open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afon y Meirchion

bawd|260px
Afon sy’n tarddu i’r gorllewin o bentref Henllan yn Sir Ddinbych yw **Afon y Meirchion**. Mae’n llifo i’r dwyrain, ac yn troi i’r gogledd cyn cyrraedd Henllan, heibio i Lys Meirchion ac yn ymuno ag Afon Elwy. Ffynnon Meirchion yng Nglan Meirchion yw tarddiad yr afon. Meirchion sy’n llifo i’r gogledd o bentref Henllan, Dywedir bod Meirchion yn hen hen daid Gwenfrewi.

## Cyfeiriadau
Meirchion
Meirchion
Martyn Geraint

Actor, cerddor a chyflwynydd teledu yw **Martyn Geraint** (ganwyd Mehefin 1963).

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Martyn yn Wdig ger Abergwaun a symudodd i Bontypridd pan oedd yn blentyn. Mynychodd Ysgol Gynradd Pont Siôn Norton ac Ysgol Gyfun Rhydfelen lle roedd yn brif ddisgybl. Yn y 1970au daeth Welsh National Opera i Rydfelen i chwilio am blant i fod yn rhan o opera. Roedd Martyn yn un o'r disgyblion a ddewiswyd i fod yn rhan o gynhyrchiad o *Queen of Spades*, Tchaikovsky.

Er ei fod yn casau gwersi piano roedd Martyn wrth ei fodd yn cyfansoddi ar y piano. Yn y chweched dosbarth bu'n aelod o fandiau. Ei fand cyntaf oedd Amoeba yn chwarae gitâr drydanol. Aeth i'r coleg yng Nghaerdydd i hyfforddi fel athro. Yn y cyfnod hwn bu'n chwarae allweddellau i'r band Treiglad Pherffaith.

Aeth ymlaen i ffurfio'r band Ffenestri gyda Geraint James, gan berfformio rhwng 1984 a 1988 a ryddhau un albwm. Ail-ffurfiwyd y band ar gyfer achlysuron arbennig yn 2017.

## Gyrfa
Wedi gadael y coleg aeth i weithio fel cyflwynydd teledu ar raglenni fel *Pen a Chynffon*. Yn 1987, ymddangosodd fel Vinny yng nghyfres wreiddiol *Doctor Who*, yn y stori "Delta and the Bannermen" oedd wedi ei leoli ar wersyll gwyliau yng Nghymru y 1950au. Er y gallai fod wedi dilyn gyrfa fel actor, roedd yn credu mai diddanu plant oedd y trywydd cywir iddo. Cychwynodd sioe Jambori yn Hydref 1992 gan deithio cylchoedd meithrin, ysgolion, a neuaddau yn cynnal sioe hwyliog ac addysgiadol i blant. Dywedodd Martyn mai'r pwrpas ar y cychwyn oedd cael hwyl a newid yr agwedd at y Gymraeg, yn enwedig mewn ardaloedd fel y gogledd ddwyrain a chymoedd y de.

Mae wedi sgrifennu nofelau ar gyfer pobl ifanc yn cynnwys *Sêr y Nos* ac *O Ongl Arall*. Yn 2026 cyhoeddodd y byddai'n ymddeol yng Ngorffennaf 2026 ar ôl perfformio am y tro olaf ar fandstand Sioe Fawr Llanelwedd.

## Bywyd personol
Mae'n briod â Bethan ac yn dad i 3 o blant. Mae'n byw ym Mhontypridd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
C.P.D. Tref Bwcle

Clwb pêl-droed o dref Bwcle, Sir Y Fflint yw **Clwb Pêl-droed Tref Bwcle** (Saesneg: *Buckley Town Football Club*) sy'n chwarae yng Nghynghrair Undebol Huws Gray, sef prif adran gogledd Cymru ac ail reng pyramid pêl-droed cenedlaethol Cymru.

Ffurfwyd y clwb yn 1977  ac maent yn chwarae eu gemau cartref ar faes Globe Way.

## Pêl-droed yn Bwcle
Roedd sawl clwb pêl-droed i'w gael yn Bwcle ar ddiwedd y 19g gyda **Bwcle Victoria**, **Bwcle Engineers** a **Tref Bwcle** i gyd yn chwarae pêl-droed yn y dref

Ym 1897-98 collodd **C.P.D. Tref Bwcle** yn erbyn Y Derewyddon yn rownd gyntaf Cwpan Cymru ond erbyn 1900-01 roedd y clwb wedi eu hethol i'r *Combination League*, cynghrair ar gyfer prif dimau Manceinion,Sir Gaerhirfryn,Sir Gaer a gogledd Cymru.

Cafodd Bwcle Engineers cryn lwyddiant yng Nghwpan Amatur Cymru gan godi'r tlws ar dair achlysur ar ddechrau'r 20g yn 1905-06, 1906-07 ac yn 1910-11.

Wedi'r Ail Ryfel Byd roedd clybiau **Bwcle Wanderers** a **Bwcle Rovers** yn chwarae yng Nghynghrair Cymru (Ardal Wrecsam) gyda Wanderers hefyd yn cyrraedd rownd derfynol Cwpan Amatur Cymru ym 1960-61 a 1975-75. Ym 1977 daeth y ddau glwb ynghŷd er mwyn ffurfio **C.P.D. Tref Bwcle**.

## Anrhydeddau
* **Cynghrair Undebol**
** Pencampwyr: 2004-05

## Chwaraewyr nodedig
* Danny Collins - 12 cap dros Gymru 2005-2011

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yn Sir y Fflint
Tref Bwcle
Amlwythiant

[bawd|300px|Llong gynwysyddion yn cael ei llwytho gan graen ym Mhorthladd [Copenhagen]]
System o gludiant nwyddau sy'n defnyddio cynwysyddion rhyngnodol (**cynwysyddion llongau** neu **gynwysyddion**** ISO**) yw **amlwythiant**. Mae'r cynwysyddion o faint safonol ac maen nhw'n gallu cael eu llwytho a'u dadlwytho, eu pentyrru ar ben ei gilydd, eu cludo yn effeithlon dros bellter mawr, a'u trosglwyddo o un math o gludiant i un arall heb gael eu hagor. Mae'r system ar gyfer ymdrin â hwy wedi'i mecaneiddio yn llwyr fel bod yr holl drin a thrafod yn digwydd gyda chraeniau a wagenni fforch codi arbennig. Mae'r holl gynwysyddion wedi'u rhifo a'u tracio gan ddefnyddio systemau cyfrifiadurol. 

Dechreuodd amlwythiant ganrifoedd yn ôl ond ni chafodd ei ddatblygu na'i ddefnyddio'n eang tan ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Gostyngodd gostau cludiant yn fawr, cefnogodd y cynnydd mewn masnach ryngwladol yn dilyn y Rhyfel, a throi'n elfen bwysig o globaleiddio. Gwnaeth amlwythiant y dasg o ddidoli llwythau a storio mewn warysau yn ddiangen, a chafodd effaith fawr ar waith mewn dociau. Lleihaodd dagfeydd mewn porthladdoedd a lleihau'r amser cludo ynghŷd â chostau difrod a lladrad.

Gellir gwneud y cynwysyddion o ddur sy'n gwrthsefyll hindreuliad er mwyn lleihau costau cynnal a chadw.

## Cyfeiriadau
Theori categori

dde|bawd|200px|Diagram o gateori, gyda gwrthrychau *X*, *Y*, *Z* a morffismau (neu "saethau")  *f*, *g*, *g* ∘ *f*

Mae **theori categori** (neu **ddamcaniaeth categori**) yn ffurfioli strwythur mathemategol a'i gysyniadau yn graff wedi'i gyfeirio â labeli a elwir yn "gategori", y mae ei nodau'n cael eu galw'n "wrthrychau", a gelwir yr ymylon yn "saethau", neu'n "morffismau". Mae gan gategori ddwy nodwedd sylfaenol: y gallu i gyfansoddi'r saethau cysylltiol, ac yn ail, bodolaeth "saeth unfathiant" ar gyfer pob gwrthrych. Defnyddiwyd iaith theori categori i ffurfioli cysyniadau megis setiau, cylchoedd a grwpiau. Yn anffurfiol, mae theori categori yn theori gyffredinol o ffwythiannau.

O fewn theori categori, mae ystyr gwahanol i rai o'r termau, megis "morffism" - pur wahanol i'r defnydd arferol o fewn gweddill mathemateg. Mae morffismau'n ufuddhau i amodau sy'n unigryw i theori categori.

Cyflwynodd Samuel Eilenberg a Saunders Mac Lane y cysyniadau o gategorïau, gweithredyddion (*functors*) a thrawsffurfiadau naturiol rhwng 1942 a 1945 yn eu hastudiaeth o topoleg algebraidd, gyda'r nod o ddeall prosesau strwythur mathemategol.

Fe'i cymhwysir i theoriau eraill megis theori iaith rhaglennu e.e. y defnydd o *monads*. Caiff hefyd ei defnyddio ar gyfer sylfaen gwirebol ar gyfer mathemateg - dewis arall i'r theori setiau arferol.

## Gweler hefyd
*Damcaniaeth grwpiau

Categori:Strwythurau mathemategol
Categori:Algebra haniaethol
Categori:Dadansoddi
Lorna Prichard

Mae **Lorna Prichard** (ganed 1987) yn gyn-newyddiadurwraig sydd nawr yn gweithio'n llawrydd fel comediwraig, actores, trefnydd, newyddiaduwraig a pherson cysylltiadau cyhoeddus.

## Bywgraffiad
Magwyd hi yn Abergele  ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Emrys ap Iwan ac yna yng Ngholeg Llandrillo, cyn graddio mewn Saesneg Iaith a Llên (BA) o Brifysgol Rhydychen. Mae wedi gweithio fel newyddiadurwraig i'r BBC, Trinity Mirror Group PLC ac ITV. Cafodd ddwy lawdriniaeth fawr o fewn 10 niwrnod. Ni wellodd y ffêr fyth yn llawn, yn rhannol oherwydd iddi ddarganfod yn 2013 fod ganddi osteoarthritis.

Yn Ionawr 2017, sylweddolodd ei bod yn cael chwalfa nerfau ac yn dioddef o iselder a gor-bryder. Doedd hi ddim yn gallu man-siarad gyda chyfeillion a chydweithwyr. Credai fod pwysau gwaith, tor-perthynas a thrafferthion gyda'r ffêr wedi'r gwymp i gyd wedi bod yn ffactor yn y 'breakdown'. Fel rhan o'r therapi, ymunodd â chwrs comedi chwech wythnos ym Mryste. Dywed fod bod yn newyddiaduwraig yn golygu celu teimladau er ei bod yn dod i gysylltiad trwy ei gwaith gyda phobl eraill oedd yn mynd drwy gyfnodau a digwyddiadau anodd iawn. Mae'n crediniol fod y broses o fod ar lwyfan a bod yn hollol agored a "noeth" am eich teimladau wrth berfformio comedi wedi bod yn gymorth iddi wella'n feddyliol.

## Gyrfa Comedi a Pherfformio
Yn 2018 dechreuodd redeg nosweithiau comedi 'Howl' unwaith y mis yng nghanolfan Tramshed yng Nghaerdydd. Cynhelir gwahanol sesiynau comedi gan Howl gan gynnwys, yn 2018, ddathliad o Ddiwrnod Rhyngwladol Menywod a rhediad llawn yng Nghaeredin.

Mae wedi perfformio mewn amryw o leoliadau, gan gynnwys Gŵyl Caeredin a Gŵyl Gomedi Aberystwyth yn 2018.

### Drama
Mae'n aelod o Gwmni Theatr Everyman. Mae wedi perfformio yn y ddrama gomedi ddu, *Season’s Greetings* a'r ddrama drasiedi Roegaidd, *Medea*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Stand-yp, Clwb Comedi Y Rhyl
*Hot Water Comedy Clubb, 2018
*

Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Abergele
Goleudy'r Parlwr Du

Goleudy ar arfordir gogleddol Cymru yw **Goleudy’r Parlwr Du**, yn sefyll ym Mharlwr Du lle mae Afon Dyfrdwy yn cyrraedd Môr Iwerddon.
Adeiladwyd y goleudy ym 1776, yr un hunaf yng Nghymru, ar ôl 2 longdrylliad ym 1775. Dinistrwyd y goleudy gwreiddiol ym 1818, ac adeiladwyd un newydd ym 1820, sy’n sefyll hyd at heddiw. Mae golleudy’n 60 troedfedd o daldra, gyda thryfesur o 18 troedfedd. Yn wreiddiol, roedd 2 olau, un wedi cyfeirio at y môr, y llall ar draws aber Dyfrdwy.. Disodlwyd y goleudy gan goleulong ym 1883. Mae'r adeilad yn un rhestredig (Gradd II). Mae cerflun, Y Ceidwad, yn sefyll arno ers 2010.

Gosodwyd y goleudy ar werth am £100,000 yn 2011, yn aflwyddiannus. Mae'r goleudy'n boblogaidd ymysg ffotograffwyr, yn arbennig gyda'r machlud.

## Cyfeiriadau
Parlwr Du
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir y Fflint
Ysgol Uwchradd Llanidloes

Mae **Ysgol Uwchradd Llanidloes** (Saesneg: **Llanidloes High School**) yn ysgol gyfun ar gyfer disgyblion 11-18 oed yn nhref Llanidloes, Powys. Mae ganddi oddeutu  530 disgybl.  Nid yw’n ysgol grefyddol a cheir bechgyn a marched yn yr un ysgol.
Rhoddwyd gradd ‘gwyrdd’ i’r ysgol yn nghategori safon Llywodraeth Cymru.

Saesneg yw prif iaith yr ysgol ond ceir peth darpariaeth Gymraeg.

Mae gan yr ysgol ganolfan ar gyfer plant sydd â Syndrom Asperger a hefyd anghenion dysgu arbennig.

## Buddsoddiad
bawd|de|Stryd y Dderwen Fawr, canol tref Llanidloes
Yn ôl adroddiadau yn y wasg, disgwylir buddsoddiad mawr yn adeiladwaith yn Ysgol Uwchradd ac Ysgol Gynradd Llanidloes gan ddod ag adeilad i safon uwch o ran gwresogi amgylcheddol adnoddau cae chwarae 3G ac eraill.

## Cyn-ddisgyblion nodedig
* Sarah Breese - Comedïwraig a chynhyrchydd teledu
* Adam Woodyatt - actor ac un o brif gymeriadau opera sebon, Eastenders  

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol Ysgol Uwchradd Llanidloes
*Twitter @LlanidloesHS
*Facebook LlanidloesHS

Llanidloes
Categori:Powys
Cofeb Ryfel Bodedern

Mae **Cofeb Ryfel Bodedern** wedi'i lleoli o flaen neuadd gymunedol Bodedern, Ynys Môn a cheir un deg chwech enw arni i goffáu dynion o'r plwyf a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae'r lechen oddi tano'n coffáu dau fachgen a fu farw yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Enwau ar y gofeb 
*Morys Wynne-Jones
*Fred Henry Jones
*E. Owen
*Hugh Jones
*Owen Williams
*John Williams
*W. Jones
*Robert R. Jones
*Anwyl Hughes
*Clifford Roberts
*Owen Davies Roberts
*Joseph Williams
*William Jones
*James H. Rogers
*Thomas Owen
*Owen Jones

Categori:Bodedern
Bodedern
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Prosiect Wici Môn
Eleri Morgan

Mae **Eleri Morgan** yn actores a chomedïwraig Cymraeg a Saesneg ei hiaith. Magwyd hi yn ardal Aberystwyth ac mae bellach yn byw yng Nghaerdydd ar ôl cyfnod yn Llundain.

## Bywgraffiad
Magwyd Eleri yn ardal Aberystwyth gan fynychu Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig ac yna astudio yn yr Arts Education School yn Llundain. Yn ogystal ag actio a gwaith comedi mae'n athrawes ioga.

## Actio
Bu Eleri'n actio mewn amryw o ddramâu llwyfan. Mae wedi actio rhannau 'Alice' yn *Henry V* yn theatr The Globe, Llundain; Masie yn *Honest* yn theatr Alma Vale, Bryste a throsleisio i BBC Wales ymysg rhannau eraill.

## Comedi
Mae wedi perfformio yng Ngŵyl Ffrinj Abertawe 2017 fel rhan o sesiwn gomedi. a Gŵyl Gomedi Caerlŷr gydag Esyllt Sears. Bu'n perfformio set Gymraeg yng Ngŵyl Gomedi Aberystwyth yn 2018. Mae hi hefyd wedi perfformio yn sesiynau comedi Stand Up For Wales.

Mae'n un o gyflwynwyr cyfres pytiau a dramodig arlein BBC Wales, *Sesh*.

## Dolenni
*
*
*
*Golygfeydd Comedi gan Turtle Canyon Comedy, cyfres ymwybyddiaeth 'Who are You Wearing?'

## Cyfeiriadau
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Bernardo Bertolucci

Cyfarwyddwr ffilm o'r Eidal oedd **Bernardo Bertolucci** (16 Mawrth 1941 – 26 Tachwedd 2018). Enillodd y Wobr Academi am Cyfarwyddwr Gorau ym 1988.

Fe'i ganwyd yn Parma, yn fab i'r bardd Attilio Bertolucci. Athrawes oedd ei fam, Ninetta (Giovanardi). Brawd y dramodydd Giuseppe Bertolucci (1947–2012) oedd ef. Priododd Clare Peploe ym 1979.

## Ffilmiau
**La commare secca* (1962)
**Prima della rivoluzione* (1964)
**Il Conformista* (1970)
**Last Tango in Paris* (1972)
**Novecento* (1976)
**La Luna* (1979)
**La tragedia di un uomo ridicolo* (1981)
**The Last Emperor* (1987)
**The Sheltering Sky* (1990)
**Little Buddha* (1993)
**Stealing Beauty* (1996)
*''L'assedio* (1998)
**The Dreamers* (2003)
**Io e te'' (2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2018
Cyfuniadeg

Mae **cyfuniadeg** yn faes o fewn mathemateg sy'n ymwneud yn bennaf â chyfrif, a rhai nodweddion strwythurau meidraidd. Mae'n perthyn yn agos i lawer o feysydd eraill a chaif ei gymhwyso ar gyfer llawer o feysydd eraill e.e. rhesymeg, ffiseg ystadegol,  bioleg esblygiadol a chyfrifiadureg. Fe'i defnyddir yn aml i ateb problemau mathemategol hefyd, gan gynnwys: algebra, damcaniaeth tebygolrwydd, topoleg a geometreg.

Nid oes cyundeb ynglŷn â manylion cyfuniadeg a nododd H. J. Ryser fod diffinio'r pwnc yn anodd oherwydd ei fod yn gorgyffwrdd â chymaint o israniadau ac isfeysydd o fewn mathemateg. Dyma rai o'r meysydd hynny a'r problemau y ceisir eu hateb drwy ddefnyddio cyfuniadeg:

*rhifiant (cyfri) strwythurau arbennig, a elwir weithiau'n "ffurfweddiadau" neu *configurations*, neu'n "osodiadau" yn yr ystyr gyffredinol, mewn perthynas â strwythurau meidraidd,
*bodolaeth strwythurau o'r fath sy'n bodloni meini praw arbennig
*adeiladwaith o'r strwythurau hyn, mewn gwahanol ffyrdd, a
*optimeiddiaeth, sef canfod y strwythur neu'r ateb "gorau": gall hynny olygu'r mwyaf, y lleiaf neu unrhyw faen prawf arall.

Dywedodd Leon Mirsky: "Mae cyfuniadeg yn ystod o astudiaethau cysylltiedig sydd â rhywbeth yn gyffredin ac eto yn amrywio'n helaeth yn eu hamcanion, eu dulliau, a'r graddau y maent wedi'u cyfuno."

## Is-feysydd
### Cyfuniadeg rhifiannol
Cyfuniadeg rhifiannol (*enumerative combinatorics*) yw'r maes clasurol o fewn cyfuniadeg. Mae'n canolbwyntio ar gyfrif rhifau gwrthrychau cyfuniadegol ('combinatorial objects''). Mae rhifau Fibonacci'n enghraifft o gyfuniadeg rhifiannol.

.]]

### Cyfuniadeg dadansoddol
Mae cyfuniadeg dadansoddol yn ymwneud â rhifiant strythurau cyfuniadol ('the enumeration of combinatorial structures''), gan ddefnyddio rhannau o analysis cymhleth a damcaniaeth tebygolrwydd. Yn wahanol i gyfuniadeg rhifiannol, mae'n ceisio fformiwla asymptotic.

### Damcaniaeth dosrannol
Mae damcaniaeth y dosraniad (neu "ddamcaniaeth dosrannol"; *partition theory*) yn astudiaeth o wahanol broblemau rhifiannol ac asymptotic, sy'n gysylltiedig â chyfanrifau dosrannol (*integer partitions*). Mae felly'n gysylltiedig a ffwythiannau arbennig cyfres-q a'r polynomalau orthogonal. Yn wreiddiol, roedd yr is-faes hwn yn rhan o theori rhif a dadansoddiad, erbyn 21g roedd yn is-faes ynddo'i hun, neu'n rhan o gyfuniadeg.

### Damcaniaeth graffiau
Mae graffiau'n wrthrychau sylfaenol o fewn cyfuniadeg. Er bod cysylltiadau cryf iawn rhwng theori graff a chyfuniadeg, mae'r rhain yn cael eu hystyried weithiau fel pynciau ar wahân

### Damcaniaeth ddylunio
Astudiaeth o ddyluniadau cyfunol yw damcaniaeth ddylunio (*design theory*), sef casgliadau o is-setiau gyda rhai nodweddion yn croestorri. Mae 'dyluniadau bloc' yn ddyluniadau cyfuniadol o fath arbennig.

### Geometreg meidraidd
Dyma'r astudiaeth o systemau geometrig sydd a nifer meidraidd o bwytiau. Mae'r maes yma'n darparu llawer o enghreifftiau a ddefnyddir o fewn damcaniaeth ddylunio.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfuniadeg
Sachertorte

Math arbennig o gacen siocled, neu torte, gafodd ei dyfeisio gan yr Awstriad Franz Sacher yn 1832 ar gyfer y Tywysog Wenzel von Metternich yn Fienna, Awstria, yw **sachertorte**. Mae'n un o'r bwydydd enwocaf sy'n dod o Fienna. Rhagfyr 5ed yw Diwrnod Sachertorte Cenedlaethol yn Unol Daleithiau America.

Mae sachertorte yn gacen siocled ddwys gyda haen denau o jam bricyll ar ei phen, wedi'i gorchuddio ag eisin siocled tywyll ar ei phen a'i hochrau. Yn draddodiadol, mae'n cael ei bwyta gyda hufen wedi'i chwipio ond heb ei felysu. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Teisenni
Poethlyn

Ceffyl rasio oedd **Poethlyn**. Enillodd o'r Grand National yn Aintree ar 28 Mawrth 1919, yn gwisgo lliwiau Mrs Hugh Peel o Fryn y Pys, Owrtyn. Y joci oedd Ernest Piggott, taid Lester Piggott. Roedd Poethlyn wedi ennill Grand National answyddogol yn Gatwick ym 1918, eto gyda Ernest Piggott. Roedd o'n ffefryn erbyn 1919, gyda’r ods 11/4, yr ods lleiaf hyd yn hyn ar unrhyw enillydd y ras. Cariodd o 12 stôn a hanner, y mwyaf erioed gan enillydd.

Ganwyd Poethlyn ym 1910 ym Mryn y Pys. Rhoddwyd y ceffyl i was stabl, Mr Howard. Gwerthwyd Poethlyn am £5 i Reg Parry, tafarnwr y Llew Du yn Ellesmere, ac wedyn am £7 i Mr W Davenport, o Fferm Eglwyswen, Alkington, lle arhosodd y ceffyl am 4 blynedd. Gwerthwyd y ceffyl yn ôl i Mrs Peel am £50 ac eog. Hyfforddwyd Poethlyn gan George Goswell ac wedyn gan Harry ‘Scratcher’ Escott. Claddwyd Poethlyn ym Mharc Bryn y Pys.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Rasio ceffylau
Sarah Breese

Mae **Sarah Breese** yn gyfarwyddwr, ysgrifennwr a pherfformiwr comedi. Mae hi hefyd yn trefnu digwyddiadau comedi. Mae'n gweithio yn y Gymraeg a'r Saesneg ac yn byw yng Nghaerdydd.

## Bywgraffiad ac Addysg
Magwyd Sarah ar ffarm ger Commins Coch, Powys ac addysgwyd hi yn Ysgol Uwchradd Llanidloes. Astudiodd ym Mhrifysgol Caerefrog gan raddio mewn gyda BA Dosb. 1 mewn Saesneg gyda Ysgrifennu a Pherfformiad ac yna MA mewn Ôl-gynghyrchu gydag Effeithiau Gweledol. Aeth ymlaen wedyn i ennill MSt mewn Aestheteg Ffilm ym Mhrifysgol Rhydychen.

## Gyrfa
### Teledu
Mae wedi gweithio ar ddyluniad teitlau sawl cyfres gan gynnwys *Y Gwyll*/Hinterland, *The Girl in the Diary* (BBC Wales, 2014), *Gadael Yr Ugeinfed Ganrif* (S4C, 2014) a Hidden / *Craith* (S4C/BBC Wales, 2018).

### Comedi
Ers 2016 mae wedi gweithio'n llawn amser ar gomedi gan ysgrifennu a pherfformio. Bu'n gweithio ar raglen o Ŵyl Fringe Caeredin, cyd-gynhyrchu rhaglen Elis James, *Llygaid Y Byd*. Gweithiodd ar gyfres *The Unexplainers*, oedd yn gyfres gomedi i BBC Wales ac bu'n gweithio a pherfformio yng nghyfres sitcom BBC Wales, *Tourist Trap* (2018). Mae'n gweithio ar gyfres gomedi i S4C gyda Tudur Owen, Elis James ac eraill. Mae hefyd yn datblygu comedi arlein. Bu hefyd yn cyflwyno cyfres peilot ar Radio Cymru Mwy, sef fersiwn rhagflas o BBC Radio Cymru 2 yn 2016 gyda'r digrifwr, Steffan Alun.

Mae hefyd yn trefnu digwyddiadau comedi gydag Odd Night Out.

### Stand-Yp
Dechreuodd berfformio stand-yp yn 2015. Mae wedi ennill y 'Wimborne New Act Competition 2018', yn rownd derfynnol 'Welsh Unsigned Standup Award 2016', ac wedi perfformio ar draws Prydain ac Ewrop gan gynnwys Gŵyl Fringe Caeredin a Gŵyl Gomedi Machynlleth.

Roedd yn gyd-gyflwynydd Comedy Carousel (Glee Caerdydd), yn gyfrannwr cyson i "The Gathering" gan Mark Olver (hefyd yn Glee Caerdydd), ac wedi arwain nosweithiau'n cynnwys 'Kill For A Seat', 'Off the Kerb', 'Eminent Banter', a nosweithiau ei hunan gydag 'Odd Night Out'. Yn 2018 cynhaliodd gig elusen yng Ngŵyl Fringe Caeredin yn cynnwys comedïwyr megis Jason Manford, Joe Lycett, Nish Kumar, Phil Nichol, Mark Olver, Stuart Goldsmith, Jon Richardson, a llawer mwy.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Sarah Breese
*
*
*ar y panel yn y gyfres *Questionable* gyda Tom Scott ar Youtube

Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cofeb Ryfel Gwalchmai

bawd|Cofeb ryfel Gwalchmai

Mae **Cofeb Ryfel Gwalchmai**, wedi'i lleoli wrth y swyddog bost yng Ngwalchmai, Ynys Môn a cheir naw o enwau arni i goffáu dynion o'r pentraf a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Enwau ar y gofeb
bawd|Enwau ar Cofeb Ryfel Gwalchmai

*Richard Evans,
*Merfyn Jones,
*Ronald Edward Owen,
*John Lewis Jones,
*John Williams,
*Harold D.Robinson
*Robert Evans,
*William Henry Jones,
*Hugh Roberts.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Gwalchmai
Categori:Gwalchmai
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Prosiect Wici Môn
Cofeb Ryfel Bryn Du

Mae **Cofeb Ryfel Bryn Du** wedi'i lleoli mewn mynwent yn agos at Capel Bryn Du ym mhentref Bryn Du, Ynys Môn, a cheir un deg chwech enw arni i goffáu dynion o'r plwyf a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd.

## Enwau ar y gofeb 
**Y Rhyfel Mawr**
*Owen Thomas,
*William H. Owen,
*William J. Roberts,
*John Roberts,
*Hugh Roberts,
*William J. Williams,
*John Pritchard,
*John R. Jones,
*Robert Hughes,
*William Griffith,
*Richard Owen,

**Yr Ail Ryfel Byd**
*John Evelyn Pritchard,
*Hugh Charles Williams,
*Robert Owen Williams,
*Owen Hugh Hughes,
*William Parry

Bryn Du
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Prosiect Wici Môn
Cofeb Ryfel Caergybi

bawd|Cofeb Rhyfel Caergybi
Dadorchuddiwyd **Cofeb Ryfel Caergybi** yng Nghaergybi, Ynys Môn, yn 1923, fel teyrnged parhaol i'r dynion a'r merched oedd wedi marw yn y Rhyfel Byd Cyntaf (1914-1918).

Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd (1939-1945) ychwanegwyd enwau'r milwyr a laddwyd.

## Y Capten John Fox Russell VC, MC
[bawd|chwith|Medal [Croes Fictoria]]
bawd|Military Cross
Ar 12 Tachwedd 2017 yng ngwasanaeth Sul y Cofio Caergybi, dadorchuddiwyd carreg goffa i'r Capten John Fox Russel VC, MC. Dyfarnwyd iddo, wedi ei farwolaeth, Groes Fictoria, sef yr addurn milwrol uchaf sy'n cael ei gyflwyno am wroldeb "yng ngŵydd y gelyn".

## Enwau ar gofeb y Rhyfel Byd Cyntaf 
### Y Llynges 
* Acton.J.W
* Acton.Joseph.
* Cotton.C.T
* Cotton.H
* Craven.T.B
* Dowding.A.E
* George.E

* Hanlan.D
* Higgin's.J
* Hughes.H
* Hughes.R.O
* Hughes.W.H
* Jones.H.D
* Jones.H

* Jones.J
* Jones.J
* Jones.R.H
* Jones.W
* Lyons.R.W
* Morris.J
* Nicholas.T.G

* Parry.W.H
* Pierce.R.E
* Priychard.R
* Roberts.E
* Roberts.J
* Roberts.R
* Thomas.R

* Walsh.H
* Wathen.J
* Weatherall.B
* William.H
* William.N
* William.O.W
* William.R
* William.R.J

### Y Fyddin 
* Ackerley.H.O
* Barker.E.J
* Beal.H.C.A
* Bergin.P
* Billington.W
* Brown.W
* Coffin.W

* Cope.L
* Davies.J.I
* Davies.W.R
* Dillion.T
* Eaton.S.E
* Evans.J
* Evans.T

* Feltham.J
* Fosse.G.H
* Gaine.J
* Griffith.J
* Griffiths.O
* Griffith.O.A
* Griffith.W.E

* Griffith.W.T
* Harper.E.K
* Hawkins.W
* Heywood.W.S
* Holland.G.E
* Hopkins.D.I
* Hughes.D

* Hughes.H
* Hughes.H.T
* Hughes.J
* Hughes.J
* Hughes.J.E
* Hughes.O
* Hughes.O.J
* Hughes.R.J

## Enwau ar gofeb yr Ail Ryfel Byd
* Lewis.W.H
* Moore.M
* Morris.G.A
* Myddleton.E.J
* Newton.G.R
* Noble.W
* Owen.E
* Owen.G
* Owen.G.O.M
* Owen.H.H
* Owen.R
* Owen.T
* Owen.W.E
* Owen.W.H
* Parry.J

* Parry.M.H
* Penn.B.J
* Penstone.J.A
* Pritchard.C.E
* Pritchard.H
* Pritchard.H.H
* Pritchad.R.J
* Propert.F.B
* Prytherch.E
* Reese.G.E
* Rees.T.K
* Reynolds.D.R.N
* Reynolds.T.G.N
* Richards.H
* Roberts.G

* Roberts.H
* Roberts.O
* Roberts.O.J
* Roberts.R.D
* Roberts.R.H
* Roberts.Thos
* Roberts.T
* Roberts.W.H
* Roberts.W.JG
* Rowlands.O
* Rowlands.R
* Rowlands.R.L
* Rowley.D
* Shergo.S.C
* Starling.A

* Sullivan.J.J
* Taylor.T.J
* Thomas.O
* Thomas.Rd
* Thomas.R
* Thomas.R.H
* Waring.N.R
* Whincup.W.G
* Whittall.A.G
* Williams.E
* Williams.E.G
* Williams.G
* Williams.J
* Williams.J
* Williams.J.H

* Williams.O
* Williams.O.H
* Williams.R.J
* Williams.Robr
* Williams.R
* Wiliams.R.A
* Williams.R.M
* Williams.T
* Williams.T
* Williams.T.W.E

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Caergybi
Caergybi
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Prosiect Wici Môn
Cofeb Ryfel Llanerchymedd

bawd|Cofeb ryfel Llanerchymedd

Mae **Cofeb ryfel Llanerchymedd**, wedi ei lleoli ar ymyl pentref Llannerch-y-medd, Ynys Môn. Ceir un-deg-chwech o enwau arni i goffau dynion o'r pentref a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Enwau ar y gofeb
bawd|Enwau ar cofeb ryfel Llanerchymedd

*John Edwards,
*Robert Owen Edwards,
*Robert Hughes,
*Tegerin Hughes,
*David Jones,
*David Jones,
*Hughie Jones,
*Owen Jones,
*Richard Jones,
*Richard Lewis Jones,
*Robert Jones,
*Samuel Clinton Jones,
*Willie Lewis,
*John Owen,
*Thomas Richard Owen,
*William Owen.

Llanerchymedd
Categori:Llannerch-y-medd
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Prosiect Wici Môn
Hywel Pitts

Mae **Hywel Pitts** yn gyfansoddwr, cerddor a pherfformiwr Cymraeg. Mae hefyd yn canu gyda'r band Cymraeg a Saesneg, I Fight Lions.

## Bywgraffiad
Magwyd Hywel Pitts yn Llanberis.

## Gyrfa
Mae'n chwarae amrywiaeth o offerynnau, yn cyfansoddi, ysgrifennu, perfformio caneuon dychan. Mae ei set yn cynnwys caneuon dychan a deunydd coch.

Mae'n brif leisydd gyda'r band dwyieithog, I Fight Lions ac yn cyflwyno podlediad, *Podpeth*.

Mae wedi perfformio sawl gig fel rhan o sioe cabaret, 'Cabarela' gyda'r triawd acapela, Sorela mewn lleoliadau ar draws Cymru ac yn Llundain ac yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae hefyd yn perfformio fel rhan o nosweithiau comedi, gan gynnwys yn Sesiwn Fawr Dolgellau 2018.

Mae hefyd wedi perfformio ac ymddangos ar fideos Hansh, sef gwasanaeth arlein S4C i bobl ifanc lle mae’n perfformio caneuon dychan, fel rheol, gyda'r perfformiwr a'r canwr, y Welsh Whisperer.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*
*'Tafodiaeth' ar Hansh S4C
*Gwefan I Fight Lions 
*

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Bandiau Cymraeg
Cofeb Ryfel y Fali

Mae **Cofeb Ryfel y Fali** wedi'i lleoli ym Mynwent Ynys Wen yn Y Fali, Ynys Môn a cheir un deg tri enw arni i goffáu dynion o'r plwyf a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd.

## Enwau ar y gofeb 
**Y Rhyfel Mawr**
*Private Albert Hannam,
*Private Owen Jones,
*Private Owen R. Jones,
*Major Robert C. Manning,
*Lieutenant Victor L. Manning,
*Despatch Rider William Roberts,
*Leading Stoker Robert Williams,

**Yr Ail Ryfel Byd**
*Engineer Robert John Griffith,
*Seaman Alfred Hughes,
*Leading Fireman John Hughes,
*Private William Henry Jones,
*Engineer John Richard Owen,
*Fireman Hugh Williams

bawd|dim|Enwau ar cofeb ryfel Y Fali

Fali
Categori:Y Fali
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Prosiect Wici Môn
Dadhydriad

Diffyg yng nghyfanswm dŵr y corff, ynghyd â'r effaith mae hynny'n ei gael ar fetabolaeth, yw **dadhydriad**. Mae'n digwydd pan fydd mwy o ddŵr yn cael ei golli na'i yfed, fel arfer o ganlyniad i ymarfer corff, clefyd, neu dymheredd uchel. Gall dadhydriad ysgafn gael ei achosi gan droethlif troch, sy'n gallu cynyddu'r perygl o salwch datgywasgiad mewn plymwyr.

Gall y rhan fwyaf o bobl oddef gostyngiad o dri i bedwar y cant yng nghyfanswm dwr y corff heb drafferth neu effaith andwyol ar yr iechyd. Gall gostyngiad o bump i wyth y cant achosi blinder a phendro. Gall gostyngiad o ddeg y cant achosi dirywiad corfforol a meddyliol, ynghyd â syched eithafol. Mae gostyngiad o bymtheg i ddau-ddeg pump y cant o ddwr y corff yn farwol. Nodweddion dadhydriad ysgafn yw syched ac anesmwythyd cyffredinol, a gellir ei drin trwy yfed dŵr.

Gall dadhydriad achosi hypernatremia (lefelau uchel o ionau sodiwm yn y gwaed) ac mae'n wahanol i hypofolemia (colli gwaed, yn arbennig plasma).

## Cyfeiriadau 
Categori:Achosion marwolaeth
Jâms Thomas

Mae **Jâms Thomas** yn actor, perfforimwir a digrifwr o Gymru yn Gymraeg a'r Saesneg.

## Bywgraffiad
Mynychodd Ysgol Gyfun Rhydfelen. Roedd ei dad, Robert John Thomas, yn athro yn Ysgol Gynradd Gymraeg Ynyslwyd lle bu'n athro ar yr actor Ieuan Rhys.

## Gyrfa
Mae Jâms wedi actio mawr amrywiaeth o gyfresi drama yn y Gymraeg a'r Saesneg ac mewn ffilmiau.

: **Teledu Cymraeg**: ymysg ei ymddangosidau actio mae:  *Heliwr,* *Tair Chwaer* (1997-1999), *Caerdydd* (2006), *Y Pris* (2007), *Y Gwyll* (2015), *Gwaith/Cartref* (2011-18), *35 Awr* (2019).

: **Teledu Saesneg**: *District Nurse* (1985), *The Lifeboat* (1994), ''London's Burning* (1997-98), *Torchwood* (2006), *The Indian Doctor* (2011-12), *Aberfan:The Fight for Justice* (2016)

: **Ffilmiau**: *Noson yr Heliwr* (1991), *Y Fargen* (1996), *Colonial Gods* (2009) *Mr Nice* (2010), *Pride* (2014), *Down the Caravan* (2018)

: **Dramâu Llwyfan**: *The Curious Incident of the Dog in the Nightime* , *The Effect* (2018), *Croeso Nôl'' (1996)

: **Comedi**: Bu Jâms yn rhan o gylchdaith gomedi stand-yp Cymraeg ers yr 1990au gyda pherfformwyr eraill megis Daniel Glyn, Gethin Thomas, a Gary Slaymaker. Mae wedi perfformio yn Sesiwn Fawr Dolgellau yn 2018, ac yng Ngŵyl Gomedi Machynlleth yn 2014.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Jâms Thomas ar wefan IMDb

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Digrifwyr o Gymru
Larry Sanger

Mae **Lawrence Mark Sanger** (ganwyd 16 Gorffennaf 1968) yn ddatblygwr prosiectau rhyngrwyd Americanaidd, yn gyd-sylfaenydd Wikipedia, ac yn sefydlydd Citizendium.

Cafodd ei fagu yn Anchorage, Alaska. O oedran cynnar roedd ganddo ddiddordeb mewn athroniaeth. Derbyniodd radd baglor y celfyddydau mewn athroniaeth o Goleg Reed yn 1991 a Doethuriaeth mewn Athroniaeth o Brifysgol y Wladwriaeth, Ohio yn 2000. Mae'r rhan fwyaf o'i waith athronyddol wedi canolbwyntio ar epistemoleg, y theori gwybodaeth.

Mae wedi bod yn rhan o amrywiaeth o brosiectau gwyddoniadurol ar-lein. Gadawodd Wikipedia yn 2002, gan na chredai fod y prosiect yn un crediniol, a bu'n llawdrwm ei feirniadaeth ers hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Prosiect Wici Môn
Impotenti esistenziali

Ffilm gomedi o'r Eidal gan y cyfarwyddwr Giuseppe Cirillo yw ***Impotenti esistenziali*** (2009), sy'n serennu Giuseppe Cirillo, Tinto Brass a Sandra Milo. Mae'n 101 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.

## Stori 
Ceisia Giuseppe, seicolegydd ac athro prifysgol mewn addysg rhyw, ddod â rhagrith cymdeithas i'r awmlwg, gan gosbi cymdeithas am y rhagrith hwnnw. Un dydd, mewn clwb preifat, mae'n cyfarfod Francesca, gwraig Riccardo, ac mae'r ddau'n cael perthynas.

## Serennu 
* Giuseppe Cirillo: Giuseppe
* Antonella Ponziani: Francesca
* Tinto Brass: De Fortis
* Alvaro Vitali: Amilcare
* Sandra Milo: Aunt Elisabetta
* Don Backy: Father Giovanni
* Angela Melillo: Angela
* Gianni Nazzaro: Manager Riccardo

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2009
Categori:Ffilmiau comedi Eidaleg o'r Eidal
Categori:Ffilmiau lliw o'r Eidal
Categori:Ffilmiau comedi o'r Eidal
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn yr Eidal
Paid â Deud (cân werin)

Cân werin serch, draddodiadol yw ***Paid â Deud***, a cheir ynddi enghreifftiau o hen benillion. Mae'r gân yn cynnig cyngor i bobl sy'n glaf o gariad (pennill 1) a'r ail bennill yn gyngor ehangach - i'r rhai hynny sy'n wynebu problemau'r byd.

Cafodd Paid â deud ei hail-recordio gan fand ifanc o'r enw Cowbois Rhos Botwnnog a chafodd ei ryddhau gan fand o'r enw Gildas yn 2015 hefo albwm o'r un enw.

## Geiriau

Os yw’th galon bron a thorri
Paid â deud
Am fod serch dy fron yn oeri,
Paid â deud,
Ac os chwalu mae d’obeithion,
Paid â deud;
Ni ddaw neb i drwsio’th galon,
Paid â deud.

Pan fo stormydd byd yn gwgu
Paid â deud;
A gelynion yn dy faeddu,
Paid â deud;
Ac os weithiau byddi’n llwyddo,
Paid â deud;
Hawdd i’th lwydd fynd trwy dy ddwylo
Wrth it ddweud.

Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Fflat Huw Puw

Cân werin draddodiadol yw ***Fflat Huw Puw***. Son am Hugh Pugh mae'r gan sef llongwr oedd yn byw rhwng 1795-1865. Cafodd y llong ei difa oddi ar Abermaw yn 1858, ond goroesodd ac ymddeolodd i Gaernarfon ac yn ddiweddarach i Lanidan, lle bu farw.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
John Meirion Morris

Cerflunydd o Gymru oedd **John Meirion Morris** (14 Mawrth 1936 – 18 Medi 2020).

Ganwyd Morris yn Llanuwchllyn, ger Bala, Gwynedd lle roedd ei rieni yn berchen ar siop. Rhwng 1956 a 1960, astudiodd yng Ngholeg Celf Lerpwl ac yna aeth ymlaen i wneud blwyddyn arall ôl-radd mewn cerflunio yn yr un coleg. Gweithiodd am gyfnod fel athro celf yn Llanidloes cyn cael ei swydd ddarlithio cyntaf yn Leamington Spa. Aeth ymlaen i ddarlithio ym Mhrifysgol Kumasi yn Ghana ac ym Mhrifysgol Lerpwl cyn treulio rhai blynyddoedd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Roedd yn gyfrifol am greu sawl penddelw yn anfarwoli rhai o ffigyrau diwylliannol amlycaf Cymru, yn cynnwys Saunders Lewis, Waldo, Dr Gwynfor Evans, Gerallt Lloyd Owen a Ray Gravell.

Symudodd yn ôl i Lanuwchllyn yn 1977, gan ganolbwyntio ar ei waith celf, a "bwriadu dylunio cerrig beddau am gyfnod" yn ôl ei ferch, Iola Edwards. Yn ddiweddarach aeth yn ôl i ddarlithio, ym Mhrifysgol Bangor y tro hwn, cyn ymddeol tua dechrau'r 1990au a chanolbwyntio unwaith eto ar ei waith celf.

Yn 2001, derbyniodd Wobr Glyndŵr am ei gyfraniad aruthrol i fyd y celfyddydau yng Nghymru.

Bu farw yn 84 mlwydd oedd gan adael ei wraig, Gwawr, eu merch, Iola a'u mab, Alwyn. Mae ei gerflun 'Pieta' yn cofio mab arall, Dylan, a fu farw o diwmor ar yr ymennydd yn 2002.

## Arddangosfeydd
*1999 - Arddangosfa unigol yn MOMA, Machynlleth
*2000 - Arddangosfa ‘Certain Welsh Artists’ yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Caerdydd.
*2004 - Arddangosfa unigryw yng Nghaplandy, Prifysgol Bangor, Y Weledigaeth Fewnol
*2004–2007 - Arddangos maquette o ‘Gofeb Tryweryn’ yn Llysgenhadaeth Prydain, Efrog Newydd, America
*2005 - Arddangosfa unigol yn y Oriel Royal Cambrian Academy, Conwy, Cymru
*2009 - Arddangosfa ôl-syllol yn Oriel Gregynog, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, Cymru
*2010 - Arddangosfa ar y cyd yn Oriel Môn, Sir Fôn

## Cyhoeddiadau ac Erthyglau
*Y Weledigaeth Geltaidd’ gan John Meirion Morris. Cyhoeddwyr: Lolfa, 2002
*The Celtic Vision’ by John Meirion Morris. Cyhoeddwyr: Lolfa, 2003.
*John Meirion Morris ‘artist’, gyda’r Athro Gwyn Thomas. Cyhoeddwyr: Lolfa, 2011.
*Iwan Bala ‘Certain Welsh Artist’ – erthygl wedi'i ysgrifennu gan John Meirion Morris, called ‘Imagination and the Magic of tradition’. Seren Books, 1999.
*Patrick Hannay, ‘Touchstone’ cylchgrawn pensaeriniaeth – erthygl editorial, October, 1999.
*John Lane and Satis Kumar, ‘ Images of Earth & Spirit’ ( John Meirion Morris A Sculptor of Spirit, erthygl gan Professor Peter Abbs ), 2003.
*Peter Abbs, ‘Against the Flow’, Routledge Falmer, Llundain, 2003.
*‘Urthona’ cylchgrawn Buddistaidd o adnewyddu diwylliannol, Celf, Barddoniaeth, Syniadau, Ymweliadau, erthygl: ‘The Inner Kingdom’ gan John Meirion Morris, Caergrawnt, Issue25, 2008.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Cerflunwyr o Gymru
Sosioieithyddiaeth

Astudiaeth ddisgrifiadol yw **ieithyddiaeth gymdeithasol** (neu **sosioieithyddiaeth**) ar effaith cymdeithas, gan gynnwys normau diwylliannol, disgwyliadau a chyd-destun, ar sut y defnyddir iaith, ac effaith cymdeithas ar iaith. Mae'n wahanol i *gymdeithaseg iaith*, a ganolbwyntir ar effaith iaith ar y gymdeithas.

Mae hefyd yn edrych ar sut mae amrywiadau iaith yn amrywio rhwng grwpiau gan amrywiaeth cymdeithasol (e.e. ethnigrwydd, crefydd, statws, rhywedd, lefel yr addysg, oedran, [mewnbwn](https://www.scirp.org/(S(lz5mqp453edsnp55rrgjct55))/reference/ReferencesPapers.aspx?ReferenceID=991777), a mwy). Mae defnydd iaith yn amrywio o le i le a rhwng y gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol, a dyma'r hyn y mae ieithyddiaeth gymdeithasol yn ei astudio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithyddiaeth gymdeithasol
Categori:Cymdeithaseg
Nifwl heulol

Yn ôl y ddamcaniaeth nifylaidd o ddechreuad Cysawd yr Haul, cwmwl o nwy a llwch oedd y **nifwl heulol** a ffurfiodd yr Haul a'r planedau sy'n ei gylchdroi drwy broses cyddwyso. Mae'r mwyafrif o seryddwyr a ffisegwyr yn tybio i Gysawd yr Haul darddu o gwmwl o hydrogen a llwch rhyngserol yn bennaf a gywasgodd dan ddisgyrchiant ei hun, gan ffurfio corff hynod o boeth a dwys yn ei ganol. Y craidd hwnnw a dyfodd yn seren a elwir yr Haul, a'r ddisgen droellog o nwy a llwch o'i amgylch a ffurfiai'r planedau.

Yr athronydd Emanuel Swedenborg oedd y cyntaf i dybio i'r planedau ffurfio o ddarnau cramen nifylaidd a oedd ar un pryd o amgylch yr Haul. Ymhelaethodd Immanuel Kant ar y syniad honno yn 1755.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cysawd yr Haul
Heulol
Angela Melillo

Actores o'r Eidal ydy **Angela Melillo**, (ganed Rhufain; 20 Mehefin 1967).

Cychwynodd ei gyrfa mewn adloniant fel dawnswraig. Yn nhymor 1991-1992, fe actiodd ran merch mewn sioe. Yn 2000 bu'n actio ar y teledu.

## Ffilmiau
* *Impotenti esistenziali*, dir. by Giuseppe Cirillo (2009)
* *Al posto tuo*, dir. by Max Croci (2016)

## Teledu 
* *La casa delle beffe* 2000 - Miniserie TV - Canale 5
* *La palestra* 2003 - Film TV - Canale 5 - Ruolo: Valentina
* *Il maresciallo Rocca 5* 2005 - Serie TV, 2 puntate - Rai 1 - Ruolo: Elena Neccini
* *Sottocasa* 2006 - Serie TV - Rai 1 - Ruolo: Tiziana Palme
* *Don Matteo* 2006 - Serie TV, 1 episodio - Rai 1 - Ruolo: Marina
* *La figlia di Elisa - Ritorno a Rivombrosa* 2007 - Miniserie TV, 8 episodi - Canale 5 - Ruolo: Principessa Luisa di Carignano

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan Angela Melillo 

Categori:Actorion benywaidd o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Pobl o Rufain
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Lucy Kirkwood

Mae ** Lucy Kirkwood** FRSL (ganwyd 1984) yn ddramodydd a sgriptwraig Prydeinig. Ar hyn o bryd, mae hi'n ddramodydd preswyl efo'r cwmni Clean Break. Ym mis Mehefin 2018 etholwyd Kirkwood yn gymrawd y Gymdeithas Lenyddol Frenhinol (*Royal Society of Literature*) fel rhan o'u menter "40 Dan 40". Mae ei dramau yn cynnwys *Tinderbox, NSFW, Chimerica, The Children *a* Mosquitoes*.

## Gyrfa
Ganwyd a mawyd Kirkwood yn Leytonstone, dwyrain Llundain ac mae ganddi radd mewn Llenyddiaeth Saesneg o Brifysgol Caeredin. Yno roedd yn aelod o grŵp o actorion o'r enw 'the Improverts' a oedd yn arbenigo mewn sioeau byrfyfyr. Hefyd, bu'n sgwennu ar gyfer Cwmni Theatr Prifysgol Caeredin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Categori:Dramodwyr o Loegr
Categori:Sgriptwyr ffilm o Loegr
Categori:Sgriptwyr teledu o Loegr
MasterChef

Mae ***MasterChef*** yn fformat deledu ar gyfer rhaglen goginio cystadleuol wedi ei greu gan Franc Roddam, a greodd y fersiwn Brydeinig yng Ngorffennaf 1990. Adnewyddwyd a diweddarwyd y fformat ar gyfer y BBC yn Chwefror 2005 gan y cynhyrwchwyr gweithredol Roddam a John Silver, a Karen Ross cynhyrchydd y gyfres. Cafodd y rhaglen ei addasu'n ryngwladol yn gyntaf ar gyfer *MasterChef Australia* yn 2009.

## Fformat 
Mae fformat y rhaglen wedi cael ei allforio dros y byd gyda'r un logo *MasterChef*, ac mae bellach yn cael ei gynhyrchu mewn dros 40 o wledydd ac yn cael ei ddarlledu mewn cannoedd o wledydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Masnachfreintiau teledu realiti
Castell Llangynwyd

Castell wedi mynd yn adfail yw** Castell Llangynwyd**. Mae'n debyg ei fod yn dyddio o'r 12g, ac mae wedi'i leoli yn Llangynwyd, ym Mwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, ger Maesteg, de Cymru.

## Hanes 
Yn y canol oesoedd roedd yn gaer amlwg yng nghantref Gorfynydd ym Morgannwg. Credir iddo gael ei feddiannu tua 1147, ac mae sôn amdano mewn dogfennau o 1246. Ysbeiliwyd y castell ym 1257, cyn cael ei adfer. Ond fe'i llosgwyd i'r llawr ym 1293-4 ac mae'n debyg na chafodd ei ailadeiladu.

## Strwythur 
Yn ôl Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru mae'r castell ar ymyl esgair serth rhwng dwy nant. Roedd i'r castell "gwrt mewnol siâp calon" yn mesur tua 35-7m ar ymyl dde-ddwyreiniol cwrt allanol mwy." Mae'n debyg bod y porthdy â dau dŵr yn edrych fel porthdy mawr Castell Caerffili. Credir ei fod yn dyddio i amser yr ailadeiladu yn y 1260au.

Mae ffos ddofn o gwmpas y mur mewnol, heblaw am yr ochr ogledd-ddwyreiniol. Mae'r mur wedi dirywio'n arw. Gellir gweld llawer o'r sylfeini tu mewn i'r mur mewnol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Llangynwyd
Castell Morlais

Castell o'r 13g yw **Castell Morlais**, wedi'i leoli uwch dyffryn Taf ger tref Merthyr Tudful yng Nghymru.

Ychydig sy'n weddill o'r castell a godwyd gan Gilbert de Clare, 3ydd Iarll Caerloyw. Cipiwyd y castell gan Madog ap Llywelyn ym 1294. Credir na chafodd y castell erioed ei gwblhau, gan ei fod yn rhy anghysbell i neb fyw ynddo.
bawd|chwith|Rhai o nodweddion yr unig ystafell sy'n weddill o Gastell Morlais

## Disgrifiad 
Roedd gan y castell ward fewnol drionglog, gydag ochrau tua 45m o hyd, a beili tua 60m o led. Roedd gorthwr crwn tua 17m mewn diamedr yn y gornel ogleddol, gyda tŵr siâp D gyda grisiau yn y gornel dde-ddwyreiniol, a thŵr tebyg ar y wal ddeheuol. Rhwng y ddau hyn roedd y porthdy. Mae pydew dwfn o flaen y tŵr deheuol - y seston mae'n debyg. Does dim tŵr yn yr ochr orllewinol, ond mae tŵr siâp D yn y gornel dde-ddwyreiniol.Ychydig o'r castell sydd ar ôl heddiw, gydag un ystafell yn weddill ar waelod y gorthwr. Mae waliau isel o gwmpas y castell yn rhoi gwell syniad i ni o lle safai. Mae'r ffos yn ymestyn o gwmpas y castell, er bod un ochr wedi diflannu - oherwydd y chwarel galch fu yno unwaith, efallai. Mae cwrs golff 18 twll Castell Morlais i'r dwyrain o'r castell.

## Gweler hefyd 
* Rhestr cestyll Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Castles of Wales: Morlais Castle
* Old Merthyr Tydfil: Morlais Castle - Lluniau Hanesyddol o gastell Morlais.
* Clwb Golff Castell Morlais
* Morlais Castle at Wales.red  - Lluniau panorama o Gastell Morlais a'r Crypt o dan y Gorthwr

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Merthyr Tudful
Morlais
Categori:Merthyr Tudful
HDMI

Mae **HDMI** yn sefyll am **High-Definition Multimedia Interface **ac yn rhyngwyneb ar gyfer trawsyrru data fideo heb ei gywasgu a data sain sydd wedi ei gywasgu neu beidio o un dyfais i fonitor, daflunydd, teledu neu ddyfais sain. Mae HDMI yn rhyngwyneb digidol sy'n cymryd lle safonau fideo analog.

Mae HDMI yn mynnu safonau EIA/CEA-861 standards, sy'n diffinio fformadau fideo ac elfennau eraill e.e. mathau o donnau electronig, sain *linear pulse-code modulation* (LPCM), data tonnog (sain) a gweithredu'r *extended display identification data* (VESA EDID).

## Cyfeiriadau 
Categori:Terminoleg teledu
Y Wombles

Mae'r **Wombles** yn greaduriaid ffuglennol, blewog gyda thrwynau pigog, a grëwyd gan Elisabeth Beresford. Gwnaethant ymddangos yn gyntaf mewn cyfres o lyfrau plant o 1968 ymlaen. Maent yn byw mewn tyllau tanddaearol, ble maent yn anelu i helpu'r amgylchedd drwy gasglu ac ailgylchu sbwriel mewn ffyrdd creadigol. Er bod y Wombles yn honedig yn byw ym mhob gwlad dros y byd, mae straeon Beresford yn dilyn hanes trigolion Wimbledon Common yn Llundain.

Cododd proffil y cymeriadau yn y 1970au yn sgil cyfres deledu i blant wedi ei chomisiynu gan y BBC. Roedd y gyfres yn defnyddio animeiddio stop-symudiad. Recordiwyd nifer o ganeuon ysgafn wedi eu hysbrydoli gan y cymeriadau gan y band The Wombles, sef syniad y canwr a'r cyfansoddwr Mike Batt.

Arwyddair yr Wombles oedd "Gwneud Defnydd Da o Sbwriel Drwg". Roedd y neges amgylcheddol yma yn adlewyrchu'r twf mewn ymwybyddiaeth amgylcheddol yn ystod yr 1970au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Cyflwyniadau 1968
Ailgylchu plastig

[bawd|Bin ailgylchu yng [Gwlad Pwyl|Ngwlad Pwyl]]

**Ailgylchu plastig** yw'r broses o adfer plastig sgrap neu wastraff ac ailbrosesu'r deunydd i greu cynhyrchion defnyddiol. Gan nad yw'r mwyafrif o blastig yn fioddiraddiadwy, mae ailgylchu yn rhan o ymdrechion byd-eang i leihau plastig yn y ffrwd wastraff, yn enwedig yr oddeutu 8 miliwn tunnell o wastraff plastig sy'n mynd i'r môr bob blwyddyn.

O gymharu ag ailgylchu enillfawr metel, a gwerth isel tebyg gwydr, mae ailgylchu polymerau plastig yn aml yn fwy heriol oherwydd dwysedd isel a gwerth isel. Ceir hefyd llawer o rwystrau technegol i'w goresgyn wrth ailgylchu plastig.

Pan gaiff gwahanol fathau o blastigion eu toddi gyda'i gilydd maent yn dueddol o wahanu, fel olew a dŵr, a setio yn yr haenau hyn. Mae ffiniau'r sylweddau yn achosi gwendidau strwythurol yn y deunydd terfynol, sy'n golygu bod cyfuniadau polymer ond yn ddefnyddiol ar gyfer defnydd cyfyngedig. Mae'r ddau blastig sy'n cael eu cynhyrchu fwyaf, polypropylene a polethylen, yn ymddwyn yn y modd hwn, sy'n cyfyngu'r gallu i'w ailgylchu. Yn ddiweddar, cynigiwyd y defnydd o copolymerau bloc fel "pwythau moleciwlaidd" neu "fflwcs weldio macromoleciwlaidd" wedi'i gynnig er mwyn goresgyn yr anawsterau sy'n gysylltiedig â rhannu sylweddau yn ystod ailgylchu.

Gellir cynyddu'r canran o blastig y gellir ei ailgylchu'n llawn, yn hytrach na'i dorri i lawr neu ei adael yn wastraff, pan fo gweithgynhrychwyr deunyddiau wedi'u pecynnu yn cyfyngu ar gymysgu deunyddiau ecynnu a a chyfyngu ar halogion. Mae'r Gymdeithas Ailgylchwyr Plastigion wedi cyhoeddi "Canllaw Dylunio ar gyfer Ailgylchadwyedd".

Mae'r defnydd o blastigion bioddiaraddadwy yn cynyddu.

## Prosesu 
Cyn ailgylchu, trefnir y rhan fwyaf o blastigion yn ôl eu math resin. Cyn ailgylchu, caiff y rhan fwyaf o blastigion eu trefnu yn ôl math eu resin. Yn y gorffennol, mae adferwyr wedi defnyddio'r cod adnabod resin (RIC), dul o gategoreiddio mathau o bolymerau, a ddatblygwyd gan Gymdeithas y Diwydiant Plastigion im 1988. Er enghraifft, mae gan polyethylene terephthalate, a gaiff ei adnabod fel PET, god resin o 1. Nid yw rhan fwyaf o adferwyr yn dibynnu ar y cod adnabod resin erbyn hyn; maen nhw'n defnyddio systemau trefnu awtomatig i adnabod y resin, yn amrywio o drefnu a dewis deunyddiau plastig â llaw i brosesau awtomeiddio mecanyddol sy'n cynnwys shredio, hidlo, arwahanu drwy raddau dwysedd, hynny yw aer, hylif, neu fagnetig, a thechnolegau dosbarthu sbectroffotometrig e.e. UV/VIS, NIR, Laser, ac ati. Caiff rhai cynhyrchion plastig eu gwahanu yn ôl lliw cyn eu hailgylchu. Mae'r darnau hyn wedi'u shredio yna'n destun prosesau i gael gwared ag amhurebau fel labeli papur. Caiff y deunydd hwn ei doddi ac yna'i dynnu allan ar ffurf pelenni a gaiff eu defnyddio i gynhyrchu cynhyrchion eraill

## Gweler hefyd
*Adnodd anadnewyddadwy

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*
* ''
* Graddau ailgylchu plastig 
* 
* Gwefan Ailgylchu PolyWaste 

Categori:Ailgylchu
Categori:Argyfyngau ynni
Categori:Ynni adnewyddadwy
Gordon's Gin

Brand o jin sych Llundeinig yw '''Gordon's Gin''', a gynhyrchwyd gyntaf yn 1769. Y marchnadoedd gorau ar gyfer Gordon's yw'r Deyrnas Unedig, yr Unol Daleithiau, a Gwlad Groeg. Y cwmni gwirodydd Prydeinig Diageo sydd biau'r cwmni. Yn y Deyrnas Unedig, caiff ei wneud yn Nistyllfa Cameron Bridge yn Fife, yr Alban (er gall blasau gwahanol gael eu hychwanegu yn rhywle arall). Dyma'r jin Llundeinig sydd yn gwerthu orau yn y byd. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau diod y Deyrnas Unedig
Categori:Cwmnïau gwirodydd
Categori:Jin
Categori:Sefydliadau 1769
Rob Schneider

Mae **Rob Schneider** (ganed **Robert Michael Schneider**; 31 Hydref, 1963) yn actor a gwneuthurwr ffilmiau Americanaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1963