open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Theatr yr Abaty

Theatr enwog yn Nulyn, Gweriniaeth Iwerddon, yw'r **Theatr yr Abaty** (Saesneg: *Abbey Theatre*; Gwyddeleg: *Amharclann na Mainistreach*).  Sefydlwyd yr Abaty ym 1904 gan grŵp a oedd yn cynnwys W. B. Yeats gyda'r nod o hyrwyddo dawn llenyddol Gwyddelig.

## Gweler hefyd
* Taibhdhearc na Gaillimhe - theatr iaith Wyddeleg genedlaethol yn ninas Gaillimh

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nulyn
Categori:Sefydliadau 1904
Abaty
Wica Algard

Mae **Wica Algard** yn draddodiad, neu enwad, o'r grefydd Neo-baganaidd, Wica. Sefydlwyd yn yr Unol Daleithiau ym 1972 gan Mary Nesnick, archoffeiriaid Wica Gardneraidd ac Wica Alecsandraidd, mewn cais i gyfuno'r ddau draddodiad. Fel canlyniad categoreiddir y traddodiad hwn o dan Wica Draddodiadol Prydain, a gall ei aelodau olrhain eu llinach yn ôl i Gerald Gardner, tad Wica.

## Cyfeiriadau
Categori:Traddodiadau Wicaidd
Latin

Gallai **Latin** gyfeirio at un o sawl peth:

;Ieithoedd
*Lladin (*Latin*), iaith Rhufain yn wreiddiol a ddatblygodd i fod yn brif iaith dysg Ewrop am ganrifoedd.
*Ladineg (*Ladin*), iaith a siaredir yn yr Eidal
Cyffylog

Aelod o deulu'r Scolopacidae (rhydyddion) yw'r **Cyffylog** (***Scolopax rusticola***). Fe'i ceir ar draws y rhan fwyaf o Ewrop ac Asia.

Mae'r aderyn hyd at 38&nbsp;cm o hyd a hyd at 65&nbsp;cm ar draws yr adenydd, gyda phig hir. Mae yn fwy na'r Gïach Cyffredin, sy'n bur debyg o ran golwg. Gan fod ei lygaid wedi eu gosod ar ochr y pen, gall weld pethau y tu ôl iddo yn ogystal ac o'i flaen. Mae'n cuddio mewn coedwigoedd yn ystod y dydd, ac yn dod allan i fwydo yn y gwyll.

Yng Nghymru, ceir niferoedd sylweddol yn gaeafu, a nifer llawer llai yn nythu.

Categori:Rhydwyr
Maerdy, Sir Gaerfyrddin

:''Am leoedd eraill o'r un ewn, gweler Maerdy (gwahaniaethu).''

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Maerdy**. Fe'i lleolir yng nghanolbarth y sir tua 4 milltir i'r gogledd o dref Llandeilo ar y ffordd B4302 sy'n cysylltu'r dref honno a Chrug-y-bar.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Parc-y-rhos

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Parc-y-rhos**. Fe'i lleolir yng ngogledd y sir tua 2 filltir i'r de o dref Llanbedr Pont Steffan.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Glan Duar

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Glan Duar** (hefyd: **Glan-Duar** a **Glanduar**). Fe'i lleolir yng ngogledd y sir tua milltir i'r de o bentref Llanybydder.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Rhyd Edwin

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Rhyd Edwin** (Saesneg: *Edwinsford*). Fe'i lleolir yng ngogledd y sir tua 2 filltir a hanner i'r de o bentref Llansawel, ar bwys y B4337 sy'n cysylltu Llanybydder a Llandeilo.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Baner Gini Gyhydeddol

[bawd|250px|Baner Gini Gyhydeddol [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol gyda thriongl glas yn y *hoist* yw **baner Gini Gyhydeddol**. Mae ganddi stribed uwch gwyrdd i gynrychioli tiroedd amaethyddol y wlad, stribed is coch i symboleiddio annibyniaeth, a stribed canol gwyn, i symboleiddio heddwch, gydag arfbais Gini Gyhydeddol yn ei ganol. Mae glas y triongl yn cynrychioli'r môr. Mabwysiadwyd ar 12 Hydref 1968, y diwrnod enillodd y wlad annibyniaeth ar Sbaen.

O dan lywodraeth Francisco Nguema o 1972 i 1979, ymddangosodd arwyddlun cenedlaethol gwahanol ar y faner. Adferwyd yr arfbais wreiddiol wedi i Nguema gael ei ddymchwel o rym yn Awst 1979.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Gini Gyhydeddol
Categori:Gini Gyhydeddol
Cwm-du, Sir Gaerfyrddin

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Cwm-du** (hefyd: **Cwmdu**). Fe'i lleolir yng nghanolbarth y sir tua 5 milltir a hanner i'r gogledd o dref Llandeilo.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Pencadlys

**Pencadlys** yw'r term a ddefnyddir yn gyffredinol am brif ganolfan weinyddol corff cyhoeddus, cwmni, mudiad neu sefydliad arall. Yn nhermau milwrol, mae'n cyfeirio at brif ganolfan pennaeth milwrol a'i staff. Fel arfer mae pencadlys yn adeilad o ryw fath, ond yn achos byddin gall fod yn un symudol.

Bathwyd y gair Cymraeg "pencadlys" yn 1862. Mae'n seiliedig ar y gair Cymraeg Canol *cadlys*, a olygai "amddiffynfa" yn wreiddiol ond a ddaeth i fagu'r ystyron "gwersyll (filwrol)" a "phrif orsaf" ac wedyn "pencadlys" yn nes ymlaen.

Weithiau gall sefydliad gael fwy nag un pencadlys; er enghraifft, mae gan Bwrdd yr Iaith Gymraeg dri, gyda'r prif bencadlys yng Nghaerdydd, a dau arall yng Nghaerfyrddin a Chaernarfon.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Busnes
Categori:Sefydliadau
Baner Bwrcina Ffaso

[bawd|250px|Baner Bwrcina Ffaso [Delwedd:FIAV 111000.svg|23px]]
Baner ddeuliw lorweddol, gyda stribed uwch coch a stribed is gwyrdd, â seren felen yn ei chanol yw **baner Bwrcina Ffaso**.

Mabwysiadwyd y faner ar 4 Awst 1984, y diwrnod newidodd enw y wlad o Weriniaeth y Folta i Bwrcina Ffaso, ac yn union un flwyddyn ar ôl y chwyldro a ddaeth â Thomas Sankara i rym. Mae coch, melyn, a gwyrdd yn lliwiau pan-Affricanaidd; yn ogystal, mae coch yn symboleiddio chwyldro 1983, gwyrdd yn cynrychioli cyfoeth y wlad o adnoddau naturiol, a dywed taw seren arweiniol y chwyldro sydd yng nghanol y faner.

Seiliwyd lliwiau'r faner ar liwiau baner Ethiopia a ddaeth yn liwiau'r mudiad Pan-Affricanaidd dros fudiadau annibyniaeth i bobloedd ddu y cyfandir, a thu hwnt.

## Gweler hefyd 
* Baner Gweriniaeth y Folta

## ffynonellau 
* *Complete Flags of the World* (Dorling Kindersley, 2002)

Bwrcina Ffaso
Categori:Bwrcina Ffaso
Pen-y-garn

Gallai **Pen-y-garn** gyfeirio at un o ddau bentref yng Nghymru:

*Pen y Garn
*Pen-y-garn, Ceredigion
*Pen-y-garn, Sir Gaerfyrddin
*Pen-y-Garn-Goch
*Pen-y-Garn Fawr
Plas, Sir Gaerfyrddin

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Plas**. Fe'i lleolir yng nghanolbarth y sir tua 6 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Caerfyrddin.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Pont-ar-sais

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Pont-ar-sais** (hefyd **Pontarsais** ar rai mapiau). Fe'i lleolir yng nghanolbarth gogledd y sir ar y ffordd A485 tua 7 milltir i'r gogledd o dref Caerfyrddin. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanllawddog.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Alltwalis

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Alltwalis**. Fe'i lleolir yng ngogledd canolbarth y sir ar y ffordd A485 tuag 8 milltir i'r gogledd o dref Caerfyrddin. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanfihangel-ar-Arth.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Littlehampton

Tref glan môr a phlwyf sifil yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Littlehampton**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Arun. Saif ar lannau dwyreiniol aber Afon Arun, tua 51.5 milltir (83&nbsp;km) i'r de o dde-orllewin Llundain, 17.5 milltir (28&nbsp;km) i'r gorllewin o Brighton, a 11 milltir (18&nbsp;km) i'r dwyrain o dref sirol Chichester.

Gorchuddia'r plwyd arwynebedd o 11.35 km2 (4 milltir sgwâr).  Mae ei maesdrefi'n cynnwys: Wick yn y gogledd orllewin; Lyminster  i'r gogledd; Dwyrain Preston, Rustington a Angmering i'r dwyrain. Daeth Wick a Toddington yn rhan o'r dref yn 1901. Mae'r trefi cyfagos yn cynnwys Bognor Regis gorllewin de-orllewin Worthing i'r dwyrain. Y dref hon yw'r dref mwyaf gorllewinol yn y ardal ddinesig deuddegfed fwyaf yn y DU, sef y gytref Brighton/Worthing/Littlehampton, ardal sy'n cynnwys tua 461,181 o bobl (cyfrifiad 2001).

## Gyfeilldrefi 
Mae **Littlehampton** wedi ei gyfeillio â:

*  Durmersheim, Yr Almaen
*  Chennevières-sur-Marne, Ffrainc
*  Dikhil, Jibwti

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cyngor Ardal Arun
*Gwefan Cyngor Tref Littlehampton

Categori:Ardal Arun
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Sussex
Categori:Trefi Gorllewin Sussex
Etholfraint

Yr hawl sifil i bleidleisio wedi ei hennill trwy'r broses ddemocrataidd yw **etholfraint**. Yn aml mae'n cyfeirio at ennill yr hawl i bleidleisio gan grwpiau lleiafrifol megis menywod (gweler swffragét), yr ieuenctid, a grwpiau ethnig.

Categori:Etholiadau
Categori:Hawliau sifil
Rhos (gwahaniaethu)

Gallai **Rhos** gyfeirio at:

## Cantrefi canoloesol
*Rhos, gogledd Cymru
*Rhos, Dyfed

## Pentrefi
*Rhos, Sir Gaerfyrddin

## Rhai lleoedd eraill sy'n cynnwys yr enw
*Llandrillo-yn-Rhos (Saesneg: *Rhos-on-Sea*)
*Rhosaman, Sir Gaerfyrddin
*Rhosgadfan, Gwynedd
*Rhosili, Sir Abertawe
*Rhosllannerchrugog, Wrecsam
*Rhos-maen, Sir Gaerfyrddin

## Gweler hefyd
*Rhosyn (planhigyn)
*Rhosmari (perlyseuyn)
*Rhosan ar Wy
----
Dolgran

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Dolgran**. Fe'i lleolir yng ngorllewin y sir tua 5 milltir i'r de o dref Llandysul, ar ffordd wledig 2 filltir i'r de-orllewin o bentref Pencader. Mae Nant Gran yn llifo drwyddo. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanfihangel-ar-Arth. Yn y gorffennol roedd efail, melin lifio a yrrwyd gan ddŵr ac un siop bob peth yn y pentref ond mae bellach yn ardal preswyl â chymysgedd o gartrefi hen a newydd.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Cwmduad

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Cwmduad**. Fe'i lleolir yng ngorllewin y sir ar y ffordd A484 tua hanner ffordd rhwng Llandysul, i'r gogledd, a thref Caerfyrddin i'r de. Mae'n rhan o blwyf eglwysig a chymuned Cynwyl Elfed.

Saif y pentref ar lan afon Duad, un o ledneintiau Afon Gwili.

Categori:Cynwyl Elfed
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Esgair, Sir Gaerfyrddin

Pentref bychan yng nghymuned Cynwyl Elfed, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Esgair**. Fe'i lleolir yng ngorllewin y sir tua milltir i'r gogledd o bentref Cynwyl Elfed a tua 6 milltir i'r gogledd o dref Caerfyrddin. Llifa afon Duad, un o ledneintiau Afon Gwili, heibio i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cynwyl Elfed
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llwyn-croes

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Llwyn-croes**. Fe'i lleolir yng ngorllewin y sir tua 5 milltir i'r gogledd o dref Caerfyrddin a thua 2 filltir i'r de o bentref Llanpumsaint.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Bronwydd

Gallai **Bronwydd** gyfeirio at un o ddau bentref yng Nghymru:

* Bronwydd, Ceredigion
* Bronwydd, Sir Gaerfyrddin (Bronwydd Arms)
Daeargryn Haiti 2010

bawd|Map o Haiti yn dangos uwchganolbwynt y daeargryn
Daeargryn ar raddfa 7.0 Mw gyda'i uwchganolbwynt rhyw 15&nbsp;km o Port-au-Prince, prifddinas a dinas fwyaf Haiti, oedd **daeargryn Haiti 2010**. Tarodd y wlad am 16:53:09 amser lleol (21:53:09 UTC) Ddydd Mawrth 12 Ionawr 2010. Amcangyfrifwyd bu farw rhwng 46,000 a 316,000 o bobl.

Mi wnaeth y daeargryn dinistrio llawer o adeiladau ac yn lladd mwy na 200,000 o bobl.

Categori:2010 yn Haiti
Haiti 2010
Categori:Trychinebau'r 21ain ganrif yn Haiti
Cilgwyn, Sir Gaerfyrddin

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Cilgwyn**. Fe'i lleolir yn nwyrain y sir tua 5 milltir i'r de o dref Llanymddyfri, ar bwys ffordd wledig rhwng Llangadog a Myddfai.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Twynllannan

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Twynllannan**. Fe'i lleolir yn nwyrain y sir tua 4 milltir i'r de o dref Llangadog, ar groesfffordd ar ffordd wledig rhwng yr A4069 a Llanddeusant.

Gorwedd y pentref wrth odrau gorllewinol y Mynydd Du ac mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae'n perthyn i blwyf eglwysig Llanddeusant.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Tir-y-dail

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Tir-y-dail**. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y sir tua milltir i'r gogledd o dref Rhydaman, ar ffordd yr A483, a thua 3 milltir i'r de o bentref Llandybie.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Rhydaman
Dyffryn Ceidrych

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Dyffryn Ceidrych**. Fe'i lleolir yn nwyrain y sir tua 2 filltir i'r de o dref Llangadog, ar ffordd wledig rhwng yr A4069 a Bethlehem.

Gorwedd y pentref yn y bryniau ar lan ddeheuol Afon Tywi, wrth odrau gorllewinol y Mynydd Du ar ymyl Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Blaengweche

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Blaengweche**. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y sir tua 5 milltir i'r gogledd o dref Rhydaman a thua 3 milltir i'r dwyrain o bentref Llandybie.

Gorwedd y pentref wrth odrau gorllewinol y Mynydd Du ac ar ymyl ffin orllewinol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Y pentref agosaf yw Trap.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Trap

Pentref bychan yng nghymuned Dyffryn Cennen, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw'r **Trap** (weithiau **Trapp**). Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y sir tua 6 milltir i'r de o dref Llandeilo a thua'r un pellter i'r gogledd-ddwyrain o dref Llandybie.

Gorwedd y pentref wrth odrau gorllewinol y Mynydd Du ac ar ymyl ffin orllewinol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llandeilo Fawr. Y pentref agosaf yw Blaengweche.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Cennen
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
New Inn, Sir Gaerfyrddin

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **New Inn** (ymddengys nad oes enw Cymraeg arno). Fe'i lleolir yng ngogledd canolbarth y sir ar y ffordd A485 tua 12 milltir i'r gogledd o dref Caerfyrddin, hanner ffordd rhwng y dref honno a Llanbedr Pont Steffan. Yng Nghyfrifiad 2011, poblogaeth New Inn oedd 348. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanfihangel-ar-Arth.

## Hanes
Datblygodd y pentref ar groesffordd o ffordd Rufeinig Sarn Helen a llwybr pwysig (ffordd y porthmyn yn ddiweddar). Roedd y pentref yn ganolfan fasnachol erbyn canol y 19g, gyda siop gyffredinol (oedd yn allforio meintiau enfawr o fenyn a pheth caws i ddociau Caerfyrddin), tair tafarn a gwesty pwysig ''The Traveller's Rest''.  Dirywiodd economi'r pentref yn dilyn agor rheilffordd ym mhentref cyfagos Pencader.

Agorodd yr ysgol gymunedol yn y pentref yn 1881. Yn y degawd diwethaf bu gostyngiad sylweddol yn nifer y disgyblion a gofrestrodd yn yr ysgol a cheuwyd yr ysgol yn 2007.

Nawr mae’r pentref yn cynnwys capel, gwerthwr peiriannau amaethyddol, cwmni peirianneg, fferm laeth, a threfnydd teithiau.

## Trafnidiaeth
Lleolir y pentref ar y briffordd A485 sy'n ei gysylltu i'r trefi cyfagos o Gaerfyrddin a Llanbedr Pont Steffan. Mae nifer o lwybrau troed cyhoeddus sy'n ei gysylltu i'r trefi cyfagos o Wyddgrug a Phencader.

Mae'r gwasanaeth bws TrawsCymru T1, sy'n dechrau yn Llambed a diwedd yng Nghaerfyrddin yn stopio bob awr yn y pentref. Mae'r bws 701, sy'n ddiwedd yng Nghaerdydd yn stopio bob dydd.

## Cyfrifiad 2011
Yn ôl y Cyfrifiad 2011, gall 212 o'r 316 preswylwyr (dros 3 oed) deall siarad Cymraeg llafar (63%). Dangosodd y cyfrifiad bod 195 preswylwyr (58%) yn gallu siarad Cymraeg. Y poblogaidd yn 2001 oedd 306, sy'n awgrymu cynnydd. Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Banc-y-ffordd

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Banc-y-ffordd** (hefyd: **Bancyffordd**). Fe'i lleolir yng ngorllewin y sir tua 4 milltir i'r de o dref Llandysul, ar ffordd wledig sy'n arwain i gyfeiriad Caerfyrddin i'r de.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Pont-tyweli

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Pont-tyweli** (Seisnigiad ar rai mapiau: *Pontwelly*). Fe'i lleolir yng ngorllewin y sir tua milltir a hanner i'r de o dref Llandysul, ar y ffordd A484.

Cyfeiria'r enw at y bont ar afon Tyweli, un o ledneintiau Afon Teifi. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanfihangel-ar-Arth.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Salem, Sir Gaerfyrddin

:''Erthygl am y pentref yn Sir Gaerfyrddin yw hon. Am ddefnydd arall o'r enw gweler Salem.''  

Pentref bychan yng nghymuned Maenordeilo a Salem, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Salem**. Fe'i lleolir yng nghanolbarth y sir tua 3 milltir i'r gogledd o dref Llandeilo. Mae'n un o sawl lle yng Nghymru a enwir ar ôl Salem, dinas y cyfeirir ati yn yr Hen Destament.

bawd|dim|Capel Salem

## Cyfeiriadau
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Maenordeilo a Salem
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Tŷ-croes

:''Am y pentref o'r un enw ar Ynys Môn, gweler Tŷ Croes.''

Pentref bychan yng nghymuned Llanedi, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Tŷ-croes** (weithiau **Tycroes**). Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y sir tua 3 milltir i'r de o dref Rhydaman, ar ffordd yr A483.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
* Aneirin Talfan Davies. Bu'r awdur a darlledwr yn byw yn Nhŷ-croes am gyfnod.
* William Nantlais Williams ("Nantlais"). Gwasanaethodd y llenor, golygydd ''Trysorfa'r Plant'', fel gweinidog yn y pentref.
* Tegfan Davies, awdur a gweinidiog

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llanedi
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Allor (Wica)

Mae ymarferwyr y grefydd Wica yn defnyddio **allor** sydd fel arfer yn ddarn o ddodrefn, megis bwrdd neu gist, ac arno sawl eitem symbolaidd ac ymarferol a ddefnyddir er mwyn addoli'r Duw a'r Dduwies, swyno, siantio a gweddïo. Fel arfer mae lliain, a ddefnyddir er mwyn diogelu'r arwynebedd rhag cwyr gannwyll a llwch arogldarthau sy'n llosgi ar yr allor. Weithiau mae gan y lliain hwn lun o bentagl neu symbolau ysbrydol eraill.

## Eitemau'r Allor
[230px|bawd|Allor Calan Mai (2009), gyda chanhwyllau, [cerfluniau'r Dduwies a Duw, caregl, pair, cyllell athamé, ac arogldarth mewn daliwr.]]
O fewn Wica, ystyrir allor i fod yn lle personol lle mae ymarferwyr yn gosod eu hoffer defodol. Mar rhai ymarferwyr yn cadw gwahanol eitemau crefyddol ar yr allor, neu yn defnyddio'r eitemau wrth berfformio defod neu swyn. Mae'r ochr chwith yn perthyn i'r Dduwies lle gosodir symbolau benywaidd neu ionig, megis powlenni a chareglau, yn ogystal â delweddau'r Dduwies. Mae'r ochr dde yn perthyn i'r Duw lle gosodir symbolau gwrywaidd neu ffalig, megis yr athamé a'r hudlath, yn ogystal â delweddau'r Duw. Mae'r canol yn perthyn i'r ysbryd lle perfformir y "gwaith".

Yr eitemau cyffredin sydd ar allor Wicaidd yn cynnwys: 
* athamé
* caregl
* pentagl
* arogldarth
* canhwyllau
* pair/crochan
* ysgubell
* hudlath
Yn ogystal ag eitemau go iawn, cynhwysir y bedair elfen o ddaear (gyda daear neu halen), aer (gydag arogldarth neu bluen), tân (gyda channwyll goch neu grisial coch), a dŵr (gyda dŵr).

## Gweler hefyd
* Cysegr

## Dolenni allanol
* Yr Allor Wicaidd

## Cyfeiriadau
Wica
Categori:Wica
Nant-y-caws

Pentref bychan yng nghymuned Llangynnwr, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Nant-y-caws** (hefyd: ***Nantycaws*** ar fapiau Saesneg). Fe'i lleolir yng nghanolbarth y sir tua 5 milltir i'r dwyrain o dref Caerfyrddin, ger y ffordd A48.

Ymddengys mai Cymreigiad lleol o'r gair Saesneg *causeway* ('sarn') yw'r gair 'caws' yn yr enw, yn hytrach na'r 'caws' cyfarwydd.

Ceir addoldy yn y pentref, Capel Philadelffia, adeiladwyd yn wreiddiol yn 1809.
bawd|chwith|Capel Philadelffia

## Cyfeiriadau
Categori:Llangynnwr
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Capel Hendre

Pentref yng nghymuned Llandybïe, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Capel Hendre**. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y sir tua 3 milltir i'r de-orllewin o dref Rhydaman ar y ffordd B4297.

Categori:Llandybïe
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Morfa (gwahaniaethu)

Tirffurf yw **morfa** sy'n golygu, fel arfer, tir a adfeddianwyd o'r môr. Mae'n elfen gyffredin mewn enwau lleoedd. Gallai gyfeirio at:

;Morfeydd
* Morfa Conwy, Sir Conwy
* Morfa Dyffryn, Gwynedd
* Morfa Harlech, Gwynedd
* Morfa Rhuddlan, Sir Ddinbych/Sir Conwy

;Pentrefi a chymunedau
* Morfa, Ceredigion
* Morfa, Sir Gaerfyrddin
* Morfa Bychan, Gwynedd
* Morfa Glas, Castell-nedd Port Talbot
* Morfa Margam, Castell-nedd Port Talbot
* Morfa Nefyn, Gwynedd
Morfa, Sir Gaerfyrddin

Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw **Morfa**. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y sir tua 5 milltir i'r gorllewin o dref Rhydaman ger y ffordd A48.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Pen-y-groes, Sir Gaerfyrddin

:''Am y pentref o'r un enw yng Ngwynedd, gweler Pen-y-groes.''

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Pen-y-groes** (hefyd: **Penygroes**). Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y sir tua 5 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Rhydaman ar groesffordd y B4556 a'r B4297.

Categori:Llandybïe
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Derwydd, Sir Gaerfyrddin

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Derwydd**. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y sir tua hanner ffordd rhwng Rhydaman i'r de a Llandeilo i'r ar groesffordd wledig rhwng y ffyrdd A483 a'r A476.

## Gweler hefyd
*Derwydd

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Penrhiw-goch

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Penrhiw-goch** (hefyd: **Penrhiwgoch**). Fe'i lleolir ar groesffordd wledig yn nwyrain canolbarth y sir tua 4 milltir i'r gogledd o bentref Cross Hands. Y pentref agosaf yw Maes-y-bont, tua milltir a hanner i'r de.

Ceir capel y Bedyddwyr yn y pentref a sefydlwyd yn chwarter cyntaf y 19g.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Maes-y-bont

Pentref bychan yng nghymuned Llanarthne, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Maes-y-bont** (hefyd: **Maesybont**). Fe'i lleolir ar groesffordd wledig yn nwyrain canolbarth y sir tua 3 milltir i'r gogledd o bentref Cross Hands. Y pentref agosaf yw Penrhiw-goch, tua milltir a hanner i'r gogledd.

Ceir peth o hanes hen ysgol gynradd y pentref ganol yr 20g yn llyfr Aneirin Talfan Davies, *Crwydro Sir Gár*, cyfrol yn y gyfres *Crwydro Cymru*.

Llai na milltir i'r de o Faes-y-bont ceir Llyn Llech Owain, a gysylltir â chwedl werin adnabyddus am Owain ab Urien, mab y brenin Urien Rheged o'r Hen Ogledd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanarthne
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llinos y mynydd

Aderyn yn perthyn i'r teulu Fringillidae yw **Llinos y mynydd** (*Carduelis flavirostris*). Mae'n nythu ar draws gogledd Ewrop a chanolbarth Asia, fel rheol ar y twndra neu ar dir uchel, di-goed.

O ran maint, mae'n debyg i'r Llinos, ond mae'r plu yn fwy brown, heb y lliw coch a welir yn y Llinos. Mae'r pig yn felyn yn y gaeaf ac yn llwyd yn yr haf.

## Statws
Mae niferoedd y llinos fynydd yn gostwng yn Eryri. Tros y 10 mlynedd dwythaf, mae niferoedd y rhai sydd yn magu wedi mynd i lawr yn arw. Fel rhan o astudiaeth i’r gostyngiad, mae nifer o’r adar hyn wedi cael eu modrwyo gyda modrwyau lliw. Mae dros 25 o’r llinosiaid mynydd yn Nant Ffrancon wedi cael modrwyau lliw unigryw, er mwyn ymdrechu i gael mwy o wybodaeth am symudiadau ein hadar Cymreig. Yn ystod mis Chwefror [2010] dalwyd 8 o’r llinosiaid ar yr arfordir ger Pensarn, Abergele. Mi oedd un o’r rhein yn gwisgo modrwy fetal y BTO. Yn ddiddorol mi oedd yr aderyn yma wedi ei fodrwyo yn Clachtoll, gogledd orllewin yr Alban y mis Awst cynt.

## Cyfeiriadau
Categori:Fringillidae
Santes Tybïe

Santes o Gymru oedd **Tybïe** (bl. 5g). Roedd hi'n un o 24 o ferched  Brychan Brycheiniog. Dywedir iddi sefydlu eglwys ar safle Llandybïe, Sir Gaerfyrddin. Dethlir ei gŵyl mabsant ar 30 Ionawr (gweler isod).

## Chwedlau
Yn ôl y chwedl, roedd gan Frychan lys unwaith yn Nyffryn Tywi, sef Llys Brychan. Aeth ei ferch Tybïe i fyw mewn cell feudwy gyda'i chwaer, Lluan (neu 'Lleian') a morynion eraill yng Nghelli-forynion, rhwng y Mynydd Du a'r Mynydd Mawr. Dywedir mai nhw oedd y cyntaf i ymledu Cristnogaeth yn y rhan honno o Gymru. Roedd ganddi gell arall mewn llecyn o'r enw Cae'r Groes hefyd.

Un diwrnod daeth criw o reibwyr "paganaidd" i'r ardal a lladdwyd Tybïe ganddynt. Yn ôl un traddodiad, gerllaw ei heglwys y lladdwyd hi ond yn ôl traddodiad arall fe'i lladdwyd tua hanner milltir i ffwrdd a ffrydiodd ffynnon o'r man a elwir er hynny yn Ffynnon Dybïe. Bu'r ffynnon honno yn gyrchfan gan gleifion am ganrifoedd i iachau eu hunain.

## Cof
Roedd yn arfer cynnal gŵyl mabsant bob blwyddyn drannoeth y Nadolig i goffhau Tybïe. Gelwid yr ŵyl yn Ddygwyl Dybïe. Fel rhan o'r ŵyl, etholid 'maer' gan y bobl a'i arwain o gwmpas Llandybïe ar gefn asyn: mae'r llenor a hanesydd lleol Gomer M. Roberts yn cofnodi fod hynny'n dal i ddigwydd yn y 1940au.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Llandybïe
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Tybïe
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Gwregys diogelwch

150px|bawd|dde|Gwregys diogelwch tair-pwynt.
Math o harnais yw **gwregys diogelwch**, sydd wedi ei ddylunio er mwyn atal i bobl mewn cerbyd gael eu taflu a chael anafiadau difrifol os bydd y cerbyd mewn damwain neu yn gorfod stopio'n sydyn. Maent yn lleihau anafiadau wrth eu stopio rhag dod i gyswllt â elfennau caled mewnol y cerbyd, eu hatal rhag gael eu taro o'r cefn gan ddeiliaid eraill y cerbyd, a'u hatal rhag cael eu taflu o'r cerbyd. Maent hefyd yn amsugno egni gan eu bod wedi cael eu dylunio i ymestyn mewn damwain, fel bod llai o wahaniaeth yng nghyflymder y car a cyflymder y deiliaid, mae hefyd yn helpu i wasgaru'r llwyth ar draws corff y deiliaid.

Maent wedi eu dylunio i weithio ar y cyd gyda elfennau eraill diogelwch y cerbyd, megis parth crychu a bagiau awyr i leihau'r grym yn erbyn y corff mewn damwain.

Ym Mhrydain, mae hi'n erbyn y gyfraith i deithio mewn cerbyd, megis car, fan, lori neu fws, heb wisgo gwregys lle mae un ar gael.

Categori:Offer diogelwch
Categori:Cerbydau
Gwregys

Gall y gair **gwregys**  gyfeirio at sawl peth:

## Gwisg
* Gwregys (dilledyn), rhwymyn a wisgir am ganol y corff 
* Gwregys pencampwriaeth, math o wobr a ddefnyddir yn bennaf mewn chwaraeon megis paffio
* Gwregysau lliw, megis gwregys du, a wisgir gan rai sy'n cymryd rhan mewn celfyddydau milwrol er mwyn dangos eu rheng yn y system uchelradd kyū, megis mewn Karate

## Mecanyddol a cerbydau
* Gwregys cludo, teclyn ar gyfer cludo cynnyrch ar gledr
* Gwregys diogelwch
* Gwregys amseru, rhan o fodur hylosgi mewnol
* Cledrau gwregys, math o gledrau a ddefnyddir ar gerbydau lindysyn

## Seryddiaeth
* Gwregys asteroid, ardal o system yr haul rhwng y planedau Mawrth a Iau
* Gwregys Kuiper, ardal o system yr haul tu allan i gylchdro Neifion
* Gwregys Orïon, tair seren yng nghytser Orïon
----
Gwregys (dilledyn)

bawd|dde|Amryw o wahanol wregysau. 
Dilledyn a wneir yn gyffredniol o ledr neu ddefnydd yw **gwregys**, sef rhwymyn a wisgir oamgylch y wasg er mwyn dal trowsus neu sgert i fyny, neu fel addurniad.

## Hanes 
bawd
Mae cofnod y defnyddiwyd gwregysau mewn dillad dynion cyn belled yn ôl a'r Oes Efydd. Defnyddiodd y ddau ryw'r dilledyn, gan ddibynnu ar ffasiwn y cyfnod, ond roedd yn brin i ferched ei wisgo heblaw am yn yr Oesoedd Canol cynnar, Mantova yn yr yr 17eg ganrif hwyr, a gyda sgert a blows rhwng 1900 ac 1910. Erbyn hyn mae byclau Art Nouveau yn eitemau casglwyr.

Categori:Dillad
Lledr

bawd|dde|Offer trin lledr cyfoes.

Deunydd gwydn ac ystwyth yw **lledr**, a gynhyrchir drwy barcio croen ac irgroen anifail, yn bennaf croen gwartheg. Caiff ei weithgynhyrchu drwy nifer o brosesau gwahanol, o ddiwydiant cartref i ddiwydiant trwm.

Categori:Cynnyrch anifeiliaid
Cylch chwarae

Grŵp wedi ei drefnu i ddarparu gofal a chymdeithasu ar gyfer plant dan bump oed yw **cylch chwarae**, maent yn llai ffurfiol na ysgol feithrin. Nid ydynt yn darparu gwasanaeth amser llawn, ond yn hytrach dim ond cwpl o oriau pob dydd yn ystod adeg tymor yr ysgol, ac yn aml yn y boreau yn unig. Caiff y plant eu gofalu amdanynt gan nyrsys meithrin neu gwirfoddolwyr yn hytrach na athrawon, a caent eu rhedeg gan unigolion neu elusennau yn hytrach na'r llywodraeth.

Ym Mhrydain, ers yr 1980au, mae cyclhoedd chwarae wedi bod yn dod yn llai cyffredin gyda'r cynnydd mewn addysg feithrin ffurfiol, mae nifer o gylchoedd chwarae erbyn hyn ond yn gwasanaethu plant dau a thri oed cyn iddynt dechrau yn yr ysgol feithrin. Mae hefyd cynnydd wedi bod mewn faint gaiff cylchoedd chwarae eu orychwylio gan y llywodraeth.

Categori:Addysg
Categori:Teulu
David Roberts

Gallai **David Roberts** (neu **Dave Roberts**) gyfeirio at un o sawl person:

* David Roberts (arlunydd) (1796-1864), paentiwr o'r Alban
* David Roberts (Dewi Ogwen) (1818-1897), bardd a llenor Cymraeg
* David Roberts (Dewi Havhesp) (1831-1884), bardd Cymraeg
* David Roberts (nofiwr), nofiwr Cymreig
David Roberts (Dewi Havhesp)

Bardd Cymraeg oedd **David Roberts** (Mai 1831 – 27 Awst 1884), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Dewi Havhesp**. Fe'i cyfrifir gan rai yn un o englynwyr Cymraeg gorau'r 19eg ganrif.

## Cefndir
Ganwyd Dewi Havhesp ym mis Mai 1831 ym Mhensingrug, cartref ei rieni, yn Llanfor, ger Y Bala, Meirionnydd. Ef oedd yr hynaf o un ar ddeg o blant. Cymerodd ei enw barddol o nant Hafhesb ger ei gartref. Teiliwr oedd wrth ei alwedigaeth. Un o'i gyfeillion bore oes oedd yr ysgolhaig John Peter (Ioan Pedr). Priododd ei wraig Miriam yn 1855 a chawsant bedwar o blant. Ymsefydlodd y pâr ifanc yng Nghefnddwysarn, ond symudasant yn fuan i fyw yn Llandderfel ac yno y treuliodd y bardd y rhan helaeth o'i oes. Bu farw yn Awst 1884 yn 53 oed.

## Gwaith barddonol
Cyfansoddodd nifer fawr o englynion a cherddi eraill, ond am iddo lunio englynion yn fyrfyfyr, fel nifer o feirdd lleol eraill ardal Penllyn, heb drafferthu i'w hysgrifennu credir fod canran uchel o'i waith heb ei gofnodi. Un o'i gyfeillion llenyddol oedd y bardd Trebor Mai o Ddyffryn Conwy, yntau'n englynwr poblogaidd yn ei gyfnod. Cyhoeddwyd casgliad o'i gerddi yn 1876, sef ''Oriau'r Awen''. Bu'n llwyddiant mawr a chafwyd ail argraffiad yn 1897 a thrydydd yn 1927.

Un o'i edmygwyr oedd T. Gwynn Jones. Yn ei farn ef,
:"Y peth a rydd werth ar waith Dewi yw ei ddawn epigramatig. Nid yw'r ffrwyth bob amser yn gyfartal; bydd weithiau'n mynd yn deneu, ond ni phaid byth â bod yn ddiddorol."

Dyma'r englyn 'Torrwr beddau', er cof am Edward Jones o Landderfel:
:Dyma fedd torrwr beddau, — dyn di-roch,
:Diwyd iawn drwy 'i ddyddiau,
:A gwên bob amser yn gwau,
:Ŵr hynaws, ar ei enau.

Ac un arall am ryfel, sef 'Maes Rhyfel':
:Oer gri'n gor-rwygo'r awyr, — erwau'n cau
:Ar ddarnau cyrff arwyr;
:Dylif gwaed, a dolef gwŷr,
:Gwneud moelydd o gnawd milwyr.

## Llyfryddiaeth
*''Oriau'r Awen'' (1876; 2il argraffiad 1897; 3ydd argraffiad 1927, Gwasg Y Bala). Ceir rhagymadrodd gan T. Gwynn Jones a 'byr-hanes' gan R. N. Jones yn y 3ydd argraffiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1831
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1884
Categori:Pobl o Feirionnydd
Meithrinfa

Gall **meithrinfa** gyfeirio at:

**Plant**
* Meithrinfa (ystafell), ystafell wedi ei ddylunio ar gyfer gofalu am blant
* Ysgol feithrin, ysgol sy'n gofalu am blant cyn oedran ysgol

**Gwyddoniaeth**
* Meithrinfa blanhigion, lle tyfir planhigion a choed ifanc
John Peter

Gallai'r enw **John Peter** gyfeirio at:

*John Peter (Ioan Pedr) (1833-1877), ysgolhaig Celtaidd Cymreig a gweinidog
*John Peter (nofelydd) (1921-1983), ysgolhaig a llenor Canadaidd
* John Peter, cyn-enw Jomo Kenyatta, arweinydd Cenia
John Peter (Ioan Pedr)

Ysgolhaig Celtaidd, ieithydd a gweinidog Cymreig oedd **John Peter** (10 Ebrill, 1833–17 Ionawr, 1877), a adnabyddir gan amlaf wrth ei enw barddol **Ioan Pedr**. Yn ŵr hunan-addysgiedig, daeth yn un o arloeswyr ei gyfnod ym maes ieitheg Geltaidd gymharol.

## Bywgraffiad
Ganed Ioan Pedr yn Y Bala, Meirionnydd, Gwynedd yn 1833. Roedd ei rieni yn dlawd a bu rhaid iddo weithio am gyfnod mewn melin flawd. Aeth ati i ddysgu nifer o ieithoedd ac astudio daeareg yn ei amser ei hun. Oherwydd hynny, cafodd le yng Ngholeg y Bala a daeth yn weinidog gyda'r Annibynwyr.

Fel ysgolhaig roedd ei waith yn arloesol. Dylanwadwyd arno gan waith ysgolheigion mawr yr Almaen yn y cyfnod hwnnw, megis Johann Kaspar Zeuss. Cyhoeddodd ei brif waith, *Certain Peculiarities of Celtic Grammar*, yn 1867. Cyfranodd nifer sylweddol o erthyglau ar amryw o bynciau yn ymwneud â'r Celtiaid i gylchgronau dysgedig fel y *Revue Celtique* ac *Y Cymmrodor*.

Torwyd ei yrfa yn fyr pan fur farw yn 1877, yn 44 oed.

## Llyfryddiaeth fer
**Certain Peculiarities of Celtic Grammar* (1867)

Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Ieithyddion o Gymru
Categori:Ysgolheigion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Celtaidd o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Hanes Tsieina

Mae **hanes Tsieina** fel uned ddiwylliannol yn mynd yn ôl i'r cyfnod cynhanesyddol.

Unwyd Tsieina fel ymerodraeth yn 221 CC gan Qin Shi Huangdi "yr Ymerawdwr Cyntaf"), a sefydflodd Frenhinllin Qin. Yn ystod cyfnod  Brenhinllin Han (206 CC-220 O,C.), ymestynwyd yr ymerodraeth i gynnwys Corea, Fietnam a Chanolbarth Asia.

## Teyrnasoedd Ffiwdal
* 2205 CC - 1706 CC Brenhinllin Xia
* 1750 CC - 1122 CC Brenhinllin Shang
* 1122 CC - 256 CC Brenhinllin Zhou

## Ymerodraeth Tsieina
* 221 CC. - 206 CC Brenhinllin Qin
* 206 CC - 220 O,C. Brenhinllin Han
* 220  - 280  Cyfnod y Tair Teyrnas
* 265  - 420  Brenhinllin Jin
* 316  - 439  Cyfnod yr Un Teyrnas ar Bymtheg
* 420  - 589  Brenhinllin y De a'r Gogledd
* 581  - 618  Brenhinllin Sui
* 618  - 907  Brenhinllin Tang
* 907  - 960  Cyfnod y Pum Brenhinllin a'r Deg Brenin
* 916  – 1125  Brenhinllin Liao
* 960  - 1279  Brenhinllin Song
* 1032  – 1227  Xia Gorllewinol
* 1115  - 1234  Brenhinllin Jin
* 1279  - 1368  Brenhinllin Yuan
* 1368  - 1644  Brenhinllin Ming
* 1644  - 1911  Brenhinllin Qing

Yn dilyn Gwrthyfel Xinhai, ymddiswyddodd yr Ymerodres Longyu ar ran yr ymerawdwr olaf, Puyi, ar 12 Chwefror, 1912.

Yn 1949, fe gafodd Tsieina ei rhannu yn ddwy wladwriaeth:
* Gweriniaeth Pobl Tsieina (中华人民共和国, *Zhōnghuá rénmín gònghéguó*) (y tir mawr), a
* Gweriniaeth Tsieina (中華民國, *JhongHuá MínGuó*) (Taiwan).
Smithers, British Columbia

Tref yng ngogledd British Columbia, Canada, yw **Smithers**.  Saif ar lan afon Bulkley ac amgylchynir gan fynyddoedd.  Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 5,217.

## Hanes
Sefydlwyd Smithers ym 1913 fel y pencadlys rhanbarthol ar gyfer y rheilffordd *Grand Trunk Pacific*.  Enwyd y pentref newydd ar ôl Alfred Waldron Smithers.

## Enwogion
*Joe Watson (g. 1943) a Jimmy Watson (g. 1952), chwaraewyr hoci iâ
*Gina Holden (g. 1975), actores

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol: smithers.ca (Saesneg)

Categori:Trefi British Columbia
Bras yr Eira

bawd|*Plectrophenax nivalis*

Aderyn sy'n aelod o deulu'r Emberizidae, y breision, yw **Bras yr Eira** (***Emberiza schoeniclus ***). Mae'n nythu yng ngogledd Ewrop, gogledd Asia a rhan ogleddol Gogledd America, fel rheol yn y rhannau Arctig, er bod rhai yn nythu ar fynyddoedd ymhellach i'r de. Yn y gaeaf, mae'r adar yn symud tua'r de neu i lawr o'r mynyddoedd.

Mae'n aderyn gweddol fawr i aelod o deulu'r breision, 15 – 18&nbsp;cm o hyd a 32 – 38&nbsp;cm ar draws yr adenydd.

Mae Bras yr Eira yn aderyn gweddol gyffredin yng Nghymru yn y gaeaf, ar y glannau ac ar y mynyddoedd.

Categori:Emberizidae
Brenhinllin Han

Cyfnod yn hanes Tsieina oedd **Brenhinllin Han** (Tsineëg Syml: 汉朝; Tsineëg Traddidiadol: 漢朝), o 206 CC hyd 220 OC. Ystyrir y cyfnod yma yn un o uchafbwyntiau hanes Tsieina, pan ymestynwyd yr ymerodraeth i gynnwys Corea, Fietnam a Chanolbarth Asia.

Sefydlwyd y frenhinllin gan Liu Bang, a ddaeth i'r orsedd yn 202 CC fel yr Ymerawdwr Gaozu o Han wedi iddo orchfygu Xiang Yu o'r Chu Gorllewinol ym Mrwydr Gaixia. Brenhinllin Han oedd y frenhinllin gyntaf i'w seilio ei hun ar athroniaeth Conffiwsiaeth; dewisodd yr Ymerawdwr Wu Gonffiwsiaeth fel yr athroniaeth oedd i lywodraethu'r wladwriaeth.

O'r frenhinllin yma y mae grŵp ethnig mwyaf Tsieina, Tsineaid Han, yn cymryd ei enw.

bawd|canol|240px|Yr ymerodraeth yn 87 CC


Han
Finglas

Maestref breswyl yn ardal Northside, Dulyn, Iwerddon yw **Finglas** (Gwyddeleg: **Fionnghlas**), sydd wedi tyfu oamgylch pentref hynafol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Hart's Corner traffic watch 
* [Finglas-Cabra(https://cy.wikipedia.org/wiki/Cabra%2C_Dublin) Partnership]

Categori:Pentrefi Swydd Dulyn
Trigonometreg (gwahaniaethu)

Mae **trigonometreg** (o'r Roeg τρίγωνον "triongl" + μέτρον "mesur") yn gangen o fathemateg sy'n delio gyda thrionglau, yn enwedig trionglau ongl sgwâr.
*Trigonometreg
*Ffwythiannau trigonometreg
*Ffwythiannau trigonometreg gwrthdro
Ffwythiannau trigonometrig

[bawd|[Ffwythiant|Ffwythiannau sin a cos o fewn cylch unedol.]]
Mewn mathemateg, mae **ffwythiannau trigonometrig** yn ffwythiannau onglau. Defnyddir y ffwythiannau yma i gysylltu onglau triongl (triongl ongl sgwâr gan fwyaf) i hyd ymylon y triongl. Y ffwythiannau mwyaf poblogaidd yw sin, cosin a tangiad, sy'n byrhau i sin, cos a tan.

Mae gan y ffwythiannau yma nifer o ddefnyddiau yn y meysydd cyfeiriadu, peirianneg a ffiseg nid yn unig o fewn yr astudiaeth o drionglau, ond hefyd mewn modelu ffenomenâu cyfnodol.

## Diffiniadau triongl ongl sgwâr 
I ddiddwytho ongl A, enwir yr ochrau fel y canlynol:

*Yr **hypotenws** yw'r ochor gyferbyn ar ongl sgwâr, yn yr achos yma **h**. Yr hypotenws yw'r ochor sydd ar hyd fwyaf.
*Yr ochor **cyferbyn** yw'r ochor gyferbyn i'r ongl yr ydym am ei ddarganfod. Yn yr achos yma **a**.
*Yr ochor **cyfagos** yw'r ochor sydd rhwng yr ongl yr ydym am ei ddarganfod ar ongl sgwâr. Yn yr achos yma **b**.

## Unfathiannau 
Mae yna nifer o unfathiannau yn bodoli sy'n cydberthyn y ffwythiannau trigonometrig. Dyma'r un a defnyddir fwya' aml.

:\sin^2 x  + \cos^2 x  = 1, \, 

Perthnasau arall sy'n bodoli yw'r fformiwlâu swm a gwahaniaeth.

:\sin \left(x+y\right)=\sin x \cos y + \cos x \sin y, \,
:\cos \left(x+y\right)=\cos x \cos y - \sin x \sin y, \,

:\sin \left(x-y\right)=\sin x \cos y - \cos x \sin y, \,
:\cos \left(x-y\right)=\cos x \cos y + \sin x \sin y. \,

Pan mae dwy ongl yn hafal, mae'r swm y fformiwlâu yn symleiddio i hafaliadau a adnabyddir fel y **double-angle formulae.**

### Calcwlws
Mae'r tabl yma yn dangos integriadau a differiadau ffwythiannau trigonometreg.

:
## Ffwythiannau gwrthdro
Categori:Trigonometreg
Harri I, brenin Ffrainc

Bu **Harri I** (4 Mai 1008 – 4 Awst 1060) yn frenin Ffrainc o 1031 hyd 1060.  Cafodd ei eni yn Reims, yn fab Robert II a'i wraig Constance o Arles.

## Teulu
### Gwragedd
* Matilda o Ffrisia (1039–1044)
* Ann o Kiev (1051)

### Plant
* Philippe I, brenin Ffrainc (1052–1108)
* Emma (g. 1054)
* Robert (c. 1055–c. 1060)
* Huw Magnus (1053–1101)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1008
Categori:Marwolaethau 1060
Categori:Pobl o Marne
Categori:Teyrnoedd yr 11eg ganrif
Sundarbans

Ardal yw'r **Sundarbans** (*sundri* : planhigyn a geir yn y coedwigoedd mangrof + *bans* : coedwig) sy'n cynnwys breichiau a ffrydiau niferus afon Ganga wrth iddi aberu, trwy afon Hooghly ac afonydd eraill, ym Mae Bengal. Yma y ceir y goedwig fangrof fwyaf yn y byd. Gorwedd yr ardal yn rhanbarth Bangladesh. Fe'i dynodir gan UNESCO yn Safle Treftadaeth y Byd.

[250px|bawd|dim|Llun lloeren o aberoedd delta [Afon Ganges, lle ceir y Sundarbans]]

## Dolenni allanol 
* Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO - Sundarbans (Bangladesh)

Categori:Bengal
Categori:Daearyddiaeth Bangladesh
Categori:Gorllewin Bengal
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mangladesh
Fired Earth

Cwmni Seisnig sy'n gwerthu teils yn bennaf ydy **Fired Earth**. Maent wedi ehangu i werthu ystod eang o gynnyrch ar gyfer gwella'r tŷ, gan gynnwys ceginau, ystafelloedd ymolchi, paent, rygiau a lloriau. Mae'n hefyd yn cynnig gwasanaeth dylunio a gosod.

Sefydlwyd y cwmni ym 1984, gan Nicholas Kneale, gyda'r bwriad o darddu a gwerthu teils o waith llaw. Dechreusont mewnt cornel buarth wedi ei logi, gyda ond llond llaw o deils llawr terracotta. Erbyn haf 1984, roedd ganddynt arddangosle fechain yn Llundain, a dechreuodd ystod cynnyrch y cwmni gynnyddu gyda ychwanegiad teils wal gwydrog. O fewn pum mlynedd, Fired Earth oedd prif werthwr teils yn y farchnad-uwch, yn ogystal â fod yn brif brynwyr mewn 20 gwlad yn fyd eang.

Prynwyd Fired Earth oddi wrth ei gyfranddalwyr am £20.6 miliwn ym 1998, gan grŵp buddsoddiad a oedd yn rhan o gwmni yswiriant Prudential. Yn 2001, prynwyd y gadwyn o 55 siop gan Aga Foodservice Group am £29.5 miliwn.

## Cynnyrch
Rhestrir isod gynnyrch Fired Earth yn ôl y flwyddyn y'u gyflwynwyd:
*1984 Teils llawr Clasurol o Waith Llaw
*1985 Teils llawr Llechi Amryliw
*1986 Teils wal Delft Seisnig Cynnar
*1987 Teils wal Valencia
*1988 Teils wal Haute Provence
*1989 Teils llawr Encaustic
*1990 Teils Mosaig Marmor Venetiaidd
*1991 Teils wal Ironbridge
*1992 Teils llawr Roman Mosaic
*1993 Tribal Handwoven Rugs
*1994 Dewis o baent
*1995 Teils llawr Umbria
*1996 Teils llawr Old Tuscan travertine
*1997 Teils llawr geometrig
*1998 Teils wal Natural History
*1999 Teils wal Mosaig Gwydr Symudliw
*2000 Dewis o loriau llawr pren
*2001 Versailles Console
*2002 Le Bain de Bateau Bath
*2003 Dodrefn cegin Bastide
*2004 Teils llawr Bric Lubelska
*2005 Dewis paent Elements of Colour
*2006 Dodrefn ystafell ymolchi Bastide
*2007 Teils wal Chantilly
*2008 Dodrefn cegin Jura
*2009 Architectural Stone

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Fired Earth

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1984
Categori:Cwmnïau Lloegr
Brenhinllin Yuan

**Brenhinllin Yuan** oedd y frenhinllin fu'n rheoli Tsieina o  1279 hyd 1368. Roedd y frenhinllin o dras Mongolaidd.

Sefydlwyd Brenhinllin Yuan gan Kublai Khan oedd yn ŵyr i Genghis Khan.

[bawd|canol|240px|Ymerodraeth Brenhinllin Yuan yn [1204.]]

## Rhestr ymerawdwyr 
* 1279-1294: Kublai Khan
* 1294-1307: Chengzong
* 1307-1311: Wuzong
* 1311-1320: Renzong
* 1320-1323: Yingzong
* 1323-1328: Taidingdi
* 1328-1328: Tianshundi
* 1328-1329: Wenzong
* 1329-1329: Mingzong
* 1329-1332: Wenzong
* 1332-1332: Ningzong
* 1332-1368: Huizong


Yuan
Kublai Khan

Arweinydd (*Khan*) yr Ymerodraeth Fongolaidd oedd **Kublai Khan** (Mongoleg: Хубилай хаан; *Choebilaj chaan*, Tsieineeg: 孛儿只斤忽必烈) (23 Medi 1215 - 18 Chwefror 1294). Ef oedd ymerawdwr cyntaf Brenhinllin Yuan yn Tsieina, o 1279 hyd ei farwolaeth.

Roedd Kublai yn ail fab i Tolui a Sorghaghtani Beki, ac felly yn ŵyr i Genghis Khan. Roedd ganddo dri brawd, Möngke, Hulagu ac Ariq Boke. Daeth y brawd hynaf, Möngke yn *khagan* yn 1251, a phendodd ef Kublai yn llywodraethwr rhan ddeheuol yr ymerodraeth. Bu farw Möngke yn annisgwyl yn 1259, a chyhoeddodd Ariq Boke ei hun yn khagan. Dechreuodd ymladd rhyngddo ef a Kublai yn 1260, a ddiweddodd pan gymerwyd Ariq Boke yn garcharor yn 1264.

Sefydlodd Kublai ei brifddinas yn Khanbalik, Beijing heddiw. Yn ystod teyrnasiad Kublai, ychwanegwyd Corea at yr ymerodraeth, a gwnaed ymdrechion aflwyddiannus i goncro Siapan a De-ddwyrain Asia. Ymwelodd Marco Polo a'r ymerodraeth yn y cyfnod yma.

Wedi marwolaeth Kublai, collodd ei olynwyr reolaeth ar Mongolia, ond dilynodd ei ŵyr Chengzong ef fel Ymerawdwr Tsieina.

Categori:Hanes Tsieina
Categori:Hanes Mongolia
Categori:Genedigaethau 1215
Categori:Marwolaethau 1294
Categori:Mongolwyr
Sandy

Gallai **Sandy** gyfeirio at:

;Daearyddiaeth
*Sandy, Sir Gaerfyrddin, pentref ger Llanelli
*Sandy, Swydd Bedford, pentref yn Swydd Bedford, Dwyrain Lloegr
*Sandy Ground, porthladd yn Anguilla

;Enw personol
*Sandy Casar, seiclwr Ffrengig
*Sandy Mewies, Aelod Cynulliad
*Sandy Shaw, cantores
Sandy, Sir Gaerfyrddin

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Sandy**. Ymddengys nad oes enw Cymraeg am y pentref; er bod 'Pont y Sandy' a 'Traethle' yn cael eu defnyddio weithiau. Fe'i lleolir yn ne'r sir ar arfordir Bae Caerfyrddin tua milltir i'r gorllewin o dref Llanelli, ar ffordd yr A484.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Cyflwynydd

Fel arfer, person ydy **cyflwynydd** sy'n cyflwyno rhaglen deledu neu rhaglen radio. Gall y gair hefyd gyfeirio at gorff, sefydliad neu gwmni (e.e. amgueddfa neu brifysgol) sy'n cyflwyno sioe, arddangosfa neu ffilm ('Cyflwynwyd y ffilm gan...').

Mae meistr seremonïau (Saesneg: *master of ceremonies*, *MC*, *emcee* neu *westai*) yn berson sy'n cyflwyno sioe, cyngerdd, cinio, priodas ayb. Ym myd ffilmiau, y cyflwynydd yw'r cynhyrchydd gweithredol, a gaiff y credyd am gyflwyno ffilm i gynulleidfa ehangach.

## Cyflwynydd teledu
Person sy'n cyflwyno neu'n gwesteio rhaglen deledu ydy cyflwynydd teledu. Mae'n gyffredin i enwogion o nifer o feysydd gymryd y rôl hwn erbyn heddiw, a cheir nifer o bobl sy'n gwneud bywoliaeth o gyflwyno yn unig, yn enwedig ym myd teledu plant. Mae Steve Jones (cyflwynydd) er enghraifft, sy'n enedigol o Drerhondda wedi cyflwyno rhaglenni i'r arddegau T4 ar Channel 4 ac yn yr Unol Daleithiau, mae'n fwyaf adnabyddus am fod yn gyflwynydd cyfres gyntaf rhaglen deledu *The X Factor USA*.

## Cyflwynydd radio
bawd|Nic Parry; 2014
Yn fras, mae cyflwynydd radio yn gwneud yr un swydd a chyflwynwyr teledu ond eu bod yn cyflwyno rhaglenni radio yn hytrach na theledu. Mae Hywel Gwynfryn yn enghraifft o gyflwynydd ar Radio Cymru, sydd wedi bod wrth ei waith ers tua hanner canrif, gan gyflwyno rhaglenni fel  y rhaglen bop Cymraeg gyntaf *Helo Sut Da Chi?* ar y radio yn 1968.

## Cyflwynydd chwaraeon
Math o newyddiadurwr ar y teledu neu/a'r radio ydy sylwebydd chwaraeon (a adnabyddir hefyd fel 'cyflwynydd chwaraeon', 'cyhoeddwr chwaraeon' neu 'ddarlledwr chwaraeon'), sy'n arbenigo mewn sylwebu ar ddigwyddiadau chwaraeon. Gwneir hyn yn aml yn fyw. Mae Nic Parri'n enghraifft o sylwebydd rhaglenni pêl-droed ar y teledu e.e. *Sgorio* ar S4C, Cyflwynydd rhan amser ydy Nic, ond ceir hefyd cyflwynwyr chwaraeon llawn amser.

## Cyfeiriadau


Categori:Galwedigaethau darlledu
Pwll

Gallai **pwll** gyfeirio at:

;Tirffurf
*Llyn bychan, weithiau mewn afon
**Pwll Ceris, Afon Menai
*Twll o ryw fath

;Mwyngloddio
*Pwll glo
**Pwll Mawr, de Cymru

;Pentrefi
*Pwll, Sir Gaerfyrddin

hefyd:
*Pwllcrochan, Sir Benfro
*Pwlldefaid, Gwynedd
*Pwll-glas, Sir Ddinbych
*Pwllgloyw, Powys
*Pwllheli, Gwynedd
*Pwllmeurig, Sir Fynwy
*Pwll-trap, Sir Gaerfyrddin
*Pwll-y-glaw, Castell-nedd Port Talbot

;Nofio
*Pwll nofio
**Pwll Cenedlaethol Cymru

;Gweler hefyd
*Brwydr Pwll Melyn
*Llan-y-pwll, Sir Wrecsam
*Llanfihangel-y-pwll, Bro Morgannwg
Pwll, Sir Gaerfyrddin

250px|bawd|Pwll

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Pwll**. Fe'i lleolir yn ne'r sir ger arfordir Bae Caerfyrddin tua hanner ffordd rhwng Porth Tywyn a Llanelli ar ffordd yr A484.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
*Pwll (gwahaniaethu)

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Eglwys Gadeiriol Ely

Eglwys gadeiriol a phrif eglwys Esgobaeth Ely, Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, ydy **Prifeglwys Ely** (enw llawn: **Eglwys Gadeiriol Trindod Sanctaidd a Di-ranedig Ely**), a sedd Esgob Ely. Fe'i hadnabyddir yn lleol fel "The Ship of the Fens" ("Llong y Ffendiroedd"), oherwydd ei siâp amlwg sy'n tyru dros y tirwedd gwastad a dyfriog o'i hamgylch.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Eglwys Gadeiriol Ely
*  Panorama mewnol 360°, BBC
*  The Stained Glass Museum, Eglwys Gadeiriol Ely

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Swydd Gaergrawnt
Ely
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Cwm-bach, Llanelli

:''Am lleoedd eraill o'r un enw, gweler Cwm-bach.''

Pentref bychan yng nghymuned Llanelli Wledig, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Cwm-bach**. Fe'i lleolir yn ne'r sir ger arfordir Bae Caerfyrddin tua 3 milltir i'r gorllewin o dref Llanelli ar y ffordd B4308.

Categori:Llanelli Wledig
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Cwm-bach

Ceir sawl lle yng Nghymru o'r enw **Cwm-bach** (neu **Cwmbach** neu **Cwm Bach**):

## Pentrefi
*Cwm-bach, Llanelli, Sir Gaerfyrddin
*Cwm-bach, Llanwinio, Sir Gaerfyrddin
*Cwm-bach, Y Clas-ar-Wy, Powys
*Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf

## Gweler hefyd
*Cwm
----
Pwll-y-glaw

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol  Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Pwll-y-glaw**. Fe'i lleolir ar y ffordd B4286 tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Bort Talbot, ger Cwmafan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Erthyglau heb gategori Etholaeth (DU)
Pinged

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Pinged**. Fe'i lleolir yn ne'r sir tua 2 filltir i'r gogledd o bentref Pen-bre ar y ffordd B4317.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Ysgol feithrin

bawd|dde|Plant oed meithrin wrth eu gwaith.
Ysgol ar gyfer plant rhwng tri a phump oed ydy **ysgol feithrin** (sydd bellach yn cael ei alw'n **gylch meithrin**). Mae arweinyddion â chymwysterau perthnasol yn gofalu am y plant, yn ogystal ag eraill sy'n goruchwylio chwarae addysgol yn hytrach nag ond darparu gofal plant. Mae'n sefydliad addysg cyn-ysgol sy'n rhan o addysg gynnar i blant.

Mae chwarae yn bwysig i bob agwedd o ddatblygiad plant. Felly, mae’r profiadau a gweithgareddau'r yn y cylch wedi cael eu seilio ar ddysgu trwy chwarae. Mae pwyslais arbennig ar ddatblygiad iaith, datblygiad personol, cymdeithasol ac emosiynol plant yn y cylchoedd.

## Cymru
Mae rhai cylchoedd yng Nghymru yn derbyn arian plant 3 oed sy'n golygu fod Llywodraeth Cymru yn talu am addysg plentyn 3 oed yn y cylch meithrin.

### Mudiad Meithrin
Yng Nghymru ceir corff i oruchwylio a threfnu addysg feithrin cyfrwng Cymraeg, sef Mudiad Meithrin a elwid hefyd yn "Fudiad Ysgolion Meithrin".

## Cyfeiriadau
Categori:Gofal plant
Meithrin