open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juli Zeh

Awdures o'r Almaen yw **Juli Zeh** (ganwyd 30 Mehefin 1974) sy'n nodigedig am ei gwaith fel cyfreithegydd, bardd-gyfreithiwr ac awdur ffuglen wyddonol.

Ei llyfr cyntaf oedd *Adler und Engel* ('Eryr ac Angylion') a gyfieithwyd i'r Saesneg gan Anglais Slenczka, ac a enillodd Wobr Llyfr yr Almaen yn 2002 am y nofel gyntaf orau. Teithiodd Juli Zeh drwy Fosnia a Hertsegofina yn 2001, taith a ddaeth yn sail i'r llyfr *Die Stille ist ein Geräusch* ('Sŵn yw'r Distawrwydd'). Ymhlith ei llyfrau eraill mae *Das Land der Menschen*, *Schilf*, *Alles auf dem Rasen*, *Kleines Konversationslexikon für Haushunde*, *Spieltrieb*, 'Ein Hund läuft durch die Republik* a *Corpus Delicti''.

Bu Zeh yn byw yn Leipzig ers 1995, ac ar hyn o bryd (2019) mae'n byw y tu allan i Berlin. Astudiodd Zeh y gyfraith yn Passau ac yn Leipzig, gan basio Zweites Juristisches Staatsexamen - sy'n gyfwerth â statws bargyfreithiwr yng Nghymru - yn 2003, ac mae ganddi ddoethuriaeth mewn cyfraith ryngwladol gan Brifysgol Saarbrücken. Mae ganddi hefyd radd o'r Deutsches Literaturinstitut Leipzig.

Fe'i ganed yn Bonn ar 30 Mehefin 1974. 

Mae hi'n gymharol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid Sosialaidd a Democrataidd yr Almaen.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Ganolfan PEN yr Almaen, Academi Celfyddydau Cain Bafaria am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

;Nofelau

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Pobl o Bonn
Shelley Miranda Barrett

Actores o Gymru yw **Shelley Miranda Barrett** (ganwyd oddeutu 1974), sy'n fwyaf adnabyddus fel Mandy yn y gyfres deledu *Satellite City*.

Cafodd ei geni ym Mhenarth, yn ferch i'r gwleidydd Lorraine Barrett a chafodd ei haddysg yng Ngholeg Glan Hafren. Priododd yr actor Richard Norton yn 2002, sy'n actio ar Sunset Boulevard yn Hollywood.

## Teledu
**Satellite City* (1996) 
**High Hopes* (1999)
**Summer Rain* (2001)
**Casualty* (2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1970au
Ingeborg Bachmann

Awdures o Awstria oedd **Ingeborg Bachmann** (25 Mehefin 1926 - 17 Hydref 1973) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, newyddiadurwr, sgriptiwr ac athronydd.

## Magwraeth ac addysg
Fe'i ganed yn Klagenfurt, Carinthia ar 25 Mehefin 1926 a bu farw yn Rhufain, yn ferch i brifathro. Astudiodd athroniaeth, seicoleg, ieitheg yr Almaen, a'r gyfraith ym mhrifysgolion Innsbruck, Graz, a Vienna. Yn 1949, derbyniodd ei Doethur mewn Athroniaeth o Brifysgol Fienna o'r enw "Derbyniad Beirniadol Athroniaeth Ddigwyddiadol Martin Heidegger"; ei hymgyghorydd traethawd ymchwil oedd Victor Kraft. 

Ar ôl graddio, gweithiodd Bachmann fel sgriptiwr a golygydd yng ngorsaf radio *Rot-Weiss-Rot*,swydd a roddodd drosolwg cyffredinol iddi o lenyddiaeth, ac a roddodd incwm iddi ac a wnaeth iddi barhau gyda'i gwaith llenyddol. Daeth i gysylltiad gyda Hans Weigel, Ilse Aichinger, Paul Celan, Heinrich Böll, Marcel Reich-Ranicki a Günter Grass pan ymunodd a'r *Gruppe 47*.

Roedd traethawd doethuriaeth Bachmann yn mynegi ei dadrithiad cynyddol gyda dirfodaeth (*existentialism*) Heideggeria, a liniarwyd ychydig oherwydd ei diddordeb yn Ludwig Wittgenstein. Dylanwadwyd ar ei hagwedd at iaith gan syniadau Wittgenstein, 

## Y llenor
Yn ystod ei hoes, adnabyddwyd Bachmann yn bennaf oherwydd dau gasgliad o farddoniaeth a ysgrifennodd: *Das dreißigste Jahr, Malina, Die Karawane und die Auferstehung* a *Der gute Gott von Manhattan*.

Roedd Bachmann ar flaen y gad o ran syniadaeth blaenllaw hawliau menywod, yn enwedig yn Awstria. Canfu, yn ei bywyd personol, y stad o fod yn rhydd oddi wrth realaeth gwleidyddol yr oes. Cafodd gweithiau Bachmann a rhai Barbara Frischmuth, Brigitte Schwaiger ac Anna Mitgutsch eu cyhoeddi'n eang yn yr Almaen. Cyhoeddodd awduron gwrywaidd o Awstria fel Franz Innerhofer, Josef Winkler a Peter Turrini weithiau ar brofiadau trawmatig o gymdeithasoli. Yn aml, cynhyrchodd yr awduron hyn eu gwaith ar gyfer prif gyhoeddwyr gweithiau Almaeneg. Ar ôl marwolaeth Bachmann ym 1973 parhaodd awduron Awstria fel Thomas Bernhard, Peter Handke ac Elfriede Jelinek â thraddodiad llenyddiaeth Awstria yn yr Almaen.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Grwp 47, Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o Awstria
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Pobl o Klagenfurt
Prifysgol Bir Zait

Prifysgol cyhoeddus y wladwriaeth yw **Prifysgol Birzeit** (neu **BZU;** ) sydd wedi'i chofrestru gan y Weinyddiaeth Materion Cymdeithasol fel sefydliad elusennol. Mae wedi'i achredu gan y Weinyddiaeth Addysg Uwch ac wedi'i lleoli yn Birzeit, y Lan Orllewinol, ger Ramallah. Wedi'i sefydlu ym 1924 fel Ysgol Elfennol i ferched, daeth Birzeit yn Brifysgol llawn ym 1975.

Mae Prifysgol Birzeit yn cynnig rhaglenni graddedig ac israddedig mewn technoleg gwybodaeth, peirianneg, gwyddorau, polisi cymdeithasol, y celfyddydau, y gyfraith, nyrsio, fferylliaeth, gwyddorau iechyd, economeg a rheolaeth. Mae gan y brifysgol 9 cyfadran, gan gynnwys cyfadran raddedig. Mae'r rhain yn cynnig 47 rhaglen BA ar gyfer myfyrwyr israddedig a 26 rhaglen MA ar gyfer myfyrwyr graddedig. Yn y flwyddyn academaidd 2018-9 ymlaen roedd tua 14,000 o fyfyrwyr wedi cofrestru yn rhaglenni baglor, meistr a PhD y brifysgol.
bawd|800px|canol|Campws Prifysgol Birzeit

## Hanes 
Sefydlwyd Ysgol Merched Birzeit ym 1924 gan Nabiha Nasir (1891-1951) fel ysgol elfennol i ferched o Bir Zait a'r pentrefi cyfagos. Roedd yn un o ysgolion cynta'r rhanbarth. Ym 1930, ehangodd ei chwmpas i ddod yn ysgol uwchradd gyd-addysgiadol, ac ym 1932, ailenwyd hi'n 'Ysgol Uwch Birzeit'. Yn 1942, newidiwyd yr enw i 'Goleg Birzeit'. Ym 1953, ymgorfforwyd dosbarth addysg uwch '*freshman*', ac yna dosbarth '*sophomore*' ym 1961.

## Cyfadrannau 
Mae'r brifysgol, trwy ei naw cyfadran (Celfyddydau; Gwyddoniaeth; Busnes ac Economeg; Y Gyfraith a Gweinyddiaeth Gyhoeddus; Peirianneg a Thechnoleg; Fferylliaeth, Nyrsio, a Phroffesiynau Iechyd; Addysg; ac Astudiaethau Graddedig, Celf Cerddoriaeth a Dylunio), yn darparu rhaglenni academaidd (76 rhaglenni) sy'n gorffen mewn graddau baglor, fel y rhaglenni mawr / bach.

Mae'r cyfadrannau hyn, yn ogystal â'r gyfadran Astudiaethau Graddedig, yn cynnig 32 o raglenni ôl-raddedig sy'n arwain at raddau meistr. Mae'r brifysgol hefyd yn cynnig un rhaglen Ph.D. yn y gwyddorau cymdeithasol.

## Pobl nodedig 
Ar hyn o bryd,  mae yna nifer o athrawon sydd hefyd yn cael eu penodi'n weinidogion yn llywodraeth bresennol Palesteina. Roedd tri ar ddeg aelod o dîm negodi Palestina mewn sgyrsiau heddwch a noddir gan yr Unol Daleithiau yn y Dwyrain Canol yn aelodau cyfadran Prifysgol Birzeit. Bu Hanan Ashrawi yn dysgu llenyddiaeth yno.

Gweithiodd Saeed Abu Ali fel athro cyswllt. 

## Gweler hefyd 
* Rhestr o brifysgolion Palestina
* Orielau ac Amgueddfeydd Palestina

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Safle swyddogol
* Safle swyddogol (in Arabic)
* Cyfeillion Prifysgol Birzeit
* Rhaglen Astudio Dramor Palestina ac Arabeg yn Birzeit

Categori:Addysg ym Mhalesteina
Categori:Prifysgolion Palesteina
Categori:Wicibrosiect Palesteina
Hanes Swydd Gaergrawnt

bawd|Map o Swydd Gaergrawnt yn niwedd yr 17g.
O amgylch y Ffendiroedd yn Swydd Gaergrawnt mae olion o lwybrau ac aneddiadau o Oes Newydd y Cerrig. Yn yr oesoedd cynhanesyddol, roedd y corsydd a'r gwastatiroedd llifwaddodol hyn yn gorchuddio'r rhan fwyaf o ogledd ddwyrain Swydd Gaergrawnt, a rhannau o Norfolk a Swydd Lincoln. Ger Peterborough mae Flag Fen, safle un o'r aneddiadau hynaf ym Mhrydain sy'n dyddio o ryw 3500&nbsp;mlynedd yn ôl, yn ystod Oes yr Efydd. Yn Isleham darganfuwyd un o'r celciau mwyaf o wrthrychau efydd, mwy na 6500 o ddarnau, yn Lloegr.

Yn ystod cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain, trigasant y rhan fwyaf o boblogaeth yr ardal yn nyffryn Afon Cam. Mae'n debyg taw'r Rhufeiniaid oedd y rhai i gychwyn ar y gwaith o ddraenio'r Ffendiroedd. Symudodd yr Eingl-Sacsoniaid i'r ardal yn y 5g, ac yn yr Oesoedd Canol Cynnar saif ar gyrion y Ddaenfro a brwydrodd y Daniaid a'r Sacsoniaid drosti. Enw'r ardal yn Llyfr Dydd y Farn yw Grentebrigescire, sy'n cyfeirio at Afon Granta, un o lednentydd Afon Cam. Gweinyddid Swydd Gaergawnt a Swydd Huntingdon gan yr un siryf yn ystod yr Oesoedd Canol. Sefydlwyd Prifysgol Caergrawnt yn y 13g. Cyflawnwyd draenio'r Ffendiroedd yn yr 17g, gan greu tiroedd âr a phorfeydd newydd.

Catrawd Swydd Gaergrawnt oedd uned y sir yn y Fyddin Brydeinig, a chafodd ei ffurfio'n gyntaf yn 1860 fel corffluoedd gwirfoddol o reifflwyr. Yn sgil ad-drefnu'r Fyddin gan Hugh Childers yn 1881, daeth yn un o fataliynau gwirfoddol Catrawd Suffolk. Daeth yn rhan o'r Llu Tiriogaethol yn 1908, ac yn gatrawd ar wahân yn 1909. Ymhlith anrhydeddau brwydrau'r gatrawd oedd Ail Ryfel y Boer, Ail Frwydr Ypres, Brwydr Passchendaele, a Brwydrau'r Somme (1916 a 1918) yn y Rhyfel Byd Cyntaf, a Brwydr Singapore yn yr Ail Ryfel Byd. Lliwiau'r gatrawd oedd glas Caergrawnt a du. Adeiladwyd nifer o feysydd awyr yng ngwastatiroedd Swydd Gaergrawnt ar gyfer awyrennau bomio ac awyrennau ymladd yr Awyrlu Brenhinol ac Awyrlu Byddin yr Unol Daleithiau yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Hanesyddiaeth 
Un o'r hanesyddion lleol cyntaf i ysgrifennu ar Swydd Gaergrawnt oedd John Layer, yswain Shepreth, yn y 1630au. Defnyddiodd weithredoedd ystadau ei hunan a'i gymdogion yn ogystal â chofnodion Roger Dodsworth o Roliau'r Siawnsri a'r Trysorlys, i olrhain achau'r bonedd a'u heiddo ym mhlwyfi'r sir ers oes y Normaniaid. Ymwelodd hefyd ag eglwysi ar draws y sir gan nodi'r arysgrifau ac arwyddnodau herodrol. Yn y 18fed cafodd cofrestri eglwysig eu harchwilio gan hunafiaethwyr megis Francis Blomefield i lunio hanes llawnach o'r sir.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Y Parchedig Edward Conybeare, *A History of Cambridgeshire* (Llundain: Elliot Stock, 1897).
The Wanderer

Cerdd yn yr iaith Sgoteg gan y bardd Gwyddelig James Orr yw "**The Wanderer**". Cyhoeddwyd y gerdd yn y gyfrol *Poems on Various Subjects* (1804), a argraffwyd gan Smith & Lyons ym Melffast.

Cerdd hawl ac ateb ydyw, ar ffurf sgwrs rhwng merch sy'n clywed mewn bwthyn a dyn sy'n chwilio am loches. Mae'n enghraifft o farddoniaeth am grwydryn, thema oedd yn boblogaidd mewn cylchgronau'r cyfnod. Mae patrwm odlau a mydr y gerdd yn debyg i gân werin. Ychwanegodd Orr nodyn at y gerdd yn dweud y dyler ei ganu i dôn yr alaw Sgoteg "Mary's Dream". Ysgrifennir yn nhafodiaith Sgoteg Wlster, a elwid yn *Braid Scotch* gan Orr.

Cenedlaetholwr Gwyddelig Presbyteraidd o dras Albanaidd oedd James Orr. Mae'n debyg bod y gerdd yn seiliedig ar brofiadau'r bardd tra'n cuddio am rai wythnosau ar fynydd Slemish ger Ballymena yng ngogledd Swydd Antrim, ar ffo yn sgil methiant Gwrthryfel Gwyddelig 1798. Orr oedd un o'r y Gwyddelod Unedig a frwydrodd yn erbyn y Fyddin Brydeinig yn Antrim ar 7 Mehefin 1798. Yn hanes yr Alban, *wanderer* oedd yr enw a roddid ar un o'r Cyfamodwyr, mudiad Presbyteraidd a gafodd ei erlid yn ystod teyrnasiadau Siarl II ac Iago VII. Mae teitl y gerdd felly yn gyfeiriad at elfennau crefyddol Gwrthryfel 1798.

Mae'r ffaith bod y crwydryn yn galw'r ferch yn Leezie, boed hynny yn ei gwir enw ai peidio, yn awgrymu bod y ddau yn gyfarwydd â'i gilydd, ac o bosib bod y bwthyn ar y mynydd yn dŷ diogel ar gyfer y rhai sydd ar ffo. Mae'r ferch yn agor y drws i'r dyn, er iddo gyfaddef ei fod yn euog o dorri'r gyfraith, ac yn gwrthod cynnau tân rhag iddo dynnu sylw'r *picquet* (patroliwr). Mae hi'n deall felly ei fod yn sôn am wrthryfela, neu droseddau tebyg yn erbyn yr awdurdodau, ac yn fodlon ei lochesu serch hynny. Mae'r ferch hyn yn oed yn cynnig ei gwely i'r crwydryn fwrw ei flinder. Mae ei chydweithrediad yn awgrymu sefyllfa o ddrwgdeimlad rhwng y werin a'r awdurdodau, cyd-destun sy'n glir wrth ystyried profiadau'r bardd adeg Gwrthryfel 1798.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddi'r 1800au
Categori:Cerddi'r 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Cerddi Sgoteg o Iwerddon
James Orr

Bardd Gwyddelig yn yr ieithoedd Sgoteg a Saesneg oedd **James Orr** (1770 – 24 Ebrill 1816). Roedd yn un o'r *weaver poets*, beirdd y werin yn Wlster a gawsant eu dylanwadu gan Robert Burns. Ysgrifennodd mwy na 150 o gerddi.

## Bywgraffiad 
Ganwyd James Orr ym mhlwyf Broadisland ger pentref Ballycarry, Swydd Antrim, yn nhalaith Wlster. Roedd yn unig blentyn i wëydd oedd yn berchen ar lain fach o dir. Dysgodd James ddefnyddio'r gwŷdd gan ei dad.

Presbyteriaid oedd teulu Orr, a ddisgynnant o'r ymsefydlwyr Albanaidd a wnaeth gwladychu Wlster yn nechrau'r 17g.
Roedd Orr yn genedlaetholwr Gwyddelig brwd ac yn un o Gymdeithas y Gwyddelod Unedig. Cyfranodd at newyddiadur y Gwyddelod Unedig, y *Northern Star*, a gyhoeddwyd ym Melffast. Credoau radicalaidd a chwyldroadol oedd ganddo, a ysgogwyd gan ei brofiad o dlodi'r cefn gwlad, gwahaniaethu yn erbyn Anghydffurfwyr, a'r Deddfau Penyd yn erbyn Catholigion. Cofleidiodd werthoedd yr Oleuedigaeth megis rhyddid a democratiaeth.

Yn ystod Gwrthryfel Gwyddelig 1798, brwydrodd Orr gyda'r Gwyddelod Unedig a'r Amddiffynwyr Catholig, dan arweiniad Henry Joy McCracken, yn erbyn lluoedd Prydeinig yn Antrim ar 7 Mehefin 1798. Am ychydig wythnosau wedi methiant y frwydr honno, bu Orr, McCracken ac eraill ar ffo yng ngogledd Swydd Antrim. Dihangodd Orr i'r Unol Daleithiau am ychydig fisoedd, ac mae'n debyg iddo dreulio'i gyfnod yno yn Philadelphia.

Dychwelodd i'w gartref yn Ballycarry, ac yno bu'n barddoni ac yn gwehyddu hyd ddiwedd ei oes. Cleddir yn Hen Fynwent Templecorran ar gyrion Ballycarry. Codwyd cofeb ar ei fedd yn 1831 gan Seiri Rhyddion o gyfrinfeydd lleol.

## Barddoniaeth ddethol 
* "Donegore Hill"
* "To the Potatoe"
* "Tea"
* "The Passengers"
* "The Penitent"
* "The Wanderer"
* "The Irish Cottier's Death and Burial"

## Darllen pellach 
* Donald H. Akenson a W. H. Crawford, *Local Poets and Social History: James Orr, Bard of Ballycarry* (Belffast: Public Record Office of Northern Ireland, 1977).
* Carol Baraniuk, *James Orr: Poet and Irish Radical* (Llundain: Pickering & Chatto, 2014).

Categori:Genedigaethau 1770
Categori:Marwolaethau 1816
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Cristnogol o Iwerddon
Categori:Beirdd Saesneg o Iwerddon
Categori:Beirdd Sgoteg o Iwerddon
Categori:Cenedlaetholwyr Gwyddelig
Categori:Pobl o dras Albanaidd
Categori:Pobl o Swydd Antrim
Categori:Presbyteriaid o Iwerddon
Lorraine Barrett

Gwleidydd o Gymru oedd **Lorraine Jayne Barrett** (ganwyd 1950). Hi oedd Aelod Cynulliad dros De Caerdydd a Phenarth rhwng 1999 a 2011, ac un o aelodau Comisiwn y Cynulliad rhwng 2007 a 2011.

## Bywyd personol
Priododd Paul Barrett, rheolwr ac asiant artistaid roc a rol fel Shakin' Stevens and the Sunsets. Mae ganddynt fab, Lincoln Barrett (sy'n adnabyddus fel y DJ drwm a bas High Contrast) a merch, yr actores Shelley Miranda Barrett.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Dyneiddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Bowlio mat byr

Math o chwaraeon dan do yw **bowlio mat byr** (neu **bowls mat byr**) lle mae chwaraewyr yn ceisio sgorio pwyntiau trwy rolio pêl drom ar hyd arwyneb gweddol wastad i geisio cael eu cael i ddod i stop yn agosach at y 'jac' na'u gwrthwynebwyr.  Mae'r gêm yn amrywiad modern ar bowls lawnt.

Gan fod bowlio mat byr yn cael eu chwarae dan do, nid yw'n cael ei effeithio gan y tywydd.  Mae'r offer yn gludadwy ac yn hawdd i'w osod, ac felly'n arbennig o briodol ar gyfer lleoliadau sydd hefyd yn cael eu defnyddio at ddibenion eraill fel neuaddau pentref, ysgolion, a chlybiau chwaraeon a chymdeithasol. Mae hyd yn oed yn cael ei chwarae ar rigiau olew Môr y Gogledd .

Mae bowlio mat byr i fod i gael ei chwarae ar fat sy'n 40-45 troedfedd (12-14 medr) o hyd a 6 troedfedd (1.8 medr) o led.  Mae'r mat sy'n cael ei ddefnyddio wedi'i wneud o ewyn neu rwber, ac mae'r llinellau gofynnol wedi'u marcio'n barhaol.  Mae ffender pren yn cael ei roi ar y ddau ben i gadw'r bowls rhag rholio oddi ar y mat.  Mae bloc yn eistedd yng nghanol y mat; rhaid i chwaraewyr osgoi taro'r bloc gyda'u bowls wrth iddynt rowlio i lawr y mat.  Y 'jac' yw'r targed sydd ar un pen o'r mat.

Mae'r jac a ddefnyddir mewn bowls mat byr yn drymach (900 gram) na'r jack sy'n cael ei ddefnyddio mewn mathau eraill o bowls. 225-285 gram yw'r jac a ddefnyddir ar gyfer bowls mat hir a 382-453 gram yw'r jac a ddefnyddir wrth chwarae bowls dan do.

Nid oes sicrwydd ynghylch tarddiad y gêm, ond un stori yw iddi gael ei chwarae gyntaf yng Nghymru gan ddau o Dde Affrica a ddaeth i weithio yn yr ardal.  Roedden nhw wedi chwarae bowls awyr agored yn Ne Affrica ac, efallai oherwydd yr hinsawdd wael yng Nghymru, dechreuon nhw chwarae addasiad o'r gêm awyr agored ar stribed o garped mewn neuadd eglwys.  Rhywbryd yn ddiweddarach, symudon nhw i Ogledd Iwerddon a chymryd y gêm newydd gyda nhw.  Lluniwyd rheolau ac amodau chwarae ac yn fuan daeth y gêm yn boblogaidd.  Fe'i cyflwynwyd i Loegr gan Wyddelod, ond araf oedd ei datblygiad tan yr 1980au pan sefydlwyd bowls mat byr chwaraeon cost isel i bobl o bob oed.

Sefydlwyd Cymdeithas Bowls Mat Byr Cymru yn 1987 gyda'r nod o gyflwyno a datblygu'r gêm yng Nghymru, ac yng Nghlwyd y sefydlwyd y gymdeithas sirol gyntaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bowlio
Categori:Pages with unreviewed translations
Anita Desai

Awdures Indiaidd yw **Anita Desai** (ganwyd 24 Mehefin 1937) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur, nofelydd, academydd ac awdur storiau byrion. Fel awdur mae hi wedi cyrraedd y rhestr fer ar gyfer Gwobr Booker deirgwaith. Derbyniodd Wobr Sahitya Akademi yn 1978 am ei nofel *Y Tân ar y Mynydd*, o 'Akademi Sahitya', Academi Llythyrau Genedlaethol India. Enillodd wobr y 'Guardian Prydeinig' am ei nofel *Y Pentref ar Lan y Môr*.

Fe'i ganed yn Mussoorie, India ar 24 Mehefin 1937 mewn cartref pedair-ieithog: yr Almaeneg, Bengali, Wrdw, Hindi a Saesneg y tu allan i'r cartref. Almaenes oedd ei mam, Toni Nime, a dyn busnes oedd ei thad. Nid ymwelodd â'r Almaen tan oedd yn oedolyn. Dechreuodd ysgrifennu Saesneg yn saith oed a chyhoeddodd ei stori gyntaf yn naw mlwydd oed. 

Bu'n fyfyriwr yn Ysgol Uwchradd y Frenhines Mary yn Delhi a derbyniodd ei B.A. mewn llenyddiaeth Saesneg ym 1957 o Brifysgol Delhi. Yn 1958 priododd Ashvin Desai, cyfarwyddwr cwmni meddalwedd cyfrifiadurol ac awdur y llyfr *Between Eternities: Ideas on Life a The Cosmos*. Mae ganddynt bedwar o blant, gan gynnwys y nofelydd arobryn Gwobr Booker, Kiran Desai. Aethant â'u plant i Thul (ger Alibagh) am wyliau ar benwythnosau, lle gosododd Desai ei nofel *The Village by the Sea*.

Yn 2019 roedd yn parhau yn ei swydd fel athro'r dyniaethau yn y Massachusetts Institute of Technology.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth, Academi Celfyddydau a Llythyrau America am rai blynyddoedd.

## Ffilm
Yn 1993, addaswyd ei nofel *In Custody* gan Merchant Ivory Productions i'r Saesneg, dan gyfarwyddyd Ismail Merchant, gyda sgript y ffilm gan Shahrukh Husain. Enillodd y ffilm Fedal Aur 1994 ar gyfer yr actorion: Shashi Kapoor, Shabana Azmi ac Om Puri.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Llenorion benywaidd o India
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Pobl o Mussoorie
Amélie Nothomb

Awdures o Wlad Belg yw **Amélie Nothomb** (sy'n enw-awdur) a anwyd 9 Gorffennaf 1966 ac sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur a sgriptiwr. Treuliodd llawer o'i phlentyndod yn Asia.

Ganed **Fabienne-Claire Nothomb** yn Etterbeek, Japan ar 9 Gorffennaf 1966 i ddiplomat o Wlad Belg. Symudodd pan oedd yn 5 oed ac er hynny mae wedi byw yn: Tsieina, Efrog Newydd, Bangladesh, Myanmar, a gwledydd Prydain. 

Mae'n awdures doreithiog iawn. Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, ''Hygiène de l'assassin* (cyf Saesneg: *Hygiene and the Assassin''), pan oedd yn 26 oed, ac ers hynny mae hi wedi cyhoeddi un nofel y flwyddyn. Mae ei nofelau ymhlith y prif werthiannau llenyddol, ac wedi eu cyfieithu i lawer o ieithoedd; o'r herwydd fe'i anrhydeddwyd gyda gwobr y Brenin Philippe o Wlad Belg. Enillodd ei nofel *Stupeur et tremblements* 'Wobr Fawr y Nofel' gan yr Academi Ffrengig yn 1999, ac yn 2015, cafodd ei hethol yn aelod o Academi Frenhinol Iaith a Llenyddiaeth Ffrengig Gwlad Belg.

Ymhlith y gwaith pwysig nodedig arall yr ysgrifennodd y mae: ''Hygiène de l'assassin* (1992), *Le Sabotage amoureux* (1993), *Antichrista* (2003), *Attentat*, *Acide sulfurique* (2005) a *Les prénoms épicènes'' (2018).

Tra yn Japan, mynychodd Nothomb yr ysgol leol gan ddysgu Siapanaeg. Pan oedd hi'n bump oed, symudodd y teulu i Tsieina. Cyfeiriodd yn *Stupeur et tremblements* mai gadael Japan oedd y “gwahanu gwaethaf posib i mi”. Astudiodd ieitheg yn y Université Libre de Bruxelles. Ar ôl gorffen ei hastudiaethau, dychwelodd Nothomb i Japan i weithio mewn cwmni Japaneaidd yn Tokyo. Mae ei phrofiad o'r amser hwn yn cael ei fynegi yn *Stupeur et tremblements*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Frenhinol Gwlad Belg, iaith a llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Llenorion o Wlad Belg
Categori:Merched yr 20fed ganrif
In ac iang

de|bawd|260x260px| Y "symbol taichi" (*taijitu*).
Mewn athroniaeth Tsieineaidd, mae **in ac iang** ( / j ɪ n / a / j ɑː ŋ, j æ ŋ / ; *,* yn llythrennol "tywyll-golau", "negatif-positif") yn gysyniad o ddeuoliaeth sy'n tarddu o athroniaeth Tsieineaidd hynafol, gan ddisgrifio sut y gall grymoedd sy'n ymddangos yn wahanol neu wrthgyferbyniol fod yn gyflenwol, rhyng-gysylltiedig, ac yn rhyngddibynnol yn y byd naturiol, a sut y gallent ysgogi ei gilydd wrth iddynt gydberthyn i'w gilydd.  Mewn cosmoleg Tseiniaidd, mae'r bydysawd yn creu ei hun o anhrefn sylfaenol o egni materol, wedi'i drefnu i mewn i gylchoedd in ac iang a'i ffurfio yn wrthrychau a bywydau.  In yw'r egwyddor dderbyngar ac iang yw'r egwyddor weithredol, ac, yn ôl yr athroniaeth hon, maent i'w gweld ym mhob math o newid a gwahaniaeth fel y cylch blynyddol (gaeaf a haf), tirwedd (cysgod sy'n wynebu'r gogledd a disgleirdeb sy'n wynebu'r de), cyplu rhywiol (benyw a gwryw), ffurfio dynion a merched fel cymeriadau, a hanes sociopolitical (anhrefn a threfn).

Mae yna ddeinameg amrywiol mewn cosmoleg Tsieineaidd.  Yn y cosmoleg sy'n ymwneud ag in ac iang, qi yw'r egni materol y mae'r bydysawd hwn wedi'i greu ohono.  Credir bod trefniant qi yn y gosmoleg hon o Yin a Yang wedi ffurfio llawer o bethau - bodau dynol yn eu plith. Mae llawer o ddeuoliaethau naturiol (fel golau a thywyllwch, tân a dŵr, ehangu a chontractio) yn cael eu hystyried fel arwyddion ffisegol o'r ddeuoliaeth a symbolir gan in ac iang.  Mae'r ddeuoliaeth sydd wrth wraidd llawer o ganghennau o clasurol gwyddoniaeth Tseiniaidd ac athroniaeth, yn ogystal â bod yn ganllaw sylfaenol o feddyginiaeth draddodiadol Tseiniaidd, ac yn egwyddor ganolog o wahanol fathau o grefft ymladd ac ymarfer corff Tsieineaidd, fel baguazhang, taijiquan (t'ai chi), a qigong (Chi Kung), yn ogystal ag ymddangos ar dudalennau'r *I Ching*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Symbolau
Categori:Symbolau crefyddol
Categori:Myfyrdod
Categori:Trosiadau
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Tsieineeg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Japaneg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Coreeg
Categori:Pages with unreviewed translations
Toy Story 4

Ffilm gomedi animeiddiedig gan y cyfarwyddwyr Lee Unkrich yw ***Toy Story 4*** a gyhoeddwyd yn 2019. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Andrew Stanton a Stephany Folsom a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Randy Newman. Dosbarthwyd y ffilm hon gan Pixar Animation Studios.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Tom Hanks, Tim Allen, Annie Potts, Don Rickles, Wallace Shawn, John Ratzenberger, Jeff Pidgeon, Laurie Metcalf, John Morris, Joan Cusack, Tony Hale, Keegan-Michael Key, Jordan Peele, Christina Hendricks, Keanu Reeves a Ally Maki. Mae'r ffilm yn 100 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.

## Derbyniad 
Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 8.3/10 (Rotten Tomatoes)
* 96% (Rotten Tomatoes)

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2019
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau Pixar
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Categori:Ffilmiau Disney
Geirfa pensaernïaeth

## A 
* Art Deco

## B 
* Baróc
* basilica
* Bauhaus
* Briwtalaidd
* bwa

## C 
* cladin
* clasurol
* colofn

## F 
* fowt

## G 
* Gothig

## N 
* nendwr

## R 
* Romanésg

## T 
* talwyneb


Pensaerniaeth
Categori:Pensaernïaeth
Ursula Krechel

Awdures Almaenig yw **Ursula Krechel** (ganwyd 4 Rhagfyr 1947) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, cyfieithydd a dramodydd. 

## Magwraeth a choleg
Fe'i ganed yn Trier ar lannau'r Moselle yn yr Almaen ar 4 Rhagfyr 1947. 

Yn 1972, bu'n gweithio fel ymgynghorydd drama yn Dortmund ac wedi hynny, bu'n byw yn Frankfurt am Main am nifer o flynyddoedd ac mae bellach (2019) yn gweithio yn Berlin fel awdur, gan ganolbwyntio ar farddoniaeth delynegol, ond hefyd rhyddiaith, drama a dramâu radio.

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Landgericht*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Gweithiau 
List obtained from Literatur Port.

### Barddoniaeth
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 

### Nofelau a storiau
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Traethodau a beirniadaeth
* 
* 
* 
* 

### Dramâu
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Trier
Monique Wittig

Llenor benywaidd o Ffrainc oedd **Monique Wittig** (13 Gorffennaf 1935 - 3 Ionawr 2003). Roedd hi'n ddamcaniaethwr ffeministaidd, awdur ysgrifau, nofelydd, athronydd, academydd ac ymgyrchydd. Hi fathodd y term "cytundeb gwahanrywiol" (*contrat hétérosexuel*) ac ysgrifennai am chwalu'r gwahaniaethau rhwng y ddau ryw, yn enwedig o ran rôl mewn cymdeithas. Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, ''L'Opoponax*, yn 1964. Roedd ei hail nofel, *Les Guérillères'' (1969), yn garreg filltir bwysig mewn ffeministiaeth lesbiaidd.

Fe'i ganed yn Dannemarie yn ardal Haut-Rhin, Ffrainc ar 13 Gorffennaf 1935; bu farw yn Tucson, Arizona o drawiad ar y galon. 

## Y llenor
Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: ''L'Opoponax, Les Guérillères, Le Corps lesbien* a *The Straight Mind and Other Essays'' a gyfieithwyd i'r Ffrangeg ganddi dan y teitl *La Pensée straight*.

Yn 1950 symudodd i Baris i astudio yn y Sorbonne. Ym 1964, cyhoeddodd ei nofel gyntaf, ''L'Opoponax*, a gafodd sylw ar unwaith yn Ffrainc a chafodd Wittig sylw a chydnabyddiaeth ryngwladol. Hi oedd un o sylfaenwyr y Mudiad Rhyddhad (MLF) (*Mouvement de libération des femmes*). Yn 1969 cyhoeddodd yr hyn sydd, yn ôl pob tebyg, ei gwaith mwyaf dylanwadol, *Les Guérillères'', sydd bellach yn ffynhonnell chwyldroadol a dadleuol i feddylwyr ffeministaidd a lesbiaidd ledled y byd. Y cyhoeddiad hwn, yn anad dim arall, yw cychwyn ffeministiaeth Ffrengig.

Yn 1976 symudodd Wittig a Zeig i'r Unol Daleithiau lle canolbwyntiodd Wittig ar gynhyrchu gwaith ar y theori rhyw (*gender theory*). Roedd ei gweithiau'n amrywio o'r traethawd athronyddol *The Straight Mind* i ddamhegion fel *Les Tchiches et les Tchouches*, a oedd yn archwilio'r tir cyffredin rhwng lesbiaeth, ffeministiaeth a'r ffurf lenyddol. Cafodd nifer o swyddi golygyddol yn Ffrainc ac yn yr Unol Daleithiau, a chydnabuwyd Wittig yn eang, yn rhyngwladol, a chyfieithwyd ei gwaith i'r Saesneg a'r Ffrangeg. Daliodd ati i weithio fel athro gwadd mewn gwahanol brifysgolion ar draws yr Unol Daleithiau, gan gynnwys Prifysgol Califfornia, Berkeley, Coleg Vassar a Phrifysgol Arizona yn Tucson.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o *Gouines rouges* am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
*  (Winner of the Prix Médicis.)
* 
* 
* 
* 
* 

### Dramâu
*  (Unpublished.)
*  (Radio Stuttgart.)
*  (Radio Stuttgart.)
*  (Radio Stuttgart.)
*  (Vlasta 4 supplement.)

### Gwaith ffeithiol byr
Paris-la-Politique.  Paris: P.O.L., 1999

* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Cyfieithiadau
* 
* 
* 

### Ysgrifau a beirniadaethau
* 
* 
* 
::*Reprinted as*: 
* 
* 
::*Reprinted as*: 
* 
* 
* 
* 
::*Translation of*: 
* 
* 
::*Reprinted as*: 
* 
::*Reprinted as*: 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
*  Alternative version.
*  Alternative version.
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Dannemarie
Jules Michelet

Hanesydd o Ffrainc oedd **Jules Michelet** (21 Awst 1798 – 9 Chwefror 1874). Ei gampweithiau ydy *Histoire de France* (1833–67), hanes Ffrainc mewn 19 cyfrol, a *Histoire de la révolution française* (1847–53), hanes y Chwyldro Ffrengig mewn saith cyfrol.

Nodweddir ei waith gan ei daliadau cenedlaetholgar, ei arddull ddramatig, a'i atgasedd tuag at yr Oesoedd Canol, yr Eglwys Gatholig, a'r frenhiniaeth. Michelet oedd yr hanesydd cyntaf i roi'r enw *Renaissance* ar gyfnod y Dadeni Dysg.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Jules Michelet ym Mharis ar 21 Awst 1798. Argraffwr oedd ei dad, ac roedd teulu ei fam yn hanu o gefn gwlad. Er yr oeddynt yn dlawd, yn enwedig wedi i lywodraeth Napoleon gau'r wasg, gweithiodd ei dad i ddarparu addysg i Jules.

## Gyrfa academaidd 
Cychwynnodd Michelet ar ei yrfa'n athro yn 1822. Fe'i penodwyd yn athro hanes ac athroniaeth yn yr École Normale Supérieure yn 1827. Cyhoeddwyd ei ddyddiaduron bron can mlynedd wedi ei farwolaeth: *Journal*, cyf. 1 (1959) a chyf. 2 (1962), *Écrits de jeunesse* (1959).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenedlaetholwyr Ffrengig
Categori:Cyfieithwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1798
Categori:Hanesyddion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Hanesyddion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1874
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Baris
Tony Hale

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Anthony Russell** "**Tony**" **Hale** (ganwyd 30 Medi 1970).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Alva Belmont

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Alva Belmont**, (17 Ionawr 1853 - 26 Ionawr 1933) sy'n nodigedig am ei gwaith fel cymdeithaswr a swffragét. Rhwng 1875 i 1896, fe'i hadwaenid fel **Alva Vanderbilt**. Roedd yn filiwnydd ac yn ffigwr mawr yn yr ymgyrch i gael pleidleis i ferched America, sef yr hyn a elwir yn "etholfraint". Ar 12 Ebrill 2016 fe'i anrhydeddwyd gan yr Arlywydd Barack Obama a chodwyd cofeb ''Belmont-Paul Women's Equality National Monument'' yn Washington, D.C.

I rai pobl, roedd ei hagwedd aristocrataidd yn groes i'r graen. Ond beth bynnag eu barn, roedd ganddi egni eithriadol, deallusrwydd, barn bendant a'r hyder i herio'r drefn.

Yn 1909, sefydlodd y Gynghrair Cydraddoldeb Gwleidyddol (*Political Equality League*) i annog etholwyr i bleidleisio i'r rhai hynny a oedd o blaid etholfraint, yr hawl i fenywod bleidleisio. Ysgrifennai lythyrau i'r papurau ac ymunodd â Chymdeithas Menywod Menywod Cenedlaethol America, sef NAWSA (*National American Woman Suffrage Association (NAWSA)*). Yn ddiweddarach ffurfiodd ei Chynghrair Cydraddoldeb Gwleidyddol ei hun (*Political Equality League*) yn Ninas Efrog Newydd, i ymgyrchu dros etholfraint yn Efrog Newydd, ac fel ei llywydd, arweiniodd y ''New York City's 1912 Women's Votes Parade''. 

Yn 1916, roedd yn un o sylfaenwyr Plaid Genedlaethol y Menywod a threfnodd y piced, neu'r brotest gyntaf erioed gan fenywod, a hynny o flaen y Tŷ Gwyn, yn Ionawr 1917. Fe'i hetholwyd yn Llywydd Plaid Genedlaethol y Menywod, swydd a gyflawnodd hyd at ei marwolaeth.

## Magwraeth
[bawd|300px|chwith|Picedu o flaen y [Tŷ Gwyn yn Ionawr 1917.]]
Ganed **Alva Erskine Smith** yn 201 Government Street, Mobile, Alabama ar 17 Ionawr 1853; bu farw yn Augerville-la-Rivière, Loiret, ffrainc ac fe'i claddwyd ym Mynwent Woodlawn.

Ei rhieni oedd: Murray Forbes Smith, marchnatwr, a Phoebe Ann Desha. Roedd Murray Smith yn fab i George Smith a Delia Forbes of Dumfries, Virginia ac roedd Phoebe Desha yn ferch i'r Cynrychiolydd US (*Representative*) Robert Desha ac Eleanor Shelby, o Sumner County, Tennessee.

Priododd ddwywaith, yn gyntaf i William Kissam Vanderbilt, a chawsant dri o blant, ac yn ail i Oliver Hazard Perry Belmont. Roedd y ddau'n filiwnyddion ac yn aelodau blaenllaw o'r gymdeithas.

Mae Alva'n adnabyddus hefyd am ei hadeiladau, gan gynnwys y *Petit Chateau* yn Ninas Efrog Newydd, *the Marble House* yn Newport, Rhode Island, *the Belmont House*, Efrog Newydd; *Brookholt* ar Long Island; a *Beacon Towers* yn Sands Point, Efrog Newydd.

Roedd William Kissam Vanderbilt II, Harold Stirling Vanderbilt a Consuelo Vanderbilt yn blant iddi. Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig a ysgrifennodd y mae: *Marble House*.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas America dros yr Hawl i Ferched Bleidleisio am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Mobile, Alabama
Julia Franck

Awdures o'r Almaen yw **Julia Franck** (ganwyd 20 Chwefror 1970).

## Y dyddiau cynnar
Fe'i ganed yn un o efeilliaid yn Nwyrain Berlin ar 20 Chwefror 1970. Mae'n ferchi i'r actores Anna Franck a'i thad yw'r cynhyrchydd teledu Jürgen Sehmisch.

Yn 1978 symudodd y teulu i Orllewin Berlin lle treuliodd naw mis mewn gwersyll ffoaduriaid ac yna i Schleswig-Holstein, sef y dalaith mwyaf gogleddol yn yr Almaen. Astudiodd Franck lenyddiaeth Almaeneg ac Astudiaethau Americanaidd ym Mhrifysgol Rydd Berlin a threuliodd beth amser yn yr Unol Daleithiau, Mecsico a Gwatemala. Gweithiodd fel golygydd ar gyfer *Sender Freies Berlin* a chyfrannodd at bapurau newydd a chylchgronau amrywiol. Yn 2019 roedd yn byw gyda'i phlant yn Berlin. 

## Y llenor
Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Lagerfeuer* a *Die Mittagsfrau*.

Hyd at 2019, roedd Franck yn awdur pum nofel, un casgliad o storiau byrion, a golygydd casgliad o draethodau. Mae ei thair nofel ddiweddaraf: *Lagerfeuer*, *Die Mittagsfrau*, a *Rücken an Rücken*, yn ogystal â'r casgliad *Grenzübergänge*, yn ymwneud yn benodol â hanes yr Almaen yn yr 20g. Mae *Lagerfeuer* wedi'i lleoli yng ngwersyll ffoaduriaid Gorllewin Berlin, sef y Berlin-Marienfelde yn y 1970au ac mae'n dilyn pedwar prif gymeriad, un ohonynt, Nelly Senff, wedi ffoi i Ddwyrain Berlin gyda'i ddau blentyn ifanc. Mae *Rücken an Rücken*  hefyd wedi'i lleoli yn ystod y blynyddoedd pan godwyd Mur Berlin, gan ddiweddu yn y 1960au cynnar ac mae *Die Mittagsfrau* yn rhychwantu'r cyfnod rhwng y Rhyfel Byd Cyntaf a rhannu'r Almaen ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd.

Er nad yw Franck wedi disgrifio'i hun fel awdur ffeministaidd, mae ysgolheigion ffeministaidd wedi tanlinellau rhai agweddau perthnasol i ffeministiaeth e.e.  profiadau menywod mewn hanes, strwythurau pŵer merched, rhywioldeb, a pherthnasoedd (megis mamolaeth).

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Ganolfan PEN yr Almaen am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Llenorion benywaidd o'r Almaen
Categori:Pobl o Ferlin
Frances Harper

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Frances Harper** (24 Medi 1825 - 22 Chwefror 1911) sy'n cael ei hystyried yn: nofelydd, bardd, darlithydd, swffraget ac yn fam i newyddiaduraeth Affricanaidd-Americanaidd. 

Ysgrifennai am gaethiwed a diddymiad caethwasiaeth, hawliau dynol ac urddas, hawliau a chydraddoldeb menywod, cyfiawnder hiliol a chymdeithasol, trais yn y lluoedd arfog, hawliau pleidleisio (etholfraint), moesoldeb, hunangymorth hiliol, a chydweithrediad rhwng gwledydd. Roedd hi'n weithgar mewn diwygio cymdeithasol ac roedd yn aelod o Undeb Dirwestol y Cristion Benywaidd, a oedd yn argymell bod y llywodraeth ffederal yn chwarae rhan mewn diwygio a gwella cymdeithas.

Fe'i ganed yn ferch rydd, yn Baltimore, Maryland, Unol Daleithiau America ar 24 Medi 1825; bu farw yn Philadelphia. Yn 67 oed, ysgrifennodd y clasur o nofel *Iola Leroy* (1892).  

Cyhoeddodd ei llyfr cyntaf, sef cyfrol o farddoniaeth, pan oedd yn ugain oed, gan ei gwneud yn un o awduron Affro-Americanaidd cyntaf. Yn 1851, gyda William Still, cadeirydd Cymdeithas Diddymu Caethwasiaeth Pennsylvania, cynorthwyodd llawer o gaethweision a oedd wedi dianc o'u 'perchnogion' i ryddid yng Nghanada. Cychwynodd ei gyrfa fel siaradwr ac ymgyrchydd gwleidyddol, yn syth wedi iddi ymuno â Chymdeithas America yn Erbyn Caethwasiaeth yn 1853.

Y llyfr a werthodd fwya ganddi oedd *Poems on Miscellaneous Subjects* (1854) a'i stori fer "Two Offers" oedd y gyntaf gan fenyw ddu.

Sefydlodd, cefnogodd a chynhaliodd Harper swyddi mewn sawl sefydliad cenedlaethol blaengar. Yn 1883 daeth yn uwcharolygydd yn yr Adran Lliw o Undeb Dirwestol Cristnogol Menywod Philadelphia a Pennsylvania. Yn 1894 cyd-sefydlodd Cymdeithas Genedlaethol y Menywod Lliw (**National Association of Colored Women*) a bu'n is-lywydd o'r gymdeithas honno.

Bu farw Harper yn 85 oed ar 22 Chwefror 1911, naw mlynedd cyn i fenywod gael yr hawl i bleidleisio.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Genedlaethol Clybiau Merched Duon am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1825
Categori:Marwolaethau 1911
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Croissant

bawd|300px|Croissants wedi'u pobi

Math o grwst menynaidd a haenog yw **croissant**. Mae'n tarddu o Awstria a'i enw'n cyfeirio at ei siâp cilgant nodweddiadol. Mae croissants yn cael eu gwneud o haenau toes sydd wedi'i lefeinio â burum. Mae'r toes yn cael ei haenu â menyn, ei rolio a'i blygu sawl gwaith, ac yna ei rolio yn ddalen, gan ddefnyddio techneg sy'n cael ei galw'n lamineiddio. Mae'r broses yn arwain at wead haenog, yn debyg i grwst pwff.

Roedd bara siâp cilgant yn cael ei wneud ers cyfnod y Dadeni, ac mae'n bosib bod cacennau siâp cilgant yn dyddiol yn ôl i'r henfyd. Mae Croissants wedi cael ei gynhyrchu ym mhoptai a phâtisseries Awstria a Ffrainc ers amser maith. Yn niwedd y 1970au, roedd datblygiad toes a oedd wedi'i gynhyrchu mewn ffatrïoedd, a croissants a oedd wedi'i paratoi o flaen llaw yn barod i'w pobi ac y gellid eu rhewi, yn galluogi iddynt gael eu gwerthu fel bwyd cyflym y gellid ei bobi yn ffres. Roedd y croissanterie yn ymateb Ffrengig i fwyd cyflym Americanaidd, ac o 2008 ymlaen roedd 30-40% o'r croissants a werthwyd mewn poptai Ffrengig a patisseries yn cael eu pobi o does a oedd wedi'u dadrewi.

Roedd y kipferl, rhagflaenydd i'r croissant, yn cael ei goginio yn Awstria cyn o leiaf y 13g. Mae rhai Eifftiaid yn honni y gall y kipferl fod wedi tarddu yn ei dro o'r meshaltet feteer, crwst a fyddai'n gyfarwydd i'r Eifftiaid.

Gellir dyddio tarddiad y croissant ei hun hyd at o leiaf 1839 (1838, yn ôl rhai) pan sefydlodd Awst Zang, swyddog magnelau ym myddin Awstria, bopty Fiennaidd ("Boulangerie Viennoise") yn 92, rue de Richelieu ym Mharis. Daeth y becws hwn, a oedd yn pobi rhai danteithion o Fienna gan gynnwys y kipferl a'r dorth Fiennaidd, yn boblogaidd tu hwnt, ac ysbrydolwyd nifer o fusnesau eraill a oedd yn ei efelychu.  Mae'r cyfeiriadau cynharaf at croissants (sy'n hysbys, o leiaf) yn y 1850au cynnar, ond ni cheir unrhyw rysáit wedi'i argraffu ar gyfer y croissant yn y ffurf sy'n gyfarwydd heddiw mewn unrhyw lyfr ryseitiau Ffrengig cyn dechrau'r 20g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coginiaeth Awstria
Categori:Coginiaeth Ffrainc
Categori:Crystiau
Anne Sexton

Awdures Americanaidd oedd **Anne Sexton** (9 Tachwedd 1928 - 4 Hydref 1974) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, ac awdur plant. Mae ei cherddi'n hynod bersonol a chyffrous gan fanylu ar ei brwydr hir gydag iselder, tueddiadau hunanladdol a manylion personol eraill am ei bywyd preifat, gan gynnwys perthynas â'i gŵr a'i phlant. Datgelodd yn ddiweddarach ei bod wedi dioddef ymosodiad corfforol a rhywiol. Enillodd Wobr Pulitzer am farddoniaeth yn 1967 am ei llyfr *Live or Die*.

## Magwraeth
Ganed **Anne Gray Harvey** yn Newton, Massachusetts, UDA ar 9 Tachwedd 1928 a bu farw yn Weston, Massachusetts o fygu. Ei mam oedd Mary Gray (Staples) Harvey (1901–1959) a'i thad: Ralph Churchill Harvey (1900–1959). 

Roedd ganddi ddwy chwaer hŷn, Jane Elizabeth (Harvey) Jealous (1923-1983) a Blanche Dingley (Harvey) Taylor (1925-2011). Treuliodd y rhan fwyaf o'i phlentyndod yn Boston. Ym 1945, cofrestrodd yn ysgol breswyl Rogers Hall, Lowell, Massachusetts, gan dreulio blwyddyn yn Ysgol Garland yn ddiweddarach. Am gyfnod, modelodd ar gyfer "Asiantaeth Boston's Hart". Ar 16 Awst 1948, priododd Alfred Muller Sexton II ac arhosodd y ddau gyda'i gilydd tan 1973. Ganwyd ei phlentyn cyntaf, Linda Gray Sexton, ym 1953 a ganwyd ei hail blentyn, Joyce Ladd Sexton, ddwy flynedd yn ddiweddarach.

## Y bardd
Dioddefodd Sexton o anhwylder deubegwn difrifol am lawer o'i bywyd; cafwyd y cyfnod manig cyntaf ym 1954. Yn dilyn ei hail ysgytwad, yn 1955, cyfarfu â Dr. Martin Orne, a ddaeth yn therapydd hirdymor iddi yn Ysbyty Glenside. Ef a'i hanogodd i ysgrifennu barddoniaeth.

Arweiniwyd y gweithdy barddoniaeth cyntaf a fynychwyd ganddi gan John Holmes. Cafodd ei chanmol yn gynnar am ei barddoniaeth; derbyniodd feirniadaeth canmoladwy iawn gan  *The New Yorker*, ''Harper's Magazine'' a'r *Saturday Review*. Astudiodd Sexton wedyn gyda Robert Lowell ym Mhrifysgol Boston, ochr yn ochr â beirdd mwya'r cyfnod - Sylvia Plath a George Starbuck.

O fewn 12 mlynedd o ysgrifennu ei soned gyntaf, roedd ymhlith y beirdd mwyaf anrhydeddus yn yr Unol Daleithiau i enillydd Gwobr Pulitzer, a daeth yn gymrawd o Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth a'r aelod benywaidd cyntaf o siapter Harvard o Phi Beta Kappa.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Phi Beta Kappa am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Newton
Zadie Smith

Awdures o Loegr yw **Zadie Smith** (ganwyd 25 Hydref 1975) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig fel nofelydd ac fel awdur storiau byrion ac ysgrifau.

Ei nofel gyntaf oedd *White Teeth* (2000), ac fe ddaeth yn un o'r gwerthwr gorau gan ennill nifer o wobrau. Hi hefyd a ysgrifennodd *Feel Free* (2018), casgliad o draethodau. Mae hi wedi bod yn athro yn y Gyfadran Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Efrog Newydd ers Medi 2010.

## Bywgraffiad
Fe'i ganed ar 25 Hydref 1975 ym mwrdeistref Brent yng ngogledd-orllewin Llundain, i fam o Jamaica, Yvonne Bailey, ac i Sais, Harvey Smith. Yn 14 oed, newidiodd ei henw i Zadie. Priododd Nick Laird.

Magwyd mam Smith yn Jamaica, ac ymfudodd i Loegr yn 1969. Ysgarwyd ei rhieni pan oedd yn ei harddegau. Mae ganddi hanner chwaer, hanner brawd, a dau frawd iau (un yw'r rapiwr a'r digrifwr Doc Brown, a'r llall yw'r rapiwr Luc Skyz). Fel plentyn, roedd Smith yn hoff o ddawnsio tap, ac yn ei harddegau, cafodd ei hystyried yn yrfa mewn theatr gerddorol. Tra oedd yn y brifysgol, enillodd Smith arian fel canwr jazz, ac am gyfnod roedd am fod yn newyddiadurwr. Er gwaethaf yr uchelgeisiau hyn, daeth llenyddiaeth i'r amlwg fel ei phrif ddiddordeb.

Aeth Smith i ysgolion y wladwriaeth leol: Ysgol Iau Malorees ac Ysgol Gyfun Hampstead, ac yna Coleg y Brenin, Caergrawnt, lle bu'n astudio llenyddiaeth Saesneg.

Yng Nghaergrawnt, cyhoeddodd Smith nifer o straeon byrion mewn cyfrol llenyddol gan fyfyrwyr newydd, o'r enw *The Mays Anthology*. Fe wnaethon nhw ddenu sylw cyhoeddwr, a gynigiodd gytundeb iddi ar gyfer ei nofel gyntaf ond penderfynodd Smith gysylltu ag asiant llenyddol sef A.P. Watt, ac fe'i derbyniwyd hi ar lyfrau'r asiant.

Cyfarfu Smith â Nick Laird ym Mhrifysgol Caergrawnt. Priodasant yn 2004 yng Nghapel Coleg y Brenin, Caergrawnt. Cyflwynodd Smith ei chyfrol *On Beauty* iddo. Mae hefyd yn defnyddio ei enw, yn gynnil, yn *White Teeth*.

## Y llenor 
Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *On Beauty, White Teeth, The Autograph Man, NW, Swing Time* a *Changing My Mind: Occasional Essays*.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Pobl o Lundain
Marguerite Yourcenar

Llenor benywaidd o Ffrainc oedd **Marguerite Antoinette Jeanne Marie Ghislaine Cleenewerck de Crayencour**, sy'n fwy adnabyddus wrth ei ffugenw, **Marguerite Yourcenar** (8 Mehefin 1903 - 17 Rhagfyr 1987). Mae hi'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cyfieithydd, bardd, nofelydd, awdur ysgrifau ac academydd. Daeth yn ddinesydd o'r Unol Daleithiau America yn 1947. Mae'n un o enillwyr gwobrau Prix Femina ac Erasmus, a'r fenyw gyntaf i gael ei hethol i'r Académie française.

## Magwraeth
Ganed Marguerite Cleenewerck de Crayencour ym Mrwsel ar 8 Mehefin 1903 a bu farw yn Mount Desert Island, Maine, UDA.

Ei thad oedd Michel Cleenewerck de Crayencour, o dras bourgeois Ffrengig, ac a oedd yn tarddu o Fflandrys Ffrengig, a'i mam o Wlad Belg, sef Fernande de Cartier de Marchienne, a oedd o dras uchelwrol Gwlad Belg; bu farw ddeg diwrnod ar ôl geni Marguerite. Cafodd Marguerite, felly, ei magu yng nghartref ei mam-gu. Mabwysiadodd y cyfenw Yourcenar - bron yn anagram o Crayencour, gydag un llai o c - fel enw-awdur; ym 1947 cofrestrodd yr enw fel ei chyfenw cyfreithiol. 

Cyhoeddwyd nofel gyntaf Yourcenar, *Alexis*, ym 1929. Cyfieithodd *The Waves Virginia Woolf* dros gyfnod o 10 mis yn 1937. Ymhlith ei gwaith mwyaf nodedig y mae: *Memoirs of Hadrian, The Abyss, Alexis ou le Traité du vain combat, Oriental Tales, Archives du Nord* a *Mishima: A Vision of the Void*.

Yn 1939, gwahoddodd ei chydymaith a'r ysgolhaig llenyddol Grace Frick, brodor o Kansas City, hi i'r Unol Daleithiau i ddianc rhag yr Ail Ryfel Byd yn Ewrop. Bu'n darlithio mewn llenyddiaeth gymharol yn Ninas Efrog Newydd a Choleg Sarah Lawrence am rai blynyddoedd.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Académie française, Academi Celfyddydau a Llythyrau America, Academi Celf a Gwyddoniaeth America, Academi Frenhinol Gwlad Belg, iaith a llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Pobl o Frwsel
Ymddiriedolaeth Natur Maldwyn

bawd|260px|Pwll Fferm Hafren

Mae **Ymddiriedolaeth Natur Maldwyn**  yn ymddiriedolaeth sydd yn gofalu am 19 o safleoedd bywyd gwyllt yn Sir Drefaldwyn, ac yn cydweithio â pherchnogion tir mewn sawl safle arall. Mae Cors Dyfi, sydd yn nodedig am Weilch y pysgod, yn un ohonynt.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Categori:Amgylchedd Powys
Categori:Mudiadau cadwraethol
Categori:Mudiadau gwirfoddol