open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leo III

.]]

Ymerawdr Bysantaidd rhwng 717 a 741 oedd **Leo III** neu **Leo yr Isawriad** (Groeg: Λέων Γ΄; c. 685 - 18 Mehefin 741).

Ganed Leo yn Germanikeia (Maraş) yn nhalaith Commagene yn Syria. Ei enw gwreiddiol oedd Konon. Bu yng ngwasanaeth yr ymerawdwr Justinianus II, yna apwyntiwyd ef yn *stratēgos* y thema Atolig gan yr ymerawdwr Anastasios II. Pan ddiorseddwyd Anastasios II, gwnaeth Leo gynghrair ag Artabasdus, *stratēgos* y theme Armeniac, yn erbyn yr ymerawdwr newydd, Theodosios III. Meddiannodd Leo Gaergystennin a dod yn ymerawdwr yn 717.

Yn fuan wedyn daeth Caergystennin dan warchae gan fyddin Arabaidd Ummayad o 80,00 o wŷr 
wedi eu gyrru gan y Califf Sulayman ibn Abd al-Malik. Llwyddodd Leo i amddiffyn y ddinas, a bu raid i'r Arabiaid encilio. Yn ddiweddarach enillodd Leo nifer o fuddugoliaethau dros yr Arabiaid, yn enwedig Brwydr Akroinon yn 740. Bu hefyd yn gyfrifol am ddiwygiadau cymdeithasol, gan droi'r taeogion yn ddosbarth o denantiaid rhyddion.

Cefnogai Leo y mudiad eiconoclastig, oedd yn gwrthwynebu'r defnydd o ddelwau mewn addoliad. Rhwng 726 a 729 cyhoeddodd nifer o orchymynion yn gwahardd y defnydd o ddeilau ac eiconau. Bu cryn dipyn o wrthwynebiad i hyn.

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Genedigaethau 685
Categori:Marwolaethau 741
Iwstinian I

Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 527 a 565 oedd **Iwstinian  I**, hefyd **Iwstinian Fawr** (, ; 482/483 – 13 neu 14 Tachwedd 565).

[bawd|unionsyth|chwith|Mosäig o Iwstinian yn Masilica San Vitale, [Ravenna.]]

Ganed Iwstinian yn Illyria; mae'n ymddangos mai Lladin oedd ei iaith gyntaf yn hytrach na Groeg. Aeth ei ewythr Justinus i Gaergystennin a phan daeth yn ddylanwadol yn y gard ymerodrol, galwodd Iwstinian yno ato a'i fabwysiadu. Daeth Justinus ym ymerawdwr, a chredir i Iwstinian fod â rhan bwysig yn rheoli'r ymerodraeth yn ystod ei deyrnasiad ef. Ar farwolaeth Justinus, daeth Iwstinian yn ymerawdwr ar 9 Awst 527.

Cafodd Iwstinian ddylwanwad mawr ar yr ymerodraeth. Dechreuodd ymgyrch i adennill y tiriogaethau a gollwyd gan yr ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, y *renovatio imperii* neu "adfer yr ymerodraeth". Dan gadfridogion fel Belisarius a Narses, enillwyd tiriogaethau eang yn ôl yn y gorllewin, er na allodd yr ymerodraeth ddal ei gafael arnynt yn y pen draw.

Bu Iwstinian hefyd yn gyfrifol am ail-ysgrifennu Cyfraith Rhufain, y  *Corpus Juris Civilis* sy'n parhau i fod yn sylfaen y gyfraith sifil mewn llawer o wledydd. Bu adfywiad diwylliannol yn ystod ei deyrnasiad hefyd, gan gynnwys adeiladu eglwys enwog Hagia Sophia yng Nghaergystennin.

Rhoddwyd diwedd ar gynlluniau mwyaf uchelgeisiol Iwstinian gan Bla Iwstinian, yn ôl pob tebyg y Pla Du, a darawodd yr ymerodraeth yn y 540au cynnar gan achosi nifer fawr o farwolaethau. Cafodd Iwstinian ei hun y pla, ond roedd ef yn un o'r ychydig a lwyddodd i wella ohono. Ceir hanes y cyfnod yng ngwaith yr hanesydd Procopius.

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Genedigaethau'r 480au
Categori:Marwolaethau 565
David Jenkins (cyfansoddwr)

Cyfansoddwr o Gymru oedd **David Jenkins** (30 Rhagfyr 1848 – 10 Rhagfyr 1915), sy'n fwyaf adnabyddus am ei weithiau corawl ac alawon emynau. Ganwyd yn Nhrecastell ger Aberhonddu. Prentis teiliwr oedd Jenkins yn wreiddiol, ond dechreuodd astudio cerddoriaeth ym Mhrifysgol Aberystwyth yn 1874, o dan adain Joseph Parry. Dychwelodd i Aberystwyth fel darlithydd yn 1893, a daeth yn Athro yn 1910. Roedd yn byw yng Nghastell Brychan, Aberystwyth - sydd bellach yn gartref i Gyngor Llyfrau Cymru.

## Gweithiau
**Arch y Cyfamod*
**Job*
**Yr Ystorm*
**The Psalm of Life* (1895)

Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Tarn-et-Garonne

*Département* yn *région* Ocsitania, Ffrainc, yw **Tarn-et-Garonne**. Mae'n ffinio â *départements* Haute-Garonne, Tarn, Gers, Lot-et-Garonne, Lot ac Aveyron. Fe'i enwir ar ôl afon Tarn ac afon Garonne sy'n llifo trwyddo. Prifddinas y *département* yw Montauban.

250px|bawd|canol|Lleoliad Tarn-et-Garonne yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Castelsarassin
* Montauban
* Moissac

## Gweler hefyd
* Cymunedau Tarn-et-Garonne

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Midi-Pyrénées

Cyn-ranbarth gweinyddol (*région*) yn ne Ffrainc oedd **Midi-Pyrénées**. Roedd yn gorwedd ar y ffin ag Andorra a Sbaen, gan gymryd ei enw o fynyddoedd y Pyrénées sy'n rhedeg ar hyd y ffin. Roedd yn cynnwys wyth *département*, sef Ariège, Aveyron, Haute-Garonne, Gers, Lot, Hautes-Pyrénées, Tarn a Tarn-et-Garonne.

bawd|320px|canol|Lleoliad Midi-Pyrénées yn Ffrainc cyn 2016

Yn 2016 unwyd Midi-Pyrénées â Languedoc-Roussillon i greu *région* newydd, mwy, sef *Occitanie*.

Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau 1960
Landes

Gallai **landes** (Ffrangeg: "rhos; rhosdir grugog") gyfeirio at un o sawl peth:

* Landes, un o départements Ffrainc
* Forêt des Landes, ardal o fryniau isel coediog yn Gironde, Landes, a Lot-et-Garonne, de-orllewin Ffrainc
* Landes de Gascogne, ardal yn ne-orllewin Ffrainc yn départements Gironde, Landes a Lot-et-Garonne
* Landes, *commune* yn Charente-Maritime

## Gweler hefyd
*Landes-le-Gaulois, *commune* yn Loir-et-Cher
*Landes-sur-Ajon, *commune* yn Calvados
*Landes-Vieilles-et-Neuves, *commune* yn Seine-Maritime
*Les Landes-Genusson, *commune* yn y Vendée
*Lalande, *commune* yn Yonne
*Lalande-de-Pomerol, *commune* yn Gironde
*Lalande-en-Son, *commune* yn Oise
*La Lande-Chasles, *commune* yn Maine-et-Loire
*La Lande-d'Airou, *commune* yn Manche
*La Lande-de-Fronsac, *commune* yn Gironde
*La Lande-de-Goult, *commune* yn Orne
*La Lande-de-Libourne, hyd 1978, hen enw *commune* Lalande-de-Pomerol (Gironde)
*La Lande-de-Lougé, *commune* yn Orne
*La Lande-de-Verché, cyn *commune* yn Maine-et-Loire, heddiw'n rhan o Les Verchers-sur-Layon
*La Lande-Patry, *commune* yn Orne
*La Lande-Saint-Léger, *commune* yn Eure
*La Lande-Saint-Siméon, *commune* yn Orne
*La Lande-sur-Drôme, *commune* yn Calvados
*La Lande-sur-Eure, *commune* yn Orne
*La Lande-Vaumont, cyn *commune* yn Calvados, heddiw'n rhan o Saint-Germain-de-Tallevende-la-Lande-Vaumont
* La Lande, château yn Rocles (Allier)
Pyrénées-Atlantiques

*Département* yn *région* Nouvelle-Aquitaine, Ffrainc, yw **Pyrénées-Atlantiques** (Ocsitaneg: *Pirenèus-Atlantics*; Basgeg: *Pirinio Atlantikoak*). Gorwedd ar lan Bae Biscay. Mae'n ffinio â départements Landes, Gers, a Hautes-Pyrénées. Ei phrifddinas yw Pau. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Pyrénées-Atlantiques yn Ffrainc

Mae'r enw yn golygu Pyrénées yr Iwerydd, ac mae rhan helaeth yr ardal yn fynyddog. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o dalaith hanesyddol Gasgwyn. Hanner gorllewinol y département yw gogledd Gwlad y Basg; yr hanner dwyreiniol yw rhanbarth Béarn, sy'n draddodiadol Gwasgwyneg ei hiaith, ac felly'n rhan o Ocsitania. Er hynny, mae rhai megis Federico Krutwig yn ystyried Gasgwyn yn rhan o Wlad y Basg.

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Bayonne
* Biarritz
* Oloron-Sainte-Marie
* Pau
* Saint-Jean-de-Luz

## Hanes 
Cyn y Chwyldro Ffrengig, gweinyddwyd Lapurdi, Teyrnas Navarra a Teyrnas Béarn ar wahân, ond ar y 4 Mawrth 1790, crëwyd y département newydd. O ganlyniad, nid oedd gan ogledd Wlad y Basg unrhyw fath o fodolaeth gweinyddol neu ymreolaeth am dros 200 mlynedd.

## Gweler hefyd 
* Cymunedau Pyrénées-Atlantiques
* Iparralde
* Gwlad y Basg
* Navarre

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Aquitaine
Dordogne

:*Am ystyron eraill, gweler Dordogne (gwahaniaethu)*

*Département* yn *région* Nouvelle-Aquitaine, Ffrainc, yw **Dordogne**. Llifa Afon Dordogne trwy de'r *département* gan roi iddo ei enw. Mae'n ffinio â départements Gironde, Charente-Maritime, Charente, Haute-Vienne, Corrèze, Lot a Lot-et-Garonne. Ei phrifddinas yw Périgueux. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Dordogne yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Bergerac
* Nontron
* Périgueux
* Sarlat-la-Canéda

## Gweler hefyd
* Cymunedau Dordogne

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Aquitaine
Aquitaine

Cyn-ranbarth gweinyddol (*région*) yn ne-orllewin Ffrainc oedd **Aquitaine**. Fe'i lleolwyd ar Gwlff Gasgwyn (Bae Biscay). Yn y de roedd yn cynnwys rhan o fynyddoedd y Pyreneau a nodweddir yr arfordir gan fforestydd y landes. Roedd yn cynnwys pum *département*, sef Dordogne, Gironde, Landes, Lot-et-Garonne a Pyrénées-Atlantiques.

320px|bawd|canol|Lleoliad Aquitaine yn Ffrainc cyn 2016

Yn 2016 unwyd rhanbarth Aquitaine â rhanbarth Limousin a Poitou-Charentes i greu *région* newydd, mwy, sef Nouvelle-Aquitaine.


Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau 1982
Poitou-Charentes

Cyn-ranbarth gweinyddol (*région*) yng ngorllewin gwladwriaeth Ffrainc oedd **Poitou-Charentes**. Fe'i lleolid ar Gwlff Gasgwyn (Bae Biscay). Roedd yn cynnwys pedwar *département*, sef Charente, Charente-Maritime, Deux-Sèvres a Vienne.

|320px|bawd|canol|Lleoliad Poitou-Charentes yn Ffrainc

Yn 2016 unwyd Poitou-Charentes â rhanbarthau Aquitaine a Limousin i greu *région* newydd, mwy, sef Nouvelle-Aquitaine.

Categori:Nouvelle-Aquitaine
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau 1956
Vienne (département)

*Département* yn *région* Nouvelle-Aquitaine, Ffrainc, yw **Vienne**. Mae'n ffinio â *départements* Charente, Charente-Maritime, Deux-Sèvres, Maine-et-Loire, Indre-et-Loire, Indre a Haute-Vienne. Llifa Afon Vienne, sy'n llednaint Afon Loire, trwy'r *département* gan roi iddo ei enw. Gelwir trigolion Vienne yn *Viennais*. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o dalaith hanesyddol Poitou. Prifddinas  y *département* yw dinas hanesyddol Poitiers. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Vienne yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Châtellerault
*Montmorillon
*Poitiers

## Gweler hefyd
* Cymunedau Vienne

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Nouvelle-Aquitaine
Sèvres

Gallai **Sèvres** gyfeirio yng ngorllewin Ffrainc:

* Sèvres, commune ym Mharis
* Deux-Sèvres, département
* Cytundeb Sèvres

## Gweler hefyd
* Afon Sèvre Nantaise
* Afon Sèvre Niortaise
Deux-Sèvres

*Département* yn *région* Nouvelle-Aquitaine, Ffrainc, yw **Deux-Sèvres**. Mae'n ffinio â *départements* Charente, Charente-Maritime, Vendée, Maine-et-Loire, a Vienne. Llifa dwy afon Sèvre trwyddo, sef Afon Sèvre Niortaise yn y de ac Afon Sèvre Nantaise yn y gogledd, sy'n llednant Afon Loire, gan roi iddo ei enw ("Y Ddwy Sèvres"). Prifddinas  y *département* yw dinas hanesyddol Niort. 

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o dalaith hanesyddol Poitou.

250px|bawd|canol|Lleoliad Deux-Sèvres yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Bressuire
*Niort
*Parthenay

## Gweler hefyd
* Cymunedau Deux-Sèvres

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Nouvelle-Aquitaine
Vendée

*Département* yn *région* Pays de la Loire, Ffrainc, yw **Vendée**. Mae'n ffinio â *départements* Loire-Atlantique, Maine-et-Loire, Deux-Sèvres, a Charente-Maritime. Llifa afon Vendée i ymuno ag Afon Sèvres Niortaise yn y de. Prifddinas y *département* yw dinas hanesyddol La-Roche-sur-Yon.

Yng nghyfnod y Chwyldro Ffrengig cafwyd rhyfel cartref a adwaenir fel Rhyfel Vendée, pan ymladdodd gwladwyr Vendée, Poitou ac Anjou yn erbyn yr awdurdodau ym Mharis.

250px|bawd|canol|Lleoliad Vendée yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Fontenay-le-Comte
*La Roche-sur-Yon
*Les Sables-d'Olonne

## Gweler hefyd
* Cymunedau Vendée

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Pays de la Loire
Landes (département)

:''Erthygl am y département yw hon. Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Landes.*

*Département* yn *région'' Nouvelle-Aquitaine, Ffrainc, yw **Landes**. Gorwedd ar lan Bae Biscay. Mae'n ffinio â départements Gironde, Lot-et-Garonne, Gers, a'r Pyrénées-Atlantiques. Daw'r enw o'r gair Ffrangeg *landes* ("rhos; rhosdir grugog"). Ei phrifddinas yw Mont-de-Marsan. 

Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o dalaith hanesyddol Gasgwyn.

250px|bawd|canol|Lleoliad Landes yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Capbreton
* Dax
* Mont-de-Marsan
* Tarnos

## Gweler hefyd
* Cymunedau Landes

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Aquitaine
Romanos I Lekapenos

bawd|360px|Romanos I ar ddarn arian

Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 920 a 944 oedd **Romanos I Lakapenos** (Groeg: Ρωμανός Α΄ Λακαπήνος; c. 870 - 15 Mehefin 948).

Roedd Romanos yn fab i filwr yn y gard ymerodrol, a dras Armenaidd. Ganed ef yn Lakape, ac oherwydd hynny y cafodd yr enw "Lakapenos". Cafodd ei ddyrchafu yn y fyddin dan yr ymerawdwr Leo VI, yntau o dras Armenaidd, ac yn 911 roedd yn gadfridog *theme* forwrol ynys Samos ac yn ddiweddarach yn llynghesydd (*droungarios*).

Wedi i'r ymerodraeth gael ei gorchfygu gan y Bwlgariaid ym mrwydr Anchialus yn 917, aeth Romanos i Gaergystennin, llr roedd yr ymerodres Zoe Karvounopsina yn rheoli dros yr ymerawdwr ieuanc Cystennin VII. Llwyddodd Romanos i ennill grym oddi wrth Zoe a'i chefnogwr Leo Phokas, ac yn mis Mai 919 priododd ei ferch Helena Lekapene a Chystennin. Ym mis Rhagfyr 920 cyhoeddwyd Romanos yn gyd-ymerawdwr, gan ddod yn rheolwr yr ymerodraeth.

Treuliwyd y pedair blynedd gyntaf o'i deyrnasiad yn ymladd yn erbyn Simeon I, ymerawdwr Bwlgaria. Wedi marwolaeth Simeon yn 927, gwnaed cytundeb heddwch a'r Bwlgariaid a barhaodd am ddeugain mlynedd. Gyrrodd Romanos ei gadfridog Ioan Kourkouas i ymgyrchu yn y dwyrain yn erbyn llinach yr Abbasid, ac enillodd Ioan frwydr bwysig ym Melitene yn 934, gan gipio'r ddinas. Yn 941 ymosodwyd ar Gaergystennin gan Rus Kiev, ond gorchfygwyd hwy gan Ioan Kourkouas ac yn 944 gwnaed cytundeb heddwch ag Igor I, tywysog Kiev. Yn 943 bu Kourkouas yn ymgyrchu yng ngogledd Mesopotamia, a bu'n gwarchae ar Edessa yn 944.

Yn ei henaint, aeth Romanos i boeni am farn ddwyfol oherwydd iddo gymeryd yr oesedd oddi wrth Cystennin VII. Roedd ei feibion, Steffan a Cystennin, yn poeni y byddai Romanos yn gadael i Gystennin VII ei olynu yn hytach na hwy, ac yn Rhagfyr 944 cymerasant eu tad i'r ddalfa a'i orfodi i fynd yn fynach ar Ynysoedd y Tywysogion. Fodd bynnag, roedd pobl Caergystennin o blaid Cystennin VII, a gyrrwyd hwythau i alltudiaeth. Bu Romanos farw ym mis Mehefin 948, a chladdwyd ef yn eglwys Myrelaion.

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Genedigaethau 870
Categori:Marwolaethau 948
Pays de la Loire

:*Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu Loire.*

Rhanbarth gweinyddol (*région*) yng ngorllewin Ffrainc yw **Pays de la Loire**. Mae'n ffinio â rhanbarthau Bretagne (yn Llydaw), Normandie, Centre-Val de Loire, a Nouvelle-Aquitaine. Llifa afon Loire trwy'r rhanbarth ar ran olaf ei thaith i'r môr, gan roi iddo ei enw. Mae'r ardal yn enwog am ei châteaux niferus.

320px|bawd|canol|Lleoliad Pays de la Loire yn Ffrainc

Mae'r rhanbarth gweinyddol modern yn cynnwys Liger-Atlantel (Loire-Atlantique), sy'n rhan o'r Llydaw hanesyddol: bu Nantes (Naoned), canolfan weinyddol y *département*, yn brifddinas Llydaw yn y gorffennol.

## Départements 
Mae Pays de la Loire yn cynnwys pum *département*:
* Loire-Atlantique (Liger-Atlantel)
* Maine-et-Loire
* Mayenne
* Sarthe
* Vendée

250px|canol|bawd|Départements Pays de la Loire

## Gweler hefyd 
* Anjou
* Afon Loire

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y rhanbarth


Categori:Rhanbarthau Ffrainc
Mayenne

:*Gweler hefyd Mayenne (gwahaniaethu).*

*Département* yn *région* Pays de la Loire, Ffrainc, yw **Mayenne**. Mae'n ffinio â *départements* Maine-et-Loire, Ille-et-Vilaine, Manche, Orne, a Sarthe. Llifa afon Mayenne, un ledneintiau Afon Loire, trwy'r *département* gan roi iddo ei enw a hefyd enw dinas hanesyddol Mayenne.  Prifddinas y *département* yw dinas Laval.

Mae'n rhan o dalaith hanesyddol Anjou.

250px|bawd|canol|Lleoliad Mayenne yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Château-Gontier
* Laval
* Mayenne

## Gweler hefyd
* Cymunedau Mayenne

## Cyfeiriadau
Categori:Départements Ffrainc

Categori:Pays de la Loire
Romanos IV Diogenes

[bawd|200px|Diptych o Romanus ac Eudocia Macrembolitissa, yn cael eu coroni gan Grist ([Bibliothèque nationale de France)]]

Ymerawdwr Bysantaidd o 1068 hyd 1071 oedd **Romanos IV Diogenes** (Groeg: Ρωμανός Δ΄ Διογένης; bu farw 1072).

Roedd Romanos Diogenes yn fab i Cystennin Diogenes, aelod o deulu pwerus o Cappadocia. Enillodd ddyrchafiad yn y fyddin, ond yn 1067 cafwyd ef yn euog o gynllwyn yn erbyn meibion Cystennin X Doukas. Tra'n aros ei ddienyddiad, cafodd ei alw i bresenoldeb yr ymerodres Eudokia Makrembolitissa, a'i hoffosdd gymaint nes rhoi pardwn iddo a'i briodi ar 1 Ionawr, 1068.

Trwy hyn daeth Romanos IV Diogenes yn gyd-ymerawdwr gyda Mihangel VII, Konstantios Doukas, ac Andronikos Doukas, ond ganddo ef yr oedd y pwer. Ymladdodd dair ymgyrch lwyddiannus yn erbyn y Twrciaid Seljuk, gan eu gyrru tu draw i Afon Ewffrates yn 1068 - 1069. Yn 1071 dechreuodd ymgyrch arall yn erbyn dinas Manzikert. Wedi rhai llwyddiannau ar y dechrau, gorchfygwyd Romanos ym Mrwydr Manzikert ar 26 Awst, 1071. Cymerwyd Romanos yn garcharor gan y Swltan Alp Arslan. Rhyddhawyd ef yn gyfnewid am dâl sylweddol.

Cymerodd gelynion Romanos yng Nghaergystennin fantais ar hyn i gynllwynio yn ei erbyn. Ymosodwyd arno gan Cystennin ac Andronikos Doukas, meibion Ioan Doukas. Gosodwyd gwarchae arno mewn caer yn Cilicia, ac ildiodd Romanos gan addo encilio i fynachlog. Dallwyd ef ar 29 Mehefin, 1072) a'i alltudio i Ynys Proti. Bu farw o'i glwyfau yn fuan wedyn.

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Marwolaethau 1072
Lozère

:''Erthygl am y département yw hon. Am y mynydd o'r un enw, gweler Mynydd Lozère.*

*Département* yn *région'' Ocsitania, Ffrainc, yw **Lozère**. Mae'n cyfaeb bron yn union i dalaith hanesyddol Gévaudan. Ei phrifddinas yw Mende.

250px|bawd|canol|Lleoliad Lozère yn Ffrainc

Enwir y *département* ar ôl Mynydd Lozère, copa uchaf y Cévennes yn y Massif central. Mae Lozère yn ffinio â *départements* Aveyron, Cantal, Haute-Loire, Ardèche,  a Gard. Mae'n ardal wledig o fryniau canolig eu huchder ac afonydd.

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Florac
*Mende

## Gweler hefyd
* Cymunedau Lozère

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Languedoc-Roussillon

Cyn-ranbarth gweinyddol (*région*) yn ne Ffrainc oedd **Languedoc-Roussillon**. Roedd yn gorwedd ar lan y Môr Canoldir gan ffinio â Catalonia (Sbaen) yn y de. Roedd yn cynnwys pum *département*, sef Aude, Gard, Hérault, Lozère a Pyrénées-Orientales. Y brifddinas oedd Montpellier.

320px|bawd|canol|Lleoliad Languedoc-Roussillon yn Ffrainc

Yn 2016 unwyd Languedoc-Roussillon â Midi-Pyrénées i greu *région* newydd, mwy, sef Ocsitania (Ffrangeg: *Occitanie*).

Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau 1960
Puy-de-Dôme

*Département* yn *région* Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Puy-de-Dôme**. Mae'n ffinio â *départements* Corrèze, Creuse, Allier, Loire, Haute-Loire, a Cantal. Gorwedd Puy-de-Dôme yng nghanol mynyddoedd y Massif central. Llifa Afon Allier trwy ganol y *département*, sy'n eithaf gwledig. Prifddinas y *département* yw dinas hanesyddol Clermont-Ferrand. Mae'n denu llawer o dwristiaid yn yr haf.

250px|bawd|canol|Lleoliad Puy-de-Dôme yn Ffrainc

Mae'r prif drefi Puy-de-Dôme yn cynnwys:
* Ambert
* Clermont-Ferrand
* Issoire
* Riom
* Thiers

## Gweler hefyd
* Cymunedau Puy-de-Dôme

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Casarejos

Tref yn nhalaith Soria yn Castilla y León (Sbaen) yw **Casarejos**. Mae'r boblogaeth yn 244.

Categori:Soria
Categori:Trefi Sbaen
Covaleda

Tref yn nhalaith Soria yn Castilla y León (Sbaen) yw **Covaleda**. Mae'r boblogaeth yn 1,992 .

Categori:Soria
Categori:Trefi Sbaen
Auvergne

Cyn-ranbarth gweinyddol (*région*) yng nghanolbarth Ffrainc oedd **Auvergne**. Roedd yn gorwedd ym mynyddoedd y Massif central. Roedd yn cynnwys pedwar *département*, sef Allier, Cantal, Haute-Loire, a Puy-de-Dôme

320px|bawd|canol|Lleoliad Auvergne yn Ffrainc

Yn 2016 unwyd rhanbarth Auvergne â Rhône-Alpes i greu *région* newydd, mwy, sef Auvergne-Rhône-Alpes.

Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau 1960
Loire (département)

:*Erthygl am yr ardal yw hon: gweler hefyd Loire.*

*Département* yn *région* Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Loire**. Rhed Afon Loire trwy ganol y *département* gan roi iddo ei enw. Mae Loire yn ffinio â *départements* Puy-de-Dôme, Allier, Saône-et-Loire, Rhône, Isère, Ardèche, a Haute-Loire. Ei phrifddinas weinyddol yw Saint-Étienne.

250px|bawd|canol|Lleoliad Loire yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Montbrison
* Roanne
* Saint-Étienne

## Gweler hefyd
* Cymunedau Loire

## Cyfeiriadau
Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Categori:Départements Ffrainc
Sarthe

*Département* yn *région* Pays de la Loire, Ffrainc, yw **Sarthe**. Mae'n ffinio â *départements* Maine-et-Loire, Mayenne, Orne, Eure-et-Loir, Loir-et-Cher, ac Indre-et-Loire. Llifa afon Sarthe, un ledneintiau Afon Loire, trwy'r *département* gan roi iddo ei enw. Prifddinas  y *département* yw dinas Le Mans.

Mae'n rhan o dalaith hanesyddol Anjou.

250px|bawd|canol|Lleoliad Sarthe yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*La Flèche
*Le Mans
*Mamers

## Gweler hefyd
* Cymunedau Sarthe

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Pays de la Loire
Rhône

:*Erthygl am y département yw hon: gweler hefyd Afon Rhône a Auvergne-Rhône-Alpes.*

*Département* yn *région* Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Rhône**. Rhed Afon Rhône trwy ganol y *département* gan roi iddo ei enw. Mae Rhône yn ffinio â *départements* Loire, Saône-et-Loire, Ain, ac Isère. Ei phrifddinas weinyddol yw dinas hanesyddol Lyon. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Rhône yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Lyon
* Villefranche-sur-Saône

## Gweler hefyd
* Cymunedau Rhône

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Alexios I Komnenos

Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 1081 a 1118 oedd **Alexios I Komnenos** (Groeg: Αλέξιος Α' Κομνηνός; 1048 - 15 Awst 1118).

Roedd Alexios yn fab i Ioan Komnenos ac Anna Dalassena, ac yn nai i'r ymerawdwr Isaac I Komnenos. Pan adawodd Isaac yr orsedd yn 1059, gwrthododd tad Alexios, Ioan Komnenos, yr orsedd, felly dilynwyd ef gan bedwar ymerawdwr arall rhwng 1059 a 1081. Gwasanaethodd Alexios yn y fyddin dan yr ymerodron Romanos IV Diogenes, Mihangel VII Doukas *Parapinakes* a Nikephoros III Botaneiates. Llwyddodd Alexios i orchfygu gwrthryfel milwyr hur yn Asia Leiaf yn 1074 ac yn 1078 apwyntiodd Nikephoros III ef yn arweinydd y byddinoedd yn y gorllewin.

Tua 1081, ymosododd y Normaniaid dan Robert Guiscard ar ardal Dyrrhachium. Pan gynullwyd y fyddin i'w gwrthwynebu, perswadiwyd Alexios i ymuno â chynllwyn yn erbyn Nikephoros III, a chyhoeddwyd ef yn ymerawdwr gan ei filwyr. Cipiodd y fyddin ddinas Caergystennin ar 1 Ebrill 1081, gan orfodi Nikephoros III i ymddeol i fynachlog.

Bu raid i Alexios ymladd yn barhaus yn ystod ei deyrnasiad o 37 mlynedd. Cipiwyd Dyrrhachium gan Robert Guiscard a'i fab Bohemund). Llwyddodd Alexios i oresgyn y perygl, yn rhannol trwy roi 360,000 o ddarnau aur i Harri IV, yr Ymerawdwr Glan Rhufeinig, i ymosos ar y Normaniaid yn yr Eidal.

Bu Alexios hefyd yn ymladd yn Thrace, yn erbyn gwrthryfel y sectau Bogomil a'r Pauliciaid, a bu ymosodiadau gan y Pecheneg. Gyda chymorth y Cumaniaid llwyddodd Alexios i orchfygu'r Pechenegs yn Levounion yn Thrace yn 1091.

Gyrrodd Alexios lysgenhadon at y Pab Urbanus II i ofyn am gymorth yn erbyn y Twrciaid. Ei fwriad oedd cael milwyr hur o'r gorllewin, ond yn ddiweddarach y flwyddyn honno, pregethodd y Pab yr angen am Groesgad, a dechreuodd y Groesgad Gyntaf. Pan gyrhaeddodd prof fyddin y croesgadwyr i Gaergystennin, llwyddodd Alexios i'w defnyddio i ennill nifer o diriogaethau yn ôl. Ildiodd Nicaea i'r ymerawdwr yn 1097, ac wedi buddugoliaeth ym Mrwydr Dorylaeum, adfeddiannodd ran helaeth o orllewin Asia Leiaf.

Ysgrifennodd merch Alexios, Anna Comnena, ei fywgraffiad. Ystyrir yr *Alexiad* yn un o gampweithiau llenyddiaeth Roeg yr Oesoedd Canol yn ogystal â bod yn ffynhonnell bwysig am hanes Caergystennin yn amser Alexios a'i ferch.

## Llyfryddiaeth 
**The Alexiad of Anna Comnena*, cyf. E.R.A. Sewter (Llundain: Penguin, 1969)

Categori:Genedigaethau 1048
Categori:Marwolaethau 1118
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Savoie

*Département* yn *région* Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Savoie** (weithiau **Safoi** yn Gymraeg). Rhed Afon Isère trwy ganol y *département* sy'n gorwedd yn yr Alpau Ffrengig. Mae Savoie yn ffinio â *départements* Isère, Ain, Haute-Savoie, a Hautes-Alpes ac mae ar y ffin â'r Eidal i'r dwyrain. Ei phrifddinas weinyddol yw dinas Chambéry.

250px|bawd|canol|Lleoliad Savoie yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Albertville
*Chambéry
*Saint-Jean-de-Maurienne
*Aix-les-Bains

## Gweler hefyd
* Cymunedau Savoie

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Haute-Savoie

*Département* yn *région* Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Haute-Savoie**. Mae'r *département* yn gorwedd ar y ffin â'r Swistir a'r Eidal yn uchel yn yr Alpau Ffrengig. Mae Savoie yn ffinio â *départements* Ffrengig Savoie, ac Ain. Gorwedd hanner deheuol Llyn Genefa (Lac Léman) yn Haute-Savoie. Ei phrifddinas weinyddol yw dinas Annecy.  Mae'n denu miloedd o ymwelwyr i weld y mynyddoedd; un o'r prif ganolfannau yw Chamonix, ger Mont Blanc, copa uchaf yr Alpau. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Haute-Savoie yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Annecy
* Bonneville
* Chamonix
* Saint-Julien-en-Genevois
* Thonon-les-Bains

## Gweler hefyd
* Cymunedau Haute-Savoie

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Rhône-Alpes

Cyn-ranbarth gweinyddol (*région*) yn ne-ddwyrain Ffrainc oedd **Rhône-Alpes**. Roedd rhan sylweddol y rhanbarth yn gorwedd ym mynyddoedd yr Alpau,  ar y ffin â'r Swistir a'r Eidal ac yn disgyn i ddyffryn Afon Rhône i'r gorllewin. Roedd yn cynnwys wyth *département*, sef Ain, Ardèche, Drôme, Isère, Loire, Rhône, Savoie a Haute-Savoie.

320px|bawd|canol|Lleoliad Rhône-Alpes yn Ffrainc

Yn 2016 unwyd Rhône-Alpes â rhanbarth Auvergne i greu *région* newydd, mwy, sef Auvergne-Rhône-Alpes.

Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau 1960
Norman Wisdom

Actor a chomediwr Seisnig oedd **Syr Norman Wisdom** (4 Chwefror 1915 – 4 Hydref 2010).

Cafodd ei eni yn Llundain.  Bu'n byw ar Ynys Manaw ers y 1980au.

## Ffilmiau
* *A Date with a Dream* (1948)
* *Trouble in Store* (1953)
* *One Good Turn* (1954)
* ''As Long as They're Happy* (1955)
* *Man of the Moment* (1955)
* *Up in the World* (1956)
* *Just My Luck* (1957)
* *The Square Peg* (1958)
* *Follow a Star* (1959)
* *There Was a Crooked Man* (1960)
* *The Bulldog Breed* (1960)
* *On the Beat* (1962)
* *The Girl on the Boat* (1962)
* *A Stitch in Time* (1963)
* *The Early Bird* (1965)
* *The Sandwich Man* (1966)
* *Press for Time* (1966)
* *The Night They Raided Minsky's* (1968)
* *What's Good for the Goose* (1969)
* *Double X: The Name of the Game* (1992)
* *Espresso* (2007)
* *Evil Calls: The Raven* (2008)

## Teledu
* *Wit and Wisdom* (1948-1950)
* *Androcles and the Lion* (1967)
* *Norman* (1970)
* *Music Hall* (1970)
* *Nobody Is Norman Wisdom* (1973)
* *A Little Bit of Wisdom* (1974)
* *BBC Playhouse*: "Going Gently" (1981)
* *BBC Bergerac*: "Almost Like a Holiday" (1983)
* *The 1950s: Music, Memories & Milestones* (1988, TV)
* *Last of the Summer Wine* (1995-2002)
* *Dalziel and Pascoe* (2002)
* *Coronation Street* (2004)
* *Five Children and IT'' (2004)

Wisdom, Norman
Wisdom, Norman
Wisdom, Norman
Sindarin

Iaith artiffisial a ddyfeisiwyd gan J. R. R. Tolkien yw **Sindarin**, ac fe'i defnyddiwyd yn ei fyd eilaidd, a elwir yn Ganol-ddaear fel arfer. Yn chwedloniaeth Tolkien, roedd Sindarin yn iaith y Sindar, ‘yr Ellyllon Llwydion’. Seliwyd Sindarin ar y Gymraeg yn ei ffurf ac yn ei sain.

## Gramadeg
### Ffonoleg
Mae ffonoleg y Sindarin yn debyg i ffonoleg y Gymraeg.

#### Cytseiniaid
# ysgrifennir  a 
# ysgrifennir 
# ysgrifennir 
# ysgrifennir 
# ysgrifennir 
# ysgrifennir 
# ysgrifennir 

Dyma gymhariaeth rhwng cytseiniaid y Sindarin gyda cytseiniaid y Gymraeg:

### Treigladau
Mae gan Sindarin system dreigladau sy'n debyg i'r a geir yn y Gymraeg:

|valign="top" align="center"|

|}

# Gweld ‘Consonant mutations in conceptual evolution of Noldorin/Sindarin phonology’  gan Ryszard Derdzinski ac yr adran berthnasol  yn ‘Sindarin — yr iaith ardderchog’ , gan Helge Fauskanger.

## Enghreifftiau o testunau
### Llythyr y Brenin
[144px|bawd|Y llythyr, yn [Tengwar|Nhegwar Beleriand]]
[144px|bawd|Fersiwn arall (gyda [Tehtar|Thechtar)]]

Mae recordiad o'r llythyr ar gael yn Sindarin yma.

### Cân y Ellyllon Imladris
[144px|bawd|Y gân, yn Nhegwar Beleriand, o ‘[The Road Goes Ever On’]]

Record Tolkien o'r gân: Delwedd:Elbereth.ogg

## Gweler hefyd
* J. R. R. Tolkien
* Sindar
* Iaith artiffisial

## Cyfeiriadau 
## Dolenni Allanol
* Sindarin — yr iaith ardderchog , gan Helge K. Fauskanger. 

Categori:Ieithoedd artiffisial
Categori:J. R. R. Tolkien
Hanner Pei

Roedd **Hanner Pei** yn fand ffync o Gaerdydd, yn eu anterth yn y 90au cynnar. Ffurfiodd y band o fechgyn ysgol Ysgol Gyfun Glantaf, Caerdydd, yn eu plith Mathew Glyn a Dafydd Palfrey. Roedd y band yn cynnwys nifer o aelodau, gyda adran chwyth eang.

## Gig 'Ailffurfio', Clwb Ifor Bach 
Nos Sadwrn, 5ed o Ebrill 2008, ailffurfiodd y band am un noson yn unig i godi arian ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2008. Dyna'r tro cyntaf iddynt chwarae â'u gilydd ers bron i 15 mlynedd.

## Discograffeg 
### Locsyn (1990)
Recordiwyd yn stiwidio Myfyr Isaac. Cynhyrchwys gan Hanner Pei / Caneuon gan Ceri Evans a Dafydd Palfrey.

Traciau:
#Porffor
#Adfail
#Bychan a'i Bel
#Blodau
#Pererin
#Dic Jones
#Syrcas
#Mussolini Mewn Drag
#Pererin

Cyfranwyr:

*Mathew Glyn Jones: Llais
*Ceri Evans: Gitâr Rhythm
*Dafydd Palfrey: Gitâr Flaen
*Rob Powell: Bâs
*Geraint Warrington: Dryms
*Sion Edwards: Cornet

### Boomshakaboomtang (1991)
Recordiwyd yn stiwidio Myfyr Isaac. Cynhyrchwys gan Hanner Pei / Caneuon gan Ceri Evans a Dafydd Palfrey.

Traciau:
#Parti
#Mari Mari
#Petula
#Boom-Shaka-Boom-Tang
#Cwympo
#Ci

Cyfranwyr:

*Mathew Glyn Jones: Llais
*Ceri Evans: Gitâr Rhythm
*Dafydd Palfrey: Gitâr Flaen
*Rob Powell: Bâs
*Geraint Francis: Dryms
*Sion Edwards: Cornet
*Aled Walters: Trwmped
*Andrew Williams: Trombone
*Euros Wyn: Tenor Sax
*Huw Lloyd Williams: Alto Sax

### Vibroslap (1992)
Recordiwyd yn Stiwdio Ofn. Cynhyrchwyd gan Dafydd Ieuan, Gorwel Owen a Hanner Pei. Caneuon gan Ceri Evans a Dafydd Palfrey.

Traciau:
#Perlau Mân
#Aqua Libra
#Rhydd
#Caru Ti (Fire)
#Uno Bosso
#Speiral
#Trip Bach Sbri
#Ffynciwch O'Ma
#Ffordd yn Dod i Ben (Yn Rhywle)
#Badabumdum (Dathlu bod yn Groovy)

Cyfranwyr:

*Mathew Glyn Jones: Llais
*Ceri Evans: Gitâr Rhythm
*Dafydd Palfrey: Gitâr Flaen
*Rob Powell: Bâs
*Geraint Francis: Dryms
*Euros Wyn: Tenor & Soprano Sax / Ffliwt
*Huw Lloyd Williams: Alto Sax
*Dafydd Ieuan: Dryms / Samples
*Cian Ciaran: Offerynnau Taro (Perlau Mân)
*Beca a Gwenllian: llais Cefndir (Rhydd)
*Leana a Caryl: Llais Cefndir (Ffynciwch O'Ma)

### Ar Plat (2008)
Ail gymysgwyd traciau 2, 5, 7 a 8 gan Jonathan Thomas yn Stiwdio Buffalo Sound Recorder, Caerdydd.

Traciau:
#Ffynciwch O'Ma
#Parti
#Aqua Libra
#Adfail
#Boomshakaboomtang
#Blodau
#Perlau Mân
#Mari Mari
#Rhydd
#Badumdum
#Petula
#Pererin
#Uno Bosso
#Mussolini Mewn Drag

## Dolenni allanol
*MySpace
*Tudalen Facebook
*[Sesiwn C2(https://cy.wikipedia.org/wiki/C2) i Radio Cymru, Ebrill 6ed, 2009]

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Gwibdaith Hen Frân

Band acwstig gwerin amgen o ardal Blaenau Ffestiniog oedd **Gwibdaith Hen Frân**

## Cefndir
Ffurfiodd y band yn 2006, gan esblygu o chwarae yn nhafarndai Bro Ffestiniog i wyliau cerddorol megis Gŵyl Car Gwyllt, Tân y Ddraig, Maes B, a Sesiwn Fawr Dolgellau yn 2007. Daeth yr ysbrydoliaeth i enw'r band drwy ddylanwad y band Old Crow Medicine Show ac er cof am Jac y Frân, anifail anwes Phil, un o'r aelodau.
[bawd|chwith|Gwibdaith yng [Gŵyl Tegeingl|ngŵyl Tegeingl.]]
Rhyddhawyd eu halbwm gyntaf, *Cedors Hen Wrach* yn 2007 ar label Rasal. Lansiwyd eu hail albwm, *Tafod Dy Wraig* yn Haf 2008 a dilynodd eu trydydd albwm, *Llechan Wlyb* ym mis Mai 2010.

Ym mis Tachwedd 2010, cyhoeddodd dau o aelodau Gwibdaith Hen Frân - Paul Thomas a Robert Ifan Buckley - eu bod yn bwriadu gadael y band. Fodd bynnag, cyhoeddodd Philip Lee Jones y buasai Gwibdaith Hen Frân yn parhau i berfformio hyd yn oed pe bai'r ddau yn gadael.

Ymunodd 3 aelod newydd â'r band ym mis Rhagfyr 2010; sef Justin Allen Davies (Mandolin / Harmonica), Gary Richardson (Gitâr Fas), ac Ieuan Williamson (Banjo), ac yn dilyn bron i dair mlynedd o deithio a pherfformio rhyddhawyd eu 4ydd albwm *Yn Ôl ar y Ffordd* ym mis Awst 2013.

Yn 2021, cyhoeddodd y grŵp eu bod yn rhoi'r gorau i berfformio gyda'i gilydd. Er hynny parhaodd y band i berfformio ar rai achlysuron. Yn 2025 perfformiodd y band yn Tafwyl ac Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam. Yn Medi 2025 cyhoeddwyd y byddai'r band yn dod i ben yn barhaol. Roedd aelodau'r band yn byw yn bell o'i gilydd, a felly prin oedd yr amser i ymarfer. Chwaraeodd y grŵp eu gig olaf yng Nghanolfan Celfyddydau Pontardawe ar nos Sadwrn, 27 Medi 2025.

## Aelodau 
* Philip Lee Jones - llais, iwcalili. Hefyd yn aelod o fand Twmffat, a chyn-aelod o fandiau Mim Twm Llai, Estella, Vates, Jac ac Y Mistêcs.
* Gethin Thomas - llais, gitâr acwstig.
* Paul Thomas - llais, gitâr acwstig
* Robert Buckley - bâs dwbl

## Cyn-aelodau
* Gary Richardson - gitâr fas. Hefyd yn gyn-aelod o fand Gai Tom a Mim Twm Llai.
* Ieuan Williamson - banjo
* Justin Davies - mandolin, harmonica. Hefyd yn gyn-aelod o Twmffat a Anweledig.
* Neil Williams - bas dwbl. Hefyd yn gyn-aelod o Maffia Mr Huws.

## Disgyddiaeth
* *Cedors Hen Wrach* (2007, Rasal)
* ''Cân am Sana'* (2007, Sain)
* *Tafod Dy Wraig* (2008, Sain)
* *Llechan Wlyb* (2010, Sain)
* *Yn Ôl ar y Ffordd'' (2013, Rasal)

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Dadsefydliadau 2025
Manuel I Komnenos

Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 1143 a 1180 oedd **Manuel I Komnenos** neu **Comnenus**, Groeg: ''Μανουήλ Α' Κομνηνός*, *Manouēl I Komnēnos* neu *Μανουήλ o Μέγας'', "Manuel Fawr" (28 Tachwedd, 1118 - 24 Medi, 1180).

Roedd Manuel yn bedwerydd mab yr ymerawdwr Ioan II Komnenos. Penododd ei dad Manuel yn olynydd yn hytrach na'i frawd hynaf Isaac Komnenos wedi iddo chwarae rhan bwysig yn y rhyfeloedd yn erbyn y Twrciaid. Wedi dod yn ymerawdwr ar farwolaeth ei dad yn 1143, bu'n ymgyrchu yn y dwyrain a'r gorllewin. Gwnaeth gynghrair a Theyrnas Jeriwsalem a gyrrodd lynges fawr i gymeryd rhan mewn ymosodiad ar yr Aifft. Ymestynnodd ei awdurdod dros wladwriaethau'r croesgadwyr, gyda Raynald, Tywysog Antioch ac Amalric, brenin Jeriwsalem yn gwneud cytundebau oedd yn cydnabod ei awdurdod. Gyrrodd fyddin i'r Eidal yn 1155, ond bu raid iddi encilio oherwydd anghydfod gyda'i gyngheiriaid. Ymosododd ar Deyrnas Hwngari yn 1167, gan orchfygu'r Hwngariaid ym Mrwydr Sirmium. Erbyn 1168 roedd bron y cyfan o arfordir dwyreiniol y Môr Adriatig yn nwylo'r ymerodraeth. Gwnaeth nifer o gytundebau a'r Pab ac a theyrnasoedd Cristionogol y gorllewin, a llwyddodd i sicrhau fod byddinoedd yr Ail Groesgad yn mynd trwy ei diriogaethau heb drafferth.

Yn y dwyrain, gorchfygwyd ef gan y Twrciaid ym Mrwydr Myriokephalon yn 1176, ond llwyddodd ei gadfridog, Ioan Vatatzes, i adfer y sefyllfa.

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Genedigaethau 1118
Categori:Marwolaethau 1180
Isère

:*Erthygl am y département yw hon: gweler hefyd Afon Isère.*

*Département* yn *région* Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Isère**. Rhed Afon Isère trwy ganol y *département* gan roi iddo ei enw. Mae Isère yn ffinio â *départements* Loire, Rhône, Ain, Savoie, Hautes-Alpes, Drôme, ac Ardèche. Gorwedd rhan helaeth yr ardal yn yr Alpau Ffrengig gan ddisgyn i ddyffryn Afon Rhône. Ei phrifddinas weinyddol yw dinas Grenoble.

250px|bawd|canol|Lleoliad Isère yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Grenoble
* Le Tour-du-Pin
* Vienne

## Gweler hefyd
* Cymunedau Isère

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Tiberius II

bawd|300px|Tiberius II ar ddarn arian *solidus*.

Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 574 a 582 oedd **Tiberius II Cystennin** (Lladin: **Flavius Tiberius Constantinus Augustus**; c. 520 - 14 Awst 582).

Dyrchafwyd Tiberius, oedd yn gyfaill i'r ymerawdwr Justinus II, yn gyd-ymerawdwr yn 574 ar gyngor yr ymerodres Sophia pan ddatblygodd yr ymerawdwr afiechyd meddyliol. Bu'n rheoli'r ymerodraeth ar y cyd a hi hyd ar farwolaeth Justinus, pan ddaeth yn ymerawdwr ar ei ben ei hun. Gorchfygwyd y Persiaid yn Armenia gan ei gadfridog Mauricius, a diogelwyd tiriogaethau'r ymerodraeth yn Sbaen a Gogledd Affrica. Ni allodd atal y Slafiaid rhag ymosod ar y Balcanau, gan fod angen y fyddin i amddiffyn y ffin ddwyreiniol yn erbyn y Persiaid.

Enwodd ei fab-yng-nghyfraith, Mauricius, fel ei olynydd ychydig cyn ei farwolaeth yn 582; roedd sibrydion ei fod wedi ei wenwyno.

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Genedigaethau 520
Categori:Marwolaethau 582
Basse-Normandie

Cyn-ranbarth gweinyddol (*région*) yng ngogledd-orllewin Ffrainc ar lannau y Môr Udd oedd **Basse-Normandie**. Roedd yn cynnwys tri *département*, sef Calvados, Manche ac Orne.

320px|bawd|canol|Lleoliad Basse-Normandie yn Ffrainc cyn 2016

Yn 2016 unwyd Basse-Normandie â Haute-Normandie i greu *région* newydd, mwy, sef Normandie.

Categori:Normandi
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Tonnau electromagnetig

Dosrennir **tonnau electromagnetig** i mewn i grwpiau yn ôl eu mynychder. Mae yna donnau radio, microdonau, pelydredd isgoch, golau gweladwy, pelydredd uwchfioled, pelydredd x a phelydredd gamma. Mae'r pellter rhwng pob ton yn gwahaniaethu rhwng 1 kilometr, a 0.000001&nbsp;mm (bras-amcangyfrif). Mae gan donnau electromagnetig lawer o Defnydd tonnau electromagnetigfnyddiau.
600px|de|Y sbectrwm electromagnetig

Ceir nifer o wahanol fathau, sy'n cael eu dosbarthu yn ôl amlder y don; mae'r gwahanol fathau'n cynnwys: tonnau radio, microdonnau, ymbelydredd terahertz, ymbelydredd is-goch, golau gweladwy, ymbelydredd uwchfioled, pelydr-X, a phelydrau gama. O'r rhain, tonnau radio ydyw'r hiraf a phelydrau gama sydd a'r byrraf. Mae gwahanol anifeiliaid yn gweld gwahanol ranau o'r spectrwm hwn.

Mae ymbelydredd magnetig yn cario egni a momentwm a all gael gael ei drosglwyddo pan fo'n taro gwrthrych.

Mae'r theori cwantwm yn disgrifio'r cydadweithio rhwng ymbelydredd magnetig â mater megis electronau mewn theori a elwir yn theori electrodeinameg.

## Defnydd tonnau electromagnetig
Isod mae rhestr o ddefnyddiau cyffredin y tonnau electromagnetig.

#### Pelydrau Radio
Defnyddir ar gyfer darlledu gwasanaethau radio a theledu.
Mae tonnau radio’n cael eu defnyddio i drawsyrru rhaglenni teledu a radio. Mae tonnau radio â thonfeddi hirach yn cael eu hadlewyrchu oddi ar haen o’r atmosffer uwch sydd wedi’i gwefru’n drydanol. Mae hyn yn golygu y gallant gyrraedd derbynyddion nad ydynt yng ngolwg y trawsyrrydd gan fod arwyneb y Ddaear yn grwm. 

#### Pelydrau Microdon 
Fe'u ddefnyddio i goginio bwyd trwy ysgogi moleciwlau dŵr.

#### Pelydrau Isgoch (IR) 
Y pelydrau yma sy'n cludo gwres yr haul i'r byd.

#### Pelydrau Gweledol (goleuni) 
Y goleuni sy'n ein caniatáu i weld.

#### Pelydrau Uwchfioled (UV) 
Pelydrau sy'n rhoi lliw haul i'ch croen.

#### Pelydrau-X 
Fe'u defnyddir mewn ysbytai i wirio cyflwr esgyrn. Maent yn adweithio ag electronau atomau.

#### Pelydrau Gama 
Fe'u defnyddir i ddiheintio ffrwythau. Maent yn adweithio â chnewyll atomau.

## Gweler hefyd
*Ton
*Defnydd tonnau electromagnetig

Categori:Ffiseg
Manche

*Département* yn *région* Normandie, Ffrainc, yw **Manche**. Daw ei enw o'r ffaith ei fod yn gorwedd ar lan *Le Manche* (Môr Udd). Yn ogystal â Môr Udd, mae Manche yn ffinio â *départements* Ffrengig Calvados, Orne, a Mayenne, ac Ille-et-Vilaine yn Llydaw. Mae'n ffurfio gorynys sy'n ymestyn allan i'r sianel. Mae Ynysoedd y Sianel i'r gorllewin. Ei phrifddinas weinyddol yw Saint-Lô. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Manche yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Avranches
* Cherbourg
* Coutances
* Saint-Lô

## Gweler hefyd
* Cymunedau Manche

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Mauricius

bawd|300px|Mauricius ar ddarn arian *solidus*.

Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 582 a 602 oedd **Flavius Mauricius Tiberius Augustus** (Groeg: Μαυρίκιος; 539 - 27 Tachwedd 602).

Roedd Mauricius yn frodor o Arabissus, Cappadocia, Profodd ei hun yn gadfridog galluog yn y brwydrau yn erbyn y Persiaid o 579 ymlaen, gan ennill buddugoliaeth fawr yn eu herbyn yn 581. Y flwyddyn wedyn, priododd ferch yn ymerawdwr, Constantina. Daeth yn ymerawdwr ar 13 Awst 582.

Eifeddodd yr ymerodraeth ar gyfnod anodd, gyda thrafferthion ariannol, yr angen i dalu arian i aral yr Afariaid rhag ymosod a't rhyfel yn erbyn Persia yn parhau. Gorchfygodd y Persiaid ger Dara yn 586. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, bu rhyfel catref ym Mhersia, a rhoddodd Mauricius fenthyg byddin i roi Chosroes II ar yr orsedd. Enillodd rannau o Mesopotamia ac Armenia yn gyfnewid am ei gymorth.

Wedi cael heddwch ar ei ffin ddwyreiniol, bu Mauricius yn ymladd yn y Balcanau, gan ad-ennill Singidunum oddi wrth yr Afariaid yn 592; ac enillodd ei gadfridog Priscus gyfres o fuddugoliaethau yn 593.

Yn 602, gorchymynodd yr ymerawdwr fod ei fyddin i dreulio'r gaeaf tu hwnt i Afon Donaw, a dechreuodd gwrthryfel dan arweiniad Phocas. Bu terfysg yng Nghaergystennin, a chymerwyd Mauricius yn garcharor wrth iddo geisio ffoi. Llofruddiwyd ef ar 27 Tachwedd, 602; dywedir i'w dri mab gael eu lladd o flaen ei lygaid yn gyntaf. Cyhoeddwyd Phocas yn ymerawdwr.

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Genedigaethau 539
Categori:Marwolaethau 602
Orne

*Département* yn *région* Normandie, Ffrainc, yw **Orne**. Mae Orne yn ffinio â *départements* Manche, Calvados, Eure, Eure-et-Loir, Sarthe, Mayenne, ac Ille-et-Vilaine yn Bretagne (yn Llydaw). Ei phrifddinas weinyddol yw Alençon. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Orne yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Alençon
*Argentan
*Montagne-au-Perche

## Gweler hefyd
* Cymunedau Orne

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Eure

:*Gweler hefyd Eure-et-Loir*.

*Département* yn *région* Normandie, Ffrainc, yw **Eure**. Enwir y *département* ar ôl Afon Eure, sy'n llifo trwyddo. Mae Eure yn ffinio â *départements* Calvados, Seine-Maritime, Oise, Val-d'Oise a Yvelines (yn rhanbarth Paris), Eure-et-Loir, ac Orne. Llifa Afon Seine trwy ran dwyreiniol Eure. Ei phrifddinas weinyddol yw Évreux. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Eure yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Bernay
*Évreux
*Les Andelys

## Gweler hefyd
* Cymunedau Eure

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Seine-Maritime

*Département* yn *région* Normandie, Ffrainc, yw **Seine-Maritime**. Enwir y *département* ar ôl Afon Seine, sy'n llifo trwyddo ar ran olaf ei thaith i'r môr. Mae Seine-Maritime yn ffinio â *départements* Somme, Oise, ac Eure. Ei phrifddinas weinyddol yw dinas hanesyddol Rouen. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Seine-Maritime yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Dieppe
* Le Havre
* Rouen
* Harfleur

## Gweler hefyd
* Cymunedau Seine-Maritime

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Île-de-France

:*Erthygl am y rhanbarth cyfoes yw hon. Am y dalaith hanesyddol gweler Île de France.*

Rhanbarth gweinyddol (*région*) yng ngogledd Ffrainc yw **Île-de-France**. Cynhwysir tua 90% o'i diriogaeth yn *aire urbaine* ("ardal fetropolitaidd") Paris, prifddinas Ffrainc, sy'n ymestyn tu hwnt i'w ffiniau mewn mannau. Crëwyd y rhanbarth fel y "*Région Parisienne*" (Rhanbarth Paris) ond yn 1961 cafodd ei ail-enwi yn "Île-de-France" yn 1976 i gydymffurfio â gweddill y rhanbarthau gweinyddol Ffrengig a sefydlwyd yn 1972. Er gwaethaf y newid enw, cyfeirir at yr Île-de-France ar lafar o hyd fel y *Région Parisienne* neu *RP* a gwelir yr hen enw mewn print weithiau hefyd. Gyda 11.6 miliwn o bobl, Île-de-France yw'r rhanbarth mwyaf poblog yn Ffrainc ac Ewrop gyfan hefyd.

320px|bawd|canol|Lleoliad Île-de-France yn Ffrainc

## Départements
Mae Île-de-France yn cynnwys wyth *département*:
* Essonne
* Hauts-de-Seine
* Paris
* Seine-Saint-Denis
* Seine-et-Marne
* Val-d'Oise
* Val-de-Marne
* Yvelines


Categori:Rhanbarthau Ffrainc
Essonne

*Département* yn *région* Île-de-France, Ffrainc, yw **Essonne**. Mae'n gorwedd i'r de o ganol dinas Paris gan ffinio â *départements* Yvelines, Hauts-de-Seine, Paris ei hun, Val-de-Marne, Seine-et-Marne, Loiret, ac Eure-et-Loir. Llifa Afon Seine trwy'r *département*. Prifddinas  y *département* yw Évry.

250px|bawd|canol|Lleoliad Essonne yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Étamps
*Évry
*Palaiseau

## Gweler hefyd
* Cymunedau Essonne

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Île-de-France
Heraclius

bawd|300px|Heraclius a'i feibion ar *solidus*

Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 610 a 641 oedd **Heraclius** (Groeg: Ηράκλειος; c. 575 – 11 Chwefror 641.

Roedd ei dad, hefyd o'r enw Heraclius, wedi bod yn un o gadfridogion amlycaf yr ymerawdwr Mauricius, a daeth yn *exarch* talaith Affrica. Yn 608 dechreuodd y ddau Heraclius wrthryfel yn erbyn yr ymerawdwr Phocas, ac yn 610 daeth Heraclius y mab yn ymerawdwr, gan ladd Phocas a'i ddwylo ei hun.

Ymosododd y Persiaid ar Asia Leiaf, gan gipio Damascus a Jeriwsalem a dwyn y Wir Groes i Ctesiphon. Llwyddodd Heraclius i ddinistrio'r fyddin Bersaidd ger Ninefeh yn 627, a dychwelyd y Wir Groes i Jeriwsalem yn 629. Roedd yr ymladd wedi gwanhau yr ymerodraeth Fysantaidd a'r Persiaid fel ei gilydd, gan ei gwneud yn anodd iddynt wrthsefyll y byddinoedd Arabaidd a ymosododd arnynt yn y blynyddoedd nesaf. Gorchfygwyd y Bysantiaid gan yr Arabiaid ym Mrwydr Yarmuk yn 636, tra syrthiodd Ctesiphon iddynt yn 634.

Heraclius oedd yr ymerawdwr cyntaf i ddefnyddio'r teitl Groeg *Basileus* (Βασιλεύς) yn lle'r teirl Lladin traddodiadol *Augustus*, a dechreuwyd defnyddio Groeg yn lle Lladin mewn dogfennau swyddogol. Roedd llawer o ddadleuon diwinyddol rhwng y monoffisiaid a'r Chalcedoniaid, ac awgrymodd Heraclius gyfaddawd, monotheletiaeth, a gyhoeddwyd mewn dogfen a roddwyd ar narthex eglwys Hagia Sophia yn 638. Erbyn hyn roedd yr Arabiaid wedi cipio Syria a Palesteina, a syrthiodd yr Aifft iddynt yn 642.

Llwyddodd Heraclius i sefydlu brenhinllin yr Heracliaid, a barhaodd hyd 711.

Categori:Genedigaethau 575
Categori:Marwolaethau 641
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Hauts-de-Seine

*Département* yn *région* Île-de-France, Ffrainc, yw **Hauts-de-Seine**. Llifa Afon Seine, un o ledneintiau Afon Seine, trwy'r *département* gan roi iddo ei enw. Mae'n gorwedd ger canol dinas Paris ar lannau Afon Seine, gan ffinio â *départements* Yvelines, Val-d'Oise, Paris, Seine-Saint-Denis, Val-de-Marne ac Essonne. Canolfan weinyddol y *département*, sydd i bob pwrpas yn rhan o ddinas Paris, yw Nanterre.

250px|bawd|canol|Lleoliad Hauts-de-Seine yn Ffrainc

## Gweler hefyd
* Cymunedau Hauts-de-Seine

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Île-de-France
Ioan II Komnenos

Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 1118 a 1143 oedd **Ioan II Komnenos** (Groeg: Ιωάννης Β΄ Κομνηνός; 13 Medi 1087 - 8 Ebrill 1143).

Roedd Ioan yn fab hynaf yr ymerawdwr Alexios I Komnenos ac Irene Doukaina. Yn ystod ei deyrnasiad, parhaodd Ioan waith ei dad i adfer yr ymerodraeth yn dilyn Brwydr Manzikert, hanner canrif ynghynt. Arweiniodd ymgyrchoedd yn erbyn y Pecheneg yn y Balcanau ac yn erbyn y Twrciaid yn Asia Leiaf. Llwyddodd i ad-ennill llawer o'r tiriogaethau a gollwyd i'r Twrciaid, gan ymestyn ffin yr ymerodraeth o Afon Maeander yn y gorllewin cyn belled a Cilicia a Tarsus yn y gorllewin. Arweiniodd fyddin Gristnogol oedd yn cynnwys gwladwriaethau'r croesgadwt i Balesteina, ond bu raid iddo encilio pan wrthododd y croesgadwyr ymladd.

Heblaw bod yn gadfridog galluog, roedd Ioan yn enwog am ei dduwioldeb ac am ei gyfiawnder.

Categori:Genedigaethau 1087
Categori:Marwolaethau 1143
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Ysgol Santes Helen

Ysgol gynradd wirfoddol yng Nghaernarfon yw **Ysgol Santes Helen**. Mae'n ysgol fechan a leolir ger yr eglwys Gatholig. Mae gan yr ysgol dros 80 o ddisgyblion a'r prifathrawes yw Mrs E.Bradley. Mae'r ysgol yn adnabyddus am fod yn yr unig ysgol Gatholig Gymraeg yn y byd. Mae'r cyn-ddisgyblion yn cynnwys y bardd Mei Mac a'r cantores Sarah Louise.

## Cyfeiriadau
Santes Helen
Santes Helen
Categori:Caernarfon