Yr hawl i fywyd

Yr **hawl i fywyd** yw'r gred bod gan berson yr hawl i fyw ac, yn benodol, na ddylai endid arall - gan gynnwys y llywodraeth - ei ladd. Mae'r cysyniad o hawl i fywyd yn codi mewn dadleuon ar faterion y gosb eithaf, rhyfel, erthyliad, ewthanasia, creulondeb yr heddlu, lladdiad y gellir ei gyfiawnhau, a hawliau anifeiliaid. Gall unigolion anghytuno ar ba feysydd y mae'r egwyddor hon yn berthnasol, gan gynnwys y materion a restrir uchod. Cyhoeddodd Dafydd Iwan gân ''Yr Hawl i Fyw'.

## Erthyliad 
Defnyddir y term "hawl i fywyd" yn y ddadl ar erthyliad gan y rhai sy'n dymuno dod â'r arfer o erthyliad i ben, neu o leiaf leihau amlder yr arfer, Yng nghyd-destun beichiogrwydd, daeth y term *hawl i fywyd* oedd yn fwy amlwg oherwydd ei ddefnydd gan y Pab Pius XII yn 1951:''Rhodd gan Dduw i bob bod dynol, hyd yn oed i bob plentyn yn y groth, yw'r hawl i fywyd - nid rhodd gan ei rieni, nid gan unrhyw gymdeithas nac awdurdod dynol...* --- Pab Pius XII, *Anerchiad i Fydwragedd ar Natur'' eu Proffesiwn, Hydref 29, 1951.
[bawd|Yr Arlywydd [Ronald Reagan|Ronald Reagan yn cwrdd â chynrychiolwyr y mudiad Hawl i Fyw, 1981]]
Yn 1966 gofynnodd Cynhadledd Genedlaethol yr Esgobion Catholig (NCCB) i Fr. James T. McHugh i ddechrau arsylwi ar y tueddiadau ar ddiwygio hawliau a chyfreithiau'n ymwneud ag erthyliad yn yr Unol Daleithiau. Sefydlwyd y Pwyllgor Hawl i Fyw Cenedlaethol (NRLC) ym 1967 fel "y Gynghrair Hawl i Fyw" i gydlynu ei ymgyrchoedd gwladol o dan adain Cynhadledd Genedlaethol yr Esgobion Catholig. Cynigiodd arweinwyr allweddol Minnesota fodel sefydliadol a fyddai’n gwahanu’r NRLC oddi wrth oruchwyliaeth Cynhadledd Genedlaethol yr Esgobion Catholig. Erbyn dechrau 1973 cynigiwyd cynllun gwahanol, gan hwyluso symudiad NRLC tuag at ei annibyniaeth oddi wrth yr Eglwys Babyddol .

### Moeseg a hawl i fywyd 
Mae rhai moesegwyr iwtilitaraidd yn dadlau bod yr "hawl i fywyd", yn dibynnu ar amodau heblaw aelodaeth o'r rhywogaeth ddynol. Mae'r athronydd Peter Singer yn gefnogwr nodedig o'r ddadl hon. I Singer, mae'r hawl i fywyd wedi'i seilio ar y gallu i gynllunio a rhagweld dyfodol rhywun. Mae hyn yn ymestyn y cysyniad i anifeiliaid nad ydynt yn ddynol, fel epaod eraill, ond gan nad oes gan fabanod heb eu geni, babanod na phobl ag anabledd difrifol yr hawl i fywyd, mae'n nodi y gellir cyfiawnhau erthyliad, babanladdiad di-boen ac ewthanasia (ond nid ydynt yn orfodol) o dan amgylchiadau arbennig, er enghraifft yn achos baban anabl y byddai ei fywyd yn un o ddioddefaint, neu os nad oedd ei rieni am ei godi ac nad oedd unrhyw un eisiau ei fabwysiadu. 

## Y gosb eithaf 
Mae gwrthwynebwyr y gosb eithaf yn dadlau ei fod yn torri’r hawl i fywyd, tra bod cefnogwyr y gosb eithaf yn dadlau nad yw’r gosb eithaf yn groes i’r hawl i fywyd oherwydd dylai’r hawl i fywyd fod yn ddarostyngedig i'r hyn sy'n gyfiawn . Cred y gwrthwynebwyr mai cosb eithaf yw'r tramgwydd gwaethaf o hawliau dynol, oherwydd yr hawl i fywyd yw'r pwysicaf. Mae hefyd yn dadlau fod wynebu'r gosb eithaf yn achosi artaith seicolegol i'r condemniedig a galwa'r gosb eithaf yn "gosb greulon, annynol a diraddiol". Mae Amnest Rhyngwladol yn ei ystyried ei fod y "gwadiad mwyaf eithafol o Hawliau Dynol, na ellir ei wrthdroi".

Mae Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig wedi mabwysiadu, yn 2007, 2008, 2010, 2012, 2014, a 2016  benderfyniadau'n galw am foratoriwm byd-eang ar ddienyddiadau, gyda'r bwriad o ddiddymu'r gosb eithaf, yn y pen draw.

## Lladd gan yr heddlu 
Mae'r Safonau Hawliau Dynol Rhyngwladol ar gyfer Gorfodi'r Gyfraith wedi creu system lle cydnabyddir fod yn rhaid i bob rhan o'r wladwriaeth (gan gynnwys yr heddlu ac adrannau cudd-wybodaeth_ fod yn rhwym wrth gyfraith hawliau dynol rhyngwladol ac y dylent wybod a gallu cymhwyso safonau rhyngwladol ar gyfer hawliau dynol.

## Ewthanasia 
Mae'r rhai sy'n credu y dylai person allu gwneud y penderfyniad i ddiweddu ei fywyd ei hun trwy ewthanasia yn defnyddio'r ddadl bod gan bobl yr *hawl i ddewis*, tra bod y rhai sy'n gwrthwynebu cyfreithloni ewthanasia yn dadlau felly ar y sail bod gan bawb yr hawl i fywyd.

## Datganiadau cyfreithlon 
* Yn 1444, datganodd Statud Poljica yr hawl i fyw "- oherwydd nad oedd unrhyw beth yn bodoli am byth".
* Ym 1776, datganodd Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau fod “ pob dyn yn cael ei greu’n gyfartal, eu bod yn cael eu cynysgaeddu gan eu Creawdwr â rhai Hawliau na ellir eu newid ee Bywyd, Rhyddid a Hapusrwydd”.
* Ym 1948, cyhoeddwyd y Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol, a fabwysiadwyd gan Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig yn erthygl tri:Mae gan bawb yr hawl i fywyd, rhyddid a diogelwch person.
* Ym 1950, mabwysiadwyd y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol gan Gyngor Ewrop, gan ddatgan y diogelir yr hawl ddynol i fywyd yn Erthygl 2 . Mae yna eithriadau ar gyfer dienyddiadau cyfreithlon a hunan-amddiffyn, arestio rhywun sydd dan amheuaeth o ffoi, ac atal terfysgoedd a gwrthryfel. Ers hynny mae Protocol 6 y Confensiwn wedi galw ar genhedloedd i wahardd y gosb eithaf ac eithrio adeg rhyfel neu argyfwng cenedlaethol, ac ar hyn o bryd mae hyn yn ymwneud â phob gwlad yn y Cyngor. Mae Protocol 13 yn darparu ar gyfer dileu'r gosb eithaf yn llwyr, ac fe'i gweithredwyd yn y mwyafrif o aelod-wledydd y Cyngor.
* Ym 1966, mabwysiadwyd y Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Sifil a Gwleidyddol gan Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig .

* Ym 1969, mabwysiadwyd Confensiwn America ar Hawliau Dynol yn San José, Costa Rica gan lawer o wledydd yn Hemisffer y Gorllewin. Mae mewn grym mewn 23 o wledydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ewthanasia
Categori:Mudiadau gwleidyddol