Clwb Rygbi Abertawe

Mae **Clwb Rygbi Abertawe** yn dîm rygbi'r undeb Cymreig sy'n chwarae yn Prifadran Cymru. Mae'r clwb yn chwarae ar Faes Rygbi a Chriced St Helen yn Abertawe ac fe'u gelwir hefyd *Y Crysau Gwynion* gan gyfeirio at liw eu cit cartref a'r Jacs, llysenw am bobl o Abertawe.

## Hanes 
Sefydlwyd y clwb ym 1872 fel tîm pêl-droed y gymdeithas, gan newid i'r côd rygbi ym 1874. Ym 1881 daeth yn un o'r 11 o glybiau sylfaen Undeb Rygbi Cymru.

bawd|250x250px|Tîm Abertawe a enillodd Gwpan Her De Cymru, o'r *Illustrated Sporting and Dramatic News*

### Hyd ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf 
Yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif roedd Clwb Rygbi Abertawe yn glwb hynod lwyddiannus. Am bedwar tymor yn olynol, rhwng tymor 1898/99 hyd dymor 1901/02, Abertawe oedd pencampwyr answyddogol Cymru. Dyma oedd cyfnod anterth seren gyntaf Abertawe, Billy Bancroft O dan gapteiniaeth Frank Gordon byddai'r tîm yn ddiweddarach yn mynd ar rediad diguro o 22 mis, o fis Rhagfyr 1903 hyd at Hydref 1905. Yn ystod y cyfnod hwn roedd yn ymddangos nad oedd Abertawe yn cael chware teg gan ddewiswyr rhyngwladol Cymru. O ystyried eu llwyddiant ar lefel clwb, prin oedd y rhai a dewiswyd i chwarae i Gymru yn y blynyddoedd cynnar o gymharu â chlybiau eraill. Aeth Frank Gordon heb gap trwy gydol ei yrfa. Ar wahân i Billy Trew, Dick Jones a Dicky Owen, yr unig chwaraewyr rhyngwladol eraill yn y tîm oedd y blaenwr Sid Bevan (1 cap), yr asgellwr Fred Jowett (1 cap) a'r maswr Phil Hopkins (4 cap). Roedd Trew (29 cap) yn ganolwr rhagorol a gafodd ei derbyn fel un o'r chwaraewyr pwysicaf yn esblygiad rygbi Cymru,

### Ar ôl y rhyfel hyd y 1990au 
Dim ond llwyddiant cyfyngedig a ddaeth yn ystod y blynyddoedd uniongyrchol ar ôl y rhyfel, er y cafwyd gêm gyfartal nodedig o 6 phwynt yr un yn erbyn Seland Newydd ym 1953 ac yna buddugoliaeth o 9-8 yn erbyn Awstralia ym 1966. Bu'n rhaid disgwyl hyd dymor canmlwyddiant y clwb ym 1973/74, i ddod i frig y Tabl Teilyngdod. Cafodd Abertawe lwyddiant pellach fel pencampwyr y clybiau ym 1979/80, 1980/81, 1982/83 yn ogystal â bod yn enillwyr cwpan Cymru ym 1978.

Ymhlith y chwaraewyr yn ystod y cyfnod hwn roedd Clem Thomas, Billy Williams, Dewi Bebb, Mervyn Davies, Geoff Wheel, David Richards a Mark Wyatt, deiliad record sgoriwr pwyntiau'r clwb gyda 2,740 o bwyntiau wedi'u sgorio rhwng 1976/77 a 1991/92.

### 1990 i ddiwedd y mileniwm 
Gwelodd y 1990au lwyddiant i'r clwb, gan gynnwys bod yn bencampwyr y brifadran ar 4 achlysur (1991/92, 1993/94, 1997/98 a 2000/01) ac enillwyr cwpan Cymru ym 1995 a 1999. Cofnodwyd buddugoliaeth gofiadwy 21-6 dros bencampwyr y Byd, Awstralia, ar Faes St Helen ar 4 Tachwedd 1992. Yn nhymor 1995/96 fe gyrhaeddodd Abertawe gam rownd cynderfynol Cwpan Ewrop. Roedd y cyfnod hwn hefyd yn cynnwys anghydfodau ag Undeb Rygbi Cymru ynghylch y ffordd yr oedd strwythur y gynghrair yn cael ei redeg yng Nghymru yn dilyn troi rygbi'r undeb i fod yn gêm broffesiynol, a ddaeth i ben gyda'r clwb yn gwrthod bod yn rhan o'r gynghrair yn nhymor 1998/99.

### Ers dechrau'r Mileniwm 
Roedd tymor 2003/04 yn un lle gwelwyd newid sylweddol gyda chyflwyniad rygbi rhanbarthol yng Nghymru. Mae Clwb Rygbi Abertawe Cyf, â Chlwb Rygbi Castell-nedd yn gydberchnogion tîm rhanbarthol y Gweilch. O ganlyniad, dychwelodd Clwb Rygbi Abertawe i fod yn dîm amatur. Ers y newid i rygbi rhanbarthol mae sawl chwaraewr wedi chwarae i Glwb Rygbi Abertawe, yn ogystal â'r Gweilch a Chymru gan gynnwys Alun Wyn Jones, Ryan Jones, Scott Baldwin, Nicky Smith, Matthew Morgan, Eli Walker, Gavin Henson a Dan Biggar.

Yn 2014 cafodd yr Y Crysau Gwynion eu gostwng o Uwch Gynghrair Cymru ar ddiwrnod olaf y tymor, er gwaethaf curo Castell-nedd yn St Helen. Bu pwynt bonws i Aberafan yn ddigon i ddanfon Abertawe i lawr i Bencampwriaeth SWALEC. Ysgogodd hyn ailwampiad llwyr o’r clwb gyda Stephen Hughes yn cymryd swydd y Cadeirydd, Keith Colclough yn Rheolwr Gyfarwyddwr a Richard Lancaster yn arwain tîm hyfforddi o gyn-chwaraewyr gan gynnwys Rhodri Jones, Chris Loader a Ben Lewis. Yn eu tymor cyntaf fe fethodd Abertawe ennill dyrchafiad yn ôl i'r Uwch Gynghrair, gan orffen yn yr ail safle. Ond o ganlyniad i newid strwythur y cynghrair fe'u dyrchafwyd yn nhymor 2015/16 gyda Merthyr, RGC 1404 a Bargoed.

Cafodd Abertawe drafferth i addasu i’r Uwch Gynghrair yn eu dau dymor cyntaf yn ôl ar yr haen uchaf er gwaethaf rhestr anafiadau llethol, dangosodd tymor 1917/18 lawer o addewid gyda’r ochr yn recordio pum buddugoliaeth, gêm gyfartal a 10 pwynt bonws am golli’r gêm o fewn 7 pwynt.

Bu'n rhaid gohirio tymor 2019/20 a 2020/21 oherwydd COVID-19

## Merched Clwb Rygbi Abertawe
Ar gyfer tymor 2016/17 sefydlwyd tîm Merched Clwb Rygbi Abertawe ac ers hynny maent wedi ennill yr Uwch Gynghrair gefn wrth gefn. Yn 2019 fe wnaethant ennill Cwpan y Merched am y trydydd tymor yn olynol. Maent hefyd yn darparu craidd o chwaraewyr i garfan merched Cymru.

## Llwyddiannau 
Trechodd Clwb Rygbi Abertawe Seland Newydd 11-3 ddydd Sadwrn 28 Medi 1935, gan ddod yr ochr clwb gyntaf erioed i guro'r Crysau Duon. Fe wnaeth y fuddugoliaeth hefyd eu gwneud y tîm clwb cyntaf i guro pob un o'r tri thîm teithiol mawr i Brydain. Roeddent eisoes wedi curo Awstralia ym 1908 a De Affrica ym 1912.

Ym mis Tachwedd 1992, trechodd Clwb Rygbi Abertawe bencampwyr y byd Awstralia 21–6, pan chwaraeodd Awstralia eu gêm gyntaf o’u Taith Gymreig.

Pencampwyr Prifadran Cymru yn:

* 1991/1992
* 1993/1994
* 1997/1998
* 2000/2001

Pencampwyr Cwpan Her URC yn:

* 1977/1978
* 1994/1995
* 1998/1999

Pencampwyr Tabl Teilyngdod Whitbread yn:

* 1980/1981

Pencampwyr Tlws Saith Pob Ochr Cymru yn:

* 1982
* 1989
* 1991
* 1995

## Llewod Prydeinig a Gwyddelig 
Dewiswyd y cyn-chwaraewyr canlynol ar gyfer sgwadiau teithiol Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig wrth chwarae i Glwb Rygbi Abertawe.

## Capteiniaid Rhyngwladol Cymru 
Bu'r cyn-chwaraewyr canlynol yn gapten ar dîm undeb rygbi cenedlaethol Cymru wrth chwarae i Glwb Rygbi Abertawe.

## Cyn-chwaraewyr nodedig eraill 
Mae'r chwaraewyr a restrir isod wedi chwarae i Abertawe a hefyd wedi chwarae rygbi rhyngwladol.

*  Fred Andrews

*  Chris Anthony

*  Paul Arnold

*  William Richard Arnold

*  Jack Bancroft

*  Dewi Bebb

*  Huw Bennett
*  Sid Bevan
*  Ben Beynon
*  Eddie Beynon
*  Dan Biggar
*  Edward Bishop
*  Len Blyth
*  Roger Blyth
*  Bleddyn Bowen
*  George Bowen
*  William Bowen
*  Ian Buckett
*  Colin Charvis
*  Barry Clegg
*  Anthony Clement
*  Maurice Colclough
*  Malcolm Dacey
*  Claude Davey
*  George Davies
*  Hopkin Davies
*  Howard Davies
*  Idwal Davies
*  Parch Jenkin Alban Davies
*  Leslie Davies
*  Mark Davies
*  Mervyn Davies
*  Sam Davies
*  Sgili Davies
*  Stuart Davies
*  Terry Davies
*  Willie Davies
*  Tom Day
*  Lewis Dick
*  Tom Deacon
*  Alun Donovan
*  Dan Dorsey
*  Pat Dunkley
*  Arthur Emyr
*  Ben Evans
*  D B Evans
*  Islwyn Evans
*  Trefor Evans
*  Walter Rice Evans
*  Stuart Evans
*  John Fauli
*  Norman Gale
*  Scott Gibbs
*  Samuel Goldsworthy
*  Frank Gordon
*  James Griffiths
*  David Gwynn
*  William Gwynn
*  Rowe Harding
*  George Hayward
*  Gavin Henson
*  Harry Hiams
*  Richard Hibbard
*  Bert Hollingdale
*  Kevin Hopkins
*  Phil Hopkins
*  Tom Hopkins
*  William Howell
*  Dick Huxtable
*  David James
*  Evan James
*  Tom Jackson
*  Albert Jenkin
*  David Jenkins
*  Garin Jenkins
*  Howell John
*  Alun Wyn Jones
*  Dick Jones 
*  Dai Jones
*  Howie Jones
*  Joe Jones
*  Robert Jones
*  Roy Jones
*  Ryan Jones
*  Dil Johnson
*  Will Joseph
*  Fred Jowett
*  Mark Keyworth
*  Jim Lang
*  John Leleu
*  Bryn Lewis
*  Geraint Lewis
*  Howell Lewis
*  Brian Lima
*  Christian Loader
*  Eddie Long
*  Phil Llewellyn
*  Haydn Mainwaring
*  Sililo Martens
*  Robin McBryde
*  William McCutcheon
*  Gwilym Michael
*  John Meredith
*  Frank Mills
*  Andy Moore
*  Steve Moore
*  Dai Morgan
*  Eddie Morgan
*  Edgar Morgan 
*  Ivor Morgan
*  Guy Morgan
*  Kevin Morgan
*  Matthew Morgan
*  Paul Moriarty
*  Richard Moriarty
*  George Morris
*  Darren Morris
*  Ivor Morris
*  Ronnie Morris
*  Albert Owen
*  Dicky Owen
*  Stuart Parfitt
*  Dai Parker
*  Tom Parker
*  Will Parker
*  Frank Palmer
*  Harry Payne
*  Tom Prydie
*  Richie Pugh
*  Frank Purdon
*  Horace Phillips
*  Dan Rees
*  Doug Rees D
*  Evan Rees
*  Idwal Rees
*  Joe Rees
*  Richard Rees
*  Alan Reynolds
*  Dai Richards
*  Evan Richards
*  Matthew Robinson
*  Clive Rowlands
*  Mike Ruddock
*  Fred Scrine
*  David Samuel 
*  John Samuel
*  Tony Swift
*  Haydn Tanner
*  Don Tarr
*  Bleddyn Taylor
*  Mark Taylor
*  Arwel Thomas
*  Bob Thomas
*  Clem Thomas
*  Dai Thomas
*  Dai Thomas
*  Watcyn Thomas
*  Rory Thornton
*  Mark Titley
*  William Towers
*  Billy Trew
*  Eli Walker
*  Mark Wyatt
*  David Weatherley
*  Richard Webster
*  David Weaver
*  Geoff Wheel
*  Aled Williams
*  Brynmor Williams
*  Billy Williams
*  Clive Williams
*  Tom Williams
*  Tudor Williams
*  Nik Witkowski
*  Dai Young

## Gemau yn erbyn gwrthwynebwyr rhyngwladol 
## Llyfryddiaeth 
* 

## Cyfeiriadau 
Abertawe
Categori:Clwb Rygbi Abertawe