open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afon Teesta

[300px|bawd|**Afon Teesta** ger [Kalimpong]]
Mae **Afon Teesta** yn afon yng ngogledd-ddwyrain India.

Mae'r Teesta yn tarddu yn uchel iawn yn Himalaya gogledd Sikkim. Mae'r afon yn rhannu'r dalaith honno yn ddwy ran wrth iddi ddisgyn o'r cymoedd Alpaidd trwy goedwigoedd is-drofaol trwchus a mynd heibio i Mangam a Phodang ac yna Rumtek. Ar y ffin ag Ardal Darjeeling mae Afon Rangeet yn ymuno â hi. Yna mae hi'n mynd heibio i Kalimpong ac yn ymledu'n sylweddol wrth gyrraedd y gwastadiroedd poeth.

Erbyn iddi gyrraedd Jalpaiguri mae hi'n afon lydan ddiog. Tua 50 milltir i'r de o Jalpaiguri mae'n gadael Gorllewin Bengal ac India ac yn llifo i Fangladesh i ymuno ag Afon Brahmaputra ar ei thaith farweddog i'r môr ym Mae Bengal.

Teesta
Teesta
Teesta
Teesta
Teesta
Gorllewin Bengal

Mae **Gorllewin Bengal** (Bengaleg পশ্চিমবঙ্গ, Pôščim Bôngô) yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain India.

Y rhanbarthau cyfagos iddi yw Nepal a Sikkim i'r gogledd-orllewin, Bhwtan i'r gogledd, Assam i'r gogledd-ddwyrain, Bangladesh i'r dwyrain, Bae Bengal i'r de, Orissa i'r de-orllewin a Jharkhand a Bihar i'r gorllewin.

Calcutta yw prifddinas y dalaith.

Mae Ardal hunanlywodraethol Darjeeling yn rhan o Orllewin Bengal.

200px|bawd|dim|Lleoliad Gorllewin Bengal yn India


Categori:Bengal
Categori:Taleithiau India
Gangtok

300px|bawd|Sefydliad Ymchwil Tibetoleg Namgyal, Gangtok

Prifddinas talaith Sikkim yng ngogledd-ddwyrain India yw **Gangtok**. Ei phoblogaeth yw 85,000 (1999).

Ystyr yr enw Gangtok yn Nepaleg yw "Y Bryn Uchel". Saif ar fryn hir cul, tua 5,300 troedfedd o uchder, rhwng Afon Ranipul i’r gorllewin ac Afon Rongnek i’r dwyrain. Ni wnaethpwyd yn brifddinas — y drydedd yn hanes y wlad ar ôl Yuksom a Rabdentse — tan ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan nad oedd ond y llys brenhinol ac ychydig o adeiladau eraill yno.

Mae Gangtok wedi datblygu cryn dipyn ers y chwedegau, yn rhannol oherwydd twf ei phoblogrwydd fel canolfan gwyliau gan Fengaliaid dosbarth canol o'r gwastatiroedd, ac erbyn hyn mae’n dref fywiog sy’n ymestyn yn anhrefnus braidd dros lethrau gorllewinol y bryn.

Categori:Dinasoedd India
Categori:Gangtok
Categori:Trefi a phentrefi Sikkim
Brynfa

Mae'r term **brynfa** (Saesneg: *Hill Station*) yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio tref, sy'n gymharol uchel i fyny, ar isgyfandir India. Mae'r enw wedi cael ei ddefnyddio weithiau ar gyfer trefi bach eraill ym mryniau Asia yn y cyfnod trefedigaethol fel dihangfeydd o wres yr haf. Yn India ei hun ceir y mwyafrif o'r brynfeydd rhwng 1000 a 2500 medr i fyny (3,500 - 7,500 troedfedd). Sefydlwyd tua 50 ohonynt yn ystod y Raj, rhai ohonynt gan y fyddin Brydeinig, eraill gan dywysogion Indiaidd.

## Pwrpas 
Gwasanaethai rhai brynfeydd fel "prifddinasoedd haf" i'w taleithiau Indiaidd, i'r gwladwriaethau tywysogaidd neu, yn achos Shimla, i'r India Brydeinig ei hun. Ers annibyniaeth India maent wedi datblygu'n ganolfannau ymwelwyr haf i ddianc rhag gwres y gwastadiroedd.

## Brynfeydd yn India
### Andhra Pradesh
* Bryniau Horsley
* Dyffryn Araku

### Gujarat
* Saputara

### Himachal Pradesh
* Chail
* Dalhousie
* Dharamsala
* Kasauli
* Kullu
* Shimla

### Jammu a Kashmir
* Pahalgam
* Gulmarg
* Patnitop
* Khilanmarg
* Srinagar

### Jharkhand
* Hazaribagh

### Karnataka
* Agumbe
* Horanadu
* Kemmannagundi
* Kudremukh
* Bryniau Nandi

### Kerala
* Devikulam
* Munnar
* Nelliampathi
* Peermade
* Ponmudi
* Wayanad
* Trivendram
* kanyakumari
* KovalamBith

### Madhya Pradesh
* Pachmarhi

### Maharashtra
* Khandala
* Lonavala
* Mahabaleshwar
* Matheran
* Panchgani
* Igatpuri
* Panhala
* Toranmal

### Meghalaya
* Shillong

### Rajasthan
* Mount Abu

### Tamil Nadu
* Coonoor
* Kodaikanal
* Udagamandalam
* Yercaud

### Uttaranchal
* Bhimtal
* Chamoli
* Mussoorie
* Landour
* Nainital
* Nanda Devi
* Pithoragarh
* Ranikhet
* Munsiyari
* Champawat
* Gangolihat
* Berinag
* Askot
* Didihat
* Chaukori
* Bageshwar
* Lohaghat
* Joshimath
* Uttarkashi
* Badrinath
* Auli
* Almora

### Gorllewin Bengal
*Darjeeling
*Kalimpong

## Brynfeydd yn Pacistan
### Sindh
*Yn Ardal Dadu, mae Bryniau Gorakh, 450&nbsp;km i'r gogledd o Karachi yng nghadwyn Kirthar yn cael ei ddatblygu fel brynfa.

### Azad Kashmir 
*Muzaffarabad

### NWFP a Punjab
*Abbottabad
*Ayubia
*Behrain
*Bhurban
*Charra Pani
*Chitral
*Galyat
*Kalam Valley
*Malam Jabba
*Murree
*Nathia Gali
*Patriata
*Swat

### Rhanbarthau'r Gogledd
*Gilgit
*Hunza
*Skardu

## Brynfeydd yn ne-ddwyrain Asia
### Maleisia
* Cameron Highlands
* Genting Highlands
* Fraser's Hill
* Maxwell's Hill

### Myanmar
* Maymyo
* Kalaw

### Trefi yn Indonesia a ystyrir yn frynfeydd
* Bandung yng ngorllewin Java
* Kaliurang yng nghanolbarth Java

### Philippines
* Baguio City

### Vietnam
* Dalat
* Sapa
* Tam Dao

## Cyfeiriadau 
* Barbara Crossette, *The Great Hill Stations of Asia* (Efrog Newydd: Basic Books, 1999)


Categori:Aneddiadau
Aristoteles

Athronydd Groeg yr Henfyd oedd **Aristoteles** neu **Aristotlus**, Groeg:
Ἀριστοτέλης). Fe'i
ganwyd yn 384 CC yn Stagira, Chalcidici; ac fe fu farw ar 7 Mawrth 322 CC yn Chalcis, Ewboia yng Ngwlad Groeg.

Roedd yn fyfyriwr i Platon ac yn athro i Alecsander Fawr. Ysgrifennodd ynglŷn ag amryw feysydd, gan gynnwys ffiseg, barddoniaeth, bioleg, rhesymeg, rhethreg, gwleidyddiaeth, llywodraeth, a moeseg. Ynghyd â Socrates a Platon, roedd yn un o athronwyr mwyaf dylanwadol Groeg yr Henfyd. Trawsnewidiasant athroniaeth Gynsocrataidd yn sylfeini'r Athroniaeth Orllewinol gyfarwydd. Dywed rhai y bu i Platon ac Aristoteles ffurfio dwy ysgol bwysicaf athroniaeth hynafol; tra bod eraill yn gweld dysgeidiaeth Aristoteles yn ddatblygiad a diriaethiad o weledigaeth Platon.

## Bywyd 
Ganwyd Aristoteles yn Stagira, Chalcidice, yn 384 CC. Ei dad oedd y meddyg personol i Frenin Amyntas III o Macedon. Hyfforddwyd ac addysgwyd Aristoteles fel aelod o'r pendefigaeth. Pan oedd yn tua deunaw oed, fe aeth i Athen i barhau a'i addysg yn Academi Platon. Arhosodd Aristoteles yn yr academi am tua ugain mlynedd, tan gadawodd yn 347 CC, pan bu farw Platon.

Yna, teithiodd gyda Xenocrates i lys Hermias pen Atarneus yn Asia Minor. Tra yn Asia, teithiodd Aristoteles gyda Theophrastus i Ynys Lesbos, lle astudiodd lysieueg a milofyddiaeth yr ynys. Priododd Aristoteles berthynas i Hermias o'r enw Pythias. Fe anwyd merch iddo. Yn fuan ar ôl marwolaeth Hermias, gwahoddwyd Aristoteles gan Philip II, brenin Macedon, i fod yn diwtor i Alecsander Fawr.

Ar ôl treulio sawl blwyddyn yn dysgu yr Alecsander Fawr ifanc, dychwelodd Aristoteles i Athen. Erbyn 335 CC roedd wedi sefydlu ei ysgol ei hun yno a alwodd yn Lyceum. Tra yn Athen, bu farw ei wraig, Pythias, a daeth Aristoteles yn agos at Herpyllis o Stageira. Ganwyd mab iddo o Herpyllis a alwodd ar ôl ei dad, Nicomachus.

Yr adeg honno, astudiodd Aristoteles bron pob pwnc posibl ar y pryd, a gwnaeth sawl cyfraniad sylweddol i'r rhan fwyaf ohonynt. Yng ngwyddoniaeth ffisegol astudiodd anatomeg, seryddiaeth, economeg, embryoleg, daearyddiaeth, daeareg, meteoroleg, ffiseg a milofyddiaeth.

Yn athroniaeth ysgrifennodd am estheteg, moeseg, llywodraeth, metaffiseg, gwleidyddiaeth, seicoleg, a diwinyddiaeth.

Hefyd astudiodd addysg, llenyddiaeth a barddoniaeth. At ei gilydd mae ei waith yn cynnwys ystod y meddwl Groegaidd yn y cyfnod hwnnw.

## Gweithiau 
* *Barddoneg*
* *Gwleidyddiaeth*
* *Moeseg Nicomachaidd*
* *Ffiseg*
* *Metaffiseg*

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* D. James Jones, *Hanes Athroniaeth: Y Cyfnod Groegaidd* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1939), pennod: "Aristoteles", tt.113–155


Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau 384 CC
Categori:Gwyddonwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Llenorion Groeg yr Henfyd
Categori:Marwolaethau 322 CC
Enw

**Enw** yw'r gair a ddefnyddir am rywun neu rywbeth wrth sôn amdano. Mewn gramadeg, mae'n rhan ymadrodd sy'n cyd-ddigwydd â bannod bendant neu amhendant ac ansoddeiriau priodol.

## Y Gymraeg 
### Enwau diriaethol a haniaethol 
Mae **enwau diriaethol** yn cyfeirio at bethau gweladwy; llyfr, ci, a merch, tra bod **enwau haniaethol** yn disgrifio pethau anweledol; hiraeth, prydferthwch, a thristwch.

### Enwau cyffredin a phriod 
Defnyddir y term **enwau cyffredin** ar gyfer enwau diriaethol neu haniaethol sydd ddim yn arbennig, megis bwrdd, cerdd, ac iaith, a'r term **enwau priod** yn cyfeirio at enwau diriaethol neu haniaethol arbennig fel pobl, lleoedd, gwasanaethau, a sefydliadau. Fe'i hysgrifennir â phriflythyren i nodi'r arbenigrwydd, megis Taliesin, Cymru, *Golwg360*, a Merched y Wawr.

Fel arfer, defnyddir priflythrennau ar gyfer enwau brand ond mae'n bwysig cofio nad yw pob enw priod yn enw brand, a nad yw pob enw brand yn enw priod. 

### Cenedl enwau 
Yn y Gymraeg, mae enwau'n naill ai'n fenywaidd neu yn wrywaidd. Mewn rhai achosion, gall y cenedl enw amrywio am lawer o resymau, megis newid dros amser neu newid yn ôl tafodiaith.

### Rhagenwau 
Defnyddir rhagenwau i chwarae rôl enwau mewn brawddeg, fel arfer i roi bwyslais ar rywbeth neu i osgoi ailadrodd enwau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gramadeg
Categori:Termau iaith
Horoleg

[250px|de|bawd|chwith|H5, cronomedr gan [John Harrison.]]
Y grefft a'r astudiaeth o ddyfeisiadau cadw amser yw **horoleg** neu **orleiseg**. Mae clociau ac oriawrau yn ddyfeisiadau cadw amser er enghraifft.

## Cyfeiriadau 

Categori:Amser
Categori:Gwyddoniaeth gymhwysol
Socrates

Athronydd cynnar a hynod ddylanwadol o Athen, gwlad Groeg, oedd **Socrates** (Groeg: Σωκράτης): ef yn ôl llawer a osododd sylfeini athroniaeth Orllewinol. Fe'i ganwyd oddeutu 470 CC, ac fe fu farw yn 399 CC yn Athen.

Treuliodd y rhan fwyaf o'i fywyd yn ymchwilio'n frwd i'r syniad o ddoethineb, trwy ddadlau a rhesymu gyda chyfeillion, disgyblion ac athronyddwyr yr oes. Ym mhen amser, daethpwyd i'w adnabod fel y dyn mwyaf doeth yng Ngroeg.

Roedd gan bobl farnau tra-gwahanol am Socrates: rhai yn uchel eu parch ohono, eraill yn ei gollfarnu. Roedd ganddo ddilynwyr brwd (megis Platon), a gelynion ffyrnig yn ogystal.

Yn hen ddyn, fe syrthiodd i warth awdurdodau gwladwriaeth Athen. Fe'i gorchmynwyd i ymatal rhag ymddiddan cyhoeddus, ac i beidio ymwneud â phendefigion ifanc; ond fe barhaodd i wneud hynny yn ôl ei arfer.

Yn ôl yr hanesion traddodiadol, pan yn 70 oed, fe'i arestiwyd gan yr awdurdodau. Fe'i cyhuddwyd o lygru moes pobl ifanc, dyfeisio duwiau newydd, ac anffyddiaeth, ac fe'i dedfrydwyd i farwolaeth. Er iddo gael cyfle i ffoi o Athen penderfynodd aros yn ei ddinas, a bu farw trwy yfed diod wenwynig o gegid.

## Ffynonellau 
* D. James Jones, *Hanes Athroniaeth: Y Cyfnod Groegaidd* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1939), pennod "Socrates", tt.54–77

## Darllen pellach 
* Bettany Hughes. *The Hemlock Cup: Socrates, Athens and the Search for the Good Life* (Jonathan Cape, 2010).
* Plato. *Amddiffyniad Socrates*, cyfieithwyd o'r Roeg gan D. Emrys Evans. (Gwasg Prifysgol Cymru, 1936)

Categori:Atheniaid
Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Hergest (band)

Band Cymraeg a fu gyda'i gilydd am bron i 8 mlynedd o 1971 tan 1979 oedd **Hergest**. Cyhoeddwyd dwy record EP a phedair record hir gyda Cwmni Recordiau Sain, sef *Hergest*, *Aros Pryd*, *Glanceri*, *Ffrindiau Bore Oes*, *Hirddydd Haf* ac *Amser Cau*.

## Aelodau
* Derec Brown - Llais, gitar, mandolin (1971-73;1976-79).
* Geraint Davies - Llais,gitar, mandolin (1971-79).
* Elgan Ffylip - Llais, gitar (1971-76).
* Delwyn Siôn - Llais, gitar, allweddellau (1971-79).
* Arfon Wyn - Llais, gitar (1974-75).
* Rhys Dyrfal Ifans - Gitar fas, llais (1977-79).
* Gareth Thomas - Drymiau, llais (1977-79).

## Dolenni allanol 
* Gwefan Hergest
* Gwefan Geraint Davies ar MySpace 

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1971
Categori:Dadsefydliadau 1979
Categori:Prosiect Wicipop
Prifysgol Morgannwg

Prifysgol yn Nhrefforest ger Pontypridd, Rhondda Cynon Taf, Cymru, oedd **Prifysgol Morgannwg** (Saesneg: **University of Glamorgan**). Fe'i sefydlwyd ym 1913. Fe unodd y Brifysgol gyda Phrifysgol Cymru, Casnewydd yn 2013 i greu Prifysgol De Cymru.

## Cyfeiriadau

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Rhondda Cynon Taf
Categori:Pontypridd
Morgannwg
Categori:Sefydliadau 1913
Buanedd

Cyfradd mudiant, hynny yw, cyfradd newid lleoliad yw **buanedd**. Fe'i fynegir yn aml fel y pellter a symudwyd ymhob uned o amser. Mesuriad sgalar yw buanedd.

Mesurir buanedd mewn metrau yr eiliad: ms−1. Dynodir y buanedd cyfartalog gan y fformiwla:

:\bar{\mathbf{v}} = \frac{\Delta \mathbf{x}}{\Delta t}.

Cyflymder yw buanedd ac hefyd cyfeiriad. Gelwir y gyfradd newid mewn cyflymder yn gyflymiad.

Categori:Ffiseg
Categori:Mathemateg gymhwysol
Murcia (cymuned ymreolaethol)

Cymuned ymreolaethol fach a thalaith yn Sbaen yw **Murcia** (Enw Sbaeneg swyddogol: *Región de Murcia*), a leolir yn ne-ddwyrain y wlad. Murcia yw enw'r brifddinas hefyd. Fe'i hadnabyddir am ei hinsawdd poeth a'r dirwedd serth, yn ogystal â'r penrhyn twristaidd La Manga, stribedyn o dir sy'n cael ei hamgylchynu gan Fôr y Canoldir ar un ochr a'r Mar Menor ar y llall. Mae dinasoedd pwysig yn cynnwys Cartagena a Lorca.

bawd|300px|canol|Murcia yn Sbaen


Categori:Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Categori:Taleithiau Sbaen
Dilys Elwyn Edwards

Roedd **Dilys Elwyn Edwards** (19 Awst 1918 - 13 Ionawr 2012) yn gyfansoddwraig a anwyd yn Nolgellau. Mynychodd Brifysgol Caerdydd ac yna astudiodd gyfansoddi gyda Herbert Howells yn y Coleg Cerdd Brenhinol.

Roedd hi'n adnabyddus am ei chaneuon ar gyfer llais, ac ymysg ei gweithiau enwocaf y mae *Mae Hiraeth yn y Môr*, sy'n gosod geiriau soned R. Williams Parry i gerddoriaeth.

## Dolenni allanol
*Tudalen Tŷ Cerdd 

Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Codi Canu (cyfres deledu)

Cyfres deledu oedd ***Codi Canu*** a ddarlledwyd ar S4C rhwng 2007 a 2010.

Roedd y rhaglen yn dilyn helyntion pedwar o hoff gyn-chwaraewyr rygbi Cymru wrth iddynt gapteinio côr eu rhanbarth i gystadleuaeth ar gae Stadiwm y Mileniwm. Gyda nifer o aelodau’r côr erioed wedi mentro nodyn bydd hon yn dipyn o sialens. Roedd y côr buddugol yn ennill y fraint o ddiddori tîm Cymru a 70,000 o gefnogwyr â’r Anthem Genedlaethol. Gobaith y cynhyrchwyr oedd y bydd y gyfres yn ail gynnau’r tân ym moliau’r cefnogwyr, ac atgyfodi’r hen draddodiad o ganu 4 llais yn y clybiau rygbi.

Roedd ail gyfres yn 2008 a thrydydd cyfres yn 2010 yn hepgor y cysylltiad rygbi y tro hwn.

## Cyfres 1
### Caneuon
* Calon Lân
* Rhyfelgyrch Gwyr Harlech
* Rachie
* Sanctus
* Medli Codi Canu (sy’n cynnwys *We’ll keep a welcome, Cwm Rhondda* a *Delilah*)
* Hen Wlad fy Nhadau

### Capteiniaid 
* Ray Gravell (Scarlets Llanelli)
* Brynmor Williams (Dreigiau Casnewydd Gwent)
* Rowland Phillips (Y Gweilch)
* Gareth Edwards (Gleision Caerdydd)

### Y Corfeistri
* Islwyn Evans a Catrin Hughes (Scarlets Llanelli)
* Tim Rhys Evans, Cefin Roberts a Rhian Roberts (Dreigiau Casnewydd Gwent)
* Alwyn Humphries a Sioned James (Y Gweilch)
* Eilir Owen Griffiths a Delyth Medi Lloyd (Gleision Caerdydd)

## Dolen allanol
*Gwefan y gyfres.

Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2007
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2010
Gangakondacholapuram

Teml anferth yng nghanolbarth talaith Tamil Nadu yn ne-ddwyrain India ydyw **Gangakondacholapuram**. Fe'i lleolir yn ymyl y pentref bach diarffordd o'r un enw tua 25 milltir i'r gogledd o dref Kumbakonam.

Mae gopuramau (math o dyrau o siâp pyramidaidd) mawr y deml yn dominyddu'r tirwedd am filltiroedd o gwmpas. Codwyd Gangakondacholapuram gan yr ymerodr Chola Rajendra I (1012 - 1044) yn arddull Teml Brihadishwara (gwaith ei dad) yn Thanjavur, hefyd yn Tamil Nadu.

Addurnir muriau a llannau'r deml gan gerfluniau hardd niferus. Yno hefyd y gwelir *tanc* (cronfa dŵr arbennig) anferth. I'r *tanc* hwnnw bu brenhinoedd oedd yn ddeiliaid i'r ymerodr yn dod â phiserau o ddŵr o Afon Ganges a'i gwagio yno. Dyna sy'n rhoi i'r deml ei henw iaith Tamil, Gangakondacholapuram, sy'n golygu "Teml Chola Offrymau Dŵr Ganges".

Categori:Temlau India
Categori:Ymerodraeth Chola
Categori:Tamil Nadu
Tamil Nadu

Mae **Tamil Nadu** yn dalaith yn ne India. Mae'n ffinio â Kerala yn y gorllewin, Karnataka yn y gogledd-orllewin, Andhra Pradesh yn y gogledd a Bae Bengal yn y dwyrain.

Prifddinas y dalaith yw Chennai (Madras).

200px|bawd|dim|Lleoliad Tamil Nadu yn India


Categori:Taleithiau India
Pont Howrah

Mae **Pont Howrah** yn bont enfawr sy'n rhychwantu Afon Hooghly yn Calcutta, Gorllewin Bengal, yn India.

Pont gantilifer 450 medr ydyw sy'n croesi'r afon fawr mewn un rhychwant hir. O ran ei maint mae'n debyg i bont harbwr Sydney. Fe’i hadeiladwyd yn 1943 i gymryd lle’r hen bontŵn a oedd yn medru agor i adael llongau trwodd. Dywedir bod 60,000 o gerbydau yn ei chroesi bob dydd ac mae’n gallu bod yn lle prysur iawn yn ystod yr oriau brys; yn wir, yn ôl rhai awdurdodau hon yw’r bont brysuraf yn y byd. Yn ogystal â'r ceir a bysus mae degau o filoedd o bobl yn ei chroesi ar droed bob dydd.

Ar lan orllewinol yr afon mae'r bont yn arllwys ei thraffig i'r sgwâr prysur o flaen gorsaf Howrah. Gerllaw mae'r hen longau fferi yn dal i croesi'n ôl ac ymlaen o Howrah Ghat.

300px|bawd|dim|Pont Howrah, Calcutta

Categori:Pontydd India
Categori:Kolkata
Rumtek

300px|bawd|Mynachlog Rumtek

Mae **Rumtek** yn fynachlog (**Rumtek Gompa**) a phentref ym mryniau Sikkim, tua 24&nbsp;km o Gangtok ar ochr orllewinol Dyffryn Ranipul.

Sefydlwyd mynachlog Rumtek yn 1717 yn ystod teyrnasiad pedwerydd chogyal Sikkim, Gyurmed Namgyal, a gyflwynodd dir helaeth i'w chynnal. Fe'i hailadeiladwyd ar ei safle presennol rhwng 1961 a 1966, yn yr arddull Tibetaidd traddodiadol, gan yr unfed Gyalwar Karmapa ar bymtheg, Rangjung Rigpe Dorje, ar ôl iddo a'i ddilynwyr ffoi o Dibet yn 1959 yn sgîl goresgyniad y wlad gan fyddin Tsieina.

Mae Rumtek Gompa yn le pwysig iawn ym Mwdhaeth Tibet am ei bod yn gartref i'r Gyalwar Karmapa, pennaeth ysbrydol urdd y Kagyupa, a sefydlwyd yn yr 11g gan Lama Marpa, disgybl y gwrw Indiaidd Naropa.

Er ei fod yn adeilad lled ddiweddar mae'r fynachlog yn drysorfa o luniau a chreiriau Tibetaidd.

Categori:Tai crefydd Sikkim
Categori:Trefi a phentrefi Sikkim
Categori:Bwdhaeth Tibet
Kagyupa

[300px|bawd|de|[Lamaiaid **Kagyupa** ifainc ym mynachlog Rumtek, Sikkim]]
Urdd grefyddol sy'n perthyn i Fwdhaeth Tibet yw'r **Kagyupa**, a sefydlwyd yn yr 11g gan Lama Marpa, disgybl y guru Indiaidd Naropa.

Rhennir yr urdd yn ddwy is-urdd, y Drukpa a'r Drigung. Pencadlys y Kagyupa er 1960 yw mynachlog Rumtek, yn Sikkim (gogledd-ddwyrain India).

Categori:Bwdhaeth Tibet
Categori:Tibet
Categori:Sikkim
Chennai

300px|bawd|Gorsaf Central, Chennai

Prifddinas talaith Tamil Nadu, yn ne-ddwyrain India, yw **Chennai** (hen enw: **Madras**), sy'n ganolfan weinyddol Rhanbarth Chennai. Er mai'r enw Tamil Chennai yw'r enw swyddogol heddiw mae llawer o bobl yn y ddinas ac yn India ei hun yn dal i ddefnyddio'r hen enw adnabyddus, Madras. Ei phoblogaeth yw tua 6 miliwn (1999).

## Hanes 
Mae Madras yn ddinas a phorth prysur ar Arfordir Coromandel ar Fae Bengal. Cafodd ei sefydlu yn 1639 gan Gwmni Prydeinig Dwyrain India ar dir a roddwyd gan Raja Chandragiri, yr olaf o reolwyr Vijayanagar Hampi. Tyfodd y ddinas o gwmpas Caer St Siôr sydd bellach yn gartref i swyddfeydd y llywodraeth daleithiol.

Sefydlwyd Prifysgol Madras yn 1857.

## Economi a diwylliant 
Mae Chennai yn ganolfan masnach a chludiant. Chennai yw prif ganolfan adeiladu ceir India; fe'i gelwir weithiau "Detroit India" o'r herwydd. Dim ond ychydig o atyniadau hanesyddol sydd yn y ddinas ond mae ganddi ddiwylliant bywiog a diddorol.

Un o ganolfannau busnes pwysicaf Chennai yw Parry's Corner, pencadlys cwmni a sefydlwyd gan y Cymro Thomas Parry ar ddiwedd y 18g.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Ashtalakshmi Kovil
* Parry's Corner
* Eglwys gadeiriol
* Gorsaf Central
* Neuadd Victoria
* Ravishwarar
* Stadiwm Jawaharlal Nehru

## Enwogion 
* R. K. Narayan (1906-2001), awdur
* Padma Lakshmi (g. 1970), actores

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol llywodraeth Rhanbarth Chennai 
* Gwefan swyddogol Corfforaeth Chennai
* Ynglŷn â Chennai
* Dinas Chennai
* Hanes Madras
* Erthyglau'r hanesydd S. Muthiah ar Chennai, gyhoeddwyd yn *The Hindu* 
* Daearyddiaeth Chennai 
* Tywydd Chennai heddiw


Categori:Dinasoedd India
Categori:Tamil Nadu
Andhra Pradesh

Talaith yn nwyrain canolbarth India yw **Andhra Pradesh**. Mae'n ffinio â Tamil Nadu yn y de, Karnataka yn y gorllewin, Telangana yn y gogledd-orllewin ac Orissa yn y gogledd. Yn y dwyrain mae ganddi arfordir hir ar Fae Bengal. Ei harwynebedd tir yw 160,205&nbsp;km² ac mae ganddi boblogaeth o tua 50 miliwn (2011).

Crëwyd talaith newydd Telangana ym Mehefin 2014 o'r rhan ogledd-orllewinol o Andhra Pradesh. Bydd Hyderabad yn gwasanaethu fel prifddinas y ddwy dalaith am 10 mlynedd.

Y brif iaith yn Andhra Pradesh yw Telugu. Dim ond tua 68% o'r boblogaeth sy'n medru darllen ac ysgrifennu.

200px|bawd|dim|Lleoliad Andhra Prdesh yn India
200px|bawd|dim|Andhra Pradesh o 1956 hyd 2014

## Cyfeiriadau

Categori:Taleithiau India
Astwrieg

Iaith frodorol cymuned ymreolaethol Tywysogaeth Astwrias yw **Astwrieg** (neu **Astwreg**). Er bod dadlau ai iaith ynteu dafodiaith ydyw, mae'r Astwrieg neu 'asturianu' neu 'bable' bellach yn cael ei chydnabod yn swyddogol a'i hamddiffyn i ryw raddau gan Lywodraeth y Dywysogaeth. Iaith Romáwns ydyw (Gorllewin-Iberaidd), sy'n perthyn yn agos i Sbaeneg a Galisieg.

Yn ôl ystadegau diweddar, mae tua 100,000 yn ei siarad fel mamiaith a 450,000 wedi'i dysgu. Ni chynigir addysg trwy gyfrwng yr iaith er bod ysgolion cynradd bellach yn ei dysgu a gellir ei hastudio fel rhan o'r bachillerato. Ceid rhaglen newyddion yn yr iaith ar un adeg ond fe'i clywir ar y radio'n weddol aml o hyd. Mae rhai o sianeli lleol Astwrias, megis Tele Gijón, yn dangos ambell raglen yn yr iaith hefyd. Mae cyfnod o normaleiddio ieithyddol yn dechrau dod i rym mewn rhai lleoedd, gwelir rhai arwyddion ffyrdd yn ddwyieithog ac mae Cyngor Dinas Gijón, er enghraifft, wedi sefydlu swyddfa arbennig i hyrwyddo a datblygu defnydd o'r iaith mewn sawl maes. Fodd bynnag, oherwydd statws isel yr iaith, yn enwedig yn y gorffennol, mae nifer o siaradwyr yn gyndyn i gydnabod eu bod yn ei siarad.

## Rhai ymadroddion 
* Dydd Da - Bonos díes.
* Nos da - Bones nueches.
* William ydw i - Llámome William.
* "Meddyg" ydw i - Soi "médicu".
* Ble mae...? - ¿Ú ta...?
* Hwyl - Ta lluéu.

## Cyfeiriadau

Categori:Ieithoedd Romáwns
Categori:Ieithoedd Sbaen
Karnataka

Mae **Karnataka** yn dalaith yn ne-orllewin India. Yn y gogledd mae hi'n ffinio â Goa a Maharashtra, yn y dwyrain ag Andhra Pradesh ac yn de â Tamil Nadu a Kerala. Yn y gorllewin mae ganddi arfordir hir ar Fôr Arabia.

Prifddinas Karnataka yw Bangalore. Mae ganddi arwynebedd tir o 191,773&nbsp;km². Mae'r mwyafrif o'i phoblogaeth o tua 50 miliwn (1999) yn siarad Kannada.

200px|bawd|dim|Lleoliad Karnataka yn India


Categori:Taleithiau India
Bangalore

Prifddinas talaith Karnataka, yn ne-orllewin India, yw **Bangalore**.

300px|bawd|dim|Commercial Street, yng nghanol Bangalore, gyda'r nos

## Adeiladau a chofadeiladau
*Palas Tipu Sultan
*Stadiwm M. Chinnaswamy
*Teml Gavigangadhareshwara
*Vidhana Soudha

## Enwogion 
* Edward Jenkins (1838–1910), gwleidydd Prydeinig
* Ram Gopal (1912-2003), dawnswr
* Lindsay Anderson (1923-1994), cyfarwyddwr ffilm
* Ali Bongo (1929-2009), dewin
* Anna Carteret (g. 1942), actores
* Gundappa Viswanath (g. 1949), chwaraewr criced
* Sabeer Bhatia (g. 1968), sylfaenwr Hotmail


Categori:Dinasoedd India
Categori:Karnataka
Goa

Mae **Goa** yn dalaith arfordirol yng ngorllewin India. Fe'i lleolir yn yr ardal o'r enw Konkan. Mae hi'n ffinio â Maharashtra yn y gogledd a Karnataka yn y de a'r dwyrain. Goa yw'r dalaith leiaf o ran arwynebedd a'r bedwaredd leiaf o ran poblogaeth. Nid yw'n dalaith fawr, gydag arwynebedd tir o ddim ond 3659&nbsp;km². Mae ganddi boblogaeth o tua 1.4 miliwn (1999).

Ei phrifddinas yw Panaji er mai Vasco de Gama yw'r ddinas fwyaf. Gwelir dylanwad diwylliant Portiwgeaidd ar ddinas hanesyddol Margao wedi i'r Portiwgeaid lanio yno yn yr 16g, gan goncro'r ardal yn fuan ar ôl hynny. Parhaodd Goa o dan reolaeth Portiwgal am tua 450 o flynyddoedd, tan iddi gael ei goresgynnwyd gan India ym 1961.

Y prif ieithoedd yw Konkaneg a Marathi ac mae rhai pobl yn siarad Saesneg a Phortiwgaleg yn ogystal.

Mae Goa yn ganolfan boblogaidd gan dwristiaid o'r Gorllewin ac mae'r GNP yn uchel yn nhermau India. Mae'r dalaith yn enwog am ei thraethau, mannau addoli a phensaernïaeth treftadaeth y byd.

250px|dim|bawd|Lleoliad Goa yn India

## Gweler hefyd
*Twristiaeth yng Ngoa


Categori:Taleithiau India
Kerala

Mae **Kerala** yn dalaith arfordirol yn ne-orllewin India. Mae hi'n ffinio â Karnataka yn y gogledd a Tamil Nadu yn y dwyrain ac mae ganddi arfordir hir ar Fôr Arabia. Ei phrifddinas yw Thiruvananthapuram.

Arwynebedd tir Kerala yw 38,864&nbsp;km² ac mae ganddi boblogaeth o tua 33 miliwn (1999). Yn ôl cyfrifiad 2011 mae 33,387,677 o bobl yn byw yno, sy'n ei wneud 13eg talaith fwyaf poblog. Kerala yw'r 23ain talaith fwyaf o ran arwynebedd.

Y prif iaith yw Malayalam.

200px|bawd|canol|Lleoliad Kerala yn India


Categori:Taleithiau India
Thiruvananthapuram

250px|bawd|Caffi anghyffredin ar stryd yn **Thirivananthapuram**

Prifddinas talaith Kerala yn ne India yw **Thirivananthapuram** (neu **Trivandrum**).

Lleolir y brifddinas yn ne eithaf y dalaith. Ystyr yr enw **Thirivananthapuram** yw "Dinas y Sarff Sanctaidd" (mae addoli nadroedd yn agwedd hynod ar Hindŵaeth Kerala).

Yr unig atyniad hanesyddol amlwg yn y ddinas fach brysur yw Teml Sri Padmanabhaswamy. Yn ogystal ceir Amgueddfa Napier a Gerddi Sŵolegol. 16&nbsp;km i'r de o Drivandrum mae traeth poblogaidd Kovalam, un o'r rhai gorau yn India.

Categori:Dinasoedd India
Categori:Kerala
Barclodiad y Gawres

:*Am y garnedd gron yng Nghaerhun, gweler Barclodiad y Gawres, Caerhun.*

Siambr gladdu Neolithig yw **Barclodiad y Gawres**. Fe'i  lleolir ar benrhyn bychan rhwng Porth Trecastell a Phorth Nobla ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ychydig i'r de o bentref Rhosneigr. Mae Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn mynd heibio iddi.

Barclodiad y Gawres yw'r siambr gladdu fwyaf yng Nghymru. Mae'n esiampl o'r beddau cyntedd ar ffurf groes, ar yr un cynllun a nifer o siambrau claddu yn Iwerddon megis Newgrange. Nodwedd ddiddorol arall yw bod nifer o'r meini Neolithig wedi eu haddurno â llinellau igam-ogam. Ychydig iawn o gerrig wedi'u cerfio fel hyn sydd ar gael yng Nghymru: Bryn Celli Ddu, Llanfechell, Cae Dyni yn Llŷn a Garn Wen a Garn Turne ym Mhenfro.
bawd|chwith|Golygfa tu mewn.

Bu cloddio archeolegol yma yn 1952-3. Un darganfyddiad oedd bod olion sy'n dangos i dân gael ei gynnau yn y rhan ganol, a chawl wedi ei wneud o amrywiaeth ryfedd o anifeiliaid a physgod wedi ei dywallt trosto. Ymddengys fod hyn yn rhan o ryw ddefod.

Mae'r siambr wreiddiol wedi ei hamgylchynu gan domen goncrit er mwyn ei gwarchod. Mae dan ofal Cadw ond er mwyn ymweld â thu mewn y domen rhaid cael agoriad.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

## Dolenni allanol
* Tudalen Cadw 
* Caglu'r Tlysau: Delwedd 
* Treftadaeth Ynys Môn 

Categori:Aberffraw
Categori:Cadw
Categori:Celf gynhanesyddol yng Nghymru
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Categori:Siambrau claddu
Fanny Cerrito

Roedd **Fanny Cerrito**, née **Francesca Cerrito** (11 Mai  1817 – 6 Mai 1909) yn falerina a choreograffydd o'r Eidal a aned yn Napoli.

Yn wraig i Arthur Saint-Léon, roedd hi'n un o'r balerinas mawr y cyfnod cerddorol Rhamantaidd ynghyd â Marie Taglioni, Fanny Elssler, Carlotta Grisi, Emma Livry ac eraill.

Categori:Dawnslunwyr
Categori:Dawnswyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1817
Categori:Marwolaethau 1909
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl o Napoli
James I, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 4 Ebrill 1406 hyd at ei farw, oedd **James I** (10 Rhagfyr 1394 - 21 Chwefror 1437). Mab Robert III a'i wraig, Annabella Drummond, oedd ef. Treuliodd James 18 mlynedd fel carcharor yn Lloegr.

## Gwraig 
* Joan Beaufort

## Plant 
* James II
* Eleanor o'r Alban, Archduges Awstria (1433-1480)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1394
Categori:Marwolaethau 1437
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Mary Steele

Gwraig yr awdur Richard Steele oedd **Mary Steele** (née **Mary Scurlock**) (Tachwedd 1678 – 26 Rhagfyr 1718). Roedd yn ferch i Jonathan Scurlock o Gaerfyrddin. Roedd yn adnabyddus fel llythyrydd a dyddiadures.

Categori:Genedigaethau 1678
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1718
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Chris Ruane

Gwleidydd Llafur yw **Christopher Shaun Ruane** (ganed 18 Gorffennaf 1958). Roedd yn Aelod Seneddol dros Ddyffryn Clwyd rhwng 1997 a 2015 ac eto rhwng 2015 a 2019. Bu'n Ysgrifennydd Seneddol Preifat (PPS) i Peter Hain o 2003 hyd at 2007, pan ymddiswyddodd mewn protest yn erbyn penderfyniad y llywodraeth i adnewyddu Trident.

## Bywyd cynnar 
Mynychodd Ysgol Gynradd Eglwys Gatholig Mair yn Rhyl. Fe aeth wedyn i Ysgol Uwchradd Edward Jones (dair mlynedd uwchlaw Carol Vorderman) ar Ffordd Cefndy yn Rhys ac wedyn Fflint. Aeth i Brifysgol Cymru Aberystwyth, lle graddiodd gyda BSc mewn economeg yn 1979. Yna aeth i Brifysgol Lerpwl lle cafodd gymhwyster athro yn 1980. Roedd yn gynghorydd tref o 1988 ac yn Gadeirydd NUT ar gyfer Gorllewin Clwyd.

Roedd yn athro ysgol gynradd o 1982-97 ac yn ddirprwy bennaeth o 1991 i 1997.

## Gyrfa etholiadol 
Ymgeisiodd am sedd Gogledd Orllewin Clwyd yn 1992, etholaeth a gafodd ei chreu yn 1983 ac a ddaeth i ben yn 1997.

Daeth yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i Peter Hain o 2003 hyd at ei ymddiswyddiad ym Mawrth 2007 pan y protestiodd ynglŷn â phenderfyniad ail wneud Trident.

Yn 2003, pleidleisiodd Ruane o blaid Rhyfel Irac.

Collodd ei sedd i James Davies yn Etholiad Cyffredinol 2015. Er hyn, fe safodd i gael ei ail-ethol ar gyfer etholaeth Ddyffryn Clwyd yn etholiad 2017 ac ail-ennill y sedd.

Roedd Ruane yn wrthwynebus i Brexit cyn y bleidlais.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Heddwch

[bawd|de|"Cyfiawnder a Heddwch a ymgeisiant" - darlun yn Oriel Tosio-Martinengo, [Brescia, wedi ei ysbrydoli gan y Salmau.]]
bawd|150px|Y Golomen Wen, Symbol Heddwch

Absenoldeb gwrthdaro neu ryfel yw **heddwch**.

Mae gan y Cenhedloedd Unedig lu cadw heddwch sef byddin sy'n ceisio datrys gwrthdaro rhwng pobl neu wledydd. Ond nid yw'r llu cadw heddwch yn llu di-drais gan ei bod yn defnyddio trais os oes rhaid i gadw'r heddwch. Mae'r syniad o ddefnyddio trais neu ryfel i greu heddwch yn hen; rhyfel cyfiawn yw'r ymadrodd a ddefnyddir. Dywedwyd ar y pryd fod y Rhyfel Byd Cyntaf i fod yn "rhyfel i orffen neu ddiweddu pob rhyfel". Ond bu rhyfeloedd ar ôl y rhyfel hwnnw. Cred heddychwyr nad yw trais na rhyfela yn creu heddwch mewn gwirionedd. Mae yna enghreifftiau o drais yn cael eu defnyddio i oresgyn a thawelu pobl, megis y *Pax Romana* (Heddwch Rhufeinig) dan yr Ymerodraeth Rufeinig, neu fel y gwnaeth y Normaniaid a'r Saeson yng Nghymru, a'r Ymerodraeth Brydeinig mewn sawl gwlad arall yn y byd (gweler Imperialaeth). Ond dadlau heddychwyr fod ceisio heddwch trwy drais yn ofer, ac mai trwy gyfiawnder mae creu gwir heddwch.

## Heddwch a chrefydd 
Mae sawl crefydd yn annog heddwch, Bwdhaeth, Cristnogaeth ac Islam er enghraifft (yn wir, heddwch yw un o ystyron y gair الإسلام). Fodd bynnag, mae rhai anffyddwyr yn honni fod crefydd yn achosi gwrthdaro.

Mae yna air Cymraeg arall sydd ag ystyr tebyg i "heddwch" sef "tangnefedd". Yn ôl Cristnogion, mae angen cyfiawnder i gael gwir dangnefedd, ac ni cheir tangnefedd drwy drais ond "trwy garu ein gelynion".

## Mudiadau heddwch 
Mae yna nifer o fudiadau sy'n gweithio dros heddwch yng Nghymru, megis CND a Chymdeithas y Cymod, a hefyd nifer o grwpiau heddwch a chyfiawnder lleol. Mae'r mudiadau yma'n ymgyrchu yn erbyn rhyfel a thrais yn y byd.

## Gweler hefyd 
* Rhyfeloedd cyfredol


Categori:Athroniaeth wleidyddol
Categori:Moeseg
Hyderabad

Dinas **Hyderabad** (Telwgw: హైదరాబాద్, Wrdw: حیدرآباد) yw prifddinas taleithiau Telangana ac Andhra Pradesh, yn nwyrain canolbarth India. Fe'i lleolwyd yn Andhra Pradesh hyd Mehefin 2014 pan grëwyd talaith newydd Telangana. Bydd Hyderabad yn gwasanaethu fel prifddinas y ddwy dalaith am 10 mlynedd. Yn 2011, roedd ganddi boblogaeth o 6,809,970 yn y ddinas ei hun a 7,749,334 yn yr ardal fetropolitanaidd. Sefydlwyd y ddinas ym 1591 gan Muhammad Quli Qutb Shah.

* *Llysenw*: "Dinas Perlau"

## Adeiladau a chofadeiladau 
250px|bawd|chwith|Porth Charminar, Hyderabad
* Birla Mandir
* Dinas Golconda
* Mecca Masjid
* Palas Chowmahalla
* Palas King Kothi
* Porth Charminar
* Ramoji Film City (RFC)
* Teml Chilkur Balaji
* Teml Sanghi

## Enwogion 
* Syed Ali Akbar (1890-1984), ysgolhaig
* Waheed Akhtar (1934-1996), athronydd ac awdur
* Mohammad Azharuddin (g. 1963), chwaraewr criced

Categori:Andhra Pradesh
Categori:Dinasoedd India

Categori:Telangana
Prifysgol Caerdydd

Prifysgol ym Mharc Cathays, Caerdydd a sefydlwyd ym 1883 yw **Prifysgol Caerdydd** (Saesneg: **Cardiff University**). Roedd hi'n aelod Prifysgol Cymru tan 2004.

Mae Prifysgol Caerdydd yn un o brif brifysgolion ymchwil y byd, gyda thros 60% o'r ymchwil a wneir yng Nghaerdydd wedi ei ystyried ymysg y gorau yn y byd. Yn hynny o beth, mae Prifysgol Caerdydd yn un o brifysgolion Grŵp Russell.

Sefydlwyd Coleg Prifysgol De Cymru a Mynwy ym 1883, ac fe'i gorfforwyd trwy Siarter Frenhinol ym 1884. Ym 1931, gwahanwyd yr Ysgol Feddygaeth oddi wrth y Coleg er mwyn ffurfio Coleg Meddygaeth Prifysgol Cymru. Ym 1972, ail-enwyd Coleg Prifysgol De Cymru a Mynwy fel Coleg Prifysgol, Caerdydd. Ym 1988, oherwydd uno Coleg Prifysgol, Caerdydd ac Athrofa Gwyddoniaeth a Thechnoleg Prifysgol Cymru, cafodd y sefydliad yr enw "Coleg Prifysgol Cymru, Caerdydd". Newidiwyd hynny i "Brifysgol Cymru, Caerdydd" ym 1996, a wedyn yn 2004, ail-unwyd Coleg Meddygaeth Prifysgol Cymru gyda Phrifysgol Cymru, Caerdydd ac fe gymrodd y sefydliad yr enw swyddogol "Prifysgol Caerdydd".

Fel rhan o’i hymrwymiad parhaus i’r Gymraeg, mae Prifysgol Caerdydd wedi addo £22,000 i ŵyl flynyddol Tafwyl mewn prif gytundeb noddi tair blynedd.

## Ysgol y Gymraeg Prifysgol Caerdydd
Hon yw un o'r adrannau Cymraeg hynaf, ac yma mae'r Gadair Gymraeg sefydledig hynaf yng Nghymru. Am dros ganrif y mae wedi cyfrannu'n helaeth i fywyd Cymru ac wedi bod yn gartref ac yn feithrinfa i ysgolheigion a llenorion amlwg, gan gynnwys W. J. Gruffydd, G. J. Williams, A. O. H. Jarman a Saunders Lewis.

Mae'r Ganolfan Cymraeg i Oedolion, sy'n rhan or Ysgol, yn dysgu’r iaith i dros 1,700 o oedolion yng Nghaerdydd a Bro Morgannwg. Mae’r Ysgol hefyd yn gartref i Ganolfan Uwchefrydiau Cymry America ac i Uned Ymchwil Iaith, Polisi a Chynllunio.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Prifysgol Caerdydd
*Gwefan swyddogol Grwp Prifysgolion Russell
*Gwefan swyddogol Prifysgol Cymru 
*Prifysgol Caerdydd - Amdanom ni
*Cyfrif Twitter Ysgol y Gymraeg
*Cyfrif Facebook Ysgol y Gymraeg
*Prifysgol Caerdydd yn noddi Tafwyl 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Addysg yng Nghaerdydd

Caerdydd
Categori:Sefydliadau 1883
Rani Mukerji

Mae **Rani Mukerji** (hefyd **Mukherjee** neu **Mukherji**)
(Hindi रानी मुखर्जी) (ganed 21 Mawrth 1978), yn actores a chantores Indiaidd a aned yn Calcutta, Gorllewin Bengal, India. Rani ydy un o actoresau enwocaf Bollywood heddiw.

Mae sawl aelod arall o'i theulu'n gweithio yn y diwydiant ffilm Indiaidd. Mae ei thad Ram Mukherjee yn gynhyrchydd ffilm, ei brawd Raja yn actor mewn cyfresi teledu a'i chyfnitherau Kajol a Tanisha yn actoresau Bollywood poblogaidd.

### Ffilmiau 
Categori:Bollywood
Categori:Actorion o India
Categori:Cantorion o India
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl a aned ym Mumbai
Uviéu

**Uviéu** (Sbaeneg: *Oviedo*) ydy prifddinas Tywysogaeth Asturias yng ngogledd Sbaen. Mae hefyd yn enw ar yr ardal weinyddol sy'n cynnwys y ddinas hefyd, sef Comarca d'Uviéu.

Fel prifddinas, hi yw canolfan weinyddol a masnachol y Gymuned Ymreolaethol. Mae'r ddinas hefyd yn cynnal Seremoni Gwobrau Tywysog Astwrias unwaith y flwyddyn, gwobrau sy'n denu sylw rhyngwladol yn sgil enillwyr megis J. K. Rowling, awdures y llyfrau Harri Potter. Mae nifer o fyfyrwyr tramor yn astudio ym Mhrifysgol y ddinas ac mae'r hen ddinas a leolir o gwmpas yr Eglwys Gadeiriol, yn denu nifer o dwristiaid sy'n heidio i weld yr adeiladau hanesyddol.

Lleolir maes awyr y ddinas (yn wir, maes awyr yr ardal) rhyw 40 cilometr i ffwrdd.

## Pobl enwog o Uviéu 
* Fernando Alonso, gyrrwr rasio Fformiwla Un

200px|dim|bawd|Eglwys Gadeiriol San Salvador

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
Gerardus Mercator

250px|bawd|Ysgythriad o **Gerardus Mercator** a gyhoeddwyd yn gyntaf yng ngyfrol Joannis Francisci Foppens "Bibliotheca Belgica" a hynny yn 1739

Cartograffydd o Fflandrys oedd **Gerardus Mercator**, né **Gerhard Kremer** (5 Mawrth 1512 - 2 Rhagfyr 1594), a aned yn Fflandrys o rieni Almaenig.

Cafodd ei addysg ym mhrifysgol Louvain. Cyflogodd yr Ymherodr Glân Rhufeinig Siarl V Fercator i wneud mapiau at ddefnydd milwrol ac wedi hynny fap o Fflandrys ei hun.

Yn 1552 ymsefydlodd yn Duisburg, ar ôl cael ei gyhuddio o heresïaeth yn 1544 a gorfod ffoi Fflandrys, a chafodd ei gyflogi gan Dug Cleves. Treuliodd weddill ei oes yn gwneud mapiau.

Yn 1568 dyfeisiodd y system taflunio, paralelau a meridionau ar gyfer llunio mapiau sy'n dal i ddwyn ei enw o hyd (Tafluniad Mercator).

Cafodd ei fapiau eu cyhoeddi mewn llyfr arbennig ac fe'i galwyd yn "atlas" am ei fod yn dangos llun o'r arwr chwedlonol Atlas yn dwyn i fyny'r Ddaear ar ei ysgwyddau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1512
Categori:Marwolaethau 1594
Categori:Gwyddonwyr o Fflandrys
Mao Zedong

Arweinydd y Chwyldro Tsienëaidd ac arlywydd Gweriniaeth Pobl Tsieina oedd **Mao Zedong** (hefyd **Mao Ze-dong** neu **Mao Tse Dong** yn Gymraeg) (Tsieineeg *毛泽东* neu *字润之* ) (26 Rhagfyr 1893 – 9 Medi 1976).

## Blynyddoedd cynnar 
Cafodd ei eni i rieni gwerinol yng nghefn gwlad Hunan. Erbyn 1920 roedd yn proffesu Marcsiaeth a helpodd sefydlu Plaid Gomiwnyddol Tsieina yn 1921. Erbyn diwedd y 1920au roedd yn arweinydd herwfilwrol yn ymladd yn erbyn y Guomindang (Plaid Genedlaethol Tsieina), oedd dan arweinyddiaeth Chiang Kai-Shek.

## Yr Orymdaith Hir 
Yn 1931 daeth yn gadeirydd sofiet Jianxi. Pan orfodwyd y Comiwnyddion i ffoi o Jianxi yn 1934 fe'u harweinwyd gan Mao ar yr Orymdaith Hir. Rhoddwyd pris o $250,000 ar ei ben gan y llywodraeth. Pan gyrhaeddodd Yan'an yn 1935 roedd yn cael ei gydnabod fel un o arweinyddion pennaf y Blaid Gomiwnyddol.

## Y Rhyfel Gwladgarol Mawr 
Ar ôl i'r blaid honno ymuno â'i hen elynion y Guomindang i ymladd yn erbyn lluoedd Siapan yn ystod Rhyfel Tsiena a Siapan (1937 - 1945), a elwir weithiau "Y Rhyfel Gwladgarol Mawr", a gorchfygu'r goresgynwyr, ail-gychwynodd y rhyfel cartref. Dan arweinyddiaeth Mao ac eraill gorchfygwyd y Guomindang a ffoasant i Daiwan i ffurfio llywodraeth mewn alltudiaeth ar yr ynys honno.

## Cyhoeddi Gweriniaeth Pobl Tsieina 
Yn 1949 cyhoeddodd Mao, a oedd erbyn hynny'n Gadeirydd y Blaid Gomiwnyddol, Weriniaeth Pobl Tsieina. Roedd ysgrifau gwleidyddol Mao yn cael eu derbyn fel sylfaen athronyddol y wladwriaeth newydd a'i llywodraeth gomiwnyddol ac ar eu sail sefydlwyd comiwnau a'r Naid Fawr Ymlaen.

## Y Chwyldro Diwylliannol 
Ymddiswyddodd Mao fel cadeirydd swyddogol y blaid yn 1958, ond mewn gwirionedd bu iddo gadw llawer o rym. Daeth yn ffigwr canolog yn y Chwyldro Diwylliannol yn ystod y 1960au pan welid ei lun a'i Lyfr Coch Bach ymhob man.

## Yr olyniaeth 
Pan fu farw yn 1976 ceisiodd ei drydedd wraig Jiang Qing ("Madam Mao") a'i chefnogwyr gymryd drosodd y blaid a'r wlad ond roeddent yn aflwyddiannus a chymerodd Hua Guo Feng le Mao fel arweinydd.

## Cyfeiriadau 

Categori:Anffyddwyr o Tsieina
Categori:Athronwyr Marcsaidd
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Tsieina
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Beirdd Tsieineeg o Tsieina
Categori:Comiwnyddion o Tsieina
Categori:Cyn-Fwdhyddion
Categori:Chwyldroadwyr o Tsieina
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Pobl yr Ail Ryfel Byd
Categori:Pobl o Xiangtan
Categori:Unbeniaid
Elfyn Llwyd

Gwleidydd o Gymru yw **Elfyn Llwyd** (ganwyd **Elfyn Hughes**, 26 Medi 1951). Roedd yn Aelod Seneddol o 1992 i 2015, gan gynnwys bod yn aelod dros Ddwyfor Meirionnydd rhwng 2010 a 2015, ac yn arweinydd seneddol Plaid Cymru.

## Bywgraffiad
Ganwyd Llwyd ym Metws-y-Coed, Gwynedd a fe'i magwyd yn Llanrwst. Astudiodd ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth ac yna Prifysgol y Gyfraith Caer.

Gweithiodd Llwyd fel cyfreithiwr ac yna bargyfreithiwr (galwyd i'r bar yn 1997) cyn cael ei ethol fel gwleidydd. Rhwng 1990 a 1991 roedd yn Lywydd Cymdeithas y Gyfraith Gwynedd. Mae ei ddiddordebau yn cynnwys magu colomennod, darllen, teithio a rygbi.

Fe’i apwyntiwyd yn aelod o Gyfrin Gyngor y Deyrnas Gyfunol yn 2011. Yn Chwefror 2019, fe'i benodwyd yn Gwnsler Cyffredinol cysgodol gan Adam Price, arweinydd Plaid Cymru. Gyda hyn roedd yn ymuno â aelodau Cynulliad y Blaid fel aelod o’r cabinet cysgodol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 
* ePolitix.com - Elfyn Llwyd AS 
* Tudalen y Guardian ar Elfyn Llwyd 
* TheyWorkForYou.com - Elfyn Llwyd AS
* The Public Whip - Elfyn Llwyd AS

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig‎
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Fetws-y-Coed
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Llyfr Coch Bach

bawd|**Y Llyfr Coch Bach**
Mae'r **Llyfr Coch Bach**, a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn Ionawr 1969, yn ddetholiad o fyfyrdodau a sloganau gan Mao Zedong, arweinydd Plaid Gomiwnyddol Tsieina.

Gellid dadlau fod y Llyfr Bach Coch yn un o'r llyfrau seciwlar mwyaf dylanwadol erioed. Roedd i'w weld ymhob man yn ystod y Chwyldro Diwylliannol yn Tsieina ac yn cael ei dderbyn a'i astudio bron fel Beibl gan y Giardau Chwyldroadol ac eraill.

Ymhlith ei sloganau oedd "Gorchfygwch y Cwn â'u Cynffonau Rhwng eu Coesau Imperialaidd a'i holl lacïaid!" a gawsai ei baentio ar furiau ledled y wlad a'i brintio'n bosteri anferth.

Cafodd ei gyfieithu i nifer o ieithoedd y byd, ond dim i'r Gymraeg.

Categori:Llyfrau gwleidyddol
Categori:Llenyddiaeth Tsieineeg
Categori:Mao Zedong
Categori:Hanes Tsieina
Categori:Gweriniaeth Pobl Tsieina
Ogwr

Pentref yng nghymuned Saint-y-brid, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Ogwr** (Saesneg: *Ogmore*). Fe'i lleolir ar lan Afon Ogwr, ger Castell Ogwr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Côr meibion

[250px|bawd|[Côr Meibion Pontypridd.]]
Côr o leisiau dynion yw **côr meibion**.

## Cymru
Mae sawl côr meibion yng Nghymru, yn wir mae'r Cymro ystrydebol yn canu mewn côr meibion yn ogystal â gweithio mewn pwll glo a chwarae Rygbi. Ymhlith yr enwocaf mae côr Treorci, Côr Meibion Pontypridd a chôr Orpheus Treforys.

## Gweler hefyd
*Rhestr corau yng Nghymru

## Diwylliant gyfoes
**Con Passionate*

Meibion
Senedd Fflandrys

Mae **Senedd Fflandrys** (Iseldireg:**Vlaams Parlement**), a leolir ym Mrwsel yn cynrychioli'r grym deddfwriaethol sy'n eiddo i Fflandrys.

Mae'n enghraifft o ddeddfwrfa Unsiambr

Categori:Brwsel
Categori:Fflandrys
Fflandrys
Shintō

[bawd|Takachiho-gawara - lle sanctaidd o'r [Tenson kōrin|disgyniad i'r ddaear o Ninigi-no-Mikoto (ŵyr Amaterasu)]]
bawd|dde|Offeiriad ac offeiriades Shinto

Ysbrydolrwydd brodorol Japan a phobl Japan ydy , hefyd ***kami-no-michi***. Mae'n set o ymarferiadau i'w gwneud yn ddiwyd er mwyn sefydlu cysylltiad rhwng Japan heddiw a'i gorffennol hynafol. Cofnodwyd ymarferiadau Shinto gyntaf mewn llyfrau hanesyddol o'r enw'r *Kojiki* a'r *Nihon Shoki* yn yr 8g. Wedi hynny, nid yw'r ysgrifeniadau Japaneaidd hyn yn cyfeirio at "grefydd Shinto" unedig, ond yn hytrach at fytholeg, hanes, a llên gwerin anniben. yn cyfuno dau *kanji*: "shin" (神), sy'n golygu "ysbryd" neu *kami*; a "tō" (道), sy'n golygu llwybr neu astudiaeth athronyddol (o'r gair Tsieinëeg *dào*). Diffinnir Kami fel "ysbrydion", "hanfodion" neu "duwiau", sy'n gysylltiedig â nifer o fformatau eraill; mewn rhai achosion maent yn ddynol, mewn eraill maent yn animistaidd, ac mewn eraill maent yn gysylltiedig â grymoedd mwy haniaethol "naturiol" yn y byd (mynyddoedd, afonydd, mellt, gwynt, tonnau, coed, creigiau). Nid yw kami a phobl ar wahân i'w gilydd; maent yn bodoli o fewn yr un byd ac yn rhannu ei gymhlethdod rhyngberthynol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Categori:Crefydd yn Japan
Categori:Eneidyddiaeth
13eg ganrif

## Digwyddiadau 
*1202-1204: Y Bedwaredd Groesgad
*1206-1227: Teyrnasiad Genghis Khan
*1271: Sefydlu Brenhinllin Yuan gan Kublai Khan

## Blynyddoedd a degawdau 
1200au 1200 1201 1202 1203 1204 1205 1206 1207 1208 1209
1210au 1210 1211 1212 1213 1214 1215 1216 1217 1218 1219
1220au 1220 1221 1222 1223 1224 1225 1226 1227 1228 1229
1230au 1230 1231 1232 1233 1234 1235 1236 1237 1238 1239
1240au 1240 1241 1242 1243 1244 1245 1246 1247 1248 1249
1250au 1250 1251 1252 1253 1254 1255 1256 1257 1258 1259
1260au 1260 1261 1262 1263 1264 1265 1266 1267 1268 1269
1270au 1270 1271 1272 1273 1274 1275 1276 1277 1278 1279
1280au 1280 1281 1282 1283 1284 1285 1286 1287 1288 1289
1290au 1290 1291 1292 1293 1294 1295 1296 1297 1298 1299
1300au 1300

Categori:Canrifoedd
Categori:13eg ganrif
Bys troed

bawd|Bysedd traed
Ar y corff, pellafion y traed, yn cyfateb i fysedd ar y dwylo, yw **bysedd traed**.

Categori:Troed
Chwant traed

**Chwant traed** yw'r cyflwr o gymryd diddordeb anghyffredin mewn traed ar gyfer cynnwrf rhywiol. Gelwir un sydd â'r cyflwr hwn yn **droedgarwr**.

## Rhestr pobl
* Ted Bundy
* Casanova
* George du Maurier
* Andy Warhol

## Reference
Traed, Chwant
Categori:Troed
Balŵn

bawd|de|250px|Balwnau

Coden hyblyg a lenwyd â nwy (aer, hydrogen, neu heliwm er enghraifft) yw **balŵn**. Defnyddir balŵnau bychain ar gyfer addurno neu adloniant, a rhai mwy fel modd o drafnidiaeth neu ar gyfer ymchwil gwyddonol. Ers talwm, defnyddid pledrenni anifeiliaid i'w gwneud, ond erbyn hyn defnyddir deunyddiau megis rwber, latecs, neu neilon.

## Gweler hefyd
*Chwant balŵnau
*Balwn aer cynnes

Categori:Awyrennu
Categori:Teganau