open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ben Stiller

Mae **Benjamin Edward "Ben" Stiller** (ganed 30 Tachwedd 1965) yn actor, digrifwr, cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilmiau o'r Unol Daleithiau. Ei rieni yw'r digrifwyr a'r actorion Jerry Stiller a Anne Meara.

Dechreuodd Stiller ei yrfa actio yn perfformio dramâu, ond tra'n gwneud hynny ysgrifennodd nifer o raglenni dogfen ffug, a chafodd gynnig dwy sioe i'w hun, gyda'r ddwy sioe yn dwyn yr enw *The Ben Stiller Show*. Dechreuodd actio mewn ffilmiau, a chyfarwyddodd am y tro cyntaf gyda *Reality Bites*. Yn ystod ei yrfa mae ef wedi ysgrifennu, actio mewn, cyfarwyddo a/neu chynhyrchu dros 50 ffilm yn cynnwys *Heavyweights*, ''There's Something About Mary*, *Meet the Parents*, *Zoolander*, *Dodgeball*, *Tropic Thunder* and *Greenberg''. Yn ogystal â hyn, mae ef wedi gwneud nifer o ymddangosiadau cameo mewn fideos cerddorol, sioeau teledu a ffilmiau.

## Ffilmyddiaeth
### Fel actor 
### Cyfarwyddwr a chynhyrchydd
## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Llangybi, Gwynedd

Pentref bychan yn ardal Eifionydd, Gwynedd yw **Llangybi** (). Gorwedd ar ffordd wledig tua 6 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Bwllheli. Mae'n rhan o gymuned Llanystumdwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Ffynnon Gybi 
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd eglwys Llangybi gan Sant Cybi, nawddsant Caergybi ar Ynys Môn. Mae'n adnabyddus am Ffynnon Gybi, tua 400 medr o'r eglwys, hen ganolfan bererindod leol ar un o'r llwybrau hynafol i Ynys Enlli. Ceir adfeilion hen gell feudwy yno. Roedd y ffynnon yn adnabyddus am ragweld ffyddlondeb cariadon. Ar un adeg roedd yna llysywenod yn y ffynnon; credid byddai claf yn dioddef o anhwyldra yn ei goes yn gwella pe bai un o'r pysgod hynny yn rwbio yn ei erbyn wrth iddo sefyll yn y ffynnon. Codwyd to dros y ffynnon ac roedd ceidwad yno i ofalu am yr ymwelwyr. Mae'r safle yng ngofal Cadw.
250px|bawd|chwith|Llangybi

## Addysg 
Ceir Ysgol Llangybi yn y pentref, ysgol gynradd gyfrwng Gymraeg sydd yn nhalgylch Ysgol Glan y Môr, Pwllheli.

## Pobl o Langybi 
* Robert Evans (Cybi) (1871-1956), bardd, llenor a hanesydd

## Gweler hefyd 
* Cybi
* Llangybi (pentrefi eraill o'r un enw)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadw
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Gybi
Categori:Llanystumdwy
Categori:Pentrefi Gwynedd
Ffynnon Gybi

Mae **Ffynnon Gybi **yn ffynnon sydd wedi'i lleoli yng Nghaergybi, Ynys Môn. Mae’n chwarter milltir i’r gogledd o Eglwys Cybi Sant.

## Hanes
Yn ôl yr hanes roedd Sant Seiriol o Benmon a Sant Cybi o Gaergybi yn gyfoedion. Roedd y ddau yn teithio i gyfarfod ei gilydd a chyfarfod wrth ymyl y ffynnon am hanner dydd. Roedd Cybi yn gwynebu haul y bore wrth gerdded i Glorach. Erbyn prynhawn ar ei ffordd yn ôl gartref tywyllwyd ei groen gan yr haul. Dyna pam y gelwid yn Cybi Felyn. Roedd Sant Seiriol a'i gefn at yr haul wrth fynd a dod a'i groen yn olau drwy'r amser. Gelwid ef yn Seiriol Wyn. Disgrifiodd Syr John Morris-Jones y ddau sant fel hyn:

Seiriol Wyn a Chybi Felyn,
:Cyfarfyddant, fel mae’r sôn,
Beunydd wrth ffynhonnau Clorach
:Yng nghanolbarth Môn.

## Safle
Heddiw mae’r ffynnon ar y fan lle mae llawer o strydoedd fel *Well Street* a *Pump Street. *Mae’r strydoedd yn cyfarfod ei gilydd yn y canol. Yn 1908 adeiladwyd pwmp dros y ffynnon. Roedd y ffynnon yn llifo’n gryf a bydd yn cyflenwi dŵr i drigolion Caergybi am flynyddoedd. Yn ôl y sôn roedd pobl yn dweud mai ffynnon arbennig oedd hi am wella scyrfi, scroffiwla a chricmala.

Roedd y ffynnon yn cael ei ddefnyddio i wella afiechydon ond hefyd i weld os oedd cariadion yn ffyddlon i'w gilydd.  Yn yr ardal mae traddodiad ger y ffynnon hon y byddai Cybi a Seiriol yn cyfarfod, ac nid ger ffynnon Clorach.

## Ffynhonnau eraill cysegredig i Cybi
Canfyddir y ffynnon fach hon gyferbyn â Chapel Maes y Fynnon ar y ffordd o Lambedr Pont Steffan i Langybi.
:''Ffyñon weñ is a spring in ye parish to ye West tradic'only said to be very medicinal & effectual to cure distempers. Ye times of repairing to it is Ascension Eve: they wash in ye spring: & yn [then] repaire to a stone hard by called Llech gybi: wch is supported by other stones: & by ye stone ye sick person lyes all yt [that] night after his washing in ye spring. On Ascension Eve they resort to Fynnon wen after they have washed ym selves at ye well. They go to Lhech Gibi yt is an arrows flight from ye well. There they put ye sick under ye Lhech where if ye sick sleeps it is an infallible sign of recovery, if not of death.''

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Categori:Ffynhonnau Ynys Môn

Categori:Prosiect Wici Môn
Don Shepherd

Cyn-gricedwr fu'n chwarae i Glwb Criced Morgannwg oedd **Donald John Shepherd**, a adwaenir fel **Don Shepherd** (12 Awst 1927 – 18 Awst 2017). Ef oedd y bowliwr mwyaf llwyddiannus o ran wicedi yn hanes Morgannwg. Cymerodd 2,218 o wicedi dosbarth cyntaf ar gyfartaledd o 22.32, gan gynnwys 2,174 dros Forgannwg, y nifer fwyaf yn hanes y sir. Ef sy’n dal y record ar draws y siroedd am y nifer fwyaf o wicedi dosbarth cyntaf gan fowliwr sydd heb chwarae dros Loegr (2,218 – gan gynnwys yr MCC) – mae’n rhif 22 ar y rhestr, islaw 21 o chwaraewyr rhyngwladol ac uwchlaw cricedwyr rhyngwladol di-ri.

Ganed ef ym Mhort Einon, Penrhyn Gŵyr, a dechreuodd chwarae i dîm Morgannwg yn 1950, gan gymeryd 120 o wicedi y tymor hwnnw. Yn nhymor 1956, cymerodd 177 o wicedi. Roedd yn rhan o dîm Morgannwg pan enillasant bencampwriaeth y siroedd yn 1969.

Roedd e'n aelod o dîm Morgannwg a drechodd Awstralia ddwywaith - yn 1964, ac yna fel capten yn 1968.

Ymddeolodd yn 1972 a bu'n gyd-sylwebydd a dadansoddwr criced i BBC Cymru am dros 30 mlynedd, gan sylwebu o San Helen yn 2017 cyn ei farwolaeth yn 90 oed. Fe fu hefyd yn Llywydd ar Orielwyr San Helen, clwb cefnogwyr yn Abertawe a’r de orllewin.

Yn 2024, mae arddangosfa o’i yrfa yn yr Amgueddfa Griced yng Ngerddi Sophia, gan gynnwys ei ddillad a’i gapiau amrywiol, ynghyd â fideo sy’n cynnwys cyfweliad â’r gŵr ei hun.

## Cyfeiriadau
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2017
Pelenna

Cymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Pelenna. Saif o fewn dalgylch afon Pelenna, sy'n llifo i mewn i afon Afan. Mae'n cynnwys pentrefi Ton-mawr, Pont-rhyd-y-fen ac Efail-fach, ac roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,173.

Bu'r diwydiant glo yn bwysig yma ar un adeg, ond mae coedwig yn gorchuddio rhan sylweddol o ardal y gymuned.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Ton-mawr

Pentref yng nghymuned Pelenna, bwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Ton-mawr**, hefyd **Tonmawr**.

Ar un adeg, roedd y diwydiant glo yn bwysig yma. Adeiladodd Isambard Kingdom Brunel Reilffordd Fwynau De Cymru i gysylltu Ton-mawr a'r lein fawr.

Categori:Pelenna
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Cawl Cymreig

Saig draddodiadol o Gymru sy'n cynnwys cig a llysiau tymhorol yw **cawl Cymreig**. Erbyn heddiw mae gan y gair cawl ystyr ehangach, ond yn hanesyddol roedd yn dynodi pryd arbennig.

Cynhwysion sylfaenol y cawl traddodiadol yw cig moch, bresych, tatws, a chennin. Defnyddid cig eidion neu oen yn aml yn lle'r bacwn neu'n ychwanegol iddo, a hefyd moron, pannas, rwden, ffa llydain, a sewyrllys.

Cofnodwyd y gair "cawl" yn gyntaf yn y 13g, yn yr ystyr o fresych neu lysiau coginio. Daw o'r gair Lladin *caulis*, sy'n golygu coesyn planhigyn neu fresych. Ers tua'r flwyddyn 1400 defnyddir yn ei ystyr o saig sy'n cynnwys bresych, a chynhwysion eraill. Gweinid y potes yn gyntaf ac yna'r cig a llysiau yn hanesyddol, ond erbyn heddiw un cwrs yw'r cawl Cymreig. Fe'i paratoid yn gyffredin gynt ar gyfer cinio ganol dydd yn ardaloedd amaethyddol Cymru, ac ar gyfer cinio nos y glöwr yng nghymoedd diwydiannol y de. Arferid bod yn gyffredin iawn yn ystod y gaeaf yn y de orllewin. Pryd debyg a geir yn y gogledd yw lobsgows.

## Cyfeiriadau 
## Ryseitiau 
*  Pencampwriaeth Cawl y byd
*  Rysáit o'r BBC 
*  Rysáit Cawl Cymreig 

Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Cymreig
Isambard Kingdom Brunel

Peiriannydd Seisnig oedd **Isambard Kingdom Brunel** (9 Ebrill 1806 – 15 Medi 1859).

Ganed ef yn Portsmouth, yn fab i'r peiriannydd Marc Isambard Brunel, oedd yn Ffrancwr alltud. Erbyn oedd yn 20 oed, roedd yn gyfrifol am adeiladu Twnnel Tafwys, dan afon Tafwys yn Llundain, y twnnel cyntaf dan afon oedd yn ddigon mawr i'w defnyddio gan longau.

Bu'n gyfrifol am nifer o bontydd adnabyddus, yn cynnwys Pont Grog Clifton ger afon Avon gerllaw Bryste. Ef oedd prif beiriannydd Rheilffordd y Great Western rhwng Llundain a Bryste. Adeiladodd nifer o longau ager; yn cynnwys yr S.S. Great Britain a'r Great Eastern.

Bu'n gyfrifol am nifer o brosiectau peiriannol yn ne Cymru.

Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Marwolaethau 1859
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr sifil o Loegr
Bruce Almighty

Mae ***Bruce Almighty*** (2003) yn ffilm gomedi Americanaidd a gyfarwyddwyd gan Tom Shadyac ac sy'n serennu Jim Carrey, Morgan Freeman a Jennifer Aniston. Ysgrifennwyd y ffilm gan Steve Koren, Mark O'Keefe a Steve Oedekerk. Mae Tony Bennett yn gwneud ymddangosiad cameo yn y ffilm.

Mae'r ffilm yn adrodd hanes Bruce Nolan, gohebydd newyddion
teledu anlwcus sy'n dymuno cael dyrchafiad a gwell bywyd yn gyffredinol. Ar ôl cyfres o ddigwyddiadau anffodus fel cael ei ymosod arno tra'n helpu person di-gartref, mae Nola yn cwyno nad yw Duw yn medru gwneud Ei Swydd yn iawn. Caiff ei synnu'n fawr pan mae'n cyfarfod â Duw ei hun, a derbynia holl bŵerau Duw am gyfnod o wythnos er mwyn cael gweld a fyddai ef yn gallu gwneud y gwaith yn well.
## Cast 
### Trac Sain 
# "One of Us" - Joan Osborne
# "God-Shaped-Hole" - Plumb
# "You're a God" - Vertical Horizon
# "The Power" - Snap!
# "A Little Less Conversation" - Elvis vs. JXL
# "The Rockafeller Skank" - Fatboy Slim
# "God Gave Me Everything" - Mick Jagger gyda Lenny Kravitz
# "I'm With You" - Avril Lavigne
# "AB Positive"
# "Walking on Water"
# "Seventh at Seven"
# "Bruce Meets God"
# "Bruce's Prayer"
# "Grace's prayer"

Categori:Ffilmiau 2003
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau comedi
Categori:Ffilmiau Universal Pictures
Categori:Ffilmiau a gafodd eu sensro
The Rocky Horror Picture Show

Mae ***The Rocky Horror Picture Show*** (1975) yn ffilm gomedi gerddorol Brydeinig-Americanaidd sy'n parodïo ffilmiau gwyddonias ac arswyd. Daeth y ffilm yn enwog fel ffilm ganol nos ym 1977 pan ddechreuodd cynulleidfaoedd gymryd rhan yn y ffilm mewn sinemau ar hyd a lled y wlad. "Rocky Horror" yw'r ffilm ganol nos gyntaf i gael ei chynhyrchu gan un o'r stiwdios ffilmiau mawrion, megis 20th Century Fox. MAe gan y ffilm ddilyniant rhyngwladol ac mae'n un o'r ffilmiau mwyaf enwog a llwyddiannus yn fasnachol erioed. Yn 2005, dewiswyd y ffilm gan Gynghrair y Llyfrgelloedd i gael ei chadw yn y Gofrestrfa Ffilm Genedlaethol yr Unol Daleithiau am ei arwyddocad diwylliannol, hanesyddol a gweledol.

Ystyrir y ffilm gwlt hon yn glasur, ac mae'n addasiad o'r cynhyrchiad sioe gerdd Prydeinig, *The Rocky Horror Show*. Cynorthwywyd Richard O'Brien, awdur y sioe lwyfan gan Jim Sharman pan yn ysgrifennu'r sgript. Mae'r ffilm yn serennu Tim Curry, Susan Sarandon a Barry Bostwick ynghyd â chast o gynhyrchiad gwreiddiol Kings Road a berfformiwyd yn Theatr Royal Court.

## Trac Sain
Rhyddhawyd y trac sain *The Rocky Horror Picture Show: Music From The Motion Picture* ym 1975. Roedd yn cynnwys y traciau:
# "Science Fiction/Double Feature"
# "Dammit Janet"
# "Over at the Frankenstein Place"
# "Time Warp"
# "Sweet Transvestite"
# "I Can Make You a Man"
# "Hot Patootie - Bless My Soul"
# "I Can Make You a Man (Reprise)"
# "Touch-a, Touch-a, Touch Me"
# "Eddie"
# "Rose Tint My World":a. "Floor Show"b. "Fanfare/Don't Dream It"c. "Wild and Untamed Thing"
# "I'm Going Home"
# "Super Heroes"
# "Science Fiction/Double Feature (Reprise)"

Rhyddhawyd crynoddisg ym 1989 a oedd yn cynnwys dwy gân ychwanegol:
# "Time Warp (1989 remix - fersiwn hirach)"
# "Time Warp (cerddoriaeth - 1 = trac gefndirol = U mix)"

"The Rocky Horror Picture Show: 25 Years of Absolute Pleasure" (2000)

Categori:Ffilmiau 1975
Categori:Ffilmiau annibynnol o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau annibynnol o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau cerdd Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau cerdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau comedi arswyd Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau comedi arswyd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau LHDT
Categori:Ffilmiau sy'n cynnwys llosgach
Cawl

bawd|dde|220px|Cawl tatws Rwmanaidd
Bwyd yw **cawl**, sy'n cael ei goginio gan gyfuno cynhwysion megis llysiau a chig gydag isgell, sudd, dŵr neu hylif arall. Bydd y cynhwysion solid hefyd yn rhoi blas i'r hylif. Mae cawl yn aml yn llawn maeth, ac yn fwyd iach fel rheol gan ei fod yn rhoi'r teimlad o fod yn llawn yn llawer cynt na nifer o fwydydd eraill.

Yn draddodiadol, caiff cawliau eu dosbarthu mewn dau grŵp, *cawliau clir* a *chawliau trwchus*. Yn Ffrainc mae enwau penodol pellach ar gyfer y dosbarthiadau sef *bouillon* neu *consommé* am gawl clir. Caiff cawliau trwchus eu dosbarthu yn ôl y cyfrwng a ddefnyddir i'w drwchu: cawliau llysiau sydd wedi eu trwchu gyda starts yw *purée*; cragenbysgod ar ffurf purée, neu llysiau gyda hufen yw *bisque*; gall cawliau hufen cael eu trwchu gyda saws béchamel; a caiff cawliau *veloutés* eu trwchu gydag wyau, menyn a hufen. Defnyddir yn aml hefyd reis, blawd neu grawn i drwchu cawl.

## Geirdarddiad
Gair benthyg o'r Lladin yw "*cawl*", yn deillio o'r gair "*caulis*", sydd yn golygu 'coesyn planhigyn' neu 'goesyn bresych'.

## Cyfeiriadau

Categori:Bwyd
Tŷ Croes

:*Am y pentref yn Sir Gaerfyrddin, gweler Tŷ-croes.*
"Pentref" gwledig bychan iawn yng nghymuned Aberffraw, Ynys Môn, Cymru yw **Tŷ Croes**. Mae  132.3 milltir (212.9&nbsp;km) o Gaerdydd a 218.3 milltir (351.4&nbsp;km) o Lundain. Ceir tua hanner dwsin o dai a safle gorsaf reilffordd o'r un enw ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru, ger Llanfaelog. Mae'n gorwedd ar groesffordd tua milltir i'r de-ddwyrain o Lanfaelog.

## Gorsaf
Lleolir yr orsaf rhwng gorsaf Rhosneigr i'r gorllewin a gorsaf Bodorgan i'r dwyrain. Mae'r orsaf yn arosfa ar gais yn unig. Dim ond rhai gwasanaethau trên sydd ar gael o'r orsaf.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir Tŷ Croes yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Yr orsaf ar wefan National Rail

Categori:Aberffraw
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Afon Taf Bargoed

Un o isafonydd Afon Taf yw **Afon Taf Bargoed**, hefyd **Afon Taf Bargod**.

Mae'n tarddu ar yr ucheldir i'r de-ddwyrain o dref Merthyr Tudful, lle mae nifer o nentydd yn cyfarfod. Llifa tua'r de ar hyd Cwm Bargod, heibio Beddllwynog, Parc Taf Bargoed, Taf Merthyr a Trelewis. Mae'n ymuno ag Afon Taf rhwng Treharris a Mynwent y Crynwyr.

Taf Bargoed
Taf Bargoed
Plasnewydd

Gall 'Plasnewydd' gyfeirio at fwy nag un lle:

* Plasnewydd, ardal yng Nghaerdydd.
* Plasnewydd, Rhiwabon; plasty o'r 13g.
* Plas Newydd, Llangollen, cartref 'Merched Llangollen'
* Plas Newydd, Llansilyn, Powys
* Plas Newydd (Môn), Sir Fôn.
Eco-sgolion

bawd|dde|200px|Logo Eco-sgolion
Mudiad rhyngwladol yw **Eco-sgolion** sy'n annog a hybu disgyblion ysgolion i gymryd diddordeb mewn materion amgylcheddol a codi ymwybyddiaeth am yr amgylchedd. Mae'r rhaglen yn adnodd dysgu ac mae'r meysydd pwnc yn cynnwys Ysbwriel, Lleihau Gwastraff, Cludiant, Byw'n Iach, Ynni, Dŵr, Tir yr Ysgol a Dinasyddiaeth Fyd-eang.

Disgyblion sy'n cymryd y prif rannau mewn cymryd penderfyniadau a chyfranogi er mwyn lleihau effaith amgylcheddol eu hysgol. Fel hyn, mae Eco-Sgolion yn ymestyn y tu hwnt i'r dosbarth ac yn datblygu agweddau o ddinasyddiaeth gyfrifol, gartref ac yn y gymuned ehangach.

Mae Baner Werdd Ryngwladol Eco-Sgolion, a roddir i ysgolion sydd wedi llwyddo'n dda gyda'u rhaglen, yn eco-label cydnabyddedig sy'n cael ei barchu am berfformio mewn addysg ar gyfer datblygu cynaliadwy.  Gweithgaredd tymor hir yw'r rhaglen Eco-Sgolion gyda'r wobr yn cael ei hail asesu a'u hadnewyddu bob dwy flynedd.

## Cymru 
Ceir Eco-Sgolion drwy'r 22 o awdurdodau lleol Cymru ac mae'n cynnwys amrywiaeth eang o ysgolion babanod, cynradd, uwchradd ac anghenion arbennig.  Ar hyn o bryd mae 1600 o Eco-Sgolion wedi'u cofrestru yng Nghymru gyda 320 wedi llwyddo i ennill statws y Faner Werdd.  
Mae'r cyfan o'r defnyddiau ar gael yn Gymraeg a Saesneg ac yn rhad ac am ddim i ysgolion sydd wedi cofrestru.

Mae'r cynllun yn dal i dyfu'n gyflym ac mae wedi derbyn cefnogaeth gan bron bob un o awdurdodau lleol Cymru yn ogystal ag ACCAC, ESTYN a nifer o sefydliadau amgylcheddol.  
Cyllidir y Rhaglen Eco-Sgolion gan Lywodraeth Cynulliad Cymru, Cyngor Cefn Gwlad Cymru ac Ymwybyddiaeth Gwastraff Cymru. Rheolir y rhaglen yng Nghymru gan Cadwch Gymru'n Daclus.

## O ble daeth y rhaglen?
Yng Nghynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar yr Amgylchedd a Datblygu (Uwch Gynhadledd Rio de Janeiro) ym 1992 y sylweddolwyd fod angen rhoi rhan i bobl ifanc mewn canfod atebion i heriau amgylcheddol a datblygu cynaliadwy yn lleol.

O ganlyniad datblygwyd y rhaglen Eco-Sgolion ym 1994 gan y Sefydliad dros Addysg Amgylcheddol (FEE). Fe'i cyflwynwyd i'r DU ym 1995. Rheolir y rhaglen yng Nghymru gan Cadwch Gymru'n Daclus, ac yn yr Alban fe'i rheolir gan Keep Scotland Beautiful a chan EnCAMS yn Lloegr a Gogledd Iwerddon.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Amgylchedd
Categori:Amgylchedd Cymru
Nizhniy Tagil

bawd|dde|200px|Baner Nizhny Tagil
Mae **Nizhniy Tagil** (Rwseg: Ни́жний Таги́л) yn ddinas yn Oblast Sverdlovsk, yn nhalaith ffederal Ural yn Rwsia. Mae tua 390,000 o bobl yn byw yn y ddinas (2002). Lleolir y ddinas i'r dwyrain i'r mynyddoedd Wral, ar lannau Afon Tagil.

Ceir gweithfa dur mawr NTMK yn Nizhniy Tagil. Mae ffatri gerbyd rheilffordd a thanc Uralvagonzavod yno hefyd.

## Gefeilldrefi 
Categori:Dinasoedd Oblast Sverdlovsk
Pontsticill

Pentref fechan yng nghymuned Y Faenor, bwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Pontsticill**. Saif yn rhan ogleddol y sir, ychydig i'r gogledd o dref Ferthyr Tudful, ar Afon Taf Fechan. Lleolir Cronfa Pontsticill i'r gogledd o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Merthyr Tudful
Categori:Y Faenor, Merthyr Tudful
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Market Bosworth

Tref fechan a phlwyf sifil yn Swydd Gaerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Market Bosworth**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Hinckley a Bosworth. Saif tua hanner ffordd rhwng Tamworth a dinas Caerlŷr.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,097.

Rhoddwyd siarter yn rhoi'r hawl i gynnal marchnad ynddi gan y brenin Edward I o Loegr yn 1285.

Mae'n adnabyddus yn bennaf am roi ei enw i Frwydr Maes Bosworth, y frwydr olaf yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, a ymladdwyd ar 22 Awst 1485. Roedd gan y brenin Rhisiart III o Loegr fyddin gryn tipyn yn fwy na byddin Gymreig Harri Tudur, ond roedd amheuaeth ynghylch teyrngarwch llawer ohonynt. Cyfarfu'r ddwy fyddin ar safle ger Market Bosworth. Roedd tua 6,000 o wŷr dan Arglwydd Stanley a'i frawd, ac wedi iddynt wrthod ymuno a'r frwydr ar y dechrau, ymosodasant i gefnogi Harri Tudur. Lladdwyd Richard, a daeth Harri Tudur yn frenin fel Harri VII o Loegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Hinckley a Bosworth
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerlŷr
Categori:Trefi Swydd Gaerlŷr
Cefn Coed y Cymer

bawd|Hen bont reilffordd Cefn Coed y Cymer a ffordd Blaenau'r Cymoedd
Pentref yng nghymuned Y Faenor, bwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Cefn Coed y Cymer**, neu **Cefncoedycymer** neu **Cefn-coed-y-cymmer**. Saif fymryn i'r gogledd-orllewin o dref Merthyr Tudful, ar y briffordd A4054. I'r de o'r pentref, gerllaw Castell Cyfarthfa, mae Afon Taf Fawr ac Afon Taf Fechan yn ymuno i greu Afon Taf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Hen Dŷ Cwrdd, Cefn Coed y Cymer

## Gweler hefyd 
* Pwyntiau eithafol Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Merthyr Tudful
Categori:Y Faenor, Merthyr Tudful
Categori:Pwyntiau eithafol Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Fairwater, Torfaen

Cymuned ym Mwrdeisdref Sirol Torfaen, Cymru, yw **Fairwater**. Mae'n cynnwys rhan o dde-ddwyrain Cwmbrân, ac roedd poblogaeth y gymuned yn 12,393 yn 2001.

Mae'n cynnwys enghraifft dda o drefn Radburn, sef trefn o gadw trafnidiaeth a cherddwyr ar wahân.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmbrân
Categori:Cymunedau Torfaen

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Afon Taf Fechan

Afon yn ne-ddwyrain Cymru sy'n un o isafonydd Afon Taf yw **Afon Taf Fechan**.

Mae'r afon yn tarddu ym Mlaen Taf Fechan, ychydig i'r de o gopa Pen y Fan ym Mannau Brycheiniog. Mae'n llifo tua'r de-ddwyrain i lifo trwy Gronfa Neuadd Uchaf a thrwy Fforest Taf Fechan i Gronfa Pentwyn ac yna Cronfa Pontsticill. Wedi gadael y gronfa, mae'n llifo tua'r de heibio pentref Pontsticill, yna'n troi tua'r de-orllewin heibio Trefechan i gyfarfod Afon Taf Fawr fymryn i'r de o bentref Cefn-coed-y-cymmer, i ffurfio Afon Taf.

Mae Llwybr Taf yn dilyn yr afon am ran helaeth o'i chwrs.

bawd|dim|Taf Fechan a Thraphont Pont Sarn

Taf Fechan
Taf Fechan
Taf Fechan
Lionel Richie

Mae **Lionel Brockman Richie, Jr.** (ganed 20 Mehefin 1949) yn ganwr, cyfansoddwr a chynhyrchydd recordiau o'r Unol Daleithiau sydd wedi gwerthu dros 100 miliwn o recordiau. Mae ef hefyd wedi ennill Gwobr yr Academi a Gwobr Grammy.

Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr recordiau o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Fairwater

Gall **Fairwater** olygu mwy nag un lle.

## Llefydd yng Nghymru
*Fairwater yn Nghwmbrân
*Enw Saesneg Y Tyllgoed yng Nghaerdydd
Oblast Sverdlovsk

250px|bawd|Map o dalaith Ural yn dangos yr oblasts. Dangosir Oblast Sverdlosk fel rhif 2.

Oblast (ardal) yn Ural yn Rwsia yw **Oblast Sverdlovsk** (Rwseg: Свердло́вская о́бласть). Mae tua 4.5 miliwn o bobl yn byw yn yno. Canolfan weinyddol Oblast Sverdlovsk yw Ekaterinburg. Mae Nizhniy Tagil yn ddinas fawr arall yn yr oblast.
Pont Bangor-is-y-Coed

Pont ganoloesol ar gyrion Bangor-is-y-coed ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam yw **Pont Bangor-is-y-coed**. Credir iddi gael ei chodi ar ddiwedd y 15g neu ar ddechrau'r 16g. Cyfeirnod OS: SJ388454.

Mae'n bont bump bwa sy'n rhychwantu Afon Dyfrdwy. Mae ei chynllun yn wreiddiol iawn. Ceir parapet o flociau tywodfaen anferth arni gyda mannau cysgodi i gerddwyr uwchben y bwaoedd gan fod y ffordd drosti mor gul. Cafodd ei hadnewyddu yn ofalus, gan barchu'r cynllun gwreiddiol, yn 1993.

Cofnodir iddi gael ei hadgyweirio yn 1663 (mae'r garreg yn ochr y bont sy'n nodi hynny yn annarllenadwy bellach). Yn ôl un traddodiad cafodd y gwaith hwnnw ei wneud gan y pensaer enwog Inigo Jones (dywedir mewn rhai ffynonellau mai Inigo Jones a gododd y bont ei hun, ond ni all hynny fod yn wir am fod y gwaith adeiladu yn ganoloesol).

Yn 1876 cofnodwyd gweddillion sylfeni carreg yng ngwely'r afon; unig weddillion pont gynharach ar yr un safle efallai.

## Ffynhonnell
*Helen Burnham, *A Guide to Ancient and Historic Wales: Clwyd and Powys* (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Wrecsam
Categori:Cludiant yn Wrecsam
Bangor-is-y-coed
Castell y Blaidd

:''Am y pentref yn Sir Benfro, gweler Cas-blaidd (Wolf's Castle).''

Amddiffynfa o'r cyfnod Normanaidd ym mhlwyf Llanbadarn Fynydd, canolbarth Powys, yw **Castell y Blaidd** (Saesneg: ''Wolf's Castle''). 

Credir i'r castell gael ei godi yn y 12g, ond does dim cofnod hanesyddol i ategu hynny. Mae'n gorwedd yn y bryniau ger bwlch strategol: mae cael cestyll Normanaidd mor uchel i fyny yn anghyffredin iawn ac ni ellir llwyr diystyru'r posiblrwydd ei fod yn adeiladwaith Cymreig, er bod yr arddull yn Normanaidd. Gorwedd yn ardal ganoloesol Rhwng Gwy a Hafren.

Ceir amddiffynfa o bridd ar ffurf pedol gyda mynedfa yn y gornel ogledd-orllewinol. Does dim olion adeiladwaith o fewn yr amddiffynfa. Mae'n bosibl fod yr amddiffynfa wedi cael ei ddinistrio yn bur gynnar yn ei hanes.

Ceir olion tai a chaeau canoloesol gerllaw.

Mae Llwybr Glyndŵr yn croesi'r bryniau heb fod nepell o'r safle.

## Ffynhonnell
*Helen Burnham, *A Guide to Ancient and Historic Wales: Clwyd and Powys* (Llundain: HMSO, 1995)

## Dolenni allanol
*Castell y Blaidd mewn 3D

Blaidd
Wolf's Castle

Gallai '''Wolf's Castle''' gyfeirio at:

*Casblaidd, pentre yn Sir Benfro
*Castell y Blaidd, amddiffynfa ganoloesol ym Mhowys
The Sixth Sense

Mae ***The Sixth Sense*** (1999) yn ffilm gyffro seicolegol a ysgrifennwyd ac a gyfarwyddwyd gan M. Night Shyamalan. Mae'r ffilm yn adrodd hanes Cole Sear, bachgen unig sydd â phroblemau (Haley Joel Osment), sy'n medru gweld a siarad â'r meirw. Cyfarfydda ei gymeriad ef â seicolegwr plant (Bruce Willis) sy'n ceisio ei helpu. Enwebwyd y ffilm am chwech o Wobrau'r Academi, gan gynnwys y Ffilm Orau.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Nemesio Manuel Sobrevila ar 1 Ionawr 1889 yn Bilbo a bu farw yn Donostia ar 24 Chwefror 2015. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Barcelona.

## Cast 
* Bruce Willis fel Dr. Malcolm Crowe
* Haley Joel Osment fel Cole Sear
* Toni Collette fel Lynn Sear
* Olivia Williams fel Anna Crowe
* Donnie Wahlberg fel Vincent Grey
* Glenn Fitzgerald fel Sean
* Mischa Barton fel Kyra Collins
* Trevor Morgan fel Tommy Tammisimo

## Derbyniad
## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1999
Categori:Ffilmiau cyffro Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau cyffro seicolegol
Categori:Ffilmiau Disney
Pirates of the Caribbean

Gall ***Pirates of the Caribbean*** gyfeirio at:
**Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl* (2003)
*''Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest* (2006)
**Pirates of the Caribbean: At World's End'' (2007)
----
I Know What You Did Last Summer

Mae ***I Know What You Did Last Summer*** (1997) yn ffilm arswyd sy'n serennu Jennifer Love Hewitt, Sarah Michelle Gellar, Ryan Phillippe, a Freddie Prinze, Jr. Ysgrifennwyd yr addasiad gan Kevin Williamson, a ysgrifennodd y sgript *Scream* hefyd, ac mae'n addasiad o nofel boblogaidd Lois Duncan o'r un enw.

Categori:Ffilmiau 1997
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
The Sound of Music (ffilm)

Ffilm gerdd yw ***The Sound of Music*** a ysgrifennwyd gan Rodgers a Hammerstein ym 1965. Mae'n serennu Julie Andrews fel y prif gymeriad. Seiliwyd y ffilm ar sioe gerdd Broadway, ac ysgrifennwyd y llyfr cerddorol gan Howard Lindsay a Russel Crouse. Ernest Lehman ysgrifennodd y sgript.

Yn wreiddiol, seiliwyd y sioe gerdd ar y llyfr *The Story of the Trapp Family Singers* gan Maria von Trapp. Mae'n cynnwys nifer o ganeuon poblogaidd, gan gynnwys "Edelweiss," "My Favorite Things," "Climb Ev'ry Mountain," "Do-Re-Mi," "Sixteen Going on Seventeen," a "The Lonely Goatherd," yn ogystal â'r gân sy'n dwyn teitl y ffilm.

Fe'i ffilmiwyd yn Salzburg, Awstria a Bafaria yn Ne'r Almaen yn ogystal ag yn stiwdios 20th Century Fox yng Ngahilffornia.

Categori:Ffilmiau cerdd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1965
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau Saesneg
Maen Madog

Carreg Gristionogol gynnar gydag arysgrif Ladin arni yw **Maen Madog**, sy'n sefyll ger llwybr hen ffordd Rufeinig ger Ystradfellte, de Powys. 

## Disgrifiad a hanes
Colofn dal denau o hen dywodfaen coch yw Maen Madog. Mae'n sefyll wrth ymyl ffordd Rufeinig a adnabyddir yn lleol fel "Sarn Helen". Ar ei ymyl de-orllewinol ceir arysgrif Ladin wedi'i cherfio ar ei hyd sy'n darllen:

:DERVAC—FILIUS
:IUST—(H)IC IACIT

Sef:

:*Carreg Dervacus mab Justus.*
:''Yma mae'n gorwedd.''

Digon amrwd yw'r gwaith cerfio gyda rhai llythrennau wedi eu gosod o'r chwith, sy'n awgrymu fod y saer maen yn anghyfarwydd ag ysgrifen Ladin.

Mae'n debyg mai cofgolofn bersonol ydyw, yn dyddio o rywbryd yn y cyfnod is-Rufeinig (ceir gwersyll Rhufeinig gerllaw) neu'r Oesoedd Canol Cynnar pan roedd y rhan yma o'r wlad yn rhan o Deyrnas Brycheiniog.

Cafodd y garreg ei symud tua 5 medr o'i safle gwreiddiol yn y 19g a'i gosod ar blatfform o gerrig. Ni chafwyd bedd Dervacus ac mae'n bosibl felly fod y garreg yn gofgolofn yn unig yn hytrach na beddfaen.

## Ffynhonnell
*Helen Burnham, *A Guide to Ancient and Historic Wales: Clwyd and Powys* (Llundain: HMSO, 1995)

## Gweler hefyd
*Gwersyll Rhufeinig Maen Madog

Categori:Arysgrifau Lladin yng Nghymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Madog
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Boléro

[bawd|dde|350px|[Ida Rubinstein, yr ysbrydoliaeth y tu ôl i'r darn Bolero. Portread gan Valentin Serov.]]

''Mae'r erthygl hon yn sôn am waith cerddorol gan Ravel.*

Maurice Ravel yw cyfansoddwr ***Boléro**''. Mae'r darn yn adnabyddus iawn; cafodd ei gyfansoddi fel ballet yn wreiddiol a hynny yn 1928 ar gyfer cerddorfa. Disgrifiai Ravel y darn fel darn dibwys a dywedai ei fod fel 'darn i geddorfa heb gerddoriaeth'.

Ar wahân i ddau neu dri darn bychan arall o waith (megis y Don Quichotte à Dulcinée), dyma oedd gwaith olaf y cyfansoddwr cyn iddo ymddeol oherwydd gwaeledd.

Comisiwn oedd y darn hwn o waith gan Ida Rubenstein, ar gyfer y piano ac yn un o chwe darn comisiwn. Ar ei wyliau yn St Jean-de-Luz oedd Ravel pan sgwennodd y darn. Chwaraeodd y darn i'w gyfaill Gustave Samazeuilh gydag un bys ar y piano gan ddweud wrtho, 'Yn dydy'r dôn yma'n swnio'n hyfryd? Dwi am ailadrodd yr alaw yma drosodd a throsodd.' Galwodd y darn yn Fandango.

## Dolen allanol
* Disgograffi 

Categori:Cerddoriaeth glasurol
Llyn Superior

Un o'r Llynnoedd Mawr yng Ngogledd America yw **Llyn Superior** (Saesneg: *Lake Superior*, Ojibweg: *Gichigami*). Mae'n un o lynnoedd mwyaf y byd, efallai y mwyaf o ran arwynebedd os ystyrir fod Môr Caspia yn fôr yn hyrach na llyn, ac os ystyrir fod Llyn Michigan a Llyn Huron yn ddau lyn yn hytrach nag un. Mae cysylltiad cul rhwng y ddau lyn yma, felly mae llawer yn eu hystyried yn un llyn. Mae Llyn Baikal a Llyn Tanganyika yn cynnwys mwy o ddŵr.

Saif Llyn Superior ar y ffin rhwng Canada a'r Unol Daleithiau. Yn y gogledd, mae'n ffinio ar Ontario, Canada, a Minnesota, Unol Daleithiau, ac yn y de mae'n ffinio ar Wisconsin a Michigan yn yr Unol Daleithiau. Mae ei arwynebedd yn 82,400 km2, a'i hyd yn 560&nbsp;km. Llifa dros 200 o afonydd i'r llyn; yn eu plith Afon Nipigon, Afon Sant Louis ac Afon Brule, tra mae Afon St Mary yn llifo allan. Ceir nifer o ynysoedd yn y llyn; y fwyaf yw Isle Royale.

bawd|dim|220px|Lleoliad Llyn Superior
bawd|dim|240px|Llun lloeren o Lyn Superior

Categori:Daearyddiaeth Michigan
Categori:Daearyddiaeth Minnesota
Categori:Daearyddiaeth Ontario
Superior
Superior
Superior
Categori:Y Llynnoedd Mawr
Llyn Huron

bawd|240px|Llyn Huron

Un o'r Llynnoedd Mawr yng Ngogledd America yw **Llyn Huron** (Saesneg: *Lake Huron*) neu **Lyn Hwron**. Mae'n un o lynnoedd mwyaf y byd, efallai y trydydd fwyaf o ran arwynebedd os ystyrir fod Môr Caspia yn fôr yn hyrach na llyn. Gellir ystyried fod Llyn Huron a Llyn Michigan yn un llyn yn hytrach na dau. Mae cysylltiad cul rhwng y ddau lyn yma, felly mae llawer yn eu hystyried yn un llyn.

Enwyd y llyn gan y fforwyr Ffrengig cynnar ar ôl y bobl frodorol, yr Huron. Saif Llyn Huron ar y ffin rhwng Canada a'r Unol Daleithiau. Yn y gorllewin, mae'n ffinio ar Michigan yn yr Unol Daleithiau, yn y dwyrain at Ontario, Canada. Mae ei arwynebedd yn 59,596 km2, ac mae'n cynnwys 3,540&nbsp;km3 o ddŵr.

Llifa nifer o afonydd i'r llyn, yn arbennig Afon St Mary sy'n llifo o Lyn Superior. Mae Afon St Clair yn llifo allan o'r llyn. Ceir nifer o ynysoedd yn y llyn; y fwyaf yw Ynys Manitoulin, yr ynys fwyaf yn y byd mewn llyn dŵr croyw.

bawd|dim|220px|Lleoliad Llyn Huron

Categori:Daearyddiaeth Michigan
Categori:Daearyddiaeth Ontario
Huron
Huron
Categori:Y Llynnoedd Mawr
Rhestr o lynnoedd mwyaf y byd

Mae'r rhestr isod yn **restr o lynnoedd mwyaf y byd** yn ôl arwynebedd. Mae'r cwestiwn o ba un yw llyn mwyaf y byd yn fater dadleuol, oherwydd gellir ystyried Môr Caspia yn fôr yn hytrach na llyn, a gellir ystyried fod Llyn Michigan a Llyn Huron mewn gwirionedd yn ffurfio un llyn, Llyn Michigan-Huron, gan fod cysylltiad rhyngddynt.

## Rhestr 
|}
 

Lagos de agua salada.

## Yn ôl cyfandir 
***Affrica** - Llyn Victoria
***Antarctig** - Llyn Vostok
***Asia** - Dŵr hallt: Môr Caspia - Dŵr croyw: Llyn Baikal
***Awstralia** - Llyn Eyre
***Canolbarth America** - Llyn Cocibolca
***Gogledd America** - Llyn Superior
***De America** - Dŵr hallt a chroyw: Llyn Maracaibo - Dŵr croyw: Llyn Titicaca
***Ewrop** - Dŵr hallt: Môr Caspia - Dŵr croyw: Llyn Ladoga

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Llyn

## Cyfeiriadau 
*Factmonster.com
*van der Leeden, Troise, and Todd, gol., *The Water Encyclopedia*. ail argraffid. Chelsea, MI: Lewis Publishers, 1990. tt. 198-200.

*
Mwyaf y byd
Llyn Michigan

Un o'r Llynnoedd Mawr yng Ngogledd America yw **Llyn Michigan** (Saesneg: *Lake Michigan*). Mae'n un o lynnoedd mwyaf y byd, efallai y pedwerydd fwyaf o ran arwynebedd os ystyrir fod Môr Caspia yn fôr yn hyrach na llyn. Gellir ystyried fod Llyn Michigan a Llyn Huron yn un llyn yn hytrach na dau. Mae cysylltiad cul rhwng y ddau lyn yma, felly mae llawer yn eu hystyried yn un llyn. Credir fod yr enw yn dod o'r Ojibweg *mishigami*, yn golygu "dŵr mawr".

Llyn Michigan yw'r unig un o'r Llynnoedd Mawr sy'n gyfangwbl o fewn yr Unol Daleithiau. O'r gorllewin i'r dwyrain, mae'n ffinio ar daleithiau Wisconsin, Illinois, Indiana a  Michigan. Mae ei arwynebedd yn 58,016 km2, ac mae'n cynnwys 4,918&nbsp;km³ o ddŵr. Ceir nifer o ddinasoedd ar ei lan; yr enwocaf yw Chicago.

bawd|dim|220px|Lleoliad Llyn Michigan
dim|bawd|260px|Chicago a Llyn Michigan yn y gaeaf
dim|bawd|240px|Machlud haul dros Lyn Michigan

Categori:Daearyddiaeth Illinois
Categori:Daearyddiaeth Indiana
Categori:Daearyddiaeth Michigan
Michigan
Michigan
Categori:Y Llynnoedd Mawr
Wendat

bawd|250px|right
Grŵp o bobloedd frodorol Gogledd America sy'n rhan o'r Iroquois yw'r **Wendat**, hefyd **Wyandot** neu **Huron**. Wendat oedd yr enw gwreiddiol, tra rhoddwyd yr enw "Huron" arnynt gan y fforwyr Ffrengig cynnar. Yr adeg honno roeddynt yn byw yn yr hyn a elwir heddiw'n dalaith Ontario, Canada, gyda Wendake fel prif ganolfan. Cyn hynny, roeddynt yn byw yn yr ardal lle mae dinas Québec heddiw.

Roedd y Wendat yn bobl amaethyddol, yn tyfu indrawn. Gostyngodd eu nifer yn fawr yn y 17g oherwydd heintiau (yn dilyn ymsefydliad Ewropeaid) yn yr ardal. Erbyn hyn, mae nifer o grwpiau bychain ohonynt yng Nghanada a'r Unol Daleithiau.

Cafod Llyn Huron ei enwi ar eu holau.

Categori:Llwythau brodorol Gogledd America
Glanwydden

Pentref bychan yng nghymuned Llandudno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Glanwydden**. Fe'i lleolir  yn ardal y Creuddyn rhwng Llandudno a Bae Colwyn tua milltir i'r de-orllewin o Fae Penrhyn.

Mae gan y pentref un dafarn a thua 30 o dai. Cofnodir melin wynt ac ystordai yno mewn siarter a luniwyd yn 1580. Yn yr 17g datblygwyd chwareli calchfaen yn y cylch ac yn ddiweddarach defnyddiwyd y garreg at adeiladu rhai o westai crand Llandudno.

Ym Mai 2008 cynhaliwyd Eisteddfod yr Urdd yn y pentref.

bawd|dim|Glanwydden

## Cyfeiriadau
Categori:Llandudno
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Cowboy Bebop

bawd|dde|200px|Clawr y DVD.
***Cowboy Bebop*** (カウボーイビバップ, *Kaubōi Bibappu*) yw cyfres anime Japaneaidd. Fe'i hysgrifenwyd gan Keiko Nobumoto, fe'i chyfarwyddwyd gan Shinichirō Watanabe ac fe'i chynhyrchwyd gan Sunrise ar ddiwedd y 1990au. Mae yna 26 pennod sydd wedi'u gosod yn y flwyddyn 2071. Mae'r gyfres yn dilyn antur grŵp o helwyr ced (*bounty hunters*), neu "gowbois", wrth iddynt deithio cysawd yr haul yn eu llong ofod, y Bebop.

Fe seilir **Cowboy Bebop** ar gerddoriaeth Americanaidd, yn enwedig mudiadau jazz y 1940-60au, a chyfnod roc cynnar yn 1950au-70au. Fe elwir penodau yn "sesiynau", gyda phob un yn dilyn thema gerddorol wahanol, ac fe fenthycir teitlau penodau o albymau nodweddiadol neu enwau caneuon (e.e. "Sympathy for the Devil", "Bohemian Rhapsody", "Honky Tonk Women", "My Funny Valentine") neu fe ddefnyddir enw genre (e.e. "Mushroom Samba", "Waltz on Venus").

Roedd **Cowboy Bebop** yn llwyddiant masnachol yn Japan a gweddill y byd, yn enwedig yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anime
Categori:Rhaglenni teledu Japaneaidd
Bryn Pydew

:''Mae'r erthygl hon yn cyfeirio at y mynydd o'r enw Bryn Pydew. Am y pentref gweler Pydew''.

Mae **Bryn Pydew** yn gopa mynydd a geir  rhwng Cyffordd Llandudno a Bae Colwyn yn Sir Conwy, gogledd Cymru; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 16 m: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Ar 27 Hydref 1944 trawyd y mynydd gan awyren Halifax, a lladdwyd un allan o griw o saith.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 128 metr (420 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

## Gweler hefyd
*Damwain Bryn Pydew
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Copaon Hump
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Iroquois

bawd|dde|320px|Tiriogaethau blaenorol Pum Cenedl yr Iroquois

Cynghrair o drigolion brodorol Gogledd America yw **Cynghrair yr Iroquois** neu'r **Haudenosaunee**. Yn wreiddiol, roedd Pum Cenedl yr Iroquois yn cynnwys y Mohawk (Kanien’kehaka), Oneida (Onyota’a:ka), Onondaga (Onoda’gega), Cayuga (Gayugaho:no) a'r Seneca (Ondowahgah). Yn hanner cyntaf y 18g, ychwanegwyd y Tuscarora at y cynghrair, i ffurfio Chwe Chenedl yr Iroquois. "Haudenosaunee" (pobl y tŷ hir) oedd eu henw arnynt eu hunain.

Yn wreiddiol, roeddynt yn byw i'r de o Lyn Ontario, yn yr hyn sy'n awr yn dalaith Efrog Newydd a'r ardaloedd cyfagos yng Nghanada. Yn ddiweddarach, symudasant tua'r gorllewin. Mae'r cenhedloedd yma i gyd yn siarad ieithoedd tebyg i'w gilydd, ond siaredir yr Ieithoedd Iroquaidd gan nifer o bobloedd eraill hefyd, megis y Wendat a'r Cherokee.

Mae rhywfaint o ansicrwydd ynghylch niferoedd yr Iroquois heddiw. Roedd tua 45,000 yng Nghanda yn 1995, tra yng nghyfrifiad 2000 yn yr Unol Daleithiau, roedd 80,822 yn hawlio cefndir ethnig Iroquois, gyda 45,217 yn ei nodi fel eu hunig gefndir ethnig.

bawd|240px|dim|Baner Cynghrair yr Iroquois

## Gweler hefyd 
*Hiawatha

Categori:Llwythau brodorol Gogledd America
Pydew

Pentref bychan yng nghymuned Llandudno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Pydew** (hefyd **Bryn Pydew**). Fe'i lleolir yn ardal y Creuddyn, rhwng trefi Llandudno a Bae Colwyn tua milltir i'r gogledd o Fochdre. I'r dwyrain ceir eglwys Llangwstennin. Tua hanner milltir i'r gorllewin ceir pentref bychan arall o'r enw Esgyryn, ar gyrion Cyffordd Llandudno.

Cyfeirir at y pentref fel "Bryn Pydew" hefyd, ond "Pydew" yw'r enw mwyaf cyffredin ar lafar yn lleol. Mae Bryn Pydew ei hun, sy'n codi ger y pentref, yn warchodfa natur a reolir gan Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru.

Ar 27 Hydref 1944 trawyd y mynydd gan awyren Halifax, a lladdwyd un allan o griw o saith.

bawd|dim|Canolfan gymunedol Pydew

## Cyfeiriadau
Categori:Llandudno
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Ieithoedd Irocwoiaidd

bawd|250px|Dosbarthiad yr Ieithoedd Irocwoiaidd cyn dyfodiad yr Ewropeaid
 
Teulu o ieithoedd a siaredir yng ngogledd-ddwyrain Gogledd America yw'r **Ieithoedd Irocwoiaidd**. Mae'n cynnwys ieithoedd Cynghrair yr Iroquois, megis Mohawkeg, ond hefyd ieithoedd eraill megis Wendateg a Cherokee.

Mae 11 iaith yn y teulu:

:***Ieithoedd Irocwoiaidd Deheuol***
:::: **1. Cherokee**
:***Ieithoedd Irocwoiaidd Gogleddol***
:: Tuscarora-Nottoway
:::: **2. Tuscaroraeg**
:::: **3. Nottoway**
:: Huronian
:::: **4. Neutral**
:::: **5. Wendateg**
::Y Pum Cenedl a'r Susquehannock
:::: **6. Seneca**
:::: **7. Cayuga**
:::: **8. Susquehannock**
:::: **9. Onondagaeg**
:::: **10. Mingoeg**
::: *Mohawk-Oneida*
:::: **11. Oneideg**
:::: **12. Mohoceg**
 
Mae rhai o'r rhain, megis Neutral a Susquehannock, yn ieithoedd marw bellach.

Categori:Ieithoedd brodorol Gogledd America
Categori:Ieithoedd yr Unol Daleithiau
Pentrefelin

Mae **Pentrefelin** yn enw ar sawl lle yng Nghymru:

*Pentrefelin, pentrefan yng Ngheredigion
*Pentrefelin, pentrefan ym mwrdeistref sirol Conwy
*Pentrefelin, pentrefan yng Ngwynedd
*Pentrefelin, pentrefan ym Mhowys
*Pentrefelin, pentrefan yn Sir Ddinbych
*Pentrefelin, pentrefan yn Sir Gaerfyrddin
*Pentrefelin, ar gyrion Amlwch, Ynys Môn

Gweler hefyd:
*Pentre'r Felin (gwahaniaethu)
----
Pentre'r Felin

Mae '''Pentre'r Felin** (neu **Pentre'r-felin''') yn enw ar sawl lle yng Nghymru:

*Pentre'r Felin, Conwy
*Pentre'r-felin, Sir Ddinbych
*Pentre'r-felin, Powys

## Gweler hefyd
*Pentrefelin (gwahaniaethu)
----
Pentrefelin, Conwy

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Pentrefelin (gwahaniaethu).''

Pentrefan yng nghymuned Llansanffraid Glan Conwy, Bwrdeistref Sirol Conwy yw **Pentrefelin**. Fe'i lleolir ar yr A470 yn Nyffryn Conwy, tua milltir i'r de o ganol plwyf Llansanffraid Glan Conwy ar y ffordd i Lanrwst. Weithiau cyfeiri at y pentrefan fel **Pentre’r Felin**.

Enwir y pentref ar ôl hen felin sy'n atyniad twristaidd erbyn heddiw. Llifa Nant y garreg-ddu, afonig sy'n un o lledneintiau Afon Conwy, trwy Bentrefelin. Mae hen bont yn dwyn yr A470 dros yr afon ar gyrion Pentrefelin.

Ger y pentref ceir Coed Ffordd-las, sy'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Conwy
Categori:Llansanffraid Glan Conwy
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Pentrefelin, Ynys Môn

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Pentrefelin (gwahaniaethu).''

bawd|Eglwys Pentrefelin Church - geograph.org.uk - 1204026
Pentref bychan ar gyrion Amlwch, Ynys Môn, yw **Pentrefelin** (). Mae'n un o sawl lle o'r un enw yng Nghymru.

Lleolir y pentref ychydig i'r de o Amlwch ar y B5111. Fymryn i'r de-ddwyrain o Bentrefelin ceir Llyn Llaethdy. Tua milldir i'r de ceir Mynydd Parys, un o ganolfannau mawr mwyngloddio copr.

Mae campws Ysgol Syr Thomas Jones yn y pentref.

Categori:Amlwch
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Sandra Bullock

Mae ***Sandra Annette Bullock,*** (ganed 26 Gorffennaf 1964) yn actores o'r Unol Daleithiau sydd wedi ennill Gwobr Cymdeithas yr Actorion Sgrîn ac wedi'i henwebu ddwywaith am Wobr Golden Globe. Daeth yn enwog yn ystod y 1990au, ar ôl serennu mewn ffilmiau fel Speed a While You Were Sleeping. Caiff ei hystyried yn un o brif actorion Hollywood gyda ffilmiau fel *Miss Congeniality* a *Crash* yn derbyn beirniadaethau canmoladwy iawn. Yn 2007, fe'i hystyriwyd fel y 14eg seren benywaidd cyfoethocaf, gyda ffortiwn amcangyfrifol o $85 miliwn.

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Virginia
Pentrefelin, Gwynedd

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Pentrefelin (gwahaniaethu).''

Pentref bychan yn ardal Eifionydd, Gwynedd, yw **Pentrefelin** () (). Mae'n un o sawl lle o'r un enw yng Nghymru.

Lleolir y pentref ar yr A497 rhwng Cricieth i'r gorllewin a Phorthmadog i'r dwyrain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o Bentrefelin
*Robert Isaac Jones (Alltud Eifion) (1815-1905), bardd, hynafiaethydd, golygydd a chyhoeddwr.

## Cyfeiriadau
Categori:Dolbenmaen
Categori:Pentrefi Gwynedd
Cymdeithas yr Actorion Sgrîn

Mae ***Cymdeithas yr Actorion Sgrîn*** (CAS) yn undeb llafur Americanaidd sy'n cynrychioli dros 120,000 o berfformwyr ffilm a teledu a pherfformwyr cefndirol yn fyd-eang. Yn ôl Datganiad o Fwriad CAS, nod y Gymdeithas yw i: negydu a gwireddu cytundebau sy'n sefydlu lefelau priodol o iawndal, budd-daliadau ac amodau gwaith ar gyfer ei aelodau; caslgu iawndal i'w haelodau os gaiff perfformiadau wedi'u recordio eu ecsploitio ac sicrhau nad yw'r perfformiadau hynny'n cael eu defnyddio heb ganiatad; i gynnal a hybu cyfleoedd gwaith i'w aelodau.

Sefydlwyd y Gymdeithas ym 1933 er mwyn atal actorion Hollywood rhag cael eu gorfodi i arwyddo cytundebau am nifer o flynyddoedd gyda'r prif stiwdios ffilmau. Nid oedd nifer o'r cytundebau hyn yn cynnwys cyfyngiadau ar oriau gweithio neu lleiafswm seibiau, ac yn aml byddent yn cael eu hadnewyddu'n otomatig ar ddymuniad y stiwdio. Roedd y cytundebau hyn yn enwog am ganiatau i'w stiwdios reoli bywydau cyhoeddus a phersonol y perfformwyr a fyddai'n eu harwyddo, ac gan amlaf, nid oedd modd i'r perfformiwr ddianc o'r cytundeb.

Categori:Ffilm
Categori:Undebau llafur
Categori:Sefydliadau 1933
Cloverfield

Mae ***Cloverfield*** (2008) yn ffilm am anghenfil a gyfarwyddwyd Matt Reeves, cynhyrchwyd gan J. J. Abrams ac a ysgrifennwyd gan Drew Goddard.

Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau gydag anghenfilod o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Trelewis

Pentref bychan yng nghymuned Bedlinog, bwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Trelewis**. Saif  yn rhan ddeheuol y sir, tua 1&nbsp;km i'r dwyrain o dref Treharris, yr ochr arall i Afon Taf Bargoed, a 5&nbsp;km i'r de o bentref Bedlinog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Bedlinog
Categori:Pentrefi Merthyr Tudful
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Rhostrehwfa

Pentref bychan yng nghymuned Llangristiolus, Ynys Môn, yw **Rhostrehwfa** (). Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r de-orllewin o dref Llangefni a milltir i'r gogledd o Langristiolus. Gorwedd Rhostrehwfa ar hyd lôn y B4422 o'i chyffordd â'r A55.

Mae'r enw yn hen ac yn tarddu o enw'r dreflan ganoloesol, Tre Hwfa. Roedd Hwfa yn bennaeth lleol yn yr Oesoedd Canol ac roedd nifer o deuluoedd mawr Môn yn ddisgynyddion iddo.

250px|bawd|dim|Capel Pisgah (1875), Rhostrehwfa

## Hwfa Môn
Yn Rhostrehwfa y magwyd y bardd Rowland Williams, sef Hwfa Môn (1823-1905), un o ffigyrau cyhoeddus mwyaf adnabyddus ei ddydd. Bu'n archdderwydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru o 1895 hyd ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Llangristiolus
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Distyllu

Gwahaniad cymysgedd mewn i'w cydrannau gwreiddiol yw **distyllu**. Nid yw distyllu yn adwaith cemegol. Mae'r dull distyllu ffracsiynol yn cael ei ddefnyddio'n eang ar gyfer puro olew.

Yn y broses o ddistyllu, ceir cyddwysiad.


Categori:Prosesau cemegol
Gwaith Powdwr

Gwarchodfa natur gerllaw pentref Penrhyndeudraeth, Gwynedd yw **Gwaith Powdwr**. Mae'n eiddo i Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru.

Roedd y safle, rhwng Penrhyndeudraeth a Phont Briwet dros Afon Dwyryd, yn wreiddiol yn safle gwaith ffrwydron ''Cook's Explosives''. Wedi i'r gwaith gael ei gau, datblygwyd y safle fel gwarchodfa natur, 81 acer o arwynebedd. Mae'r adar sy'n nythu yno yn cynnwys y Troellwr Mawr, y Dylluan Wen a'r Gwybedog Brith.

## Dolenni allanol
*Gwaith Powdwr, o safle we yr Ymddiriedolaeth 

Categori:Amgylchedd Gwynedd
Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Penrhyndeudraeth