Hanes Gweriniaeth Iwerddon

bawd|230px|Yr Arlywydd Éamon de Valera

Sefydlwyd y wladwriaeth a adwaenir yn awr fel **Gweriniaeth Iwerddon** yn 1922, pan enillodd 26 o siroedd Iwerddon annibyniaeth oddi wrth y Deyrnas Unedig. Arhosodd y chwe sir arall yn rhan o'r Deyrnas Unedig fel Gogledd Iwerddon.

Yn ôl y cytundeb a wnaed a llywodraeth y Deyrnas Unedig yn Rhagfyr 1921, crewyd gwladwriaeth gyda'r teitl "Gwladwriaeth Rydd Iwerddon" (Gwyddeleg, *Saorstat Eireann*; Saesneg, *Irish Free State*). Roedd gan y gogledd yr hawl i ddewis peidio cael ei gynnwys yn y wladwriaeth newydd. Ar bleidlais o 64 to 57, cytunodd y Dáil i'r trefniant, a than arweiniad Michael Collins ac Arthur Griffith sefydlwyd y wladwriaeth newydd. Fodd bynnag, roedd carfan dan arweiniad Eamon de Valera yn gwrthwynebu'r cytundeb. Bu rhyfel cartref a barhaodd hyd 1923; lladdwyd Michael Collins ond yn y diwedd bu'r blaid oedd yn cefnogi'r cytundeb yn fuddugol.

Yn 1932, enillodd Eamon de Valera, oedd wedi ffurfio ei blaid ei hun, Fianna Fáil, yr etholiad cyffredinol. Ar 29 Rhagfyr 1937 daeth ef a chyfansoddiad newydd i rym, yn newid enw'r wladwriaeth i "Iwerddon" yn unig ac yn creu swydd Arlywydd. Ail-enwyd swydd y Prif Weinidog yn Taoiseach. Arhosodd Iwerddion yn niwrtal yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Ar 1 Ebrill 1949, cyhoeddwyd y wladwriaeth yn weriniaeth, gyda'r arlywydd yn cymryd y swyddogaethau oedd cynt wedi eu cadw i'r brenin. Er mai "Iwerddon" oedd yr enw swyddogol o hyd, daeth "Gweriniaeth Iwerddon" i gael ei ddefnyddio. Ymunodd a'r Cenhedloedd Unedig yn 1955 ac a'r Undeb Ewropeaidd yn 1973.

Aeth y Weriniaeth trwy gyfnod anodd yn economaidd tua diwedd y 1970au. Amrywiai'r llywodraeth rhwng y ddwy blaid fawr, Fianna Fáil a Fine Gael, gyda Charles Haughey yn Taoiseach dair gwaith a Garret FitzGerald ddwywaith yn ystod y 1980au. O ddechrau'r 1990au ymlaen, dechreuodd yr economi dyfu'n gyflym, ac erbyn dechrau'r 2000au Iwerddon oedd aelod ail-gyfoethocaf yr Undeb Ewropeaidd. Yn 1997 daeth Bertie Ahern yn Taoiseach.

## Rhestr Prif Weinidogion Iwerddon ers 1937 (*Taoisigh na h&Eacute;ireann*)

 #
 Enw 
 Dechrau Swydd
 Gadael Swydd
 Plaid

1.Éamon de Valera 29 Rhagfyr, 1937  18 Chwefror, 1948  Fianna Fáil

2.John A. Costello 18 Chwefror, 1948  13 Mehefin, 1951  Fine Gael

Éamon de Valera (*ail dro*) 13 Mehefin, 1951  2 Mehefin, 1954  Fianna Fáil

John A. Costello (*ail dro*) 2 Mehefin, 1954  20 Mawrth, 1957  Fine Gael

Éamon de Valera (*trydydd tro*) 10 Mawrth, 1957  23 Mehefin, 1959  Fianna Fáil

3.Seán Lemass 23 Mehefin, 1959  10 Tachwedd, 1966  Fianna Fáil

4.Jack Lynch 10 Tachwedd, 1966  14 Mawrth, 1973  Fianna Fáil

5.Liam Cosgrave 14 Mawrth, 1973  5 Gorffennaf, 1977  Fine Gael

Jack Lynch (*ail dro*) 5 Gorffennaf, 1977  11 Rhagfyr, 1979  Fianna Fáil

6.Charles J. Haughey 11 Rhagfyr, 1979  30 Mehefin, 1981  Fianna Fáil

7.Garret FitzGerald 30 Mehefin, 1981  9 Mawrth, 1982  Fine Gael

Charles Haughey (*ail dro*) 9 Mawrth, 1982  14 Rhagfyr, 1982  Fianna Fáil

Garret FitzGerald (*ail dro*) 14 Rhagfyr, 1982  10 Mawrth, 1987  Fine Gael

Charles Haughey (*trydydd tro*) 10 Mawrth, 1987  11 Chwefror, 1992  Fianna Fáil

8.Albert Reynolds 11 Chwefror, 1992  15 Rhagfyr, 1994  Fianna Fáil

9.John Bruton 15 Rhagfyr, 1994  26 Mehefin, 1997  Fine Gael

10.Bertie Ahern 26 Mehefin, 1997  9 Mawrth, 2011  Fianna Fáil

11.Enda Kenny 9 Mawrth, 2011  *presennol*  Fine Gael

## Rhestr Arlywyddion Iwerddon

 #
 Enw 
 Dechrau y Swydd
 Gadael y Swydd
 Plaid
 nodiadau

  Comisiwn Arlywyddol  29 Rhagfyr, 193725 Mehefin, 1938  dros dro

1.  Douglas Hyde  25 Mehefin, 193824 Mehefin, 1945  enwebwyd gan bob plaid

2.Seán T. O'Kelly 25 Mehefin, 194524 Mehefin, 1959  Fianna Fáil*2 dymor*

3.Éamon de Valera 25 Mehefin, 195924 Mehefin, 1973  Fianna Fáil*2 dymor*

4.Erskine Hamilton Childers 25 Mehefin, 197317 Tachwedd, 1974  Fianna Fáil*Bu farw 17/11/74*

  Comisiwn Arlywyddol  17 Tachwedd, 197418 Rhagfyr, 1974  dros dro

5.Cearbhall Ó Dálaigh 19 Rhagfyr, 197422 Hydref, 1976  Fianna Fáil*ymddiswyddodd 22/10/76*

  Comisiwn Arlywyddol  22 Hydref, 19762 Rhagfyr, 1976  dros dro

6.Patrick Hillery 3 Rhagfyr, 19762 Rhagfyr, 1990  Fianna Fáil*2 dymor*

7.Mary Robinson 3 Rhagfyr, 1990  12 Medi, 1997  Llafur''ymddiswyddodd 2 fis yn gynnar er mwyn dechrau swydd gyda'r Cenhedloedd Unedig*

  Comisiwn Arlywyddol  12 Medi, 199710 Tachwedd, 1997  dros dro

8.Mary McAleese 10 Tachwedd, 199710 Tachwedd 2011  Fianna Fáil

9.Michael D. Higgins 11 Tachwedd, 2011*heddiw''  Llafur

## Gweler hefyd
* Hanes Iwerddon


Categori:Hanes Iwerddon
Iwerddon, Gweriniaeth