Richard Parry (Gwalchmai)

bawd|Gwalchmai yn gwisgo ei sash a'i fedalau eisteddfodol

Roedd **Richard Parry (Gwalchmai)** (19 Ionawr 1803 – 7 Chwefror 1897) yn fardd, llenor ac yn Weinidog o Gymru.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Gwalchmai yn Llanerchymedd ym 1803 yn fab i Richard Parry, gweithiwr trin lledr a Margaret (née Williams) ei wraig. Roedd Gwalchmai yn ymhyfrydu yn ei ach ac yn honni ei fod yn disgyn o Gweirydd ap Rhys Goch ar ochr ei dad a Hwfa ap Cynddelw ar ochr ei fam; y ddau ohonynt yn sylfaenwyr Pymtheg Llwyth Gwynedd.

Derbyniodd addysg sylfaenol mewn ysgol Eglwysig cyn cael ei brentisio i ddysgu crefft y cyfrwywr. Dechreuodd bregethu i'r Methodistiaid Calfinaidd ym 1828; ym 1829 sefydlwyd William Williams (Caledfryn) yn weinidog yr Annibynwyr yn Llanerchymedd a daeth y ddau yn gyfeillion ac ymunodd Gwalchmai a'r Annibynwyr.

Priododd Dorothy Jones ym 1844, bu iddynt un ferch, fu Mrs Parry farw ym 1886. Priododd y ferch â gweinidog lleol; roedd eu mab William Milton Aubrey (Anarawd) (1861-1889) yn fardd a hynafiaethydd.

## Gweinidogaeth
bawd|chwith|Capel (A) Henryd
Ordeiniwyd Gwalchmai i weinidogaeth yr Annibynwyr ym Mryngwran ym 1832, symudodd ym 1838 i fod yn weinidog capeli Annibynnol Conwy a Henryd lle fu'n gweinidogaethu am ddeng mlynedd cyn symud i Lanymddyfri am gyfnod, cyn symud yn ôl i'r gogledd fel gweinidog Bethania Ffestiniog. Ym 1854 symudodd i Landudno i sefydlu achosion newydd Cymraeg a Saesneg, arhosodd yn Llandudno am weddill ei oes gan ymddeol ym 1883.

## Bardd a Llenor
Cafodd Gwalchmai ei urddo'n aelod o'r orsedd yn Aberffraw ym 1827 wedi hynny bu'n hynod lwyddiannus yn y byd eisteddfodol gan ennill saith neu wyth o gadeiriau, dwy fedal aur ac un ar bymtheg o rai arian am orchestion megis *Coroniad y Frenhines Victoria* a daeth i'r brig yn eisteddfod Merthyr Tudful 1839, *Mordwyaeth* yn eisteddfod Lerpwl 1851 a'r *Dychweliad o Fabilon* yn eisteddfod Llannerchymedd 1859. Er gwaethaf ei lwyddiannau mawr prin fod dim o'i gwaith yn cael ei gyfrif fel canu o werth arhosol 

Cyhoeddodd nifer fawr o lyfrau yn y Gymraeg a'r Saesneg

## Llyfryddiaeth
**Cofiant y diweddar David Jones, Llansantffraid*. 1850
**Adgofion am John Elias*. (Thomas Gee, Dinbych, 1859)
**Enwogion Môn*. 1877
*(golygydd) *Geirionydd* (Rhuthun, dim dyddiad = 1862). Golygiad o waith Ieuan Glan Geirionydd, gyda bywgraffiad a nodiadau.
**Yr Adroddiadur Barddonol*. 1877
**History of Ancient Eisteddfodau*
**History and Natural History of Llandudno*
**Ymneillduaeth ym Môn*
**Anianyddiaeth sefyllfa ddyfodol* (Cyfieithiad o *Philosophy of Future State* gan Thomas Dick)

## Marwolaeth a choffa
Bu farw yn Llandudno yn 94 oed a chladdwyd ei weddillion ym Mynwent Penrhos,

Cyhoeddwyd cofiant iddo ym 1899 *Cofiant a gweithiau y Parchedig Richard Parry (Gwalchmai) Dan olygiaeth R. Peris Williams*. Mae yna blac coch er cof amdano wedi ei osod ar wal Christ Church Llandudno sydd yn ei gofio fel "Awdur arweinlyfr cynnar i Landudno a Hyrwyddwr gwasanaethau crefyddol Saesneg yn y dref ar gyfer ymwelwyr"

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Llannerch-y-medd
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1897
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Prifeirdd