open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diwydiant rhyw

Term a ddefnyddir i ddisgrifio'r amryw fentrau masnachol sy'n cyflogi gweithwyr rhyw, perfformwyr erotig er enghraifft, mewn perthynas â'r hyn a elwir yn gyffredinol yn "adloniant oedolion", sy'n cynnwys pornograffi ac erotica, am ei fod yn cynnwys mathau o adloniant a difyrrwch nad yw'n cael ei ystyried yn addas i blant, yw **diwydiant rhyw**. Gellid ymestyn y diffiniad o'r diwydiant rhyw i gynnwys puteindai a phuteindra yn gyffredinol hefyd.

Honnir yn aml fod y diwydiant rhyw yn un o'r rhai mwyaf sylweddol yn y byd, gyda phresenoldeb ym mhob gwlad bron. Yn ogystal â'r "alwedigaeth hynaf", mae'r diwydiant yn cynnwys cynhyrchu, dosbarthu a gwerthu ffilmiau i oedolion ("ffilmiau coch"), nifer o safleoedd ar y rhyngrwyd, a thwristaeth ryw.

## Gweler hefyd 
[200px|bawd|Gweithiwr rhyw mewn [puteindy modern yn yr Almaen]]

* Ardal golau coch
* Ffilm goch
* Puteindy
* Cybersex
* Erotica
* Tylino erotig
* Hentai
* Pornograffi
* Puteindra
* Siop ryw
* Sioe ryw
* Twristiaeth ryw
* Tegan rhyw
* Gweithiwr rhyw
* Spintria
* Striptîs
Amryw Ddarnau

bawd|250px|Owain Owain
Casgliad o erthyglau gwleidyddol ynglŷn â'r frwydr dros y Gymraeg yn yr 1960au gan Owain Owain yw'r gyfrol ***Amryw Ddarnau***. Cynhwysai hefyd storiau byrion ac erthyglau gwleidyddol. Dyma gyfrol gyntaf Owain Owain, un o arweinwyr cynnar Cymdeithas yr Iaith.

Mae'r clawr yn cynnwys ysgythriad leino gan yr awdur sy'n darllen 'O Lyfrgell Owain Owain'. Yn anffodus, rhoddwyd yr ysgythriad ar ei ben i lawr gan y wasg.

## Manylion cyhoeddi
Cyhoeddiadau Modern Cymreig Cyf, Lerpwl, 1968.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau 1960
Categori:Owain Owain
Baner Gogledd Macedonia

[bawd|250px|Baner Gogledd Macedonia [Delwedd:FIAV 111000.svg|23px]]
Mae **baner Gogledd Macedonia** yn cynrychioli codiad yr haul: mae ganddi gylch melyn yng nghanol maes coch gydag wyth paladr o olau yn ymestyn i ymylon y faner.

Fel rhan o Iwgoslafia, Macedonia oedd yr unig weriniaeth ffederal nad oedd yn defnyddio'r lliwiau Pan-Slafaidd (sef coch, glas, a gwyn). Baner Gweriniaeth Sosialaidd Macedonia oedd maes coch gyda seren goch ag ochrau aur yn y canton.

Pan enillwyd annibyniaeth yn 1992, mabwysiadodd Gyn-weriniaeth Iwgoslafaidd Macedonia faner goch gyda Seren Vergina (symbol a ddarganfuwyd ym medd Philip II, brenin Macedon, tad Alecsander Fawr) yn ei chanol. Arweiniodd hyn at wrthwynebiad gan Wlad Groeg (gweler anghydfod enw Macedonia), sy'n honni taw symbol Groegaidd yw'r Seren. O ganlyniad mabwysiadwyd y dyluniad cyfredol ar 5 Hydref, 1995, gydag haul disglair yn lle Seren Vergina.

Delwedd:Flag of the Socialist Republic of Macedonia (1946–1992).svg|Baner Gweriniaeth Sosialaidd Macedonia, 1944–1992
Delwedd:Flag of North Macedonia (1992–1995).svg|Baner Gweriniaeth Macedonia, 1992–1995

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World* (Dorling Kindersley, 2002)

Gogledd Macedonia
Categori:Gogledd Macedonia
Garnedd Goch

Mynydd yng Ngwynedd sy'n rhan o Grib Nantlle yw **Garnedd Goch**, weithiau **Garnedd-goch**. Saif rhwng Craig Cwm Silyn i'r gogledd-ddwyrain ar hyd y grib a Mynydd Graig Goch i'r de-orllewin.

Ar ochr ogleddol y mynydd, mae clogwyni yn arwain i lawr at Lynnau Cwm Silyn, tra ar yr ochr ddeheuol mae Bwlch Cwm Dulyn yn arwain i lawr i Gwm Ciprwth a Chwm Pennant. Ceir carnedd o Oes yr Efydd ar y copa, sy'n rhoi ei enw i'r mynydd.

Gellir ei ddringo o bentref Talysarn neu Nebo.

Categori:Dolbenmaen
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Carn Ingli

Bryn ym mynyddoedd y Preselau yn Sir Benfro yw **Carn Ingli** neu **Mynydd Carningli**. Saif ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, i'r de o Drefdraeth. Ef yw'r pellaf i'r gogledd-orllewin o gopaon y Preselau.

## Olion cynhanesyddol
Mae Carn Ingli yn nodedig am y nifer fawr o olion o Oes yr Efydd a geir ar ei lethrau, gyda gweddillion tali a charnedd o'r cyfnod yma. Ceir hefyd fryngaer o Oes yr Haearn ar y copa, gydag olion tai (gweler isod). Ymddengys fod Carn Ingli o bwysigrwydd arbennig yn y cyfnodau hyn. Mae'r henebion hyn yn cynnwys sawl crug crwn o Oes yr Efydd.

## Bryngaer
250px|bawd|chwith|Bryngaer Carn Ingli

Mae muriau o gerrig wedi cael eu codi rhwng y creigiau ym mhen y bryn i ffurfio bryngaer. Mae'r muriau hyn yn ymestyn ar ffurf gylchog ymhell i lawr y llethrau i gyfeiriad y de-orllewin hefyd hefyd, gan amgau o'u mewn nifer o derasau.

Tybir gan archaeolegwyr y byddai'r gaer hon yn lloches dda i gymuned o ffermwyr lleol a ddibynnai ar gadw gwartheg; ffordd nodweddiadol Geltaidd o fyw.

## Hanes diweddarach
Yn ddiweddarach, dywedir i Sant Brynach fyw mewn ogof ar Garn Ingli, ac i angylion ymweld ag ef yno. Er nad oes sicrwydd am y safle, efallai mai yma yr ymladdwyd Brwydr Mynydd Carn yn 1081.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Crugiau Carn Ingli

Categori:Bryngaerau Sir Benfro
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Benfro
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Categori:Trefdraeth, Sir Benfro
Foel Eryr

Copa ym mynyddoedd y Preselau yn Sir Benfro yw **Foel Eryr**. Saif ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, i'r gogledd o bentref Rhos-y-bwlch ac i'r gorllewin o gopa Foel Cwmcerwyn.

Ceir carnedd o Oes yr Efydd ac olion tai ar y mynydd, ac ar Banc Du i'r de o'r copa mae olion cyfres o sefydliadau, o'r Oesoedd Canol yn ôl i'r cyfnod Neolithig. Mae Afon Gwaun yn tarddu ar lethrau Foel Eryr.

Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Mynydd Drws y Coed

Mynydd yng Ngwynedd sy'n rhan o Grib Nantlle yw **Mynydd Drws y Coed**, weithiau **Mynydd Drws-y-coed**. Saif rhwng Y Garn i'r gogledd-ddwyrain ar hyd y grib a Trum y Ddysgl i'r de-orllewin.

Caiff ei enw o ffermdy a bwlch Drws y Coed ym mhen uchaf Dyffryn Nantlle ar ochr ogleddol y mynydd. Ar lethrau deheuol y mynydd, mae rhan uchaf Coedwig Beddgelert. Gellir ei ddringo trwy ddringo'r Garn o bentref Rhyd Ddu gyntaf.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
T. Glynne Davies

Bardd, llenor a darlledwr radio a theledu o Gymru oedd **Thomas Glynne Davies** (12 Ionawr 1926 – 10 Ebrill 1988), a adnabyddir fel arfer fel **T. Glynne Davies**.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd yn 64 Stryd Dinbych, Llanrwst, Sir Ddinbych.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gweithiodd ym mhwll glo Oakdale, Caerffili fel 'Bevin Boy'.

## Gyrfa 
Gweithiodd fel gohebydd newyddion ar gyfer BBC Radio o 1957 a cyflwynodd y rhaglen radio poblogaidd radio programme *Bore Da* rhwng 1970 a 1976.

Enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951 gyda'r gerdd 'Adfeilion' a chyhoeddodd ddwy gyfrol o gerddi, sef *Llwybrau Pridd* a *Hedydd yn yr Haul*. Ysgrifennodd y nofel hirfaith *Marged*, sy'n portreadu bywyd yn Llanrwst dros sawl cenhedlaeth, nofel arall sef *Haf Creulon* a chyfrol o straeon byrion *Cân Serch*.

Bob blwyddyn mae S4C yn cynnig Ysgoloriaeth Newyddiaduraeth T.Glynne Davies, sydd werth £6,500, i gynorthwyo ysgolheigion i ddilyn cwrs ôl-raddedig yn Ysgol Newyddiaduraeth, Cyfryngau ac Astudiaethau Diwylliannol ym Mhrifysgol Caerdydd.

## Bywyd personol
Roedd T Glynne Davies yn briod â Mair (1932-2016), ac roedd ganddynt bedwar mab:

* Gareth Glyn
* Geraint Glynne Davies
* Aled Glynne
* Owen Glynne Davies, pypedwr blaenllaw gyda Chwmni Cortyn

Bu farw T Glynne yng Nghaerdydd yn 1988.

## Llyfryddiaeth
* *Haf Creulon* (nofel), 1960
* *Llwybrau Pridd* (cerddi cyntaf), 1961
* *Hedydd yn yr Haul*, 1969
* *Cân Serch a storiau eraill*, 1954
* *Marged*, Gwasg Gomer, 1974
* "Cerddi", 1987

## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Llanrwst 1968 (1471303).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Llanrwst 1968 (1471302).jpg
Delwedd:Author T Glynne Davies (1553852).jpg
Delwedd:T Glynne Davies (1565379).jpg
Delwedd:Portrait of the chief bard and broadcaster T Glynne Davies (1539986).jpg
Delwedd:Portrait of the chief bard and broadcaster T Glynne Davies (1539981).jpg
Delwedd:Portrait of the chief bard and broadcaster T Glynne Davies (1539978).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Darlledwyr o Gymru
Categori:Pobl o Lanrwst
Gyrn Goch

Gallai **Gyrn Goch** gyfeirio at:

* Gyrn Goch, bryn ar Benrhyn Llŷn, i'r de o bentref Clynnog Fawr
* Gyrn Goch, pentref bychan ar y briffordd A499, yng nghysgod bryn Gyrn Goch.
Gyrn Ddu

Bryn ar Benrhyn Llŷn yng Ngwynedd yw **Gyrn Ddu** (hefyd: ***Gurn Ddu*** ar y map OS). Saif i'r dwyrain o bentref Trefor ac i'r gogledd-ddwyrain o Lanaelhaearn. Mae copa arall ychydig yn is, sef Gyrn Goch, ychydig i'r gogledd-ddwyrain o'r Gyrn Ddu; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 137metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Ceir carneddi o Oes yr Efydd ac olion tai o Oes yr Haearn ar y mynydd. Ar ei lechweddau dwyreiniol, mae olion nifer o hen chwareli ithfaen.

Mae Afon Erch yn tarddu ar lethrau deheuol Gyrn Ddu ac mae tarddle Afon Hen i'w gael yng Nghors-y-ddalfa rhwng Gyrn Ddu a Bwlch Mawr, i'r dwyrain.

## Y copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd) a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 522m (1713tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Llanaelhaearn
Categori:Llŷn
William Jones (emynydd)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Emynydd Cymraeg oedd **William Jones** (1764 – 2 Mai 1822). Roedd yn frodor o Feirionnydd. Ysgrifennodd sawl emyn, yn cynnwys 'Dyma iachawdwriaeth hyfryd'.

## Bywgraffiad
Ganed William Jones yng Nghynwyd ond symudodd i fyw yn Y Bala lle treuliodd y rhan fwyaf o'i oes gan ddod yn ffigwr adnabyddus yn y dref ar adeg pan y'i hystyrid yn "brifddinas Methodistiaeth" Gogledd Cymru dan "deyrnasiad" Thomas Charles o'r Bala. Gwehydd oedd wrth ei grefft. Cyhoeddwyd cyfrol o'i emynau yn 1819.

## Llyfryddiaeth
**Aberth Moliant neu Ychydig Hymnau* (1819).

## Gweler hefyd 
* Rhestr o emynwyr Cymraeg
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau 
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1764
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1822
Categori:Pobl o Feirionnydd
Gyrn Goch (bryn)

Bryn ar Benrhyn Llŷn yng Ngwynedd yw **Gyrn Goch**. Saif i'r de  o bentref Clynnog Fawr ac i'r dwyrain o'r briffordd A499.  Mae copa arall ychydig yn uwch, Gyrn Ddu, ychydig i'r de-orllewin o'r Gyrn Goch.

Y bryn sy'n rhoi ei enw i bentref Gyrn Goch ar y briffordd A499 islaw'r copa.

Categori:Clynnog
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Llŷn
Joseph Harris (Gomer)

Awdur ar destunau crefyddol, gweinidog, emynydd a golygydd dylanwadol o Gymru oedd **Joseph Harris** (1773 – 10 Awst 1825), neu **Gomer**. Cymerodd ei enw barddol oddi wrth y cymeriad Beiblaidd Gomer, fab Jaffeth, a ystyrid yn un o gyndeidiau'r Cymry diolch i ddylanwad gwaith Theophilus Evans. Fe'i cofir yn bennaf heddiw fel golygydd *Seren Gomer*, y newyddiadur Cymraeg cyntaf.

## Gyrfa 
Ganed Joseph Harris yn fab i amaethwr tlawd ym mhlwyf Llantydewi (Casblaidd), Sir Benfro, yn 1773. Roedd ei dad yn gwrthod addysg iddo ac yn ceisio ei rwystro rhag dysgu darllen a sgwennu hyd yn oed. Yn 1801 symudodd i fyw yn Abertawe, yn fuan ar ôl dod yn weinidog gyda'r Bedyddwyr. Bu'n cadw siop lyfrau, argraffwasg ac ysgol yn y dref honno. Priododd a chafodd fab, "Ieuan Ddu", bardd addawol a fu farw yn 21 oed.

Fel diwinydd, amddiffynnodd athrawiaeth Trindodiaeth. Cyhoeddodd sawl pamffled a llyfryn ar y pwnc, yn Gymraeg a Saesneg. Cyhoeddodd hefyd gasgliad o emynau.

Yn 1814 daeth yn olygydd y newyddiadur newydd *Seren Gomer*, a chafodd felly ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry.

Roedd Gomer yn weithiwr cadarn dros yr iaith Gymraeg, ac er bod ei waith ei hun, fel gwaith sawl llenor arall o'r 19g, yn tueddu i ddilyn cystrawennau'r Saesneg yn ormodol, gwnaeth lawer i ysbrydoli ei gyd-Gymry i ymgeledd a pharchu'r iaith mewn cyfnod a welai gynnydd aruthrol yn nylanwad y Saesneg a'i llenyddiaeth ar fywyd Cymru.

Bu farw o afiechyd - canlyniad y straen o weithio'n ormodol efallai a cholli ei unig fab mor ifanc - yn 1825.

## Llyfryddiaeth 
### Gwaith Gomer
**Bwyall Crist yng Nghoed Anghrist* (1804)
**Traethawd ar Briodol Dduwdod ein Harglwydd Iesu Grist* (1816-17)
**Casgliad o Hymnau* (1821)
**Cofiant Ieuan Ddu* (?1824). Cofiant ei fab.
### Llyfrau amdano
*D. Rhys Stephen, *Cofiant Gomer* (1839)
*Glanmor Williams, 'Gomer, sylfaenydd ein llenyddiaeth gyfnodol', *Y Cymmrodor* (1982)

## Gweler hefyd
*Gomer fab Iapheth
**Seren Gomer*

Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1773
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1825
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Gomer

Gallai **Gomer** gyfeirio at un o sawl person neu beth:

*Gomer, cymeriad yn y Beibl
*Joseph Harris (Gomer) (1773-1825), golygydd a llenor
*Gomer M. Roberts (g. 1944), awdur
**Seren Gomer* (1814-1983), y newyddiadur Cymraeg cyntaf
**Haul Gomer* (1848), newyddiadur Cymraeg yn America
*Gwasg Gomer, cwmni cyhoeddi Cymreig

Gweler hefyd:
*Gomeriaid, cymdeithas lenyddol wladgar o'r 19g
Joseph Harris

Gallai **Joseph Harris** (neu **Joe Harris**) gyfeirio at un o sawl person:

*Joseph Harris (Gomer) (1773-1825), golygydd a llenor
*Joe Harris (mathemategydd) (1951–)
*Joseph Harris (cricedwr) (1965–)
William Jones (bardd)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Bardd o Gymru oedd **William Jones** (24 Medi 1896 – 18 Ionawr 1961). Roedd yn frodor o bentref Trefriw, Sir Conwy.

Aeth yn weinidog gyda'r Annibynwyr ac yn ddiweddarach ymunodd â'r Methodistiaid.

Roedd yn fardd telynegol ac mae rhai o'i gerddi yn cael eu hysbrydoli gan fytholeg Cymru, yn enwedig chwedlau'r Mabinogi.

## Llyfryddiaeth 
* *Adar Rhiannon a cherddi eraill* (1947)
* *Sonedau a Thelynegion* (1950)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Pobl o Drefriw
Theatr y Grand, Abertawe

**Theatr y Grand** yw prif theatr Abertawe, Cymru, ar gyfer y celfyddydau creadigol. Lleolir y theatr yng nghanol y ddinas. Perfformir amrywiaeth o ddramâu a phantomeimiau yno ac mae'n gyrchfan flaenllaw ar gyfer perfformiadau theatrig teithiol sy'n ymweld ag Abertawe.

## Pantomeim 
Cynhelir pantomeim blynyddol yn y theatr lle mae person neu bersonau enwog o operau sebon neu gyfresi teledu yn chwarae rhan un o'r prif gymeriadau. Mae cyfnod perfformiadau'r pantomeim yn dechrau yng nghanol mis Rhagfyr ac yn diweddu yng nghanol mis Ionawr. Yn aml, mae'r holl docynnau wedi'u gwerthu o fewn wythnosau o gael eu rhyddhau i'r cyhoedd o ganlyniad i safon y cynhyrchiad. Dros y blynyddoedd diwethaf, mae'r troellwr disgiau o Sain Abertawe Kevin John wedi chwarae rhan y 'Pantomime Dame'. Ymhlith y ser sydd wedi perfformio ym mhantomeim Theatr y Grand Abertawe mae Ryan Davies, Keith Harris, Melinda Messenger, Linda Lusardi, Little and Large, Mark Little, Owen Money a Rob Brydon.

## Comedi 
Mae rhai o brif ser y byd comedi wedi ymddangos yn y Stiwdio Depot yn Theatr y Grand Abertawe ar ddydd Mercher olaf pob mis. Yn ogystal â hyn, mae clybiau comedi Jongleurs a nifer a ddigrifwyr 'standup' y Deyrnas Unedig hefyd yn ymweld â'r theatr yn flynyddol.

## Hanes y Theatr 
Ers 1897, mae Theatr y Grand Abertawe wedi bod yn darparu ystod eang o adloniant diwylliannol, creadigol a chyffredinol i'r cyhoedd. Cynlluniwyd Theatr y Grand gan y pensaer William Hope o Newcastle ym 1897. Fe'i hadeiladwyd gan D. Jenkins a chafodd y theatr ei hagor gan Madam Adelina Patti - Diva Opera yn ei chyfnod - ar ran y perchnogion gwreiddiol Morell a Mouillot.

Llogodd Corfforaeth Abertawe yr adeilad ym mis Mai 1969 a'i brynu llwyr ym 1979. Yna cafodd y theatr wedd-newidiad a diweddariad rhwng 1983 a 1987 am gost o £6.5 miliwn. Yn ogystal â hyn, gwariwyd £1 miliwn yn ychwanegol ar Adain y Celfyddydau a agorodd ei drysau am y tro cyntaf ym 1999.

Dros yr ugain mlynedd ddiwethaf, mae "Y Grand" wedi gwella'n sylweddol o ganlyniad i fuddsoddiad a chefnogaeth wrth yr hen Corfforaeth Abertawe, Cyngor Dinas Abertawe ac yn fwy diweddar Cyngor a Dinas Abertawe. Fodd bynnag, nid yw hunaniaeth unigryw y theatr wedi dioddef o ganlyniad i'r gwelliannau a wnaed i'r adeilad ac erbyn heddiw mae Theatr y Grand cyn lawned o gymeriad ac awyrgylch ag ydoedd pan agorwyd drysau'r theatr flynyddoedd maith yn ôl.

Grand
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Abertawe
Linda Lusardi

Mae **Linda Lusardi** (ganed 18 Medi 1958 yn Palmers Green, Llundain) yn actores, cyflwynwraig ar y teledu ac yn gyn-fodel noeth o Loegr. Mae'n briod â'r actor Samuel Kane ac mae ganddynt ddau o blant, Lucy a Jack.

Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Modelau benywaidd o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Mark Little

Actor, digrifwr a chyflwynydd rhaglenni teledu o Awstralia yw **Mark Little** (ganed 20 Hydref 1959). Cafodd ei eni mewn ardal anghysbell o Queensland.

## Bywyd personol
Yn 2020 symudodd o Lundain i ffermdy anghysbell ym Mhowys, ger Llyn Fyrnwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu o Awstralia
Categori:Digrifwyr o Awstralia
Categori:Cyflwynwyr teledu o Awstralia
Categori:Pobl o Queensland
Categori:Genedigaethau 1959
Owen Money

Cyflwynydd radio, cerddor a digrifwr o Gymru yw **Owen Money** MBE (ganwyd 16 Mai 1947).

Fe'i ganwyd **Lynn Mittell** ym Merthyr Tudful, Cymru. Mae'n hanu o Gastell-nedd.

Yn Rhestr Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd yn 2007, gwnaed Money yn MBE am ei wasanaethau i adloniant yng Nghymru.

## *The Bystanders*
Chwaraeai y gitâr fâs i'r *Crescendos*, ac ymunodd yn ddiweddarach gyda'r *Rebels* i  ffurfio'r *Bystanders* ym 1962. Newidiodd Mittell ei enw i Gerry Braden, gan ddod yn brif leisydd y band gyda:
* Micky Jones  – gitâr a llais
* Clive John - gitâr, llais ac allweddellau
* Ray Williams - bâs
* Jeff Jones - drymiau

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol
*  Proffil ar BBC Radio Wales 
*  Owen Money theatre company

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Moel Lefn

Mynydd yn Eryri, rhwng Beddgelert a Chwm Pennant yw **Moel Lefn**. Mae'n rhan o'r grib sy'n cyrraedd ei phwynt uchaf ar gopa Moel Hebog; saif Moel Lefn ar ben gogleddol y grib, gyda  Moel yr Ogof rhwng y copa yma a Moel Hebog.

Saif Cwm Pennant i'r gorllewin o'r copa, Cwm Trwsgwl a Bwlch y Ddwy Elor i'r gogledd a Choedwig Beddgelert i'r dwyrain.

Categori:Beddgelert
Categori:Dolbenmaen
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Rob Brydon

Mae **Rob Brydon** (ganwyd **Robert Brydon Jones**, 3 Mai 1965 Abertawe) yn actor, digrifwr a dynwaredwr o Gymru. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ran fel Bryn West yn y ddrama gomedi *Gavin and Stacey*.

Cychwynodd weithio i Radio Wales pan oedd yn 20 oed a daeth yn gyflwynydd radio ar orsaf BBC Radio Wales a BBC Radio 5. Daeth ei lais yn adnabyddus iawn wrth iddo leisio nifer fawr o hysbysebion a chyhoeddi ar deledu a ffilm. Datblygodd ei broffil comedi pan ysgrifennodd a serennodd yn y gyfres *Marion and Geoff* (2000) a'r gyfres o ddeilliodd o'r gyfres hon *The Keith Barret Show*. Mae hefyd wedi cyflwyno y rhaglen gwis ''Rob Brydon's Annually Retentive''.

Mae Brydon yn adnabyddus am ei gomedi tywyll rhyfedd ac anghysurus ac mae wedi gweithio gyda nifer o ddigrifwyr ac actorion gyda'r un math o hiwmor ag ef, gan gynnwys Steve Coogan sydd wedi cyfeirio at Brydon fel rhyw fath o arloeswr. Fel Coogan mae ganddo'r ddawn i ddynwared pobl enwog. Mae wedi dangos hyn mewn rhaglenni fel *The Trip*, lle mae ef a Coogan yn chwarae fersiwn ffuglennol o'u hunain, yn teithio o gwmpas yn adolygu bwytai.

Yn 2003, cafodd ei enwi fel un o 50 act doniolaf ym myd comedi Prydain gan bapur newydd The Observer.

Yn 2018 ymddangosodd fel gwestai arbennig yn y gyfres Trust yn chware ran Arlywydd yr Unol Daleithiau Richard Nixon ym mhenod 9 *White Car in a Snowstorm* 

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Porthcawl
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Cyngor Celfyddydau Cymru

Corff cyhoeddus sy'n cael ei noddi gan Lywodraeth Cymru gyda chyfrifoldeb dros ariannu a datblygu'r celfyddydau yng Nghymru yw **Cyngor Celfyddydau Cymru** (CCC) (Saesneg: *The Arts Council of Wales*).

## Hanes
Sefydlwyd **Cyngor Celfyddydau Cymru** (Saesneg: *Welsh Arts Council*) yn 1946 dan Siarter Frenhinol, Yn 1994 unwyd y Cyngor â thair Cymdeithas Celfyddydol Rhanbarthol yng Nghymru a newidiwyd fersiwn Saesneg yr enw i *Arts Council of Wales*.

Daeth yn atebol i'r Cynulliad Cenedlaethol ar 1 Gorffennaf 1999 pan drosglwyddwyd y cyfrifoldeb oddi ar Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Mae Llywodraeth Cymru yn rhoi arian i CCC i hyrwyddo'r celfyddydau. Mae CCC hefyd yn dosbarthu arian y Loteri Genedlaethol, i hybu y celfyddydau yng Nghymru, a ddosrennir gan yr Adran Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon San Steffan.

Fel elusen gofrestredig mae gan y Cyngor fwrdd ymddiriedolwyr sy'n cyfarfod chwe gwaith y flwyddyn. Ar wahân i'r cadeirydd mae aelodau'r cyngor yn gwasanaethu yn ddi-dâl, ac fe'i penodir gan Lywodraeth y Cynulliad. Mae gan CCC swyddfeydd ym Mae Colwyn, Caerfyrddin a dinas Caerdydd.

### Prif Weithredwyr
* Peter Tyndall: 2003 - 2008
* Nick Capaldi: 2008 - Awst 2021
* Sian Tomos: Medi 2021 -

Mae'r Cyngor yn un o aelodau corfforaethol y Sefydliad Materion Cymreig.

## Beirniadaeth
Ar sawl achlysur mae rhai pobl wedi beirniadu CCC, sy'n un o'r "cwangos" gwreiddiol, am fod yn elitaidd - e.e. gwario miliwnau ar opera - ac am fod yn rhy ddosbarth canol, sefydliadol, a Seisnigaidd.'''

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Y celfyddydau yng Nghymru
Categori:Cyrff a Noddir gan Lywodraeth Cymru
Categori:Sefydliadau 1946
Keith Harris

Tafleisiwr Seisnig oedd **Keith Shenton Harris** (21 Medi 1947 – 28 Ebrill 2015), a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei rhaglen deledu *The Keith Harris Show* (1982–90), recordiadau sain ac ymddangosiadau mewn clybiau gyda'i bypedau Orville yr Hwyaden a Cuddles y Mwnci. Cafodd sengl yn siartiau 40 Uchaf y DU y 1982 gyda "Orville's Song" a gyrhaeddodd rhif 4 yn y siartiau.

## Bywyd personol
Roedd Harris yn byw gyda'i bedwaredd wraig, Sarah, a'u dau blentyn ifanc, yn Poulton-le-Fylde ger Blackpool, lle'r oedd arfer berchen ar glwb nos. Roedd yn arfer bod yn briod i'r gantores Jacqui Scott, enillydd sioe dalent ar y BBC yn 1979 a geisiodd ar gystadleuaeth *A Song For Europe* gyda'i chyfansoddiad ei hun. Roedd ganddynt un plentyn.

Ar ôl cael diagnosis o ganser yn 2013, cafodd Harris cemotherapi ac fe dynnwyd ei ddueg. Fe aeth yn ôl i weithio wedi hynny ond fe ddychwelodd y canser yn 2014 a bu farw ar 28 Ebrill 2015 yn 67 mlwydd oed yn Ysbyty Blackpool Victoria.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Melinda Messenger

Mae **Melinda Jayne Messenger** (ganwyd 23 Chwefror 1971 yn Swindon, Wiltshire, Lloegr) yn gyflwynwraig rhaglenni teledu Seisnig ac arferai fod yn un o fodelau bronnoeth mwyaf llwyddiannus yng ngwledydd Prydain.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol (MySpace)

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Modelau benywaidd o Loegr
Categori:Pobl o Wiltshire
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Little and Large

bawd|Little and Large

Partneriaeth gomedi Brydeinig gyda'r dyn traddodiadol Syd Little (ganwyd Cyril Mead ym 1942) a'r digrifwr Eddie Large (ganwyd Edward McGinnis ym 1941, bu farw yn 2020) oedd **Little and Large**.

Categori:Comedi ITV
Categori:Comedi teledu'r BBC
Categori:Digrifwyr o'r Deyrnas Unedig
Don LaFontaine

Actor llais o'r Unol Daleithiau oedd **Donald LaFontaine** (26 Awst 1940 – 1 Medi 2008). Roedd yn enwog am recordio dros 5000 o hysbysluniau ffilm a channoedd o filoedd o hysbysebion teledu, hyrwyddiadau rhwydwaith, a hysbysluniau gemau fideo.

Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl o Duluth, Minnesota
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Ceidwad y Gannwyll

Opera roc neu sioe gerdd yw ***Ceidwad y Gannwyll***, a berfformiwyd yn wreiddiol ym mhafiliwn Eisteddfod y Rhyl yn 1985. Cyfansoddwyd y sgript a'r geiriau gan Robin Llwyd ab Owain a'r alaw gan Robat Arwyn a Sioned Williams.

Leah Owen oedd yn chwarae rhan 'Y Fflam' a thua 200 o bobl ifanc o Sir Ddinbych.

Atgynhyrchwyd rhai o'r caneuon mewn llyfr o'r un enw a gyhoeddwyd gan Wasg y Lolfa (ISBN 0862433681).

## Gweler hefyd
*Rhys a Meinir (1987)
*Iarlles y Ffynnon
*Pwy bia'r Gân? (2003)
*Rhestr o sioeau cerdd Cymraeg

## Cyfeiriadau 
Categori:Sioeau cerdd 1985
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Sioeau cerdd Cymraeg
Moel yr Ogof

Mynydd yn Eryri, rhwng Beddgelert a Chwm Pennant yw **Moel yr Ogof**. Mae'n rhan o'r grib sy'n cyrraedd ei phwynt uchaf ar gopa Moel Hebog; saif Moel yr Ogof rhwng Moel Hebog i'r de a Moel Lefn i'r gogledd.

Saif Cwm Pennant i'r gorllewin o'r copa, a Choedwig Beddgelert i'r dwyrain. I'r de, mae Cwm Llefrith yn ei eahanu oddi wrth Moel Hebog.

Ceir ogof fechan ar lechweddau dwyreiniol y mynydd, ac mae traddodiad i Owain Glyndŵr lochesu yno am gyfnod.

Categori:Beddgelert
Categori:Dolbenmaen
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Tarrenhendre

Mynydd yn ne Gwynedd yw **Tarrenhendre**, weithiau **Tarren Hendre**; . Saif yn agos i Cadair Idris, i'r de o Abergynolwyn ac i'r gogledd o bentref Pennal a'r briffordd A493. Mae copa Tarren y Gesail, sydd ychydig yn uwch, i'r gogledd-ddwyrain ohono. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 435metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Gellir ei ddringo a Abergynolwyn, ar hyd llwybr sy'n arwain trwy hen chwarel lechi Bryneglwys, neu o'r de o lwybr sy'n dechrau o'r ffordd gefn i'r gorllewin o Bennal.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 634 metr (2080 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Ffordd yr A493

Priffordd yn ne Gwynedd yw'r **A493**, sy'n arwain ar hyd yr arfordir o gyffiniau Dolgellau hyd at gyffiniau Machynlleth.

Mae'n gadael y briffordd A470 fynryn i'r gogledd-orllewin o Ddolgellau, ac yn arwain tua'r gorllewin ar hyd glan ddeheuol Afon Mawddach heibio Penmaenpŵl, cyn troi tua'r de ger Arthog. Maen mynd heibio Y Friog a Llwyngwril, yna ychydig ar ôl Llangelynnin yn troi tua'r dwyrain i ffwrdd o'r arfordir heibio Llanegryn a chroesi Afon Dysynni i bentref Bryncrug.

Wedi dychwelyd at yr arfordir i fynd trwy dref Tywyn, mae'n parhau tua'r de hyd Aberdyfi, lle mae'n troi tua'r dwyrain i arwain ar hyd glan ogleddol Afon Dyfi trwy Pennal. Mae'n ymuno a'r A487 ger Pont ar Ddyfi, rhyw filltir i'r gogledd o Fachynlleth.

Categori:Cludiant yng Ngwynedd
A493
Canolfan Dylan Thomas

Canolfan gelfyddydol yw **Canolfan Dylan Thomas** ac fe'i lleolir yn ardal y Marina yn Abertawe, de Cymru.

Yn wreiddiol, adeiladwyd yr adeilad ym 1825 fel neuadd Guildhall y ddinas ond cafodd Canolfan Dylan Thomas ei hadnewyddu a'i moderneiddio er mwyn cynnal Blwyddyn Ysgrifennu a Llenyddiaeth y Deyrnas Unedig ym 1995.

Agorwyd y Ganolfan ym 1995 gan cyn-Arlywydd yr Unol Daleithiau, Jimmy Carter, un o gefnogwyr mwyaf brwdfrydig Dylan Thomas (ynghyd â Bob Dylan). Mae gan y Ganolfan arddangosfa parhaol am fywyd a gwaith Dylan Thomas, yn ogystal â thŷ bwyta a bar, caffi siop lyfrau, ystafelloedd gynadledda a theatr.

bawd|chwith|unionsyth|Cerflun o Dylan Thomas yn Abertawe

Mae'r Ganolfan wedi datblygu i fod yn ganolbwynt i gefnogwyr Dylan Thomas o ledled y byd. Ceir yno arddangosfa barhaol "Dyn a Chwedl" sydd yn seiliedig ar y casgliad fwyaf o femorabilia o'i fath yn y byd. Cynlluniwyd yr arddangosfa fel ei fod yn apelio at bobl a ŵyr lawer am Dylan Thomas yn ogystal ag ymwelwyr sydd yn dangos diddordeb ynddo hefyd. Edrycha'r arddangosfa ar waith a bywyd Dylan Thomas trwy ystod eang o gyfryngau gan gynnwys llythyron, llyfrau, taflenni gwaith a ffotograffau. Gellir gwneud chwiliad o'r casgliad ar y wefan www.dylanthomas.com

Ar hyd y flwyddyn, mae gan Ganolfan Dylan Thomas gyfres o ddigwyddiadau llenyddol, gan gynnwys nosweithiau lawnsio llyfrau, dramâu, nosweithiau barddoniaeth, arddangosfeydd cyfnewidiol a thrafodaethau gwyddonol. Cynhelir Gwyl Dylan Thomas yn flynyddol rhwng ei ddyddiad geni a dyddiad ei farwolaeth, sef o'r 27ain o Hydref tan y 9fed o Dachwedd. Dena'r wyl gynulleidfa ryngwladol er mwyn dathlu gwaith un o brif lenorion yr 20g a'r ysbrydoliaeth mae'n ysgogi o hyd yn ei dref enedigol.

Mae tîm llenyddol profiadol y Ganolfan Dylan Thomas hefyd yn darparu amrywiaeth o deithiau a sylwebaethau sy'n gofynion pob cynulleidfa, megis sylwebaethau ar agweddau o fywyd a gweithiau Dylan Thomas, ar lenyddiaeth gyfoes ac ar dwristiaeth diwylliannol. Diweddir pob sylwebaeth gyda sesiwn cwestiwn ac ateb.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Abertawe
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Categori:Dylan Thomas
Categori:Sefydliadau 1995
Ffordd yr A499

Priffordd yng Ngwynedd, gogledd-orllewin Cymru, yw'r **A499**. Mae'n cychwyn o'r A487 ger Llanwnda, ychydig i'e de o Gaernarfon, ac yn arwain tua'r de-orllewin ar hyd yr arfordir hyd nes cyrraedd at droed Yr Eifl, lle mae'n troi tua'r de oddi wrth y môr gerllaw pentref Trefor, sydd fymryn i'r gogledd o'r briffordd. Wedi cyrraedd Pwllheli mae'n troi tua'r de-orllewin ar hyd arfordir deheuol Penrhyn Llŷn, i orffen yn Abersoch.

## Lleoedd ar neu ger yr A499 
[250px|bawd|chwith|Yr A499 ger [Llandwrog.]]
Wedi eu rhestru o'r gogledd i'r de.

* Llanwnda
* Llandwrog
* Pontllyfni
* Aberdesach
* Clynnog Fawr
* Gyrn Goch
* Trefor (fymryn i'r gogledd)
* Llanaelhaearn
* Y Ffôr
* Pwllheli
* Penrhos
* Llanbedrog
* Abersoch

Categori:Cludiant yng Ngwynedd
A499
Kevin John

bawd|dde|Kevin Johns

Mae **Kevin John** yn gyflwynwr radio ar orsaf radio Swansea Sound. Cafodd ei eni yn Plasmarl, Abertawe ond mae bellach yn byw yng Ngorseinon gyda'i wraig Rosie a'i blant Owain a Bethan.

Pan nad yw'n cyflwyno'i rhaglen radio, mae John yn cefnogi tîm pêl-droed Abertawe neu ei glwb lleol Garden Village. Mae ef hefyd yn codi arian i elusennau lleol ac mae'n Nawdd i Topic House a Cwmni Theatr Rising Stars.

Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Bwlch Aberglaslyn

Bwlch yng Ngwynedd yw **Bwlch Aberglaslyn**; yr hen enw oedd **Bwlch y Gymwynas** neu **Y Gymwynas**. Mae'n rhan o ddyffryn Afon Glaslyn rhwng Beddgelert a Phorthmadog, lle mae'r dyffryn yn culhau a chreigiau ar y ddwy ochr.

Ar ochr orllewiniol yr afon, mae'r briffordd A498, tra ar yr ochr ddwyreiniol mae trac Rheilffordd Eryri, sydd wedi ailagor rhwng Gaernarfon a Phorthmadog.

Cyn adeiladu'r Cob ym Mhorthmadog yn gynnar yn y 19g, roedd y llanw yn cyrraedd hyd at Bont Aberglaslyn, ac roedd y bwlch yn dranwyfa bwysig tua'r arfordir gogleddol, i osgoi hwylio o amgylch Penrhyn Llŷn.

## Llên gwerin
Ceir cyfoeth o lên gwerin yn ymwneud ag ardal y Gymwynas, yn cynnwys hanesion am gi du goruwchnaturiol a welid yn yr ardal, a'r "ladi wen", craig ar ochr ddwyreiniol y bwlch.

Delwedd:Aberglaslyn02LB.jpg
Delwedd:Aberglaslyn03LB.jpg
Delwedd:Aberglaslyn04LB.jpg
Delwedd:Aberglaslyn07LB.jpg

## Gweler hefyd
*Coedydd Beddgelert a Cheunant Aberglaslyn

## Cyfeiriadau
Aberglaslyn
Categori:Beddgelert
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Ffordd yr A497

Priffordd ar Benrhyn Llŷn yng Ngwynedd yw'r **A497**. Mae'n arwain o Borthmadog i Nefyn.

O'i chyffordd gyda'r A487 ym Mhorthmadog, mae'n arwain tua'r gorllewin ar hyd arfordir deheuol Llŷn trwy Cricieth i Bwllheli, yna'n troi tua'r gogledd i gyrraeth arfordir gogleddol Llŷn yn Nefyn. Mae'r rhan rhwng Abererch, rhyw filltir i'r dwyrain o Bwllheli, a Llanystumdwy, ychydig i'r gorllewin o Gricieth, wedi ei gwella'n sylweddol yn ddiweddar, ac mae'r Cynulliad yn bwriadu uwchraddio'r ffordd rhwng Porthmadog a Phwllheli yn y blynyddoedd nesaf.
250px|bawd|chwith|Yr A497 yng Nghricieth.

Categori:Cludiant yng Ngwynedd
A497
A4086

Priffordd yng Ngwynedd yw'r **A4086**. Mae'n arwain o Gaernarfon i ymuno â'r briffordd A5 ger Capel Curig.
bawd|chwith|250px|Yr A4086 yn mynd trwy Fwlch Llanberis.

O ganol Caernarfon, mae'n arwain tua'r dwyrain i groesi Afon Seiont ger Pont-rug, yna'n troi tua'r de-ddwyrain heibio glan Llyn Padarn a Llyn Peris a thrwy Fwlch Llanberis, gyda chlogwyni Glyder Fawr ar y chwith a Crib Goch ar y dde, i gyrraedd Pen-y-pass, y man mwyaf poblogaidd i ddringo'r Wyddfa.

Mae'n troi tua'r gogledd-ddwyrain ger Pen-y-gwryd, lle mae cyffordd gyda'r A498, ar hyd Dyffryn Mymbyr a heibio Llynnau Mymbyr cyn ymuno â'r A5 ger Capel Curig.

## Lleoedd ar yr A4086
* Caernarfon
* Pont-rug
* Llanrug
* Cwm-y-glo
* Llanberis
* Nant Peris
* Capel Curig

Categori:Cludiant yng Nghonwy
Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Ffyrdd Cymru
A4085

Priffordd yng Ngwynedd yw'r **A4085**. Mae'n arwain o Gaernarfon i Benrhyndeudraeth.

O ganol Caernarfon, mae'n arwain tua'r de-ddwyrain, gan fynd trwy gaer Rufeinig Segontium ar gyrion y dref. Wedi mynd trwy'r bwlch rhwng Moel Eilio a Mynydd Mawr, mae'n arwain ar hyd glan ddwyreinol Llyn Cwellyn a Llyn y Gadair, gyda llethrau gorllewinol yr Wyddfa yr ochr arall i'r ffordd. Ym mhentref Beddgelert, mae'n ymuno a'r briffordd A498 am ychydig, trwy Fwlch Aberglaslyn, cyn ymwahanu eto ger Pont Aberglaslyn ac arwain tua'r de-ddwyrain trwy Garreg, Llanfrothen i'w chyffordd gyda'r A487 ym Mhenrhyndeudraeth.

## Lleoedd ar yr A4085
* Caernarfon
* Caeathro
* Waunfawr
* Betws Garmon
* Rhyd Ddu
* Beddgelert
* Garreg, Llanfrothen
* Penrhyndeudraeth

Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Ffyrdd Cymru
Ffordd yr A525

[bawd|Yr A525 yn croesi [Afon Clwyd fel Ffordd osgoi Rhuddlan]]

Priffordd yng ngogledd-ddwyrain Cymru  a rhan o Loegr yw'r **A525**. Mae'n cysylltu'r Rhyl a Newcastle-under-Lyme,Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr.

O'r Rhyl, mae'n arwain tua'r de, ac yn troi'n ffordd osgoi ddeuol  heibio Rhuddlan. Wedi croesi'r A55 ger Llanelwy, mae'n dilyn Afon Clwyd tua'r de, ychydig i'r gorllewin o'r afon. Ychydig i'r de o Rhuthun, mae'n troi tua'r dwyrain, ac yn mynd trwy Wrecsam cyn croesi'r ffin i Loegr ychydir i'r gorllewin o'r Eglwys Wen yn Swydd Amwythig. Wedi cyd-redeg a'r A41 am ychydig ar hyd ffordd osgoi'r Eglwys Wen, mae'n ymwahanu ac yn arwain i'r dwyrain a'r gogledd-ddwyrain i groesi'r M6 a chyrraedd Newcastle-under-Lyme, lle mae'n ymuno â phriffordd yr A34.

## Trefi a phentrefi ar yr A525 
* Rhyl
* Rhuddlan
* Llanelwy
* Trefnant
* Llanrhaeadr (ffordd osgoi)
* Rhewl
* Rhuthun
* Llanfair Dyffryn Clwyd
* Bwlchgwyn
* Coedpoeth
* Wrecsam
* Marchwiel
* Bangor-is-y-coed (ffordd osgoi)
* Yr Eglwys Wen  (ffordd osgoi)
* Broughall
* Audlem
* Buerton
* Woore
* Madeley;
* Newcastle-under-Lyme

Categori:Cludiant yn Sir Ddinbych
Categori:Cludiant yn Wrecsam
A525
A525
Tre-groes, Sir Benfro

:''Am y pentref o'r un enw yng Ngheredigion, gweler Tre-groes, Ceredigion.*

Pentrefan a phlwyf yng nghymuned Solfach, Sir Benfro, Cymru, yw **Tre-groes** (Saesneg: *Whitchurch''). Saif yng nghymuned Solfa. Saif ychydig i'r gogledd o bentref Solfa, tua 5&nbsp;km i'r dwyrain o Dyddewi.

Ger porth mynwent yr eglwys, a gysegrir i Ddewi Sant, mae Maen Dewi, maen oedd ar un adeg, fe gredir, yn rhan o Groes Geltaidd fawr.

Mae'r plwyf yn cynnwys pentref Felinganol.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Solfach
Afon Cherwell

Afon sy'n llifo drwy ganolbarth Lloegr yw **Afon Cherwell**. Dyma un o'r prif afonydd sy'n llifo i mewn i afon Tafwys.

Yn gyffredinol, llifa afon Cherwell o'r gogledd i'r de a'r pellter o'i tharddle i'w chymer yn afon Tafwys yw tua 40 milltir. Mae'n llifo o Hellidon trwy Swydd Northampton am tua deg milltir cyn symud ymlaen i Swydd Rydychen am weddill ei thaith i dref Rhydychen ei hun, lle mae'n ymuno ag afon Tafwys.

Cherwell
Cherwell
Ffordd yr A484

Ffordd yn ne Cymru yw'r **A484**. Mae'n cysylltu Abertawe ac Aberteifi.

O Aberteifi, mae'r ffordd yn arwain tua'r dwyrain yn dilyn Afon Teifi. Yn fuan ar ôl Castell Newydd Emlyn, mae'n troi tua'r de i gyrraedd Caerfyrddin. Wedi mynd trwy Gaerfyrddin, mae'n parhau tua'r de heibio Cydweli cyn troi tua'r dwyrain ar hyd arfordir gogleddol aber Afon Llwchwr ger Pembre. Wedi mynd trwy dref Llanelli, mae'n croesi Afon Llwchwr ac yn ymuno a'r A483 ger Cadle, Abertawe.

## Lleoedd ar y ffordd neu gerllaw iddi
*Aberteifi
*Llechryd
*Cenarth
*Castellnewydd Emlyn
*Pentrecagal
*Llangeler
*Cwmduad
*Esgair
*Cynwyl Elfed
*Bronwydd
*Caerfyrddin
*Cwm-ffrwd
*Idole
*Llandyfaelog
*Mynydd-y-garreg
*Cydweli
*Pen-bre
*Porth Tywyn
*Pwll
*Llanelli
*Bynea
*Casllwchwr
*Cadle, Abertawe

Categori:Cludiant yn Abertawe
Categori:Cludiant yng Ngheredigion
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
A486
Ffordd yr A482

Priffordd yng Ngheredigion a Sir Gaerfyrddin yw'r **A482**. Mae'n cysylltu Aberaeron ar arfordir Bae Ceredigion a'r briffordd A40 yn Llanwrda ger Llanymddyfri.

## Lleoedd ar y ffordd
O'r gogledd i'r de:

*Aberaeron
*Ciliau Aeron
*Ystrad Aeron
*Felinfach
*Llanbedr Pont Steffan
*Cwmann
*Pumsaint
*Llanwrda

Categori:Cludiant yng Ngheredigion
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
A482
Robert Duvall

Actor a chyfarwyddwr ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Selden Duvall** (5 Ionawr 1931 – 15 Chwefror 2026). Ymhlith ei rannau enwocaf mae Arthur "Boo" Radley yn *To Kill a Mockingbird*, Tom Hagen yn *The Godfather* a *The Godfather Part II*, Lt. Colonel Kilgore yn *Apocalypse Now*, Frank Hackett yn *Network*, THX 1138 yn *THX 1138*, Frank Burns yn *MASH*, Bull Meechum yn *The Great Santini*, Max Sledge yn *Tender Mercies*, Augustus "Gus" McCrae yn *Lonesome Dove*, ac Euliss "Sonny" Dewey yn *The Apostle*.

Bu farw yn 95 mlwydd oed.

## Ffilmyddiaeth
[bawd|upright|Duvall gyda Diane Lane yn y 41ain [Gwobr Emmy|Gwobrau Emmy, 1989]]

### Ffilmiau
### Teledu
bawd|Duvall yng Ngŵyl Ffilmiau Tribeca, 2007
bawd|200px|Duvall yng Ngŵyl Ffilmiau Tribeca, 2010

### Fel cyfarwyddwr
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2026
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Seientiaid Cristnogol
Ffordd yr A488

Priffordd yng nghanolbarth Cymru a gorllewin canolbarth Lloegr yw'r **A488**. Mae'n cysylltu'r A44 ger Penybont, ychydig i'r dwyrain o Landrindod ym Mhowys, ac Amwythig.

## Lleoedd ar y ffordd
Wedi'u rhestru o'r gorllewin i'r dwyrain:

* Penybont
* Llanfihangel Rhydieithon
* Trefyclawdd
* Clun
* Pontesbury
* Amwythig

Categori:Cludiant ym Mhowys
A488
A488
Ffordd yr A489

Priffordd yng nghanolbarth Cymru a gorllewin canolbarth Lloegr yw'r **A489**. Mae'n cysylltu  Machynlleth ym Mhowys a  Craven Arms yn Swydd Amwythig.

Ychydig filltiroedd i'r dwyrain o'i chyffordd gyda'r A487 ym Machynlleth, mae'r A489 yn ymuno a'r A470 ger Glantwymyn, ac yn parhau tua'r dwyrain fel yr A470 cyn belled a Caersŵs, lle mae'n ymwahanu eto.  Mae'n dilyn Afon Hafren trwy'r Drenewydd, yna'n croesi'r ffin i Loegr ger Pentreheyling, cyn dychwelyd i Gymru eto am ychydig ger Yr Ystog yna'n croesi i Loegr eto. Mae'n ymuno a'r A49 ychydig i'r gogledd o Craven Arms.

## Lleoedd ar y ffordd
Wedi'u rhestru o'r gorllewin i'r dwyrain:

* Machynlleth
* Glantwymyn
* Llanbrynmair (A470)
* Carno (A470)
* Caersŵs
* Y Drenewydd
* Ceri
* Pentreheyling
* Yr Ystog

Categori:Cludiant ym Mhowys
A489
A489
Parc Cenedlaethol Sequoia

Parc cenedlaethol yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Parc Cenedlaethol Sequoia**. Mae'n gorwedd yn y Sierra Nevada.

Gorwedd y Goedwig Gawraidd, sy'n cynnwys rhai o'r prennau sequoia hynaf a thalaf yn y byd, yn y parc.

## Gallery

Image:United States - California - Sequoia National Park - 01.jpg
Image:United States - California - Sequoia National Park - 02.jpg
Image:United States - California - Sequoia National Park - 05.jpg
Image:United States - California - Sequoia National Park - 06.jpg
Image:United States - California - Sequoia National Park - 07.jpg
Image:United States - California - Sequoia National Park - 08.jpg
Image:United States - California - Sequoia National Park - 09.jpg
Image:United States - California - Sequoia National Park - 11.jpg
Image:United States - California - Sequoia National Park - 12.jpg
Image:United States - California - Sequoia National Park - 13.jpg
Image:United States - California - Sequoia National Park - 15.jpg
Image:United States - California - Sequoia National Park - 16.jpg
Image:United States - California - Sequoia National Park - 17.jpg

Categori:Daearyddiaeth Califfornia
Sequoia
Diana Ross

Mae **Diana Ernestine Earle Ross** (ganwyd 26 Mawrth 1944) yn gantores, cynhyrchydd recordiau ac yn actores o'r Unol Daleithiau sydd wedi cael eu henwebu am Grammy ac Oscar ar ddeuddeg achlysur. Mae ei cherddoriaeth yn amrywio o R&B, soul, pop, disco a jazz. Yn ystod y 1960au, dylanwadodd yn fawr ar gerddoriaeth boblogaidd ac ar gerddoriaeth Motown fel prif leisydd y band *The Supremes*, cyn iddi ddechrau ar ei gyrfa unigol ar ddechrau'r 1970au. Ers dechrau ei gyrfa gyda The Supremes ac fel artist unigol, mae Diana Ross wedi gwerthu dros 100 miliwn o recordiau.

Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
The Supremes

bawd|dde|The Supremes
Roedd ***The Supremes*** yn grŵp o gantorion benywaidd Americanaidd a oedd yn dod o Detroit, Michigan. Roedd pedwar aelod yn y grŵp gwreiddiol, a alwyd yn The Primettes. Ffurfiwyd y grŵp ym 1959. Yr aelodau gwreiddiol oedd Florence Ballard, Mary Wilson, Diana Ross a Betty McGlown, ac roeddent i gyd yn dod o gynllun cartrefu cyhoeddus Brewster-Douglass yn Detroit. Ym 1960 ymunodd Barbara Martin â'r grŵp yn lle McGlown ac arwyddodd y grŵp gytundeb recordio gyda Motown ym 1961 o dan yr enw The Supremes. Gadawodd Martin hefyd ar ddechrau 1962, a pharhaodd Ross, Ballard a Wilson fel triawd.

Categori:Bandiau Americanaidd
Mynydd Tal-y-mignedd

Mynydd yng Ngwynedd sy'n rhan o Grib Nantlle yw **Mynydd Tal-y-mignedd**, weithiau **Mynydd Tal y Mignedd**. Mae Bwlch Dros-bern yn ei wahanu oddi wrth gopa Craig Cwm Silyn i'r de-orllewin. I'r gogledd-ddwyrain ar hyd y grib mae Trum y Ddysgl.

Caiff y mynydd ei enw o ffermdai Tal-y-mignedd a Tal-y-mignedd Uchaf, ar ei lechweddau gogleddol yn Nyffryn Nantlle. I'r de o'r copa, mae Cwm Dwyfor yn arwain i lawr i Gwm Pennant; yma mae afon Dwyfor yn tarddu. Ceir tŵr sylweddol ar y copa, a godwyd gan chwarelwyr i ddathlu jiwbili y Frenhines Victoria.

Categori:Dolbenmaen
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Ffordd yr A458

[250px|bawd|Yr A458 ger [Cyfronydd, Powys]]

Priffordd yng nghanolbarth Cymru a chanolbarth Lloegr yw'r **A458**. Mae'n cysylltu Mallwyd yng Ngwynedd a Halesowen, ger Stourbridge.

Mae'r **A458** yn gadael yr A470 ym Mallwyd, ac yn dilyn Afon Cleifion tua'r dwyrain am ychydig, yna'n parhau tua'r dwyrain ar hyd Cwm Dugoed, lle lladdwyd Siryf Meirionnydd, y Barwn Lewys ab Owain, neu Lewis Owen, o Gwrt Plas-yn-dre, Dolgellau ar 12 Hydref 1555 gan Wylliaid Cochion Mawddwy.

Mae wedyn yn dilyn Afon Banwy tua'r dwyrain ac yn arwain ymlaen i'r Trallwng. Ychydig ar ôl y Trallwng, mae'n croesi'r ffin i Loegr, ac yn ymuno a'r briffordd A5 am ychydig ar ffordd osgoi Amwythig, cyn ymwahanu eto a mynd tua'r de-ddwyrain i groesi Afon Hafren yn Bridgnorth. Oddi yno, mae'n parhau tua'r de-ddwyrain i Halesowen.

## Trefi a phentrefi ar yr A458
;Cymru
* Mallwyd
* Foel
* Llangadfan
* Llanerfyl
* Llanfair Caereinion
* Glascoed
* Cyfronydd
* Y Trallwng
;Lloegr
* Buttington
* Trewern
* Rowton
* Amwythig (ffordd osgoi)
* Cross Houses
* Much Wenlock
* Morville
* Bridgnorth
* Enville
* Stourbridge
* Halesowen

Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Cludiant ym Mhowys
A458
A458
Robert Davies (Bardd Nantglyn)

Bardd a beirniad llenyddol o Sir Ddinbych, gogledd-ddwyrain Cymru, oedd **Robert Davies** (1769 – 1 Rhagfyr 1835), a adnabyddir fel rheol wrth yr enw **Bardd Nantglyn**. Roedd yn llenor dylanwadol a fu mewn bri trwy'r rhan fwyaf o'r 19g. Fe'i cofir yn bennaf am ei gerddi ysmala, dychanol, ei *Ieithiadur*, a'r llinell enwog "Beibl i bawb o bobl y byd".

## Bywgraffiad
Fel y mae ei enw barddol yn awgrymu, brodor o Nantglyn, ger Dinbych, oedd y bardd. Ar ôl prentisio fel teiliwr yn ddyn ifanc, bu'n grydd a clochydd wrth ei grefft.

Roedd yn eisteddfodwr brwd yn y cyfnod pan drefnai'r Gwyneddigion eisteddfodau rhanbarthol yng ngogledd Cymru. Enillodd wobr yn Eisteddfod y Gwyneddigion Caerwys yn 1798 gydag awdl wladgar. Fel canlyniad cafodd ei wahodd i gyfrannu o fwrlwm llenyddol Llundain ac am gyfnod fe'i apwyntiwyd yn fardd swyddogol y Gymdeithas, ond dychwelodd i'w bentref genedigol yn 1804 i fod gartref gyda'i deulu. Bu farw yno yn 1835.

## Gwaith llenyddol
Roedd ei gyfrol o ramadeg, *Ieithiadur neu Ramadeg Cymraeg* (1808) yn llyfr hynod boblogaidd yn hanner cyntaf y 19g; cafodd yr adran ar reolau Cerdd Dafod ddylanwad mawr ar feirdd y cyfnod.

Cyhoeddodd sawl cywydd ac awdl yn y cofnodolion cyfoes, ac un gyfrol o gerddi, sef *Dilïau Barddas*.

Fel beirniad eisteddfodol roedd yn ffigwr adnabyddus, yn enwedig yng ngogledd Cymru. Ochrodd gyda William Owen Pughe i farnu awdl ddadleuol Edward Hughes (Y Dryw) ar 'Elusengarwch' yn Eisteddfod Dinbych, 1818, gan dynnu nyth cacwn am ei ben am gyfnod.

## Llyfryddiaeth 
* *Ieithiadur neu Ramadeg Cymraeg* (Caer, 1808; sawl argraffiad arall wedyn, e.e. Thomas Gee, Dinbych, 1818)
* *Dilïau Barddas*

Categori:Genedigaethau 1769
Categori:Marwolaethau 1835
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Dychanwyr o Gymru
Categori:Gramadegwyr Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Nantglyn
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
John Roose Elias

Bardd a beirniad llenyddol a ysgrifennai yn Gymraeg a Saesneg oedd **John Roose Elias** (9 Rhagfyr 1819 – 19 Ionawr 1881), a ysgrifennai wrth yr enw barddol **Y Thesbiad**. Roedd yn nai i'r pregethwr enwog John Elias (1774–1841).

Brodor o Fryn-du, Ynys Môn ydoedd. Yn ddyn ifanc aeth i weithio yn siopau masnachwyr Cymreig yn ninasoedd Lerpwl a Manceinion, yng ngogledd-orllewin Lloegr. Dychwelodd i Fôn yn 1856 gan sefydlu busnes ym mhentref Pentraeth, lle bu aros am weddill ei oes.

Fel llenor cyfrannodd nifer fawr o erthyglau i gylchgronau, yn y ddwy iaith, ar lenyddiaeth, pynciau cymdeithasol a gwleidyddiaeth y cyfnod. Cafodd enw am fod yn feirniad craff.

Cyhoeddodd nifer o gerddi, yn Gymraeg a Saesneg, ond dim ond un gyfrol o'i waith, ''Llais o'r Ogof'' (1877).

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1819
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Marwolaethau 1881