open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mynydd Hiraethog

Mae **Mynydd Hiraethog** yn ardal o ucheldir, gan mwyaf rhwng 400m a 500m, rhwng Afon Conwy ac Afon Clwyd, yn Sir Ddinbych a Sir Conwy.

Mae'n ardal o rostir, gyda rhai dyffrynnoedd yn torri ar ei draws. Mae rhannau o Fynydd Hiraethog yn cynnwys trwch o rostir grug, sydd yn brin iawn yng Nghymru. Rheolid y rhostir yma ar gyfer saethu Grugiar yn hanner cyntaf yr 20g, ond bellach mae niferoedd y Grugiar wedi gostwng yn sylweddol yma. Mae rhan ddwyreiniol Mynydd Hiraethog yn cynnwys planhigfeydd coedwigaeth sy’n rhan o Goedwig Clocaenog, sydd hefyd yn gartref i un o boblogaethau olaf o wiwerod coch yng Nghymru.

Y copa uchaf yw Mwdwl-eithin (532 medr). Mae Meol Seisiog (467 medr) yn gopa arall ble mae dwr  Afon Elwy yn dechrau llifo.

Mae'r ardal yn adnabyddus am olion cynhanesyddol, yn enwedig o Oes yr Efydd. Ymddengys fod poblogaeth sylweddol wedi bod yn byw yma yn y cyfnod yma, pan oedd yr hinsawdd ychydig yn gynhesach nag ar hyn o bryd. Ceir nifer o gronfeydd dŵr yma; y rhai mwyaf yw Llyn Alwen, Llyn Brenig a Chronfa Aled Isaf.

Mae adfeilion y porthdy hela Gwylfa Hiraethog ar ucheldir Mynydd Hiraethog, a gall eu gweld o'r ffordd A543 gerllaw.

## Copaon
bawd|chwith|upright=1.4|Mynyddoedd Hiraethog
[bawd|chwith|[Moel Fenlli, Bryniau Clwyd.]]

|}

## Dolenni allanol
* Archaeoleg ac agweddau eraill Mynydd Hiraethog

Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Bethan Elfyn

Cyflwynydd radio a theledu Cymraeg yw **Bethan Elfyn** (ganwyd 17 Ionawr 1974).

Ganwyd Elfyn ym Mangor, a fe'i magwyd yn Y Drenewydd. Mae'n byw yng Nghaerdydd gyda'i gŵr, Richard Hawkins, sy'n hyrwyddwr a rheolwr gyda Clwb Ifor Bach.. Mae ganddynt dwy ferch a anwyd yn 2012 a 2016.

Roedd hi'n arfer cyflwyno rhaglen i Gymru ar Radio 1 ac yn feirniad ar y raglen S4C - *Wawffactor*. Bu hefyd yn cyd-gyflwyno *Dechrau Canu, Dechrau Canmol*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Bethan a Huw -  Radio 1
* Bethan Elfyn - MySpace
* Dyddiadur Swdan Bethan Elfyn -  BBC
* Insanity Artists - asiantaeth 

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Pryniant Louisiana

bawd|300px|Pryniant Louisiana (yr ardal ganolog)

**Pryniant Louisiana** (Y *Louisiana Purchase*) yw'r tir a brynwyd gan lywodraeth Unol Daleithiau America oddi wrth Ffrainc am 27,267,622 o ddoleri ar 30 Ebrill 1803. Roedd y tir yn cynnwys ardal eang yn gorwedd rhwng Afon Mississippi a mynyddoedd y Rockies. Dwblodd y Pryniant faint yr Unol Daleithiau gan sicrhau ei dominyddiaeth yng Ngogledd America o hynny ymlaen.

*Louisiana* (yn wahanol i'r dalaith o'r un enw) oedd yr enw roddodd y Ffrancod ar ardal anferth a ddaeth i'w meddiant yn 1682. Roedd yn cynnwys y cyfan o'r hyn sy'n ganolbarth yr Unol Daleithiau heddiw, o'r Llynnoedd Mawr yn y gogledd i Gwlff Mexico yn y de-orllewin ac o'r trefedigaethau Prydeinig ar yr arfordir dwyreiniol i'r Rockies (ac eithrio Texas). Yn 1763 fe'i ildiwyd i Sbaen a Phrydain Fawr, ond yn 1800 rhoddwyd y rhan orllewinol yn ôl i Ffrainc gan y Sbaenwyr. Dyma'r diriogaeth a werthwyd i'r Unol Daleithiau yn 1803.

Categori:1803 yn yr Unol Daleithiau
Categori:19eg ganrif yn Ffrainc
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Catrin Fawr

**Catrin II** neu **Catrin Fawr** (Rwseg: Екатерина II Великая, *Yekaterina II Velikaya* (1729 - 1796) oedd ymerodres Rwsia o 28 Mehefin 1762 hyd ei marwolaeth, teyrnasiad o 34 mlynedd, yr hiraf wedi sefydliad Ymerodraeth Rwsia yn 1721.

Ganed Catrin fel **Sophie Augusta Frederica** yn Stettin, yn awr Szczecin yng Ngwlad Pwyl ond yr adeg honno yn deyrnas fechan yn yr Almaen. Dewiswyd hi yn wraig i etifedd y tsar, Pedr o Holstein-Gottorp. Dywedir fod Catrin yn benderfynol o ddysgu Rwsieg mor fuan ag y gallai, ac ar 28 Mehefin 1744 daeth yn aelod o Eglwys Uniongred Rwsia gyda'r enw Catrin Alecseyefna (*Yekaterina* neu *Ekaterina*). Priodwyd hi â Pedr ar 21 Awst 1745.

Ni fu'r brodas yn llwyddiant, a dechreuodd Catrin ar gyfres o garwriaethau. Ar ôl marwolaeth yr Ymerodres Elizabeth yn Ionawr 1762 daeth Pedr yn tsar fel Pedr III. Ym mis Gorffennaf bu gwrthryfel yn ei erbyn, a chyhoeddwyd Catrin yn ymerodres. Llofruddiwyd Pedr yn fuan wedyn. Cyhuddwyd Catrin o fod a rhan yn y llofruddiaeth ambell dro, ond nid oes tystiolaeth i gadarnhau hyn.

Roedd Catrin yn darllen yn eang, ac yn llythyru â rhai o ddeallusion amlycaf Ewrop megis Voltaire a Diderot. Ymestynnodd ffiniau Ymerodraeth Rwsia i'r de ac i'r gorllewin, gan gynnwys Belarws a Lithwania. Ychwanegodd tua 200,000 milltir sgwar (518,000&nbsp;km²) at diriogaeth yr ymerodraeth. O dan ei harweinyddiaeth, gorchfygwyd Twrci mewn rhyfel rhwng 1768 a 1774 ac eilwaith mewn rhyfel rhwng 1787 a 1792.

Cafodd Catrin strôc ar 5 Tachwedd, 1796, a bu farw'r diwrnod wedyn. Olynwyd hi gan ei mab, Paul I.

Categori:Hanes Rwsia
Categori:Genedigaethau 1729
Categori:Marwolaethau 1796
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Tsariaid Rwsia
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Norah Jones

Cantores o'r Unol Daleithiau yw **Geethali Norah Jones Shankar** neu **Norah Jones** (ganwyd 30 Mawrth 1979). Merch y cerddor Ravi Shankar yw hi.

## Disgograffi 
* *Come Away With Me* (2002)
* *Feels Like Home* (2004)
* *Not Too Late* (2007)

Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1979
Jeddah

Dinas hynafol yn Sawdi Arabia yw **Jeddah**. Mae'n gorwedd ar lan y Môr Coch yng ngorllewin y wlad, mewn ardal a elwir yr Hejaz. Mae'n 46 milltir o Fecca ac yn borthladd i'r ddinas honno ers canrifoedd lawer.

## Gefeilldrefi 
Mae gan Jeddah 23 gefeilldref:


Categori:Dinasoedd Sawdi Arabia
Categori:Porthladdoedd y Môr Coch
Categori:Porthladdoedd Sawdi Arabia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sawdi Arabia
John Trefor

Gall **John Trefor** (a 'John Trevor') gyfeirio at:

*John Trefor I, Esgob Llanelwy 1352 - 1357
*John Trefor II, Esgob Llanelwy 1395 - 1410; llysgennad i Owain Glyndŵr
*Sion Trevor (1563–1630), Gwleidydd ac Archwiliwr Llongau Brenhines Lloegr
*John Trevor (1596–1673), weithiau: 'John Trevor II'; a ochrai gyda'r Pengryniaid yn Rhyfel Cartref Lloegr.
Heracleitos

Athronydd Groeg oedd **Heracleitos** (Groeg: Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος, *Heraklit* neu *Heraclitus* mewn rhai ieithoedd) (fl. 500 CC). Cafodd ei eni yn Effesus, Asia Leiaf, yn fab i bendefig lleol. Fe'i ystyrir weithiau'n Dad Metaffiseg.

Ysgrifennodd lyfr, *Ynglŷn â Natur*, ond dim ond darnau sydd wedi goroesi. Ei gysyniad enwocaf oedd fod pob dim mewn cyflwr cyfnewidiol ac mae Newid ei hun yw'r unig beth sy ddim yn newid: "Ni ellwch roi eich troed yn yr un afon ddwywaith". Mae popeth yn y bydysawd yn rhwym wrth y ddeddf sylfaenol hon, gan gynnwys y duwiau eu hunain.

Mae undod ymddangosiadol y bydysawd yn cuddio tensiwn deinamig rhwng grymusterau gwrthwynebol a reolir, mewn rhyw fodd neu'i gilydd, gan y "Logos" ("Rheswm"). Prif fynegiant corfforol y 'Logos' yw Tân, sail y Greadigaeth i gyd. Tân (sef y 'Logos') yw'r enaid hefyd, sydd yr un y bôn â'r elfen sy'n creu, cynnal a dinistrio'r bydysawd oll. Credai y byddai eneidiau da yn ymuno â'r "Logos" ar ôl marwolaeth y corff.

Tywyll iawn ac agored i sawl darlleniad yw ei ddywediadau. Mae Diogenes Laertius yn ei lyfr ''Bucheddau'r Athronwyr'' yn cofnodi stori am y dramodydd Groeg Ewripedes yn rhoi copi o lyfr Heraclitus i Socrates. Gofynnodd iddo wedyn beth oedd yn meddwl ohono. Atebodd, "Mae'r hyn a ddeallais yn wych; ac dwi'n meddwl fod yr hyn na ddeallais yn wych hefyd - ond buasai angen plymiwr o Ddelos i gyrraedd ei waelod!" (Roedd pysgotwyr perlau ynys Delos yn enwog am eu gallu i blymio'n ddyfnach na neb arall i'r môr.)

## Llyfryddiaeth 
* D. James Jones, *Hanes Athroniaeth: Y Cyfnod Groegaidd* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1939), pennod 19: "Heracleitos"
* Jonathan Barnes (gol.), *Early Greek Philosophy* (Penguin, 1987), pennod 8: "Heraclitus"

Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Y Testament Newydd

Ail ran y Beibl Cristnogol yw'r **Testament Newydd**. Mae'n dilyn yr Hen Destament (a'r Apocryffa mewn rhai argraffiadau o'r Beibl). Mae'n cynnwys y Pedair Efengyl sy'n adrodd bywyd a gweinyddiaeth Iesu Grist a chyfres o lythyrau gan ei ddisgyblion. Mae'n cloi gyda Llyfr y Datguddiad. Fe'i gelwir 'Y Testament Newydd' am ei fod yn ymwneud â bywyd a neges Crist a ystyrid fel y Meseia a broffwydolir yn yr Hen Destament.

## Llyfrau'r Testament Newydd 
* Yr Efengyl yn ôl Mathew
* Yr Efengyl yn ôl Marc
* Yr Efengyl yn ôl Luc
* Yr Efengyl yn ôl Ioan
* Actau'r Apostolion
* Llythyr Paul at y Rhufeiniaid
* Llythyr Cyntaf Paul at y Corinthiaid
* Ail Lythyr Paul at y Corinthiaid
* Llythyr Paul at y Galatiaid
* Llythyr Paul at yr Effesiaid
* Llythyr Paul at y Philipiaid
* Llythyr Paul at y Colosiaid
* Llythyr Cyntaf Paul at y Thesaloniaid
* Ail Lythyr Paul at y Thesaloniaid
* Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus
* Ail Lythyr Paul at Timotheus
* Llythyr Paul at Titus
* Llythyr Paul at Philemon
* Y Llythyr at yr Hebreaid
* Llythyr Iago
* Llythyr Cyntaf Pedr
* Ail Lythyr Pedr
* Llythyr Cyntaf Ioan
* Ail Lythyr Ioan
* Trydydd Llythyr Ioan
* Llythyr Jwdas
* Datguddiad Ioan

## Gweler hefyd 
* Apocryffa'r Testament Newydd

## Darllen pellach
* Wolfgang Kosack:*Novum Testamentum Coptice.* Neues Testament, Bohairisch, ediert von Wolfgang Kosack. Novum Testamentum, Bohairice, curavit Wolfgang Kosack. / Wolfgang Kosack.'' neue Ausgabe, Christoph Brunner, Basel 2014. ISBN 978-3-906206-04-2.


Categori:Y Beibl Cristnogol
Gardd Eden

[250px|bawd|**Gardd Eden** (paentiad ar olew gan [Lucas Cranach)]]
**Gardd Eden** yw lleoliad y Baradwys Ddaearol yn y Beibl a'r Torah. Yn ôl yr ail ddisgrifiad o greu'r byd a geir yn Llyfr Genesis yn yr Hen Destament, planodd Duw ardd yn Eden, oedd rhywle yn y Dwyrain (Gen. 2:8). Yn fersiwn y Septaguint o'r Hen Destament mae'r gair Hebraeg 'gardd' yn cael ei gyfieithu fel 'Paradwys'.

Dywedir fod Gardd Eden yn cynnwys pob coeden ffrwythau da. Yn ei chanol safai Pren y Bywyd (Coeden Gwybodaeth y Da a'r Drwg). Mae'r goeden yn cael ei dyfrhau gan afon sy'n ymrannu'n bedair cangen wrth iddi adael yr ardd, sef Pedair Afon Paradwys a enwir fel Pishon, Gihon, Hidecel ac Ewffrates.

Roedd Dyn a Dynes (Adda ac Efa) yn byw yn ddedwydd yn yr ardd, mewn cyflwr o ddiniweidrwydd naturiol, yn noethlymun ond heb gywilydd o hynny, nes iddynt fwyta'r Ffrwyth Waharddedig mewn canlyniad i ystryw'r Sarff a chael eu Troi allan o Baradwys oherwydd iddynt bechu.

Cafwyd sawl ymgais i ddarganfod lleoliad Gardd Eden, neu'r safle a fu'n sail i'r traddodiad, gyda ymchwilwyr yn canolbwyntio ar safleoedd yn ne Arabia.

Categori:Llyfr Genesis
Categori:Iddewiaeth
Categori:Islam
Eden
Eden

Gall y gair **Eden** gyfeirio at:

*Gardd Eden, yn y Beibl
*Anthony Eden (1897-1977), gwleidydd
*William Eden (1744-1814), diplomydd

## Llenyddiaeth
*Eden (nofel), nofel wyddonias gan Stanisław Lem
*Eden (nofel gan Johnston), nofel dditectif gan Dorothy Johnston

### Gweler hefyd
*Afon Eden
Logos

Gair Groeg sy'n golygu 'gair' neu 'rheswm' yw **Logos** (λόγος). Yn athroniaeth Groegiaid yr Henfyd roedd yn gallu golygu 'prif symudydd' y bydysawd, yn ogystal. Yn ôl Heracleitos (fl. 500 CC) er enghraifft y Logos yw'r grym sy'n creu, cynnal a dinistrio'r bydysawd.

Yn y traddodiad Cristnogol y Logos (sef 'Y Gair') yw ail Berson Y Drindod, Mab Duw, sef y Gair ymgnawdoledig. Mae'r Logos, yn yr ystyr 'Gair Duw', yn golygu'r Ysgrythur Sanctaidd, sef yr Hen Destament a'r Testament Newydd, am eu bod yn weithiau a greuwyd dan ysbrydoliaeth yr Ysbryd Glân.

Categori:Athroniaeth Gristnogol
Categori:Athroniaeth Groeg yr Henfyd
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:Geirfa athroniaeth
Categori:Geirfa Cristnogaeth
Valleys Radio

Gorsaf radio ar gyfer blaenau cymoedd de Cymru oedd **Valleys Radio** (Cymraeg answyddogol: Radio'r Cymoedd). Dechreuodd ddarlledu ar 999&nbsp;kHz ac 1116&nbsp;kHz y donfedd ganol ym 1996 o'i stiwdio ar gyrion Glyn Ebwy, Blaenau Gwent. Bellach roedd yn bosibl i'w glywed ar 999 ac 1116 y donfedd ganol ac ar-lein. Rhan o grŵp UTV oedd yr orsaf, sydd hefyd yn perthyn i Sain Abertawe a 96.4FM The Wave a leolir yn Abertawe. Angharad Rhiannon Davies oedd llais Cymraeg yr orsaf wrth iddi ddarlledu ei rhaglen dair awr bob nos Sul rhwng 19:00 a 22:00. Peidiodd yr orsaf â darlledu ar Ddydd Iau, 30 o Ebrill, 2009, am 10yb. Y gân olaf i'w chwarae arni oedd "Our last song together" gan Neil Sedaka.

## Cyflwynwyr
### Cyflwynwyr Lleol
*Mark Powell (Brecwast diwrnod gwaith)
*Karen Brown (Boreau diwrnod gwaith/prynhawn dydd Sadwrn)
*Tony Peters (Amser Gyrru diwrnod gwaith)
*Hannah Sillitoe (Nosweithiau diwrnod gwaith)
*Patrick Downes (Brecwast penwythnos)
*Patrick Hanson (Bore dydd Sadwrn)
*Angharad Rhiannon Davies (Rhaglen Cymraeg)
*Paul Fairclough (*Money on Your Mobile*)
*Gareth Sweeney (Dydd Sadwrn Parti Parth)
*Leighton Jones

### Cyflwynwyr Rhwydwaith
*Pete Baker (*Party Classics*)
*Paul Edwards
*Andy Jones (*The Late Late Show*)
*Kevin Lee
*Andy Martindale (*Late Night Love*/prynhawn dydd Sul)
*Dave Sherwood
*Perry Spiller

### Staff Newyddion
*Caroline Allen
*Lexy Blackwell
*Emma Thomas (Golygydd)

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol  (dolen farw)

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Categori:Hanes Blaenau Gwent
Categori:Dadsefydliadau 2009
Categori:Sefydliadau 1996
Abaty Glyn y Groes

Abaty Sistersiaidd yn nyffryn Afon Dyfrdwy rhyw filltir a hanner i'r gogledd o dref Llangollen yn Sir Ddinbych yw **Abaty Glyn y Groes** (Lladin: *Valle Crucis*) neu **Abaty Glyn Egwestl**. Daw ei henw o Groes Eliseg, sef hen groes Geltaidd o'r 8fed ganrif a saif gerllaw. Gorwedd yr abaty'n daclus ar lan afon Eglwyseg, mewn dyffryn bychan rhwng y Fron Fawr a Chreigiau Eglwyseg i'r Dwyrain a'r Mynydd Felfed (neu 'Goed Hyrddyn') i'r Gorllewin, ar draws y ffordd fawr.

Daw'r enw o Groes Eliseg sydd heb fod ymhell o'r abaty. Mae'r groes yn llawer hŷn na'r abaty, a sefydlwyd ym 1201. Sefydlwyd Glyn y Groes o Abaty Ystrad Marchell ger Y Trallwng, dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, rheolwr Powys Fadog.

Er bod yr abaty yn bur adfeiliedig, gellir gweld y cynllun yn glir. Mae'n dilyn y cynllun Sistersaidd arferol, gyda lle cysgu i tua 20 o fynachod ac efallai tua 40 o frodyr lleyg. Yn fuan wedi marwolaeth Madog ap Gruffydd Maelor, aeth yr abaty ar dân ym 1236 a bu cryn ddifrod; mae rhai o'r olion i'w gweld hyd heddiw. Dioddefodd ddifrod pellach yn ystod dau ymosodiad y brenin Edward I ar Gymru ym 1276-1277 a 1282-1283. Talwyd iawndal ac adferwyd y difrod, a bu gwaith pellach ar yr adeilad dan yr Abad Adda ddechrau'r bedwaredd ganrif ar ddeg. Ymddengys i nifer y brodyr lleyg, ac efallai'r mynachod, leihau ar ôl y pla a newidiwyd yr adeiladau o'r herwydd.

## Yr Uchelwyr
Dywedir i'r abaty ddioddef difrod yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr ond nid oes tystiolaeth i brofi hyn. Bu mwy o adeiladu yn y ganrif ddilynol, a chafodd yr abaty gyfnod o lewyrch, gyda llawer o ganmol ei fwyd a'i groeso gan y beirdd. Yma y bu farw Guto'r Glyn tua 1493; canodd ei gyd-fardd Gutun Owain, yntau'n ymwelydd cyson â'r abaty, farnwad iddo. Canodd y bardd Lewys Môn i abad Glyn y Groes. Yn ôl rhestr o fannau claddu'r beirdd yn y llawysgrifau ac ewyllys dyddiedig 1527 sydd, mae'n ymddangos, yn ddogfen ddilys, claddwyd Lewys Môn (neu *Lodowidus Mon*) yn yr abaty yn 1527.

Pan roddwyd diwedd ar y mynachlogydd dan y brenin Harri VIII, yr oedd Glyn y Groes yn un o'r abatai llai a gaewyd ym 1537.

Ffrynt Glyn.jpg|Yr abaty o'r ffrynt
Tu fewn groes.jpg|Tu fewn
Cefn glyn.jpg|Y pwll chwiaid a chefn yr abaty
Valle Crucis Abbey in context.jpg|Yr abaty a'r coed cyfagos

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Glyn y Groes
Categori:Sefydliadau 1201
Dyffryn Clwyd (etholaeth Senedd Cymru)

etholaeth Senedd Cymru yw **Dyffryn Clwyd** o fewn Rhanbarth etholiadol Senedd. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

## Aelodau 
* 1999 - 2021: Ann Jones (Llafur)
*2021 - presennol: Gareth Davies (Ceidwadwyr)

## Etholiadau 
### Canlyniad Etholiad 2021
### Canlyniad Etholiad 2016
### Canlyniadau Etholiad 2011
### Canlyniadau Etholiad 2007
### Canlyniadau Etholiad 2003
### Canlyniadau Etholiad 1999
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Sedd newydd:** [[Y Blaid Lafur (DU)|]] **yn ennill**.
| align="right" | **Swing**
| align="right" | n/a
||
|-

## Gweler Hefyd
*Dyffryn Clwyd (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Sir Ddinbych
Sŵn (gwahaniaethu)

Gall **Sŵn** gyfeirio at:

* Sain (ffiseg) - sŵn
* Sŵn - gŵyl gerddoriaeth
* Sŵn (UMCA)
* Sŵn (cylchgrawn), 1972
Iwan Thomas

Athletwr (rhedwr) o Gymru sydd wedi cynrychioli'r Deyrnas Unedig yn y Gemau Olympaidd a Chymru yng Ngemau'r Gymanwlad yw **Iwan Thomas** (ganwyd 5 Ionawr 1974). Bu hefyd yn llwyddiannus ym Mhencampwriaethau Ewrop (athletau).

Mike Smith oedd ei hyfforddwr am y rhan fwyaf o'i yrfa.

Yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996, Atlanta roedd yn 5ed yn y ffeinal a derbyniodd Arian yn y ras gyfnewid dynion 4 x 400m. Cynrychiolodd y tîm yng Ngemau Olympaidd 2000 hefyd, ond ni ddewisiwyd ef ar y diwrnod am y ras unigol, er mai ef oedd rhedwr cyflymau tîm 'Prydain'.

Roedd hefyd yn aelod o dîm 4 × 400 m Prydain ym Mhencampwriaethau Athletau'r Byd yn 1997 yn  Athens a gwbwlhaodd y ras mewn 0.18 yn arafach nag UDA, gan ddod yn ail. Yn 2008, mynegodd aelod o dîm Prydain iddo gymeryd cyffuriau rhwng 1997 a 2001, gan gynnwys y tro hwnnw yn 1997. Gan i hyn ddigwydd dros 8 mlynedd wedi'r gystadleuaeth ni newidiwyd y canlyniad ac arhosodd Prydain ar y Fedal Arian. Er hyn bu i Pettigrew ddychwelyd ei fedalau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996
Categori:Sbrintwyr o Gymru
Ahura Mazda

[250px|bawd|Cerflun o [Taq-e Bostan yn dangos y brenin Khosro II (canol) yn derbyn symbolau ei awdurdod gan **Ahura Mazda** (de) ac Anahita (chwith)]]
**Ahura Mazda** neu **Ohrmazd** yw'r enw a roddir ar Dduw gan y Zoroastriaid. Ystyr yr enw Ahura Mazda yw 'Yr Arglwydd Doeth'. Fel mae ei enw yn awgrymu, ei brif agwedd yw Doethineb; nid yw'n twyllo ac ni ellir ei dwyllo gan ei fod yn ffynhonnell y goleuni a phob daioni. Ahura Mazda yw Tad a Mam y Bydysawd, y creawdwr a osodes yr haul, y lleuad a'r sêr yn eu llwybrau. Mae o'n bod a bydd yn bod am byth. Ond yn yr oes bresennol nid yw Ahura Mazda yn hollalluog am ei fod yn wynebu ei arch elyn Yr Ysbryd Drwg; ond daw'r amser y bydd yn gorchfygu'r gelyn ac yn teyrnasu'n hollalluog.

Yn y *Zend Avesta* ac ysgrythurau eraill disgrifir Ahura Mazda yn nhermau naturiolaidd (ond nid yw hynny'n golygu fod pob Zoroastriad yn meddwl amdano felly). Mae'n gwisgo mantell frith â sêr. Fe'i cynrychiolir gan yr haul - ei lygad - a'r goleuni. Lleolir ei orsedd yn y Nefoedd uchaf, yng nghanol y goleuni nefolaidd. Mae'n cadw llys yno ac mae angylion yn gweini arno.

Yn anad dim mae Ahura Mazda yn cynrychioli Daioni perffaith - y gwrthwyneb llwyr i Ddrygioni. Nid yw'n caniatau dioddefiant er bod hynny'n digwydd ar hyn o bryd oherwydd bodolaeth Drygioni. Y weledigaeth ohono a gafodd Zarathustra oedd man cychwyn Zoroastriaeth.

Ym mytholeg Persia cyn sefydlu Zoroastriaeth roedd Ahura Mazda yn un o'r prif dduwiau brodorol. Ceir sawl ffurf ar ei enw. Fe'i cysylltir gan amlaf â'r dduwies Anahita. Gan Anahita ac Ahura Mazda y derbynai brenhinoedd Persia eu hawdurdod.

### Darllen pellach
*John R. Hinnells, *Persian Mythology* (Llundain, 1973)

Categori:Zoroastriaeth
Categori:Mytholeg Bersiaidd
Powys Fadog

bawd|150px|dde|Baner Powys Fadog
**Powys Fadog** neu *Powys Maelor* oedd y rhan ogleddol o Deyrnas Powys. Yn dilyn marwolaeth tywysog Powys, Madog ap Maredudd, yn 1160, a marwolaeth ei fan Llywelyn ap Madog yn fuan wedyn, rhannwyd y deyrnas. Cafodd nai Madog, Owain Cyfeiliog, y rhan fwyaf o'r de, a gafodd yr enw Powys Wenwynwyn yn nes ymlaen, a chafodd mab Madog,   Gruffudd Maelor I y rhan ogleddol. Cafodd y deyrnas yr enw Powys Fadog yn ystod teyrnasiad ei fab, Madog ap Gruffudd Maelor.

Derbyniodd Gruffudd Maelor I gantrefi Maelor ac Iâl fel ei gyfran, ac yn ddiweddarach gallodd ychwanegu Nanheudwy, Cynllaith, Glyndyfrdwy a Mochnant. Pan orchfygwyd Gwynedd gan Edward I yn 1283, ymgorfforwyd Powys Fadog yn Sir Ddinbych a Sir Fflint. Cafodd arglwydd Powys Fadog ar y pryd, Gruffudd Fychan I, gadw rhai o'i diroedd, ond o hyn ymlaen yr oedd y llinach yn arglwyddi megis arglwyddi'r Mers yn hytrach na thywysogion.

## Tywysogion ac arglwyddi Powys Fadog
chwith|120px|Arfbais Powys Fadog
* 1160–1191 Gruffudd Maelor I
* 1191– 1236 Madog ap Gruffudd Maelor
* 1236–1269 Gruffudd Maelor II, Arglwydd Dinas Brân
* 1269–1277 Madog II ap Gruffudd, Arglwydd Dinas Brân
* 1277–1289 Gruffudd Fychan I, Arglwydd Dinas Brân
* 1289–1304 Madog Crypl, Arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith Owain
* 1304–c.1325 Madog Fychan, [neu efallai Gruffudd ap Madog Crypl], Arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith Owain
* c.1325–1369 Gruffudd Fychan II, Arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith Owain
* 1359–c.1416 Owain Glyndŵr (Owain ap Gruffudd), Arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith Owain

Yn dilyn gwrthryfel Owain Glyn Dŵr, collodd y teulu eu tiroedd. Nid oes cofnod o hynt mab Owain, Maredudd ab Owain Glyndŵr.

## Cantrefi a chymydau
Sylwer nad arosodd pob un o'r cantrefi a chymydau hyn yn rhan o Bowys Fadog.

*Dinmael
*Edeirnion
*Iâl
*Maelor
**Maelor Gymraeg
**Maelor Saesneg
*Mochnant (Mochnant Is Rhaeadr)
*Penllyn
**Is Tryweryn
**Uwch Tryweryn
*Swydd y Waun
**Cynllaith
**Nanheudwy
*Ystrad Alun

Categori:Teyrnas Powys
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Hanes Wrecsam
Anahita

[250px|bawd|Cerflun yn [Naqsh i Rustam, Iran, yn dangos **Anahita** (de) yn rhoi modrwy yn cynrhychioli awdurdod i'r brenin Narses (diwedd y 3edd ganrif OC)]]
**Anahita** yw Duwies y Dyfroedd Pur ym mytholeg Persia. Ei henw llawn oedd **Ardvi Sura Anahita**. Yn ôl rhai traddodiadau mae hi'n ferch i'r duw Ahura Mazda ond credir ei bod yn ffurf ar y Fam Dduwies yn wreiddiol.

Ffynhonnell bywyd a ffrwythlondeb yw Anahita. Mae dyfroedd y byd yn tarddu ohoni ac yn puro a ffrwythloni popeth. Yn y nefoedd mae môr y bydysawd yn llifo ohoni. Mae hi'n dal a gosgeiddig, hardd iawn a disglair. Mae hi'n gwisgo coron aur gyda wyth pelydr a chant o sêr arni, mantell euraidd a gwddfdorch aur.

Yn ôl yr hanesydd Groeg Berossus cododd Artaxerxes Mnemon demlau i'r dduwies yn Ecbatana, Sardis, Susa, Babilon a Damascus. Roedd hi'n cael ei haddoli yn Asia Leiaf yn ogystal. Mae Strabo yn cofnodi temlau iddi yno lle arferid puteiniaeth sanctaidd gan ferched cyn eu priodi (nid oes tystiolaeth bendant am hyn ym Mhersia ei hun - mae testunau fel y Zend Avesta yn comdemnio'r arfer ond mae hynny'n awgrymu ei bod yn digwydd ar un adeg). Yn yr Armenia hynafol roedd hi'n 'Fywyd a Gogoniant Armenia, Rhoddwr Bywyd, Mam pob Doethineb'.

Fel yn achos Ahura Mazda, cafodd Anahita le yn Zoroastriaeth, yn arbennig ar lefel poblogaidd.

### Darllen pellach 
* John R. Hinnells, *Persian Mythology* (Llundain, 1973)

Categori:Mytholeg Bersiaidd
Categori:Zoroastriaeth
Categori:Duwiesau
Gruffudd ap Madog

Gallai **Gruffudd ap Madog** gyfeirio at:

*Gruffudd ap Madog ap Maredudd neu Gruffudd Maelor I, tywysog Powys Fadog
*Gruffudd ap Madog ap Gruffudd neu Gruffudd Maelor II, ŵyr Gruffudd Maelor I
Gruffudd Maelor

Roedd **Gruffudd Maelor** yn enw ar ddau o dywysogion Powys Fadog:

 
* Gruffudd Maelor I (1160 – 1191)
* Gruffudd Maelor II (1236 – 1269)
Pedair Afon Paradwys

Yn ôl y traddodiad Beiblaidd a geir yn Llyfr Genesis roedd **Pedair Afon Paradwys** yn llifo allan i'r byd o Ardd Eden. Yn yr ardd honno, y Baradwys Ddaearol, mae Afon Eden. Wrth i'r afon honno lifo allan o ardd Baradwys roedd hi'n ymrannu'n bedair ffrwd, sef afonydd Pishon (neu 'Pison'), Gihon, Hidecel ac Ewffrates:

:'Yr oedd afon yn llifo allan o Eden i ddyfrhau'r ardd, ac oeddi yno yr oedd yn ymrannu'n bedair. Enw'r afon gyntaf yw Pison; hon sy'n amgylchu holl wlad Hafila, lle y ceir aur; y mae aur y wlad honno'n dda, ac yno y ceir bdeliwm a'r maen onyx. Enw'r ail yw Gihon; hon sy'n amgylchu holl wlad Ethiopia. Ac enw'r drydedd yw Hidecel; hon sy'n llifo o'r tu dwyrain i Asyria. A'r bedwerydd afon yw Ewffrates.' (Gen 2:10-14 yn *Y Beibl Cymraeg Newydd*)

Roedd Afon Pishon yn amgylchynu gwlad Hafila (Arabia), lle roedd aur, onyx a resin aromataidd i'w cael. Llifai Gihon o gwmpas gwlad Kush (Yr Aifft uchaf) neu Ethiopia; diau mai Afon Nîl a olygid. Mae lle i gredu fod Hidecel neu 'Hiddekel' yn enw hynafol ar Afon Tigris ym Mesopotamia lle ceir y pedwaredd afon, Ewffrates. Mae mapiau o'r Oesoedd Canol yn dangos y pedair afon hyn.

Categori:Afonydd
Categori:Llyfr Genesis
Rhannu (mathemateg)

Mewn mathemateg, yn enwedig mewn rhifyddeg elfennol, gweithrediad sy'n wrthdro i luosi yw **rhannu**.

Yn benodol, os yw *c* lluosi â *b* yn hafal ag *a*, a ysgrifennir:
:c \times b = a
lle nad yw *b* yn sero, yna mae *a* rhannu â *b* yn hafal ag *c*, a ysgrifennir:
:\frac ab = c
Er enghraifft, mae
:\frac 63 = 2
gan fod
:2 \times 3 = 6\,.

Yn y mynegiad uchod, dywedwn mai *a* yw'r **rhannyn**, *b* yw'r **rhannydd** ac *c* yw'r **cyniferydd**.

Ni ddiffinir rhannu â sero (hynny yw, ni all y rhannydd *b* fod yn hafal â sero).

## Nodiant 
Gellir ysgrifennu "*a* rhannu â *b*" fel a ganlyn:
:\frac ab.
neu
:a/b.\,
neu
:*a*⁄*b* .

Weithiau, mewn gwaith elfennol, gwelir:
:a \div b.
yn ogystal. Defnyddir \div fel arfer y gynrychioli'r gweithrediad rhannu, er enghraifft ar fotwm cyfrifiannell.

Mewn sawl gwlad Ewropeaidd, ysgrifennir "*a* wedi ei rannu â *b*" fel *a* : *b*. Fodd bynnag, defnyddir y gorwahannod ":" i ddynodi'r gymhareb rhwng *a* a *b* yn lle.

## Gweler hefyd 
* Rhannu (electroneg)
* Ffracsiwn
* Cilydd
* Rhannu hir
* Rhif cyfansawdd

Categori:Mathemateg elfennol
Gruffudd Maelor I

de|170px|de|Arfbais Gruffudd Maelor I

**Gruffudd Maelor I**  neu **Gruffudd ap Madog ap Maredudd** (bu farw 1191) oedd tywysog cyntaf Powys Fadog.

## Bywgraffiad
Pan fu farw ei dad, Madog ap Maredudd yn 1160 rhannwyd Teyrnas Powys. Derbyniodd Gruffudd gantrefi Maelor ac Iâl, ac yn ddiweddarach ychwanegodd  Nanheudwy, Cynllaith Owain a Mochnant pan fu farw ei hanner brawd Owain Fychan yn 1187. Yn nes ymlaen gallodd gipio Cyfeiliog oddi ar ei neiaint Owain a Meurig.

Priododd Angharad, merch Owain Gwynedd. Mae Gerallt Gymro yn cofnodi ei fod wedi cael ei berswadio gan yr eglwys i ysgaru Angharad yn 1188; gan fod Owain Gwynedd yn frawd i fam Gruffudd roedd y berthynas rhyngddynt yn rhy agos i ganiatau priodas yn ôl rheolau'r eglwys. Mae Brut y Tywysogion yn ei ddisgrifio fel *Yr haelaf o holl tywyssogion kymry*. Gadawodd ddau fab, Madog ac Owain.

## Llyfryddiaeth
*John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau 1191
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Cyniferydd

bawd|alt=12 apples divided into 4 groups of 3 each.|Pan rennir 12 afal rhwng 3 person, y cyniferydd yw 4. 12 / 3 = 4.
Mewn rhifyddeg, y **cyniferydd** (Saesneg: *quotient*) yw'r swm a gynhyrchir pan gaiff dau rif eu rhannu; ar lafar gwlad, defnyddir y gair "ateb". Defnyddiwyd y term am y tro cyntaf yng *Ngeiriadur Saesneg-Cymraeg* John Walters yn 1780. Ond mae'r cysyniad yn llawer hŷn na hynny: *quotiens* yw'r gair Lladin (ynganiad: *kwoʊʃənt*), sy'n golygu "nifer o weithiau".

Defnyddir cyniferedd yn aml o fewn mathemateg, ac weithiau cyfeirir at fel "ffracsiwn" neu "gymhareb". Er enghraifft, pan rennir ugain (sef y 'rhannyn') gyda thri (y 'rhannydd'), y cyniferydd yw chwech a dau draean. Yn yr ystyr hwn, y cyniferydd yw'r gymhareb rhwng y rhannyn a'i rannydd.

## Nodiant
Yn aml, gwelir y cynhwysydd fel dau rif, neu ddau newidyn, wedi'i rannu â llinell lorweddol. Mae'r geiriau "rhannyn" a "rhannydd" yn cyfeirio at y rhannau unigol, tra bod y gair "cyniferydd" yn cyfeirio at y cyfan.

\dfrac{1}{2} \quad
\begin{align} 
& \leftarrow \text{rhannyn  neu  rhifiadur (numerator)} \\ 
& \leftarrow \text{rhannydd  neu  enwadur (denominator)} 
\end{align}
\Biggr \} \leftarrow \text{cyniferydd}

## Cyniferydd dau gyfanrif
Y diffiniad o rif cymarebol yw: y cyniferydd o ddau gyfanrif, cyn belled nad yw'r enwadur yn sero.

Diffiniadau mwy ffurfiol:

: Mae'r rhif real *r* yn gymarebol (*rational*) os, a dim ond os, y gellir ei fynegi fel cyniferydd dau gyfanrif, gydag enwadur nad yw'n sero. Mae rhif real nad yw'n gymarebol yn anghymarebol.

Yn fwy ffurfiol:

:os yw *r* yn rhif real, yna mae *r* yn gymarebol ⇔ ∃ cyfanrif *a* a *b*, fel bod r = \frac a b a  b \neq 0.

Darganfuwyd bodolaeth rhifau anghymarebol - rhifau nad ydynt yn gyniferydd o ddau gyfanrif - yn gyntaf mewn geometreg, mewn pethau megis y gymhareb o hyd groeslin sgwâr â hyd ei ochr.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhifau real
Categori:Rhannu (mathemateg)
HTML

**HTML**, sef acronym am **Hyper Text Markup Language**, yw'r brif iaith i ysgrifennu tudalennau gwe. Mae'n darparu modd i ddisgrifio strwythur y testun mewn dogfen, gan ddynodi'r testun fel penawdau, paragraffu, rhestri ac yn y blaen, ac i ymestyn ar y testun hyn gyda delweddau, ffurflenni rhyngweithiol a gwrthrychau eraill.

Ysgrifennir HTML gyda labeli a elwir yn *tag*. Amgylchynir pob tab gyda `` a ``, e.e. ``.

Dyma enghraifft fer o ddogfen HTML:

```html4strict

Dyma esiampl o dudalen HTML

Dyma pennawd lefel 1
Dyma baragraff.

```

## Darllen pellach 
* Tudalen swyddogol HTML gan y W3C
* Gwers HTML gan Ysgolion y W3C

Categori:Dylunio gwefannau
Categori:Ieithoedd cyfrifiadurol
Kurow

:*Am y pentref yng Ngwlad Pwyl, gweler Kurów.*
Tref yn rhanbarth Otago ar Ynys y De yn Seland Newydd yw **Kurow**. Saif ar lannau Afon Waitaki, 55&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Oamaru.

200px|dim|bawd|Lleoliad Kurow yn Seland Newydd.

## Dolen allanol
* Gwybodaeth am Kurow 

Categori:Trefi Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Cascading Style Sheets

Yng nghyfrifiaduro, mae **Cascading Style Sheets** yn iaith *stylesheet* sy'n disgrifio edrychiad dogfen o iaith *markup*. Caiff ei ddefnyddio gan mwyaf gyda dogfennau HTML neu (X)HTML.

Defnyddir CSS gan awduron a defnyddwyr tudalennau gwe i ddiffinio lliwiau, ffontiau, a chynllun y dudalen. Fe'i dyluniwyd i alluogi'r ymwahanu cynnwys y ddogfen (a ysgrifennir yn HTML neu debyg) gyda chyflwyniad y ddogfen (a ysgrifennir yn CSS). Gall hyn wneud y ddogfen yn fwy hygyrch, a rhoi fwy o reolaeth dros y cyflwyniad.

Categori:Dylunio gwefannau
Categori:Ieithoedd cyfrifiadurol
Abaty Clairvaux

**Abaty Clairvaux** oedd yr abaty a sefydlwyd ym 1115 gan Sant Bernard o Clairvaux, sefydlwr Urdd y Sistersiaid. Yn ei ddydd roedd Clairvaux yn un o'r abatai pwysicaf yng Ngorllewin Ewrop. Fe'i lleolwyd mewn dyffryn coediog (daw'r enw Ffrangeg o'r Lladin *clara vallis*, "dyffryn hardd") ger Bar sur Aube, yn Val d'Aube yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc.

Cafodd yr hen abaty ei ddifetha'n llwyr ym 1791 yn ystod y Chwyldro Ffrengig a dymchwelwyd yr adfeilion ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Y cwbl sy'n aros heddiw yw ambell darn o fur o'r sefydliad cyntaf (Clairvaux 1: y *Monasterium Vetus*, 1115-1135), adfeilion clwysty o gyfnod Clairvaux 2 (1135-1708) a muriau'r clwysty clasurol diweddarach (Clairvaux 3: 1708-1792).

200px|bawd|dim|Cynllun o'r abaty

Roedd Clairvaux yn fam-abaty i sawl tŷ Sistersaidd yng Nghymru:

*Abaty Hendy-gwyn ar Daf (1140)
*Abaty Cwm Hir (1143)
*Abaty Cymer (1198)
*Abaty Ystrad Fflur (1164)
*Abaty Llantarnam (1175)
*Abaty Aberconwy (1186)
*Abaty Ystrad Marchell (1170)
*Abaty Glyn y Groes (1200)
*Abaty Tracton (1224)
*Abaty Margam (1147)

Categori:Tai Sistersiaidd
Categori:Tai crefydd Ffrainc
Pla

Gall **pla** olygu:

*Clefyd peryglus a heintus a all ysgubo drwy ranbarth daearyddol gan effeithio ar gyfran sylweddol o'r boblogaeth.
* Pla (organeb), anifail neu blanhigyn sy'n boendod oherwydd ei nifer a'i effaith ar yr amgylchedd a/neu amaethyddiaeth.

Ceir sawl enghraifft o bla yn yr ystyr gyntaf. Dyma rai a gafodd effaith fawr ar hanes Cymru, Prydain ac Ewrop:
*Y Pla Du - dyma'r Pla mwyaf cyfarwydd, a drawodd Ewrop ganol y 14g
*Y Fad Felen neu'r Pla Melyn - pla a ddaeth i Gymru yn y 6g
*Pla Mawr Llundain - 1665-66

Gweler hefyd:
**La Peste* (*Y Pla*) - nofel gan Albert Camus
**Y Pla* - nofel gan William Owen Roberts
Morisgiaid

[bawd|300px|Morisgiaid yn gadael [Valencia, gan Pere Oromig]]

Mwslemiaid a orfodwyd i gyffesu Cristnogaeth ar ôl i frenhinoedd Castille oresgyn teyrnasoedd Mwslemaidd Al-Andalus yn ne Sbaen ar ddiwedd yr Oesoedd Canol oedd y **Morisgiaid** (Sbaeneg, enw unigol, *Morisco*).

Roedd nifer o Fwslemiaid yn ardaloedd fel Andalucía yn dal i fyw yn Sbaen ar ôl y goresgyniad. Yn ystod y 15g fe'u gorfodwyd i dderbyn Cristnogaeth neu ffoi i alltudiaeth. Dewisai nifer aros yn Sbaen a chyffesu Cristnogaeth yn gyhoeddus tra'n proffesu Islam yn eu tai. Ar ddechrau'r 16g penderfynodd llywodraeth Sbaen eu troi nhw allan o'r wlad ac rhwng 1609 a 1614 gorfodwyd tua 500,000 ohonyn nhw i ffoi. Ymsefydlodd y mwyafrif yn y Maghreb (gogledd Affrica). Gwnaethent gyfraniad arbennig i ddiwylliant y gwledydd hynny, yn arbennig yn Tiwnisia, gan ddod â cherddoriaeth a phensaernïaeth arbennig gyda nhw, ffrwyth y croesffrwythloni rhwng y traddodiadau Islamaidd a Christnogol yn ne Sbaen.

## Gweler hefyd
* Mwriaid

Categori:Al-Andalus
Categori:Ffoaduriaid
Categori:Hanes Sbaen
Categori:Hanes Gogledd Affrica
Categori:Mwslimiaid
Torfaen (etholaeth seneddol y DU)

Mae **Torfaen** yn etholaeth seneddol yn ne-ddwyrain Cymru; mae'n seiliedig ar ffiniau Cyngor Bwrdeistref Torfaen.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

## Ffiniau a wardiau
Mae'r ardal yn cynnwys trefi Cwmbrân, Pont-y-pŵl, a'r ardaloedd cyfagos ac yn ymestyn mor bell i'r gogledd â Blaenafon.

* Abersychan,Blaenafon, Castell-y-bwch, Coed Efa, Croesyceiliog, Cwmbrân, Cwmafon, Fairwater, Garndiffaith, Griffithstown, Henllys, Llanfihangel Llantarnam, Llanfihangel Pont-y-moel, Llanfrechfa, Llanyrafon, New Inn, Pant-teg, Pen Transh, Pont-y-pŵl, Pont-hir, Pontnewydd, Tal-y-waun, Trefddyn, Y Farteg a Sebastopol.

## Aelodau Seneddol 
* 1983 – 1987: Leo Abse (Llafur)
* 1987 – 2015: Paul Murphy (Llafur)
* 2015: Nicklaus Thomas-Symonds (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2020au
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
## Gweler hefyd
*Torfaen (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1983
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Laramie

Dinas yn Wyoming, Unol Daleithiau America, yw **Laramie**. Fe'i lleolir yn Albany County ne-ddwyrain Wyoming, ar lan Afon Laramie; mae'n brifddinas y sir. Sefydlwyd y ddinas yn 1868 pan gyrhaeddodd Rheilffordd yr Union Pacific. Mae'n ganolfan ddiwydiannol a masnachol mewn ardal sy'n adnabyddus am fagu gwartheg, tyfu coed a mwyngloddio. Mae ganddi boblogaeth o 27,204 o bobl.

## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Laramie

Categori:Dinasoedd Albany County, Wyoming
Ieuan Trefor II

Roedd **Ieuan Trefor II**, a adnabyddir hefyd fel **John Trefor**, **Siôn Trefor** a **John Trevaur** (bu farw 1410) yn Esgob Llanelwy rhwng 1394 a 1408 ac awdur Cymraeg Canol a Lladin.

## Bywgraffiad
Ei enw gwreiddiol oedd Ieuan ac fel yna roedd ei gyd-Gymry yn ei alw, ond yn ddiweddarach cymerodd y ffurf Seisnig John a mabwysiadu'r cyfenw Trefor. Mae'r ffaith iddo ddewis y cyfenw hwnnw yn awgrymu mai Trefor, ger Llangollen, oedd ei fan geni.

Roedd ei frawd Adda yn briod â chwaer Owain Glyndŵr, ac apwyntiodd Owain ef yn lysgennad at frenin Ffrainc.

Yn 1408 penodwyd ef yn esgob Cill Rìmhinn (Saesneg: *St Andrews*) yn Yr Alban. Ni allodd gymeryd meddiant o'r esgobaeth, gan fod dau Bab yn gwrthwynebu ei gilydd yn y cyfnod yma, un yn Rhufain a'r llall yn Avignon. Apwyntiwyd Ieuan Trefor i esgobaeth Llanelwy gan y Pab yn Rhufain, ond Pab Avignon roedd yr Alban yn ei gydnabod. Bu farw yn Rhufain ar 10 Ebrill 1410.

Credir gan rai ysgolheigion mai Ieuan Trefor yw awdur un o weithiau safonol y cyfnod yn disgrifio arfau, sef y *Tractatus de Armis* ('Traethawd ynglŷn ag Arfau'). Mae'n bosibl mai ef ei hun a'i gyfieithodd i'r Gymraeg dan y teitl *Llyfr Arveu*. Llyfr arall a briodolir iddo yw *Buchedd Sant Martin*; ceir testun a gopïwyd gan y bardd ac achyddwr Gutun Owain yn 1488 neu 1489. Ar ei ddiwedd ceir y nodyn:
:John Trevor a droes y vvuchedd honn o'r Llading yn Gymraec...

Ond erys cryn ansicrwydd am awduraeth y gweithiau hyn, a dydi pob ysgolhaig ddim yn derbyn eu bod yn waith yr Esgob John Trefor.

Roedd esgobdy Ieaun yn agored i'r beirdd. Ymhlith y rhai a ganodd iddo oedd Iolo Goch; cedwir cywydd ganddo sy'n moli Ieuan ac sy'n cyfeirio at ei daith i'r Alban.

## Llyfryddiaeth
*Evan John Jones (gol.), *Buchedd Sant Martin* (Caerdydd, 1945)

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1410
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Capital Cymru

Gorsaf radio ar gyfer Ynys Môn a Gwynedd yw **Capital Cymru**. Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 11 Rhagfyr 1998 fel **Champion 103**. Rhwng 2009 a 2014, roedd yn defnyddio'r enw **Heart Cymru**, gyda'r enw **Capital Cymru** o 2014 tan 2025. Roedd y rhan fwyaf o'i rhaglenni yn Gymraeg.

Mae'n rhan o gwmni Global Radio.

Fis Ionawr 2025, cyhoeddwyd y byddai'r gwasanaeth ddod i ben y fis canlynol, gydag un wasanaeth uniaith Saesneg yn cymryd ei le.

## Cyflwynwyr lleol
*Kev Bach (Prynhawn dydd Llun i ddydd Gwener, bore dydd Sul)
*Cerian Griffith (Cyflwyno o 10 y bore tan 2 y prynhawn. Arfer cyflwyno ar y penwythnosau - prynhawniau Sadwrn a Sul)
*Lois Cernyw 
*Alistair James (Brecwast dydd Llun i dydd Gwener, bore dydd Sadwrn)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Y cyfryngau yng Ngwynedd
Categori:Y cyfryngau yn Ynys Môn
Categori:Gorsafoedd radio Cymraeg
Categori:Gorsafoedd radio Saesneg
Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1998
Caerlwytgoed

Dinas fechan a phlwyf sifil yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Caerlwytgoed** (Lladin *Letocetum*; Saesneg: **Lichfield**). Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Lichfield. Saif 25&nbsp;km (14 milltir) i'r gogledd o Birmingham. Mae'n enwog am ei chadeirlan, ac mae'n bwysig fel canolfan eglwysig, er nad yw wedi datblygu fel canolfan ddiwydiannol.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 32,219.

## Hanes 
Daw enw *Lichfield* o'r Frythoneg **Leitocaiton*, enw yn cynnwys elfennau cytras â'r geiriau Cymraeg cyfoes *llwyd* a *coed*. Benthyciwyd yr enw hwn gan y Rhufeiniaid fel y Lladin *Letocetum*, a ddatblygodd i elfen gyntaf yr enw modern. Ychwanegwyd yr elfen *field* mewn Saesneg Canol. Cyfeirir at y ddinas ym marddoniaeth Hen Gymraeg fel *Caer Lwytgoed*, yn adlewyrchu tarddiad yr enw (Williams 1945: 6).

Cedwir *Llyfr Sant Chad*, llawysgrif Ladin sy'n cynnwys y darn hynaf Cymraeg ysgrifenedig mewn llyfr sydd wedi goroesi, yng nghadeirlan Caerlwytgoed.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Samuel Johnson
* Eglwys gadeiriol
* Palas yr esgob
* Theatr Garrick
* Tŷ Erasmus Darwin

## Enwogion 
* Elias Ashmole (1617-1692), hanesydd a gwleidydd
* Samuel Johnson (1709-1784), awdur
* Richard Allinson (g. 1958), cyflwynwr radio

## Gweler hefyd 
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
*Letocetum
**Llyfr Sant Chad*

## Ffynonellau 
* Ifor Williams, *Enwau lleoedd* (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1945).

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardal Lichfield
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Llefydd yn Lloegr ag enwau o darddiad Brythoneg
Categori:Trefi Swydd Stafford
Y Fad Felen

Pla mawr yn y 6g oedd **Y Fad Felen** neu'r **Fall Felen** (hefyd 'Pla Melyn'). Yr enw Gwyddeleg arni oedd *Crón Chonnaill* ('y clefyd melynddu'), neu *Buidhe Chonnaill* ('y clefyd melyn'). Yr enw Saesneg oedd "The Yellow Plague of Rhos".

Cofnoda'r *Annales Cambriae* iddi ladd Maelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd a nifer o bobl eraill yn y flwyddyn 547:
:''Mortalitas magna in qua pausat Mailcun rex Genedotae. Unde dicitur, 'Hir hun Wailgun en llis Ros.' Tunc fuit wallwelen.'

Mae'r llawysgrif gynnar *Llyfr Llandaf* yn cyfeirio at i hefyd, dan yr enw *flaua pestis* (gyda'r glos 'Y Vall Velen'). Roedd yn lladd meddyg a chlaf fel ei gilydd ac yn gadael y wlad yn anghyfannedd.

Yn ôl traddodiad llên gwerin cuddiodd Maelgwn yn Eglwys Rhos (rhwng Degannwy a Llandudno). Gwelodd y Fad Felen (sy'n fath o anghenfil ddinistriol yn y traddodiad Cymreig) drwy dwll clo'r eglwys a disgynodd i'r llawr yn gelain yn y fan. Daeth y llinell a ddyfynnir yn yr *Annales Cambriae* yn ddihareb: 'Hir hun Maelgwn yn llys (neu 'eglwys') Rhos'. Mae Gildas yn dweud mai hon oedd un o'r tair cosb enbyd a roddai Duw ar y Brythoniaid i ddial eu camweddau.

Ceir nifer o gyfeiriadau at y Fad Felen yng ngwaith y beirdd, er enghraifft gan Iolo Goch a Iorwerth Fynglwyd. Gwelir cyfeiriadau at y Fad Felen mewn testunau hanes o'r cyfnod modern cynnar, megis gan Charles Edwards yn *Y Ffydd Ddi-ffuant* , a Theophilus Evans yn *Drych y Prif Oesoedd*, ill dau'n ei alw'n 'Fall Felen' ac yn ei ddeall fel cosb gan Dduw am ddrygioni'r genedl, fel y gwnaeth Gildas ganrifoedd ynghynt. Yn ôl Thomas Pennant yn ei *Tours in Wales*, 'yr oedd (y Fad Felen) i gymeryd naill ai ffurf sarff gribog... neu ynte ar lun benyw brydferth, yr hon a laddodd Maelgwyn gyda chipdrem.'

## Cyfeiriadau
Categori:Clefydau heintus
Categori:Epidemigau
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
96.4FM The Wave

Gorsaf radio ar gyfer Abertawe a de orllewin Cymru yw **96.4FM The Wave**.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 30 Medi 1995 ar ôl i Sain Abertawe beidio â ddarlledu ar FM wrth i'r orsaf ddilyn tuedd y cyfnod i rannu'r donfedd ganol ac FM yn ddwy orsaf.

Rhan o gwmni UTV ydyw.

## Cyflwynwyr
*James Allard
*Jonny B
*Pete Baker
*Lucy Bennett
*Paul Fairclough
*Emma Davies
*Paul Edwards
*Phil Hoyles
*Andy Jones
*Kev Lee
*Andy Martindale
*Andy *Badger* Miles (hefyd pennaeth cerddoriaeth ar gyfer Grŵp Radio UTV)
*Mark Powell
**Siany*
*Claire Scott
*Steve *Shawzy* Shaw
*Chris *Smithy* Smith
*Perry Spiller

### Staff Newyddion
*Lexy Blackwell
*Emma Thomas (Golygydd)

## Dolenni Cyswllt 
* 96.4FM The Wave

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Categori:Abertawe
Mynydd Cefnamwlch

Bryn yn Llŷn, Gwynedd, yw **Mynydd Cefnamwlch**. Saif rhwng pentrefi Sarn Mellteyrn, i'r de, a Tudweiliog, i'r gogledd. Mae bwlch yn gorwedd rhyngddo a Carn Fadryn, i'r dwyrain. Llifa Afon Soch, sy'n tarddu wrth waelod ei lethrau dwyreiniol, heibio i'r bryn ar ei ffordd i'r môr yn Abersoch.

bawd|chwith|Ar gopa Mynydd Cefnamwlch

bawd|chwith|Coetan Arthur, Cefnamwlch

Bryn 182m o uchder ydyw o ddifrif, ond 'Mynydd Cefnamwlch' yw ei enw diolch i barch bobl lleol amdano. Saif tua dwy filltir o lannau ogleddol Llŷn, gyda'r brif ffordd rhwng Tudweiliog a Llangwnnadl (B4417, ffordd eilaidd) ar ei hochr ogleddol. Tua hanner milltir ar hyd y ffordd o droed Mynydd Cefnamwlch tuag at Llangwnnadl ceir troad i lawr i'r dde tuag at blasdy Plas ym Mhenllech a'i heglwys hynafol. Yn fforchio o'r B4417 ym Meudu Bigin a throi i gyfeiriad y dwyrain mae ffordd gul tuag at Sarn Mellteyrn, Bryncroes a Botwnnog.

Wrth ddod allan o'r coed sydd ar naill ochr i'r B4417 fe welir Coetan Arthur/Cromlech Cefnamwlch ar y dde mewn cae cyfagos, enghraifft dda o gromlech o'r Oes Neolithig (rhwng 2000 i 4000CC) ac mae'n bosib cerdded ato ac edrych draw ar yr olygfa tuag at Garn Fadryn, Eryri a Môn. Cyn cyrraedd pentref Sarn Mellteyrn mae olion eglwys San Pedr ar y chwith; fe'i dymchwelwyd yn y 1990au.

Gorwedd ystad Cefnamlwch i'r gogledd o'r bryn. Ceir siambr gladdu o Oes yr Efydd ar ei lethrau gogleddol, ger y B4417.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Llŷn
Cwpan Rygbi'r Byd

'''Cwpan Rygbi'r Byd''' yw prif gystadleuaeth rhyngwladol rygbi'r undeb. Cynhelir twrnament bob pedair blynedd ers y bencampwriaeth gyntaf yn 1987 yn Awstralia a Seland Newydd.  Trefnir y gystadleuaeth gan gorff llywodraethol y gamp yn rhyngwladol, World Rugby.

Y pencampwyr presennol yw Seland Newydd enillodd y gystadleuaeth yn 2015 yn erbyn Awstralia. Mae un tîm wedi codi'r tlws 3 gwaith - Seland Newydd, a mae dau tîm wedi codi'r tlws ddwywaith; Awstralia a De Affrica.

Mae'r enillwyr yn derbyn Cwpan Webb Ellis sy'n dwyn enw'r disgybl o Ysgol Rugby lwyddodd, yn ôl y chwedl, i ddyfeisio'r gamp wrth "bigo'r bêl i fyny a rhedeg gydag o".

## Hanes
Roedd rygbi'r undeb yn rhan o Gemau Olympaidd yr Haf ym Mharis ym Mharis 1900, Llundain 1908, Antwerp 1920 ac ym Mharis 1924. Ffrainc enillodd y fedal aur cyntaf, yna Awstralia gyda'r ddwy gystadleuaethn rygbi olaf yn y Gemau Olympaidd yn cael eu hennill gan Unol Daleithiau America, ond ni chafodd rygbi'r undeb ei gynnwys yn y gemau ar ôl 1924

Cafodd Cwpan Rygbi'r Byd ei grybwyll ar sawl achlysur yn mynd yn ôl at y 1950au, ond gyda'r gamp yn parhau i fod yn gêm amatur roedd y rhan fwayf o Undebau'r *International Rugby Football Board* (IRFB) yn erbyn y syniad. Ym 1985, roedd Awstralia, Seland Newydd a Ffrainc o blaid cynnal Cwpan Rygbi'r Byd, ac er nad oeddent yn cael cystadlu oherwydd sancsiynau yn erbyn system apartheid y wlad, roedd De Affrica hefyd o blaid.

Golygai hynny fod y bleidlais yn gyfartal 8-8 ond, wedi i aelod Lloegr acyna  aelod Cymru newid eu meddyliau, cafwyd cytundeb i drefnu Cwpan y Byd am y tro cyntaf ym 1987

## Pencampwriaethau 
## Cyfeiriadau

Byd
Rygbi'r undeb
Categori:Sefydliadau 1987
Tony Benn

Gwleidydd Llafur o Loegr oedd **Anthony Neil Wedgwood "Tony" Benn** (3 Ebrill 1925 – 14 Mawrth 2014). Roedd yn sosialydd argyhoeddiedig ac yn ffigwr amlwg yng ngwleidyddiaeth y Chwith ym Mhrydain yn ail hanner yr 20g. Cefnogodd CND a gwrthododd 'ryfeloedd imperialaidd'.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Llundain, yn fab i'r gwleidydd William Wedgwood Benn (Is-iarll Stansgate ers 1942) a'i wraig, y diwinydd Margaret Eadie.  Cefnder yr actores Margaret Rutherford ydoedd.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Westminster ac yng Ngholeg Newydd, Rhydychen.

Priododd Caroline Middleton DeCamp (m. 2000) yn 1949.  Mae ei fab, Hilary Benn, hefyd yn wleidydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Heddychwyr o Loegr
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Sosialwyr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Categori:Postfeistri Cyffredinol y Deyrnas Unedig
Richard Pennant, Barwn 1af Penrhyn

Roedd **Richard Pennant, Barwn 1af Penrhyn** (1737 - 21 Ionawr 1808) yn dirfeddiannwr, perchennog caethweision a'r gŵr cyntaf i ddatblygu diwydiant llechi Cymru ar raddfa fawr pan gychwynodd Chwarel y Penrhyn.

## Bywgraffiad
Roedd y Pennantiaid o gyff Pennantiaid Bychtwn a Downing yn Sir Fflint. Bu Richard Pennant yn Aelod Seneddol dros Peterfield yn Lloegr o 1761 hyd 1767, yna'n un o Aelodau Seneddol Lerpwl 1767-1780, ac eto o 1784 hyd 1790, pan ildiodd ei sedd i Syr Banastre Tarleton, oedd fel Pennant yn bleidiol i gaethwasiaeth. Yn 1796 ceisiodd am sedd Sir Gaernarfon, ond curwyd ef gan Syr Robert Williams. Yn 1783 crewyd ef yn Farwn 1af Penrhyn yn Swydd Louth yn Iwerddon.

Roedd teulu Pennant yn berchen tiroedd helaeth yn Jamaica, ac yn 1765 priododd Ann Susannah Warburton, aeres teulu Warburton, oedd wedi etifeddu hanner stad y Penrhyn. Yn 1785 prynodd yr hanner arall o'r stad oddi wrth deulu Yonge. Datblygodd Chwarel y Penrhyn i fod y chwarel fwyaf yng Nghymru. Ef oedd y meistr tir cyntaf yng Nghymru i redeg y busnes llechi ei hun, yn hytrach na chymeryd rhent gan bartneriaethau o chwarelwyr. Yn 1798 agorodd Dramffordd Llandegai i gario llechi o’r chwarel i borthladd newydd Porth Penrhyn gerllaw Bangor. Yn 1801 agorodd reilffordd i gymeryd lle'r dramffordd, Rheilffordd Chwarel y Penrhyn, un o’r rheilffyrdd cynharaf.

Dilynwyd ef gan ei gefnder, George Hay Dawkins (1763-1840). Enwyd merch Dawkins, Juliana, a'i gŵr fel cyd-etifeddion yr ystad ar yr amod eu bod yn cymryd y cyfenw Pennant. Yn ddiweddarach daeth gŵr Juliana yn Farwn Penrhyn fel Edward Gordon Douglas-Pennant.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Prydain Fawr
Categori:Barwniaid Penrhyn
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1737
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Marwolaethau 1808