open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Walton, Lerpwl

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Walton.''

Ardal o Lerpwl, Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Walton**. Fe'i lleolir i'r gogledd o Anfield ac i'r dwyrain o Bootle a Pharc Orrell. Yn gyffredinol, mae'n ardal gyda phoblogaeth uchel, gyda thrigolion o gefndiroedd ethnig amrywiol.

## Pobl nodedig
* Ganwyd y cyn-Beatle Syr Paul McCartney yn Ysbyty Walton
* Ganwyd John Birt, cyn-Gyfarwyddwr Cyffredinol y BBC, yn Ysbyty Walton.
* Ganwyd y bachgen bach a lofruddiwyd James Bulger yn Walton.
* Arferai Gerard Houllier, cyn-reolwr C.P.D. Lerpwl, ddysgu yn Ysgol Uwchradd Alsop.
* Ar hyn o bryd, triga Brian Jacques, awdur llyfrau i blant a chyflwynydd ar Radio City, yn Walton.
* Magwyd Paul Jewell, cyn-reolwr C.P.D. Wigan Athletic yn ardal Walton.
* Trigai John Melvin, gitarydd yn y band The Farm, yn Walton o 1982 tan  1998.
* Daeth y cyn-ddigrifwr Jimmy Mulville, o Walton.
* Ganwyd Heidi Range, un o'r Sugababes, yn Walton.
* Mynychodd y digrifwr Alexei Sayle, Ysgol Uwchradd Alsop pan oedd yn ei arddegau.
* Ganwyd y cyflwynydd teledu a chyn-actores ar *Brookside* Claire Sweeney yn Walton.
* Roedd yr actor Ricky Tomlinson, yn byw oddi-ar Queens Drive yn Walton ar ddiwedd y 1990au.
* Claddwyd Robert Noonan a ysgrifennodd *The Ragged Trousered Philanthropists* o dan yr enw Robert Tressell, ym Mynwent Walton. Roedd yn Lerpwl ac yn bwriadu mudo i'r Unol Daleithiau, ond bu farw cyn iddo gael cyfle i adael.

## Dolenni allanol 
* MultiMap
* Oriel Stryd Lerpwl - Lerpwl 4 
*  Liverpool Pictoral: St. Mary's 
*  Now And Then: North Liverpool Local History 

Categori:Dinas Lerpwl
Categori:Lerpwl
Antur Waunfawr

Sefydlwyd **Antur Waunfawr** ym 1984 gan Robert Gwynn Davies a thrigolion ardal Waunfawr, Gwynedd. Ystyriwyd yr elusen yn arloesol yn ystod y 1980au am ei bod yn cynnig cyfleoedd i bobl gydag anableddau dysgu yn y gymuned, yn hytrach na darparu gofal a gwaith iddynt mewn canolfannau arbenigol. Nod yr elusen oedd y byddai'r bobl a fyddai'n derbyn eu cymorth yn datblygu i fod yn ddinasyddion cyfartal.
bawd|chwith|Logo'r ganolfan

Bellach mae'r elusen yn cyflogi dros 70 o bobl.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Antur Waunfawr

## Gweler hefyd
*Antur Aelhaearn

Categori:Elusennau
Categori:Addysg yng Ngwynedd
Categori:Economi Gwynedd
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1984
Ricky Tomlinson

Actor ffilm a theledu Seisnig ydy **Eric Tomlinson** sy'n fwyaf adnabyddus o dan ei enw llwyfan **Ricky Tomlinson** (ganed 26 Medi 1939, yn Bispham, Blackpool, Swydd Gaerhirfryn). Mae'n fwyaf enwog am chwarae cymeriad Jim Royle yng nghyfres gomedi boblogaidd y BBC *The Royle Family* ac am ei ymadrodd "my arse".

Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
The Royle Family

Drama gomedi boblogaidd ydy ***The Royle Family*** sydd wedi ennill Gwobr BAFTA  
a gynhyrchwyd gan Granada Television ar gyfer y BBC. Rhedodd y rhaglen am dair cyfres rhwng 1998 a 2000, gyda rhaglen arbennig ar ddiwedd 2006 ac un arall yn 2008. Adrodda'r rhaglen hanes bywdau teulu dosbarth gweithiol ym Manceinion, y Royles.

Mae'r gyfres yn rhyfeddol oherwydd ei chynhyrchiad syml a'i phortread realistig o fywyd teuluol dosbarth gweithiol wrth droad y mileniwm. Yn aml bydd y sgript yn cynnwys sgyrsiau bob dydd a bydd rhaglenni'n troi o amgylch digwyddiadau teuluol, megis priodas merch y teulu, Denise, genedigaeth ei phlentyn cyntaf a bedydd y plentyn hwnnw. Digwydda'r holl rhaglenni yng nghartref y Royles, sy'n edrych fel tŷ cyngor traddodiadol Seisnig; canolbwynt y cartref yw'r teledu. Ysgrifennwyd y gyfres gyntaf gan Caroline Aherne a Craig Cash, a actiodd yn y cyfresi, ynghyd â'r bardd a'r digrifwr Henry Normal. Yn yr ail gyfres, ymunodd Carmel Morgan â Aherne a Cash, ond dim ond Aherne a Cash ysgrifennodd y gyfres olaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Comedïau sefyllfa teledu'r BBC
Dolomitau

bawd|240px|Rosengarten, un o fynyddoedd y Dolomitau

Cadwyn o fynyddoedd yn rhanbarth Trentino-Alto Adige yng ngogledd yr Eidal yw'r **Dolomitau**. Y copa uchaf yw Marmolada (3342 m).

Yn ddaearegol, maent yn rhan o'r Alpau Deheuol. Mae yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid, ar gyfer sgïo, dringo a cherdded. Y brif ganolfan i dwristiaeth yw Cortina d'Ampezzo. Bolzano yw'r ddinas fwyaf yn yr ardal.

## Copaon y Dolomitau 
* Antelao
* Bosconero
* Cadini di Misurina
* Catinaccio (Rosengarten)
* Cinque Torri
* Col di Lana
* Cristallo
* Croda da Lago
* Croda dei Toni
* Dolomiti di Brentaa
* Dolomiti di Comelico-Dolomiti Carniche
* Dolomiti di Funes-Braies
* Dolomiti di Lienz
* Dolomiti di Sesto
* Dolomiti Friulane
* Gruppo del Sella
* Gran Vernel
* Gruppo delle Marmarole
* Gruppo dello Schiara
* Gruppo Odle-Puez
* Latemar
* Marmolada
* Monte Averau
* Monte Civetta
* Monte Pelmo
* Nuvolau
* Pale di San Martino
* Sassolungo
* Sciliar
* Settsass
* Sorapiss
* Tofane
* Vette Feltrine-Gruppo del Cimonega

Categori:Mynyddoedd Trentino-Alto Adige
Top Gear

Cyfres deledu'r BBC am gerbydau modur, ceir yn benodol, ydy ***Top Gear***, a ddarlledwyd yn wreiddiol ar BBC Dau. Dechreuodd y gyfres ym 1977 fel rhaglen gylchgrawn gonfensiynol am foduro. Dros amser, ac yn enwedig ers i'r rhaglen gael ei hail-lansio yn 2002, mae ganddi arddull unigryw, ddoniol. Cyflwynid y fformat newydd gan Jeremy Clarkson, Richard Hammond a James May, ac mae hefyd yn cynnwys gyrrwr prawf a elwir "The Stig". Amcangyfrifir fod gan y rhaglen 350 miliwn o wylwyr yn fyd-eang. Yn aml, roedd yn torri tir newydd ac yn herio'r drefn 'wleidyddol gywir' arferol o chwaeth. Caiff ei ffilmio ym Maesawyr Dunsfold, Waverley, Surrey. Hon oedd rhaglen geir mwyaf poblogaidd drwy'r byd.  Ers 2007 roedd nifer y gwylwyr oddeutu 6 - 7 miliwn.

Yn dilyn ffrae rhwng Clarkson ac un o gynhyrchwyr y sioe ym mis Mawrth 2015, ni estynnwyd contract Clarkson gyda'r BBC a phenderfynodd y tri phrif gyflwynydd adael i weithio i raglen newydd *The Grand Tour* ar gyfer Amazon. Darlledwyd y rhaglen gyntaf yng ngwledydd Prydain, Unol Daleithiau America, yr Almaen a Japan ar 18 Tachwedd 2016.

Ym Mehefin 2015 cadarnhawyd mai Chris Evans fyddai'r prif gyflwynydd newydd ynghyd â Matt LeBlanc a sawl cyflwynydd ac adolygydd arall. Cafwyd ymgais i barhau gyda'r arddull a'r fformat a oedd yn ei le ond nid oedd yn apelio at y gynulleidfa, a syrthiodd y ffigyrau gwylio yn sylweddol. Wedi darlledu'r chwe phennod yng nghyfres 23, ar 4 Gorffennaf 2016, rhoddodd Chris Evans y ffidil yn y to fel cyflwynydd.

### Car y Flwyddyn 
Ar ddiwedd pob tymor, cyflwynir Gwobr Car y Flwyddyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2020au
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Augustine Susanne Brohan

Actores o Ffrainc oedd **Augustine Susanne Brohan** (22 Ionawr 1807 – 16 Awst 1887).

Ganwyd ym Mharis a daeth yn aelod o'r Conservatoire tra'n unarddeg oed, a cymerodd yr ail wobr am gomedi ym 1820, a'r wobr cyntaf ym 1821. Gwasanaethodd ei phrentisiaeth yn y taleithiau gan wneud ei ymddangosiad cyntaf ym Mharis yn yr Odéon ym 1832, gan chwarae rhan Dorine yn *Tartuffe*.

Wedi ei llwyddiant cafodd ei galw i'r Comédie-Française, gan wneud ei *début* ar 15 Chwefror 1834, fel Madelon yn *Les Précieuses ridicules*, a Suzanne yn *Le Mariage de Figaro*. Ymddeolodd ym 1842.

Daeth ei merched, Joséphine-Félicité-Augustine a Ethelie Madeleine hefyd yn actorion.

## Cyfeiriadau
*Encyclopædia Britannica, 11eg Rhifyn

Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1807
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Merched y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
Conservatoire de Paris

Coleg cerdd a drama a sefydlwyd ym 1795 ym Mharis, Ffrainc yw'r **Conservatoire de Paris**. Mae'n cynnig gwersi mewn cerddoriaeth, dawns, drama, darlunio a thradodiadau'r "Ysgol Ffrengig". Cafodd ei rannu'n ddau "Conservatoire" ym 1946, un ar gyfer actio, thatr a drama a adnabyddir fel y '''Conservatoire national supérieur d'art dramatique''' (CNSAD), a'r llall ar gyfer cerddoriaeth a dawns a adnabyddir fel y **Conservatoire national supérieur de musique et de danse de Paris** (CNSMDP).

Mae'r *conservatories* yn gweithredu o dan nawdd gan y Weinidogaeth Diwylliant a Chyfarthrebu.

## Hanes
[bawd|dde|220px|Hen adeilad y Conservatoire (hyd 1911), sydd erbyn hyn yn gartref i'r [CNSAD]]

### Tarddiad
Gellir dilyn tarddiad y Conservatoire de Paris yn ôl i greadigaeth yr *École Royale de Chant* (*Ysgol Frenhinol Canu*) gan ordinhad Louis XIV ar 28 Mehefin 1669. Cafodd ei ail-ansoddi gan y cyfansoddwr François-Joseph Gossec ym 1784.

Ym 1793, cafodd yr *École Royale* ei gyfuno gyda ysgol cerddorion y Gwarchodlu Cenedlaethol, a'i ail-enwi yn yr *Institut national de musique*.

Ym 1795, sefydlwyd y National Convention yn ystod y Cylchdro Ffrengig, ail-sefydlwyd y conservatoire fel y *Conservatoire national supérieur de musique*, a dechreuodd 350 o ddisgyblion cyntaf y Conservatoire eu haddysg ym mis Hydref 1796.

### Presennol
Erbyn yr 1940au, roedd y Conservatoire de Paris wedi tyfu i ddod yn un o'r mwyaf a'r mwyaf bri yn Ewrop. Ym 1946, rhanwyd y Conservatoire yn ddau; un ar gyfer cerdd a dawns, ac un ar gyfer y celfyddydau dramatig. Mae'r *conservatories* yn hyfforddi dros 1,200 o fyfyrwyr mewn rhaglenni wedi eu strwythuro, gyda 350 o athrawon mewn naw adran.

#### CNSAD
[bawd|dde|Y mynediad i'r [CNSAD]]
Y Conservatoire national supérieur d'art dramatique yw'r conservatoire ar gyfer actio, drama, a theatr, ac adnabyddir gan ei acronym CNSAD.

Mae'r adeilad hanesyddol gwreiddiol y Conservatoire de Paris yn gartref i'r Conservatoire hon, ar y rue du Conservatoire, rue Sainte-Cécile yn 9fed arrondissement Paris. Rhoddir perfformiadau drama am ddim yn aml gan fyfyrwyr y CNSAD yn theatr y Conservatoire.

#### CNSMDP
Mae'r Conservatoire national supérieur de musique et de danse de Paris yn conservatoire ar wahân ar gyfer dawns. Adeiladwyd campws newydd gan lywodraeth Ffrainc, gyda phensaernïaeth cyfoes trawiadol, yn 19eg arrondissement Paris.

Adeiladwyd yr organ ar y safle ym 1991, gan gwmni o Awstria.

## Gweler hefyd
*Rhestr cyn-fyfyrwyr Conservatoire de Paris
*Rhestr cyn-athrawon Conservatoire de Paris

## Dolenni allanol
*CNSMDP 
*CNSAD
*Les enseignants  (rhestr o athrawon presennol y Conservatoires)

Categori:Colegau cerdd Ffrainc

Categori:Sefydliadau 1795
Categori:Ysgolion Ffrainc
Tal-y-bont, Maldwyn

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Tal-y-bont (gwahaniaethu).*

Pentre bychan yng nghymuned Tre-wern, Powys, Cymru, yw **Tal-y-bont** (Saesneg: *Buttington* neu *Buttington Cross''). Saif yn ardal Maldwyn yng ngogledd y sir, ar lan afon Hafren i'r gogledd-ddwyrain o Drefaldwyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn Nhal-y-bont yr ymladdwyd Brwydr Tal-y-bont rhwng cynghrair o Gymry a gwŷr Mersia yn y flwyddyn 893.

Yn 1916 bomiwyd Tal-y-bont gan awyrlong Zeppelin yr Almaenwyr ond ni lladdwyd neb; dyma'r unig dro yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf y cafwyd ymosodiad ar Gymru o'r awyr.

250px|bawd|dim|Y bont ar Gamlas Trefaldwyn, Tal-y-bont

## Gweler hefyd
* Gwaith Brics Tal-y-bont, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Tre-wern
Gwaedlestr

bawd|300px|Diagram syml o'r system gylchredol, gyda'r rhydwelïau mewn coch a'r gwythiennau mewn glas.
Y rhan o'r system gylchredol sy'n cludo gwaed o amgylch y corff yw'r **gwaedlestri** neu'r **pibellau gwaed**. Mae yna tri phrif fath: y rhydwelïau, sy'n cludo gwaed o'r galon; y capilarïau, sy'n galluogi'r cyfnewid o ddŵr a chemegion rhwng y gwaed a'r meinweoedd; a'r gwythiennau, sy'n cludo gwaed o'r capilarïau yn ôl i'r galon.

Categori:System gardiofasgwlaidd
Rhestr cyn-athrawon Conservatoire de Paris

Dyma restr anghyflawn o **gyn-athrawon Conservatoire de Paris**.

* Adolphe Adam (Cyfansoddi, 1849–1856)
* Jean Delphin Alard (Athro Feiolin, 1843–1875)
* Napoléon Alkan (Athro solfège, brawd Charles-Valentin Alkan)
* Joseph Jean Baptiste Laurent Arban (Cornet, 1869–1874)
* Isidor Philipp (1863–1958)
* Pierre Baillot (Athro Feiolin)
* François Bazin (harmoni)
* François Benoist (Athro Organ, 1819–1872)
* Joseph Bonnet (1884–1944)
* Ernest Boulanger, tad Nadia Boulanger
* Louis-Albert Bourgault-Ducoudray, (Athro Hanes/Theori Cerdd, 1878-1908)
* Michel Chapuis (Athro Organ, 1986–1995)
* Luigi Cherubini (Cyfarwyddwr, 1822–1842)
* William Christie (1944– )
* Daniel Deffayet (Athro Sacsoffon, 1968–1988)
* Lucette Descaves
* Theodore Dubois (Cyfarwyddwr, 1896–1905)
* Marcel Dupré  (Athro Organ, 1926–1955, Cyfarwyddwr 1954–1956)
* Rolande Falcinelli (Athro Organ, 1954–1986)
* Louise Farrenc (Athro Piano, 1842–1873)
* Gabriel Fauré (Cyfarwyddwr, 1905)
* François-Joseph Fétis (1821–1832) (cyfansoddi and harmoni)
* César Franck (Athro Organ, 1872–1890)
* Merri Franquin (Trumpet, 1894–1925)
* Eugene Gigout (Athro Organ, 1911–1925)
* Benjamin Godard (1849–1895)
* Charles Gounod (cyfansoddi)
* Gabriel Grovlez (Athro Cerddoriaeth Siambr 1939–194_)
* Ernest Guiraud
* Alexandre Guilmant (Athro Organ, 1896–1911)
* Fromental Halévy
* Théophile Laforge (Athro Fiola, 1894–1918)
* André Lafosse
* Jeanne Loriod (Athro Ondes Martenot, 1970–2001)
* Vincent d'Indy (1851–1931)
* Rodolphe Kreutzer (Athro Feiolin, 1795–1826)
* Jean François Lesueur (1795–1802)
* Marcel Mule (Athro Sacsoffon, 1942–1968)
* Antoine Marmontel (piano)
* Jules Massenet (cyfansoddi, harmoni)
* Olivier Messiaen (Athro harmoni, 1941, Athro cyfansoddi, 1966)
* Darius Milhaud (1892–1974)
* Yves Nat (1890–1956)
* Alberto Ponce Gitâr
* Pierre Pincemaille (1956-2018), Athro gwrthbwynt (2005-2018)
* Adolphe Sax (Athro Sacsoffon, 1858–1871)
* Pierre Sancan
* Pierre Schaeffer (1910–1995)
* Nicolas Séjan (Athro Organ, 1795–1802)
* Ambroise Thomas (Cyfarwyddwr, 1871–1896)
* Paul Vidal
* Maurice Vieux (Athro Fiola, 1918– )
* Charles-Marie Widor (Athro Organ, 1890–1896)
* Pierre-Joseph-Guillaume Zimmermann

Conservatoire de Paris
Conservatoire de Paris
Categori:Conservatoire de Paris
Brech

[bawd|Brech ar [abdomen claf sydd â rwbela]]
Newid ar y croen sy'n effeithio ar ei liw, ymddangosiad neu deimlad yw **brech** (lluosog: brechau, brechod). Yn aml bu brech lle ceir cosi.

## Achosion
Mae gan nifer o gyflyrau meddygol brech fel symptom, gan gynnwys:
* alergeddau;
* meningitis bacteriol – symptom nodweddiadol yw brech o smotiau neu gleisiau coch neu borffor (neu'n dywyllach na'r arfer ar groen tywyll) nad yw'n pylu pan gaiff rhywbeth ei bwyso arno; a
* gwres pigog – nodir gan frech goch goslyd iawn.

### Cyflyrau â "brech" yn eu henwau
Mae gan nifer o gyflyrau meddygol "brech" yn eu henwau, gan fod brech(au) yn symptom sylweddol, os nid y prif symptom, o'r clefyd. Maent yn cynnwys:
* Brech clwt/cewyn
* Brech y danadl
* Brech yr ieir
* Y frech Almaenig (rwbela)
* Y frech goch
* Y frech wen

## Gweler hefyd
* Brechlyn

## Cyfeiriadau
Categori:Croen
Categori:Symptomau
Ynysoedd Aeolaidd

Ynysoedd yn y Môr Tyrrhenaidd, i'r gogledd o ynys Sisili yn yr Eidal yw'r **Ynysoedd Aeolaidd** (Eidaleg: *Isole Lipari* neu *Isole Eolie*).

Maent yn cynnwys yr ynysoedd canlynol:

* Lipari (37.6&nbsp;km2)
* Salina (27&nbsp;km2)
* Vulcano (21&nbsp;km2)
* Stromboli (12.6&nbsp;km2)
* Filicudi (9.5&nbsp;km2)
* Alicudi (5.2&nbsp;km2)
* Panarea (3.4&nbsp;km2)

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Ynysoedd Sisili
Aeolaidd
Daniaid

:*Am y llwyth Almaenig, gweler Daniaid (llwyth Almaenig).*
Pobl Denmarc yw'r **Daniaid**. Maent yn bobl Germanaidd ac yn genedl Nordig sydd yn perthyn yn agos i'r Swediaid a'r Norwyaid.


Categori:Cenhedloedd y gwledydd Nordig
Categori:Grwpiau ethnig yn Nenmarc
Categori:Pobloedd Germanaidd
Daniaid (gwahaniaethu)

Gallai **Daniaid** (ffurf lluosog ar "Daniad") gyfeirio at:

* Dinasyddion o Ddenmarc
* Daniaid (llwyth Almaenig) - aelodau o lwyth o'r 9ed i'r 10ed ganrif
Môr Tirrenia

Môr sy'n rhan o'r Môr Canoldir yw **Môr Tirrenia**, **y Môr Tyrhenaidd**, **Môr Tirreno** neu **Môr Tyren** ().

Saif y môr rhwng rhan de-orllewinol tir mawr yr Eidal ac ynysoedd Corsica, Sardinia a Sicilia. Y rhanbarthau o'r Eidal ay y tir mawr sy'n ffinio ar y môr yma yw Calabria, Basilicata, Campania, Lazio a Toscana. Mae'n cysylltu a Môr Ionia trwy Gulfor Messina.

## Cyfeiriadau 
Tirrenia
Categori:Y Môr Canoldir
Môr Ionia

Môr sy'n rhan o'r Môr Canoldir yw **Môr Ionia** (Eidaleg: *Mar Ionico* neu *Mar Ionio*, Groeg: Ιóνιo Πέλαγoς, *Ionio Pelagos*, Albaneg: *Deti Jon*).

Saif y môr rhwng rhan de-ddwyreiniol yr Eidal ac arfordir gorllewinol Gwlad Groeg, gydag Albania yn ffinio arno yn y gogledd-ddwyrain.

Mae'n cynnwys yr Ynysoedd Ionaidd.

## Gweler hefyd 
* Io (mytholeg)

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Albania
Categori:Moroedd Gwlad Groeg
Ionia
Categori:Y Môr Canoldir
Cyngor Bwrdeistref Antrim

Cyngor rhanbarthol yn Swydd Antrim, Gogledd Iwerddon yw **Cyngor Bwrdeistref Antrim**. Mae'n gweinyddu ardal o 220 milltir sgwar a phoblogaeth o bron i 50,000, lleolir 19 milltir i'r gogledd-orllewin o Belffast. Mae Antrim yn ffinio gynda glannau dwyreiniol a gogleddol Lough Neagh, y llyn dŵr croyw mwyaf yn y Deyrnas Unedig, ac mae'n cynnwys Antrim, Toomebridge, Crumlin, Randalstown, Parkgate a Templepatrick. Lleolir pencadlys y cyngor ar yrion tref Antrim. Er nad yw'r rhanbarth yn rhan o Ardal Metropolaidd Belffast, mae yn gartref i Faesawyr Rhyngwladol Belffast a nifer o bentrefi cymudo.

## Etholiadau
Mae'r fwrdeistref wedi ei rannu'n dri ardal etholaethol: De-Ddwyrain Antrim, Gogledd-Orllewin Antrim a Tref Antrim, ac o'r tri etholaeth rhain caiff 19 aelod o'r cyngor eu hethol. Caiff y partion gwleidyddol canlynol eu cynyrchioli ar y cyngor: 6 Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd, 5 Plaid Unoliaethol Ulster, 2 Plaid Llafur a Democrataeth Cymdeithasol, 3 Sinn Féin a 2 Plaid Cyngrhair. Etholwyd y Cynghorwr Oran Keenan, fel cynghorwr Plaid Llafur a Democrataeth Cymdeithasol ond mae erbyn hyn yn gynghorwr annibynnol. Cynhelir etholiad pob pedair blynedd gan ddefnyddio'r system o gynyrchiolaeth cyfraneddol. Etholir y Maer a'r Is-Faer yn y Cyfarfod Cyffredinol yn flynyddol pob mis Mehefin. Adrian Cochrane-Watson (Plaid Unoliaethol Ulster) yw Maer Antrim ac Alan Lawther (Plaid Cyngrhair) yw'r Is-Faer.

Ymddeolodd Mel Lucas o'r Blaid yr Unoliaethwyr Democrataidd mewn gwrthwynebiad pan daethont yn rhan o glymblaid gorfodol gyda Sinn Féin yng Nghynulliad Gogledd Iwerddon. Mae Lucas yn eistedd fel cynghorwra Unoliaethol Traddoliadol ar Gyngor Bwrdeistref Antrim erbyn hyn.

Ynghyd â rhan o rhanbarth Newtownabbey, mae'n ffurfio rhan o Etholaeth De Antrim ar gyfer etholiadau Senedd San Steffan a Chynulliad Gogledd Iwerddon.

## Economi
Mae economi'r ardal yn canobwyntio ar adeiladu, dosbarthu, trafnidiaeth a lletygarwch. Mae gan yr ardal rwydwaith trafnidiaeth sydd wedi ei ddatblygu'n dda sy'n cyflenwi mynediad hawdd i'r holl fynedfeydd allanol yng Ngogledd Iwerddon a pob rhan o'r ardal. Mae tref Antrim yn sefyll lle mae dau brif goridor trafnidiaeth yn croesi, coridor Belffast – Derry a'r Corridor Deheuol. Lleolir Maesawyr Rhyngwladol Belffast 4 milltir o dref Antrim. 

## Review of Public Administration
Under the Review of Public Administration (RPA) the Council is due to merge with Newtownabbey Borough Council in 2011 to form a single council provisionally titled Antrim and Newtownabbey for the enlarged area totalling 572 km² and a population of 128,361. The next election was due to take place in May 2009, but on 25 April 2008 Shaun Woodward, Secretary of State for Northern Ireland, announced that the scheduled 2009 district council elections were to be postponed until the introduction of the eleven new councils in 2011.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cyngor Bwrdeistref Antrim 
*Maesawyr Rhyngwladol Belffast

Categori:Ardaloedd Gogledd Iwerddon
Categori:Llywodraeth leol yn Swydd Antrim
Pren

bawd|dde|Arwynebedd darn o bren, sy'n arddangos nifer o nodweddion
bawd|Tas o goed pren
Defnydd organig yw **pren**: yn yr ystyr mwyaf cyfyng, cynhyrchir pren fel sylem eilradd ym monion coed (a phlanhigion prenaidd eraill). Mewn coeden fyw, trosglwyddir dŵr a maetholion eraill i'r dail a meinweoedd eraill sy'n tyfu, gan alluogi planhigion prenaidd i gyrraedd maint mawr ac i allu sefyll i fyny ar eu pennau eu hunain.

Am filoedd o flynyddoedd, defnyddiwyd pren at sawl pwrpas, yn bennaf fel tanwydd neu fel defnydd adeiladu er mwyn creu tai, offer, arfau, dodrefn, pacio, celf a phapur.

Gellir dyddio pren drwy ddyddio carbon a chyda rhai rhywiogaethau, gellir defnyddio dendrocronoleg er mwyn darganfod pryd y crëwyd gwrthrych.

[200px|bawd|chwith|Cerflun pren o'r dduwies [Gwener (duwies)|Gwener. Tua 1600, Antwerp.]]


Categori:Coed
Categori:Defnyddiau adeiladu
Categori:Defnyddiau naturiol
Deddf Boyle

Mae **Deddf Boyle** yn un o amryw o ddeddfau nwy. Mae'r ddeddf yn disgrifio sut mae gwasgedd mewn cyfrannedd wrthdro â chyfaint os mae'r tymheredd a'r màs yn gyson a chynhelir yr arbrawf o dan amodau caëedig.

Enwir y rheol ar ôl y cemegwr a ffisegwr Robert Boyle, a gyhoeddodd y rheol gyntaf yn 1662.

## Gweler hefyd
*Robert Boyle
*Nwy Delfrydol
*Deddf Charles

## Cyfeiriadau
Boyle
Nip/Tuck

Cyfres ddrama deledu Americanaidd a grewyd gan Ryan Murphy ac a ddarlledwyd ar FX Networks ydy ***Nip/Tuck***. Lleolir y ddrama yng nghanolfan feddygol triniaeth gosmetig McNamara/Troy, ac edrydd hanesion proffesiynol a phersonol perchnogion y ganolfan sef Dr. Sean McNamara a Dr. Christian Troy (a actir gan Dylan Walsh a Julian McMahon). Lleolwyd pedair cyfres cyntaf y sioe yn Miami, ond ad-leolwyd y cymeriadau i  Los Angeles o'r bumed gyfres ymlaen.

Mae'r sioe yn adnabyddus am ei phortread graffig o rhyw, trais a llawdriniaethau meddygol.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2003
Categori:Rhaglenni teledu meddygol
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Marowak

bawd|Marowak

Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a greuwyd gan Satoshi Tajiri yw **Marowak** (Japaneg: ガラガラ - *Garagara*). Mae Marowak yn un o'r cymeriadau mwyaf adnabyddadwy o fewn y gyfres, o ganlyniad i'w rôl bwysig yn yr anime, y manga a'r gemau fideo.

## Cymeriad
Daw'r enw *Marowak* o'r geiriau Saesneg *marrow* (mêr) a *whack* (i bwrw'n galed). Daw'r enw Japaneg *Garagara* o'r gair dychmygol am drystiad. Fel Pikachu cafodd Marowak ei ddylunio gan Ken Sugimori (ffrind agos i Satoshi Tajiri, crëwr Pokémon).

## Ffisioleg
Mae Marowak (fel pob Pokémon mae'r enw yn lluosog ac unigol) yn Pokémon tirol sydd yn edrych fel deinosor bychain brown gyda chynffonau eang, sbigynnog. Maent yn gwisgo penglogau ar ei bennau am amddifyniad ac er mwyn ymosod ar ei ysglyfaeth. Oherwydd hyn, mae eu wir wynebau yn anadnabyddus i wyddoniaeth (o fewn y bydysawd Pokémon). Mae Marowak hefyd yn defnyddio esgyrn fel arfau, neillau fel bwmerangau neu pastynnau.

## Ymddygiad
Er gwaethaf eu maint bach, mae gan Marowak naturion ffyrnig ac anwaraidd iawn. Mae gan Marowak ysbrydau diflinol a byddent yn ymladd Pokémon maint llawer mwy na'u hunain. Cyfriniaeth enfawr o fewn y byd Pokémon yw o ble caiff Marowak eu esgyrn. O fewn y gêm Pokémon Red, mae yna cyfeiriad tuag at claddfa am Marowak. Mae hyn yn gynfeiriad tuag at y chwedl o gladdfa eliffantiaid.

## Cynefin
Caiff Marowak eu ffeindio a gwmpas ardaloedd mynyddig.

bawd|Marowak yn yr anime

## Deiet
Mae Marowak yn hollysyddion sydd yn bwyta cig, ffrwythau, llysiau ac aeron.

## Ieithoedd Gwahanol
*Almaeneg: *Knogga* - o *Knochen* (asgwrn)
* Ffrangeg: *Ossatueur* - o *os* (asgwrn) a *tueur* (lladdwr)
* Coreeg : 텅구리  - *Tungguri*

Categori:Pokémon
Categori:Cymeriadau gemau fideo
Categori:Diwylliant Japan
Canolbarth Ewrop

bawd|dde|280px|Canolbarth Ewrop

Term cyffredinol sy'n cyfeirio at y rhanbarth daearwleidyddol sy'n cyfansoddi ardal ganol cyfandir Ewrop yw **Canolbarth Ewrop**. Er ei fod yn derm cyffredin iawn mae nifer o ddiffiniadau amrywiol amdano.

Er fod amrywiol ddiffiniadau, ystyrir fel rheol mai'r ffin yn y gorllewin yw'r ffin â Ffrainc, yr Iseldiroedd a Gwlad Belg; yn y gogledd y ffin â Denmarc, yn y de â'r Eidal ac yn y dwyrain â gwledydd yr Eglwys Uniongred ac Islam.

Yn ôl y diffiniad yma, mae Canolbarth Ewrop yn cynnwys Yr Almaen, Awstria, Gwlad Pwyl, Y Swistir, Liechtenstein, Y Weriniaeth Tsiec, Slofacia a Hwngari.


Categori:Rhanbarthau Ewrop
Afon Dnieper

Afon yn Nwyrain Ewrop yw **Afon Dnieper** (Rwseg: Днепр, *Dnepr*; Belarwseg: Дняпро, *Dnjapro*; Wcraineg: Дніпро, *Dnipro*). Mae'n tarddu ym Mryniau Valdai yn Oblast Smolensk yng ngogledd-orllewin Rwsia, ac yn llifo trwy Rwsia, Belarws ac Wcráin i gyrraedd y Môr Du ger Cherson.

Am 115&nbsp;km, mae'n ffurfio'r ffin rhwng Belarws a'r Wcráin. Adeiladwyd sawl argae mawr ar draws yr afon i gynhyrchu trydan dŵr; argae Dneprogres yw'r mwyaf adnabyddus o'r rhain.

[bawd|dim|300px|Afon Dnieper ger Dnipro, [Wcráin]]
bawd|dim|300px|Aber Afon Dnieper

## Dinasoedd ar Afon Dnieper 
* Dorogoboezj, Rwsia
* Smolensk, Rwsia
* Orsa, Belarws
* Sklou, Belarws
* Mahiljow, Belarws
* Byhau, Belarws
* Rahatsou, Belarws
* Zlobin, Belarws
* Retsjytsa, Belarws
* Kyiv, Wcráin
* Kaniv, Wcráin
* Tsjerkasy, Wcráin
* Krementsjoek, Wcráin
*Kamjanske, Wcráin
*Dnipro, Wcráin
* Zaporizja, Wcráin
* Marhanets, Wcráin
* Nikopol, Wcráin
* Nova Kachovka, Wcráin
* Cherson, Wcráin

Mae'r afonydd sy'n llifo i mewn i afon Dnieper yn cynnwys:

* Afon Drut
* Afon Sozh
* Afon Berezina
* Afon Prypjat
* Afon Irpin
* Afon Soela
* Afon Vorskla
* Afon Ros
* Afon Bazavloek
* Afon Inhoelets
* Afon Konka
* Afon Desna

Dnieper
Dnieper
Dnieper
Dnieper
Danny DeVito

Actor, cyfarwyddwr a chynhyrchydd Americanaidd ydy **Daniel Michael** "**Danny**" **DeVito, Jr.** (ganed 17 Tachwedd 1944). Daeth i amlygrwydd am y tro cyntaf am ei bortread o Louie De Palma ar *Taxi* (1978–1983). Ynghyd a'i wraig Rhea Perlman, sefydlodd Jersey Films, cwmni cynhyrchu sy'n enwog am gynhyrchu ffilmiau fel *Pulp Fiction*, *Garden State*, a *Freedom Writers*, a Jersey Television, sydd fwyaf enwog am gynhyrchu cyfres deledu Comedy Central *Reno 911!*. Ar hyn o bryd, mae'n serennu fel Frank Reynolds yn ''It's Always Sunny in Philadelphia''.

Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o New Jersey
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Lizzie Spikes

Arlunydd o ardal Aberystwyth yw **Lizzie Spikes**. Mae'n paentio ar hen bren, broc môr yn bennaf, gan greu tirluniau, môrluniau, a delweddau sydd wedi eu hysbrydoli gan ei hamgylchedd yng Ngheredigion. Mae Lizzie hefyd yn enwog am greu darluniau i ddod a'n rhigymau Cymraeg yn fyw.

Mae ychydig o debygrwydd rhwng arddull darlunio tonnau Spikes a gwaith Valériane Leblond.

Mae Spikes yn rhedeg cwmni o'r enw "Driftwood Designs" sy'n gwerthu ei gwaith celf wreiddiol, posteri, cardiau post a mwy. Mae ganddi siop yn Aberystwyth.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Y Bachgen Mewn Pyjamas

Nofel gan yr awdur Gwyddelig John Boyne (teitl gwreiddiol: *The Boy in the Striped Pyjamas*, 2006) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Emily Huws yw ***Y Bachgen Mewn Pyjamas***  a cyhoeddwyd gan Wasg Carreg Gwalch ym mis Medi 2009, gan gyrraedd copa rhestr gwerthwyr gorau Gwales.com yr un mis.

Mae'n dilyn hanes yr Almaeniaid a'r Holocost o safbwynt bachgen bach. Yn wahanol iawn i'w lyfrau eraill, dywedodd Boyne iddo ysgrifennu draft cyntaf cyfan y llyfr hwn mewn deuddydd a hanner, a bu prin iddo gysgu o gwbl tan iddo ddod at y diwedd. Hyd yn hyn, ar ei ffurf gwreiddiol Saesneg, mae wedi gwerthu dros 5 miliwn copi yn fyd eang, ac wedi ei gyhoeddi dan y teitl *The Boy in the Striped Pajamas* yn yr Unol Daleithiau. Hwn oedd y gwerthwr gorau yn Sbaen yn 2007 a 2008. Mae hefyd wedi bod yn werthwr gorau ar restr y *New York Times*, yn ogystal ag ym Mhrydain, Iwerddon, Awstralia a nifer o wledydd eraill.

## Adolygiad Gwales
Stori am blant diniwed mewn byd creulon, dyna’n sicr yr hyn a gawn yn y nofel hon, a dryswch y plant diniwed hynny wrth iddynt ddirnad creulondeb enbyd rhyfel.

Wrth i deulu Bruno orfod codi pac a symud i gartref newydd, anghysurus yn sgil gwaith cyfrinachol ei dad, cawn ein tywys fel yntau i fyd annifyr o orthrwm nad oes modd i unrhyw un ei ddeall. Ond mae chwilfrydedd Bruno i wneud ffrindiau â’i gymdogion newydd yr ochr draw i’r ffens yn arwain at gyfeillgarwch heb ei ail.

Mae addasiad Emily Huws yn ganmoladwy ac yn hynod naturiol wrth iddi bortreadu perthynas Bruno â’i chwaer, ei rieni a’r milwyr sydd wastad yn llechu rhwng y pedair wal.

Mae’r darllenydd ar bigau’r drain am ei fod eisiau cael gwybod beth fydd tynged Bruno a’i ffrind newydd, Shmwel, mewn byd mor gas. Mae tynged y ddau, heb os, yn hynod o emosiynol.

Llinos Griffin

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 2006
Categori:Nofelau am yr Holocost
Categori:Nofelau Saesneg o Iwerddon
Y Llyfrgell

:''Am y ffilm o'r un enw gweler **Y Llyfrgell (ffilm)***
Nofel Gymraeg gan Fflur Dafydd yw ***Y Llyfrgell**'', a gyhoeddwyd ym mis Awst 2009 gan Y Lolfa. Hon oedd cyfrol fuddugol Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009.

Addaswyd y nofel yn ffilm ar gyfer S4C.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Categori:Nofelau 2009
Categori:Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Categori:Nofelau Cymraeg
Afon Wral

Afon sy'n llifo drwy Rwsia a Chasachstan yw **Afon Wral** neu **Afon Ural** (Rwseg: Урал; Casacheg: Жайық; *Jayıq*). Mae'n tarddu ym Mynyddoedd Wral ac yn aberu ym Môr Caspia. Hi yw trydedd afon hiraf Ewrop: 2,428&nbsp;km.

Y dinasoedd mwyaf ar afon Wral yw: 
* Orsk (Rwsia), ger ei chymer ag afon Or,
* Orenburg (Rwsia); gall llongau mawr gyrraedd hyd yma
* Oral (Casachstan)
* Atıraw (Casachstan), ger yr aber

Hyd 1775, enw'r afon oedd **Jaik** (neu *Jaïk*). Yn y flwyddyn honno, gwrthryfelodd y werin yng ngwrthryfel Pugachev. Ymhlith cefnogwyr Pugachev, roedd Cosaciaid Jaik. Penderfynodd yr ymerodres Catrin II newid enw'r afon fel cosb arnynt.

bawd|dim|240px|Afon Wral
[bawd|240px|dim|Pont dros afon Wral ger [Orenburg]]

Wral
Wral
Wral
Petsiora

Gallai **Petsiora** gyfeirio at:

* Afon Petsiora, afon yn Rwsia
* Petsiora (dinas), dinas ar yr afon yma
Afon Petsiora

Afon yn Rwsia yw **Afon Petsiora** (Rwseg: Печо́ра; Komi: Печӧра; Nenetseg: Санэроˮ яха). Saif yng ngogledd-ddwyrain y rhan Ewropeaidd o Rwsia, ac mae ei hyd tua 1800&nbsp;km.

Tardda'r afon ym mynyddoedd Wral yng Ngweriniaeth Komi, 1100 medr uwch lefel y môr. Mae'n llifo tua'r gogledd heibio Jaksia, Troitsko-Petsiorsk, Dwyrain-Sitsioegor, dinas Pechora, Brykalansk a Gorllewin Tsilma. Mae'n llifo i mewn i Ocrwg Ymreolaethol Nenets, heibio Naryan-Mar, ac yn cyrraedd y môr ym Mae Petsiora, rhwng Môr Barents a Môr Kara.

Mae'r ardal o amgylch yr aber yn fan nythu bwysig i lawer o rywogaethau o adar. Dim ond un bont sydd ar draws yr afon.

Petsiora
Categori:Ocrwg Ymreolaethol Nenets
Christopher Eccleston

Actor ffilm, teledu a llwyfan Seisnig ydy **Christopher Eccleston** (ynganer /ˈɛkəlstən/; ganed 16 Chwefror 1964). Mae ei ffilmiau'n cynnwys *Shallow Grave, Elizabeth, 28 Days Later, Gone in 60 Seconds* a *G.I. Joe: The Rise of Cobra*. Yn 2005 dechreuodd actio cymeriad y Doctor yn y gyfres deledu *Doctor Who*.

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Gian Lorenzo Bernini

[bawd|200px|[Sgwar Sant Pedr]]

Pensaer a cherflunydd o'r Eidal oedd **Gian Lorenzo Bernini** (7 Rhagfyr 1598 - 28 Tachwedd 1680). Ysgrifennir ei enw cyntaf hefyd fel *Gianlorenzo*. Gweithiai yn yr arddull Baroc.

Gabed Bernini yn Napoli. Rhwng 1656 a 1667, bu'n gyfrifol am adeiladu'r Piazza San Pietro yn Rhufain, y sgwar o flaen Basilica Sant Pedr, ar orchymyn Pab Alexander VII. O gwmpas y sgwar mae 284 o golofnau Dorig, gyda 140 o gerfluniau arnynt. Yn y canol, mae obelisc Eifftaidd, a gariwyd i Rufain yn 39 OC ar orchynyn yr ymeradwr 
Caligula.

Bu gan Bernini, gyda'i gystadleuydd mawr Francesco Borromini, ddylanwad fawr ar gynllun dinas Rhufain fel y mae heddiw. Mae hefyd yn adnabyddus fel cerflunydd; ei waith enwocaf efallai yw ei gerflun *Dafydd*.

## Gweithiau Bernini
* Pont yr Angylion yn Rhufain
* Piazza San Pietro yn Rhufain
* Baldachin Bernini ym Masilica Sant Pedr, Rhufain
* Beddrod Alexander VII
* Dafydd yn yr amgueddfa Galleria Borghese yn Rhufain
* Apollo a Daphne yn y Galleria Borghese
* Neifion a Triton

Categori:Genedigaethau 1598
Categori:Marwolaethau 1680
Categori:Cerflunwyr o'r Eidal
Categori:Penseiri o'r Eidal
Categori:Pobl o Napoli
Gwersyll crynhoi

bawd|240px|Carcharorion yn Buchenwald, Ebrill 1945

**Gwersyll crynhoi** yw'r term a ddefnyddir am wersyll lle cedwir pobl yn garcharorion, fel rheol dan warchodaeth filwrol, heb eu bod wedi ei cael yn euog o drosedd gan lys barn. Fel rheol, fe'i defnyddir gan lywodraethau i garcharu gwrthwynebwyr gwleidyddol neu grwpiau y mae'r llywodraeth yn ei hystyried yn fygythiad, ar sail ethnig, grefyddol neu arall. Mae'n wahanol i wersyll difa, lle deuir a charcharorion yno yn unig i'w lladd.

Defnyddiwyd gwersylloedd crynhoi gan lywodraeth Sbaen yn ystod Gwrthryfel Ciwba yn 1898, gan lywodraeth yr Unol Daleithiau yn ystod y rhyfel yn y Ffilipinau yn 1898-1901, a chan lywodraeth y Deyrnas Unedig yn erbyn y Boeriaid yn ystod Rhyfel De Affrica 1899-1902. Y bwriad oedd gwneud rhyfel gerila yn amhosibl trwy garcharu'r boblogaeth sifil oedd yn cefnogi'r ymladdwyr.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, defnyddiodd llywodraeth Natsïaidd yr Almaen wersylloedd crynhoi ar raddfa fawr. Y cyntaf i'w sefydlu ganddynt oedd Dachau yn 1933. Roedd y mwyaf adnabyddus o wersylloedd y Natsiaid, Auschwitz, yn wersyll crynhoi (Auschwitz I) ac yn wersyll difa (Auschwitz II). Gwersylloedd crynhoi adnabyddus eraill oedd Bergen-Belsen, Buchenwald, Flossenbürg, Mauthausen a Ravensbrück.

Yn yr Undeb Sofietaidd, carcherid gwrthwynebwyr gwleidyddol mewn gwersylloedd Gulag.
Grŵp gweithredol

O fewn i gemeg organig, y **grŵp gweithredol** yw'r grŵp o atomau o fewn moleciwl sy'n gyfrifol am ymddygiad a nodweddion y moleciwl. Mae'r grŵp gweithredol gan amlaf yn ymddwyn yn debyg beth bynnag yw maint y moleciwl mae'n rhan ohono. Fodd bynnag, gall adweithedd ac ymddygiad y moleciwl newid gyda grwpiau gweithredol cyfagos.

Ychwanegir enwau'r grŵpiau gweithredol at enwau'r rhiant-alcanau er mwyn enwi cyfansoddion organig.

## Grŵp gweithredol cyffredin 
Mae'r canlynol yn rhestr o grŵpiau gweithredol cyffredin. Yn y fformiwlâu, mae'r symbolau R a R', fel arfer, yn cynrychioli hydrogen neu ochr-gadwyn hydrocarbon, ond weithiau mae'r symbol yn  cyfeirio at unrhyw grŵp o atomau.

### Hydrocarbonau 
### Grŵpiau gyda halogenau 
### Grŵpiau gyda ocsigen 
### Grŵpiau gyda nitrogen 
Categori:Cemeg
Categori:Cemeg organig
Monomer

Mae **monomer** (''o'r Groeg mono "un" a meros "rhan"'') yn foleciwl bach sy'n cael ei fondio'n gemegol â monomerau eraill i ffurfio polymer. Y monomer mwyaf cyffredin, naturiol, ydy glwcos, sy'n cael ei gysylltu (drwy fondiau glycosig) â pholymerau megis seliwlos a starts; mae 76% o ddefnydd planhigion y byd wedi'i wneud ohono.

Categori:Cemeg
Valériane Leblond

Arlunydd Ffrengig sy'n byw yng Nghymru yw **Valériane Leblond**. Mae'n paentio ar bren yn bennaf, gan greu tirluniau, bythynnod a delweddau o wragedd wrth eu gwaith tŷ.

Yn wreiddiol o Angers, Pays de la Loire, astudiodd Leblond yng ngholeg Rennes, a Phrifysgol Nantes, Llydaw. Symudodd i Gymru yn 2006, mae'n byw ym mhentref Llangwyryfon yng Ngheredigion. Mae Leblond yn siarad Ffrangeg, Cymraeg a Saesneg. Mae hefyd yn gweithio fel cynorthwyydd Ffrangeg yn Ysgol Gyfun Penglais.

Yn 2019 enillodd Wobr Tir na n-Og ar y cyd gydag Elin Meek, am ei gwaith darlunio yn y llyfr *Cymru ar y Map*, a gyhoeddwyd gan Rily Publications.

Cyhoeddwyd ei chyfrol gyntaf i blant *Y Cwilt* gan Y Lolfa yn 2019.  Mae'r stori yn ymwneud â theulu bach yn gadael Cymru a mynd i chwilio am fywyd gwell yn America bell. Mae'r cwilt yn dod â chysur mawr pan mae hiraeth yn codi. Dyma'r gyfrol gyntaf i Valériane sgwennu'r stori a chreu'r lluniau.

Mae ychydig o debygrwydd rhwng arddull Leblond ac elfennau o waith Lizzie Spikes.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol
*Cyfweliad gyda Beti George, BBC Radio Cymru, 31 Ionawr 2019
*#CaruCelf – Valériane Leblond, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 14 Chwefror 2018

Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Angers
Gwersyll difa

bawd|300px|Auschwitz-Birkenau

**Gwersyll difa** yw'r term a ddefnyddir am wersyll oedd wedi ei fwriadu i ladd cynifer ag oedd modd o garcharorion. Mae'n whanol i wersyll crynhoi arferol, er y gellir ei ystyried fel math arbennig o wersyll crynhoi. Adeiladwyd nifer o wersylloedd difa gan lywodraeth Natsïaidd yr Almaen yn nghyfnod yr Ail Ryfel Byd. Iddewon oedd y mwyafrif o'r rhai a laddwyd yn y gwersylloedd hyn, ond lladdwyd niferoedd sylweddol o nifer o grwpiau eraill hefyd, yn cynnwys y Roma, carcharorion rhyfel o'r Undeb Sofietaidd, pobl hoyw, pobl anabl, Tystion Jehovah ac eraill.

Nid oes cytundeb hollol pa wersylloedd y gellir eu hystyried yn wersylloedd difa a pha rai a ystyrir yn wersylloedd crynhoi.

*Auschwitz, yng Ngwlad Pwyl; lladdwyd tua 1.1 miliwn yn Auschwitz-Birkenau (Auschwitz II).
*Treblinka yng Ngwlad Pwyl (900,000)
*Belzec yng Ngwlad Pwyl  (436,000)
*Maly Trostenets yn Belarws (200,000 - 500,000)
*Chełmno yng Ngwlad Pwyl (340,000)
*Majdanek ger Lublin yng Ngwlad Pwyl (300,000 - 350,000)
*Sobibór yng Ngwlad Pwyl (170,165)

## Gweler hefyd
* Gwersyll crynhoi
* Yr Holocost

Categori:Gwersylloedd crynhoi
Categori:Yr Holocost
Halogenoalcan

bawd|150px|Mae bromoethan yn enghraifft o Halogenoalcan.

Grŵp o gyfansoddion cemegol sydd wedi deillio o alcannau ac yn cynnwys un neu mwy o'r halogenau (fel Grŵp gweithredol) yw **halogenoalcan** (a elwir hefyd yn **haloalcanau** neu **alcyl halidau**). Defnyddir halogenau yn fasnachol dan nifer o enwau cemegol a masnachol. Defnyddir halogenoalcanau fel deunydd gwrthdan, diffoddwyr tan, oeryddion, toddyddion ac ar gyfer deunydd fferyllol. Cyn i'r defnydd mawr mewn masnach, mae nifer o'r hydrocarbonau yma wedi profi i fod yn llygryddion peryglus. Mae gwacâd yr Haen osôn gyda clorofflwrocarbonnau yn enghraifft o hyn.

## Dulliau enwi
Gall haloalcanau gael eu henwi trwy ychwanegu rhagddodiad y halogen at enw llawn y alcan, er enghraifft: fflworomethan, cloroethan, bromopropan ac yn y blaen. Cewch chi hefyd enwi'r halogenau trwy defnyddio'r halogen fel olddodiad, ac yn rhoi enw'r grŵp alcyl cyn iddo, er enghraifft: methyl fflworid, ethyl clorid, propyl bromid ayb. Mae gyda rai halogenoalcanau enwau cyffredin sy'n cael eu defnyddio yn fwy na'r enwau systemig, e.e. clorofform yw'r enw cyffredin am dricloromethan.

Categori:Cemeg
Categori:Grwpiau gweithredol
Ceton

150px|bawd|Grŵp ceton
Cyfansoddyn cemegol yw **ceton** sy'n cynnwys grŵp carbonyl (C=O) wedi ei fondio i ddau atom carbon arall, e.e. R3CCO-CR3 lle gall R fod yn amryw o atomau neu grŵp o atomau.

Categori:Grwpiau gweithredol
Aldehyd

bawd|100px|dde|Aldehyd.-R yw'r grŵp sy'n gysylltiedig ar grŵp aldehyd.
Mae **aldehyd** yn gyfansoddyn cemegol sy'n cynnwys grŵp carbonyl terfynol. Mae'r grŵp gweithredol yma, sy'n cynnwys atom o garbon wedi bondio ag atom o hydrogen ac sydd hefyd wedi bondio'n ddwbl â'r ocsigen (fformiwla gemegol O=CH-) yn cael ei alw'n "grŵp aldehyd".

Mae'r gair aldehyd yn deillio o alcohol **dehyd**rogenated (*alcohol a ddadhydrogenwyd*).

Categori:Cemeg
Categori:Grwpiau gweithredol
Ester

neu aryl.]]

Mae **ester** yn gyfansoddyn cemegol sy'n ffurfio wrth adweithio ocsoasid (''asid sy'n cynnwys atom o Ocsigen'') efo cyfansoddyn carbonyl megis alcohol neu ffenol. Ffurfir esterau gan amlaf drwy adweithio Asid carbocsylig efo alcohol (mewn ecwilibriwm).

Categori:Cemeg
Categori:Grwpiau gweithredol
Treblinka

bawd|240px|Cofgolofnau yn Treblinka II

**Treblinka** yw'r enw a roddir ar ddau wersyll crynhoi a ddefnyddid gan lywodraeth Natsïaidd yr Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Safai'r gwersylloedd gerllaw pentref Treblinka yng Ngwlad Pwyl. Roedd Treblinka I yn wersyll gwaith, a Treblinka II yn wersyll difa. Lladdwyd tua 900,000 o bobl yma, sy'n ei roi yn ail ar ôl Auschwitz o ran y nifer o bobl a laddwyd.

Adeiladwyd Treblibka 1 yn haf 1941, gyda Phwyliaid ac Iddewon fel carcharorion. Dechreuwyd adeiladu Treblinka II ym mis Mai 1942, ac ym mis Awst gwnaed Franz Stangl yn gyfrifol am y gwersyll. Daeth y lladd yn Treblinka II i ben yn Awst 1943, a chwalwyd y gwersyll, gan ail-ffurfio'r tir i geisio cuddio ei fodolaeth. Chwalwyd Treblinka I yn 1944 wrth i'r Fyddin Goch agosáu.

## Gweler hefyd
* Yr Holocost
* Gwersyll difa

Categori:Gwersylloedd crynhoi
Categori:Yr Holocost
Pwyth llawfeddygol

Dyfais feddygol i atgyweirio endoriad, rhwyg, neu glwyf mewn meinwe'r corff yw **pwyth llawfeddygol**.

## Ffynhonnell
* ''Mosby's Medical Dictionary'', wythfed argraffiad (2009). ISBN 9780323052900

Categori:Llawfeddygaeth
Categori:Offer meddygol
Categori:Triniaethau meddygol
Wismar

bawd|240px|Wismar

Dinas a phorthladd yng ngogledd yr Almaen yw **Wismar**. Saif yn rhanbarth Mecklenburg-Vorpommern ac roedd y boblogaeth yn 45,182 yn 2000.

Roedd Wismar yn aelog o'r Cynghrair Hanseataidd ac mae'n dangos pensaernïaeth nodweddiadol y Cynghrair. Sefydlwys Wismar rhwng 1226 a 1229 gan ymfudwyr o Lübeck dan arweiniad Heinrich Borwin, a chynlluniwyd y ddinas yn ofalus o'r dechrau.

Cipiwyd Wismar gan Sweden yn 1631, a bu'n eiddo i Sweden hyd 1803. Dim ond yn 1903 y daeth yn eiddo i'r Almaen. Ar 7 Mai 1945, cyfarfu byddinoedd yr Unol Daleithiau a Phrydain a'r Fyddin Goch yma. Daeth Wismar yn rhan o Ddwyrain yr Almaen. Dynodwyd Wismar yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2002.

Categori:Aneddiadau Mecklenburg-Vorpommern
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Almaen
Y Fyddin Goch

bawd|Arfbais Y Fyddin Sofietaidd
**Y Fyddin Goch** (Rwseg: Рабоче-крестьянская Красная армия, *Rabotsje-krestjanskaja Krasnaja armieja*, '''Byddin Goch y Gweithwyr a'r Ffermwyr''') oedd yr enw a ddefnyddid am fyddin yr Undeb Sofietaidd.

Yn swyddogol, ffurfiwyd y Fyddin Goch ar 23 Chwefror 1918, fel gwarchodlu i blaid y Bolsieficiaid. Ystyrir mai Leon Trotski a'i ffurfiodd. Wedi'r gwrthryfel, daeth yn fyddin y wladwriaeth.

Yn 1920 daeth Michail Tuchatsievski yn gadlywydd arni, swydd a ddaliodd hyd 1937. Y flwyddyn honno, dienyddiwyd ef a llawer o uchel-swyddogion eraill gan yr NKVD ar orchymyn Stalin. Yn 1941, ymosododd yr Almaen ar yr Undeb Sofietaidd, ac yn y misoedd cyntaf dioddefodd y Fyddin Goch golledion enfawr, ac fe'i gyrrwyd yn ôl bron hyd Moscfa. Yn raddol, dechreuodd y Fyddin Goch ad-ennill tir, ac enillodd fuddugoliaethau allweddol ym Mrwydr Stalingrad a Brwydr Kursk. Dan gadfridogion fel Georgi Zhukov gyrrwyd yr Almaenwyr yn ôl tua'r gorllewin, ac yn 1945, cipiodd y Fyddin Goch ddinas Berlin.

Coch
Categori:Hanes Rwsia
Categori:Lluoedd milwrol yr Undeb Sofietaidd
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1918
Brwydr Stalingrad

Brwydr yn ystod yr Ail Ryfel Byd oedd **Brwydr Stalingrad** (17 Gorffennaf 1942 - 2 Chwefror 1943), a ymladdwyd rhwng byddin yr Undeb Sofietaidd a byddin yr Almaen Natsïaidd a'i chyngheiriaid. Ymladdwyd y frwydr o amgylch dinas Stalingrad (Volgograd heddiw), ar afon Volga. Ystyrir y frwydr yn un o frwydrau pwysicaf yr Ail Ryfel Byd, a buddugoliaeth y Fyddin Goch yn drobwynt yn y rhyfel.

Roedd yr Almaen, ar orchymyn Adolf Hitler, wedi ymosod ar yr Undeb Sofietaidd yn mis Mehefin 1941, er gwaethaf cytundeb heddwch rhwng Hitler a Joseff Stalin. Galwyd yr ymosodiad yn Gyrch Barbarossa. Yn y misoedd cyntaf, dioddefodd y Fyddin Goch golledion dychrynllyd, ac erbyn mis Hydref roedd yr Almaenwyr yn agos at Foscfa. Fodd bynnag, ni lwyddasant i gipio'r ddinas.

Yn ystod haf 1942, ymosododd Chweched Byddin yr Almaen dan Friedrich Paulus yn y de. Dechreuodd yr ymgyrch ar 28 Mehefin. Ar 19 Awst gorchymynwyd cipio dinas Stalingrad. Ar 12 Medi, penodwyd Vasily Chukov i arwain yr amddiffynwyr yn y ddinas. Dros y misoedd nesaf bu brwydro caled o gwmpas ac yn adfeilion Stalingrad. Bu colledion trwm ar y ddwy ochr, a lladdwyd tua 40,000 o drigolion y ddinas.

Tra roedd yr ymladd yn parhau yn y ddinas, cynlluniodd y cadfridog Georgi Zhukov wrth-ymosodiad i godi'r gwarchae ar Stalingrad ac amgylchynu'r Chweched Byddin. Dechreuodd yr ymosodiad hwn ar 19 Tachwedd. Ar 23 Tachwedd, gorchymynodd Hitler nad oedd y Chweched Byddin i encilio, ond i amddiffyn eu safleoedd hyd angau. Llwyddodd y Fyddin Goch i amgylchynu'r Almaenwyr.

Ym mis Chwefror, ildiodd Paulus a gweddillion ei fyddin i'r Fyddin Goch. Dyma'r tro cyntaf i'r Almaen golli brwydr ar raddfa fawr yn yr Ail Ryfel Byd, a Paulus oedd y cadlywydd Almaenig cyntaf erioed i'w gymeryd yn garcharor.

Categori:1942
Categori:1943
Stalingrad
Stalingrad
Categori:Oblast Volgograd
Osgiliadur harmonig

) mewn mudiant harmonig syml.]]

Mewn mecaneg glasurol (a ffiseg), mae **osgiliadur harmonig** yn system sy'n cael ei dadleoli o'i safle ecwilibriwm, ac yn derbyn grym adferol *F*, mewn cyfrannedd i'r dadleoliad *x* yn ôl Deddf Hooke:

: \vec F = -k \vec x \, 

lle mae *k* yn gysonyn sbring.

Categori:Ffiseg
Gwanychiad

Mewn ffiseg, mae **gwanychiad** yn effaith sy'n lleihau osgled osgiliadur mewn system osgiliadol, yn enwedig yr osgiliadur harmonig. Mae yna nifer o ffactorau sy'n achosi gwanychiad:

*Ffrithiant: Mae ffrithiant o fewn y sbring yn achosi gwanychiad. Mae'r egni osgilio yn cael ei golli fel gwres wrth i'r sbring ymestyn a chyfangu.
*Gwrthiant aer: Mae'r grym gwrthiant aer yn gweithio yn erbyn y corff wrth iddo symud ac felly yn lleihau pob osgiliad dros amser.
*Hysteresis: Gall difrod i'r sbring achosi newid i'r gyfradd gwanychiad.

Mae yna nifer o enghreifftiau o fewn bywyd pob dydd lle mae gwanychu yn dderbyniol neu yn annerbyniol. Nid yw gwanychiad yn ddymunol mewn pendil cloc gan fydd angen weindio'r cloc i fynnu’n amlach. Ar y llaw arall mae angen gwanychiad mewn system hongiad car i afradloni unrhyw drawiadau yn gyflym ac yn effeithiol heb gael effaith ar reolaeth y cerbyd.

## Gweler hefyd
*Osgled
*Sbring
*Mudiant harmonig syml

Categori:Ffiseg
Nagasaki

bawd|240px|Porthladd Nagasaki

Dinas a phorthladd yn Japan yw **Nagasaki** (長崎市, *Nagasaki-shi*). Saif ar ynys Kyushu, yn rhan ddeheuol y wlad. Ar 1 Ebrill 2008, roedd y boblogaeth yn 445,172.

Mae Nagasaki wedi bod yn borthladd pwysig ers canrifoedd. Ym mae Nagasaki ceid ynys Dejima, lle roedd masnachwyr Portiwgeaidd, ac yn ddiweddarch o'r Iseldiroedd, yn dod i fasnachu.

Yn yr Ail Ryfel Byd, roedd Nagasaki yn un o'r ddwy ddinas a ddifrodwyd gan fom atomig. Dri diwrnod wedi i'r Unol Daleithiau ollwng bom atomig ar Hiroshima, gollyngasant fom cyffelyb ar Nagasaki ar 9 Awst 1945. Lladdwyd tua 39,500 o'r trigolion, ac anafwyd tua 25,000.

Ar 17 Ebrill 2007, saethwyd maer Nagasaki, Itchō Itō, yn farw ger gorsaf y rheilffordd. Roedd y llofrudd, Tetsuya Shiroo, yn un o arweinyddion y Suishin-kai, grŵp cysylltiedig a'r Yamaguchi-gumi, y gangen fwyaf o'r Yakuza.

## Enwogion
*Heisuke Yanagawa (1879-1945), milwr
*Ineko Sata (1904-1998), awdures
*Kazuo Ishiguro (g. 1954), nofelydd

Categori:Dinasoedd Japan

Categori:Talaith Nagasaki
Brwydr Kursk

bawd|260px|Tanciau ym Mrwydr Kursk

Un o frwydrau allweddol yr Ail Ryfel Byd oedd **Brwydr Kursk**. Hi oedd y frwydr danciau fwyaf erioed, ac yn ystod y frwydr yma y cafwyd y colledion mwyaf mewn un diwrnod mewn brwydr awyr.

Ymladdwyd y frwydr o 4 Gorffennaf hyd 22 Gorffennaf 1943, rhwng byddin yr Almaen a byddin yr Undeb Sofietaidd, gerllaw dinas Kursk yn Oblast Kursk, Rwsia. Roedd gan yr Almaenwyr tua 800,000 o droedfilwyr, 3,000 o danciau a 2,000 o awyrennau, tra'r oedd gan y Fyddin Goch tua 1,3000,000 o droedfilwyr, 3,600 o danciau a 2,400 o awyrennau.

Roedd y frwydr yn rhan o ymosodiad strategol byddin yr Almaen. Er i'r Fyddin Goch ddioddef mwy o golledion na'r Almaenwyr, methodd yr ymosodiad a thorri trwy eu llinellau amddiffynnol. Dyma'r tro olaf i fyddin yr Almaen fedru ymosod yn strategol ar raddfa fawr ar y ffrynt dwyreiniol, ac o hyn ymlaen fe'u gorfodwyd i encilio yn raddol. Gellir felly ystyried Kursk yn un o drobwyntau yr Ail Ryfel Byd.

Categori:1943
Kursk
Kursk
Categori:Oblast Kursk