Anne Griffith-Jones

Addysgwyr o Gymru oedd **Anne Laugharne Phillips Griffith-Jones** OBE (15 Ebrill 1890 – 1973) a sefydlodd Ysgol Darparol Tanglin Singapôr, sydd erbyn hyn yn cael ei adnabod fel Ysgol Ymddiriedolaeth Tanglin.

## Blynyddoedd cynnar
Ganwyd Griffith-Jones yn Sir Benfro, Cymru, hi oedd yr ieuangaf o 13 o blant ac roedd yn ferch i bargyfreithiwr Cymraeg. Roedd hi, yn o gystal a nifer o fenywod ei chyfnod, heb unrhyw gymwysterau swyddogol. Yn ystod Y Rhyfel Byd Cyntaf, gwasanaethodd fel swyddog lles mewn ffatri arfau rhyfel yng Nghymru, derbyniodd dyfarniad Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (MBE) am ei gwaith.

Ym 1923, aeth Griffith-Jones i Singapôr i treulio tair mis o wyliau gyda'i brawd, Oswald Phillips ("O.P.") Griffith-Jones. Ar ôl ei gwyliau, penderfynodd aros yn Singapôr er mwyn ymroi ei bywyd i addysgu plant alltud, gan sefydlu Ysgol Darparol Tanglin (a ddaeth yn Ysgol Ymddiriedolaeth Tanglin nes ymlaen).

bawd|275x275px|**Portread Teulu c. 1912.** Miss Griffith-Jones gyda'i rhieni a'i chwaer hyn Nettie. Mae "Miss Griff" yn sefyll yr ail o'r chwith. Ffotograff: Ysgol Ymddiriedolaeth Tanglin.

Pan agorwyd yr ysgol am y tro cyntaf ym mis Mawrth 1925, roedd yn gweithredu allan o ddau caban tu fel i gyffiniau Clwb Tanglin. Cychwynnodd gyda pum disgybl ond fe dyfodd yn gyflym ac ym mhen dim roedd yna 50. Gwasanaethodd yr ysgol anghenion plant hyd at 8 blwydd oedd.

Ar y pryd, roedd nifer o alltudwyr Prydeinig yn byw yn Singapor yn gorfod anfon eu plant nôl i Brydain er mwyn iddynt fynychu ysgolion preswyl o oedran ifanc. Golygwyd hyn y byddent wedi gwahanu wrth eu plant am gyfnodau hir.

Gwelodd Griffith-Jones yr angen i ddarparu addysg Prydeinig yn Singapôr fel bod y rhieni yn gallu gohirio anfon eu plant i ysgolion preswyl tan iddynt fod ychydig yn hyn.Ym 1934, agorwyd ail ysgol, Ysgol Breswyl Tanglin yn ucheldiroedd Cameron (sydd yn rhan o Orllewin Malaysia erbyn hyn). Bwriad yr ail ysgol oedd i wasanaethu fel dewis arall i deuluoedd alltudiol oedd yn byw yn yr ardal cyfagosa byddai fel arall yn gorfod anfon eu plant i ysgolion preswyl ym Mhrydain Fawr

Roedd nifer o'r plant a fynychwyd yr ysgol yn Singapôr wedi mynd ymlaen at yr ysgol breswyl yn ucheldiroedd Cameron, oedd yn gwasanaethu anghenion plant hyd at 13 blwydd oed.

Yn y ddwy ysgol, roedd pwyslais mawr ar yr Ymerodraeth Brydeinig. Roedd bechgyn yn bwriadu mynd i ysgolion yn dysgu chwarae pêl-droed; byddai Griffith-Jones yn cymryd y llinell flaen ar hyd y cae yn dangos iddynt sut oedd basio'r bêl. Yn ogystal i hyn, dangosodd hi iddynt sut oedd chwarae criced, esboniodd hi'r "bastwn syth" a'r gwaith troed ar y crych.

## Yr Ail Ryfel Byd 
bawd|275x275px|**Ysgol Breswyl Tanglin, Ucheldiroedd Cameron:** Griffith-Jones (rhes gefn, pumed o'r chwith) gyda'i staff a disgyblion tu allan i brif adeilad yr ysgol. Ffotograff: Ysgol Ymddiriedolaeth Tanglin

Parhaodd y ddwy ysgol i dyfu hyd at doriad Yr Ail Ryfel Byd (1942–1945). Gorfododd meddiannaeth Siapan ar Benrhin Malay i'r ddwy ysgol i gau.

Yn ystod y rhyfel, roedd Griffith-Jones wedi ei chaethiwo gan y Siapanewyr yng Ngharchar Changi, Singapôr, a Gwersyll Heol Sime. Drwy gydol ei chaethiwed, dangosodd hi yr un priodweddau o gadw trefn a arweinyddiaeth a oedd yn rhan o'i bywyd dydd i ddydd. Yn ystod ei chaethiwed, codwyd hi i herio'r sefyllfa ac aeth ati i sefydlu ysgol ar gyfer y carcharorion eraill.

Ar ôl y rhyfel, ail-agorwyd y ddwy ysgol, ond methodd yr un yn ucheldiroedd Cameron llewyrchu. Ym 1948, bu rhaid iddo gau o ganlyniad i gychwyniad Poliomyelitis. Digwyddodd caead arall yn ystod Argyfwng Malay (1948-1960). Gosodwyd yr ysgol o dan amddiffyniad arfog llawn amser ar ôl i Fyddin Rhyddhad Cenedlaethol Malay amgylchu'r ysgol. Ym 1950, gorfodwyd ei gau gan y Llywodraeth Ffederal am resymau diogelwch. Ar ôl hynny, gwerthwyd y safle i Swyddfa Rhyfel Prydain.

bawd|232x232px|"Miss Griff" mewn gwisg marchogaeth yn ucheldiroedd Cameron. (c. 1950s).
Ym 1958, ymddeolodd Griffith-Jones i ucheldiroedd Cameron a'r Uniad Prydeinig Ewropeaidd, yr Uniad Prydeinig o Singapor erbyn hyn, a cymerodd drosodd y cwmni breifat, 'Tanglin School Limited'.

bawd|275x275px|Miss Griffith-Jones (canol) yn derbyn ei anrhegion ymddeolaeth wrth Dr Charles Wilson a Laurette Shearman, dau o ddisgyblion cyntaf Ysgol Ymddiriedolaeth Tanglin, 1957. Ffotograff: Tanglin Trust School.

Tra'n ymgartrefi ar y cyrchfan, daeth Griffith-Jones yn weithredol iawn yn chwaraeon a gwaith cymdeithasol. Am sawl mlynedd, gweithredodd fel Ysgrifennyd Eglwyd Ucheldiroedd Cameron (a elwid yn "All Soul's Church").

Yng nghanol 1958, cynigiodd hi roi safle cyffiniol a'r "Slim School" blaenorol er mwyn adeiladu ysgol Sul. Ond, ar ôl trafodaethau, roedd yn ddiamau ni fyddai Llywodraeth y Genedl yn alltudio dwy o dir i'r Lluoedd Prydeinig sefydlwyd ar yr enciliad. Wedi hynny, trosglwyddwyd y tir i'r Esgobaeth Anglicanaidd gyda'r dealltwriaeth byddai eglwys fechan yn cael ei adeiladu arno. 

Cychwynnodd adeiladu'r eglwys ym 1958. Roedd sefydliad y caban Nissen wedi ei gwbwlhau ym mis Medi y flwyddyn honno. Roedd yr enw 'All Soul's Church' wedi ei roi yng nghysegriad yr eglwys ar ddydd Iau, Ebrill 30ain o 1959. Arweiniwyd y gwasanaethau gan y Gwir Barchedig H. W. Baines, Esgob Singapôr a Malaya.

## Dyfarniadau 
Derbyniwyd Griffith-Jones tair dyfarniad drwy gydol ei hoes. Ar wahân i'r Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (MBE) a derbyniwyd yn ei hugeiniau, rhoddwyd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (OBE) iddi am ei gwasanaethau i addysg. Ym 1962 cyflwynodd Swltan Pahang y dyfarniad *Pingat Jasa Kebaktian* am ei gwasanaeth teilwng.

## Marwolaeth 
Bu farw Griffith-Jones 1973 yn ysbyty gyffredinol Ipoh ar ôl dioddef trawiad difrifol. Fe'i chladdwyd yn Tapah, Perak, wrth droedfryniau ei annwyl ucheldiroedd Cameron.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Tanglin Trust School website
* T90 Cameron Highlands Expedition www.YouTube.com

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig