Eglwys Sant Tyrnog

Eglwys Gradd II* o'r 15g yw **Eglwys Sant Tyrnog** a leolwyd yng nghanol pentref Llandyrnog, yn Esgobaeth Llanelwy, tua tair milltir i'r dwyrain o Ddinbych (Rhif cyfeirnod OS: SJ0196665342). Ceir y cofnod cyntaf ohoni yn y *Norwich Taxation* o 1254.

Mae'r eglwys hon yn un o bedair eglwys Ganoloesol yn Nyffryn Clwyd. Cysegrwyd hi i Sant Tyrnog (weithiau 'Teyrnog'); credir fod yr adeilad presennol yn dyddio o'r 15g, ond mae'r fynwent gron yn awgrymu ei bod yn sefydliad hynafol iawn ac o bosibl yn Geltaidd. Adferwyd yr adeilad gan y pensaer Fictoraidd Eden Nesfield rhwng 1876 a 1878 ar gost o tua £3,000. Ar ochr ddwyreniol yr eglwys ceir ffenestr liw nodedig, yr unig un o'i bath yng Nghymru. Ceir y dyddiad 1682 ar un o'r bedd-gistiau yn y fynwent a chloc haul a wnaed yn Nhreffynnon gyda'r dyddiad 1749 arno.

Fel nifer o eglwysi Dyffryn Clwyd, mae gan yr eglwys hon ddau gorff (*naves*), a bwa pren yn cynnal y ddau. Mae'r waliau allanol wedi'u rendro ac felly mae'n anodd manylu ar eu deunyddiau, carreg leol mae'n debyg.

## Ffenestr liw 
Efallai mai'r eitem pwysicaf sydd yma, ar wahân i'r eglwys ei hun, yw ffenestr liw o tua 1500 a welir yn ochr ddwyreiniol yr eglwys. Darganfuwyd y ffenestr wedi'i chuddio - yn debyg felly i ffenestr enwog Eglwys Sant Dyfnog, Llanrhaeadr, tua 4 milltir i'r de - mewn cist yn yr eglwys ac o dan y llawr. Mae'n dyddio i tua 1490, ac mae'r prif ran yn y canol yn darlunio croesheliad Crist, gyda nentydd o waed yn llifo o'i gorff. Credir fod pob un o'r 7 nant yma, ar un cyfnod, yn arwain i 7 llun o'r 'Saith Sacrament'. Wyth yn unig sydd wedi goroesi drwy wledydd Prydain, a dyma'r unig un yng Nghymru.

## Sant Tyrnog
Mynach o'r 6g oedd Tyrnog (enw llawn: Tyrnog ap Hawystl Gloff), a brawd Santes Marchell y ceir eglwys iddi ger Dinbych, 3 milltir i'r dwyrain, sef Eglwys Llanfarchell (neu'r 'Eglwys Wen'), Dinbych. Brawd iddo oedd Sant Deifar o Fodfari, gerllaw. Ceir ei enw hefyd yn "Rhos Dyrnog", Darowen, Cyfeiliog, Powys Wenwynwyn. Sant arall gydag enw tebyg yw Twrog. Noda *Bonedd y Saint* ei fod yn fab i Hawystl Gloff a Tywanwedd ferch Amlawdd Wledig. Ymddengys y cofnod cyntaf ohono fel 'Teyrnog'.

Ei wylmabsant yw 4 Ebrill ac ysgrifennwyd enw'r eglwys fel 'Llandernant' a cheir 'Llandeyrnog' cyn 1644, ond ym Peniarth MS 147 fe'i sillefir fel 'Llanddyrnoc' (c.1566) (RWM i.914). Mae'n bosib mai'r un yw Teyrnog a'r Gwyddel Sant Tigernach (St.Tigernach o Clones, neu Cluain Eóis yn y Wyddeleg), sydd a'i wylmabsant hefyd ar yr un dyddiad.

Sant Tyrnog, Llandyrnog, Sir Ddinbych, Denbighshire, Cymru, Wales 24.jpg|Yr eglwys o'r gogledd
Lland-Dyrnogh church and churchyard, 1795.jpg|1975
Sant Tyrnog, Llandyrnog, Sir Ddinbych, Denbighshire, Cymru, Wales 28.jpg|2015
Sant Tyrnog, Llandyrnog, Sir Ddinbych, Denbighshire, Cymru, Wales 19.jpg|Y clochdy dwbwl
Eglwys Sant Tyrnog St Tyrnog, Llandyrnog, Sir Ddinbych, Denbighshire Cymru Wales 21.jpg|Y tu fewn, i gyfeiriad yr allor
Sant Tyrnog, Llandyrnog, Sir Ddinbych, Denbighshire, Cymru, Wales 49.jpg|Ffenestr liw o tua 1500
Sant Tyrnog, Llandyrnog, Sir Ddinbych, Denbighshire, Cymru, Wales 39.jpg|Llun manwl
Eglwys Sant Tyrnog St Tyrnog, Llandyrnog, Sir Ddinbych, Denbighshire Cymru Wales 49.jpg|Trawstiau derw'r nenfwd

Ceir mewn ffenestr arall res o bump o fenywod, sef y seintiau: Marchell, Gwenffrewi, Mair mam yr Iesu, Frideswide a Chatrin.

## Cyfeiriadau
Categori:Llandyrnog
Categori:Eglwysi Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych