Tulkarm

Dinas ym Mhalesteina yw **Tulkarm,** **Tulkarem** neu **Tull Keram** ()  a leolir yn y *Lan* Orllewinol. Gorwedd dinas Netanya, sydd yn Israel, i'r gorllewin, a dinasoedd Palestieinaidd Nablus a Jenin i'r dwyrain. Yn ôl Swyddfa Ystadegau Ganolog Palesteina, yn 2007 roedd gan Tulkarm boblogaeth o 51,300 tra bod gan ei wersyll ffoaduriaid cyfagos boblogaeth o 10,641.

## Etymoleg 
Mae'r enw Arabeg yn cyfieithu fel "lle hir y winllan" a defnyddiwyd hefyd yr enw Aramaeg *Tur Karma* ("bryn y winllan") gan y Croesgadwyr a chan drigolion canoloesol y Samariad.

## Hanes 
### Cyfnodau Ayyubid a Mamluk 
Yn ystod oes Ayyubid, ar ôl yr ail-goncwest Mwslimaidd o Balesteina o dan Sultan Saladin ym 1187, roedd y teuluoedd cyntaf i ymgartrefu yn Tulkarm yn dod o Zaydan, sef llwyth Cwrdaidd. Anfonwyd grŵp milwrol, y Zaydan i ardal Wadi al-Sha'ir, sy'n cynnwys Tulkarm, gan Saladin i gryfhau'r amddiffyniad yng ngorllewin Palestina a ddaliwyd gan Fwslimiaid rhag y Croesgadwyr a oedd yn dominyddu'r ardal arfordirol. Chwaraeodd y dref a'i chyffiniau ran fawr fel hafan ac ardal ar gyfer gweithgaredd gwrthryfelwyr Arabaidd Palesteinaidd yn ystod gwrthryfel Arabaidd 1936-1939 yn erbyn rheolaeth Prydain ym Mhalestina. Roedd Rheolwr Cyffredinol y Gwrthryfel Abd al-Rahim al-Hajj Muhammad yn hanu o Dhinnaba, sydd heddiw'n rhan o fwrdeistref Tulkarm, ac arweiniodd lawer o gyrchoedd milwrol yng nghyffiniau'r dref.

Yn ystadegau 1945 roedd poblogaeth Tulkarm yn cynnwys 8,090; yr oedd 7,790 ohonynt yn Fwslimiaid, 280 yn Gristnogion ac 20 yn "arall", gydag arwynebedd tir o 1,672 dun (trefol) a 32,610 o duniau (gwledig), yn ôl arolwg swyddogol o dir a phoblogaeth. O hyn, dynodwyd 2,399 o domenni ar gyfer sitrws a bananas, 276 o blanhigfeydd a thir dyfrhau, 28,256 ar gyfer grawnfwydydd, tra bod 1,492 o dunams yn ardaloedd byw.

### Cyfnod cyfoes 
bawd|Map y Cenhedloedd Unedig 2018 o'r ardal, yn dangos trefniadau meddiannaeth Israel.
Ers y Rhyfel Chwe Diwrnod ym 1967 mae Tulkarm wedi bod dan feddiant Israel. Roedd llywodraeth filwrol yn llywodraethu Tulkarm nes iddo gael ei drosglwyddo ym 1982 i Weinyddiaeth Sifil Israel.

Yn ystod misoedd cynnar yr Intifada Cyntaf, 16 Mai 1989, bu farw Muhammad As'ad Fokhah, 50 oed, o Shuweikat, yng Ngharchar Megiddo ar ôl streic newyn tridiau. Adroddodd Yitzhak Rabin wrth Aelod o Knesset fod Fokhah wedi marw o drawiad ar y galon a achoswyd gan ddadhydradiad a bod yr ymchwiliad milwrol wedi canfod bod staff y carchar wedi gweithredu yn unol â'u gorchmynion.

Yn sgil Cytundebau Oslo 1993 rhwng Israel a Sefydliad Rhyddhid Palestina (PLO), trosglwyddwyd rheolaeth Tulkarm i Awdurdod Cenedlaethol Palestina (PNA) ar 10 Rhagfyr 1995, gan ddod y drydedd ddinas Balesteinaidd lle tynnodd lluoedd Israel yn ôl ohoni. Yn ystod blynyddoedd cynnar yr Ail Intifada, ailfeddiannodd Israel Tulkarm dros dro. Daeth gweinyddiaeth filwrol Israel dros Tulkarm i ben yn 2005, pan drosglwyddwyd rheolaeth ar y ddinas yn ôl i'r PNA. Ar ôl cymryd rheolaeth o'r ddinas, sefydlodd y PNA gyfyngiadau arfau newydd gan gyfyngu milwriaethwyr i un arf cofrestredig na chaniateir ei lwytho na'i gario'n gyhoeddus.

## Daearyddiaeth 
Mae'r ddinas wedi'i lleoli ar ymyl orllewinol gogledd y Lan Orllewinol, tua 15 cilometr (9.3&nbsp;mi) i'r gorllewin o Nablus ac 15 cilometr i'r dwyrain o ddinas arfordirol Israel Netanya. Mae'n ffinio â llinell cadoediad 1948, gydag Ardaloedd Canolog a Haifa Israel i'r gorllewin, a Rhanbarthau Palesteinaidd Qalqilya a Ramallah ac al-Bireh i'r de.

Mae ei leoliad canolog rhwng gwastadedd a mynydd wedi ei wneud yn arwyddocaol yn fasnachol ac yn strategol ac wedi cael effaith fawr ar ei dwf. Yn y gorffennol, roedd Tulkarm yn orsaf i garafánau ac yn ganolfan fasnachu ar gyfer cynhyrchion o bentrefi a ffermydd cyfagos y ddinas, yn ogystal â phwynt y croesodd byddinoedd ohono i'r Aifft a'r Lefant (al-Sham). 

## Demograffeg 
## Hinsawdd 
Mae hinsawdd Tulkarm yn debyg i hinsawdd Môr y Canoldir ac yn is-drofannol fel yr ardal o'i gwmpas, gyda glawiad yn gyfyngedig i'r gaeaf. Mae'r tymheredd cyfartalog yn y gaeaf yn amrywio 8 i 16 gradd C, tra bod y tymheredd cyfartalog yn yr haf yn amrywio o 17 i 30 C.

Mae Tulkarm yn cael ei adnabod gan yr effaith gymedroli y mae awel y môr yn ei chael ar ei hinsawdd oherwydd ei leoliad yn y mynyddoedd. Nid yw'r tymheredd cyfartalog yn uwch na 27 C (81 F) yn Awst, tra nad yw tymheredd cyfartalog Chwefror yn disgyn yn is na .

Mae'r lleithder yn gymedrol yn yr haf, tua 40-70%, er ei fod yn codi yn y gaeaf i rhwng 70-85%. Mae Tulkarm yn derbyn mwy na 550&nbsp;mm o law bob blwyddyn, sy'n wasgaredig ac yn ysbeidiol, ac sy'n nodweddiadol o Fasn Môr y Canoldir.

## Economi 
Cyn Rhyfel 1948, roedd gan Tulkarm sector  o bwys, gyda grawn, olewydd a ffrwythau, yn enwedig melons dŵr, yn brif gnydau a oedd yn cael eu tyfu yn nhiroedd y dref.

## Addysg 
Sefydlwyd Prifysgol Dechnegol Palestina - Kadoorie, sef yr unig brifysgol lywodraethol ym Mhalesteina, fel coleg amaethyddol yn Tulkarem yn ystod y Mandad Prydeinig trwy waddol gan y dyngarwr Iddewig a anwyd yn Irac JS Kadoorie ym 1930 fel coleg, ac yna daeth yn brifysgol yn 2007. Mae sefydliadau dysgu uwch eraill yn cynnwys Prifysgol Agored Al-Quds a dau gampws ym Mhrifysgol Genedlaethol An-Najah.

Mae saith ysgol uwchradd yn Tulkarm, tair ar gyfer merched (al-Adawiah, ac Al-Khawaja) a thair ar gyfer bechgyn (al-Fadilia, Ihsan Samara, ac Adnan Sefareni) ac ysgol alwedigaethol ar gyfer y ddau ryw.

Ar 24 Medi 2016 enwodd y PA ysgol yn Tulkarem ar ôl Salah Khalaf. Dywedodd llywodraethwr Tulkarem, Issam Abu Bakr, fod yr ysgol wedi’i henwi ar ôl “merthyr Salah Khalaf er mwyn coffáu cof yr ymladdwr cenedlaethol gwych hwn”.

## Diwylliant 
Gwisgoedd traddodiadol plaen oedd gan menywod Tulkarm, lliw tywyll gyda brodwaith neu hebddo, gan fod y mwyafrif o ferched gwledig yn dod o ogledd Palesteina. Heddiw, brodwaith yw prif ffynhonnell incwm menywod y ddinas. Y mwyaf poblogaidd yw mapiau o Balesteina hanesyddol. Mae'r pryd o fwyd Palesteinaidd musakhan yn boblogaidd yn y ddinas. Rhanna Tulkarm lawer o'i nodweddion diwylliannol â Haifa, Jenin, Nablus, Qalqilia a Jaffa cyfagos. Ceir parc hamdden yn Tulkarm o'r enw *Mega Land* sy'n denu degau o filoedd o ymwelwyr ar wyliau Mwslimaidd.

## Chwaraeon 
Mae gan Tulkarm 2 dîm pêl-droed lled-broffesiynol; Thaqafi Tulkarm a Markez Shabab Tulkarm. Mae'r ddau yn Adran Un Cynghrair Palesteina.

## Pobl nodedig o Tulkarm 
* Abu Salma, (1909-1980)
* Akram Al-Ashqar, gwneuthurwr ffilmiau
* Ekrem Akurgal, archeolegydd Twrcaidd a anwyd ym 1911 yn Tulkarm
* Khaled Abu Toameh, newyddiadurwr Mwslimaidd Israel-Arabaidd Palestina
* Hasan Karmi
* Brenhines Rania yr Iorddonen .

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Croeso I Tulkarm RC 
* Dinas Tulkarem, Croeso i Balesteina
* Arolwg o Balesteina'r Gorllewin, Map 11: IAA , comin Wikimedia
* Al-Salim, Farid. Eiddo Tir Tulkarm a Gwrthdaro Elitaidd yn Ottoman Tulkarm *Jerusalem Quarterly* .
* Gwefan swyddogol www.tulkarm.org 
* www.mtulkarm.com

Categori:Dinasoedd Palesteina
Categori:Pages with unreviewed translations
Categori:Wicibrosiect Palesteina