Ogam

bawd|Y llythrennau Ogham

bawd|lleoliad cerrig ogham ac ysgrifen eraill arnynt yng Nghymru.
300px|bawd|Llythrennau Ogam o *Lyfr Ballymote* (1390)
Roedd **Ogam** neu **Ogham** yn sgript a ddefnyddid o'r 4g hyd y 10g, i ysgrifennu Gwyddeleg yn bennaf.

Mae'r arysgrifau Ogam "clasurol" i'w cael yn Iwerddon, Cymru, Yr Alban ac Ynys Manaw, gydag ychydig yn Lloegr, a'r mwyafrif yn dyddio o'r bumed a'r chweched ganrif. Maent wedi eu hysgrifennu mewn Hen Wyddeleg, ond gan mai enwau personau yn unig yw llawer o'r arysgrifau, nid oes modd cael llawer o wybodaeth ieithyddol ohonynt.

Credir fod y sgript wedi ei dyfeisio tua diwedd y 4g neu ddechrau'r bumed, efallai gan Gristionogion cynnar yn ne Iwerddon, lle mae arysgrifau ogam yn arbennig o niferus yn y siroedd arfordirol o Kerry hyd Waterford. Awgrym arall yw'i fod y sgript a ddyfeisiwyd gan Wyddelod yn byw yng Nghymru yn y 4g, oedd wedi dod i gysylltiad â'r wyddor Ladin. Yn yr Alban mae nifer o arysgrifau Ogham na wyddir beth yw eu hiaith; mae'n bosibl bod nifer ohonynt yn enghreifftiau o Bicteg, iaith y Pictiaid, ac yn ddiweddarach na'r enghreifftiau Cymreig a Gwyddelig. Yn ôl chwedlau Iwerddon, dyfeisiwyd Ogam, a'r iaith Wyddeleg, yn fuan ar ôl cwymp Tŵr Babel.

Ffurfir y llythrennau gan linellau, un ai ar ymyl carreg neu ar draws llinell syth wedi ei thorri yn y garreg. Darllenir o'r ochr chwith ar waelod y garreg. Mae'r wyddor yn cynnwys ugain llythyren (*feda*), wedi eu trefnu yn bedair cyfres (*aicmí*).

Yng Nghymru mae'r mwyafrif mawr o'r arysgrifau Ogam yn y de-orllewin, lle'r oedd poblogaeth Wyddelig sylweddol yn y cyfnod yma. Maent yn llawer prinnach tu allan i'r ardal yma, ond ceir grŵp ohonynt yn nhiriogaeth hen deyrnas Brycheiniog ac ambell un yn y gogledd, er enghraifft un gerllaw Bryncir yng Ngwynedd, sy'n ddwyieithog, Ogam a Lladin.

## Llythrennau
Dyma rai o enwau'r llythrennau Ogam a'u hystyron:

***Beith**, Hen Wyddeleg **Beithe** : "bedwen".
***Luis**, Hen Wyddeleg **Luis** efallai "llysien" neu "llosg".
***Fearn**, Hen Wyddeleg **Fern** : "gwernen" (**wernā* mewn Gwyddeleg Gyntefig).
***Sail**, Hen Wyddeleg **Sail** : "helygen"''.
***Nion**, Hen Wyddeleg **Nin** : efallai "fforch" neu "nen".
***Uath**, Hen Wyddeleg **Úath** : efallai "ofn, arswyd" neu "aeth".
***Dair**, Hen Wyddeleg **Dair** : "derwen".
***Tinne**, Hen Wyddeleg **Tinne** : efallai "bar o fetel".
***Coll**, Hen Wyddeleg  **Coll** : "collen".
***Ceirt**, Hen Wyddeleg **Cert** : "perth".
***Muin**, Hen Wyddeleg **Muin**: efallai "gwddw" neu "ystryw" neu "mwynder".
***Gort**, Hen Wyddeleg **Gort** : "cae".
***nGéadal**, Hen Wyddeleg **Gétal** efallai "lladd"
***Straif**, Hen Wyddeleg **Straiph** : swlffwr.
***Ruis**, Hen Wyddeleg **Ruis** : "coch".
***Ailm**, Hen Wyddeleg **Ailm** : ansicr, efallai "pinwydden".
***Onn**, Hen Wyddeleg **Onn** : "onnen".
***Úr**, Hen Wyddeleg **Úr** :"pridd".
***Eadhadh**, Hen Wyddeleg **Edad** : ansicr.
***Iodhadh**, Hen Wyddeleg **Idad** : efallai "ywen".

## Y Forfeda
80px|bawd|Llythrennau'r *Forfeda*
Ceir hefyd pum llythyren ychwanegol, sef y *Forfeda*, sy'n gyfyngedig i lawysgrifau cyfnod yr Hen Wyddeleg megis  *Auraicept na n-Éces*, *De dúilib feda* a *Lebor Ogaim*, rhyw saith canrif ar ôl uchafbwynt y defnydd o Ogam.

***Eabhadh**, Hen Wyddeleg **Ebhadh**: "aethnen".
***Ór**: "aur".
***Uilleann**, Hen Wyddeleg **Uilleand**: "elin".
***Pín**, wedyn **Ifín**, Hen Wyddeleg **Iphin**: ansicr.
***Eamhancholl**: "gefell collen"

## Cerrig ogham Cymru

The Caldey Stone, Caldey Island - geograph.org.uk - 590547.jpg|Ynys Bŷr
Ogham Stone, Cilgerran.jpg|Cilgerran
Inscribed Stones of St. Clydais Church (geograph 1877169).jpg|Cerrig ogham Clydau
Ogham stone, St Dogwells - geograph.org.uk - 436754.jpg|Casnewydd Bach
Sagranus stone, St Thomas parish church, Llandudoch - St Dogmael's - geograph.org.uk - 661315.jpg|Carreg Sagranws, Llandudoch
Old stone, with an Ogham inscription, Defynnog Church, Breconshire.jpg|Defynnog

## Darllen pellach
*Damian McManus, *A Guide to Ogam* (An Sagart, Coleg Padrig Sant, Maynooth, 1997). Astudiaeth academaidd drylwyr gyda llyfryddiaeth lawn.

Categori:Systemau ysgrifennu
Categori:Gwyddeleg
Categori:Archaeoleg Iwerddon
Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Hanes Cymru
Categori:Y Celtiaid
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg Iwerddon