open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bhwtan

Mae **Teyrnas Bhwtan** neu **Bhwtan** yn wlad ynghanol mynyddoedd yr Himalaya. Mae'n ffinio ag India i'r de a Thibet (Tsieina) i'r gogledd. Thimphu yw prifddinas y wlad.

## Crefydd
Y grefydd swyddogol yw Bwdiaeth Mahayana.

## Dinasoedd a threfi
Y prif ddinasoedd a threfi yn nhrefn eu poblogaeth yw:

# Thimphu - 62,500
# Phuntsholing - 60,400
# Punakha - 21,500
# Samdrup Jongkhar - 13,800
# Geylegphug - 6,700
# Paro - 4,400
# Tashigang - 4,400
# Wangdiphodrang - 3,300
# Taga Dzong - 3,100
# Tongsa - 2,300

## Cludiant
Mae'r unig faes awyr rhyngwladol yn y wlad yn Paro.

## Cyfeiriadau

Categori:Gwledydd Asia
Aberdaron

Pentref glan môr a chymuned yng ngorllewin Llŷn, Gwynedd, yw **Aberdaron** (). Fel y pentref agosaf at Ynys Enlli yr oedd yn gyrchfan bwysig i bererinion yn yr Oesoedd Canol. Sefydlwyd clas yno yn Oes y Seintiau.

## Yr eglwys
bawd|chwith|Eglwys Sant Hywyn, Aberdaron
Mae rhannau o eglwys y plwyf, sydd wedi ei chysegru i Sant Hywyn, yn dangos enghreifftiau diddorol o waith o'r cyfnod Normanaidd, sy'n gysylltiedig â theyrnasiad Gruffudd ap Cynan yn ôl pob tebyg. Mae cofnod am Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth yn cael noddfa yno pan oedd Gruffydd ap Cynan yn ceisio'i ddal. Bu'r bardd R. S. Thomas yn ficer yma am rai blynyddoedd. Gŵr enwog arall fu'n gysylltiedig ag Aberdaron oedd Dic Aberdaron, yr ysgolhaig a'r crwydryn. Heb fod ymhell o'r pentref mae bryngaer fechan Castell Odo ar gopa Mynydd Ystum tua milltir o'r pentref.

## Y môr a'r traeth
Datblygodd Aberdaron yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid gan greu problemau mawr gyda'r farchnad dai wrth i nifer gynyddol o ymwelwyr o'r tu hwnt i Glawdd Offa brynu tai i'w defnyddio fel tai haf.  Ond mae'r diwydiant pysgota yn parhau yno hefyd, yn enwedig pysgota am grancod a chimychiaid. Gellir cael cwch i Ynys Enlli o Borth Meudwy, ryw filltir o'r pentref. Mae yna siop fach leol o'r enw Eleri Stores sydd yn gwerthu pethau pysgota ac hufen iâ.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Tywydd
Cafwyd storm ‘hanesyddol‘ a gwyntoedd eithriadol ym mis Rhagfyr 2013

## Oriel

Aberdaron with Gwylan Islands NLW3360954.jpg|Ffotograff o Aberdaron ac Ynysoedd Gwylan yn y cefndir; 1896
Bardsey boat, Aberdaron NLW3363876.jpg|Cwch yn Aberdaron oddeutu 1885
Aberdaron-view.JPG|Traeth Aberdaron
Aberdaron01LB.jpg|Y fynwent a'r pentref
Eglwys Hywyn Sant, Aberdaron - geograph.org.uk - 2132232.jpg|Eglwys Sant Hywyn

## Enwogion a phobl nodedig
* Lewys Daron (fl. 1495–1530), bardd
* Anne Griffith ("Hen Wraig Bryn Canaid", 1734–1821), ymarferydd meddygaeth gwerin
* Dic Aberdaron (1780–1843), ieithgi
* William Jones (1829–1904), ffermwr Moelfre, a dyddiadurwr. Mae‘r dyddiadur helaeth a adawodd yn ddogfen o fywyd y fferm a thywydd pob dydd Aberdaron ei gyfnod yn unigryw
*Siân Storws 'Meddyges' Bryn canaid, Defnyddio ffyrdd od o feddygyniaeth er enghraifft gelod, blodau a fferlysiau.
*R. S. Thomas (1913–2000), bardd, a oedd yn ficer yn Eglwys Sant Hywyn
*Joni Gorni ("Sioni Gorni"), cariwr blawd, yn berchen a mul a chart

## Cyfeiriadau

Categori:Clasau
Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llŷn
Categori:Traethau Cymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Pengő

bawd|10 Pengő (1936)

Y **pengő** (neu **pengo**) oedd hen arian cyfredol Hwngari, o 21 Ionawr 1927 hyd 31 Gorffennaf 1946, pan gafodd ei ddisodli gan y Forint ar ôl amser o chwyddiant ofnadwy. Roedd 100 fillér mewn pengő.

## Rhaglith 
Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd y Goron Awstria-Hwngari wedi cael cyfradd uchel o chwyddiant. Yn Hwngari cyflwynwyd arian newydd, y pengő, oedd yn werth 12,500 coron, gyda 3800 pengő i un cilogram o aur. Y papur banc cyntaf oedd argraffiad ar ben hen bapurau coron, yn cynnwys yr 8 fillér wedi argraffu ar hen nodyn 1000 coron hon.

## Diwedd y pengő 
Collodd y pengő ei werth yn gyfangwbl ar ôl yr Ail Ryfel Byd, pan ddioddefwyd y chwyddiant gwaethaf yn y byd erioed yn Hwngari. Cafodd y pengő ei adbrisio, ond yn anffodus roedd hwn yn aflwyddiannus i stopio'r gorchwyddiant, a roedd prisiau'n ddal i ddringo allan o reolaeth. Roedd nodiadau banc gyda gwerthau mwy a mwy yn gael eu hargraffu, y mwyaf am 100,000,000,000,000,000,000 pengő *(Százmillió B.-pengő = cant miliwn biliwn pengő) (biliwn Hwngareg = miliwn miliwn)* (1020) (gwelwch delwedd hon). Y nodyn gwerthmwyaf, ond ddim wedi cyhoeddi, oedd am 1021 pengő - 1,000,000,000,000,000,000,000 *(Egymilliárd B.-pengő = un miliard (=biliwn, mil miliwn) biliwn pengő)* (gwelwch delwedd hon).

Categori:Arian
Categori:Economi Hwngari
Mervyn Davies

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru oedd **Thomas Mervyn Davies** (9 Rhagfyr 1946 - 15 Mawrth 2012). Enillodd 38 o gapiau dros Gymru fel wythwr.

Cafodd Davies ei eni yn Abertawe.  Ymunodd Davies â Chymry Llundain ym 1968, ac yn ddiweddarach symudodd i Abertawe. Enillodd ei gap cyntaf i Gymru ym 1969 yn erbyn yr Alban, ac aeth ymlaen i chwarae mewn 38 gêm yn olynol i Gymru gan sgorio dau gais. Yn ystod y cyfnod yma enillodd Cymru'r Gamp Lawn ddwywaith a'r Goron Driphlyg deirgwaith.

Aeth ar daith gyda'r Llewod Prydeinig i Seland Newydd ym 1971 ac i Dde Affrica ym 1974, gan chwarae mewn wyth gêm brawf i gyd. Mewn cyfanswm o 46 gêm ryngwladol i Gymru a'r Llewod, dim ond naw gwaith y bu mewn tîm a gollodd.

Diweddwyd ei yrfa gan waedlif y tu mewn i'w graniwm, anaf a ddioddefodd pan oedd yn gapten Abertawe yn erbyn Pontypŵl mewn gêm ym 1976.

Ystyrir Mervyn Davies fel yr wythwr gorau fu'n chwarae i Gymru erioed, ac un o chwaraewyr gorau Cymru mewn unrhyw safle.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2012
Love Jones-Parry

Roedd **Syr Thomas Duncombe Love Jones-Parry** (5 Ionawr 1832 – 18 Rhagfyr 1891) yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth Caernarfon ac yn un o sefydlwyr y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia.

## Bywyd personol
Ganwyd Love Jones Parry ym 1832 yn fab i Syr Love Parry Jones-Parry a'i ail wraig Elizabeth Caldescott merch Thomas Caldescott,  Holton Lodge,  Swydd Lincoln. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Rugby a Choleg y Brifysgol, Rhydychen gan raddio ym 1850.

Priododd Mrs Charlotte Bell Elliot, gweddw Fredrick A Elliot yn Llundain ym 1886, ni chawsant blant.

## Ei yrfa gyhoeddus
Etifeddodd Love Jones-Parry stâd Madryn, gerllaw Nefyn ar ôl ei dad, Syr Love Parry Jones-Parry. Bu’n Uchel Siryf Sir Gaernarfon yn 1854. Roedd yn amlwg mewn cylchoedd eisteddfodol, lle’r adwaenid ef dan ei enw barddol "Elphin".

Daeth i amlygrwydd gwleidyddol pan enillodd sedd Sir Gaernarfon yn etholiad 1868, gan guro’r ymgeisydd Torïaidd, George Sholto Gordon Douglas-Pennant (yn ddiweddarach Barwn Penrhyn). Collodd y sedd hon yn yr etholiad nesaf, ond enillodd sedd Bwrdeistrefi Caernarfon yn 1882, a daliodd y sedd hyd 1886. Fe’i gwnaed yn Farwnig gan Gladstone am ei wasanaethau i’r Rhyddfrydwyr.

## Y Wladfa
Yn niwedd 1862 aeth Capten Love Jones-Parry gyda Lewis Jones i Batagonia i weld a oedd yn addas ar gyfer ymfudwyr Cymreig. Ariannwyd hyn yn bennaf gan Jones-Parry, a dalodd o leiaf £750 o'i boced ei hun. Cyraeddasant mewn llong fechan o’r enw "Candelaria", a gyrrwyd hwy gan storm i fae a enwyd ganddynt yn "Borth Madryn" ar ôl cartref Jones-Parry. Heddiw gelwir y dref a dyfodd gerllaw’r man y glaniodd y ddau yn Puerto Madryn. Yn dilyn adroddiad ffafriol gan Jones-Parry a Lewis Jones, hwyliodd mintai o 162 o Gymry yn y Mimosa yn 1865. Yn ddiweddarach bu beirniadu fod yr adroddiad wedi rhoi darlun camarweiniol o’r ardal; beirniadaeth ar Lewis Jones yn bennaf yn hytrach na Love Jones-Parry.

## Marwolaeth
chwith|220px|bawd|Castell Madryn tua 1870
Bu farw Syr Love Jones-Parry yn ei gartref Plas Madryn, Pwllheli ar 18 Rhagfyr 1891 yn 59 mlwydd oed  a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Llanbedrog.

## Llyfryddiaeth
*Trebor Evans *Teulu Madryn* (Pwllheli: Clwb y Bont, 1993)

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Pobl o Nefyn
Categori:Y Wladfa
J. P. R. Williams

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru oedd **John Peter Rhys Williams** (2 Mawrth 1949 – 8 Ionawr 2024). Enillodd 55 o gapiau i Gymru rhwng 1969 a 1981. Ystyrir ef yn un o'r cefnwyr gorau a welodd y gêm erioed. Daeth pobl i'w adnabod fel **J. P. R. Williams** neu **JPR** ar ôl 1973 pan ymunodd J. J. Williams â charfan Cymru.

## Gyrfa 
Roedd yn chwaraewr tenis addawol iawn pan yn ieuanc, ac enillodd Teitl Iau Prydain (nid pencampwriaeth iau Wimbledon, fel y dywedir yn anghywir weithiau) ar gyrtiau Wimbledon ym 1966 cyn penderfynu canolbwyntio ar rygbi gan y byddai'n cyd-fynd yn well a'i astudiaethau meddygol. Chwaraeodd i glybiau Pen-y-bont ar Ogwr a Chymry Llundain.

Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn 19 oed yn 1969, a chwaraeodd yn y timau a gyflawnodd Y Gamp Lawn yn 1971, 1976, a 1978. Mewn deg gêm ryngwladol yn erbyn Lloegr sgoriodd bum cais ac ni chollwyd yr un o'r gemau.

Aeth ar daith gyda'r Llewod Prydeinig i Seland Newydd yn 1971 a De Affrica yn 1974. Roedd y teithiau yma yn ddwy o'r teithiau mwyaf llwyddiannus yn hanes y Llewod, a chwaraeodd JPR ran fawr yn y llwyddiant. Fel cefnwr roedd yn enwog am ei ddewrder wrth amddiffyn ac am y ffordd y byddai'n dod i mewn i'r llinell wrth ymosod i greu bylchau. Sgoriodd bum cais mewn gemau rhyngwladol yn erbyn Lloegr, oedd yn anarferol iawn i gefnwr.

Ymddeolodd o rygbi rhyngwladol yn 1981 i ganolbwyntio ar ei yrfa fel llawfeddyg orthopedig, er iddo barhau i chwarae rygbi clwb am gyfnod.

## Bywyd personol 
220px|bawd|chwith|Bedd JPR Williams yn Llansanwyr
Roedd JPR yn briod a Priscilla ac yn byw ym mhentref Llansanwyr, ger y Bont-faen, Bro Morgannwg. Roedd ganddynt pedwar o blant.

Bu farw yn Ysbyty Athrofaol Cymru, Caerdydd, wedi gwaeledd byr yn brwydro llid yr ymennydd bacteriol. Claddwyd ef ym mynwent eglwys Llansanwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynteg
Afon Camwy

de|bawd|300px|Canolbarth yr Afon Camwy
Mae **Afon Camwy** (Sbaeneg, *Río Chubut*) yn afon ym Mhatagonia, Ariannin. Mae'r enw Sbaeneg yn dod o'r gair Tehuelche *chupat*, sy'n golygu 'tryloyw', ond gan fod gair Sbaeneg *chupar* sy'n golygu "sugno", newidiwyd yr enw i Chubut. Mae talaith Chubut yn cael ei enw o'r afon.

O'i tarddiad yn yr Andes ger Carreras, mae'r afon yn llifo am tua 800 kilometr tua'r dwyrain gan gyrraedd y môr gerllaw Rawson. Tua 120&nbsp;km i'r gorllewin o Drelew mae argae a adeiladwyd yn 1963 i greu llyn o tua 70 cilometr sgwar.

Ar lan Afon Camwy y sefydlodd y Cymry gyntaf pan ddaethant i sefydlu'r Wladfa yn 1865. Ymhlith y trefi a'r pentrefi yn Nyffryn Camwy mae Trelew, Rawson, Gaiman a Dolavon.

Categori:Y Wladfa
Camwy
Lewis Jones

Gall **Lewis Jones** gyfeirio at:
*Lewis Jones, bardd o'r 18g
*Lewis Jones, llenor ac un o sylfaenwyr Y Wladfa ym Mhatagonia
*Lewis Jones, chwaraewr Rygbi'r Undeb ac yn ddiweddarach Rygbi'r Gynghrair
*Lewis Jones, 1897–1939, sosialydd a nofelydd Cymreig a ysgrifennai yn Saesneg
*Syr Lewis Jones, 1931–1945, Aelod Seneddol dros Orllewin Abertawe
----
Dyfnallt Morgan

Llenor, beirniad llenyddol, bardd a chyfieithydd oedd **Dyfnallt Morgan** (4 Mai 1917 – 6 Hydref 1994), a aned yn Nowlais, Merthyr Tudful, Morgannwg.

## Ffrae Steddfod '53
Dyfnallt Morgan oedd awdur y bryddest eisteddfodol *Y Llen*, ond nid hi oedd y bryddest fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhyl 1953. Er i un o'r beirniaid, Saunders Lewis, fod eisiau coroni Dyfnallt Morgan, yr oedd y ddau feirniad arall, J. M. Edwards a T. H. Parry-Williams, yn unfryd yn ei herbyn. Yn ôl Saunders Lewis, mae'r gerdd yn disgrifo "terfyn gwareiddiad Cymraeg mewn cwm diwydiannol a'r llen haearn rhwng yr hen fywyd Cymreig a'r bywyd di-Gymraeg sy'n ei ddisodli." (*Cyfansoddiadau* 1953, t. 73). Ceir pwyslais ar yr elfen lafar a cheir enghraifft o dafodiaith Morgannwg. Ceir testun *Y Llen* yn unig gyfrol barddoniaeth Dyfnallt Morgan, *Y Llen a Myfyrdodau Eraill*.

## Llyfryddiaeth ddethol
**Gwŷr Llên y Ddeunawfed Ganrif* (1966)
**Y Llen a Myfyrdodau Eraill* (1967)
**Gwŷr Llên y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (1968)
**Rhyw Hanner Ieuenctid: Astudiaeth o Gerddi ac Ysgrifau T.H. Parry-Williams rhwng 1907 a 1928* (1971)
**Y Ferch o Ddolwar Fach* (1977). Astudiaeth o waith a bywyd yr emynes Ann Griffiths
*''Y Wlad sy' Well'' (1984). Hunangofiant.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Prifeirdd
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Gofod metrig

Ym mathemateg, mae **gofod metrig** yn set sydd â diffiniad o bellter rhwng ei elfennau. Y gofod metrig sy'n cyd-fynd yn agosaf a'n dealltwriaeth greddfol o ofod yw'r gofod Ewclidaidd 3-dimensiwn. Mae metrig ewclidaidd y gofod hwn yn diffinio'r pellter rhwng dau bwynt fel hyd y linell syth sy'n eu cysylltu. Mae geometreg gofod yn dibynnu ar ba metrig yr ydym yn ei dewis, ac trwy ddefnyddio gwahanol metrigau, gallwn adeiladu geometrigau an-Ewclidaidd, mae'r rhai a defnyddir yn theori cymaroldeb cyffredinol yn enghraifft

Mae gofod metrig yn anwytho priodweddau topologaidd megis setiau agored a setiau cauedig, sy'n arwain i astudiaeth o ofodau topolegol, sydd yn fwy cyffredinol.

## Hanes
Cyflwynodd Maurice Fréchet gofodau metrig yn ei waith *Sur quelques points du calcul fonctionnel*, Rendic. Circ. Mat. Palermo 22(1906) 1-74.

## Diffiniad 
Mae **gofod metrig** yn bâr trefniedig (*X*,*d*), lle mae *X* yn set a *d* yn **fetrig** ar *X*, hynny yw, yn ffwythiant

:*d* : *X* × *X* → **R**

sy'n bodlonni

# *d*(*x*, *y*) ≥ 0 &nbsp;&nbsp;&nbsp; (*an-negatif*)
# *d*(*x*, *y*) = 0 &nbsp; os, a dim ond os &nbsp; *x* = *y* &nbsp;&nbsp;&nbsp; (*unfathiant annirnadwyon*)
# *d*(*x*, *y*) = *d*(*y*, *x*)  &nbsp;&nbsp;&nbsp; (*cymesuredd*)
# *d*(*x*, *z*) ≤ *d*(*x*, *y*) + *d*(*y*, *z*) &nbsp;&nbsp;&nbsp;  (*anhafeledd triongl*).

Gelwir *d* hefyd yn *ffwythiant pellter*, neu'n gryno, yn *bellter*. Yn aml, mae natur *d* yn amlwg o'r cyd-destyn, fe ellir hepgorir *d*, gan galw y gofod yn *X*.

## Enghreifftiau 
* Mae'r rhifau real a'i ffwythiant pellter *d*(*x*, *y*) = |*y* - *x*| a roddir gan y ffwythiant modwlws, ac yn fwy cyffredinol Gofod Ewclidaidd a'i Pellter Ewclidaidd, yn ofodau metrig "complete".
* Y plân hyperbolig.
*
*
*
*
*

## Gofodau Metrig fel Gofodau topologaidd
Mewn unrhyw ofod metrig *M* fe allem ddiffinio'r **peli agored** fel setiau o'r ffurf
::B(*x*; *r*) = {*y* yn aelod o *M* fel bod d(*x*,*y*) < *r*},
lle mae *x* yn aelod o *M* ac *r* yn rhif real, positif, a gelwir yn *radiws* y bêl.
Gelwir is-set o *M* sy'n uniad o beli agored (gall fod nifer feidrol neu anfeidrol ohonynt) yn **set agored**.
Gelwir set sy'n gyflenwad o set agored yn set caëdig.
Yn anorfod, mae gofod metrig yn ofod topologaidd, gan gymryd fel topoleg y set o'r setiau agored i gyd. Gelwir gofod topologaidd o'r fath, hynny yw, un y mae'n bosib diffinio metrig arno, yn ofod *medradwy*.

Gan fod ofodau metrig yn ofodau topologaidd, anwythir cysyniad o ffwythiannau di-dor rhwng ofodau metrig. Ond, yn ogystal, mae'n bosib diffinio'r cysyniad o ddi-doredd heb gyfeirio i'r topoleg, trwy ystyried terfannau dilyniannau.

## Ffinedigaeth a chrynoder
Ffinedigaeth (*boundedness*) a chrynoder (*compactness*).

## Cyswllt allanol
*"Far and near" — sawl enghraifft o ffwythiannau pellter.

Categori:Mathemateg bur
Girondistes

Amcan y **Girondistes** oedd cael gwared â'r aristocratiaid yn Ffrainc ar ddiwedd y 18g a chael llywodraeth mwy cymedrol.

Categori:18fed ganrif yn Ffrainc
Categori:Hanes gwleidyddol Ffrainc
Jacobin

Tueddiad neu fudiad gwleidyddol radicalaidd a chwaraeodd ran amlwg yng ngwleidyddiaeth Ffrainc adeg y Chwyldro Ffrengig oedd y **Jacobiniaid**.

Tueddai'r Jacobiniaid i fod yn fwy adain chwith a’u nod oedd cael newid radicalaidd o fewn cymdeithas. Y Jacobiniaid a sefydlodd y gilotin (*guillotine*), ac fe greuwyd calendr yn cynnwys enwau misoedd newydd a’r blynyddoedd wedi’u hailrifo, gan gyfrif 1789 fel y flwyddyn gyntaf ('Y Flwyddyn I').

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Jacquerie

Categori:1780au
Categori:1790au
Categori:18fed ganrif yn Ffrainc
Categori:Y Chwyldro Ffrengig
Categori:Gweriniaetholdeb yn Ffrainc
Categori:Hanes gwleidyddol Ffrainc
John Denham

Bardd a llenor o Loegr oedd **Syr John Denham** (1615 - 10 Mawrth 1669). Wrth gyfieithu yr *Enid* gan Fyrsil o'r Lladin i Saesneg, defnyddiodd ddulliau o gyfieithu rhydd. Roedd Denham yn frenhinwr tanbaid a defnyddiodd y cyfieithiad hwn i hyrwyddo'i agenda gwleidyddol.

Ailysgrifenodd Denham lawer o waith gwreiddiol Fyrsil a'i addasu at ei ddefnydd ei hun, er enghraifft, yn Llyfr II, newidiodd Denham yr enw Priam gan ddefnyddio "*the King*" yn unig fel y gallai ei gynulleidfa Seisnig uniaethu â'r sefyllfa. Gellir gweld tebygrwydd rhwng dienyddiad Priam a Siarl I. Gwaneth hefyd adael cymeriadau ac enwau llefydd allan a fyddai'n gosod y stori'n amlwg y tu allan i Loegr. Cafwyd fersiwn arall o'r un testun ym 1656, yn fersiwn fwy rhugl.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyfieithwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1615
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1669
Fyrsil

Roedd **Publius Vergilius Maro**, **Fyrsil** neu **Fferyll** yn Gymraeg (15 Hydref 70 CC – 21 Medi 19 CC) yn fardd yn yr iaith Ladin sydd yn fwyaf adnabyddus am gyfansoddi'r arwrgerdd *Yr Aeneid*. Mae'r gerdd yn efelychu arwrgerddi'r bardd Groeg cynnar Homeros ac yn adrodd hanes yr arwr Aeneas, a ddihangodd o Gaerdroea i sefydlu dinas a oedd yn rhagflaenydd i Rufain. Comisiynwyd y gerdd gan yr ymerawdwr Cesar Awgwstws er mwyn hyrwyddo'r Ymerodraeth Rufeinig newydd. Mae gweithiau eraill Fyrsil yn cynnwys yr *Eclogae* a'r *Georgicon*.

## Gwaith Fyrsil 
* *Bucolica*, neu'r Eclogae, mewn 10 llyfr, sy'n fugeilgerddi.
* *Georgicon*, mewn 4 llyfr, sy'n ymdrin ag amaethyddiaeth.
* *Aeneidos*, mewn 12 llyfr.

Mae nifer o gerddi llai yn cael eu priodoli iddo dan yr enw *Appendicis Vergilianae*:

* *Culex*
* *Ciris*
* *Moretum*
* *Dirae*
* *Copa*
* *Catalepton* (cerddi Priapic)
* *Est et non*
* *Maecenas*
* *Aetna*

## Fyrsil yn yr Oesoedd Canol 
Yn yr Oesoedd Canol ystyrid Fyrsil yn fardd cynddelwrol a osodododd sylfeini'r grefft farddol. Credid yn ogystal ei fod yn fath o ddewin neu broffwyd a ragwelodd ddyfodiad Crist.

## Cyfieithiadau 
Ym 1636 cyfieithwyd testun gan Fyrsil gan yr awdur a'r dramodydd Syr John Denham, o'r enw *The Destruction of Troy, An Essay upon the Second Book of Virgils Æneis*, ond ni chafodd ei gyhoeddi tan 1656.

Categori:Beirdd Lladin
Categori:Genedigaethau 70 CC
Categori:Llenorion Rhufeinig
Categori:Marwolaethau 19 CC
William Jones (ieithegwr)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.*

Ieithegwr, Indolegwr, ysgolhaig, Prif Ustus India a llywydd yr *Asiatic Society of Bengal'' oedd **Syr William Jones** (28 Medi 1746 – 27 Ebrill 1794). Ganwyd yn Westminster, Llundain, o dras Gymreig: ei dad oedd y mathemategydd Cymreig William Jones.

## Jones a chydnabyddiaeth teulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Cofir William Jones heddiw yn bennaf am gofnodi'r berthynas hanesyddol rhwng mwyafrif ieithoedd Ewrop at ei gilydd ac at ieithoedd gogledd India, hynny yw, am gydnabod teulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Roedd ieithyddion cynharach, megis James Parsons ym 1767, wedi adnabod y berthynas hon a sylwi arni, ond William Jones oedd y cyntaf i sylwebu arno mewn ffordd flaengar, er iddo ddefnyddio'r term "ieithoedd Japhetig" i'w disgrifio yn hytrach na'r term modern cyfarwydd. Mae ei sylwadau mewn darlith ar ddiwylliant India ym 1786, yn cydnabod i ieithoedd Ewrop a gogledd India, yn enwedig yr iaith Sansgrit, darddu o'r un ffynhonnell, wedi dod yn fydenwog fel cychwyn ieitheg gymharol fodern:

The Sanskrit language, whatever may be its antiquity, is of wonderful structure; more perfect than the Greek, more copious than the Latin, and more exquisitely refined than either; yet bearing to both of them a stronger affinity, both in the roots of verbs and in the forms of grammar, than could have been produced by accident; so strong that no philologer could examine all the three without believing them to have sprung from some common source, which, perhaps, no longer exists. There is a similar reason, though not quite so forcible, for supposing that both the Gothic and Celtic, though blended with a different idiom, had the same origin with the Sanskrit; and the old Persian might be added to the same family.

Seilir gwaith prif ieithegwyr cymharol y 19g, megis Rasmus Rask, Franz Bopp, August Schleicher a Jakob Grimm, ar y sylwadau hyn.

## Jones a diwylliant India
Ym marn William Jones, roedd gan bobl Ewrop chwaeth a rheswm, ond roedd yr Asiaid ar y llaw arall wedi esgyn "to loftier heights in the sphere of imagination".
[bawd|Beddrod William Jones yn [Kolkata]]

Cyfieithodd Jones ac ysgolheigion eraill lenyddiaeth India mewn ymdrech i ailgipio'r 'oes aur' a gafwyd cyn yr Oesoedd Canol a theyrnasoedd Islamaidd yr isgyfandir. Darparodd ddau gyfieithiad penodol: y *Gitagovinda* gan Jayadeva o'r 10g a gyfieithiodd ym 1792, a'r ddrama *Sakuntala* gan Kalidasa ym 1789, testun sy'n dyddio o'r ganrif gyntaf OC. Roedd y ddau gyfieithiad hyn yn boblogaidd iawn yn Ewrop a honnai Jones mai hwy oedd yn bennaf gyfrifol am greu "delwedd" o India a ystyriwyd yn gynrychioliad dilys o'i diwylliant. Fodd bynnag, yn ei gyfieithiadau o destunau Asiaidd, lluniodd Jones a'i gyfoedion y gweithiau i greu "delwedd" a fyddai'n gweddu i'r chwaeth Ewropeaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1746
Categori:Marwolaethau 1794
Categori:Ieithyddion o Loegr
Categori:Indolegwyr
Categori:Llenyddiaeth India
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Gareth Llewellyn

Mae **Gareth Llewellyn** (ganwyd 24 Chwefror 1969 ym Mhen-y-bont ar Ogwr) yn chwaraewr Rygbi'r Undeb a enillodd 92 o gapaiau dros Gymru fel clo.

Mae Llewellyn wedi chwarae rygbi dros glybiau Gastell Nedd, Harlequins, Y Gweilch a Narbonne, ac ymunodd â Bristol Shoguns ar ddechrau tymor 2005-6.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn y Crysau Duon yn 1989 ac aeth yn ei flaen i ennill 92 o gapiau, gan guro'r record o 87 a ddelid gan Neil Jenkins yn y gêm brawf yn erbyn yr Ariannin ar 12 Mehefin 2004. Parhaodd y record yma nes i Gareth Thomas ennill ei 93eg cap yn 2007.

Bu'n gapten Cymru saith gwaith, a chwaraeodd mewn tair Cwpan y Byd - 1995, 1999 a 2003. Chwaraeodd rygbi rhyngwladol mewn tri degawd gwahanol a than wyth hyfforddwr gwahanol. Ar ôl i Gymru ennill Y Gamp Lawn yn 2005, cyhoeddodd ei ymddeoliad o rygbi rhyngwladol.

Mae ei frawd, Glyn Llewellyn, hefyd wedi chwarae rygbi dros Gymru.

Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Genedigaethau 1969
Ray Charles

Roedd **Ray Charles Robinson** (23 Medi 1930 – 10 Mehefin 2004), yn gerddor amryddawn dall ymysg arloeswyr cerddoriaeth soul, a ddaeth yn hynod o boblogaidd ymysg cynulleidfaoedd gwyn a du fel ei gilydd yn hwyr yn y 50au. Y piano oedd ei offeryn ac roedd wrth ei fodd gyda rhythm a blws. Fe'i ganwyd ym 1930 yn Albany, Georgia, UDA.

Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Pianyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Georgia (talaith UDA)
Categori:Pobl ddall
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Dur

200px|bawd|Dur
200px|bawd|Pont ddur
Aloi caled, cryf a hydrin wedi'i greu o haearn a charbon yw **dur**. Yng nghanol y 18g dechreuwyd creu dur yn helaeth yn Ne Cymru. Cafwyd yr haearn i greu'r dur o weithfeydd haearn byd enwog Merthyr Tudful: Penydarren, Dowlais, Cyfarthfa a llawer mwy yn ne Cymru.

## Geirdarddiad
Gair benthyg o'r Lladin yw "*dur*", a dardda o'r gair "*dūrus*" , ansoddair yn golygu 'caled'.

## Ffynonellau
Categori:Metelau
Categori:Haearn
Extremadura

Un o gymunedau ymreolaethol (Sbaeneg: *comunidades autonomas*) Sbaen yw **Extremadura**. Fe'i lleolir yng ngorllewin y wlad, yn ffinio â Phortiwgal. Saif y cymunedau ymreolaethol Castilla y León i'r gogledd, Castilla-La Mancha i'r dwyrain ac Andalucía i'r de.

bawd|canol|350px|Extremadura yn Sbaen

Gorwedd Extremadura i'r gorllewin o Madrid ac mae'n ffinio â Portiwgal. Nid yw'r boblogaeth yn fawr o ystyried ei arwynebedd. Mérida yw ei phrifddinas. Mae Afon Tagus yn rhedeg trwy'r dalaith.

## Taleithiau
Rhennir Extremadura yn ddwy dalaith (*provincias*), sy'n y ddwy dalaith fwyaf yn Sbaen.

bawd|dim|200px|Taleithiau Cáceres a Badajoz o fewn Extremadura

## Pobl enwog o Extremadura 
*Diego de Almagro
*Francisco Pizarro 
*Francisco de Orellana 
*Hernán Cortés 
*Vasco Núñez de Balboa

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  Junta de Extremadura
*  Biblioteca Virtual Extremeña 

Categori:Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Phil Bennett

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru oedd **Phil Bennett** (24 Hydref 1948 – 12 Mehefin 2022). Enillodd 29 o gapiau dros Gymru rhwng 1969 a 1978, fel maswr yn bennaf.

Roedd yn Gymro i'w fêr, fel y nodir yn *The Guardian*. Cyn gêm rygbi yn erbyn Lloegr yn 1977 ysbrydolodd ei gyd-chwaraewr gyda'r araith:
:''"Edrychwch beth mae'r bastads (Saeson) hyn wedi'i wneud i Gymru. Maen nhw wedi cymryd ein glo, ein dŵr, ein dur. Maen nhw'n prynu ein cartrefi ac yn byw ynddyn nhw am bythefnos bob blwyddyn. Beth maen nhw wedi'i roi i ni? Dim byd o gwbl. Rydym wedi cael ein hecsbloetio, ein treisio, ein rheoli a'n cosbi gan y Saeson - a dyna pwy rydych chi'n ei chwarae y prynhawn yma."''

Ganed Bennett yn Felin-foel, Sir Gaerfyrddin a chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Lanelli yn 1966. Gweithiai ei dad, Les, yn y gwaith dur lleol yn Llanelli nes iddo gael damwain ddiwydiannol, a gweithiai ei fam, Mary, mewn ffatri wasgu ceir leol. Roedd Bennett yn aml yn sâl pan oedd yn blentyn a dywedwyd wrth ei dad na fyddai gan ei fab "fyth y corff i chwarae rygbi".

## Rygbi
Bu'n gapten ar dîm Llanelli am chwech thymor yn olynol rhwng 1973 a 1979. Chwaraeodd 16 tymor i Lanelli  gan sgorio mwy na 2,500 o bwyntiau mewn dros 400 gêm. Treuliodd 16 mlynedd ym Mharc y Strade gan chwarae 413 o weithiau i'r Scarlets cyn dod yn llywydd anrhydeddus i'r rhanbarth wedi iddo ymddeol. 

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru ar 22 Mawrth 1969 yn erbyn Ffrainc gan ddod ar y maes i gymeryd lle Gerald Davies. Chwaraeodd mewn nifer o safleoedd ar y mas, gan cynnwys cefnwr cyn ennill ei le fel maswr Cymru. Fel olynydd Barry John yn y safle yma, roedd ganddo dasg anodd, ond datblygodd i fod yn un o'r maswyr gorau yn hanes y gêm. Roedd yn gapten Cymru pan enillwyd y Goron Driphlyg ddwywaith a'r Gamp Lawn unwaith. Yn ei 29 gêm dros Gymru sgoriodd 166 o bwyntiau.

Aeth ar daith i Dde Affrica gyda'r Llewod Prydeinig yn 1974, a sgoriodd 103 o bwyntiau yn ystod y daith. Yn ddiweddarach, ef oedd capten y Llewod ar eu taith i Seland Newydd yn 1977.

## Gwaddol
Ysgrifennodd hunangofiant dan y teitl *Everywhere for Wales*, ac wedi ymddeol bu'n sylwebydd rygbi ar gyfer BBC Cymru. Bu hefyd yn lywydd clwb rhanbarthol y Scarlets.

Yn Nhachwedd 2005, fe gafodd ei dderbyn i Oriel yr Anfarwolion Rygbi Rhyngwladol, ac yn 2007 fe gafodd ei gynnwys yn Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru.

## Marwolaeth
Cafwyd teyrngedau i farwolaeth Phil Bennett gan bobl o bob cefndir. Yn eu mysg oedd Mark Drakeford, Prif Weinidog Cymru, Dafydd Iwan a'i alwodd yn "athrylith diymhongar", a chyn-chwaraewr Lloegr, Brian Moore a'i alwodd yn "true legend of rugby and a humble and generous man".

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 
* 

Categori:Clwb Rygbi Llanelli
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Aragón

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen yw **Aragón** (Sbaeneg ac Aragoneg *Aragón*, Catalaneg *Aragó*). Gydag arwynebedd o 47,719&nbsp;km² a phoblogaeth o 1,217,514 yn 2003. Nid un o'r cymunedau ymreolaethol mwyaf yw hi, ond mae wedi chwarae rhan bwysig yn hanes Sbaen.

## Iaith 
Iaith draddodiadol yr ardal yw Aragoneg. Mae ei statws swyddogol yn isel, ac ni ddefnyddir hi at bwrpasau llywodraethol neu weinyddol. Heddiw mae tua 30,000 o bobl yn dal i siarad yr iaith. Iaith mwyafrif y trigolion a'r unig iaith swyddogol yw Sbaeneg (*castellano*). Siaredir Catalaneg mewn stribyn cul yn nwyrain Aragón (La Franja), er nad oes gan yr iaith unrhyw statws swyddogol o fewn Aragón. Cyn y cyfnod Rhufeinig ac yn ei ystod ef, siaredid iaith Geltaidd mewn llawer o ardaloedd Aragón, Celtibereg neu Hispano-Gelteg. Ceir tystiolaeth am yr iaith Hispano-Celteg oddi wrth nifer o arysgrifau, yn enwedig o safle Botorrita ger Zaragoza.

Categori:Aragón
Categori:Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Zheng He

Roedd **Zheng He** (1371–1435), neu **Cheng Ho** fel yr ysgrifir ei enw weithiau, yn forwr o Tsieina a fu'n gyfrifol am nifer o fordeithiau i wahanol rannau o'r byd rhwng 1405 a 1424.

Ei enw gwreiddiol oedd **Ma Sanbao** a ganwyd ef yn nhalaith Yunnan. Roedd yn Fwslim o ran crefydd. Pan goncrwyd Yunnan gan fyddin y frenhinllin Ming, cafodd Ma Sanbao ei gymeryd yn garcharor a'r wneud yn eunuch. Rhoddwyd yr enw Zheng He iddo yn ddiweddarach, a daeth yn gyfaill i'r Ymerawdr Yongle ac yn llynghesydd.

Aeth ar ei fordaith gyntaf yn 1405 gan alw mewn nifer o wledydd yn Ne-ddwyrain Asia. Un o'r mannau lle glaniodd oedd Semarang ar ynys Java, lle mae heddiw deml Tsieineaidd wedi ei chysegru iddo. Cynhaliwyd dathliadau yma yn 2005 i nodi chwe chan mlwyddiant ei ymweliad.

[bawd|300px|Mae'r [Map Kangnido yn dyddio i 1402, felly cyn i Zheng He ddechrau ar ei fordeithiau. Mae'n dangos fod y Sineaid eisoes yn berchen ar gryn dipyn o wybodaeth am weledydd pellennig.]]

Yn y blynyddoedd nesaf bu Zheng He a'r swyddogion dan ei awdurdod yn gyfrifol am gyfres o fordeithiau, gan gyrraedd cyn belled ag India a Sri Lanca, Iran, arfordir dwyreiniol Affrica ac yn ôl pob tebyg arfordir gogleddol Awstralia. Roedd nifer fawr o longau yn hwylio gyda'i gilydd, er enghraifft yn 1405 yr oedd gan Zheng He 27,000 o ddynion mewn 317 o longau, rhai ohonynt yn llongau enfawr tua 120 medr (400 troedfedd) o hyd.

Bu farw'r Ymerawdr Yongle yn 1424 ac yn dilyn hyn bu newid polisi a daeth y mordeithiau mawr i ben. Bu farw Zheng He yn 1435.

Mae rhai awduron, er enghraifft Gavin Menzies, yn credu fod llongau Zheng He wedi cyrraedd yn llawer pellach na hyn, ei fod er enghraifft wedi cyrraedd America cyn Ferdinand Magellan a Christopher Columbus. Mae hyn yn bwnc dadleuol.

## Llyfryddiaeth 
* Louise Levathes, *When China Ruled the Seas: The Treasure Fleet of the Dragon Throne, 1405-1433*, Oxford University Press, 1997, trade paperback, ISBN 0-19-511207-5
* Gavin Menzies, *1421: The Year the Chinese Discovered the World*, Morrow/Avon, 2003, hardcover 576 pages, ISBN 0-06-053763-9.

Categori:Fforwyr y 15fed ganrif
Categori:Fforwyr o Tsieina
Categori:Genedigaethau 1371
Categori:Marwolaethau 1435
Categori:Morwyr o Tsieina
Dave Allen

Digrifwr o Iwerddon oedd **Dave Allen**, ganwyd '''David Tynan O'Mahony'* (6 Gorffennaf 1936 – 10 Mawrth 2005).

Ganwyd yn Tallaght, Dulyn, yn fab i reolwr golygyddol *The Irish Times*, a chafodd ei addysgu gan y Carmeliaid. Ymddangosodd actorion cymeriadau medrus megis Ronnie Brody a Michael Sharvell-Martin yn ei sgetshis.

Roedd yn hoff o wneud hwyl am ben rhagrith a thwpdra bywyd, a gwnaeth crefydd yn destun sbort yn aml, yn bennaf yr Eglwys Gatholig ac Eglwys Loegr. Roedd ei hiwmor crefyddol yn ddadleuol ac yn dabŵ yn y cyfnod, yn enwedig yn Iwerddon. O ganlyniad i sgetsh am y Pab yn stripio, cafodd rhaglenni Allen waharddiad de facto gan RTE. Ystyrir Allen, ynghyd â Billy Connolly, yn y digrifwyr amgen cyntaf yng ngwledydd Prydain.

## Teledu
**The Val Doonican Show* (1965-1970)
**Tonight with Dave Allen* (1967)
**The London Palladium Show* (1967)
**The Dave Allen Show* (1968)
**Dave Allen at Large* (1971-79)
**The Dave Allen Show in Australia* (1977)
**Dave Allen'' (1993)

## Cyfeiriadau 
Categori:Anffyddwyr o Iwerddon
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Digrifwyr yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Digrifwyr o Iwerddon
Categori:Dychanwyr o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Pobl a aned yn Nulyn
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Egmont

Gosodwyd ***Egmont***, ail ddrama Goethe, yn yr 16g. Dewisiodd y cyfnod hwn am ei fod yn credu bod mwy o gyfle i fod yn arwrol yn y cyfnod hwnnw nac yn ei gyfnod ei hun. Wrth osod y ddrama yn yr 16g 'mae Goethe yn cadw'n driw at hanes. Yn hanesyddol, arwr rhyddid cenedlaethol Yr Iseldiroedd yn erbyn rheolaeth Sbaenaidd oedd Egmont. Digwyddiadau chwyldroadol yn Yr Iseldiroedd ym 1786 sy'n ganolog i'r ddrama. Ni chadwodd Goethe yn gaeth at hanes wrth ysgrifennu'r ddrama fodd bynnag er iddo geisio. Fel y dywedodd mewn llythyr, "Ich hielt mich sehr treu an die Geschichte  und strebte nach möglichster Wahrheit"  (E.T.Larkin, Goethe's Egmont:  Political Revolution and Personal Transformation, (Michigan Germanic Studies, 1991)).

Yn ddiamheuaeth, 'mae Egmont yn arwr milwrol. Yn yr olygfa gyntaf, canmolir Egmont ar ei ddewrder a'i allu milwrol mewn brwydrau.  Ei arwroldeb a'i rym militaraidd yw'r pethau cyntaf a gyflwynir i ni.
Gwelwn fod ganddo ffafr ac ewyllys da ei ddynion ac y maent yn yfed ei iechyd yn aml. 'Mae  milwyr yn ysu i'w wasanaethu ac y mae'n filwr cryf ac effeithiol.

Ceir hyd yn oed awgrym eu bod am iddo ef, fel Iseldirwr yn hytrach na Sbaenwr, i'w rheoli ac y maent yn datgan eu casïneb tuag at y Sbaenwyr. 'Maent oll mewn cariad â'r ffigwr cyhoeddus o Egmont, fel y mae Klärchen ei gariad hefyd. Mae wrth ei bodd pan wêl Egmont wedi'i wisgo yn ei wisg milwrol a'i fedalau. 'Mae'n fonheddwr sydd wedi derbyn y Cnu Aur gan y brenin sy'n dangos ei awdurdod absoliwt. 'Mae'r werin yn derbyn ac yn edmygu ei awdurdod. Yn yr ail act, gwelwn ef yn tawelu'r bobl rhag dechrau terfysgu a chredu mewn protestaniaeth.

Cyfansoddodd Beethoven agorawd a cherddoriaeth achlysurol i'r ddrama ym 1809.

Categori:Dramâu 1788
Categori:Dramâu Almaeneg
J. J. Williams (chwaraewr rygbi)

Cchwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru oedd **John James "J. J." Williams** MBE (1 Ebrill 1948 – 29 Hydref 2020). Enillodd 19 o gapiau dros Gymru fel asgellwr.

Ganwyd J. J. Williams yn Nantyffyllon ac addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Maesteg.  Datblygodd yn athletwr penigamp, gan gynrychioli Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad yng Nghaeredin yn 1970 a dod yn bencampwr sprintio Cymru yn 1971. Chwaraeodd rygbi i Ben-y-bont ar Ogwr cyn ymuno â Llanelli yn 1972.

Enillodd ei gap cyntaf i Gymru yn 1973. Ystyrid ef yn un o'r asgellwyr cyflymaf ym myd rygbi, a sgoriodd ddeuddeg cais yn ei 30 gêm i Gymru. Aeth ar daith gyda'r Llewod Prydeinig, gan chwarae mewn pedair gêm brawf ar y daith i Dde Affrica yn 1974 ac mewn tair gêm brawf ar y daith i Seland Newydd yn 1977. Roedd y daith i Dde Affrica yn un o'r rhai mwyaf llwyddiannus yn hanes y Llewod, ac roedd gan J. J. ran fawr yn hyn. Sgoriodd ddau gais yn yr ail brawf ac yna dau eto yn y trydydd.

Yn ddiweddarach rhedodd gwmni peintio masnachol a diwydiannol yn Y Pîl, ger Pen-y-bont ar Ogwr. Roedd hefyd ynghlwm a consortiwm oedd am gynnig cymryd dros Stadiwm y Mileniwm yng Nghaerdydd.  Wedi ymddeol, bu'n sylwebydd achlysurol ar gemau rygbi rhyngwladol a domestig ar gyfer BBC Cymru.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Jane ac roedd ganddynt tri o blant - James, Kathryn a Rhys - y tri yn ymwneud ag athletau. Bu farw ei frawd Peter ar 20 Hydref 2020 wythnos cyn ei farwolaeth yntau ar 29 Hydref.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan ei gwmni peintio 

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Faesteg
Ieithoedd Semitaidd

Mewn ieithyddiaeth ac ethnyddiaeth mae **ieithoedd Semitaidd** (o "Sem" y Beibl, Hebraeg: שם, "enw", Arabeg: سام)  yn deulu o ieithoedd sy'n hanu o'r Dwyrain Canol. Mae ieithoedd Semitaidd (heblaw Malteg) yn cael eu hysgrifennu o'r dde i'r chwith.

Mae ieithoedd Semitaidd yn cynnwys Arabeg, yr ieithoedd Berber, Hebraeg, Aramaeg, Amhareg a Malteg ac Tigrinya. Mae hanes a llenyddiaeth helaeth i'r ieithoedd Semitaidd. Mae Acadeg, Copteg a Ffeniceg ymysg yr ieithoedd Semitaidd nodedig sydd wedi marw.

## Ieithoedd Semitaidd byw, a'r nifer o siaradwyr
# Arabeg — 206,000,000
# Amhareg — 27,000,000
# Hebraeg — 7,500,000
# Tigrinya — 6,750,000
# Silt'e – 830,000
# Tigre — 800,000
# Neo-Aramaeg — 605,000
# Sebat Bet Gurage — 440,000
# Malteg — 410,000
# Syrieg — 400,000
# Ieithoed Arabaidd Deheuol — 360,000
# Inor – 280,000
# Soddo — 250,000
# Harari-21 283

## Ieithoedd Semitaidd marw
*Acadeg - iaith Akkadia ym Mesopotamia
*Amoreg, iaith yr Amoriad o Ammon
*Copteg - iaith hynafol o'r Aifft, iaith litwrgïaidd yr Eglwys Goptaidd
*Ffeniceg - iaith y Ffeniciaid

*
Catalaneg

Un o'r ieithoedd Romáwns yw **Catalaneg** (neu **Catalwneg**; Catalaneg: *Català*). Heblaw Catalwnia ei hun, siaredir yr iaith yn Andorra, Falensia, yr Ynysoedd Balearig ac yn ne-orllewin Ffrainc. Yn ieithyddol, mae dau brif grŵp tafodieithol yn y Gatalaneg fodern: y tafodieithoedd gorllewinol, gan gynnwys Catalaneg y Gorllewin a Falensianeg; a'r grŵp dwyreiniol, gan gynnwys Catalaneg y Dwyrain, Baleareg, a Roussillonnais a'r dafodiaith a siaredir yn Alghero. Cyfeirir at y tiriogaethau lle siaredir Catalaneg fel y *Països Catalans* gan genedlaetholwyr.

## Nifer y siaradwyr 
Yn ôl adroddiad a gyhoeddwyd yn 2025 gan Moose.it, mae dros 10 miliwn o bobl yn siarad Catalaneg ar hyn o bryd.

## Geirfa ac Ymadroddion 
* Catalaneg: *Català*
* helo: *hola*
* os gwelwch chi'n dda: *si us plau*
* diolch: *gràcies*; *mercès*
* faint ydyw?: *quant val?*; *quant és?*
* ie: *sí*
* na: *no*
* Dydw i ddim yn deall: *No ho entenc*
* "Iechyd Da!": *salut!*
* Ydych chi'n siarad Cymraeg?: *Que parla el gal·lès?*
* Ydych chi'n siarad Catalaneg?: *Que parla el català?*

## Dysgu Catalaneg 
Nid oes deunydd i ddysgu Catalaneg ar gael yn Gymraeg ar hyn o bryd, ond gall y rhain fod o ddefnydd:
* *Digui, digui... Curs de català per a estrangers*. A catalan Handbook. — Alan Yates and Toni Ibarz. — Generalitat de Catalunya. Departament de Cultura, 1993. -- ISBN 84-393-2579-7.
* *Teach Yourself Catalan*. — McGraw-Hill, 1993. —  ISBN 0-8442-3755-8.
* *Colloquial Catalan*. — Toni Ibarz ac Alexander Ibarz. — Routledge, 2005. —  ISBN 0-415-23412-3.

bawd|de|Catalaneg yn Ewrop
bawd|Grwpiau tafodiaith Catalaneg

## Viquipèdia
bawd|140px|chwith|Logo Wikimedia Catalonia 
Caiff y Wicipedia Galatlaneg ei hystyried yn un o'r wicis gorau, mewn urhyw iaith. Mae dros 760,000 o erthyglau (Ionawr 2025).

## Gweler hefyd
*Joan Oliver i Sallarès - un o lenorion mwyaf nodedig Catalwnia yn y 20G.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
Catalaneg  Mercator Cyfryngau
Learn Catalan online
Geiriadur Cymraeg-Catalaneg 
Geiriadur Catalaneg-Cymraeg 


Categori:Ieithoedd Romáwns
Ynysoedd Balearig

Ynysfor yng ngorllewin Môr y Canoldir, ger arfordir dwyreiniol Penrhyn Iberia, yw **Ynysoedd Balearig** (hefyd **Yr Ynysoedd Balearaidd** ac **Ynysoedd Baleares**;  Catalaneg: *Illes Balears*; Sbaeneg: *Islas Baleares*). Maen nhw'n ffurfio un o gymunedau ymreolaethol Sbaen. Fe'i lleolir yn y Môr Canoldir oddi ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Sbaen. Rhennir yr ynysoedd yn ddau grŵp:

* Y **Gimnesias**: Menorca, Mallorca, Cabrera a rhai ynysoedd llai megis Dragonera.
* Y **Pitiusas**: Ibiza, Formentera ac ynysoedd bach o'u cwmpas.

Ymddengys fod y gair "Balearig" yn dod o'r iaith Bwneg yn wreiddiol, ac yn dynodi gwlad y "taflwyr cerrig". Roedd milwyr o'r ynysoedd hyn yn enwog am ei gallu gyda ffyn tafl, a gallent eu defnyddio i daflu cerrig bychain bron fel petaent yn fwledi. Gwnaeth cadfridogion fel Hannibal lawer o ddefnydd ohonynt yn eu rhyfeloedd yn erbyn y Rhufeiniaid pan oedd yr ynysoedd ym meddiant Carthago.

## Cyfeiriadau

Ynysoedd Balearig
Ynysoedd Balearig
Categori:Ynysoedd Sbaen
Balearig
Derek Quinnell

Mae **Derek Leslie Quinnell** (ganed 1949 yn Llanelli)  yn gyn-chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru a enillodd 23 o gapiau dros Gymru fel clo ac fel wythwr.

Chwaraeodd Derek Quinnell ei gêm gyntaf dros Lanelli yn 1967 a bu'n gapten y clwb yn 1979-80. Chwaraeodd i Gymru am y tro cyntaf yn erbyn Ffrainc yn 1972.

Aeth ar daith gyda'r Llewod Prydeinig dair gwaith. Ef oedd yr unig chwaraewr ar y daith i Seland Newydd yn 1971 nad oedd eisoes wedi ei gapio gan ei wlad, a chwaraeodd mewn un gêm brawf. Aeth i Seland Newydd eto yn 1977, gan chwarae mewn dwy gêm brawf, ac yna ar daith 1980 i Dde Affrica, un waith eto'n chwarae mewn dwy gêm brawf.

Mae tri o'i feibion, Scott, Craig a Gavin wedi chwarae rygbi ar y lefel uchaf, gyda Scott a Craig ill dau yn ennill capiau dros Gymru.

Categori:Clwb Rygbi Llanelli
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Pobl o Lanelli
Categori:Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Riviera

[bawd|de|350px|[Portofino ar y Riviera Eidalaidd]]
*Gair Eidaleg yn golygu "arfordir" yw ***riviera***.
*Gall ***"La Riviera"*** fod yn gyfystyr a Liguria.
*Mae'r '''*Riviera* gwirioneddol''' yn ymestyn o borthladd Nice, yn Ffrainc drwy Monaco hyd at fae La Spezia yn yr Eidal. Dyma lle fydd yr Alpau a'r Appennini'n cyrraedd y Môr Canoldir.
*Ar y llaw arall, mae ***Riviera*** yn golygu rhyw 650 Km (400 o filltiroedd) o arfordir sy'n ymestyn o Les Leques, ger St-Cyr-sur-Mer yn Ffrainc drwy Monaco hyd at Marinella, ger La Spezia yn yr Eidal.
**Prif ddinas y *Riviera* yw Genova yn yr Eidal.
**Prif ddinas y *Riviera Ffrengig* yw Nice *(Nissa)*. Mae Nice wedi ei llysenwi **"Brenhines y Riviera"**.
*Fe fydd rhai'n defnyddio'r gair *"riviera"* hefyd i ddisgrifio unrhyw arfordir tebyg i'r uchod, fel ardal Acapulco yn Mecsico neu arfordir de Cernyw a Dyfnaint.

## Yr hinsawdd 
*(Prif erthygl : Hinsawdd y Riviera)*
[bawd|de|350px| Y [Côte-d'Azur.Traeth Villeneuve-Loubet, ger y Marina Baie des Anges gyda'r Alpau yn y cefndir.]]

Mae hinsawdd arbennig ar y Riviera gan ei fod ger y Môr Canoldir a gan fod y mynyddoedd sy'n union i'r gogledd yn ei gysgodi yn erbyn gwyntoedd oer y gaeaf

## Adrannau'r Riviera
Mae arfordir tair gwlad ar y *Riviera*; Ffrainc, yr Eidal a Monaco.'''''Côte-d'Azur'''* (arfordir glas y ffurfafen) yw enw *Riviera'' Ffrainc a Monaco. Y bardd Stephen Liégard a rhoddodd yr enw hwn arno pan ddisgynodd o'r trên yn Hyères-Plage ac fe welodd lliw y môr. Mae'r Saeson wedi rhoi'r enw ***"French Riviera"*** ar y ''Côte-d'Azur*.Gelwir *Riviera**r Eidal yn **Liguria''', ar ôl y Ligure, llwyth hynafol a gafodd eu difodi gan y Rhufeiniaid yn 122 C.C..

### Gellir rhannu'r Riviera'n bellach 
'''Côte-d'Azur** (Ffrainc a Monaco);-
*Adran y **Var** : prifddinas Toulon.
*Adran **Alpes-Maritimes** : prifddinas Nice.
*Tywysogaeth **Monaco**.

**Liguria** (yr Eidal):
***Riviera di Ponente** (arfordir machlud haul) : taleithiau Imperia a Savona.
***Riviera di Levante''' (arfordir codiad haul) : taleithiau Genova a La Spezia.

Categori:Arfordiroedd Ffrainc
Categori:Arfordiroedd Liguria
Categori:Y Môr Canoldir
Categori:Rhanbarthau Ewrop
Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg

**Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg** (Basgeg: *Euskal Autonomi Erkidegoa*, Sbaeneg: *Comunidad Autónoma del País Vasco*) yw'r gymuned ymreolaethol sy'n cynnwys tair talaith fwyaf gorllewinol y rhan o Wlad y Basg sydd o fewn ffiniau Sbaen. Cyfeirir ati hefyd fel **Euskadi** mewn Basgeg, term a ddefnyddid yn wreiddiol am y cyfan o Wlad y Basg, ond a ddefnyddir fel rheol bellach fel enw am Gymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg. Mae'n gyfrifol am Etxepare Euskal Institutua (Sefydliad Etxepare Gwlad y Basg) corff er hyrwyddo diwylliant Basgeg yn fyd-eang.

Mae'r diriogaeth yn fynyddig, gyda mynyddoedd y Pyreneau a mynyddoedd Cantabria. 
Mae llawer o ddiwydiant yno, ac mae'n un o'r rhannau cyfoethocaf o Sbaen. Rhennir yr Euskal Autonomi Erkidegoa yn dair talaith:

* Araba (*Álava*). Prifddinas: Vitoria-Gasteiz
* Gipuzkoa (*Guipúzcoa*). Prifddinas: San Sebastián (*Donostia*)
* Bizkaia (*Vizcaya*). Prifddinas: Bilbo (*Bilbo* neu *Bilbao* mewn Basgeg)*)

Ceir mudiad ymreolaethol cryf yma.

### Prif ddinasoedd 
# Bilbo (354,145)
# Vitoria-Gasteiz (226,490)
# Donostia (Sbaeneg: *San Sebastian'') (183,308)
# Barakaldo (95,675)
# Getxo (83,000)
# Irun (59,557)
# Portugalete (51,066)
# Santurce (47,320)
# Basauri (45,045)
# Errenteria (38,397)

## Gwleidyddiaeth
Sefydlwyd y Gymuned fel endid wleidyddol yn dilyn refferendwm dros Statud Ymreolaeth Gwlad y Basg 1979 lle pleidleiswyd yn drwm dros greu Senedd Euskadi. Y bwriad wreiddiol oedd cynnwys Nafarroa yn rhan o'r senedd, ond bu rhwyg a sefydlwyd senedd gyda grymoedd tebyg ar gyfer talaith Nafarroa. Ers ei sefydlu mae Plaid Genedlaethol Gwlad y Basg - EAJ-PNV - wedi bod yn brif blaid yn y senedd yn ddi-dor.

Categori:Cymunedau ymreolaethol Sbaen

Categori:Gwlad y Basg
Clwb Rygbi Llanelli

Mae **Clwb Rygbi Llanelli** yn dîm Rygbi'r Undeb Cymreig a sefydlwyd yn 1872. Maent yn chwarae mewn coch a gwyn, a'u maes yw Parc y Scarlets, Llanelli. Cân Llanelli yw "Sosban Fach", cân sydd wedi dod yn gyfystyr a'r clwb bellach.

## Hanes
[250px|bawd|Llanelli yn chwarae yn erbyn y [Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol De Affrica|Springboks, Parc y Strade, 26 Hydref 1951]]
Mae Llanelli bron bob amser wedi bod yn un o dimau clwb cryfaf Cymru. Eu hoes aur, mae'n debyg, oedd yn nechrau'r 1970au pan oedd Carwyn James yn hyfforddwr arnynt. Yn y cyfnod yma enillasant Gwpan Cymru bedair gwaith yn olynol rhwng 1973 a 1976, yn ogystal â churo tîm y Crysau Duon mewn gêm enwog yn 1972. Cafodd Llanelli fuddugoliaeth dros Awstralia yn 1967 a chawsant gêm gyfartal gyda hwy yn 1975.

## Diweddar
Chwaraeodd y clwb ym Mhrifadran Cymru yn 2012/13. Maent yn bwydo i mewn i dîm Scarlets Llanelli sy'n chwarae yn y Gynghrair Geltaidd.

## Cyn-chwaraewyr enwog
*Rhys Gabe
*Ivor Jones
*Watcyn Thomas
*R. H. Williams
*Elfed Lewis Jones
*Lewis Jones
*Delme Thomas
*Barry John
*Phil Bennett
*J. J. Williams
*Derek Quinnell
*Scott Quinnell
*Ray Gravell
*Ieuan Evans
*Robin McBryde

## Cyfeiriadau
*

## Dolenni allanol
*Clwb Rygbi Llanelli
*ScarletsLlanelli 

Llanelli
Categori:Chwaraeon yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Sgarlets Llanelli
Categori:Sefydliadau 1872
Neil Jenkins

Mae **Neil Roger Jenkins** (ganed 8 Gorffennaf 1971) yn gyn-chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru sydd wedi sgorio mwy o bwyntiau dros Gymru nag unrhyw chwaraewr arall.

Ganed Neil Jenkins yng Ngartholwg, a chwaraeodd rygbi i glybiau Pontypridd a Chaerdydd.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn 1991 pan oedd yn 19 oed. Gallai chwarae fel maswr, canolwr neu gefnwr. Aeth ymlaen i ennill 87 o gapiau dros Gymru a sgorio 1049 o bwyntiau, oedd yn record y byd am bwyntiau rhyngwladol nes i Jonny Wilkinson o Loegr ei thorri yn 2008. Aeth heibio'r record flaenorol o 911 a ddelid gan Michael Lynagh o Awstralia yn ystod Cwpan y Byd yn 1999 a chyrhaeddodd y nôd o fil o bwyntiau yn erbyn Lloegr yn 2001.

Roedd Jenkins yn giciwr heb ei ail; yn y tymor 2003–4, llwyddodd i sgorio gyda phob un o 44 cic yn olynol i'r Rhyfelwyr Celtaidd, hynny hefyd yn record y byd ar hyn o bryd (2005).

Aeth ar daith i Dde Affrica gyda'r Llewod Prydeinig a Gwyddelig yn 1997 a chwaraeodd fel cefnwr ymhob un o'r tair gêm brawf. Enillodd y Llewod y gyfres o ddwy gêm i un, a chicio Jenkins fu'n gyfrifol am hynny i rannau helaeth. Aeth ar daith eto gyda'r Llewod i Seland Newydd yn 2001, ond oherwydd anafiadau ni chafod daith mor llwyddiannus y tro yma.

Ni chafodd le yn sgwad Cymru ar gyfer Cwpan y Byd yn 2003, ac yn ddiweddarach cyhoeddodd ei ymddeoliad o rygbi rhyngwladol. Yn Hydref 2005 penodwyd ef a Robin McBryde yn hyfforddwyr sgiliau i helpu chwaraewyr rhyngwladol y dyfodol yn y bedair academi ranbarthol.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1971