open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Tŷ Coch

Tŷ sylweddol o arddull Celf a Chrefft sydd wedi'i leoli ym mwrdeistref Bexley, Llundain Fwyaf, Lloegr, yw'r **Tŷ Coch**. Cyd-gynlluniodd y tŷ yn 1859 gan y pensaer Philip Webb a'r dylunydd William Morris fel cartref teuluol ar gyfer Morris, gyda'r gwaith adeiladu yn cael ei gwblhau yn 1860. Mae'n cael ei gydnabod fel un o'r enghreifftiau pwysicaf o bensaernïaeth y 19g yng ngwledydd Prydain, sy'n dal i fodoli.

Yn dilyn ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen, lle daeth ef ac Edward Burne-Jones yn ffrindiau am oes, gan rannu llawer o ddiddordebau, gan gynnwys eu hoffter o'r chwedlau Arthuraidd. Derbyniodd radd BA yn 1856. Dylanwad arall arno oedd y beiriniad celf John Ruskin, a'i ysgrif *"On the Nature of Gothic Architecture"* yn  ei gyfrol *The Stones of Venice*.

Penderfynodd Morris adeiladu tŷ gwledig iddo ef a'i wraig newydd, Jane Morris (nee Burden), o fewn pellter cymudo o ganol Llundain. Prynodd llain o dir yn yr hyn a oedd unwaith y pentref Upton ger Beckley yng Nghaint. Cyflogodd ei ffrind Webb i'w helpu i gynllunio ac adeiladu'r tŷ, ariannodd y prosiect gydag arian a etifeddwyd oddi wrth ei deulu cyfoethog. Dylanwadwyd yn fawr ar Morris gan arddulliau Neo-Gothig Canoloesol sy'n cael ei adlewyrchu drwy'r adeilad. Fe'i adeiladwyd gan ddefnyddio ethos Morris ar sgiliau a chrefftwaith y crefftwr, gan adlewyrchu enghraifftiau cynnar o hyn a ddaeth i gael ei adnabod fel "Y Mudiad Celf a Chrefft".

bawd|Y Tŷ Coch yn 2015

Ymwelodd nifer o ffrindiau Morris a'r Tŷ Coch, yn fwyaf nodedig oedd y peintwyr Cyn-Raffaëlaidd Edward Burne-Jones a Dante Gabriel Rossetti, y ddau ohonynt wedi cynorthwyo i addurno'r Tŷ Coch; mae amryw o furluniau wal gan Burne-Jones yn goroesi er gwaethaf newid perchnogion yr adeilad drwy'r 20g. Tra'n byw yno ffurfiodd Morris ei gwmni dylunio: sef 'Morris, Marshall, Faulkner & Co', a chychwyn ar ei ddyluniadau papur wal cynharaf. Hefyd yn fan hyn y ganwyd ei ddwy ferch, Jenny a Mai. Roedd yn bwriadu byw yno am weddill ei oes, ond roedd y lle yn rhy ddrud i'w rhedeg ac nid oedd yn addas ar gyfer ei ffordd o fyw, felly symudodd allan a gwerthu'r eiddo ar ôl pum mlynedd.
bawd|Murluniau yn Y Tŷ Coch yn 2015
bawd|Dodrefn yn y Tŷ Coch

Arhosodd Y Tŷ Coch yn gartref preifat ar gyfer gwahanol unigolion 1866-2002. O 1952 hyd 1999 roedd y pensaer Edward Hollamby yn byw yn y Tŷ, a chychwynodd ymgais i gadw'r Tŷ a sefydlu "Cyfeillion  y Tŷ Coch" yn 1998. Prynwyd y Tŷ ar gyfer Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn 2003.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
: 
: 
: 

## Dolenni allanol
*Gwybodaeth gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol
*''A tribute to Ted & Doris Hollamby's stewardship of Red House* 
**Friends of Red House''

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1860
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn Lloegr
Categori:Celf a chrefft
Celf a Chreff
Celf a Chreff
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd
Dmanisi

Tref fechan yw **Dmanisi** (Georgeg: დმანისი, Aserbaijaneg: Başkeçid) yn ardal Kvemo Kartli o wlad Georgia, tua 93&nbsp;km i'r de-orllewin o brifddnas y wlad, Tbilisi. Saif yn Nyffryn Mashavera.

## Darganfyddiadau archaeolegol
Mae'r dref yn nodedig oherwydd darganfyddiad archaeolegol pwysig: ffosiliau o un o'r homininau cyntaf y tu allan i Affrica, ac efallai yn rhagflaenu homininau Affrica. Credir ei fod yn dyddio i 1.81 cyn y presennol (CP). Dyma un o'r ardaloedd cyfoethocaf ei ffosiliau o homininau ar y blaned.

Bu yma gloddio archaeolegol rhwng 1936  a'r 1960au. Darganfuwyd cyfres o benglogau yn y 2010au cynnar a roddodd fodolaeth i ddamcaniaeth mai un llinach oedd y rhywogaethau gwahanol o fewn y genws homo. Enwir y penglogau yn y drefn y deuthpwyd o hyd iddynt e.e. 'Penglog 5' oedd y pumed penglog i weld golau dydd.

bawd|390px|dim|Castell Dmanisi gyda Dmanisi Sioni a'r safle archaeolegol yn y cefn

### Homo erectus georgicus
Deuthpwyd o hyd i ffosiliau o esgyrn hominin (neu 'ddyn') rhwng 1991 a 2005. Bedyddiwyd ef yn Homo georgicus ond fe'i ailddosbarthwyd, a bellach caiff ei adnabod fel Homo erectus georgicus. Credir ei fod yn isrywogaeth o Homo erectus, yn hytrach nag yn rhywogaeth ynddo'i hun. Dyma'r hominin cynharaf (hynaf) a ganfuwyd hyd yma (2017) yn y Cawcasws.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Georgia
Homo erectus georgicus

bawd|Lleoliad Dmanisi.
Mae **Homo erectus georgicus** yn is-rywogaeth o *Homo erectus* a ystyriwyd ar un cyfnod yn rhywogaeth lawn. Fe'i darganuwyd yn Dmanisi, Georgia yn 1991 gan David Lordkipanidze pan gloddiwyd i'r wyneb bum penglog. Daeth nifer o ffosiliau eraill i'r fei, gan gynnwys penglog cyfan yn 2005 a 73 o offer-llaw i dorri a naddu a 34 aswrn amryw o anifeiliaid. Fe'i dyddiwyd i 1.8 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

Ar y cychwyn credwyd fod y ffosiliau o rywogaeth newydd, a alwyd yn **Homo georgicus**, ar ôl y wlad lle'u darganfuwyd, a'i fod yn esblygiad uniongyrchol o'r *Homo habilis* Affricanaidd, ac yn un o hynafiaid *Homo erectus*. Ni chafwyd cefnogaeth i hyn, a dynodwyd y darganfyddiad fel isrywogaeth o *Homo erectus*.

Yr hyn sy'n nodedig am y sgerbydau hyn yw fod eu hasgwrn cefn, y clun a'r coesau'n gymharol 'fodern', er bod rhannau eraill, fel y benglog, yn hynafol; credir ei fod yn llawer cyflymach ac ystwythach ar ei draed na dengys morffoleg ei ragflaenwyr. 

Credir, bellach ei fod wedi esblygu wedi i *H. habilis* esblygu'n *H. erectus* tua 1.8 CP.

Mae gan benglog D2700 gyfaint o , a phenglog D4500 (Penglog Dmanisi 5, gyfaint o tua  - sy'n eu gwneud y penglogau lleiaf yn y cyfnod Pleistosen. 

## Cyfeiriadau
Categori:Homo erectus
Grŵp Llanymddyfri

Mewn daeareg, arferai'r term **Grŵp Llanymddyfri** gyfeirio at raniad isaf y cyfnod Silwraidd (Silwraidd Isaf) ym Mhrydain. Fe'i enwyd yn y 1860au ar ôl creigiau o amgylch tref Llanymddyfri, yng ngogledd-ddwyrain Sir Gaerfyrddin, De Cymru. Yn y 1920au defnyddiwyd y term **Creigiau Llanymddyfri** ac fe'i derbyniwyd fel term daearegol drwy'r byd. Enw arall, nas derbyniwyd oedd *Valentian*, a gynigiwyd gan Charles Lapworth yn 1879. Mae'r grŵp hwn yn cynnwys 'siâl Tarannon' (1,000-1,500 tr.), creigiau 'Llanymddyfri Uchaf' a *May Hill* (tywodfaen; 800 tr.) a ''Llanymddyfri Isaf' (600-1,500 tr.). 

## Llanymddyfri Isaf
Mae creigiau Llanymddyfri Isaf yn cynnwys cruglwythau, tywodfaen a gwlâu o lechi. Yn y dref ei hun, maent yn gorwedd ar greigiau Ordoficaidd, sydd hefyd i'w cael i'r de-orllewin ym Mhenfro, ac sy'n crymu o amgylch y dref tuag at ardal Rhaeadr Gwy ble maent yn eitha trwchus. Fe'u ceir hefyd yng Ngheredigion ac yn Sir Gaerfyrddin.

## Llanymddyfri Uchaf
Calchfaen (neu gerrig calch) sialog a deuamgrwn yw gwneuthuriad creigiau Llanymddyfri Uchaf ynghyd â chalchfaen Norbury, Hollies a Pentamerus. Mae i'w weld fel carreg frig yn Sir Gaerfyrddin, ar waelod y creigiau Silwraidd ac yna'n diflannu o'r golwg dan Hen Dywodfaen Coch tua'r gorllewin cyn ail godi i'r wyneb yn Sir Benfro. Mae'r rhan sy'n ymestyn i'r gogledd-ddwyrain yn anelu tuag at Cefn Hirfynydd (Long Mynd yn Swydd Amwythig, ac mae'r creigiau cruglwythog hyn yn crymu o amgylch Long Mynd ei hun. Mae'r ffosiliau o fewn y garreg yn cynnwys trilobeitiau *Phacops caudata*, *Encrinurus punctatus* a *Calymene blumenbachis*; ceir hefyd y brachiopodau *Pentamerus oblongus*, *Orthis calligramma* a *Atrypa reticularis*; dau fath o gwrel *Favosites* a *Lindostroemia*; a'r *zonal graptolites* *Rastriles maximus* a *Monograptus spinigerus*.

## Siâl Tarannon
Llechi glas, llwyd a llwydlas yw lliw Siâl Tarannon, a enwyd gan Adam Sedgwick; mae'r graig *Paste Rock* yn ymestyn o Lanymddyfri i Gonwy. Yng Ngheredigion, ceir gwlâu grudiog a gerllaw ym Muallt mae'r siâl yn dywyllach ac yn feddalach. Prin iawn yw'r ffosiliau yn Siâl Tarannon, ar wahân i'r graptolitau: *Cyrtograptus grayae* a *Monograptus exiguus*. Mae Siâl Tarannon hefyd i'w weld yn Rhaeadr Gwy ac yng Ngwregys Silwraidd Moffat yn ne'r Alban ger y *Drumyork Flags*, *Bargany Group* a'r *Penkill Group*. Yn Iwerddon, codant i'r wyneb fel Siâl Treveshilly yn Strangford Lough a Siâl Salterstown, Swydd Louth.

## Cyfeiriadau
Categori:Silwraidd
Llangollen Advertiser

bawd|Llangollen Advertiser Jan 10 1868

Papur newydd Saesneg wythnosol oedd ***Llangollen Advertiser***. Cafodd ei ddosbarthu drwy siroedd Ddinbych a Meirionnydd, a thrwy ogledd Cymru a siroedd cyfagos Lloegr. Cofnodai newyddion yr ardal a newyddion cenedlaethol, yn ogystal â rhestr o ymwelwyr. Teitlau cysylltiol: Llangollen Advertiser and North Wales Journal (1893-1920).

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
The Monmouthshire Merlin

Papur newydd Saesneg, wythnosol oedd ***The Monmouthshire Merlin***, a sefydlwyd yn 1829. Cafodd ei dosbarthu yn siroedd Mynwy, Brycheiniog, Morgannwg, Swydd Gaerloyw a Swydd Henffordd. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a cenedlaethol yn bennaf. Fe'i cyhoeddwyd gan Charles Hough.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1829
The Merthyr Telegraph

Papur newydd Saesneg wythnosol oedd ***The Merthyr Telegraph*** a sefydlwyd ym 1855. Cafodd ei ddosbarthu yn siroedd cynhyrchu haearn De Cymru. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a chenedlaethol yn ogystal â gwybodaeth gyffredinol.

bawd|dim|The Merthyr Telegraph, 1 Hydref 1864

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1855
North Wales Chronicle

bawd|North Wales Chronicle 4 Hydref 1827

Papur newydd Saesneg, wythnosol oedd ***North Wales Chronicle***, a sefydlwyd yn 1807. Cafodd ei ddosbarthu drwy siroedd Gogledd Cymru. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a chenedlaethol yn bennaf. Teitlau cysylltiol: North Wales Gazette; The North Wales Express.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1807
The North Wales Express

bawd|The North Wales Express Jan 4 1878

Papur newydd Saesneg, wythnosol oedd ***The North Wales Express***, a sefydlwyd yn 1877. Cafodd ei ddosbarthu drwy siroedd Gogledd Cymru. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a chenedlaethol, gan gynnwys newyddion seneddol a chrefyddol. Teitlau cysylltiol: North Wales Observer and Express ; North Wales Chronicle.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1877
Gilbert Savil Szlumper

Peiriannydd a rheolwr ar y rheilffordd oedd **Gilbert Savil Szlumper** (18 Ebrill 1884 – 19 Gorffennaf 1969). Roedd yn fab i Alfred Weeks Szlumper. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Coleg y Brenin, Wimbledon, ac wedyn astudiodd peirianwaith yng Ngholeg y Brenin, Llundain. Hyfforddodd fel periannydd ar Reilffordd Llundain a'r De Ddwyrain a pharhaodd i weithio iddynt. Cyfunodd ei waith dros y rheilffordd efo gyrfa yn y fyddin, yn dechrau yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Erbyn 1939, roedd o'n uwchfrigadydd. Daeth yn Rheolwr Cyffredin i'r Rheilffordd Deheuol ym 1937.

Bu farw ar 19 Gorffennaf 1969.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Peirianwyr o Loegr
Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall

Lleolir **Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall**, un o golegau cerddoriaeth enwocaf y byd, ar ystâd y Barbican yn Ninas Llundain. Astudiodd nifer o Gymry enwog yno.
Yn eu plith, graddiodd Bryn Terfel o'r ysgol yn 1989, y soprano Rebecca Evans tua 1989, a'r tenor Rhys Meirion yn 1999. Mae Wynne Evans hefyd yn gyn-fyfyriwr.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Llundain
Guildhall
Y Ffliwt Hud

Opera dwy-act gan Wolfgang Amadeus Mozart yw'r ***Ffliwt Hud*** () a gyfanosoddwyd yn Almaeneg ym 1791 gan Wolfgang Amadeus Mozart. Perfformiwyd yr opera am y tro cyntaf yn y *Freihaus-Theater auf der Wieden*,  Fienna, Awstria, ar 30 Medi 1791. 
Un o operau enwocaf y byd opera yw hi. Canwyd y prif rôl gan  Bryn Terfel a Wynne Evans ymhlith eraill. Yn yr opera ceir caneuon a llefaru, a gelwir y math hwn o opera yn *Singspiel*.

## Rhannau
## Cyfeiriadau
Categori:Operâu
Categori:Wolfgang Amadeus Mozart
Tom Bradshaw

Chwaraewr pêl-droed proffesiynol o Gymru yw **Thomas William C. "Tom" Bradshaw** (ganwyd 27 Gorffennaf 1992).  Mae'n chwarae fel blaenwr i Walsall.

Magwyd Bradshaw yn Nhywyn, Gwynedd.  Cychwynnodd ei yrfa pêl-droed gydag Aberystwyth cyn ymuno gyda'r Amwythig.  Chwaraeodd dros Gymru dan 19 bedair gwaith, gan sgorio dwy gôl. Wedi hynny, chwaraeodd wyth gwaith i Gymru dan 21, gan sgorio un gôl.  Cafodd ei alw i ymuno gyda charfan Cymru am y tro cyntaf ar 4 Tachwedd 2015 .

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Penglais
Parkrun

Sefydlwyd y **parkrun** gyntaf yn Bushy Park yn Llundain yn 2004. Ers hynny mae nifer fawr o rediadadau am ddim, wedi amseru dros bellter o 5&nbsp;km wedi eu sefydlu ar draws y byd.
]]
Mae nifer o ddigwyddiadau o'r fath yn digwydd yng Nghymru, bob bore dydd Sadwrn. Y parkrun cyntaf i'w sefydlu yng Nghymru oedd parkrun Caerdydd a sefydlwyd yn 2007. Ers hynny mae dros 400 o ddigwyddiadau wedi eu cynnal, dros 14,000 o redwyr wedi cymryd rhan, a dros hanner miliwn o gilomedrau wedi eu rhedeg gan rhedwyr bore Sadwrn.

Ar y 9 Ionawr 2016 crewyd record presennoldeb newydd gyda 3,040 o redwyr yn rhedeg parkrun yng Nghymru. Daeth y nifer fwyaf erioed i Barc Bute Caerdydd, Casnewydd, Pontypridd a'r Gnoll.

Ar y 5 Ionawr, 2019 rhedwyd y Parkrun cyflymaf gan fenyw erioed yng Nghaerdydd gan Charlotte Arter, 15:50.

## Cyfarfodydd Parkrun Cymru
Erbyn hyn mae parkrun yn cael eu cynnal ar draws Cymru:
*Aberaeron - Llanerchaeron
*Aber-bîg
*Aberdâr - Parc Aberdâr
*Aberdaugleddau
*Abertawe - Bae Abertawe
* Aberystwyth - Parc Plascrug
* Amroth
* Bala - Pont y Bala
* Bangor - Penrhyn
* Brynaman
* Caerdydd - Parc Bute
* Caerdydd - Parc Grangemoor
* Caerdydd - Parc Llanisien
* Caerdydd - Parc Trelái
* Caerdydd - Parc Tremorfa
* Casnewydd - Parc Tredegar
*Casnewydd - Glan yr Afon
* Castell Nedd - y Gnoll
* Conwy
* Cwmbrân
* Dolgellau - Llwybr Mawddach
* Glannau Dyfrdwy - Parc Gwepra
* Hwlffordd
* Llanfair-ym-Muallt
* Llangefni - Nant y Pandy
* Llanelli - Parc Dŵr y Sandy
* Llyn Llech Owain
* Machen - Coed Cefn Pwll Du
* Maesteg
* Merthyr Tudful
* Niwbwrch - Coedwig Niwbwrch
* Penallta
* Penarth - Pharc Gwledig Cosmeston
* Pontypridd
* Pontypwl
* Porthcawl
* Prestatyn
* Pwllheli
* Rhosied
* Rhuthun
* Tredegar - Parc Bryn Bach
* Treffynnon - Dyffryn Maes Glas
* Trefynwy - Gae Chippenham
* Wrecsam - Neuadd Erddig
* Y Drenewydd
* Ynys y Barri

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol y Parkrun

Categori:Rhedeg
Categori:Sefydliadau 2004
Justin Trudeau

Gwleidydd o Ganada yw **Justin Pierre James Trudeau** (ganwyd 25 Rhagfyr 1971). Roedd yn arweinydd Plaid Ryddfrydol Canada rhwng 2013 a 2025. Daeth yn 23ain Prif Weinidog Canada yn 2015 wedi i'w blaid ennill yr Etholiad Cyffredinol. Ef oedd yr ail Brif Weinidog ieuengaf erioed yng Nghanada (wedi Joe Clark).

Fe'i ganed yn Ottawa, yn fab i'r cyn-Brif Weinidog Pierre Trudeau a'i wraig Margaret (née Sinclair).. Gwahanodd ei rieni yn 1977, pan oedd Justin yn bum mlwydd oed. Derbyniodd radd BAdd ym Mhrifysgol British Columbia yn 1998. Daeth i amlygrwydd am y tro cyntaf yn Hydref 2000 pan ddarllenodd deyrnged i'w dad yn ei angladd.

Ar 6 Ionawr 2025, cyhoeddodd ei fwriad i ymddiswyddo fel Prif Weinidog wedi 10 mlynedd yn y swydd. Roedd wedi profi cwymp yng nghefnogaeth y cyhoedd ynghyd a dadleuon o fewn ei blaid. Felly penderfynodd fod angen dewis arweinydd newydd i'r blaid cyn bod rhaid cynnal yr etholiad nesaf rhywbryd yn 2025.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Prif Weinidogion Canada
Categori:Gwleidyddion o Ganada
Porth Arthur

Tref yn Tasmania, Awstralia, yw **Porth Arthur**. Fe'i sefydlwyd fel safle penydiol ym 1830. Roedd o'n safle diwydiannol, gan gynnwys gwaith coed, briciau, adeiladu cychod, gof a gwaith crydd.

Ar ôl colli Rhyfel Annibyniaeth America, doedd hi ddim posibl anfon treseddwyr o Brydain yno, felly ar ôl 1788, aethon nhw i Awstralia. Erbyn 1842 roedd dros 1,100 o garcharorion. Adeiladwyd melin blawd a granar, Ychwanegwyd ysbyty'n hwyrach. Adeiladwyd carchar ym 1848.

Caewyd a safle penydiol ym 1877.

bawd|dim|260px

## Gweler hefyd
* Cyflafan Port Arthur

## Dolen allanol
* Gwefan Porth Arthur

Categori:Trefi Tasmania
ABC Datblygu

Roedd **ABC Datblygu** yn bennod arbennig o'r gyfres gerddoriaeth Fideo 9, oedd yn edrych ar gerddoriaeth y band Datblygu yn y 1990au. Cyfarwyddwyd y rhaglen gan y cyfarwyddwr ffilm Marc Evans.

Ffilmiwyd y fideos a'r cyfweliadau gan mwyaf mewn hen ffatri wag ar Ffordd Penarth yng Nghaerdydd. Ceir cyfweliadau gyda David R. Edwards o Aberteifi, prif leisydd a chyfansoddwr y grwp. Mae llawer o'r gwaith ffilm yn tynnu ar neu'n ceisio ffug-efelechu gwaith ffilm yr arlunydd Americanaidd, Andy Warhol.

Ymysg y fideos yn y rhaglen mae un o gân 'Ugain i Un' sydd yn cyffelybu anlwc a di-bwrpasedd bywyd i geffyl rasio sy'n cael ei saethu mewn ras.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu cerddoriaeth
Categori:Rhaglenni dogfen Cymraeg
Categori:Rhaglenni dogfen cerddoriaeth
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
North Wales Gazette

bawd|North Wales Gazette Jan 5 1808

Papur newydd Saesneg, wythnosol ceidwadol oedd ***North Wales Gazette***, a sefydlwyd yn 1808 gan John Broster. Cafodd ei ddosbarthu trwy Ogledd Cymru. Roedd yn cynnwys newyddion lleol, cenedlaethol a rhyngwladol yn bennaf. Teitlau cysylltiol: North Wales Chronicle and General Advertiser (1827-1850). 

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1808
Matteo Renzi

Prif Weinidog yr Eidal ydy **Matteo Renzi** (ganwyd 11 Ionawr 1975). Bu wrth y llyw fel Prif Weinidog ers 22 Chwefror 2014 ac yn Ysgrifennydd Plaid y Democratiaid ers 15 Rhagfyr 2013. Cyn hyn, ef oedd Llywydd Rhanbarth Fflorens (*Firenze*) rhwng 2004 a 2009 ac yn Faer Fflorens o 2009 i 2014.

Yn 39 oed a 42 diwrnod, Renzi oedd Prif Weinidog ieuengaf yr Eidal ers ei huno yn 1861 - yn iau na Benito Mussolini pan gafodd ei benodi yn 1922, o 52 diwrnod. Ef hefyd yw arweinydd ieuengaf y G7; mae'n cael ei alw'n arweinydd *de facto* Plaid Sosialaidd Ewrop ac yn gwrthwynebu egwyddorion 
Angela Merkel a Phlaid y Bobl i'r carn. Gelwir y ddau hyn yn aml yn *Merkenzi*. Yn 2014 fe'i rhestrwyd fel y trydydd person dan 40 oed mwyaf dylanwadol yn y byd gan y cylchgrawn *Fortune*.

Ei lywodraeth a ddaeth i ben 12 Rhagfyr 2016.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl a aned yn Fflorens
Categori:Prif Weinidogion yr Eidal
Pembrokeshire Herald

bawd|Pembrokeshire Herald Jan 5 1844
Papur newydd Saesneg, wythnosol ceidwadol oedd ***Pembrokeshire Herald***, a sefydlwyd yn 1844. Cafodd ei ddosbarthu mewn ardaloedd o fewn yr hen siroedd Aberteifi a Phenfro. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a chenedlaethol, gyda phwyslais ar faterion amaethyddol a gwleidyddol.

Ymhlith y teitlau cysylltiol mae: ''Potter's Electric News*; *South Wales Echo''.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1844
Urdd Gwasanaeth Nodedig

150px|bawd|Medal yr Urdd Gwasanaeth Nodedig.
Addurniad milwrol a wobrwyir i swyddog y Lluoedd Arfog Prydeinig am "wasanaethau nodedig yn ystod ymgyrchoedd yn y gad yn erbyn y gelyn" yw'r **Urdd Gwasanaeth Nodedig** (; **DSO**).

Cychwynnodd ym 1886 dan y Frenhines Fictoria. Ei nod oedd i greu addurniad i wobrwyo swyddogion ieuaf y Fyddin am wasanaeth nodedig a dewrder. Roedd modd i swyddogion hŷn y Fyddin ennill Urdd y Baddon, a'r Fedal Ymddygiad Nodedig oedd ar gael i'r rhengoedd is, ond nid oedd addurniad perthnasol ar gyfer swyddogion ieuaf ac eithrio Croes Fictoria. Yn hwyrach roedd y DSO hefyd ar gael i swyddogion is y Llynges Frenhinol, y Môr-filwyr Brenhinol a'r Awyrlu Brenhinol. Ers 1993, ni roddir y DSO bellach am ddewrder, ac yn ei lle mae'r Groes Dewrder Nodedig sydd ar gael i bob rheng ym mhob adran o'r lluoedd arfog. Nid oes cyfyngiadau swyddogol wrth wobrwyo'r DSO heddiw, ond gan amlaf fe'i rhoddir i swyddogion hŷn yn unig. Mae hawl gan y rhai sydd wedi derbyn yr urdd i ddodi'r llythrennau DSO ar ddiwedd eu henwau. Mae modd i swyddogion o luoedd tramor i dderbyn yr urdd fel "aelodau anrhydeddus".

Croes aur, ag ochrau crymion iddi, a gorchudd enamel gwyn yw medal yr urdd. Coronbleth lawryf, mewn enamel gwyrdd, o gwmpas y Goron Ymerodrol mewn aur, ar gefndir coch, sydd ar wyneb blaen y fedal. Ar y tu chwith i'r fedal mae coronbleth lawryf sy'n amgylchynu'r llythyrbleth VRI. Addurnir y barrau ar naill ochr y rhuban gan ddail llawryf. Lliw rhuddgoch yw'r rhuban, a stribedi glas ar ei ochrau. Ceir bar aur gyda'r Goron arni a roddir fel clesbyn i wobrwyo'r rhai sydd ganddynt DSO yn barod unwaith eto am wasanaeth nodedig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Y Lluoedd Arfog Prydeinig
Categori:Sefydliadau 1886
Categori:Urddau, anrhydeddau, a medalau'r Deyrnas Unedig
Gwasanaeth Nodedig
Potter's Electric News

bawd|Potter's Electric News Jan 5 1859
Papur newydd Saesneg, wythnosol oedd '''''Potter's Electric News'''''. Cafodd ei ddosbarthu o amgylch Hwlffordd a rhannau eraill o Sir Benfro. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a chenedlaethol yn ogystal â gwybodaeth defnyddiol. Unodd y papur gyda'r *Pembrokeshire Herald*.

Ymhlith y teitlau cysylltiol y mae: *Pembrokeshire Herald and General Advertiser* a'r *Haverfordwest and Milford Haven Telegraph*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
The Pontypridd Chronicle

bawd|unionsyth|*The Pontypridd Chronicle*, 15 Ionawr 1881
Papur newydd Saesneg, wythnosol rhyddfrydol oedd ***The Pontypridd Chronicle***, a sefydlwyd yn 1830. Fe'i ddosbarthwyd ym Mhontypridd ac o gwmpas y cymoedd Taf a Rhondda. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a chenedlaethol.

Ymhlith y teitlau cysylltiol y mae: *Pontypridd, and the Taff and Rhondda Valleys* a'r *South Wales Daily News*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1830
Pontypool Free Press

bawd|Pontypool Free Press Jun 11 1859

Papur newydd Saesneg, wythnosol oedd ***Pontypool Free Press***, a sefydlwyd yn 1859. Fe'i dosbarthwyd ym Mhont-y-pŵl, ac o gwmpas y cymoedd Dwyrain a Gorllewin Trefynwy. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a chenedlaethol yn bennaf. Teitlau cysylltiol: Pontypool Free Press; Monmouthshire Merlin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1859
Allen Toussaint

Roedd **Allen Toussaint** (/ˈtuːsɑːnt/; 14 Ionawr 1938 – 10 Tachwedd 2015) yn gerddor Americanaidd, cyfansoddwr, cynhyrchydd recodiau, a pherson dylanwadol mewn rhythm a blŵs New Orleans.

Mae sawl cân gan Toussaint wedi dod yn boblogaidd trwy fersiynau gan gerddorion eraill gan gynnwys "Working in the Coal Mine", "Ride Your Pony", "Fortune Teller", "Play Something Sweet (Brickyard Blues)", "Southern Nights", "Everything I Do Gonna Be Funky", "I'll Take a Melody", "Get Out of My Life, Woman" a "Mother-in-Law".

## Gwaith
### Albymau
#### Solo
**The Wild Sound of New Orleans* (1958)
**From a Whisper to a Scream* (1970)
**Toussaint* (1971)
**Life, Love and Faith* (1972)
**Southern Nights* (1975)
**Motion* (1978)
**I Love A Carnival Ball, Mr Mardi Gras Starring Allen Toussaint* (1987)
**The Allen Toussaint Collection* (1991)
*''The Wild Sound of New Orleans: The Complete 'Tousan' Sessions* (1994)
**Connected* (1996)
**A New Orleans Christmas* (1997)
**A Taste Of New Orleans* (1999)
**Finger Poppin' & Stompin' Feet* (2002)
**Allen Toussaint's Jazzity Project: Going Places* (2004)
**The Complete Warner Bros. Recordings* (2005)
**I Believe To My Soul* (2005)
**The River in Reverse, gyda Elvis Costello* (2006)
**The Bright Mississippi* (2009)
**Songbook* (2013)

#### Cyfraniadau eraill
*Desitively Bonnaroo (Atco Records, 1974), gyda Dr. John a The Meters.
**Notice to Appear* (ABC Records, 1976), gyda John Mayall.
**Goin' Home: A Tribute to Fats Domino* (Vanguard, 2007); deuawd, gyda Paul McCartney, yn canu "I Want to Walk You Home"

### Arallenwau
#### Naomi Neville
**Fortune Teller* (1961)
**Lipstick Traces (On A Cigarette)*
**A Certain Girl*
**I Cried My Last Tear*
**Real Man*
**Do-Re-Mi*
--
**Get Out Of My House* (1962)
**Hey, Hey, Hey*
**It's Raining*
**Ruler of My Heart (Pain In My Heart; Pain In The Heart; Pijn in mijn hart)*
--
**Whipped Cream* (1965)
**What Are You Trying To Do*
**Ride Your Pony*
--
**I Feel Good* (1966)
**All These Things*
--
**Meter Strut* (1970)
**Hello My Lover* (1972)
**I Did My Part* (1981)
**Work, Work, Work* (1995)

#### Clarence Toussaint
* *Allen Toussaint: The Soul of New Orleans'' (DVD, 2011) American Music Research Foundation 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2015
José de San Martín

Cadfridog  o'r Ariannin oedd **José Francisco de San Martín y Matorras** (25 Chwefror 1778 – 17 Awst 1850) a oedd yn brif arweinydd rhyfeloedd annibyniaeth yr Ariannin, Tsile, a Pheriw oddi ar Ymerodraeth Sbaen.

Ganwyd yn Yapeyú, Rhaglawiaeth Río de la Plata, a leolir heddiw yn Nhalaith Corrientes, yr Ariannin. Symudodd gyda'i deulu i Sbaen yn 1783, ac ymunodd â'r fyddin yn 11 oed. Brwydrodd yn erbyn lluoedd Napoléon yn Rhyfel Iberia o 1808 i 1811.

Aeth i Buenos Aires yn 1812 ac ymunodd â Thaleithiau Unedig Río de la Plata yn y chwyldro yn erbyn Ymerodraeth Sbaen. Enillodd fuddugoliaeth yn erbyn y Sbaenwyr ym Mrwydr San Lorenzo (1813), ac arweiniodd Fyddin y Gogledd yn 1814. Cynlluniodd i drechu lluoedd Sbaen drwy sefydlu byddin i groesi'r Andes ac ymosod arnynt ar hyd arfordir y Cefnfor Tawel. Enillodd Tsile ei hannibyniaeth yn sgil brwydrau Chacabuco a Maipú (1818).

Arweiniodd San Martín lynges i ymosod ar luoedd Sbaen yn Rhaglawiaeth Periw. Yn sgil buddugoliaeth yn Lima yn 1821, penodwyd San Martín yn Amddiffynnydd Periw. Bu'n cwrdd â Simón Bolívar ar 22 Gorffennaf 1822 yn Guayaquil, Ecwador, a chymerodd Bolívar yr awenau yn chwyldro Periw. Ymddeol o'r fyddin a wnaeth San Martín, ac ymfudodd i Ffrainc yn 1824. Bu farw yn Boulogne-sur-Mer yn 72 oed.

San Martín yw un o arwyr cenedlaethol yr Ariannin a Pheriw, ac un o *Libertadores* De America. Enwir yr anrhydedd uchaf a wobrwyir gan lywodraeth yr Ariannin, Urdd y Cadfridog San Martín, ar ei ôl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadfridogion o'r Ariannin
Categori:Catholigion o'r Ariannin
Categori:Chwyldroadwyr o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1778
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1850
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Pobl o Dalaith Corrientes
Categori:Ymfudwyr o'r Ariannin i Ffrainc
Philip Vaughan

bawd|250px|Pêl-feryn cyswllt onglog 4-pwynt
250px|bawd|Dyluniad Philip Vaughan

Roedd **Philip Vaughan** (1757 – 1824) yn ddyfeisiwr a haearnfeistr o Gymru a gofrestrodd batent gyda'r cynllun cynta o bêl-feryn yng Nghaerfyrddin yn 1794. 
Roedd ei gynllun yn rhedeg ar hyd trac mewn cydosodfa echel, a adnabuwyd fel ras peli, ac felly yn darddiad i'r cynllun pêl-feryn modern.

Roedd Cymro arall yn flaengar iawn yn y maes hwn, sef Joseph Henry Hughes o Birmingham a gofrestrodd batent am bêl-feryn amgen yn 1877. Dywedodd papur newydd y *Times* ar y pryd fod ei batent yn hynod werthfawr (*"highly valued"*).

## Defnydd
Defnyddir Bearings yn y mwyafrif o beiriannau cylchdroi yn y byd modern - i'w cael trwy'r rhannau cylchdroi mewn ceir, beiciau, trenau, awyrennau ac ati. Mae'r Bearings peli modern hyn yn gweithio yn yr un ffordd yn union â dyfeisiad cychwynnol Vaughan. Maent yn gwneud cerbydau'n fwy effeithlon trwy leihau'r ffrithiant rhwng y rhannau symudol. Heb berynnau, ni fyddai ein byd mecanyddol yn gweithio.

## Bywgraffiad
Roedd Vaughan yn berchennog ac yn asiant i'r ffowndri haearn yng Nghaerfyrddin ac yng Nghydweli. Roedd yn berchen ar un tŷ o'r enw 'Green Hall' ym mhentref y Four Road ger Cydweli, a defnyddiodd hefyd Villa ar fryn Llangynnwr, a adeiladwyd ar ei gyfer gan John Morgan Sr. Priododd ag Elizabeth Griffiths ym 1793 yn Eglwys San Pedr, Caerfyrddin.

Ar 1 Ionawr 1800 arwyddodd Philip Vaughan weithred cyd-berchnogaeth gyda John Morgan Junior, William a Thomas Morris, a William Morgan, y partneriaid i gyd yn cytuno i ddod â £12,000 mewn cyfranddaliadau cyfartal o £2,400 yr un. Ar yr un diwrnod cychwynnodd y cyd-bartneriaid brydles 21 mlynedd ar gyfer melinau rholio Caerfyrddin gan John Morgan Sr. Roedd y brydles yn cynnwys Kidwelly Forge, Blackpool Forge, y melinau tun a chymalau amrywiol ar gyfer y cwrs dŵr a arweiniodd at waith Caerfyrddin.

Etholwyd Philip Vaughan yn fwrdeisydd Caerfyrddin ar 2 Hydref 1797. Bu farw ym 1824. Aeth ei fab, o'r un enw, ymlaen i fod yn gyfreithiwr ac yn faer yn Aberhonddu.

## Darllen
* Carlisle, R. P. *Scientific American Inventions and Discoveries: All the Milestones in Ingenuity*, John Wiley & Sons, 2004. 
* Rowland, K. T. *Eighteenth Century Inventions*, University of Michigan, 1974.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1757
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Dyfeiswyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Ohcejohka

Bwrdeistref yn y Ffindir yw **Ohcejohka** (yn Sameg gogleddol; Ffinneg: **Utsjoki**; Sameg Aanaar: **Uccjuuhâ**; Sameg Sgolt: **Uccjokk**) sydd wedi'i lleoli yn y Lapdir ac yn ffinio gyda Norwy a bwrdeisdref Aanaar. Mae dwy iaith swyddogol yn y gymuned, Sameg gogleddol a Ffinneg. Roedd 1,251 o drigolion yn byw yn y gymuned yn 2015 ac roedd 47,0% o'r trigolion yn siarad Sameg fel eu mamiaith yn 2012, sfe y ganran uchaf yn y Ffindir.

bawd|dim|Eglwys a chaban yn Ohcejohka

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi a phentrefi'r Ffindir
Heloísa Pinheiro

Model a stylist o Frasil yw **Heloísa Pinheiro** (sy'n fwy adnabyddus fel **Helô Pinheiro**; ganwyd 7 Gorffennaf 1945).

Ganwyd Pinheiro yn Rio de Janeiro yn 1945 a bedyddiwyd hi gyda'r enw *Heloísa Eneida Menezes Paes Pinto*.

Pan oedd yn 17 oed ysbrydolodd eiriau i'r gân Y Ferch o Ipanema, pan gwelwyd hi'n cerdded ar draeth Ipanema; awduron y gân oedd  Antônio Carlos Jobim a Vinicius de Moraes. Cafodd ei hanfarwoli gan y gân a chychwynodd yrfa fel model.

Mae gan Helô bedwar o blant o'i phriodas gyda'r peiriannydd Fernando Pinheiro: Kiki, sydd hefyd yn fodel.

Mae'n wraig busnes llwyddiannus, gyda chadwyn o siopau gwerthu dillad, o dan y brand *Girl from Ipanema*: bicinis a dillad traeth, a werthir yn São Paulo a Rio de Janeiro.

## Publication 
Heloísa Pinheiro, autobiography: *A Eterna Garota de Ipanema* (Ed. Aleph, 160 pages, (ISBN 9788576570837)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  
*  

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Modelau o Frasil
Categori:Pobl o Rio de Janeiro
Gwladys ferch Dafydd ap Gruffudd

Merch y Tywysog Dafydd ap Gruffudd oedd **Gwladys** (m. 1336). Wedi dienyddio'i thad yn yr Amwythig ar 3 Hydref trwy ei grogi, ei ddiberfeddu a'i chwarteru, gyrrwyd Gwladys i leiandy yn Sixhills, Swydd Lincoln, lle bu farw yn 1336, tra charcharwyd brodyr bychain Gwladys Llywelyn ac Owain yng Nghastell Bryste, cyn eu dienyddio hwythau.

Ychydig iawn a wyddom am Gwladys cyn iddi gael ei danfon i Leiandy Sixhills.

## Priordy a lleiandy Sixhills
Sefydlwyd Priordy Priordy'r Santes Fair (Urdd Gilbert), yn Sixhills (enw diweddar) yn y 14g. Mae lleiandy gerllaw'r safle yn dal i sefyll.  Ar orchymyn Edward I gyrrwyd Gwladys ferch Dafydd ap Gruffudd yno, lle bu farw yn 1336. Talodd y brenin £20 y flwyddyn am ei chadw. yma hefyd y carcharwyd Christina Seton, chwaer Robert I, brenin yr Alban (*Robert the Bruce*) a gwraig Syr Christopher Seton a ddienyddiwyd hefyd gan Edward I. Bu'n lleian yma rhwng 1306 a 1314.

## Llinach
## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*John Davies, *Hanes Cymru* (Llundain, 1990)
*Ralph Maud, *Dafydd Tywysog Olaf Cymru* ('Cofiwn', 1983). Cyfieithiad o'r erthygl Saesneg a gyhoeddywd yn *Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion*, 1968.
*J. Beverly Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986)

Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1336
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Brolga

Aderyn o deulu'r Garan yw **brolga** (hefyd **brolga Awstralaidd**; Lladin: *Grus rubicunda*) sy'n frodorol o Awstralia. Fe'i ceir yn Gini Newydd a de-ddwyrain Awstralia. Mae ganddo ben coch a choesau llwyd ac mae'n hoff iawn o wlyptiroedd.

Mae gandd y brolga ddawns drawiadol, sydd yn debyg o ddigwydd ar unrhyw adeg o'r blwyddyn.

Bathwyd y term 'Brolga Awstralaidd' yn gynta yn 1865 gan yr ornitholegydd John Gould yn ei lyfr *Birds of Australia*.

## Cyfeiriadau
Categori:Adar
Thomas Bayes

Athronydd ac ystadegwr o Swydd Hertford, Lloegr,  oedd y Parch. **Thomas Bayes** (c. 1701 – 7 Ebrill 1761). Mae'n nodedig am theorem Bayes a enwyd ar ei ôl, ond na chyhoeddwyd tan wedi ei farwolaeth. Ei gyfaill, y dyngarwr byd enwog Richard Price a sylwodd ar y wybodaeth newydd hon, wrth iddo fynd drwy ei bapurau wedi'r angladd.

Cynigiodd Thomas Bayes ateb i broblem 'gwrthdro tebygolrwydd' (*inverse probability*) mewn ysgrif fechan a luniodd "An Essay towards solving a Problem in the Doctrine of Chances" a ddarllenwyd i'r Gymdeithas Frenhinol yn 1763, wedi ei farwolaeth. Richard Price wthiodd y theori hwn gan ei ddatblygu a'i gyhoeddi y flwyddyn dilynol mewn ysgrif o'r enw *Philosophical Transactions of the Royal Society of London*. Roedd y theori'n cynnig dadl dros raniad unffurf o'r paramedr binomaidd yn hytrach na'i gynosod mewn modd cyffredinol.

Cyhoeddodd ddau lyfr yn ystod ei oes, un ohonynt am fathemateg: *An Introduction to the Doctrine of Fluxions, and a Defence of the Mathematicians Against the Objections of the Author of The Analyst* (heb ei enw, 1736), pan ddadleuodd dros sylfaen rhesymegol theori Isaac Newton ar galcwlws ac yn erbyn dadleuon negyddol George Berkeley, awdur *The Analyst*.

## Hanes cynnar
Roedd Thomas Bayes yn fab i weinidog Anghydffurfiol o Lundain: Joshua Bayes, ac fe'i magwyd o bosib yn Swydd Hertford, Lloegr. Roedd ei dad o deulu anghydffurfiol o Sheffield yn wreiddiol. Yn 1719, yn ddeunaw oed, aeth Thomas i Brifysgol Caeredin i astudio rhesymeg a diwynyddiaeth. Pan ddychwelodd yn 1722, cynorthwyodd ei dad yn ei gapel yn Llundain cyn symud i Tunbridge Wells, Caint, tua 1734. Yno, gweinidogaethodd ar gapel *Mount Sion* hyd at 1752.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1701
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1761
Categori:Pobl o Swydd Hertford
Categori:Ystadegwyr o Loegr
Categori:Ystadegaeth Bayes
Categori:Tebygolrwydd
Kliph Scurlock

Mae **Kliph Scurlock** (ganwyd 16 Mehefin 1973) yn gerddor Americanaidd. Roedd e'n ddrymiwr mewn band roc The Flaming Lips o 2002 i 2014.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni fel **Clifton Thomas Scurlock** yn Topeka, Kansas, U.D.A..

Gadawodd Scurlock The Flaming Lips ym Mawrth 2014.

Teithiodd Scurlock gyda Gruff Rhys o'r band Super Furry Animals, fel rhan o fand Rhys ar y daith *American Interior* rhwng 2014 a 2015. Mae e wedi chwarae mewn band Gulp, gyda Guto Pryce hefyd o'r Super Furry Animals. Roedd e'n rhan o griw llwyfan Super Furry Animals yn ystod ei gigs mis Mai 2015.

## Bandiau a phrosiectau 
Dyma restr o'r bandiau a phrosiectau mae Kliph Scurlock wedi cyfrannu atyn nhw fel drymiwr a chanwr (oni nodir yn wahanol).

* 2002 i 2014: aelod o fand The Flaming Lips
* 2014 - 2015: aelod o fand Gruff Rhys ar daith American Interior
* mis Mai 2015: criw llwyfan Super Furry Animals
* 25 Medi 2015: aelod o fand byw Gwenno
* 16 Rhagfyr 2015 - 2 Ionawr 2016: fel 'Cactopus', aelod o fand/cast Candylion; sioe gerdd Gruff Rhys / National Theatre Wales
* 5 Mawrth 2016 aelod o fand Alun Tan Lan yn y cystadleuaeth Can i Gymru
* 29 Ebrill 2016 aelod o fand Kansas Dance Troupe a gyfrannodd fersiwn o'r gân Merched Yn Neud Gwallt Eu Gilydd gan Gorky's Zygotic Mynci at yr albwm Iechyd Da ar Recordiau Prin
* 19-20 mis Mai 2016: cyfranogwr Sesiwn UnNos Radio Cymru fel aelod o'r band Kaüs

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen Kliph Scurlock ar MySpace
*Cyfweliad 2006 Kliph Scurlock gyda Jon Niccum, *Lawrence Journal-World*, Mehefin 10, 2006
*2013 cyfweliad Kliph Scurlock  gyda *The Drummer’s Journal*

Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Drymwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Drymwyr roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Kansas
Eanodat

Cymuned yng ngogledd y Ffindir yw **Eanodat** (Ffinneg: **Enontekiö**) sydd wedi'i leoli yn rhan Ffindir o'r Lapdir, rhwng ffiniau Sweden a Norwy. Mae dwy iaith swyddogol yn y gymuned, Sameg gogleddol a Ffinneg.

Roedd 1,868 o drigolion yn byw yn y gymuned yn 2015 ac roedd 10,9% o'r trigolion yn siarad Sameg fel eu mamiaith yn 2012. Mae arwynebedd y dref oddeutu 8,400 cilometr sg (3,200 millt sg).

bawd|dim|Eglwys yn Eanodat

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi a phentrefi'r Ffindir
Njuorggán

Pentref mwyaf gogleddol y Ffindir yw **Njuorggán** (Ffinneg: *Nuorgam*). Mae wedi'i leoli yn ardal bwrdeistrefol Ohcejohka yn nhalaith y Lapdir, 47&nbsp;km o ganol tref Ohcejohka. Mae'r iaith Sameg gogleddol yn cael ei siarad yn yr ardal. Mae tua 200 o drigolion yn byw yn y pentref. Mae yma orsaf Heddlu, capel, ysgol gynradd, dwy siop groser, garej sydd hefyd yn gaffi a thafarn. Gan fod y prisiau yma'n llawer is nag yn Norwy (yn enwedig pris diodydd alcoholig), daw llawer o Norwyaid yma i wneud eu siopau.

Mae'n agos i Afon Deatnu, sy'n gynhyrchfan boblogaidd i bysgotwyr.

bawd|dim|Pentref Njuorggán

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi a phentrefi'r Ffindir
Heahttá

Pentref yng nghymuned Eanodat yng ngogledd y Ffindir yw **Heahttá** (Ffinneg: **Hetta**). Saif yn rhan ogleddol rhanbarth Eanodat ac mae wedi'i leoli mewn ardal ble mae'r iaith Sameg gogleddol yn cael ei siarad. Yn 2011 roedd 555 o drigolion yn byw yn y pentref.

Mae maes awyr Eanodat 9 cilometr (6 millt) i'r gorllewin o Heahttá. Ceir yma ysgol, eglwys, llyfrgell a swyddfeydd y Llywodraeth.

bawd|dim|Lleoliad Heahttá

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi a phentrefi'r Ffindir
Aanaar

Bwrdeistref yn y Ffindir yw **Aanaar** (yn Sameg Aanaar; Sameg gogleddol: **Anár**; Sameg Sgolt: **Aanar**; Ffinneg: **Inari**) sydd wedi'i lleoli yn y Lapdir. Mae pedair iaith swyddogol yn y gymuned, Sameg Aanaar, Sameg gogleddol, Sameg Sgolt a Ffinneg. Mae Aanaar yr unig gymuned ble mae statws swyddogol gan Sameg Aanaar a Sameg Sgolt. Roedd 6,792 o drigolion yn byw yn y gymuned yn 2015 a roedd 6,1% o'r trigolion yn siarad Sameg fel eu mamiaith yn 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi a phentrefi'r Ffindir
Mike England

Cyn-chwaraewr a rheolwr pêl-droed yw **Harold Michael "Mike" England** (g. 2 Rhagfyr 1941).

Amddiffynnwr oedd England, gan fwyaf, ond chwaraeai hefyd fel blaenwr a chanolwr. Chwaeodd i Blackburn Rovers, Tottenham Hotspur, Caerdydd a Chymru. Ymddeolodd fel chwaraewr yn 1979.

Fe'i goddiweddwyd fel y capten ieuengaf dros Gymru gan Aaron Ramsey yn 2011. Bu'n Rheoli Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru rhwng 979 a 1987. Yn y gêm gyntaf, fel Rheolwr, trechodd Cymru 4-1 yn erbyn Lloegr, yn Y Cae Ras, Wrecsam

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Pobl o Dreffynnon
Llyn Aanaar

Llyn trydydd mwyaf y Ffindir yw **Llyn Aanaar** (Sameg Aanaar: **Aanaarjävri**; Sameg gogleddol: **Anárjávri**; Sameg Sgolt: **Aanarjäuˊrr**; Ffinneg: **Inarijärvi**). Fe'i lleolir yng nghymuned Aanaar yng ngogledd y Ffindir.

Aanaar
Afon Deatnu

Afon ffin rhwng y Ffindir a Norwy yw **Afon Deatnu** (Sameg gogleddol: **Deatnu**; Ffinneg: **Teno**; Norwyeg: **Tana**).

Categori:Afonydd y Ffindir
Categori:Afonydd Norwy
Sameg Aanaar

Iaith Ffinno-Wgraidd ydy'r **Sameg Aanaar** (*anarâškielâ*, Ffinneg: *inarinsaame*). Fe'u siaredir gan oddeutu 450 o bobl. Mae statws iaith swyddogol gan Sameg Aanaar ym  mwrdeisdref Aanaar yng ngogledd y Ffindir.
* Prosiect am dechnoleg ieithyddol at Sameg 

Categori:Ieithoedd Ffinno-Wgrig
Categori:Ieithoedd y Ffindir
Avveel

Tref yng ngogledd y Ffindir a chanol cymuned Aanaar yw **Avveel** (yn Sameg Aanaar; Sameg gogleddol: **Avvil**; Sameg Sgolt: **Âˊvvel**; Ffinneg: **Ivalo**). Roedd 3,175 o drigolion yn byw yn y dref yn 2011.

Categori:Trefi a phentrefi'r Ffindir
Warren Mitchell

Actor Seisnig oedd **Warren Mitchell** (ganwyd Warren Misell; 14 Ionawr 1926 – 14 Tachwedd 2015).

Fe'i ganwyd yn  Stoke Newington Llundain, yn fab masnachwr. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Southgate, ac yng  Ngholeg y Brifysgol, Rhydychen.  Ffrind Richard Burton oedd ef.

## Ffilmiau
* *Manuela* (1957)
* *The Trollenberg Terror* (1958)
* *Three Crooked Men* (1958)
* *Girls at Sea* (1958)
* *Two-Way Stretch* (1960)
* *Hell Is a City* (1960)
* *The Boy Who Stole a Million* (1960)
* *Surprise Package* (1960)
* ''The Pure Hell of St Trinian's* (1960)
* *The Curse of the Werewolf* (1961)
* *Operation Snatch* (1962)
* *The Silent Invasion* (1962)
* *Postman's Knock* (1962)
* *Incident at Midnight* (1963)
* *Carry On Cleo* (1964)
* *The Intelligence Men]* (1965)
* *Help!* (1965)
* *San Ferry Ann* (1965)
* *Promise Her Anything* (1965)
* *The Spy Who Came in from the Cold* (1965)
* *Night Caller from Outer Space* (1965)
* *The Sandwich Man* (1966)
* *Drop Dead Darling* (1966)
* *Diamonds for Breakfast* (1968)
* *The Assassination Bureau* (1969)
* *Moon Zero Two* (1969)
* *Till Death Us Do Part* (1969)
* *The Best House in London* (1969)
* *All the Way Up* (1970)
* *The Alf Garnett Saga* (1972)
* *Innocent Bystanders* (1972)
* *What Changed Charley Farthing?* (1974)
* *Jabberwocky* (1977)
* *Stand Up, Virgin Soldiers* (1977)
* *Meetings with Remarkable Men* (1979)
* *The Plague Dogs* (1982)
* *Norman Loves Rose* (1982)
* *The Chain* (1984)
* *Man of Letters* (1984)
* *The Last Bastion* (1984)
* *Knights and Emeralds* (1985)
* *The Dunera Boys* (1985)
* *Foreign Body* (1986)
* *Kokoda Crescent* (1988)
* *Crackers* (1998)

## Teledu
* *Till Death Us Do Part* (1966-75)
* *Men of Affairs* (1973-74)
* *The Merchant of Venice* (1980)
* *Till Death... * (1981)
* *Waterfront* (1984)
* *In Sickness and in Health* (1985-1992)
* *Tickets for the Titanic* (1988)
* *Ain't Misbehavin' * (1997)
* *The Thoughts of Chairman Alf* (1998)
* *Gormenghast* (2000)
* *Last of the Summer Wine* (2001)
* *Waking the Dead'' (2002)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2015
Gámasmohkki

Pentref bach yng ngogledd y Ffindir yw **Gámasmohkki** (Ffinneg: *Kaamasmukka*). Mae wedi'i leoli yn ardal bwrdeistrefol Ohcejohka yn nhalaith y Lapdir. Mae'r iaith Sameg gogleddol yn cael ei siarad yn yr ardal.

Categori:Trefi a phentrefi'r Ffindir
Cyfres (daeareg)

Mewn daeareg, rhaniad o amser yw **Cyfres**, a elwir weithiau'n **Epoc**, sy'n fyrrach nag Oes ac yn hirach na Chyfnod. Ar hyn o bryd, rydym yn byw yng Nghyfres yr Holosen yn y cyfnod Cwaternaidd.

Gelwir haenau o greigiau wedi'u ffurfio (neu eu 'dyddodi') yn ystod cyfres ddaearegol hefyd yn 'gyfres stratigraffig'.

Mae'r rhan fwyaf o gyfresi (daearegol) yn digwydd yn ystod y gorgyfnod Cainosöig, ble ceir casgiald enfawr o ffosiliau ac o'r herwydd llawer o ddata a ddefnyddir gan y paleoanthropolegydd.

## Gweler hefyd
*Cyfres (stratigraffeg)
*Llinell amser daearegol

Categori:Cyfnodau daearegol
Alpha Force

Cyfres o lyfrau antur ar gyfer arddegwyr gan y cyn-filwr Chris Ryan yw ***Alpha Force***, sy'n gyn-aelod o'r Gwasanaeth Awyr Arbennig. Mae'n gyfres o ddeg llyfr.

## Llyfrau
### *Survival* (2002)
Cyn ffurfio tim 'Alpha force' mae'r criw yn hwylio ar gwch bach, ac yna'n mynd i guddio mewn cwch rhwyfo bach sydd wedi ei glymu ar ochr y llong, er mwyn osgoi eu hyfforddwr. Wedyn, yn y nos, mae'r rhaffau sy'n dal y cwch rhwyfo at y llong fawr yn torri ac maent yn glanio ar ynys. Ar yr ynys maent yn dod o hyd i grwp o for-ladron modern a theulu o ddreigiaid Komodo. Roedd y mor-ladron wedi cipio cwch pleser ac yn cadw'r bobl yn garcharorion. Ond mae Alpha force yn eu hachub, ac yn hedfan i ffwrdd mewn hofrennydd byddin sydd wedi cael ei anfon gan ewyrth un o'r cymeriadau.

Categori:Llyfrau Saesneg
Y Rhedegydd

bawd|*Y Rhedegydd*, 7 Rhagfyr 1878

Papur newydd Cymraeg, wythnosol oedd ***Y Rhedegydd***, a sefydlwyd yn 1878. Cafodd ei ddosbarthu yn ardal Blaenau Ffestiniog, ac yn Siroedd Meirionnydd a Chaernarfon. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a gwybodaeth yn bennaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
The Rhyl Advertiser

Papur newydd Saesneg, wythnosol oedd ***The Rhyl Advertiser***, a sefydlwyd yn 1878. Cafodd ei ddosbarthu yn siroedd Fflint a Dinbych. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a chenedlaethol a rhestr o ymwelwyr.

Teitlau cysylltiol: *Rhyl Record and Advertiser* (1886-1902, 1911-1917); *Record and Advertiser*. (1902-1911). 

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1878
Saeed Jaffrey

Actor o India oedd **Saeed Jaffrey**, OBE (Punjabi: ਸਈਦ ਜਾਫ਼ਰੀ, ; ; 8 Ionawr 1929 – 15 Tachwedd 2015). Er eieni yn India, fe'i magwyd yng ngwledydd Prydain. Perfformiodd ar y radio, teled, llwyfan a ffilm. Roedd ei allu i fedru dynwared acenion yn arbennig a siaradai sawl iaith yn rhugl. Drwy gydol y 1980au a'r 1990au ef oedd actor Asiaidd mwyaf poblogaidd gwledydd Prydain.

Roedd yn gyfrifol am ddod a sawl cynhyrchydd ffilm at ei gilyd gan gynnwys James Ivory ac Ismail Merchant ac actiodd mewn llawer o'u ffilmiau a wnaed gan 'Merchant Ivory Productions' e.e. *The Guru* (1969), ''Hullabaloo Over Georgie and Bonnie's Pictures* (1978) a *The Deceivers* (1988).

## Ffilmiau
**The Man Who Would Be King* (1975)
**Shatranj Ke Khiladi* (1977)
**Gandhi* (1982)
**A Passage to India* (1984)
**The Razor's Edge* (1984) 
**My Beautiful Laundrette* (1985)

## Teledu
**A Passage to India* (1965)
**Gangsters* (1975–1978)
**The Jewel in the Crown* (1984)
**The Far Pavilions* (1984)
**Tandoori Nights* (1985–1987) 
**Little Napoleons* (1994)
**Coronation Street*
**Minder''

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o India
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2015
Seren Cymru

Papur newydd Cymraeg, oedd ***Seren Cymru***, a sefydlwyd yn 1851 yn y lle cyntaf, ond yn fwy llwyddiannus ail-sefydlu yn 1856. Roedd yn cynnwys newyddion lleol, cenedlaethol a rhyngwladol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Cymraeg
Categori:Papurau newydd Cymru
Categori:Sefydliadau 1851
Kenyanthropus

Ffosil Hominin 3.2 to 3.5-miliwn o flynyddoedd oed yw ***Kenyanthropus platyops***; dyma'r amrediad amser a elwir yn Gyfres Plïosen. Canfyddwyd y ffosil hwn o benglog yn Llyn Turkana yng Nghenia, Affrica yn 1999 gan Justus Erus.

Cynigiodd Leakey (2001) fod y ffosil yn cynrychioli rhywogaeth a genws hollol newydd, ond mae eraill yn ei ddosbarthu fel rhywogaeth newydd o *Australopithecus*, ***Australopithecus platyops***, ond mae eraill yn ei ddosbarthu fel unigolyn oddi fewn i *Australopithecus afarensis*.

Cafwyd darganfyddiadau pellach yng Nghenia yn 2015, sydd o bosib y dystiolaeth hynaf o'r defnydd o offer llaw; eu barn nhw ydy mai'r *Kenyanthropus platyops* oedd y cyntaf i ddefnyddio offer llaw.

## Geirdarddiad
Daw'r enw *Kenyanthropus platyops* i'r rhywogaeth unigryw hwn am sawl rheswm: defnyddiwyd y gair “Kenyanthropus” (o'r gair 'Cenia') er mwyn cydnabod y wlad fel gwlad anrhaethol bwysig o ran y darganfyddiadau archaelolegol o wahanol hominins ac oherwydd fod y darganfyddiadau hyn wedi taflu golau newydd ar esblygiad dynol. Mae enw'r rhywogaeth, sef “platyops” yn tarddu o ddau air Groeg: *platus*, sef "fflat", ac *opsis*, sef "wyneb", sy'n cyfeirio at wyneb fflat y craniwm a ddarganfuwyd.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*"Lucy", Australopithecus afarensis

## Dolenni allanol
*Rhywogaethau ominid
*Phylogeneg Mikko 

Categori:Hominina
Categori:Esblygiad bodau dynol
South Wales Echo

bawd|South Wales Echo Nov 6 1880

Papur newydd Saesneg, wythnosol yw'r ***South Wales Echo***, a sefydlwyd yn 1880. Cafodd ei dosbarthu drwy ardaloedd o Dde Cymru, ac yn Lloegr o amgylch Swydd Henffordd. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a gwybodaeth yn bennaf. Teitlau cysylltiedig: *South Wales Echo and Evening Express* (1930- ); *South Wales Daily News*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1880