open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhegen dŵr

{{Blwch tacson
| enw = {}*Rallus aquaticus*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Gruiformes
| familia = Rallidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Rhegen dŵr** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: rhegennod dŵr) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Rallus aquaticus***; yr enw Saesneg arno yw *Water rail*. Mae'n perthyn i deulu'r Rhegennod (Lladin: *Rallidae*) sydd yn urdd y *Gruiformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *R. aquaticus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia ac Ewrop.

Aderyn cymharol fychan ydyw, 23–26&nbsp;cm o hyd. Mae'i gefn yn frown a'i ran isaf yn llwydlas, gyda rhesi duon ar yr ystlys. Mae'r cywion yn ddu. Pryfed ac anifeiliaid dŵr bychan yw eu prif fwyd.

Mae'n aderyn cymharol gyffrein mewn cynefinoedd addas yng Nghymru, ond gall fod yn aderyn anodd iawn ei weld, gan ei fod yn treulio'r rhan fwyaf o'i amser yn y tyfiant. Gall fod yn haws ei glywed yn y tymor nythu, pan mae'n rhoi gwich tebyg i sŵn mochyn.

## Teulu
Mae'r rhegen dŵr yn perthyn i deulu'r Rhegennod (Lladin: *Rallidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26623 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Rallidae
Categori:Adar Asia
Categori:Adar Ewrop
Gwennol y glennydd

{{Blwch tacson
| enw = {}*Riparia riparia*

| delwedd2 =
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Hirundinidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

{{wikidata|properties|P51|{}}}

----

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwennol y glennydd** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: gwenoliaid y glennydd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Riparia riparia***; yr enw Saesneg arno yw *Sand martin*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwenoliaid (Lladin: *Hirundinidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae hefyd i'w ganfod yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *R. riparia*, sef enw'r rhywogaeth.

Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America, Asia, Ewrop ac Affrica. Mae'n aderyn mudol, gyda'r rhan fwyaf ohonyn nhw'n treulio'r gaeaf yn nwyrain a de Affrica, de Asia a De America. Mae Gwennol y Glennydd yn aderyn cyffredin yng Nghymru, ac mae'n un o'r adar mudol cyntaf i ddychwelyd yn y gwanwyn.

Mae'r aderyn tua 12&nbsp;cm o hyd ac mae ganddo blu brown ar y cefn a gwyn ar ei fol, gyda brown ar draws y fron. Fel rheol mae nifer ohonyn nhw'n nythu gyda'i gilydd, mewn tyllau mewn clogwyni o dywod neu raean.

## Teulu
Mae'r gwennol y glennydd yn perthyn i deulu'r Gwenoliaid (Lladin: *Hirundinidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q39861 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cofnodion unigol
*Trefedigaeth o 44 twll-nyth yn y clai clog ar ben Bwlch Rhwyddfor yn chwarel Bwlch Llyn Bach Welish i erioed rhai wedyn (DB). Datblygodd 1976 yn haf eithriadol o boeth a sych.

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Hirundinidae
Categori:Adar Gogledd America
Categori:Adar Asia
Categori:Adar Ewrop
Categori:Adar Affrica
Llinos frech

{{Blwch tacson
| enw = {}*Serinus serinus*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = Serinus serinus 01 distr.png
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth (oren - yn bridio, gwyrdd - preswylydd, glas - ddim yn bridio)

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Fringillidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Llinos frech** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: llinosiaid brych) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Serinus serinus***; yr enw Saesneg arno yw *European serin*. Mae'n perthyn i deulu'r Pincod (Lladin: *Fringillidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yn brin iawn yng ngwledydd Prydain.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. serinus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia ac Ewrop.

## Disgrifiad
Aderyn bach cynffon-fer, 11–12 cm o hyd yw'r llinos frech.Mae'r rhannau uchaf yn wyrdd llwydaidd â llinellau tywyll, gyda ffolen felen.  Mae'r fron felen a'r bol wen hefyd yn drwm o stribedau.  Mae gan y gwryw wyneb a brest felyn mwy llachar, bariau adenydd melyn ac ochrau cynffon melyn.  Mae cân yr aderyn hwn yn drydar cwafraidd gwefreiddiol, yn gyfarwydd iawn yng ngwledydd Môr y Canoldir.

Mae'n bridio ar draws de a chanol Ewrop a Gogledd Affrica.  Mae poblogaethau arfordir deheuol ac Iwerydd yn ddisymyd i raddau helaeth, ond mae'r bridwyr gogleddol yn mudo ymhellach i'r de yn Ewrop ar gyfer y gaeaf.  Mae coetir agored a thir âr, yn aml gyda rhai conwydd, yn cael ei ffafrio ar gyfer bridio.  Mae'n adeiladu ei nyth mewn llwyn neu goeden, gan ddodwy 3-5 wy.  Mae'n ffurfio heidiau y tu allan i'r tymor bridio, weithiau'n gymysg â llinosiaid eraill.

Hadau yw'r bwyd pennaf, ac, yn y tymor bridio, pryfed.  Mae'r llinos frech yn aderyn prysur ac yn aml yn amlwg

]]

## Teulu
Mae'r llinos frech yn perthyn i deulu'r Pincod (Lladin: *Fringillidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q160835 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Fringillidae
Categori:Adar Asia
Categori:Adar Ewrop
Euryn ffigys

{{Blwch tacson
| enw = {}*Sphecotheres viridis*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Oriolidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Euryn ffigys** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: eurynnod ffigys) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Sphecotheres viridis***; yr enw Saesneg arno yw *Figbird*. Mae'n perthyn i deulu'r Eurynnod (Lladin: *Oriolidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Rhywogaeth o aderyn yn y teulu Oriolidae yw'r **Euryn ffigys gwyrdd** neu'r **Euryn ffigys Timor** (*Sphecotheres viridis* ).  Mae'n endemig i goedwig, coetir, mangrof, a phrysgwydd ar ynysoedd Roti a Timor yn Indonesia.  Mae'n weddol gyffredin, felly mae BirdLife International a'r IUCN yn ei ystyried yn peri'r pryder lleiaf

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. viridis*, sef enw'r rhywogaeth.

## Disgrifiad
Mae'n ymdebygu i'r euryn ffigys Awstralia mwy cyffredin, ond mae'n llai, ac heblaw am y crisswm goleuach (o amgylch y cloaca), mae'r ceiliog yn gyfan gwbl felyn-olewydd odditano (gan gynnwys y gwddf). Mae cân y ceilioghttps://www.facebook.com/watch/?v=398896972312922 yn swynol dros ben

## Tacsonomeg a systemateg
Yn flaenorol, mae rhai awdurdodau wedi dosbarthu'r aderyn ffigys gwyrdd yn y genws *Oriolus*.  Weithiau mae wedi cynnwys y ddau aderyn ffigys arall fel isrywogaeth, ac os felly roedd y rhywogaeth gyfun yn cael ei hadnabod fel "aderyn ffigys", ond heddiw, mae pob awdurdod mawr yn eu hystyried fel rhywogaethau ar wahân.

## Teulu
Mae'r euryn ffigys yn perthyn i deulu'r Eurynnod (Lladin: *Oriolidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q202955 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Oriolidae
Môr-wennol gyffredin

{{Blwch tacson
| enw = {}*Sterna hirundo*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = CommonTernmap.png
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Charadriiformes
| familia = Laridae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Môr-wennol gyffredin** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: môr-wenoliaid cyffredin) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Sterna hirundo***; yr enw Saesneg arno yw *Common tern*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwylanod (Lladin: *Laridae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *S. hirundo*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America, Asia, Ewrop, Affrica ac Awstralia. Ar ôl nythu mae'n symud tua'r de i aeafu.

Gwyn yw'r rhan fwyaf o'r plu, gyda llwyd ar y cefn ac ar ran uchaf yr adenydd. Mae'r pig yn goch gydag arlliw oren, a darn tywyll ar y blaen, yn wahanol i Fôr-wennol y Gogledd sydd â phig goch dywyll. Mae gan Forwennol y Gogledd gynffon hirach a choesau byrrach hefyd. Mae'r Forwennol Gyffredin  rhwng 34 a 37&nbsp;cm o hyd a 70–80&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Yn yr haf mae cap du ar y pen, ond yn y gaeaf mae'r talcen yn troi'n wyn.

Fe'i gwelir ar arfordir Cymru hefyd.

## Teulu
Mae'r môr-wennol gyffredin yn perthyn i deulu'r Gwylanod (Lladin: *Laridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q27589 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Laridae
Categori:Adar Gogledd America
Categori:Adar Asia
Categori:Adar Ewrop
Categori:Adar Affrica
Categori:Adar Awstralia
Cynffonlas ystlysgoch

{{Blwch tacson
| enw = {}*Tarsiger cyanurus*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Turdidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cynffonlas ystlysgoch** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: cynffonleision ystlysgoch) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Tarsiger cyanurus***; yr enw Saesneg arno yw *Red-flanked bluetail* neu weithiau *orange-flanked bush-robin*. Mae'n perthyn i deulu'r Brychion (Lladin: *Turdidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*, ond arferid credu ei fod yn perthyn yn agos i'r fBronfraith. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain, ond nid yng Nghymru'n aml iawn; fodd bynnag, fe'i gwelwyd yn Wern Ddu, Caerffili yn 2016.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. cyanurus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia.

Mae'n 13–14&nbsp;cm ac yn pwyso 10–18 g.

## Geneteg
Cyhoeddwyd papur ymchwil ym 2022 i awgrymu y dylid ail-ddosbarthu'r rhywogaeth hon i dri rywogaeth newydd ar sail geneteg yn bennafhttps://www.birdguides.com/articles/genetics-suggest-two-new-species-of-bush-robin/?fbclid=IwAR3aYQcEjQg6vRkYGOkf7RfcLEFA6WD7K4zf2A2rg2G7AXsoeku7RO7VZHM&fs=e&s=cl

## Teulu
Mae'r cynffonlas ystlysgoch yn perthyn i deulu'r Brychion (Lladin: *Turdidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26050 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Turdidae
Categori:Adar Asia
Loricît amryliw

{{Blwch tacson
| enw = {}*Trichoglossus haematodus*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Psittaciformes
| familia = Loridae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Loricît amryliw** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: loricitiaid amryliw) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Trichoglossus haematodus***; yr enw Saesneg arno yw *Rainbow lory*. Mae'n perthyn i deulu'r Lorïaid (Lladin: *Loridae*) sydd yn urdd y *Psittaciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. haematodus*, sef enw'r rhywogaeth.

## Ymddygiad
Mae loricitiau enfys yn aml yn teithio gyda'i gilydd mewn parau ac yn ymateb yn achlysurol i alwadau i hedfan fel haid, ac yna'n gwasgaru eto yn barau.  Mae'r parau yn amddiffyn eu mannau bwydo a nythu yn ymosodol yn erbyn loricitau enfys eraill yn ogystal a rhywogaethau adar eraill.  Maen nhw'n mynd ar ôl nid yn unig adar llai fel yr aderyn cloch swnllyd *Manorina melanocephala* a'r aderyn tagellog bychan, ond hefyd adar mwy fel pioden Awstralia.

## Deiet
Mae lorikeets enfys yn bwydo'n bennaf ar ffrwythau, paill a neithdar, ac mae ganddyn nhw dafod sydd wedi'i addasu'n arbennig ar gyfer eu diet penodol.  Ar flaen y tafod mae atodiad papillaidd wedi'i addasu i gasglu paill a neithdar o flodau.  Mae neithdar o ewcalyptws yn bwysig yn Awstralia, ffynonellau neithdar pwysig eraill yw *Pittosporum*, *Grevillea*, *Spathodea campanulata* (coeden tiwlip Affricanaidd), a *Metroxylon sagu* (palmwydd sago).  Ym Melanesia mae cnau coco yn ffynhonnell bwyd pwysig iawn, ac mae loricitiau enfys yn beillwyr pwysig o'r rhain.  Maent hefyd yn bwyta ffrwythau *Ficus*, *Trema*, *Muntingia*, yn ogystal â papaia a mangos sydd eisoes wedi'u hagor gan ystlumod ffrwythau.  Maen nhw hefyd yn bwyta cnydau fel afalau, ac yn ysbeilio india-corn a sorgwm.  Maent hefyd yn ymwelwyr cyson â bwydwyr adar sydd wedi'u gosod mewn gerddi, sy'n cyflenwi neithdar a brynwyd mewn storfa, hadau blodyn yr haul, a ffrwythau fel afalau, grawnwin a gellyg.

## Genws
Mae'r loricît amryliw yn perthyn i'r genws *Trichoglossus*, yn nheulu'r Lorïaid (Lladin: *Loridae*). Dyma aelodau eraill y genws:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q921139 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Loridae
Pibydd coeswyrdd brych

{{Blwch tacson
| enw = {}*Tringa guttifer*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = EN
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Charadriiformes
| familia = Scolopacidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pibydd coeswyrdd brych** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pibyddion coeswyrdd brych) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Tringa guttifer***; yr enw Saesneg arno yw *Spotted Greenshank*. Mae'n perthyn i deulu'r Pibyddion (Lladin: *Scolopacidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Mae'r Pibydd coeswyrdd brych rhwng 29 a 32&nbsp;cm o hyd, gyda'i big yn troi ychyg ar i fyny; mae ganddo hefyd goesau melyn byr. Ceir sbotiau gwyn amlwg ar yr oedolyn, stribedi ar eu pennau a'u gyddfau a sbotiau duon ar waelod y gyddfau a bronnau.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. guttifer*, sef enw'r rhywogaeth.

## Teulu
Mae'r pibydd coeswyrdd brych yn perthyn i deulu'r Pibyddion (Lladin: *Scolopacidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26626 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau mewn perygl yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Scolopacidae
Aparima

bawd|260px
Mae **Aparima** yn borthladd yn Southland, Ynys y De, Seland Newydd. Enw Saesneg y dref yw Riverton. Mae'n 30 cilomedr i'r gorllewin o Invercargill, ar Afon Aparima.

Mae gan y dref cae ras.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Cornchwiglen benllwyd

{{Blwch tacson
| enw = {}*Vanellus cinereus*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Charadriiformes
| familia = Charadriidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Rhywogaeth o gornchwiglen sy'n bridio yng ngogledd-ddwyrain Tsieina a Japan yw'r gornchwiglen benllwyd (*Vanellus cinereus*). Mae poblogaeth y tir mawr yn gaeafu yng ngogledd De-ddwyrain Asia o ogledd-ddwyrain India i Cambodia. Mae poblogaeth Japan yn gaeafu, yn rhannol o leiaf, yn ne Honshū.
, West Bengal, India.]]

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cornchwiglen benllwyd** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: cornchwiglod penllwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Vanellus cinereus***; yr enw Saesneg arno yw *Grey-headed lapwing*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwtiaid (Lladin: *Charadriidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *V. cinereus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia ac Awstralia.

## Disgrifiad
Mae'r gornchwiglen benllwyd yn 34–37cm o hyd. Mae ganddo ben a gwddf llwyd, band llwyd llwyd tywyllach ar ei bron  a bol gwyn. Mae'r cefn yn frown, y ffolen yn wyn a'r gynffon yn ddu. Mae hon yn rhywogaeth drawiadol wrth hedfan, gydag phlu primaidd duon, gwyn o dan adenydd ac adain uchaf y plu eilradd, a chudd adain uchaf brown.

Mae oedolion o'r ddau ryw yn cael eu plu yn yr un modd, ond mae'r ceiliogod ychydig yn fwy na'r ieir. Mae gan adar ifanc y darnau gwyn o blu arlliwiau llwyd, band bronnau llai amlwg, ac ymylon gwelw i'r rhan uchaf a phlu cudd yr adain. Mae galwad y gornchwiglen benllwyd yn *chee-it* miniog.

 yn Northumberland.]]

## Teulu
Mae'r cornchwiglen benllwyd yn perthyn i deulu'r Cwtiaid (Lladin: *Charadriidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q28449 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Charadriidae
Categori:Adar Asia
Categori:Adar Awstralia
Diwcon

{{Blwch tacson
| enw = {}*Xolmis pyrope*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Tyrannidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Diwcon** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: diwconiaid) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Xolmis pyrope***; yr enw Saesneg arno yw *Fire-eyed diucon*. Mae'n perthyn i deulu'r Teyrn-wybedogion (Lladin: *Tyrannidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.. Mae'r *diucon* (*Pyrope pyrope*) yn un urdd fwyaf yr adar sef y *Passeriformes* neu'r *passerinau* o Dde America. Dyma'r unig rywogaeth a osodir yn y genws '**Pyrope**'. Mae'n 19–21&cm o hyd. Mae'r rhannau uchaf yn llwyd plaen yn bennaf. Mae rhannau isaf y corff yn llwyd golau gyda gorchuddion tangynffon a gwddf gwyn. Mae'r llygaid yn goch crwn llachar, sydd yn rhoi iddo ei enw.
Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *X. pyrope*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America.

Fe'i ceir yng nghanol a deheuol Tsile, de-orllewin yr Ariannin, a Tierra del Fuego. Fe ddigwydd crwydriaid tua'r dwyrain o Tierra del Fuego yn Ynysoedd Falkland.

## Tacsonomeg
Gosodwyd y rhywogaeth hon gynt yn y genws *Xolmis* ond fe'i symudwyd i'r genws ''Pyrope'’ wedi'i atgyfodi yn dilyn cyhoeddi dadansoddiad genetig yn 2020.

## Teulu
Mae'r diwcon yn perthyn i deulu'r Teyrn-wybedogion (Lladin: *Tyrannidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q217478 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Tyrannidae
Categori:Adar De America
Bras eurben

{{Blwch tacson
| enw = {}*Zonotrichia atricapilla*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Emberizidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Bras eurben** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: breision eurben) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Zonotrichia atricapilla***; yr enw Saesneg arno yw *Golden-crowned sparrow*. Mae'n perthyn i deulu'r Breision (Lladin: *Emberizidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *Z. atricapilla*, sef enw'r rhywogaeth.

## Disgrifiad
Mae maint a lliw ei chlytiau corun yn helpu i bennu statws aderyn ymhlith ei gymrhreiriaid. Yn mesur 15–18 cm (6–7 modfedd) o hyd gyda lled adenydd o 24.75 cm (9.74 modfedd) ac yn amrywio o 19.0 i 35.4 g (0.67 i 1.25 owns) yn bwysau, mae'r bras eurben o gymharu â golfannod a breision llawndwf yn weddol fawr. Fel pob un o'r genws *Zonotrichia*, mae ganddo gynffon weddol hir, blaen sgwâr a chorun ychydig yn gopaog. Mae gwisg gwrywod a benywod yn debyg o ran eu plyfwisg, er bod gwrywod ar gyfartaledd ychydig yn fwy na rhai benyw. Heblaw am wegil llwyd plaen, mae rhannau uchaf yr oedolyn yn frown-lwyd, gyda rhediadau brown-ddu llydan ar y cefn a'r ysgwyddau, a chrwmp ddi-strwyth. Mae ei rannau isaf yn llwyd, ychydig yn oleuach ar y bol ac yn fwy melynfrown ar yr ochrau. Mae ei adenydd a'i gynffon yn frown, ac mae'n dangos dau far gwyn ar ei adenydd. Mae ei goesau'n frown golau, a'i big yn dywyll, gyda'r mandibl uchaf yn dywyllach na'r isaf. Mae ei iris yn frown.

Yn y tymor magu, mae gan adar y to gorun aur streipen  ganol felen lydan sy'n troi'n llwyd golau tuag at gefn y pen.

## Teulu
Mae'r bras eurben yn perthyn i deulu'r Breision (Lladin: *Emberizidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q28486 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Emberizidae
Gwidel

Mae **Gwidel** (Ffrangeg: *Guidel*) yn gymuned yn department Mor-Bihan (Ffrangeg: *Morbihan*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code56078

## Gweler hefyd
*Cymunedau Mor-Bihan

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Mor-Bihan
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Aidan Turner

Actor o Iwerddon yw **Aidan Turner** (ganwyd 19 Mehefin 1983).

Fe'i ganwyd yn Nulyn, Iwerddon.

## Teledu
**Desperate Romantics* (2009; fel Dante Gabriel Rossetti)
**Being Human* (2009–11)
**Hattie* (2011)
**And Then There Were None* (2015) 
**Poldark* (2015 - presennol)

## Ffilmiau
**The Hobbit: An Unexpected Journey* (2012)
**The Hobbit: The Desolation of Smaug* (2013)  
**The Hobbit: The Battle of the Five Armies* (2014)

Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1983
Jo Stevens

Gwleidydd Llafur Cymreig yw **Joanna Meriel "Jo" Stevens** (ganwyd 6 Medi 1966) sydd yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru ers etholiad cyffredinol 2024. Fe'i etholwyd yn Aelod Seneddol (AS) dros etholaeth Caerdydd Canolog yn etholiad cyffredinol Mai 2015.

## Bywyd cynnar a gyrfa 
Ganwyd Stevens yn Abertawe a magwyd yn yr Wyddgrug, sir y Fflint. Mynychodd Ysgol Uwchradd Argoed ac Ysgol Uwchradd Elfed.

Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Manceinion a cwblhaodd yr Arholiad Cyfreithwyr Proffesiynol yng ngholeg Polytechnig Manceinion yn 1989.

Cyn dod yn aelod seneddol, roedd Stevens yn Gyfarwyddwr Trefniant a Phobl gyda Thompsons Solicitors. Ymddiswyddodd ar 27 Ionawr 2017 mewn protest am fod Corbyn yn gorfodi ASau Llafur i bleidleisio o blaid Erthygl 50.

## Safbwyntiau 
Unoliaethwr yw Jo Stevens sy'n "credu yn y Y Deyrnas Unedig," gan wrthwynebu annibyniaeth i Gymru a chefnogi cynigion i wanhau setliad datganoli.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Sant Cennydd

Roedd **Sant Cennydd** (Saesneg: *Cenydd* neu *Kenneth*; Ffrangeg: *Kinède*; '''bl tua'r 6g'''), yn feudwy Cristnogol ar Benrhyn Gŵyr, lle y'i cysylltir â sefydlu'r eglwys yn Llangynydd. Yn Llydaw, caiff ei gysylltu'n bennaf â Langedig, ond mae capel wedi ei gysegru iddo yn Ploveilh hefyd.

## Chwedl 
Mae calendrau litwrgaidd ac enwau lleoedd yn tystio i fodolaeth hanesyddol gŵr sanctaidd o'r enw Cennydd yn y 6g, ond am fod yr hanesion amdano mor hwyr ac mor amlwg ddeilliadol, ni fedrir dibynnu ar y rhain. Yn ôl y ffynonellau Cymreig a gasglwyd yn y 15g gan John Capgrave ac a gyhoeddwyd yn y *Nova Legenda Angliae*, roedd Cennydd yn dywysog o Lydaw, yn fab i'r "Brenin Dihoc" (yn ôl pob tebyg Deroch II Domnonée), a aned o losgach yng Nghasllwchwr, Morgannwg tra oedd ei dad yn ymweld â'r Brenin Arthur.

Ganed Cennydd yn anabl, a chan yr ystyrid hynny'n warth ar deulu brenhinol, ceisiwyd cael gwared arno drwy ei roi mewn crud o helyg a'i ollwng i ddŵr Afon Llwchwr. Glaniodd y crud ar Ben Pyrod. Cafodd ei fagu gan wylanod ac angylion a oedd yn meddu ar gloch wyrthiol o siâp y fron: sicrhawyd felly ei fod yn goroesi a chael addysg Gristnogol.

Daeth yn feudwy gan dreulio ei ddyddiau yn gweddïo ar Benrhyn Gŵyr. Ym 545 cafodd ei anabledd ei wella gan Dewi Sant wrth deithio i synod Llanddewibrefi ond penderfynodd y byddai'n well ganddo aros fel y cafodd ei eni, a gweddïodd am i'w wendid cael ei hadfer.

## Dygwyl 
Dethlir dydd gŵyl Cenydd yn Llangynydd ar 5 Gorffennaf. Hyd at ddechrau'r 20g roedd yr ŵyl yn cael ei nodi yn draddodiadol trwy arddangos delw o aderyn ar dŵr yr eglwys, yn symbol o'r adar chwedlonol a ofalai am Gennydd yn ei fabandod, a chan fwyta *pwdin teth Cennydd*, sef cymysgedd o flawd, llaeth, siwgr a ffrwythau i gynrychioli'r bwyd a roddid iddo gan yr angylion.

## Cyfeiriadau 
*Baring-Gould, Sabine & Fisher, John. (1907). *Lives of the British Saints*. Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion.
*Farmer, David Hugh. (1978). *The Oxford Dictionary of Saints*. Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen.

Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Cennydd
Logunec'h

Cymuned yn Mor-Bihan (département yng ngogledd orllewin Ffrainc a ne Llydaw) yw '''Logunec'h'* (*Locminé'' yn Ffrangeg). Ystyr yr enw yw "llog (lle sancteiddiedig) y mynaich".

## Poblogaeth
Population - Municipality code56117

## Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Logunec'h wedi'i gefeillio â:
* Medebach, yn yr Alamaen
* Pontardawe, yng Nghymru

## Gweler hefyd
*Cymunedau Mor-Bihan

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*INSEE

Categori:Bretagne
Categori:Cymunedau Mor-Bihan
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Tarren

Llethr serth neu glogwyn hir a greir gan erydiad, ffawtiad neu gyfuniad o'r ddwy broses yw **tarren** neu **sgarp**. Y prif fathau yw:

* tarren ffawt: pan bo ffawt yn dadleoli arwyneb y ddaear
* tarren ffawtlin: pan bo erydiad ar un ochr hen ffawt
* tarren ffawtlin gyfansawdd: cyfuniad o erydiad a ffawtiad
* tarren erydol: pan bo toriad fertigol neu flaen-erydu'r pedimentau.

## Gweler hefyd
* Golethr

## Cyfeiriadau 
## Oriel

Craig Arthur - geograph.org.uk - 237138.jpg|Ochrau Craig Arthur, un o darenni Creigiau Eglwyseg yn Sir Ddinbych
Kakadu 2411.jpg|Tarren a'r gwlyptiroedd ar ei throed ym Mharc Cenedlaethol Kakadu yn Nhiriogaeth y Gogledd, Awstralia
2005-05-25 11 16 55 Iceland-Álafoss.JPG|Tarren ar fynydd Úlfarsfell yng Ngwlad yr Iâ
Brown Bluff Antarctica.JPG|Y Darren Frown ym Mhenryn yr Antarctig

Categori:Tirffurfiau
Lidar

bawd|`Defnyddir y 'lidar' hwn i sganio adeiladau, creigiau ayb i greu model 3D. Mae rhan ucha'r ddyfais yn troi 360 gradd, llorwedd.

Dull o fesur pellter gwrthrychau yw **Lidar** (neu **LIDAR**, **LiDAR**, a **LADAR**) sy'n gweithio drwy fesur pellter targed wedi'i oleuo gan olau laser. Mae'n bosibl mai talfyriad yw'r gair o'r Saesneg *Light Detection And Ranging*, (neu *Light Imaging, Detection, And Ranging*), ond yn wreiddiol, credir iddo darddu drwy gyfuniad o ddau air: *"light"* a "radar", ond nid oes sicrwydd. Defnyddir Lidar yn aml i greu mapiau o gydraniad uchel ac fe'i defnyddir ym meysydd geodeseg, geomateg, archaeoleg, daearyddiaeth, geomorffoleg, seismoleg, coedwigaeth, ffiseg atmosfferig, ALSM (*airborne laser swath mapping*) ac altimetreg. Weithiau ar lafar cyfeirir at lidar fel "sganio gyda laser" neu "sganio 3D".

Cynhyrchir offer lidar gan nifer o gwmnïau gan gynnwys Sick a Hokuyo.

## Hanes
Dyfesiwyd lidar yn y 1960au, bron yn syth wedi i Theodore Harold Maiman ddyfeisio laser. Roedd y dechnoleg yn gyfuniad o ffocysu laser ar wrthrych ac yna defnyddio radar (a ddyfeisiwyd gan y Cymro Edward George Bowen) i gyfrifo'r pellter drwy fesur yr amser a gymerai i'r golau ddychwelyd i'r ddyfais lidar.

Cymhwyswyd y teclun lidar cyntaf ar gyfer job o waith mewn meteoroleg, pan gafodd ei ddefnyddio i fesur pellter cymylau, ar gyfer gwaith ymchwil. Erbyn taith ofod Apollo 15, roedd y gair ar wefusau'r cyhoedd a'r offer wedi'i dderbyn fel offer safonol i fesur pellter; fe'i defnyddiwyd gan y gofodwyr i fapio'r lleuad.

## Defnydd
### Cerbydau diyrrwr
bawd|chwith|Dyfais lidar ar gorun un o geir Google yn 2015; mae weithiau'n edrych yn debyg i olau car heddlu.
Defnyddir lidar gan geir robotaidd er mwyn synhwyro'r amgylchedd, yn enwedig y gwrthrychau o'u cwmpas, a chyfrifo lleoliad y cerbyd mewn perthynas iddynt; gall meddalwedd arbennig ac offer GPS (ee lleoliad drwy negeseuon o loerenau) greu llwybr diogel i'r cerbyd. Mae sawl cwmni'n datblygu lidars ar gyfer cerbydau robotaidd gan gynnwys Google, SMART (*Singapore-MIT Alliance for Research and Technology (SMART)* a Faraday Future.

Penderfynodd Tesla beidio â defnyddio lidar yn eu cerbydau trydan, er ei bod yn defnyddio lidar yn eu chwaer gwmni SpaceX. Yn dilyn lladd un person yn haf 2016 mewn car Tesla yn UDA, mae'n bur debyg y bydd y cwmni'n gwneud tro pedol ac yn ei ddefnyddio.

Ar eu pen eu hunain, dangoswyd fod lidar yn ddiffygiol, ac felly defnyddir dull arall o synhwyro'r amgylchedd i'w atgyfnerthu e.e. synwyryddion uwchsonig, radar a chamerau goddefol, gweledol. Gwendid lidar ar ei liwt ei hun yw amgylchiadau ble ceir gwrthrychau rhyngddo a'r targed e.e. eira mawr, niwl tew, glaw mawr neu lwch. Nid yw'n arbennig ychwaith am synhwyro yn agos - yn 2016 dim ond gwrthrychau pellach na thua 30 metr oedd yn ei synhwyro, ac mae'r offer yn medru bod yn fawr ac yn gostus.

## Gweler hefyd
*Radar
*Laser
*Pren mesur

## Cyfeiriadau
Categori:Offer gwyddonol
Amy Guy

Model, cyn-enillydd Miss Cymru (2004), *Miss United Kingdom* (2005) a seren y byd chwaraeon ydy **Amy Guy** (ganwyd 21 Rhagfyr 1983). ac enillydd Gwobr Miss Sport yn *Miss World 2004*. Enillodd hefyd *Miss United Kingdom* (2005) ac aeth yn ei blaen i gynrychioli Prydain yng nghystadleuaeth *Miss International 2005*. Mae hefyd wedi ymddangos ar y rhaglen deledu *Gladiators* (2008) fel *Gladiator Siren*.

## Bywyd cynnar ac addysg
Cafodd ei magu yn Wrecsam ac aeth i Ysgol Rhiwabon, gerllaw ac yna i Goleg Iâl. Hi oedd pencampwr cenedlaethol Cymru am neidio cloddiau 100m a 300m pan oedd yn yr ysgol. Cafodd radd yn Prifysgol Nottingham, mewn pensaernïaeth.

## Chwaraeon
Mae Amy wedi cynrychioli Cymru 5 gwaith mewn marchogaeth ceffyl a bu hi yn aelod o dîm Prydain hefyd. Mae wedi cystadlu mewn gemau pentathalon a rhedeg marathon mewn llefydd fel Asia, USA a gwledydd ewrop.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol Amy Guy
* Siren ar gladiatorzone.co.uk
* Amy Guy yn y *Miss Wales Hall of Fame* 
* http://www.bsja.co.uk/media/news/amy-guy-an-ambassador-for-british-show-jumping  Jympwraig
* http://www.polistas.co.uk/news/index.php?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=105
* Polo 

Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Mewnfodaeth

Cysyniad metaffisegol sy'n disgrifio hollbresenoldeb parhaol yn y bydysawd yw **mewnfodaeth**. Egwyddor ysbrydol neu gosmig, gan amlaf duwdod neu fod mawr, a'i pherthynas i'r byd naturiol yw testun y cysyniad hwn. Uwchfodaeth (neu drosgynoldeb), sy'n disgrifio natur ar wahân ac yn aml goruchafol i'r byd, yw cyferbyniad mewnfodaeth. Nid yw'r ddwy syniad o reidrwydd yn nacáu'r naill y llall.

Duw sy'n ganolbwynt i ddamcaniaethau mewnfodol mewn athroniaeth grefyddol a diwinyddiaeth. Credir bod duw yn uwchfodol ac yn fewnfodol gan y mwyafrif o grefyddau ac enwadau undduwaidd, er bod diwinyddion a chrefyddwyr unigol yn tueddu i bwysleisio un nodwedd dros y llall. Hunanamlygiad yr uwchfod, neu "gorff" duw, yw'r cyfanfyd yn ôl rhai. Mewnfodaeth yw sail holldduwiaeth, sy'n mynnu bod duw ynghlwm â'r bydysawd. Dadleua panentheistiaeth bod duw yn rhan o bob agwedd o'r bydysawd, a hefyd yn bodoli y tu hwnt i ofod ac amser.

Ym maes yr athronydd, mae mewnfodaeth yn gysyniad pwysig i'r Stoiciaid ac mewn systemau meddwl Giordano Bruno a Baruch Spinoza.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Categori:Metaffiseg
Categori:Theistiaeth
Dolur Rhydd (grŵp roc)

Grŵp roc o ardal Dyffryn Aeron yng Ngheredigion oedd **Dolur Rhydd**.

Bu'r grŵp yn perfformio yn Eisteddfod Genedlaethol Llanbedr Pont Steffan yn 1984, ac mewn dros 60 o nosweithiau ar draws Cymru rhwng 1984 ac 1986. Roeddynt yn chwarae cerddoriaeth roc traddodiadol gitâr drydan.

Enillodd y grŵp gystadleuaeth 'Brwydr y Bandiau' yn Llambed ac ar sail hynny, recordio sesiwn i BBC Radio Cymru. Bu hefyd iddynt ryddhau, *Anial Dir*, caset o'u caneuon. Cafwyd cyfweliad gyda'r grŵp ar gyfer un o raglenni'n rhagweld yr Eisteddfod yn ymweld â'r ardal.

Ymysg eu caneuon roedd "Hwp e miwn, Dai" a "Cwrw Dai WAC".

## Aelodau
* Jiwlian Tomos - llais
* Owen Llywelyn - gitâr
* Dylan 'Cap' Williams - bâs
* Neil Davies - drymiau
* Edwin Harries - allweddellau
* Alwyn 'Pwds' Davies - un bys

Categori:Bandiau Cymreig
Bamse och Tjuvstaden

Mae *** Bamse och Tjuvstaden*** yn ffilm animeiddiedig o Sweden o 2014. Mae'r ffilm yn serennu Peter Haber fel llais yr arth Bamse.

Categori:Ffilmiau 2014
Categori:Ffilmiau animeiddiedig
Hatfield Chase

Ardal isel yn Ne Swydd Efrog a Gogledd Swydd Lincoln, yng ngogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Hatfield Chase**. Mae'n ffinio â traffordd yr M18 i'r gorllewin, Afon Ouse i'r gogledd, Afon Idle i'r de, a ffordd yr A161 i'r dwyrain. Mae'n cynnwys ardal o oddeutu 110 milltir sgwâr (280&nbsp;km²).

Yn y gorffennol roedd yn dir hela brenhinol. Oherwydd ei bod yn aml dan ddŵr, ym 1626 penododd Siarl I Cornelius Vermuyden, peiriannydd o'r Iseldiroedd, i'w draenio. Cafodd yr afonydd Don, Idle a Torne, eu dargyfeirio ac adeiladwyd sianeli draenio. Nid oedd y gwaith yn gwbl lwyddiannus, ond newidiodd holl natur darn eang o dir, ac achosodd anghydfodau cyfreithiol am weddill y ganrif.

Roedd mwy o waith adfer yn y 1760au, ac ym 1813 penodwyd gomisiynwyr gan y Senedd i wneud gwelliannau i'r draeniad. Fe wnaethant osod y pwmp stêm gyntaf. Sefydlwyd *The Corporation of the Level of Hatfield Chase* ym 1862. Gosododd y Gorfforaeth beiriant arall. Parhaodd mwy o waith peirianneg trwy'r 20g. Disodlwyd pympiau stêm gan beiriannau disel a phympiau trydan diweddarach. Ar hyn o bryd mae Asiantaeth yr Amgylchedd yn cynnal wyth gorsaf bwmpio ar y Chase.

Mae'n debyg mai Hadfield Chase oedd lleoliad Brwydr Meicen oddeutu'r flwyddyn 632.

bawd|dim|Gorsaf bwmpio yn Bull Hassocks, Hatfield Chase

Categori:Daearyddiaeth De Swydd Efrog
Categori:Daearyddiaeth Swydd Lincoln
Categori:Hanes De Swydd Efrog
Categori:Hanes Swydd Lincoln
Coleg Etholiadol UDA

[bawd|350px|dde|Map o ganlyniadau etholiad arlywyddol 2012 gan y Coleg Etholiadol. [Barack Obama (D-IL) a enillodd y bleidlais boblogaidd mewn 26 Talaith a Dosbarth Columbiad (glas) a roddodd iddo 332 pleidlais. Mewn 24 Talaith yr enillodd Mitt Romney (R-MA) y bleidlais boblogaidd (coch) a roddodd iddo 206 pleidlais.]]
:''Yn yr erthygl hon mae'r term "etholwr" yn cyfeirio at *"elector"*, sef cynrychiolydd talaith gyfan, neu ran ohoni.''
Y **Coleg etholiadol** yw'r sefydliad sy'n ethol arlywydd ac is-arlwydd yr Unol Daleithiau, bob 4 mlynedd. Nid yw dinasyddion yr Unol Daleithiau'n ethol yr arlywydd a'r is-arlwydd yn uniongyrchol, yn hytrach maent yn ethol "etholwr" sydd fel arfer yn addo pleidleisio am ymgeisydd penodol.

Mae "etholwyr" yn cael eu penodi i bob un o'r 50 talaith yn ogystal ag i Ardal Columbia (a elwir hefyd yn Washington, D.C.).

Mae nifer yr "etholwyr" ym mhob talaith yn cyfateb i nifer aelodau Cyngres yr Unol Daleithiau. Caniateir, drwy'r *Twenty-third Amendment* i Ddosbarth Columbia gael cynifer o "etholwyr" ag sydd gan y dalaith gyda'r nifer lleiaf o etholwyr: 3 ar hyn o bryd. Yn 2016 roedd cyfanswm o 538 etholwr, yn cyfateb i 435 Cynrychiolydd o Dŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau (*House of Representatives*) a 100 Seneddwr. Yn ogystal â hyn ceir y 3 ychwanegol o Ddosbarth Columbia (Washington, D.C.). Ni all swyddog ffederal fod yn etholwr.

## Y dulliau pleidleisio
Ers y 1880au, mae pob talaith ar wahân i Maine a Nebraska wedi dewis y dull pleidleisio a elwir ganddynt yn *"winner-take-all"*. Hynny yw, mae'r "etholwr" a ddewisir yn tyngu llw y gwnaiff bleidleisio dros yr ymgeisydd arlywyddol sy'n derbyn y nifer fwyaf o bleidleisiau gan y dalaith gyfan. Mae dwy dalaith,  Maine a Nebraska, fodd bynnag wedi dewis y dull a elwir yn *"congressional district method"*, drwy rannu eu talaith yn dair rhanbarth, gydag un etholwr ym mhob un o'r rhanbarthau hyn yn cael ei ethol drwy bleidlais poblogaidd a'r ddau arall drwy bleidlais talaith gyfan.

Nid oes deddf yn mynnu fod yn rhaid i'r etholwr fod yn driw i bleidleiswyr ei dalaith hy eu cynrychioli, a chafwyd enghreifftiau yn y gorffennol pan y pleidleisiodd yn wahanol i fwyafrif ei dalaith. Oherwydd hyn aeth ambell dalaith ati i sicrhau fod eu cynrychiolydd (eu hetholwr) yn dilyn barn y mwyafrif, ond yn gyfansoddiadol, nid yw'r fath lwon yn dal dŵr.

Mae'r *Twenty-third Amendment* yn gofyn i'r etholwr fwrw dwy bleidlais - y naill i'r arlywydd a'r llall i'r dirprwy arlywydd.

Yn 21 o'r taleithiau ni cheir deddfau sy'n clymu'r etholwr i bleidleisio yn ôl ei addewid, i drwch y mwyafrif. Mewn 29 talaith (a Dosbarth Columbia) ceir deddfau pwrpas i gosbi'r etholwr sy'n torri'r llw (*faithless elector*)  ac yn pleidleisio'n wahanol, ond ni orfodwyd y deddfau hyn ar unrhyw achlysur hyd yma (2016). Mae gan Michigan a Minnesota ddeddfau sy'n gwneud pleidlais di-ffydd yr etholydd yn anghyfreithlon ac yn ddi-rym (*"void"*).

## Cyfeiriadau
Categori:Unol Daleithiau America
Iâr ddŵr

Mae'r **Iâr Ddŵr** (*Gallinula chloropus*) yn aderyn cyffredin mewn rhannau helaeth o'r byd. Yr unig gyfandiroedd lle nad yw'n byw yr Awstralasia ac Antarctica.

Mae'n aderyn dŵr, yn aml yn gyffredin hyd yn oed ar byllau bychain neu mewn corsydd. Gall fod yn anodd ei weld ac yn cadw o'r golwg, ond weithiau mae'n gallu arfer a phobl a dod yn ddof. Mae ei blu i gyd yn ddu heblaw am y gwyn o dan y gynffon. Mae adar ieuanc yn fwy brown, a heb y coch ar y pig.

Adeiladir y nyth ar y llawr, yn agos i'r dŵr fel rheol. Mae'n gallu magu cywion o leiaf ddwywaith mewn blwyddyn, ac weithiau gellir gweld y cywion hŷn yn helpu'r rhieni i fwydo'r rhai iau.

Categori:Adar
Craig Freiddin

Bryn ym Mhowys, Cymru, yw **Craig Freiddin**. Saif uwchben Afon Hafren i'r gogledd o'r Trallwng, yn un o gopan bryniau Breiddin. Ffurfiwyd y bryn o ddolerit, a bu gynt yn llosgfynydd. Mae'r bryn yn 1203 troedfedd o uchder.

## Enw
Gwelir weithiau ddefnyddio'r enw Breiddin i gyfeirio'n benodol at y bryn hwn, ond gan amlaf cyfeirio at yr ardal ehangach o fryniau sy'n cynnwys Craig Freiddin, Moel y Golfa a Chefn y Castell (Middletown Hill) a wna'r enw Breiddin. Enw arall yw Talfreiddin.

Ceir sawl cyfeiriad at Graig Freiddin mewn testunau llenyddol. Ceir y cynharaf gan y bardd Maredudd ap Rhys (15g.) wrth ganmol 'Syr' Siôn Mechain, person Llandrinio: 'Fo rydd ym mron craig Freiddin / Fwyd ac aur wrth yfed gwin'.

Yn ei gerdd 'Hanes Tair Sir ar Ddeg Cymru' mae Dafydd Thomas (fl. c. 1750) yn disgrifio gweithgaredd merched Sir Drefaldwyn 'O Graig Freiddin i Langynnog'.

Wrth ddisgrifio taith reilffordd yn 1866, nododd Robert Ellis (Cynddelw), brodor o Sir Drefaldwyn, 'Dyna graig y Freiddyn a Digoll fynydd ar y llaw chwith i ni, lle bu ein tadau dewrion yn ymladd llawer brwydr waedlyd am eu gwlad a'u rhyddid'.

Yn 1897, cynhwysoddd Emrys ap Iwan 'Craig Freiddin' (= 'Breiddyn Hill)' yn ei restr o enwau lleoedd Cymraeg a oedd wedi cael eu Seisnigo.

## Bryngaer Breiddin
Mae olion Bryngaer Breiddin (Cyfeirnod OS: SJ29401432), a elwir weithiau wrth yr enw Caer Freiddin, ar y copa. Mae'r safle'r fryngaer yn 28 ha. Fe'i sefydlwyd yn Oes yr Efydd ac fe'i datblygwyd ymhellach dros gyfnod Oes yr Haearn.

Difethwyd y rhan fwyaf o'r fryngaer gan chwarel ar ochr orllewinol y bryn. Defnyddir cynnyrch y chwarel i adeiladu ffyrdd. 

## Colofn Rodney
Saif Colofn Rodney ar gopa'r bryn. Adeiladwyd y golofn yn sgil codi arian yn 1781 gan drigolion y sir i gofnodi bod coed derw wedi eu cludo o'r ardal ac i lawr Afon Hafren i Fryste, lle adeiladwyd fflyd y Llyngesydd Rodney.

## Cyfeiriadau

Delwedd:Breiddin01LB.jpg|Coed ar lethr Craig Freiddin
Delwedd:Breiddin02LB.jpg|Colofn Rodney

Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Gorsaf reilffordd Tooting

de|bawd|A 1908 Railway Clearing House map of lines around Tooting station.
Mae **gorsaf reilffordd Tooting** ym Mwrdeistref Merton, Llundain (London Borough of Merton), de Llundain; o fewn Parth Travelcard 3 (Travelcard Zone 3). Mae'r orsaf yn cael ei wasanaethu gan Thameslink yn ogystal â (weithiau) trenau Southern, ac mae ar y Sutton Loop Line.

Agorwyd yr orsaf yn 1894 fel **Tooting Junction**, gan ddisodli'r orsaf cynharach o'r un enw a lleolwyd ychydig yn fwy i'r gorllewin a agorwyd yn 1868. Fe'i hail-enwyd yn 'Tooting' yn 1938, yn dilyn cau'r linell rheilffordd o Tooting i  Merton Park i deithwyr yn 1929.

Tooting
Tooting
Morfa Figges

Parc ym ym Mitcham, ne-orllewin Llundain, yw **Morfa Figges** (Saesneg: *Figges Marsh*). Fe'i lleolir ym Mwrdeistref Llundain Merton. Mae'n agos i orsaf reilffordd Tooting. Yn wreiddiol, roedd y parc yn gyfochrog i doll-ffordd i Lundain (London Road), ac fe'i enwyd ar ôl William Figge, perchennog y tir ym 1357.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Llundain Merton
Categori:Parciau Lloegr
Piermario Morosini

Pêl-droediwr o'r Eidal oedd **Piermario Morosini** (Bergamo, Italia, 5 Gorffennaf 1986 – 14 Ebrill 2012). Roedd Morosini yn chwarae i AS Livorno yn Serie B.

Bu farw Morosini ar 14 Ebrill 2012 wedi iddo ddioddef trawiad calon yn ystod gem AS Livorno yn erbyn Delfino Pescara 1936.

Categori:Pêl-droedwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Marwolaethau 2012
Cenydd Morus

Roedd **Cenydd Morus** (Saesneg: *Kenneth Vennor Morris*) (31 Gorffennaf 1879 – 21 Ebrill 1937) yn awdur a oedd yn ysgrifennu yn Saesneg.

## Gweithiau
**The Fates of the Princes of Dyfed* (1914)
**The Secret Mountain and Other Tales* (1926)
**Book of the Three Dragons* (1930)
**The Chalchiuhite Dragon* (1992)
**The Dragon Path: Collected Tales of Kenneth Morris* (1995)

Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Christ's Hospital