open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Inis

bawd|225px|Eglwys gadeiriol Sant Pedr a Sant Paul ar hyd Stryd O'Connell

Prif dref Swydd Clare yn nhalaith Munster, Gweriniaeth Iwerddon yw **Inis** (Saesneg: *Ennis*). Saif ar Afon Fergus, i'r gogledd o Limerick ac i'r de o  Galway, ar y briffordd N18. Yr enw llawn gwreiddiol oedd *Inis Cluain Ramh Fhada* ("Ynys y Rhwyfo Hir"). Saif o fewn 12 milltir i Faes Awyr Shannon. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 24,253.

Tyfodd Inis o amgylch yr abaty Ffransiscaidd, a sefydlwyd tua 1242. Ceir Eglwys gadeiriol Sant Pedr a Sant Paul yma hefyd. Mae'n ganolfan bwysig i gerddoriaeth draddodiadol Iwerddon, a chynhelir gwyl gerddorol y *Fleadh Nua* yma'n flynyddol tua diwedd Mai.

Ceir cofgolofn yma i Daniel O'Connell, oedd yn frodor o'r dref.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Clare
Deddf Uno 1800

Defnyddir y term **Deddf Uno 1800**, weithiau **Deddf Uno 1801** (Saesneg: *Act of Union 1800*, Gwyddeleg: *Acht an Aontais 1800*) am ddwy ddeddf a basiwyd yn y flwyddyn 1800. Eu heffaith oedd uno Iwerddon a Teyrnas Prydain Fawr, i greu Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon. Eu teitlau swyddogol oedd *Union with Ireland Act 1800* (1800 c.67 39 and 40 Geo 3), deddf a basiwyd yn Senedd Prydain Fawr, a'r *Act of Union (Ireland) 1800* (1800 c.38 40 Geo 3), deddf a basiwyd yn Senedd Iwerddon. Ni ddaeth y mesur yn weithredol hyd 1 Ionawr, 1801.

Hyd y dyddiad yma, roedd Iwerddon wedi bod mewn undeb personol a Lloegr ers 1541, pan basiwyd mesur yn cyhoeddi Harri VIII, brenin Lloegr yn frenin Iwerddon.

Categori:Deddfau Senedd Prydain Fawr 1800
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Hanes y Deyrnas Unedig
Categori:1800
Belyn o Lŷn

Arwr Cymreig cynnar oedd **Belyn o Lŷn** (Hen Gymraeg: ***Belen o Leyn***) (bu farw yn 627). Ceir dryswch yn nhraddodiad y Cymry rhwng Belyn/Belen a Melyn fab Cynfelyn, ond mae yna ddigon o dystiolaeth i brofi mai dau gymeriad sydd yma. Fel mae ei enw yn dangos, roedd yn frodor o Lŷn.

## Hanes
Cyfeirir at Felyn/Felen mewn dau o Drioedd Ynys Prydain.  Fe'i enwir fel arweinydd yn un o "Dri Hualogion Deulu Ynys Prydain" mewn un triawd, sy'n enwi hefyd teulu (gosgordd) Cadwallon Lawhir (brenin teyrnas Gwynedd) a Rhiwallon fab Urien (Rhiwallon Wallt Banhadlen, mab Urien Rheged). Dywedir:

:A theulu Belen o Leyn, yn ymladd ag Edwin ym mryn Edwin yn Rhos.

Edwin, brenin Northumbria (m. 633) yw'r Edwin hwnnw. Mae'n bosibl fod yr enw Bryn Edwin yn cyfateb i Fryn yr Odyn, ger Llaneilian, cantref Rhos, yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Mae'n bosibl felly fod y triawd yn cyfeirio at frwydr rhwng Cadwallon o Wynedd ac Edwin yng ngogledd Cymru tua diwedd y 620au a bod Belyn/Belen yn un o'i gynghreiriad ac wedi cymryd rhan flaenllaw yn y frwydr gan ennill clod fawr iddo'i hun.

Mewn amrywiad ar driawd arall rhoddir Belyn o Lŷn yn lle Melyn fab Cynfelyn fel arweinydd un o "Dair Gosgordd Addwyn" yr ynys.

Cofnodir marwolaeth Belyn (*Belin*) yn yr *Annales Cambriae* am y flwyddyn 627 (er nad yw'r cronicl yn cyfeirio ato fel "Belyn o Lŷn").

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Pobl o Lŷn
Categori:Marwolaethau 627
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Pantyffynnon

Pentref bychan yng nghymuned Rhydaman, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Pantyffynnon**. Mae'n gorwedd tua milltir i'r de-orllewin o dref Rhydaman yn rhan isaf Dyffryn Aman. Fe'i lleolir rhwng afonydd Llwchwr ac Aman ac wrth droed Mynydd y Betws.  Mae Gorsaf reilffordd Pantyffynnon ar llinell Rheilffordd Calon Cymru.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Rhydaman
Dafydd Llwyd

Ceir sawl **Dafydd Llwyd**:

*Dafydd Llwyd o Fathafarn neu Dafydd Llwyd ap Llywelyn ap Gruffudd (tua 1395 - 1486)
*Dafydd Llwyd o Henblas neu Dafydd Llwyd ap Sion (m. 1619)
*Dafydd Llwyd ap Llywelyn ap Gruffudd, o Fathafarn (c. 1420 - c. 1500)
Cynan ap Maredudd

Roedd **Cynan ap Maredudd** (bu farw 1295), yn uchelwr o Gymru o Bowys ac yn arweinwr Gwrthryfel Cymreig 1294-95 yn y Canolbarth o 1294 hyd 1295.  Gyda Maelgwn ap Rhys y De a Madog ap Llywelyn yn y Gogledd, roedd yn un o arweinwyr y gwrthryfel cenedlaethol yn erbyn rheolaeth y Saeson yng Nghymru.

## Hanes
Cofnodir yn y cronicl canoloesol *Brut y Tywysogion* fod Cynan wedi cydarwain y gwrthryfel yn y De gyda Maelgwn ap Rhys, ond er ei fod yn bosibl ei fod wedi cynorthwyo Maelgwn yn y de, mae'r cyrchoedd a gysylltir a'i enw i gyd wedi eu lleoli yn y Canolbarth.  Gwyddys iddo ymosod ar gastell Buallt, ac yn nes ymlaen ceisiodd gipio castell Cefnllys.

Pan ddiffygiodd y gwrthryfel cenedlaethol yn 1295, cafodd Cynan ei ddal a'i ddienyddio wedyn gan y Saeson yn Amwythig.

## Gweler hefyd 
* Gwrthryfel Cymreig 1294-95
* Madog ap Llywelyn

## Cyfeiriadau
* John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin, 1992)
* *Brut y Tywysogyon (Peniarth Ms. 20)*, gol. Thomas Jones (Gwasg Prifysgol Cymru, 1941).

Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1295
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Powys
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1945

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1945** yn Rhosllannerchrugog, Sir Ddinbych (Bwrdeistref Sirol Wrecsam bellach).

Cafwyd perfformiad gyntaf *Prelude for the Youth of Wales* gan Arwel Hughes yn yr Eisteddfod. Perfformiwyd y gwaith hwn o flaen bedwar mil o bobl ym mhafiliwn yr Eisteddfod yn Rhosllannerchrugog. Trefnwyd y gyngerdd hon gan drigolion Rhosllannerchrugog a hefyd pwyllgor y 'Rhos Mine Workers' Institute' ('Y Stiwt' ar lafar yn lleol).

Perfformiwyd y rhaglen gan Gerddorfa Ffilharmonig Lerpwl dan arweinyddiaeth Albert Coates gydag Eva Turner yn unawdydd. Canwyd clod i "un o gyfansoddwyr gorau Cymru", Arwel Hughes, a arweiniodd y perfformiad cyntaf o'i waith *Prelude for the Youth of Wales*, gwaith i gerddorfa lawn.

Hon oedd yr Eisteddfod olaf i'w chynnal yn ystod yr Ail Ryfel Byd: gollyngwyd bombiau atomig ar Hiroshima a Nagasaki yn ystod wythnos yr Eisteddfod, a chyhoeddi diwedd yr Ail Ryfel Byd ar y dydd Gwener. Trefnwyd gwasanaeth diolchgarwch ar fyr rybudd, gyda chanu'r emyn *Cyfamod Hedd* a gweddi gyhoeddus a arweiniwyd gan y cyn-archdderwydd Elfed, oedd yn 85 oed ac yn ddall.

## Drama
12 cwmni drama "yn unig" fu'n cystadlu ar berfformio "drama un-act Gymraeg na fu ym mhrawf terfynol yr Eisteddfod Genedlaethol yn ystod y 10 mlynedd diwethaf" Mary Lewis a John Gwilym Jones oedd yn beirniadu. Y tri chwmni a ddewiswyd ar gyfer yr Ŵyl oedd:

* Cwmni Llangefni - *Lluest y Bwci* gan Matthew Williams
* Cwmni Trefnant - *Jane Wogan* gan Florence Howell
* Cwmni Treherbert - *Gwaelod y Gwpan* gan George Davies

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Maelor 1961 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Rhosllannerchrugog

## Cyfeiriadau
Rhosllannerchrugog 1945
Rhosllannerchrugog
1945
1945
Categori:Hanes Wrecsam
Categori:Rhosllannerchrugog
Categori:1945 yng Nghymru
Croydon

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Croydon (gwahaniaethu).''

Tref fawr ac ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Croydon, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Croydon**. Saif tua 9.5 milltir (15.3&nbsp;km) i'r de o ganol Llundain.

## Enwogion
Ganwyd y seiclwr Tommy Hall yno yn 1877.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Croydon
Categori:Trefi Llundain Fwyaf
Proffwydi Islam

Mae Mwslimiaid yn ystyried sawl bod dynol yn un o **broffwydi Islam**.

## Proffwydi yn y *Coran* 
Enwir sawl proffwyd yn *Coran*, gan ddechrau gyda Adda, "y dyn cyntaf". Cred Mwslemiaid fod y proffwydi hyn yn olyniaeth dan law Duw (Allah) ac mai'r Proffwyd Muhammad yw'r olaf am iddo ddatgelu y *Coran* i'r dynolryw (ond cred rhai yn nyfodiad y Mahdi hefyd).

## Gweler hefyd 
* Coran
* Yr Hen Destament
* Islam
* Nabi
* Proffwyd
* Rasul


Islam
Lomé

Prifddinas a dinas fwyaf Togo yng ngorllewin Affrica yw **Lomé**. Mae'n borthladd a chanolfan fasnachol sy'n gorwedd ar lan Gwlff Gini, gyda phoblogaeth o tua 700,000 (1998).

## Gefeill-ddinasoedd 
* 20px| Duisburg, Yr Almaen
* 20px| Shenzhen, Gweriniaeth Pobl Tsieina
* 20px| Taipei, Gweriniaeth Tsieina
* 20px| Bay City, Michigan, Unol Daleithiau


Categori:Dinasoedd Togo
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Categori:Rhanbarth yr Arfordir
Loch Garman

Prif dref Swydd Wexford yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Iwerddon yw **Loch Garman** (Saesneg: *Wexford*). Saif heb fod ymhell o borthladd Rosslare, ar ochr ddeheuol aber Afon Slaney. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 18,163.

Sefydlwyd y dref gan y Llychlynwyr tua OC 800; daw'r enw Saesneg o'r Hen Norseg *Veisafjǫrðr* neu *Waes Fiord*. Ffôdd Gruffudd ap Cynan yma am loches ar ôl colli Brwydr Bron yr Erw. Yn 1169, cipiwyd y dref gan Dermot MacMurrough a'i gyngheiriad Normanaidd Robert Fitz-Stephen, mab Nest ferch Rhys ap Tewdwr. Yn y Canol Oesoedd, roedd yn sefydliad Seisnig, ac roedd hen ffurf o Saesneg a adwaenid fel "Yola" yn cael ei siarad yno hyd y 19g.

Cipiwyd y dref gan fyddin Oliver Cromwell yn 1649; llosgwyd rhan helaeth o'r dref a lladdwyd llawer o'r trigolion. Yn ystod Gwrthryfel Gwyddelig 1798, cipiwyd y dref gan y gwrthryfelwyr.

Brodorion o Loch Garman oedd teulu Redmond, fu a rhan bwysig yng ngwleidyddiaeth Iwerddon yn y 19g a dechrau'r 20g. Y mwyaf adnabyddus ohonynt yw John Redmond, a ddaeth yn arweimydd Y Blaid Seneddol Wyddelig. Cynhelir Gŵyl Opera yno bob hydref.

dim|bawd|240px|Adfeilion Abaty Selskar

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Wexford
Ros Láir

:''Gweler hefyd Porthladd Ros Láir, sy'n borthladd fferi gerllaw.*

Pentref a chyrchfan lan môr yn Swydd Wexford (Gaeleg: *Contae Loch Garman*), Gweriniaeth Iwerddon, yw **Ros Láir** (Saesneg: *Rosslare Strand* neu *Rosslare''). Saif i'r gogledd o  Borthladd Ros Láir (Gaeleg: *Calafort Ros Láir*; Saesneg: *Rosslare Harbour*).

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Wexford
Rosko

Porthladd yng ngorllewin Llydaw yw **Rosko** (Ffrangeg: *Roscoff*). Saif  yn département Penn-ar-Bed (Finisterre). Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Roedd y boblogaeth yn 2012 yn 3,515. Mae ynys fechan Enez Vaz (*Île-de-Batz*) gerllaw.

Cytunodd Llywodraeth Ffrainc i ddarparu porthladd i longau mawr yn Rosko yn 1968, wedi pwysau gan arweinwyr economaidd lleol, yn arbennig Alexis Gourvennec. Sefydlodd Gourvennec ac eraill gwmni Brittany Ferries i redeg gwasanaeth rhwng Rosko a Plymouth yn Lloegr. Yn yr haf, ceir cysylltiad â Ros Láir yn Iwerddon hefyd.

Rosko a'r ardal o'i chwmpas oedd cartref traddodiadol y Sioni Winwns.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29239

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Rosko wedi'i gefeillio â:

* Great Torrington, Lloegr
* Auxerre, Ffrainc

## Galeri

Image:Iledebatzblicknachroscoff.jpg|Rosko o Enez Vaz
File:Low tide in Brittany.jpg
File:Roscoff Harbour.JPG|Yr harbwr
File:Roscoff from Bridge.JPG|
File:Notre-Dame de Croaz Batz - 201.jpg|Yr Eglwys
File:PSroscoff-4157 tonemapped.jpg|Goleudy
File:PSroscoff-4201tonemapped.jpg|Capel Sainte Barbe
File:PSroscoff-4215tonemapped.jpg|
File:Roscoff 2008 PD 74.JPG|
File:Promenade dans Roscoff-001.JPG|
File:Roscoff 2008 PD 59.JPG|
File:Promenade dans Roscoff-005.JPG|
File:Maison Dumas à Roscoff.JPG| Tŷ'r awdur Alexandre Dumas, Haf 1869.

## Gweler hefyd
* Cymdeithas Cymru-Llydaw
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
* Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Dafydd Llwyd o Fathafarn

Bardd ac uchelwr o Fathafarn ym Mhowys oedd **Dafydd Llwyd o Fathafarn** (**Dafydd Llwyd ap Llywelyn ap Gruffudd**: tua 1395 - 1486). Bardd a ganai ar ei fwyd ei hunan oedd Dafydd Llwyd, yn hytrach na bardd proffesiynol. Roedd yn adnabyddus iawn yn ei ddydd fel brudiwr a dehonglydd brudiau, yn gymaint felly fel y dywedir fod Harri Tudur wedi galw ym Mathafarn i ymgynghori ag ef ar ei ffordd i Faes Bosworth yn 1485.

## Ei hanes a'i waith
Ganed Dafydd Llwyd ym mhlas Mathafarn, ym mhlwyf Llanwrin, Mawddwy tua diwedd y 14g, yn ôl pob tebyg. Roedd yn fab i Llywelyn ap Gruffudd, aelod o deulu pur bwysig yn yr ardal. Priododd ferch o'r enw Margred a bu iddynt dri o feibion, Ieuan, Meredudd a Llywelyn. Dyna bron y cwbl a wyddys amdano ar wahân i dystiolaeth ei gerddi a chanu beirdd eraill iddo. Credir iddo farw tua diwedd y 1480au neu ddechrau'r 1490au (ar dystiolaeth ei gerddi).

Roedd yn adnabyddus ledled y wlad fel bardd a brudiwr. Canodd ei gyfaill Ieuan Dyfi gywydd iddo a'i wraig, Margred. Cedwir ar glawr cywyddau ymryson rhwng Dafydd Llwyd a Llywelyn ap Gutun ynghylch clera hefyd, sy'n ffynhonnell bwysig am yr arfer gan y beirdd o grwydro ar gylch i ganu yn nhai noddwyr. Mae'n enwog hefyd am ei ymryson cellweirus a masweddus iawn â'r brydyddes Gwerful Mechain, sy'n perthyn i draddodiad canu maswedd Cymraeg yr Oesoedd Canol.

Ceir cerdd ganddo i Sant Tydecho, nawddsant Mawddwy, a moliant i Dafydd ab Ieuan ab Einion, capten Castell Harlech yn y gwarchae arno gan Edward IV o Loegr yn 1461-68.

Ond prif hynodrwydd y bardd yw ei cywyddau brud. Cedwir tua deugain y gellir eu derbyn yn bur hyderus fel gwaith Dafydd Llwyd. Maent yn perthyn i gyd bron i gyfnod Rhyfeloedd y Rhosynnau - roedd yn gefnogwr brwd i blaid y Lancastriaid - ac ymgyrch Harri Tudur i ennill coron Lloegr. Fel y canu darogan yn gyffredinol - sydd gan amlaf yn waith beirdd anhysbys - brithir y cerddi hyn a chyfeiriadau ffyrnig o wrth-Seisnig a mynegir y gobaith y gwireddir yr hen ddaroganau sy'n proffwydo bydd y Saeson yn cael eu gyrru ar ffo a'r Cymry yn adennill eu meddiant ar Ynys Prydain.

## Llyfryddiaeth 
Y testunau:
* W. Leslie Richards (gol.), *Gwaith Dafydd Llwyd o Fathafarn* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1964). Testunau golygedig.
*Dafydd Johnston (gol. a chyf.), *Canu maswedd Cymraeg yr Oesoedd Canol/Medieval Welsh Erotic Verse* (Tafol, 1991). Testun ymryson Dafydd Llwyd a Gwerful Mechain.

Astudiaethau:
*Enid P. Roberts, *Dafydd Llwyd o Fathfarn* (1981)

## Gweler hefyd 
* Beirdd yr Uchelwyr
* Canu Darogan
* Canu maswedd Cymraeg yr Oesoedd Canol
* Ynys Prydain

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Brudwyr
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Genedigaethau'r 1390au
John Parry (Y Telynor Dall)

bawd|John Parry

Cerddor enwog o Nefyn yn Llŷn, Gwynedd oedd **John Parry** (1710? - Hydref 1782), a adnabyddid fel **Y Telynor Dall** a **John Parry Ddall** neu **Parry Ddall Rhiwabon**. Fel mae ei lysenw yn awgrymu, roedd yn ddall o'i enedigaeth.

## Gyrfa
Ganed John Parry yn Nefyn yn 1710 (yn ôl pob tebyg). Roedd yn delynor medrus a noddwyd i ddechrau gan y teulu Griffiths o ystad Cefn Amwlch ym Mryn Cynan, Llŷn. Yn nes ymlaen, daeth yn delynor teuluol i Syr Watkin Williams-Wyn ym mhlas Wynnstay, yn Rhiwabon, cartref y teulu Williams Wyn (Wyniaid Wynnstay). Aeth i Lundain yng nghwmni Syr Watkin lle cafodd ei gyflwyno i gylchoedd uchel y ddinas.

Enillodd fri mawr fel un o delynorion disgleiriaf ei oes. Bu galw mawr am ei berfformiadau yng Nghymru a'r tu hwnt, a chwaraeodd yn Llundain, Dulyn a Rhydychen.

John Parry oedd yr ysbrydoliaeth i'r bardd Seisnig Thomas Gray ysgrifennu ei gerdd ramantaidd ddylanwadol *The Bard* (1757).

Cyhoeddodd dri llyfr sydd â lle pwysig yn hanes cerddoriaeth Cymru, gan cynnwys *Antient British Music* (1742), a ddaeth ag ef i sylw cynulleidfa eang (am 'British' darllener 'Cymreig/Cymraeg').

Roedd mab John Parry, William Parry (1752-1791), yn artist dawnus. Paentiodd luniau o'i dad sydd i'w gweld yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd heddiw.

## Llyfryddiaeth 
### Llyfrau John Parry
* *Antient British Music* (1742)
* *A Collection of Welsh, English and Scotch Airs* (1761)
* *British Harmony, being a collection of Ancient Welsh Airs* (1781)
### Cofiant
*Huw Williams, *John Parry, Y Telynor Dall* (1983)

## Dolenni allanol 
* Gwaith William Parry yn Amgueddfa Cymru

Categori:Genedigaethau 1710
Categori:Marwolaethau 1782
Categori:Pobl ddall
Categori:Pobl o Nefyn
Categori:Telynorion o Gymru
Afon Pisuerga

Afon yng ngogledd-orllewin Sbaen sy'n un o ledneintiau Afon Duero yw **Afon Pisuerga** (Sbaeneg: *Río Pisuerga*).

Mae'n tarddu ym Mynyddoedd Cantabria yn y Sierra de Alba ac yn llifo i gyfeiriad y de trwy ranbarth Castilla y León. Ar ôl llifo dros lwyfandir eang Castilla y León mae'n cyrraedd ei chymer ag afon Duero i'r de o ddinas Valladolid. Llifa'r Duero yn ei blaen i gyrraedd y môr mewn aber mawr ger dinas Porto, gogledd Portiwgal.

Pisuerga
Categori:Castilla y León
Tre'r-llai

Pentref bychan yng nghymuned Ffordun gyda Thre'r-llai a Threlystan, Powys, Cymru, yw '''Tre'r-llai** (hefyd **Tre'r Llai'*; Saesneg *Leighton''). Saif ar lan ddwyreiniol Afon Hafren, tua milltir a hanner i'r de-ddwyrain o'r Trallwng. Rhed ffordd y B4388 trwy'r pentref gan ei gysylltu a'r Trallwng i'r gogledd a Kingswood i'r de.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Ffordun gyda Thre'r-llai a Threlystan
Categori:Pentrefi Powys
Kingswood

Ceir sawl lle o'r enw **Kingswood**:

;Cymru:
* Kingswood, Powys

;Iwerddon:
* Kingswood, Dulyn

;Lloegr:
* Kingswood, Swydd Buckingham
* Kingswood, Swydd Gaerloyw
* Kingswood, Swydd Henffordd
* Kingswood, Caint
* Kingswood, Gwlad yr Haf
* Kingswood, Surrey
* Kingswodd, Swydd Warwick
Robert Fitz-Stephen

Arglwydd Normanaidd Cymreig oedd **Robert Fitz-Stephen** (fl. tua 1150). Roedd yn fab i Nest ferch Rhys ap Tewdwr a Stephen, cwnstabl castell Aberteifi.

## Hanes
Pan ymosododd Harri II, brenin Lloegr ar Wynedd yn 1157, roedd Robert a'i hanner brawd Henry Fitz Roy (mab Nest gan y brenin Harri I, brenin Lloegr) ymysg arweinwyr y fyddin a yrrwyd i ymosod ar Ynys Môn tra'r oedd byddin y brenin yn wynebu byddin Owain Gwynedd i'r dwyrain o Afon Conwy. Gorchfygwyd yr ymosodiad, lladdwyd Henry a chlwyfwyd Robert yn ddifrifol.

Ym mis Tachwedd 1165, cymerwyd Robert yn garcharor gan Rhys ap Gruffudd (Yr Arglwydd Rhys). Yn 1167, teithiodd Diarmuid Mac Murchadha, cyn-frenin Leinster yn Iwerddon, i Loegr i apelio am gymorth i adfeddiannu ei deyrnas, ac ymddengys iddo ofyn i Rhys ryddhau Robert i'w gynorthwyo yn Iwerddon. Ni ryddhaodd Rhys ef yn syth, ond wedi apêl bellach, gwnaeth hynny yn  1168.

Yn 1169, arweiniodd Robert y rhan gyntaf o fyddin o Normaniaid, o Gymru yn bennaf, i Iwerddon, a chipiodd Loch Garman (Wexford). Cymerwyd ef yn garcharor gan y Gwyddelod yn 1171. Yn ddiweddarach, rhyddhawyd ef, a rhoddodd y brenin Harri II Swydd Corc iddo fel arglwyddiaeth, ar y cyd a Miles Cogan.

## Llyfryddiaeth
*John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Pobl o Aberteifi
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Cytsain wefus-ddeintiol

Mewn seineg, yngenir **cytsain wefus-ddeintiol** â'r wefus isaf a'r dannedd uchaf.

Ceir y cytseiniaid gwefus-deintiol canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

Nodiadau:
#Aloffon i /m/ o flaen /v/ and /f/ yw .
#Ni phrofwyd bod y stopiau (y ffrwydrolion a'r  drwynol) yn ffonemau ar wahân mewn unrhyw iaith. Maent yn cael eu hysgrifennu fel **ȹ** a **ȸ** (llythyrblethau *qp* a *db*).
#Mae hyn yn wir yn nhafodaith XiNkuna Tsonga, lle mae'n ffonem ar wahân ac iddi aloffonau anadlog ac ananadlog. Sylwer nad yr affrithiolen ddwywefusol-wefusddeintiol Almaeneg mo hon, sy'n dechrau gyda ffrwydrolyn dwywefusol di-lais.
#Eto, dim ond yn nhafodiaith XiNkuna.
#Mae'n amrywio gryn dipyn rhwng y tafodieithoedd. Gall fod yn debyg i'r ffrithiolen felar ddi-lais [x] weithiau.

## Gweler hefyd
* Gwyddor Seinegol Ryngwladol
* Ffonoleg

Categori:Seineg
Categori:Termau iaith
Tydecho

Sant o Gymru oedd **Tydecho** (fl. 6g). Roedd yn nawddsant cwmwd Mawddwy, (Teyrnas Powys gynt; Gwynedd heddiw). Dethlir ei wylmabsant ar 17 Rhagfyr.

## Hanes a thraddodiad
Ychydig iawn a wyddom amdano. Ein prif ffynhonnell yw'r cywydd iddo gan y brudiwr enwog Dafydd Llwyd o Fathafarn, Mawddwy. Dywed y bardd i'r sant ymsefydlu yng nghyffiniau Mathafarn a chodi cell yno. Cofnodir y gerdd y traddodiad fod y brenin Maelgwn Gwynedd wedi aflonyddu arno a'i ddilynwyr, ond gan fod hyn yn wir am hanes rhai o'r seintiau cynnar eraill hefyd ni ellir rhoi gormod o bwyslais arno.

Yn ôl traddodiad, roedd yn fab i Annwn Ddu ab Emyr Llydaw. Cyfeirir ato hefyd ym Muchedd Padarn, ond heb ychwanegu llawer at y wybodaeth amdano. Ymddengys, yn ôl dosbarthiad yr eglwysi a gysegrir iddo, fod y sant a'i gymdeithion wedi cyrraedd arfordir Meirionnydd dros y môr ac iddynt dreiddio i'r tir ac ymsefydlu yn ardal Mawddwy.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mawddwy
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Powys
Barbara Windsor

Actores Seisnig oedd y **Fonesig Barbara Ann Windsor** DBE (née Deeks) (6 Awst 1937 – 10 Rhagfyr 2020). Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei rôl yn y ffilmiau Carry On ac am chwarae Peggy Mitchell yn opera sebon y BBC *EastEnders*. Fe'i disgrifwyd gan nifer fel 'trysor cenedlaethol'.

Fe'i ganed yn Shoreditch, Llundain, yn ferch i John Deeks a'i wraig Rose (née Ellis). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Gynradd Santes Fair yn Stoke Newington, ac wedyn yn y Lleiandy Our Lady yn Stamford Hill.

## Bywyd personol
Priododd y dyn busnes Ronnie Knight ym 1964. Fe'i cafwyd yn euog o sawl trosedd, ac fe wnaethant ysgaru ym 1985. Priododd Stephen Hollings ym 1986; ysgarodd 1995. Priododd Scott Mitchell yn 2000.

Bu'n dioddef o dementia yn ei 70au hwyr a cafodd ddiagnosis o afiechyd Alzheimer yn 2014. Fe'i symudwyd i gartref gofal yn gynharach yn 2020 a bu farw yn Rhagfyr 2020.

## Ffilmiau
*''The Belles of St. Trinian's* (1954)
**Sparrows Can't Sing* (1963)
**Carry On Spying* (1964)
**Carry On Doctor* (1967)
**Chitty Chitty Bang Bang* (1968)
**Carry On Camping* (1969)
**Carry On Henry* (1971)
**The Boy Friend* (1971)
**Carry On Matron* (1972)
**Carry On Girls* (1973)
**Carry On Dick* (1974)
**That's Carry On* (1977)
**Comrades* (1986)

## Teledu
**The Rag Trade* (1961-63)
**Wild, Wild Women* (1968-69)
**Up Pompeii!* (1970)
**EastEnders* (1994–2010, 2013, 2016)
**Doctor Who* (2006)

## Hunangofiant
**All of Me'' (2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Peggy Mitchell

Mae **Margaret Ann "Peggy" Mitchell** (née Martin; Butcher yn flaenorol) yn gymeriad dychmygol yn opera sebon boblogaidd y BBC, *EastEnders*. Yn wreiddiol chwaraewyd rhan Peggy Mitchell gan Jo Warne pan ymddangosodd ar y sgrîn am y tro cyntaf ar y 30ain o Ebrill 1991. Bryd hynny, gwelwyd Peggy Mitchell yn rheolaidd dros gyfnod o wythnosau. Ail-gyflwynwyd Peggy i'r gyfres ym 1994 ond y tro hwn gyda Barbara Windsor yn chwarae'r rhan. O'r foment honno ymlaen, daeth Peggy yn gymeriad rheolaidd ac mae Barbara Windsor yn parhau i chwarae'r rôl o hyd.

Categori:Cymeriadau ffuglen
Cymanwlad

Gallai **Cymanwlad** gyfeirio at un o sawl endid:

* Cymanwlad Lloegr (1649-53)
* Y Gymanwlad, neu'r Gymanwlad Brydeinig yn hanesyddol

* Cymanwlad Awstralia
* Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol
Gaetano Donizetti

Cyfansoddwr opera o'r Eidal oedd **Domenico Gaetano Maria Donizetti** (29 Tachwedd 1797 - 8 Ebrill 1848).

Cafodd ei eni ym Mergamo, yr Eidal.

## Gwaith cerddorol 
### Operau 
* *La Zingara* (1822)
* *Emilia di Liverpool* (1824)
* *Anna Bolena* (1830)
* ''L'Elisir d'Amore* (1832)
* *Lucrezia Borgia* (1833)
* *Lucia di Lammermoor* (1835)
* *Maria Stuarda* (1835)
* *Roberto Devereux* (1837)
* *La fille du régiment* (1840)
* *Don Pasquale* (1841)

### Arall 
* *Il Sospiro*
* *Messa da Requiem*
* *L'ajo nell'imbarazzo: Sinfonia''

Categori:Genedigaethau 1797
Categori:Marwolaethau 1848
Categori:Cyfansoddwyr Eidalaidd
Categori:Cyfansoddwyr opera
Dwyfor Meirionnydd (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth **Dwyfor Meirionnydd** yw'r enw ar etholaeth seneddol yn San Steffan. Lleolir yr etholaeth yn ne Gwynedd ac mae'n cynnwys yn fras ardaloedd Dwyfor a Meirionnydd.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Cadwodd yr etholaeth ei henw ac enillodd rai wardiau, fel rhan o *Adolygiad Cyfnodol 2023 o etholaethau San Steffan* ac o dan argymhellion terfynol Mehefin 2023 y Comisiwn Ffiniau i Gymru ar gyfer etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig 2024.

## Ffiniau
Mae'r wardiau etholiadol a ddefnyddiwyd i greu'r sedd fel a ganlyn. Maent yn gyfan gwbl o fewn sir gadwedig Gwynedd.

Aberdaron, Aberdyfi, Aber-erch, Abermaw, Abersoch, y Bala, Botwnnog, Bowydd a Rhiw, Brithdir a Llanfachreth / Ganllwyd / Llanelltyd, Bryn-crug / Llanfihangel, Clynnog, Corris / Mawddwy, Criccieth, Diffwys a Maenofferen, Dolgellau, Dyffryn Ardudwy, Efailnewydd/Buan, Harlech, Llanaelhaearn, Llanbedr, Llanbedrog, Llandderfel, Llanengan, Llangelynin, Llanuwchllyn, Llanystumdwy, Morfa Nefyn, Nefyn, Penrhyndeudraeth, Dwyrain Porthmadog, Gorllewin Porthmadog, Porthmadog- Tremadog, Gogledd Pwllheli, De Pwllheli, Teigl, Trawsfynydd, Tudweiliog a Thywyn.

## Aelodau Seneddol 
* 2010-2015: Elfyn Llwyd (Plaid Cymru)
* 2015- : Liz Saville-Roberts (Plaid Cymru)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2020au
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Etholaeth newydd:** [[Plaid Cymru|]] **yn ennill**.
| align="right" | **Gogwydd**
| align="right" | -7.31
||
|-

1Amcanol yn Unig

## Gweler hefyd
*Dwyfor
*Dwyfor Meirionnydd (etholaeth Cynulliad)
*Meirionnydd

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Categori:Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Categori:Sefydliadau 2010
Aberconwy (etholaeth seneddol)

Roedd **Aberconwy** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 2010 hyd at 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 2010–2019: Guto Bebb (Ceidwadwyr)
* 2019-2024: Robin Millar (Ceidwadwyr)

## Ffiniau 
Mae rhan helaeth yr etholaeth yn gorwedd yn Sir Conwy ac yn cynnwys trefi Conwy, Llanfairfechan, Llanrwst a gwedill Dyffryn Conwy, Penmaenmawr, Betws-y-Coed a Llandudno.

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Etholaeth newydd:** [[Y Blaid Geidwadol (DU)|]] **yn ennill**.
| align="right" | **Swing**
| align="right" | +7.61
||
|-

1Amcanol yn Unig

## Oriel

Cyfrif Etholiad 2017 Election count, Llandudno 19.jpg|Guto Bebb, ymgeisydd y Ceidwadwyr yn 2017, yn annerch wedi iddo gael ei ethol.
Cyfrif Etholiad 2017 Election count, Llandudno 02.jpg|Cyfrif pleidleisiau'r etholaeth ym Mehefin 2017.
Cyfrif Etholiad 2017 Election count, Llandudno 01.jpg|Heddlu arfog ger y prif fynedfa; Mehefin 2017.

## Gweler hefyd
*Aberconwy (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Conwy
Montroulez

bawd|250px|Y draphont reilffordd ym Montroulez

Cymuned a thref yng ngorllewin Llydaw yw **Montroulez** (enw Llydaweg) neu **Morlaix** (enw Ffrangeg). Saif yn département Penn-ar-Bed (*Finistère*), ac roedd y boblogaeth yn 1999 yn 15,507.

Ceir llawer o dai hanesyddol yng nghanol y dref, yn cynnwys "Tŷ'r Frenhines Anne", sy'n awr yn amgueddfa. Dechreuodd ysgol Diwan Montroulez yn 1988; yn 2008 bu helynt pan benderfynodd y maer a chyngor y dref fod rhaid iddi symud i hen adeilad i wneud lle i ysgol y wladwriaeth.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Cymru-Llydaw
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y dref 

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Diarmuid Mac Murchadha

Brenin Leinster yn Iwerddon oedd **Diarmaid Mac Murchadha** neu **Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach**, Saesneg:  *Dermot MacMurrough* (1110 - 1 Mai 1171). Bu ganddo ran allweddol yng nghoncwest Iwerddon gan y Normaniaid.

Ganed Mac Murchadha yn 1110, yn fab i Donnchadh, brenin Leinster a Dulyn. Daeth yn frenin Leinster pan fu farw ei frawd hynaf. Yn 1166, gyrrwyd ef o'i deyrnas gan Tairrdelbach mac Ruaidri Ua Conchobair, Uchel Frenin Iwerddon gyda chymorth Tigernán Ua Ruairc. Aeth Diarmuid i Loegr i ofyn cymorth y brenin Henri II.

Nid oedd Henri yn barod i'w gynorthwyo yn bersonol, ond gyrrodd ef at farwniaid y Mers. Roeddynt hwy'n awyddus i gymeryd rhan yn yr ymgyrch gan fod grym cynyddol Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth yn golygu nad oedd lawer o obaith iddynt ychwanegu at eu meddiannau yng Nghymru. Aeth y rhan gyntaf o'r fyddin drosodd i Iwerddon yn 1169, ac ymunodd yr arweinydd, Richard Fitz Gilbert de Clare, 2il Iarll Penfro, a hwy yn Awst 1170. Cipiwyd Wexford, Waterford a Dulyn, a'r diwrnod ar ôl cipio Waterford, priododd Richard de Clare ferch Diarmuid, Aoife o Leinster.

Bu farw mab Diarmuid, Domhnall, a bu farw Diarmuid ei hun yn fuan wedyn yn 1171, gyda'r canlyniad i de Clare etifeddu ei deyrnas. Roedd Harri II yn bryderu y gallai de Clare adeiladu teyrnas Normanaidd a allai fod yn beryglus iddo ef, fel daeth ef a byddin i Iwerddon i'w meddiannu.

Categori:Genedigaethau 1110
Categori:Marwolaethau 1171
Categori:Hanes Iwerddon
Port Láirge

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Iwerddon a phrif ddinas Swydd Waterford yw **Port Láirge** (Saesneg: *Waterford*). Hi yw pumed dinas Gweriniaeth Iwerddon o ran maint, gyda phoblogaeth o 49,240 yn 2006.

Sefydlwyd y ddinas gan y Llychlynwyr yn 914; daw'r enw Saesneg o'r enw Llychlynnaidd *Veðrafjǫrðr*. Saif ar Afon Súir, ac mae wedi bod yn borthladd pwysig ers canrifoedd. Yn y 19g roedd adeiladu llongau yn ddiwydiant pwysig, ond mae'r ddinas yn fwyaf adnabyddus am ei gwydr; mae *Waterford Crystal* yn adnabyddus trwy'r byd.

## Hanes
, lle chwifiodd Thomas Francis Meagher y faner am y tro cyntaf yn 1848]]
Port Lairge yw dinas hynaf Iwerddon, ers ei sefydlu gan y Llychlynwyr yn 914. Daeth ei enw o'r Hen Norseg *Vedrarfjord* ("fjord gwyntog"). Yn 1137, methodd Diarmuid MacMorrough, brenin Laighin, yn ei ymgais i'w hymgorffori yn y deyrnas. Ymgeisiodd eto yn 1170 gyda milwyr cyflog Normanaidd dan arweiniad Richard de Clare, 2il Iarll Penfro (Strongbow); gyda'i gilydd buont yn gwarchae ac yn meddiannu Waterford ar ôl amddiffynfa ffyrnig. Byddai hyn yn golygu mynediad yr Eingl-Normaniaid i Iwerddon. Ym 1171, aeth Harri II o Loegr i Waterford. Cyhoeddwyd Waterford a Dulyn yn ddinasoedd brenhinol, a chyhoeddwyd Dulyn yn brifddinas Iwerddon. Yn ystod y cyfnod yma, codwyd wal gerrig i amddiffyn y ddinas ac yn ystod y 13eg ganrif fe'i hategwyd â thŵr a elwir heddiw yn Dŵr Reginald.

Ers yr hen amser bu'n un o borthladdoedd pwysicaf Iwerddon, ac ers y 19g yn ganolfan ddiwydiannol bwysig, yn enwedig ar gyfer gwydr.

## Cyfnod modern
Roedd y 18g yn gyfnod o ffyniant mawr i'r ddinas. Ymddangosodd llawer o'r gweithiau pensaernïol gorau yn ystod y cyfnod hwn. Daeth y fasnach barhaus a thoreithiog â Newfoundland â chyfoeth mawr i'r trydydd porthladd mwyaf ar y pryd. Yn y ganrif ganlynol, cododd diwydiannau pwysig, megis gwneud gwydr ac adeiladu llongau. Chwifiodd Thomas Francis Meagher (1823–1867), cenedlaetholwr Gwyddelig, y faner trilliw Wyddelig am y tro cyntaf erioed o adeilad Clwb Wolfe Tone yn y Mall yn y ddinas ar 7 Mawrth 1848.

Yn gynnar yn yr 20g roedd John Redmond (1856–1918) yn Aelod Seneddol dros Waterford. Redmond oedd arweinydd Plaid Genedlaethol Iwerddon sef, plaid Charles Stewart Parnell oedd yn ymgyrchu dros Senedd i'r Iwerddon ac hunanlywodraeth o fewn Ymerodraeth Prydain.

## Oriel

File:Viking Vessel, Waterford - geograph.org.uk - 5743395.jpg|bawd|'Vedrarfjord' - copi o gwch Llychlynaidd a adeiladwyd o goed dewr
File:Beach Tower, Waterford - geograph.org.uk - 4685810.jpg|thumb|Y 'Beach Tower'
File:Waterford quay - geograph.org.uk - 4120311.jpg|thumb|Cei Port Láirge
File:Waterford by night.jpg|thumb|Port Láirge fin nos
File:View across The Mall. Waterford - geograph.org.uk - 3748925.jpg|Y Mall
File:Northbound Waterford Bypass approaching Gracedieu - geograph.org.uk - 6092831.jpg|Ffordd osgoi y ddinas am y gogledd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Waterford City ar wefan Bwrdd Croeso'r Iwerddon

Categori:Dinasoedd Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Trefi Swydd Waterford
Economi Casnewydd

bawd|Dociau Casnewydd yn 2010
Yn hanesyddol diwydiant trwm, yn enwedig cynhyrchu dur, oedd sail **economi Casnewydd**. Tyfodd y dref yn gyflym yn ystod y Chwyldro Diwydiannol, ac erbyn hanner cyntaf y 19g Casnewydd oedd brif dref y De gyda mwy o gyfoeth na Chaerdydd ac Abertawe gyda'i gilydd. Ar ôl eu gorffen, Dociau'r Hen Dref oedd y dociau mwyaf yn Ewrop yn anterth y diwydiant llongau. Yn y cyfnod ôl-ddiwydiannol mae'r ddinas wedi teimlo ergydion cau a lleihau'r gweithlu mewn gweithfeydd diwydiannol.

Heddiw saif Casnewydd ar Goridor yr M4, rhwng prifddinas Cymru, Caerdydd, a Bryste yn Lloegr. Ym mlynyddoedd diweddar mae'r ddinas wedi buddsoddi'n uchel mewn sectorau economaidd modern, yn bennaf diwydiannau gwasanaethau ac uwch-dechnoleg. Yn y degawd diwethaf bu mwy na £3 biliwn o fuddsoddiad preifat a chrewyd dros 10&nbsp;000 o swyddi. Mae Casnewydd ymhlith y pum lleoliad uchaf o ran sefydlu busnesau yn y Deyrnas Unedig. Yn ôl gwefan swyddogol y gystadleuaeth, "amcangyfrifir bod cynnal y digwyddiad yng Nghymru (gwerth) dros £40m mewn mewnlif arian uniongyrchol, gyda chyfanswm effaith gwariant o £67m o bosibl".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Cyngor Dinas Casnewydd – Busnes 
*  Cyngor Dinas Casnewydd – Ailddatblygiad Canol y Ddinas 

Categori:Casnewydd (sir)
Casnewydd
Oed cydsyniad

350px|bawd|Map yn dangos deddfau Oed cydsyniad yn y byd
Term a ddefnyddir i gyfeirio at yr oed isaf y gall rhywun gymryd rhan yn gyfreithlon mewn gweithgareddau rhywiol yw **oed cydsyniad**. Er nad yw'n derm cyfreithiol ynddo ei hun, mae'n cael ei ddefnyddio'n eang i ddynodi'r oed yr ystyrir bod person ifanc yn medru cydsynu'n ymwybodol i gael rhyw. Nid yw'n golygu'r un peth â bod yn oedolyn yn ôl deddf gwlad, bod yn atebol am drosedd, na chwaith oed priodi.

Mae oed cydsyniad yn ôl y gyfraith yn amrywio'n sylweddol o wladwriaeth i wladwriaeth. Yr oed ar gyfartaledd yw rhwng 16 a 18, ond mae'r ystod byd-eang yn ymestyn o 9 i 21 oed. Ni cheir cysondeb parthed rhywioldeb chwaith, gyda'r oed yn tueddu i fod yn is ar gyfer rhyw heterorywiol na rhyw cyfunrhywiol. Yn ogystal, mae rhai gwladwriaethau yn gwahardd rhyw y tu allan i briodas yn gyfangwbl. Mae'r oed yn gallu amrywio hefyd yn ôl y math o weithgaredd rywiol, rhyw y rhai sy'n cymryd rhan, ac ystyriaethau eraill megis bradychu ymddiried. Yn ogystal, mae rhai gwledydd yn derbyn weithgaredd rywiol rhwng pobl dan oed cydsyniad y wlad mewn cwestiwn - h.y. dydi o ddim yn anghyfreithlon fel y cyfryw gan fod y rhai sy'n cymryd rhan dan oed. Mae'r gosb am droseddu yn erbyn cyfraith oed cydsyniad yn amrywio'n fawr hefyd.

Ceir anghytundeb sylweddol ar y pwnc a sawl anghysondeb yn y deddfau. Mewn canlyniad, mae oed cydsyniad yn bwnc dadleuol, gyda rhai yn dadlau y dylai fod yn is ac eraill y dylai fod yn uwch. I gymhlethu'r darlun, mae deddfau wedi newid yn y gorffennol ac yn dal i gael eu harolygu heddiw.

Yr oed cydsyniad yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain heddiw yw 16 oed, ond yn y gorffennol mae wedi amrywio o 12 i 18 oed.

## Oedran cydsyniad yng ngwledydd Ewrop 
Mae'r oed cydsyniad yng ngwledydd Ewrop heddiw yn amrywio o 13 i 18 oed. Ni nodir y manylion isod, sy'n gallu bod yn gymhleth.

* **18** - Malta, Twrci.
* **17** - Cyprus, Gweriniaeth Iwerddon, Gwlad Groeg.
* **16** - Andorra, Belarws, Y Deyrnas Unedig, Gwlad Belg, Yr Iseldiroedd, Wcráin, Y Ffindir, Latfia, Lwcsembwrg, Norwy, Rwsia, Y Swistir.
* **15** - Denmarc, Ffrainc, Gwlad yr Iâ, Gwlad Pwyl, Rwmania, Slofacia, Slofenia, Sweden, Tsiecia.
* **14** - Yr Almaen, Awstria, Bosnia a Hertsegofina, Bwlgaria, Croatia, Yr Eidal, Estonia, Hwngari, Cosofo, Lithwania, Portiwgal, Serbia.
* **13** - Sbaen

Categori:Bywyd personol
Categori:Cyfraith
Categori:Rhyw
Categori:Hawliau dynol
Ffrwydriad Tunguska

Digwyddodd **Ffrwydriad Tunguska** ar 30 Mehefin 1908 am 07:14 y bore mewn ardal wledig anghyfanedd ger Afon Podkamennaya Tunguska (sydd yn rhanbarth Crai Krasnoyarsk erbyn hyn) yng ngogledd Siberia, Rwsia.

Roedd rhywbeth wedi ffrwydro ryw dair milltir uwchben y tir gan achosi i 80 miliwn o goed ddisgyn dros 830 milltir sgwar. Roedd y ffrwydriad 1000 gwaith yn gryfach na bom Hiroshima a gafodd ei ollwng ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, a thua treuan o bŵer Tsar Bomba, yr arf niwcliar mwyaf pwerus erioed. Er bod meteor neu gomed wedi ffrwydro yn yr awyr yn hytrach na tharo'r llawr, mae'r digwyddiad hwn dal yn cael ei ddisgrifio fel 'trawiad'. Gallai ffrwydriad o'r fath achosi difrod llethol i ddinas fawr.

Roedd yr ffrwydriad mor gryf buasai wedi mesur 5.0 a'r raddfa uchder Richter. Yn ôl *The Guiness Book of World Records* (1966) dywedir oni bai bod y byd yn troi ar yr raddfa y mae byddai'r ffrwydriad wedi dinistrio prifddinas Rwsia ar yr pryd, sef Saint Petersburg.

Does neb yn gwybod beth ddigwyddodd yn union.

Categori:Crai Krasnoyarsk
Categori:Hanes Siberia
Tunguska
Categori:Trychinebau 1908
Categori:Seryddiaeth
Categori:1908 yn Rwsia
Tomás Ó Criomhthain

bawd|250px|An Blascaod Mór ar doriad gwawr

Llenor Gwyddeleg oedd **Tomás Ó Criomhthain** [Thomas O'Crohan] (21 Rhagfyr 1856 – 7 Mawrth 1937). Roedd yn frodor o An Blascaod Mór, y fwyaf o Ynysoedd Blasket oddi ar arfordir Swydd Kerry yn ne-orllewin Gweriniaeth Iwerddon, lle roedd diwylliant unigryw, Gwyddeleg ei iaith.

Ysgifennodd ddau lyfr, *Allagar na hInise* yn 1918-23, a gyhoeddwyd yn 1928, a'i gampwaith, yr hunangofiant *An tOileánach* ("Yr Ynyswr"), a orffennodd yn 1923 ac a gyhoeddwyd yn 1929. Ystyrir *An tOileánach* yn un o glasuron yr Wyddeleg, ac mae'n rhoi darlun o ffordd o fyw a ddiflannodd pan adawodd y trigolion olaf yr ynys yn y 1950au. Fel y rhan fwyaf o'r ynyswyr, enillai ei fywoliaeth fel pysgotwr yn bennaf, ond hefyd yn torri mawn a thyfu cnydau.

Cafodd addysg ysbeidiol pan oedd rhwng 10 a 18, pan ddeuai athrawes o'r tir mawr i fyw ar yr ynys am gyfnod. Priododd Máire Ní Chatháin yn 1878. Cawsant ddeg o blant, ond bu nifer ohonynt farw yn ieuanc, rhai o afiechydon ac araill mewn damweiniau. Ysgrifennodd ei fab, Seán, lyfr hefyd, yn disgrifio ymadawiad y trigolion olaf o'r ynysoedd.

Categori:Llenorion Gwyddeleg
Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1937
Rŵbl

Uned o arian yw'r **Rŵbl** (hefyd *rouble* neu *ruble*). Gallai gyfeirio at un o'r canlynol:

* Rŵbl Rwsiaidd, arian cyfred Rwsia
* Rŵbl Belarwsaidd, arian cyfred Belarws
* Rŵbl Sofietaidd, arian cyfred yr hen Undeb Sofietaidd
* Rŵbl Transnistria
Tunguska

Gallai **Tunguska** gyfeirio at:

;Afonydd
* Afon Tunguska Isaf, Siberia
* Afon Tunguska Uchaf, Siberia
* Afon Podkamennaya Tunguska, Siberia

;Digwyddiad
* Ffrwydriad Tunguska, 1908
Ynysoedd Blasket

bawd|250px|An Blascaod Mór ar doriad gwawr

Ynysoedd oddi ar arfordir Swydd Kerry yn ne-orllewin Gweriniaeth Iwerddon yw **Ynysoedd Blasket** (Gwyddeleg: *Na Blascaodaí*, Saesneg: *Blasket Islands*).

Yr ynys fwyaf yw An Blascaod Mór ( *Great Blasket Island*); mae'r ynysoedd eraill yn cynnwys Beiginis (*Beginish*), Inis Mhick Uileáin (*Inishvickillane*), Inis Tuaisceart (*Inishtooskert*) ac An Tiaracht (*Tearaght Island*). Ar un adeg, roedd cymuned unigryw, hollol Wyddeleg ei hiaith, yn byw yma. Gadawodd y trigolion olaf yr ynysoedd yn 1953.

Cynhyrchodd trigolion yr ynysoedd hyn nifer o weithiau llenyddol pwysig, yn arbennig hunangofiant Tomás Ó Criomhthain, *An tOileánach* ("Yr Ynyswr").

Blasket
Categori:Daearyddiaeth Swydd Kerry
Sioni Winwns

[bawd|Daniel Tanguy, gwerthwr nionod o [Roscoff, Llydaw, gyda gweithwyr ffordd ger Pont Gwenyn y Meirch, Llanycil ger y Bala. Ionawr 1958; llun gan Geoff Charles]]
**Sioni Winwns** oedd y term a ddefnyddid yng Nghymru am y gwerthwyr wynwyn o Lydaw a fyddai'n dod drosodd i werthu o ddrws i ddrws. Erbyn hyn, maent bron wedi diflannu, ond ar un adeg roeddynt yn olygfa gyfarwydd iawn.

Deuai'r rhan fwyaf o'r ardal o gwmpas porthladd Rosko yng ngorllewin Llydaw. Tyfir llawer o wynwyn yn yr ardal hon, ac wedi'r cynhaeaf ym mis Gorffennaf byddent yn dod drosodd i Gymru, Lloegr a'r Alban, ac aros fel rheol tan fis Rhagfyr neu Ionawr. Ymddengys i'r fasnach ddechrau yn 1828. Cyrhaeddodd nifer y Sioni Winwns ei uchafbwynt yn y 1920au, ond lleihaodd y nifer yn dilyn y Dirwasgiad Mawr. Dysgodd cryn nifer o'r rhai oedd yn ymweld yn rheolaidd a Chymru siarad Cymraeg. Ceir amgueddfa Sioni Winwns yn Rosko.

## Hanesion unigol
*Byd bach y Sionis
”Ym mis Mai 1990 yn ystod taith gerdded ar arfordir Llydaw, digwyddodd peth hollol anhygoel i mi ar y daith wrth agosáu at Morlaix. Mi gerddais i mewn i ‘Tabac’ mewn pentre’ bach o’r enw St.Michel-en-Greve, ac ar ôl gofyn am ddiod yn Ffrangeg dyma’r perchennog yn dechrau siarad fel trên yn yr iaith. Dyma roi stop arno a dweud taw o Pays de Galles roeddwn yn dod ohoni. Mewn tipyn dyma fe’n dweud bod yr hen ddyn oedd yn eistedd yn y cornel, Roget, wedi bod yng Nghymru yn gwerthu winwns. Dyma fi yn mynd draw, ac er taw dim ond bach iawn o Ffrangeg oedd gennyf, mi lwyddwyd y ddau ohonom ddeall ein gilydd trwy Llydaweg a Chymraeg gan ei fod wedi dysgu tipyn yn y blynyddoedd oedd yn dod draw rhwng 1961 a 1975. Ond y peth mwya anhygoel oedd ei fod wedi bod yn sefyll mewn stablau tu cefn i dafarn o’r enw'r ‘Coopers’ yn Betws, Rhydaman, ac yr oeddwn i wedi symud i fyw drws nesa’ i’r Coopers yn 1968 wrth weithio yn y Frigâd Dan. Rwy’n cofio gweld y dynion Sioni Winwns yno, roedd pedwar ohonynt yn ôl Roget. Ar ôl dod dros y sioc, dyma fe’n dechrau gofyn i mi am bobol oedd wedi galw arnynt yn yr ardal, ac yr oeddwn yn nabod llawer ohonynt. Cefais hanes yr holl ardal oedd y pedwar ohonynt yn mynd i werthu’r winwns. Erbyn hyn roedd y cwrw wedi dechrau llifo, a does dim llawer o gof gennyf am y pum milltir arall oedd gennyf i fynd cyn cyrraedd y gwersyll oeddwn yn sefyll yno, ac yn y bore oedd yn syndod fod y babell ar ei thraed o hyd!!!

## Llyfryddiaeth
* Gwyn Griffiths *Sioni Winwns* Llyfrau Llafar Gwlad 53 (Gwasg Carreg Gwalch, 2002) ISBN 0863817769

## Dolenni allanol
* Sioni Winwns yn clymu wynwyn ym Mhorthmadog yn 1958, o "Casglu'r Tlysau"

Categori:Llydaw
Geneteg

Disgyblaeth fiolegol ydyw **geneteg**, sef yr wyddor o etifeddiaeth ac amrywiaeth mewn organebau byw. Daw'r gair 'genyn' o'r gair Hen Roeg (γενετικός *genetikos*, “genidol” a hwnnw allan o'r gair γένεσις *genesis*, “creu”); yr un gair â 'geni' mewn gwirionedd. Ers oesoedd cynhanes, er mwyn gwella'r cnydau ac anifeiliaid fe ddefnyddiwyd y wybodaeth fod pethau byw yn etifeddu nodweddion eu rhieni. Drwy fridio yn ddethol a gofalus, roedd yr hen ffermwyr, fel ffermwyr heddiw, hefyd yn gwella eu stoc a'u planhigion.

Ond mae geneteg fodern yn cychwyn gyda gwaith un gwyddonydd, sef Gregor Mendel (1822 - 1884) a sylweddolodd fod nodweddion a etifeddwyd yn dilyn rheolau llym; erbyn heddiw gelwir y rheolau hyn yn *Rheolau Mendel*. Ond yn yr 20ed Ganrif y sylweddolwyd pwysigrwydd ei waith. Arweiniodd hyn at yr hyn a wyddom ni heddiw am geneteg. Rydym ni heddiw'n galw celloedd sy'n cario'r nodweddion hyn yn genynnau.

[bawd|chwith|upright|[DNA, etifeddiaeth drwy drefn foleciwlar. Mae pob edefyn o DNA yn gadwyn o niwcleotidau,  yn cydweddu a'i gilydd yn y canol i ffurfio grisiau neu stepiau ar ysgol nadreddog.]]


Categori:Is-feysydd bioleg
Ynys Rathlin

Ynys oddi ar arfordir Swydd Antrim, Gogledd Iwerddon yw **Ynys Rathlin** (Gwyddeleg: *Reachlainn*, Saesneg: *Rathlin Island*). Hi yw'r unig ynys a phoblogaeth arni yng Ngogledd Iwerddon; yn 2001 roedd y boblogaeth yn 75. Saif 6 milltir  (10&nbsp;km) o'r tir mawr, a dim ond 15.5 milltir (25&nbsp;km) o ran agosaf Penrhyn Kintyre yn yr Alban.
bawd|chwith|chwith|Ynys Rathlin

Mae fferi yn cysylltu'r ynys â thref Ballycastle ar y tir mawr. Dynodwyd yr ynys yn Ardal Gadwraeth Arbennig, ac mae degau o filoedd o adar y môr o wahanol rywogaethau yn nythu yma.

Rathlin oedd safle ymosodiad cyntaf y Llychlynwyr ar Iwerddon yn 795. Dywedir i Robert Bruce lochesu yma, ac yma mae ogof a adwaenir fel "Ogof Bruce", lle dywedir iddo weld y pryf copyn a'i ysbrydolodd i barhau'r frwydr yn erbyn y Saeson. Yn 1575, cipiwyd yr ynys gan Francis Drake a John Norreys, a lladdwyd rhai cannoedd o wragedd a phlant y trigolion, oedd yn perthyn i lwyth MacDonald. Yn 1642, bu lladdfa arall gan filwyr llwyth Campbell o'r Alban, yn ymladd dros y Cyfamodwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Daearyddiaeth Swydd Antrim
Rathlin
Coedybrenin

:''Am leoedd eraill o'r un enw Saesneg, gweler Kingswood (gwahaniaethu).''

Pentref bychan  yng nghymuned Ffordun gyda Thre'r-llai a Threlystan, Powys, Cymru, yw **Coedybrenin** (Saesneg: *Kingswood*). Saif ar lan ddwyreiniol Afon Hafren, tua tair milltir a hanner i'r de o'r Trallwng, yn agos i'r ffin â Lloegr. Saif ar groesffordd ar yr A490 sy'n ei gysytllu a'r Trallwng i'r gogledd a'r Ystog i'r de-ddwyrain. Mae ffordd y B4388 yn ei gysylltu a Tre'r-llai a'r Trallwng i'r gogledd a Trefaldwyn i'r de.

Mae Llwybr Clawdd Offa yn pasio o fewn hanner milltir i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Ffordun gyda Thre'r-llai a Threlystan
Categori:Pentrefi Powys
Capability Brown

Adwaenir **Lancelot Brown** (bedyddiwyd 30 Awst 1716 – 6 Chwefror 1783), fel arfer fel **Capability Brown**. Roedd yn bensaer / tirluniwr Seisnig. Y gorau yn ei faes yn ôl llawer. Cynlluniodd dros 170 parc, mae nifer ohonynt yn dal i'w cael heddiw.

Cafodd gryn ddylanwad ar ei ddilynwyr.

Fe'i ganwyd yn Kirkharle, Northumberland, a'i addysgu yn Ysgol Cambo, gweithiodd pan oedd yn ifanc iawn fel garddwr ifanc yn ystâd Sir William Loraineyn Kirkharle.

Categori:Genedigaethau 1716
Categori:Marwolaethau 1783
Categori:Penseiri o Loegr
Categori:Pobl o Northumberland
An Blascaod Mór

Ynys fwyaf Ynysoedd Blasket oddi ar arfordir Swydd Kerry yn ne-orllewin Gweriniaeth Iwerddon yw **An Blascaod Mór** (Saesneg: *Great Blasket*).

Saif yr ynys tua 2&nbsp;km o'r tir mawr. Roedd pobl yn byw arni hyd 1953, pan benderfynodd Llywodraeth Iwerddon nad oedd modd eu cynnal yno. Hwy oedd y boblogaeth fwyaf gorllewinol yn Ewrop, ac roedd yno ddiwylliant unigryw, Gwyddeleg ei iaith. Er na fu'r boblogaeth erioed yn fawr, efallai 150 ar ei uchafbwynt, cynhyrchwyd nifer o weithiau llenyddol pwysig gan drigolion yr ynys. Yn eu plith roedd *Machnamh Seana-mhná* ("Myfyrdodau Hen Wraig", wedi'i gyhoeddi yn Saesneg fel ''An Old Woman's Reflections*) gan Peig Sayers, *Fiche Bliain Ag Fás'' ('"Ugain Mlynedd yn Tyfu", wedi'i gyhoeddi yn Saesneg fel *Twenty Years A-Growing*) gan Muiris Ó Súilleabháin ac *An t-Oileánach* ("Yr Ynyswr", wedi'i gyhoeddi yn Saesneg fel *The Islandman*) gan Tomás Ó Criomhthain.

Ar un adeg roedd hostel a chaffi ar yr ynys, ond maent yn awr wedi cau. Dymuniad y llywodraeth yw ei gwneud yn barc cenedlaethol, ond mae dadl ynglŷn â pherchenogaeth y tir.

Categori:Daearyddiaeth Swydd Kerry
Categori:Ynysoedd Iwerddon
Cytsain ddwywefusol

Mewn seineg, yngenir **cytsain ddwywefusol** â'r ddwy wefus.

Ceir y cytseiniaid dwywefusol canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

Mae chwe gwahaniaeth yn ffrwydrolion dwywefusol iaith Igbo Owere: .  Nid oes seiniau dwywefusol o gwbl mewn tua 0.7% o ieithoedd y byd, gan gynnwys ieithoedd Tlingit, Chipewyan, Oneida a Wichita.

## Gweler hefyd
* Gwyddor Seinegol Ryngwladol

## Ffynonellau
*Ladefoged, Peter; Ian Maddieson (1996). ''The Sounds of the World's Languages.'' Rhydychen: Blackwell. ISBN 0-631-19814-8.

Categori:Seineg
Categori:Termau iaith