Louis Braille

Dyfeisiwr o Ffrainc oedd **Louis Braille** (Coupvray, 4 Ionawr 1809 - Paris, 6 Ionawr 1852 ); efe a ddyfeisiodd y cod braille, a gymerodd ei enw oddi arno, a ddefnyddid i ysgrifennu a darllen gan bobl ddall.

## Bywgraffiad
Cyfrwywr oedd ei dad, Simon-René Braille; yn dair oed, anafodd Louis bach ei lygad chwith yng ngweithdy ei dad. Oherwydd lledaeniad yr haint collodd olwg hefyd yn ei lygad dde a daeth yn ddall. Yn 10 oed enillodd ysgoloriaeth i'r Institution des Jeunes Aveugles (Sefydliad ieuenctid Dall) ym Mharis. Roedd yn un o'r canolfannau arbenigol cyntaf ar gyfer pobl ddall, ond nid amodau byw oedd y gorau.

Dysgwyd crefftau amrywiol i bobl (fel stwffio cadeiriau) ond roeddent yn cael eu bwlio'n barhaus gan y staff. Dysgid y plant ysgol i ddarllen gyda dull Valentin Haüy oedd yn cynnwys darllen cymeriadau y print du trwy gyffyrddiad, ond a amlygwyd gan weiren gopr wedi ei gosod yr ochr arall i'r ddalen. Fodd bynnag, nid oedd y dull hwn yn caniatáu i bobl ysgrifennu. O oedran ifanc profodd yn chwaraewr organ medrus a chwaraeodd mewn seremonïau crefyddol. Yn 1827 daeth yn athro yn yr un sefydliad ag y bu yn yr ysbyty.  Bu farw Braille yn 1852, yn Coupvray, o'r diciâu (twbercwlosis). Er 1952 claddwyd ef yn y Panthéon ym Mharis.

## Y ddyfais
Yn 1821 fe'i hysbrydolwyd gan ymweliad â'r ysgol gan ŵr milwrol, Charles Barbier de la Serre, a ddisgrifiodd ddull deuddeg pwynt o ysgrifennu negeseuon boglynnog, a gynigiodd i'r lluoedd arfog eu hanfon gyda'r nos. Dyfeisiodd Braille y dull chwe phwynt sy'n dal i ddwyn ei gyfenw: Braille.

Y fantais fwyaf perthnasol o'i gymharu â dull Haüy oedd ei fod yn caniatáu darllen ac ysgrifennu, hyd yn oed pe bai ysgrifennu yn awgrymu lefel uwch o anhawster na darllen. Mewn gwirionedd, rhaid ysgrifennu’r cod Braille ar ochr arall y dudalen, gan wrthdroi nid yn unig drefniant y nodau (o’r dde i’r chwith) ond hefyd siâp y cymeriadau (gyda lleoliad y dotiau yn adlewyrchu gosodiad y darlleniad).

Yn ddiweddarach dyfeisiodd estyniad o'r dull ar gyfer mathemateg (Nemeth Braille) a nodau cerddorol (Cod Cerddorol Code Braille).

### Diffyg cydnabyddiaeth yn ei oes ei hun
Nid oedd cyfryngau torfol ar gael i ledaenu newyddion yn gyflym ac, er bod Louis Braille wedi addysgu ei system i gymaint o bobl ac y gallai, fe gyfarfu'r syniad o ddefnyddio Braille â gwrthwynebiad cryf, ac yn y diwedd fe fu Louis farw heb wybod am yr effaith chwyldroadol y byddai ei ddyfais yn ei chael drwy'r byd wrth helpu pobl.

## System Braille
Roedd Braille yn benderfynol o ddyfeisio system o ddarllen ac ysgrifennu a allai bontio’r bwlch mewn cyfathrebu rhwng y dall a’r dall. Yn ei eiriau ei hun: "Mae mynediad at gyfathrebu yn yr ystyr ehangaf yn golygu mynediad at wybodaeth, ac mae hynny'n hanfodol bwysig i ni os nad ydym ni [y deillion] am barhau i gael ein dirmygu neu ein nawddoglyd gan bobl ddall sy'n goddef. , ac nid oes angen ein hatgoffa ychwaith ein bod yn agored i niwed. Rhaid inni gael ein trin yn gyfartal – a chyfathrebu yw'r ffordd y gellir cyflawni hyn."

### Gwreiddiau
Ym 1821, dysgodd Braille am system gyfathrebu a ddyfeisiwyd gan Charles Barbier. Ysgrifennodd Barbier, a oedd yn ymwybodol o'i botensial i helpu'r deillion i ddarllen ac ysgrifennu, at yr ysgol i gyflwyno ei ddull.Roedd dyfais Barbier yn god o hyd at ddeuddeg dot mewn dwy golofn, wedi'i argraff ar bapur trwchus. Gellid dehongli'r argraffiadau hyn yn gyfan gwbl gan y bysedd. Ysbrydolodd cod dotiau dyrchafedig Barbier Braille i ddatblygu ei system ei hun.

### Dyluniad
Gweithiodd Braille yn ddiflino ar ei syniadau, a chwblhawyd ei gyfundrefn i raddau helaeth erbyn 1824, pan oedd yn bymtheg oed.

## Gweler hefyd
* Braille Cymraeg

## Oriel

File:Braille-Marseille.jpg|Cerflun yn *Colline Puget*, Marseille
File:Coupvray-05.jpg|Cofeb yn Coupvray a grëwyd ym 1887 diolch i danysgrifiad rhyngwladol. Gwaith y cerflunydd Étienne Leroux
File:Coupvray-06.jpg|Gwrogaeth i Louis Braille
File:Coupvray-07.jpg|Beddrod Louis Braille. Mae'r creiriau yn y Panthéon
File:An Indian two rupee coin minted in honour of Louis Braille's 200th birth anniversary (1809-2009).jpg|Rupee 2 geiniog Indiaidd a fathwyd er anrhydedd ar ddau canmlwydduant genedigaeth Braille (1809-2009)

## Llyfryddiaeth
*
*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Amgueddfa ar-lein Louis Braille – American Foundation for the Blind (AFB)
* Tudalennau gwreiddiol o'r *Method of Writing Words, Music, and Plainsong...*, cyfrol 1829, yn y National Federation of the Blind (UDA)
* Pobl Ysbrydoledig - Louis Braille Adnodd ar gyfer ysgolion uwchradd
* Braille Cymraeg Undedig Gwerslyfr  Canllaw cynhwysfawr  Gwerslyfr Braille Cymraeg ar gyfer braille cywasgedig

Louis Braille
Categori:Dallineb
Categori:Dyfeiswyr
Categori:Dyfeisiau o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1852
Categori:Pobl ddall
Categori:Systemau ysgrifennu

Categori:Prosiect Wici-Iechyd