open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santes Canna

Merch i Tewdwr ap Emyr Llydaw oedd **Canna**.

### Cymysgu gyda Santesau eraill 
Mae yn anodd bod yn sicr fod unrhyw llan wedi'i chysegru â hi, yn benodol, gan ei bod hi'n cael ei chymysgu gydag o leiaf tair santes arall: Ceinwen, Ceindrych a Chenhedlon - tair o ferched Brychan.

### Dianc o Lydaw 
Dihangodd ei theulu o Lydaw ar ôl i Hoel gipio grym yno tua 546. Priododd â Sadwrn oedd yn berthynas iddi; (roedd yntau a'i deulu hefyd wedi dianc o Lydaw) a chawsant fab, Crallo. Buont yn byw am gyfnod yn ne Cymru ble sefydlasant Llansadwrn ger Llanymddyfri cyn ymgartrefu ym Môn a sefydlu Llansadwrn arall. Ar ôl marwolaeth Sadwrn prioddodd Canna eto, gydag Alltu Redegog a chawsant ddau o blant Eilian a Thegfan. Mae cerflun Canna yn dangos llyfr yn ei law, arwydd ei bod hi wedi addysu eraill, a ffon yn y llaw arall, sy'n ail-ddechrau tyfu brigau a dail.

Bu ei mab Eilian hefyd yn sant; cysylltir ef gyda Llaneilian ar Ynys Môn a Llaneilian-yn-Rhos ger Bae Colwyn.

Nid oes sôn amdani yn y traethodyn achyddol *Bonedd y Saint* (12g) nac ychwaith yn y *Calendrau Cymreig* .

Dethlir ei gŵyl ar 25 Hydref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Forgannwg
Canna
Categori:Teyrnas Morgannwg
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Canna
Pontcanna

Ardal a chymyned yng Nghaerdydd yw **Pontcanna** (hen sillafiad: **Pontganna**). Gall fod ei henw'n cyfeirio at Santes Canna, santes o'r chweched ganrif o dde Cymru.

'Pontaganna' - gyda threiglad oedd yr ynganiad byw fel y gwelir yn y sillafiad o 1702 mewn ewyllys ac eto yng nghofnodion Sesiwn Chwarter o 1751. Mae hyn yn dilyn yr un patrwm a: Pontgarreg, Pontgadfan, (capel y Wesleaid yn Llangadfan) a 'Threganna', ond mae 'Pontcanna' wedi hen sefydlu, bellach.

Roedd creu cymuned Pontcanna newydd yn 2016 (rhan o ardal Glan'rafon yn wreiddiol).

## Pontcanna gyfoes
Mae Pontcanna yn ardal o dai teras o wahanol feintiau a adeiladwyd yn ystod Oes Fictoria. Mae bellach yn un o ardaloedd mwyaf deniadol Caerdydd ac yn cynnwys amryw o swyddfeydd a gwestai. Ar hyd Stryd Pontcanna geir amrywiaeth o gaffes a bwytai.

Lleolwyd pencadlys gyntaf S4C yng Ngerddi Sophia ym Mhontcanna yn 1982. Ceir hefyd siop lyfrau Gymraeg yn y cwarter sef Siop Caban.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Alan Curbishley

Rheolwr a chyn-chwaraewr pêl-droed yw **Llewellyn Charles "Alan" Curbishley** (ganwyd 8 Tachwedd 1957).

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Bwlch Sychnant

300px|bawd|Bws yn disgyn drwy Bwlch Sychnant i gyfeiriad Penmaenmawr

Bwlch mynydd sy'n gorwedd rhwng Penmaenmawr a Chonwy ar arfordir gogledd Cymru yw **Bwlch Sychnant** neu **Sychnant**.

Dydy Sychnant ddim yn arbennig o uchel (tua 500 troedfedd). Cyn agor lôn yr A55 heibio i benrhynoedd syrth y Penmaen-mawr a'r Penmaen-bach rhedai'r brif lôn o gyfeiriad Caer i Gaergybi a Chaernarfon dros y bwlch hwn.

I'r gogledd mae'r Alltwen a'i chaer ac o'r golwg i'r gogledd-ddwyrain mae bryngaer Castell Caer Seion. Mae'r ardal o gwmpas Sychnant yn denu ymwelwyr a cherddwyr trwy'r flwyddyn. Mae Llwybr y Gogledd (Bangor-Prestatyn) yn croesi pen y bwlch.

Gwelir merlod mynydd Cymreig o gwmpas Sychnant yn aml.

Sychnant
Categori:Conwy (tref)
Categori:Henryd
Categori:Penmaenmawr
Monica

***Monica*** yw nofel fwyaf adnabyddus Saunders Lewis. Fe'i cyhoeddwyd gan Wasg Aberystwyth yn 1930 a mae argraffiad modern i gael yng Nghyfres Clasuron Gwasg Gomer (2013). 

Tad Monica yn cadw siop, ei mam yn sâl (ac yn marw). Yn ifanc, mae Monica yn llawn delfrydau dihangwr a ffantasïau gan dynnu ar hysbysebion, cylchgronau a ffilmiau. Mae ei chwaer iau yn dyweddïo, ond mae ei dyweddi yn cael ei denu'n rhywiol at y chwaer hŷn (mae hi'n hŷn nag ef hefyd). Ar ôl i'r dyweddïad chwalu, mae hi'n symud i un o faestrefi Abertawe ar ôl priodi cyn-gariad ei chwaer. Yn ddiweddarach, yn feichiog ac yn rhyfedd o flin gyda'i gŵr, mae'n ei drin â dirmyg ac oerni. Mae’n darganfod ei fod wedi dal clefyd a drosglwyddir yn rhywiol ac mae’r nofel yn gorffen gyda hi’n feichiog iawn, wedi’i rhybuddio gan feddyg ei bod yn sâl ac angen llawdriniaeth frys, ac ymgais ddryslyd i ddod o hyd i feddyg ei gŵr (un gwahanol) i’w chasglu. tystiolaeth ar gyfer ysgariad. 

Am ei chyfnod roedd hi'n nofel arloesol iawn yn y Gymraeg ac fe'i camddeallwyd gan lawer am fod yn "anfoesol".

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* "Pwyso a mesur *Monica*". gan Angharad Price ar wefan BBC Cymru

Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Llyfrau Cymreig 1930
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau 1930
Ulo

Un o seintiau cynnar Cymru oedd **Ulo** (neu **Iulo**). Ychydig iawn sy'n hysbys amdano.

## Hanes a thraddodiad
Mae'n bosibl mai Cymreigiad o'r enw personol Lladin *Julius* yw Ulo (trwy *Iulo*). Ceir sant adnabyddus o'r enw Julian (neu Julius) a ferthyrwyd yng Nghaerleon tua'r flwyddyn 304 OC. Ond mae'r eglwysi a lleoedd eraill a gysylltir â fo i gyd yn ne Cymru. Yn ogystal ni cheir enghraifft o'r ffurf Ulo yn y lleoedd hynny.

Cysylltir Sant Ulo â thri llecyn yng ngogledd-orllewin Cymru. Ar Ynys Môn ceir yr enw 'Capel Ulo' ar fferm ger Caergybi ond nid oes unrhyw olion hynafol i'w gweld yno heddiw. Gerllaw y fferm roedd 'Ffynnon Ulo' i'w cael ar un adeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Penmaenmawr
Categori:Teyrnas Gwynedd
BBC Two

bawd|200px|Logo BBC Two yng Nghymru
bawd|200px|Logo BBC 2W

Ail sianel deledu'r BBC yw **BBC Two**. Dechreuodd yn 1964 a honno oedd y sianel gyntaf i ddarlledu'n rheolaidd mewn lliw. Cafodd y sianel ei chreu i gynnig rhaglenni mwy amrywiol ac uchelgeisiol na sianel gyntaf y BBC. Erbyn hyn, er bod y ffigyrau gwylio'n llai nag ar gyfer BBC One, mae rhaglenni mwyaf poblogaidd y sianel yn llwyddo i ddenu miliynau o wylwyr.

## Dolenni Allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:BBC
Categori:Sianeli teledu
BBC One

thumb
**BBC One** (neu **BBC1** fel y’i hadwaenid gynt) ydy prif sianel deledu y Gorfforaeth Ddarlledu Brydeinig. Cafodd ei lansio fel Gwasanaeth Teledu’r BBC ar 2 Tachwedd, 1936 a’r sianel oedd system darlledu cyhoeddus rheolaidd cyntaf y byd, er i’r BBC ddechrau darlledu teledu trwy sawl fformat ers 1929.

Roedd monopoli gan y sianel ar ddarlledu teledu yn y Deyrnas Unedig nes i orsaf gyntaf ITV gael ei lansio yn 1955. Mae BBC One yn dal i fod yn un o brif sianeli teledu Prydain sy'n cynnig amrywiaeth eang o newyddion a materion cyfoes, rhaglenni comedi, drama, gêmau, rhaglenni siarad, gwasanaeth i blant a sylw i’r celfyddydau ynghyd â rhai rhaglenni addysgol a chrefyddol.

One
Categori:Sianeli teledu
Y Deri Arms

Tafarn ddychmygol yr opera sebon *Pobol y Cwm* yw'r **Deri Arms**. Yn Mehefin 2011 codwyd set pwrpasol ar gyfer y dafarn ynghyd â lleoliadau allanol yn stiwdios Porth y Rhath ym Mae Caerdydd. Cyn hynny roedd set sefydlog tu cefn i swyddfeydd a stiwdios y BBC yn Llandaf. Mewn cyfresi cynnar ffilmiwyd rhai golygfeydd allanol y tu allan i dafarn y Sportman's Rest yn Llanbedr-y-fro, ger Caerdydd.

Categori:Pobol y Cwm
Categori:Tafarnau
Gwefeistr

Person sydd yn gyfrifol am ddylunio, datblygu, marchnata, neu gynnal a chadw gwefan yw **gwefeistr**.

Categori:Galwedigaethau cyfrifiaduro
Categori:Rheolaeth gwefannau
System rheoli cynnwys

System meddalwedd a ddefnyddir ym mhroses rheoli cynnwys yw **system rheoli cynnwys**. Mae'n hwyluso trefn, rheolaeth, a chyhoeddiad corff mawr o ddogfennau a chynnwys eraill, megis delweddau ac adnoddau amlgyfrwng. MediaWici yw un enghraifft o system rheoli cynnwys.


Categori:Meddalwedd busnes
Categori:Rheoli data
Categori:Rheolaeth gwefannau
Baner Lwcsembwrg

bawd|250px|Baner Lwcsembwrg
Baner drilliw lorweddol o stribedi coch, gwyn a glas yw **baner Lwcsembwrg**. Nid oedd gan y wlad faner nes 1830, pan cafodd gwladgarwyr eu hannog i ddangos y lliwiau cenedlaethol. Dyluniwyd y faner yn 1848 gyda lliwiau arfbais yr Archddug (sy'n dyddio o'r drydedd ganrif ar ddeg) ond ni chafodd ei mabwysiadu'n swyddogol tan 1972. Dyler nodi bod y faner yn unfath â baner yr Iseldiroedd, ond mae baner Lwcsembwrg yn hirach, ac ei lliw glas yn oleuach.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Lwcsembwrg
Categori:Lwcsembwrg
Caer Seion

Mae **Caer Seion** yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Conwy yn Sir Conwy, Cymru; cyfeirnod OS: SH759777. Enwau arall arni yw **(Castell) Caer Leon** neu **Castell Caer Seion**. Mae'n sefyll ar gopa uchaf Mynydd Caer Seion (Mynydd y Dref), 806 troedfedd uwchben lefel y môr a thua milltir a hanner i'r gorllewin o dref Conwy yng ngogledd Cymru.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN012. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

## Lleoliad
[300px|bawd|de|Muriau dwyreiniol **Caer Seion** gyda [Conwy yn y cefndir]]
Mae'r gaer yn mwynhau lleoliad strategol iawn ar ben Mynydd Caer Seion. Mae'r olygfa o'i muriau'n drawiadol. I'r gorllewin gwelir bryniau cyntaf y Carneddau ac Afon Menai. Yn y gorllewin mae Bae Conwy ac ardal Penmon ar Ynys Môn. Dros y dŵr i'r gogledd-ddwyrain mae'r Gogarth a bryniau Deganwy (safle Castell Degannwy, amddiffynfa strategaidd diweddarach a godwyd gan Maelgwn Gwynedd). Gwelir rhannau isaf Afon Conwy a'i glannau yn glir, ynghyd â'r holl ddyffryn i lawr i gyffiniau Caerhun a'i rhyd bwysig a warcheid gan gaer Rufeinig. Rhwng y gaer a bryniau'r Carneddau rhed hen lwybrau cynhanesyddol o lan Conwy i gyfeiriad arfordir gogleddol Eryri. Mewn gair mae'r gaer yn wylfa ddelfrydol.

## Hanes
Mae ein gwybodaeth am hanes y gaer yn seiliedig ar dystiolaeth archaeolegol. Ymddengys ei bod yn cael ei defnyddio o Oes yr Haearn hyd y cyfnod Rhufeinig (fel yn achos bryngaer Tre'r Ceiri yn Llŷn a llefydd eraill). Er bod nifer o gytiau crwn yn y gaer mae'n annhebygol iddi gael ei defnyddio trwy gydol y flwyddyn oherwydd ei huchder. Gwylfa a noddfa yn hytrach na phreswylfa parhaol oedd hi, yn ôl pob tebyg.

Yn ôl yr archaeolegwyr a gloddiasant yno yn 1951, atgyfnerthwyd ac ehangwyd y gaer yng nghanrifoedd olaf y mileniwm cyntaf CC.

## Adeiladwaith
200px|bawd|Cynllun o'r cytiau, tua'r 1840au
Mae muriau'r gaer yn amgylchynnu bron i 3 hectar o dir. Mae'r brif fynedfa yn y pen dwyreiniol. Ynddo ceid gosodiad sgwar o bedwar postyn yn cynnal porth a phont (yn ôl pob tebyg). Yn ei hymyl yr oedd siambr warchod lle cafwyd hyd i dros gant o gerrig ffon-dafl.

Yn nhir amgaeedig y pen gorllewinol ceir olion cytiau crwn; roedd hyn yn adran o'r gaer ar wahân, heb fynediad o'r tu allan iddo.

Yn y de ceir wal ar gwrs igam-ogam gyda mynedfa 6m o led a 7m o hyd. Mae slabiau carreg mawr unionsyth ar hyd dau wyneb mewnol y porth. Am rwy reswm caewyd y porth hwn yn ystod ail gyfnod yr adeiladu.

## Mynediad a chadwraeth
Y mynediad hawsaf i'r gaer yw o gyfeiriad Bwlch Sychnant, ar yr hen lôn rhwng Conwy a Phenmaenmawr. Yno mae llwybr eglur (rhan o Lwybr y Gogledd) yn dringo iddi heibio fferm Pen Pyra. Y dewis amlwg arall yw i dilyn Llwybr yr Arfordir o gyfeiriad Conwy.

Mae'r gaer yn heneb rhestredig, yng ngofal Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Conwy
Categori:Conwy (cymuned)
Llyfr Sant Chad

Llawysgrif Ladin a gedwir yng nghadeirlan Caerlwytgoed (Saesneg: Lichfield) yng nghanolbarth Lloegr yw **Llyfr Sant Chad** (a elwir hefyd yn **Llyfr Teilo** ac **Efengylau Caerlwytgoed**). Mae'n cynnwys Efengylau Mathew a Marc a rhan o Efengyl Luc. Mae'r testunau mewn ysgrifen Ynysig ac yn dyddio o hanner cyntaf yr 8g. Mae'r llawysgrif wedi'i haddurno'n gain yn yr arddull Geltaidd tebyg i'r hyn a welir yn *Llyfr Lindisfarne*.

bawd|dim|Un o dudalennau Llyfr Sant Chad

## Llandeilo Fawr
Tybir i'r llawysgrif ddod i Caerlwytgoed o Landeilo Fawr ar ddiwedd y 10g. Ceir sawl cofnod Hen Gymraeg yn y llawysgrif sy'n ymwneud â mater cyfreithiol. Dywedir mewn un ohonynt i Gelhi fab Arihtuid roi'r llawysgrif "i Dduw a Sant Teilo ar yr allor", ac iddo'i brynu am bris ei geffyl gorau. Ymddengys felly mai "Llyfr Teilo" oedd enw'r llawysgrif yn wreiddiol a'i bod wedi'i llunio yn ne Cymru yn hanner cyntaf yr 8g. Erbyn diwedd y 10g roedd i'w weld yn eglwys gadeiriol y Santes Fair a Sant Chad yng Nghaerlwytgoed, Swydd Staffordd; yno, hyd heddiw, mae - mewn arddangosfa yn llyfrgell y gadeirlan ers 1982. Ailrwymwyd y lawysgrif ym 1962 gan Roger Powell.

## Hen Gymraeg
Y cofnod Cymraeg pwysicaf yw'r hwnnw a elwir yn Gofnod surexit (ar ôl y gair cyntaf yn y lawysgrif: *surexit*). Ynddo ceir tua 64 o eiriau mewn Hen Gymraeg. Er ei bod yn anodd ei ddyddio'n union mae'n debyg mai hwn yw'r darn hynaf o Gymraeg ysgrifenedig a gadwyd i ni. Mae'r cofnod yn bwysig iawn i'r sawl sy'n astudio paleograffeg a geirfa Hen Gymraeg a chyfraith Gymreig yr Oesoedd Canol.

## Darllen pellach
* Dafydd Jenkins a Morfydd E. Owen, "The Welsh Marginalia in the Lichfield Gospels", *Cambridge Medieval Celtic Studies* 5 (1983): 37-66, 7 (1984): 91-120

Categori:Llawysgrifau goliwiedig Cymreig
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Bosphorus

**Bosphorus** neu **Bosporus** (Hen Roeg: Βόσπορος; Twrceg: *Karadeniz Boğazı*, "Culfor y Môr Du") yw'r enw ar y culfor yn Nhwrci sy'n gorwedd rhwng Ewrop ac Asia Leiaf ac yn cysylltu Môr Marmara a'r Môr Canoldir â'r Môr Du. Ei hyd yw tua 30&nbsp;km (19 milltir) a'i led yn amrywio o 0.6 i 4&nbsp;km (0.4-2.5 milltir). Saif dinas hynafol Istanbul (Caergystennin gynt) ar ei lannau. Saif dwy bont ar draws y culfor yn Istanbul. Mae pont Bosphorus (cwblhawyd yn 1973) yn 1074 m o hyd a phont Ratih Sultan Mehmet (cwblhawyd yn 1988) yn 1090 m o hyd ac yn un o bontydd mwyaf Ewrop ac Asia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Asia Leiaf
Categori:Culforoedd Asia
Categori:Culforoedd Ewrop
Categori:Arfordiroedd Twrci
Categori:Istanbul
New Series Adventures

Cyfres o nofelau yn seiliedig ar y gyfres newydd o Doctor Who yw'r **New Series Adventures**.

## Rhestr o'r New Series Adventures
Categori:Doctor Who
Categori:Llenyddiaeth Saesneg
975

9g - **10g** - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - **970au** - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
970 971 972 973 974 - **975** - 976 977 978 979 980

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Y brenin Steffan I o Hwngari

## Marwolaethau 
* 8 Gorffennaf - Y brenin Edgar o Loegr
Leonard Woolley

Archaeolegydd o Loegr oedd Syr **Leonard Woolley** (17 Ebrill 1880 – 20 Chwefror 1960), a aned yn Llundain.

## Bywgraffiad
Gweithiodd yn Carchemish (1912 - 1914), un o ddinasoedd pwysicaf yr Hitiaid yn Anatolia, ac yn Sinai ac ar safle Tell el-Amarna yn yr Aifft yn ogystal.
Ond mae'n adnabyddus yn bennaf am ei waith cloddio archaeolegol yn Ur (1922 - 1924), prifddinas Swmer, yn Mesopotamia (de Irac heddiw).

Ysgrifennodd sawl llyfr archaeoleg poblogaidd gan gynnwys ei lyfr am y cloddio yn Ur.

## Llyfryddiaeth ddethol
**Digging Up The Past* (1930)
**Ur Excavations* (1934)
**Alallakh* (1955)

Categori:Archaeolegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Pobl o Lundain
David Tennant

Actor o'r Alban yw **David Tennant** (**David John McDonald**, ganwyd 18 Ebrill, 1971).
Cafodd ei eni ym Mathgate, Gorllewin Lothian, yn fab i'r Parch Alexander McDonald. Mae'n enwog am ei waith ym myd y theatr, ond efallai ei fod yn fwyaf adnabyddus am chwarae rhan y Doctor yn *Doctor Who*, yn ogystal â'r brif ran yn *Casanova* (2005) ac fel Barty Crouch, Jr., yn y ffilm *Harry Potter and the Goblet of Fire* (2005).

bawd|200px|David Tennant fel y 10fed Doctor

## Teledu 
* *Rab C Nesbitt* (1993)
* ''Takin' Over the Asylum* (1994)
* *Duck Patrol* (1998)
* *The Mrs Bradley Mysteries*
* *Randall and Hopkirk (Deceased)*
* *People Like Us* (2001)
* *Foyle's War* (2002)
* *Posh Nosh* (2003)
* *Trust* (2003)
* *The Deputy* (2004)
* *He Knew He Was Right* (2004)
* *Blackpool* (2004)
* *Casanova* (2005)
* *The Quatermass Experiment* (2005)
* *Doctor Who* (2005–2010)
* *Secret Smile* (2005)
* *The Romantics* (2006)
* *The Chatterley Affair* (2006)
* *Ready Steady Cook* (2006)
* *Who Do You Think You Are?* (2006)

## Ffilmiau 
* *Jude* (1996)
* *Bite* (1997)
* *L.A. Without a Map* (1998)
* *The Last September * (1999)
* *Being Considered* (2000)
* *One Eyed Jacques* (2001)
* *Sweetnightgoodheart* (2001)
* *Nine 1/2 Minutes * (2003)
* *Bright Young Things* (2003)
* *Harry Potter And The Goblet Of Fire* (2005)
* *Free Jimmy* (2006)
* *Glorious 39* (2009)
* *St Trinian's 2: The Legend of Fritton's Gold* (2009)
* *How to Train Your Dragon* (2010)
* *The Decoy Bride* (2011)
* *Fright Night* (2011)
* *The Itch of the Golden Nit* (2011)
* *The Pirates! In an Adventure with Scientists* (2012)
* *Nativity 2: Danger in the Manger* (2012)
* *Postman Pat: The Movie — You Know You're The One'' (2013)

Categori:Actorion o'r Alban
Categori:Actorion Shakespeareaidd
Categori:Genedigaethau 1971
Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd

Y corff sy'n gyfrifol am waith archaeolegol yng ngogledd-orllewin Cymru yw **Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd**.

## Dolen allanol
* 

Categori:Sefydliadau 1974
Gwynedd
Ogofâu Wookey Hole

Rhwydwaith ogofâu calchfaen a safle archaeolegol enwog yng Ngwlad yr Haf yw **Ogofâu Wookey Hole**. Fe'u lleolir ym mhentref Wookey Hole ger Wells ym Mryniau Mendip, yn ne-orllewin Lloegr, heb fod ymhell o Geunant Cheddar.

Mae darganfyddiadau o esgyrn pobl ac anifeiliaid o'r cyfnod paleolithig a wnaed yn ogof Wookey Hole yn dangos iddo gael ei presrwylio o bryd i'w gilydd am gyfnod o tua 50,000 o flynyddoedd. Darganfuwyd nifer o offer callestr yno yn ogystal.

Erbyn heddiw mae'r ogofâu yn atyniad twristaidd poblogaidd.

Categori:Cynhanes Prydain
Categori:Hen Oes y Cerrig
Categori:Ogofâu Gwlad yr Haf
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Ymddiriedolaeth Archaeoleg Dyfed

**Ymddiriedolaeth Archaeoleg Dyfed** yw'r corff sy'n gyfrifol am waith archaeolegol yn ne-orllewin Cymru.

## Dolen allanol
* 

Categori:Sefydliadau 1975
Dyfed
Yonkers

Dinas yn nhalaith Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Westchester County, yw **Yonkers**. Cofnodir 195,976 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1646.

## Enwogion
*Jon Voight (g. 1938), actor Americanaidd
*Lady Gaga (g. 1986), gantores a chyfansoddwriag Americanaidd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Yonkers 


Categori:Dinasoedd Westchester County, Efrog Newydd
Gwynhoedl

Sant o Gymro oedd **Gwynhoedl** (hefyd **Gwynodl**, **Gwynhael** a **Vendeseti** yn Lladin: fl. 5g - 6g).

## Hanes a thraddodiad
Yn ôl traddodiad roedd yn fab i Seithenyn, ceidwad llifddorau Gwyddno Garanhir, brenin Cantre'r Gwaelod. Dywedir hefyd ei fod yn frawd i Sant Tudno, nawddsant Llandudno.

Treuliodd beth amser ym mynachlog Bangor Is-Coed. Oddi yno aeth i benrhyn Llŷn a sefydlodd eglwys Llangwnadl (neu Llangwynoedl). Fe'i coffheir ar garreg arysgifiedig ym mhentref Llannor, hefyd yn Llŷn, lle ceir yr enw VENDESETI. Yn ôl traddodiad defnyddid y gloch efydd a geid yn eglwys Llangwnadl gan y sant i erlid ysbrydion drwg.

Ceid yn ogystal Ffynnon Wynhael yn Llanwynell (Wolvesnewton), Sir Fynwy, yn ôl ffynonellau o'r 15g a'r 16g.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Y Fwlgat

250px|bawd|Y *Codex Amiatinus* (tua 750): y testun cynharaf ar glawr o'r *Fwlgat*.
**Y Fwlgat** (Lladin: ***Vulgate***, "poblogaidd") yw'r enw ar y cyfieithiad Lladin o'r Beibl a wnaed gan Sant Sierôm yn y 4g.

## Hanes
Y Fwlgat yw'r cyfieithiad cynharaf o'r Beibl yn ei gyfanrwydd sydd wedi goroesi. Yn wahanol i gyfieithiadau cynharach, cyfieithwyd yr Hen Destament yn gyfangwbl o'r Hebraeg yn hytrach na dibynnu ar gyfieithiadau Groeg diweddarach.

Dyma'r cyfieithiad o'r Beibl cyfan mwyaf poblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Cafodd ei fabwysiadu gan Cyngor Trent yn 1546 fel fersiwn swyddogol, awdurdodedig, yr Eglwys Gatholig o'r Beibl.

Roedd y Fwlgat yn ei dro yn sail i sawl cyfieithiad i'r ieithoedd brodorol yn Ewrop, yn cynnwys Cymru.

## Llyfryddiaeth
* Samuel Berger, *Histoire de la Vulgate pendant les premiers siècles du Moyen Age* (Paris 1893).

## Cyfeiriadau
Categori:Argraffiadau a chyfieithiadau'r Beibl
Categori:Cyfieithiadau i'r Lladin
Categori:Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Y Pâl

:*Am yr aderyn, gweler pâl. Am yr ardal yn Ymerodraeth Rwsia, gweler pâl gwladychiad.*
Yn Iwerddon, llain arfordirol rhwng Dulyn a Dundalk lle bu cyfraith Lloegr yn rheoli oedd **y Pâl** (Gwyddeleg: *An Pháil*; Saesneg: *The Pale*). Sefydlwyd yn y ddeuddegfed ganrif yn dilyn y goresgyniadau Eingl-Normanaidd cyntaf, ac amrywiodd ei ffiniau cryn lawer yn ôl llanw a thrai y grym Seisnig. Yn y drydedd ganrif ar ddeg roedd y rhanbarth yn cynnwys Dulyn, Louth, Meath, Kildare, a Kilkenny. Ond erbyn dechrau'r unfed ganrif ar bymtheg ciliodd i ardal llai na 50&nbsp;km o led. Wrth i'r Tuduriaid atgyfnerthu'u grym yn Iwerddon yn yr 16g, cynyddodd y tir o dan gyfraith Lloegr yn gyson, felly erbyn yr ail ganrif ar bymtheg nid oedd y Pâl yn bodoli fel ardal benodol.

Pâl, Y
Gaeltacht

250px|bawd|Lleoliad y Gaeltachtaí yn Iwerddon

Enw Gwyddeleg yw'r **Gaeltacht** (ynganiad: /ˈgeːɫ̪t̪ˠəxt̪ˠ/; lluosog *Gaeltachtaí*) am yr ardaloedd yn Iwerddon lle siaredir Gwyddeleg fel y brif iaith, neu fel iaith gymunedol naturiol. Nifer o ardaloedd gwledig wedi'u gwasgaru ar draws saith o siroedd ydyw.

Gydlynir llawer o waith datblygu a chynllunio a chynrychioli'r Gaeltachtaí gan Údarás na Gaeltachta.

Mae'r Gaeltachtaí mwyaf yn siroedd:
* Gaeltacht Dún na nGall
* **Gaillimh** (Saesneg: *Galway*). 
Mae ardaloedd Gaeltacht llai yn siroedd:
* **Maigh Eo** (Saesneg: *Mayo*)
* **Corcaigh** (Saesneg: *Cork*)
* **Gaeltacht Corca Dhuibhne** a Gaeltacht Uíbh Ráthaigh, **Swydd Ciarraí** (Saesneg: *Kerry*)
* **na nDéise** (pentref *An Rinn* yn **Port Láirge** (Saesneg: *Waterford*)
*  *Ráth Cairn* a Baile Ghib yn **an Mhí** (Saesneg: *Meath*).

Mae gan yr ardaloedd Gaeltacht gydnabyddiaeth swyddogol (arwyddion ffordd uniaith Wyddeleg ayb.) ond mae'r Gaeltacht swyddogol yn cynnwys rhai ardaloedd sydd wedi troi yn Saesneg erbyn hyn.

## Gaeltacht Ddinesig Belffast
Yn 1969 cychwynnodd criw o gyfeillion ac eiriolwyr dros yr iaith Wyddeleg, ymdrech i sefydlu Gaeltacht yng nghanol dinas Belffast. Seiliwyd y mudiad o amgylch ardal Shaw's Road yng Ngorllewin Belffast. Yn 1971 sefydlwyd ysgol gynradd Wyddeleg, yr ysgol cyfrwng Gwyddeleg gyntaf ar diriogaeth gweinyddiaeth Gogledd Iwerddon, ac, yn ôl rhai y Gaeltacht ddinesig gyntaf mewn can mlynedd. O'r hedyn yma agorwyd Cultúrlann McAdam Ó Fiaich yn 1991, ysgol uwchradd ac, ar una deg papur newydd dyddiol *Lá*. Mae nawr yn sail ar gyfer yr hyn a elwir yn Cwarter Belffast.

## Trefi Gwasanaethu'r Gaeltacht
Yn dilyn Deddf y Gaeltacht (2012) ehangwyd y strategaeth i gryfhau'r Gaeltacht a'r iaith Wyddeleg. Ymysg sefydliadau eraill, sefydlwyd 'Trefi Gwasanaethu'r Gaeltacht' lle bydd tref gymudo neu ddinas gyfagos yn darparu gwasanaethau craidd ac arbennig yn yr iaith i'w thrigolion a thrigolion y Gaeltacht gyfagos. Ymysg y trefi yma mae Gaillimh, Letterkenny, Corc, Dún Garbhán ac eraill.

## Gweler hefyd 
*Foras na Gaeilge
*Gaelphobal - corff yn cyfuno strategaeth iaith mewn ardaloedd trefol tu allan i'r Gaeltacht
*Cwarter Gaeltacht, Belffast 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Adran Twristiaeth, Diwylliant, Celfyddydau, Gaeltacht, Chwaraeon a'r Cyfryngau
* *Forsa na Gaeilge*
* *Údarás na Gaeltachta*


Categori:Daearyddiaeth ieithyddol
Categori:Daearyddiaeth Iwerddon
Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Kelly Holmes

Athletwraig Seisnig yw **Kelly Holmes** (ganwyd 19 Ebrill 1970). Enillodd medalau aur yn y rasus 800m a 1500m yng Ngemau Olympaidd 2004.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2000
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2004
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl LHDT ym myd chwaraeon
Categori:Rhedwyr o Loegr
Seithenyn

Roedd **Seithenyn** yn arglwydd a gysylltir â Chantre'r Gwaelod, yr ardal ym Mae Ceredigion (mewn rhai fersiynau mae'r lleoliad yn wahanol) a foddwyd gan y môr yn y 6g, yn ôl traddodiad llên gwerin.

Yn ôl un traddodiad, ei feibion oedd y seintiau Tudno a Gwynhoedl.

Yn ôl un fersiwn o'r chwedl am Gantre'r Gwaelod mae Seithenyn yn geidwad y llifddorau yn llys Gwyddno Garanhir. Un noson dymhestlog bu gwledda mawr yn y llys ac anghofiodd Seithenyn, oedd yn feddw, i edrych y llifddorau a'u cau rhag y môr. Oherwydd ei esgelusdod boddwyd trigolion Cantre'r Gwaelod i gyd, namyn y brenin ei hun.

Cyfeirir at Seithenyn yn y gerdd *Boddi Maes Gwyddneu* yn Llyfr Du Caerfyrddin. Ar ddechrau'r gerdd mae'n cael ei orchymyn i edrych allan i weld rhuthr y môr, ond roedd eisoes yn rhy hwyr. Yn fersiwn Llyfr Du Caerfyrddin o'r chwedl nid **Seithenyn** sy'n cael y bai am adael y môr i mewn, ond merch o'r enw Mererid.

Boddi Maes Gwyddno: Cymraeg Modern Boddi Maes Gwyddneu: Ffurf wreiddiol
 
Seithennin, saf di allanac edrycha ar ferw'r môr:Maes Gwyddno a'i orchuddwyd

Seithenhin saw de allan.ac edrychuir de varanres mor. maes guitnev rytoes.

 
Boed felltigedig y forwyna'i gollyngodd wedi gwleddtywalltwr ffynnon garw'r môr

Boed emendiceid y morvinae hellygaut guydi cvin.finaun wenestir mor terruin.

 
Boed felltigedig y fercha'i gollyngodd wedi'r frwydrtywalltwr ffynnon y môr diffaith.

Boed emendiceid y vachteith.ae. golligaut guydi gueith.finaun. wenestir mor diffeith

 
Gwaedd Mererid o uchelfan y gaerat Dduw y'i cyfeirir.arferol yw tranc mawr yn sgîl balchder.

Diaspad vererid y ar vann caer. hid ar duu y dodir.gnaud guydi traha trangc hir.

 
Gwaedd Mererid oddi ar uchelfan y gaer heddiw;hyd at Dduw ei hymbil.edifeirwch sy'n arferol yn sgîl balchder.

Diaspad mererid. y ar. van kaer hetiv. hid ar duu y dadoluch.gnaud guydi traha attreguch.

 
Gwaedd Mererid sy'n fy nghyffroi heno,ac ni hwylusa (unrhyw) lwyddiant i mi.cwymp sy'n yn arferol yn sgîl balchder.

Diaspad mererid. am gorchiut heno. Ac nihaut gorlluit.G. G. traha tramguit.

 
Gwaedd Mererid oddi ar gefn ceffyl gwinau hardd;Duw hael a'i gwnaeth.cyflwr anghenus sy'n arferol yn sgîl gormodedd

Diaspad mererid y ar gwinev kadir  kedaul duv ae gorev.gnaud guydi gormot eissev.

 
Gwaedd Mererid sy'n fy ngorfodi henooddi wrth f'ystafell.mae tranc pell yn arferol yn sgîl balchder.

Diaspad mererid. am kymhell heno y urth uy istauell.gnaud guydi traha trangc pell.

 
Bedd Seithennin aruchel ei feddwlrhwng Caer Genedr a glan y môr:arweinydd mor ardderchog (ydoedd)

Bet seithenhin synhuir vannRug kaer kenedir a glan. mor maurhidic a kinran.

Ar ddiwedd Llyfr Du Caerfyrddin ceir un o Englynion y Beddau (orgraff ddiweddar):
:Bedd Seithenyn, synhwyr wan,
:Rhwng Caer Cenedyr a glan -- môr;
:Mawrhyddig o gynran.

## Llyfryddiaeth 
*A.O.H. Jarman (gol.), *Llyfr Du Caerfyrddin* (Caerdydd, 1982)
*F.J. North, *Sunken Cities* (Caerdydd, 1957)

Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfr Du Caerfyrddin
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Beda

bawd|*De natura rerum*, 1529
Hanesydd cynnar, mynach a diwinydd o Sais oedd **Beda** (Saesneg *Bede*: c. 673 - 735), a aned ger Wearmouth, Durham. Cyfeirir ato'n aml fel "Yr Hybarch Beda" (*The Venerable Bede*).

Mae ei gyfrol yn yr iaith Ladin *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum* yn ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes cynnar gwledydd Prydain, er gwaethaf rhagfarn amlwg yr awdur yn erbyn y Brythoniaid. Cafodd ei gyfieithu i Hen Saesneg yn ystod teyrnasiad y brenin Alfred.

Roedd yn ysgolhaig amryddawn hyddysg yn Lladin a Groeg ac yn gyfarwydd â'r Hebraeg. Ymddiddorai hefyd mewn llenyddiaeth glasurol, meddygaeth, seryddiaeth a gramadeg.

Cafodd ei ganoneiddio yn 1899; 27 Mai yw ei ŵyl.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 670au
Categori:Marwolaethau 735
Categori:Hanesyddion Lladin o Loegr
Categori:Llenorion y 7fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 8fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Mynachod
Categori:Pobl o Swydd Durham
Categori:Seintiau o Loegr
Categori:Tadau'r Eglwys
Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum

[200px|bawd|Tudalen o destun cynnar o hanes [Beda]]
Ysgrifennwyd yr **Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum** (sef "*Hanes eglwysig cenedl y Saeson*") yn yr iaith Ladin gan yr hanesydd a mynach o Sais Beda, efallai yn negawdau cyntaf yr 8g.

## Disgrifiad
Mae'r llyfr yn llawn o ffeithiau am hanes cynnar Lloegr yn y cyfnod pan ymledai'r teyrnasoedd Eingl-Seisnig gan wrthdaro â'r teyrnasoedd Brythonaidd, sef terynasoedd yr Hen Ogledd, Cernyw, Dyfnaint a Chymru. Ond er ei fod yn hanes yr eglwys yn Lloegr (cangen o eglwys Rufain), ei brif bwnc mewn gwirionedd yw'r gwrthdaro rhwng yr eglwys honno a'r eglwysi Celtaidd annibynnol oedd yn heresiaid yn ôl ei awdur.

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yn Lloegr
Categori:Eingl-Sacsoniaid
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Ladin Lloegr
Categori:Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau am hanes Lloegr
Categori:Llyfrau Lladin
Categori:Llyfrau'r 8fed ganrif
Llanybydder

Tref farchnad hanesyddol a chymuned ar ochr Sir Gaerfyrddin o lannau Afon Teifi, 9 km (5.5 milltir) o Lanbedr Pont Steffan yw **Llanybydder**. Saif ar y briffordd A485 rhwng Llanbedr a Chaerfyrddin.

Mae Cymuned Llanybydder yn cynnwys pentref gwledig Rhydcymerau a leolir 8.5 cilometr (5 milltir) i'r de-ddwyrain, dros Fynydd Llanybydder.

Cynrychiolir cymuned Llanybydder yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Economi a chymdeithas
Mae'r dref yn enwog am ei ffeiriau ceffylau a gynhelir ar Ddydd Iau olaf pob mis. Mae'r Ffair wedi lleihau cryn dipyn ers yr Ail Ryfel Byd, ond mae'n dal i ddenu gwerthwyr a phrynwyr o bob cwr o Brydain ac Iwerddon.

Prif gyflogwr y cylch yw Dunbia (Dungannon Meats), sef lladd-dy a phrosesfa gig, ac mae'n cyflogi hyd at 400 o bobl - y mwyafrif mawr ohonynt yn weithwyr o Wlad Pwyl a gwledydd eraill yn Nwyrain Ewrop. Mae hyn wedi cael cryn ddylanwad ar natur y gymuned leol. Cyn y mewnlifiad hyn, roedd tua 70% o'r boblogaeth yn siaradwyr Cymraeg.

## Pobl o Lanybydder
Brodor o'r dref oedd y baledwr dall Dafydd Jones (Dewi Dywyll) (Deio'r Cantwr neu Dewi Medi) (1803-1868).

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Trefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Y Mers

bawd|300px|Cymru yn 1234 (Marchia Wallie a Pura Wallia)

:*Am yr ardal ddaearyddol gyfoes, gweler Gororau Cymru.*
**Y Mers** (Saesneg: *The March(es)*) yw'r enw Cymraeg am y tiriogaethau Normanaidd a orweddai rhwng y Gymru Gymreig annibynnol a Lloegr yn yr Oesoedd Canol.

Fe'i rheolid gan deuluoedd Normanaidd grymus o'u canolfannau yng Nghaer, Amwythig a Henffordd. Yn raddol, trwy gydbriodas, cymathwyd y teuluoedd hyn i deuluoedd uchelwrol Cymreig a Seisnig ac mewn canlyniad mae haneswyr yn tueddu i'w galw yn Eingl-Normaniaid a/neu, yn fwy diweddar, yn Gambro-Normaniaid. Mae'r term yn cynnwys yr arglwyddiaethau mwy diweddar a grëwyd ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282-83, e.e. Swydd y Waun, Brwmffild a Iâl ac Arglwyddiaeth Dinbych. Yn ogystal, mae tiriogaethau'r Normaniaid yn ne Cymru, o Went i Sir Benfro, yn cael eu cynnwys hefyd, fel rheol.

## Rhestr arglwyddiaethau'r Mers
Mae'r rhestr yma yn cynnwys unedau a grewyd gan yr arglwyddi Normanaidd yn ogystal ag unedau Cymreig - cymydau ac ati - a aeth i'w meddiant.  Nodir yr enwau Saesneg/ffurfiau Seisnigaidd yn achos enwau sydd efallai'n llai cyfarwydd.

* Amwythig
* Arberth (*Narberth*)
* Blaenllyfni
* Brycheiniog
* Brwmffild a Iâl
* Buellt
* Caer
* Caerleon a Brynbuga (*Caerleon and Usk*)
* Cas-gwent (*Strigoil* neu *Chepstow*)
* Castell y maen (*Hungtington*)
* Cawrse (*Caus*)
* Cedewain a Ceri
* Cemais
* Clifford
* Colunwy (*Clun*)
* Croesoswallt
* Cydweli
* Daugleddau (neu 'Cas-wis')
* Deuddwr
* Dinbych
* Dyffryn Clwyd
* Elfael
* Cilgerran
* Ewias Lacy
* Y Fenni
* Gwerthrynion
* Gŵyr
* Henffordd
* Hwlffordd
* Is Cennen
* Llanandras (*Presteigne*)
* Llanhuadain (*Llawhaden*)
* Llansteffan
* Llanymddyfri
* Llwydlo (*Ludlow*)
* Maelienydd
* Maesyfed (*Radnor*)
* Mawddwy
* Morgannwg
* Mynwy a'r Teirtref (*Monmouth and Threecastles*)
* Pebidiog
* Penarlâg (*Hawarden*)
* Penfro
* Powys Wenwynwyn (*Powisland*)
* Talacharn (*Laugharne*)
* Trefaldwyn (*Montgomery*)
* Swydd y Waun (*Chirkland*)
* Wigmor (*Wigmore*)
* Ystrad Alun (*Moldsdale*)
* Y Teirswydd (Gorddwr, Llannerch Hudol, Ystrad Marchell)
* Trefynwy (*Monnow* neu *Monmouth*)

## Gweler hefyd
*Y ffin rhwng Cymru a Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:16eg ganrif yng Nghymru
Categori:16eg ganrif yn Lloegr
Categori:Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Oes y Normaniaid yn Lloegr
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Cwm-ann

Pentref bach yng nghymuned Pencarreg yw **Cwm-ann** (hefyd: **Cwmann**) ar ochr Sir Gaerfyrddin Afon Teifi.  Lleolir Cwm-ann gyferbyn Llanbedr Pont Steffan ac mae erbyn hyn wedi datblygu i fod yn faesdref i'r dref honno.

Enwyd y pentref  ar ôl hen dafarn y *Cwm Ann* ac mae hefyd yn gartref i dafarn adnabyddus, sef y *Ram Inn*, un o dafarndai hynotaf Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Ystoryaeu Seint Greal

Rhamant Arthuraidd Cymraeg Canol yw **Ystoryaeu Seint Greal** (Cymraeg Diweddar: **Ystorïau Saint Greal**). Cyfieithiad neu addasiad o ddwy ramant Hen Ffrangeg ydyw, sef *La Queste del Saint Graal* a *Le Haut Livre du Graal* neu *Perlesvaus* sy'n ffurfio rhan o'r cylch a adweinir fel cylch Lawnslot-Greal. Golygwyd rhan gynta'r testun (*Y Cais*) gan Thomas Jones (cyhoeddwyd 1992). Golygwyd yr holl destun yn 1876 gan Robert Williams fel *Y Seint Greal* yn ei *Selections from the Hengwrt Manuscripts*.

## Llawysgrifau
Cedwir y testun mewn chwe llawysgrif. Y llawysgrif hynaf yw Peniarth 11 (diwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg), yn llaw Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt, prif ysgrifennydd Llyfr Coch Hergest.

## Llyfryddiaeth
*Thomas Jones (gol.), *Ystoryaeu Seint Greal*, (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1992)
*Albert Pauphilet (gol.), *La Queste del Saint Graal* (Paris, adargraffiad 1972)
*Albert Pauphilet, *Études sur la Queste del Saint Graal* (Paris, 1968)

## Gweler hefyd
*Bledri ap Cydifor
*Lawnslot-Greal
*Rhyddiaith Cymraeg Canol

Categori:Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Cylch Arthur
Categori:Rhamantau Arthuraidd
Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys

Y corff sy'n gyfrifol am waith archaeolegol yng ngogledd-ddwyrain a chanolbarth Cymru yw **Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys**.

## Dolen allanol
* 

Categori:Sefydliadau 1975
Clwyd-Powys
Gren

Cartwnydd oedd **Grenfell "Gren" Jones** (13 Mehefin 1934 - 4 Ionawr 2007). Yn fab i lôwr, fe'i ganwyd yn yr Hengoed, Cwm Rhymni.

Rhwng 1958 a 1963 fe'i cyflogwyd fel dylunydd peirianneg. Ar ôl gweithio fel cartwnydd ar ei liwt ei hun, ym 1968 cafodd swydd sefydledig gyda'r *Western Mail*, y byddai'n tynnu cartŵn amserol ar ei gyfer bob dydd. Roedd yn fwyaf adnabyddus am greu'r stribed wythnosol "Ponty and Pop" yn y *Football Echo*, rhifyn chwaraeon dydd Sadwrn y *South Wales Echo*. Prif themâu ei gartwnau oedd bywyd y Cymoedd a rygbi.

Cyhoeddodd dros 24 o lyfrau a chynhyrchodd galendr rygbi blynyddol ar gyfer elusen. Fe'i pleidleisiwyd yn gartwnydd taleithiol gorau ym Mhrydain (sef y gorau y tu allan i Lundain) gan y Cartoonists' Club of Great Britain bedair gwaith: 1983, 1985, 1986, a 1987. Cafodd ei anrhydeddu gan y Variety Club am ei waith elusennol; fe'i gwnaed yn MBE am ei wasanaeth i bapurau newydd ym 1989; a rhoddwyd gradd anrhydeddus iddo gan Brifysgol Morgannwg yn 2004.

## Dolenni allanol
*Casgliad o'i gartwnau
*"Gren y cartwnydd yn marw" ar BBC Newyddion

Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Cartwnyddion o Gymru
Categori:Darlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Darlunwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Brwydr Caer

Ymladdwyd **Brwydr Caer** tua'r flwyddyn 615 neu 616 (mae'r union ddydiad yn amrywio yn ôl y ffynhonnell) ger safle dinas Caer (yng ngogledd-orllewin Lloegr heddiw).

## Ffynonellau hanesyddol
Cyfeirir at y frwydr yng ngwaith Beda (yr *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum*) ac yn *Nghronicl yr Eingl-Sacsoniaid*. Ceir cyfeiriad moel yn yr *Annales Cambriae* am y flwyddyn 613: *Gueith Cair Legion, et ibi cecidit Selim filii Cinan*, "Gwaith (Brwydr) Caer Leon; ac yno syrthiodd Selyf fab Cynan".

Cyfeiria un o Drioedd Ynys Prydain at *Waith Perllan Fangor* (Brwydr Perllan Bangor) a'r Cymry a Saeson a ymladdodd yno:

::Tri Phorthawr Gweith Perllan Fangor:
::Gwgon Gleddyfrudd,
::A Madawg ap Rhun,
::A Gwiawn ap Cyndrwyn.

::A thri ereill o bleid Lloegyr:
::Hafystyl Drahawg
::a Gwaetcym Herwuden
::a Gwiner.
::(*Trioedd Ynys Prydein* 60, yr orgraff wedi'i ddiweddaru)

Mae'r ffynhonnell yn bur ddiweddar (15g), ond mae'r triawd yn gynharach. Mae Rachel Bromwich yn dalau fod y chwe "phorthor" yn cyfeirio at y rhyfelwyr ar y ddwy ochr a ddaliai'r mynedfeydd i'r berllan (dyma'r unig gyfeiriad at y frwydr yn cael ei hymladd mewn perllan). Mae enwau'r Cymry'n ddiddorol. Roedd Gwgon Gleddyfrudd a Madog ap Rhun yn ddeiliaid i frenin Powys a chyfoeswyr i Selyf ap Cynan (gweler isod). Mae'r Saeson a enwir yn anhysbys.

Mae Sieffre o Fynwy yn cyfeirio at y frwydr yn ei *Historia Regum Britanniae* ac yn honni fod y tywysogion Cymreig wedi ymosod ar y gelyn yn fuan ar ôl y frwydr ac ennill y dydd, ond nid oes tystiolaeth arall am hynny ac ystyrir llyfr Sieffre yn ffugwaith, er ei fod yn tynnu ar rai traddodiadau Cymreig dilys.

## Y frwydr
Roedd yn frwydr dyngedfennol i'r Brythoniaid. Collwyd y dydd gan y Brythoniaid, a arweinwyd gan y brenin Selyf ap Cynan, mab Cynan Garwyn, o Bowys a Brochwel ap Cyngen yn erbyn byddin gref Æthelfrith, brenin Brynaich a Deifr (Northumbria). Lladdwyd 1200 o fynachod Bangor Is-Coed gan y Saeson naill ai cyn y frwydr neu yn ystod yr ymladd (yn ôl un traddodiad roedd y mynachod yno i lafarganu er gofyn buddugoliaeth i'r Brythoniaid); rhoddwyd yr enw "Cyflafan y Saint" ar y drychineb. Syrthiodd Selyf ei hun a nifer o'i ryfelwyr yn y frwydr hefyd ond ymddengys i Frochwel ddianc.

Ymysg canlyniadau'r frwydr oedd i Frythoniaid Cymru a de-ddwyrain Prydain (Cernyw) gael eu gwahanu fwyfwy o'u cyd-Frythoniaid yn yr Hen Ogledd.

## Ffynonellau
*T.D. Brereton, *The Book of Welsh Saints* (Glyn Dŵr Publications, 2000)
**Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978). Gw. tt. 173-4 a thriawd 60.
*John Morris (gol.), *Nennius* (Llundain, 1980)

Categori:7fed ganrif yng Nghymru
Categori:Caer
Caer
Caer
Categori:Hanes Swydd Gaer
Categori:Hanes Prydain
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Clifford Williams

Actor a chyfarwyddwr theatr oedd **Clifford Williams** (30 Rhagfyr 1926 - 20 Awst 2005).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

## Theatr
**As You Like It* (1974)
**Sleuth* (1970)
**Antony and Cleopatra* (1951–1952) (actor)
**Caesar and Cleopatra* (1951–1952) (actor)

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2005
Rhydcymerau

Pentref bach yng nghymuned Llanybydder, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Rhydcymerau**. Saif 8.5 cilometr i'r de-ddwyrain o dref Lanybydder yr ochr draw i Fynydd Llanybydder.

Mae ganddo gapel, tŷ tafarn ac ysgol gynradd.

## Bro D. J. Williams
Cysylltir Rhydcymerau â'r llenor a'r cenedlaetholwr D. J. Williams; un o'r tri a weithredodd yn erbyn ysgol fomio Penyberth ym 1936. Mae dwy gyfrol ei hunangofiant, sef *Hen Dŷ Ffarm* (1953) ac *Yn Chwech ar Hugain Oed* (1959) yn cynnig portread byw o fywyd yr ardal ar droad yr ugeinfed ganrif.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanybydder
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Heart of Midlothian F.C.

Tim Pêl-droed o Gaeredin, Yr Alban yw **Heart Of Midlothian Football Club** neu **Hearts**.

Maen nhw'n chwarae am Stadiwm Tynecastle.

## Chwaraewyr enwog 
* John Robertson
* Craig Levein
* Eamonn Bannon
* Dave McPherson
* Alan McLaren
* Mo Johnston
* Steven Pressley
* Craig Gordon
* Paul Hartley

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Antwerp

bawd|de|300px|Tai ar y *Grote Markt*, y Farchnad Fawr

Prif borthladd Gwlad Belg yw **Antwerp** neu **Antwerpen** (Iseldireg *Antwerpen*, Ffrangeg *Anvers*). Fe'i lleolir yng ngogledd Gwlad Belg, ar lan ogleddol Afon Schelde. Mae gan y ddinas ei hun boblogaeth o 461,496 (2006), tra bod 954.680 o bobl yn byw yn yr ardal fetropolitaidd (arrondissement).

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Plantin-Moretus 
* Bourse
* Het Steen
* Neuadd y ddinas
* Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (eglwys gadeiriol)
* Sw Antwerp

## Enwogion 
* Abraham Ortelius (1527–1598), daearyddwr
* Isabella Brant (1591-1626), priod cyntaf yr arlunydd Rubens
* Frans Hals (1580–1666), arlunydd 
* Anthony van Dyck (1599–1641), arlunydd
* Georges Eekhoud (1854–1927), nofelydd


Categori:Antwerp (talaith)
Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Afon Schelde

Afon 350&nbsp;km (217 milltir) o hyd sy'n llifo drwy gogledd Ffrainc, gorllewin a gogledd Gwlad Belg a de-orllewin yr Iseldiroedd yw **Afon Schelde** (Iseldireg *Schelde*, Ffrangeg *Escaut*, Saesneg *Scheldt*). Mae'n llifo trwy dinasoedd Gent ac Antwerp yng Ngwlad Belg.

Schelde
Schelde
Schelde
Sisili

Ynys yn y Môr Canoldir a rhanbarth yr Eidal yw **Sisili** (hefyd **Sisilia**) (Sisilieg: *Sicìlia*; Eidaleg: *Sicilia*). Palermo yw'r brifddinas.

Sisili yw'r ynys fwyaf yn y Môr Canoldir. Ei harwynebedd tir, gan gynnwys y mân ynysoedd, yw 25,710&nbsp;km² (9927 milltir²). Mae'r ynys yn fynyddig iawn, gan godi i 1800m ym Mynydd Etna. Mae Culfor Messina yn gorwedd rhwng yr ynys a'r tir mawr.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 5,002,904.

bawd|chwith|220px|Cymharu maint a lleoliad Sisili gyda Chymru

Rhennir y rhanbarth yn naw talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

* Agrigento
* Caltanissetta
* Catania
* Enna
* Messina
* Palermo
* Ragusa
* Siracusa
* Trapani

320px|bawd|canol|Taleithiau Sisili

## Hanes 
Ymsefydlai'r Groegiaid ar yr ynys o'r 8fed ganrif CC ymlaen. Meddianwyd rhan o'r ynys gan y Carthaginiaid yn fuan ar ôl hynny a bu cryn ymrafael rhwng y ddwy blaid am rai canrifoedd. Fe'i meddianwyd gan y Rhufeiniaid yn ail hanner y drydedd ganrif CC ac erbyn 211 CC roedd yn dalaith Rufeinig.

Goresgynnwyd yr ynys gan yr Arabiaid yn y 9g a datblygodd diwylliant hybrid unigryw ar yr ynys. Yn 1060 cyrhaeddodd y Normaniaid a meddianwyd yr ynys ganddynt yn eu tro. Yn 1266 coronwyd Siarl I, brenin Napoli a Sisili yn frenin Angevinaidd cyntaf Sisili. Cwnwerwyd yr ynys gan deyrnas Aragon yn 1284 yn sgîl Cyflafan y Gosber Sisiliaidd.

Creuwyd Teyrnas y Ddwy Sisili yn 1815 gan Ferdinand I o Awstria a Hwngari. Cipiodd Garibaldi yr ynys yn 1860 ac unwyd Sisili â gweddill yr Eidal. Am flynyddoedd bu hanes yr ynys yn ansefydlog a llawn tensiynau cymdeithasol oherwydd cyflwr economaidd y wlad, tlodi a grym y Maffia a cheidwadwyr eglwysig. Ymfudodd nifer fawr o Sisiliaid tlawd i'r Unol Daleithiau oherwydd hynny.

Heddiw, mae Sisili, gyda'r ynysoedd llai oddi amgylch (Ynysoedd Égadi ac Ynysoedd Lipari yw'r ddau grŵp mwyaf) yn rhanbarth hunanlywodraethol yn yr Eidal.

## Economi 
Erbyn heddiw mae economi yr ynys yn bur ffynnianus. Un o'r diwydiannau mwyaf yw twristiaeth.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Rhanbarthau'r Eidal

Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Categori:Ynysoedd yr Eidal
Sicilia (talaith Rufeinig)

Roedd **Sicilia** (ynys Sisili) yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Sicilia yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Categori:Hanes Sisili
Categori:Taleithiau Rhufeinig
Palermo

Dinas a chymuned (*comune*) ar ynys Sisili yn yr Eidal **Palermo**, sy'n brifddinas ranbarth Sisili. Mae'n ganolfan weinyddol Dinas Fetropolitan Palermo hefyd. Saif ar arfordir gogledd-orllewinol yr ynys. Yn ogystal â bod yn ganolfan weinyddol mae hi'n borthladd pwysig. 

Roedd poblogaeth *comune* Palermo yng nghyfrifiad 2011 yn 657,561.

Cafodd y ddinas ei sefydlu gan y Ffeniciaid yn yr 8fed ganrif CC. Roedd yn ddinas bwysig dan y Groegiaid a'r Rhufeiniaid ond ni ddaeth yn brif ddinas yr ynys tan gyfnod yr Arabiaid (9g - 11eg). Mae sawl adeilad hanesyddol yn y ddinas yn adlewyrchu'r diwylliant hybrid a flodeuai'r adeg honno ynddi. Codid adeiladau gwych yn yr Oesoedd Canol yn ogystal, gan gynnwys yr eglwys gadeiriol ysblennydd a'r palas Normanaidd, sydd bellach yn sedd y senedd ranbarthol.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Eglwys gadeiriol
* Martorana
* Palazzo dei Normanni
* Palazzo Chiaramonte
* Palazzo Abatellis
* San Giovanni degli Eremiti
* Teatro Massimo

## Enwogion 
*Giuseppe Tomasi di Lampedusa (1896–1957), awdur
*Vittorio De Seta (1923–2011), cyfarwyddwr ffilm

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Sisili
Categori:Dinas Fetropolitan Palermo

Categori:Porthladdoedd yr Eidal
Medina

:''Ceir sawl dinas arall o'r enw Medina - gweler Medina (gwahaniaethu)''

**Medina** (Arabeg: **Al Madinah**) yw dinas ail fwyaf sanctaidd y grefydd Islam. Yma y bu'r Proffwyd Muhammad farw ac mae ei feddrod yn y ddinas. Mae Medina yn gorwedd tua 100 milltir o arfordir y Môr Coch i'r gogledd o Fecca, yng ngorllewin Sawdi Arabia.

## Hanes
Gyda chymorth y Medinwr Husayn ibn Ali, gyrrodd T. E. Lawrence y Tyrciaid Otomanaidd allan o Fedina yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ar ôl torri'r lein rheilffordd.

## Adeiladau hanesyddol
Un o'r adeiladau hanesyddol pwysicaf yw Masjid Nabawi.

## Enwogion
*Antar - bardd Arabeg (6g) a anwyd yn yr anialwch ger Medina.

## Cludiant
Mae rheilffordd yn cysylltu Medina ag Amman, prifddinas Gwlad Iorddonen.

Categori:Dinasoedd Sawdi Arabia
Categori:Islam
Categori:Islam yn Sawdi Arabia
Categori:Dinasoedd sanctaidd
Antar

Roedd **Antar**, neu '''Antarah Ibn Shaddād Al-'Absi''' (Arabeg: عنترة بن شداد) (bl. 6g), yn fardd yn yr iaith Arabeg ac yn rhyfelwr enwog.

Cafodd ei eni tua dechrau'r 6g yn yr anialwch rywle yng nghyffiniau dinas Medina (gorllewin canolbarth Saudi Arabia heddiw), yn fab i bennaeth Bedouin a chaethferch ddu. Roedd hyn yn y cyfnod cyn-Islamaidd.

Cyfansoddodd nifer o awdlau arwrol, a chyfrifir un ohonynt yn un o saith 'Awdl Aur' llenyddiaeth Arabeg.

Daeth yn arwr llên gwerin. Dethlir ei fywyd yn y chwedl arwrol *Rhamant Antar* (10g), sy'n adrodd ei helyntion niferus er mwyn cael priodi ei gariad Abla.

Categori:Beirdd Arabeg
Categori:Llenorion o Sawdi Arabia
Hergé

Ffugenw cartwnydd Belgiadd oedd **Hergé**, ei enw llawn oedd **Georges Prosper Remi** (22 Mai 1907  – 3 Mawrth 1983). Daw ei ffugenw o ynganiad Ffrangeg o flaen lythrennau ei gyfenw a'i enw cyntaf, RG. Mae Hergé'n adnabyddus yn bennaf fel creawdr a darlunydd y cyfres cartŵn stribed *Anturiaethau Tintin*, ysgrifennodd a darluniodd y gyfres o 1929 hyd ei farwolaeth yn 1983, gan adael ei 24ydd llyfr yn anorffenedig. Mae ei waith yn dal i fod yn ddylanwad cryf ar gomigion, yn arbennig yn Ewrop. Sefydlwyd yn Neuadd Enwogion Llyfrau Comig yn 2003.

Mae priodweddau nodweddiadol straeon *Tintin* yn cynnwys eu dyneiddiaeth lliwgar, teimlad realistig a gynhyrchwyd drwy ymchwil manwl ac eang, a dull darlunio *ligne claire* Hergé. Mae darllenwyr hŷn yn mwynhau'r nifer o gyfeiriadau dychanol tuag at hanes a gwleidyddiaeth yr 20g sydd i'w cael yn y gwaith. Ysbrydolwyd *Le Lotus bleu*, er enghraifft, gan y digwyddiad Mukden a arweiniodd at ryfel Chino-Japaneaidd 1934. Gellir darllen ''Le Sceptre d'Ottokar* yn erbyn cefndir Anschluss Hitler; tra bod albymau mwy diweddar megis *L'Affaire Tournesol'' yn disgrifio'r Rhyfel Oer. Mae Hergé wedi dod yn un o'r Belgiaid enwocaf yn fyd-eang, mae *Tintin* yn dal i fwynhau llwyddiant rhyngwladol, gyda dau lyfr yn cael eu cyhoeddi yn y Gymraeg ym mis Hydref 2008.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Georges Prosper Remi yn Etterbeek, ger Brwsel, Gwlad Belg yn 1907, yn fab i rieni dosbarth canol, Alexis ac Elisabeth Remi.

Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1983

Categori:Arlunwyr comics
Categori:Awduron comics
Categori:Cartwnyddion o Wlad Belg
Categori:Llenorion Ffrangeg o Wlad Belg