Hil-laddiad yr Wigwriaid

bawd|300px|Map o Weriniaeth Pobl Tsieina gyda Xinjiang mewn lliw coch.
 o flaen pencadlys y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd]]
Ymgyrch o gamdriniaethau hawliau dynol yn erbyn yr Wigwriaid, pobl Dyrcig Fwslimaidd sydd yn frodorol i Xinjiang, gan lywodraeth Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **hil-laddiad yr Wigwriaid**. 

## Cyd-destun
Ers 2014, mae llywodraeth Xi Jinping, Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Gomiwnyddol Tsieina, wedi gorfodi polisïau sydd wedi carcharu rhyw un miliwn o Fwslimiaid mewn gwersylloedd cadw heb unrhyw broses gyfreithiol. Wigwriaid ydy'r mwyafrif ohonynt, ond maent hefyd yn cynnwys Casachiaid, Cirgisiaid, a phobloedd Dyrcig eraill. Ni fu carcharu torfol o leiafrifoedd ethnig a chrefyddol ar y raddfa hon ers yr Ail Ryfel Byd. Dinistriwyd miloedd o fosgiau, a chipiwyd cannoedd o filoedd o blant oddi ar eu rhieni er mwyn eu danfon i ysgolion preswyl.

## Modd yr Hil-laddiad
Nod honedig Tsieina yw gwrthderfysgaeth: dywed bod mesurau llym yn angenrheidiol er mwyn gostegu Islamiaeth yn yr ardal ac i ddod â therfyn i'r gwrthdaro yn Xinjiang. Gelwir y gwersylloedd cadw yn swyddogol yn "ganolfannau addysg ac hyfforddiant galwedigaethol". Yn ymarferol, mae'r llywodraeth yn gorfodi Tsieineiddio, Islamoffobia, a gormes gwleidyddol ar raddfa eang. Mae polisïau'r llywodraeth yn cynnwys carcharu heb broses ffurfiol mewn gwersylloedd cadw, llafur gorfodol, atal arferion crefyddol yr Wigwriaid, indoctroneiddio gwleidyddol, a chyfyngu ar gael plant trwy sterileiddio, dulliau atal cenhedlu ac erthylu gorfodol. Yn ôl ystadegau llywodraeth Tsieina, o 2015 i 2018 gostyngodd y gyfradd geni yn ardaloedd Hotan a Kashgar—y ddwy'n gartref i boblogaeth Wigwraidd yn bennaf—yn uwch na 60%, Er i swyddogion y llywodraeth yn Xinjiang gydnabod y cwymp syfrdanol yn y gyfradd geni, gwrthodasant y cyhuddiadau o anffrwythloni'r boblogaeth ac hil-laddiad.

### Cymhathiad bwriadol
Ar y cychwyn, câi'r mesurau hyn eu disgrifio fel polisi o gymhathu gorfodol yn Xinjiang, ac fel ethnoladdiad neu hil-laddiad diwylliannol. Wrth i ragor o fanylion ddod i'r amlwg, rhoddwyd yr enw hil-laddiad arni gan lywodraethau, ymgyrchwyr, sefydliadau anllywodraethol, arbenigwyr hawliau dynol, academyddion, a llywodraeth alltud Dwyrain Tyrcestan, gan gyfeirio at ddiffiniad y Cytundeb Hil-laddiad.

## Ymateb Ryngwladol
Mae'r ymateb rhyngwladol i'r sefyllfa yn Xinjiang wedi amrywio. Cyflwynwyd datganiadau yn condemnio Tsieina i Gyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig gan rai wladwriaethau, tra'r oedd llywodraethau eraill yn cefnogi'r polisïau yn gyhoeddus. Yn Rhagfyr 2020, gwrthododd y Llys Troseddol Rhyngwladol i archwilio Tsieina oherwydd diffyg awdurdodaeth gyfreithiol. Ar 19 Ionawr 2021, Unol Daleithiau America oedd y wlad gyntaf i ddatgan bod Tsieina yn gyfrifol am hil-laddiad yn Xinjiang, er i Adran Wladol yr Unol Daleithiau ddod i'r casgliad nad oedd digon o dystiolaeth i brofi hil-laddiad. Pasiwyd cynigion yn cyhuddo Tsieina o hil-laddiad gan nifer o ddeddfwrfeydd cenedlaethol, gan gynnwys Tŷ'r Cyffredin yng Nghanada, Ystadau Cyffredinol yr Iseldiroedd, Tŷ'r Cyffredin yn y Deyrnas Unedig, a'r Seimas yn Lithwania. Condemniwyd polisïau Tsieina yn erbyn yr Wigwriaid fel "camdriniaethau hawliau dynol difrifol" neu "droseddau yn erbyn dynoliaeth" gan seneddau gwledydd eraill, gan gynnwys Seland Newydd, Gwlad Belg, a'r Weriniaeth Tsiec.

## Dolenni
* [‘Absolutely No Mercy’: Leaked Files Expose How China Organized Mass Detentions of Muslims' New York Times(https://cy.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times)]
* 'Concentration camps and forced labor: China’s repression of the Uighurs, explained'

## Cyfeiriadau 
Categori:21ain ganrif yn Tsieina
Categori:Hanes Xinjiang
Wigwriaid
Wigwriaid
Categori:Wigwriaid