Anatomeg ddynol

[dde|bawd|150px|Defyddir yr [ysgerbwd yn aml gan fyfyrwyr meddygol wrth astudio'r corff dynol.]] 
Yr astudiaeth wyddonol o forffoleg y corff (ffurf, siâp a golwg organau a ffurfiannau eraill) y corff dynol ydy **anatomeg ddynol** (hefyd **anatomi dynol**). Mae dwy ran iddi: 
* anatomeg topograffig: yr astudiaeth o strwythurau y gellir eu gweld gyda'r llygad noeth;
* anatomeg microscopig: yr astudiaeth o strwythurau'r corff gyda chymorth microsgop ac offer tebyg.

Mae anatomeg dynol hefyd yn un o'r dair astudiaeth sy'n ffurfio meddygaeth; y ddwy ran arall ydy: anatomeg ffisiolegol (sut mae'r corff yn gweithio) ac yn symud a biocemeg, sef yr astudiaeth gemegol o'r corff.

Mae gan y corff dynol systemau biolegol (gweler isod) sy'n cynnwys organau wedi'u gwneud o feinwe, sydd yn ei dro yn cynnwys celloedd a meinwe cysylltiol.

Mae'r asudiaeth o'r corff dynol wedi carlamu ymlaen oherwydd technoleg yn ystod y ganrif ddiwethaf, gan ymestyn hyd bywyd dyn.
[bawd|chwith|Darlun cynnar gan [Leonardo da Vinci.]]

## Astudio'r corff dynol 
Mae'r gweithwyr canlynol i gyd wedi astudio, ac yn parhau i astudio anatomeg ddynol: deintyddion, geinecolegwyr, ffisiotherapyddion, nyrsys, parafeddygon, radiograffyddion a meddygon drwy gymorth diagramau, llyfrau, gwefannau, ysgerbydau, modelau, cyrff marw, lluniau, darlithoedd ayb. Gellir astudio anatomi'r corff mewn (o leiaf) dwy ffordd:

* o ran lleoliad;
* o ran pwrpas.

Oherwydd dylanwad ''Gray's Anatomy'', fel arfer rydym yn dosbarthu yn ôl lleoliad.

## Dosbarthu yn ôl lleoliad 
bawd|320px
* Y pen a gwddf&nbsp;— gan gynnwys popeth uwchben y thoracs
* Y breichiau&nbsp;— gan gynnwys y llaw, yr arddwn, y penelin, y fraich, a'r ysgwydd.
* Y thoracs&nbsp;— ynghyd â diaffram y thoracs.
* O'r abdomen i dop y pelfis.
* Y cefn&nbsp;— gan gynnwys yr asgwrn cefn a'i wahanol rannau, y fertibrae, y sacrwm, a cwtyn y cynffon (neu 'cocsycs').
* Y pelfis — ynghyd â'r arffed, mons Venus a'r perinewm.
* Y coesau&nbsp;— gan gynnwys y glun, y pen-glin, croth y goes, y figwrn ac ar y gwaelod un — y droed.

## Systemau'r corff dynol 
Beth yw pwrpas y gwahanol rannau a sut maen nhw'n cysylltu a chydweithio gyda'i gilydd? Dyma ddull arall o ddosbarthu'r corff i wahanol gategoriau.
bawd|320px|Rhannau o'r corff dynol

* **Y system atgenhedlu:** yr organau rhyw megis yr ofari, y tiwbiau ffalopian, yr iwterws, y wain, y chwarennau llaeth, llinyn y bogail, y ceilliau, vas deferens, y prostrad a'r pidyn.
* **Y system cyhyrau:** (a'r system symud isod) sy'n cynnwys angori'r gewynnau gwahanol a'r cartilag yn sownd i esgyrn, gan eu henwi a disgrifio eu pwrpas, eu ffurf a'r modd y cânt eu creu a'u rhoi at ei gilydd i symud yr ysgerbwd.
* **Y system gylchredol:** sy'n ymwneud â phwmpio a sianelu gwaed o amgylch y corff (a'r ysgyfaint) drwy rym y galon a hynny drwy wythiennau a rhydwelïau.
* **Y system endocrin:** sy'n gyfrifol am y cyfathrebu rhwng gwahanol rannau o'r corff drwy gyfrwng hormonau wedi'u cynhyrchu yn y chwarennau endocrin megis yr hypothalamws, y chwarren bitwidol ("*pituitary gland*"), y corffyn pineol, y thyroid, y chwarennau y parathyroid, y chwarennau adrenal, yr ofari a'r pidyn.
* **Y system nerfol:** system o gasglu, trosglwyddo ac o brosesu gwybodaeth yn yr ymennydd, yr asgwn cefn, y nerfau ymylol a'r nerfau eu hunain. Un o'i brif is-system yw system y synhwyrau.
* **Y system resbiradu:** sef yr organau a ddefnyddir i anadlu, y ffaryncs (neu'r "uwchlwnc"), y tracea, y bronci, yr ysgyfaint a'r diaffram thorasig.
* **Y system iwrein:** gan gynnwys yr afu, yr iwreter, y bledren a'r iwrethra a ddefnyddir i symud hylif, ac i gadw balans yr hylif yn y corff, ac i'w ysgarthu allan o'r corff.
* **Y system symud:** (ar y cyd gyda'r system cyhyrau — gweler uchod) sy'n symud yr esgyrn a'r ysgerbwd sy'n cynnal ffrâm y corff, ynghyd â'r cartilag, y gewynnau a'r tendonau.
* **Y system dreulio:** treulio a phrosesu'r bwyd drwy organau megis y geg, y ffaryncs, y chwarennau glafoer, yr oesoffagws, y stumog, y cefndenyn, yr iau (afu), y bledren, y pancreas, y goden fustl, y coluddion, y dwodenwm, y coluddyn dall, y rectwm a'r anws.
* **Y system imiwnedd:** dyma'r system sy'n amddiffyn y corff rhag clefydau drwy adnabod a lladd pathogenau a chelloedd tiwmor.
* **Y system bilynol** (Sa: "*Integumentary system*"): croen, gwallt ac ewinedd.
* **Y system lymffatig:** strwythurau sy'n delio â throsglwyddo'r lymph rhwng meinweoedd a thrwy'r gwaed a'r lymph eu hunain, nodau lymff a thiwbiau lymff sy'n ei gludo. Mae hyn hefyd yn cynnwys y system imiwnedd ac amddiffyn rhag clefydau drwy gyfrwng y lwcosets (Sa: "*leukocytes*"), y tonsiliau, yr adenoids, y thymws a'r boten (Sa: "*spleen*").

## Anatomi gweledol 
Weithiau rydym yn dosbarthu yn ôl yr hyn y gallwn ei weld gyda'r llygad; mae hyn yn gymorth i ddarganfod lleoliad rhannau llai, mewnol.

* anws
* abdomen
* arffed
* botwm bol
* braich
* bron
* bys
* cedor
* cefn
* ceilliau
* ceg
* clust
* coes
* croen
* cymal
* dannedd
* ffolen ("bochau tin")
* gwallt
* gwddf
* hollt Gwener
* llaw
* llygad
* mons Veneris
* organau cenhedlu
* idyn
* sawdl
* afod
* troed
* wyneb

## Yr organau mewnol 
Dyma enwau'r prif organau (yn nhrefn yr Wyddor):

* yr arennau 
* y bledren 
* croth y goes
* y ceilliau
* y coluddion 
* cwlwm y coledd ("*apendics*") 
* y chwaren bitwidol
* y chwarennau adrenal 
* y galon 
* y goden fustl
* y gwythiennau 
* afu / yr iau 
* yr iwterws 
* y llygaid 
* yr oesoffagws 
* yr ofaris 
* y pancreas 
* y parathyroid 
* y prostrat 
* y stumog 
* y thymws
* thyroid 
* yr ymennydd
* yr ysgyfaint

## Gweler hefyd 
* Afiechydon


* Dynol