Faro

260px|bawd|Arco da Vila, Cyn balas llywodraeth yr ardal
260px|bawd|Praia de Faro a Parque Natural Ria Formosa

Dinas yn yr Algarve ym Mhortiwgal yw **Faro**. Poblogaeth Faro yn 2019 oedd 60,995. Maint Faro yw 202.57 cilomedr sgwâr.

## Hanes
bawd|260px|chwith|Eglwys Cadeiriol Faro
bawd|260px|Parc Manuel Bívar park, canolbwynt i'r dref
Denodd Ria Formosa pobl o’r Oes Balaeolithig hyd at ddiwedd cynhanes, a ffurfiwyd pentrefi o’r bedwaredd ganrif ymlaen, pan daeth y Ffonisiaid i orllewin Môr y canoldir. Ar y pryd,**Ossonoba** oedd enw’r ardal, y rhan bwysicaf De Bortiwgal, a phorthladd ar gyfer pysgod, nwyddau amaethyddol a mwynau.

Roedd Faro o dan reolaith Rhufain rhwng yr ail ac wythfed ganrifoedd, wedyn yr Ymerodraeth Bysantiwm, wedyn y Fisigothiaid, ac y Mwriaid arbyn 713. Adeiladwyd waliau’r dref yn stod y cyfnod Bysantiaidd.

Ar ôl gwrthryfel gan  Yahia Ben Bakr, daeth Ossonoba'n brifddinas tywysogaeth, ac adeiladwyd waliau amddiffynnol. Erbyn y degfed ganrif, ‘Santa Maria’oedd enw’r dref, ac erbyn yr unfed ar ddeg, ‘Santa Maria Ibn Harun'’. Yn ystod yr ail grwsâd, ysbeiliwyd y dref gan grwsadwyr anglo-normanaidd ar ei ffordd i’r dwyrain. Digwyddodd yr un peth yn ystod y pumed  grwsâd gan filwyr Ffrisiadd.

Enillodd byddin y Brenin Afonso III ym 1249 yn erbyn y Mwriaid ac roedd rhaid iddynt adael. Daeth Faro yn brif ddinas i’r Algarve.

## Brenhiniaeth Bortiwgal
bawd|260px|Faro o’r Eglwys Cadeiriol
bawd|chwith|260px|Palas Estói
Ar ôl annibyniaeth Portiwgal ym 1143, dechreuodd ehangiad i dir De Iberiaidd, yn disodli’r Mwriaid. Ar ôl 1249, enw y dref oedd *Santa Maria de Faaron* neu *Santa Maria de Faaram*. Daeth y dref yn gyfoethog, oherwydd ei phorthladd a diwydiant halen.

Daeth comuned Iddew y dref yn bwysicach yn ystod y 14eg ganrif, yn gyfrannu at ei chyfoeth a datbygiaeth, ond ym mis Rhagfyr 1496 crewyd cyfraith gan Frenin  Manuel I o Bortiwgal]], yn diarddel pobl nad oedd yn gristion. Felly yn swyddogol, nid oedd Iddewon ym Mhortiwgal. Disodlwyd Vila Adentro, ardal Iddewig y dref, gan leiandy Nossa Senhora da Assunção

Ym 1499, adeiladwyd ysbyty, Eglwys Espírito Santo, tolltŷ a lladd-dŷ.

Roedd Faro yn ddinas erbyn 1540 ar ôl penderfyniad gan y Brenin João III o Bortiwgal, a daeth yn esgobaeth ym 1577.

Anrheithiwyd y ddinas  gan Robert Devereux, Iarll Essex ym 1597. Dygwyd llyfrgell yr esgobaeth, a daeth ei llyfrau’n rhon o gasgliad Llyfrgell Bodleian yn Rhydychen.

Estynnwyd y ddinas dros yr 17eg a 18fed ganrifoedd, ac ychwanegwyd waliau rhwng 1640 a 1668 o flaen Ria Formosa. Roedd difrod i’r ddinas yn ystod daeargryn Lisbon ym 1755. Difrodwyd lefydd eraill gan tsunami ond gwarchodwyd Faro gan lannau tywodlyd yr afon.

## Daearyddiaeth
Mae 2 ardal ddaearyddiol i Faro; yr arfordir, rhan o Barc Natural Ria Formosa, a’r *barrocal*, bryniau a dyffrynnoedd gyda phlanhigion arferol yr Algarve. Crewyd y parc natur ar 8 Rhagfyr 1987; ystyriwyd y parc yn un o 7 rhyfeddod natur Portiwgal, gyda traeth tua 7 cilomedr o’r dref. Mae’r parc yn cynnwys yr afon, morlynnoedd, a twyni tywod yn creu ynysoedd a phenrynion sy’n amddiffyn corsydd a nentydd.. Mae traethau ar benrhyn Ancão, Ilha Deserta ac ynys Culatra.. Mae ynysoedd Barra do Ancão/Barra de São Luís, Barra de Santa Maria/Barra do Farol, a Barra da Culatra/Barra da Armona yn gwarchod y tir tu ôl iddynt.

Mae ambell fath o adar yn treulio’r gaeaf yn yr ardal, megis flamingod, gwenoliaid y môr, cambigau, chiwellau ac esgyll freithion. Mae’r ardal, yn arbennig Ria Formosa, yn denu naturiaethwyr ar wyliau.

Mae llwybr i feicwyr, sef  *Ecovia do Algarve* yn cysylltiad rhwng yr ardal a gweddill y cyfandir.

## Tywydd
Mae hafau’n boeth ac yn heulog a’r tymheredd mwyaf tua 27 gradd Celsiws, a gall y gwres barhau i Hydref. Mae’r gaeafau’n gymhedrol, gyda tua 6 awr o heulwen yn ddyddiol. Mae mwyafrif y glaw’n gyrraedd yn y gaeaf. Mae glaw yn brin rhwng Mehefin a Medi; mae’r cyfanswm blynyddol tua 500 milimedr. Mae tymheredd y môr tua 18 gradd Celsiws.yn Ionawr, yn codi at 22-24 yn Awst a Medi.

## Cyfeilldrefi
* Bolama, Gini Bisaw
* Haikou, Tseina
* Hayward, Unol Daleithiau America
* Huelva, Sbaen
* Maxixe, Mosambic
* Praia, Cabo Verde
* São Tomé a Príncipe
* Tangier, Moroco

260px|chwith|bawd|Y maes awyr
260px|chwith|bawd|Yr orsaf reilffordd
## Trafnidiaeth
Mae ffyrdd, rheilffordd a bysiau yn cysylltu’r dref gyda gweddill yr Algarve.
### Y maes awyr
Mae miliynau o ymwelwyr yn cyrraedd ar awyrennau’n flynyddol. Mae 45 o gwmnïau awyr yn defnyddio’r maes awyr, gan gynnwyd nifer fawr yn cynnig ticedi rhad i bobl ar wyliau. Mae bysiau yn mynd yn rheolaidd o’r maes awyr i’r dref.
### Gorsafoedd rheilffordd
Mae Gorsaf reilffordd Faro ynghanol y dref. Mae Gorsaf reilffordd Bom João yn ardal ddwyreiniol y dref. Mae gwasanaeth Alfa Pendular yn cysylltu Faro a Porto. Mae trenau Intercidades ac InterRegional yn cysylltu Faro a Lisboa. Mae trenau yn cysylltu Faro â Lagos yn y gorllewin a Vila Real de Santo António yn y dwyrain trwy  Bom João.
### Yr orsaf fysiau
Mae’r orsaf fysiau drws nesaf i orsaf reilfordd y dref. Ac mae bysiau lleol yn ogystal â bysiau dros yr Algarve.
### Cychod
Mae fferiau yn mynd i ynysoedd yr arfordir. ac mae gwasanaethau ar gyfer twristiaid ar Ria Formosa.

## Diwylliant
Trefnir gŵyl,  *Semana Académica da Universidade do Algarve*, yn flynyddol gan fyfyrwyr Prifysgol yr Algarve. Mae clwb beicwyr modur Faro yn trefnu yn o ddigwyddiadiau mwyaf Ewrop.

 ]]

## Chwaraeon
Rhennir Estádio Algarve rhwng Faro a Loulé. Mae ganddo 30,000 o seddi. Defnyddiwyd y stadiwm yn ystod Pencampwriaeth Pêl-droed Ewrop yn 2004; defnyddir y stadiwm ar gyfer cyngherddau, gwyliau a digwyddiadau eraill hefyd. Mae clybiau pêl-droed Louletano Desportos Clube a Sporting Clube Farense yn defnyddio stadia llai.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan wikivoyage
* Gwefan y dref
* Gwefan gcatholic - esgobaethau Ossobona, Silves a Faro

Faro