Y Comisiwn Smith

Cyhoeddwyd **Comisiwn Smith** gan Brif Weinidog y DU David Cameron ar 19 Medi 2014, yn dilyn Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014. Dywedodd mai gwaith y comisiwn fydd "cynnal sgyrsiau gyda'r pleidiau perthnasol a hwyluso proses hollgynhwysol ar draws yr Alban er mwyn creu, erbyn 30 Tachwedd 2014, Prif Benawdau Cytundeb ynghyd ag argymhellion i ddatganoli pwerau pellach i Senedd yr Alban." Penodwyd 10 cynrychiolydd gan y pleidiau a oedd a chynrychiolaeth yn Llywodraeth yr Alban. Cychwynwyd ar y trafodaethau ar 22 Hydref. Cytunodd y tri hefyd i daflen amser a gynigiwyd gan Gordon Brown. Dywedodd David Cameron ar ôl y bleidlais y byddai Comisiwn Smith yn cael ei gadeirio gan yr Arglwydd Smith o Kelvin i oruchwylio trosglwyddo'r pwerau newydd hyn.

## Aelodaeth
Gofynnwyd i'r pum plaid a oedd a chynrychiolwyr yn Senedd yr Alban i enwi dau gynrychiolydd i'r Comiswn. Y deg a enwebwyd oedd:

*Maggie Chapman (Plaid Werdd yr Alban)
*Linda Fabiani (Plaid Genedlaethol yr Alban)
*Michael Moore (Democratiaid Rhyddfrydol yr Alban)
*John Swinney (Plaid Genedlaethol yr Alban)

## Cais am argymhellion
Gofynnodd y Comisiwn am argymellion gan unigolion a chyrff cyn 31 Hydref 2014.

Roedd y tri phlaid uchaf eu cloch yn y refferendwm  yn erbyn annibyniaeth i'r Alban (sef y Ceidwadwyr, Llafur a'r Democratiaid Rhyddfrydol) wedi cynnig, yn unigol, yr argymhellion a oeddent wedi eu paratoi cyn y refferendwm. Cynigiodd Plaid Genedlaethol yr Alban a'r Blaid Werdd yr hyn a elwid yn "devo max".

Galwodd Cyngres Undebau Llafur yr Alban am ddatganoli nifer o feysydd gan gynnwys treth incwm, nawdd cymdeithasol a mewnfudo.

## Yr argymhellion
Ar 27 tachwedd 2014 cyhoeddodd y Comisiwn ei argymhellion. Wedi trafodaeth arnynt yn Senedd y DU yn Ionawr 2015 byddant yn cael eu cyflwyno fel mesur seneddol wedi Mehefin 2015.

Mae'r argymhellion yn cynnwys (gweler yma am yr argymhellion llawnach) trosglwyddo i Senedd yr Alban y pwerau hyn:

* gosod bandiau a chyfraddau treth incwm
* yr hawl i dderbyn cyfran o Dreth-ar-Werth a godir yn yr Alban (hyd at 50%), ond nid i bennu'r gyfradd
* cynyddu'r gallu i fenthyg arian a sicrhau sefydlogrwydd yn y gyllideb - gyda chytundeb Llywodraeth y DU
* cyfraith y DU i nodi fod Llywodraeth a Senedd yr Alban yn sefydliadau parhaol 
* dulliau ethol a rhedeg / gweinyddu Llywodraeth yr Alban.
* rhoi'r hawl i bobl ifanc 16 ac 17 oed i bleidleisio yn etholiadau Senedd yr Alban yn 2016
* nawdd personol, anabledd a thaliadau gaeaf oer, a nawdd tai (*Universal Credit*), gan gynnwys nawdd ystafelloedd gweigion (*the bedroom tax*).
* rhoi taliadau 'budd a lles' newydd i bobl pan fo angen, heb orfod gofyn caniatád gan Lundain
* cefnogi pobl di-waith drwy raglenni cyflogi
* codi *air passenger duty* ar deithwyr o feysydd awyr yr Alban
* yr hawl a'r cyfrifoldeb o weinyddu asedau'r *Crown Estates*, gan gynnwys yr arfordir, mwynau a physgota, a'r refeniw a ddaw o'r asedau hynny 
* trwyddedu echdynnu olew a nwy 
* y nawdd presennol o Lundain i'r Alban i barhau, yn unol â Fformiwla Barnett. Unrhyw fformiwla meu addasiad ohono i'w gytuno gan y ddwy lywodraeth, fel nad yw'r naill na'r llall mewn sefyllfa ariannol gwaeth.
* y ddwy lywodraeth i gyd-ysgrifennu Memorandwm Dealltwriaeth i sicrhau nad yw is-adeiledd y Deyrnas Unedig ddim yn dioddef oherwydd y mesurau hyn h.y. mewn materion megis amddiffyn, olew a nwy ac ynni.

## Adwaith i'r argymhellion
Dywedodd Nicola Sturgeon, Prif Weinidog yr Alban, ei bod yn croesawu'r argymhellion ond nad yw'n cyflwyno hunan-reolaeth modern. Mynegodd nad oedd digon o bwerau'n cael eu trosglwyddo i'r Alban ac "Roeddwn yn dymuno y pwer yn fy llaw i greu system well a fyddai'n codi pobl allan o dlodi, i weld twf yn yr economi... Ysywaeth, nid dyna fydd yn cael ei roi i ni." Mynegodd Iain Macwhirter, yn 'Herald yr Alban' nad oedd trosglwyddo trethi (ar wahân i dreth incwm) yn ddigonol, ac y byddai hyn yn cloi'r Alban i ddirywiad yn ei heconomi. Dangosodd sawl arolwg barn fod y rhan fwyaf (dros 50%) o Albanwyr yn dymuno mwy o ddatganoli nag a welwyd yn yr argymhellion.

## Gweler hefyd
*Alex Salmond
*Datganoli

## Cyfeiriadau
Categori:2014
Categori:Cenedlaetholdeb Albanaidd
Categori:Cyfraith yr Alban
Categori:Datganoli yn yr Alban
Categori:Llywodraeth yr Alban
Categori:Llywodraeth y Deyrnas Unedig