Simbalom

[bawd|*Tambal* Rwmaneg yn cael ei chanu gan gerddor stryd yn [Bucharest, Rwmania]]

Mae'r **simbalom** (Hwngareg: *cimbalom* [ˈt͡simbɒlom]), yn fath o gordoffon sy'n cynnwys blwch trapesoid mawr gyda llinynnau metel wedi'u hymestyn ar draws ei ben. Mae'n offeryn cerdd a geir yn gyffredin yn y grŵp o genhedloedd a diwylliannau Canol-Dwyrain Ewrop, sef Hwngari gyfoes, Slofacia, Gweriniaeth Tsiec, Croatia, Rwmania, Moldofa, Wcráin, Belarws a Gwlad Pwyl. Mae hefyd yn boblogaidd yng Ngwlad Groeg ac yng ngherddoriaeth Romani. Mae'r simbalom (yn nodweddiadol) yn cael ei chwarae trwy daro dau gurwr yn erbyn y tannau.

Daw'r gair Cymraeg o'r Hwngareg drwy'r Saesneg. Ceir sawl gwahanol enw ar yr offeryn yn y Saesneg, y sillafu *cimbalom* yw'r mwyaf cyffredin, ac yna'r amrywiadau, sy'n deillio o ieithoedd Awstria-Hwngari, cimbál, cymbalom, cymbalum, țambal, tsymbaly a tsimbl ac ati Santur, Santouri, sandouri a nifer o rai eraill nad ydynt yn cynnwys weithiau mae enwau Austro-Hwngari yn cael eu rhoi ar yr offeryn hwn mewn rhanbarthau y tu hwnt i Awstria-Hwngari sydd â'u henwau eu hunain ar gyfer offerynnau cysylltiedig y teulu dulcimer zither neu morthwyl.

## Gwneithuriad
Nid yw tannau simbalom yn annhebyg i'r tannau a geir y tu fewn i'r piano.

Trefnir y llinynnau trebl dur mewn grwpiau o 4 ac maent wedi'u tiwnio yn unsain. Mae'r tannau bâs sydd wedi'u gor-nyddu â chopr, wedi'u trefnu mewn grwpiau o 3 ac maent hefyd wedi'u tiwnio yn unsain. Mae system dosbarthu offerynnau cerdd Hornbostel-Sachs yn cofrestru'r cimbalom gyda'r rhif 314.122-4,5. Ar ben hynny, mae enw'r offeryn “cimbalom” hefyd yn dynodi fersiynau cynharach, llai o'r cimbalom, a cimbaloms gwerin, o wahanol grwpiau tôn, trefniadau llinyn, a mathau o flychau.

Sither (Saesneg: "zither") yw'r offeryn, tebyg, a chwaraeir gyda'r bysedd yn unig a glywir yn y ffilm *The Third Man* (1950).

## Hanes
, i'r dde wedyn, Vencel József Schunda. ar ei eistedd yn y canol, Ferenc Erkel]]
 lle ceir fersiwn lai o'r offeryn]]

Gellir gweld y gynrychiolaeth gyntaf o gordoffon wedi'i daro'n syml yn rhyddhad bas Assyria yn Kyindjuk sy'n dyddio'n ôl i 3500 CC. Ers yr amser hwnnw, mae fersiynau amrywiol iawn o'r offeryn llinyn estynedig trawiadol hwn wedi datblygu mewn llawer o ranbarthau pellennig y byd. Weithiau cyfeirir yn gyffredinol at gordoffonau gwrthdaro fel bod yn nheulu'r "dwsmel morthwyl". Fodd bynnag, cânt eu dosbarthu'n ffurfiol fel sithers wedi'u taro o dan Hornbostel-Sachs.

Roedd pobl Môr y Canoldir yn gwybod gwahanol fersiynau o'r **dwsmel** (Saesneg: "dulcimer") o dan enwau gwahanol, yn yr un modd â phobloedd y Dwyrain Canol. Fe'u galwyd yn "santir" neu "pisantir" ac mae'n debyg bod ganddynt ragflaenydd yn y salm yng Ngwlad Groeg. Daw'r enw a ddefnyddir ar hyn o bryd yng ngorllewin Ewrop dwsmel o'r Ffrangeg *doulcemelle* sydd ei hun o'r Lladin a Groeg *dulce* a *melos* - sy'n golygu "sain melys".

Yn Ewrop, daeth dwsmel yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Mae'n debyg bod cyfeiriad lledaeniad symbal wedi mynd o Byzantium, trwy Ddwyrain Ewrop, yr Almaen i Orllewin Ewrop. Mae Praetorius yn ysgrifennu nad oedd unrhyw salm yn hysbys yn ei ddydd yn yr Almaen (wedi'i bigo â'i fysedd), ond roedd symbalau (wedi'u taro â chopsticks) yn hysbys. Galwodd Eidalwyr symbalau yr enw *salterio tedesco* (sy'n golygu "salterio Almaeneg"). Yn Lloegr a Ffrainc, chwaraewyd symbalau am hwyl a dawns, yn enwedig i ferched, yn ogystal ag yn amgylchedd y llys.

Yn y Dadeni, lleihaodd poblogrwydd dulcimer, yn bennaf oherwydd eu tôn siarp. Dechreuon nhw feddwl ei fod yn offeryn swnllyd, sylfaen. Yn Cymbała, roeddent yn mynd gyda theithwyr teithiol, theatr theatr ac fe'u defnyddiwyd i ddifyrru'r torfeydd. Yn y strata cymdeithasol uchaf collasant eu pwysigrwydd. Yn yr 17g, roedd symbalau yn aml yn chwarae'r ffidil yn nhafarnau Llundain, yn ogystal ag ymhlith byrgleriaid yn y Swistir a'r Almaen. Yn Hwngari, roedd myfyrwyr a chlerigwyr yn chwarae symbalau o'r enw cimbalom.

Mae'r offeryn hwn yn arbennig o boblogaidd mewn cerddoriaeth werin. Defnyddiwyd cymbals weithiau gan gyfansoddwyr cerddoriaeth glasurol yn eu cyfansoddiadau, gan gynnwys Zoltán Kodály yn ei opera 'Háry János'.

### Cyfnod Modern
Gan adeiladu ar y cordiau trawiadol a oedd yn gyffredin yn y rhanbarth, dyluniwyd a chrëwyd cimbalom y cyngerdd Hwngari gan V. Josef Schunda ym 1874 yn Budapest. Cafodd yr ysgogiad i greu offeryn mor gywrain - cimbalom "cyngerdd" mwy ffurfiol - ei eni'n rhannol o ymdrech ehangach i sefydlu hunaniaeth genedlaethol Hwngari gryfach o'r 18g. Roedd hyn yn cynnwys mudiad ledled y wlad i "dorri i ffwrdd" oddi wrth gysylltiadau cryf a oedd yn aml yn drysu hunaniaeth ddiwylliannol Hwngari â hunaniaeth pobl Romani. Roedd y dryswch hwn rhwng diwylliannau yn ymestyn i ganfyddiadau dramor a oedd yn cysylltu hunaniaeth gerddorol draddodiadol Hwngari, â cherddorion Romani, a welwyd yn aml ar gorneli stryd ledled Budapest yn chwarae'r cimbaloms mwy cymedrol a oedd ar y pryd yn gyffredin. Dechreuodd Schunda gynhyrchu cyfresol o'i cimbalom cyngerdd ym 1874, gan eu cynhyrchu mewn siop piano wedi'i lleoli ar Hajós utca, ar draws y stryd o Dŷ Opera Budapest yn Pest.

Diolch, yn rhannol, i'r sylw a roddwyd yn Ffair y Byd 1878 ym Mharis, Ffrainc, mwynhaodd cimbalom cyngerdd Schunda ymchwydd ym mhoblogrwydd cenedlaethol yn Hwngari - yn cael ei berfformio'n rheolaidd gan gimbalistiaid o bob grŵp ethnig Hwngari - gan gynnwys gwerin, Iddewig, megis cerddoriaeth klezmer Cerddorion Slafaidd, a Romani. Fe wnaeth y cyfarfyddiad a’r cydweithrediad rhwng cimbalist Romani Aladár Rácz a’r cyfansoddwr Igor Stravinsky yng Ngenefa ym 1915 esgor ar ddiddordeb byd-eang yng nghimbalom cyngerdd Schunda.

## Simbalomau mewn diwylliant poblogaidd
bawd|Taraf de Haïdouks gyda'r perfformiwr ar ei eistedd yn canu'r simbalom

### Canu gwerin
Mae defnydd o'r simbalom yn gyffredin iawn mewn cerddoriaeth werin Dwyrain a Chanolbarth Ewrop. Ymysg rhai o'r grŵpiau sy'n ei ddefnyddio (neu amrywieth ar yr offeryn) mae:

* Taraf de Haidouks o Rwmania - Latcho Drom*
* Grŵp cerddoriaeth Sipsi, "Szalai", Hwngari https://www.youtube.com/watch?v=0mR0_nFTato 
* Budapest Bár - Zemer atik, *Dancing with the Rabbi''
* Cerddorion Hwngareg/Rwmaneg yn bysgio

### Ffilmiau Saesneg ei hiaith
Defnyddir y simbalom weithiau mewn cerddoriaeth ffilm yn enwedig wrth geisio creu naws 'tramor' neu dieithr i'w gwyliwr Eingl-Americanaidd:

* *Christmas in Connecticut* (1945) yr olygfa yn bwyty Hwngareg ''Felix's* yn  Manhattan.
* *The Black Stallion* (1979) er mwyn pwysleisio treftadaeth Arabaidd y ceffyl hardd 
* *The Ipcress File* (1965), y prif dôn yn ogystal â phrif dôn y gyfres deledu *The Persuaders!* (1971); yn y ddau enghraifft ceir esiampl o berfformiad John Leach. 
* *Raiders of the Lost Ark* (1981) 
* *Lord of the Rings: The Two Towers* er mwyn pwysleisio gwedd dan-din Gollum (2002). 
* *The Curious Case of Benjamin Button* (2008)
* *The Grand Budapest Hotel'' (2014)

## Offerynnau tebyg neu enwau eraill ar y simbalom
bawd|Simbalom "Hutsul" (Wcráin)
bawd|Simbalom Hwngareg bychan

Ceir offerynnau tebyg sy'n amrywiaeth ar y symbalwm mewn sawl gwlad. Maent yn amrywio mewn full tiwnio, cwmpas sain ac arfer eu canu. Dyma restr rhannol:

* Belarws: **cymbaly** (цымбалы) - llai gan ddefnyddio'r bysedd i ateg a rheoli'r sain
* Bwlgaria: **tsimbal** (цимбал)
* China: **yangqin**
* Croatia: **cimbal**, **cibule**
* Gweriniaeth Tsiec: **cimbál** 
* Lloegr: **hammered dulcimer**
* Ffrainc: **cymbalum**
* Georgia: **tsintsila**
* Yr Almaen: **Zymbal**, hefyd **Hackbrett**
* Gwlad Groeg: **sandouri**, **santouri** (σαντούρι)
* Hwngari: **cimbalom**
* India: **santoor**
* Iran: **santur**
* Irac: **santur**
* Yr Eidal: **zimbalon**
* Corea: **yanggeum**
* Klezmer & cerddoriaeth Iddewig (Yiddish): **tsimbl** a adwaenir hefyd fel "hakbreydl" (fel yn yr Almaeneg)
* Latfia: **cimbole**
* Lithwania: **cimbolai**
* Mongolia: **joqin**
* Yr Iseldiroedd: **cimbaal** sillefir hefyd **cymbaal**
* Gwlad Pwyl: **cymbały**
* Rwmania: **țambal** (gelwir y simbalom fawr yn **țambal mare**)
* Rwsia: **tsymbaly** (цимбалы)
* Serbia: **cimbalo** (цимбало)
* Slofacia: **cimbal** 
* Slofenia: **cimbale**
* Sweden: **hackbräde**
* Thailand : **khim** (ขิม)
* Twrci: **santur**
* Wcráin: **tsymbaly** (цимбали)
* Wsbecistan: **chang**
* Fietnam: **tam-thap-luk**

## Gweler hefyd
* Sither
* Dwsmel

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Hanes y Simbalom

Categori:Canu gwerin
Categori:Mathau o gerddoriaeth
Categori:Offerynnau tannau
Categori:Offerynnau cerdd o Hwngari