Y Dadeni Dysg

Cyfnod chwyldroadol yn hanes Ewrop oedd **y Dadeni Dysg**, neu yn syml **y Dadeni**, sydd yn nodi'r trawsnewid o'r Oesoedd Canol i'r cyfnod modern. Prif nodwedd yr oes hon oedd yr ailddeffroad yn nysgeidiaeth clasurol a'r ymdrech i adfywio ac adeiladu ar syniadau a gwerthoedd yr Henfyd, yn enwedig drwy ddyneiddiaeth. Dechreuodd ar droad y 13g a'r 14g yn yr Eidal, ac oddi yno ymledodd yn gyntaf yn y 15g i Sbaen a Phortiwgal ac yn yr 16g i'r Almaen, Ffrainc, y Gwledydd Isel, Lloegr, a Gwlad Pwyl. Datblygodd yng nghyd-destun argyfyngau'r Oesoedd Canol Diweddar a newidiadau cymdeithasol mawr y 14g a'r Diwygiad Protestannaidd yn y 15g. Yn ogystal â'r adfywiad clasurol a dyneiddiaeth, a fynegir drwy gyfryngau llenyddiaeth, celf, pensaernïaeth, a cherddoriaeth, nodir y Dadeni gan ddyfeisiau a darganfyddiadau newydd, gan gynnwys y cwmpawd, powdwr gwn, a'r wasg argraffu.

## Cyd-destun hanesyddol 
Weithiau, caiff dechrau'r Dadeni Dysg ei ddyddio i farwolaeth yr Ymerawdwr Ffredrig II—yr arweinydd olaf i feddu ar reolaeth dros ogledd a chanolbarth yr Eidal—ym 1250. Dyma ddyddiad digon mympwyol, ond mae'n nodi un o'r elfennau pwysicaf a arweiniai at gychwyniadau'r Dadeni yn yr Eidal, sef annibyniaeth *de facto* y rhanbarthau hynny a fyddai'n ganolfannau diwylliannol y dyneiddwyr.

## Celf 
[bawd|200px|*Y Ddynes gyda Charlwm* gan [Leonardo da Vinci, a gedwir yn Amgueddfa Czartoryski, Kraków.]]

## Llenyddiaeth 
## Cerddoriaeth 
## Gwyddoniaeth 
## Llinell amser o’r Dadeni
* 1308&ndash;1321: Y bardd Dante Alighieri yn ysgrifennu ei gampwaith *La Divina Commedia*.
* 1353: Giovanni Boccaccio yn ysgrifennu'r *Decamerone*.
* 1434: Cromen y *Duomo* yn Fflorens yn cael ei gwblhau gan Filippo Brunelleschi.
* 1435: Cyhoeddir y traethawd dylanwadol *De pictura* ('Am beintiadau') gan Leon Battista Alberti, sydd yn cynnwys yr astudiaeth gwyddonol cyntaf o berspectif.
* 1453: Cwymp Caergystennin &ndash; trobwynt yn hanes rhyfela oherwydd y defnydd eang o bowdwr gwn.
* Tua 1455: Y Beibl argraffiedig cyntaf yn cael ei gynhyrchu gan Johann Gutenberg.
* 1469: Lorenzo de' Medici, a elwir yn *Il Magnifico* yn dod i rym yn Fflorens. Llenwa ei lys â deallusion mwyaf y cyfnod, gan gynnwys yr arlunwyr Sandro Botticelli a Michelangelo, y bardd Angelo Poliziano a'r athronwyr Marsilio Ficino a Giovanni Pico della Mirandola.
* 1477: Y llyfr argraffiedig cyntaf yn Lloegr (*Dicets and Sayings of the Philosophers*) yn cael ei gynhyrchu gan William Caxton. Sandro Botticelli yn peintio *Primavera*.
* 1485: Harri Tudur yn meddiannu coron Lloegr ym Mrwydr Bosworth.
* tua 1485: Sandro Botticelli yn peintio *Genedigaeth Gwener*.
* 1492: Christopher Columbus yn glanio yn y Byd Newydd.
* 1495&ndash;1498: Leonardo da Vinci yn peintio *Y Swper Olaf* ym Milan.
* 1501&ndash;1504: Michelangelo yn cerflunio ei gampwaith *Dafydd*.
* tua 1502: Leonardo da Vinci yn peintio *Mona Lisa*.
* 1508&ndash;1512: Michelangelo yn peintio golygfeydd o Genesis ar nenfwd y *Cappella Sistina* yn Rhufain.
* 1509: Harri VIII yn esgyn i orsedd Lloegr.
* 1516: *Utopia* gan syr Thomas More yn cael ei gyhoeddi.
* 1517: Damcaniaethau Wittenburg gan Martin Luther yn cael eu cyhoeddi, gan ddechrau’r Diwygiad Protestannaidd.
* 1532: Cyhoeddir *Il Principe* gan Niccolò Machiavelli.
* 1534: Harri VIII yn torri gyda Rhufain.
* 1536-1543: Deddf Uno Cymru a Lloegr.
* 1545: Dechrau’r Gwrth-Ddiwygiad, ymateb yr eglwys Babyddol i'r Diwygiad Protestannaidd.
* 1577&ndash;1580: Syr Francis Drake yn hwylio o amgylch y byd.
* 1588: Beibl William Morgan, y Beibl cyntaf yn y Gymraeg, yn cael ei gyhoeddi.
* 1600&ndash;1601: William Shakespeare yn ysgrifennu ei ddrama *Hamlet*.


Categori:Hanes Ewrop