open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Offeiriad

[bawd|Beddfaen garreg offeiriad yn [Eglwys Sant Cadfan, Tywyn]] 
Un ag awdurdod i gyflawni defodau cysegredig yw **offeiriad**. Gelwir merch sy'n cyflawni swydd offeiriad yn offeiriades.

## Hanes 
Mae'n debyg fod offeiriaid o ryw fath wedi bod ers dyddiau cynharaf crefydd, ond nid ydynt i'w cael ymhob crefydd heddiw. Ni cheir offeiriaid mewn Islam er enghraifft.

Ceir nifer o gyfeiriadau at offeiriaid ac offeiriadesau yng nghrefyddau amldduwiaeth yr Henfyd, yng ngwaith awduron clasurol ac yn y Beibl a ffynonellau eraill. Roedd gan y Celtiaid eu hoffeiriaid, er enghraifft, a oedd efallai'n gysylltiedig â swydd y bardd i ryw raddau.

Mewn Cristnogaeth mae offeiriad yn un a ordeiniwyd yn yr eglwysi esgobol (e.e. yr Eglwys Gatholig a'r Eglwys yng Nghymru) i weinyddu mewn addoliad cyhoeddus ac i bregethu. Mae'n is na'r esgobion ond yn uwch na'r diaconiaid. Credir na fu offeiriaid fel y cyfryw yn yr Eglwys Fore. Mae rhai enwadau Cristnogol yn gwrthod swydd yr offeiriad; gweinidog sy'n arwain gwasanaethau'r rhan fwyaf o'r eglwysi Anghydffurfiol neu Ymneilltuol, er enghraifft. Tan yn ddiweddar iawn ni chafwyd offeiriadesau yn yr eglwysi Gristnogol.

Ceir offeiriaid mewn Hindŵaeth, Siciaeth, Bwdhaeth, Taoaeth a Shinto yn ogystal, er nad ydynt yn cyflawni'r un swyddogaeth yn union ag offeiriaid Cristnogol.


Categori:Clerigwyr
James Dean Bradfield

Canwr, cerddor, cyfansoddwr caneuon a chynhyrchydd recordiau o Gymruyw **James Dean Bradfield** (ganwyd 21 Chwefror 1969). Ef yw prif ganwr a gitârydd y Manic Street Preachers. Mae'n debyg y cafodd ei enwi ar ôl yr actor James Dean. Mae ganddo ddawn gerddorol a lleisiol ac nid yw'n cael digon o ganmoliaeth yn y byd cerddorol, yn ôl rhai. 
Pleidleiswyd James Dean Bradfield yn rhif 17 ar restr arolwg barn ar-lein 100 o Arwyr Cymru, i ddod o hyd i'r Cymry gorau erioed.

## Albymau solo 
*The Great Western (2006) - #22

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol James Dean Bradfield

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Manic Street Preachers
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Oakdale
The Best Damn Thing

bawd|200px|Clawr yr albwm

Trydedd albwm Avril Lavigne yw ***The Best Damn Thing***, a ryddhawyd ar y 13eg o Ebrill 2007.

## Traciau 
* "Girlfriend" (Avril Lavigne, Lukasz Gottwald) – 3:37
* "I Can Do Better" (Lavigne, Gottwald) – 3:17
* "Runaway" (Lavigne, Gottwald, Kara DioGuardi) – 3:48
* "The Best Damn Thing" (Lavigne, Butch Walker) – 3:10
* "When You're Gone" (Lavigne, Walker) – 4:00
* "Everything Back But You" (Lavigne, Walker) – 3:03
* "Hot" (Lavigne, Evan Taubenfeld) – 3:23
* "Innocence" (Lavigne, Taubenfeld) – 3:53
* "I Don't Have to Try" (Lavigne, Gottwald) – 3:17
* "One of Those Girls" (Lavigne, Taubenfeld) – 2:56
* "Contagious" (Lavigne, Evan Taubenfeld) – 2:10
* "Keep Holding On" (Lavigne, Gottwald) – 3:59

Best Damn Thing, The
Best Damn Thing, The
Llyn Eiddew Mawr

Mae **Llyn Eiddew Mawr** yn llyn yng Ngwynedd.

Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 22 acer, i'r dwyrain o bentref Talsarnau a fymryn i'r gorllewin o gopaon Moel Ysgyfarnogod a Craig Ddrwg yn y Rhinogau. Caiff ei ddefnyddio ar gyfer cyflenwi dŵr ac ar gyfer pysgota. Mae llyn arall, llawer llai, Llyn Eiddew-bach gerllaw. Mae'r nant sy'n llifo o'r llyn yn ymuno ag Afon Artro gerllaw Cwm Bychan.

I'r dwyrain o Lyn Eiddew Mawr ceir Llyn Du, llyn bychan dan glogwynni Craig Ddrwg.

Eiddew-mawr
Categori:Talsarnau
Generation Terrorists

Albwm cyntaf y band Cymreig, Manic Street Preachers yw ***Generation Terrorists***. Rhyddhawyd ef ar 10 Chwefror 1992.

### Traciau
#"Slash 'N' Burn"  – 3:59
#"Nat West – Barclays – Midlands – Lloyds" – 4:32
#"Born To End" – 3:55
#"Motorcycle Emptiness" – 6:08
#"You Love Us" – 4:18
#"Love's Sweet Exile" – 3:29
#"Little Baby Nothing" – 4:59
#"Repeat (Stars And Stripes)" – 4:09
#"Tennessee" – 3:06
#"Another Invented Disease" – 3:24
#"Stay Beautiful" – 3:10
#"So Dead" – 4:28
#"Repeat (UK)" – 3:09
#"Spectators Of Suicide" – 4:40
#"Damn Dog" (cerddoriaeth gan Jacob Brackman/Billy Mernit) – 1:52
#"Crucifix Kiss" – 3:39
#"Methadone Pretty" – 3:57
#"Condemned To Rock 'N' Roll" – 6:06

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 1992
Categori:Albymau'r 20fed ganrif gan artistiaid o Gymru
Categori:Albymau roc gan artistiaid o Gymru
Categori:Albymau Saesneg gan artistiaid o Gymru
Categori:Manic Street Preachers
Send Away the Tigers

Wythfed albym y band Manic Street Preachers yw ***Send Away the Tigers***. Rhyddhawyd ar 7 Mai 2007, a chyrhaeddodd rhif 2 yn y siartiau prydeinig – dim ond 690 o gopiau yn fyr o'r safle gyntaf.

## Traciau
# *Send Away the Tigers* – 3:36
# *Underdogs* – 2:49
# *Your Love Alone Is Not Enough* – 3:55
# *Indian Summer* – 3:54
# *The Second Great Depression* – 4:09
# *Rendition* – 2:59
# *Autumnsong* – 3:40
# ''I'm Just a Patsy* – 3:11
# *Imperial Bodybags* – 3:30
# *Winterlovers* – 3:03
#* *Working Class Hero* gan John Lennon fel trac cudd ar diwedd *Winterlovers'', hyd cyflawn – 6:40

Categori:Manic Street Preachers
Categori:Albymau 2007
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
Gold Against the Soul

Ail albwm y band Cymreig Manic Street Preachers a ryddhawyd 20 Mehefin 1993 oedd ***Gold Against the Soul***.

## Traciau 
#"Sleepflower" – 4:51
#"From Despair To Where" – 3:34
#"La Tristesse Durera (Scream to a Sigh)" – 4:13
#"Yourself" – 4:11
#"Life Becoming A Landslide" – 4:14
#"Drug Drug Druggy" – 3:26
#"Roses in the Hospital" – 5:02
#"Nostalgic Pushead" – 4:14
#"Symphony Of Tourette" – 3:31
#"Gold Against The Soul" – 5:34

Categori:Manic Street Preachers
Categori:Albymau 1993
Categori:Albymau Saesneg
Categori:Albymau'r 20fed ganrif gan artistiaid o Gymru
The Holy Bible

Rhyddhawyd trydydd albwm y band Cymreig Manic Street Preachers,***The Holy Bible***, yn 1994. Cafodd ei ail-gyhoeddi yn 2004, gyda DVD newydd a fersiwn americanaidd o'r albwm, er mwyn dathlu 10 mlynedd ers y rhyddhad gwreiddiol.
## Traciau
#"Yes" – 4:59
#"IfWhiteAmericaToldTheTruthForOneDayIt'sWorldWouldFallApart" – 3:39
#"Of Walking Abortion" – 4:01
#"She Is Suffering" – 4:43
#"Archives Of Pain" – 5:29
#"Revol" – 3:04
#"4st 7lb" – 5:05
#"Mausoleum" – 4:12
#"Faster" – 3:55
#"This Is Yesterday" – 3:58
#"Die In The Summertime" – 3:05
#"The Intense Humming Of Evil" – 6:12
#"P.C.P." – 3:55

Categori:Albymau 1994
Categori:Albymau Saesneg
Richey Edwards

Gitarydd band roc o Gymru y Manic Street Preachers oedd **Richey James Edwards** (ganwyd 22 Rhagfyr 1967). Diflannodd ar 1 Chwefror 1995 a chafodd ei farwolaeth ei ddatgan yn gyfreithiol yn 2008. Cafodd ei fagu yn y Coed Duon, gan fynychu Ysgol Gyfun Oakdale a Phrifysgol Cymru Abertawe rhwng 1986 ac 1989.

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Manic Street Preachers
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Oakdale
This Is My Truth Tell Me Yours

bawd|200px|Cover yr Albwm

Pumed albwm y band Cymreig Manic Street Preachers a'r unig un i gyraedd rhif 1 yn y siartiau Prydeinig yw ***This Is My Truth Tell Me Yours***. Mae hefyd yn cynnwys y sengl *If You Tolerate This Your Children Will Be Next* a oedd yn #1 yn Awst 1998.  
## Traciau
#"The Everlasting" – 6:09
#"If You Tolerate This Your Children Will Be Next" – 4:50
#"You Stole the Sun from My Heart" – 4:20
#"Ready for Drowning" – 4:31
#"Tsunami" – 3:50
#"My Little Empire" – 4:09
#"I'm Not Working" – 5:51
#"You're Tender and You're Tired" – 4:37
#"Born a Girl" – 4:12
#"Be Natural" – 5:12
#"Black Dog on My Shoulder" – 4:48
#"Nobody Loved You" – 4:44
#"S.Y.M.M." – 5:57

Categori:Albymau 1998
Categori:Albymau Saesneg
Know Your Enemy

Chweched albwm y band Manic Street Preachers yw ***Know Your Enemy***.

## Traciau 
#*Found That Soul* - 3:05
#*Ocean Spray* - 4:11
#*Intravenous Agnostic* - 4:02
#*So Why So Sad* - 4:02
#*Let Robeson Sing* - 3:46
#*The Year of Purification* - 3:39
#*Wattsville Blues* - 4:29
#*Miss Europa Disco Dancer* - 3:52
#*Dead Martyrs* - 3:23
#*His Last Painting* - 3:16
#*My Guernica* - 4:56
#*The Convalescent* - 5:54
#*Royal Correspondent* - 3:31
#*Epicentre* - 6:26

Categori:Manic Street Preachers
Categori:Albymau 2001
Categori:Albymau Saesneg
Categori:Albymau'r 20fed ganrif gan artistiaid o Gymru
Lifeblood

Seithfed albwm y band Cymreig Manic Street Preachers a ryddhawyd 1 Tachwedd 2004 ydy ***Lifeblood***. Cyrhaeddodd rif 13 yn y siartiau Prydeinig, ond dim ond pythefnos dreuliodd yr album yn siart y 75 uchaf.

## Traciau
# *1985* – 4:08
# *The Love of Richard Nixon* – 3:38
# *Empty Souls* – 4:05
# *A Song for Departure* – 4:20
# *I Live to Fall Asleep* – 3:57
# *To Repel Ghosts* – 3:58
# *Emily* – 3:34
# *Glasnost* – 3:14
# *Always/Never* – 3:42
# *Solitude Sometimes Is* – 3:21
# *Fragments* – 4:02
# *Cardiff Afterlife* – 3:27

Categori:Manic Street Preachers
Categori:Albymau 2004
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
Angylion Stanli

Band roc Cymraeg  o Fangor oedd **Angylion Stanli**.

Roedd y gyfres ddrama 'Emyn Roc a Rol' (a ysgrifennwyd gan Tony Llewellyn a Huw Roberts) wedi'i seilio ar brofiadau'r band yn yr 80au cynnar.

## Aelodau
*Tony "Bach" Roberts - Llais,
*Trefor Roberts - Gitâr,
*Gwyn Howells - Drymiau,
*John Carrington - Bâs,
*Huw "Wirion" Roberts - Gitâr,
*Glyn "Goll" Roberts - Allweddellau,

## Caneuon
*Mari Fach (SAIN 87S)
*Nos Sadwrn (SAIN 87S)
*Carol (SAIN 1269H-A)
*Emyn Roc a Rol (Fflach 005)
*Galw, Galw
*Heddlu Cudd
*Mr. Plisman

Categori:Bandiau Cymreig
Bryn Cader Faner

Carnedd gron sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd ydy **Bryn Cader-Faner**, i'r dwyrain o gymuned Talsarnau, Gwynedd; , ac i'r gogledd o Lyn Eiddew Bach a Llyn Eiddew Mawr yn y Rhinogau. Mae'n un o'r hynafiaethau mwyaf adnabyddus o'r cyfnod hwn yng Nghymru. Saif ar fryn isel o'r un enw.

## Disgrifiad
bawd|chwith|250px|chwith|Bryn Cader Faner yng nghanol y gwastatir.
bawd|chwith|250px|chwith|Coron holl gylchoedd cerrig Cymru.
Ei phwrpas, mae'n debyg, oedd bod yn rhan o seremoniau neu ddefodau crefyddol a oedd yn ymwneud â chladdu'r meirw. Ni ddylid cymysgu'r garnedd gron gyda'r garnedd gylchog sy'n fath cwbwl wahanol i garnedd, ac nid yw chwaith yn gylch cerrig. Mae'n mesur tua 8m ar draws, gyda meini mwy wedi eu gosod ar ongl ar hyd yr ochrau. Difrodwyd rhan o'r heneb hon gan y fyddin pan oeddent yn ymarfer cyn yr Ail Ryfel Byd.

Saif ar hen lwybr o Oes yr Efydd, ac mae nifer o hynafiaethau eraill gerllaw, gan gynnwys olion cytiau, cylchoedd cerrig a meini hirion. Gellir cyrraedd yma trwy ddilyn y briffordd A496 tua'r de heibio Talsarnau, troi i'r chwith lle mae arwydd Gwesty Maes y Neuadd, cadw i'r chwith pan mae'r ffordd yma'n fforchio ac yna cymryd y tröad nesaf i'r dde a pharcio ym mhen draw'r ffordd. Gellir wedyn dilyn y trac tua Llyn Eiddew Bach, ond cadw'n syth ymlaen pan mae'r trac yma'n troi i'r dde wedi mynd trwy'r trydydd giât. Mae'r llwybr yma yn awr yn dilyn llinell yr hen drac o Oes yr Efydd, ac yn mynd heibio Bryn Cader Faner a welir ar y dde ymhen tipyn.

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: ME061.

## Gweler hefyd
*Carneddau 
*Beddrodau siambr 
*Twmpathau 
*Cylchoedd cerrig 
*Bryngaerau
*Cytiau Gwyddelod 
*Meini hirion

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Carneddau crynion Gwynedd
Categori:Cylchoedd cerrig Gwynedd
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Categori:Talsarnau
Llanrhychwyn

Pentref bach a phlwyf eglwysig yng nghymuned Trefriw, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru,  yw **Llanrhychwyn**. Mae hen eglwys yno, sef Eglwys Sant Rhychwyn. Mae'r plwyf yn eang ac yn cynnwys Betws-y-Coed. Yn ymyl y pentref ceir Coedwig Gwydyr. I'r de-orllewin gorwedd Llyn Geirionnydd.

## Eglwys Llanrhychwyn
Yn ôl traddodiad roedd y Dywysoges Siwan, gwraig Llywelyn Fawr, yn blino ar deithio yr holl ffordd o'r llys yn Nhrefriw i eglwys Llanrhychwyn ac felly cododd Llywelyn eglwys newydd iddi yn Nhrefriw yn y flwyddyn 1220.

Mae'r eglwys yn hen. Dywedir iddi gael ei sefydlu gan Sant Rhychwyn. Roedd y sant yn un o feibion Helig ap Glannog yn ôl traddodiad, ond ni wyddys dim arall amdano. Ceir llun dychmygol o Rychwyn gyda Dewi Sant yn eglwys Llanrwst. Ei wylmabsant yw 12 Gorffennaf.

## Pobl o Lanrychwyn
* Robert Williams (Trebor Mai) (1830–77). Ganed y bardd mewn bwthyn ger eglwys y plwyf a threuliodd ei blentyndod yn y pentref. Yn ddyn ifanc, symudodd i fyw a gweithio yn Llanrwst a daeth yn un o feirdd mwyaf adnabyddus ei ddydd, yn arbennig oherwydd ei ddawn i gyfansoddi englynion.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Conwy
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Trefriw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Lolita

:*Gweler hefyd Lolita (gwahaniaethu).*
200px|bawd|Clawr argraffiad poblogaidd o *Lolita*
Nofel gan Vladimir Nabokov yw ***Lolita*** (1955). Ysgrifennwyd y nofel yn Saesneg a'i chyhoeddi yn 1955 ym Mharis; yn ddiweddarach cyfieithodd Nabokov y gwaith i'w Rwseg frodorol a'i chyhoeddi yn 1967 yn Efrog Newydd. Mae'r nofel yn enwog ledled y byd am ei harddull arloesol a'i thestun tra dadleuol, sef obsesiwn rhywiol arwr ac adroddwr y stori Humbert Humbert am ferch ddeuddeg oed o'r enw Dolores Haze ('Lolita' y teitl).

Ar ôl ei chyhoeddi, daeth y nofel yn glasur modern yn yr iaith Saesneg, gan ddod yn un o lyfrau mwyaf adnabyddus a dadleuol llenyddiaeth yr 20g. Daeth yr enw "Lolita" yn rhan o ddiwylliant poblogaidd cyfoes i ddisgrifio merch ifanc ymwybodol o'i rhywioldeb.

Mae'r nofel wedi cael ei haddasu ar gyfer y sgrin fawr ddwywaith; yn gyntaf yn 1962 yn y ffilm gan Stanley Kubrick gyda James Mason fel Humbert Humbert, ac eto yn 1997 gan Adrian Lyne, yn serennu Jeremy Irons.

## Gweler hefyd 
* *Lolita (ffilm 1962)*
* *Lolita (ffilm 1997)*

Categori:Llenyddiaeth erotig
Categori:Nofelau 1955
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:nofelau comedi ddu o Rwsia
Categori:Nofelau comedi ddu o'r Unol Daleithiau
Afon Artro

Afon yng Ngwynedd, Cymru, yw **Afon Artro**. Mae ganddi hyd o 4.5 milltir (7&nbsp;km). Mae'n llifo i mewn i Fae Ceredigion

Mae'r afon yn tarddu yn y Rhinogau, gyda nifer o nentydd yn llifo i Lyn Cwm Bychan. Wedi gadael y llyn, mae'r afon yn llifo tua'r de-orllewin i lawr Dyffryn Artro. Yn fuan ar ôl gadael y llyn, mae'r afon fechan o Lyn Eiddew-mawr yn ymuno â hi, yna, wedi mynd heibio gwarchodfa natur Coed Crafnant mae Afon Cwmnantcol yn ymuno â hi. Llifa tua'r gorllewin, drwy bentref Llanbedr cyn troi tua'r gogledd-orllewin i gyrraedd y môr ger Llandanwg.

Pan gafodd cwmwd Ardudwy ei rannu'n ddau, Afon Artro oedd y ffin rhwng Ardudwy Uwch Artro ac Ardudwy Is Artro.

## Cyfeiriadau
Artro
Artro
Categori:Llanbedr
Categori:Llanfair, Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Nicky Wire

Chwaraewr bas band roc o Gymru Manic Street Preachers yw **Nicholas Allen Jones** neu **Nicky Wire** (ganwyd 20 Ionawr 1969). Ar adegau mae'n sgwennu geiriau'r caneuon ac yn canu. Mae Nicky yn frawd ieuenga'r bardd Patrick Jones.

Cafodd dreialon i glybiau pêl-droed gyda Tottenham Hotspur ac Arsenal, ond rhwystrwyd ef gan broblemau gyda'i ben-glin. Safodd arholiadau Lefel A mewn gwleidyddiaeth a chyfraith. Astudiodd ym Mhrifysgol Abertawe lle graddiodd mewn gwleidyddiaeth a chafodd waith yn y Swyddfa Dramor.

### Albymau solo
**I Killed The Zeitgeist* (2006) - #130

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Manic Street Preachers
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Oakdale
Bardd gwlad

Yn llenyddiaeth Gymraeg, bardd a gafodd ychydig neu ddim addysg ffurfiol ac sy'n canmol ei fro a'i gymdeithas ei hun yn ei waith, fel rheol, a olygir wrth y term **bardd gwlad**. Fel rheol mae'n feistr ar y gynghanedd a'r mesurau caeth traddodiadol.

## Hanes
Daeth y bardd gwlad i'r amlwg gyda thwf y wasg ar ddechrau'r 18g. Mae enghreifftiau o feirdd gwlad y ganrif honno yn cynnwys Jonathan Huws o Langollen, Elis y Cowper, Dafydd Jones o Drefriw, Huw Jones o Langwm a Siôn Cadwaladr o'r Bala. Ceir nifer o gerddi gan feirdd gwlad yn yr almanacau Cymraeg a chyfrolau poblogaidd eraill y cyfnod a pharhaodd y traddodiad felly i'r 19g. Gellid ystyried nifer o feirdd y ganrif honno yn feirdd gwlad, e.e. Trebor Mai o Lanrwst, un o englynwyr gorau'r 19eg ganrif. Gwelir eu gwaith yn aml ar gerrig beddau yn ogystal.

## Cyfoes
Heddiw mae traddodiad y bardd gwlad yn parhau yng ngwaith y beirdd lleol sy'n cyfrannu penillion i'r papurau bro neu'n cystadlu â'i gilydd mewn eisteddfodau a thalwrnau lleol.

Roedd y bardd adnabyddus Dic Jones yn dal i ystyried ei hun yn fardd gwlad er gwaethaf ei amlygrwydd cenedlaethol ac mae nifer fawr o'i gerddi yn adlewyrchu rôl cymdeithasol y bardd gwlad yn ei gymdeithas. Enghraifft arall diweddar oedd "Bois y Cilie".

## Llyfryddiaeth
Ceir gwaith nifer o feirdd gwlad ail hanner yr 20g yn y gyfres o flodeugerddi *Beirdd Bro*.

*W. Rhys Nicholas, *The Folk Poets* (Cyfres *Writers of Wales*, Caerdydd, 1978)

## Gweler hefyd
*Eisteddfod Hyd y Gannwyll

*
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Termau llenyddol
Talsarnau

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Talsarnau** (). Saif ar y briffordd A496 rhwng Penrhyndeudraeth a Harlech.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae gan y pentref orsaf ar Reilffordd y Cambrian. Ychydig i'r gorllewin mae Traeth Bach, aber Afon Dwyryd, ac Ynys Gifftan. I'r de o'r pentref, i gyfeiriad Harlech, mae ffermdy Y Lasynys Fawr, lle ganed Ellis Wynne (1671-1734), awdur *Gweledigaethau y Bardd Cwsc*.

Un arall o Dalsarnau oedd y nofelydd Annie Harriet Hughes (Gwyneth Vaughan), awdures *Plant y Gorthrwm*, a aned yno yn 1852 yn ferch i felinydd.

## Olion hynafol
Ceir Clwstwr cytiau caeedig Nurse Cae Du gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd a'r cytiau canlynol: yr Onnen, Cam Moch, Moel y Glo a Choety Bach.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Pentrefi Gwynedd
Rheilffordd y Cambrian

Rheilffordd sy'n rhedeg o Amwythig yn Lloegr i Aberystwyth a Pwllheli yng Nghymru yw **Rheilffordd y Cambrian**.

## Gorsafoedd
### Rheilffordd y Cambrian
*Amwythig
**Cysylltiadau â Wolverhampton a Chaer.
*Y Trallwng
**Cysylltiad â Rheilffordd y Trallwng a Llanfair Caereinion
*Y Drenewydd
*Caersŵs
*Machynlleth
*Cyffordd Dyfi
**Mae'r rheilffordd yn ymwahanu yma, gyda **Rheilffordd Arfordir y Cambrian** yn arwain tua Pwllheli.
*Borth
*Aberystwyth
**Cysylltiad â Rheilffordd Dyffryn Rheidol

### Rheilffordd Arfordir y Cambrian
bawd|320px|Gorsaf Cyffordd Dyfi

*Machynlleth
*Cyffordd Dyfi
*Penhelyg
*Aberdyfi
*Tywyn
**Cysylltiad â Rheilffordd Talyllyn
*Tonfanau
*Llwyngwril
*Fairbourne
**Cysylltiad â Rheilffordd y Friog
*Morfa Mawddach
*Abermaw
*Llanaber
*Talybont
*Dyffryn Ardudwy (Morfa Dyffryn)
*Llanbedr
*Pen-sarn
*Llandanwg
*Harlech
*Tygwyn
*Talsarnau
*Llandecwyn
*Penrhyndeudraeth
*Minffordd
**Cysylltiad â Rheilffordd Ffestiniog
*Porthmadog
**Cysylltiad â Rheilffordd Ffestiniog a Rheilffordd Eryri
*Cricieth
*Penychain
*Abererch
*Pwllheli

bawd|500px|canol|Y llinell a'i gorsafoedd

## Digwyddiadau
Digwyddodd y Gwrthdrawiad Trên Talerddig ar Reilffordd y Cambrian rhwng orsafodd Machynlleth a Chaersŵs ar 21 Hydref 2024. 

## Dolenni allanol
*  Canllaw Ymwelwyr i Rheilffordd y Cambrian 

Cambrian
Cambrian
Cambrian
Padglo

Clo cludadwy gyda bollten gyplu y gellir ei basio trwy agoriad (fel dolen gadwyn neu hasb a stwffwl) ac yna ei gau'n glep yw **clo clap** neu **glo clwt**. Ac felly mae'n hawdd i'w ddefnyddio mewn llawer o wahanol sefyllfaoedd.

Categori:Cloeon
Goldsithney

Pentref yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Goldsithney** (Cernyweg: *Golsydhni*).
Fe'i leolir ym mhlwyf sifil Perranuthnoe, tua phum milltir i'r dwyrain o Bennsans. Yng nghanol y pentref mae  ardal gadwraeth, dwy dafarn, siop, oriel a Swyddfa'r Post.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Sean Moore

Drymiwr ac ysgrifennwr caneuon y band roc o Gymru Manic Street Preachers yw **Sean Anthony Moore** (ganwyd 30 Gorffennaf, 1968).

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Drymwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Drymwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Drymwyr roc o Gymru
Categori:Manic Street Preachers
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Oakdale
Lolita (gwahaniaethu)

Mae *Lolita* yn nofel gan Vladimir Nabokov. Gallai gyfeirio yn ogystal at:

*Lolita (ffilm 1962)
*Lolita (ffilm 1997)
*Lolita (Texas), tref yn Texas, UDA
*Lolita (term)
Bachwen (siambr gladdu)

Mae cromlech **Bachwen** yn garnedd gellog, sef math arbennig o siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig gerllaw Clynnog Fawr yng Ngwynedd.

Nid oes sicrwydd ynglŷn â sut i ddosbarthu'r siambr gladdu yma, ond credir ei bod yn siambr porth. Bu cloddio yma yn 1876 ond nid oes cofnod i lawer gael ei ddarganfod. Nodwedd fwyaf diddorol Bachwen yw y marciau sydd wedi eu cerfio ar ran uchaf y maen capan, er bod y cen ar y maen yn eu gwneud yn anodd i'w gweld.

Gellir cyrraedd at y siambr gladdu trwy gymeryd y llwybr sy'n arwain hebio ochr ddeheuol eglwys Clynnog, troi i'r dde wedi cyrraedd y ffordd, ac yna dilyn llwybr ar y chwith gyferbyn a fferm Bach-wen ei hun.

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Clynnog
Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Everything Must Go

Pedwerydd albwm y band Cymreig Manic Street Preachers yw ***Everything Must Go***, a ryddhawyd yn 1996.

Dyma eu albwm cyntaf wedi i Richey Edwards adael y band.

## Traciau
#"Elvis Impersonator: Blackpool Pier" – 3:28
#"A Design for Life" – 4:16
#"Kevin Carter" – 3:24
#"Enola/Alone" – 4:07
#"Everything Must Go" – 3:41
#"Small Black Flowers That Grow in the Sky" – 3:02
#"The Girl Who Wanted to Be God" – 3:35
#"Removables" – 3:31
#"Australia" – 4:04
#"Interiors (Song for Willem de Kooning)" – 4:17
#"Further Away" – 3:38
#"No Surface All Feeling" – 4:13

Categori:Manic Street Preachers
Categori:Albymau 1996
Categori:Albymau Saesneg
Categori:Prosiect Wicipop
Categori:Albymau'r 20fed ganrif gan artistiaid o Gymru
Syndrom Stockholm

Ymateb seicolegol a welir weithiau mewn pobl sy’n cael eu herwgipio yw **Syndrom Stockholm**. Bydd gwystl sy’n profi Syndrom Stockholm yn magu teyrngarwch i’r herwgipiwr, er gwaethaf unrhyw berygl neu risg a ddaw i’w ran o’i herwydd. Defnyddir yr enw i ddisgrifio sefyllfaoedd eraill lle bydd tensiynau tebyg, megis achosion o drais yn y cartref, cam-drin, a thrais rhywiol. Enwyd y syndrom ar ôl lladrad banc yn Stockholm yn Sweden ym 1973, lle daliwyd gweithwyr y banc yn wystlon am chwe diwrnod gan y lladron. Magodd y gwystlon ymlyniad emosiynol wrth y rhai a’u daliodd yn gaeth, a hyd yn oed ar ôl cael eu rhyddhau roeddent yn barod i amddiffyn eu dalwyr.

## Effaith
Bydd rhywun sy’n dioddef o’r syndrom yn creu sefyllfa yn ei ben fel ffordd o dwyllo a chysuro’i hun y bydd y daliwr yn ei ddiogelu neu’n gofalu amdano. Drwy greu ymlyniad emosiynol ffug wrth ei ddaliwr ac ymdrechu i ennyn ei ganmoliaeth a’i gymeradwyaeth, bydd yn creu realiti ffug iddo’i hun, lle na ddaw dim niwed i’w ran. Drwy amddiffyn a/neu ddiogelu’r daliwr rhag yr heddlu neu bobl a allai ddod i’w achub, bydd yn caniatáu iddo’i hun ymddangos fel pe bai rheolaeth ganddo dros y berthynas sydd rhyngddynt, er nad oes unrhyw rym ganddo mewn gwirionedd. Yn llygad y dioddefwr, mae’r ffaith bod y daliwr wedi caniatáu ei fywyd iddo yn arwydd o gariad, ac mae’r carcharor am ad-dalu’r gymwynas honno er mwyn diogelu ei safle. Drwy dderbyn ei swyddogaeth fel gwrthrych y daliwr, caiff gallu gwystl i reoli ei emosiynau ei hun ei wanhau. Bydd hyn yn ei wneud yn fwy agored i fympwyon y daliwr, sy’n atgyfnerthu'r berthynas anghytbwys hon o ymlyniad rhwng y gwystl a’r daliwr.

## Achosion enwog
Herwgipiwyd yr etifeddes Americanaidd Patty Hearst gan y Symbionese Liberation Army yn 1974, ac ar ôl ei dal am ddau fis cymerodd ran mewn lladrad banc gyda'i dalwyr. Ei hamddiffyniad cyfreithiol aflwyddiannus oedd ei bod yn dioddef o Syndrom Stockholm. Carcharwyd Hearst am ei rhan yn y lladrad, ond lleihawyd ei dedfryd gan yr Arlywydd Jimmy Carter yn 1979, a derbyniodd bardwn arlywyddol gan Bill Clinton yn 2001.

Categori:Seicoleg
Clo gosod

bawd|200px|Clo gosod modern efo sylindr pin
Clo sy'n cael ei osod ar gefn y drws yw **clo gosod**. Mae'n eithaf hawdd i'w osod, ond fel arfer yn cynnig lefel isel o ddiogelwch.

Gosod
Mike Reid

Actor a digrifwr Seisnig oedd **Michael "Mike" Reid** (19 Ionawr 1940 - 29 Gorffennaf 2007). Roedd e'n enwog am chwarae Frank Butcher yn yr opera sebon BBC EastEnders.

Reid, Mike
Reid, Mike
Reid, Mike
Reid, Mike
Brogyntyn

Plasdy ac ystad o darddiad Cymreig ym mhlwyf Selatyn ger Croesoswallt, Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Brogyntyn**. Er iddo ddechrau fel ystad fechan ar ddiwedd yr Oesoedd Canol, tyfodd i fod yn un o ystadau mwyaf gogledd Cymru (er ei fod yn Lloegr roedd yr ardal o gwmpas Brogyntyn yn Gymreig iawn am ganrifoedd).

## Hanes
Sefydlwyd castell Cymreig ar dir Brogyntyn yn y 12g, efallai gan Owain Brogyntyn, un o dywysogion Teyrnas Powys.  Castell mwnt a beili ydyw: dim ond ei olion sy'n goroesi heddiw, ym Mharc Brogyntyn.

Trwy gyd-briodas ymledodd cysylltiadau'r teulu ac ychwanegwyd i gyfoeth yr ystad. Tro mawr yn hanes yr ystad oedd y briodas rhwng Syr William Maurice, aer Clenennau, gydag aeres Brogyntyn yn yr 16g. Roedd teulu'r llenor Ellis Wynne yn perthyn iddi yn y 17g. Ar ddechrau'r 19g, trwy briodas eto, sefydlwyd llinach Arglwydd Harlech.

Dros y canrifoedd, casglwyd llyfrgell ym Mrogyntyn a oedd yn cynnwys nifer o lyfrau prin a chasgliad pwysig o lawysgrifau Cymreig. Daeth yr rhain, ynghyd â nifer fawr o bapurau a chofnodion yn ymwneud â Chymru, i feddiant Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn yr 20g lle y'u cedwir heddiw fel 'Llawysgrifau Brogyntyn'.

## Gweler hefyd
*Fanny Mary Katherine Bulkeley-Owen, awdures
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Darllen pellach
Ceir cyfres o erthyglau gan E. D. Jones ar Lawysgrifau Brogyntyn a'u cefndir yng *Nghylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru* (cyfrolau v-viii, 1948-53).

## Dolenni allanol
* Castell Brogyntyn , yn cynnwys llun o'r safle.

Categori:Cestyll mwnt a beili Lloegr
Categori:Cestyll Swydd Amwythig
Categori:Cestyll Tywysogion Powys
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Plasdai Powys
Categori:Plasdai Lloegr
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* yn Lloegr
Selattyn

Pentref yn sir seremonïol  Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Selattyn** (neu **Sylatyn**).  Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Selattyn and Gobowen yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Saif ger tref Croesoswallt. Mae'n gorwedd ar y ffin â Chymru ac mae ganddo gysylltiadau cryf â hanes a diwylliant Cymru. Hyd gyfnod y Deddfau Uno roedd Selattyn a'r ardal o'i gwmpas yn rhan o Gymru.

Yn Selattyn ceir plasdy hynafol Brogyntyn, canolfan ystad fawr a chwaraeodd ran bwysig yn hanes gogledd Cymru yn y cyfnod modern a chartref i gasgliad pwysig o lawysgrifau Cymreig a ddiogelir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Gweler hefyd
*Fanny Mary Katherine Bulkeley-Owen, awdures
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Hanes Powys
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Rosa Luxemburg

Roedd **Rosa Luxemburg** (Pwyleg: *Róża Luksemburg*) (5 Mawrth 1871 – 15 Ionawr 1919) yn feddyliwr Marcsaidd a chwyldroadwraig Iddewig, yn enedigol o Wlad Pwyl.

Ganed hi yn Zamość ger Lublin, Gwlad Pwyl, yn ferch i farsiandïwr coed. Cymerodd ran mewn mudiadau adain-chwith, a bu raid iddi ffoi i'r Swistir yn 1889, lle astudiodd ym Mhrifysgol Zürich. Yn 1898, priododd Gustav Lübeck, a symudodd i Berlin. Bu'n flaenllaw mewn nifer o bleidiau ar y chwith yn yr Almaen, a sefydlodd gylchgrawn o'r enw 
*Die Rote Fahne* (Y Faner Goch). Gyda Karl Liebknecht, sefydlodd y Spartakusbund, grŵp a ddaeth yn Blaid Gomiwnyddol yr Almaen yn nes ymlaen. Ym mis Ionawr 1919 cymerodd ran mewn gwrthryfel aflwyddiannus yn Berlin. Cymerwyd Luxembourg yn garcharor a'i saethu; taflwyd ei chorff i Gamlas Landwehr, Berlin.

Rosa Luxemburg.jpg|Rosa Luxemburg
Zetkin luxemburg1910.jpg|Clara Zetkin (chwith) a Rosa Luxemburg ar eu ffordd i Gyngres yr SPD, Magdeburg, 1910 
Rosa Luxemburg ND2.JPG|Cerflun gan Rolf Biebl yn Franz-Mehring-Platz, Friedrichshain, Berlin.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Chwyldroadwyr
Edward Jones

Gallai **Edward Jones** gyfeirio at un o sawl person:

*Edward Jones (Bardd y Brenin), (1752-1824) hynafiaethydd a thelynor
*Edward Jones, Maes y Plwm, (1761-1836), bardd ac emynydd
*Edward Jones (Bathafarn), (1778-1837), sylfaenydd Wesleaeth Gymraeg
*Edward Jones (meddyg Dolgellau),(1834 – 1900) Meddyg Teulu a Chadeirydd cyntaf Cyngor Sir Feirionnydd
*Edward Jones (merthyr), (m. 6 Mai 1590), Merthyr Catholig; ganwyd yn Llanelwy

Gweler hefyd:
*Edward Burne-Jones, arlunydd
Llanfair, Gwynedd

: ''Am bentrefi eraill sydd a "Llanfair" yn rhan o'r enw, gweler Llanfair (gwahaniaethu).''

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Ngwynedd, Cymru, yw **Llanfair** (). Saif ger y briffordd A496 tua milltir a hanner i'r de o Harlech, hanner ffordd rhwng y dref honno a phentref Llanbedr. Ar un adeg bu gwaith llechi yn bwysig i'r economi lleol.

Mae'r pentref dafliad carreg o lan y môr gyda golygfa dros Fae Ceredigion i benrhyn Llŷn a bryniau Eryri. I'r gogledd mae Morfa Harlech yn dechrau ac yn ymestyn i'r Traeth Bach. Y tu ôl i'r pentref, i'r dwyrain, mae rhes o fryniau'n codi; ceir nifer o hynafiaethau arnynt, yn cynnwys siambrau claddu a meini hirion. I'r de-orllewin, hanner milltir i ffwrdd, ceir pentref bychan Llandanwg a'i eglwys hynafol. Mae nifer o dai ac adeiladau eraill y pentref yn enghreifftiau da o adeiladwaith lleol â cherrig mawr.

Eglwys Fair yw eglwys y plwyf. Ceir ysgrîn o'r 17g ynddi. Yno hefyd gellir gweld beddfaen y llenor Ellis Wynne, awdur *Gweledigaethau y Bardd Cwsc*, a gladdwyd yno yng Ngorffennaf 1734.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl Llanfair
*Ellis Wynne, awdur *Gweledigaethau y Bardd Cwsc*
*John Evans, Archddiacon Meirionnydd offeiriad a hynafiaethydd 

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Meirionnydd
Categori:Pentrefi Gwynedd
Carno

Pentref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Carno**. Saif ar y briffordd A470 rhwng Llanbrynmair a Caersŵs. Mae Afon Carno yn llifo gerllaw'r pentref.

Daeth Carno yn enwog fel canolfan busnes Laura Ashley am rai blynyddoedd. Yn wreiddiol roedd y ffatri yn y ganolfan gymdeithasol yma, ond yn 1967 symudodd i'r hen orsaf reilffordd. Yn ddiweddarach, symudwyd y rhan fwyaf o'r swyddi i'r Drenewydd, a chaewyd y ffatri yng Ngharno yn 2005. Mae Laura Ashley wedi ei chladdu ym mynwent yr eglwys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Eglwys Ioan Fedyddiwr, Carno
bawd|dim|Tŷ yng Ngharno oddeutu 1885

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

J Jones' shop, Carno NLW3361460.jpg|Plant y tu allan i siop groser yng Ngharno tua 1885

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*


Categori:Cymunedau Powys
Categori:Pentrefi Powys
G8

280px|bawd|Map o aelodau'r G8 (gwyrdd tywyll) a'r gwledydd a gynrychiolwyd gan yr UE (gwyrdd golau).
Fforwm rhyngwladol ar gyfer llywodraethau'r Almaen, Canada, y Deyrnas Unedig, yr Eidal, Ffrainc, Japan, Rwsia, ac Unol Daleithiau America oedd yr **G8** (**Grŵp yr Wyth**) a fodolai o 1997 i 2014. Sefydlwyd yn sgil ychwanegu Rwsia at yr G7, a daeth i ben pan gafodd Rwsia ei diarddel yn sgil cyfeddiannu'r Crimea ym Mawrth 2014. Ar un pryd, gyda'i gilydd roedd y gwledydd hyn yn cynrychioli tua 65% o economi'r byd.

Roedd gweithgareddau'r grŵp yn cynnwys cynadleddau trwy'r flwyddyn ac ymchwil polisi, sy'n diweddu gyda chynhadledd flynyddol rhwng penaethiaid llywodraethol yr aelodau-wladwriaethau. Cynrychiolwyd y Comisiwn Ewropeaidd yn y cynadleddau hefyd. Pob blwyddyn, byddai aelod-wladwriaethau'r G8 yn cymryd eu tro fel llywyddiaeth y grŵp. Byddai deiliad y llywyddiaeth yn gosod agenda flynyddol y grŵp ac yn cynnal cyfarfod y flwyddyn honno.

## Cyfeiriadau 

Categori:G7
Categori:Cyn-sefydliadau rhyngwladol
Toscana

Rhanbarth yng nghanolbarth yr Eidal yw **Toscana**, neu weithiau yn Gymraeg **Twsgani** neu **Tysgani**.

bawd|canol|220px|Lleoliad Toscana yn yr Eidal

Rhennir y rhanbarth yn ddeg talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef

* Arezzo
* Fflorens
* Grosseto
* Livorno
* Lucca
* Massa-Carrara (Massa yw'r ganolfan weinyddol)
* Pisa
* Pistoia
* Prato
* Siena

bawd|canol|320px|Taleithiau Toscana ("Firenze" = Fflorens)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol y Rhanbarth 


Categori:Rhanbarthau'r Eidal
Llandanwg

Pentref bychan a phlwyf ar arfordir Ardudwy, de Gwynedd, yw **Llandanwg** (). Lleolir y pentref 2 filltir i'r de o Harlech. Mae'n adnabyddus am ei eglwys ganoloesol a'i draeth llydan.

Mae Llandanwg yn gorwedd ger aber Afon Artro ym Mae Ceredigion, hanner milltir i'r gorllewin o bentref Llanfair. Mae ganddo orsaf ar Reilffordd y Cambrian. Mae'r traeth braf yn denu nifer o ymwelwyr yn yr haf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Eglwys Llandanwg
Mae'r eglwys, a sefydlwyd fel clas gan Sant Tanwg yn ôl traddodiad, yn dyddio i'r 13g, ond mae'n debyg fod sefydliad yma cyn hynny. Eglwys Llandanwg yw mam-eglwys Harlech a Llanbedr; arwydd o'i statws uchel yn yr oesoedd a fu. Mae'n gorwedd ger y traeth ac mewn perygl parhaol o gael ei boddi gan y tywod. Codwyd yr eglwys bresennol yn y 15g ond erbyn y 19g roedd ei hadeiladwaith wedi dirywio a chafodd ei hatgyweirio.

Ceir dau faen hynafol gydag arysgrifau arnynt yn yr eglwys. Mae un yn dyddio i'r 5g ac yn gwasanaethu fel lintel yn ffenestr ddwyreiniol yr eglwys. Mae'r llall yn y ffenestr ddeheuol ac yn dwyn priflythrennau Rhufeinig arno.

Yn yr Oesoedd Canol bu Llandanwg yn gwasanaethu fel capel gorffwys i gyrff y meirw ar eu ffordd o Ardudwy i gael eu claddu yn Ynys Enlli. Ceir cyfeiriadau at hyn mor ddiweddar â'r flwyddyn 1710.

Yn y fynwent ceir bedd tybiedig y bardd Siôn Phylip (tua 1543-1620), un o Philypiaid Ardudwy. Boddodd ar ddiwedd taith clera trwy Lŷn a Môn yn croesi o Bwllheli yn ôl i'w gartref ym Mochres (ychydig dros filltir i'r de o Landanwg, ar lan y môr). Ceir englyn coffa iddo gan ei gyd-fardd Huw Llwyd, Cynfal, ar ei garreg fedd.

Bu Ellis Wynne, awdur *Gweledigaethau y Bardd Cwsc* yn rheithor Llandanwg o 1705 hyd 1710.

Llandanwg church - geograph.org.uk - 233007.jpg|Eglwys Llandanwg.
Llandanwg 07 Yr eglwys.JPG|O ochr y môr
Llandanwg 26.JPG| Yr eglwys o gyfeiriad y De
Llandanwg 37.JPG|Yr eglwys i gyfeiriad y môr
Llandanwg 39.JPG|Cerrig beddau ger drws yr eglwys
Llandanwg 42.JPG|Cerrig beddau gydag ysgrifen Cymraeg

## Oriel

LlandanwgLB12.JPG|Yr orsaf reilffordd
Dylanwadau Estron ar Enwau Ffermydd a Chaeau Plwyf Llandanwg (llyfr).jpg|bawd|chwith|80px|Dylanwadau Estron ar Enwau Ffermydd a Chaeau Plwyf Llandanwg (2008)
Llandanwg general view.jpg|250px|bawd|Llandanwg o gyfeiriad Llanfair.
LlandanwgLB09.JPG|Y traeth
Llandanwg 22 Harbwr..JPG|Yr harbwr

## Llyfryddiaeth
*T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000)
*T. I. Ellis, *Crwydro Meirionnydd* (Llyfrau'r Dryw, 1954)

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair, Gwynedd
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Eglwysi Gwynedd
Categori:Clasau
Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr

bawd|250px|Vespasian; yr olaf o'r pedwar ymerawdwr.

**Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr** oedd y flwyddyn 69 OC, pan fu pedwar ymerawdwr yn teyrnasu yn Rhufain: Galba, Otho, Vitellius a Vespasian.

Dechreuodd y flwyddyn gyda Galba yn ymerawdwr. Roedd wedi ei enwi'n ymerawdwr gan Senedd Rhufain yn dilyn hunanladdiad Nero y flwyddyn flaenorol. Roedd Galba'n oedrannus a heb blant, felly roedd angen iddo enwi etifedd. Roedd Otho wedi disgwyl cael ei enwi'n etifedd, ond mabwysiadodd Galba Calpurnius Piso Licinianus fel mab a'i enwi'n etifedd. Ymatebodd Otho trwy gynllwynio gyda milwyr o Gard y Praetoriwm i wrthryfela yn erbyn Galba. Bu'r gwrthryfel yn llwyddiannus, a lladdwyd Galba a Piso. Cyhoeddwyd Otho yn ymerawdwr.

Yn y cyfamser roedd y llengoedd yn yr Almaen wedi cyhoeddi Vitellius yn ymerawdwr, a byddin gref wedi cychwyn tua Rhufain i ennill yr orsedd iddo. Cyfarfu'r ddwy fyddin yng ngogledd yr Eidal, a gorchfygwyd llengoedd Otho gan fyddin Vitellius ym Mrwydr Gyntaf Bedriacum. Lladdodd Otho ei hun, a daeth Vitellius yn ymerawdwr.

bawd|240px|chwith|Y rhannau o'r ymerodraeth oedd yn cefnogi pob ymgeisydd

Nid oedd llengoedd Judea a Syria yn barod i dderbyn Vitellius fel ymerawdwr, a chyhoeddasant Vespasian, oedd yn ymladd y Gwrthryfel Iddewig yn Judea, yn ymerawdwr. Cychwynnodd byddin tua Rhufain, ond cyn iddynt gyrraedd gwelodd M. Antonius Primus ei gyfle, a pherswadiodd lengoedd Moesia i gefnogi Vespasian. Arweiniodd Primus ei fyddin tua'r Eidal, ac yn Ail Frwydr Bedriacum gorchfygodd fyddin Vitellius. Aeth ymlaen i gipio Rhufain, a lladdwyd Vitellius yn fuan wedyn.

Yn wahanol i'w ragflaenwyr, llwyddodd Vespasian i gadw yr orsedd hyd ei farwolaeth, a dilynwyd ef gan ei fab Titus.

Cymerodd llwyth y Batafiaid fantais ar ddigwyddiadau'r flwyddyn i wrthryfela yn erbyn Rhufain dan arweiniad Gaius Julius Civilis. Gallasant ddinistrio rhai llengoedd Rhufeinig a pherswadio llengoedd eraill i ochri gyda hwy yn erbyn Rhufain. Wedi i Vespasian ddod yn ymerawdwr, gyrrwyd byddin dan Quintus Petillius Cerialis i roi terfyn ar y gwrthryfel.

## Llyfryddiaeth 
* Gwyn Morgan *69 AD: the Year of Four Emperors*' (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2006)

Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:69
Ingmar Bergman

Cyfarwyddwr ffilm a llwyfan o Sweden oedd **Ernst Ingmar Bergman** (14 Gorffennaf 1918 – 30 Gorffennaf 2007).

Cafodd ei eni yn Uppsala, Sweden yn fab i Erik Bergman, gweinidog Lutheraidd a'i wraig, Karin (*née* Åkerblom).

Cynhyrchodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y rhain: *Summer with Monika*, *Sawdust and Tinsel*, *Smiles of a Summer Night*, *Through a Glass Darkly* a *Cries and Whispers*.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1965.

## Gwragedd 
Else Fisher (1943–1945)  Ellen Lundström (1945-1950)  Gun Grut (1951–1959)  Käbi Laretei (1959–1969)  Ingrid von Rosen (1971–1995)

### Plant 
* Lena Bergman (ganwyd 1943), actores
* Eva Bergman (ganwyd 1945), cyfarwyddwr ffilm
* Jan Bergman (ganwyd 1946), cyfarwyddwr ffilm
* Mats ac Anna Bergman (ganwyd 1948), actorion a chyfarwyddwyr ffilm
* Ingmar Bergman Jr (ganwyd 1951), peilot
* Daniel Bergman (ganwyd 1962), cyfarwyddwr ffilm
* Maria von Rosen (ganwyd 1959), awdur

## Ffilmiau 
* *Kris* (1946)
* *Det regnar på vår kärlek* (1946)
* *Skepp till India land* (1947)
* *Musik i mörker* (1948)
* *Hamnstad* (1948)
* *Fängelse* (1949)
* *Törst* (1949)
* *Sånt händer inte här* (1950)
* *Till glädje* (1950)
* *Sommarlek* (1951)
* *Kvinnors väntan* (1952)
* *Gycklarnas afton* (1953)
* *Sommaren med Monika* (1953)
* *En lektion i kärlek*(1954)
* *Kvinnodröm* (1955)
* *Sommarnattens leende* (1955)
* *Det sjunde inseglet* (1957)
* *Smultronstället* (1957)
* *Ansiktet* (1958)
* *Nära livet* (1958)
* *Djävulens öga* (1960)
* *Jungfrukällan*(1960)
* *Såsom i en spegel* (1961)
* *Nattvardsgästerna* (1962)
* *Tystnaden* (1963)
* *För att inte tala om alla dessa kvinnor* (1964)
* *Persona* (1966)
* *Vargtimmen* (1967)
* *Skammen* (1968)
* *Riten* (1968)
* *En passion* (1969)
* *Beröringen* (1971)
* *Viskningar och rop* (1973)
* *Scener ur ett äktenskap* (1973)
* *Trollflöjten* (1975)
* *Ansikte mot ansikte* (1976)
* *Das Schlangenei* (1977)
* *Höstsonaten* (1978)
* *Aus dem Leben der Marionetten* (1980)
* *Fanny och Alexander* (1982)
* *Karins ansikte* (1984)
* *Efter repetitionen* (1984)
* *Larmar och gör sig till* (1997)
* *Saraband* (2003)

## Ffilmiau dogfen 
* *Fårö dokument* (1969)
* *Fårö-dokument 1979*
* *Dokument Fanny och Alexander* (1985)

## Llyfryddiaeth 
* *Bergman on Bergman: Interviews with Ingmar Bergman* (1970)
* *The Magic Lantern* (1988)
* *Images: my life in film* (1994)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan


Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o Sweden
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o Sweden
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl o Uppsala
Siôn Phylip

Bardd ac un o deulu Phylipiaid Ardudwy oedd **Siôn Phylip** (tua 1543 - 1620). Roedd ymhlith yr olaf o Feirdd yr Uchelwyr.

## Bywgraffiad
Roedd Siôn yn frawd i Rhisiart Phylip (m. 1641), yntau'n fardd. Enillai ei fywoliaeth trwy fynd ar deithiau clera yng ngogledd Cymru a thrwy ffermio; roedd ganddo fferm ym Mochres, ar lan Bae Ceredigion ger Llandanwg, Ardudwy, yn yr hen Sir Feirionnydd (de Gwynedd heddiw).

William Llŷn oedd ei athro barddol. Roedd Siôn yn un o'r beirdd a raddiodd yn Eisteddfod Caerwys 1567. Cymerodd ran mewn ymryson barddol ag Edmwnd Prys, Tomos Prys a Siôn Tudur.

Ymhlith noddwyr pwysicaf y bardd oedd Wynniaid Gwydir, Dyffryn Conwy a theulu Nannau, ger Dolgellau. Cyfansoddodd farwnad i Wiliam Thomas, a fu farw ar ôl ymladd ym myddin Syr Philip Sidney yn yr Iseldiroedd.

Boddodd Siôn ar ei ffordd yn ôl i Fochres mewn cwch o Bwllheli, ar ôl bod ar daith clera yn Llŷn a Môn. Cafodd ei gladdu ym mynwent Llandanwg lle ceir yr englyn canlynol iddo ar ei garreg fedd, gan ei gyfaill Huw Llwyd o Gynfal:

Dyma fedd gwrda oedd gu — Siôn Phylip
::Sain a philer Cymru;
:Cwynwn fynd athro canu
:I garchar y ddaiar ddu.

Roedd ei ddau fab Gruffudd (m. 1666) a Phylip Siôn yn feirdd yn eu tro.

## Phylipiaid Ardudwy
Roedd cyfnod blodeuo'r teulu'n ymestyn o 1543, dyddiad geni Siôn Phylip, hyd at 1678, sef y flwyddyn y profwyd ewyllys Phylip Siôn Phylip ei fab.

Redd y brodyr Siôn a Rhisiart, a'r brodyr Gruffydd a Phylip Siôn, yn canu yn y mesurau caeth, gan mwyaf. Gwyddem hefyd drwy eu canu mai clerigwyr oedd Siôn, Rhisiart a Gruffydd. Yn y mesurau rhydd y canodd William Phylip gan mwyaf, ac nid oedd yn clera. Canodd Siôn, a'i fab Gruffydd ar ei ôl, lawer i Fychaniaid Corsygedol, ac yr oedd Rhisiart yn fardd teulu Fychaniaid Nannau. Ond nid i deuluoedd Sir Feirionnydd yn unig y canai'r tri bardd. Bu i bob un o'r tri athro barddol a ‘graddiodd’ Siôn yn ail eisteddfod Caerwys, 1568; yr oeddent hefyd yn achyddwyr da. Yr oeddynt ymhlith y clerwyr diwethaf yng Nghymru a phan fu Gruffydd farw yn 1666 fe'i galwyd ‘y diweddaf o'r hen feirdd.’

## Cyfeiriadau
*Phylipiaid Ardudwy: erthygl gan William Llewelyn Davies yn y Bywgraffiadur Cymreig arlein (LlGC).

Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 1540au
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1620
Categori:Phylipiaid Ardudwy
Categori:Pobl o Feirionnydd
Dunragit

Mae **Dunragit** (Gaeleg: **Dùn Reicheit**)  yn bentref ar yr  A75, rhwng Stranraer a Glenluce yn Dumfries a Galloway (Swydd Wigtown cyn hynny) yn ne-orllewin yr Alban. Tyfodd y pentref presennol oddi amgylch porth gorllewinol Plas Dunragit, sy'n dyddio i'r 18g. Tyfodd yn sylweddol yn y 1950au.

Ceir safle tebygol mynwent Rufeinig ac olion dau castell mwnt a beili yn y pentref. yn ddiweddar cloddiwyd heneb *cursus*, sy'n dyddio i'r Neolithig ac Oes yr Efydd. Cafodd ei darganfod trwy luniau o'r awyr yn 1992.

Mae rhai ysgolheigion yn credu fod yr enw yn tarddu o'r enw Brythoneg/Cymraeg Cynnar 'Din Rheged' ("Caer Rheged"). Fe fyddai felly'n gysylltiedig â theyrnas Frythonaidd Rheged, gwlad Urien Rheged a'i fab Owain ab Urien yn yr Hen Ogledd. Mae'n bosibl fod Din Rheged yn un o safleoedd brenhinol Rheged. Mae rhai ysgolheigion eraill wedi mynd cam ymhellach a cheisio ei uniaethu â llys brenhinol Penrhyn Rhionydd (neu Benrhyn Rhionedd), y cyfeirir ati yn Trioedd Ynys Prydain a rhai testunau Cymraeg Canol eraill.

### Dolenni allanol
*Adroddad ar y cloddio ar safle'r *cursus* 

Categori:Pentrefi Dumfries a Galloway
Categori:Rheged
Categori:Yr Hen Ogledd
Mynydd Fuji

**Mynydd Ffwji** neu **Fujiyama** yw mynydd uchaf Siapan. Saif ar ynys Honshū, ar y ffin rhwng taleithiau Shizuoka a Yamanashi, ychydig i'r gorllewin o Tokyo. Gellir ei weld o Tokyo ar ddiwrnod clir. Y dinasoedd agosaf ato yw Gotemba yn y dwyrain, Fuji-Yoshida yn y gogledd a Fujinomiya yn y de-orllewin.

Ysytrir Mynydd Ffwji yn fynydd sanctaidd, ac mae'n symbol o Siapan trwy'r byd. Mae'n llosgfynydd, er nad yw wedi dangos unrhyw arwydd o fywyd ers ffrwydrad bach yn 1707.  Dywedir iddo gael ei ddringo am y tro cyntaf gan fynach dienw yn 663. Hyd ddiwedd y cyfnod Meiji yn y 19g, gwaharddwyd merched rhag ei ddringo. Erbyn hyn mae tua 200,000 yn ei ddringo bob blwyddyn. Mae wedi bod yn destun poblogaidd i arlunwyr Siapan ers canrifoedd; y mwyaf enwog o'r gweithiau hyn yw *36 Golygfa ar Fynydd Ffwji* gan Hokusai.

## Gweler hefyd 
* *36 Golygfa ar Fynydd Fuji*

Categori:Llosgfynyddoedd Japan
Categori:Mynyddoedd Japan
Categori:Mynyddoedd sanctaidd
Wolverhampton

Dinas a bwrdeistref fetropolitan yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Wolverhampton**. Saif i'r gorllewin o Birmingham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y fwrdeistref fetropolitan boblogaeth o 249,470.

Mae canol y ddinas wedi ei amgylchynnu gan Gylchffordd Dewi Sant, sef yr A4150.

Mae'n gartref i glwb pêl-droed Wolverhampton Wanderers.

Un o drigolion enwocaf y dref oedd Enoch Powell, Aelod Seneddol Wolverhamption o 1950 tan 1974.

Un o gwmni enwocaf y dref oedd Chubb (ers 1818).

250px|bawd|dim|Terminws metro Wolverhampton

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Wolverhampton

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Wolverhampton
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
Llyfr Gweddi Gyffredin

bawd|200px|Y Llyfr Gweddi Gyffredin cyntaf yn Cymraeg

Y **Llyfr Gweddi Gyffredin** yw'r fersiwn Cymraeg o'r llyfr o weddïau ac adnodau a ddefnyddir yn amrywiol wasanaethau'r Eglwys Anglicanaidd, yn cynnwys Yr Eglwys yng Nghymru. Ymddangosodd y cyfieithiad cyntaf yn 1567 gan William Salesbury.

Cyfieithodd Salesbury y darnau litwrgïaidd o'r fersiwn Saesneg a geir yn *The Book of Common Prayer*, ond cyfieithodd y darnau ysgrythurol yn uniongyrchol o'r testunau Beiblaidd gwreiddiol. Roedd eisoes wedi cyfieithu rhan o'r *Book of Common Prayer* a'i chyhoeddi yn 1551 - gyda rhannau o'r ysgrythurau hefyd - yn y gyfrol *Kynniver Llith a Ban*.

Yn 1599 cafwyd argraffiad newydd gan yr Esgob William Morgan mewn Cymraeg llawer mwy dealladwy (diolch yn rhannol i ddiwygio orgraff unigryw Salesbury).

Cafwyd argraffiad newydd arall yn 1620, yn ffrwyth gwaith gan y Dr John Davies (Mallwyd) yn bennaf, er iddo gael ei gyhoeddi dan enw'r Esgob Richard Parry. Yn 1710 cyhoeddodd Ellis Wynne argraffiad newydd yn ei dro.

Erbyn heddiw mae'r hen *Lyfr Gweddi Gyffredin* wedi cael ei ddisodli gan fersiynau newydd, ond mae'n dal i gael ei ddefnyddio'n achlysurol.

## Llyfryddiaeth 
*Melville Richards a Glanmor Williams, *Llyfr Gweddi Gyffredin 1567* (Caerdydd, 1965)

Categori:Anglicaniaeth yng Nghymru
Categori:Llenyddiaeth Gristnogol Cymru
Categori:Llyfrau 1567
Categori:Llyfrau 1599
Categori:Llyfrau 1620
Categori:Llyfrau 1710
Categori:Llyfrau'r 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau'r 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau'r 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Cymraeg yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymraeg yr 17eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymraeg y 18fed ganrif
Cyffredin, Llyfr Gweddi
Categori:William Salesbury
Stranraer

Tref a phorthladd yn awdurdod unedol Dumfries a Galloway, yr Alban, yw **Stranraer** (Gaeleg yr Alban: *An t-Sròn Reamhar*; Sgoteg: *Stranrawer*).

Y ddinas agosaf ydy Glasgow sy'n 118&nbsp;km i ffwrdd.

250px|bawd|dim|Stranraer

Mae Stranraer yn gorwedd ar gilfach môr Loch Ryan. I'r gorllewin mae bryniau isel hir Rinnau Galloway (*Rinns of Galloway*) yn ei chysgodi. Mae priffyrdd yn cysylltu'r dref â Girvan ac Ayr i'r gogledd a Newton Stewart a Dumfries i'r dwyrain. O'r porthladd mae gwasanaethau llong fferi yn cysytllu'r dref a Belffast, Gogledd Iwerddon. O borthladd Cairnryan, ar lan Loch Ryan tua 5 milltir o'r dref, mae gwasanaeth fferi arall yn rhedeg i Larne, Gogledd Iwerddon. Dyma ganolfan weinyddol Gorllewin Galloway.

Tua 6 milltir i'r de-ddwyrain o Stranraer ceir pentref Dunragit a Rhos Dunragit. Credir fod yr enw Dunragit yn tarddu o'r enw *Din Reged* ("Caer Reged") a oedd yn ganolfan bwysig yn nheyrnas Rheged, un o deyrnasoedd Brythonaidd yr Hen Ogledd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Stranraer boblogaeth o 10,590.

## Enwogion
* Jane Taylour (1827–1905), ffeminist a swffragét

## Cyfeiriadau

Categori:Trefi Dumfries a Galloway