open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Ficar

Band ska Cymraeg poblogaidd o'r Felinheli yn yr 1980au oedd **Y Ficar**.

## Aelodau
* Gwyn "Dan" Roberts – prif leisydd
* Dylan "Dygs" Huws – gitâr/llais
* Emyr "Himyrs" Roberts – gitâr fâs/llais
* Geoffrey "Jiffar" Jones – allweddellau
* Gwil John – sacsoffon
* Martin Fearn – trombôn
* Wyn Williams – trwmped
* Aled "Ali Bongo" Williams – drymiau

## Disgyddiaeth 
### Senglau 
* "Byw Mewn Cwt Yng Ngwaelod Yr Ardd / Cysgu'r Nos",  7" (Recordiau Sain, SAIN 97S, 1982)
* "Ŵ Cyrnol (Record Estynedig efo Malcolm Neon "Paid Gadael Fynd", Y Diawled "Shwt Mae Siapus" ac Eryr Wen "Efo Mi", 7" (Recordiau Fflach, FFLACH 004, 1982)
* "Cei Felinheli / Annwyl Mr Atlas, Hirodîn", 7" (Recordiau Fflach, FFLACH 006, 1982)
* "Pump Diwrnod / Aberdaron",  7" (TRONS ‎001, 1983)

### Albymau 
* *Allan o Diwn*, LP (SAIN 1271M, 1983), Caset (SAIN C871, 1983)
* *Yn Dal i Gredu*, LP (TRONS 002, 1984), Caset (TRONS 'Dim Rhif', 1984)
* *Teulu Huw Tan Voel [Artistiaid Amrywiol],* Caset (Recordiau'r Felin, 'Dim Rhif', 1984) Y Ficar - "Bŵts"
* *Saith Norman (Ar Lan-Y-Môr)*, Caset (TRONS 003, 1985)

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1982

Categori:Prosiect Wicipop
Keys

Band roc Cymreig oedd **Keys** a ffurfiwyd ar ôl y gangster Llewelyn Morris Humphreys (*Murry the Hump*) ddod i ben. Mathew Evans yw'r prif leisydd, sydd o Lyn-nedd yn wreiddiol.

Rhyddhawyd tri albym ar label See Monkey Do Monkey o Gaerdydd ag un ar label Too Pure. Cafodd yr albym *Ring the Changes* ei henwebu ar gyfer y *Welsh Music Prize* yn 2014.

## Aelodau
* Matthew Evans - llais
* Gwion Rowlands - gitâr
* Bill Coyne - drymiau
* Curig Huws - gitâr fas

## Disgyddiaeth
### Albymau
* *Songs of Ignorance* (28 Mai 2001), Too Pure Records (Pure 116) - CD a LP

;fel The Keys:
**The Keys* (2003), Too Pure
**Fire Inside* (2010), See Monkey Do Monkey
**Bitten by Wolves* (2011), See Monkey Do Monkey
**Ring the Changes* (2014), See Monkey Do Monkey
**Bring Me the Head of Jerry Garcia* (2019)
**Home Schooling Album* (2020)

### Senglau ac EP
* ''Don't Slip Up'' - Demo (not published)
* "Green Green Grass of Home" (1999), Blue Dog Records - sengl feinyl 7", rhannwyd gyda Gorgeous Fame and the Three Degrees
* "Thrown Like a Stone"/"Don't Slip Up" (27 Medi 1999), Shifty Disco Records - CD
* *Colouring Book EP* (Tachwedd 1999), Malthouse Records - CD
* "Silver Suit"/"Booze and Cigarettes" (Mai 2000), Prim and Proper Records - sengl feinyl 7" 
* "The House That Used to Be a Ship" (Ionawr 2001),  Too Pure Records - sengl feinyl 7", rhannwyd gyda Hefner
* "Cracking Up" (26 Mawrth 2001), Too Pure (Pure 114) - CD a sengl feinyl 7"
* "Don't Slip Up" (21 Mai 2001), Too Pure (Pure 107) - CD a sengl feinyl gwyn 7"

;fel The Keys:
**Le Mans* EP (2009), See Monkey Do Monkey
**The Christmas EP* (2009), See Monkey Do Monkey

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau roc o Gymru
Categori:Prosiect Wicipop
I Ka Ching

Label recordio o Gymru yw Recordiau **I Ka Ching** Records. Sefydlwyd y label ynghyd â chwmni cyhoeddi Cyhoeddiadau I KA CHING Publishing gan Gwion Schiavone yn 2011.

## Artistiaid 
* Blind Wilkie McEnroe 
* Blodau Papur
* Candelas
* Carcharorion
* Y Cledrau
* Cpt. Smith
* Dienw
* Yr Eira
* Ffracas
* Geth Vaughan
* Glain Rhys
* Griff Lynch
* Gwenno Morgan
* Huw M
* Mared
* Yr Ods
* Palenco
* Y Reu
* Serol Serol
* Siddi
* Sŵnami
* Ysgol Sul

[bawd|dim|[Cpt. Smith]]

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol
* 

Categori:Sefydliadau 2011
Categori:Labeli recordio Cymreig
Categori:Prosiect Wicipop
Doctor (band)

Band Cymraeg o Brifysgol Aberystwyth oedd **Doctor.**  Ffurfiwyd y band er mwyn cystadlu yn Eisteddfod Rhyng-golegol Abertawe 1980. Y pedwar aelod gwreiddiol oedd Iwan Llwyd, Elwyn Williams, Owen Owens a Gwyn Williams.

Erbyn 1981 roedd Geraint Lovgreen wedi ymuno â'r band. Roeddent yn brysur ar ddechrau'r 1980au.

Enillodd y band wobr Gwobrau Sgrech - 'Band Addawol y flwyddyn' 1980.

Perfformiodd y band am y tro olaf yn Pesda Roc yn 1984.

## Aelodau
* Gwyn Williams
* Geraint Lovgreen
* Elwyn Williams
* Iwan Llwyd
* Owen Owens

## Disgyddiaeth
* "Bois Maesgeirchen / T.U / Neb ar ôl / Cân y Bom" (Recordiau Coch, 1981)
* "Doctor" Twrw Tanllyd  (Sain 1201H 1981)
* "Merch o Donegal / Hogan Drws Nesa / Cau Dy Geg"  Recordiau Coch, 1981)
* "George Street"  (Sesiwn Sosban 2, 1983)
* "Calon / Arwr"  ( Cyhoeddiadau Felin, 1983)
* "Drwy'r Niwl / Taro nôl"   (Caset amlgyfrannog Ffordd Osgoi Bangor, 1983)
* "Dan y Croen"  (Caset amlgyfrannog Teulu Huw Tan Voel, 1984)

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1980
Categori:Dadsefydliadau 1984
Categori:Prosiect Wicipop
Arglwydd Raglaw

Yr **Arglwydd Raglaw** (Saesneg: *Lord-Lieutenant*) yw cynrychiolydd personol y brenin neu'r frenhines ym mhob sir yn y Deyrnas Unedig. Yn hanesyddol roedd y Arglwydd Raglaw yn gyfrifol am drefnu milisia'r sir, ond bellach mae’r swydd yn seremonïol yn bennaf, ac yn cael ei dyfarnu fel arfer i berson lleol, enwog sydd wedi ymddeol.

Cyfeirir at y swydd hon yn gyntaf yn Gymraeg yn 1772 gan D. Risiart: "Iarll Carbury, arglwydd-rhaglaw gogledd a deheubarth Cymru".

## Gweler hefyd
*Rhaglaw

## Cyfeiriadau

Categori:Brenhiniaeth
Categori:Llywodraeth
Dick Bruna

Arlunydd ac awdur llyfrau plant o'r Iseldiroedd oedd **Hendrik Magdalenus (Dick) Bruna** (23 Awst 1927 – 16 Chwefror 2017).

Fe'i ganwyd yn Utrecht, yn fab y cyhoeddwr Albert W. Bruna a'i wraig Johanna Erdbrink.

## Llyfryddiaeth ddethol
* *De Appel* (1953)
* *nijntje* (*Miffi*; 1955)
* *nijntje in de sneeuw* (1955)
* *nijntje aan zee* (1963) 
* *het feest van nijntje* (1970)
* *nijntje in de speeltuin* (*Miffi yn y Parc Chwarae*; 1975)
* *nijntje in het ziekenhuis* (*Miffi yn yr Ysbyty*; 1975)
* *nijntje gaat logeren* (''Miffi'n Mynd i Ffwrdd*; 1988)
* *nijntje en nina* (1999)
* *hangoor* (2006)
* *koningin nijntje'' (2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr Iseldiraidd
Categori:Llenorion plant
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2017
Richard Stilgoe

Cerddor, awdur a cyflwynydd teledu o Loegr yw **Syr Richard Henry Simpson Stilgoe** (ganwyd 28 Mawrth 1943).

Fe'i ganwyd yn Camberley, Surrey. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Clare, Caergrawnt.

Ysgrifennodd y geiriau y sioe gerdd, *Starlight Express*.

## Teledu
**Nationwide* (1974-83)
**Our Mutual Friend* (1976)
**And Now the Good News* (1978)
**A Kick Up the Eighties* (1981)
**Call My Bluff* (1981-82)
**Countdown* (1985-2006)

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Cerddorion o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o Loegr
Categori:Genedigaethau 1943
Lilygreen & Maguire

Grŵp pop rock o Gymru yw Lilygreen & Maguire. Sefydlwyd y band yng Nghasnewydd yn 2011 . Mae Lilygreen & Maguire wedi cyhoeddi cerddoriaeth ar label recordio Warner Bros. Records .

## Bandiau pop rock eraill o Gymru
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { 
  ?item wdt:P31 wd:Q215380 .
  ?item wdt:P740/wdt:P131* wd:Q25 .
  ?item wdt:P136 wd:Q484641 .
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=number:#,label:enw,P18,P740,P373,P136,P264,item:eitem ar WD
|thumb=50
|links=all
|section=136
|min_section=3
}}

## Misc 
## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wicipop
Categori:Bandiau Cymreig
Cerflun y ci defaid, Seland Newydd

bawd|260px
Crewyd ** Cerflun y Ci Defaid** yn gofeb i cwn defaid y daeth i Seland Newydd yn ystod y 19 ganrif efo bugeiliaid o'r Alban. Mae'r cerflun yn sefyll yn ymyl Llyn Tekapo ar Ynys y De.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynys y De
Ci defaid
Pengam (aderyn)

{{Blwch tacson
| enw = {}*Jynx torquilla*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = VU
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Piciformes
| familia = Picidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| subdivision_ranks = Rhywogaethau
| subdivision = 
*J. torquilla*
*J. ruficollis*
}}

:''Erthygl ar yr aderyn yw hon; ceir erthygl arall ar y pentref o'r un enw ym mwrdeisdref sirol Caerffili.''

Rhywogaeth o adar yw'r **Pengam** (lluosog: **Pengeimion**) sydd hefyd yn perthyn i'r genws o'r un enw. Yr enw Lladin ar y rhywogaeth yw *Jynx torquilla*, ac *Jynx* yw enw'r genws, sy'n tarddu o'r Hen Roeg *iunx*, sef y Pengam Ewrasaidd. Ceir rhywogaeth arall o fewn y genws, sef y Pengam gyddfgoch (*Jynx ruficollis*). Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *J. torquilla*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'n perthyn i deulu'r Cnocellod (Lladin: *Picidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*.

Fel y gwir gnocell, mae gan y Pengam ben mawr a thafod hir a ddefnyddir i dynnu'r pryf o'r pren, yn fwyd. Mae ganddo hefyd ddau fawd troed, sy'n wynebu ymlaen a dau tuag yn ôl. Ond yn wahanol i'r wir gnocell, nid oes ganddo blu caled yn gynffon, plu caled a ddefnyddir gan y gnocell i ddringo coed; oherwydd hyn, fe'i gwelir yn aml yn eistedd ar y gangen yn hytrach nag yn glynnu i fonyn, neu ochr y goeden. Mae ei big hefyd yn fyrach, ac yn llai tebyg i gyllell fain, hir.

Morgrug yw ei brif fwyd, a phryfaid eraill a ganfyddant mewn hen bren pwdwr, neu weithiau ar wyneb y ddaear. Yn aml, maen'r Pengeimion yn canfod hen nythod cnocellau coed i nythu ynddo, yn hytrach na thurio eu hunain i'r pren. Gwyn yw lliw eu wyau.

## Teulu
Mae'r Pengam yn perthyn i deulu'r Cnocellod (Lladin: *Picidae*). Dyma aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25439 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN
*Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Picidae
The Afternoons

Band pop/indi Cymraeg oedd **The Afternoons** a sefydlwyd yn Ninbych y Pysgod ac yna Caerdydd.

## Hanes
Ffurfiwyd y band yn 1999 a cafodd eu sengl cyntaf, *A Change in Season**,* eu chwarae ar Radio 1 yn Awst 2000. Wedi hynny yn 2001 gwnaeth y band rhyddhau senglau ar label indie FFVinyl Caerdydd, yn ogystal â ryddhau albwm *The Days We Found In The Sun*. Hefyd yn 2001, ar ôl rhagolwg o sioe yn Llundain, arwyddodd The Afternoons gytundeb gyda Excellent Records, wedi'i leoli yn Tokyo ac ers hynny cafodd eu cerddoriaeth eu cyhoeddi yn Siapan. Yn 2003 cyhoeddwyd ail albwm; *My Lost City*. Enwebwyd un sengl yng nghategori Sengl Gorau yng Ngwobrau RAP Radio Cymru 2003, o'r enw "Dwi'n mynd i newid dy feddwl". Yn Mehefin 2005, cyhoeddwyd eu trydydd albwm, *Rocket Summer*, ac roedd yn gam at gerddoriaeth mwy pop i'r band. Cafwyd yr albwm dderbyniad da ledled y byd, yn enwedig felly yn yr Unol Daleithiau ac yn Sbaen. Cyhoeddwyd eu pedwerydd albwm *Sweet Action* yn 2008. Enillodd y ddau sengl ar yr albwm ("Don’t Turn Back" a "High Summer Lover") Sengl yr Wythnos ar sioe Radcliffe a Maconie ar Radio 2.

Dywed y band eu bod wedi eu ysbrydoli gan fandiau ac artistiaid fel: Roxy Music, Teenage Fanclub, Scritti Politti, the Monkees, the Velvets, the Beach Boys, Kraftwerk, the High Llamas, Super Furry Animals, Macca, the Go-Betweens, Ben Kweller, F. Scott Fitzgerald, Bob Moog.

## Aelodau 
Pedwar aelod sydd yn y band;

* Richard Griffiths - llais a gitâr
* Sarah Ellison - bâs
* Paul Rapi - allweddellau
* Peter Morgan - ddrymiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Prosiect Wicipop
Categori:Sefydliadau 1999
Rapsgaliwn

Cymeriad rhaglenni plant 'Cyw' ar S4C ydy Rapsgaliwn. Rapiwr ydy e, sy'n honni mai ef yw 'rapiwr gorau'r byd'. Cydnabyddir am wisgo aur. Cefnder Dona Direidi ydy e.

Categori:Cymeriadau ffuglen
Jurgen Klopp

Rheolwr tim Peldroed Lerpwl ers Hydref 2015 yw **Jurgen Klopp** (ganwyd 16 Mehefin 1967) sy'n enedigol o'r Almaen.

Treuliodd y rhan fwyaf o'i yrfa yn chwarae i Mainz 05, cyn eu rheoli rhwng 2001 hyd at 2008, gan weld y tîm yn codi i gynghrair Bundesliga. Yn 2008 ymunodd gyda Borussia Dortmund, gan gyflawni llawer yno hefyd a derbyn gwobr 'Rheolwr Almaeneg y Flwyddyn yn 2011 a 2012. Gadawodd Dortmund yn 2015, y rheolwr hiraf gyda'r clwb.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Cyw

Gwasanaeth S4C i blant ydy **Cyw**, a lansiwyd ar 23 Mehefin 2008. Ymlith y cymeriadau amlwg ar ei rhaglenni yw Sali Mali, Rapsgaliwn a Dona Direidi.

## Rhaglen 
### Cyfredol 
### Ar y gweill 
* *Ffordd Alma* (en)
* *Molly* (en)
* *Clifford* (en)

## Dolen allanol 
Categori:S4C
Awolnation

Grŵp electronic rock yw **Awolnation**. Sefydlwyd y band yn Los Angeles yn 2010. Mae Awolnation wedi cyhoeddi cerddoriaeth ar label recordio Red Bull Records.

## Aelodau
*Aaron Bruno

## Discograffiaeth
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  VALUES ?releaseTypes { wd:Q169930 wd:Q134556 wd:Q482994 }
  ?item wdt:P31 ?releaseTypes .
  ?item wdt:P175 wd:Q66413 .
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=number:#,label:enw,P18,P31,P577,P264
|thumb=50
|links=all
|section=31
|min_section=2
}}

## albwm 
## sengl 
## Misc 
## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wicipop
Categori:Bandiau
Sothach

Cyhoeddwyd y cylchgrawn ***Sothach*** rhwng 1988 tan 1996 gan Cytgord ym Methesda. Yn gylchgrawn misol roedd yn trafod y sîn roc Gymraeg yn aml gan gynnwys cyfweliadau gyda grwpiau roc a phop ac amrywiol erthyglau yn ymdrin â phynciau y cyfnod.

## Dolenni allanol 
* Copiau PDF ar lein o ambell rifyn.

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1988
Categori:Dadsefydliadau 1996
Categori:Prosiect Wicipop
Jo Thomas

bawd|290px|Jo Thomas mewn golygathon ym Mhrifysgol Bangor; Chwefror 2017.
Mae **Jo Thomas** (ganwyd 1972) yn gyfansoddwraig sy'n enedigol o Aberystwyth. Enillodd wobr *Golden Nica* (y *prixs ars electronica*) am ei gwaith mewn "celf sain a cherddoriaeth ddigidol"; teitl y gwaith oedd: *Crystal Sounds of a Synchrotron*. Mae wedi perfformio gyda Maria Chavez, Lee Gamble, Phil Nimblock a SquarePusher.

## Magwraeth a choleg
Magwyd Jo yn Aberystwyth cyn graddio mewn cerddoriaeth ym Mhrifysgol Bangor gan barhau yno i nwued ei gradd Meistr. Oddi yno aeth i Brifysgol Dinas Llundain, lle cwbwlhaodd Ddoethuriaeth mewn Cyfansoddi electronig-acwstig yn 2005. Gweithiodd am 11 mlynedd yn Academia, ac mae'n parhau ei chysylltiad agos gyda Phrifysgol Bangor. Fe'i dylanwadwyd gan ei hymweliad â Chwmni Recordiau Sain, pan oedd yn ei harddegau a dylanwadwyd arni hefyd gan y cyfansoddwr John Pickard, a chyfansoddodd ei gwaith cyntaf yn dilyn hyn.

## Gwaith
Bu Jo ar fyrddau llywio'r *British Music Collection* a'r Rhaglen *Pathways* lle roedd hefyd yn un o'r panel dewis. Mae'n sgwennu am y byd o'i chwmpas gan ganolbwyntio ar hawliau'r anabl, hawliau merched a hawliau dynol. Mae ganddi ei chwmni ei hun.

Derbyniodd sawl comisiwn gan gynnwys o fewn gwledydd Prydain yn ogystal â'r Swistir, Sweden, Portiwgal, Ffrainc, Unol Daleithiau America, Canada ac Awstralia.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect Wicipop
Celt (band)

Band roc yw **Celt** a sefydlwyd yn Rachub, ger Bethesda yn niwedd y 1980au.

## Hanes 
Daeth criw o gerddorion lleol at ei gilydd, yn rhannol yn dilyn llwyddiant bandiau lleol megis Maffia Mr Huws rai blynyddoedd ynghynt a’r diddordeb mewn canu pop Cymraeg a ddaeth yn sgil sefydlu gŵyl Pesda Roc. Ymhlith yr aelodau gwreiddiol yr oedd Steven Bolton (llais), Barry ‘Archie’ Jones (gitâr a gitâr fas) ac Alwyn Jones (drymiau). Ychydig yn ddiweddarach, fe ymunodd y canwr Martin Beattie (cyn-aelod o’r grŵp lleol, Machlud), ac yn fuan fe ddatblygodd sain nodweddiadol y band – sef caneuon roc syml a baledi canadwy a gyfansoddwyd yn bennaf gan Barry Jones a roddai bwyslais ar asiad lleisiol arbennig Beattie a Bolton. Daeth Siôn Jones (gynt o Maffia Mr Huws) ar y gitâr flaen yn aelod pwysig maes o law, tra bod Huw Smith o’r grŵp Mojo yn cyfeilio ar yr allweddellau o dro i dro.

Rhyddhawyd record gyntaf y band, Da Di’r Hogia, yn 1989, a Cynffon yn 1991, ill dwy ar eu label eu hunain, gan ddod â sylw i’r band gyda chaneuon hwyliog megis ‘Byw yn Braf yn Gibraltar’. Daeth sylw pellach iddynt yn dilyn eu hymddangosiad yng nghystadleuaeth Cân i Gymru 1993 gyda’r anthemig ‘Dwi’n Amau Dim’. Er na fu’r gân yn fuddugol (cipiwyd y wobr gyntaf gan un o’r Brodyr Gregory), fe’i chwaraewyd yn gyson ar Radio Cymru.

Bu’r band yn perfformio’n gyson ledled Cymru yn ystod y cyfnod, gan fagu dilyniant selog ymysg cynulleidfaoedd, ond bu’n rhaid disgwyl tan 1998 am eu albwm llawn cyntaf. Recordiwyd @.com (Sain, 1998) yn stiwdio Brynderwen ger Bethesda a’i gymysgu gan Les Morrison yn Sain. Bu’r albwm yn llwyddiant, gan werthu rhai miloedd o gopïau. Ar sail caneuon grymus megis ‘Rhwng Bethlehem a’r Groes’, ‘Dros Foroedd Gwyllt’ a’r faled ‘Un Wennol’ daeth Celt yn un o grwpiau mwyaf poblogaidd y 1990au. Dilynwyd @.com gyda EP yn cynnwys y gân ‘Telegysyllta’ (Sain, 2001), ond bu llai o weithgaredd gan y grŵp yn dilyn ymadawiad Martin Beattie. Perfformiodd y band yng Ngŵyl y Faenol, Bangor, yn 2000 ac eto yn 2003. Rhyddhawyd casgliad o’u caneuon gorau, Pwy **** Di Celt?, ar Recordiau Howget yn 2006, ac albwm byw, Cash Is King, ar yr un label yn 2009.

## Aelodau 
* Martin Beattie (llais)
* Steven Bolton (llais)
* Barry ‘Archie’ Jones (gitâr a gitâr fas)
* Siôn Jones (gitâr)
* Alwyn Jones (drymiau)
* Huw Smith (allweddellau)
* Siôn Bayley (gitâr)

## Disgyddiaeth 
**@.com*, Albwm (Sain SCD2215, 1998)
*"Telegysyllta", CD Sengl (Sain SCD2305, 2001)
**Cash Is King* (Howget HOWGCD004, 2009)
**Pwy **** Di Celt?* (LP Goreuon) (Howget HOWGCD001, 2006)

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1988
Categori:Prosiect Wicipop
Gŵyl Rhif 6

Mae **Gŵyl Rhif 6** yn ŵyl flynyddol sy'n cael ei chynnal ym Mhortmeirion, yng nghymuned Penrhyndeudraeth.
[bawd|[Super Furry Animals]]
Mae'r ŵyl wedi ei henwi ar ôl "No.6", cymeriad Patrick McGoohan yn y gyfres deledu *The Prisoner*, a chafodd ei ffilmio ym Mhortmeirion yn ystod y 60au.

Dros y blynyddoedd mae amryw o artistiaid a bandiau Cymraeg a Chymreig wedi cymryd rhan yn yr ŵyl e.e. Super Furry Animals, Swnami, Gwenno, Yr Eira, Geraint Jarman a Meic Stevens.

Yn ogystal mae artistiaid eraill sydd wedi perfformio yn cynnwys Grace Jones, Beck, Kelis, Pet Shop Boys, Laura Mvula, Kate Tempest a Hot Chip.

[bawd|[Portmeirion]]

## Gwobrau 
* UK Festival Awards: Line Up of the Year (2012)
* Live Music Business Awards: Best Small Festival (2014)
* UK Festival Awards: Best New Festival (2012)
* UK Festival Awards: Best Headline Profile for New Order (2012)
* NME Awards: Best Small Festival (under 50k capacity) (2012)
* BBC 6Music & Q Magazine: Festival Highlight of 2012
* The Evening Standard: Best Festival of 2012

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol

Rhif 6
Categori:Penrhyndeudraeth
Categori:Prosiect Wicipop
Sŵnami

Mae **Sŵnami** yn fand roc *indie* o Wynedd.

## Hanes 
Sefydlwyd y band yn 2011, gan ymddangos ar gystadleuaeth Brwydr y Bandiau C2 y flwyddyn honno. Daeth y band yn ail, gyda Siân Miriam yn cipio'r wobr gyntaf. Roedd y pum aelod gwreiddiol, Ifan Davies (llais, gitâr), Ifan Ywain (gitâr), Gerwyn Murray (gitar fâs, llais), Huw Ynyr (allweddellau, llais), a Tom Ayres (drymiau), wedi eu magu ym Meirionnydd, gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn mynychu Coleg Meirion Dwyfor. Ymddangosodd y grŵp ar raglen Bandit ar y ffurf hwn. Bu i'r grŵp ennill yng nghategori 'Band Newydd Gorau' yn noson wobrau'r Selar y flwyddyn hon.

Erbyn rhyddhau eu senglau cyntaf, *Mynd a Dod* ac *Eira* ar label Rasal yn 2012, bu i Tom Ayres gyfnewid â Lewis Williams (gynt o Helyntion Jôs y Ficar) ar y drymiau, a Huw Ynyr yn penderfynu peidio ymddangos â'r band ar lwyfan. Ymunodd Gruff Jones, a oedd eisoes â phrosiect cerddorol electronig o'r enw Crash.Disco!, â'r band, gan achosi iddynt ddatblygu elfennau electronig eu cerddoriaeth ymhellach. Rhyddhawyd EP arall, *Du a Gwyn*, ar y label hwn yn 2013, a oedd yn cynnwys un o'u caneuon mwyaf poblogaidd, 'Gwreiddiau'.

Ymddangosodd y grŵp fel prif fand Maes B yn Eisteddfod Llanelli, 2014, a hynny er gwaethaf y ffaith mai dim ond un EP a dwy sengl y bu iddynt ryddhau cyn hynny. Yn y flwyddyn honno, hefyd, y bu iddynt gyhoeddi eu cynnyrch cyntaf ar eu label presennol, I Ka Ching, gyda'r record fer *Cynnydd / Gwenwyn*.

Rhyddhaodd y grŵp eu halbwm cyntaf, *Sŵnami*, yn 2015. Bu i'r albwm hwnnw ennill gwobr yn Eisteddfod Sir Fynwy a'r Cyffiniau, 2016, am albwm gorau'r flwyddyn. Bu i'r albwm gael ei enwebu ar gyfer Gwobr Gerddoriaeth Gymreig 2015-16.

## Gwobrau 
### Gwobrau'r Selar 
* 2011 - Band Newydd Gorau
* 2013 - Record Fer Orau (*Du a Gwyn*), Fideo Gorau (Gwreiddiau)
* 2014 - Record Fer Orau (Cynnydd/Gwenwyn), Fideo Gorau (Gwenwyn), Offerynnwr Gorau (Lewis Williams)
* 2015 - Cân Orau (Trwmgwsg), Gwaith Celf Gorau (*Sŵnami*), Band Gorau, Record Hir Orau (*Sŵnami)*

### Albwm Cymraeg y flwyddyn 
* 2016 - *Sŵnami*

## Disgyddiaeth 
* *Mynd a Dod* (Sengl, Rasal) (2012)
* *Eira* (Sengl, Rasal) (2012)
* *Du a Gwyn* (EP, Rasal) (2013)
* *Cynnydd / Gwenwyn* (EP, I Ka Ching) (2014)
* *Sŵnami* (Albwm, I Ka Ching) (2015)
**Dihoeni* (Sengl, Recordiau Tp) (2017)
**Theatr* (Sengl, Recordiau Cosh) (2021)
**Uno, Cydio, Tanio* (Sengl, Recordiau Cosh) (2021)

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2011
Categori:Prosiect Wicipop
Gŵyl y Dyn Gwyrdd

bawd
bawd

Gŵyl gerddoriaeth a chelfyddydau annibynnol yw **Gŵyl y Dyn Gwyrdd** sy'n cael ei chynnal yn flynyddol yn y Bannau Brycheiniog. Mae'r ŵyl wedi bod yn cael ei chynnal ers 2003. Dros gyfnod o bedwar diwrnod bydd cerddoriaeth byw yn cael ei chwarae ar draws 17 llwyfan. Mae amryw o wahanol fathau o gerddoriaeth yn cael eu chwarae e.e. indie, roc, gwerin, dawns a americana. Yn ogystal a'r amrywiaeth eang o gerddoriaeth fe fydd digwyddiadau ychwanegol, arddangos llenyddiaeth, ffilm, comedi, theatr a barddoniaeth.

## Gwobrau 
* Best Medium Sized Festival 2012
* Best Medium Sized Grass Roots Festival 2012
* Best Festival 2015 - Live Music Business Awards
* Fiona Stewart, Prif Gyfarwyddwraig, Outstanding Achievement Award - UK Festival Awards 2013

## Dolenni allanol 
*Gwefan Gŵyl y Dyn Gwyrdd

Dyn Gwyrdd
Categori:Sefydliadau 2003

Categori:Prosiect Wicipop
Dona Direidi

Cymeriad ar raglenni teledu plant S4C yw **Dona Direidi**. Mae hi'n rapiwr sy'n gwisgo dillad pinc ac aur ac yn gefnither i Rapsgaliwn.. Mae hi'n ymddangos ar nifer o raglenni, sy'n cynnwys *Do Re Mi Dona yn 2014*, ''Da 'di Dona yn 2016* a *Dathlu 'da Dona yn 2018''. Ymddangosodd gyntaf yn Yr Raplyfr Coll ym mis Rhagfyr 2011. Cymerodd boblogrwydd Dona gan arwain at ei chyfres ei hun ym mis Ebrill 2013. Roedd hi ac yn dal i fod yn annwyl gan blant Cymru hyd heddiw.

Yn ffilm fer **Y Raplyfr Coll**, Dona sy'n dwyn Raplyfr Hud Rapsgaliwn er mwyn bod yn 'rapiwr gorau'r byd'.

Mae'r cymeriad yn cael ei chwarae gan yr actores a chantores Elain Llwyd, a ymddangosodd fel plentyn yn y ffilm *Y Mynydd Grug*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dona Direidi
* Dona Direidi ar BBC iPlayer

Categori:Cymeriadau ffuglen
Pesda Roc

Wedi'i sefydlu yn 1983, mae **Pesda Roc** wedi profi ei hun i fod yn un o ŵyliau cerddorol mwyaf llwyddiannus Gogledd Cymru. Wedi ei leoli ym Methesda, Gwynedd, mae'r ŵyl wedi croesawu rai o gerddorion mwyaf adnabyddus y Sîn Roc Gymraeg, megis y Super Furry Animals, Meic Stevens, Maffia Mr Huws, a Cowbois Rhos Botwnnog.
[bawd|[Maffia Mr Huws]]

## Sylfaenwyr 
* Gwynfor Dafydd
* Dafydd Rhys Williams
* Gruff Elis Williams

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Sefydliadau 1983
Categori:Gwyliau cerddorol yng Nghymru
Categori:Prosiect Wicipop
Wil Tân

Canwr gwerin, yn wreiddiol o Ynys Môn, yw **Wil Tân**. Wiliam Emrys Roberts yn enedigol, ond wedi iddo ymuno gyda'r frigâd dân, ym Mhorthaethwy, cafwyd y llysenw **Wil Tân**. Mae gan ei gerddoriaeth gysylltiadau Celtaidd cryf  gan i Wil gael ei ddylanwadu gan faledi traddodiadol Gwyddelig.

Dechreuodd ganu'n gyhoeddus am y tro cyntaf tra'n ymweld gyda'i ffrindiau o Conemara a Galway. Yn 2017 roedd wedi rhyddhau 5 albwm.

## Albymau 
**Llanw ar Draeth* (2012)
**O Gymru i Gonamara* (2014)
**Crwydryn* (2015)
**Sgrech a Gwen* (2015)
**Yr Arwydd* (2015)

Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Cantorion gwerin o Gymru

Categori:Prosiect Wicipop
Derek Ibbotson

Athletwr o Loegr oedd **George Derek Ibbotson MBE** (17 Mehefin 1932 – 23 Chwefror 2017).

Fe'i ganwyd yn Huddersfield. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Rhamadeg y Frenin Iago, Almondbury. Enillodd fedal efydd yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1956 yn Melbourne, Awstralia.

Categori:Athletwyr o Loegr
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1956
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2017
Mary Wilson

Bardd o Loegr oedd **Gladys Mary Wilson, Arglwyddes Wilson o Rievaulx** (née Baldwin; 12 Ionawr 1916 – 6 Mehefin 2018). Roedd yn wraig i Harold Wilson, a wasanaethodd yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig ddwywaith (1964–70, 1974–76).

Ganed hi yn nhref Diss, Norfolk, yn ferch i weinidog Cynulleidfaol. Priododd ag Harold Wilson ar Ddydd Calan 1940.

Cyhoeddodd ddwy gyfrol o gerddi, *Selected Poems* (1970) a *New Poems* (1979), a golygodd y flodeugerdd *Poems I Like* (1983).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Norfolk
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Garel Rhys

Academydd o Gymro oedd **David Garel Rhys** CBE FIMI SMMT (28 Chwefror 1940 – 21 Chwefror 2017) a sylwebydd ar y diwydiant moduron ym Mhrydain. Roedd yn Athro Economeg y Diwydiant Moduro, ac yn Gyfarwyddwr ar Ymchwil Diwydiant Moduro yn Ysgol Fusnes Caerdydd.

## Bywyd cynnar 
Mynychodd David Ysgol Ramadeg Ystalyfera, yng Ngorllewin Morgannwg ar y pryd, nawr yng Nghastell-Nedd Port Talbot. Astudiodd yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe, ac yna yn Mhrifysgol Birmingham.

## Gyrfa 
O 1984-2005 roedd yn Athro Economeg y Diwydiant Moduro ym Mhrifysgol Caerdydd.

## Bywyd personol 
Priododd Charlotte Mavis Walters yn 1965. Cafodd y cwpl un mab a dwy ferch a phedwar o wyrion. Roedd yn ail gefnder i Rhodri Morgan, cyn Brif Weinidog Cymru.

Fe'i urddwyd yn Swyddog o Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig yn 1989, ac fel Cadlywydd o Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig yn 2007 am wasanaethau i ymchwil economaidd yng Nghymru. Roedd yn lifreiwr o Worshipful Company of Carmen, a rhoddwyd Rhyddid Dinas Llundain iddo yn 2000.

## Cyhoeddiadau 
* *The Motor Industry: An Economic Survey* (1971)
* *The Motor Industry in the European Community* (1989)
* *Outsourcing and Human Resource Management* (cyfrannwr, 2008)

## Gweler hefyd 
* Yr athro Peter Wells, Athro Busnes a Chynaliadwyedd yn Ysgol Fusnes Caerdydd

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn Gymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Categori:Academyddion o Gymru
Bois y Frenni

Parti noson lawen o ardal Crymych, Sir Benfro, a gafodd ei ffurfio yn ystod yr Ail Ryfel Byd oedd **Bois y Frenni**.

## Ffurfio
Fe'i ffurfiwyd yn wreiddiol er mwyn cynnig adloniant yn lleol ac i godi ysbryd y gymdogaeth mewn cyfnod anodd. Cynhaliwyd eu perfformiad cyntaf yn Neuadd Bentref Boncath ar 6 Tachwedd 1940 dan arweiniad sylfaenydd y parti, William Rees Evans (1910–91), a oedd yn awdur cerddi ysgafn a chyfansoddwr caneuon ysgafn. Roedd yn frodor o Fynachlog-ddu a bu'n athro yn Abergwaun a'r Barri ac yna'n drefnydd iaith ac arolygydd ysgolion yn Sir Benfro. Roedd Evans yn adnabyddus fel arweinydd nosweithiau Bois y Frenni am hanner canrif.

## Arddull
O ystyried mai yng nghysgod yr Ail Ryfel Byd y sefydlwyd y grŵp, nid yw'n syndod gweld cyfeiriadaeth at awyrennau a bomiau yn rhai o'u caneuon cynnar, fel 'Cwtsh Dan Stâr', a hynny yn nhafodiaeth naturiol yr ardal:
:Mae gennyf loches rhag y bom
:Cwtsh dan Stâr, cwtsh dan stâr
:Lle rhed y wraig, a fi a'r pom
:Cwtsh bach net dan stâr
:Caf yno lonydd rhag pob sŵn
:Rhag eroplên a chyfarth cŵn'.

Yn wahanol i grwpiau'r 'Hogiau', oedd ar y cyfan yn hanu o Ogledd Orllewin Cymru ac aelodaeth cymharol ddigyfnewid yn perthyn iddynt, drwy gadw'r aelodaeth yn fwy hyblyg, llwyddodd grwpiau'r 'Bois' i ddatblygu a pharhau am flynyddoedd lawer. Adloniant, hwyl a chwmnïaeth yr aelodau drwy ganu caneuon ysgafn y cyfnod oedd prif amcan sefydlu'r 'Bois'.

## Dathliad 75 mlynedd
Yn Nhachwedd 2015, er mwyn nodi 75 mlynedd ers sefydlu Bois y Frenni, cynhaliwyd cyngerdd yn yr un man lle'i clywid am y tro cyntaf: Neuadd Bentref Boncath.

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Corau Cymreig
Categori:Sefydliadau 1940
Lloyd Williams (1933-2017)

Chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol o Gymru oedd **Lloyd Hugh Williams** (19 Hydref 1933 – 25 Chwefror 2017).

Bu'n gapten ar dîm rygbi'r undeb Cymru ar dri achlysur yn 1961-62. Roedd yn un o saith brawd i chwarae i glwb rygbi Caerdydd yn cynnwys y chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol arall, Bleddyn Williams.

Ganwyd Lloyd yn Ffynnon Taf ar 19 Hydref 1933, yn fab i lowr, ac roedd yn bedwerydd o wyth brawd a chwaraeodd i Gaerdydd a gwneud 1,480 o ymddangosiadau rhyngddynt.  Mynychodd Ysgol Uwchradd Caerffili ac fe'i clustnodwyd ar gyfer y tîm cyntaf ar ôl ennill Tarian Dewar gydag Ysgolion Caerdydd ac yna chwarae i Ieuenctid Cymru yn erbyn Ffrainc. 

Yn nhymor 1961-62, ei ail flwyddyn fel capten, ymunodd ei frodyr Tony, Cenydd ac Elwyn ag ef yn rheolaidd yn y tîm cyntaf. Enillodd 13 cap i Gymru fel mewnwr rhwng 1957-1962 a chwaraeodd 310 gêm i'r Gleision a'r Duon ar ôl gwneud ei ymddangosiad cyntaf ym 1952 – a 64 arall i'r Rags. Bu'n gapten ar y clwb a'r wlad ac fe ddilynodd un o'i frodyr hŷn, Bleddyn, i dîm Cymru. Roedd ar y fainc i Gaerdydd pan guron nhw'r Crysau Duon ym 1953, pan oedd ei frawd, Bleddyn, yn gapten, a chwaraeodd i'w glwb yn y gemau yn erbyn De Affrica ym 1960 (13-0) a Seland Newydd ym 1963 (6-5).

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn 18 oed yn erbyn Nantes-Cognac ym Medi 1952. Daeth ei gêm olaf yn erbyn Casnewydd ym mis Ebrill 1964.

## Gweler hefyd
*Lloyd Williams (ganwyd 1989)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Viv Thomas

Cynhyrchydd ffilm a ffotograffydd ydy **Vivian "Viv" Leonard Thomas** (ganwyd 10 Ionawr 1948) sy'n arbenigo mewn lluniau lesbiaid a fideos ffetish traed. Fe'i ganwyd yn Ne Affrica. Y mwyaf nodoedig yw'r trioleg o fideos *Pink Velvet* a'r cyfresi *Unfaithful* ac *The Art of Kissing*.

Mae hefyd wedi cynhyrchu llawer o waith sy'n cynnwys merched gyda dynion, y rhan fwyaf cyn i Lywodraeth Prydain godi'r gwaharddiadau am beth oedd yn cael ei ganiatau mewn ffilmiau pornograffig. Pan newidiwyd y gyfraith yn 1999 cynhyrchodd lawer o nwyddau pornograffig iawn. Ond roedd y deddfau newydd yn mynnu mai dim ond mewn siopau wedi'u cofrestru'n 'Siopau Rhyw' y caniatawyd gwerthu cynnyrch R18. Felly symudodd Thomas o Acton, Llundain i Portugal a swyddfa hefyd yn Budapest.

Mae ei waith yn cael ei ystyried yn gelf pur gan lawer, ac o safon uchel ac o'r herwydd nomineiddiwyd ef am sawl gwobr ryngwladol AVN..

Cyfoeswyr iddo ydy Andrew Blake, Michael Ninn a Marc Dorcel.

## Cyfeiriadau

Categori:Ffotograffwyr
Categori:Diwydiant rhyw
Yr Eira

Mae **Yr Eira** yn fand roc *indie* o ardal Bangor, Gwynedd.

## Hanes 
Daeth y band yn adnabyddus yn y Sîn Roc Gymraeg yn sgîl y gân 'Elin', a recordiwyd fel sesiwn i BBC Radio Cymru yn 2013. Cafodd y gân honno ei henwebu am gân orau'r flwyddyn yng ngwobrau'r Selar. Yn ogystal â hynny, bu iddynt ennill cystadleuaeth Brwydr y Bandiau yn ngŵyl Wakestock y flwyddyn honno.

Rhyddhaodd y band eu dwy sengl gyntaf, *Ymollwng* ac *Yr Euog* ar label I Ka Ching yn 2014.

Un o lwyddiannau mwyaf y band hyd yma oedd sicrhau lle ar restr bandiau prosiect Gorwelion y BBC yn 2014. Drwy hynny, bu iddynt chwarae ar lwyfan *BBC Introducing* yng ngŵyl T in the Park, un o wyliau cerddorol mwyaf y Deyrnas Unedig, y flwyddyn honno.

Cyfrannodd y band gân, 'Pan Na Fyddai'n Llon, ar gyfer albwm aml gyfrannog *I Ka Ching - 5*, a drefnwyd gan I Ka Ching i ddathlu 5 mlynedd eu bodolaeth.

Mae'r band bellach wedi rhyddhau eu halbwm gyntaf, *Toddi*, ar label I Ka Ching. Rhyddhawyd yr albwm ar y 7fed o Orffennaf, 2017.

## Disgyddiaeth
* *Ymollwng* (Sengl, 2014)
* *Yr Euog* (Sengl, 2014)
* *Colli Cwsg* (EP, 2014)
* *Walk on Water* (Sengl, 2015)
* *Suddo* (Sengl, 2016)
* *yn ymddangos ar* 'I Ka Ching - 5' ''gyda 'Pan Na Fyddai yn Llon'*
* *Toddi'' (Albwm, 2017)

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2013
Categori:Prosiect Wicipop
Gwarchodfa Natur Glannau Dyfrdwy

bawd|260px
bawd|260px
Mae ‘’’ Gwarchodfa Natur Glannau Dyfrdwy’’’ rhwng Gorsaf pŵer Cei Connah  ac Afon Dyfrdwy yn Sir y Fflint. Mae’n safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig, yn safle RAMSAR ac yn Ardal o warchodaeth arbennig.

Ffurfiwyd Cymdeithas Naturiaethwyr Glannau Dyfrdwy ym 1973, ac ym 1974,  gofynnodd y gymdeithas am ganiatâd i roi cuddfan yn ymyl yr afon. Mae’r warchodfa’n filltir o hyd ar lan orllewinol yr afon, ac mae 5 cuddfan erbyn hyn.

Yn ogystal â gwaith cynnal a chadw’r warchodfa, cynhelir cyfarfodydd ym ymwneud â natur yng Nghanolfan gomunedol Cei Connah, cynhelir cyfarfodydd grwpiau celf a ffotograffiaeth mewn canolfan astudiaethau maes ar y warchodfa, a chynhelir teithiau i lefydd eraill i weld adar.

## Rhai o rywogaethau'r warchodfa

Delwedd:Glannaudyfrdwy03LB.jpg
Delwedd:Glannaudyfrdwy06LB.jpg|Cornchwiglen
Delwedd:Glannaudyfrdwy07LB.jpg|Hwyaden yr eithin
Delwedd:Glannaudyfrdwy08LB.jpg|
Delwedd:Glannaudyfrdwy09LB.jpg|Môr-wennol fach
Delwedd:Glannaudyfrdwy10LB.jpg|Pioden y môr
Delwedd:Glannaudyfrdwy11LB.jpg|Gwybedog
Delwedd:Glannaudyfrdwy12LB.jpg|Gylfinir
Delwedd:Glannaudyfrdwy13LB.jpg|Cambig
Delwedd:Glannaudyfrdwy14LB.jpg|Coeswerdd
Delwedd:Glannaudyfrdwy15LB.jpg|Crëyr
Delwedd:Glannaudyfrdwy16LB.jpg|Crëyr bach copog
File:Deeside02LB.jpg|Alarch
File:Deeside03LB.jpg|Corhwyaden
File:Deeside04LB.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Naturiaethwyr Glannau Dyfrdwy

Categori:Daearyddiaeth Sir y Fflint
Glannau Dyfrdwy
Y Diawled

Band roc trwm Cymraeg oedd **Y Diawled**, gyda'i aelodau'n hanu o Grymych yn Ne Orllewin Cymru..

Sefydlwyd y band yn 1981 a'r prif ganwr oedd Kevin Davies ond bu newid yn 1983 ac fe ddaeth Rhiannon Tomos yn gantores arweiniol ar gyfer y band.. Roedd dewis menyw fel cantores arweiniol yn anarferol ac yng Nghymru hi oedd un o'r menywod prin ar y pryd oedd yn brif leisydd mewn band roc. Cyn hynny roedd Rhiannon Tomos wedi bod yn canu gyda ei band ei hunan.

## Aelodau 
* Carwyn Davies (bâs)
* Paul Philips (drymiau)
* Geraint Williams (gîtar)
* Aled Davies (gîtar)
* Rhiannon Tomos (canwr)

## Cyn-aelodau 
* Kevin Davies (canwr)

## Disgyddiaeth  
## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1981

Categori:Prosiect Wicipop
Pheena

Band pop merched Cymraeg o'r 2000au oedd **Pheena**, a ffurfiwyd yn 2002.

Yr aelodau oedd: Ceri Bostock (o Landwrog), Sara Roberts (o Benllech) a Tesni Jones (o Fae Colwyn)  Cyfarfu'r merched mewn cyfweliad pan oedd Ceri a Sara yn gwneud cwrs perfformio ym Mangor ac fe gawson nhw gyfweliad ar gyfer band pop newydd, cyn cyfarfod â Tesni.. Ymhlith artistiaid eraill, maen nhw wedi perfformio yn Peterborough (2003) efo 'Blue a Liberty X' o flaen 15,000 o bobl.

Roedd aelodau'r band yn sgwennu eu caneuon eu hunain. Mae Rob Reed a Tina Murphy hefyd wedi cyfansoddi ar eu cyfer, a Caryl Parry Jones yn cyfieithu'r caneuon i'r Gymraeg.

## Dylanwad 
Cafodd y canlynol gryn ddylanwad ar y band: Meinir Gwilym, Caban, Celt, Christina Aguilera, Alicia Keyes, Blue (i enwi rhai).

## Disgyddiaeth
* "Profa I Mi" ar y casgliad *Disgo Dawn* (Recordiau Crai, CRAI CD095, 2003)
* EP ar label F2 Music.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Tudalen Facebook
* Tudalen Soundcloud
* Pheena yn canu "Calon ar Dan", ar Heno S4C (YouTube)

Categori:Prosiect Wicipop
Categori:Sefydliadau 2002
Categori:Bandiau Cymraeg
Danielle Lewis

Cantores o Gymraes yw **Danielle Lewis** (ganwyd 28 Tachwedd 1989 yn New Quay, Ceredigon, Wales) sydd yn canu yn y Gymraeg a'r Saesneg. Cafodd caneuon Danielle ei roi ar restr chwarae  BBC Radio Cymru ac ymddangosodd fel "Artist of the Week" ar BBC Radio Cymru. Mae'n hanu'n wreiddiol o Geinewydd

## Disgyddiaeth 
## Safbwyntiau beirniadol 
* "Her songs are timeless folk pop songs that have the potential to appeal across generations, with a similar melodic nouse to Taylor Swift or Lucy Rose". - BBC Cymru Wales
* "Danielle’s unique music does something very rare in the singer-songwriter world – she exudes happiness and joy, her songs are light, her smile fills the room." -Bethan Elfyn, BBC Radio Cymru
* "Bridging two languages with one voice" – Ian McMillan, BBC Radio 3

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Merched yr 21ain ganrif

Categori:Prosiect Wicipop
Eglwys y Santes Non, Llydaw

Saif ***Chapel santez Nonn*** (Cymraeg: **Eglwys y Santes Non**), ym mhentref Dirinonn, Penn-ar-Bed, Llydaw. Cysegrwyd yr eglwys i Dewi Sant (Llydaweg: *Divy*) a'i fam Non. Cychwynwyd adeiladu'r eglwys bresennol yn 1588. Ceir ystafell (neu 'gyntedd') llawn o gerfluniau'r Deuddeg Apostol, sy'n dyddio i 1618. Ceir llawer o wrthrychau crefyddol hynafol yn yr eglwys a'i hadeiladau, a'r rheiny o safon uchel, ac wedi'u cadw'n dda.

Ar wahân i'r brif egwlys ceir capel, Calfaria carreg ac esgyrndy.

Credir mai tardiadd enw'r plwyf yw naill ai cywasgiad o'r enw Dewi a Non neu'r gair am goed derw sef 'deri Non'.

## Y capel
Defnyddir y capel heddiw fel amgueddfa i'r creiriau hynafol.

Codwyd y capel yn 1577 yn lle adeilad cynharach. Cadwyd sarcoffagws garreg Non, fodd bynnag, yn yr union le a chredir mai Atelier du Folgoët fu'n gyfrifol am ei addurno, yn 1450. Mae'r capel yn siâp petrual gyda chlochdy bychan a thŵr ar ei ben. Mae'r *gisant* (cerflun o'r person) yn dynodi y santes yn gorwedd ar ei hyd, gyda llyfr yn ei dwylo. Gorffwysa'i phen ar ddraig, sy'n ein hatgoffa o chwedl iddi ladd draig ddrwg ac iddi darddu o Gymru. Mae gan y feddrod hon chwe phanel, gyda cherfweddau (*reliefs*) o'r deuddeg apostol ac arfbeisiau'r teuluoedd hynny a gododd arian i dalu am y feddrod a'r capel cynharach, yn enwedig Simon de Kerbringal. Yn ystod y Chwyldro Ffrengig anrheithiwyd yr arfbeisiau gan y werin, drwy eu cerfio a'u tocio gyda chynion neu gerrig.

Map commune FR insee code 29045.png|Map yn dangos lleoliad y pentref a'r eglwys
Dirinon (29) Église Porche sud 01.JPG|Capel Non, gyda'i gerfluniau hynafol
Dirinon (31) Chapelle Sainte-Nonne.JPG|Cerflun o Santes Non yn Dirinonn
105 Dirinon.JPG|Beddrod Non yn Eglwys y plwyf, Dirinonn
122 Dirinon Vitrail.JPG|Ffenestr liw yn dangos Non yn cyrraedd Llydaw, o Gymru
St Non stained glass window in St Nons Chapel.jpg|Y ffenest liw llawn

Ceir yma hefyd gerflun o Santes Non, ar du allan un o'r waliau ger y brif fynedfa a cherfluniau eraill i Santes Ann, Santes Catrin, Santes Fiacre a Dewi Sant ei hun. Darluniwyd Non a Dewi hefyd mewn ffenestr liw cywrain.

## Eglwysi a llefydd a enwyd ar ôl Non
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q2487289 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Gweler hefyd
*Buhez Santez Nonn, y ddrama firagl mewn Llydaweg

## Darllen pellach
*Emmanuelle LeSeac'h, *Sculpteurs sur pierre en Basse-Bretagne: Les ateliers du XVe au XVIIe siècle* (Presses Universitaires de Rennes, 2014)

## Cyfeiriadau
Categori:Eglwysi Llydaw
Siân Wheway

Cerddor, cantores ac arweinydd côr yw **Siân Wheway** (ganwyd Mawrth 1960). Cyd-gyfansoddodd cân fuddugol cystadleuaeth Cân i Gymru ym 1983. Hi yw cyfarwyddwr presennol Côr Dre, Caernarfon.

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i magwyd ym Metws-yn-Rhos. Astudiodd radd cerddoriaeth ym Ngholeg Prifysgol Bangor o dan yr athro William Mathias - y piano a'r llais oedd ei phrif faes astudiaeth ymarferol. Wedi pedair mlynedd yn dysgu cerddoriaeth yn y sector uwchradd aeth ymlaen i astudio ar gwrs Ôl-radd yn y Celfyddydau Perfformio yng Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd.

## Gyrfa
Bu'n gweithio gyda'r BBC ac HTV yng Nghaerdydd mewn amrywiaeth o swyddi fel perfformio, cyfansoddi, sgriptio, ymchwilio a chyflwyno. Symudodd yn ôl i'r Gogledd ym 1990 a chael gwaith fel is-gynhyrchydd rhaglenni adloniant ysgafn yng nghwmni Teledu'r Tir Glas yng Nghaernarfon. Yn 1994 daeth yn o gyfarwyddwyr cwmni Teledu Gwdihw oedd yn cynhyrchu rhaglenni dogfennol, adloniant ysgafn a cherddoriaeth i S4C a'r BBC yn bennaf. Yn 2000 sefydlodd RYGARUG gyda'i gŵr, cynllun celfyddydau perfformio i bobol ifanc Dyffryn Peris a'r cylch a cynhyrchwyd 4 sioe gerdd yn Theatr Seilo, Theatr Gwynedd a Galeri Caernarfon.

Yn yr 1980au bu'n perfformio gyda sawl band, yn cynnwys lleisiau cefndir ar gyfer Omega, Ar Log a Steve Eaves. Roedd hefyd yn chwarae'r allweddellau ac yn brif leisydd y grŵp Pryd ma' Te.

Cystadlodd yng nghystadleuaeth Cân i Gymru yn 1983, gan gyfansoddi y gân "Popeth Ond Y Gwir" gyda Robin Gwyn, gan ddod i'r brig y flwyddyn honno. Mae hi'n dal i gyfansoddi nifer fawr o ganeuon.

Roedd Siân yn arweinydd Côr Eryri o 1999 hyd at 2010 ac ers Ebrill 2013, hi yw Cyfarwyddwr Côr Dre, sef côr o ardal Caernarfon a'r cyffiniau. Mae Sian wedi bod yn diwtor yng Nghanolfan Gerdd William Mathias ers 2003 yn dysgu piano, canu a theori cerddoriaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o Gymru
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru

Categori:Prosiect Wicipop
Gorsaf reilffordd Corwen (Dwyrain)

chwith|bawd|260px
bawd|260px

Mae **Gorsaf reilffordd Corwen (Dwyrain)** yn orsaf dros dro ar Reilffordd Llangollen tra bod gwaith yn mynd ymlaen i 
orsaf ynghanol Corwen. Dechreuodd gwasanaethau i orsaf Corwen (Dwyrain) ar 22 Hydref 2014.. Mae gan yr orsaf, sy'n ddwy filltir a hanner i’r gorllewin o’r terminws blaenorol yng  Ngharrog, blatfform 100 medr o hyd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan yr orsaf 

Corwen
Categori:Rheilffordd Llangollen
Hefin Huws

Canwr a chyfansoddwr yw **Hefin Huws** sy'n hanu o Fethesda (ganwyd Awst 1964). Roedd yn aelod o fandiau Anhrefn, Maffia Mr Huws a Llwybr Cyhoeddus yn ogystal â pherfformio fel artist unigol. Enillodd cystadleuaeth Cân i Gymru yn 1988 gyda'r gân "Twll Triongl".

Mae'n gweithio fel crefftwr traddodiadol yn arbenigo mewn caregwaith, gweithio ar adeiladau cerrig a waliau sychion, a phlastro.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Hefin Huws 
* Hefin Huws - Rhosi ar YouTube
* Hefin Huws - Hen Gyfeillion ar YouTube

Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1964
Denisovan

Mae'r **Denisovan** neu'r **Denisova hominin**  yn rhywogaeth neu'n isrywogaeth o'r genws *Homo* a oedd yn byw tua 41,000 o flynyddoedd yn ôl (Cyn y Presennol CP. Mae bellach wedi'i difodi. Dros dro, rhoddwyd iddo'r enw gwyddonol '''*Homo* sp. *Altai*** a ***Homo sapiens* ssp. *Denisova*'''. 
[bawd|chwith|[Ogof Denisova, lle canfuwyd hyd i "Benyw X"; Rwsia.]]

Ym Mawrth 2010 cyhoeddwyd fod Paleoanthropolegwyr wedi darganfod asgwrn bys benyw ifanc a oedd yn byw tua 41,000 (CP) yn Ogof Denisova ym Mynyddoedd yr Altai, Siberia. Roedd y gwyddonwyr yn ymwybodol o'r ogof cyn hyn gan fod llawer o olion Neanderthal wedi'i ganfod yno yn ogystal â bodau dynol modern.

Ers y darganfyddiad hwnnw yn 2010 cafwyd hyd i ddau ddant arall o'r un rhywogaeth: yn Nhachwedd 2015 cafwyd dant gyda deunydd DNA. Yn 2016 darganfuwyd nodwydd a wnaed o asgwrn ac a ddyddiwyd i 50,000 CP; dyma felly'r nodwydd hynaf.

## Astudiaeth o'r DNA a dyddio
Mae'r gwahaniaeth yn yr mtDNA rhwng yr asgwrn a gafwyd yn yr ogof ac esgyrn bodau dynol modern yn gwahaniaethu mewn 385 bas (neu Niwcleotid) a hynny allan o tua 16,500 bas. Gellir cymharu hyn gyda'r gwahaniaeth rhwng Neanderthal a bod dynol modern, sef 202 bas; y gwahaniaeth rhwng y Tsimpansî a bod dynol modern yw 1,462 mtDNA bas.

### Fossiliau 
Hyd at Wanwyn 2017 cafwyd hyd i dri unigolyn yn yr Ogof Denisovans, a adnabuwyd drwy ddadansoddiad o'u DNA:
# **Denisova 3** - merch ifanc
# **Denisova 4** - oedolyn gwryw
# **Denisova 8** - oedolyn gwryw.
Roedd y Neanderthal yn perthyn yn agor i fodau dynol modern, gyda gwahaniaeth yn eu DNA o ddim ond 0.12%.
[bawd|chwith|450px|Siart 'Stringer' o esblygiad sawl rhywogaeth o'r [genws *Homo* dros ddwy filiwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Mae'r cysyniad "Allan o Affrica" i'w weld ar frig y siart.]]
Yn y 2010au, mewn ogof ym Mynyddoedd Altai, cafwyd hyd i DNA o fewn asgwrn un o'i thrigolion, merch 13 oed, a drigai yno tua 50,000 o flynyddoedd cyn y presennol CyP. Hyd at 40,000 CP roedd y Neanderthal i'w weld drwy orllewin Ewrop a'r Denisovan drwy ddwyrain Ewrop, ond mewn rhai llefydd roeddent yn cyd-fyw. Profodd y DNA fod y tad yn Denisovan a'r fam yn Neanderthal.

## Cymharu penglogau
700px

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau cynnar o Homo
Categori:Archaeoleg Rwsia
Elli Norkett

Chwaraewraig rygbi'r undeb oedd **Elli Norkett** (30 Mai 1996 – 25 Chwefror 2017).

Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Fetropolitan Caerdydd. Bu farw mewn gwrthdrawiad ger Glyn-nedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Messrs

Prosiect cerddorol yw **Messrs** sydd yn gydweithrediad rhwng David R. Edwards (Datblygu), Mark Roberts (Y Cyrff/Catatonia) & John Griffiths (Llwybr Llaethog).

## Disgyddiaeth
* *Sws Olaf* (EP, Ebrill 2017)

## Dolenni allanol
* 

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2017
Categori:Prosiect Wicipop
Chwarter i Un

Grŵp Cymraeg oedd **Chwarter i Un** neu **12:45** a ffurfiwyd yn wreiddiol ar gyfer yr Eisteddfod Ryng-golegol ym Mangor yn 1979. Yn cystadlu o dan yr enw MAC, enillwyd cystadleuaeth y gân roc gyda "K.O yn y Fro".

Egni'r perfformiadau oedd prif nodwedd y dyddiau cynnar.

Yn Noson Wobrwyo gyntaf y cylchgrawn Sgrech enillodd Chwarter i Un y wobr am "Grŵp Addawol 1979". Yn raddol, dros y blynyddoedd bu cryn newid yn yr arddull a'r aelodaeth.

Yr aelodau gwreiddiol oedd Tim Hartley - Llais, Gwyn 'Scrots' Elfyn-Llais, Gron Edwards - Gitâr Flaen, Dafydd Rhys- Gitâr,Trwmped, Dominic Griffiths-Bâs, Geraint 'Tonto' Jones - Drymiau. Bu Owen Owens a Rhys Powys hefyd yn drymio i'r band yn ystod y cyfnod coleg.

## Aelodau  
* Tim Hartley - Llais
* Gwyn Elfyn - Llais (1979-81)
* Gron Edwards - Gitâr Flaen
* Dafydd Rhys - Gitâr, Trwmped 
* Dominic Griffiths - Bâs (1979-1983)
* Geraint Jones - Drymiau (1979)
* Owen Owens - Drymiau (1980-1981)
* Rhys Powys - Drymiau (1981-1983)
* Kevin 'Taff' Roberts - Drymiau (1984)
* Neil Williams - Bâs (1984)

## Disgyddiaeth 
* *Twrw Tanllyd* - LP aml-gyfrannog "Tin Traddodiadol" (1981)
* *Dôp ar y Dôl* - EP (label Recordiau 123, 1981)
* "Philistiaid/Pry yn y Pren" - Sengl (label Pesda Roc, 1982)
* ''Ti'n Gyrru fi Lan y Wal* Caset aml-gyfrannog Teulu Huw Tan Voel (1983)
* *Gobaith Llosg* Caset aml-gyfrannog Cadw Reiat (1986)
* *Cofnod 12:45'' - CD, casgliad o ganeuon Chwarter i Un (Anhrefn 019, 2009)

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1979
Categori:Prosiect Wicipop
Uumar

bawd|300px|Uumar yn Chwefror 2015

Band Cymraeg o Gymru  yw **Uumar**. Ffurfiwyd y band yng Nghaerdydd gan Siôn Owens (basydd Y Bandana), Tomos Williams (sy'n perfformio'n unigol fel Tom ap Dan) a Rhys Morgan (aelod o Breichiau Hir) pan oedd y tri yn fyfyrwyr yno. Ymunodd Llyr Rhisiart ar y drymiau wedi i'r band gael nifer o ddrymwyr dros dro.

Maent yn enwog am berfformiadau egniol ac hwyliog. Maent wedi perfformio mewn nifer o wyliau megis Gŵyl y Dyn Gwyrdd, Gŵyl Nôl a Mlan a Crug Mawr.

## Disgyddiaeth 
* "Neb" - EP, (Rasp, 2014)
* "Briw" - EP (Recordiau JigCal, 2016)
* "Peth am Farw" - Sengl Digidol (Recordiau JigCal, 2017)

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Prosiect Wicipop