open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nant Ffrancon

Dyffryn a nant yn Eryri yw **Nant Ffrancon** a ffurfir gan Nant y Benglog sy'n deillio o Lyn Ogwen a Llyn Idwal. Mae pentref Bethesda gerllaw. Credir bod "Ffrancon" yn hen enw ar filwr hur (Ffranc), ond nid yw pawb yn cytuno â'r esboniad.

## Daearyddiaeth
250px|bawd|Edrych i fyny Nant Ffrancon
Mae Nant Ffrancon o ddiddordeb daearegol mawr, gan ei bod yn enghraifft glasurol o ddyffryn a grewyd gan rewlif, ac yn dangos siâp "U" nodweddiadol y dyffrynnoedd hynny, gydag ochrau serth a gwaelod gwastad. Ar ochr ddwyreiniol y dyffryn mae llethrau Pen yr Ole Wen a Carnedd Dafydd yn y Carneddau, tra ar yr ochr orllewinol mae llethrau rhai o gopaon y Glyderau megis Y Garn, Foel Goch a Mynydd Perfedd. Mae llawer o'r meini yn y dyffryn yn dangos tystiolaeth eu bod wedi eu symud gan y rhewlif yn ystod Oes yr Iâ. Er bod Afon Ogwen yn llifo ar hyd y dyffryn, nid yr afon a greodd y dyffryn yma.

## Ffyrdd
Mae priffordd yr A5 hefyd yn dilyn y dyffryn gan esgyn i Fwlch Nant Ffrancon ger Llyn Ogwen. Oddi yno â yn ei blaen i Gapel Curig. Ceir ffordd gynharach sy'n dilyn ochr orllewinol y Nant. Cafodd yr hen ffordd ar hyd llwybr presennol yr A5 ei ail-wneud yn llwyr gan Thomas Telford rhwng 1810 a 1826. Adeiladwyd yr hen lôn gan yr Arglwydd Penrhyn ar ddiwedd y 18g, yn bennaf er mwyn dod â llechi i lawr o'r mynydd i Borth Penrhyn, ger Bangor. Cyn hynny cafodd yr hen lwybr ei ddisgrifio gan yr hynafiaethydd Thomas Pennant fel "y llwybr mul gwaethaf yng Nghymru"!

## Cyfeiriadau
Categori:Bethesda
Categori:Bylchau Conwy
Categori:Bylchau Gwynedd
Categori:Dyffrynnoedd Conwy
Categori:Dyffrynnoedd Gwynedd
Categori:Eryri
Pedol yr Wyddfa

**Pedol yr Wyddfa** yw'r enw a roir i'r daith i gopa'r Wyddfa sy'n cynnwys y copaon eraill o gwmpas copa'r Wyddfa ei hun.

Mae'r llwybr yn dechrau o Ben-y-pas. Y dull arferol o ddechrau'r bedol yw dringo llethrau Crib Goch (923 m) gyntaf. Dylid dilyn Llwybr Pen y Gwryd cyn belled a Bwlch y Moch, lle mae'r llwybr i'r Grib Goch yn fforchio i'r dde. O gopa Crib Goch rhaid dilyn crib gul, gyda dibyn ar y ddwy ochr, i gopa Carnedd Ugain (1,065 m). Oddi yno, mae llwybr gweddol hawdd i gopa'r Wyddfa ei hun. Wedi mynd i lawr ffordd fer tuag at Fwlch Main a throi i'r chwith i lawr y llechwedd sgri i Fwlch y Saethau, mae'r llwybr yn esgyn o gopa'r Lliwedd (898 m) cyn dychwelyd i Ben-y-pas.

Mewn tywydd da nid yw'r daith, sy'n cymryd tua chwech awr fel rheol, yn beryglus, er bod angen gofal ar y grib rhwng Crib Goch a Charnedd Ugain. Os yw'r tywydd yn wlyb neu'n wyntog mae angen gofal mawr, a phan mae eira ar y mynyddoedd mae'n addas i ddringwyr profiadol gyda'r offer angenrheidiol yn unig.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Cwm Idwal

Cwm yn Eryri yw **Cwm Idwal**; mae'r ffin rhwng Gwynedd a sir Conwy yn mynd trwy'r cwm.

## Daearyddiaeth 
Saif y cwm ychydig i'r de-orllewin o Lyn Ogwen a phriffordd yr A5. Ynghanol y cwm mae Llyn Idwal, ac amgylchynir ef gan nifer o fynyddoedd, yn enwedig y Glyder Fawr a'r Garn. Mae'r afon fechan sy'n llifo o'r llyn yn llifo i mewn i Afon Ogwen.
chwith|bawd|Cwm Idwal

## Atyniadau 
Mae Cwm Idwal yn gyrchfan boblogaidd iawn i dwristiaid, cerddwyr a dringwyr mynyddoedd, ac mae llwybr yn arwain o gwmpas y llyn. 

Ym mhen draw y cwm mae clogwyni serth Clogwyn y Geifr, gyda'r hollt enwog a elwir y Twll Du. Nodweddir y cwm gan olion rhewlif o Oes yr Iâ, sy'n ei wneud o ddiddordeb daearegol mawr.

Ceir amrywiaeth o blanhigion Arctig-alpaidd ar y clogwyni o gwmpas Cwm Idwal, yn cynnwys Lili'r Wyddfa (*Lloydia serotina*).bawd|250px|chwith|Llyn Idwal, gyda'r Glyder Fawr tu ôl iddo.

## Dolenni allanol
Llwybr Cwm Idwal, o safle we Parc Cenedlaethol Eryri 

Categori:Amgylchedd Conwy
Categori:Amgylchedd Gwynedd
Categori:Bethesda
Categori:Capel Curig
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Eryri
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Afon Boyne

Afon yn Leinster, Iwerddon, yw **Afon Boyne** (Gwyddeleg: *An Bhóinn*). Ei hyd yw tua 112&nbsp;km (70 milltir). Mae'n tarddu yn Trinity Well, Newbury Hall, ger Carbury, Swydd Kildare, ac yn llifo i'r gogledd-ddwyrain trwy Swydd Meath i gyrraedd Môr Iwerddon ger Drogheda. Gellir dal eogiaid a brithyll yn yr afon, sy'n gorwedd yn Nyffryn Boyne.

Er nad yw'n afon hir, mae gan afon Boyne lle arbennig ym mytholeg, archaeoleg, a hanes Iwerddon. Mae'n llifo heibio i dref hynafol Trim a'i gastell, Bryn Tara (hen brifddinas Uchel Frenhinoedd Iwerddon), Navan, bryn Slane, Brú na Bóinne (siambr gladdu Neolithig), Abaty Mellifont, a dinas ganoloesol Drogheda. Yn Nyffryn Boyne ceir henebion eraill hefyd, fel Loughcrew, Kells, a sawl croes Geltaidd. Ymladdwyd Brwydr y Boyne, un o'r brwydrau mwyaf tyngedfennol yn hanes Iwerddon, ar lannau'r Boyne ger Drogheda yn 1690.

Mae'n llifo heibio safle enwog Brú na Bóinne sy'n gasgliad o feddrodau a seilwaith o'r Oes Newydd y Cerrig (gelwir hefyd yn Neolithig) sydd wedi'i restru fel Safle Treftadaeth y Byd UNESCO er 1993.

Mae'r afon yn adnabyddus ers dyddiau Ptolemi, sy'n cyfeirio ati fel afon *Bubinda*. Cyfeiriodd Gerallt Gymro ati fel *Boandus*. Ym mytholeg Iwerddon dywedir fod yr afon yn cael ei chreu gan y dduwies Boann, a 'Boyne' yw'r Seisnigiad o'r enw Hen Wyddeleg hwnnw. Yma hefyd y cafodd Fionn mac Cumhaill yr eog hud Fiontán, "Eog Gwybodaeth".

## Cyfeiriadau
Boyne
Boyne
Boyne
Deurywiaeth

Gall **ddeurywiaeth** neu **ddeuryw** gyfeirio at:

* Androgynedd (*androgyny*), gyda nodweddion gwrywol a benywol neu nodweddion anrhyweddol
* Benyw-wryw (*gynandromorph*), organeb gyda nodweddion gwrywol a benywol
* Deurywedd (*bigender*), gydag ymddygiad gwrywol a benywol yn dibynnu ar gyd-destun/sefyllfa
* Deurywiad (*hermaphrodite*), organeb gydag organau atgynhyrchiol gwrywol a benywol
* Deurywioldeb (*bisexuality*), cyfeiriadedd rhywiol a noder gan atyniad at wrywod a benywod
* Rhyngrywioldeb (*intersexuality*), yn fiolegol nid yn wrywol nac yn fenywol
* Trawsrywedd (*transgender*), term mantell i ddisgrifio unigolion ac ymddygiadau sy'n dargyfeirio o'r swyddogaeth ryweddol normadol
* Trawsrywioldeb (*transsexualism*), cyflwr lle mae person yn fiolegol yn rhyw gwahanol i'r rhyw cawsant ei adnabod fel pan ganwyd
Svyatoslav I, Tywysog Kiev

Tywysog Rws Kiefaidd oedd **Svyatoslav I Igorevich** (tua 942 - Mawrth 972. Roedd e'n fab i Igor, Tywysog Kiev, a'r Dywysoges Olga. Arweiniodd ymgyrchoedd yn erbyn y Khazariaid ac yn y Balcanau yn erbyn Bwlgaria a'r Ymerodraeth Fysantaidd. Distrywiodd y wladwriaeth Khazaraidd, gan sicrhau'r llwybrau masnach ar lawr Afon Volga a tua'r Môr Du ar gyfer Rws. Roedd ei ymgyrchoedd yn y Balcanau yn llai llwyddiannus. Gwaethygodd y berthynas rhwng Rws a'r Ymerodraeth Fysantaidd yn ystod ei deyrnasiad. Er i'w luoedd gyrraedd cyrion Caergystennin, methodd yn y pendraw ag estyn tiriogaeth Rws yn ddwfn i'r Balcanau. Bu farw ar ei ffordd adref o ymgyrch aflwyddiannus yn y Balcanau.

## Ei blentyndod a'i deyrnasiad cynnar 
Lladdwyd ei dad Igor mewn brwydr â'r Drevlyane yn 942. Yn ystod ei blentyndod, rheolodd ei fam Olga fel rhaglaw drosto tan tua 963. Er i'w fam droi i Gristnogaeth, arhosodd Svyatoslav yn paganiad drwy gydol ei oes.

## Distrywiad gwladwriaeth y Khazariaid 
Yn ystod ei deyrnasiad, arweiniodd nifer o ymgyrchoedd yn erbyn cymdogion Rws. Roedd ei lwyddiant mwyaf yn erbyn Khazaria, oedd yn rheoli masnach ar hyd Afon Volga. Distrywiodd lluoedd Kiefaidd ddinas Sarkel tua 965, gan sefydlu tref Slafonaidd ar y safle, Belaya Vezha. Yn ddiweddarach, fe ddistrywiodd brifddinas Khazaria, Atil. Roedd y buddugoliaethau dros y Khazariaid yn caniatáu i Rws gymryd rheolaeth dros y llwybrau masnach i'r de tua'r Môr Du.

## Ymgyrchoedd yn y Balcanau 
[bawd|de|250px|Cyfarfod Svyatoslav â'r Ymerawdwr [Ioan I Tzimiskes, Ymerawdwr Bysantaidd|Ioan Tzimiskes gan Klavdy Lebedev (1852-1916)]]

Mewn cynghrair â'r Ymerodraeth Fysantaidd, dechreuodd Svyatoslav ymgyrch yn erbyn Bwlgaria, gan drechu y Bwlgariaid ym Mrwydr Silistra yn 968. Yn y cyfamser, roedd y Pechenegiaid wedi gosod gwarchae ar Kiev, a bu raid i luoedd Svyatoslav ddychwelyd i Rws er mwyn codi'r gwarchae ac i ymladd yn erbyn y Pechenegiaid. Roedd Svyatoslav wedi mynnu cadw'r diriogaeth roedd ef wedi ei feddiannu yn y Balcanau, penderfyniad oedd yn digio'r Bysantiaid. Daeth pethau'n waeth byth iddyn nhw yn 969 a 970, pryd dechreuodd Svyatoslav ymgyrch newydd yn y Balcanau. Gosododd warchae ar Adrianopolis, ond y tro hwn, bu raid iddo ildio. Trechwyd ei luoedd ym Mrwydr Arcadiopolis yn 970. Enciliodd i Dorostol, lle bu raid iddo cytuno telerau â'r Bysantiaid, gan ymadael â'r Balcanau. Ddaeth yr ymgyrch ddim lles i Svyatoslav nac i Rws, ond gwanhaodd Fwlgaria, gan ei gadael yn agored i ymosodiadau diweddarach y Bysantiaid.

## Marwolaeth Svyatoslav 
Bradychodd y Bysantiaid y cytundeb yr oedden nhw wedi ei wneud â Svyatoslav, gan annog y Pechenegiaid i ymosod arno ar ei ffordd adre. Cyfarfu'r Pechenegiaid ag ef ger rhaeadrau'r Dnepr ger Ynys Khortytsya yn gynnar yn y flwyddyn 972, gan ei ladd. Yn ôl y Brut Cynradd Rwsieg, dygwyd ei benglog i ffwrdd er mwyn gwneud cwpan i Khan Kurya. Ar ôl ei farwolaeth arweiniodd tensiynau rhwng ei feibion, Oleg, Yaropolk a Vladimir, at ymladd rhyngddynt.

## Cyfeiriadau 
Categori:Tywysogion Rws
Categori:Genedigaethau'r 940au
Categori:Marwolaethau 972
Pantheistiaeth

Y cysyniad bod popeth sy'n bodoli yn undod a bod yr undod hwnnw yn ddwyfol yw **pantheistiaeth** neu **holl-dduwiaeth**. Cafodd y term ei fathu gan yr athronydd John Toland yn 1705, ond mae'r cysyniad yn hŷn na hynny. Yn ôl pantheistiaeth nid oes rhagor rhwng Duw a chreaduriaid, sydd y gwrthwyneb i'r hyn a geir yn y crefyddau unduwiaethol fel Cristnogaeth ac Islam.

Â rhai athronwyr holl-dduwiaethol, fel Spinoza (1632-77), gam ymhellach a datgan mai dim ond un sylwedd sy'n bodoli, a bod hwnnw'n ddwyfol; disgrifiad Spinoza o'r cyflwr hwn oedd *Deus sive natura* ('Duw neu natur').

Cafodd pantheistiaeth ddylanwad mawr ar athronwyr a llenorion cyfnod yr Oleuedigaeth yn Ewrop, fel Rousseau, ac ar y Rhamantwyr yn nes ymlaen.

Categori:Diwinyddiaeth
Categori:Athroniaeth
Eglwys Padarn

Eglwys Anglicanaidd sydd yn Llanbadarn Fawr, Ceredigion, Cymru yw **Eglwys Padarn**. Mae'r ffydd Gristnogol wedi cael ei haddoli yn y safle hwn ers y chweched ganrif.

Yn ystod yr Oesoedd Canol Cynnar bu Sulien a'i fab Rhygyfarch ap Sulien yn yma, gan roi ar femrwn hanes bywyd Dewi Sant. Cyfeirir at yr eglwys mewn un o gerddi enwocaf y bardd Dafydd ap Gwilym (14g), sef 'Merched Llanbadarn'. Bu William Morgan, cyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg, hefyd yn ficer yma yn ystod yr 16g. Penodwyd y Parchedig Canon Andrew Loat yn offeiriad yr eglwys yn 2014.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Egwys_Llanbadarn_Fawr,_Abersytwyth.JPG|Eglwys Sant Padarn
Egwys Llanbadarn Fawr, Abersytwyth 3.JPG|Eglwys Sant Padarn
Egwys Llanbadarn Fawr, Abersytwyth 2.JPG|Eglwys Sant Padarn
Egwys Llanbadarn Fawr, Abersytwyth 5.JPG|Eglwys Sant Padarn
Egwys Llanbadarn Fawr, Abersytwyth 6.JPG|Eglwys Sant Padarn
Egwys Llanbadarn Fawr, Abersytwyth 4.JPG|Eglwys Sant Padarn
Egwys Llanbadarn Fawr, Abersytwyth7.JPG|Eglwys Sant Padarn
Egwys Llanbadarn Fawr, Abersytwyth 8.JPG|Eglwys Sant Padarn

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Ceredigion
Llanbadarn Fawr
Padarn
Categori:Eglwysi colegol
Categori:Hanes Ceredigion
Lili'r Wyddfa

Planhigyn blodeuol lluosflwydd Arctig-Alpaidd a monocotyledon yw '''Lili'r Wyddfa** neu **Brwynddail y Mynydd'*  (Cyfenw: *Lloydia serotina''), sy'n aelod o deulu'r *Liliaceae*. Lili'r Wyddfa yw'r unig aelod o'r genws *Gagea* sy'n byw tu allan i ganolbarth Asia. Mae Lili'r Wyddfa yn nodweddiadol o diroedd mynyddig. Yng Ngogledd America fe'i ceir o Alaska hyd New Mexico, ac yn Ewrop yn yr Alpau a Mynyddoedd Carpathia yn ogystal â Chymru. Yr unig le y mae'n tyfu yng ngwledydd Prydain yw ychydig o safleoedd yng ngogledd Eryri; er enghraifft Cwm Idwal. Fe'i ceir hefyd yng nghanol Asia, Siberia, Tsieina, Nepal, Mongolia, Corea a Japan. Yng Ngogledd America fe'i gelwir yn *common alplily*.

Mae ganddo flodau cymharol fawr wedi'u gosod yn sypiau o dri: chwe tepal mewn dau swp, chwe brigeryn ac ofari uwchraddol. Ceir dail hirfain, unigol wedi'u gosod bob yn ail. Esblygodd y rhywogaeth hwn oddeutu 68 miliwn o flynydoedd CP yn ystod yr era Cretasaidd hwyr - Paleogen cynnar. Fel y rhan fwyaf o'r teulu, mae i'w gael mewn amgylchedd cynnes (neu dymherus), yn enwedig yn Hemisffer y Gogledd.

Ystyrir y gallai cynhesu byd-eang beryglu'r rhywogaeth yn Eryri a cheir cynlluniau i geisio'u traws-blannu i safleoedd yn yr Alban. Daw'r enw *Lloydia* o enw Edward Lhuyd. Amcangyfrifir fod llai na 100 o fylbiau yng Nghymru. O ran eu genynnau, mae'r math hwn yng Nghymru'n dra gwahanol i weddill y rhywogaeth hwn.

Dros filoedd o flynyddoedd, mae eu lleoliad diarffordd ac anhygyrch wedi eu gwarchod, i raddau helaeth, gan ei wneud hi'n anodd i ddyn neu ddafad eu sathru a'u torri.

## Disgrifiad
bawd|chwith|O'r ochr; blodyn *Gagea serotina* gan ddangos y gwythienau piws.
Mae'n blanhigyn anodd ei adnabod pan nad yw'n blodeuo, gan fod y dail yn debyg iawn i laswellt neu frwyn. Daw'n llawer mwy amlwg pan ymddengys y blodau gwynion, o fis Mehefin ymlaen. Mae ganddynt wythienau piws neu goch. Ystyr *serotina* yw 'blodeuo'n hwyr'.

## Llyfrau Plant
Gwelir statws eiconig Lili'r Wyddfa mewn o leiaf un llyfr i blant sef Wendi Wlanog a Lili'r Wyddfa.

## Tacsonomeg
Arferid credu fod y genws *Lloydia* gwbwl ar wahân i *Gagea*, ac fe'i dynodwyd yn rhywogaeth a elwid yn  *Lloydia serotina*. Erbyn hyn, fodd bynnag, (2015) mae'r rhywogaeth *Lloydia* yn cael eu cynnwys oddi fewn i *Gagea*.

## Dolenni allanol
*
*Parc Cenedlaethol Eryri: Lili'r Wyddfa
*Llên Natur

## Cyfeiriadau 
Categori:Blodau
Categori:Liliaceae
William Bingley

Naturiaethwr ac awdur llyfrau taith Seisnig oedd **William Bingley** (Ionawr 1774 – 11 Mawrth 1823). Ymddiddorai mewn cerddoriaeth yn ogystal. Cyhoeddodd ddau lyfr am ei deithiau yng Ngogledd Cymru ar ddiwedd y 18fed a dechrau'r 19g.

Myfyriwr ifanc ar ei wyliau oedd Bingley pan deithiodd o gwmpas gogledd Cymru y tro cyntaf. Roedd hynny yn y flwyddyn 1798, pan lesteirwyd pobl rhag mynd ar y *Grand Tour* ffasiynol arferol gan yr helyntion ar gyfandir Ewrop, yn arbennig yn Ffrainc oherwydd y Chwyldro Ffrengig. Ac eithrio Thomas Pennant, Bingley yw un o'r teithwyr cynharaf i gofnodi ei brofiad o deithio yng Nghymru; arfer a ddaeth yn ffasiynol iawn dros y degawdau olynol a welodd gyhoeddi rhai dwsinau o lyfrau taith gan y twristiaid cynnar hyn. Ychydig o werth sydd i'r rhan fwyaf o'r cyfrolau, ond mae llyfr Binlgey, *Tour round North Wales* (1800), yn wahanol. Mae penodau fel ei daith i ben Yr Wyddfa i chwilio am blanhigion prin yn sefyll allan. Mae ganddo hanesion am leoedd a phobl hefyd, wedi'i sgwennu mewn arddull bywiog gan rywun a ymddiddorai yn y Cymry a'u traddodiadau.

Cyhoeddodd ail gyfrol, *North Wales Delineated from Two Excursions*, yn 1804. Diddorol hefyd yw ei gyfrol arloesol ar gerddoriaeth Cymru, *Sixty of the Most Admired Welsh Airs*.

## Llyfryddiaeth
* *Tour round North Wales* (1800)
* *North Wales Delineated from Two Excursions* (1804)
* *Sixty of the Most Admired Welsh Airs*, mewn dwy gyfrol (1803, 1810)

Categori:Genedigaethau 1774
Categori:Marwolaethau 1823
Categori:Llenorion taith y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Naturiaethwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Naturiaethwyr y 19eg ganrif o Loegr
Khazariaid

Pobl Dyrcig hanner-grwydrol o Ganol Asia oedd y **Khazariaid**. Trodd llawer ohonynt i Iddewiaeth. Yn y seithfed ganrif OC sylfaenodd y Khazariaid wladwriaeth (khaganaeth) annibynnol yng ngogledd y Caucasus ar hyd y Môr Caspiadd. Yn yr wythfed neu yn gynnar yn y 9g, derbyniwyd Iddewiaeth fel y grefydd swyddogol. Mae'n bwnc llosg ai dim ond y bendefigaeth drodd at y grefydd newydd, neu drwch y boblogaeth hefyd. Ar eu hanterth, roedd y Khazariaid a'r pobloedd oedd yn ddarostyngedig iddynt yn rheoli ardal eang sydd heddiw yn cwmpasu de Rwsia, gorllewin Casachstan, dwyrain Wcrain, Aserbaijan, rhannau helaeth o'r Caucasus (gan gynnwys Dagestan a Georgia) a'r Crimea. Mae'n debyg bod yr enw yn gysylltiedig â gwreiddyn berfol Tyrcig yn golygo 'crwydro'.

Roedd y Khazariaid yn gynghreiriaid pwysig i'r Ymerodraeth Fysantaidd yn erbyn yr Ymerodraeth Sassanaidd ac wedyn y Galiphaeth, y Pechenegiaid a Rws. Arweiniasant gyfres o ryfeloedd llwyddiannus yn erbyn y Caliphaethau Arabaidd. Mewn cyfnod diweddarach, fodd bynnag, cefnodd y Bysantiaid arnynt, gan droi yn eu lle at Rws ac at y Pechenegiaid yn erbyn y Khazariaid. Rhwng 965 a 969, fe'u trechwyd gan Svyatosloav I o Kiev, gan gael eu darostwng i reolaeth Rws Kiefaidd. Erbyn heddiw, mae'r Khazariaid wedi diflannu fel pobl wahanol.

Categori:Hanes Casachstan
Categori:Hanes Georgia
Categori:Hanes Rwsia
Categori:Hanes Wcráin
Categori:Iddewon
Categori:Pobloedd Dyrcig
Hoyw

:''Mae'r dudalen hon am y gair "hoyw". Am wybodaeth am y cyfeiriadedd rhywiol gweler cyfunrywioldeb.*
bawd|250px|Symbol dynion hoyw

Ansoddair Cymraeg yw **hoyw** sydd, yn draddodiadol, yn golygu *sionc* neu *bywiog*, ond sydd yn aml mewn defnydd cyfoes yn cael ei ddefnyddio fel y term anffurfiol am *gyfunrywiol''.

Yn wreiddiol mae'r gair yn golygu *hapus*, *llon*, *sionc*, *bywiog* neu *diofal*. Mae gan *hoyw* yn ei ystyr traddodiadol nifer fawr o darddeiriau, yn cynnwys *hoywad* (addurniad neu daclusiad), *hoywi* (i wneud rhywbeth yn hoyw), *hoywaidd* (bron yn gyfystyr â *hoyw*), *hoywder* (y briodwedd o fod yn hoyw), a nifer o gyfansoddeiriau megis *hoywdon*, *hoywfro* a *hoyw-wyrdd*.
chwith|bawd|250px|Cymuned hoyw yn yr Ariannin

Yn yr ugeinfed ganrif lledaenodd y defnydd o *hoyw* fel term i ddisgrifio cyfunrywioldeb. Datblygodd y synnwyr newydd hwn dan ddylanwad y gair Saesneg *gay*, sef, yn ei ystyr traddodiadol, y cyfieithiad agosaf at *hoyw*; oherwydd y newid yn ystyr y gair Saesneg, a oedd wedi cael ei gymhwyso at gyfunrywioldeb erbyn degawdau cynnar y ganrif, gweliwyd newid yn ystyr y gair Cymraeg hefyd. Heddiw mae *hoyw* wedi ei safoni fel y term Cymraeg anffurfiol i ddisgrifio cyfunrywioldeb, gydag *hoywon* fel gair lluosog am gyfunrywiolion. Ond er bod *hoyw* yn cyfeirio at holl bobl gyfunrywiol mewn rhai cyd-destunau, mae'r term *lesbiad* yn rhyw-benodol (mae'n disgrifio menywod cyfunrywiol yn unig), felly weithiau defnyddir *hoyw* a *hoywon* i ddisgrifio dynion yn unig (gweler terminoleg cyfunrywioldeb). Gall hefyd disgrifio pethau sy'n gyffredin i bobl gyfunrywiol, e.e. hanes hoyw, cerddoriaeth hoyw. Weithiau defnyddir y gair *hoyw* i gyfeirio at berthnasoedd rhwng pobl o'r un ryw, er enghraifft *priodas hoyw*, er bod rhai cefnogwyr LHDT yn annog yn erbyn y defnydd hwn ar y sail ei fod yn eithrio pobl ddeurywiol a thrawsryweddol ac yn annog defnyddio *cyfunryw* yn lle.

Yn y Saesneg, defnydd dadleuol o'r term *gay* yw i ddisgrifio rhywbeth annymunol, e.e. ''that's so gay'' ("mae hwnna mor hoyw"). Nid yw'r cymhwysiad hwn fel term dirmygus wedi'i drosglwyddo i Gymraeg gyffredin.

## Gweler hefyd 
* *Gay-for-pay*

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth
Categori:Cyfunrywioldeb
Categori:Geirfa LHDT
Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Green Gartside

Cerddor o Gymru yw **Green Gartside** neu **Paul Julian Strohmeyer** (ganwyd 22 Mehefin 1955), sy'n brif leisydd gyda'r grwp pop Scritti Politti. Mae'n enedigol o Gaerdydd ac fe'i fagwyd yng Nghwmbrân, lle y mynychodd Ysgol Gyfun Croesyceiliog.

Daeth i amlygrwydd yn ystod y 1980au gyda chaneuon yn y siartiau megis *Would Beez (Pray Like Aretha Franklin)*, *Absolute*, a *Word Girl*.

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Franz Lehár

Cyfansoddwr operetas oedd **Franz Lehár** (30 Ebrill 1870 - 24 Hydref 1948).

Cafodd ei eni yn Komárno, Slofacia, yn fab i'r cerddor Franz Lehár.  Bu farw yn Bad Ischl, ger Salzburg, Awstria.

## Operetau
**Wiener Frauen*, 21 Tachwedd 1902, Theater an der Wien, Wien
**Der Rastelbinder*, 20 Rhagfyr 1902, Theatr Carl, Wien
**Der Göttergatte*, 20 Ionawr 1904, Theatr Carl, Wien
**Die Juxheirat*, 21 Rhagfyr 1904, Theater an der Wien
**Die lustige Witwe (Saesneg: The Merry Widow)*, 30 Rhagfyr 1905, Theater an der Wien
**Das Fürstenkind*, 7 Hydref 1909, Theatr Johann Strauss, Wien
**Der Graf von Luxemburg*, 12 Tachwedd 1909, Theater an der Wien
**Zigeunerliebe*, 8 Ionawr 1910, Theatr Carl, Wien
**Eva*, 24 Tachwedd 1911, Theater an der Wien
**Endlich allein*, 30 Ionawr 1914, Theater an der Wien
**Wo die Lerche singt*, 1 Chwefror 1918, Opera Brenhinol, Budapest
**Die blaue Mazur*, 28 Mai 1920, Theater an der Wien
**Paganini*, 30 Hydref 1925, Theatr Johann Strauss, Wien
**Der Zarewitsch*, 26 Chwefror 1926, Theatr Metropol,Berlin
**Friederike*, 4 Hydref 1928, Theatr Metropol, Berlin
**Das Land des Lächelns (Saesneg: The Land of Smiles)*, 10 Hydref 1929, Theatr Metropol, Berlin
**Schön ist die Welt*, 3 Rhagfyr 1930, Theatr Metropol, Berlin
**Giuditta*, 20 Ionawr 1934, Vienna State Opera

Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1948
Tre Taliesin

Pentref yn ardal Geneu'r Glyn, gogledd Ceredigion, yw **Tre Taliesin**. Lleolir y pentref ar y briffordd A487, tua hanner ffordd rhwng Machynlleth i'r gogledd-ddwyrain ac Aberystwyth i'r de. Y pentrefi agosaf yw Tal-y-bont i'r de a phentref bychan Llangynfelyn, hanner milltir i'r gorllewin. Mae Tre Taliesin ei hun yn rhan o blwyf a chymuned Llangynfelyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Tarddiad yr enw
Yr hen enw ar y lle oedd "Commins y Dafarn Fach". Oherwydd dylanwad piwritanaidd, parchuswyd yr enw i'r enw presennol, yn y 1820au. Yn y bryniau tua tri chwarter milltir i'r de-ddwyrain ceir cromlech gynhanesyddol o'r Oes Efydd a adnabyddir fel Bedd Taliesin neu Gwely Taliesin (1815).

## Traddodiadau
Mae gan yr ardal gysylltiadau cryf â'r Taliesin chwedlonol; yn *Hanes Taliesin* mae Elffin ap Gwyddno yn ei ddarganfod yn hongian mewn basged yng nghored Gwyddno, i'r gogledd-orllewin o Dre Taliesin rhywle rhwng Y Borth ac Aberdyfi.

I'r gorllewin o Dre Taliesin, ar ôl Llangynfelyn, ceir corsdir eang Cors Fochno, sydd â lle amlwg yn y canu darogan Cymraeg ac sy'n gysylltiedig â chwedlau llên gwerin.

## Pobl o Dre Taliesin
* Evan Isaac, llenor ac arbenigwr llên gwerin. Mae ei gyfrol *Yr Hen Gyrnol a brasluniau eraill* (1934) yn cynnwys ysgrifau am rai o hen gymeriadau'r ardal ar ddiwedd y 19.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llangynfelyn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Tatareg y Crimea

Iaith Dyrcig a siaredir gan Datariaid Crimea yw **Tatareg Crimea** (Tatareg Crimea *Qırımtatar tili* neu *Qırımtatarca*). Fe'i siaredir yn y Crimea, yng Nghanolbarth Asia (gan fwyaf yn Wsbecistan), a gan Tatariaid Crimea ar wasgar yn Nhwrci, Rwmania a Bwlgaria. Mae ganddi 228,000 o siaradwyr yn y Crimea (92% o'r Tatariaid yno) (Cyfrifiad 2001), gyda chymunedau eraill yn Wsbecistan (efallai 200,000), Bwlgaria (6,000) a Rwmania (21,000, Cyfrifiad 2002).

Categori:Crimea
Categori:Ieithoedd Rwsia
Categori:Ieithoedd Tyrcaidd
Categori:Ieithoedd Wcráin
Categori:Ieithoedd Wsbecistan
Deurywioldeb

[bawd|[Symbolau LHDT#Baner ddeurywiol|Y faner ddeurywiol, symbol o ddeurywioldeb.]]

Cyfeiriadedd rhywiol  yw **deurywioldeb** sydd yn cyfeirio at atyniad rhamantus ac/neu rywiol unigolion tuag at unigolion o'r un rywedd neu ryw yn ogystal ag unigolion o'r rhywedd neu ryw arall neu rhywedd anneuaidd. Nid yw'r mwyafrif o ddeurywiolion yn cael eu hatynnu gan ddynion a menywod yn gydradd a gall ffafriaethau newid gydag amser. Ond mae rhai deurywiolion yn aros yn gyson yn eu lefelau o atyniad trwy gydol eu bywydau fel oedolion.

Yng nghanol y 1950au, dyfeisiodd Alfred Kinsey raddfa Kinsey mewn cais i fesur cyfeiriadedd rhywiol yn nhermau profiad rhywiol unigolyn. Mae gan y raddfa 7-pwynt o 0 ("yn hollol heterorywiol") i 6 ("yn hollol gyfunrywiol"). Mae deurywiolion yn cyflenwi mwyafrif o werthau'r raddfa (1–5), sy'n amrywio o "heterorywiol yn bennaf, dim ond yn gyfunrywiol yn achlysurol" (1) i "gyfunrywiol yn bennaf, dim ond yn heterorywiol yn achlysurol" (5). Yng nghanol y raddfa (3) yw "heterorywiol a chyfunrywiol yn gydradd".

## Gweler hefyd
* Diwrnod Dathlu Deurywioldeb

## Cyfeiriadau

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol
Categori:LHDT
Carnedd Ugain

Un o'r copaon ar yr Wyddfa yn Eryri yw **Carnedd Ugain, Garnedd Ugain** neu **Crib y Ddysgl.**

## Enw
Adnabyddir y mynydd yn gyffredinol fel Crib y Ddysgl ond a bod yn hollol gywir, mae Crib y Ddysgl yn cyfeirio'n unig at barhad Y Grib Goch.

## Lleoliad ac uchder 
Saif copa Carnedd Ugain copa tua cilometr i'r gogledd o gopa'r Wyddfa ei hun ac fe'i ystyrir yn gopa ar wahân i'r Wyddfa gan Alan Dawson, sy'n ei alw'n Hewitt; dyma'r ail gopa uchaf yng Nghymru.

## Llwybrau
Mae llwybr Pedol yr Wyddfa yn cynnwys copa Garnedd Ugain, ac mae'r llwybr o Lanberis i gopa'r Wyddfa yn mynd heibio iddo, ond heb fynd tros y copa. I'r de o'r copa mae clogwyni serth gyda Llyn Glaslyn islaw, tra i'r gogledd mae Cwm Glas.

Garnedd Ugain and Crib Goch, as seen from the top of Elidir Fawr, with Moel Hebog in the far background to the right.jpg|Garnedd Ugain o'r Elidir Fawr

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Betws Garmon
Tenis

[bawd|280px|[Yevgeny Kafelnikov a Jarkko Niemenen yn chwarae ar arena Margaret Court ym Mhencampwriaeth Agored Awstralia]]

Gêm a chwaraeir rhwng dau chwaraewr (senglau) neu rhwng dau dîm o ddau chwaraewr (parau) yw **tenis**. Mae chwaraewyr yn defnyddio raced dant i daro pêl rwber wag wedi'i gorchuddio â ffelt dros rwyd i mewn i gwrt y gwrthwynebwr. 
bawd|chwith|Maria Sharapova

Datblygodd y gêm yn Ewrop yn hwyr y 19g a lledodd yn gyntaf ar draws y byd Saesneg, yn enwedig rhwng y dosbarthau uwch. Mae tenis nawr yn fabolgamp Olympaidd ac yn cael ei chwarae ar bob lefel o gymdeithas, gan bobl o bob oedran, mewn nifer o wledydd y byd. Ac eithrio mabwysiad torri'r ddadl yn y 1970au, mae'r rheolau heb newid ers y 1890au. Yn ogystal â'i filiynau o chwaraewyr, mae miliynau o bobl yn dilyn tenis fel mabolgamp gyfundrefnol, yn enwedig pedwar twrnamaint y Gamp Lawn: Pencampwriaeth Agored Awstralia, Pencampwriaeth Agored Ffrainc, Wimbledon, a Phencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau.

Cyn 1986 doedd peli tenis yn Wimbledon ddim yn felyn.

Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Categori:Chwaraeon peli
Categori:Chwaraeon raced
Kaloyan, tsar Bwlgaria

Tsar Bwlgaria o 1197 hyd 1207 oedd **Kaloyan, tsar Bwlgaria**. Roedd yn drydydd teyrn Ail Deyrnas Bwlgaria, ar ôl ei frodyr, Ivan Asen I a Pedr II.

Daeth â sefydlogrwydd i'r deyrnas, oedd wedi cael ei rhyddhau o reolaeth Bysantaidd ychydig o flynyddoed ynghynt. Arweiniodd gyrchoedd llwyddiannus yn erbyn Byzantium, gan gipio Varna ar ôl gwarchae tridiau ar 24 Mawrth 1201. Gwelir ei bolisi gwrth-Bysantaidd hefyd yn ei berthnasoedd â'r Eglwys Orllewinol. Cyrhaeddodd cennad o'r Pab Innocentius III Fwlgaria ym 1204. Coronwyd Kaloyan ganddo fel brenin Bwlgaria a Wallachia, ac eneinio Archesgob Vasily o Tarnovo fel pennaeth eglwys y Bwlgariaid a'r Vlachiaid. Cydnabu Kaloyan oruchafiaeth Eglwys Rhufain. Ar ôl i Gaergystennin gael ei meddiannu gan Groesgadwyr y Bedwaredd Groesgad ym 1204, cymerodd Kaloyan reolaeth dros Adrianopolis, dinas Roeg nad oedd wedi cwymo i'r Croesgadwyr. Amddifynnodd Kaloyan y ddinas yn llwyddiannus, gan drechu'r Croesgadwyr mewn brwydr ger y ddinas ar 14 Ebrill 1205. Daliodd y lluoedd Bwlgariadd yr Ymerawdr Baldwin I, a fu farw ar 11 Mehefin mewn dalfa yn Veliko Tarnovo.

Enillodd Kaloyan fuddugoliaethau eraill yn erbyn yr Ymerodraeth Ladin, gan gipio Serres a Philippopolis (Plovdiv) a thiriogaeth arall yn Thracia a Macedonia. Llofruddiwyd Kaloyan gan aelodau o'i fyddin ei hun yn ystod gwachae Thessaloniki yn Hydref 1207.

Categori:Teyrnoedd Bwlgaria
Categori:Marwolaethau 1207
Glyder Fach

Mynydd yn Eryri yw'r **Glyder Fach**; yr ail uchaf yn y Glyderau.

## Enw 
Yn ôl Syr Ifor Williams, "Gludair" oedd y ffurf gywir ar yr enw. Aeth yn "Glydar" yn nhafodiaith Arfon, yna'n "Glyder". Yr ystyr yw "cruglwyth o gerrig".

## Daearyddiaeth 
Saif y copa rhyw 5m yn is na'r Glyder Fawr. Saif i'r dwyrain o'r Glyder Fawr ac i'r de o gopa Tryfan. Islaw'r copa tua'r gogledd mae Llyn Bochlwyd. Mae'n gorwedd yn Sir Conwy er 1996.

Mae'r copa ei hun, a'r holl ardal o'i gwmpas, yn greigiog dros ben, â ffurfiadau nodedig y creigiau gan gynnwys *Castell y Gwynt* a Charreg y Gwyliwr.

## Llwybrau 
Gellir ei ddringo o Gwm Idwal, un ai trwy ddilyn y llwybr heibio'r Twll Du i gopa'r Glyder Fawr ac yna ymlaen i gopa'r Glyder Fach dros Fwlch y Ddwy Glyder, neu anelu am Fwlch Tryfan a throi i'r de am y Glyder Fach. Mae'r llwybr syth o Fwlch Tryfan i'r copa yn dilyn crib a enwyd yn *y Grib Bigog* neu *Bristly Ridge*, ac yn llwybr llawer anoddach, ond ceir ymuno â'r llwybr haws sy'n arwain at y copa o'r dwyrain oddi ar y Foel Goch. Gellir hefyd ei ddringo o'r de, o Pen-y-Pass. Mae rhai o glogwyni'r Glyder Fach yn gyrchfan boblogaidd iawn i ddringwyr.

## Oriel luniau
File:Glyder Fach looking towards Yr Wyddfa.jpg
Delwedd:Glyder Fach - Eira.jpg
Y Glyder Fach 01.JPG|Castell y Gwynt
Y Glyder Fach 02.JPG|Carreg y Gwyliwr
Y Glyder Fach 03.JPG|Casgliad o gerrig ger copa'r Glyder Fach
Copa'r Glyder Fach 04.JPG|Copa'r Glyder Fach
Y Glyder Fach 08.JPG|Casgliad o gerrig ger copa'r Glyder Fach
Nant Ffrancon o'r Glyder Fach 09.JPG|Nant Ffrancon o'r Glyder Fach
Tryfan o'r Glyder Fach 10.JPG|Tryfan gyda Llyn Ogwen oddi tano; tynnwyd o'r Glyder Fawr

## Ffilm
Ymddangosodd "Castell y Gwynt" a "Charreg y Gwyliwr" mewn ffilm gan Walt Disney ym 1981: Dragonslayer.

## Cyfeiriadau
Categori:Capel Curig
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Bedwen

**Bedwen** yw'r enw a ddefnyddir ar gyfer unrhyw goeden o'r genws ***Betula***, sy'n aelod o'r teulu Betulaceae, ac yn perthyn yn agos i deulu'r derw, Fagaceae. Maent yn goed gweddol fychan fel rheol, ac yn tyfu mewn rhannau gogleddol o Ogledd America, Ewrop ac Asia. Y fedwen yw coeden genedlaethol Rwsia.

Y rhywogaeth fwyaf adnabyddus yw'r Fedwen Arian (*Betula pendula*), sy'n tynnu sylw oherwydd lliw y rhisgl.

Ar Galan Mai arferid dawnsio o gwmpas y fedwen.

Categori:Coed
Categori:Betulaceae
Tyno Helig

Mewn chwedloniaeth Gymreig, teyrnas o foddwyd gan y môr oedd **Tyno Helig** neu **Tyno Helyg**.  Mae'r thema yn debyg i thema chwedl Cantre'r Gwaelod.

Dywedir fod Tyno Helig (Pant neu Ddyffryn Helig) yn deyrnas oedd yn ymestyn tua'r dwyrain o Ben y Gogarth gerllaw Llandudno. Arglwydd y deyrnas oedd Helig ap Glannawg, a'i lys oedd Llys Helig. Mae nifer o fersiynau o'r chwedl, ond yn ôl un, syrthiodd merch Helig mewn cariad a gŵr ifanc tlawd. Dywedodd Helig y byddai'n caniatau iddynt briodi pe dychwelai'r gŵr ifanc gyda thorch aur. Llofruddiodd y gŵr ifanc uchelwr cyfoethog i gael y dorch, a phriodwyd hwy. Yn y wledd briodas clywyd llais yn galw "Dial a ddaw, dial a ddaw". Pan ofynnwyd pryd y deuai'r dial, dywedwyd mai yn amser eu gor-wyrion y deuai.

Bu'r ferch a'i gŵr fyw yn hen, a ganed gor-ŵyr iddynt. Tra cynhelid gwledd i ddathlu ei enedigaeth, boddwyd Tyno Helig gan y môr. Dywedir fod modd gweld gweddillion Llys Helig i'r gorllewin o Ben y Gogarth gyferbyn Penmaenmawr ar lanw isel iawn, ac enwyd stad o dai moethus yn yr ardal yn "Llys Helig".

Yn ei lyfr *Sunken Cities* (Caerdydd, 1957), dadleuodd F. J. North fod chwedl Tyno Helig wedi ei "drawsblannu" o Fae Ceredigion (lleoliad Cantre'r Gwaelod) yn amser Syr John Wynn o Wydir (16g), ond ceir cyfeiriad mewn cerdd gan y bardd canoloesol Mab Clochyddyn (hanner cyntaf y 14g) at Dyno Helig mewn cysylltiad â Llan-faes, ar lan Afon Menai gyferbyn i Abergwyngregyn. Yn ogystal mae un o gyfoeswyr Mab Clochyddyn, Gronw Gyriog, yn cyfeirio at Dyno Helig mewn cerdd i Matthew de Englefield, esgob Bangor. Ymddengys felly fod y chwedl yn adnabyddus ar lafar ar lannau Menai yn y 14g ac felly'n ymestyn yn ôl ymhellach na hynny hefyd.

## Gweler hefyd
*Dilyw (mytholeg)
*Cantre'r Gwaelod
*Kêr-Ys
*Llên gwerin Cymru

Categori:Hanes Conwy
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Penmaenmawr
Categori:Mytholeg Gymreig
Garnant

Pentref yng nghymuned Cwmaman, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Garnant**. Saif tua 5 milltir i'r dwyrain o Rydaman ar yr A474. Yn ystod blynyddoedd cynnar yr 20g roedd Garnant yn lle diwydiannol gyda gwaith tun a nifer o byllau glo. Mae'n gorffwys ar ochr y Mynydd Du, ac yn y rhan fwyaf gorllewinol o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae ganddo gwrs golff cyhoeddus ac ysgol gymunedol newydd.

## Enwogion 
* Jack "Tex" Evans (1928–1996), chwaraewr hoci iâ a hyfforddwr
* John Cale (g. 1942), cerddor, bardd
* Hywel Bennett (1944–2017), actor

Categori:Cwmaman, Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Afon Llwchwr

Afon yn Sir Gaerfyrddin yw **Afon Llwchwr** (Saesneg: *River Loughor*). Mae'n dechrau o lyn dan ddaear yn y Mynydd Du. Mae'n llifo heibio trefi megis Rhydaman a'r Hendy yn Sir Gaerfyrddin a Pontarddulais yn sir a dinas bwys dref Abertawe. Mae'r afon yn gwahanu Sir Gaerfyrddin oddi ar Abertawe am y rhan fwyaf o'i chwrs ac mae'n gwahanu Hendy a Pontarddulais cyn gynted ag y mae'n troi'n forol. Mae'r Llwchwr yn cwrdd â'r môr ar ei haber ar bwys tref Casllwchwr, lle y mae'n gwahanu arfordir deheuol Sir Gaerfyrddin o arfordir gogleddol y Gŵyr.

Un o'r afonydd sy'n ymuno ym Mhantffynnon yw Afon Aman.

Yn Abertawe yn y 18g, roedd gan yr afon enw da am sewin ac eogiaid. Roedd y pysgod a dalwyd yn yr afon yn cael ei hel lawr at farchnad Abertawe ar gefn merlod. Lleihaodd pysgota yn y 19g oherwydd llygredd o'r diwydiannau ffyniannus yn yr ardal yn y cyfnod hwnnw.

Llwchwr
Llwchwr
Ofn

bawd|250px|Plentyn ofnus mewn amgylchedd ansicr.
Emosiwn neu deimlad cryf ac annymunol a achosir gan berygl y credir ei fod ar ddigwydd yw **ofn**. Mae'n un o'r emosiynau mwyaf gwaelodol yn y meddwl dynol. Ar lefel seicosomatig gellid ei ystyried yn fecanwaith amddiffyn mewn dyn, ac mewn anifeiliaid hefyd.

Mae ofn wedi chwarae rhan ganolog mewn sawl damcaniaeth athronyddol, o ddyddiau Plato ymlaen. Yn ei *Glaucon*, mae Plato yn dadlau fod ofn canlyniadau ein gweithredoedd yn ein hatal rhag cyflawni drygioni ac felly yn beth da mewn cymdeithas. Ond mae Aristotlys yn dilyn trwydded arall gan ddadlau fod gormod o ofn mewn dyn a chymdeithas yn creu llyfndra a gwaseidd-dra, tra bod diffyg ofn yn arwain at weithredoedd gorffwyll; dylai dewrder gael ei fesuro yn ôl y ffordd mae rhywun yn ymdopi ag ofn oherwydd nid yw osgoi ofn yn bosibl mewn bod rhesymol.

Dadleuodd yr athronydd gwleidyddol Thomas Hobbes fod ofn ein gilydd ac, yn nes ymlaen, ofn pennaeth neu frenin, yn creu cymdeithas. Dadleuir hefyd fod ofn yn deimlad sydd wedi esblygu dros miloedd o flynyddoedd er mwyn cadw pobl mewn trefn ac i fihafio.

Mewn crefydd, yn arbennig yn y crefyddau mawr undduwiaethol, mae "parchedig ofn" at Dduw yn elfen sylfaenol. Yn Llyfr Job a rhai llyfrau eraill yn y Beibl, sonnir am Lefiathan, yr anifail anhygoel o fawr a grëwyd gan Dduw i greu ofn ar bobl, yn enwedig y balch; cyfeirir at Lefiathan fel duw meidrol.

## Gweler hefyd
*Ffobia, ofn afresymol rhywbeth
*Ffilm arswyd

## Cyfeiriadau
*Ted Honderich (gol.), *The Oxford Companion to Philosophy* (Rhydychen, 1995), d.g. *Fear*.


Categori:Emosiwn
Llaw anweledig

**Llaw anweledig** (neu **llaw gudd**) yw'r term mewn economeg ac athroniaeth wleidyddol am y mecanwaith anweledig sy'n gyrru system marchnad rydd. Cafodd y term ei fachu a'r mecanwaith ei astudio yn wyddonol am y tro cyntaf gan yr economegydd Adam Smith (1723-1790). Byth ers hynny mae'n gysyniad canolog i economegwyr a gwleidyddion ceidwadol yn eu dadleuon o blaid marchnad rydd bur, heb ymyrraeth ynddi gan y wladwriaeth, sef polisi *laissez-faire*.

Cnewyllyn y ddamcaniaeth yw hyn: er bod cigydd yn gwerthu cig imi, fel cyfnewidiad rhydd, er mwyn gwneud elw i'w hun, a minnau'n prynu'r cig hwnnw cyn rhated â phosibl, y mae'r ddau ohonom ni'n cael lles o'r cyfnewidiad. Yn ei ddadansoddiad, arweiniodd hyn i Adam Smith ddadlau fod y farchnad rydd ei hun yn drefn sydd o les i bawb yn ddi-wahân ac sy'n digwydd ohono'i hun, yn ddigymell, fel petai fod rhyw **law anweledig** yn gweithredu, trwy gadwyn o filoedd o gyfnewidiadau heb i'r rhai sy'n cymryd rhan ynddynt feddwl dim am y canlyniadau.

Mewn athroniaeth gellid ystyried unrhyw drefn sy'n dod i fodoli yn ddigymell yn enghraifft o'r llaw anweledig, ac felly mae'r term yn cael ei gymhwyso gan rai athronwyr am ystod ehangach na materion economaidd yn unig.

## Cyfeiriadau
*Ted Honderich (gol.), *The Oxford Companion to Philosophy* (Rhydychen, 1995), d.g. *Invisible hand*.

## Gweler hefyd
*Laissez-faire

Categori:Economeg glasurol
Categori:Y farchnad rydd
Categori:Trosiadau economaidd
Robin Williams

Gallai **Robin Williams** gyfeirio at un o sawl person:

* Robin Williams (ffisegydd)
* Robin Williams (actor)
* Robin Williams (llenor)
Transvaal

Rhanbarth yn Ne Affrica yw'r **Transvaal**.

Y Transvaal (yn llythrennol, *Gerllaw’r vaal [afon]* yn Afrikaans) oedd un o'r colonïau Prydeinig a gyfunwyd i ffurfio Undeb De Affrica yn 1910. Ar ôl y rhyfel Eingl-Boer 1899-1902 daeth y rhan fwyaf o weriniaeth De Affrica yn rhan goloni'r Transvaal ac ymunodd y gweddill â Natal. Roedd yn un o rhanbarthau gweinyddol De Affrica o 1910 hyd 1994 ond dydy’r rhanbarth bellach ddim yn bodoli. Mae'r diriogaeth nawr yn rhan o ranbarthau eraill fel Gauteng, Limpopo a Mpumalanga a rhan o Dalaith y Gogledd-orllewin. Ond mae'r Transvaal yn dal i fodoli fel uned ddaearyddol a hanesyddol.

Categori:Daearyddiaeth De Affrica
Categori:Hanes De Affrica
Dringo

[200px|bawd|chwith|Y dringwr [Owen Glynne Jones o'i lyfr *Rock-climbing in the English Lake District*. Keswick, Cumberland County, England: G.P. Abraham & Sons, 1911]]
[bawd|Dringo Fitz Roy, [Yr Ariannin.]]
Y grefft neu sbort o esgyn i fyny rhywbeth - fel rheol carreg, craig neu glogwyn - er mwyn difyrrwch neu'r sialens ynddo ei hun yw **dringo**. Mae'n cynnwys y grefft o ddringo mynyddoedd (mynydda), ond nid yw mynydda yn golygu dringo o reidrwydd (gellir cyrraedd copa gan gerdded yn unig) a gellir dringo pethau eraill heblaw mynyddoedd, e.e. clogwynni arfordirol neu garreg fawr. Hyd yn oed pan ddringir clogwyn ar fynydd does dim rhaid i'r dringwr fynd yn ei flaen i'r copa: nid yw pob mynyddwr yn ddringwr ac nid yw pob dringwr yn fynyddwr.

Mae dringo fel sbort yn hytrach na difyrwaith yn ddatblygiad cymharol ddiweddar. Un o'r bobl cyntaf i gymryd y grefft o ddifri oedd y Cymro Syr William Lloyd (29 Rhagfyr 1782 - 16 Mai 1857).

Eryri yw un o'r lleoedd sy'n medru hawlio fod yn fan geni dringo. Bu gan yr ardal ei ran yn natblygiad mynydda hefyd, ond mae'n enwog ymhlith dringwyr yng ngwledydd Prydain fel magwrfa dringwyr fel Joe Brown - a gysylltir â chlogwynni Nant Peris a'r Wyddfa, e.e. Dinas Cromlech a Chlogwyn Du'r Arddu - a'r Cymro Ron James.

## Gweler hefyd
*Mynydda
Foel-fras

Mynydd yn y Carneddau yn Eryri yw **Foel-fras** neu **Foel Fras**. 

## Daearyddiaeth ac uchder 
Saif ar brif grib y Carneddau rhwng Foel Grach a Drum, uwchben pentref Abergwyngregyn, ar y ffin sirol rhwng Sir Conwy a Gwynedd; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 883 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Foel-fras yw'r pellaf i'r gogledd o'r 14 copa yn Eryri sydd dros 3,000 o droedfeddi o uchder (mae Drum ychydig oddi tan yr uchder yma). I'r de iddo mae'r llechweddau yn arwain i lawr at Lyn Dulyn, tra mae Llyn Anafon i'r gogledd o'r copa.

## Llwybrau 
Gellir dringo'r mynydd trwy ddilyn y ffordd fychan o Abergwyngregyn sy'n arwain heibio'r maes parcio ar gyfer Rhaeadr Fawr ac yn diweddu mewn maes parcio bychan. Oddi yma gellir cymryd y llwybr i'r chewith o'r maes parcio a dilyn trac amlwg, gan droi i'r dde lle mae arwyddbost yn cyfeirio at Drum. Wedi cyrraedd copa Drum gellir dilyn y grib i gopa Foel-fras. Dewis arall yw ymuno a'r ffordd drol i Lyn Anafon, ac yna dringo i fyny i'r grib rhwng Drum a Foel-fras.

## Bywyd gwyllt 
Mae'r ardal o gwmpas y copa yn un o'r lleoedd gorau yng Nghymru i weld Hutan y Mynydd pan mae'n symud tua'r gogledd tua diwedd Ebrill a dechrau Mai.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Abergwyngregyn
Categori:Caerhun
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Mynyddoedd a bryniau y Moelwynion
The Shipping News

Nofel gan E. Annie Proulx yw ***The Shipping News*** (1993).

Mae'r ffilm o'r un enw (2001) yn seiliedig ar y nofel ac yn serennu Kevin Spacey, Judi Dench a Rhys Ifans.

Categori:Nofelau 1993
Categori:Nofelau Saesneg
Trefeilir

Llecyn yw **Trefeilir** (amrywiad, **Trefeilyr**) ym mhlwyf Trefdraeth ym Môn, yn ne-orllewin yr ynys. Mae'n gorwedd ychydig o filltiroedd i'r gogledd-ddwyrain o Aberffraw a Llangadwaladr ar y ffordd i Gerrigceinwen. Yn yr Oesoedd Canol yng Nghymru, roedd Trefeilyr yn "dref" (cymuned o gwmpas llys lleol). Roedd yn gorwedd yng nghwmwd Malltraeth, cantref Aberffraw. Heddiw mae ffermdy yn yr ardal yn dwyn yr enw ac efallai'n dynodi safle'r hen faenordy.

Cysylltir Trefeilir â'r bardd Meilyr Brydydd (fl. 1081-1137), pencerdd a ganai i'r brenin Gruffudd ap Cynan. Er na fedrwn fod yn gwbl sicr mai Meilyr Brydydd oedd deiliad tir Trefeilir, mae'r ffaith fod yna hefyd Drewalchmai (pentref Gwalchmai heddiw) a bod cofnodion o'r 14g yn nodi daliadau tir eraill yn enwau meibion ei fab Gwalchmai ap Meilyr yn awgrymu'n gryf fod Meilyr yn berchen arno ac efallai wedi ei eni yno.

Yn 1368 roedd Trefeilir yn perthyn i Ddafydd Fychan ap Dafydd Llwyd, un o noddwyr y bardd Sefnyn.

## Llyfryddiaeth
*A. D. Carr, *Medieval Anglesey* (Llangefni, 1982)
*J.E. Caerwyn Williams a Peredur I. Lynch (gol.), ''Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion*, Cyfres Beirdd y Tywysogion I (Caerdydd, 1994). ISBN 0708311873
*Bedwyr Lewis Jones (gol.), *Gwŷr Môn'' (Caernarfon, 1979). Pennod gan Tomos Roberts ar deulu Meilyr Brydydd.

Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Pencerdd

**Pencerdd** oedd gradd arbennig yng Nghyfundrefn y Beirdd yng Nghymru'r Oesoedd Canol. Sylwer fod y gair Cymraeg Canol *cerdd* yn gallu golygu crefft yn gyffredinol, ond ystyr 'pencerdd' yw 'prif fardd,' sef bardd sy'n cael ei adnabod fel meistr ar ei grefft (ceir prifardd fel enw i ddisgrifio bardd yn ogystal, ond nid yw'n golygu'r un peth yn union).

Saif y pencerdd gyda'r bardd teulu ar binacl cyfundrefn y beirdd. Yn y Cyfreithiau Cymreig mae'r bardd teulu ynghlwm wrth osgordd llys y brenin ac yn un o swyddogion llys y brenin. Ond er fod y pencerdd yn swyddog yn y llys, roedd yn fath o swyddog gwladol. Roedd yn byw yn ei gartref ei hun ac yn mwynhau graddfa eang o ryddid. Byddai'n canu i un llys a brenin os dymunai ond roedd yn rhydd i ganu i frenhinoedd a thywysogion eraill yn ogystal.

Yn wahanol i'r bardd teulu hefyd, roedd y pencerdd yn athro barddol gyda'r hawl i gael disgyblion barddol.

Roedd bod yn bencerdd yn fraint arbennig. I'w hennill bu rhaid i'r ymgeisydd ennill cadair farddol mewn ymryson barddol gyda beirdd eraill.

Yr enghraifft gynharaf o bencerdd a wyddys yw Meilyr Brydydd, a ganai i Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd. Roedd rhai o'i ddisgynyddion yn feirdd yn ogystal, ac mae'n ymddangos fod y grefft farddol yn un a etifeddwyd yn y teulu.

## Llyfryddiaeth
*Morfydd E. Owen a Brynley F. Roberts (gol.), *Beirdd a Thywysogion* (Gwasg Prifysgol Cymru/Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1996)

Categori:Swyddogion llys
Categori:Termau llenyddol
*
*
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Moel Eilio

Mae **Moel Eilio** yn fynydd sy'n rhan o fynyddoedd Yr Wyddfa yn Eryri. Saif i'r de-orllewin o bentref Llanberis ac i'r gogledd-ddwyrain o Fetws Garmon. Ef yw'r mwyaf gogleddol o gadwyn o fryniau i'r gogledd-orllewin o gopa'r Wyddfa ei hun; y lleill yw Foel Gron, Foel Goch a Moel y Cynghorion. Saif Llyn Dwythwch i'r dwyrain o'i gopa. Gellir ei ddringo o Lanberis, a gellir un ai cerdded ar hyd y grib cyn belled a Moel y Cynghorion cyn cymryd llwybr arall yn ôl i Lanberis, neu ddisgyn i Fwlch Cwm Brwynog a mynd ymlaen i gopa'r Wyddfa.

bawd|chwith|Moel Eilio o Gwm Brwynog

Categori:Betws Garmon
Categori:Llanberis
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Waunfawr
Elphin

Gallai **Elphin** gyfeirio at un o sawl person neu beth:

Mewn mytholeg a llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol:
*Elffin ap Gwyddno, noddwr Taliesin Ben Beirdd

Fel enw barddol:
*Robert Arthur Griffith (Elphin), (1860-1936), bardd 
*Love Jones-Parry, un o arweinwyr y Wladfa

Mewn daearyddiaeth:
*Elphin (Swydd Roscommon), tref yn Iwerddon
*Elphin (Sunderland), pentref yn yr Alban
Robin Williams (actor)

:''Am bobl eraill o'r un enw gweler Robin Williams.''

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Robin McLaurin Williams** (21 Gorffennaf 1951 – 11 Awst 2014), sy'n adnabyddus am ei ran mewn ffilmiau comedi poblogaidd fel *Good Morning Vietnam*.

Fe'i ganwyd yn Chicago, Illinois, yn fab is Laurie McLaurin (1922–2001) a Robert Fitzgerald Williams.

## Ffilmyddiaeth
## Teledu
* *Mork & Mindy* (1978-1982)
* *Great Minds Think for Themselves* (1997)
* *One Saturday Morning* (1998)
* *L.A. Doctors* (1999)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 
*  (archive)

Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr stand-yp Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Chicago
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Bedd Taliesin

Carnedd gron o Oes yr Efydd yw **Bedd Taliesin**. Fe'i lleolir ym mryniau gogledd Ceredigion tua milltir i'r dwyrain o bentref bychan Tre Taliesin . Yr olion a welir heddiw yw'r cwbl sy'n weddill o'r garnedd a godwyd yno yn Oes yr Efydd. Mae'r maen clo wedi syrthio ond erys y meini eraill yn eu safle gwreiddiol. Y tu mewn ceir cist 2m o hyd a gloddiwyd rhywbryd yn y gorffennol (efallai gan rywrai ar ôl trysor). Gellir cyrraedd Bedd Taliesin o'r A487 trwy ddilyn lôn o Dal-y-bont.

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CD067.

Mae'r brodorion a'u cododd hefyd yn gyfrifol am godi carneddau, beddrodau siambr, twmpathau, cylchoedd cerrig, bryngaerau, cytiau Gwyddelod a meini hirion.

## Chwedl leol
Yn ôl traddodiad lleol, Bedd Taliesin yw gorffwysfa'r bardd Taliesin, a ganai ym Mhowys a'r Hen Ogledd yn y 6g. Tyfodd yn ffigwr chwedlonol gyda threigliad amser (Taliesin Ben Beirdd yn y chwedl *Hanes Taliesin* a ffynonellau eraill) ond nid oes unrhyw beth i gysylltu'r garnedd gynhanesyddol â'r bardd canoloesol mewn gwirionedd, er bod gan yr ardal gysylltiadau eraill â'r Taliesin chwedlonol. Mae tradoddiad yn y cylch y byddai rhwyun a dreuliai'r nos ar y garnedd yn deffro yn y bore yn fardd neu'n wallgofddyn (ceir traddodiad cyffelyb am Cadair Idris).

## Gweler hefyd
* carnedd
* siambr gladdu
* crug crwn
* cylch cerrig
* maen hir.

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
*Christopher Houlder, *Wales: an archaeological guide* (Llundain, 1978)

Categori:Ceulan-a-Maesmor
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ceredigion
Categori:Taliesin