open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Characteristicks of Men, Manners, Opinions, Times

Casgliad o draethodau ar amryw bynciau gan yr athronydd Seisnig Anthony Ashley-Cooper, 3ydd Iarll Shaftesbury yw ***Characteristicks of Men, Manners, Opinions, Times*** a gyhoeddwyd mewn tair cyfrol ym 1711.

Mae'r casgliad yn cynnwys pump ysgrif a gyhoeddwyd o'r blaen, wedi eu hadolygu—"A letter concerning enthusiasm to my Lord *****" (ysgrifennwyd 1707, argraffwyd 1708), "Sensus communis" (1709), "Soliloquy, or advice to an author" (1710), "An inquiry concerning virtue or merit" (1699) a "The moralists" (1709)—gydag ychwanegiadau, mewn pum rhan, dan yr enw "Miscellaneous reflections". Bu'n hynod o boblogaidd ymhlith darllenwyr yng Ngwledydd Prydain ac ar gyfandir Ewrop trwy gydol y 18g, a chafodd ei ystyried yn un o brif gyfraniadau Lloegr at athroniaeth yr Oleuedigaeth. Er bod ysgrifeniadau Shaftesbury wedi colli ffafr ym maes athroniaeth yn y ddwy ganrif ddiwethaf, mae'r *Characteristicks* o hyd yn ffynhonnell bwysig i ysgolheigion am hanes crefydd ac anghrefydd, moeseg, estheteg, y ddisgwrs wleidyddol, y celfyddydau, garddio, a rhywedd yn Lloegr yn nechrau'r 18g.

Mewn cyflwyniad i argraffiad un-gyfrol Cambridge University Press o'r *Characteristicks*, ysgrifennai'r golygydd Lawrence E. Klein ei fod yn cynnwys "asesiad optimistaidd o gosmos trefnus, hyder mewn cymdeithasgarwch a chydymdeimlad dynol, cysoni profiad moesegol ac esthetaidd, pwysleisiadau ar ryddid a goddefiad, ac ymroddiad i rôl athroniaeth mewn addysgu'r ddynolryw".

## Cyfeiriadau 
Categori:Athroniaeth Lloegr yn y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau 1711
Categori:Llyfrau athroniaeth y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau athroniaeth Saesneg o Loegr
Categori:Llyfrau ffeithiol y 18fed ganrif o Loegr
Pyrrho

Athronydd Groegaidd hynafol oedd **Pyrrho** (tua 360 CC – tua 270 CC) a ystyrir yn dad ar ysgol sgeptigiaeth neu amheuaeth.

Brodor o Elis, yng ngorllewin y Peloponnesos, yn ne Gwlad Groeg ydoedd, yn fab i Pleistarchus. Blodeuodd yn amser Philip II, brenin Macedon, ac Alecsander Fawr, ac nid oedd yn ei ddechreuad ond paentiwr tlawd. Ar ôl dysgu elfennau gwyddoniaeth gyda Bryson o Achaea, aeth Pyrrho gydag Alecsander ar ei ryfelgyrch i'r dwyrain, a daeth fel hyn yn gydnabyddus â daliadau'r Gymnosoffistiaid a'r magiaid Persiaidd. Roedd hefyd yn edmygwyr mawr o Democritus. Bu fyw mewn neilltuaeth a thawelwch am y rhan fwyaf o'i oes, gan ymatal rhag traethu ei olygiadau yn benderfynol ar ddim, a chadw y distawrwydd a'r arafwch mwyaf ym mhob amgylchiadau, fel na byddai i boen na phleser effeithio arno. er ei fod wedi mabwysiadu y dull llonydd hwn o fyw, anrhydeddid ef yn fawr gan ei gydwladwyr, y rhai nid yn unig a'i gwnaethant eu harchoffeiriaid; ond, er ei fwyn ef, gwnaed cyfraith i ryddhau pob athronydd rhag talu trethi. Anrhydeddodd yr Atheniaid ef drwy roddi iddo ddinasfraint y dref. Bu farw wedi cyrraedd 90 oed.

Tawelu'r meddwl yn wyneb pob amgylchiadau, yng ngolwg Pyrrho, oedd diben uchaf athroniaeth. Gan yr ystyriai fod y tawelwch meddwl hwn yn cael ei gyffroi gan ddadleuon y gwahanol ysgolion o athroniaeth, arweiniwyd ef i dir amheuaeth, ac aeth mor bell i'r tir yma fel yr ystyriai nad oedd o un pwys i feddu gwybodaeth gywir am bethau, ac mai yr unig beth gwerth ymdrechu amdano oedd rhinwedd. Nid oedd yn cadarnhau dim, nac yn gwadu dim. Atebai ei wrthwynebwyr, gan hynny, bob amser trwy ddweud, "Dichon fod yr hyn a ddywedwch yn wir, ond nis gallaf fi ei benderfynu." Tynnodd dywediad fel hwn, ac eraill cyffelyb, lawer o wawd ei wrthwynebwyr arno. Fodd bynnag, yr oedd ganddo lawer o ddilynwyr a disgyblion yn ddynion o enwogrwydd, y rhai a elwid naill ai yn Byrrhoniaid neu Amheuwyr. Gellir gweld syniadau y blaid hon, a'u dull o ymresymu, yng ngweithiau Sextus Empiricus. Ymddengys mai eu hamcan oedd dymchwelyd pob cyfundrefn arall o athroniaeth yn hytrach na sylfaenu un o'r eiddynt en hunain.

Categori:Athronwyr y 3edd ganrif CC
Categori:Athronwyr y 4edd ganrif CC
Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau'r 360au CC
Categori:Marwolaethau'r 270au CC
True Beauty

Cyfres deledu o Dde Corea yw ***True Beauty***, sy'n serennu Moon Ga-young, Cha Eun-woo, Hwang In-youp a Park Yoo-na. Fe ddarlledodd ar tvN rhwng 9 Rhagfyr 2020 a 21 Chwefror 2021.

## Cast 
* Moon Ga-young - Lim Ju-kyung
* Cha Eun-woo - Lee Su-ho
* Hwang In-youp - Han Seo-jun
* Park Yoo-na - Kang Su-jin

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Rhaglenni teledu De Coreaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Coreeg
Jerry M (locomotif)

[chwith|bawd|260px|Jerry M ym [Minffordd yn ystod Hunslet 125]]
bawd|260px
Mae **Jerry M** yn locomotif 0-4-0ST cledrau cul, adeiladwyd gan Gwmni Hunslet ym 1895 ar gyfer Chwarel Dinorwig. Mae’n rhan o Gasgliad Hollycombe yn Liphook, Swydd Hampshire. Enw gwreiddiol y locomotif oedd ‘Vaenol’.

Ymwelodd ‘Jerry M’ â Rheilffordd Ffestiniog rhwng Ebrill a May 2008, a daeth yn ôl yn 2018 i fod yn rhan o Hunslet 125.

## Cyfeiriadau
Hollycombe
Jerry M
Judit Polgár

Chwaraewr gwyddbwyll o Hwngari yw **Judit Polgár** (ganwyd 23 Gorffennaf 1976). Fe'i hystyrir yn chwaraewr gwyddbwyll benywaidd cryfaf erioed. 

Ganwyd Polgár ar 23 Gorffennaf 1976 yn Budapest, i deulu Iddewig o Hwngari. Roedd Polgár a'i dwy chwaer hŷn, Susan (neu Zsuzsanna) a Sofia (neu Zsófia), yn rhan o arbrawf addysgol a gynhaliwyd gan eu tad, László Polgár, mewn ymgais i brofi y gallai plant wneud cyflawniadau eithriadol pe baent yn cael eu hyfforddi mewn pwnc arbenigol o gynnar iawn. oed. Addysgwyd y tair merch gartref, gyda gwyddbwyll fel y pwnc arbenigol. Daeth y tair merch yn chwaraewyr gwyddbwyll cryf iawn mewn cystadlaethau rhyngwladol.

Ym 1991, enillodd Polgár deitl Uwchfeistr yn 15 oed a 4 mis, ar yr adeg yr ieuengaf i wneud hynny, gan dorri'r record a ddaliwyd yn flaenorol gan gyn-Bencampwr y Byd Bobby Fischer. Yn Ionawr 1989, yn 12 oed, daeth hi'r chwaraewr ieuengaf erioed i ymddangos yn rhestr FIDE o'r 100 chwaraewr gorau yn y byd. Roedd hi'r unig fenyw i gael ei rhestru ymhlith y deg uchaf yn yr rhestr honno, gan gyrraedd y safle hwnnw gyntaf ym 1996. Roedd hi'n Rhif 1 yn rhestr y menywod o fis Ionawr 1989 hyd ei hymddeoliad ar 13 Awst 2014. Hi oedd y fenyw gyntaf, a hyd yn hyn yr unig fenyw, i fod wedi rhagori ar 2700 Elo, gan gyrraedd 2735 yn 2005. 

Ym Awst 2000, priododd Polgár â llawfeddyg milfeddygol Gusztáv Font. Roedd ganddyn nhw ddau o blant.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Chwaraewyr gwyddbwyll o Hwngari
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Pobl o Budapest
Ben Davies (rygbi)

Roedd **Benjamin "Ben" Davies** (5 Mehefin 1873 - 23 Mehefin 1930)  yn hanerwr rygbi rhyngwladol a chwaraeodd rygbi'r undeb i Lanelli ac a gafodd ei gapio ddwywaith i Gymru. Bu Davies yn gapten ar Lanelli ar gyfer tymor 1894-95 ac roedd yn ysgrifennydd y clwb rhwng 1898 a 1899. Yn ddiweddarach daeth yn hyfforddwr Coleg Llanymddyfri a hefyd ysgrifennodd erthyglau chwaraeon ar gyfer y Daily Mail.

## Gyrfa rygbi 
Chwaraeodd Davies rygbi clwb i dîm, Llanelli, ac wrth gynrychioli'r 'Scarlets' y cafodd ei ddewis gyntaf i chwarae i Gymru. Roedd Cymru wedi defnyddio partneriaeth haneri Casnewydd Percy Phillips a Fred Parfitt, ond ar ôl ymddeoliad Phillips, dechreuodd y detholwyr arbrofi gyda phartneriaethau newydd. Yng ngêm agoriadol Pencampwriaeth Pedair Gwlad 1895 yn erbyn Lloegr cyflwynwyd dau gap newydd i'r haneri, Davies a Selwyn Biggs o Gaerdydd. Er gwaethaf presenoldeb cefnwyr profiadol a thalentog, gan gynnwys Billy Bancroft, Tom Pearson a’r capten Arthur Gould, gadawodd y chwarae blaen gwan Gymru’r cefnwyr wedi eu llyffetheirio, a chollodd y tîm 6-14. Yng ngêm nesaf y Bencampwriaeth gwelwyd y detholwyr yn cadw Biggs, ond disodlwyd Davies gan ddychweliad Fred Parfitt.

Er gwaethaf chwarae dim rhan bellach yn nhwrnamaint 1895, cafodd Davies gap rhyngwladol arall y flwyddyn nesaf, eto yng ngêm agoriadol y twrnamaint yn erbyn Lloegr. Y tro hwn partner Davies fel hannerwr oedd ei gyd aelod o dîm Llanelli, David Morgan. Roedd dewiswyr Cymru yn aml yn ffafrio paru haneri o'r un tîm clwb, i roi lefel o barhad i'r chwarae cefn. Cafodd Morgan ei gapio gyntaf yng ngêm olaf twrnamaint 1895, buddugoliaeth gartref dros Iwerddon. Cadwyd Morgan, tra gollyngwyd ei bartner Ralph Sweet-Escott i roi cyfle arall i Davies. Wedi chwarae i ffwrdd ar Rectory Field yn Blackheath, cafodd Cymru crasfa, gan golli 25-0. Ni ddewiswyd Morgan na Davies ar gyfer Cymru byth eto.

### Gemau rhyngwladol wedi'u chwarae 
**Cymru** 

*  1895, 1896

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Genedigaethau 1873
Saeed bin Butti

**Saeed bin Butti** (Arabeg: سعيد بن بطي) oedd trydydd rheolwr Dubai, gan olynu Maktoum bin Butti bin Suhail ar ei farwolaeth ym 1852. Roedd ef yn  llofnodwr y cytundeb tirnod gyda'r Prydeinwyr, y 'Cadoediad Morwrol Parhaol' ym 1853.

Etifeddodd Saeed, cymuned arfordirol fach ond llewyrchus, oddi wrth ei frawd Maktoum, a bu farw ef o achosion naturiol. Roedd mab Maktoum, Hasher, yn cael ei ystyried yn rhy ifanc i'w reoli.

Ym mis Mai 1853, roedd Saeed yn un o lofnodwyr y cytundeb hwn, y "Cadoediad Morwrol Parhaol", a oedd yn gwahardd unrhyw weithred o ymddygiad ymosodol ar y môr gan ddibynyddion y llofnodowyr. Llofnodwyd y cadoediad gan Saeed Abdulla bin Rashid o Umm Al Quwain; Bin Hamed Rashid o Ajman; Saeed bin Tahnoun ('Pennaeth y Beniyas') a Sultan bin Saqr ('Pennaeth y Joasmees').

Llofnodwyd ymgysylltiad pellach i atal y fasnach gaethweisiaeth gan Saeed a'r Sheikhs eraill ym 1856.

## Marwolaeth 
Bu farw Sheikh Saeed ym mis Rhagfyr 1859 o'r frech wen, y clefyd a laddodd ei frawd, Maktoum.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arabiaid
Jiwcbocs

Peiriant sydd yn derbyn arian i chwarae cerddoriaeth wedi ei recordio yw **jiwcbocs** neu **sgrechflwch**. Datblygodd y ddyfais hon o'r pianos peiriannol a oedd yn boblogaidd yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g. Ymddangosodd y jiwcbocsys cyntaf yn Unol Daleithiau America yn y 1930au, a daethant yn boblogaidd wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd fel modd i gwsmeriaid ddewis recordiau i'w chwarae mewn busnesau yfed a bwyta. Dodasai'r cwsmer ei ddarn arian yn y twll arian cyn pwyso botymau i ddewis y gân. Roedd golwg a dyluniad y ddyfais ei hun yn rhan bwysig o'i hapêl: byddai'r cwsmeriaid yn edmygu nodweddion megis pibelli crynion, colofnau tro i arddangos enwau'r caneuon, goleuadau lliwgar, a chipolwg ar fecanwaith y peiriant wrth iddo newid y recordiau. Buont yn gyffredin iawn mewn barrau a thafarnau, caffis, tai bwyta a siopau soda ar draws yr Unol Daleithiau, a nifer o wledydd eraill, hyd at ddiwedd y 1960au. Ymhlith y prif gwmnïau a gynhyrchai jiwcbocsys oedd Wurlitzer a Rock-Ola. Dechreuwyd cynhyrchu jiwcbocsys newydd yn niwedd yr 20g i chwarae crynoddisgiau yn hytrach na'r hen recordiau, ac fel symbol hiraethus o ddiwylliant poblogaidd y 1950au a'r 1960au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddoriaeth
Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau
Categori:Peiriannau
Cancel culture

Mae **cancel culture** (**diwylliant diddymu**) yn derm o Unol Daleithiau America sy'n cyfeirio at fath fodern o ostraciaeth neu ddiarddeliad, lle mae rhywun yn cael ei wthio allan o gylchoedd cymdeithasol neu broffesiynol - boed hynny ar-lein, ar y cyfryngau torfol, neu yn y cnawd. Dywedir bod y rhai sy'n cael eu diarddel yn y modd hyn wedi'u "canslo".

Gellir ei ddisgrifio fel math o foicotio yn ymwneud ag unigolyn (rhywun enwog fel arfer) lle ystyrir eu bod wedi gweithredu neu siarad mewn modd amheus neu ddadleuol. Gall diddymiad arwain at golli enw da ac incwm - sefyllfa sy'n anodd adfer ohono.

## Dadansoddiad 
Yn ôl y seicolegydd cymdeithasol Jonathan Haidt, mae'r diwylliant hwn yn deillio o'r hyn mae'n alw'n "safetyism" ar gampysau colegau.  Dywed rhai ei fod yn arwain at bolareiddio cymdeithas ymhellach. Gwelir fod rhai myfyrwyr yn ofni mynegi syniadau amhoblogaidd rhag ofn cael eu beirniadu'n hallt ar gyfryngau cymdeithasol. Gall hyn arwain at golli lleisiau a llai o amrywiaeth o ran y lleisiau a glywir. 

Yn ôl dadansoddwyr eraill, nid yw cysyniad *cancel culture* yn bodoli o gwbl, gan nad diwylliant mohono, ac nid oes tystiolaeth o effeithiau negyddol beirniadu cyhoeddus. Er enghraifft, mae enwogion megis Louis C.K. a Harvey Weinsten sydd wedi cael eu condemnio'n helaeth, yn dal i lwyddo cynnal bywyd cyhoeddus.. 

## Adweithiau ac ymateb 
Mae gan yr ymadrodd ystyr negyddol ar y cyfan ac fe'i defnyddir yn gyffredin mewn dadleuon ar ryddid barn a sensoriaeth. 

## Cyfeiriadau
Categori:Geiriau difrïol
Juice Wrld

Roedd **Jarad Anthony Higgins** (2 Rhagfyr 1998 – 8 Rhagfyr 2019), a elwid yn broffesiynol yn **Juice Wrld** (gyda'r arddull **Juice WRLD**), yn rapiwr o'r Unol Daleithiau, canwr a chyfansoddwr  o Chicago, Illinois. Cafodd ei gân "Lucid Dreams" ei chwarae ar blatfform ffrydio cerddoriaeth Spotify dros biliwn o weithiau gan gyrraedd rhif dau ar y *Billboard* Hot 100  Fe wnaeth "Lucid Dreams", ynghyd â'i sengl boblogaidd gynharach "All Girls Are the Same", ei helpu i sicrhau cytundeb recordio gyda Grade A Productions ac Interscope Records. Daeth ei enw llwyfan o'r rapiwr Tupac Shakur a'i ran yn y ffilm *Juice* a'i fod yn cynrychioli 'cymryd drosodd y byd'.

Ganwyd Jarad Anthony Higgins ar 2 Rhagfyr 1998, yn Chicago, Illinois. Fe’i magwyd yn rhan deheuol y dref, gan dreulio ei blentyndod ym Mharc Calumet ac yn ddiweddarach symudodd i Homewood, lle mynychodd Ysgol Uwchradd Homewood-Flossmoor gan raddio yn 2017. Ysgarodd ei rieni pan oedd yn dair oed, gadawodd ei dad, gan adael ei fam i'w fagu fel mam sengl ynghyd ag un brawd hŷn. Roedd mam Higgins yn grefyddol a cheidwadol iawn, a ni adawodd iddo wrando ar gerddoriaeth hip hop. Caniatawyd iddo wrando ar gerddoriaeth roc a phop, a daeth o hyd i hyn ar gemau fideo fel *Pro Skater* a *Guitar Hero gan* Tony Hawk, a gyflwynodd ef i artistiaid megis Billy Idol, Blink-182, Black Sabbath, Fall Out Boy, Megadeth a Panic! at the Disco.

Dysgodd chwarae'r piano yn bedwar oed, ar ôl cael ei ysbrydoli gan ei fam, Carmella Wallace, a ddechreuodd dalu am wersi yn ddiweddarach. Yna dysgodd y gitâr a'r drymiau. Chwaraeodd Higgins yr utgorn mewn band ar gyfer dosbarth yn yr ysgol. Yn ei ail flwyddyn yn yr ysgol uwchradd, dechreuodd bostio caneuon i'w SoundCloud a recordiodd ar ei ffôn symudol. Tua'r adeg hon, dechreuodd Higgins gymryd rapio o ddifrif.

### 2015-2017: Dechreuadau, cytundeb record, a phrosiectau cynnar 
Rhyddhawyd ei drac cyntaf a gynhyrchwyd gan ei brif gynhyrchydd Nick Mira, "Too Much Cash", yn 2017. Tra'n rhyddhau prosiectau a chaneuon ar SoundCloud, roedd Higgins yn gweithio mewn ffatri ond roedd e'n anfodlon â'r swydd; cafodd ei wahardd o'r swydd o fewn pythefnos. Ar ôl ymuno ag Internet Money, rhyddhaodd Higgins ei EP llawn cyntaf, *9 9 9*, ar 15 Mehefin 2017, gyda'r gân "Lucid Dreams" a ddaeth yn boblogaidd a thyfu nifer ei ddilynwyr.

Yng nghanol 2017, dechreuodd dderbyn sylw gan artistiaid eraill o Chicago. Arwyddodd gytundeb gyda label, Grade A Productions.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Lorraine Bowen

Mae **Lorraine Bowen** yn gantores, cyfansoddwr caneuon, digrifwr a cherddor Seisnig (ganwyd 31 Hydref 1961 yn Cheltenham, Swydd Gaerloyw). Mae Bowen wedi rhyddhau saith albwm stiwdio , a sawl sengl fel artist unigol a chyfrannol.

Astudiodd gerddoriaeth ym Mhrifysgol Surrey, yn ogystal â pherfformio'n rheolaidd gyda Billy Bragg ar y llwyfan ac ar record. Mae hi hefyd wedi gwneud sawl ymddangosiad ar BBC Radio 4 gan gynnwys rhaglen John Shuttleworth *, Radio Shuttleworth* a sioe sgetsys benywaidd 1999 *Heated Rollers*, gyda Lynda Bellingham, Gwyneth Strong a Joanna Monro yn serennu . Mae hi hefyd wedi ysgrifennu ar gyfer *Loose Ends* ar BBC Radio 4.

### 1990 - presennol: Gyrfa unigol 
Yn 1990, anogodd Billy Bragg Bowen i ddechrau gyrfa unigol. Dechreuodd berfformio sioeau unigol o dan yr enw *The Lorraine Bowen Experience* ; roedd ei act yn cynnwys tair cân, bysellfwrdd Casio a bwrdd smwddio. Mae hyn wedi arwain at sioeau ledled y byd, gan gynnwys gwyliau yn Winnipeg, Toronto, San Francisco, ac yn y DU, Glastonbury, Caeredin, Glasgay, Bestival, The Big Chill, Secret Garden Party a Shambala a llawer o sioeau yn yr Eidal a Sbaen. Mae ei chaneuon yn cael eu hystyried yn "hynod", yn cynnwys hiwmor ac yn aml maen nhw â synnwyr o gitsh. Mae'r themâu yn aml yn cynnwys bwyd, sêr ffilm (mae un o'i chaneuon mwyaf poblogaidd yn ymwneud â Julie Christie ), ffonau symudol, bysedd pysgod a golchfeydd. Mae Bowen yn adnabyddus am ei chytganau bachog mewn caneuon ac am annog cyfranogiad y gynulleidfa.

### 2005–2009: Vital Organs 
Vital Organs oedd enw taith gomedi gerddorol unigol gyntaf Bowen yn dathlu ei chasgliad o organau electronig Casio cludadwy, omnichord ac organau cludadwy ecsentrig eraill. Perfformiwyd y sioe gyntaf yn Drill Hall yn Llundain, a theithiodd y sioe yn helaeth rhwng 2005 a 2009.

### 2015: ''Britain's Got Talent* 
Roedd Bowen yn gystadleuydd ar *Britain's Got Talent'' ym mis Mai 2015 ac fe gafodd ei anfon drwodd i'r rownd gynderfynol fyw gan fotwm aur David Walliams ar ôl iddi ganu ei chân wreiddiol "The Crumble Song." Roedd Simon Cowell, Amanda Holden, ac Alesha Dixon i gyd yn fwrlwm o'r weithred, a oedd yn ymwneud â'i chariad at grymbl afal. Pleidleisiwyd Bowen oddi ar y sioe yn y rownd gynderfynol gyntaf ar ôl canu cân am y gofod. Daeth yn bedwerydd yn y pleidleisiau, nad oedd yn ddigon i gyrraedd y rownd derfynol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Kammersänger

Mae **Kammersänger** (gwryw) neu **Kammersängerin** (benyw), talfyriad **Ks.** neu **KS**, yn deitl anrhydeddus Almaenig ar gyfer cantorion nodedig mewn opera a cherddoriaeth glasurol.   Yn llythrennol mae'n golygu "canwr siambr". Yn hanesyddol, rhoddwyd y teitl gan dywysogion neu frenhinoedd, pan gafodd ei alw'n *Hofkammersänger(in)*, lle mae *hof yn* cyfeirio at y llys brenhinol.

Rhoddir y teitl yn yr Almaen ac yn Awstria fel arfer ar argymhelliad sefydliadau cenedlaethol a lleol perthnasol. Yn Nwyrain yr Almaen, dyfarnodd rhai neuaddau cyngerdd yr anrhydedd.

## Dyfarnwyr 
### Awstria 
* **Österreichischer Kammersänger (gwryw) / Österreichische Kammersängerin (benyw)**

Dyfernir yr anrhydedd gan Arlywydd Ffederal Awstria ar gynnig y Gweinidog Ffederal cyfrifol er 1971. 

### Yr Almaen 
Kammersänger (gwryw) / Kammersängerin (benyw)

* **Berliner Kammersänger / Berliner Kammersängerin** 
Mae'r anrhydedd wedi'i roi gan Senedd Berlin er 1962.   

***Bayerischer Kammersänger / Bayerische Kammersängerin**
Dyfernir yr anrhydedd gan Weinyddiaeth Diwylliant Bafaria er 1955 am gyflawniadau artistig rhagorol i unawdwyr yn Opera Taleithiol Bafaria, y Staatstheater am Gärtnerplatz a'r Staatstheater Nürnberg.  Erbyn 2019, roedd mwy na 130 o artistiaid wedi eu hanrhydeddu. Y rhagofyniad yw o leiaf bum mlynedd o aelodaeth mewn ensemble mewn theatr daleithiol neu ymddangosiadau rheolaidd fel gwestai

***Hamburger Kammersänger / Hamburger Kammersängerin**
Er 1961, mae'r teitl wedi'i roi gan Senedd Hamburg.   

***Sächsischer Kammersänger / Sächsische Kammersängerin**
Mae'r anrhydedd wedi ei ddyfarnu i aelodau ensembles y Sächsische Staatsoper Dresden a'r Landesbühnen Sachsen er 1998. 

***Baden-Württembergischer Kammersänger / Baden-Württembergische Kammersängerin**

### Sweden a Denmarc 
Y dynodiad cyfatebol yn Sweden  yw *hovsångare* (gwryw) neu *hovsångerska* (benyw) ac yn Denmarc *kongelige kammersangere*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddoriaeth yr Almaen
Categori:Cerddoriaeth Awstria
Categori:Geirfa cerddoriaeth
Categori:Geiriau ac ymadroddion Almaeneg
Capel Marwdy, Llangefni

Capel Gothig yn **Llangefni**, Ynys Môn yw **Capel Marwdy, Llangefni**. Cafodd ei adeiladu yn niwedd y 19g.

### Strwythur 
Prif ddeunydd y capel yw cerrig, gyda steil Gothig. Mae ganddo steil Gothig drwy ei ffenestri a'i strwythur cyffredinol.

Ganddo gynllun mynediad wal hir.

### Dyddiadau 
Cafodd y capel ei greu yn 1880.

Mae'n ddiddorol nodi fod y capel wedi cael ei greu pan fod steil pensaernïol Gothig wedi mynd heibio'r cyfnod pan oedd mwyaf poblogaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Hen Gapel Moreia

Mae **Hen Gapel Fethodistaidd Gymreig Moreia** wedi'i lleoli yn Llangefni, Ynys Môn. Fe'i codwyd yn yr 1800au (neu 1805) ac fe'i hailadeiladwyd ar ei ffurf presennol yn 1836. Er ei fod wedi cael ei addasu'n fawr, mae'r capel yn edrych fel ei fod wedi'i adeiladu yn arddull pensaernḯaeth frodorol hwyr. Ym 1962 darlledodd y BBC wasanaeth a recordiwyd yng Nghapel Moreia. Erbyn 1999 roedd Moreia'n cael ei ddefnyddio fel garej.

## Cefndir 
Mae'r capel yn gysylltiedig â John Elias ond wedi'i addasu'n fawr dros y blynyddoedd.

Mae ar siâp petryal, gyda tho llechi uchel (wedi'i ail-doi) a Waliau cerrig dan rendr garw modern wedi'i baentio. Nid oes agoriadau gwreiddiol i'w gweld yn allanol. Mae 3 ffenestr wedi'u blocio ym mhob wal. Erbyn hyn, garej (ar gyfer ceir Ford), wedi ei gosod dipyn yn ôl o linell y stryd yw'r adeilad.

## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Hoelen Rydlyd

Mae *Hoelen Rydlyd* (Saesneg: *Rusty Nail*) yn goctel alcoholaidd sy'n cael ei greu trwy gymysgu Drambuie a Chwisgi. Cafodd y ddiod ei chynnwys yn ''Difford's Guide's Top 100 Cocktails.'' 

Gellir gweini Hoelen Rydlyd mewn gwydr tumbler byr dros ia, ar ei ben ei hun, neu "ar ei fyny" mewn gwydr â choesyn. Fe'i gweinyddir gan amlaf dros ia. Weithiau gelwir Hoelen Rydlyd sy'n cael ei weini heb ia yn **Hoelen Syth** .

## Amrywiadau 
Gellir gwneud fersiynau o'r ddiod gan ddefnyddio unrhyw wirod oedrannus, er bod chwisgi Albanaidd mysgol yn draddodiadol. 

Mae amrywiadau eraill yn cynnwys:

* **Bob Rhydlyd**, sy'n amnewid chwisgi Bourbon yn lle chwisgi Albanaidd mysgol
* **Cwrw Rhydlyd**, lle mae siot o Drambuie yn cael ei ychwanegu at unrhyw gwrw ac yn cael ei weini heb ia.
* Yr **Hoelen Fyglyd**, sy'n defnyddio chwisgi brag sengl Ynys Islay (sydd â phlas myglyd iawn) yn lle chwisgi Albanaidd mysgol.
* Y **Clavo Ahumado** (Sbaeneg ar gyfer "hoelen fyglyd"), gan ddefnyddio mezcal yn lle chwisgi Albanaidd mysgol.
* Y **Pigyn Rheilffordd**, a weinir yn aml yn ystod brecwast hwyr ac a wneir gyda thua phedair rhan o goffi oer i un rhan o Drambuie mewn gwydr tal dros ia.
* Y **Donald Sutherland**, sy'n amnewid chwisgi rhyg Canada yn lle chwisgi Albanaidd mysgol. 

## Cyfeiriadau
Categori:Coctels
Louis Meznarie

Peiriannydd ceir a pherchennog tîm ceir rasio oedd **Louis Meznarie** (ganwyd 14 Ionawr 1930 yn Saintry-sur-Seine, bu farw 5 Awst 2020 yn Le Coudray-Montceaux). Roedd yn arbenigwr ar baratoi peiriannau ar gyfer rasio ceir a rasio beiciau modur. Daeth yn berchennog tîm a gymerodd ran mewn llawer o rasys 24 awr Le Mans (*24 Heures du Mans*). Rhwng 1971 a 1983 roedd yn arbenigwr swyddogol ar gyfer Porsche.

Yn y Salon Moto Légende 2017, ym Mharis, gwerthodd Louis Meznarieei feiciau modur drwy dŷ ocsiwn Osenat. Bu farw ym mis Awst 2020.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Peirianwyr o Ffrainc
Categori:Rasio ceir
Eglwys Gadeiriol Sarlat

Mae **Eglwys Gadeiriol Saint-Sacerdos yn Sarlat** (), yn eglwys gadeiriol Gatholig wedi'i lleoli yn Sarlat-la-Canéda, yn adran Dordogne yn Ffrainc. Mae ganddi deitl cyd-eglwys gadeiriol esgobaeth Périgueux a Sarlat. Fe'i dosbarthwyd yn heneb hanesyddol ym 1840.

Fe'i hadeiladwyd fel abaty yn y 12fed ganrif. Mae wedi'i hadeiladu yn yr arddull Gothig. Ym 1504 dechreuodd yr Esgob, Armand de Gontaut-Biron, adeiladu eglwys gadeiriol newydd yn yr un lle.

Mae'r gadeirlan wedi'i chysegru i Sant Sacerdos. Mae dau sant yn Ffrainc o'r enw Sacerdos; nawddsant y gadeirlan hon yw Sacerdos o Limoges. Rhoddwyd ei greiriau i'r eglwys gadeiriol yn yr Oesoedd Canol; diflannodd y rhain yn ystod Rhyfeloedd Crefydd Ffrainc.

## Cyfeiriadau
Categori:Dordogne
Sarlat
Agnes Charlotte Gude

Roedd **Agnes Charlotte Gude** (1 Chwefror 1863 – 11 Gorffennaf 1929) yn ddarlunydd o Norwy a aned yng Nghymru.

## Cefndir 
Ganwyd Gude ym Mhont y Pant, ger Dolwyddelan  yn blentyn i Hans Gude (1825-1903) a Betsy Charlotte Juliane (née Anker 1830-1912) ei wraig.  Roedd Hans Gude yn arlunydd ac yn athro yn yr Academi Gelf yn Düsseldorf. Roedd Gude wedi ennill troedle ym marchnad gelf Prydain yn y 1850au ar ôl i'w weithiau gael eu derbyn i orielau Francis Egerton, Iarll 1af Ellesmere ac Ardalydd Lansdowne. Awgrymodd deliwr celf o Loegr a chyn-fyfyriwr Gude - Mr Stiff - gallai Gude gael llwyddiant yn Lloegr (sic) pe bai yn symud i fyw i'r wlad. Yn hydref 1862 symudodd Hans Gude i Gwm Lledr, Dyffryn Conwy. Tra ei fod yn aros yng Nghymru ganwyd Agnes, ei ferch. Symudodd y teulu i Karlsruhe, Baden-Württemberg,yn hwyr ym 1864. Roedd brodyr a chwiorydd Agnes yn cynnwys y diplomydd Ove Gude (1853-1910), yr arlunydd Nils Gude (1859-1908) a’r arlunydd Sigrid Gude.

## Gyrfa 
Derbyniodd Agnes Gude addysg dda iawn mewn paentio. Mae gweithiau ganddi yn cael eu harddangos yn Oriel Genedlaethol Norwy. Fodd bynnag, dim ond ychydig o'i gweithiau sy'n hysbys. Darluniodd y casgliad barddoniaeth ''Old and New Children's Songs and Rhymes'' gan Mathilde Wesendonck, a gyhoeddwyd ym Merlin ym 1890. Dangoswyd deuddeg o'i lluniau dyfrlliw ar gyfer y llyfr hwn yn Arddangosfa Fawr Gelf gyntaf Berlin ym 1893. Roedd y darluniau a ddylanwadwyd gan Art Nouveau yn rhan o “argraffiad ysblennydd” y llyfr plant a daethant yn eiddo i’r cleient, Wesendonck.

## Teulu 
Roedd hi'n briod â'r arlunydd Almaenig Richard Scholz (1860–1939) rhwng 1885 a 1903. Bu iddynt dri o blant rhwng 1886 a 1888.  Roedd ei merch Betsy Gude Agnus (1887-1979) hefyd yn arlunydd.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Oslo yn 66 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Vår Frelsers gravlund yn y ddinas.

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1929
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Arlunwyr o Norwy
Ann Mercy Hunt

Roedd **Ann Mercy Hunt (née Carroll)** (25 Hydref 1938 – 25 Mehefin 2014) yn ymchwilydd ac ymgyrchydd meddygol o Gymru.

## Cefndir 
Ganwyd Hunt yn ysbyty'r Trallwng, yn blentyn i Lawrence William Carroll ac Elizabeth Ann, née Randall ei wraig, y ddau yn athrawon yn Essex. Roedd ei mam wedi dychwelyd adref i Gymru i esgor ar ei phlentyn oherwydd ofnau bod Prydain ar fin mynd i ryfel. Arhosodd Elizabeth Ann yn y Trallwng hyd ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Yn y Trallwng gwariodd Ann Mercy y 7 mlynedd gyntaf o'i phlentyndod.

Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd dychwelodd Ann Mercy a'i mam i Essex. Derbyniodd ei haddysg yn Ysgol Merched Dinas Llundain. Astudiodd cemeg ym mhrifysgol Caergrawnt o 1956.

## Teulu 
Ym Mhrifysgol Caergrawnt cyfarfu Ann Mercy a John David Hunt, cyd efrydydd cemeg. Ar ôl i'r ddau graddio priodasant ym 1961. Bu iddynt tri phlentyn David, Helena , a James .

## Gyrfa gynnar 
Ym 1963 symudodd John ac Ann nhw i New Jersey, UDA, i weithio i gwmni ffonau Bell yn labordai'r cwmni.  Roedd Ann yn gweithio ar ddadansoddi deunyddiau gyda microsgopeg electron a gyda diffreithiant pelydr-x. Ym 1965 dychwelsant i Loegr er mwyn dechrau teulu. Rhoddodd Ann y gorau i'w gwaith i fagu ei phlant.

## Ymgyrchydd meddygol 
Ychydig wedi ei enedigaeth cafodd James, plentyn ieuengaf John ac Ann ddiagnosis o Gymhlethdod Sglerosis Twbercylaidd, clefyd nad oedd llawer yn hysbys amdano ac nad oedd triniaeth na chefnogaeth ar gael ar ei gyfer. Mae Cymhlethdod Sglerosis Twbercylaidd yn gyflwr genetig sy'n ymyrryd â datblygiad organau, gan achosi epilepsi, anabledd deallusol, anhwylder sbectrwm awtistiaeth, problemau seiciatryddol eraill, a thiwmorau lluosog. Mae mor amrywiol fel nad yw'r rhan fwyaf o weithwyr gofal iechyd proffesiynol yn gwybod fawr ddim amdano, gan ychwanegu ymdeimlad o unigedd a diymadferthedd i'r galar y mae teuluoedd yn ei ddioddef.

Mewn ymateb i ddiagnosis ei mab sefydlodd Hunt grŵp cefnogaeth i deuluoedd eraill oedd ag aelodau o'u teulu yn ddioddef a'r cyflwr, y Gymdeithas Sglerosis Twbercylaidd (TSA), ym 1977. Bu farw James ym 1984, yn dair ar ddeg oed, o effeithiau Cymhlethdod Sglerosis Twbercylaidd. Serch hynny, parhaodd Ann Hunt i feithrin ac arwain y TSA, gan recriwtio aelodau hynod effeithiol eraill, a goruchwylio ei dwf i'r elusen genedlaethol ar gyfer TSC yn y DU, gan ddarparu cefnogaeth hanfodol i gannoedd o deuluoedd, a chyllido a hwyluso datblygiadau ymchwil mawr. Gwasanaethodd Ann Hunt y TSA fel ysgrifennydd, wedyn fel cadeirydd ac yn olaf fel llywydd.

## Gweithgaredd amgen 
Gwasanaethodd Ann Hunt fel cadeirydd Cyngor Plwyf North Leigh a chadeirydd Cyngor Iechyd Cymunedol Swydd Rydychen. Cafodd ei phenodi'n ynad heddwch ym 1981. Gweithiodd gyda'r Adran Iechyd ar eu pwyllgor cynghori ar therapi genynnau rhwng 1996 a 2002.

## Marwolaeth 
Bu farw Hunt yng nghartref ei ferch yn Lyndhurst, Hampshire, o thromboemboledd ysgyfeiniol yn 75 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Pobl o'r Trallwng
Henryk Sienkiewicz

Nofelydd a newyddiadurwr o Wlad Pwyl oedd **Henryk Adam Alexander Pius Sienkiewicz** (5 Mai 1846 – 15 Tachwedd 1916) a enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1905. Mae'n nodedig am ei nofelau hanesyddol, yn enwedig ei glasur *Quo Vadis* (1896). Ysgrifennai dan y ffugenw **Litwos**.

Ganed yn Wola Okrzejska, Gwlad Pwyl y Gyngres, lle'r oedd ei deulu yn berchen ar ystâd fach. Wedi iddynt golli eu harian a'u tir, symudodd y teulu i Warsaw ac yno astudiodd Henryk lenyddiaeth, hanes, ac ieitheg ym Mhrifysgol Warsaw. Dechreuodd gyhoeddi erthyglau ym 1869 ar bynciau gwyddonol ac yn clodfori Positifiaeth. Gadawodd y brifysgol ym 1871 heb iddo ennill ei radd.

Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Na marne*, ym 1872 a'i stori fer gyntaf, "Stary sługa", ym 1875. Teithiodd Sienkiewicz i Unol Daleithiau America ym 1876–78, ac ymwelodd â Pharis am gyfnod hir cyn iddo ddychwelyd i Wlad Pwyl. Cyhoeddodd gyfres o straeon byrion llwyddiannus, gan gynnwys "Janko muzykant" (1879), "Latarnik" (1882), a "Bartek zwycięzca" (1882). Sienkiewicz oedd cyd-olygydd y papur newydd dyddiol *Słowo* o 1882 i 1887. Nofelau enwocaf Sienkiewicz yw'r triawd am hanes Gwlad Pwyl yn y 17g—*Ogniem i mieczem* (1884), *Potop* (1886), a *Pan Wołodyjowski* (1887–88)—a *Quo Vadis* (1896) a leolir yn Rhufain hynafol yn ystod teyrnasiad yr Ymerawdwr Nero.

Ym 1900, i nodi 30 mlynedd ers cychwyn ar ei yrfa lenyddol, gwobrwywyd iddo ystâd Oblęgorek, ger Kielce, ac yno fe drigai nes 1914. Ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, symudodd Sienkiewicz i'r Swistir, a chyda'r pianydd a chyfansoddwr Ignacy Jan Paderewski (a fyddai'n Brif Weinidog ei wlad wedi diwedd y rhyfel) ymgyrchai dros annibyniaeth Gwlad Pwyl. Bu farw yn Vevey, Vaud, y Swistir, yn 70 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Golygyddion o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Newyddiadurwyr o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr Pwyleg o Wlad Pwyl
Stan Laurel

Actor digrif, dramodydd a chyfarwyddwr ffilm Seisnig oedd **Stan Laurel** (ganwyd **Arthur Stanley Jefferson**; 16 Mehefin 1890 – 23 Chwefror 1965) ac un hanner o Laurel a Hardy, y ddeuawd a gychwynnodd yn oes ffilmiau mud a barodd 25 mlynedd, o 1927 i 1951. Ymddangosodd gyda'i bartner comedi Oliver Hardy mewn 107 ffilm ffer, ffilm nodwedd a rhannau cameo.

Fe'i ganwyd yn nhref Ulverston, Swydd Gaerhirfryn (bellach yn Cumbria), Lloegr, i deulu theatraidd, a magwyd yn Bishop Auckland, Swydd Durham, wedyn Tynemouth, Northumberland, a Glasgow, yr Alban. Yn Glasgow y cychwynodd ar ei yrfa ar y llwyfan, gan ymddangos mewn pantomeimiau a sgetshis yn y theatr gerdd. Ym 1910 ymunodd â chwmni actorion Fred Karno, ac am gyfnod roedd yn dirprwyo dros Charlie Chaplin. Aeth y cwmni ar daith drwy'r Unol Daleithiau cyn y Rhyfel Byd Cyntaf, ac arhosodd Laurel a Chaplin yno. Parhaodd Laurel i ymddangos ar y llwyfan am ddegawd o leiaf, ond ym 1917 roedd ganddo rôl mewn ffilm fer, *Nuts in May*. Wedi hynny trodd fwyfwy at weithio mewn ffilmiau, a ffurfiodd ei bartneriaeth hirsefydlog gyda Hardy ym 1927. Ymddeolodd Laurel ar ôl marwolaeth ei bartner ym 1957. Bu farw yn Santa Monica, Califfornia, ym 1965.

Roedd ganddo bedair gwraig, a phriododd un ohonyn nhw ddwywaith.

bawd|dim|Stan Laurel tua 1920

## Llenyddiaeth
* Fred Lawrence Guiles, *Stan: The Life of Stan Laurel* (Efrog Newydd, 1980)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Perfformwyr vaudeville
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Categori:Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i'r Unol Daleithiau
Romain Rolland

Nofelydd, dramodydd, ac ysgrifwr o Ffrainc oedd **Romain Rolland** (29 Ionawr 1866 – 30 Rhagfyr 1944) a enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1915.

Ganed yn Clamecy, Nièvre, yng nghyfnod Ail Ymerodraeth Ffrainc. Aeth i Baris yn 14 oed a chafodd ei dderbyn i'r École Normale Supérieure. Mewn awyrgylch o anhrefn ysbrydol, collodd ei ffydd Gristnogol a throdd at ysgrifeniadau Benedict de Spinoza a Lev Tolstoy. Ymddiddorai hefyd mewn cerddoriaeth, ac aeth ati i astudio hanes yn y brifysgol ym 1889 cyn derbyn ei ddoethuriaeth mewn celf ym 1895. Aeth i'r École Française yn Rhufain am ddwy flynedd. Ysgrifennodd ei ddramâu cynharaf yn y 1890au a'r 1900au, mewn dau gylch: *Les Tragédies de la foi* (1913), sydd yn cynnwys *Aërt* (1898), a *Le Théâtre de la révolution* (1904), sydd yn cynnwys *Les Loups* (1898; am achos Dreyfus) a *Danton* (1900). Ysgrifennodd Rolland hefyd ar bynciau athrylith ac arwriaeth, ac archwiliodd fywydau rhai o wŷr mawr hanes yn y cofiannau *Vie de Beethoven* (1903), *Vie de Michel-Ange* (1905), a *Vie de Tolstoi* (1911).

Cyfrannodd Rolland at y cylchgrawn llenyddol *Cahiers de la Quinzaine*, a sefydlwyd gan y bardd a golygydd Charles Péguy, ac yn yr hwnnw cyhoeddwyd ei gampwaith, y nofel hir, neu *roman fleuve* ("cylch nofelaidd"), *Jean-Christophe*, mewn deg cyfrol (1904–12). Gweithiodd am gyfnod fel athro celf a cherddoleg cyn penderfynu ym 1912 i ganolbwyntio ar lenydda yn unig, ac ym 1914 symudodd i'r Swistir. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ysgrifennodd bamffled o'r enw *Au-dessus de la mêlée* (1915) i annog heddwch rhwng Ffrainc a'r Almaen. Ymhlith ei weithiau eraill mae'r ffantasi bwrlésg *Colas Breugnon* (1919) a'i ail *roman fleuve*, *L’Âme-enchantée* (saith cyfrol; 1922–33).

Ymddiddorai Rolland mewn athroniaeth a chyfriniaeth y Dwyrain, yn enwedig India, ac ysgrifennodd lyfr am Gandhi (1924). Bu'n gohebu â nifer o feddylwyr amlycaf ei oes, gan gynnwys Albert Schweitzer, Albert Einstein, Bertrand Russell, a Rabindranath Tagore, a chesglir ei lythyrau wedi ei farwolaeth yn y gyfrol *Cahiers Romain Rolland* (1948). Dychwelodd Rolland i Ffrainc ym 1937. Bu farw yn Vézelay, Yonne, yn 78 oed. Wedi ei farwolaeth, cyhoeddwyd ei ysgrifeniadau o'r Rhyfel Byd Cyntaf, *Journal des années de guerre, 1914–1919* (1952), a'i hunangofiant *Mémoires* (1956).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Bywgraffyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Bywgraffyddion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Heddychwyr o Ffrainc
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Nièvre
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Metamorffosis (llyfr)

Mae’r llyfr **Metamorffosis** yn addasiad o *Die Verwandlung gan* yr awdur Franz Kafka. Mae'r testun wedi'i gyfieithu ac addasu ar gyfer dysgwyr Cymraeg. Fe'i cyhoeddwyd gan Iawn.Cymru.

## Y gwaith a’r awdur
Ysgrifennwyd y gwreiddiol yn Almaeneg ac fe’i cyhoeddwyd yn gyntaf yn 1915 mewn cylchgrawn llenyddol misol. 

Mae'r stori'n adrodd hanes Gregor Samsa sydd yn deffro un bore i ddarganfod ei fod wedi'i newid i mewn i rhyw fath o bryf ffiaidd. Nid yw'r rheswm dros y newid byth yn cael ei egluro. Wrth geisio deall beth sydd wedi digwydd iddo mae Gregor yn disgrifio ymateb ei deulu a sut mae ei gyflwr newydd yn codi arswyd arnyn nhw. Mae’r gwaith wedi profocio dehongliadau di-ri.  

Daeth gwaith Kafka yn hynod o ddylanwadol yn ystod ail hanner yr 20fed ganrif gan ysbrydoli nifer fawr o ysgrifenwyr, beirdd ac artistiad cerddorol.

## Cyfieithiadau
Mae’r *Metamorffosis* yn un o weithiau enwocaf Kafka ac wedi'i gyfieithu i nifer fawr o ieithoedd y byd. 

Mae’n bosib cyfieithu teitl y llyfr *Die Verwandlung* fel  'Y Cyfnewid' neu 'Y Metamorffosis'. 

Cyfieithwyd y fersiwn iaith Sbaeneg yn gyntaf gan yr awdur enwog Jorge Luis Borges yn 1935.  

Mae brawddeg agoriadol y bennod gyntaf yn yr Almaeneg wreiddiol, a sut i gyfieithu i beth mae Gregor bellach wedi newid iddo, wedi cael eu hastudio a'u trafod ledled y byd. Mae llawer o gyfieithiadau yn dweud fod Gregor wedi'i gyfnewid i bryf. Ond yn y fesiwn gwreiddiol mae'r geiriau Almaeneg *ungeheures Ungeziefer* yn awgrymu ei fod yn 'fermin anferthol' neu 'ysglyfaeth enfawr'.

## Fersiwn i ddysgwyr Cymraeg
Mae addasiad Cymraeg 2021 wedi'i anelu at ddysgwyr Cymraeg lefel canolradd ac yn defnyddio geirfa a ffurfiau gramadegol wedi'u symleiddio. Mae pob tudalen y llyfr yn cynnwys help i'r dysgwyr ddeall y geiriau a berfau.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau o nofelau i'r Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 21ain ganrif
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llyfrau dysgwyr
Categori:Rhestrau llyfrau Cymraeg
Charles Péguy

Bardd, ysgrifwr, a golygydd o Ffrainc oedd **Charles Péguy** (7 Ionawr 1873 – 5 Medi 1914) a ddefnyddiai ei ysgrifbin i fynegi ei athroniaeth Gristnogol a'i sosialaeth wladgarol.

Ganed yn Orléans, Loiret, yng nghyfnod Trydedd Weriniaeth Ffrainc, i deulu tlawd. Bu farw ei dad pan oedd Charles yn faban, ac enillodd ei fam arian wrth drwsio cadeiriau. Derbyniodd Charles ysgoloriaeth i fynychu'r *lycée* yn Orléans, ac ym 1894 cafodd ei dderbyn i'r École Normale Supérieure ym Mharis. Ei nod oedd i gael swydd yn athro athroniaeth. Trodd Péguy yn sosialydd ym 1895, ac yn raddol rhoes y gorau i'w Gatholigiaeth Rufeinig draddodiadol, er iddo barhau yn Gristion pybyr. Ysgrifennodd driawd o ddramâu, ''Jeanne d'Arc'' (1897), yn ddatganiad o'i daliadau crefyddol a gwleidyddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr Cristnogol o Ffrainc
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Golygyddion o Ffrainc
Categori:Sosialwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Orléans
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr  yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Lai

bawd|Darluniad o'r gerdd *Les Deux Amants* yn argraffiad 1820 o *Poésies de Marie de France*.
Cerdd draethiadol fer yn llenyddiaeth ganoloesol Ffrainc a Lloegr yw'r ***lai*** a ysgrifennwyd yn Hen Ffrangeg, Eingl-Normaneg, neu Saesneg Canol. Lleolir y straeon hyn yn Llydaw, Cernyw, a Lloegr, ac maent yn ymwneud â serch llys, sifalri, ymladdfeydd, anturiaethau, hud a lledrith, a'r tylwyth teg ac yn tynnu'n gryf ar lên gwerin Celtaidd, yn enwedig Cylch Arthur, a thraddodiad llafar y *contes* Llydewig. Fe'i cyfansoddwyd gan amlaf mewn cwpledi o linellau wythsill sy'n odli. Dyma un o'r ddwy ffurf lenyddol, ynghŷd â'r rhamant llys, a ddefnyddiwyd i gyfansoddi barddoniaeth Mater Prydain. Credir i storïwyr Llydaw ganu'r *lais* cyntaf yn Ffrangeg neu Lydaweg, er nad oes yr un ohonynt yn goroesi. Ansicr yw geirdarddiad yr enw, gan nad oes tystiolaeth o fôn Llydaweg iddo, ond mae'r gair Hen Wyddeleg *laíd* (cerdd, cân) yn awgrymu ffynhonnell Geltaidd o bosib.

Prif awdur y ffurf hon yn yr Eingl-Normaneg ydy Marie de France, a ysgrifennodd ddeuddeg o *lais* yn Lloegr yn niwedd y 12g. Honna bod ei cherddi yn tynnu ar ffynonellau Llydaweg, ac maent yn llawn cyfeiriadau at hanes traddodiadol a motiffau o lên gwerin y gwledydd Celtaidd. Er enghraifft, cymharer y gêm ford yn *Eliduc* â *fidchell* yn llenyddiaeth Wyddeleg a gwyddbwyll yn y Mabinogi. Dim ond un o *lais* Marie sydd yn cynnwys cymeriadau Arthuraidd, sef *Lanval*, am un o farchogion llys y Brenin Arthur. Adroddir chwedl Gernywaidd Trystan ac Esyllt yn *Chevrefoil*.

Nid yw'n sicr pwy ysgrifennodd y *lais* eraill sydd yn goroesi o'r 12g a'r 13g, ac yn hanesyddol cawsant eu priodoli i Marie de France. Un enghraifft ydy *Graelent*, gwaith tebyg i *Lanval*, a gredir iddo gael ei gyfansoddi gan fardd o Lydaw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barddoniaeth Normaneg Ffrainc
Categori:Barddoniaeth Normaneg Lloegr
Categori:Cylch Arthur
Categori:Llenyddiaeth Ffrainc yn yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn yr Oesoedd Canol
Morton Prince

Seicolegydd a meddyg o'r Unol Daleithiau oedd **Morton Henry Prince** (21 Rhagfyr 1854 – 31 Awst 1929) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau cynnar at niwroleg a seicoleg annormal.

Ganed yn Boston, Massachusetts, Unol Daleithiau America. Darlithiodd ar bwnc niwroleg yn Ysgol Feddygol Harvard (Boston) o 1895 i 1898 ac yn Ysgol Feddygol Coleg Tufts (Medford, Massachusetts) o 1902 i 1912. Wrth ei waith yn feddyg, Prince oedd un o'r rhai cyntaf i ddefnyddio hypnosis i archwilio seicopatholeg ei gleifion ac i'w trin drwy seicotherapi. Prince oedd arloeswr y "niwrogram", sef cofnod niwrolegol o ymddygiad seicolegol y claf, a fe fformiwleiddiodd gysyniad y "cydymwybod".

Sefydlodd y *Journal of Abnormal Psychology* ym 1906, a bu'n golygu'r cyfnodolyn hwnnw nes 1929. Ymhlith ei lyfrau mae *The Dissociation of a Personality* (1906) ar bwnc amlbersonoliaeth, *The Unconscious* (1914), a *Clinical Experimental Studies in Personality* (1929). Sefydlodd Clinig Seicolegol Harvard ym 1927. Bu farw yn Boston yn 74 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1929
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Meddygon y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Meddygon yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Niwrolegwyr
Categori:Seicolegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Boston
Categori:Pobl fu farw yn Boston
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Meimiwr

Actor sy'n defnyddio dim ond ystumiau, symudiadau ac edrychiadau yn y theatr neu yng nghyd-dedstun celf berfformio yw **meimiwr** neu **meimwraig**. Mae meimiwyr yn arbenigo mewn actio straeon trwy symudiadau corfforol yn unig, heb lefaru. 

Mae perfformio fel hyn yn draddodiad hynafol, ac mae'n dyddio'n ôl i theatr Groeg yr Henfyd a Rhufain hynafol. Defnyddir y dechneg gan nifer o draddodiadau a diwylliannau ledled y byd, er enghraifft mewn theatr Indiaidd (yn benodol Kathakali), a drama Japaneaidd Noh.

Yn dilyn llwyddiant y meimiwr mwyaf blaenllaw yn yr oes fodern, sef Marcel Marceau, daeth meim yn fath boblogaidd o theatr stryd mewn sawl gwlad.

## Cyfeiriadau
Categori:Theatr
Tywardreath and Par

Plwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Tywardreath and Par**. Mae'n cynnwys pentref Tywardreath a'r ardal ddwyreiniol o borthladd pysgota Par. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 3,283.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Warleggan

Pentref a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Warleggan**  (Cernyweg: *Worlegan*). Saif ar ymyl ddeheuol Gwaun Bodmin.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 222.

Yn y nofelau "Poldark", defnyddiodd Winston Graham enw'r pentref fel enw cymeriad.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Calico Jack

Roedd **John Rackham**  ( 26 Rhagfyr, 168218 Tachwedd, 1720), a oedd yn cael ei adnabod fel **Calico Jack**, yn forleidr o Loegr a oedd yn gweithredu yn y Bahamas ac yng Nghiwba yn gynnar yn y 18g. Roedd ei lysenw'n deillio o'r dillad calico a wisgai, tra bod Jack yn foesenw ar gyfer "John".

Roedd Rackham yn weithgar rhwng 1718 a 1720, yn ystod "Oes Aur y Môr-ladron" a barhaodd rhwng 1650 a 1725. Fe'i cofir yn bennaf am gael dwy aelod benywaidd yn ei griw: Mary Read a'i gariad, Anne Bonny.

Diorseddodd Rackham Charles Vane o'i swydd fel capten y sloop *Ranger*, ac yna mordeithio Ynysoedd Leeward, Sianel Jamaica a'r Windward Passage. Derbyniodd bardwn ym 1719 a symudodd i New Providence, lle cyfarfu ag Anne Bonny, a oedd yn briod â James Bonny ar y pryd. Dychwelodd i fôr-ladrata ym 1720 trwy ddwyn sloop Prydeinig ac ymunodd Anne ag ef. Roedd eu criw newydd yn cynnwys Mary Read, a oedd yn cel-wisgo fel dyn ar y pryd. Ar ôl ychydig o lwyddiant, cipiwyd Rackham gan yr heliwr môr-ladron Llynges Frenhinol Prydain, Jonathan Barnet ym 1720. Cafodd ei roi ar brawf gan Syr Nicholas Lawes, Llywodraethwr Jamaica, a chafodd ei grogi ym mis Tachwedd y flwyddyn honno yn Port Royal, Jamaica.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1682
Categori:Marwolaethau 1720
Categori:Llên gwerin Lloegr
Categori:Môr-ladron o Loegr
Categori:Morwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned ym Mryste
Categori:Pobl fu farw yn Jamaica
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Troseddwyr y 18fed ganrif o Loegr
Blanche (locomotif)

Mae **Blanche** yn locomotif tanc cyfrwy 2-4-0, yn gweithio ar Reilffordd Ffestiniog.

## Hanes
Adeiladwyd y locomotive, yn wreiddiol gyda threfniant olwynion 0-4-0, gan Gwmni Hunslet ym 1893 ar gyfer Rheilffordd Chwarel Penrhyn. Costiodd £800, un o dri locomotif gyda Linda a Charles. Enwyd y locomotif ar ôl Blanche Georgina Fitzroy, gwraig Barwn Penrhyn. Cafodd bocs tân newydd ym 1920 a boeler newydd ym 1925. Cafodd boeler arall (oddi wrth ‘Linda’) a bocs tân newydd ym 1939. Cafodd tanc newydd ym Medi 1949 a boeler arall ym 1956. Tynnodd y trên olaf ar brif lein y chwarel ar 27 Gorffennaf 1962. Prynwyd Blanche gan Reilffordd Ffestiniog am £2000 ym 1963, a chyrhaeddodd y rheilffordd ar 17 Rhagfyr. Gwnaethpwyd sawl newid i’r locomotif gan gynnwys addasiad i’r olwynion i ffitio lled y trac, modfedd ehangach nac yn Chwarel Penrhyn. Estynnwyd cab y locomotif ac ei beintiwyd yn wyrdd ym 1965. Cafodd Blanche bocs tân newydd, ac addaswyd y locomotif i ddefnyddio olew ym 1971. Ailadeiladwyd y locomotif i fod yn locomotif tanc cyfrwy 2-4-0 efo tendar. Atgyweiriwyd Blanche ym 1983 a 1988, gan gynnwys tanc cyfrwy newydd ym 1988. Gweithiodd Blanche ar Reilffordd Eryri rhwng Dinas a Chaernarfon ym 1999. Roedd angen gwaith ar y boeler yn 2003, ond roedd rhaid codi pres. Daeth y locomotif yn ôl at ei waith ym Mai 2005. Ailbeintiwyd o yn 2011. Daeth ei dystysgrif boeler i ben eto yn 2016. Newidiwyd pâr o olwynion hefyd, ac ailadeiladwyd y locomotif erbyn Tachwedd 2016.

Blanche01LB.jpg
Blanche02LB.jpg

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan ricketrescue: "Ricket" yw llysenw’r locomotif.
* Gwefan Rheilffordd Lido Ruislip Mae gan y rheilffordd (lled 12”) locomotif seiliedig ar *Blanche*.

Categori:Rheilffordd Ffestiniog