open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y rhyngrwyd Gymraeg

Mae'r erthygl hon yn sôn am ddatblygiad a phresenoldeb **y Gymraeg ar y rhyngrwyd**, ac yn hwyrach y we fyd-eang.

## Hanes
Yng Ngorffennaf 1969, fe ysgrifennodd Owain Owain yn Y Cymro: ''Yn syml, mae'r [cyfrifiadur] yn ei gwneud hi'n bosibl cofnodi'r cyfan o wybodaeth yr hil ddynol drwy'r oesau mewn un lle, mewn modd sy'n galluogi unrhyw unigolyn - o'i gartref ei hun er enghraifft - archebu a derbyn unrhyw ran o'r wybodaeth honno...''

Yn ôl ymchwil diweddar, postiwyd y neges gyntaf ag unrhyw destun Cymraeg ynddi ar Usenet ar y 15fed Awst, 1989. Ar y 13eg o Dachwedd, 1992 agorwyd y rhestr ebost WELSH-L, sef y Welsh Language Bulletin Board. Hwn oedd y man trafod cyntaf penodedig ar gyfer yr iaith Gymraeg. Ers hynny, gwelwyd defnydd o'r Gymraeg mewn nifer o faesydd ar rhyngrwyd, ac yn arbennig felly ar y we.

Bu Gwasg y Lolfa, Cymdeithas yr Iaith Gymraeg a'r Llyfrgell Genedlaethol hefyd yn flaenllaw yn y dyddiau cynnar

## Llenyddiaeth ar y we
Mae llenyddiaeth Gymraeg wedi hawlio ei le ar y we hefyd. Yn 1996 rhoddwyd holl farddoniaeth y Prifardd Robin Llwyd ab Owain ar y we fyd eang dan yr enw Rebel ar y We; dyma oedd y gyfrol gyntaf yn y Gymraeg ar y rhyngrwyd.

## Cyfryngau Cymdeithasol
O ran y cyfryngau cymdeithasol Cymraeg, mae dros 607 o flogiau Cymraeg wedi eu cofnodi gan Hedyn.net erbyn Mawrth 2014, a thua 14,000 o gyfrifon yn defnyddio Cymraeg ar Twitter hefyd ym Mawrth 2014. Nid yw'n glir beth yn union yw'r defnydd o Facebook ond adnabu ymchwil yn 2008 238 grŵp Facebook lle roedd defnydd o'r Gymraeg.

## Gwasanaethau Cyhoeddus Arlein a Dwyieithrwydd
Yn sgil goblygiadau Deddf Iaith 1993 mae'r sector gyhoeddus yng Nghymru yn cynhyrchu gwefannau dwyieithog. Mae rhai busnesau a chymdeithasau, yn enwedig y rhai mawrion a'r rhai sy'n ymwneud yn uniongyrchol â'r Gymraeg hefyd yn cynhyrchu gwefannau dwyieithog, yn ôl eu polisi iaith unigol eu hunain.

## Enghreifftiau o wefannau am y Gymraeg, neu yn y Gymraeg 
* Google Cymraeg - peiriant chwilio
* Wicipedia Cymraeg

## Cyfeiriadau

Categori:Y cyfryngau Cymraeg
Cymraeg
Categori:Technoleg Gymraeg
Caban F'ewyrth Twm

bawd|200px|Clawr y Fersiwn Cymraeg, argraffiad cynnar

Mae '''Caban F'ewyrth Twm** (Teitl gwreiddiol Saesneg: **Uncle Tom's Cabin**; neu, **Life Among the Lowly''') yn nofel gan yr awdures Americanaidd Harriet Beecher Stowe a gyhoeddwyd yn 1852. Roedd y nofel wedi ei bwriadu fel ymosodiad ar gaethwasiaeth, a bu'n llwyddiant enfawr. Ystyrir iddi fod yn allweddol wrth greu'r agweddau a arweiniodd at Ryfel Cartref America. Dywedir i Abraham Lincoln, pan gyflwynwyd Harriet Beecher Stowe iddo yn ystod y rhyfel, wneud y sylw "Felly dyma'r ddynes fach a ddechreuodd y rhyfel mawr yma".

Ymhlith y dylanwadau ar y nofel, roedd hunangofiant Josiah Henson, cyn-gaethwas oedd wedi llwyddo i ddianc i Ganada yn 1830. Bu Stowe hefyd yn siarad â chryn nifer o gaethweision a chyn-gaethweision wrth gasglu deunydd ar gyfer y llyfr.

Gwerthwyd mwy o gopiau o ''Uncle Tom's Cabin'' nag o unrhyw lyfr arall yn ystod y 19g ac eithrio'r Beibl. Gwerthwyd 300,000 o gopiau yn yr Unol Daleithiau yn y flwyddyn gyntaf, ac erbyn 1854 roedd y llyfr wedi ei drosi i 60 o ieithoedd gwahanol.

## Addasiad Cymraeg 
Cyhoeddwyd y cyfieithiad Cymraeg cyntaf, gan Hugh Williams dan y teitl ''Caban F'ewyrth Twm*, yn 1853. Ond cyn hynny roedd addasiad gan William Rees (Gwilym Hiraethog) wedi ymddangos fel penodau wythnosol yn *Y Faner'', papur newydd Rhyddfrydol Thomas Gee: fe'i cyhoeddwyd fel ''Aelwyd F'Ewythr Robert'' ym Medi 1853. Mae Gwilym Hiraethog yn rhoi gwisg Gymreig i'w addasiad trwy ei osod mewn fframwaith o deulu yng ngogledd Cymru yn darllen ''Caban F'Ewythr Twm'' (sef cyfieithiad Hiraethog o'r nofel) gyda'r nos ac yn trafod ei arwyddocád yng nghyd-destun Radicaliaeth Gymreig y cyfnod. Cafodd fersiynau Rees a Williams eu hailargraffu nifer o weithiau yn ail hanner 19g. Cyhoeddwyd talfyriad Cymraeg tua'r un adeg gan Thomas Levi.

Mae ''F'Ewythr Tomos: cân ddyri'' 1854, yn amlinelliad o'r stori ar ffurf cerdd gan Eben Fardd.
### Defnydd Iaith 
Ceir trafodaeth ar y defnydd o'r iaith yn y cyfieithiadau Cymraeg lle ceisir dangos y diglossia rhwng iaith y siaradwyr Gwyn ac iaith y caethweision. Cyhoeddwyd papur ar y gwahanol cywair iaith gan David Willis yn 2016.

## Llyfryddiaeth 
* Raymond B. Davies "Caban f'ewyrth Twm", *Y Casglwr* 68 (2000), tt. 6-7.
* E. Wyn James, ‘Caethwasanaeth a’r Beirdd, 1790-1840’ , *Taliesin* 119 (2003), tt.37-60. ISSN 0049-2884.
*E. Wyn James, '‘Cymry, Caethwasiaeth a Rhyfel Cartref America’https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?ID=1408~4n~NNVx9cmN Darlith ar gyfer modiwl gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol ar Ryfel Cartref America.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth yn ymwneud â chaethwasiaeth
Categori:Llyfrau am hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Nofelau 1852
Categori:Nofelau'r 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau Saesneg o'r Unol Daleithiau
Ponterwyd

Pentref yng Ngheredigion yw **Ponterwyd**, a leolir tua 12 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth ar lôn yr A44 rhwng y dref honno a Llangurig. I'r de mae pentref hanesyddol Ysbyty Cynfyn. I'r gogledd ceir moelydd llwm Pumlumon. Rhed Afon Rheidol i'r de o'r pentref.
250px|dim|bawd|"Yr Hen Bont" ar Reidol, Ponterwyd
250px|dim|bawd|Amgueddfa Mwynglawdd Llywernog

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Mae gan Bonterwyd nifer o adeiladau Sioraidd, gan gynnwys 'Yr Hen Bont' ar afon Rheidol, sy'n dyddio o'r 18g, a'r capel gerllaw.

Bu cloddio am fwynau yn y bryniau o gwmpas. Mae hen fwynglawdd arian Llywernog ger y pentref yn amgueddfa erbyn heddiw.

## Enwogion
Ganed yr ysgolhaig Celtaidd Syr John Rhŷs ger Ponterwyd yn 1840.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Blaenrheidol
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
John Jones (sant)

Merthyr Catholig a sant oedd **John Jones** (hefyd **Griffith Jones**, weithiau **John Buckley Jones**) (1559 – 12 Gorffennaf 1598), a aned yng Nghlynnog Fawr yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd). Ei frawd oedd William Jones, sefydlydd cwfaint Benedictaidd Cambrai.

## Bywgraffiad
Ymunodd John Jones ag Urdd Sant Ffransis yn Rhufain yn 1591 a threuliodd gyfnod yn Pontoise, Ffrainc. Dychwelodd i Brydain y flwyddyn ganlynol dan gêl ond cafodd ei arestio yn Llundain yn 1594 ar gyhuddiad o fod yn offeiriad Catholig yn gweithio o blaid y Gwrth-Ddiwygiad. Cafodd ei ddienyddio trwy ei grogi, diberfeddu a'i chwarteru yn Southwark ar 12 Gorffennaf 1598.

## Canoneiddio
Yn 1970 fe'i canoneiddiwyd gan y Pab Pawl VI fel un o Ddeugain Merthyr Lloegr a Chymru.

## Gweler hefyd
*William Parri: cynllwynwr Catholig a Doethur yn y Gyfraith Wladol (Sifil) (m. 1585)

## Cyfeiriadau
Categori:Catholigion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1559
Categori:Gwrthddiwygwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1598
Categori:Merthyron Catholig
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
John Rhŷs

Ysgolhaig Cymraeg a Cheltaidd oedd **John Rhŷs** (ei orgraff arferol ei hun) neu **John Rhys** (21 Mehefin 1840 - 17 Rhagfyr 1915), a aned ger Ponterwyd, Ceredigion. Roedd yn un o'r ysgolheigion Celtaidd a golygyddion testunau Cymraeg Canol gorau ei ddydd.

## Hanes
Graddiodd Rhŷs ym Mhrifysgol Rhydychen gydag anrhydedd yn y Clasuron yn 1869. Ar ôl treulio cyfnod o astudio tramor a gweithio fel arolygydd ysgol yn yr hen Sir y Fflint fe'i penodwyd yn Athro Celteg cyntaf ei hen brifysgol yn 1877. Yn 1895 daeth yn brifathro Coleg Iesu yno. Chwaraeodd ran bwysig ym mywyd Cymreig y brifysgol gan gynnwys bod yn llywydd cyntaf Cymdeithas Dafydd ap Gwilym (1886).

## Ysgolheictod
[[Image:John Rhys' grave in Holywell Cemetery.jpg|bawd|300px|chwith|"Er cof am **John Rhys** D:Litt: P:C: F:B:A: Prifathro Coleg yr Iesu ac Athro Astudiaethau Celtaidd. Ganwyd 21 Mehefin 1840 a bu farw 17 Rhagfyr 1915 ac er cof am Elsbeth [sic] ei wraig a anwyd 26 Mai 1841 ac a fu farw 29 Ebrill 1911."'' (Mynwent Holywell, Rhydychen.)]]
Daeth i adnabod Syr John Morris-Jones yn Rhydychen a gweithiasant gyda'i gilydd ar olygiad o *Lyfr yr Ancr*. Roedd yn ieithydd penigamp; ei gyfrol *Lectures on Welsh Philology* (1877) oedd y gwaith cyntaf i ddefnyddio dulliau newydd ieithyddiaeth gymharol i astudio hanes yr iaith Gymraeg. Gweithiodd ar y cyd â John Gwenogvryn Evans i olygu cyfres bwysig o destunau Cymraeg Canol, gan gynnwys Llyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf.

Ysgrifennodd nifer o lyfrau ar hanes traddodiadol, llên gwerin a mytholeg Geltaidd yn ogystal, gan gynnwys y cyfrolau pwysig *Celtic Britain* (1882) a *Celtic Folkore, Welsh and Manx* (1901). Er gwaethaf eu gwendidau - beiau'r oes yn bennaf - mae'r cyfrolau hyn yn gerrig milltir pwysig yn hanes ysgolheictod Celtaidd.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith Rhŷs
**Lectures on Welsh Philology* (1877)
**Celtic Britain* (1882)
**Lectures on the Origin and Growth of Religion as illustrated by Celtic Heathendom* (1888)
**Studies in the Arthurian Legend* (1891)
**The Outlines of the Phonology of Manx Gaelic* (1894)
**The Welsh People* (1900). Gyda D. Brynmor Jones.
**Celtic Folkore, Welsh and Manx* (1901)

Gyda John Morris-Jones:
**The Elucidarium... from Llyvyr Agkyr Llanddewivrevi* (1894)

Gyda J. Gwenogvryn Evans:
**The Text of the Mabinogion... from the Red Book of Hergest* (1887)
**The Test of the Bruts... from the Red Book of Hergest* (1890)
**The Text of the Book of Llandâv* (1893)

### Llyfryddiaeth 
*T. H. Parry-Williams, *John Rhŷs* (Caerdydd, 1953)

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Ieithyddion o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Ysgolheigion Cymraeg o Gymru
Categori:Ysgolheigion Celtaidd o Gymru
436

4g - **5g** - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - **430au** - 440au 450au 460au 470au 480au 
431 432 433 434 435 - **436** - 437 438 439 440 441 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Hyniaid yn ymosod ar y Bwrgwyniaid, gan ladd eu teulu brenhinol i gyd.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:436
427

4g - **5g** - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - **420au** -  430au 440au 450au 460au 470au 
422 423 424 425 426 - **427** - 428 429 430 431 432 

----

## Digwyddiadau 
*Dinas Pyongyang yn cael ei chyhoeddi'n brifddinas Goguryeo

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*24 Rhagfyr - Sisinnius I, Archesgob Caergystennin

Categori:427
426

4g - **5g** - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - **420au** - 430au 440au 450au 460au 470au 
421 422 423 424 425 - **426** - 427 428 429 430 431 

----

## Digwyddiadau 
*Gunderic, brenin y Fandaliaid, yn dod yn brenin yr Alaniaid hefyd (tua'r dyddiad yma)
*Sant Awstin o Hippo yn cyhoeddi *De Civitate Dei*, ("Dinas Dduw")

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Attaces, brenin yr Alaniaid

Categori:426
De Cymru Newydd

Mae **De Cymru Newydd** yn un o daleithiau Awstralia. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y wlad ar lan y Cefnfor Tawel. Mae ganddi arwynebedd tir o 801,428&nbsp;km². Prifddinas y dalaith yw Sydney.

Ceir tair cadwyn o fynyddoedd yn Ne Cymru Newydd - Cadwyn Great Dividing, Mynyddoedd Snowy a rhan o'r Alpau Awstralaidd - sy'n gorwedd rhwng gwastatiroedd sylweddol y gorllewin a stribyn cul arfordirol lle ceir y mwyafrif o'r boblogaeth (yn arbennig o gwmpas Sydney). Ei phrif afonydd yw Afon Murray, Afon Darling ac Afon Murrumbidgee.

180px|bawd|canol|Talaith De Cymru Newydd yn Awstralia

## Cyfeiriadau 

Categori:Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
Yr Haf (awdl)

Mae ***Yr Haf*** yn awdl gan R. Williams Parry, a enillodd y gadair iddo yn Eisteddfod Genedlaethol 1910. Creodd y gerdd gryn gyffro ar y pryd, gan ei bod mewn arddull wahanol iawn i'r rhan fwyaf o'r awdlau eisteddfodol blaenorol. Thema'r gerdd yw'r ymateb i farwolaeth, gyda'r pwyslais ar fwynhau'r foment gan nad oes unrhyw sicrwydd am fywyd ar ôl marwolaeth.

Daeth yr awdl yma ag R. Williams Parry i amlygrwydd fel *Bardd yr Haf*, ac efelychwyd ei arddull gan nifer o feirdd eraill. Yn ddiweddarach, newidiodd ef ei hun ei arddull, a dychanodd y gerdd *Yr Haf* a'i dynwaredwyr mewn cerdd arall, *Yr Hwyaden*. Cyhoeddwyd yr awdl yn ei gasgliad cyntaf o farddoniaeth, *Yr Haf a cherddi eraill*, a gyhoeddwyd yn 1924.

## Llyfryddiaeth
* *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, gol. Meic Stephens (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Awdlau
425

4g - **5g** - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - **420au** - 430au 440au 450au 460au 470au 
420 421 422 423 424 - **425** - 426 427 428 429 430 

----

## Digwyddiadau 
* 23 Hydref -Valentinian III yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin
* Aëtius yn arwain byddin i'r Eidal i gefnogi Joannes, oedd wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr
* Yr Ymerodraeth Rufeinig yn rhoi diwedd ar y Sanhedrin

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 10 Hydref - Atticus, Patriarch Caergystennin

Categori:425
Caernarfon (gwahaniaethu)

Gall **Caernarfon** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

*Caernarfon, tref ar arfordir gogledd Cymru
*Sir Gaernarfon, cyn-sirol yng ngogledd Cymru
*Caernarfon, etholaeth cynulliad yng ngogledd Cymru
*Caernarfon, etholaeth seneddol yng ngogledd Cymru
*Carnarvon, tref yng Ngogledd Gorllewin Awstralia.
Mynydd Du (Mynwy)

:*Am y Mynydd Du yn Sir Gaerfyrddin, gweler Mynydd Du (Sir Gaerfyrddin).*
Mae'r **Mynydd Du** (weithiau 'Y Mynyddoedd Duon') yn gadwyn o fryniau yn ne-ddwyrain Cymru; gorwedd y rhan fwyaf o'r bryniau ym Mhowys a gogledd Sir Fynwy, ond mae rhan yn gorwedd yn Swydd Henffordd yn ogystal. Ffurfiant y mwyaf dwyreiniol o'r tri grŵp o fryniau sy'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; ni ddylid eu cymysgu â'r grŵp mwyaf gorllewinol a elwir yn Fynydd Du na'r copa o'r enw Twyn Llech a elwir yn 'Black Mountain' yn Saesneg. Gellir eu diffinio fel y bryniau sy'n gorwedd i'r gogledd o'r Fenni, i'r de o'r Gelli Gandryll, i'r dwyrain o lôn yr A479 (cwm Rhiangoll) ac i'r gorllewin o'r ffin â Lloegr. Ymlwybra Llwybr Clawdd Offa ar hyd y ffin ar eu hymyl dwyreiniol.

bawd|dim|300px|Golygfa o Grug Hywel ar gwm Grwyne Fechan yn y Mynydd Du

## Enw
'Mynydd-dir' yw ystyr 'mynydd' yn yr enw 'Mynydd Du'. Gwelir weithiau y ffurf 'Mynyddoedd Duon' (gan gynnwys ar fapiau'r Arolwg Ordnans). Ond cyfieithiad yw hynny o'r enw Saesneg 'Black Mountains' ac nid oes iddo sail hanesyddol.

## Copaon
Waun Fach (811 m) yw'r mynydd uchaf; mae bryniau eraill yn cynnwys Pen y Gadair Fawr, Pen-y-fâl, Ysgyryd Fawr, Mynydd Troed, Craig Syfyrddin, Allt yr Esgair, Myarth, Mynydd Llangors, Bryn Arw, Penybegwn, a Thwyn Llech.

## Pentrefi
Ychydig iawn o bentrefi a geir yn yr ardal fynyddig hon. Roedd hostel ieuenctid adnabyddus yng Nghapel-y-ffin, ond mae bellach wedi cau.

## Hynafiaethau
Mae'r hynafiaethau yn cynnwys Priordy Llanddewi Nant Hodni, castell Tretŵr, y bryngaer o Oes yr Haearn ar Grug Hywel, a Castell Dinas (11g - 13g).

## Y Gymraeg 
Er bod yr ardal hon yn croesi'r ffin, clywid y Gymraeg yno tan yn gymharol ddiweddar. Pan aeth J. E. Southall ar daith o gwmpas Cymru ym 1892, darganfuwyd bod yr iaith wedi darfod yn Swydd Henffordd tua'r 1880au ond fe gyfarfu Southall â ffarmwr tua 40 oed a oedd yn gallu siarad tipyn bach. Wedi hynny fe aeth i bentre Cwm-iou lle siaradodd Gymraeg â pherchennog y tafarn, ond fe ddywedodd y perchennog nad oedd llawer o Gymraeg ar ôl yn y pentre. Aeth ymhellach lan Cwm Ewias nes cyrhaeddodd bentre Llanddewi Nant Hodni (efallai 'Llantoni' ar lafar) lle medrai pawb dros 50 siarad yr iaith. 

Yn ogystal â hynny, aeth T. J. Morgan i gwm Grwyne Fechan ym 1939 lle recordiodd siaradwyr olaf yr ardal.  

## Ffuglen
*Raymond Williams, *People of the Black Mountains*
*Bruce Chatwin, *On The Black Hill*

## Gweler hefyd
*Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
*Rhestr mynyddoedd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Swydd Henffordd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Fynwy
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Trefor, Ynys Môn

Pentrefan gwledig yng nghymuned Bodffordd, Ynys Môn, yw **Trefor** (). Saif ar groesffordd wledig hanner ffordd rhwng Gaerwen i'r de a Llanerchymedd i'r gogledd-ddwyrain, ar y B5109 rhwng Llangefni a Bodedern. Mae ym mhlwyf eglwysig Llandrygarn yng nghanol yr ynys. Mae  136 milltir (218.9&nbsp;km) o Gaerdydd a 219.6 milltir (353.4&nbsp;km) o Lundain.

## Pobl o Drefor
* Syr John Morris-Jones, ganed yno yn 1864.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Bodffordd
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Llyn Melynllyn

Llyn bychan yn y Carneddau, Eryri, yw **Llyn Melynllyn** (). Mae'n gorwedd fymryn dan 2000 troedfedd i fyny, ac mae ganddo arwynebedd o 18.5 erw.

Cyfyd clogwynni Craig-fawr yn syrth o'i lan orllewinol i gopa Foel Grach.

Codwyd argae fechan yn ei ben gogleddol yn 1887, ond cafodd hyn ei dryllio'n fwriadol yn 1970. Mae'r llyn yn gronfa dwr ar gyfer ardal Llandudno.

Llai nag 1&nbsp;km i'r gogledd dros ysgwydd greigiog sy'n ymwthio o brif gadwyn y Carneddau ceir Llyn Dulyn.

Mae Afon Melynllyn yn llifo o'r llyn i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain i ymuno'n fuan ag Afon Dulyn, sydd yn ei thro yn llifo i Afon Conwy.

Ceir olion hen waith chwarel i'r de o'r llyn ar lethrau y Gledrffordd, sy'n gorwedd rhwng Melynllyn a Chwm Eigiau.

## Ffynhonnell 
**The Lakes of Eryri*, gan Geraint Roberts, Gwasg Carreg Gwalch, 1985

Categori:Caerhun
Melynllyn
Crug Hywel

Bryn â chopa gwastad ar ymyl ddeheuol y Mynydd Du yn ne-ddwyrain Cymru yw **Crug Hywel** (Saesneg: *Table Mountain*). Mae'n codi i uchder o 451 m uwchben lefel y môr o ystlys ddeheuol Pen Cerrig-calch (701 m), ac mae'n sefyll uwchben tref Crucywel, Powys ac yn rhoi ei enw iddi. Cyfeirnod OS: SO225206.

## Disgrifiad
Ar gopa'r bryn ceir bryngaer Geltaidd o Oes yr Haearn sy'n llenwi pen y mynydd i gyd. Mae ei ffos a chlawdd pridd a cherrig i'w gweld yn eglur. Mae'r ammddifynwaith unigol ar siâp triongl neu ddeigryn afreolaidd sy'n dilyn amlinell naturiol y bryn. Ceir mynedfa sy'n troi i mewn ar ei hun yn y gongl orllewinol. Ymddengys na chafodd y bryngaer ei gwella yn ddiweddarach a bod yr adeiladwaith yn perthyn i un cyfnod yn unig.

## Cefndir
250px|bawd|chwith|Crug Hywel
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: BR128. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Powys
Categori:Crucywel
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Afon Dulyn

bawd|250px|dde|Afon Dulyn
Afon yn Y Carneddau, Eryri, yw **Afon Dulyn**. Mae'n llifo allan o Lyn Dulyn, llyn tua 2000 troedfedd i fyny yng nghysgod Foel Fras, i lifo i Afon Conwy. Mae'n llifo yng nghymuned Caerhun, Sir Conwy.

## Disgrifiad
Fymryn islaw Llyn Dulyn mae ffrwd fechan Afon Melynllyn, sy'n llifo allan o Lyn Melynllyn gerllaw, yn ymuno â hi. Yna mae'r afon yn llifo i'r dwyrain trwy Bant y Griafolen ac i lawr i ymuno ag Afon Conwy ger Tal-y-bont, rhwng Caerhun a Dolgarrog.

Mae lefel y dŵr yn Afon Dulyn yn tueddu i fod yn isel am fod dŵr Llyn Dulyn yn cael ei gludo i Lyn Eigiau a Llyn Cowlyd.

## Ceunant Dulyn
Mae Ceunant Dulyn wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 35.66 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

## Cyfeiriadau
Dulyn
Dulyn
Categori:Caerhun
Categori:Eryri
Atynydd Mawr

bawd|250px|Llun gan yr Arsyllfa Ewropeaidd Deheuol i gyfeiriad yr Atynydd Mawr

Mae'r **Atynydd Mawr** yn anomaledd disgyrchol yn y gofod rhyngalaethog ger Uwchglwstwr Centaurus sy'n datguddio bodolaeth cywasgiad más lleol sy'n cyfateb i fás degau o filoedd o galaethau, sy'n dangos i fyny oherwydd ei effaith ar symudiad galaethau a'r clystyrau cysylltiedig â nhw mewn rhanbarth o'r gofod sydd â'i led i'w fesuro mewn canoedd o filiynau o flynyddoedd golau.

Mae'r galaethau hyn i gyd yn dangos rhuddiad, yn ôl rheolau Llif Hubble, sy'n dangos eu bod yn symud ymaith oddi wrthym ni ac oddi wrth ei gilydd hefyd, ac mae'r amrywiadau yn eu rhuddiad, sy'n amrywio yn ôl pellter y galaethau oddi wrth yr Atynydd Mawr, yn ddigon i brofi bodolaeth yr anomaledd hwnnw.

Cafwyd yr arwyddion cyntaf a awgrymai gwyriad oddi ar ymlediad rheolaidd y bydysawd yn 1973 ac eto yn 1978.  Yn 1986 darganfuwyd lleoliad yr Atynydd Mawr, sy'n gorwedd ar bellter o tua 150 miliwn i 250 miliwn blwyddyn golau (yr olaf yw'r amcangyfrifiad diweddaraf) i ffwrdd o'r Llwybr Llaethog (ein galaeth ni), i gyfeiriad cytserau Hydra a Centaurus. Dominyddir y rhan honno o'r gofod gan y clwstwr Norma (ACO 3627), clwstwr anferth o galaethau, sy'n cynnwys galaethau hen yn bennaf, nifer ohonynt mewn gwrthdrawiad â'u cymdogion, ac/neu yn gollwng nifer fawr o tonnau radio.

Mae ceisiadau i astudio'r Atynydd Mawr a ffenomenau eraill yn yr ardal ymhellach yn cael eu llesteirio gan eu lleoliad mewn ardal o awyr y nos sy'n guddiedig gan rhanbarthau canol y Llwybr Llaethog â'i filiynau o sêr disglair.

## Darllen pellach
*Dressler, Alan. *Voyage to the Great Attractor: Exploring Intergalactic Space.*  Efrog Newydd, Alfred A. Knopf, 1994.

## Cyfeiriadau
Categori:Seryddiaeth
Categori:Uwch Glwstwr Virgo
Categori:Clwstwr Norma
Categori:Strwythurau graddfa fawr y cosmos
Categori:Disgyrchiant
Jeans (ffilm 2001)

Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Nicolette Krebitz yw ***Jeans*** a gyhoeddwyd yn 2001. Fe'i cynhyrchwyd gan Nicolette Krebitz yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Nicolette Krebitz. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Nicolette Krebitz a Marc Hosemann. 

Bella Halben oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2001. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *A Beautiful Mind* sef ffilm fywgraffyddol gan Ron Howard sy'n serennu Russell Crowe, Ed Harris a Jennifer Connelly. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Nicolette Krebitz ar 2 Medi 1972 yn Berlin. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1984 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Nicolette Krebitz nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{

 ?item wdt:P57 wd:Q71650.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm benywaidd Almaeneg
Categori:Ffilmiau drama o'r Almaen
Categori:Ffilmiau Almaeneg
Categori:Ffilmiau o'r Almaen
Categori:Ffilmiau 2001
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Julie Morgan

Gwleidydd Llafur yw **Julie Morgan** (ganwyd 2 Tachwedd 1944) ac Aelod o'r Senedd dros Gogledd Caerdydd ers 2011.  Bu'n Aelod Seneddol Llafur dros Ogledd Caerdydd o 1997 hyd 2010. Roedd yn briod â chyn-Brif Weinidog Cymru, Rhodri Morgan hyd ei farwolaeth yn 2017.

## Magwraeth
Ganwyd hi yng Nghaerdydd fel Julie Edwards. Mynychodd Ysgol Howell's, Llandaf cyn astudio Saesneg yng Ngholeg y Brenin, Llundain, gan raddio gyda BA yn 1965. Tra'n ymgyrchu dros Jim Callahan cyfarfu Rhodri Morgan, a priododd y pâr ddwy flynedd yn ddiweddarach. Astudiodd wedyn ym Manceinion ac yna ym Mhrifysgol Caerdydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Dyneiddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Howell's, Llandaf
424

4g - **5g** - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - **420au** - 430au 440au 450au 460au 470au 
419 420 421 422 423 - **424** - 425 426 427 428 429 

----

## Digwyddiadau 
*Valentinian III, yn ddiweddarach yn ymerawdwr Rhufeinig, yn cael y teitl Cesar

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:424
423

4g - **5g** - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - **420au** - 430au 440au 450au 460au 470au 
418 419 420 421 422 - **423** - 424 425 426 427 428 

----

## Digwyddiadau 
*Ar farwolaeth Honorius, mae Joannes sy'n *primicerius notariorum* (uchel swyddog yn y gwasanaeth sifil) yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 15 Awst - Flavius Honorius, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin.

Categori:423
Ffordd yr A40

Priffordd sy'n mynd o ganol Llundain yn Lloegr i Harbwr Wdig yn Sir Benfro yw'r **A40**.

Mae hi'n dechrau gerllaw Eglwys Gadeiriol Sant Pawl, ac yn mynd ger (neu drwy): Rhydychen, Cheltenham, Caerloyw, Rhosan ar Wy, Weston under Penyard, Trefynwy, y Fenni, Aberhonddu, Caerfyrddin, Hwlffordd, Abergwaun yn ogystal â nifer o lefydd llai nodadwy.

A040
A040

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
421

4g - **5g** - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - **420au** - 430au 440au 450au 460au 470au 
416 417 418 419 420 - **421** - 422 423 424 425 426 

----

## Digwyddiadau 
*8 Chwefror - Constantius III yn dod yn gyd-ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin
*7 Mehefin - Theodosius II, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain, yn priodi Aelia Eudocia
*Theodosius yn cyhoeddi rhyfel yn erbyn Persia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*2 Medi - Constantius III, cyd-ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin

Categori:421
Wrecsam (gwahaniaethu)

Gallai **Wrecsam** gyfeirio at:

*Wrecsam - y dref
*Wrecsam - y fwrdeistref sirol
*Wrecsam - etholaeth Cynulliad
*Wrecsam - etholaeth seneddol
*C.P.D. Wrecsam - clwb pêl-droed
----
Flavius Aëtius

Roedd **Flavius Aëtius** neu **Aetius**, (c. 396 - 21 Medi 454), yn gadfridog Rhufeinig yng nhyfnod olaf yr ymerodraeth yn y gorllewin. Mae'n fwyaf enwog am gael y gorau ar Attila, brenin yr Hyniaid ym Mrwydr Chalons yn 451.

Ganed Aëtius yn Durostorum yn nhalaith Moesia (Silistra, Bwlgaria heddiw). Roedd ei fam yn frodor o'r Eidal a'i dad yn Sgythiad. Ymunodd a'r fyddin a daeth i amlygrwydd yn fuan. Treuliodd rai blynyddoedd fel gwystl, yn gyntaf yn llys Alaric I, brein y Gothiaid (efallai 405–408), ac yn ddiweddarach yn llys Rugila, brenin yr Hyniaid. Yn In 425, arweiniodd Aëtius fyddin o Hyniaid i'r Eidal i gefnogi Joannes, oedd wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr. Erbyn iddo gyrraedd Ravenna roedd Joannes eisoes wedi ei orchfygu a'i ddienyddio. Daeth Aëtius i gytundeb a Galla Placidia, oedd yn rheoli dros ei mab ieuanc Valentinian III, a phenodwyd ef i'r swydd o *Magister militum per Gallias* ("Meistr y Milwyr yng Ngâl").

Gorchfygodd Aëtius y Fisigothiaid ger Arles. Yn 432 aeth yn frwydr yn yr Eidal rhyngddo ef a chadfridog Rhufeinig arall, Bonifacius. Byddin Bonifacius gafodd y gorau o'r frwydr, ond clwyfwyd ef mor ddifrifol nes iddo farw rai misoedd wedyn. Rhwng 433 a 450, Aëtius oedd yn rheoli'r ymerodraeth yn y gorllewin mewn gwirionedd.

Yn 451, ymosododd Attila ar y gorllewin gyda byddimn enfawr o Hyniaid, Ostrogothiaid a chyngheiriaid eraill. Gwnaeth Aëtius gytundeb a Theodoric I, brenin y Fisigothiaid, ynghyd a'r Alaniaid a'r Ffranciaid, i wrthwynebu Attila. Bu brwydr fawr ger Châlons-en-Champagne ar  20 Medi, 451 (neu 20 Mehefin yn ôl rhai ffynonellau). Er i Theoderic gael ei ladd yn y frwydr, gorfodwyd i'r Hyniaid encilio. Y flwyddyn wedyn ymosodoss Attila ar yr Eidal.

Roedd yr ymerawdwr Valentinian yn amheus o Aëtius, a llwyddodd  y seneddwr Petronius Maximus a'r siambrlen Heraclius i berswadio Valentinian i ladd Aëtius. Ar  21 Medi, 454, pan ddaeth Aëtius i lys Valentinian yn Ravenna i gyflwyno adroddiad ariannol, lladdodd yr ymerawdwr ef. Y flwyddyn wedyn llofruddiwyd Valentinian ei hun gan Optila a Thraustila, dau Hyn oedd yn gyfeillion i Aëtius.

Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Categori:Genedigaethau 396
Categori:Marwolaethau 454
Afon Eigiau

Mae **Afon Eigiau** yn afon fechan yn Y Carneddau, Eryri, gogledd Cymru, sy'n llifo i lawr Cwm Eigiau ac i mewn i Lyn Eigiau. Ar ei ffordd mae'n cael ei bwydo gan ffrydiau llai sy'n llifo i lawr o lethrau Foel Grach, Carnedd Llywelyn a Phen yr Helgi Du.

Ei phrif darddle yw Ffynnon Llyffant, llyn bychan ac uchel 2800 troedfedd i fyny ar lethrau dwyreiniol Carnedd Llywelyn. Ceir olion nifer o hen chwareli llechi ar ei glannau yn is i lawr.

## Cyfeiriadau
Eigiau
Eigiau
Categori:Caerhun
Categori:Dolgarrog
Categori:Eryri
420

4g - **5g** - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - **420au** - 430au 440au 450au 460au 470au 
415 416 417 418 419 - **420** - 421 422 423 424 425 

----

## Digwyddiadau 
*Pharamond yn arwain y Ffranciaid ar draws Afon Rhein
*Bahram V yn olynu Yazdegerd fel brenin Persia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Yazdegerd I, brenin Persia (g. 399)
*Orosius, hanesydd a diwinydd o Sbaen
*30 Medi - Sant Jerome, cyfieithydd y Beibl i'r Lladin

Categori:420
Tom Stoppard

Dramodydd oedd **Syr Tom Stoppard** (ganwyd **Tomáš Straussler;** 3 Gorffennaf 1937 – 29 Tachwedd 2025). Cafodd ei eni yn Tsiecoslofacia.

Bu farw yn 88 mlwydd oed, yn Nhachwedd 2025.

## Gwragedd 
*Josie Ingle (1965-1972)
*Miriam Stoppard (1972-1992)
*Sabrina Guinness (2014-2025)

## Plant 
*Oliver Stoppard
*Barnaby Stoppard
*William Stoppard
*Ed Stoppard, actor

## Llyfryddiaeth 
### Drama 
**Rosencrantz & Guildenstern are Dead* (1967)
**Enter a Free Man* (1968)
**The Real Inspector Hound* (1968)
**After Magritte* (1970)
**Jumpers* (1972)
**Travesties* (1974)
**Dirty Linen a New-Found-Land* (1976)
**Every Good Boy Deserves Favour* (1977)
**Night and Day* (1978)
*''Dogg's Hamlet, Cahoot's Macbeth* (1979)
**Undiscovered Country* (1979) (cyfaddasiad wrth Arthur Schnitzler.
**On the Razzle* (1981)
**The Real Thing* (1982)
**Rough Crossing* (1984)
**Dalliance* (1986)
**Hapgood* (1988)
**Arcadia* (1993)
**Indian Ink* (1995)
**The Invention of Love* (1997)
**The Coast of Utopia* (2002)
**Rock 'n' Roll* (2006)

## Radio, ffilm, a theledu 
**The Dissolution of Dominic Boot* (1964)
**'M' is for Moon amongst Other Things* (1964)
**If you’re Glad I’ll be Frank* (1966)
**Albert’s Bridge* (1967)
**Where are They Now?* (1968)
**Artist Descending a Staircase* (1972)
**Three Men in a Boat* (cyfaddasiad wrth Jerome K. Jerome) (1975)
**The Boundary* (gyda Clive Exton) (1975)
**Professional Foul* (1977)
**The Dog it was that Died* (1982)
**Brazil* (gyda Terry Gilliam) (1985)
**Empire of the Sun* (cyfaddasiad wrth y nofel gan J. G. Ballard (1987)
**The Russia House* (1990)
**In the Native State* (1991)
**Shakespeare in Love* (gyda Marc Norman) (1998)
**Enigma* (2001)

## Gwobrau 
* 1967: Evening Standard Award - Most Promising Playwright
* 1968: *Rosencrantz & Guildenstern Are Dead* - Tony Award (Best Play), New York Critics Award (Best Play of the Year), Prix Italia, Antoinette Perry Award (Best Play), Plays and Players Award (Best New Play)
* 1972: *Jumpers* - Evening Standard Award (Best Play), Plays and Players Award (Best New Play)
* 1974: *Travesties* - Evening Standard Award (Best Comedy of the Year)
* 1976: *Travesties* - Tony Award (Best Play), Antoinette Perry Award (Best Play), New York Critics Award (Best Play)
* 1978: *Night and Day* - Evening Standard Award (Best Play)
* 1982: *The Real Thing* - Evening Standard Award (Best Play)
* 1984: *The Real Thing* - Tony Award (Best Play), New York Critics Award (Best Foreign Play), Antoinette Perry Award (Best Play)
* 1993: *Arcadia'' - Critics' Circle Theatre Awards (Best New Play), Evening Standard Award (Best Play of the Year)
* 1994: *Arcadia* - Laurence Olivier/BBC Award (Best New Play)
* 1997: *The Invention of Love* - Evening Standard Award (Best Play)
* 1998: *Shakespeare in Love* - Gwobr yr Academi (Ysgrifennu Sgript Wreiddiol)

Stoppard, Tom
Categori:Marwolaethau 2025
Stoppard, Tom
422

4g - **5g** - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - **420au** - 430au 440au 450au 460au 470au 
417 418 419 420 421 - **422** - 423 424 425 426 427 

----

## Digwyddiadau 
*10 Medi - Pab Celestine I yn olynu Pab Bonifacius I fel y 43ydd pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*4 Medi - Pab Bonifacius I
*Liu Yu (Ymerawdwr Wu o Liu Song), ymerawdwr Brenhinllin Song yn China

Categori:422
Pridd

bawd|Pridd
Gall **pridd** fod yn olau fel tywod neu yn frowngoch, yn ysgafn a sych neu yn drwm ac yn wlyb a gall gynnwys cerrig mân, gronynnau bach caled sef tywod, darnau o blanhigion a phowdwr mân fel blawd. Os oes llawer o dywod ynddo bydd yn bridd ysgafn ond os gyda llawer o flawd bydd yn gleiog a thrwm. Bydd pridd tywodlyd yn naturiol yn sych gan nad yw'r tywod yn dal y dwr. Ar y llaw arall bydd pridd cleiog yn dal gormod o ddŵr.

Categori:Defnyddiau naturiol
Categori:Adnoddau naturiol
Categori:Gwyddor pridd
Categori:Rheolaeth tir
418

4g - **5g** - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - **410au** - 420au 430au 440au 450au 460au 
413 414 415 416 417 - **418** - 419 420 421 422 423 

----

## Digwyddiadau 
*28 Rhagfyr - Pab Bonifacius I yn olynu Pab Zosimus fel y 42ain pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*26 Rhagfyr - Pab Zosimus

Categori:418
417

4g - **5g** - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - **410au** - 420au 430au 440au 450au 460au 
412 413 414 415 416 - **417** - 418 419 420 421 422 

----

## Digwyddiadau 
*1 Ionawr - Constantius III, yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, yn priodi Galla Placidia, chwaer Honorius
*Y Fisigothiaid yn cael meddiant o Aquitainia gan yr ymerodraeth. Mae eu brenin Wallia yn cymryd Toulouse fel prifddinas
*18 Mawrth - Pab Zosimus yn olynu Pab Innocentius I fel y 41fed pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*12 Mawrth - Pab Innocentius I

Categori:417
416

4g - **5g** - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - **410au** - 420au 430au 440au 450au 460au 
411 412 413 414 415 - **416** - 417 418 419 420 421 

----

## Digwyddiadau 
* Y Fisigothiaid yn parhau eu hymosodiad ar Hispania
* Wallia, brenin y Fisigothiaid, yn dychwelyd Galla Placidia i Rufain
* Rutilius Claudius Namatianus yn cychwyn ei siwrnai adref o Rufain i Gâl. Mae'r siwrnai yn dod yn bwnc ei gerdd anorffenedig, *De reditu suo*.
*Adroddiadau am Krakatoa yn ffrwydro yn y Pararaton ("Llyfr y Brenhinoedd") o Java.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:416
415

4g - **5g** - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - **410au** - 420au 430au 440au 450au 460au 
410 411 412 413 414 - **415** - 416 417 418 419 420 

----

## Digwyddiadau 
*Y Fisigothiaid yn gadael Gallia Narbonensis a symud i Hispania
*Wallia yn dod yn frenin y Fisigothiaid
*Yr Iddewon yn cael eu gyrru o ddinas Alexandria

## Genedigaethau 
*Euric, brenin y Fisigothiaid

## Marwolaethau 
*Ataulf, brenin y Fisigothiaid
*Hypatia o Alexandria, athronydd Neoplatonaidd (lladdwyd gan y dorf yn Alexandria)

Categori:415
Llyn Eigiau

dde|250px|bawd|Llyn Eigiau o gopa Clogwynyreryr
dde|250px|bawd|Argae Llyn Eigiau, gyda'r bwlch yn ei mur i'w weld yn eglur
Llyn yw **Llyn Eigiau** ar ochr ddeheuol y Carneddau yn Eryri, gogledd Cymru (). Mae'n gorwedd yn rhan isaf Cwm Eigiau rhwng Clogwyn yr Eira i'r gogledd (ysgwydd sy'n ymwthio o Foel Fras) a Chraig Ffynnon (rhan o Ben Llithrig-y-wrach) i'r de. Ar ei lan ogleddol mae clogwynni du a bygythiol Craig Eigiau yn codi bron i fil o droedfeddi i Glogwyn yr Eira.

Mae'n bosibl fod enw'r llyn yn dod o 'eigiau', ffurf luosog ar yr enw 'haig' neu 'haig' ("haig o bysgod; *shoal of fish*") ac yn cyfeirio at y pysgod ynddo. Posiblrwydd arall yw tarddiad o ail ystyr 'aig', sef "mintai (o ryfelwyr)". Ceir y ffurf *Llynyga* ar rai hen fapiau.

Credir bod nifer fach o dorgoch Arctig yn byw yn y llyn (fel y maent yn Llyn Cowlyd gerllaw) ar ôl iddynt gael eu trosglwyddo yno o Lyn Peris; yn sicr mae'n un o'r ychydig lynnoedd yng Nghymru sydd â phoblogaeth o frithyllod brown naturiol.

Mae astudiaethau o weddillion yr argae wedi dangos bod ei seiliau'n annigonol iawn ac yn cynnwys darnau mawr o goncrît heb ei gymysgu.

Heddiw, mae wyneb y llyn tua 120 acer, gyda dyfnder o tua 32 troedfedd. Ond ar ôl i'r argae gael ei chodi buasai'n ddwywaith hynny.

Daw dŵr i lawr o'r mynydd i Lyn Eigiau drwy dwnel dan y mynydd islaw Llyn Dulyn, gyda thwnel arall yn cludo'r dŵr o Lyn Eigiau i Lyn Cowlyd.

Prif ffynhonnell dŵr Llyn Eigiau yw Afon Eigiau, afon fechan sy'n llifo i lawr trwy Gwm Eigiau. O'r llyn ei hun mae Afon Porth-llwyd yn llifo allan ac yn rhedeg i Gronfa Coedty cyn basio dan Bont Newydd yn Nolgarrog. Yna mae'n llifo i Afon Conwy.

Ceir lle parcio tua hanner milltir i'r dwyrain o'r hen argae, y gellir ei gyrraedd ar hyd y lôn gul sy'n dringo o Dal-y-bont, yn Nyffryn Conwy.

## Trychineb
Yn 1911 codwyd argae ¾ milltir o hyd a 35 troedfedd o uchder dros ben dwyreiniol y llyn i gyflenwi dŵr i bwerdy trydan Dolgarrog, i lawr yn Nyffryn Conwy, a oedd yn ei dro yn cyflenwi trydan i'r gwaith alcam gerllaw. Cafodd deunydd ar gyfer yr argae eu cludo ar hyd y dramffordd Eigiau newydd, a redai o Ddolgarrog ar hyd hen drac Tramffordd Chwarel Cedryn. Tynnod y contractiwr gwreiddiol allan o'r gwaith, gan honni bod corneli'n cael eu torri, ac ar 2 Tachwedd, 1925, ar ôl i 26 modfedd o law ddisgyn mewn pum diwrnod, torrodd yr argae. Gorlifodd y dŵr yn wyllt i lawr i Gronfa Coedty, gan achosi i honno dorri hefyd, a ffrydiodd miliynau o alwyni o ddŵr i lawr yn ddirybudd ar bentref Dolgarrog, gan ladd 17 o bobl. Codwyd pwerdy newydd yn Nolgarrog yn 1925.

Water Intake - geograph.org.uk - 657850.jpg|Fflodiart uchaf Llyn Eigiau
Dolgarrog Dam Disaster Boulders - geograph.org.uk - 1442049.jpg|Cofeb y rhai a laddwyd yn Nolgarrog
Pipeline in Dolgarrog - geograph.org.uk - 1442058.jpg|Pibelli dŵr yn Nolgarrog
Llyn Cowlyd & Cefn Cyfarwydd.jpg|Argae Llyn Cowlyd

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth
*Jonah Jones, *The Lakes of North Wales* (Whittet Books, 1987)
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Gwasg Carreg Gwalch, 1985)

## Dolenni allanol
*Ffilm du-a-gwyn (heb sain) o'r digwyddiad ar BFI Player.

Categori:Caerhun
Eigiau
Categori:Trychinebau argae
Rhestr cyfeiriaduron cerddoriaeth

Cyfeiriadur sy'n ymwneud â cherddoriaeth a phynciau cysylltiedig yw **cyfeiriadur cerddoriaeth**.

## Cyfeiriaduron cerddoriaeth yn Gymraeg
**Caneuon Cymraeg mewn Print* (Llyfrgell Ceredigion Aberystwyth, 1962) - llyfryddiaeth
*Huw Williams, ''Tonau a'u Hawduron'' (Llyfrfa'r M.C., 1967) - Cyfrol gydymaith i *Lyfr Emynau a Thonau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd (1929)*
*Huw Williams, ''Canu'r Bobol* (Gwasg Gee, 1978) - gwyddoniadur ar ganeuon gwerin a phoblogaidd Cymru
*Wyn Thomas, *Cerddoriaeth Draddodiadol yng Nghymru - Llyfryddiaeth (Cyfrol 2)/A Bibliography of Traditional Music in Wales (Volume 2)* (Gwasg Gee, 1996)
**Geiriadur Cerddoriaeth Rhydychen*, gol. Michael Kennedy (Curiad, 1998)
*Delyth G. Morgans, *Cydymaith Caneuon Ffydd'' (Pwyllgor Caneuon Ffydd, 2006) - cydymaith i'r llyfr emynau cydenwadol *Caneuon Ffydd*

Categori:Rhestrau cyfeiriaduron
Categori:Cerddoriaeth
Tutankhamun

210p|bawd|dde|*Nomen* (chwith) neu enw genedigol Tutankhamun a'i *praenomen* neu enw brenhinol.

Roedd **Nebkheperure Tutankhamun** (weithiau*Tutenkh-*, *-amen*, *-amon*) yn frenin Yr Hen Aifft rhwng 1333 CC. a 1324 CC,). Roedd yn aelod o'r 18fed Frenhinllin yn y cyfnod a elwir y Deyrnas Newydd. Ei enw yn wreiddiol oedd Tutankhaten, sy'n golygu "Delw byw yr Aten", tra mae Tutankhamun yn golygu "Delw byw Amun".

Mae cryn dipyn o ddadlau wedi bod ynglŷn â theulu Tutankhamun. Y farn fwyaf cyffredin yn ddiweddar yw ei fod yn fab i Akhenaten ac un o'i wragedd, Kiya, nad oedd yn brif wraig iddo. Roedd yn briod ag Ankhesenpaaten, merch i Akhenaten a Nefertiti ac felly efallai yn hanner chwaer iddo.

Roedd Akhenaten wedi bod yn gyfrifol am chwyldro crefyddol, gan ymwrthod a duwiau traddodiadol yr Aifft ac addoli Aten, a gynrychiolid gan yr haul. Daeth Tutankhamun i'r orsedd yn fachgen tua 9 oed, ac ymhen rhyw ddwy flynedd wedyn dychwelwyd at y duwiau traddodiadol, yn cynnwys Amun, a newidiodd y brenin ei enw o Tutankhaten i Tutankhamun. Oherwydd ei oed, mae'n debyg mai y swyddogion oedd yn llywodraethu ar ei ran, yn arbennig Ay, a wnaeth y penderfyniad.

Bu Tutankhamun farw yn 19 oed; efallai o ganlyniad i dorri ei goes mewn damwain yn ôl ymchwil diweddar ar ei gorff. Nid oedd o bwysigrwydd arbennig fel brenin, gan iddo farw yn fuan ar ôl dod yn ddigon hen i deyrnasu drosto'i hun, ond daeth yn un o frenhinoedd mwyaf adnabyddud yr Hen Aifft oherwydd i'w feddrod gael ei ddarganfod yn Nyffryn y Brenhinoedd gan Howard Carter yn 1922. Tra'r oedd beddrodau'r rhan fwyaf o frenhinoedd yr Aifft wedi eu hysbeilio gan ladron ganrifoedd lawer yn ôl, roedd y rhan fwyaf o'r trysorau oedd wedi eu claddu gyda Tutankhamun yn dal yn y bedd, i bob golwg am fod pawb wedi anghofio lle yr oedd.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Gwasg Prifysgol Cymru

**Gwasg Prifysgol Cymru** yw prif gyhoeddwyr academaidd Cymru ac un o'r gweisg mwyaf blaenllaw yn y byd academaidd Celtaidd. Cafodd 'Bwrdd Gwasg Prifysgol Cymru' ei sefydlu yn 1922 fel un o fyrddau canolog Prifysgol Cymru (gyda'r Bwrdd Academaidd a'r Bwrdd Gwybodau Celtaidd).

Mae'r Wasg yn cyhoeddi yn y Gymraeg a'r Saesneg ac wedi gwneud cyfraniad arbennig i ddiwylliant Cymru dros y blynyddoedd, yn arbennig ym meysydd cyhoeddiadau ar hanes Cymru, yr iaith Gymraeg a llenyddiaeth Gymraeg. Ymhlith ei chyhoeddiadau pwysicaf mae *Geiriadur Prifysgol Cymru*. Mae'r wasg yn cyhoeddi tua 60 o lyfrau academaidd bob blwyddyn.

## Cyfarwyddwyr y Wasg
* 1990 – 1998 : Ned Thomas
* 1998 – 2003 : Susan Jenkins
* 2003 – 2008 : Ashley Drake
* Ionawr 2010 – 2017 : Helgard Krause (aeth ymlaen i fod yn Brif Weithredwr Cyngor Llyfrau Cymru).
* Mawrth 2017 – : Natalie Williams

## Gweler hefyd 
* Y Bwrdd Gwybodau Celtaidd
* Gwasg Prifysgol Rhydychen

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y wasg 

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1922
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru

Categori:Sefydliadau Cymru
John Elias

Pregethwr enwog o Gymro oedd **John Elias** (ganwyd **John Jones**, 6 Mai 1774 - 8 Mehefin 1841). Bu'n ffigwr allweddol yn hanes Methodistiaeth Galfinaidd Cymru a chafodd y llysenw "Y Pab Methodistaidd". Nai iddo oedd y llenor a beirniad John Roose Elias, "Y Thesbiad" (1819-1881).

## Hanes
Cafodd ei eni yn Y Crymllwyn, Abererch ger Pwllheli, lle treuliodd ei lencyndod. Arferai fynychu'r gwasanaeth yn yr eglwys yn y bore, gyda'i dad, ac yna gwrando ar bregethwyr Ymneilltuol crwydrol gyda'r nos. Ymwelodd â Sasiwn Y Bala yn 1792 lle dyfnheuwyd ei argyhoeddiad. Gadawodd ei gartref teuluol ac aeth i fyw gyda Griffith Jones ym Mhenmorfa, gwehydd wrth ei grefft a phregethwr lleol adnabyddus a dechreuodd arwain gweddïau cyhoeddus. Cafodd ei dderbyn yn y Cyfarfod Misol yn aelod o Bresbyteriaeth Sir Gaernarfon ar Ddydd y Nadolig 1794, yn ugain oed. Priododd Elizabeth Broadhead, merch Richard Broadhead o blwyf Llanbadrig, ar 22 Chwefror 1799 ar ôl symud i fyw ym Ynys Môn. Yn 1811 ef oedd y gweinidog cyntaf i gael ei ordeinio pan ffurfiwyd yr Eglwys Fethodistaidd Gymreig yn y flwyddyn honno. Bu farw Elizabeth ar Ebrill 2, 1828. Cafodd bedwar o blant ganddi ond bu farw dau yn ifanc. Priododd eto yn 1830 a symud i fyw yn Llangefni, llu treuliodd weddill ei oes. Bu farw ar 8 Mehefin, 1841, a'i gladdu ym mynwent eglwys Llan-faes. Dywedir fod 10,000 o bobl o bob gradd wedi mynychu'r angladd.

## Diwinyddiaeth
Cyfyng iawn oedd ei ddiwinyddiaeth. Roedd yn Galfinydd digyfaddawd a arddelai Uchel-Galfiniaeth a gwirionedd lythrennol pob gair yn y Beibl. Roedd yn geidwadol o ran ei wleidyddiaeth a gwrthwynebai'n llym pob Radicaliaeth wleidyddol a chymdeithasol, yn arbennig y cysyniad poblogaidd ymhlith rhai Anghydffurfwyr mai llais y werin bobl yw llais Duw.

## Llyfryddiaeth
**Traethawd ar y Saboth* (1804)
**Golygiad Ysgrythurol ar Gyfiawnhad Pechadur* (1821)
**Hunangofiant (golygwyd a chyhoeddwyd gan Goronwy Prys Owen, 1974)*

Categori:Genedigaethau 1774
Categori:Marwolaethau 1841
Categori:Pregethwyr o Gymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Pobl o Lŷn
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Ynysoedd Syllan

Grŵp o ynysoedd yng Nghefnfor Iwerydd i'r de-orllewin o Gernyw yw **Ynysoedd Syllan** (Cernyweg: *Ynysek Syllan*; Saesneg: *Isles of Scilly* neu'r *Scillies*). Mae 'na tua 140 o ynysoedd yn y grŵp ond dim ond 5 sydd â phobl yn byw arnyn' nhw, sef St Mary's (y fwyaf), Tresco, St Martin's, St Agnes a Bryher. 

Mae'r ynysoedd yn rhan o sir seremonïol Cernyw, ac mae rhai gwasanaethau'n cael eu cyfuno â rhai Cernyw. Fodd bynnag, er 1890, mae gan yr ynysoedd awdurdod lleol ar wahân. Ers pasio Gorchymyn Ynysoedd Syllan 1930, mae'r awdurdod hwn wedi cael statws cyngor sir. Maen nhw'n rhan o etholaeth seneddol St Ives.

Arwynebedd yr ynysoedd yw tua 16&nbsp;km² (6 milltir sgwar). Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddyn nhw boblogaeth o 2,203.

Cymerir mantais ar yr hinsawdd fwyn i dyfu blodau cynnar ar gyfer y farchnad Brydeinig. Ceir hefyd nifer o ffermydd llaeth a thyfir llysiau hefyd. Mae twristiaeth yn ddiwydiant pwysig yn yr haf.

250px|bawd|chwith|Llun awyr o Ynys Tresco yn Ynysoedd Syllan
250px|bawd|dim|Map o'u leoliad

(1)  trefedigaeth yno hyd at 1855

## Cyfeiriadau
Eisteddfod Ryngwladol Llangollen

Cynhelir **Eisteddfod Ryngwladol Llangollen** yn Llangollen yn yr haf am wythnos bob blwyddyn, gan ddechrau fel rheol ar ddydd Mawrth a gorffen ar y Sul.

Yn ystod yr wythnos mae pobl o bob cwr o'r byd yn mynd yno i gystadlu yn y cystadleuthau cerddoriaeth a dawns. Ceir cystadleuwyr o tua hanner cant o wledydd. Cynhelir gorymdaith liwgar ar ddechrau'r wythnos, gyda chystadleuwyr yn eu gwisg genedlaethol neu draddodiadol, a cheir dawnsio a chanu a chwarae cerddoriaeth gwerin o bob math tra'n cerdded trwy strydoedd Llangollen.

Mae yr eisteddfod wedi rhoi cychwyn i yrfaoedd nifer o berfformwyr a ddaeth yn enwog yn ddiweddarach; er enghraifft dywedodd Luciano Pavarotti mai perfformio yma gyda chôr o Modena a roddodd ysgogiad iddo i ddod yn ganwr proffesiynol. Un arall a enillodd yma ar gychwyn ei yrfa oedd y tenor Rhys Meirion.
250px|bawd|chwith|Rhan o orymdaith yr Eisteddfod, 2006

## Ffrae arwyddair yr Eisteddfod 
Arwyddair Eisteddfod Ryngwladol Llangollen yw:

:*Byd gwyn fydd byd a gano*,
:*Gwaraidd fydd ei gerddi fo*: 

arwyddair a sgwennwyd gan y bardd T. Gwynn Jones yn 1946, ychydig fisoedd wedi sefydlu'r eisteddfod yn 1945. Mae i'r gair 'gwyn' nifer o ystyron, wrth gwrs, e.e. pur, ac fe'i defnyddir yn aml yn y Beibl, e.e. yn y Gwynfydau, lle gellir ei gyfieithu o Roeg *μακάριοι* (lluosog; Saesneg: *blessed*). Gwelir yr arwyddair ar dlysau, gwaith celf ac arteffactau amryiol yr Eisteddfod ers 75 mlynedd. Prif sylfaenydd yr Eisteddfod oedd y cerddor W. S. Gwynn Williams, a chyfeiria'r arwyddair, ar lefel ysgafn ond clyfar, at y ffaith honno. 

Fodd bynnag, ar 17 Mawrth 2023, cyhoeddodd Cynhyrchydd Arbennig yr Eisteddfod, sef y Saesnes Camilla King, i un o'u partneriaid gwyno gan y gellir, yn eu barn nhw, gamddehongli'r ystyr - yn llythrennol - i olygu'r lliw gwyn, yn hytrach na dymuniad o sancteiddrwydd. Dywedodd y bydd yr Eisteddfod yn newid yr arwyddair. Cafwyd ton o wrthwynebiad i benderfyniad yr Eisteddfod.

Ar 11 Ebrill 2023 gwnaeth Bwrdd yr Eisteddfod dro pedol, a phenderfynwyd cadw'r arwyddair.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol

## Cyfeiriadau
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Ryngwladol Llangollen
Categori:Gwyliau cerddorol yng Nghymru
Categori:Llangollen