open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tramffordd y Gogarth

Tramffordd hanesyddol led 3 troedfedd 6 modfedd ar Ben y Gogarth, Llandudno, gogledd Cymru, yw **Tramffordd y Gogarth** (Saesneg: *Great Orme Tramway*). Mae'n rhedeg o orsaf yn rhan uchaf tref Llandudno i'r caffi a gwylfa ar y copa, gyda gorsaf arall hanner ffordd i fyny lle mae rhaid i deithwyr newid i dram arall. Mae'r cerbydau'n cysylltiedig i'r gablen trwy'r amser, felly tramffordd ffwniciwlar yw hi.

## Oriel luniau

GogarthLB09.jpg
GogarthLB10.jpg
GogarthLB10.jpg
GogarthLB11.JPG
GogarthLB12.JPG

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* greatorme.org
* Hanes

Categori:Pen y Gogarth
Gogarth
Categori:Rheilffyrdd ffwniciwlar
Gogarth
Categori:Sefydliadau 1896
Gogarth
Maes-e

Gwefan Gymraeg boblogaidd ar ffurf fforwm trafod oedd **maes-e**, a sefydlwyd gan Nic Dafis ar 18 Awst 2002. Gellir trafod yn Gymraeg bopeth dan haul, gan gynnwys cerddoriaeth, cyfrifiadureg, gwleidyddiaeth, llenyddiaeth, a materion cyfoes. Cafodd y wefan ei henwi ar ôl cân o'r un enw gan y band Datblygu. Gweinyddwyd y wefan gan Nic Dafis tan 31 Rhagfyr 2007 pan drosglwyddwyd hi i ddwylo Hedd Gwynfor ar 1 Ionawr 2008.

Ers 2017 mae'r wefan yn bodoli fel archif ond nid yw'n bosib i gofrestru cyfrifon newydd.

## Dolenni allanol
*Gwefan maes-e

Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2012
Pab Ioan XXIII

Bu Pab Sant **Ioan XXIII** (ganwyd **Angelo Giuseppe Roncalli**) (25 Tachwedd 1881 – 3 Mehefin 1963) yn Bab yr Eglwys Gatholig Rufeinig rhwng 28 Hydref 1958 a'i farwolaeth ar 3 Mehefin 1963. Ei weithred pwysicaf oedd ymgynnull Ail Gyngor y Fatican ym 1962; daeth hyn i ben ym 1965, yn nheyrnasiad ei olynydd Pawl VI.

Ar 27 Ebrill 2014 gwnaed Ioan XXIII, ynghyd â phab mwy diweddar, Ioan Pawl II, yn sant gan Bab Ffransis.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Clerigwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Lombardia
Categori:Seintiau o'r Eidal
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Pab Pawl VI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 21 Mehefin 1963 hyd ei farwolaeth oedd **Pawl VI** (ganwyd **Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini**) (26 Medi 1897 – 6 Awst 1978).

Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Clerigwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Termau llenyddol

:*Gweler hefyd: Termau iaith*.
Dyma restr o dermau sy'n ymwneud â llenyddiaeth.

## A
*Acen
*Alegori
*Almanac
*Apocryffa
*Anterliwt
*Araith
*Arwrgerdd
*Arwyrain
*Awdl
*Awen

## B
*Baled
*Bardd
**Bardd gwlad
*Barddas
*Barddoniaeth
*Beirdd y Tywysogion
*Beirdd yr Uchelwyr
*Beirniadaeth Lenyddol
*Blodeugerdd
*Brud / Brut
*Bugeilgerdd
*Bwrlesg

## C
*Canon
*Canu arwrol
*Canu caeth
*Canu Darogan
*Canu mawl
*Canu'r Bwlch
*Canu rhydd
*Carol
**Carol dan bared
**Carol Haf
**Carol Plygain
*Cerdd Dafod
*Clasur
*Clêr
*Cofiant
*Comedi
*Corws
*Cronicl
*Cwndid
*Cyfarwydd
*Cyflythreniad
*Cyffelybiaeth
*Cynghanedd
*Cylchgrawn
*Cynfardd
*Cywydd

## Ch
*Chwedl

## D
*Dadeni
*Dadolwch
*Dameg
*Darogan
*Delwedd
**Deus ex Machina*
*Dihareb
*Drama
*Dychan
*Dyfalu
*Dyneiddiaeth
*Dyri

## E
*Englyn
*Eironi
*Eisteddfod
*Emyn
*Epigram

## Ff
*Ffars
*Ffuglen
*Ffuglen wyddonol

## G
**Genre*
*Gogynfeirdd
*Gorhoffedd
*Gorsedd y Beirdd
*Gramadeg
*Gramadegau'r penceirddiaid
*Gwawdodyn
*Gwers Rydd
*Gwireb
*Gwyddoniadur

## H
*Haiku
*Hen Benillion
*Hengerdd
*Hir-a-thoddaid
*Hunangofiant
*Hwiangerdd

## L
*Limrig

## Ll
*Llatai
*Llawysgrif
*Llên gwerin
*Llenyddiaeth
*Llyfryddiaeth

## M
*Marwnad
*Marwysgafn
*Mesur
**Pedwar mesur ar hugain Cerdd Dafod
*Mydryddiaeth
*Mynegair

## N
*Nofel

## O
*Odl
*Odl ddwbl
*Onomatopoeia

## P
*Pamffled
*Parodi
*Pencerdd
*Penillion Telyn
*Proest
*Prydydd
*Pryddest

## Rh
*Rhamant
*Rhamantiaeth
*Rhethreg
*Rhieingerdd
*Rhigwm
*Rhyddiaith

## S
*Sangiad
*Saga
*Salm
*Soned
*Stori arswyd
*Stori dditectif
*Stori fer
*Stori iasoer

## T
*Telyneg
*Toddaid
*Traethawd
*Traethodl
*Trasiedi
*Triban
*Trioedd
*Trosiad

## V
**Vida*
**Vita*

## Y
*Ymson
*Ysgrif


Categori:Llenyddiaeth
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
ß

frame|Y lythyren "ß" *Eszett* mewn gwahanol teipysgrifau

Clymlythyren a ddefnyddir yn yr iaith Almaeneg i gynrychioli'r gytsain ddwbl "s" yw **ß**. Ei henw Almaeneg yw '''''*** (a elwir hefyd yn ***', sef "s finiog"). Mae'r *Eszett* yn llythyren swyddogol yr wyddor yn yr Almaen ac Awstria; yn y Swistir, ni ddefnyddir yr *Eszett* o gwbl, dim ond "ss". 

## Hanes
Does dim consensws dros wreiddiau'r glyff hwn. Golyga ei enw, '''' yn syml, S-Z. Awgryma hyn gysylltiad gyda'r "s hir ac z" (ſʒ) ond mae'r sgript Lladin hefyd yn gyfarwydd gyda'r glymlythren "s hir dros s grwm" (ſs). Gan i'r Almaen ddefnyddio stript Gothig hyd at yr 1940au, prin iawn y defnyddiwyd y teipwynebau yma mewn llythrennau bras a daeth fersiwn prif lythryen o'r '** byth i ddefnydd cyffredin, er i drafodaethau dros ei chreu fod yn gyffredin ers ddiwedd 19g.

O ganlyniad, yr eilydd ar gyfer fersiwn llythyren bras wrth deip-argraffu oedd yr SZ gwreiddiol (**' → '''', oedd yn wahanol i'r Masse → '**) ac yn hwyrach SS (**' → ''''). Defnyddio'r SS hyd yma yw'r unig eilydd ar gyfer y lythyren wrth ei sgwennu fel prif lythyren yn ôl yr orthograff swyddogol '''' yn yr Almaen ac Awstria

## Cyfoes
Ers 2008 mae'r fersiwn llythren mawr (ẞ) o'r glyff Eszett yn rhan o Unicode gan ymddangos mewn mwy nag un teipwyneb. Nid yw eto wedi llifo i ysgrifennu ar lawr gwlad. Mae allweddell Almaeneg safonnol newydd (DIN 2137-T2) wedi cynnwys y prif lythyren ß ers 2012. Ers 2024 mae'r Eszett mawr yn cael ei ffafrio'n swyddogol pan mae glyff ar gael yn lle SS, ond mae'r SS yn dal yn dderbynol.

I nifer o Gymry bydd y lythyren Eszet yn gyfarwydd ar fathodyn tîm pêl-droed cenedlaethol yr Almaen yn y gair *Fußball* ac ar arwyddion stryd lle gwelir y gair *Straße* ("stryd").

WaldstraßePirna.JPG|Fersiwn ddi-glymlythyren ſs ar arwydd ffordd yn Pirna, Sacsoni
Berliner Straße.JPG| Ffurf Antiqua (sgript Gothig) o'r clymlythren ſz ar arwyddion ffordd Berlin
Schloßſtraße, Schloßhof - street signs in 2008.jpg| Ffont Blackletter o'r clymlythyren ſz arwydd ffordd, Erfurt
Nürnberg Straße.jpg|Ffont Sulzbacher ar arwyddion ffyrdd Nürnberg
MainzStrSchilder.jpg|Dau wynebteip gwahanol, ar arwydd goch ac yn las yn Mainz. Mae'r arwydd goch yn sillafu *Straße* gydag *ſs*, a'r arwydd las yn defnyddio'r sgript Gothig safonnol gyda'r clymlythyren *ſz*.
Zeichen 220-20 - Einbahnstraße (rechtsweisend), StVO 1992.svg|Ffont Sulzbacher ar yr arwydd *Einbahnstraße* ("stryd un ffordd")

Categori:Almaeneg
Categori:Clymlythrennau
Pab Ioan Pawl I

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 26 Awst 1978 hyd ei farwolaeth ar 28 Medi yn yr un flwyddyn oedd **Ioan Pawl I** (ganwyd **Albino Luciani**) (17 Hydref 1912 - 28 Medi 1978).

Awdur oedd Luciani.

Bu farw'n sydyn, dim ond 33 diwrnod ar ôl cael ei ethol yn Bab. Cafodd ei fendithio yn Sgwâr Sant Pedr ar 4 Medi 2022.

## Llyfryddiaeth 
* *Illustrissimi* (1976)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Clerigwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Wales, Swydd Efrog

:*Gweler hefyd Wales (gwahaniaethu).*

Pentref a phlwyf sifil yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Wales**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Rotherham. Saif yn agos iawn at Draffordd yr M1.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 7,069.

Mae ganddo yr un enw â Chymru yn Saesneg, o wreiddyn Germanaidd â'r ystyr "estron", a chredir felly i bobl Geltaidd (y Brythoniaid) fyw yno cyn dyfodiad y Saeson ar ddechrau'r 6g.

Ceir trefi a phentrefi o'r enw *Wales* yng Ngogledd America hefyd.

## Enwogion
*Syr William Hewet, Maer Llundain ym 1559

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham
Categori:Pentrefi De Swydd Efrog
Categori:Plwyfi sifil De Swydd Efrog
Harold Wilson

**James Harold Wilson, Barwn Wilson o Rievaulx**, KG, PC, OBE, FRS (11 Mawrth 1916 – 24 Mai 1995), oedd Prif Weinidog y Deyrnas Unedig mewn llywodraeth Lafur rhwng 1964 i 1970 a 1974 i 1976.

Fe'i ganwyd yn Huddersfield, Swydd Efrog, yn fab i'r chemegydd James Herbert Wilson (1882–1971) a'i wraig Ethel (née Seddon; 1882–1957). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Rhamadeg Neuadd Royds ac yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Priododd Mary Baldwin ar 1 Ionawr 1940.

## Dolenni allanol 
* Harold Wilson ar Wefan 10 Stryd Downing 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Categori:Pobl fu farw o glefyd Alzheimer
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Croesoswallt

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Croesoswallt** (Saesneg: *Oswestry*). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 17,105.

Bu'n dref Gymreig ers canrifoedd, yn wir dywed Gwefan Twristiaeth ardal Amwythig a Chroesoswallt: "Today the influence of Wales is still felt and you'll hear a blend of languages as you browse around." Arferid cyhoeddi papur wythnosol Y Cymro yno tan yn ddiweddar.

Lleolir Ysgol Croesoswallt yn y dref.

## Hanes
Roedd Croesoswallt mewn bodolaeth mor bell yn ôl a 1086, pan gofnodwyd yn Llyfr Domesday i'r siryf Rainald adeiladu castell yng nghantref Mersete. Er bod Croesoswallt yn sefyll i'r dwyrain o Glawdd Offa, daeth nifer o Gymry i fyw yn y dref yn y 11eg a'r 12eg ganrif.  Ymwelwyd â'r dref gan Gerallt Gymro ar ei daith trwy Gymru yn 1188. Derbyniodd Croesoswallt ei siarter gyntaf yn 1189-90, yr hon a elwir 'Y Siarter Gwtta' achos ei hyd; cyfeirir ati fel 'Blancminster' yn y ddogfen. Bwriad y ddogfen oedd cryfhau statws Croesoswallt fel tref farchnad.

Roedd Croesoswallt yn debyg i Berwick-upon-Tweed, yn dref ar ffin Lloegr a newidiodd ddwylo ar achlysuron di-ri yn ystod yr Oesoedd Canol. Pan oedd awdurdod y tywysogion Cymreig ar ei anterth, cipiwyd y dref gan y Cymry, ond ar y cyfan, doedden nhw ddim yn medru cadw'r dref am gyfnod hir cyn i'r brenin Seisnig ei ail-gipio.  Enghraifft o hyn yw camp Madog ap Maredudd yn 1149, pan gipiodd y dref a dechrau adeiladu castell yno; roedd y dref yn rhan o Bowys tan o leiaf 1157, ond wedyn, pasiwyd y dref i'r arglwydd William Fitzalan gyda bendith Harri II. Cipiodd Llywelyn Fawr, Dafydd ap Gruffudd, ac Owain Glyndŵr y dref yn 1233, 1282, ac (ar fwy nac un achlysur) yn y 1400au cynnar yn eu tro. Fe'i llosgwyd gan Glyndŵr ar gymaint o achlysuron nes i'r dref dderbyn y ffugenw 'Pentrepoeth'.

Daeth Croesoswallt yn rhan o Loegr yn unol â'r Ddeddf Uno ym 1536.

## Enwogion
*Edward Kyffin (tua 1558–1603), bardd Cymraeg, brawd Morris Kyffin
*Wilfred Owen (1893-1918), bardd

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Llenyddiaeth
* John Pryce-Jones, *Historic Oswestry* (Shropshire Libraries, 1982); John Pryce-Jones, *Oswestry: Parish, Church and People* (Gwasg Llanforda, 2005).

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig

Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Categori:Trefi Swydd Amwythig
Hanes y Dwyrain Canol

[300px|bawd|Map o'r [Dwyrain Canol.]]
Mae **hanes y Dwyrain Canol** yn dechrau yn y cyfnod cynhanesyddol ac yn cynnwys hanes rhai o'r gwareiddiadau cynharaf oll, e.e. Yr Aifft Hynafol a Mesopotamia.

## Yr 20fed ganrif
Dros y canrifoedd roedd yr Iddewon wedi bod yn byw ar wasgar yn Ewrop. Bu erlynt arnynt datblygodd dymuniad gan yr Iddewon i ddychwelyd i 'wlad yr addewid' a dyma ddechrau Seioniaeth. Ond wrth gwrs roedd Arabiaid Palesteinaidd yn byw ym Mhalesteina ers miloedd o flynyddoedd. Sefydlwydd Israel annibynnol ar 14 Mai 1948 ar waethaf gwrthwynebiad yr Arabiaid.

Daeth olew yn bwysig i wledydd y gorllewin a thrwy hynny Camlas Suez. Yn 1956 gwladolodd Nasser gamlas Suez abu hyn yn achos Argyfwng Suez 1956. Mae'r anghydfod rhwng yr Arabiaid a'r Iddewon yn dal heb ei hateb.


Categori:Y Dwyrain Canol
Dwyrain Canol, Y
Arlywydd yr Eidal

Dyna restr o **Arlywyddion yr Eidal** ers sefydlu Gweriniaeth yr Eidal ym 1946.

* 1946–1948: Enrico De Nicola (1877–1959)
* 1948–1955: Luigi Einaudi (1874–1961)
* 1955–1962: Giovanni Gronchi (1887–1978)
* 1962–1964: Antonio Segni (1891–1972)
* 1964–1971: Giuseppe Saragat (1898–1988)
* 1971–1978: Giovanni Leone (1908–2001)
* 1978–1985: Alessandro Pertini (1896–1990)
* 1985–1992: Francesco Cossiga (1928–2010)
* 1992–1999: Oscar Luigi Scalfaro (1918–2012)
* 1999–2006: Carlo Azeglio Ciampi (ganwyd 1920)
* 2006–2015: Giorgio Napolitano (ganwyd 1925)
* 2015–: Sergio Mattarella (ganwyd 1941)

## Gweler hefyd 
* Brenhinoedd yr Eidal


Eidal, yr
Clwb Rygbi Treforys

Mae **Clwb Rygbi Treforys** yn chwarae yng Nghynghrair Rygbi Cymru.

Maen nhw'n chwarae ym Maes Collen, Heol Gwernen, Treforys.

Treforys
Categori:Treforys
Robert Owen

200px|bawd|Robert Owen
200px|bawd|Robert Owen yn 1845. Portread gan John Cranch.

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler Robert Owen (gwahaniaethu).''

Arloesodd **Robert Owen** (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858) y cysyniad o gymuned gyd-weithredol. Roedd yn sosialydd Iwtopiaidd ac yn awdur.

## Gyrfa
Ganwyd Robert Owen yn y Drenewydd, Powys, yn 1771. Priododd Caroline Dale, merch David Dale a oedd yn berchen ar felinau gwlân yn New Lanark. Prynodd felinau nyddu gwlân eraill yno yn 1799 ac aeth ati i ddiwygio cyfleusterau gwaith y gweithwyr gan leihau eu horiau a darparu gofal meddygol am ddim iddynt. Sefydlodd ysgol hefyd i blant y gweithwyr. Tyfodd y busnes dros y degawdau nesaf nes iddo fod y mwyaf o'i fath yng ngwledydd Prydain. Roedd yn credu'n angerddol ym mhwysigrwydd amgylchedd ac amgylchiadau da i’r gweithwyr, yn wahanol i nifer fawr o berchnogion ffatrioedd eraill.

Galwodd yr adeiladu cymdeithasol hwn yn 'sosialaeth' a chafodd gryn dderbyniad i'w syniadau nes iddo ddechrau beirniadu crefydd a system grefydd y dydd. Gadawodd wledydd Prydain am Indiana yng Ngogledd America yn 1824 gan fuddsoddi ei arian mewn stâd fawr a chychwyn cwmni cydweithredol 'New Harmony'. Erbyn 1827 roedd wedi dychwelyd i wledydd Prydain.

Bu'n ffigwr poblogaidd yn y mudiad undebaeth lafur (1829 - 1835) ac ymwelodd â Pharis yn ystod chwyldro 1848. Ysgrifennodd lyfrau ar hyn, gan gynnwys *Essays on the Principle of the Formation of Human Character* a *A new View of Society*.

### Llencyndod 
Ef oedd y 6ed bachgen allan o 7 o blant. Roedd gan ei dad fusnes bychan fel cyfrwywr. Hanai ei fam o deulu ffarmio llewyrchus. Daeth ei addysg i ben pan oedd yn 10 oed. Ar ôl gweithio mewn siop am ychydig symudodd i Fanceinion.

### Diwedd y daith 
Yn 1858 dychwelodd i'r Drenewydd lle bu farw a chodwyd cofeb iddo yn y dref yn 1902 ym mynwent Eglwys y Santes Fair lle'i claddwyd. Codwyd cerflun iddo yn y dref yn 1956 ac yn 1983 agorwyd amgueddfa goffa iddo.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith Robert Owen 
* *A New View of Society*
* *Book of the New Moral World*
* *Revolution in the Mind and Practice of the Human Race*
* *A Report on the County of Lanark*

### Astudiaethau 
* G. D. H. Cole, *Robert Owen* (1925)
* F. Podmore, *Robert Owen: a biography* (1906)

## Gweler hefyd
*Robert Owen and his Legacy; Gwasg Prifysgol Cymru yn 2011

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Diwygwyr cymdeithasol
Categori:Genedigaethau 1771
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1858
Categori:Pobl o'r Drenewydd
Categori:Sosialwyr o Gymru
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Ogof Paviland

Ogof gynhanesyddol ger Rhosili ar benrhyn Gŵyr () yw **Ogof Pafiland** (neu **Ogof Pen-y-Fai**). Mae'n un o gyfres o ogofâu wedi'u cysylltu, ac a fu'n gartref i bobl yn ystod Hen Oes y Cerrig Uchaf: tua 26,000 o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Mae'n adnabyddus fel y man lle darganfuwyd sgerbwd "Dynes Goch Pafiland", y ffosil dynol cyntaf i'w darganfod (1823). Caiff yr ogof ei hystyried fel yr ogof "gyfoethocaf o'r cyfnod hwn (Hen Oes y Cerrig Uchaf) yn Ynys Prydain", oherwydd natur defodol y claddu. Prin y ceir unrhyw dystiolaeth o fywyd yr adeg hon drwy Ynys Prydain ar wahân i Ogof Pafiland.
250px|bawd|chwith|Ogof Twll yr Afr lle darganfuwyd "Dynes Goch Pafiland" (darlun 1823)
250px|bawd|chwith|Traeth Rhosili

## Darganfyddiadau archaeolegol
Darganfuwyd yno fwyeill llaw o Hen Oes y Cerrig, dannedd bleiddiaid ac esgyrn eirth.

Ond y darganfyddiad pwysicaf oedd sgerbwd corff dynol o Hen Oes y Cerrig a adnabyddir dan yr enw "Dyn Coch Pafiland" (yn wreiddiol: "Dynes Goch Pafiland"). Gwnaed y darganfyddiad hwnnw gan yr hynafiaethydd ac archaeolegydd cynnar William Buckland yn 1823 yn Ogof Twll yr Afr. Credai Buckland ac eraill mai sgerbwd merch ydoedd ond dangoswyd mai gweddillion dyn ifanc tuag 21-25 oed ydyw. Roedd yn byw tua 29,000 o flynyddoedd yn ôl. Paentiwyd ei sgerbwd a lliw *ocr* coch, er mwyn ei amddiffyn rhag pwerau maleisus yn ôl pob tebyg (arfer cyffredin yn y cyfnod hwnnw). Dyma'r gweddillion dynol modern (*Homo sapiens sapiens*) hynaf a ddarganfuwyd ym Mhrydain a'r claddu defodol hynaf y gwyddys amdano yn Ewrop i gyd. Cafwyd penglog mamoth yn ei ymyl ond mae hynny ar goll erbyn hyn.

Ymhlith y darganfyddiadau diweddarach o'r ogof y mae casgliad o bennau gwaywffyn a chrafwyr croen callestr, sydd efallai i'w dyddio i'r cyfnod Aurignasiaidd.

## Cadw
Mae'r heneb hon wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r Rhif SAM unigryw: GM434   Ceir ail ogof yng  
sydd wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r Rhif SAM unigryw: GM504

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Ogof Paviland , Casglu'r Tlysau
*Erthygl am y darganfyddiadau diweddaraf am y sgerbwd ar wefan BBC Cymru

Pafiland
Categori:Hen Oes y Cerrig yng Nghymru
Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Safleoedd archaeolegol Abertawe
Carnifal

[|dde|bawd|260px|Carnaval Loulé, [Portiwgal.]]
Dathliad poblogaidd a gynhelir fel arfer yn y stryd yw **carnifal**. Y carnifal enwocaf yn y byd efallai yw Carnifal Rio de Janeiro ym Mrasil. Ond dethlir carnifalau mewn nifer o wledydd o gwmpas y byd erbyn heddiw, yn cynnwys Cymru.

Mae'r carnifal gair yn dod o'r Lladin *carnem levare* (*dileu cig*) yn wreiddiol, nododd y wledd a gynhaliwyd ar ddiwrnod olaf Carnifal (Mardi Gras), yn union cyn y cyfnod o ymprydio ac ymwrthod y Grawys

## Gweler hefyd 
* Y Brenin Momo
* *Carnifal* (nofel)

## Pictures 

Image:Carnevaleviareggio.jpg|Mae Carnifal Viareggio, ymhlith y rhai mwyaf enwog yn yr Eidal
Image:Borghetto Battle of Oranges - Battaglia delle Arance 2007 - Ivrea.jpg|Y Rhyfel y Oranges, Ivrea Carnifal, Eidal
Image:Rei momo.jpg|Brenin Momo gyda'r Frenhines Carnifal Florianopolis 2005, Brasil

Categori:Carnifalau
Categori:Adloniant
Categori:Diwylliant
Categori:Diwylliant De America
Parc Iago Sant

Parc 57 erw (23 hectar) yn Ninas Westminster, Llundain, ger Palas Buckingham a Phalas San Steffan, yw **Parc Iago Sant** (Saesneg: ''St James's Park''). Fe'i lleolir ar fan mwyaf deheuol ardal Iago Sant, a gafodd ei enwi ar ôl ysbyty i'r gwahangleifion.

450px|dim|bawd|Parc Iago Sant

## Dolenni allanol 
*St. James's Park  Gwefan swyddogol
*Hanes Parc St. James 
*Rhaglen deledu London Landscape (4 munud) am Barc St. James 
*Lluniau o Barc St. James 

Categori:Dinas Westminster
Categori:Parciau Lloegr
D. H. Lawrence

bawd|Llun pasbort D. H. Lawrence

Nofelydd, bardd a dramodydd o Sais oedd **David Herbert Lawrence** (11 Medi 1885 – 2 Mawrth 1930).

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* *The White Peacock* (1911)
* *The Trespasser* (1912)
* *Sons and Lovers* (1913)
* *The Rainbow* (1915)
* *Women in Love* (1920)
* *The Lost Girl* (1920)
* '' Aaron's Rod * (1922)
* *Kangaroo* (1923)
* *The Boy in the Bush* (1924)
* *The Plumed Serpent* (1926)
* *The Escaped Cock/The Man Who Died* (1929)
* *Lady Chatterley's Lover* (1928)

### Storiau 
* *The Prussian Officer and other stories* (1914)
* *England, my England and other stories* (1922)
* *The Ladybird, The Fox, The Captain's Doll* (1923)
* *St Mawr and other stories* (1925)
* *The Woman who Rode Away and other stories* (1928)
* * The Virgin and the Gipsy and Other Stories* (1930)(forthcoming), ISBN 100521366070
* *Love Among the Haystacks and other stories* (1930)

### Barddoniaeth 
* *Love Poems and others* (1913)
* *Amores* (1916)
* *Look! We have come through!* (1917)
* *New Poems* (1918)
* *Bay: a book of poems* (1919)
* *Tortoises* (1921)
* *Birds, beasts and flowers* (1923)
* *The Collected Poems of D H Lawrence* (1928)
* *Pansies* (1929)
* *Nettles* (1930)
* *Last Poems* (1932)
* *Fire and other poems* (1940)

### Drama 
* *The Widowing of Mrs Holroyd* (1914)
* *Touch and Go* (1920)
* *David* (1926)
* *The Fight for Barbara* (1933)
* *A Collier's Friday Night* (1934)
* * The Married Man* (1940)
* *The Merry-go-round* (1941)

### Llyfrau eraill 
* *Study of Thomas Hardy and other essays* (1914)
* *Movements in European History* (1921)
* *Psychoanalysis and the Unconscious and Fantasia of the Unconscious* (1921/1922)
* *Studies in Classic American Literature* (1923)
* *Reflections on the Death of a Porcupine and other essays* (1925)
* *A Propos of Lady Chatterley's Lover*(1929)
* *Apocalypse and the writings on Revelation* (1931)
* *Phoenix: the posthumous papers of D H Lawrence* (1936)
* *Phoenix II: uncollected, unpublished and other prose works by D H Lawrence* (1968)
* *Twilight in Italy and Other Essays* (1916)
* *Sea and Sardinia* (1921)
* *Mornings in Mexico* (1927)
* *Sketches of Etruscan Places and other Italian essays'' (1932)

Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Nottingham
Categori:Pobl fu farw yn Ffrainc
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Hwyaden

{{Blwch tacson
| enw = {}*Anatidae*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y teulu
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Anseriformes
| familia = Anatidae (rhan)
| rhengoedd_israniadau = Is-deuluoedd
| israniad = 
Dendrocygninae
Thalassorninae
Stictonettinae
Tadorninae
Anatinae
Aythyinae
Merginae
Oxyurinae
}}

Aderyn dŵr cyfandroed yw **hwyaden**, **hwyad** neu yng ngogledd Cymru: **chwaden**. Mae dros 120 o rywogaethau ledled y byd. Dyma'r teulu Anatidae ynghyd ag elyrch a gwyddau. O ran maint mae'r hwyaden ychydig yn llai na'r alarch a'r ŵydd - ill dau hefyd yn aelodau o'r un teulu, Anatidae. Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Anseriformes*.

Eu cynefin arferol yw dŵr a thir gwlyb. Maen nhw'n medru byw mewn dŵr hallt a dŵr croyw.

## Hen Benillion
Ceir nifer o hen benillion Cymraeg sy'n sôn am chwiaid:

:Difyr yw hwyaid yn nofio ar y llyn,
:Eu pigau sy'n gochion a'u plu sydd yn wyn.
:Rhônt ddeudro neu drithro yn fywiog a chwim.
:Beth bynnag a welant, ni ddwedant hwy ddim.

Gellir dweud, fodd bynnag, fod y pennill hwn yn sôn mwy am bobl nag am hwyaid!

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q7556 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Anatidae
Categori:Teuluoedd o adar
Periw

Gwlad ar arfordir gorllewinol De America yw **Gweriniaeth Periw** neu **Beriw**. Mae'n ffinio ag Ecwador a Cholombia yn y gogledd, Brasil a Bolifia yn y dwyrain, Tsile yn y de a'r Môr Tawel yn y gorllewin. Dominyddir daearyddiaeth y wlad gan gadwyn fawr yr Andes. Canol Ymerodraeth yr Incas oedd Periw.

## Daearyddiaeth 
[bawd|280px|dim|[Machu Picchu]]
bawd|dim|Dyn o Pisac, Periw

## Hanes 
## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant 
## Economi 
## Cyfeiriadau 

Categori:Gwledydd De America
Quechua

Un o ieithoedd brodorol De America yw **Quechua** (**Runa simi** yn Quechua). Iaith yr Incas a siaredid yn ucheldiroedd canol yr Andes oedd Quechua. Fe'i siaredir gan eu disgynyddion heddiw ym Mheriw, Bolifia ac Ecwador yn bennaf, a hefyd yn ne Colombia, gogledd-orllewin yr Ariannin a gogledd Tsile. Gyda tua 10 miliwn o siaradwyr, Quechua yw'r fwyaf o ieithoedd brodorol De America. Mae Quecha yn iaith ddodiadol iawn yn hytrach nag ymasiadol.

## Ymadroddion cyffredin
**Napaykullayki**: Shw mae
**Wuynus diyas**: Bore da
**Ratukama**: Hwyl fawr
**Allichu**: Os gwelwch yn dda
**Sulpayki**: Diolch
**Arí**: Ie
**Mana**: Nage

## Gweler hefyd
*Ieithoedd brodorol De America
*Brodorion De America

## Dolenni allanol
*El Quechua de Santiago del Estero - gramadeg Quechua yr Ariannin 
* runasimi.de Gwefan Cetshwa amlieithog gyda geiriadur Quechua - Almaeneg - Saesneg - Sbaeneg
* Ffeithiau am Quechua
* "Swn ieithoedd yr Andes" gan y Quechua eu hunain 
* CyberQuechua 
* Geiradur aml-ieithog: Sbaeneg - Quechua (Cusco, Ayacucho, Junín, Ancash) - Aymara 
* Toponimos del Quechua de Yungay, Periw 
* Geiriadur ar-lein y Rhwydwaith Quechua 
* Gwersi Quechua (Sbaeneg / Saesneg)
* Cwrs Quechua, yn Sbaeneg, gan Demetrio Tupah Yupanki 

Categori:Ieithoedd yr Ariannin
Categori:Ieithoedd Bolifia
Categori:Ieithoedd brodorol De America
Categori:Ieithoedd Colombia
Categori:Ieithoedd Ecwador
Categori:Ieithoedd Periw
Categori:Ieithoedd Tsile
Albert II, tywysog Monaco

Tywysog Monaco yw **Albert II** (**Albert Alexandre Louis Pierre Grimaldi**) (ganwyd 14 Mawrth 1958), mab Rainier III, tywysog Monaco a'i wraig, Grace Kelly.

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Tywysogion Monaco
Dyfrig

Un o arweinwyr crefyddol Oes y Seintiau oedd **Sant Dyfrig** (m. tua 512; Lladin **Dubricius**) oedd yn byw yn y 6g. Cysylltir ef â de Swydd Henffordd (Erging) ac ysgol Illtud Sant yn Llanilltud Fawr, Morgannwg. Yn ôl traddodiad roedd Dyfrig yn athro i Sant Deiniol, sefydlydd clas Bangor (Eglwys Gadeiriol Bangor) a Sant Teilo, sefydlydd Llandeilo Fawr. Ei ddydd gŵyl yw 14 Tachwedd.

Yn y *Vita Samsonis*, cyfansoddiad o 7g a'r ffynhonnell gynharaf am fywyd Dyfrig, roedd gryn dipyn yn hŷn na Sant Samson. Yma hefyd y cyslltir Dyfrig gydag Ynys Bŷr ond ni chredir fod cysylltiad rhyngddo â'r arysgrif ar garreg Ogham a geir ar yr ynys. Mewn capel heb fod ymhell o'r priordy mae carreg gyda ysgrifen Ogam ac ysgrifen Ladin arni. Mae'r ogam yn darllen – "Dyma (golofn) Moel Dolbrochion mab ...", a'r Lladin: "Rwyf i wedi ei ddarpar â chroes. Gofynnaf i bawb a gerddo y ffordd hon weddïo dros enaid Cadwgan".

Ceir tair buchedd, gan gynnwys gwaith Sieffre o Fynwy a Benedict o Gaerloyw, ond y bwysicaf ohonynt yw'r gynharaf, sef Llyfr Llandaf. Mae'r ddogfen yn nodi rhestr o diroedd a oedd i'w trosglwyddo o Esgobaeth Llandaf. Yma hefyd, dywedir fod Dyfrig yn fab i Ebrdil merch Pebiau brenin Ercych a bod elfennau gwyrthiol i'w enedigaeth ym Matle, 5 milltir a hanner i'r gorllewin o Henffordd pan iachaodd ei daid. Dywedir iddo sefydlu mynachlog "Henlann" (sef Hentland-on-Wye) ac iddo breswylio yno am rai blynyddoedd.

Wedi dioddef afiechyd a henaint, aeth i Ynys Enlli i fyw fel meudwy ac yno y bu farw ac y claddwyd ef. Ond canrifoedd wedi hynny, ym Mai 1120, cludwyd ei gorff i Landaf. Credir, bellach, mai propaganda yw'r datganiad canoloesol iddo fod yn esgob Llandaf ac yn Archesgob De Prydain.

Mae'r "Fuchedd" â'r "Annales Cambriae" ill dau'n cofnodi dyddiad ei farw: 612, ond bellach credir iddo farw o leiaf canrif cyn hynny.

### Llefydd a alwyd ar ôl Dyfrig
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q1078192.
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Cyfeiriadau
*Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; Llyfrgell genedlaethol Cymru.

Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Morgannwg
Rhisiart Gwyn

Bardd a reciwsant o Lanidloes, Powys, oedd **Rhisiart Gwyn**, neu **Richard Gwyn** neu **Richard White** (tua 1537 – 15 Hydref 1584).

Yn fab i deulu cefnog o ardal Maldwyn, cafodd ei addysg yng ngholegau Caergrawnt a Rhydychen a bu yn ysgolfeistr yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Roedd yn Babydd a wrthodai gydnabod hawl Elisabeth I i deyrnasu, ac o ganlyniad cafodd ei erlid.

Cyfansoddodd Rhisiart Gwyn gyfres o gerddi mesur rhydd (carolau) yn Gymraeg, sy'n ymosod yn llym ar Brotestaniaeth.

Yng Ngorffennaf 1580 carcharwyd ef ac mewn carchar y bu am weddill eu oes. Ar 9 Hydref 1584 dedfrydwyd ef i'w ddienyddio trwy ei grogi, diberfeddu a'i chwarteru.

Canoneiddwyd ef gan y Pab Pawl VI ar 25 Hydref 1970 fel un o Ddeugain Merthyr Cymru a Lloegr.

Mae egwlys Gatholig Llanidloes, Eglwys Ein Harglwyddes a Sant Rhisiart Gwyn, wedi'i chysegru i Rhisiart Gwyn ynghyd â'r Forwyn Fair.

## Llyfryddiaeth
*T. H. Parry-Williams (gol.), *Carolau Richard White* (Caerdydd, 1930)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Gwrthddiwygwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1537
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1584
Categori:Merthyron Catholig
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Seintiau o Gymru
Catrin o Braganza

Gwraig Siarl II, brenin Lloegr oedd **Catrin o Braganza** (25 Tachwedd 1638 – 30 Tachwedd 1705).

Merch Siôn IV, brenin Portiwgal oedd hi.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Bortiwgal
Categori:Genedigaethau 1638
Categori:Marwolaethau 1705
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Merched y 18fed ganrif
Tsieineeg

Iaith neu grŵp o ieithoedd sy'n perthyn i'r teulu ieithyddol Tsieino-Tibeteg yw'r **Tsieineeg** ( neu , hefyd yn achlysurol: **Tsieinieg**, **Tsieineg**, **Tsieinëeg**). 

Mae tua 1.35 biliwn o bobl, neu 17% o boblogaeth y byd, yn siarad y Tsieineeg yn iaith gyntaf, yn bennaf yn Tsieina (gan gynnwys Hong Cong a Macao), Taiwan, a Singapôr. Mae cymunedau Tsieineaidd mewn llawer o wledydd eraill e.e. Maleisia, Awstralia ac Indonesia.

## Rhaniadau Tsieinëeg 
Cantoneg (*Yue*)
* Pinghua
Gan
Haca
Mandarin
* Jinyu
Min
* Min Nan
* Min Bei
* Min Dong
* Min Zhong
* Pu-Xian
Xiang
Wu
* Hui

*
Categori:Ieithoedd Tsieina
Eryr

:*Erthygl am yr aderyn yw hon. Am ystyron eraill gweler Eryr (gwahaniaethu).*

Aderyn ysglyfaethus mawr yw'r **eryr** sy'n aelod o deulu'r *Accipitridae* o fewn yr urdd *Falconiformes*. Mae ganddo big bachog, coesau cryf a chrafangau crwm. Maent yn hela mamaliaid, adar a physgod.

Ceir 60 math, ac mae'r rhan fwyaf ohonyn nhw i'w canfod yn Ewrop ac yn Affrica. Y tu allan i'r cyfandiroedd ceir dau yn Unol Daleithiau America, sef yr eryr moel a'r eryr euraid, a naw math yng nghanolbarth a de America ac fe geir tri yn Awstralia.
bawd|chwith|Pen eryr euraid

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25510 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Teuluoedd o adar
Hindi

Prif iaith swyddogol India yw **Hindi** neu **Hindeg** (Devanāgarī:  neu ). (Mae Saesneg yn ail iaith swyddogol.) Fel Wrdw, mae'n un o ffurfiau safonol yr iaith Hindwstaneg, sy'n aelod o'r gangen Indo-Iraneg o'r teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd.

Siaredir Hindi fel mamiaith gan 180 miliwn o bobl yng ngogledd a chanolbarth India, tua 40% o boblogaeth India. Mae tua 25% o boblogaeth India yn medru Hindi fel ail iaith. Mae siaradwyr i'w cael hefyd yn Nepal, Ffiji, Mauritius, Lloegr, Trinidad a Tobago, Gaiana, Swrinam, a llawer o wledydd eraill. Y bumed iaith fwyaf yn y byd ydyw o ran nifer o siaradwyr.

Ar ddiwedd y 19g, bu mudiad i ddatblygu ffurf ysgrifenedig o Hindwstaneg oedd yn wahanol i Wrdw. Aethpwyd â hyn ymhellach wedi annibyniaeth; sefydlwyd comisiwn ym 1954 i safoni gramadeg Hindi. Yn gyffredinol, mae cyweiriau ffurfiol Hindi yn osgoi geiriau gyda tharddiad Persiaidd, gan ddefnyddio geiriau Sansgrit (gan gynnwys bathiadau) yn eu lle.

Mae'n perthyn yn agos i Wrdw, a ddatblygodd allan ohoni gyda dylanwad yr iaith Berseg yn y cyfnod modern. Ond ysgrifennir Hindi gan amlaf gydag ysgrifen Devanāgarī, ac Wrdw gyda'r wyddor Arabeg.

## Llenyddiaeth 
Mae llenyddiaeth gyfoethog yn Hindi, yn ymestyn yn ôl i'r 12g, ac yn adeiladu ar lenyddiaeth Sanscrit. Yn y llenyddiaeth draddodiadol, mae dylanwadau crefyddol cryf, a cheir lawer o straeon o hud a lledrith a thylwyth teg. Er hynny, mae llenyddiaeth fodern, realaidd, yn ogystal. Mae Munshi Premchand (1880-1936) yn un o'r nofelyddion enwocaf yn yr iaith.

Erbyn heddiw mae diwydiant ffilmiau egnïol yn Hindi, y cyfeirir ati yn anffurfiol fel "Bollywood", a'i ganolfan ym Mumbai.


Categori:Wrdw
Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Categori:Ieithoedd India
Napoleon III, ymerawdwr Ffrainc

Bu **Charles Louis Napoléon Bonaparte** (20 Ebrill 1808 – 9 Ionawr 1873) yn Arlywydd Ffrainc o 1848 hyd 1852, ac yn Ymerawdwr Ffrainc o dan yr enw **Napoléon III** o 1852 hyd 1870. Cafodd ei eni ym Mharis. Bu farw yn Chislehurst, Caint, Lloegr.

Rhoddwyd iddo'r llysenw Boustrapa, sydd yn cyfuno sillafau cyntaf Boulogne, Strasbwrg, a Pharis, lleoliadau ei *coups* ym 1840, 1836, a 1851.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1808
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Pobl o Baris
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Categori:Ymerodron Ffrainc
Categori:Teulu Bonaparte
Tomaso Albinoni

Cyfansoddwr o'r Eidal oedd **Tomaso Albinoni** (8 Mehefin 1671 – 17 Ionawr 1751). Mae'n cael ei ystyried yn un o'r pwysicaf o'r cyfansoddwyr baroc. Roedd yn enedigol o Fenis.

## Gwaith Cerddorol cyhoeddedig
*Op. 1 1694 12 Sonata a tre.
*Op. 2 1700 6 Sinfonias & 6 Concerti a 5.
*Op. 3 1701 12 Baletti de Camera a tre.
*Op. 4 1704 6 Sonates da chiesa (fiolin & B.C.) 1708
*Op. 5 1707 12 Concerti (fiolin & B.C.)
*Op. 6 1711 12 sonata da camera.
*Op. 7 1716 12 Concerti for (obo ac arwest)
*Op. 8 1721 6 Sonates & 6 Baletti a tre.
*Op. 9 1722 12 Concerti (obo ac arwest)
*Op. 10  ?? 12 Concerti (fiolin)

Categori:Genedigaethau 1671
Categori:Marwolaethau 1751
Categori:Cyfansoddwyr Eidalaidd
Categori:Pobl o Fenis
Nofio

**Nofio** yw symud trwy ddŵr trwy rym corfforol yr unigolyn yn unig.

I bysgod ac i anifeiliaid dŵr eraill, mae nofio yn ffordd o fyw. I lawer o anifeiliaid eraill, gan gynnwys dynion, mae'n gadael iddyn nhw oroesi os ydyn nhw'n syrthio i mewn i'r dŵr yn ddamweiniol, neu i groesi afonydd a llynnoedd ac yn y blaen. Mae nofio mewn dŵr oeraidd ar ddiwrnod poeth yn gallu bod yn ddifyr iawn. Hefyd mae nofio yn ardderchog ar gyfer iechyd ac mae'n gadael i ni archwilio mwy o'r byd o'n cwmpas. Mae llawer o bobl yn nofio am hwyl, neu i gystadlu efo'u gilydd, ac mae nofio hefyd yn agor drws at lwyth o gweithgareddau dyfrol eraill.

bawd|dim|Nofio agored

## Mabolcampau
*Nofio yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008


Categori:Chwaraeon dŵr
Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Categori:Chwaraeon rasio
Categori:Chwaraeon unigol
Categori:Hamdden
Categori:Ymarfer corff
Categori:Ymsymudiad
Irving Berlin

bawd|''Alexander's Ragtime Band'', Edison Amberol cylinder, 1911
Cyfansoddwr a thelynegwr  o'r Unol Daleithiau oedd **Irving Berlin** (ganed **Israel Isidore Baline**) (11 Mai 1888 – 22 Medi 1989).

## Gweithiau Irving Berlin
### Caneuon adnabyddus
*"Blue Skies"
*"Cheek To Cheek"
*"Easter Parade"
*"Heat Wave"
*"Let's Face the Music and Dance"
*"There's No Business Like Show Business"
*"White Christmas"

### Sioeau a Ffilmiau
**Annie Get Your Gun*
**Holiday Inn*
**The Jazz Singer*
**Top Hat*

Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Pobl o Oblast Tyumen
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Ymfudwyr o Ymerodraeth Rwsia i'r Unol Daleithiau
Biocemeg

**Biocemeg**, neu weithiau **cemeg biolegol**, yw'r astudiaeth o brosesau cemegol o fewn organebau byw. Mae llawer o'r astudiaeth yn ymwneud â phroteinau, carbohydradau, asidau niwclëig, lipidau, a'u ymadweithiau.

Mae'r prosesau biocemegol hyn yn cynnwys rheoli gwybodaeth drwy signalu a thrwy reoli llif yr egni drwy fetabolaeth, ac yn gyfrifol am fywyd yr organebau a chyfoeth yr amrywiaeth bywyd ar y Ddaear. Yn ystod degawd ola'r 20g, gwelwyd twf aruthrol yn y maes hwn, a gwelwyd biocemeg yn datblygu o fewn pob adran o wyddorau gwybyddiaeth (*life sciences*): botaneg, meddygaeth, geneteg ayb, a phob un yn ymwchwilio'n fanwl i fiocemeg o fewn eu gwyddor hwy. Heddiw, yn 2017, prif ganolbwynt y gwaith yw'r ymgais i geisio deall sut y mae moleciwlau biolegol yn arwain at brosesau o fewn celloedd organebau byw, gwaith sy'n berthnasol iawn i'r astudiaeth o feinweoedd, organau a'r organeb yn ei gyfanrwydd.—hynny yw, popeth o fewn maes bioleg.
bawd|chwith|Strwythur DNA 1D65

## Cymry blaenllaw yn y maes
Un o'r bobl mwyaf blaenllaw yn y maes hwn yw'r Fonesig Athro Jean Thomas FRS (Caergrawnt). 

## Cyfeiriadau

Categori:Is-feysydd bioleg
Categori:Is-feysydd cemeg
Ffidil

bawd|Y ddeuawd DnA (Delyth & Angharad Jenkins); ffidil a thelyn. Cân draddodiadol 'Glyn Tawe', o'u halbwm *Adnabod*.
[bawd|Angharad Jenkins yn chwarae ffidil efo Calan yng [Gŵyl Tegeingl|Ngŵyl Tegeingl, 2012.]]
bawd|chwith|Ffidil
Offeryn cerdd gyda phedwar tant ydy’r **ffidil** neu **feiolín**, sy'n cael ei chanu (fel arfer) gyda bwa. Mae hi'n cael ei chwarae ledled y byd mewn pob math o gerddoriaeth. Mae tannau'r ffidil yn cael eu tiwnio at G, D, A, E (o'r gwaelod), yn dechrau ar G o dan C ganol. Y ffidil ydy aelod lleiaf ac uchaf o’r teulu llinynnau, sydd hefyd yn cynnwys y fiola, y sielo a'r bas dwbl.

Y ffidil yw’r pwysicaf o’r offerynnau llinynnol, a’r offeryn sy’n arwain y gerddorfa glasurol. Mae’r gwneuthuriad yn cynnwys corff gwag hirgul atseiniol a gwddf sy’n ymestyn at y pen mewn ffurf sgrôl. Yno mae pedwar peg tiwnio, dau bob ochr, i dynhau’r tannau sy’ wedi’u gosod mewn cynffon sy’n glwm i waelod y corff.  Mae crib (bysfwrdd) o eboni yn ymestyn ar hyd y gwddf, o’r bocs pegiau hyd at ganol y corff lle mae’r siâp yn culhau. Mae tyllau siâp *f* wedi’u torri mewn i’r corff yn y lleoliad yma, ac mae’r union safle ac osgo’r tyllau’n bwysig at greu’r sain gorau o’r offeryn. Mae pont o bren masarn yn trosglwyddo dirgryniadau o’r tannau at y corff ac mae postyn sain tu mewn i’r offeryn yn cymryd sain o’r tannau uchaf at y cefn. Cynhelir sain ddyfnach mewn darn o bren wedi’i ludio at ochr mewnol y bol (neu’r plât uchaf). Gwneir y bol o bren sbriws, a defnyddir pren masarn i ffurfio’r ochrau a chefn yr offeryn. I gael y sain gorau mae gan arbenigwyr ddulliau o osod y bont a’r postyn sain yn union yn ôl mesuriadau unigryw at bob offeryn. Mae naddiad o drwch blewyn yn ddigon i wneud gwahaniaeth wrth gymhwyso’r mesuriadau bychain yng ngwneuthuriad pob rhan o’r offeryn. Y gwneuthurwr enwocaf hyd heddiw yw Antonio Stradivari, o Cremona yn yr Eidal, ac nid oes gwelliannau sylweddol i’r dyluniad a berffeithiodd ers y cyfnod euraidd o’i offerynnau gorau rhwng 1700 a 1720.

## Gweler hefyd 
* Crwth

Categori:Offerynnau tannau
Categori:Cyflwyniadau'r 16eg ganrif
Rhestr mathau o gerddoriaeth

Mae llawer math o gerddoriaeth yn y byd.

*Anthem
*Aria
*Baled
*Bandiau
*Blues
*Boeremuziek
*Bossa Nova
*Calypso
*Caneuon
*Cha cha cha
*Clasurol
*Concerto
*Cerdd dant
*Concrit
*Disco
*Electronig
*Fugue
*Funk
*Galargerdd
*Gwerin
*Canu gwlad
*House
*J-pop
*Jazz
*K-pop
*Lieder
*Madrigal
*Mambo
*Mento
*Metel trwm
*Offeren i'r meirw
*Opera
*Operetta
*Oratorio
*Overture
*Polca
*Pop
*Raï
*Reggae
*Requiem
*R&B
*Roc
*Roc a rôl
*Roc gwerin
*Rockabilly
*Rocksteady
*Rondo
*Rumba
*Scherzo
*Sgiffl
*Sioeau cerdd
*Ska
*Sonata
*Soul
*Symffoni
*Techno
*Twist


Categori:Rhestrau cerddoriaeth
Offeryn cerdd

**Offerynnau cerdd** yw pethau sy'n cael eu defnyddio i wneud cerddoriaeth.

Efallai mai'r ffurf gyntaf o gerddoriaeth oedd canu - defnyddio'r llais dynol ac mae defnyddioi'r corff - curo dwylo neu guro'r traed ar lawr i wneud rhythm yn hynafol iawn. Y datblygiad nesa fysai defnyddio pethau y darganfuwyd megis cyrn anifeiliaid neu foncyffion gwag. Dros amser, datblygwyd nifer helaeth o offerynnau gwahanol.
Mae sŵn yn dod o awyr sy'n dirgrynu, ac mae offerynnau yn gweithio trwy reoli a helaethu'r dirgryniadau i wneud effaith ddymunol a phleserus.

## Rhestr offerynnau cerdd
### Offerynnau chwyth
:Chwythbrennau
:Dydy nhw ddim wedi eu gwneud o bren o angenrheidrwydd ac yn aml defnyddir corsen.
::Basŵn
::clarinét
::Cor anglais
::Chwibanogl
::Corn baset
::Chwiban tun
::Ffliwt
::Harmonica
::Obo
::Picolo
::Recorder
::Sacsoffon

:Offerynnau pres
::Mae offer pres yn cael eu hystyried ar wahân i offer chwythbrenau
::Corn ffrengig
::Ewffoniwm
::Tiwba
::Trombôn
::Utgorn
::Corn fflwgl
::Corn bariton

### Offerynnau taro
:Drymau
:Fibraffon
:Glockenspiel
:Seiloffon
:Symbalau
:Tambwrîn
:Timpani
:Triongl
:Txalaparta

### Allweddellau
:Acordion
:Claficord
:Consertina
:Harmoniwm
:Harpsicord
:Organ
:Piano
:Selesta

### Offerynnau tannau Offerynnau Llinynnol 
:Banjo
:Bas dwbl (Basgrwth)
:Feiol
:Fiola
:Ffidil (Feiolín)
:Gitâr
:Iwcalili
:Liwt
:Mandolin
:Sielo
:Telyn

### Offerynnau trydan
:Gitâr drydan
:Melotron
:Syntheseisydd
:Theremin

### Offerynnau anghyffredin 
Mae unrhyw beth a ddefnyddir i greu cerddoriaeth yn offeryn cerdd. Dros y canrifoedd mae llawer o offerynnau wedi eu creu ledled y byd gan gynnwys:
:Balafon (Gorllewin Affrica)
:Balalaika (Rwsia)
:Bodhrán (Iwerddon)
:Bouzouki (Gwlad Groeg)
:Clychau Tsieineaidd (Tsieina)
:Crwth (Cymru)
:Didgeridoo (Awstralia)
:Koto (Japan)
:Moodswinger (America)
:Neola (Cymru)
:Oud (Dwyrain Canol)
:Pibgorn (Cymru)
:Pibgod (Cymru)
:Shamisen (Japan)
:Sitar (India)
:Txalaparta (Gwlad y Basg)
:Veena (India)

## Nodyn 
***Offerynnau taro** : Yn y byd cerddorol mae offer tannau sy ddim yn perthyn i deulu'r ffidil, e.e. telyn, gitâr, yn cael eu hystyried fel offerynnau taro, er bod tannau ganddyn nhw ac er bod y cerddor yn eu tynnu yn hytrach na'u taro. Mae piano a harpsicord hefyd yn cael eu hystyried fel offerynnau taro.


Categori:Cerddoriaeth
Catherine Zeta-Jones

Actores o Abertawe yw **Catherine Zeta-Jones** CBE (ganwyd 25 Medi 1969). Mae hi'n briod â'r seren ffilm Michael Douglas ac yn byw yn yr Unol Daleithiau. Dechreuodd ei gyrfa ar lwyfan pan oedd yn ifanc iawn. Ar ôl iddi serennu mewn nifer o gyfresi a ffilmiau teledu yn y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau, daeth i enwogrwydd gyda rôlau mewn ffilmiau yn Hollywood megis *The Phantom, The Mask of Zorro*, ac *Entrapment* ar ddiwedd y 1990au. Enillodd Wobr yr Academi, Gwobr BAFTA a Gwobr Cymdeithas yr Actorion Sgrîn ac fe'i henwebwyd am Wobr Golden Globe am ei phortread o Velma Kelly yn yr addasiad ffilm 2002 o'r sioe gerdd *Chicago*.

## Bywyd personol 
Yn Ebrill 2011, aeth Zeta-Jones i Ysbyty Silver Hill yn New Canaan, Connecticut i gael ei thrin am anhwylder deubegwn II.

## Ffilmiau 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
* Bâs data Ffilmiau ar y Wê

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Catholigion o Gymru
Categori:Pobl o Gymru o dras Wyddelig
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl gydag anhwylder deubegwn
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Louis XV, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc oedd **Louis XV** ("le Bien-Aimé") (15 Chwefror 1710 – 10 Mai 1774). Teyrnasodd o 1 Medi 1715 tan 10 Mai 1774. Roedd yn boblogaidd iawn pan ddaeth i'r orsedd ond erbyn ei farw roedd yn un o frenhinoedd mwyaf amhoblogaidd Ffrainc a fu erioed.

Cafodd ei eni yn Versailles. Ei dad oedd Louis, Dug Bwrgwyn, a'i fam oedd Marie-Adélaïde de Savoie.

## Teulu
### Gwragedd 
* Mari Leszczyńska

### Cariadon 
* Madame de Mailly
* Madame de Vintimille
* Madame de Châteauroux
* Madame de Pompadour
* Madame du Barry

### Plant 
# Marie Louise *Élisabeth* o Ffrainc (1727–1759)
# *Henriette* Anne o Ffrainc (1727–1752)
# Marie *Louise* o Ffrainc (1728–1733)
#  *Louis* Ferdinand o Ffrainc (1729–1765), Dauphin de France, a thad Louis XVI
# Philippe o Ffrainc, Dug o Anjou (1730–1733)
# Marie *Adélaïde* o Ffrainc (1732–1800)
# *Victoire* Louise Marie Thérèse o Ffrainc (1733–1799)
# *Sophie* Philippine Élisabeth Justine o Ffrainc (1734–1782)
# Marie *Thérèse* Félicité o Ffrainc (1736–1744)
# *Louise* Marie o Ffrainc (1737–1787)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1710
Categori:Marwolaethau 1774
Categori:Pobl o Yvelines
Carlo Goldoni

Dramodydd o'r Eidal oedd **Carlo Goldoni** (25 Chwefror 1707 – 6 Chwefror 1793). Roedd yn enedigol o Fenis.

## Llyfryddiaeth
bawd|Commedie
**Il servitore di due padroni* (1745)
**La bottega del caffè* (1750)
**Il bugiardo* (1750–51)
**La finta ammalata* (1751)
**La locandiera* (1752)
**Il campiello* (1756)
*''Gl'innamorati* (1759)
**I Rusteghi* (1760)
**La casa nova* (1760)
**Le smanie per la villeggiatura* (1761)
**Le avventure della villeggiatura* (1761)
**Il ritorno dalla villeggiatura* (1761)
**Il sior Todero brontolon* (1762)
**Le baruffe chiozzotte* (1762)
**Una delle ultime sere di carnevale'' (1762)

## Dolen allanol
*  Goldoni opera omnia 

Categori:Genedigaethau 1707
Categori:Marwolaethau 1793
Categori:Dramodwyr Eidaleg
Categori:Llenorion Eidaleg
Categori:Pobl o Fenis
Cyfnod Modern Cynnar

Y cyfnod mewn hanes sy'n dod ar ôl yr Oesoedd Canol yw'r **Cyfnod Modern Cynnar**. Dyma gyfnod cyntaf y Cyfnod Modern.

### Gweler hefyd
* Dadeni Dysg
* Diwygiad Protestannaidd

Categori:Hanes
Categori:Hanes Ewrop
John Lasarus Williams

Gwladgarwr a chymwynaswr i'r Gymraeg oedd **John Lasarus Willliams** (29 Hydref 1924 – 15 Mehefin 2004). Fel "John L" byddai pawb yn ei adnabod. Ef sefydlodd Undeb y Gymraeg yn y 60au'r 20g yn dilyn helynt Brewer Spinks a oedd yn gwrthod hawl i'r gweithwyr yn ei ffatri yn Nhanygrisiau i siarad Cymraeg. Roedd yn gynghorydd Plaid Cymru ac yn un o'r arloeswyr a sefydlodd bolisi iaith Cyngor Sir Gwynedd. Sefydlodd Sioe Gymraeg y Borth yn ogystal.

Cafodd John L ei eni yn Llangoed, Ynys Môn, ond treuliodd y rhan fwyaf o'i oes yn Llanfairpwll. Bu'n athro Cymraeg mewn sawl ysgol. Ymaelododd â Phlaid Cymru a daeth yn gynghorydd i'r Blaid ar Gyngor Sir Gwynedd. Safodd hefyd fel ymgeisydd y Blaid ar Ynys Môn.

Gyda charedigion yr iaith fel Dafydd Orwig, R. Cyril Hughes, Owain Owain ac eraill, sefydlodd Undeb y Gymraeg ym 1965.

Bu farw yn 79 oed ar 15 Mehefin 2004.

## Llyfryddiaeth
**Crwsâd trwy Berswâd. Hanes Undeb y Gymraeg a Sioe Gymraeg Porthaethwy* (2003, Llangefni)

## Dolenni allanol
*BBC Cymru: Teyrnged, Mehefin 2004
*BBC Cymru: Datguddio cofeb i John L. yn 2005

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Plaid Cymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
James Dean

Actor ffilm o'r Unol Daleithiau enwog oedd **James Byron Dean** (8 Chwefror 1931 – 30 Medi 1955). Cafodd ei hyfforddiant yn yr ''Actors' Studio'' enwog yn Efrog Newydd. Roedd yn ffigwr cwlt yn ei oes ac mae'n un o'r eiconau pop mwyaf cyfarwydd. Fel yn achos Marilyn Monroe, eicon pop arall, bu farw James Dean yn drasig o ifanc, mewn damwain modur. Er ei fod yn ffigwr mor ddylanwadol dim ond tair ffilm a wnaeth; rhyddhawyd yr olaf, *Giant*, ar ôl ei farwolaeth.

## Ffilmiau
**East of Eden* (1955)
**Rebel Without a Cause* (1955)
**Giant* (1956)

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion LHDT
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd