open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Miles

Arweinydd crefyddol a chefnogwr Piwritaniaeth oedd **John Miles** neu **John Myles** (1621 - 1683). Cafodd ei eni yn Clifford, Swydd Henffordd, mewn ardal a oedd yr adeg honno yn bur Gymraeg o hyd er ei bod yn gorwedd dros y ffin yn Lloegr.

Daeth Miles yn arweinydd pwysig gyda'r Bedyddwyr cynnar a adnabyddir fel Bedyddwyr Caeth neu Neilltuol. Cafodd ei addysg brifysgol yn Mhrifysgol Rhydychen. Roedd ganddo gysylltiadau clos â Chymru, er nad oes prawf ei fod yn medru'r Gymraeg. Bu'n un o'r cynorthwywyr a anfonwyd i Gymru ar ôl pasio Deddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru (1650), ynghyd â Morgan Llwyd, Vavasor Powell ac eraill.

Nid oedd Miles yn cymeradwyo'r ymenwadu a noddweddai cyfnod Gwerinlywodraeth Lloegr a chadwai allan o ddadleuon gwleidyddol y dydd. Serch hynny, cafodd ei droi allan o'i weinidogaeth ar ôl yr Adferiad dan Siarl II o Loegr, a threuliodd ei ddyddiau olaf yn alltud ym Massachusetts lle sefydlodd eglwys yn 1667 a'i galw yn Swanzey ('Swansea').

Categori:Cristnogaeth yn Lloegr
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Pobl o Swydd Henffordd
Categori:Genedigaethau 1621
Categori:Marwolaethau 1683
198 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - **190au CC** - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC 
203 CC 202 CC 201 CC 200 CC 199 CC - **198 CC** - 197 CC 196 CC 195 CC 194 CC 193 CC

----

## Digwyddiadau 
* Y Conswl Rhufeinig Titus Quinctius Flamininus yn cyrraedd Macedonia gyda byddin. Gyda chefnogaeth Cynghrair Achaea mae'n gyrru byddin Philip V, brenin Macedon allan o'r rhan fwyaf o Wlad Groeg, yna yn ei orchfygu ym Mrwydr yr Aous, ger Tepelenë yn Albania.
* Brwydr Panium rhwng byddin Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd a byddin Eifftaidd dan Scopas o Aetolia. Mae Antiochus yn fuddugol, ac yn meddiannu The Palesteina a Coele-Syria oddi wrth Ptolemi V, brenin yr Aifft.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:198 CC
199 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - **190au CC** - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
204 CC 203 CC 202 CC 201 CC 200 CC - **199 CC** - 198 CC 197 CC 196 CC 195 CC 194 CC

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Rhufeinig Gnaeus Baebius Tamphilus yn ymosod at lwyth Galaidd yr Insubres, ond yn colli dros 6,700 o'i filwyr.
* Scipio Africanus yn dod yn censor a princeps Senatus (arweinydd Senedd Rhufain).

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:199 CC
Danny Dyer

Actor a chyflwynydd teledu Seisnig ydy **Danny Dyer** (ganwyd 24 Gorffennaf 1977, Canning Town, Llundain). Mae'n dal i fyw yn Nwyrain Llundain gyda'i deulu. Mae'n wybyddus ei fod yn cefnogi ei glwb pêl-droed lleol, West Ham United gan fynychu Upton Park yn aml i wylio'u gemau cartref. Mae gan Dyer ddwy ferch, Dani a Sunnie, gyda'i gariad plentyndod, Joanne. Mae gan Dyer datŵ o enw Dani ar ei fraich, wedi ei ysgrifennu mewn llythrennau Tseiniaidd.

## Rhai Gweithiau
**Ffilm:**
**Prime Suspect 3* (1993)
**Human Traffic* (1999)
**The Trench* (1999)
**Borstal Boy* (2000)
**Goodbye Charlie Bright *(2001)
**Greenfingers* (2001)
**High Heels and Low Lifes* (2001)
**Mean Machine* (2002)
**The Football Factory* (2004)
**The Business* (2005)
**The Other Half* (2006)
**Severance* (2006)
**The Great Ecstasy of Robert Carmichael* (2006)
**Outlaw* (2007)
**Straightheads* (2007)
**The All Together* (2007)
**Teledu:**
* *Thief Takers* (1996)
* *Is Harry on the Boat?* (2001)
* ''Foyle's War*: "A Lesson in Murder" (2002)
* *All in the Game* (2006)
* *The Real Football Factories* (2006)
* *Skins* (2007)
* *Hotel Babylon* (2007)
* *The Real Football Factories International* (2007)
* *EastEnders* (2013-Present) Mick Carter

**Gemau Fideo:**
**Grand Theft Auto: Vice City* (2002)
**Grand Theft Auto: San Andreas'' (2004)

## Dolenni Allanol
*Gwefan Swyddogol

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Pobl o Lundain
Genghis Khan

**Ghengis Khan** (Mongoleg: , Tsieineeg:  pinyin: , Twrceg: ), ganed fel **Temüjin**, (tua 1162 – 18 Awst 1227), oedd sylfaenydd Ymerodraeth y Mongol.

Ganed Temüjin i deulu uchelwrol ym Mongolia; roedd ei daid, Qabul Khan, eisoes wedi bygwth ffiniau Tsieina. Fodd bynnag, gwenwynwyd ei dad, Yesugei, gan y Tartariaid, a bu ei deulu fyw mewn tlodi am gyfnod. Cyn hir dechreuodd Temüjin ddangos gallu mewn brwydr a chasglu dilynwyr. Enillodd nifer o fuddugoliaethau ac yn 1206 cymerodd yr enw Ghengis Khan. Cyn hir roedd yn feistr ar Mongolia ac yn dechrau bygwth y gwledydd o’i hamgylch.
bawd|chwith|260px| 
Yn 1294, fe'i rhannwyd yn sawl brenhiniaeth:

Yn y cyfnod yma, roedd Tsieina wedi ei rhannu yn bedair teyrnas. Ymosododd Ghengis Khan ar *Hsi-hsia* neu Xixia. Erbyn 1214 roedd wedi cyrraedd Beijing, a’r flwyddyn wedyn cipwyd y ddinas gan un o’i gadfridogion. Wedi hyn, dychwelodd i Mongolia, lle enillodd fuddugoliaethau pellach, gan ymestyn y ffin hyd at y teyrnasoedd Islamaidd yn y gorllewin. Erbyn 1223 roedd wedi gorchfygu teyrnas Jwarizm.

Bu farw Genghis Khan yn Awst 1227 tra’n ymgyrchu yn erbyn Brenhinllin Jin a’r Xia Gorllewinol yn China. Nid oes sicrwydd am achos ei farwolaeth; dywed rhai iddo syrthio oddi ar gefn ei geffyl a marw o’i anafiadau. Gofynnodd am gael ei gladdu mewn bedd heb ei nodi, yn ôl arfer ei lwyth, a gwnaed hynny, rhywle ym Mongolia (ger mynydd sanctaidd Burkhan Khaldun, i'r gogledd o Ulan Bator, yn ôl un traddodiad).

Cafodd bedwar mab gyda'i wraig Borte:
* Jochi (1185–1227)
* Chagatai (—1241)
* Ogedei (—1241)
* Tolui (1190–1232)

Un o feibion Tolui oedd Kublai Khan, a ddaeth yn ymerawdwr cyntaf Brenhinllin Yuan yn Tsieina.

Categori:Mongolwyr
Categori:Hanes Mongolia
Categori:Ymerodron
Categori:Genedigaethau 1162
Categori:Marwolaethau 1227
Cyhoeddi

Y broses o gynhyrchu a lledaenu llenyddiaeth neu wybodaeth ydy **cyhoeddi**, a'r weithred o hoi pethau ar gael i'r cyhoedd. Mewn rhai achosion, gall awduron fod yn gyhoeddwyr eu gwaith eu hunain.

Yn draddodiadol, mae'\r term yn cyfeirio at ddosbarthiad deunydd argraffiedig megis llyfrau a phapurau newydd. Mae'r term wedi tyfu i gynnwys adnoddau trydanol megis fersiynau digidol o lyfrau neu bapurau a gwefannau, gemau cyfrifiadur ac yn y blaen gyda dyfodiad y wê a'r oes ddigidol.


Categori:Llenyddiaeth
Categori:Marchnata yn ôl cyfrwng
Thomas Shankland

Llyfrgellydd a hanesydd o Gymru oedd **Thomas Shankland** (14 Hydref 1858 – 20 Chwefror 1927). Roedd yn frodor o Sanclêr, Sir Gaerfyrddin. Daeth yn adanbyddus am ei waith fel llyfrgellydd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, ac am ei ddiddordeb fel hanesydd ym mudiadau crefyddol yr 17g a'r 18g, yn enwedig y mudiadau Anghydffurfiol a'r Methodistiaid cynnar.

Ar ôl treulio cyfnod fel gweinidog gyda'r Annibynwyr yn Y Rhyl a'r Wyddgrug, cafodd ei apwyntio'n llyfrgellydd cynorthwyol yn Llyfrgell Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym 1905. Mawr fu cyfraniad Shankland i dwf y llyfrgell ac enwir un o'r stafelloedd yno er ei anrhydedd. Yn rhyfedd ddigon, er i nifer o bobl ei adnabod fel "Llyfrgellydd Coleg y Prifysgol", arosodd yn llyfrgellydd cynorthwyol ar hyd ei yrfa

Un o ddisgyblion Shankland oedd yr hanesydd Thomas Richards, a chafodd annogaeth a chefnogaeth ymarferol ganddo i astudio gwaith y Piwritaniaid yng Nghymru. Cyhoeddodd Shankland ei hun sawl erthygl a chyfrol ar arweinwyr crefyddol yr 17g, yn cynnwys John Miles (John Myles), Stephen Hughes a John ap John.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llyfrgellwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Aurelius Caninus

Un o’r pum teyrn Cymreig yr ymosodwyd arnynt gan Gildas yn ei lyfr *De Excidio Brittanniae* oedd **Aurelius Caninus** (fl. tua 530), y cyfeirir ato hefyd fel **Cynan Wledig** (gweler isod).

## Gildas
Ef yw’r ail i’w grybwyll gan Gildas yn ei restr o frenhinoedd Cymreig, ac awgryma J.E. Lloyd, os yw Gildas yn eu rhestru yn ôl eu lleoliad daearyddol, fod ei deyrnas yn Nyffryn Hafren.

Awgryma Lloyd ymhellach y gall fod Aurelius Caninus yn ddisgynnydd i  Ambrosius Aurelianus, a bod Gildas wedi troi enw Celtaidd y brenin yn "Caninus" (ci)  fel sarhad arno. Mae’n ei gyhuddo o lofruddiaeth, godineb a chasineb at heddwch. Dywed fod ei deulu wedi marw a’i adael "fel pren crin yng nghanol cae."

## Sieffre o Fynwy
Ymddengys yng ngwaith Sieffre o Fynwy dan yr enw "Aurelius Conanus", neu yn y trosiadau Cymraeg o waith Sieffre, "Cynan Wledig".

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Powys
Hanes Affrica

Dechreua **hanes Affrica** gyda'r bodau dynol cyntaf a'u rhagflaenwyr ac felly ar sawl ystyr gellid ystyried cyfandir Affrica fel crud y ddynolryw. Mae wedi bod yn gartref i sawl gwareiddiad a diwylliant dros y canrifoedd.

## Cynhanes
Mae Affrica yn gartref i'r tir cyfannedd hynaf ar y ddaear, ac mae'r hil ddynol yn tarddu o'r cyfandir yma. Yn ystod blynyddoedd canol yr ugeinfed ganrif, darganfu anthropolegwyr nifer o ffosilau a thystiolaeth o weithgaredd ddynol, mor gynnar â 7 miliwn o flynyddoedd yn ôl, efallai. Darganfu'r teulu Leakey enwog (sydd â chysylltiadau â Phrydain ag Affrica), gweddillion ffosilaidd nifer o rywogaethau o fodau dynol cynnar, oedd yn debyg i epaod, megis *Australopithecus afarensis* (wedi'i ddyddio'n radiometregol i 3.9-3.0 miliwn o flynyddoedd CC), *Paranthropus boisei* (2.3-1.4 miliwn CC) a *Homo ergaster* (c. 600,000-1.9 miliwn CC). Credir eu bod wedi esblygu'n ddyn modern. Mae'r rhain yn ddarganfyddiadau pwysig yn astudiaeth esblygiad dynol.

## Gwareiddiaid hynafol
[250px|bawd|Eglwys Arch y Cyfamod yn [Axum, Ethiopia]]
Datblygodd Affrica nifer o wareiddiaid unigryw, er enghraifft gwareiddiad yr Hen Aifft a Kush, Ethiopia, Simbabwe Fawr, ymerodraeth Mali a theyrnasoedd y Maghreb.

## Cyfnod Modern
Yn 1482, sefydlodd y Portiwgaliaid y gyntaf o nifer o orsafoedd masnachu ar hyd arfordir Gini, yn Elmina. Y prif nwyddau a fasnachwyd oedd caethweision, aur, ifori a sbeisiau. Cafodd darganfyddiad America yn 1492 ei ddilyn gan ddatblygiad mawr yn y fasnach caethweision.

Ond ar yr un pryd roedd caethwasiaeth yn dod i ben yn Ewrop, ar ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, dechreuodd y pweroedd ymerodraethol Ewropeaidd "Ymgiprys am Affrica". Meddiannon nhw ran fwyaf o'r cyfandir, a chreu nifer o wladwriaethau a chenhedloedd trefedigaethol, gan adael ddim ond dwy genedl annibynnol: Liberia, gwladfa'r Americanwyr Duon, ac Ethiopia. Parhaodd y feddiannaeth tan ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Wedi hynny, fe enillodd y gwladwriaethau trefedigaethol annibyniaeth yn raddol, ac erbyn hyn maent i gyd yn annibynnol.

Heddiw, mae Affrica'n gartref i dros 50 o wledydd annibynnol, ac mae gan bob un ond am ddau yr un ffiniau a luniwyd yn ystod oes gwladychiaeth Ewropeaidd.
Vortiporius

Un o'r pum teyrn Cymreig a gondemnir gan Gildas yn ei lyfr *De Excidio Britanniae* oedd **Vortiporius** (Hen Gymraeg: **Guortepir**, **Gwrtheuyr** neu **Gw(e)rthefyr** mewn Cymraeg Canol a  diweddar). Roedd yn cyfoesi â Maelgwn Gwynedd, a fu farw yn 547. Ni ddylid ei gymysgu â'r Gwrthefyr arall, mab Gwrtheyrn, sy'n ymddangos dan y ffurf Ladin ar ei enw, sef Vortimer, yng ngwaith Sieffre o Fynwy.

220px|bawd|Arysgrif Voteporigis.
Disgrifia Gildas ef fel teyrn y Demetae, ac felly yn frenin Teyrnas Dyfed. Fel y pedwar brenin arall, condemnir ef yn hallt gan Gildas. Mae'n ei gyhuddo o yrru ei wraig i ffwrdd, ac wedi ei marwolaeth hi iddo gymeryd ei lygru gan ei ferch ddigywilydd.

Credir fod carreg goffa, a fu ar un adeg ym mynwent Castell Dwyran ger Abernant yn Sir Gaerfyrddin, sy'n dwyn yr arysgrif Ladin hyn:

:MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS

a'r enw 'Votecorigas' mewn llythrennau Ogam yn garreg fedd yr un Vortiporius. Ar sail y garreg fedd hon mae Henry Lewis ac eraill yn dadlau mai ffurf a luniwyd gan Gildas yw 'Vortiporius' ac mai 'Voteporix' yw'r ffurf Gymraeg Cynnar gywir.

Yng ngwaith Sieffre o Fynwy, yr *Historia regum Britanniae*, mae'n ymddangos fel brenin Prydain.

## Cyfeiriadau
*Henry Lewis (gol.), *Brut Dingestow* (Caerdydd, 1942), tud. 276.

Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Teyrnas Dyfed
Llanfair Waterdine

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Llanfair Waterdine** (Cymraeg: **Llanfair Dyffryn Tefeidiad**).  Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Gorwedd ar ymyl Fforest Clun tua chwarter milltir o'r ffin â Cymru. Saif y pentref ar y B4355, 4 milltir i'r gogledd-orllewin o Dref-y-clawdd a nepell o bentref Cnwclas dros y ffin yng Nghymru. Yn hanesyddol bu'n rhan o Gymru am gyfnod hir ac mae'n gorwedd i'r gorllewin o Glawdd Offa. Yn ogystal mae afon Tefeidiad (*Teme*), sy'n dynodi'r ffin, wedi newid ei chwrs ers cyfnod y Deddfau Uno (1536).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 225.

Ceir sawl cysylltiad Cymreig. Brodor o Lanfair Waterdine oedd Hywel Ap Mathew (m. 1581), un o Feirdd yr Uchelwyr a raddiodd yn Eisteddfod Gyntaf Caerwys (1523). Bu'r cyfrinydd a llenor Morgan Llwyd yn weithgar yno ar ddiwedd y 1630au gyda Walter Cradock.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau 
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Twrch

Gall **Twrch** gyfeirio at:

* Baedd Gwyllt (*Sus scrofa*)
* Twrch Trwyth, baedd gwyllt yn chwedl *Culhwch ac Olwen*
* Twrch Daear (*Talpa europaea*)
* Afon Twrch, enw ar nifer o afonydd yng Nghymru
Gwrthefyr

Gallai **Gwrthefyr** neu **Gwerthefyr** gyfeirio at un o ddau frenin cynnar:

*Vortiporius (Cymraeg Canol: Gwrthefyr)
*Gwerthefyr Fendigaid
Brwydr Bron yr Erw

Ymladdwyd ** Brwydr Bron yr Erw**, ar safle ger Clynnog Fawr yn Arfon, penrhyn Llŷn, yn 1075 rhwng byddin Gruffudd ap Cynan a lluoedd Trahaearn ap Caradog. Fe'i cofnodir ym *Mrut y Tywysogion* a *Hanes Gruffudd ap Cynan*.

## Hanes
Ar farwolaeth Bleddyn ap Cynfyn, brenin teyrnas Powys, yn gynharach yn y flwyddyn, meddianwyd ei deyrnas gan Trahaearn, arglwydd Arwystli a Cynwrig ap Rhiwallon o Faelor. Ceisiodd Trahaearn a Chynwrig sefydlu eu hawdurdod yn Llŷn gyda'r bwriad o reoli teyrnas Gwynedd yn y pen draw.

Daeth Gruffudd ap Cynan drosodd o Ddulyn gyda mintai o filwyr hur o Lychlynwyr. Glaniodd yn Abermenai a chafodd fuddugoliaethau ysgubol yn erbyn Trahaearn a Chynwrig (a laddwyd) ac yn erbyn y Normaniaid dan Robert o Ruddlan hefyd. Ond lladdwyd y Llychlynwyr a adawsai yn Llŷn a dychwelodd Gruffudd yno o Ruddlan gyda byddin gymharol fechan.

Arweiniodd Trahaearn ei gefnogwyr yn Llŷn a'i fyddin o wŷr Powys, yn cynnwys ei gynghreiriad Gwrgenau ap Seisyllt, yn erbyn Gruffudd. Trechodd y cynghreiriaid fyddin Gruffudd ap Cynan ym Mron yr Erw gyda cholledion trwm.

Ar ôl y frwydr ffoes Gruffudd yn ôl i Iwerddon lle cafodd ymgeledd yn Loch Garman (Saesneg: *Wexford*).

## Gweler hefyd
*Brwydr Glyn Cyning

## Cyfeiriadau
Categori:1075
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Bron yr Erw
Categori:Clynnog
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Jimmy Wilde

[bawd|Darlun olew gan William Howard Robinson o Wild yn cael ei longyfarch gan [Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig|Edward VIII wedi iddo drechu Joe Lynch o America wedi 15 rownd.]]

Paffiwr proffesiynol o Gymru a chyn bencampwr y byd oedd **Jimmy Wilde** (12 Mai 1892 – 10 Mawrth 1969). Roedd ei lysenwau'n cynnwys *"The Mighty Atom"* a *"The Tylorstown Terror"*. Disgrifiwyd Wilde gan yr awdur bocsio Nat Fleischer, yr hyfforddwr enwog Charley 'Broadway' Rose a llawer iawn o focswyr eraill fel *"the greatest flyweight ever."*

## Y dyddiau cynnar
Cafodd ei eni yn yr ardal honno a adnabyddir heddiw fel 'y Graig': rhwng Mynwent y Crynwyr, Merthyr Tudful a Nelson, Caerffili - fel y dengys ei dystysgrif geni. Ychydig wedyn, pan oedd Wilde yn 12 mlwydd oed, symudodd y teulu i Bendyrus yng Nghwm Rhondda ym mwrdeisdref sirol Rhondda Cynon Taf. Mab i löwr ydoedd a gweithiodd yn y pyllau glo; oherwydd ei fod mor fychan yn gorfforol gyrrwyd ef i gropian drwy fylchau yn y graig. Yn 14 mlwydd oed cychwynodd focsio mewn ffeiriau, ble roedd y tyrfaoedd wedi'u cyffroi gan ei gryfder a'i ddycnwch, a'i allu i drech dynion llawer mwy nag ef.

Ym 1910 priododd Elizabeth a chawsant blentyn y flwyddyn honno. Gadawodd Lofa Pendyrus ym 1913. Ym 1916 ymunodd â'r fyddin ac fe'i danfonwyd i Aldershot fel hyfforddwr addysg gorfforol.

## Tlysau 
Cipiodd 137 o dlysau; collodd 4 gwaith yn unig, cafodd 2 ornest gyfartal ac 8 gornest heb enillydd. Roedd 100 allan o'r 137 gornest yn ganlyniad i *knockout*; mae hyn yn ei wneud yn un o'r enillwyr mwyaf a fu yn hanes bocsio. Yn 2003 cafodd ei enwi gan *Ring Magazine* fel y 3ydd paffiwr gorau erioed a'r paffiwr pwysau ysgafn gorau erioed yn hanes bocsio; cyhoeddwyd yr ail o'r rhain ganddynt ddwywaith: ym Mawrth 1975 ac ym Mai 1994. Yn Hydref 1999 cyhoeddodd yr un cylchgrawn restr o baffwyr gorau yr holl bwysau a fu'n paffio yn yr 20g, gan ei leoli fel y 13fed.

Ym 1990 cafodd ei ethol i'r *International Boxing Hall Of Fame* gan rannu'r fraint gyda bocswyr fel Sugar Ray Robinson, Harry Greb, Benny Leonard and Henry Armstrong. Ym 1992 fe'i derbyniwyd i'r *Welsh Sports Hall of Fame*.

Enwyd ef fel Rhif 1 pwysau ysgafn yn hanes bocsio gan y Mudiad Rhyngwladol Ymchwil i Baffio yn 2006.

Yn 2014 pleidleisiwyd ef y *Greatest Bantamweight Ever* gan yr *Houston Boxing Hall Of Fame*. Mae'r HBHOF yn agoredd i gyn-focswyr a bocswyr cyfoes yn unig.

## Gweler hefyd 
* Pencampwyr bocsio y byd o Gymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* CBZ Profile
* Profile on BBC Sport 
* 
* The forgotten story of... the man who sought revenge for Jimmy Wilde 

Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1909

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1909** yn Llundain.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1887 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llundain

Categori:Cymry Llundain
Llundain 1909
1909, Llundain
Llundain 1909
Categori:Hanes Llundain
Categori:1909 yng Nghymru
Twrch Trwyth

[300px|bawd|Hela'r Twrch Trwyth (engrafiad yn argraffiad 1877 o gyfieithiad yr Arglwyddes [Charlotte Guest o'r *Mabinogion*)]]
Baedd Gwyllt a ffyrnig y ceir hanes ei hela yn y chwedl *Culhwch ac Olwen* yw'r **Twrch Trwyth**.

Ceir cyfeiriadau cynharach ato yn y gerdd 'Gorchan Cynfelyn' yn *Llyfr Aneirin* ac yn y rhestr o Ryfeddodau Prydain ar ddiwedd *Historia Brittonum* Nennius.

Yn *Culhwch ac Olwen* un o'r anoethau a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr yw cael y grib a'r gwellau sydd rhwng dau glust y Twrch Trwyth. Mae Arthur a'i wŷr yn hela'r Twrch ar ran Culhwch gan ei dilyn trwy goedwigoedd ac anialdiroedd yn ne Cymru, gan gynnwys Buallt, am naw niwrnod a naw nos. Yn ôl y chwedl, brenin a drowyd yn faedd fel dial arno gan Duw yw'r Twrch. Mae ganddo naw o foch bychain sydd bron iawn mor ffyrnig ag ef ei hun. Cais Arthur gael trafodaeth ag ef oherwydd ni thycia'r hela o gwbl, er iddo ladd un o'r moch bychain. Ond gwrthod mae'r Twrch a dianc dros y môr i Iwerddon. Dychwela i Gymru a glanio ym Mhorth Clais yn Nyfed ac mae'r hela'n cychwyn o'r newydd. Y tro yma mae Arthur a'i wŷr yn ei hela trwy afon Hafren i Gernyw. Lladdir y chwe moch arall ond mae'r Twrch Trwyth ei hun yn dianc i'r môr ar ôl i Arthur lwyddo i gael y grib a'r gwellau o'r diwedd, ar ôl ymladd ffyrnig.

Ceir cyfeiriad at hela Ysgithrwyn Pen Beidd yn yr un chwedl a cheir traddodiad cyffelyb yn Iwerddon hefyd.

## Cyfeiriadau
*Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988)
*Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Boydell Press, 1998)

## Gweler hefyd
* Henwen
* Hwch Ddu Gwta

Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Cylch Arthur
Unrhywioldeb

Y cyfeiriadedd rhywiol lle mae rhywun yn cael un ryw neu rywedd yn unig yn atyniadol yw **unrhywioldeb**. Gall unrhywiolyn fod naill ai'n heterorywiol neu'n gyfunrywiol.

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1959

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1959** yng Nghaernarfon.

Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1959, Caernarfon (1454032).jpg|Bardd y Goron
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1959, Caernarfon (1454036).jpg|Bardd y Gadair
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1959, Caernarfon (1471342).jpg|Enillydd y Fedal Ryddiaith
Delwedd:Last minute preparations at the National Eisteddfod Office, Caernarfon (1506205).jpg
Delwedd:Last minute preparations at the National Eisteddfod Office, Caernarfon (1506203).jpg
Delwedd:Last minute preparations at the National Eisteddfod Office, Caernarfon (1506200).jpg
Delwedd:Last minute preparations at the National Eisteddfod Office, Caernarfon (1506204).jpg
Delwedd:Last minute preparations at the National Eisteddfod Office, Caernarfon (1506206).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1959, Caernarfon (1475307).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1959, Caernarfon (1456364).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1959, Caernarfon (1471334).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1959, Caernarfon (1471814).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1959, Caernarfon (1475304).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1959, Caernarfon (1475301).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1959, Caernarfon (1475297).jpg

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaernarfon

Categori:1959 yng Nghymru
1959
1959
Caernarfon 1959
Categori:Hanes Gwynedd
200 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC  
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - **200au CC** - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC
205 CC 204 CC 203 CC 202 CC 201 CC - **200 CC** - 199 CC 198 CC 197 CC 196 CC 195 CC

----

## Digwyddiadau
* Llynges Philip V, brenin Macedon yn gorchfygu llynges Rhodos a'i fyddin yn ymosod ar Caria yn nhiriogaeth Pergamon
* Yr Acarnaniaid, gyda chefnogaeth Macedon, yn ymosod ar Attica. Mae Athen yn ceisio cynghrair ag Attalus I, brenin Pergamon, ac a Gweriniaeth Rhufain
* Llysgennad Rhufeinig, Marcus Aemilius Lepidus , yn gwahardd Philip V rhag rhyfela yn erbyn unrhyw wladwriaeth Roegaidd. Mae Philip yn gwrthod, gan ddechrau rhyfel rhwng Macedon a Rhufain

## Genedigaethau
* Jia Yi, gwleidydd a bardd o Tsieina

## Marwolaethau
* Euthydemus I, brenin Bactria (tua'r dyddiad yma)

Categori:200 CC
201 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - **200au CC** - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 
206 CC 205 CC 204 CC 203 CC 202 CC - **201 CC** - 200 CC 199 CC 198 CC 197 CC 196 CC

----

## Digwyddiadau 
* Ar gyngor Hannibal, mae Carthago yn ildio i Weriniaeth Rhufain, gan ddod a'r rhyfel rhyngddynt i ben. Dan y telerau heddwch, mae Carthago'n ildio ei holl feddiannau yn Sbaen i Rufain, ac yn cytuno i dalu 200 talent y flwyddyn am 50 mlynedd, i ddinistrio pob un o'u llongau rhyfel ond deg, ac i beidio mynd i rygfel hen gytundeb Rhufain.
* Etholir Hannibal i swydd suffet yn Carthago. Mae'n ail-drenu gweinyddiaeth a chyllid Carthago.
* Philip V, brenin Macedon yn cipio ynys Samos a llynges yr Aifft oedd yn cael ei chadw yno. Mae wedyn yn gwarchae ar Chios.
* Brwydr Chios; Rhodos a'i chyngheiriad Pergamon, Cyzicus a Byzantium yn gorchfygu Philip V.
* Nabis, brenin Sparta, yn cipio Messene. Mae byddin Cynghrair Achaea dan Philopoemen yn ei orchfygu ger Tegea a'i orfodi i encilio.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Gnaeus Naevius, bardd a dramodydd Rhufeinig.

Categori:201 CC
Rasal

Is-gwmni o Cwmni Recordiau Sain ydy **Rasal**. Sefydlwyd yn 2004 yn dilyn penodiad Dafydd Roberts  yn brif-weithredwr y cwmni. Mae'n label recordio sy'n canolbwyntio ar ochr ieuengaf sîn cerddoriaeth Cymru.

Categori:Labeli recordio Cymreig
Categori:Sefydliadau 2004
Afon Taedong

[300px|bawd|Golygfa ar [Pyongyang o Dŵr Juche, yn edrych i gyfeiriad y gorllewin dros Afon Taedong]]
Afon fawr yng Ngogledd Corea yw **Afon Taedong** (Coreeg: **대동강**). Mae'n tarddu ym mynyddoedd Rangrim yng ngogledd y wlad ac yn llifo i gyfeiriad y de i gyffiniau Pyongyang, prifddinas y wlad. Yna mae'n troi i gyfeiriad y gorllewin ac yn llifo i Fae Corea ger dinasoedd Songnim a Nampo. Ei hyd yw tua 450&nbsp;km.

Taedong
Bengal

Rhanbarth yn isgyfandir India yn ne Asia yw **Bengal**. Mae'n ymestyn rhwng Bangladesh yn y dwyrain a thalaith Gorllewin Bengal yn y gorllewin, yn India.

Gorwedd Bengal ar lan Bae Bengal yng ngogledd-ddwyrain yr isgyfandir. Y prif afonydd yw Afon Ganges ac Afon Brahmaputra sy'n ffurfio aberoedd anferth, gyda'r gyntaf gyntaf yn gorwedd yn India a'r ail yn llifo trwy Fangladesh trwy gwastadir gorlif eang a ffrwythlon.

Bengaleg yw iaith Bengal a cheir llenyddiaeth gyfoethog yn perthyn iddi.

O ran crefydd, Hindwiaid yn bennaf a geir yn y gorllewin tra bod bron pawb ym Mangladesh yn ddilynwyr Islam. Roedd y rhaniad yn bod ers canrifoedd, ond fe ddyfnheuwyd pan ymranwyd yr hen dalaith yn ddwy ran yn 1947, gyda'r gorllewin yn aros yn India a'r dwyrain, dan yr enw Dwyrain Pacistan, yn mynd yn rhan o'r wlad newydd honno.


Categori:Daearyddiaeth India
Categori:Gorllewin Bengal
Categori:Bangladesh
Rhestr o ddinasoedd Gogledd Corea

Dyma **restr o ddinasoedd Gogledd Corea**:

* P'yŏngyang (평양, 平壌)
* Anju-si (안주시, 安州市)
* Chasŏng (자성, 慈城)
* Chon'chon (전촌)
* Ch'ŏngjin-si (청진시, 淸津市)
* Haeju-si (해주시, 海州市)
* Hamhŭng-si (함흥시, 咸興市)
* Hoeryŏng-si (회령시, 會寧市)
* Hongwŏn-si (홍원시)
* Hŭich'ŏn-si (희천시, 熙川市)
* Hyesan-si (혜산시, 惠山市)
* Kaech'ŏn-si (개천시, 价川市)
* Kaesŏng (개성시, 開城市)
* Kanggye-si (강계시, 江界市)
* Kapsan-si (갑산, 甲山)
* Kimch'aek-si (김책시, 金策市)
* Kimkol (김골)
* Kowon (고원, 高原)
* Manpo-si (만포시, 滿浦市)
* Namyang
* Nampho (남포, 南浦)
* Munch'ŏn-si (문천시, 文川市)
* Rajin-si (라진시, 羅津市)
* Ryongch'ŏn-si (용천, 龍川)
* Pujon (푸존)
* Pyŏktong (펵통)
* P'yŏngsŏng-si (평성시, 平城市)
* Sariwŏn-si (사리원시, 沙里院市)
* Ryongdae (용대)
* Ryongdung (융등)
* Samjiyon (삼지연, 三池淵)
* Sangwon (상원, 祥原)
* Sariwon (사리원, 沙理院)
* Sinpo-si (신포시, 新浦市)
* Sinŭiju (신의주, 新義州市)
* Songrim-si (송림시, 松林市)
* Sunch'ŏn-si (순천시, 順天市)
* Tanch'ŏn-si (단천시, 端川市)
* Taegwan kun (대관군)
* Tŏkch'ŏn-si (덕천시, 德川市)
* Unhung (운흥, 雲興)
* Wiwŏn (위원)
* Wŏnsan-si (원산시, 元山市)
* Yŏnsan (연산)

*
Gogledd Corea
202 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - **200au CC** - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 
207 CC 206 CC 205 CC 204 CC 203 CC - **202 CC** - 201 CC 200 CC 199 CC 198 CC 197 CC

----

## Digwyddiadau 
* Hasdrubal Gisco yn cael ei gyhuddo o fradwriaeth wedi iddo golli brwydr. Mae'n ei ladd ei hun yn Carthago pan mae'r dyrfa yn ymosod arno.
* 19 Hydref — Brwydr Zama; byddin Gweriniaeth Rhufain dan Publius Cornelius Scipio a'i gyngheiriad Masinissa, brenin Numidia, yn gorchfygu byddin Carthago dan Hannibal.
* Sosibius ym ymddeol fel llywodraethwr yr Aifft dros y brenin ieuanc, Ptolemi V Epiphanes, ac Agathocles yn dod yn lywodraethwr yn ei le.
* Tlepolemus, llywodraethwr Pelusium yn dod a byddin i Alexandria, lle mae ei gefnogwyr yn galw am ymddiswyddiad Agathocles. Lleddir Agathocles gan y dyrfa.
* Brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Antiochus III, yn manteisio ar y sefyllfa i geisio meddiannu Coele Syria.
* Brwydr Gaixia yn Tsieina; Liu Bang, brenin Han, yn gorchfygu Xiang Yu o'r Chu Gorllewinol ac yn ei gyhoeddi ei hun yn Ymerawdwr Tsieina. Ef yw ymerawdwr cyntaf Brenhinllin Han.
* Dechrau adeiladu prifddinas newydd Tsieina, Chang'an.

## Genedigaethau 
* Wen, ymerawdwr Tsieina

## Marwolaethau 
* Xiang Yu, gwrthryfelwr yn erbyn Brenhinllin Qin
* Hasdrubal Gisco, cadfridog Carthaginaidd (hunanladdiad)

Categori:202 CC
Betws-yn-Rhos

:''Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).''

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym Conwy, mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Betws-yn-Rhos** (hefyd **Betws yn Rhos**). Fe'i lleolir yng nghantref Rhos.

bawd|dim|Y pentref tua 1885

## Daearyddiaeth
Fe'i lleolir yng nghefn gwlad Rhos tua 5 milltir i'r de o drefi arfordirol Abergele a Bae Colwyn. Rhed y ffordd B5821 trwy'r pentref, gan ei gysylltu â Llanelwy i'r dwyrain a Llansantffraid Glan Conwy i'r gorllewin. Mae gan y gymuned boblogaeth o  1923 (Cyfrifiad 2001).

Gorwedd mewn ardal o fryniau isel rhwng afon Dulas ac afon Elwy.

## Hynafiaethau
Dwy filltir i'r gogledd o'r pentref ceir bryngaer hynafol Pen y Corddyn.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Fetws-yn-Rhos
* Thomas Gwynn Jones. Ganed y llenor ac ysgolhaig yn Y Gwyndy Uchaf ym mhlwyf Betws yn Rhos, ond symudodd y teulu i fyw yn Llaneilian-yn-Rhos lle treuliodd ei lencyndod. Ceir atgofion y bardd am yr ardal ym mhennof gyntaf ei gyfrol hunangofiannol *Brithgofion* (Llyfrau'r Dryw, 1941).

## Oriel

Eglwys Mhihangel Sant - St Michael's Church, Betws yn Rhos, Conwy, North Wales, Gogledd Cymru 43.jpg|Eglwys Mhihangel Sant
Eglwys Mhihangel Sant - St Michael's Church, Betws yn Rhos, Conwy, North Wales, Gogledd Cymru 02.JPG|Yr eglwys a'r pentref y tu hwnt
Eglwys Mhihangel Sant - St Michael's Church, Betws yn Rhos, Conwy, North Wales, Gogledd Cymru 19.JPG|Tua'r cefn
Eglwys Mhihangel Sant - St Michael's Church, Betws yn Rhos, Conwy, North Wales, Gogledd Cymru 36.JPG|Eglwys Mhihangel Sant, tua'r allor
Eglwys Mhihangel Sant - St Michael's Church, Betws yn Rhos, Conwy, North Wales, Gogledd Cymru 03.JPG|Carreg fedd ym mynwent yr eglwys
Plas Coed-coch and lake, Betws-yn-Rhos NLW3361132.jpg|Plas Coed Coch tua 1885
Plas Coed-coch, Betws-yn-Rhos NLW3361129.jpg

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Conwy
Categori:Parc Cenedlaethol Eryri
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Daniel Schneidermann

Newyddiadurwr o Ffrainc yw **Daniel Schneidermann** (ganed Paris, 5 Ebrill, 1958), sy'n canolbwyntio ar ddadansoddi'r cyfryngau torfol. Bu'n arfer ysgrifennu colofn wythnosol yn *Le Monde*, ac ar hyn o bryd ysgrifenna colofn wythnosol yn *Libération*. Bu yn rhedeg y rhaglen deledu *Arrêt sur images* ar sianel France 5 tan y ddiwedd yn mis mae 2007.

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Newyddiadurwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
204 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - **200au CC** - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 
209 CC 208 CC 207 CC 206 CC 205 CC - **204 CC** - 203 CC 202 CC 201 CC 200 CC 199 CC

----

## Digwyddiadau 
* Wedi i Masinissa droi at y Rhufeiniaid, mae'r cadfridog Carthaginaidd, Hasdrubal Gisco, yn gwneud cynghrair a brenin Numidaidd arall, Syphax, sy'n priodi Sophonisba, merch Hasdrubal.
* Byddin Rufeinig dan Publius Cornelius Scipio yn gwarchae ar Utica. Mae byddin Hasdrubal Gisco a Syphax yn llwyddo i godi'r gwarchae.
* Dan arweiniad Sosibius, mae gwŷr llys Ptolemi IV Philopator, brenin yr Aifft yn cadw ei farwolaeth yn gyfrinach, ac yn llofruddio ei wraig, Arsinoe III. Daw eu mab Ptolemi V Epiphanes yn frenin dan lywodraeth Sosibius.
* The Brwydr Crotona rhwng Hannibal a'r Rhufeiniaid dan Publius Sempronius Tuditanus; brwydr gyfartal.
* Philip V, brenin Macedon ac Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn dod i gytundeb i rannu tiriogaethau'r Aifft yn Anatolia ac o gwmpas Môr y Canoldir rhyngddynt.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Arsinoe III

Categori:204 CC
203 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - **200au CC** - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC    
208 CC 207 CC 206 CC 205 CC 204 CC - **203 CC** - 202 CC 201 CC 200 CC 199 CC 198 CC
----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Rhufeinig, Publius Cornelius Scipio, tra'n trafod y posibilrwydd o heddwch gydag arweinwyr y fyddin Garthaginaidd ger Utica, yn ymosod yn ddirybudd ar eu gwrsyll ac yn ddinistrio. Mae wedyn yn ennill buddugoliaeth ym Mrwydr y Gwastadeddau Mawr dros Hasdrubal Gisco a Syphax, brenin Numidia.
* Y cadfridog Rhufeinig Gaius Laelius a Masinissa yn erlid Syphax i gyfeiriad Cirta, ac yn ei gymeryd yn garcharor. Mae'n marw yn Alba Fucens yn yr Eidal yr un flwyddyn.
* Masinissa yn dod yn frenin y Massyli a'r Massaesyli yn Numidia.
* Hasdrubal Gisco yn perswadio'r Carthaginiaid i godi byddin newydd a galw Hannibal yn ôl o'r Eidal.
* Mago Barca, brawd Hannibal, yn cael ei orchfygu mewn brwydr yn Gallia Cisalpina, ac yn marw o'i glwyfau ar y fordaith yn ôl i Carthago.

## Genedigaethau
* Polybius, hanesydd Groegaidd

## Marwolaethau
* Mago Barca, cadfridog Carthaginaidd a brawd Hannibal
* Fabius Maximus Cunctator, cadfridog a gwleidydd Rhufeinig
* Syphax, brenin Numidia

Categori:203 CC
206 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - **200au CC** - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC
211 CC 210 CC 209 CC 208 CC 207 CC - **206 CC** - 205 CC 204 CC 203 CC 202 CC 201 CC
----

## Digwyddiadau
* Brwydr Ilipa (Alcalá del Río, ger Sevilla) yn Sbaen; byddin Gweriniaeth Rhufain dan  Publius Cornelius Scipio yn gorchfygu byddin Carthago dan Mago Barca a Hasdrubal Gisco
* Y cadfridog Rhufeinig Publius Cornelius Scipio yn cipio dinas Gades, gan yrru'r Carthaginiaid allan o Sbaen
* Scipio yn sefydlu dinas Italica ar gyfer gyn-filwyr oedd wedi eu clowyfo ym Mrwydr Ilipa
* Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn croesi'r Hindu Kush i ddyffryn Kabul
* Philip V, brenin Macedon, yn cipio Thermum yn Aetolia, ac yn gorfodi'r Aetoliaid i dderbyn cytundeb heddwch
* Ziying, teyrn olaf Brenhinllin Qin yn Tsieina, yn ildio i Liu Bang, arweinydd gwrthryfel yn ei erbyn

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Ionawr - Ziying, teyrn olaf Brenhinllin Qin yn Tsieina

Categori:206 CC
205 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - **200au CC** - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC    
210 CC 209 CC 208 CC 207 CC 206 CC - **205 CC** - 204 CC 203 CC 202 CC 201 CC 200 CC
----

## Digwyddiadau
* Brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Antiochus III, yn dychwelyd o'i ymgyrch yn y dwyrainwedi rhoi diwedd ar wrthryfeloedd llywodraethwyr Media, Persia ac Anatolia.
* Philip V, brenin Macedon yn gwneud cytundeb heddwch a Gweriniaeth Rhufain; mae'r Rhufeiniaid yn cydnabod hawl Philip ar Illyria, ond rhaid iddo roi'r gorau i'w gynghrair a Hannibal.
* Nabis, brenin Sparta yn dechrau rhyfel yn erbyn Cynghrair Achaea. Mae byddin y cynghrair, dan Philopoemen, yn ei orfodi i encilio o Messene.
* Philip V, brenin Macedon, yn adeiladu llynges ac yn gwneud cynghrair a môrladron o Aetolia a Sparta yn erbyn Rhodos. Rhyfel Creta yn dechrau, rhwng Macedon, Cynghrair Aetolia a nifer o ddinasoedd Creta ar un ochr, a Rhodos, sy'n nes ymlaen yn cael cymorth Attalus I, brenin Pergamon, Byzantium, Cyzicus, Athen a Knossos.
* Publius Cornelius Scipio yn mynnu croesi i Ogledd Affrica gyda byddin i geisio gorfodi Hannibal i adael yr Eidal i amddiffyn Carthago. Er gwaethaf anfodlonrwydd Senedd Rhyfain, mae'n croesi i Sicilia gyda byddin, yn rhannol o wirfoddolwyr.
* Byddin Garthaginaidd dan Mago Barca yn glanio yn Liguria ac yn cipio Genova a Savona.
* Mae Ptolemi IV, brenin yr Aifft, yn marw ac yn cael ei olynu gan ei fab ieuanc Ptolemi V. Cedwir marwolaeth y brenin yn gyfrinach.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Ptolemi IV, brenin yr Aifft

Categori:205 CC
2il ganrif CC

## Digwyddiadau 
350px|bawd|de|Y byd tua'r flwyddyn 200 CC

* 149 CC-146 CC: Trydydd Rhyfel Pwnig rhwng Carthago a Rhufain
* 164 CC: Judas Maccabeus yn ailgysegru Teml Jerwsalem

## Blynyddoedd a degawdau 
100au CC 101 CC 102 CC 103 CC 104 CC 105 CC 106 CC 107 CC 108 CC 109 CC
110au CC 110 CC 111 CC 112 CC 113 CC 114 CC 115 CC 116 CC 117 CC 118 CC 19 CC
120au CC 120 CC 121 CC 122 CC 123 CC 124 CC 125 CC 126 CC 127 CC 128 CC 129 CC
130au CC 130 CC 131 CC 132 CC 133 CC 134 CC 135 CC 136 CC 137 CC 138 CC 139 CC
140au CC 140 CC 141 CC 142 CC 143 CC 144 CC 145 CC 146 CC 147 CC 148 CC 149 CC
150au CC 150 CC 151 CC 152 CC 153 CC 154 CC 155 CC 156 CC 157 CC 158 CC 159 CC
160au CC 160 CC 161 CC 162 CC 163 CC 164 CC 165 CC 166 CC 167 CC 168 CC 169 CC
170au CC 170 CC 171 CC 172 CC 173 CC 174 CC 175 CC 176 CC 177 CC 178 CC 179 CC
180au CC 180 CC 181 CC 182 CC 183 CC 184 CC 185 CC 186 CC 187 CC 188 CC 189 CC
190au CC 190 CC 191 CC 192 CC 193 CC 194 CC 195 CC 196 CC 197 CC 198 CC 199 CC
200au CC 200 CC
208 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - **200au CC** - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC    
213 CC 212 CC 211 CC 210 CC 209 CC - **208 CC** - 207 CC 206 CC 205 CC 204 CC 203 CC
----

## Digwyddiadau
* Brwydr Baecula yn Sbaen; byddin Gweriniaeth Rhufain dan Publius Cornelius Scipio yn gorchfygu byddin Garthaginaidd dan Hasdrubal Barca. Mae Hasdrubal yn penderfynu arwain ei fyddin i Gallia Transalpina, gyda'r bwriad o ymuno a'i frawd Hannibal yn yr Eidal.
* Lleddir y cadfridog Rhufeinig Marcus Claudius Marcellus mewn brwydr yn erbyn Hannibal ger Venusia, Apulia.
* Hannibal yn dinistrio byddin Rufeinig oedd yn gwarchae ar Locri Epizephyri
* Antiochus III, brenin yr  Ymerodraeth Seleucaiddyn ymosod ar Bactria

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Marcus Claudius Marcellus, cadfridog Rhufeinig
* Li Si, athronydd a gwleidydd o Tsieina

Categori:208 CC
3edd ganrif CC

## Digwyddiadau 
* 298 CC-290 CC: Trydydd Rhyfel y Samnitiaid
* 273 CC-252 CC: Teyrnasiad Ashoka Fawr yn Ymerodraeth Maurya
* 264 CC-241 CC: Rhyfel Pwnig Cyntaf rhwng Carthago a Rhufain
* 218 CC-201 CC: Ail Ryfel Pwnig
* 206 CC: Sefydlu Brenhinllin yr Han yn Tsieina

## Blynyddoedd a degawdau 
200au CC 201 CC 202 CC 203 CC 204 CC 205 CC 206 CC 207 CC 208 CC 209 CC
210au CC 210 CC 211 CC 212 CC 213 CC 214 CC 215 CC 216 CC 217 CC 218 CC 219 CC
220au CC 220 CC 221 CC 222 CC 223 CC 224 CC 225 CC 226 CC 227 CC 228 CC 229 CC
230au CC 230 CC 231 CC 232 CC 233 CC 234 CC 235 CC 236 CC 237 CC 238 CC 239 CC
240au CC 240 CC 241 CC 242 CC 243 CC 244 CC 245 CC 246 CC 247 CC 248 CC 249 CC
250au CC 250 CC 251 CC 252 CC 253 CC 254 CC 255 CC 256 CC 257 CC 258 CC 259 CC
260au CC 260 CC 261 CC 262 CC 263 CC 264 CC 265 CC 266 CC 267 CC 268 CC 269 CC
270au CC 270 CC 271 CC 272 CC 273 CC 274 CC 275 CC 276 CC 277 CC 278 CC 279 CC
280au CC 280 CC 281 CC 282 CC 283 CC 284 CC 285 CC 286 CC 287 CC 288 CC 289 CC
290au CC 290 CC 291 CC 292 CC 293 CC 294 CC 295 CC 296 CC 297 CC 298 CC 299 CC
300au CC 300 CC
Llan

:''Erthygl am y gair Cymraeg 'llan' yw hon. Am y pentref ym Mhowys gweler Llan (Powys).''
Darn o dir wedi ei gau i mewn yw **llan**. Mae'n elfen gyffredin iawn mewn enwau lleoedd Cymraeg, yn arbennig yn yr ystyr 'darn o dir cysegredig', gyda dros 630 o enghreifftiau.

Mae gwreiddiau'r gair yn hen iawn. Yn ôl *Geiriadur Prifysgol Cymru* mae'n deillio o'r gair Celteg tybiedig **landa* o'r gwreiddyn **lendh-* 'tir agored, rhos'. Cytras iddo yw'r gair *llannerch* a'r gair Saesneg *land*. Yn yr ieithoedd Celtaidd eraill ceir geiriau cytras, fel *lann* ('eglwys; rhos, tir agored') yn Llydaweg a *lann* ('tir; adeilad, eglwys') yn y Wyddeleg, er enghraifft. O'r gair Galeg cytras **landa* ceir y gair Ffrangeg *lande* ('rhos, tir garw').

Gall *llan* gyfeirio at yr Eglwys ei hun fel sefydliad yn ogystal, yn arbennig mewn cyferbyniaeth â'r byd seciwlar neu'r wladwriaeth, e.e. yn y dywediad 'mewn llan a llys' (h.y. ymhobman). Fel trosiad mae'n gallu golygu 'nefoedd' hefyd.

## Gweler hefyd
* Pob tudalen â theitl sy'n dechrau â "Llan"

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Bethesda (gwahaniaethu)

Daw'r enw **Bethesda** o Bwll Bethesda yn Jeriwsalem, y cyfeirir ato yn y Testament Newydd. Gallai gyfeirio at un o sawl lle:

## Cymru
* Bethesda, cymuned yng Ngwynedd
* Bethesda, pentref yn Sir Benfro
* Capel Bethesda, capel yn yr Wyddgrug

## Canada
*Bethesda, Swydd Prince Edward, Ontario
*Bethesda, Swydd Simcoe, Ontario
*Bethesda, York Regional Municipality, Ontario

## Unol Daleithiau America
*Bethesda, Arkansas
*Bethesda, Delaware
*Bethesda, Georgia
*Bethesda, Iowa
*Bethesda, Kentucky
*Bethesda, Maryland
*Bethesda, Mississippi
*Bethesda, North Carolina
*Bethesda, Ohio, pentref yn nhalaith Ohio
*Bethesda, Pennsylvania
*Bethesda, De Carolina
*Bethesda, Tennessee
*Bethesda, Gorllewin Virginia
*Bethesda, Wisconsin

----
209 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - **200au CC** - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC    
214 CC 213 CC 212 CC 211 CC 210 CC - **209 CC** - 208 CC 207 CC 206 CC 205 CC 204 CC
----

## Digwyddiadau
* Byddin Gweriniaeth Rhufain dan Fabius Maximus Cunctator yn cipio Tarentum (Taranto heddiw), oddi wrth y Carthaginiaid.
* Yn Sbaen, mae Publius Cornelius Scipio yn cipio Carthago Nova oddi wrth y Carthaginiaid.
*Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn ymosod ar Arsaces II, brenin Parthia ac yn ei orfodi i gyngheirio gyda'r Seleuciaid.
* Byddin Cynghrair Achaea dan Philopoemen yn gorchfygu byddin Cynghrair Aetolia ger ffin Elis.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:209 CC
Llanfair Mathafarn Eithaf

Cymuned a phlwyf eglwysig yng ngogledd-ddwyrain Môn yw **Llanfair Mathafarn Eithaf**. Gorwedd ar yr arfordir rhwng Moelfre i'r gogledd, sydd yn y plwyf, a Benllech i'r de.

Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Dindaethwy. Daw'r enw o'r dref ganoloesol Mathafarn Eithaf (ystyr *mathafarn* yw 'maes y dafarn'). Ceir clwstwr o gytiau hynafol Bwlch a Phant y Saer gerllaw.

Ganed y bardd Goronwy Owen yn Y Rhos-fawr (ardal Bryn-teg heddiw) yn y plwyf ar Ddydd Calan 1723.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

bawd|St Mary's Llanfair Mathafarn Eithaf from the north

## Gweler hefyd
*Llanbedr Mathafarn Wion
*Mathafarn

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Philopoemen

Cadfridog Groegaidd a *strategos* Cynghrair Achaea oedd  **Philopoemen**, Groeg: **Φιλοποίμην,** **Philopoimen**, ( 253 CC -  183 CC).

Ganed ef ym Megalopolis, yn fab i  Craugis. Bu ei dad farw pan oedd yn ieuanc, a mabwysiadwyd ef gan ddinesydd amlwg, Cleander. Addysgwyd ef gan yr athronwyr Ecdemus a Demophanes.  Daeth Philopoemen i sylw pan gynorthwyodd i amddiffyn Megalopolis yn erbyn Cleomenes III, brenin Sparta yn 223 CC.  Y flwyddyn wedyn, gwnaeth Antigonus III Doson, brenin Macedon, gynghrair a’r Achaeaid, Boeotiaid, Thessaliaid a’r  Acarnaniais i ymosod ar Sparta. Roedd Philopoemen yn gadfridog ar ran o fyddin y cynghrair, a bu ganddo ran amlwg ym Mrwydr Sellasia pan orchfygywyd byddin Sparta.

Treuliodd ddeng mlynedd o 221 CC yn ymgyrchu ar yns Creta fel milwr hur, yna yn 210 CC, penodwyd ef yn bennaeth marchoglu Cynghrair Achaea. Yr un flwyddyn gorchfygodd fyddin Aetolia ac Elis ger Afon Larissa. Apwyntiwyd ef yn strategos Cynghrair Achaea yn 209 BC, a gwnaeth ddiwygiadau i’w hoffer a’u dulliau o ymladd. Ym Mrwydr Mantinea (207 CC ) gorchfygodd fyddin Sparta dan Machanidas, a lladdodd Philopoemen y cadfridog Spartaidd a’i law ei hun.

Wedi i  Philip V, brenin Macedon wneud cytundeb heddwch a Gweriniaeth Rhufain yn 205 CC, aeth Nabis, oedd wedi dod yn llywodraethwr Sparta, i ryfel yn erbyn Cynghrair Achaea.  Llwyddodd Philopoemen i’w orfodi i encilio o Messene.  Apwyntiwyd ef yn strategos y cynghrair eto rhwng 201 CC a 199 CC, a gorchfygodd fyddin Nabis ger  Tegea. Yn 199 CC dychwelodd i Creta i gynorthwyo dinas Gortyna, a bu yno am chwe blynedd.

Tra’r oedd Philopoemen ar ynys Creta, manteisiodd Nabis ar y cyfle i adennill tiriogaethau yn ne Groeg. Dychwelodd Philopoemen yn 193 CC, ac apwyntiwyd ef yn strategos unwaith eto. Wedi dwy frwydr, llwyddodd i orchfygu Nabis. Gofynnodd Nabis am Gymorth o Aetolia, ond pan gyrhaeddodd byddin o Aetoliaid, llofruddiasantNabis a chipio’r ddinas. Manteisiodd Philopoemen ar hyn i gipio Sparta a’i gorfodi i ymuno â Chynghrair Achaea.

Yn 183 CC, gwrthryfelodd Messene yn  erbyn y cynghrair. Aeth Philopoemen yno gyda byddin, ond yn ystod y frwydr taflwyd ef oddi ar ei farch, a chymerwyd ef yn garcharor. Caniatawyd iddo yfed gwenwyn, fel marwolaeth fwy anrhydeddus na chael ei ddienyddio. Yn ei angladd cyhoeddus, cariwyd ei ludw gan yr hanesydd Polybius, a ysgrifennodd fywgraffiad ohono yn ddiweddarach.

Categori:Genedigaethau 253 CC
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Marwolaethau 184 CC
Nantosuelta

[200px|bawd|Cerflun sy'n dangos Nantosuelta gyda'r duw [Sucellos (o Sarrebourg ger Metz)]]
Duwies Geltaidd y ceir delwau ohoni ac engrheifftiau o'i henw ar feini o dalaith Rufeinig Gâl yw **Nantosuelta**. Ystyr yr enw yw 'nant droellog'.

Mae hi'n ymddangos ar ei phen ei hun neu fel cymar i Sucellos, duw bragu a gofwaith. Fe'i dangosir gan amlaf yn dal teyrnwialen gyda math o dŷ neu gwt ar ei phen, ffaith sy'n awgrymu ei bod yn dduwies sy'n ymwneud â'r cartref neu'r aelwyd: mae'r delweddau hyn yn arbennig o gyffredin yn nhiriogaeth llwyth y Mediomatrici, yn Alsás. Ond mae ystyr ei henw yn awgrymu ei bod yn un o dduwiesau afonydd y Celtiaid yn ogystal.

## Cyfeiriadau
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Duwiesau
Categori:Gâl
Herculaneum

Dinas Rufeinig yn ne'r Eidal, rhwng Napoli a Pompeii, oedd **Herculaneum** (Eidaleg: *Ercolano*). Cafodd y ddinas ei dinistrio ar 24 Awst 79 pan ffrwydrodd llosgfynydd Feswfiws gan guddio Herculaneum dan hyd at 60 troedfedd o lafa.

Cedwir llawer o'r gwaith celf a ddarganfuwyd yn Herculaneum yn Amgueddfa Archaeolegol Genedlaethol Napoli.

[dim|250px|bawd|Mosaig o Herculaneum: [Neifion (duw)|Neifion gydag Amphitrite]]

## Gweler hefyd 
* Cabinet Cudd
* Castellamare di Stabia
* Pompeii

## Cyfeiriadau
Categori:Campania
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Napoli
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Eidal
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Barzaz Breiz

200px|bawd|Tudalen o'r *Barzaz Breiz*
Casgliad o ganeuon a chwedlau gwerin Llydaweg ar gân a cherddoriaeth Lydewig yw'r ***Barzaz Breiz*** ("Barddas Llydaw"); fe'u casglwyd gan Théodore Hersart de la Villemarqué a'u cyhoeddi ganddo ym 1839. Yn uchelwr o Ffrancwr ond o dras Lydewig, magwyd Villemarqué yn ardal Plessix yn Nizon, ger Pont-Aven. Ymddiddorai'n fawr yn nhraddodiadau Llydaw ac aeth ati i gasglu chwedlau Llydaweg a chaneuon oddi ar lafar gwlad. Cafodd ei gasgliad ei feirniadu gan rai cenedlaetholwyr Llydewig cyfoes a honnai fod yr awdur wedi eu newid a'u haddasu i ddarllenwyr Ffrangeg, ond mae ei lyfrau nodiadau yn profi dilysrwydd y deunydd.

Yn fwy diweddar (M. Laurent a ddyfynnir gan A.O.H. Jarman), mae darganfyddiadau annibynnol o fersiynnau eraill o rai o'r caneuon ar lafar hefyd yn dystiolaeth i'w gwreiddiau canol oesol.

Cyfrol Villemarqué oedd yr ymgais cyntaf i gasglu a chyhoeddi cerddoriaeth Lydewig draddodiadol, ar wahân i emynau. Cyn hynny, roedd y llenyddiaeth lafar hon ar gael mewn addasiadau Ffrangeg Canol yn unig, yn dyddio o'r 13g ymlaen, ond fel yn achos y chwedlau am Arthur, cafodd y chwedlau eu newid yn sylweddol yn nwylo llenorion anghyfiaith gan adlewyrchu eu diwylliant hwy yn hytrach na diwylliant Llydaw.

Cafodd y *Barzaz Breiz* gylchrediad eang a bu'n gyfrol ddylanwadol iawn ymhlith Celtigwyr Rhamantaidd. Roedd yr hynafiaethydd Carnhuanawc, cyfaill Villemarqué yng Nghymru, yn edmygu'r gwaith yn fawr. Beth bynnag am ei ffaeleddau - beiau safonau ymchwil yr oes yn bennaf - daeth y *Barzaz Breiz* â diwylliant gwerin Llydaw i sylw gweddill Ewrop am y tro cyntaf. Un o'r caneuon mwyaf hynafol yn y casgliad yw honno sy'n adrodd chwedl Kêr-Ys ("Cantre'r Gwaelod" y Llydäwyr). Hefyd o ddiddordeb i ddarllenydd Cymraeg yw'r cyswllt rhwng hanes Llydewig Skolan (ceir fersiwn wedi'i recordio gan Anne Auffret) a sawl llawysgrif Cymraeg o'r Canol Oesoedd (yn enwedig Llyfr Du Caerfyrddin, ond hefyd cywydd ''Chwarae Cnau i'm Llaw'' gan Dafydd ap Gwilym).

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth Lydaweg
Categori:Llên gwerin Llydaw
Categori:Llyfrau 1839
207 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
250au CC 240au CC 230 CC 220au CC 210au CC - **200au CC** - 190au CC 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC    
212 CC 211 CC 210 CC 209 CC 208 CC - **207 CC** - 206 CC 205 CC 204 CC 203 CC 202 CC
----

## Digwyddiadau
* Brwydr y Metaurus ger Afon Metaurus yn Umbria. Mae byddin Gweriniaeth Rhufain dan Marcus Livius Salinator a Gaius Claudius Nero yn gorchfygu byddin Garthaginaidd dan Hasdrubal Barca.
* Brwydr Mantinea; byddin Cynghrair Achaea dan Philopoemen yn gorchfygu byddin Sparta dan Machanidas. Lleddir Machanidas gan Philopoemen ei hun yn ystod y frwydr.
* Nabis, brodor o Syria oedd wedi bod yn gaethwas, yn cipio grym yn Sparta ac yn llywodraethu dros y brenin ieuanc, Pelops

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Hasdrubal Barca, cadfridog Carthaginaidd a brawd Hannibal
* Chrysippus, athronydd Groegaidd
* Machanidas, cadfridog a llywodraethwr Sparta
* Qin Er Shi, Ymerawdwr Tsieina (llofruddiwyd)

Categori:207 CC