open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cymdeithas Bêl-droed Georgia

Sefydlwyd y **Cymdeithas Bêl-droed Georgia** neu, yn llythrennol, **Ffederasiwn Pêl-droed Georgia** (Georgeg: საქართველოს ფეხბურთის ფედერაცია; Sakartwelos Pechburtis Pederazia) yn 1936. Arddelir y talfyriad Saesneg o enw'r Gymdeithas ar ei bathodyn cenedlaethol, **GFF**.

Y Ffederasiwn yw corff llywodraethol pêl-droed yn Jeorgia. Mae'n trefnu'r gynghrair bêl-droed, gan gynnwys Uwch Gynghrair Georgia (yr *Erovnuli Liga*), a Tîm pêl-droed cenedlaethol Georgia. Mae'r pencadlys wedi ei lleoli yn y brifddinas, Tbilisi. Daeth y Ffederasiwn yn aelodau o FIFA ac UEFA yn 1992 wedi cwymp yr Undeb Sofietaidd ar ddiwedd 1991.

## Hanes
Roedd yn rhan o Ffederasiwn Pêl-droed yr Undeb Sofietaidd rhwng 1936 a 1989. Sefydlwyd Ffederasiwn Pêl-droed Sioraidd Annibynnol ar 15 Chwefror 1990 wrth i'r Undeb Sofietaidd ddadfeilio. Georgia oedd y cyntaf i adael y Ffederasiwn Pêl-droed Sofietaidd a datgan annibyniaeth.

Ymhlith gweriniaethau perthynol yr Undeb Sofietaidd, Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Geogria (SSR Georgia) oedd y cyntaf i ddewis llwybr annibyniaeth. Ar 25 Chwefror 1992, daeth yn aelod dros dro o FIFA (y corff byd-eang), ac ar 3 Gorffennaf cafodd ei gydnabod fel aelod llawn yn y Gyngres yn Zurich.

## Pêl-droed Domestig
Mae Ffederasiwn Pêl-droed Georgia wedi bod yn cynnal y bencampwriaeth a'r cwpan cenedlaethol er 1990. Cynhelir gêm swyddogol gyntaf y Bencampwriaeth Genedlaethol 30 Mawrth 30 1990. Y timau yn y gêm hanesyddol hon oedd Tbilisi Iberia a Poti Kolkheti-1913. Cynhaliwyd y gêm, a fynychwyd gan nifer fawr o gefnogwyr, yn Arena Dinamo a daeth i ben gyda buddugoliaeth Poti (1–0). Er gwaethaf dechrau anffafriol Tbilisi, fe wnaethant gystadlu’n llwyddiannus yn y bencampwriaeth genedlaethol gyntaf, lle collon nhw ddim ond 4 gêm allan o 34 gêm a dod yn ddeiliaid cyntaf teitl y pencampwr Sioraidd gyda 78 pwynt.

Er 1993, mae clybiau Georgia wedi bod yn cymryd rhan mewn twrnameintiau clybiau Ewropeaidd, ac er 1994, mae timau cenedlaethol Sioraidd ac amrywiol dimau cenedlaethol wedi bod yn cymryd rhan yn rowndiau rhagbrofol Cwpanau Ewrop a'r Byd.

## Sgandalau
Ym mis Ebrill 2005 ysgwydwyd y Ffederasiwn gan sgandal embezzlement. Gorfodwyd Arlywydd y Gymdeithas, Merab Schordania, i ymddiswyddo ar ôl iddo gael ei arestio ar amheuaeth o embezzling arian o goffrau Gymdeithas Dinamo Tbilisi, sef cyfanswm o filiwn o ddoleri'r UD. Fe'i rhyddhawyd bedwar mis yn ddiweddarach heb dderbyn achos llys a thalodd gannoedd o filoedd o lari (arian  wlad) i'r wladwriaeth, y dywedir ei fod yn cyfateb i'r swm o arian yr oedd wedi'i embezzled. Ni ddatgelwyd yr union swm.

Roedd Schordania eisoes wedi bod yn y carchar am osgoi talu treth rhwng mis Rhagfyr 2003 a mis Ionawr 2004, ond roedd wedi gallu ailgychwyn yn ei swydd gyda'r Ffederasiwn. Yn yr achos yma, hefyd, fe lwyddodd i dalu am ei ryddid o'r carchar, gan dalu tua $340,000 i'r trysorlys.

## Dolenni
* Gwefan Swyddogol
* Georgia  ar wefan FIFA
* Georgia ar wefan UEFA
* Gwefan Swyddogol Uwch Gynghrair Georgia

## Cyfeiriadau
Categori:Cymdeithasau pêl-droed cenedlaethol

Categori:Georgia
Georgia
Libiamo ne' lieti calici

Mae " ''''''  "(; "Dewch i ni yfed o'r cwpanau llawen") yn ddeuawd enwog gyda chorws o *La traviata* (1853) gan Giuseppe Verdi, ac yn un o'r alawon opera mwyaf adnabyddus. Mae llawer o denoriaid "mawr" yn dewis perfformio'r ddeuawd (ac yn wir yr opera y mae'n rhan ohoni). Mae'r gân yn *brindisi*, cân fywiog sy'n annog yfed gwin neu ddiodydd alcoholig eraill.

## Golygfa 
Perfformir y ddeuawd yn act gyntaf yr opera, yn ystod parti hwyr y nos yn nhŷ Violetta Valéry. Mae'n cael ei chanu gan Violetta ac Alfredo Germont, dyn ifanc sydd mewn cariad â hi. Mae Alfredo yn cael ei berswadio gan ei ffrind Gastone a chan Violetta i ddangos pa mor dda mae'n gallu canu. Mae'n cychwyn y gân yfed hon, ynghyd â Violetta a gweddill y cwmni yn ddiweddarach.

Mae'r darn wedi'i ysgrifennu mewn B fflat fwyaf, ei lofnod amser yw 3/8, ac mae'r tempo wedi'i farcio'n Allegretto,  = 69.

## Libreto Eidaleg a chyfieithiad bras i'r Gymraeg 
Ysgrifennodd Francesco Maria Piave y testun. 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* "Libiamo ne' lieti calici"   ; Deuawd Renata Tebaldi a Gianni Poggi o 1954 
* "Libiamo ne 'lieti calici", sgôr piano-lleisiol, Eidaleg a Saesneg, Llyfrgell Gerdd William a Gayle Cook, Ysgol Gerdd Prifysgol Indiana

Categori:Operâu
Categori:Verdi
Categori:Cerddoriaeth yr Eidal
Categori:Caneuon opera
Ardal Stratford-on-Avon

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr,  yw **Ardal Stratford-on-Avon** (Saesneg: *Stratford-on-Avon District*).

Enwir yr ardal yn "Stratford-on-Avon" i'w gwahaniaethu oddi wrth ei phrif dref Stratford-upon-Avon.

Mae gan yr ardal arwynebedd o 978&nbsp;km², gyda 130,098 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio â dwy ardal arall Swydd Warwick, sef Ardal Warwick  a Bwrdeistref Rugby i'r gogledd, yn ogystal â siroedd Swydd Northampton i'r dwyrain, Swydd Rydychen i'r de-ddwyrain, Swydd Gaerloyw i'r de-orllewin, Swydd Gaerwrangon i'r gorllewin, a Gorllewin Canolbarth Lloegr i'r gogledd.

bawd|dim|Ardal Stratford-on-Avon yn Swydd Warwick

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir yr ardal yn 113 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Stratford-upon-Avon. Mae aneddiadau eraill ynddi yn cynnwys trefi Alcester, Henley-in-Arden, Shipston-on-Stour a Southam.

## Gweler hefyd
* Stratford-on-Avon (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau 
Stratford-on-Avon
Askar Akayev

Gwleidydd o Girgistan yw **Askar Akayevich Akayev** (ganed 10 Tachwedd 1944) Derbyniodd ddoethuriaeth yn y gwyddorau o Athrofa Mecaneg Fanwl ac Opteg Leningrad. Dychwelodd i Girgisia ym 1972 i weithio'n athro yn Sefydliad Polytechnig Frunze (bellach Bishkek). Ysgrifennodd Akayev ragor na chant o erthyglau academaidd a llyfrau ar bynciau mathemategol a chyfrifiadurol. Ym 1989 fe'i penodwyd yn llywydd ar Academi Gwyddorau Cirgisia. Gwasanaethodd hefyd yn bennaeth ar yr adran wyddonol ym Mhwyllgor Canolog y Blaid Gomiwnyddol yng Nghirgisia ers 1986.

Adeg datsefydlu'r Undeb Sofietaidd, etholwyd Akayev yn Arlywydd Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Cirgisia gan y ddeddfwrfa ym 1990. Enillodd Gweriniaeth Cirgistan ei hannibyniaeth ym 1991, ac etholwyd Akayev yn arlywydd mewn etholiad poblogaidd. Cychwynnodd ar ryddfrydoli bywyd economaidd a gwleidyddol y wlad, a cheisiodd cynnal cysylltiadau cyfeillgar â Ffederasiwn Rwsia ac Unol Daleithiau America. Fe'i ail-etholwyd yn arlywydd ym 1995.

Ar ddechrau ei lywodraeth, cafodd Akayev ei ganmol am ei ymdrechion i ddad-Sofieteiddio'i wlad. Ceisiodd osgoi gwrthdaro ethnig yn y wlad drwy gydnabod hawliau'r lleiafrifoedd megis yr Wsbeciaid, a chyfarwyddodd ymgyrchoedd yn erbyn grwpiau bychain o wrthryfelwyr Islamaidd. Yng nghanol y 1990au, derbyniodd feirniadaeth am iddo fygu newyddiadurwyr, carcharu ei wrthwynebwyr gwleidyddol, a newid y cyfansoddiad i atgyfnerthu ei rym.

Enillodd Akayev ei drydydd etholiad arlywyddol yn Hydref 2000, gyda 75% o'r bleidlais, ond cafodd y canlyniadau ei amau o fod yn llwgr gan arsyllwyr tramor. Gwaethygodd yr economi a llygredigaeth wleidyddol yn y wlad, a chynhaliwyd protestiadau yn ei erbyn yn 2002 a 2003. Yn Chwefror 2003 aeth Akayev ati i gryfhau ac ymestyn pwerau'r arlywyddiaeth, gan beri rhagor o feirniadaeth, er iddo ennill refferendwm i gadarnhau y byddai'n dal yr arlywyddiaeth nes 2005.

Ym Mawrth 2005, ffoes Akayev i Rwsia yn sgil gwrthdystiadau yn ei erbyn. Ar 4 Ebrill 2005, ymddiswyddodd Akayev yn ffurfiol o'r arlywyddiaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Arlywyddion Cirgistan
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Girgistan
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Girgistan
Categori:Gwleidyddion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Gwyddonwyr o Girgistan
Categori:Gwyddonwyr o'r Undeb Sofietaidd
Donald Fear

Athro hanes a gwleidyddiaeth o Loegr oedd **Donald Fear** (ganwyd Donald James Fear yn 1962) sy’n byw yn Telford, fwyaf adnabyddus am ddod i fod y chweched i ennill £1,000,000 ar *Who Wants to Be a Millionaire?* yn 2020.

## Bywyd cynnar a gyrfa dysgu
Ef yw’r trydydd o bedwar o blant. Ganwyd ef ym Mryste ond symudodd i Fanceinion fel plentyn ifanc. Symudodd ei deulu pan oedd yn ei arddegau i Gernyw ble roedd Charles Causley yn un o’i athrawon. Astudiodd hanes a gwleidyddiaeth ym Mhrifysgol Abertawe, ble enillodd y Wobr Athro Glanmor Williams ar gyfer Hanes a’r Wobr Goffa John Rees. Wedyn dysgodd mewn nifer o ysgolion yn Telford ac Amwythig   cyn dod i fod yn Bennaeth Llywodraeth a Gwleidyddiaeth yn Ysgol Ramadeg Haberdashers’ Adams, Newport, Swydd Amwythig. Mae’n briod gyda phedwar o blant.

## *Who Wants to Be a Millionaire?*
Ym Medi 2020 aeth ar y rhaglen teledu *Who Wants to Be a Millionaire?* ble ddaeth i fod y chweched person i ennill £1,000,000 am 14 o flynyddoedd. Roedd ei ymddangosiad yn hynod oherwydd defnyddiodd ond un ‘rhaff achub’ i gyrraedd y miliwn tra roedd pawb arall a gyrhaeddodd y miliwn wedi defnyddio pob un. Ef yw brawd Davyth Fear a enillodd £500,000 y flwyddyn flaenorol.  Mae’r camp teuluol hwn heb ei ail yn hanes y rhaglen. Yn y cyhoeddusrwydd cyn darlledu’r rhaglen, dywedodd Jeremy Clarkson ei fod yn credu mai Fear oedd yr ‘ymgeisydd gorau yn hanes y rhaglen’.

Cynlluniodd Fear i roi £700,000 o'i wobr i'w deulu, a defnyddio'r £300,000 yn weddil ar "ymddeoliad cyfforddus". Yn syth ar ôl ennill y jacpot, aeth ef a'i wraig ar wyliau carafan i Whitley Bay i ddathlu. Cafodd Fear ei longyfarch gan ddisgyblion Haberdashers' Adams. Priododd Debra Churchill, nyrs gynecoleg,

Yn 2022 ymddangosodd mewn tîm efo'i frawd ar y rhaglen deledu 'Eggheads'. 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen Fandom Donald Fear

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Addysgwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Bwrdeistref Rugby

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr,  yw **Bwrdeistref Rugby** (Saesneg: *Borough of Rugby*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 351&nbsp;km², gyda 108,935 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio â thair ardal arall Swydd Warwick, sef Ardal Warwick  ac Ardal Stratford-on-Avon i'r de-orllewin, a Bwrdeistref Nuneaton a Bedworth i'r gogledd-orllewin, yn ogystal â sir Gorllewin Canolbarth Lloegr i'r gorllewin, a Swydd Gaerlŷr a Swydd Northampton i'r dwyrain.

bawd|dim|Bwrdeistref Rugby yn Swydd Warwick

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn 41 o blwyfi sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Rugby, lle mae ei phencadlys.

## Cyfeiriadau 
Rugby
Bwrdeistref Nuneaton a Bedworth

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr,  yw **Bwrdeistref Nuneaton a Bedworth** (Saesneg: *Borough of Nuneaton and Bedworth*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 79&nbsp;km², gyda 129,883 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio â dwy ardal arall Swydd Warwick, sef Bwrdeistref Gogledd Swydd Warwick i'r gogledd-orllewin, a Bwrdeistref Rugby i'r dwyrain, yn ogystal â sir Gorllewin Canolbarth Lloegr i'r de, a Swydd Gaerlŷr i'r gogledd-ddwyrain.

bawd|dim|Bwrdeistref Nuneaton a Bedworth yn Swydd Warwick

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Mae'r fwrdeistref yn hollol ddi-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Nuneaton. Mae aneddiadau eraill yn y fwrdeistref yn cynnwys tref Bedworth.

## Cyfeiriadau 
Nuneaton a Bedworth
Trefn ryngwladol

Term ym maes cysylltiadau rhyngwladol yw **trefn ryngwladol** neu **drefn y byd** a ddefnyddir i ddisgrifio unrhyw batrwm o normau, rheolau, ac arferion yng nghyd-ymddygiad gwladwriaethau sydd yn nodweddu system ryngwladol. Mae'n cynnwys nodweddion ffurfiol ym meysydd gwleidyddiaeth, diplomyddiaeth, y gyfraith, economeg, a materion milwrol sydd yn siapio ac yn cysoni'r sefyllfa yn nhermau grym, rhyfel a heddwch.

Sail y drefn ryngwladol gyfoes ydy'r system wladwriaethau a ddatblygwyd yn Ewrop yn ystod y cyfnod modern cynnar, ac Heddwch Westffalia (1648) sydd yn diffinio awdurdod a sofraniaeth y genedl-wladwriaeth fodern. Dyma esiampl o anllywodraeth yn y drefn ryngwladol, gan nad oes awdurdod canolog i wleidyddiaeth y byd. Yn ôl damcaniaeth realaeth, ''raison d'état'' ac ystyriaethau o fuddiannau'r wlad sydd yn gyrru polisi tramor a chysylltiadau rhwng gwledydd.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Hedley Bull, *The Anarchical Society: A Study of Order in World Politics* (Efrog Newydd: Columbia University Press, 1977).
* Samuel P. Huntington, *The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order.* (Efrog Newydd: Simon and Schuster, 1996).
* Edward Keene, *Beyond the Anarchical Society: Grotius, Colonialism and Order in World Politics* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2002).


Categori:Cysylltiadau rhyngwladol
Despicable Me

Ffilm animeiddiedig Americanaidd gan Pierre Coffin a Chris Renaud yw ***Despicable Me*** (2010). Cynhyrchwyd y ffilm gan Illumination Entertainment a'i dosbarthu gan Universal Pictures. Clywir lleisiau'r actorion Steve Carell, Jason Segel, Russell Brand, Kristen Wiig, Miranda Cosgrove, Will Arnett, Danny McBride, Jack McBrayer a Julie Andrews yn y ffilm. Cafodd y ffilmiau dilynol, *Despicable Me 2,* *Despicable Me 3* ac *Despicable Me* *4*, eu rhyddhau yn 2013, 2017 a 2024.

## Lleisiau Saesneg 
* Steve Carell fel Gru
* Jason Segel fel Vector
* Russell Brand fel Dr. Nefario
* Kristen Wiig fel Miss Hattie
* Miranda Cosgrove fel Margo
* Will Arnett fel Mr. Perkins
* Julie Andrews fel Gru's mother

## Rhyddhad 
### Derbyniad beirniadol 
Yn ôl y cydgrynhöwr adolygiadau Rotten Tomatoes, rhoddwyd adolygiad positif o'r ffilm gan 80% o 201 o adolygwyr proffesiynol, gyda marc cyfartalog o 6.8 allan o 10.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*
Universidade Federal de Goiás

Prifysgol fawr yn Goiânia, Brasil, yw **Prifysgol Goiás** (**Universidade Federal de Goiás**). Mae ganddi tua 25,486 o fyfyrwyr.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*

Categori:Goiás
Categori:Prifysgolion Brasil
Categori:Sefydliadau 1960
Ardal Warwick

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr,  yw **Ardal Warwick** (Saesneg: *Warwick District*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 283&nbsp;km², gyda 143,753 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio â dwy ardal arall Swydd Warwick, sef Ardal Stratford-on-Avon i'r de a'r gorllewin, a Bwrdeistref Rugby i'r dwyrain, yn ogystal â sir Gorllewin Canolbarth Lloegr i'r gogledd.

bawd|dim|Ardal Warwick yn Swydd Warwick

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir yr ardal yn 32 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Royal Leamington Spa. Mae aneddiadau eraill yn yr awdurdod yn cynnwys trefi Kenilworth a Whitnash, yn ogystal â thref hanesyddol Warwick ei hun, sy'n rhoi ei henw i'r ardal.

## Cyfeiriadau 
Warwick
Cân y Toreador

**Cân y Toreador** yw'r enw poblogaidd ar yr aria *"Votre toast, je peux vous le rendre"* ("Eich llwncdestun, rwy'n dychwelyd atoch"), o'r opera *Carmen*, a gyfansoddwyd gan Georges Bizet  gyda geiriau gan Henri Meilhac a Ludovic Halévy. Mae'n cael ei ganu gan yr ymladdwr teirw (Ffrangeg: toréador) Escamillo wrth iddo ymddangos yn yr ail act a disgrifio amrywiol sefyllfaoedd yn y talwrn ymladd teirw, bloeddio'r torfeydd a'r enwogrwydd sy'n dod gyda buddugoliaeth. Mae'r cytgan, *Toréador, en gard*, yn ffurfio rhan ganol yr agorawd i act gyntaf *Carmen*.

## Y Gerddoriaeth 
{ \new Staff \with { \remove "Time_signature_engraver" } \clef "bass" \key f \minor bes,_"Range" (f') }
Mae gan y gân bas-bariton ystod leisiol o B♭ 2 i F4 a tessitura o C3 i E ♭ 4. Yr arwydd amser yw 4/4, y cywair yw F leiaf gyda'r gytgan yn F fwyaf. Yr arwydd tempo yw allegro molto moderato, =108.

Mae'r gerddorfa'n cyflwyno'r adran felodaidd gyntaf, sy'n fywiog ac yn sionc. Fel *Habanera* Carmen, mae wedi’i adeiladu ar raddfa gromatig ddisgynnol wrth i Escamillo ddisgrifio ei brofiadau yn y talwrn ymladd teirw. Yn y gytgan sy'n canmol y toreador, mae'r gerddoriaeth yn troi'n ddathliadol ac yn hyderus ei chymeriad

Mae Frasquita, Mercédès, Carmen, Moralès, Zuniga a'r corws yn ymuno i ailadrodd y cytgan.

## Libreto 
----

## Dolenni allanol 
* Phillip Rhodes yn canu Cân y Toreador ym mherfformiad tymor yr Hydref 2019 Opera Genedlaethol Cymru (YouTube)
* Casgliad o adnoddau Cymraeg am y gân gan gynnwys recordiad MP3, i'w lawrlwytho, Y libreto Ffrangeg a Chymraeg a'r sgôr (Opera Genedlaethol Cymru)

## Cyfeiriadau 
Categori:Operâu
Categori:Bizet
Categori:Cerddoriaeth Ffrainc
Categori:Caneuon opera
Cyfri'n Cewri

Cyfrol am fathemategwyr Cymreig gan yr Athro Gareth Ffowc Roberts yw '''''Cyfri'n Cewri''''' (Hanes Mawrion ein Mathemateg) a gyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru yng Ngorffennaf 2020. Ceir 171 tudalen ac fe'i argraffwyd ar ffurf clawr meddal ac fel elyfr (ISBN 9781786835963). Pris y llyfr yn 2020 oedd £11.99.

Yn ôl y llenor Angharad Tomos, "Gwnaeth [Gareth] i fathemateg Cymru yr hyn a wnaeth Peter Lord i gelf Cymru – cryfhau ein ymwybyddiaeth o gewri ein gwlad, ac ymfalchïo ynddynt." Dywedodd yr hanesydd Dr Elin Jones, "Fe ddylai hwn fod ar silff lyfrau unrhyw un sydd â diddordeb yn hanes Cymru, oherwydd mae gorchestion ein mathemategwyr yn rhan mor bwysig o'r hanes hwnnw, ac yn allweddol i'n dealltwriaeth o’n byd ni heddiw.'

## Yr awdur
Mae Gareth (ganwyd 23 Mai 1945) yn awdur ac yn Athro Emeritws mewn Addysg ym Mhrifysgol Bangor ac yn ŵr sydd wedi poblogeiddio mathemateg drwy gyfrwng y Gymraeg ers y 1980au mewn erthyglau a llyfrau ac ar y cyfryngau. Mae ganddo ddiddordeb arbennig yn y dulliau newydd o gaffael cysyniadau mathemategol mewn cyd-destunau dwyieithog. Dywed ar ei wefan: *"Poblogeiddio mathemateg yw fy nod trwy ddangos fod y pwnc difyr hwn yn cyffwrdd pob un ohonom."*

Yn 2010 dyfarnwyd iddo'r Fedal Gwyddoniaeth a Thechnoleg gan yr Eisteddfod Genedlaethol
*George Hartley Bryan (1864-1928) - Mathemategydd cymhwysol Seisnig gyda chysylltiadau Cymreig, a oedd yn awdurdod ar thermodynameg ac awyrenneg. Drwy gydol ei yrfa, bu'n athro mathemateg ym Mhrifysgol Bangor. Ef oedd awdur y gyfrol *Stability in Aviation* (1911). Yn ei gyfrol, mae Gareth yn cymharu Bryan gyda mathemategydd arall a arbenigodd yn y Gymraeg, sef John Morris-Jones, ac yn nodi y dyrchafwyd J.M.J. i'r entrychion, ond nad oes fawr o sôn am Bryan yn y Coleg nac unrhyw fan arall bron!
*Richard Price (1723-1791), o Langeinwyr ger Maesteg. Roedd yn athronydd radicalaidd ac yn awdur a galwyd ef yn "Gyfaill Dynolryw". Ef a'i fab-yng-nghyfraith William Morgan (1750-1833) o Ben-y-bont ar Ogwr oedd y ddau a osododd seiliau yswiriant.
*William Jones (1674-1749), o Ynys Môn, un o'r mathemategwyr mwyaf adnabyddus yn y gyfrol, yn bennaf am mai ef oedd y cyntaf i ddefnyddio'r symbol **π** (pai). Yn ôl Gareth, *Pai yw draig goch ein mathemateg.*

## Cyfeiriadau
* Bryan G.H., *Stability in Aviation* (Macmillan, 1911) Fersiwn Arlein (Y sgan gwreiddiol gan Google Books)

Categori:Llyfrau Cymreig 2020
Categori:Mathemategwyr o Gymru
Rio (ffilm 2011)

Ffilm gomedi animeiddiedig gan y cyfarwyddwyr Carlos Saldanha yw ***Rio*** a gyhoeddwyd yn 2011. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Don Rhymer, Joshua Sternin, Jeffrey Ventimilia a Sam Harper a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan John Powell. Dosbarthwyd y ffilm hon gan Blue Sky Studios a 20th Century Fox Animation.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Anne Hathaway, Jesse Eisenberg, Jemaine Clement, Leslie Mann, George Lopez a Jamie Foxx. Mae'r ffilm yn 96 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.

## Derbyniad 
Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 6.4/10 (Rotten Tomatoes)
* 72% (Rotten Tomatoes)

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2011
Categori:Ffilmiau Saesneg
Kingsbury, Swydd Warwick

Pentref mawr a phlwyf sifil yn Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Kingsbury**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Gogledd Swydd Warwick.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 7,652.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Gogledd Swydd Warwick
Categori:Pentrefi Swydd Warwick
Categori:Plwyfi sifil Swydd Warwick
Arhosfa Glandyfrdwy

Mae **Arhosfa Glandyfrdwy** yn arhosfa ar gais ar Rheilffordd Llangollen rhwng Gorsaf reilffordd Berwyn a Gorsaf reilffordd Glyndyfrdwy. Mae’n agos at yr afon. Mae llwybr yn arwain at yr arhosfan o’r ffordd A5. Nid oedd arhosfa yma yn nyddiau Rheilffordd Brydeinig. Hyd at 1992, roedd terminus Rheilffordd Llangollen yno, felly adeiladwyd platfform.                                       

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan y rheilffordd 
*  Gwefan Aelodaeth Rheilffordd Llangollen 

Categori:Rheilffordd Llangollen
Glyndyfrdwy
Bishop's Tachbrook

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy '''Bishop's Tachbrook'''. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Warwick. mae'n ffinio â threfi Warwick a Whitnash, sydd i'r gogledd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,724.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Warwick
Categori:Pentrefi Swydd Warwick
Categori:Plwyfi sifil Swydd Warwick
Amir Sarkhosh

Mae **Amir Sarkhosh** (ganwyd 30 Mai 1991) yn chwaraewr snwcer o Iran.

Enillodd Amir Sarkhosh ei safle rhyngwladol cyntaf yn Libanus yn 2013 ac enillodd fel rhan o dîm wobr efydd a gwobr aur unigol ym mhencampwriaeth Gorllewin Asia, ac mae wedi ennill tri arall mewn tîm yn 2013.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Chwaraewyr snwcer o Iran
Gorllewin Swydd Gaer a Chaer

Awdurdod unedol gyda statws bwrdeistref yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Gorllewin Swydd Gaer a Chaer** (Saesneg: *Cheshire West and Chester*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 917&nbsp;km², gyda 343,071 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio Glannau Merswy, Bwrdeistref Halton a Bwrdeistref Warrington i'r gogledd, Dwyrain Swydd Gaer i'r dwyrain, Swydd Amwythig i'r de, a Bwrdeistref Sirol Wrecsam a Sir y Fflint i'r gorllewin.

bawd|canol|Gorllewin Swydd Gaer a Chaer yn Swydd Gaer

Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 2009. Disodlodd yr hen ardaloedd an-fetropolitan Bwrdeistref Ellesmere Port a Neston, Bwrdeistref Vale Royal a Dinas Caer a ddaeth i gyd o dan weinyddiaeth yr hen sir an-fetropolitan Swydd Gaer, a ddiddymwyd ar yr un dyddiad.

Rhennir Gorllewin Swydd Gaer a Chaer yn 114 o blwyfi sifil, yn ogystal â dwy ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Ellesmere Port a dinas Caer. Mae aneddiadau eraill yn y fwrdeistref yn cynnwys trefi Frodsham, Neston, Northwich a Winsford.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awdurdodau unedol Swydd Gaer
Côr-ona

Grŵp agored ar gyfer cerddorion yw **Côr-ona.** Anogir i bobl postio fideos ohonynt yn canu neu'n chwarae offerynnau tra'n hunan-ynysu yn ystod cyfnod y Gofid Mawr. Mae thema gwahanol bob dydd i’r math o ganeuon y dymunir gael eu postio. Fis Medi 2020, roedd gan y grŵp dros 46,000 o aelodau ar safle Facebook.

Yn sgil llwyddiant y grŵp, mae S4C wedi comisiynu rhaglen newydd. Arweinydd Côr-ona yw Catrin Angharad Jones ac mae wedi llwyddo i ddenu bron i 17,000 o ddilynwyr, gyda channoedd o unigolion yn cyfrannu fideos a phrofi bod modd cymdeithasu o bell, trwy gyfrwng y Gymraeg.  Cynhyrchir y rhaglen gan Cwmni Da, lle gwelwyd Rhys Meirion yn cynnal arbrawf cymdeithasol trwy ddod â phobl o bell ac agos at ei gilydd i fwynhau canu - boed hynny ar gliniadur yn y gegin, ipad yn y shed neu PC yn yr atig.Aneglur

## Cyfeiriadau
Categori:Facebook
Categori:COVID-19
Categori:Rhaglenni S4C
Bwrdeistref Halton

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Halton** (Saesneg: *Borough of Halton*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 79&nbsp;km², gyda 129,410 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Orllewin Swydd Gaer a Chaer i'r de, Bwrdeistref Warrington i'r dwyrain, a  Glannau Merswy i'r gogledd.

bawd|canol|Bwrdeistref Halton yn Swydd Gaer

Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 1974 fel ardal an-fetropolitan o dan weinyddiaeth yr hen sir an-fetropolitan Swydd Gaer, ond daeth yn awdurdod unedol ar 1 Ebrill 1998.

Rhennir y fwrdeistref yn dri phlwyf sifil, yn ogystal ag ardal ddi-blwyf fawr sy'n cynnwys trefi Runcorn a Widnes, y prif aneddiadau.

## Cyfeiriadau 
Halton
Antz

Ffilm gomedi animeiddiedig gan y cyfarwyddwyr Eric Darnell a Tim Johnson yw ***Antz*** a gyhoeddwyd yn 1998. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Todd Alcott, Chris Weitz a Paul Weitz a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Harry Gregson-Williams a John Powell. Dosbarthwyd y ffilm hon gan DreamWorks Pictures.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Woody Allen, Sharon Stone, Jennifer Lopez, Sylvester Stallone, Christopher Walken, Dan Aykroyd, Anne Bancroft, Danny Glover a Gene Hackman. Mae'r ffilm yn 83 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.

## Derbyniad
Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 7.60/10 (Rotten Tomatoes)
* 92% (Rotten Tomatoes)

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 1998
Categori:Ffilmiau animeiddiedig o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau Disney
Bulkeley, Swydd Gaer

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Bulkeley**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dwyrain Swydd Gaer. Saif tua 9 milltir (14&nbsp;km) i'r gorllewin o Nantwich.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 239.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dwyrain Swydd Gaer
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaer
Geirfa diplomyddiaeth

## A 
; Alltiriogaethedd
: Cysyniad cyfreithiol sydd yn ystyried eiddo real y llysgenhadaeth dan awdurdodaeth yr anfonwr-wladwriaeth, er ei bod wedi ei lleoli yn nhiriogaeth y wladwriaeth letyol.

## B 
; Breinryddid diplomyddol
: Rhagorfreintiau arbennig y diplomydd sydd yn ei ddiogelu mewn gwladwriaethau eraill.

## C 
; Conswl
: Swyddog wedi ei benodi i fyw mewn dinas dramor i wylio yno dros fuddiannau masnachol a hawliau deiliaid ei wladwriaeth ei hun.

; Conswliaeth
: Cenhadaeth ddiplomyddol dan arweiniad conswl, sydd yn ddarostyngedig i lysgenhadaeth.

## D 
; *Détente*
: Esmwytho perthynas ddiplomyddol dan straen.

; Diplomyddiaeth
:Y  gelf ac ymarferiad o gynnal trafodaethau rhwng cynrychiolwyr gwladwriaethau gwahanol.

; Dyhuddo
: Agwedd o ddiddigio a chymodi â'r gwrthwynebwr neu'r gelyn yn y gobaith o gael heddwch.

## G 
; Gwibddiplomyddiaeth
: Ymdrechion diplomydd o wlad neu sefydliad allanol sydd yn gweithredu fel canolwr rhwng y prif bleidiau mewn anghydfod, trwy "wenoli" rhyngddynt, heb i'r prif bleidiau cwrdd a'i gilydd yn uniongyrchol.

## Ll 
; Llysgenhadaeth
: Cenhadaeth ddiplomyddol dan arweiniad llysgennad.

; Llysgennad
: Diplomydd sydd yn cynrychioli ei wladwriaeth fel pennaeth ar lysgenhadaeth.

## N 
; Nesâd
: Ail-sefydlu cysylltiadau diplomyddol rhwng gwladwriaethau.

## Gweler hefyd 
* Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
* Geirfa wleidyddol

Categori:Diplomyddiaeth
Diplomyddiaeth
Shere Hite

Roedd **Shere Hite** (ganwyd **Shirley Diana Gregory**; 2 Tachwedd 1942 – 9 Medi 2020) yn ffeminist Americanaidd.

Cafodd ei geni yn Saint Joseph, Missouri, UDA. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Fflorida ac ym Mhrifysgol Columbia. Ym 1985, priododd y pianydd Almaenig Friedrich Höricke.

Roedd Hite yn athrawes ym Mhrifysgol Nihon (Tokyo, Japan), Prifysgol Chongqing (Tsieina) ac ym Mhrifysgol Maimonides (UDA).

## Llyfryddiaeth
* *Sexual Honesty, by Women, For Women* (1974)
* *The Hite Report on Female Sexuality* (1976)
* *The Hite Report on Men and Male Sexuality* (1981)
* *Women and Love: A Cultural Revolution in Progress ("The Hite Report")* (1987)
* *Fliegen mit Jupiter* (English: *Flying with Jupiter*) (1993)
* *The Hite Report on the Family: Growing Up Under Patriarchy* (1994)
* *The Hite Report on Shere Hite: Voice of a Daughter in Exile* (2000) (hunangofiant)
* *The Shere Hite Reader: New and Selected Writings on Sex, Globalization and Private Life* (2006)

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaeth
Categori:Llenorion Americanaidd
Ffeithiol
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2020
Chorley (gwahaniaethu)

Gallai **Chorley** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Chorley, tref yn Swydd Gaerhirfryn
**Bwrdeistref Chorley, ardal an-fetropolitan sy'n cynnws y dref
**Chorley (etholaeth seneddol), etholaeth seneddol sy'n cynnwys y dref
* Chorley, plwyf sifil ger Alderley Edge, Swydd Gaer
* Chorley, plwyf sifil a phentref ger Nantwich, Swydd Gaer

## Gweler hefyd
* Chorleywood, tref yn Swydd Hertford
----
Dwyrain Swydd Gaer

Awdurdod unedol gyda statws bwrdeistref yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Dwyrain Swydd Gaer** (Saesneg: *Cheshire East*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 1,166&nbsp;km², gyda 384,152 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Orllewin Swydd Gaer a Chaer i'r gorllewin, Bwrdeistref Warrington i'r gogledd-orllewin, Manceinion Fwyaf i'r gogledd, Swydd Derby i'r dwyrain, Swydd Stafford i'r de-ddwyrain, a Swydd Amwythig i'r de.

bawd|canol|Dwyrain Swydd Gaer yn Swydd Gaer

Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 2009. Disodlodd yr hen ardaloedd an-fetropolitan Bwrdeistref Macclesfield, Bwrdeistref Congleton a Bwrdeistref Crewe a Nantwich a ddaeth i gyd o dan weinyddiaeth yr hen sir an-fetropolitan Swydd Gaer, a ddiddymwyd ar yr un dyddiad.

Rhennir Dwyrain Swydd Gaer yn 148 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Sandbach. Mae aneddiadau eraill yn y fwrdeistref yn cynnwys Alsager, Bollington, Congleton, Crewe, Knutsford, Macclesfield, Middlewich, Nantwich, Poynton, a Wilmslow.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awdurdodau unedol Swydd Gaer
Yr Ergyd Farwol

Nofel dditectif i oedolion gan T. Llew Jones yw ***Yr Ergyd Farwol***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1969. 

Yn ôl broliant y llyfr (1969):

Dyn cryf, garw oedd Jac Edwards y Glasgwm, ac nid oedd arno ofn un dyn byw. Yr oedd pawb yn synnu pan gafwyd ef wedi ei lofruddio yn ei wely. Pwy a darawodd yr ergyd farwol? Dyna'r cwestiwn a flinai Sarjiant Tomos, Gwarcoed a'r Cwnstabl Rowlands ...

Mae cymeriad Sarjiant Tomos yn ymddangos yn nofelau eraill gan T. Llew Jones, sef *Trysor Plasywernen* (1958), *Y Corff ar y Traeth* (1970) a *Cyfrinach y Lludw* (1975).

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1969
Categori:Nofelau 1969
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau ditectif Cymraeg
Categori:Nofelau gan T. Llew Jones
Azorín

Nofelydd, ysgrifwr, a beirniad llenyddol Sbaenaidd oedd **José Martínez Ruiz** (8 Mehefin 1873 – 2 Mawrth 1967) a adwaenir gan y ffugenw **Azorín**. Efe oedd un o aelodau blaenllaw y mudiad llenyddol *La Generación del 98*.

Ganed ym Monóvar, Valencia, yng Ngweriniaeth Gyntaf Sbaen. Astudiodd y gyfraith yn Valencia, Granada, a Salamanca. Symudodd i Fadrid i fod yn newyddiadurwr, ond roedd yn anodd iddo gael gwaith oherwydd ei agwedd ddi-flewyn-ar-dafod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o Sbaen
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Sbaen
Categori:Pobl o Valencia
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Sbaen
Antonio Machado

Bardd a dramodydd Sbaenaidd yn yr iaith Sbaeneg oedd **Antonio Machado y Ruiz** (26 Gorffennaf 1875 – 22 Chwefror 1939) a oedd yn un o aelodau blaenllaw *La Generación del 98*.

Ganed yn Sevilla, Andalucía, yn Nheyrnas Sbaen. Derbyniodd ddoethuriaeth llenyddiaeth ym Madrid cyn iddo astudio yn y Sorbonne, a gweithiodd yn athro Ffrangeg. Ffoes Sbaen yn sgil cwymp yr Ail Weriniaeth ym 1939 a bu farw yn Collioure yn ne Ffrainc yn 63 oed.

Rhennir ei farddoniaeth yn dri chyfnod: ei gerddi dan ddylanwad Rhamantiaeth yn *Soledades* (1903) a *Soledades, galerías, y otros poemas* (1907); yr arddull noeth a phrudd megis yn y gyfrol *Campos de Castilla* (1912); a'r themâu dirfodol a geir yn ei gasgliadau diweddaraf, *Nuevas canciones* (1924) a *Poesías completas* (1928).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Beirdd Sbaeneg o Sbaen
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o Sbaen
Categori:Pobl o Andalucía
Merched y Môr a Chwedlau Eraill

Casgliad o storïau i blant gan T. Llew Jones yw ***Merched y Môr a Chwedlau Eraill: Storïau Gwerin***. 
Gwasg Aberystwyth a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1958. 

Mae saith stori yn y casgliad:
* "Merched y Môr"
* "Y Cnocwyr"
* "Yr Eryr a'r Dylluan"
* "Chwedl Gwion Bach"
* "Un Noson Loergan"
* "Chwedl Llyn y Felin"
* "Cantre'r Gwaelod"

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Categori:Llyfrau Cymreig 1958
Categori:Llenyddiaeth plant Gymraeg
Categori:Gweithiau gan T. Llew Jones
Cymdeithas Naturiaethwyr Glannau Dyfrdwy

Mae **Cymdeithas Naturiaethwyr Glannau Dyfrdwy** yn gymdeithas yng Nglannau Dyfrdwy i ysgogi diddordeb mewn natur ac i warchod bywyd gwyllt yr ardal. Ffurfiwyd y gymdeithas ym 1973, a chawsant caniatâd i leoli cuddfan ar dir Gorsaf Pŵer Cei Connah ym 1974. Erbyn hyn, mae’r gymdeithas wedi creu Gwarchodfa Natur Glannau Dyfrdwy ar y safle. Trefnir teithiau i warchodfeydd eraill, darlithoedd am natur yng Nghanolfan Gymuned Cei Connah a chyfarfodydd am ffotograffiaeth a chelf yng nghanolfan y gymdeithas.

Ymhlith yr adar sydd i'w gweld yn y warchodfa natur mae: Gwyddau Canada, Corhwyaden a Hwyaden wyllt, Pibydd coeswerdd, Pibydd coesgoch a Phibydd y tywod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y gymdeithas

Categori:Amgylchedd Cymru
Categori:Byd natur Cymru
Naturiaethwyr Glannau Dyfrdwy
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1973
Categori:Sir y Fflint
Gwion Edwards

Pêl-droediwr o Gymro yw **Gwion Edwards** (ganwyd 1 Mawrth 1993) sy'n chwarae i Ipswich Town. Mae'n enedigol o Lanbedr Pont Steffan.

Ar 17 Gorffennaf 2018, llofnododd gytundeb ddwy flynedd (gydag opsiwn am flwyddyn ychwanegol) gydag Ipswich Town, am ffi y dywedir ei bod yn £700,000.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Llanbedr Pont Steffan
Ruth Bader Ginsburg

Roedd **Ruth Bader Ginsburg** (ganwyd **Joan Ruth Bader**; 15 Mawrth 1933 &ndash; 18 Medi 2020) yn farnwr yng Ngoruchaf Lys yr Unol Daleithiau. Ymgyrchodd dros hawliau menywod.

Cafodd ei geni yn Brooklyn, yn ferch i Celia (née Amster) a Nathan Bader. Cafodd ei addysg yn yr ysgol James Madison ac ym Mhrifysgol Cornell. Priododd y cyfreithwr Martin D. Ginsburg ym 1954. Roedd ganddyn nhw ddau blentyn, Jane a James.

Sefydlodd y cylchgrawn ''Women's Rights Law Reporter'' ym 1970, a'r Prosiect Hawliau Menywod ym 1972.

Hi oedd y barnwr hynaf ar y llys pan fu farw.

## Cyfeiriadau
Categori:Barnwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o ganser y pancreas
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Pedro Shimose

Bardd Bolifiaidd yn yr iaith Sbaeneg yw **Pedro Shimose** (ganed 1940).

Ganed yn Riberalta, Talaith Beni, yng ngogledd Bolifia. Mewnfudwyr o Japan oedd ei rieni. Astudiodd y gwyddorau cyfathrebu yn yr Universidad Complutense ym Madrid. Gweithiodd yn golofnydd ac yn olygydd i'r papur newydd dyddiol *Presencia* yn La Paz, ac yna addysgodd lenyddiaeth yn yr Universidad Mayor de San Andrés yn La Paz. Ymhlith ei gasgliadau cynnar o farddoniaeth mae *Triludio del exilio* (1961), *Sardonia* (1967), *Poemas para un pueblo* (1968), a *Quiero escribir, pero me sale espuma* (1972).

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* José Ortega, *Letras bolivianas de hoy: Renato Prada y Pedro Shimose* (1973).

Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Folifia
Categori:Beirdd Sbaeneg o Folifia
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Folifia
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Folifia
Categori:Pobl a aned ym Molifia
Categori:Pobl o dras Japaneaidd
Gabriel Miró

Llenor rhyddiaith Sbaenaidd yn yr iaith Sbaeneg oedd **Gabriel Miró Ferrer** (28 Gorffennaf 1879 – 27 Mai 1930) sydd yn nodedig am ei ysgrifau, straeon byrion, a nofelau yn yr arddull modernaidd.

## Bywgraffiad 
Ganed yn Alicante, Valencia, yn Nheyrnas Sbaen. Mynychodd ysgol yr Iesuwyr yn Orihuela o 1886 i 1891, ac yna yr ysgol uwchradd nes 1896. Astudiodd y gyfraith ym mhrifysgolion Granada a Valencia, a derbyniodd ei radd ym 1900. Priododd Miró â Clemencia Maignon, merch y conswl Ffrengig yn Alicante, ym 1901, a chawsant ddwy ferch, Olympia a Clemencia.

Aeth Miró i Barcelona ym 1914 i weithio'n newyddiadurwr ac i gymdeithasu â llenorion eraill. Symudodd i Fadrid ym 1920 i weithio yn y weinyddiaeth addysg,

## Gweithiau llenyddol 
Ysgrifennodd sawl gwaith ar bynciau crefyddol, gan gynnwys y nofelau *Nuestro padre San Daniel* (1921) ac *El obispo leproso* (1926) a'r gyfrol *Figuras de la pasión del Señor* (1916). Ysgrifennodd gyfres o lyfrau yn ymwneud â bywyd ei fro enedigol o safbwynt y mynach Sigüenza, hunan arall yr awdur. Ymhlith ei weithiau eraill mae'r nofelau *La novela de mi amigo* (1908) a *Nómada* (1908). Nodweddir ei ysgrifeniadau gan arddull cywrain a chymhleth a chyfoeth o eirfa greadigol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Sbaen
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Sbaen
Categori:Pobl o Valencia
Categori:Pobl fu farw ym Madrid
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Sbaen
Così fan tutte - disgyddiaeth

bawd|Cwmni Opera Hubbard Hall yn chware Così fan tutte
Dyma **ddisgyddiaeth** rhannol o opera Mozart, ***Così fan tutte***.

## Recordiadau 
Categori:Operâu
Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Wolfgang Amadeus Mozart
Les pêcheurs de perles - Disgyddiaeth

[bawd| O'r chwith i'r dde: Giuseppe De Luca (Zurga), [Frieda Hempel (Leila) ac Enrico Caruso (Nadir), yng nghynhyrchiad y Met Dinas Efrog Newydd 1916 ]]

Dyma **ddisgyddiaeth** rannol o opera ***Les pêcheurs de perles*** (Y Pysgotwyr Perlau) gan y cyfansoddwr Ffrengig Georges Bizet, i libreto gan Eugène Cormon a Michel Carré. . Perfformiwyd yr opera am y tro cyntaf ar 30 Medi 1863 yn y Théâtre Lyrique ym Mharis.

Cyhoeddwyd y recordiadau cyflawn cyntaf o'r opera yn gynnar yn y 1950au. Cyn hynny, roedd nifer o recordiadau o ganeuon unigol wedi'u cyhoeddi. Cafodd y ddeuawd "Au fond du temple saint"  ei recordio, wedi'i ganu yn Eidaleg gan Caruso a Mario Ancona, mor gynnar â 1907. Mae rhifyn 1919 o *The Victrola Book of the Opera* yn rhestru recordiadau oedd ar gael o nifer o'r caneuon unigol, y ddeuawd, y rhagarweiniad cerddorfaol, y corws "Brahma! divin Brahma!" a diweddglo act 3, a ganwyd yn Eidaleg yn bennaf. Recordiad Prétre 1977 o'r opera gyflawn oedd y cyntaf i fod yn seiliedig ar berfformiad gwreiddiol 1863 fel y'i cynrychiolwyd yn sgôr lleisiol Bizet. Mae fersiwn Plasson o 1989, sydd hefyd yn defnyddio sgôr 1863, yn rhoi dau fersiwn o'r ddeuawd i wrandawyr: y ffurf gwta fel yr ymddangosodd yn fersiwn wreiddiol Bizet, a'r fersiwn estynedig y daeth yn fwy poblogaidd ynddi. Mae fersiwn uchafbwyntiau Brad Cohen, wedi'i chanu yn Saesneg ac yn seiliedig ar addasiad yr arweinydd o'r sgôr roedd Bizet yn ei ddefnyddio wrth arwain yr opera, hefyd yn darparu dau fersiwn o'r ddeuawd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Operâu
Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Bizet
Thomas Dekker

Dramodydd a phamffledwr o Loegr oedd **Thomas Dekker** (tua 1572 – 1632) a flodeuai yn oes theatr Elisabeth ac Iago. Nodweddir ei waith gan bortreadau bywiog o Lundain ac iaith y ddinas, rhyddiaith llawn hwyl a mynd, plotiau rhamantaidd a moesolaidd, a themâu gwladgarol a Phrotestannaidd.

Ni wyddys llawer am fywyd Dekker. Credir iddo gael ei eni i deulu o fewnfudwyr Iseldiraidd yn Llundain.

Sonir amdano yn gyntaf, fel dramodydd, ym 1598. Ysgrifennodd o leiaf 42 o ddramâu, naill ai ar liwt ei hun neu yn cydweithio â llenorion eraill. O'r rhai sydd yn goroesi, mae naw drama sydd yn waith Dekker yn unig, gan gynnwys *The Shoemakers Holiday* (1599) a *The Honest Whore, Part 2* (1630), a 13 drama arall a ysgrifennwyd ganddo gydag eraill, yn eu plith Thomas Middleton (*The Honest Whore, Part 1*, 1604 a *The Roaring Girl*, 1610), John Webster (*Westward Ho*, 1604 a *Northward Ho*, 1605), Philip Massinger, John Ford, a William Rowley. Yn ystod y ffrae a elwir "rhyfel y beirdd" neu "ryfel y theatrau", cafodd Dekker ei bortreadu ar ffurf Demetrius Fannius yn y ddrama *Poetaster* (1601) gan Ben Jonson. Ymatebodd Dekker yn ei waith *Satiro-mastix* (1601).

Treuliodd Dekker y cyfnod 1613–19 yn y carchar dyledwyr, ac mae'n debyg iddo dynnu ar ei brofiad wrth gyfrannu disgrifiadau o fywyd yn y ddalfa at chweched argraffiad *Characters* (1616) gan Syr Thomas Overbury. Bu Dekker hefyd yn ymwneud â pherfformiadau cyhoeddus y tu hwnt i'r llwyfan, ac yn gyfrifol am y dathliadau stryd i groesawu'r Brenin Iago i Lundain ym 1603 a phasiantau'r Arglwydd Faer ym 1612, 1627, 1628, a 1629. Er gwaethaf ei lenydda a'i drefniadau toreithiog, mae'n debyg yr oedd Dekker unwaith eto mewn dyled fawr pan fu farw tua 60 oed ym 1632.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* J. H. Conover, *Thomas Dekker: An Analysis of Dramatic Structure* (1969).
* K. L. Gregg, *Thomas Dekker: A Study in Economic and Social Backgrounds* (1924).
* M. L. Hunt, *Thomas Dekker* (1911).
* G. R. Price, *Thomas Dekker* (1969).

Categori:Genedigaethau'r 1570au
Categori:Marwolaethau 1632
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pamffledwyr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Barbara Jefford

Roedd **Mary Barbara Jefford**, OBE (26 Gorffennaf 1930 – 12 Medi 2020), yn actores Seisnig. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei pherfformiadau llwyfan.

Fe'i ganed yn Plymstock, Sir Dyfnaint, yn ferch i Elizabeth Mary Ellen (née Laity) a Percival Francis Jefford. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Weirfield, Taunton, a RADA. Priododd yr actor Terence Longdon ym 1953; ysgarodd ym 1960. Priododd yr actor John Turner ym 1967.

Roedd hi'n aelod o'r Royal Shakespeare Company.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Wiener Schnitzel

Saig o Awstria a'r Almaen yw **Wiener Schnitzel** (/ ˈviːnər ˈʃnɪtsəl /, o'r Almaeneg: "cytled o Fienna"). Weithiau gwelir y sillafiad **Wienerschnitzel** (fel yn y Swistir). Mae cytled cig llo yn cael ei guro'n denau, ei orchuddio â briwsion bara, ac ei ffrio mewn padell.

Mae'n un o brydau arbennig mwyaf adnabyddus o ddull coginio Fienna, ac yn saig genedlaethol Awstria.

bawd|dim|300px|Wiener Schnitzel ar fwrdd tafarn yn Awstria

## Cyfeiriadau
Categori:Coginiaeth Awstria
Mancetter

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Mancetter**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Gogledd Swydd Warwick. Saif ar y ffin â Swydd Gaerlŷr; mae'n ffinio â thref Atherstone, sydd i'r gogledd-orllewin. Saif y dref ar safle anheddiad Rhufeinig Manduessedum. Mae rhai pobl o'r farn mai dyma safle'r frwydr rhwng Buddig a'r Rhufeiniaid.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,333.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Pedr
*Maenordy

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Gogledd Swydd Warwick
Categori:Pentrefi Swydd Warwick
Categori:Plwyfi sifil Swydd Warwick
Demetrio e Polibio

Mae ***Demetrio e Polibio***; *Demetriws a Polybiws)* yn opera *dramma serio* mewn dwy act gan Gioachino Rossini i libretto gan Vincenzina Viganò-Mombelli. Trefnwyd yr opera ar gyfer offerynnau tannau yn unig.

*Demetrio e Polibio* oedd ymgais gyntaf Rossini i gyfansoddi opera ar raddfa lawn, "a chafodd ei gynllunio mewn modd tameidiog"  ystod ei ddyddiau fel myfyriwr yn Academi Ffilharmonig Bologna ym 1806. Gan iddo gael ei gomisiynu gan y tenor Domenico Mombelli (ysgrifennodd ei wraig y libreto) fe’i perfformiwyd yn breifat gan Mombelli a’i ddwy ferch, perfformiad na fynychodd Rossini, nid hwn oedd ei opera gyntaf wedi’i llwyfannu’n llawn.

Ni chafodd yr opera ei llwyfannu'n broffesiynol tan 18 Mai 1812, pan berfformiodd am y tro cyntaf yn y Teatro Valle yn Rhufain.

## Rolau 
## Crynodeb 
: Amser: 2il Ganrif, CC 
: Lle: Parthia 

### Act 1 
Mae'r Polybius da, Brenin Parthia, yn gwarcheidwad ei ferch ei hun, Lisinga, a'i chariad Siveno. Mae pawb yn credu bod Siveno yn fab i Minteus, gweinidog y Brenin Demetrius o Syria, ond ef yw mab Demetrius, sydd wedi ymddieithrio ers amser maith. Mae Demetrius, sy’n credu mai Minteus sy'n gyfrifol am ddiflaniad ei fab, yn cyrraedd llys Parthia gan gogio bod yn Eumeno, negesydd brenhinol, ac yn mynnu bod Siveno yn cael ei ddychwelyd i Syria. Mae Polybius yn gwrthod. Mae Siveno a Lisinga yn dathlu eu priodas. Mae Polybius yn cyfaddef i Siveno ei fod yn poeni am yr hyn sydd wedi digwydd, ond mae Siveno yn tawelu ei feddwl. Yn y cyfamser, mae Eumene (Demetrius) yn cynllwynio i herwgipio Siveno a dod ag ef yn ôl i Syria. Mae'n llwgrwobrwyo'r gweision a'r gwarchodwyr ac yn y nos mae'n llwyddo i fynd i mewn i lys Parthia. Fodd bynnag, pan fydd yn cyrraedd siambr wely'r cwpl ifanc, mae'n dod o hyd i Lisinga ar ei phen ei hun ac yn ei herwgipio hi yn ei lle. Mae Polybius a Siveno yn ceisio'n ofer ei rwystro.

### Act 2 
Mae Polybius a Siveno yn pledio am ryddhau Lisinga. Wrth ateb, mae Euemeno (Demetrius) yn bygwth ei lladd oni bai bod Siveno yn cael ei ddychwelyd ato. Yn ei dro, mae Polybius yn bygwth lladd Siveno oni bai bod Lisinga yn cael ei rhyddhau. Mae'r sefyllfa'n dechrau datrys pan fydd Eumene (Demetrius), wrth syllu ar hen fedaliwn yn sylweddoli mai Siveno yw ei fab coll. Yn y cyfamser, nid yw Polybius eisiau colli Lisinga, a dim ond Siveno y mae Eumene (Demetrius) ei eisiau. Yn pryderu am eu gwahaniad arfaethedig, mae Lisinga yn ceisio lladd Eumene, ond o'r diwedd mae'n datgelu ei wir hunaniaeth fel y Brenin Demetrius ac yn cyhoeddi mai ei fab yw Siveno. Mae heddwch yn cael ei adfer, ac mae'r cwpl yn byw yn hapus byth ar ôl hynny.

## Recordiadau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Operâu
Categori:Rossini
Categori:Gweithiau 1806
Kibworth Harcourt

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy **Kibworth Harcourt**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Harborough, wrth ymyl pentref a phlwyf sifil Kibworth Beauchamp.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,368.

Ym mis Medi 2010, Kibworth oedd nodwedd ganolog rhaglen ddogfen, "Stori Lloegr" gan y hanesydd Michael Wood.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Wilfrid

## Enwogion
*Anna Laetitia Barbauld (1743–1825), awdures  
*John Aikin (1727-1842), meddyg ac awdur
*Syr Harold Ridley (1906-2001), offthalmolegydd

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Harborough
Categori:Pentrefi Swydd Gaerlŷr
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerlŷr
Foxcote Manor (locomotif stêm)

]]

Locomotif stêm yw ***Foxcote Manor***. Mae'n locomotif o ddosbarth ‘Manor’, a gynlluniwyd ar gyfer Rheilffordd y Great Western gan Charles Collett, prif beiriannydd y rheilffordd. Fe'i hadeiladwyd yng Ngweithdy Swindon ym 1950. Treuliodd ei amser gyda Rheilffordd Prydeinig i gyd ar hen Reilffordd y Cambrian, yn gweithio o Groesoswallt, Caer, Machynlleth ac Amwythig.

Aeth y locomotif i Iard Sgrap Dai Woodham yn Y Barri ym 1965, ac arhosodd yno tan 1984, pan aeth o i Groesoswallt, ac wedyn ymlaen at Langollen ym 1978.

Mae’r locomotif wedi gweithio ar sawl rheilffordd dreftadaeth: Rheilfordd Swydd Gaerloyw a Swydd Warwig, Rheilffordd Gorllewin Gwlad yr Haf, Rheilffordd Canol Swydd Hampshire, Rheilffordd y Great Central, Rheilffordd Keighley a Dyffryn Worth,  Rheilffordd Rhosydd Gogledd Swydd Efrog, Rheilffordd De Swydd Dyfnaint, Rheilffordd Swydd Gaint a Dwyrain Swydd Sussex ac ar Reilffordd Llangollen

Mae’r enw’n dod o blasdy rhestredig Gradd II yn y bryniau Cotswold.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Cymdeithas Foxcote Manor

Categori:Locomotifau stêm
Categori:Rheilffordd y Great Western