open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dugiaeth Brabant

bawd|Arfbais Brabant, sydd heddiw yn arfbais frenhinol Gwlad Belg.
Dugiaeth ffiwdal yn y Gwledydd Isel a fodolai o'r 12g hyd y 18g oedd **Dugiaeth Brabant**.

Tyfodd y dalaith allan o gwymp yr Ymerodraeth Garolingaidd yng nghanol y 9g. Yn yr 11g, chwalodd Dugiaeth Lorraine Isaf yn sawl talaith fechan, gan gynnwys Brabant, Lwcsembwrg, Hainaut, a Namur. Sefydlwyd Dugiaeth Brabant ym 1183 fel un o daleithiau'r Ymerodraeth Lân Rufeinig ar sail yr hen Diriarllaeth Brabant. Daeth y ddugiaeth dan reolaeth Philip y Da o Dŷ Bwrgwyn ym 1430 ac felly'n rhan o'r Iseldiroedd Bwrgwynaidd. Cafodd y diriogaeth ei chipio gan yr Habsbwrgiaid ym 1477 a daeth yn rhan o'r Iseldiroedd Habsbwrgaidd ym 1482.

Yn yr Oesoedd Canol, daeth yr ardal yn gyfoethog o ganlyniad i'r diwydiannau gwlân a brethyn a'r menterau masnachol yn ei threfi a'i dinasoedd. Dinas fwyaf Brabant oedd Antwerpen, canolfan ariannol Ewrop. Dibynnodd dugiaid Brabant ar economi ffyniannus y wlad i gyllido rhyfeloedd, a rhoddwyd ymreolaeth i'r trefi ynghyd â rhan gynyddol mewn llywodraeth y ddugiaeth. Ym 1356, lluniwyd siarter hawliau y *Joyeuse Entrée*: yn ôl ei thelerau, ni allai'r dug gyhoeddi rhyfel, ymuno â chynghrair, neu fathu arian heb gydsyniad y glerigiaeth, y bendefigiaeth, a'r trefi. Yn ddiweddarach, rhoddwyd yr enw Ystadau Brabant ar y cynulliad hwnnw.

Cafodd y ddugiaeth ei rhannu yn Ogledd a De Brabant ym 1648, yn ystod Gwrthryfel yr Iseldiroedd. Diddymwyd y siarter rhwng y dug a'r cynulliad gan Joseph II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig ym 1789, gan beri Chwyldro Brabant. Arweiniodd De Brabant y chwyldro ym 1830–31 i ennill annibyniaeth i Wlad Belg oddi ar yr Iseldiroedd ac o ganlyniad rhannwyd tiriogaeth hanesyddol Brabant rhwng dwy wlad sofran ar wahân. Ers 1840, rhoddir y teitl Dug neu Dduges Brabant ar fab neu ferch hynaf Brenin y Belgiaid, hynny yw etifedd y goron. Y deiliad cyfredol, ers 2013, yw Elisbaeth, Duges Brabant, sy'n ferch i'r Brenin Albert II ac yn fyfyrwraig yng Ngholeg yr Iwerydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Gwlad Belg
Categori:Hanes yr Iseldiroedd
Rachel Davies (Rahel o Fôn)

Roedd ** Rachel Davies** ("**Rahel o Fôn**"; 25 Awst 1846 – 29 Tachwedd 1915) yn ddarlithydd o Gymru ac yn bregethwr efengylaidd a ymfudodd i'r Unol Daleithiau. Hi oedd y gweinidog fenywaidd gyntaf a gafodd ei ordeinio yn nhalaith Wisconsin. Rahel o Fôn yw ei henw barddol.

Dychwelodd i Gymru am gyfnod a byw â'i chwaer yng Nghefn Derwen, Ynys Môn dros y foryd â Chastell Caernarfon. Bu'n helpu David Lloyd George â'i ymgyrch etholiadol.

Roedd hi'n fam i'r Llysgenad Americanaidd Joseph E. Davies.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Di Botcher

Actores o Bort Talbot yw **Diane Botcher** (ganwyd Mehefin 1959) a adnabyddir fel **Di Botcher**. Mae wedi ymddangos mewn nifer o gomedïau sefyllfa a dramâu teledu Prydeinig, gan gynnwys drama gomedi Sky *Stella*, comedïau BBC *Little Britain* a *Tittybangbang*, a drama gyfnod ITV *Downton Abbey*.

Ymunodd â chast *Casualty* yng ngwanwyn 2018.

## Gyrfa 
### Ffilm 
### Teledu 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Bort Talbot
Nikita Lalwani

Nofelydd yw **Nikita Lalwani** (ganwyd 1973). Fe'i ganwyd yn Kota, Rajasthan  a'i magwyd yng Nghaerdydd.

Mae ei gwaith wedi cael ei gyfieithu i un ar bymtheg o ieithoedd. Astudiodd Saesneg ym Mhrifysgol Bryste

Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, *Gifted*, yn 2008. Cafodd y nofel ei chynnwys ar restr hir Gwobr Man Booker a rhestr fer Gwobr Nofel Gyntaf Costa. Hefyd, enwebwyd Lalwani fel  *Nofelydd Ifanc y Flwyddyn y Sunday Times*. Ym Mehefin 2008, enillodd Lalwani y Wobr Desmond Elliott gynaf am ffuglen. Rhoddodd y wobr o £10,000 i ymgyrchwyr hawliau dynol, Liberty.

Cyhoeddwyd ail nofel Lalwani, *The Village*,  yn 2012. Cafodd y nofel ei dewis fel un o wyth o deitlau ymgyrch Fiction Uncovered yn 2013.

Mae Lalwani wedi ysgrifennu ar gyfer *The Guardian*, *New Statesman* a The Observer. Hefyd, mae wedi cyfrannu at *AIDS Sutra*, antholeg yn archwilio bywydau pobl ifanc sy'n byw gyda chyflwr HIV/AIDS yn India.

Mae Lalwani yn byw yng Ngogledd Llundain. Yn 2013, roedd hi'n un o feirniaid Gwobr Orwell, gwobr fwyaf nodedig Prydain ym maes ysgrifennu gwleidyddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bryste
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Mary Owen (emynyddes)

Roedd **Mary Owen** (1796 – 26 Mai 1875) yn emynyddes Gymraeg.

Fe'i ganwyd fel Mary Rees ym yn Llansawel. Ei rhieni oedd Daniel and Mary Rees. Roedd ei thad yn  ddiacon, a chynhaliwyd gwasanaethau crefyddol yng nghartref y teulu.

Roedd Owen yn emynyddes doreithiog. Ymhlith yr emynau a ysgrifennodd mae "Caed modd i faddeu 'meiau", "Y gareg a dorwyd o'r mynydd", "Fe dderfydd fy ngofidiau", a "Fe gân y gwaredigion". Cyhoeddwyd casgliad o emynau Owen, *Hymnau ar Amryw Destunau*, mewn pedwar argraffiad, y cyntaf yn 1839.  Ceir cyflwyniad i'r casgliad gan y Parch. William Williams (Caledfryn).

Bu Owen yn briod ddwywaith. Roedd ei gŵr cyntaf, Thomas Davies, yn llongwr.  Roedd ei hail ŵr, Robert Owen, yn weinidog Cynulleidfaol.

Bu farw Owen ar 26 Mai 1875. Fe'i claddwyd yn Llansawel.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Elfed, "Mrs. Mary Owen", *Y Geninen* (Ceninen Gŵyl Ddewi: argraffiad arbennig, 1903), tt. 17-20 (Cymraeg)
* J. Seymour Rees,  "Mary Owen, yr emynyddes" (PDF),  *Y Llenor* 25 (1946), tt. 68-75 (Cymraeg)
* Branwen Jarvis, "Mary Owen yr emynyddes" (PDF), *Y Traethodydd* 143 (1988), tt. 45-53 (Cymraeg)

Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1796
Categori:Marwolaethau 1875
C.P.D. Goytre Unedig

:*Ar gyfer y clwb yn Sir Fynwy ewch i Goytre A.F.C.*

Lleolir Clwb Pêl-droed **Goytre United** ym mhentref Goetre, ger Port Talbot. Maent yn chwarae yng Nghyngrair Cymru (Y De) (y *Welsh League*, sef ail haen pêl-droed Cymru, nid Uwch Gynghrair Cymru). Er gwaetha'r ffaith iddynt ennill Cynghrair Gyntaf, Cynghrair Cymru (De) yn 2005–06 a 2007–08 ni ddyrchafwyd nhw i Uwch Gynghrair Cymru.

Maent yn chwarae eu gemau cartref yn Stadiwm Parc Glenhafod.

## Hanes
Sefydlwyd y Clwb yn 1963 gan chwarae yng Nghynghrair Ardal Port Talbot (Port Talbot and District Football League) a cael eu dyrchafu i Gynghrair Amatur De Cymru (South Wales Amateur League) ar ddiwedd y 1960au. Agorwyd Clwb Cymdeithasol Goytre United yn 1982 gan ddod ag incwm i'r clwb.

Mae Goytre United yn hynod am iddynt ennill Y Gynghrair Gymreig dair gwaith ond nad ydynt wedi dyrchafu i Uwch Gynghrair Cymru. Mae sawl rheswm am hyn, heb os mae criteria llym ar adnoddau a strwythur sydd angen eu cyrraedd ar stadiwm timau yr Uwch Gynghrair yn ffactor.

## Gwobrau
**Cynghrair Cymru (Y De) (Welsh Football League)**
*Pencampwyr: 2005–06, 2007–08, 2009–10 

**Cwpan Her Cynghrair Port Talbot (Port Talbot League Challenge Cup)**
*Cyrraedd y rownd olaf: 1985–86, 1988–89

**Prif Adran Cynghrair Port Talbot (Port Talbor League Premier Division)**
*Ail: 1988–89

**Adran 2 Cynghrair Amatur De Cymru (South Wales Amateur League Division 2)**
*Ail: 1989–90

**Cwpan Her Port Talbot (Port Talbot Challenge Cup)**
*Enillwyr: 1992–93

**Adran Tri Cynghrair Cymru (Welsh League Division Three)**
*Ail: 1993–94

**Cynghrair Eilyddwyr Cynghrair Cymru (Welsh League Reserve Division)**
*Ail: 1994–95

**Adran 2 Cynghrair Cymru (Welsh League Division Two)**
*Ail: 1995–96

**Cwpan Cynghrair Eilyddwyr Cymru (Welsh League Reserve Division Cup)**
*Gêm Derfynol: 1996–97

**Adran Un Cynghrair Cymru (Welsh League Division One)**
*Ail: 2003–04

**Cwpan Shamrock Travel Cynghrair Cymru (Welsh League Shamrock Travel Cup)**
*Enillwyr: 2004–05

## Dolenni
*Gwefan Goytre United 
*Gwefan Cynghrair Cymru (Y De) 

## Cyfeiriadau
Goytre Unedig
Categori:Chwaraeon yng Nghastell-nedd Port Talbot
Lady Bird (ffilm)

Ffilm gomedi-ddrama o 2017 yw ***Lady Bird*** a ysgrifennwyd a chyfarwyddwyd gan Greta Gerwig ac yn serennu Saoirse Ronan, Laurie Metcalf, Tracy Letts, Lucas Hedges, Timothée Chalamet, Beanie Feldstein, Stephen McKinley Henderson, a Lois Smith. Mae wedi'i osod yn Sacramento, California, yn 2002, ac yn stori am ferch yn yr ysgol uwchradd (Ronan) a'i perthynas gythryblus gyda'i mam (Metcalf).

Dangoswyd *Lady Bird* am y tro cyntaf yng ngŵyl ffilmiau Telluride ar 1 Medi 2017, ac fe'i cyhoeddwyd yn yr Unol Daleithiau ar 3 Tachwedd 2017 gan A24. Cafodd y ffilm ei chanmol am ei sgript, ei gwaith cyfarwyddo, a pherfformiadau Ronan a Metcalf, ac mae'r ffilm wedi gwneud dros $73 miliwn ar gyllideb o $10 miliwn.

## Cast 
## Cynhyrchu 
### Datblygiad 
Treuliodd Greta flynyddoedd yn ysgrifennu'r ddrama. Ar un adeg roedd dros 350 o dudalennau, ac enw'r teitl gweithio oedd *Mothers and Daughters*. Yn 2015, sicrhaodd Greta a'i thîm gyllid gan IAC Films, a gynhyrchodd y ffilm ar y chyd â Scott Rudin Productions. Gweithiodd rheolwr Greta Evelyn O'Neill fel cynhyrchydd hefyd.

Er bod *Lady Bird* wedi'i ddisgrifio fel ei fod yn rhywfaint o hunangofiant, dywedodd Greta nad oedd unrhyw beth yn y ffilm wedi digwydd yn llythrennol yn fy mywyd, ond mae ganddo graidd gwir sy'n atseinio â'r hyn mae hi'n ei wybod. Er mwyn paratoi'r cast a'r criw, rhoddodd Greta lyfrau blwyddyn ysgol iddynt, lluniau a dyddiaduron, ynghyd â darnau a ysgrifennwyd gan Joan Didion, ac fe'u cymerwyd nhw ar daith o amgylch ei thref gartref. Dywedodd wrth Sam Levy, y cyfarwyddwr ffotograffiaeth, ei bod eisiau i'r ffilm "deimlo fel atgof" Dyma ffilm gyntaf Greta fel cyfarwyddwr wrth ei hun; cyfarwyddodd *Nights and Weekends* gyda Joe Swanberg yn 2008.

## Dyfodol 
Ym mis Chwefror 2018, mynegodd Greta Gerwig ddiddordeb mewn gwneud dilyniant ysbrydol i *Lady Bird*.

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2017
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Focus Features
Y Cyngor Proffesiynau Iechyd a Gofal

Rheoleiddiwr statudol ar gyfer dros 344,000 i weithwyr proffesiynol o dros 16 o wahanol swyddi gofal ac iechyd yn y Deyrnas Unedig yw'r **Cyngor Proffesiynau Iechyd a Gofal**. Mae'r Cyngor yn adrodd mai ei brif ddiben yw diogelu'r cyhoedd. Mae'n gwneud hyn drwy osod a chynnal safonau gallu ac ymddygiad ar gyfer y gweithwyr mae'n eu rheoleiddio. Mae ei brif weithrediadau'n cynnwys cymeradwyo rhaglenni addysg a hyfforddi y mae'n rhaid i weithwyr gofal eu cwblhau cyn gallant gofrestru â'r Cyngor; a chynnal a chyhoeddi Cofrestr o ddarparwyr gofal ac iechyd sy'n bodloni gofynion proffesiynol a safonau ymarfer sydd wedi'u pennu eisoes.

## Hanes 
Sefydlwyd y **Cyngor Proffesiynau Iechyd a Gofal** yn 2003 o dan y Ddeddf Diwygio'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol a Phroffesiynau Gofal Iechyd 2002.

Caiff gwaith y Cyngor a rheoleiddwyr proffesiynau iechyd eraill yng ngwledydd Prydain eu goruchwylio gan yr Awdurdod Safonau Proffesiynol.

## Cynnal safonau 
Os nad yw gweithiwr proffesiynol sydd wedi cofrestru â nhw yn bodloni'r safonau sydd wedi'u gosod, gall y Cyngor gymryd camau a all gynnwys atal unigolyn rhag arfer.

## Gweler hefyd 
* Gweithiwr gofal iechyd

## Cyfeiriadau 
Categori:Gofal cymdeithasol yn Lloegr
Budock

Plwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Budock** (Cernyweg: *Pluwvudhek*). Mae'n cynnwys y pentrefi Budock Water, Treverva a Lamanva. Lleolir rhwng Falmouth ac Afon Helford.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 1,486.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
A Herdeira (cyfres)

Drama deledu o Bortiwgal yw ***A Herdeira***. Cynhyrchwyd y rhaglen gan TVI a chafodd ei rhyddhau ar 24 Medi 2017.

## Cast 
* Kelly Bailey - Luz Fuentes / Benedita Alvarenga
* Lourenço Ortigão - Vicente Villalobos
* Rita Pereira - Madalena Alvarenga / Nadir Fuentes

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Teledu ym Mhortiwgal
Rhys Jones o'r Blaenau

Roedd **Rhys Jones** (weithiau: **Rice**; 1713 – 14 Chwefror 1801) yn fardd a hynafiaethydd o Lanfachreth, ger Dolgellau. Cyhoeddodd un o gyfrolau mwyaf dylanwadol y 18g sef Gorchestion Beirdd Cymru ym 1773.

Treuliodd ei oes yn ardal Blaenau Ffestiniog; pan oedd yn ddeunaw oed, yn dilyn marwolaeth ei dad, roedd yn gobeithio mynd yn gyfreithiwr. Priododd Ann, merch Richard Griffith, Tan-yr-allt, Sir Gaernarfon yn 1741.

Roedd hefyd yn un o sefydlwyr a mynychwyr Cymdeithas y Lloerigyddion a gyfarfyddai yn nhafarn Drws y Nant, a leolid rhwng Rhydymain a Llanuwchllyn, bob nos Iau cyn y lleuad llawn. Mae'n debygol bod y gymdeithas wedi ei sefydlu o dan ddylanwad cymdeithasau yn Lloegr megis yr Lunar Society (a elwid hefyd y Lunatick Society), lle roedd dynion (fel arfer) dylanwadol yn cwrdd i drafod syniadau, ond hefyd yr Hellfire Club lle roedd hedonistiaeth yn arferol.

Geiriau cytgan arwyddgan agoriadol y Gymdeithas Loerig, a gyfansoddwyd gan Rhys Jones, yw:

:"Fal pysg traflyngcwn,
:Fal Bleiddiaid bloeddiwn,
:Ag yfwn yn ddi gwrs,
:At iechyd Hymen
:A Syr Sion Heidden,
:Tra dalio llen y pen a'r pwrs."

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1713
Categori:Marwolaethau 1801
Categori:Beirdd o Gymru
Bro a Bywyd: Hywel Teifi

Portread darluniadol o fywyd a bro'r hanesydd Hywel Teifi Edwards wedi'i olygu gan Tegwyn Jones yw ***Bro a Bywyd: Hywel Teifi***. 
Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Bro a Bywyd* a hynny yn 2013. 
Yn 2018 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Teifi, Hywel
Categori:Llyfrau am hanes Ceredigion
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Loren Dykes

Mae **Loren Dykes** (ganwyd 5 Chwefror 1988) yn chwarae pêl-droed i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru a thîm pêl-droed menywod Dinas Bryste. Ar ddechrau ei gyrfa chwaraeodd Dykes ar yr asgell neu fel blaenwr, cyn newid i chwarae fel cefnwr. Mae wedi ennill dros 50 cap dros Gymru.

## Gyrfa clwb 
Aeth Dykes i Ysgol Gymunedol Cwmtawe a chwaraeodd i dîm Llanelli Reds. Symudodd i dîm Menywod Dinas Caerdydd a chwaraeodd i'r Adar Gleision yng Nghwpan Menywod UEFA with The Bluebirds, cyn ymuno ag Academi Bryste yn 2008–09.

Chwaraeodd yn rownd derfynol Cwpan Menywod FA fel asgellwr, ac yna yn y rownd derfynol yn 2013 ar ôl ail-hyfforddi fel cefnwr dde. Collodd Bryste y ddwy gêm i Arsenal.

## Gyrfa ryngwladol 
Enillodd Dykes 17 cap dros dîm dan 19 Gymru, a sgoriodd bedair gôl. Chwaraeodd i'r tîm hŷn am y tro cyntaf pan oedd yn 19 oed, pan gollodd Cymru 2-1 i'r Iseldiroedd yn Awst 2007.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Loren Dykes ar UEFA
* Loren Dykes  ar FAW

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru
Angharad Pearce Jones

bawd|Gosodwaith gan Angharad Pearce Jones, Canolfan Cywain, y Bala
bawd|Un o'r tair rhan o'r cerflyniau "Tri Map o Gymru", yn Adeilad y Senedd

Artist o Gymru yw **Angharad Pearce Jones** (ganwyd Medi 1969), sy'n gweithio'n bennaf ar osodweithiau a cherfluniau. Mae hi'n byw yn y Garnant, yng Ngorllewin Cymru. Gadawodd Goleg Menai, Bangor i fynd i astudio dylunio 3D ym Mhrifysgol Brighton ym 1988. Dychwelodd i fyd addysg yn 1997 i astudio Celf Gain yn Athrofa Prifysgol Cymru Caerdydd, ac yma y dechreuodd hi ar ei gwaith o greu gosodweithoedd mawr. Mae hi hefyd yn gyfarwyddwr ar gwmni HAEARN-DESIGNER BLACKSMITHS Ltd.

Angharad oedd dylunydd a gwneuthurwr Coron yr Eisteddfod yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelli yn 2000.

Enillodd hi'r y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain yn Eisteddfod Genedlaethol 2024. Roedd ei gwaith yn rhan o fynedfa arddangosfa Y Lle Celf, a roddodd ddewis o ddau lwybr i ymwelwyr o boptu ei gosodwaith ffens fetel.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Cerflunwyr o Gymru
Categori:Dylunwyr o Gymru
Categori:Enillwyr y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Sinal de Alerta (cyfres)

Drama deledu o Frasil yw ***Sinal de Alerta***. Cynhyrchwyd y rhaglen gan Rede Globo a chafodd ei rhyddhau ar 31 Gorffennaf 1978.

## Cast 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Rhaglenni teledu Brasilaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Portiwgaleg
Categori:Rhaglenni teledu TV Globo
Crash Bandicoot

Mae **Crash Bandicoot** yn gyfres o gemau fideo platfform a ddatblygwyd gan *Radical Entertainment* ac a gyhoeddwyd gan *Sierra Entertainmen*t i'w chware ar beiriannau PlayStation. Cynhyrchiwyd y gemau Crash Bandicoot gyntaf gan y cwmni gemau fideo *Naughty Dog*. Ers hynny, rhoddwyd y gyfres i lawer o wahanol gwmnïau cyn iddo gael ei chadw gan Radical Entertainment. Mae'r gemau wedi eu lleoli  yn *Ynysoedd Wumpa* ffuglennol yn ne Awstralia. Cynhyrchiwyd 18 o gemau Crash Bandicoot  rhwng 1996 a 2007 gyda gwerthiant cyfansawdd o 40 miliwn o gopïau

Prif gymeriad y gêm yw creadur o'r enw Crash Bandicoot.

## Gemau 
### Gemau cwmni Naughty Dog 
Cynhyrchiwyd gêm cyntaf Crash Bandicoot gan gwmni Naughty Dog ym 1996. Enw'r gêm cyntaf oedd Crash Bandicoot. Stori'r gem oedd ymgyrch Crash, y cymeriad, i achub ei gariad *Tawna* o grafangau'r *Dr Neo Cortex* annhelediw, gythreilig.

Wedi Crash Bandicoot, cynhyrchodd cwmni Naughty Dog gêm dilynol, *Crash Bandicoot 2: Cortex Strikes Back,* lle mae Crash yn ceisio gwarchod y byd rhag anfadwaith Dr Cortex eilwaith.

Yn nhrydedd gêm y gyfres, *Crash Bandicoot 3: Warped*, mae Crash eto yn ceisio trechu Cortex a'i gyfaill *Uka Uka*, sy'n ceisio orchfygu'r byd gyda chymorth *Nefarious Tropy*, perchennog peiriant symud trwy amser.

Roedd pedwaredd cynhyrchiad Cwmni Naughty Dog i gynnwys Crash a'i gyfeillion  oedd *Crash Team Racing*, gem rasio go-cart  lle fu'r cymeriad *Nitrous Oxide*, creadur arallfydol, yn herio pobl y byd i ras er mwyn diogelu'r planed.

### Gemau wedi Naughty Dog 
Wedi i gytundeb Naughty Dog dod i ben bu cwmnïau eraill yn gwneud gemau yn cynnwys y cymeriad ac yn cyhoeddi'r gemau i'w chware ar beiriannau amgen i'r PlayStation

##### Rhestr o gemau Crash Bandicoot gan gwmnïau eraill 
* Crash Bash (US - NTSC & EU - PAL) / Crash Bandicoot Carnival (Giappone) (PlayStation - 2000) 
* Crash Bandicoot: The Wrath of Cortex (PlayStation 2, GameCube, Xbox - 2001) 
* Crash Bandicoot: The Huge Adventure (US - NTSC) / Crash Bandicoot XS (EU - PAL) (Game Boy Advance - 2002) 
* Crash Bandicoot 2: N-Tranced (US - NTSC & EU - PAL) (Game Boy Advance - 2003) 
* Crash Nitro Kart (PlayStation 2, GameCube, Xbox, Game Boy Advance, N-Gage - 2003) 
* Crash Bandicoot Purple: Ripto's Rampage (US - NTSC) / Crash Bandicoot Fusion (EU - PAL) (Game Boy Advance, 2004) 
* Crash Twinsanity (PlayStation 2, Xbox - 2004) 
* Crash Tag Team Racing (PlayStation 2, Xbox, GameCube, PlayStation Portable - 2005) 
* Crash Boom Bang! (Nintendo DS - 2006) 
* Crash of the Titans. (Nintendo DS PlayStation 2, Xbox 360, Wii, PlayStation Portable - 2007) 
* Mind over Mutant (Nintendo DS PlayStation 2, Xbox 360, Wii, PlayStation Portable - 2008 )  
* Nitro Kart 3D  (iPhone / iPod Touch - 2008 Mutant Island (Ffôn symudol Java ME / BlackBerry – 2009) 
* Nitro Kart 2 (Ffôn symudol Java ME - 2010) 
* N. Sane Trilogy - (PlayStation 4 - 2017)

Categori:Gemau fideo
Categori:Cymeriadau gemau fideo
Michael Martin

:''Dyma Erthygl Michael Martin gwleidydd Albanaidd oedd yn llefarydd Tŷ'r Cyffredin rhwng 2000 i 2009. Am y 15fed Taoiseach Iwerddon gwelir Micheál Martin.''

Gwleidydd Prydeinig oedd **Michael Martin, Barwn Martin o Springburn** (3 Gorffennaf 1945 – 29 Ebrill 2018). Roedd yn Llefarydd Tŷ'r Cyffredin (Y Deyrnas Unedig) rhwng 23 Hydref 2000 a 21 Mehefin 2009. Bu'n Aelod seneddol San Steffan dros Glasgow Springburn rhwng 1979 a 2005.

Fe'i ganwyd yn Glasgow, yn fab morwr.

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Llefarwyr Tŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig
Gwyrth

bawd|Un o'r gwyrthiau sy'n cael eu hadrodd yn y Testament Newydd: Iesu Grist yn cerdded ar Fôr Galilea; paentiad (1766) gan François Boucher (1703–1770)

Digwyddiad rhyfeddol a briodolir i ymyriad dwyfol neu oruwchnaturiol yw **gwyrth**.

## Crefyddau'r India 
Yn Hindŵaeth, Jainiaeth, a Bwdhaeth, credir bod y gallu i wneud gwyrthiau gan ddynion nad ydynt yn dduwiau neu'n ffigurau arwrol, megis yr iogi a'r asgetig.

## Cristnogaeth 
Yn y Testament Newydd priodolir sawl gwyrth i Iesu Grist, gan gynnwys troi'r dŵr yn win a cherdded ar y môr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Categori:Goruwchnaturiol
Heol y Wig, Aberystwyth

Un o strydoedd hynaf tref Aberystwyth yw **Heol y Wig** (Saesneg: *Pier Street*).
Mae'n gorwedd ar hyd llinellau y dref ganoloesol a dyfodd wrth, ac wedi codi Castell Aberystwyth gan Edward I.

Er mai o'r Oesoedd Canol mae trefn y stryd, mae'r adeiladau o'r 18g ac yn arddull Regency gyda ffenestri mawr hirsgwâr a thalcen llyfr a thri neu bedwar llawr o uchder. Mae'r stryd yn cynnwys nifer o siopau, caffes a Swyddfa etholaeth Ceredigion Plaid Cymru. Mae un pen y stryd, y pen de-ddwyreiniol yn ffurfio cyffordd gyda'r Stryd Fawr a'r diwedd gyda Ffordd y Môr, sef Promenâd y dref. Wele yng nghanol y llun diwethaf o'r drindod uchod Gaffi'r Graig sydd, ysywaeth, wedi bod yn wag ers blynydde mowr erbyn hyn.

## Etymoleg
Noda  Carwen Vaughan fod yr enw 'Wig' yn dod o'r Saesneg 'wick' (sy'n gytras gyda'r Islandeg *vik*) sy'n golygu "hafan bach yn dod fewn o'r môr" ac nid 'wig' i olygu 'coedwig' fel y cred nifer o bobl.

Mae'r 'wig' hefyd yn cyfeirio at y creigiau yn y bae islaw y stryd.

## Map cynnar
Nodir 'wig' yn map enwog Lewis Morris un o Forrisiaid Môn. fel 'The Weeg' ar dalen 17 ar y wefan.

## Nodweddion y stryd
Ceir amrywiaeth o siopau a caffes ar Heol y Wig. Ymysg y caffes a llefydd bwyta mae tri caffe adnabyddus.
* Home Cafe - lle cynhaliwyd cyfarfod cyn protest Pont Trefechan Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn 1963
* Penguin Cafe (ar gau bellach) - sefydlwyd gan Eidalwyr rhwng y ddau ryfel byd
* Caffe'r Caban

## Oriel

Heol y Wig, Aberystwyth tua'r De.jpg|bawd|Heol y Wig, tua'r de
Heol y Wig, Aberystwyth tua'r môr ochr gogleddol.jpg|Heol y Wig, tua'r môr, ochr gogleddol
Heol y Wig, Aberystwyth tua'r môr ochr ddeheuol.jpg|Heol y Wig, tua'r môr, ochr ddeheuol
Y Caban (8062113716).jpg|Caffi'r Caban

## Cyfeiriadau
Categori:Strydoedd Aberystwyth
Diwydiant gwlân yn Sir Gaernarfon

Roedd **diwydiant gwlân yn Sir Gaernarfon** yn dipyn mwy na'r hyn oedd yn Sir Fôn a hynny oherwydd traddodiad amaethyddol y Sir o gadw diadellau mawr o ddefaid. Yn debyg i siroedd eraill Gogledd Cymru, trefn y dydd hyd at y 19g cynnar, oedd nyddu a gweu yn y cartref. Roedd gwlân yn cael ei liwio yn y cartref hefyd, fel yn nhref Gwydir rhwng 1809-11 lle'r oedd 'much woollen yarn is spun and woven into a chequered stuff dyed at home'. Roedd casglu cen ar gyfer lliwio gwlân gartref yn bwysig yn sawl rhan o'r Sir fel yn Rhiw ym Mhenrhyn Llyn.

## Pandai 
Awgryma'r dosbarthiad o bandai, hyd yn oed yn 1809, fod gweu yn boblogaidd iawn yn Sir Gaernarfon.  Mae'r cyfeiriad cyntaf at bandy yn 1427 lle disgrifir melin yn Llandygai fel pandy. Er hynny, agorodd melinau eraill yn ystod yr 16g a'r 17g.

Noda Hall fodolaeth pedair ar ddeg pandy arbenigol. Roedd rhain yn Betws-y-Coed, Penmachno, trefgordd Eidda (Ysbyty Ifan), Dolwyddelan, Bangor, Llanddeiniolen, Llanfair Isgaer, Llanrug, Penmorfa, Chwilog, Llannor (dwy), Abersoch, Aberdaron (dwy). Mae tystiolaeth o enwau-llefydd a dogfennau yn awgrymu bod pandai wedi bodoli ar un adeg yn y llefydd canlynol: Betws Garmon, Dolbenmaen, Eidda, Henllys, Llanbeblig, Llandygai, Llanddeiniolen, Llanengan (dwy), Llanllechid, Llanllyfni, Llaniestyn, Llanrug (dwy), Llanwnda, Penmachno, Ystumcegid, Aberdaron, Bryncroes, Llanystumdwy, Mynytho, Llannor, Llanfairfechan ac Henryd.

## Melinau 
Erbyn 1820 roedd melinau mwy cynhwysfawr ar waith lle defyddiwyd peiriannau i greu pob mathau o ddefnyddiau fel un o'r melinau mwyaf adnabyddus - Melin Bryncir yn Garndolbenmaen. Yn 1850 roedd y melinau canlynol yn cynhyrchu: Caernarfon (Royal neu Peblig Factory), Llanwnda, Y Ffôr, Nanhoron, Eden, Beddgelert (Craflwyn), Penmachno (Ffatri Uchaf), Penmachno (Paddock), Penmachno (Melinau Pandy), Penmachno (Ffatri Uchaf), Llanrug, Tryfan, Dolgarrog, Pwllheli (Ffatri Dâr), Chwilog (Plas Du), Garndolbenmaen (Bryncir), Garndolbenmaen (Garn), Pen-y-groes (Llyfnwy), Pen-y-groes (Tai Lôn), Rhoshirwaun (Pencaerau), Betws-y-Coed, Dolwyddelan.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwydiant Cymru
Categori:Gwlân
Categori:Sir Gaernarfon
Gwobr Datblygwyr Gemau Fideo'r Flwyddyn

'''Gwobr a Ddewisir gan Ddatblygwyr Gemau Fideo'r Flwyddyn'* (GDCA) yw prif wobr y diwydiant gemau fideo, a gyflwynir yn flynyddol yng Nghynhadledd Datblygwyr Gemau (*Game Developers Conference (GDC)''). Hwn yw'r cyfarfod mwyaf o'i fath drwy'r byd ar gyfer datblygwyr 'gemau fideo' proffesiynol, ac fei'i chynhelir ym Mawrth yn San Francisco fel arfer.

Sefydlwyd y Wobr yn 2001, ac fe'i rhoddir i'r gemau gorau a ymddangosodd y flwyddyn cyn y gynhadledd. Dim ond datblygwyr gemau sy'n cael pleidleisio ac ystyrir y wobr y pwysicaf a'r mwyaf anrhydeddus yn y byd gemau cyfrifiadurol.

Hyd at Ionawr 2018 dim ond 3 cwmni sydd wedi cipio'r wobr mwy nag unwaith:

*Valve Corporation am *Half-Life 2* (2004) a *Portal* (2007)
*Bethesda Game Studios am *Fallout 3* (2008) a *The Elder Scrolls V: Skyrim* (2011)
*Naughty Dog am *Uncharted 2: Among Thieves* (2009) a *The Last of Us* (2013)

Hyd at Mai 2018 y cyhoeddwr mwyaf llwyddiannus yw Sony Interactive Entertainment - gydag 11 enwebiad a 4 gwobr; yn dynn wrth sodlau Sony mae Nintendo (10 enwebiad, 1 gwobr), Electronic Arts (8 enwebiad ac 1 gwobr) a Rockstar Games (7 enwebiad a 2 wobr).

### 2000au
Nodyn: o 2005 hyd at 2007 teitl y wobr oedd **Best Game**. Mae'r blynyddoedd a nodir isod yn cyfeirio at y flwyddyn y rhoddwyd y wobr. Mae'r seremoni gwobrwyo yn dilyn ym Mawrth y flwyddyn wedyn.

### 2010au
## Cyfeiriadau
Categori:Gemau fideo
Categori:Gwobrau
The Legend of Zelda: Breath of the Wild

bawd|210px
Gêm fideo antur yw ***The Legend of Zelda: Mae Breath of the Wild*** a ddatblygwyd ac a gyhoeddwyd gan Nintendo. Mae'n rhan o gyfres *The Legend of Zelda* a ryddhawyd ar gyfer y consolau Nintendo Switch a Wii U ar 3 Mawrth 2017. Mae'r stori yn dilyn cymeriad o'r enw Link, sy'n deffro o gwsg can mlynedd, i lais dirgel sy'n ei arwain i drechu Calamity Ganon cyn iddo allu dinistrio teyrnas Hyrule.

Caiff y gêm ei chwarae mewn amgylchedd eitha agored. Fel y *Legend of Zelda* gwreiddiol, ni roddir llawer o gyfarwyddyd i'r chwaraewr a gall archwilio ar ei liwt ei hun yn eitha rhwydd. Gall Link gasglu eitemau megis arfau, arfwisgoedd a bwyd. Mae'r ffyrdd sydd wedi'u gwasgaru ar hyd a lled y byd yn fforddiadau y gall y chwaraewr eu cyffwrdd â hwy, posau, a chymeriadau nad ydynt yn chwaraewr sy'n cynnig cyngor neu ochr-quests. Mae anadlu byd y Gwyllt yn arbrofi anffurfiol, gwobrwyo ac yn caniatáu i'r stori gael ei chwblhau mewn ffordd anffurfiol. Ceir pwyntiau cyfrin (*waypoints*) lle gall y chwaraewr warpio iddyn nhw, posau a chymeriadau otomatig sy'n rhoi is-sialensau neu ychydig gymorth i'r chwaraewr. Ni gêm ar ffurf llinell o A - Y yw hon ond gêm rhyngweithiol a gall y stori newid, gyda dewis y chwaraewr.

Cipiodd *Breath of the Wild* Wobr Gêm fideo'r Flwyddyn 2017 - gwobr a roddir gan ddatblygwyr proffesiynol y byd gemau fideo.

## Gweler hefyd
*Gwobr Datblygwyr Gemau Fideo'r Flwyddyn

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau fideo
Cwrs Cymraeg Mark Nodine

[bawd|340px|Rhan o wefan Mark Nodine fel ag yr oedd yn Medi [2012.]]
Cychwynnwyd **Cwrs Cymraeg Mark Nodine** ar lein ym Mehefin 1994. Saesneg oedd iaith mwyafrif y wefan, yr holl gyfarwyddyd sut i siarad Cymraeg, y rheolau gramadeg ac yn y blaen, ac felly ni ellir ei hystyried yn wefan Gymraeg.

Sefydlwyd y wefan ar weinydd yn adran gyfrifiadureg Prifysgol Brown yn Unol Daleithiau America cyn ei symud i weinydd yn adran gyfrifiadureg Prifysgol Caerdydd.

## Gweler hefyd
*Curiad
*Gwe-Awê

## Cyfeiriadau
* Seiliwyd testun yr erthygl hon o eitem ar 'Hanes y We Gymraeg' ar wefan tiki-toki.com (Rhodri ap Dyfrig). Llinell amser o hanes y we a'r rhyngrwyd Gymraeg. Awdur yr eitem gwreiddiol: Dafydd Tomos.

Categori:Gwefannau Saesneg
Categori:Y rhyngrwyd Gymraeg
Categori:Sefydliadau 1994
Merlyn Ynys Wair

bawd|250px
Crewyd y ** Merlyn Ynys Wair** ym 1928 ar Ynys Wair. Penderfynodd Martin Coles Harman, perchennog yr ynys, ddod â 34 Merlyn Fforest Newydd benywaidd ac ym 1930, un staliwn Merlyn mynydd Cymreig. Bu farw y staliwn ar ôl 2 flwyddyn, ond goroesodd merlyn gwrywaidd ifanc, a ffynnodd y brîd.

Oherwydd eu ffyniant, allforiwyd tua 50 i’r tir mawr yn y 30au. Ym 1980 allforiodd y cyfan, y mwyafrif i Gernyw. Mewnforiwyd sawl staliwn newydd i’r ym 1955.

Ffurfiwyd Cymdeithas Brîd y Merlyn Ynys Wair ym 1984, a penderfynwyd dod â nifer ohonynt yn ôl i’r ynys.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Prydain
Categori:Ceffylau
WELSH-L

Roedd **WELSH-L** yn rhestr drafod drwy e-bost a oedd yn cael ei rhedeg yn wreiddiol gan Goleg Prifysgol Dulyn a gychwynwyd yn Nhachwedd 1992 ac a ddaeth i ben yn Nhachwedd 2012.

Roedd nifer o restrau trafod academaidd ar gael ar rwydweithiau yn y 1990au cynnar o fewn prifysgolion. Roedd y rhwydweithiau academaidd yn bodoli cyn y Rhyngrwyd ac felly'n defnyddio nifer o dechnolegau gwahanol anghydnaws. Safonwyd hyn yn raddol gyda phrotocolau'r Rhyngrwyd (TCP/IP).

Cafodd rhestr CELTIC-L ei greu yn Mai 1991 i drafod diwylliant Celtaidd a datblygiad naturiol o hyn oedd WELSH-L a grewyd 20 mis yn ddiweddarach. Er ei bod yn rhestr ddwyieithog, roedd yna fwriad amlwg i greu fforwm ar gyfer siaradwyr a dysgwyr Cymraeg.

Mae'r rhestr yn dal i fodoli ond prin yn cael ei ddefnyddio gyda dyfodiad y we.

## Gweler hefyd
*Usenet: grwpiau newyddion Cymreig ar Usenet
*Cwrs Cymraeg Mark Nodine: gwefan Saesneg
*Curiad: y wefan Gymraeg gyntaf

## Cyfeiriadau
*Daw rhan o destun yr erthygl hon allan o 'Hanes y We Gymraeg' ar wefan tiki-toki.com (Rhodri ap Dyfrig), sef llinell amser o hanes y we a'r rhyngrwyd Gymraeg. Awdur y darn gwreiddiol oedd Dafydd Tomos.

Categori:Y rhyngrwyd Gymraeg
Categori:Sefydliadau 1992
Curiad

:''Gofal: ceir cwmni cyhoeddi cerddoriaeth o'r un enw (curiad.co.uk)''
bawd|330px|Rhan o wefan Curiad, y wefan Gymraeg gyntaf; fersiwn Medi 1997.
Y wefan Gymraeg gyntaf oedd **Curiad**, gwefan a oedd (ac sy'n parhau) i ymwneud â cherddoriaeth boblogaidd. Lansiwyd y wefan gan Dafydd Tomos ar 11 Ebrill 1995 a chyhoeddwyd hynny ar y rhestr ebyst WELSH-L ar 13 Ebrill 1995.

Mae gwefan Curiad yn cynnwys gwybodaeth am gigs, bandiau, adolygiadau a'r siartiau Cymraeg. Roedd y wefan yn gwbl ddwyieithog i ddechrau cyn ail-lansio'n uniaith Gymraeg erbyn 2005. Mae rhan helaeth o'r deunydd ar gael hyd heddiw wedi'i archifo.

Ymddangosodd y wefan ar deledu am y tro cyntaf mewn eitem ar *Uned 5* ar 20 Mehefin 1995.

Wrth lansio'r wefan, dywedodd Dafydd Tomos:

:''Mae Curiad Oer yn falch o gyhoeddi fod cylchgrawn newydd Cymraeg yn cael ei lawnsio heddiw ar y We-Byd-Eang. Cylchgrawn pop (neu unrhyw fath arall o gerddoriaeth) ydi e yn y bo+n, ond mae'n cynnwys llawer o wybodaeth diddorol neu ddefnyddiol am gwmnïau cyfryngol Cymru hefyd. Mae'r tudalennau yn hollol ddwyieithog... Mae Curiad yn brosiect 'llafur curiad'.''

## Y cyd-destun
Dyfeisiwyd y we fydeang gan Tim Berners-Lee a Robert Cailliau pan roeddent yn gweithio yn CERN yng Ngenefa, Y Swistir a Ffrainc yn 1989.

Roedd dau grŵp trafod wedi'u ffurfio ychydig cyn 1995: WELSH-L (Tachwedd 1992) ac yna grŵp Usenet soc.culture.welsh (21 Mawrth 1995). Lansiwyd Cwrs Cymraeg Mark Nodine ym Mehefin 1994, ond ychydig iawn o Gymraeg oedd arni. Cafwyd hefyd nifer o ddalenau unigol. Cyn datblygiad gwasanaethau masnachol i letya gwefannau, roedd y rhan fwyaf o wefannau yn cael eu cynnal ar gyfrifon myfyrwyr a staff adrannau cyfrifiadureg y prifysgolion.

Fe wnaeth nifer o 'dudalennau cartref' ymddangos - rhai yn ddim mwy na manylion cysylltu. Fe fyddai eraill yn tyfu i wefannau llawn yn hwyrach ymlaen. Fel arfer, roedd America ar y blaen ac roedd rhai ISPs masnachol yn cynnwys gofod ar y we fel rhan o'i gwasanaeth.

Dyma ddetholiad o rai unigolion oedd yn berchen ar dudalennau cartref Cymraeg yn 1994 a 1995: Illtud Daniel, Rhydychen, Geraint Jones, UCL, Rob Griffiths, Prifysgol Manceinion, Geraint Jones, Rhydychen, Geraint Edwards, Prifysgol Sheffield, Tristan Williams, Prifysgol Aberystwyth, Lynne Davies, LSHTM Llundain.

## Gweler hefyd
*Gwe-Awê; gwefan ar ffurf cyfeirlyfr o safleoedd yn ymweneud â Chymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Archif cynharaf o'r wefan wreiddiol ar Wayback Machine.
* Gwefan bresennol Curiad.
* Cofnod a chyfeiriadaeth at y wefan ar tiki-toki.com;

Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1995
MEU Cymru

Talfyriad o ***Micro Electronics Unit, Cymru*** oedd **MEU Cymru** (neu 'Uned Addysg Ficroelectronig Cymru') a sefydlwyd yn 1986 gan Cyd-bwyllgor Addysg Cymru gyda chymorth llywodraeth Prydain ac awdurdodau addysg lleol Cymru. Ei nod oedd "hyrwyddo a chynnal defnydd effeithiol technoleg gwybodaeth mewn addysg yng Nghymru, yn y Gymraeg a'r Saesneg". Meurig Williams oedd Cyfarwyddwr MEU Cymru ac arferai dynnu coes drwy ddweud fod MEU wedi tarddu o'r gair 'Meu-rig'.

Ers y dechrau, mae wedi cynhyrchu ystod eang o feddalwedd a deunyddiau cynhaliol i ysgolion ac yn ddiweddarach, ffontiau ac adnoddau Celtaidd, digidol. Roedd y corff hefyd yn gyfrifol am drefnu cyrsiau a chynadleddau i hyrwyddo datblygiadau newydd wrth ddefnyddio technoleg gwybodaeth yn yr ysgolion. Yn 1995 cyhoeddodd Meurig Williams fod cyfrifiadur Cymraeg cyntaf y byd newydd ei gynhyrchu gan MEU Cymru a Chyfrifiaduron Acorn, prif gyflenwyr cyfrifiaduron i ysgolion gwledydd Prydain ar y pryd.

Mae Meurig Williams yn parhau i gynnal y wefan dan yr enw 'MEU Cymru' ac i werthu meddalwedd 3ydd parti (Cysgliad, Cysill, ffontiau Celtaidd ayb), ond nid oes cysylltiad bellach gyda CBAC.

## Cynnyrch
* *Geiriadur Termau Cyfrifiadureg:*  ISBN 10: 1870055519 ISBN 13: 9781870055512 

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Meddalwedd Cymraeg
Creadaeth yr enaid

Athrawiaeth Gristnogol yw **creadaeth yr enaid** sy'n dal bod yr enaid yn cael ei greu yn uniongyrchol gan Dduw pan y cynhyrchir y corff dynol. Ffurf ar gynfodolaeth ydyw a gyferbynnir yn aml â thraddugiaeth.

Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Toriad trydan

[bawd|Siopwr yn gweithio wrth olau lamp yn ystod toriad trydan yn [Llanfachraeth. Ffotograff gan Geoff Charles (1957).]]
Methiant yn y cyflenwad trydan i ardal benodol yw **toriad trydan** neu **ddiffoddiad**.

Bu'r toriad mwyaf erioed yng ngogledd a dwyrain India ar 31 Gorffennaf 2012. Cafodd 620&nbsp;miliwn o bobl – tua 9% o boblogaeth y byd – eu heffeithio.

Ceir hefyd toriadau trydan pwrpasol, er enghraifft blacowts yn adeg rhyfel i atal y gelyn rhag gweld golau yn ystod cyrchoedd awyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Argyfyngau ynni
Categori:Pŵer trydanol
Biliards

[bawd|Merched yn chwarae biliards yn [Dolgellau|Nolgellau. Ffotograff gan Geoff Charles (1963).]]
Grŵp o gemau a chwaraeir ar fwrdd petryal rhwng dau neu ragor o chwaraewyr yw **biliards** sy'n defnyddio ffon o'r enw ciw i daro peli i bocedi. Chwaraeir y prif ffurfiau ar fyrddau gyda chwe phoced: biliards Seisnig, gyda thair pêl; snwcer, gyda 21 o beli a phêl daro; a phŵl gyda 15 pêl a phêl daro. Ceir hefyd ffurfiau a chwaraeir ar fyrddau arbennig, megis biliards Ffrengig, biliards bar a bagatél.

## Cyfeiriadau 

Categori:Chwaraeon manwl
Categori:Chwaraeon peli
Abraham Garrod Thomas

Roedd **Syr Abraham Garrod Thomas** (5 Hydref 1853 – 30 Ionawr 1931) yn feddyg, dyngarwr, ynad, gwleidydd ag yn Aelod Seneddol Cymreig.

## Bywyd 
Ganwyd ym Mhanteryrod, ger Aberaeron yng Ngheredigion, roedd yn fab i Lewis Thomas; roedd ei frawd hyn, John Aeron Thomas, ag oedd yn gyfreithiwr a dyn busnes, hefyd yn Aelod Seneddol. Roedd e'n siaradwr Cymraeg hyd at yr oedran 13, a cafodd ei addysgu yn Aberdaugleddau. Ym Mhrifysgol Caeredin graddiodd fel M.B. yn 1876, y flwyddyn honno fe ddaeth yn aelod o 'the Royal College of Surgeons of England'. Ar ôl iddo raddio fe astudiodd yn Berlin a Vienna. Daethpwyd yn M.D. yng Nghaeredin yn 1878, a dechreuodd gweithio yng Nghasnewydd. Yn 1892 fe sefydlodd y South Wales Argus. Yn 1915 rhoddodd y ty, 25 Clytha Park, Casnewydd, er mwyn trin plant gyda tiwberciwlosis. Roedd yn berchen ar Mansion House, Casnewydd.

## Gwleidyddiaeth 
Apwyntiwyd Thomas yn Siryf Sir Aberteifi ar gyfer y flwyddyn 1900. Cafodd ei ethol yn aelod seneddol o'r  Blaid Ryddfrydol (DU) ar gyfer De Sir Fynwy mewn isetholiad ym 1917, ond ni safodd eto ar ôl hynny. Yn ystod isetholiad Casnewydd ym 1922, roedd yn llywydd ar y Gymdeithas Rhyddfrydol lleol, fe oedd y cyntaf i gael ei gysylltu a i sefyll fel ymgeisydd Rhyddfrydol, ond yn y diwedd fe dewisiwyd William Lynden Moore a oedd yn niwtral yn t gwrthdarw rhwng Rhyddfrydwyr Asquith a cefnogwyr David Lloyd George.

## Teulu 
Ym 1879 priododd Thomas a Eleanor, merch i Richard Hughes Richards o Gasnewydd. Eu mab oedd y cemegydd Richard Noel Garrod-Thomas.

## Cyfeiriadau
'

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Meddygon o Gymru
Tiwba

Offeryn pres mawr a chanddo falfiau a thyllfedd gonigol yw'r **tiwba**. Y tiwba yw'r offeryn cerdd mwyaf a'r traw isaf yn neulu offerynnau pres. Ymddangosodd gyntaf yng nghanol y 19g, gan ddisodli'r ophicleide i raddau helaeth. Mae'r enw'n deillio o'r gair Lladin *tuba* = "trwmped".

[bawd|dim|Aelod o'r band pres gyda'i diwba yn [Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956. Ffotograff gan Geoff Charles.]]

## Cyfeiriadau 
Categori:Offerynnau pres
Beic peni-ffardding

Beic cynnar oedd y **beic peni-ffardding**. Fe’i cyflwynwyd tua 1870, ac roedd yn boblogaidd trwy gydol yr 1870au a’r 1880au. Roedd ganddo olwyn flaen fawr gyda phedalau ond heb gadwyn na gerau, ac olwyn fach yn y cefn i gael cydbwysedd. Daeth yr enw o debygrwydd y ddwy olwyn o wahanol feintiau i ddwy ddarn arian Prydeinig ar y pryd – peni (= ceiniog) a ffardding (= chwarter ceiniog) wedi'u gosod ochr yn ochr.

Roedd yr olwyn flaen fawr yn galluogi'r math hwn o feic gyrraedd cyflymderau uchel, ond roedd y sedd uchel yn golygu pe bai'r peiriant mewn damwain byddai'r cwymp yn debygol o fod yn beryglus i'r beiciwr.

Disodlwyd y beic peni-ffardding yn gyflym ar ddiwedd yr 1880au pan ddaeth beiciau modern, gydag olwynion o faint cyfartal, gerau cadwyn a theiars niwmatig ar gael.

[bawd|dim|Dyn o [Dolgellau|Ddolgellau a'i feic peni-ffardding (Ffotograff gan Geoff Charles, 1953)]]

Peniffardding
Eisteddfod Calan Mai Aberystwyth

Eisteddfod leol yw **Eisteddfod Calan Mai Aberystwyth**. Cynhelir hi yng Nghanolfan y Morlan yn Aberystwyth yn agos at 1 Mai bob blwyddyn. Cynhaliwyd yr eisteddfod Calan Mai gyntaf yn 2014 gan ail-afael mewn traddodiad eisteddfod lleol oedd wedi bodoli yn y dref. Sefydlwyd yn wreiddiol fel eisteddfod ar gyfer pobl dalgylch Aberystwyth, ond yn 2025, daeth yn eisteddfod agored i bawb.

## Cynnwys
Ceir amrywiaeth o gystadlaethau i blant a phobl o bob oed, a dysgwyr y Gymraeg. Yn ogystal â chystadlaethau traddodiadol fel adrodd a chanu ceir hefyd cystadlaethau hwyl, a chystadleuaeth Sgen ti dalent a noddir gan Cymdeithas Eisteddfodau Cymru. 

## Cefnogaeth
Cefnogir yr eisteddfod gan Gymdeithas Eisteddfodau Lleol Cymru.

## Enillwyr y tlws rhyddiaeth
* 2018 - Dana Edwards
* 2019 - John Williams
* 2021 - John Williams (rhithiol)
* 2022 - Heather Williams
* 2023 - Dana Edwards
* 2024 - Gohiriwyd
* 2025 - Anwen Pierce

## Cyfeiriadau
Categori:Aberystwyth
Categori:Eisteddfodau
Coetiau

[bawd|500px|Chwarae coetiau ym [Merthyr Tudful (Ffotograff gan Geoff Charles, 1951)]]
Gêm draddodiadol yw **coetiau**, **coetennau** neu **goets** a chwaraeir drwy daflu cylchoedd am bostyn neu bigyn.

Mae'n bosib bod y gêm yn dyddio'n ôl i gyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain. Yn yr Oesoedd Canol bu'r werin yn taflu pedolau am begiau haearn.

Rhoddir yr enw Coetan Arthur ar sawl cromlech, er enghraifft Carreg Coetan Arthur, a gredir i'r Brenin Arthur eu ffurfio drwy daflu coetan enfawr arnynt.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon taflu
Categori:Gemau'r dafarn
Canolfan y Morlan

Mae **Canolfan y Morlan** yn ganolfan gymunedol, grefyddol ar gyfer tref Aberystwyth. Agorwyd hi yn 2005. Cynhelir digwyddiadau amrywiol ynddi o ddramâu, clybiau ymarfer cordd a dawns, eisteddfodau, arddangosfeydd celf, ffeiriau Nadolig a chyngherddau. Lleolir y ganolfan ychydig i'r gogledd o ganol tref Aberystwyth ar gyffordd Morfa Mawr, Rhodfa'r Gogledd a Stryd y Faenor, wrth ymyl yr A487 o fewn ffiniau'r dref Fictorianaidd.

## Hanes y lleoliad
Saif Morlan ar safle hen gapel Seilo a oedd yn cynnwys y capel ei hun, ysgoldy a mans (Beth-seilun). Ffrwyth gweledigaeth aelodau Capel y Morfa ydyw, ac yn adlewyrchiad o awydd yr aelodau i sefydlu canolfan bwrpasol fyddai’n estyn allan i’r gymuned a’i gwasanaethu.

Sefydlwyd Capel y Morfa yn 1989 pan unodd cynulleidfaoedd Seilo a Salem, gan benderfynu defnyddio adeiladau Salem, yn Stryd Portland, ar gyfer addoli ar y Sul.

Erbyn 1995, roedd adeilad Seilo wedi’i ddymchwel ond roedd yr ysgoldy yn parhau i sefyll ac yn dal i gael ei ddefnyddio gan Gapel y Morfa er bod ei gyflwr yn dirywio. Roedd yr awydd i sefydlu canolfan bwrpasol yn parhau hefyd – canolfan fyddai’n gweithredu fel pont rhwng yr eglwys a chymunedau Aberystwyth a thu hwnt gan roi sylw arbennig i berthynas ffydd a diwylliant a hynny yn yr ystyr ehangaf.

Ar ôl rhyw ddeng mlynedd o waith caled i sicrhau cyllid digonol a’r caniatâd cynllunio angenrheidiol, agorodd Morlan ym mis Ebrill 2005. fel bod yn ganolfan gymunedol a fydd yn:

*cefnogi amcanion Capel y Morfa fel rhan o Eglwys Bresbyteraidd Cymru
*meithrin dealltwriaeth a chyswllt rhwng yr Eglwys Gristnogol a'r gymdeithas gyfoes o'i chwmpas
*defnyddio amrywiol weddau ar y diwylliant cyfoes i ddyfnhau dealltwriaeth a phrofiad o'r ffydd Gristnogol
*darparu fforwm a gofod i hyrwyddo integreiddio pobl o bob oed, traddodiad a ffordd o fyw ac i'w cynorthwyo i adnabod eu gwerth a'u potensial.

## Dolenni
*Wefan Canolfan y Morlan 
*Twitter Canolfan y Morlan, @MorlanAber 

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Metroid Prime

bawd|Fersiwn Gogledd America o glawr bocs Metroid Prime

Mae **Metroid Prime** yn gêm fideo antur person-cyntaf a ddatblygwyd gan Retro Studios a Nintendo ar gyfer gêm fideo consol GameCube.

Fe'i rhyddhawyd yng Ngogledd America ar 17 Tachwedd 2002, ac yn Japan ac Ewrop y flwyddyn ganlynol. Metroid Prime yw'r pumed gêm yn y gyfres Metroid, a'r gêm Metroid cyntaf i ddefnyddio graffeg gyfrifiadurol 3D. Gan fod ymchwilio'n cymryd blaenoriaeth dros ymladd, mae Nintendo yn dosbarthu'r gêm fel 'gêm antur' yn hytrach na 'gêm saethwr'. Ar yr un diwrnod ag y rhyddhawyd Metroid Prime yng Ngogledd America, rhyddhaodd Nintendo 'Game Boy Advance', Metroid Fusion, gan ddychwelyd at y gyfres Metroid ar ôl seibiant o wyth mlynedd yn dilyn Super Metroid (1994).

## Gweler hefyd
*Gwobr Datblygwyr Gemau Fideo'r Flwyddyn

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffuglen
Categori:Gemau fideo
Teiliwr

Un sydd yn gwneud dillad, yn enwedig gwisg wrth fesur i ddynion, yw **teiliwr**.

## Cyfeiriadau 

Categori:Crefftwyr
Categori:Teilwriaeth
Gama

Dinas yn nhalaith Distrito Federal ym Mrasil yw **Gama**. Yn 2012 roedd ganddi boblogaeth o 127,121. Mae ei harwynebedd yn 276,30&nbsp;km sgwar ac mae wedi'i lleoli tua 30 cilometr o Brasília.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Catetinho: gweithle cyntaf Arlywydd Brasil, Juscelino Kubitschek

## Gallery 

Delwedd:Setor Central..jpg|aAnol y ddinas
Delwedd:Estádio Bezerrão.jpg|Stadiwm Bezerrão

Categori:Dinasoedd Brasil
Bisged Hobnob

bawd|Bisgedi Hobnobs
Enw brand ar fisgedi a wneir o geirch yw **Hobnobs**. Maent yn un o'r bisgedi mwyaf boblogaidd yng Ngwledydd Prydain. Dechreuodd McVitie's greu Hobnobs yn 1985, a Hobnobs gyda siocled arnynt yn 1987.

Maent ar werth ym Mhrydain, Ynys Manaw, Iwerddon, Awstralia, Seland Newydd, De Affrica a sawl gwlad yn Ewrop ac Asia.

## Cyfeiriadau 
Hobnob
Catetinho

300px|bawd|de|Catetinho
Tŷ yn ardal Gama, Brasil yw'r **Catetinho** a godwyd yn 1956; hwn yw gweithle cyntaf Arlywydd Brasil, Juscelino Kubitschek.

## Hanes 
Daw'r enw *Catetinho* o adeilad swyddogol yr Arlywydd: Palas Catete; fe'i codwyd gan rosiect Oscar Niemeyer - mewn 10 diwrnod yn Nhachwedd 1956. Mae'n adeilad syml, allan o bren ac fe'i adnabyddir fel "T*ábuas Palace*".

Lleolwyd yr adeilad fel bod ychydig o dir rhwng yr Arlywydd a'i weithwyr, a oeddent bryd hynny yn byw mewn pebyll neu gytiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Palasau Brasil
Categori:Hanes Brasil
Categori:Diwylliant Brasil
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mrasil
Peter Temple-Morris

Gwleidydd o Gymru oedd **Peter Temple-Morris, Barwn Temple-Morris** (12 Chwefror 1938 – 1 Mai 2018).

Fe'i ganwyd yng Nghaerdydd. Cafodd ei addysg yn Ysgol y Gadeirlan, Llandaf. Roedd yn aelod seneddol San Steffan dros Llanllieni rhwng 1974 a 2001.

Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Gadeirlan, Llandaf
Gwe-Awê

Gwefan Gymraeg ar ffurf cyfeiriadur o wefannau a phobol oedd **Gwe-Awê**; ei bwrpas oedd hyrwyddo cymuned Gymreig ar y we. Y gwefeistr oedd  Alun Rhys Jones a oedd ar y pryd yn fyfyriwr ymchwil mewn Bywyd Artifisial (ALife) yn Adran Gyfrifiadureg Prifysgol Manceinion. Roedd y wefan yn cynnwys cylchgrawn gwyddoniaeth newydd o'r enw "DELTA" ac yn caniatau i ddefnyddwyr greu 'dalen cartref' neu 'Hafan' eu hunain a hynny am ddim.

Cyhoeddodd Alun Rhys Jones fodolaeth y wefan Gwe-Awê ar restr drafod WELSH-L ar 2 Mai 1995, fis wedi lansio'r wefan Gymraeg gyntaf, Curiad.

## Alun Rhys Jones
Wedi graddio, dychwelodd i Gymru gan ddechrau cwmni 'Technoleg Gwe' yn 1996, gyda'i swyddfa ym Mharc Menai, Bangor. Cofrestrodd y parth 'wales.com' yn 1995 ynghyd â fersiynau org/net - gwerthwyd rhain yn ddiweddarach. Roedd y cwmni yn datblygu gwefannau a gwasanaethau ar lein. Aeth Rhys ymlaen i sefydlu gwasanaeth taliadau ar lein SecureTrading, sydd a'i bencadlys yn dal ym Mangor. Wedi gwerthu y cwmni, aeth ymlaen i sefydlu nifer o gwmnïau eraill yn cynnwys Sanoodi (gwefan ar gyfer mapio gweithgareddau yr awyr agored), Accountis (gwasanaeth ar gyfer anfonebau electronig) a Bookry (gwasanaeth creu llyfrau rhyngweithiol iBooks).

## Gweler hefyd
*Usenet: grwpiau newyddion Cymreig ar Usenet
*Cwrs Cymraeg Mark Nodine: gwefan Saesneg

## Cyfeiriadau
*Daw rhan o destun yr erthygl hon allan o 'Hanes y We Gymraeg' ar wefan tiki-toki.com (Rhodri ap Dyfrig), sef llinell amser o hanes y we a'r rhyngrwyd Gymraeg. Awdur y darn gwreiddiol oedd Dafydd Tomos.

Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1992
Caplan

[bawd|Caplan [Eglwys Loegr|Anglicanaidd yn y Fyddin Brydeinig yn paratoi'r allor yn ei gapel, rhyw 200&nbsp;llath o flaen y gad ar Ffrynt y Gorllewin yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (1918).]]
Clerigwr sydd yn cynnal gwasanaethau crefyddol mewn sefydliad sydd fel arall yn seciwlar yw **caplan**. Ceir caplaniaid mewn ysbytai, ysgolion a phrifysgolion, carchardai, y lluoedd arfog, yr heddlu, y frigâd dân, a busnesau.

## Caplaniaid ar y môr 
[bawd|chwith|Dau gaplan o [Llynges yr Unol Daleithiau|Lynges yr Unol Daleithiau yn codi'r groes Gristnogol ar fwrdd hedfan yr USS *Nimitz* ar Ddydd Sul y Pasg 2003.]]
Oherwydd peryglon bywyd ar y môr, mae presenoldeb cynghorwyr crefyddol ar longau wedi cysuro morwyr ers oesoedd yr Henfyd. Mae'n debyg i forwyr Ffenicia a Charthago deithio gydag offeiriaid i alw ar nawdd Asherah, duwies y môr. Aeth daroganwyr ar longau rhyfel y Rhufeiniaid i ddehongli'r argoelion a rhagweld buddugoliaeth neu fethiant yn y frwydr i ddod. Yn yr oes fodern, dynodir caplaniaid yn anymladdwyr yn ôl Confesiynau Genefa.

## Cyfeiriadau 
Categori:Galwedigaethau crefyddol