D. J. Williams

Roedd **David John Williams** (26 Mehefin 1885 – 4 Ionawr 1970), neu **D. J. Williams** neu weithiau "D. J. Abergwaun", yn llenor ac yn genedlaetholwr. Roedd yn gymeriad cryf, penderfynol a dygn, a gwnaeth gyfraniad pwysig i lên a diwylliant ei wlad; cyfeiriwyd ato fel "Y Cawr o Rydcymerau" ac ysgrifennodd Dafydd Iwan ddwy gân amdano: *Y Wên na Phyla Amser*  a *Cân D. J.*

Gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine, ar 8 Medi 1936, llosgodd yr ysgol fomio ym Mhenyberth a dedfrydwyd ef yn yr 'Old Bailey' i 9 mis o garchar.

## Magwraeth ac addysg
Ganed D.J., fel y'i gelwid, ym Mhen-rhiw, ym mhlwyf Llansawel, Sir Gaerfyrddin ar 26 Mehefin 1885. Yn chwech oed, symudodd y teulu i fferm lai Abernant yn Hydref 1891 a chan nad oedd digon o waith iddo gartref yn 1902, yn un ar bymtheg oed, aeth i chwilio am waith ym maes glo de Cymru. Bu'n gweithio yn Nhrerhondda, Cwmaman, Rhondda Cynon Taf a Chwm Dulais, rhwng 1902 ac 1906 ond yn y diwedd penderfynodd gael mwy o addysg ac aeth i Ysgol Stephens, Llanybydder. Bu'n ddisgybl athro yn Ysgol Llandrillo, Sir Ddinbych rhwng 1908-10 cyn mynychu Ysgol yr Hen Goleg, Caerfyrddin (1910-11). Yn 1911 aeth i Goleg y Brifysgol yn Aberystwyth ac wedi graddio ac ennill Ysgoloriaeth Meyricke yn 1916 aeth i Goleg yr Iesu, Rhydychen, lle graddiodd yn 1918. Wedi tymor yn athro Cymraeg dros-dro yn Ysgol Lewis, Pengam, bu'n athro Saesneg ac yn addysg gorfforol yn Ysgol Ramadeg Abergwaun rhwng 1919 a 1936. Rhwng 1937 a'i ymddeoliad yn 1945 bu'n athro Cymraeg yn yr ysgol honno, ac o'r herwydd fe gyfeirid ato yn aml fel 'D.J. Abergwaun'.

## Teulu
Mab ydoedd i John a Sarah Williams. Roedd ganddo chwaer, Margaret Anne, 'Pegi'. Priododd D. J.  Siân Evans yn 1925, merch y Parch. Dan Evans a Mary, a oedd yn chwaer i'r bardd a'r archdderwydd William Evans ("Wil Ifan").

Ymgartrefodd y ddau mewn tŷ o'r enw'r *Bristol Trader* yn Abergwaun. Ni chawsant blant. Bu farw Siân ei wraig yn 1965 a bu farw yntau ar nos Sul, 4 Ionawr 1970, ar ôl rhoi anerchiad gwladgarol yng Nghapel Rhydcymerau. Fe'i claddwyd ym mynwent y capel hwnnw gyda'i wraig. Ar y garreg fedd dyfynnir yr adnod sy’n disgrifio Mordecai, arweinydd yr Iddewon, ar ddiwedd llyfr Esther: ‘Yn gymeradwy ymysg lliaws ei frodyr, yn ceisio daioni i’w bobl, ac yn dywedyd am heddwch i’w holl hiliogaeth.' Dadorchuddiwyd cofeb iddo ar fur tŷ Aber-nant ar 17 Medi 1977. Ceir cofeb iddo hefyd yn nhref Abergwaun.

## Y llenor 
Ysgrifennodd ddau hunangofiant, sef *Hen Dŷ Ffarm* (1953) ac *Yn Chwech ar Hugain Oed* (1959). Y stori fer oedd ei brif gyfrwng creadigol; cyhoeddodd dair cyfrol, sef ''Storïau'r Tir Glas* (1936),
*Storïau'r Tir Coch* (1941) a *Storïau'r Tir Du* (1949). Cyhoeddwyd detholiad ohonynt yn 1966, sef *Storïau'r Tir*. Ystyrir ei gyfrol o bortreadau o rai o hen gymeriadau ei fro enedigol, *Hen Wynebau'', yn glasur o'i fath.

## Y gwladgarwr 
150px|bawd|chwith|Stamp answyddogol yn dathlu bywyd D. J. Williams
Roedd yn genedlaetholwr brwd. Yn aelod o'r ILP cyn sefydlu Plaid Genedlaethol Cymru (sef Plaid Cymru heddiw) yn 1925. Roedd D.J., ynghyd â Saunders Lewis a Lewis Valentine, yn gyfrifol am losgi'r ysgol fomio ym Mhenyberth. Methodd y rheithgor a chytuno a oeddent yn euog yn llys y Goron yng Nghaernarfon, ac o ganlyniad bu ail achos yn eu herbyn yn yr Old Bailey pan y'i cafwyd yn euog ac fe'u carcharwyd am naw mis.

Roedd cyflwr ariannol Plaid Cymru yng nghanol y 1960au yn echrydus ac mae'n amheus a fyddai wedi gallu ymladd etholiad cyffredinol 1966 oni bai i D.J. werthu "Penrhiw sef" yr *Hen Dŷ Ffarm* yn ei gyfrol adanbyddus, a rhoi'r arian i Blaid Cymru.

### D. J. Williams yn esbonio pam y gwnaeth ef ac eraill losgi Penyberth
bawd|320px|Rhan o lythyr D. J. Williams yn esbonio pam y llosgwyd Penyberth.
Mewn llythyr dyddiedig 16 o Ragfyr, 1936 at Megan Humphreys o Lanrug, a oedd ar y pryd yn athrawes yn Ilkeston, Swydd Derby esbonia D. J. Williams pam y gwnaeth ef, ac eraill, losgi'r ysgol fomio ym Mhenyberth.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"

## Cyhoeddiadau 
* *Hen Wynebau* (1934)
* ''Storïau'r Tir Glas* (1936)
* *Storïau'r Tir Coch* (1941)
* *Storïau'r Tir Du* (1949)
* *Hen Dŷ Ffarm* (1953)
* *Mazzini* (1954)
* *Yn Chwech ar Hugain Oed* (1959)
* *Codi'r Faner* (1968)
* *Y Gaseg Ddu*, gol. J. Gwyn Griffiths (1970)

Cyhoeddwyd casgliad o gerddi er cof amdano yn y gyfrol *Y Cawr o Rydcymerau* (gol. D. H. Culpitt ac W. Leslie Richards, 1970). Hefyd cyfrol deyrnged iddo wedi ei golygu gan J. Gwyn Griffiths.

Cyfieithodd Waldo Williams *Hen Dy Ffarm'' i'r Saesneg, sef *The Old Farm House*

## Astudiaethau a llyfrau eraill 
Ceir llyfryddiaethau o weithiau D. J. Williams yn y ffynonellau canlynol:

* David Jenkins, "Llyfryddiaeth: Gweithiau D. J. Williams", yn *D. J. Williams Abergwaun: Cyfrol Deyrnged*, gol. J. Gwyn Griffiths (Llandysul, 1965), 161-8.
* Gareth O. Watts,  "Gweithiau D. J. Williams", yn *Y Gaseg Ddu a Gweithiau Eraill gan D. J. Williams, Abergwaun*, gol. J. Gwyn Griffiths (Llandysul, 1970), 161-5.
* Dafydd Jenkins, *D. J. Williams*, Cyfres *Writers of Wales* (1973)
* John Gwyn Griffiths (gol.), *Bro a Bywyd: D.J. Williams 1885-1970 (Cyhoeddiadau Barddas, 1983)
* Emyr Hywel (gol.), *Annwyl D.J. - Llythyrau D.J., Saunders, a Kate* (Y Lolfa, 2007) – gohebiaeth D. J. Williams, Saunders Lewis a Kate Roberts.
* Emyr Hywel, *Y Cawr o Rydcymerau'' (Talybont, 2009), 326-8

## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1968, Y Barri (1455673).jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Mae adran ar y wefan www.cofiantdj.net  yn dwyn yr eitemau o'r tair ffynhonnell hyn ynghyd ac yn ychwanegu rhai newydd wrth iddyn nhw ddod i'r golwg. http://www.cofiantdj.net/cyhoeddiadau-d-j.html
* Ymysg pethau eraill mae'r wefan hefyd yn cynnwys mynegai i gymeriadau *Hen Wynebau, Hen Dŷ Fferm*  ac *Yn Chwech ar Hugain Oed.* http://www.cofiantdj.net/mynegai-i-bobl-hen-wynebau-hen-d375-ffarm.html


Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Plaid Cymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin