open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Glannau Dyfrdwy

Ardal arfordirol yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ar lan Afon Dyfrdwy ac o gwmpas ei haber yw **Glannau Dyfrdwy** (Saesneg *Deeside*). Yn ddaearyddol mae'n cynnwys arfordir gorllewinol penrhyn Cilgwri yng Ngogledd-orllewin Lloegr.

Mae'r ardal yn gytref ddiwydiannol o drefi a phentrefi yn Sir y Fflint ger y ffin rhwng Cymru a Lloegr, ac yn gorwedd ar ddwy ochr y darn camlasedig o Afon Dyfrdwy sy'n llifo o Gaer i mewn i Aber Dyfrdwy. Mae'r aneddiadau hynny'n cynnwys Cei Connah, Shotton, Queensferry, Aston, Garden City, Sealand, Brychdyn, Bretton, Penarlâg, Ewlo, Mancot, Pentre, Saltney a Sandycroft.

[240px|bawd|dim|Glannau Dyfrdwy o [West Kirby, Cilgwri, gyda Bryniau Clwyd yn y pellter]]

bawd|dim|240px|Yr hen bont

## Gweler hefyd
*Ysbyty Cymunedol Glannau Dyfrdwy

Categori:Aberoedd Cymru
Categori:Aberoedd Lloegr
Categori:Cilgwri
Categori:Sir y Fflint
Arbutus

Genws o blanhigion blodeuol yn nheulu'r Ericaceae yw ***Arbutus***. Mae'n cynnwys sawl rhywogaeth o goed a llwyni bythwyrdd a geir mewn rhanbarthau tymherus, cynnes yng Ngogledd America, Gorllewin Ewrop ac o gwmpas y Môr Canoldir.

[240px|chwith|bawd|Ffrwyth y [mefusbren (*Arbutus unedo*)]]

Categori:Ericaceae
Categori:Coed
Tiberius

**Tiberius Caesar Augustus** neu **Tiberius** (16 Tachwedd 42 CC – 16 Mawrth 37 OC) oedd ail Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd **Tiberius Claudius Nero**. Bu'n ymeradwr o 18 Medi 14 OC hyd ei farwolaeth.

Roedd yn fab i Tiberius Claudius Nero a Livia Drusilla, ac yn frawd i Drusus. Ail-briododd ei fam ag Augustus ar ôl cael ysgariad oddi wrth dad Tiberius, a thrwy fod yn fab maeth i Augustus, etifeddodd Tiberius yr ymerodraeth.

Bu blynyddoedd cyntaf teyrnasiad Tiberius yn llwyddiannus; sefydlogwyd y ffin yn Germania a dangosodd ei hun yn weinyddwr galluog. Fodd bynnag, gwaethygodd y berthynas rhyngddo ef ac aelodau'r Senedd. Yn y flwyddyn 27 OC, aeth yr ymerawdwr i fyw i ynys Capri, ar yr arfordir gerllaw Napoli. Daeth pennaeth Gard y Praetoriwm, Lucius Aelius Seianus, yn ddylanwadol iawn. Ceisiodd Seianus droi Tiberius yn erbyn ei deulu, iddo ef ei hyn gael ei enwi fel ei etifedd, ond dienyddiwyd ef yn 31 OC. Gwnaeth brad ei gyfaill Seianus i'r ymerawdwr, oedd eisoes yn ddrwgdybus o'r Senedd, yn fwy drwgdybus byth, a dienyddiwyd nifer o Seneddwyr a gwŷr amlwg eraill yn ei flynyddoedd olaf.

Bu farw yn Misenum yn 77 oed, a dilynwyd ef gan Caligula.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 42 CC
Categori:Marwolaethau 37
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Augustus

**Augustus** (Lladin IMP•CAESAR•DIVI•F•AVGVSTVS 23 Medi 63 CC–19 Awst 14 OC) oedd Ymerawdwr cyntaf Rhufain. Ganwyd **Gaius Octavianus**, a elwir hefyd **Octavian**. Bu'n ymeradwr o 16 Ionawr 27 CC hyd ei farwolaeth. Ni ddefnyddiai Augustus y gair "Imperator", gan ddewis ei alw ei hun yn *Princeps*.

Ganed ef yn Rhufain neu Velletri ar 23 Medi, 63 CC. Bu farw ei dad yn 58 CC pan oedd Augustus yn bedair oed. Roedd yn berthynas i Iŵl Cesar ac yn 46 CC gwasanaethodd yn y fyddin dan Cesar yn Hispania (Sbaen).

Wedi i Cesar gael ei lofruddio yn 44 CC, datgelwyd yn ei ewyllys ei fod wedi nodi Octavius fel ei etifedd. Cymerodd Octavius yr enw *Gaius Julius Caesar*. Ymunodd mewn cynghrair a Marcus Antonius a Marcus Aemilius Lepidus a chodwyd byddin i wrthwynebu y blaid oedd wedi llofruddio Cesar, oedd yn cael ei harwain gan Marcus Junius Brutus a Gaius Cassius. Wedi gorchfygu Brutus a Cassius ym Mrwydr Philippi, datblygodd cweryl rhwng Octavius a Marcus Antonius, oedd yn cael ei gefnogi gan Cleopatra, brenhines yr Aifft. Gorchfygwyd Antonius a Cleopatra ym Mrwydr Actium, a daeth Octavius yn unig reolwr yr ymerodraeth.

Cymerodd yr enw "Augustus" a'r teitl "Princeps". Dangosodd allu gwleidyddol anghyffredin i gadarnhau ei safle tra'n cadw llawer o nodweddion y cyfnod gweriniaethol, megis y Senedd. I bob golwg, y Senedd oedd yn rheoli Rhufain, ond mewn gwirionedd gan Augustus yr oedd y grym. Cymerodd rai blynyddoedd i ddatblygu fframwaith ar gyfer rheoli'r ymerodraeth. Ni dderbyniodd swydd *dictator* fel Iŵl Cesar pan gynigiwyd hi iddo gan bobl Rhufain. Rhoddodd y Senedd hawliau tribwn y bobl a censor iddo am oes, a bu'n gonswl hyd 23 OC. Yn rhannol, deilliai ei rym o'r ffaith mai ef oedd a rheolaeth dros y fyddin, ond deilliai hefyd o'i *auctoritas* (awdurdod) ef ei hun.

Er gwaethaf yr ymladd ar ffiniau'r ymerodraeth, dechreuodd teyrnasiad Augustus gyfnod o heddwch oddi mewn i'r ymerodraeth ei hun, y *Pax Romana* ("Heddwch Rhufeinig"). Heblaw am flwyddyn o ryfel cartref yn 69 OC, parhaodd hwn am dros ddwy ganrif.

Bu Augustus farw ar 19 Awst 14 OC, a dilynwyd ef gan Tiberius. Cafodd mis Awst ei enwi ar ei ôl.

200px|bawd|dim|Cerflun efydd o Augustus yn Amgueddfa Archaeolegol Athen

Categori:Genedigaethau 63 CC
Categori:Marwolaethau 14
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Bae Caerdydd

:*Mae Bae Caerdydd hefyd yn drawsenw am Gynulliad Cenedlaethol Cymru.*
300px|bawd|Bae Caerdydd heddiw
Ardal yng Nghaerdydd, prifddinas Cymru, yw **Bae Caerdydd**. Roedd porthladd Caerdydd yn cael ei adnabod fel Tiger Bay, ac ar un adeg hwn oedd un o borthladdoedd mwyaf prysur y byd. Ar ôl cyfnod hir o ddirywiad, mae'r ardal wedi cael ei hadnewyddu ac yn cael ei hadnabod fel 'Bae Caerdydd'. Ond mae llawer o bobol leol yn dal i'w alw e'n Tiger Bay o hyd.
Mae'r ardal yn boblogaidd ar gyfer y celfyddydau, bywyd nos ac adloniant. Daw'r twf aruthrol yma ar ôl adeiladu morglawdd ar draws y bae, gan greu llyn enfawr. Roedd hyn yn ddadleuol iawn ar y pryd, ac yr oedd hefyd yn ofid fod y gymuned leol a oedd yn bodoli yn Tiger Bay yn cael ei chwalu.

## Y Cynllun Datblygu
Yn 1987, sefydlwyd Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd er mwyn adfywio'r dociau, De Caerdydd a Phenarth a oedd yn dirywio.

Ei datganiad oedd: *To put Cardiff on the international map as a superlative maritime city which will stand comparison with any such city in the world, thereby enhancing the image and economic well-being of Cardiff and Wales as a whole*.

Gosodwyd rhai nodau ar gyfer yr ail datblygu:
*Datblygu a hybu ardal efo amgylchedd arbennig i bobl fyw, gweithio a hamddena ynddo.
*Ail-gysylltu'r CBD (*canol busnes dref*) efo'r bae.
*Dod a datblygiadau i greu gwaith a fydd yn adlewyrchu gobeithion a dyheadau'r cymunedau lleol.
*I wneud yn siŵr fod yr ardal yn cael ei weld yn ganolfan arbenigrwydd yn y maes ailddatblygiad trefol.

Ailddatblygwyd yr ardal efo chymysgedd canmoliaethus o dai, tir agored, masnachau, ardaloedd manwerthu, canolfeydd hamdden, a datblygiad diwydiannol. Canolbwynt y prosiect oedd y morglawdd i greu llyn dŵr croyw ac ardal ymyl dŵr fwyaf Ewrop.

Er mwyn cyrraedd yr holl nodau, gosodwyd targedau:
*Creu morglawdd ar draws y bae i holltir llanw.
*Ail gysylltu'r bae â'r ddinas efo rodfa gyda choed ar ei hyd.
*Creu 30,000 swydd newydd.
*Darparu 4 miliwn troedfedd sgwâr o adeiladau ar gyfer swyddfeydd.
*Darparu 5 miliwn troedfedd sgwâr o le diwydiannol.
*Darparu 6 mil o dai newydd.
*Darparu De Caerdydd gyda ffordd gyswllt i gysylltu'r ddwy ochor gyda'r M4.

## Y 2000'au
Daeth Corffolaeth datblygu Bae Caerdydd i ben yn y flwyddyn 2000. Cyngor Caerdydd sydd yn gyfrifol am y datblygiadau pellach.

Ym Mae Caerdydd yr ymsefydlodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru, ac yno mae Canolfan y Mileniwm sydd yn gartref i Urdd Gobaith Cymru ac Opera Cenedlaethol Cymru.

Mae'r Eglwys Norwyaidd yn y bae, ar un o geiodd yr hen ddociau, lle cafodd yr awdur Roald Dahl ei fedyddio.

Delwedd:Ybae01LB.jpg|Canolfan y Mileniwm
Delwedd:Ybae02LB.jpg|Canolfan y Mileniwm
Delwedd:Ybae03LB.jpg|To'r Cynulliad gyda'r nos
Delwedd:Ybae04LB.jpg|Yr eglwys Norwyaidd
Delwedd:Ybae05LB.jpg|Roald Dahl Plass
Delwedd:Ybae06LB.jpg|Y cynulliad

## Gweler hefyd
* Tiger Bay
* Bae Copr Abertawe

## Cyfeiriadau
Caerdydd
Categori:Daearyddiaeth Caerdydd
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:Tre-biwt
Dyfedeg

**Y Ddyfedeg** yw'r dafodiaith Gymraeg a sieredir yn Nyfed, de-orllewin Cymru. Diweddar yw'r gair ei hun (o'r Lladin *Dimetia* 'Dyfed', a'r Saesneg *Demetian* 'Dyfedeg') ond mae'r Ddyfedeg yn un o brif dafodieithoedd y Gymraeg a chanddi hanes hir.

## Llyfryddiaeth
*W. Meredith Morris, *A Glossary of the Demetian Dialect of North Pembrokeshire (with Special Reference to the Gwaun Valley)* (Tonypandy, 1910)
*Alan R. Thomas, *The Linguistic Geography of Wales* (Caerdydd, 1973)

## Gweler hefyd
*Cymraeg y De
*Ffin ieithyddol Sir Benfro

Categori:Dyfed
Dyfedeg
Cymraeg y gogledd

**Cymraeg y Gogledd** yw'r Gymraeg a sieredir yn y rhan fwyaf o Ogledd Cymru a rhannau gogleddol Canolbarth Cymru. Nid yw'n dafodiaith ynddi'i hun ond yn hytrach grŵp o dafodieithoedd sydd gyda'i gilydd yn ffurffio un o ddwy gangen dafodieithol y Gymraeg (Cymraeg y de yw'r llall).

Rhennir Cymraeg y Gogledd yn ddwy brif dafodiaith, sef Gwyndodeg a Phowyseg. Mae gan y ddwy dafodiaith hyn eu hymraniadau hwythau yn ogystal. Sylwer hefyd mai dosbarthiad cyffredinol yw hyn. Mewn rhai pethau mae'r Bowyseg a'r Ddyfedeg yn fwy agos i'w gilydd nag y maen nhw i'r Wyndodeg ar y naill law a'r Wenhwyseg ar y llall; yn wir mai'r Wyndodeg a'r Wenhwyseg yn rhannu sawl nodwedd â'i gilydd, e.e. *petha* am y gair 'pethau' (ond *pethe* yn y Bowyseg a'r Ddyfedeg).

## Nodweddion cyffredinol
Efallai y nodwedd amlycaf yw'r ffurfiau ar eiriau cyffredin sy'n arbennig i'r gogledd. Y pwysicaf yw'r defnydd o'r *o* a *fo* am y rhagenwau *e* a *fe* yn y de. Mae teitl y rhaglen gomedi adnabyddus *Fo a Fe* gan Ryan a Ronnie yn adlewyrchu'r rhaniad ieithyddol sylfaenol hyn.

## Llyfryddiaeth
*Alan R. Thomas, *The Linguistic Geography of Wales* (Caerdydd, 1973)

## Gweler hefyd
*Y Bowyseg
*Y Wyndodeg
**Tafodiaith Môn
**Tafodiaith Arfon
**Tafodiaith Llŷn ac Eifionydd
**Tafodiaith Meirionnydd

Categori:Gogledd Cymru
Categori:Tafodieithoedd y Gymraeg
Galba

**Servius Galba Caesar Augustus** neu **Galba** (24 Rhagfyr 3 CC – 15 Ionawr 69 OC) oedd chweched Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd **Servius Sulpicius Galba**. Roedd yn un o bedwar ymerawdwr yn ystod Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr (69 OC).

Ganed Galba yn Tarracina, o deulu bonheddig. Yn ystod teyrnasiad Caligula daeth yn bennaeth ar fyddin Germania Superior. Cymerodd ran yng ngoresgyniad Prydain dan Claudius. Dan yr ymerawdwr Nero daeth yn Rhaglaw ar dalaith Hispania Tarraconensis yn Sbaen. Pan laddodd Nero ei hun yn 68 OC wedi gwrthryfel yn ei erbyn, penderfynodd y Senedd alw Galba i fod yn ymerawdwr.

Roedd Galba yn 71 oed ac yr oedd ei ddau fab wedi marw o'i flaen. Roedd felly yn bwysig ei fod yn dewis ei olynydd yn fuan. Roedd Marcus Salvius Otho wedi gobeithio cael ei ddewis ond yn y diwedd penderfynodd Galba enwi Lucius Calpurnius Piso Frugi Licinianus. Oherwydd hyn cynllwyniodd Otho yn erbyn Galba, a pherswadiodd y milwyr yng ngarsiwn Rhufain i'w gyhoeddi ef yn ymeradwr. Lladdwyd Galba gan rai o'r milwyr, a dilynwyd ef gan Otho.

Categori:Genedigaethau 3 CC
Categori:Marwolaethau 69
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Cymraeg y de

**Cymraeg y De** yw'r Gymraeg a siaredir yn y rhan fwyaf o dde a de-orllewin Cymru ac yn rhannau deheuol Canolbarth Cymru. Nid yw'n dafodiaith ynddi'i hun ond yn hytrach grŵp o dafodieithoedd sydd gyda'i gilydd yn ffurffio un o ddwy gangen dafodieithol y Gymraeg (Cymraeg y gogledd yw'r llall).

Rhennir Cymraeg y de yn ddwy brif dafodiaith, sef Y Wenhwyseg a'r Ddyfedeg.

## Llyfryddiaeth
*Alan R. Thomas, *The Linguistic Atlas of Wales* (Caerdydd, 1973)

## Gweler hefyd
*Dyfedeg
*Gwenhwyseg

Categori:De Cymru
Categori:Tafodieithoedd y Gymraeg
Powyseg

**Y Bowyseg** yw'r dafodiaith Gymraeg a siaredir yng ngogledd-ddwyrain Cymru a rhan sylweddol o'r Canolbarth. Mae'n cymryd ei henw o'r hen deyrnas Powys ac mae ei thiriogaeth yn cyfateb yn fras i diriogaeth y deyrnas honno ar ei hanterth. Ymddengys mai cymharol ddiweddar yw'r gair ei hun (mae'r enghreifftiau cynharaf i'w cael yng ngwaith ieithyddwyr o'r 18g) ond mae'r Bowyseg yn un o brif dafodieithoedd y Gymraeg a chanddi hanes hir. Gyda'r Wyndodeg mae hi'n rhan o deulu tafodieithol Cymraeg y gogledd.

## Llyfryddiaeth
*Alan R. Thomas, *The Linguistic Geography of Wales* (Caerdydd, 1973)

## Gweler hefyd
*Cymraeg y gogledd

Powyseg
Powyseg
Claudius

**Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus** neu **Claudius** (1 Awst 10 CC – 13 Hydref 54) oedd pedwerydd Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd **Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus**. Bu'n ymeradwr o 24 Ionawr 41 hyd ei farwolaeth.

Ganed ef yn Lugdunum (dinas Lyon yn Ffrainc heddiw), yn fab i Drusus ac Antonia Minor. Ef oedd yr ymerawdwr cyntaf i gael ei eni tu allan i'r Eidal.

Mae'n ymddangos fod Claudius yn dioddef o ryw fath o anabledd, ac o'r herwydd nid oedd ei deulu'n awyddus iddo gael gyrfa gyhoeddus. Pan fu farw Augustus yn 14 gofynnodd Claudius i'r ymerawdwr newydd, Tiberius am gael dechrau gyrfa gyhoeddus, ond ni chaniatawyd iddo. Cafodd fwy o amlygrwydd pan ddaeth Caligula yn ymerawdwr ar ôl marw Tiberius, ond dywedir fod Caligula yn hoffi cael hwyl am ei ben. Ar 24 Ionawr 41, llofruddiwyd Caligula. Aeth Claudius i ymguddio, ond darganfuwyd ef gan rai o'r milwyr a'i gyhoeddi'n ymerawdwr.

Ymestynnodd Claudius ffiniau'r ymerodraeth yn sylweddol, gan ychwanegu Thrace, Mauretania, Noricum, Pamphylia, Lycia a and Iudaea yn ogystal â choncro Prydain. Yn 43, gyrrodd Claudius Aulus Plautius gyda pedair lleng i Brydain i'w hychwanegu at yr ymerodraeth.

Bu farw Claudius ar 13 Hydref 54. Credir iddo gael ei wenwyno, a bod gan ei wraig Agrippina ran yn y cynllwyn. Dilynwyd ef gan Nero, mab Agrippina o briodas flaenorol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 10 CC
Categori:Marwolaethau 54
Categori:Pobl o Lyon
Categori:Ymerodron Rhufeinig
The Day of the Triffids

Nofel gan John Wyndham yw ***The Day of the Triffids*** (*Dydd y Triffidau*).

Categori:Nofelau 1951
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelau Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau arswyd Saesneg o Loegr
Categori:Nofelau gwyddonias Saesneg o Loegr
Categori:Nofelau ôl-apocalyptaidd Saesneg o Loegr
Categori:Nofelau am blanhigion
Tudno (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw **Tudno**:

*Tudno, nawddsant Llandudno
*Thomas Jones (Tudno), 'Tudno', bardd ac offeiriad o Llandudno
*Eglwys Tudno, eglwys hynafol ar y Gogarth, Llandudno
*Tudno FM, gorsaf radio cymunedol ardal Llandudno 
*USS Tudno, llong ryfel Americanaidd
*St Tudno, llong arall
Papurau newydd Cymraeg

Cafwyd cylchgronau Cymraeg mor gynnar â chanol y 18g ond bu rhaid aros tan y 19g i weld y **papurau newydd Cymraeg** go iawn cyntaf.

## Y bedwaredd ganrif ar bymtheg
Roedd gan Thomas Gee ran allweddol yn natblygiad y wasg Gymraeg yn y 19g. Ei gyfraniad unigol pwysicaf efallai oedd cyhoeddi *Baner Cymru* yn 1857 (*Baner ac Amserau Cymru* ar ôl hynny, newyddiadur mwyaf dylanwadol ei ddydd.

## Yr ugeinfed ganrif
Torrai sawl llenor Cymraeg ei yrfa ym myd newyddiaduraeth Cymru, gan gynnwys T. Gwynn Jones, Dic Tryfan ac E. Morgan Humphreys ill dau ar staff *Y Genedl* yng Nghaernarfon, a Saunders Lewis.

## Y sefyllfa heddiw
*Y Byd* oedd i fod y papur newydd dyddiol Cymraeg cyntaf, ond fe fethodd i gael digon o arian i gyhoeddi. Caiff *Y Cymro* ei gyhoeddi'n wythnosol. Mae papurau bro – papurau cymunedol a gaiff eu hysgrifennu gan wirfoddolwyr – wedi dod yn brif nodwedd diwylliant newyddiaduro Cymru yn ystod y tri degawd diwethaf.

Ar-lein ceir gwefan Golwg360 sy'n cynnwys adrannau newyddion o Gymru, gwledydd Prydain a'r byd yn ogystal â newyddion chwaraeon a.y.b.

## Llyfryddiaeth
*E. Morgan Humphreys, *Y Wasg Gymraeg* (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1944). Arolwg byr ond defnyddiol, *Cyfres Pobun*.
*T.M. Jones, ''Llenyddiaeth Fy Ngwlad: Hanes y Newyddiadur a'r Cylchgrawn Cymreig yng Nghymru, America ac Awstralia* (Treffynnon, 1893). Er ei bod wedi dyddio erys y gyfrol yn ffynhonnell werthfawr ar hanes cynnar y wasg Gymreig yn ddwy iaith.
*Huw Walters, *Llyfryddiaeth Cylchgronau Cymreig 1735-1850/Bibliography of Welsh Periodicals 1735-1850* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1984)
*Huw Walters, *Llyfryddiaeth Cylchgronau Cymreig 1851-1900/Bibliography of Welsh Periodicals 1851-1900'' (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2004)
*Cyhoeddi papurau newydd yng Nghymru o wefan Newsplan Cymru (adalwyd 3 Hydref, 2007)

## Gweler hefyd
*Hugh Hughes (arlunydd)
*Cylchgronau Cymraeg
*Papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor
*Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
*Hen bapurau newydd Cymreig  (Cymraeg a Saesneg): 4.5 miliwn o erthyglau a 420,000 o dudalennau (Awst 2013) ar-lein, am ddim, ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru


Cymraeg
Categori:Y wasg Gymraeg
Thomas Jones (Tudno)

:*Gweler hefyd Tudno (gwahaniaethu)*

Llenor, bardd, newyddiadurwr ac offeiriad o Gymru oedd **Thomas Jones** neu **Tudno** (28 Ebrill 1844 – 8 Mai 1895), a aned yn Llandudno, yn yr hen Sir Gaernarfon (Conwy heddiw).

## Bywgraffiad
Ei athrawon barddol oedd Creuddynfab, Richard Parry (Gwalchmai) ac Elis Wyn o Wyrfai.

Yn ystod ei yrfa fel newyddiadurwr gofalodd am y *Llandudno Directory* lleol ac yn ddiweddarach ymunodd â bwrdd golygyddol y *Carnarvon and Denbigh Herald* ac ymsefydlu yng Nghaernarfon. Symudodd i weithio ar y cylchgrawn *Y Llais* ym Mangor a daeth yn adnabyddus am ei ysgrifau doniol dan y pennawd *Dyddlyfr Dafydd Davies*.

Aeth yn offeiriad yn 1883 a gwasanaethai mewn sawl tref ledled gogledd Cymru, gan gynnwys Llanrwst. Roedd yn eisteddfodwr mawr ac enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890 am ei awdl "Y Llafurwr". Cyfieithodd waith Thomas Gray a chyfansoddodd gerdd arwrol i Owain Glyndŵr. Dyma ddarn ohono:

Wladgarwyr dewr dadweiniwch gledd --
:Ymladdwch wrth ei garn;
A gwaed eich bron cysegrwch fedd
:Cyn bod i Drais yn sarn.

Bu farw yn ganol oed yn 1895, tra yn ei Landudno annwyl. Fe'i claddwyd ym mynwent Eglwys Tudno, ar lethrau'r Gogarth uwchben y môr.

## Llyfryddiaeth
*David Rowlands (gol.), *Telyn Tudno* (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1897). Casgliad o'i gerddi sy'n cynnwys bywgraffiad gan ei hen gyfaill Rowlands (Dewi Môn).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1895
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Landudno
Categori:Prifeirdd
O Gors y Bryniau

Cyfrol o storïau byrion gan y llenor Kate Roberts yw **O Gors y Bryniau**. Fe'i cyhoeddwyd gan Hughes a'i Fab, Wrecsam, yn 1925. Hon oedd y gyfrol gyntaf i Kate Roberts gyhoeddi dan ei henw ei hun (cyhoeddasai ddrama dan y ffugenw 'Margaret Price' yn 1923).

## Cynnwys
Ceir naw stori fer yn y gyfrol: 'Y Man Geni', 'Prentisiad Huw', 'Hiraeth', 'Yr Athronydd', 'Newid Byd', 'Y Llythyr', 'Pryfocio', 'Y Wraig Weddw', a 'Henaint'. Merch ifanc 23 oed oedd Kate pan ysgrifennodd y storïau hyn ac mae ffresni a dychymyg ieuenctid yn perthyn iddyn nhw. Maen nhw'n agosach i'r traddodiad gwerinol lleol, i ryw raddau, na'i gwaith mwy caboledig diweddarach. Cyflwynodd yr awdures y gyfrol 'i goffadwriaeth Richard Hughes Williams' (Dic Tryfan), meistr arall ar y stori fer o'r un ardal.

## Beirniaid cyfoes
*"Rhaid inni edrych ar y llyfr hwn fel carreg filltir bwysig yn ein twf llenyddol... mae 'O Gors y Bryniau' wedi bwrw holl storïau byrion Cymru hyd yn hyn i'r cysgod." (W. J. Gruffydd yn *Y Llenor*).
*"Y mae llyfr fel hyn yn llawn o chwerthin a dagrau, a holl brofiadau bywyd o ran hynny... Dyma awdures sy feistes ar ei chrefft, wrth y safonau gorau. Fel y maent y gwêl hi bethau, ac ni thwyllir moni gan yr olwg ar y wyneb." (T. Gwynn Jones yn *Y Darian*.

## Llyfryddiaeth
### Argraffiadau
**O Gors y Bryniau* (Wrecsam, 1925; ail arg. 1926; 3ydd arg. 1932)

### Astudiaethau
*Alun T. Lewis, "Crefft y Storïau Byrion", yn *Kate Roberts: Cyfrol Deyrnged*, gol. Bobi Jones (Dinbych, 1969)

Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Categori:Gweithiau Kate Roberts
Categori:Llyfrau Cymreig 1925
Llandwrog

Pentref a chymuned ger Caernarfon, Gwynedd, yw **Llandwrog** (). Mae ar yr A499 hanner ffordd rhwng Caernarfon a Chlynnog. Yn ymyl y pentref ceir Parc Glynllifon, hen blasdy mawr sydd bellach yn ganolfan i weithgareddau o bob math. I'r gogledd mae Morfa Dinlle a'i draeth braf a Bae'r Foryd, lle rhed Afon Gwyrfai i'r môr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae'r pentref wedi bod yn gartref i Gwmni Recordiau Sain ers iw stiwdio recordio cyntaf agor ar fferm Gwernafalau yn 1975.

## Yr eglwys
Mae'r eglwys yn gysegredig i Sant Twrog. Yn ôl traddodiad cafodd ei sefydlu gan y sant yn y 6g. Yn anffodus dydi'r hen eglwys ddim yn sefyll bellach. Codwyd un newydd yn ei lle yn 1860. Cedwir rhai o'r cofebion i Wyniaid a Glyniaid Glynllifon yn yr eglwys newydd; maen nhw i gyd yn perthyn i'r 18g.

Sant Twrog Eglwys St Twrog's Church, Llandwrog 02.jpg
Sant Twrog Eglwys St Twrog's Church, Llandwrog 12.jpg
Sant Twrog Eglwys St Twrog's Church, Llandwrog 31.jpg
Sant Twrog Eglwys St Twrog's Church, Llandwrog 40.jpg
Sant Twrog Eglwys St Twrog's Church, Llandwrog 48.jpg

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* John Parry (1775-1846), awdur *Rhodd Mam*.
* Caio P. Peisley - Brenin Sir Gaernarfon yn y 1200au cynnar.

## Atyniadau eraill
*Caer Belan - Caer o'r cyfnod Napoleonaidd ar lan Afon Menai
*Dinas Dinlle - Caer Geltaidd ym Morfa Dinlle ar lan y môr, a gysylltir â Phedair Cainc y Mabinogi.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Dyffryn Nantlle

Categori:Oes y Seintiau yng Nghymru
Categori:Pentrefi Gwynedd
James James

bawd|Cerflun ym Mharc Ynysangharad.

Telynor a cherddor o ardal Pontypridd oedd **James James** neu **Iago ap Ieuan** (4 Tachwedd 1832 – 11 Ionawr 1902). Ef oedd yn gyfrifol am gyfansoddi'r dôn *Glan Rhondda*. Adnabyddir y dôn hon yn well heddiw fel 'Hen Wlad fy Nhadau'. Cyfansoddwyd y dôn ym mis Ionawr, 1856. Ei dad, Evan James ('Ieuan ab Iago'; (1809-1878)) oedd awdur y geiriau.

Fe'i ganed yn nhafarn yr *Ancient Druid* ger Bedwellte, Caerffili.

Mae cerflun ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd ar ffurf dau berson i gynrhychioli'r awen o Gerddoriaeth a Barddoniaeth, i goffau James James, a'i dad.

Defnyddir yr un dôn ar gyfer anthem Llydaw. 

bawd|dim|400px|Y copi cynharaf o *Hen Wlad fy Nhadau* (1856) yn llaw James James

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1902
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Telynorion o Gymru
Rhestr ysgolion uwchradd yng Nghymru

Dyma restr o ysgolion uwchradd Cymru, wedi eu rhestru yn ôl Awdurdod Addysg Lleol.

## Ysgolion yn ôl AALl 
### Abertawe
### Bro Morgannwg
### Caerdydd
### Caerffili
### Caerfyrddin
### Castell-nedd Port Talbot
### Ceredigion
### Conwy
### Sir Ddinbych
### Sir y Fflint
### Gwynedd
### Sir Benfro
### Powys
### Rhondda Cynon Taf
### Torfaen
### Wrecsam
### Ynys Môn
## Cyfeiriadau 
*Sir y Fflint
*Wrecsam 


Ysgolion uwchradd yng Nghymru
Ysgolion uwchradd yng Nghymru
Afon Cynfal

Afon fynyddig ym Meirionnydd, de Gwynedd, Cymru, yw **Afon Cynfal**. Mae'n dwyn cysylltiad â sawl traddodiad llên gwerin. Mae hi'n rhedeg o gyffiniau'r Migneint i ymuno ag Afon Dwyryd. Ei hyd yw tua wyth milltir.

## Cwrs
Mae Afon Cynfal yn tarddu ar y Migneint, y tir corsiog uchel agored rhwng Ffestiniog ac Ysbyty Ifan. Mae'n cychwyn ei thaith fel Nant y Pistyll-gwyn, hanner milltir i'r de o Lyn Conwy yng nghysgod Graig-goch (588m). Ar ôl llifo am filltir heibio i'r Garnedd a Charreg y Foel-gron mae hi'n mynd dan bont fach ar y B4407. Daw ffrwd fach Afon Gam i mewn iddi o'i tharddle ar y Migneint. O fewn chwarter milltir mae afon fach arall, Nant y Groes, yn ymuno â hi ger Pont yr Afon Gam; tarddle'r afonig honno yw corsdir ar y Migneint ger Llyn y Dywarchen.

Fymryn is i lawr o'r bont mae'r afon yn llifo trwy Geunant Cynfal, ceunant ddwfn lle ceir Rhaeadr-y-cwm; llecyn deniadol yw hyn a chyrchfa poblogaidd. Llifa'r afon yn ei blaen rhwng bryniau coediog i lawr i Bont Newydd lle mae priffordd yr A470 yn ei chroesi. Filltir yn is i lawr mae Rhaeadr Cynfal. Yno y ceir Pwlpud Huw Llwyd a gysylltir â'r bardd-ddewin enwog hwnnw. Dywedir ei fod yn mynd yno liw nos i fyfyrio ac i gonsurio ysbrydion. Mae'r Pwlpud tafliad carreg o hen blasdy Cynfal-fawr lle ganwyd Huw Llwyd a'i berthynas Morgan Llwyd o Wynedd, y cyfrinydd a llenor. Llifa'r afon yn ei blaen i ddisgyn yn syrth trwy'r Gellidywyll goediog ac aberu yn Afon Dwyryd ger Pont Tal-y-bont, sy'n cludo'r A496 i Flaenau Ffestiniog.

## Llech Gronw
250px|bawd|chwith|'Llech Gronw' ar lan afon Cynfal.
Llecyn arbennig ar lan Afon Cynfal yw **Llech Gronw** neu **Llech Ronwy**. Hen faen hir â thwll yn ei ganol ydy o, sy'n gorwedd ar ei wastad bellach ar lan yr afon ger Llety Nest yn ymyl y Bont Newydd. Yn ôl traddodiad dyma'r maen a roddodd Gronw Pebr (neu Gronwy Pefr), un o arwyr y Mabinogi, rhyngddo a gwaywffon Lleu Llaw Gyffes. Roedd yn gariad i Flodeuwedd a mynnodd Lleu Llaw Gyffes ddial arno am gysgu â'i arglwyddes a dwyn ei arglwyddiaeth oddi arno. Taflodd waywffon ato ac mi aeth drwy'r garreg a Gronw hefyd, gan ei adael yn gelain. Ceir yr hanes yn y Bedwaredd Gainc (Math fab Mathonwy). Ar ddiwedd yr adran honno o'r chwedl mae'n dweud:
:Ac yna y llas (lladdwyd) Gronwy Bebyr, ac yno y mae y llech ar lan Auon Gynuael yn Ardudwy, a'r twll drwydi. Ac o achaws hynny ettwa y gelwir Llech Gronwy.

Hefyd yn yr ardal mae Bryn Cyfergyr (Bryn Cyfergyd heddiw), y cyfeirir ato yn y Bedwaredd Gainc.

## Darllen pellach
Ceir rhagor am Lech Gronwy a'r chwedl yn nodiadau golygiad Ifor Williams o'r *Pedair Cainc* (Caerdydd, 1930 ac argraffiadau diweddarach).

## Gweler hefyd
*Ceunant Cynfal (SoDdGA)

## Cyfeiriadau
Cynfal
Cynfal
Categori:Ffestiniog
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Maentwrog
Otho

**Marcus Otho Caesar Augustus** neu **Otho** (25 Ebrill 32 OC – 16 Ebrill 69 OC) oedd seithfed Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd **Marcus Salvius Otho**. Roedd yr ail o bedwar ymerawdwr yn ystod Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr (69 OC).

Roedd Otho o hen deulu pendefigaidd yn Etruria. Daeth i amlygrwydd fel un o'r gŵyr ieuanc oedd yn gyfeillion i'r ymerawdwr Nero. Dywedir i Otho gyflwyno ei wraig Poppea Sabina i'r ymerawdwr, ac i Nero syrthio mewn cariad a hi. Gorfodwyd Otho i ysgaru ei wraig a gadael Rhufain, gan ddod yn rhaglaw talaith Lusitania.

Bu Otho yn Lusitania am ddeng mlynedd, a dywedir iddo lywodraethu'n dda. Pan fu gwrthryfel yn erbyn Nero, penodwyd Galba, rhaglaw talaith gyfagos Hispania Tarraconensis, yn ymerawdwr yn ei le, a chefnogwyd ef gan Otho. Dychwelodd Otho i Rufain yng nghwmni Galba, a chan fod yr ymerawdwr newydd yn 71 oed a'i ddau fab wedi marw o'i flaen, yr oedd Otho yn llawn gobaith cael ei ddewis gan Galba fel ei olynydd. Siomwyd ef pan ddewisodd Galba Lucius Calpurnius Piso Licinianus yn olynydd yn Ionawr 69.

Penderfynodd Otho geisio codi gwrthryfel, a daeth i gysylltiad a rhai o filwyr Gard y Praetoriwm. Ar fore y 15 Ionawr aeth Otho i wersyll y Praetoriaid, lle cyhoeddwyd ef yn ymerawdwr. Lladdwyd Galba gan rai o'r milwyr. Fodd bynnag, yn fuan ar ôl dod yn ymerawdwr daeth Otho i wybod bod llengoedd Germania wedi cyhoeddi Vitellius yn ymerawdwr. Enillodd milwyr Otho un fuddugoliaeth dros ran o fyddin Vitellius ger Cremona dan y cadfridog Gaius Suetonius Paulinus. Fodd bynnag cododd amheuaeth am deyrngarwch Suetonius Paulinus, a phan gynghorodd y dylid osgoi brwydr am gyfnod, anwybyddwyd ei farn ac ymosododd milwyr Otho ar y gelyn. Gorchfygwyd llengoedd Otho gan lengoedd Vitellius ym Mrwydr Gyntaf Bedriacum. Roedd Otho ei hun wedi aros ar ôl yn Brixellum i ddisgwyl canlyniad y frwydr, a phan glywodd fod ei fyddin wedi colli'r dydd, penderfynodd ei ladd ei hun yn hytrach na pharhau i ymladd.

Categori:Genedigaethau 32
Categori:Marwolaethau 69
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Vitellius

**Aulus Vitellius** (7 neu 24 Medi 12 neu 15 OC – 20 Rhagfyr 69 OC)  oedd wythfed Ymerawdwr Rhufain. Roedd y trydydd o bedwar ymerawdwr yn ystod Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr (69 OC).

Perthynai Vitellius i deulu amlwg yn Rhufain, a daeth yn Gonswl yn 48 OC. Yn ystod teyrnasiad Nero penodwyd ef yn Broconswl talaith Affrica, Yn 68 OC penododd yr ymerawdwr Galba ef yn bennaeth y fyddin yn nhalaith Germania Inferior. Cynorthwyodd ei filwyr i orchfygu gwrthryfel gan Julius Vindex, ond yr oedd y milwyr yn teimlo nad oeddynt wedi cael y diolch dyledus gan Galba am wneud hyn. Ar 2 Ionawr 69 cyhoeddwyd Vitellius yn ymerawdwr gan ei lengoedd. Yn fuan wedyn cychwynodd y fyddin am Rufain.

Ym Mrwydr Gyntaf Bedriacum, gorchfygodd byddin Vitellius lengoedd Otho, oedd wedi disodli Galba fel ymerawdwr. Yn dilyn hunanladdiad Otho, aeth Vitellius ymlaen i Rufain fel ymerawdwr. Erbyn hyn yr oedd cystadleuydd arall am yr ymerodraeth. Roedd y llengoedd yn nhlaleithiau Judea a Syria wedi cyhoeddi Titus Flavius Vespasianus yn ymerawdwr, a chychwynodd llengoedd y dwyrain tua Rhufain i geisio ennill yr orsedd i Vespasian. Gorchfygwyd llengoedd Vitellius gan fyddin dan arweiniad Antonius Primus yn Ail Frwydr Bedriacum. Aeth byddin Primus ymlaen i Rufain, lle lladdwyd Vitellius. Daeth Vespasian yn ymerawdwr yn ei le.

Categori:Genedigaethau 15
Categori:Marwolaethau 69
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Brymbo

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Brymbo** (). Saif ar gyrion Wrecsam a ward o'r dref honno. 

Mae'r gymuned yn cynnwys y ddau bentref Tanyfron a Bwlchgwyn a sawl pentrefan arall. 

Bu Melin Dur Brymbo yn gyflogwr pwysig yn yr ardal nes iddo gau yn ddiweddar a chafwyd gweithfeydd haearn a glo yno hefyd.

Ceir eglwys yn y pentref, sef Eglwys Fair (1872), a chapel Y Tabernacl Tun (Methodistiaid Saesneg). Trowyd capel gwreiddiol Y Tabernacl yn floc o fflatiau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Yr enw
Yn ei lyfr *Yn Ei Elfen*, mae'r diweddar Athro Bedwyr Lewis Jones yn dangos mai llygriad o'r enw Bryn-baw ydyw Brymbo. Does neb yn gwybod pam y cafodd yr enw.

Cofnodir yr enghraifft gynharaf o'r enw "Brynbaw" mewn dogfen a ysgrifennwyd yn 1391 (cofnodir y Seisnigiad *Brynbawe*), ac mae'r cofnod cynharaf o'r sillafiad cyfoes yn dyddio o 1416. Mae'n bosib mai cyfeirio mae'r enw at domen o wastraff o'r gweithfeydd mwyngloddio gerllaw. Ar y llaw arall, ceir yr enw Brymbo mewn rhannau eraill o Gymru lle nad oes gweithfeydd a mwyngloddio e.e. Brymbo ar gwr Eglwysbach, Sir Conwy. Newidiwyd yr 'n' i 'm' fel a wnaed yn yr enw 'y Bermo'.

## Dyn Brymbo
Yn 1958 gwnaed darganfyddiad archaeolegol pwysig gan weithwyr yn tyllu clawdd, sef gweddillion dyn o Oes yr Efydd a gafodd ei lysenwi yn "Ddyn Brymbo". Tybir iddo farw tua 1600 C.C..

bawd|dim|Bedd Dyn Brymbo; angueddfa Wrecsam

## Pobl o'r Brymbo
Tom Price (1852-1909), Prif Weinidog De Awstralia

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Brymbo gan Alan Owen (Saesneg)
*"Dyn Brymbo" - mynegai Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam

Categori:Archaeoleg Cymru

Categori:Cymunedau Wrecsam
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Twrog

Sant o'r chweched neu'r 7g oedd **Twrog**. Yn ôl yr achau roedd yn fab i Ithel Hael.

## Hanes a thraddodiad
Dywedir iddo sefydlu eglwys yn Llandwrog (ger Caernarfon, Gwynedd). Twrog yw nawddsant Maentwrog ym Meirionnydd (de Gwynedd) hefyd. Yn ogystal mae'n nawddsant Bodwrog ym Môn.

Ym Maentwrog ceir carreg anferth yng ngongl yr eglwys, sy'n wahanol i'r cerrig eraill ynddi, ac a elwir wrth yr enw Maen Twrog. Yn ôl traddodiad taflodd y sant y maen mawr o ben y Moelwynion.

Canol Pentref Llandwrog Village Centre - geograph.org.uk - 607666.jpg|Llandwrog, Caernarfon
Bodwrog Church - geograph.org.uk - 152480.jpg|Eglwys Bodwrog
Eglwys Sant Twrog, Maentwrog St Twrog's church, Maentwrog, Gwynedd, Cymru, Wales 10.JPG|Sant Twrog, Maentwrog

Ei wylmabsant yw 26 Mehefin (hefyd 15 Awst).

## Gweler hefyd
* Eglwys Sant Twrog, Maentwrog
* Llandwrog, Caernarfon
* Maentwrog, Gwynedd

## Cyfeiriadau
Categori:Llandwrog
Categori:Maentwrog
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Trewalchmai
Huw Llwyd

Bardd yn y Gymraeg a milwr oedd **Huw Llwyd** (1568? - 1630?), a aned yng Nghynfal-fawr (filltir i'r de o Ffestiniog) ym mhlwyf Maentwrog yn yr hen Sir Feirionnydd (de Gwynedd heddiw), gogledd Cymru. Roedd Huw yn perthyn i'r un teulu â'r llenor a chyfrinydd Morgan Llwyd. Mae John Gwilym Jones yn ei gynnwys fel cymeriad yn ei ddrama *Hanes Rhyw Gymro*.

## Bywgraffiad
Fel milwr bonheddig gwasanaethai dan Syr Roger Williams yn Ffrainc a'r Iseldiroedd ym myddin yr Iseldirwyr a oedd yn ymladd i ennill rhyddid i'w gwlad oddi ar Sbaen.

Fel bardd canai ar ei fwyd ei hun yn hytrach na fel bardd proffesiynol. Ymhlith ei hoff bynciau oedd dewiniaeth a helwriaeth. Tyfodd i fod yn cymeriad llên gwerin a gysylltid â dewiniaeth. Gelwir craig fawr ger Afon Cynfal yn Bwlpud Huw Llwyd; dywedir ei fod yn mynd yno i synfyfyrio ac i gonsurio ac o'r herwydd tybiai pobl ei fod yn Ddyn Hysbys.

## Cerddi
Ei gerdd fwyaf adnabyddus efallai yw 'Cyngor y Llwynog'. Ymddiddan cellweirus rhwng y bardd a llwynog ydyw, gyda'r llwynog yn cynnig cyngor iddo ar sut i lwyddo yn y byd drwy ddichell.

## Llyfryddiaeth
*Huw Llwyd, 'Cyngor y Llwynog': Thomas Parry (gol.), *Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Rhydychen), cerdd 119.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Dewiniaeth
Categori:Genedigaethau 1568
Categori:Hanes yr Iseldiroedd
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1630
Categori:Maentwrog
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Iestyn ap Gwrgant

**Iestyn ap Gwrgant** (1045-1093) oedd brenin olaf Morgannwg. Roedd yn fab i Gwrgant o Forgannwg. Roedd yn un o ddisgynyddion Arglwyddi Afan.

Daeth Morgannwg o dan ei feddiant yn sgil marwolaeth Caradog ap Gruffudd ym Mrwydr Mynydd Carn yn 1081. Teyrnasodd am ddegawd neu ddau'n unig a chipwyd Morgannwg oddi wrtho gan Robert Fitz Hammo yn y 1090au pan syrthiodd Iestyn mewn brwydr yn erbyn y Normaniaid yn ardal Rhiwbeina (rhan o ddinas Caerdydd heddiw). Wedi'i farwolaeth daeth yr enw 'Iestyn' yn enw poblogaidd drwy Forgannwg a thu hwnt.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1045
Categori:Marwolaethau 1093
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Morgannwg
Ysgol Gymraeg Llundain

Sefydlwyd ysgol Gymraeg yn Llundain yn 1958 i gynnig addysg gynradd ddwyieithog i blant sydd a'u rhieni yn byw ac yn gweithio yn Llundain.

Heddiw mae'r ysgol yn uned sy'n rhan o ysgol Saesneg fwy yn ardal Stonebridge, Brent yng ngogledd-orllewin Llundain.

## Dolenni allanol
*Ysgol Gymraeg Llundain 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Ealing
Categori:Addysg Gymraeg yn Lloegr
Categori:Addysg yn Llundain
Categori:Cymry Llundain
Llundain
Cymraeg Llundain
Vespasian

**Caesar Vespasianus Augustus** neu **Vespasian** (17 Tachwedd 9 OC – 23 Mehefin 79 OC) oedd nawfed Ymerawdwr Rhufain. Ef oedd pedwerydd ymerawdwr Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr (69 OC), a'r unig un o blith y pedwar i fedru cadw ei afael ar yr orsedd. Teyrnasodd hyd ei farwolaeth ar 23 Mehefin 79 OC.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd **Titus Flavius Vespasianus** (TITVS•FLAVIVS•VESPASIANVS) yn Falacrina ar 17 Tachwedd 9 OC, yn aelod o deulu oedd yn weddol gefnog ond ymhell o fod yn amlwg. Ef oedd yr ymerawdwr cyntaf nad oedd yn dod o deulu aristocrataidd. Gwasanaethodd Vespasian fel tribiwn milwrol yn Thrace pan oedd Tiberius yn ymerawdwr, a bu'n Praetor yn y flwyddyn 40 yn ystod teyrnasiad Caligula. Yn 43 a 44 OC, adeg goresgyniad ynys Prydain yn nheyrnasiad Claudius, Vespasian oedd legad y lleng Legio II Augusta. Yn ddiweddarach gwnaed ef yn Gonswl ac wedyn yn Broconswl ar dalaith Affrica.

## Gyrfa 
Pan ddaeth Nero yn ymerawdwr, aeth â Vespasian gydag ef ar daith trwy Wlad Groeg i roi cyfle i'r Groegiaid wrando ar yr ymerawdwr yn canu. Yn anffodus syrthiodd Vespasian i gysgu yn ystod un o berfformiadau Nero, a chollodd ei fri yng ngŵydd yr ymerawdwr. Yn ddiweddarach dewisodd Nero ef i ddelio â gwrthryfel yr Iddewon yn nhalaith Iudaea. Yn dilyn hunanladdiad Nero yn 68 OC, lladdwyd ei olynydd Galba yn 69 OC a chyhoeddwyd Otho yn ymerawdwr, cyn iddo yntau gael ei ddisodli gan Vitellius. Trafododd Vespasian y mater gyda rhaglaw Syria, Gaius Licinius Mucianus, a chyhoeddodd llengoedd Iudea a Syria Vespasian yn ymerawdwr (IMPERATOR•TITVS•FLAVIVS•VESPASIANVS•AVGVSTVS). Cefnogwyd Vespasian hefyd gan y llengoedd ar Afon Donaw dan Marcus Antonius Primus, a'r llengoedd hyn oedd y cyntaf i gyrraedd yr Eidal. Yn Ail Frwydr Bedriacum gorchfygodd byddin Primus lengoedd Vitellius, cyn mynd ymlaen i Rufain a lladd Vitellius ei hun. Fis Awst 69, cafodd ei ddatgan yn ymerawdwr yn Rhufain, dan yr enw Caesar Vespasianus Augustus (IMPERATOR•CAESAR•VESPASIANVS•AVGVSTVS).

Yn wahanol i'r tri ymerawdwr o'i flaen, llwyddodd Vespasian i'w sefydlu ei hun yn gadarn ar yr orsedd, a theyrnasodd am ddeng mlynedd. Vespasian oedd yn gyfrifol am adeiladu'r Colisewm yn Rhufain.

## Bywyd teuluol 
Priododd Vespasian Domitila'r Hynaf, a chawsont dri o blant. Daeth eu dau mab, Titus a Domitian yn ymerawdwyr yn eu tro, ond bu farw eu merch, Domitila'r Ieuengaf yn 45 OC, cyn i Vespasian ddod yn ymerawdwr.

## Marwolaeth Vespasian a pharhad brenhinlin Flavia 
Bu farw Vespasian ar 23 neu 24 Mehefin 79 OC, ger ffynhonnau Aquae Cutiliae. Yn ôl Suetonius, dywedodd Vespasian : "Vae, puto deus fio" (Gwae! Credaf fy mod yn troi'n dduw), gan wneud hwyl ar y traddodiad o dduwioli ymerawdwyr wedi iddynt farw. Yna ddywedodd "Rhaid i ymerawdwr farw ar ei draed," a bu farw wrth geisio sefyll. Roedd yn dioddef o ddolur rhydd. Pennodd ei fab Titus yn olynydd iddo. Olynwyd Titus yn ei dro gan fab ieuengaf Vespasian, Domitian - roedd teulu'r *Flavius* felly mewn grym o 69, pan ddaeth Vespasian yn ymerawdwr tan 96 OC, pan laddwyd Domitian.

Categori:Genedigaethau 9
Categori:Marwolaethau 79
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Categori:Erthyglau llafar
Dili

250px|bawd|Rhan o harbwr Dili

Prifddinas a dinas fwyaf Dwyrain Timor yw **Dili** (neu **Díli**). Gorwedd ar arfordir gogleddol ynys Timor, y mwyaf dwyreiniol o'r Ynysoedd Sunda Lleiaf. Dili yw porth fwyaf Dwyrain Timor a'i phrif ganolfan fasnachol, gyda phoblogaeth o tua 150,000.

## Dolen allanol 
*  Gwybodaeth i ymwelwyr 

Categori:Dinasoedd Dwyrain Timor
Categori:Prifddinasoedd Asia
Bill McLaren

Sylwebydd o Albanwr oedd **Bill McLaren** (16 Hydref 1923 – 19 Ionawr 2010) a ystyriwyd fel 'llais rygbi' ledled y byd tan ei ymddeoliad yn 2002.

Cafodd ei eni yn Hawick.  Roedd yn chwaraewr talentog yn safle'r Blaenasgellwr ar y ca. Chwaraeodd dros dîm 'Hawick first XV' cyn yr Ail Ryfel Byd pan wasanaethodd yn y Royal Artillery yn yr Eidal.

Cafodd dreial ar gyfer tîm cenedlaethol yr Alban yn 1947. Roedd ar fin ennill ei gap cyntaf pan aeth yn sâl gyda'r diciâu a fu bron a'i ladd a gorfodwyd ef i rhoi'r gorau i chwarae. Treuliodd 19 mis mewn *sanitaorium* cyn derbyn cyffur arbrofol a achubodd ei fywyd.

Astudiodd McLaren ymarfer corff yn Aberdeen, a bu'n dysgu mewn amryw o ysgolion o gwmpas Hawick hyd 1987, gan hyfforddi nifer o chwaraewyr a aeth ymlaen i chwarae dros yr Alban megis Jim Renwick, Colin Deans a Tony Stanger.

Trwy ei adroddiadau ar y gemau iau ar gyfer bapur y 'Hawick Express' llwyddodd i lansio ei hun i yrfa sylwebaeth, gan wneud hynny yn genedlaethol am y tro cyntaf ar Radio'r BBC yn 1953, pan gurwyd yr Alban 12-0 gan Gymru.

Aeth ymlaen i sylwebu ar y teledu chwe mlynedd yn ddiweddarach. Derbynodd gydnabyddiaeth o'i gyfraniad ym mis Tachwedd 2001 pan ddaeth ef y cyntaf nad oedd yn rhyngwladol i gael ei sefydlu yn yr International Rugby Hall of Fame.

Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Sylwebwyr rygbi
Pau

200px|de|bawd|Castell Pau
Tref a chymuned yn département Pyrénées-Atlantiques, rhanbarth Aquitaine, yn ne-orllewin Ffrainc ger y Pyreneau ydy **Pau**. Yr ynganiad Ocsitaneg ydy [ˈpaw] a'r ynganiad Ffrangeg ydy [ˈpo]. Mae ganddi boblogaeth o 78,732 (1999).

Arwyddair: "*Urbis Palladium et Gentis*".

## Hanes 
Pau oedd prifddinas Béarn o 1464 ymlaen, ond cyn hynny roedd Morlans ac Ortès yn brifddinasoedd y frenhiniaeth, ac doedd dim rôl arbennig gan Pau cyn y 10fed ganrif. Is-iarllaeth oedd Béarn, dan arweiniad ieirll Foish (Foix yn Ffrangeg), a oedd yn annibynnol ar adeg pan oedd teyrnasoedd Ffrainc a Lloegr yn cystadlu dros ardal Aquitaine, gyda chlymbleidio yn newid yn aml. O'r 10fed tan y 12fed ganrif, pentref gyda chastell oedd Pau, math o gastell a gyfeiriwyd ato yn yr hen Ocsitaneg fel "castelnau" (sef castell newydd), "casteth nau" yn nhafodiaeth Gasconeg Ocsitaneg erbyn hyn. "Baile" oedd yn rheoli'r castell, wedi ei benodi gan Ieirll Béarn. Gaston Febus o deulu Foish-Bearn penderfynodd gryfhau yr amddiffynfeydd, ac a dewisodd Pau yn brifddinas wrth iddo ddod i fyw yn y Castell. Roedd y castell wedyn yn gartref i frenhinoedd Nafarroa hyd at yr uno gyda Theyrnas Ffrainc ym 1620.

## Geirdarddiad
Nid yw tarddiad yr enw Pau yn eglur. Yn ôl un damcaniaeth, mae'r enw yn cyfeirio at y gweundir yr adeiladwyd Pau arni, ger afon y Gave, a gyfeirwyd ato yn Lladin fel *palus, paludis (f) < palud < pau*. Yn ôl damcaniaeth arall, daw'r enw o'r Ffrangeg 'palissade' gan gyfeirio at ffensys amddiffynnol.

## Trafnidiaeth 
Mae gan Pau orsaf drenau, gyda gwasanaethau i Baiona a Hendaia, Toulouse, Dax, Bordeaux a Pharis. Ym 1928 agorwyd lein trwy'r Pyreneau i Canfranc yn Sbaen, ond caewyd rhan o'r lein yn dilyn tirlithriad yn 1970. Dim ond o Pau i Bedous mae'r trenau yn rhedeg ar hyn o bryd, ond mae bwriad ail-agor y lein gyfan.

Enw rhwydwaith bysys y dref yw *Idelis +*, sy'n cael ei redeg gan ''la Société des transports de l'agglomération paloise*, (STAP). Mae lein arbennig y *Fébus'' a lansiwyd yn 2019 yn defnyddio bysiau tanwydd hydrogen.

Lleolir maes awyr Pau-Pyrénées, cod PUF, yn Uzein, 7&nbsp;km o'r dref.

Mae traffordd yr A64, rhan o'r E80, yn cysylltu Pau gyda Toulouse yn y Dwyrain ac arfordir Gwlad y Basg yn y Gorllewin. Mae traffordd yr A65, rhan o'r E7, yn mynd o gyrion Pau i Langon ger Bordeaux.

## Sefydliadau 
* Prifysgol Pau [http://www.univ-pau.fr/ ]

Sefydliadau sy'n hyrwyddo'r iaith Ocsitaneg:

* *Institut Occitan* [http://www.institutoccitan.com/ ] 
* *Calandretas* [http://c-oc.org/calandreta/mp ]  (coleg Ocsitaneg)
* *Hestivoc* [http://www.hestivoc.com ]
* *Carnaval Bearnes* [http://www.carnavalbiarnes.fr/ ]

## Gefeilldrefi 
*  - Abertawe (1982)
*  - Goettingen (1983)
*  - Pistoia (1975)
*  - Setúbal (1981)
*  - Zaragoza (1960)
*  - Mobile, Alabama (1975)
*  - Doela (1983)
*  - Kofu (1977)
*  - Xi'iana (1986)

Categori:Cymunedau Pyrénées-Atlantiques
Glyncorrwg

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru,  yw **Glyncorrwg**. Saif mewn cwm bach sy'n ymestyn i'r gogledd o Gwm Afan.  Mae'r nant Corrwg yn rhedeg trwy'r bentref ac i mewn i afon Afan.

Roedd y pentref yn un glofaol ond gyda diwedd y diwydiant yn yr ardal mae'r economi lleol yn tueddu at atyniadau twristaidd, e.e. Afan Argoed.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot

Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Yves Montand

Roedd **Yves Montand** (13 Hydref 1921 – 9 Tachwedd 1991) yn ganwr, actor a seren ffilm enwog o Ffrainc. Roedd yn ffigwr mawr yn ei wlad yn y chwedegau a'r saithdegau.

Fe'i ganwyd **Ivo Livi** ym Monsummano Alto, yr Eidal.

## Ffilmiau 
**IP5* (1991)
**Jean de Florette* (1986)
**Manon des Sources* (1986)
**Garçon !* (1983)
**I comme Icare* (1979)
*''Le Fond de L'air Est Rouge* (1977)
**Police Python 357* (1976)
**Vincent, François, Paul...Et les Autres* (1974)
**État de Siège* (1973)
**César et Rosalie* (1972)
**Tout va bien* (1972)
**La folie des grandeurs* (1971)
**L'Aveu* (1970)
**Le Cercle rouge* (1970)
**On A Clear Day, You Can See Forever* (1970)
**Z* (1969)
**Vivre pour Vivre* (1967)
**Grand Prix* (1966)
**La Guerre est finie* (1966)
**Compartiment tueurs* (1965)
**My Geisha* (1962)
**Let's Make Love* (1960)
**Goodbye Again* (1961)
**La grande strada azzurra* (1957)
**Le Salaire de la Peur* (1953)
**Les Portes de la Nuit'' (1946)

Categori:Actorion o Ffrainc
Categori:Cantorion o Ffrainc
Categori:Cantorion Ffrangeg
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1991
West Ham United F.C.

bawd|Upton Park, hen faes West Ham
Tîm pêl-droed o ddwyrain Llundain yw **West Ham United Football Club**. Mae West Ham yn chwarae yn Upton Park.

Sefydlwyd y clwb ym 1895. Maen nhw wedi ennill Cwpan FA Lloegr dair gwaith: yn 1964, 1975 a 1980. Enillon nhw Gwpan Enillwyr y Cwpanau yn 1965 a Chwpan Intertoto yn 1999. Eu safle terfynol gorau ym mhrif adran cynghreiriau Lloegr oedd trydydd safle yn yr hen Adran Gyntaf yn 1986.

## Rhestr Rheolwyr 
* Syd King (1901-1932)
* Charlie Paynter (1932-1950)
* Ted Fenton (1950-1961)
* Ron Greenwood (1961-1974)
* John Lyall (1974-1989)
* Lou Marcari (1989-1990)
* Billy Bonds (1990-1994)
* Harry Redknapp (1994-2001)
* Glenn Roeder (2001-2003)
* Alan Pardew (2003-2006)
* Alan Curbishley (2006-2008)
* Gianfranco Zola (2008-2010)
* Avram Grant (2010-2011)
* Sam Allardyce (2011-2015)
* Slaven Bilic (2015-17)
* David Moyes (2017-18)
* Manuel Pellegrini (2018-2019)
* David Moyes (2019-presennol)

## Chwaraewyr a cyn chwaraewyr 
* James Collins
* David James (2001-2004)
* Jermain Defoe (1999-2004)
* Michael Carrick (1998-2004)
* Robert Green (2006-Nawr)
* Glen Johnson (2001-2003)
* Danny Gabbidon (2005-2011)
* Joe Cole (1998-2003)
* Frank Lampard (1995-2001)
* Declan Rice 
* Mark Noble 
* Marko Arnautovic (2017-2019)
* Issa Diop (2018- presennol)
* Felipe Anderson 


Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Categori:Chwaraeon yn Llundain
Eglwys Gadeiriol Aberhonddu

Eglwys gadeiriol Anglicanaidd yn nhref Aberhonddu, Powys, Cymru, yw **Eglwys Gadeiriol Aberhonddu**. Mae'n canolfan Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu a phrif sedd Esgob Abertawe ac Aberhonddu. Nid yw'n hynafol iawn yn ei ffurf bresennol ond mae ei gwreiddiau'n gorwedd yn y 12g a chyfnod y Normaniaid yn Aberhonddu.

## Priordy Ioan Efengylydd
Sedydlwyd Priordy Benedictaidd Ioan Efengylydd tua chanol y 12g pan roddodd yr Arglwydd Bernard Newmarch eglwys Aberhonddu i Abaty Battle yn Sussex. Buasai Gerallt Gymro yn archddiacon yn y priordy yn 1172. Yn ddiweddarach galwodd yno gyda Baldwin, Archesgob Caergaint yn 1188 yn ystod ei daith trwy Gymru yn y flwyddyn honno, ar ei ffordd o Henffordd i dde Cymru. Dyma hoff eglwys Reginald de Braose (m. 1211), tad Gwilym Brewys (m. 1230), cariad Siwan gwraig Llywelyn Fawr, a oedd yn perthyn i deulu lleol de Breos: ''yr eglwys a garaf fwy na'r lleill i gyd''. Cyfrannai ei deulu'n hael i'r eglwys a'r priordy.

Nid oes llawer wedi parhau o'r adeilad Benedictaidd. Mae'r rhan fwyaf o'r adeilad presennol yn dyddio o'r 13g a'r ganrif olynol. Roedd cymeriad y priordy wedi dirwyio pan ymwelodd Pecham, Archesgob Caergaint yn 1283 a chyhuddo'r prior o fod yn feddw ac anostest. Yn 1291 wyth fynach ac un prior oedd yno a gwerth y priordy yn £122 gan ei wneud yn un o'r cyfoethocaf yng Nghymru.

bawd|dim|Eglwys Gadeiriol Aberhonddu tua chanol y 19g

## Yr eglwys ganoloesol
150px|bawd|chwith|Beddfaen Normanaidd o Eglwys Gadeiriol Aberhonddu
Yn yr Oesoedd Canol roedd yr eglwys yn enwog am ei Chrog. Cerflun anferth o groes Crist oedd hi, yn hongian uwchben yr Ysgrîn a rannai'r eglwys yn ddau - un hanner i'r lleygwyr a'r llall i'r mynachod. "Crog Aberhonddu" oedd ei henw, a cheir nifer o gyfeiriadau ati yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr ar ddiwedd yr Oesoedd Canol. Roedd yn aur i gyd a chredid ei bod yn gallu iacháu'r claf. Roedd pobl yn dod ar bererindod iddi o bob rhan o dde Cymru a'r Gororau.

Cafodd y Grog ei difetha pan ddiddymwyd y priordy yn 1534, ond yn ffodus mae nifer o gerrig bedd canoloesol gyda chroesau blodeuog cerfiedig arnynt i'w gweld o gwmpas yr eglwys o hyd. Mae'r bedyddfaen Normanaidd wedi goroesi hefyd; mae'n enwog am y 30 o gwpannau wedi'u cerfio oddi amgylch ei wefus.

## Yr eglwys heddiw
Cafodd ei hatgyweirio'n sylweddol, fel nifer o eglwysi eraill, yn y 19g. Gyda Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru yn 1923, crewyd esgobaeth newydd ar gyfer Aberhonddu ac Abertawe gydag eglwys Aberhonddu yn eglwys gadeiriol iddi.

Hefyd yn yr eglwys mae Capel Harvard, capel y *South Wales Borderers*, y milwyr o dde Cymru a ymladdant ym Mrwydr Rorke's Drift yn Ne Affrica, ynghyd â'u baner ym Mrwydr Isandhlawana (1879).

## Llyfryddiaeth
*Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Abertawe, 1992)

## Dolenni allanol
* 

Categori:Aberhonddu
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Aberhonddu
Aberhonddu
Categori:Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu
Categori:Hanes Powys
Aberhonddu
Categori:Teyrnas Brycheiniog