Non

Santes a anwyd yn y 5g oedd **Non** (weithiau 'Nonn' a 'Nonna').Sefydlodd nifer o lannau, a theithiodd i Lydaw. Hi oedd mam Dewi Sant, nawddsant Cymru.

## Teulu Non 
[bawd|chwith|Y Santes Non: ffenestr [gwydr lliw|wydr lliw yng Nghapel Non, Sir Benfro]]
Fel holl seintiau Oes y Saint roedd hi'n ferch uchelwrol. Anhun (Saesneg: Anna), ferch Gwrthefyr Fendigaid oedd ei mam a'i thad oedd Cynyr o Gaer Gawch, pennaeth tiroedd ym Mhenfro (a elwid yn Pebidiog yn diweddarach) gan gynnwys Glyn Rhosyn ble mae Tyddewi heddiw. Roedd Non yn chwaer i Ina a Gwen o Gernyw ac yn fam i Dewi Sant, nawddsant Cymru a dwy ferch: Môr a Magna.

Yn ôl Rhigyfarch, awdur y testun Cymraeg Canol, *Buchedd Dewi*, roedd hi'n lleian a dreisiwyd gan y tywysog Sant (neu Sanddef) fab y brenin Ceredig cyn rhoi genedigaeth i Ddewi. Gellid cwestiwnu os oedd hi'n lleian. Yn Oes y Saint yr oedd Cymunedau Cristnogol yn cynnwys dynion a menywod ac yr oedd priodi yn gyffredin. Tuedd awduron yr Oesoedd Canol oedd darlunio pob santes enwog. Dethlir ei dydd gŵyl ar 2, 3 neu'r 5ed o Fawrth ac ar yr ail Sul wedi Hirddydd Haf (Alban Hefin). Bu farw yn Llydaw

## Cenhedlu ac Esgor ar Ddewi 
Addysgwyd Non gan Meugan a sefydlodd glas yn y Tŷ Gwyn ger Porth Mawr ar diroedd ei thad. Tua'r flwyddyn 500 bu gŵr o'r enw 'Sant ap Ceredig' (neu Sanddef ap Ceredig) yn hela yn yr ardal pan ddaeth ar draws Non, a threisiodd hi. Tyfodd chwedl o gwmpas y digwyddiad: dywedir fod dwy garreg wedi ymddangos: y naill wrth ei phen a'r llall wrth ei thraed. Roedd hyn yn ymgais gan y storiwr i amddiffyn ei diweirdeb. Yn y misoedd dilynol bu Sant yn chwilio am Non gyda'r bwriad o'i lladd. Cuddiodd Non mewn bwthyn dair milltir o Lyn Rhosyn, ger y bae a elwir heddiw yn Fae y Santes Non. Pan ddaeth yr amser iddi esgor, bu Sant yn agos iawn at darganfod ei chuddfan ond rhwystrwyd ef gan storm fawr. Dywedir fod heulwen wedi torri drwy'r cymylau ynghanol y storm, gan oleuo safle'r bwthyn wrth iddi esgor. Yng nghanol ei phoenau, gwasgodd Non ei llaw ar garreg ac esgorodd ar fab, Dewi. Am ganrifoedd perfformid y ddrama firagl Lydaweg *Buhez Santez Nonn* (*Buchedd Santes Non*) yno.

## Traddodiadau 
Cuddir manylion hanes Non yn aml dan y pennawd "Dewi Sant", ond nid yw hyn yn gwneud cyfiawnder â hi. Yn yr Oesoedd Canol datblygodd y camsyniad fod Non yn lleian (yn yr ystyr Catholig) oherwydd tebygrwydd ei henw â "nonna", y gair Lladin am leian, gan anwybyddu enwau o wledydd Celtaidd yn llwyr. Ychwanegodd awduron Oes Fictoria y camsyniad fod yna ddau sant a elwid Non, un yn fam i Dewi a'r llall yn ddyn oedd yn teithio a chenhadu. Ond mae enwau llannau, eglwysi a ffynhonnau yn dystiolaeth iddi fod yn ferch weithgar, yn genhades ac yn deithiwr diflino.

## Llefydd a Cysylltir â Non 
Mae Capel Non ar lan Bae Sain Ffraid ym Mhenfro gyda'r bwthyn ble esgorodd ar Ddewi. Ffrydiodd ffynnon o'r tir ger y man ble bu iddi esgor. Erys yn ffynnon sanctaidd hyd heddiw.

Daeth y werin i gredu fod nifer o'i ffynhonnau yn gallu iachau. Credwyd fod dŵr ei ffynnon yn medru iacháu gwynegon, afiechydon y llygaid a chur pen. Cofnodwyd fod trigolion lleol yn parhau â'r arfer o daflu pinnau bach, darnau o bres a cherrig mân i'r ffynnon, fel offrwm, hyd at dechrau'r 19g. Ceir nifer o ffynhonnau a elwir Ffynnon Non ar draws de Cymru, Cernyw a Llydaw. Mae eglwysi Pelynt yng Nghernew a Bradstone yn Nyfnaint hefyd wedi'u cysegru iddi. Yn 1934 adeiladwyd capel Catholig wedi ei gysegru i Non ger y fan lle esgorodd ar Ddewi. Adeiladwyd y capel mewn dull tebyg i'r capeli cerrig cynharaf ac yn cynnwys cerrig a ddaeth yn wreiddiol o eglwysi ond a gasglwyd o adfeilion bythynnod a muriau yn yr ardal.

## Mytholeg 
Mae nifer o draddodiadau Celtaidd paganaidd wedi eu hychwanegu at hanes Non gyda threiglad amser. Mae hi wedi ei huniaeithu gyda'r dduwies Geltaidd Dana ym meddwl a chredoau'r werin. Priodolir rhinweddau Annonna, duwies Rufeinig y cynhaeaf iddi hi. Wrth i Grisnogaeth ledu dros Ewrop llenwid safle'r duwiesau hyn gan Ann, mamgu Iesu, ond glynodd y Celtiaid at eu santes brodorol.

## Oriel

Delwedd:105 Dirinon.JPG|Beddrod Non yn Eglwys y plwyf, Dirinonn
Delwedd:122 Dirinon Vitrail.JPG|Ffenestr liw yn dangos Non yn cyrraedd Llydaw, o Gymru
Delwedd:Dirinon (30) Chapelle Sainte-Nonne Cropped.jpg|Eglwys y Santes Non, Dirinonn
Delwedd:Clawr Buhez Santez Nonn.PNG|Clawr y ddrama firagl *Buhez Santez Nonn*, mewn Llydaweg
Delwedd:St Non stained glass window in St Nons Chapel.jpg|Y ffenest liw llawn, yng Nghapel Non, Sir Benfro

## Eglwysi a llefydd a enwyd ar ôl Non
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q2487289 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Gweler hefyd
* Dylid darllen yr erthygl hon yng nghyd-destun yr erthygl Santesau Celtaidd 388-680.

## Llyfryddiaeth
*D. Simon Evans (gol.), *Buched Dewi* (Caerdydd, 1959).

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Teyrnas Dyfed
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Oes y Seintiau