open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dinas Lwcsembwrg

Prifddinas Archddugiaeth Lwcsembwrg yw **Dinas Lwcsembwrg** (Lwcsembwrgeg: *Stad Lëtzebuerg*; Ffrangeg: *Ville de Luxembourg*, Almaeneg: *Luxemburg Stadt*). Lleolir y ddinas wrth gyfaber afonydd Alzette a Pétrusse, yn Ne Lwcsembwrg, ac mae'n cynnwys Castell Lwcsembwrg, castell hanesyddol a sefydlwyd gan y Ffrancod yn gynnar yn yr Oesoedd Canol; tyfodd y ddinas o'i gwmpas.

Yn 2010, roedd poblogaeth Dinas Lwcsembwrg yn 100,000, sef tua theirgwaith mwy na'r *commune*' (cymuned) ail boblog yn y wlad. Y boblogaeth ddinasol, gyda *communes* Hesperange, Sandweiler, Strassen a Walferdange yw 103,973. Lleolir Dinas Lwcsembwrg yng nghanol Gorllewin Ewrop, 117 milltir o ddinas Brwsel, 179 milltir o Baris a 118 milltir o Cwlen.

Un o'r dinasoedd cyfoethocaf yn y byd yw Dinas Lwcsembwrg, am ei bod yn ganolfan bancio a gweinyddiaeth. Mae Dinas Lwcsembwrg wedi croesawu amryw o sefydliadau yr Undeb Ewropeaidd, er enghraifft Llys Cyfiawnder Ewrop, Llys Archwilwyr Ewropeaidd a'r Banc Buddsoddiadau Ewropeaidd.

Categori:Aneddiadau Lwcsembwrg
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
390 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC - **390au CC** - 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC
395 CC 394 CC 393 CC 392 CC 391 CC - **390 CC** - 389 CC 388 CC 387 CC 386 CC 385 CC

----

## Digwyddiadau
* Llwyth Galaidd y Senones dan Brennus yn gorchfygu byddin Gweriniaeth Rhufain ym Mrwydr yr Allia, ac yna yn cipio dinas Rhufain ei hun, heblaw am fryn y Capitol.
* Hakor (Akoris), brenin yr Aifft, yn gwneud cynghrair ag Evagoras, brenin Cyprus ac ag Athen.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Andocides, areithydd a gwleidydd Athenaidd

Categori:390 CC
391 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC - **390au CC** - 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC
396 CC 395 CC 394 CC 393 CC 392 CC - **391 CC** - 390 CC 389 CC 388 CC 387 CC 386 CC

----

## Digwyddiadau
* Llywodraethwr Sparta dros ddinasoedd Ionia, Thibron, yn ymosod ar y satrap Persaidd Struthas, ond yn cael ei ladd.
* Evagoras yn ymladd Ymerodraeth Persia am reolaeth at ynys Cyprus. Gyda chymorth Athen a'r Aifft, mae Evangoras yn dod yn reolwr y rhan fwyaf o'r ynys.
* Y cadfridog Athenaidd, Iphicrates, yn gorchfygu byddin Sparta ym Mrwydr Lechaeum.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Thibron, cadfridog o Sparta

Categori:391 CC
Bannod

Geiryn a ddefnyddir mewn rhai ieithoedd, gan gynnwys y Gymraeg, i wneud enw'n benodol yw'r **fannod**. Mewn rhai ieithoedd, fel Ffrangeg a Saesneg er enghraifft, ceir bannod amhenodol o flaen enwau hefyd, ond dim yn y Gymraeg ac am hynny defnyddir y term 'bannod' yn Gymraeg i gyfateb i'r term *definite article* ("bannod benodol") yn Saesneg. Mae rhai ieithoedd eraill, Siapaneg er enghraifft, yn hebgor y fannod yn gyfangwbl.

## Y Fannod yn Gymraeg 
Ceir tair ffurf i'r Fannod yn Gymraeg:
* *Yr*, a ddefnyddir o flaen llafariaid ac *h*. Enghreifftiau: 'yr oren', 'yr haf'.
* *Y*, a ddefnyddir o flaen cytseiniaid. Enghreifftiau: 'y bachgen', 'y mwnci'.
* *‘r*, a ddefnyddir ar ôl llafariad. Enghreifftiau: 'mae'r dref', 'i'r siop', 'a'r afal'.

Categori:Gramadeg
Categori:Termau iaith
393 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC - **390au CC** - 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC
398 CC 397 CC 396 CC 395 CC 394 CC - **393 CC** - 392 CC 391 CC 390 CC 389 CC 388 CC

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Athenaidd Conon a'r satrap Persaidd Pharnabazus yn hwylio i Wlad Groeg, lle maent yn anrheithio glannau Laconia a chipio ynys Cythera.
* Pharnabazus yn gyrru Conon i Attica, lle mae'n cynorthwyo i ail-adeiladu y muriau hirin o Athen i Piraeus. Mae Athen yn cipio ynysoedd Scyros, Imbros a  Lemnos.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Nepherites I neu Nefaarud I, brenin yr Aifft

Categori:393 CC
394 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC - **390au CC** - 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC
399 CC 398 CC 397 CC 396 CC 395 CC - **394 CC** - 393 CC 392 CC 391 CC 390 CC 389 CC

----

## Digwyddiadau
* Ym Mrwydr Nemea, mae Sparta yn gorchfygu cynghrair  Athen, Thebai, Corinth ac Argos.
* Y cadfridog Athenaidd Conon, y satrap Persaidd Pharnabazus ac Evagoras, brenin Salamis yn ennill buddogoliaeth dros lynges Sparta ym Mrwydr Cnidus, yna'n hwylio ar hyd arfordir Ionia yn cipio dinasoedd o reolaeth Sparta.
* Sparta, dan eu brenin Agesilaus II, yn ennill buddugoliaeth arall dros fyddin y cyngheiriaid ym Mrwydr Coronea.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:394 CC
Quentin Blake

Cartwnydd, darlunydd ac awdur llyfrau plant o Loegr yw **Syr Quentin Saxby Blake** CBE (ganwyd 16 Rhagfyr 1932), sydd fwyaf adnabyddus am ei waith ar y cyd gyda Roald Dahl.

## Addysg
Ganwyd Blake yn Sidcup, Llundain, ac addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Chislehurst a Sidcup. Cyhoeddwyd ei ddarlun cyntaf yng nghylchgrawn *Punch* pan oedd ond 16 oed. Astudiodd Lenyddiaeth Saesneg yng Ngholeg Downing, Caergrawnt rhwng 1953 ac 1956, cyn mynychu Ysgol Celf Chelsea. Enillodd ddimploma dysgu ôl-radd o'r Athrofa Addysg cyn cael swydd yn y Coleg Celf Brenhinol.

## Gyrfa
Enillodd Blake enwogrwydd fel darlunydd gwych a doniol, gan ddarlunio drost 300 o lyfrau plant. Yn arbennig ei ddarluniau ar gyfer straeon Roald Dahl, a wnaeth Blake yn enwog yn rhyngwladol. Yn ogystal a'i waith ar y cyd gyda Dahl, mae Blake hefyd wedi ysgrifennu nifer o lyrau ar ei ben ei hun.

Cafodd ei urddo'n farchog yn rhestr Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd, 2013.

## Llyfryddiaeth (rhanol) 
Dim ond y llyfrau ag ysgrifennwyd a darlunwyd gan Blake a restrir isod.

* *Patrick*, 1968, Jonathan Cape
* *Jack and Nancy*, 1969, Jonathan Cape
* *Angelo*, 1970, Jonathan Cape
* *Snuff*, 1973, Jonathan Cape
* *Lester at the Seaside*, 1975, Collins
* *Lester and the Unusual Pet*, 1975, Collins
* *The Adventures of Lester*, 1977, BBC
* *Mister Magnolia*, 1980, Jonathan Cape
* ''Quentin Blake's Nursery Rhyme Book*, 1983, Jonathan Cape
* *The Story of the Dancing Frog*, 1984, Jonathan Cape
* *Mrs Armitage On Wheels*, 1987, Jonathan Cape
* *Quentin Blake's ABC*, 1989, Jonathan Cape
* *All Join In*, 1990, Jonathan Cape
* *Cockatoos*, 1992, Jonathan Cape
* *Simpkin*, 1993, Jonathan Cape
* *The Quentin Blake Book of Nonsense Verse*, 1994, Viking
* *Clown*, 1995, Jonathan Cape
* *La Vie de la Page*, 1995, Gallimard
* *Mrs Armitage and the Big Wave*, 1997, Jonathan Cape
* *Dix Grenouilles (Ten Frogs)*, 1997, Gallimard
* *The Green Ship*, 1998, Jonathan Cape
* *Zagazoo*, 1998, Jonathan Cape
* *Zap! The Quentin Blake Guide to Electrical Safety*, 1998, Eastern Electricity
* *Fantastic Daisy Artichoke*, 1999, Jonathan Cape
* *The Laureate's Party*, 2000, Random House
* *Un Bateau Dans le Ciel*, 2000, Rue du Monde
* *Words and Pictures*, 2000, Jonathan Cape
* *Tell Me a Picture*, 2001, National Gallery Co Ltd
* *Loveykins*, 2002, Jonathan Cape
* *Laureate's Progress*, 2002, Jonathan Cape
* *Mrs Armitage, Queen of the Road*, 2003, Jonathan Cape
* *A Sailing Boat In The Sky*, 2003, Red Fox
* *Angel Pavement*, 2004, Jonathan Cape

Eraill
* *The Learning Journey'' (fersiwn darluniadol, ar gyfer rhieni, cyfnod allweddol 1 a 2 Cwricwlwm Cenedlaethol Lloegr)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Quentin Blake
* Bywgraffiad Blake , Archif Cartŵn Prydeinig, Prifysgol Caint

Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cartwnyddion o Loegr
Categori:Darlunwyr o Loegr
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Stefan Banach

Mathemategydd o Wlad Pwyl oedd **Stefan Banach** (30 Mawrth 1892 – 31 Awst 1945).  Mae'n adnabyddus fel sylfeinydd Theorem pwynt arhosol Banach (1922).

Ganwyd Banach yn ninas Krakow yn 1892.  Astudiodd yn Lvov lle daeth yn ddarlithydd mewn mathemateg yn 1919 ac yn athro erbyn 1927.  Sefydlodd ysgol bwysig o fathemategwyr Pwylaidd.  Ei lyfr pwysicaf efallai yw *Théorie des opérations linéaires* (1932).  Bu farw yn Lvov yn 1945.

Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Dadansoddwyr ffwythiannol o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion Catholig o Wlad Pwyl
Categori:Mathemategwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Pobl a aned yn Kraków
Categori:Pobl a aned yn Awstria-Hwngari
Categori:Pobl fu farw yn Lviv
Categori:Pobl fu farw yn yr Undeb Sofietaidd
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Ysgolheigion Ffrangeg o Wlad Pwyl
Emily Gravett

bawd|dde|Poster Diwrnod y llyfr 2007 gyda arlunwaith Emily Gravett.

Darlunydd ac awdur llyfrau plant yw **Emily Gravett** (ganwyd Gorffennaf 1972), sydd wedi ennill nifer o wobrau.

## Bywgraffiad
Bu'n daith galed i Gravett ddod yn ddarlunwraig ac yn awdures llwyddiannus. Ganwyd ym Mrighton, ac ar ôl gadael yr ysgol yn 16 oed, fe aeth Gravett i deithio gyda'i chariad am wyth mlynedd, tra'n byw ar fws. Roedd yn amhosibl i'r  ddau ganfod swydd ac yntau heb gyfeiriad parhaol ac roedd pobl yn eu barnu yn ôl eu golwg. Disgynodd Gravett yn feichiog yn ei hugeiniau cynnar, a phan anwyd ei mab dywedodd y meddygon wrthi fod y plentyn wedi anadlu meconiwm, a achosodd iddo grio'n ddi-baid. Yr unig peth a allodd Gravett ei wneud i'w atal oedd i ddarllen iddo.

Fe ymgeisiodd Gravett i fynd ar gwrs celf ym Mhrifysgol Brighton, ond gan ei bod wedi gadael yr ysgol heb gymwysterau, roeddent yn anfon y ffurflen UCAS yn ôl ati heb ei chysidro. Ond roedd hi'n benderfynol, ac yn y diwedd fe gynchyrchodd gofnod darluniedig ac ysgrifenedig er mwyn perswadio'r tiwtoriad i adael hi ar y cwrs. Yn dilyn hynnu, cafodd ei chomisiynnu i ddarlunio deunydd ar gyfer hybu Diwrnod y Llyfr 2007.

Enillodd Fedal Kate Greenaway unwaith eto yn 2008, ar gyfer y llyfr ''Little Mouse's Big Book of Fears*.

## Llyfryddiaeth
**Wolves* (2005)
**Orange Pear Apple Bear* (2006)
**Meerkat Mail* (2006)
**Monkey and Me* (2007)
**Little Mouse's Big Book of Fears* (2007)
**The Odd Egg* (2008)
**Spells*

## Gwobrau a nomineiddiadau
***2005** *Wolves* won the Kate Greenaway Medal
***2005** *Wolves'' won the Nestlé Children's Book Prize Bronze Award
***2006** *Orange Pear Apple Bear* shortlisted for the Booktrust Early Years Pre-School Award
***2007** *Monkey and Me* won the Booktrust Early Years Best Emerging Illustrator Award
***2007** ''Little Mouse's Big Book of Fears'' won the Nestlé Children's Book Prize Bronze Award
***2007** *Orange Pear Apple Bear* shortlisted for the Kate Greenaway Medal
***2007** *Wolves* shortlisted for the Hampshire Illustrated Book Award
***2007** *Meerkat Mail* longlisted for the Kate Greenaway Medal
***2008** ''Little Mouse's Big Book of Fears* won the Kate Greenaway Medal
***2008** *Monkey and Me'' shortlisted for the the Kate Greenaway Medal

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Emily Gravett

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Darlunwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Darlunwyr benywaidd o Loegr
Categori:Darlunwyr llyfrau plant o Loegr
Categori:Llenorion ffuglen benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Brighton
392 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC - **390au CC** - 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC
397 CC 396 CC 395 CC 394 CC 393 CC - **392 CC** - 391 CC 390 CC 389 CC 388 CC 387 CC

----

## Digwyddiadau
* Sparta yn gyrru llysgennad, Antalcidas, at y satrap Persaidd Tiribazus, i'w hysbysu fod yr Atheniad Conon yn defnyddio llynges Persia i ail-adeiladu Ymerodraeth Athen. Mae'r Persiaid yn carcharu Conon, ac er ei fod yn llwyddo i ddianc, mae'n marw yn Cyprus heb ddychwelyd i Athen.
* Byddin Carthago dan Mago yn ymosod ar Dionysius I, unben Siracusa, ond yn cael ei gorchfygu.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Conon, cadfridog Athenaidd

Categori:392 CC
Tessa Dahl

Awdures o Loegr a chyn-actores yw **Chantal Sophia "Tessa" Dahl** (ganwyd 11 Ebrill 1957). Mae hi'n ferch i'r awdur Roald Dahl, a'r actores Americanaidd Patricia Neal.

Magwyd Dahl yn Great Missenden, Swydd Buckingham a mynychodd Ysgol Roedean. Cafodd berthynas byr gyda Julian Holloway, ac mae ganddynt ferch, sef yr awdures a'r model Sophie Dahl.

Ar ôl cyfnod byr yn gweithio fel actores yn ystod yr 1970au, daeth Tessa Dahl yn awdures toreithiog llyfrau plant. Enillodd ei llyfr *Gwenda and the Animals* wobr "The Earth Best Book of the Year". Mae hefyd wedi ysgrifennu erthyglau ar gyfer y *Sunday Times*, y *Telegraph*, a'r *Daily Mail*, ac mae'n olygydd sy'n cyfrannu i'r cylchgrawn *Tatler*.

Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Llenorion plant Saesneg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Buckingham
Lemnos

Un o ynysoedd Gwlad Groeg yw **Lemnos** (Groeg: *Λήμνος*). Un o'r Ynysoedd Gogledd Aegeaidd, saif yn rhan ogleddol Môr Aegaea, i'r gogledd o Lesbos. Roedd poblogaeth yr ynys yn 18,104  yn 2001.

Y trefi mwyaf yw Mirina a Moudros. Mae amaethyddiaeth yn bwysig yma, ac mae gwin Lemnos yn adnabyddus.

Ym mytholeg Roeg, roedd yr ynys yn gysegredig i Hephaestus; dywedir iddo syrthio yma pan dafodd ei dad, Zews, ef o Fynydd Olympos.

Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
Graffeg

Cynyrchioladau gweledol ar unrhyw arwyneb yw **graffeg** (o'r Groeg: γραφικός), megis ar wal, cynfas, sgrîn cyfrifiadur, papur, neu garreg, er mwyn creu brand, hysbysu, darlunio, neu er mwyn adloniant. Mae enghreifftiau'n cynnwys ffotograffau, lluniau, Celf llinell, graffiau, diagramau, teipograffeg, rhifau, symbolau, dyluniadau geometrig, mapiau, darluniau peirianeg, neu ddelweddau eraill. Mae graffeg yn aml yn cyfuno testun, darlunio a lliw.

Categori:Dylunio graffig
Sophie Dahl

Model ffasiwn ac awdures o Loegr ydy **Sophie Dahl** (ganwyd 15 Medi 1977).

Ganwyd Dahl yn Llundain yn 1977, yn ferch i'r awdures Tessa Dahl a'r actor Julian Holloway. Mae hi'n wyres i'r awdur byd-enwog, Roald Dahl, a'r actor Stanley Holloway. Seilwyd y cymeriad Sophie, yn llyfr *The BFG* gan ei thaid, Roald Dahl, ar Sophie Dahl.

Addysgwyd Dahl yn Ysgol y Brenin Alfred yn Llundain, a dechreuodd fodelu yn 1996 ar ôl cael ei chanfod gan Isabella Blow, tra'n sefyll tu allan i siop lyfrau.

Ymddangosodd Dahl ar boster yn hysbysebu persawr Opium gan Yves Saint Laurent yn 2000, gan achosi cryn ddadl, gan ei bod yn gwbl noeth heblaw par o esgidiau uchel aur. Er nad oedd ei rhannau preifat iw gweld ar y poster oherwydd ei hosgo yn y llun, gorfodwyd i'r cwmni persawr dynnu'r posteri i gyd i lawr oherwydd cwynion. Roedd drost 500 o bosteri wedi eu gosod, a derbynnwyd 730 o gwynion. Roedd y llun eisoes wedi ymddangos mewn cylchgronau merched am ddeufis cyn i'r posteri ymddangos, a dim ond dwy gwyn dderbyniodd yr Asiantaeth Safonnau Hysbysebu. Credai rhai fod y hysbysebion yn diraddio merched. Roedd Brian Hancock, gwleidydd Plaid Cymru yn un o'r rhai a gwynodd.

Cyhoeddwyd ei llyfr cyntaf, *The Man With The Dancing Eyes*, gan Bloomsbury yn 2003. Cyfranodd hefy dat lyfr *Truth or Dare*, a olygwyd gan Justine Picardie a cyhoeddwyd gan Picador yn 2005. Mae Dahl hefyd yn olygydd sy'n cyfrannu i gylchgrawn ''Men's Vogue*, ac mae ei gwaith wedi cael ei gyhoeddi yn yr American Vogue, The Guardian, The Telegraph Magazine a The Spectator.

Mae Dahl wedi dychwelyd i fyw i Lundain yn ddiweddar ar ôl treulio 8 mlynedd yn Efrog Newydd. Priododd Jamie Cullum yn 2010.

## Llyfryddiaeth
* *The Man with the Dancing Eyes* (darlunwyd gan Anee Morris), Bloomsbury, Ionawr 2003, ISBN 9780747563723
* *Playing With the Grown-ups*, Bloomsbury, Hydref 2007, ISBN 9780747577775
* *Miss Dahl's Voluptuous Delights: The Art of Eating a Little of What You Fancy'', Harper Collins, Mai 2009, ISBN 9780007261178

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Awduron llyfrau coginio o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Modelau benywaidd o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Ocean's Eleven

Mae '''''Ocean's Eleven''''' yn enw ar ddau ffilm: 

* Ocean's 11 (ffilm 1960), ffilm wreiddiol yn serennu aelodau'r Rat Pack
* Ocean's Eleven (ffilm 2001), ail-gread o'r ffilm 1960 yn serennu George Clooney a Brad Pitt
----
Brian Wilson (gwleidydd)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler Brian Wilson.''

Gwleidydd o'r Alban yw **Brian Wilson** (ganwyd 13 Rhagfyr 1948). Bu'n Aelod Seneddol dros y Blaid Lafur rhwng 1987 a 2005, a gwasanaethodd fel Gweinidog Gwladol rhwng 1997 a 2003 (Swyddfa Albanaidd 1997–1998, Adran Masnach a Diwydiant 1998–1999, Swyddfa Albanaidd 1999–2001, Swyddfa Tramor 2001 a Gweinidog Egni, Adran Masnach a Diwydiant 2001–2003). Pan sefodd i lawr fel gweinidog cyn gadael y Senedd, gofynnodd Tony Blair iddo weithredu fel Cynrychiolydd Arbennig y Prif Weinidog ar Fasnach Tramor.

## Bywyd cynnar
Addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Dunoon, Prifysgol Dundee a Choleg Prifysgol Caerdydd. Wilson oedd y golygydd a sefydlodd a gyhoeddodd y *West Highland Free Press*, ynghyd â thri ffrind o Brifysgol Dundee yn 1971. Roedd y papur newydd wedi ei seilio yn Kyleakin, Ynys Skye yn wreiddiol, ac mae'n dal i gael ei gyhoeddi o Broadford, Ynys Skye.

## Swyddi
* Cyfrin Gynghorydd (2003)
* Cyfarwyddwr anweithredol AMEC Nuclear Holdings Cyf (Hydref 2005)
* Cyfarwyddwr anweithredol ar Bwyllgor Taliadau AFC Energy
* Cyfarwyddwr anweithredol Celtic plc
* Cadeirydd Bwrdd Gweithrediadau y DU, Airtricity
* Cadeirydd Flying Matters (June 2007)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Guardian Politics Ask Aristotle – Brian Wilson 
*TheyWorkForYou.com – Brian Wilson MP
*Labour Party
*The United Kingdom Parliament
*Scotland Office 
*Foreign & Commonwealth Office
*Department of Trade & Industry 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Argyll a Bute
395 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC - **390au CC** - 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC
400 CC 399 CC 398 CC 397 CC 396 CC - **395 CC** - 394 CC 393 CC 392 CC 391 CC 390 CC

----

## Digwyddiadau
* Parysatis, mam Cyrus yr Ieuengaf yn perwsadio Artaxerxes II, brenin Persia i ddienyddio'r satrap Tissaphernes. Olynir ef gan Tithraustes.
* Agesilaus II, brenin Sparta, yn ymosod ar Lydia. Mae Tithraustes yn ei lwgrwobrwyo i symud i'r gogledd, i satrapaeth Pharnabazus.
* Mae Pharnabazus yn ceisio cael gwared o fyddin Agesilaus trwy yrru Timocrates o Rhodos i Athen, Thebai, Corinth ac Argos, i gynnig arian iddynt i wrthwynebu Sparta.
* Y "Rhyfel Corinthaidd" yn dechrau, gydag Athen, Thebai, Corinth ac Argos yn ymladd yn erbyn Sparta.
* Brwydr Haliartus rhwng Sparta a Thebai yn gorffen heb ganlyniad pendant. Wedi i'r brenin Spartaidd Pausanias gyrraedd maes y frwydr ddiwrnod yn hwy, gorfodir ef i ffoi i Tegea, a daw ei fab, Agesipolis I, yn frenin yn ei le.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Lysander, cadfridog o Sparta
* Tissaphernes,  satrap Ymerodraeth Persia

Categori:395 CC
Cyflythreniad

Mewn llenyddiaeth, cyfatebiaeth cytseiniau neu seiniau cyntaf geiriau yw **cyflythreniad**. Mae cyflythreniad yn addurn cyffredin mewn llenyddiaeth, yn enwedig mewn barddoniaeth, ond gall digwydd mewn rhyddiaith rythmig hefyd.

Pan geir cyfatebiaeth cytseiniau yn unig fe'i gelwir yn gytseinedd. Ceir enghreifftiau niferus yng ngwaith beirdd Cymru a gwledydd eraill. Dyma enghraifft o un o gerddi Taliesin (6g OC), sef *Gwaith Argoed Llwyfain*:

:Y bore **d**uw Sa**d**wrn cad **f**awr a **f**u
:O'r pan ddwyre **h**aul **h**yd pan gynnu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barddoniaeth
Categori:Termau llenyddol
396 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC - **390au CC** - 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC
401 CC 400 CC 399 CC 398 CC 397 CC - **396 CC** - 395 CC 394 CC 393 CC 392 CC 391 CC

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Carthaginaidd Himilco yn gorfod codi ei gwarchae ar ddinas Siracusa. Wedi dychwelyd i Carthago, mae Himilco yn ei ladd ei hun.
* Agesilaus II, brenin Sparta, yn ymgyrchu'n llwyddiannus  yn Asia Leiaf yn erbyn dau satrap Ymerodraeth Persia, Pharnabazus a Tissaphernes.
* Marcus Furius Camillus yn cael ei godi i swydd dictator Gwerniaeth Rhufain, ac yn dinistrio dinas Veii wedi gwarchae o ddeng mlynedd.
* Plato yn cyhoeddi ei *Apologia*, sy'n amddiffyn ei athro, Socrates.

## Genedigaethau
* Lycurgus, gwladweinydd Athenaidd
* Xenocrates, athronydd Groegaidd a phennaeth yr Academi

## Marwolaethau
* Himilco, cadfridog Carthaginaidd

Categori:396 CC
Cadeirydd

Y swyddfa uchaf mewn grŵp sydd wedi ei drefnu yw **cadeirydd**, megis ar fwrdd, pwyllgor neu gynulliad ymgynghorol. Caiff y person sy'n dal y swydd eu ethol fel rheol, neu eu apwyntio gan aelodau'r grŵp. Mae'r cadeirydd yn llywyddu cyfarfodydd y grŵp ac yn cynnal y busnes yn drefnus. Pan nad yw'r grŵp mewn cyfarfod, mae dyletswyddau'r cadeirydd yn aml yn cynnwys actio fel pennaeth, cynrychiolydd a llefarydd y grŵp.

## Cyfeiriadau
Categori:Galwedigaethau rheolaeth
Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Y broses seneddol
Gwasanaeth Sifil Ei Fawrhydi

Biwrocratiaeth barhaol o weithiwr cyflogedig y Goron Brydeinig yw **Gwasanaeth Sifil Ei Fawrhydi**, neu'r **Gwasanaeth Sifil Cartref**, sy'n cynorthwyo gweinidogion Llywodraeth y Deyrnas Unedig a llywodraethau datganoledig Cymru a'r Alban. Mae'r gweinidogion yn atebol i'r sofran a Senedd y Deyrnas Unedig, ynghyd â Senedd yr Alban a Cynulliad Cenedlaethol Cymru pan fo hynny'n berthnasol, wrth weinyddu gwledydd Prydain (Yr Alban, Cymru a Lloegr) yn ganolog, ond mae eu penderfyniadau yn cael eu gweithredu gan y gweision sifil, sydd yn cael eu cyflogi gan y Goron ac nid gan y Senedd. Mae gan weision sifil gyfrifoldebau statudol a thraddodiadol sydd, i rhyw raddau, yn eu amddiffyn rhag cael eu defnyddio gan y blaid sy'n llywodraethu er mwyn cael mantais wleidyddol. Ond, gall weision sifil uwch fod yn atebol i'r Senedd.

Sylwer fod gan dalaith Gogledd Iwerddon drefn ar wahân a cheir gwahaniaethau hefyd yn y modd mae'r Gwasanaeth Sifil yn gweithredu yn yr Alban.

Deyrnas Unedig
Categori:Gweinyddiaeth gyhoeddus
Cyfradd gychwynnol treth incwm yn y Deyrnas Unedig

Cyfradd isaf trethiant incwm personol yn y Deyrnas Unedig o 1999 i 2008 oedd **cyfradd gychwynnol treth incwm yn y Deyrnas Unedig** a elwir yn aml yn **gyfradd 10c treth incwm** neu'r **gyfradd dreth 10c**. Fe wnaeth Canghellor y Trysorlys Gordon Brown cyflwyno'r gyfradd dreth 10c yn ei gyllideb ym 1999 a'i diddymu yn ei gyllideb derfynol yn 2007.

## Disgrifiad
Cyflwynwyd y gyfradd gychwynnol yn nhrydedd gyllideb Gordon Brown fel Canghellor. Roedd yn gymwys at incwm rhwng £4,335 a £5,835 ac yn codi tâl o 10%, oedd yn disodli'r gyfradd sylfaenol gynt o 23%. Erbyn 2008 fe gynyddwyd y gyfradd gychwynnol i gynnwys incwm rhwng £5,225 a £7,445. Cyfradd isaf treth incwm oedd y gyfradd gychwynnol, a fel y cyfryw yn yr unig dreth incwm a dalwyd gan 1.8&nbsp;miliwn o'r enillwyr isaf. Golyga hyn bydd holl incwm uwchben y lwfans personol (£5,435 yn 2008) ac is na'r band cyfradd uwch yn cael ei drethu ar gyfradd o 20%, gyda'r effaith bydd trethdalwyr ag enillion dros y lwfans personol lan at £232 ar eu colled pob blwyddyn. 
Daeth diddymiad y band yn effeithiol ar ddechrau blwyddyn dreth 2008. Mae wedi bod yn ffynhonnell i gryn beirniadaeth o fewn y Blaid Lafur. Mae unigolion uchel eu proffil wedi protestio, yn cynnwys y cyn-weinidog Frank Field a'r AS Angela Christine Smith.

## Cyfeiriadau
Categori:Trethiant yn y Deyrnas Unedig
397 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC - **390au CC** - 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC
402 CC 401 CC 400 CC 399 CC 398 CC - **397 CC** - 396 CC 395 CC 394 CC 393 CC 392 CC

----

## Digwyddiadau
* Fel ymateb i gais yr Ioniaid am gymorth yn erbyn Artaxerxes II, brenin Persia, mae  Agesilaus II, brenin Sparta yn dechrau ymgyrch yn Asia Leiaf.
* Y Carthaginiaid yn sefydlu dinas Lilybaeum yn Sicilia
* Himilco yn croesi o Carthago i Sicilia gyda byddin ac yn gwarchae ar Siracusa.

## Genedigaethau
* Dionysius II, mab Dionysius I, unben Siracusa
* Antipater, cadfridog Macedonaidd

## Marwolaethau
Categori:397 CC
398 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC - **390au CC** - 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC
403 CC 402 CC 401 CC 400 CC 399 CC - **398 CC** - 397 CC 396 CC 395 CC 394 CC 393 CC

----

## Digwyddiadau
* Dionysius, unben Siracusa yn torri ei gytundeb heddwch a Carthago ac yn ymosod ar ddinasoedd carthaginaidd gorllewin Sicilia, sydd wedi eu gwanychu gan y Pla Du, gan gipio dinas Motya.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:398 CC
Castell y Waun

Saif **Castell y Waun** (Saesneg: *Chirk Castle*) ger Y Waun, Bwrdeistref Sirol Wrecsam. Mae'r castell a'i erddi nodedig yn rhan o barcdir eang Ystad y Waun, sy'n ardal gadwraethol.

## Cadwraeth
Mae Castell y Waun a'i Barcdir wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 28 Gorffennaf 2011 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 308.54 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

## Oriel

Llyn Castell y Waun, ger Wrecsam - Newhall Reservoir, Chirk Castle nr Wrexham, Wales 02.jpg|Llyn Newhall, ar dir Castell y Waun
Chirk Castle gates.jpg|Giatiau haearn y castell
Chirk Castle, Wrexham, Wales, UK -garden-26May2011 (1).jpg|Rhan o'r gerddi

## Gweler hefyd
* Thomas Scott-Ellis, 8fed Barwn Howard de Walden, a fu fyw yma yn yr 20g
* Cestyll Cymru
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Wrecsam
Waun
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Wrecsam
Afon Einion

250px|bawd|Afon Einion
250px|bawd|Ffwrnais Dyfi gydag Afon Einion yn y cefndir

Afon yng ngogledd Ceredigion yw **Afon Einion**, sy'n llifo i lawr o'r bryniau i'r de o dref Machynlleth ac i'r gogledd o Bumlumon i aberu yn Afon Dyfi.  Ei hyd yw tua 4 milltir.

Mae'r afon yn tarddu tua 480m i fyny yn y bryniau tua phum milltir i'r de o Fachynlleth, rhwng Moel-y-llyn (521m) a'r Mynydd Du (447m).  Mae'n llifo i gyfeiriad y gorllewin gan gasglu nifer o ffrydiau llai i lawr trwy Gwm Einion.  Ger pentref bychan Ffwrnais Dyfi ceir olwyn fawr ar ei glan a ddefnyddid ar gyfer y ffwrnais yno.  Llifa'r afon dan bont ar yr A487, rhwng Ffwrnais Dyfi ac Ysgubor-y-coed a thua milltir a hanner ar ôl hynny mae'n llifo i Afon Dyfi.

Yn y 12g adeiladwyd castell mwnt a beili a elwir Castell Aberdyfi (amrywiad: 'Castell Abereinion') ar ben crib isel yn rhedeg dros dir corsiog a amgylchynnir ar bob ochr gan Afon Dyfi ac Afon Einion, ger yr aber.

Einion
Einion
Castell Rhuthun

Hen gastell yn nhref hanesyddol Rhuthun, Sir Ddinbych, ydy **Castell Rhuthun**. Mae'n gymysgedd o olion adeiladu o wahanol oesoedd: fe'i hadeiladwyd yn gyntaf ar olion Caer Gymreig tuag 1280 gan Dafydd ap Gruffudd brawd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru. Cafodd ei ddymchwel ar ôl Rhyfel Cartref Lloegr. Fe'i ail-adeiladwyd fel gwesty mawr yn y 19eg ganrif.

## Hanes 
Mae Castell Rhuthun ar safle a ddefnyddiwyd yn gyntaf fel caer o'r Oes yr Haearn. Yn 1277, rhoddodd Edward I, brenin Lloegr y tir i Dafydd ap Gruffudd fel diolch am ei gymorth yn ystod goresgyniad Gogledd Cymru. Yn wreiddiol, cafodd y castell yr enw Cymraeg Castell Coch yn yr Gwernfor.

Roedd y castell yn fwyaf nodedig fel cartref cangen o'r teulu bonheddig De Grey a roddwyd y teitl "Barwniaid Grey de Ruthyn" a phennaeth arglwyddiaeth marcher Dyffryn Clwyd. Roedd yn ganolfan i Reginald Grey, 3ydd Barwn Grey de Ruthyn - y dyn y gellid dweud iddo sbarduno gwrthryfel Owain Glyn Dŵr.

## Oriel

Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 36.JPG|Castell Rhuthun o'r ffrynt - y prif fynedfa
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 34.JPG|Ffrynt - dau lew tew
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 32.JPG|Waliau'r gwesty modern, ger y ffrynt.
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 31.JPG|Esiampl o ffenest
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 27.JPG|Yr hen gastell
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 26.JPG|Hen waliau
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 24.JPG|Pont a waliau yn y cefn
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 23.JPG|Waliau'r gwesty yn y cefn
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 22.JPG|Waliau'r gwesty yn y cefn
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 17.JPG|Cefn
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 14.JPG|Y cefn
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 13.JPG|Y fynedfa o'r gwesty i'r ardd
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 09.JPG|Cloc y castell
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 08.JPG|Coridor yr hen gastell
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 07.JPG|Y gerddi a hen wal
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 06.JPG|Y gerddi ffurfiol
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 05.JPG|Cefn y castell
Delwedd:Castell rhuthun2.jpg|Ychydig o adfeilion yr hen gastell
Delwedd:Castell Rhuthun - adfeilion y goresgynwyr (wel o lia fe drion nhw) 03.JPG|Y brif fynedfa i'r hen gastell

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Rhuthun
Categori:Rhuthun
Castell y Barri

Castell canoloesol ger Y Barri, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Castell y Barri**.

Roedd teulu Gerallt Gymro (y 'Barriaid') yn dod o'r ardal yma; nhw gododd y castell gwreiddiol yma yn yr 11g.  Erbyn y 13g roedd dwy adeilad o boptu'r mur.

Roedd gan Lywelyn Bren hefyd gysylltiad â'r castell hwn. Roedd yn orwyr i Ifor Bach. Fe gododd yn erbyn y Saeson yn 1316 mewn gwrthryfel.

Barri
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 11eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Bro Morgannwg
Sienna Miller

Actores, model a dylunydd ffasiwn o Loegr yw **Sienna Rose Miller** (ganwyd 28 Rhagfyr 1981). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôlau yn *Alfie*, *Factory Girl* ac *The Edge of Love*.

## Bywyd cynnar
Ganed Miller yn Efrog Newydd, a symudodd ei theulu i Lundain pan oedd ond un oed. Mae ei mam, Josephine, yn gyn-fodel a aned yn Ne Affrica. Roedd ei thad, Edwin Miller, yn fancwr Americanaidd, sydd eisoes wedi troi'n ddeliwr celf Tseiniaidd. Mae gan Miller chwaer, Savannah, a dau hanner-brawd, Charles a Stephen. Mae ganddi basbort Prydeinig ac Americanaidd, a cafodd ei thrwydded yrru cyntaf yn Ynysoedd Virgin yr Unol Daleithiau, gan fod pasio yno gyntaf yn golygu y gallai yrru yn yr Unol Daleithiau a Phrydain.

## Bywyd bersonol
Cafodd berthynas gyhoeddus gyda'r actor Jude Law, ei cyd-actor yn  *Alfie*, a dyweddiodd y pâr ar ddydd Nadolig 2004. Ar 8 Gorffennaf 2005, gwnaeth Law ymddiheuriad cyhoeddus i Miller, wedi iddo gael carwriaeth gyda mamaeth ei blant. Gwahanodd y ddau y mis Tachwedd canlynol, wedi methu ac achub eu perthynas. Bu Sienna Miller yna mewn perthynas â nifer o actorion eraill, gan gynnwys Rhys Ifans, Matthew Rhys a Daniel Craig. Ers 2011, mae wedi bod mewn perthynas â'r actor Tom Sturridge, ac mae'n feichiog gyda'i blentyn.

### Helynt hacio ffonau
Yn dilyn gwrandawiad yn yr Uchel Lys Fym mis Mai 2011, bydd Sienna Miller yn derbyn £100,000 o iawndal oddi wrth *News of the World*, wedi i'r papur gyfaddef eu bod wedi hacio ei ffôn. Ym mis Tachwedd 2011, bu'n un o'r prif dystion i ymddangos o flaen Ymchwiliad Leveson i hacio ffonau. Daeth ei datganiad i frig y newyddion yn ddiweddarach:

## Ffilmograffi
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Dylunwyr ffasiwn o Loegr
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Modelau benywaidd o Loegr
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Patricia Neal

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Patricia Neal** (20 Ionawr 1926 – 8 Awst 2010), sydd wedi ennill nifer o wobrau am actio ar y llwyfan ac ar y sgrîn.

## Bywgraffiad
Ganwyd **Patsy Louise Neal** yn Packard, Whitley County, Kentucky. Magwyd hi yn Knoxville, Tennessee, ac astudiodd drama ym  Mhrifysgol Northwestern. Ar ôl symud i Efrog Newydd, cafodd ei swydd gyntaf fel dirprwy actor yng nghynhyrchiad Broadway o *The Voice of the Turtle*.  Yn fuan wedyn, ymddangosodd yn *Another Part of the Forest* (1946), gan ennill Gwobr Tony yr Actores Orau mewn Drama. Ymddangosodd hefyd yn adfywiad 1952 o ddrama ''The Children's Hour* a *The Miracle Worker* (1959).

bawd|dde|Neal yn ffilm *The Fountainhead* (1949)
Ymddangosodd Neal mewn ffilm am y tro cyntaf ym 1948, yn *John Loves Mary*. Ymddangosodd yn ffilm *The Fountainhead'' yr un flwyddyn gan gyd-serennu â'i chariad, Gary Cooper, a oedd yn briod ar y pryd; roedd ef yn 46 a hithau'n 21. Erbyn 1950, roedd gwraig Cooper, Veronica, wedi cael gwybod am y berthynas ac wedi anfon telegram at Neal yn mynnu eu bod yn dod a'r berthynas i ben. Beichiogodd Neal gan Cooper, ond perswadiodd ef iddi gael erthyliad, teimlodd Neal yn euog am wneud hyn am flynyddoedd wedyn. Daeth y berthynas i ben, ond dim ond ar ôl i ferch Cooper, Maria (Maria Cooper Janis erbyn hyn, ganwyd 1937), boeri ati yn gyhoeddus. Blynyddoedd wedi marwolaeth Cooper, ailgymododd Maria a'i mam Veronica gyda Patricia Neal.

Cyfarfodd Neal yr awdur Prydeinig, Roald Dahl, mewn parti cinio a gynhaliwyd gan Lillian Hellman ym 1951. Priododd y pâr ar 2 Gorffennaf 1953, yn Eglwys y Drindod, Efrog Newydd. Cawsant bump o blant: Olivia Twenty (20 Ebrill 1955 – 17 Tachwedd 1962), a bu farw o measles encephalitis; Chantal Tessa Sophia; Theo Matthew (ganwyd 1960); Ophelia Magdalena; a Lucy Neal (ganwyd 1965).

## Gweithiau
### Ffilm
### Teledu
**Strindberg on Love* (1960)
**Special for Women: Mother and Daughter* (1961)
**The Homecoming: A Christmas Story* (1971)
**Things in Their Season* (1974)
**Eric* (1975)
**Tail Gunner Joe* (1977)
**A Love Affair: The Eleanor and Lou Gehrig Story* (1978)
**The Bastard* (1978) (miniseries)
**All Quiet on the Western Front* (1979)
**The Patricia Neal Story* (1981) (cameo)
**Love Leads the Way: A True Story* (1984)
**Glitter* (1984) (pilot ar gyfer y gyfres)
**Shattered Vows* (1984)
**Caroline?* (1990)
*''A Mother's Right: The Elizabeth Morgan Story* (1992)
**Heidi'' (1993)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Kentucky
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Jean Olwen Thomas

Biocemegydd o Dreboeth, Abertawe, yw **Jean Olwen Thomas** DBE FRS FMedSci MAE FLSW  (ganwyd 1 Hydref 1942). Cafodd ei haddysg yn Ysgol Uwchradd y Merched Llwyn-y-Bryn a Choleg Prifysgol Cymru Abertawe (lle enillodd BSc dosbarth cyntaf anrhydedd mewn cemeg yn 1964) a PhD yn 1967. Mae hi'n Athro Emeritws mewn Biocemeg Macromoleciwlar ym Mhrifysgol Caergrawnt ac yn gymrawd o'r Gymdeithas Frenhinol (1986). Cafodd gyrfa disglair yn ymchwilio i cromatin (yng nghnewyllyn y gell) yn Adran Biocemeg Prifysgol Caergrawnt. Cyfrannodd peth o'i gwaith at lwyddiant cyfaill iddi, Roger Kornberg, ennill Gwobr Nobel mewn Cemeg yn 2006. Yng Nghaergrawnt bu'n Feistr ar Goleg St Catherine's. Hi oedd y ferch gyntaf i'w hethol i'r swydd. Yn 2018 fe'i hapwyntiwyd yn Is-Ganghellor Prifysgol Abertawe (yn dilyn Rhodri Morgan).

Yn ogystal â nifer helaeth o gyfrifoldebau ac anrhydeddau rhyngwladol, anrhydeddwyd Jean Thomas gan nifer o sefydliadau Cymreig, gan cynnwys cymmrodoriaethau er anrhydedd o Brifysgolion Abertawe (1987), Caerdydd (1998) ac Aberystwyth (2009 - fel cydnabyddiaeth iddi fel gwyddonydd Cymreig a hi oedd enillydd gyntaf Medal Frances Hoggan y gymdeithas honno yn 2016.

Yn ôl Athro Syr John Meurig Thomas, ''"Mae hi'n uchel ei pharch yn y byd biocemeg."''

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Biolegwyr o Gymru
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Gwyddonwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Berwyn
Rhufeinig

Gallai'r ansoddair **Rhufeinig** gyfeirio at un o sawl peth:

* Dinas Rhufain a pobl a phethau sy'n ymwneud â hi
* Gweriniaeth Rhufain, rhagflaenydd yr ymerodraeth enwog
* Yr Ymerodraeth Rufeinig
* Mytholeg Rufeinig, mytholeg gweriniaeth ac ymerodraeth Rhufain

Am bobl o ddinas Rhufain gweler :Categori:Pobl o Rufain.
399 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC - **390au CC** - 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC
404 CC 403 CC 402 CC 401 CC 400 CC - **399 CC** - 398 CC 397 CC 396 CC 395 CC 394 CC

----

## Digwyddiadau 
* Socrates yn cael ei gondemnio i farwolaeth a'i ddienyddio yn Athen, ar gyhuddiad o annuwioldeb a llygru'r gwŷr ieuainc.
* Sparta yn gorfodi Elis i ildio.
* Amyrtaeus, brenin yr Aifft yn cael ei orchfygu a'i ddienyddio gan Nepherites I, sy'n ei olynu ar yr orsedd.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Socrates, athronydd Groegaidd
* Amyrtaeus, brenin yr Aifft
* Archelaus I, brenin Macedon, llofruddiwyd wrth iddo hela

Categori:399 CC
401 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC - **400au CC** - 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC
406 CC 405 CC 404 CC 403 CC 402 CC - **401 CC** - 400 CC 399 CC 398 CC 397 CC 396 CC

----

## Digwyddiadau
* Cyrus yr Ieuengaf, mab ieuengaf Darius II, brenin Persia, yn defnyddio cweryl a'r satrap Tissaphernes fel esgus i gasglu byddin  o tua 20,000, yn cynnwys 10,000 o hurfilwyr Groegaidd. Wedi cyrraedd Afon Ewffrates, mae'n cyhoeddi ei fod yn herio'r brenin  Artaxerxes II. Ym Mrwydr Cunaxa, i'r gogledd o ddinas Babilon, lleddir Cyrus.
* Mae'r 10,000 o hurfilwyr Groegaidd yn ei fyddin yn ethol arweinwyr, yn cynnwys Xenophon,  ac yn ymladd eu ffordd yn ôl i'r arfordir.
* Agesilaus II yn dod yn frenin Sparta ar farwolaeth Agis II.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Cyrus yr Ieuengaf, mab ieuengaf Darius II, brenin Persia
* Agis II, brenin Sparta

Categori:401 CC
Castell Glyndyfrdwy

Hen domen, neu fwnt, o'r Oesoedd Canol ydy  **Castell Glyndyfrdwy** (hefyd **Castell Glyn Dŵr** neu **Mwnt Owain Glyn Dŵr**), Llidiart y Parc, Glyndyfrdwy, heb y mur gwarcheidiol arferol, sef y “beili”. Fe'i lleoli ger Corwen yn Sir Ddinbych (). Fe'i cofrestrwyd  gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: ME017.

Fe godwyd y rhan fwyaf o'r tomenni hyn yng Nghymru rhywdro rhwng degawdau olaf yr 11g ac ail hanner y 12g allan o bridd a charreg, gyda ffos o'u cwmpas fel rheol. Y Normaniaid ddaeth â'r math hwn o amddiffynfa o Ffrainc i wledydd Prydain a mabwysiadwyd y dechnoleg gan y Cymry. Mae'r clwstwr mwyaf o'r tomennydd hyn drwy wledydd Prydain i'w weld yn ardal y gororau (neu'r Mers): sef Swydd Amwythig, Swydd Gaer, Swydd Henffordd, Powys a Sir y Fflint fel y caiff ei adnabod heddiw.

Ym Medi 2010 lansiwyd prosiect i gryfhau'r mwnt ac i wella'r fynedfa iddo. Mae Cadw wedi clustnodi'r lle fel rhan o brosiect gwerth dwy filiwn o bunnoedd.

[bawd|dim|350px|Castell Glyndyfrdwy: un o gestyll [mwnt a beili Owain Glyn Dŵr]]

## Cyfeiriadau
Glyndyfrdwy
Glyndyfrdwy
Categori:Corwen
Categori:Owain Glyn Dŵr
Xenophon

Cadfridog a hanesydd Groegaidd oedd **Xenophon** (Hen Roeg: , Groeg diweddar:: "Ξενοφών", "Ξενοφώντας"; c.. 431 CC – 355 CC).

Ganed ef tua 430 CC gerllaw dinas Athen, yn fab i Gryllus ac o deulu uchelwrol. Yn 401 CC, cymerodd ran yn ymgyrch Cyrus yr Ieuengaf i geisio cipio gorsedd Ymerodraeth Persia oddi ar ei frawd, Artaxerxes II. Roedd byddin Cyrus yn cynnwys tua 10,000 o hurfilwyr Groegaidd.

Ym mrwydr Cunaxa, i’r gogledd o ddinas Babilon, lladdwyd Cyrus yn yr ymladd. Gwahoddodd Artaxerxes II arweinydd y Groegiaid, Clearchus. i gynhadledd heddwch, ond cymerodd ef yn garcharor a’i ddienyddio. Etholodd y Groregiaid arweinyddion newydd, yn cynnwys Xenophon, cyn ymladd eu ffordd yn ôl at yr arfordir. Ysgrifennodd Xenophon hanes taith y Deng Mil yn ôl i Wlad Groeg fel yr *Anabasis* ("Yr Ymgyrch”).

Yn ddiweddarach, alltudiwyd ef o Athen, efallai am iddo ymladd dros Sparta yn erbyn Athen ym Mrwydr Coronea yn 394 CC. Roddodd Sparta dir iddo ger Olympia yn Elis. Caniatawyd iddo ddychwelyd i Athen wedi i’w fab, Gryllus, farw yn ymladd dros Athen ym Mrwydr Mantinea.

Roedd yn edmygydd o Socrates ac ysgrifennodd nifer o weithiau ar ei athroniaeth. Mae ei fersiwn ef o Socrates yn bur wahanol i fersiwn Platon.

## Gweithiau 
### Hanesyddol 
* *Anabasis*
* *Cyropaedia *
* *Hellenica *
* *Agesilaus*

### Socratig 
* *Memorabilia *
* *Oeconomicus *
* *Symposium *
* *Apologia *
* *Hiero *

### Eraill 
* *Ar Farchogaeth*
* *Hipparchikos* (Cadfridog y Marchoglu)
* *Kynegetikos * (Hela â chŵn)
* *Dulliau*
* *Cyfansoddiad Lacedaemon*

Categori:Genedigaethau 430 CC
Categori:Marwolaethau 355 CC
Categori:Atheniaid
Categori:Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Brwydr Mantinea

Gallai **Brwydr Mantinea** gyfeirio at un o dair brwydr bwysig a ymladdwyd ger Mantinea:

* Brwydr Mantinea (418 CC)
* Brwydr Mantinea (362 CC)
* Brwydr Mantinea (207 CC)
400 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC - **400au CC** - 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC
405 CC 404 CC 403 CC 402 CC 401 CC - **400 CC** - 399 CC 398 CC 397 CC 396 CC 395 CC

----

## Digwyddiadau
* Artaxerxes II, brenin Persia yn penodi Tissaphernes i fod yn gyfrifol am y rhannau o Asia Leiaf oedd dan reolaeth Cyrus yr Ieuengaf cyn ei wrthryfel
* Y "Deng Mil" dan Xenophon ac eraill yn cyrraedd yn ôl i Wlad Groeg, lle mae'r rhan fwyaf yn ymuno â lluoedd Sparta.
* Rhyfel rhwng Sparta ac Ymerodraeth Persia. Mae'r llynghesydd Athenaidd, Conon, yn dod yn gyd-bennaeth llynges Bersaidd gyda Pharnabazus.
* Rhyfel rhwng Sparta ac Elis.
* Amyrtaeus o Sais yn gwrthryfela yn erbyn Persia ac yn meddiannu yr Aifft Uchaf.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Thucydides, hanesydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)
* Aspasia o Miletus, gweddw Pericles o Athen (tua'r dyddiad yma)

Categori:400 CC
402 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC - **400au CC** - 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC
407 CC 406 CC 405 CC 404 CC 403 CC - **402 CC** - 401 CC 400 CC 399 CC 398 CC 397 CC

----

## Digwyddiadau 
* Archelaus I, brenin Macedonia, yn sefydlu oligarchiaeth cefnogol i Facedonia yn Larissa yn Thessalia.

## Genedigaethau 
* Phocion, gwleidydd a chadfridog Athenaidd

## Marwolaethau 
Categori:402 CC
Roy Noble

Darlledwr ac awdur o Gymro yw **Roy Noble** CBE, DL, O.St.J (ganwyd 8 Tachwedd 1942). Mae wedi darlledu yng Gymraeg a Saesneg ar radio a theledu ers yr 1980au.

## Bywgraffiad
Ganwyd Noble yn 1942 ym Mrynaman, Sir Gâr, yn unig fab i lôwr, Ivor Noble, a'i wraig Sadie. Magwyd ym Mrynaman, ac ar ôl pasio ei arholiad Wedi 11 mynychodd Ysgol Dyffryn Aman lle roedd ei gyd-ddisgyblion yn cynnwys Vernon Pugh a John Cale.

## Gyrfa 
### Byd addysg 
Fe symudodd o Rydaman i Gaerdydd er mwyn gwneud ymarfer dysgu. Yna fe aeth yn athro yn Lloegr cyn dychwelyd i Gymru.

Fe ddaeth yn Brifathro ar ysgol Thomas Stephens ym Mhontneddfechan ac yna Ysgol Gynradd Llangatwg yng Nghrucywel.

### Darlledu 
Yn ddiweddarach fe ddechreuodd weithio yn rhan amser i BBC Radio Wales gan gyflwyno eitem *Letters from Aberdare* ar y rhaglen foreol. Yn 1985 fe adawodd fyd addysg gan gymryd swydd llawn amser gyda'r BBC. Fe gyflwynodd rhaglen ddyddiol ar BBC Radio Wales gan ennill gwobr Sony yn 1999. Yn 2012 fe adawodd y rhaglen ddyddiol a fe gychwynodd rhaglen wythnosol ar fore Sul ar yr un gorsaf.

Roedd yn un o gyflwynwyr rheolaidd y rhaglen ddyddiol Heno ar S4C o 1994 hyd at 2001.

## Bywyd personol 
Mae'n byw gyda'i wraig Elaine ym mhentre Llwydcoed ger Aberdâr yng Nghwm Cynon. Mae gan y cwpl un mab, Richard.

Yn 2001, derbyniodd OBE am ei waith elusennol. Ym Mehefin 2024 derbyniodd CBE yn rhestr Anrhydeddau'r Brenin, am ei gyfraniad i ddiwylliant, iaith a chymunedau Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Proffil ar wefan BBC Radio Wales
*  Proffil Roy Noble

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Aman
Colin Jackson

Cyn-athletwr sbrint a ras glwydi o Gymru yw **Colin Ray Jackson** CBE (ganwyd 18 Chwefror 1967). Ganwyd Jackson yng Nghaerdydd, a daw o dras Jamaicaidd, Maroon, Taino (Americanwyr brodorol), ac Albanaidd. Mae ei chwaer Suzanne Packer yn actores. Wedi ymddeol fel athletwr gweithiodd fel sylwebydd chwaraeon, ar y BBC yn bennaf. Daliodd record y byd ras clwydi 110 metr rhwng 1993 a 2006. Ef yw deilydd presennol record y byd ras glwydi 60 metr a deilydd record ras glwydi 110 metr Gemau'r Gymanwlad.

## Gyrfa athletau 
Mynychodd Jackson Ysgol Uwchradd Llanedeyrn lle bu'n chwarae pêl-droed a chriced dros y sir, a rygbi'r undeb a phêl-fasged dros yr ysgol.

O dan orychwyliaeth ei ffrind a'i hyffoddwr, Malcolm Rodger Arnold, dechreuodd ei yrfa fel athletwr decathlon addawol cyn newid i redeg y ras glwydi uchel. Enillodd fedal arian yng Ngemau'r Gymanwlad 1986 a medal arian yn y ras glwydi 110 metr yng Ngemau Olympaidd 1988 tu ôl i Roger Kingdom. Byddai ei yrfa fel athletwr yn para 15 mlynedd, a'r deg olaf fel deilydd record y byd. Bu'n Bencampwr y Byd ddwywaith, Pencampwr y Gymanwlad ddwywaith ac yn Bencampwr Ewropeaidd bedair gwaith ond dyma'r unig fedal Olympaidd iddo ennill erioed . Roedd wedi ei anafu pan redodd y ras glwydi 110 metr yng Ngemau Olympaidd 1992 ac felly ni lwyddodd i orffen yn uwch na'r seithfed safle, daeth yn bedwerydd yng Ngemau Olympaidd 1996, ac yn bumed yn 2000.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth 
* *Colin Jackson: The Autobiography* (BBC Books, 2003)
**Life’s New Hurdles*, cyfres Stori Sydyn 2008, Accent Press, ISBN 9781906125936

## Dolenni allanol 
*Proffil IAAF Colin Jackson 
*Bywgraffiad Colin Jackson, olympics.org.uk 
*Proffil 'Power o f10' Colin Jackson
**Colin Jackson - athlete from Cardiff*, BBC 
*Colin Jackson, *Who Do You Think You Are?*
*Biography of Colin Jackson, *Sunday Life*
*Proffil Colin Jackson, londonspeakerbureau.co.uk
*Bywgraffiad ar wefan ei asiant

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Categori:Pobl o Gymru â medal arian yn y Gemau Olympaidd
Categori:Pobl o Gymru o dras Albanaidd
Categori:Pobl o Gymru o dras Jamaicaidd
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1988
Categori:Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Llanedern
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Sylwebyddion chwaraeon
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Categori:Cymry Du
Categori:Pobl LHDT ym myd chwaraeon