open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melanoidin

yn cynnwys melanoidin]]
Mae **melanoidin** fel rheol yn y lluosog, **melanoidinau** (Groeg. Μέλας "du") yn gyfansoddyn organig melyn-frown i liw bron yn ddu, sy'n cynnwys nitrogen. Ceir yn gyffredin mewn ymborth a gynhyrchir mewn llawer trwy ei gynhesu er enghraifft, coffi, bara a chwrw.

## Esboniad
Mae **melanoidinau** yn bolymerau heterogenaidd brown, pwysau moleciwlaidd uchel sy'n cael eu ffurfio pan fydd siwgrau ac asidau amino yn cyfuno (trwy'r Adweithiad Maillard) ar dymheredd uchel a gweithgaredd dŵr isel. Fe'u darganfuwyd gan Schmiedeberg ym 1897. Mae melanoidinau i'w cael yn aml mewn bwydydd sydd wedi cael rhyw fath o frownio nad yw'n ensymatig, fel brag haidd (Brag Fienna a Brag München, er enghraifft), cramen bara, cynhyrchion becws a choffi. Maent hefyd yn bresennol yn nŵr gwastraff purfeydd siwgr, ac mae angen eu trin er mwyn osgoi halogi o amgylch all-lif y purfeydd hyn.

Mae'r polymerau yn golygu nad yw'r siwgrau dietegol a'r brasterau ar gael i'r metaboledd carbohydrad a braster arferol. Mae melanoidinau dietegol eu hunain yn cynhyrchu effeithiau amrywiol yn yr organeb: maent yn lleihau gweithgaredd ensymau afu Cam I ac yn hyrwyddo glyciad yn vivo, a allai gyfrannu at ddiabetes, llai o gydymffurfiad fasgwlaidd a chlefyd Alzheimer. Mae rhai o'r melanoidinau yn cael eu metaboli gan y microflora berfeddol.

Coffi yw un o brif ffynonellau melanoidinau yn y diet dynol, ac eto mae yfed a bwyta coffi yn gysylltiedig â rhai buddion iechyd a phrosesau gwrthglyceiddio.

## Gweler hefyd
* Adweithiad Maillard
* Coffi

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan am Melanoidin 
* Echdynnu Melanoidin o wastraff ddŵr ffatrioedd siwgr
* Fideo, 'Inside Weyermann - Red beers with Carared and Weyermann Melanoidin Malt' yn sôn am haidd meladoinin

Categori:Cemeg
Categori:Coginio
Categori:Cwrw
Lae

250px|right|thumb|Lae.
Mae **Lae** yw'r ail ddinas fwyaf yn Papwa Gini Newydd.

Categori:Dinasoedd Papwa Gini Newydd
Houghton (gwahaniaethu)

Gallai **Houghton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Cymru
* Houghton, pentrefan yn Sir Benfro

### Lloegr
* Houghton, pentref yn Cumbria
* Houghton, pentref yn Hampshire
* Houghton, pentref yn Norfolk
* Houghton, pentref yn Swydd Gaergrawnt
* Houghton Bank, pentref yn Swydd Durham
* Houghton Conquest, pentref yn Swydd Bedford
* Houghton Down, pentrefan yn Hampshire
* Houghton-le-Side, pentref yn Swydd Durham
* Houghton-le-Spring, tref yn Tyne a Wear
* Houghton on the Hill, pentref yn Swydd Gaerlŷr
* Houghton on the Hill, pentref yn Norfolk
* Houghton Regis, tref yn Swydd Bedford
* Houghton Saint Giles, pentref yn Norfolk

* Great Houghton, pentref yn Ne Swydd Efrog
* Great Houghton, pentref yn Swydd Northampton
* Hanging Houghton, pentrefan yn Swydd Northampton
* Little Houghton, pentref yn Northampton
* Little Houghton, pentref yn Ne Swydd Efrog
* New Houghton, pentrefan yn Hampshire
* North Houghton, pentrefan yn Hampshire
* Stony Houghton, pentrefan yn Swydd Derby
* Winterborne Houghton, pentref yn Dorset

### Unol Daleithiau America
* Houghton, Iowa, dinas yn nhalaith Iowa
* Houghton, Michigan, dinas yn nhalaith Michigan

## Pobl
* John T. Houghton (1931–2020), ffisegydd atmosfferig o Gymro

----
Antony Sher

Actor o Loegr a anwyd yn Ne Affria oedd **Syr Antony Sher** KBE (14 Mehefin 1949 &ndash; 2 Rhagfyr 2021). Ymunodd â'r Royal Shakespeare Company ym 1982 a theithio mewn sawl rôl. Ymddangos ar ffilm a theledu, a gweithio fel awdur a chyfarwyddwr theatr. Enillodd Wobr Laurence Olivier ddwywaith.

Yn ystod ei "Daith Gymanwlad" yn 2017, dwedodd y Tywysog Cymru mai Sher oedd ei hoff actor.  

Cafodd Sher ei eni yn Nhref y Penrhyn, De Affrica, yn fab i Margery (Abramowitz) a'r dyn busnes Emmanuel Sher, i deulu Iddewig o Lithwania.  Roedd yn gefnder o’r dramodydd Syr Ronald Harwood .  Cafodd ei fagu ym maestref Sea Point, lle mynychodd Ysgol Uwchradd Sea Point. Symudodd Sher i Lundain ym 1968 ac wedyn daeth yn ddinesydd Prydeinig.

Yn 2005, daeth Sher a'i bartner &#x2013; y cyfarwyddwr Gregory Doran,  &#x2013; yn un o'r cyplau hoyw cyntaf i ymrwymo i bartneriaeth sifil yn y DU. Fe wnaethant briodi ar 30 Rhagfyr 2015. 

Bu farw Sher o ganser ar 2 Rhagfyr 2021, yn 72 oed.  

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Actorion Iddewig o'r Deyrnas Unedig
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Actorion theatr yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Actorion theatr yr 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Actorion LHDT
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Llenorion Iddewig o'r Deyrnas Unedig
Categori:Llenorion LHDT
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Pobl a aned yn Nhref y Penrhyn
Categori:Pobl fu farw yn Swydd Warwick
Categori:Ymfudwyr o Dde Affrica i'r Deyrnas Unedig
Maravillas Lamberto

Lladdwyd **Maravillas Lamberto Ioldi** (Larraga, Nafarroa, 1922 Mehefin 28 - 1936 Awst 15) yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen. Roedd ei thad, Vicente Lamberto yn filwriaethwr sosialaidd yn y pentref. Pan ddaeth y *Guardia Civil* i'r tŷ i chwilio amdano, roedd Maravillas eisiau mynd gyda'i thad. Aethpwyd â hi i Neuadd y Dref, lle cafodd ei threisio tro ar ôl tro, a lladdwyd hi a'i thad. Gadawyd ei chorff yn noeth i'r cŵn gnoi, a llosgwyd y gweddillion.

## Teyrngedau 
Canodd yr unawdydd o Nafarroa, Fermin Balentzia, gân er anrhydedd iddi, a genir yn aml mewn seremonïau er anrhydedd i'r rhai a saethwyd yn ystod y Rhyfel Cartref. Yn 2009, perfformiodd y grŵp Berri Txarrak y gân *Maravillas* ar eu halbwm *Payola.* Yn ardal Lezkairu ym Mhamplona, penderfynwyd enwi safle Maravillas Lamberto Yoldi er anrhydedd iddi yn 2015.

Ar 2 Rhagfyr 2017, yn ystod seremoni agoriadol swyddogol y ganolfan ieuenctid yn Hen Dref Pamplona, cyhoeddwyd mai Maravillas fyddai enw newydd y safle, er anrhydedd i Maravillas Lamberto. Roedd Josefina, chwaer Marabillas, yn bresennol. Diolchodd Josefina am yr enwi, gan nodi bod cof hanesyddol yn offeryn angenrheidiol ar gyfer peidio ag anghofio troseddau’r gorffennol. 

Ar Chwefror 10, 2018, ailenwyd sgwâr yn ardal Lezkairu ym Mhamplona yn Maravillas Lamberto Plaza. Pan geisiodd Llywodraeth Nafarroa i gau'r ganolfan ieuenctid, talodd yr ymgyrchwyd oedd yn meddiannu'r safle deyrnged i Maravillas, ac ymwelodd ei chwaer Josefina unwaith eto.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  «Maravillas Lamberto ya tiene plaza en Iruñea», *Naiz*, 2018-02-10.
*  «Tres historias entre las 3.240 que reviven en el parque de Sartaguda» , *Gara*, 2008-06-01.

Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Ymgyrchwyr o Wlad y Basg
Broadway, Swydd Gaerwrangon

: ''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Broadway (gwahaniaethu).''

Pentref mawr a phlwyf sifil yn Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Broadway**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Wychavon. Saif yn ardal y Cotswolds yn ne-ddwyrain y sir, yn agos at y ffin â Swydd Gaerloyw, tua 5 milltir (8&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o dref Evesham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,080.

Mae gan y pentref deniadol lawer o adeiladau gwych wedi'u hadeiladu o'r garreg leol. Mae wedi dod yn atyniad i dwristiaid, gyda sawl gwesty, deliwr hen bethau, delwyr celf gain, bwytai a chaffis. Yn 2013 agorwyd cangen o Amgueddfa'r Ashmolean mewn tŷ ar y stryd fawr sy'n dyddio o'r 17g.

## Oriel

Broadway Lygon Arms.jpg|Gwesty y Lygon Arms
Broadway Deli on the High St., Broadway, WR12 7DP.jpg|Siopau ar y stryd fawr
Broadway old school 8318.jpg|Hen ysgol ar y stryd fawr, sy'n siop bellach
Broadway row houses b 8302.jpg|Tai wedi'u hadeiladu o'r garreg leol
Broadway tower edit.jpg|Tŵr Broadway, ffug-gastell sy'n sefyll ar fryn sy'n edrych dros y pentref

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Wychavon
Categori:Pentrefi Swydd Gaerwrangon
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerwrangon
Darlene Hard

Chwaraewr tenis proffesiynol Americanaidd oedd **Darlene Ruth Hard** (6 Ionawr 1936 &ndash; 2 Rhagfyr 2021) Roedd hi'n adnabyddus am ei gallu foli a'i weini cryf. Cipiodd deitlau senglau ym Mhencampwriaethau Ffrainc ym 1960 a Phencampwriaethau'r UD ym 1960 a 1961.

Cafodd Hard ei geni yn Los Angeles, Califfornia, lle dysgodd ei mam Ruth iddi chwarae tenis. Gweithiodd ym Mhrifysgol De Califfornia am nifer o flynyddoedd. Bu farw yn Ysbyty Northridge, yn 85 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pencampwyr Agored yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Broadway, Gwlad yr Haf

: ''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Broadway (gwahaniaethu).''

Pentref a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, ydy **Broadway**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Gwlad yr Haf. Saif y pentref tua 3 milltir (4.8&nbsp;km) i'r gorllewin o dref Ilminster a 5 milltir (8&nbsp;km) i'r gogledd o dref Chard.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 740.

## Cyfeiriadau
Categori:De Gwlad yr Haf
Categori:Pentrefi Gwlad yr Haf
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Denmarc–Norwy

Undeb brenhinol yn cynnwys Teyrnas Denmarc, Teyrnas Norwy (gan gynnwys Ynysoedd Ffaro, Gwlad yr Iâ, a'r Ynys Las), Dugiaeth Schleswig, a Dugiaeth Holstein oedd **Denmarc–Norwy** (Daneg a Norwyeg: *Danmark–Norge*) a fodolai o'r 16g hyd at 1814. Roedd yn berchen hefyd ar nifer o drefedigaethau tramor: y Traeth Aur Danaidd, Ynysoedd Nicobar, Serampore, Tharangambadi, ac Ynysoedd Danaidd India'r Gorllewin.

Roedd y cenhedloedd a'r grwpiau ethnig o dan reolaeth Denmarc–Norwy yn cynnwys Daniaid, Norwyaid, Almaenwyr, Ffaroaid, Islandwyr, Inuit, a Sami. Y dinasoedd mwyaf oedd Copenhagen, Christiania (Oslo bellach), Altona, Bergen, a Trondheim, a'r prif ieithoedd oedd Daneg, Almaeneg, Norwyeg, Islandeg, Ffaröeg, Sami, a'r Lasynyseg.

## Cyfeiriadau 

Categori:16eg ganrif yn Nenmarc
Categori:16eg ganrif yn Norwy
Categori:17eg ganrif yn Nenmarc
Categori:17eg ganrif yn Norwy
Categori:18fed ganrif yn Nenmarc
Categori:18fed ganrif yn Norwy
Categori:19eg ganrif yn Nenmarc
Categori:19eg ganrif yn Norwy
Categori:Cyn-freniniaethau
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1523
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1533
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1537
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1814
Categori:Hanes gwleidyddol Denmarc
Categori:Hanes gwleidyddol Gwlad yr Iâ
Categori:Hanes gwleidyddol Norwy
Categori:Hanes gwleidyddol yr Ynys Las
Sandra Mason

Gwleidydd, cyfreithiwr a diplomydd o Farbados yw **Sandra Prunella Mason** FB GCMG DA QC (ganwyd 17 Ionawr 1949). Cafodd ei hethol gan Senedd Barbados ar 20 Hydref 2021 i ddod yn arlywydd cyntaf y wlad, a daeth yn ei swydd ar 30 Tachwedd 2021, pan beidiodd Barbados â bod yn frenhiniaeth gyfansoddiadol a daeth yn weriniaeth.

Gwleidydd, cyfreithiwr a diplomydd yw Mason sydd wedi gwasanaethu fel barnwr Uchel Lys yn Sant Lwsia a barnwr Llys Apêl yn Barbados. Hi oedd y fenyw gyntaf a dderbyniwyd i'r Bar yn Barbados. Gwasanaethodd fel cadeirydd comisiwn CARICOM i werthuso integreiddio rhanbarthol, hi oedd yr ynad cyntaf a benodwyd yn llysgennad o Barbados, a hi oedd y fenyw gyntaf i wasanaethu ar Oruchaf Lys y wlad.  

## Bywyd ac addysg gynnar 
Cafodd Mason ei geni yn Saint Philip, Barbados. Ar ôl astudio yn Ysgol Gynradd St Catherine, mynychodd ysgol uwchradd yng Ngholeg y Frenhines,  yna dechreuodd ddysgu yn Ysgol Uwchradd y Dywysoges Margaret ym 1968. Bu’n gweithio ym Manc Barclays fel clerc. Cofrestrodd Mason ym Mhrifysgol India'r Gorllewin yn Cave Hill, lle enillodd Radd Baglor Cyfreithiau. Mason oedd un o raddedigion cyntaf Cyfadran y Gyfraith o PCA, Cave Hill.

Ym 1978, dechreuodd Mason weithio fel Ynad y Llys Ieuenctid a Theuluoedd. Ym 1998, cwblhaodd cwrs *RIPA*'r Sefydliad Brenhinol Gweinyddiaeth Gyhoeddus yn Llundain ar Weinyddiaeth Farnwrol. Gwasanaethodd ar Bwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn o'i gychwyn ym 1991 hyd 1999, ac roedd yn is-gadeirydd rhwng 1993 a 1995 ac yn gadeirydd rhwng 1997 a 1999.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfreithwyr o Farbados
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rhagdybiaeth nwl

Mewn ystadegaeth casgliadol, mae **rhagdybiaeth nwl** (*null hypothesis*, a ddynodir yn aml fel '''*H*0''') yn rhagdybiaeth ddiofyn sy'n mynegi fod y maint i'w fesur yn sero (nwl). Yn nodweddiadol, y maint i'w fesur yw'r gwahaniaeth rhwng dwy sefyllfa, er enghraifft i geisio canfod a oes prawf positif bod effaith wedi digwydd neu fod samplau'n deillio o wahanol sypiau.

Mae'r rhagdybiaeth nwl yn nodi i bob pwrpas bod maint (y diddordeb) yn fwy neu'n hafal i sero *ac* yn llai neu'n hafal i sero. Os gellir gwrthdroi'r naill ofyniad neu'r llall yn gadarnhaol, caiff y rhagdybiaeth nwl ei "eithrio o deyrnas y posibiliadau".

Tybir yn gyffredinol bod y rhagdybiaeth nwl yn parhau i fod o bosib yn wir. Gellir cynnal dadansoddiadau lluosog i ddangos sut y dylid naill ai gwrthod neu eithrio'r rhagdybiaeth ee bod â lefel uchel o hyder, a thrwy hynny ddangos gwahaniaeth ystadegol arwyddocaol. Dangosir hyn trwy ddangos bod sero y tu allan i gyfwng hyder penodedig y mesuriad ar unrhyw ochr, yn nodweddiadol o fewn y rhifau real.Mae profi'r rhagdybiaeth nwl yn dasg ganolog mewn prawf rhagdybiaeth ystadegol o fewn yr ymarfer modern o wyddoniaeth. Mae yna feini prawf manwlgywir ar gyfer eithrio neu beidio ac eithrio rhagdybiaeth nwl ar lefel hyder benodol. Dylai'r lefel hyder nodi'r tebygolrwydd y byddai llawer mwy a gwell data yn dal i allu eithrio'r rhagdybiaeth nwl ar yr un ochr.

Mae profi rhagdybiaeth yn gweithio trwy gasglu data a mesur pa mor debygol yw'r set benodol o ddata (gan dybio bod y rhagdybiaeth nwl yn wir), pan fydd yr astudiaeth ar sampl gynrychioliadol a ddewiswyd ar hap. Nid yw'r rhagdybiaeth nwl yn rhagdybio unrhyw berthynas rhwng newidynnau yn y boblogaeth y dewisir y sampl ohoni.

## Diffiniadau sylfaenol 
Mae'r *rhagdybiaeth nwl* a'r *rhagdybiaeth amgen yn fathau o ddamcaniaethau a* ddefnyddir mewn profion ystadegol, sy'n ddulliau ffurfiol o ddod i gasgliadau neu wneud penderfyniadau ar sail data. Mae'r rhagdybiaethau'n ddyfaliadau am fodel ystadegol o'r boblogaeth, sy'n seiliedig ar sampl o'r boblogaeth. Mae'r profion yn elfennau craidd o gasgliad ystadegol, a ddefnyddir yn helaeth wrth ddehongli data arbrofol gwyddonol, i wahanu honiadau gwyddonol oddi wrth sŵn ystadegol.

Y datganiad sy'n cael ei brofi yn erbyn y rhagdybiaeth nwl yw'r rhagdybiaeth amgen. Ymhlith y symbolau mae *H*1 a *H*a.

## Enghraifft 
O ystyried sgoriau prawf dau sampl ar hap, y naill o ddynion a'r llall o ferched, a yw un grŵp yn wahanol i'r llall? Rhagdybiaeth nwl posibl yw bod y sgôr gymedrig gwrywaidd yr un fath â'r sgôr gymedrig benywaidd:

: *H* 0 : *μ* 1 = *μ* 2

lle

: *H* 0 = y rhagdybiaeth nwl,
: *μ* 1 = cymedr poblogaeth 1, a
: *μ* 2 = cymedr poblogaeth 2.

Rhagdybiaeth nwl gryfach yw bod y ddau sampl yn cael eu tynnu o'r un boblogaeth, fel bod amrywiannau a siapiau'r dosraniadau hefyd yn gyfartal.

## Cyfeiriadau
Categori:Ystadegaeth
Bob Dole

Gwleidydd a swyddog milwrol o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Joseph "Bob" Dole** (22 Gorffennaf 1923 – 5 Rhagfyr 2021) a fu'n Seneddwr dros dalaith Kansas o 1969 i 1996 ac yn ymgeisydd y Blaid Weriniaethol yn etholiad arlywyddol 1996.

Ganed ef i deulu dosbarth gweithiol yn Russell, Kansas. Astudiodd ym Mhrifysgol Kansas cyn iddo ymuno â Byddin yr Unol Daleithiau yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cafodd ei anafu'n difrifol yn ystod ymgyrch y Cynghreiriaid yn yr Eidal, gan golli'r gallu yn ei fraich dde. Wedi'r rhyfel, dychwelodd at ei addysg, a graddiodd gyda gradd yn y gyfraith o Brifysgol Ddinesig Washburn yn Topeka, Kansas.

Gwasanaethodd Dole yn aelod o Dŷ'r Cynrychiolwyr yn Kansas o 1951 i 1953, ac yn dwrnai etholedig dros Russell County, Kansas, o 1953 i 1961. Aeth i Washington, D.C. pryd gafodd ei ethol yn aelod o Dŷ'r Cynrychiolwyr, a bu'n cynrychioli 6ed dosbarth cyngresol Kansas o 1961 i 1963 a dosbarth cyngresol 1af y dalaith o 1963 i 1969. Fe'i etholwyd i'r Senedd ym 1968.

Gwasanaethodd Dole yn gadeirydd y Pwyllgor Cenedlaethol y Blaid Weriniaethol o 1971 i 1973, yn ystod arlywyddiaeth Richard Nixon. Daeth yn arweinydd y Gweriniaethwyr yn y Senedd ym 1984, a gwasanaethodd yn arweinydd y blaid fwyaf ddwywaith (1984–86 a 1994–96). Efe oedd ymgeisydd is-arlywyddol y Blaid Weriniaethol, yn cyd-ymgyrchu â'r Arlywydd Gerald Ford, yn etholiad arlywyddol 1976. Ymgeisiodd Dole am enwebiad arlywyddol y Gweriniaethwyr ym 1980 ac ym 1988, ond heb ennill. Fe'i enwebwyd o'r diwedd ym 1996, ac ymddeolai o'r Senedd er mwyn canolbwyntio ar yr ymgyrch arlywyddol. Dewisodd Jack Kemp fel ei gydymgeisydd. Bu'r Arlywydd Bill Clinton yn drech na Dole yn yr etholiad hwnnw.

Cyhoeddodd ei hunangofiant, ''One Soldier's Story'', yn 2005. Bu farw Bob Dole yn 98 oed o ganser.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfreithwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion y Blaid Weriniaethol (Unol Daleithiau America)
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Kansas
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Seneddwyr yr Unol Daleithiau
Categori:Swyddogion Byddin yr Unol Daleithiau
Aaron Glanz-Leyeles

Bardd, ysgrifwr beirniad llenyddol, golygydd, a chyfieithydd Pwylaidd-Americanaidd, yn yr iaith Iddew-Almaeneg, oedd **Aaron Glanz-Leyeles** (1889 – 1966). Cyhoeddodd ei farddoniaeth yn bennaf dan yr enw A. Leyeles, a'i ryddiaith dan yr enw A. Glanz.

Ganed ef yn Włocławek yng Ngwlad Pwyl y Gyngres, a fu dan reolaeth Ymerodraeth Rwsia. Mynychodd ysgol y talmwd tora, dan hyfforddiant ei dad, yn Łódź, ac astudiodd lenyddiaeth ym Mhrifysgol Llundain o 1905 i 1908 ac, wedi iddo ymfudo i Efrog Newydd ym 1909, ym Mhrifysgol Columbia o 1910 i 1913. Gweithiodd yn athro mewn ysgolion Iddew-Almaeneg a darlithiodd ar lenyddiaeth yr iaith honno. Golygai sawl cyfnodolyn Iddew-Almaeneg, a chyfrannai erthyglau ar bynciau llenyddol, cymdeithasol, a gwleidyddol i bapur newydd *Der Tog* am hanner can mlynedd a mwy.

Cyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *Labirint*, ym 1918. Ym 1919, sefydlodd Glanz-Leyeles, Jacob Glatstein, a N. B. Minkoff y mudiad In Zikh, tueddiad modernaidd mewn barddoniaeth Iddew-Almaeneg yr Unol Daleithiau a daenai ar led drwy gyfrwng y cylchgrawn *In Zikh*. Mae ei ail gasgliad o gerddi, *Yungharbst* (1922), yn esiamplau o ysbryd In Zikh. Ymhlith ei gyfrolau eraill o farddoniaeth mae *Rondos un Andere Lider* (1928), *Tsu Dir – tsu Mir* (1933), yr hunangofiant mydryddol *Fabius Lind* (1937), ei ymateb i'r Holocost *A Yid Oyfn Yam* (1947), *Baym Fus Fun Barg* (1957), a'i deyrnged i Americaniaeth *Amerike un Ikh* (1963).

Arbrofai hefyd gyda'r ddrama fydryddol, a derbyniodd glod am *Shlomo Molkho* (1926), hanes David Reubeni a Solomon Molcho, dau Feseia honedig o'r 16g. Ystyriwyd bod Glanz-Leyeles yn lleisio ei gefnogaeth i'r mudiad y Tiriogaetholwyr Iddewig, a fu'n gweithredu dros wladwriaeth i'r Iddewon y tu allan i'r Tir Sanctaidd. Mae ei ail ddrama, *Asher Lemlen* (1928), yn ymwneud â'r gwrthdaro rhwng hiraeth yr Iddewon am y Meseia a'u bywydau gwleidyddol a chymdeithasol. Cyflawnai Glanz-Leyeles gyfieithiadau o'r ieithoedd Saesneg, Rwseg, a Phwyleg i'r Iddew-Almaeneg, gan gynnwys gweithiau o Edgar Allan Poe. Cesglid ysgrifau beirniadol gwychaf Glanz-Leyeles yn y gyfrol *Velt un Vort* (1958).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Addysgwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirniaid llenyddol Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfieithwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Llundain
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Golygyddion cylchgronau o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Iddewig o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Pobl o Włocławek
Categori:Ymfudwur o Ymerodraeth Rwsia i'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau
Digwyddiad (theori tebygolrwydd)

Mewn theori tebygolrwydd, mae **digwyddiad** yn set o ganlyniadau arbrawf (is -set o'r gofod sampl) y rhoddir tebygolrwydd iddo. Gall un canlyniad fod yn elfen o lawer o wahanol ddigwyddiadau, ac fel rheol nid yw gwahanol ddigwyddiadau mewn arbrawf yr un mor debygol, oherwydd gallant gynnwys grwpiau gwahanol iawn o ganlyniadau. 

Gelwir digwyddiad sy'n cynnwys un canlyniad yn unig yn ddigwyddiad elfennol neu'n ddigwyddiad atomig; hynny yw, set sengl (neu *singleton*) ydyw. Dywedir i ddigwyddiad S ddigwydd os yw S yn cynnwys y canlyniad x o'r arbrawf (neu'r prawf) (hynny yw, os ydy x \in S ). Y tebygolrwydd y bydd digwyddiad S yn digwydd yw'r tebygolrwydd bod S yn cynnwys y canlyniad x o arbrawf (hynny yw, mae'n bur debygol fod x \in S ). Mae digwyddiad yn diffinio digwyddiad cyflenwol, sef y set gyflenwol (y siawns i'r digwyddiad beidio â digwydd), a gyda'i gilydd mae'r rhain yn diffinio prawf Bernoulli: a ddigwyddodd y digwyddiad ai peidio?

## Enghraifft syml 
Os ydym yn cydosod pecyn o 52 o gardiau chwarae heb unrhyw jocyrs, ac yn tynnu cerdyn sengl o'r pecyn, yna mae'r gofod sampl yn set 52-elfen, gan fod pob cerdyn yn ganlyniad posibl. Digwyddiad, fodd bynnag, yw unrhyw is-set o'r gofod sampl, gan gynnwys unrhyw set sengl (digwyddiad elfennol), y set wag (digwyddiad amhosibl, gyda thebygolrwydd o sero) a'r gofod sampl ei hun (digwyddiad penodol, gyda thebygolrwydd o un). Mae digwyddiadau eraill yn is-setiau cywir o'r gofod sampl sy'n cynnwys sawl elfen. Felly, er enghraifft, mae digwyddiadau posib yn cynnwys:
[bawd|150x150px| [Diagram Euler o ddigwyddiad. B yw'r gofod sampl ac A yw'r ddigwyddiad. Yn ôl cymhareb eu harwynebedd, tebygolrwydd A yw tua 0.4.]]

* "Coch a du ar yr un pryd heb fod yn jocyr" (0 elfen),
* "5 Calon" (1 elfen),
* "Brenin" (4 elfen),
* "Cerdyn Uwch" (*face cards*) (12 elfen),
* "Rhaw" (13 elfen),
* "Cerdyn Uwch neu siwt goch" (32 elfen),
* "Cerdyn" (52 elfen).

Gan mai setiau yw pob digwyddiad, fe'u hysgrifennir fel setiau fel arfer (er enghraifft, {1, 2, 3}), a'u cynrychioli'n graffig gan ddefnyddio diagramau Venn. Yn y sefyllfa lle mae pob canlyniad yn y gofod sampl, mae Ω yr un mor debygol, y tebygolrwydd P o ddigwyddiad A yw'r fformiwla canlynol :\mathrm{P}(A) = \frac\,\ \left( \text{neu:}\ \Pr(A) = \frac\right)

Gellir cymhwyso'r rheol hon yn rhwydd i bob un o'r digwyddiadau enghreifftiol uchod.

## Nodyn ar y nodiant 
Er bod digwyddiadau yn is-setiau o rywfaint o ofod \Omega, fe'u hysgrifennir yn aml fel rhagfynegiadau neu ddangosyddion sy'n cynnwys hapnewidynnau. Er enghraifft, os yw X yn hapnewidyn real a ddiffinnir ar y gofod sampl \Omega, gellir ysgrifennu'r digwyddiad\{ \omega \in \Omega \mid u yn syml, felu Mae hyn yn arbennig o gyffredin mewn fformwlâu ar gyfer tebygolrwydd, fel\Pr(u Mae'r set u  yn enghraifft o ddelwedd wrthdro (*inverse image*) dan y mapio X oherwydd \omega \in X^{-1}((u, v]) os a dim ond os u 

## Cyfeiriadau
Categori:Tebygolrwydd
Gêm siawns

**Gêm siawns** yw gêm lle mae rhyw ddyfais  hap yn dylanwadu'n gryf ar ganlyniad y gêm. Ymhlith y dyfeisiau cyffredin a ddefnyddir mae dis, topiau nyddu, cardiau chwarae, olwyn roulette, neu beli wedi'u rhifo wedi'u tynnu o gynhwysydd. Mae chwarae gêm siawns yn gamblo pan fo'r chwaraewr yn talu arian neu unrhyw beth o werth ariannol fe rhan o'r gêm.

Mewn cyferbyniad i gêm o siawns, mae gêm o sgil yn un lle mae'r canlyniad yn cael ei bennu'n bennaf gan sgil feddyliol neu gorfforol y chwaraewr yn hytrach nag ar siawns.

Er y gallai fod gan gêm siawns ryw elfen o sgil iddi, yn gyffredinol mae siawns yn chwarae mwy o ran wrth bennu ei ganlyniad. Efallai y bydd gan gêm o sgil elfennau o siawns hefyd, ond mae sgil yn chwarae mwy o ran wrth bennu ei ganlyniad.

Mae gamblo'n hysbys ym mron pob cymdeithas ddynol, er bod llawer o wledydd wedi pasio deddfau sy'n ei gyfyngu. Roedd pobl gynnar yn defnyddio esgyrn migwrn defaid fel dis. Mae rhai pobl yn mynd yn gaeth i gamblo, ac yn aml byddant mewn perygl o golli eu cartref, a phopeth arall.

Gall rhai gemau siawns hefyd gynnwys rhywfaint o sgil. Mae hyn yn arbennig o wir lle mae gan y chwaraewr neu'r chwaraewyr benderfyniadau i'w gwneud yn seiliedig ar wybodaeth flaenorol neu anghyflawn, fel blackjack. Mewn gemau eraill fel rwlet a *punto banco* (bacarát) dim ond maint y bet a'r gwrthrych y mae am betio arno y gall y chwaraewr ei ddewis; mae'r gweddill yn siawns, felly mae'r gemau hyn yn dal i gael eu hystyried yn gemau siawns gyda ychydig bach o sgiliau yn ofynnol. Mae'r gwahaniaeth rhwng 'siawns' a 'sgil' yn berthnasol oherwydd mewn rhai gwledydd mae gemau siawns yn anghyfreithlon neu o leiaf yn cael eu rheoleiddio, ond nid yw gemau sgil. Gan nad oes diffiniad safonedig, mae poker, er enghraifft, wedi cael ei ddyfarnu'n gêm siawns yn yr Almaen ond yn Efrog Newydd, mae'n gêm o sgil.

## Caethiwed 
Gall pobl sy'n cymryd rhan mewn gemau siawns a gamblo ddatblygu dibyniaeth gref arnyn nhw. Gelwir hyn y seicopatholeg o "gamblo patholegol". Yn ôl y seicdreiddiwr Edmund Bergler, mae chwe nodwedd o gamblwyr patholegol 

# Rhaid iddynt fod yn chwarae'n rheolaidd
# Mae'r gêm yn cael blaenoriaeth dros holl fuddiannau eraill y chwaraewr.
# Mae optimistiaeth yn y chwaraewr er ei holl brofiadau o fethiant dro ar ôl tro.
# Nid yw'r chwaraewr byth yn stopio nes ei fod yn ennill.
# Er gwaethaf y rhagofalon gwreiddiol, maent yn y pen draw yn cymryd gormod o risg.
# Ynddyn nhw mae profiad goddrychol o "wefr" (teimlad gwefreiddiol, cyffro, tensiwn, yn boenus ac yn ddymunol, ar yr un pryd) yn ystod cyfnodau'r chwarae.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gemau
Stanleytown

Pentref yng nghymuned Pendyrus ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Stanleytown**. Lleolir nesaf at bentrefi Blaenllechau, Glynrhedynog a Phendyrus.

## Hanes 
Mae wedi'i lleoli ym mhlwyf hynafol Llanwynno. Caeodd pwll glo olaf y pentref  yn y 1960au a dechreuodd cyfnod o ddirywiad economaidd. Gwaethygodd hyn pan gaeodd glofeydd ardaloedd gerllaw (fel y Maerdy) yn dilyn streic y glowyr 1984-85. Yn ychwanegol, daeth cymudo i Gaerdydd yn anoddach ar ôl i doriadau *Beeching* gau'r rheilffordd lleol.

Mae Stanleytown yn rhan o ward etholiadol Pendyrus. Mae ffordd osgoi newydd yn caniatáu trafnidiaeth allanol a buddsoddiad mewnol i'r ardal. Cymerodd y prosiect amser hir i'w gwblhau oherwydd diffyg lle gwastad yn y Rhondda Fach.

Mae gan y pentref dîm pêl-droed ac mae'n rhannu clwb rygbi gyda Phendyrus.

## Preswylwyr nodedig 
* Paul Whitehouse - digrifwr 

## Cyfeiriadau
Categori:Pendyrus
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Amgueddfa reilffordd yr hen Ghan

260px|chwith|bawd|Locomotif stêm
260px|bawd|Locomotif stêm
260px|bawd|Locomotif diesel
260px|chwith|bawd|Yr hen cledrau cul

Mae **Amgueddfa reilffordd yr hen Ghan** yn amgueddfa reilffordd yn Alice Springs, Tiriogaeth y Gogledd, Awstralia. Roedd rheilffordd dreftadaeth hefyd, sy wedi cau. Rheolir yr amgueddfa gan Gymdeithas Cludiant Ffordd Hanesyddol.

## Hanes
Rheilffordd cledrau cul oedd y rheilffordd wreiddiol rhwng Adelaide a Darwin. Agorwyd rheilffordd lled safonol rhwng Adelaide ac Alice Springs ym 1980. Sefydlwyd Cymdeithas gadwriaeth y Ghan ym 1981, yn defnyddio Seidin McDonnell, i’r de o Alice Springs. Rhoddwyd grant o $800,000 ym 1987, ac adeiladwyd gorsaf reilffordd. Trefnwyd prydles gyda Chomisiwn Rheilffyrdd Cenedlaethol Awstralia, ac roedd trenau i dwristiaid hyd at Seidin Ewaninga o Hydref 1988 ymlaen.

Roedd 4 trên yn wythnosol yn y 1990au cynnar 
 gyda locomotif stêm dosbarth W neu locomotif diesel dosbarth NSU Rheilffordd y Gymanwlad, defnyddiwyd yn gynt ar y Ghan.

Roedd gan y gymdeithas broblemau cyllidol. Stopiwyd gwasanaethau trên yn 2001. Erbyn 2005, roedd difrod sylweddol i’r locomotifau a cherbydau gan fandaliaid. Roedd atgyfodiad erbyn 2020.

## Cyfeiriadau
Amgueddfa Reilffordd yr hen Ghan
Hen Ghan
Categori:Cludiant yn Awstralia
Categori:Tiriogaeth y Gogledd
Categori:Rheilffyrdd Awstralia
Categori:Sefydliadau 1981
Moyshe-Leyb Halpern

Bardd yn yr iaith Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau oedd **Moyshe-Leyb Halpern** (2 Ionawr 1886 – 31 Awst 1932).

Ganed ef yn Zlotchev (bellach Zolochiv, Wcráin), Galisia, a fu dan reolaeth Awstria-Hwngari. Aeth i Fienna yn 12 oed i gael ei hyfforddi'n baentiwr arwyddion, ac yno dysgodd am sosialaeth a llenyddiaeth Almaeneg. Dechreuodd ysgrifennu drwy gyfrwng yr Almaeneg, ond wedi iddo ddychwelyd gartref a dod dan ddylanwad awduron a deallusion Iddew-Almaeneg, trodd at yr iaith honno yn unig. Ymfudodd i Ogledd America ym 1908, a bu'n byw mewn tlodi ym Montréal ac yn Efrog Newydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Pobl o Awstria-Hwngari
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Sosialwyr o'r Unol Daleithiau
Georges Bataille

Athronydd, llenor, a beirniad o Ffrainc oedd **Georges Bataille** (10 Medi 1897 – 9 Gorffennaf 1962) a fu'n ymwneud ag erotiaeth, cyfriniaeth, ac afresymoldeb yn ei amryw weithiau. Ysgrifennodd nifer o lyfrau, gan gynnwys nofelau, barddoniaeth, ac ysgrifau. Mae ei waith yn cael ei ystyried yn golyn rhwng gwahanol dueddiadau ym meddwl dechrau'r 20g, sef ôl-foderniaeth a dadadeiladaeth.

Ganed ef yn Billom, yn *département* Puy-de-Dôme yng nghanolbarth Ffrainc, yng nghyfnod y Drydedd Weriniaeth. Fe'i hyfforddwyd yn archifydd yn yr École des Chartes, ysgol baleograffeg ym Mharis. Gweithiodd yn llyfrgellydd ac yn ganoloesydd yn Bibliothèque nationale de France hyd at 1942, a fe'i penodwyd yn geidwad Llyfrgell Orléans ym 1951. Sefydlodd y cylchgrawn llenyddol *Critique* ym 1946, a byddai'n golygu'r hwnnw am 16 mlynedd, hyd at ei farwolaeth, ym Mharis, yn 64 oed.

Ymhlith ei nofelau mae'r stori erotig ''Histoire de l'oeil* (1928).

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Paul Hegarty, *George Bataille: Core Cultural Theorist'' (Llundain: SAGE, 2000).

Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Beirniaid llenyddol Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Puy-de-Dôme
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Llenyddiaeth Iddew-Almaeneg yr Unol Daleithiau

## Y wasg (1885–1945) 
Y wasg boblogaidd oedd prif gyfrwng diwylliannol y mewnfudwyr Iddew-Almaeneg i Unol Daleithiau America yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g. Yn 1914, cyhoeddid pum papur newydd dyddiol yn Ninas Efrog Newydd yn yr iaith, yn ogystal â chyfnodolion wythnosol a misol. Yn ogystal â rhoi'r newyddion ac hysbysu am gyfleoedd i ymwneud â'r diwylliant Iddew-Almaeneg, buont yn cyhoeddi llên boblogaidd megis barddoniaeth, straeon difyr ac anecdotau, llythyrau at y golygydd, ryseitiau a chyngor y cartref, croeseiriau, a chartwnau. Ymddangosodd ffuglen hir fesul rhifyn, gweithiau gwreiddiol a chyfieithiadau o glasuron llenyddiaeth y byd, ac un genre boblogaidd oedd y *shund-romanen* (nofel gyffrous). Un o'r prif gyhoeddiadau oedd *Yidishes Tageblat*, y papur newydd dyddiol Iddew-Almaeneg cyntaf yn y byd.

## Barddoniaeth (1880au–1945) 
bawd|Tudalen deitl y *Lieder Buch* (1897) gan Morris Rosenfeld, gyda llun o'r bardd ar y dudalen gyferbyn.
Yn niwedd y 19g, beirdd y slafdai, fel y'i gelwir, oedd y cyntaf i fynegi stad y mewnfudwyr tlodion a'u trafferthion wrth ymaddasu i'r ffordd Americanaidd o fyw. Yn eu plith oedd Morris Rosenfeld (1862–1923) o Wlad Pwyl, teiliwr wrth ei grefft a gafodd brofiad o'r amodau garw mewn gweithdai dillad Efrog Newydd, a Morris Winchevsky (1856–1932) o Lithwania, a fu hefyd yn newyddiadurwr sosialaidd a gyhoeddai sawl papur newydd adain-chwith yn yr Iddew-Almaeneg. Rhoddir yr enw "Beirdd Proletaraidd" ar Winchevsky, Rosenfeld, David Edelstadt (1866–92), a Joseph Bovshover (1873–1915), am eu bod i gyd yn cyfansoddi cerddi am y dosbarth gweithiol Iddewig, gydag agenda radicalaidd o'i blaid.

Ar droad y ganrif, daeth sawl ysgol farddonol arall i'r amlwg. Canolbwyntiai'r mudiad Yiddishkeit ("Iddewigrwydd") ar draddodiad ac hunaniaeth Iddewig yn y byd modern. Un o ladmeryddion yr hwnnw oedd Abraham Reisen (1876–1953), a ymsefydlodd yn Efrog Newydd ym 1914, awdur nifer o straeon byrion sydd yn portreadu'r amryw wrthdaro beunyddiol mewn bywydau'r Iddewon tlodion. Y ddwy brif ysgol o feirdd modernaidd oedd Di Yunge ("Yr Ieuenctid") ac In Zich ("Ynddo'i Hun") neu Di Inzikhistn ("Y Mewnsyllwyr"). Pwysleisiwyd symbolaeth mewn barddoniaeth Di Yunge, er enghraifft gwaith Moyshe-Leyb Halpern (1886–1932). Sefydlwyd y mudiad In Zikh yn sgil ysgrifennu'r maniffesto *Introspektivizm* gan Jacob Glatstein (1896–1971), N. B. Minkoff (1893–1958), ac Aaron Glanz-Leyeles (1889–1966) a chyhoeddi'r flodeugerdd *In Zikh, A Zamlung Introspektive Lider* (1920). Glatstein oedd golygydd *In zikh* (1920–39), prif gylchgrawn y garfan hon o feirdd modernaidd.

## Rhyddiaith (1880au–1945) 
Ymhlith yr awduron straeon byrion yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g oedd Leon Kobrin (1873–1946), Isaac Leib Peretz (1852–1915), Sholem Asch (1880–1957), ac Sholem Aleichem (1859–1916).

## Gweler hefyd 
* Yr iaith Iddew-Almaeneg yn yr Unol Daleithiau
* Theatr Iddew-Almaeneg yn yr Unol Daleithiau

## Cyfeiriadau 

Categori:Y celfyddydau Iddew-Almaeneg yn yr Unol Daleithiau
Unol Taleithiau America
IddewAlmaeneg
Hurst Green

Gallai **Hurst Green** gyfeirio at ambell le yn Lloegr:

*Hurst Green, pentref yn Nwyrain Sussex
*Hurst Green, anheddiad yn Essex
*Hurst Green, maestref yn Halesowen, Gorllewin Canolbarth Lloegr
*Hurst Green, maestref yn Oxted, Surrey
*Hurst Green, pentref yn Swydd Gaerhirfryn

----
Charles James Fox

Gwleidydd o Loegr oedd **Charles James Fox** (24 Ionawr 1749 – 13 Medi 1806) a fu'n un o wladweinyddion enwocaf Teyrnas Prydain Fawr yn yr oes Sioraidd. Fe'i cofir fel prif gynigydd diwygiadau rhyddfrydol ac yn areithiwr medrus yn Senedd Prydain Fawr yn niwedd y 18g, yn ogystal ag am y ffaith taw efe oedd Ysgrifennydd Tramor cyntaf y deyrnas. Gwasanaethodd yn Arglwydd y Morlys (1770–72), Arglwydd y Trysorlys (1773–4), ac Ysgrifennydd Tramor deirgwaith (1782, 1783, 1806).

Ganed ef yn Llundain, yn ail fab i'r Arglwydd Holland, a chafodd ei addysg yng Ngholeg Eton ac ym Mhrifysgol Rhydychen. Fe'i etholwyd yn Aelod Seneddol dros Midhurst, sedd a brynwyd ar ei gyfer gan ei dad, ym 1768. Tyfodd i fyny yn anfoesol ac afradlon. Cefnogodd weinyddiaeth Grenville yn ei mesurau gwaethaf, a gwobrwywyd ef â'r swydd o Arglwydd y Morlys, yr hon a roddodd i fyny ym 1772. O ganlyniad i anghytundeb a fu rhyngddo ef a'r Arglwydd North, ymunodd Fox â'r wrthblaid, a bu yn wrthwynebydd cryf i'r llywodraeth tra y parhaodd Rhyfel Annibyniaeth America (1775–83). Ym 1780, etholwyd ef dros Westminster, yr hon a gynrychiolodd ym mron yn ddi-dor hyd ei farwolaeth.

Wedi dal swydd fel Ysgrifennydd Tramor am ennyd, ymgysylltodd â North, a chymerodd y ddau swydd yng ngweinyddiaeth y Dug Portland. Pan ddaeth William Pitt yr Ieuengaf i awdurdod, ymgymerodd Fox ag arwain yr wrthblaid, a bu ymdrech faith rhwng y ddau gydymgeisydd galluog ac enwog hyn. Rhoddodd Mesur y Rhaglawiaeth, prawf hynod Warren Hastings, a'r Chwyldro Ffrengig—tri chwestiwn mawr ar y pryd—fantais ddigyffelyb i Fox ddangos ei dalentau a'i huodledd.

Pan fu farw Pitt, ym 1806, daeth eto yn Ysgrifennydd Tramor, a thra yn y swydd hon, cychwynnodd gyflafareddiad am heddwch â Ffrainc, ac ymdrechodd ei orau i ddiddymu caethwasiaeth. Bu farw yn 57 oed, a chladdwyd ef yn Abaty Westminster. Fel areithydd, safai yn y radd flaenaf, ac mewn parodrwydd, eglurder, a chyfiawnder yr oedd efe yn ddigymar. Ystyriai Edmund Burke ef "fel y dadleuydd pennaf a welodd y byd erioed". Llysenw arno oedd *the Young Cub*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Senedd Prydain Fawr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1749
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Marwolaethau 1806
Categori:Pobl o Lundain
Dolyhir

Anheddiad bach yng nghymuned Pencraig, Powys, Cymru, yw **Dolyhir**. Saif yn agos at briffordd yr A44 a 30 cilometr (19 milltir) i'r gogledd-orllewin o ddinas Henffordd. 

## Y chwarel
Mae chwarel Dolyhir yn cynnwys llawer o ffosiliau. Ar ôl sylwi ar sbesimen mewn amgueddfa ym 1995, cadwyd nifer fawr o sbesimenau gwerthfawr yn wyddonol.
 

Roedd gorsaf reilffordd wedi'i lleoli yn y chwarel. Agorodd ym 1875 a chau ym 1951.

## Oriel 

Delwedd:Abandoned building at Dolyhir - geograph.org.uk - 378742.jpg|Tabernacl tun, adeilad segur yn Nolyhir
Delwedd:Dolyhir Station - geograph.org.uk - 1552787.jpg|Gorsaf Dolyhir
Delwedd:Road bridge at Dolyhir - geograph.org.uk - 1876050.jpg|Pont i Ddolyhir

## Cyfeiriadau
Categori:Pencraig
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Val Howell

Bowliwr lawnt rhyngwladol o Gymru a rheolydd y tîm Cymru oedd **Val Howell** (bu farw 26 Ionawr 2021).

Roedd Howell yn rhan o dîm pedwar Cymru a gystadlodd yng Ngemau'r Gymanwlad 1994 yn Victoria, Canada. Daeth yn bencampwr Cymru ym 1986 gan ennill y triphlyg ym Mhencampwriaethau Bowlio Cenedlaethol Cymru. 

## Cyfeiriadau
Categori:Bowlwyr benywaidd o Gymru
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Philippa Perry

Seicotherapydd ac awdures Seisnig yw **Philippa Perry** (née **Fairclough;** ganwyd 1957).  

Ganwyd Philippa ei geni yn Warrington, Swydd Gaer . Cafodd ei addysg yn Ysgol Abbots Bromley i Ferched, mewn ysgol orffen yn y Swistir , ac wedyn ym Mholytechnig Middlesex. Cyfarfu â'i gwr, yr arlunydd Grayson Perry ym 1986. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Llenorion Seisnig
Moulton

Gallai **Moulton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Cymru
* Moulton, pentref yn Bro Morgannwg

### Lloegr
* Moulton, pentref yn Swydd Gaer
* Moulton, pentref yn Swydd Lincoln
* Moulton, pentref yn Swydd Northampton
* Moulton Chapel, pentref yn Swydd Lincoln
* Moulton St Mary, pentref yn Norfolk
* Great Moulton (neu Moulton St Michael), pentref yn Norfolk

### Unol Daleithiau America
* Moulton, Alabama, dinas yn nhalaith Alabama
* Moulton, Iowa, dinas yn nhalaith Iowa
* Moulton Heights, Alabama, cymuned heb ei hymgorffori yn nhalaith Alabama
----
Taffy Owen

Beiciwr cyflymdra rhyngwladol o Gymru oedd **Owen Ellis Owen** (22 Tachwedd 1935 &ndash; 26 Awst 2021), neu **Taffy Owen**. 

Cafodd Owen ei eni yn Sir Fôn. Marchogodd ef yn haen uchaf British Speedway rhwng 1965 a 1977, gan reidio dros wahanol glybiau. Ym 1968, fe orffennodd yn 5ed yng nghyfartaleddau'r gynghrair yn ystod tymor Adran Dau Cynghrair Prydain 1968, gan reidio am Belle Vue Colts a Workington Comets (rhwng 1974 a 1976).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Gyrwyr Speedway
Categori:Marwolaethau 2021
Penymynydd

Pentref bach yng nghymuned Pen-y-ffordd, Sir y Fflint, Cymru, yw **Penymynydd**. Mae'r pentref yn cynnwys ystadau tai (Well House Drive, Coed Y Graig) a thai ar hyd Ffordd Penymynydd.

Mae un eglwys ym Mhenymynydd, Eglwys *St John the Baptist.* Roedd Eglwys arall yn y pentref ar un adeg ond mae wedi'i ailddatblygu. Mae Ysgol Gynradd *St John the Baptist* yn cael cymorth gan yr Eglwys ac yn derbyn plant rhwng 3 ac 11 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Pen-y-ffordd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Tatariaid Siberia

bawd|Tatariaid Siberia yn dathlu gŵyl ddiwylliannol yn 2014
Grŵp ethnig Tyrcig sydd yn frodorol i Orllewin Siberia yw **Tatariaid Siberia** (Сыбырлар, *Sıbırlar*). Maent yn siarad Tatareg Siberia, iaith Dyrcaidd o'r gangen Kipchak–Nogai sydd yn debyg i'r Gasacheg.

Maent yn disgyn o lwythau Wgrig, Samoied, a Thyrcig, ac i raddau llai pobloedd Iranaidd a Mongolaidd.

## Hanes 
Cwympodd Chanaeth Sibir i'r Rwsiaid ym 1582. Trodd Tatariaid Siberia yn Fwslimiaid yn y 14g a'r 15g. Cadwant eu strwythur lwythol a'r claniau, a ni chymysgant â Thatariaid y Volga nes yr 20g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Siberia
Tatariaid Lipka

[bawd|Baner Tatariaid Lipka, yn seiliedig ar faner [y Llu Euraid.]]
Grŵp ethnig Tyrcig yn Nwyrain Ewrop yw **Tatariaid Lipka** sydd yn byw yn bennaf ym Melarws, Lithwania, a Gwlad Pwyl. Maent yn disgyn o lu bach o'r Nogai a gynorthwyodd Vytautas, Uchel Ddug Lithwania, yn ei frwydr yn erbyn y Marchogion Tiwtonaidd. Yn sgil eu buddugoliaeth ym Mrwydr Grunwald (1410), fe'u gwahoddwyd i ymsefydlu yn Uchel Ddugiaeth Lithwania. Byddai'r dynion yn priodi â merched lleol, a dros amser defnyddiwyd yr ieithoedd Lithwaneg, Pwyleg, a Belarwseg ganddynt, ond maent o hyd yn Fwslimiaid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig ym Melarws
Categori:Grwpiau ethnig yn Lithwania
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngwlad Pwyl
Lipka
Tatariaid Astrakhan

Grŵp ethnig Tyrcig sydd yn frodorol i ranbarth deheuol Afon Volga yw **Tatariaid Astrakhan**. Yn hanesyddol buont yn bobl ar wahân i Datariaid ardal Kazan, ond bellach maent wedi ymddiwylliannu i'r radd eithaf ac fe'i ystyrir yn is-grŵp i Datariaid y Volga erbyn heddiw.

Maent yn disgyn o boblogaeth Chanaeth Astrakhan (1466–1556), un o ôl-wladwriaethau'r Llu Euraid. Cymysgant â llwyth y Nogay a gawsant eu cymhathu'n Datariaid.

Amcangyfrifir bod 90,000 i 150,000 o Datariaid Astrakhan yn byw yn Rwsia yn yr 21g.

## Gweler hefyd 
* Astrakhan
* Oblast Astrakhan

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Categori:Oblast Astrakhan
Astrakhan
Tatariaid Kasimov

Grŵp ethnig Tyrcig sydd yn byw yn Kasimov a'r cylch yn Oblast Ryazan, Ffederasiwn Rwsia, yw **Tatariaid Kasimov**.

Maent yn disgyn o ffoaduriaid o Chanaeth Kazan a ddilynodd Qasim Khan, o linach Genghis Khan. Ymsefydlasant yn ardal Ryazan yn y 15g, a daeth Chanaeth Qasim yn wladwriaeth gaeth i Tsaraeth Rwsia. Daliasant at Islam, er iddynt gael eu hamgylchynu gan Gristnogion yn Ryazan.

## Gweler hefyd 
* Tatariaid y Volga

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Categori:Oblast Ryazan
Kasimov
Joan Petchey

bawd|Ynganiad: Joan Petchey
**Joan Eileen Petchey** (17 Hydref 1920 – Mehefin 1990) oedd arweinydd adfywiad yr iaith Gernyweg ar lafar. Athrawes Ffrangeg a Chernyweg oedd hi. Yn boliticaidd roedd hi'n gefnogwr Mebyon Kernow.

Ganwyd hi ar yr 17eg o Hydref 1920 yn Truru. Ei thad, William, oedd yn labrwr i saer pren; enw ei mam oedd Lillian (née Williams). Yn 1939 roedd hi'n byw yn Chelsea, Llundain gyda'u rhieni ble roedd hi'n gweithio fel teipyddes i Swyddfa Tollau Tramor a Chartref. Yn 1958, roedd hi'n byw yn yn Battersea gyda'i mam. 

Roedd hi'n ddynes alluog, rhugl iawn, gyda chymeriad cryf. Roedd tân yn ei chalon ynglŷn â'r iaith. Elizabeth Carne, Bardh Meur (Archdderwydd), a ddywedodd amdani "roedd hi'n fenyw o fri, benyw ardderchog am siarad Cernyweg". Ar un achlysur, fe wnaeth hi godi cywilydd ar Bardh Meur Gunwyn yn ei seremoni urddo drwy siarad ag ef yn rhugl, ond ynte heb y gallu i siarad yn rhugl. 

Wella Brown, yr ieithydd, a ddysgodd ganddi yn Liskeard pan oedd yn astudio rhag ei arholiad gradd gyntaf. Yn yr 1960au, hi a drefnodd 'an   Kylgh Keltek', grwp o bobl o'r chwe gwlad Geltaidd oedd yn ysgrifennu at ei gilydd yn yr ieithoedd Celtaidd. Roedd hyn yn bwysig i'r rhai oedd yn astudio Cernyweg oherwydd nad oedd y rhyngrwyd yn yr pryd yna. Hi oedd trefnydd ysgol haf yn Truru pob mis Awst pan oedd hi'n byw yna.

Cafodd ei hurddo fel bardd yn 1950 yng nghylch meini Boscawen Un. Ei henw barddol oedd "Elowen" - Cernyweg ar gyfer y llwyfen *Ulmus procera*.  Bu farw Elowen yn mis Mehefin 1990, yn St Austell. Dywedodd Nicholas Williams, yr ieithydd, "pan fu farw hi, roeddwn yn gwybod bod yr iaith Gernyweg wedi colli un o'i chymeriadau mwyaf balch".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Joan Petchey - Elowen (Youtube)

Categori:Cernywiaid
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Prifolyn mawr

Ym maes mathemategol damcaniaeth setiau, mae'r priodwedd a elwir yn **brifolyn** neu **brifolion mawr** (*large cardinals*) yn fath penodol o bridowedd o rifau prifol trawsffiniol. Mae prifolion sydd â phriodweddau o'r fath, fel yr awgryma'r enw, yn gyffredinol yn "fawr" (er enghraifft, yn fwy na'r α lleiaf fel α=ωα). Ni ellir profi'r cynnig bod rhifolion o'r fath yn bodoli yn y gwirebu (*axiomatization*) mwyaf cyffredin o theori setiau, sef ZFC, a gellir ystyried cynigion o'r fath fel ffyrdd o fesur "faint" y tu hwnt i ZFC sydd angen tybio y gellir profi'r rhai o'r canlyniadau a ddymunir. Mewn geiriau eraill, gellir eu gweld, yn ymadrodd Dana Scott, fel meintioli'r ffaith "os ydych chi eisiau mwy mae'n rhaid i chi dybio mwy" (*"if you want more you have to assume more"*).

Mae yna gonfensiwn bras y gellir nodi canlyniadau y gellir eu profi o ZFC yn unig heb ragdybiaethau, ond os yw'r prawf yn gofyn am ragdybiaethau eraill (megis bodolaeth y prifolion mawr), dylid nodi'r rhain. Mae p'un a yw hyn yn gonfensiwn ieithyddol, neu'n rhywbeth mwy, yn bwynt dadleuol ymhlith ysgolion athronyddol gwahanol.

Mae'r **prifoliyn mawr gwirebol** yn wireb sy'n nodi bod gan y prifolyn neu'r prifolion rywfaint o briodweddau'r prifolyn mawr penodol.

## Diffiniad rhannol 
Amod angenrheidiol i briodwedd o brifolion i fod yn *eiddo cardinal mawr* yw nad yw'n hysbys bod bodolaeth prifolyn o'r fath yn anghyson â ZFC ac y profwyd, os yw ZFC yn gyson, yna mae ZFC yn gyson â'r datganiad "nad oes rhifolyn o'r fath yn bodoli."

## Dolen allanol 
* "Prifolion a Phenderfynrwydd" yn Gwyddoniadur Athroniaeth Stanford

Categori:Gwirebau mathemategol
Categori:Damcaniaeth setiau
Categori:Rhifau prifol
Lorys Davies

Clerigwr Cymreig oedd **Lorys Martin Davies** (14 Mehefin 1936 &ndash; 25 Chwefror 2021). Roedd e'n Archddiacon Bolton rhwng 1992  a 2001.

Cafodd Davies ei eni yn Hendy-gwyn. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Hendy-gwyn a Choleg Dewi Sant, Lampeter . Ordeiniwyd ef yn ddiacon ym 1959 ac yn offeiriad ym 1960.  Ar ôl curadiaeth yn Ninbych- y-pysgod roedd yn Gaplan yn Ysgol Brentwood rhwng 1962 a 1966; ac yna o Ysgol Solihull rhwng 1966 a 1968. Roedd yn Ficer Moseley rhwng 1968 a 1981; Canon Preswyl yn Eglwys Gadeiriol Birmingham rhwng 1981 a 1992; a Chynghorydd Esgob Manceinion ar Gaplaniaid Ysbyty rhwng 1992 a 2001  Roedd ganddo ef a'i wraig Barbara ddau fab. Bu farw yn 84 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin