open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tendon

:*Adnabyddir tennynau hefyd fel gewynnau, am yr erthygl hwnnw gweler tennyn.*

Meinwe gyswllt yw **tendon** neu **gewyn** sy'n cysylltu'r cyhyrau i'r asgwrn mewn bodau dynol ac mewn anifeiliaid eraill. Gall wrthsefyll tensiwn i raddau helaeth. Mae'r tendon yn wahanol i'r tennyn (ligament), sy'n cysylltu asgwrn i asgwrn. Mae tendonau a chyhyr, felly'n gweithio gyda'i gilydd i dynnu.

## Eu gwneuthuriad
Mae'r tendon wedi ei wneud allan o ffibrau colagen wedi'u pacio'n dynn at ei gilydd. Colagen teip 1 sydd i'w weld amlaf, er y ceir teip a 111 a V ar adegau. Protinau eraill sy'n eu dal at ei gilydd. Ceir rhydweliau gwaed yn rhedeg yn gyfochrog â'r tendonnau, ond ni chredir fod nerfau mân ynddynt (ar wahân i'r peritendon). I godi pwysau, mae'n beth da cael tendonnau bach a chyhyr mawr; ond i redeg, mae tendon Achilles hir yn bwysicach na chyhyrau mawr. Mae maint y tendonnau'n gwahaniaethu'n fawr o berson i berson a'u hŷd yn cael eu pasio ymlaen drwy'r genynnau yn hytrach na thrwy ymarfer.

Yn ystod y ddegawd diwethaf, nid fel casgliad o gelloedd sy'n medru cyfangu'n unig yr edrychir arnynt. Bellach, ceir nifer o arbrofion sy'n gweld rhinwedd y 'sbring' ynddynt, sy'n golygu y gallent storio grym.

## Gweler hefyd 
*Anatomeg ddynol

Categori:Meinweoedd
Categori:System gyhyrysgerbydol
Ymddiriedolaeth Gymreig

Cronfa addysgol a sefydlwyd yn 1674 gyda'r bwriad gwreiddiol o greu ysgolion elfennol yng Nghymru i blant y werin gael dysgu darllen Saesneg oedd **Yr Ymddiriedolaeth Gymreig** (Saesneg: *The Welsh Trust*).

Cafodd ei sefydlu gan Anghydffurfiwr o Sais, Thomas Gouge (1635?-1681).  Buan y sylweddolwyd fodd bynnag fod rhaid dysgu i'r plant sut i ddarllen Saesneg trwy gyfrwng y Gymraeg gan fod trwch y werin bobl yn Gymry uniaith.  Ymunodd Cymry fel Stephen Hughes a'r llenor Charles Edwards yn y gwaith ac aethpwyd ati i ddarparu a chyhoeddi sawl llyfr defosiynol a diwinyddol Cymraeg rhad.  Yn 1677 cyhoeddodd yr Ymddiriedolaeth argraffiad newydd o'r Beibl yn Gymraeg hefyd.

Pan fu farw Gouge yn 1681 roedd gan yr Ymddiriedolaeth tua 300 o ysgolion yn cael eu cynnal mewn pob math o adeiladau.  Ond collwyd nawdd gyda marwolaeth Gouge a chaeodd yr ysgolion hyn i gyd yn fuan wedyn.  Parhaodd y gwaith o gyhoeddi llyfrau Cristnogol yn y Gymraeg am gyfnod er hynny a bu hynny yn fodd i ledaenu llythrenedd ymysg y werin bobl.

Gellir ystyried yr Ymddiriedolaeth yn rhagflaenydd Ymneilltuol i'r Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol.

Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1674
Thomas Bray

Clerigwr a ffilanthropydd o Loegr a gofir fel sefydlydd y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol (SPCK) oedd y Dr **Thomas Bray** (1656 neu 1658 – 15 Chwefror 1730).

Ganed Bray ym Marston, Swydd Amwythig.  Ymsefydlodd yn Y Trallwng, Sir Drefaldwyn (Powys) am gyfnod. Roedd dau o'r pedwar lleygwr a'i cynorthwyodd i sefydlu'r SPCK yn Gymry, sef Syr Humphrey Mackworth o Gastell-nedd a Syr John Phillips o Gastell Pictwn yn Sir Benfro.

Am gyfnod bu'n gweithio ar system o lyfrgelloedd plwyf i'r werin bobl yn Maryland (un o daleithiau yr Unol Daleithiau heddiw) hefyd, o 1699 hyd 1706. Ond roedd ei brif waith gyda'r SPCK yng Nghymru a Lloegr.

Ysgrifennodd sawl gwaith diwinyddol i'r cyffredin hefyd, er enghraifft y *Catechetical Lectures*.

Categori:Genedigaethau 1656
Categori:Marwolaethau 1730
Categori:Addysgwyr o Loegr
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cristnogaeth yn yr Unol Daleithiau
Categori:Cristnogion o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Castell Pictwn

Castell yng nghymuned Uzmaston, Boulston a Slebets ger Hwlffordd, Sir Benfro, yw **Castell Pictwn** (Saesneg: *Picton Castle*).

Codwyd y castell gwreiddiol ar ddiwedd y 13g gan Syr John Wogan ac mae'n dal i gael ei ddefnyddio gan ei ddisgynyddion, y teulu Philipps.

Erbyn heddiw mae'r castell yng ngofal Ymddiriedolaeth Castell Pictwn (*Picton Castle Trust*).  Mae wedi cael ei adnewyddu yn sylweddol sawl gwaith, yn 1697 gan Syr John Philipps (un o sylfaenwyr y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol) ac yn 1749-52 hefyd, ond mae'n cadw llawer o'r nodweddion canoloesol gyda ffenestri mawr wedi'u gosod yn y muriau allanol gwreiddiol.

250px|dim|bawd|Castell Pictwn heddiw.

Enwir y barc Cymreig *Picton Castle* (a ddefnyddir yng Nghanada fel llong hwyliau i hyfforddi morwyr ifainc) ar ôl y castell.

Mae gan y castell dros 40 erw (160,000 m2) o erddi sy'n agored i'r cyhoedd.

Yn 2006, dechreuwyd adeiladu pentref gwyliau 'Bluestones' yma.  Bu llawer o brotestion ynghylch y cynllun, gan fod rhan o'r safle ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

## Dolen allanol 
*  Gwefan y castell

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Pictwn
Pictwn
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd yng Nghymru
Categori:Uzmaston, Boulston a Slebets
Picton

Gallai **Picton** (Cymreigiad: **Pictwn**; amrywiad **Pickton**) gyfeirio at:

## Pobl
* Cesar Picton (tua 1755-1836), caethwas a ddaeth yn ddyn busnes llwyddiannus
* Thomas Picton (1758–1815), milwr o Gymro
* Robert Pickton (g. 1950), llofrudd gyfres o Ganada

## Lleoedd
;Awstralia
*Picton, De Cymru Newydd
*Picton, Gorllewin Awstralia, un o faesdrefi Bunbury
*Picton Valley, Tasmania
;Canada
*Picton, Ontario, tref ger Belleville
;Cymru
*Castell Pictwn, castell ger Hwlffordd, Sir Benfro
;Chile
*Ynys Picton, ger Tierra del Fuego: gweler Picton, Lennox a Nueva
;Lloegr
*Picton, Swydd Gaer
*Picton, Gogledd Swydd Efrog
;Seland Newydd
*Picton, Seland Newydd, Ynys y De

## Arall
*'Arthur Picton', cymeriad enwog yr actor John Pierce Jones ar ''C'mon Midffild!'' (hoff ddywediad: "Asiffeta!!)
Honolulu

Prifddinas ac ardal mwyaf poblog Hawaii yw **Honolulu**. Er fod *Honolulu* yn cyfeirio at ardal dinesig ar arfordir de-ddwyreiniol yr ynys, mae'r ddinas a'r sir yn cydgyfnerthedig, acadnabyddir fel Dinas a Sir Honolulu, dynodir y ddinas a'r sir fel ynys Oahu gyfan. Dinas a Sir Honolulu yw unig ddinas corfforedig Hawaii, gan fod pob math arall o gyngor yn cael ei weinyddu ar lefel sirol. Yn ardal dynodedig Honolulu y cyfrifiad, roedd cyfanswm y boblogaeth yn 371,657 yn ystod Cyfrifiad yr Unol Daleithiau yn 2000, tra bod poblogaeth y Ddinas a'r Sir yn 909,863. Mae *Honolulu* yn golygu "bae wedi ei gysgodi" neu "lloches" yn yr Hawaïeg (iaith Hawaii).

## Hanes 
Ni wyddwn pryd anheddwyd Honolulu am y tro cyntaf gan yr ymfudwyr gwreiddiol yr ynysfor, a ddaeth o Polynesia. Mae hanesion llafar ac arteffactau yn dangos y bu anheddiad lle safai Honolulu heddiw, yn yr 12g. Ond, wedi i Kamehameha I orchfygu Oahu ym Mrwydr Nuuanu yn Nuuanu Pali, symudodd ei lys brenhinol o Ynys Hawaii i Waikīkī yn 1804. Ail-leolwyd ei lys yn ddiweddarach, yn 1809, i'r ardal a adnabyddir heddiw fel Honolulu.

Yr estronwr cyntaf i hwylio yno oedd Capten William Brown o Loegr, yn 1794, gan lanio yn yr ardal sydd heddiw yn Borthladd Honolulu. Roedd nifer o longau eraill i'w ddilyn, gan droi'r borth yn ganolbwynt ar gyfer llongau masnach a oedd yn teithio rhwng Gogledd America ac Asia.

Yn 1845, symudodd Kamehameha III prifddinas parhaol Ternas Hawaii o Lahaina ar Maui, i Honolulu. Fe drawsnewidodd ef, a'r brenhinoedd a'i ddilynodd, Honolulu i beth a welwn heddiw, yn brifddinas cyfoes, gan adeiladu strwythurau megis Prifegwlys Sant Andrew, Palas Iolani, ac Aliiolani Hale. Yr un pryd, daeth Honolulu yn ganolfan masnach yr ynysoedd, gyda disgynyddion y cenhadon Americanaidd yn sefydlu busnesau pwysig yng nghanol tref Honolulu.

Er hanes terfysglyd yr 19g hwyr a'r 20g cynnar, a welodd cwymp brenhiniaeth Hawaii, a chyfeddiant Hawaii gan yr Unol Daleithiau, ac ymosodiad ar Pearl Harbor gan Japan, mae Honolulu wedi parhau fel prifddinas, dinas mwyaf, a phrif faes awyr a phorthladd Ynysoedd Hawaii.

Wedi i Hawaii gael ei droi'n dalaith, daeth ffyniant economaidd a thwristiaeth, gan achosi twf econmaidd i Honolulu a Hawaii. Daeth taith awyr cyfoes filoedd, ac yn y diwedd miloedd (y flyddyn), o ymwelwyr i'r ynysoedd. Erbyn heddiw, mae Honolulu yn ddinas cyfoes gyda nifer o adeiladau sawl llawr.

Categori:Daearyddiaeth Hawaii
Categori:Dinasoedd Hawaii

Categori:Sefydliadau 1809
Y Gnoll

:*Erthygl am y plasdy yw hwn. Gweler hefyd Parc Gwledig y Gnoll. Am yr hen stadiwn rygbi gweler Y Gweilch.*

Plasdy ger Castell-nedd yn ne Cymru yw **Y Gnoll**.  Daw ei enw o'r bryn coediog y tu ôl iddo.  Bu'n sedd deuluol y teulu Evans o Gastell-nedd o'r 17g hyd y 19g.

Priododd y diwydiannwr Syr Humphrey Mackworth â Mary, merch Syr Herbert Evans o'r Gnoll, ar ddiwedd yr 17g ac etifeddodd ei wraig llawer o'r ystâd. Bu'n arloeswr y diwydiant glo yn Ne Cymru a bu ganddo ran flaenllaw yn sefydlu'r diwydiant copr yno hefyd.  Codwyd y prif dŷ gan eu disgynydd gan Syr Herbert Mackworth yn 1776-8 ; y pensaer oedd John Johnson o Gaerlŷr.  Adeilad Sioraidd oedd hwn.  Cynlluniwyd gerddi helaeth yn y cyfnod yma hefyd, yn cynnwys terasau, lawntiau a ffynhonnau ; mae'r cyfan yn rhan o Barc Wledig y Gnoll heddiw.

## Dolenni allanol 
*  Taith gerdded o gwmpas Parc y Gnoll 

Categori:Plasdai Castell-nedd Port Talbot
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 17eg ganrif
Categori:Castell-nedd
Ymwybyddiaeth

Nid oes eglurhad syml o **ymwybyddiaeth** i'w gael. Mae wedi cael ei ddiffinio'n fras fel clwstwr o briodoleddau'r meddwl megis goddrychedd, hunan-ymwybyddiaeth, sentience, a'r gallu i ganfod perthynas rhwng chi eich hun a'ch amgylchedd. Mae hefyd wedi cael ei ddiffinio o safbwynt mwy biolegol ac achosol, fel y weithred o fodylu ymdrechion ystyriaethol a chyfrifiannol yn ymreolaethol, fel afer gyda'r bwriad o gael, o ddargadw, neu i uchafu paramedrau penodol (megis bwyd, amgylchedd diogel, teulu, cymar). Gall ymwybyddiaeth ymwneud â syniadau, synhwyriadau, canfyddiadau, tymherau, emosiynau, breuddwydiau, ac bod yn ymwybodol am eich hunan, ond nid yw yn angenrheidiol yn cyfeirio un o'r elfennau na chyfuniad o pob elfen. Mae ymwybyddiaeth yn safbwynt barn, yn *fi*, neu yn beth a ddisgrifiodd Thomas Nagel, bodolaeth rhywbeth sy'n debyg i fod yn rhywbeth. Mae Julian Jaynes wedi pwysleisio nad yw "ymwybyddiaeth yr un peth a gwybyddiaeth a dylid gael ei wahaniaethu yn llym. ... Y cangymeriad mwyaf cyffredin ... yw i ddrysu ymwybyddiaeth a chanfyddiad."

## Cyfeiriadau

Categori:Athroniaeth
Categori:Seicoleg
Quantum of Solace (ffilm)

22ain ffilm James Bond yw ***Quantum of Solace*** (2008), cynhyrchwyd gan EON Productions. Rhyddhawyd y ffilm yn y Deyrnas Unedig ar 31 Hydref 2008 a disgwylir i'r ffilm gael ei rhyddhau yng Ngogledd America ar 14 Tachwedd. Mae Quantum of Solace yn ddilyniant i'r ffilm Casino Royale yn 2006. Cafodd y ffilm ei gyfarwyddo gan  Marc Forster a dyma ail berfformiad Daniel Craig fel James Bond. Yn y ffilm, brwydra Bond yn erbyn Dominic Greene (Mathieu Amalric), aelod o'r mudiad Quantum sy'n esgus bod yn amgylcheddwr. Ei fwriad mewn gwirionedd yw cynnal ''coup d'état'' ym Molifia ac i gymryd rheolaeth o'u cyflenwad dŵr. Dymuniad Bond i ddial am farwolaeth Vesper Lynd a chaiff ei gynorthwyo gan Camille Montes (Olga Kurylenko).

Creodd Michael G. Wilson, cynhyrchydd y ffilm, y plot tra'n ffilmio Casino Royale. Cyfrannodd Neal Purvis, Robert Wade, Paul Haggis a Joshua Zetumer at y sgript. Dewiswyd y teitl o stori fer o 1960 o For Yuor Eyes Only, gan Ian Fleming. Serch hynny, nid yw'r ffilm yn cynnwys unrhyw elfennau o'r stori wreiddiol. Gwnaed y ffilmio yn Panama, Chile, yr Eidal ac Awstria, tra bod y golygfeydd mewnol wedi'u ffilmio yn Stiwdios Pinewood. Nod Forster oedd i greu ffilm fodern a fyddai'n cynnwys motifau sinema clasurol.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau James Bond
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Categori:Ffilmiau MGM
Humphrey Mackworth

Sais o Swydd Amwythig a ymgartrefodd yn ne Cymru ac a ddaeth yn un o brif ddiwydianwyr y wlad ar ddechrau'r 18g oedd Syr **Humphrey Mackworth** (1657 - 1727).  Fe'i cofir hefyd fel un o sylfaenwyr llëyg y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol.

Priododd â Mary, merch Syr Herbert Evans o'r Gnoll ger Castell-nedd ac etifeddodd ei wraig llawer o'r ystâd.  Bu'n arloeswr y diwydiant glo yn Ne Cymru a bu ganddo ran flaenllaw yn sefydlu'r diwydiant copr yno hefyd.  Cafodd ystad Gogerddan, Ceredigion yn nes ymlaen a dechreuodd fwyngloddio yn y sir honno yn 1698 : un o fentrau ei gwmni y *Mines Adventurers* oedd y gwaith copr yn Ffwrnais Dyfi.

Fe'i etholwyd yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros yr hen Sir Aberteifi yn 1701.

Roedd yn ddyn busnes caled sydd wedi cael ei gyhuddo o arfer dulliau llai na theg - bu rhaid iddo ymddiswyddo o'r *Mines Adventurers* yn 1708 ar ôl cael cyhuddiad o dwyll yn ei erbyn - ac eto ar yr un pryd roedd yn barod iawn i roi i elusennau, gan gynnwys y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol.  Ysgrifennodd sawl llyfr crefyddol hefyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1657
Categori:Marwolaethau 1727
Categori:Diwydiant copr Cymru
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Diwydianwyr o Loegr
Categori:Pobl fusnes yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Quantum of Solace

Gall **Quantum of Solace** gyfeirio at:
*"Quantum of Solace", stori fer o gasgliad *For Your Eyes Only* gan Ian Fleming
**Quantum of Solace (ffilm)*, ffilm 2008
**Quantum of Solace (trac sain)*, trac sain y ffilm
**Quantum of Solace (gêm fideo)*, gêm fideo yn seiliedig ar y ffilm
Richard Griffiths (arloeswr)

Un o arloeswyr y diwydiant glo yn ardal Cwm Rhondda oedd y Dr **Richard Griffiths** (13 Ionawr 1756 - 1826).

Mab oedd Richard Griffiths i William ac Elizabeth Griffiths o'r Gellifendigaid ym mhlwyf Llanwonno, ger Pontypridd.  Bu'n feddyg yng Nghaerdydd lle daeth i adnabod aelodau o deulu Crawshay, Homfray a Guest.  Yn 1794 cyhuddwyd ef gan Samuel Homfray o dwyllo wrth chware cardiau mewn noson lawen yng Nghaerdydd ond fe'i cafwyd yn ddieuog yn Sesiwn Henffordd.

Roedd ei deulu yn bur gyfoethog ac yn perchen eiddo o gylch Pontypridd, sef Gellifendigaid, Glyn Coch, y Gelliwastad, Tyfica a'r Gelliwion, a daeth y tiroedd hyn yn bwysig ym menterau busnes Richard Griffiths yn nes ymlaen.  Yn 1790, agorodd y pwll glo cyntaf oll yng Nghwm Rhondda ; cymaint oedd ei lwyddiant fel y gwnaed tramffordd dair milltir oddi yno i Bontypridd. Yn 1800, cododd bont dros Afon Taf, sef "Pont y Doctor" - ac yn yr un flwyddyn dechreuodd ar gamlas i gyfarfod â Chamlas Forgannwg. Yn 1808 cafodd brydles 99 mlynedd at y mwyn dan dir ystad Evan Morgan o'r Hafod Fawr, a chynyddodd ei fusnes yn sylweddol.

Bu'r Dr Griffiths yn adnabyddus am ei waith elusennol hefyd.  Cyfranodd i lawer achos da yn ardal Pontypridd, yn cynnwys rhoi tiroedd yn rhad at godi ysgolion, addoldai ac adeiladau cyhoeddus.

Bu farw yn y flwyddyn 1826, yn 70 oed, a chladdwyd ef yn eglwys blwyf Llanwonno.

## Ffynhonnell 
* John James Evans, *Cymry Enwog y Ddeunawfed Ganrif* (Gwasg Aberystwyth, 1937), tt. 187-198

Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Genedigaethau 1756
Categori:Marwolaethau 1826
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Meddygon o Gymru
Julian Jaynes

Seicolegydd Americanaidd oedd **Julian Jaynes** (27 Chwefror 1920 – 21 Tachwedd 1997), a adnabyddir orau am ei lyfr *The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind* (1976), ynddi dadleuodd nad oedd pobl hynafol yn ymwybodol (nid oedent yn berchen ar lle-meddwl mewnsyllgar), ond y cyfarwyddwyd eu ymddygiad gan rhithweledigaethau clybodol, ac yr oeddent yn dehongli hyn fel lleis eu pennaeth, brenin neu dduwiau. Dadleuodd Jaynes y digwyddodd y newid o'r ffurf yma o feddwl (a elwodd yn feddwl bicameral) i ymwybyddiaeth drost gyfnod o ganrifoedd tua tair mil o flynyddoedd yn ôl, seilwyd ar ddatblygiad iaith trosiadol ac ymddangosiad ysgrifennu.

## Bywyd
Ganwyd Jaynes yng Ngorllewin Newton, Massachusetts a mynychodd Brifysgol Harvard. Roedd yn fyfyriwr israddedig ym Mhrifysgol McGill ac aeth ymlaen i dderbyn gradd meistr a doethuriaeth o Brifysgol Yale. Frank Beach, ffrind agos i Edwin G. Boring., oedd ei fentor, a fe wnaeth Jaynes gyfraniadau sylweddol i faesydd ymddygiad anifeiliaid ac etholeg yn ystod y cyfnod hwn. Ar ôl Yale, treuliodd Jaynes nifer o flynyddoed yn Lloegr, yn gweithio fel actor a dramodydd. Dychwelodd Jaynes i'r Unol Daleithiau yn ddiweddarach, a darlithiodd seicoleg ym Mhrifysgol Princeton rhwng 1966 a 1990, gan ddysgu dosbarth poblogaidd ar bwnc ymwybyddiaeth am y rhanfwyaf o'r cyfod hwnnw. Roedd llawer o alw amdano fel darlithydd, a gwahoddwyd ef i darlithio mewn cynadleddau mewn prifysgolion eraill fel darlithydd gwadd; gan gynnwys yn Harvard, Columbia, Cornell, Johns Hopkins, Rutgers, Dalhousie, Wellesley, Florida State, a Phrifysgolion Hampshire Newydd, Pennsylvania, Ynys Tywysog Edward, a Massachusetts yn Amherst a Porthladd Boston Harbor. Yn 1984, gwahoddwyd ef i roi darlith cyflawn yn Symposiwm Wittgenstein yn Kirchburg, Awstria. Fe wnaeth chwe darlith pwysig yn 1985 a naw yn 1986. Gwobrwywyd gyda gradd doethuriaeth anrhydedd gan Goleg Ynys Rhode yn 1979, ac un arall o Goleg Elizabethtown yn 1985.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cymdeithas Julian Jaynes

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Seicolegwyr o'r Unol Daleithiau
William Edwards

Ceir sawl person o'r enw **William Edwards**, yn cynnwys:

*William Edwards (peiriannydd) (1719-1789)
*William Edwards (Gwilym Callestr) (1790-1855); bardd
*William Edwards (prifathro) (1848 -1929)
*William Edwards (arolygydd ysgolion) (1851 -1940)
*William Edwards (gwleidydd) (1938–2007)

Hefyd
*William Thomas Edwards (Gwilym Deudraeth) (1863-1940); bardd
William Edwards (peiriannydd)

Peiriannydd sifil o dde Cymru oedd **William Edwards** (bedyddiwyd 8 Chwefror 1719 – 7 Awst 1789).  Yn ffermwr ar hyd ei oes, ac yn weinidog gyda'r Annibynwyr ac yn gynghorydd gyda'r Methodistiaid Calfinaidd hefyd, cafodd yrfa lwyddiannus fel cynllunydd ac adeiladydd pontydd yn ne a gorllewin Cymru.

Ganed William Edwards ym mhlwyf Eglwysilan, Morgannwg, yn 1719. Roedd ei dad yn ffermwr a bu rhaid i'r mab weithio ar y fferm, felly ni chafodd lawer o addysg ffurfiol.  Bu ganddo ddawn at adeiladu pethau ar y fferm ac yn nes ymlaen symudodd i Gaerdydd lle cafodd waith yn codi gefeiliau gof. Yn y dref honno dysgodd ei dipyn Saesneg.

Daeth ei gyfle mawr yn 1746 pan ymgymerodd â'r gwaith o godi pont ar Afon Taf yn ei blwyf genedigol, ym mhentref bychan (y pryd hynny) Pontypridd.  Golchwyd y bont, a godwyd ar bentanau, i ffwrdd gan y llif ar ôl glaw trwm ddwy flynedd yn ddiweddarach.  Roedd Edwards wedi addo y byddai'r bont yn sefyll am saith mlynedd ac felly aeth ati i'w hail-godi.  Pont un bwa oedd hon, ond yr un fu ei thynged oherwydd gormod o bwysau.  Hyd yn hyn roedd wedi dilyn cynlluniau pobl eraill, ond ail-ddechreuodd ar y gwaith â chynllun o'i eiddo ei hun.  Cadwodd at y cynllun o bont un bwa ond y tro yma tyllodd yr ystlysau i leihau'r pwysau mawr a safodd.  Pan gwblhawyd y bont yn 1756 dywedwyd mai hi oedd y bont un bwa fwyaf a harddaf yn y byd. Dyma'r bont a elwir yn awr yn Hen Bont Pontypridd.

Mewn canlyniad daeth William Edwards yn enwog a bu galw mawr am ei wasanaeth. Cododd sawl pont arall, dros afon Tywy ac afon Wysg, yn Llanymddyfri, Aberafan, Y Betws a'r Clas-ar-Wy.  Honnai fod ei gynllun arbennig o adeiladu yn dod o sylwi'n fanwl ar adeiladwaith Castell Caerffili.

Hyd ei ddyddiau olaf parhaodd i ffermio ar fferm y teulu a gwasanaethu fel gweinidog. Bu farw yn 1789 gan adael chwech o blant ar ei ôl. Cododd un o'i feibion, Dafydd, bont Llandeilo a phont Casnewydd.

## Ffynhonnell 
* John James Evans, *Cymry Enwog y Ddeunawfed Ganrif* (Gwasg Aberystwyth, 1937), tt.200-201

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1719
Categori:Marwolaethau 1789
Categori:Ffermwyr o Gymru
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Peirianwyr y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Peirianwyr sifil o Gymru
Categori:Penseiri'r 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Llanwynno

Pentref bychan a phlwyf eglwysig ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Llanwynno** (Seisnigiad: *Llanwonno*). Saif rhwng Cwm Cynon a Chwm Rhondda.

Gorwedd y pentref tua 6 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Pontypridd, yn y bryniau rhwng y Rhondda Fach a Chwm Cynon.  Mae ffyrdd yn ei gysylltu â Phontypridd i'r de, Penrhiw-ceibr i'r dwyrain a Glynrhedynog i'r gorllewin.

300px|bawd|dim|Fforest Llanwynno

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Hanes
Ceir sawl cyfeiriad at Llanwynno yn hunangofiant Glanffrwd. Anfarwolwyd Llanwynno i'r darllenwyr Saesneg gan Gwyn Thomas, y nofelydd a darlledwr, yn *A Few Selected Exits* (1968). Ffilmwyd yr hunangofiant hwn fel *Selected Exits* (1993) yn Llanwynno efo Anthony Hopkins yn chwarae rhan Gwyn.

Claddwyd Guto Nyth Bran yn Eglwys Sant Gwynno, a chynhelir rasys Nos Galan er cof amdano, rasys sy'n gorffen yn 'Sgwar Guto' Aberpennar. Roedd hen blwyf Llanwynno yn cynnwys ar un adeg Abercynon, Penrhiwceiber, Ynysybwl, darnau o Aberpennar a Phontypridd, Porth, Ynyshir a Blaenllechau yn y Rhondda.

## Hamdden
Yn Fforest Llanwynno gerllaw mae Canolfan Gweithgareddau Allanol Daerwynno.

## Enwogion 
* Dr Richard Griffiths (1756 - 1826), un o arloeswyr y diwydiant glo yn ardal Cwm Rhondda.
* Guto Nyth Brân (1700 - 1737), a gladdwyd ym mynwent eglwys Llanwynno
* Naunton Wayne (1901 -1970), actor cymeriad

## Cyfeiriadau 
* *Hanes Plwyf Llanwynno 1843-90*,  yn wreiddiol yn *Y Darian* wedyn ar ffurf llyfr ym 1888
** Glanffrwd. *Llanwynno*. Golygwyd gan Henry Lewis. Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1949.

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Ilan

[bawd|Eglwys [Sant Ilan, rhwng Pontypridd ac Ystrad Mynach]]

Sant o dde Cymru oedd **Ilan** (weithiau *Ylan* mewn ffynonellau hynafiaethol).  Ni wyddom fawr dim am ei hanes ond credir iddo fyw yn Oes y Seintiau.

Cysylltir Ilan yn bennaf â phlwyf Eglwys Ilan, rhwng Pontypridd ac Ystrad Mynach.  Cyfeirir at y plwyf yn Llyfr Llandaf wrth yr enw 'Merthyr Ilan'.  Yn hanesyddol roedd y plwyf yn rhan o gantref Senghennydd yn yr Oesoedd Canol. Yma bu cartref Llywelyn Bren. Dywedir bod ysbrydion wedi aflonyddu ar godwyr yr eglwys gyntaf a bu rhaid iddynt ddewis safle arall am fod y celfi a'r cerrig yn cael eu symud dros nos.

Mae lleoedd eraill sy'n dwyn ei enw yn cynnwys Trefilan, Ceredigion, a Bod Ifan, Meirionnydd.  Yn Llydaw enwir castell ar ôl y sant yn Brieg a cheir Coatilan ('Coed Ilan') gerllaw.

## Cyfeiriadau 
*T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000)

Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Gewyn

Gall **gewyn** gyfeirio at sawl rhan o'r corff:

*Tendon - math o ewyn sy'n cysylltu cyhyrau gyda asgwrn
*Tennyn - mae sawl math o dennyn, ond yn gyffredin cyfeirir at y math o ewyn sy'n cysylltu esgyrn gyda esgyrn eraill
Cymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol

Cymdeithas elusennol a chenhadol Gristnogol a sefydlwyd yn Llundain yn y flwyddyn 1699 oedd y **Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol** (Saesneg: *Society for the Promotion of Christian Knowledge* neu'r **S.P.C.K.**).  Cafodd ddylanwad sylweddol ar dwf addysg Gymraeg i'r cyffredin yng Nghymru yn negawdau cyntaf y 18g ac ar addysg yn Lloegr hefyd trwy sefydlu rhwydwaith o ysgolion.  Bwriad arall yr SPCK oedd lledaenu'r Efengyl Gristnogol mewn gwledydd tramor.

Er iddi gael ei sefydlu yn Lloegr, yr oedd gan y Gymdeithas gysylltiadau agos â Chymru o'r cychwyn cyntaf.  Gŵr o'r Trallwng oedd y sefydlydd, y Dr Thomas Bray ac roedd dau o'r pedwar lleygwr a'i cynorthwyodd yn Gymry, sef Syr Humphrey Mackworth o Gastell-nedd a Syr John Phillips o Gastell Pictwn yn Sir Benfro.

I ryw raddau, roedd gwaith y Gymdeithas yng Nghymru yn barhad o waith yr Ymddiriedolaeth Gymreig gynharach, ond gyda'r gwahaniaeth pwysig bod yr SPCK yn rhan o Eglwys Loegr tra bu'r Ymddiredolaeth yn agored i bawb ond yn dysgu ysgrifennu Saesneg yn bennaf, er bod hynny o reidrwydd yn cael ei wneud gan amlaf trwy gyfrwng y Gymraeg.

Noddodd yr SPCK ddau argraffiad rhad o'r Beibl yn Gymraeg a chyhoeddodd nifer o lyfrynau a phamffledi defosiynol.  Gyda gwaith yr ysgolion elusennol a sefydlwyd ar yr un pryd, bu hyn yn fodd i ledaenu llythrenedd yng Nghymru.  Sefydlwyd rhai ugeiniau o ysgolion ledlled Cymru.  I helpu'r werin bobl addysgu eu plant, rhoddid llyfrau a hyd yn oed dillad i'r plant na allai eu rhieni fforddio hynny.  Pobl leol, curadiaid gan amlaf, oedd yr ysgolfeistri : yr enwocaf ohonynt oedd Griffith Jones, Llanddowror.

Bu'r Gymdeithas yn llewyrchus iawn yng Nghymru am gyfnod, ond dirywiodd ac ni chafwyd ysgol newydd ar ôl 1729.  Un o'r rhesymau am hynny, yn ogystal â cholli noddwyr, oedd twf Anghydffurfiaeth.

## Llyfryddiaeth 
* Mary Clement, *The S.P.C.K. and Wales* (1954)
* R. T. Jenkins, *Hanes Cymru yn y Ddeunawfed Ganrif* (Caerdydd, 1928)

Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Addysg yn Lloegr
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cristnogaeth yn Lloegr
Categori:Sefydliadau 1699
Tennyn

:*Adnabyddir tendonau hefyd fel gewynnau, am yr erthygl hwnnw gweler tendon.*

Mae **tennyn**, **gewyn** neu **ligament**, mewn anatomeg, yn cyfeirio at dri math o strwythur o fewn y corff:
# Meinwe gyswllt ffibrog sy'n cysylltu esgyrn ag esgyrn eraill. Gelwir weithiau yn "dennyn cymalol", "tennyn ffibrog", neu "gwir dennynau".
# Plyg y peritonewm neu bilen arall.
# Gweddillion y system tiwbaidd o'r cyfnod ffoetaidd o fywyd.

Y math cyntaf yw'r un a gyfeirir ato gan amlaf gyda'r term 'tennyn'.

**Desmoloeg** yw'r enw am yr asudiaeth o dennynau, daw o'r Hen Roeg , *desmos*, "tant" neu "llinyn"; a , *-logia*.

## Tennynau peritonewm
Cyfeirir at rhai o blygiau'r peritonewm fel *tennynau*.

Mae esiamplau yn cynnwys:
* Y tennyn hepatoduodenal, sy'n amgylchynu'r gwythïen porth hepatig a llestri eraill fel maent yn teithio o'r dwodenwm i'r iau.
* Mae tennyn llydan y groth hefyd yn blyg yn y peritonewm.
* Tennyn cynhaliol yr ofari

## Tennyn gweddill ffoetaidd
Cyfeirir at rhai strwythurau tiwbaidd sy'n weddill o'r cyfnod ffoetaidd fel *tennynau* ar ôl iddynt gau a throi i mewn i drwythrau tebyg i linyn:

## Tennyn cymalol
Yn y ffurf a gyfeirir ato gan amlaf, rhwymyn byr o meiwe gysylltol rheolaidd dwys sy'n galed a ffibrog yw *tennyn *. Cyfansoddir yn bennaf o ffibrau hir llinynnog colagen. Mae tennynau'n cysylltu esgyrn at esgyrn eraill i ffurfio cymal. (*Nid* ydynt yn cysylltu cyhyrau â'r esgyrn, tendonnau sy'n gwneud hyn.) Mae rhai tennynau'n cyfyngu rhai symudiadau, neu'n atal eraill yn gyfan gwbl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Meinweoedd
Categori:System gyhyrysgerbydol
Richmond upon Thames

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Richmond upon Thames**.
Saif tua 8.2 milltir (13.2&nbsp;km) i'r gorllewin-dde-orllewin o ganol Llundain.
Mae'n gorwedd ar ochr ddeheuol Afon Tafwys gyferbyn a St Margarets, ond oherwydd y ffordd mae'r afon yn troi o'i amgylch, mae tref Richmond i'r gogledd-ddwyrain o Bont Richmond.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Richmond upon Thames
Bernard Ashley

Dyn busnes a pheiriannydd o Gymru oedd **Syr Bernard Ashley** (11 Awst 1926 – 14 Chwefror 2009). Ef oedd gŵr Laura Ashley, a'i phartrer busnes ers sefydliad ei busnes a oedd yn seiliedig ar ddefnydd ffasiwn.

Cafodd Syr Bernard Ashley ei bortreadu yn y wasg fel dyn busnes yn hytrach na pheiriannydd, ond roedd yn beiriannydd a oedd yn caru trenau, awyrennau a chychod, ond roedd ganddo hefyd gariad mawr o liw a dylunio.

Bu farw yn Rhaeadr Gwy, yn 82 oed. Claddwyd ef gyda'i wraig yn Eglwys Sant Ioan Fedyddiwr, Carno. Roedden nhw wedi byw yng Ngharno ers 1961.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan cwmni Laura Ashley
* Disgrifiad fer o Laura Ashley 
* Gwefan cwmni Elenbach 

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Peirianwyr o Gymru
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
360 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC - **360au CC** - 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC
365 CC 364 CC 363 CC 362 CC 361 CC - **360 CC** - 359 CC 358 CC 357 CC 356 CC 355 CC

----

## Digwyddiadau
* Daw Nectanebo II yn frenin yr Aifft trwy ddiorseddu  Teos gyda chymorth Agesilaus II, brenin Sparta.
* Ar ei ffordd adref o'r Aifft, mae Agesilaus II yn marw yn Cyrene, Cyrenaica. Olynir ef gan ei fab, Archidamus III .

## Genedigaethau
* Callisthenes o Olynthus, hanesydd Groegaidd
* Pyrrho o Elis, athronydd Groegaidd

## Marwolaethau
* Agesilaus II, brenin Sparta
* Xenophon,  milwr a hanesydd Groegaidd

Categori:360 CC
Harrogate

Tref yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Harrogate** (neu **Harrogate Spa**). Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Harrogate.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Harrogate boblogaeth o 73,576.

Mae Harrogate yn dref sba mawr a chyfoethog ac yn gyrchfan twristiaeth poblogaidd. Mae dŵr y sba yn cynnwys mwynau chalybeate, sylffwr a heli, ac mae'r Gerddi Harlow Carr y Gymdeithas Garddwriaethol Brenhinol ymysg yr atyniadau. Mae'r dref yn tarddu o'r 17g, pan roedd dwy anheddiad High Harrogate a Low Harrogate ar wahân. Lleolir yn agos i Knaresborough yn nyffryn Afon Nidd.

Mae Caerdydd 300.6 km i ffwrdd o Harrogate ac mae Llundain yn 292&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Ripon sy'n 16&nbsp;km i ffwrdd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Neuadd Hollins
*Royal Pump Room (amgueddfa)
*Theatre Neuadd Brenhinol

## Enwogion
*William Powell Frith (1819-1909), arlunydd
*Mik Kaminski (g. 1951), cerddor

## Cyfeiriadau 

Categori:Bwrdeistref Harrogate
Categori:Trefi Gogledd Swydd Efrog
Richmond

Gall **Richmond** gyfeirio at:

## Pobl 
## Llefydd 
### Awstralia 
* Adran Richmond, etholaeth Tŷ Cynrychiolwyr Awstralia, De Cymru Newydd
* Richmond, De Cymru Newydd
** RAAF Richmond
* Richmond, Queensland
* Richmond, De Awstralia
* Richmond, Tasmania
* Richmond, Victoria

### Canada 
* Richmond, British Columbia
* Richmond, Calgary
* Richmond, Ontario
* Richmond Hill, Ontario
* Richmond, Nova Scotia
* Richmond, Ynys Prince Edward
* Richmond, Québec
* Ardaloedd cyfrifiad ffederal:
** Richmond (etholaeth), British Columbia (presennol)
** Richmond (etholaeth Nova Scotia) (hanesyddol)
** Richmond (etholaeth Québec) (hanesyddol)
* Ardaloedd cyfrifiad taleithol: 
* Richmond (etholaeth daleithol Québec)
* Richmond (etholaeth daleithol British Columbia)

### De Affrica 
* Richmond, Northern Cape
* Richmond, KwaZulu-Natal

### De Corea 
* Richmond (canolfan byddin UDA, Corea)

### Jamaica 
* Richmond, Jamaica

### Lloegr 
* Richmond, Gogledd Swydd Efrog
** Richmond, Gogledd Swydd Efrog (etholaeth seneddol y DU)
* Richmond, De Swydd Efrog, ward etholaeth yn Sheffield
* Richmond upon Thames
** Bwrdeistref Llundain, Richmond upon Thames
** Pont Richmond, Llundain
** Richmond F.C.
** Richmond Green
** Richmond Hill, Llundain
** Palas Richmond
** Parc Richmond
** Richmond Park (etholaeth seneddol y DU)
** Pont Reilffordd Richmond
** Gorsaf Richmond (Llundain)

### Seland Newydd 
* Richmond, Seland Newydd
* Richmond, Canterbury

### Yr Unol Daleithiau 
* Richmond, Virginia
** Prifysgol Richmond
* Richmond, Alabama
* Richmond, Califfornia
* Ardal Richmond, San Francisco, Califfornia
* Richmond, Illinois
* Richmond, Indiana
* Richmond, Kansas
* Richmond, Kentucky
* Richmond, Louisiana
* Richmond, Maine
* Richmond, Massachusetts
* Richmond, Michigan
* Richmond Township, Michigan
* Richmond, Minnesota
* Richmond, Missouri
* Richmond, New Hampshire
* Richmond County, Efrog Newydd
** Richmond Creek (Fresh Kills)
* Richmond, Efrog Newydd
* Richmond, Ohio
* Richmond, Oregon
* Richmond, Portland, Oregon
* Richmond Township, Pennsylvania
* Richmond, Rhode Island
* Richmond, Texas
* Richmond, Utah
* Richmond, Vermont
* Swydd Richmond, Virginia
* Richmond, Wisconsin, tri lle:
** Richmond, Swydd Shawano, Wisconsin
** Richmond, Swydd St. Croix, Wisconsin
** Richmond, Swydd Walworth, Wisconsin

### Gweler hefyd 
* Richmond County (gwahaniaethu)
* Richmond Hill (gwahaniaethu)
* Richmond Township (gwahaniaethu)
* New Richmond (gwahaniaethu)

## Defnydd arall 
* Richmond (sigarét)
* Richmond Cricket Club
* Richmond F.C.
* Richmond Football Club
** Official Richmond Cheer Squad 
* Richmond Herald
* Richmond International Raceway
* HMS *Richmond*
* Honour of Richmond
* USS *Richmond*
* White Greyhound of Richmond
Sba

Mae'r term **sba** yn gysylltiedig gyda triniaeth yn defnyddio dŵr, a adnabyddir hefyd fel balneotherapi, trefi sba neu gyrchfan sba yn cynnig y driniaeth, y meddigyniaeth neu'r offer ar gyfer darparu'r driniaeth. Felly mae gan y derm amryw o ystyrau cysylltiedig.

## Geirdarddiad
Mae'r term yn tarddu o dref Spa, Gwlad Belg, lle cafodd afiechydon a achoswyd gan ddiffyg haearn eu trin drwy yfed dŵr tarddell chalybeate (yn cynnwys haearn), ers y canoloesoedd. Bu adfywiad o syniadau Rhufeinig o ymolchi meddyginiaethol yn Lloegr yn ystod yr 16g, mewn trefi megis Caerfaddon, ac yn 1571 fe ddarganfyddodd William Slingsby, a oedd wedi ymweld a'r dref yng Ngwlad Belg (a elwodd ef yn *Spaw*), ffynnon chalybeate yn Swydd Efrog. Adeiladodd ffynnon amgaeedig ar y safle a ddaeth yn dref Harrogate yn ddiweddarach, dyma oedd cyrchfan cyntaf Lloegr ar gyfer yfed dŵr meddyginiaethol, fe elwodd Dr Timothy Bright y gyrchfan yn *The English Spaw* yn 1596, gan ddechrau defnydd *Spa* fel disgrifiad cyffredinol yn hytrach na enw lle. Roedd y term yn cyfeirio at gyrchfannoed dŵr yfed i gychwyn, ond daeth i olygu dŵr baddo yn raddol wrth i'r *sbâu* ddechrau cynnig meddyginiaeth allanol eraill. Defnyddiwyd y ffurf Gymraeg "sba" yn gyntaf yn yr 20g.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cymdeithas Sbâu Ewropeaidd 

Categori:Therapi
361 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC - **360au CC** - 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC
366 CC  365 CC 364 CC 363 CC 362 CC - **361 CC** - 360 CC 359 CC 358 CC 357 CC 356 CC

----

## Digwyddiadau
* Rhannau o Ymerodraeth Persia, yn cynnwys dinas Sidon, yn gwrthryfela
* Yr Eifftiaid dan eu brenin Teos yn ymuno ag Agesilaus II, brenin Sparta a hurfilwyr Athenaidd dan Chabrias i ymosod ar feddiannau Ymerodraeth Persia yn Ffenicia. Gorfodir hwy i ddychwelyd oherwydd gwrthryfel yn yr Aifft, ac mae Teos ag Agesilaus II yn cweryla.

## Genedigaethau
* Agathocles, unben Siracusa

## Marwolaethau
Categori:361 CC
Knaresborough

Tref marchnad, plwyf sifil a sba hanesyddol yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Knaresborough**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Harrogate. Saif 4 milltir i'r dwyrain o dref Harrogate. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 15,441.

Mae Caerdydd 304.3 km i ffwrdd o Knaresborough ac mae Llundain yn 292.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Ripon sy'n 14.5&nbsp;km i ffwrdd.

## Hanes
Cyfeirir at Knaresborough yn Llyfr Dydd y Farn, fel *Chednaresburg* neu *Chenaresburg*. Mae Castell Knaresborough yn dyddio o'r cyfnod Normanaidd, a tua 1100, dechreuodd y dref ehangu i ddarparu marchnad i atynu marchnatwyr i wasanaethu'r castell. Sefydlwyd yr eglwys plwyf heddiw, sef eglwys Sant John tua'r adeg hwn. Mae'r enw cynharaf a roddir ar Arglwydd Knaresborough yn dyddio o tua 1115, pan oedd Serlo de Burgh yn dal "Anrhydedd Knaresborough", a dderbyniodd gan y brenin.

## Enwogion
*Eleanor de Bohun (1304-1363), merch yr Iarll Henffordd
*Syr William Slingsby (1563-1634), milwr
*Gerald Lascelles (1924-1998), aelod y Teulu Brenhinol

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Harrogate
Categori:Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog
Categori:Trefi Gogledd Swydd Efrog
Søren Peder Lauritz Sørensen

Biocemegydd o Ddenmarc oedd **Søren Peder Lauritz Sørensen** (9 Ionawr 1868 – 12 Chwefror 1939).

Astudiodd Gemeg ym Mhrifysgol Copenhagen. Yn 1901 fe'i apwyntiwyd yn bennaeth yr adran cemeg yn Labordy Carlsberg. Daeth yn arloeswr ym maes crynhoad hydrogen-ïon ac yn 1909 dyfeisiodd y raddfa pH a ddefnyddir i fesuro asidrwydd.

Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Biocemegwyr o Ddenmarc
Categori:Cemegwyr y 19eg ganrif o Ddenmarc
Categori:Cemegwyr yr 20fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Cemegwyr dadansoddol
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Copenhagen
Categori:Pobl o Sjælland
Categori:Pobl fu farw yn Copenhagen
Manouba (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Manouba
Talaith yng ngogledd Tiwnisia yw talaith **Manouba**. Mae'n gorwedd i'r gorllewin o ddinas Tiwnis. Ei phrifddinas yw Manouba, ar gwr dwyreiniol y dalaith, sy'n cael ei chyfrif gan amlaf yn rhan o ardal Tiwnis Fwyaf.

Rhed y rheilffordd sy'n cysylltu Tiwnis ac Alger, prifddinas Algeria, trwy'r dalaith. Mae afon Medjerda, afon fwyaf Tiwnisia, yn llifo trwy dalaith Manouba. Ceir tiroedd ffrwythlon ar ei lannau sy'n codi tua'r gogledd i rhagfryniau mynyddoedd coediog y Kroumirie, sy'n ymestyn ar hyd arfordir gogledd Tiwnisia i'r ffin ag Algeria, ger Tabarka.

## Dinasoedd a threfi 
*Borj El Amri
*Djedeida (Jedaida)
*Douar Hicher
*El Battan
*Manouba
*Mornaguia
*Oued Ellil
*Tebourba


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Matlock

Gallai **Matlock** gyfeirio at un o sawl peth:

## Lleoedd
*Matlock, Swydd Derby, tref yn Lloegr
*Matlock, Iowa, dinas fechan yn yr Unol Daleithiau
*Matlock, Manitoba, Canada
*Matlock, Victoria, tref yn Awstralia

## Arall
**Matlock (cyfres deledu)*
Ariana

Un o faesdrefi Tiwnis, prifddinas Tiwnisia, yw **Ariana** neu **El Ariana**.  Mae'n brifddinas Talaith Ariana.

Gorwedd Ariana ar lan ogleddol Llyn Tiwnis.  Mae'n cynnwys ardaloedd dosbarth canol llewyrchus, sawl canolfan siopa a Maes Awyr Tiwnis-Carthago, prif faes awyr rhyngwladol y wlad sy'n gwasanaethu dinas Tiwnis.

## Gweler hefyd 
* Ariana (talaith)
* Tiwnis Fwyaf

Categori:Talaith Ariana
Categori:Tiwnis Fwyaf
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Gemau Olympaidd yr Haf 2004

Digwyddiad aml-chwaraeon rhyngwladol pwysig oedd **Gemau Olympaidd yr Haf 2004**, a adnabuwyd yn swyddogol fel '''Gemau'r XXVIII Olympiad''', cynhaliwyd yn Athen, Gwlad Groeg o 13 Awst hyd 29 Awst 2004. Dilynwyd y rhain gyda Gemau Paralympaidd yr Haf 2004 o 17 Medi hyd 28 Medi. Cymerodd 10,625 o chwaraewyr ran mewn 301 o gystadlaethau mewn 28 o chwaraeon, un gystadleuaeth yn fwy na gemau 2004. Roedd Gemau Athen yn 2004 yn marcio'r tro cyntaf ers Gemau Olympaidd 1896 i bob gwlad gyda Phwyllgor Olympaidd Cenedlaethol gymryd rhan. Hon hefyd oedd y tro cyntaf ers 1896 i'r Gemau ddychwelyd i Athen.

## Chwaraeon 
Cynhelir y chwaraeon canlynol yn y gemau hyn, gyda'r nifer o gystadlaethau mewn cromfachau.
* Dyfrol
** Plymio (8)
** Nofio (34)
** Nofio cydamseredig (2)
** Polo Dŵr (2)
* Saethyddiaeth (4)
* Athletau (47)
* Badminton (5)
* Pêl fas (1)
* Pêl fasged (2)
* Paffio (11)
* Canŵio (16)
* Seiclo (18)
* Marchogaeth (6)
* Cleddyfaeth (10)
* Hoci cae (2)
* Pêl-droed (2)
* Gymnasteg (18)
* Pêl llaw (2)
* Judo (14)
* Pentathlon modern (2)
* Rhwyfo (14)
* Hwylio (11)
* Saethu (15)
* Pêl feddal (1)
* Tenis bwrdd (4)
* Taekwondo (8)
* Tenis (4)
* Triathlon(2)
* Pêl foli (4)
* Codi pwysau (15)
* Ymgodymu (18)

## Medalau 
Dyma'r 10 cenedl a enillodd y nifer fwyaf o fedalau yn y Gemau yma:

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Yr hen wefan swyddogol
*  Gwefan swyddogol Gemau Olympaidd yr Haf 2004 y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol.

Categori:Athen
Categori:Chwaraeon yng Ngwlad Groeg

Categori:2004 yng Ngwlad Groeg
Ariana (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Ariana
Talaith yng ngogledd Tiwnisia yw talaith **Ariana**. Mae'n gorwedd i'r gogledd o ddinas Tiwnis ar lan Môr y Canoldir. Ei phrifddinas yw Ariana, ar gwr deheuol y dalaith, sy'n cael ei chyfrif gan amlaf yn rhan o ardal Tiwnis Fwyaf.

Rhed y rheilffordd sy'n cysylltu Tiwnis a Bizerte trwy'r dalaith. Oherwydd prinder dŵr, nid yw'r tir yn arbennig o ffrwythlon ond tyfir grawnfwydydd fel gwenith yn y meysydd mawr agored yng nghefn gwlad y dalaith, sy'n codi tua'r gorllewin a'r gogledd i rhagfryniau mynyddoedd y Kroumirie, sy'n ymestyn ar hyd arfordir gogledd Tiwnisia i'r ffin ag Algeria, ger Tabarka.

Lleolir dinas Utique, safle dinas hynafol Utica, un o chwaer-ddinasoedd Carthago'r Ffeniciaid, yng nghwr gogledd-orllewinol Ariana.

## Dinasoedd a threfi 
* **Ariana**
* Ettadhamen-Mnihla
* Kalâat el-Andalous
* Raoued
* Sidi Thabet
* La Soukra


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Barbara Boxer

Seneddwr o Galiffornia, Unol Daleithiau America, yw **Barbara Levy Boxer** (ganwyd 11 Tachwedd 1940).

## Dolenni allanol
* Tudalen swyddogol ar Senedd yr Unol Daleithiau 

Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Ben Arous

Un o faesdrefi allanol Tiwnis, prifddinas Tiwnisia, yw **Ben Arous** (Arabeg: بن عروس).  Mae'n gorwedd i'r de-ddwyrain o'r ddinas honno, tua 10 cilometr o'i chanol.  Mae'n 'brifddinas' Talaith Ben Arous.

Mae'n dref ddiwydiannol dosbarth gweithiol ac mae nifer o'r trigolion yn teithio oddi yno i weithio yn y brifddinas.  Mae'n gorwedd ar groesffordd bwysig, gyda ffyrdd yn ei chysylltu â Thiwnis, Hammam Lif a Zaghouan.

Categori:Talaith Ben Arous
Categori:Tiwnis Fwyaf
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Dianne Feinstein

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau oedd **Dianne Goldman Berman Feinstein** (22 Mehefin 1933 – 29 Medi 2023). Gwasanaethodd fel Seneddwraig yr Unol Daleithiau o Galiffornia rhwng 1992 a'i marwolaeth yn 2023. Roedd yn aelod o'r Blaid Ddemocrataidd a bu'n gwasanaethu fel 38fed maer San Francisco o 1978 hyd 1988.

Fe'i ganwyd yn San Francisco, fel Dianne Emiel Goldman. Bu'n briod deirgwaith ac roedd ganddi un ferch.

Roedd Feinstein yn ymgyrchydd dros hawliau merched. Daeth hi'n faer San Francisco ar ôl llofruddiaeth ei rhagflaenydd George Moscone a'i gynorthwyydd Harvey Milk. Ceisiodd hi yn aflwyddiannus i achub bywyd Milk ar ôl iddo gael ei saethu.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen swyddogol ar Senedd yr Unol Daleithiau 

Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Ben Arous (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Ben Arous
Talaith yng ngogledd Tiwnisia yw talaith **Ben Arous**. Mae'n gorwedd i'r de-ddwyrain o ddinas Tiwnis, prifddinas y wlad, gan ffinio â thalaith Zaghouan i'r de a Cap Bon i'r dwyrain. Ei phrifddinas yw Ben Arous, un o faesdrefi Tiwnis, ar gwr gorllewinol y dalaith, sy'n cael ei chyfrif gan amlaf yn rhan o ardal Tiwnis Fwyaf.

Mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn byw yn ardal dinas Ben Arous ei hun neu ar yr arfordir lle ceir sawl tref ar lan Gwlff Tiwnis, yn cynnwys Er Zahra, Hammam Lif a Borj El Cedra; mae'r trefi glan môr hyn yn gyrchfan poblogaidd gan drigolion Tiwnis, yn enwedig ar y penwythnos. Ceir traethau braf a nifer o fwytai ond does dim datblygiadau ar gyfer twristiaeth ryngwladol yno. Dominyddir y dirwedd gan fynydd Bou Kornine (576 m), sy'n rhan o gadwyn fawr Dorsal Tiwnisia.

Yn yr wythdegau lleolwyd pencadlys y PLO yn Ben Arous, ar gyrion Hammam Lif.

Rhed y rheilffordd sy'n cysylltu Tiwnis a Sfax a thaleithiau de Tiwnisia trwy'r dalaith. Y brif ffordd yw'r GN1, traffordd fwyaf Tiwnisia.


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Eglwysilan

Plwyf ac aneddiad bychan yn ne Cymru yw **Eglwysilan** (weithiau **Eglwys Ilan** neu **Eglwys-Ilan**).  Mae'n gorwedd rhwng Pontypridd ac Ystrad Mynach ac yn cael ei rannu rhwng Rhondda Cynon Taf a Bwrdeistref Sirol Caerffili. Sancteiddiwyd yr eglwys i gofio am Sant Ilan.

Yn hanesyddol roedd y plwyf yn rhan o gantref Senghennydd yn yr Oesoedd Canol.  Yma bu cartref Llywelyn Bren.  Yn nes ymlaen roedd yn gorwedd yn yr hen Sir Forgannwg.  Enwir y plwyf a'r hen eglwys ar ôl Sant Ilan.  Dywedir bod ysbrydion wedi aflonyddu ar godwyr yr eglwys gyntaf a bu rhaid iddynt ddewis safle arall am fod y celfi a'r cerrig yn cael eu symud dros nos.

Mae'r plwyf yn cynnwys rhan o Bontypridd, pentref Senghennydd, Eglwys Ilan ei hun (dyrnaid o dai) a'r Groeswen.  Mae tua 8,000 o bobl yn byw yn yr ardal heddiw.

## Enwogion 
* William Edwards (1719-1789), peiriannydd sifil a aned yn y plwyf

Eglwysilan - Church of St Ilan - geograph.org.uk - 247766.jpg|Eglwys Sant Ilan, Eglwys Ilan
Rose and Crown, Eglwysilan - geograph.org.uk - 247760.jpg|Tafarn yn Eglwys Ilan

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Menter Caerffili: Hanesyn am Eglwys Ilan 
*  Gwefan Plwyf Eglwys Ilan 
*  Vision of Britain: ffeithiau hanesyddol am y plwyf

Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Hanes Caerffili
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Sfax (talaith)

150px|bawd|Lleoliad Sfax yn Nhiwnisia
Un o daleithiau (*gouvernourat*) Tiwnisia yw **Sfax**. Fe'i lleolir yng nghanolbarth y wlad, ar lan Môr y Canoldir. Dinas Sfax, ail ddinas Tiwnisia ac un o ganolfannau masnach mwyaf y wlad, yw ei phrifddinas.

Dominyddir daearyddiaeth y dalaith gan yr ardal eang o wastadedd di-goed, rhwng 200m-400m uwch lefel y môr, a enwir y Sahel. Mae'n enwog am ei holewydd.

Ar hyd yr arfordir ceir y prif drefi a dinasoedd, sy'n cynnwys Sfax ei hun, Mahrès a Skhira. Cyferbyn â dinas Sfax ceir Ynysoedd Kerkennah.

Mae'r GN1, prif draffordd y wlad, yn cysylltu Sfax a'r brifddinas Tiwnis i'r gogledd a threfi a dinasoedd y de. Ceir rheilffordd hefyd, sy'n cysylltu Sfax ac El Jem, Hammamet a Thiwnis.

## Dinasoedd a threfi 
* Agareb
* Bir Ali Ben Khélifa
* Bir Salah
* Chihia
* El Aïn
* Graïba
* Gremda
* Jebiniana
* Kerkennah
* El Hencha
* Mahrès
* Menzel Chaker
* Sakiet Eddaïer
* Sakiet Ezzit
* **Sfax** (prifddinas)
* Skhira
* Thyna


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Médenine (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Mededine yn Nhiwnisia
Talaith yn ne-ddwyrain Tiwnisia yw talaith **Médenine**.  Mae'n gorwedd ar lan Môr y Canoldir gan ffinio ar daleithiau Tataouine a Gabès yn Nhiwnisia ei hun a Libia i'r dwyrain.  Ei phrifddinas yw Medenine, yng ngogledd-orllewin y dalaith.

Ceir tir gweddol ffrwythlon ar hyd yr arfordir, sy'n cynnwys ynys enwog Djerba, un o brif ganolfannau twristiaeth Tiwnisia.  Ond i ffwrdd o Djerba, ar y tir mawr, mae'r wlad yn cael ei dominyddu gan fryniau isel lled anial sy'n ymestyn i'r de i gyfeiriad y Grand Erg Oriental, anialwch mawr tywodlyd sy'n rhan o'r Sahara.

Mae'r prif ddinasoedd a threfi yn cynnwys Medenine, Zarzis, Ben Guerdane a Jorf.  Lleolir dinas Rufeinig Gigthis ar yr arfordir cyferbyn â Djerba.

## Dinasoedd a threfi 
* Ajim (un o ynysoedd Djerba)
* Ben Gardane
* Beni Khedache
* Houmt Souk (ynys Djerba)
* **Médenine** (prifddinas)
* Midoun (ynys Djerba)
* Zarzis


Categori:Taleithiau Tiwnisia
359 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC - **350au CC** - 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC  
364 CC 363 CC 362 CC 361 CC 360 CC - **359 CC** - 358 CC 357 CC 356 CC 355 CC 354 CC

----

## Digwyddiadau
* Perdiccas III, brenin Macedonia yn cael ei ladd wrth amddiffyn ei deyrnas yn erbyn ymosodiad gan yr Illyriaid. Olynir ef gan ei fab ieuanc, Amyntas IV, gyda'i ewythr, Philip II, yn gweinyddu'r deyrnas ar ei ran.
* Yr un flwyddyn, mae Philip II yn ei gyhoeddi ei hun yn frenin. Ni niweidir Amyntas IV, gan nad yw Philip yn ei ystyried yn berygl.

## Genedigaethau
* Philip III, brenin Macedon, brawd ac olynydd Alecsander Fawr (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
* Perdiccas III, brenin Macedonia

Categori:359 CC
Zarzis

250px|bawd|Zarzis
Tref yn nhalaith Medenine yn ne-ddwyrain Tiwnisia yw **Zarzis**.  Mae'n gorwedd ar lan y Môr Canoldir i'r de o ynys Djerba.  Poblogaeth: tua 15,000.

Tref fechan fodern yw Zarzis.  Mae'r economi lleol wedi cael hwb yn ddiweddar wrth i ganolfannau gwyliau i dwristiaid tramor gael eu datblygu ar yr arfordir i'r gogledd o'r dref.

Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Categori:Talaith Médenine
Ben Guerdane

250px|bawd|Ben Gardane
Tref fechan yn nhalaith Medenine yn ne-ddwyrain eithaf Tiwnisia yw **Ben Guerdane**.  Mae ganddi boblogaeth o tua 3,000.

Gorwedd y dref tua 35&nbsp;km o'r ffin rhwng Tiwnisia a Libia.  Pan osodwyd embargo cludiant awyr ar y wlad honno yn 1992 am ei bod yn cael ei chyhuddo o fod yn gyfrifol am fomio'r awyren a syrthiodd ar Lockerbie, yr Alban, cafodd Ben Guerdane gyfnod llewyrchus oherwydd ei lleoliad ar un o'r ddwy ffordd sy'n cysylltu Libia â gweddill Gogledd Affrica.

Mae'r dref yn enwog yn lleol am ei farchnad sy'n gwerthu nwyddau rhad o Libia.

Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Categori:Talaith Médenine
Maria Shriver

Newyddiadurwraig o'r Unol Daleithiau yw **Maria Owings Shriver** (ganwyd 6 Tachwedd, 1955). Mae hi'n briod i Arnold Schwarzenegger ac yn aelod o deulu'r Kennedy.

Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Newyddiadurwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Teulu Kennedy