open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dic y Fet

Llyfr Cymraeg, ffeithiol gan Richard Thomas a Lyn Ebenezer yw ***Dic y Fet: Hunangofiant Richard Thomas***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol o atgofion amrywiol y milfeddyg o Aberteifi a oedd yn gyfrifol am gyfran helaeth o Geredigion o Synod Inn hyd Abergwaun ac i lawr hyd Cynwyl Elfed.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Erthygl heb ei phrawfddarllen
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Categori:Cofiannau Cymraeg
Meical Ddrwg o Dwll y Mwg

Llyfr Cymraeg, ffeithiol gan Mici Plwm yw ***Meical Ddrwg o Dwll y Mwg***.
Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Cyfres y Cewri* a hynny yn 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Hunangofiant cynnes Mici Plwm, y trydanwr a'r troellwr recordiau, y cyflwynydd teledu a'r clown, teithiwr ar fôr ac ar dir, yr actor a'r cyfarwyddwr artistig a oresgynnodd dristwch ei fywyd cynnar gan ddod yn wyneb poblogaidd yn y cyfryngau yng Nghymru.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Erthygl heb ei phrawfddarllen
Categori:Llyfrau Cymreig 2002
Categori:Cofiannau Cymraeg
Ar Bwys y Ffald

Atgofion gan Gwilym Jenkins yw ***Ar Bwys y Ffald: Atgofion Amaethwr o Ogledd Ceredigion***. Dinas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol o atgofion Gwilym Jenkins a fu'n ffermio yng Ngogledd Ceredigion trwy gydol ei oes, yn cynnwys darlun cynnes o gymdeithas glos cefn gwlad a'r diwylliant a oedd yn cylchdroi o gwmpas y capel a gweithgareddau'r Ffermwyr Ifanc, ynghyd â sylwadau am y newidiadau sylweddol a welodd y byd amaeth yn ystod yr 20g. 83 o luniau du-a-gwyn. Cyhoeddwyd gyntaf yn 2001.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2002
Fy Hanner Canrif I

Hunangofiant Cymraeg gan Emyr Price yw ***Fy Hanner Canrif I***. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Hunangofiant Emyr Price, hanesydd a newyddiadurwr a chyn-olygydd Y Faner, yn olrhain cefndir ei fagwraeth yn Eifionydd Ryddfrydol ar drothwy marwolaeth David Lloyd George, gan asesu'r newidiadau a welwyd yng ngwleidyddiaeth Cymru yn ystod ail hanner yr 20g.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2002
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Dwi'n Deud Dim, Deud Ydw I...

Hunangofiant Cymraeg, ffeithiol gan Stewart Whyte McEwan Jones (Ifans y Tryc) yw '''''Dwi'n Deud Dim, Deud Ydw I...'''*.
Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Cyfres y Cewri'' a hynny yn 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Hunangofiant un o gewri actio Cymru yn ystod ail hanner yr 20g, yn cynnwys manylion am ei gefndir teuluol Albanaidd, y personoliaethau a ddylanwadodd arno yn ystod ei yrfa ym meysydd dramâu llwyfan a theledu a byd y ffilm, ynghyd â'i sylwadau di-flewyn-ar-dafod am gyflwr y byd perfformio yn yr iaith Gymraeg heddiw. 40 ffotograff du-a-gwyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Erthygl heb ei phrawfddarllen
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Categori:Cofiannau Cymraeg
Fflamau Jamaica

Llyfr Cymraeg, ffeithiol gan Elwyn Efans yw ***Fflamau Jamaica***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Atgofion yr awdur am ei daith i Jamaica ar ôl iddo gael ei ysbrydoli gan gerddoriaeth reggae; sonia am ei chwilfrydedd ynglŷn â'r wlad a sut y peidiodd teimlo fel dieithryn pan oedd yn byw yno; ceir disgrifiadau o ddiwylliant y wlad ac o'r straeon sydd y tu ôl i nifer o'r caneuon.
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Categori:Llyfrau taith Cymraeg
Categori:Cofiannau Cymraeg
Maen i'r Wal

Llyfr Cymraeg, ffeithiol gan Dafydd Wigley yw '''''Maen i'r Wal'''*. 
Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Cyfres y Cewri* a hynny yn 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Trydedd gyfrol hunangofiant Dafydd Wigley, cyn Aelod Seneddol Arfon, Aelod Cynulliad Arfon a chyn-lywydd Plaid Cymru, yn dilyn ei yrfa wleidyddol bersonol ynghyd â hanes y newidiadau sylfaenol a fu ym mywyd gwleidyddol Cymru rhwng 1994 a 2001.

Y cyfrolau eraill yn y gyfres hon:
* 1: *O Ddifri* 
* 2: *Dal Ati*
* 4: *Be Nesa!''

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Erthygl heb ei phrawfddarllen
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Categori:Cofiannau Cymraeg
Bachan Noble!

Hunangofiant Cymraeg gan Roy Noble yw ***Bachan Noble!***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Hunangofiant difyr Roy Noble, y darlledwr poblogaidd ar radio a theledu, yn olrhain ei fagwraeth gyffredin ym Mrynaman, anturiaethau ei ieuenctid a throeon trwstan ei yrfa fel athro cyn iddo ddod yn llais ac wyneb adnabyddus ar radio a theledu.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Categori:Cofiannau Cymraeg
Fflamau

Llyfr Cymraeg, ffeithiol gan Elwyn Roberts yw ***Fflamau***. 
Gwasg Gee a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Hunangofiant y gwyddonydd a'r prifardd Elwyn Roberts, yn olrhain ei fagwraeth ym Mhenrhyn Llŷn, ei waith fel peiriannydd, a'i gyfnod o wasanaeth milwrol cyn mynychu'r brifysgol; cyflwynir ei ddiddordeb ym myd y paranormal, ynghyd â thros ugain o'i gerddi yn cynnwys ei awdl 'Fflamau'. 25 ffotograff du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Erthygl heb ei phrawfddarllen
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Categori:Cofiannau Cymraeg
Y Blew a Buddugoliaeth Gwynfor

Detholiad o'i ddyddiaduron cynnar gan Dafydd Evans yw ***Y Blew a Buddugoliaeth Gwynfor***. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Detholiad o gynnwys dyddiaduron plentyndod a chyfnod coleg Dafydd Evans rhwng 1954 a 1967, gitarydd bas y grŵp roc Cymraeg cyntaf, 'Y Blew', a mab Gwynfor Evans, yn adlewyrchu ei farn am ganu pop y cyfnod, crefydd a gwleidyddiaeth, ffasiwn a rhyw.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Dyddiaduron Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Cnonyn Aflonydd

Hunangofiant gan Angharad Tomos yw ***Cnonyn Aflonydd***.
Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Cyfres y Cewri* a hynny yn 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Ymgyrchwraig dros y Gymraeg yn ystod yr 1980au a'r 1990au yw Angharad Tomos, enillydd y Fedal Lenyddiaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol, ac awdures y gyfres o straeon i blant am Rwdlan a'i ffrindiau. Ceir 44 ffotograff du-a-gwyn.

Hanes sydd yma am berson sy'n arddel egwyddorion cryf. Mae ymrwymiad yr awdur i bwysigrwydd yr iaith Gymraeg ac, yn fwyaf arbennig, ei rôl allweddol ym mywyd a gweithgarwch Cymdeithas yr Iaith, yn cael sylw mawr. Ond daw egwyddorion pwysig eraill i'r amlwg hefyd – yr ymrwymiad cadarn at y ffydd Gristnogol ac at eglwys leol, ynghyd â phwysigrwydd cyfiawnder byd-eang. Mae'r teulu yn hanfodol bwysig iddi hefyd a chawn ddarlun o rieni arbennig ac o bump o chwiorydd.

Mae edmygedd yr awdur o rai cyfeillion yn gwbl amlwg, ond efallai yn llai gwresog at gyn-gydweithwyr o fewn Cymdeithas yr Iaith sydd bellach yn rhan o'r sefydliad Cymreig/Prydeinig. Y darlun sy'n aros yw un o berson sy'n cydnabod y pwysau sydd arni i gydymffurfio a chyfaddawdu ond sydd hefyd wedi ymdrechu, a llwyddo, i ddal gafael yn yr egwyddorion sydd wedi bod yn gynhaliaeth i'w bywyd. Mae ein hedmygedd ohoni yn fwy oherwydd hyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
*Mae rhan o'r erthygl hon wedi'i sgwennu ar wefan Gwales, gan Richard H. Morgan.

Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Categori:Cofiannau Cymraeg
Asgwrn Cefen

Hunangofiant Cymraeg gan y bardd Donald Evans yw ***Asgwrn Cefen***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1997. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Atgofion plentyndod a llencyndod y Prifardd Donald Evans, sy'n gofnod o galedi ac asbri'r bywyd gwledig Cymreig ar Fanc Siôn Cwilt, Ceredigion, tua chanol yr 20g, wedi'u hadrodd mewn rhyddiaith gyfoethog ei harddull a'i geirfa.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau am Geredigion
Categori:Llyfrau Cymreig 1997
Cam o'r Tywyllwch

Hunangofiant gan Rhys Mwyn yw '''''Cam o'r Tywyllwch'''''. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2006. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Hunangofiant un o ffigurau amlycaf y byd cerddoriaeth fodern yng Nghymru. Ceri rhagair gan Gruff Rhys.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Ble Mae fy Rosari?

Llyfr a chyfieithiad Cymraeg, ffeithiol gan Jane Mawer yw ***Ble Mae fy Rosari?***. 
Gwasg Pantycelyn a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfieithiad Cymraeg o "Where's My Rosary?", sef myfyrdodau mam ifanc o ardal Pwllheli wrth iddi frwydro i ddod i delerau â;r crydcymalau, yn adlewyrchu ei rhwystredigaeth a'i dicter yn wyneb poen a dioddefaint mawr, ynghyd â'r nerth a'r cysur iachusol a ganfu yn y ffydd Babyddol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Categori:Cofiannau Cymraeg
Hen Atgofion

Cyfrol hunagofiannol gan y llenor ac academydd W. J. Gruffydd yw ***Hen Atgofion***. Cafodd y gyfrol ei chyhoeddi am y tro cyntaf gan Gwasg Aberystwyth yn 1936, ond roedd y rhan fwyaf o'r penodau wedi ymddangos yn *Y Llenor* rhwng 1930 a 1935. Is-deitl y gyfrol yw *Blynyddoedd y Locust*.

## Disgrifiad byr
Atgofion yr awdur am ei deulu a'i fro enedigol, sef Bethel, Gwynedd, ar ddiwedd y 19g a throad yr 20fed, ac am ei yrfa gynnar. 

Botwm Crys yn cadw lle

## Argraffiadau
Gwasg Gomer a gyhoeddodd yr argraffiad diweddaraf a hynny yn 1982 (ISBN 9780850889987 ). Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1936
Categori:W.J. Gruffydd
Delta, Pennsylvania

Mae **Delta** yn fwrdeistref yn York County, yn nhalaith Pennsylvania, Unol Daleithiau America, ac yn un o gymunedau mwyaf deheuol ym Mhennsylvania. Mae'n ffinio â Cardiff, Maryland sydd i'r de iddi. Roedd y boblogaeth yn 728 yn ôl cyfrifiad 2010.

## Hanes
Lleolir Delta yng nghanol Rhanbarth Llechi Peach Bottom. Agorwyd chwareli llechi yn Delta yn y 1840au, wrth i chwarelwyr gyrraedd o Gymru. Yn Arddangosfa Crystal Palace 1850, barnwyd mai llechi Peach Bottom oedd y gorau yn y byd. Mae'r rhan fwyaf o dai Delta yn dal i fod a thoeau llechi, ac mae gweddillion y palmentydd llechi glas-ddu gwreiddiol yn dal i fodoli ar draws y fwrdeistref .

Daeth Rheilffordd Peach Bottom i Delta yn 1876, gan gludo llechi ar hyd ei llinell i Red Lion a York. O'r de cyrhaeddodd y Maryland Central Railroad yn Delta yn 1883 a dechreuodd trenau redeg o Delta i Bel Air, Maryland a Baltimore yn 1884. Cafodd y ddwy linell eu holynu yn ddiweddarach gan y Maryland and Pennsylvania Railroad, a oedd yn weithredol tan 1978. Roedd y chwarel lechi yn gwsmer pwysig i’r gwasanaeth cludo nwyddau hyd at 1971.

### Ardal Hanesyddol
Rhestrwyd Ardal Hanesyddol Delta ar y Gofrestr Genedlaethol o Leodd Hanesyddol yn 1983.

## Cysylltiad â Chymru
bawd|dde|Capel Cymraeg Rehoboth
### Capel Rehoboth
Mae Capel Cymraeg Rehoboth yn Delta yn eglwys Gristnogol anenwadol sy'n cynnal gwasanaethau yn y Gymraeg a'r Saesneg. Cynhelir gwersi Cymraeg gan y capel.
Mae ei chôr Cymraeg wedi ennill gwobr wrth gystadlu yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru.

### Mynwent Slateville
Ym mynwent Eglwys Brebysteriadd Slatville, sydd i'r gogledd ddwyrain o Delta, fe gladdwyd nifer o'r mewnfydwyr o Gymru gyda nifer o cerrig beddau gyda'r Gymraeg arnynt yn unig.
Mae'r enwau lleodd canlynol o Gymru yn ymddangos arnynt: Bangor, Beddgelert, Bethesda, Blaenau Ffestiniog, Bryncrug, Caernarfon, Clwt y Bont, Coed Mawr, Corris, Ogwen, Dinorwig, Dowlais, Ebenezer, Ffestiniog, Llanllechid, Llanberis, Llanddeiniolen, Llanrug, Pennal, Penrhyndeudraeth, Pentrefoelas, Sir Gaerfyrddin, Tyn y Maes, Waunfawr, Bwlch Uchaf, Nant Uchaf a Nant y Graean.

bawd|dde|Un o fythynod chwarelwyr Coulsontown
### Bythynnod chwarelwyr Coulsontown
Tua tri chwarter milltir i'r dwyrain o Delta ceir Coulsontown, lle saif pedwar bwthyn sydd wedi eu hadeiladu yn arddull bythynnod chwarelwyr a geir yng Nghymru.
Yn 2006 fe brynwyd dau ohonynt gan yr *Old Line Museum* ac mae'nt yn cael eu hadfer i'w cyflwr gwreiddiol ac ar agor i'r cyhoedd.

## Gweler hefyd
*Americanwyr Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Delta Welsh Heritage 

Categori:Bwrdeistrefi York County, Pennsylvania
Chwilota

bawd|250px|dde|Saith cyfrol *Chwilota*
Gwyddoniadur i blant oedd ***Chwilota***, a gyhoeddwyd mewn saith cyfrol rhwng 1974 a 1989 gan Wasg Prifysgol Cymru.

Golygydd y gyfres oedd D. Gwyn Jones ac ef, ar y cychwyn, oedd unig awdur yr erthyglau. O'r bedwaredd gyfrol ymlaen, cafwyd cymorth nifer o arbenigwyr i lunio'r gwaith. Mae'r atodiad i'r gyfrol olaf yn cynnwys diweddariadau i'r cyfrolau cynharach.

Cyhoeddwyd y gwaith dan nawdd Cynllun Gwerslyfrau Cyd-Bwyllgor Addysg Cymru.

## Gweler hefyd 
* Rhestr gwyddoniaduron Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddoniaduron Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau plant Cymraeg
De-Orllewin Clwyd (etholaeth seneddol)

Cyn etholaeth sirol yng Nghlwyd oedd **De Orllewin Clwyd**. Roedd yn dychwelyd un Aelod Seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig.

## Hanes
Cafodd yr etholaeth ei chreu ar gyfer etholiad cyffredinol 1983, a'i ddiddymu ar gyfer etholiad cyffredinol 1997. Roedd yn sedd ymylol drwy gydol ei bodolaeth.

Roedd yr etholaeth yn un wledig ar y cyfan, ei brif ganolfannau poblog oedd tref Llangollen a phentref Rhosllannerchrugog. Crëwyd yr etholaeth allan o rannau o gyn-etholaethau Sir Ddinbych a Wrecsam; ar ôl ei ddiddymu rhannwyd yr etholaeth rhwng etholaethau De Clwyd, Gorllewin Clwyd a Dyffryn Clwyd.

## Aelodau Seneddol
## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiad 1983
### Canlyniadau Etholiad 1987
### Canlyniadau Etholiad 1992
## Cyfeiriadau
Categori:Clwyd
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Canolbarth a Gorllewin Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)

Roedd **Canolbarth a Gorllewin Cymru** yn etholaeth Senedd Ewrop a oedd yn cwmpasu Canol a De Orllewin Cymru.

## Hanes
Cyn mabwysiadu ffurf ar gynrychiolaeth gyfrannol ym 1999, defnyddiodd y Deyrnas Unedig dull "Y Cyntaf i'r Felin" ar gyfer etholiadau Ewropeaidd yng Nghymru, Lloegr a'r Alban. Roedd yr etholaethau Senedd Ewropeaidd a ddefnyddid o dan y system honno yn llai na'r etholaethau cyfredol ac yn ethol un aelod yr un.
Pan gafodd ei greu ym 1979 roedd Canolbarth a Gorllewin Cymru yn cynnwys etholaethau seneddol Brycheiniog a Maesyfed, Ceredigion, Caerfyrddin, Gŵyr, Llanelli, Penfro, Dwyrain Abertawe a Gorllewin Abertawe.

Ym 1984 cafodd etholaeth Castell-nedd ei ychwanegu at y sedd.

Ym 1994 newidiwyd y ffiniau yn sylweddol wrth i nifer yr etholaethau Ewropeaidd yng Nghymru gynyddu o 4 i 5. Er i'r etholaeth gadw'r un enw - roedd y ffiniau newydd yn dra wahanol gyda siroedd Dyfed, Powys ac etholaeth Meirionnydd Nant Conwy yn ffurfio rhan o'r etholaeth newydd.

Daeth y sedd yn rhan o Etholaeth Cymru Gyfan ym 1999.

## Aelodau etholedig
## Etholiadau
### Canlyniad Etholiad 1979
### Canlyniad etholiad 1984
### Canlyniad etholiad 1989
### Canlyniad Etholiad 1994
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Ewrop
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Gogledd Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)

Roedd **Gogledd Cymru** yn gynetholaeth Senedd Ewrop, a oedd yn cyfateb i'r rhanbarth answyddogol presennol Gogledd Cymru, o 1979 hyd at 1999. Cafodd yr etholaeth ei gynrychioli gan y Blaid Geidwadol o 1979 hyd at 1989, eu hunig sedd yng Nghymru yn ystod y cyfnod hwn.

## Hanes
Cyn mabwysiadu ffurf ar gynrychiolaeth gyfrannol ym 1999, defnyddiodd y Deyrnas Unedig dull "Y Cyntaf i'r Felin" ar gyfer etholiadau Ewropeaidd yng Nghymru, Lloegr a'r Alban. Roedd yr etholaethau Senedd Ewropeaidd a ddefnyddid o dan y system honno'n llai na'r etholaethau cyfredol ac yn ethol un aelod yr un.

Pan gafodd ei chreu ym 1979 roedd Gogledd Cymru'n cynnwys etholaethau Seneddol Môn, Caernarfon, Conwy, Dinbych, Dwyrain y Fflint, Gorllewin y Fflint, Meirionnydd, Trefaldwyn a Wrecsam. Ym 1994 cafodd etholaethau newydd Meirionnydd Nant Conwy a Threfaldwyn eu trosglwyddo i etholaeth Canolbarth Cymru.

Mae etholaethau rhanbarthol Etholiadau'r Cynulliad wedi eu seilio'n fras ar hen etholaethau Senedd Ewrop.

Daeth y sedd yn rhan o etholaeth Cymru gyfan ym 1999.

## Aelodau etholiedig Ewropeaidd
## Etholiadau
### Canlyniad Etholiad 1979
### Canlyniad Etholiad 1984
### Canlyniadau etholiad 1989
### Canlyniad etholiad 1994
## Cyfeiriadau
### Gweler hefyd 
Etholaethau Senedd Ewrop yng Nghymru:
*Canolbarth a Gorllewin Cymru, 1979-1999
*De Cymru, 1979-1994
*De-ddwyrain Cymru, 1979-1984
*Dwyrain De Cymru, 1984-1999
*Gorllewin De Cymru, 1994-1999
*Canol De Cymru, 1994-1999
*Cymru (etholaeth Senedd Ewrop) 1999- cyfredol

Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Etholaethau Senedd Ewrop
Categori:Gogledd Cymru
Mayo

Gall **Mayo** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

* Mayo, tref yn Fflorida, Unol Daleithiau America
* Swydd Mayo, un o siroedd traddodiadol Iwerddon
* Noss Mayo, pentref yn Nyfnaint, Lloegr
* *Mayonnaise*, saws oer a wneir gyda melynwy heb ei goginio ac olew llysiau.
Mayonnaise

bawd|140px|Potyn o *mayonnaise*
Saws oer sy'n tarddu o goginiaeth Ffrengig yw ***mayonnaise*** neu **mayo**. Gwneir drwy guro melynwy heb ei goginio, ac ychwanegu olew llysiau yn araf deg i greu emylsiwn. Fe'i flasir â sudd lemwn, mwstard, neu finegr.

Oherwydd ei fod yn cynnwys canran uchel o fraster, mae bwyta gormod o mayonnaise yn ddrwg i'r iechyd a ceir ymdrechion i ddatblygu mayonnaise iachach.[1]

Defnyddir mayonnaise mewn sawl gwahanol ffordd a phryd gan gynnwys wrth baratoi coloslo sef salad bresych a weinir gyda chigach na bwydydd eraill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwyd a diod yn Ffrainc
Categori:Sawsiau
Salad

Saig yw **salad** sydd yn gymysgedd, gan amlaf o lysiau neu ffrwythau. Y prif gategorïau o salad yw: salad gwyrdd; salad llysiau; salad pasta, ffa neu rawn; salad cig, dofednod neu fwyd y môr; a salad ffrwythau. Y term brodorol ar ei gyfer yw **addail**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwyd
Cytew

[bawd|Cytew tenau i wneud [crempogau.]]
Cymysgedd o flawd a hylif megis dŵr, llaeth neu gwrw yw **cytew** a ddefnyddir i bobi bwyd. Gall cynhwysion eraill gynnwys lefeiniadau, saim neu fraster, siwgr, halen, wyau, a chyflasynnau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobi
Y Democratiaid Cymdeithasol (DU)

Roedd **Plaid y Democratiaid Cymdeithasol (SDP)** yn blaid wleidyddol ganolig yn y Deyrnas Unedig a grëwyd ar 26 Mawrth 1981 ac a oedd yn bodoli tan 1988.

Fe'i sefydlwyd gan bedwar aelod blaenllaw 'cymedrol' o'r Blaid Lafur, a alwyd y Gang o Bedwar: Roy Jenkins, David Owen, Bill Rodgers a Shirley Williams. Ar yr adeg pan gredwyd y blaid roedd Owen a Rodgers yn eistedd fel Aelodau Seneddol Llafur. Roedd Jenkins wedi ymadael â San Steffan ym 1977 i wasanaethu fel Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd, tra bod Williams wedi colli ei sedd yn etholiad cyffredinol 1979.

Ymadawodd y pedwar â'r Blaid Lafur o ganlyniad i newidiadau polisi a benderfynwyd yng Nghynhadledd Wembley y Blaid Lafur yn Ionawr 1981 a oedd yn ymrwymo'r blaid i ddiarfogi niwclear unochrog ac i dynnu allan o'r Gymuned Economaidd Ewropeaidd. Roeddynt hefyd yn credu bod Llafur wedi gogwyddo gormod i'r adain chwith ac wedi cael ei ymdreiddio ar lefel canghennau etholaethol gan garfanau Trotsgiaidd eu barn ac ymddygiad a oedd yn groes i ddyheadau'r mwyafrif o bleidleiswyr Llafur a'r Blaid Lafur Seneddol.

Ar gyfer Etholiadau Cyffredinol 1983 a 1987 ffurfiwyd cynghrair rhwng y Democratiaid Cymdeithasol a'r Blaid Ryddfrydol a elwid yn Gynghrair Democratiaid Cymdeithasol - Rhyddfrydol.

Ar ôl pleidlais ymysg yr aelodau cefnogwyd cynnig mewn cynhadledd a gynhaliwyd yn Portsmouth ym 1987 i'r blaid uno gyda'r Blaid Ryddfrydol i ffurfio un blaid unedig o'r enw Y Democratiaid Rhyddfrydol

## Cyfeiriadau
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1981
Richard Griffith (Carneddog)

Llenor, bardd a newyddiadurwr o Gymru oedd **Richard Griffith** (26 Hydref 1861 – 25 Mai 1947), sy'n adnabyddus wrth ei enw barddol, **Carneddog**.

## Bywgraffiad
Ganed Carneddog yn 1861 yn ffermdy Y Carneddi, plwyf Nantmor, ger Beddgelert, Gwynedd. Bu'r ffermdy yn gartref i'w hynafiaid am genedlaethau a bu Carneddog yn byw yno ar hyd ei oes hyd 1945 pan symudodd ef a'i wraig i fyw yn nhŷ eu mab yn Hinckley, yn Swydd Gaerlŷr, Lloegr. Mae'r llun a dynodd y ffotograffydd Cymreig Geoff Charles o Garneddog a'i wraig ar riniog ei hen ffermdy yn ffarwelio ag Eryri yn cael ei ystyried gan lawer yn llun eiconig sy'n cynrychioli'r newid mawr a ddaeth i'r Gymru Gymraeg yn yr 20g. Bu farw Carneddog yn swbwrbia Hinckley ddwy flynedd ar ôl gadael Eryri.

## Gwaith llenyddol
Ffermwr defaid oedd Carneddog o ran ei waith, ond cyfranodd nifer o erthyglau i gylchgronau a phapurau newydd Cymraeg yn cynnwys *Baner ac Amserau Cymru*, *Y Genedl Gymreig*, a'r *Herald Cymraeg*. Er na chafodd ond ychydig o addysg ffurfiol, roedd yn hyddysg yn hanes ei fro. Cyhoeddodd sawl llyfr Cymraeg, yn cynnwys cofiannau i Richard Owen (Glaslyn) a John Jones (Jac Glan-y-Gors). Roedd yn fardd yn ogystal.

## Llyfryddiaeth ddethol
### Llyfrau Carneddog
**Gwreichion y Diwygiadau* (Llyfrau ab Owen, 1905)
**Gwaith Glan y Gors* (golygydd Cyfres y Fil, 1905)
*''Blodau'r Gynghanedd* 
**Cerddi Eryri* (1927)
**Ceinion y Cwm*

### Llyfrau amdano
* Bleddyn Owen Huws, *Hanes Cyhoeddi Cerddi Eryri (1927) Carneddog*
* Bleddyn Owen Huws (gol.), *Diflanedig Fyd - Gohebiaeth Carneddog a Gwallter Llyfni, 1926-1932
* E. Namora Williams, ''Carneddog a'i Deulu'' (Gwasg Gee, 1985)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Ffermwyr o Gymru
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Robert Harvey

Mae **Robert Lambart Harvey** (ganwyd 21 Awst 1953) yn wleidydd Ceidwadol, cyn Aelod Seneddol, yn newyddiadurwr ac yn awdur nifer o lyfrau hanes.

Gweithiodd fel prif sylwebydd ar faterion tramor ar gyfer y *Daily Telegraph*, golygydd cynorthwyol *The Economist* ac Aelod Seneddol Ceidwadol ar gyfer cyn etholaeth De-Orllewin Clwyd o 1983 hyd golli ei sedd ym 1987.

## Llyfryddiaeth
**Portugal - Birth of a Democracy* 1978
**Fire Down Below* 1989
**Clive: The Life and Death of a British Emperor* 2000
**Cochrane: The Life and Exploits of a Fighting Captain* 2002
*''Liberators: Latin America's Struggle for Independence* 2002
**The Fall of Apartheid: The Inside Story from Smuts to Mbeki* 2003
**Global Disorder: America and the Threat of World Conflict* 2003
**Comrades: The Rise and Fall of World Communism* 2004
**American Shogun: General MacArthur, Emperor Hirohito and the Drama of Modern Japan* 2006
**The War of Wars: The Epic Struggle Between Britain and France, 1789-1815* 2009
**Maverick Military Leaders: The Extraordinary Battles of Washington, Nelson, Patton, Rommel, and Others* 2009
**A Few Bloody Noses: The American War of Independence'' 2013

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1953
Mitja Ribičič

Prif Weinidog y Weriniaeth Iwgoslafia rhwng 1969 a 1971 oedd **Mitja Ribičič** (19 Mai 1919 – 28 Tachwedd 2013).

Categori:Gwleidyddion
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2013
Antiquae Linguae Britannicae

Gallai ***Antiquae Linguae Britannicae*** gyfeirio at un o dri llyfr am y Gymraeg:

**Antiquae Linguae Britannicae ... Rudimenta* (1621), gramadeg gan John Davies (Mallwyd)
**Antiquae Linguae Britannicae ... Dictionarum Duplex* (1632), geiriadur gan John Davies (Mallwyd)
**Antiquæ Linguæ Britannicae Thesaurus* (1753), geiriadur gan Thomas Richards
Gwirodlyn

[bawd|[Baileys Irish Cream, gwirodlyn Gwyddelig sy'n deillio o'r gwirod chwisgi gyda blas hufen]]

Diod ddistyll sydd wedi ei blasu a'i melysu yw **gwirodlyn** neu ***liqueur***. Surop siwgr yw'r melysydd sydd yn cyfrif am ddros 2.5% o gyfaint y ddiod. Mae cynnwys alcohol gwirodlynnau yn amrywio o 24 i 60%.

Ymysg y gwahanol wirodlynnau mae sambuca.

## Gweler hefyd
* Suddig - sudd ffrwythau a ychwanegir, fel rheol ond nid yn unig, i ddŵr fel diod ysgafn oer

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwirodydd
Yr Ysgol Farddol

Gwerslyfr ar Gerdd Dafod gan David Watkin Jones (Dafydd Morganwg) yw ***Yr Ysgol Farddol***, a gyhoeddwyd ganddo ef ei hun yn 1869. Bwriadwyd y llyfr i fod yn ganllaw safonol i ddeall a chyfansoddi barddoniaeth Gymraeg ar y mesurau caeth.

## Cynnwys
Mae'r llyfr ar ffurf 'holi ac ateb' rhwng disgybl ('Ifor') ac athro ('Arthur'). Bu'n llyfr poblogaidd gan redeg i bedwar argraffiad yn oes yr awdur ei hun. Nid yw'n llyfr safonol erbyn heddiw, fodd bynnag. Un o'i ddiffygion yw'r ffaith fod yr awdur yn derbyn ffugiadau Iolo Morganwg ac yn rhoi pwyslais mawr ar "Ddosbarth Morgannwg" fel y'i ceir yn y gyfrol *Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain* gan Iolo. Er hynny, cymeradwywyd y llyfr gan rai o feirdd amlycaf y 19g, yn cynnwys Mynyddog a Hwfa Môn.

## Yr argraffiad olaf
Cyhoeddwyd 4ydd argraffiad yn 1904; dyma'r argraffiad olaf. Erbyn dechrau'r 20g roedd gwerslyfr Dafydd yn dechrau ymddangos yn hen ffasiwn, yn enwedig gyda thwf y feirniadaeth newydd ym myd llenyddiaeth Gymraeg dan arweiniad John Morris-Jones ac eraill. Ymwelodd y llenor Watcyn Wyn, un o hen gyfeillion Dafydd, â'r bardd yn ei gartref yng Nghaerdydd yn haf 1904. Roedd Dafydd yn wael ei iechyd. Yn ôl Watcyn Wyn,

:"Yr oedd tua llwyth cart o'r argraffiad diweddaf o'r *Ysgol Farddol*, wedi eu rhwymo'n ddestlus, yn gorwedd yn bentwr y'nghongl yr ystafell yno, a Dafydd yn achwyn yn dost nad oedd neb am eu prynu heb hocan am y pris."

Bu farw Dafydd Morganwg y flwyddyn nesaf, ar Ebrill 25, 1905.

## Gweler hefyd
*Cerdd Dafod
*Gramadegau Cerdd Dafod

## Cyfeiriadau
Categori:Gramadegau Cerdd Dafod
Categori:Llyfrau Cymreig 1869
Categori:Llyfrau 1869
Antiquae Linguae Britannicae ... Rudimenta

Llyfr gramadeg Cymraeg gan John Davies o Fallwyd yw'r ***Antiquae Linguae Britannicae ... Rudimenta*** (sef "''Elfennau'r ... Iaith Brydeinig Hynafol*"), a gyhoeddwyd yn 1621. Lladin - iaith ysgolheictod rhyngwladol y Dadeni Dysg - yw iaith y llyfr ar wahân i eiriau ac ymadroddion Cymraeg enghreifftiol yn y testun.

## Cynnwys
Dyma waith mwyaf enwog y Dr John Davies (1567-1644). Yn ôl Thomas Parry yn ei gyfrol *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900'', mae'r llyfr hwn yn "gampwaith mewn gramadeg" sy'n dangos mai John Davies oedd "un o dri neu bedwar ysgolhaig mwyaf Cymru."

Yn ogystal â'r disgrifiad o ramadeg yr iaith Gymraeg, ceir pennod ar fesurau Cerdd Dafod ar ddiwedd y llyfr sy'n disgrifio'r Pedwar mesur ar hugain ac yn cymharu barddoniaeth Gymraeg a barddoniaeth Hebraeg.

## Llyfryddiaeth
;Testun
*John Davies, *Antiquae Linguae Britannicae ... Rudimenta* *Llundain: John Bill, 1621)
**Adargraffiad ffacsimili (Menston: Scolar Press, 1968)

Ceir cyfieithiad Cymraeg o'r rhagymadrodd Lladin yn,
*Ceri Davies, *Rhagymadroddion a Chyflwyniadau Lladin, 1551-1632* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1980), pennawd IX

## Gweler hefyd
**Antiquae Linguae Britannicae ... Dictionarum Duplex* (1632)
*Gramadegau Cerdd Dafod
*Rhestr gramadegau Cymraeg (hyd 1900)
*Rhestr gramadegau ac adnoddau ieithyddol Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:John Davies o Fallwyd
Categori:Gramadegau Cerdd Dafod
Categori:Gramadegau Cymraeg
Categori:Llyfrau 1621
Categori:Llyfrau'r 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Lladin yr 17eg ganrif
Categori:Llyfrau Lladin o Gymru
Antiquae Linguae Britannicae ... Dictionarum Duplex

250px|bawd|Rhan o dudalen yn y *Dictionarum Duplex*
Geiriadur Cymraeg yw'r ***Antiquae Linguae Britannicae ... Dictionarum Duplex*** neu'r ***Dictionarum Duplex*** ("*Y Geiriadur Dyblyg*"), a luniwyd gan y Dr John Davies o Fallwyd ac a gyhoeddwyd ganddo yn y flwyddyn 1632. Lladin - iaith ysgolheictod rhyngwladol y Dadeni Dysg - yw iaith y llyfr ar wahân i eiriau ac ymadroddion Cymraeg enghreifftiol yn y testun.

## Cynnwys
Prif ran y gyfrol yw geiriadur Cymraeg-Lladin John Davies ei hun. Yn yr ail ran ceir talfyriad y Dr Davies o eiriadur Lladin-Cymraeg yr ysgolhaig Thomas Wiliems o Drefriw sy'n seiliedig ar eiriadur llawysgrif Thomas Wiliems *Thesaurus Linguæ Latinæ et Cambrobritannicæ* (sydd ar gael yn Adran Llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru erbyn hyn). Seilir geiriadur Wiliems yn ei dro ar waith Thomas Thomas, printiwr cyntaf Prifysgol Caergrawnt, *Dictionarium Linguae Latinae et Anglicanae*.

Ar ddiwedd y llyfr ceir casgliad o ddiharebion Cymraeg a gasglwyd gan y Dr Davies ei hun.
**Adargraffiad ffacsimili (Menston Scolar Press, 1968)

Ceir cyfieithiad Cymraeg o'r rhagymadrodd Lladin yn,
*Ceri Davies, *Rhagymadroddion a Chyflwyniadau Lladin, 1551-1632* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1980), pennawd X

## Gweler hefyd
**Antiquae Linguae Britannicae ... Rudimenta* (1621)
*Rhestr geiriaduron Cymraeg
*Rhestr gramadegau ac adnoddau ieithyddol Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:John Davies o Fallwyd
Categori:Geiriaduron Cymraeg
Categori:Llyfrau 1632
Categori:Llyfrau'r 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Lladin yr 17eg ganrif
Categori:Llyfrau Lladin o Gymru
Thomas Cranmer

**Thomas Cranmer** (2 Gorffennaf 1489 – 21 Mawrth 1556) oedd arweinydd Diwygiad Protestannaidd Lloegr ac Archesgob Caergaint pan oedd Harri VIII ac Edward VI yn teyrnasu, ac am gyfnod byr yn ystod teyrnasiad Mari I, hefyd. Chwaraeodd ran allweddol yn y gwaith o helpu i greu’r achos dros ysgariad Harri VIII a Catrin o Aragon, digwyddiad a oedd yn un o’r rhesymau pam dorrodd Eglwys Loegr i ffwrdd oddi wrth Eglwys Rhufain. Fel ei gyfoeswr, Thomas Cromwell, roedd yn cefnogi’r syniad o oruchafiaeth frenhinol, sef bod y Brenin yn cael ei ystyried fel penaeth goruchaf yr Eglwys yn ei deyrnas.

Yn ystod ei gyfnod fel Archesgob Caergaint, roedd yn gyfrifol am sefydlu'r strwythur athrawiaethol a gwasanaethol cyntaf ar gyfer Eglwys Ddiwygiedig Lloegr wedi’r rhwyg â Rhufain. Yn ystod teyrnasiad Harri VIII, nid oedd Cranmer yn hoffi llawer o newidiadau radical oddi mewn i'r Eglwys, oherwydd y gwrthdaro rhwng ceidwadwyr crefyddol a’r rhai oedd eisiau diwygio’r Eglwys. Cranmer gyhoeddodd y drefn gwasanaeth swyddogol cyntaf a gafodd ei awdurdodi yn yr iaith frodorol, sef ‘Exhortation and Litany’.

Pan ddaeth Edward VI i’r orsedd, llwyddodd Cranmer i gyflwyno llawer o ddiwygiadau pwysig a phellgyrhaeddol. Ef ysgrifennodd ac a grynhodd ddau argraffiad cyntaf y Llyfr Gweddi Gyffredin, sef ffurfwasanaeth cyfan ar gyfer Eglwys Loegr. Gyda chymorth nifer o ddiwygwyr Cyfandirol (gyda rhai ohonynt wedi cael lloches ganddo), newidiodd Cranmer yr athrawiaeth neu ffurf rhai rhannau o’r gwasanaeth - er enghraifft, y Cymun, statws dibriod y glerigaeth, rôl delweddau wrth addoli ac addoli seintiau. Roedd hefyd yn hyrwyddo'r athrawiaethau hyn drwy gyfrwng y Llyfr Gweddi, yr Homilïau a chyhoeddiadau eraill.bawd|Marwolaeth Cranmer ym 1556; torlun o ''Foxe's Book of Martyrs'' (1563)|alt=

Ar ôl esgyniad Mari I i’r orsedd, rhoddwyd Cranmer ar brawf am deyrnfradwriaeth a heresi. Carcharwyd ef am dros ddwy flynedd ac, o dan bwysau gan awdurdodau’r Eglwys, gorfodwyd ef i wneud sawl datgyffesiad ac i gymodi â chredoau'r Eglwys Gatholig. Tra byddai hyn fel arfer wedi achub ei fywyd, roedd Mari yn benderfynol o’i ddienyddio. Felly, ar ddiwrnod ei ddienyddiad, gwadodd ei ddatgyffesiadau, er mwyn marw yn heretic yng ngolwg Catholigion ond yn ferthyr yn ôl egwyddorion a chredoau'r Diwygiad Protestannaidd. Anfarwolwyd marwolaeth Cranmer yn llyfr enwog John Foxe, ‘Llyfr y Merthyron’ ac mae ei waddol yn parhau i fodoli yn Eglwys Loegr ar ffurf y Llyfr Gweddi Gyffredin a’r Tri Deg Naw Erthygl, sef datganiad Anglicanaidd o ffydd grefyddol oedd yn deillio o’i waith.

## Ei waddol 
Pan esgynodd Edward i orsedd Lloegr, blodeuodd Cranmer, ac ysgrifennodd *y Llyfr Gweddi Gyffredin* (*Book of Common Prayer*) ar gyfer yr Eglwys yn Lloegr. Gyda diwygwyr crefyddol Ewropeaidd eraill, newidiodd nifer o syniadau Protestannaidd, gan gynnwys eu defnydd o symbolau a delweddau yn yr eglwysi, statws dibriod y clerig a'r cymun (yr Ewcharist).

## Cyfeiriadau 
Categori:Archesgobion Caergaint
Categori:Diwygwyr Protestanaidd
Categori:Genedigaethau 1489
Categori:Marwolaethau 1556
Categori:Pobl a ddienyddiwyd am heresi
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid

Categori:Prosiect WiciAddysg
De Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)

Roedd **De Cymru** yn etholaeth Senedd Ewrop a oedd yn cwmpasu canol deheubarth Cymru, gan gynnwys dinas Caerdydd.

### Hanes
Cyn mabwysiadu ffurf ar gynrychiolaeth gyfrannol ym 1979, defnyddiodd y Deyrnas Unedig dull "Y Cyntaf i'r Felin" ar gyfer etholiadau Ewropeaidd yng Nghymru, Lloegr a'r Alban. Roedd yr etholaethau Senedd Ewropeaidd a ddefnyddid o dan y system honno yn llai na'r etholaethau cyfredol ac yn ethol un aelod yr un.

Pan gafodd ei greu ym 1979 roedd De Cymru yn cynnwys etholaethau seneddol Aberafan, Y Barri, Gogledd Caerdydd, Gogledd Orllewin Caerdydd, De-ddwyrain Caerdydd, Gorllewin Caerdydd, Castell-nedd, Ogwr a Phontypridd.

Ym 1984 cafodd etholaethau  y Barri, Gogledd Orllewin Caerdydd, De-ddwyrain Caerdydd a Chastell-nedd yn cael eu disodli gan Pen y bont ar Ogwr, Canol Caerdydd, De Caerdydd a Phenarth a Bro Morgannwg.

Cafodd yr etholaeth ei ddiddymu ym 1994, aeth y rhan fwyaf ohoni i etholaeth newydd Canol De Cymru a rhan i Orllewin De Cymru.

### Aelodau Etholedig
### Canlyniad etholiad 1979
### Canlyniad etholiad 1984
### Canlyniad etholiad 1989

Categori:Etholaethau Senedd Ewrop
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Adeiladau rhestredig Gradd I Caerdydd

250px|bawd|Castell Caerdydd a hen safle Mur yr Anifeiliad, tua'r 1890au

Dyma restr o **adeiliadau rhestredig Gradd I yng Nghaerdydd**. Gradd I yw'r radd uchaf ar gyfer adeiladau hanesyddol yng Nghymru a Lloegr; ystyrir yr adeiladau hyn i fod o ddiddordeb arbennig.


Categori:Rhestrau adeiladau ac adeiladwaith
Paul Walker

Actor Americanaidd oedd **Paul William Walker IV** (12 Medi 1973 – 30 Tachwedd 2013).

Bu farw yn Califfornia ar 30 Tachwedd 2013.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Categori:Pobl o Galiffornia
Damwain hofrennydd Glasgow 2013

Ar 29 Tachwedd 2013 bu damwain pan darodd hofrennydd *Bond Air Services* a weithiai ar ran Heddlu'r Alban yn erbyn tafarn "Clutha Vaults" yn Glasgow, yr Alban, tua 22:25 y nos. Mae lleoliad y dafarn i'r gogledd o Afon Clud. Cyhoeddwyd yr adroddiad i'r digwyddiad ar 23 Hydref 2015. Canfyddwyd mai achos y ddamwain oedd gorweithio'r injan gan y peilot, a oedd yn sifiliad.

Lladdwyd deg o bobol yn y damwain; tri yn yr hofrennydd a saith yn y dafarn. Bu'r dafarn *The Clutha Vaults* ar gau tan Gorffennaf 2015. Anafwyd 32 o bobl, 11 ohonyn nhw'n ddifrifol. Yn ôl Gordon Smart, golygydd y *Scottish Sun*, a oedd yn dyst i'r digwyddiad, ni chlywodd ffrwydriad o unrhyw fath, ac ni welodd belen o dân; yr unig beth a ragflaenodd y ddamwain oedd sŵn injan yr hofrennydd yn tuchan.

## Cyfeiriadau
Categori:2013 yn yr Alban
Glasgow 2013
Categori:Glasgow
Gorllewin De Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)

Roedd **Gorllewin De Cymru** yn etholaeth Senedd Ewrop a oedd yn cwmpasu rhan o ddeheubarth Cymru gan gynnwys dinas Abertawe.

## Hanes
Cyn mabwysiadu ffurf ar gynrychiolaeth gyfrannol ym 1999, defnyddiodd y Deyrnas Unedig dull "Y Cyntaf i'r Felin" ar gyfer etholiadau Ewropeaidd yng Nghymru, Lloegr a'r Alban. Roedd yr etholaethau Senedd Ewropeaidd a ddefnyddid o dan y system honno yn llai na'r etholaethau cyfredol ac yn ethol un aelod yr un.

Cafodd yr etholaeth ei chreu ar gyfer etholiad senedd Ewrop 1994 allan o rannau o etholaethau dde Cymru a Chanolbarth a Gorllewin Cymru, Daeth y sedd yn rhan o etholaeth Cymru gyfan ym 1999.

Roedd yr etholaeth yn cynnwys etholaethau seneddol Aberafan, Pen-y-bont ar Ogwr, Gŵyr, Castell-nedd, Ogwr, Dwyrain Abertawe a Gorllewin Abertawe.

## Aelodau etholedig
## Canlyniad Etholiad 1994
Dyma ganlyniadau etholiad 1994.

## Cyfeiriadau
Categori:De Cymru
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Etholaethau Senedd Ewrop
Jean Kent

Actores Seisnig oedd **Joan Mildred Summerfield** a berfformiodd dan yr enw **Jean Kent** (29 Mehefin 1921 – 30 Tachwedd 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Joe Wilson

Roedd **Anthony Joseph (Joe) Wilson** (ganwyd 6 Gorffennaf 1937) yn Aelod Senedd Ewrop dros Ogledd Cymru yn Senedd Ewrop o 1989 i 1999 

## Bywyd cynnar
Ganwyd Joe Wilson ym 1937 yn fab i Joseph Samuel Wilson ac Eleanor Annie (née Jones).

Cafodd ei addysg yn Ysgol Birkenhead, Coleg Loughborough a Phrifysgol Cymru lle graddiodd yn BEd gydag anrhydedd.

## Gyrfa
Rhwng 1955 a 1957 cwblhaodd Gwasanaeth Milwrol Cenedlaethol yn y *Royal Army Pay Corps*, adran o'r lluoedd a oedd yn gyfrifol am weinyddiaeth ariannol y fyddin. Bu wedyn yn gweithio fel athro  yn Guernsey rhwng 1960 a 1966 yna yn Swydd Caint o 1966 i 1969. Cafodd ei benodi yn ddarlithydd mewn ymarfer corff yng Ngholeg Technoleg Wrecsam (NEWI yn diweddarach) ym 1969 lle fu'n gweithio hyd ei ethol i Senedd Ewrop ym 1989.

## Gyrfa wleidyddol
Roedd yn aelod Llafur o Senedd Ewrop dros etholaeth Gogledd Cymru o 1989 i 1999. Safodd fel ymgeisydd yn etholaeth Cymru gyfan ym 1999 ond heb lwyddo i gael ei ethol.

## Bywyd personol
Bu'n briod dwywaith yn gyntaf ym 1959 a June Mary Sockett daeth y briodas i ben drwy ysgariad ym 1987 bu un mab a dwy ferch o'r briodas honno, priododd am yr ail waith ym 1998 a Sue Bentley bu hi farw yn 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
David Owen (gwleidydd)

Gwleidydd Prydeinig yw **David Anthony Llewellyn Owen, Arglwydd Owen, CH PC FRCP MB BChir** (ganwyd 2 Gorffennaf 1938).  Arweinydd y Blaid y Democratiaid Cymdeithasol rhwng 1983 a 1990 oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Plympton, Dyfnaint, yn fab Cymro a Chymraes.  Priododd Deborah Schabert ym 1968.  Ysgrifennydd Tramor y Deyrnas Unedig rhwng 1977 a 1979 oedd ef.

Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Gwleidyddion Prydeinig
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Win Griffiths

Mae Winston (Win) James Griffiths, OBE (ganwyd 11 Chwefror 1943) yn wleidydd Llafur Cymreig.

Bu'n Aelod Senedd Ewrop dros etholaeth De Cymru o 1979 hyd 1989 ac yn aelod o Senedd San Steffan dros etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr o 1987 i 2005.

Fe fu yn Llefarydd yr Wrthblaid ar amgylchedd o 1990 hyd 1992; yn Llefarydd yr Wrthblaid ar addysg o 1992 hyd 1994; Llefarydd yr Wrthblaid ar faterion Cymru o 1994 hyd 1997 ac yn is weinidog yn y Swyddfa Gymreig o 1997 i 1998. Ildiodd ei sedd San Steffan yn etholiad 2005

Mae o bellach yn Gadeirydd Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru ac fe fu yn Gadeirydd Ymddiriedolaeth GIG Bro Morgannwg hyd ei ddiddymu ac yn Gadeirydd Bwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg hyd 2012

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig‎
Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Allan Rogers

Gwleidydd Llafur oedd **Allan Ralph Rogers** (24 Hydref 1932 – 28 Tachwedd 2023)

Gwasanaethodd fel Aelod Senedd Ewrop dros De-ddwyrain Cymru o 1979 i 1984 ac fel Aelod Seneddol etholaeth y Rhondda yn  San Steffan o 1983 i 2001.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy

[250px|bawd|[Castell Conwy a Phont Grog Conwy]]

Dyma restr o **adeiliadau rhestredig Gradd I ym mwrdeistref sirol Conwy**. Gradd I yw'r radd uchaf ar gyfer adeiladau hanesyddol yng Nghymru a Lloegr; ystyrir yr adeiladau hyn i fod o ddiddordeb arbennig.


Categori:Rhestrau adeiladau ac adeiladwaith
Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta

Gramadeg Cymraeg yw ***Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta***, a gyhoeddwyd gan yr ysgolhaig Siôn Dafydd Rhys yn y flwyddyn 1592. Mae'n ramadeg cynhwysfawr sy'n ymdrin â gramadeg yr iaith Gymraeg a rheolau Cerdd Dafod. Bu'n boblogaidd ymysg beirdd dadeni llenyddol y 18g, megis Goronwy Owen, ac y mae'n cynnwys awdl enghreifftiol o waith Simwnt Fychan i Birs Mostyn.

## Cynnwys
Rhennir y llyfr 328 tudalen yn sawl rhan

Ceir cyfieithiad Cymraeg o gyflwyniad Lladin Siôn Dafydd Rhys yn,
*Ceri Davies, *Rhagymadroddion a Chyflwyniadau Lladin 1551-1632* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1980), pennawd IX.

Ceir testun y rhagymadrodd Cymraeg gan Siôn Dafydd Rhys yn,
*Garfield H. Hughes (gol.), *Rhagymadroddion 1547-1659* (Caerdydd, 1951, tt. 63-82.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Gramadegau Cerdd Dafod
*Rhestr gramadegau Cymraeg (hyd 1900)
*Rhestr gramadegau ac adnoddau ieithyddol Cymraeg

Categori:Gramadegau Cerdd Dafod
Categori:Gramadegau Cymraeg
Categori:Llyfrau 1592
Categori:Llyfrau Lladin yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau Lladin o Gymru
Categori:Llyfrau ffeithiol yr 16eg ganrif o Gymru
Coreca

bawd

**Coreca** (**Coraca** neu **Corica**, yn y dafodiaith leol viariant) yn frazione y comune (bwrdeistref) o Amantea, yn nhalaith Cosenza, Calabria, yr Eidal, a leolir yn agos at y ffin â Campora San Giovanni.

## Ffiniau a thiriogaeth 
Coreca mae'n eu hwynebu gorllewin ar de Môr Tyrrhenian ac wedi ei amgylchynu gan y ddinas ardal Amantea i'r de, lle mae'r ffin yn dechrau gyda Campora San Giovanni. Mae'r diriogaeth yn cynnwys yn bennaf bentir creigiog, yn y blaen yn gorwedd canol y ddinas. Mae hefyd yn cynnwys ardal fryniog a thraethau eang. Mae'r hinsawdd yn fwyn.

## Economi 
Y brif ffynhonnell o Coreca economaidd, yn ogystal ag yn gyfagos Campora San Giovanni yw'r sector twristiaeth a gwesty, datblygu diolch i harddwch yr arfordir: poblogaidd yw'r Creigiau Coreca, tynnwyd ers y 1960au ac fe'i defnyddir ar gyfer defnydd radio amatur.
Mae rhai ffatrïoedd bach hefyd, yn y diwydiant bwyd a mecanyddol a dodrefn.

Categori:Talaith Cosenza
Categori:Trefi Calabria
Y Ferch o Bedlam

Albwm o gerddoriaeth werin gan Siân James ydy ***Y Ferch O Bedlam***, a gyhoeddwyd yn 2005.

## Cyfranwyr
* *Llais, Piano a Thelyn*: Siân James
* *Allweddellau* : Geraint Cynan
* *Bas Dwbl* : Robin Hames
* *Drymiau, Bas a Djembes* : Gwyn Jones
* *Pib, Ffidl a Feiola* : Henry Sears
* *Gitâr* : Wyn Pearson
* *Lap Steel* : Mick Wallace
* *Ffidl* : Billy Thompson
* *Acordion a Phib* : Stephen Rees

## Traciau
#*Paham Mae Dei Mor Hir Yn Dod* - 4:10 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Dod Dy Law* - 3:44 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Ar Lan y Môr* - 3:37 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Adar Man y Mynydd* - 4:27 (Traddodiadol, Trefniant Siân James a Henry Sears)
#*Y Ferch o Bedlam* - 4:08 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Ambell i Gân* - 3:48 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#''Beth Yw'r Haf i Mi?* - 4:51  (Trefniant Siân James, Geiriau T H Parry Williams)
#*Can Crwtyn y Gwartheg* - 1:48 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Ow! Merch Wyf I* - 3:53 (Trefniant Siân James, Geiriau Gwyn Jones ar sail dradoddiadol)
#*Y Mab Afradlon.* - 2:41 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Lisa Lan* - 3:45 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Angau'' - 5:12 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 2005
Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Siân James
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
Orbital atomig

Ffwythiant mathemategol sy'n disgrifio ymddygiad tonnol naill ai un electron neu bâr o electronau mewn atom ydy **orbital atomig**. Mae'r ffwythiant hwn yn gallu cael ei ddefnyddio i gyfrifo'r posibilrwydd o ddod o hyd i electron mewn unrhyw adran o gwmpas niwclews yr atom.

Mae pob orbital mewn atom yn cael ei nodweddu gan set unigryw o werthoedd y tri rhif cwantwm *n*, ℓ, ac *m*, sy'n cyfateb i egni'r electron, momentwm onglaidd a chydran fector momentwm onglaidd, yn ôl eu trefn. Gall unrhyw orbital gael ei feddiannu gan uchafswm o ddau electron, pob un â'i rhif cwantwm sbin ei hun. Mae'r enwau orbital s, p, d ac f yn cyfeirio at orbitalau gyda rhif cwantwm momentwm onglaidd (ℓ) o 0, 1, 2 a 3 yn ôl eu trefn. Mae'r enwau hyn, ynghyd â'r gwerth *n*, yn cael eu defnyddio i ddisgrifio ffurfweddau electronau.

## Cyfeiriadau
Categori:Cemeg
Categori:Ffiseg
Derek Nimmo

Actor o Sais oedd **Derek Robert Nimmo** (19 Medi 1930 – 24 Chwefror 1999).

## Teledu
**All Gas and Gaiters* (1966-71)
**Oh, Brother!* (1968-70)
**Oh, Father!* (1973)
**My Honourable Missus* (1975)
**Life Begins At Forty* (1980)
**Third Time Lucky* (1982)
*''Hell's Bells* (1986)
**Neighbours* (1990)
**Dennis the Menace* (1996)

## Radio
**Just a Minute* (1967-99)

## Ffilmiau
* *The Millionairess* (1960)
* *It's Trad, Dad!* (1962)
* *Go to Blazes* (1962)
* *The Amorous Prawn* (1962)
* *The Small World of Sammy Lee* (1963)
* *Heavens Above!* (1963)
* *Tamahine* (1963)
* *Hot Enough for June* (1964)
* *The Bargee* (1964)
* *A Hard Day's Night* (1964)
* *Murder Ahoy!* (1964)
* *The System* (1964)
* *Coast of Skeletons* (1964)
* *Joey Boy* (1965)
* *The Liquidator* (1965)
* *Mister Ten Per Cent* (1967)
* *Casino Royale* (1967)
* *A Talent for Loving* (1969)
* *One of Our Dinosaurs Is Missing'' (1975)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Lerpwl
Glofa'r Tŵr

Y pwll glo dwfn gweithio'n barhaus hynaf yng ngwledydd Prydain, ac o bosibl y byd, ac y pwll olaf o'i fath i aros yng Nghymoedd De Cymru oedd '''Glofa'r Tŵr'* (Saesneg: *Tower Colliery''). Mae wedi ei leoli ger pentrefi Hirwaun a Rhigos, i'r gogledd o dref Aberdâr yn Cwm Cynon, Rhondda Cynon Taf.

Arweinwyd yr ymgyrch i achub y pwll glo gan Tyrone O'Sullivan. Fe ail-agorodd y pwll glo yn 1995 ar ôl cyfnod ar gau, fel eiddo i 239 glowr a brynodd y pwll glo am £8,000 yr un o daliadau colli swydd.

Ar 25 Ionawr 2008, fe gaeodd Glofa'r Tŵr am y tro olaf.

280px|dim|bawd

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Economi Rhondda Cynon Taf
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Categori:Y Rhigos
P. L. Travers

Llenores ac actores o Loegr a anwyd yn Awstralia oedd **Pamela Lyndon Travers** (ganwyd **Helen Lyndon Goff**; 9 Awst 1899 – 23 Ebrill 1996), a ysgrifennodd dan yr enw **P. L. Travers**. 

Cafodd ei geni ym Maryborough, Queensland, ac ymfudodd i Loegr ym 1924. Ysgrifennodd gyfres o nofelau i blant am y cymeriad Mary Poppins.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Llenorion plant o Awstralia
Categori:Llenorion plant o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr plant
Categori:Nofelwyr Saesneg o Awstralia
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Queensland
Categori:Ymfudwyr o Awstralia i'r Deyrnas Unedig