open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Omnia (band)

Mae **Omnia** yn fand "gwerin baganaidd Neo-Geltaidd" o'r Iseldiroedd a Gwlad Belg. Mae'i aelodau'n dod o Iwerddon, yr Iseldiroedd, Lloegr, a Gwlad Belg. Dylanwadir eu cerddoriaeth gan amrywiaeth o ddiwylliannau, megis Iwerddon, Lloegr, ac Affganistan.

Maent yn canu yn y Gymraeg, Saesneg, Gwyddelig, Llydaweg, Ffineg, Almaeneg, Lladin, ac Hindi. Ymhlith yr offerynnau yw'r delyn Geltaidd, y delyn geg, yr hyrdi-gyrdi, y bodhrán, y gitâr, y bouzouki, y didgeridoo, ffliwtiau o bob math, y pibgodau, amrywiaeth o ddrymiau, ac offerynnau taro.

## Aelodau 
;Aelodau presennol
* Sic (Steve Evans-van der Harten; Cernyw, 24 Gorffennaf 1967); Dyn-ffrynt, ffliwtiau, bouzouki, taro, ffliwt helyg, gitâr, llais
* Jenny (Jennifer Evans-van der Harten); telyn, hyrdi-gyrdi, dwlsimer morthwyliedig, bodhrán, piano, llais
* Philip 'Etrebomb' Steenbergen (ymunodd yn 2010); gitâr DADGAD
* Daphyd Sens (ymunodd yn 2011)
* Rob van Barschoten (ymunodd yn 2011)

;Cyn-aelodau
* Mich (Michel Rozek); drymiau (2007 – 2009)
* Yoast (Joost van Es); ffidil, gitâr, mandolin (2009 – 2009)
* Joe (Joseph Hennon) (ymunodd yn 2004); gitâr DADGAD
* Luka (Louis Aubri-Krieger); llithryn-ddidgeridoo, llais (1996 – 2010)
* Tom Spaan (2009 – 2011); drymiau

## Disgyddiaeth 
bawd|Omnia, 2014
* *Sine Missione* (2000)
* *Sine Missione 2* (2002)
* *3* (2003) – a 3" CD
* *Crone of War* (2004) – Albwm sy'n canolbwyntio ar fytholeg Geltaidd, e.e., Rhod y Flwyddyn (Mabon) a duwiau Celtaidd, megis Cernunnos a Taranis.
* *Live Religion* (2005) – Albwm byw
* *PaganFolk* (2006) – Albwm lle chwaraeir amrywiaeth o offerynnau traddodiadol. Cymharir y steil i gerddoriaeth Almaeneg a'r band Almaeneg Faun.
* *Cybershaman* (2007) – Albwm rimics sy'n cynnwys wyth cân Omnia mewn steil cerddoriaeth berlewygon ac electronig.
* *Alive!* (2007) – Golygfa'r gwarchod o Macbeth a ysgrifennwyd gan William Shakespeare, "The Raven" gan Edgar Allan Poe, a cherdd gan Lewis Caroll a ddarllenwyd i gerddoriaeth. Crëwyd y gwaith celf gan Alan Lee.
* *History* (2007) (sampler Americanaidd) – Albwm casgliad
* *PaganFolk At The Fairy Ball* (2008) – Albwm bwy sydd ar gael oddi wrth eu gwefan yn unig
* *Pagan Folk Lore* (2008) – DVD
* *World Of Omnia* (2009) – Albwm casgliad
* *Wolf Love* (2010) – "Jaberwocky" gan Lewis Carroll a ddarllenwyd i gerddoriaeth.

## Dolenni perthnasol i ganeuon a berfformir gan Omnia 
* An Dro
* Lughnasadh
* Mabon
* Y Morrígan
* Odi et Amo
* Teutates
* Twa Corbiez (fersiwn o'r Tair Cigfran)
* Dúlamán
* Bealtaine

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Cerddoriaeth
Categori:Cerddoriaeth Geltaidd
Categori:Neo-baganiaeth
Blackwater

Gallai **Blackwater** neu **Black Water** gyfeirio at:
## Daearyddiaeth
;Awstralia
* Blackwater, Queensland
;Canada
* Black Water, Ontario
;Lloegr
* Blackwater, Cernyw
* Blackwater, Dorset
* Blackwater, Hampshire
* Blackwater, Ynys Wyth
;Unol Daleithiau
* Afon Blackwater
## Arall
* Blackwater Worldwide, cwmni milwrol preifat Americanaidd a adnabyddir fel Xe ers 2009
Samantha Wynne Rhydderch

Awdur o Geinewydd, Ceredigion yw **Samantha Wynne Rhydderch ** (ganed yn 1966). Astudiodd y Clasuron yng Nghaergrawnt ac yna M.A mewn Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Caerdydd. Bu’n byw yn Rhydychen, Ffrainc ac Ynysoedd Sili cyn dychwelyd i Geinewydd. Cyhoeddwyd ei chasgliad cyntaf o gerddi, Rockclimbing in Silk, gan Seren yn 2001. Enillodd ysgoloriaeth Hawthornden yn 2005 a’i chasgliad newydd, *Not in These Shoes*, ar gyfer Picador (2008), yw ffrwyth y llafur hwn.

## Llyfryddiaeth 
### Llyfrau  
**Lime & Winter (Rack Press, 2014)*
**Banjo*  (Picador, 2012)
**Not In These Shoes* (Picador, 2008)
**Rockclimbing In Silk* (Seren, 2001)
**Stranded on Ithica* (Redbeck Press, Bradford, 1998)

## Dolenni allanol 
*Gwefan bersonol 
*Proffeil ar www.contemporarywriters.com 
*Erthygl o Transcript Review 

Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Xe

bawd|Logo newydd Xe/Blackwater

Cwmni milwrol preifat Americanaidd yw **Xe** (ynganiad: 'Si') gyda'i bencadlys yn nhreflan Moyock, Gogledd Carolina, UDA, sy'n adnabyddus am ei waith dadleuol yn Irac ac Affganistan. Hyd 13 Chwefror 2009 roedd yn adnabyddus fel **Blackwater Worldwide** a chyn hynny fel **Blackwater USA**; cyfeirir ato yn gyffredinol fel "**Blackwater**" o hyd. Cafodd ei sefydlu gan Erik Prince ac Al Clark yn 1997. Mae'r cwmni yn disgrifio ei hun fel "cwmni milwrol preifat" ond mae sawl un yn ei galw yn "fyddin breifat" ac yn "hurfilwyr". Yn ogystal â gwasanaethu milwrol, mae'r cwmni wedi ehangu ei weithgareddau i sawl cyfeiriad, yn cynnwys y cwmni technoleg gwybodaeth Total Intelligence Solutions.

## Hanes 
Prif gyflogwr Xe yw llywodraeth yr Unol Daleithiau. Erbyn Mawrth 2006, roedd y cwmni wedi ennill $1,024,000,000 trwy ei gytundebau gyda'r llywodraeth, yn bennaf am ei waith yn Irac ac Affganistan.

Yn 2010, cafodd Xe gontract gan y CIA yn Affganistan. Am $120 miliwn, bydd un o is-gwmnïau Xe yn amddiffyn llysgenhadau UDA yn Herat a Mazar-i-Sharif am 18 mis.

## Gweithgareddau dadleuol 
Mae gweithgareddau'r cwmni yn Irac ac Affganistan yn ddadleuol. Mae sawl un wedi ei feirniadu am ei ddulliau a'i gyhuddo hefyd o lofruddio pobl yn y stryd.

Un o'r achlysuron gwaethaf oedd digwyddiad yng nghanol Baghdad ar 16 Medi 2007. Yn ôl yr adroddiad yn y papur newydd o'r Swistir, *Le Temps*: "Aeth y bwled trwy ben Haithem Ahmed. Doedd dim rhybudd o flaen llaw, dim straen arbennig ym Baghdad, ond lladdwyd yr Iraciad hwn yn ymyl ei fam wrth iddo yrru ei fodur yn y stryd. Gyda'r gyrrwr yn farw, crashiodd y modur. Ac yna dechreuodd “hurfilwyr” Blackwater saethu : tanwyd rhai cannoedd o fwledi ganddynt yn Sgwar Nisour, llawn o bobl, a cheisiodd pobl a ddigwyddai fod yn cerdded heibio ffoi a chuddio. Taflwyd *grenades*, a daeth rhai o hofrenyddion Blackwater i orffen y gwaith. Erbyn y diwedd roedd o leiaf 17 sifiliaid Iracaidd wedi'u lladd a 24 wedi'u hanafu." O ganlyniad, gorchmynodd llywodraeth Irac y cwmni i atal ei weithgareddau yn y wlad.

## Is-gwmnïau 
*United States Training Center (Gogledd Carolina)
*Blackwater Target Systems (cwmni arfau)
*Blackwater Security Consulting
*Blackwater K-9
*Blackwater Airships LLC
*Blackwater Armored Vehicle
*Blackwater Maritime Solutions
*Raven Development Group
*Aviation Worldwide Services
*Greystone Limited
*Total Intelligence Solutions

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Categori:Diogelwch
Categori:Hurfilwyr
Categori:Rhyfel Irac
Categori:Sefydliadau 1997
Osian Gwynedd

Canwr a chwaraewr allweddellau yw **Osian Gwynedd** (ganwyd).  Cafodd ei fagu yn Waunfawr, Gwynedd.  Bu'n aelod o'r grŵp Big Leaves, ynghyd a'i frawd, Meilir Gwynedd, cyn i'r ddau gyd-ffurfio y grŵp Sibrydion yn 2003.  Mae o hefyd wedi bod yn aelod o fand roc arbrofol Rhys Ifans, *The Peth* ers 2008.

Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Harris County, Texas

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

Ceir sawl sir o’r un enw gan gynnwys:
*Harris County, Georgia

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q26676;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd Texas
Tecila

Gwirod a wneir o agafe las yn ardal dinas Tequila, Jalisco, ym Mecsico yw **tecila** (Sbaeneg: *tequila*).

Categori:Gwirodydd
Siân Melangell Dafydd

Bardd o Llwyneinion ger y Bala, Gwynedd, yw **Siân Melangell Dafydd ** (ganed Ebrill 1977). Ffug enw: "Mynydd Segur", sef cam-gyfieithiad o Montségur, Ariège, yn *région* Ocsitania, Ffrainc (castell Cathar nid nepell o'r lle bu'n ysgrifennu'r rhan fwyaf o nofel ddiweddar).

## Gyrfa
Fe’i haddysgwyd yn Ysgolion Bro Tegid a Berwyn, y Bala, ond cwblhaodd ei Safon A yng Ngholeg Meirion Dwyfor, Dolgellau. Graddiodd gyda gradd MA mewn Hanes Celf o Brifysgol St Andrews, yr Alban, cyn gweithio mewn orielau gwahanol o Lundain i Chianti. Treuliodd flynyddoedd fel Rheolwr Marchnata Sgript Cymru cyn mynd yn ôl i’r coleg i gwblhau gradd MA mewn Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol East Anglia (UEA), Norwich.

Cyflwynwyd y Fedal Ryddiaith yn 2009 iddi mewn seremoni arbennig ar lwyfan Pafiliwn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau ddiwedd brynhawn Mercher. Y beirniaid yn y Bala oedd Manon Rhys, Tony Bianchi, ac Elwyn Ashford Jones.

Mae hi bellach yn gweithio’n llawrydd ac yn rhannu ei hamser rhwng Cymru a Pharis. Golygydd y cylchgrawn *Taliesin* oedd hi.

Yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Bangor, yn 2024 arweiniodd gyfres o gyflwyniadau a sgyrsiau dan enw *Coel Gwrach* ar wrachyddiaeth yng Nghymru fodern gynnar ac yn benodol ar dreialon, cyhuddiadau, ac erlyniadau pum person a ddienyddwyd ar gyhuddiad o fod yn "wrachod".

## Llyfryddiaeth 
### Llyfrau gwreiddiol
**Y Trydydd Peth* (Gwasg Gomer, 2009)

### Addasiadau
* Eoin Colfer, *Artemis Gwarth a Chôd Tragwyddoldeb* (Gwasg Gomer, 2009)
* Eoin Colfer, *Artemis Gwarth ac Antur yr Arctig* (Gwasg Gomer, 2009)
* Bernard Ashley, *Milwr Bychan* (Rily, 2011)
* Bernard Ashley, *Tŷ Dial* (Rily, 2011)

## Gwobrau ac Anrhydeddau 
Enillydd y Fedal Ryddiaith

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Eisteddfod Genedlaethol 
* Gwybodaeth 
* Word-express 
* walesliterature.org 
* Eisteddfod Genedlaethol 
* Coel Gwrach sgyrsiau ar wefan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol dan ofal Siân Melangell Dafydd

Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Wynedd
Meilir Gwynedd

Mae **Mei Gwynedd** yn ganwr ac yn gerddor Cymraeg sydd wedi gwneud cyfraniad sylweddol i’r sîn roc Gymraeg. Cafodd ef ei fagu yn Waunfawr, Gwynedd ac ers ei arddegau cynnar, mae wedi bod yn gysylltiedig â bandiau, megis Beganifs, Big Leaves, ynghyd â'i frawd, Osian Gwynedd, cyn i'r ddau gyd-ffurfio y grŵp *Sibrydion* yn 2003.  Yn 2008, ymddangosodd Mei Gwynedd fel prif gitarydd band Rhys Ifans, *The Peth*a gefnogodd Oasis ar daith. Mae ei daith gerddorol wedi bod yn amrywiol, ac mae’n parhau i greu trefniannau ffres ar gyfer caneuon Cymraeg cyfarwydd.
Yn ddiweddar, lawnsiodd brosiect “Sesiynau Tŷ Potas” lle mae’n rhoi stamp unigryw ar ganeuon traddodiadol Cymreig ac yn eu plethu gyda thraddodiadau celtaidd eraill.

Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Gitaryddion o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Hen Domen Castell Hendy

Hen domen, neu fwnt, o'r Oesoedd Canol ydy **Hen Domen Castell Hendy**, heb y mur gwarcheidiol arferol, sef y “beili”. Lleoliad: Llanedi, Sir Gaerfyrddin; . Fe godwyd y rhan fwyaf o'r tomenni hyn yng Nghymru rhywdro rhwng degawdau olaf yr 11g ac ail hanner y 12g  allan o bridd a charreg, gyda ffos o'u cwmpas fel rheol. Y Normaniaid ddaeth â'r math hwn o amddiffynfa o Ffrainc i wledydd Prydain a mabwysiadwyd y dechnoleg gan y Cymry.

Fe'i cofrestrwyd  gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM096  .

Mae'r clwstwr mwyaf o'r tomennydd hyn drwy wledydd Prydain i'w weld yn ardal y gororau (neu'r Mers): sef Swydd Amwythig, Swydd Gaer, Swydd Henffordd, Powys a Sir y Fflint fel y caiff ei adnabod heddiw.

## Cyfeiriadau
Hendy
Hendy
Canolfannau Cymraeg i Oedolion

Sefydlwyd chwe **Chanolfan Cymraeg i Oedolion** gan Lywodraeth Cymru yn 2006. Roeddent yn seiliedig ar gyn-ranbarthau ELWa a chawsant eu sefydlu yn y sefydliadau canlynol:

* Prifysgol Bangor
* Prifysgol Aberystwyth
* Prifysgol Abertawe
* Prifysgol Morgannwg
* Prifysgol Caerdydd
* Coleg Gwent

## Trosglwyddo cyfrifoldeb
Ar 1 Awst 2016, trosglwyddwyd cyfrifoldeb llawn am y sector Cymraeg i Oedolion i’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol. Ailstrwythurodd y Ganolfan Genedlaethol ddarpariaeth ledled Cymru, gan ddisodli’r chwe chanolfan ranbarthol Cymraeg i Oedolion flaenorol a’u 20 a mwy o isgontractwyr ag 11 o ddarparwyr.

Darparwyr Cymraeg i Oedolion presennol a’u hardaloedd daearyddol:
* Prifysgol Bangor / Grŵp Llandrillo Menai (Gwynedd / Ynys Môn / Conwy)
*Coleg Cambria / ‘Popeth Cymraeg’ (Sir Ddinbych, Sir y Fflint, Wrecsam)
*Nant Gwrtheyrn (cyrsiau preswyl sydd wedi eu lleoli yn Llithfaen, Gwynedd)
*Prifysgol Aberystwyth (Ceredigion / Powys a chyrsiau dwys yn Sir Gâr)
*Cyngor Sir Gâr (cyrsiau nad ydynt yn rhai dwys Sir Gâr yn unig)
*Cyngor Sir Penfro (Sir Benfro)
*Prifysgol Abertawe (Academi Hywel Teifi) (Abertawe, Castell-nedd Port Talbot)
*Prifysgol De Cymru (Rhondda Cynon Taf / Merthyr Tudful / Pen-y-bont ar Ogwr)
*Cyngor Bro Morgannwg (Bro Morgannwg)
*Prifysgol Caerdydd (Dinas a Sir Caerdydd)
*Coleg Gwent (siroedd yng Ngwent)

Roedd y Canolfannau yn arbennigo mewn dysgu Cymraeg i oedolion ac yn cynnig cyrsiau ar bum lefel:
* Mynediad
* Sylfaen
* Canolradd
* Uwch
* Hyfedredd

Cytunir yn gyffredinol taw gwersi dwys sydd fwyaf effeithiol wrth greu siaradwyr Cymraeg ac annogir dysgwyr i ddysgu felly.  Ceir cyrsiau preswyl yn Nant Gwrtheyrn.

Mae'r Canolfannau Cymraeg i Oedolion wedi canolbwyntio yn arbennig ar ddatblygu hyfforddiant Cymraeg yn y gweithle a gwersi Cymraeg i'r teulu.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Llywodraeth Cymru
Daniel Gabriel Fahrenheit

Ffisegydd o'r Almaen oedd **Daniel Gabriel Fahrenheit** (24 Mai 1686, Gdansk, Gwlad Pwyl — 16 Medi, 1736, Den Haag, Yr Iseldiroedd). Dyfeisiodd y thermomedr alcohol a mercwri a datblygodd y graddfa tymheredd a gafodd ei enwi ar ei ôl, sef y graddfa fahrenheit.

Categori:Genedigaethau 1686
Categori:Marwolaethau 1736
Categori:Ffisegwyr o'r Almaen
Leighton Andrews

Academydd a chyn-wleidydd o Gymru yw **Leighton Andrews** (ganwyd 11 Awst 1957). Fe'i etholwyd yn Aelod Cynulliad dros y Rhondda yn 2003 a chafodd ei ail-ethol yn 2007 a 2011. Collodd ei sedd i arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood yn etholiad y Cynulliad, 2016 a penderfynodd beidio ceisio am enwebiad Llafur i'r sedd wedi hynny.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Leighton Andrews yng Nghaerdydd a chafodd ei fagu yn y Barri nes oedd yn 11 oed pan symudodd y teulu i Dorset. Mae ganddo radd mewn Saesneg a Hanes o Brifysgol Bangor ac MA mewn Hanes o Brifysgol Sussex.

## Gyrfa 
Roedd Andrews yn Weinidog Plant, Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau Llywodraeth Cymru rhwng 2009 a 2013.  Dilynodd Jane Hutt AC yn y swydd hon. Roedd ei weithgareddau yn cynnwys lansio y Strategaeth Addysg Cyfrwng Cymraeg gyntaf erioed. Bu rhaid iddo ymddiswyddo yn Mehefin 2013 am iddo ar y teledu arddangos posteri a oedd yn erbyn ei bolisiau ef ei hunan. Fe'i benodwyd yn Weinidog dros Wasanaethau Cyhoeddus yn 2014.

Bu'n Athro anrhydeddus ym Mhrifysgol Westminster rhwng 1997 a 2002 a hefyd ym Mhrifysgol Caerdydd.

Roedd Leighton Andrews yn ffigwr dadleuol. Fe osododd, er enghraifft, y nod o sicrhau lle i Gymru yn yr 20 uchaf yn nhabl PISA erbyn 2015. Yn eu tro datganodd ei anfodlonrwydd ar ysgolion, awdurdodau lleol, prifysgolion, byrddau arholi a'i adran ef ei hun ym Mharc Cathays.

Wedi colli ei sedd, aeth yn athro yn Ysgol Busnes Caerdydd, rhan o Brifysgol Caerdydd. Yn Chwefror 2025, dywedodd ei fod yn flin am fod ei swydd dan fygythiad, fel rhan o gynllun y Brifysgol i ddi-swyddo hyd at 400 o staff a thorri adrannau. Pan oedd yn weinidog addysg fe oruchwyliodd cyfnod o newid i brifysgolion pan rybuddiodd nhw i "addasu neu farw".

## Bywyd personol 
Mae'n briod i Ann Beynon sy'n gyfarwyddwraig BT yng Nghymru; mae ganddyn nhw ddau o blant.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Llywodraeth Cymru
Cymdeithas Syr Goronwy Daniel

Sefydlwyd **Cymdeithas Syr Goronwy Daniel** yn 2009 fel cymdeithas ar gyfer gweision sifil Cymraeg Llywodraeth Cynulliad Cymru gan Siwan Gwyndaf.  Enwyd y gymdeithas ar ôl Syr Goronwy Daniel, pennaeth cyntaf y Swyddfa Gymreig.  Cynhaliwyd cyfarfod cyhoeddus cyntaf y gymdeithas yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010 a siaradodd yr Athro Derec Llwyd Morgan, Dr Emyr Roberts, Caroline Turner, yr Athro Thomas Watcyn a David Daniel.

Syr Goronwy Daniel
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 2009
Emyr Roberts

Gwas sifil o Gymru yw Dr **Emyr Roberts** (ganwyd Medi 1958). Mae'n hanu o Fenllech, Ynys Môn. Astudiodd Ddaearyddiaeth ac Economeg ym Mhrifysgol Reading a chyflawnodd ei Ddoethuriaeth yn Adran Daearyddiaeth, Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.  

## Gyrfa 
Ar ôl gyrfa gydag Undeb Cenedlaethol Amaethwyr Cymru a Lloegr, ymunodd a'r Swyddfa Gymreig yn 1991 gan ymgymryd ag amrywiaeth o rolau gan gynnwys iechyd, cyllid, diwylliant a hamdden, a datblygu economaidd. 

O fewn Llywodraeth Cymru roedd yn Brif Weithredwr Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru, yn Gyfarwyddwr Cyfiawnder Cymdeithasol ac Adfywio, yn Gyfarwyddwr Cyffredinol Gwasanaethau Cyhoeddus a Llywodraeth Leol, ac yn Gyfarwyddwr Cyffredinol Addysg a Sgiliau. Yn 2012 penodwyd yn Brif Weithredwr Cyfoeth Naturiol Cymru er mwyn uno tri corff amgylcheddol Cymru a'i lansio erbyn 1 Ebrill 2013.

Mae'n Gymrawd Prifysgol Aberystwyth a bu'n Gadeirydd y Cyngor ers 2018. Mae’n aelod o Fwrdd Estyn, ac mae hefyd yn aelod o Glas Cymru. Mae ei swyddi cyfarwyddwr anweithredol blaenorol yn cynnwys Ymddiriedolwr Alzheimer's Society Cymru.

Ers iddo ymddeol ar ddiwedd 2017, mae wedi ymddiddori mewn treftadaeth a hanes lleol, yn enwedig ym Môn, ei sir enedigol, ac mae’n awdur ar nifer o lyfrau ac erthyglau. Mae’n aelod o Bwyllgor Cymdeithas Enwau Lleoedd Cymru ac yn aelod gydol oes o Cadw. 

## Bywyd personol 
Mae'n siarad Cymraeg yn rhugl, yn byw yng Nghaerdydd, ac yn briod gyda dau o blant.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Crug crwn

:*Gweler hefyd: rhestr o grugiau crynion yng Nghymru*
[bawd|Crug ar gopa [Moel Gyw (Bryniau Clwyd.]]
Pentwr o bridd wedi'i osod gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremoniau neu i gladdu'r meirw ydy **crug crwn** (enw gwrywaidd; Saesneg: *round barrow*). "Bryncyn" neu "bentwr" ydy prif ystyron y gair Cymraeg 'crug', sy'n elfen bur gyffredin mewn enwau lleoedd yng Nghymru. *Cruc* ydy'r gair yn yr Hen Gernyweg a'r Hen Lydaweg a *cruach* yn yr Hen Wyddeleg. Mae'r gair i'w gael o fewn rhai ffurfiau Lladin ar hen enwau lleoedd Brythoneg megis *Pennocrucium*, sef Penkridge heddiw ac fe'i benthycir yn y Saesneg fel "*crick*" fel yn y gair "*Crick*-howell". Y lluosog ydy: **crugiau crwn** neu **crugiau crynion**.

Mae'r garnedd gron yn wahanol i grug crwn. Cerrig yn unig yw carnedd - treuliwyd y pridd gan amser.

Pan fo siambr neu gell o fewn y crug i ddal y corff yna gelwir y crug yn siambr gladdu. Pan fo'r glaw a'r gwynt wedi'i herydu yna caiff ei disgrifio fel carnedd. Yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi (testun *Llyfr Gwyn Rhydderch*, 14g) ceir hanes Pwyll yn gweld Rhiannon: "Ac yna... yn eistedd ar ben crug, y wreic teccaf or a welsei eiroet."

Fe gychwynwyd eu codi tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 CC). Codwyd y rhan fwyaf, fodd bynnag yn y cyfnod 2400-1500 CC.

## Y crugiau crynion mwyaf
### O ran diamedr
* Crug y Bryncws, Llandudoch, Sir Benfro: 50 metr wrth 3.4 metr
* Maes Mochnant Isaf, Powys: 40 metr mewn diamedr.
* Crug Hafod y Bwlch, Wrecsam: 40 metr mewn diamedr a 2.8m o uchder.
* Crug Cefn Coch, Llanfair Dyffryn Clwyd: diamedr o 40m a dwy ffos yn ei amgylchynnu.
* Crugiau Castellmartin, Sir Benfro:  38 metr wrth 2.1m.

### O ran uchder
* Crugiau Tremeirchion, Sir Ddinbych: mae un o'r ddau grug sydd ar Foel Efa yn 13 metr o uchder.
* Crug Maes Maelor, Llandegla, Sir Ddinbych: 4.5m o uchder
* Crug Llanharan, Rhondda Cynon Taf: 3.4m o uchder.
* Casgan Ditw, Bwlchgwyn, Sir Ddinbych: 3.0m o uchder.

## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o olion claddu:
* Beddrod Hafren-Cotswold
* Siambr Gladdu Hir
* Beddrod siambr
* Carnedd

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* Crug crwn Fan Foel , Gwefan Cyngor Archaeoleg Brydeinig (Cymru)


Categori:Oes Newydd y Cerrig
Categori:Oes yr Efydd
Marathon Eryri

Ras farathon a gynhelir yn Eryri, Gwynedd yw **Marathon Eryri**. Cafodd ei sefydlu yn 1982. Cafodd y marathon ei enwi yng nghylchgrawn *Runners World* yn 2007 fel y marathon gorau yng ngwledydd Prydain.

Mae'r marathon yn cychwyn ac yn gorffen ger pentref Llanberis wrth droed Yr Wyddfa. Mae'n dilyn yr hen ffordd trwy Nant Peris - lle arferid ei chychwyn - i fyny hyd at Ben-y-Gwryd. Oddi yno mae'n disgyn i lan Llyn Dinas ac ymlaen i bentref Beddgelert ac yna'n cylchu'n ôl yr ochr arall i'r Wyddfa hyd bentrefi Rhyd-ddu a Waunfawr cyn croesi llethrau'r mynydd i orffen yn ôl yn Llanberis.  Cofrestrwyd dros 2,000 o redwyr yn ras 2010.

## Canlyniadau y Dynion  
## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Ras yr Wyddfa

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Chwaraeon yng Ngwynedd
Categori:Eryri
Categori:Llanberis
Eryri
Categori:Sefydliadau 1982
Categori:Cystadlaethau athletaidd yng Nghymru
Perez Hilton

Mae **Mario Armando Lavandeira, Jr.** (ganed 23 Mawrth 1978), a adwaenir yn amlach fel **Perez Hilton**, yn flogiwr a chyflwynydd teledu Americanaidd. Mae ei flog, *Perezhilton.com* (a arferai gael ei enwi'n *PageSixSixSix.com*), yn adnabyddus am straeon a hanesion am gerddorion, actorion ac enwogion. Derbyniodd ei flog sylw negyddol am orfodi enwogion i ddod allan.

Categori:Genedigaethau 1978
Neuadd y Penrhyn

bawd|Neuadd y Penrhyn
Adeilad hanesyddol yn ninas Bangor, Gwynedd yw **Neuadd y Penrhyn**. Codwyd yr adeilad ganol y 1850au. Ar hyn o bryd mae'n gartref i gyfarfodydd Cyngor Dinas Bangor.

Cyflwynwyd y neuadd yn rhodd i Ddinas Bangor gan yr Arglwydd Penrhyn, Edward Gordon Douglas-Pennant, yn 1857.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd symudwyd Adran Adloniant Ysgafn y BBC yno o'i phencadlys yn Llundain oherwydd y peryglon o gael ei bomio yn y Blitz. Yma y darlledwyd y rhaglen gomedi *ITMA*, un o  sioeau radio mwyaf poblogaidd y cyfnod, gyda'r digrifwr Tommy Handley yn serennu. Arhosodd y BBC ym Mangor ar ôl y rhyfel a daeth y neuadd yn gartref i wasanaeth Cymraeg y gorfforaeth yn y gogledd; parhaodd felly tan adeiladwyd stiwdios newydd BBC Cymru ym Mangor Uchaf. Erbyn hyn mae'r neuadd yn cael ei defnyddio fel siambr ar gyfer cyfarfodydd llawn Cyngor Dinas Bangor.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Categori:Bangor
Bathodynnau gwersylloedd crynhoi'r Natsïaid

Roedd '''bathodynnau gwersylloedd crynhoi'r Natsïaid''', trionglau'n bennaf, yn rhan o system adnabyddiaeth yng ngwersylloedd crynhoi'r Natsiaid. Cawsant eu defnyddio er mwyn gwybod paham fod carcharor wedi cael ei roi yno. Gwnaed y trionglau hyn o ffabrig a chawsant eu gwnïo ar siacedi a chrysau'r carcharorion. Roedd gan y bathodynnau cywilydd hyn ystyr penodol, yn dibynnu ar eu siâp a'u lliw.

## System codio bathodynnau
[bawd|Iddewon o'r [Iseldiroedd yn gwisgo seren felen a'r lythyren "N" am Niederländer yng ngwersyll crynhoi Buchenwald.]][bawd|Plentyn 14 oed [Czesława Kwoka gyda bathodyn (triongl sengl tywyll), Auschwitz 1942/43.]]
Amrywiai'r system fathodynnau o wersyll i wersyll, a thua diwedd yr Ail Ryfel Byd, lleihaodd y defnydd ohonynt. Mae'r disgrifiad canlynol yn seiliedig ar y system godio bathodynnau a ddefnyddiwyd cyn ac ar ddechrau'r rhyfel yng ngwersyll crynhoi Dachau. Yn y gwersyll hwnnw y gwelwyd y system godio fwyaf manwl.

### Trionglau sengl 
* Trionglau **coch** — carcharorion gwleidyddol: comiwnyddion, undebwyr llafur, rhyddfrydwyr, democratiaid Rhyddfrydol, seiri rhyddion, anarchwyr.
* Triongl **gwyrdd** — troseddwyr "parhaus", (yno am ddedfrydau llai neu barôl).
* Triongl **glas** — llafurwyr o dramor a orfodwyd i weithio, mewnfudwyr.
* Triongl **Pinc** — troseddwyr rhywiol yn cynnwys dynion cyfunrywiol, treiswyr, Söoffilia a phedoffilia.
* Triongl **porffor** — "Astudwyr y Beibl" (Tystion Jehovah)
* Triongl **du** — pobl a ystyriwyd yn anghymdeithasol a diog yn cynnwys
** Pobl Romani, er rhoddwyd triongl brown iddynt yn hwyrach.
** Pobl ag anawsterau meddyliol
** Pobl â salwch meddyliol
** Alcoholigion
** Y digartref
** Heddychwyr
** Lesbiaid
** Gwrthwynebwyr cydwybodol
** Puteiniaid
** Rhai anarchwyr
** Aristocratiaid
* **Triongl coch wyneb i waered** — carcharor rhyfel gelyniaethus, ysbiwyr neu fradwr.

## Tabl o fathodynnau'r gwersylloedd
## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
* Plant, Richard, *The Pink Triangle: The Nazi War Against Homosexuals*, Owl Books, 1988, ISBN 0-8050-0600-1.
* Camp badge chart at historyplace.com

## Dolenni allanol
* United States Holocaust Memorial Museum System ddosbarthu yng ngwersylloedd crynhoi y Natsiaid.
* Stars, triangles and markings&nbsp;– Llyfrgell Rhithiol Iddewig
* Gay Prisoners in Concentration Camps as Compared with Jehovah's Witnesses and Political Prisoners gan Ruediger Lautmann

Categori:Gwersylloedd crynhoi
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Yr Almaen Natsïaidd
Dinbych (gwahaniaethu)

Gallai **Dinbych** gyfeirio at:

*Dinbych, tref sirol Sir Ddinbych
*Dinbych (arglwyddiaeth), arglwyddiaeth ganoloesol yng ngogledd-ddwyrain Cymru
*Dinbych (llong)
**Ysbyty Dinbych*, cyn ysbyty seiciatrig ger Dinbych
*Brodordy Dinbych, brodordy canoloesol yn Ninbych
*Castell Dinbych, Dinbych

;Eisteddfodau
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1882
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001

;Gweler hefyd
*Dinbych-y-pysgod, Sir Benfro
Antonin Artaud

Dramodydd, actor, cyfarwyddwr theatr a bardd o Ffrainc oedd **Antoine Marie Joseph Artaud** neu **Antonin Artaud** (4 Medi 1896, Marseille — 4 Mawrth 1948, Paris). Mae'n cael ei gydnabod heddiw fel ffigwr amlwg ym myd theatr yr abswrd.

## Cefndir 
Ganwyd Artaud ym Marseille, Ffrainc, yn fab i Euphrasie Alpas a Antoine-roi Artaud. Roedd ei rieni ill dau yn frodorion o Smyrna, Twrci sef Izmir fodern. Ganwyd naw o blant i'w rieni, ond dim ond Antonin ac un o'i chwiorydd lwyddodd i oroesi ei plentyndod. Fe effeithwyd Artaud gan feningitis difrifol pan oedd ond yn bedair mlwydd oed. Canlyniad hyn oedd bod ganddo natur nerfus a phiwis trwy gydol ei arddegau. Roedd hefyd yn dioddef o niwralgia, atal-dweud ac iselder ysbryd difrifol. Fe drinwyd y cyflwr yma efo defnydd o opiwm - canlyniad hyn oedd bod Artaud yn gaeth iddo trwy weddill ei fywyd.

Fe benderfynodd ei rieni yrru ei mab trallodus i iechydfa am gyfnodau hir yn ystod ei ieuenctid. Darllennodd yr Artaud ifanc waith sawl awdur, megis Arthur Rimbaud, Charles Baudelaire ac Edgar Allan Poe. Ym mis Mai 1919, fe rhagnodwyd lawdanwm iddo gan gyfarwyddwr yr iechydfa, ag arweiniodd Artaud i fod yn gaeth i'r cyffur hwnnw hefyd, ynghyd â sawl cyffur arall.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Pobl o Bouches-du-Rhône
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Mynegair

Cyfrol yw **mynegair** yn cynnwys rhestr o'r prif eiriau ac enwau, yn nhrefn yr wyddor, a ddefnyddir mewn llyfr neu gyfres o lyfrau arbennig. Mae'n dangos lleoliad pob gair yn y gwaith dan sylw ynghyd â'i gyd-destun. Mae mynegair yn fwy na mynegai syml fel a geir ar ddiwedd llyfr felly.
alt=Clawr Mynegeir Ysgrythurol Peter Williams|bawd|Mynegeir Ysgrythurol Peter Williams
Yn hanesyddol, cysylltir mynegeiriau â gweithiau crefyddol. Y mynegeiriau mwyaf cyffredin ym myd y Gorllewin yw'r rhai i'r Beibl a hynny mewn traddodiad sy'n ymestyn yn ôl i'r Oesoedd Canol. Yn y byd Islamaidd, ceir sawl mynegair i'r Coran a cheir mynegeiriau mewn crefyddau eraill hefyd. Mae gweithiau llëyg y ceir mynegeiriau iddynt yn cynnwys gweithiau llenorion mawr fel Shakespeare yn Saesneg a Balzac a Zola yn Ffrangeg. Ceir mynegeion hefyd i gyfresi o lyfrau neu gofnodolion.

Un o'r mynegeiriau Cymraeg cynharaf yw'r ''Mynegair i'r Beibl Cyssegrlan'' gan William Nicholls, a gyhoeddwyd ynghyd ag argraffiad 1717 o'r Beibl. Cafwyd sawl mynegair arall i'r Beibl, yn cynnwys *Mynegeir Ysgrythurol* Peter Williams (1773), a fu'n boblogaidd yn y 19g pan gyhoeddwyd sawl argraffiad newydd ohono. Y mynegair safonol i'r Beibl heddiw yw'r ''Mynegair i'r Beibl Cymraeg Newydd'' (1998), sy'n cynnwys dros 1200 tudalen.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Bywgraffiadur
*Geiriadur
*Mynegai
*Rhestr llyfryddiaethau a mynegeion Cymreig
*Termau llenyddol

Categori:Cyfeiriaduron
Categori:Llyfrau
Categori:Termau llenyddol
Dieppe (gwahaniaethu)

Gallai **Dieppe** gyfeirio at:

* Dieppe, dinas yn Seine-Maritime, Ffrainc
* Dieppe, New Brunswick, dinas yn nwyrain Canada
* Dieppe-sous-Douaumont, cymuned yn Meuse, Ffrainc
Dieppe

:*Gweler hefyd Dieppe (gwahaniaethu).*

Dinas a *commune* yn *département* Seine-Maritime, *région* Normandie, Ffrainc, yw **Dieppe**. Mae'n borthladd sy'n gorwedd ar aber Afon Arques ar lan y Môr Udd (*la Manche* neu'r 'Sianel'). Pobogaeth: 34,449 (2007).

Sefydlwyd treflan ar safle Dieppe gan y Llychlynwyr yn 910. *Tella* oedd enw'r afon yn y cyfnod hwnnw ond fe'i gelwyd yn *Djupr* ('dwfn') gan y Llychlynwyr a dyma darddiad enw dinas Dieppe. Fe'i cipwyd gan y Saeson yn 1420. Yn 1430 carcharwyd Jeanne d'Arc yno cyn ei chymryd i Rouen. Bu gan Dieppe ran amlwg yn anturiaethau morwrol y Ffrancod ar ddiwedd yr Oesoedd Canol fel man cychwyn sawl mordaith fasnachol a threfedigaethol i Affrica a'r Amerig.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Dieppe 

Categori:Cymunedau Seine-Maritime
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Cwpan Celtaidd 2011

[bawd|200px|[Stadiwm Aviva yn Nulyn]]
Roedd **Cwpan Celtaidd 2011** y cyntaf yn y cyfres o bencampwriaethau pêl-droed Cwpan Celtaidd. Chwaraeir chwe gêm dros gyfnod o bum penwythnos rhwng Chwefror a 20 Mai 2011 yn Stadiwm Aviva yn Nulyn, Gweriniaeth Iwerddon, rhwng timau cenedlaethol Gogledd Iwerddon, Gweriniaeth Iwerddon, yr Alban, a Chymru.

## Tabl
## Gemau 
*8 Chwefror 2011: Gweriniaeth Iwerddon 3 - 0 Cymru 
*9 Chwefror 2011: Yr Alban 3 - 0 Gogledd Iwerddon 
*23 Mai 2011: Gweriniaeth Iwerddon 5 - 0 Gogledd Iwerddon
*24 Mai 2011: Cymru 1 - 3 Yr Alban
*26 Mai 2011: Cymru 2 - 0 Gogledd Iwerddon
*27 Mai 2011: Gweriniaeth Iwerddon 1 - 0 Yr Alban

## Cyfeiriadau 
Categori:2011
Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Pêl-droed yn Iwerddon
Categori:Pêl-droed yn yr Alban
Treth gwerth tir

Treth ar werth tir yw **treth gwerth tir** y dadleuir ei fod yn dreth tecach a symlach na threth incwm.  Sylwer taw treth ar werth tir heb ei ddatblygu yw hyn ac nid gwerth tŷ neu swyddfa neu beth bynnag sy'n sefyll ar y tir.

Mae'r dadleuon dros dreth gwerth tir yn cynnwys y canlynol:

* symlrwydd (gan ei bod yn haws dod o hyd i ddarn o dir na dilyn cymhlethdod bywyd pob person)
* ei fod yn hybu cyfartaledd a thegwch
* ei fod yn lleihau'r tebygolrwydd o gael dirwasgiadau
* ei fod yn cadw cost tir yn rhesymol
* ei fod yn annog perchnogion tir i wneud y defnydd gorau o'u tir neu werthu
* ei fod yn atal landlordiaid rhag gwneud cyfoeth mawr o berchnogaeth tir yn unig
* ei fod yn annog pobl a rhoi rhyddid iddynt i weithio
* ei fod yn galluogi pobl ifanc i ddechrau ffermio gan allu byw ar eu hincwm yn hytrach na dibynnu ar dwf yng ngwerth y tir
* taw'r gymuned sy'n elwa o gynnydd mewn gwerth tir yn hytrach na'r banciau

Mae cefnogwyr treth gwerth tir yn cynnwys yr economegydd Henry George, Winston Churchill a Lloyd George.  Ysgrifennodd yr ymgynghorydd ariannol, Gweirydd ap Gweirydd, am ragoriaethau treth gwerth tir i Gymru ym *Marn* yn 2010.

Gwelir elfennau o dreth gwerth tir yng gwledydd Llychlyn, Singapôr a rhannau o Awstralia a Canada.

Categori:Trethiant
Wick

Gallai **Wick** gyfeirio at:

## Yr Alban
* Wick, Caithness

## Cymru
* Y Wig (Saesneg: *Wick*), Bro Morgannwg

## Lloegr
* Wick, Dyfnaint
* Wick, Swydd Gaerloyw
* Wick, Gwlad yr Haf (dau le)
* Wick, Sussex
* Wick, Wiltshire
* Wick, Swydd Gaerwrangon
----
Goronwy Daniel

Gŵr dylanwadol iawn a phennaeth cyntaf gwasanaeth sifil y Swyddfa Gymreig oedd **Goronwy Hopkin Daniel** (21 Mawrth 1914 - 17 Ionawr 2003), Prifathro Prifysgol Aberystwyth a sefydlydd Theatr y Werin, Aberystwyth.

Roedd Goronwy'n un o'r tri aeth i Lundain i siarad â Willie Whitelaw, un o Weinidogion Margaret Thatcher, am yr angen i sefydlu sianel Gymraeg. Gwilym Williams, Archesgob Bangor a Chledwyn Hughes oedd y ddau arall.

Bu'n aelod o Gyngor yr Iaith Gymraeg a sefydlwyd yn 1973.

Priododd Valerie, wyres David Lloyd George. Sefydlwyd Cymdeithas Syr Goronwy Daniel, cymdeithas ar gyfer gweision sifil Cymraeg Llywodraeth Cynulliad Cymru yn 2009.

Bu farw'n 88 oed.

Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Aman
Categori:Pobl o Ystradgynlais
Categori:Pobl a aned yn Sir Frycheiniog
Pen-y-crug

Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig ac Oes yr Efydd fel rhan o'u seremoniau neu i gladdu'r meirw ydy **Pen-y-crug**, yng nghymuned Llanrhidian Isaf, Sir Abertawe; .

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: GM153 . Ceir 311 o grugiau crynion ar y gofrestr.

bawd|dim|400px

Codwyd hwy gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Cyfeiriadau
Categori:Crugiau crynion Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Abertawe
Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr

**Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr** (Saesneg: *Betsi Cadwaladr University Health Board*) yw'r sefydliad iechyd newydd ar gyfer gogledd Cymru, a hynny er 1 Hydref 2009 pan unwyd tair ymddiriedolaeth iechyd y rhanbarth - sef Ymddiriedolaeth GIG Gogledd Ddwyrain Cymru, Ymddiriedolaeth GIG Gogledd Orllewin Cymru ac Ymddiriedolaeth GIG Gogledd Conwy a Sir Ddinbych - yn un. Roedd hyn yn rhan o ad-drefnu'r Gwasanaethaeth Iechyd Genedlaethol ar draws Cymru. Enwir y Bwrdd ar ôl Betsi Cadwaladr, nyrs o'r 19eg ganrif. Lleolir y pencadlys yn Ysbyty Gwynedd, Bangor.

Dyma'r sefydliad iechyd mwyaf yng Nghymru. Mae'n gwasanaethu ardal eang sy'n cynnwys 676,000 o bobl sy'n byw yn siroedd Ynys Môn, Gwynedd, Sir Conwy, Sir Ddinbych, Sir y Fflint a Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yn ogystal â rhai rhannau o ganolbarth Cymru a rhannau o Swydd Gaer a Swydd Amwythig dros y ffin yn Lloegr. Daeth hyn er ei bod wedi gwneud cynnydd cyson dros y ddwy flynedd ddiwethaf. Dywedodd pennaeth y bwrdd, Carol Shillabeer, eu bod wedi gwella mewn meysydd fel arweinyddiaeth, diogelwch, a sut mae’r bwrdd yn cael ei redeg.

Mae’r bwrdd iechyd, sy’n gofalu am fwy na 700,000 o bobl yn Gogledd Cymru, wedi bod o dan fesurau arbennig ers Chwefror 2023 a bydd yn parhau i gael ei fonitro’n agos drwy gyfarfodydd adolygu rheolaidd.

## Ysbytai
## Gwynedd a Môn
*Ysbyty Bron y Garth, Penrhyndeudraeth
*Ysbyty Bryn Beryl, Pwllheli
*Ysbyty Cefni, Llangefni
*Ysbyty Dolgellau, Dolgellau
*Ysbyty Eryri, Caernarfon
*Ysbyty Coffa Ffestiniog, Blaenau Ffestiniog
*Ysbyty Minfordd, Bangor
*Ysbyty Coffa Tywyn, Tywyn
*Ysbyty Gwynedd, Bangor
*Ysbyty Penrhos Stanley, Caergybi

## Sir Conwy a Sir Ddinbych
*Ysbyty Abergele, Abergele
*Ysbyty Bryn y Neuadd, Llanfairfechan
*Ysbyty Cymunedol Bae Colwyn, Bae Colwyn
*Ysbyty Dinbych, Dinbych
*Ysbyty Glan Clwyd, Bodelwyddan
*Ysbyty H.M. Stanley, Llanelwy
*Ysbyty Cyffredinol Llandudno, Llandudno
*Ysbyty Cymunedol Llangollen, Llangollen
*Canolfan Trin Cancr Gogledd Cymru, Y Rhyl
*Ysbyty Cymunedol Prestatyn
*Ysbyty Brenhinol Alexandra, Y Rhyl
*Ysbyty Cymunedol Rhuthun, Rhuthun

## Sir y Fflint a Wrecsam
*Ysbyty Cymunedol Y Fflint, Y Fflint
*Ysbyty Cymunedol Glannau Dyfrdwy, Glannau Dyfrdwy
*Ysbyty Cymunedol Yr Waun, Yr Waun
*Ysbyty Cymunedol Treffynnon, Treffynnon
*Ysbyty Lluesty, Treffynnon
*Ysbyty Cymunedol Yr Wyddgrug, Yr Wyddgrug
*Ysbyty Pwylaidd Penley, Penley
*Ysbyty Maelor Wrecsam, Wrecsam

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 


Betsi Cadwaladr
Categori:Sefydliadau 2009
Llan-y-pwll

bawd|Tafarn y *Gredington Arms*, Llan-y-pwll

Pentref bychan yng nghymuned Holt, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Llan-y-pwll**. Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain o ganol Wrecsam ar bwys priffordd yr A534.

## Cyfeiriadau
Categori:Holt
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Ysbyty Glan Clwyd

bawd|Yr uned gancr ar safle Ysbyty Glan Clwyd

Ysbyty cyffredinol ger Bodelwyddan, Sir Ddinbych yw **Ysbyty Glan Clwyd**. Hyd 2009 lleolwyd pencadlys Ymddiriedolaeth GIG Conwy a Sir Ddinbych yno. Erbyn hyn mae'n un o dri ysbyty cyffredinol Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ac mae'n gwasanaethu ardal canolbarth gogledd Cymru, sef Sir Conwy a Sir Ddinbych yn bennaf. Cyfeiria'r enw at Afon Clwyd.

Agorwyd yr ysbyty yn 1980. Mae'r adrannau a gwasanaethau yn cynnwys Damweiniau ac Argyfyngau, patholeg, delweddu, obstetreg, iechyd meddwl, pediatreg, oncoleg, a ffisiotherapi.

Ceir gwasanaeth radio ar gyfer yr ysbyty, sef Radio Ysbyty Glan Clwyd, sy'n cael ei redeg gan wirfoddolwyr.

## Gweler hefyd
*Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr
*Rhestr ysbytai Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Ddinbych
Categori:Bodelwyddan
Glan Clwyd
Ysbyty Brenhinol Alexandra

bawd|Ysbyty Brenhinol Alexandra
Lleolir **Ysbyty Brenhinol Alexandra** (Saesneg: *Royal Alexandra Hospital*) yn Y Rhyl, Sir Ddinbych. Mae'n un o ysbytai Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr.

## Gweler hefyd
*Rhestr ysbytai Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Ddinbych
Alexandra
Ysbyty Cymunedol Glannau Dyfrdwy

bawd|Ysbyty Cymunedol Glannau Dyfrdwy
Lleolir **Ysbyty Cymunedol Glannau Dyfrdwy** (Saesneg: *Deeside Community Hospital*) yn Shotton, Sir y Fflint. Mae'n un o ysbytai Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ac mae'n gwasanaethu cymunedau Glannau Dyfrdwy.

Mae gan yr ysbyty cymunedol hwn 62 gwely i gleifion, ac mae'n cynnig sawl gwasanaeth yn cynnwys gofal paliatif, ffisiotherapi, pelydr-X, a gwasanaethau cleifion allanol.

## Gweler hefyd
*Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir y Fflint
Categori:Shotton
Glannau Dyfrdwy
Ysbyty Cymunedol Rhuthun

bawd|Ysbyty Cymunedol Rhuthun: y brif fynedfa.
Lleolir **Ysbyty Cymunedol Rhuthun** (Saesneg: *Ruthin Community Hospital*) yn Rhuthun, Sir Ddinbych. Mae'n un o ysbytai Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ac mae'n gwasanaethu cymunedau rhan uchaf Dyffryn Clwyd.

Dyma'r safle'r hen wyrcws (*Ruthin Union Workhouse*) cyn iddo gael ei ddymchwel yn y 1960au.

## Gweler hefyd
*Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr
*Rhestr ysbytai Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Ddinbych
Categori:Rhuthun
Rhuthun
Egni (esoteriaeth)

:''Mae "Egni cynnil" yn ailgyfeirio. Ar gyfer y cysyniad cyfriniol sy'n sôn am gyrff seicoysbrydol sy'n troshaenu'r corff corfforol, gweler Corff cynnil.*

Defnyddir y term ***egni**'' yn fawr iawn gan ysgrifennwr ac ymarferwyr o wahanol ddulliau cyfrinachol ysbrydol a meddygaeth amgen i gyfeirio at amrywiaeth o ffenomenau. Weithiau meddylir mai grym bywyd cyffredinol sy'n llifo ym mhopeth a thrwyddynt yw'r 'egni' yma, ond dywed rhai mai ffenomen leoledig, megis yr hyn a geir gyda bywydoliaeth, cyrff cynnil, neu egnïon somatig megis qi, prana, neu kundalini yw e. Cysylltir yn agos egni ysbrydol hefyd gan ddefnyddio'r trosiad mai "anadl yw bywyd" - mae'r geiriau 'qi', 'prana', a 'spirit', er enghraifft, yn golygu "anadlu" yn eu hieithoedd eu hunain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Paranormal
Categori:Ffugwyddoniaeth
Categori:Meddygaeth amgen
Categori:Therapïau egni
Categori:Ysbrydolrwydd
Ysbyty Maelor Wrecsam

Ysbyty cyffredinol ar gwr dinas Wrecsam, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Ysbyty Maelor Wrecsam**. Hyd 2009 lleolwyd pencadlys Ymddiriedolaeth GIG Gogledd Ddwyrain Cymru yno. Erbyn hyn mae'n un o dri ysbyty cyffredinol Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ac mae'n gwasanaethu ardal gogledd-ddwyrain Cymru, sef Wrecsam a Sir y Fflint yn bennaf. Cyfeiria'r enw at hen gantref ac ardal Maelor.

## Gweler hefyd
*Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr
*Rhestr ysbytai Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Maelor Wrecsam
Animal Crackers (ffilm)

Ffilm gomedi gyda Groucho, Chico, Harpo a Zeppo Marx ydy ***Animal Crackers*** (1930). Mae'r ffilm yn seiliedig ar y sioe gerdd o'r un enw.

## Actorion 
* Groucho Marx - Capten Spaulding
* Harpo Marx - Yr Athro
* Chico Marx - Signor Emanuel Ravelli
* Zeppo Marx - Horatio Jamison
* Margaret Dumont - Mrs. Rittenhouse
* Lillian Roth - Arabella Rittenhouse
* Louis Sorin - Roscoe W. Chandler
* Robert Greig - Hives

## Cerddoriaeth 
* "You Must Do Your Best Tonight"
* "I Represent"
* "Hooray for Captain Spaulding" (rhan 1)
* "Hello, I Must Be Going"
* "Hooray for Captain Spaulding" (rhan 2)
* "Why Am I So Romantic?"
* "I'm Daffy Over You"
* "Silver Threads Among the Gold"
* "Gypsy-chorus"
* "My Old Kentucky Home"

Categori:Ffilmiau 1930
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau'r Brodyr Marx
Categori:Ffilmiau Saesneg
John Boehner

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau ac aelod o'r Blaid Weriniaethol yw **John Andrew Boehner** (IPA: /ˈbeɪnər/; ganwyd 17 Tachwedd 1949).  Mae Boehner wedi bod yn Llefarydd Tŷ Cynrychiolwyr ers 5 Ionawr 2011, ac aelod o Dŷ'r Cynrychiolwyr sy'n cynrychioli 8fed Ardal Ohio.

Ganwyd Boehner yn Reading, Ohio yn fab i Mary Anne (née Hall) ac Earl Henry Boehner.  Cafodd ei yn ail blentyn o deulu gyda 12 plant.  Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Xavier yn Cincinnati.

## Dolenni allanol
*  Gwefan Swyddogol John Boehner 

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Cincinnati
Crug crwn Mynydd Pysgodlyn

Crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **crug crwn Mynydd Pysgodlyn**, yng nghymuned Felindre, Sir Abertawe; .

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: GM202. Ceir bron i  400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Penlle'r Pebyll ar wefan Coflein

Mynydd Pysgodlyn
Categori:Safleoedd archaeolegol Abertawe
Bomio strategol

[bawd|300px|Dinas [Tokyo yn dilyn cyrch bomio tân 10 Mawrth 1945.]]
Strategaeth filwrol a ddefnyddir mewn rhyfel diarbed yw **bomio strategol** gyda'r nod o drechu cenedl-wladwriaeth elyniaethus trwy ddinistrio ei gallu economaidd i ryfela yn hytrach na dinistrio'i lluoedd tir neu lyngesol.

## Gweler hefyd
* Bomio tactegol

Strategol
Categori:Rhyfela awyrennol
Categori:Rhyfela economaidd
Categori:Strategaeth filwrol
Dyniaethau digidol

Mae **dyniaethau digidol** (a elwir weithiau'n **ddyniaethau cyfrifiadurol**) yn faes academaidd sy'n edrych ar y croesdoriad rhwng astudiaethau cyfrifiadurol a'r disgyblaethau dyniaethol.

Prif ffocws y maes yw digideiddio a dadansoddi deunyddiau sydd yn perthyn i'r dyniaethau traddodiadol, er ei fod hefyd yn ymwneud â deunyddiau sydd yn ddigidol i ddechrau. Ceir cyfuniad o fethodolegau o'r celfyddydau traddodiadol a disgyblaethau'r dyniaethau (hanes, athroniaeth, ieithyddiaeth, llenyddiaeth, celf, archeoleg, a cherddoriaeth) gyda methodolegau maes cyfrifiadureg (cyhoeddi digidol, archifo ac adfer data, dadansoddi a delweddu cyfrifiadurol).

## Prosiectau Gwyddonol
bawd|Logo Wissgrid
bawd|Poster "*Digital classicist*"
bawd|Logo'r World Digital Library
[bawd|*[Llyfr Coch Hergest* (ffacsimili)]]

* Project Bamboo
* Perseus Digital Library
* CATMA
* eAqua
* eSciDoc
* TextGrid
* WissGrid
* WisNetGrid
* CLARIN
* DARIAH
* ESFRI
* Interedition

## Dulliau
* Cloddio testun
* Systemau gwybodaeth ddaearyddol
* Cronfeydd data
* Pwnc
* Prosesu delweddau digidol
* "Ieithoedd Corpus"
* Argraffu digidol
* Cadwraeth archifol

## Cyfeiriadau
## Llenyddiaeth
* Susan Schreibman, Ray Siemens, John Unsworth: *A Companion to Digital Humanities*. Rhydychen 2004. ISBN 978-1405103213.  
* Andreas Aschenbrenner, Tobias Blanke, Stuart Dunn, Martina Kerzel, Andrea Rapp, Andrea Zielinski:  "Von e-Science zu e-Humanities - Digital vernetzte Wissenschaft als neuer Arbeits- und Kreativbereich für Kunst und Kultur." Yn: *Bibliothek. Forschung und Praxis*, 1 (2007), S.11-21
* Heike Neuroth, Andreas Aschenbrenner, Felix Lohmeier: "e-Humanities - eine virtuelle Forschungsumgebung für die Geistes-, Kultur- und Sozialwissenschaften". Yn: *Bibliothek. Forschung und Praxis*, 3 (2007), S. 272-279
* Heike Neuroth, Fotis Jannidis, Andrea Rapp, Felix Lohmeier: "Virtuelle Forschungsumgebungen für e-Humanities. Maßnahmen zur optimalen Unterstützung von Forschungsprozessen in den Geisteswissenschaften." Yn: *Bibliothek. Forschung und Praxis*, 2/2009

## Dolenni allanol 
*The Alliance of Digital Humanities Organizations
*arts-humanities.net 
*Digital Humanities Quarterly
*Digital Humanities in France
*The Computational Turn (Prifysgol Abertawe)
*UCL Centre for Digital Humanities (University College London)
*Europeana


Categori:Cyfrifiadureg
Digidol
Categori:Technoleg ddigidol
Adran Addysg a Sgiliau

Mae'r **Adran Addysg a Sgiliau** yn adran o fewn Llywodraeth Cymru sy'n rheoli'r meysydd hyn yng Nghymru. Mae'n gyfrifol am addysg, hyfforddi a gwasanaethau i blant yng Nghymru o dan bwerau ddatganoledig o Llywodraeth y Deyrnas Unedig dan Atodlen 5 o Deddf Llywodraeth Cymru 2006.

Ei bennaeth ers 2016 yw'r Gweinidog Addysg Kirsty Williams

Dr Emyr Roberts yw'r Cyfarwyddwr ers 2010 pan ddilynodd David Hawker i'r swydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Adrannau Llywodraeth Cymru