open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caryl Thomas

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru yw **Caryl Thomas** (ganwyd 19 Chwefror 1986). Mae'n aelod o dîm Merched Bryste a thîm rygbi'r undeb cenedlaethol merched Cymru. Mae hi'n chwarae prop pen rhydd i Bristol Bears a Chymru, ac yn gefnwr i Worcester Warriors. Cynrychiolodd Gymru ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad i Ferched 2021.

Cafodd ei geni yng Nghaerfyrddin. Mae hi'n 1.68 m (5' 6“) ac ar 17 Mai 2021, roedd yn 95 kg (14st 11 pwys) ac roedd ganddi 55 cap.

## Gyrfa 
Dechreuodd Thomas ei gyrfa yng Nghlwb Rygbi Bath cyn symud i Bristol Bears fel prop yn 2019, ac i Worcester Warriors fel cefnwr yn 2020. 

Pan nad yw hi'n chwarae rygbi mae wrthi naill ai fel prif hyfforddwr tîm rygbi menywod Prifysgol Caerfaddon, neu yn rhinwedd ei swydd fel rheolwr impact Sefydliad Rygbi Caerfaddon.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb benywaidd o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Mainc Camden

bawd|250x250px| Mainc Camden

Mae **mainc Camden** yn fath o ddodrefn stryd concrid. Fe'i comisiynwyd gan Gyngor Bwrdeistref Camden Llundain a'i gosod yn Camden, Llundain yn 2012. Fe'i cynlluniwyd yn benodol i ddylanwadu ar ymddygiad y cyhoedd trwy gyfyngu ar rai mathau o ddefnydd ohoni (e.e. gorwedd arni), egwyddor a elwir yn "bensaernïaeth elyniaethus", a'i defnyddio fel mainc yn unig. Oherwydd bod y dyluniad yn “cael ei ddiffinio llawer mwy gan yr hyn nad ydyw”, mae'r fainc wedi cael ei galw'n "wrth-wrthrych perffaith" ac yn "gampwaith o ddylunio annymunol".

Neilltuwyd "safleoedd arbennig" ar gyfer y meinciau ar Great Queen Street a High Holborn.

Wedi'i chynhyrchu gan y cwmni Factory Furniture, cafodd y fainc ei dylunio i atal cysgu arni, gadael ysbwriel arni, defnydd wrth-sglefrfyrddio, dosbarthu cyffuriau, graffiti a lladrad. Nid yw'r meinciau wedi'u cysylltu i'r llawr a gall gael ei symud gan ddefnyddio craen. Oherwydd pwysau'r fainc, mae hefyd wedi'i ddylunio i weithio fel rhwystr ffordd.

Mae mainc Camden wedi'i defnyddio fel rhan o waith celf-gosod gan Roger Hiorns. Mae'r dylunwyr yn dadlau: "Ni ddylid byth oddef digartrefedd mewn unrhyw gymdeithas ac os ydym yn dechrau dylunio llety i bobl ddigartref, yna rydym wedi methu'n llwyr fel cymdeithas. Yn anffodus, mae agosatrwydd at ddigartrefedd yn ein gwneud yn anghyfforddus felly efallai ei bod yn dda ein bod yn teimlo ac yn cydnabod bod digartrefedd yn broblem yn hytrach na dylunio i ddarparu ar ei gyfer. " 

Honnodd beirniaid hefyd ei fod yn arwyddlun o gymdeithas lle mae rhyddid mewn mannau cyhoeddus wedi cael ei gwtogi a gwyredd o ffurfiau derbyniol o ymddygiad wedi cael eu gwneud yn amhosibl.

## Manyleb 
Y manylion technegol yw:

* Hyd,      
* Lled,      
* Uchder,      
* Pwysau, tua. 1765 &nbsp; kg 
* Deunyddiau, concrid agregedig agored gyda ffrâm ddur galfanedig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwrdeistref Llundain Camden
Categori:Digartrefedd
Sgri

Y malurion rhydd sy'n cynnwys cerrig onglog a chlogfeini sy'n cronni ar ochr mynydd neu ar waelod clogwyn yw **sgri** neu **talws**.
Mae sgri yn cael ei greu gan weithgarwch hindreulio ffisegol a chemegol ar wyneb craig dros gyfnod hir; mae'r darnau toredig yn mynd bendramwnwgl i lawr y llethr ac yn cwmpasu ardal eang.

Craig y Bera - geograph.org.uk - 245023.jpg|Sgri ar ochr Mynyddfor, Eryri
Scree below Sychnant Pass - geograph.org.uk - 1479216.jpg|Sgri islaw Bwlch Sychnant, Conwy
The Scree Run - geograph.org.uk - 223313.jpg|Sgri rhydd, llithrig ar ochr Glyder Fach, Conwy

Categori:Tirffurfiau
Harriet Tubman

Cefnogwr diddymu caethwasiaeth ac actifydd gwleidyddol o'r Unol Daleithiau oedd **Harriet Tubman** (ganed yn **Araminta Ross**, 29 Ionawr 1822 – 10 Mawrth 1913). Ganwyd hi yn gaethwas ond fe ddihangodd a wedyn mynd ati ryw 13 o weithiau i achub tua 70 o gaethweision eraill, gan gynnwys ei theulu a'i chyfeillion. Roedd hi'n defnyddio'r rhwydwaith o actifyddion gwrthgaethwasiaeth a thai diogel o'r enw yr Underground Railroad. Yn nes ymlaen, bu'n helpu'r diddymwr caethwasiaeth John Brown i recriwtio dynion am ei ymosodiad ar Harpers Ferry. Yn ystod Rhyfel Cartref America, gweithiodd fel sgowt ac ysbïwr arfog i Fyddin yr Unol Daleithiau. Tua diwedd ei hoes, roedd Tubman yn actifydd dros y bleidlais i ferched.

Ganwyd hi i gaethwasiaeth yn Dorchester County, Maryland. Arferai gael ei churo a'i chwipio gan ei meistri gwahanol yn ystod ei phlentyndod a chafodd anaf difrifol i'w phen unwaith pan daflodd un perchennog dig bwysyn metel trwm at gaethwas arall ond bwrw Harriet yn ei le. O ganlyniad i hyn, roedd Tubman yn dioddef o'r bendro, poen a phyliau o orgysgu am weddill ei bywyd. Cristnoges ymroddedig oedd hi ac roedd hi'n cael gweledigaethau rhyfedd a breuddwydion bywiog iawn yr oedd hi'n eu priodoli i Dduw.

Yn 1849, dihangodd Tubman i Philadelphia, ac yna dychwelyd yn syth i Maryland i achub ei theulu. Yn raddol a fesul un, daeth â pherthynasau gyda hi allan o'r dalaith, ac yn y pen draw, llwyddodd i helpu ugeiniau o gaethweision eraill i gael eu rhyddid. Oherwydd hyn, câi ei galw'n "Moses". Wrth deithio dros nos yn dawel fach, "ni fu i Tubman golli'r un teithiwr". Wedi i Ddeddf Caethweision Ar Ffo gael ei derbyn yn 1850, helpodd arwain y ffoaduriaid yn bellach i'r gogledd i Ogledd America Prydeinig ac yna dod o hyd i waith iddynt. Cyfarfu Tubman â'r cefnogwr diddymu caethwasiaeth John Brown yn 1858, a gweithiodd gydag ef i gynllunio a recriwtio cefnogwyr ar gyfer yr ymosodiad ar Harpers Ferry.

Pan ddechreuodd y Rhyfel Cartref, bu i Tubman weithio i Fyddin yr Undeb, fel cogyddes a nyrs yn gyntaf a wedyn fel sgowt ac ysbïwr arfog. Hi oedd y wraig gyntaf i arwain ymgyrch arfog yn y rhyfel, a arweiniodd yn Combahee Ferry ac a ryddhaodd fwy na 700 o gaethweision. Ar ôl y rhyfel, ymddeolodd i'r cartref teuluol a brynodd yn Aurburn, Efrog Newydd, yn 1859 a bu iddi ofalu am ei rhieni oedrannus yno. Roedd hi'n weithgar yn y mudiad i roi'r bleidlais i ferched nes i salwch fynd yn drech na hi ac roedd hi'n gorfod mynd i mewn i'r artref i hen Americanwyr Affricanaidd yr oedd hi wedi helpu i'w sefydlu flynyddoedd gynt. Wedi iddi farw yn 1913, daeth yn eicon o ddewrder a rhyddid i bobl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diddymwyr
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Ymgyrchwyr o'r Unol Daleithiau
Niederkorn

Mae **Niederkorn**, hefyd **Niedercorn** (Lwcsembwrgeg: *Nidderkuer*), yn bentref ym mwrdeistref Differdange y canton Esch-sur-Alzette yn Lwcsembwrg.

Yn 2005 roedd gan y dref 5,400 o drigolion. Y cymunedau cyfagos yw Sassenheim, Petingen a Käerjeng. Enwyd y dref ar ôl yr afon Korn (Ffrangeg: Chiers). Gerllaw mae ardal Giele Botter, a oedd gynt yn ardal mwyngloddio pyllau agored a heddiw yn ardal natur arbennig, *biotop*.

## Nodweddion
Lleolir ysbyty "Hôpital Princesse Marie-Astrid", a adeiladwyd rhwng Ionawr 2003 a Mehefin 2007, yn Niederkorn.

Mae bws #1 TICE yn cysylltu Niederkorn â Differdange, Belvaux ac Esch-sur-Alzette.

Mae Niederkorn wedi'i gysylltu â Dinas Lwcsembwrg drwy lein drên sy'n stopio yn Berchem, Bettembourg, Noertzange, Schifflange, Esch-sur-Alzette, Belval Université, Belval Redange, Belvaux Soleuvre, Obercorn, a Differdange, cyn cyrraedd naill ai Athus neu Rodange.

Mae myfyrwyr sy'n mynychu Canolfan Ewropeaidd Dolibois Prifysgol Miami yn cael eu lleoli gyda theuluoedd yn Niederkorn, gan ei bod yn daith bws 10 munud o'r chateau.

Niederkorn yw man geni Tessy Antony, cyn-wraig Tywysog Louis o Lwcsembwrg.

Mae clwb pêl-droed y dref y F.C. Progrès Niederkorn, yn bencampwyr Uwch Gynghrair Lwcsembwrg ac wedi ennill Cwpan Lwcsembwrg sawl gwaith hefyd. Bu iddynt chwarae y Barri yn 2019.

Daw'r pêl-droediwr Victor Nurenberg, yr awdur Paul Katow, y chwaraewr gwyddbwyll Fiona Steil-Antoni a'r chwaraewr pêl-fasged Thomas Grün o'r dref. Yn y dref hefyd roedd y crwydryn di-gartref adnabyddus, Pierre Adolphe Schockmell, "Dolles" (ganwyd 19 Chwefror, 1896 - 12 Rhagfyr 12, 1970) yn byw. Gosodwyd cofeb iddo ar 24 Medi 2012.

## Dolenni
*Gwefan Bwrdeistref Differdange
## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Lwcsembwrg
F.C. Progrès Niederkorn

Mae **Football Club Progrès Niederkorn**, neu, fel rheol **Progrès Niederkorn** yn glwb pêl-droed yn nhref Niederkorn, yn ne-orllewin Lwcsembwrg.

## Hanes
Sefydlwyd Progrès ar 14 Awst 1919 o dan yr enw *Cercle Sportif*. Roedd y cit yn cynnwys crys coch gyda chylch brest gwyn a llewys gwyn a throwsus gwyn. Ar 15 Mawrth 1922, newidiwyd y lliwiau yn crys streipiog du a melyn ac ychydig yn ddiweddarach newidiwyd y trwsus yn ddu.

Erbyn 1923 roedd Progrès wedi esgyn i'r ail adran ac yn 1926 i Uwch Gynghrair Lwcsembwrg sef yr Erste Division fel y gelwyd ar y pryd ac yna'r Nationaldivision. Yn 1933 enillodd Progrés Gwpan Lwcsembwrg (*Coupe de Luxembourg*) gan ennill 4-1 yn erbyn Union Luxembourg. Dyma oedd anrhydedd gyntaf y clwb.

Yn y cyfnod ble roedd yr Almaen wedi meddiannu Lwcsembwrg yn ystod yr Ail Ryfel Byd, chwaraeodd y clwb yn y *Gauliga Moselland* (sef cynghrair talaith newydd oedd yn cynnwys rhannau o'r Almaen) o dan enw FK Niederkorn, pan orffennodd yn ail yn 1942–43, y tu ôl i'r pencampwyr TuS Neuendorf.

Gan ennill y gynghrair ddomestig dair gwaith, cyfnod mwyaf llwyddiannus y clwb oedd diwedd y 1970au a dechrau'r 1980au. Nid ydynt wedi ennill unrhyw dlws mawr ers ennill y gynghrair ym 1981.

Yn nhymor 2005-06, daeth Niederkorn yn ail yn ail adran Lwcsembwrg. Wrth i'r adran uchaf, y Nationaldivison, ehangu o ddeuddeg tîm i bedwar ar ddeg, cafodd Niederkorn eu dyrchafu ynghyd â Differdange 03.

Yn nhymor 2016–17 y Nationaldivison, denodd Progrès Niederkorn dorf fwyaf y gynghrair y flwyddyn honno: 1,820. Eu torf gartref, ar gyfartaledd, oedd 710.

Ar 4 Gorffennaf 2017, curodd Progrès F.C. dîm enwog Rangers F.C. o'r Alban yn rownd gymhwyso gyntaf Cynghrair Europa UEFA 2017–18. Gwnaethant golli 0-1 yn Ibrox yn y cymal cyntaf, ac yna ennill 2-0 yn y Stade Jozy Barthel. Y fuddugoliaeth hon hefyd oedd buddugoliaeth gyntaf erioed y clwb mewn pêl-droed Ewropeaidd a'r tro cyntaf iddynt sgorio mwy nag un gôl mewn gêm. Fe wnaethon nhw fwynhau ymgyrch gwell hyd yn oed yn Nghynghrair Europa UEFA 2018-19, gan guro CC FK Gabala a Budapest Honvéd i gyrraedd y trydydd rownd gymhwyso yn erbyn tîm Ufa o Rwsia. Roedd y tei ar fin mynd i amser ychwanegol ond sgoriodd Ufa gôl funud olaf.

## Anrhydeddau
***Uwch Gynghrair Lwcsembwrg**
:Enillwyr (3): 1952–53, 1977–78, 1980–81

***Cwpan Lwcsembwrg**
:Enillwyr (4): 1932–33, 1944-45, 1976–77, 1977–78

## Gemau yn Ewrop
## Tîm menywod
Mae gan y clwb dîm menywod sy'n chwarae yn y Dames Ligue 1. Mae'r tîm wedi ennill y gynghrair 15 gwaith ac felly, yn dal y record genedlaethol. Enillwyd y teitl ddiwethaf yn 2010-11 a galluogodd iddynt gystadlu yng Cynghrair Pencampwyr Menywod UEFA yn 2011-12.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol &nbsp;– Progrès Niederkorn
* Tudalen Facebook&nbsp;– Progrès Niederkorn

Categori:Pêl-droed yn Lwcsembwrg
Kay Ryan

Bardd Americanaidd yw **Kay Ryan** (ganwyd 21 Medi 1945) sydd wedi cyhoeddi saith cyfrol o farddoniaeth a blodeugerdd o gerddi dethol a newydd. Rhwng 2008 a 2010 hi oedd un-deg-chweched Bardd Llawryfog yr Unol Daleithiau. Yn 2011 fe'i henwyd yn Gymrawd MacArthur ac enillodd yn Enillydd Gobr Pulitzer. 

## Magwraeth a choleg
Fe'i ganed yn San Jose, Califfornia ar 21 Medi 1945 a symudodd y teulu ambell dro yn yr ardal rhwng San Joaquin Valley a Diffeithwch y Mojave. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Califfornia, Los Angeles a Choleg Antelope Valley gan lwyddo i gael gradd Meistr mewn Saesneg yn 1968.

Ers 1971, mae hi wedi byw yn Marin County, California, ac wedi dysgu Saesneg yn rhan-amser yng Ngholeg Marin yn Kentfield. Carol Adair, a oedd hefyd yn hyfforddwr yng Ngholeg Marin, oedd partner Ryan o 1978 hyd nes marwolaeth Adair yn 2009.

## Cyhoeddi
Cyhoeddwyd ei chasgliad cyntaf, *Dragon Acts to Dragon Ends*, yn breifat yn 1983 gyda chymorth ffrindiau. Er iddi ddod o hyd i gyhoeddwr masnachol ar gyfer ei hail gasgliad, *Strangely Marked Metal* (1985), ni roddwyd fawr o sylw i'w gwaith tan ganol y 1990au, pan gafodd rhai o'i cherddi eu trafod a chyhoeddwyd yr adolygiadau cyntaf mewn cylchgronau cenedlaethol. Cafodd ei chydnabod yn eang ar ôl derbyn Gwobr Barddoniaeth Ruth Lilly yn 2004, a chyhoeddodd ei chweched casgliad o farddoniaeth, *The Niagara River*, yn 2005.

## Llyfryddiaeth
* 1983: *Dragon Acts to Dragon Ends*, 64 o dudalennau, Fairfax, California: Taylor Street Press, 
* 1985: *Strangely Marked Metal*, 50 o dudalennau, Providence, Rhode Island: Copper Beech Press, 
* 1994: *Flamingo Watching*, 63 o dudalennau, Providence, Rhode Island: Copper Beech Press, 
* 1996: *Elephant Rocks*, 84 o dudalennau, New York: Grove Press, 
* 2000: *Say Uncle*, New York: Grove Press, 80 o dudalennau, 
* 2005: *The Niagara River*, 72 o dudalennau, New York: Grove Press, 
* 2008: *Jam Jar Lifeboat & Other Novelties Exposed*, dyluniwyd gan Carl Dern. 40 o dudalennau, Red Berry Editions, 
* 2010: *The Best of It: New and Selected Poems*, 270 o dudalennau, Grove Press, 
* 2015: *Erratic Facts*, 128 o dudalennau, New York: Grove Press, 

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o San Jose, Califfornia
Cariad Lloyd

Comedwraig ac actores yw **Cariad Lloyd** (ganwyd 21 Awst 1982).

Cafodd ei geni yn Llundain. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Sussex.

### Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Wendy Mulford

Bardd o Gymru yw **Wendy Mulford** (ganwyd 1941) mae hi'n gysylltiedig â'r symudiad *avant-garde* ac â'r British Poetry Revival.

Cafodd ei geni yng Nghymru, ond cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Caergrawnt a bu'n byw yng Nghaergrawnt yn ystod y 1970au. Priododd y bardd John James.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
* *In the Big Red Chair* (1975)
* *Bravo to Girls & Heroes* (1977)
* *No Fee* (gyda Denise Riley; 1979)
* *Reactions to Sunsets* (1980)
* *The Light Sleepers* (1980)
* *Some Poems 1968-1978* (gyda Denise Riley; 1982)
* *The A. B. C. of Writing and Other Poems* (1985)
* *Late Spring Next Year: Poems 1979-1985* (1987)
* *The Bay of Naples* (1992)
* *The East Anglia Sequence: Norfolk 1984 – Suffolk 1994* (1998)
* *A Handful Of Morning: Poems 1993-1997* (1999)
* *and suddenly, supposing: Selected Poems* (2002)
* *The Land Between* (2009)

### Ffeithiol
* *This Narrow Place: Sylvia Townsend Warner and Valentine Ackland 1930-1951* (1988)
* *Virtuous Magic: Women Saints and Their Meanings* (gyda Sara Maitland; 1998)

### Fel golygydd
* *The Virago Book of Love Poetry* (gyda Helen Kidd, Julia Mishkin a Sandi Russell; 1991)

### Fel cyfieithydd
* Sarah Kirsch, ''The Brontes' Hats*  (1991)
* Sarah Kirsch, *T'' (1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
T. J. Allard

Actor, awdur a cyflwynydd radio a theledu o'r Unol Daleithiau yw **Thomas Joseph "T.J." Allard** (ganwyd 23 Ionawr 1979). Fe'i ganwyd yn Utica, Efrog Newydd. Cafodd ei addysg yn SUNY Polytechnic Institute, Efrog Newydd. Chwaraewr pêl-droed Americanaidd yng Ngholeg Hartwick oedd ef. Aelod y "Mohawk Valley Hall of Fame" am y gamp hon ers 2004 yw ef.

Enillodd Allard y gystadleuaeth dalent gan Fox Broadcasting Company ar y rhaglen *Good Day Live* yn 2004. Cyflwynydd y rhaglenni *3 Men & A Chick Flick*, *Best Game Ever*, a *Play Value*, a chynhyrchydd y rhaglen *The Secret of Skinwalker Ranch * am y Sianel Hanes yw ef.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Cyflwynwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Giada De Laurentiis

Awdures o'r Unol Daleithiau yw **Giada De Laurentiis** ([ˈdʒaːda paˈmɛːla de lauˈrɛnti.is]; ganwyd 22 Awst 1970) sydd hefyd yn nodigedig am ei gwaith fel cogydd, newyddiadurwr ac actor. Hi yw cyflwynydd cyfres *Food Network* 'Giada at Home'.

Fe'i ganed yn Rhufain ar 22 Awst 1970. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Califfornia, Los Angeles a Le Cordon Bleu. 

Mae hi hefyd yn ymddangos yn rheolaidd fel cyfrannwr a chyd-westai ar raglen 'Today' (NBC) . De Laurentiis yw sylfaenydd y busnes arlwyo GDL Foods. Mae'n enillydd Gwobr Daytime Emmy Award for Outstanding Lifestyle Host, Gwobr Gracie am y Cyflwynydd Teledu Gorau, ac yn 2012, cafodd ei derbyn i 'Oriel Enwogion Coginio' y *Culinary Hall of Fame*.

## Magwraeth
Ganwyd Giada Pamela De Benedetti ar 22 Awst 1970, yn Rhufain, yr Eidal, y plentyn hynaf i'r actores Veronica De Laurentiis a'i gŵr cyntaf, yr actor-gynhyrchydd Alex De Benedetti. Roedd De Benedetti yn gydymaith agos i daid mamol Giada, y cynhyrchydd ffilm Dino De Laurentiis. Fel plentyn, roedd Giada yn aml yn dod i gegin y teulu ac yn treulio llawer o amser ym mwyty ei thad, "DDL Foodshow". Priododd ei rhieni yn Chwefror 1970 ond yn ddiweddarach ysgarodd y ddau a symudodd Giada a'i brodyr a chwiorydd i Dde California, UDA gan gymryd cyfenw eu mam.

Ar ôl graddio o Ysgol Uwchradd Marymount yn Los Angeles, aeth De Laurentiis i Brifysgol California, Los Angeles, gan ennill gradd mewn anthropoleg gymdeithasol ym 1996.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Pobl o Rufain
Telyn Brian Boru

de|bawd|300px| Telyn Brian Boru yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, Iwerddon
Offeryn cerdd canoloesol sy'n cael ei arddangos yn yr ystafell hir yng Ngholeg y Drindod Dulyn yn Iwerddon yw **telyn Brian Boru** (a elwir hefyd yn "**Delyn Coleg y Drindod**" er fod arni arfbais O'Neill). Mae'n delyn Wyddelig gynnar neu cláirseach  wedi'i llinynnu â gwifrau. Mae'n dyddio o'r 14eg neu'r 15g ac, ynghyd â thelyn y Frenhines Mari a thelyn Lamont, mae un o'r tair telyn Gaeleg hynaf sy'n bodoli. Defnyddiwyd y delyn fel model ar gyfer arfbais Iwerddon.

Mae'r delyn o ddyluniad bach â phen isel gyda phinnau pres ar gyfer 29 o linynau, a'r hwyaf tua 62&nbsp;cm o hyd. Ychwanegwyd un pin bas ychwanegol ar ryw adeg pan oedd yn dal i gael ei chwarae. Yn 1961 arddangoswyd y delyn yn Llundain, a chafodd ei datgymalu a'i hailadeiladu gan yr Amgueddfa Brydeinig i'r siâp ehangach sydd ganddi heddiw, sef y ffurf ganoloesol y gellir ei chwarae. Roedd y dyluniadau herodrol a nodau masnach cynharach a fodelwyd arno wedi'u seilio ar ffurf deneuach a oedd yn ganlyniad i adferiad gwael yn y 1830au. Felly, mae ymwelwyr yn aml yn synnu pa mor eang yw'r delyn go iawn, o'i chymharu â'r delyn ar ddarnau arian Gwyddelig.

## Hanes 
Mae'n ansicr pwy a gomisiynodd delyn Coleg y Drindod, er bod tystiolaeth strwythurol yn awgrymu iddi gael ei gwneud yn y 15g. Mae'n debyg o ran ei gwneuthuriad i Gáirseach y Frenhines Mari yn yr Alban. Mae'n debygol, fodd bynnag, y gwnaed y delyn ar gyfer aelod o deulu pwysig, oherwydd ei bod wedi'i gwneud yn gywrain ac wedi'i haddurno'n gymhleth.

Yn ôl ysgrif gan Charles Vallancey ym 1786, dywedwyd ei fod unwaith yn eiddo i Brian Boru, Uchel Frenin Iwerddon. Fodd bynnag, cafodd y cysylltiad hwn ei wrthod gan George Petrie yn 1840 fel "ffugiad trwsgl, na fydd yn cario am eiliad wtth gael ei brofi trwy archwiliad hynafiaethol beirniadol." Mae Petrie yn dyddio ei gwneuthuriad "i'r bedwaredd ganrif ar ddeg, neu fwy na thebyg yn gynnar yn y bymthegfed ganrif." 

Mae arfbais O'Neills ar y delyn ond er bod llawer o ddamcaniaethau am ei pherchnogaeth dros y canrifoedd, ni ellir cadarnhau yr un, gan nad oes unrhyw dystiolaeth wiriadwy yn weddill i ddangos perchennog gwreiddiol y delyn, nac ychwaith ei pherchnogion dros y ddwy i dair canrif hyd nes yr honnir iddo gael ei drosglwyddo i Henry McMahon o Sir Clare, ac yn olaf i William Conyngham, a'i cyflwynodd i Goleg y Drindod yn 1782.

Telyn Coleg y Drindod yw symbol cenedlaethol Iwerddon, sy'n cael ei ddarlunio ar herodraeth genedlaethol, darnau arian Ewro ac arian Gwyddelig. Defnyddiwyd delwedd o'r offeryn yn wynebu'r chwith fel symbol cenedlaethol Iwerddon o 1922 ymlaen, ac fe'i rhoddwyd yn benodol i'r Wladwriaeth gan y Brif Herald Iwerddon yn 1945. Cofrestrwyd delwedd ohoni yn wynebu i'r dde fel nod masnach Guinness yn 1876, er iddi gael ei ddefnyddio gyntaf ar eu labeli yn 1862. Ystyrir bod y tair telyn Gaeleg sydd wedi goroesi (y telynau eraill yw Telyn Lamont a Thelyn y Frenhines Mari) wedi'u gwneud yn Argyll yn Ne Orllewin yr Alban rywbryd yn y 14g-15g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Offerynnau cerdd o Iwerddon
Brian Boru
Heather Graham

Actores Gwyddelig-Americanaidd yw **Heather Joan Graham** (ganwyd 29 Ionawr 1970) sydd hefyd yn actor teledu, actor ffilm, model a chynhyrchydd teledu. Ymddangosodd mewn hysbysebion, cyn cael rhan yn y ffilm gomedi arddegol 

Fe'i ganed yn Milwaukee ar 29 Ionawr 1970. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Califfornia, Los Angeles ac Ysgol Uwchradd Agoura. *License to Drive* (1988), ac yna *Drugstore Cowboy* (1989), a ddaeth a chryn sylw iddi.

Mae'n adnabyddus am chwarae rôl cymeriadau rhywiol, a chaiff ei rhestru mewn cylchgronnau fel un o "Ferched Mwyaf Prydferth" neu "Mwyaf rhywiol". Mae'n lladmerydd dros *Children International* ac yn cefnogi *Global Cool* sef ymgyrch yn niwedd y 2010au yn erbyn Cynhesu byd eang.

## Magwraeth
Hi oedd yr hynaf o ddau blentyn. Gwyddelod oedd ei rhieni, gyda'i thad yn dod o Swydd Corc. Mae ei chwaer fach Aimee hefyd yn actores ac yn awdur.

Mae eu mam, Joan (née Bransfield), yn athrawes ac yn awdur llyfrau plant a'u tad, James Graham, yn asiant gyda'r FBI, sydd wedi ymddeol. Magwyd y teulu yn Gatholigion. Adleolodd y teulu dro ar ôl tro cyn symud i Agoura Hills, California, pan oedd yn 9 oed. Cafodd ei chyflwyno i actio yn ystod cynhyrchiad o *The Wizard of Oz* yn yr ysgol.

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Califfornia, Los Angeles (UCLA) ble astudiodd y Saesneg.

## Ffilmiau
## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Milwaukee
Ellen Hughes

Roedd **Ellen Hughes** (1867–1927), o Lanengan, yn awdures, ymgyrchydd dirwest a Swffraget.

## Llyfryddiaeth
**Sibrwd yr awel, sef Cyfansoddiadau barddonol*
**Angylion yr Aelwyd* (1907)
**Murmur Y Gragen. Sef Detholion O Gyfansoddiadau Barddonol a Rhyddiaethol*

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Merched y 19eg ganrif
L. J. Smith

Awdures o'r Unol Daleithiau oedd **L. J. Smith** (4 Medi 1958 – 8 Mawrth 2025). Bu'n nofelydd, awdur ffuglen plant ac yn sgriptiwr. Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd yr oedd *The Vampire Diaries* a addaswyd ar gyfer y teledu, a *Night World*.

Fe'i ganed yn Fort Lauderdale, Orange County, California. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Califfornia, Santa Barbara a Phrifysgol San Francisco. 

## Magwraeth
Fel plentyn, cafodd ei magu yn Villa Park, California a mynychodd Ysgol Uwchradd Villa Park. Yma y rhoddodd Zoe Gibbs, athrawes Saesneg ei hysgol uwchradd, yr hyder i Smith ysgrifennu.

Astudiodd Smith seicoleg arbrofol ym Mhrifysgol California, Santa Barbara. Yn ddiweddarach, aeth i Brifysgol Talaith San Francisco i gael cymwysterau addysgu (tystysgrif athro).

Dechreuodd Smith ei gyrfa fel athro ysgol elfennol, ond gadawodd ym 1989 ar ôl tair blynedd i ddilyn gwaith ysgrifennu creadigol.

Dywedodd Smith iddi sylweddoli ei bod am fod yn awdur rywbryd rhwng y kindergarten a'r flwyddyn gyntaf o'r ysgol uwchradd, "pan ganmolodd athro cerdd ofnadwy roeddwn i wedi'i hysgrifennu", a dechreuodd ysgrifennu o ddifrif yn yr ysgol uwchradd.

## Yr awdur
*The Night of the Solstice*, oedd ei llyfr cyntaf i gael ei gyhoeddi, llyfr a sgwennodd wrth drawsnewid o'r ysgol uwchradd i'r brifysgol.. Fe'i cyhoeddwyd gan MacMillan yn 1987, ac wrth ei sodlau cyhoeddwyd *Heart of Valor* (1990). Wnaethon nhw ddim gwerthu yn arbennig o dda, gan eu bod wedi eu labelu'n addas ar gyfer plant 9-11 oed.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Fort Lauderdale
Diogelwch trydanol

## Gwifren fyw 
Mae'r wifren fyw yn cael ei ddefnyddio yn y ty i gludo cerrynt i'r ty, neu y ddyfais a chaiff ei ddefnyddio ar lefel uchel o foltedd. Mewn gwifren fyw, mae switshis a ffiwsiau yn bresennol, sy'n galluogi i'r cerrynt gael ei gludo i mewn i'r ty. Mae'n lliw brown, ac oes yw'r wifren yn actif, gall achosi sioc drydanol os yw'n cysylltu gyda person.

## Gwifren Niwtral 
Swyddogaeth y wifren niwtral yw cwblhau'r gylched, ac yn wahanol i'r wifren fyw, mae'n cludo cerrynt ar foltedd isel, neu ddim foltedd o gwbl. Mae'n lliw glas, a nid yw'n achosi unrhyw sioc drydanol i'r defnyddiwr.

## Gwifren ddaearu 
Nid yw'r gwifren ddaearu yn cario unrhyw fath o drydan, ond mae'n cadw'r defnyddiwr yn saff ac os oes nam yn datblygu mewn dyfais, mae'r wifren yn cludo'r cerrynt yn ddiogel i'r ddaear- lliw melyn a gwyrdd.

Yn ein tai ni, mae dau wifren yn cario trydan i'n tai: Y gwifrau hyn yw y wifren fyw ac y wifren niwtral.

Categori:Trydan
Fflworideiddio

320px|bawd|Map yn dangos **fflworideiddio** mewn gwahanol rannau o'r byd. Mae'r lliwiau'n dangos canran y boblogaeth ym mhob gwlad sy'n derbyn dŵr wedi'i fflworideiddio i lefelau a argymhellir ar gyfer atal pydredd dannedd. Mae hyn yn cynnwys dŵr fflworid artiffisial a naturiol.

Yn dibynnu ar eich lleoliad o fewn y Deyrnas Unedig, mae yna symiau amrywiol o ïonau fflworid yn bodoli'n naturiol yn y dŵr. Mae ionau fflworid yn cael ei ychwanegu at y cyflenwad dŵr yn naturiol wrth i ddŵr o afonydd, llynnoedd a gorsafoedd lifo dros greigiau a phridd yn cynnwys yr ïonau hyn.

Mantais o gael ïonau fflworid mewn dŵr yfed yw ei fod yn helpu i atal pydredd dannedd, a dyna pam mae'n aml iawn yn cael ei ddarganfod mewn cynnyrch past dannedd o wahanol gwmnïoedd. Yn y dannedd mae'r fflworid yn cael ei amsugno yn yr enamel ac yn helpu i gryfhau a newid eu lliw.

Mater dadleuol yw fflworideiddio gan fod rhai cynghorau a llywodraethau yn dewis i ychwanegu fflworid at ddŵr yfed mewn proses o’r enw fflworideiddio. Dechreuodd hyn ar ddechrau'r ugeinfed ganrif pan roedd cysylltiad amlwg efo lefelau pydredd dannedd a lefelau fflworid mewn dŵr. Ond ar y llaw arall, mae rhai yn dadlau fod gormodedd o dŵr wedi fflworideiddio yn gallu achosi at ganserau'r stumog, esgyrn gwan, ag anffrwythlondeb mewn merched. Mae rhai hefyd yn credu ei fod yn 'feddyginiaeth dorfol' ac na ddylid gorfodi neb i'w yfed. Ffactor arall yn erbyn fflworideiddio dŵr yw bod crynodiad uchel ohono yn gallu achosi niwed i'r dannedd ar ffurf o ddiliwio. Mae'r broblem yn gallu effeithio ar iechyd babanod gan fod ei systemau, yn enwedig y dannedd, heb ddatblygu'n llawn.

## Cyfeiriadau
Categori:Cemeg
Vijećnica

Mae **Neuadd Dinas Sarajevo**, a elwir yn **Vijećnica**, yn ninas Sarajevo ym Mosnia a Hertsegofina. Fe'i cynlluniwyd ym 1891 gan y pensaer Tsiec Karel Pařík, ond rhoddodd y gorau i weithio ar y prosiect wedi iddo dderbyn beirniadaeth gan y gweinidog, Y Barwn Benjamin Kallay. Y Vijećnica oedd yr adeilad mwyaf ei faint a'r mwyaf cynrychiadol o gyfnod Awstria-Hwngari yn Sarajevo ac fe'i defnyddiwyd fel neuadd y ddinas. Ailagorwyd yr adeilad ar 9 Mai 2014.

## Hanes 
Cafodd Alexander Wittek, a weithiodd ar y prosiect ym 1892 ac 1893, ei daro'n wael a bu farw ym 1894 yn Graz, a chwblhawyd y gwaith gan Ćiril Iveković. Cafodd yr adeilad ei godi fel cyfuniad o arddulliau eclectigiaeth hanesyddol, yn bennaf ar ffurf ffug-Moorish, gan fod y ffynonellau ar gyfer yr arddull i'w canfod yng nghelf Islamaidd Sbaen a Gogledd Affrica.

Dechreuwyd ar y gwaith adeiladu ym 1892 ac fe'u cwblhawyd ym 1894, ar gost o 984,000 krone, gyda 32,000 krone ar gyfer gosodion. Fe'i hagorwyd yn ffurfiol ar 20 Ebrill 1896, a'i drosglwyddo i Awdurdod y Ddinas, a fu'n defnyddio'r adeilad tan 1949, pan gafodd ei drosglwyddo i Lyfrgell Genedlaethol a Phrifysgol Bosnia a Hertsegofina. 

[chwith|bawd| Vedran Smailović yn chwarae'r [sielo yn y Llyfrgell Genedlaethol a ddinistriwyd yn 1992]]

Ar 25 Awst 1992, dinistrwyd y Llyfrgell yn llwyr yn ystod Gwarchae Sarajevo; ymhlith y colledion roedd tua 700 o lawysgrifau ac incunabwlwm a chasgliad unigryw o gyhoeddiadau cyfresol Bosnia, rhai ohonynt o ganol adfywiad diwylliannol Bosnia yn y 19g. Cyn yr ymosodiad, roedd daliadau'r llyfrgell yn cynnwys 1.5 miliwn o gyfrolau a thros 155,000 o lyfrau a llawysgrifau prin. Ceisiodd rhai dinasyddion a llyfrgellwyr arbed rhai llyfrau tra oedd saethwyr cudd yn tanio atynt, a bu farw o leiaf un person.

Mae'r adeilad bellach yn heneb genedlaethol ac yn cael ei ddefnyddio ar gyfer amrywiaeth o ddigwyddiadau. Defnyddir ei ofod ar gyfer digwyddiadau protocol amrywiol ar gyfer pob lefel o lywodraeth, cyngherddau ac arddangosfeydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mosnia a Hertsegofina
Categori:Sarajevo
Alfeoli

Arwyneb resbiradol yr ysgyfaint yw'r **alfeoli**. Mae capilarïau gwaed yn gorchuddio arwyneb yr alfeoli. Caiff hefyd ei alw'n goden aer. Mae carbon deuocsid yn tryledu ar draws furiau'r alfeoli. Mae'r ocsigen yn tryledu o aer yr alfeoli i mewn i'r gwaed tra bod carbon deuocsid yn tryledu o'r gwaed i mewn i'r aer yn yr alfeoli.

Mae alfeoli wedi ei addasu ar gyfer cyfnewid nwyol drwy gael cyflenwad gwaed cyfoethog sy'n galluogi mwy o gyfnewid nwyol i ddigwydd. Er mwyn cynyddu cyfnewid nwyol mae ganddo arwynebedd arwyneb mawr. Yn ogystal, mae ei furiau tenau yn hwyluso'r broses o gyfnewid nwyol gan ei fod yn galluogi nwyon dryledu drwy'r muriau'n gyflymach. Mae leinin llaith yr alfeoli yn hydoddi ocsigen er mwyn iddo allu tryledu drwyddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Organynnau
Categori:Egin bioleg
Categori:Prosiect Wici Môn
Cylchred nitrogen

[[Delwedd:Reactive Nitrogen Global Annual Fluxes CY SVG.svg|bawd|Mae'r diagram hwn yn crynhoi cylch byd-eang nitrogen adweithiol. Mae'n cynnwys: cynhyrchu gwrtaith diwydiannol, nitrogen wedi'i osod gan ecosystemau naturiol, nitrogen wedi'i sefydlogi gan gefnforoedd,  nitrogen wedi'i sefydlogi gan gnydau amaethyddol, NOx a allyrrir trwy losgi biomas, NOx a allyrrir o bridd, nitrogen wedi'i osod gan fellt, NH3 a allyrrir gan ecosystemau daearol, [9] dyddodiad nitrogen i arwynebau daearol a chefnforoedd, NH3 a allyrrir o gefnforoedd, allyriadau NO2 y cefnforoedd o'r atmosffer, dadnitreiddio o fewn y cefnforoedd, a chladdu nitrogen adweithiol mewn cefnforoedd.]]

Y **gylchred nitrogen** yw'r gylched bioddaeargemegol pan gaiff y nwy nitrogen ei drawsnewid i wahanol ffurfiau sy'n ddefnyddiol mewn prosesau cemegol. Gall y trawsnewid hwn ddigwydd mewn prosesau ffisegol a biolegol.

bawd|Cynrychiolaeth sgematig o lif y cyfansoddion nitrogen trwy'r tir.

* Mewn organebau byw, defnyddir nitrogen i wneud proteinau.
* Mae'r aer yn 79% nitrogen.
* Ni all anifeiliaid a planhigion ddefnyddio nitrogen ar ffurf nwy.
* Er mwyn i blanhigion ddefnyddio nitrogen, mae angen troi'r nwy yn nitradau.

## Nitradau 
Mae'r nitradau yn cael eu ffurfio gan facteria sy'n sefydlogi nitrogen. Mae'r bacteria yma'n newid y nwy nitrogen yn nitradau.

Mae nitradau'n bodoli'n naturiol mewn pridd. Caiff y nitradau yma eu hamsugno, ac yno'u defnyddio i wneud proteinau. Os yw anifail yn bwydo ar blanhigion, mae'r proteinau'n rhoi bwyd i'r anifail. Bydd y proteinau yno'n pasio ar hyd y gadwynau bwyd.

## Sut mae'r gylchred nitrogen yn gweithio? 
* Bydd anifail neu blanhigyn yn marw
* Mae dadelfenyddion (bacteria neu ffwng) yn ei ddadelfennu
* Caiff y proteinau eu trawsnewid yn amonia
* Yna bydd nitreiddiad yn digwydd (bydd yr amonia yn cael ei drawsnewid yn nitradau)
* Mae nitreiddiad yn cael ei gyflawni gan facteria nitreiddio
* Mae gwreiddiau'r planhigion yn amsugno'r nitradau
* Mae asidau amino yn cael eu creu gan y nitradau
* Defnyddiwyd yr organebau yr asidau amino i greu proteinau newydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Nitrogen
Categori:Metabolaeth
Swmereg

**Swmareg** (Swmareg: 𒅴𒂠, wedi'i rufeinio i: *eme-gir15,* hefyd 𒅴𒄀 *eme-gi*, yn llythrennol *yr iaith frodorol*) oedd iaith Swmer hynafol. Mae'n un o'r ieithoedd hynaf a ardystir, gan fynd yn ôl at o leiaf 2900 CCC. Mae'n iaith arunig leol a siaredid ym Mesopotamia hynafol, sef ardal Irac heddiw.

Yr Acadeg, sy'n iaith Semitig, a ddisodlodd yn araf y Swmareg yn brif iaith a siaradwyd tua , ond parhaodd y Swmareg i fod yn iaith gwyddoniaeth, gan gynnwys i fod yn iaith sanctaidd, defodol, a llenyddol yn ardaloedd Acadeg Mesopotamia, megis Assyria a Babilonia, nes 1AD. Wedi hynny, ni chafodd gryn sylw hyd nes y 19eg ganrif, pan ddechreuodd Assyriolegwyr ddehongli'r arysgrifau cynffurf a'r llechi a gafodd eu gadael ar ôl gan ei siaradwyr.

Er gwaethaf ei marwolaeth, cafodd y Swmareg gryn ddylanwad ar ieithoedd eraill yr ardal. Roedd defnydd o'r gynffurf, a gafodd ei defnyddio i ysgrifennu'r Swmareg, i'w gael gydag ieithoedd eraill, megis yr Acadeg, yr Elameg, yr Ebaleg, yr Hetheg, yr Hwrïeg, y Lwïeg, a'r Wrarteg; yr oedd hefyd yn sail i wyddor yr Hen Berseg, a ddefnyddiwyd i ysgrifennu'r iaith eponymaidd. Cafodd y dylanwad mwyaf ar yr Acadeg, lle mabwysiadwyd llawer o ramadeg a geirfa'r Swmareg gan yr Acadeg.

## Llenyddiaeth 
Swmereg yw iaith wreiddiol Epig Gilgamesh, un o'r gweithiau llenyddol cynharaf sydd wedi goroesi mewn unrhyw iaith.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Asia
Categori:Ieithoedd hynafol
Categori:Ieithoedd arunig
Categori:Mesopotamia
Nagarjuna

Athronydd Bwdhaidd oedd **Nāgārjuna** (tua 150 – tua 250 OC). Ystyrir ef yn un o'r athronwyr Bwdhaidd pwysicaf a hefyd mai ef, gyda'i ddisgybl Āryadeva, a sefydlodd ysgol Madhyamaka Bwdhaeth Mahāyāna. Nāgārjuna a gaiff y clod am ddatblygu athroniaeth swtrâu Prajñāpāramitā a, gan rai, am ddatgelu'r ysgrythurau hyn i'r byd wedi iddo eu hachub gan y nāgas, ysbrydion dŵr a ddarlunir fel arfer fel dynion sarffaidd. Ar ben hynny, credir yn draddodiadol i Nāgārjuna ysgrifennu sawl traethawd ar bwnc rasayana yn ogystal â threulio tymor fel pennaeth mynachlog Nālandā.

## Hanes 
Ychydig iawn a wyddys yn bendant am fywyd Nāgārjuna oherwydd i'r hanesion amdano gael eu hysgrifennu yn Tsieineeg a Thibeteg ganrifoedd wedi iddo farw. Yn ôl rhai, roedd Nāgārjuna yn enedigol o Dde India. Cred rhai ysgolheigion mai cynghorwr i un o frenhinoedd Satavahana oedd Nāgārjuna. Os yw hyn yn wir, dengys tystiolaeth archaeolegol yn Amarāvatī ei bod yn bosibl mai Yajña Śrī Śātakarṇi oedd y brenin hwn, a deyrnasai rhwng 167 a 196 OC. Ar sail hyn, rhoddir y dyddiadau 150–250 OC i Nāgārjuna fel arfer.

Yn ôl bywgraffiad o'r 4ydd a'r 5g wedi ei gyfieithu gan Kumārajīva, ganwyd Nāgārjuna i mewn i deulu Brahmin yn Vidarbha, ardal ym Maharashtra, a daeth yn Fwdhydd yn nes ymlaen yn ei fywyd.

Honna rhai ffynonellau fod Nāgārjuna yn byw ar fynydd Śrīparvata ger y ddinas a elwid yn Nāgārjunakoṇḍa ("Bryn Nāgārjuna") ar ddiwedd ei oes ac mae adfeilion Nāgārjunakoṇḍa yn rhanbarth Guntur, Andhra Pradesh, heddiw. Gwyddys bod gan ysgolion Caitika a Bahuśrutīya fynachlogydd yn Nāgārjunakoṇḍa

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 150
Categori:Marwolaethau 250
Categori:Bwdhaeth
Categori:Athronwyr
Sara de Ibáñez

Bardd o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Sara de Ibáñez** (10 Ionawr 1909 – 3 Ebrill 1971). Roedd yn briod i'r bardd a beirniad llenyddol Roberto Ibáñez.

Ganwyd Sara Iglesias Casadei ym mhentref Chamberlain, Talaith Tacuarembó, Wrwgwái. Priododd Roberto Ibáñez yn 1928.

Yn ei gwaith mae'n cyfuno themâu hanesyddol, yn aml mewn arddull epig, er enghraifft *Canto a Montevideo* (1941) ac *Artigas* (1952), â barddoniaeth delynegol ar bynciau cyffredin, megis rhyfel, marwolaeth, natur, a serch, er enghraifft *Canto* (1940), *Pastoral* (1948), ac *Apocalípsis* (1970). Roedd yn hoff o ddefnyddio ffurfiau traddodiadol, megis y soned, yn ogystal â mesurau rhydd.

Bu farw ym Montevideo yn 62 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Lidice Gómez Mango, *Homenaje a Sara de Ibáñez* (1971).
* Graciela Mantaras Loedel a Jorge Arbeleche, *Sara de Ibáñez: Estudio crítico y antología* (Montevideo: Editorial Signos, Instituto Nacional del Libro, 1991).

Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 1971
Lauren Kate

Awdures Americanaidd yw **Lauren Kate** (ganwyd 21 Mawrth 1981) sy'n arbenigo mewn nofelau ar gyfer oedolion a phobl ifanc. Erbyn 2019 roedd ei gwaith wedi eu cyhoeddi mewn dros 30 o ieithoedd, ac yn cynnwys y gwerthwyr gorau *The Betrayal of Natalie Hargrove* a *Fallen*. Yn Ionawr 2010, cyrhaeddodd *Fallen* rif 3 yn y *New York Times Best Seller List* ar gyfer plant, ac arhosodd ar y rhestr hyd at Ebrill y flwyddyn ganlynol. Pan gyhoeddodd *Torment*, aeth yn syth i Rif 1.

Fe'i ganed yn Dayton, Ohio, Unol Daleithiau America, a'i magu yn Dallas, Texas. Mae ganddi radd Meistr mewn ffuglen o Brifysgol California, Davis. 

Priododd Kate â Jason Morphew, canwr-gyfansoddwr, yn 2009 ac mae ganddynt ddau o blant. Yn 2019 roedd y teulu'n byw yn Laurel Canyon, Los Angeles.

Yn Rhagfyr 2009 prynnodd Disney holl hawliau i *Fallen* - a hynny ar y diwrnod y cafodd ei ryddhau.

## Llyfryddiaeth
### Pobl ifanc 
#### Cyfres Fallen 
* *Fallen* (2009)
* *Torment* (2010)
* *Passion* (2011)
* *Fallen In Love* (2012)
* *Rapture* (June 12, 2012)
* *Unforgiven* (2015)
* *Angels In The Dark* (casgliad o storiau byrion) (2013)

#### Cyfres Teardrop 
* *Teardrop* (2013)
* *Last Day of Love* (Prequel Novella) (2013)
* *Waterfall* (2014)

#### Nofelau 
* *The Betrayal of Natalie Hargrove* (2009)

### Oedolion 
* ''The Orphan's Song'' (2019)

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Dayton, Ohio
Aimee Bender

Nofelydd ac awdur storiau byrion Americanaidd yw **Aimee Bender** (ganwyd 28 Mehefin 1969) sy'n nodedig am ei chymeriadau swreal.

Fe'i ganed yn Unol Daleithiau America i deulu Iddewig ar 28 Mehefin 1969.

Derbyniodd ei gradd o Brifysgol California yn San Diego, a gradd Meistr yn y Celfyddydau Cain o raglen ysgrifennu creadigol MFA ym Mhrifysgol California yn Irvine. Yn 2019 roedd yn dysgu ysgrifennu creadigol ym Mhrifysgol De Califfornia lle bu'n gwasanaethu fel Cyfarwyddwr y PhD Doethuriaeth mewn Ysgrifennu Creadigol a Llenyddiaeth o 2012-2015.

Ei llyfr cyntaf oedd *The Girl in the Flammable Skirt*, casgliad o straeon byrion, a gyhoeddwyd yn 1998. Dewiswyd y llyfr fel Llyfr Nodedig *The New York Times* yn 1998 a threuliodd saith wythnos ar restr gwerthwyr-gorau'r *Los Angeles Times*.

## Llyfryddiaeth
**The Girl in the Flammable Skirt* (1998) 
**An Invisible Sign of My Own* (2000) 
**Willful Creatures* (2005) 
**The Third Elevator* (2009) 
**The Particular Sadness of Lemon Cake* (2010) 
**The Color Master* (2013) 

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Wymore, Nebraska

Mae **Wymore** yn ddinas yn Gage County, Nebraska, Unol Daleithiau America. Roedd y boblogaeth yn 1,457 yng nghyfrifiad 2010.

## Hanes 
Cafodd Wymore ei mapio a'i rhannu'n blotiau yn 1881 fel tref rheilffordd, ar dir a roddwyd gan Sam Wymore. Daeth Wymore gartref i genedlaethau o fewnfudwyr o Gymru, a dyma'r Cymry hyn yn sefydlu addoldy lle roeddynt yn addoli'n Gymraeg a mynwent, yn ogystal â chynnal traddodiadau Cymreig megis barddoni, dawnsio, a chanu.

Yn 2000, sefydlwyd Prosiect Treftadaeth Cymru Wymore er mwyn cynnal etifeddiaeth yr ymsefydlwyr cynnar hyn. Ers hynny mae wedi ehangu i gynnwys amgueddfa, archif o gofnodion achau, ac un o'r llyfrgelloedd Cymraeg mwyaf yng Ngogledd America.

Mae Wymore yn gartref i'r Southern High School, ysgol dosbarth C sy'n gwasanaethu myfyrwyr o Barneston, Holmesville, Blue Springs, Wymore, a Liberty. Mae'r ysgol wedi ennill 2 bencampwriaeth taleithiol, y ddau mewn reslo (1974 a 1980).

Wymore, Nebraska hefyd yw man claddu'r awdur ac anthropolegydd R. Clark Mallam, y mae llyfr ganddo, *Indian Creek Memories; A Sense of Place* wedi'i selio yn y dref a'i chyffiniau.

## Daearyddiaeth 
Lleolir Wymore yn  (40.122765, -96.665494).

Yn ôl Biwro Cyfrifiad yr Unol Daleithiau, mae gan y ddinas gyfanswm arwynebedd o , ac o hynny mae  yn dir a  yn ddŵr.

## Demograffeg 
## Pobl adnabyddus 
* Jake Diekman, chwaraewr pêl fas 
* Adam McMullen, 21ain Llywodraethwr Nebraska 
* Denny Zager, artist pop-roc

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Gage County, Nebraska
Sian Reese-Williams

Actores o Gymru yw  **Sian Reese-Williams** (ganwyd 18 Tachwedd 1981), sydd yn fwyaf adnabyddus am ei rôl yn *Emmerdale*.

Cafodd Reese-Williams ei geni yn Nglanaman a symudodd ei theulu i Aberhonddu pan oedd yn bedair mlwydd oed. Cafodd ei haddysg fel actores yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

## Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Layamon

Bardd yn yr iaith Saesneg Canol a flodeuai yn y 12g oedd **Layamon**, **Lawamon** neu **Laghamon** sy'n nodedig am ysgrifennu cronicl a elwir *Brut Layamon*, cerdd sy'n cynnwys y fersiwn gyntaf yn Saesneg o Chwedl Arthur.

Yn ôl bywgraffiad ei hun ar ddechrau'r *Brut*, offeiriad yn Ernley (Areley Kings), pentref ar lannau Afon Hafren yn Swydd Gaerwrangon, oedd Layamon. Dyn hyddysg, darllenwr brwd o hen lyfrau, a chasglwr chwedlau ydoedd.

Un o'r enghreifftiau cynharaf o lenyddiaeth Saesneg Canol ydy'r *Brut*, a ysgrifennwyd mewn oes pan oedd Lladin ac Eingl-Normaneg yn brif ieithoedd llenyddol Lloegr. Ffynhonnell Layamon oedd y *Roman de Brut* gan Wace, gwaith Normaneg a oedd yn seiliedig ar ffug-hanes iaith Ladin y Cymro Sieffre o Fynwy, yr *Historia Regum Britanniae*. Ymddengys ychwanegiadau o ffynonellau eraill yn *Brut Layamon*, a honnir gan y bardd eu bod yn tarddu o waith Beda, Sant Alban a Sant Awstin, er nad yw hynny'n wir. Dyma'r sôn cyntaf hefyd o'r brenhinoedd Leir a Cymbeline yn llenyddiaeth Saesneg.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Kenneth J. Tiller, ''Layamon's Brut and the Anglo-Norman Vision of History'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2007).

Categori:Beirdd y 12fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg Canol
Categori:Offeiriaid Catholig o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerwrangon
Benedetta Craveri

Awdures a beirniad Eidalaidd yw **Benedetta Craveri** (ganwyd 23 Medi 1942).

Fe'i ganed yn Rhufain, yn ferch i'r hanesydd Raimondo Craveri a'i wraig, yr awdures Elena Croce. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhufain.

## Llyfryddiaeth
**Vita privata del maresciallo di Richelieu* (1989)
**La civiltà della conversazione* (2001)
**Amanti e regine. Il potere delle donne* (2005)
**Maria Antonietta e lo scandalo della collana* (2006)
**Gli ultimi libertini* (2016)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Beirniaid llenyddol Eidaleg o'r Eidal
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhufain
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Merched a aned yn y 1940au
Categori:Pobl a aned yn Rhufain
Giorgio Strehler

Cyfarwyddwr theatr ac opera ac actor o'r Eidal oedd **Giorgio Strehler** (14 Awst 1921 – 25 Rhagfyr 1997).

Ganwyd yn Barcola, Trieste, i dad Awstriaidd a mam o Eidales. Astudiodd y celfyddydau dramataidd yn yr Accademia dei Filodrammatici ym Milan a Conservatoire Genefa. Ymunodd â chwmnïau theatr ar daith, gan gynnwys y Gruppo Palcoscenico, i gael profiad o actio a chyfarwyddo. Roedd yn sosialydd ac yn aelod o'r gwrthsafiad yn yr Eidal yn ystod yr Ail Ryfel Byd cyn iddo symud i'r Swistir.

Cydsefydlodd y Piccolo Teatro ym Milan, a bu'n gyfarwyddwr artistig y theatr honno o 1947 i 1968 ac o 1972 i 1997. Bu hefyd yn sefydlydd a chyfarwyddwr y Gruppo Teatro e Azione o 1968 i 1972, ac yn gyfarwyddwr artistig y Théâtre de l’Europe ym Mharis o 1983 i 1990. Yn ogystal â'r 250 o ddramâu a gyfarwyddwyd ganddo, gan gynnwys gweithiau William Shakespeare, Bertolt Brecht, a Carlo Goldoni, cyfarwyddodd operâu yn La Scala, Milan.

Gwasanaethodd yn Senedd yr Eidal am un tymor, o 1987 i 1992. Bu farw yn ei gartref yn Lugano, y Swistir, o drawiad ar y galon, yn 76 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion theatr o'r Eidal
Categori:Cyfarwyddwyr opera o'r Eidal
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Pobl o Filan
Categori:Pobl o Trieste
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Seneddwyr yr Eidal
Llanfihangel Rogiet

Pentrefan yng nghymuned Rogiet, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanfihangel Rogiet** neu **Llanfihangel Rhosied** (Saesneg: *Llanfihangel Rogiet* neu *Llanfihangel near Rogiet*).

Yn y pentrefan saif Eglwys San Mihangel a'r Holl Anghylion, sy'n eglwys ddiangen o dan ofal yr elusen Cyfeillion Eglwysi Digyfaill. Mae'n adeilad cofrestredig Gradd II*.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Rogiet
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llangyfiw

Pentrefan yng nghymuned Llantrisant Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llangyfiw** (Saesneg: *Llangeview*).

## Cyfeiriadau
Categori:Llantrisant Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Margaret Mahy

Awdures llyfrau plant a phobl ifanc o Seland Newydd oedd **Margaret Mahy** (21 Mawrth 1936 - 23 Gorffennaf 2012). Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *The Haunting* a *The Changeover*. Mae naws goruwchnaturiol a hyd yn oed gwyddonias i'w llyfrau, ond mae hefyd yn canolbwyntio ar gymeriadau a'u perthynas at ei gilydd wrth iddynt fynd drwy eu harddegau a chyfnod glasoed.

Fe'i ganed yn Whakatane ar 21 Mawrth 1936; bu farw yn Christchurch. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Canterbury, Seland Newydd a Phrifysgol Auckland. 

Ysgrifennodd dros 100 o lyfrau gyda lluniau, 40 o nofelau ac 20 casgliad o straeon byrion. Pan fu farw, roedd yn un o dri-deg o awduron yn unig a oedd wedi ennill Medal Hans Christian Andersen am ei “chyfraniad parhaol i lenyddiaeth plant”.

Enillodd Mahy Fedal Blynyddol Carnegie gan Gymdeithas y Llyfrgelloedd, am y llyfr plant gorau'r flwyddyn gan berson o Brydain, am ei chyfrol *The Haunting* (1982) ac am *The Changeover* (1984). Yn ôl rhai, mae rhai o'i chyfrolau'n cael eu hystyried yn 'glasuron' yn Lloegr; mae'r rhain yn cynnwys *A Lion in the Meadow*, *The Seven Chinese Brothers* a *The Man Whose Mother was a Pirate*.

## Magwraeth
Ganwyd Mahy yn 1936, yr hynaf o bump o blant. 

Fe'i magwyd yn ardal ei genedigaeth, sef Whakatane. Roedd ei thad, Frances George Mahy, yn adeiladwr pontydd ac yn aml yn dweud wrth ei blant straeon antur a ddylanwadodd yn ddiweddarach ar waith Mahy. Roedd ei mam Helen Penlington yn athrawes. Roedd Margaret yn 'ddysgwr araf', ac roedd yn casau mathemateg yn yr ysgol. Ei stori gyntaf a gyhoeddodd oedd *"Harry is Bad"*, a ysgrifennwyd pan oedd yn saith oed (a gyhoeddwyd yn *Bay of Plenty Beacon*). 

Yn yr ysgol, bu'n hynod o lwyddiannus gyda'i nofio.

Cwblhaodd Mahy ei B.A. yng Ngholeg Prifysgol Auckland (1952–1954) a Choleg Prifysgol Caergaint, gan raddio yn 1955. Yn 1956 hyfforddodd yn Ysgol Lyfrgell Seland Newydd, Wellington fel llyfrgellydd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Whakatane