open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hywel Gwynfryn

Darlledwr o Gymru yw **Hywel Gwynfryn** (ganwyd 13 Gorffennaf 1942). Cafodd ei eni yn Llangefni, Ynys Môn, a chafodd ei addysg yn Ysgol Gyfun Llangefni a Choleg Cerdd a Drama Caerdydd. Mae wedi bod yn gyflwynydd radio a theledu ers 1964.

## Gyrfa
Fe ymunodd a'r BBC yn 1964 fel cyflwynydd ar raglen gylchgrawn dyddiol ar deledu. Dechreuodd gyflwyno'r rhaglen bop Cymraeg gyntaf *Helo Sut Da Chi?* ar y radio yn 1968. Ymunodd a'r adran rhaglenni plant yn 1970 a theithiodd y byd yn ffilmio rhaglenni dogfen ar gyfer *Bilidowcar*.

Mae wedi bod yn cyflwyno ar BBC Radio Cymru ers sefydliad y sianel. Bu hefyd yn cyflwyno o faes yr Eisteddfod ers 1966 ar radio a theledu.

Ar y radio roedd yn cyflwyno'r rhaglen foreol *Helo Bobol* ac yn 1980 dechreuodd gyflwyno *Rhaglen Hywel Gwynfryn*, sioe sgwrsio deledu a ddarlledwyd yn fyw ar nos Sul. Yn 1990, cyflwynodd rhaglen deledu *Ar Dy Feic* oedd yn dilyn hanes teuluoedd oedd wedi symud o Gymru i ddilyn eu breuddwyd mewn amryw fannau yn y byd. Cyd-gyflwynodd y rhaglen foreol ar Radio Cymru *Hywel a Nia* hyd at 2008.

Ysgrifennodd y geiriau i nifer o ganeuon pop, yn ogystal â phedwar pantomeim, a'r ffilm ''Y Dyn 'Nath Ddwyn y Dolig'' ar gyfer S4C.

Cafodd ei urddo i wisg werdd yr Eisteddfod yn y 1970au ac yna'r wisg wen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1988 am wasanaethau i ddarlledu.

Derbyniodd Wobr Cyfraniad Arbennig BAFTA Cymru 2023 mewn seremoni yng Nghasnewydd ar 15 Hydref 2023. Wrth gyflwyno'r wobr i'r "anhygoel, yr amryddawn Hywel Gwynfryn" fe ddywedodd Cyfarwyddwr BBC Cymru, Rhuanedd Richards ei fod "yn bencampwr" cerddoriaeth a diwylliant poblogaidd Cymraeg ers degawdau.

## Bywyd personol
Roedd yn briod ac Anja ac roedd ganddynt bump o blant, yn cynnwys Huw Evans. Bu farw Anja ar 6 Hydref 2018 yn 66 mlwydd oed. Mae gan Gwynfryn dau blentyn o'i briodas gyntaf.

## Llyfryddiaeth
Mae Gwynfryn yn awdur neu gyd-awdur ar sawl llyfr, cynnwys hunangofiant Margaret Williams, cofiant David Lloyd, cofiant Hugh Griffith a chyfrol am hanes Ryan a Ronnie. Cyhoeddwyd ei hunangofiant, ''Y Dyn 'i Hun'' ym mis Tachwedd 2004 gan Wasg Gwynedd (ISBN 9780860742050).

## Gweler hefyd 
* Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
Categori:Pobl o Langefni
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Acen

**Acen** yw'r pwyslais a roddir ar sillaf gair mewn cerdd. Yn arferol, daw'r acen yn Gymraeg ar y sillaf olaf ond un, onibai ei bod yn unsill wrth gwrs. Os nad oes acen ar y sillaf dywedir bod y sill yn ddiacen.

Categori:Termau llenyddol
Categori:Llenyddiaeth
Categori:Barddoniaeth
Lauren Graham

Actores o'r Unol Daleithiau yn y gyfres deledu "Gilmore Girls" yw **Lauren Helen Graham** (ganwyd 16 Mawrth, 1967 yn Honolulu, Hawaii, UDA).

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Alexis Bledel

Actores o'r Unol Daleithiau yn y cyfresi teledu poblogaidd *Gilmore Girls* a *Sin City* yw **Kimberly Alexis Bledel** (ganwyd 16 Medi 1981).

Sbaeneg yw ei hiaith gyntaf, dysgodd Saesneg yn yr ysgol feithrin.

## Ffilmiau
* Tuck Everlasting
* The Sisterhood of the Traveling Pants
* Sin City
* The Sisterhood of the Traveling Pants 2

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rees Davies

Hanesydd o Gymru oedd Syr **Robert Rees Davies** (6 Awst 1938 – 16 Mai 2005). Cyhoeddai gan amlaf dan yr enw **R. R. Davies**.

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd yn Sir Feirionnydd a'i addysgu yn Ysgol Ramadeg y Bala a Choleg Prifysgol Llundain. Dychwelodd yno yn ddarlithydd yn ddiweddarach. Astudiodd yng Ngholeg Merton, Rhydychen am ei PhD o dan yr athro K. B. McFarlane. Yn 1975 derbyniodd gadair hanes Coleg y Brifysgol Aberystwyth. Ym 1995 derbyniodd Gadair Oesoedd Canol Chichele, Prifysgol Rhydychen.

## Llyfryddiaeth
**Lordship and Society in the March of Wales, 1282-1400* (1978)
**Welsh Society and Nationhood: Historical Essays Presented to Glanmor Williams*, jointly edited (1984)
**Conquest, Coexistence, and Change: Wales, 1063-1415* (1987)
**Wales: the Age of Conquest, 1063-1415* (1987)
**The British Isles, 1100-1500: Comparisons, Contrasts, and Connections* (1988)
**Domination and Conquest: the Experience of Ireland, Scotland and Wales, 1100-1300* (1990)
**Owain Glyn Dwr* (1997)
**The Revolt of Owain Glyn Dŵr* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1997)
**The Age of Conquest: Wales, 1063-1415* (2000)
**The First English Empire: Power and Identities in the British Isles: 1093-1343* (2000)
**Owain Glyn Dwr: trwy ras Duw, Tywysog Cymru* (2002)
**From Medieval to Modern Wales: Historical Essays in Honour of Kenneth O. Morgan and Ralph A. Griffiths*, gol. gyda Geraint H. Jenkins
**Lords and Lordship in the British Isles in the Late Middle Ages*, gol. Brendan Smith

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Teyrnged i Rees Davies 

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Merton, Rhydychen
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Berwyn
Gormodiaith

Term beirniadaeth lenyddol yw **gormodiaith** sydd yn golygu dweud llawer mwy nag a feddylir, er mwyn canmol neu mewn coegni. Er enghraifft, "Wylo'r wyf fal yr afon."

Categori:Termau llenyddol
Louis Hémon

Nofelydd o Ffrainc oedd **Louis Hémon** (11 Hydref 1880 - 8 Gorffennaf 1913). Cafodd ei eni yn ninas Brest, Llydaw, yn fab i arolygwr ysgolion, a'i addysgu ym Mharis. Er iddo gael swydd dan y wladwriaeth, roedd ynddo ysbryd rhydd, ac ymddiswyddodd o'i swydd er mwyn cael crwydro. Treuliodd wyth blynedd yn Lloegr yn weithio fel athro Ffrangeg ac yn ysgrifennu nifer o nofelau. Yn 1911 aeth i Ganada, lle gweithiodd fel clerc swyddog ac fel cyfieithydd yn Montréal, ac yma yr ysgrifennodd ei nofel enwog *Maria Chapdelaine*. Bu hefyd yn was fferm am ddau fis yn nyffryn Péribonka ger Llyn St Jean. Ar ôl gadael y fferm crwydrodd tua'r gorllewin ym Mehefin 1913, tuag at Ontario a'r Llynnoedd Mawr. Ar 8 Gorffennaf 1913 tra roedd yn cerdded ar hyd rheilffordd fe'i trawyd a'i ladd gan drên ger Chapleau, Ontario.

Cyfieithwyd *Maria Chapdelaine* i'r Gymraeg gan John Edwards o dan y teitl *Ar Gwr y Goedwig*, a'i chyhoeddi gyntaf yn 1955. Roedd wedi cael beirniadaeth arni mewn cystadleuaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1952.

## Rhestr o'i weithiau
* *Lizzie Blakeston* (1908)
* *Maria Chapdelaine* (1913)
* *La Belle que voilà* (1923)
* *Colin-Maillard* (1924)
* *Battling Malone, pugiliste* (1926)
* *Monsieur Ripois et la Némésis* (1950)

Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Llenorion o Ganada
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Nofelwyr o Ffrainc
Categori:Nofelwyr o Ganada
Categori:Pobl o Lydaw
Fan y Bîg

Mae **Fan y Big** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy, ger Pen y Fan; . Mae'n gorwedd ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 689  metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 719 metr (2359 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Thomas Charles

[bawd|250px|Bedd Thomas Charles yn [Llanycil, ger y Bala]]

Clerigwr Methodistaidd, addysgwr a diwinydd o Gymru oedd **Thomas Charles** o'r Bala (14 Hydref 1755 – 5 Hydref 1814), a aned yn Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin.

Roedd Thomas Charles o'r Bala yn frawd i David Charles, yr emynydd. Fe'i haddysgwyd yn Llanddowror, Sir Gaerfyrddin, Caerfyrddin, a Rhydychen. Ar ôl cyfnod yn offeiriad Anglicanaidd yng Ngwlad yr Haf priododd Sally Jones o'r Bala a symudodd i fyw yn y dref honno yn 1783. Yn 1784 ymunodd â'r Methodistiaid Calfinaidd a threuliodd weddill ei oes yn gweinidogaethu yn eu plith.

## Gwaith llenyddol
Ysgrifennai Thomas Charles yn y Gymraeg a'r Saesneg. Llyfrau hyfforddiadol i blant oedd ei waith cyntaf yn y Gymraeg. Yn Saesneg y cyhoeddodd ei lyfr *Welsh Methodists Vindicated*, sy'n amddiffyn y Methodistiaid rhag ymosodiadau gan elfennau ceidwadol yn Eglwys Loegr.

Ei waith llenyddol pwysicaf oedd ei eiriadur ysgrythurol a gyhoeddwyd mewn pedair cyfrol (1805, 1808, 1810, 1811) yn wreiddiol ac a adargraffwyd sawl gwaith yn ystod y 19g. Yn ogystal â chyfleu llawer o wybodaeth newydd am cefndir hanesyddol yr Ysgrythurau, mae Charles yn trafod cysyniadau diwinyddol hen a newydd mewn arddull goeth, gaboledig.

Yn ogystal gweithiodd am flynyddoedd ar y gwaith o baratoi Beibl Cymraeg newydd, ar ran Y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol. Cafodd gymorth sylweddol gan Thomas Jones, Dinbych a Robert Jones, Rhos-lan.

Delwedd:Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (038).jpg|Llythyr gan Charles at Joseph Tarn yn 1804.
Delwedd:Portrait of 'Charles o'r Bala' (4671376) (cropped).jpg|Cerflun; ffotograff o'r 1870au

bawd|298x298px

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau Thomas Charles
**Catecism Byr* (1789/1799)
**Hyfforddwr yn Egwyddorion y Grefydd Gristnogol* (1807)
**Welsh Methodists Vindicated* (1802)
**Y Geiriadur Ysgrythurawl*, 4 cyfrol (1805-1811)
### Llyfrau ac erthyglau amdano
*D.E. Jenkins, *The Life of the Rev. Thomas Charles, B.A., of Bala*, 3 cyf. (1908)
*R. Tudur Jones, "Diwylliant Thomas Charles o'r Bala", yn *Ysgrifau Beirniadol IV*, gol. J. E. Caerwyn Williams (1969)
*R. Tudur Jones, ''Thomas Charles o'r Bala, Gwas y Gair a Chyfaill Cenedl* (1979)
*E. Wyn James, "Pererinion ar y Ffordd: Thomas Charles ac Ann Griffiths", *Cylchgrawn Hanes Cymdeithas Hanes y Methodistiaid Calfinaidd'', 29-30 (2005-6)
*E. Wyn James, "Bala a'r Beibl: Thomas Charles, Ann Griffiths a Mary Jones" http://www.anngriffiths.cardiff.ac.uk/beibl.html
*D. Densil Morgan, ''Thomas Charles o'r Bala'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2014)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1755
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Gwyddoniadurwyr o Gymru
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1814
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Bethlehem (gwahaniaethu)

Gallai **Bethlehem** gyfeirio at:

* Bethlehem, dinas ar y Lan Orllewinol yn y Dwyrain Canol, man geni Iesu Grist. Mae pob enghraifft arall o'r enw yn tarddu o'r enw lle hwn.

## Cymru
* Bethlehem, pentref yn Sir Gaerfyrddin

## Unol Daleithiau America
* Bethlehem, Connecticut, tref yn nhalaith Connecticut
* Bethlehem, Georgia, tref yn nhalaith Georgia
* Bethlehem, Gogledd Carolina, cymuned yn nhalaith Gogledd Carolina
* Bethlehem, Gorllewin Virginia, dinas yn nhalaith Gorllewin Virginia
* Bethlehem, New Hampshire, dinas yn nhalaith New Hampshire
* Bethlehem, Pennsylvania, tref yn nhalaith Pennsylvania
** Gwaith dur Bethlehem, gwaith dur yn y ddinas
* Bethlehem Township, New Jersey, treflan yn nhalaith New Jersey
* Bethlehem Township, Pennsylvania, treflan yn nhalaith Pennsylvania
** East Bethlehem Township, Pennsylvania, treflan yn nhalaith Pennsylvania
** North Bethlehem Township, Pennsylvania, treflan yn nhalaith Pennsylvania
** West Bethlehem Township, Pennsylvania, treflan yn nhalaith Pennsylvania
* Bethlehem Village, Connecticut, ardal yn nhalaith Connecticut
* South Bethlehem, Pennsylvania, bwrdeistref yn nhalaith Pennsylvania

----
Sbwriel

bawd
Pethau nad ydym eu heisiau yw **ysbwriel**, **gwastraff**, neu **sothach**. Cyfeiria *sbwriel* fel arfer at wastraff cymysg o dai. Gwaredir ar sbwriel trwy ei dirlenwi fel arfer, sy'n defnyddio llawer o dir ac yn creu llygredd. Gellir lleihau'r maint o sbwriel sy'n cael ei gwastraffu trwy ailgylchu.

Categori:Gwastraff
Traffordd yr M1

Traffordd yn Lloegr sy'n cysylltu Llundain a Leeds yw'r **M1**.

Mae Milton Keynes ger y draffordd.

bawd|canol|400px|Yr M1 yn y rhwydwaith traffyrdd

bawd|dim|200px|Cyffordd 4 ar yr M1

## Cyfeiriadau
M01
Bryste

Dinas a sir seremonïol yn Ne-orllewin Lloegr yw **Bryste** (Saesneg: *Bristol*); y sillafiad yng ngherddi'r bardd Guto'r Glyn (c.1435 – c.1493) yw **Brysto**. Fe'i hadnabyddid hefyd fel **Caerodor** neu **Caer Odor** yn Gymraeg (gyda'r gair "odor" yn golygu "bwlch") . Mae'n agos i  Fôr Hafren a phontydd Hafren ac fe'i lleolir 71&nbsp;km i'r dwyrain o Gaerdydd. Mae Bryste ar ffin siroedd Caerloyw a Gwlad yr Haf, gydag Afon Avon yn eu gwahanu.

bawd|dim|200px|Lleoliad Bryste (sir seremonïol) yn Lloegr

## Geirdarddiad
Mae'r enw 'Bryste' yn dod o'r Hen Saesneg *Brycgstow* "lle'r bont". Mae'r "l" ar ddiwedd y ffurf Saesneg yn tarddu o un o nodweddion tafodiaith Saesneg Bryste, sef ychwanegu "l" weithiau ar ddiwedd geiriau sy'n gorffen gyda llafariad.

## Hanes
Mae'r ddinas wedi datblygu yn bennaf fel porthladd ac roedd masnachu caethweision yn bwysig iawn ar un adeg.  Yn y 18g roedd Bryste'n ganolfan bwysig ar gyfer gwaith porslen ac yn cystadlu yn y farchnad honno â gweithfeydd Plymouth a Dresden.

Mae pont grog enwog ym Mryste, Pont Grog Clifton, ar draws Afon Avon, a adeiladwyd gan Isambard Kingdom Brunel.

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
Mae Bryste'n unigryw gan fod ganddo statws sirol ers y canoloesoedd. Yn 1835 ehangwyd y ffiniau er mwyn cynnwys treflanau megis Clifton ac roedd yn fwrdeistref sirol ym 1889 pan ddefnyddiwyd y term hwn am y tro cyntaf.
 Ar 1 Ebrill 1996, adenillodd ei statws fel sir (neu "swydd") pan ddiddymwyd yr enw "Swydd Avon" a daeth yn swydd unedol.

### Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn chwe etholaeth seneddol yn San Steffan. At ddibenion gweinyddol mae'n dal i gael ei restru fel rhan o'r hen sir Avon.

* De Bryste
* Dwyrain Bryste
* Filton a Bradley Stoke
* Gogledd-orllewin Bryste
* Gorllewin Bryste
* Kingswood
* Thornbury a Yate

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Castell Bryste
* Eglwys gadeiriol
* Eglwys y Teml
* Neuadd Colston
* Theatr Old Vic
* Tŵr Colston

## Enwogion 
* Robert Southey (1774-1843), bardd
* Isaac Rosenberg (1890-1918), bardd ac arlunydd
* Lee Evans (g. 1964), comediwr
* Paul Potts (g. 1971), canwr

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdodau unedol Lloegr

Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
Pedwar

Rhif rhwng tri a phump yw **pedwar** (**4**) (benywaidd: **pedair**). Mae'r gair yn tarddu o'r gair Indo-Ewropeg tybiedig *kuetuor*.

300px|dim|bawd|Datblygiad yr arwydd **Pedwar**

Categori:Rhifau
Categori:4 (rhif)
Ch

bawd|200px|Ch

Pedwaredd llythyren yr wyddor Gymraeg yw **Ch**.

Mae'r llythyren "Ch" yn Gymraeg yn cael ei ynganu fel "[χ]" yn IPA.

Mae'n debyg i'r un lythyren yn Almaeneg yng ngeiriau "auch", "doch", ayyb.

Yn Saesneg a Sbaeneg, ynganer y llythyrennau "ch" ychydig fel "ts".  Arferai "Ch" yn Sbaeneg fod yn un llythyren, mewn geiriaduron ayyb (fel yn Gymraeg), ond newidiwyd hyn yn ddiweddar, ac mae'n ddwy lythyren nawr.  Mae'r llythyren "J" yn Sbaeneg (a "G" cyn "E" neu "I") yn cael ei ynganu fel "Ch" yn Gymraeg.

Mae "Ch" yn yr Eidaleg yn cael ei ynganu fel "C" yn Gymraeg.

Gwelir bod hon yn wrthwyneb o'r ddefnydd Saesneg.

Categori:Graffemau
Categori:Yr wyddor Gymraeg
Brest

:*Gweler hefyd: Brest, Belarws*.

Dinas a *commune* yn Llydaw, gogledd orllewin Ffrainc, yw **Brest**. Mae hi'n borthladd, canolfan llynges bwysig a thref fwyaf Bro Leon (rhanbarth gogledd-orllewin Llydaw). Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

## Poblogaeth

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:700 height:300
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:167000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:25000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData= 
  bar:1793 text:1793
  bar:1800
  bar:1806
  bar:1821
  bar:1831
  bar:1836 text:1836
  bar:1841
  bar:1846
  bar:1851
  bar:1856
  bar:1861 text:1861
  bar:1866
  bar:1872
  bar:1876
  bar:1881
  bar:1886 text:1886
  bar:1891
  bar:1896
  bar:1901
  bar:1906
  bar:1911 text:1911
  bar:1921
  bar:1926
  bar:1931
  bar:1936
  bar:1946 text:1946
  bar:1954
  bar:1962
  bar:1968
  bar:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990
  bar:1999
  bar:2006 
  bar:2012 
  bar:2013 text:2013
PlotData=
  color:barra width:14 align:left
  bar:1793 from:0 till: 24180
  bar:1800 from:0 till: 25865
  bar:1806 from:0 till: 22130
  bar:1821 from:0 till: 26361
  bar:1831 from:0 till: 29860
  bar:1836 from:0 till: 29773
  bar:1841 from:0 till: 48225
  bar:1846 from:0 till: 55820
  bar:1851 from:0 till: 61160
  bar:1856 from:0 till: 54665
  bar:1861 from:0 till: 67833
  bar:1866 from:0 till: 79847
  bar:1872 from:0 till: 66270
  bar:1876 from:0 till: 66828
  bar:1881 from:0 till: 69110
  bar:1886 from:0 till: 70778
  bar:1891 from:0 till: 75854
  bar:1896 from:0 till: 74538
  bar:1901 from:0 till: 84284
  bar:1906 from:0 till: 85294
  bar:1911 from:0 till: 90540
  bar:1921 from:0 till: 73960
  bar:1926 from:0 till: 67861
  bar:1931 from:0 till: 69841
  bar:1936 from:0 till: 79342
  bar:1946 from:0 till: 74991
  bar:1954 from:0 till: 110713
  bar:1962 from:0 till: 136104
  bar:1968 from:0 till: 154023
  bar:1975 from:0 till: 166826
  bar:1982 from:0 till: 156060
  bar:1990 from:0 till: 147956
  bar:1999 from:0 till: 149634
  bar:2006 from:0 till: 144548
  bar:2012 from:0 till: 139676
  bar:2013 from:0 till: 139386
  

## Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Brest wedi'i gefeillio â:

*   Denver, Colorado, UDA, ers 1956
*  Plymouth, Lloegr, ers 1963
*  Kiel, Almaen, ers 1964
*  Taranto, Eidal, ers 1964
*  Yokosuka, Japan, ers 1970
*  Dún Laoghaire, Iwerddon, ers 1984
*  Cádiz, Sbaen, ers 1986
*  Saponé, Bwrcina Ffaso, ers 1989
*  Constanţa, Rwmania, ers 1993
*  Qingdao, Tsieina, ers 2006
*  Brest, Belarws, ers 2012

center

## Adeiladau ac henebion 
* Castell Brest
* Musée de la Tour Tanguy (amgueddfa)
* Pont de Recouvrance

## Enwogion 
* Louis Hémon (1880-1913), nofelydd
* Alain Robbe-Grillet (1922-2008), awdur

## Gweler hefyd 
*Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
*Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*INSEE


Categori:Bretagne
Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Ffordd yr A55

Ffordd ddeuol yng Ngogledd Cymru yw priffordd yr **A55** (hefyd **Gwibffordd Gogledd Cymru**), sy'n cysylltu dinas Caer, Lloegr, a thref Caergybi, Môn.

## Hanes
Roedd y Rhufeiniad wedi adeiladu ffordd ar draws Gogledd Cymru er mwyn cysylltu eu caerau yng Nghaer (*Deva*) a Chaernarfon (*Segontiwm*) - ond prin iawn bod y ffordd bresennol yn dilyn yr un llwybr. Yn wir, roedd pentiroedd y Penmaen-bach a Phen-y-clip ym Mhenmaenmawr wedi trechu'r teithwyr cynnar, gyda'r llwybr dros Fwlch y Ddeufaen yn rhoi llwybr mwy diogel at Eryri.

Mae hanes yr A55 yn dechrau gyda Thomas Telford. Pan gomisiynwyd ef i adeiladu'r A5 o Lundain i Gaergybi, gofynnwyd hefyd iddo wella'r ffordd o Gonwy ar draws yr arfordir at ei ffordd newydd, gan gynnwys pontio'r Afon Conwy. Adeiladodd Telford Pont Grog Conwy, a agorwyd yn 1826, fel y bont gyntaf ar draws yr afon yn y fan yma, llawer is na phontydd blaenorol, ac roedd hefyd wedi adeiladu ei ffordd dros lethrau'r ddau bentir peryglus. Roedd hwn felly wedi agor i fyny llwybr yr A55 presennol i deithio o Gaer i Fangor trwy Conwy.

Yn y 1930au, gwellwyd ffordd Telford pan adeiladwyd yn sylweddol i leddfu'r siwrnai dros bentiroedd y Penmaen-bach (un twnnel) a Phen-y-clip (dau dwnnel a phont dros rhan o'r môr), ym Mhenmaenmawr. Yn 1959, agorwyd pont newydd ar draws Afon Conwy wrth ymyl y bont grog.

[250px|bawd|dim|Twnneli'r Penmaen-bach ar yr A55, ger [Penmaenmawr]]

## Y ffordd fodern
Rhwng y 1960au a'r 1980au, mewn cyfres o ffyrdd osgoi, gwelliannau bychan a pheirianeg sifil mwy sylweddol, gwellwyd y cyfan o'r ffordd i fod yn ffordd ddeuol, *Gwibffordd Gogledd Cymru*. Fel rhan o'r gwaith hwn, adeiladwyd twnnel dan y môr fel ffordd amgen i groesi Afon Conwy ac osgoi tagfeydd traffig yn nhref Conwy, ac adeiladwyd twnnelau mwy sylweddol drwy'r ddau pentir.

Yn 2001, fel rhan o gynllun Cynllun Cyllid Preifat, ymestynwyd yr ffordd i gynnwys Pont Britannia (a rifwyd yr A5 cyn hynny) ac ar draws Ynys Môn, fel ffordd ddeuol ar draws yr ynys i osgoi pentrefi yr A5.

Mae'r A55 gyfan bellach wedi ei ddynodi yn rhan o'r Ffordd Ewropeaidd  E22 (Caergybi - Leeds - Amsterdam - Hamburg - Malmö - Riga - Moscfa - Perm - Ekaterinburg - Ishim).

A055
A055
Categori:Cludiant yng Nghonwy
Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Cludiant yn Sir Ddinbych
Categori:Cludiant yn Sir y Fflint
Categori:Cludiant yn Ynys Môn
Categori:Gogledd Cymru
Brains

Cwmni bragu yng Nghaerdydd yw **Brains**. Sefydlwyd **S. A. Brain** yn 1882 gan Samuel Arthur Brain. 

Roedd yr bragdy'n berchen ar dros 200 o dafarndai cyn 2022 yn ne Cymru a gorllewin Lloegr. Yn ddiweddar mae'r cwmni wedi noddi tîm rygbi undeb Cymru.
bawd|Hen safle bragdy Brains yng nghanol Caerdydd cyn symud i ardal East Moors, Caerdydd

Ar ôl effeithiau heriol y pandemig coronafirws, yn Rhagfyr 2020 rhoddwyd cyfrifoldeb am redeg 156 o'i dafarndai i Marstons. Yn 2021 cyhoeddodd Brains gynlluniau i gau ei fragdy newydd yn East Moors, Caerdydd a symud cynhyrchu ei gwrw i Loegr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* SA Brain & Co. Ltd – gwefan swyddogol

Categori:Cwrw a bragdai yng Nghymru
Categori:Economi Caerdydd
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1882
Bwlch

[dde|bawd|300px|Bwlch rhwng y [Moelwynion]]
:*Am y pentref ym Mhowys, gweler Bwlch, Powys.*
**Bwlch** yw rhywle lle gellir tramwyo rhwng rhywbeth. Gall fod rhwng dau fynydd, neu ddwy ochr o gwm neu hyd yn oed lle gwag mewn clawdd. Ceir yr enw ar sawl enw lle.

Mae un pentre o'r enw Bwlch rhwng Aberhonddu a'r Fenni. Hefyd Tan y Bwlch yng Ngwynedd.

## "Bwlch" fel trosiad 
Yn ei ddrama *Buchedd Garmon* mae Saunders Lewis yn galw am **sefyll yn y bwlch** i gadw'r wlad rhag y bwystfil.

## Rhai bylchau enwog 
* Abra del Acay
* Bwlch Drws Ardudwy, Gwynedd, Cymru
* Bwlch Khyber, Affganistan / Pacistan
* Bwlch Llanberis, Gwynedd, Cymru
* Bwlch Oerddrws, Gwynedd, Cymru
* Bwlch Simplon, Y Swistir / Yr Eidal
* Bwlch Sychnant, Conwy, Cymru

## Llyfryddiaeth 
* Ioan Bowen Rees, *Bylchau* Caerdydd, 1995). Ysgrifau mynydd, yn cynnwys disgrifio croesi sawl bwlch enwog.


Categori:Tirffurfiau
Tywysoges Cymru

Gwraig Tywysog Cymru yw **Tywysoges Cymru**.

## Rhestr
### Tywysogesau Cymru Cymreig
Tywysogesau'r Gymru annibynnol cyn sefydlu'r drefn Seisnig yn 1283.
* Elizabeth Ferrers
* Y Dywysoges Gwenllian
* Siwan

### Ers 1361
Gwragedd y Tywysog Cymru Seisnig ers 1361:
*Joan o Gaint (1361 - 1376)
*Anne Neville (1470 - 1471)
*Catrin o Aragon (1501-1502)
*Caroline o Ansbach (1714 - 1727)
*Augusta o Saxe-Gotha (1736 - 1751)
*Caroline o Brunswick (1795 - 1820)
*Alexandra o Ddenmarc (1863 - 1901)
*Mair o Teck (1901 - 1910)
*Diana Spencer (1981 - 1996)
*Camilla Shand (2005 - 2022). Nodyn: Deiliad yn ôl y gyfraith yn unig - cyfeirir ati fel 'Duges Cernyw' ar achlysuron swyddogol.
*Catherine, Tywysoges Cymru (ers 2022)
Plwton (planed gorrach)

[300px|bawd|Plwton mewn gwir liw, [14 Gorffennaf 2015]]

Planed gorrach, yn ôl penderfyniad yr Undeb Seryddol Rhyngwladol (IAU) ar 24 Awst 2006 yw **Plwton** (neu **Plwto**; symbolau:  ac ). Cyn hynny roedd Plwton yn cael ei chyfrif fel y lleiaf o'r planedau. Fe'i enwir ar ôl y duw clasurol. Mae'n rhyw dri chwarter maint lleuad y ddaear. Darganfuwyd Plwton gan y seryddwr Americanaidd Clyde Tombaugh yn 1930. Mae gan Blwton bum lloeren: Charon (darganfuwyd yn 1978), Nix a Hydra (darganfuwyd yn 2005), Kerberos (darganfuwyd yn 2011) a Styx (darganfuwyd yn 2012). Mae Plwton yn llai na saith o loerau Cysawd yr Haul: Y Lleuad, Io, Ewropa, Ganymede, Calisto, Titan a Thriton.

Mae ganddo gylchdro o 5,913,520,000&nbsp;km (39.5 Unedau Seryddol) o'r Haul (fel rheol), yn mesur 2370&nbsp;km yn nhryfesur, ac yn pwyso 1.27x1022 kg.

Mae cylchdro Plwton yn dra-echreiddig. Weithiau mae'n nes i'r Haul na Neifion (fel oedd e o Ionawr 1979 hyd Chwefror 1999). Mae Plwton yn chwyldroi yn y cyfeiriad cyferbyniol i'r rhan fwyaf o'r planedau eraill. Mae tymheredd arwyneb Plwton yn amrywio rhwng -235 a -210 C. Mae ei chyfansoddiad yn ddirgel, ond mae ei chynhwysedd (rhyw 2g/cm3) yn awgrymu ei bod yn gymysgedd o 70% craig a 30% iâ dŵr, yn debyg i Driton.

Gan fod cylchdro Plwton mor rhyfedd, y mae Plwton weithiau yn ddigon agos at yr Haul i droi rhewogydd ei harwyneb yn nwy a chreu awyrgylch sylweddol wedi ei gyfansoddi bron yn gyfan gwbl gan nitrogen a chanddo wyntoedd a chymylau. Serch hynny, gan ei bod yn gor-blaned nid oes ganddi ddigon o ddwyster i rwymo awyrgylch am gyfnod hir. Felly mae awyrgylch Plwton yn cael ei greu a'i ddileu yn fuan ar yr un pryd.

Cyrhaeddodd y chwiliedydd gofod New Horizons ar 14 Gorffennaf 2015 gan hedfan 12,500 km (7,800 milltir) uchlaw arwyneb Plwton gan gymryd y lluniau manwl cyntaf o'r blaned gorrach.

## Cyfeiriadau 
*
Categori:Planedau corrach
Mynydd Llysiau

Un o gopaon y Mynydd Du yn nwyrain Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, Powys yw'r **Mynydd Llysiau**, ag iddo uchder o 663 m. Saif rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; .

## Dosbarthiad 
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 663 metr (2175 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Llysiau
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Felin-foel

Pentref yng nghymuned Llanelli Wledig, Sir Gaerfyrddin, yw **Felin-foel** (hefyd: **Felinfoel**). Yn y pentref y lleolir Bragdy Felinfoel, lle y cynhyrchir cwrw Felinfoel. Llifa afon Lliedi heibio i'r pentref.

Magwyd yr actor Clifford Evans yma. Mae Phil Bennett hefyd yn frodor o Felinfoel.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanelli Wledig
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Little Cockup

Bryn 395m o uchder ym Mharc Cenedlaethol Ardal y Llynnoedd, Cumbria, yw **Little Cockup**. Mae i'w weld ar y map ar NY 262 337.

## Gweler hefyd 
* Great Cockup

Categori:Mynyddoedd a bryniau Cumbria
Rhestrau mynyddoedd

Rhestrau o fynyddoedd fesul cyfandir, gwlad neu ranbarth.

## Cyffredinol
*Rhestr mynydd uchaf pob gwlad

## Asia
*Yr Himalaya
*Mynyddoedd Iran
*Mynyddoedd Twrci

## De America
*Yr Andes

## Ewrop
*Yr Alpau
*Pyreneau
*Mynyddoedd a bryniau Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)


Categori:Mynyddoedd
Charles Rolls

Gwneuthurwr ceir ac awyrennwr oedd **Charles Stewart Rolls** (27 Awst 1877 – 12 Gorffennaf 1910), mab John Allan Rolls, Barwn 1af Llangatwg.

Gyda'i gyfaill Frederick Henry Royce sefydlodd gwmni ceir Rolls-Royce yn 1904. Ef oedd y gŵr cyntaf yng ngwledydd Prydain i farw mewn damwain awyrennau pan dorrodd cynffon ei 'Wright Flyer' pan oedd yn 32 blwydd oed.

Er mai yn Llundain y cafodd ei eni, glynodd yn glos at gartref ei deulu yn Yr Hendre, Sir Fynwy.

## Gardd achau
## Cyfeiriadau
Categori:Awyrenwyr o Gymru
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Cymry Llundain
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau awyrennau
Madrid (cymuned ymreolaethol)

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen yw **Cymuned Ymreolaethol Madrid**. Mae'n cynnwys yr ardal o gwmpas dinas Madrid.

bawd|300px|canol|Cymuned Ymreolaethol Madrid yn Sbaen

Madrid
Madrid
Pump

Rhif rhwng pedwar a chwech yw **pum** (**5**). Mae'r gair *pump* yn dod o'r un gwraidd â *quinque* yn yr iaith Ladin. Mae'n rhif cysefin.

Ceir pum mys ar law.

Categori:Rhifau
Categori:5 (rhif)
Great Cockup

Mae **Great Cockup** yn fynydd o uwchder 526m ym Mharc Cenedlaethol Ardal y Llynnoedd.

Darganfyddir ar y map ar NY 273 333.

## Gweler hefyd 
* Little Cockup

Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Mynyddoedd a bryniau Cumbria
Titwod

Adar bach sy'n bwyta pryfed, cnau a hadau yw **titwod**. Maen nhw'n byw yn Ewrop, Asia, Affrica a Gogledd America. Adar y coetir yw titwod ond maen nhw wedi addasu i barciau a gerddi. Maen nhw'n dodwy hyd at 12 ŵy mewn twll mewn coeden. Mae dau deulu arall o ditwod, yr Aegithalidae (megis y Titw Cynffon-hir) a'r Remizidae (megis y Titw Pendil).

Mae'r Titw Barfog yn debyg i'r gwir ditwod ond dydy e ddim yn perthyn yn agos iddyn nhw.

## Cyfeiriadau
*
Categori:Teuluoedd o adar
Robin Cook

Gwleidydd a chyn Ysgrifennydd Gwladol yn llywodraeth Tony Blair yn San Steffan oedd **Robert Finlayson "Robin" Cook** (28 Chwefror 1946 – 6 Awst 2005). Cafodd ei eni yn Bellshill, yn yr Alban. Etholwyd ef i'r senedd yn 1974.

Mae ei araith adeg cyhoeddi Adroddodiad Scott ar 26 Chwefror 1994 ar werthu arfau i Irac yn nodweddiadol, er na chafodd ond dwy awr i'w pharatoi.

Yn gynnar yn 2003 ef oedd un o'r prif wrthwynebwyr dros fynd i ryfel yn Iraq, ac fe wnaeth ymddiswyddo o'r cabinet mewn canlyniad. Disgrifiwyd ei araith ymddiswyddo yn Nhŷ'r Cyffredin gan Andrew Marr, gohebydd y BBC, fel "yr un fwyaf godidog ac effeithiol yng ngwleidyddiaeth diweddar Prydain".

Bu farw'n annisgwyl wrth gerdded yn y mynyddoedd yn yr Alban yn Awst 2005.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Anffyddwyr o'r Alban
Y Dywysoges Gwenllian

:*Erthygl am ferch Llywelyn ap Gruffudd yw hon. Gweler hefyd Gwenllian (gwahaniaethu).*

bawd|Plac coffa Gwenllian ar ben Yr Wyddfa, Eryri
bawd|Carreg goffa Gwenllian yn Sempringham

Merch Llywelyn Ein Llyw Olaf, Tywysog Cymru, a'i wraig Elinor, Arglwyddes Cymru, oedd y **Dywysoges Gwenllian** neu **Gwenllian o Gymru** (12 Mehefin 1282 - 7 Mehefin 1337), Tywysoges Gwynedd a Chymru. Hi oedd unig ddisgynnydd cyfreithlon Llywelyn o'i briodas ag Elinor (Elen), merch y barwn Simon de Montfort.

## Hanes
Cafodd Gwenllian ei geni yn llys tywysogion Gwynedd yn Aber Garth Celyn, Gwynedd, a bu ei mam farw wrth roi genedigaeth iddi. Mewn llai na blwyddyn roedd ei thad hefyd yn farw.

Ar ôl i Dywysogaeth Cymru syrthio, wedi lladd Llywelyn a dienyddio ei frawd Dafydd, bu erlid gan y Saeson ar ddisgynyddion uniongyrchol olaf Teulu Aberffraw. Roedd Eryri a chalon Gwynedd dan warchae ac am chwe mis neu ragor roedd milwyr Seisnig yn cael rhwydd hynt i wneud fel y mynnant.

Daliwyd Gwenllian. Roedd y Dywysoges ifanc yn amlwg yn berygl i Goron Lloegr ac o ganlyniad fe'i ducpwyd o Wynedd a'i charcharu am oes ym Mhriordy Sant Gilbert yn Sempringham, Lloegr, a hithau ond yn flwydd a hanner oed. Ac yno y bu tan ei marw yn 1337. Mae'n fwy na thebyg na siaradai Gymraeg ac na chlywodd air o Gymraeg gan y lleianod eraill. Yng nghofnodion Sempringham, nodir ei henw fel 'Wencilian', eu hynganiad o'i henw.

Codwyd carreg goffa iddi yn Sempringham yn 2001 gan Gymdeithas Gwenllian.

Ar y 1af o Fai 2009 cyhoeddwyd byddai enw Y Garnedd Uchaf, copa 3,000 m yn y Carneddau, yn cael ei newid yn swyddogol i **Garnedd Gwenllian** i gofio'r Dywysoges Gwenllian. Byddai Gwenllian yn ymuno felly a'i thad, ei mam a'i ewythr a goffeir eisoes yn enwau copaon eraill gerllaw, sef Carnedd Llywelyn, Yr Elen a Carnedd Dafydd. Bydd yr enw yn cael ei argraffu, gyda'r hen enw hefyd, ar fapiau OS newydd o Fedi 2009 ymlaen.

## Llinach
## Gweler hefyd
*Cymdeithas y Dywysoges Gwenllian

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cymdeithas y Dywysoges Gwenllian

Categori:Genedigaethau 1282
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1337
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Tywysogesau o Gymru
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Philip Larkin

Bardd a nofelydd Saesneg oedd **Philip Larkin** (9 Awst 1922 &ndash; 2 Rhagfyr 1985). Roedd yn llyfrgellydd ym Mhrifysgol Hull.

Fe'i anwyd yn Coventry, yn fab i Sydney Larkin (1884–1948) a'i wraig Eva Emily Day (1886–1977). Cafodd ei addysg yn Ysgol King Henry VIII ac yna yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**The North Ship* (1945)
**The Less Deceived* (1955)
**The Whitsun Weddings* (1964)
**High Windows* (1974)

### Nofelau
**Jill* (1946)
**A Girl in Winter* (1947)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Prifysgol Caerlŷr
Categori:Academyddion Prifysgol Hull
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Llyfrgellwyr o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Coventry
Categori:Pobl fu farw yn Nwyrain Swydd Efrog
Categori:Pobl fu farw o ganser yr oesoffagws
Brenhiniaeth

Ffurf ar lywodraeth gwladwriaeth yw **brenhiniaeth** sy'n ymgorffori sofraniaeth ym mherson brenin neu frenhines. Mae gwerin bobl brenhiniaeth yn ddeiliaid i'r goron yn hytrach na dinasyddion fel mewn gweriniaeth.

dim|bawd|400px|Breniniaethau y byd

Mae'r Deyrnas Unedig yn frenhiniaeth gyfansoddiadol a hefyd gwledydd megis Gwlad Belg, Denmarc, Sweden, Yr Iseldiroedd, a Norwy yn Ewrop. Ystyr brenhiniaeth gyfansoddiadol yw fod y brenin neu'r frenhines wedi rhoi cyfran o'i sofraniaeth i senedd y wladwriaeth. Mae yna wledydd yn y byd sydd â brenhiniaeth unbeniaethol megis Sawdi Arabia, Brwnei, Nepal, Eswatini, neu sydd â brenhiniaeth sydd bron yn unbeniaethol megis Gwlad Iorddonen, Coweit, Catar a Liechtenstein.


Categori:Ffurfiau llywodraeth
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Eryri a'r Cyffiniau 2005''' ym Mharc y Faenol, tu allan i Fangor, rhwng 30 Gorffennaf a 6 Awst 2005.

* dyma'r flwyddyn gyntaf i'r Fedal Ddrama gael ei chyflwyno (bu Tlws a Gwobr Ariannol cyn hynny).

Gwnaethpwyd a chynlluniwyd y goron gan Ann Catrin Evans, Glynllifon, Caernarfon.

*Enillydd Tlws Dysgwr y Flwyddyn: Sue Massey

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Ffynhonnell
bawd|chwith|140px
**Cyfansoddiadau a Beirniadaethau*, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005,  ISBN 1-84323-586-2

Categori:Bangor
Eryri a'r Cyffiniau 2005
Eryri
2005
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:2005 yng Nghymru
Ann Catrin Evans

Cerflunwraig a dylunydd o Gymru yw **Ann Catrin Evans** (ganwyd 1 Awst 1967), sy'n gweithio'n bennaf mewn metel. Caiff ei gwaith ei arddangos ar draws y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau a'i werthu'n fyd-eang.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Evans ym Mangor, ac astudiodd radd sylfaen celf ym Mhrifysgol Bangor ym 1987–1988. Graddiodd o Brifysgol Brighton gyda gradd baglor y celfyddydau mewn gwaith pren, metel, serameg a plastig ym 1989. Mae ganddi efail ac oriel ym Mharc Glynllifon ger Caernarfon.

### Gwaith 
Mae ei gwaith wedi ennill nifer o wobrau gan gynnwys medal aur Eisteddfod Genedlaethol Cymru ar gyfer Campwaith Crefft, Gwobr Merched mewn Menter, a Bwrsari Cyngor Celfyddydau Cymru.

Evans oedd gwneuthurwr a chynllunydd coron Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005.

Gwnaethpwyd y goron o arian a llechen. Roedd y pigau o lechen mewn cylch ar y goron yn cynrychioli llyfrau ar agor â dau stribed o arian yn eu dal at ei gilydd mewn cylch yn gwneud i'r cyfan edrych fel clawdd llechen, sy'n nodweddiadol o'r dystiolaeth o ddiwydiant llechi yr ardal.

Dywedodd Ann Catrin Evans:
"Mae'r ddau ddeunydd yn gwrthgyferbynnu'n hyfryd gydag un yn dywyll a garw a'r llall yn sgleiniog a golau ac mae hynny'n gyfuniad perffaith. Roeddwn i'n hapus â'r gwaith ar ôl gorffen gan fod y Goron yn dal y golau yn ofnadwy ac mae hynny yn rhywbeth nad oeddwn i wedi ei ragweld."

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Cerflunwyr o Gymru
Categori:Dylunwyr o Gymru
Categori:Gofaint
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Brwydr Waterloo

Ymladdwyd **Brwydr Waterloo** ar 18 Mehefin 1815 gerllaw pentref Waterloo yng Ngwlad Belg. Brwydrai byddin o Ffrainc, o dan arweinyddiaeth Napoleon Bonaparte, yn erbyn cynghrair byddinoedd Prydain, o dan arweinyddiaeth Dug Wellington, a Phrwsia, o dan arweinyddiaeth Gebhard Leberecht von Blücher.

Hon oedd y frwydr dyngedfennol yn ymgyrch Napoleon i adennill pŵer wedi iddo ddianc oddi ar Ynys Elba. Wedi iddo golli brwydr Waterloo fe alltudiwyd Napoleon unwaith yn rhagor, y tro hwn i ynys Sant Helena.

Codwyd Pont Waterloo ger Betws-y-Coed yn yr un flwyddyn, i gofio'r frwydr.

bawd|300px|dim|Ailactio'r frwydr yn 2011 ar faes y gad

## Gweler hefyd 
* Diwrnod Waterloo

Categori:1815
Waterloo
Categori:Hanes milwrol Ewrop
Categori:Hanes Gwlad Belg
Waterloo
Categori:Hanes milwrol y Deyrnas Unedig
Categori:Rhyfeloedd Napoleon
Ystradfellte

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Ystradfellte**. Saif yn ne'r sir ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yn y Fforest Fawr, rhwng Hirwaun ac Aberhonddu. Ceir sawl rhaeadr cyfagos ac mae'n lle boblogaidd gan gerddwyr. Roedd hostel ieuenctid yna, ond mae wedi cau erbyn hyn.

Yng nghyffiniau'r pentref ceir Maen Madog, carreg Gristionogol gynnar gydag arysgrif Ladin arni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys
Categori:Pentrefi Powys

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Y Dinesydd

Papur bro Caerdydd a'r cylch yw ***Y Dinesydd,*** y papur bro cyntaf i gael ei sefydlu. Fe'i sefydlwyd gan Meredydd Evans yn Ebrill 1973. Mae'n cael ei gynhyrchu gan bwyllgor o wirfoddolwyr sy'n cael eu hethol yn flynyddol mewn cyfarfod cyffredinol. Fe'i dosberthir trwy rwydwaith o ddosbarthwr, ac mae hefyd ar gael trwy siopau ac i'w brynu ar-lein. Mae ar gael mewn print ac yn ddigidol. 

*Y Dinesydd* oedd y papur bro cyntaf i'w sefydlu yng Nghymru, ac mae'n gwasanaethu'r brifddinas ei hun a hefyd Y Barri, Penarth, Y Bont-faen a maestrefi gogleddol y ddinas.

Bu Norman Williams yn olygydd am y tair blynedd gyntaf.

Roedd y papur yn dathlu'i ben-blwydd yn 50 oed yn Ebrill 2023.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Y cyfryngau yng Nghaerdydd
Dinesydd
Categori:Sefydliadau 1973
Papur bro

Papurau cymunedol Cymraeg a gyhoeddir fel arfer yn fisol ac a gynhyrchir gan wirfoddolwyr yw **Papurau Bro**.  Y cyntaf i'w sefydlu oedd *Y Dinesydd* yn 1973 yng Nghaerdydd.  O fewn blwyddyn sefydlwyd pedwar arall: *Papur Pawb* yn Nhal-y-bont, *Llais Ogwan* ym Methesda, *Clebran* yn ardal y Preseli a *Pethe Penllyn* yn ardal Llanuwchllyn. Erbyn heddiw mae dros hanner cant o bapurau bro ar gael.

Mae gan yr holl bapurau bro gylchrediad o oddeutu 35,950 o gopïau'r mis.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012 galwodd Leighton Andrews, y Gweinidog oedd â chyfrifoldeb dros y Gymraeg a chyfryngau digidol am ragor o gefnogaeth i bapurau bro:

''"Mae'r Papurau Bro yn draddodiad pwysig yng Nghymru, ond wrth i fwy o bobl droi at y dechnoleg newydd am eu newyddion, mae'n hanfodol eu bod yn defnyddio'r dulliau newydd hyn o gyfathrebu. Mae nifer o gyfleoedd ar gael i helpu'r broses o gyhoeddi'r Papurau Bro i symud â'r oes, o'r dylunio a'r cysodi i ddefnyddio Hyperlocal i'w hyrwyddo. Mae llawer iawn o dechnoleg ar gael i'w gwneud yn hygyrch i gynulleidfa ehangach a rhoi lle i leisiau newydd." ''

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro
Dylan Iorwerth

Newyddiadurwr a llenor o Gymru yw **Dylan Iorwerth** (ganed Ebrill 1957), sy'n gweithio yn yr iaith Gymraeg. Cafodd ei eni yn Nolgellau ond symudodd y teulu i Waunfawr pan oedd yn saith oed.

Ar ôl astudio yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth ymunodd â'r *Wrexham Leader* am gyfnod cyn ymuno ag Adran Newyddion BBC Radio Cymru. Gweithiodd yn ddiweddarach fel gohebydd gwleidyddiaeth BBC Cymru yn Llundain. Bu yn un o sylfaenwyr y papur Sul wythnosol *Sulyn*, ac ym 1988 sefydlodd y cylchgrawn wythnosol *Golwg*.

Enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2000, y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005 gyda'i gyfrol o straeon byrion *Darnau* a'r Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012.

Gwnaethpwyd ef yn gymrawd er anrhydedd o Brifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan ym mis Mawrth 2010.

## Llyfryddiaeth
* *Darnau* (Gwasg Gwynedd, 2005)
* *Dau Fywyd Cyfan: Hunangofiant Defi Fet* (Gwasg Gomer, 2006)
* *Nabod y Teip* (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
* *Gohebydd yng Ngheredigion yn ystod y Flwyddyn Fawr: Hanes John Griffith (Y Gohebydd) ac Etholiad 1868* (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 2007)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Prifeirdd
Dafydd Orwig

Cenedlaetholwr, cymwynaswr y Gymraeg ac addysgwr  oedd **Dafydd Orwig Jones** (17 Medi 1928 - 10 Tachwedd 1996). Ganed yn Neiniolen, Gwynedd. Bu yn athro daearyddiaeth ac yn ddarlithydd yn y Coleg Normal, Bangor. Roedd yn Gynghorydd Sir ar Gyngor Sir Gwynedd ac yn ymgeisydd seneddol dros Blaid Cymru. Ef olygodd yr *Atlas Cymraeg* a gyhoeddwyd yn 1987.

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Arfon
Idris Foster

Ysgolhaig Cymraeg oedd **Idris Llewelyn Foster** (23 Gorffennaf 1911 – 18 Mehefin 1984), roedd fwyaf adnabyddus fel  Athro Celteg yng Ngholeg Yr Iesu o 1947 hyd 1978.

Ganwyd yng Ngharneddi, ger Bethesda, Gwynedd. Addysgwyd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor. Apwyntiwyd ef yn bennaeth adran Gelteg ym Mhrifysgol Lerpwl ym 1936. Fe dorrodd yr Ail Ryfel Byd ar draws ei yrfa academaidd, pan weithiodd dros yr Adran Deallusrwydd Llyngesol. Yn 1947 apwyntiwyd ef yn drydydd daliwr y swydd Athro Celteg yng Ngholeg Yr Iesu, Prifysgol Rhydychen, swydd a ddeliwyd yn wreiddiol gan Syr John Rhys. Daeth yn Gymrawd Coleg Yr Iesu yr un adeg. Cafodd ei urddo'n farchog yn 1977, ymddeolodd y flwyddyn ganlynol gan ddychwelyd i'w gynefin, bu farw yn 1984.

Ei waith pwysicaf ym maes Astudiaethau Celtaidd oedd ei astudiaethau o farddoniaeth a llên Cymraeg a Gwyddeleg Canoloesol. Fe wnaeth gyfraniad arbennig i astudiaeth o chwedl *Culhwch ac Olwen*, yr Hengerdd a'r Cynfeirdd. Cyhoeddwyd ei fersiwn ef o'r chwedl, ar ôl ei farwolaeth, yn 1992.

## Bywyd Cyhoeddus
Bu'n weithgar yn ymwneud â sawl cymdeithas Gymreig flaengar, yn arbennig yr Eisteddfod Genedlaethol. Roedd yn gadeirydd Cyngor a Llywydd y Llys, roedd yn drysorydd ac islywydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ac yn aelod o gorff llywodraethu'r Eglwys yng Nghymru. Bu'n llywydd ar Gymdeithas Dafydd ap Gwilym. Bu'n aelod o Gyngor yr Iaith Gymraeg a sefydlwyd yn 1973.

Deilir archif o'i bapurau gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol
*Bywgraffiad byr a manylion yr archifau 

Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Pobl o Fethesda
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1953

250px|bawd|Meini'r Orsedd, y Rhyl

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1953** yn y Rhyl, Sir y Fflint (Sir Ddinbych bellach).

Dilys Cadwaladr oedd y ferch gyntaf i gael ei choroni yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Gan fod gwobrwyo merch yn brifardd yn ddigwyddiad prin yr adeg yma, galwyd tafarn ar Ffordd Rhuddlan o'r enw "The Crowned Bard" i gofio'r achlysur; mae dal yno heddiw. Nid oedd yna gytundeb ar goroni Dilys Cadwaladr. Roedd Saunders Lewis yn daer dros goroni gwaith Dyfnallt Morgan tra yr oedd J. M. Edwards a T. H. Parry-Williams yn unfryd yn erbyn. Yn ôl Saunders Lewis, mae'r gerdd yn disgrifio "terfyn gwareiddiad Cymraeg mewn cwm diwydiannol a'r llen haearn rhwng yr hen fywyd Cymreig a'r bwyd di-Gymraeg sy'n ei ddisodli." Ceir pwyslais ar yr elfen lafar a cheir enghraifft hyfryd o dafodiaith Morgannwg. Ceir testun *Y Llen* yn unig gyfrol barddoniaeth Dyfnallt Morgan, *Y Llen a Myfyrdodau Eraill*.

Anerchodd Megan Lloyd George y dorf yno hefyd ac mae tâp o'i llais ar gael gan y BBC.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn y Rhyl

## Cyfeiriadau
Rhyl 1953
Rhyl 1953
1953
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Y Rhyl
Categori:1953 yng Nghymru
Dilys Cadwaladr

Bardd Cymraeg oedd **Dilys Cadwaladr** (ganed **Dilys Cadwaladr Jones**) (19 Mawrth 1902 - Ionawr 1979).

Enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhyl 1953. Hi oedd y ferch gyntaf erioed i ennill y goron. Priododd Leonardus "Leo" Scheltinga ym 1946.

Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Prifeirdd
Pisin

Iaith gyfrwng (lingua franca) ydy **Toc Pisineg** *(Tok Pisin / Pidgin)*, sy'n cael ei siarad yn Papua Gini Newydd a yn ynysoedd y Cefnfor Tawel. Tafodiaith o Saesneg ydy hi. *Tok Pisin* yw *"talk pidgin"* yn Toc Pisineg; hynny yw, "siarad pidgin". Fodd bynnag, daw'r gair pidgin o gamynganiad Tsieineaidd o "business"; hynny yw "busnes".

O Pisin ddaeth yr ymadroddion Saesneg *"Long time no see!"* (Sut mae ers tro byd?), *"No can do!"* (Fe allai ddim gwneud hynny!), *"No go."* (Dim mynediad.) a *"piccaninny"* (plentyn cynfrodol).

**Ymadroddion Cyffredin.**
*Tok Pisin : *Pisin*
*Wels : *Cymraeg*
*Inglis : *Saesneg*
*Gude! / Yu stap! : *Helo!*
*Orait? : *Sut mae?*
*Nambawan! : *Da iawn!*
*nogut : *drwg / gwael / dim gwerth*
*Moning! : *Bore da!*
*Apinun! : ''P'nawn da!*
*Gut nait! : *Nos da!*
*Plis! : *Os gwelwch chi'n dda!*
*Tenkyu! : *Diolch!*
*No tenkyu! : *Dim diolch!*
*Sori! : *Mae'n flin gen i!*
*ya / yes : *ïe / do / oes, etc.*
*no / nogat : *nage / naddo / nag oes etc.*
*Mi no save. *(SA-fe)* : *Wn i ddim.*
*Gut bai! : *Da boch chi!*
*Lukim yu! : *Hwyl fawr!*

**Geiriau Diddorol.**
*bilong longwe ples : *estron*
*gumi bilong kok : *condom*
*i no dia : *rhad*
*katim gras bilong het : *torri gwallt*
*Misis kwin : *Y Frenhines*
*pikinini : *plentyn* (Sbaeneg *pequeño* = bach)
*tok ples : *(tafod)iaith lleol* (hynny yw - nid *Tok Pisin*)
*waia i lus : *gwallgo*
*wilwil : *beic*
*wokabaut : *gwyliau* (Saesneg Awstralia *walkabout* = gwyliau)
*magani : *walabi*
*bikpela magani : *cangarŵ*
*kaikai : *bwyd*
*solwara : *môr* (Saesneg *saltwater* = dwr halen)
*lotu : *crefydd* (Ffijïeg *lotu* = crefydd)
*haus lotu : *eglwys* (Saesneg *house* neu Almaeneg *haus* = *tŷ* + Ffijïeg *lotu'' = crefydd)

## Cysylltiadau 
*Wicipedia Pisin

Categori:Ieithoedd Oceania