Onnen

Coeden sy'n perthyn i'r genws ***Fraxinus*** o'r teulu *Oleaceae* (teulu'r olewydd a'r lelog) yw **onnen ** (ll. **ynn**; Saesneg: *ash*). Ceir cryn nifer o rywogaethau yn y genws hwn yn enwedig yng Ngogledd America, Ewrop ac Asia. Maent yn goed mawr neu gweddol fawr. Yr onnen gyffredin yng Nghymru yw'r Onnen Ewropeaidd, *Fraxinus excelsior*. Mae'r rhan fwyaf o rywogaethau *Fraxinus* yn ddeuoecaidd sy'n golygu bod y blodau gwrywaidd a'r blodau benywaidd ar blanhigion gwahanol.

Mae'r dail gyferbyn â'i gilydd ac mae'n goeden hawdd ei hadnabod yn yr hydref, oherwydd yr 'hadau hofrennydd' sy'n disgyn ohoni. Ffrwyth ydy'r hedyn hwn, yn wyddonol, a elwir yn *samara*. Nid yw'r gerddinen yn perthyn i'r *Fraxinus*, er fod y dail a'r egin yn edrych yn union yr un peth, eithr mae'n perthyn i'r genws *Sorbus*.
bawd|Yr onnen Ewropeaidd yn ei blodau
bawd|Hadau'r onnen Ewropeaidd

## Enwau
Mae'r onnen *Fraxinus excelsior* yn aelod o'r un teulu a'r olewydden a lelog. Mae ‘excelsior' yn  golygu  ‘rhagorol'. Mae  ei henw Saesneg *ash* yn  tarddu o air  Eingl-Sacsonaidd am 'waywffon'. Yr enw Llydaweg yw *onnenn* a'r enw Ffrangeg yw *frêne* (sy'n tarddu mae'n debyg o'r Lladin *fraxinus*). Ei enw yn Almaeneg yw *Esche*. Amlygir yn glir o'r gymhariaeth hon dri teulu mawr o ieithoedd, y Gelteg, y Lladin a'r ieithoedd Germanaidd.
bawd|chwith|Y ffwng ar gangen o onnen yng ngwledydd Prydain, 2012

## Ecoleg
Mae  ynn  yn  gyffredin  ledled  Prydain  ac maen  nhw'n  ffynnu  ar  galchfaen.  Y  goedwig fwyaf  gogleddol  lle  maent yn  tyfu  ydy coedwig Rassal, Wester Ross  yn  yr  Alban. Mae ynn yn ffafrio  pridd  llaith ac yn cynnal  dros 110  o  rywogaethau  o  bryfed  a  gwiddon (gweler isod). Bydd  blagur  du  mawr  yr  onnen  yn gyfarwydd i lawer ac yn aml mae'r rhain yn hynod o drawiadol  yn  ystod  y  gaeaf.
Mae'r  dail  yn ymddangos yn hwyrach yn y gwanwyn na llawer o goed eraill ac mae hyn yn golygu bod planhigion eraill yn gallu sefydlu eu hunain o dan y goeden trwy fanteisio  ar heulwen a gwres; blodau fel  briallu  a  blodyn y gwynt  yn blodeuo'n braf ym mis Mai a mis Mehefin. Mae'n tyfu ar yr onnen yn ystod yr haf ac mae'r sborau'n ymledu gan y gwynt. Ataliwyd mewnforio pren a choed yr onnen i mewn i wledydd Prydain gan ddeddfwriaeth yn Hydref 2012.

## Hanes yr onnen yng ngwledydd Prydain
Weithiau  cyferir  at  yr  onnen  fel  ‘coeden arloesol'. Bedwen arian a draenen wen ydy'r coed arloesol eraill a byddan nhw'n sefydlu eu hunain yn rhwydd ar lecyn agored. Dyma pam bod ynn yn gyffredin mewn hen chwareli ac ar hyd hen reilffyrdd. Mae hanes  coetiroedd  yn dechrau tua 1200 CC pan ddaeth yr Oes Ia ddiwethaf i ben. Bedw arian,  pinwydd, coed cyll  a'r helyg deilgron oedd y rhywogaethau cyntaf i ymfudo i ogledd ynys Prydain ar ôl i'r iâ encilio. Yna, mudodd yr onnen ynghyd  a'r  gelynnen, y ffawydden, masarnen y maes  a'r  oestrwydden.  Mae'r  drefn  hon  yn cael  ei  adnabod trwy ddadansoddi paill yn y mawndiroedd.

Mae onnen  yn  ffynnu'n  well  mewn  hinsawdd cynhesach, felly  doedd  hi  ddim  yn rhy gyffredin ym Mhrydain yn y canrifoedd ar ôl diwedd yr Oes Ia diwethaf, ond roedd cyfnod hir (7000-5000 BC) pan oedd yr hinsawdd yn sefydlog a byddai coed yn  gorchuddio  Prydain  i  gyd  heblaw  copaon mynyddoedd,  ardaloedd  bach  o  weundir,  twyni arfordirol a morfeydd heli. Roedd yna felly ehangder sylweddol o goed cyn gweithgarwch  dynol ar raddfa fawr.

Erbyn 5000 BC, roedd ynn yn llawer mwy cyffredin. Trwy  esgeuluso'r ymarfer  o  brysgoedio a defnydd eang o dderw yn ystod cyfnodau o ryfel, mae  coetiroedd onnen prydferth yn fwy cyffredin. Mae'r fath goetiroedd  (fel  Salisbury  Wood)  i'w gweld yn ne Sir Fynwy ac ar ffin Sir Fynwy/swydd Henffordd. Un o'r coetiroedd ynn gorau  yng ngwledydd Prydain ydy'r un sy'n rhan o warchodfa  natur Craig y Rhiwarth. Mae'r warchodfa hon ger parc gwledig  Craig y Nos ym Mharc Cenedlaethol Bannau  Brycheiniog. Ceir ardaloedd eang o goed ynn ger rhai afonydd, fel Afon Wysg, gan fod y coed yn ffynnu ar dir  gwlyb. Er hynny, bydd llifogydd  rheolaidd ar y tir  wrth  ymyl  afonydd yn atal onnen rhag tyfu ar y glannau.

## Defnydd
Pren caled ydy pren yr onnen ac mae'n cael ei ddefnyddio i gynhyrchu powlenni, batiau pêl fas, gitarau  trydanol a choesau  dodrefn ac offer arall. Mae'n cael ei ddefnyddio mewn grisiau hefyd gan fod y pren mor ddeniadol a chadarn. Cafodd fframiau ceir ac  awyrennau cynnar eu hadeiladu efo pren onnen oherwydd ei hyblygrwydd. Mae cwmni car *The Morgan Motor Company*, a sefydlwyd  ym Malvern ym 1910, yn dal i ddefnyddio pren onnen i wneud fframiau eu ceir.

## Mytholeg a Llên Gwerin
### Ewropeaidd
Mae'r onnen yn arwyddocaol mewn mytholeg. Nymffod yr onnen oedd y *Meliae* ym Mytholeg Roeg ac ym Mytholeg Lychlynnaidd, gwelid ‘Yggdrasill', coeden hudolus iawn, fel brenhinbren. Âi'r duwiau at y goeden hon yn ddyddiol er mwyn cynnal eu cymanfaoedd a adwaenid fel ‘Y Things'.

Yn ôl llên gwerin Iwerddon mae'r cnydau'n cael eu difrodi gan gysgod yr onnen ac yn Swydd Gaer, credid y basai'r onnen yn gwella  dafadennau a'r llech (*Rickets*). Mewn rhannau o Ewrop, credid y buasai nadroedd yn cael eu gwrthyrru gan gylch a dynnwyd  gan  gangen yr onnen neu gan ddail yr onnen. Yn Sussex, adwaenid ynn fel *widowmakers* gan y buasai canghennau mawr yn syrthio heb rybudd.

## Rhywogaethau
;Dwyrain Gogledd America
* *Fraxinus americana*
* *Fraxinus caroliniana*
* *Fraxinus nigra*
* *Fraxinus pennsylvanica*
* *Fraxinus profunda* (sin. *F. tomentosa*)
* *Fraxinus quadrangulata*

;Gorllewin a de-orllewin Gogledd America
* *Fraxinus anomala*
* *Fraxinus cuspidata*
* *Fraxinus dipetala*
* *Fraxinus dubia*
* *Fraxinus gooddingii*
* *Fraxinus greggii*
* *Fraxinus latifolia*
* *Fraxinus papillosa*
* *Fraxinus purpusii*
* *Fraxinus rufescens*
* *Fraxinus texensis* 
* *Fraxinus uhdei*
* *Fraxinus velutina*

;Y Palaearctig gorllewinol (Ewrop, Gogledd Affrica a gorllewin Asia)
* *Fraxinus angustifolia*
** *Fraxinus angustifolia* var. *oxycarpa* (*F. oxycarpa*)
* *Fraxinus excelsior*
* *Fraxinus holotricha*
* *Fraxinus ornus*
* *Fraxinus pallisiae*

;Y Palaearctig dwyreiniol (canolbarth a dwyrain Asia)
* *Fraxinus apertisquamifera*
* *Fraxinus baroniana*
* *Fraxinus bungeana*
* *Fraxinus chinensis*
* *Fraxinus chiisanensis* 
* *Fraxinus floribunda*
* *Fraxinus griffithii*
* *Fraxinus hubeiensis*
* *Fraxinus lanuginosa*
* *Fraxinus longicuspis*
* *Fraxinus malacophylla*
* *Fraxinus mandshurica*
* *Fraxinus mariesii*
* *Fraxinus micrantha*
* *Fraxinus paxiana*
* *Fraxinus platypoda*
* *Fraxinus raibocarpa*
* *Fraxinus sieboldiana*
* *Fraxinus spaethiana*
* *Fraxinus trifoliata*
* *Fraxinus xanthoxyloides*

## Cyfeiriadau
Categori:Coed
Categori:Oleaceae