Y Bala

:''Gweler hefyd Bala (gwahaniaethu) am lefydd eraill o'r enw Bala.''

Tref fechan a chymuned yn ardal Meirionnydd, Gwynedd, yw'r **Bala**. Cyfeirnod OS: SH 92515 36708. Does dim ond un stryd fawr yn y dref. Mae'r dref ar yr A494, rhwng Dolgellau (18 milltir i'r de-orllewin) a Llangollen (22 milltir i'r dwyrain). Cyn ad-drefnu llywodraeth leol roedd hi yn yr hen Sir Feirionnydd. Mae ganddi boblogaeth o .

Llyn naturiol mwyaf Cymru ydyw Llyn Tegid sydd ar gyrion y dref. Mae Afon Tryweryn yn llifo heibio i'r dwyrain ac yn ymuno ag Afon Dyfrdwy sy'n llifo drwy Lyn Tegid ac yn dod allan ar ochr ddeheuol y Bala.

Cynhaliyd gŵyl gerddoriaeth boblogaidd, "Wa Bala" ar gyrion y dref ym Mis Medi 2017.

## Tarddiad yr enw 
Gair cyffredin Cymraeg yn golygu adwy neu fwlch oedd "bala" gynt, Yn yr achos hon cyfeiria enw'r dref yn benodol at y fan lle rhed Afon Dyfrdwy o Lyn Tegid.  Ymddengys yr elfen "bala" mewn enwau lleoedd eraill ar draws Cymru megis Baladeulyn. Yn unol ag enghreifftiau eraill o enw cyffredin a arferir yn enw lle, cafodd y fannod ei gosod o'i flaen i'w wneud yn benodol.

Ceir dros ddeg lle drwy'r byd sydd wedi eu galw ar ôl y Bala, gan gynnwys: Bala Cynwyd ym Mhennsylvania a Bala, Ontario.

## Hanes
bawd|chwith|Capel Tegid y Bala, tua 1875.
Ar un adeg roedd y Bala yn ganolfan bwysig i'r diwydiant gwlân ond dirwynodd i ben yn y 19g. Yn y sgwâr yng nghanol y dref saif cerflun er cof am Tom Ellis (1859-1899), AS Meirionnydd ar ddiwedd y 19g, a aned yng Nghefnddwysarn nepell o'r Bala. Yno hefyd mae plac yn coffhau'r Parch. Thomas Charles o'r Bala, Methodist blaenllaw ac un o selogion y Gymdeithas Feiblau a symbylwyd gan daith Mary Jones yn droednoeth i'r Bala yr holl ffordd o Llanfihangel-y-Pennant yn 1800. Ym mhen gogleddol y dref gwelir *y Green* gyda cherrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967. Ger llaw y mae Tomen y Bala, sy'n fwnt a beli, Normanaidd efallai. O'r Bala daeth nifer o'r ymfudwyr a aethant i'r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865.

## Yr hinsawdd
## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Evan Lloyd (1735 – 1776) offeiriad Eglwys Loegr a bardd Cymreig yn yr iaith Saesneg
*Thomas Charles (1755-1814), arweinydd Methodistaidd ac awdur
*Roger Edwards (1811-1886), awdur a golygydd
*Owain Meirion (1803-1868), baledwr
*Benjamin William Chidlaw, (1811 - 1892) cenhadwr
*John Peter (Ioan Pedr) (1833-1877), ysgolhaig
*Michael D. Jones (1822-1898), cenedlaetholwr Cymreig, un o arloeswr Y Wladfa

## Yr Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala ym 1967, 1997 a 2009. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod y Bala 1738
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Bala 1967
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009

## Oriel

Plas Coch Hotel, Y Bala NLW3361337.jpg|Gwesty Plas Coch tua 1875
English Chapel Capal Saesneg.JPG|Capel Saesneg y Presbyteriaid, Stryd Fawr
Tafarn y Llew Gwyn 1.JPG|Tafarn y Llew Gwyn
Y Ship y Bala.JPG|Tafarn y Llong
Neuadd y Cyfnod.JPG|Neuadd y Cyfnod
Neuadd y Cyfnod Manylun.JPG|Neaudd y Cyfnod: manylyn
Yr Hen Ysgol Bala.JPG|Yr Hen Ysgol, codwyd 1855
Plas yn Dre.JPG|Bwyty a chaffi Plas y Dre
Prth Rhiwlas.JPG|Porth Ystad y Rhiwlas
Neaudd Buddug, y Bala.JPG|Neuadd Buddug, sinema
Hen fwthyn yn y bala.JPG|Hen fwthyn
Eglwys Crist, y Bala Christ Church, Bala, Gwynedd North Wales 03.JPG|Eglwys Crist

## Gefeilldref
Mae pentref Bala yn nhalaith Ontario, Canada, yn efeilldref swyddogol i'r Bala.

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Parc Cenedlaethol Eryri
Categori:Trefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)