Gordon MacDonald, Barwn 1af MacDonald o Waenysgor

Roedd **Gordon MacDonald, Barwn 1af MacDonald o Waenysgor KCMG PC** (27 Mai 1888 - 20 Ionawr 1966) yn wleidydd y Blaid Lafur ac yn llywodraethwr terfynol Prydain yn Newfoundland yn ogystal â chadeirydd olaf Comisiwn y Llywodraeth gan wasanaethu o 1946 hyd i'r wladfa ymuno â Chydffederasiwn Canada ym 1949 gan ddod yn un o daleithiau Canada.

## Bywyd cynnar 
Ganed MacDonald yn Gwaenysgor, Sir y Fflint. Roedd yn fab i Thomas Macdonald, glöwr ac Ellen ei wraig.  Symudodd y teulu i Feysydd Glo Swydd Gaerhirfryn lle cafodd ei dad swydd ym mhwll glo ger Ashton in Makerfield. Wedi'i addysgu mewn ysgol elfennol, Saint Luke's, Stubshaw Cross,  gadawodd yr ysgol yn 13 mlwydd oed i ddilyn ei dad i'r pyllau. Ym 1920, enillodd ysgoloriaeth i Goleg Ruskin..

Ym 1913 priododd Mary Lewis o Flaenau Ffestiniog, bu iddynt dau fab ac un ferch.

## Gyrfa 
Ym 1920 fe'i hetholwyd i Fwrdd Gwarcheidwaid Wigan, ym 1924 daeth yn llywydd cymdeithas gydweithredol leol ac yn yr un flwyddyn yn asiant glowyr i Ffederasiwn Glowyr Prydain Fawr

## Aelod seneddol 
Yn etholiad cyffredinol 1929 etholwyd MacDonald yn Aelod Seneddol (AS) ar gyfer etholaeth Ince, gan ddal y sedd hyd 1942. Bu'n chwip iau'r Blaid Lafur Seneddol o 1931 i 1934 ac yn gadeirydd pwyllgorau yn Nhŷ'r Cyffredin. Ymddiswyddodd o'r Senedd ym mis Gorffennaf 1942 i gymryd swydd Rheolwr Rhanbarthol ar gyfer y Weinyddiaeth Tanwydd a Phŵer ar gyfer Rhanbarth Swydd Gaerhirfryn, Swydd Gaer a Gogledd Cymru.

## Llywodraethwr Newfoundland 
Ym mis Ionawr 1946 penodwyd MacDonald yn Llywodraethwr Newfoundland a Chomander Newfoundland a'i Dibyniaethau, a chadeirydd y Comisiwn Llywodraeth anetholedig a oedd yn llywodraethu'r dominiwn. Ar yr un pryd fe'i crëwyd yn Farchog Cadlywydd yn Urdd St Michael a St George.  Goruchwyliodd ethol Confensiwn Cenedlaethol Newfoundland ym 1946, a chynnal dau refferendwm ym 1948, a arweiniodd at Newfoundland yn dod yn dalaith o Ganada ym mis Mawrth 1949.

Ystyriwyd bod MacDonald o blaid ffederasiwn o daleithiau Canada ac fe'i cyhuddwyd o ragfarn a cham reoli'r refferendwm gan Peter Cashin a gwrthwynebwyr eraill y ffederasiwn. Bu cyhuddiadau eraill yn ei erbyn yn cynnwys annog sectyddiaeth rhwng Protestaniaid a Chatholigion yn y dalaith.

Ymadawodd MacDonald a Newfoundland ar ei fynediad i Ganada ym 1949. Dau ddiwrnod ar ôl ei ymadawiad, cyhoeddwyd cerdd longyfarch yn *The Evening Telegram*. Daeth i'r amlwg bod y gerdd yn un acrostig, gyda'r llythyr cyntaf pob llinell yn sillafu'r geiriau *"THE BASTARD"*. ac ymunodd â llywodraeth Clement Attlee fel Tâl-feistr Cyffredinol.  Ym 1950 bu'n arweinydd y ddirprwyaeth Brydeinig i Gynhadledd y Gymanwlad ar Gymorth Economaidd i Wledydd De Ddwyrain Asia a gynhaliwyd yn Sydney, Awstralia ac roedd yn gynrychiolydd i Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig yn Lake Success, Efrog Newydd.. O 1952 i 1959 bu'n aelod o'r Gorfforaeth Datblygu Ymerodrol, corff a oedd yn rhoi cymorth i ddatblygiad economaidd a chymdeithasol gwledydd yr hen ymerodraeth mewn cyfnod pan oeddynt yn paratoi am annibyniaeth.

Roedd yn aelod ac yn bregethwr gynorthwyol yn enwad yr annibynwyr ac yn gefnogol i nifer o achosion crefyddol . Roedd yn gwasanaethu fel llywydd Cymdeithas y Beibl ac roedd ganddo ddiddordeb mawr ym maes y genhadaeth dramor. Roedd hefyd yn ddirwestwr a gwasanaethodd fel Llywydd Prydeinig y corff hybu dirwest ymysg yr ifanc  y *Band of Hope* ym 1951.

Dyfarnwyd iddo ddwy ddoethuriaeth er anrhydedd yn y gyfraith y naill gan Brifysgol Mount Allison, Sackville, New Brunswick a'r llall gan Brifysgol Cymru.

## Marwolaeth 
Bu farw ym mis Ionawr 1966, yn  77 mlwydd oed. Olynwyd ef yn y farwniaeth gan ei  fab hynaf, Gordon Ramsay MacDonald (1915-2002) ar farwolaeth yr ail farwn daeth y farwniaeth i ben.

## Cyhoeddiadau 
* Newfoundland at the cross roads (1949)
* Atgofion seneddol (1953) Gwasg Aberystwyth J. D. Lewis a'i Feibion, Cyf

## Dolenni allanol 
* Barwn MacDonald o Waenysgor ar y Bywgraffiadur Cymreig
* Disgrifiad bras Papurau Barwn MacDonald yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Tŷ'r Arglwyddi
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1966