Così fan tutte

Mae ***Così fan tutte, ossia La scuola degli amanti*** (''Mae Pob Menyw Yn Ei Wneud, neu'r Ysgol Cariadon*), K. 588, yn Opera buffa / Dramma giocoso, Eidaleg mewn dwy act gan Wolfgang Amadeus Mozart a berfformiwyd gyntaf ar 26 Ionawr 1790 yn y Burgtheater yn Fienna, Awstria. Ysgrifennwyd y libreto gan Lorenzo Da Ponte a ysgrifennodd *Le nozze di Figaro* a *Don Giovanni'' hefyd.

Er ei fod yn cael ei ddal yn gyffredin bod yr opera wedi ei ysgrifennu a'i gyfansoddi ar awgrym yr Ymerawdwr Joseff II, nid yw ymchwil ddiweddar yn cefnogi'r syniad hwn. Mae tystiolaeth bod Antonio Salieri cyfoeswr Mozart wedi ceisio gosod y libreto ond ei adael yn anorffenedig. Ym 1994, dadorchuddiodd John Rice ddau terzetti gan Salieri yn Llyfrgell Genedlaethol Awstria.

Mae'r teitl byr, *Così fan tutte*, yn llythrennol yn golygu "Felly ydynt i gyd", trwy ddefnyddio'r lluosog benywaidd (*tutte*) i nodi menywod. Fe'i cyfieithir i'r Gymraeg fel arfer fel "Mae menywod fel yna". Mae'r geiriau'n cael eu canu gan y tri dyn yn act 2, golygfa 3, ychydig cyn y diweddglo; dyfynnir yr ymadrodd melodig hwn hefyd yn yr agorawd i'r opera. Roedd Da Ponte wedi defnyddio'r llinell "Così fan tutte le belle" yn gynharach yn *Le nozze di Figaro* (yn act 1, golygfa 7).

## Hanes perfformiad 
Cynhaliwyd y perfformiad cyntaf o osodiad Mozart yn y Burgtheater yn Fienna ar 26 Ionawr 1790. Dim ond pum gwaith y cafodd ei berfformio cyn i'r rhediad gael ei stopio gan farwolaeth yr Ymerawdwr Joseff II a'r cyfnod olynol o alaru yn y llys. Fe'i perfformiwyd ddwywaith ym mis Mehefin 1790 gyda'r cyfansoddwr yn arwain yr ail berfformiad, ac eto ym mis Gorffennaf (ddwywaith) ac Awst (unwaith). Wedi hynny ni chafodd ei berfformio yn Fienna yn ystod oes Mozart. Roedd y perfformiad Prydeinig cyntaf ym mis Mai 1811 yn Theatr y Brenin, Llundain. Ni pherfformiwyd *Così fan tutte* yn yr Unol Daleithiau tan 1922, pan gafodd ei gyflwyno yn yr Opera Metropolitan, Dinas Efrog Newydd.

Yn ôl William Mann, nid oedd Mozart yn hoffi'r prima donna Adriana Ferrarese del Bene, meistres drahaus da Ponte yr oedd rôl Fiordiligi wedi'i chreu ar ei chyfer. Gan wybod ei thuedd idiosyncratig o ollwng ei ên ar nodiadau isel a thaflu ei phen yn ôl ar rai uchel, llanwodd Mozart ei phrif aria "Dewch scoglio" gyda llamu cyson o isel i uchel ac uchel i isel er mwyn gwneud i ben Ferrarese i "siglo fel cyw iâr" ar y llwyfan.

Nid oedd y pwnc (gweler y crynodeb isod) yn tramgwyddo moesau pobl Fienna ei ddydd, ond yn y 19eg a dechrau'r 20g fe'i hystyriwyd yn risqué, di-chwaeth, a hyd yn oed yn anfoesol. Anaml y perfformiwyd yr opera, a phan ymddangosodd fe'i cyflwynwyd mewn un o sawl fersiwn wedi'i bowdlereiddio.

Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, enillodd le yn y repertoire operatig safonol ac erbyn hyn mae'n cael ei berfformio'n aml, er bod rhai yn dal i feirniadu ei misogyny  

## Rolau 
Er bod y defnydd modern o gategorïau llais ar gyfer y rolau hyn wedi dod yn arferiad, roedd Mozart yn llawer mwy cyffredinol yn ei ddisgrifiadau ei hun o'r mathau o lais: Fiordiligi (soprano), Dorabella (soprano), Guglielmo (bas), Ferrando (tenor), Despina (soprano), a Don Alfonso (bas). Weithiau bydd y mathau llais modern hyn yn amrywio mewn perfformiadau. Mae Don Alfonso yn cael ei berfformio yn aml gan faritonau fel Thomas Allen a Bo Skovhus ac mae Dorabella bron bob amser yn cael ei berfformio gan fezzo-soprano. Yn yr ensembles, mae cerddoriaeth Guglielmo yn gorwedd yn is na cherddoriaeth Alfonso, ac yn unol â hynny mae wedi ei pherfformio gan faswyr fel James Morris a Wladimiro Ganzarolli, ac mae Despina yn cael ei pherfformio gan fezzo yn achlysurol (er yn llawer llai aml na'r tri achos arall a enwir yma), fel Cecilia Bartoli, Frederica von Stade, Agnes Baltsa ac Ann Murray. Fodd bynnag, dim ond tenor a soprano sy'n gallu canu Ferrando a Fiordiligi oherwydd amrediad uchel eu rolau.

## Crynodeb 
Mae Mozart a Da Ponte yn defnyddio'r thema "cyfnewid cariadon", sy'n dyddio'n ôl i'r 13g; mae fersiynau cynharach nodedig i'w cael yn *Decameron* Boccaccio ac yn nrama Shakespeare *Cymbeline* . Mae elfennau o *The Taming of the Shrew gan Shakespeare* hefyd yn bresennol. Ar ben hynny, mae'n cynnwys elfennau o chwedl Procris a geir yn *Metamorphoses* vii gan Ofydd. 

: Lleoliad: Napoli 
: Amser: y 18fed ganrif

### Act 1 
*Golygfa 1: Tŷ coffi* 
Mewn caffi, mae Ferrando a Guglielmo (dau swyddog milwrol) yn mynegi sicrwydd y bydd eu cariadon (Dorabella a Fiordiligi) yn dragwyddol ffyddlon. Mae Don Alfonso yn mynegi amheuaeth ac yn honni nad oes y fath beth â dynes ffyddlon. Mae'n gosod bet gyda'r ddau swyddog, gan honni y gall brofi ymhen diwrnod bod y ddwy, fel pob merch, yn anwadal. Mae'r fet yn cael ei dderbyn: bydd y ddau swyddog yn esgus eu bod wedi cael eu galw i ryfel; yn fuan wedi hynny byddant yn dychwelyd mewn cuddwisg a cheisio i hudo cariad y llall. Mae'r olygfa'n symud i'r ddwy ddynes, sy'n canmol eu dynion (deuawd: "Ah guarda sorella" - "A edrycha chwaer"). Mae Alfonso yn cyrraedd i gyhoeddi'r newyddion drwg: mae'r swyddogion wedi cael eu galw i ryfel. Mae Ferrando a Guglielmo yn cyrraedd, yn torri eu calon, ac yn ffarwelio (pumawd: "Sento, o Dio, che questo piede è restio" - "Rwy'n teimlo, o Dduw, fod fy nhroed yn gyndyn"). Wrth i'r cwch gyda'r dynion hwylio i'r môr, mae Alfonso a'r chwiorydd yn dymuno taith ddiogel iddynt (triawd: "Soave sia il vento" - "Boed i'r gwynt fod yn dyner"). Mae Alfonso, ar ei ben ei hun, yn rhagweld yn ddigalon y bydd y menywod (fel pob merch) yn anffyddlon (arioso: "O, poverini, per femmina giocare cento zecchini?" - "O, rai bach tlawd, i fentro 100 secwin ar fenyw").

*Golygfa 2: Ystafell yng nghartref y chwiorydd* 
Mae Despina, y forwyn, yn cyrraedd ac yn gofyn beth sy'n bod. Mae Dorabella yn tosturio am yr artaith o fod wedi cael ei gadael ar ei phen ei hun (aria: "Smanie implacabili" - "Arteithiau didostur"). Mae Despina yn gwawdio'r chwiorydd, gan eu cynghori cael cariadon newydd tra bod eu dynion i ffwrdd (aria: "Yn uomini, yn soldati, sperare fedeltà?" - "Mewn dynion, mewn milwyr, rydych chi'n gobeithio am ffyddlondeb?" ). Ar ôl iddyn nhw adael, mae Alfonso yn cyrraedd. Mae'n ofni y bydd Despina yn adnabod y dynion er gwaethaf eu cuddwisg, felly mae'n ei llwgrwobrwyo i'w helpu i ennill y fet. Yna mae'r ddau ddyn yn cyrraedd, wedi'u gwisgo fel Albaniaid  (chwechawd: "Alla bella Despinetta" - "Cyfarfod â'r Despinetta tlws"). Mae'r chwiorydd yn dod i mewn ac yn cael eu dychryn gan bresenoldeb dynion rhyfedd yn eu cartref. Mae'r "Albaniaid" yn dweud wrth y chwiorydd eu bod wedi eu harwain atynt gan gariad (y chwiorydd). Fodd bynnag, mae'r chwiorydd yn gwrthod ildio. Mae Fiordiligi yn gofyn i'r "Albaniaid" adael ac addo aros yn ffyddlon (aria: "Come scoglio" - "Fel craig"). Mae'r "Albaniaid" yn parhau â'r ymgais i ennill calonnau'r chwiorydd, gyda Guglielmo yn mynd cyn belled ag i dynnu sylw at ei holl briodoleddau gwrol (aria: "Non siate ritrosi" - "Peidiwch â bod yn swil"), ond yn ofer. Mae Ferrando, wedi'i adael ar ei ben ei hun a gan synhwyro buddugoliaeth, yn canmol ei gariad (aria: "Un'aura amorosa" - "Anadl gariadus").

*Golygfa 3: Gardd* 
bawd|Ensemble Cwmni Opera in the Heights 2011
Mae'r chwiorydd yn dal i hiraethu am eu dynion. Mae Despina yn gofyn i Don Alfonso adael iddi gymryd drosodd y cynllun hud-ddenu. Yn sydyn, mae'r "Albaniaid" yn byrstio i mewn ac yn bygwth gwenwyno eu hunain os nad ydyn nhw'n cael cyfle i garu'r chwiorydd. Wrth i Alfonso geisio eu tawelu, maen nhw'n yfed y "gwenwyn" ac yn esgus pasio allan. Yn fuan wedi hynny, mae "meddyg" (Despina mewn cuddwisg) yn cyrraedd  a, gan ddefnyddio therapi magnetig, yn adfywio'r "Albaniaid". Mae'r dynion, gan esgus eu bod mewn rhithweledigaeth, yn mynnu cusan gan Dorabella a Fiordiligi (y mae'r "Albaniaid" yn eu galw'n dduwiesau) sy'n sefyll o'u blaenau. Mae'r chwiorydd yn gwrthod, hyd yn oed wrth i Alfonso a'r meddyg (Despina) eu hannog i wneud.

### Act 2 
''Golygfa 1: Ystafell wely'r chwiorydd'' 
Mae Despina yn annog y chwiorydd i ildio i ymofynion yr "Albaniaid" (aria: "Una donna a quindici anni" - "Dynes bymtheg oed"). Ar ôl iddi adael, mae Dorabella yn cyfaddef i Fiordiligi ei bod yn cael ei themtio, ac mae'r ddwy yn cytuno na fydd fflyrtio yn unig yn gwneud unrhyw niwed ac y bydd yn eu helpu i basio'r amser wrth iddynt aros i'w cariadon ddychwelyd (deuawd: "Prenderò quel brunettino" - " Cymeraf yr un pryd tywyll ").

*Golygfa 2: Yr ardd*

Mae Dorabella a Guglielmo yn ei guddwisg yn cyplu, fel y mae'r ddau arall. Mae'r sgwrs yn anghyfforddus iawn, ac mae Ferrando yn gadael gyda Fiordiligi. Nawr ar ei ben ei hun, mae Guglielmo yn ceisio denu Dorabella. Nid yw'n gwrthsefyll yn gryf, a chyn bo hir mae hi'n rhoi medaliwn iddo (gyda phortread Ferrando y tu mewn) yn gyfnewid am loced siâp calon (deuawd: "Il core vi dono" - "Rwy'n rhoi fy nghalon i chi"). Mae Ferrando yn llai llwyddiannus gyda Fiordiligi (aria Ferrando: "Ah, lo veggio" - "Ah, dwi'n ei weld" ac aria Fiordiligi: "Per pietà, ben mio, perdona" - "Os gwelwch yn dda, fy anwylyd, maddau"), felly mae'n cael ei gythruddo pan ddaw i wybod yn ddiweddarach gan Guglielmo fod y fedal gyda'i bortread wedi'i rhoi mor gyflym i gariad newydd. Ar y dechrau mae Guglielmo yn cydymdeimlo â Ferrando (aria: "Donne mie, la fate a tanti" - "Fy merched, rydych chi'n ei wneud i gynifer"), ond yna'n mae'n dechrau ymffrostio, oherwydd bod ei ddyweddï wedi aros yn ffyddlon.

*Golygfa 3: Ystafell y chwiorydd*

Mae Dorabella yn cyfaddef ei anffyddlondeb i Fiordiligi ("È amore un ladroncello" - "Mae cariad yn lleidr bach"). Mae Fiordiligi, wedi ei gynhyrfu gan y cyfaddefiad, yn penderfynu mynd i'r fyddin i ddod o hyd i'w dyweddï. Cyn iddi allu gadael, serch hynny, mae Ferrando yn cyrraedd ac yn parhau â'i ymgais i'w hudo. O'r diwedd, mae Fiordiligi yn ildio ac yn cwympo i'w freichiau (deuawd: "Fra gli amplessi" - "Yn y cofleidiau"). Mae Guglielmo yn drallodus tra bod Ferrando yn troi ymffrost cynharach Guglielmo yn ôl arno. Mae Alfonso, enillydd y fet, yn dweud wrth y dynion i faddau i'w cariadon Wedi'r cyfan: "Così fan tutte" - "Mae pob merch fel yna".

*Golygfa 4:*

Mae'r olygfa'n cychwyn gyda phriodas ddwbl i'r chwiorydd a'u priodfeibion "Albaniaidd". Mae Despina, mewn cuddwisg fel notari cyhoeddus, yn cyflwyno'r contract priodas, y mae pob un yn ei arwyddo. Yn uniongyrchol wedi hynny, clywir cerddoriaeth filwrol yn y pellter, sy'n dynodi dychweliad y swyddogion. Mae Alfonso yn cadarnhau ofnau'r chwiorydd: mae Ferrando a Guglielmo ar eu ffordd i'r tŷ. Mae'r "Albaniaid" yn brysio i guddio (mewn gwirionedd, i newid allan o'u cuddwisgoedd). Dychwelant fel swyddogion, gan arddel eu cariad. Mae Alfonso yn gollwng y contract priodas o flaen y swyddogion, a phan fyddant yn ei ddarllen, maent yn mynd yn flin. Yna maen nhw'n gadael ac yn dychwelyd eiliadau yn ddiweddarach, hanner mewn cuddwisg Albaniaidd, hanner fel swyddogion. Datgelwyd mai Despina yw'r notari, ac mae'r chwiorydd yn sylweddoli eu bod wedi cael eu twyllo. Mae popeth yn cael ei faddau yn y pen draw, gan fod y grŵp cyfan yn canmol y gallu i dderbyn amseroedd da ac amseroedd gwael anochel bywyd.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
Così fan tutte - disgyddiaeth

Categori:Operâu
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Eidaleg
Categori:Wolfgang Amadeus Mozart