open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Surrey

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Ne-ddwyrain Lloegr yw **Surrey**. Mae'n un o'r Siroedd Cartref ac yn ffinio â siroedd Llundain Fwyaf, Caint, Dwyrain Sussex, Gorllewin Sussex, Hampshire, Swydd Buckingham a Berkshire. Y dref sirol hanesyddol yw Guildford, ond mae pencadlys Cyngor Sir Surrey yn nhref Kingston upon Thames sydd bellach yn rhan o Lundain Fawr. Mae gan Surrey boblogaeth o tua 1.1 miliwn (amcangyfrif 2008).

bawd|dim|200px|Lleoliad Surrey yn Lloegr

Guildford yw tref fwyaf Surrey, gyda phoblogaeth o 66,773; Woking yw'r ail, gyda phoblogaeth o 62,796. Y trydydd dref fwyaf yw Ewell gyda 39,994 o bobl a'r pedwerydd yw Camberley gyda 30,155. Trefi gyda poblogaeth rhwng 25,000 a 30,000 ydy Ashford, Epsom, Farnham, Staines-upon-Thames a Redhill.

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
### Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn 11 ardal an-fetropolitan:
dim|200px

# Bwrdeistref Spelthorne
# Bwrdeistref Runnymede
# Bwrdeistref Surrey Heath
# Bwrdeistref Woking
# Bwrdeistref Elmbridge
# Bwrdeistref Guildford
# Bwrdeistref Waverley
# Ardal Mole Valley
# Bwrdeistref Epsom ac Ewell
# Bwrdeistref Reigate a Banstead
# Ardal Tandridge

### Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn 11 etholaeth seneddol yn San Steffan:
* De-orllewin Surrey
* Dwyrain Surrey
* Epsom ac Ewell
* Esher a Walton
* Guildford
* Mole Valley
* Reigate
* Runnymede a Weybridge
* Spelthorne
* Surrey Heath
* Woking

## Dolen allanol
* Cyngor Sir Surrey


Surrey
Marco Polo

Masnachwr a fforiwr o'r Eidal oedd **Marco Polo** (; 15 Medi 1254 – 8 Ionawr 1324). Aeth ar daith hir dros Asia i Tsieina yng nghyfnod Brenhinllin Yuan, gan ddilyn Llwybr y Sidan o arfordir dwyreiniol y Môr Canoldir a thrwy Ganolbarth Asia a Mongolia i Tsieina. Cofnodwyd ei deithiau yn *Livres des merveilles du monde* ("Llyfr Rhyfeddodau'r Byd") gan Rustichello da Pisa, llyfr a gyflwynodd Canol Asia a Tsieina i'r Ewropeaid.

Dysgodd y grefft o farchnata gan ei dad a'i ewyrth (Niccolò a Maffeo Polo) a deithiodd drwy Asia ac a ddaethant wyneb yn wyneb gyda Kublai Khan. Yn 1269 y cychwynodd y tri eu taith gan ddychwelyd 24 blynedd yn ddiweddarach – i ganol rhyfel rhwng Fenis a Genova. Carcharwyd Marco a llefarodd ei helyntion yn Asia wrth ei gyd-carcharor Rusticello da Pisa, a gofnododd y cyfan ar ei ran. Cafodd ei ryddhau yn 1299 a daeth yn fasnachwr cyfoethog; priododd a chawsant dri o blant. Bu farw yn 1324 ac fe'i claddwyd yn Eglwys San Lorenzo, Fenis.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1254
Categori:Marwolaethau 1324
Categori:Fforwyr o'r Eidal
Categori:Llenorion taith y 13eg ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion taith y 14eg ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl o Fenis
Gerhard Schröder

Gwleidydd Almaenig yw **Gerhard Fritz Kurt Schröder** (ganwyd 7 Ebrill 1944). Ef oedd canghellor yr Almaen o 1998 hyd at Dachwedd 2005. Mae'n aelod o'r SPD, Plaid Democratiaid Cymdeithasol y wlad, sydd i'r chwith o'r canol. Pan yn ganghellor, roedd yn bennaeth ar glymblaid rhwng yr SPD a Phlaid Werdd yr Almaen.

Categori:Cangellorion yr Almaen
Categori:Genedigaethau 1944
Bill Gates

**William Henry Gates III** (ganed 28 Hydref 1955) neu **Bill Gates** yw cyd-sylfaenydd a phennaeth cwmni cyfrifiadurol Microsoft. Mae'n un o bobl cyfoethocaf yn y byd ers 1987. Gadawodd Brifysgol Harvard heb raddio er mwyn dilyn ei freuddwyd o greu meddalwedd gyfrifiadurol. Oherwydd ei ddulliau dadleuol o hybu llwyddiant Microsoft drwy sathru ar unrhyw gystadleuaeth a cheisio creu monopoli i'w gynnyrch, mae wedi ennyn cryn dipyn o feirniadaeth ar hyd y blynyddoedd; ond dywed ei bleidwyr ei fod yn ddyngarwr.

Ers gadael gwaith dydd-i-ddydd gyda Microsoft yn 2008 mae wedi gweithio ar brosiectau dyngarol gyda'i sefydliad Bill & Melinda Gates Foundation. Yn 2009, gyda Warren Buffett, ymrwymodd i roi o leia hanner ei gyfoeth i achosion da.

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Biliwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Pobl o Seattle
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes ym myd technoleg gwybodaeth
Gareth Edwards

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb dros Gymru yw **Gareth Owen Edwards** (ganwyd 12 Gorffennaf 1947, ym Mhontardawe). Mae'n dal y record am chwarae y nifer fwyaf o gemau prawf yn olynol i Gymru, sef 53 gêm. Yn ystod ei yrfa dros Gymru sgoriodd ugain o cheisiau mewn gemau prawf.
; Chwefror 2021]]

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gymunedol Cwmtawe
Twfalw

Mae **Twfalw** yn wlad ynysol yn y Cefnfor Tawel; y ddinas fwyaf ydy Fongafale sydd a phoblogaeth o tua 4,000.

Mae'r ynyswyr yn derbyn miliynau o ddoleri oddi wrth gwmnïau yn y maes cyfryngau am yr hawl i ddefnyddio'r parth lefel uchaf "*.tv*" ar ddiwedd eu henwau parth.

Yr hen enw ar yr ynysoedd oedd **Ynysoedd Ellice** a enwyd ar ôl Edward Ellice, gwleidydd a masnachwr Albanaidd oedd yn berchen ar longau cargo. Bu'r ynysoedd, am gyfnod, mewn undod ag Ynysoedd Gilbert, sef prif ran gweriniaeth Ciribati heddiw.

Categori:Gwledydd Oceania
Categori:Polynesia

Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Anod

**Anod** yw electrod bositif mewn system electrocemegol. Mae gan yr anod potensial llawer fwy bositif na'r cathod, sef yr electrod negatif, felly mae ganddo'r tuedd i golli electronau trwy wifren o'r anod. Mae'r adweithiau cemegol sydd yn digwydd ynddo yn trosglwyddo fwy o electronau i'r anod gan ocsidio'r ïonau negatif i'w helfennau.

Categori:Cemeg
Mari waedlyd (coctel)

Coctêl poblogaidd ydyw **Mari waedlyd** (Saesneg *Bloody Mary*) ac mae'n cynnwys cynnwys fodca, sudd tomato a sbeis neu rhywbeth arall i roi blas ar y ddiod e.e. *Worcestershire sauce*, Tabasco, saws piri piri, consommé cig eidion neu giwb * bouillon*, rhuddugl, seleri, olifs, halen, pupur du, pupur cayenne neu sudd lemwn. Cafodd enw drwg o fod 'y coctêl anoddaf i'w wneud'.

Nid yw'n glir pwy wnaeth ei ddyfeisio (neu ei greu). Honodd Fernand Petiot iddo ef wneud hynny yn 1921, cyn i neb arall honi hynny, tra'r oedd yn gweithio mewn bar yn Efrog Newydd; newidiwyd enw'r bar yn ddiweddarach i ''Harry's New York Bar''.

Y gred (anghywir) yw ei fod yn wych am setlo'r stumog ar ôl noson allan ar y teils.

## Cyfeiriadau
Categori:Coctels
Afon Tawe

Afon yn ne-orllewin Cymru yw **Afon Tawe**.

Mae'r afon yn tarddu yn Llyn y Fan Fawr ym Mannau Brycheiniog, Powys gyda'i haber yn Abertawe. Mae nifer o afonydd, fel Twrch, yn ymuno â Thawe drwy gydol ei chwrs. Mae Tawe yn llifo drwy nifer o drefi a phentrefi Cwm Tawe, gan gynnwys Abercraf, Ystradgynlais, Ystalyfera, Pontardawe, Trebannws, Clydach, a Threforys, cyn cyrraedd y môr yn Abertawe.

Ceir cyfeiriad at Lwch Tawe, neu'r llyn lle tardd yr afon yn chwedl Culhwch ac Olwen. Hen air am lyn ydy 'llwch'; fe'i ceir hefyd yn yr enw 'Talyllychau').

Tawe
Tawe
Tawe
Tawe
Palas Buckingham

Gorwedd **Palas Buckingham** yng nghanol Llundain, Lloegr, ger gorsaf Victoria, Parc Iago Sant a Green Park.

Mae brenin neu frenhines y DU yn byw yno ac yng Nghastell Windsor.

Mae rhai 'stafelloedd yn agored i ymwelwyr yn yr haf, ond mae llawer o dwristiaid yn mynd i Balas Buckingham trwy'r flwyddyn, i'w weld o'r tu allan pan ei fod ar gau i'r cyhoedd.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Buckingham
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd
Categori:Pensaernïaeth Edwardaidd
Tegell

de|bawd|200px|Tegell

Mae'r **tegell** yn declyn yn y gegin a ddefnyddir i ferwi dŵr, gan amlaf i baratoi te neu goffi. Trydan ydy'r rhan fwyaf o degelli y dyddiau hyn; fe'u defnyddir y dyddiau hyn i ferwi dŵr wrth goginio pasta neu reis gan ei bod hi'n ddull cyflymach na phoethi'r dŵr mewn sosban. Yn aml, defnyddir tebot ochr yn ochr gyda'r tegell i ddal y dail te a'r dŵr poeth, er mwyn i'r dail fwydo, fel bod eu blas yn mynd drwy'r dŵr berw.

Daw'r gair tegell (a'r Saesneg *kettle*) o'r Lladin *catillus*, sy'n golygu "bowlen fâs neu ddofn", neu "lestr siâp twmffat".

Categori:Offer coginio
Stryd

[bawd|Stryd yn [Sweden]]
Ffordd mewn tref neu ddinas yw **stryd** fel arfer, gyda siopau neu tai (a.y.y.b.) bob ochr iddi.

Defnyddir y term 'stryt' (i'w odli â 'sut') mewn Cymraeg y gogledd ddwyrain. Gwelir y gair ar arwyddion trefi a phentrefi o gwmpas yr ardal ac fe'i clywir gan drigolion yr ardal hefyd.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Cegin

250px|de|bawd|Cegin
:''Gweler hefyd Afon Cegin

Ystafell lle y gwneir y coginio yw **cegin** yn yr oes fodern. Yn draddodiadol yng Nghymru byddai cegin bron a bod yn cyfateb i ystafell fyw lle yr oedd y lle tân. Ar ffermydd Cymru byddai yn aml **gegin fach** a **chegin fawr**.

Mae enghraifft o gegin draddodiadol ynghyd ag offer cegin i'w gweld yn y Plasdy yn Amgueddfa Werin Cymru, San Ffagan. Ysgrifennodd Iorwerth Peate, curadur cyntaf yr Amgueddfa Werin soned enwog am gegin yr amgueddfa

Categori:Coginio
Categori:Ystafelloedd
Tŷ

Adeilad gyda muriau a tho ac sy'n gwasanaethu fel annedd yw **tŷ** (lluosog: **tai**). Rhes tai yw stryd. Mae pobl a'u hanifeiliaid nhw yn byw mewn tai; mae rhywun sydd heb dŷ i fyw ynddo yn ddigartref. Tŷ un llawr heb grisiau yw byngalo.

Mae'r dywediad hwn yn help i gofio fod "to bach" (acen gron) ar y gair tŷ yn Gymraeg: "Mae 'to' ar y tŷ ond dim ar y to".

## Gweler hefyd 
* Bwthyn
* Byngalo
* Plasdy
* Tŷ bach
* Tŷ Hyll
* Stryd

## Oriel

Ugly House-by-John-Aldersey-Williams.jpg|Y "Tŷ Hyll" ger Betws-y-Coed sy'n esiampl o dŷ unnos
20031012-002-houses-st-albans.jpg|Tai mewn stryd
TyBach.gif|"Y Tŷ Lleiaf ym Mhrydain", Conwy


Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Bracla

Maestref yn nhref Pen-y-bont ar Ogwr a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw **Bracla** (weithiau **Bragle**; Saesneg: *Brackla*). Mae'n ystad breswyl enfawr ar lethr deheuol Bryn Bragle yn nwyrain y dref.

Fe'i codwyd ar diroedd Tŷ Waunscil a Fferm Tremaen. Cododd y cyngor lleol yr ystad wreiddiol yn y gorllewin o amgylch chwarel Tremaen yn y 50au, ond codwyd y rhan fwyaf o'r ystad gan gwmnïau preifat o'r 70au ymlaen. O dan yr ystad mae nifer o dwnelau a ddefnyddiwyd yn yr Ail Ryfel Byd i storio arfau a gynhyrchwyd yn ffatri Tredŵr gerllaw. Defnyddiwyd rhai o'r twnelau wedyn gan GCHQ. Mae nifer o nentydd bychain yn codi o ffynhonnau yn y galchfaen sydd yn y bryn ac yn llifo i lawr i Afon Ewenni yn Nhredŵr. Yr un fwyaf yw Nant Sana.

Mae'r ystad yn dal i ehangu ar weddill tiroedd Fferm Tremaen (sy'n cynnwys y ffermdy ei hun!) ac ar draws dolau Nant Morfa tuag at bentref Coety i'r gogledd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Ysgolion
Mae yna bedair ysgol ar yr ystad.

*Ysgol Gynradd Gymraeg Bro Ogwr
*Ysgol Archddeon John Lewis yr Eglwys yng Nghymru
*Ysgol Gynradd Tremaen
*Ysgol Gynradd Bragle

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Cyngor Cymuned Bragle


Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr (y DU)
Corgi

bawd|Chwith: Corgi Sir Aberteifi a de: Corgi Sir Benfro.

Math o gi corlanu, neu gi sodli, llwynogaidd yr olwg yw'r **corgi** sy'n frodorol o Gymru. Mae'r enw'n 'corgi' yn air cyfansawdd, sy'n cynnwys dwy elfen: 'cor' am bach, fel yn 'corrach', a 'ci', ac un o'r ychydig eiriau Cymraeg sydd wedi cael eu mabwysiadu gan y Saesneg.
Ceir dau frid neu fath o gorgwn Cymreig, sef corgi Sir Benfro (y mwyaf poblogaidd) a chorgi Sir Aberteifi (a elwir hefyd yn Gorgi Dyfed ac yn Gorgi Ceredigion. Ci byrgoes ydyw gyda chot felen gyda gwyn dan yr ên yn aml. Ci gyrru gwartheg oedd y corgi - yn ddigon bach a sydyn i sodli'r gwartheg (sef brathu'r sodlau) - er mwyn gyrru'r gwartheg, merlod a chobiau neu ddefaid gan fwyaf. Maent yn llwyddiannus iawn mewn sioeau ond cŵn anwes yw corgwn gan mwyaf heddiw.

Yn ôl traddodiad, roedd yn well gan y Tylwyth Teg farchogaeth y corgi nag unrhyw anifail arall. Cyfeiriodd y nofel Saesneg *Korgi* (*Top Shelf Productions*) at y cysylltiad hwn gan fodau o deulu'r Tylwyth Teg, o'r enw "Mollies", yn cyd-fyw gyda'u cyfeillion 'Korgi' a edrychai'n ddigon tebyg i Gorgwn Sir Benfro.

Weithiau defnyddiwyd y gair 'corgi' yn ffigyrol am berson neu blentyn sarrug ac afrywiog (yng Ngogledd a rhannau o Dde Cymru) a chyfrwys (yng Ngheredigion).

Ceir y cyfeiriad cyntaf at y corgi yn *Llawysgrifau Hengwrt* a sgwennwyd yn y 14g (HMSS ii. 296): *ef awelei lawnslot drwy y hun. bot corrgi yn y gyfarth.* Canodd y bardd Guto'r Glyn yn y 15g hefyd (GGl 6): *Na helied yn hoywalawnt / gorgwn mân garw gwinau Mawnt*.

## Hanes
[200px|bawd|Corgi [Sir Benfro]]
Corgi Ceredigion yw un o fridiau hynaf gwledydd Prydain a gweithiodd yn ddi-dor am ganrifoedd yn gyrru gwartheg. Credir i Gorgi Sir Benfro, fodd bynnag, gael ei fewnforio i Ynys Prydain gan y Fflemiaid oddeutu 920 neu 1100. Am rai blynyddoedd, un brid oedd Sir Benfro a Sir Aberteifi, a gan iddynt gael eu magu am ganrifoedd o fewn milltiroedd i'w gilydd ar fryniau, yn gwneud yr un gwaith. Maent felly'n ddigon tebyg i'w gilydd. Gwyddys iddynt groes-fridio rhywfaint.

## Bridiau tebyg
Vallhund - y corgi Swedaidd

## Niferoedd
Bu cryn bryder ers y 2000au fod y nifer o gorgwn Cymreig yn prinhau a rhodwyd y brid hwn ar Restr Cŵn Prin Clwb Cennel Prydain. Yn 2013, dim ond 241 Corgi Cymreig oedd wedi'u cofrestru. I dynnu'r corgi o'r rhestr hon, mae'n rhaid cael dros 300.

## Gweler hefyd
* Ci
* Ci defaid Cymreig
* Ci hela Cymreig
* Daeargi Cymreig
* Daeargi Sealyham 
* Sbaengi hela Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Gymru
Categori:Cŵn sodli
Epsom

Tref fach yng ngogledd Surrey, De-ddwyrain Lloegr, sy'n enwog am ei chae rasio a'i hen ffynnon swlffwr, yw **Epsom**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Epsom ac Ewell. Saif tua 16 milltir (26 km) i'r de-dde-orllewin o Charing Cross, yn Llundain.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Epsom boblogaeth o 31,474.

Cynhelir y *Derby* bob blwyddyn ar y twyndir i'r gorllewin y dref. Yn ras y *Derby* 1913, taflodd y *swffragét* Emily Davison ei hunan dan geffyl Siôr V gan ladd ei hunan mewn protest yn erbyn diffyg pleidlais i ferched. 

[250px|dim|bawd|Y Derby yn Epsom, [Théodore Géricault, 1821]]

Mae'r dref wedi ymddangos yn rhestr deg uchaf o lefydd ble mae safon bywyd yn uchel (*Halifax Quality of Life Survey 2011*).

## Adeiladau a chofadeiladau
*Coleg Epsom
*Eglwys Sant Martin
*Neuadd y Dref
*Tŵr y Gloch
*Tŷ Ebbisham

## Enwogion
*John Piper (1903-1992), arlunydd
*Petula Clark (g. 1932), cantores
*Alex Kingston (g. 1963), actores
*Mel Giedroyc (g. 1968), cyflwynydd teledu
*Tom Felton (g. 1987), actor

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Epsom ac Ewell
Categori:Trefi Surrey
Plaid Genedlaethol Cymru

**Plaid Genedlaethol Cymru** oedd y blaid wleidyddol Gymreig a ddatblygodd yn ddiweddarach i fod yn Blaid Cymru. Sefydlwyd y blaid ar 5 Awst 1925 yng Ngwesty Maes Gwyn, Pwllheli, pan ddaeth Mudiad Cymreig a Byddin Ymreolwyr Cymreig ynghyd. Saunders Lewis, Lewis Valentine, Fred Jones, David Edmund Williams, Moses Griffith a Hugh Robert Jones oedd y chwe sefydlwr. Hugh Robert Jones, teithiwr masnachol o Ddeiniolen a sefydlodd Mudiad Cymreig yng Nghaernarfon ym Medi 1924. 

Sefydlwyd y Mudiad Cymreig ym Mhenarth yn Ionawr 1924 gan Saunders Lewis, Ambrose Bebb, a Griffith John Williams a'i wraig, Elizabeth. Ymhlith yr aelodau cynnar yr oedd yr hanesydd Ambrose Bebb a'r llenor Kate Roberts. Ym Mehefin 1930, bu farw Hugh Robert Jones yn 36 mlwydd oed, arweiniwyd y ganmoliaeth gan y Parchedig Lewis Valentine. Gwasanaethwyd gan y Parch Llewelyn Bowyer ac R.O. Williams, J.P. Davies, Ben Owen a'r Athro (Bangor) J.E. Daniel.

Yn 1926 daeth Saunders Lewis yn llywydd cyntaf y blaid ac arosodd yn y swydd tan 1939; ef oedd yn bennaf gyfrifol am gyfeiriad y blaid yn y cyfnod hwn. Bychan oedd ei hapel ar y dechrau, ac yn gyfyngedig i raddau i'r Gymru Gymraeg. Rhoddwyd y pwyslais ar ennill grym trwy'r cynghorau sir gan wrthod ymladd etholiadau seneddol. Roedd agweddau pendefigaidd Saunders yn amhoblogaidd a dechreuodd rhai weld tueddiadau Ffasgaidd yn ei syniadau. Drwgdybiwyd ef ymhellach pan ymunodd â'r Eglwys Babyddol yn 1932.

Newidiwyd yr enw i "Blaid Cymru", a dan lywyddiaeth Gwynfor Evans daeth y blaid yn fwy o ddylanwad ym mywyd gwleidyddol Cymru.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Darlith gan yr Athro E. Wyn James, ‘“Gweld gwlad fawr yn ymagor”: breuddwyd cyffrous G. J. Williams a Saunders Lewis’ (recordiad sain), Hanes Plaid Cymru

Categori:20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Plaid Cymru
Genedlaethol Cymru
Categori:Sefydliadau 1925
Lucy Walter

Cariad Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban, oedd **Lucy Walter** (tua 1630 – Medi 1658).

Cafodd ei geni yng Nghastell y Garn yn Sir Benfro.

### Plant
*James Scott, Dug 1af Mynwy
*Mari (g. 1651)

Categori:Genedigaethau 1630
Categori:Marwolaethau 1658
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Pobl o Sir Benfro
Filmation

Stiwdio animeiddio Americanaidd oedd **Filmation**.

## Rhestr Ffilmiau
* Pinocchio and the Emperor of the Night
* Happily Ever After

Categori:Stiwdios ffilmiau
O Law i Law

[bawd|Clawr argraffiad cyntaf *[O Law i Law*, nofel gyntaf T. Rowland Hughes]]
Mae ***O Law i Law*** yn nofel Gymraeg gan T. Rowland Hughes, am fywyd chwarelwyr a'u teuluoedd mewn pentref chwarel llechi yng ngogledd Cymru. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn 1943.

Mae'r teitl yn fenthyciad o'r ymadrodd adnabyddus "(byw) o law i law", ac yn cyfeirio at galedi bywyd y chwarelwyr, ond mae'n drosiad hefyd sy'n adlewyrchu un arall o brif themau'r nofel, bod diwylliant a gwerthoedd yn cael eu trosglwyddo o genhedlaeth i genhedlaeth er gwaethaf pawb a phopeth.

Bu hefyd yn un o'r llyfrau Cymraeg cyntaf i'w recordio fel llyfr llafar ar gyfer y deillion. Gwnaed hynny gan Gymdeithas Deillion Gogledd Cymru yn yr 1960au cynnar.

Addaswyd y nofel ar gyfer y llwyfan gan John Ogwen ym 1986, ar gyfer Cwmni Theatr Gwynedd.

Categori:T. Rowland Hughes
Categori:Llyfrau Cymreig 1943
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau 1943
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Isabelle o Ffrainc

[200px|bawd|Sophie Marceau yn rhan Y Dywysoges Isabelle yn y ffilm *[Braveheart*]]
Tywysoges o Ffrainc a briododd Edward II o Loegr oedd **Isabelle o Ffrainc** neu **Isabelle de France** (1295 – 22 Awst 1358).

## Hanes 
Cafodd Isabelle ei geni ym Mharis, yn ferch i'r brenin Philippe IV ac yn chwaer i dri o frenhinoedd Ffrainc.

A hithau'n ferch 14 oed, bu rhaid iddi briodi Edward II, brenin Lloegr, mab Edward I, brenin Lloegr, yn 1308. Diflasodd yn llwyr ar ei ŵr ar croeso llugoer a gawsai yn llys Lloegr, a dychwelodd i Ffrainc yn 1325 ar ôl i'w frawd Charles IV, brenin Ffrainc gipio llawer o diriogaethau'r Saeson yn Ffrainc.

Syrthiasai mewn cariad â'r barwn Roger de Mortimer (Iarll y Mers yn ddiweddarach) tra yn Lloegr, ac yn 1326 arweiniodd Isabelle fyddin i Loegr. Trechodd fyddin Edward II a gorfododd iddo ildio gorsedd Lloegr i'w mab, Edward, a oedd yn fwy derbyniol i'r barwniaid. Rheolodd Isabelle a'i chariad Roger de Mortimer yn enw Edward, a oedd yn rhy ifanc i fod yn frenin. Yn 1327 llofruddiwyd Edward yng Nghastell Berkeley, ar orchymyn Roger ac Isabelle yn ôl pob tebyg.

Ond pan ddaeth Edward i'r orsedd fel Edward III, trôdd ar ei fam a Mortimer a chawsant eu harestio. Dienyddwyd Mortimer yn y ffordd erchyll arferol ar gyfer y rhai a ystyriwyd yn fradwyr a gorfodwyd Isabelle i ymneilltuo i gwfent yn Castle Rising, ger King's Lynn, lle bu aros am weddill ei dyddiau.

## Plant 
*Edward III, brenin Lloegr
*John
*Eleanor
*Joan

## Ffuglen 
Mae Isabell yn gymeriad canolog yn y ffilm *Braveheart* lle mae'n cael ei phortreadu fel cariad William Wallace.

## Llyfryddiaeth 
*Blackley, F. D. 'Isabella of France, Queen of England 1308-1358, and the Late Medieval Cult of the Dead' (*Canadian Journal of History*)
*Doherty, P. C. *Isabella and the Strange Death of Edward II* (2003)
*McKisack, May, *The Fourteenth Century 1307-1399* (1959)
*Woods, Charles T., 'Queens, Queans and Kingship', yn *Joan of Arc and Richard III: Sex, Saints and Government in the Middle Ages* (1988)
*Weir, Alison. *Queen Isabella: Treachery, Adultery, and Murder in Medieval England* (Balantine Books, 2005)

Categori:Tywysogesau Ffrainc
Categori:Merched y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Merched y 14eg ganrif o Ffrainc
Categori:Breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1295
Categori:Marwolaethau 1358
Categori:Pobl o Baris
Philippe IV, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1285 hyd ei farwolaeth oedd **Philippe IV** (1268 – 29 Tachwedd 1314).

*Llysenw:* "le Bel"

## Teulu
### Gwraig 
* Jeanne o Navarre

### Plant 
* Marguerite (1288–1300)
* Louis X (4 Hydref 1289 – 5 Mehefin 1316), brenin Navarra 1305–1316; brenin Ffrainc 1314–1316
* Isabelle o Ffrainc (1292 – 23 Awst 1358), gwraig Edward II, brenin Lloegr
* Philippe V (1293 – 3 Ionawr 1322), brenin Ffrainc 1316–1322
* Charles IV (1294 – 1 Chwefror 1328), brenin Ffrainc 1322–1328
* Robert (1297–1308)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1268
Categori:Marwolaethau 1314
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Katie Melua

Cantores a cherddor o Kutaisi, Georgia, yw **Ketevan "Katie" Melua** (Georgiaeg: ქეთი მელუა) (ganwyd 16 Medi 1984), ond symudodd y teulu i Ogledd Iwerddon pan oedd hi'n wyth oed ac nawr mae hi'n byw yn Llundain.

Rhyddhawyd ei albwm cyntaf 'Call off the Search' yn 2003, a'i hail albwm 'Piece by Piece' ar 16 Medi 2005

## Albymau 
**Call off the Search* (2003)
**Piece by Piece* (2005)
**Pictures* (2007)
* *The House* (2010)
* *Secret Symphony* (2012)
* *Ketevan* (2013)
* *In Winter* (2016)
* *Album No. 8* (2020)
* *Love & Money* (2023)

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Cantorion o Georgia
Categori:Cantorion benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Y Tywysog Harry, Dug Sussex

Ail fab y Tywysog Siarl a Diana yw **Henry Charles Albert David Mountbatten-Windsor** neu'r **Tywysog Harry**, Dug Sussex (ganwyd 15 Medi 1984). Mae'n frawd i'r Tywysog William. Priododd yr actores Meghan Markle ym Mai 2018.

Fe'i addysgwyd mewn ysgolion yn Lloegr a treuliodd gyfnodau o'i flwyddyn bwlch yn Awstralia a Lesotho. Yna cafodd hyfforddiant swyddog yn Academi Filwrol Frenhinol Sandhurst. Fe'i benodwyd yn gornet (sef ail is-gapten) yn y Blues a Royals, gan wasanaethau dros dro gyda'i frawd Y Tywysog William, a cwblhaodd ei hyfforddiant fel arweinydd milwyr. Yn 2007-2008 gwasanaethodd am dros ddeg wythnos yn Helmand, Affganistan, ond tynnodd allan ar ôl i gylchgrawn Awstralaidd ddatgelu ei bresenoldeb yna. Dychwelodd i Affganistan am gyfnod o 20 wythnos yn 2012-13 gyda Chorfflu Awyr y Fyddin. Gadawodd y fyddin yn Mehefin 2015.

## Helyntion
### Ffrae'r wisg ffansi Natsïaidd
[150px|chwith|bawd|Tudalen flaen [The Sun gyda llun o'r tywysog yn y parti]]
Yn Ionawr 2005, mewn parti gwisg ffansi gyda'r thema "Trefedigaethwyr a Brodorion", gwisgodd Harry band-braich swastika ac iwnifform Natsïaidd, gan godi ymateb beirniadol iawn ac achosi cryn embaras i'w deulu. Yn ddiweddarach, rhyddhawyd cyhoeddiad ar ei ran yn ymddiheuro am y weithred, ond roedd ei amharodrwydd i ymddiheuro'n bersonol yn cythruddo nifer o grwpiau gwrth-hiliaeth ac unigolion. Cafodd ei feirniadu am wneud sbort ar ben mater difrifol a brifo teimladau teuluoedd pobl a ddioddfefasant dan y Natsïaid. Ond bu rhai o gefnogwyr y teulu brenhinol yn barod i esgusodi'r tywysog

### Ffrae saethu'r adar prin
Yn Hydref 2007, wynebodd Harry gyhuddiadau o saethu dau aderyn prin tra yn Sandringham. Bu dau gerddwr a warden gwarchodfa natur cyfagos yn dystion iddynt weld dau foda tinwyn yn cael eu "blastio o'r awyr" ar 24 Hydref, ond oherwydd y coed nid oeddynt yn medru gweld pwy yn union a'u saethodd. Mae bodau tinwyn ymhlith yr adar prinaf yng ngwledydd Prydain; dim ond 20 sy'n byw yn Lloegr felly collwyd 10% o stoc bridio'r adar yn y wlad honno. Dywedodd llefarydd ar ran yr RSPB fod nifer o lygad-dystion mai Harry a'i ffrind a fu'n gyfrifol am y saethu a'u bod yn "gredadwy". Fodd bynnag, penderfynodd Gwasanaeth Erlyn y Goron beidio â ffurfio cyhuddiadau, penderfyniad sydd wedi cythruddo naturiaethwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Capteiniaid y Fyddin Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Teulu Mountbatten-Windsor
Categori:Tywysogion Seisnig
Sussex
Mean Girls

Ffilm sy'n serennu Rachel McAdams a Lindsay Lohan yw ***Mean Girls*** (*Merched Crintachlyd*).

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2004
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn ysgol
Cenhedlig

**Cenhedlig** (Lladin: *gentiles*) yw'r gair mae'r Iddewon yn ei ddefnyddio i ddisgrifio pobloedd sydd ddim yn Iddewon. Yr ystyr llythrennol yw "perthyn i'r cenhedloedd (eraill)", sef y cenhedloedd anetholedig gan Dduw mewn gwrthgyferbyniad â chenedl etholedig yr Iddewon.  Yn y Beibl, pobl heb fod yn Iddewon yw'r Cenhedloedd. Mae'n enw a gysylltir yn bennaf â'r Testament Newydd, lle cyfeirir yn aml at yr apostolion "yn mynd allan i genhadu i'r cenhedloedd." (Rhaid cofio mai Iddewon oedd Iesu o Nasareth a'r rhan fwyaf o'i ddisgyblion; diweddarach yw'r gair Cristion.)

*Gentilis* yw'r gair yn y Lladin, sy'n golygu 'yn perthyn i dylwyth neu lwyth'. Cyfieithiad yw'r gair Lladin o'r geiriau Hebraeg *goy/גוי* a *nochri/נכרי*. Fe'i defnyddir hefyd i gyfieithu'r gair Groeg *εθνοι/ethnoi*.

Categori:Iddewon ac Iddewiaeth
Categori:Y Testament Newydd
Minnesota

Mae **Minnesota** yn dalaith yn Unol Daleithiau America. Ei llysenw yw Talaith Seren y Gogledd. Y ddwy ddinas fwyaf yw Minneapolis a Saint Paul, y Gefellddinasoedd.

Mae hi'n oer iawn yn ystod y gaeaf ac yn boeth iawn yn yr haf.  Gall amrediad tymheredd fod cymaint â 96.6&nbsp;°C.

canol|bawd|350px|Lleoliad Minnesota yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Minnesota 
## Gwybodaeth Amrywiol 
### Symbolau 
* Pysgodyn - Walleye
* Diod - Llaeth
* Aderyn - Loon
* Anthem - "Hail! Minnesota"
* Llysenwau - Talaith Seren Y Gogledd, Talaith y 10,000 o lynnoedd

### Enwogion 
* Bob Dylan
* Al Franken
* F. Scott Fitzgerald
* Garrison Keillor
* Hubert Humphrey
* Peter Krause
* Terry Gilliam
* Y Cawr Gwyrdd Llawen

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  mn.gov


Categori:Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Ffrwydradau Llundain 21 Gorffennaf 2005

Ymosodiad terfysgol yn Llundain oedd yr hyn a adanbyddir fel **Ffrwydradau Llundain 21 Gorffennaf 2005**. Gosododd terfysgwyr bedwar bom ar y sustem gludiant i brifddinas tua chanol dydd 21 Gorffennaf 2005: yng ngorsafoedd tanddaearol Shepherd's Bush, Warren Street ac Oval ac ar fws yn Shoreditch. Gwaredwyd y pumed bom gan y bomiwr, heb ei ffrwydro.

Bwriad y terfysgwyr oedd lladd cymaint o bobl ag oedd yn bosib, ond yn ffodus, dim ond y 'detonators' a ffrwydrodd, ac ychydig oedd y difod, gydag un anaf yn unig. Dihangodd y terfysgwyr am y tro.

Ar 9 Gorffennaf 2007, ymddangosodd pedwar diffinydd o flaen y llys: Muktar Ibrahim, 29, Yassin Omar, 26, Ramzi Mohammed, 25, a Hussain Osman, 28. Cafwyd hwy yn euog o gynllwynio i lofruddio. Dedfrydwyd pob un o'r pedwar i garchar am oes, gyda lleiafswm o 40 mlynedd yr un.

## Gweler hefyd
* Ffrwydradau Llundain 7 Gorffennaf 2005

## Cyfeiriadau
Categori:2005 yn Lloegr
Categori:Hanes Llundain
Categori:Terfysgaeth yn 2005
Categori:Terfysgaeth Islamaidd
Categori:Terfysgaeth yn y Deyrnas Unedig
Gilmore Girls

Cyfres deledu teuluol yn yr Unol Daleithiau yw **The Gilmore Girls** ("*Merched Gilmore*"). Y prif actorion yw Lauren Graham a Alexis Bledel. Mae'n stori am fywyd Lorelai Gilmore a'i bywyd fel mam sengl. Gwelir y ferch Rory Gilmore yn mynd drwy'r ysgol uwchradd a Phrifysgol Yale. Darlledwyd y gyfres gyntaf yn 2000. Dangosir y gwrthdaro rhwng Lorelai a'i rhieni, er bod ei rhieni yn ei chefnogi drwy'r ysgol a'r brifysgol.

## Cymeriadau 
* Lorelai Victoria Gilmore - Lauren Graham
* Lorelai "Rory" Gilmore - Alexis Bledel
* Luke Danes (Perchennog tŷ bwyta lleol yn Stars Hollow). - Scott Patterson
* Emily Gilmore (Mamgu) - Kelly Bishop
* Richard Gilmore (Tadcu) - Edward Herrmann
* Lane Kim (Ffrind Rory) - Keiko Agena
* Sookie St. James (Ffrind Lorelai) - Melissa McCarthy
* Paris Geller (Ffrind Rory) - Liza Weil
* Miss Patty - Liz Torres
* Babette Dell - Sally Struthers
* Michel Gerard - Yanic Truesdale
* Christopher Hayden (Tad Rory) - David Sutcliffe
* Jess Mariano - Milo Ventimiglia
* Dean Forrester - Jared Padalecki
* Logan Huntzberger - Matt Czuchry
* Jason Stiles - Chris Eigeman
* Kirk Gleason - Sean Gunn

### Cymeriadau eraill 
#### Stars Hollow 
* Taylor Doose - Michael Winters
* Mrs. Kim, mam Lane - Emily Kuroda
* Jackson Belleville - Jackson Douglas
* Morey Dell - Ted Rooney
* Gypsy Rose Abdoo
* Archie Skinner - Jim Jansen
* Andrew - Mike Gandolfi
* Liz Danes, chwaer Luke - Kathleen Wilhoite
* T.J. - Michael DeLuise
* Lulu - Rini Bell
* Zach van Gerbig - Todd Lowe
* Gil - Sebastian Bach
* Dave Rygalski - Adam Brody
* Brian Fuller - John Cabrera

#### Chilton 
* Hanlin Charleston - Dakin Matthews
* Louise Grant - Teal Redmann
* Madeline Lynn - Shelly Cole
* Tristan DuGrey - Chad Michael Murray
* Max Medina - Scott Cohen
* Brad Langford - Adam Wylie
* Henry Cho - Eddie Shin

#### Yale 
* Doyle McMaster - Danny Strong
* Tana Schrick - Olivia Hack
* Asher Fleming - Michael York
* Marty - Wayne Wilcox

## Penodau 
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2000
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2007
Categori:Rhaglenni teledu The CW
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
James V, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 9 Medi, 1513 ymlaen oedd **James V** (10 Ebrill 1512 – 14 Rhagfyr 1542).

## Gwragedd 
* Madeleine de Valois (1537)
* Mari o Guise

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1512
Categori:Marwolaethau 1542
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Tywysogaeth Sealand

|-
| align=center colspan=2 | Arwyddair cenedlaethol: *E mare libertas*(Lladin: O'r môr, rhyddid)
|-
| align=center colspan=2 | 296px|
|-
| Iaith Swyddogol
| Saesneg
|- valign=top
| Teyrn
| Tywysog a ThywysogesRoy Bates a Joan Bates
|-
| Pennaeth gwladwriaeth
| Y Tywysog Regent Michael Bates
|-
| Arwynebedd
|&nbsp;550 m²
|- valign=top
| Poblogaeth
|&nbsp;&nbsp;– Datganwyd&nbsp;– Cydnabuwyd
| &nbsp;2 Medi 1967&nbsp;Dim
|-
| Arian breiniol
| Doler Sealand
|-
| Cylch amser
| UTC
|}

Ynys artiffisial, sef hen amddiffynfa môr tebyg i rig olew, oddi ar arfordir de-ddwyrain Lloegr yw **Seland**. Ers 1967 mae'r "ynys" yn hawlio sofraniaeth annibynnol ar y DU, ond nid yw'n cael ei chydnabod fell gan unrhyw lywodraeth na chorff rhyngwladol.

I ddechrau, crëwyd y Microgenedl i gynnal gorsaf radio môr-ladron o'r enw Radio Caroline gan Roy Bates.

Mae Zeland yn gweithredu fel busnes bach ar hyn o bryd, yn gwerthu teitlau uchelwyr, gwe-letya, a chofroddion.

## Dolenni allanol 
*Gwefan swyddogol
*Gwefan y "llywodraeth" 
*Anthem genedlaethol 
*Transgript yr achos llys yn 1968 
*Arian Sealand 
*HMS Roughs 

Categori:Daearyddiaeth Lloegr
Categori:Microgenhedloedd
Freaky Friday (ffilm 2003)

Ffilm gomedi sy'n serennu Lindsay Lohan a Jamie Lee Curtis yw ***Freaky Friday***.

### Gweler hefyd 
*Freaky Friday, y nofel
*Freaky Friday (ffilm 1976)

Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2003
Ffrwydradau Sharm el-Sheikh 2005

Ar 23 Gorffennaf 2005 lladdwyd 88 o bobl mewn ymosodiad gan derfysgwyr yn nhref wyliau Sharm el-Sheikh yn Sinai yn Yr Aifft, deuddydd yn unig ar ôl y bomio trefysgol yn Llundain.

## Dolenni allanol 
* Newyddion BBC
* Newyddion CNN

Categori:Hanes yr Aifft
Categori:Terfysgaeth
Categori:2005
Rwseg

Mae **Rwseg** (русский язык, tr. russkij jazyk) yn iaith Slafaidd Dwyreiniol sy'n frodorol i'r Rwsiaid yn Nwyrain Ewrop. Mae'n iaith swyddogol yn Rwsia, Belarws, Casachstan, Cirgistan, yn ogystal mae e'n cael ei defnyddio'n helaeth ledled taleithiau'r Baltig, y Cawcasws a Chanolbarth Asia. Mae Rwsieg yn perthyn i deulu ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Mae lefel uchel o gyd-ddealladwy rhwng Rwsieg, Belarwseg a Wcreineg.

Rwsieg yw iaith frodorol fwyaf a defnyddir yn Ewrop, hefyd y iaith fwyaf cyffredin Ewrasia. Gyda dros 258 miliwn o siaradwyr ledled y byd, hi yw'r iaith Slafaidd a siaredir amlaf. Rwsieg yw'r seithfed iaith fwyaf poblogaidd yn y byd yn ôl nifer y siaradwyr brodorol a'r wythfed iaith fwyaf yn y byd yn ôl cyfanswm siaradwyr (Ail-iaith a brodorol). Mae'r iaith yn un o chwe o'r ieithoedd swyddogol y Cenhedloedd Unedig. Rwsieg hefyd yw'r ail iaith mwyaf poblogaidd ar y We, ar ôl Saesneg. Cafodd yr iaith Rwsieg ddylanwad sylweddol gan Ffrangeg yn y 18fed a'r 19eg ganrif.

### Geiriau 
* Helo: здравствуйте  /ˈzdrastvujtʲə/
* Hwyl fawr: до свидания  /də sviˈdanjə/
* Os gwelwch yn dda: пожалуйста  /paˈʒalustə/
* Diolch: спасибо /spaˈsibə/
* Noswaith dda: добрый вечер /'dobrɨj 'vʲɛʧər/

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Geiriadur Rwsieg-Cymraeg


Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Simple English

Mae **Simple English** yn ffurf o'r iaith Saesneg sydd yn hollol gywir neu safonol, ond sydd yn symlach yn ei geirfa a'i chystrawenau. Fe'i defnyddir ar gyfer dysgwyr yr iaith a chyfathrebu rhyngwladol.

### Gweler hefyd
*Basic English

## Dolenni allanol
*  Simple English Wikipedia

Categori:Saesneg
Pwyleg

Mae'r Iaith Pwyleg (*język polski* (ˈjɛ̃zɘk ˈpɔlskʲi), *polszczyzna* (pɔlˈʂt͡ʂɘzna) neu *polski* (ˈpɔlskʲi)) yn iaith gorllewin Slafaidd o'r Grŵp Ieithoedd Lachitaidd ac mae wedi'i ysgrifennu defnyddio sgript Ladin. Mae'r iaith yn bennaf siarad yn Gwlad Pwyl ac mae'n iaith swyddogol yno.

Mae'r wyddor Pwyleg wedi 32 llythrennau efo 9 yn fwy na wyddor Lladin (*ą*, *ć*, *ę*, *ł*, *ń*, *ó*, *ś*, *ź*, *ż)* a 3 yn llai (x, q, v).

## Geiriau 
* (Ja) jestem [Jan] = [Jan] ydw i
* (Ty) jesteś [Angharad] = [Angharad] wyt ti
* Jesteś [Karol] = [Karol] wyt ti
* (On/Ono) jest [...] = [...] ydy e/o
* (Ona) jest [...] = [...] ydy hi
* Tak - Ie
* Nie - Nage
* Dziękuję - Diolch
* Dziękuję bardzo - Diolch yn fawr
* Nie rozumiem - Dydw i ddim yn deall
* Proszę - Os gwelwch yn dda
* Przepraszam - Esgusodwch fi
* Dzień dobry - Bore da
* Dobranoc - Nos dda
* Nie ma za co, Proszę - Croeso (yn ymateb i "diolch")
* Do widzenia / Do zobaczenia - Da boch chi
* Dobry wieczór - Noswaith dda


Categori:Ieithoedd Gwlad Pwyl
Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Categori:Ieithoedd Wcráin
Perl (iaith raglennu)

bawd|Logo Perl

Iaith raglennu yw **Perl**, a grëwyd yn wreiddiol ym 1987 gan Larry Wall fel iaith sgriptio Unix.  Daeth Perl yn poblogaidd yn y 1990au hwyr fel iaith sgriptio CGI.

## Cystrawen
Enghraifft o sgript Perl:

   while ( 1 ) {
     print "Helo byd\n";
   }

## Dolen allanol
* Gwefan Swyddogol

Categori:Ieithoedd rhaglennu
Y Stafell Ddirgel

bawd|Clawr *Y Stafell Ddirgel*, Gwasg Gomer
Nofel hanesyddol gan Marion Eames yw ***Y Stafell Ddirgel***. Mae'r nofel wedi'i lleoli yn rhannol yn ardal Dolgellau yn yr 17g. Fe'i cyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1969.

Mae'r nofel yn ymdrin â'r erlid a fu ar y Crynwyr yn dilyn dyfodiad Siarl II ar orsedd Lloegr. Mae'r nofel yn dechrau ym 1672, deuddeng mlynedd wedi'r Adferiad. Dilyniant i'r *Y Stafell Ddirgel* yw *Y Rhandir Mwyn*. Yn y nofel honno disgrifir helyntion y Cymry ar ôl iddynt ymfudo i Pennsylvania yn America gan obeithio osgoi'r erlid a fu arnynt yng Nghymru.

Daw Rowland Ellis, prif gymeriad y nofel, yn Grynwr o ganlyniad i ddylanwad cymydog ond nid yw ei wraig o'r un farn ag ef. Yn dilyn ei marwolaeth hi, mae'n ailbriodi ei gyfnither, sy'n cydymdeimlo ag achos y Crynwyr. Fe'u bradychir i'r awdurdodau gan un o gyn-weision ei fferm a theflir Ellis a'i gyd-grynwyr i'r carchar a'u dedfrydu i farwolaeth. Fe'u rhyddheir ar ôl ymyrraeth uniongyrchol y brenin, a phenderfynant ymfudo i America am fywyd gwell.

## Prif Gymeriadau 
*Rowland Ellis
**Roedd Rowland Ellis yn gymeriad hanesyddol o Fryn Mawr, Dolgellau a oedd wedi cael addysg dda ac a ddaeth yn un o arweinwyr y Crynwyr
*Hywel Vaughan
*Marged Owen
*Ellis Puw
*Meg Ellis
*Huw Morris
*Malan
*Lisa
*Sinai Roberts
*Dorcas
*Jane Owen
*Hywel Vaughan
*Jeremy Mellor
*Gwallter

## Addasiadau 
Addaswyd y nofel yn gyfres deledu ar S4C yn 2001 gan Manon Eames.
Categori:Llyfrau Cymreig 1969
Categori:Nofelau 1969
Categori:Nofelau hanesyddol Cymraeg
Katherine Philipps

Bardd, dramodydd ac awdures oedd **Katherine Philipps** (neu Philips), neu **Orinda** (née Katherine Fowler, 1 Ionawr, 1631 - 22 Mehefin, 1664). Roedd hi'n boblogaidd iawn yn ei dydd ac yn cael ei hadnabod fel "Y Ddigymar Orinda" ("*The Matchless Orinda*"). Priododd i mewn i deulu Philipps, tirfeddianwyr cyfoethog o Dde Cymru.

## Bywgraffiad
bawd|chwith|160px|Penddelwedd o Katherine

Cafodd ei geni yn Llundain, ond treuliai gyfnodau hir yn ardal Aberteifi gyda'i gŵr James Philipps (priodasant yn 1647 pan oedd hi'n un ar bymtheg oed). Ffurfiodd gylch llenyddol i ferched bonheddig yn yr ardal.

Mae nifer o'i cherddi'n adlewyrchu ei chariad at Gymru a'r iaith Gymraeg. Cyfansoddodd gerdd ar thema wladgarol i Henry Vaughan (1621 - 1695), y bardd a meddyg o Ddyffryn Wysg.

Cyhoeddwyd casgliad o'i holl gerddi dan y teitl *Poems by the incomparable Mrs K(atherine) P(hilipps)* yn 1664.

Mae'r nofel *Orinda* gan R. T. Jenkins yn seiliedig ar y cyfnod a dreuliodd Katherine Philipps yn Aberteifi.

## Gwaith Orinda
**Poems by the incomparable Mrs K(atherine) P(hilipps)* (1664).

Yr unig olygiad diweddar hwylus yw,
*Saintsbury (gol.), *Minor Poets of the Caroline Period*, cyf. 3 (1905)

bawd|dim|400px|Gwaith Katherine ar fur Eglwys Aberteifi, er cof am "John Loyd of Kilrhewe"

## Astudiaethau a llyfrau eraill
*Edmund Gosse, "The Matchless Orinda", yn *Seventeenth Century Studies* (1883).
*R. T. Jenkins, *Orinda* (1943). Nofel fer seiliedig ar ei hanes.

Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Cymry Llundain
Categori:Genedigaethau 1631
Categori:Marwolaethau 1664
Categori:Merched yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Aberteifi
Bond (band)

Pedwarawd llinynnol o ferched yw **bond** sydd yn pontio cerddoriaeth glasurol a cherddoriaeth boblogaidd. Un o'r aelodau yw Eos Chater o Gaerdydd, sy'n canu'r feiolín.

## Aelodau 
*Haylie Ecker (ffidl 1)
*Eos Chater (ffidl 2)
*Tania Davis (fiola)
*Gay-Yee Westerhoff (soddgrwth)

Categori:Pedwarawdau llinynnol
Menna Gallie

Nofelydd o Gymru oedd **Menna Patricia Humphreys Gallie** (1920 – 1990).

Ganwyd Gallie yn 1920 ym mhentre glofaol Ystradgynlais yng Nghwm Tawe, ac fe'i magwyd yno, ac wedi hynny yng Nghreunant. Siaradai ei rhieni Gymraeg, ei thad yn grefftwr o ogledd Cymru a'i mam yn ddynes leol. Graddiodd yn 1940 o Brifysgol Cymru Abertawe ac yn yr un flwyddyn priododd Bryce Gallie, Albanwr oedd yn darlithio mewn athroniaeth yn Abertawe. Buont yn byw mewn gwahanol fannau yn dilyn diwedd y rhyfel yn cynnwys Gogledd Iwerddon, America a Chaergrawnt. Symudasant yn ôl i Gymru yn 1978, i Drefdraeth yn Sir Benfro. Ysgrifennodd chwe nofel, tair ohonynt, Strike for a Kingdom (1959), The Small Mine (1962), a Travels with a Duchess (1969), wedi eu lleoli yn ne Cymru, ac wedi eu hailgyhoeddi gan Honno. Bu hefyd yn gyfrifol am gyfieithu'r nofel Un Nos Ola Leuad/Full Moon (1973) i'r Saesneg.

## Llyfryddiaeth
**Strike for a Kingdom* (1959)
*''Man's Desiring* (1960)
**The Small Mine* (1962)
**Travels with a Duchess* (1968)
**You're Welcome to Ulster!'' (1970)

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Ystradgynlais
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Prosiect WiciLlên
Dugiaeth

Tir neu ardal a reolir gan ddug neu dduges yw **Dugiaeth**. Mae'n derm a arferir yn bennaf yng Ngorllewin Ewrop, yn arbennig yn Ffrainc, gwledydd Prydain a'r Eidal. Mae Cernyw yn enghraifft o ddugiaeth gyfoes yn y Deyrnas Unedig.


Categori:Breniniaethau
Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth

Ymgyrch gan lywodraeth Unol Daleithiau America a rhai o'i gynghreiriaid â'r nod o derfynu terfysgaeth ryngwladol yw'r **Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth** (neu weithiau'r **Rhyfel ar Derfysgaeth** – yn swyddogol, *"Global War on Terrorism"*). Gall gynnwys ymyrraeth filwrol, gwleidyddol neu gyfreithiol.

Mae yn ymgyrch ddadleuol iawn gan ei fod yn ôl llawer yn cyfiawnhau taro'n gyntaf yn erbyn gwlad arall, yn gweithredu yn erbyn hawliau dynol ac yn erbyn cyfraith ryngwladol.
 
Lansiwyd y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth fel ymateb i'r ymosodiadau ar Ganolfan Masnach y Byd yn Efrog Newydd a'r Pentagon yn Washington, DC ar 11 Medi 2001.

Nid yw'r Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth yn ryfel draddodiadol – yn lle gwledydd â ffiniau pendant yn ymladd yn erbyn ei gilydd, mae rhan fwyaf o'r rhyfel yn cael ei ymladd gan ddefnyddio lluoedd arfog arbennig, gwybodaeth, gwaith heddlu a diplomyddiaeth.

Dechreuodd y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth gyda goresgyniad Affganistan yn Hydref 2001. Ar ôl dadl ryngwladol ynglŷn ag arfau dinistriol, meddiannodd yr Unol Daleithiau, y Deyrnas Unedig ac eraill Irac yn 2003. Mae nifer yn credu mai Syria ac Iran ymysg gwledydd nesaf i gael eu targedu.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* BBC Newyddion – Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth


Terfysgaeth, Rhyfel yn erbyn
Terfysgaeth, Rhyfel yn erbyn
Categori:Terfysgaeth
Vaughan Hughes

Newyddiadurwr, cyflwynwydd a chynhyrchydd o Gymro oedd **Vaughan Hughes** (16 Tachwedd 1947– 6 Ionawr 2024). Ganwyd ar Ynys Môn a chafodd ei addysg yn Ysgol Gyfun Llangefni.

## Gyrfa
Bu'n newyddiadurwr yng Ngwynedd cyn mynd i fyd cynhyrchu a chyflwyno gyda HTV. Roedd yn un o ohebwyr y rhaglen newyddion *Y Dydd*. Yn yr 1980au roedd yn cyflwyno y rhaglen materion cyfoes *Y Byd Yn Ei Le* a'r rhaglen ddogfen *Ar Olwg*. Bu hefyd yn cyflwyno y rhaglen sgwrsio *O Vaughan i Fynwy* rhwng 1987 ac 1991. Fe gyflwynodd gyfresi ar Radio Cymru - *Blewyn o Drwyn* a'r rhaglen foreuol *Heddiw*.

Roedd yn gyd-sylfaenydd y cwmni teledu Ffilmiau'r Bont a bu'n cyd-olygu'r cylchgrawn *Barn*.

Yn 2012 cafodd ei ethol fel cynghorydd Plaid Cymru ar Gyngor Sir Ynys Môn, gan gynrychioli ward Llanbedrgoch (Lligwy erbyn hyn) tan 2022.

## Bywyd personol
Am gyfnod o 10 mlynedd bu'n gweithio yng Nghaerdydd. Roedd yn briod ag Angharad ac ei ferch yw'r gwleidydd Heledd Fychan.

### Marwolaeth a theyrngedau
Bu farw yn annisgwyl ar 6 Ionawr 2024 yn ei gartref ym Mhontypridd. Cynhaliwyd angladd cyhoeddus yn Amlosgfa Bangor ddydd Gwener 26 Ionawr 2024 am 11:30 y bore.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
Ernie Wise

Comedïwr ac actor o Sais oedd **Ernie Wise** (**Ernest Wiseman**) (27 Tachwedd 1925 – 21 Mawrth 1999). Roedd yn gydymaith i Eric Morecambe yn y ddeuawd gomedi deledu enwog yn y gyfres BBC *The Morecambe and Wise Show*.

## Llyfryddiaeth
**Eric and Ernie* (1973) (gydag Eric Morecambe)

Categori:Digrifwyr
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Leeds
Baldassare Galuppi

Cyfansoddwr o'r Eidal oedd **Baldassare Galuppi** (18 Hydref 1706 – 3 Ionawr 1785).

*Llysenw: "Il Buranello"*

## Operau
**La fede nell incostanza ossia gli amici rivali* (1722)
*''L'Arcadia in Brenta* (1749)
**Il filosofo di campagna'' (1754)

Categori:Cyfansoddwyr Eidalaidd
Categori:Genedigaethau 1706
Categori:Marwolaethau 1785
Lilt

Diod feddal Americanaidd yw **Lilt**. Cyflwynwyd yn 1975 a gwerthir hi yn y Deyrnas Unedig, Gibraltar a Gweriniaeth Iwerddon yn unig. Perchnogion Lilt yw cwmni Coca Cola. Mae ganddi flas pînafal a grawnffrwyth, mango a mandrin, a cheir fersiwn *Lilt Zero* sydd heb galoriau.

Categori:Brandiau Coca-Cola
Categori:Diodydd meddal
Fanta

thumb
Diod oren a lemwn yw **Fanta** a gaiff ei chynhyrchu gan y *Coca-Cola Company* a cheir dros 100 o flasau gwahanol ledled y byd. Roedd Fanta ar gael yn yr Almaen dan y Natsïaid a hynny yn 1941.

Ym Mhrydain, cystadleuydd pennaf Fanta ydy Britvic, sy'n gwmni Prydeinig. Mae'r ddiod wreiddiol a werthir yn yr Almaen, Awstria a gwledydd eraill yn gwbwl wahanol i'r hyn a werthir yn Unol Daleithiau America fel *Fanta Orange*. Ymhlith y diodydd eraill sy'n cystadlu yn erbyn Fanta y mae: Tango, Mirinda, Slice, Sumol, Crush, Tropicana Twister ac Orangina.

## Cyfeiriadau
Categori:Brandiau Coca-Cola
Categori:Diodydd meddal
Derrick Morris

**Derrick Morris** (tua 1930 – 30 Gorffennaf 2005) o Abertawe. Ar ddyddiad ei farwolaeth, fe oedd y claf oedd wedi goroesi hwyaf yn Ewrop ar ôl cael trawsblaniad calon. Cafodd y driniaeth yn Ysbyty Harefield yn Middlesex gan yr Athro Magdi Yacoub yn 1980. Cyfrannwyd y galon newydd gan ddynes a laddwyd mewn damwain car.

Arferai weithio fel goruchwyliwr yn nociau Abertawe pan gafodd drawiad ar y galon yn 1975. Wedi'r driniaeth, dychwelodd i weithio yn y dociau. Ef oedd yr 11eg person i dderbyn trawsblaniad calon yng ngwledydd Prydain. Wedi 20 mlynedd o oroesi, wedi dyddiad y trawsblaniad, ef oedd yn dal y record goroesiad hiraf drwy Ewrop.

Yn dilyn y driniaeth lwyddiannus, bu Derrick Morris ym ymgyrchu yn ddiflino i hybu prosiectau a oedd yn ymladd clefyd y galon, gan annog pobl i arwyddo cerdyn caniatad i roi eu calon i eraill pe byddent yn marw mewn damwain.

## Cyfeiriadau
Categori:Meddygaeth
Categori:Marwolaethau 2005
Detholiad naturiol

Y syniad fod Natur yn dethol y mwyaf cryf a chymwys i oroesi gan adael i'r rhai gwan ac anaddas farw yw **detholiad naturiol**. Y gwyddonwyr Charles Darwin ac Alfred Russel Wallace oedd arloeswr y ddamcaniaeth pan gyhoeddywd ei bapurau ar y cyd o flaen y Gymdeithas Linnaean yn Llundain 1858.

Nid yw pawb yn derbyn egwyddor detholiad naturiol. Mae nifer o ffwndamentalwyr Cristnogol yn gwrthwynebu ei dysgu yn ysgolion yr Unol Daleithiau, er enghraifft, ac yn Islam mae rhai Mwslemiaid uniongred yn ei gwrthod hefyd.

Categori:Bioleg
Categori:Damcaniaethau
Llygredd

de|bawd|Llygredd awyr
de|bawd|Gwaith glo yn Awstralia. Mae hylosgiad glo yn cynhyrchu carbon deuocsid, ynghyd â symiau amrywiol o sylffwr deuocsid.
**Llygredd** yw sylwedd sydd yn niweidio pethau byw, gan gynnwys planhigion, anifeiliaid a phobl. Gall llygredd fod mewn dŵr, mewn pridd, yn yr aer ac mewn bwydydd.

Mae llawer o bethau wahanol yn creu llygredd. e.e. ceir, bysiau, awyrennau. Mae rhan fwyaf o'r pehthau sy'n creu llygredd angen llosgi i greu carbon deuocsid, pethau fel pren, petrol, glo a olew.
Anne Neville

Tywysoges Cymru rhwng 1470 a 1471 a brenhines Loegr rhwng 1483 a 1485 oedd **Anne Neville** (11 Mehefin 1456 – 16 Mawrth 1485).

Roedd yn ferch i Richard Neville, 16ed Iarll Warwick ac Arglwydd Morgannwg, ac yn chwaer i Isabel Neville.

## Priodau 
* Edward o Westminster, Tywysog Cymru (rhwng Rhagfyr 1470 a 4 Mai 1471
* Rhisiart III, brenin Lloegr (o tua 12 Gorffennaf 1472)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1456
Categori:Marwolaethau 1485
Categori:Merched y 15fed ganrif
Categori:Breninesau Lloegr
Categori:Iorciaid
Sheffield

Dinas yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Sheffield**. Saif ar lan afon Don. Yn hanesyddol, mae'n enwog am ei ffatrioedd gwaith arian.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Sheffield boblogaeth o 518,090.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Canolfan Meadowhall
* Eglwys gadeiriol
* Neuadd y dref

## Enwogion 
* Syr William Sterndale Bennett (1816-1875), cyfansoddwr
* Malcolm Bradbury (1932-2000), awdur
* Roy Hattersley (g. 1932), gwleidydd
* Margaret Drabble (g. 1939), nofelydd
* Michael Palin (g. 1943), comediwr ac actor
* Joe Cocker (g. 1944), canwr
* Emlyn Hughes (1947-2004), chwaraewr pêl-droed
* Sean Bean (g. 1959), actor
* Jarvis Cocker (g. 1962), cerddor

## Gweler hefyd 
* Gorsaf reilffordd Sheffield
* Prifysgol Sheffield

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Sheffield
Categori:Dinasoedd Lloegr

Categori:Trefi De Swydd Efrog
Fahd, brenin Sawdi Arabia

Brenin a Phrif Weinidog Sawdi Arabia o 1982 hyd ei farwolaeth yn 2005 oedd **Fahd bin Abdul Aziz Al-Saud** (Arabeg: فهد بن عبد العزيز آل سعود) (c.1921 - 1 Awst 2005), neu'r **Brenin Fahd**.

Categori:Brenhinoedd Sawdi Arabia
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 21ain ganrif