open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Owen Garmon

Actor a chyfarwyddwr o Gymro, sy'n wyneb a llais cyfarwydd ar lwyfannau a theledu Cymru, yw **Owen Garmon** (ganwyd 1942) fel **John Owen Hughes**. Bu'n aelod cynnar o Gwmni Theatr Cymru yn ogystal â chwmnïau theatr eraill fel Cwmni Theatr Gwynedd, Cwmni Hwyl A Fflag, Theatr Bara Caws a Dalier Sylw. Bu'n portreadu Saunders Lewis yn y ddrama deledu *Penyberth* i S4C ym 1985 yn ogystal â bod yn rhan o gyfresi poblogaidd S4C fel *Y Palmant Aur,* *Dinas* a *Pobol Y Cwm*.

## Damwain 
Tra'n ymarfer ar gyfer recordiad teledu o'r ddrama *Pros Kairon* yn Hydref 1966, bu Owen [24 oed] mewn damwain tra'n dringo "hen chwarel" ger y Waunfawr, Sir Gaernarfon. Yn drasig, bu farw ei gyd-actor Wyn Jones yn y ddamwain, ac anafwyd dau arall, gan gynnwys yr actores Lisabeth Miles. Mae'n debyg bod y pedwar ohonynt [gan gynnwys Anna Daniel o Borthaethwy] wedi bod mewn "parti mewn tŷ ym Mangor nos Sadwrn [22 Hydref] a threfnu yno i fynd i ben yr Wyddfa yn ddiweddarach". Oherwydd nad oedd digon o betrol ganddynt, penderfynodd y pedwar fynd i ddringo'r Cefn Du ger y Waunfawr, a cherdded ar hyd "twnel isel cul sy'n arwain at ben y chwarel". Nododd yr heddwas bod y pedwar wedi mynd yn rhy bell, ac wedi disgyn dros y dibyn. Ni ddarganfuwyd hwynt tan 11.30 bore dydd Sul.
* *The Life And Times Of David Lloyd George* (1981)
* *Taff Acre* (1981)
* *Gwen Tomos* (1981)
* *Coleg* (1982-1985)

* *Newydd Bob Nos* (1982)

* *The Mimosa Boys* (1985)
* *Austin* (1985)
* *Penyberth* (1985)
* *Gwenoliaid* (1985)
* ''Bowen A'i Bartner* (1985)
* *Comedi Comedi Comedi* (1986)
* *Pedwar Ar Bedwar* (1986)
* *The District Nurse* (1987)
* *Pethelin* (1987)
* *I Fro Breuddwydion* (1987)
* *Codiad Cyflog* (1987)
* *Cap Milwr* (1987)
* *Stormydd Awst* (1988)
* *William Jones* (1993)
* *Heliwr* (1995)
* *Y Weithred* (1995)
* *Y Fargen* (1996)
* *Sgwâr Y Sgorpion* (1996)
* *Y Palmant Aur* (1996-1998)
* *Mortimer's Law* (1998)
* *Porc Pei* (1998)
* *The Bench* (2001)
* *Y Stafell Ddirgel* (2001)
* *Treflan* (2002)
* *Casualty* (2004)
* *The Story Of Tracy Beaker* (2005)
* *High Hopes* (2005)
* *Y Pris'' (2007)

### Radio 
## Oriel 

Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Roedd Catrin o Gwmpas Ddoe by Rhydderch Jones (1555661).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Gwenlyn Parry's play, Saer Doliau (1483905).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Gwenlyn Parry's play, Saer Doliau (1483882).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Gwenlyn Parry's play, Saer Doliau (1483902).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Gwenlyn Parry's play, Saer Doliau (1483898).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Gwenlyn Parry's play, Saer Doliau (1483946).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Gwenlyn Parry's play, Saer Doliau (1483864).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Gwenlyn Parry's play, Saer Doliau (1483883).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Gwenlyn Parry's play, Saer Doliau (1483884).jpg
Delwedd:Gwenlyn Parry, and pictures of Cwmni Theatr Cymru rehearsing his play Saer Doliau (1491076).jpg

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1942
Jwnta milwrol

ar 24 Mawrth 1976

gyda Jwnta filwrol yr Ariannin (1976–83). Mae America Ladin yn ddrwg-enwog am amlder jwntas milwrol yn meddiannu grym dros eu gwledydd]]

Llywodraeth a arweinir gan bwyllgor o arweinwyr milwrol yw **jwnta milwrol** (ceir y sillafiad **junta** hefyd yn Gymraeg, a gellir ynganu'r "j" un ai gan ddilyn patrwm y Sbaeneg, /x/ fel "ch" Gymraeg, ai gan ddilyn patrwm y Saesneg gyda /dʒ/). Mae'r gair *junta* yn dod o'r Sbaeneg a'i ystyr yw "cyfarfod" neu "bwyllgor" ac mae'n tarddu o'r "junta" cenedlaethol a lleol a drefnwyd fel rhan o wrthwynebiad Sbaen i ymosodiad Napoleon ar Sbaen ym 1808. Defnyddir y term bellach i gyfeirio at ffurf awdurdodaidd ar lywodraeth a nodweddir gan unbennaeth filwrol oligarchaidd.

Daw jwnta i rym yn aml o ganlyniad i ''coup d'état''.

Dydy'r gair "junta" o'i hun yn Sbaeneg, ddim yn golygu grym milwrol. Gall ddynodi dim mwy na "chyfarfod" neu gorff sy'n cymryd penderfyniadau.

## Dau fath o Jwnta
Gellir dadlau bod dau fath o jwnta; rheolaeth agored a rheolaeth gudd.  
* **Rheolaeth Agored** - bydd yn yn cynnwys defnydd amlwg o'r jwnta yn gwisgo ffurfwisg filwrol, yn dathlu neu'n peidio gochel rhag ddefnydd o drais (gan gynnwys dienyddio gwrthwynebwyr gwir neu honedig), diddymu aparatws ddemocrataidd y wladwriaeth a chyfyngu neu gwaredu ar elfennau a grwpiau o fewn cymdeithas ddinesig megis pleidiau gwleidyddol, grwpiau pwyso, efallai sefydliadau crefyddol.

* **Rheolaeth Gudd** - gall rheolaeth gudd fod ar ffurf naill ai *sifileiddio* (civilianisation) neu *reolaeth anuniongyrchol*. Ceir *rheolaeth anuniongyrchol* pan fo jwnta'n rheoli, neu'n ceisio rheoli, yn gudd y tu ôl i'r llenni dros lywodraeth byped sifil. Gall rheolaeth anuniongyrchol gan y fyddin gynnwys naill ai rheolaeth eang dros y llywodraeth neu reolaeth dros set gulach o feysydd polisi, megis materion diogelwch milwrol neu genedlaethol.

## Amlrwydd
Drwy gydol yr 20g, gwelwyd jwntas milwrol yn aml yn America Ladin, yn nodweddiadol ar ffurf "jwnta sefydliadol, uwch gorfforaethol neu broffesiynol" dan arweiniad prif swyddogion y gwahanol ganghennau milwrol (y fyddin, y llynges a'r llu awyr), a weithiau byddai pennaeth yr heddlu cenedlaethol neu gyrff allweddol eraill yn ymuno ag ef.

## Cyfundrefnau jwnta mwy nodedig
 yn 1969]]

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Junta yng Ngwyddoniadur Britannica
* How the Greek Junta Took Power - Cold War Documentary rhaglen ar un o juntas mwyaf enwog yr 20g ar sianel Youtube *The Cold War*(2023)

Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Llywodraeth
Emily Davies

Actores, darlithydd a cyfarwyddwr theatr oedd **Emily Davies** (1924 &ndash; 8 Medi 1992). Bu’n rhan allweddol o Gwmni Theatr Cymru ar gychwyn yr 1980au, wedi ymadawiad Wilbert Lloyd Roberts.  Cyn ymuno â'r Cwmni, roedd hi'n ddarlithydd mewn Drama yng Ngholeg Prifysgol Cymru Aberystwyth, lle bu'n ddylanwad mawr ar rai o actorion blaenllaw Cymru, fel Rhian Morgan, Betsan Llwyd, Nia Caron, Alun ap Brinley a Geraint Lewis.  

Wedi ymadawiad Wilbert Lloyd Roberts ym 1982, Emily Davies a Ceri Sherlock oedd y ddau a gymerodd yr awenau i arwain Cwmni Theatr Cymru. Bu hefyd yn actio yng nghynyrchiadau cynnar y cwmni gan gynnwys y llwyfaniad cyntaf o ddrama Saunders Lewis, *Cymru Fydd* ym 1967. 

Roedd hi'n briod gyda'r gweinidog Dewi Aled Eurig Davies (1922-1997) ac mae ganddynt ddau fab. 

## Teyrngedau ac atgofion 
"Rhaid dweud o'r dechrau na fyddwn i'n gweithio yn y theatr yng Nghymru onibai am Emily Davies", meddai'r cyfarwyddwr Ceri Sherlock, wrth dalu teyrnged iddi yn Barn (Tachwedd 1992). "I rai, efallai na fyddai hyn yn golled ond i mi roedd yn achubiaeth, yn wir yn achubiaeth enaid.""...yn 1982, [clywais] fod Emily Davies i gymryd yr awenau [Cwmni Theatr Cymru] gyda'i chred mewn creu cnewyllyn o actorion i ffurfio ensemble ac i fentro ar arddull y theatr Ewropeaidd yng Nghymru. Wrth gwrs, mi wnaeth Wilbert Lloyd Roberts hyn ar ddechrau'r fenter, ond gydag Emily y daeth yr egwyddor fod actio'n gelfyddyd, yn grefft, yn ddisgyblaeth ac yn ffordd o fyw. Cred y Moscow Arts Theatre - cred y theatr naturiolaidd. I mi ar y pryd roedd hyn yn fiwsig, a phan glywais Emily'n sôn am yr actor fel canolbwynt, ac am wasanaethu'r testun, yn byrlymu am waith Peter Brooke (gŵr yr oeddwn ar y pryd yn ceisio trefnu i gydweithio ag ef ym Moscow ond heb fawr o lwc) [...] cefais f'ysbrydoli." 

## Gyrfa 
[bawd|Cast y cynhyrchiad cyntaf o'r ddrama *[Cymru Fydd (drama)|Cymru Fydd*, Cwmni Theatr Cymru 1967]]
Fel actores :

* *Cymru Fydd* (1967) - Cwmni Theatr Cymru - actores

Fel cyfarwyddydd :
* *Torri Gair* (1982) cyfarwyddwr Emily Davies
* *Noa* (1982) cyfarwyddwr Emily Davies (sioe i blant yn lle *pantomeim)*
* *Siwan* (1983) cyfarwyddwr Emily Davies
* *Tair Comedi Fer* (1983) cyfarwyddwr Emily Davies
* *Tair Chwaer* (1983) - cyfieithiad o waith Anton Chekhov
* *Guernica* (1983)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1992
Y Cymod Cadarn

Drama lwyfan Gymraeg gan Emyr Humphreys yw ***Y Cymod Cadarn*** neu ***Cymod Cadarn*** a lwyfannwyd gan Gwmni Theatr Cymru ym 1973. Cyflwynwyd y ddrama fel rhan o dathliadau penblwydd Saunders Lewis yn 80 oed.

## Cefndir 
## Cymeriadau 
* Saunders Lewis
* D.J Williams
* David Lloyd George
* Lewis Valentine

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Cymru ym 1973 gyda Wilbert Lloyd Roberts yn cyfarwyddo.

* Saunders Lewis - T James Jones
* D.J Williams - Huw Ceredig
* David Lloyd George - Charles Williams
* Lewis Valentine - W. H. Roberts
* Iris Williams
* Clive Roberts

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Noa (sioe gerdd o ddrama)

Sioe Feiblaidd i blant gan y dramodydd o Ffrainc André Obey (1892–1975) yw ***Noa*** (Frangeg: *Noé*).  Llwyfannwyd y cynhyrchiad am y tro cyntaf yn Llundain ym 1935 gyda John Gielgud yn y brif ran. Llwyfannwyd y sioe yn y Gymraeg gan Gwmni Theatr Cymru ym 1982, yn hytrach na'r pantomeim flynyddol draddodiadol. Hanes y ffermwr Noa a'i deulu o Lyfr Genesis yw craidd y sioe, wrth iddynt adeiladu'r Arch i'w gwarchod rhag Y Dilyw. Dyma'r cynhyrchiad cyntaf i Gwmni Theatr Cymru o dan arweiniad Emily Davies fel arweinydd artistig. Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg gan F. George Fisher.

## Cefndir 
"Nid o fwriad o gwbl y torrwyd ar draddodiad wrth gyflwyno *Noa* yn lle'r pantomeim arferol" cyhoedda Rhaglen y cynhyrchiad, "Ond nid ymwrthod â phantomeim wnaeth Emily Davies wrth lunio ei rhaglen ar gyfer y gyntaf o'i thair blynedd fel Cyfarwyddwr Artistig y Cwmni", ychwanegodd."Ers ei phenodiad yn ystod yr haf ni fu ganddi'r amser angenrheidiol i baratoi a chomisiynu pantomeim ar gyfer eleni. Yn ei le dewisodd gynhyrchiad sydd cyn debyced i bantomeim â dim, cynhyrchiad sydd yr un mor atyniadol a chyda'r un apel. Yn wahanol iawn i bantomeimiau'r Cwmni yn y gorffennol mae *Noa* yn seiliedig ar stori gyfarwydd ac adnabyddus: un Y Dilyw o'r Hen Destament. Diau y golyga hyn y gall y plant ei ddilyn yn llawer gwell na phantomeim nad ydynt yn gyfarwydd â'r stori. Fel pantomeim mae *Noa* yn gynhyrchiad lliwgar, bywiog sy'n llawn doniolwch a ffraethineb. Ceir ynddo hefyd ddawnsio a meim a phrif gymeriad fydd yn llawn mor gofiadwy â *Guto Nyth Cacwn*, Micos [o'r panto *Mwstwr Yn Y Clwstwr*] a'r gweddill. Bydd i *Noa* hefyd apêl ymysg y rhai hynny nad ydynt yn mwynhau pantomeim. Nid oes ynddo sŵn aflafar band ac yn yr amryw gyffyrddiadau dwysach diau y bydd digon i gnoi cil wedyn."
bawd|Llun o'r sioe Noa gan Gwmni Theatr Cymru
Yn ôl Dafydd Hywel, trodd yr ymarferion yn "hunlle" a cheisiwyd achub y cynhyrchiad ar sawl achlysur. Ar ben hynny, anafwyd dau o'r criw llwyfannu ar noson agoriadol y sioe yn Theatr Ardudwy, Harlech, a bu'n rhaid gohirio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gweithiau 1931
W. H. Roberts

Actor o Gymru fu'n aelod cynnar o Gwmni Theatr Cymru oedd **W. H. Roberts** neu **William Henry Roberts** (21 Chwefror 1907 - 6 Ebrill 1982).  Roedd yn dad i'r newyddiadurwr Owen Roberts. Nai iddo yw'r actor Siôn Trystan Roberts. 

## Cefndir 
Ganwyd 21 Chwefror 1907 yn Brynteg, Llanfaethlu, Ynys Môn, yn fab i Henry Roberts a'i wraig Marged (Jones). Cafodd ei addysg gynnar yn ysgol Ffrwdwin, Llanfaethlu, ond symudodd y teulu i Blas Llandrygarn ac yna i Llwyn Ednyfed, Llangefni, ac aeth 'W.H.', fel y daethpwyd i'w adnabod, i ysgol sir Llangefni yn 1921 ac yna i Goleg Normal Bangor, 1926-28. Apwyntiwyd ef yn athro ysgol Niwbwrch yn 1931 lle y treuliodd weddill ei oes, yn athro ac yna'n brifathro'r ysgol.

Dechreuwyd darlledu yn Gymraeg o Bryn Meirion Bangor yn 1935 a chymerodd W.H. Roberts ran mewn llawer iawn o raglenni nodwedd a gynhyrchwyd gan Sam Jones, Ifan O. Williams, Dafydd Gruffydd a John Gwilym Jones. 

Yn 1938 enillodd yr her adroddiad yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd a chymerodd ran mewn dramâu a ddarlledwyd o Gaerdydd, weithiau dan gyfarwyddyd T. Rowland Hughes a chan gynnwys rhai o ddramâu Saunders Lewis, *Amlyn ac Amig* (gyda Hugh Griffith), *Buchedd Garmon*. 

Gwasanaethodd yn y fyddin yn yr Ail Ryfel Byd ac anfonwyd ef i'r India yn 1942, i Calcutta a Mysore. 

Ailafaelodd yn ei yrfa yn Niwbwrch wedi dychwelyd a threuliodd lawer o'i amser yn feirnaid adrodd. Fe'i hanrhydeddwyd â gwisg wen Gorsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon yn 1959. 

Cyhoeddodd ei atgofion (gyda ffotograff), *Aroglau Gwair*, yn 1981; cyhoeddwyd ei ddarlith, *Iaith lafar Mon*, gyda chaset, yn 1984.

Bu farw yn ei gartref yn Nwyran, Môn 6 Ebrill 1982 a chladdwyd ef ym mynwent capel Ebeneser (MC), Niwbwrch, 17 Ebrill 1982.

## Bywyd personol 
Priododd Margaret Elisabeth Evans o Niwbwrch, fis Awst 1937, a bu iddynt ddau o feibion. 

## Gyrfa 
(detholiad)

### Theatr 
* *Daniel Owen* (1969)
* *Oidipos Frenin* (1980)

### Teledu a ffilm 
* *Y Wawr* (1967)
* *Amlyn ac Amig*
* *Buchedd Garmon*

## Oriel 

Delwedd:Gruffudd Parry's commissioned programme on Daniel Owen for Flint Eisteddfod 1969 (1548800).jpg
Delwedd:Gruffudd Parry's commissioned programme on Daniel Owen for Flint Eisteddfod 1969 (1548824).jpg
Delwedd:Gruffudd Parry's commissioned programme on Daniel Owen for Flint Eisteddfod 1969 (1548798).jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Pobl o Llanfaethlu
Harish Shankar

Arweinydd cerddorfa a phianydd o dras Almaenig a Maleisaidd yw **Harish Shankar** (ganwyd 1984). 

Mae e wedi arwain cerddorfeydd rhyngwladol fel y Royal Philharmonic Orchestra, Cerddorfa Symffoni Bournemouth, Cerddorfa Frenhinol yr Alban a Cherddorfa Symffoni Dinas Birmingham. Yn 2024, bu'n arwain Cerddorfa Plant Cenedlaethol Prydain Fawr. 

Yn 2014, cafodd gymrodoriaeth iau mewn arwain gyda Choleg Cerdd Brenhinol y Gogledd, Manceinion. Rhwng 2024 a 2025, Harish oedd Cyfarwyddwr Cerdd cyffredinol Cerddorfa Symffoni Landestheater Schleswig-Holstein.

## Bywyd cynnar 
Cafodd Harish ei geni ym Menang, Maleisia cyn symud i'r Almaen. Dechreuodd ganu'r piano pan oedd yn chwech oed cyn astudio yn Ysgol Gerdd Lübeck. Cwblhaodd radd meistr mewn arwain yn Ysgol Gerdd Weimar.

## Dolenni allanol 
* Gwefan Harish Shankar

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Arweinyddion o'r Almaen
Categori:Cerddorion o'r Almaen
Sarah Storey

Seiclwr a nofiwr o Loegr yw'r **Fonesig Sarah Joanne Storey**, DBE (née **Bailey**; ganwyd 26 Hydref 1977). Enillodd 19 o fedalau aur yn y Gemau Paralympaidd, a chwe gwaith pencampwr trac cenedlaethol Prydeinig (abl) (2 × Pursuit, 1 × Pwyntiau, 3 × Ymlid Tîm). Enillodd pum medal aur yn y Gemau Paralympaidd cyn troi’n 19 oed.

Mae hi’r Paralympiad Prydeinig mwyaf llwyddiannus (o fedalau aur) a mwyaf addurnedig (yn ôl cyfanswm medalau) erioed yn ogystal ag un o’r athletwyr Paralympaidd mwyaf addurnedig erioed. 

Ganed Storey ym Manceinion heb law chwith oedd yn gweithio, ar ôl i'w braich fynd yn sownd yn y llinyn bogail yn y groth. Fel merch ysgol, bu’n destun bwlio yn yr ysgol ac roedd hefyd yn wynebu problemau anhwylder bwyta. Ymunodd â’i chlwb nofio cyntaf yn ddeg oed.

Dechreuodd Storey ei gyrfa Baralympaidd fel nofiwr gan ennill dwy fedal aur, tair arian ac efydd yng Ngemau Olympaidd Barcelona ym 1992 yn 14 oed.

Priododd Storey y peilot tandem a'r hyfforddwr Barney Storey yn 2007. Mae gyda nhw ferch (ganwyd 2013) Mae hi a'i gŵr yn byw yn Disley, sir Gaer.   

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuwyr Paralympaidd
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Nofwyr o Loegr
Categori:Pobl o Fanceinion
Categori:Seiclwyr o Loegr
Tri Chryfion Byd

Anterliwt o waith y dramodydd Twm o'r Nant yw ***Tri Chryfion Byd***  sy'n dyddio o 1789. 

"Tri Chryfion Byd, sef Tlodi, Cariad ac Angau" yw eglurhad y teitl, a phrif gymeriadau'r anterliwt. "Wel bellach crybwyllaf mi dystiaf am Destyn, O'r dull yn deg hylwydd mae'r trefniad yn Câlyn, Am dri chryfion byd ddwys Olud mewn Sulw, Sef *Tlodi*, a *Chariad*, ag *Angeu* tra chwerw."

## Cymeriadau 
* Sir Tom Tell Truth
* Traethydd
* Gwiddanes Dlodi
* Rinallt ariannog y Cybydd
* Lowri Lew
* Ifan Offeiriad
* Cariad
* Brenin Angau

* Sir Tom Tell Truth - Dyfan Roberts
* Gwiddanes Dlodi - Elen Roger Jones
* Rinallt ariannog y Cybydd - Charles Williams
* Lowri Lew - Iona Banks
* Ifan Offeiriad - Grey Evans
* Cariad - Marged Esli
* Brenin Angau - Wynford Ellis Owen
* Y ffŵl - Elfed Lewys 
* John Pierce Jones
* Gwynfryn Roberts
* Owen Huw Roberts - dawnsiwr
* Rosalind Lloyd - telynor
Dyma gynhyrchiad cyntaf John Pierce Jones fel "actor proffesiynol" ac mae'n sôn am y profiad yn ei hunangofiant:"Ar y Llun cyntaf ym mis Hydref 1972, codais yn anarferol o fore [...] a cherdded yn sionc tuag at adeilad y Tabernacl ym Mangor. [...] Pan agorais y drws a cherdded i mewn i'r ystafell gwelais wynebau a oedd yn gyfarwydd i mi fel hoelion wyth y byd actio Cymraeg.[...] Rhan fechan iawn oedd gen i yn rhan gyntaf yr anterliwt. Roedd Wynford [Ellis Owen] yn actio Angau, felly roedd ganddo 'olygfa rymus efo Marged Esli, oedd yn chwarae Cariad. Ar un achlysur roedd Wynford wedi gorfod mynd i weithio ar un o raglenni plant HTV yng Nghaerdydd, a doedd o ddim ar gael i berfformio y noson honno. Gofynnodd Wilbert i Charles [Williams]  a fuasai yn fy nghyfarwyddo i i chwarae'r rhan - roedd gan Angau fwgwd mawr ar ffurf penglog yn cuddio'i wyneb, felly doedd neb yn gwybod pwy oedd yn y wisg. Bûm yn ymarfer y rhan felly am sawl pnawn efo Charles (oedd yn gyfarwyddwr arbennig) a Marged Esli. Daeth y noson fawr, ac er mai fi oedd yn actio Angau, enw Wynford oedd yn y rhaglen. Drwy gyd-ddigwyddiad Ilwyr, roedd adolygydd Y Faner yn y gynulleidfa y noson honno, ar wythnos ganlynol roedd canmoliaeth fawr i'r cynhyrchiad yn y papur. Tynnwyd sylw yn arbennig at berfformiad 'Wynford Ellis Owen' - felly cefais fy adolygiad cyntaf fel actor o dan enw actor arall."

## Oriel 

Delwedd:Perfformiad o 'Dri Chryfion Byd' gan Twm o'r Nant yn Plas Llwyn Owen, Llanbryn-mair (1483472).jpg
Delwedd:Perfformiad o 'Dri Chryfion Byd' gan Twm o'r Nant yn Plas Llwyn Owen, Llanbryn-mair (1483461).jpg
Delwedd:Perfformiad o 'Dri Chryfion Byd' gan Twm o'r Nant yn Plas Llwyn Owen, Llanbryn-mair (1483483).jpg
Delwedd:Perfformiad o 'Dri Chryfion Byd' gan Twm o'r Nant yn Plas Llwyn Owen, Llanbryn-mair (1483471).jpg
Delwedd:Perfformiad o 'Dri Chryfion Byd' gan Twm o'r Nant yn Plas Llwyn Owen, Llanbryn-mair (1483502).jpg
Delwedd:Perfformiad o 'Dri Chryfion Byd' gan Twm o'r Nant yn Plas Llwyn Owen, Llanbryn-mair (1483475).jpg
Delwedd:Perfformiad o 'Dri Chryfion Byd' gan Twm o'r Nant yn Plas Llwyn Owen, Llanbryn-mair (1483513).jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Sosiolect

Mae **sosiolect** yn derm mewn ieithyddiaeth am ddull arbennig o siarad neu ysgrifennu lle mae pobl o'r un dosbarth cymdeithasol, proffesiwn, oedran neu grŵp arall yn defnyddio geiriau a ffurfiau penodol.   

Mae sosiolect yn wahanol i dafodiaith ardal *(regiolect)* am ei fod yn disgrifio dosbarth cymdeithasol neu grŵp penodol, yn hytrach na'r wahanol ffyrdd o siarad o ardal i ardal.
  
Mae'r term *sosiolect* yn cynnwys sut mae person yn dod i ddefnyddio mathau o gyfathrebu trwy gysylltiad â grŵp penodol o bobl, efallai heb wybod eu bod yn gwneud hynny. Mae'r term hefyd yn cynnwys sut mae pobl yn dewis yn fwriadol a dysgu defnyddio mathau o gyfathrebu i 'ffitio mewn'.

Mae'r term *sosiolect* yn gallu cyfeirio at ffordd o siarad neu ysgrifennu sy'n cael eu defnyddio gan grŵp cyfyngedig iawn o bobl. Weithiau mae'n cael ei drin fel y syniad o arddull (cywair iaith) neu jargon neu slang yn fwy cyffredinol.

**Enghreifftiau o sosiolect:** 
* Gwahanol ffyrdd o siarad mae grwpiau dosbarth economaidd yn eu defnyddio.
* Ffyrdd o siarad mae pobl ifanc yn ei ddefnyddio gyda'i gilydd sy'n wahanol i'r genhedlaeth flaenorol.
* Defnydd o jargon proffesiwn neu hobi arbennig, er enghraifft cyfreithwyr neu sglefrfwrddwyr.

Mae sosiolect yn aml yn dangos hunaniaeth y grŵp i bobl eraill, i'w wahanu oddi ar grwpiau eraill ac i gadw pobl o ddosbarth neu gefndir arall allan. 

Weithiau, mae pobl sydd ddim yn defnyddio Sosiolect arferol y grŵp yn gallu wynebu beirniadaeth, tynnu coes neu gael eu heithrio'n llwyr o'r grŵp. Mae academyddion yn defnyddio'r termau 'porthgadw diwylliannol' (*Cultural gatekeeping*) a 'hylendid ieithyddol' (*Linguistic hygine*). 

Yn aml iawn, mae pobl yn newid yn ôl ac ymlaen rhwng defnyddio sosiolect arbennig a ffyrdd eraill o siarad neu ysgrifennu yn ôl y sefyllfa a phwy sydd o'u hamgylch. Mae academyddion yn defnyddio'r termau *newid cod* a *diglosia* wrth astudio'r arferion yma.

## Gweler hefyd 
* Cywair (ieithyddiaeth)

Categori:Ieithyddiaeth
* Diglosia - newid o'r naill iaith i'r llall yn ôl y sefyllfa
* Newid cod - defnyddio dwy iaith gyda'i gilydd yn yr un sgwrs
* Continiwm tafodiaith - y newid mewn iaith neu dafodiaith ar draws diriogaeth ddaearyddol

## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Termau iaith
Categori:Iaith
Categori:Gwyddoniaeth wybyddol
Categori:Gwyddorau cymdeithas
Categori:Polisi iaith
Ellie Simmonds

Cyn-nofiwr Paralympaidd yw **Eleanor May Simmonds**, OBE (ganwyd 11 Tachwedd 1994, Glossop, Swydd Derby). Mae hi'n dal i ymddangos ar amrywiaeth o raglenni teledu, gan gynnwys fel sylwebydd nofio.

Rhoddwyd Simmonds i'w mabwysiadu pan oedd yn ddwy wythnos oed, ar ôl ei diagnosis o achondroplasia. Tyfodd hi lan yn ardal Walsall, Gorllewin Canolbarth Lloegr. 

Cystadlodd hi y Gemau Paralympaidd am y tro cyntaf yn 13 oed, yn Beijing yn Haf 2008. Enillodd hi ddwy fedal aur, gan ennill y digwyddiadau nofio dull rhydd 100m a 400m (categori S6).

Daeth hi'n Aelod o Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (MBE) yn 2009, y person ieuengaf erioed i gael MBE. Wedyn penodwyd Simmonds yn Swyddog Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (OBE) yn Anrhydeddau Blwyddyn Newydd 2013.

Ymddeolodd o nofio cystadleuol yn 2021 . 

## Cyfeiriadau
Categori:Nofwyr
Categori:Cystadleuwyr Paralympaidd
Categori:Pobl a aned yn Lloegr‎
Categori:Pobl o Orllewin Canolbarth Lloegr
Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan

Canolfan breswyl aml weithgaredd yw **Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan**. Lleolir y gwersyll ym mhentref Pentre Ifan ger Felindre Farchog yn Sir Benfro a'i hagor yn swyddogol ym mis Medi 2023. Dyma pedwerydd Gwersyll yr Urdd, ynghyd â gwersylloedd adnabyddus Llangrannog, Glan-llyn a Bae Caerdydd. Mae'r safle o fewn pymtheg milltir i Wersyll yr Urdd Llangrannog.

Enwir y gwersyll ar ôl cromlech Pentre Ifan ger llaw.

## Nod
Nod y gwersyll yw blaenoriaethu'r amgylchedd, lles emosiynol pobl ifanc a'r Gymraeg.

Galwa'r Urdd y safle yn Wersyll Amgylchedd a Lles. Credir mai dyma'r cyntaf o'i fath yng Nghymru, gyda'r profiad yn addo i fod yn "ddihangfa rhag y byd digidol" i wersyllwyr. Prif bwyslais y ganolfan ger Felindre Farchog yw cynnig addysg amgylcheddol i blant a phobl ifanc.

## Sefydlu
Agorwyd canolfan Pentre Ifan yn wreiddiol yn 1992 a hynny fel canolfan addysgol. Derbyniodd yr Urdd gyllid trwy gymorth rhaglen Cymunedau Dysgu Cynaliadwy Llywodraeth Cymru, Sefydliad Garfield Weston a Sefydliad Elusennol Tywysog Cymru, i droi Canolfan Pentre Ifan i fod yn wersyll.

## Nofel antur
Yn 2012 cyhoeddwyd nofel ar gyfer plant a'r arddegau gan Gareth Lloyd James o'r enw Dirgelwch Pentre Ifan a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer. Mae'n dilyn anturiaethau pedwar bachgen ifanc yn y gwersyll. Mae'n rhan o gyfres o nofelau eraill wedi eu lleoli yng ngwersylloedd yr Urdd.

## Gweler hefyd
* Gwersyll yr Urdd Glan-llyn
* Gwersyll yr Urdd Llangrannog
* Gwersyll yr Urdd Caerdydd

## Dolenni allanol
* Manylion y gwersyll ar wefan yr Urdd
* @PentreIfan tudalen Facebook y Gwesyll
* Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan fideo hyrwyddo ar sianel Youtube yr Urdd (2024)

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Benfro
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1485
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Sefydliadau 1992
Categori:Sefydliadau 2023
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Dawn Dweud (sioe)

:*Am y gyfres o gofiannau gweler Dawn Dweud.*

Sioe lwyfan "ysgafn a digri gyda phinsiad o halen" gan Gwmni Theatr Cymru oedd ***Dawn Dweud**.* Llwyfannwyd a theithiwyd y sioe yng Ngwanwyn 1969. Lluniwyd y sioe gan Jacob Davies ac Wilbert Lloyd Roberts.

Yn ogystal â'r actorion a llefarwyr T James Jones, Gaynor Morgan Rees, John Ogwen, W. H. Roberts, Aled Jones, Morien Phillips a Beryl Williams, roedd y cynhyrchiad yn cynnwys y cantorion Dafydd Iwan, Meinir Lloyd, Meic Stevens a Margaret Williams, gyda'r delynores Morfudd Maesaleg yn cyfeilio.

## Cyfeiriadau
Categori:Sioe Theatr Gymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Caligula (drama)

Drama lwyfan gan Albert Camus yw ***Caligula.*** Dechreuodd ei chyfansoddi ym 1938 (dyddiad y llawysgrif gyntaf yw 1939 ) ac a gyhoeddwyd am y tro cyntaf ym mis Mai 1944 gan Éditions Gallimard .  Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf ar 26 Medi 1945 yn y Théâtre Hébertot ym Mharis, gyda Gérard Philipe (Caligula), Michel Bouquet a Georges Vitaly yn serennu ac fe'i cyfarwyddwyd gan Paul Œttly. 

Cyfeithiwyd y ddrama i'r Gymraeg sawl gwaith, y tro cyntaf gan J. Ifor Davies ar gyfer Radio'r BBC ym 1967 ac wedyn gan Emyr Tudwal Jones a Prys Morgan ym 1975, a'i chyhoeddi fel rhan o'r ''Gyfres Dramâu'r Byd* gan Wasg Prifysgol Cymru ym 1978*.* Cafwyd addasiad arall (yn seiliedig ar gyfeithiad 1975) gan gwmni theatr Arad Goch ym 1990, o dan yr enw *Cai''.

Mae nifer o feirniaid wedi awgrymu bod y darn yn ddirfodol, er bod Camus bob amser yn gwadu ei fod yn perthyn i'r athroniaeth hon. Mae ei gynllwyn yn troi o amgylch ffigwr hanesyddol Caligula, Ymerawdwr Rhufeinig sy'n enwog am ei greulondeb a'i ymddygiad ymddangosiadol gwallgof. 

## Trosolwg 
Mae'r ddrama'n cyfleu hanes Caligula, Ymerawdwr Rhufain, wedi'i lethu gan farwolaeth Drusilla, ei chwaer a'i gariad. Yn ôl drama Camus, mae Caligula'n creu drwgdeimlad bwriadol er mwyn arwain tuag at ei lofruddiaeth ei hun. (Yn hanesyddol, llofruddiwyd Caligula ar 24 Ionawr, 41 OC)

Breuddwyd Caligula yw i "greu bywyd sydd uwchlaw moesau ffals a thraddodiadau pwdr y gymdeithas sydd o'i gwmpas." Mae'r ddrama yn dehongli'r gwrthdaro rhwng yr hen a'r ifanc, rhwng y traddodiadol a'r cyfoes. "Ond ynddi hefyd, gwelir materoliaeth -'decadence'- y tra-arglwyddiaethu ar unrhyw ronyn o fywyd gonest." Unben yw'r prif gymeriad. "Nid drama wleidyddol mohoni, ond moeswers - ac fel pob moeswers dda y mae uwchlaw y 'politics' bondigrybwyll 'na. Ymysg ei düwch a diffyg gobaith, drama ydyw am y berthynas glos ac angenrheidiol rhwng yr hen a'r ifanc, am y cwlwm rhwng y traddodiadol a'r cyfoes ac am y frwydr barhaol dros gyfiawnder a rhyddid" 

## Cynyrchiadau nodedig 
[bawd|Rhaglen cynhyrchiad [Arad Goch o *Cai* 1990]]

### 1960au 
Fel nodwyd uchod, darlledwyd addasiad radio J. Ifor Davies o'r ddrama ar Radio'r BBC ym 1967. Ymysg y cast roedd Gwenyth Petty a Wyn Thomas fel Caligula.

### 1990au 
Llwyfannwyd addasiad o'r ddrama gan Arad Goch ym 1990 o dan yr enw *Cai*. Cyfarwyddwr Jeremy Turner; cynllunydd John Jenkins; gwisgoedd Patricia Treloar; deunydd hysbysebu Ruth Jên; cast:

* Cai - Gareth Potter
* Caesonia - Mari Rhian Owen
* Cerea - Siör Llyfni
* Scipio - Idris Morris Jones
* Helicon - Rhys Bleddyn
* Lucius - Marc Lugg
* Metellus - Matthew Aran
* Mucius - Ioan Hefin
* Gwraig Mucius - Mair Tomos Ifans
* Mereia - Rhodri Rhys

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu 1938
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Calon Ci (drama)

Comedi ddychan wedi ei seilio ar nofel Mikhail Bulgakov yw ***Calon Ci*** o waith Gareth Miles. "Dameg grefyddol ydyw yn ei hanfod," yn ôl y dramodydd, "wedi ei seilio ar Fyth y Creu, fel y'i ceir yn chwedl *Pygmalion* ac yn hanes Gardd Eden, yn Llyfr Genesis. Mae i *Calon Ci* neges oesol ac yn amserol iawn yn y byd sydd ohoni: [1994] Pan wrthryfela dyn yn erbyn ei Greawdwr mae'r gosb yn ddychrynllyd ac yn anochel", ychwanega. Llwyfannwyd y ddrama'n wreiddiol gan Dalier Sylw ym 1994.

## Crynodeb byr 
Mae'r ddrama wedi ei lleoli yn y Gymru gyfoes [1994] lle mae'r Athro Owain Lawgoch Owain ar fin cyflawni arbrawf mwyaf uchelgeisiol ei yrfa sef trawsblannu ymenydd a ceilliau ci i gorff dyn. Daw o hyd i gi perffaith - Saunders, anifail anwes hen gyfaill diwylliedig, a chelain arbennig o addas - corff Bleddyn Brothen, canwr roc o Feddgelert. Mae'r canlyniad yn syfrdanol! 

## Cefndir 
"Pan ofynnwyd imi lunio fersiwn Gymraeg o gomedi Bwlgacoff, sy'n dychanu'r ymgais ynfyd i greu cymdeithas a reolir gan anghenion pobl, yn hytrach na'r Farchnad Rydd, roedd yr Undeb Sofietaidd yn bwer byd-eang. Nid yw'n bod, erbyn hyn," eglura Gareth Miles wrth gyflwyno'r ddrama.

## Cymeriadau 
* Yr Athro Owain Lawgoch Owain
* Saunders, Y Ci / Y Cymro Newydd
* Tresi
* Blodeuwedd ferch Efa
* Haf
* Yr Arglwydd Dwlali
* Goronwy Dee
* Cymeriadau Eraill

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan Dalier Sylw ar y cyd â Clwyd Theatr Cymru yn Ionawr-Chwefror 1994. Cyfarwyddydd Bethan Jones; cynllunydd Kate Driver; 

* Yr Athro Owain Lawgoch Owain - Trefor Selway
* Saunders, Y Ci / Y Cymro Newydd - Gwyn Vaughan Jones
* Tresi - Lowri Mae
* Blodeuwedd ferch Efa - Eiry Thomas
* Haf - Eirlys Britton
* Yr Arglwydd Dwlali - Iestyn Jones
* Goronwy Dee - Danny Grehan
* Cymeriadau Eraill - y cast

Cafwyd adolygiad o'r ddrama yn Y Cymro ar y 19 Ionawr 1994 : "Dychan yw'r nod ac mae rhywun neu'i gilydd yn cael waldan bob yn ail frawddeg bron, yn amrywio o S4C, WDA, y gwasanaeth iechyd, gohebyddion y gellir eu prynu, y frawdoliaeth sefydliadol, gwleidyddion, rygbi Cymru, cynhyrchwyr annibynnol...a hyd yn oed rhai mathau o Gymreictod. Mae'n anodd dal i fyny weithiau wrth i began ddilyn pegan. Ond, yn syml, mewn trahaustra gwyddonol, unffurfiaeth orfodol, a geneteg arbrofol y mae danedd yr awdur, ac y mae ei neges ganolog yn un cwbl ddifrifol drwy'r chwerthin a'r doniolwch"

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Danny Grehan

Actor o Gymro o'r Rhondda yw **Danny Grehan** (ganwyd Tachwedd 1965).  Bu'n portreadu llu o gymeriadau ar lwyfannau a theledu Cymru ers y 1980au. Mae'n gynghorydd Sir yn Nhonyrefail ar ran Plaid Cymru. 

Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. 

Bu'n byw yn Nhonyrefail ers y 1980au gyda'i wraig Helen Prosser a'r teulu, sy'n cynnwys ei fab y Prifardd Gwynfor Dafydd. Yn ogystal â'i waith fel actor, bu hefyd yn gweithio i Leanne Wood yn y Rhondda.

## Gyrfa 
(detholiad)

### Theatr 
* *Aladdin* - Imagine Theatre
* ''Harri'r VII* - Mewn Cymeriad
* *A Christmas Carol* - Lighthouse Theatre
* *The Good, Bad & Welsh* - Frapetsus
* *Return Journey* - Lighthouse Theatre
* *I’ll be there Now in a Minute* - Frapetsus
* *Sleeping Beauty* -  Imagine Theatre
* *Guto Nyth Brân* - Arad Goch
* *Cinderella* - Imagine Theatre
* *Tylwyth*  - Theatr Genedlaethol Cymru
* *Llwyth* (2011/12) - Theatr Genedlaethol Cymru
* *Aladdin* - Martyn Geraint
* *Llwyth* - Sherman Cymru
* *Beauty and the Beast* - Imagine Theatre
* *The Thorn Birds* (2013) - Wales Theatre Company
* *Romeo and Juliet* - Wales Theatre Company
* *My Fair Lady* - Wales Theatre Company                         
* *The Hired Man* - Torch Theatre
* *Contender*  - Wales Theatre Company  
* *A Child’s Christmas in Wales* - Wales Theatre Company  
* *Amazing Grace*  - Wales Theatre Company  
* *Hamlet* - Wales Theatre Company  
* *Calon Ci* (1994) - Dalier Sylw
* *Wyneb yn Wyneb* (1990) *-* Dalier Sylw
* *Hunllef Yng Nghymru Fydd -* Dalier Sylw
* *Y Gosb Ddi-Ddial -* Cwmni Theatr Gwynedd
* *Y Gelli Geirios* - Cwmni Theatr Gwynedd
* *Enoc Huws* (1989) - Cwmni Theatr Gwynedd
* *Croesi’r Bont* - Theatr Powys
* *Hualau -* Cwmni Theatr Hwyl a Fflag
* *Codi Stêm* - Cwmni Theatr Hwyl a Fflag  

### Teledu a ffilm 
* *Rain -* Tornado Films
* *Cymer dy Siâr* - Gaucho
* *Yr Alltud* - Bryngwyn
* *Milwr Bychan* - Cine Cymru
* *Alys* - Apollo
* *Pobol y Cwm* - BBC
* *Teulu* - Boomerang
* *Y Pris* - Fiction Factory
* *Casualty* - BBC
* *Cowbois ac Injans* - Opus
* *Pentre Bach* (2 & 3) - Sianco
* *Belonging* - BBC
* *A470* - ITV
* *Jara* - HTV
* *The Bench* - BBC
* *Iechyd Da* (2,3,4) - Bracan
* *Y Meicrosgôp Hud* - Elidir
* *Perthyn* - Bracan
* *Wyneb yn Wyneb* - Bracan
* *Fi Sy’n Magu’r Babi* - Bracan
* *Pobol Y Cwm*  - BBC
* *Cwlwm Serch* - Llifon
* *Môrladron* - Psycho. News
* *Dim Cliw* - Telesgôp
* *Mae Gen i Achos* - Map
* *Glan Hafren* - HTV
* *Mwy na Phapur Newydd* - Lluniau Lliw
* *Tu Hwnt i’r Lloer'' - Grasshopper Productions                

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Pobl o Gwm Rhondda
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Wyneb yn Wyneb (drama)

Drama lwyfan o 1993 gan Meic Povey yw ***Wyneb yn Wyneb***. Mae'n ddrama deimladwy am berthynas gariadus rhwng dau ddyn yng Nghymru yn y 1980au a'r 1990au, ac effaith y berthynas honno ar fam un ohonynt. Llwyfannwyd y ddrama gan Dalier Sylw ym 1993 a'i chyhoeddi gan CAA a Dalier Sylw yr un flwyddyn. Ail gyhoeddwyd y ddrama gan Atebol yn 2024.

bawd|Clawr cyhoeddiad 2024 gan Atebol

## Disgrifiad byr 
Carwriaeth 'anghonfensiynol' ydy'r un rhwng Tom a Steff, ond nid yw'n llai angerddol na'r cariad sy'n bodoli rhwng Laura a Tom, sef cariad mam a mab, yr un mwyaf grymus ohonyn nhw i gyd o bosibl.

"Fe welwn driongl o densiynau teuluol, wrth iddyn nhw geisio dygymod â phroblemau sy'n hollol berthnasol i unigolion ein hoes ni. Calon y ddrama ydy sialens Laura i ddygymod â chariad y ddau fachgen, fel aelod o gymdeithas bentrefol glòs. Daeth Steff i'r canol fel bygythiad, ac fe welwn Meic Povey yn ymdrin yn sensitif â themâu sydd wedi ei ddiddori erioed sef euogrwydd a rhagrith. Drama rymus, sy'n 'ymestyn y cyffro hyd y diwedd trwy gynildeb ac ysgrifennu sensitif rhwng dim ond tri chymeriad.' "

## Cymeriadau 
* Tom
* Steff
* Laura - mam Tom

[bawd|Rhaglen cynhyrchiad [Dalier Sylw o 1993]]

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan Dalier Sylw ym 1993 gyda Bethan Jones yn cyfarwyddo a Ceri James yn cynllunio; Cast:

* Tom - Dafydd Dafis
* Steff - Danny Grehan
* Laura - Olwen Rees
"Go brin y llwyfennir drama gyfoes bwysicach na hon yn y Gymraeg eleni", oedd ymateb Aled Islwyn yn Y Cymro; "Camodd y cynhyrchiad trwy'r hiwmor a'r gwrthdaro gyda gosgeiddrwydd hunan-hyderus . Trwy ddewis y tawel yn hytrach na'r ymfflamychol, datgelwyd haenau'r ddrama y naill ar ôl y llall. Proses ofalus, gywrain sy'n arwain at gignoethni", ychwanegodd.
[bawd|[Dafydd Dafis (actor)|Dafydd Dafis a Danny Grehan yn *Wyneb yn Wyneb*

1993]]
Cafwyd adolygiad arall gan y dramodydd Emyr Edwards yn Golwg: "Mae yna gymaint sydd yn gofiadwy yn y cyflwyniad hwn o ddrama ddiweddara' Meic Povey, yn glywadwy ac yn weladwy, fel ei bod hi'n amhosib osgoi'r casgliad bod yna briodas ddisglair yma rhwng dramodydd a chwmni, ac bydd hyn yn achlysur y bydd llawer yn ei gofio am amser maith yn y theatr Gymraeg".

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu LHDT
Categori:Llyfrau Cymreig 1993
Categori:Llyfrau Cymreig 2024
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Rhanbarthau Denmarc

Rhennir Denmarc yn bum rhanbarth gweinyddol, a rhain ydy'r prif israniadau yn y wlad, yn ddarostyngedig i'r llywodraeth genedlaethol ond yn uwch na'r bwrdeistrefi. Ffurfiwyd y rhanbarthau yn sgil diwygiadau i lywodraeth leol Denmarc yn 2007, pan diddymwyd yr hen siroedd. Llywodraethir pob rhanbarth gan gyngor etholedig gyda 41 o aelodau.

Y rhanbarthau yw:
* Rhanbarth y Brifddinas, sy'n cynnwys gogledd-ddwyrain ynys Sjælland ac ynys Amager (gan gynnwys Copenhagen, prifddinas Denmarc), ac ynysoedd Saltholm a Bornholm;
* Rhanbarth Sjælland, sy'n cynnwys y rhan fwyaf o ynys Sjælland, ac ynysoedd Møn, Falster, a Lolland;
* Rhanbarth De Denmarc, sy'n cynnwys de gorynys Jylland, ynysoedd Fanø a Rømø i dde-orllewin Jylland, ac ynysoedd Funen, Als, Tåsinge, Ærø, a Langeland i dde-ddwyrain Jylland;
* Rhanbarth Canol Jylland, sy'n cynnwys canolbarth Jylland, ac ynysoedd Samsø, Anholt, a Fur;
* a Rhanbarth Gogledd Jylland, sy'n cynnwys gogledd Jylland, ac ynysoedd Vendsyssel-Thy, Mors, a Læsø. 

## Cyfeiriadau

Categori:Israniadau Denmarc
Denmarc
Categori:Sefydliadau 2007
Panto 85

Cwmni annibynnol a sefydlwyd ym 1984 gan Gyngor Celfyddydau Cymru oedd **Panto 85,** er mwyn llwyfannu'r pantomeim blynyddol yng Nghymru. Yn dilyn diwedd Cwmni Theatr Cymru yn gynharach yr un flwyddyn, bu'n rhaid creu cwmni er mwyn gweinyddu a chynhyrchu'r panto *Rwj Raj* ar gyfer y Gaeaf 1984-1985. 

Y cyfarwyddwr cerdd Dilwyn Roberts, sy'n cofio'r cyfnod, a'r gwahoddiad i Fangor i drafod y sioe:"Daeth galwad ffôn o Fangor i godi calon Emyr [Gari Williams] a mi, roedd Cyngor Celfyddydau Cymru eisiau pantomeim arall. Gofynwyd i'r ddau ohonom fynd i gyfarfod ym Mangor gyda Gruffudd Jones [cyfarwyddwr], Mari Gwilym, Susan Waters a Gwynfryn Davies. Roedd hi'n braf i weld wynebau cyfarwydd o ddyddiau cynnar y pantos eto. Penodwyd Gwynfryn a Susan fel rheolwyr cynhyrchu i'r cwmni newydd a grëwyd gan Gyngor y Celfyddydau - Panto 85. Roedd Gruff, Emyr a Mari yng ngofal y sgript a ges innau'r cyfrifoldeb o gyfansoddi'r gerddoriaeth. Theatr Clwyd oedd yn gyfrifol am y gweinyddu a'r cyflogau. Bu'n rhaid cyflwyno'r sgript erbyn canol mis Medi [1984] ac fe gydweithiodd Emyr a finna ar y caneuon drwy fis Awst."

## Cynyrchiadau nodedig 
Un cynhyrchiad a lwyfannodd y cwmni sef y pantomeim *Rwj Raj* ar ddiwedd 1984 a Gwanwyn 1985. 

Sefydlwyd Cwmni 85 i lwyfannu ''Pan Rwyga'r Llen'' yn ddiweddarach ym 1985.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1984
Categori:Dadsefydliadau 1985
Bethan Jones (cyfarwyddydd)

Actores, cyfarwyddydd theatr a chynhyrchydd teledu yw **Bethan Jones** (ganwyd 1956), sy'n enedigol o Rosllannerchrugog. Un o sylfaenwyr cwmni theatr Dalier Sylw, fu'n weithgar iawn yng Nghymru yn y 1990au. Cyfarwyddodd Bethan nifer o ddramâu beiddgar a dylanwadol, gan gynnwys llwyfaniad cyntaf o ddramâu Meic Povey (*Wyneb yn Wyneb*, *Tair* a *Fel Anifail)* a dramâu newydd gan Geraint Lewis, Gareth Miles a Siôn Eirian. Wedi i Dalier Sylw ddod i ben, bu'n Gynhyrchydd ar y gyfres Pobol y Cwm, ac yn Uwch Gynhyrchydd ar sawl cyfres deledu uchelgeisiol i'r BBC fel addasiadau o'r nofelau *War And Peace* a *Les Misérables*. Cafodd ei henwebu am ddwy Wobr Emmy am ei gwaith. Derbyniodd Wobr y Fonesig Siân Phillips gan BAFTA Cymru yn 2019.

## Gyrfa 
Derbyniodd ei haddysg yn Ysgol Morgan Llwyd ble bu'r dramodydd Gareth Miles yn athro arni. Dechreuodd ei gyrfa fel actores, a bu'n rhan o gyfresi cynnar S4C fel *Coleg* a *Dinas*. Bu'n cyfarwyddo gyda chwmniau theatr fel Moving Being. Ymunodd â BBC Cymru fel cynhyrchydd drama yn 2002 yn bennaf ar y gyfres Pobol Y Cwm, cyn cael ei phenodi yn Uwch Gynhyrchydd Drama gan BBC Cymru yn 2005. Sefydlodd gwmni ffilm Red Seam ar y cyd â'r actor Michael Sheen a bu'r ddau yn cynhyrchu'r gyfres deledu *The Way*. Bu'n gweithio i gwmnïau annibynnol fel Cuba Pictures, Playground Entertainment a Little Door Productions. 

## Gwaith 
### Dramâu Llwyfan 
* *Hunllef Yng Nghymru Fydd* (1990) Dalier Sylw (cyfarwyddydd)
* *Largo Desolato* (1990) Dalier Sylw (cyfarwyddydd)
* *Mysgu Cymyle* (1991) Dalier Sylw (cyfarwyddydd)
* *Half Year End* - cyd-awdur a chyfarwyddydd - Rhosllannerchrugog
* *Y Forwyn Goch* (1992) Dalier Sylw (cyfarwyddydd)
* *Wyneb yn Wyneb* (1992) Dalier Sylw (cyfarwyddydd)
* *Tair* (1993) Dalier Sylw (cyfarwyddydd)
* *Calon Ci* (1993) Dalier Sylw (cyfarwyddydd)
* *Fel Anifal* (1994) Dalier Sylw (cyfarwyddydd)

* *Y Madogwys* (1999) Dalier Sylw (cyfarwyddydd)

### Dramâu Teledu a Ffilmiau 
* *Coleg*  (1982-  ) HTV/S4C (actores)
* *Dinas* (1985-   ) HTV/S4C (actores)
* *Pobol Y Cwm* (2002 -2005) BBC (cynhyrchydd ac uwch gynhyrchydd)
* *Hamlet* (2009) (uwch gynhyrchydd)
* *Sherlock*  (2010-2017) BBC / Hartswood (uwch gynhyrchydd)
* Mistresses (2011) BBC (uwch gynhyrchydd)
* *Baker Boys* (2011) *BBC* (cynhyrchydd)
* *Merlin BBC (uwch gynhyrchydd)*
* *Room At The Top* (2012) BBC (uwch gynhyrchydd)
* *Wizards Vs. Aliens* (2012) BBC (uwch gynhyrchydd)
* *A Poet in New York*  BBC (uwch gynhyrchydd)
* *The Passing Bells* (2014) BBC  (uwch gynhyrchydd)
* *Under Milk Wood* (2014) *BBC* (uwch gynhyrchydd)
* *Atlantis* (2014-2015) BBC (uwch gynhyrchydd)
* *War And Peace* (2016) BBC (uwch gynhyrchydd)
* *Aberfan: The Green Hollow* (2016) BBC (uwch gynhyrchydd)
* *Press* (2018) BBC (uwch gynhyrchydd) 
* *Les Misérables* (2018-2019) BBC (uwch gynhyrchydd)
* *Dangerous Liaisons* (2022) *(*Starz/Lionsgate) (uwch gynhyrchydd)
* *The Way* (2024) BBC (uwch gynhyrchydd)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Pobl o Rhosllannerchrugog
Categori:Pobol y Cwm
Tanddaearol (drama)

Drama lwyfan gan Angharad Tomos yw ***Tanddaearol***. Llwyfannwyd y ddrama gan gwmni theatr Hwyl a Fflag ym 1992. Hon oedd un o'r dramâu a gynhyrchwyd o ganlyniad i'r flwyddyn a dreuliodd Angharad Tomos yn Awdur Preswyl gyda thri chwmni Theatr Mewn Addysg yn ystod 1991.

## Disgrifiad byr 
Sut mae gwarchod cymuned? Oes perygl i ni sicrhau parhád llinach ar ddarn o dir gan esgeuluso troslwyddo'r cof?

"Lleolir y ddrama yn festri Bethania M.C., Pant-glas a hithau'n brynhawn y cyfarfod pregethu.", yn ôl Dewi Davies -  adolygydd y cynhyrchiad yn Barn, (Mawrth 1992)."Mae'r adeilad yn llaith a llwm ac nid yw'r boelar yn gweithio. Yn y festri mae Annie, gwraig sy'n tynnu am ei deugain, yn paratoi'r te. Daw gŵr o'r enw Idris yno ac yn raddol datgelir y cariad a fu rhyngddynt, y baban a erthylwyd wedi i Annie wrthod Idris a'r ffaith i Idris ei alltudio ei hun gan adael ei dad gweddw. Bymtheng mlynedd yn ddiweddarach daeth yn ôl, ei dad wedi'i gladdu ac Esgair Ucha', y fferm fu'n gartref iddo, wedi ei gwerthu ar ôl bod yn eiddo i linach Richard Tomos am dri chan mlynedd. Y tu hwnt i'r llen sy'n ganolbwynt y set y mae Fo a Hi yn y byd tanddaearol. Down i ddeall mai Richard Tomos yw'r gŵr ac mai'r ferch erthylwyd yw'r Hi. Petai'r ferch dienw wedi ei geni byddai Richard Thomas yn daid iddi. Cyn diwedd y ddrama mae'r tad marw yn cyfathrebu efo'i fab Idris a daw Annie i fedru wynebu'r Hi sy'n ferch bymtheg oed heb erioed ei geni."

## Cefndir 
## Cymeriadau 
* Annie
* Idris
* Fo
* Hi

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan Hwyl A Fflag ym 1992. Cyfarwyddwr Wyn Williams; cynllunydd John Jenkins; goleuo Bobi Jones; gwisgoedd Bet Huws; cast:

* Annie - Siân Wheldon
* Idris - Dewi Rhys
* Fo - Idris Morris Jones
* Hi - Judith Humphreys
"Doedd hi ddim bob amser yn ddrama hawdd i'w dilyn a'i deall," ebe Dewi Davies yn Barn (Mawrth 1992)." Er imi grybwyll fod nifer o elfennau trwsgl yn y cynhyrchiad, yn yr actio, y cyfarwyddo a'r ysgrifennu, yr oedd cnewyllyn yr hyn y ceisid ei gyfleu yn afaelgar a gwreiddiol, yn her i'r dychymyg a'r meddwl. Efallai fod pobl yn disgwyl drama amlwg wleidyddol gan Angharad Tomos, i gyffroi teimladau er mwyn galw am ddeddf eiddo neu ddeddf iaith. Beth gawsom ni oedd drama a ymddangosai yn gyfriniol a dwfn a chymhleth ond yn allwedd, efallai, i ddeall sylfaen yr argyhoeddiad sy'n galw am weithredu i arbed cenedl rhag difancoll."

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Jim Cro Crystyn (pantomeim)

Pantomeim gan Cefin Roberts a Geraint Cynan a chwmni theatr Hwyl a Fflag yw ***Jim Cro Crystyn.*** Cyflwynwyd y pantomeim dros gyfnod y Gaeaf 1986 / 1987. Storïau am gymeriadau o'r hwiangerddi sydd yn y sioe, gan gynnwys Jim Cro Crystyn o'r hwiangerdd *Dacw Mam Yn Dŵad*. Crëwyd hwiangerddi ffug i gyd-fynd â plot y panto. 

## Cymeriadau 
* Jim Cro Crystyn
* Ei Fam
* Carys
* W.B. Treharne
* Miss Phyllis Prydderch
* Mrs. Dilys Treharne
* Selwyn Slebog

## Disgrifiad byr 
"Dacw mam yn dŵad ar ben y gamfa wen / rhywbeth yn ei ffedog a phiser ar ei phen; /  Y fuwch yn y beudy yn brefu am y llo,/ a'r llo'r ochr arall yn chwarae Jim Cro. [Cytgan] Jim Cro Crystyn / Wan, tŵ, ffôr, / a'r mochyn bach yn eistedd / mor ddel ar y stôl."

"Oherwydd rhesymau dirgel, mae Jim yn cael ei orfodi i adael ei fam a'i fywyd syml a diboen yn nhudalennau'r llyfr hwiangerddi, a rhaid iddo fentro allan i oerni, ansicrwydd a helyntion y byd mawr real. Mae'n rhannu ei anturiaethau a'i gyfeillion newydd, a'i arch elyn yw W. B. Treharne, miliwnydd a chyfalafwr, sydd â chynlluniau erchyll ar gyfer ein arwr. (Gyda llaw, cawn wybod o'r diwedd beth union sydd gan mam *Jim Cro Crystyn* yn ei ffedog!)." 

## Cefndir 
Dyma'r ail bantomeim i gwmni theatr Hwyl a Fflag ei greu a'i gyflwyno, yn sgil diwedd Cwmni Theatr Cymru ym 1984.  *Go Fflamia!* oedd y cyntaf ym 1985/1986. Cyn hynny, sefydlwyd cwmni annibynnol o'r enw Panto 85, er mwyn cyflwyno'r panto *Rwj Raj* ym 1984/85, cyn i Gyngor Celfyddydau Cymru rhoi'r nawdd i Hwyl a Fflag.   

Ystyr diniwed yr hwiangerdd draddodiadol oedd cefndir y panto, a dim i'w wneud â'r cymeriad dadleuol 'Jim Crow' yn hanes cythryblus apartheid yn yr Unol Daleithiau. Crëwyd hwiangerddi ffug i gyd fynd â'r sioe.  

bawd|Tudalen o raglen y pantomeim *Jim Cro Crystyn* 1986
## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y pantomeim gan Hwyl a Fflag yn Rhagfyr 1986; cyfarwyddydd Gwen Ellis; cerddoriaeth Geraint Cynan; cerddorion Geraint Cynan, Richard Eldrige a Ray Jones; cynllunydd Martin Morley; goleuo Peter Zygadlo; coreograffydd Cefin Roberts; cast:

* Jim Cro Crystyn - Tom Richmond (Dafydd Dafis)
* Ei Fam - Siân James
* Carys - Morfudd Hughes
* W.B. Treharne - Dewi Rhys
* Miss Phyllis Prydderch - Mari Emlyn
* Mrs. Dilys Treharne Nia Medi
* Selwyn Slebog - Maldwyn John

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Pantomeim Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Hualau (drama)

Addasiad llwyfan o ffilm gan Emyr Humphreys yw'r ddrama ***Hualau.*** Cyflwynwyd y ddrama gan gwmni theatr Hwyl A Fflag ym 1991. Rhyddhawyd y ffilm ym 1984 gan Ffilmiau Bryngwyn, cwmni cynhyrchu ei fab, Siôn Humphreys. Siôn fu'n gyfrifol am gyfarwyddo'r ddrama lwyfan. Ni chafodd y ddrama ei chyhoeddi.

## Disgrifiad byr 
Drama am ferch sy'n gyndyn i 'adael diffeithwch Birmingham i ddychwelyd adref i'w chartref ar Ynys Môn yw'r plot. 

Disgrifiwyd y ddrama yn rhaglen y cynhyrchiad llwyfan fel "Drama rymus a chyfoethog gan un o brif lenorion Cymru yn trin a thrafod y berthynas rhwng pobol â'u cynefin. A'i trap yntau nyth clyd yw cartref, ac a oes modd dianc rhag y gorffennol? Dyma'r cwestiynau sy'n rheoli bywydau'r cymeriadau."

Cawn fwy o flas y ddrama gan Alun Ffred Jones yn ei adolygiad yn Barn (Tachwedd 1991) "Stori syml sydd yma ar yr un wedd am wraig fferm yn dial am anffyddlondeb ei gŵr gyda'i chwaer fach trwy ei 'sbaddu' ac yna trwy ddal ei chwaer mewn 'magl' sy'n ei chlymu i'r fferm." 

## Cefndir 
Addasiad o *ffilm deledu* 50 munud ar gyfer S4C, yw *Hualau,* a ddarlledwyd ym 1984*.*  Cyflwynwyd y ddrama fer wreiddiol gan Hwyl A Fflag yn eu Gŵyl Ddrama flynyddol - ''Codi'r Hwyl'' 4, yn Theatr Gwynedd, Bangor. Mae'r fersiwn llwyfan a gyflwynwyd ym 1991 yn ymestyniad a datblygiad o'r ddrama fer honno.

"Mae'r cyfan yn cael ei adrodd yn glasurol gynnil, yn foel os dymunwch", oedd barn Alun Ffred Jones, "mewn cynhyrchiad di-ffrils gan fab yr awdur, Siôn Humphreys. Mae'r celfi llwyfan llwm yn awgrymu carchar ac mae hualau'r teitl yn dod yn real iawn wrth i'r stori ddatblygu. Mae rhywbeth moeswersol yn y cyfan a'r tri babi sy'n dod ac, yn bwysicach, yn mynd, yn atgoffa rhywun o rai o ddramâu Cymraeg dechrau'r ganrif."

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru