed Gyngres presennol ar 6 Ionawr, 2009.


Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1789
Atkins (cwmni)

Cwmni o beiriannwyr ymgynghorol yw **Atkins**, maent hefyd yn cynnig gwasanaethau busnes, dylunio, cynllunio a rheoli prosiectau. Sefydlwyd y cwmni yn 1938 gan Syr William Atkins, lleolir yn Epsom, Surrey. Adnabyddwyd gynt fel WS Atkins. Mae Atkins yn cyflogi tua 17,000 o staff, mewn 180 o swyddfeydd mewn 25 gwlad.

## Dolenni allanol
*atkinsglobal.com

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1938
Categori:Cwmnïau peirianneg
Categori:Economi Lloegr
Germ

Gall **germ** gyfeirio at:
* Micro-organeb, yn enwedig pathogen; gweler damcaniaeth germau

## Gweler hefyd
* Hedyn (gwahaniaethu)
Samar

Un o ynysoedd y Philipinau yw **Samar**. Hi yw'r mwyaf dwyreiniol o ynysoedd Visayas, i'r gogledd-ddwyrain o ynys Leyte. Mae ganddi arwynebedd o 13,080&nbsp;km² ac toedd y boblogaeth yn 2000 yn 1.08 miliwn. Hi yw trydydd ynys y Philipinau o ran maint, ar ôl Luzon a Mindanao.

bawd|canol|220px|Lleoliad Samar yn y Philipinau

Mae tair talaith Samar ymhlith taleithiau tlotaf a lleiaf datblygedig y wlad. Oherwydd hyn, mae'r grŵp comiwnyddol *New Peoples Army* (NPA) yn gryf yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd y Philipinau
Llywelyn Goch y Dant

Bardd o Forgannwg oedd **Llywelyn Goch y Dant** (bl. 1470). Ychydig a wyddys amdano ar wahân i dystiolaeth ei gerddi a chanu ei gyd-feirdd ym Morgannwg. Mae'n bosibl ei fod yn frodor o fro Tir Iarll.

## Bywgraffiad
Bardd proffesiynol oedd Llywelyn, un o Feirdd yr Uchelwyr. Cyfeiria ei gyfoeswr Ieuan Du'r Bilwg ato fel "pencerdd" a "phen prydydd" mewn cywydd dychan amdano. Er mai hwyl yw'r cyfan, dyma'r unig ddisgrifiad o Llywelyn sydd gennym, a roddir yng ngenau gwraig a'i welodd yn basio ar y ffordd yn cardota:

Gwelais ddyn golas o dda,
Danheddir, doe yn heidda,
Ac ar ei war, garrai warth,
Lieingwd o lywangarth,
Eilun cam ar lun cwmwd,
Elor goch â'i law ar gwd.

Cefnogodd feirdd Tir Iarll yn yr ymryson a gododd fel canlyniad i gywydd marwnad gan Hywel ap Dafydd i Ieuan ap Hywel Swrdwal. Gwyddom i Ieuan farw tua 1470 a dyma'r un o'r ychydig ddyddiadau pendant i amseru bywyd Llywelyn Goch. Mae'r dystiolaeth hon yn awgrymu ei fod yn frodor o Dir Iarll hefyd.

## Cerddi
Does dim llawer o gerddi Llywelyn Goch wedi goroesi, ond yn eu plith ceir marwnad i Rosier Fychan (Syr Roger Vaughan) o Dretŵr (m. 1471), un o uchelwyr grymusaf y De.

## Llyfryddiaeth
*G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Categori:Pobl o Forgannwg
Llywelyn Goch

Gallai **Llywelyn Goch** gyfeirio at un o ddau fardd Cymraeg:

*Llywelyn Goch ap Meurig Hen (bl. 1350-90)
*Llywelyn Goch y Dant (bl. 1470)
----
Sinc ocsid

Cyfansoddyn anorganig ydy **sinc ocsid** sydd â'r fformiwla cemegol ZnO. Mae'n anodd iawn ei hydoddi mewn dŵr. Defnyddir y powdwr gwyn hwn fel defnydd a ychwanegir i lawer o gynhyrchion megis plastig, gwydr, cerameg, sment, rwber, paent, hylifau, adlynion (adhesives), bwydydd, batris ayb. fe'i ceir yn naturiol yn y ddaear fel mwyn ond mewn ffatri mae'r rhan fwyaf ohono'n cael ei greu erbyn heddiw.

Categori:Ocsidiau
Dinas Westminster

Bwrdeistref gyda statws dinas  yn Llundain Fwyaf, Lloegr, **Dinas Westminster** (). Mae'n rhan o Llundain Fewnol. Fe'i lleolir ar lan ogleddol Afon Tafwys; mae'n ffinio â Kensington a Chelsea i'r gorllewin, Brent a Camden i'r gogledd, a Dinas Llundain i'r dwyrain; saif gyferbyn â Wandsworth a Lambeth ar lan ddeheuol yr afon.

[bawd|dim|Lleoliad Dinas Westminster o fewn [Llundain Fwyaf]]

Mae'r ddinas yn cynnwys West End Llundain ac mae'n gartref i Lywodraeth y Deyrnas Unedig, ynghyd â Phalas Buckingham, Whitehall a'r Llysoedd Barn Brenhinol.

Ym 1965 crëwyd y fwrdeistref hon yn Llundain o hen Fwrdeistref Fetropolitan Saint Marylebone, Bwrdeistref Fetropolitan Paddington a Dinas Westminster a oedd yn llai o ran maint. Mae'r fwrdeistref yn gorchuddio arwynebedd llawer mwy na lleoliad gwreiddiol Westminster.

## Ardaloedd
Mae'r ardaloedd (neu ran o'r ardaloedd) canlynol i gyd yn dod o fewn Dinas Westminster:

* Bayswater
* Belgravia
* Covent Garden
* Fitzrovia
* Hyde Park
* Knightsbridge
* Lisson Grove
* Maida Vale
* Mayfair
* Marylebone
* Millbank
* Paddington
* Pimlico
* Queen's Park
* St James's
* St John's Wood
* Soho, yn cynnwys Chinatown
* Temple (Llundain) (rhan)
* "Theatreland"
* Westbourne Green
* West End

## Gweler hefyd 
* Afon Tafwys
* Afon Westbourne
* Palas San Steffan
* West End Llundain

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  Dinas Westminster

### Clipiau fideo
* [Sianel YouTube(https://cy.wikipedia.org/wiki/YouTube) Cyngor Dinas Westminster]

Westminster
Gene Roddenberry

Sgriptiwr a chynhyrchydd ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **Eugene Wesley "Gene" Roddenberry** (19 Awst 1921 – 24 Hydref 1991). Mae'n fwyaf adnabyddus fel crewr Star Trek, cyfres wyddonias Americanaidd sy'n enwog am y dylanwad a gafodd ar ddiwylliant poblogaidd.

Weithiau, cyfeirir at Roddenberry fel "Aderyn Mawr y Bydysawd" wrth gyfeirio at ei ran yn sefydlu Star Trek. Ef hefyd oedd un o'r bobl cyntaf i gael ei ludw wedi ei "gladdu" yn y gofod.

Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Sgriptwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Actio

Gwaith actor neu actores yw **actio**, sef person mewn theatr, ar y teledu neu mewn ffilm neu unrhyw gyfrwng arall lle adroddir stori, sy'n portreadu cymeriad drwy siarad neu ganu'r testun ysgrifenedig neu'r ddrama gan amlaf.


Categori:Y celfyddydau perfformio
Categori:Chwarae rhannau
Ieuan Du'r Bilwg

Bardd o Forgannwg oedd '''Ieuan Du'r Bilwg''' (bl. ail hanner y 15g). Ychydig a wyddom amdano ar wahân i dystiolaeth ei gerddi a chanu ei gyd-feirdd.

## Bywyd a cherddi
Bardd proffesiynol oedd Ieuan, un o Feirdd yr Uchelwyr a ganai i uchelwyr Morgannwg a'r cylch yn ail hanner y 15g.

Dim ond ychydig o'i gerddi sydd wedi goroesi ac maent yn aros heb eu cyhoeddi. Yn eu plith ceir cywydd dychan ar ffurf ymddiddan rhwng gwraig a Llywelyn Goch y Dant, bardd o fro Tir Iarll a oedd yn adnabyddus gan Ieuan. Canodd gywydd yn gofyn am gopi o'r *Greal* (sef anthemau eglwysig yn hytrach na chwedl *Ystoryaeu Seint Greal*) gan ryw Syr Lewis o gyffiniau Glyn Nedd.

## Llyfryddiaeth
*G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Rhys Evans

Proffwyd a dewin a anwyd yn Llangelynnin ger Tywyn, Gwynedd oedd **Rhys Evans** (tua 1607 - ar ôl 1660). Bu'n brentis i deiliwr o Wrecsam ac yno y dechreuodd broffwydo a phrofi gweledigaethau rhyfeddol. Dechreuodd alw ei hun yn "**Arise Evans**" ac wrth yr enw hwnnw mae'n cael ei adnabod fel arfer.

Symudodd i Lundain yn 1629. Proffwydodd beth fyddai tynged pwysigion byd gwleidyddol y ddinas ac yn yr 1650au yn ystod llywodraeth Oliver Cromwell dechreuodd broffwydo union ddyddiad dychwelyd brenhiniaeth Lloegr ac fe'i gwnaed yn gocyn hitio am hyn gan lawer. Ond coronwyd Siarl II ar yr union ddyddiad, a thawelwyd ei feirniaid.

## Llyfrau
Cyhoeddodd sawl llyfr a phamffled, yn cynnwys:
**Narration of the Life, Calling and Visions of Arise Evans*

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*John Dee

Categori:17eg ganrif yn Lloegr
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Darogan
Categori:Genedigaethau'r 1600au
Categori:Marwolaethau'r 1660au
Categori:Pobl o Feirionnydd
Caerwysg (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **Caerwysg** (Saesneg: *Exeter*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

South West England - Exeter constituency.svg|Etholaeth Caerwysg yn Ne-orllewin Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1295, a hyd at 1885 dychwelodd ddau aelod seneddol.

## Aelodau Seneddol 
ar ôl 1885:

* 1885–1899: Henry Northcote (Ceidwadol)
* 1899–1906: Edgar Vincent (Ceidwadol)
* 1906–1910: George Kekewich (Rhyddfrydol)
* 1910: Henry Duke (Ceidwadol)
* 1910–1911: Harold St Maur (Rhyddfrydol)
* 1911: Henry Duke (Ceidwadol)
* 1918–1931: Robert Newman (Ceidwadol, wedyn Annibynnwr)
* 1931–1945: Arthur Reed (Ceidwadol)
* 1945–1951: John Maude (Ceidwadol)
* 1951–1966: Rolf Dudley-Williams (Ceidwadol)
* 1966–1970: Gwyneth Dunwoody (Llafur)
* 1970–1997: John Hannam (Ceidwadol)
* 1997–2024: Ben Bradshaw (Llafur)
* 2024–presennol: Steve Race (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr
Categori:Sefydliadau 1885
Norwich

Dinas yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, yw **Norwich**. Y ddinas yw canolfan weinyddol a dinas sirol Norfolk. Yn ystod yr 11g, Norwich oedd ail ddinas fwyaf Lloegr ar ôl Llundain, ac yn un o fannau pwysicaf teyrnas Lloegr.

250px|bawd|Castell Norwich

## Adeiladau a chofadeiladau
*Castell
*Eglwys Gadeiriol Norwich
*Llyfrgell y Mileniwm
*Marchnad
*Neuadd y Ddinas
*Neuadd y Ddraig
*Tŵr y Fuwch

## Enwogion
*Elizabeth Fry (1780–1845), dyngarwraig
*Harriet Martineau (1802–1876), awdures
*Edith Cavell (1865–1915), nyrs
*Ed Balls (g. 1967), gwleidydd
*Cathy Dennis (g. 1969), cantores

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinas Norwich
Categori:Dinasoedd Lloegr

Categori:Trefi Norfolk
Drenewydd yn Notais

Pentref bychan yng nghymuned Porthcawl, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw'r **Drenewydd yn Notais** (Saesneg: *Newton*). Fe'i lleolir ar gyrion dwyreiniol tref Porthcawl, tua 5 milltir i'r de o dref Pen-y-bont ar Ogwr. 'Notais' yw'r hen enw am ardal Porthcawl; fe'i ceir o hyd yn enw pentref Notais, ar bwys Porthcawl.

Sefydlwyd eglwys yn y Drenewydd dros 800 mlynedd yn ôl gan aelodau o Urdd Marchogion Sant Ioan.

I'r de-ddwyrain o'r pentref ceir Traeth Drenewydd yn Notais, sy'n ymestyn am bron i 3 milltir i aber Afon Ogwr. Rhwng y Drenewydd a phentref Merthyr Mawr, i'r gogledd, ceir ardal o dwynni tywod sy'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Dyma weddillion cadwyn o dwynni anferth a ymestynnai o lan afon Ogwr hyd at y Mwmbwls ar benrhyn Gŵyr.
200px|bawd|chwith|Eglwys Ioan Sant, Drenewydd yn Notais

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Drenewydd yn Notais  ar wefan BBC Cymru.

Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Porthcawl
Cwiltio

[bawd|220px|Merched yn cwiltio yn [Gee's Bend, Alabama, 2005]]

Dull o wnïo yw **cwiltio**, a wneir gyda llaw neu beiriant gwnïo. Gelwir person sydd yn cwiltio yn gwiltiwr. Mae'r broses yn defnyddio nodwydd ac edau er mwyn uno dau neu fwy o haenau o ddefnydd er mwyn creu cwilt. Fel rheol, defnyddir tri haenen er mwyn creu cwilt. Mae haenen uchaf y cwilt yn ddefnydd (clytwaith weithiau), gyda wadin neu flanced gwlan yn y canol, a chefnyn plaen yn ffurfio'r haenen isaf. Er mwyn cadw'r wadin rhag symud oddi fewn y cwilt, caiff ei wnïo gyda pwyth rhedegog i glymu'r haenau at ei gilydd. Mae'r pwythau yn addurno'r cwilt yn ogystal â dal y strwythur at ei gilydd. Mae cwiltio yn cael ei wneud ar gwrlidau, cwiltiau celf ar gyfer hongian, dillad ac amryw o ddeynydd arall defnydd.

## Gweler hefyd 
* Cwiltio yng Nghymru


Categori:Gwniadwaith
Gwrgant ap Rhys

Bardd Cymraeg oedd **Gwrgant ap Rhys** (bu farw 1158). Roedd yn fardd llys y tywysog Morgan ab Owain o Wynllŵg yn ne-ddwyrain Cymru, a oedd y pryd hynny yn rhan o Forgannwg.

Ceir yr unig gyfeiriad hanesyddol ato ym *Mrut y Tywysogion*. Yn y flwyddyn 1158, ymosododd Ifor Bach (Ifor ap Meurig), arglwydd Senghennydd, ar luoedd Morgan ab Owain o Wynllwg a'i ladd ef a'r 'bardd gorau', Gwrgant ap Rhys:

:Blwyddyn wedy hynny y llas Morgant fab Owain drwy dwyll y gan wŷr Ifor fab Meurig, a chyd ag ef y prydydd goreu a oedd, Gwrgant fab Rhys.

Dyma'r unig wybodaeth ddilys am y bardd, a oedd yn amlwg yn uchel ei barch. Does dim o'i waith wedi goroesi.

Ar ddiwedd y 18g, cydiodd Iolo Morganwg yn yr hanesyn wrth ysgrifennu ei gronicl ffug *Brut Aberpergwm*, a dadogir ganddo ar Garadog o Lancarfan, ac felly daeth yn rhan o'r Forgannwg chwedlonol a grëwyd gan Iolo ac a ddaeth yn gyfarwydd i Gymry darllengar y 19g. Yn ôl Iolo, roedd Gwrgant yn ŵyr i Iestyn ap Gwrgant (1045-1093), brenin olaf Morgannwg, ac 'y gŵr dysgediccaf o Brydydd a gaid yn ei amser'. Does dim sail hanesyddol i honiadau Iolo.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1158
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Y Traddodiad Barddol
Panay

Un o ynysoedd y Philipinau yw **Panay**. Saif yn rhan orllewinol ynysoedd Visayas. Mae ganddi arwynebedd o 11.514&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 2000 yn 3,5 miliwn.

bawd|canol|220px|Lleoliad Panay yn y Philipinau

Mae than orllewinol yr ynys yn fynyddig, gyda'r copa uchaf yn cyrraedd 2,180 medr. Yng nghanol yr ynys, ceir gwastadedd, gydag afonydd Sibalom, Jaro a Jalaud yn llifo trwyddo, tra mae'r than ddwyreiniol yn fryniog. Y prif ddinasoedd yw Iloílo a Roxas.

Categori:Ynysoedd y Philipinau
Amoniwm clorid

bawd|170px|dde|Amoniwm clorid
dde|bawd|170px

Yn ei ffurf buraf, halwyn o grisialau gwynion ydy **Amoniwm clorid** (NH4Cl) (hefyd: **Sal Amoniac**, **salmiac**, **sal armagnac** neu **sal armoniac**). Gall hydoddi'n hawdd mewn dŵr ac mae'n asid gwan. Gellir ei gloddio fel mwyn o'r ddaear a gelwir y mwyn hwn yn "sal amoniac". Gall hefyd ffurfio pan losgir tomenni glo drwy gyddwyso o nwyon y glo; fe wnâ hyn hefyd ar losgfynyddoedd.

## Ei greu mewn diwydiant
Gellir ei gynhyrchu (ar ffurf isgynnyrch) mewn labordy yn y broses o greu sodiwm carbonad.

Caiff ei gynhyrchu mewn diwydiant drwy greu adwaith cemegol rhwng amonia (NH3) a hydrogen clorid (HCl). Gan fod y ddau gemegolyn hyn yn gyrydol (Sa: *corrosive*) mae'r broses hon yn cael ei wneud mewn cynhwysyn enfawr wedi'i leinio gyda defnydd sydd ddim yn cyrydu ee gwydr, enamel, plwm neu upvc.

::NH3 + HCl → NH4Cl

Gall yr adwaith hwn hefyd ddigwydd yn y cartref neu'r labordy pan gedwir dwy botel o'r cemegolion amonia (neu amoniwm hydrocsid) ac asid hydroclorig ochr yn ochr, a'r rheiny heb eu selio'n iawn. Bydd grisialau'n ffurfio o amgylch yr agoriadau di-sel.

## Gweler hefyd 
* Halen
* Asid

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Ychwaneg o wybodaeth

Categori:Cloridau
Categori:Cyfansoddion amoniwm
Musée d'Orsay

|bawd|300px|Prif neuadd yr amgueddfa
Amgueddfa celf yn ninas Paris, Ffrainc yw'r '''Musée d'Orsay''' ('Amgueddfa'r Orsay').

## Gweithiau celf
Mae gan yr Orsay sawl gwaith celf enwog, yn cynnwys:
*''L'Origine du monde'' (1866), Gustave Courbet

## Dolenni allanol 
*  Gwefan y Musée d'Orsay

Orsay
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mharis
Nodwydd

Gall **nodwydd**, neu **nodwyddau** gyfeirio at:

## Gwnïo a gwniadwaith 
* Nodwydd gwnïo, offeryn hir a main gyda phwynt
** Gwaith blaen nodwydd, math o frodwaith
** Nodwydd gweu, ffon main a ddefnyddir er mwyn gweu dillad neu bethau eraill defnydd
** Nodwydd les, a ddefnyddir wrth greu les
* Nodwydd clustogwaith, a ddefnyddir wrth greu clustogwaith
* Nodwydd rhwydo, a ddefnyddir wrth greu rhwyd pysgota

## Corff 
* Nodwydd tyllu'r corff, nodwydd ar gyfer creu tyllau yn y corff
* Nodwydd tatŵ, nodwydd a ddefnyddir wrth greu tatŵ ar y croen

## Botaneg 
* Nodwyddau pinwydden, dail coeden binwydden

## Meddygaeth 
* Nodwydd hypodermig, nodwydd â chafn ynddi a defnyddir gyda chwistrell
* Nodwydd llawfeddygol, a defnyddir er mwyn pwytho'r croen
* Nodwydd aciwbigo, nodwydd a defnyddir ar gyfer triniaeth aciwbigo
Ysgrifennydd Gwladol dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon

Mae'r **Ysgrifennydd Gwladol dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon** yn y Deyrnas Unedig yn swydd yn y cabinet sydd a chyfrifoldeb am yr Adran Ddiwylliant, Chwaraeon a'r Cyfryngau. Crëwyd y swydd ym 1992 gan John Major fel **Ysgrifennydd Gwladol Treftadaeth Genedlaethol**, a newidiodd i'r teitl newydd ar 14 Gorffennaf, 1997. A newidiodd i'r teitl **Ysgrifennydd Gwladol dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon** rhwng 12 Mai, 2010 a 4 Medi 2012 Y gweinidog cyntaf i ymgymryd â'r swydd oedd David Mellor. Maria Miller sy'n cyflawni'r swydd ar hyn o bryd.

## Ysgrifenyddion Gwladol Treftadaeth Genedlaethol, 1992–1997
## Ysgrifenyddion Gwladol dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, 1997–2010
## Ysgrifenyddion Gwladol dros Ddiwylliant, y Gemau Olympaidd, y Cyfryngau a Chwaraeon, 2010-2012
## Ysgrifenyddion Gwladol dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, 2012-presennol
## Cyfeiriadau
Categori:Gweinidogion llywodraethol y Deyrnas Unedig