open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Loch Tay

Llyn yn Ucheldiroedd yr Alban yw **Loch Tay** (Gaeleg yr Alban: *Loch Tatha*). Mae'n 14 milltir (23&nbsp;km) o hyd a milltir i filltir a hanner o led, ac yn 150 m o ddyfnder yn y man dyfnaf.

Mae afon Dochart ac afon Lochay yn llifo i mewn i'r llyn, ac afon Tay yn llifo allan. Gerllaw glan ogleddol y llyn mae copa Ben Lawers (1214 m), a cheir crannog ar y llyn ei hun. Y pentrefi mwyaf ar ei lan yw Killin a Kenmore.

Categori:Daearyddiaeth Perth a Kinross
Tay
Dinas y Gromlech

Clogwyn sylweddol yn Nant Peris, Eryri yw **Dinas y Gromlech** (hefyd **Dinas Cromlech**) sydd wedi chwarae rhan bwysig yn natblygiad dringo yng Nghymru a Phrydain. Cyfeirnod OS: SH629569.

Lleolir y graig ar lethrau gogleddol cwm Nant Peris tua hanner ffordd i fyny rhwng pentref Nant Peris a Phen-y-Pass ar ben Bwlch Llanberis. Tu ôl i'r graig ceir Esgair Felen, braich dde-orllewinol mynydd Glyder Fawr. Enwir y graig ar ôl Y Gromlech, carreg naturiol wrth ei throed. Cysylltir y Gromlech â chwedl werin am Ganthrig Bwt, gwrach neu gawres ofnadwy oedd yn byw dan y gromlech ac yn bwyta plant. Mae'r gair 'dinas' yn golygu "caer" yma.

Mae'r graig yn wynebu'r de ac felly'n denu'r haul. Mae'n tua 1,400 troedfedd uwch lefel y môr ac mae ei uchder yn amrywio o tua 150 hyd at 350 troedfedd. Mae'r dringo yn syrth ond mae'r garreg yn dda a diogel. Ceir sawl llwybr dringo adnabyddus arno, yn cynnwys:

**Flying Buttress* (dringwyd am y tro cyntaf yn 1931); y dringo hawsaf ar y Gromlech)
**Ivy Sepulchre* (1947)
**Cemetry Gates* (1951 gan Joe Brown a Don Whillans)
**Cenotaph Corner* (1952 gan Joe Brown a Don Whillans)
**Spiral Stairs* (1931)
**Sabre Cut* (1935)
*''Pharaoh's Wall'' (1933)

Mae Dinas y Gromlech yn gorwedd tua 200 metr o'r ffordd sy'n dringo'r cwm a gellir ei gyrraedd o fan parcio sydd yno, ger Pont y Gromlech.

## Ffynhonnell
*Ron James, *Rock Climbing in Wales* (Constable, 1970; sawl argraffiad ers hynny).

Categori:Eryri
Categori:Dringo
Categori:Llanberis
Unseen University

Ysgol ddewiniaeth a leolir yn Ankh-Morpork yng nghyfres ffuglen wyddonol Disgfyd Terry Pratchett yw'r **Unseen University** (Cymraeg: *Prifysgol Anweledig*). Mae enw'r brifysgol yn chwarae ar enw yr Invisible College (rhagflaenydd y Gymdeithas Brenhinol yn Llundain).

Categori:Disgfyd
Bodnant

Gallai **Bodnant** gyfeirio at:

*Gardd Bodnant, ger Tal-y-cafn, Sir Conwy
*Ysgol Fabanod Bodnant, Prestatyn, Sir Ddinbych
Haberdashers' Monmouth School for Girls

Ysgol breswyl annibynnol yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, Cymru, yw '''Haberdashers' Monmouth School for Girls''' ("Ysgol Ferched yr Haberdashers, Trefynwy"). Fe'i sefydlwyd yn 1892 gan y *Worshipful Company of Haberdashers*. Mae'n cynnig addysg gynradd (Inglefield House) ac uwchradd i ferched rhwng 5 ac 18 oed. Cynigir hostel i ddisgyblion dros 9 oed aros ynddo. Sefydlwyd yr ysgol drwy arian a roddwyd mewn ewyllus gan frodor o'r ardal; William Jones.

Mae'r ysgol yn cydweithio'n agos gydag Ysgol Trefynwy yn nhrefniadau'r Chweched dosbarth yn ogystal â threfniadau cymdeithasol megis dawns a theithiau allanol. 33% yn unig o'r disgyblion sy'n enedigol o Gymru. Yn yr Adroddiad hwn, derbyniodd yr ysgol bedwar Gradd 1.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr ysgol 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Trefynwy
Categori:Ysgolion Sir Fynwy
Dundee

Dinas ar arfordir dwyreiniol yr Alban yw **Dundee** (Gaeleg yr Alban: *Dùn Dè*). Gyda phoblogaeth o 143,090 yn 2006, hi yw pedwerydd dinas yr Alban o ran maint. Fel **Dinas Dundee** (Saesneg: *City of Dundee*), mae hefyd yn ffurfio un o awdurdodau unedol yr Alban.

Saif Dundee ar lan Moryd Tay. Mae dau dîm pêl-droed yno proffesiynol, Dundee a Dundee United.

bawd|dim|240px|Dundee dros Foryd Tay

## Pobl enwog o Dundee 
* J. M. Barrie (1860-1937), awdur Peter Pan
* Liz McColgan (ganed 1964), athletwraig
* Andy Webster (ganed 1982), peldroediwr
* Kyle Falconer, canwr o'r band The View

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdodau unedol yr Alban

Categori:Dinasoedd yr Alban
Moryd Tay

Moryd yn nwyrain yr Alban yw **Moryd Tay** (Saesneg: *Firth of Tay*, (Gaeleg yr Alban: **Linne Tatha**), lle mae afon Tay yn cyrraedd y môr.  Mae dwy bont dros y foryd, un reilffordd ac un i'r briffordd.

bawd|canol|375px|Moryd Tay

## Trefi a phentrefi ar arfordir Moryd Tay
*Balmerino
*Broughty Ferry
*Dundee
*Invergowrie
*Monifieth
*Newburgh
*Newport-on-Tay
*Tayport

Categori:Aberoedd yr Alban
Categori:Daearyddiaeth Angus
Categori:Daearyddiaeth Dundee
Categori:Daearyddiaeth Fife
Categori:Daearyddiaeth Perth a Kinross
Gemau Olympaidd y Gaeaf

[bawd|dde|230px|Y fflam Olympaidd yn [Torino yn ystod Gemau Olympaidd y Gaeaf 2006.]]

Digwyddiad aml-chwaraeon a gynhelir pob pedair mlynedd yn ystod y gaeaf yw **Gemau Olympaidd y Gaeaf**. Mae'n cynnwys chwaraeon gaeafol sy'n cael eu cynnal ar rew neu eira, megis sgïo Alpaidd, sgïo traws gwlad, sglefrio ffigur, bobsled a hoci iâ.

Mae sgio traws gwlad, sglefrio ffigur, hoci iâ, cyfuniad Llychlynaidd, naid sgio a sglefrio cyflymder i gyd wedi cael eu cystadlu yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf ers 1924. Mae cystadlaethau athletau eraill wedi cael eu hychwanegu wrth i'r Gemau fynd yn eu blaen. Mae rhai chwaraeon megis luge, sglefrio cyflymder trac byr a sgio steil-rhydd wedi ennill safle parhaol yn y rhaglen Olympiadd, tra bod eraill, megis sgio cyflymder, bandi a skijöring wedi cael eu cynnal fel arddangosfeydd o'r chwaraeon yn unig ond erioed wedi cael eu cynnwys fel chwaraeon Olympaidd swyddogol.
Apollo 8

Taith cyntaf dyn i'r Lleuad oedd **Apollo 8**. Lawnsiwyd gan NASA ar 21 Rhagfyr 1968 o Cape Kennedy (Canaveral), Fflorida fel rhan o raglen Apollo. Y tri aelod criw oedd Frank Borman, James Lovell, a William Anders. Nid oedd y modiwl glanio ar gael eto oherwydd problemau cynllunio, felly penderfynwyd anfon y prif long ofod i'r lleuad heb fodiwl glanio, gyda'r bwriad o brofi'r techneg o roi'r cerbyd i mewn i orbit lleuadol.

bawd|dim|Paratoi i godi modiwl rheoli Apollo 8 i'r llong Americanaidd U.S.S. Yorktown

Digwyddodd hyn yn llwyddiannus ar 24 Rhagfyr, a cwblhaodd y cerbyd ddeg orbit o'r lleuad cyn dychwelyd i'r ddaear. Er nad oeddent yn medru glanio ar y lleuad, gwelwyd y daith ofod hon, yn yr Unol Daleithiau, fel buddugoliaeth enfawr yn y gystadleuaeth gyda'r Undeb Sofietaidd i roi dynion ar y lleuad. Darganfyddwyd wedyn bod cynllun i anfon *cosmonaut* i'r lleuad tua'r un adeg, ond canslwyd y daith yn sgil llwyddiant Apollo 8. Dychwelodd James Lovell i'r lleuad ar y daith Apollo 13.

Categori:Cerbydau gofod
Categori:Y Lleuad
Categori:NASA
Categori:1968
Mynydd Mallaen

Bryn yn Sir Gaerfyrddin yw **Mynydd Mallaen**. Mae'n gorwedd yng ngogledd y sir ym mryniau Elenydd. Uchder: 448m.

Mae'n fwy o lwyfandir uchel na bryn go iawn. Mae Bwlch-y-rhiw yn gorwedd rhyngddo â gweddill Elenydd. O ochr orllewinol y bwlch llifa afon Cothi heibio i droed y bryn ar ei ffordd i lawr i Bumsaint. O'r ochr arall llifa ffrwd fynyddig i ymuno yn afon Tywi.

Ger copa'r mynydd ceir carnedd Crugiau Merched sy'n dyddio o Oes yr Efydd. Ceir maen hir tua hanner milltir i'r de-ddwyrain.

## Cadwraeth
Mae Cwm Doethie a Mynydd Mallaen yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

## Cyfeiriadau
Mallaen
Disgfyd (byd)

Lleoliad ffuglenol yn nofelau ffuglen wyddonol y gyfres *Disgfyd* gan Terry Pratchett yw'r **Disgfyd** (Saesneg: ***Discworld***).  Mae'r Disgfyd yn ddisg sydd ychydig yn amgrwm gyda rhaeadr yn tasgu oddi ar ymyl y ddisg. Caiff y ddisg ei gynnal gan bedwar eliffant ar gefn crwban anferth, sef ''Great A'Tuin'' (sy'n debyg i Chukwa neu Akupara o fytholeg Hindw), wrth iddo nofio drwy'r gofod yn araf. Caiff y Ddisg ei ddylanwadu'n gryf gan hud, ac er ei fod yn debyg i'r ddaear, mae'n glynnu at reolau naratif achosiaeth ei hun.

Archwiliodd Pratchett y syniad o fyd siâp disg am y tro cyntaf yn y nofel *Strata* (1981).

## Dolenni allanol 
* Wici Disgfyd a Pratchett

Categori:Disgfyd
Rincewind

Dewin a chymeriad ffuglennol yng nghyfrs nofelau *Disgfyd* Terry Pratchett yw **Rincewind the Wizzard**, ef yw prif gymeriad sawl un o'r llyfrau. Mae'n fyfyriwr methiedig yn yr Unseen University yn Ankh-Morpork, disgrifir yn aml gan ysgolheigion fel "y cywerth hudol i'r rhif sero", ac mae'n treulio'r rhanfwyaf o'i amser yn rhedeg i ffwrdd oddi wrth amryw o fandiau sydd eisiau ei ladd am ryw reswm neu'i gilydd. Eglurir y ffaith ei fod yn dal yn fyw ac yn rhedeg gan y ffaith y ganwyd ef gydag ysbryd dewin, a chorff rhedwr pellter-hir. Mae hefyd yn adnabyddus am ei allu i droi problemau bychain yn drychinebau anferthol. Caiff ei "allu" arbennig oherwydd mai ef yw'r un a ddewiswyd gan *"The Lady"*, sef personoliad anthropomorffaidd o lwc.

Categori:Cymeriadau'r Disgfyd
Loch Rannoch

[220px|bawd|Loch Rannoch gyda chopa [Schiehallion yn y cefndir]]

Llyn yn awdurdod unedol Perth a Kinross yn Ucheldiroedd yr Alban yw **Loch Rannoch** (Gaeleg yr Alban: **Loch Raineach**). Mae afon Tummel yn llifo allan o'r llyn.

Mae'r llyn dros 9 milltir o hyd ond llai na milltir o led. Saif pentref Kinloch Rannoch ger rhan ddwyreiniol y llyn, a cheir crannog arno.

Categori:Daearyddiaeth Perth a Kinross
Rannoch
Eirafyrddio

Chwaraeon sy'n ymwneud â disgyn lawr llethr wedi ei orchuddio â eira ar eirafwrdd yw **eirafyrddio**. Caiff yr eirafwrdd ei glymu i draed yr eirafyrddiwr gan ddefnyddio esgidiau arbennig mewn mowntin hyblyg. Ysbrydolwyd datblygaeth eirafyrddio gan sglefrfyrddio, syrffio a sgio. Datblygwyd yn yr Unol Daleithiau yn ystod yr 1960au a'r 1970au gan y chwaraewr eithafol a'r eirafyrddiwr Francis Wilkinson. Daeth yn Chwaraeon Olympaidd y Gaeaf ym 1998. Cynhyrchwyd yr eirfyrddau cyntaf gan y cwmni Burton Snowboards.

## Offer a gwisg angenrheidiol
* Bwrdd - mae gan flaen y bwrdd drwyn llydan. Mae hyn yn ddefnyddiol er mwyn codi trwy'r eira.
* Rhwymynnau - pwrpas hyn yw i gadw traed y eirfyrddwr ar y bwrdd.
* Esgidiau/boots
* Trowsus eirfyrddio - mae ganddynt sel ar y gwaelod i gadw'r eira mas. Mae gan rhai trowsusau dyllau ar y ochor i adael aer i mewn er mwyn oeri coesau dwym.
* Siaced - yn aml mae ganddynt wddf uchel i'ch cadw'n dwym a phocedi i storio tocynnau lift, mapiau, gogls ac ati.
* Gogls/sbectol haul - mae'n lleihau pa mor llachar yw'r eira ac yn stopio eira rhag mynd yn eich llygaid.
* Eli haul - i'ch amddiffyn rhag yr haul.
* Helmed - i amddiffyn y pen.
* Menig - i gadw dwylo yn gynnes.

## Eirfyrddwyr enwog
Mae llawer o eirfyrddwyr enwog yn y byd. Dyma rai:
* Ross Powers
* Shaun White
* Philip Schoch
* Vic Wild
* Kelly Clark
* Torah Bright
* Jamie Anderson

bawd|dim|Eirafyrddio (slalom)

Categori:Chwaraeon byrddau
Categori:Chwaraeon gaeaf
Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd y Gaeaf
Categori:Chwaraeon unigol

Categori:Gweithgareddau awyr agored
Sgïo

Grŵp o chwaraeon yw **sgïo**, sy'n defnyddio sgïau fel offer ar gyfer teithio dros eira. Defnyddir sgïau ynghyd â esgidiau sgïau sy'n cysylltu gyda'r sgïau gyda rhwymynnau sgïau.

bawd|dim|200px|Sgiwr Alpaidd yn troi

Caiff sgïo ei rannu'n sawl categori cyffredinol, sgïo Llychlynaidd yw'r fath hynaf o sgïo, mae'n tarddu o Sgandinafia ac yn defnyddio rhwymynnau sy'n cysylltu bysedd traed yr esgidiau i'r sgïau ond yn gadael y sawdl yn rhydd. Mae mathau o sgïo Llychlynaidd yn cynnwys sgïo traws gwlad, naid sgïo, a sgïo Telemark. Mae sgïo Alpaidd (a adnabyddir yn aml fel sgïo lawr-allt), yn tarddu o Alpau Ewrop, ac yn nodweddiadol am y rhwymynnau sy'n cysylltu bysedd traed a sodlau'r esgidiau i'r sgïau.

bawd|dim|Fideo o sgïwr

Categori:Chwaraeon gaeaf
Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd y Gaeaf
Categori:Chwaraeon rasio
Categori:Chwaraeon unigol
Categori:Gweithgareddau awyr agored
Lŵj

Car llusg ar gyfer un neu ddau person yw **luge**, arni mae person yn llithro gyda'u gwyneb i fyny mewn safle ar wastad cefn a traed cyntaf. Caiff y luge ei lywio drwy blygu rhedwyr y car llusg gyda'r croth ar pob coes, neu drwy rhoi pwysedd cyferbynnol yn y sedd gyda'r ysgwydd. Luge yw'r enw ar y chwaraeon a ddefnyddir y ceir llusg arbennig rhain yn ogystal. Bydd y cystadleuwyr yn cwblhau cwrs ar y luge yn erbyn y cloc, a bydd y cyflymaf yn ennill. Mae'r cofnod cynharaf o ddefnydd y term luge yn dyddio o 1905, mae'n tarddu o dafodiaith Ffrangeg Savoy/Swisaidd lle mae "luge" yn golygu "car llusg cowstio bychain".

[bawd|dim|200px|Trac luge hamdden yn [Queenstown, Seland Newydd|Queenstown, Seland Newydd]]

Categori:Chwaraeon gaeaf
Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd y Gaeaf
Categori:Chwaraeon rasio
Categori:Gweithgareddau awyr agored
Chwarel y Fan

Un o gopaon y Mynydd Du yw **Chwarel y Fan** (679 medr); . Ef yw'r copa uchaf ar y grib sy'n arwain tua'r de-ddwyrain o  Rhos Dirion.  Ychydig ymhellach i'r de-ddwyrain, mae copa cyfagos Bal-Mawr (607m). Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 607metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Ceir carnedd ar y copa. Chwarel y Fan yw'r copa uchaf yn Sir Fynwy.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 679 metr (2228 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2007.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Fynwy
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Craig y Llyn

:*Am y copa ar fynydd Cadair Idris, gweler Craig-y-llyn.*
Bryn yn ne Cymru yw **Craig y Llyn** (600 m). Ef yw copa uchaf ardal y Cymoedd, a'r copa yw'r copa uchaf yn awdurdod Castell-nedd Port Talbot. Mae'r ffin rhwng Castell-nedd Port Talbot a Rhondda Cynon Taf rhyw 200 m i'r dwyrain o'r copa, ac yno mae'r pwynt uchaf yn Rhondda Cynon Taf.

Ceir clogwyni ar ochr ogleddol y llyn, a Llyn Fawr, sy'n rhoi ei enw i'r bryn, islaw iddynt. Mae'r rhan fwyaf o'r gweddill o'r bryn yn goedwig. Ychydig i'r gogledd o'r bryn mae pentref Rhigos.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Mynyddoedd a bryniau Rhondda Cynon Taf
Llanwenllwyfo

Plwyf eglwysig ar Ynys Môn yw **Llanwenllwyfo**, sy'n gorwedd ar yr arfordir yng ngogledd-ddwyrain ger Dulas, Ynys Môn. Enwir yr eglwys a'r plwyf ar ôl y santes leol Gwenllwyfo. Fel gweddill plwyfi'r ynys, mae'n rhan o Esgobaeth Bangor.

bawd|canol|350px|Map o gymuned Llaneilian, gan ddangos hen blwyf Llanwenllwyfo a lleoliadau'r eglwysi.

Ni wyddys ddim o gwbl am y Santes Wenllwyfo. Dethlir ei gŵyl ar 30 Tachwedd. Mae'r hen eglwys yn adfail a dim ond rhannau isaf y muriau sy'n aros. Saif yr eglwys newydd ger pentref bychan Dulas.

Yn yr Oesoedd Canol roedd y plwyf yn rhan o gwmwd Twrcelyn yng nghantref Cemais. Cofnodir fod Llanwenllwyfo gyda Llanysgallog yn rhan o reithoriaeth Amlwch ac yn perthyn i Archddiacon Môn yn 1535.

Roedd y llenor Lewis William Lewis (1831–1901) yn frodor o'r plwyf. Fe'i ganed ym Mhenysarn ar 31 Mawrth 1831. Cymerodd ei enw barddol "Llew Llwyfo" o enw'r plwyf.

## Lleoedd yn y plwyf
Pentrefi bychain:
*Dulas
*Gadlas
*Llaneuddog
*Nebo
*Penysarn

## Oriel

The ruins of Eglwys Gwenllwyfo - geograph.org.uk - 392343.jpg|Adfeilion yr hen eglwys
Llanwenllwyfo Church - geograph.org.uk - 232117.jpg|Yr eglwys newydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Hen Eglwys Llanwenllwyfo ; disgrifiad gyda lluniau.
*  Rhestr plwyfolion Llanwenllwyfo yng Nghyfrifiad 1801, ar wefan genuki.org.uk

Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Llaneilian
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Mynydd Coety

Bryn yn ne Cymru yw **Mynydd Coety** (Saesneg: *Coity Mountain*). Saif rhwng Blaenafon ac Abertyleri, ac mae'r ffin rhwng awdurdodau unedol Torfaen a Blaenau Gwent yn mynd dros y copa. Mynydd Coety yw'r copa uchaf yn y ddwy sir.

Mae'r rhan fwyaf o'r bryn yn rhan o ardal Tirlun Diwydiannol Blaenafon, sydd yn Safle Treftadaeth y Byd. Ar y copa mae cofeb i gi o'r enw Carlo, a saethwyd yn ddamweiniol gan ei feistr pan allan yn hela yn 1864.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 578 metr (1896 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Blaenau Gwent
Categori:Mynyddoedd a bryniau Torfaen
Categori:Copaon Dewey
Ysgol Gwaun Gynfi

Ysgol gynradd ym mhentref Deiniolen, Gwynedd yw **Ysgol Gwaun Gynfi**. Mae'n gwasanaethu Deiniolen a Dinorwig ac yn rhan o dalgylch Ysgol Brynrefail, tair milltir i ffwrdd yn Llanrug. Agorwyd yr ysgol yn 1927.

Mae 170 o blant rhwng 3 ac 11 oed yn mynychu'r ysgol.
250px|bawd|chwith|Ysgol Gwaun Gynfi

## Dolenni allanol
* Ysgol Gwaun Gynfi  ar wefan Cyngor Gwynedd
* Ysgol Gwaun Gynfi  ar wefan Cynnal.

Gwaun Gynfi
Gwaun Gynfi
Categori:Sefydliadau 1927
Mynydd y Garth

Bryn ger dinas Caerdydd yw **Mynydd y Garth** (Saesneg: *Garth Hill*). Saif gerllaw pentrefi Pentyrch a Gwaelod-y-Garth.

Credir mai Mynydd y Garth oedd sail mynydd/bryn "Ffynnon Garw" yn y llyfr a'r ffilm 
*The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain* gan Christopher Monger. Ceir nifer o feddrodau o Oes yr Efydd ar y copa.

Ni ddylid ei gymysgu â Mynydd y Garth i'r Gogledd o Rhyd-y-fro, Pontardawe (lleoliad ar Streetmap ).

Categori:Mynyddoedd a bryniau Caerdydd
Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru

160px|bawd|dde|Logo'r Asiantaeth.

Corff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad yw **Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru** (Saesneg: *Environment Agency Wales*), sy'n gorff gweithredol heb fod yn rhan o'r llywodraeth. Mae'n rhan o Asiantaeth yr Amgylchedd ac yn gwasanaethu ardal sy'n cyfateb yn fras i Gymru, ond ar sail dalgylchoedd afonydd yn hytrach na ardaloedd llywodraethol. I'r dwyrain, caiff ffin Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru ei ddiffinio gan dalgylchoedd llednentydd Afon Ddyfrdwy, Afon Rheidol, Afon Dyfi, Afon Tywi ac Afon Gwy.

Cyfarwyddwr rhanbarthol Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru yw Chris Mills. Lleolir eu pencadlys yng Nghaerdydd ac mae swyddfeydd ardal a rhanbarthol i'w cael yn Llaneirwg, Mynwy, Llandarcy, Hwlffordd, Llanbedr Pont Steffan, Bangor, Rhuddlan, Bala a Bwcle

## Dolenni allanol 
*Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru 

Categori:Amgylchedd Cymru
Categori:Cyrff a Noddir gan Lywodraeth Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Parliament Hill

Bryn yng ngogledd Llundain yw **Parliament Hill**, gyda golygfa ar ganol Llundain. Yn ôl chwedl, bwriadodd Guto Ffowc i wylio dinistr y Senedd oddi ar y bryn; pan y daeth yn eglur iddo bod y cynllwyn wedi methu, ceisiodd ffoi.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Llundain Fwyaf
Categori:Bwrdeistref Llundain Camden
Castell Newydd, Pen-y-bont ar Ogwr

Castell Normanaidd yn ne Cymru yw'r **Castell Newydd**, a godwyd ar fryncyn uwchlaw tref Pen-y-bont ar Ogwr. I'r Gogledd-orllewin, roedd arglwyddiaeth Gymreig Afan ac un o'r rhesymau dros godi'r castell oedd gwarchod y ffin a cheisio rheoli arglwyddi Afan. Adeilion sydd yno, bellach.

Cynrychiolir yr ardal hon yn y Cynulliad Cenedlaethol gan  a'r Aelod Seneddol yw .
250px|bawd|chwith|Adfeilion Castell Newydd

## Hanes
Codwyd y castell yn 1106 gan y barwn Normanaidd Robert Fitzhamon ar ran William de Londres a'r castell hwn yw'r fan mwyaf gorllewinol yn ei ymgais i oresgyn De Cymru. Mae'n un o dri chastell yn yr ardal yr adeg hon ynghyd â Chastel Coety a Chastell Ogwr. Yn 1189 trosglwyddwyd perchnogaeth y castell i Morgan ap Caradog ac yna yn c1208, i'w fab Lleison. Ar farwolaeth Lleision (tua 1214) trosglwyddwyd y castell i feddiant Isabel, gwraig cyntaf Brenin Ioan o Loegr. Yn 1217 aeth i ddwylo Gilbert Fitz Richard ac yn yr un flwyddyn fe'i trosgwyddwyd i Gilbert de Turberville.

Dros y canrifoedd, bu perchnogaeth y castell yn nwylo'r teuluoedd Berkerolle, Gamage ac yna fe'i prynnwyd gan Samuel Edwin o "Lanmihangel Place" ac yna'n rhan o Ystâd Dunraven.

Mae'r castell yng ngofal Cadw ac ar agor i'r cyhoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cadw
Newydd, Pen-y-bont ar Ogwr
Newydd
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
International Studies Quarterly

Cyfnodolyn  Saesneg sydd yn gyfnodolyn swyddogol yr International Studies Association (ISA) yw'r ***International Studies Quarterly*** (**ISQ**).

Categori:Cyfnodolion academaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Cyfnodolion cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Cyfnodolion gwyddor gwleidyddiaeth
Categori:Cyfnodolion Saesneg
Castell Llanfair-ym-Muallt

Castell sylweddol yn Llanfair-ym-Muallt, Powys yw **Castell Llanfair-ym-Muallt**, a adeiladwyd ac a ailadeiladwyd sawl gwaith rhwng yr 11eg a'r 15g. Ar wahanol adegau bu ym meddiant y Normaniaid yng Nghymru, Tywysogion Gwynedd a Choron Lloegr.

Fe'i cofrestrwyd  gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: BR031.

## Hanes
Codwyd y castell cyntaf ar y safle, ar fryn isel yng nghanol Cantref Buellt, tua diwedd y 1090au gan y Normaniad William de Braose neu ei fab Philip. Castell mwnt a beili nodweddiadol Normanaidd oedd hwnnw. Dinistrwyd y castell gan yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd (1132-97) o Ddeheubarth yn y flwyddyn 1168. Cafodd ei adfer gan y teulu de Braose a'i ddefnyddio ganddynt nes iddo gael ei gipio gan y brenin John o Loegr yn 1208 a chafodd ei atgyfnerthu ar ei ran yn 1210. Daeth i feddiant Llywelyn Fawr yn 1230 fel rhan o gytundeb priodas rhwng ei fab Dafydd ap Llywelyn ac Isabella de Braose.

Yn dilyn marwolaeth Llywelyn Fawr darniwyd teyrnas Dafydd gan y Saeson a syrthiodd y castell i ddwylo brenin Lloegr yn 1242. Rywbryd yn y cyfnod yma adeiladwyd y castell o gerrig, ond ni wyddys a ddigwyddodd hynny yng nghyfnod meddiant Llywelyn. Yn sicr roedd yn gastell cerrig erbyn diwedd y 1240au. Cipwyd y castell gan Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru yn 1260. Yn 1267 fe'i cipwyd oddi ar y Cymry gan y Saeson unwaith eto. Dechreuodd Edward I o Loegr ar y gwaith o godi castell newydd yno yn 1277, gan ddilyn y cynllun gwreiddiol ond gydag ychwanegiadau sylweddol o waith carreg. Yn 1282, John Giffard oedd cwnstabl y castell ar ran Edward I: mae'n bosibl y cymerodd ran yn y sgarmes y lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd ynddo yn y flwyddyn honno (gweler Cilmeri).

Pan gododd y Cymry yn erbyn y Saeson yn 1294 dan arweiniad Madog ap Llywelyn, gwarchaewyd y castell ganddynt ond roedd yn rhy gryf. Bu gwaith ychwanegol arno yn y 14g. Cofnodir gwaith atgyweirio yn 1409, efallai oherwydd niwed a gafodd yng Ngwrthryfel Owain Glyndŵr. Erbyn 1534 doedd y castell ddim mewn cyflwr digonol i barhau fel amddiffynfa, yn ôl adroddiad swyddogol. Tynwyd y cerrig i gyd bron dros y blynyddoedd i godi tai ac adeiladau eraill yn y dref.

250px|bawd|dim|Rhan o fwnt Castell Llanfair-ym-Muallt

## Mynediad
Heddiw mae safle'r castell yn gorwedd ger canol Llanfair-ym-Muallt ac ar agor i'r cyhoedd.

## Ffynhonnell
*Helen Burnham, *A Guide to Ancient and Historic Wales: Clwyd and Powys*. (HMSO/CADW, 1995), tt.158-9

## Cyfeiriadau 
Llanfair-ym-Muallt
Llanfair-ym-Muallt
Llanfair-ym-Muallt
Categori:Llanfair-ym-Muallt
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Mynydd Llangeinwyr

Bryn yn sir Pen-y-bont ar Ogwr yn ne Cymru yw **Mynydd Llangeinwyr**. Saif rhwng Cwm Garw i'r gorllewin a Cwm Ogwr i'r dwyrain. Y pentrefi agosaf yw Blaengarw i'r gorllewin a Nant-y-moel i'r dwyrain.

Ceir nifer o hynafiaethau ar y bryn, yn cynnwys beddrod Carn-yr-hyrddod.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Pen-y-bont ar Ogwr
Coed Gwent

Ardal o fryniau coediog yn ne-ddwyrain Cymru yw **Coed Gwent** (Saesneg: *Wentwood*). Saif rhan o'r ardal yn Sir Fynwy a rhan yn ardal cyngor dinas Casnewydd. Mae'r copa uchaf yn cyrraedd 309 medr; y pwynt uchaf yn ardal Casnewydd.

Saif Coed Gwent i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Casnewydd. Yma y ceir y darn mwyaf o hen goedwig sy'n weddill yng Nghymru, gweddillion yr hun oedd unwaith yn goedwig lawr mwy, yn ymestyn o afon Wysg i afon Gwy. Yn y Canol Oesoedd roedd yn rhannu Gwent yn ddwy ran: Gwent Uwch Coed a Gwent Is Coed.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 309 metr (1014 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Categori:Copaon Marilyn
Gwent
Categori:Daearyddiaeth Casnewydd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Fynwy
Siart recordiau

Rhestr o recordiau yn ôl eu poblogrwydd ar adeg arbennig yw **siart recordiau**. Mae siartiau yn amrywio o ran sut mae poblogrwydd yn cael ei fesur, gall ddibynnu ar werthiant recordiau gramoffon, casetiau a chryno ddisgiau; faint caent eu canu ar y radio; ac yn ddiweddar faint caiff ei lwytho o'r we. Mae rhai siartiau arbennigol dim ond yn ystyried ffurf arbennig o gerddoriaeth.

## Enghreifftiau
* Siart senglau gwledydd Prydain
* y Siart Gymreig swyddogol
* y Billboard 200
* siart CAPIF yr Ariannin
* siart IMRA yn Iwerddon


Categori:Diwydiant cerddoriaeth
Mynydd y Betws

Mynydd ar y ffin rhwng Sir Gaerfyrddin a Sir Abertawe yn ne Cymru yw **Mynydd y Betws**; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 168metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Saif gerllaw'r ffordd gefn rhwng Rhydaman a Clydach, ac mae pentrefi Y Betws a Pantyffynnon wrth ei droed. Ef yw'r copa uchaf  rhwng Afon Llwchwr ac Afon Clydach, a'r copa uchaf yn sir Abertawe. Gerllaw'r copa mae adfeilion castell, Penlle'r Castell.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 373 metr (1224 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Categori:Copaon Marilyn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Abertawe
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Gaerfyrddin
Ffurfiolaeth

Gall **ffurfiolaeth** gyfeirio at:
* Ffurfiolaeth gyfreithiol
* Ffurfiolaeth (athroniaeth)
** Ffurfiolaeth (mathemateg) 
** Ffurfiolaeth (celfyddyd)
*** Ffurfiolaeth (cerddoriaeth)
*** Ffurfiolaeth (llenyddiaeth)
**** Ffurfiolaeth Rwsieg, math o feirniadaeth lenyddol yn Rwsia o'r 1910au i'r 1930au
Llyfrgell Thomas Parry

Agorwyd **Llyfrgell Thomas Parry** ym Mehefin 1970 i wasanaethu Coleg Llyfrgellwyr Cymru. Y pensaer oedd G. R. Bruce; yr adeiladydd oedd G. M. Jenkins a’i Feibion, Tregaron, a’r gost oedd £135.000. Fe'i lleolwyd ar Gampws Llanbadarn, Prifysgol Aberystwyth, yn Aberystwyth, Ceredigion.

## Hanes 
Pan ddaeth Coleg Llyfrgellwyr Cymru yn rhan o Brifysgol Cymru Aberystwyth ym 1989, o dan yr enw ‘Adran  Astudiaethau Gwybodaeth a Llyfrgellyddiaeth’, daeth y Llyfrgell yn rhan o wasanaethau Llyfrgell y Brifysgol. Ym 1995 unwyd y Llyfrgell â’r Uned Gyfrifiadur a’r Adran Glyweled i ffurfio Gwasanaethau Gwybodaeth y Brifysgol.

Yn Awst 1995 ailenwyd y llyfrgell yn Llyfrgell Thomas Parry ar ôl yr ysgolhaig a’r llenor a chyn Lyfrgellydd Cenedlaethol, Syr Thomas Parry.

Ym 1966 unodd Coleg Amaethyddol Cymru, sefydliad annibynnol arall oedd ar Gampws Llanbadarn, â’r Brifysgol i ffurfio Sefydliad Gwyddorau Gwledig Cymru. Unodd llyfrgell Coleg Amaethyddol Cymru (a oedd hefyd yn llyfrgell Coleg Ceredigion) gyda Llyfrgell Thomas Parry a ehangwyd a’i hail gynllunio’n sylweddol gyda chynnydd helaeth mewn stoc, staff a darllenwyr.

Yn fwy diweddar, gwasanaethwyd anghenion dysgu ac ymchwil yr Adran Astudiaethau Gwybodaeth, Sefydliad y Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig, a Choleg Ceredigion gan Lyfrgell Thomas Parry.

Caewyd y llyfrgell ym mis Awst 2018.

Defnyddiwyd yr adeilad fel canolfan frechu yn ystod y pandemig COVID-19.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Llyfrgell Thomas Parry

Thomas Parry
Categori:Prifysgol Aberystwyth
Waun Lysiog

Bryn yn ne Cymru yw **Waun Lysiog**, hefyd **Waun Llysiog**. Saif ar y ffin rhwng Powys a Merthyr Tudful, a rhwng Afon Taf Fawr ac Afon Taf Fechan. Ceir y pwynt uchaf ym Mwrdeisdref Sirol Merthyr Tudful yma.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Merthyr Tudful
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Hydref Warsaw

bawd|Clawr cryno ddisg o ŵyl Hydref Warsaw 2001
Gŵyl gerddoriaeth gyfoes yng Ngwlad Pwyl yw **Hydref Warsaw** (Pwyleg: *Warszawska Jesień*). Hon yw'r ŵyl fwyaf o'i fath yn y wlad, ac am nifer o flynyddoedd nid oedd gŵyl arall tebyg yn nwyrain a chanolbarth Ewrop. Fe'i ffurfiwyd ym 1956 gan Tadeusz Baird a Kazimierz Serocki, gyda sêl bendith Undeb Cyfansoddwyr Gwlad Pwyl. Cynhaliwyd yr ŵyl gyntaf rhwng 10-20 Hydref 1956. Caiff ei chynnal pob blwyddyn (yr unig eithriadau oedd 1957 a 1982), fel arfer am 8 diwrnod tua diwedd mis Medi.

## Dolen allanol 
*   

Categori:Cerddoriaeth Gwlad Pwyl
Categori:Gwyliau cerddorol
Categori:Warsaw
Twyn Pwll Morlais

Bryn yn ne Cymru yw **Twyn Pwll Morlais**. Saif lle mae ffiniau Powys, Merthyr Tudful a Bwrdeistref Sirol Caerffili yn cyfarfod (cyf. OS SO082110). Ceir y pwynt uchaf ym Mwrdeisdref Sirol Caerffili yma (tua 535 medr).

I'r gogledd mae crib Cefn yr Ystrad yn codi i gopa ychydig yn uwch.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Caerffili
Categori:Mynyddoedd a bryniau Merthyr Tudful
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Gemau Paralympaidd y Gaeaf 2010

bawd|200px|Logo Gemau Paralympaidd y Gaeaf Vancouver 2010.

Cynhaliwyd digwyddiad aml-chwaraeon **Gemau Paralympaidd y Gaeaf 2010**, a adnabyddwyd yn swyddogol fel **Gemau Paralympaidd y Gaeaf X**,  yn Vancouver, British Columbia, Canada, o 12 Mawrth tan 21 Mawrth 2010.

## Medalau 
Dyma'r 10 cenedl a enillodd y nifer fwyaf o fedalau yn y Gemau yma:

Gaeaf 2010
2010
Categori:Chwaraeon yng Nghanada
Categori:2010
Chwaraeon Paralympaidd

bawd|dde|Tenis cadair olwyn, un o'r chwaraeon Paralympaidd.
bawd|Boccia, gêm unigryw Paralympaidd
Term am ystod eang o chwaraeon ar gyfer pobl â anableddau corfforol yw **chwaraeon Paralympaidd**. Tra bod nifer o bobl â anableddau'n cymryd rhan mewn chwaraeon a hamdden ar amryw o wahanol lefelau, mae chwaraeon Paralympaidd yn cyfeirio at y cystadlaethau a drefnir fel rhan o'r symudiad Paralympaidd rhyngwladol. Trefnir a rhedir rhain o dan orychwyliaeth y Pwyllgor Paralympaidd Rhyngwladol a chymdeithasau chwaraeon rhyngwladol eraill.

## Hanes 
Datblygodd chwaraeon wedi eu trefnu ar gyfer pobl â anableddau allan o raglenni adferiad meddygol. Cyflwynwyd chwaraeon fel rhan o adferiad wedi'r Ail Ryfel Byd, mewn ymateb i anghenion niferoedd mawr o gyn-filwyr a dinasyddion a oedd wedi eu anafu. Esblygodd chwaraeon fel adferiad i ddod yn chwaraeon hamddenol, ac yna i chwaraeon cystadleuol. Arloeswr yr ymdriniaeth yma oedd Ludwig Guttmann o Ysbyty Stoke Mandeville yn Lloegr. Ym 1948, tra roedd y Gemau Olympaidd yn cael eu cynnal yn Llundain, trefnodd gystadleuaeth chwaraeon ar gyfer athletwyr mewn cadeiriau olwyn yn Stoke Mandeville. Dyma oedd tarddiad Gemau Stoke Mandeville, a esblygodd yn ddiweddarach i ddod yn y Gemau Paralympaidd cyfoes.

## Categorïau anabledd 
Mae'r symudiad yn defnyddio deg categorïau anabledd i'r cystadleuwyr, gan gynnwys wyth categori am anableddau corfforol, un am athletwyr â cholled golwg ac un am anableddau dysgu.

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau Paralympaidd
Stoke Mandeville

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Stoke Mandeville**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Buckingham. Saif 3 milltir (4.8&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o Aylesbury.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 5,825.

Enwir Ysbyty Stoke Mandeville ar ôl y pentref, a lleolir ar ffin y plwyf gydag Aylesbury ac mae'n darparu'r ward anafiadau sbinol mwyaf yn Ewrop.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Stadiwm Stoke Mandeville
*Stoke Mandeville Combined School 

Categori:Awdurdod unedol Swydd Buckingham
Categori:Pentrefi Swydd Buckingham
Categori:Plwyfi sifil Swydd Buckingham
Swydd Clackmannan

Un o awdurdodau unedol yr Alban yw **Swydd Clackmannan** (Gaeleg yr Alban: *Siorrachd Chlach Mhannainn*; Saesneg: *Clackmannanshire*). Mae'n ffinio â Perth a Kinross, Stirling a Fife. Y ganolfan weinyddol yw Alloa.

Creuwyd ffiniau'r sir newydd yn 1996, fel olynydd uniongyrchol i hen ranbarth Clackmannan o awdurdod Central. Mae'r boblogaeth yn 49,000, y lleiaf o awdurdodau tir mawr yr Alban.

200px|bawd|canol|Lleoliad Swydd Clackmannan yn yr Alban

## Trefi a phentrefi
*Alloa
*Alva
*Clackmannan
*Coalsnaughton
*Devonside
*Dollar
*Fishcross
*Glenochil
*Menstrie
*Muckhart
*Sauchie
*Tillicoultry
*Tullibody

## Gweler hefyd
*Perth a Gogledd Swydd Perth (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Creirfa

[225px|bawd|Creirfa y Santes [Melangell yn Eglwys Pennant Melangell, Powys.]]
Lle i ddiogelu a thrysori creiriau yw **creirfa**. Defnyddir y term mewn cyd-destun crefyddol fel arfer, ond gall gyfeirio hefyd at unrhyw leoliad lle cedwir pethau a drysorir er cof am rywun.

Mewn arferion Cristogol, roedd yr enw Lladin *scrinium* yn cyfeirio at flwch neu gist i gadw papurau a llyfrau'n wreiddiol; datblygodd yr ystyr "creirfa" yn rhywbeth sy'n cynnwys crair, ac wedyn daeth i olygu'r man lle cedwir y creiriau. Fel arfer mae creirfa yn fan a ystyrir yn sanctaidd, fel arfer mewn eglwys neu adeilad crefyddol arall.

Daeth creirfäoedd yn gyrchfannau pererindod, yn enwedig yn yr Oesoedd Canol. Yng Nghymru Creirfa'r Santes Melangell yn Eglwys Pennant Melangell, Powys o bosibl yw'r enghraifft gorau. Mae Ogof y Patriarchiaid ym Mhalesteina yn enghraifft arall.

Ceir creirfäoedd mewn crefyddau eraill hefyd: ceir sawl creirfa Fwdhaidd, er enghraifft Creirfa Dant y Bwda yn Kandy, Sri Lanca. Cedwir y creiriau Bwdhaidd mewn stupas fel rheol.

Yn Islam, yn enwedig Islam Shia, ceir nifer o greirfäoedd a gysylltir â califfiaid neu seintiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Lleoedd crefyddol
Categori:Pererindodau
Bobsled

[bawd|dde|200px|Tîm bobsled yr [Unol Daleithiau yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2006.]]

Chwaraeon gaeaf yw **bobsled**, lle mae timau o ddau neu bedwar yn llithro lawr trac iâ cul, wedi ei fancio sy'n twistio ar gar llusg wedi ei bweru gan ddisgyrchiant. Daeth yr amryw o fathau o geir llusg i fodolaeth cyn i'r traciau cyntaf gael eu adeiladu yn Saint-Moritz, lle addaswyd y bobslediau cyntaf i ddod yn geir llusg mwy y Luge a'r Ysgerbwd er mwyn cludo teithwyr. Tarddiad y tri math o geir llusg oedd ceir llusg y bechgyn dosbarthu a toboganau. Datblygodd cystadleuaeth yn ddiweddarach, ac adeiladodd perchennog gwesty Caspar Badrutt y trac cyntaf ym tua 1870, er mwyn amddiffyn y dosbarth gweithiol a'r ymwelwyr cyfoethog ar strydoedd Saint-Moritz. Mae wedi gwesteio'r chwaraeon mewn dau o'r Gemau Olympaidd ac mae'r trac yn dal i gael ei ddefnyddio hyd heddiw.

Llywodraethir cystadlaethau bobsled gan y *Fédération Internationale de Bobsleigh et de Tobogganing* (FIBT), a caiff cystadlaethau cenedlaethol eu llywodraethu gan gyrff megis yr United States Bobsled and Skeleton Federation a Bobsleigh Canada Skeleton.


Categori:Chwaraeon gaeaf
Rheilffordd Chwarel y Penrhyn

Roedd **Rheilffordd Chwarel y Penrhyn** yn rheilffordd oedd yn cysylltu Chwarel y Penrhyn gerllaw Bethesda a dociau Porth Penrhyn gerllaw Bangor. Dechreuodd y rheilffordd fel ***Tramffordd Llandygai*** yn 1798. Yn 1801, cymerwyd lle Tramffordd Llandygai gan Reilffordd y Penrhyn, yn dilyn trac gwahanol. Roedd tua 6 milltir o hyd.

Adeiladwyd Tramffordd Llandygai, oedd tua milltir o hyd, gan Richard Pennant, Barwn 1af Penrhyn. Roedd yn cludo fflintiau o felin fflintiau ger afon Cegin i Borth Penrhyn. Yn 1801, adeiladwyd rheilffordd i gysylltu Chwarel y Penrhyn a Porth Penrhyn, oedd yn defnyddio ceffylau a disgyrchiant i dynnu'r wagenni. Yn 1878 dechreuwyd defnyddio trenau ager.
250px|chwith|bawd|Trac yr hen reilffordd, Tregarth.
Caewyd y rheilffordd yn 1962. Mae rhan o'r hen drac yn awr yn ffurfio rhan o Lôn Las Ogwen.

File:Llandegai Tramway en.png|Tramffordd Llandygai
File:Penrhyn Railway en.png|Rheilffordd y Penrhyn (1801-1878)
File:Penrhyn Quarry Railway en.png|Rheilffordd Chwarel y Penrhyn (1878-1962)

Categori:Bangor
Categori:Bethesda
Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Hanes Gwynedd
Penrhyn
Categori:Tramffyrdd Cymru
Aylesbury

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, yw **Aylesbury**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Buckingham.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 63,126.

Mae Caerdydd 167.1 km i ffwrdd o Aylesbury ac mae Llundain yn 59.3&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Rhydychen sy'n 30.8&nbsp;km i ffwrdd.

250px|bawd|dim|Sgwar Farchnad Aylesbury

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Cyngor Tref Aylesbury
*Egwys y Santes Fair, Aylesbury 

Categori:Awdurdod unedol Swydd Buckingham
Categori:Plwyfi sifil Swydd Buckingham
Categori:Trefi Swydd Buckingham
Abergarw

Pentref yng nghymuned Ynysawdre, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Abergarw**. Saif wrth gymer Afon Garw ac Afon Ogwr yn y Cymoedd tua 4 milltir i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr ei hun, a rhwng pentrefi Brynmenyn a Bryncethin.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Ynysawdre
Glasinfryn

Pentref bychan yng nghymuned Pentir, Gwynedd, Cymru, yw **Glasinfryn** (). Saif i'r de o ddinas Bangor ar Afon Cegin, ac ar ffordd gefn rhwng priffyrdd yr A55 a'r A4244. Lleolir Tregarth ychydig i'r dwyrain. Mae Lôn Las Ogwen yn arwain heibio'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentir
Categori:Pentrefi Gwynedd
Interstate (cyfnodolyn)

Cyfnodolyn ar gysylltiadau rhyngwladol a gyhoeddir gan fyfyrwyr Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol Prifysgol Aberystwyth yw ***Interstate*** (enwau llawn: *Siwrnal Materion Rhyngwladol Interstate*, *Interstate Journal of International Affairs*, gynt *Aberystwyth Journal of World Affairs*, *Interstate Journal of Political Affairs*). Prif iaith y cyfnodolyn yw Saesneg, ond mae wedi cyhoeddi ambell rhifyn ac erthygl yn y Gymraeg.

Interstate yw'r cyfnodolyn myfyrwyr hynaf ar gysylltiadau rhyngwladol a gyhoeddir yn y Deyrnas Unedig. Cafodd ei ail-lansio yn 2009 i nodi 90 mlynedd ers sefydlu'r Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol.

Myfyrwyr sy'n golygu a dylunio *Interstate*. Mae'r cyfnodolyn yn bennaf yn cyhoeddi erthyglau gan fyfyrwyr yr adran, ond hefyd yn cyhoeddi ambell erthygl gan academyddion, gwleidyddion a diplomyddion.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  
* *Interstate*, rhifyn 90A (2009)
*  Hanes y cyfnodolyn

Categori:Cyfnodolion academaidd Cymru
Categori:Cyfnodolion Cymraeg
Categori:Cyfnodolion cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Cyfnodolion myfyrwyr
Categori:Cyfnodolion Saesneg
Categori:Prifysgol Aberystwyth
Categori:Sefydliadau 1962
Gemau Paralympaidd

Digwyddiad aml chwaraeon ar gyfer athletwyr gydag anableddau corfforol a gweledol yw'r **Gemau Paralympaidd**. Mae hyn yn cynnwys athletwyr gydag anableddau symyd, trychiadau, dallineb a pharlys yr ymennydd. Cynhelir y Gemau Paralympaidd pob pedair mlynedd, yn dilyn y Gemau Olympaidd, a llywodraethir gan y Pwyllgor Paralympaidd Rhyngwladol (PPRh). Weithiau, caiff y Gemau Paralympaidd eu drysu gyda Gemau Olympaidd Arbennig y Byd, sydd ond ar gyfer pobl ag anableddau deallusol.

Er mai portmanteau oedd y term Paralympaidd yn wreiddiol, a gyfunodd 'paraplegic' (oherwydd tarddiad y gemau ar gyfer rhai ag anafiadau sbinol) ac 'Olympaidd', mae cynnwys grwpiau eraill o anableddau'n golygu nad yw'r term bellach yn gymwys. Yr eglurhad ffurfiol presennol, yw y daw'r term o'r arddodiad Groeg παρά,  *pará* ("wrth ymyl" neu "cyfochrog") ac felly'n cyfeirio at gystadleuaeth a gynhelir yn gyfochrog gyda'r Gemau Olympaidd.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* P. David Howe, *The Cultural Politics of the Paralympic Movement. Through an Anthropological Lens*, Routledge, 2008, ISBN 978-0-415-28887-3
* Peterson, Cynthia and Robert D. Steadward. *Paralympics : Where Heroes Come*, 1998, One Shot Holdings, ISBN 0-9682092-0-3.
* Thomas and Smith, *Disability, Sport and Society*, Routledge, 2008, ISBN 978-0-415-37819-2.

## Dolenni allanol 
* Rhwydwaith Dolenni Paralympaidd
* Pwyllgor Paralympaidd Rhyngwladol
* "Why the Paralympics matter", BBC, 5 Medi 2008


Categori:Anabledd
Paralympaidd
Categori:Sefydliadau 1960
Ysbyty Stoke Mandeville

Ysbyty mawr a leolir ar y ffin rhwng Stoke Mandeville ac Aylesbury yn Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ysbyty Stoke Mandeville**. Mae'n un o dri ysbyty a weinyddir gan Wasanaeth Ymddiriodolaeth Iechyd Ysbytai Swydd Buckingham. Dyma un o'r ysbytai mwyaf yn Ewrop ac mae'n darparu'r ward anafiadau sbinol mwyaf yn y byd.

Sefydlwyd yr ysbyty ym 1832, pan drawyd pentref Stoke Mandeville gan epidemig colera a ymestynodd ar draws Lloegr yn y 1930au cynnar. Sefydlwyd yr ysbyty cholera ar y ffin rhwng Stoke Mandeville ac Aylesbury gan ddefnyddio arian a gyfranwyd gan y ddau blwyf, ond adeiladwyd y tu allan i'r anheddiadau eu hunain gan fod cholera yn andros o heintus.

## Dolenni allanol 
*Ysbytai Swydd Buckingham 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Swydd Buckingham
Categori:Awdurdod unedol Swydd Buckingham
Categori:Sefydliadau 1832
Stoke Mandeville
Minimaliaeth

bawd|200px| Carl Andre: *43 Roaring forty* (1968), Amgeuddfa Kröller-Müller, Otterlo
## Celf weledol
Nifer o arddulliau celfyddydol lle na chaiff dim ond nodweddion sylfaenol y gwaith eu diosg yw **minimaliaeth**. Mae'n cyfeirio fel y mudiad Avant-garde a'r arfer at ddatblygiadau yng nghelfyddyd y Gorllewin ar ôl yr Ail Ryfel Byd; mae'r enghreifftiau amlycaf yng nghelfyddydau gweledol yr Unol Daleithiau yn y 1960au a'r 1970au, yng ngwaith artistiaid megis Donald Judd, Agnes Martin, Robert Morris a Frank Stella. Deilliodd o rai tueddiadau modernaidd, a gellir ei dehongli fel ymateb yn erbyn mynegiadaeth haniaethol, ac yn rhagflaeniad i arferion celfyddydol ôl-fodernaidd.

## Cerddoriaeth
Cyfeiria minimalaeth hefyd at arddull cerddorol sy'n ddibynnol ar ailadrodd ac iteriad, megis yng ngwaith Steve Reich, La Monte Young, Philip Glass, John Adams a Terry Riley. Yn anffurfiol, disgrifir unrhyw beth or-gynnil yn finimol: llenyddiaeth Samuel Beckett a Raymond Carver, ffilmiau Robert Bresson a chynlluniau ceir Colin Chapman, er enghraifft.

Categori:Arluniaeth
Categori:Cerddoriaeth
Categori:Dylunio mewnol
Categori:Mudiadau celf
Ariel Ramirez

Cyfansoddwr o'r Ariannin oedd **Ariel Ramirez** (4 Medi 1921 - 18 Chwefror 2010).  Cafodd ei eni yn Santa Fe, Yr Ariannin.

Categori:Cyfansoddwyr o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2010
Ludwig Guttmann

Niwrolegydd Almaenig oedd **Syr Ludwig "Poppa" Guttmann** CBE, FRS (3 Gorffennaf 1899 yn Tost, Silesia, yr Almaen – 18 Mawrth 1980), a sefydlodd y Gemau Paralympaidd a cysidrir i fod yn un brif arloeswyr gweithgareddau corfforol ar gyfer pobl gydag anabledd.

Ef oedd un o'r niwrolegwyr mwyaf blaengar yn yr Almaen cyn yr Ail Ryfel Byd. Gweithiodd Guttmann yn yr Ysbyty Iddeweg yn Breslau tan 1939, pad orfodwyd i ddianc i Loegr. Ym 1944, gofynnodd y llywodraeth Prydeinig iddo sefydlu Canolfan Anafiadau Sbinol Cnedlaethol yn Stoke Mandeville y tu allan i Lundain, yn Ysbyty Stoke Mandeville. Apwyntwyd yn gyfarwyddwr y ganolfan, a deliodd y swydd hyd 1966. Credodd fod chwaraeon yn ffurf o therapi, gan ei ddefnyddio i adeiladu cryfder corfforol a hunan barch mewn cleifion.  Erbyn 1952, roedd Gemau Stoke Mandeville Guttmann ar gyfer yr anabl wedi tyfy i gynnwys 130 o gyfranogwyr rhyngwladol, a parhaodd i dyfu. Gwnaeth argraff ar swyddogion y Gemau Olympaidd a'r gymuned rhyngwladol. Ym 1956, gwobrwywyd Guttmann gyda Chwpan Fearnley, am ei gyfraniad rhagorol i'r ddelfryd Olympaidd. Dechreuodd y Gemau Paralympaidd yn Rhufain ym 1960, a cynhelir hwy yn fuan ar ôl y Gemau Olympaidd ac yn aml yn yr un ddinas. Sefydlodd Guttmann hefyd Gymdeithas Prydeinig Chwaraeon yr Anabl ym 1960.

Derbyniodd Guttmann OBE a CBE yng ngwledydd Prydain a cafodd ei anrhydeddu'n fyd-eang. Ym 1966 cafodd ei wneud yn farchog gan y Frenhines Elisabeth II ac felly daeth yn KBE (Marchog Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Niwrolegwyr
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Iddewon
Categori:Gemau Paralympaidd
Pierre Boulez

Cyfansoddwr ac arweinydd o Ffrainc oedd **Pierre Boulez** (26 Mawrth 1925 - 5 Ionawr 2016).

Fe'i ganwyd yn Montbrison, Loire, Ffrainc. Roedd yn ddisgybl i Olivier Messiaen yn Conservatoire de Paris.

Bu farw yn Baden-Baden, yr Almaen.

## Gweithiau cerddorol
Byddai Boulez yn aml dychwelyd at ei gyfansoddiadau hŷn a'u haddasu neu eu hailweithio. Mae'r rhan fwyaf o'r dyddiadau isod o reidrwydd yn rhai bras.

* *Douze Notations* (1945)
* *Sonatine* ar gyfer fliwt (1946)
* Piano Sonata rhif 1 (1946)
**Le visage nuptial* (1946)
**Piano Sonata rhif 2* (1948)
* *Livre pour quatuor* (1948)
* *Le Soleil des eaux* (1948)
* *Deux Études* (1951-2)
* *Structures I* (1951–2)
**Le marteau sans maître* (1955)
* *Piano Sonata No. 3* (1955–63)
**Pli selon pli* (1958)
* *Figures—Doubles—Prismes* (1957–8)
* *Structures II* (1961)
* *Éclat* (1965)
* *Domaines* (1968)
* *Éclat/Multiples* (1970)
* *Rituel – in memoriam Bruno Maderna* (1974)
* *Messagesquisse* (1976)
* *Répons* (1980)
* *Dérive 1* (1984)
* ''Dialogue de l'ombre double* (1985)
* *Initiale* (1987)
* *Dérive 2* (1998)
**Anthèmes* (1991)
**…explosante-fixe…* (1991–3)
**Incises* (1994)
**Anthèmes 2* (1997)
**Sur incises'' (1998)

Categori:Arweinyddion o Ffrainc
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2016
Parc Disneyland

Mae yna ddau barc o'r enw **Parc Disneyland**:

*Parc Disneyland (Anaheim) yn Anaheim, Califfornia. Rhan o'r *Disneyland Resort*
*Parc Disneyland (Paris) ym Marne la Valée, Paris, Ffrainc. Rhan o *Disneyland Paris*
Is-iarll Mills

Teitl ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig yw **Is-iarll Mills** o Kensington yn Sir Llundain. Crewyd ym 1962 ar gyfer y gwleidyd Ceidwadol Percy Mills, Barwn 1af Mills. Roedd eisoes wedi cael ei greu'n **Farwnig** o Alcester yn Swydd Warwick, ym Marwnigaeth y Deyrnas Unedig ar 1 Gorffennaf 1952, a **Barwn Mills** o Studley yn Swydd Warwick, ym 1957, hefyd ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig. Deilir y teitlau heddiw gan ei wyr, y trydydd Isiarll a olynodd ei dad ym 1988.

## Is-ieirll Mills (1962) 
*Percy Herbert Mills, Is-iarll 1af Mills (1890–1968)
*Roger Clinton Mills, 2il Is-iarll Mills (1919–1988)
*Christopher Philip Roger Mills, 3ydd Is-iarll Mills (ganwyd 1956), cyfarwyddwr Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru

Nid oes etifeddydd i'r teitlau.

## Cyfeiriadau
*Kidd, Charles, Williamson, David (gol.), ''Debrett's Peerage and Baronetage'' (rhifyn 1990). Efrog Newydd: St Martin's Press, 1990.
*Tudalen pendefigaeth Leigh Rayment 

Mills
Percy Mills, Is-iarll 1af Mills

Gwleidydd o Loegr Ceidwadol oedd **Percy Herbert Mills, Is-iarll 1af Mills** KBE, PC (4 Ionawr 1890–10 Medi 1968).

Crëwyd yn farwnig ym 1952 a **Barwn Mills** o Studley ym 1957. Gwasanaethodd fel Gweinidog heb Bortfolio yn llywodraeth Macmillan. Wedi ei ymadawiad o'r Cabinet (ar ôl "Noson y Cyllyll Hirion") daeth yn Is-iarll 1af Mills o Kensington ym 1962.

Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Is-ieirll
Categori:Marchogion Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Prydeinig
Categori:Marwolaethau 1968