open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Felinheli

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Y Felinheli** (). Saif  ar lan y Fenai rhwng Bangor a Chaernarfon. Mae'r boblogaeth oddeutu 2,000.

Yn ôl cyfrifiad 2001, roedd canran y siaradwyr Cymraeg dros 3 oed yn y Felinheli yn 72%, gyda'r canran fwyaf yn yr oedran 5-9 mlwydd oed, sef 97.8%. Mae cymdeithas Gymraeg gref yma, gyda'r rhan fwyaf o weithgareddau'r pentref yn cael eu cynnal trwy gyfrwng y Gymraeg.

Datblygodd yn wreiddiol fel porthladd yn cludo llechi o chwarel Dinorwig, ac yn sgil hynny, fe fagwyd yr enw "Port Dinorwic", ond nid yw'r enw'n cael ei ddefnyddio bellach mewn unrhyw gylch. Cysylltwyd y chwarel â'r pentref gan reilffordd Padarn.

bawd|dim|Y cei a'r machlud

Mae'r gymuned cychio a hwylio yn y pentref yn un fawr. Mae gan y pentref angorfeydd, marina ac i ychwanegu at hynny, mae gan y Felinheli busnesau morwrol o bob math; mae'r rhain yn cynnwys busnesau taclu, crewyr hwyliau a buarth cychod. Mae gan y pentref hefyd rywfaint o dai haf. Prysur a bywiog yw'r clwb hwylio hefyd, gyda chystadlaethau dingis yn cael eu cynnal ar brynhawniau Sadwrn a Mercher a nosweithiau Gwener.

Adeiladwyd ffordd osgoi ym 1993/'94, ac yn sgil hynny, mae wedi lleihau'r broblem draffig a oedd y bodoli cyn hynny.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

Y Felinheli, ger y Fenai (on the Menai Straights), Gwynedd, Cymru (Wales) 04.jpg
Y Felinheli, ger y Fenai (on the Menai Straights), Gwynedd, Cymru (Wales) 12.jpg
St Mair, Llanfair-is-Gaer 02.JPG|Eglwys Santes Fair
Llanfair-is-Gaer 09.jpg|Yr olygfa o'r eglwys i lawr at borthladd y Felinheli
St Mair, Llanfair-is-Gaer 14.JPG|Cloch yr eglwys
St Mair, Llanfair-is-Gaer 15.JPG|Y porth

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Safle BBC - hanes a hen luniau
* Gwyl y Felin
* Clwb Pel-droed 

Categori:Afon Menai
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Connie Fisher

Cantores ac actores yw **Connie Fisher** (ganed 17 Mehefin 1983) a ddaeth i'r amlwg wrth ddod yn enillydd yn rhaglen y BBC *How Do You Solve A Problem Like Maria* sef rhaglen a oedd yn chwilio am y *Maria* gorau i chwarae rhan yn y sioe gerdd *The Sound of Music* yr oedd Andrew Lloyd Webber am lwyfannu yn Llundain. Mae hi'n siarad Cymraeg gan y magwyd ger Hwlffordd, Sir Benfro.

Bu'n aelod o Gôr Newyddion Da pan yn ifanc iawn ac yr oedd yn gystadleydd rheolaidd yn eisteddfodau Urdd Gobaith Cymru, Eisteddfod Genedlaethol Cymru, ac Eisteddfod Ryngwladol Llangollen. Enillodd Ysgoloriaeth Wilbert Lloyd Roberts yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru.

Agorodd y sioe *The Sound of Music* ar 15 Tachwedd 2006 i adolygiadau canmoliaethus iawn yn y West End, Llundain.

#### 2008 i'r Presennol
Daeth ei chyfnod yn y sioe i ben ar 23 Chwefror 2008 gyda Summer Strallen yn cymryd y rhan yn ei lle.

Daeth yn aelod o'r orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009

## Ffynonellau
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1983
Teyrnas Ceredigion

[bawd|unionsyth|[Arfbais Teyrnas Ceredigion]]

Roedd **Teyrnas Ceredigion** yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Roedd ei thiriogaeth yn gyfateb yn fras i'r sir bresennol, Ceredigion.

## Hanes
Yn ôl traddodiad sefydlwyd teyrnas Ceredigion gan Ceredig (*Ceretic*), un o wyth fab Cunedda Wledig a ddaeth i ogledd Cymru o'r Hen Ogledd yn hanner cyntaf y 4g a sefydlu teyrnas Gwynedd.

Ar ddechrau'r 8g rheolai'r brenin Seisyll ap Clydog yng Ngheredigion. Tua'r flwyddyn 730 ychwanegodd Ystrad Tywi i'r deyrnas; Seisyllwg oedd enw'r deyrnas estynedig newydd.

Cofnodir marwolaeth Arthen, brenin Ceredigion yn yr *Annales Cambriae* am 807, ynghyd â diffyg ar yr haul.

Ar farwolaeth Gwgon ap Meurig yn 871 dirywio fu hanes y deyrnas. Mae'r *Annales Cambriae* yn cofnodi anrheithio Ceredigion ac Ystrad Tywi gan Anarawd a llu o Eingl yn 894. Erbyn hanner cyntaf y 10g roedd hi'n rhan o Ddeheubarth dan reolaeth Hywel Dda.

## Traddodiadau cynnar
Yn ei bennod ar Ryfeddodau Prydain yn ei lyfr *Historia Brittonum* mae Nennius yn sôn am fynydd o'r enw Crug Mawr gyda bedd (carnedd efallai) ar ei gopa a gyflawnai wyrthiau.

## Brenhinoedd
*Ceredig ap Cunedda
*Meirchion ap Ceredig 
*Cynfelyn ap Meirchion 
*Ceredig ap Cynfelyn 
*Iusay ap Ceredig / Usai ap Ceredig
*Serguil ap Iusay / Serwyl ap Usai
*Bodgu ap Serguil / Boddw ap Serwyl
*Artbodgu ap Bodgu / Arthfoddw ap Boddw
*Artglys ap Artbodgu / Arthlwys ap Arthfoddw
*Clydog ap Artglys / Clydog ap Arthlwys
*Seisyll ap Clydog
*Arthen ap Seisyll (-807)
*Dyfnwallon ap Arthgen / Dyfnwal ap Arthwyr (807-825/841)
*Meurig ap Dyfnwallon / Meurig ap Dyfnwal (825/841-850/871)
*Gwgon ap Meurig - brenin olaf Ceredigion (871-872)

## Cantrefi a chymydau
*Cantref Penweddig
**Genau'r Glyn
**Y Creuddyn
**Perfedd
*Cantref Uwch Aeron (ystyrid Cantref Penweddig yn rhan o ardal Uwch Aeron yn aml)
**Mefenydd
**Anhuniog
**Penardd
*Cantref Is Aeron
**Caerwedros
**Mabwnion
**Is Coed
**Gwynionydd

## Llyfryddiaeth
*J. E. Lloyd, *A History of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, 3ydd arg. 1937)


Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Teyrnas Glywysing

Roedd **Teyrnas Glywysing** yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Roedd ei phobl yn ddisgynyddion i'r Silwriaid, llwyth Brythonaidd a drigai yn ne-ddwyrain Cymru yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ychydig iawn a wyddys amdani.

## Hanes 
Yn ôl traddodiad, enwyd Glywysing ar ôl Glywys, y brenin a'i sefydlodd. Diau y symudai ffiniau'r deyrnas o bryd i'w gilydd, ond credir fod calon y deyrnas yn gorwedd yn yr ardal rhwng afonydd Wysg a Tawe. Ar adegau roedd ffiniau'r deyrnas yn ymestyn i gynnwys Gwent ac Ergyng, ond rhywbryd cyn yr 8g collwyd Cydweli a Gŵyr i deyrnas Dyfed.

Gwyddys enwau rhai o'r brenhinoedd cynnar, fel Ithel (c.715-145). Ymranodd y deyrnas yn fuan ar ôl ei deyrnasiad.
 
Yn hwyr yn y 10g, daeth teyrnas Glwysing yn rhan o deyrnas Morgannwg neu Gwlad Morgan, a enwyd felly ar ôl ei brenin Morgan Hen.

## Brenhinoedd Glywysing 
* Owain Finddu ap Rhun? - Owain fab Macsen Wledig?
* Mor ap Owain
* Solor ap Mor
* Glywys ap Solor
* Gwynllyw ap Glywys (-523)
* Cadog ap Gwynllyw (523-581?)
* Frioc ap Meurig
* Ithel ap Athrwys (VII)
* Morgan Mawr ap Athrwys (VII)
* Morgan Mwynfawr (-654)
* Athrwys ap Morgan (-663)
* Ithel ap Morgan Mawr (VII)
* Morgan Hael ap Ithel (710/715)
* Ithel ap Morgan Hael (745?)
* Brochfael ap Rhys (-755), gor-ŵyr Morgan Mawr
* Rhys ap Ithel (755-765/785?)
* Rhodri ap Ithel
* Arthfael ap Rhys (765/785?-810/825?)
* Rhys ab Arthfael Hen (825-856)
* Hywel ap Rhys (856-886/894)
* Owain ap Hywel ap Rhys (886-930)
* Morgan Hen ab Owain (930-974)
* Idwallon ap Morgan Hen (974-990)
* Rhys ab Owain ap Morgan Hen (990-1000?)
* Iestyn ab Owain ap Morgan Hen (-1015/1043?)
* Hywel ab Owain ap Morgan Hen (1015-1043)
* Rhydderch ap Iestyn (1015-1033)
* Gwrgant ap Ithel Ddu (1033-1042/1055?)
* Gruffudd ap Rhydderch (1033-1055)
* Gruffudd ap Llywelyn (1055-1063)
* Gwrgant ap Ithel Ddu (1063-1070)
* Cadwgan ap Meurig (1070-1074)
* Caradog ap Gruffudd (1074-1081)
* Iestyn ap Gwrgant (1081-1093)

## Cyfeiriadau
Glywysing
Categori:Morgannwg
Edward Nevin

Economegydd yng Ngholeg Prifysgol Cymru oedd yr Athro **Edward Thomas Nevin** (5 Chwefror 1925, Doc Penfro – 11 Medi 1992, Abertawe). Ef gyhoeddodd *Social Accounts of the Welsh Economy, 1948 - 56*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Economegwyr o Gymru
Categori:Gwyddonwyr cymdeithas yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Augusta o Sachsen-Gotha

Tywysoges Cymru rhwng 8 Mai, 1736, a 31 Mawrth, 1751, oedd **Augusta o Sachsen-Gotha** (30 Tachwedd 1719 – 8 Chwefror 1772).

Merch Friedrich II, Dug Sachsen-Gotha-Altenburg (1676–1732), a'i wraig Magdalena Augusta o Anhalt-Zerbst (1676–1740) oedd hi.

### Priod
* Frederick, Tywysog Cymru (8 Mai, 1736 – 31 Mawrth, 1751, sef dyddiad marwolaeth Frederick)

### Plant
Categori:Genedigaethau 1719
Categori:Marwolaethau 1772
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Tywysogesau Cymru
Categori:Hanoferiaid
Pentraeth

Pentref a chymuned yn Ynys Môn, Cymru, yw **Pentraeth**. Saif ar lôn yr A5025. Saif yn ne-ddwyrain yr ysnys. Ceir Gwarchodfa Natur Cenedlaethol Cors Bodeilio gerllaw.

250px|bawd|dim|Teras y Nant, Penraeth

## Hanes a thraddodiad
Yn yr Oesoedd Canol roedd yn gorwedd yng nghwmwd Dindaethwy, cantref Rhosyr. Ystyr yr enw yw "diwedd y traeth" ond erbyn heddiw mae'r môr (Y Traeth Coch) yn filltir i ffwrdd o'r pentref. Hen enw'r pentref a'r plwyf oedd ***Llanfair Betws Geraint*** (weithiau ***Betws Geraint*** yn unig).

Ceir hen chwareli yn y bryniau isel ger y pentref. I'r dwyrain o'r eglwys ceir tri maen hir a elwir Y Tair Naid. Heb fod ymhell o'r pentref i gyfeiriad y gorllewin mae traddodiad yn nodi'r man lle cyflawnodd y bardd Einion ap Gwalchmai "Naid Abernodwydd".

## Brwydr Pentraeth
Ymladdwyd Brwydr Pentraeth ar farwolaeth Owain Gwynedd yn 1170. Bu brwydro rhwng ei feibion am arglwyddiaeth Gwynedd. Gorfodwyd y bardd-dywysog Hywel ab Owain Gwynedd i ffoi i Iwerddon gan ei hanner-brodyr Dafydd ab Owain Gwynedd a Rhodri. Dychwelodd Hywel yr un flwyddyn gyda byddin o Iwerddon, ond trechwyd ef a'i ladd gan Dafydd a Rhodri ym mrwydr Pentraeth. Coffheir Hywel a'i frodyr maeth mewn dwy gyfres o englynion marwnad gan y bardd Peryf ap Cedifor.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Adeiladau a chofadeiladau
* Cofeb Ryfel Pentraeth

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Teyrnasoedd Cymru

Yn yr Oesoedd Canol cynnar gwelid sawl teyrnas annibynnol Gymreig yn blodeuo yng Nghymru, ond erbyn Oes y Tywysogion roedd teyrnasoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth yn dominyddu.

## Y teyrnasoedd
*Teyrnas Brycheiniog, a'i thiriogaeth yn cyfateb yn fras i Frycheiniog, de-ddwyrain Cymru.
*Teyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig fab Cunedda yng ngorllewin Cymru.
*Teyrnas Deheubarth, yn ne-orllewin Cymru, ail i deyrnas Gwynedd yn unig yn Oes y Tywysogion.
*Teyrnas Dogfeiling, mân deyrnas yng ngogledd-dwyrain Cymru.
*Teyrnas Dyfed, teyrnas gynnar ar diriogaeth y Demetae, seiliedig ar Benfro.
*Teyrnas Erging, un o deyrnasoedd cynnar y de-ddwyrain a ddaeth yn rhan o Deyrnas Gwent ac wedyn Swydd Henffordd.
*Teyrnas Glywysing, un o deyrnasoedd cynnar de-ddwyrain Cymru.
*Teyrnas Gwent, un o deyrnasoedd cynnar y de-ddwyrain, cysylltiedig â'r Silwriaid a chylch Arthur.
*Teyrnas Gwynedd, a sefydlwyd gan Cunedda o'r Hen Ogledd ac a dyfodd i fod y deyrnas Gymreig grymusaf yn Oes y Tywysogion.
*Teyrnas Gŵyr, teyrnas fechan yn ne-orllewin Cymru, seiliedig ar benrhyn Gŵyr.
*Teyrnas Morgannwg, teyrnas grymusaf de Cymru cyn dyfodiad y Normaniaid.
*Teyrnas Powys, un o dair teyrnas rymusaf y wlad cyn iddi ymrannu yn y 12g:
**Powys Fadog, rhan ogleddol hen deyrnas Powys
**Powys Wenwynwyn, rhan ddeheuol yr hen Bowys
*Teyrnas Rhos, un o fân deyrnasoedd cynnar y Berfeddwlad a ddaeth yn rhan o Wynedd.
*Teyrnas Seisyllwg, yn ne-orllewin Cymru, fu'n bodoli o tua 730 hyd 920.

## Gweler hefyd
*Cymru'r Oesoedd Canol
*Tair Talaith Cymru
*Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru


Categori:Hanes Cymru
Teyrnas Morgannwg

[bawd|120px|[Arfbais Teyrnas Morgannwg]]

Roedd **Teyrnas Morgannwg** yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Cymerodd y deyrnas ei henw oddi wrth un o'i brenhinoedd cynnar, Morgan Mwynfawr (fl tua 730). Enw arall arni oedd "Gwlad Morgan", a roddodd *Glamorgan*.

Cnewyllyn y deyrnas oedd Glywysing, ond ar adegau gallai hefyd gynnwys Gwent a dau o gantrefi Ystrad Tywi, sef fwy neu lai y cyfan o dde-ddwyrain Cymru.

Daeth y deyrnas i ben pan ddiorseddwyd y brenin olaf, Iestyn ap Gwrgant, gan y Norman Robert Fitz Hammo yn 1093. Llwyddodd disgynyddion Iestyn i gadw gafael ar ran o'r diriogaeth fel Arglwyddi Afan. O hynny allan, cyfyngwyd Morgannwg fel uned i'r ardal sy'n gorwedd rhwng afonydd Nedd a Afon Taf|Thaf. Ychwanegwyd arglwyddiaeth Gŵyr i greu sir newydd Forgannwg trwy Ddeddf Uno 1536.

## Llenyddiaeth
Ychydig iawn a wyddom am fywyd llenyddol y Forgannwg gynnar. Ym *Muchedd* Sant Gwynllwg (ysgrifennwyd tua 1100), dywedir bod bardd o Forgannwg wedi cyfansoddi cerddi'n ymwneud â hanes Morgannwg a Chymru a mawl i'r sant. Yn y Mabinogi disgrifir Gwydion a Lleu Llaw Gyffes yn ymweld ag Arianrhod "yn rhith beirdd o Forgannwg", sy'n awgrymu fod beirdd y deyrnas yn arfer teithio i lysoedd mewn rhannau eraill o Gymru cyn cyfnod y Normaniaid. Yn ogystal, gwyddom fod gan Berddig, bardd y brenin Gruffudd ap Llywelyn, dir "ar gyffiniau Gwent", sef yn nwyrain Morgannwg yn ôl pob tebyg.

Mae nifer o ffugiadau hynafiaethol Iolo Morganwg yn ymwneud â hanes a llenyddiaeth Morgannwg yn yr Oesoedd Canol ac rhaid bod yn ofalus wrth ddewis ffynonellau am y cyfnod gan fod sawl awdur sy ddim yn hanesydd proffesiynol yn dal i ddyfynu yn anfeirniadol o waith Iolo.

## Brenhinoedd
*Tewdrig (c. 580 - c. 630)
*Meurig ap Tewdrig c. 650
*Morgan Mwynfawr (c. 730)
*Ithel ap Morgan (c. 750)
*Owain ap Hywel (fl, c 920)
*Morgan Hen ab Owain (daeth i'r orsedd tua 930)
*Owain ap Morgan
*Ithel Ddu ab Owain
*Gwrgant ab Ithel
*Rhydderch ab Iestyn ( - 1033)
*Meurig ap Hywel ( - 1055) rhan
*Gruffudd ap Rhydderch ( - 1055) rhan
*Gruffudd ap Llywelyn (1055 - 1063)
*Cadwgan ap Meurig (1063 - 1073)
*Caradog ap Gruffudd ( - 1081)
*Iestyn ap Gwrgant (c. 1081 - 1093)

## Cantrefi a chymydau
Fel y nodir uchod, amrywiodd ffiniau'r deyrnas. Rhoddir yma gantrefi Morgannwg a'u cymydau yng nghyfnod y Normaniaid.

*Cantref Gwrinydd
**Cwmwd Afan
**Cwmwd y Coety
**Cwmwd Cynffig
**Cwmwd Glyn Ogwr
**Cwmwd Nedd (Glyn Nedd)
**Cwmwd Tir Iarll
*Cantref Gorfynydd
*Cantref Penychen
**Cwmwd Glyn Rhondda (Glynrhondda)
**Cwmwd Meisgyn
*Cantref Senghennydd (neu'r Cantref Breiniol)
**Cwmwd Cibwr

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* J. S. Corbett, *Glamorgan* (1925)
* T. B. Pugh (gol.), *Glamorgan County History* (1971)
* G. Williams, *Glamorgan County History* (1974)
* G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Caerdydd, 1948). Pennod I.

## Gweler hefyd
* Sir Forgannwg
* Tir Iarll
* Teyrnas Gwent
* Teyrnas Gŵyr


Morgannwg, Teyrnas
Celf

[bawd|Y cerflun *[Dafydd (Michelangelo)|Dafydd* gan Michelangelo (1501–1504)]]
Campweithiau gweledol sydd yn gynnyrch medr dynol yw **celf**, yn llawn **celfyddyd**. Fel rheol, defnyddir y talfyriad "celf", neu weithiau **celfyddydau cain**, i gyfeirio at y celfyddydau gweledol, hynny yw paentio, darlunio, cerfluniaeth, ffotograffiaeth, a phensaernïaeth. Mae'r rhain yn gangen o'r ystod eang o weithgareddau a elwir y celfyddydau, sydd hefyd yn crybwyll y celfyddydau perfformio, gan gynnwys cerddoriaeth, dawns a'r theatr, a llenyddiaeth, gan gynnwys rhyddiaith a barddoniaeth.

Yn ogystal â'r amryw brosesau, technegau, a ffurfiau ar greu celf, mae celf yn bwnc testun disgyblaethau megis beirniadaeth celf ac hanes celfyddyd. Estheteg yw'r maes athronyddol sydd yn archwilio natur a diffiniad celf a chysyniadau tebyg, megis gallu creadigol a dehongli celfyddydweithiau.

## Diffiniad 
Nid hawdd mae diffinio unrhyw un agwedd o gelf. Dichon gellir rhannu ymagweddau tuag at gelf yn ddau gategori: ei heffaith esthetig, a'i hystyr draethiadol (sef ei chyd-destun a bwriad yr artist). Ymhlith yr ymgeision cyffredinol i ddiffinio'r gair mae sôn am adlewyrchiad o ddawn, medr a gallu creadigol yr artist, cyd-destun yr unigol a'r diwylliant, a'r celfyddydwaith yn ffynhonnell harddwch, yn her ddeallusol, yn arwydd o newid a datblygiad, ac yn ganfyddiad dadansoddol.

Mae dehongliadau athronyddol o natur celf yn dyddio'n ôl i'r Henfyd. Creu delw neu ddynwarediad yw pwrpas celf yn ôl Platon, tra'r oedd Aristoteles yn canolbwyntio ar ffurf y gwaith wrth ei ystyried. Pwysleisiodd athronwyr yr Oleuedigaeth, megis Kant a Hegel, y gwrthrych, gan weld sgwrs rhwng yr artist a'r arsyllydd. Mynegiant a phroses y grefft yw celf i nifer o arlunwyr: y daith o olygfa neu ddychmyg i greadigaeth oedd arfer Kokoschka a Matisse. Gwelir celf o safbwynt esblygiadol gan anthropolegwyr modern sy'n ei hastudio fel gweithgaredd dynol, gan geisio llunio diffiniad diduedd ohoni.

Datblygodd ddiffiniadau llaw yn llaw â hanes gwyllt celf yn yr 20g. Heriodd haniaeth y syniadau traddodiadol am ffurf a chelfel ffiguraidd. Daeth gysyniadau'r gwaith a dymuniadau'r artist yn fwy pwysig na'r wedd orffenedig. Nododd y hanesydd a beirniad Leo Steinberg taw pryfociad neu heriad yw celf yn ogystal â chreadigaeth, gan ddiffinio celf drwy ein hymateb iddi. Yn y traddodiad yma ceir syniadaeth neu label celf Avant-garde.


Categori:Y celfyddydau
Y celfyddydau

Ystod eang o weithgareddau diwylliannol sydd yn crybwyll mynegiant creadigol a chynhyrchiadau esthetaidd yw'r **celfyddydau**. Prif feysydd y celfyddydau yw'r celfyddydau gweledol, neu'n syml celf (gan gynnwys paentio, darlunio, cerfluniaeth, serameg, ffotograffiaeth, a phensaernïaeth), y celfyddydau perfformio (cerddoriaeth, dawns, a'r theatr), a'r celfyddydau llenyddol (gan gynnwys barddoniaeth a rhyddiaith).


Categori:Diwylliant
Categori:Dyniaethau
Teyrnas Gwent

bawd|120px|Arfbais Teyrnas Gwent

Roedd **Teyrnas Gwent** yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Roedd yn gorwedd yn ne-ddwyrain y wlad gyda thiriogaeth debyg i'r hen sir Gwent.

Yn yr Oesoedd Canol rhannwyd Gwent yn ddau gantref, sef:
*Gwent Is Coed
*Gwent Uwch Coed

Weithiau mae Gwynllŵg yn cael ei chynnwys gyda Gwent.

Mewn rhai ffynonellau o'r Oesoedd Canol Diweddar, mae trydydd cwmwd neu arglwyddiaeth, ar y ffin rhwng Brycheiniog, Gwent ei hun a Swydd Henffordd, yn cael ei ychwanegu, sef
*Ewias ('Ewias Lacy' yn nes ymlaen).

Cymhlethir ein darlun o Went yn yr Oesoedd Canol am fod y Normaniaid wedi creu sawl arglwyddiaeth yno, rhai ohonynt yn seiliedig ar hen unedau Cymreig ac eraill yn greadigaethau newydd. Daeth y rhan fwyaf o dir teyrnas Gwent yn rhan o'r hen Sir Fynwy ac wedyn yn rhan o'r sir newydd Gwent. Heddiw mae rhan ddwyreiniol yr hen deyrnas yn gorwedd yn y Sir Fynwy newydd.

## Brenhinoedd Gwent 
;Caer-Went
* Ynyr ap Dyfnwal ap Ednyfed ap Anwn - St Madrun ferch Gwerthefyr
* Iddon fab Ynyr Gwent (480 - 490)
* Caradog ap Ynyr
* Meurig ap Caradog - Dyfwn ferch Glywys
* Erbic ap Meurig ?
;Caer-Leon
* Anwn ap Macsen
* Tudwal ap Anwn
* Teithrin ap Tudwal
* Teithfallt ap Teithrin
* Tewdrig ap Teithfallt (490 – 493/517)
* Meurig ap Tewdrig (493/517 – 530–540)
* Athrwys ap Meurig (530–540 - 573)
* Frioc ap Meurig - Idnerth ap Meurig ?
* Ithel ap Athrwys ?
* Morgan Mawr ?
* Morgan Mwynfawr ? (-654)
* Anthres ap Morcant ? (654-663)                                                               
* Morgan Hael (- 715/730)
* Ithel ap Morgan Hael (710/715 - 735/740/745/755)
* Brochfael ap Rhys (-755), gor-ŵyr Morgan Mawr
* Ffernfael ap Ithel (755-774)
* Gwrgant ap Ffernfael (774-805)
* Artwyr ap Ffernfael (805-800/810?)
* Idwallon ap Gwrgant (805-842/848)
* Ithel ap Artwyr (842/848-848)
* Meurig ap Ithel (848-849)
* Meurig ap Arthfael Hen (849-874?)
* Ffernfael ap Meurig (874-880)
* Brochfael ap Meurig (880-920?)
* Arthfael ap Hywel (?-916/927?)
* Owain ap Hywel ap Rhys (927-930)
* Cadell ap Arthfael (930-942)
* Cadwgan ap Owain (930-949)
* Morgan Hen ap Owain (942-955)
* Nowy ap Gwriad ap Brochfael (955-970)
* Arthfael ap Nowy (970-983)
* Rhodri ap Elisedd ap Nowy (983-1015)
* Edwyn ap Gwriad (1015-1045),gor-ŵyr Gwriad ap Brochfael
* Meurig ap Hywel (1045-1055)
* Gruffudd ap Llywelyn (1055-1063)
* Cadwgan ap Meurig (1063-1074)
* Caradog ap Gruffudd (1074-1081)
* Iestyn ap Gwrgant (1081-1093)

## Gweler hefyd
*Gwent
*Teyrnasoedd Cymru

## Cyfeiriadau

Gwent
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Baner Awstralia

[bawd|250px|Baner Awstralia [Delwedd:FIAV 111010.svg|23px]]
[bawd|250px|Baner [Llynges Fasnachol Awstralia 23px]]
[bawd|250px|Baner [Llynges Awstralia 23px]]
Mae gan **faner Awstralia** Jac yr Undeb yn y canton (sy'n cofio cysylltiadau trefedigaethol y wlad â Phrydain) a phum seren wen – i gynrychioli'r cytser Crux (y Groes Ddeheuol) fel mae'n ymddangos o Awstralia – a seren wen fwy ar wahân, ar faes glas. Mae gan bob un o sêr y groes saith pwynt, ar wahân i'r un lleiaf (*Epsilon Crucis*) sydd â phump. O dan Jac yr Undeb mae seren fawr (Seren y Gymanwlad) i gynrychioli aelodau'r ffederasiwn. Yn wreiddiol, bu chwe phwynt ar gyfer y chwe thalaith ffederal; ychwanegwyd y seithfed pwynt yn 1909 i gynrychioli'r Diriogaeth Ogleddol.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Categori:Awstralia
Awstralia
Awstralia, Baner
Crefydd yn Libanus

Mae sefyllfa **crefydd yn Libanus** yn un o'r rhai mwyaf cymysg yn y Dwyrain Canol. Prif grefydd y wlad yw Islam, gyda rhyw 27% yn Fwslemiaid Shia a rhyw 27% yn Fwslemiaid Sunni (ac felly 54% o'r boblogaeth gyfan yn Fwslemiaid). Cristnogion yw 40.5% o'r boblogaeth: 21% yn Faroniaid, 8% yn Uniongred Roegaidd, 5% yn Gatholig Roegaidd, a 6.5% o enwadau Cristnogol eraill. Mae'r Drwsiaid yn cyfri am 5.6% o'r boblogaeth. Roedd arfer bod nifer o Iddewon yn byw yn y wlad, ond erbyn heddiw mae'r rhan fwyaf ohonynt wedi ymfudo i Israel. Serch y ddemograffeg grefyddol gymysg, fel gwledydd Arabaidd eraill mae nifer o Fwslemiaid o blaid ffwndamentaliaeth Islamaidd (mae'r mudiad mawr Hizballah yn wrth-Seionaidd ac eisiau troi Libanus yn wladwriaeth Islamaidd tebyg i Iran).

## Cyfeiriadau 

Libanus
Categori:Cymdeithas Libanus
Ashley Cole

Pêl-droediwr o Loegr yw **Ashley Cole** (ganwyd 20 Rhagfyr 1980 yn Whitechapel, Llundain). Mae Cole yn chwarae i LA Galaxy.

Priododd y cantores Cheryl Tweedy yn 2006; ysgarodd 2010.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Afon Ljubljanica

dde|bawd|250px|Y Ljubljanica yn llifo drwy Ljubljana

Afon sy'n llifo drwy Slofenia yw **Afon Ljubljanica**. Saif prifddinas y wlad, Ljubljana, ar ei rhannau isaf. Mae'n ymestyn 41&nbsp;km o'i ffynhonnell ger Pivka yn ne-orllewin Slofenia hyd ei haber ag Afon Sava, tua 10&nbsp;km i'r dwyrain o Ljubljana. Mae tua 20&nbsp;km o'i hyd yn gorwedd o dan y ddaear mewn ogofâu. Adnabyddir yr afon hefyd ar ddarnau o'i hyd fel Afon Trbuhovica, Afon Obrh, Afon Stržen, Afon Rak, Afon Pivka ac Afon Unica. Mae'r enw Ljubljanica yn tarddu o enw'r brifddinas.

Ljubljanica
Prifysgol Ljubljana

Prifysgol hynaf Slofenia yw **Prifysgol Ljubljana** (Slofeneg *Univerza v Ljubljani*). Gyda 56,000 o fyfyrwyr cofrestredig, hon yw prifysgol fwya'r wlad, ac un o brifysgolion mwyaf Ewrop hefyd. Fe'i sefydlwyd gyntaf yng nghyfnod byr rheolaeth Ffrengig Napoleon yn 1810, ond fe'i diddymwyd yn fuan ar ôl i'r Awstriaid ddychwelyd i rym. Ailsefydlwyd y brifysgol yn 1919 gyda phum cyfadran (y gyfraith, athroniaeth, technoleg, diwinyddiaeth a meddygaeth. Dyluniwyd prif adeilad y brifysgol, sy'n sefyll yng nghanol Ljubljana ar Kongresni trg, gan Jan Vladimir Hrásky yn 1902, er iddo gael ei ddiwygio gan y pensaer Tsieceg Josip Hudetz yn ddiweddarach. Tan 1978, pryd sefydlwyd prifysgol newydd yn Maribor, hon oedd unig brifysgol Slofenia.

dim|bawd|300px|Prif adeilad Prifysgol Ljubljana, *Rektorat Univerze*

## Dolen allanol
* Gwefan Prifysgol Ljubljana


Categori:Ljubljana
Ljubljana
Emona

Treflan Rufeinig a leolid ar safle dinas gyfoes Ljubljana yn Slofenia oedd **Emona** neu **Colonia Iulia Aemona**.

bawd|dim|300px|Mur Rhufeinig Emona

Categori:Hanes Slofenia
Categori:Ljubljana
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Teyrnas Gŵyr

Roedd **Teyrnas Gŵyr** yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Canolfan ei grym oedd penrhyn Gŵyr, de Cymru.

## Y deyrnas gynnar 
Ychydig iawn a wyddom am hanes y deyrnas. Roedd y prif ganolfannau crefyddol yn cynnwys Llangyfelach (un o eglwysi Dewi Sant) Ystum Llwynarth (a gysylltir â Sant Illtud) a Llandeilo Ferwallt (un o glasau Sant Teilo). Ni wyddys lleoliad y ganolfan wleidyddol.

## Cwmwd Gŵyr 
Yn nes ymlaen, creuwyd cwmwd Gŵyr ar diriogaeth yr hen deyrnas. Roedd y cwmwd hwn — yr un mwyaf yng Nghymru o lawer — yn rhan o gantref Eginog gyda'r cantref mawr hwnnw yn ei dro yn rhan o Ystrad Tywi. Hyd at ddyfodiaid y Normaniaid i dde Cymru yn y 1070au, roedd cwmwd Gŵyr yn nwylo brenhinoedd Deheubarth am y rhan fwyaf o'r amser, er bod ymgiprys am reolaeth arno gan Forgannwg hefyd.

Ni wyddys lleoliad canolfan wleidyddol y cwmwd, ond mae'n bosibl yr oedd yn Casllwchwr neu yn ei chyffiniau.

Syrthiodd rhan ddeheuol y cwmwd, sef penrhyn Gŵyr, i ddwylo'r Normaniaid ac ni chafodd ei adfer i reolaeth Deheubarth. Cafodd ei Seisnigeiddio'n arw, fel mae enwau lleoedd uniaith Saesneg penrhyn Gŵyr yn tystio heddiw. Ymranwyd yr hen gwmwd yn ddau gwmwd newydd, sef:

* Gŵyr Is Coed
* Gŵyr Uwch Coed

Roedd Gŵyr Is Coed yn cyfateb yn fras i benrhyn Gŵyr ac yn cael ei amgylchynnu ar dair ochr gan y môr. I'r gogledd gorweddai'r ail gwmwd, oedd yn cynnwys y tir rhwng Afon Llwchwr ac Afon Tawe gan ymestyn i fyny i lethrau isaf y Mynydd Du.

## Gweler hefyd 
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Penrhyn Gŵyr
* Ystrad Tywi

Gwyr
Categori:Penrhyn Gŵyr
Gwyr
Jože Plečnik

bawd|300px|Delwedd Jože Plečnik ar hen bapur 500 tolar Slofenia

Pensaer Slofenaidd oedd **Jože Plečnik** (23 Ionawr 1872 - 7 Ionawr 1957). Mae dylanwad ei waith yn amlwg ym mhernsaernïaeth ei ddinas frodorol, Ljubljana, lle gweithiodd o 1921 tan ei farwolaeth. Ymysg ei weithiau mwyaf blaengar yno mae Eglwys Sant Ffransis, pontydd a glannau ar hyd Afon Ljubljanica (gan gynnwys y *Tromostovje*), a'r Llyfrgell Genedlaethol (1936–41). Cynhyrchodd ddyluniadau ar gyfer adeilad seneddol yn Ljubljana, ond chawsant mo'u gwireddu erioed. Mae ei ddyluniad o senedd Slofenia yn ymddangos ar gefn darn 10 cent Slofenia.

Categori:Penseiri o Slofenia
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1957
Teyrnas Dyfed

Roedd **teyrnas Dyfed** yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Roedd ei thiriogaeth yn cyfateb yn fras i Sir Benfro heddiw.

Lleolir rhan helaeth dwy o Bedair Cainc y Mabinogi, sef Pwyll Pendefig Dyfed a Manawydan fab Llŷr, yn Nyfed. Arberth yw prif lys Pwyll yn y chwedl.

## Cantrefi a chymydau Dyfed 
bawd|canol|400px|Cantrefi yn nheyrnas Dyfed

* Cantref Cemais
** Uwch Nyfer
** Is Nyfer
* Cantref Pebidiog
* Cantref Rhos
* Cantref Daugleddau
* Cantref Penfro
* Cantref Gwarthaf
** Efelffre
** Peuliniog
** Talacharn
** Amgoed (Henllan Amgoed)
** Ystlwyf
** Penrhyn
** Derllys
** Elfed
* Cantref Emlyn
** Emlyn Is Cuch
** Emlyn Uwch Cuch

## Brenhinoedd Dyfed 
* Anwn ap Macsen (-394?)
* Ednyfed ap Anwn 
* Clotri ap Ednyfed? (-421?)
* Gwledyr ferch Clotri gwraig Triffyn Farfog o Gwyddelig 
* Aircol Lawhir ap Triffyn (-515/527?)
* Gwrthefyr ap Aircol (-538/546?)
* Cyngar ap Gwrthefyr (-570?)
* Pedr ap Cyngar (-590?)
* Arthwyr ap Pedr (598-615)
* Nowy Hen ap Arthwyr (615-650)
* Gwlyddien ap Nowy Hen (650-670)
* Caten ap Gwlyddien (670-690)
* Cadwgan Tredylig ap Caten (690-710)
* Rhain ap Cadwgan (710-730)
* Tewdos ap Rhain (730-760)
* Maredydd ap Tewdos (760-797)
* Rhain ap Maredydd (797-808)
* Triffyn ap Rhein (808-814)
* Owain ap Maredydd (809-811)
Tangwystl ferch Owain gwraig Bledrig Aillt
* Iddon/Tewdr ap Triffyn (-872/876?)
* Hyfaidd ap Bledrig (872-893)
* Llywarch ap Hyfaidd (893-904)
* Rhodri ap Hyfaidd (904-905)

## Gweler hefyd 
* Demetae
* Pwyll Pendefig Dyfed
Paul Gascoigne

Cyn chwaraewr pêl-droed o Loegr yw **Paul John Gascoigne,** llysenw *Gazza* (ganwyd 27 Mai 1967).

Roedd Gascoigne yn chwarae i Newcastle United, Tottenham Hotspur, Lazio, Rangers, Middlesbrough, Everton, Burnley, Gansu Tianma, Boston United a thîm cenedlaethol Lloegr.

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Adam Walton

DJ a chyflwynydd Cymreig yw **Adam Walton** (ganwyd 31 Mai, 1971) Mae e'n cyflwyno 'The Musical Mystery Tour' ar BBC Radio Wales pob nos Sadwrn.

Fe'i ganed yn Davenham, Swydd Gaer a'i fagu yn Nannerch, ger yr Wyddgrug.

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Cyflwynwyr radio
Hoorn

Tref yn yr Iseldiroedd yw **Hoorn**. Ganwyd y morwr Willem Cornelis Schouten yno. Cafodd Yr Horn, penrhyn mwyaf deheuol De America, ei enwi ar ôl Hoorn ar 26 Ionawr 1616.

Categori:Trefi'r Iseldiroedd
Neighbours

Opera sebon boblogaidd o Awstralia a leolir ym maestrefi dinas Melbourne yng nghymuned Erinsborough ar Ramsay Street yw ***Neighbours*** ("*Cymdogion*"). Dechreuodd ar deledu Awstralia ym 1985 gan gael ei darlledu ar BBC One (yn y DU) am y tro cyntaf y flwyddyn wedyn.

Ym Mhrydain, symudwyd y rhaglen i Channel 5 yn 2008.

## Aelodau cast o nod 
Mae nifer o actorion a chantorion wedi dechrau eu gyrfa ar Neighbours, neu ei ddefnyddio er mwyn ennill llwyddiant. Mae rhain yn cynnwys Alan Dale (Jim Robinson), Kylie Minogue (Charlene Robinson), Jason Donovan (Scott Robinson), Guy Pearce (Mike Young), Natalie Imbruglia (Beth Willis), Jesse Spencer (Billy Kennedy), Delta Goodrem (Nina Tucker), Stephanie McIntosh (Sky Mangel) a Natalie Bassingthwaighte (Isabelle Hoyland).

## Ymddangosiadau gwestai gan enwogion 

Categori:Rhaglenni teledu Awstralaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1985
Categori:Operâu sebon
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg
Huw Capet, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc, a orseddwyd yn 987, oedd **Huw Capet** (Ffrangeg: *Hugues Capet*, Lladin: *Hugo Cappatus*; c. 940 - 24 Hydref, 996). Roedd yn fab i Huw Fawr a'i wraig Hedwige o Saxony.

## Teulu
### Gwraig
Adelaide o Aquitaine

### Plant
*Rhobert II, brenin Ffrainc
*Hedwig, neu Hathui, gwraig Reginar IV, Iarll Mons
*Gisela, neu Gisele

## Llyfryddiaeth
* Bordenove, Georges, *Les Rois qui ont fait la France: Hugues Capet, le Fondateur.* Paris: Marabout, 1986. ISBN 2-501-01099-X
* Gauvard, Claude, *La France au Moyen Âge du Ve au XVe siècle.* Paris: PUF, 1996. 2-13-054205-0
* James, Edward, *The Origins of France: From Clovis to the Capetians 500-1000.* London: Macmillan, 1982. ISBN 0-333-27052-8
* Riché, Pierre, ''Les Carolingiens: Une famille qui fit l'Europe.* Paris: Hachette, 1983.  2-012-78551-0
* Theis, Laurent, *Histoire du Moyen Âge français: Chronologie commentée 486-1453.'' Paris: Perrin, 1992. 2-87027-587-0

Categori:Genedigaethau 940
Categori:Marwolaethau 996
Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl a aned ym Mharis
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Pobl fu farw o'r frech wen
Categori:Teyrnoedd y 10fed ganrif
Homs

Dinas yng nghanolbarth Syria yn agos i'r ffin â Libanus yw **Homs** (neu **Hims**). Saif ar lan Afon Orontes rhwng y brifddinas Damascus i'r de a dinas Aleppo i'r gogledd. Y ddinas agosaf iddi yw Hama. Mae'n ddinas hynafol gyda nifer o adeiladau hanesyddol ynddi. Mae Homs yn ganolfan fasnach a diwydiant pwysig yn economi'r wlad.

## Hanes
*Emesa* oedd enw'r ddinas yn y cyfnod Clasurol. Emesa oedd dinas enedigol y nofelydd Groeg Heliodorus (fl. 3g), awdur yr *Aethiopica*. Brodores o Emesa oedd gwraig yr ymerodr Rhufeinig Septimius Severus. Ganwyd yr ymerodr Rhufeinig Heliogabalus yn Emesa tua 204; bu'n ymerodr Rhufain o 218 hyd ei farwolaeth yn 222.

Cododd y Croesgadwyr gastell strategol anferth Krak des Chevaliers ar fryn ar gyrion y ddinas.

Categori:Dinasoedd Syria
Categori:Gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd yn Syria
Categori:Hanes Syria
Carniola

Talaith yn Slofenia yw **Carniola** (Slofeneg *Kranjska*, Almaeneg *Krain*). Dan reolaeth Ymerodraeth Awstria-Hwngari, tir y goron, Dugaeth Carniola (*Herzogtum Krain*), ydoedd. Rhennir y dalaith yn dair rhan: Carniola Uchaf, Carniola Isaf a Carniola Fewnol. Prifddinas wreiddiol y dalaith oedd Krainburg (heddiw Kranj), ond symudwyd y brifddinas wedyn i Laibach (heddiw Ljubljana). Diddymwyd y ddugaeth yn 1918, pryd ymgorfforwyd o fewn Teyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid (wedyn Teyrnas Iwgoslafia). Heddiw mae'r dalaith o fewn Gweriniaeth Slofenia, lle mae'n llunio rhan fwya'r wlad.

[bawd|dim|300px|Map o Slofenia yn dangos Carniola Uchaf (2a), Carniola Fewnol (2b) a Carniola Isaf (2c), (4) [Styria Slofenia|Styria Isaf (Styria Slofenia)]]

Categori:Daearyddiaeth Slofenia
Categori:Hanes Slofenia
Categori:Taleithiau hanesyddol Awstria-Hwngari
Categori:Taleithiau hanesyddol Slofenia
Afon Sava

Isafon ddeheuol fwyaf Afon Donwy yw *Afon Sava*. Mae'n llifro drwy pedair gwlad, Slofenia, Croatia, Bosnia a Hertsegofina a Serbia, cyn ymuno â'r Donwy yn ninas Belgrad. Hyd yr afon yw 945&nbsp;km (990&nbsp;km gan gynnwys yr is-afon Sava Dolinka). Mae'r prifddinasoedd Zagreb (Croatia) a Beograd (Serbia) yn sefyll ar yr afon, ac mae hefyd yn llifo drwy maestrefi Ljubljana (Slofenia).

bawd|dim|300px|Afon Sava yn ninas Beograd

## Cyfeiriadau
Sava
Sava
Sava
Sava
Slofeneg

Iaith Slafeg Ddeheuol a siaredir gan tua 2 filiwn o bobl yn bennaf yn Slofenia yw **Slofeneg** (Slofeneg: *slovenski jezik* neu *slovenščina*). Iaith swyddogol Slofenia yw hi, ynghyd ag un o ieithoedd swyddogol yr Undeb Ewropeaidd ers 1 Mai 2004. Ceir nifer o siaradwyr hefyd yn y gweledydd cyfagos: tua 20,000 yn Awstria (de Carinthia yn bennaf), yr Eidal (o gwmpas Gorizia, Dyffryn Resia, Dyffryn Canale, Collio a Trieste), a gorllewin Hwngari (ardal Vas). Defnyddir amrywiaeth ar y wyddor Ladin i'w hysgrifennu.

Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Categori:Ieithoedd Slofenia
Categori:Ieithoedd Awstria
Categori:Ieithoedd Croatia
Categori:Ieithoedd yr Eidal
Categori:Ieithoedd Hwngari
Theocritos

Bardd yn yr iaith Roeg oedd **Theocritus** neu **Theocritos** (Groeg: Θεόκριτος) (c. 310 – 250 CC), a aned yn Siracusa ar ynys Sisili (neu ar Ynys Kos yn ôl traddodiad arall).

Mae Theocritus yn adnabyddus am ei fugeilgerddi (neu "gerddi *bucolic*"). Ei ddilynwyr oedd Bion a Moschus.

Roedd ei waith yn ffasiynol iawn yn y 18g a throes nifer o feirdd y cyfnod at ysgrifennu bugeilgerddi; y mwyaf adnabyddus yn y Gymraeg yw Edward Richard.

Categori:Beirdd Groeg yr Henfyd
Afon Orontes

Afon fawr yn y Lefant yw **Afon Orontes**.

Cyfyd yr afon ym mhen dwyreiniol Dyffryn Beka'a yng ngogledd-ddwyrain Libanus. Am y rhan fwyaf o'i chwrs 370&nbsp;km (230 milltir) rhed Afon Orontes drwy wastadeddau canolbarth a gogledd-orllewin Syria ar gwrs gogleddol cyn troi'n sydyn i'r de-orllewin i redeg i'r Môr Canoldir yn Antakya, Twrci (*Antioch-ar-Orontes* y Beibl).

Ar ei thaith trwy Syria mae'r afon yn llifo trwy neu heibio dinasoedd Homs, Hama (lle ceir olwynion anferth o gyfnod y Rhufeiniaid yn troi ei dŵr) a Jisr.

Er nad yw'n afon fawr mewn cymhariaeth ag afonydd mawr rhannau eraill o Asia neu Ewrop, mae'r Orontes yn holl-bwysig i economi Syria am ei bod yn gyflenwad dŵr dibyniadwy ar gyfer amaethyddiaeth rhan helaeth o ganolbarth y wlad a hefyd i ddinasoedd cyfagos.

Orontes
Orontes
Orontes
Orontes
Mur Israelaidd y Lan Orllewinol

[230px|bawd|de|Map yn dangos lleoliad y Mur (Chwefror, [2005)]]
Mur sydd wrthi'n cael ei godi gan wladwriaeth Israel (o fewn tiriogaeth y Lan Orllewinol yn bennaf) yw **Mur Israelaidd y Lan Orllewinol**. Mur o slabiau concrid ydyw yn bennaf.
[330px|bawd|chwith|Man reoli ym **Mur Diogelwch Israel**, ger dref [Abu Dis]]

Mae'r Mur yn ddadleuol iawn. Hona'r awdurdodau Israeliaidd fod angen y mur er mwyn rhwystro terfysgwyr rhag croesi o'r Lan Orllewinol i dir Israel i ymosod. Bu gostyngiad o 90% yn yr ymosodiadau yn erbyn Israel rhwng 2002 a 2005;. Hona wrthwynebwyr y Mur ei fod yn ymdrech anghyfreithlon i wladychu tir Palesteinaidd, dan esgus diogelwch, ei fod yn torri cyfraith ryngwladol, y fyddai'n gallu rhagfarnu trafodaethau ar statws terfynol y tir, a'i fod yn cwtogi rhyddid Palesteiniaid sy'n byw'n gyfagos, yn rhwystro rhag iddynt teithio o fewn y Lan Orllewinol neu i Israel, gan danseilio eu heconomi (a oedd eisoes yn wan).

Bu Israel dan bwysau [[Arlywydd yr Unol Daleithiau], George W. Bush ac Obama i beidio ymestyn a chreu mur concrit fel bysedd fewn i'r Lan Orllewinol i gwmpasu treflannal fel Ariel, er, na chafwyd gwrthwynebiad cadarn yn erbyn y mur fel arall.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Israel
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhalesteina
Categori:Gororau
Categori:Gwleidyddiaeth Israel
Categori:Palesteina
Israelaidd y Lan Orllewinol
Categori:Y Lan Orllewinol
Noel Edmonds

Cyflwynydd teledu Seisnig yw **Noel Ernest Edmonds** (ganwyd 22 Rhagfyr 1948). Roedd Edmonds yn cyflwyno *Deal or no Deal* ar Channel 4.

### Teledu
**Deal or No Deal*
*''Noel's House Party*
**Telly Addicts''

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Y Lan Orllewinol

200px|bawd|Map o'r Lan Orllewinol

**Y Lan Orllewinol** yw'r enw ar un o Diriogaethau Palesteinaidd yn y Dwyrain Canol ar lan orllewinol Afon Iorddonen, rhwng Israel yn y gorllewin a Gwlad Iorddonen yn y dwyrain. Un o'r symbolau yn erbyn Israel yw merch ifanc o'r enw Ahed Tamimi, a garcharwyd heb dreial yn 2017 am herio plismyn arfog.

## Daearyddiaeth 
Mae'n cynnwys bryniau Judaea a Samaria a rhan o ddinas Jeriwsalem. Mae prif ddinasoedd a threfi'r Lan Orllewinol yn cynnwys Jenin, Nablus, dwyrain Jeriwsalem, Bethlehem, Ramallah, Hebron a Jericho. Ceir hefyd ddinas newydd Rawabi.

## Hanes 
Yn rhan o Balesteina yn sgîl yr Ail Ryfel Byd, daeth i feddiant Gwlad Iorddonen ar ôl cadoediad 1949 a sefydlu gwladwriaeth Israel. Cafodd ei meddiannu eto gan Israel yn y Rhyfel Chwe Diwrnod Israel-Arabiaidd (1967).

## Gweinyddiad 
Newidiodd polisïau gweinyddiad y Lan Orllewinol yn sgil arwyddo cytundeb Oslo II ym 1995 gan Yasir Arafat a Yitzak Rabin. Rhannwyd y tir yn dri chategori gweinyddol ardaloedd A, B ac C (nid yw'r ardaloedd yn ddi-dor), ac 11 dalgylch. Ar hyn o bryd, mae ardaloedd A, B ac C yn cynrychioli 17%, 24% a 59% o'r arwynebedd yn ôl eu trefn. Mae awdurdod sifil llawn gan yr Awdurdod Cenedlaethol Palesteina yn ardal A, gweinyddir ardal B ar y cyd rhwng yr Awdurdod ac Israel, tra bod ardal C dan reolaeth Israelaidd llawn. Mae'n debyg fod 98% o boblogaeth Palesteina yn byw yn ardaloedd A a B. 
Erys nifer o drefedigaethau Israelaidd ar y tir mwyaf ffrwythlon yn y gorllewin. Mae Israel yn dal ei gafael ar y rhan fwyaf o'r trefedigaethau, nifer o'r ardaloedd gwledig, y ffyrdd, y cyflenwad dŵr, yr awyr uwch y Lan gyfan, a'r ardaloedd ar y ffiniau.

Mae Israel wedi codi mur rhyngddi a'r Lan Orllewinol.

[200px|bawd|dim|Map o'r trefedigaethau a chaedigaethau ers Ionawr [2006. Yr ardaloedd melyn yw'r prif drefi Palesteinaidd. Ardaloedd milwrol caedig, ar ffin y trefedigaethau, neu ardaloedd a ynysir gan Fur Israelaidd y Lan Orllewinol yw'r ardaloedd pinc golau. Gwladychiadau Israelaidd, allbyst a chanolfannau milwrol yw'r ardaloedd pinc tywyll. Dengys y lein du llwybr y Mur.]]

## Gweler hefyd 
* Awdurdod Cenedlaethol Palesteina
* Cyflafan Jenin
* Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
* Tiriogaethau Palesteinaidd

## Dolenni allanol 
*  Fideo: "Israel Soldier - Palestinian Girl" Heddyches Americanaidd o dras Balesteinaidd yn ceisio atal milwyr IDF rhag saethu ar brotestwyr Palesteinaidd yn y Lan Orllewinol.

Categori:Hanes Gwlad Iorddonen
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Israel


Categori:Tiriogaethau dadleuol
Rhyfel Chwe Diwrnod

bawd|Israel a'r tiriogaeth a feddiannodd yn ystod y Rhyfel Chwe Diwrnod ac wedyn

Ymladdwyd y **Rhyfel Chwe Diwrnod** (Hebraeg: מלחמת ששת הימים, *Milhemet Sheshet Ha‑Yamim*; Arabeg: حرب الأيام الستة, *ħarb al‑ayyam as‑sitta*), a elwir hefyd yn "Rhyfel Israel-Arabaidd 1967", y Trydydd Rhyfel Arab-Israelaidd, Rhyfel Mehefin, neu *an‑Naksah* yn Arabeg ("Yr Atalfa"), rhwng Israel a'r gwladwriaethau Arabaidd yr Aifft, Gwlad Iorddonen, Irac, a Syria. Mae'r rhyfel hwn yn rhan o'r Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd.

Cynyddai'r tensiynau rhwng Israel a'i chymdogion Arabaidd ar ddechrau 1967. Pan orfodwyd Llu Argyfwng y Cenhedloedd Unedig gan yr Aifft i adael gorynys Sinai, gan gynyddu ei gweithgareddau milwrol ger y ffin ag Israel a gwrthod mynediad i longau Israelaidd a geisiai fynd i Gulfor Tiran (ger Aqaba). Lansiodd Israel gyrch milwrol rhagflaenol ar lu awyr yr Aifft am ei bod yn ofni ymosodiad buan o du'r Aifft. Yn ei thro ymosododd Gwlad Iorddonen ar ddinasoedd Israelaidd Jerwsalem a Netanya. Erbyn diwedd y rhyfel roedd Israel wedi cipio Llain Gaza, gorynys Sinai, y Lan Orllewinol, ac Ucheldiroedd Golan. Mae canlyniadau'r rhyfel tyngedfennol hwnnw yn effeithio ar wleidyddiaeth y Dwyrain Canol hyd heddiw.

## Gweler hefyd 
* Tiriogaethau Palesteinaidd

Categori:1967 yn yr Aifft
Categori:1967 yng Ngwlad Iorddonen
Categori:1967 yn Israel
Categori:1967 ym Mhalesteina
Categori:1967 yn Syria
Categori:Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd
Chwe Diwrnod
Chwe Diwrnod
Chwe Diwrnod
Chwe Diwrnod
Chwe Diwrnod
Chwe Diwrnod
Chwe Diwrnod
Reuters

Asiantaeth newyddion ryngwladol yw **Reuters**, a sefydlwyd gan Paul Julius, Baron von Reuter (Israel Josephat, 1816 - 1899) yn Llundain yn 1851.

Categori:Asiantaethau newyddion
Categori:Cwmnïau a leolir yn Llundain
Categori:Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Llundain
Categori:Cwmnïau a restrir ar NASDAQ
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1851
Categori:Cwmnïau cyfryngau'r Deyrnas Unedig
Afon Braint

Un o afonydd Ynys Môn yw **Afon Braint**. Mae'n anarferol gan fod ganddi ddwy aber.

Mae'r afon yn tarddu o Lyn Llwydiarth, ar lethrau Mynydd Llwydiarth rhwng Pentraeth a Llanddona, ac yn llifo i'r de-orllewin. Mae'r B5420 yn croesi'r afon mewn lle o'r enw Sarn Fraint, Penmynydd.

Wrth ymyl Llanfairpwllgwyngyll, mae'r afon yn gwahanu. Mae un rhan ohoni yn llifo i'r de-ddwyrain, gan gyrraedd Afon Menai o fewn milltir ym Mhwllfanogl. Mae'r rhan arall o'r afon yn parhau i lifo i'r de-orllewin am chwe milltir, gan gyrraedd Afon Menai mewn aber arall wrth ymyl Dwyran.

bawd|dim|Aber Afon Braint, ger Dwyran

Mae'n bosibl bod yr enw *Braint* yn tarddu o ffurf ar enw'r dduwies Geltaidd *Brigantia* (a goffheir hefyd yn enw'r llwyth Celtaidd y Brigantes a drigai yng ngogledd y rhan o Brydain a elwir Lloegr heddiw).

Mae'n bosib cerdded drost yr afon ar hyd y cerrig camu.

## Cyfeiriadau
Braint
Braint
Categori:Llanidan
Arcangelo Corelli

Cyfansoddwr a fiolinydd o'r Eidal oedd **Arcangelo Corelli** (17 Chwefror 1653 – 8 Ionawr 1713).

Cyfansoddodd nifer o sonatas i'r fiolin ac yn ogystal sefydlodd y *concerto grosso* fel ffurf gerddorol. Daeth y *concerto grosso*, sy'n cyferbynu grŵp bach o offerynnau â cherddorfa lawn, yn un o hoff ffurfiau'r cyfansoddwyr baroc yn y 18g.

Gwaith mwyaf adnabyddus Corelli yw ''Concerto'r Nadolig*.

### Gwaith cerddorol
Mae chwech *opus* yn cael eu derbyn fel gwaith Corelli, ynghŷd ag ambell waith arall:

*Opus 1: 12 sonatas da chiesa (trio o sonatas i 2 fiolin a *continuo*) (Rhufain 1681)
*Opus 2: 12 sonatas da camera (trio o sonatas i 2 fiolin a *continuo*) (Rhufain 1685)
*Opus 3: 12 sonatas da chiesa (trio o sonatas i 2 fiolin a *continuo*) (Rhufain 1689)
*Opus 4: 12 sonatas da camera (trio o sonatas i 2 fiolin a *continuo*) (Rhufain  1694)
*Opus 5: 12 Suonati a violino e violone o cimbalo (6 sonatas da chiesa a 6 sonatas da camera i fiolin a *continuo'') (Rhufain 1700)
*Opus 6: 12 concerti grossi (8 concerti da chiesa a 4 concerti da camera i'r concertino o 2 fiolin a tsielo, ripieno llinynnol a continuo) (Amsterdam 1714)
*op. post.: 6 Sonate a tre WoO 5–10 (Amsterdam 1714)

Categori:Cyfansoddwyr Eidalaidd
Categori:Genedigaethau 1653
Categori:Marwolaethau 1713
Tarddiad gwerin

Mae **tarddiad gwerin** yn cyfeirio at ddadansoddiad o darddiad gair sy ddim yn gyson â'i darddiad hanesyddol. Yn aml mae tarddiadau gwerin yn ymddangos oherwydd bod siaradwyr yn gweld neu yn dychmygu tebygrwydd rhwng geiriau sy'n awgrymu perthynas rhyngddynt, er nad oedd perthynas o'r fath yn hanesyddol. Mae rhai tarddiadau gwerin yn dod yn lled gyffredin. Gall tarddiad gwerin arwain at newid i ffurf y gair i adlewyrchu'r dadansoddiad newydd ohono neu ffurfiau newydd eraill wedi'u seilio ar y dadansoddiad. Er enghraifft:

* Mae'r gair (tafodieithol) Cymraeg *cadben* neu *cadpen* yn adlewyrchu ffrwyth tarddiad gwerin. Benthyciad ydyw o'r Saesneg *captain* fel *capten*, wedi'i ddeall fel gair cyfansawdd o *cad* 'brywdr' a *pen* 'arweinydd' ac yn newid ei ffurf i adlewyrchu hyn.
* Cafodd y gair *mwnci* ei ddeall fel gair cyfansawdd o *mwng* a *ci* mewn rhai tafodieithoedd, er enghraifft Bangor, ac felly crëwyd y ffurfiau lluosog *mwncwn* neu *myncwn* yn y tafodieithoed hyn.

Mae'r newidiadau hyn yn fath ar gydweddiad. Gwelir tarddiad gwerin weithiau fel camgydweddiad.

## Tarddiad gwerin mewn ieithoedd eraill
Ceir tarddiad gwerin yn lled aml mewn llawer o ieithoedd. Ymysg enghreifftiau eraill y mae:

* Mae siaradwyr Saesneg wedi dadansoddi'r gair *hamburger*, a fenthyciwyd yn wreiddiol o'r Almaeneg lle daw o enw'r ddinas Hamburg, fel gair cyfansawdd o *ham* ac elfen anhysbys *burger*. O ganlyniad rhoddwyd yr ystyr 'cacen gig' i *burger* gan greu geiriau newydd megis *cheeseburger* neu *fishburger*.
* Camsillafir y gair Saesneg *harebrained* yn aml fel *hairbrained*. Mae'r sillafiad newydd yn adlewyrchu tarddiad gwerin sy'n awgrymu'r ystyr 'ag ymennydd o wallt' yn lle'r tarddiad hanesyddol 'ag ymennydd fel ymennydd ysgwarnog'.

## Ffynonellau
*Campbell, Lyle. 1998. *Historical linguistics: An introduction*. Caeredin: Edinburgh University Press, 100–102 ('Folk etymology').
*Fynes-Clinton, O. H. 1913. *The Welsh vocabulary of the Bangor district*. Rhydychen: Oxford University Press.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithyddiaeth hanesyddol
Pietro Locatelli

Cyfansoddwr o'r Eidal oedd **Pietro Locatelli** (3 Medi 1695 – 30 Mawrth 1764).

Categori:Cyfansoddwyr Eidalaidd
Categori:Genedigaethau 1695
Categori:Marwolaethau 1764
Marc-Antoine Charpentier

Cyfansoddwr o Ffrainc oedd **Marc-Antoine Charpentier** (1643, Paris - 24 Chwefror 1704, Paris).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1643
Categori:Marwolaethau 1704
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
Antoine de Bertrand

Cyfansoddwr o Ffrainc oedd **Antoine de Bertrand** (ganwyd 1530/1540 - bu farw tua 1581).

Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1540
Categori:Marwolaethau 1581
Ottorino Respighi

Cyfansoddwr Eidalaidd oedd **Ottorino Respighi** (9 Gorffennaf 1879 – 18 Ebrill 1936).

Cyfarwyddai academi Santa Cecilia yn Rhufain o 1923 i 1925. Rhamantaidd yw ei waith e, gyda'r offerynnau llinynnol yn dominyddu.

## Ei waith
**Ffynhonnau Rhudain* (1917) - cerdd symffonig
**Pinwydd Rhufain* (1924) - cerdd symffonig
**Yr Adar* (1927) - *suite* i'r gerddorfa
**La Boutique fantasque* - ballet ar themâu gan Rossini

Categori:Cyfansoddwyr Eidalaidd
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1936
Arfbais Slofenia

right|150px
Mae **arfbais Slofenia** yn dangos tri brig Mynydd Triglav (mynydd uchaf Slofenia) ar gefndir glas mewn tarian ag ymyl coch. Dan Mynydd Triglav y mae dwy linell donnog sy'n cynrychioli'r môr a'r afonydd. Uwchben Triglav y mae tair seren aur chwe phigyn ar ffurf triongl. Daw'r sêr oddi wrth arfbais cowntiaid Celje. Mabwysiadwyd yr arfbais pan ddaeth Slofenia yn annibynnol o Iwgoslafia yn 1991.

## Rhagflaenwyr a hanes yr arfbais
[bawd|125px|dde|[Arfbais Gweriniaeth Sosialaidd Slofenia]]
Roedd y llinellau tonnog a delw Mynydd Triglav yn ymddangos ar arfbais Gweriniaeth Sosialaidd Slofenia pan oedd Slofenia yn rhan o Iwgoslafia. Fe'i hamgylchynwyd gan dorch ŷd, dail pisgwydd a rhuban coch, gyda seren goch sosialaidd ar y brig.

Slofenia
Categori:Slofenia
William Jones (nofel)

Nofel gan T. Rowland Hughes yw ***William Jones***, a gyhoeddwyd ym 1944.

Mae'n sôn am hanes chwarelwr yng Ngwynedd sy'n penderfynu gadael ei gymuned i chwilio am waith yng nglofeydd y De.

Mae'n disgrifio bywyd caled y chwarelwyr ar ddechrau'r 20g, a hwyrach mai hon yw'r unig nofel Gymraeg sydd yn rhoi darlun o fywyd yng nghymoedd y De diwydiannol tan i Gwenallt ysgrifennu ei nofel yntau *Ffwrneisiau*. Ceir ynddi yr ymadrodd *"Cadw dy blydi chips!"*,  sef mae'n debyg y tro cyntaf i reg ymddangos mewn llenyddiaeth Gymraeg (mewn llenyddiaeth ddiweddar, o leiaf).

Bu hefyd yn un o'r llyfrau Cymraeg cyntaf i'w recordio fel llyfr llafar ar gyfer y deillion. Gwnaed hynny gan Gymdeithas Deillion Gogledd Cymru yn yr 1960au cynnar. 

## CYNNWYS
Pennod
* I. AR ÔL
* II. DIWRNOD I'R BRENIN
* III. AMYNEDD
* IV. GOLDEN STREAK
* V. DEUD GWD-BEI
* VI. ANHUNEDD
* VII. Y NEFOEDD, DYMA LE!
* VIII. SABATH
* IX. SOWTHMAN
* X. O FRYN GLO—I FRYN GLO
* XI. DAU ACTOR
* XII. UN ACTOR
* XIII. ELERI
* XIV. AWYR IACH
* XV. UN GARW
* XVI. POBOL RYFADD 
* XVII. PEN Y BWRDD

Categori:T. Rowland Hughes
Categori:Llyfrau Cymreig 1944
Categori:Nofelau 1944
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Triglav

bawd|dde|300px|Mynydd Triglav o Debela Peč

Mynydd uchaf Slofenia yw Mynydd **Triglav**. Ystyr yr enw yw 'tri phen' yn Slofeneg, enw sy'n disgrifio ei siâp fel mae'n ymddangos o gyfeiriad dyffryn Bohinj (o'r de-ddwyrain). Mae delw'r mynydd yn ymddangos ar arfbais Slofenia, ar faner y wlad, ac ar gefn ddarn 50 cent Slofenia. Uchder y mynydd yw 2,864m (9,396 troedfedd). Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin Slofenia, yng Ngharniola Uchaf.

Categori:Mynyddoedd Slofenia