open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deng Xiaoping

Gwleidydd Tsineaidd oedd **Deng Xiaoping** (22 Awst 1904 – 19 Chwefror 1997). Ef oedd arweinydd Gweriniaeth Pobl Tsieina o 1977 hyd 1989.

Ganed ef yn Chongqing. Yn y 1920au, bu'n astudio yn Ffrainc, lle daeth yn aelod o gymdeithas y myfyrwyr Tsieineaidd Comiwnyddol. Yn 1926 aeth i Moscfa. Wedi dychwelyd i Tsieina, daeth yn aelod o Blaid Gomiwnyddol Tsieina.

Bu'n ymladd yn y rhyfel gerila yn erbyn y Kuomintang, ac yna yn erbyn Japan. Daeth yn aelod o Gyngor Canolog y Blaid Gomiwnyddol yn 1945, ac wedi i'r blaid ddod i rym yn 1949, daeth yn ddirprwy brif weinidog ac yn aelod o'r aelod o'r Politbureau yn 1952. Yn 1956 daeth yn ysgrifennydd cyffredinol y Blaid Gomiwnyddol, a'r ail berson mwyaf pwerus yn Tsieina ar ôl Mao Zedong.

Wedi marwolaeth Mao yn 1976, bu ymryson am rym rhwng Deng a'r Gang o Bedwar, oedd yn cynnwys gweddw Mao, Jiang Qing. Enillodd Deng, ac ef fu'n rheoli Tsieina o hynny hyd 1989, pan benododd Jiang Zemin fel ei olynydd. O hynny ymlaen, roedd yn parhau yn ffigwr pwysig yn y cefndir.

Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Hanes Tsieina
Capilari

Gwaedlestri lleiaf y corff yw'r **capilarïau** (hefyd **mân-wythiennau**).

Categori:System gardiofasgwlaidd
Alajuela (dinas)

Dinas yng nghanolbarth Costa Rica a phrifddinas talaith Alajuela yw 
**Alajuela**.Roedd y boblogaeth yn 42,889 yn 2000.
bawd|230px|chwith|Eglwys Gadeiriol Alajuela

Saif heb fod ymhell o'r brifddinas, San José, ar lechweddau y llosgfynydd Poás (2,704 medr). Prif gynnyrch yr ardal yw siwgwr a coffi. Mae prif faes awyr Costa Rica, Aeropuerto Internacional Juan Santamaría, gerllaw.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys gadeiriol
*Maes Awyr Juan Santamaría

## Ponl enwog o Alajuela
* Juan Santamaría (1831-1856), milwr

Categori:Dinasoedd Costa Rica
Bar Mitzvah

**Bar Mitzvah** yw'r gwasanaeth synagog cyntaf mae bachgen Iddewig yn ei fynychu fel "oedolyn", yn 13 mlwydd oed. Gyda merched, mae'r digwyddiad yn cael ei alw'n Bat Mitzvah, ac mae'n digwydd pan mae'r ferch yn 12 oed (yn dibynnu ar y synagog). Ar ôl y gwasanaeth, trefnir parti i ddathlu'r Bar Mitsvah (neu Bat Mitzvah), ac mae traddodiad o roi anrhegion.

Categori:Iddewiaeth
Corbin Bleu

Mae **Corbin Bleu Reivers** (ganwyd 21 Chwefror 1989) yn ganwr ac yn actor Americanaidd. Dechreuodd actio'n broffesiynol ar ddiwedd y 1990au cyn dod i amlygrwydd ar ddiwedd y 2000au am ei brif ran fel Chad Danforth yn nhrioleg High School Musical (2006–2008). Cyrhaeddodd caneuon o'r ffilmiau siartiau ledled y byd hefyd, gyda'r gân "I Don't Dance" yn cyrraedd uchafbwynt 70 uchaf y Billboard Hot 100. Yn ystod yr amser hwn, serennodd hefyd yn y Disney Channel Original Movie Jump In! (2007) a'r ffilm To Write Love on Her Arms (2015). Cystadlodd yn 17eg tymor Dancing with the Stars.[3]

## Ffilmograffiaeth 
Bleu, Corbin
Bleu, Corbin
Bleu, Corbin
Bleu, Corbin
Cartago, Costa Rica

Dinas yng nghanolbarth Costa Rica a phrifddinas talaith Cartago yw 
**Cartago**. Hi yw ail ddinas Costa Rica o ran poblogaeth, gyda 141,524 o drigolion yn 2003.

Sefydlwyd y ddinas gan y Sbaenwr Juan Vasquez de Coronado yn 1563. Roedd y sefydliad gwreiddiol rhwng afon Coris ac afon Purires, rai cilomedrau i'r de-orllewin o'r ddinas bresennol. Cartago oedd prifddinas Costa Rica yn ystod cyfnod Ymerodraeth Sbaen. Mae'r eglwys gaderiol yn un o adeiladau hanesyddol pwysicaf Costa Rica.

Categori:Dinasoedd Costa Rica
Rhyddfrydiaeth glasurol

Ideoleg ryddfrydol sy'n rhoi pwyslais ar unigolyddiaeth yw **rhyddfrydiaeth glasurol**. Yn gyffredinol mae'n gwrthwynebu ymyrraeth lywodraethol ac yn gweld y wladwriaeth, yng ngeiriau Tom Paine, fel "*necessary evil*" ("drwg angenrheidiol").

## Cyfeiriadau
## Ffynhonnell
* Heywood, Andrew. *Politics* (Palgrave Macmillan, 2007).


Clasurol
Cas gan fwnci

Conwydden o Dde America sy'n perthyn i deulu'r Araucariaceae yw'r **cas gan fwnci** neu **binwydden Chile** (*Araucaria araucana*). Mae'n gynhenid i ganolbarth Tsile a gorllewin yr Ariannin lle mae'n tyfu mewn pridd folcanig ar lethrau'r Andes a'r cadwyn Nahuelbuta. Mae'n goeden boblogaidd mewn parciau a gerddi yn rhanbarthau tymherus y byd.
250px|chwith|bawd|Dail a chonau benywaidd
Mae gan y goeden aeddfed foncyff hir a syth sy'n cyrraedd uchder o 30-50&nbsp;medr. Mae coron o ganghennau ar dop y boncyff sy'n debyg i barasol. Mae'r dail yn wyrdd tywyll, pigog a lledraidd. Mae'r coed benywaidd yn cynhyrchu conau mawr a chrwn sy'n cynnwys 200 neu fwy o gnau. Mae conau'r coed gwrywaidd yn hirgul ac maent yn cynnwys paill.

Mae'r goeden yn bwysig i'r bobl Mapuche sy'n gwneud defnydd o'r pren, y resin a'r cnau bwytadwy. Defnyddiwyd y boncyffion i wneud hwylbrennau llongau yn y gorffennol. Coeden genedlaethol Tsile yw'r cas gan fwnci.

## Cyfeiriadau 
* Chester, Sharon (2008) *A Wildlife Guide to Chile*, A&C Black, Llundain.
* Johnson, Owen & David More (2004) *Collins Tree Guide*, Collins, Llundain.

## Dolenni allanol 
*  The Gymnosperm Database: *Araucaria araucana*
*  Chilebosque: *Araucaria araucana*

Categori:Conwydd
Categori:Cnau
Sbaen Newydd

bawd|220px|Baner Sbaen Newydd

Rhan o Ymerodraeth Sbaen oedd Is-deyrnas **Sbaen Newydd** (Sbaeneg: *Nueva España*). Sefydlwyd yr is-deyrnas (*Virreinato*) yn 1530, ychydig flynyddoedd wedi i Hernán Cortés gipio dinas Tenochtitlan. Parhaodd nes i Mecsico ennill annibyniaeth yn 1821; cydnabuwyd Mecsico fel gwlad annibynnol gan Sbaen yn 1836).

Prifddinas yr is-deyrnas oedd Dinas Mecsico. Rheolid Sbaen Newydd gan Is-frenin, a benodiid gan frenin Sbaen. Roedd yn ymestyn o Costa Rica hyd at ffin ogleddol tiriogaethau Sbaen yng Ngogledd America, oedd yn ymestyn i ran o'r hyn sy'n awr yn ffurfio'r Unol Daleithiau. Roedd y Ffilipinau a'r tiriogaethau Sbaenaidd yn y Caribî hefyd yn rhan o Sbaen Newydd, er fod ganddynt fesur helaeth o ymreolaeth.

Categori:Hanes Mecsico
Categori:Hanes Sbaen
The Wire

Rhaglen deledu ddrama a leolir yn Baltimore, Maryland, UDA, yw ***The Wire***. Crewyd, cynhyrchwyd ac ysgrifennwyd y gyfres yn bennaf gan yr awdur a chyn-ohebydd heddlu David Simon, a darlledwyd gan y rhwydwaith cebl HBO yn yr Unol Daleithiau. Darlledwyd y bennod gyntaf ar 2 Mehefin, 2002 a'r olaf ar 9 Mawrth, 2008, gyda thros 60 o benodau mewn pum cyfres y rhaglen.

Mae pob cyfres o *The Wire* yn canolbwyntio ar wahanol agwedd o ddinas Baltimore, yn eu trefn: y fasnach gyffuriau, y porthladd, llywodraeth a biwrocratiaeth y ddinas, y system ysgolion, a chyfryngau newyddion y wasg. Mae cast eang y rhaglen yn cynnwys actorion cymeriadau yn bennaf sydd ddim yn enwog iawn am eu rhannau eraill. Dywedodd Simon er gwaethaf ei gyflwyniad fel drama drosedd, mae'r rhaglen "yn wir amdano'r ddinas Americanaidd, a sut yr ydym yn byw gyda'n gilydd. Mae'n amdano sut mae gan sefydliadau effaith ar unigolion, a sut, pe bai eich bod yn blismon, yn ddociwr, yn ddeliwr cyffuriau, yn wleidydd, yn farnwr neu'n gyfreithiwr, yn y bôn rydych dan fygythiad ac mae'n rhaid ichi brwydro yn erbyn pa bynnag sefydliad rydych wedi ymrwymo'ch hunan ato."

Er na welwyd *The Wire* llwyddiant masnachol sylweddol nac ychwaith unrhyw o'r prif wobrau teledu, disgrifwyd y rhaglen yn aml gan feirniaid fel y gyfres deledu orau erioed. Cydnabyddir y rhaglen am ei phortread realistig o fywyd trefol, ei huchelgeisiau artistig, a'i harchwiliad o themâu cymdeithasol-wleidyddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2002
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2008
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu gwleidyddol
Categori:Rhaglenni teledu HBO
Categori:Rhaglenni teledu trosedd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Edward Woodward

Actor a chanwr o Loegr oedd **Edward Albert Arthur Woodward** (1 Mehefin 1930 - 16 Tachwedd 2009).  Tad yr actorion Tim Woodward, Peter Woodward a Sarah Woodward oedd ef.

Yr actores Michele Dotrice oedd ei wraig.  Merch yr actor Roy Dotrice, ffrind Edward Woodward, yw hi.

## Ffilmiau
**Callan* (1974)
**The Wicker Man* (1973)
**Breaker Morant* (1980)
**Who Dares Wins* (1982)
**Hot Fuzz* (2007)

## Teledu
**Callan* (1967-1972)
**The Equalizer* (1985-1999)
**Over My Dead Body* (1990)
**Tan ar y Comin* (1993)
**Common As Muck* (1994)
**Eastenders* (2009)

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2009
Baner Costa Rica

bawd|dde|250px| Baner gwladwriaeth Costa Rica

Mabwysiadwyd **baner Costa Rica** yn swyddogol ar 27 Tachwedd 1906, er bod y patrwm wedi bod mewn bodolaeth o'r cyfnod wedi i Costa Rica ymwahanu o Weriniaeth Ffederal Canolbarth America yn 1840.

Mae'r lliw glas yn symbol o'r awyr a dyheadau ysbrydol, y gwyn yn symbol o heddwch a'r coch yn symbol o waed y rhai a laddwyd yn y rhyfeloedd am annibyniaeth. Mae'r lliwiau yr un rhai ag sy'n ymddangos ar Faner Ffrainc.

Ymddengys arfbais y wlad ar faner y wladwriaeth, ond nid ar y faner ddinesig.

Costa Rica
Categori:Costa Rica
Cartagena, Colombia

Dinas yng ngogledd-orllewin Colombia yw **Cartagena**, enw llawn **Cartagena de Indias**. Hi yw prifddinas *departement* Bolívar. Yn 2006 roedd poblogaeth y ddinas yn 895,400, a phoblogaeth yr ardal ddinesig dros filiwn.

Mae'r ddinas yn un o borthladdoedd pwysicaf Colombia, ac yn bwysig fel cyrchfan i dwristaid hefyd. Sefydlwyd Cartagena gan y Sbaenwr Pedro de Heredia ar 1 Mehefin 1533. Ceir llawer o hen adeiladau o gyfnod ymerodraeth Sbaen yn yr hen ddinas. Dynodwyd yr adran yma o'r ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1980.

Categori:Dinasoedd Colombia
Gweriniaeth Ffederal Canolbarth America

Gwladwriaeth yng Nghanolbarth America yn hanner cyntaf y 19g oedd **Gweriniaeth Ffederal Canolbarth America**, yn wreiddiol gelwyd y wlad yn **Taleithiau Unedig Canolbarth America**.

## Hanes
Sefydlwyd y wladwriaeth yn 1823, ar batrwm Unol Daleithiau America, wedi i'r diriogaeth yma ennill annibyniaeth oddi ar Ymerodraeth Sbaen. Roedd yn cynnwys taleithiau Gwatemala, El Salfador, Hondwras, Nicaragwa a Costa Rica. Ar 5 Mehefin 1838 ychwanegwyd Los Altos, tiriogaeth sy'n awr yn dalaith Chiapas yn Mecsico.

Daeth yr undeb i ben rhwng 1838 a 1840. Ymwahanodd Nicaragwa o'r ffederasiwn ar 5 Tachwedd 1838, a dilynwyd hi gan Hondwras a Costa Rica. Erbyn 1840, roedd pedwar o'r pum aelod wedi eu cyhoeddi eu hunain yn annibynnol, er na ddaeth yr undeb i ben yn swyddogol hyd Chwefror 1841, pan gyhoeddodd El Salfador ei hannibyniaeth.

### Baner Unol Daleithiau Canolbarth America - Gweriniaeth Ffederal Canolfbarth America (1823-1839) 

File:Flag of the United Provinces of Central America.svg|Baner Unol Daleithiau Canolbarth America rhwng 21 Awst 1823 a 22 Tachwedd 1824
File:Military Flag of the United Provinces of Central America.svg|Baner filwrol Undol Daleithiau Canolbarth America 1823 a 1824
File:Flag of the Federal Republic of Central America.svg|Baner Gweriniaeth Ffederal Canolbarth America 22 Tachwedd 1824 a 19 Tachwedd 1839

## Cyfeiriadau
Categori:1820au
Categori:1830au
Canolbarth America
Categori:Hanes Canolbarth America
Categori:Hanes Costa Rica
Categori:Hanes El Salfador
Categori:Hanes Gwatemala
Categori:Hanes Hondwras
Categori:Hanes Nicaragwa
Categori:Sefydliadau 1823
Lu Xun

Ffugenw **Zhou Shuren** (Tsieineg syml: 周树人; Tsieineg traddodiadol: 周樹人) oedd **Lu Xun** (Tsieineg syml: 鲁迅; Tsieineg traddodiadol: 魯迅) neu **Lu Hsün** (Wade-Giles) (25 Medi 1881 – 19 Hydref 1936). Roedd yn un o brif lenorion Tsieina yn ystod yr 20g. Fe'i ystyrir yn sylfaenydd llenyddiaeth Tsieineg modern, ac ysgrifennodd mewn baihua (白話) (iaith lafar) yn ogystal â Tsieineg clasurol. Ysgrifennai straeon byrion yn ogystal â bod yn olygydd, cyfieithydd, beirniad, traethodydd a bardd. Yn ystod y 1930au, ef edd pennaeth y Gynghrair Tsieineaidd o Ysgrifenwyr Adain-Chwith yn Shanghai.

Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Llenorion Tsieineeg
Categori:Marwolaethau 1936
Maya

Pobl sy'n byw yn ne Mecsico a rhan ogleddol Canolbarth America yw'r **Maya** (Maya Yucateg: ''maaya'ob*, Sbaeneg: *mayas''). Heddiw, mae rhwng 8 a 9 miliwn ohonynt, yn perthyn i 29 grŵp ethnig gwahanol. Ceir 6 miliwn yn Gwatemala, 2,5 miliwn yn Mecsico a rhai miloedd yn El Salvador, Belîs a Hondwras. Yn y cyfnod cyn i'r Ewropeaid gyrraedd yr ardaloedd hyn, roedd Gwareiddiad y Maya yn un o wareiddiadau mawr cyfandir America.

300px|bawd|canol|Tiriogaethau'r Maya a'i hen ddinasoedd pwysicaf

Credir fod y Maya wedi datblygu diwylliant unigryw erbyn tua 2000 CC yn y Sierra de los Cuchumatanes yng ngorllewin Guatemala. Nid yw'n eglur ymhle roedd y ffin rhwng y Maya a'u cymdogion, yr Olmec yn y cyfnod hwnnw. Ceir adeiladau yn dyddio o'r 3 CC yn Cival yn Guatemala. Yn ddiweddarach, datblygodd dinasoedd enwog Tikal, Palenque, Copán a Calakmul.

Seilid y diwylliant ar amaethyddiaeth ddatblygedig. Ymhlith yr olion mae pyramidau a phalasau. Ystyrir eu cerfluniau o'r cyfnod clasurol (tua 200-1200) ymhlith celfyddyd orau y cyfandir. Roedd eu hysgrifen yn dilyn egwyddor debyg i ysgrifen hieroglyffig yr Hen Aifft.

Dechreuodd diwylliant y Maya ddirywio o'r 8g ymlaen, gyda nifer o ddinasoedd yn mynd yn anghyfannedd. Ceir rhywfaint o dystiolaeth archaeolegol am ryfeloedd yn y cyfnod hwn. Parhaodd y diwylliant ar benrhyn Yucatán ac ucheldiroedd Guatemala. Ymhlith dinasoedd enwog Yucatán roedd Chichén Itzá, Uxmal, Edzná a Cobá. Yn ddiweddarach, daeth dinas Mayapan i reoli'r Yucatán, hyd nes bu gwrthryfel yn ei herbyn yn 1450.

bawd|dim|240px|Pyramid yn Comalcalco

## Y Gorchfygwyr 
Nid ildiodd y deyrnas Maya olaf i'r Sbaenwyr tan 1647, rhyw 170 o flynyddoedd ar ôl  yr ymosodiadau cyntaf.


Categori:Hanes Mecsico
Categori:Hanes Gwatemala
Categori:Pobloedd brodorol Canolbarth America
Chichén Itzá

Hen ddinas yn perthyn o'r diwylliant Maya ac un o safleoedd archaeolegol pwysicaf Mecsico yw **Chichén Itzá**. Saif ar benrhyn Yucatán, yn nhalaith Yucatán

Mae'r adeiladau mwyaf ar y safle yn dyddio o'r cyfnod pan oedd diwylliant y Maya yn dechrau edwino mewn rhannau eraill o Ganolbarth America. Gellir gweld dylanwad y diwylliant Toltec arnynt. Roedd prif dduw y ddinas, Kukulcán, yn ymgnawdoliad o Quetzalcóatl, o'r pantheon Toltec.
[bawd|chwith|250px| [Pyramid Kukulcán, Chichén Itzá]]

Dynodwyd y safle yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1988.

Categori:Maya
Categori:Safleoedd archaeolegol ym Mecsico
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mecsico
Categori:Yucatán
Yucatán

Gallai **Yucatán** gyfeirio at:
* Penrhyn Yucatán, penrhyn yn ne-ddwyrain Mecsico
* Yucatán (talaith), un o daleithiau Mecsico
* Gweriniaeth Yucatán, cyn-wladwriaeth
* Yucatan (band), band Cymraeg
Palenque

Hen ddinas yn perthyn i'r gwareiddiad Maya ym Mecsico yw **Palenque**. Saif ger afon Usumacinta yn nhalaith Chiapas, tua 130&nbsp;km o'r de o ddinas Ciudad del Carmen.
bawd|chwith|240px|Palenque

Roedd y ddinas yn ganolfan bwysig o'r 5g hyd y 9g. Adeiladwyd yr adeiladau cynharaf sydd i'w gweld heddiw tua 600. Roedd yn anghyfannedd ymhell cyn i'r Sbaenwyr gyrraedd yr ardal. Ei brenin enwocaf oedd Pacal Fawr, a deyrnasai o 615 hyd 683. Dynodwyd Palenque yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1987.

Categori:Chiapas
Categori:Maya
Categori:Safleoedd archaeolegol ym Mecsico
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mecsico
Tikal

Hen ddinas yn perthyn i'r gwareiddiad Maya yng ngogledd Gwatemala yw **Tikal** neu '''Tik'al'''. Enw'r trigolion ar eu dinas oedd **Yax Mutal**. Saif yn *departement* El Petén.

Roedd y ddinas yn ganolfan bwysig o tua 400 CC hyd tua 1000 OC, gan gyrraedd ei hychafbwynt rhwng 300 a 850. Er fod Tikal yn un o ddinasoedd mwyaf pwerus cyfnod clasurol diwylliant y Maya, gorchfygwyd hi o dro i dro gan ei chymdogion, er enghraifft yn 378 pan laddwyd ei brenin Pawen Jagiwar I gan Siyah K'ak', brenin Teotihuacan, ac yn 562 pan gipiwyd y ddinas gan ddonas Caracol. Cyrhaeddodd uchafbwynt ei grym yn 711, pan orchfygodd ddinas Calakmul. Adeiladwyd Teml Offeiriad y Jaguar yn 810. Mae'r arysgrif olaf yn y ddinas yn dyddio o 889. Dynodwyd Tikal yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1979.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Gwatemala
Categori:Maya
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwatemala
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwatemala
Penrhyn Yucatán

bawd|Lleoliad Penrhyn Yucatán
bawd|Cantarell

Penrhyn rhwng Gwlff Mecsico, Culfor Yucatan a Môr y Caribî yw **penrhyn Yucatán** (Maya Yucateg: ''Lu'umil kuuts yéetel kéeh* neu *Uuyut'aan''). Mae'r rhan fwyaf ohono yn rhan o Mecsico, ac yn cael ei rannu yn dair talaith: Campeche, Yucatán a Quintana Roo. Ambell dro ystyrir fod rhan fwyaf gogleddol Belîs a Gwatemala hefyd yn rhan o'r penrhyn.

Roedd poblogaeth y penrhyn yn 3,828,478 yn (2005). Mae tua 35% o'r rhain yn perthyn i grŵp ethnig y Maya. Y dinasoedd mwyaf yw Mérida, Cancún, Campeche, Ciudad del Carmen, Chetumal a Playa del Carmen.

Mae'r ardal yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid. Ymhlith ei hatyniadau mae nifer o hen ddinasoedd y Maya, yn cynnwys Calakmul, Chichén Itzá, Uxmal a Mayapán, tra mae'r traethau hefyd yn atyniad.

Categori:Daearyddiaeth Mecsico
Categori:Campeche
Categori:Quintana Roo
Categori:Yucatán
Max Robertson

Cyflwynydd teledu a radio o Loegr oedd **Maxwell (Max) Robertson** (28 Awst 1915 – 20 Tachwedd 2009).

Cafodd ei eni yn Naka, Bengal, mab peiriannydd rheilffordd.  Priododd yr awdures Elisabeth Beresford yn 1949.

## Teledu
**Panorama* (1953-1955)
**Going for a Song* (1965-1977)

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Cyffur gwrthiselder

bawd|Capsiwlau fluoxetine (Prozac)
Meddyginiaeth seiciatrig a ddefnyddir i liniaru anhwylderau tymer yw **cyffur gwrthiselder** neu **wrthiselydd**. Fe'u defnyddir i drin nifer o gyflyrau gan gynnwys iselder cymedrol i ddifrifol, pryder difrifol a phyliau o banig, anhwylder gorfodaeth obsesiynol, poen cronig, anhwylderau bwyta, ac anhwylder straen ar ôl trawma.

### Atalyddion aildderbyn serotonin dethol (SSRI)
### Gwrthiselyddion trichylchol (TCA) a chyffuriau cysylltiedig
### Atalyddion ocsidas monoamin (MAOI)
## Sgîl-effeithiau
Gall sgîl-effeithiau cyffuriau gwrthiselder gynnwys teimlo'n gysglyd, golwg aneglur, cyfog, a chwydu, ond fel arfer bydd rhain yn diflannu wrth i'r claf sy'n ei gymryd ddod i arfer â'r cyffur.

Yn aml, rhaid cymryd cyffuriau gwrthiselder am gyfnod hir, ac mae'n bwysig wrth roi'r gorau iddynt i'w wneud yn raddol i atal sgîl-effeithiau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Categori:Anhwylderau tymer
Gwrthiselder, Cyffur
Gwlff Mecsico

Gwlff o Gefnfor Iwerydd yng Ngogledd America yw **Gwlff Mecsico** (Saesneg: *Gulf of Mexico*, Sbaeneg: *Golfo de Mecsico*). Y gwledydd sy'n ffinio ar y gwlff yw Mecsico (Yucatán, Campeche, Veracruz, Tamaulipas), yr Unol Daleithiau (o'r dwyrain i'r gorllewin: Florida, Alabama, Louisiana, Mississippi, Texas) a Ciwba. Trwy Gulfor Yucatan mae'r Gwlff yn cysylltu a Môr y Caribî, a thrwy Gulfor Florida mae'n cysylltu a'r Iwerydd.

Y prif afonydd sy'n llifo i'r gwlff yw afon Mississippi, y Rio Grande a'r Río Grijalva. Porthladdoedd pwysig yw Tampa, New Orleans, Houston, Tampico, Veracruz a La Habana.

200px|dim|bawd|Gwlff Mecsico mewn 3D
dim|bawd|Cantarell

Categori:Cefnfor yr Iwerydd
Categori:Daearyddiaeth Gogledd America
Categori:Daearyddiaeth Mecsico
Categori:Daearyddiaeth yr Unol Daleithiau
Mecsico
System Ddosbarthiad Cemegol Therapiwtig Anatomegol

Defnyddir y **System Ddosbarthiad Cemegol Therapiwtig Anatomegol** (ATC) i ddosbarthu cyffuriau meddyginiaethol. Fe'i rheolir gan Ganolfan Gydweithiol Cyfundrefn Iechyd y Byd (WHO) dros Fethodoleg Ystadegau Cyffuriau, a chyhoeddwyd yn gyntaf ym 1976.

Mae'r system yn rhannu cyffuriau i wahanol grwpiau yn ôl yr organ neu system maent yn gweithredu arno ac/neu eu nodweddion therapiwtig a chemegol.

## Dosbarthiad 
Dosbarthir cyffuriau mewn grwpiau ar bum wahanol lefel yn y system ATC:

### Ail lefel 
Mae ail lefel y côd yn dynodi'r prif grŵp therapiwtig ac yn cynnwys dau ddigid.

*Enghraifft*: C**03** Diwretigion

### Trydedd lefel 
Mae trydedd lefel y côd yn dynodi'r is-grŵp therapiwtig/ffarmacolegol ac yn cynnwys un lythyren.

*Enghraifft*: C03**C** Diwretigion nenfwd-uchel

### Pedwaredd lefel 
Mae pedwaredd lefel y côd yn dynodi'r is-grŵp gemegol/therapiwtig/ffarmacolegol ac yn cynnwys un lythyren.

*Enghraifft*: C03C**A** Sylffonamidau

### Pumed lefel 
Mae pumed lefel y côd yn dynodi'r sylwedd cemegol ac yn cynnwys dau ddigid.

*Enghraifft*: C03CA**01** Ffwrosemid

### ATCvet 
Defnyddir y System Ddosbarthiad Cemegol Therapiwtig Anatomegol ar gyfer cynhyrchion milfeddygol (ATCvet) i ddosbarthu cyffuriau milfeddygol. Creir codau ATCvet trwy roi'r llythyren Q o flaen côd ATC y mwyafrif o feddyginiaethau dynol. Er enghraifft, mae gan furosemid a ddefnyddir ym milfeddygaeth y côd **Q**C03CA01.

Defnyddir rhai codau ar gyfer cyffuriau milfeddygol yn unig, megis *QI Imiwnolegion*, *QJ51 Gwrth-facterialau at ddiben mewnfronnol* neu *QN05AX90 amperozide*.

## Dos Dyddiol Diffiniedig 
Mae'r system ATC hefyd yn cynnwys Dosau Dyddiol Diffiniedig (DDDau) ar gyfer nifer o gyffuriau. Mesuriad yw hwn o gymeriant cyffur ar sail dos dyddiol arferol cyffur penodol. Yn ôl y diffiniad, DDD yw'r "dos cynhaliaeth cyfartalog y diwrnod ar gyfer cyffur a ddefnyddir am ei brif alw mewn oedolion".

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol ATC, gwesteir gan Ganolfan Gydweithiol y WHO dros Fethodoleg Ystadegau Cyffuriau
*  Cyflwyniad i ATC, Canolfan Ymchwil Meddygaeth Deuluol Prifysgol Sydney

Categori:Cyffuriau
ATC
Rhydian Roberts

Canwr opera o Gymru ydy **Rhydian Roberts** (ganed 14 Chwefror 1983). Yn wreiddiol o Bontsenni, mae'n fwyaf adnabyddus am ymddangos ar y bedwaredd gyfres o'r sioe dalentau'r Deyrnas Unedig *The X Factor* pan ddaeth yn ail i Leon Jackson. Ar 20 Tachwedd, 2009 ymddangosodd Rhydian ar raglen *Plant mewn Angen* y BBC.

Ar 30 Tachwedd, 2009 rhyddhawyd ei ail albwm, *O Fortuna*. Dilynwyd hyn yn Awst 2011 gyda'i drydydd albwm, *Waves* ac yna gydag albwm o ganeuon Cymreig ym mis Rhagfyr o'r un flwyddyn. Yn Ebrill 2014, rhyddhaodd ei albwm mwyaf diweddar, *One Day Like This*.

Ar 18 Chwefror 2023, cyhoeddodd Rhydian ei ymddeoliad o ganu proffesiynol

## Albymau
**Rhydian* (2008)
**O Fortuna* (2009)
**Waves* (2011)
**Welsh Songs: Caneuon Cymraeg* (2011)
**One Day Like This* (2014)
**The Very Best of My Life* (2024/25)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Tynnu'r Lleuad i Lawr (defod)

Mae '''Tynnu'r Lleuad i Lawr** (hefyd a elwir **Tynnu'r Dduwies i Lawr''') yn ddefod ganolog i Wica. Yn ystod y ddefod hon, mae Arch Offeiriades y Cwfen yn mynd i mewn i berlewyg ac yn sianeli egni'r Dduwies, a symboleiddir gyda'r lleuad, a siarad gyda llais y Dduwies. Yn ystod ei pherlewyg, mae'r Arch Offeiriades yn siarad ac yn actio fel y Dduwies.

## Y ddefod mewn hanes
Gall unigolion berfformio'r ddefod hefyd, a berfformir fel arfer mewn cylch hudol, gan berfformio'r ddefod o dan olau'r lleuad lawn, gan fabwysiadu safiad y Dduwies (y ddwy fraith i fyny, cledrau at y wybren, gyda'r corff a breichiau'n ffurfio siâp 'Y') a datgan Siars y Dduwies neu siant(iau).

Honnir bod yr enw yn dod o lun o ddwy fenyw a'r lleuad ar ffiol o Hen Roeg, yn dyddio'n ôl i'r 2g C.C.C.

## Cyfeiriadau
**Encyclopedia of Witches and Witchcraft*, Ail Argraffiad, Rosemary Ellen Guiley, Checkmark Books, 1999, ISBN 0-8160-3849-X (pbk.)
**Drawing Down the Moon, Revised and Expanded ed.*, Margot Adler, Viking Press, 1997, ISBN 014019536X

## Dolenni allanol
*Tynnu'r Lleuad i Lawr o Lyfr y Cysgodion Gardneraidd

Categori:Wica
Olmec

bawd|240x240px|Cerflun Olmec
Pobl oedd byw yn ne Mecsico a rhan ogleddol Canolbarth America oedd yr **Olmec**. Bu yn diwylliant yn sail i neu'n ddylanwad pwysig ar nifer o ddiwylliannau eraill, megis y Maya.

Blodeuai'r diwylliant rhang 1500 CC a 100 CC yn yr hyn sy'n awr yn daleithiau Tabasco a Veracruz. Adeiladasant demlau mawr ar ffurf pyramidiau, ac roedd eu harlunwaith yn nodedig, ac yn enwedig y cerfluniau o bennau. Seilid eu hecomomi ar fasnach. Tua 100 CC, cipiwyd eu tiriogaethau gan y Maya a'r Zapotek.

chwith|300px|bawd|Prif ardaloedd yr Olmec

Categori:Hanes Mecsico
Categori:Pobloedd brodorol Canolbarth America
Daearyddiaeth Mecsico

bawd|250px|Map daearyddol o Mecsico

Mae Mecsico yn wlad fawr sy'n gorwedd rhwng y Cefnfor Tawel i'r gorllewin a Môr y Caribi i'r dwyrain. Yn y gogledd mae'n ffinio â thaleithiau Califfornia, Arizona, New Mexico a Texas yn ne'r Unol Daleithiau. Fel yn achos y taleithiau hynny, mae gogledd Mecsico yn wlad o fynyddoedd uchel (*sierras*), sych ac arfordiroedd Canoldirol. Mae'r mynyddoedd sy'n rhedeg trwy ganol y wlad yn ymffurfio'n ddwy gadwyn, sef y Sierra Madre Gorllewinol a'r Sierra Madre Dwyreiniol, gyda Llwyfandir Mecsico yn y canol. Yn y gorllewin ceir Gwlff Califfornia gyda'i fraich allanol Baja California. Yn y dwyrain ceir gwastadeddau sylweddol ar hyd yr arfordir ar Gwlff Mecsico. Yn y de eithaf mae'r tir yn culhau i ffurfio gwddw gyda bryniau a llosgfynyddoedd i'r gorllewin a gorynys Yucatan i'r dwyrain ar y ffin â Belîs a Gwatemala. Mae'r brifddinas, Dinas Mecsico, yn gorwedd ar ymyl ddeheuol Llwyfandir Mecsico.

bawd|250px|chwith|Prif ddinasoedd Mecsico
Ymerodraeth Sbaen

Bu **Ymerodraeth Sbaen** mewn bodolaeth o ran gyntaf y 16g hyd y 1970au. Gyda Portiwgal, Sbaen oedd y wlad Ewropeaidd gyntaf i greu ymerodraeth. Roedd ganddi rai tiriogaethau yn Affrica ac Asia, ond roedd y rhan fwyaf o'r ymerodraeth yn Ne America.

bawd|dim|450px|Cyn-diriogaethau Ymerodraeth Sbaen

## Trefedigaethau Sbaen
### America
* Sbaen Newydd (1521-1821), yn cynnwyd:
** Mecsico concrwyd yn 1521, collwyd yn 1821
** Rhai taleithiau deheuol o'r Unol Daleithiau, megis Texas, New Mexico, California a Florida
** Gwatemala concrwyd yn 1521, collwyd yn 1821
** Hondwras concrwyd yn 1524, collwyd yn 1821
** El Salfador collwyd yn 1821
** Nicaragwa concrwyd yn 1524, collwyd yn 1821
** Feneswela collwyd yn 1821
** Ciwba concrwyd yn 1511, collwyd yn 1898
** Santo Domingo concrwyd yn 1492
** Rhai o'r Antilles
* Is-Deyrnas Periw, yn cynnwys:
** Periw concrwyd yn 1532
** Bolifia
** Tsile
** Is-deyrnas Granada Newydd, ffurfiwyd o ran o Periw yn 1717, yn cynnwys:
*** Colombia
*** Ecwador
*** Panama
**Is-deyrnas Río de la Plata, ffurfiwyd o ran o Periw yn 1776, yn cynnwys:
*** Ariannin
*** Paragwái
*** Wrwgwái

### Affrica
* Ynysoedd Canaria (Yn awr yn rhanbarth ymreolaethol)
* Ceuta a Melilla (Yn awr yn ddinasoedd ymreolaethol))
* Sahara Sbaenig
* Moroco Sbaenig
* Gini Gyhydeddol
* Oran

### Ewrop
* Teyrnas Napoli
* Yr Iseldiroedd Sbaenig
* Franche Comté
* Tywysogaeth Milan
* Sardinia

### Asia ac Oceania
* India'r Dwyrain Sbaenig
: Y Ffilipinau (rhan o Sbaen Newydd)
: Gwam
: Ynysoedd Marshall
: Palaw
: Samoa

## Gweler hefyd
* Simón Bolívar

Categori:Hanes Sbaen
Ibn Battuta

Teithiwr ac awdur Amazigh oedd **Abu Abdullah Mohammed ibn Battuta**, adwaenir fel **Ibn Battuta** (1304 – 1368 neu 1369).

## Bywgraffiad
dde|300px|Ibn Batuta|thumb
Ganed ef yn Tangier, ym Moroco heddiw. Roedd yn aelod o lwyth Berberaidd y Luwata. Ei enw llawn oedd *Abdullah Mohammed ibn Abdullah ibn Mohammed ibn Ibrahim al-Lawati ibn Battuta*.

Yn 1325, gadawodd Ibn Battuta ddinas Tangier ar bererindod i Mecca. Dilynodd arfordir Gogledd Affrica i Cairo, a theithio i fyny afon Nîl cyn croesi ar y Môr Coch. Methodd gyrraedd Mecca oherwydd gwrthryfel, a dychwelodd i Cairo. Oddi yno, teithiodd i ddinas Damascus, yna i Medina a Mecca. Wedi cwblhau ei bererindod, parhaodd i deithio.

Ymwelodd ac ardaloedd Irac ac Iran, gan deithio trwy Najaf, Basra, Isfahan a Shiraz i Baghdad, lle cyfarfu a'r khan Abu Sa'id. Ymwelodd a Mosul, Diyarbakır a Tabriz cyn dychwelyd i Mecca tua 1328.

Tua 1331, aeth ar daith tua'r de, gan ymweld ag Aden, yna ar hyd arfordir dwyreiniol Affrica i Mogadishu, Mombassa, Zanzibar, Kilwa a dinasoedd eraill. Teithiodd ar draws penrhyn Arabia i ddychweld i Mecca.

Ar ei daith nesaf, aeth trwy'r Aifft, Syria ac Anatolia i gyrraedd y Môr Du, cyn dilyn afon Dnieper ac afon Volga i gyrraedd Bwlgaria. Aeth ymlaen i ddinas Caergystennin, man geni ei wraig, ar hyd arfordir gogleddol Môr Caspia i Ganolbarth Asia, lle ymwelodd a Buchara, Samarkand, Balkh, Kunduz a Kabul a chyrraedd at afon Indus.

Gwnaeth swltan Delhi ef yn qadi (barnwr), a bu yma am wyth mlynedd (tua 1334-1342). Pendodwyd ef yn lysgennad i Tsieina. Ar y ffordd yno, ymwelodd a'r Maldives, lle bu'n gweithio fel qadi am naw mis, ac ymweld a Malabar, Ceylon a Bengal, yna a Sumatera a Cambodia cyn cyrraedd Quanzhou tua 1346. Teithiodd yn ôl o Tsieina trwy Calicut, Hormuz, Baghdad a Caïro, ymwelodd a Mecca eto ac yna ag ynys Sardinia cyn dychwelyd i Moroco yn 1349, wedi bron 25 mlynedd o deithio.

Yn 1350, teithiodd i Andalucía, ac ymwelodd a Valencia a Granada. Yn 1352-1354 aeth ar ei daith olaf, gan groesi anialwch y Sahara i gyrraedd afon Niger, ac ymweld a dinas Timbuktu. Dychwelodd i Fez ym Moroco, lle bu'n gwasanaethu fel qadi eto. Bu farw tua 1368 neu 1369. Rhoddodd hanes ei deithiau mewn llyfr gyda'r teitl *Rihla* ("Teithiau").

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1304
Categori:Marwolaethau'r 1360au
Categori:Berberiaid
Categori:Fforwyr
Categori:Hanesyddion
Categori:Hanes Moroco
Categori:Llenorion y 14eg ganrif
Categori:Llenorion o Foroco
Categori:Llenorion taith Arabeg
Baja California (penrhyn)

bawd|Baja California (coch)

Penrhyn ar arfordir gorllewinol Mecsico yw **Baja California** (Sbaeneg, yn golygu "Califfornia Isaf") neu **California Isaf**. Saif i'r de o dalaith Califfornia yn yr Unol Daleithiau.

Mae'r penrhyn yn ymestyn i'r Cefnfor Tawel am tua 1250&nbsp;km ar hyd arfordir Mecsico, gan ffurfio bae enfawr, Môr Cortés, a enwyd ar ôl Hernán Cortés. I'r bae yma, daw morfilod llwyd i roi genedigaeth i'w lloi. Rhennir y penrhyn rhwng dwy dalaith, Baja California a Baja California Sur.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Mecsico
Categori:Pentiroedd
Adda

[bawd|Adda: paentiad olew ar banel (1530au) gan [Lucas Cranach yr Hynaf (Sefydliad Celf Chicago)]]

Y dyn cyntaf a grewyd gan Dduw yng Nghristnogaeth, Iddewiaeth, ac Islam oedd **Adda**. Ei wraig oedd Efa. Cawsant nifer o blant; y rhai a anwir yn yr Hen Destament yw Cain, Abel a Seth.

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Llyfr Genesis
Categori:Proffwydi Islam
Morfil Glas

Y mwyaf o'r morfilod, ac anifail mwyaf y byd, yw'r **morfil glas** neu **forfil asgellog glas** (*Balaenoptera musculus*). Credir mai ef yw'r anifail mwyaf a fu erioed. Gall y rhai mwyaf gyrraedd hyd o tua 33 medr a phwysau o tua 170 tunnell. Mae tafod y morfil glas tua'r un fain ag eliffant ac yn pwyso tua 2 dunnell.

Er gwaethaf ei faint, mae'n medru nofio'n gyflym, gan gyrraedd cyflymdra o 40 hyd 50 cilomedr yr awr. Maent yn bwydo ar blancton, yn arbennig cril. Gall un morfil fwyta tua 3500&nbsp;kg mewn diwrnod. Mae ei diriogaeth yn cynnwys Cefnfor yr Iwerydd, y Cefnfor Tawel, Cefnfor India a Chefnfor y De. Erbyn tua dechrau'r 20g roedd y rhywogaeth mewn perygl o ddiflannu oherwydd fod cymaint ohonynt wedi eu dal. Erbyn hyn, mae'r rhywogaeth yn cael ei gwarchod, a chredir fod rhwng 5,000 a 12,000 ohonynt bellach.

Categori:Mamaliaid morol
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Abri

Cyfres o gigiau dwyieithog (Cymraeg a Saesneg) yng Nghaerdydd oedd **Abri**. Cawsant eu trefnu gan Gymdeithas yr Iaith ar nos Iau olaf bob mis yng nghlwb nos y Toucan ar Heol Eglwys Fair. Agorodd y drysau am y tro cyntaf ar y 25ain o Awst 2003, gyda Davey Crocket o'r band Crimea yn arwain y noson, gyda chefnogaeth gan y band Maharishi a DJ Jaffa. Daeth y nosweithiau i ben yn ddisymwth ddwy flynedd yn ddiweddarach gyda phenderfyniad perchennog clwb y Toucan i gau'r clwb hwnnw.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Morfil Llwyd

Morfil o deulu'r *Eschrichtiidae* yw'r **morfil llwyd** (*Eschrichtius robustus*). Ef yw'r unig aelod o'r teulu sy'n fyw heddiw. Gall y rhai mwyaf gyrraedd hyd o tua 15 medr a phwysau o tua 35 tunnell.

Ceir dwy boblogaeth yn y Cefnfor Tawel. Mae'r boblogaeth fwyaf yn mudo rhwng y dyfroedd o gwmpas Alasga, lle mae'n bwydo, a Gwlff Califfornia, ger penrhyn Baja California ar arfordir gorllewinol Mecsico, lle genir y lloi. Mae'r boblogaeth arall, sy'n llawer llai ac mewn perygl, yn mudo rhwng Môr Ockotsk a De Corea. Credir nad oes mwy na 101 o'r boblogaeth yma, tra amcangyfrifir fod y boblogaeth americanaidd rhwng 17,000 a 26,000.

bawd|chwith|250px|Lledaeniad y morfil llwyd

Categori:Mamaliaid morol
Gwlff California

Bae mawr yn y Cefnfor Tawel gel arfordir gorllewinol Mecsico yw **Gwlff California**, a adwaenir hefyd fel **Môr Cortés**. Saif rhwng penrhyn Baja California a'r tir mawr.

Yr Ewropead cyntaf i ddarganfod y Gwlff oedd Francisco de Ulloa yn 1539. Credai ei fod wedi darganfod ffordd i hwylio o'r Cefnfor Tawel i Gefnfor Iwerydd, ond dangosodd Melchior Díaz yn 1540 nad oedd hyn yn wir.

Mae afon Colorado yn llifo i mewn i'r Gwlff. Un o brif atyniadau'r gwlff yw'r morfilod llwyd, sy'n dod yma i roi genedigaeth i'w lloi. Dynodwyd Ynysoedd a gwarchodfeydd Gwlff California yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Mecsico
California
Veracruz

Gallai **Veracruz** gyfeirio at:

* Veracruz, talaith yn ne-ddwyrain Mecsico
* Veracruz, dinas yn nhalaith Veracruz
Rala Rwdins

Prif gymeriad yng nghyfres *Rwdlan* yw **Rala Rwdins**, a theitl y gyfrol gyntaf yn y gyfres. Cafodd y gyfres o lyfrau Cymraeg i blant ei chreu gan yr awdures Angharad Tomos a'u cyhoeddi gan Y Lolfa yn Nhal-y-bont. Yn 1995, cynhyrchu Teledu Elidir cyfres deledu i plant meithrin o'r enw ***Rala Rwdins*** ar gyfer S4C.

## Yn Llydaweg
Mae'r 12 llyfr cyntaf wedi cael eu cyfieithu a'u cyhoeddi yn Llydaweg.

## Dolenni allanol
* Cyhoeddiadau yn y cyfres: Rwdlan, Y Lolfa 
* Rala Rwdins, S4C

Categori:Angharad Tomos
Categori:Llyfrau plant Cymraeg
Veracruz (talaith)

Un o 31 talaith ffederal Mecsico, yng de-ddwyrain y wlad, yw **Veracruz **, yn llawn **Veracruz de Ignacio de la Llave** (Nahwatleg: *Totonicahpan*, Totonakeg: *Berakrus*, Otomí: *Bërakru*). Mae gan y dalaith arwynebedd o 71.699&nbsp;km², ac roedd y boblogaeth yn 6,901,110 yn 2000. Prifddinas y dalaith yw Xalapa de Enríquez.

Ymhlith dinasoedd Veracruz mae Veracruz, Coatzacoalcos, Córdoba, Minatitlán, Poza Rica, Orizaba a Tlacotalpan.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Veracruz ym Mecsico


Categori:Taleithiau Mecsico
Veracruz (dinas)

Dinas a phorthladd yn ne-ddwyrain Mecsico yw **Veracruz**, enw llawn **Cuatro Veces Heroica Ciudad y Puerto de Veracruz**. Hi yw porthladd mwyaf Mecsico a dinas fwyaf talaith Veracruz, ond nid hi yw prifddinas y dalaith. Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 573,854.

Saif y ddinas ar arfordir Gwlff Mecsico. Fe'i sefydlwyd yn 1519 gan Hernán Cortés, y sefydliad Ewropeaidd cyntaf ar dir mawr cyfandir America. Rhoddodd Cortés yr enw *La Villa Rica de la Vera Cruz* ("Tref gyfoethog y Wir Groes") arni. Daeth yn borthladd pwysicaf Sbaen Newydd.

Oherwydd pwysigrwydd strategol y porthladd, bu llawer o ymladd yma. Gyrrwyd y Sbaenwyr o'r ddinas yn 1815. Yn 1838, meddiannwyd y ddinasgan lynges Ffrainc, ac yn 1847 gan yr Unol Daleithiau. Yn 1861 fe'i meddiannwyd gan y Ffrancwyr, Sbaenwyr a Phrydeinwyr, ac yn 1914 gan yr Unol Daleithiau eto.

Categori:Dinasoedd Mecsico
Categori:Veracruz
Ynys Cocos

Ynys oddi ar arfordir gorllewinol Costa Rica yn y Cefnfor Tawel yw **Ynys Cocos** (Sbaeneg: *Isla del Coco*). mae'n 24 km2 o ran arwynebedd, ac nid oes poblogaeth barhaol arni. Saif tua 500&nbsp;km o'r tir mawr.

Ar un adeg roedd yr ynys yn gyrchfan boblogaidd i fôr-ladron, ac mae chwedlau fod Henry Morgan ac Edward Davis) wedi claddu trysorau yma. Cred rhai fod yr ynys wedi ysbrydoli'r nofel *Robinson Crusoe*. Mae'r ynys yn awr yn Barc Cenedlaethol, ac yn 1997 cyhoeddwyd y parc yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Gweler hefyd
*Gwybedog Ynys Cocos

Categori:Daearyddiaeth Costa Rica
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghosta Rica
Cocos
Cocos
Ailgylchu

bawd|dde|200px|Symbol rhyngwladol ailgylchu
**Ailgylchu** yw'r term am ail-ddefnyddio deunydd crai pethau sy'n cael eu taflu i ffwrdd fel gwastraff. Caiff y deunydd ei ailbrosesu er mwyn creu deunydd newydd er mwyn atal gwastraff deunydd defnyddiol, lleihau'r angen am ddeunydd crai newydd, lleihau defnydd egni, lleihau llygredd yn yr awyr a geir o losgi gwastraff, a lleihau llygred dŵr sy'n dod o domenni gwastraff. Mae hefyd yn lleihau'r gost o gymharu â ffurfiau "confensiynol" o waredu â gwastraff, ac yn creu llai o allyriadau nwyon tŷ gwydr i gymharu â phrosesu deunydd crai newydd. Mae ailgylchu yn rhan allweddol o'r strategaeth gyfoes o reoli gwastraff, ac yn drydedd elfen yn yr hierarchaeth gwastraff sef: Lleihau, Ailddefnyddio, Ailgylchu.

Mae deunydd a all ei ailgylchu yn cynnwys gwydr, papur, metel, plastig, tecstilau, a deunydd electronig. Er bod compostio ac ailddefnyddio gwastraff bioddiraddadwy megis gwastraff bwyd neu wastraff o'r ardd yn cael effaith tebyg, ni chysidrir fel rheol i fod yn ailgylchu.

Yn y cyfnod cyn-ddiwydiannol, mae tystiolaeth yn Ewrop i efydd a metelau eraill sgrap gael eu casglu a'u toddi ar gyfer eu haildefnyddio yn ddi-ddiwedd. Ym Mhrydain, casglwyd llwch a lludo o ddarnau pren a glo gan ddynion lludw a chafodd ei "lawr-gylchu" fel deunydd a ddefnyddiwyd i greu briciau. Y prif ysgogiad ar gyfer y math hwn o ailgylchu oedd y fantais economaidd o gael gafael ar ddeunydd wedi ei ailgylchu yn hytrach na thalu am ddeunydd crai newydd, yn ogystal â'r ffaith na fu casgliadau gwastraff ledled yr ardaloedd poblog.

Rhedir cynlluniau ailgylchu Cymru gan Lywodraeth Leol, gyda'r drefn yn wahanol ym mhob sir. Cefnogir hyn gan grantiau achlysurol gan Lywodraeth y Cynulliad. Er enghraifft, derbyniodd cyngor Merthyr Tudful grant o £100,000 yn 2009 er mwyn annog trigolion y sir i ailgylchu, a galluogi'r cyngor i gasglu deunydd o nifer fwy o gartrefi.

## Gweler hefyd
*Y Byd yn eich Poced

## Cyfeiriadau 
Categori:Amgylchedd
Deddfau Nuremberg

Cyfreithiau gwrth-Semitaidd yn yr Almaen Natsiaidd oedd **Deddfau Nuremberg** (Almaeneg: *Nürnberger Gesetze*). Fe'u cyflwynwyd ym 1935 yn rali flynyddol y Blaid Natsïaidd yn Nuremberg. Nodai'r deddfau mai Almaenwyr oedd pobl a oedd a phedwar mamgu neu dadcu "Almaenig neu o waed cyffelyb", tra bod Iddewon yn bobl a oedd a thri neu bedwar mamgu neu dadcu Iddewig. Galwyd person ag un neu ddau mamgu neu dadcu yn *Mischling*, o dras cymysg, neu "o waed cymysg". Rhwystrai Deddfau Nuremberg Iddewon rhag bod yn ddinasyddion a gwaharddasant briodas rhwng Iddewon ac Almaenwyr.

## Dolenni allanol 
* Y Ddeddf Dinasyddiaeth, ynghyd â Chyhoeddiad Atodol 14 Tachwedd 1935  
* The Citizenship Law , Cyfieithad Saesneg o Brifysgol West of English
* Deddfau Hil 
* Gwybodaeth o Amgueddfa'r Holocost
* Deddfau Hil y Natsiaid tan 1939

Categori:Gwrth-Semitiaeth
Categori:Natsïaeth
The Post War Dream

Cân gyntaf albwm sain *The Final Cut* gan Pink Floyd ydy **The Post War Dream**.

Mae'r albwm yn beirniadu'r gwleidyddion, yn arbennig Margaret Thatcher, am beidio sicrhau heddwch a hapusrwydd ar gyfer y bobl ar ôl diwedd yr Ail Ryfel Byd, ac am ddanfon Byddin lloegr i Ynysoedd y Falklands.

Mae'r gân yn cynnwys cyfeiriadau at yr Alban a Lloegr.

Roger Waters oedd y canwr.

Categori:Caneuon Saesneg
Categori:Pink Floyd
Brwydr Glyn Cyning

Brwydr oedd hon ym Meirionnydd rhwng Gruffudd ap Cynan a Thrahaearn ap Caradog yn 1075.

Glaniodd Gruffudd ar Ynys Môn yn 1075 gyda byddin o Iwerddon, a chyda chymorth y Norman Robert o Ruddlan llwyddodd i orchfygu Trahaearn yn y frwydr waedlyd hon.

Yn ôl Syr John Edward Lloyd, lleolir y frwydr ger "Dyffryn Glyn Cul" mewn llecyn a elwir ers hynny yn "Gwaeterw".

## Gweler hefyd
*Brwydr Bron yr Erw

## Cyfeiriadau
Categori:1075
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Glyn Cyning
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Potosí

Dinas yn rhan ddeheuol Bolifia yw **Potosí**. Saif yn nhalaith Tomás Frías, 4,090 medr uwch lefel y môr, ac mae'n hawlio mai hi yw dinas uchaf y byd. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 143,148.

Datblygodd o ddinas wedi i arian gael ei ddarganfod ym mynydd y Cerro Rico yn 1544. Sefydlwyd y ddinas ym mis Ebrill 1545 dan yr enw "Villa Imperial de Carlos V" gan Juan de Villarroel. Roedd y mwynglawdd yn cynhyrchu arian ar raddfa enfawr, ac erbyn 1672 roedd y boblogaeth wedi cyrraedd tua 200,000, a'r ddinas yn un o'r dinasoedd mwyaf a chyfoethocaf yn Ne America.

Yn ddiweddarach, dirywiodd sefyllfa'r ddinas, ac erbyn 1825 roedd y boblogaeth yn llai na  10,000, a'r cyflenwad o fwyn arian bron wedi dod i ben. Mae rhywfaint o fwyngloddio yn parhau, ond twristiaeth yw prif ffynhonnell incwm yn ddinas bellach. Yn 1987, dynododd UNESCO y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd.

Categori:Dinasoedd Bolifia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Molifia
Robert Capa

Ffotograffydd rhyfel oedd **Robert Capa** (22 Hydref 1913 – 25 Mai 1954). Fe'i ganed 
yn Budapest, Hwngari. Roedd ei waith yn cwmpasu pum rhyfel gwahanol gan gynnwys Rhyfel Cartref Sbaen a'r Ail Ryfel Byd.

Daeth yn enwog drwy'r byd yn 1936 am y llun "Falling Soldier/Muerte de un Miliciano" o'r milwr a saethwyd yn ei ben yn syrthio'n farw. Mae amheuaeth ynghylch dilysrwydd y llun erbyn hyn ond erys yn llun eiconig o gyfnod Rhyfel Cartref Sbaen.

Tynnodd ei luniau enwocaf o'r Ail Ryfel Byd ar 6 Mehefin 1944 (D-Day) ar ôl nofio i'r lan gyda'r ail don o filwyr a laniodd ar draeth Omaha. Tynnodd 106 o luniau ond yn dilyn camgymeriad gan aelod o staff yr ystafell dywyll y cylchgrawn *Life* yn Llundain, dim ond wyth llun a welodd olau dydd.

Yn 1947, ar y cyd â'r ffotograffydd o Ffrainc, Henri Cartier-Bresson ac eraill, sefydlodd Magnum Photos sef yr asiantaeth gydweithredol gyntaf i ffotograffwyr llawrydd ledled y byd.

Bu farw a'i gamera yn ei law ar ôl sefyll ar ffrwydryn tir wrth weithio ar gyfer  *Life* yn Rhyfel Cyntaf Indo-Tsieina yn ne-ddwyrain Asia.

## Dolenni allanol 
*  Bywgraffiad Robert Capa; Gwefan Magnum

Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Ffotograffwyr o Hwngari
Categori:Ffotograffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon
Categori:Newyddiadurwyr o Hwngari
Categori:Newyddiadurwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o Hwngari i'r Unol Daleithiau
Ardal Warchodaeth Guanacaste

Ardal gadwraeth yn ne-orllewin Costa Rica yw **Ardal Warchodaeth Guanacaste** (Sbaeneg: *Area de Conservación Guanacaste*. Mae'n cynnwys Parc Cenedlaethol Santa Rosa,  Parc Cenedlaethol Guanacaste, Parc Cenedlaethol Llosgfynydd Rincón de la Vieja a Gwarchodfa Bae Junquillal.

Mae'r ardal i gyd yn 1,470 cilomedr sgwâr. Fe'i dynodwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1999.

Categori:Cadwraeth yng Nghosta Rica
Categori:Daearyddiaeth Costa Rica
Guanacaste
Alwena

Enw Cymraeg merch ydy **Alwena** . Mae'n boblogaidd yn Llydaw hefyd.

Mae'r enw hwn, a'r ffurf Alwen, yn tarddu o enw yr Afon Alwen.

**Alwena Hughes*, un o lywyddion UMCA, yn 1995/96
*Mary Oldham, *Alwena’s Garden*, (Gwasg Gomer / Pont Books),  Gwobr Tir na n-Og e 1998.

## Cyfeiriadau 
Categori:Enwau personol Cymraeg
Categori:Enwau personol Llydaweg
Baja California

Gallai **Baja California** gyfeirio at:

* Penrhyn Baja California, penrhyn ar arfordir gorllewinol Mecsico
* Baja California, talaith sy'n ffurfio rhan ogleddol y penrhyn
* Baja California Sur, talaith yn rhan ddeheuol y penrhyn
LLE 129 Hindenburg

[bawd|280px|Yr [Hindenburg — eiliadau ar ôl iddi fynd ar dân, 6 Mai 1937.]]
bawd|280px|Ar fwrdd y llong awyr: y lolfa gyfforddus.
Llong awyr Almaenig oedd yr '*LZ 129 *Hindenburg''''' (Almaeneg: Deutsches Luftschiff Zeppelin #129; Rhif cofrestru: D-LZ 129). Roedd yn 247 metr; hyd tair Boeing 747 a 40 metr o ran diamedr.

Hon oedd prif long awyr y cwmni, y fwyaf i hedfan erioed o ran cyfaint. Hedfanodd o Fawrth 1936 tan iddi fynd ar dân ar 6 Mai 1937 ar ddiwedd ei thaith traws-Iwerydd. Bu farw 36 o bobl yn y ddamwain wrth iddi lanio yn y Lakehurst Naval Air Station yn New Jersey.

Fe'i cynlluniwyd i ddefnyddio nwy heliwm i'w lenwi a'i godi, gan ei fod yn saffach na heidrogen ond roedd heliwm yn llawer iawn drytach i'w greu yn yr Almaen. Ychydig cyn gorffen ei hadeiladu fe newidiwyd y tanwydd ac aethpwyd am heidrogen.

Llong awyr fasnachol oedd hon a oedd yn cael ei rheoli gan gwmni 'Deutsche Zeppelin Reederei GmBH'  (DZR) a sefydlwyd ym Mawrth 1935 gan Hermann Göring er mwyn cynyddu dylanwad y Natsiaid dros y zeppelin.

## Gweler hefyd
*Ernest Thompson Willows Un o ddyfeiswyr y balwn aer cynnes
*Charles Stewart Rolls Y Cymro a sefydlodd y cwmni Rolls Royce
*Y balwn aer cynnes

## Cyfeiriadau
Categori:1937
Categori:Awyrlongau
Categori:Damweiniau a digwyddiadau awyrennu
Serebro-sbinol

Mae'r ansoddair **serebro-sbinol** yn disgrifio pethau sy'n ymwneud â'r ymennydd a llinyn yr asgwrn cefn.

* Clustlif serebro-sbinol
* Echelin serebro-sbinol
* Ffroenlif serebro-sbinol
* Ganglion serebro-sbinol
* Gwasgedd serebro-sbinol
* Hylif serebro-sbinol (CSF)
* Meningitis meningococaidd, a elwir hefyd yn dwymyn serebro-sbinol
* Nerfau serebro-sbinol

Categori:System nerfol
Hylif serebro-sbinol

Yr hylif corfforol sy'n llifo trwy bedwar fentrigl yr ymennydd, y ceudodau isaracnoid, a sianel y cefn yw **hylif serebro-sbinol** (CSF).

## Gweler hefyd
* Pigiad meingefnol

## Cyfeiriadau
## Ffynhonnell
* ''Mosby's Medical Dictionary'', wythfed argraffiad (2009). ISBN 9780323052900

Serebro-sbinol, Hylif
Categori:System nerfol
Cymdeithas yr Iesu

thumb|right | 200px |Sêl Cymdeithas yr Iesu

Urdd o fewn yr Eglwys Gatholig yw **Cymdeithas yr Iesu** (*Societas Jesu*, S.J.). Gyda bron 19,000 o aelodau, mae ymhlith y mwyaf o'r urddau Catholig. Cyfeirir at yr aelodau fel **Jeswitiaid**. Amcanion yr urdd yw efengylu'r byd ac amddiffyn y ffydd Gatholig. Mae'r cyfnod o hyfforddi cyn dod yn aelod llawn yn 12 hyd 14 mlynedd.

Fe'i sefydlwyd yn 1534, yn ninas Paris, gan Sant Ignatius Loyola. Ar 27 Medi 1540, derbyniwyd y gymdeithas yn swyddogol gan y Pab Pawl III. Erbyn marwolaeth Ignatius yn 1556, roedd ganddi 1,000 o aelodau. Bu'n cenhadu mewn nifer fawr o wledydd, yn cynnwys India, lle cafodd gryn lwyddiant yn Goa, a Tsieina. Un o'i meysydd cenhadol mwyaf oedd De America, lle sefydlwyd nifer fawr o genhadaethau i efengylu'r trigolion brodorol, a hefyd i'w hamddiffyn rhag rhai o'r Ewropeaid oedd yn dymuno eu troi yn gaethweision. Gwnaeth hyn y Gymdeithas yn amhoblogaidd gyda rhai o'r awdurdodau. Yn 1773, dan bwysau gan frenhinoedd Sbaen, Portiwgal a Ffrainc, cyhoeddodd y Pab Clement XIV fod yr urdd yn cael ei diddymu. Parhaodd yn weithgar yn nwyrain Ewrop a Rwsia, gan i Ffrederic Fawr, brenin Prwsia, a Catrin Fawr, ymerodres Rwsia, wrthod diddymu'r urdd.  Yn 1814, cyhoeddodd y Pab fod y gwaharddiad ar yr urdd yn cael ei ddiddymu.

## Aelodau enwog
* Franciscus Xaverius (Ffransis Xavier) (1508–1552))
* Juluan Maner (1606–1683), "Apostol Llydaw"
* David Lewis (1616–1679), merthyr o Gymro
* Gerard Manley Hopkins (1844–1889), bardd ac offeiriad

Categori:Sefydliadau 1534
Categori:Urddau Mynachaidd Cristnogol
Pigiad sgorpion

Clwyf poenus a geir o sgorpion, arachnid sy'n pigo â phigwr cau yn ei gynffon, yw **pigiad sgorpion**. Mae pigiadau nifer o rywogaethau dim ond ychydig yn wenwynig, ond mae rhai, megis sgorpion rhisgl Arizona, yn gallu achosi anaf angheuol, yn enwedig mewn plant. Mae pigiad gan y rhywogaeth hon yn achosi poen yn syth, ac o fewn oriau fferdod, cyfog, sbasm y cyhyrau, dyspnoea, a chonfylsiwn. Mae gwrthwenwyn i bigiad sgorpion rhisgl Arizona ar gael o Brifysgol Talaith Arizona yn unig.

## Ffynhonnell
* ''Mosby's Medical Dictionary'', wythfed argraffiad (2009). ISBN 9780323052900

Categori:Brathau, heigiadau, a phigiadau parasitig croenol
Categori:Sgorpionau
Categori:Ymosodiadau gan anifeiliaid
Machu Picchu

**Machu Picchu** (o'r Quechua deheuol **Machu Pikchu**, "Hen Fynydd") yw'r enw a roddir heddiw i dref yn yr Andes yn ne Periw. Adeiladwyd y rhan fwyaf ohoni gan yr Inca yn y 15g a saif 2,430 metr (7,970 tr) uwchlaw lefel y môr. Credir mai ei henw gwreiddiol oedd *Picchu* neu *Picho*.

bawd|dim|Codiad yr haul ym Machu Picchu

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Periw
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mheriw