open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Talgrynnu

Mewn mathemateg, mae **talgrynnu** rhif (weithiau ar lafar gwlad: 'rowndio') yn golygu ei ddisodli gan werth arall sydd bron a bod yn gyfartal, ond sy'n fyrrach, yn symlach, neu'n fwy eglur. Er enghraifft, gan ddisodli $ gyda $, neu'r ffracsiwn 312/941 gydag 1/3, neu'r mynegiant  gyda . Gellr talgrynnu i fyny (nodi 3 yn hytrach na 2.829) neu dalgyrynnu i lawr (nodi 3 yn lle 3.187).

Mae talgrynnu'n aml yn cael ei wneud i gael gwerth sy'n haws i'w drin, na'r gwreiddiol. Gall rowndio hefyd fod yn bwysig osgoi bod yn rhy fanwl, yn gamarweiniol; er enghraifft, mae maint a gyfrifwyd fel  ond sydd mewn gwirionedd yn gywir i ychydig gannoedd o unedau yn hollol gamarweiniol. Gwell o lawer fydd ei nodi fel   "tua ". Ar adegau, ni ellir osgoi talgrynnu, yn enwedig pan fo un o'r rhifau'n un parhaus.

Ar y llaw arall, mae talgrynnu rhifau'n cyflwyno rhywfaint o wallau yn y canlyniad ac mae gwybod maint y gwall yn holl bwysig. Mewn cyfres o gyfrifiadau, mae'r gwallau-talfyrru yn aml yn cronni, ac mewn rhai achosion gallant wneud y canlyniad yn ddiystyr.

Defnyddir yr hafaliad tonnog (**≈**: *yn hafal i tua*) i ddynodi talfyrriad o rifau union, e.e. 0.75 ≈ 1. Cyflwynwyd yr arwydd hwn gan Alfred George Greenhill yn 1892.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhifyddeg
Categori:Cyfrifiadureg ddamcaniaethol
Categori:Data
Siawarma

250px|bawd|Siawarma

Mae **Siawarma** (; ), hefyd **shawarma**, **shaurma**, *chawarma* a sillafiadau eraill, yn bryd bwyd cig o'r Dwyrain Canol sy'n seiliedig ar y cebab doner.

Yn wreiddiol o gig oen neu dafad, gall y siawarma gyfoes gynnwys cyw iâ, twcri, cig eidion neu cig lle. Torrir y cig yn dafellau tennau a'i llwytho i greu tŵr neu corn ar rhost-droellwr neu bêr-droell. Caiff tafellau tennau o'r côn sydd wedi eu cogion gan y tân, eu heillio oddi ar y wyneb wrth i'r tŵr gylchroi'r ddi-stop.

Mae'r siawarma yn un o brydau bwyd stryd mwyaf poblogaidd y byd, yn enwedig yng ngwledydd y Lefant a phenrhyn Arabia.

## Hanes
bawd|Siawarma yn Libanus, 1950
Ymddangosodd yr arfer o greu tŵr o gig wedi tafellu eu goginio a'i ber-droellu yn Nhwrci adeg yr Ymerodraeth yr Otomaniaid yn y 19g, lle galwyd hi yn . Shawarma, fel gyros, yn dod ohono. Cyflwynwyd y siawarma i Fecsico gan fewnfudwyr o'r Dwyrain Canol lle ddatblygodd ar ddechrau'r 20g fewn i'r tacos al pastor.

## Etymoleg
Mae *Siawarma* yn ymgais Arabeg ar y gair Twrceg *çevirme*  'troi', sy'n cyfeirio at y droi'r rhost-droell/bêr-droell cig. Mae'r geiriau Twrceg a Groeg, *döner* a *gyros*, hefyd yn cyfeirio at 'droi'.

## Paratoi
Caiff Siawarma ei baratoi wrth dorri darnau tennau o gig oen, dafad, eidion, cyw iâr, neu dwrci wedi eu marinadu. Bydd y tafelli'n cael eu llwytho ar sgiwer sydd oddeutu  o uchder. Caiff braster oen ei ychwanegu er mwyn ategu at y blas a lleithder. Bydd y sgiwer llawn cig yn troi'n araf o flaen tân gan rhostrio'r haen allanol.  Caiff siafins o'r cig eu torri gan gyllell hir finiog, neu, teclyn drydannol pwrpasol, â llaw neu beirianyddol.

Caiff y siawarma ei weini ar blât ond mae'n fwy arferol fel brechdan wrap tu fewn bara fflat fel *laffa* neu bara pita. Gweinir yn aml gyda thomatos, ciwcymber, winwns, llysiau picledig a saws tahini neu saws mango *amba*.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Paratoi a Choginio Siawarma

Categori:Bwydydd stryd
Categori:Cig
Categori:Coginiaeth yr Aifft
Categori:Coginiaeth Gwlad Iorddonen
Categori:Coginiaeth Irac
Categori:Coginiaeth Israel
Categori:Coginiaeth Libanus
Categori:Coginiaeth Palesteina
Categori:Coginiaeth Syria
Categori:Coginiaeth Twrci
Letsie III, brenin Lesotho

**Letsie III** (ganed **David Mohato Bereng Seeiso**; 17 Gorffennaf 1963) yw brenin cyfredol Lesotho yn neheudir Affrica. Fe olynnodd ei dad, Moshoeshoe II, pan erlydwyd hwnnw yn alltud yn 1990.  Ail-orseddwyd ei dad am gyfnod byr yn 1995 ond bu farw mewn damwain car yn gynnar yn 1996, a daeth Letsie yn frenin unwaith eto. Fel brenin cyfansoddiadol mae'r rhan fwyaf o ddylestwyddau'r Brenin Letsie yn seremonïol.

Yn 2000, datganodd fod y clefyd HIV/AIDS yn y wlad yn argyfwng naturiol gan sbarduno ymateb cenedlaethol a rhyngwladol i'r epidemig.

## Bywgraffiad 
Addysgwyd ef yn Lloegr yn Ngholeg Ampleforth. Oddi yno, aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Genedlaethol Lesotho lle graddiodd mewn Bagloriaeth yn y Celfyddydau yn y Gyfraith. Aeth ymlaen wedi i astudio ym Mhrifysgol Bryste (Diploma mewn Astudiaethau Cyfraith Loegr, 1986), Coleg Wolfson, Caergrawnt (Astudiaethau Datblygu, 1989), ac yna coleg amaethyddol Wye College, Swydd Caint (Economeg Amaethyddol). Gorffennodd ei astudiaethau yn 1989, gan ddychwelyd i Lesotho.

Urddwyd ef fel Prif Bennaeth Matsieng yn ardal Maseru ar 16 Rhagfyr 1089.

Coronwyd ef ar 31 Hydref 1997 yn Stadiwm Setsoto. Bu Tywysog Siarl o Loegr yn y seremoni.

Ar 1 Rhagfyr 2016, yn Rhufain, apwyntiwyd y Brenin Letsie III 'Lysgennad Ewyllus Da Corff Bwyd ac Amaethyddiaeth (Food and Agriculture Organization)ar gyfer Maeth gan Brif Weithredwr y Corff, José Graziano da Silva.

## Priodas a Phlant
Priododd y Brenin Letsie yn 2000 ag Anna Karabo Motšoeneng, merch o dras gyffredin ac nid brenhinol, oedd yn astudio yr un pryd ag ef ym Mhrifysgol Genedlaethol Lesotho. Ar briodi newidiodd eu henw i'r Frenhines 'Masenate Mohato Seeiso. Mae ganddynt fab a dwy ferch:

* Tywysoges Senate Seeiso, ganed 7 Hydref 2001 yn Ysbyty Breifat Maseru
* Tywysoges 'Maseeiso, ganed 20 Tachwedd 2004 yn Maseru
* Tywysog Lerotholi David Mohato Bereng Seeiso, ganed 18 Ebrill 2007 yn Maseru

## Noddwr 
* Noddwr Gwobr Tywysog Mohato (Khau ea Khosana Mohato)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhiniaeth
Categori:Lesotho
Shepard Fairey

Arlunydd stryd o'r Unol Daleithiau yw **Shepard Fairey** (ganed 15 Chwefror 1970). Mae o hefyd yn ddylunydd graffeg, gweithredydd, darlunydd a sylfaenydd OBEY Clothing. Daeth yn adnabyddus am ei ymgyrch sticeri Andre the Giant Has a Posse pan roedd o'n mynychu Rhode Island School of Design.

## Bywyd cynnar
Cafodd Fairey ei eni a'i fagu yn Charleston, De Carolina. Mae ei dad, Strait Fairey, yn ddoctor ac mae ei fam, Charlotte Fairey, yn werthwr eiddo. Aeth i Wando High school a dechreuodd dangos diddordeb mewn celf yn 1984 pan roedd o'n rhoi ei lluniau ar sglefrfyrddau a chrysau-t. Yn 1988 graddiodd o Idyllwild Arts Academy yng Nghalifornia. Derbynodd Baglor o celfyddyd gai mewn darlunio o Rhode Island School of Design.

## Gyrfa
Creodd Fairey yr ymgyrch sticeri Andre the Giant Has a Posse yn 1989 pan roedd o'n mynychu Rhode Island School of Design.

## Y Poster Gobaith
Credodd Fairey gyfres o posteri yn cefnogi Barack Obama yn ei ymgeisyddiaeth 2008 i ddod yn Arlywydd y Taleithiau Unedig, yn cynnwys y poster eiconig "HOPE".

## Gweithredaeth
Mae Fairey yn hollol agored am pynciau dadleuol gwleidyddol a cymdeithasol a mae'n creu celf i hysbysebu ymwybyddiaeth am y materion yma yn aml.

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Arlunwyr graffiti
Categori:Arlunwyr posteri
Categori:Dylunwyr graffig o'r Unol Daleithiau
Categori:Murlunwyr
Categori:Pobl a aned yn Ne Carolina
Categori:Ymgyrchwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Prosiect Wici Môn
Prifysgol Genedlaethol Lesotho

250px|right|Medfa Adeilad weindyddol Prifysgol Genedlaethol Lesotho
bawd|Campws y Brifysgol
**Prifysgol Genedlaethol Lesotho** yw unig brifysgol gwlad Lesotho yn neheudir Affrica. Lleolir yn nhref Roma sydd tua 34&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Maseru, prifddinas y wlad.

## Hanes
### Coleg Prifysgol Gatholig y Pab Pïws XII
Yn 1938, penderfynodd Synod Esgobion Catholig De Affrica sefydlu Coleg Catholig. Ar 8 Ebrill 1945 yn Rhufain cyhoeddwyd y penderfyniad i greu Coleg Prifysgol Gatholig Pïws XII a enwyd wedi'r Pab Pïws XII. Fe'i lleolwyd dros dros yn adeilad yr ysgol gynradd yn Roma.

Ym 1946, symudwyd y Coleg i'r adeiladau presennol a adeiladwyd ar tua deg a hanner erw o dir. Yn 1950, cyflwynwyd Congregation o Oblates Mary Immaculate (OMI) i'r Coleg Prifysgol Catholig. myfyrwyr a baratowyd Coleg i gael cymwysterau allanol a ddyfernir gan Brifysgol De Affrica (UNISA).

:Cyfadran Amaethyddiaeth 
:Cyfadran Addysg 
:Cyfadran y Gwyddorau Iechyd 
:Cyfadran y Gwyddorau Cymdeithasol 
:Cyfadran y Dyniaethau 
:Cyfadran y Gyfraith 
:Cyfadran Gwyddoniaeth a Thechnoleg

## Cangellorion y Brifysgol
*Syr Hugh Stephenson, 1964-1966
*Syr Seretse Khama, KBE, 1967-70
*Brenin Moshoeshoe II, 1971-1974
*Sobhuza II, brenin Gwlad Swasi, 1974-1975
*Brenin Moshoeshoe II, 1976-1990
*Letsie III, brenin Lesotho, 1991-presennol 

## Perfformiad academaidd
Ym Mehefin 2011, adroddodd y *Lesotho Times* bod hanner y myfyrwyr mewn tri o'r saith gyfadran yn y Brifysgol wedi methu eu haroliadau. Roedd yr "unprecedented failure rate" yng nghyfadrannau'r Gyfraith, Gwyddor Iechyd, Gwyddoniaeth a Thechnoleg.

## Llyfrgell
Roedd y llyfrgell yn rhan annatod o hen Goleg Pïws XII o ddechrau ei fodolaeth. Adeiladwyd y llyfrgell presennol yn 1964. Ym 1979, pan ddaeth yn Llyfrgell NUL, derbyniodd enw Thomas Mofolo. Yn ogystal â chasgliadau llyfrgell confensiynol, mae'n rhedeg archif, yn casglu dogfennau, ac mae ganddi adran amgueddfa hefyd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan y Brifysgol

Categori:Prifysgolion Lesotho
Trafnidiaeth Cymru

Cwmni nid-er-elw heb gyfalaf cyfrannau yw **Trafnidiaeth Cymru** () sy'n eiddo yn gyfan gwbl gan Lywodraeth Cymru.

Fe'i sefydlwyd i ddarparu cymorth ac arbenigedd i Lywodraeth Cymru o ran prosiectau trafnidiaeth yng Nghymru. Yn 2017, roedd yn bennaf gyfrifol am osod masnachfraint rheilffordd newydd Cymru a'r Gororau o dan pwerau  ddirprwyedig i lywodraeth Cymru o dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006.

Defnyddir brand Trafnidiaeth Cymru yn lle brand y gweithredwr ar fasnachfraint rheilffordd Cymru a'r Gororau (yn hytrach na'r gweithredwr Keolis Amey) o fis Hydref 2018 ymlaen, yn ogystal ag ar wasanaethau bws.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* Trafnidiaeth ar gyfer Cymru yn LLYW.CYMRU 

Categori:Cludiant rheilffyrdd yng Nghymru
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Sefydliadau 2016
Lego

bawd|logo LEGO 
Mae **Lego** yn llinell o deganau adeiladu plastig a gweithgynhyrchwr gan The Lego Group, cwmni preifat a leolir yn Billund, Denmarc.

## Y Cynnyrch
bawd|briciau Lego a Duplo
Mae cynnyrch blaenllaw'r cwmni, Lego, yn cynnwys brics plastig lliwgar sy'n cyd-gloi gyda nifer o gerau, ffigurau o'r enw minifigures, ac amryw o rannau eraill.

Gellir casglu darnau Lego a'u cysylltu mewn sawl ffordd i adeiladu gwrthrychau gan gynnwys cerbydau, adeiladau a robotiaid sy'n gweithio. Yna gellir tynnu unrhyw beth a adeiladwyd ar wahân. Dechreuodd y Grŵp Lego weithgynhyrchu'r brics teganau rhyng-gyswllt yn 1949. Mae'n cefnogi ffilmiau, gemau, cystadlaethau, ac mae yna wyth o barciau sef Legoland wedi'u datblygu o dan y brand.

Mae tua 19 biliwn o elfennau Lego yn cael ei chynhyrchu pob blwyddyn. Mae tua 2.16 miliwn o elfennau Lego yn cael ei modelu pob awr, ac mae yna mwy na 400 biliwn o briciau Lego wedi cael ei chynhyrchu ers 1949. Yn Chwefror 2015 goddiweddodd Lego y cwmni cwmni ceir Ferrari fel y "world's most powerful brand" yn ôl 'Brand Finance'.

Mae Lego yn cael ei rhannu i wahanol oedrannau

## Hanes
Dechreuodd The Lego Group yng ngweithdy y saer, Ole Kirk Christiansen (1891-1958), o Billund, Denmarc, a ddechreuodd wneud teganau pren yn 1932. Yn 1934, daeth ei gwmni i gael ei alw'n "Lego" sy'n deillio o'r ymadrodd Daneg *Leg Godt*, sy'n golygu "chwarae’n dda". Ym 1947, ehangodd Lego i ddechrau cynhyrchu teganau plastig. Yn 1949 dechreuodd Lego gynhyrchu, ymhlith cynhyrchion newydd eraill, fersiwn gynnar o'r brics sy'n cyd-gloi sydd yn gyfarwydd bellach, gan eu galw yn "Brics Rhwymo Awtomatig".

Cyflwynodd The Lego Group linell cynhyrchu Duplo yn 1969, ac mae'n amrywiaeth o flociau syml, mae ei hyd yn mesur dwywaith lled, uchder a dyfnder y blociau Lego safonol ac maent yn anelu at blant iau.

Yn 1978, cynhyrchodd Lego y 'minifigures' cyntaf, sydd ers hynny wedi dod yn elfen bwysig yn rhan fwyaf o setiau Lego.

## Themâu y Setiau Lego
Ers y 1950au, mae Grŵp Lego wedi rhyddhau miloedd o setiau gydag amrywiaeth o themâu, gan gynnwys gofod, robotiaid, môr-ladron, trenau, castell, dinosoriaid, y Gorllewin Gwyllt, Disney a ffantasi. Mae rhai o'r themâu clasurol sy'n parhau hyd heddiw yn cynnwys Lego City (llinell o setiau sy'n dangos bywyd y ddinas a gyflwynwyd yn 1973) a Lego Technic (llinell a anelir at efelychu peiriannau cymhleth, a gyflwynwyd yn 1977). Mae yna hefyd setiau newydd ar gael fel Harry Potter ac Star Wars. Mae yna hefyd llawer o setiau wedi ei anelu at blant dros 16 o’r enw Lego Creator Experts.

## Dolenni
*Gwefan Lego
*Gwefan Lego Fun Facts

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau Denmarc
Categori:Teganau
Categori:Prosiect Wici Môn
Sami

Pobl Ffinno-Wgrig sydd yn byw yn y Lapdir yng ngogledd Ffenosgandia yw'r **Sami** neu'r **Lapiaid**. Ieithoedd brodorol y Sami ydy'r ieithoedd Sami, er bod nifer ohonynt wedi rhoi'r gorau i'w mamiaith ac yn siarad Norwyeg, Swedeg, Ffinneg, neu Rwseg.

Nomadiaid a fu'n trigo yng ngogledd Llychlyn ers miloedd o flynyddoedd oedd hynafiaid y Sami. Mae union darddiad y Sami yn ansicr: cred rhai ysgolheigion taw un o'r bobloedd Baleo-Siberaidd ydynt, tra bod eraill yn honni iddynt darddu o'r hil Alpaidd yng Nghanolbarth Ewrop. Er eu bod yn siarad ieithoedd Ffinno-Wgrig, nid ydynt yn perthyn yn genetig i'r bobloedd Ffinnig eraill nac i'r bobloedd Indo-Ewropeaidd. Yn sgil dyfodiad y Ffiniaid i'r Ffindir yn yr 2g OC, cafodd aneddiadau'r Sami eu gyrru tua'r gogledd. Digwyddai'r un peth yn Sweden a Norwy, ac erbyn heddiw mae'r Sami wedi eu cyfyngu i Gylch yr Arctig yn bennaf.

Am amseroedd maith, cafodd ceirw Llychlyn eu hela gan y Sami, a'u cadw mewn niferoedd bychain fel anifeiliaid denu. Ychydig o ganrifoedd yn ôl, dechreuasant cadw gyrroedd o geirw Llychlyn, a daeth fugeilyddiaeth nomadaidd yn brif fywoliaeth y Sami. Buont yn byw mewn pebyll neu gytiau pridd, ac yn mudo ar yr eira gyda'u hanifeiliaid mewn grwpiau o bum neu chwe theulu. Buont hefyd yn pysgota ac yn hela anifeiliaid eraill am fwyd. Yn yr 20g daeth y ffordd nomadaidd o fyw i ben, ar wahân i ambell fugail sydd yn gyrru ei anifeiliaid ar ben ei hun tra bod ei deulu yn byw mewn tŷ modern. Mae nifer o Sami Norwy yn bysgotwyr ar yr arfordir. Mae eraill yn dibynnu ar ffermio, coedwigaeth, pysgota afonydd, a mwyngloddio, neu'n cymryd swyddi mewn trefi a dinasoedd Llychlyn.

Yn hanesyddol siamanaeth oedd crefydd y Sami, ac mae rhai ohonynt yn dal i arfer defodau traddodiadol. Cafodd y mwyafrif ohonynt eu cristioneiddio. Mae nifer o Sami'r Ffindir a Rwsia yn perthyn i'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, tra bo'r mwyafrif o'r Sami eraill yn Lwtheriaid. Mae nifer o gymunedau'r gogledd yn dilyn ffurf ar gynulleidfaoliaeth efengylaidd o'r enw Laestadianaeth.

Bu rhagfarn yn eu herbyn yn yr oes fodern ac ymdrechai llywodraethau Llychlyn i gymhathu'r Sami yn ddiwylliannol. Cafodd yr ieithoedd Sami eu gwahardd yn yr ysgol. Yn ail hanner yr 20g, enillodd y Sami fwy o hawliau, gan gynnwys addysg drwy gyfrwng yr ieithoedd Sami a gwarchodaeth porfeydd ceirw Llychlyn. Sefydlwyd cymdeithasau gwleidyddol a diwylliannol gan y Sami, ac mae ychydig o bapurau newydd a rhaglenni radio yn eu hieithoedd brodorol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Grwpiau ethnig yn y Ffindir
Categori:Grwpiau ethnig yn Norwy
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Categori:Grwpiau ethnig yn Sweden
Categori:Nomadiaid
Categori:Pobloedd brodorol Ewrop
Categori:Pobloedd Ffinno-Wgrig
Nellie Melba

Cantores opera soprano o Awstralia oedd y Fonesig **Nellie Melba** GBE (ganwyd Helen Porter Mitchell, 19 Mai 1861 – 23 Chwefror 1931). Daeth yn un o gantoresau enwocaf yn y byd tua diwedd y 19g a dechrau'r 20g.
Hi oedd y person cyntaf o Awstralia i ennill cydnabyddiaeth ryngwladol fel cerddor clasurol. Cymerodd y ffugenw "Melba" o Melbourne, ei thref enedigol.

Astudiodd Melba ganu yn Melbourne a gwneud llwyddiant cymedrol mewn perfformiadau yno. Ar ôl briodas fer ac aflwyddiannus, symudodd i Ewrop ym 1886 i chwilio am yrfa ganu. Astudiodd ym Mharis ac yn fuan daeth yn llwyddiannus yno ac ym Mrwsel. Ym 1888 enillodd enw fel y soprano ysgafn flaenllaw yn Llundain yn y Opera Brenhinol Eidalaidd, Covent Garden. Fe wnaeth ei debut yn y Metropolitan Opera yn Efrog Newydd ym 1893.

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, cododd Melba symiau mawr o arian ar gyfer elusennau rhyfel. Dychwelodd i Awstralia yn aml yn ystod yr 20g, gan ganu mewn opera a chyngherddau a dysgu canu ym Melbourne Conservatorium. Parhaodd i ganu tan fisoedd olaf ei bywyd a gwneud llawer o ymddangosiadau "ffarwel". Roedd ei hangladd yn ddigwyddiad cenedlaethol pwysig.

Mae ei henw yn gysylltiedig â phedair bwyd, a grëwyd pob un ohonynt er anrhydedd iddi gan y cogydd Ffrengig Auguste Escoffier:

* pwdin Melba -  pwdin o eirin gwlanog, saws mafon ac hufen iâ fanila
* saws Melba - saws melys o fafon a cyrains cochion
* tost Melba - tost tenau crinsych
* *garniture* Melba - tomatos llenwi â chyw iâr, cloron a madarch, gyda saws velouté

Categori:Cantorion o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Merched y 19eg ganrif o Awstralia
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstralia
Incwnabwlwm

bawd|321x321px|*Der Edelstein *gan Ulrich Boner*, *a argraffwyd gan Albrecht Pfister yn 1461, oedd yr incwnabwlwm cyntaf i gynnwys torluniau pren.

Llyfr, pamffled neu argrafflen a argraffwyd yn Ewrop cyn y flwyddyn 1501 yw **incwnabwlwm** (lluosog** incwnabwla**). Nid yw incwnabwla yn llawysgrifau.

Daw'r gair 'incunabwlwm' o'r Lladin am "ddillad rhwymo" neu "crud", sydd yn yr achos hwn yn gyfeiriad at y camau cynharaf yn natblygiad llyfrau print. 

Defnyddiwyd y term *incunabwla* gyntaf yng nghyd-destun argraffu gan y ffisegydd a dyneiddiwr o'r Iseldiroedd Hadrianus Iunius (Adriaan de Jonghe, 1511–1575) ac mae'n ymddangos mewn gwaith a ysgrifennwyd ganddo yn 1569 ond a argraffwyd yn dilyn ei farwolaeth.

Trwy gamddealltwriaeth y priodolwyd y term i Bernhard von Mallinckrodt (1591–1664) wedi iddo ddefnyddio'r union eiriau a ddefnyddiodd Hadrianus Iunius mewn pamffled a ysgrifennodd ac a argraffwyd yn 1640. Ar ddiwedd y 17g y daeth y term incwnabwla i ddynodi'r llyfrau argraffiedig eu hunain, heb gynnwys llawysgrifau.

Mae'r enghreifftiau enwocaf o incwnabwla yn cynnwys dau o Mainz, sef Beibl Gutenberg (1455) a *Peregrinatio in terram sanctam* (1486), a argraffwyd ac a ddarluniwyd gan Erhard Reuwich; *Cronicl Nuremberg* a ysgrifennwyd gan Hartmann Schedel ac a argraffwyd gan Anton Koberger yn 1493; a *Hypnerotomachia Poliphili* a argraffwyd gan Aldus Manutius gyda darluniau gan arlunydd anhysbys.

Ymhlith argraffwyr incwnabwla eraill roedd Günther Zainer o Augsburg, Johannes Mentelin a Heinrich Eggestein o Strasbwrg, Heinrich Gran o Haguenau a William Caxton o Brugge a Llundain. Yr incwnabwlwm cyntaf i gynnwys torluniau pren oedd *Der Edelstein *gan Ulrich Boner, a argraffwyd gan Albrecht Pfister yn Bamberg yn 1461.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau yn ôl math
Categori:Ysgrifennu
Amcangyfrif

**Amcangyfrif** yw'r broses o ddod o hyd i frasamcan, sy'n werth mathemategol y gellir ei ddefnyddio at ryw ddiben hyd yn oed os yw data'r mewnbwn yn anghyflawn, yn ansicr, neu'n ansefydlog. Er hynny, gellir defnyddio'r gwerth oherwydd ei fod yn deillio o'r wybodaeth orau sydd ar gael. Yn nodweddiadol, mae amcangyfrif yn golygu "defnyddio gwerth ystadegyn sy'n deillio o sampl i amcangyfrif poblogaeth gyfatebol", er enghraifft. Mae'r sampl yn darparu gwybodaeth y gellir ei luosi trwy wahanol brosesau i bennu'r nifer, neu'r gwerth sydd ar goll. Gelwir amcangyfrif sy'n rhy uchel yn "oramcangyfrif", ac amcangyfrif sy'n is na'r swm cywir yn "danamcangyfrif".

Defnyddir 'amcangyfrif' yn aml wrth greu pôl piniwn, er enghraifft i wybod sut y byddai pobl yn bwrw eu pleidlais mewn etholiad. Ar lafar, yn gyffredinol, defnyddir y term 'gés' (o *guess*), 'bwrw amcan' neu 'ddyfalu'.

Ceir cofnod o'r gair 'amcangyfrif', am y tro cyntaf, yng Ngeiriadur Thomas Jones (Dinbych), yn 1800. Ystyr y gair 'amcan' yw 'bwriad', 'pwrpas' neu 'gynllun'.

## Enghreifftiau
;Enghraifft un cam
Amcangyfrif "o dop y pen" fyddai rhif tebyg i 120. Does fawr o fathemateg yma, yn hytrach dibynnir ar synnwyr cyffredin a phrofiad.

;Enghraifft dau gam
Er mwyn gwella'r amcangyfrif, gallwn wneud dau amcangyfrif i gael yr 'ateb': gellid yn gyntaf amcangyfrif sawl fferen sydd mewn haen gyda'i drwch (neu uchder) yn un centimetr. Yna, gellid amcangyfrif uchder y jar, mewn centimetrau, a'i luosi gyda'r amcangyfrif cyntaf a wnaed (sawl fferen sydd mewn haen gyda'i drwch yn un centimetr). Disgwylid amcangyfrif gwell, yma, na'r amcangyfrif un-cam.

;Enghraifft sawl cam

Er enghraifft, i amcangyfri sawl gronyn o dywod sydd ar draeth, gellid amcangyfrif sawl gronyn sydd mewn un centimetr sgwâr, yn gyntaf. Yna lluosi'r swm gyda chant i gael amcangyfrif o sawl gronyn sydd mewn un fetr sgâr. Y trydydd cam fyddai amcangyfrif sawl metr sgwâr yw'r traeth h.y. ei arwynebedd. Y cam olaf fydai lluosi'r arwynebedd hwn gyda'r nifer o ronynau mewn un fetr.

## Termau
*amcangyfrif â thuedd - *biased estimate*
*amcangyfrif cyfeiliornad - *estimation of error*

## Cyfeiriadau
Categori:Econometreg
Eglwys y Santes Fair, Owrtyn

Eglwys ym mhentref Owrtyn, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Eglwys y Santes Fair**.
Fe'i lleolir ar y Stryd Fawr yng nghanol y pentref. Fe'i amgylchir gan goed yw, sydd yn un o Saith Rhyfeddod Cymru. Credir yr adeiladwyd yr eglwys cyntaf ar y safle yn y 12g. Mae croes Normanaidd yn bodoli, yn rhan o bilar ar ochr orllewinol yr eglwys bresennol. Adeiladwyd tŵr yr eglwys bresennol yn hwyr yn y 14g. Adeiladwyd corff fwy i’r eglwys yn ystod y 15g, a changell fwy yn y 18g. Roedd newidiadau ehangach yn y 19eg ganrif.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Wrecsam
Categori:Eglwysi Wrecsam
Categori:Owrtyn
Teen Wolf

Rhaglen deledu o'r Unol Daleithiau yw ***Teen Wolf*** a ddatblygwyd gan Jeff Davis ar gyfer MTV. Cychwynnodd ar 5 Mehefin 2011, yn dilyn Gwobrau MTV Movie 2011.
Darlledwyd chwe chyfres i gyd, gyda hyd at 24 pennod ymhob cyfres. Mae'r gyfres wedi'i seilio'n fras ar ffilm o'r un enw a ryddhawyd yn 1985. Mae'n dilyn hanes arddegwr o'r enw Scott McCall sy'n cael ei frathu gan fleidd-ddyn a rhaid iddo ymdopi â'r canlyniadau hyn a sut mae'n effeithio ar ei fywyd a bywydau'r rhai sydd agosaf ato, fel ei ffrind gorau "Stiles" Stilinski.

## Plot
Mae'r gyfres yn troi at Scott McCall, myfyriwr ysgol uwchradd sy'n byw yn nhref Beacon Hills. Mae bywyd Scott yn newid yn sylweddol pan gaiff ei frathu gan fleidd-ddyn y noson cyn y flwyddyn soffomore, gan ddod yn un ei hun. Mae'n rhaid iddo ddysgu o'r blaen i gydbwyso ei hunaniaeth newydd broblematig â'i fywyd yn eu harddegau o ddydd i ddydd. Mae sawl cymeriad yn allweddol i'w frwydr: Stiles Stilinski, ei ffrind gorau dynol; Allison Argent, ei ddiddordeb cariad cyntaf sy'n dod o deulu o helwyr gwenynog; Lydia Martin, banshee a ffrind gorau Allison; a Derek Hale, dyn dirgel gyda gorffennol tywyll. Ar hyd y ffordd, mae'n dod o hyd i gymeriadau sy'n ei ffurfio i fod yn frawd gwenyn a gwell person cryfach: Jackson, jock ysgol fabwysiedig; Malia Tate, arecoyote; Kira Yukimura, ysbryd llwynog Siapan; ac Jordan Parrish, cariad mawr, yn ogystal ag amrywiol bobl ifanc eraill yn Beacon Hills, megis Liam, Theo, Mason a Hayden.

## Cymeriadau
**Prif Cymeriadau**
* Tyler Posey fel Scott McCall
* Dylan O'Brien fel Stiles Stilinski
* Holland Roden fel Lydia Martin
* Shelley Hennig fel Malia Tate
* Tyler Hoechlin fel Derek Hale
**Cymeriadau**
* Crystal Reed fel Allison Argent
* Daniel Sharman fel Isaac Lahey
* Colton Haynes fel Jackson Whittemore 
* Arden Cho fel Kira Yukiumra
* Dylan Sprayberry fel Liam Dunbar
* Linden Ashby fel Noah Stilinski
* Melissa Ponzio fel Melissa McCall
* JR Bourne fel Chris Argent
* Ian Bohen fel Peter Hale
* Ryan Kelley fel Jordan Parrish
* Cody Christian fel Theo Raeken

## Cyfeiriadau
Categori:Teen Wolf
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2011
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2017
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn ysgol
Categori:Rhaglenni teledu MTV
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Prosiect Wici Môn
Nyth Cacwn (cyfres deledu)

Cyfres gomedi sefyllfa Gymraeg wedi'i gosod ar fferm ddychmygol o'r un enw yng ngorllewin Cymru oedd ***Nyth Cacwn***. Ysgrifennwyd y gyfres gan Ifan Gruffydd ac Euros Lewis. Roedd y gyfres yn seiliedig ar hynt a helynt Wiliam (Ifan Gruffydd), gwas newydd a oedd wedi dod i weithio ar fferm gwraig weddw o'r enw Gwyneth (Grett Jenkins) a'i merch Delyth (Gwyneth Hopkins). Henry (Dafydd Aeron) oedd enw cariad Delyth - 'pot blodyn o ddyn' a oedd yn gweithio yn y banc - ac roedd Einon (John Phillips) yn hen was direidus a chyfrwys. Roedd y cymydog Herbert Thomas (William Vaughan) hefyd yn rhan o'r stori, gŵr parchus ag acen ogleddol a chanddo 'un llygad ar y fferm a'r llall ar Mam [Gwyneth]'.

Cafodd chwe phennod cyfres gyntaf *Nyth Cacwn* eu hysgrifennu yn 1988, a'u darlledu ar S4C yn 1989. Ysgrifennwyd ail gyfres, ond ni chafodd ei chomisiynu. Cynhyrchwyd y rhaglen gan Teledu'r Tir Glas.

## Cast 
* Wiliam - Ifan Gruffydd
* Delyth - Gwyneth Hopkins
* Mam (Gwyneth) - Grett Jenkins
* Einon - John Phillips
* Henry - Dafydd Aeron
* Herbert Thomas - William Vaughan
* Gertrude (Mam Henry) - Hannah Roberts
* Twm Post - Phyl Harries
* Anti Popi - Gwenyth Petty

## Penodau 
# Wiliam
# Trafferth gyda'r Hwrdd
# Godro'r Fuwch
# Y Briodas
# Wyau Clwc
# Y Dyweddïo

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu comedi
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1988
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1988
Trapesiwm

[bawd|Rhai o nodweddion y trapesiwm, gan gynnwys:* yr [arwynebedd: **\tfrac{a + b}{2} h*** Nifer o ochrau: 4* Nifer o fertigau: 4]]
O fewn system geometreg Ewclidaidd, pedrochr amgrwm, gydag o leiaf un pâr o linellau paralel (cyfochrog) yw **trapesiwm** (ceir hefyd 'trapesoid').

Gelwir yr ochrau paralel yn "sylfaen" (weithiau "seiliau") a'r ddwy linell arall yn "goesau", pan nad ydynt yn gyfochrog. Os ydynt yn gyfochrog yna gelwir hwythau'n "sylfaen". Mewn trapesiwm anghyfochrog, ni cheir dwy neu ragor o linellau o'r un hyd.

Mae'r diffiniad o'r trapesiwm wedi ei newid yn yr 50 mlynedd diwethaf; arferid ei ddiffinio fel "pedrochr **heb** bâr o linellau cyfochrog" - yn gwbwl groes i'r hyn ydyw heddiw.

## Geirdarddiad
Dawr'r term *trapesiwm* o'r Groeg τραπέζιον (*trapézion*), sef "bwrdd bychan", bachigol y gair τράπεζα (*trápeza*), "bwrdd", sydd ei hun yn tarddu o iτετράς (*tetrás*), "pedwar" + πέζα (*péza*), "troed; ymyl".

Ceir y defnydd cyntaf o'r gair yng ngwaith Marinus Proclus (412 - 485 ÔC), wrth iddo drafod *Yr Elfennau*, gan Euclid.

## Diffiniadau
Mae'r diffiniad o'r trapesiwm wedi ei newid yn yr 50 mlynedd diwethaf; arferid ei ddiffinio fel "pedrochr **heb** bâr o linellau cyfochrog.

Ceir anghytuno a ddylid cyfri'r paralelogramau, sydd a dau bâr o linellau cyfochrog (paralel), hefyd yn drapesoidau. Mae rhai mathemategwyr yn diffinio'r trapesiwm fel "pedrochor gyda *dim ond un* pâr o linellau paralel. Dyma'r diffiniad anghynhwysol, sydd yn eithrio'r paralelogramau. Mae eraill yn diffinio'r trapesiwm fel pedrochr gydag *o leiaf* un pâr o linellau paralel, sef y diffiniad cynhwysol (*inclusive*). Mae hyn yn caniatau i'r paralelogramau gael eu hystyried yn fath arbennig o drapesoidau.

Dan y diffiniad olaf yma, y diffiniad cynhwysol, ystyrir pob paralelogram, rhombws, petryal a sgwâr yn drapesoidau.

## Y segment canol, a'r uchder 
Llin (neu segment) ganol y trapesiwm yw'r segment hwnnw sy'n uno pwynt canol y coesau. Mae'n baralel i'r sylfaen (neu'r 'seiliau'). 
Mae ei hyd *m* yn hafal i gyfartaledd hyd sylfaeni *a* a *b* y trapesiwm,
:m = \frac{a + b}{2}.

Yr uchder yw pellter perpendicwlar y sylfaen/i. Os oes gan dwy sylfaen hyd gwahanol (*a* ≠ *b*), gellir pennu uchder *h* y trapesiwm gan hyd ei bedair ochr, drwy'r fformiwla ganlynol:
:h= \frac{\sqrt{(-a+b+c+d)(a-b+c+d)(a-b+c-d)(a-b-c+d)}}{2|b-a|}

ble dangosir hyd y coesau gan  *c* a *d*.

## Arwynebedd
Rhoddir arwynebedd *K* y trapesiwm gan
:K = \frac{a + b}{2} \cdot h = mh

ble dangosir hyd y coesau paralel gan *a* a *b*, a *h* yw'r uchder, ac *m* yw cymedr rhifyddol hyd y ddwy ochr cyfochrog (paralel).

## Fformiwlâu crynno
## Cyfeiriadau
Categori:Pedrochrau
Categori:Siapau elfennol
Siâp

bawd|400px|Gwahanol fathau o siapau

Yn fathemategol, ffin allanol gwrthrych, neu ei amlinelliad, yw **siâp**.

## Dosbarthu siapau
Gellir rhoi rhai siapiau syml mewn categorïau bras. Er enghraifft, mae polygonau yn cael eu dosbarthu yn ôl nifer eu hymylon e.e. trionglau, pedrochrau, pentagonau, ac ati. Rhennir pob un o'r rhain yn gategorïau llai; gall trionglau fod yn hafalochrog, isosceles, lem ac aflem, anghyfochrog, ac ati, tra y gall pedrochrau fod yn betrual, rhombws, trapesoid, sgwâr, ac ati. Ymhlith siapau geometrig eraill y mae: pwyntiau, llinellau, planau a thrychiadau conig megis elipsau, cylchoedd a pharabolâu.

O ran gofod tri dimensiwn, y siapau mwyaf cyffredin yw polyhedra, sef siapau gydag arwynebau fflat, elipsoidau, sef ffurfiau siâp wy neu siâp sffêr, silindrau a conau.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg
Categori:Siapau geometrig
Categori:Strwythur
Categori:Tacsonomeg
Timpani

Math o offeryn taro cerddorol yw **timpani** (/ˈtɪmpəni/)  (**timps**, yn anffurfiol) neu **tympan **(er y gall tympan gyfeirio at fathau eraill o ddrymiau, gan gynnwys tambwrîn). Mae wedi ei wneud trwy bilen sy'n cael ei alw'n 'ben' ac sydd wedi'i ymestyn dros bowlen fawr sy'n draddiadol wedi'i gwneud o gopr yn wreiddiol.  Timpani pedal yw'r math sy'n cael ei ddefnyddio fwyaf erbyn hyn, a gall chwaraewyr medrus ei thiwnio yn gyflym a chywir gan ddefnyddio pedal droed. Mae'r timpani yn cael ei chwarae trwy daro'r pen gyda ffon bwrpasol sy'n cael ei alw'n 'ffon' neu 'ordd'.

Esblygodd y timpani dros amser o fod yn ddrymiau milwrol i un o brif offerynnau cerddorfa glasurol erbyn diwedd y 18g. Heddiw, maent yn cael eu defnyddio mewn sawl math o ensemble, gan gynnwys seindyrf cyngerdd, seindyrf ymdeithiol, cerddorfeydd, a hyd yn oed mewn rhai bandiau roc.

Gair Eidaleg lluosog am 'timpano'* *yw timpani. Prin y defnyddir y gair unigol hwnnw, a bydd sawl timpani yn aml yn cael eu galw'n 'timpanis'. Timpanydd yw'r enw a roir i gerddor sy'n chwarae'r timpani.

## Cyfeiriadau
Categori:Drymiau
Categori:Geiriau ac ymadroddion Eidaleg
Trionglau lem ac aflem

Mae **lem ac aflem** yn cyfeirio at onglau mewnol dau fath gwahanol o drionglau.

Mae pob un o onglau mewnol **triongl lem** yn llai na 90°. Mewn **triongl aflem**, mae un o'r onglau mewnol yn aflem (dros 90°). Cyfanswm onglau mewnol pob triongl yw 180°, felly dim ond un ongl all fod yn aflem.

## Geirdarddiad
Daw'r gair 'lem' o ffurf fenywaidd 'llym', sy'n golygu 'miniog', fel saeth. 'Aflem' felly yw'r ongl nad yw mor finog.

## Nodweddion
Ym mhob triongl, y craidd (lle mae'r lliniau canol yn croestorri) yw canol mewngylch y triongl; mae pob amser oddi fewn i'r triongl. Mae'r orthograidd a'r *circumcenter*  hefyd oddi mewn, yn y triongl ongl lem, ond y tu allan mewn triongl aflem.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Trionglau
Categori:Siapau elfennol
La traviata - Disgyddiaeth

[bawd|Agorawd *La traviata* o dan arweiniad [Arturo Toscanini]]
Dyma **ddisgyddiaeth rannol** o'r nifer mawr o recordiadau sain a fideo o opera Giuseppe Verdi, ***La traviata***.. Wedi ei selio ar y nofel *La dame aux Camélias* (y ferch gyda'r blodau camelia) gan Alexandre Dumas, fils, mae *La traviata* wedi bod yn rhan o brif arlwy'r repertoire operatig ers ei berfformio am y tro cyntaf ar 6 Mawrth 1853 yn y Teatro La Fenice yn Fennis.

## Recordiadau sain
## Recordiadau fideo
bawd|Römersteinbruch St. Margarethen, 11 Gorffennaf 2008

## Cyfeiriadau
**Nodiadau**

** Ffynonellau a nodwyd **
**La traviata* disgyddiaeth, rhan 1 (40 eitem), rhan 2 (7 eitem), Amazon.com
* Recorded Violettas in *La traviata*

**Ffynonellau eraill**
*Blyth, Alan, *Opera on Record*, Volume 1, Hutchinson, 1979, pp.&nbsp;240–248. 
*Boyden, Matthew a Kimberly, Nick, "*La Traviata*: Recordings overview, *The Rough Guide to Opera*, Rough Guides, 2002, tud.&nbsp;230–231. 
*Fawkes, Richard, *Opera on Film*, Duckworth, 2000. 
*McCants, Clyde T., *American Opera Singers and Their Recordings: Critical commentaries and discographies*, McFarland, 2004. 
*Rich, Alan, "A Triumphant Traviata: The Lisbon Legacy", *Efrog Newydd*, 8 Rhagfyr 1980, tud.&nbsp;100.

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Verdi
Gŵyl Gomedi Aberystwyth

Mae **Gŵyl Gomedi Aberystwyth** (neu **Aberystywth Comedy Festival**) yn ddigwyddiad gomedi sy'n cynnwys comedïwyr Saesneg a Chymraeg eu hiaith yn perfformio mewn lleoliadau ar hyd tref Aberystwyth. Cynhaliwyd yr ŵyl gyntaf ym mis Hydref 2018.

## Sefydlu
bawd|Mark Thomas, un o'r comedïwyr yn yr ŵyl gyntaf
bawd|Poster tu fâs Canolfan Arad Goch
Trefnir Gŵyl Gomedi Aberystwyth gan Little Wander, y tîm sy’n gyfrifol am Ŵyl Gomedi Machynlleth.

Tra bod gŵyl Machynlleth yn canolbwyntio’n bennaf ar sioeau o waith sy'n paratoi ar gyfer Gŵyl Caeredin, mae'r ŵyl yn Aberystwyth yn arddangos dewis y trefnwyr o’r sioeau gorffenedig, rhai sy'n barod i fynd ar daith mewn lleoliadau perfformio ac sy’n bodoli eisoes yn Aberystwyth.

Cynhaliwyd yr wyl gyntaf yn Aberystwyth gyda tua 40 sioe o nos Wener i nos Sul, 5-7 Hydref 2018.

Yn ôl y trefnwyr ni fydd y digwyddiad yn Aberystwyth yn darostyngi Gŵyl Gomedi Machynlleth. Noda'r wefan i'r cwestiwn rhethregol yma, "Na fydd wir!  Bydd hunaniaeth wahanol iawn i’r ddwy, ar ddau ben y calendr comedi."

Noddwyd yr Ŵyl gyntaf gan Ganolfan y Celfyddydau Aberystwyth, Gronfa Arloesi Cynnyrch Twristiaeth Llywodraeth Cymru a Croeso Cymru - corff twristiaeth Cymru sy'n rhan o'r Llywodraeth (yr hen Fwrdd Croeso Cymru).

### Gŵyl Gomedi Aberystwyth 2018
Ymysg yr artistiaid oedd Tudur Owen yn perfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg, y comedïwr Cymreig, Lloyd Langford; y comedïwyr Saesneg Paul Newman, Mark Thomas a Paul Foot.

Roedd y lleoliadau'n cynnwys: Hen Goleg Prifysgol Aberystwyth, Canolfan Theatr Arad Goch, Bandstand Aberystwyth, Canolfan y Celfyddydau Aberystwyth, Sinema'r Commodore, y Coliseum o fewn Amgueddfa Ceredigion, Pier Aberystwyth a Theatr y Castell.

## Dolenni
*Gŵyl Gomedi Aberystwyth (Cymraeg)
*Gwefan Gŵyl Gomedi Machynlleth (Cymraeg)

## Cyfeiriadau
Categori:Aberystwyth
Aberystwyth
Gŵyl Gomedi Machynlleth

yn perfformio yn y Tabernacl, Gŵyl Gomedi Machynlleth, 2022]]
Mae **Gŵyl Gomedi Machynlleth** (neu *Machynlleth Comedy Festival*) yn ddigwyddiad gomedi sy'n cynnwys comedïwyr Saesneg a Chymraeg eu hiaith yn perfformio mewn lleoliadau ar hyd tref Machynlleth. Cynhaliwyd yr ŵyl gyntaf ym mis Mai 2008.

## Sefydlu
bawd|250px|Rhod Gilbert
Cynhaliwyd Gŵyl Gomedi Machynlleth am y tro cyntaf ym mis Mai 2009. Fe'i cynhyrchir gan gwmni Little Wander.

Mae'r Ŵyl yn canolbwyntio’n bennaf ar sioeau o waith ar y gweill mewn lleoliadau dros dro yn barod am Ŵyl Caeredin.

Ers 2010 mae'r Ŵyl wedi tyfu o 30 sioe yn denu 500 o ymwelwyr i’n digwyddiad yn 2018 gyda 250 o berfformiadau a chynulleidfa o dros 7,000!

Mae'r diddanwyr wedi cynnwys rhai o enwogion byd comedi iaith Saesneg. Ceir hefyd gigs comedi yn y Gymraeg gan berfformwyr megis Elis James, Tudur Owen, Steffan Alun, Steffan Evans, Dan Thomas, Calum Stewart, a Esyllt Sears.

Ymysg yr enwogion Saesneg bu; Mark Watson, Joe Lycett, Rhod Gilbert a llawer mwy.

Ar raglen ar BBC Radio 6, disgrifiwyd yr Ŵyl gan y comedïwr Nish Kumar fel "the comedy fans comedy festival"

Yn 2018 cafwyd partneriaeth gyda'r Ŵyl a BBC Radio Wales.

## Lleoliadau
Cynhelir yr ŵyl mewn gwahanol leoliadau ar draws tref Machynlleth gan gynnwys lawnt Y Plas, Clwb Bowlio Machynlleth, Clwb Rygbi Machynlleth, Canolfan Owain Glyndŵr, Ysgol Bro Hyddgen a Gwesty'r Wynnstay.

## Gŵyl Gomedi Aberystwyth
Ym mis Hydref 2018 lansiwyd Gŵyl Gomedi Aberystwyth gan yr un trefnwyr. Ond pwysleisiwyd na fyddai hyn yn tanseilio'r digwyddiad ym Machynlleth. Nodwyd bod y digwyddiad yn Aberystwyth ar gyfer sioeau gorffenedig, yn barod i fynd ar daith mewn lleoliadau perfformio ac sydd eisoes yn bodoli eisoes.

Nodwyd, "Byddwn yn dathlu ein pen-blwydd yn 10 oed ym Mach yn 2019 ac yn edrych ymlaen at ddod â’r digwyddiad i’r dref am flynyddoedd lawer i ddod."

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Gymraeg Gŵyl Gomedi Machynlleth
*Gŵyl Gomedi Aberystwyth (Cymraeg)
*@MachComedyFest ar instagram

Machynlleth
Categori:Machynlleth
Sinema'r Commodore, Aberystwyth

250px|bawd|Sinema'r Commodore, Aberystwyth, 2018
Mae '''Sinema'r Commodore''' yn sinema annibynnol deuluol yn Aberystwyth. Dyma'r unig sinema bellach ynghannol y dref.

Safa'r sinema ar Stryd y Baddon, sy'n gorwedd yn gyfochrog i Promenad y dre. Perchennod cyfredol y sinema yw Michael Davies, mab y cyn-berchennog, D.M. Davies.

## Technegol
Mae'r adeilad pwrpasol yn cynnwys un sgrîn sinema a thros 400 sedd, gan ei gwneud yn un o ystafelloedd sinema fwyaf yng Nghymru.

Mae'r sinema yn defnyddio taflunydd digidol a system amgylchsain (surround sound) Dolby 7.1. Gall ddangos ffilmiau 3D hefyd.

Mae'n dangos ffilmiau poblogaidd Hollywood gan fwyaf. Gall cynulleidfa sydd yn ymddiddori mewn ffilmiau tramor neu mwy arbenigol y dewis o wylio ffilmiau felly yn sinema Canolfan y Celfyddydau Aberystwyth sy'n ran o gampws Prifysgol Aberystwyth ar Rhiw Penglais.

Yn ogystal ag ystafell daflunio ceir hefyd bar bychan a siop melysion yn yr adeilad. Ceir hefyd ciosg bychan tu fewn ystafell y sinema.

Yn ogystal â dangos ffilmiau mae'r Commodore hefyd yn cael ei defnyddio'n achlysurol ar gyfer cynadleddau.

Mewn erthygl yn y Western Mail yn 2018 nodwyd bod y Commodore ymysg sinemâu rhataf Cymru. Gyda thocynnau ar y pryd yn £6 (neu £5 ar nos Lun).

## Hanes
Agorwyd Sinema'r Commodore yn 1976. Mae'r adeilad bresennol yn adeilad newydd at bwrpas sinema a saf ar safle hen sinemâu y Celtic a'r Conway.

Agorwyd Sinema'r Conway yn 1961. Dechreuodd yr adeilad fel pwll nofio i fenywod yn yr 1880au hwyr - gan roi rheswm dros enwi'r stryd yn 'Stryd y Baddon'. Daeth yn theatr yn 1946 o dan yr enw the Little Theatre. Dangosa'r ffoto yma o Gasgliad y Werin y sinema ychydig cyn ei dymchwel yn 1976 i wneud lle i adeilad newydd pwrpasol Sinema'r Commodore.

Y Commodore oedd prif sinema Gŵyl Ffilm Rygnwladol Cymru pan cynhaliwyd hi yn y dref yn yr 1990au. Cafwyd Gworb D.M. Davies yn yr Ŵyl ar gyfer y ffilm fer orau o Gymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Sinema'r Commodore (Saesneg)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Silindr

bawd|upright|Tun ffa-pob gwag.
Mae **silindr** (enw gwrywaidd) yn siâp geometrig solid eitha cyffredin. Fe'i ceir o'n cwmpas o ddydd i ddydd e.e. tun ffa pob, bwrn mawr o wair neu'r rhan hir o'r gwn. Daw o'r gair Groeg am 'rholiwr', sef κύλινδρος – *kulindros*.

Arferid dweud fod silindr yn hollol solid, ee y tun ffa-pob heb ei agor (gyda chaead a gwaelod) ond mae'r diffiniad mathemategol wedi newid i edrych ar y silindr fel arwyneb cromlinog anfeidraidd. Yn yr erthygl hon disgrifir y ddau ystyr i silindr: y solid a'r arwyneb, ac at dryddydd, sef y silindr crwn gydag ongl sgwâr.

Uchder y silindr yw hyd y perpendicwlar sydd rhwng ei sylfaeni (y top a'r gwaelod).

### Cyfaint
Os yw radiws  sylfaen y silindr cylch a'i uchder yn , yna gellir cyfrifo'r cyfaint gyda'r hafaliad]]:

:.

## Oriel

Cylindric section.svg|Toriad conig
Circular cylinder rh.svg|Silindr cylch ongl sgwâr; gyda'r radiws *r* a'r uchder *h*
Blue cut-cylinder.gif|Toriad conig silindr cylch ongl sgwâr
Esfera Arquímedes.svg|Mae gan sffêr 2/3 cyfaint ac arwynebedd arwyneb y silindr sy'n ei amgylchu, gan gynnwys y sylfaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Arwynebau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Siapau elfennol
Pier Aberystwyth

**Pier Aberystwyth** (Saesneg: *Aberystwyth Royal Pier*) oedd y pier gyntaf i'w agor yng Nghymru a hynny yn 1865. Wedi cyfres o ymosodiadau gan stormydd, mae'r pier gyfredol yn fersiwn byrrach o'r adeilad wreiddiol, a oedd yn 242 metr.

## Adeiladu
Yn ystod canol 19g datblygodd Aberystwyth fel canolfan wyliau a cheisiwyd ei gwerthu fel y "Biarritz of Wales." Comisiynodd consortiwm o fusnesau lleol o dan yr enw *Aberystwyth Promenade Pier Company* i'r peiriannydd Eugenius Birch, gynllunio ac adeiladu'r Pier ar y cyd â'r contractwyr lleol J.E. Dowson. Roedd gan y strwythur bracedi gwialen haearn, pentyrrau haearn bwrw a cholofnau ategol wedi'u crynhoi i'r graig. Cyfanswm y cost adeiladu oedd £13,600.

## Dyddiau Cynnar
bawd|'Aberystwith from the Castle' 1861; rhag-lun o'r Pier cyn iddi gael ei adeiladu
Agorwyd y Pier ar ddydd Gwener y Groglith yn 1865. Roedd yn rhaid i'r ymwelwyr dalu toll i gerdded arno a denwyd 7,000 o bobl ar y diwrod cyntaf hwnnw a oedd yn cyd-fynd gydag agoriad swyddogol llinell Reilffordd y Cambrian i Aberystwyth o Fachynlleth. Fodd bynnag, dyma oedd uchafbwynt y Pier dan ei berchnogion gwreiddiol - saith mis yn ddiweddarach, ym mis Ionawr 1866, achosodd storm fawr ddifrod difrifol a llusgwyd 30 metr (98 troedfedd) o ben pellaf y Pier i mewn i'r môr.

Ystyriwyd bod risg diogelwch i'w ailadeiladu yn ystod yr Ail Ryfel Byd fel iddi ei chadw ar gau. Ac, er i beth gwaith cael ei gwneud wedi hynny, roedd mewn cyflwr mor wael ac erbyn y 1970au roedd rhan ohono mewn cyflwr mor ddrwg roedd rhan ohono ar gau. Daw pobl i Bromenâd Aberystwyth yn unswydd i fwynhau edrych ac i ffotograffu cymylau neu 'sisial' o ddrudwy wrth iddynt hedfan o gylch y Pier ac yna noswylio yno.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Aberystwyth Royal Pier

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Aberystwyth
Gwydr plwm

bawd|Darn o waith gwydr "crisial"|alt=|300x300px
Math o wydr sy'n cynnwys plwm yn lle'r calsiwm a gwie mewn gwydr golchludw neu potash yw **gwydr plwm **(hefyd **gwydr crisial**). Mae gwydr plwm fel arfer yn cynnwys 18–40% (yn ôl pwysau) o blwm(II) ocsid (PbO), tra bod **plwm crisial**, sydd hefyd wedi'i adnabod fel gwydr fflint oherwydd y ffynhonnell silica wreiddiol, yn cynnwys isafswm o 24% PbO. Mae gwydr plwm yn ddymunol oherwydd ei nodweddion addurnol.

Cafodd y dechneg o ychwanegu plwm ocsid fel dull o wella ymddangosiad gwydr ei darganfod gan y Sais George Ravenscroft yn 1674. Roedd gwydr oedd yn cynnwys rhwng 10 a 30% plwm ocsid hefyd yn haws i'w doddi gan ddefnyddio glo môr fel tanwydd ffwrnais. Roedd y dechneg hon hefyd yn cynyddu'r "cyfnod gweithio" gan wneud y gwydr yn haws i'w drin a'i siapio.

Nid yw'r term *crisial plwm*, yn dechnegol, yn gywir i ddisgrifio gwydr plwm, gan nad oes gan wydr fel solid amorffaidd strwythur crisialaidd. Er hynny, mae'r defnydd o'r term yn dal i fod yn boblogaidd am resymau hanesyddol a masnachol. Daw o'r gair Fenisaidd *cristallo *i ddisgriio'r carreg grisial sy'n cael ei dynwared gan wneuthurwyr gwydr Murano.

Roedd llestri gwydr plwm crisial yn arfer cael eu defnyddio i storio a gweini diodydd, ond mae hyn yn llai cyffredin erbyn hyn oherwydd fod gan blwm beryglon iechyd. Un deunydd amgen yw **gwydr crisial**, sy'n cynnwys bariwm ocsid, sinc ocsid, neu potasiwm ocsid yn lle plwm ocsid. Mae gan grisial di-blwm fynegrif plygiant tebyg i grisial plwm, ond mae'n ysgafnach ac mae ganddo lai o rym gwasgarol.

Yn yr Undeb Ewropeaidd, mae labelu cynnyrch "crisial" yn cael ei reoleiddio gan Gyfarwyddeb Cyngor 69/493/EEC, sy'n diffinio pedwar categori, gan ddibynnu ar gyfansoddiad cemegol a nodweddion y deunydd. Rhaid i gynnyrch gwydr gynnwys 24% o blwm ocsid cyn y gall gael ei alw yn "grisial plwm". Rhaid i gynnyrch sy'n cynnwys llai na hynny o blwm ocsid, neu gynnyrch gwydr sydd ag ocsidiau metel eraill yn lle plwm ocsid, gael ei labelu fel "crystalin" neu "wydr crisial".

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwydr
Hilary Jenkinson

Archifydd o Loegr oedd **Syr Charles Hilary Jenkinson** (1 Tachwedd 1882 – 5 Mawrth 1961). Fe'i ganwyd yn Streatham, Llundain. Fe'i addysgwyd yng Ngholeg Dulwich ac wedyn, Coleg Penfro, Caergrawnt. Ymunodd â staff yr Archifdy Gwladol ym 1906, ac ar wahân i wasanaeth milwrol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, a chyfnod byr yn Swyddfa Ryfel y Llywodraeth Brydeinig, yno y bu hyd ei ymddeoliad ym 1954. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'n ymgynghorydd Swyddfa'r Rhyfel ar faterion archifol, yn cynghori ar dynged archifau y daethpwyd o hyd iddynt wrth i'r fyddin Brydeinig oresgyn tiroedd eu gelynion.

Prif gyfraniad Jenkinson oedd i waith ymarferol ac athronyddol i ddatblygu ymarfer a theori archifol, ac fe'i ystyrir yn dad y proffesiwn o archifydd ym Mhrydain a gwledydd Y Gymanwlad. Fe osodwyd yr egwyddorion archifol hyn yn ei lyfr *A Manual of Archive Administration*, a gyhoeddwyd yn wreiddiol ym 1922, gyda mân adolygiadau ym 1937. Hwn oedd y testun safonol a ddefnyddid i roi seiliau i hyfforddiant archifyddion hyd yn gymharol ddiweddar.

Prif bwyntiau ei weledigaeth parthed natur archifau a'r gorchwyl o'u gwarchod oedd:
* Na all archifau, fel cofnod mud o ddigwyddiadau, ddweud celwydd.
* Bod egwyddor tarddiad (sef *provenance*) yn hollbwysig. Rhaid medru olrain cadwraeth/ceidwaid dogfen yn ôl yn ddi-fwlch at ei chreawdwr er mwyn iddi gadw ei dibynadwyedd fel tystiolaeth ddiduedd.
* Rhaid parchu perthnasedd a pherthynas rhwng un ddogfen a'r lleill a grëwyd neu a gadwyd gyda hi. Daw'r cysyniad hwn o arfer archifdai yn Ffrainc (lle roedd y proffesiwn wedi ei ddiffinio gan yr *Ecóle des Chartes*, ac fe'i elwir yn *le respect pour les fonds*. *Fonds* yw'r enw yn Ffrangeg na ellir ei gyfieithu'n iawn am grwp o ddogfennau gyda pherthnasedd organig o ran eu creu neu eu cadw.
* Rhaid i archifydd fod yn amhleidiol, gan dderbyn pa archifau bynnag y rhoddir iddo eu cadw, a heb ddewis a dethol ymysg y deunydd, na rhoi ffafriaeth i unrhyw farn neu agwedd wrth eu cadw a'u rhestru. Yn ei eiriau ef, "nid hanesydd mo'r archifydd".

Erbyn hyn mae theori archifol ym Mhrydain wedi datblygu dan ddylanwad archifyddion damcaniaethol mewn gwledydd eraill megis yr Unol Daleithiau, Canada ac, yn arbennig efallai, Awstralia. Mae ei egwyddorion yn rhai absoliwt, ac maent yn fwy addas ar gyfer archifdy gwladol neu lywodraethol, neu archifau busnes fawr. Gyda thwf archifdai lleol, mae anghenion pragmataidd a'r galw am ddefnyddio archifau, ynghyd â'r pwysau am werth am arian, diffyg lle a gofynion strategol arianwyr sefydliadau archifol o gyrff fel Llyfrgell Genedlaethol Cymru hyd at archifdai sirol bach, wedi arwain at rai arferion mwy ymarferol er y telir sylw o hyd at egwyddorion sylfaenol Jenkinson. I ddisgrifio agweddau athronyddol neu ymarferol sy'n seiliedig ar waith Jenkinson, defnyddir yr ansoddair "Jenkinsonaidd".

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Archifwyr o Loegr