open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alpes Maritimae

Roedd **Alpes Maritimae** yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Hi oedd y mwyaf deheuol o'r tair talaith fechan yn ardal yr Alpau rhwng Gâl a'r Eidal. Yn y gorllewin roedd yn ffinio â Gallia Narbonensis, gyda talaith Italia i'r dwyrain ac Alpes Cottiae i'r gogledd. Prifddinas wreiddiol y dalaith oedd *Cemenelum*, heddiw Cimiez sy'n rhan o ddinas Nice, Ffrainc. 

bawd|canol|300px|Talaith Alpes Maritimae yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Er ei bod yn dalaith fechan roedd o bwysigrwydd strategol, gan ei bod yn amddiffyn y ffyrdd dros yr Alpau rhwng Gâl a'r Eidal. Hyd y flwyddyn 15 CC yr oedd ym meddiant llwythau y Ligures, ond y flwyddyn honno cychwynnodd yr ymerawdwr Augustus ymgyrch a ddaeth a'r diriogaeth i feddiant Rhufain. Y flwyddyn wedyn, 14 CC, crëwyd y dalaith Rufeinig.

Yn y flwyddyn 297, ymestynwyd y dalaith i'r gogledd a symudwyd prifddinas y dalaith i *Civitas Ebrodunensium*, (Embrun heddiw). Roedd dinasoedd eraill y dalaith yn cynnwys *Nicaea* (Nice) a *Portus Herculis Monaeci* (Monaco).

Categori:Hanes Ffrainc
Categori:Taleithiau Rhufeinig
Vincent van Gogh

bawd|chwith|200px|de|Mae ei gyfres o luniau o flodau'r haul ymysg ei waith enwocaf

Arlunydd o'r Iseldiroedd oedd **Vincent Willem van Gogh** (30 Mawrth 1853 – 29 Gorffennaf 1890) (Ynganiad: ). Roedd yn un o'r Ôl-argraffiadwyr *(Post Impressionists)*, ac mae'n un o'r artistiaid enwocaf erioed.

Fe'i ganwyd yn Zundert. Yn ddyn ifanc, bu'n fasnachwr celf, yn athro, ac yna'n bregethwr – ond ni fu'n llwyddiannus iawn yn yr un o'r meysydd hyn.

Ym 1880 y cychwynnodd ar ei yrfa fel arlunydd, ag yntau'n 27 oed. Un o'r pethau a'i symbylodd i ddechrau arlunio oedd anogaeth ei frawd Theo, a oedd yn werthwr gwaith celf llwyddiannus ym Mharis ar y pryd. Theo oedd un o'r ychydig rai a gredai yn ei athrylith, a bu'n anfon deunyddiau peintio ac arian at ei frawd mawr yn fisol o'r cyfnod hwnnw ymlaen. Yn ystod ei fywyd ysgrifennodd Vincent lawer o lythyrau at Theo, a chadwodd Theo bob un ohonynt; cawsant eu cyhoeddi ym 1914.

Bu farw yn Auvers-sur-Oise.

## Salwch meddwl
Roedd rhyw fath o salwch meddwl arno. Yn ystod un o'i byliau, torrodd labed ei glust i ffwrdd. Dirywiodd ei gyflwr meddyliol tua diwedd ei oes. Ar y seithfed ar hugain o Orffennaf 1890, fe'i saethodd ei hun yn ei frest.

Bu farw yn ei wely ddeuddydd yn ddiweddarach, a Theo ei frawd wrth erchwyn ei wely. Roedd Theo wedi ceisio codi ei galon bod dyddiau gwell i ddod, ond geiriau olaf Vincent cyn marw oedd "*La tristesse durera toujours*" (fe bery'r tristwch am byth).

## Gwaith
Cynhyrchodd Vincent ei holl waith, dros 2000 o weithiau i gyd gan gynnwys paentiadau a brasluniau, mewn deng mlynedd (tua 900 o beintiadau a thua 1100 o ddarluniau a brasluniau). I gychwyn, roedd ei luniau'n dywyll eu lliw, nes iddo ddarganfod gwaith yr argraffiadwyr ym Mharis. Daw mwyafrif ei luniau enwocaf o ddwy flynedd olaf ei fywyd, a gwnaeth 90 o luniau yn y deufis olaf. Roedd ei enwogrwydd wedi tyfu'n raddol ers ei arddangosfeydd cyntaf o 1880 ymlaen, ac wedi ei farwolaeth bu arddangosfeydd coffa iddo ym mhrif ddinasoedd Ewrop.

## Dylanwad
Bu ei ddylanwad ar gelf yr 20g yn enfawr, yn arbennig artistiaid mynegiadol *(expressionist)* ac arlunwyr 'Fauve'. Erbyn hyn, mae ei waith ymysg y gwaith celf enwocaf, y mwyaf poblogaidd a'r drytaf erioed.

Delwedd:Vincent Van Gogh - The Potato Eaters.png|Y Bwytwyr Tatws
Delwedd:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|Hunanbortread heb ei glust
Delwedd:VanGogh-Houses Seen from the Back.jpg|Tai a welwyd o'u cefn
Delwedd:Van Gogh - Still Life with Absinthe.jpg|Bywyd Llonydd gydag Absinthe
Delwedd:VanGogh-starry night.jpg|Y Noson Serennog
Delwedd:Whitehousenight.jpg|Tŷ Gwyn yn y Nos
Delwedd:Starry Night Over the Rhone.jpg|Nos Serennog dros y Rhone
Delwedd:Vincent van Gogh (1853-1890) - The Olive Trees (1889).jpg|Olewydd
Delwedd:Vincent Willem van Gogh - Cafe Terrace at Night (Yorck).jpg|Teras caffi yn y nos


Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Marwolaethau 1890
Categori:Ôl-argraffiadaeth
Categori:Pobl o Noord-Brabant
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Herodotus

Hanesydd Groeg oedd **Herodotus** neu **Herodotus o Halicarnassus** (Groeg Hρόδοτος hλικαρνoσσεύς) (c.485 CC - 425 CC), a aned yn Halicarnassos, trefedigaeth Roegaidd ar arfordir deheuol Asia Leiaf. Cicero a'i alwodd yn "Dad Hanes" am y tro cyntaf.

Pan ddaeth y dinasoedd Groegaidd yn Asia Leiaf yn rhydd o reolaeth Persia, teithiodd Herodotus yn Asia Leiaf, ynysoedd Môr Egeaidd, Gwlad Groeg, Macedonia, Thracia, arfordir y Môr Du, Persia, Tyre a Ffenicia, yr Aifft a Cyrenaica. Yn 443 CC aeth i'r drefedigaeth Athenaidd newydd Thurii, ar Gwlff Tarentino. Oddi yno ymwelodd â Sisili a sawl dinas yn ne'r Eidal. Roedd yn ddyn chwilfrydig iawn, a chasglai bob math o ddeunydd yn ymwneud â hanes, mytholeg, daearyddiaeth, ethnoleg ac archaeoleg yr Henfyd a'r tu hwnt.

Ei fwriad oedd cyfansoddi llyfr hanes yn olrhain cwrs ac achosion y rhyfeloedd rhwng y Groegwyr a'r *barbaroi* (barbariaid neu estronwyr). Mae ei lyfr enwog yr *Historiai* yn dechrau gyda chwncwest y dinasoedd Groegaidd yn Asia Leiaf gan yr ymerodr Persiaidd Croesus. Wedyn cawn hanes Lydia, Persia, Babilon a'r Hen Aifft. Mae'r llyfr yn gorffen â hanes y Rhyfeloedd Persiaidd (500 CC - 479 CC).

## Argraffiadau ar-lein 
* Herodotus Inquiries - cyfieithiad newydd gyda nifer o luniau ac erthyglau
* Cyfieithiad Rawlinson
* Testun Groeg a chyfieithiad Saesneg cyfochrog
*Cyfieithiad (detholiad) 
*Gwaith Herodotus ar Perseus

Categori:Genedigaethau 485 CC
Categori:Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Categori:Marwolaethau 425 CC
Teliffant

Sioe sgetsus i blant gan BBC Cymru a rhedodd o 1972 i 1980 oedd ***Teliffant***.

Roedd yn nodweddiadol am ymddangosiad y cymeriadau Syr Wynff ap Concord y Bos a Plwmsan.  Mae'r ddau wedi ymddangos droeon ar rhaglenni blant (yn cynnwys rhai wedi'u hanimeiddio) ers diwedd *Teliffant*. Daeth ymadrodd gwatwarys Syr Wynff at Plwmsan, "twmffat twp" a "twmffat twpach na thwp" yn boblogaidd iawn yn sgil y gyfres.

Yn 1979, cynhyrchodd y Bwrdd Ffilmiau Cymraeg dri ffilm yn dangos anturiaethau Wynff a Plwmsan, ac enw'r ffilm olaf oedd *Teliffant*.

## Actorion
* Wynford Ellis Owen
* Mici Plwm
* Sharon Morgan
* Myfanwy Talog
* Eiry Palfrey
* Olwen Rees
* Richard Jones

Categori:Rhaglenni teledu BBC Cymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1972
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1980
Florianus

**Marcus Annius Florianus** (bu farw Medi 276) oedd ymerawdwr Rhufain am gyfnod byr yn y flwyddyn 276.

Ganed Florianus yn Tarsus, Asia Leiaf, ond ychydig a wyddir am ei fywyd cynnar. Pan ddaeth ei frawd Tacitus yn ymerawdwr, penodwyd Florianus yn bennaeth Gard y Praetoriwm. Gan fod Tacitus yn 75 oed pan ddaeth yn ymerawdwr, mae'r debyg fod Florianus hefyd yn weddol oedrannus. Yn y swydd yma, enillodd fuddugoliaeth bwysig dros y Gothiaid.

Pan ddaeth y newyddion fod ei frawd wedi marw, dilynodd Florianus ef fel ymerawdwr, ac enilloff fuddiugoliaeth arall dros y Gothiaid. Yn fuan wedyn clywodd fod Marcus Aurelius Probus wedi ei gyhoeddi'n ymerawdwr gan y llengoedd yn y dwyrain.

Cychwynnodd Florianus a'i fyddin tua'r dwyrain i wynebu Probus, ond llwyddodd Probus i osgoi brwydr am gyfnod. Cyn hir yr oedd milwyr Florianus, oedd wedi cyrraedd y dwyrain yn syth o Ewrop, yn ddioddef yn y gwres a bu nifer o glefydau yn effeithio'r fyddin. Gostyngodd morâl y milwyr, ac ym mis Mehein 276 aeth llawer ohonynt trosodd i ochr Probus. Ychydig yn ddiweddarach llofruddiwyd Florianus wedi teyrnasiad o 88 diwrnod.

Categori:Genedigaethau 232
Categori:Marwolaethau 276
Categori:Ymerodron Rhufeinig
John Lee Hooker

Canwr y felan o Americanwr oedd **John Lee Hooker** (22 Awst 1917 – 21 Mehefin 2001).

Cafodd ei eni yn Coahoma County, Mississippi.

## Albymau
*''I'm John Lee Hooker* (1959)
**House Of The Blues* (1959)
**The Country Blues of John Lee Hooker* (1959) 
**That's My Story - JLH Sings the Blues* (1960) 
**The Blues* (1960)
**Travelin* (1960)
**The Folk Lore of John Lee Hooker* (1961)
**Sings The Blues * (1961)
**Plays And Sings The Blues* (1961)
**Folk Blues* (1962)
**Burnin'* (1962)
**John Lee Hooker* (1962)
**The Big Soul of John Lee Hooker* (1962)
**The Great John Lee Hooker* (1963) 
**John Lee Hooker & Big Maceo Merriweather* (1963)
**John Lee Hooker On Campus* (1963) 
**Live At Sugar Hill* (1963)
**Burning Hell* (1964)
**Original Folk Blues* (1964)
**... And Seven Nights* (1965) 
**It Serves You Right to Suffer* (1965)
**John Lee Hooker & his Guitar* (1966)
**Live at the Café Au Go-Go* (1967)
**Urban Blues* (1967)
**No Friend Around* (1969)
**Simply The Truth* (1969)
**If You Miss 'Im ... I Got 'Im* (1969)
**I Feel Good* (1970)
**Alone* (1970)
**Goin' Down Highway 51* (1971)
**Coast to Coast Blues Band* (1971)
**Hooker 'n Heat* (1971)
**Endless Boogie* (1971)
**Never Get Out of These Blues Alive* (1972)
**Live at Kabuki Wuki* (1972)
**Johnny Lee* (1972)
**John Lee Hooker's Detroit* (1973)
**Hooker, Hopkins, Hogg* (1973)
**Slim's Stomp* (1973)
**Live At Soledad Prison* (1973)
**Born In Mississippi, Raised Up In Tennessee* (1973)
**Free Beer And Chicken* (1974)
**In Person* (1974)
**Southern Blues* (1979)
**Jealous* (1986)
**Detroit Blues* (1987)
**The Healer* (1989)
**Boogie Awhile* (1990)
**The Hot Spot* (1990; gyda Miles Davis)
**Mr. Lucky (1991)
**Boom Boom* (1992) - reissued on Shout!Factory with bonus tracks
**Chill Out* (1995)
*''Don't Look Back'' (1997)

Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cerddorion jazz
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2001
Asesiad effaith amgylcheddol

Pwrpas **asesiad o effaith amgylcheddol** yw darogan effeithiau amgylcheddol cynllun arfaethedig, i'w roi o flaen y sawl sy'n penderfynu a cheir gweithredu ar y cynllun. Maent fel arfer yn crybwyll yr effeithiau ar iechyd dynol, cytbwysedd ecolegol, adnoddau naturiol ac yn y blaen.

Dyma rai o’r pethau sydd angen eu hystyried:

* Archaeoleg
* Sŵn
* Cynefin ac ecoleg mamaliaid
* Tirwedd
* Hydroleg

Categori:Amgylchedd
Cassiodorus

Hanesydd ôl-Rufeinig (neu Fysantaidd) a gwladweinydd oedd **Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus Senator** neu **Cassiodorus** (c.490 - c.580), a aned yn Scyllaceum (Squillace heddiw) yn Nghalabria, de'r Eidal. Roedd Cassiodorus yn weinidog ac ymgynghorwr i Theodoric Fawr, brenin yr Ostrogothiaid yn yr Eidal, ac yn nes ymlaen yn brif weinidog i'w olynydd y Frenhines Amalasontha.

Tua'r flwyddyn 540 ymddeolodd Cassiodorus o fywyd cyhoeddus er mwyn cysegru gweddill ei ddyddiau i lenydda ac astudio. Sefydlodd fynachlog yn *Vivarium* ar arfordir y Môr Ionaidd a hyrwyddai'r gwaith o gopïo llawysgrifau Clasurol. Ei brif gyfraniad i lenyddiaeth yw ei wyddoniadur ar ddysg a'r Saith Celfyddyd a baratowyd ar gyfer ei fynachod, sef yr *Institutiones divinarum et saecularium litterarum*. Daeth y llyfr yn waith safonol yn yr Oesoedd Canol a astudid ledled Ewrop. Cyfansoddodd yn ogystal hanes y Gothiaid sydd ar goll bellach ond yn adnabyddus i ni diolch i'r crynodeb ohono a wnaed gan yr ysgolhaig Jordanes (fl. 6g).

## Gwaith
**Laudes* (drylliau o folawdau)
**Chronica* - Hanes y byd hyd 519 sy'n cyfuno hanes Rhufain a hanes y Gothiaid
**Hanes y Gothiaid* (526-533)
**Variae epistolae* (537), papurau Theodoric; S.J.B. Barnish *Cassiodorus: Variae* (Lerpwl: University Press, 1992) ISBN 0-85323-436-1
**Exposition psalmorum*
**De anima* ("Ar yr Enaid") (540)
**Institutiones Divinarum et Saecularium Litterarum* (543-555)
**De Artibus ac Disciplinis Liberalium Litterarum*
**Codex Grandior* (fersiwn o'r Beibl)

## Llyfryddiaeth
*James J. O'Donnell, *Cassiodorus* (1979)

## Dolenni allanol
*Gwefan James J. O'Donnell am Cassiodorus
*Christopher H. Walker, "Cassiodorus Senator and the Search for 6th Century Détente", 2002

Categori:Genedigaethau 490
Categori:Gothiaid
Categori:Hanesyddion
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion y 6ed ganrif
Categori:Marwolaethau 580
Categori:Tadau'r Eglwys
Menna Richards

**Menna Richards** OBE (ganwyd Chwefror 1953) oedd Cyfarwyddwr BBC Cymru Wales rhwng Chwefror 2000 a Chwefror 2011. Cyn hynny, bu'n Rheolwr-Gyfarwyddwr HTV Cymru, cwmni yn Grŵp United News and Media sydd bellach yn rhan o ITV plc.

## Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Menna ym Maesteg a fe'i haddysgwyd yn Ysgol Ramadeg Maesteg a Phrifysgol Cymru, Aberystwyth. Ar ôl graddio, ymunodd â BBC Cymru fel newyddiadurwr yn y Gymraeg a'r Saesneg ar newyddion radio a theledu hyd 1983.

## Gyrfa
Yna, ymunodd â HTV Cymru fel gohebydd a chynhyrchydd gyda'r adran Materion Cyfoes. Bu'n gohebu am wleidyddiaeth yng Nghymru a San Steffan, yn Unol Daleithiau America, y cyn-Undeb Sofietaidd ac yn Ewrop.
 
Ar ôl cyfnod fel Rheolwr Rhaglenni Ffeithiol a Chyffredinol, fe'i penodwyd yn Gyfarwyddwr Rhaglenni HTV Cymru ym 1993. Roedd yn gyfarwyddwr yn Grŵp HTV Cyf cyn i United News and Media gymryd yr awenau.

Fel Cyfarwyddwr BBC Cymru hi oedd yn bennaf gyfrifol am holl wasanaethau BBC Cymru yn Saesneg ac yn Gymraeg ar radio, teledu ac arlein, ac am tua 1,200 o staff.

Mae hefyd yn gysylltiedig â nifer o sefydliadau a chyrff cyhoeddus eraill. O ran addysg, mae'n aelod o Gyngor Prifysgol Cymru, Caerdydd. Ym myd y celfyddydau, mae'n Gadeirydd Coleg Celf a Drama Cymru ac is-lywydd Eisteddfod Ryngwladol Llangollen ac yn aelod o fwrdd Gŵyl Ffilm Ryngwladol Cymru. Bu hefyd yn aelod o fwrdd Theatr y Sherman. Mae'n gymrawd anrhydeddus Prifysgol Cymru, Aberystwyth ac yn gymrawd o'r Gymdeithas Deledu Frenhinol.

Ers Tachwedd 2010, mae'n uwch gyfarwyddwraig ar fwrdd Glas Cymru, perchennog Dŵr Cymru.

## Bywyd personol
Priododd y newyddiadurwr Patrick Hannan yn 1985.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Gweithredwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Faesteg
Yerevan

**Yerevan** (Armenieg: Երեւան or Երևան; hefyd **Erevan**, mae hen ffurfiau'n cynnwys **Erebuni** ac **Erivan**) yw dinas fwyaf a phrifddinas Armenia. Ei phoblogaeth yw 1,088,300 (amcangyfrif 2004). Mae'n sefyll ar Afon Hrazdan, 40°10′G 44°31′Dw. Yerevan yw canolfan weinyddol, diwylliannol a diwydiannol y wlad. Mae ei hanes yn ymestyn yn ôl i'r 8fed ganrif CC pan sefydlwyd caer Urartiaidd Erebuni yn y flwyddyn 782 CC.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Cofadeilad Tsitsernakaberd
*Dinas Erebuni
*Eglwys Gadeiriol Sant Grigor
*Eglwys Gadeiriol Sant Sarkis
*Mosg Glas (Gök Jami)
*Tŷ Opera

## Enwogion
*Khachatur Abovian (1809-1848), awdur
*Alexander Arutiunian (g. 1920), pianydd a chyfansoddwr

## Dolenni allanol 
* Gwefan dinas Yerevan
* Newyddion 
* Yerevan yn Armeniapedia
* Gwybodaeth am Yerevan 
* Yerevan Metro


Categori:Dinasoedd Armenia
Categori:Prifddinasoedd Asia
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Categori:Taleithiau Armenia
Galeg

**Galeg** oedd iaith y Celtiaid yng ngorllewin a chanolbarth Ewrop, yn bennaf yn y rhanbarth a adnabyddir fel Gâl (Lladin: *Gallia*). Roedd yr Aleg yn iaith Geltaidd yn y gangen o'r teulu hwnnw a elwir yn Gelteg y Cyfandir. Tybir ei bod yn agos iawn i'r Frythoneg a Galateg. Mae hi'n iaith farw ers tua 1500 o flynyddoedd ac rydym yn dibynnu ar dystiolaeth enwau a geiriau yng ngwaith awduron Rhufeinig, arysgrifau ac enwau lleoedd am ein gwybodaeth amdani.

Yr arysgrifau niferus yw'r ffynhonnell bwysicaf. Fe'u hysgrifennir mewn tair gwyddor wahanol. Yn Etrwria a'r cyffiniau ceir rhai arysgrifau Galeg yn yr wyddor Etrwsgeg sy'n dyddio o'r ail ganrif CC. Yn ne Ffrainc ceir tua 60 o arysgrifau yn yr wyddor Ïoneg, gyda'r rhan fwyaf ohonyn nhw'n dyddio o'r ganrif 1af OC, e.e. o ardal Marseille. Yn olaf mae 'na ddosbarth o arysgrifau yn yr wyddor Lladin yng Ngâl ei hun, tua chant ohonyn nhw, sy'n dyddio o'r cyfnod Rhufeinig (y pedair canrif cyntaf OC). Y pwysicaf o'r rhain yw Calendr Coligny, tabledi plwm o Charmalières a Larzac, a graffiti ar grochenwaith o La Graufesenque.

## Geiriau a fenthyciwyd o'r Galeg drwy'r Lladin i'r Saesneg
Benthyciwyd:

## Rhai geiriau Galeg
[300px|bawd|Rhan o dabled [Calendr Coligny]]
*Aballo - afal
*Aedos - aelwyd
*Bena - benyw / menyw
*Berros - byr
*Biccos - bychan
*Brogos - bro
*Caleto - caled
*Damos - dafad
*Dragenos - draen / draenen
*Durnos - dwrn
*Gamon - gaeaf
*Garbos - garw
*Iaros - iâr
*Lavenos - llawen
*Litanos - llydan
*Louernos - llwynog
*Maros - mawr
*Natir - neidr
*Parios - pair
*Rix - rhi (brenin)
*Senod - hen
*Taranos - taran
*Tractos - traeth
*Vagena - gwaun (corsdir)
*Varina - gwerin (yn yr hen ystyr 'llu' / 'rhyfelwyr')
*Vivero - gwiwer
*Vlago - gwlyb

## Dolenni allanol
Rhannwyd fideo ym mis Mai 2023 ar sianel Youtube Ecolinguist lle ceir person yn llefaru brawddegau byrion o'r iaith Galeg gyda siaradwyr Cymraeg, Llydaweg a Manaweg yn ceisio dyfalu ystyr y brawddegau hynny. Gwelir bod sawl gair sy'n gytras ac wedi esbylygu o'r Galeg yn y Gymraeg a'r Llydaweg yn arebennig, ond llai yn y Fanaweg (fel sy'n ddisgwyladwy).

## Cyfeiriadau
Categori:Gâl
Categori:Ieithoedd Celtaidd
Categori:Ieithoedd hynafol
Alpes Cottiae

Roedd **Alpes Cottiae** yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Hi oedd y ganol o'r tair talaith fechan yn ardal yr Alpau rhwng Gâl a'r Eidal. Yn y gorllewin roedd yn ffinio â Gallia Narbonensis, gyda talaith Italia i'r dwyrain, Alpes Maritimae i'r de ac Alpes Graiae i'r gogledd. Prifddinas y dalaith oedd *Segusio* (heddiw Susa yn Piemonte, Yr Eidal). Rhoddir yr enw yr Alpau Cottaidd i'r rhan yma o'r Alpau.

bawd|canol|300px|Talaith Alpes Cottiae yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Er ei bod yn dalaith fechan roedd o bwysigrwydd strategol, gan ei bod yn amddiffyn y ffyrdd dros yr Alpau rhwng Gâl a'r Eidal, yn cynnwys y Vía Domitia. Enwyd y dalaith ar ôl Cottius, brenin un o lwythau y Liguriaid, oedd yn frenin y diriogaeth dan nawdd Rhufain. Yn y ganrif gyntaf daeth yr ardal yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig, gyda Cottius ac yna ei fab yn parhau i lywodraethu. Wedi marwolaeth mab Cottius daeth Alpes Cottiae yn dalaith ecwestraidd yn 64 - 65.

Categori:Hanes yr Eidal
Categori:Taleithiau Rhufeinig
Kos

[bawd|de|250px||Gweddillion yr [agora yn nhref Kos]]
[250px|bawd|de|Planwydden [Hippocrates]]

Ynys Roegaidd yw **Kos** neu **Cos** (Groeg: Κως; Twrceg: *İstanköy*; Eidaleg: *Coo*; *Stanchio* gynt yn Saesneg), a leolir yn y Dodecanese, yn ymyl Gwlff Cos. Mae'n mesur 40 wrth 8&nbsp;km, ac yn gorwedd 4&nbsp;km oddi ar arfordir Bodrum (yr Halicarnassos hynafol), Twrci. Poblogaeth: 30,500. Roedd yn enwog yn yr Henfyd fel man enedigol Hippocrates.

## Hanes 
Cafodd yr ynys ei choloneiddio gan y Cariaid yn gynnar iawn. Fe'i goresgynnwyd gan y Doriaid yn y 11eg ganrif CC ac ymunodd â Chynghrair Delios. Dwywaith yn ystod y rhyfeloedd rhwng y Groegwyr a'r Persiaaid fe'i meddianwyd ond i gael ei rhyddhau yn ddiweddarach. Yn 366 CC codwyd tref Kos ei hun, ac yn fuan wedyn daeth yr ynys yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig ac ar ôl hynny yr Ymerodraeth Fysantaidd.

Am gyfnod cafodd ei meddiannu gan Fenis a'i gwerthu i'r Ysbytwyr o Rhodes. Yna am 440 mlynedd bu'n rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid. Cafodd ei throsglwyddo i'r Eidal yn 1912. Ar ôl cyfnod byr ym meddiant yr Almaenwyr yn yr Ail Ryfel Byd, a'r Deyrnas Unedig ar ôl hynny, fe'i ildiwyd i Wlad Groeg yn 1947.

## Hippocrates 
Credir i Hippocrates, "Tad Meddygaeth", gael ei eni yn Kos. Yng nghanol y dref ceir coeden hynafol a elwir Planwydden Hippocrates; dywedir ei bod yn dynodi safle hen deml. Mae Kos yn gartref i'r Sefydliad Hippocratig Rhyngwladol a'r Amgueddfa Hippoctratig a gysegir i'r ffisegydd enwog. Ger y Sefydliad mae adfeilion Asklepeion, lle hyfforddwyd Hippocrates gan Herodicus, yn ôl traddodiad.

Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
Categori:Dodecanese
Categori:Safleoedd Clasurol
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Y Môr Aegeaidd
Probus

**Marcus Aurelius Probus** (19 Awst 232 – Medi-Hydref 282) oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 276 a 282.

Ganed Probus yn Sirmium, yn nhalaith Pannonia, ac ymunodd a'r fyddin yn ŵr ieuanc. Daeth i sylw oherwydd ei wasanaeth dan yr ymerodron Valerian I, Tacitus ac Aurelian. Enwyd ef yn rhaglaw rhan ddwyreiniol yr ymerodraeth gan yr ymerawdwr Tacitus, ac wedi marw'r ymerawdwr cyhoeddwyd Probus yn ymerawdwr yn ei le gan ei lengoedd. Roedd Florianus, brawd Tacitus, wedi ei gyhoeddi'n ymerawdwr, ond llofruddwiyd ef gan ei filwyr ei hun, a derbyniwyd Probus fel ymerawdwr gan y Senedd.

Treuliodd Probus ei deyrnasiad fel ymerawdwr yn ymladd i ddiogelu ffiniau'r ymerodraeth, yn arbennig yn nhaleithiau Gâl yn erbyn y llwythi Almaenaidd. Llwyddodd i orchfygu tair ymgais i'w ddiorseddu, gan Saturninus, Proculus a Bonosus. Credai Probus fod angen cadw'r milwyr yn brysur i osgoi gwrthryfela, ac felly yn amser heddwch rhoddwyd hwy ar waith i gynorthwyo'r gymuned, er enghraifft yn plannu gwinwydd yn Ngâl a Pannonia. Yn naturiol nid oedd hyn yn boblogaidd gyda'r milwyr eu hunain, a llofruddiwyd Probus gan ei filwyr ei hun tra'r oedd wrthi'n ceisio sychu corsydd gerllaw ei dref enedigol. Cyhoeddwyd Marcus Aurelius Carus yn ymerawdwr tua'r adeg yma, ond mae'n ansicr a oedd hyn cyn llofruddiaeth Probus, ac felly'n rheswm dros y llofruddiaeth, neu wedi i'r newyddion am lofruddiaeth Probus ei gyrraedd.

Galarwyd yn fawr ar ôl yr ymerawdwr gan y Senedd a'r bobl, a hyd yn oed gan y milwyr. I ddangos eu hedifeirwch am eu gweithred, codasant gofgolofn iddo.

Categori:Genedigaethau 232
Categori:Marwolaethau 282
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Ysgol Gyfun Gymraeg Bryn Tawe

bawd|Ysgol Gyfun Gymraeg Bryn Tawe
Ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg yn Abertawe yw **Ysgol Gyfun Gymraeg Bryn Tawe**. Agorwyd yr ysgol ym mis Medi, 2003 ar ôl blynyddoedd o ymgyrchu am ail ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg yn Abertawe. Cyn hyn mynychai disgyblion Ysgol Gyfun Gŵyr yn Nhregŵyr, Abertawe.

Mae hi'n un o'r ysgolion mwyaf newydd o ran yr adeilad ac o ran technoleg yng Nghymru. Dysgir bob pwnc trwy gyfrwng y Gymraeg a rhaid i bob disgybl siarad Cymraeg yn ystod yr oriau ysgol.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol yr ysgol

Bryn Tawe
Bryn Tawe
Categori:Sefydliadau 2003
Caer-went

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Caer-went** (weithiau **Caerwent**). Pan goncrwyd llwyth y Silwriaid gan y Rhufeiniaid, crëwyd canolfan a thref farchnad iddynt dan yr enw *Venta Silurum* yn fuan wedi'r flwyddyn 78 gan y Llywodraethwr Rhufeinig Julius Frontinus. Cyn hynny roedd gan y Silwriaid fryngaer bwysig gerllaw yng Nghoed Llanmelin. *Venta Silurum* yw'r dref Rufeinig y gwyddys mwyaf amdani yng Nghymru, a'r ail fwyaf adnabyddus ym Mhrydain ar ôl Calleva Atrebatum (Silchester).

bawd|dim|250px|Magwyrydd Rhufeinig yng Nghaerwent

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
### Caerwent Rufeinig
Roedd y dref Rufeinig yn dilyn y patrwm arferol, gyda dwy brif ffordd yn ffurfio croes a mur a ffos o'i hamgylch. Gydag arwynebedd o 300 - 350 medr sgwâr roedd yn dref gymharol fechan. Yn y canol roedd y Fforwm, gyda sgwâr agored a siopau a Basilica o'i amgylch. I'r dwyrain o'r Fforwm mae teml Rufeinig, a oedd, mae'n debyg, wedi ei chysegru i'r duw Mawrth, ac i'r gogledd mae Amffitheatr. Roedd o leiaf ddau faddondy yn y dref. Ar bob ochr i'r briffordd a redai drwy'r dref roedd yna resi o siopau a sawl teml. Mae darnau sylweddol o'r mur Rhufeinig i'w gweld o hyd, hyd at 5 medr o uchder mewn mannau. Atgyfnerthwyd y muriau hynny â thyrau lle y cedwid arfau. Y tu allan i'r muriau y ceid y mynwentydd. Mae tai'r pentref modern yn gorchuddio rhan o'r hen safle Rhufeinig.

### Wedi ymadawiad y Rhufeiniaid
Credir i'r boblogaeth adael y dref yn y 5g, fel gyda llawer o ddinasoedd a threfi Rhufeinig Prydain, ond mae'n bosibl i Gaerwent barhau fel canolfan i Deyrnas Gwent ar ôl y cyfnod Rhufeinig. Sefydlwyd clas yng Nghaerwent gan sant o Wyddel o'r enw Tatheus tua'r 5ed ganrif. Ar ôl y Goncwest Normanaidd codwyd castell mwnt a beili ar y safle.

[bawd|dim|250px|Y Normaniaid yn gosod caer [mwnt a beili o fewn hen amddiffynfeydd y Rhufeiniaid]]

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Darllen pellach
*O.E. Craster, *Caerwent Roman City* (Llundain: HMSO, 1951; sawl argraffiad ers hynny)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Caerwent
*  Erthygl yn *Gwyddiondur Safleoedd Clasurol Princeton*


Categori:Cymunedau Sir Fynwy
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Fynwy
Categori:Trefi Rhufeinig Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Globaleiddio

Mae'r term **globaleiddio** yn cyfeirio at y gyd-ddibyniaeth, integreiddiad a rhyngweithiad cynyddol rhwng pobl a chwmnïau ar draws y byd. Mae'r broses hon yn lleihau rhwystrau rhyngwladol ac felly'n arwain at gydberthnasau economaidd, masnachol, cymdeithasol, technolegol, diwylliannol, gwleidyddol ac amgylcheddol.

Mae sawl diffiniad posib o lobaleiddio. Yn ôl Encyclopedia Britannica, "proses lle mae'r profiad o fywyd pob dydd ... yn dod yn fwyfwy unfath ar draws y byd" ydyw. Mewn economeg, gellid diffinio Globaleiddio yn gydgyfeiriad prisiau, cynnyrch, cyflogau, cyfraddau buddiant ac elw tuag at yr hyn sy'n arferol mewn gwledydd "datblygedig". Dibynna globaleiddio economaidd ar rôl mudo dynol, masnach ryngwladol, symudiad cyfalaf, a chyfuniad marchnadoedd ariannol. Mae'r IMF yn nodi fod gwledydd ledled y byd yn dibynnu fwyfwy ar ei gilydd yn economegol, a hynny trwy gynnydd mewn maint ac amrywiant cyfathrach ariannol rhyngwladol ac yn y blaen. Dywedir mai Theodore Levitt oedd y cyntaf i ddefnyddio'r term mewn cyd-destyn economaidd.

## Dadleuon yn erbyn Globaleiddio 
Mae llawer o bobl yn dadlau yn erbyn y don presennol o lobaleiddio economaidd, yntau oherwydd niwed amgylcheddol i'r blaned, neu oherwydd niwed i bobl, megis tloti cynyddol, anhafaledd, anghyfiawnder, ac erydiad diwylliant draddodiadol. Maent yn herio'r dulliau, megis GDP, a ddefnyddir i fesur cynnydd gan Banc y Byd ac eraill; gan ddefnyddio dulliau fel y Mynegai Planed Hapus, a grëwyd gan yr NEF.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cymhathiad diwylliannol
Categori:Daearyddiaeth ddiwylliannol
Categori:Daearyddiaeth economaidd
Categori:Gwleidyddiaeth yn ôl pwnc
Categori:Masnach
Zhang Ziyi

300px|bawd|**Zhang Ziyi** yn y ffilm *Yīng Xióng*
Actores yn y ffilmiau *Wo hu cang long* a *Shí miàn mái fú* yw **Ziyi Zhang** (Tsieinëeg: 章子怡, pinyin: Zhāng Zǐyí) (ganwyd 9 Chwefror 1979 yn Beijing, Tsieina).

## Ffilmiau 
* *The Era of Magic* (2010)
* *The Grand Master* (2010)
* *The Foundingof a Republic* (2009)
* ''Sophie's Revenge* (2009)
* *Horsemen* (2008)
* *Forever Enthralled* (2008)
* *TMNT* (2007)
* *Ye Yan* (2006)
* *Cofiannau Geisha* (2005)
* *Operetta Tanuki Goten* ("*Y Dywsoges Raccoon*") (2005)
* *Mo li hua kai* ("*Merched Jasmin*") (2004)
* *Shí miàn mái fú* ("*Tŷ'r gweywffyn hededog*") (2004)
* *2046* (2004)
* *Zǐ Húdié* (Pili Pala Piws) (2003)
* *Jopog Manura 2* ("*Giangstar yw fy ngwraig 2*") (2003)
* *Yīng Xióng* ("*Arwr*") (2002)
* *The Legend of Zu* (2001)
* *Musa* (2001)
* *Rush Hour 2* (2001)
* *Wo hu cang long* ("*Teigr yn swatio, draig yn cuddio*") (2000)
* *Wǒde fùqīn mǔqīn* ("*Teg edrych tuag adref*") (1999)
* *Cyffwrdd Golau'r Sêr'' (1996)

 

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Actorion o Tsieina
Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Tsieina
Carus

bawd|dde|Marcus Aurelius Carus

**Marcus Aurelius Carus** (c. 222 – c. 283) oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 282 a 283.

Credir i Carus gael ei eni yn Narbona (Iliria), ond addysgwyd ef yn Rhufain. Daeth yn aelod o'r Senedd a phenodwyd ef yn bennaeth Gard y Praetoriwm gan yr ymerawdwr Probus. Pan lofruddiwyd Probus yn Sirmium, cyhoeddwyd Carus yn ymerawdwr gan ei filwyr. Cyhuddwyd Carus o fod a rhan yn y cynllwyn i lofruddio Probus, ond nid oes sicrwydd am hyn.

Ymddengys na ddychwelodd Carus i Rufain pan dderbyniodd y Senedd ef fel ymerawdwr. Rhoddodd y teitl "Cesar" i'w ddau fab, Carinus a Numerian, a rhoddwyd gofal y rhan orllewinol o'r ymerodraeth i Carinus tra aeth yr ymerawdwr a Numerian ar ymgyrch yn erbyn y Persiaid oedd wedi ei chynllunio gan Probus. Wedi gorchfygu'r Sarmatiaid ar lannau Afon Donaw, aeth Carus yn ei flaen trwy Thracia ag Asia Leiaf a choncrodd Mesopotamia, gan groesi Afon Tigris.

Ynghanol ei fuddugoliaethau, bu Carus farw yn sydyn. Mae ansicrwydd am achos ei farwolaeth, gyda rhai ffynonellau yn ei phriodoli i wahanol glefydau. Yn ôl ffynonellau eraill llofruddiwyd ef gan ei filwyr ei hun ar anogaeth Arrius Aper, pennaeth Gard y Praetoriwm, oedd yn amharod i fynd ymlaen a'r ymgyrch yn erbyn Persia. Dilynwyd ef fel ymerawdwr gan ei ddau fab.

Categori:Genedigaethau 230
Categori:Marwolaethau 283
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Gard y Praetoriwm

bawd|frame|Gard y Praetoriwm yn yr Ail Ganrif

**Gard y Praetoriwm** oedd y gwarchodlu arbennig a gadwai ymerodron Rhufain. Bu gan y Praetoriaid ddylanwad mawr yn filwrol ac yn wleidyddol am ganrifoedd.

Daw'r gair "Praetoriwm" o *praetorium*, sef pabell cadfridog Rhufeinig pan oedd ar ymgyrch. Roedd yn arferiad i'r cadfridog ddewis milwyr i warchod y babell a'i berson ef ei hun, a gelwid y rhain y *cohors praetoria*. Pan ddaeth Augustus yn ymerawdwr cyntaf Rhufain penderfynodd greu gard sefydlog. Gard y Praetoriwm oedd yr unig filwyr oedd a hawl i fod yn arfog i'r de o Afon Rubicon, oedd yn ffin ogleddol Yr Eidal.

Yn 23 OC perswadiodd pennaeth y Gard, Lucius Aelius Sejanus, yr ymerawdwr Tiberius i adeiladu gwersyll newydd, y *Castra Praetoria*, ychydig tu allan i Rufain. Daeth y Gard i gymeryd rhan flaenllaw mewn llawer o gynllwynion i gael gwared ag ymerodron a chreu ymerodron newydd, gan gychwyn a llofruddiaeth Caligula yn 41. Dewisodd y Praetoriaid Claudius i fod yn ymerawdwr yn ei le. Ym Mlwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, 69, codasant Otho yn ymerawdwr, gan ladd yr ymerawdwr blaenorol, Galba.

Yn raddol daeth y Gard yn llai pwysig, a rhoddodd yr ymerawdwr Cystennin I ddiwedd arno yn dilyn ei fuddugoliaeth dros Maxentius, oedd yn dibynnu ar gefnogaeth y Praetoriaid, yn 312.

Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Traeth Lafan

[300px|bawd|Traeth Lafan o lan-môr [Llanfairfechan gydag Afon Menai ac Ynys Môn yn y cefndir]]

Traeth llanwol eang yn Sir Conwy, Cymru, yw **Traeth Lafan**. Saif ar Fae Conwy rhwng Bangor, Gwynedd a Llanfairfechan.

Ardal o fanciau tywod a mwd rhynglanwol ydyw, ar ben dwyreiniol Afon Menai. Ei arwynebedd pan fo'r llanw allan yw 2642 hectar. Pan fo'r llanw allan mae nifer o ffrydiau bychain dŵr croyw yn rhedeg drosto i'r môr. Mae'n cynnwys banc tywod anferth ar ei ymyl ogledd-ddwyreiniol a elwir yn Fanc y Dytshmon (''Dutchman's Bank''). Yn ôl traddodiad roedd y traeth yn dir sych ar un adeg ac yn rhan o deyrnas chwedlonol Tyno Helig a foddiwyd un noson ystormus.

Am ganrifoedd roedd pobl yn gorfod croesi Traeth Lafan ar lanw isel i ddal cwch fferi a ddeuai drosodd i'w cyfarfod er mwyn croesi i Ynys Môn. Dyma'r ffordd y cludwyd corff Siwan (gwraig Llywelyn Fawr) i'w orffwysfa ym mynachlog Llan-faes yn 1237. Yma hefyd, yn ôl pob tebyg, yr ymladdwyd Brwydr Moel-y-don ar 6 Tachwedd 1282, rhwng y Cymry a'r Saeson.

Dyma gofnod o groesi Traeth Lafan ar y fferi ar 28 Medi 1685:
:''We passed over Penmaenmawr at the foot of which on this side I met Lord Bulkeley's coach and servants, but they told as they had escaped very narrowly being cast away in coming over the (Beaumaris) ferry, and that the winds were so high that it was not fit for us to attempt that way''

## Gwerth amgylcheddol
Mae glannau Traeth Lafan ynghyd â'r traeth ei hun yn Ardal Warchodedig Arbennig (AWA / SPA) am ei fod yn gartref i gynifer o adar. Mae'n safle arbennig o bwysig yn y gaeaf, pryd ceir nifer o adar dŵr yno, yn arbennig piod y môr  (*Haematopus ostralegus*). Pan fo'r tywydd yn ddrwg yn y gaeaf daw nifer o biod y môr draw o Lannau Dyfrdwy i gysgodi. Mae hefyd niferodd o bwysigrwydd rhyng-genedlaethol o'r Pibydd coesgoch (*Tringa totanus*) yn gaeafu yma. Rhwng Bangor a Llanfairfechan mae nifer o warchodfeydd sy'n cael eu cynnal gan Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru, Cyngor Gwynedd a Chyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, yn bennaf ar gyfer adar: Aberogwen, Morfa Aber, Morfa Madryn a Glan-y-môr Elias.

## Gweler hefyd 
* Brwydr Moel-y-don

## Cyfeiriadau
Categori:Abergwyngregyn
Categori:Afon Menai
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Llanfairfechan
Categori:Traethau Cymru
Carinus

dde|bawd|Carino como Augusto

**Marcus Aurelius Carinus** (bu marw 285) oedd ymerawdwr Rhufain o 283 hyd Gorffennaf 285.

Carinus oedd mab hynaf yr ymerawdwr Carus, a gwnaeth ei dad ef yn llywodraethwr y rhan orllewinol o’r Ymerodraeth Rufeinig. Ymladdodd yn llwyddiannus yn erbyn y llwythi Almaenaidd oedd yn bygwth croesi Afon Rhein, ond yn fuan gadawodd yr ymgyrch i eraill a dychwelodd i Rufain, lle dywedir iddo fyw yn afradlon ac yn ofer. Dywedir iddo briodi naw o weithiau, gan wenwyno’r wraig flaenorol bob tro.

Wedi marwolaeth ei dad, daeth ef a’i frawd Numerian yn gyd-ymerodron. Roedd y milwyr oedd yn gwasanaethu yn y dwyrain dan Numerian yn mynnu cael dychwelyd i Ewrop, a llofruddiwyd Numerian yn Calcedonia. Cyhoeddodd y milwyr Diocletian yn ymerawdwr..

Gadawodd Carinus Rufain a theithiodd tua’r dwyrain gyda’i fyddin. Llwyddodd o orchfygu ymgeisydd arall am yr ymerodraeth, Marcus Aurelius Julianus, yna bu’n ymladd a milwyr Diocletian yn Moesia. Enillodd nifer o fuddugoliaethau, ond yna llofruddiwyd Carinus gan dribwn . Ymddengys fod Carinus wedi dechrau perthynas a gwraig y tribwn ar yr un diwrnod yr oedd ei gŵr wedi ennill buddugoliaeth iddo dros Diocletian yn Margus (Morava). Fodd bynnag mae rhai ffynonellau yn dweud mai Diocletian fu’n fuddugol yn Margas.

Categori:Genedigaethau 250
Categori:Marwolaethau 285
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Cwpan Heineken

Mae'r **Cwpan Heineken**, a elwir yn **Gwpan H** yn Ffrainc oherwydd deddfau hysbysebu alcohol, yn gystadleuaeth rygbi'r undeb flynyddol yn cynnwys y tîmoedd clwb a rhanbarthol arweinio o'r Chwe Gwlad: Yr Alban, Cymru, Yr Eidal, Ffrainc, Iwerddon a Lloegr.

## Pencampwyr 

Categori:Cystadlaethau rygbi'r undeb
Categori:Sefydliadau 1995
Diocletian

**Diocletian** (Lladin: *Gaius Aurelius Valerius Diocletianus*) (c. 245 – 3 Rhagfyr 311), oedd ymerawdwr Rhufain  o 20 Tachwedd 284 hyd 1 Mai 305. Yn ystod ei gyfnod fel ymerawdwr creodd y Tetrarchiaeth.

Ganed Diocletian yn Dalmatia o deulu distadl. Dywed rhai fod ei dad yn gaethwas wedi ei ryddhau, o Illyria. Ei enw gwreiddiol oedd Diocles (Διοκλής). Ymunodd a'r fyddin a threuliodd ei flynyddoedd cynnar mewn ymgyrchoedd parhaus ar ffin Afon Donaw, yng Ngâl ac yn ernyn y Persiaid. O dan yr ymerodron Aurelian a Probus dringodd trwy'r rhengoedd nes dod yn bennaeth gwarchodlu personol yr ymerawdwr Numerian yn ystod ei ymgyrch yn erbyn y Parthiaid.

Pan laddwyd Numerian, cyhoeddwyd Diocletian yn ymerawdwr gan y milwyr ar 20 Tachwedd 284 yn ninas Nicomedia. Dechreuodd ymgyrch yn erbyn cyd-ymerawdwr Numerian, ei frawd Carinus, ac ar ôl ymladd yn Moesia enillodd Diocletian y fuddugoliaeth. Enwodd gymrawd, Maximinus fel "Cesar" a'i gyrru i ddelio a gwrthryfel y Bagaudae. Pan ddychwelodd Maximinus yn llwyddiannus, gwnaeth Diocletian ef yn gyd-ymerawdwr yn 286.

Daeth Diocletian yn ymerawdwr ar ddiwedd y cyfnod a elwir yn argyfwng y drydedd ganrif. Yn y cyfnod yma bu 19 o ymerodron mewn cyfnod o 50 mlynedd, llawer ond yn teyrnasu am ychydig fisoedd. Gwnaeth Diocletian newidiadau mawr yn nhrefn rheoli'r ymerodraeth. Ceisiodd adfywio'r economi a rhannodd yr ymerodraeth yn 96 talaith oedd wedi eu rhannu'n 12 rhanbarth diocesis. Ceisiodd hefyd adfywio hen grefydd Rhufain, a bu llawer o erlid ar y Cristionogion yn ystod ei deurnasiad.

Y newid pwysicaf a wnaed gan Diocletian oedd dechrau'r Tetrarchiaeth, oedd yn rhannu'r ymerodraeth yn bedwar. Yn rheoli'r rhannau hyn yr oedd dau "Augustus", sef Diocletian ei hun a Maximinus, a dau "Cesar", Galerius a  Constantius Chlorus. Roedd Diocletian, fel Augustus y dwyrain, yn gyfrifol am Thracia, Asia a'r Aifft; Galerius yn gyfrifol am y Balcanau heblaw Thracia, Maximinus fel Augustus y gorllewin yn rheoli Italia, Hispania ac Affrica, a'r Cesar Constantius Chlorus yn gyfrifol am Gâl a Phrydain. Roedd pob Augustus i fod i ymddeol ar ôl 20 mlynedd, gyda'r ddau Gesar yn dod yn Augustus yn eu lle.

Ar 1 Mai 305 ymddeolodd Dioclecian a Maximianus yn ôl y cynllun; y tro cyntaf i ymerawdwr Rhufeinig ymddeol yn wirfoddol. Roedd Diocletian wedi adeiladu palas iddo'i hun yn Spalatum (Split heddiw) yn Dalmatia. Dywedir ei fod yn ei ddifyrru ei hun ym ystod ei ymddeoliad trwy dyfu bresych. Bu farw yn ei blasdy yn y flwyddyn 313.

Categori:Genedigaethau 244
Categori:Marwolaethau 311
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Llyn Titicaca

**Llyn Titicaca** yw'r llyn uchaf y sy'n fordwyol yn y byd. Mae'r llyn 3,812m (12,507 troedfedd) uwchben lefel y môr ac wedi ei leoli yn uchel yn yr Andes ar y ffin rhwng Periw a Bolifia (16°De, 69°Gor). Ei ddyfnder cyfartalog yw 107m, a'i ddyfnder mwyaf yw 281m. Mae ardal orllewinol y llyn yn berchen i ranbarth Puno Periw, ac mae'r ardal ddwyreiniol yn rhan o adran La Paz Bolifia.

## Ynysoedd 
[bawd|chwith|200px|Llyn Titicaca o ochr [Bolifia]]
### Los Uros 
Mae'r ynysoedd Uros yn grŵp o tua 43 ynys artiffisial wedi eu ffurfio'n hollol gan weu cawn sy'n arnofio ar y llyn. Mae'r ynysoedd yn atyniad twristaidd mawr i Periw, gyda nifer fawr o ymwelwyr yn trefnu gwibdeithiau ar gychod o lannau'r llyn i'r ynysoedd yma.

### Taquile 
Mae ynys Taquile yn denu twristiaid bob blwyddyn ar gyfer gwyliau a dathliadau'r brodorion. Mae'r ynys hefyd yn enwog am gynhyrchion tecstilau'r bobl yna. Mae traddodiadau gweu pobl yr ynys wedi deillio o amseroedd gwareiddiad yr Inca (cyn-Sbaenaidd), a chan fod yr ynys wedi aros gan mwyaf yn arwahanol ers yr 1950au, mae nifer fawr o bobl yr ynys yn siarad Quechua, iaith frodorol Periw, yn ogystal â Sbaeneg.

### Amantaní 
Mae Ynys Amantaní yn ynys 15 kilometr sgwâr cylchol gyda thua chwe phentref ar draws yr ynys a dau fynydd. Amantaní yw un o ynysoedd mwyaf Titicaca. Yn debyg i Taquile, bu'r ynys yn arwahanol o'r trefi ar lannau Titicaca tan yr 20g.

### Isla Del Sol 
Mae Isla Del Sol ("Ynys yr Haul") wedi ei leoli ar ochr Bolifia Titicaca, ger Copacabana. Mae yna nifer o adfeilion Incaidd nodedig ledled yr ynys, ac felly mae economi'r ynys wedi ei sefydlu'n bennaf ar dwristiaeth yn ogystal â physgota.

## Ffeithiau ychwanegol 
*Mae llynges Bolifia yn defnyddio llyn Titicaca ar gyfer ymarferion llyngesol er nad oes gan Bolifia arfordir.
*Llyn Maracaibo yn Feneswela yw'r unig "llyn" yn Ne America sy'n fwy na Titicaca, ond nid oes consensws bod Maracaibo yn llyn gwirioneddol, gan fod y dŵr yn rhannol hallt oherwydd cysylltiad i gwlff Feneswela ger Môr y Caribî.

Titicaca
Titicaca
Titicaca
Hippocrates

Meddyg o Roegwr oedd **Hippocrates** (Groeg: Iπποκράτης, 'Ippokrátēs) (?c.460 CC - 377 CC neu 359 CC), a aned ar ynys Kos. Fel mae Herodotus yn cael ei alw'n "Dad Hanes", gelwir Hippocrates yntau'n "Dad Meddygaeth". Hyd heddiw mae meddygon yn tyngu "Llw Hippocrataidd" wrth ymuno a'u galwedigaeth.

Roedd yn enwog iawn yn yr Henfyd fel ffisegydd ond ychydig sy'n hysbys amdano. Roedd yn feddyg proffesiynol a dderbynai dal am ei wasanaeth. mae'n bosibl ei fod wedi cael ei hyfforddi yn yr *asklepeion* yn Kos, a oedd yn adanbyddus iawn yn yr amser hwnnw. Ysgrifennai ar feddygaeth ond er bod casgliad o 72 o draethodau ar feddygaeth a llawfeddygaeth yn cael eu tadogi arno maen nhw bron i gyd yn waith a ysgrifennwyd gan ei ddisgyblion neu ei olynwyr yn ystod y ddau gan mlynedd ar ôl ei farwolaeth.

Ceisiai Hippocrates wahaniaethu rhwng meddygaeth wyddonol a'r feddygaeth draddodiadol a fodolai yng Ngwlad Groeg a gwledydd eraill, ac felly gosododd sylfeini meddygaeth fodern. Serch hynny credai fod pedwar "hiwmor" neu hylif yn bodoli yn y corff - sef gwaed, fflem, llysnafedd felen a llysnafedd ddu - ac yn effeithio ar ei iechyd, damcaniaeth a fu'n sail i feddygaeth yn ysgolion meddygol Ewrop a'r byd Arabaidd tan y cyfnod modern.

O waith Hippocrates y daw'r ymadrodd Lladin adnabyddus *Ars longa, vita brevis*.

Categori:Meddygon Groeg yr Henfyd
Metr

Uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau yw'r **metr**, neu **medr** (symbol: **m**), a ddefnyddir i fesur hyd. Hwn yw'r uned sylfaenol yn y system fetrig ddefnyddir ledled y byd yn gyffredinol ac yn wyddonol.

Ceir 100 centimetr mewn 1 metr ac mae 1000 o fetrau'n gwneud 1 cilometr.

## Diffiniad 
Wedi diffinio maint yr eiliad, mae maint y metr yn sefydledig ar y ffaith mai 299,792,458&nbsp;m/s (metr yr eiliad) ydy cyflymder golau yn fanwl.

[chwith|bawd|220x220px|Metr yn [Place Vendôme, Paris|Place Vendôme, Paris]]
Archebwyd y metr hwn mewn marmor gan Convention nationale Ffrainc i annog y defnydd o'r system fetrig newydd. O'r 16 metr o'r fath a luniwyd rhwng 1796 a 1799 ar gyfer llefydd prysuraf Paris, dim ond dau sydd i'w weld heddiw yn y brif ddinas.

Categori:Unedau mesur
Categori:Unedau sylfaenol SI
Llyn y Morynion

:*Erthygl am y llyn ger Ffestiniog yw hon. Am y llyn yn Ardudwy gweler Llyn y Morynion (y Rhinogydd).*
Llyn bychan yn y bryniau tua dwy filltir a hanner i'r dwyrain o bentref Ffestiniog, Gwynedd, yw **Llyn y Morynion**. Yn ogystal â bod yn llyn deniadol mewn safle hardd cysylltir Llyn y Morynion â dwy chwedl llên gwerin ddiddorol.
300px|bawd|chwith|Llyn y Morynion a'r Garnedd o'r de

## Disgrifiad
Mae'r llyn yn mesur tua chwarter milltir ar draws ac yn sefyll 400 metr i fyny. Yn edrych i lawr arno mae clogwynnau mawr Y Garnedd ar ben dwyreiniol cadwyn Manod Mawr. I'r gogledd mae Llyn Conwy ac i'r dwyrain mae gwlybdir eang Y Migneint yn ymestyn i gyfeiriaid Llyn Celyn a'r Bala. I'r de mae Afon Cynfal yn rhedeg i Gwm Ffestiniog. Mae'r tir o gwmpas y llyn yn wlyb dan draed gyda llawer o rug a cherrig. Mae'n llyn da i bysgota. O'i ben gorllewinol mae ffrwd fechan yn rhedeg allan ohono i aberu yn Afon Dwyryd.

## Chwedlau
### Blodeuwedd
Ym Mhedwaredd Cainc y Mabinogi, Math fab Mathonwy, cysylltir y llyn â Blodeuwedd a'i morwynion. Ar ddiwedd y chwedl adnabyddus honno mae Gwydion a Lleu Llaw Gyffes yn ceisio dial ar Flodeuwedd a Gronw Pebr. Gwydion sy'n mynd ar ôl Blodeuwedd (gwaith ei law ei hun, a greuwyd o flodau). Mae hi'n ffoi i'r bryniau o'i llys ym Mur Castell (Tomen y Mur heddiw, ger Trawsfynydd). Mae hi a'i morwynion yn croesi Afon Cynfal i ffoi i lys arall ar y mynydd. Gan fod arnyn nhw gymaint ofn maen' nhw'n edrych dros ei hysgwyddau ac felly ddim yn gweld y llyn. Mae'r morwynion i gyd yn syrthio i'r llyn ac yn boddi:

::*kyrchu llys a oed ar y mynyd. Ac ni wydyn gerdet rac ouyn, namyn ac eu hwyneb tra eu keuyn. Ac yna ni wybuant yny syrthyssant yn y llyn ac y bodyssant oll eithyr hi e hunan.*

### Gwŷr Ardudwy
Yn ôl chwedl arall mae'r llyn yn cael ei enw er cof am ferched a gipiwyd o Ddyffryn Clwyd gan griw o lanciau Ardudwy. Roeddyn nhw bron wedi cyrraedd diogelwch yn Ardudwy pan ddaliodd rhyfelwyr Clwyd i fyny. Lladdwyd rhyfelwyr ifainc Ardudwy i gyd. Erbyn hynny roedd y merched o Glwyd yn eu caru. Yn hytrach na diolch eu hachubwyr torrasant i wylo a neidio yn y llyn lle boddasant. Mae'r enw 'Beddau Gwŷr Ardudwy' ar lecyn ger Llyn y Morynion ond does dim olion beddi yno heddiw.

## Mynediad
Mae'r ffordd hawsaf i gyrraedd y llyn o Bont yr Afon Gam, ar lôn y B4391 rhwng Stiniog a'r Bala lle mae lôn arall yn cychwyn dros y Migneint i Ysbyty Ifan.

## Cyfeiriadau
Morynion
Categori:Ffestiniog
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Alex McLeish

Cyn peldroedwr o'r Alban a rheolwr presennol Birmingham City yw **Alexander "Alex" McLeish** (ganwyd 21 Ionawr, 1959).

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Pêl-droedwyr o'r Alban
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Ednyfed Fychan

[125px|bawd|Arfau [Owain Tudur o Fôn, sy'n seiliedig ar arfau Ednyfed Fychan]]

**Ednyfed Fychan** (m. 1246; enw llawn **Ednyfed Fychan ap Cynwrig**) oedd distain (*seneschal*) llys Teyrnas Gwynedd, a wasanaethai Llywelyn Fawr fel ei ganghellor ynghyd â'i fab y Tywysog Dafydd. Ymhlith ei ddisgynyddion oedd Owain Tudur a'i feibion Edmwnd a Siasbar (tad Harri Tudur).

## Hanes
Dywedir i Ednyfed ennill ei fri trwy dorri pennau tri Sais mewn brwydr rhwng lluoedd Gwynedd a byddin Ranulf, Iarll Caer. Mewn canlyniad dangosai dri phen ar ei arfau a ddaeth yn arfau etifeddol Tuduriaid Môn.

Yn 1215 cymerodd drosodd yn lle Gwyn ab Ednywain fel distain Gwynedd. Roedd hyn yn un o swyddi pwysicaf y llys a gwasanethai Ednyfed fel prif gynghorydd a chennad Llywelyn gartref ac oddi cartref. Cymerodd ran yn y trafodaethau a arweiniodd at arwyddu Cytundeb Heddwch Caerwrangon yn 1218 a bu'n gynrychiolydd i Lywelyn Fawr mewn cyfarfod â Harri III o Loegr yn 1232.

Roedd gan Ednyfed ystadau yn Rhos Fyneich (ger Bae Colwyn heddiw) a phlasdy gerllaw yn Llys Euryn yn Llandrillo-yn-Rhos. Roedd ganddo dir yn Ne Cymru yn ogystal. Mae hi bron yn sicr fod ganddo dir ar Ynys Môn hefyd gan fod Penmynydd ar yr ynys honno yn bencadlys i'r teulu am ganrifoedd. Priododd ddwywaith, yn gyntaf â Tangwystl Goch ferch Llywarch ap Brân, ac yna â Gwenllian ferch Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth.

Yn ôl traddodiad aeth Ednyfed ar bererindod i'r Tir Sanctaidd yn 1235; bu farw ei ail wraig Gwenllian y flwyddyn ganlynol. Ar ôl marwolaeth Llywelyn Fawr yn 1240 parheai fel distain yng ngwasanaeth Dafydd ap Llywelyn, hyd ei farwolaeth yn 1246.

## Disgynyddion
Bu farw un o'i feibion mewn brwydr yn erbyn y Saeson yn rhyfel 1245. Bu dau arall o'i feibion, Goronwy a Tudur, yn ddisteiniaid Gwynedd dan Lywelyn ap Gruffudd. Trwy ei fab Goronwy y codwyd cangen Penmynydd y teulu, a fyddai'n chwarae rhan mor bwysig yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a Rhyfeloedd y Rhosynnau.

## Noddwr beirdd
Ar farwolaeth Ednyfed canodd Elidir Sais, bardd a hanai o Fôn, farwnad iddo ac uchelwr arall o Fôn, Tegwared ab Iarddur. Mae hynny'n awgrymu fod Ednyfed wedi bod yn noddwr i Elidir Sais ac efallai i feirdd eraill: yn sicr buasai hynny'n gydnaws â'i statws uchel a'i safle yn llys Gwynedd. Er fod y gerdd yn gonfensiynol, dyma'r unig bortread sydd gennym o Ednyfed.

## Llyfryddiaeth
*John Edward Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co., Llundain, 1911)
*J.E. Caerwyn Williams (gol.), ''Gwaith Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion'' (Caerdydd, 1994). Cyfres Beirdd y Tywysogion. Cerdd marwnad Elidir Sais i Ednyfed, tt. 357-66.

Categori:Disteiniaid Gwynedd
Categori:Marwolaethau 1246
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Swyddogion llys Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Tuduriaid Môn
Jorge Luis Borges

Roedd **Jorge Luis Borges** (13px audio) (neu **Jose Luis Borges**) (24 Awst 1899 – 14 Mehefin 1986)  yn llenor o'r Ariannin. Cafodd ei eni yn Buenos Aires, prifddinas Yr Ariannin.

Mae Borges yn adnabyddus yn rhyngwladol am ei storïau byrion yn bennaf, sydd wedi'u cyfieithu o'r Sbaeneg wreiddiol i nifer o ieithoedd. Roedd hefyd yn fardd o fri ac yn feirniad llenyddol craff. Nodweddir gwaith Borges gan ei soffistigeiddrwydd, ei eironi a'r dirgelwch sy'n treiddio trwy ei waith. Mae ei gyfrolau yn cynnwys *Ficciones* ("Chwedlau", 1944), *El Aleph* (1949) ac *El Hacedor* ("Y Creawdwr", 1960).

## Llenyddiaeth
### Straeon byrion
* *Historia universal de la infamia* (1935)
* *Ficciones* (1944)
** "I El jardín de senderos que se bifurcan"
** "II Artificios" 
* *El Aleph* (1949)
* *El informe de Brodie* (1970)
* *El libro de arena* (1975)
* *La memoria de Shakespeare* (1983)

### Ysgrifau 
*  *Inquisiciones* (1925)
*  *El tamaño de mi esperanza* (1926)
*  *El idioma de los argentinos*  (1928)
*  *Evaristo Carriego*  (1930)
*  *Discusión* (1932)
*  *Historia de la eternidad* (1936)
*  *Otras inquisiciones* (1952)
*  *Siete Noches* (1980)
*  *Nueve ensayos dantescos* (1982)
*  *Atlas* (1985)

### Barddoniaeth 
*   *Fervor de Buenos Aires* (1923)
*  *Luna de enfrente* (1925)
*  *Cuaderno San Martín* (1929)
*  *El hacedor* (1960)
*  *El otro, el mismo* (1964)
*  *Para las seis cuerdas* (1965)
*  *Elogio de la sombra* (1969)
*  *El oro de los tigres* (1972)
*  *La rosa profunda* (1975)
*  *La moneda de hierro* (1976)
*  *Historia de la noche* (1977)
*  *La cifra* (1981)
*  *Los conjurados* (1985)

### Blodeugerddi 
*  *Antología personal* (1961)
*  *Libro de sueños* (1976)
*  *Nueva antología personal* (1980)

### Detholiadau o erthyglau
* *Textos cautivos* (1986), o gylchrawn *El Hogar*
* *Borges en el Hogar* (2000), o gylchrawn *El Hogar*

### Sgriptiau ffilm 
*  (gyda Adolfo Bioy Casares), *Los orilleros* (1939)
*  (gyda Adolfo Bioy Casares), *El paraíso de los creyentes*  (1940)
*  (gyda Adolfo Bioy Casares a Hugo Santiago), *Invasion* (1969)
*  (gyda Hugo Santiago), *Les autres* (1972)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Internetaleph - Jorge Luis Borges

Categori:Beirdd Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Beirniaid llenyddol o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Llyfrgellwyr o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Pobl ddall
Categori:Pobl fu farw o ganser yr afu
Categori:Pobl o Buenos Aires