Olwyn Fawr

bawd|400px|Yr olwyn Ferris wreiddiol, Chicago, 1893
[bawd|400px|Yr olwyn fawr enwog yn [Fienna, sy'n chwarae rhan bwysig yn y ffilm The Third Man]]
[bawd|400px|Olwyn fawr yr [Oktoberfest yn München]]

Mae'r **olwyn fawr** neu **olwyn Ferris** neu **olwyn Fferis** (Saesneg: *Ferris Wheel*) yn gyfarpar hwyl ar ffurf olwyn anferth ag iddi seddi yn crogi oddi fewn iddi i bobl eistedd ynddynt a mwynhau y profiad o deithio mewn cylch drwy'r awyr. Mae'n ennyn teimlad o werf ac ychydig o ofn sy'n apelio i'r 'teithwyr' arni. Er bod y syniad o olwyn fawr wedi bodoli ers canrifoedd, cysylltir y fersiwn gyfoes ohono gyda dyluniad llwyddiannus Ferris Jr ar gyfer Ffair Fawr Chicago 1893.

Dyluniwyd ac adeiladwyd yr olwyn Ferris wreiddiol gan George Washington Gale Ferris Jr fel tirnod ar gyfer Arddangosiad Columbian y Byd 1893 yn Chicago. Mae'r term generig olwyn Ferris, a ddefnyddir bellach yn Saesneg America ar gyfer pob strwythur o'r fath, wedi dod y math mwyaf cyffredin o daith ddifyrrwch mewn ffeiriau gwladol yn yr Unol Daleithiau. 

Yr olwyn Ferris dalaf gyfredol yw'r Roller Uchel 167.6-metr (550 tr) yn Las Vegas, Nevada, a agorodd i'r cyhoedd ym mis Mawrth 2014.  Gwnaed defnydd effeithol a bygythiol o'r olwyn fawr yn y ffilm enwog Orson Welles o 1949, *The Third Man* a ffilmiwyd gydag olwyn fawr enwog y Prater yn Fienna.

## Hanes cynnar
[bawd|Dawnsio'r *Hora* ar  Dealul Spirii ("Bryn Spirii"), [Bwcarést, Rwmania (1857)]]
[bawd|*Magic City*, [Paris, Ffrainc, 1913]]
Olwyion pleser cynnar a ddarlunnir mewn engrafiadau o'r 17g, i'r chwith gan Adam Olearius, i'r dde dyluniad Twrcaidd, ar gyfer oedolion mae'n debyg]]

Efallai bod "olwynion pleser", y mae eu teithwyr yn marchogaeth mewn cadeiriau wedi'u hatal o gylchoedd pren mawr wedi'u troi gan ddynion cryf, wedi tarddu ym Mwlgaria o'r 17g.

Mae teithiau Peter Mundy yn Ewrop ac Asia, 1608–1667  yn disgrifio ac yn darlunio "severall Sorts of Swinginge used in their Publique rejoyceings att their Feast of Biram" ar 17 Mai 1620 yn Philippopolis yn y Balcanau Otomanaidd. Ymhlith y dulliau roedd "prydleswr peryglus a thrafferthus" yn un:

Bum mlynedd ynghynt, ym 1615, mynychodd Pietro Della Valle, teithiwr Rhufeinig a anfonodd lythyrau o Caergystennin, Persia, ac India, i ŵyl Ramadan yn Constantinopl. Mae'n disgrifio'r tân gwyllt, y fflotiau, a'r siglenni gwych, yna mae'n rhoi sylwadau ar farchogaeth yr olwyn fawr:

Ymddangosodd olwynion tebyg hefyd yn Lloegr yn yr 17g, ac wedi hynny mewn mannau eraill ledled y byd, gan gynnwys India, Rwmania, a Siberia. Serch hynny, crewyd olwyn gynharach ar gyfer Ffair Daleithiol Efrog Newydd yn 1854, gan ddau weithiwr ar Gamlas Erie Canal. 

Gydag uchder o  dyma oedd yr atyniad talaf yn y World's Columbian Exposition yn Chicago, Illinois, pan agorodd i'r cyhoedd ar 21 Mehefin 1893. Roedd yr olwyn yn goleuo'n amryliw fin nos.

* **Caernarfon** - ceir olwyn fawr dros-dro ar Y Maes, Caernarfon.

* **Caerdydd** - codwyd olwyn fawr yng Nghaerdydd yn 2020 yn ardal Bae Caerdydd ger yr Eglwys Norwyaidd yn haf 2020. Mae'r olwyn yn cael ei oleuo'n wyn fin nos.

* **Y Barri** - ceir olwyn fawr yn y ffair sefydlog yn Ynys y Barri. Mae'n rhan o'r atyniadau sy'n gorwedd ar lan môr y dref.

* **Sir Benfro** - geir olwyn fawr yn atyniad boblogaidd Folly Farm ger Arberth yn Sir Benfro. Mae'n 25m o uchder a'n digon uchel i deithwyr "weld y môr" sydd dros 15 milltir i ffwrdd.

## Oriel

Giant Ferris Wheel, Barry Island Pleasure Park (29295830244).jpg|Olwyn fawr Ffair *Parc Pleser* Ynys y Barri
The Big Wheel from Stryd Llyn - geograph.org.uk - 488235.jpg|Yr olwyn fawr yng Nghaerfaron (2007)
Folly Farm - geograph.org.uk - 2529025.jpg|Olwyn fawr Folly Farm, Sir Benfro (2010)
London Eye Twilight April 2006.jpg|Y *London Eye*, Llundain 
Ruota panoramica Parigi.JPG|Olwyn fawr Tuileries, Paris
Eurowheel piazza levante.jpg|Yr *Eurowheel* ym Mirabilandia, Ravenna, yr Eidal
Münster, Schlossplatz, Frühjahrssend -- 2019 -- 4145.jpg|Olwyn fawr “Send” ym Münster, yr Almaen 
Riesenradoktoberfest.jpg|Olwyn fawr *Willenborgs Riesenrad* yn ystod *Oktoberfest* ym München, yr Almaen
Wiener Riesenrad DSC02378.JPG|Olwyn fawr *Wiener Riesenrad* yn Fienna
The Ain Dubai observation wheel from the sea, Dubai.jpg|Olwyn fawr *Ain Dubai* yn Dubai
Marina Bay Floating Platform, May 07.jpg|Olwyn fawr *Singapore Flyer* yn Singapôr
Ocean City Ferris Wheel.jpg|Olwyn fawr Atlantic City
ChongqingFerrisWheel.jpg|Olwyn fawr Chongqing, Tsiena

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Norman D. Anderson Collection on Ferris Wheels and Related Materials circa 1890-2018

Categori:Reidiau ffair