Canada Uchaf

Roedd Talaith **Canada Uchaf** (Saesneg: *Province of Upper Canada*, Ffrangeg: *Province du Haut-Canada*) yn adran wleidyddol o Ganada Brydeinig a sefydlwyd yn Neddf Gyfansoddiadol 1791 gan yr Ymerodraeth Brydeinig i lywodraethu traean canolog Gogledd America Prydain ac i roi llety i ffoaduriaid Teyrngarol yn dilyn Rhyfel Annibyniaeth yr Unol Daleithiau.

Bodolai talaih Canada Uchaf rhwng 26 Rhagfyr 1791 hyd 10 Chwefror 1841 ac yn gyffredinol yn cynnwys yr hyn sydd yn awr yn ne talaith Ontario gyfredol. Mae'r rhagddodiad "uwch" yn ei enw yn adlewyrchu ei safle daearyddol uwch o fewn basn Afon Saint Lawrence neu'n agosach at ei blaenddyfroedd na Chanada Isaf (Quebec heddiw) i'r gogledd-ddwyrain.

Cynhwysai Canada Uchaf, yn ogystal â de Ontario, yr ardaloedd o ogledd Ontario a ffurfiodd y ''pays d'en haut'' a fu'n rhan o Ffrainc Newydd, yn ei hanfod Basn Afon Ottawa, Llyn Huron, a Llyn Superior. Nid oedd yn cynnwys unrhyw diriogaeth Bae Hudson.

## Hanes
Trosglwyddwyd rheolaeth Canada gyfan o Ffrainc i Brydain Fawr trwy Gytundeb Paris 1763. Trefnwyd y meddiant newydd o dan lywodraethwr milwrol gwahanol i Ganada a reolir gan Brydain. Ar y cychwyn arhosodd y diriogaeth newydd hon o fewn talaith Quebec.

Yn fuan derbyniodd y rhan o'r dalaith hon i'r gorllewin o Montréal a Quebec lawer o ymsefydlwyr Saesneg a Phrotestannaidd o Brydain Fawr a degawd yn ddiweddarach llawer o ffoaduriaid Teyrngarol yn dilyn y Chwyldro Americanaidd. Bu problemau oherwydd gwrthdaro diwylliannol. Rhwng 1763 a 1791 cynhaliodd talaith Québec yn swyddogol yr iaith Ffrangeg a nodweddion diwylliannol a sail gyfreithiol.

Ym 1791 rhannodd Senedd Prydain yn ôl y gyfraith Dalaith Quebec rhwng Canada Uchaf ac Isaf, trwy'r rhaniad hwn gallai'r Teyrngarwyr a'r mewnfudwyr Prydeinig o Ganada Uchaf fod â chyfreithiau a sefydliadau Seisnig a phoblogaethau Ffrangeg eu hiaith yn yr Isaf (Isaf). Gallai Canada gynnal cyfraith sifil Ffrainc a'r grefydd Gatholig.

Daeth llywodraeth y wladfa i gael ei dominyddu gan grŵp bach o bobl, a elwir yn "Family Compact", a ddaliodd y rhan fwyaf o'r swyddi uchaf yn y Cyngor Deddfwriaethol a swyddogion penodedig. Ym 1837, ceisiodd gwrthryfel aflwyddiannus ddymchwel y system annemocrataidd. Byddai llywodraeth gynrychioliadol yn cael ei sefydlu yn y 1840au. Roedd Canada Uchaf yn bodoli o'i sefydlu rhwng 26 Rhagfyr 1791 a 10 Chwefror 1841, pan unwyd hi â Chanada Isaf gyfagos i ffurfio Gwladfa unedig Canada.

## Gwrthryfel Canada Uchaf ym 1837
Gwrthryfel yn erbyn llywodraeth oligarchig y Compact Teuluol ym mis Rhagfyr 1837 oedd Gwrthryfel Canada Uchaf, dan arweiniad William Lyon Mackenzie. Roedd cwynion hirdymor yn cynnwys gelyniaeth rhwng Teyrngarwyr Diweddarach a Theyrngarwyr Prydeinig, llygredd gwleidyddol, cwymp y system ariannol ryngwladol a’r trallod economaidd canlyniadol, a theimlad gweriniaethol cynyddol. Tra bod cwynion cyhoeddus wedi bodoli ers blynyddoedd, Gwrthryfel Canada Isaf (yn Québec heddiw) a gynhyrfodd wrthryfelwyr yng Nghanada Uchaf i wrthryfela'n agored yn fuan wedyn. Trechwyd Gwrthryfel Canada Uchaf i raddau helaeth yn fuan ar ôl iddo ddechrau, er i'r gwrthwynebiad barhau hyd 1838 (a dod yn fwy treisgar) - yn bennaf trwy gefnogaeth y Hunters' Lodges, milisia Americanaidd gwrth-Brydeinig a ddaeth i'r amlwg mewn taleithiau o amgylch y Llynnoedd Mawr. Lansiwyd y Rhyfel Gwladgarol ganddynt yn 1838–39.

Roedd John Lambton, cefnogaeth yr Arglwydd Durham i “lywodraeth gyfrifol” yn tanseilio’r Torïaid ac yn raddol arweiniodd y cyhoedd i wrthod yr hyn yr oedd yn ei ystyried yn weinyddiaeth wael, polisïau tir ac addysg annheg, a sylw annigonol i anghenion trafnidiaeth brys. Arweiniodd adroddiad Durham at uniad gweinyddol Canada Uchaf ac Isaf fel Talaith Canada ym 1841. Ni chafwyd llywodraeth gyfrifol tan ddiwedd y 1840au dan Robert Baldwin a Louis-Hippolyte Lafontaine.

## Sefydliad
Gweinyddwyd y wladfa gan raglaw-lywodraethwr, cyngor deddfwriaethol a chynulliad deddfwriaethol. Yr lefftenant-llywodraethwr cyntaf oedd John Graves Simcoe. Ar 1 Chwefror 1796, symudwyd prifddinas Canada Uchaf o Newark (Niagara-on-the-Lake yn awr) i York, Canada Uchaf (Toronto yn awr), y credir ei fod yn llai agored i ymosodiad gan yr Unol Daleithiau.

Ar y dechrau, sefydlwyd 4 ardal:

:Ardal Lunenburgh , a ailenwyd yn "Dwyrain" yn 1792
:Ardal Mecklenburg , yn ddiweddarach "Canolbarth Lloegr"
:Ardal Nassau , yn ddiweddarach "Cartref"
:Ardal Hesse , yn ddiweddarach "Western"

Erbyn diwedd y dalaith, tua 1849, roedd 20 o ardaloedd.

## Poblogaeth 
()
Ffynhonnell: Statistics Canada website Censuses of Canada 1665 to 1871.

## Llyfryddiaeth 
* Armstrong, Frederick H. *Handbook of Upper Canadian Chronology* Dundurn Press, 1985. 
* Clarke, John. *Land Power and Economics on the Frontier of Upper Canada* McGill-Queen's University Press (2001) 747pp. ()
* 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* [The Canadian Revolution: Explained (Short Animated Documentary) Gwefan History Matters
* http://www.collectionscanada.ca/immigrants/ Moving Here, Staying Here: The Canadian Immigrant Experience  at Library and Archives Canada
* Lower Canada a *The Canadian Encyclopedia* 
* Upper and Lower Canada (1753-1867) - Canadian Histoire fideo gan Paul Vincent

Categori:Canada
Categori:Hanes Canada