Siberia

:*Gweler Dosbarth Ffederal Siberia am y dalaith ffederal Rwsiaidd.*
[350px|de|bawd|Coch tywyll - [Dosbarth Ffederal SiberiaCoch tywyll a golau - Siberia Rwsiaidd daearyddolCyfan - Siberia yn ôl y ddiffiniad cyffredin a hanesyddol]]
Mae **Siberia** (Rwseg: Сиби́рь) yn ardal enfawr o Rwsia a gogledd Casachstan sy'n cynnwys rhan helaeth Gogledd Asia. Yn ôl y diffiniad hanesyddol, fe'i ffinir gan fynyddoedd yr Wral i'r gorllewin, y Cefnfor Tawel i'r dwyrain, y Môr Arctig i'r gogledd, a bryniau Casachstan a ffiniau Mongolia a Tsieina i'r de. Gorwedda'r rhan helaeth o Siberia yn Ffederasiwn Rwsia, ac fe ffurfia 77% (13.1 miliwn cilometr sgwar) o arwynebedd y wlad honno ond gyda dim ond 28% (tua 40 miliwn) o boblogaeth Rwsia.
## Hanes 
[250px|de|bawd|Pont ar y [Rheilffordd Traws-Siberia.]]
Roedd pobl yn byw yn Siberia rhai degau o filoedd o flynyddoedd yn ôl. Darganfuwyd olion dynol ac artiffactau yn Ogof Denisova, Crai Altai o tua 40,000 mlynedd yn ôl. Lleolir yr ogof mewn rhanbarth lle y credir bu Neanderthaliaid a *homo sapiens* cynnar yn byw yn yr un cyfnod. Ym Mal'ta ar lan Afon Angara ger Llyn Baikal yn Oblast Irkutsk, cafwyd hyd i gerfluniau bychain sy'n dyddio'n ôl tua 23,000 mlynedd. Cawsant eu cerfio o ifori mamoth.
Yn nes ymlaen, roedd Siberia yn drigfan i wahanol grwpiau o nomadiaid, megis yr Yenet, y Nenets, yr Hyniaid, a'r Uyghur. Concrwyd yr ardal gan y Mongoliaid yn y 13g, ac fe ddaeth yn wladwriaeth annibynnol dan reolaeth Chân. Fe gychwynnodd pŵer cynyddol Rwsia tanseilio'r annibyniaeth hon yn yr 16g. Erbyn canol yr 17g, roedd yr ardaloedd o dan reolaeth Rwsia yn ymestyn i'r Cefnfor Tawel. Er hynny, ychydig iawn o ymwelwyr a ddaeth i Siberia yn y canrifoedd dilynol.
Y newid mawr cyntaf yn Siberia oedd y rheilffordd Traws-Siberia, a adeiladwyd rhwng 1891 a 1903. Fe gysylltodd Siberia â Rwsia a'i diwydiant, a thrwy gydol yr 20g fe wnaed defnydd helaeth o adnoddau naturiol Siberia.
## Daearyddiaeth 
Gyda arwynebedd o 13.1 million km² (5.1 miliwn milltir sgwar), mae Siberia yn cynnwys tua 77% o holl diriogaeth Rwsia. Mae parthau daearyddol mawr yn cynnwys Gwastadedd Gorllewin Siberia a Llwyfandir Canol Siberia. Ceir tua 10% o arwyneb tir y Ddaear yn Siberia (148,940,000&nbsp;km²).
Mae coedwigoedd tirwedd taiga yn dominyddu yn y de gydag eangderau mawr o dirwedd twndra di-goed yn y gogledd.
Y pwynt uchaf yn Siberia, yn ôl y diffiniad ehangaf, yw llosgfynydd byw Klyuchevskaya Sopka, a leolir ar Orynys Kamchatka yn y Dwyrain Pell; ei uchder yw 4,649 meter (15,253 troedfedd).
### Mynyddoedd
[250px|bawd|Llosgfynydd [Koryaksy ger Petropavlovsk-Kamchatsky, Crai Kamchatka.]] 
[250px|bawd|Llyn ym [Mynyddoedd Altai.]]
*Mynyddoedd Altai
*Mynyddoedd Anadyr
*Mynyddoedd Baikal
*Chamar-Daban
*Mynyddoedd Chersky
*Mynyddoedd Dzhugdzhur
*Mynyddoedd Gydan
*Mynyddoedd Koryak
*Mynyddoedd Sayan
*Mynyddoedd Tannu-Ola
*Mynyddoedd yr Wral
*Mynyddoedd Verkhoyansk
*Mynyddoedd Yablonoi
### Afonydd a llynnoedd
*Afon Anabar
*Afon Angara
*Afon Indigirka
*Afon Irtysh
*Afon Kolyma
*Llyn Baikal
*Afon Lena
*Afon Tunguska Isaf
*Cronfa Novosibirsk
*Afon Ob
*Afon Popigay
*Afon Tunguska Garregog
*Afon Angara Uchaf
*Uvs Nuur
*Afon Yana
*Afon Yenisei
## Israniadau gweinyddol a dinasoedd
### Israniadau
[250px|bawd|Teulu o Cosaciaid Siberiaidd yn [Novosibirsk.]]
[250px|bawd|Dathlu Diwrnod y Ddinas yn [Omsk.]]
Yn ôl y diffiniad Rwsiaidd cyfoes, mae Siberia yn cynnwys:
*Dosbarth Ffederal Ural
**Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi
**Oblast Kurgan
**Oblast Tyumen
*Dosbarth Ffederal Siberia
**Crai Altai
**Gweriniaeth Altai
**Gweriniaeth Buryat
**Oblast Chita
**Oblast Irkutsk
**Gweriniaeth Khakassia
**Oblast Kemerovo
**Crai Krasnoyarsk
**Oblast Novosibirsk
**Oblast Omsk
**Oblast Tomsk
**Gweriniaeth Tuva
**Gweriniaeth Sakha
Yn ôl y diffiniad ehangach, mae'n cynnwys hefyd:
*Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell
**Oblast Amur
**Ocrwg Ymreolaethol Chukotka
**Ocrwg Ymreolaethol Iddewig
**Crai Kamchatka
**Crai Khabarovsk
**Oblast Magadan
**Crai Primorsky
**Oblast Sakhalin
*Dosbarth Ffederal Ural
**Oblast Chelyabinsk
**Oblast Sverdlovsk
### Dinasoedd
[250px|bawd|[Barnaul.]]
Novosibirsk yw'r ddinas fwyaf. Mae dinasoedd mawr eraill yn cynnwys:
*Barnaul
*Irkutsk
*Kemerovo
*Krasnoyarsk
*Novokuznetsk
*Omsk
*Tomsk
*Tyumen
Yn y Siberia ehangach, ceir dinasoedd:
*Chelyabinsk
*Khabarovsk
*Vladivostok
*Yekaterinburg
## Llyfryddiaeth
Does dim llyfrau Cymraeg ar gael am Siberia eto. O blith y llyfrau Saesneg ceir:
* Alan Wood (gol.), *The History of Siberia: From Russian Conquest to Revolution* (Llundain, Routledge, 1991).
* Steven G. Marks, *Road to Power: The Trans-Siberian Railroad and the Colonization of Asian Russia, 1850-1917* (Llundain, I.B. Tauris, 1991).
* James Forsyth, ''A History of the Peoples of Siberia: Russia's North Asian Colony, 1581-1990* (Caergrawnt, Cambridge University Press, 1994).
* Nicholas B. Breyfogle, Abby Schrader a Willard Sunderland (gol.), *Peopling the Russian Periphery: Borderland Colonization in Eurasian history* (Llundain, Routledge, 2007).
* Igor V. Naumov, *The History of Siberia''. Gol. gan David Collins (Llundain, Routledge, 2009) (cyfres Routledge Studies in the History of Russia and Eastern Europe).


Categori:Daearyddiaeth Rwsia