open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taj Mahal

Mae'r **Taj Mahal** (Hindi : ताज महल, Wrdw : تاج محل) yn gasgliad o adeiladau a adeiladwyd rhwng 1631 a 1654 yn ninas Agra, India, ar lannau Afon Yamuna, gan yr ymerawdwr Mughal Sha Jahan. Bwriedid yr adeiladau i goffáu ei brif wraig, Arjumand Bano Begum, mwy adnabyddus fel Mumtaz Mahal, a fu farw ar enedigaeth ei 14eg plentyn. Amcangyfrifir i tua 20,000 o weithwyr gael eu defnyddio.

Ystyrir y Taj Mahal fel yr esiampl orau o bensaernïaeth y Mughal, sy'n cyfuno elfennau o bensaernïaeth Islamaidd, Persaidd a Thwrcaidd. Y rhan fwyaf adnabyddus yw mawsolewm Mumtaz Mahal, gyda'i gromen o farmor gwyn, ond mewn gwirionedd mae nifer o adeiladau yn rhan o'r Taj Mahal.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn India
Categori:Beddrodau
Categori:Uttar Pradesh
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India
754

7g - **8g** - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - **750au** - 760au 770au 780au 790au 800au 
749 750 751 752 753 -**754** -755 756 757 758 759 

----

## Digwyddiadau 
* (Tua'r flwyddyn yma) Caradog ap Meirion yn dod yn frenin Gwynedd
* Pab Steffan II yn coroni Pepin Fyr yn frenin y Ffranciaid yn Saint-Denis gerllaw Paris

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* (Tua'r flwyddyn yma) Rhodri Molwynog ap Idwal, brenin Gwynedd
* Carloman, Maer y Palas y Ffranciaid, 38

Categori:754
755

7g - **8g** - 9g
700au 710au 720au 730au 740au - **750au** - 760au 770au 780au 790au 800au 
750 751 752 753 754 - **755** - 756 757 758 759 760 

----

## Digwyddiadau 
* Yn ôl traddodiad urddo Elfodd yn Esgob Bangor
* Abd-ar-Rahman I yn glanio yn Sbaen
* Gwrthryfel An Lushan yn dechrau yn China

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* (tua'r flwyddyn yma) Elisedd ap Gwylog, brenin Powys

Categori:755
753

7g - **8g** - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - **750au** - 760au 770au 780au 790au 800au 
748 749 750 751 752 - **753** - 754 755 756 757 758 

----

## Digwyddiadau 
*Synod Caergystennin yn cael ei alw gan yr ynerawdwr Cystennin V.
*Samarkand yn cael ei chipio gan yr Arabiaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Grifo, mab gordderch Charles Martel

Categori:753
Aberafan (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw **Aberafan**.

Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 - 2011: Brian Gibbons Blaid Lafur
* 2011 - 2020: David Rees Blaid Lafur

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru'.

## Aelodau o'r Senedd 
* 2020 - presennol: David Rees Blaid Lafur

## Etholiadau
### Canlyniad Etholiad 2021
### Canlyniad Etholiad 2016
### Canlyniad Etholiad 2011
### Canlyniadau Etholiad 2007
### Canlyniadau Etholiad 2003
### Canlyniad Etholiad 1999
## Gweler Hefyd
*Aberafan (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
752

7g - **8g** - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - **750au** - 760au 770au 780au 790au 800au 
747 748 749 750 751 - **752** - 753 754 755 756 757 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*Irene, ymerodres yr Ymerodraeth Fysantaidd

## Marwolaethau 
Categori:752
Almohadiaid

200px|bawd|Tiriogaeth yr **Almohadiaid** yn ne Sbaen a'r Maghreb yn 1210

Brenhinllin Berberaidd a reolai'r Maghreb yng Ngogledd Affrica a de Sbaen (al-Andalus) yn ail hanner yr unfed ganrif ar ddeg a hanner cyntaf y ddeuddegfed oedd yr **Almohadiaid**. Ei phrif ddinasoedd oedd Marrakech (Moroco) a Seville (al-Andalus) ond roedd Algiers, Tiwnis a Kairouan yn y dwyrain yng nghanolfannau pwysig yn ogystal.

Mae eu henw'n tarddu o'r gair Arabeg *al-muwahiddun* ('credadwyr mewn Undod Duw') ac mae'n adlewyrchu ymagwedd biwritanaidd y mudiad diwygiadol a arweiniwyd ym Moroco gan Ibn Tumart (c.1080 - 1130), sylfaenwr y frenhinllin.

Ymladdodd Ibn Tumart yn erbyn y Almorafidiad o 1114 ymlaen a sefydlodd ei bencadlys yn Tinmal ym mynyddoedd Atlas. Llwyddodd ei olynydd y Califf Abd al-Mu'min (1130/33 - 1163) i oresgyn y Maghreb benbaladr, gan gynnwys Moroco, Algeria, Tiwnisia a Libia, erbyn 1160, ynghyd ag al-Andalus (1146-1154). Cyrhaeddodd yr Almohadiaid uchafbwynt eu grym yn nheyrnasiad Abu Ya'qub Yusuf (1163 - 1184) a'i olynydd Abu Yusuf Ya'qub al-Mansur neu al-Mansur ('Y Buddugoliaethus': 1184-1199). Blodeuodd ddysg a rhoddid nawdd i ysgolheigion fel Averroes.

Ond daeth tro ar fyd. Collodd Muhammad an-Nasir (1199 - 1213) dir yn Sbaen yn 1212 ar ôl brwydr Las Navas de Tolosa. Cododd y rheolwyr Mwslim lleol y gwladwriaethau *taifa* yn al-Andalus yn eu herbyn hefyd yn 1213, am resymau crefyddol a gwleidyddol. Yn Nhiwnisia daeth yr Hafsidiaid i rym yn 1229 a'r Abd al-Wadidiaid yn Algeria. Rheolodd gyfres o galiffiaid am gyfnodau byr. Syrthiodd yr Almohadiaid yn ôl ar eu cadarnleoedd ym Moroco ac ymrannodd y frenhinllin yn ddau. Rhwng 1244 a 1269 collodd yr Almohadiaid eu grym a chymerodd brenhinllin y Merinidiaid drosodd yn eu lle yng ngorllewin y Maghreb.

## Califfiaid Muwahhadi (Almohad), 1145–1269 
* Abd al-Mu'min 1145–1163
* Abu Ya'qub Yusuf I 1163–1184
* Abu Yusuf Ya'qub al-Mansur 1184–1199
* Muhammad an-Nasir 1199–1213
* Abu Ya'qub Yusuf II 1213–1224
* Abd al-Wahid I 1224
* Abdallah 1224–1227
* Yahya 1227–1235
* Idris I 1227–1232
* Abdul-Wahid II 1232–1242
* Ali 1242–1248
* Umar 1248–1266
* Idris II 1266–1269

Categori:Berber
Categori:Hanes Gogledd Affrica
Categori:Hanes Moroco
Categori:Hanes Tiwnisia
Categori:Hanes Algeria
Categori:Al-Andalus
Categori:Maghreb
751

7g - **8g** - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - **750au** - 760au 770au 780au 790au 800au 
746 747 748 749 750 - **751** - 752 753 754 755 756 

----

## Digwyddiadau 
* Pepin Fyr yn cael ei ethol yn frenin gan yr uchelwyr Ffrancaidd ; dechrau brenhinllin y Carolingiaid.
* Aistulf, brenin y Lombardiaid yn cipio Ravenna a Romagna.
* Argraddu'r ddogfen brintiedig gyntaf y gwyddir amdani, ysgrythyr Fwdhaidd yn Corea.

## Genedigaethau 
* Carloman, btenin y Ffranciaid (bu farw 771)

## Marwolaethau 
* Childeric III, brenin Merofingiaid y Ffranciaid

Categori:751
La Goulette

Tref arfordirol ar Gwlff Tiwnis a phorthladd dinas Tiwnis, prifddinas Tiwnisia, yw **La Goulette** (Arabeg: حلق الوادي‎, Halq al-Ouadi). Mae'n gorwedd tua 10&nbsp;km o ganol Tiwnis. Mae morglawdd dros Llyn Tiwnis yn ei chysylltu â'r brifddinas. Mae ganddi dair orsaf - *La Goulette Vieille*, *Goulette Neuve* a *Goulette Casino* - ar reilffordd ysgafn y TGM. Daw'r enw 'La Goulette' ('y gwddw') o'r sianel cyfyng ar ymyl y dref sy'n cysylltu Llyn Tiwnis a Gwlff Tiwnis. Mae sianel arall yn gwahanu La Goulette a Khéredine i'r gogledd.

Porthladd La Goulette yw'r un prysuraf yn Nhiwnisia. Mae gwasanaeth llong fferi yn cysylltu La Goulette â Marseille yn Ffrainc, Trapani yn Sisili a Napoli a Genova ar arfordir gorllewinol Yr Eidal. Yn ogystal mae nifer o longau cargo yn defnyddio'r porthladd.

Datblygwyd y porth gan yr Arabiaid ar ôl iddynt gipio Tiwnis yn y 7g. Adeiladwyd y 'kasbah' (castell), Borj el-Karrak, ar safle caer gynharach a godwyd yn 1535 gan y brenin Siarl I, brenin Sbaen. Fe'i cipiwyd gan y Twrciaid Otomanaidd yn 1574 a'i hailadeiladu'n sylweddol. Dilynodd math o Oes Aur i La Goulette. Oddi yno hwyliai nifer o longau'r *corsairs*, môr-ladron dan nawdd y llywodraeth, i ymosod ar longau Cristnogol. Defnyddid y kasbah fel canolfan lle cedwid y caethweision a rwyfai'r llongau (roedd yn arfer defnyddio caethweision a charcharorion yn Ewrop hefyd, e.e. gan lynges Fenis).

Tyfodd tref fach gaerog i'r gorllewin o'r castell. Yma ac yn yr Hara yn Nhiwnis yr ymsefydlodd nifer o'r Iddewon a ffodd o Livorno yn y 16g. Daeth nifer o fewnfudwyr o Sisili yn ogystal â gelwir ardal yng ngogledd y dref yn 'Sisili Fach' hyd heddiw. Erbyn heddiw does dim llawer ohonyn nhw ar ôl.

La Goulette yw hoff gyrchfan trigolion Tiwnis i gael tipyn o haul a gwynt yn yr haf ac mae'n enwog am ei bwytai niferus sy'n arbenigo mewn bwydydd y môr. Mae'r traeth yn llydan a braf a cheir nifer o gaffis yno. Ceir golygfeydd da dros y Gwlff ar Cap Bon a bryniau Bou Kornine.

Categori:Talaith Tiwnis
Categori:Tiwnis Fwyaf
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Madrasa

[300px|bawd|Dau o'r tri **madrasa** yn y Registan, [Samarcand: ar y chwith *Madrasa Ulugh Begh* (1420); ar y de *Madrasa Tilla Kari* (1660)]]
Math o ysgol Islamaidd yw'r **madrasa** (Arabeg : مدرسة **madrasa**, yn y Maghreb **medersa** (ll. madaris), Twrceg **medrese**, Perseg : مدرسه **madreseh**; 'man darllen, canolfan dysg', 'ysgol neu goleg'). Mae'n ysgol gyhoeddus, agored i bawb, ar gyfer astudio dysg Islamaidd, y *Coran* a'r gyfraith (Sharia). Yn ogystal datblygodd fel canolfan dysg fwy seciwlar yn yr Oesoedd Canol, gyda mathemateg, meddygaeth, llenyddiaeth a'r iaith Arabeg (neu/a'r iaith Berseg) yn cael ei dysgu fel rhan o gwrs astudio pedair blynedd.

Datblygodd y madrasau tua dechrau'r wythfed ganrif. Yn wreiddiol roedd y madrasau'n rhan o'r mosg ei hun, ond o'r 11g ymlaen, yn Iran i ddechrau, dechreuwyd codi adeiladau pwrpasol er mwyn i'r athrawon a'i disgyblion fyw ac astudio dan yr un to. Y fisier Seljuk Nizam al-Mulk (1018 - 1092) oedd y cyntaf i sefydlu adeiladau colegol o'r fath.

### Ffynhonnell 
*Markus Hattstein a Peter Delius (gol.), *Islamic Art and Architecture* (Argraffiadau Könemann, 2004)

Categori:Islam
Categori:Addysg
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
750

7g - **8g** - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - **750au** - 760au 770au 780au 790au 800au 
745 746 747 748 749 - **750** - 751 752 753 754 755 

----

## Digwyddiadau 
* Marwan II (744-750), Caliph olaf yr Umayyad yn cael ei ddiorseddu gan Abu al-Abbas al-Saffah, Caliph cyntaf yr Abbasid.
* Gopala I yn cael ei ethol yn frenin Bengal, y cyntaf o frenhinoedd Bwdhaidd Pala.

## Genedigaethau 
* (union ddyddiad ansicr) - Abbas Ibn Al-Ahnaf, bardd Arabeg

## Marwolaethau 
Categori:750
Wreas

bawd|300 px|Urease hetero24mer, Helicobacter pylori.
Mae **wreas** (EC 3.5.1.5) yn ensym sy'n cataleiddio hydrolysis wrea i mewn i garbon deucosid ac amonia.

Categori:Ensymau
Pepsin

Proteas treuliol (EC 3.4.23.1) sy'n cael ei ryddhau gan gelloedd peptig y stumog yw **pepsin**. Maent yn cataleiddio ymddatodiad proteinau bwyd i mewn i beptidau.

Categori:Ensymau
Ribosym

Mae **ribosym** (a elwir hefyd yn **ensym RNA** neu **RNA catalytig**) yn foleciwl RNA sy'n cataleiddio adweithiau cemegol.

Categori:Ensymau
Trypsin

bawd|300 px|Trypsin-1 tetramer, dynol.

Proteas serin a ddarganfyddir yn system dreulio llawer o anifeiliaid asgwrn-cefn yw **trypsin** (EC 3.4.21.4). Mae'n ensym sy'n torri lawr nifer o broteinau ac yn cael ei ddefnyddio mewn nifer o brosesau biodechnegol.

## Cyfeiriadau
Categori:Ensymau
Hannibal

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw Hannibal, gweler Hannibal (gwahaniaethu).*

[bawd|250px|Hannibal y cyfrif modrwyau a gymerwyd oddi ar gyrff lladdedigion Rhufeinig ym Mrwydr Cannae. Cerflun yn y [Louvre.]]

Cadfridog a gwladweinydd Carthaginaidd oedd **Hannibal**, mab Hamilcar Barca, (247 CC – c. 183 CC).

Bu Hamilcar Barca, tad Hannibal, yn ymladd yn Sbaen, lle enillodd lawer o diriogaethau newydd i Carthago. Pan laddwyd ef mewn brwydr, daeth brawd-yng-nghyfraith Hannibal, Hasdrubal Hardd, yn arweinydd y fyddin Garthaginaidd yn Sbaen. Pan laddwyd ef yn (221 CC), cyhoeddodd y fyddin Hannibal yn arweinydd, a chadarnhawyd hyn gan lywodraeth Carthago. Daeth Hannibal yn enwog yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig, a ddechreuodd yn Sbaen yn 218 CC. Penderfynodd Hannibal ymosod ar yr Eidal, ac arweiniodd fyddin oedd yn cynnwys eliffantod dros yr Alpau i ogledd yr Eidal. Yn ystod y blynyddoedd nesaf enillodd nifer o fuddugoliaethau syfrdanol dros y Rhufeiniaid, yn arbennig ym mrwydrau Trebia, Trasimene a Cannae. Mae tactegau Hannibal ym mrwydr Cannae yn parhau i gael eu hastudio heddiw. Lladdwyd rhwng 50,000 a 70,000 o Rufeinwyr yn y frwydr yma, sy’n yn ei gwneud yn un o’r brwydrau un diwrnod mwyaf gwaedlyd a gofnodir.

Problem Hannibal oedd nad oedd ganddo’r offer angenrheidiol i gipio dinasoedd caerog. Gobeithiai y byddai’r dinasoedd oedd yn cefnogi Rhufain yn troi i gefnogi Carthago yn dilyn ei lwyddiannau milwrol. Gwireddwyd hyn i raddau; er enghraifft trôdd dinas Capua at y Carthaginiaid. Yn raddol dysgodd y Rhufeiniaid oddi wrth Hannibal ei hun, a gwnaethant eu gorau i osgoi brwydr yn erbyn prif fyddin Hannibal. Yn 207 CC gorchfygwyd a lladdwyd ei frawd Hasdrubal Barca pan geisiodd arwain byddin arall i’r Eidal i atgyfnerthu Hannibal..

Yn 203 CC, gorfododd ymosodiad Rhufeinig ar Ogledd Affrica dan arweiniad Scipio Africanus ef i adael yr Eidal i amddiffyn Carthago. Gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid ym Mrwydr Zama.

Bu raid i Carthago ildio i’r Rhufeiniaid, a derbyn y telerau a osodwyd gan Rufain. Etholwyd Hannibal yn *suffet'', ac am gyfnod bu’n rheoli Carthago yn effeithiol iawn. Llwyddodd i wella sefyllfa Carthago yn sylweddol, ond dychrynodd hyn y Rhufeiniaid, ac yn 195 CC mynasant fod Hannibal yn cael ei ildio iddynt fel carcharor. Bu raid i Hannibal ffoi o’r ddinas a bu’n byw yn llys Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn Syria, lle bu’n gynghorydd Antiochus yn ei ryfel yn erbyn Rhufain. Pan orchfygwyd Antiochus, bu raid i Hannibal ffoi i Bithynia. Mynnodd y Rhufeiniaid fod Hannibal yn cael ei drosglwyddo iddynt hwy fel carcharor, ac i osgoi hyn, lladdodd ei hun trwy gymryd gwenwyn.

Categori:Pobl o Garthago
Categori:Gweriniaeth Rhufain
Categori:Hanes Tiwnisia
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Hannibal (gwahaniaethu)

Ceir sawl enghraifft o'r enw **Hannibal** (enw Ffeniceg sy'n golygu "Gwas Baal"):

## Pobl
### Pobl hanesyddol
*Hannibal Barca, mab Hamilcar Barca (247 CC – c. 183 CC), cadfridog a gwladweinydd Carthaginaidd enwog
*Hannibal fab Hannibal Barca, mab y cadfridog adnabyddus
*Hannibal Mago, suffet Carthago (5g)
*Hannibal Gisco (neu "Hannibal yr Hynaf"), cadfridog yn y Rhyfel Pwnig Cyntaf
*Hannibal o Rhodes, capten Carthaginaidd yng ngwarchae Lilybaeum, Sisili
*Abram Petrovitch Hannibal (1697-1781), Tywysog Ethiopaidd
*Hannibal, cerddor jazz Americanaidd

## Y celfyddydau ac adloniant
### Cymeriadau ffuglennol
* Dr Hannibal "Y Cannibal" Lecter, cymeriad yn nofelau gan Thomas Harris ac eu haddasiadau ar gyfer ffilm a theledu

### Llyfrau
* *Hannibal*, nofel gan Thomas Harris (1999)
* *Hannibal Rising*, nofel gan Thomas Harris (2006) 

### Ffilmau a theledu
* *Hannibal*, ffilm (2001) gyda Anthony Hopkins
* *Hannibal*, cyfres deledu (2013–15) gyda Mads Mikkelsen
* *Hannibal Brooks*, ffilm (1969) gyda Oliver Reed a Michael J. Pollard
* *Hannibal Rising*, ffilm (2007)

## Lleoedd
### Unol Daleithiau America
* Hannibal, tref yn nhalaith Missouri
* Hannibal, tref yn nhalaith Efrog Newydd

## Eraill
*Hannibal Records, cyn label recordiau
*2152 Hannibal, asteroid
*enw, fel "Handley Page Hannibal", ar yr awyren Handley Page H.P.42
Cwpan y Byd

Mae **Cwpan y Byd** fel arfer yn cyfeirio at bencampwriaeth chwaraeon lle mae tîmau neu unigolion yn cystadlu wrth gynrychioli eu gwledydd. Er enghraifft:

* Cwpan Criced y Byd
* Cwpan Pêl-droed y Byd
* Cwpan Rygbi'r Byd
* Cwpan Golff y Byd
* Cwpan y Byd Ffordd (Dynion) UCI (Seiclo)
* Cwpan y Byd Ffordd (Merched) UCI (Seiclo)
* Cwpan y Byd Trac, UCI (Seiclo)
* Cwpan y Byd Beicio Mynydd, UCI
----

Categori:Cystadlaethau chwaraeon
Alcohol

dde|200px|bawd|Fformiwla cyffredinol alcohol
Yng Nghemeg, cyfansoddyn organig sydd â'r grŵp gweithredol hydrocsyl (-OH) wedi ei fondio i atom Carbon grŵp alcyl yw **alcohol**.

## Ffurfio alcohol 
### Ffurfio halogenoalcanau 
Gellir paratio alcoholau cynradd ac eilaidd o halogenoalcanau drwy amnewid niwcleoffilig.

R-X + OH- → R-OH + X-

lle mae X yn grwp gweithredol halogen.

### Cyfansoddion carbonyl 
Gellir ffurfio alcohol cynradd trwy rydwytho asid carbocsylig neu aldehyd. Defnyddir yr asiantau rhydwytho Lithiwm tetrahydrido alwminad (LiAlH4) neu Sodiwm tetrahydridoborad (NaBH4).

Asid carbocsylig →**Rhydwytho**→ Aldehyd → **Rhydwytho**→ Alcohol Cynradd

Categori:Cemeg
Categori:Alcohol
Categori:Grwpiau gweithredol
Categori:Cyffuriau seicoweithredol
Thomas Jefferson

**Thomas Jefferson** (13 Ebrill 1743 – 4 Gorffennaf 1826) oedd trydydd Arlywydd yr Unol Daleithiau, o 1801 hyd 1809. Bu hefyd yn Is-Arlywydd yr Unol Daleithiau rhwng   1797 a 1801 ac yn llywodraethwr talaith Virginia (1779-1781). Ef oedd prif awdur Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau a sylfaenydd Prifysgol Virginia.

Ganed Jefferson yn Shadwell, Virginia ar yr 2 Ebrill 1743, yn ôl y Calendr Iwlaidd oedd yn cael ei ddefnyddio yn yr Ymerodraeth Brydeinig yr adeg honno, neu 13 Ebrill yn ôl Calendr Gregori a fabwysiadwyd yn 1752. Ef oedd y trydydd o ddeg plentyn Jane Randolph a Peter Jefferson. Yn 1752, dechreuodd Jefferson fynd i ysgol a gedwid gan William Douglas, ac yn naw oed dechreuodd astudio Lladin, Groeg a Ffrangeg. Bu farw ei dad yn 1757 ac etifeddodd tua 5,000 acer o dir a dwsinau o gaethweision. Adeiladodd blas ar y tir yma, a alwodd yn Monticello.

Aeth i ysgol y Parchedig James Maury yn Fredericksburg rhwng 1758 a 1760, ac aeth i'r coleg yn Williamsburg yn 16 oed, lle bu'n astudio dan William Small. Yn ddiweddarach astudiodd y gyfraith, a thrwyddedwyd ef yn gyfreithiwr yn Virginia yn 1767.

Yn 1772, priododd wraig weddw, Martha Wayles Skelton (1748-1782). Cawsant chwe phlentyn. Dywedir iddo hefyd gael nifer o blant gydag un o'i gaethweision, Sally Hemings, a phrofwyd hyn gan dystiolaeth DNA ym 1998, ond mae ychydig o ysgolheigion yn dadlau'r posibilrwydd taw brawd neu un o neiod Jefferson oedd tad y plant. Bu farw yn Monticello 4 Gorffennaf 1826.

Yn ôl traddodiad y teulu, roedd Jefferson o dras Gymreig, a'r teulu yn hanu o Eryri. Yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Faenol ger Bangor yn 2006, dadorchuddiwyd cofeb i goffáu ei gysylltiad â'r ardal.

## Cyfeiriadau 

Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1743
Categori:Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1826
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Pobl o Virginia
Catalysis

bawd|250px|dde|Proffil egni gyda chatalydd (ensym) a heb gatalydd.
Mewn Cemeg a Bioleg, **catalysis** yw'r cyflymiad (cynnydd mewn cyfradd) o adwaith gemegol gan sylwedd ag elwir yn gatalydd. Nid yw catalyddion yn  cael eu treulio yn ystod yr adwaith. O ganlyniad i hyn, dim ond niferoedd bach o gatalydd sydd ei angen i gynyddu cyfradd adwaith.

Yn gyffredinol, mae catalydd yn cynyddu cyfradd adwaith cemegol drwy gynnig llwybr amgen sy'n mynd o'r adweithyddion i'r cynhyrchion. Mae'r llwybr amgen hon yn meddu ar egni actifadu is o gymharu â'r llwybr heb gatalydd. Yn ystod mecanwaith cemegol sy'n defnyddio catalydd, mae'r catalydd yn adweithio i ffurfio rhyngolyn dros dro, sydd wedyn yn cael ei adnewyddi yn ôl i'w ffurf cyn yr adwaith, sy'n sefydlu proses cylchol. Ceir tri phrif gategori o gatalydd, sef catalydd homogenaidd, heterogenaidd, a biolegol. Mae catalydd homogenaidd yn yr un cyflwr mater a'r adweithyddion, er enghraifft, system ble mae'r adweithyddion a'r catalydd mewn cyflwr hylif. Mae catalydd heterogenaidd yn bodoli mewn cyflwr mater gwahanol i'r adweithyddion, sy'n gan aml yn adweithyddion hylif neu nwy sydd wedi'u harsugno i arwyneb catalydd cyflwr solid. Y categori olaf yw catalyddion biolegol, sef Ensymau.

## Cefndir 
Mae tua 90% o brosesau masnachol cemegol yn defnyddio catalydd  ac mae rhan fwyaf o brosesau biolegol hefyd yn digwydd drwy ddefnyddio ensymau, sef catalydd biolegol.  Mae gwaith ymchwil sy'n astudio catalyddion yn faes eang o wyddoniaeth, sy'n cyfuno dulliau a gwybodaeth o sawl maes, megis cemeg a gwyddorau defnyddiau. Mae catalysis hefyd yn egwyddor sylfaenol yng nghemeg gwyrdd a chynaliadwy. Yn fras, mae'r lleihad o egni mewn adwaith sy'n defnyddio catalydd yn fuddiol oherwydd yr oblygiadau mae defnyddio llai o egni yn cael ar yr amgylchedd. Yn ogystal â hyn, mae adweithiau catalytig yn llesol o gymharu gydag adweithiau stoichiometreg (h.y. adwaith sy'n treulio bod adweithyddion) oherwydd y gostyngiad o wastraff cemegol, sy'n ganlyniad o allu catalydd i ffafrio cynnyrch penodol (detholedd) a'r gallu i ailgylchu'r catalydd drwy berthynas cylchol y mecanwaith catalytig. O ganlyniad i hyn mae'r defnydd o gatalysis yn rhan o 12 egwyddor cemeg gwyrdd. Yn ogystal â'r priodweddau sylfaenol, mae'r defnydd o gatalyddion yn rhan bwysig o ddarganfod tanwyddau adnewyddadwy newydd, gan mae'r gostyngiad egniol ym mhrosesau catalytig a'r detholedd yn galluogi'r ffurfiad o gynhyrchion newydd, a'r addasiad o brosesau i ffurfio gynhyrchion penodol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Catalysis
Categori:Cemeg
Categori:Bioleg
Byddin yr Unol Daleithiau

bawd|Sêl Adran Byddin yr Unol Daleithiau
Llu arfog Unol Daleithiau America gyda dyletswydd dros weithredoedd milwrol ar dir yw **Byddin yr Unol Daleithiau** (Saesneg: *United States Army*). Caiff ei rheoli gan Adran y Fyddin – rhan o Adran Amddiffyn yr Unol Daleithiau – a bennir gan Ysgrifennydd y Fyddin. Creuwyd y Fyddin gan y Gyngres ar 3 Mehefin, 1784 yn dilyn diwedd Rhyfel Annibyniaeth America fel olynydd i'r Fyddin Gyfandirol a fu'n ymladd yn y rhyfel i ennill annibyniaeth.

Ers ei ffurfio yn swyddogol yn 1784 mae Byddin yr Unol Daleithiau wedi ymladd mewn sawl rhyfel, yn yr Unol Daleithiau ei hun (yn 19g) ac ar draws y byd. Cymerodd ran yn y Rhyfel Byd Cyntaf a bu ganddi ran sylweddol yn yr Ail Ryfel Byd, yn enwedig yn rhan olaf y rhyfel yn Ewrop ac yn theatr y Cefnfor Tawel yn erbyn Japan ar ôl i'r wlad honno ymosod ar Pearl Harbor a thynnu'r Unol Daleithiau i mewn i'r rhyfel. Bu ganddi ran amlwg hefyd yn Rhyfel Corea yn y 1950au ac yn Rhyfel Fietnam. 

Yn fwy diweddar, fel rhan o'r "Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth", mae'r fyddin wedi cymryd rhan yn Rhyfel Irac, lle cafodd tua 40,000 o filwyr ar y tir, ac yn Rhyfel Affganistan, lle roedd yn ymladd â'r Taleban.

## Cyfeiriadau

Unol Daleithiau
Categori:Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1784
William John Parry

Awdur a golygydd, a ffigwr blaenllaw yn y Blaid Ryddfrydol oedd **William John Parry**, neu **W.J. Parry** (28 Medi 1842 – 1 Medi 1927), ef oedd prif sylfaenydd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.

## Bywgraffiad
Ganed W.J. Parry ym Methesda, yn fab i John ac Elizabeth Parry. Addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Llanrwst, ac wedyn bu'n gweithio mewn swyddfeydd ym Bangor a Chaernarfon. Yn dilyn ei briodas a Jane Roberts yn 1864 aeth i fusnes drosto'i hun fel cyfrifydd a deliwr mewn ffrwydron ar gyfer y chwareli.

Cymerai Parry ddiddordeb mawr yn hynt y chwarelwyr, a gwnaeth ei hun yn awdurdod ar agweddau economaidd y diwydiant llechi. Ef oedd prif ysgogydd sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874, ac apwyntiwyd ef yn Ysgrifennydd Cyffredinol i'r undeb. Yn ddiweddarach bu'n Llywydd yr undeb. Yn 1879 ymwelodd a'r Unol Daleithiau ar gais yr undeb i astudio'r diwydiant llechi yno. Ef oedd yn bennaf gyfrifol am negodi cytundeb i ddiweddu anghydfod 1896-7 yn Chwarel y Penrhyn. Erbyn y streic fawr yn 1900-1903 nid oedd ganddo gysylltiad ffurfiol a'r undeb, ond cefnogodd y gweithwyr gyda llythyrau i'r wasg ac erthyglau. Arweiniodd un o'r rhain i achos enllib gael ei ddwyn yn ei erbyn gan Barwn Penrhyn. Cynhaliwyd yr achos yn Llundain, a dyfarnwyd iawndal o £500 a chostau o rai miloedd o bunnau i Penrhyn. Roedd hyn yn bygwth torri Parry yn ariannol, ond gwnaed apêl ymhlith ei gefnogwyr, a chodwyd yr arian. Yn 1915 roedd yn asiant lleol i gwmni o Lundain oedd yn ceisio ail-agor Chwarel Pantdreiniog.

Ysgrifennodd nifer o lyfrau, yn cynnwys *Chwareli a chwarelwyr* (1897). Roedd yn un o sylfaenwyr *Y Werin* ac yn olygydd iddi am rai blynyddoedd. Bu hefyd yn gadeirydd Cyngor Sir Gaernarfon. Ymhlith ei gyfeillion oedd y gwleidydd radicalaidd Tom Ellis, Aelod Seneddol Rhyddfrydol Meirionnydd.

## Llyfryddiaeth
*Williams, J. Roose ''Quarryman's champion: the life and activities of William John Parry of Coetmor''. Gwasg Gee, 1978.

Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Plaid Ryddfrydol (DU)
Categori:Pobl o Fethesda
Actinobacteria

Ffylwm o facteria yw **Actinobacteria**. Mae'n un o'r ffurfiau bywyd mwyaf cyffredin mewn pridd.


Categori:Bacteria
Tetanws

[200px|de|bawd|*[Clostridium tetani*, y bacteria sy'n achosi tetanws.]]

Afiechyd sy'n cael ei nodweddu gan gyfangiad hirfaith y ffibrau cyhyr rhesog yw **tetanws**.

Categori:Afiechydon
Canolfan y Dechnoleg Amgen

Sefydlwyd **Canolfan y Dechnoleg Amgen** (Saesneg: *Centre for Alternative Technology*) yn 1974 gan Gerard Morgan-Grenville ar safle hen chwarel lechi Llwyngwern ger Machynlleth, Powys. Mae'n canolbwyntio ar ddangos a dysgu dulliau'r dechnoleg amgen, ond nid yw'n agored i ymwelwyr dydd ar hyn o bryd. Yr enw gwreiddiol (hyd at tua 1982) yn y Gymraeg oedd 'Canolfan y Dechnoleg Arall'.
480x480px|bawd|chwith|Y Tren Dŵr i gludo ymwelwyr i fyny'r bryn ac i mewn i'r Ganolfan.

## Gweler hefyd
* Rheilffordd Canolfan y Dechnoleg Amgen

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan lawn y Ganolfan 
* Tudalen Gymraeg y Ganolfan 

Categori:Amgylchedd Cymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Categori:Machynlleth
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Technoleg amgylcheddol
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
749

7g - **8g** - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - **740au** - 750au 760au 770au 780au 790au 
744 745 746 747 748 - **749** - 750 751 752 753 754

----

## Digwyddiadau 
*Diwedd teyrnasiad yr Ymerawdwr Shōmu yn Japan, Kōken yn dod yn ymerodres.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*5 Rhagfyr - Sant Ioan o Ddamascus, duwinydd
*Ratchis, brenin y Lombardiaid

Categori:749
Rhanbarthau Lloegr

de|200px

Lefel uchaf o lywodraeth leol yn Lloegr yw'r **rhanbarth**, a adwaenir yn swyddogol fel '''Rhanbarth Swyddfa'r Llywodraeth'''. Mae naw rhanbarth, fel a ganlyn:

#Llundain Fwyaf
#De-ddwyrain Lloegr
#De-orllewin Lloegr
#Gorllewin Canolbarth Lloegr
#Gogledd-orllewin Lloegr
#Gogledd-ddwyrain Lloegr
#Swydd Efrog a Humber
#Dwyrain Canolbarth Lloegr
#Dwyrain Lloegr

Rhwng 1994 a 2011, roedd gan y rhanbarthau swyddogaethau datganoledig o fewn y llywodraeth. Er nad ydynt yn cyflawni'r rôl hon mwyach, maent yn parhau i gael eu defnyddio at ddibenion ystadegol a rhai dibenion gweinyddol. Tra bod y Deyrnas Unedig yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd, buont yn gweithredu fel etholiadau i Senedd Ewrop.


Lloegr
Lloegr
748

7g - **8g** - 9g
690au 700au 710au 720au 730au - **740au** - 750au 760au 770au 780au 790au
743 744 745 746 747 - **748** - 749 750 751 752 753 

----

## Digwyddiadau 
*Ionawr - Daeargryn yn y Dwyrain Canol o ogledd Yr Aifft hyd ogledd-orllewin Mesopotamia
*Y Pla Du yng Nghaergystennin

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:748
Baʿal

); yn awr yn amgueddfa'r Louvre]]

Mae **Baʿal** neu **Baal** (Hebraeg: בעל) yn deitl Semitaidd a ddefnyddid ar gyfer nifer o wahanol dduwiau ac ysbrydion. Yr ystyr yw ‘arglwydd’, a gellir ei ddefnyddio am fod dynol hefyd ar brydiau. Ambell dro defnyddir *baʿal* fel cyfenw ar y duw Hadad, duw'r glaw, taranau, ffrwythlondeb ac amaeth. Dim ond yr offeiriaid oedd yn cael defnyddio yr enw "Hadad", felly defnyddid "Baal" i sôn amdano. Gelwid Melqart, duw dinas Tyrus yn Baʿal hefyd. Fodd bynnag, mae llawer o'r cyfeiriadau at "Baʿal", er enghraifft y cyfeiriadau yn y Beibl, yn cyfeirio at dduwiau lleol.

Prif dduw Carthago oedd Baʿal Hammon. Yn ôl rhai awduron Groegaidd a Rhufeinig, byddai'r Carthaginiaid yn llosgi plant ieuanc fel aberth i Baʿal Hammon, ond mae cryn ddadlau ynglŷn â gwirionedd hyn. Mae'n gysylltiedig â'r dduwies Tanit. Ceir yr enw Baʿal fel elfen mawn llawer o enwau Carthaginaidd, er enghraifft Hannibal a Hasdrubal. Baʿal oedd prif dduw dinas Palmyra hefyd.

Yn y cyfnod cynnar roedd yr Iddewon hefyd yn defnyddio'r gair Baʿal am eu duw, ond oherwydd y frwydr rhwng y ddwy grefydd, a welir er enghraifft yn hanes y proffwyd Elias yn lladd proffwydi Baal yn Llyfr y Brenhinoedd yn y Beibl, daethant i osgoi'r ymadrodd yn nes ymlaen.

## Gweler hefyd
*Beelsebwl

Categori:Duwiau
Categori:Ffenicia
Categori:Carthago
Enllib

Datganiad neu gyhuddiad athrodus neu anghywir am berson arall a wneir gyda'r bwriad o ostwng ei barch neu bardduo ei enw yn y gymuned yw **enllib**. Yng nghyfraith Cymru a Lloegr gwahanieithir rhwng enllib yn yr ystyr gyffredinol (difenwad / *defamation*), enllib mewn cyfrwng parhaol, e.e. mewn ysgrifen, mewn rhaglen deledu (enllib / *libel*), ac mewn cyfrwng byrhoedlog, fel arfer ar lafar (athrod / *slander*). Mae enllib yn fater i'r llysoedd sifil fel rheol ond mewn achosion lle y credir y gallai arwain at dor-heddwch mae'n gallu bod yn fater i'r gyfraith droseddol.

Categori:Geirfa'r gyfraith
747

7g - **8g** - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - **740au** - 750au 760au 770au 780au 790au 
742 743 744 745 746 - **747** - 748 749 750 751 752 

----

## Digwyddiadau 
*Abu Muslim yn uno ymerodraeth yr Abbasid yn erbyn yr Umayyad
*Ibrahim yr Imam, arweinydd gwrthryfel yr Abbasid yn erbyn yr Umayyad yn cael ei gymeryd yn garcharor
*Carloman yn ymddeol i fynachlog; Pippin Fyr yn arwain y Ffranciaid fel Maer y Palas
*Y Pla Du yn Sicilia, Calabria, a Momenfasia

## Genedigaethau 
*(Tua'r flwyddyn yma) Siarlymaen, brenin ac ymerawdwr y Franciaid )

## Marwolaethau 
Categori:747
Cleopatra (gwahaniaethu)

Ceir nifer o enghreifftiau o'r enw **Cleopatra**:

## Pobl
* Cleopatra VII brenhines Yr Aifft, cariad Iwl Cesar a Marc Antoni, a thestun sawl ffilm a drama (e.e. *Antony and Cleopatra* gan Shakespeare)
* Chwech brenhines arall o'r Aifft: Cleopatra I, Cleopatra II, Cleopatra III, Cleopatra IV, Cleopatra V a Cleopatra VI
* Cleopatra Selene (I) merch Ptolemi VIII Physcon a Cleopatra III o'r Aifft
* Cleopatra Selene (II), neu Cleopatra VIII o'r Aifft, unig ferch Marc Antoni a Cleopatra. Daeth Selene yn frenhines ddeiliad Rufeinig Numidia a Mauretania
* Cleopatra o Mauretania, merch efallai i Cleopatra Selene (II) a'r brenin Juba II o Mauretania
* Cleopatra Thea, brenhines yr Ymerodraeth Seleucaidd o 125-121 CC
* Cleopatra o Facedonia (c. 356 CC–308 CC), chwaer Alecsander Fawr o Facedon a merch Philip II o Facedon ac Olympias.
* Cleopatra Eurydice o Facedon, gwraig Philip II o Facedon
* Cleopatra o Pontus (ganed 110 CC), gwraig Tigranes Fawr a merch Mithridates VI, brenin Pontus
* Cleopatra Stratan, cantores

## Daearyddiaeth
* Enw diweddarach ar ddinas Arsinoe yn yr Hen Aifft

## Seryddiaeth
* 216 Kleopatra, asteroid.

## Mytholeg
* Merch Idas a gwraig Meleager ym mytholeg Roeg
* Merch Boreas a Oreithyia, gwraig Phineas

## Amryw
* Cleopatra (band) 
* Sawl ffilm o'r enw Cleopatra
* Cleopatra Records, label record
* *Cleopatra*, nofel gan H. Rider Haggard
* Cleopatra Jones, cyfres ffilm
----
746

7g - **8g** - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - **740au** - 750au 760au 770au 780au 790au 
741 742 743 744 745 - **746** - 747 748 749 750 751 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn ad-ennill Cyprus oddi wrth yr Arabiaid
* Lladd uchelwyr yr Alamanni yn Llys gwaed Cannstatt

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:746
745

7g - **8g** - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - **740au** - 750au 760au 770au 780au 790au 
740 741 742 743 744 - **745** - 746 747 748 749 750 

----

## Digwyddiadau 
*Y Pla Du yng Nghaergystennin, yn ddiweddarach yn lledu trwy Ewrob

## Genedigaethau 
* 10 Tachwedd - Musa al-Kazim, Imam y Shia (bu farw 799)

## Marwolaethau 
Categori:745
743

7g - **8g** - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - **740au** - 750au 760au 770au 780au 790au 
738 739 740 741 742 - **743** - 744 745 746 747 748 

----

## Digwyddiadau 
* Wedi saith mlynedd heb frenin, Childeric III yn dychwelyd i'r orsedd fel brenin y Ffranciaid. Mae'r grym gwirioneddol yn parhau yn nwylo Maer y Plas, Pepin Fyr.
* Cystennin V yn dychwelyd i orsedd yr Ymerodraeth Fysantaidd

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*31 Ionawr - Muhammad al-Baqir, Imam y Shia (g. 676)

Categori:743
Endaf Emlyn

Canwr, cyfansoddwr a chyfarwyddwr ffilm yw **Endaf Emlyn Jones** (ganwyd 31 Gorffennaf 1944).

## Gyrfa
### Cerddoriaeth
Bu'n cyfansoddi ers y 1960au ac ymunodd â chwmni cyhoeddi Tony Hatch, M&M Music. Ym 1967/8 cyhoeddwyd ei record gyntaf, *Paper Chains* ar label Parlophone, yr un label â'r Beatles ar y pryd. Dewiswyd y gân yn record yr wythnos gan Tony Blackburn ar BBC Radio 1. Ar ail ochr y record sengl oedd *Madryn* a gafodd ei recordio yn stiwdio'r Beatles yn Abbey Road. Cyhoeddodd ddwy record sengl arall ar Parlophone, *All My Life* / *Cherry Hill*, a *Starshine* / *Where were You?*.

Yn Mai 2017 derbyniodd Wobr John Hefin am Gyfraniad Oes - cyflwynyd y wobr iddo yng ngŵyl Ffilm Bae Caerfyrddin.

## Recordiau
* *Hiraeth* (1974, Albwm Feinyl 12", Recordiau'r Dryw WRL 537)
* *Salem* (1974, Albwm Feinyl 12", Recordiau Sain 1012M)
* *Syrffio Mewn Cariad* (1976, Albwm Feinyl 12", Recordiau Sain 1051M)
* *Halen Y Ddaear* - gyda Injaroc (1977, Albwm Feinyl 12", Recordiau Sain 1094M)
* *Dawnsionara* (1981, Albwm Feinyl 12", Recordiau Sain 1206M)
* *Dilyn Y Graen* - casgliad (2001, Albwm 4 CD, Recordiau Sain SCD 2287)
* *Deuwedd* (2009, Albwm CD, Recordiau Sain SCD 2603)

## Ffilmiau
* *Dirgelwch Yr Ogof* (2002)
* *Un Nos Ola Leuad* (1991)
* *Y Mapiwr* (1995)
* *Gadael Lenin* (1993)
* *Stormydd Awst* (1987)
* *Y Cloc* (1986)
* ''Y Dyn 'Nath Ddwyn y Dolig* (1985)
* *Gaucho'' (1984)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*BBC Cymru
*

Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl a aned ym Mangor
Shïa

Mae'r **Shïa**  (Arabeg: شيعة , yn golygu "Plaid" ) yn enwad yng nghrefydd Islam, yr ail-fwyaf ar ôl y Swnni. Mae dilynwyr y Shïa, y Shïaid, yn ystyried Alī ibn Abī Tālib, cefnder a mab-yng-nghyfraith y Proffwyd Muhammad fel ei olynydd (Califf) ac fel yr Imam cyntaf. Yn ôl eu cred hwy, dim ond disgynyddion Ali all fod yn olynwyr y Proffwyd. Datblygodd rhai gwahaniaethau diwinyddol hefyd, ac mae cyfraith y  Shïa ychydig yn wahanol i gyfraith y Swnni.

Credir fod y Shïaid tua 15% o ddilynwyr Islam heddiw. Mae nifer o wahanol fathau o Shïa; y mwyaf yw'r Imamyddion neu'r "Deuddegwyr", sy'n credu fod deuddeg Imam wedi bod. Maent yn byw yn 
Iran (90% o'r boblogaeth gyfan), Aserbaijan (85%), Irac (60%), Bahrain (70%), Libanus (40%), Coweit (30%), Pacistan (20%), Affganistan (20%), Sawdi Arabia (5-20%), Syria (10%) ac India (1-2%).

Yr ail fath o Shïaid yw'r Ismailiaid, sy'n credu mewn saith Imam ac yn byw yn Pacistan, India, Syria ac Affganistan. Trydydd math yw'r Zaiditiaid, sy'n derbyn pump Imam, ac yn byw yng ngogledd Yemen yn bennaf. Mae'r Alefitiaid yn byw yn Nhwrci a'r gwledydd cyfagos.

Dechreuodd y Shïa ynghanol y dadleuon wedi marwolaeth Muhammad yn 632 ynglŷn â phwy ddylai ei olynu. Daeth Abū Bakr yn olynydd iddo, a dim ond yn ddiweddarach y cafodd Ali ei enwi fel y pedwerydd califf. Nid oedd pawb am ei dderbyn, ac yn 661 lladdwyd ef. Roedd Ali'n briod a merch y Proffwyd, Fātima. Yn ddiweddarach lladdwyd ail fab Ali a Fatima, trydydd Imam y Shia, Hussain ym mrwydr Kerbala yn 680. Mae'r Shïa'n ystyried Hussein fel merthyr.

bawd|300px|chwith|Gwledydd sydd â mwy na 10% o'r boblogaeth yn ddilynwyr Islam**Gwyrdd**: Gwledydd y Swnni, **Coch**: Gwledydd Shïa, **Glas**: Ibaditiaid (Oman)


Categori:Enwadau Islamaidd
Santes Olga

Roedd **Olga o Kiev** neu'r Santes **Olga** (Rwseg / Wcraineg: Ольга), a enwir hefyd *Olga Prekrasa* (Ольга Прекраса), neu *Olga Hardd*, Hen Norseg: *Helga*; bu farw 11 Gorffennaf, 969, Kiev) yn ferch o Pskov o dras Farangaidd a briododd Igor o Kiev, tywysog Kiev yn ddiweddarach, yn y flwyddyn 903. Yn ôl y *Brut Cynradd Rwsieg* cafodd ei geni yn 879 ond mae hynny'n rhy gynnar. Ar ôl marwolaeth Igor, rheolodd Rws Kiefaidd (945-c.963) yn enw ei mab, Svyatoslav.
bawd|chwith|Bedyddio'r Dywysoges Olga. Llun gan S. Kirillov

Dechreuodd Olga ei theyrnasiad trwy ddial marwolaeth ei gŵr yn nwylo'r Drevlyane, a llwyddodd i ladd nifer ohonyn nhw, weithiau mewn modd creulon iawn, er enghraifft eu claddu mewn llong a hwythau'n dal yn fyw, a sgaldio carcharorion i farwolaeth. Newidiodd trefn talu teyrnged ariannol ei gwlad hefyd (poliudie), ac ysytrir hyn yn un o'r diwygiadau cyfreithiol cynharaf yn hanes Dwyrain Ewrop.

Olga oedd y rheolwr Rws cyntaf i droi'n Gristion, naill ai yn 945 neu 957. Disgrifir ei ymweliad â Chaergystennin yn fanwl gan yr ymerodr Bysantaidd Constantin VII yn ei lyfr *De Ceremoniis*. Ar ôl ei bedyddio cymerodd yr enw Cristnogol Yelena, ar ôl yr Ymerodres Helena Lekapena.[bawd|chwith|250px|Olga a'i gosgordd yng [Caergystennin|Nghaergystennin. Paentiad bychan o gronicl Ioan Skylitzes.]]

Tyfodd chwedlau apocryffaidd am amgylchiadau ei bedyddiad yn y croniclau Slafonaidd, sy'n ei phortreadu fel tywysoges ifanc a swynodd yr ymerodr a'i demtio i gael perthynas â hi, ond mewn gwirionedd roedd hi'n ddynes hen erbyn hynny.

Olga oedd un o frodorion cyntaf Rws i gael ei gyhoeddi'n sant, am ei hymdrechion i hyrwyddo'r ffydd newydd yn y wlad. Ond ni lwyddodd i droi Svyatoslav. Ei mab a disgybl Vladimir I a wnaeth Gristnogaeth yn grefydd y wladwriaeth. Yn ystod cyrchoedd milwrol estynedig ei mab, arhosai yn Kiev i reoli'r deyrnas yn ei absenoldeb, gan aros yng nghaer Vyshgorod gyda'i wyrion. Bu farw yno yn fuan ar ôl y warchae ar y ddinas gan y Pechenegiaid yn 968.

Categori:Hanes Rwsia
Categori:Hanes Wcráin
Categori:Marwolaethau 969
Categori:Pobl o Rws Kyiv
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Seintiau o Rwsia
Categori:Seintiau o Wcráin
Categori:Tywysogesau
Betty Hutton

Actores a chantores o'r Unol Daleithiau oedd **Betty Hutton** (ganwyd **Elizabeth June Thornburg**) (26 Chwefror 1921 – 11 Mawrth 2007).

## Ffilmiau
*''The Fleet's In* (1942)
**Star Spangled Rhythm* (1942)
**Happy Go Lucky* (1943)
**Let's Face It* (1943)
**The Miracle of Morgan's Creek* (1944)
**And the Angels Sing* (1944)
**Here Come the Waves* (1944)
**Incendiary Blonde* (1945)
**Duffy's Tavern* (1945)
**The Stork Club* (1945)
**Cross My Heart* (1946)
**The Perils of Pauline* (1947)
**Dream Girl* (1948)
**Red, Hot and Blue* (1949)
**Annie Get Your Gun* (1950)
**Let's Dance* (1950)
**The Greatest Show on Earth* (1952)
**Sailor Beware* (1952)
**Somebody Loves Me* (1952)
**Spring Reunion'' (1957)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Livorno

Dinas arfordirol, porthladd a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth Yr Eidal yw **Livorno** (weithiau yn Saesneg: *Leghorn*), sy'n brifddinas talaith Livorno yn rhanbarth Toscana.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 157,052.

Yn yr 16g aeth nifer o ffoaduriaid o Iddewon i Livorno i geisio noddfa rhag erledigaeth grefyddol yn Tunis, prifddinas Tiwnisia.

## Enwogion
*Pietro Mascagni (1863–1945), cyfansoddwr
*Amedeo Modigliani (1884–1920), arlunydd
*Carlo Azeglio Ciampi (1920–2016), Arlywydd yr Eidal
*Maurizio Micheli (g. 1947), actor

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Toscana

Categori:Porthladdoedd yr Eidal
Categori:Talaith Livorno
Rheilffordd Nantlle

Roedd **Rheilffordd Nantlle** yn reilffordd gul (3 troedfedd a chwech modfedd) a adeiladwyd i gario llechi o nifer o'r chwareli llechi yn Nyffryn Nantlle i'r porthladd yng Nghaernarfon.

Pasiwyd deddf yn y Senedd i awdurdodi adeiladu'r rheilffordd yn 1825, a Robert Stephenson (yr hynaf), brawd George Stephenson, oedd yn gyfrifol am oruchwylio peth o'r gwaith, wedi i gynlluniau'r peiriannydd camlesi Roger Hopkins brofi'n anfoddhaol. Agorodd yn 1828, gyda wagenni yn cael eu tynnu gan geffylau. Er mai ar gyfer cario llechi y bwriadwyd y lein, bu hefyd ar brydiau yn cario teithwyr rhwng Pen-y-groes a Chaernarfon.

Daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffordd Sir Gaernarfon yn 1865 ac yn ddiweddarach Rheilffordd Llundain a'r Gogledd-orllewin (LNER). Ail adeiladwyd y trac rhwng Caernarfon a Phenygroes yn 1867 fel rheilffordd o'r lled safonol, i ganiatau rhedeg trenau i Afon Wen. Daeth y darn rhwng Talysarn a Phenygroes yn reilffordd o led safonol yn 1872. Roedd y rheilffordd oedd yn cysylltu Talysarn a'r chwareli yn parhau fel tramffordd, gyda cheffylau yn tynnu'r wageni hyd 1963.

## Llyfryddiaeth
*J.I.C. Boyd, *Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire*, 1: *The West* (Oakwood Press)

Categori:Caernarfon
Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Hanes Gwynedd
Nantlle
Tiwnis Fwyaf

250px|bawd|Ardal Tiwnis Fwyaf yn 1888
250px|bawd|Ardal Tiwnis Fwyaf heddiw (delwedd lloeren)
Rhanbarth ddinesig yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia yw **Tiwnis Fwyaf**. Yn ogystal â'r brifddinas Tiwnis mae'n cynnwys y maerdrefi cylchynol i'r gorllewin, ac ar lannau gogleddol a deheuol Llyn Tiwnis. Erbyn heddiw mae trefi arfordirol La Marsa a'r gyfres o drefi a phentrefi bach sy'n ffurfio stribyn o dir datblygedig ar lan orllewinol Gwlff Tiwnis - o Sidi Bou Saïd i La Goulette - yn cael eu cyfrif yn rhan o Diwnis Fwyaf hefyd. Yn ogystal mae stribyn arall o drefi ar lan ddeheuol Gwlff Tiwnis yn ffurfio estyniad dwyreiniol i'r ddinas, o Rades i Borj Cedria.

Yr ardal hon oedd 'tir cartref' dinas hynafol Carthago, a safai ar fryn y Byrsa hanner ffordd rhwng La Goulette a Sidi Bou Saïd heddiw. Mae natur y trefi a maerdrefi hyn yn amrywio'n fawr, o ardaloedd preswyl dosbarth gweithiol fel rhannau o Ariana i rai o'r mannau mwyaf breintiedig yn y wlad, fel La Marsa a Carthago. Mae'n cynnwys ardaloedd diwydiannol fel Mégrine a'i gweithfeydd cemegol a Rades i drefi glan môr dymunol fel La Goulette. Amcangyfrir fod tua 1.5 miliwn o bobl (neu hyd at 2 filiwn) yn byw yn yr ardal.

### Trefi a phentrefi Tiwnis Fwyaf
Yn ogystal â Thiwnis - *Ville Nouvelle* a Medina Tiwnis - ceir y lleoedd canlynol (o'r de i'r gogledd, yn fras):
*Borj Cedria
*Hammam Lif (Hammam Lemf)
*Ez-Zahra
*Rades
*Mégrine
*Ben Arrous
*Manouba
*Bardo
*Ariana
*Le Bac
*La Goulette
*Khéredine
*El Kram
*Carthago (Salammbô, Byrsa, Dermech, Hannibal, Présidence)
*Sidi Bou Saïd
*La Marsa
*Gammarth

### Gweler hefyd
* Mosaïque FM
742

7g - **8g** - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - **740au** - 750au 760au 770au 780au 790au 
737 738 739 740 741 - **742** - 743 744 745 746 747   

----

## Digwyddiadau
*Cystennin V yn ad-ennill grym yng Nghaergystennin, gan ddiorseddu  Artabasdus
* Steffan yn dod yn Batriarch Uniongred Antiochia ar awgrym y califf Hisham ibn Abd al-Malik
*Chrodegang, canghellor Siarl Martel, yn cael ei benodi'n esgon Metz ac yn ail-drefnu eglwys y Ffranciaid

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:742
741

7g - **8g** - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - **740au** - 750au 760au 770au 780au 790au 
736 737 738 739 740 - **741** - 742 743 744 745 746 

----

## Digwyddiadau 
Pepin Fyr (714 - 768) yn olynu ei dad Siarl Martel fel Maer y Llys y Ffranciaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*22 Hydref - Siarl Martel (g. 688), Maer y Palas y Ffranciaid
*29 Tachwedd - Pab Gregori III

Categori:741
Annie Get Your Gun (sioe gerdd)

Sioe gerdd 1946 gan Irving Berlin yw ***Annie Get Your Gun***, gyda llyfr gan Herbert a Dorothy Fields. Fe'i gwnaed yn ffilm yn 1950.

## Caneuon
*"Colonel Buffalo Bill"
*"I'm A Bad, Bad Man"
*"Doin' What Comes Natur'lly"
*"The Girl That I Marry"
*"You Can't Get A Man With A Gun"
*"There's No Business Like Show Business"
*"I'll Share It All With You"
*"They Say It's Wonderful"
*"Moonshine Lullaby"
*"My Defenses Are Down"
*"Who Do You Love, I Hope"
*"I'm An Indian, Too"
*"I Got Lost In His Arms"
*"I Got The Sun In The Morning"
*"Anything You Can Do"

Categori:Sioeau cerdd 1946
Firefox (nofel)

Nofel gan Craig Thomas, cyhoeddwyd yn 1977, yw ***Firefox***.  Mae'r ffilm y nofel (1982) yn serennu Clint Eastwood.

Categori:Nofelau Saesneg
Categori:Nofelau 1977
Kerkouane

Dinas hynafol Pwnig yw **Kerkouane**, y leolir ei safle 12&nbsp;km i'r gogledd o Kelibia ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Cap Bon, gogledd Tiwnisia. Mae'n safle archaeolegol unigryw gan ei bod yr unig enghraifft o ddinas Ffeniciaidd sydd wedi goroesi. Mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

## Hanes a disgrifiad
bawd|chwith|Golygfa ar Kerkouane.
Ychydig iawn a wyddys am hanes Kerkouane. Mae hyd yn oed ei henw iawn yn ddirgelwch. Cafodd ei henwi gan y tîm o archaeolegwyr o Ffrancod a'i darganfu yn 1953. Ymddengys iddi fod yn drigfan i'r Berberiaid lleol cyn i'r Carthaginiaid gyrraedd tua diwedd yr wythfed ganrif, efallai. Tyfodd i fod yn ddinas ranbarthol nodweddiadol Garthaginaidd, yn gymysgfa o nodweddion brodorol a Ffenicaidd. Mae'r rhan fwyaf o'r adfeilion sydd i'w gweld ar y safle heddiw yn dyddio o ddechrau'r 6g CC.

Ymddengys mai marsiandïwyr a chrefftwyr oedd y trigolion i gyd bron, sy'n awgrymu bod Kerkouane yn ganolfan masnach arfordirol a elwai o'r fasnach fawr ar hyd arfordir gogledd Affrica gan y morwyr Ffenicaidd. Cafwyd hyd i olion nifer o weithdai crefft lle cynhyrchid gemwaith, addurnau o bob math, cerfluniau bychain a gwaith mewn gwydr. Roedd y ddinas yn cynhyrchu y lliwur porffor a wneid o'r *murex* yn ogystal, un o ddeunyddiau mwyaf gwerthfawr yr Henfyd a lysenwid 'Y Porffor Brenhinol'.

Dinistriwyd rhannau o'r ddinas pan ymosododd Agathocles arni yn 310 CC. Dioddefodd eto pan laddwyd nifer o'r trigolion gan y cadfridog Rhufeinig Regulus yn y Rhyfel Pwnig Cyntaf (256 CC). Ymddengys i'r safle gael ei roi heibio ar ôl hynny, efallai am ei fod mor agored i ymosodiadau.

Mae Kerkouane yn profi bod cynllunio tref yn wyddor ddatblygiedig gan y Carthaginiaid. Mae'r ddinas yn gorwedd o fewn muriau hirgron sy'n ei amddiffyn ar ochr y tir ond mae'n agored i'r môr. Does dim olion o harbwr heddiw. Mae'r strydoedd ar batrwm grid a'r tai wedi'u trefnu'n daclus ar hyd iddynt. Roedd y brif fynedfa yn y gogledd. Cafwyd hyd i nifer o loriau mosaic. Roedd yna faddondai cyhoeddus a nifer o faddonau preifat hefyd yn y tai. Nid oes adeiladau rhwysgfawr i'w gweld ond ceir nifer o demlau bach ac mae arwyddion y dduwies Tanit, nawdd-dduwies Carthago, i'w gweld ymhobman.

Ceir amgueddfa fach ar ymyl y seit; ei phrif drysor yw'r sarcoffagws pren wedi'i cherfio i gynrychioli'r dduwis Astarte, a elwir 'Tywysoges Kerkouane'. Tybir ei bod yn perthyn i offeiriades yng ngwasanaeth y dduwies honno.

## Oriel

Image:Kerkouane_baignoire.jpg|Baddon Pwnig
Image:Kerkouane1.JPG|Teml yn Kerkouane
Image:Kerkouane2.JPG|Mosaic Tanit
Image:Kerkouane3.JPG|Baddon

## Prif ffynhonnell
*M'hamed Hassine Fantar, *Kerkouane[:] Cité punique au pays berbère de Tamezrat* (Éditions Alif, 2005). ISBN 9973-22-129-6

Categori:Carthago
Categori:Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhiwnisia
Categori:Talaith Nabeul
Maer y Llys

Roedd **Maer y Llys** (Lladin: *maior domus*) yn deitl a swydd yn y Canol Oesoedd cynnar. Fe'i defnyddid yn arbennig yn nheyrnasoedd y Ffranciaid yn y 7fed a'r 8g.

Yn ystod y 7g daeth Maer y Llys i fod yn wir reolwr Austrasia, y rhan ogledd-ddwyreiniol o deyrnas y Ffranciaid yng nghyfnod y brenhinoedd Merofingiaid. Dim ond safle seremonïol oedd gan y brenin.

Yr enwocaf o Feiri'r Llys oedd Siarl Martel, a arweiniodd y Ffranciaid i fuddugoliaeth ym Mrwydr Tours. Wedi i Austrasia a Neustria gael eu huno yn un deyrnas, cipiodd Pepin III, Maer y Llys ers 747, y goron oddi wrth y llinach Merofingaidd. Trwy hyn sefydlodd linach y brenhinoedd Carolingaidd, a choronwyd ei fab Siarlymaen yn ymerawdwr yn 800.

Categori:Yr Oesoedd Canol yn yr Almaen
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
740

7g - **8g** - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - **740au** - 750au 760au 770au 780au 790au 
735 736 737 738 739 - **740** - 741 742 743 744 745 

----

## Digwyddiadau 
*26 Hydref - Daeargryn yng Nghaergystennin a'r cyffiniau
*Pepin III yn priodi Bertrada o Laon
* Y Khazar yn troi i Iddewiaeth

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Sant Æthelwald, Esgob Lindisfarne
*Zhang Jiuling, gyn-Ganghellor Tsieina (g. 678)
*Zayd ibn Ali, Pumed Imam y Shia Zaidi, lladdwyd mewn gwrthryfel Shiaidd yn Kufa

Categori:740
739

7g - **8g** - 9g 
680au 690au 700au 710au 720au - **730au** - 740au 750au 760au 770au 780au 
734 735 736 737 738 - **739** - 740 741 742 743 744 

----

## Digwyddiadau 
* Siarl Martel yn gyrru'r Mwslimiaid allan o Ffrainc.
* Brwydr Akroinon - yr Ymerodraeth Fysantaidd yn gorchfygu ymosodiad yr Umayyad ar Asia Leiaf.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Favila, brenin Asturias

Categori:739
738

7g - **8g** - 9g 
680au 690au 700au 710au 720au - **730au** - 740au 750au 760au 770au 780au 
733 734 735 736 737 - **738** - 739 740 741 742 743 

----

## Digwyddiadau 
*Un o ddinasoedd y Maya, Xukpi (Copán), yn cael ei gorchfygu gan ddinas Quiriguá. Diorseddir arweinydd Xukpi, Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil (Deunaw Cwningen).

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil, arweinydd Xukpi.

Categori:738