open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Coleg Somerville, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg Somerville** (Saesneg: *Somerville College*). Bu'n un o'r colegau i ferched cyntaf i gael eu sefydlu yno.

## Hanes 
Sefydlwyd Somerville (dan yr enw Neuadd Somerivlle) yn 1879, gyda'r nod o ddarparu rhyw fath o addysg uwch i ferched, gan na chaent fod yn aelodau o Brifysgol Rhydychen ar y pryd. Cymer y Coleg ei enw oddi wrth Mary Somerville, un o wyddonwyr benywiadd enwoca'r 18g. Benthycodd y Coleg arfbais ei theulu hefyd, a'r arwyddair 'Donec rursus impleat orbem'. Yn wahanol i Neuadd Lady Margaret a sefydlwyd yn yr un flwyddyn, mynnodd sefydlwyr y coleg na ddylai ei aelodau orfod pasio unrhyw brofion ar sail crefydd i gael ymuno â'r coleg.

Drwy ei hanes, bu'r Coleg ym mlaen y frwydr dros addysg i ferched. Yn 1894, Somerville oedd y cyntaf o'r 5 Neuadd i Ferched i fabwysiadu'r term Coleg, a Somerville oedd y cyntaf hefyd i adeiladu llyfrgell. Yn 1903 sefydlwyd y 'Mary Somerville Research Fellowship', y cynta i gynnig cyfle ymchwil i ferched.

Cydnabuwyd y Coleg yn aelod llawn o'r Brifysgol yn 1959. Yn 1992 cymerwyd y penderfyniad i ganiatau i ddynion fynychu'r coleg, gyda'r cyntaf yn cyrraedd yn 1994. Y Brifathrawes bresennol yw Alice Prochaska.

## Cynfyfyrwyr 
Mae cynfyfyrwyr Somerville wedi gwneud cyfraniad mawr i statws merched mewn sawl maes. Ymysg ei gynfyfyrwyr enwocaf mae Margaret Thatcher a ddaeth yn brif weinidog benwyaidd cyntaf y Deyrnas Unedig yn 1979. I Somerville hefyd yr aeth Indira Gandhi a ddaliodd y swydd gymharol yn India.

Ymysg y gwyddonwyr a fynychodd y coleg mae Dorothy Hodgkin a enillodd Wobr Nobel am ei gwaith ar strwythur insulin, penicillin, a vitamin B12.

Mae Somerville hefyd yn unigryw o blith colegau Rhydychen a Chaergrawnt fel yr unig goleg a ellir ei ddisgrifrio o gael 'Ysgol o Nofelwyr'. Ymysg y llenorion a fynychodd y Coleg mae Dorothy L. Sayers, Iris Murdoch, Winifred Holtby a Vera Brittain

### Rhestr cynfyfyrwyr
* Margaret Mackworth, Arglwyddes Rhondda (1883–1958), dynes fusnes Cymreig a swffragét
* Dorothy L. Sayers (1893–1957), nofelydd
* Vera Brittain (1893–1970), llenores a heddychwraig
* Winifred Holtby (1898–1935), nofelydd
* Dorothy Hodgkin (1910–1994), gwyddonwr
* Indira Gandhi (1917–1984), Prif Weinidog India
* Iris Murdoch (1919–1999), nofelydd
* Margaret Thatcher (1925–2013), Prif Weinidog y Deyrnas Unedig
* Catherine "Caryl" Glyn Davies (1926–2007), hanesydd Cymreig
* Jane Aaron (g. 1951), addysgwr Cymreig
* Nia Griffith (g. 1956), gwleidydd
* Flora Forster (1896-1981)
* Ottoline Morrell (1873-1938)
* Shirley Williams (1930-2021), gwleidydd

### Prifathrawon
*Madeleine Shaw-Lefevre (1879-1889)
*Agnes Catherine Maitland (1889-1906)
*Emily Penrose (1906-1926)
*Margery Fry (1926-1930)
*Helen Darbishire (1930-1945)
*Janet Vaughan (1945-1967)
*Barbra Craig (1967-1980)
*Daphne Park (1980-1989)
*Catherine Pestell (1989-1991)
*Catherine Hughes (1991-1996)
*Fiona Caldicott (1996-2010)
*Alice Prochaska (2010-2017)
*Janet Royall (2017- )

## Cyfeiriadau
Somerville
Categori:Sefydliadau 1879
Daearyddiaeth ddynol

[300px|bawd|de|Dwysedd poblogaeth yn ôl gwlad, [2006]]
Mae **daearyddiaeth ddynol** yn cael ei chyfri'n un o'r 'gwyddorau cymdeithas' ac yn cynnwys astudiaeth o'r Ddaear, ei phobl a'u cymuned, eu diwylliant, economeg a sut y mae pobl yn parchu neu'n amharchu eu hamgylchedd.

Mae'n cynnwys agweddau dynol, gwleidyddol, diwylliannol, cymdeithasol, ac economaidd, sef yr hyn a elwir yn wyddorau cymdeithas. Er nad prif canolbwynt daearyddiaeth ddynol yw tirwedd ffisegol y Ddaear (gwelwch daearyddiaeth ffisegol) mae bron yn amhosib i drafod daearyddiaeth ddynol heb gyfeirio at y tirwedd ffisegol ble mae gweithgareddau dynol yn digwydd, ac mae daearyddiaeth amgylcheddol yn ymddangos fel cyswllt pwysig rhwng y ddau.

## Meysydd daearyddiaeth ddynol
## Gweler hefyd
*Gwledydd y byd


Dynol
Categori:Gwyddorau cymdeithas
Alyswm pêr

bawd|*Lobularia maritima*
Planhigyn blodeuol o deulu'r fresychen yw **Alyswm pêr** (*Lobularia maritima* neu *Alyssum maritimum*). Mae'n frodorol i wledydd o amgylch Môr y Canoldir.

Categori:Blodau
Categori:Brassicaceae
Pinwydden ymbarél

Brodor o Dde Ewrop yw'r **binwydden ymbarél** (*Pinus pinea*), gelwir hefyd yn **binwydden gneuog** neu **binwydden anial**.

Categori:Conwydd
Grug croesddail

Mae '*Grug croesddail *(Erica tetralix)''''' yn tyfu yn Ewrop mewn ardaloedd ger y Môr Iwerydd, o Bortiwgal yn y de hyd at Sweden yn y gogledd.

## Gweler hefyd
*Grug

Categori:Blodau
Categori:Ericaceae
Pistacia lentiscus

Llwyn neu goeden fach fytholwyrdd yw ***Pistacia lentiscus*** (**Mastigwydden** neu **Lentysgbren**). Mae'n tyfu o Foroco ac Iberia yn y gorllewin i Wlad Groeg a Thwrci yn y dwyrain. Mae llawer o ddefnyddiau gyda'r resin e.e fel sbeis ac mewn farnais.

[bawd|chwith|250px|*Pistacia lentiscus* yn [Sbaen]]

Categori:Anacardiaceae
Categori:Coed
Categori:Sbeisys
Grug mêl

'*Grug mêl / Grug ysgub *(Calluna vulgaris)''''' yw'r grug cyffredin. Dyma rug cywir Ewrop ac ail flodyn arwyddlun yr Alban (ar ôl yr ysgallen).

Categori:Blodau
Categori:Llwyni
Categori:Ericaceae
Myrtwydd

Llwyni blodeuol â dail persawrus yw **Myrtwydd** (*Myrtus communis*).

Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Llwyni
Categori:Myrtaceae
Pinwydden Halab

bawd|*Pinus halepensis*

Mae **Pinwydden Halab** neu **Pinwydden Aleppo** (*Pinus halepensis*) yn binwydden sy'n tyfu o gwmpas y Môr Canoldir. Fe'i enwir ar ôl dinas hynafol Aleppo yn Syria.

Categori:Conwydd
Aber-craf

Pentref bach  yng nghymuned Ystradgynlais, Powys, Cymru, yw **Aber-craf** neu **Abercraf** (Saesneg: *Abercrave*). Saif  yn ne-orllewin Brycheiniog yng Nghwm Tawe Uchaf, ac mae'n ymestyn i gyrion Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae heol yr A4067 o Abertawe i Aberhonddu yn mynd heibio i'r pentref.

Fel y rhan fwyaf o Gymoedd y De, roedd nifer o weithfeydd glo yn yr ardal, sef y Lefel Fawr, International (Candy) a Glofa Abercraf, ond cawsant eu cau yn y chwedegau.

Mae'r pentref ar ymyl mynydd Cribarth. Mae'r mynydd yn atgoffa rhywun o siâp dyn yn gorwedd i lawr, felly mae'r bobl leol yn galw 'Y Cawr Cwsg' arno. Y lle gorau i wylio'r olygfa hon ydy Caerlan, filltir i lawr y cwm tuag at Ystradgynlais.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Clwb Rygbi Abercraf
Mae clwb rygbi Abercraf yn chwarae yng Nghae Plas-y-Ddol yn y pentref. Cyn-chwaraewr enwocaf y clwb o bosibl yw'r prop pen tyn rhyngwladol Adam Rhys Jones.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Sefydliad y Cawr Cwsg 

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Ystradgynlais
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Carlo Azeglio Ciampi

Roedd **Carlo Azeglio Ciampi** (; 9 Rhagfyr 1920 –16 Medi 2016) yn Arlywydd yr Eidal o 1999 hyd 2006.

Yn ogystal, roedd o'n Brif Weindog y wlad am ddwy flynedd (1993-1994).

Fe'i ganwyd yn Livorno. Cafodd ei addysg yn y Scuola Normale Superiore di Pisa (prifysgol enwog). Priododd Franca Pilla ym 1946.

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Arlywyddion yr Eidal
Categori:Prif Weinidogion yr Eidal
Categori:Pobl o Livorno
Silvio Berlusconi

Gwleidydd Eidalaidd oedd **Silvio Berlusconi** (29 Medi 1936 – 12 Mehefin 2023). Roedd Berlusconi yn Brif Weinidog o 1994 hyd 1995, o 2001 hyd 2006 ac o 2008 hyd 2001. Ymddiswyddodd yn 2011 oherwydd problemau ariannol yr Eidal.

Roedd yn gymeriad dadleuol a bu nifer o gyhuddiadau ei fod wedi talu am ryw gyda merched dan oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Prif Weinidogion yr Eidal
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Seiri Rhyddion
Jacques Chirac

Arlywydd Ffrainc o 1995 hyd 2007 oedd **Jacques René Chirac** (29 Tachwedd 1932 – 26 Medi 2019). Roedd yn Brif Weinidog Ffrainc o 1974 hyd 1976 a 1986 hyd 1988, ac yn Faer Paris o 1977 hyd 1995.

Fe'i cafwyd yn euog yn 2011 o embeslu arian cyhoeddus, camddefnyddio cyfrifoldeb a gwrthdaro buddiannau anghyfreithlon yn ystod ei gyfnod fel Maer Paris a derbynnodd ddedfryd ohiriedig o ddwy mlynedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Arlywyddion Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Meiri Paris
Categori:Prif Weinidogion Ffrainc
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o embeslad
Categori:Pobl o Baris
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Harpo Marx

[250px|bawd|Harpo Marx ym *[Monkey Business (ffilm 1931)|Monkey Business*]]

Roedd **Adolph Arthur Schoënburg Marx**, enw llwyfan **Harpo Marx** (23 Tachwedd 1888 - 28 Medi 1964) yn actor a chomediwr o'r Unol Daleithiau. Mae'n adnabyddus fel un o'r Brodyr Marx.

Ganed Harpo yn Ninas Efrog Newydd yn 1888. Gyda'i frodyr Chico (Leonard), Groucho (Julius Henry) a Zeppo (Herbert), serennodd mewn nifer o ffilmiau comedi rhwng 1926 a diwedd y 1950au. Roedd ei gymeriad yn fud, yn chwarae'r delyn ac yn actio'n blentynaidd neu'n gwbl wallgof, gan amlaf yng nghwmni Chico.

## Gweler hefyd
Am restr o'i ffilmiau gweler Brodyr Marx.

Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Telynorion
Umberto I, brenin yr Eidal

**Umberto I** (14 Mawrth 1844 - 29 Gorffennaf 1900) oedd brenin yr Eidal o 9 Ionawr 1878 nes iddo gael ei lofruddio ar 29 Gorffennaf 1900. Fe'i dilynwyd gan ei fab Vittorio Emanuele III.

Categori:Brenhinoedd yr Eidal
Categori:Pobl y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1900
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Peter Hain

Gwleidydd yw **Peter Gerald Hain** (ganwyd 16 Chwefror 1950). Yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig, mae Hain wedi dal swyddi Ysgrifennydd Gwladol Cymru (dwywaith), Ysgrifennydd Gwladol Gwaith a Phensiynau ac Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon. Cafodd ei eni yn Nairobi, Cenia. Roedd yn ymgyrchydd gwrth-apartheid yn Ne Affrica am flynyddoedd cyn symud i Brydain ac ymuno â'r Blaid Lafur.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig‎
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o'r Deyrnas Unedig o dras Dde Affricanaidd
Categori:Ymgyrchwyr gwrth-apartheid
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Gogledd Iwerddon
The Wall Street Journal

Mae ***The Wall Street Journal*** yn bapur newydd dyddiol rhyngwladol a gyhoeddir yn Efrog Newydd, yr Unol Daleithiau (UDA), sydd â chylchrediad dyddiol o mwy na 2.6 miliwn.

## Dolen allanol 
*  *The Wall Street Journal* Arlein - Gwefan swyddogol

Categori:Dinas Efrog Newydd
Categori:Dow Jones & Company
Papurau newydd busnes
Categori:Papurau newydd Saesneg
Categori:Papurau newydd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1889
Michaela Breeze

Athletwraig codi pwysau o Gymru yw **Michaela Breeze** (ganwyd 17 Mai 1979). Ganwyd hi yn Watford, Lloegr, ond cynrychiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad 2006 gan fod ei thad yn enedigol o Lanidloes.

Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Arundo donax

Corsen lluosflwydd yw'r **Gawrgorsen** neu **Gorsen fawr** (***Arundo donax***) sy'n frodor o ddwyrain Asia. Cafodd ei gyflwyno i ardal y Canoldir amser maith yn ôl.

Yr enw yn Ffrangeg yw *"Canne de Provence"* (Corsen Provence). Mae dinas Cannes (yn Ffrainc) wedi cymryd ei henw o'r planhigyn hwn gan oedden nhw'n arfer tyfu o amgylch y porthladd.

Fe fydd y cawrgorsen yn tyfu hyd at uchder o 5 m (16 o droedfeddi).

Categori:Poaceae
Michael Sheen

ar ran Llywodraeth Cymru yn 2015]]

Actor a gweithredwr gwleidyddol o Gymro yw **Michael Sheen** (ganwyd 5 Chwefror 1969). Wedi hyfforddiant yn RADA gweithiodd ym myd theatr drwy'r 1990au. Daeth yn nodedig am bortreadu pobl go-iawn mewn dramau ffuglen ar lwyfan a'r sgrîn, gyda dynwarediau cynnil o bersonoliaethau fel Tony Blair, Kenneth Williams, David Frost, Brian Clough a Chris Tarrant.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd **Michael Christopher Sheen** yng Nghasnewydd, Gwent, yn fab i Irene a Meyrick Sheen. Roedd y ddau'n gweithio fel rheolwyr personél. Mae ei dad yn ymdebygu o ran ei olwg i Jack Nicholson ac yn gweithio fel actor *look-alike* rhan amser. Mae gan Michael chwaer iau o'r enw Joanne. Pan oedd yn 5 oed symudodd y teulu i Wallasey, Magwyd Sheen ym Mhort Talbot a mynychodd Ysgol Gyfun Glan Afan. Ymunodd â Theatr Ieuenctid Cymru yn 16 oed, cyn derbyn hyfforddiant yn y RADA.

## Gyrfa 
Sefydlodd Sheen ei hun fel un o dalentau ifanc mwyaf addawol y sîn theatraidd, fel Mozart yn nrama Peter Shaffer *Amadeus*, ac ymddangosodd ar y llwyfan yn theatr yr Old Vic dan gyfarwyddwyd Peter Hall. Portreadodd y cyn brif-weinidog Tony Blair deirgwaith yn y ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Stephen Frears, *The Deal* a *The Queen*.

Derbyniodd OBE yn 2009 am wasanaethau i actio ond dychwelodd yr anrhydedd yn 2017. Yn Rhagfyr 2020, esboniodd fod hyn yn dilyn cyfnod pan gychwynnodd ddysgu am hanes Cymru wrth baratoi ar gyfer rhoi darlith goffa Raymond Williams. Penderfynodd roi'r OBE yn ôl fel ei fod yn gallu traddodi'r ddarlith a datgan ei farn am y teulu brenhinol heb ragrith.

Yn 2024, cyfarwyddodd ac ymddangosodd Sheen yng nghyfres deledu'r BBC, *The Way*, a osodwyd yn ei dref enedigol, Port Talbot.

## Bywyd personol 
Mae gan Sheen ferch o'i gyn-gariad tymor-hir, yr actores o Saesnes Kate Beckinsale sef Lily Mo Sheen, a anwyd ar 31 Ionawr 1999. Daeth y berthynas gyda Beckinsale i ben tra'n ffilmio *Underworld*, lle'r oedd y ddau'n serennu. Gadawodd Beckinsale ef am berthynas gyda chyfarwyddwr y ffilm, Len Wiseman, a priododd y ddau'n ddiweddarach. Ni ymddangosodd Sheen yn y ffilm ddilynol, ar wahân i ôl-fflachiau o'r ffilm gyntaf. Ar ôl byw yn yr Unol Daleithiau gyda Beckinsale am gyfnod, dychwelodd i wledydd Prydain pan ddaeth y berthynas i ben. Mae'r ddau wedi bod yn rhieni ar y cyd i'w merch.

Yng nghanol 2019 cyhoeddodd Sheen ei fod ef a'i bartner, Anna Lundberg, yn disgwyl plentyn. Prynodd Sheen dŷ yng Nghwmtwrch lle bu'n byw yn ystod 2019 a 2020. Ganwyd Lyra, merch i'r cwpl ar 23 Medi 2019.

Mae Sheen yn gefnogwr Clwb Pêl-droed Dinas Abertawe erioed.

## Ffilmiau 
## Teledu 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion Shakespeareaidd
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Glan Afan
Eglwys Gadeiriol Llandaf

Eglwys gadeiriol Anglicanaidd yn ninas Caerdydd, Cymru, yw **Eglwys Gadeiriol Llandaf**. Mae'n ganolfan i Esgobaeth Llandaf. Fe'i lleolir yn Llandaf, sydd wedi bod yn faesdref y ddinas er 1922. Sefydlwyd cysegr yno yn y flwyddyn 560 OC ac mae'r gadeirlan bresennol wedi'i chysegru i'r Saint: Pedr, Paul, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy.

## Hanes
bawd|chwith|150px|Arfbais Esgobaeth Llandaf
Apwyntiwyd Esgob cyntaf Llandaf ym 1108, yn fuan wedi i'r Normaniaid ymsefydlu ym Morgannwg. Dechreuwyd adeiladu'r gadeirlan o 1190 ymlaen, ac fe'i cwblhawyd ym 1290. Bu William de Braose yn esgob Llandaf o 1266 hyd 1287, ac ef a adeiladodd Capel y Forwyn Fair. Dinistriwyd plasdy'r esgob a gwnaed llawer o niwed i'r gadeirlan yng ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn y 1400au. Adnewyddwyd y gadeirlan wedyn gan Siasbar Tudur, a ychwanegodd y tŵr gogledd-ddwyreiniol, sydd yn drawiadol o debyg i Eglwys Sant Ioan yng Nghaerdydd. Gwnaed mwy o niwed i'r adeilad yn ystod y Rhyfel Cartref ac erbyn 1720 roedd y tŵr de-orllewinol yn adfail. Ym 1734 adeiladwyd cadeirlan newydd lai mewn arddull hollol wahanol: "y Deml Eidalaidd". Cynhaliwyd gwasanaethau yno am dros gan mlynedd cyn i'r adeilad hynny hefyd droi'n adfail.

Yn y 19g dechreuodd Esgob Llandaf breswylio yn ei esgobaeth am y tro cyntaf a gwnaed adnewyddiadau amrywiol i'r adeilad. Y newidiad mwyaf sylweddol oedd y tŵr de-orllewinol newydd gyda'i bigwrn yn yr arddull Gothig. Gwnaed llawer o'r gwaith yma gan y pensaer lleol John Prichard rhwng 1843 a 1869. Yn ogystal, comisiynwyd triptych gan yr arlunydd Fictorianaidd o fri Dante Gabriel Rossetti a ffenestri lliw gan Syr Edward Burne-Jones a Ford Madox Brown. Dinistriwyd llawer o'r cyfoeth gweledol yma ar noson 2 Ionawr 1941, pan gafodd y gadeirlan ei bomio gan awerynnau Almaenig. O'r holl eglwysi gadeiriol ym Mhrydain a niweidiwyd yn yr Ail Ryfel Byd, dim ond yr un yn Coventry a ddioddefodd yn waeth. Yn y cyfnod nesaf o adnewyddu codwyd cerflun anferth o *Iesu Grist yn Ei Fawrhydi* gan Jacob Epstein, efallai'r ychwanegiad mwyaf dadleuol i'r gadeirlan yn ei hanes.

## Gweler hefyd
* Ysgol y Gadeirlan, Llandaf

## Oriel

File:Llandaff cathedral interior.jpg|Beddau y tu fewn i'r eglwys
File:Chapter House, Llandaff Cathedral.JPG|Y cabidyldy
File:Llandaff cathedral interior 2.jpg|Capel y Forwyn Fair
File:Christ in Majesty, Llandaff Cathedral.jpg|*Iesu Grist yn Ei Fawrhydi* gan Jacob Epstein
File:Inside Llandaff Cathedral - geograph.org.uk - 976475.jpg|Y bwa urddasol

## Cyfeiriadau
*Llandaf
*Llandaf
Llandaf
Categori:Esgobaeth Llandaf
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:Pensaernïaeth Romanésg
Rhanbarthau'r Eidal

Ardaloedd gweinyddol lefel-gyntaf yr Eidal ydy '''rhanbarthau'r Eidal'* (Eidaleg: *regioni d'Italia''). Mae yna ugain ardal, gyda phump ohonynt yn meddu ar fwy o hunan-lywodraeth, sef Friuli-Venezia Giulia, Sardinia, Sisili, Trentino-Alto Adige a Valle d'Aosta (hynny yw tri rhanbarth ar y ffin ogleddol a'r ddwy brif ynys). Ac eithrio Valle d'Aosta, mae pob rhanbarth wedi'i rannu'n nifer o daleithiau. 

400px

## Gweler hefyd
* Taleithiau'r Eidal


Categori:Israniadau'r Eidal
Côte d'Azur

'''''Côte d'Azur'''* (arfordir glas y wybren) yw enw *riviera'' Ffrainc a Monaco.Y bardd Stephen Liégard a rhoddodd yr enw hwn arno pan ddisgynodd o'r trên yn Hyères-Plage ac fe welodd lliw y môr.Mae'r Saeson wedi rhoi'r enw ***"French Riviera"*** arno.

Mae'r ''Côte-d'Azur'' ar lannau'r Môr Canoldir. Mae e'n ymestyn o Les Lecques, ger St-Cyr-sur-Mer yn Ffrainc hyd at Garavan ger Menton ac mae e'n cynnwys tywysogaeth Monaco. Mae'r ''Côte-d'Azur'' yn rhan o'r ***Riviera*** sy'n parhau hyd at La Spezia yn yr Eidal.
Prif ddinas y ''Côte-d'Azur'' yw Nice (Nissa).

bawd|dim|300px|Nice: Y promenâd (chwith) a'r porthladd (blaen)

## Hinsawdd 
Mae hinsawdd arbennig ar y Côte-d'Azur gan ei fod ger y Môr Canoldir a gan fod y mynyddoedd sy'n union i'r gogledd yn ei gysgodi yn erbyn gwyntoedd oer y gaeaf.

## Adrannau'r Côte-d'Azur 
Mae tair adran ar y ''Côte-d'Azur'';-
* Adran y **Var** : prifddinas Toulon.
* Adran **Alpes-Maritimes** : prifddinas Nice.
* Tywysogaeth **Monaco**.

## Enwau lleoedd 
[bawd|dim|400px| Traeth [Villeneuve-Loubet, ger Marina Baie des Anges gyda'r Alpau yn y cefndir.]]

## Gweler hefyd
* Provence-Alpes-Côte d'Azur


Categori:Arfordiroedd Ffrainc
Categori:Daearyddiaeth Monaco
Categori:Provence-Alpes-Côte d'Azur
Edward Elgar

Cyfansoddwr o Loegr oedd **Syr Edward William Elgar** (2 Mehefin 1857&nbsp;– 23 Chwefror 1934). Fe'i cysylltir yn bennaf â gweithiau sy'n dathlu'r Ymerodraeth Brydeinig.

Rhwng 1904 a 1911, bu Elgar yn byw yn Henffordd. Yn y cyfnod yma ysgrifennodd rhai o'i ddarnau mwyaf adnabyddus.

Bu farw o ganser.

## Oriel

Delwedd:Sir Edward Elgar statue Hereford.jpg|Cerflun o Syr Edward Elgar tu allan i'r Eglwys Gadeiriol yn Henffordd.
Delwedd:Sir Edward Elgar - geograph.org.uk - 6265561.jpg|Cerflun o Sir Edward Elgar yn Caerwrangon

## Gwaith cerddorol
**Froissart* (1890)
**Enigma Variations* (1899)
**Sea Pictures* (1897-99)
**Cockaigne (In London Town)* (1900/01)
**Dream Children* (1902)
**In the South (Alassio)* (1903/04)
**The Wand of Youth*, Suite rhif 1  (1867-71/1907)
**The Wand of Youth*, Suite rhif 2  (1867-71/1908)
*Symffoni rhif 1  (1907/08)
**Elegy* (1909)
**Romance* (1909)
*Concerto i Feiolin (1909/10)
*Symffoni rhif 2 in E, Op.63 (1909-11)
**Coronation March* for orchestra, Op.65 (1911)
**The Crown of India* (1911/12)
**Falstaff* (1913)
**Sospiri* (1914)
**Polonia* (1915)
**The Starlight Express* 1915/1916)
**The Sanguine Fan* (1917)
*Concerto i Sielo (1918/1919)
**Empire March*  (1924)
**Pomp and Circumstance* (1930)
**Nursery Suite*  (1931)
**Severn Suite*  (1930/1932)
**Mina*  (1933)
*Symffoni rhif 3
*Concerto i Biano
**The Black Knight* (symffoni/cantata) (1889-92)
**From the Bavarian Highlands*  (1895/1896)
**The Light of Life (Lux Christi)* (oratorio) (1896)
**The Banner of St. George* (1897)
**Te Deum & Benedictus* (1897)
**Caractacus* (cantata) (1897/98)
**The Dream of Gerontius* (oratorio) (1899/1900)
**Coronation Ode*(1901/02)
**The Apostles* (oratorio) (1902/03)
**The Kingdom* (oratorio) (1901-06)
**The Music Makers* (1912)
**The Spirit of England* (1915-17)
*Sonata i feiolin a piano (1918)
*Pedwarawd Llinynnol yn E leiaf (1918)
*Pumawd Llinynnol yn A leiaf (1918/19)
**Yn Smyrna* (1905)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Edward Elgar International Music Score Library Project
* Edward Elgar Choral Public Domain Library

Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1934
Fyodor Tyutchev

Roedd **Fyodor Ivanovich Tyutchev** (**Ffedor Ifánofits Tiwtsief**) (Rwseg: Фёдор Иванович Тютчев) (5 Rhagfyr 1803 – 27 Gorffennaf 1873) yn fardd Rwseg a diplomydd o Rwsia.

## Gyrfa
Ganwyd ym mhentref Ovstug ger Bryansk Roedd yn byw ar adegau ym München a Torino ac y roedd yn nghynefin Heine a Schelling. Doedd e ddim yn cyfrannu at fywyd llenyddol, nac yn ei alw ei hun yn ysgrifennwr. Tuag at 400 o'i gerddi sydd ar glawr, ac mae rhai llinellau ohonynt yn cael eu dyfynnu'n aml yn Rwsia.

Mae'r cerddi cynnar yn perthyn i dradoddiad barddoniaeth Rwsiaidd yr 18g. Yn y 1830au traddodiadau Oes Rhamantaidd Ewrop (a'r Almaen yn arbennig) sydd yn gryf iawn yn ei farddoniaeth. Cerddi telynegol athronyddol yw'r rhain: myfyrion ar y dynged ddynol, ar yr hollfyd, ar yr ansawdd sydd yn brif bwnc ohonynt. Yn y 1840au ysgrifennodd rai erthyglau gwledyddol ynglŷn â'r berthynas rhwng Rwsia a gwareiddiad y Gorllewin. Yn y 1850au creuodd Tiwtsief rhai rhieingerddi trywan y mae serch yn cael ei weld fel trasiedi ynddynt. Mae'r cerddi hyn wedi cael eu huniaethu â'r *Cylch Denísïefa*, nid amgen, y cerddi a gafodd eu cysegru i gariad y bardd, E. A. Denísïefa. Yn y 1860au a'r 1870au cerddi gwleidyddol sydd yn goruchafu yn ei farddoniaeth.

Cerdd enwocaf Tyutchev yw *Silentium!* — anogaeth chwerw i ddistawrwydd edifaru'r ffaith nad yw'r naill dyn ddim yn gallu deall y llall o'r bron. Mae'r llinell "Anwiredd yw meddwl wedi'i adrodd" (Rwseg *Мысль изреченная есть ложь*) yn un o ddiarhebion Tyutchev sydd yn cael eu dyfynnu amlaf. "Ni ellir deall Rwsia drwy feddwl" (*Умом Россию не понять*) a "Ni roddir i ni ddarogan sut yr ymatebith ein gair i ni" (*Нам не дано предугадать, как наше слово отзовется*) yw'r rhai eraill.

## Dolenni allanol 
*  Tyutcheviana

Categori:Beirdd Rwseg
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Llenorion o Rwsia
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Pobl o Oblast Bryansk
Disgyrchiant

**Disgyrchiant** yw'r theori sy'n esbonio'r achos i wrthrychau sydd â màs gyflymu tuag at ei gilydd. Mewn bywyd pob dydd, mae disgyrchiant yn cael ei adnabod fel y grym sy'n rhoi mas i wrthrychau. Dyma'r grym sy'n cadw'r Ddaear a gweddill planedau Cysawd yr Haul i gylchdroi o gwmpas yr haul mewn orbit. Mae hefyd yn cadw'r Lleuad mewn orbit o gwmpas y Ddaear gan  achosi llanw, darfudiad a nifer o brosesau arall sy'n digwydd yn yr amgylchedd. Heb ddisgyrchiant, ni fyddai'r y glec fawr wedi digwydd gan ei fod yn hanfodol i'r theori honno.
de|100px|bawd|chwith|Pêl yn cwympo.

Cyflymder disgyrchiant y Ddaear yw 9.8me−2. Defnyddir y ffigwr yma wrth ddefnyddio'r hafaliadau mudiant.

## Gweler hefyd
*Deddf disgyrchedd cyffredinol Newton


Categori:Ffiseg
Margaret Ewing

Gwleidydd, newyddiadurwraig ac athrawes o'r Alban oedd **Margaret Bain Ewing**, née **Margaret Anne McAdam** (1 Medi, 1945 – 21 Mawrth, 2006). Roedd yn Aelod Seneddol o Blaid genedlaethol yr Alban (neu'r 'SNP') gan gynrychioli Dwyrain Swydd Dunbarton o 1974 hyd at 1979 cyn troi i gynrychioli Etholaeth Moray yn Senedd yr Alban o 1987 hyd at 2001.

Bu Ewing yn Ddirprwy Arweinydd yr SNP rhwng 1984 a 1987 ac yn arweinydd yr SNP yn Nhŷ'r Cyffredin rhwng 1987 a 1999. Ymgeisiodd hefyd am arweinyddiaeth y blaid yn 1990, ond Alex Salmond oedd yn fuddugol.

## Y dyddiau cynnar
Yn Lanark y cafodd ei geni, yn ferch i John McAdam, gwas fferm. Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Uwchradd Biggar ac yna ym Mhrifysgol Glasgow gan dderbyn gradd Meistr mewn Saesneg a Llenyddiaeth Saesneg. Bu'n athrawes Saesneg yn Ysgol Modan yn Stirling rhwng 1970 a 1973 ac bu'n uwch-athrawes Anghenion Arbennig yno rhwng 1973 a 1974. Roedd yn briod i Donald Bain tan eu hysgariad yn 1980. Ailbriododd yn 1983 gyda Fergus Ewing a oedd hefyd yn Aelod o Senedd yr Alban ac yn fab i Winnie Ewing AS.

## Gyrfa wleidyddol
Ymunodd gyda'r SNP pan oedd yn ugain oed, yn 1966, ac etholwyd hi'n Aelod Seneddol yn Hydref 1974, yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig dros Ddwyrain Swydd Dunbarton dan ei henw bedydd: Margaret Bain. 22 o bleidleisiau oedd ynddi, a dim ond o drwch blewyn y llwyddodd i gipio'r sedd.

Bu farw o gancr y fron yn 60 oed ar 21 Mawrth 2006.

## Gweler hefyd
*Alex Salmond
*Margo MacDonald
*Joe FitzPatrick
*Nicola Sturgeon
*Tricia Marwick

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Senedd yr Alban
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion Plaid Genedlaethol yr Alban
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Alban
Comisiwn Prodi

Y Comisiynwyr oedd:

* Romano Prodi (Yr Eidal), Llywydd
* Neil Kinnock (DU), Is-lywydd, diwygiad y gweinyddiaeth (1999-2004)
* Loyola de Palacio (Sbaen), Is-lywydd, perthynas i'r Senedd, cludiant, ynni
* Jacques Barrot (Ffrainc), Polisi rhanbarthol
* Frits Bolkestein (Yr Iseldiroedd), Marchnad fewnol, trethi, undeb tollau
* Philippe Busquin (Gwlad Belg), Ymchwil
* David Byrne (Iwerddon), Iechyd, Consumer Protection (→ Cymraeg?)
* Anna Diamantopoulou (Gwlad Groeg), Cyflogaeth, Social Affairs (→ Cymraeg?)
* Franz Fischler (Awstria), Amaethyddiaeth, datblygiad cefn gwlad, pysgodfeydd
* Pascal Lamy (Ffrainc), Masnach
* Erkki Liikanen (Y Ffindir), Enterprise & Information Society
* Joaquín Almunia (Sbaen), Economic & Monetary Affairs
* Mario Monti (Yr Eidal), Competition
* Poul Nielson (Denmarc), Development, cymorth dyngarol 
* Chris Patten (DU), Perthynas tramor
* Viviana Reding (Lwcsembwrg), Addysg, diwylliant
* Michaela Schreyer (Yr Almaen), Cyllideb
* Günter Verheugen (Yr Almaen), Ehangu'r UE
* Antonio Vitorino (Portiwgal), Justice and Home Affairs
* Margot Wallström (Sweden), Amgylchedd
* Péter Balázs (Hwngari)
* Joe Borg (Malta)
* Jan Figel (Slofacia)
* Dalia Grybauskaite (Lithwania)
* Danuta Hübner (Gwlad Pwyl)
* Siim Kallas (Estonia)
* Sandra Kalniete (Latfia)
* Marcos Kyprianou (Ciprus)
* Janez Potocnik (Slofenia)
* Pavel Telicka (Y Weriniaeth Tsiec)

## Gweler hefyd 
* Comisiwn Ewropeaidd
* Rhestr Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd

Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Plaid Lafur

Gallai'r enw **Plaid Lafur** gyfeirio at bleidiau gwleidyddol mewn sawl gwlad. Gellir cyfeirio at at y pleidiau isod fel "Plaid Lafur" yn syml. Mae rhai sefydliadau eraill yn cynnwys y geiriau hynny yn eu henwau (e.e. Plaid Solialaidd Democrataidd a Llafur – Social Democratic and Labour Party); nid yw'r rheini wedi'u cynnwys yma.

## Awstralia
*Plaid Lafur Awstralaidd (Australian Labor Party)

## Y Deyrnas Unedig
*Y Blaid Lafur (The Labour Party)
**Llafur Cymru (Welsh Labour)
**Plaid Lafur yr Alban (Scottish Labour Party)

## Israel
*Plaid Lafur Israel (HaAvoda)

## Iwerddon
*Plaid Lafur Iwerddon (Páirtí an Lucht Oibre; Labour Party)

## Ynysoedd Solomon
*Plaid Lafur Ynysoedd Solomon (Solomon Islands Labour Party)

----
McDonald's

Cadwyn ryngwladol o fwytai bwyd cyflym yw '''McDonald's'''. Sefydlwyd y cwmni yn 1940 ond erbyn heddiw mae ganddo 30,000 o safleoedd mewn 119 o wledydd a thiriogaethau. Dros y blynyddoedd mae'r cwmni wedi cael ei feirniadu yn llym am dalu cyflogau isel, ac am ddiffyg maeth y bwyd. Er i'r cwmni ennill yr achos llys Achos McLibel rhoddodd yr achos gyhoeddusrwydd anffafriol iawn i'r cwmni.

## Gweler hefyd 
* Mac Mawr (*Big Mac*)

## Dolenni allanol 
*  McDonald's Official Collector

[210px|chwith|bawd|Bwyty McDonald's yn [St Petersburg]]
[210px|chwith|bawd|McDonald's Kosher yn [Buenos Aires (yr Ariannin)]]

Categori:Bwytai bwyd cyflym
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1940
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau bwyd
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Wallis Simpson

Cymdeithaswraig Americanaidd oedd **Wallis, Duges Windsor** (gynt **Simpson**, gynt **Spencer**, née **Bessie Wallis Warfield**, 19 Mehefin 1896 – 24 Ebrill 1986), a gymerodd y Tywysog Edward, Dug Windsor (brenin y Deyrnas Unedig gynt) fel ei trydydd gŵr.

Bu farw tad Wallisyn fuan wedi ei geni, a cafodd Wallis a'i mam gweddu eu cefnogi'n ariannol yn rhannol gan eu perthnasau a oedd yn gyfoethogach. Ysgarodd o'i phriodas cyntaf i swyddog forlu'r Unol Daleithiau wedi treulio nifer o gyfnodau arwahan. Ym 1934, yn ystod ei ail phriodas, honir iddo ddod yn feistres i Edward, Tywysog Cymru. Dyflwydd yn ddiweddarach, wedi i Edward esgyn i'r orsedd yn Frenin, ysgarodd Wallis ei ail gŵr a gofynnodd Edward iddi ei briodi.

Achosodd ewyllys y Brenin i brodi Americanes a oedd wedi ysgaru ddwywaith argyfwng cyfansoddiadol yn y Deyrnas Unedig a'r Dominiwn, a arweiniodd yn y pen draw at y Brenin i ildio'r goron ym mis Rhagfyr 1936 er mwyn gallu priodi *"the woman I love"*. Wedi iddo ildio'r goron, cafodd Edward ei greu'n Ddug Windsor gan ei frawd Siôr VI. Priododd Edward a Wallis chwe mis yn ddiweddarach, ac adnabyddwyd Wallis yn swyddogol fel Dugies Windsor on heb y steil "Ei Mawrhydi".

Cyn, yn ystod ac yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, cafodd y Dug a'r Dugies eu cyhuddo o gydymdeimlo gyda'r Natsiaid gan nifer o bol yn y llywodraeth a'r gymdeithas. Yn ystod yr 1950au a'r 1960au, bu'r ddau'n teithio'n nôl a blaen rhwng Ewrop a'r Unol Daleithiau, yn byw bywyd hamddenol fel enwogion cymdeithasol. Wedi marwolaeth y Dug ym 1972, bu'r Dugies yn byw'n unig ac i ffwrdd o lygad y cyhoedd. Bu ei bywyd preifat yn bwnc dyfaliadau a dadleuol yn gyhoeddus.

## Cyfeiriadau
Categori:Dugesau
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Tŷ Windsor
Romano Prodi

Roedd **Romano Prodi** (ganwyd 9 Awst 1939) yn Prif Weinidog o'r Eidal o 1996 hyd 1998 a hefyd o 2006 hyd 2008. Roedd yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd gan 1999 i 2004.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd
Categori:Prif Weinidogion yr Eidal
C. S. Lewis

Awdur Cristionogol enwog oedd **Clive Staples Lewis** (29 Tachwedd 1898 – 22 Tachwedd 1963).

Cafodd ei eni ym Melffast, Iwerddon, yn fab i'r cyfreithiwr Albert James Lewis (1863–1929), ac yn ŵyr y Cymro Richard Lewis.

Priododd y bardd Americanaidd Helen Joy Davidman ym 1956.

## Nofelau
* ''The Pilgrim's Regress* (1933)
* *Out of the Silent Planet* (1938)
* *Perelandra* (1943)
* *That Hideous Strength* (1946)
* *The Screwtape Letters* (1942)
* *The Great Divorce* (1945)
* *Till We Have Faces* (1956)
* *Screwtape Proposes a Toast* (1961) )

## Nofelau plant
*Cyfres Narnia
** *The Lion, the Witch and the Wardrobe* (1950)
** *Prince Caspian* (1951)
** *The Voyage of the Dawn Treader* (1952); addasiad Cymraeg: *Mordaith y Sioned Ann* gan Edmund T. Owen (1989)
** *The Silver Chair* (1953)
** *The Horse and His Boy* (1954)
** *The Magician's Nephew* (1955)
** *The Last Battle* (1956)

## Eraill
* *The Allegory of Love* (1936)
* *The Personal Heresy* (gyda E. M. W. Tillyard, 1939)
* *The Problem of Pain* (1940)
* *A Preface to Paradise Lost* (1942)
* *The Abolition of Man* (1943)
* *Beyond Personality* (1944)
* *Miracles* (1947)
* *Arthurian Torso* (1948)
* *Mere Christianity* (1952)
* *English Literature in the Sixteenth Century* (1954)
* *Surprised by Joy* (1955) (hunan gofiant)
* *Reflections on the Psalms* (1958)
* *The Four Loves* (1960)
* *Studies in Words* (1960)
* *An Experiment in Criticism* (1961)
* *A Grief Observed* (1961)
* *The Discarded Image* (1964)
* *God in the Dock (1970)
* *Studies in Medieval and Renaissance Literature* (1966)
* ''Spenser's Images of Life* (1967)
* *Letters to an American Lady* (1967)
* *Selected Literary Essays* (1969)
* *Of Other Worlds* (1982)
* *All My Road Before Me'' (dydd-lyfr 1922-27) (1993)

Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Beirdd Saesneg o Ogledd Iwerddon
Categori:Nofelwyr Saesneg o Ogledd Iwerddon
Categori:Pobl a aned ym Melffast
Categori:Pobl fu farw yn Rhydychen
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Ogledd Iwerddon
Narnia

Gwlad ddychmygol yw **Narnia**, cefndir y cyfres nofelau i bobl ifainc gan C. S. Lewis:

* *The Lion, the Witch and the Wardrobe* (1950)
* *Prince Caspian* (1951)
* *The Voyage of the Dawn Treader* (1952)
* *The Silver Chair* (1953)
* *The Horse and His Boy* (1954)
* ''The Magician's Nephew* (1955)
* *The Last Battle'' (1956)

Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
The Lion, the Witch and the Wardrobe

Nofel ffantasi i bobl ifanc gan C. S. Lewis yw ***The Lion, the Witch and the Wardrobe*** ("''Y Llew, y Wrach a'r Wardrob''") (1950). Cyfieithwyd y llyfr i'r Gymraeg fel '''''Y Llew a'r Wrach''''' gan Edmund T. Owen (Dinbych: Gwasg Gee, 1972).

Categori:Cyfieithiadau o nofelau i'r Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Nofelau 1950
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelau ffantasi Saesneg o Loegr
Norman Kember

Cristion a heddychwr o Loegr a gafodd ei gipio gan derfysgwyr yn Irac ar 26 Tachwedd 2005 yw **Norman Frank Kember** (g. 1931). Aeth i Irac i ddangos ei wrthwynebiad i oresgyniad Irac gan UDA a'i chynghreiriaid yn 2003, ac i arddangos cydsafiad gyda phobl Irac.

Ar 23 Mawrth fe'i rhyddhawyd ef ac eraill gan aelodau o luoedd arfog Prydain ac eraill.

Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Heddychwyr o Loegr
Elizabeth Bowes-Lyon

Gwraig Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig oedd **Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon** (4 Awst 1900 – 30 Mawrth 2002).

Cafodd ei geni yn Llundain, yn ferch i Claude George Bowes-Lyon, Arglwydd Glamis, a'i wraig Cecilia Nina Cavendish-Bentinck.  Priododd Y Tywysog Albert, Dug Caerefrog ar 26 Ebrill 1923, yn Abaty Westminster.

Brenhines rhwng 1936 a 1952 (marwolaeth y brenin Siôr) oedd hi.  Perchen y Castell Mey yn yr Alban ers 1952 oedd hi, ond bu farw yn Windsor.

## Plant
*Elisabeth II (21 Ebrill 1926 – 8 Medi 2022)
*Y Dywysoges Margaret (21 Awst 1930 – 9 Chwefror 2002)

## Ffilmiau a Theledu
Mae'r ffilm ''The King's Speech'' (2010) yn serennu Helena Bonham-Carter fel Elizabeth.  Mae'r ffilm *The Queen* (2006) yn serennu Sylvia Syms fel Elizabeth.

Mae'r drama teledu *Edward & Mrs Simpson* (1978) yn serennu Amanda Reiss fel Elizabeth.

Categori:Breninesau cydweddog y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Tŷ Windsor
Chemins de fer de Provence

bawd|de|400px|**"Le train des pignes"** yng ngorsaf **Annot**
Mae trên bach yn rhedeg 151&nbsp;km (94 o filltiroedd) rhwng Nice a Digne-les-Bains ers 1911, drwy fynyddoedd cefnwlad Nice a chefn gwlad Provence. Mae yna wasanaeth cyson rhwng Nice a Digne. Ambell waith fe fydd trên ager yn rhedeg ar y lein. Enw'r trên yw ***"Le train des pignes"*** (trên y pin) gan ei fod yn llosgi pin wedi eu casglu gerllaw y lein (yn lle glo). Roedd cangen arall o'r lein yn croesi afon y Var ger bentref **La Manda** a mynd drwy Vence hyd at Grasse ond fe gafodd y bont fawr ym mhentref **Pont-du-Loup** ei fomio yn 1945 gan y fyddin Almaenaidd pan oedden nhw'n ffoi. Mae colofnau'r bont yno o hyd, yn sefyll yn uchel uwchben y pentref.

[bawd|chwith|350px|Y trên bach ger bont 
**La Manda**. *(Uwchben - pentref [Carros ar ben y bryn. Ar y dde - eira ar fynyddoedd y Mercantour)*]]
bawd|350px|Gweddillion y bont fawr uwchben ffatri melysion **Pont-du-Loup**.
## Dolen allanol 
*  Gwefan "Chemins de fer de Provence"

Categori:Rheilffyrdd Ffrainc
Categori:Provence-Alpes-Côte d'Azur
Leipzig

Dinas yw **Leipzig** (IPA: ˈlaiptsɪç) (Sorbeg: *Lipsk*) yn nhalaith Sacsoni, Yr Almaen. Fe'i leolir ger man cwrdd yr afonnydd Pleiße, Elster Wen a Parthe. Mae ganddi boblogaeth o dua 515,469 (2008). Mae'r cyfnod cyntaf o Leipzig yn dyddio o 1015, ac fe'i adnabyddir ers hynny fel tref fasnachol. Sefydlwyd ei phrifysgol ym 1409, ac mae'n enwog fel dinas dysg. Yma bu farw Johann Sebastian Bach, ac a anwyd Gottfried Wilhelm von Leibniz a Richard Wagner.

Cynhelir Ffair Lyfrau Leipzig hanesyddol a phwysig yn y ddinas ers y Canol Oesoedd.

## Hanes 
* 1165: Leipzig yn dod yn ddinas
* Hydref 1813: Brwydr Leipzig
* 1915: Agorfa y Leipzig Hauptbahnhof (gorsaf)

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Auerbachs Keller
* Bundesverwaltungsgericht
* City-Hochhaus Leipzig
* Nikolaikirche (eglwys)
* Städtisches Kaufhaus 
* Thomaskirche (eglwys)
* Völkerschlachtdenkmal

## Pobl o Leipzig 
* Johann Albert Fabricius (1668-1736), awdur
* Hermann Carl Vogel (1841-1907), serenyddiaethwr
* Paul Julius Möbius (1853-1907), niwrolegydd

## Cyfeiriadau 

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Sacsoni
Train des merveilles

250px|de|bawd|Traphont Tende

Yng ngorsaf Nice yn Ffrainc gellir dal y ***"Train des merveilles"*** ("Trên y rhyfeddodau"), taith diddorol sy'n mynd trwy fynyddoedd cefnwlad Nice i Tende ac yna ymlaen i Cuneo yn yr Eidal.

Mewn tair man fe fydd y trên yn codi i lefel uwch mewn twnnel sy'n troi fel allwedd costrel yn y mynydd. Gellir prynu tocyn diwrnod a disgyn yn Tende. Ar ôl gwario ychydig amser yno, gellir dal y trên i Ventimiglia sy ar Riviera'r Eidal. Ar ôl ymweld â Ventimiglia gellir dal y trên lleol neu'r T.G.V. yn ôl i Nice. Mae'r lein hon yn rhedeg drwy Monaco a ger y traethau.

Categori:Monaco
Categori:Provence-Alpes-Côte d'Azur
Categori:Rheilffyrdd Ffrainc
Categori:Rheilffyrdd yr Eidal
Plaid Geidwadol

* Plaid Geidwadol Canada
* Y Blaid Geidwadol (DU)
** Ceidwadwyr Cymreig
* Y Blaid Geidwadol (De Affrica)
* Y Blaid Geidwadol (Rwmania)
----
Gdańsk

Un o ddinasoedd mwyaf Gwlad Pwyl yw **Gdańsk** (hefyd Almaeneg: **Danzig**, Casiwbeg: *Gduńsk*). Mae wedi'i lleoli ar aber Afon Wisła a Môr Baltig. Porthladd pwysig i'r wlad a phrifddinas foifodiaeth (talaith) Pomorskie yw hi. Yn 2004 roedd ynddi boblogaeth o 460,524.
Rhan o Trójmiasto ("teirddinas") ydy Gdansk, gyda Gdynia a Sopot.
Daw'r cofnod hanesyddol cynharaf o'r ddinas yn 997. Y pryd hynny aeth Sant Adalbert yno er mwyn troi'r preswylwyr i Gristionogaeth. Ymhen canrifoedd daeth Gdańsk yn ddinas mwyaf cyfoethog Gweriniaeth Pwyl. Gadwodd hi hunan lywodraeth eto.
Yn y 18g enillwyd Gdańsk gan Brwsia. Wedyn Dinas Rydd oedd hi am gyfnod. 
Yr ail dro iddi fod yn Ddinas Rydd Danzig oedd ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf. Almaenwyr, Pwyliaid, Casiwbiaid ac Iddewon oedd yn byw yno. Danzig oedd prif borthladd y Coridor Pwylaidd a oedd yn rhoi allanfa i wladwriaeth annibynnol newydd Gwlad Pwyl i fasnachu gyda gweddill y byd drwy Môr Baltig. Bu sefydlu y Coridor, a'r ffaith bod Danzig ddim yn rhan o'r Almaen, yn destun trafodaeth tanbaid yn ystod yr 1920au a 30au. Pan ddaeth Hitler i rym yn Yr Almaen gwnaeth adfeddiannu Danzig a chysylltu'r ddinas gyda'r Almaen yn destun gwrthrwbl. Yn fuan wedi arwyddo Cytundeb Molotov–Ribbentrop - cytundeb gudd rhwng yr Almaen Natsïaidd a'r Undeb Sofietaidd gomiwnyddol ymosododd lluoedd Hitler ar Danzig a'i feddiannu, gan dechrau Yr Ail Ryfel Byd.

Ar ôl y rhyfel daeth y ddinas i Wlad Pwyl.
Yn yr 80au bu streiciau seiri llongau a gweithwyr eraill yno gyda Lech Wałęsa (Arlywydd Gweriniaeth Pwyl wedyn) yn eu harwain. Cred llawer mai'r digwyddiad hwn sbardunodd gwymp comiwnyddiaeth yn Ewrop.

bawd|200px|dim|Baner Gdansk
bawd|dim|y Ddinas
bawd|dim|Cofadail Gweithwyr Iard Llongau Syrthiedig 1970

Categori:Y Cynghrair Hanseataidd
Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
Richard Wagner

Cyfansoddwr dylanwadol o'r Almaen oedd **Wilhelm Richard Wagner** (22 Mai 1813, Leipzig – 13 Chwefror 1883, Fenis). Roedd hefyd yn arweinydd a theorydd cerddorol, ac yn draethodydd, ond fe'i cofir yn bennaf am ei operâu, yn arbennig cylch *Der Ring des Nibelungen* (*Modrwy y Nibelung*).

Priododd Christine Wilhelmine "Minna" Planer yn 1836.

Ymddengys nad oes sail i honiad George Powell bod Wagner wedi aros yn Nanteos, plasdy'r Poweliaid yng Ngheredigion, a chael ei ysbrydoli i gyfansoddi ei opera *Parsifal* ar ôl yfed o'r "Greal Santaidd", cwpan ym meddiant y teulu. Roedd Powell yn hoff iawn o waith Wagner ond ymwelodd y cyfansoddwr â gwledydd Prydain yn 1855, tua deng mlynedd cyn iddo ysgrifennu *Parsifal*.

## Operâu 
### Cyfnod cynnar 
* (1832) *Die Hochzeit* (*Y Briodas*) (anorffenedig)
* (1833) *Die Feen* (*Y Tylwyth Teg*)
* (1836) *Das Liebesverbot* (*Y Gwaharddiad ar Gariad*)
* (1837) *Rienzi, der Letzte der Tribunen* (*Rienzi, y Tribwn olaf*)

### Cyfnod canol 
* (1843) *Der fliegende Holländer* (*Yr Holandwr Hedegog*)
* (1845) *Tannhäuser*
* (1850) *Lohengrin*

### Cyfnod diweddar 
* (1865) *Tristan und Isolde* (*Tristan ac Esyllt*)
* (1867) *Die Meistersinger von Nürnberg* (*Meistr-gantorion Nuremberg*)
* *Der Ring des Nibelungen* (*Modrwy y Nibelung*), yn cynnwys:
** (1869) *Das Rheingold* (*Aur y Rhein*)
** (1870) *Die Walküre* (*Y Valkyrie*)
** (1871) *Siegfried*
** (1874) *Götterdämmerung* (*Gwyll y Duwiau*) (yn wreiddiol *Siegfrieds Tod* (*Marwolaeth Siegfried*)
* (1882) *Parsifal*

## Cyfeiriadau 
Categori:Arweinyddion o'r Almaen
Categori:Cyfansoddwyr o'r Almaen
Categori:Cyfansoddwyr opera
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Marwolaethau 1883
Categori:Pobl o Leipzig
James Joyce

Nofelydd a bardd o Iwerddon oedd **James Augustine Aloysius Joyce** (2 Chwefror 1882 – 13 Ionawr 1941). Fe'i hystyrir yn un o'r llenorion mwyaf dylanwadol ar ysgrifenwyr *avant-garde* modern dechrau'r 20g. Ei waith mwyaf enwog yw Ulysses (1922). Gwaith arall enwog yw'r casgliad o storïau byrion *Dubliners* (1914) a'r nofelau *A Portrait of the Artist as a Young Man* (1916) a *Finnegans Wake* (1939).

Fe'i ganwyd i deulu dosbarth canol yn Nulyn. Aeth i Goleg Prifysgol Dulyn ac yna ymfudodd i'r cyfandir gan fyw yn Trieste, Paris a Zürich.

## Llyfryddiaeth 
bawd|*Dubliners*, 1914
### Nofelau 
* *Stephen Hero* (1904-6)
* *Dubliners* (1914)
* *Exiles* (1915 drama)
* *A Portrait of the Artist as a Young Man* (1916)
* *Ulysses* (1922)
* *Finnegans Wake* (1939)

### Barddoniaeth 
* *Chamber Music* (1907)
* *Pomes Penyeach* (1927)

Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Saesneg o Iwerddon
Categori:Llenorion Modernaidd
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Nofelwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Pobl o Ddulyn
Categori:Pobl fu farw yn Zürich
Eglwys

[bawd|220px|[Basilica Sant Pedr yn y Fatican, Rhufain.]]

Cyfeiria'r gair **eglwys** at grŵp o bobl o'r grefydd Gristnogol (yn enwedig pan sillafir y gair â phrif lythyren, er enghraifft Yr Eglwys yng Nghymru) neu at yr adeilad lle maent yn addoli. Daw'r gair Cymraeg o'r enw Lladin Diweddar *ecclesia* (Cernyweg *eglos*, Hen Wyddeleg *eclais*). Gall gyfeirio hefyd at y gymuned Gristnogol gyfan, yn arbennig yn ei hanes cynnar; Yr Eglwys Fore yw'r term a ddefnyddir am Gristnogaeth yn y canrifoedd cynnar, dan yr Ymerodraeth Rufeinig.

Fel arfer yng Nghymru mae'r gair yn cyfeirio at addoldai Protestannaidd cydumffurfiol neu Catholig, ond nid ar gyfer rhai Anghydffurfiol, y cyfeirir atynt fel capeli. Gelwir eglwys lle mae esgob neu archesgob yn eistedd yn eglwys gadeiriol.

## Geirdarddiad
Gair benthyg o'r Lladin yw "eglwys", yn tarddu o'r gair "ec(c)lesia".

## Gweler hefyd 
* Yr Eglwys Anglicanaidd
* Yr Eglwysi Protestannaidd
* Yr Eglwys Fore neu'r Eglwys Gyntefig
* Eglwys gadeiriol
* Yr Eglwys Gatholig
* Eglwys Loegr
* Eglwys plwyf
* Eglwys Roeg
* Yr Eglwys Uniongred
* Yr Eglwys yng Nghymru

## Cyfeiriadau

Categori:Cristnogaeth
Pensaernïaeth Gothig

[bawd|unionsyth|Eglwys gadeiriol [Notre-Dame de Paris]]

Arddull canoloesol o bensaernïaeth yw **Gothig**. Datblygodd yn Ffrainc yn y 12g o'r arddull Romanesg (a elwir yn Normanaidd yn Ynysoedd Prydain) ac yna lledodd drwy Ewrop gyfan. Tra'r oedd pensaernïaeth Romanesg yn seiliedig ar ddulliau adeiladu'r Rhufeiniaid, roedd Gothig yn seiliedig ar dechnegau newydd, yn bennaf y bwa pwyntiog. Drwy ddefnyddio bwâu pwyntiog roedd yn bosib adeiladu ffenestri llawer mwy nag o'r blaen ac mae ffenestri lliw trawiadol yn nodweddiadol o eglwysi'r cyfnod.

## Arddulliau Gothig lleol
Roedd cymeriad gwahanol iawn gan arddulliau Gothig lleol gwahanol wledydd – er enghraifft, yn yr Almaen a'r Iseldiroedd roedd briciau yn ddeunydd poblogaidd, tra bod gwenithfaen yn cael ei ddefnyddio ar gyfer cadeirlannau Ffrainc a Lloegr.

## Yr Adfywiad Gothig
O'r Dadeni Dysg ymlaen ystyrrwyd pensaernïaeth Gothig yn farbaraidd (yn wir, pan fathwyd y term "Gothig" tua'r un adeg, roedd yn derm dirmygus yn cyfeirio at y Gothiaid) a daeth adeiladau yn yr arddull clasurol yn fwyfwy ffasiynol. Dim ond yn y 19g, pan ddatblygodd delwedd ramantaidd o'r Oesoedd Canol, y bu adfywiad o'r arddull, a ddechreuodd ym Mhrydain. Yn dilyn effeithiau gwaethaf y Chwyldro Diwydiannol roedd llawer o feddylwyr y cyfnod am ddychwelyd at ethos gwaith a Christnogaeth yr Oesoedd Canol, a mynegwyd hyn drwy bensaernïaeth yr oes. Parhaodd defnydd o'r arddull Gothig ar gyfer rhai eglwysi a phrifysgolion yn yr 20g.


Gothig
Gothig

Mae'r term **Gothig** yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio mwy nag un peth:

*Pensaernïaeth Gothig - arddull pensaernïaeth sydd a'i gwreiddiau yn yr Oesoedd Canol
*Llenyddiaeth Gothig - arddull ysgrifennu llenyddol
*Y Gothiaid - y bobl Germanaidd hanesyddol
*Ffilm Gothig - *genre* ffilm
*Sgript Gothig - sgript neu deip

Am iaith y Gothiaid, gweler yr erthygl ar Gotheg.