Ymerodraeth Mali

bawd|370px|Map o Ymerodraeth Mali

Ymerodraeth yng Ngorllewin Affrica o tua 1235 – 1400 oedd **Ymerodraeth Mali** (Manding: *Nyeni* neu *Niani*; hefyd **Manden Kurufaba** yn hanesyddol). Sefydlwyd yr ymerodraeth gan Sundiata Keita a daeth yn adnabyddus am gyfoeth ei rheolwyr, yn enwedig Musa Keita. Ieithoedd Manding a oedd yn cael eu siarad trwy'r ymedrodraeth. Hi oedd yr ymerodraeth fwyaf yng Ngorllewin Affrica a chafodd ddylanwad enfawr ar ddiwylliant y rhanbarth drwy ledaenu ei hiaith, ei chyfreithiau a'i harferion. Daw'r mwyafrif o'r wybodaeth sydd gennym am Ymerodraeth Mali gan yr hanesydd Ibn Khaldun Arabaidd o Ogledd Affrica yn y 14eg ganfrif a chan y teithiwyr o Foroco, Ibn Battuta yn y 14g a Leo Africanus yn y 16g. Y brif ffynhonnell arall o wybodaeth yw traddodiad llafar y chwedleuwyr Mandinka, o'r enw griotiaid.

Fe ddechreuodd yr ymerodraeth fel teyrnas fach Mandinka ar hyd Afon Niger o gwmpas tref Niani, y dref yr enwir yr ymerodraeth ar ei hôl ym Manding. Yn ystod y 11eg a'r 12goedd, dechreuoedd ddatblygu fel ymerodraeth yn dilyn dirywiad Ymerodraeth Ghana yn y gogledd. Yn ystod y cyfnod hwn, symudodd y llwybrau masnach i'r de i'r safana, gan symbylu taleithiau i dyfu. Mae hanes cynnar Ymerodraeth Mali, cyn y 13g, yn aneglur oherwydd nifer o gofnodion gan groniclwyr Arabaidd a thraddodiadwyr llafar sydd yn amwys ac yn groes i'w gilydd. Sundiata Keita (tua 1214 – tua 1255) yw'r rheolwr cyntaf y ceir gwybodaeth ysgrifenedig manwl gywir amdano, gan Ibn Khaldun. Tywysog a rhyfelwr oedd Sundiata Keita, o frenhinllin Keita, a galwyd arno i ryddhau pobl Mali oddi wrth reolaeth brenin Ymerodraeth Sosso, Soumaoro Kanté. Tua'r flwyddyn 1235, rhoddodd goresgyniad Sosso fynediad i'r llwybrau masnach traws-Saharaidd i Ymerodraeth Mali.

Wedi marwolaeth Sundiata Keita tua 1255, derbyniodd brenhinoedd Mali y teitl *mansa*. Dilynwyd y cyfnod hwn gan nifer o ymerawdwyr gweinion, gwrthdaro a diffyg undod ym Mali.

Bu farw Ibn Khaldun yn 1406 ac ar ôl ei farwoldaeth ni chafwyd cofnod parhaus o'r digwyddiadau yn Ymerodraeth Mali wedyn. Gwyddys o Tarikh al-Sudan mai gwlad o gryn faint oedd Mali yn y 15g. Cadarnhaodd y fforiwr o Fenis Alvise Cadamosto a masnachwyr o Bortiwgal fod pobloedd Afon Gambia yn dal dan law *mansa* Mali. Ymwelodd Leo Africanus â'r ardal ar ddechrau'r 16g ac mae ei ddisgrifiadau o'r tiriogaethau yn dangos bod y deyrnas yn un sylweddol o hyd. Er hynny, o 1507 ymlaen, roedd gwledydd cyfagos megis Diara, Fulo Fawr ac Ymerodraeth y Songhay yn dechrau erydu tiroedd pell Mali. Yn 1542, goresgynnodd pobl y Songhay y brifddinas Niani ond ni lwyddasant i oresgyn yr ymerodraeth gyfan. Yn ystod y 17g, roedd Ymerodraeth Mali yn wynebu cyrchoedd gan Ymerodraeth Bamana. Wedi i Mansa Mama Maghan fethu â goresgyn Bamana, anrheithiodd Bamana Nianai a'i llosgi ac fe chwalodd Ymerodraeth Mali yn gyflym iawn wedi hyn. Cymerodd unbenaethau annibynnol le'r ymerodraeth a chilio gwnaeth y Keita i dref Kangaba lle yr oeddent yn parhau fel unbeniaid taleithiol.

## Cyfeiriadau 

Categori:13eg ganrif yn Affrica
Categori:14eg ganrif yn Affrica
Categori:15fed ganrif yn Affrica
Categori:16eg ganrif yn Affrica
Categori:17eg ganrif yn Affrica
Mali, Ymerodraeth
Mali
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd yn y 13eg ganrif
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1670
Categori:Hanes Gorllewin Affrica