open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joely Richardson

Actores Seisnig sydd yn fwyaf enwog am ei rôl fel Julia McNamara yn y gyfres deledu Nip/Tuck ydy **Joely Kim Richardson** (ganed 9 Ionawr 1965).

## Ei bywyd cynnar
Cafodd ei geni yn Llundain i deulu a weithiai ym myd y theatr. Mae'n ferch i'r actores Vanessa Redgrave a'r cyn-gyfarwyddwr Tony Richardson. Mae'n wyres i Syr Michael Redgrave. Bu farw ei chwaer, yr actores Natasha Richardson tra'n sgïo yn 2009 a thrwy ei chwaer, mae Joely Richardson yn chwaer yng nghyfraith i'r actor Liam Neeson. Mae hi hefyd yn nith i Lynn Redgrave a Corin Redgrave ac yn gefnither i'r actores Jemma Redgrave. Ymddangosodd Joely Richardson fel actor cefnogol pan oedd yn dair oed yn y fersiwn 1968 o *The Charge of the Light Brigade* a gyfarwyddwyd gan ei thad.

Derbyniodd Richardson a'i chwaer Natasha eu haddysg cynnar yn Ysgol San Paul i Ferched yn Hammersmith, Llundain. Pan oedd yn 14 oed, derbyniodd ysgoloriaeth tenis a symudodd i ysgol breswyl Ysgol Denis Harry Hopman yn Tampa, Fflorida. Ym 1983, graddiodd o Ysgol Thacher, Califfornia a dychwelodd i Lundain i astudio yn RADA.

## Ffilmograffiaeth
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Dodie Smith

Roedd **Dorothy Gladys "Dodie" Smith** (3 Mai 1896 – 24 Tachwedd 1990) yn nofelydd a dramodydd Seisnig.

## Gweithiau
**Dramâu**
* *Autumn Crocus (1931)*
* *Service (1932)*
* *Touch Wood (1934)*
* *Call It A Day (1935)*
* *Bonnet Over the Windmill (1937)*
* *Dear Octopus (1938)*
* *Lovers and Friends (1943)*
* *Letter from Paris (1952)*
* *I Capture the Castle (1954)*

**Nofelau**
* *I Capture the Castle* (1948)
* *The Hundred and One Dalmatians*, neu *The Great Dog Robbery* (1956)
* *The New Moon with the Old* (1963)
* *The Town in Bloom* (1965)
* *It Ends with Revelations* (1967)
* *The Starlight Barking* (1967)
* *A Tale of Two Families* (1970)
* *The Girl from the Candle-lit Bath* (1978)
* *The Midnight Kittens* (1978)

**Hunangofiant**
* *Look Back with Love: a Manchester Childhood* (1974)
* *Look Back with Mixed Feelings* (1978)
* *Look Back with Astonishment* (1979)
* *Look Back with Gratitude* (1985)

## Dolenni allanol
* Tudalen Wybodaeth Dodie Smith (Archifwyd ar y 04/30/2006)

Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Dramodwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr plant o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned ym Manceinion Fwyaf
Categori:Pobl fu farw yn Essex
Iechyd

[bawd|250|Ambiwlans awyr [Ysbyty Gwynedd, Bangor.]]

Yn gyffredinol, diffinnir **iechyd** fel "cyflwr corfforol, meddyliol a chymdeithasol cyflawn ac nid absenoldeb afiechyd neu wendid yn unig". Defnyddir y diffiniad hwn gan Gyfundrefn Iechyd y Byd ers 1948.

Ym 1986, yn Siarter Hybu Iechyd Ottawa, dywedodd Cyfundrefn Iechyd y Byd fod iechyd yn "adnodd ar gyfer bywyd bob dydd, nid nod bod yn fyw. Mae iechyd yn gysyniad cadarnhaol sy'n pwysleisio adnoddau cymdeithasol a phersonol, yn ogystal â gallu corfforol".

Daw iechyd cyffredinol drwy gyfuniad o gyflyrrau corfforol, meddyliol, emosiynol a chymdeithasol cadarnhaol.

## Cerrig milltir yng Nghymru
* c.945 Crybwyllai Deddfau Hywel Dda y gall meddygon godi arian ar glaf am ei wella.
* 1349 Y Pla Du'n ymddangos gyntaf yng Nghymru gan ladd hyd at 100,000 erbyn 1420.
* 1354 Henry, Dug Lancaster, a anwyd yng Nghastell Y Grysmwnt, Sir Fynwy, yn sgwennu *Le Livre des Seintes Medicines* (Llyfr Meddygaeth Cysegredig).
* 1470 Blwyddyn geni  Bened ap Rhys (neu Bened Feddyg) yn Nyffyn Clwyd, sef awdur y llyfryn cyntaf Cymraeg ar feddygaeth.
* 1490au Lewis o Gaerleon yn feddyg i Harri VII, brenin Lloegr ac o bosibl Catrin o Aragon.
* 1652 Diwedd y pla yng Nghymru, gyda 400 yn marw yn Hwlffordd.
* 1705 Y frech wen yn lladd 60 o drigolion Penmachno, Gwynedd.
* 1726 - 31 Cannoedd yn marw led led Cymru o deiffws (neu tyffws; *typhus*)
* 1739 Marwolaeth John Jones, yr olaf o deulu Meddygon Myddfai.
* 1817 Codi'r ysbyty cyntaf: yn Abertawe.
* 1832 Y geri marwol (neu Colera) yn lladd tua 500 o bobl drwy Gymru.
* 1849 Ail epidemig o golera yn lladd tua 3,000 drwy Gymru.
* 1851 Y swyddog iechyd cyntaf yn cael ei benodi, a hynny yn Nhywyn, Meirionnydd (bellach Gwynedd).
* 1854 Trydydd ymddangosiad o'r geri marwol, pan laddwyd 1,000 o bobl.
* 1865 Y cryd melyn (*yellow fever*) yn lladd 15 yn Abertawe. Dyma unig ymddangosiad y feirws hwn erioed yng ngwledydd Prydain.
* 1866 Pedwaredd epidemig colera - a'r olaf - yn lladd tua 2,000.
* 1870 Ffurfio "Cymdeithas Meddygol Caerdydd"; y cyntaf o'i bath.
* 1885 Cofrestrwyd Frances Hoggan yn feddyg - y ferch gyntaf yng Nghymru.
* 1910 Sefydlwyd cymdeithas i ymgyrchu i atal y ddarfodedigaeth neu'r diciâu sef "The King Edward Vll National Memorial Association".
* 1912 Sefydlu Comisiwn Yswiriant Gwasanaeth Iechyd Cymru.
* 1915 Baddondai cyntaf yn agor mewn glofa, a hynny yng nglofa Deep Navigation, Treharris, Gwent.
* 1918 - 19 Pandemig ffliw neu'r "ffliw Sbaenaidd" yn lladd 10,000 drwy Gymru.
* 1919 Bwrdd Iechyd Cymru yn cael ei ffurfio.
* Sefydlu Tenovus yng Nghaerdydd.
* 1962 Y frech wen yn lladd 17 o bobl yn ne Cymru.
* Cyhoeddi Termau Meddygol gan Fwrdd Astudiaethau Celtaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Bywyd personol
Categori:Iechyd
Michael Redgrave

Roedd **Syr Michael Scudamore Redgrave** CBE (20 Mawrth 1908 – 21 Mawrth 1985) yn actor ffilm a theatr o Loegr, yn ogystal â bod yn awdur ac yn gyfarwyddwr.

Mae ei blant, Vanessa Redgrave, Corin Redgrave, a Lynn Redgrave, a'i wyrion wedi cael gyrfau llwyddiannus ym myd y theatr a ffilm.

Categori:Actorion LHDT
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cyfarwyddwyr LHDT
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Pobl fu farw o glefyd Parkinson
Cadell

Mae **Cadell** yn hen enw Cymraeg ar ddyn:

*Cadell ap Gruffudd
*Cadell Powys 
*Cyngen ap Cadell 
*Cadell Ddyrnllwg 
*Cadell ab Einion
*Cadell ap Rhodri 
*Nest ferch Cadell
Peter Jackson (cyfarwyddwr)

Mae **Peter Robert Jackson**, CNZM (ganed 31 Hydref 1961) yn gyfarwyddwr, cynhyrchydd a sgriptiwr o Seland Newydd sydd wedi ennill Gwobr yr Academi ar dair achlysur. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei addasiad o nofel J. R. R. Tolkien, *The Lord of the Rings*. Mae hefyd yn adnabyddus am ail-greu'r ffilm *King Kong* yn 2005.

## Ffilmograffiaeth 
**Cyfarwyddwr**

**Cynhyrchydd**
* *Bad Taste* (1987): Cynhyrchydd
* *Meet the Feebles* (1989): Cynhyrchydd
* *Valley of the Stereos* (1992 byr): Cyd-gynhyrchydd
* *Jack Brown Genius* (1994): Cynhyrchydd
* *Heavenly Creatures* (1994): Cyd-gynhyrchydd
* *The Frighteners* (1996): Cynhyrchydd
* *The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring* (2001): Cyfarwyddwr
* *The Lord of the Rings: The Two Towers* (2002): Cyfarwyddwr
* *The Long and Short of It* (2003 short): Uwch-gynhyrchydd
* *The Lord of the Rings: The Return of the King* (2003): Cyfarwyddwr
* *King Kong* (2005): Cyfarwyddwr
* *The Lovely Bones* (2009): Cynhyrchydd
* *District 9* (2009): Cynhyrchydd
* *The Adventures of Tintin: Secret of the Unicorn* (2010): Cynhyrchydd
* *Dambusters* (2010): Cynhyrchydd
* *The Hobbit* (2011): Cynhyrchydd/ Ysgrifennwr
* *Halo* (I'w gyhoeddi): Cynhyrchydd

**Trac sain**
* *The Lord of the Rings: The Two Towers* (2002): Cerddor, "Edoras"

**Criw amrywiol**
* *Meet the Feebles (1989): Cynllunydd pypedau
* *Braindead* (1992): Animeiddiwr Stop-Motion
* *The Ugly* (1997): Diolch arbennig
* *Heaven* (1998): Diolch arbennig
* *Phantom* (1998): Diolch arbennig
* *The Lord of the Rings: The Return of the King* (2003): Uwch gynhyrchydd y trac sain *(di-gredyd)*
* *I'll See You in My Dreams* (2003): Diolch
* *The World's Fastest Indian* (2005): Diolch
* *Hostel* (2005): Diolch arbennig iawn
* *Reclaiming The Blade* (2009): Diolch arbennig iawn

**Actor**
* *The Valley* (1976)
* *Bad Taste* (1989): Derek/Robert
* *Braindead* (1992): Cynorthwydd yr archgladdwr
* *Forgotten Silver* (1995) Ei hun
* *Heavenly Creatures* (1994): Hobo *(di-gredyd)*
* *The Frighteners* (1996): Man with Piercings *(di-gredyd)*
* *The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring* (2001): Albert Dreary *(di-gredyd)*
* *The Lord of the Rings: The Two Towers* (2002): Rohan Warrior *(di-gredyd)*
* *The Long and Short of It* (2003): Gyrrwr bws
* *The Lord of the Rings: The Return of the King* (2003): Castamir *(di-gredyd)*
* *King Kong* (2005): Gunner
* *Hot Fuzz* (2007): Father Christmas *(di-gredyd)*
* *Entourage* (2008) Ei hun

**Effeithiau arbennig**
* *The Valley* (1976): Effeithiau arbennig
* *Bad Taste* (1987): Effeithiau arbennig
* *The Lounge Bar* (1989): Effeithiau arbennig

**Effeitiau gweledol**
* *Braindead* (1992): Bychaniaid
* *Contact* (1997): Effeithiau gweledol ychwanegol

**Golygydd**
* *The Valley* (1976)
* *Bad Taste* (1987)

**Coluro**
* *The Valley* (1976): Cynllunydd y coluro
* *Bad Taste* (1987): Effeithiau colur

**Cynllunio gwisgoedd**
* *The Valley'' (1976)

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Seland Newydd
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Seland Newydd
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Pobl o Wellington
Cytundeb Gwrth-Comintern

Cytunwyd y **Cytundeb Gwrth-Comintern** rhwng yr Almaen Natsïaidd a Siapan yn 1936 ac ymunodd yr Eidal dan arweiniaeth yr unben Mussolini flwyddyn yn hwyrach. Amcan y cytundeb rhwng y llywodraethau ffasgaidd hyn oedd cyd-weithio a thrafod sut i amddiffyn eu gwledydd yn erbyn bygythiad tybiedig y Comintern comiwnyddol. Trwy hyn wrth gwrs derbyniwyd mai’r Undeb Sofietaidd oedd y targed hefyd.

Categori:1936
Gwrth-Comintern
Gwrth-Comintern
Categori:Yr Almaen Natsïaidd
Categori:Hanes yr Eidal
Categori:Hanes Japan
Mars 2

Chwiliedydd gofod oedd **Mars 2**, y gwrthrych cyntaf i gyrraedd y blaned Mawrth o'r ddaear. Lansiwyd gan yr Undeb Sofietaidd ar 19 Mai 1971, ond dioddefodd nam terfynol yn ystod ei hediad i'r blaned, a ni chafodd unrhyw ddata ei ddychwelyd o wyneb y blaned.

## Gweler hefyd 
*Mawrth (planed)

Categori:Cerbydau gofod
Categori:Mawrth
Categori:Rhaglen ofod yr Undeb Sofietaidd
Garry Kasparov yn erbyn Deep Blue

bawd|200px|Garry Kasparov yn 2007Yn 1996 ac 1997 chwaraewyd dwy gêm rhwng chwaraewr gwyddbwyll cryfa'r byd ar y pryd, Garry Kasparov a'r cyfrifiadur Deep Blue oedd yn eiddo i gwmni IBM. Cynhaliwyd y gêm gyntaf yn Philadelphia, Pennsylvania yn Chwefror 1996, gyda Kasparov yn ennill o 4–2 drwy golli un, cael dwy gêm gyfartal ac ennill tair.

Cyfarfu'r ddau y flwyddyn ganlynol yn Efrog Newydd, a'r tro hwn enillodd Deep Blue o 3½–2½. Wedi iddo golli honnodd Garry Kasparov bod IBM yn ymyrryd â rhaglenni Deep Blue yn ystod y gêm - rhywbeth oedd yn groes i'r rheolau. Er iddyn nhw wadu hyn gwrthododd IBM gais Kasparov i gael gweld cofnodion Deep Blue, ac er i Kasparov eu herio am gêm arall gwrthodwyd y cynnig hwn hefyd gan IBM. Datgymalwyd Deep Blue yn fuan wedyn.

## Dolenni allanol
* Gêmau Garry Kasparov yn erbyn Deep Blue ar gemaugwyddbwyll.com 

Categori:Gwyddbwyll
Damon Hill

Cyn-yrrwr rasio Fformiwla Un o Loegr yw **Damon Graham Devereux Hill** OBE (ganed 17 Medi 1960). Enillodd Hill Pencampwriaeth y Byd Fformiwla Un yn 1996 ac fe yw'r unig fab o Bencampwr i ennill y tlws. Fe fu farw ei thad pan oedd Hill yn 15 mlwydd oed, ac ni ddechreuodd cystadlu cyn oedd yn 23. Ar ôl ychydig lwyddiant yn y cyfresi is, fe symudodd ymlaen i'r gyfres Fformiwla 3000 yn 1989.

Fe ymynodd Hill gyda thîm Williams fel gyrrwr profi yn 1992, cyn cael ei dyrchafu i yrrwr llawn yn 1993, ar ôl i Nigel Mansell gadael y tîm. Fe gymerodd ei buddugoliaeth gyntaf yn Grand Prix Hwngari 1993. Yn ystod ganol yr 1990au, roedd Hill yn cystadlu yn erbyn Michael Schumacher am Bencampwriaeth y Byd. Enillodd Schumacher ei phencampwriaeth gyntaf yn 1994, ar ôl gwrthdrawiad dadleuol rhwng y ddau yn ras olaf y tymor. Fe enillodd Hill Pencampwriaeth y Byd yn 1996, ond fe wnaeth Williams ei rhyddhau ar ddiwedd y tymor. Fe symudodd i dîm Arrows ac wedyn Jordan, gan ennill buddugoliaeth gyntaf tîm Jordan yn 1998.

Fe wneath Hill ymddeol o rasio ar ddiwedd tymor 1999. Ers hynny, mae wedi sefydlu sawl busnes ei hunan, yn ogystal â gwneud sawl ymddangosiad gyda bandiau enwogrwydd. Yn 2006, cafodd ei ethol yn llywydd yr British Racing Drivers Club, yn dilyn Jackie Stewart.

## Bywyd personol
Ganwyd Hill yn Hampstead, Llundain, ar 17 Medi 1960 yn fab i Graham a Bette Hill. Gyrrwr Fformiwla Un oedd Graham Hill; enillodd fe pencampwriaeth y byd yn 1962 and 1968. Fe ddaeth gyrfa Graham Hill a bywyd cyffyrddus ac erbyn 1975 roedd y teulu yn byw mewn plasty yn Swydd Hertford, gyda Damon yn mynychu ysgol breifat Haberdashers' Aske's. Fe fu farw Graham Hill yn ddamwain awyren yn 1975, gan adael gweddill y teulu yn amgylchiadau gostyngol. Fe fe Damon Hill yn gweithio fel labrwr ac rhedwas er mwyn cynnal ei addysg bellach.

Fe briododd Hill i Georgie (geni 29 Ebrill 1961) ac mae ganddynt bedwar plentyn: Oliver (geni 4 Mawrth 1989), Joshua (geni 9 Ionawr 1991), Tabitha (geni 19 Gorffennaf 1995) a Rosie (geni 1 Chwefror 1998). Cafodd Oliver ei eni gyda syndrom Down ac mae Hill a Georgie yn noddwyr Cymdeithas Syndrom Down.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Etruria

bawd|dde|Tiriogaethau'r Etrwsciaid

**Etruria** (Groeg: *Τυρρηνία*, "Tyrrhenia") yw'r enw a roddir i'r rhannau o ganolbarth yr Eidal lle trigai'r Etrwsciaid. Mae'n awr yn ffurfio rhannau o Toscana, Lazio, Emilia-Romagna ac Umbria.

## Dinasoedd
(Enw Lladin mewn cromfachau):

* Arezzo (Arretium)
* Caisra,Cisra (Caere)
* Clevsin (Clusium)
* Curtun (Cortona)
* Felathri (Volaterrae, Volterra])
* Fufluna, Pupluna (Populonium, Populonia)
* Periwsia
* Tarchna, Tarchuna ( Volsceg Anxur ) (tarracina, terracina)
* Tarchnal (Tarquinia)
* Veii
* Velch (Volci)
* Velzna (Volsiniia)
* Vetulonia,Vatluna (Vetulonium, Vetulonia)

Categori:Hanes yr Eidal
Bright Young Things

Mae ***Bright Young Things*** yn ffilm ddrama Seisnig o 2003 a gafodd ei ysgrifennu a'i chyfarwyddo gan Stephen Fry. Mae'r sgript, sy'n seiliedig ar y nofel  *Vile Bodies* (1930) gan Evelyn Waugh, yn sylwebaeth gymdeithasol ddychanol am dosbarth bonheddig yn Llundain ar ddiwedd y 1920au tan ddechrau'r 1940au.

Categori:Ffilmiau 2003
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Ffilmiau Film Four
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Monsters vs. Aliens

Mae ***Monsters vs. Aliens*** ("*Angenfilod un erbyn Aliwns*") yn ffilm 3-D sydd wedi'i hanimeiddio ar gyfrifiadur gan DreamWorks Animation a Paramount Pictures. Dyma oedd y ffilm animeiddiedig ar gyfrifiadur gyntaf i gael ei chynhyrchu'n syth i fformat 3-D stereosgopig, yn hytrach na chael ei throsi i 3-D ar ôl iddi gael ei chwblhau. Ychwanegodd hyn $15 miliwn at gost y ffilm.

Bwriadwyd rhyddhau'r ffilm ym mis Mai 2009, ond symudwyd y dyddiad i 27 Mawrth, 2009, er mwyn osgoi gwrthdaro gyda rhyddhad y ffilm *Avatar*,. Mae *Monsters vs. Aliens* yn cynnwys lleisiau Reese Witherspoon, Seth Rogen, Hugh Laurie, Will Arnett, Rainn Wilson, Kiefer Sutherland, Stephen Colbert, a Paul Rudd.

## Dolenni Allanol 
*  Gwefan swyddogol 
*  Clipiau o'r ffilm

Categori:Ffilmiau 2009
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau animeiddiedig
Categori:Ffilmiau DreamWorks
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Chwarren endocrin

[dde|bawd|Prif **chwarennau endocrin**: ([Gwryw ar y chwith, benyw ar y dde)
**1** Corffyn pineol
**2** Chwarren bitwidol
**3** Y chwarren theiroid
**4** Hypothalmws
**5** Chwarren adrenal
**6** Pancreas
**7** Ofari
**8** Y ceilliau]]

Rhan o'r system endocrin ydyw'r **chwarrennau endocrin** (Sa: *endocrine glands*) sy'n secretu hormonnau'n uniongyrchol i'r gwaed yn hytrach na thrwy bibell. Prif chwarrennau'r endocrin ydyw'r chwarren bitwidol, y pancreas, yr ofaris a'r ceilliau; a hefyd y theiroid a'r chwarren adrenal. Organ niwroendocrin ydyw'r hypothalmws. Ceir ychydig o weithgareddau endocrinaidd yn y stumog hefyd sy'n cynhyrchu hormonnau megis ghrelin.

Ceir negeswyr cemegol hefyd nad ydynt yn perthyn i'r system endocrin, gan gynnwys otocrinau a'r paracrin.

Categori:System endocrin
Chwarren adrenal

Mewn mamolion, mae'r **chwarennau adrenal** neu **uwcharennol** yn bâr o chwarennau endocrin bychain, pyramidaidd ar y dde a chilgantol ar y chwith, sydd wedi'u lleoli uwchben yr arennau, a dyna pam eu henwau (*renes* ydy'r gair Lladin am yr arennau). Y rhain sydd bennaf gyfrifol am reoli straen drwy secretu corticosteroidiau a catecolaminau - gan gynnwys cortisol ac adrenalin.

Categori:System endocrin
Pancreas

[dde|bawd|Prif chwarennau'r endocrin: ([Gwryw ar y chwith, benyw ar y dde)
**1** Corffyn pineol
**2** Chwarren bitwidol
**3** Y chwarren theiroid
**4** Hypothalmws
**5** Chwarren adrenal
**6** **Pancreas**
**7** Ofari
**8** Y ceilliau]]
Chwarren sy'n perthyn i'r system endocrin a system dreulio fertebratau ydy'r **pancreas** (neu'r **cefndedyn**). Mae'n cynhyrchu sawl hormon pwysig iawn gan gynnwys inswlin, glwcagon a somatostatin yn ogystal â bod yn chwarren ecsocrin sy'n secretu hylif pancreatig. Mae'r sudd yma'n cynnwys ensymau treulio sy'n llifo i lawr i'r coluddyn bach. Gall yr ensymau hyn ddadelfennu a threulio carbohydradau, proteinau a saim ymhellach yn y treulfwyd.

Categori:System endocrin
Categori:System dreulio
Picenum

bawd|250px|dde|Regio V - Picenum

Tiriogaeth yn nwyrain yr Eidal yn y cyfnod clasurol oedd **Picenum**. Saif rhwng y Môr Adriatig a mynyddoedd yr Apenninau; ac mae heddiw'n ffurfio rhanbarth Marche. Daw'r enw oddi wrth enw y trigolion brodorol, y Piceni, a orchfygwyd gan Weriniaeth Rhufain yn y 3 CC.

Dan yr ymerawdwr Augustus daeth yn un o'r 11 *regio* yn nhalaith Italia, *Regio V*.

## Pobl enwog o Picenum
*Gnaeus Pompeius Strabo
*Gnaeus Pompeius Magnus

## Dinasoedd
* *Ancona*
* *Ascolum Picenum* (heddiw Ascoli Piceno)

Categori:Hanes yr Eidal
Chwarren

Yn y corff, math o organ ydyw **chwarren** (lluosog: 'chwarennau') sy'n creu ac yn rhyddhau hormonau a chemegolion eraill, yn aml i mewn i'r gwaed neu fannau eraill. Ceir sawl math o chwarren yn y corff dynol ac mewn anifeiliaid eraill. Mae'r chwarennau poer yn secretu poer, fel yr awgryma'r gair.

## Mathau 
Gellir dosbarthu chwarrennau i ddau ddosbarth:

* Chwarennau endocrin (diddwythell) — chwarennau sy'n secretu'n (Sa: *secrete*) uniongyrchol yn hytrach na thrwy ddwythell.
* Chwarennau ecsocrin (allnawsiol) — sy'n secretu eu cynnwys drwy dwythell (Sa: *duct*). Ceir tri math:
** chwarren apocrinaidd
** chwarren holocrin
** chwarren merocrin

## Enghreifftiau
*Chwarren bitwidol
*Corffyn pineol
*Chwarren adrenal
*Chwarren boer
*Prostrad

## Delweddau ychwanegol

 Delwedd:Gray1025.png|Toriad o ên isaf cath fach. 
 Delwedd:Gray1105.png|Toriad drwy bancreas ci. X 250. 
 Delwedd:Gray1172.png|Toriad drwy chwarren laeth.
 Delwedd:Gray1173.png|Toriad drwy chwarren laeth.
 Delwedd:Apocrine.jpg|Apocrin 
 Delwedd:Drüse Kopie.jpg|Dulliau o secretu

## Cyfeiriadau
Categori:System endocrin
Categori:Chwarennau
Rectwm

bawd|dde|300px|
Daw'r gair **rectwm** o'r gair Lladin *rectum intestinum* (coluddyn syth), a dyma'r rhan olaf o'r coluddion mewn llawer o anifeiliaid sy'n gorffen yn yr anws. Mae'n rhan, felly, o'r system dreulio. Mewn dyn mae oddeutu 12&nbsp;cm o ran hyd.

## Ei bwrpas 
Storfa ysgarthion ydyw; storfa dros dro. Mae waliau'r rectwm yn ymledu wrth i'r defnydd lenwi'r rhan yma, gan ymestyn synhwyrwyr nerfol sydd wedi'u lleoli yn waliau'r rectwm ac yn anfon neges i'r ymennydd ei bod hi'n amser i ysgarthu. Os nad ydy'r weithred hon yn digwydd, mae'r ysgarthion yn mynd yn ei ôl i'r colon ble mae rhagor o ddŵr yn cael ei amsugno ohono. Os gwneir hyn (hy dal yn ôl rhag cachu) am gyfnod hir, mae'r ysgarthion yn eithaf caled.

## Diagramau 

 Delwedd:Illu repdt female.jpg|Organau rhyw benywaidd.
 Delwedd:Gray403.png|Toriad saethol o'r pelfis, gan ddangos y ffasgau. 
 Delwedd:Gray539.png|Rhydweliau'r pelfis. 
 Delwedd:Gray1082.png|Toriad drwy'r bilen ludiog (Sa: *mucous membrane*) dynol. X 60.
 Delwedd:Gray1083.png|Gwythienau'r rectwm a'r anws.  
 Delwedd:Gray1228.png|Toriad saethol drwy'r pelfis dynol gwrywaidd.
 Delwedd:Gray1230.png|Toriad saethol drwy'r pelfis dynol benywaidd. 
 Delwedd:Male_pelvic_structures.svg|Mae'r rectwm i'w weld ar y chwith. 

Categori:System dreulio
Categori:Pelfis
Coluddyn dall

bawd|dde|300px|
Mae'r **coluddyn dall** (Lladin: *caecus* sef 'dall; Sa: *Caecum*) yn rhan o'r perfedd, neu i fod yn fanwl gywir (o ran anatomeg ddynol) - y colon mawr ac felly'n rhan o'r system dreulio. Mae'n debyg o ran ffurf i goden fechan ac mae'n cysylltu'r iliwm gyda'r colon. Dyma, mewn gwirionedd, gychwyn y colon mawr. Caiff ei wahanu o'r iliwm gan y falf ileocecal (ICV) (neu falf Bauhin) a chaiff ei wahanu oddi wrth y colon, ar yr ochr arall, gan y *cecocolic junction*.

## Amrywiaeth
Mae gan y mamaliaid a'r sgwid goluddyn dall ac mae gan adar ddau. Mae gan y rhan fwyaf o lysysyddion (Sa: *herbivores*) goluddyn dall cymharol fawr, a hwnnw'n llawn o facteria sy'n cynorthwyo i ddadelfennu neu dreulio'r seliwlos a geir mewn celloedd planhigion.

Mae gan gigysyddion (*carnivores*), ar y llaw arall, goluddyn dall llai na'r arfer, gyda chwlwm y coledd yn ei le.

Categori:System dreulio
DreamWorks Animation

Mae **DreamWorks Animation SKG, Inc.** (NYSE: DWA) yn stiwdio animeiddio Americanaidd annibynnol sy'n cynhyrchu cyfresi o ffilmiau llwyddiannus o safbwynt ymateb y beirniaid ac yn fasnachol. Caiff y ffilmiau hyn eu hanimeiddio ar gyfrifiadur, ac maent yn cynnwys *Shrek, Shark Tale, Madagascar, Over the Hedge, Bee Movie, Kung Fu Panda, Monsters vs. Aliens a How to Train Your Dragon*. Ffurfiwyd y cwmni pan unodd adran ffilmiau animeiddiedig DreamWorks SKG gyda Pacific Data Images (PDI). Yn wrieddiol, cafodd ei ffurfio dan faner DreamWorks SKG, ond newidiodd i gwmni cyhoeddus ar wahân yn 2004.

Ar hyn o bryd, dosberthir y ffilmiau trwy Paramount Pictures (sy'n rhan o gwmni Viacom) a gymrodd reolaeth o DreamWorks SKG ym mis Chwefror 2006. Mae gan DreamWorks Animation  ddwy stiwdio: y stiwdio animeiddio ffilmiau gwreiddiol yn Glendale, Califfornia a'r stiwdio PDI yn Ninas Redwood, Califfornia.

## Ffilmiau nodwedd
### Ffilmiau i ddod
### Ffilmiau yn cael eu datblygu
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2004
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau

Categori:Ffilm yn yr Unol Daleithiau
Glendale, Califfornia

Dinas yn Los Angeles County, yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Glendale**. Fe'i lleolir ar ben ddwyreiniol Dyffryn San Fernando.

Categori:Dinasoedd Los Angeles County, Califfornia
Seth Rogen

Mae **Seth Rogen** (ganed 15 Ebrill 1982) yn actor, digrifwr a chynhyrchydd ffilmiau o Ganada.

Wedi iddo gael swydd ar y gyfres olaf o *Da Ali G Show*, (sioe a enwebwyd am Emmy), cafodd Rogen ei arwain gan Judd Apatow tuag at yrfa ym myd y ffilm. Cafodd ran gefnogol blaenllaw yn ffilm gyntaf Apatow fel cyfarwyddwr, *The 40-Year-Old Virgin*. Derbyniodd feirniadaethau clodwiw am ei berfformiad a chytunodd Universal Pictures i'w gastio fel y prif gymeriad yn ffilm nesaf Apatow sef *Knocked Up*.

Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Actorion ffilm o Ganada
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Actorion Iddewig o Ganada
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Ganada
Categori:Digrifwyr Iddewig o Ganada
Kiefer Sutherland

Mae **Kiefer William Frederick Dempsey George Rufus Sutherland** (ganed 21 Rhagfyr 1966) yn actor o Ganada sydd wedi ennill Gwobr Emmy a Golden Globe am ei waith. Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae cymeriad Jack Bauer ar ddrama gyffro FOX, *24*.

Fe'i ganwyd yn Llundain, yn fab i'r actor Donald Sutherland a'i wraig, yr actores Shirley Douglas (ac yn wŷr y gwleidydd Tommy Douglas).

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl o Toronto
Adam Shankman

Mae **Adam Michael Shankman** (ganed 27 Tachwedd 1964) yn gyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilm o'r Unol Daleithiau. Mae ef hefyd yn actor, dawnsiwr ac yn feirniad ar gyfresi 3 & 4 o *So You Think You Can Dance*. Cyfarwyddodd *A Walk to Remember, Bringing Down the House, The Pacifier, Cheaper by the Dozen 2 a Hairpsray*. Mae ef hefyd wedi dawnsio mewn fideos ar gyfer Paula Abdul a Janet Jackson. Roedd Shankman hefyd wedi darparu'r coreograffeg ar gyfer un o deithiau'r Spice Girls.

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr LHDT
Llywelyn Brydydd Hoddnant

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Llywelyn Brydydd Hoddnant** (bl. chwarter cyntaf y 14g). Yn ôl pob tebyg roedd yn frodor o Geredigion. Bardd ceidwadol a gadwai at ddull canu'r Gogynfeirdd ydoedd.

## Bywgraffiad
Ceir sawl lle o'r enw 'Hod[d]nant' yng Nghymru, ond gan fod cerddi Llywelyn yn ei gysylltu â noddwyr yng Ngheredigion mae'n debyg fod ei enw barddol yn cyfeirio at y ffaith ei fod yn byw ger un o'r pedair nant yn yr ardal honno sy'n dwyn yr enw Hoddnant. Ceisiodd Iolo Morganwg ei wneud yn frodor o Nant Hoddnant ger Llanilltud Fawr ond does dim sail i'r honiad hwnnw.

## Llyfryddiaeth
**Gwaith Llywelyn Brydydd Hoddnant, Dafydd ap Gwilym, Hillyn ac eraill*, gol. Ann Parry Owen (Aberystwyth, 1996)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Pobl o Geredigion
Hillyn

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Hillyn** (bl. ail chwarter y 14g).

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddom am y bardd. Canai i Ieuan Llwyd o Is Aeron, Ceredigion yn ail chwarter y 14g. Llysenw neu enw barddol yw 'Hillyn',o darddiad ansicr; o'r ansoddair *hyll*, efallai. Er bod y cerddi ganddo sydd ar glawr yn ei gysylltu ag ardal Llangeitho, Ceredigion, ceir awgrym mewn un o'i gerddi ei fod yn enedigol o Ynys Môn.

## Cerddi
Cedwir y tair cerdd o waith y bardd sydd ar glawr heddiw yn Llawysgrif Hendregadredd. Ceir dau fawl i Ieuan Llwyd a cherdd i ddathlu codi tŷ newydd ganddo.

Mewn ffynonellau diweddarach cymysgir Hillyn a Heilyn Fardd (neu Hywel Heilyn), brudiwr o Fôn (neu fardd dychmygol y priodolir cerddi iddo yn y canu darogan), ond mae'r cerddi wrth enw Heilyn Fardd yn fwy diweddar ac yn perthyn i ganol y 15g, yn ôl pob tebyg.

## Llyfryddiaeth
*Ann Parry Owen (gol.), *Gwaith Llywelyn Brydydd Hoddnant, Dafydd ap Gwilym, Hillyn ac eraill* (Aberystwyth, 1996). ISBN 0-947531-39-4

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl o Ynys Môn
Llywelyn Ddu ab y Pastard

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Llywelyn Ddu ab y Pastard** (bl. ail chwarter y 14g).

## Bywgraffiad
Prin yw ein gwybodaeth amdano. Priododd ei ferch Angharad David Hanmer, a chawsant blentyn: Margaret Hanmer a briododd Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru.

Rydym yn dibynnu yn llwyr ar dystiolaeth ei gerddi a'i enw anghyffredin am ein gwydobaeth am Llywelyn Ddu ab y Pastard. Nid oedd y term bastard yn golygu 'plentyn siawns' o reidrwydd. Yn ôl Cyfraith Hywel ceid sawl lefel o briodas ac mae'n bosibl mae'r ffaith nad arddelwyd Llywelyn yn aer gan ei dad yw'r rheswm am y term yn yr achos hwn (ceir sawl enghraifft arall o'r term 'bastard' fel rhan o lysenw heb iddo fod yn derm difrïol fel heddiw). Yn ei gerddi cyfeiria'r bardd at Lyn Aeron, Ceredigion a Llawhaden, Sir Benfro; rhydd y bardd bwyslais arbennig ar y cyntaf ac felly mae'n bosibl ei fod yn frodor o'r ardal honno yn ne Ceredigion.

## Llyfryddiaeth
*Ann Parry Owen (gol.), *Gwaith Llywelyn Brydydd Hoddnant, Dafydd ap Gwilym, Hillyn ac eraill* (Aberystwyth, 1996). ISBN 0-947531-39-4

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Geredigion
Llywelyn Ddu

Gallai **Llywelyn Ddu** gyfeirio at:

*Llywelyn Ddu ab y Pastard (bl. ail chwarter y 14g), bardd
*"Llywelyn Ddu o Fôn", enw barddol Lewis Morris (1701 1765)
Ffilm yn 2009

Yn **2009**, rhyddhawyd nifer o **ffilmiau** ledled y byd, gan gynnwys nifer o ffilmiau dilynol yn y brif ffrwd ac ail-grëadau megis *Transformers: Revenge of the Fallen*, *Harry Potter and the Half-Blood Prince*, *Star Trek*, *G.I. Joe: The Rise of Cobra*, * Terminator Salvation*, *X-Men Origins: Wolverine*, *Ice Age: Dawn of the Dinosaurs*, *Angels & Demons*, *Night at the Museum: Battle of the Smithsonian*, *Fame*, *Fast & Furious*, *The Final Destination*, *H2: Halloween 2*, *The Pink Panther 2*, *Crank: High Voltage* ac *Alvin and the Chipmunks: The Squeakuel*.

## Ffilmiau a wnaeth fwyaf o arian
Sylwer yn dilyn traddodiad y diwydiant ffilm Seisnig, dyma'r ffilmiau a wnaeth fwyaf o arian pan gawsant eu rhyddhau yn yr Unol Daleithiau yn 2009. Y deg ffilm uchaf yn 2009, yn ôl yr arian a wnaethant yn rhyngwladol mewn doleri'r Unol Daleithiau, yn ogystal ag yng Nghanada, y DU ac yn Awstralia oedd:

''Cymrwyd y rhifau hyn o Box Office Mojo, gan gynnwys eu  2009 Canlyniadau'r Swyddfa Docynnau Blynyddol.''

I gyd, rhyddhawyd, **pymtheg** ffilm yn 2009 a wnaeth dros $100 miliwn, gan gyrraedd statws blockbuster.

## Marwolaethau 
* 13 Ionawr – Patrick McGoohan, actor, 80
* 14 Ionawr – Ricardo Montalbán, actor, 88
* 6 Chwefror – James Whitmore, actor, 87
* 26 Chwefror – Wendy Richard, actores, 65
* 18 Mawrth – Natasha Richardson, actores, 45
* 28 Mawrth – Maurice Jarre, cyfansoddwr ffilmiau, 84
* 22 Ebrill – Jack Cardiff, cyfarwyddwr a sinematograffydd, 94
* 25 Ebrill – Beatrice Arthur, actores, 86
* 3 Mehefin – David Carradine, actor, 72
* 25 Mehefin – Farrah Fawcett, actores, 62
* 1 Gorffennaf – Karl Malden, actor, 97
* 6 Awst – John Hughes, cyfarwyddwr, 59
* 14 Medi – Patrick Swayze, actor, 57
* 15 Medi – Troy Kennedy Martin, sgriptiwr, 77
* 16 Medi – Filip Nikolic, actor a chanwr, 35
* 13 Hydref – Al Martino, actor a chanwr, 82
* 17 Hydref – Douglas Blackwell, actor, 85
* 16 Tachwedd – Edward Woodward, actor, 79
* 3 Rhagfyr – Richard Todd, actor, 90
* 17 Rhagfyr – Jennifer Jones, actores, 90

Ffilmiau 2009
Categori:Ffilmiau'r 21ain ganrif
Tudor Wilson Evans

Llenor Cymraeg oedd **Tudor Wilson**, yn ysgrifennu fel **T. Wilson Evans** (ganed 1928, bu farw 2013).

Ganed ef yn Mostyn, Sir y Fflint, yn fab i lowr. Enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn 1983 am *Y Pabi Coch*.  Enillodd ei frawd, Einion Evans, y Gadair yn yr un Eisteddfod.

## Cyhoeddiadau
* *Rhwng Cyfnos a Gwawr* (1964)
* *Nos yn yr Enaid* (1965)
* ''Ar Gae'r Brêc* (1971)
* *Y Pabi Coch* (1983)

## Dramâu
* *Catrodau'r Hydref*
* *Digon i'r Dydd'' (darlledwyd gan y BBC yn 1982)

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Heilyn Fardd

Bardd a brudiwr yn y canu darogan Cymraeg oedd **Heilyn Fardd** neu **Hywel Heilyn**. Mae rhai llawysgrifau yn awgrymu y gellid ei uniaethu â'r bardd Hillyn (bl. ail chwarter y 14g) ond mae'r brudiau a dadogir arno yn fwy diweddar.

## Cefndir
Cysylltir Hillyn ag ardal Llangeitho, Ceredigion, ond ceir awgrym mewn un o'i gerddi ei fod yn enedigol o Ynys Môn. Cofnodir hefyd un 'Heilin varth' (Heilyn Fardd) ym Môn mewn dogfen o 1351/2. Os oedd Hillyn yn frodor o'r ynys mae'n bosibl felly mai'r un oedd ef a Heilyn, ond gwrthodir hynny yn y golygiad safonol diweddar o waith Hillyn gan Ann Parry Owen.

Gellir dadlau hefyd mai bardd dychmygol y priodolir cerddi iddo yn y canu darogan yw 'Heilyn Fardd' neu fod brudiau diweddarach gan feirdd anhysbys yn cael eu tadogi ar (Hywel) Heilyn am fod ganddo enw fel brudiwr.

## Cerddi
O'r cerddi a dadogir ar Heilyn Fardd ac eraill yn y llawysgrifau mae'r rhai a dadogir arno fo a neb arall yn perthyn i ganol y 15g, yn ôl pob tebyg. Maent yn cynnwys fersiwn o'r gyfres o englynion sy'n dechrau gyda'r geiriau cyrch 'Coronog Faban...'; priodolir fersiynau eraill i frudwyr eraill yn cynnwys Taliesin Ben Beirdd.

## Llyfryddiaeth
**Gwaith Llywelyn Brydydd Hoddnant, Dafydd ap Gwilym, Hillyn ac eraill*, gol. Ann Parry Owen (Aberystwyth, 1996)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Brudwyr
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Llywelyn ab y Moel

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Llywelyn ab y Moel** (bl. tua 1395 - 1440), a adnabyddir hefyd fel **Llywelyn ap Moel y Pantri**.

## Bywgraffiad
Roedd Llywelyn yn perthyn i deulu o feirdd. Roedd yn fab i'r bardd Moel y Pantri ac yn dad i Owain ap Llywelyn ab y Moel. Mae'n debyg fod Llywelyn yn frodor o Lanwnnog yn Arwystli, Powys. Canodd i deuluoedd y Gororau am y ffin rhwng Maldwyn a Swydd Amwythig hefyd ar adeg pan oedd y Gymraeg yn ffynnu o hyd yng ngorllewin Swydd Amwythig. Mae tystiolaeth yn awgrymu'n gryf ei fod wedi ymuno yng Ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr ar ddechrau'r 15g ac mae un o'i gerddi enwocaf yn disgrifio yr amser a dreuliodd gyda 'herwyr' eraill yng Nghoed y Graiglwyd, ger Croesoswallt.

## Llyfryddiaeth
*''Gwaith Dafydd Bach ap Madog Wladaidd 'Sypyn Cyfeiliog' a Llywelyn ab y Moel'', gol. R. Iestyn Daniel  (Aberystwyth, 1998).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Herwyr
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Categori:Pobl o Faldwyn
Sypyn Cyfeiliog

Un o'r cywyddwyr cynnar oedd **Sypyn Cyfeiliog**, sef **Dafydd Bach ap Madog Wladaidd** (bl. tua 1340 – 1390). Er ein bod yn gwybod ei enw iawn, mae'n arfer cyfeirio ato fel rheol wrth ei enw barddol 'Sypyn Cyfeiliog'.

## Bywgraffiad
Fel mae ei enw barddol yn awgrymu, gŵr o gwmwd Cyfeiliog, yn ne-orllewin Powys ar y ffin â Gwynedd a Deheubarth oedd Sypyn Cyfeiliog. Awgrymir yr enw "Sypyn" ei fod yn ddyn bychan o gorff. Ond dylid nodi hefyd fod trefgordd ganoloesol ger Machynlleth o'r enw "llety Suppyn". Mae achau Sypyn yn ansicr, er y gwyddom enw ei dad. Cofnodir uchelwr o'r enw Madog ap Dafydd ap Gruffudd a oedd yn ddisgynnydd i'r tywysog Owain Cyfeiliog ond does dim modd gwybod ai hwn oedd y bardd neu beidio.

## Cerddi
Cedwir chwech o gerddi gan Sypyn Cyfeiliog. Maent yn cynnwys awdl foliant i Ddafydd ap Cadwaladr o Fachelldref a chywydd moliant i Harri Salsbri ac Annes Cwrtes o Leweni, yn Nyffryn Clwyd. Ceir pedwar cywydd serch ac englyn.

## Cyfeiriadau ato
Ceir cyfeiriadau at Sypyn Cyfeiliog gan Gruffudd Unbais, sy'n awgrymu fod Sypyn yn noddwr y bardd hwnnw, gan Gruffudd Llwyd ap Dafydd ab Einion Llygliw a gan Hywel Dafi. Yn ogystal cyfeirir ato yn y darn rhyddiaith fwrlesg "Araith Iolo Goch", un o'r Areithiau Pros.

## Llyfryddiaeth
*R. Iestyn Daniel (gol.), *Gwaith Dafydd Bach ap Madog Wladaidd "Sypyn Cyfeiliog" a Llywelyn ab y Moel* (Aberystwyth, 1998).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Faldwyn
Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth

Ysgol gyfun cyfrwng Saesneg yng Nghaerfyrddin yw **Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth**. (Saesneg: **Queen Elizabeth High School**).

## Hanes
Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth yw'r unig ysgol uwchradd o fewn ardal drefol Caerfyrddin ac eithrio Ysgol Gyfun Bro Myrddin. Roedd yna arfer fod dwy ysgol, Ysgol Cambria ac Ysgol Ystrad Tywi. Er y bu'r ddwy ysgol yn gwasanaethu tua'r un ardaloedd addysg uwchradd cyfrwng Saesneg, roedd un yn ysgol uwchradd fodern a'r llall yn ysgol ramadeg ar gyfer merched. Yn dilyn ymgynghoriad gan yr awdurdod addysg lleol, Cyngor Sir Gaerfyrddin, fe benderfynwyd cyfuno'r ddwy i ffurfio'r ysgol newydd hon, erbyn Medi 2005 daeth yr ysgol i fodolaeth dan arweinyddiaeth ei Phennaeth cyntaf, Mr. T.S. Day.

### Adeiladau newydd
Ar ddechrau tymor Hydref 2008 agorwyd yr adeiladau newydd sbon ar safle'r hen Ysgol Cambria, ar gost o tua £30 miliwn o wariant gan y Cyngor Sir, fel rhan o'u Cynllun Moderneiddio Addysg, efo buddsoddiad ychwanegol hefyd yn cael ei roi i'r ganolfan hamdden leol gyfagos. Mae'r adeilad yn medru darparu addysg i uchafswm o 1,600 o ddisgyblion gan wneud hi felly'r ysgol uwchradd fwyaf (a diweddaraf) yn ardal Sir Gaerfyrddin. Roedd pwyslais wedi cael ei roi gan y cynllunwyr i greu ysgol a oedd yn cyflawni anghenion amgylcheddol da.

Mae yma hefyd Canolfan Anghenion Addysg Arbennig ar gyfer sector cynradd ac uwchradd ardal Gorllewin Sir Gaerfyrddin. Mae'r ysgol wedi cyflwyno pynciau annhraddodiadol, megis trin gwallt, mewn cydweithrediad efo Ysgol Gyfun Bro Myrddin, Ysgol Gyfun Maes-Yr-Yrfa ac Ysgol Rhydygors ers Medi 2008. Daeth yr ysgol dan sylw archwilwyr addysg Estyn ym Mawrth 2008 a cafodd yr ysgol adroddiad da iawn gan ystyried yr amgylchiadau wedi symud adnoddau ac adeiladau.

Ers agor yr adeiladau newydd yn 2008 mae'r ysgol wedi cynnal ymgynghoriad i geisio gwella darpariaeth eu pynciau trwy gyfrwng y Gymraeg. Disgwylwyd i ganlyniadau'r ymgynghoriad gael eu cyhoeddi erbyn Hydref 2009. Byddai cyhoeddiad yr ymgynghoriad hefyd yn datgan dyddiad cadarn ar gyfer agor eu holl adnoddau Addysg Gorfforol, gan gynnwys y cae chwarae ar safle'r hen Ysgol Maridunum, a ddisgwylwyd erbyn 2010.

## Pennaethiad Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth
*2005– Mr. T.S. Day
*Presennol- Mr P Spencer

## Cwricwlwm
*Pynciau Craidd: Cymraeg Ail-Iaith / Mathemateg / Saesneg / Gwyddoniaeth
*Dyniaethau: Hanes / Daearyddiaeth / Addysg Grefyddol / Dinasyddiaeth / Cymdeithaseg / Llywodraeth a Gwleidyddiaeth
*Pynciau Creadigol: Drama / Dylunio a Thechnoleg / Cerdd / Trin Gwallt / Adeiladwaith / Ffasiwn
*Technoleg: TGCh / Deunydd Gwrthiannol / Arlwyaeth / Tecstiliau / Gweithgynhyrchiad Dodrefn / Cynhyrchion Graffigol / Mecanwaith
*Ieithoedd Modern: Ffrangeg / Sbaeneg / Almaeneg
*Eraill: Astudiaethau Busnes / Daeareg / Twristiaeth / Iechyd a Gofal / Gofal Plant

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Ysgolion uwchradd Sir Gaerfyrddin
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth
Bleddyn Ddu

Bardd o Fôn oedd **Bleddyn Ddu** (bl. 1330 - 1385), a adnabyddid hefyd fel **Bleddyn Ddu Was y Cwd**. Un o Feirdd yr Uchelwyr a gadwai at ddull traddodiadol y Gogynfeirdd ydoedd.

## Bywgraffiad
Ceir peth ansicrwydd am yr enw 'Bleddyn Ddu Was y Cwd' ond credir ar sail cyfatebiaethau geirfa, cystrawen, ac ati y cerddi a briodolir iddo mai enw arall ar Fleddyn Ddu ydyw. Cysylltir y "ddau" â Môn hefyd.

Hanai hynafiaid Bleddyn Ddu o gwmwd Menai ym Môn. Enw ei fab, yn ôl pob tebyg, oedd Ieuan ap Bleddyn Ddu. Canodd Hywel Ystorm gerdd ddychanol i Fleddyn Ddu sy'n cyfeirio at y ffaith ei fod yn un o'r Monwysion. Cyfeirir ato hefyd yng ngwaith Gruffudd Gryg, Dafydd ap Gwilym a Gruffudd Llwyd ap Dafydd ab Einion Llygliw. Fel bardd a glerai yn gyson am nawdd yn nhai uchelwyr ar hyd a lled gogledd Cymru y disgrifir Bleddyn gan ei gyd-feirdd. Mae'n bosibl fod y 'Cwd' yn ei lysenw yn cyfeirio at y bag a gariai wrth glera, ond mae'n bosibl fod arwyddocad rhywiol i'r gair hefyd.

## Cerddi
Cedwir chwe awdl o'i waith, pump ohonynt yn gerddi crefyddol ac un yn awdl farwnad i'r uchelwr Goronwy ap Tudur Hen o Drecastell, un o Duduriaid Môn. Ceir yn ogystal nifer o englynion ar destunau amrywiol, yn cynnwys englynion dychan ac ymryson â'r bardd Conyn Coch.

## Llyfryddiaeth
*Cyfres Beirdd yr Uchelwyr: Gwaith Bleddyn Ddu
*R. Iestyn Daniel (gol.), *Gwaith Bleddyn Ddu* (Aberystwyth, 1994).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 1380au
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Ynys Môn
Soyuz

**Soyuz** (Rwsieg: Союз, ynganu [sɐˈjus], "Undeb") yw enw'r rhaglen cerbyd gofod hynaf yn hanes dyn yn y gofod i fod yn gweithredu heddiw. Cafodd y cerbyd ei ddylunio yn y 1960au i gymryd lle Vostok fel cerbyd dynol yr Undeb Sofietaidd. Hedfanodd y capsiwl cyntaf, Soyuz 1, ar 23 Ebrill 1967, ond roedd yna nifer o namau difrifol yn ystod y daith, a bu farw'r peilot, Vladimir Komarov, yn ystod y daith yn ôl i'r ddaear. Ail-ddyluniwyd nifer o is-sustemau cyn i'r cerbyd ddechwelyd i'r gofod, ac ers hynny, mae'r cerbyd Soyuz wedi profi'n ffordd dibynadwy iawn o fynd i'r gofod - mae gofodwyr o fwy nac ugain o wledydd wedi cymryd rhan mewn teithiau yn y cerbyd, gan gynnwys gofodwyr NASA, a Helen Sharman, y person cyntaf o wledydd Prydain i fynd i'r gofod a Tim Peake, yr ail. Soyuz yw'r unig ffordd o gyrraedd yr Orsaf Ofod Ryngwladol (*International Space Station*) ar ôl i NASA lansio'r wennol ofod am y tro olaf yn 2010. Yn 2016 roedd NASA yn parhau i ddatblygu rocedi newydd i lansio pobl i'r gofod mewn partneriaeth a'r sector breifat.

## Gweler hefyd
* Vostok

Categori:Cerbydau gofod
Categori:Rhaglen ofod Rwsia
Categori:Rhaglen ofod yr Undeb Sofietaidd
Latium

**Latium** oedd enw y diriogaeth ar arfordir gorllewinol yr Eidal yn ymestyn o aber Afon Tiber i Benrhyn Circeo. Mae'r ardal yn awr yn rhan o ranbarth Lazio.

Yn yr ardal yma y datblygodd dinas Rhufain, ac iaith y trigolion a ddatblygodd yn Lladin. Efallai fod yr enw yn dod o'r Lladin *latus* ("llydan"). Am gyfnod bu Latium dan reolaeth yr Etrwsciaid, o ardal gyfagos Etruria. Un o'r dinasoedd hynaf yn Latium oedd Alba Longa, lle sefydlwyd y Cynghrair Lladin yn erbyn yr Etrwsciaid.

Categori:Hanes yr Eidal
Alan Bickerstaff

Rheolwr a chyn-chwaraewr pêl-droed yw **Alan Bickerstaff**. Hyd Gorffennaf 2009, roedd yn reolwr ar Y Rhyl. Cyn ymuno â'r Rhyl treuliodd gyfnod byr fel hyfforddwyr Porthmadog, gan eu helpu i osgoi'r cwymp o'r Uwchgynghrair yn ystod tymor 2007-2008. Daeth i'r amlwg fel hyfforddwr gyda Airbus UK a oedd yn cael eu rheoli ar y pryd gan gyn-chwaraewr Wrecsam, Gareth Owen. Yn eironig ddigon, roedd Owen yn un o'r chwaraewyr cyntaf i Bickerstaff ei arwyddo ar ôl cymryd yr awenau yn y Rhyl.

Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Hyfforddwyr o Loegr
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Llanwnnog

Pentref bychan gwledig a phlwyf eglwysig yng nghymuned Caersŵs, Powys, Cymru, yw **Llanwnnog** (hefyd **Llanwnog**). Fe'i lleolir yn ardal Maldwyn ger yr A470, tua 6 milltir i'r gorllewin o'r Drenewydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyflwynir eglwys y plwyf i Sant Gwynno (ceir sawl ffurf ar yr enw, yn cynnwys Gwn[n]og).

Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Arwystli. Roedd y bardd Llywelyn ab y Moel (bl. tua 1395 - 1440), a adnabyddir hefyd fel Llywelyn ap Moel y Pantri, yn frodor o Lawnnog, yn ôl pob tebyg, ac mae'n bosibl y ganed ei fab Owain ap Llywelyn ab y Moel yno hefyd.

Mae'n bosibl mai yn Llanwnnog, plwyf enedigol ei dad, y ganed yr argraffydd a gwerthwr llyfrau Stafford Prys (1732-1784).

## Cyfeiriadau
Categori:Caersŵs
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Plwyfi Cymru
Cyngor Sir Gaerfyrddin

**Cyngor Sir Gaerfyrddin** yw'r cyngor lleol ar gyfer Sir Gaerfyrddin, Cymru, sy'n darparu ystod o wasanaethau o dan reolaeth cynghorwyr sir etholedig sy'n cynnwys addysg, cynllunio, trafnidiaeth, gwasanaethau cymdeithasol a diogelwch y cyhoedd. Mae'r cyngor yn un o ddau ar hugain o awdurdodau unedol a ddaeth i fodolaeth ar 1 Ebrill 1996 o dan ddarpariaethau Deddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 . Cymerodd drosodd swyddogaethau llywodraeth leol a ddarparwyd yn flaenorol gan Cyngor Dosbarth Caerfyrddin, Cyngor Bwrdeistref Dinefwr, Cynghor Bwrdeistref Llanelli ac ardal Sir Gaerfyrddin o'r hyn a oedd yn Gyngor Sir Dyfed.

Mae'r cyngor wedi'i leoli yn Neuadd y Sir yng Nghaerfyrddin.

## Rhagflaenydd 
Dyma'r ail gorff o'r enw hwn; ffurfiwyd Cyngor Sir blaenorol ar 1 Ebrill 1889 gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1888 ac fe'i diddymwyd ar 31 Mawrth 1974 gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972.

Cynhaliwyd yr etholiad cyntaf i'r cyngor gwreiddiol ym mis Ionawr 1889 ac enillodd y Rhyddfrydwyr fwyafrif y seddi. Parhaodd y patrwm hwn tan y 1920au ac o'r adeg honno roedd yr Annibynwyr yn dal y mwyafrif o seddi gwledig tra bod y Blaid Lafur yn dominyddu rhan ddiwydiannol y sir.

## Trefniant 
Mae'r awdurdod wedi mabwysiadu'r system Gabinet o redeg y sir, ac rhwng 2004 a 2015 cafodd ei rhedeg gan y grwpiau Annibynwyr a Llafur. 

Ymddiswyddodd Kevin Madge fel arweinydd y Cyngor ym mis Mai 2015 ar ôl colli arweinyddiaeth y grŵp Llafur. Dau ddiwrnod yn ddiweddarach cyhoeddwyd y byddai Plaid Cymru yn ffurfio clymblaid newydd gyda'r Annibynwyr.  Arweinydd presennol y Cyngor yw'r Cynghorydd Emlyn Dole (Plaid Cyrmu).

Yn 2019, cyhoeddodd Mark James ei fwriad i ymddeol fel Prif Weithredwr y Cyngor ar ôl 17 mlynedd yn y swydd. Daeth ei ymddeoliad ar ôl amser dadleuol yn ei swydd gydag achos enllib yn erbyn blogiwr yn ogystal â ffrae dros daliadau pensiwn yn glwm iddo. Cymerodd Wendy Walters yr awenau fel Prif Weithredwr newydd y cyngor ym mis Mehefin 2019.

## Cyfansoddiad cyfredol 
Cynhelir etholiadau bob pedair blynedd. Cynhaliwyd yr etholiad diwethaf ar 4 Mai 2017.

### Canlyniadau hanesyddol 
* Yn cynnwys ymgeiswyr ag etholwyd dros Lafur Annibynnol a/neu'r Gymdeithas Drethdalwyr.

## Wardiau etholiadol 
bawd|Map wardiau etholiadol Sir Gaerfyrddin
Mae'r sir wedi'i rhannu'n 58 ward etholiadol sy'n dychwelyd 74 o gynghorwyr. Mae gan y mwyafrif o gymunedau yn Sir Gaerfyrddin gyngor cymunedol, yn ogystal mae yna gyngor tref yng Nghaerfyrddin, Llanelli, Castellnewydd Emlyn, Cwmaman, Cydweli, Llandeilo, Llanelli, Llanymddyfri, Rhydaman, Pen-bre a Phorth Tywyn, Sanclêr a Talacharn.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* Gwefan Cyngor Sir Gaerfyrddin

Sir Gaerfyrddin
Categori:Sir Gaerfyrddin
Ysgol y wladwriaeth

Defnyddir y term **ysgol y wladwraeth** neu **ysgol wladol** yn Awstralia, Seland Newydd, a'r Deyrnas Unedig i wahaniaethu rhwng ysgolion sy'n cael eu cyllido gan y llywodraeth ac ysgolion fonedd.

Categori:Addysg gyhoeddus
Gwladwriaeth
Stephen Colbert

Mae **Stephen Tyrone Colbert** (/kolˈbeɹ/; ganed 13 Mai, 1964) yn ddychanwr gwleidyddol Americanaidd ac yn gyflwynwr rhaglenni teledu. Ef sy'n cyflwyno *The Colbert Report* ar Comedy Central, rhaglen newyddion ddychanol lle portreadir Colbert fel fersiwn cartŵn o wleidyddion ceidwadol.

Mae ef hefyd yn actor lleisiol, sydd wedi chwarae rhannau mewn ffilmiau fel *The Love Guru* a *Monsters vs. Aliens*.

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr gwleidyddol o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr sgetshis Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Dychanwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig