open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Croes Cwrlwys

Un o faesdrefi dinas Caerdydd, Cymru, yw **Croes Cwrlwys** (). Saif i'r gorllewin o ganol y ddinas, ger cyffordd y priffyrdd A48, A4232 ac A4050, ac ar y ffin rhwng Caerdydd a Bro Morgannwg. Fe'i lleolir yng nghymuned Gwenfô. Yma mae pencadlys ITV Wales, a cheir nifer o barciau masnach yma.

bawd|dim|Croes Cwrlwys

## Tarddiad yr enw 
Yr enw Saesneg Culverhouse Cross a ddaeth yn gyntaf. Ystyr *culverhouse* yw colomendy, o'r Hen Saesneg *culfre* (sef colomen) a *house*. Enw fferm oedd hwn, a cheir cofnodion o'r enw Culverhouse (1533, 1654–55), Culver House (1636, 1761) a Culferhouse (1813–14). Roedd croesffordd yn ymylu ar dir y fferm hon, lle croesai'r ffordd o Sain Ffagan i Wenfô y briffordd o Gaerdydd i'r Bont-faen. Enw'r fan hon oedd *The Crossway* ar ddiwedd yr 17g, a cheir cofnod o'r enw Cymraeg Croesheol ym 1762. Erbyn 1885 cyfunodd y ddwy elfen gan roi'r enw Culverhouse Cross. Ar lafar, cafodd yr enw Culverhouse ei Gymreigio'n "cwrlwys". Ceir cyfeiriad at Bedair Erw'r Cwrlwys a Dwy Erw'r Cwrlwys mewn les o 1786 ac at y fferm Cwrlwys mewn dogfen arall o 1776. Yn ôl Gwynedd O. Pierce bu trawsosodiad cytseiniaid i ddechrau gan droi -l-r yn -r-l, a cholli sillaf yr un pryd, i roi'r ffurf dalfyredig cwrl-. Aeth *house* yn -(h)ws ac yna'n -wys. Gwelir y ffurf Curlass ar fap Emanuel Bowen o Dde Cymru ym 1729, sy'n adlewyrchu ynganiad Cymraeg llafar yr enw.

Erbyn heddiw mae'r groesffordd wedi datblygu'n gymhlethdod o ffyrdd sy'n arwain i bob cyfeiriad, a cheir strydoedd o dai yn lle'r hen fferm, rhyw ychydig i'r de o Ysgol Uwchradd Glan Elái.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardaloedd Caerdydd
A4232

Priffordd yng Nghaerdydd  yw'r **A4232**, a elwir y **Ffordd Ddosbarthu Ymylol** (Saesneg: *Peripheral Distributor Road (PDR)*) neu **Ffordd Gyswllt Caerdydd** (Saesneg: *Cardiff Link Road*).

Cwblhawyd y rhan gyntaf o'r Ffordd Ddosbarthu Ymylol yn 1978. Pan gaiff ei gorffen, bydd yn rhan o system ffordd amgylchynol Caerdydd; hyd yn hyn mae tua 14 milltir ohoni wedi ei hagor. Mae'n ffordd ddeuol bron ar ei hyd, heblaw yr East Moors Viaduct.

bawd|chwith|280px|Awyrlun o ffordd yr A4232 yn 2017

Yn y gorllewin, mae'n cychwyn o gyffordd 33 Traffordd yr M4. Mae'm arwain tua'r de-ddwyrain i gysylltu a'r A48 ger Croes Cwrlwys, yna'n mynd ymlaen tua'r dwyrain ar hyd ochr ddeheuol dinas Caerdydd. Mae'n troi tua'r gogledd-ddwyrain i groesi Bae Caerdydd a diweddu ger Trefute.

Categori:Cludiant yng Nghaerdydd
Categori:Cludiant ym Mro Morgannwg
Categori:Ffyrdd Cymru
A4226

Priffordd ym Mro Morgannwg yn ne Cymru yw'r **A4226**. Mae'n cysylltu Tresimwn a Maes Awyr Caerdydd.

Dechreua'r A4226 mewn cyffordd a'r briffordd A48 fymryn i'r dwyrain o Dresimwn. Wedi arwain tua'r de am ychydig, mae'n troi tua'r gorllewin ar hyd ochr ogleddol Maes Awyr Caerdydd, gyda'r mynediad i'r maes awyr o gylchfan Tredogan.

Ar hyn o bryd mae cynllun i uwchraddio'r ffordd i wella mynediad i'r maes awyr.

Categori:Cludiant ym Mro Morgannwg
Categori:Ffyrdd Cymru
Henry Harold Hughes

Pensaer ac archaeolegydd o Gymro edd **Henry Harold Hughes** (20 Ionawr 1864 – 7 Ionawr 1940), a gyhoeddai wrth yr enw **(H.) Harold Hughes**.

## Bywgraffiad
Ganed Harold Hughes yn Lerpwl ym 1864 yn fab Richard Hughes, ficer eglwys S. Catherine, Edge Hill ac Agnes Matilda ei wraig. cafodd ei fedyddio gan ei dad yn St catherine ar 16 Mawrth 1864.

Cafodd ei addysg yng Ngholeg Lerpwl ac aeth i Lundain lle daeth yn bensaer. Sefydlodd bractis ym Mangor yn 1891 ac yn 1901 fe'i apwyntiwyd yn Bensaer ac Arolygydd Tir Esgobaethol Esgobaeth Bangor.

Daeth Hughes yn gyfaill mawr i bensaer lleol arall, Herbert L. North. Roedd gan y ddau ddidordeb mawr ym mhensaernïaeth hen eglwysi a bythynod traddodiadol Eryri a'r cylch. Ffrwyth eu cyfeillgarwch oedd y ddwy gyfrol *The Old Cottages of Snowdonia* (1908) a *The Old Churches of Snowdonia* (1924).

Roedd yn archaeolegydd amatur - fel bron pob archaeolegydd lleol y pryd hynny - a gyfrannodd nifer o erthyglau ar eglwysi, cestyll a safleoedd archaeolegol gogledd Cymru i'r cylchgrawn *Archaeologia Cambrensis*, yn cynnwys astidiaethau manwl o fryngaerau Pen-y-gaer ac arolwg o safle Braich-y-Dinas (rhwng Penmaenmawr a Llanfairfechan). Am sawl blwyddyn ef oedd golygydd y cylchgrawn hwnnw.

Fel pensaer gweithiodd ar adfer a diogelu sawl eglwys yng ngogledd-orllewin Cymru, e.e. Clynnog, Llanrhychwyn, Eglwys y Drindod Llandudno, Llangelynnin ac eglwys Tywyn (Meirionnydd).
[bawd|[Ynys Dysilio]]

Bu farw Harold Hughes yn 1940 a'i gladdu ym mynwent Ynys Dysilio, ynys fechan yn Afon Menai, ger Porthaethwy, o fewn golwg y Groes Geltaidd a gynlluniodd yno fel cofeb ryfel.

## Cyfeiriadau
* Adargraffiad 1984 o *The Old Churches of Snowdonia*, nodyn ar yr awduron.

## Llyfryddiaeth
Gyda H. L. North:
* *The Old Cottages of Snowdonia* (Bangor, 1908)
* *The Old Churches of Snowdonia* (Bangor, 1924). Adargraffwyd gan Gymdeithas Parc Cenedlaethol Eryri, Capel Curig, 1984.

## Cyfeiriadau 
Categori:Archaeolegwyr o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Penseiri o Gymru
Frances Lynch

Archaeolegydd o Gymru yw **Frances Lynch** (ganwyd 1938). Mae hi'n Gymrawd Ymchwil er Anrhydedd yn Adran Hanes, Hanes Cymru ac Archaeoleg Prifysgol Bangor, Gwynedd ac yn awdur sawl cyfrol ar archaeoleg a chynhanes Cymru.

## Llyfryddiaeth 
* *Prehistoric Anglesey* (2il argraffiad, 1991, Cymdeithas Hynafiaethwyr Môn, Llangefni).
* *Excavations in the Brenig Valley: A Mesolithic and Bronze Age Landscape in North Wales*, Cambrian Achaeological Monographs 5, 1993.
* *Gwynedd* yn y gyfres 'A Guide to Ancient and Historical Wales' (HMSO, Llundain, 1995).
* *Megalithic Tombs and Long Barrows in Britain*. Shire Archaeology Series rhif 73, 1997.
* *Prehistoric Wales* (ar y cyd â Stephen Aldhouse Green a J. L. Davies) Cyhoeddwyr Sutton, Stroud, 2000.

## Dolenni allanol 
* Proffeil ar wefan Prifysgol Bangor 

Categori:Archaeolegwyr o Gymru
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Mark Williams

Gallai **Mark Williams** gyfeirio at un o sawl person:

*Mark Williams (g. 1959), actor o Sais
*Mark Williams (g. 1966), cyn Aelod Seneddol dros Geredigion
*Mark J. Williams (g. 1975), chwaraewr snwcer o Gymro
----
Ramones (albwm)

Albwm cyntaf band roc bync Americanaidd y Ramones yw ***Ramones***. Rhyddhawyd gan Sire Records ar 23 Ebrill, 1976. Oherwydd ystyrid y Ramones fel y grŵp roc bync gyntaf, gellid ystyried yr albwm hwn fel yr albwm roc bync cyntaf.

## Traciau
(Yn wreiddiol rhoddir clod am bob cân, ac eithrio "Let's Dance", i'r Ramones. Ers hynny rhoddir clod i aelodau penodol lle bo'n berthnasol.)
#"Blitzkrieg Bop" (Tommy Ramone, Dee Dee Ramone) – 2:12
#"Beat on the Brat" (Joey Ramone) – 2:30
#"Judy Is a Punk" (Dee Dee Ramone, Joey Ramone) – 1:30
#"I Wanna Be Your Boyfriend" (Tommy Ramone) – 2:24
#"Chainsaw" (Joey Ramone) – 1:55
#"Now I Wanna Sniff Some Glue" (Dee Dee Ramone) – 1:34
#"I Don't Wanna Go Down to the Basement" (Dee Dee Ramone, Johnny Ramone) – 2:35
#"Loudmouth" (Dee Dee Ramone, Johnny Ramone) – 2:14
#"Havana Affair" (Dee Dee Ramone, Johnny Ramone) – 2:00
#"Listen to My Heart" (Dee Dee Ramone) – 1:56
#"53rd & 3rd" (Dee Dee Ramone) – 2:19
#"Let's Dance" (Jim Lee) – 1:51
#"I Don't Wanna Walk Around With You" (Dee Dee Ramone) – 1:43
#"Today Your Love, Tomorrow the World" (Dee Dee Ramone) – 2:09

## Perfformwyr
*Joey Ramone – prif lais
*Johnny Ramone – gitâr
*Dee Dee Ramone – gitâr fas, llais
*Tommy Ramone - drymiau

Categori:Albymau 1976
Categori:Albymau'r Ramones
Peter Christian Asbjørnsen

Ysgolhaig ac awdur a arbenigai yn llên gwerin Norwy oedd **Peter Christian Asbjørnsen** (15 Ionawr 1812 – 6 Ionawr 1885).

Ganed Asbjornsen yn Christiana (Oslo) yn 1812, yn fab i saer coed. Gwandawai chwedlau gwerin yng ngweithdy ei dad. Roedd y prentisiaid a weithiai yno yn dod o bob cwr o Norwy ac felly daeth yn gyfarwydd â thraddodiadau Norwy gyfan. Yn 1824 cafodd ei anfon gan ei dad i ysgol wledig yn Norderhov, ger Christiana, profiad a ddyfnhaodd ei gariad at draddodiadau Norwy a'i bywyd cefn gwlad. Yno hefyd y cyfarfu â'i ffrind Jørgen Engebretsen Moe.

Gyda Moe, casglodd a golygodd gasgliad pwysig a hynod ddylanwadol o chwedlau gwerin traddodiadol (eventyr) Norwyeg (1841-1844), y *Norske folke og huldre-eventyr*, a ystyrir yn glasur fel casgliad chwedlau gwerin a hefyd am ei le mewn llenyddiaeth Norwyeg.

Categori:Genedigaethau 1812
Categori:Marwolaethau 1885
Categori:Llên gwerin Norwy
Categori:Llenyddiaeth Norwyeg
Categori:Ysgolheigion o Norwy
Baner Gogledd Iwerddon

bawd|250px|Baner swyddogol Gogledd Iwerddon
bawd|250px|Baner swyddogol Gogledd Iwerddon (1953–1972)
Baner yr Undeb yw'r unig **faner swyddogol yng Ngogledd Iwerddon**. Rhwng 1952 a 1973 defnyddiwyd baner Ulster, sef maes gwyn gyda chroes goch. Yng nghanol y groes mae seren wen chwe-phwynt gyda Llaw Goch Ulster yn ei chanol a choron uwch ei phen;

Addasiad yw Baner Wlster o Faner Lloegr gyda choron Lloegr a symbol yr Unoliaethwyr. Mae'n dal i gael ei defnyddio gan rhai Unoliaethwyr.

Mae gweriniaethwyr Gogledd Iwerddon yn gwrthod y ddwy faner swyddogol yn gyfangwbl ac yn arddel yn eu lle Baner Iwerddon.

## Ffynonellau
*  *FOTW: Northern Ireland*

## Gweler hefyd
*Baner Iwerddon

Gogledd Iwerddon
Ynys Okinawa

250px|de|bawd|Map o'r ynys

Ynys fwyaf yr Ynysoedd Ryukyu yn ne Japan yw **Ynys Okinawa** (Japaneg: 沖縄本島 *Okinawa-hontō* neu 沖縄島 *Okinawa-jima*). Mae ganddi arwynebedd o 1,203&nbsp;km2 a phoblogaeth o tua 1.3 miliwn. Naha yw'r ddinas fwyaf. Mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn byw yn y de, tra mae gogledd yr ynys yn fynyddig ac yn goediog.

Rhan o Deyrnas Ryukyu oedd Okinawa o'r 15g i'r 19g. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ymosododd yr Americanwyr ar yr ynys ym Mrwydr Okinawa. Heddiw, mae nifer o ganolfannau milwrol Americanaidd ar yr ynys.

## Gweler hefyd
*Okinawa (talaith)

Okinawa
Y Creunant

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Y Creunant** (Saesneg: *Crynant*). Saif yng Nghwm Dulais tua 7 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Castell Nedd ac i'r de o bentref Blaendulais, ar y briffordd A4109.

Mae Afon Dulais yn llifo heibio iddo, gyda Mynydd Marchywel i'r gorllewin, Hirfynydd i'r dwyrain a Mynydd y Drum i'r gogledd.

250px|dim|bawd|Amgueddfa Lo Cefn Coed

Roedd Treforgan ar un adeg yn bentref ar wahân, ond erbyn hyn mae'n rhan o'r Creunant. Ardal lofaol oedd hon; agorwyd y lofa gyntaf, Maes Mawr, yn 1874. Roedd glofa Cefn Coed yn nodedig fel y lofa glo carreg ddyfnaf yn y byd ar un adeg. Mae Amgueddfa Glofa Cefn Coed ar safle hen lofa Blaenant, oedd yn estyniad o lofa Cefn Coed.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Clint Eastwood

Actor a gwneuthurwr ffilmiau  o'r Unol Daleithiau yw **Clinton "Clint" Eastwood, Jr.** (ganwyd 31 Mai 1930).

Caiff ei adnabod yn bennaf am ei rolau actio mewn ffilmiau am y Gorllewin Gwyllt, yn enwedig ffilmiau o'r 1960au, 1970au a dechrau'r 1980au. Gwnaeth ei berfformiadau fel y Dyn Heb Enw (*Man with No Name*) eiconig yn nhrioleg "*Dollars*" Sergio Leone (*A Fistful of Dollars* (1964), *For a Few Dollars More* (1965) a *The Good, the Bad and the Ugly* (1966) sicrhau ei le fel symbol parhaus o wryweidd-dra.

Enillodd Eastwood bum Gwobr yr Academi — dwywaith fel y Cyfarwyddwr Gorau a chynhyrchydd y Ffilm Orau a Gwobr Irving G Thalberg ym 1995. Mae hefyd wedi cael ei enwebu ddwy waith fel yr actor gorau am ei berfformiadau yn *Unforgiven* a *Million Dollar Baby*. Mae ei ffilmiau mwy diweddar yn arbennig wedi derbyn cryn dipyn o feirniadaethau canmoladwy gan gynnwys *Million Dollar Baby* (2004), *Letters from Iwo Jima* (2006), a rhai ffilmiau cynt megis *High Plains Drifter* (1973), *The Outlaw Josey Wales* (1976) ac *Unforgiven* (1992).

Hefyd mae gan Eastwood ddiddordeb yng ngwleidyddiaeth a chafodd ei ethol yn Faer Carmel-by-the-Sea, Califfornia lle bu'n y swydd rhwng 1986 a 1988.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Rhyddewyllyswyr
Ramones

Band roc o'r Unol Daleithiau a ystyrid yn aml fel y grŵp pync-roc gyntaf oedd y **Ramones**. Ffurfiodd y band yn Forest Hills, Queens, Dinas Efrog Newydd, yn 1974,

Roedd y Ramones yn ddylanwad mawr ar y mudiad pync-roc yn yr Unol Daleithiau ac ym Mhrydain, er nad oedd eu llwyddiant masnachol yn eithriadol. Eu hunig record gyda digon o werthiannau yn yr UD i dderbyn tystysgrif aur oedd yr albwm dethol *Ramones Mania*. Cynyddodd gydnabyddiaeth o bwysigrwydd y band dros y blynyddoedd, a heddiw fe gynrychiolant yn aml mewn nifer o asesiadau o'r gerddoriaeth roc orau erioed, megis rhestrau *Rolling Stone* o'r 50 Artist Gorau Erioed a'r 25 Albwm Byw Gorau Erioed, rhestr VH1 o'r 100 Artist Roc Galed Gorau, a rhestr *Mojo* o'r 100 Albwm Gorau. Yn 2002, fe gafodd y Ramones eu hethol fel yr ail fand roc a rôl gorau erioed gan y cylchgrawn *Spin*, gan golli'r prif safle i The Beatles. Ar 18 Mawrth, 2002, fe gafodd y Ramones—gan gynnwys y tri sylfaenydd a'r drymwyr Marky a Tommy Ramone—eu derbyn i Neuadd Fri Roc a Rôl.

## Aelodau 
* **Dee Dee Ramone** – gitâr fas, llais (1974–1989)
* **Johnny Ramone** – gitâr (1974–1996)
* **Joey Ramone** – prif lais (1974–1996)
* **Tommy Ramone** – drymiau (1974–1978)
* **Marky Ramone** – drymiau (1978–1983, 1987–1996)
* **Richie Ramone** – drymiau, llais (1983–1987)
* **Elvis Ramone (Clem Burke)** – drymiau (1987)
* **C. J. Ramone** – gitâr fas, llais (1989–1996)

## Disgyddiaeth 
### Albymau stiwdio 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y Ramones


Categori:Bandiau o dalaith Efrog Newydd
Categori:Bandiau pync-roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1974
Sextans A

[250px|bawd|Galaeth Sextans A yn y [Grŵp Lleol trwy fater rhyngserol yng Ngalaeth y Llwybr Llaethog. Clystyrau o sêr newydd yw'r rhannau lliw glas yn y llun.]]

Galaeth corrach afreolaidd bychan yw **Sextans A** (UGCA 205). Mae'n mesur tua 5000 blwyddyn goleuni ar draws ac mae'n gorwedd yn y Grŵp Lleol, y grŵp o alaethau a gwrthrychau eraill sy'n cynnwys Galaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni.

Ar bellter o 4.3 miliwn blwyddyn goleuni o'r Ddaear, Sextans A yw un o'r aelodau mwyaf pellenig yn y Grŵp Lleol, ac fe'i nodweddir gan ei ffurf sgwâr anghyffredin. Credir fod hyn yn ganlyniad i ffrwydro sêr anferth byrhoedlog yn *supernovae* gan achosi creu rhagor o sêr a'r rhai hynny yn eu tro yn creu rhagor o *supernovae* wedyn, gan arwain yn y pendraw at greu plusgen ymestynnol sy'n edrych fel siâp sgwâr o safbwynt rhywun ar y Ddaear. Mae'n gorwedd yn y rhan o'r awyr a adnabyddir fel Cytser Sextans. Y galaeth agosaf iddo yw Sextans B.

Categori:Galaethau
Categori:Grŵp Lleol
Categori:Sextans (cytser)
Uwch glwstwr

[dde|249px|bawd|Map sy'n dangos yr uwch glystyrau agosaf (i [Uwch Glwstwr Virgo). Cliciwch i weld y manylion.]]

Grŵp o grwpiau a chlystyrau galaethol llai sy'n cael eu dosbarthu ymysg strwythurau mawr y cosmos yw **uwch glwstwr** neu **uwchglwstwr** (*supercluster*). Gorwedd ein galaeth ni, Galaeth y Llwybr Llaethog, yn Uwch Glwstwr Virgo.

Mae bodolaeth uwch glystyrau yn dangos mai anghyfartal yw dosbarthiad galaethau ein bydysawd; mae'r mwyafrif yn gorwedd mewn grwpiau a chlystyrau, gyda grwpiau yn cynnwys hyd at tua 50-100 o alaethau a chlystyrau yn cynnwys hyd at rai miloedd. Mae'r grwpiau a chlystyrau hyn, ynghyd â rhai galaethau ynysig, yn ffurfio yn eu tro strwythurau mwy byth a elwir yn uwch glystyrau.

## Rhestr o uwch glystyrau 
### Uwch glystyrau lleol 
### Uwch glystyrau pellenig 
## Dolenni allanol 
*  Uwch glystyrau lleol
*  Yr uwch glystyrau agosaf
*  Coeden deulu'r Bydysawd: Uwch glwstwr

Categori:Strwythurau graddfa fawr y cosmos
A4160

Priffordd yng Nghaerdydd a Bro Morgannwg yn ne Cymru yw'r **A4160**. Mae'n cysylltu canol dinas Caerdydd a Llandochau.

Mae'n dechrau mewn cyffordd â'r A470 yn Sgwar Callaghan, yna'n arwain tua'r de-orllewin i groesi Afon Elái a mynd oddi tan y briffordd A4232, yna'n troi tua'r de-ddwyrain. Yn Llandochau, mae'n ymuno â'r briffordd A550.

Categori:Cludiant yng Nghaerdydd
Categori:Cludiant ym Mro Morgannwg
Categori:Ffyrdd Cymru
Albwm dethol

Albwm cerddorol neu air llafar sydd â thraciau, o un neu fwy o gerddorion neu berfformwyr, sydd wedi tarddu o amryw o ffynonellau (megis albymau stiwdio, albymau byw, senglau, a thraciau arddangos (*demos*)) yw **albwm dethol** neu **albwm casgliad**.

Dethol
Afon Elái

Afon yn ne Cymru yw **Elái** (Saesneg: *Ely*). Mae hi'n tarddu gerllaw Tonypandy, ac yn llifo tua'r de-ddwyrain heibio i Donyrefail, Ynysmaerdy, a Llantrisant. Mae afon Clun yn ymuno â hi ger Pontyclun, yna mae hi'n parhau tua'r de-ddwyrain heibio i Feisgyn a thrwy ardaloedd mwy gwledig, cyn troi tua'r dwyrain ger Llanbedr-y-fro. O fan 'na mae'r afon yn llifo rhwng Sain Ffagan a Llanfihangel-ar-Elái ac wedyn ar ochr ogleddol Trelái, cyn troi tua'r de-ddwyrain eto i gyrraedd y môr ym Mae Caerdydd.

Mae'r afon ar adegau'n gorlifo a cheir llifogydd.
bawd|chwith|Safle tynnu coed a changhennau ychydig i fyny'r afon o bont yr A48
Cafwyd llifogydd yn yr ardal hon ym Medi 2008 pan gafodd 27 o dai eu llifogi a gorlifodd yr afon hefyd yn 2011, 2012 ac yn 2020.

## Cyfeiriadau
Elái
Elái
Elái
Elái
Rock and Roll Hall of Fame

Amgueddfa a leolir ar lannau Llyn Erie yng nghanol Cleveland, Ohio yn yr Unol Daleithiau (UDA), sy'n cofnodi hanes yr artistiaid, cynhyrchwyr, ac unigolion eraill enwocaf a mwyaf dylanwadol yn y diwydiant cerddoriaeth, yn enwedig roc a rôl, yw'r **Rock and Roll Hall of Fame and Museum** ("Neuadd Fri ac Amgueddfa Roc a Rôl").

Sefydlwyd y Rock and Roll Hall of Fame Foundation ar 20 Ebrill, 1983. Dyluniwyd cartref iddi gan I.M. Pei, ac agorodd ar 2 Medi, 1995.

## Dolenni allanol
*  Rock and Roll Hall of Fame – gwefan swyddogol

Categori:Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Categori:Cerddoriaeth roc
Categori:Cleveland, Ohio
Categori:Sefydliadau 1995
Llanfihangel-ar-Elái

Pentref yng nghymuned Trelái, Caerdydd, yw **Llanfihangel-ar-Elái** () (Saesneg: *Michaelston-super-Ely*). Saif ar gyrion gorllewinol y ddinas.

Saif ger glan ddeheuol Afon Elái, gyda Sain Ffagan ar y lan ogleddol gyferbyn. I'r dwyrain mae ardal Trelái. Saif ym mwrdeisdref sirol Caerdydd, ond o fewn tua hanner milltir i'r ffin â Bro Morgannwg.

Categori:Pentrefi Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Caerdydd (y DU)
Funchal

Prifddinas Madeira, un o Ranbarthau Ymreolaethol Portiwgal, yw **Funchal**.

Mae'n gorwedd ar arfordir deheuol Ynys Madeira. Mae ei hinsawdd mwyn a'i lleoliad deniadol yn ei gwneud yn gyrchfan poblogaidd gan dwristiaid ac mae'r economi leol yn dibynnu'n fawr ar dwristiaeth. Codwyd eglwys gadeiriol yno gan y Portiwgaliaid ar ddiwedd y 15g. Mae'n borthladd pwysig ac allforir y rhan fwyaf o gynnyrch yr ynysoedd oddi yno, gan gynnwys gwin Madeira.

Bu Siarl I, Ymerawdwr Awstria, farw ym Monte, Funchal, ar 1 Ebrill 1922.

250px|dim|bawd|Golygfa ar Funchal

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa "Stori Madeira"
*Eglwys Gadeiriol
*Igreja de Nossa Senhora do Monte (eglwys)
*Reid's Palace (gwesty)

## Enwogion
*Herberto Hélder (g. 1930), bardd
*Pedro Camacho (g. 1979), cyfansoddwr
*Cristiano Ronaldo (g. 1985), pêl-droediwr

Categori:Dinasoedd Portiwgal
Categori:Madeira
Cyflafan Sant Ffolant

Yn 1929 trefnodd Al Capone yr hyn a alwyd yn **Gyflafan Sant Ffolant** (Saesneg: ''Saint Valentine's Day massacre'') pan arweiniodd dau o'i brif ddynion (sef Jack "Machine Gun" McGurn a'r Cymro Murray the Hump) griw o'i ddynion wedi'u gwisg fel heddweision, a lladd saith o ddynion ei elyn mawr "Bugs" Moran.

Garej yn 2122 North Clark Street, Chicago oedd pencadlys Moran, ac ar y diwrnod hwnnw roedd llawer iawn o'i 'henchmen' yno'n chwearae cardiau pan gynigiodd criw Capone werthu llond lorri o Whiskey iddynt. Pan gyrhaeddodd y lorri, saethodd car yr heddlu (car wedi'i ddwyn gan griw Murray the Hump) i mewn i'r garej - yn llawn o heddlu mewn lifrai gyda gynnau *machine-gun*.

Credodd dynion Moran mai 'raid' go iawn oedd hon gan yr heddlu, felly fe ffurfion nhw linell daclus i'r 'heddlu' gymryd eu manylion ar mwyn eu harestio. Yn sydyn, anelwyd gynnau'r 'heddlu' at y llinell ddynion a'u saethu. Saethwyd eu hwynebau hefyd, a phan gyhoeddwyd y lluniau yn y papurau trodd unrhyw gydymdeimlad at Capone yn ffieidd-dra.

Bu un o'r rheiny a saethwyd (sef Frank Gusenberg) fyw am ychydig oriau yn yr ysbyty lleol. Pan holwyd ef gan yr heddlu pwy saethodd ef? Atebodd "Does neb wedi fy saethu!" Golygai hyn na fedrwyd dwyn achos yn erbyn yr un gangster.

Sant Ffolant
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Trosedd yn yr Unol Daleithiau
Categori:1929 yn yr Unol Daleithiau
Uwch Glwstwr Virgo

dde|299px|bawd|Uwch Glwstwr Virgo

Uwch glwstwr galaethol sy'n cynnwys y Grŵp Lleol, grŵp o alaethau sy'n cynnwys yn ei dro y Llwybr Llaethog (ein galaeth ni) a galaeth Andromeda yw **Uwch Glwstwr Virgo** neu'r **Uwch Glwstwr Lleol** fel y'i gelwir weithiau.

## Y ddisg a'r corongylch
Rhennir yr Uwch Glwstwr yn ddwy ran: ei ddisg a'i gorongylch (*halo*). Mae'r ddisg yn gywasgedig ac o ffurf fflat fel crempog ac mae'n cynnwys tua 60% o alaethau disglair Uwch Glwstwr Virgo. Mae'r corongylch yn cynnwys sawl gwrthrych ymestyniedig, ac yno y ceir tua 40% o alaethau disglair yr Uwch Glwstwr.

## Tryfesur a nodweddion eraill
Tryfesur yr Uwch Glwstwr yw tua 200 miliwn blwyddyn goleuni; mae'n cynnwys tua 100 o grwpiau a chlystyrau o alaethau ac mae'n cael ei ddominyddu gan Glwstwr Virgo ger ei ganol. Lleolir ein Grŵp Lleol yn agos at ymyl yr Uwch Glwstwr ac mae'n cael ei atynu'n araf tuag at Glwstwr Virgo. Mae'n bwnc ansicr o hyd a fydd y Grŵp Lleol a chlystyrau eraill, ar ryw bwynt yn y dyfodol pell, yn cael eu "bwyta" gan y Galaeth Virgo A anferth.

Yn ei dro, mae'r Uwch Glwstwr Lleol cyfan (Virgo) yn cael ei dynnu at anomali disgyrchiant anferth iawn a adnabyddir fel yr Atynydd Mawr, sy'n gorwedd ger Clwstwr Norma.

## Rhaniadau
Ymrennir Uwch Glwstwr Virgo Supercluster yn sawl grŵp o glystyrau a elwir yn gymylau galaethau. Gorwedd tri o'r cymylau hyn ar y ddisg, sef Clwstwr Virgo, Cwmwl Canes Venatici (Grŵp M94) a Chwmwl Virgo II.  Mae'r corongylch yn cynnwys nifer o gymylau ymestynedig sy'n cyfeirio at Glwstwr Virgo.

## Cyfeiriadau

Virgo
Llewelyn Morris Humphreys

Ganwyd y gangster **Llewelyn Morris Humphreys** (20 Ebrill 1899 – 23 Tachwedd 1965) yn Chicago yr Unol Daleithiau (UDA). Ei lysenwau yw **Murray the Hump** neu **Y Camel** ac roedd yn un o brif gynghreiriaid Al Capone. Cymry Cymraeg o Garno, Y Trallwng oedd ei rieni, Bryan Humphreys ac Ann Wigley.

Ef a Jack "Machine Gun" McGurn, mae'n debyg, oedd arweinwyr a threfnwyr Cyflafan Sant Ffolant yn Chicago, 1929. Dyma gyflafan mwyaf gawaedlyd ac enwog y ganrif, pan ddilëwyd llawer o ddynion gan eu gelyn, y gangster Bugs Moran.

Roedd yn ddyn busnes effeithiol iawn, gan ei fod yn buddsoddi'r arian roedd yn ei wneud drwy dwyll a gamblo i mewn i fusnesau cyfreithlon, glân; golygai hyn mai unwaith yn unig y cafodd ei arestio ac ni chafodd ei gyhuddo o drosedd o gwbwl.

Sgwenodd John Morgan gofiant iddo dan y teitl *No Gangster More Bold* Perthynas iddo yw cyn-lywydd Plaid Cymru, Dafydd Wigley.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Gangsteriaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Llwgr-fasnachwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Chicago
Categori:Pobl fu farw yn Chicago
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o osgoi treth
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Hirlas Owain

Cerdd fawl anghonfensiynol i'w deulu (gosgordd) a briodolir i'r bardd-dywysog Owain Cyfeiliog, mab Gruffudd ap Maredudd o Bowys, yw **Hirlas Owain**. Mae'n un o gerddi enwocaf Beirdd y Tywysogion.

Mae'n cael ei derbyn yn waith Owain Cyfeiliog gan y mwyafrif o ysgolheigion a cheir nodyn yn nhestun Llyfr Coch Hergest yn dweud mai Owain Cyfeiliog a'i canodd, ond yn ei olygiad diweddar mae Gruffydd Aled Williams yn awgrymu'r posiblrwydd mai Cynddelw Brydydd Mawr oedd yr awdur, a hynny ar sail nodweddion unigryw yn y mydr sy'n gyffredin i ganu Cynddelw i'w noddwyr ym Mhowys a 'Hirlas Owain'; ond dydi pawb ddim yn derbyn y ddadl yn erbyn yr awduraeth draddodiadol.

Mae'r gerdd yn disgrifio cyrch Owain a'i osgordd yn 1156 i achub ei frawd Meurig ap Gruffudd o garchar ym Maelor. Ceir gwledd enfawr er anrhydedd i Owain lle mae gwin yn cael ei dywallt i lestri drudfawr y rhyfelwyr, un ar y tro.

Ceir sawl adlais bwriadol o'r gerdd arwrol gynnar *Y Gododdin* yn 'Hirlas Owain'. Y gerdd hynafol honno yw ein prif ffynhonnell am Fynyddog Mwynfawr, brenin Gododdin yn yr Hen Ogledd. Ond dydi'r gerdd (sy'n destun anodd ac efallai'n anghyflawn) ddim yn rhoi unrhyw fanylion hanesyddol amdano. Ond mae 'Hirlas Owain' yn llawn o gyfeiriadau at gyrch enwog gosgordd Mynyddog ar Gatraeth. Gan fod 'Hirlas Owain' yn dathlu cyrch gan osgordd Owain Cyfeiliog i ryddhau ei frawd Meurig o garchar, mae rhai ysgolheigion yn cynnig y ddamcaniaeth mai cyrch i ryddhau Mynyddog o garchar yng Nghatraeth oedd y cyrch a ddisgrifir yn Y Gododdin (yn y gerdd, dydi Mynyddog ei hun ddim yn cymryd rhan yn y cyrch, ond mae'n bosibl ei fod yn rhy hen i gymryd rhan ei hun neu fod ganddo resymau eraill dros beidio gwneud).

## Llyfryddiaeth 
Ceir y testun Cymraeg Canol gwreiddiol gydag aralleiriad Cymraeg Diweddar, rhagymadrodd a nodiadau, wedi ei olygu gan Gruffydd Aled Williams yn y gyfrol
* Kathleen Anne Bramley *et al.* (gol.), *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif* (Caerdydd, 1994).

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cerddi Cymraeg y 12fed ganrif
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Teyrnas Powys
D. J. Williams (gwahaniaethu)

Gallai **D. J. Williams** gyfeirio at un o sawl person:

*D. J. Williams, cyd-sylfaenydd Plaid Cymru
*D. J. Williams, Aelod Seneddol dros  Gastell-nedd, 1945-1964.
*D. J. Williams, chwaraewr pêl-droed Americanaidd
P. C. Bartrum

Meteorolegydd ac ysgolhaig o Loegr yn arbenigo mewn achau Cymreig oedd **Peter Clement Bartrum** (4 Rhagfyr 1907 – 14 Awst 2008).

Ganed ef yn Llundain a bu'n gweithio fel meteorolegydd i'r Gwasanaeth Trefedigaethol rhwng 1932 a 1955. Treuliodd ran helaeth o'i oes yn ymchwilio i'r llawysgrifau achyddol Cymreig o'r Canol Oesoedd, gan ddysgu Cymraeg i wneud hynny. Ystyrid ef y prif awdurdod ar y pwnc. Roedd ganddo hefyd ddiddordeb yn y chwedlau cynnar am Arthur.

## Cyhoeddiadau
* *Early Welsh Genealogical Tracts* (1966)
* *Welsh Genealogies AD 300-1400* (1974)
* *Welsh Genealogies AD 1400-1500* (1983)
* *A Welsh Classical Dictionary: people in history and legend up to about AD 1000* (1993)

Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Categori:Pobl o Lundain
Father Ted

Comedi sefyllfa poblogaidd yn ystod y 1990au oedd ***Father Ted*** ("*Y Parch Ted*"). Roedd y gyfres yn gwyrdroi o amgylch bywydau tri offeiriad Catholig Gwyddelig a oedd yn byw ar ynys dychmygol ac anghysbell Craggy Island ar arfordir gorllewinol Iwerddon. Cafwyd tair cyfres ar Sianel 4 yn y Deyrnas Unedig, gyda chyfanswm o 25 rhaglen rhwng yr 21ain o Ebrill 1995 a'r 1af o Fai 1998. Ysgrifennwyd y gyfres gan ddau Wyddel, Arthur Mathews a Graham Linehan, a grëodd y rhaglen sgethsis *Big Train* ar y cyd hefyd. Roedd yr holl olygfeydd mewnol wedi'u ffilmio yn The London Studios, tra bod y siotiau allanol wedi'u ffilmio yn Iwerddon.

## Prif Cymeriadau
*Y Parch Ted Crilly - Dermot Morgan
*Y Parch Dougal McGuire - Ardal O'Hanlon
*Y Parch Jack Hackett - Frank Kelly
*Mrs Doyle - Pauline McLynn

Categori:Comedïau sefyllfa
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1995
Categori:Rhaglenni teledu Channel 4
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1998
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Afon Anafon

Afon sy'n llifo i mewn i Afon Aber yng Ngwynedd, Cymru, yw **Afon Anafon**.

Tardda fel nifer o nentydd ar lechweddau Foel Fras a Drum yn y Carneddau. Mae'n  llifo i mewn i Lyn Anafon yna tua'r gogledd-orllewin ar hyd Cwm Anafon, gan fynd heibio nifer o henebion o Oes yr Efydd ac Oes yr Haearn. Ymuna ag Afon Aber ychydig uwchlaw Bont Newydd, y bont dros yr afon ar y ffordd gefn o Abergwyngregyn.

250px|bawd|dim|Afon Anafon
250px|bawd|dim|Rhan isaf Afon Anafon

Categori:Abergwyngregyn
Anafon
Anafon
Categori:Eryri
Ffyrdd Rhufeinig Cymru

Adeiladwyd rhwydwaith o ffyrdd yng Nghymru yn ystod y cyfnod pan oedd y wlad yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig.

Gellir meddwl am y caerau a ffyrdd Rhufeinig yng Nghymru fel bocs hirsgwar yn amgylchynu'r mynyddoedd. Roedd caer bwysig ymhob cornel. Yn y de-ddwyrain ceir caer *Isca Silurum* (Caerllion ar Wysg), ger Casnewydd heddiw. Hon oedd pencadlys y Rhufeiniaid yn y de. Yn y gogledd-ddwyrain dewiswyd safle ger aber Afon Dyfrdwy ar gyfer *Deva* (dinas Caer heddiw). Yn y ddwy gaer hyn sefydlwyd pencadlysoedd y llengoedd yng Nghymru, sef y Legio II Adiutrix yn Deva hyd 66 ac yna'r Legio XX Valeria Victrix, a'r Legio II Augusta yn Isca Silurum. Yn y gorllewin roedd caer Segontium (Caernarfon) yn y gogledd a chaer *Maridunum* (Caerfyrddin) yn y de. Rhwng y caerau yma roedd cyfres o gaerau llai.
[300px|bawd|chwith|Rhan o'r ffordd Rufeinig rhwng [Caer a Segontiwm lle mae'n dringo o Gaerhun i gyfeiriad Bwlch-y-Ddeufaen ar ei ffordd i Segontiwm]]

Yn cysylltu'r caerau hyn a'i gilydd roedd cyfres o ffyrdd. Yn y gogledd roedd y ffordd yn cysylltu Caer a Segontium, oedd yn mynd heibio *Canovium* (Caerhun). Roedd Sarn Helen yn rhedeg o *Canovium* yn y gogledd i Gaerfyrddin, gyda fforch yn arwain i gaer Castell Nedd. Yn y de, roedd y ffordd yn cysylltu Caerllion a Chaerfyrddin. Ochr arall y sgwar oedd y ffordd yn cysylltu Caerllion a Chaer, oedd yn mynd trwy Viroconium, er fod y rhan fwyaf o'r ffordd yma tu allan i ororau Cymru.
Jack McGurn

thumb|250px|Jack McGurn

Roedd **Jack "Machine Gun" McGurn** (ganwyd **Vincenzo Antonio Gibaldi **; 1905 – 15 Chwefror 1936) yn un o 'henchmen' allweddol y gangster Al Capone o Chicago a'r criw gwyllt a elwir yn Chicago Outfit. Ynghyd â'r Cymro Murray the Hump, ef oedd arweinydd Cyflafan Sant Ffolant 1292.

Cafodd ei eni gyda'r enw **Vincenzo Antonio Gibaldi** yn Licata, Sisili, y mab hynaf i Angelo a Guiseppa Gibaldi (née Verderame). Blwyddyn oed oedd e pan symudodd y teulu i UDA - i Ynys Ellis ar 24 Tachwedd 1906. 

Tyfodd Vincenzo i fyny'n sydyn iawn yn slymiau Chicago ble dechreuodd ar yrfa fel bocsiwr gan fabwysiadu'r enw "Battling" Jack McGurn gan fod Gwyddelod yn cael mwy o gyfleon bocsio.

Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Gangsteriaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Llofruddiaethau'r 1930au yn yr Unol Daleithiau
Categori:Llofruddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Paffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Sisili
Categori:Pobl o Brooklyn
Categori:Pobl o Chicago
Categori:Pobl fu farw yn Chicago
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o'r Eidal i'r Unol Daleithiau
Radiohead

bawd|200px|Aelodau'r band Radiohead
Mae **Radiohead** yn fand roc gwahanol o Swydd Rydychen. Aelodau'r band yw Thom Yorke (prif leisydd, gitâr rhythm, piano, electroneg), Jonny Greenwood (prif gitâr, offerynnau eraill), Ed O'Brien (gitâr, canu cefndirol), Colin Greenwood (gitâr bâs, allweddellau) a Phil Selway (drymiau, offerynnau traw). Ers 1993, mae Radiohead wedi rhyddhau saith albwm stiwdio. Yn 2007, roedd y band wedi gwerthu dros 25 miliwn albwm.

Categori:Sefydliadau 1985
Categori:Bandiau Seisnig
Mark Ronson

Mae **Mark Daniel Ronson** (ganwyd 4 Medi 1975) yn artist, cynhyrchydd cerddoriaeth a chyd-sylfaenydd Recordiau Allido. Daw o Loegr ac mae wedi ennill Gwobr y BRITs a Gwobr Grammy deirgwaith. Canolbwyntiodd ei albwm cyntaf, *Here Comes the Fuzz*, ar hip hop Americanaidd. Er gwaethaf y ffaith iddo gyd-weithio â Sean Paul, Nate Dogg a Ghostface Killah, ni gafodd fawr o lwyddiant yn y siart.

Canolbwyntiodd ei ail albwm, *Version* ar y sîn gerddorol Brydeinig ac yn cynnwys fersiynau newydd o ganeuon bandiau fel Radiohead, Maximo Park, The Smiths, Amy Winehouse, The Zutons a'r Kaiser Chiefs. Mae'r albwm yn cynnwys tair cân a gyrhaeddodd y deg uchaf yn y siart ac enillodd Ronson Wobr BRIT am yr Artist Gwrywaidd Gorau yn 2008. Ef yw'r person cyntaf i beidio â chanu ar y recordiad i ennill Gwobr Brit.

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Cerddorion Iddewig o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr recordiau o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Hermon

Ceir sawl lle o'r enw **Hermon**, a enwir ar ôl mynydd sanctaidd yn y Beibl, Mynydd Hermon, gan gynnwys:

## Cymru
* Hermon, pentref yn Sir Benfro
* Hermon, pentref yn Sir Gaerfyrddin
* Hermon, pentref yn Ynys Môn
**Melin Hermon, melin wynt ger y pentref

## Unol Daleithiau America
* Hermon, Maine, tref yn nhalaith Maine
* Mount Hermon, Virginia, cymuned heb ei hymgorffori yn nhalaith Virginia 

----
Hermon, Ynys Môn

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Hermon (gwahaniaethu).''

Pentref bychan yng nghymuned Bodorgan, Ynys Môn, yw **Hermon** ().  Enwir y pentref ar ôl y mynydd sanctaidd yn y Beibl, Mynydd Hermon.  Milltir i'r gogledd o Hermon ceir pentref bychan arall ag enw Beiblaidd, sef Bethel. Mae yng nghymuned Bodorgan.

Lleolir Hermon ar ochr orllewinol Ynys Môn tua hanner milltir i'r dwyrain o bentref Llangadwaladr, ar ffordd yr A4080 rhwng Aberffraw i'r gorllewin a Malltraeth i'r dwyrain.  Milltir i'r de ceir traeth y Malltraeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Bodorgan
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Hermon, Sir Benfro

Pentref bychan yng nghymuned Crymych, Sir Benfro, Cymru, yw **Hermon**. Enwir y pentref ar ôl y mynydd sanctaidd yn y Beibl, Mynydd Hermon.

Gorwedd Hermon yng nghanol bryniau isel yng ngogledd y sir ger Llanfyrnach, tua naw milltir i'r de o Aberteifi. Saif ar groesffordd wledig gyda lonydd yn ei gysylltu â phentrefi bychain eraill, sef Crymych i'r gogledd-orllewin, Pentre Galar i'r de-orllewin, Tegryn i'r gogledd-ddwyrain a Llanfyrnach i'r de-ddwyrain.

Tua thair milltir i gyfeiriad y gorllewin ceir Mynydd Preseli.

Categori:Crymych
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Tegryn

Pentref bychan yng nghymuned Clydau, Sir Benfro, Cymru, yw **Tegryn**. Saif yng ngogledd y sir, ar groesffordd wledig tua 9 milltir i'r de o Aberteifi. Mae lonydd yn ei gysylltu a phentrefi eraill yn y cylch, sef Hermon i'r de-ddwyrain, Star a Chlydau i'r gogledd a Llanfyrnach i'r de. Ychydig i'r gogledd mae copa'r Frenni Fach.

Yn ymyl Tegryn ceir Capel Llwyn-yr-hwrdd, capel Cymraeg sydd a lle pwysig yn hanes yr Annibynwyr.

250px|bawd|dim|Ysgol Tegryn

## Cyfeiriadau
Categori:Clydau
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Star

Gallai **Star** gyfeirio at un o sawl peth:

Pentrefi:
*Star, Sir Benfro, Cymru
*Star, Ynys Môn, Cymru
*Star, Gwlad yr Haf, Lloegr

Gweler hefyd:
*Seren
*Star Trek
*Star Wars
Bethel, Ynys Môn

Pentref bychan yng nghymuned, Bodorgan, Ynys Môn, yw **Bethel** (). Mae'n un o sawl lle a enwir ar ôl y dref Feiblaidd Bethel (Hebraeg: בֵּית־אֵל Bet El, yn golygy "Tŷ Dduw"). Yn yr achos yma enwir y pentref ar ôl Capel Bethel a godwyd yno.

Gorwedd Bethel ar ffordd y B4422 tua milltir i'gogledd o bentref Llangadwaladr a thua dwy filltir i'r gogledd-ddwyrain o Falltraeth.

Tua chwarter milltir i'r de o Fethel ceir Llyn Coron.

250px|bawd|dim|Tai ar gyrion Bethel

## Cyfeiriadau
Categori:Bodorgan
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Newhouse

Pentref bychan yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban, ydy **Newhouse**. Gorwedd ger draffordd yr M8 rhwng Airdrie a Motherwell.

Ganed y gwleidydd radicalaidd Keir Hardie (1856–1915), arweinydd cyntaf y Blaid Lafur, yno ar 15 Awst 1856.

Categori:Pentrefi Gogledd Swydd Lanark
Daearyddiaeth Iwerddon

Mae **daearyddiaeth Iwerddon** yn disgrifio daearyddiaeth ynys yng ngogledd-orllewin Ewrop. Yn wleidyddol, rhennir yr ynys rhwng Gweriniaeth Iwerddon, sy'n cynnwys y rhan fwyaf o arwynebedd yr ynys, a Gogledd Iwerddon (rhanbarth y DU) yn y gogledd-ddwyrain.

Yn fras, gellir disgrifio nodweddion daearyddol Iwerddon fel gwastadeddau eang yng nghanol yr ynys, gyda mynyddoedd gerllaw'r arfordir yn amgylchynu'r gwastadedd hwn. Y mynydd uchaf yw Corrán Tuathail (Saesneg: *Carrauntoohil*), ym mynyddoedd Macgillycuddy’s Reeks yn Swydd Kerry yn y de-orllewin, sy'n 1,041 medr (3,414 troedfedd) o uchder. Ymhlith mynyddoedd eraill yr ynys mae Mynyddoedd Wicklow. Ceir nifer sylweddol o ynysoedd o amgylch yr arfordir, yn enwedig oddi ar yr arfordir gorllewinol.

Yr afon fwyaf ar yr ynys yw Afon Shannon, sy'n 259&nbsp;km (161 millir) o hyd, gydag aber sy'n 113&nbsp;km (70 milltir) arall o hyd. Mae'n llifo i Fôr Iwerydd ychydig i'r de o ddinas Limerick. Ceir hefyd nifer o lynnoedd sylweddol o faint; Lough Neagh yn y gogledd yw'r mwyaf; Loch Coiribe yn y gorllewin yw'r ail o ran maint, a llyn mwyaf Gweriniaeth Iwerddon. Trydydd llyn Iwerddon o ran maint yw Loch Deirgeirt (Lough Derg) ar Afon Shannon.

Mae gan Iwerddon nifer o ynysoedd, yn enwedig oddi ar yr arfordir gorllewinol. Y fwyaf o'r ynysoedd hyn yw Ynys Achill; mae Ynysoedd Arann ac Ynysoedd Blasket hefyd yn nodedig. Ynys Rathlin yw'r unig ynys oddi ar arfordir Gogledd Iwerddon sydd â phoblogaeth arni.
Hermon, Sir Gaerfyrddin

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Hermon**.   Enwir y pentref ar ôl y mynydd sanctaidd yn y Beibl, Mynydd Hermon.

Gorwedd Hermon yng ngogledd y sir ar ffordd y B4333 rhwng Cynwyl Elfed i'r de a Castell Newydd Emlyn i'r gogledd, ger lan Afon Gwili.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Afon Aber

Afon yng Ngwynedd, Cymru, yw **Afon Aber** neu **Afon Abergwyngregyn**, hefyd **Afon Rhaeadr-fawr**. Mae'r afon yn adnabyddus yn bennaf fel yr afon fynyddig sy'n disgyn dros graig uchel i ffurfio'r Rhaeadr Fawr.

Mae'r afon yma yn newid ei henw sawl gwaith yn ystod ei chwrs cymharol fyr. Tardda fel **Afon Goch**, ar lethrau Foel Fras yn y Carneddau. Wedi llifo tua'r de rhwng Llwytmor a'r Bera Mawr, mae'n disgyn dros Raeadr Aber, ac oddi yno yn newid ei henw i Afon Rhaeadr-fawr. Ymuna Afon Rhaeadr-bach a hi fymryn islaw y rhaeadr. Llifa i lawr trwy warchodfa Coedydd Aber, lle mae Afon Anafon yn ymuno â hi. Ger Bont Newydd, y bont dros yr afon ar y ffordd gefn o Abergwyngregyn, mae'n newid ei henw eto i Afon Aber. Cyrhaedda'r môr ar Draeth Lafan ger Abergwyngregyn.

250px|bawd|dim|*Afon Goch*: rhan uchaf Afon Aber
250px|bawd|dim|Diwedd y daith: aber Afon Aber

Mae cryn dipyn o wahaniaeth barn ynglŷn â'r enwau; cred rhai fod yr Afon Goch yn newid ei henw i Afon Rhaeadr-fawr yn syth islaw'r rhaeadr, ac mai dim ond yn is i lawr, wedi i Afon Anafon ymuno â hi y dylid ei galw yn Afon Aber.

Categori:Abergwyngregyn
Aber
Aber
Daearyddiaeth De Affrica

Saif De Affrica ar ran deheuol cyfandir Affrica, wedi ei hamgylchynu ar dair ochr gan y môr. Mae gan y wlad dros 2,500&nbsp;km (1,553 milltir) o arfordir. Yn y gogledd, mae'n ffinio ar Namibia, Botswana, Simbabwe, Mosambic a Gwlad Swasi, tra mae Lesotho yn cael ei hamgylchynu gan Dde Affrica.

O gwmpas yr arfordir mae rhimyn gweddol gul o dir isel, er ei fod yn lletach mewn ambell fan, megis talaith KwaZulu-Natal yn y dwyrain. Yng nghanol y wlad mae llwyfandir uchel. Yn rhan orllewinol y llwyfandir yma, ceir y Karoo, sy'n boeth iawn yn yr haf ond yn oer iawn yn y gaeaf. Dim ond dwy afon fawr sydd gan Dde Affrica, Afon Limpopo ac Afon Oren.

Mynydd uchaf y wlad yw Njesuthi, sy'n 3,410 medr o uchder. Saif yng ngorllewin y wlad, ar y ffin â Lesotho.

Daearyddiaeth De Affrica
Rhagfarn

Cyfeiria'r gair **rhagfarn** at farnu rhywbeth cyn gwybod mwy amdano: gwneud penderfyniad cyn bod yn ymwybodol o'r ffeithiau am achos neu ddigwyddiad. Gwnaed defnydd helaeth o'r gair mewn ambell gyd-destun cyfyngedig, er enghraifft yn yr ymadrodd "rhagfarn hiliol". I ddechrau, mae hyn yn gyfeiriad at farnu person ar sail ei hil, crefydd, dosbarth ac yn y blaen, cyn derbyn gwybodaeth berthnasol am y testun sy'n cael ei farnu; fodd bynnag, daeth y term i olygu unrhyw agwedd elyniaethus tuag at pobl yn seiliedig ar eu hil neu hyd yn oed barnu rhywun heb eu hadnabod. O ganlyniad mae'r gair wedi cael ei ddehongli mor aml mewn ffyrdd eraill ar wahân i hil. Ystyr "rhagfarn" erbyn heddiw yw unrhyw agwedd afresymol sydd fel arfer yn gwrthod dylanwad rhesymol. Mae hil, rhyw, ethnigrwydd, rhywioldeb, oed a chrefydd i gyd wedi arwain at ymddygiad rhagfarnllyd yn y gorffennol.

## Rhestr rhagfarnau 
* Rhagfarn anabledd
* Rhagfarn grefyddol
** Islamophobia
* Rhagfarn golwg
** Rhagfarn maint
** Rhagfarn taldra
* Hiliaeth
** Estrongasedd (senoffobia)
** Gwrth-Semitiaeth
* Oedraniaeth
* Rhywiaeth
* Ar sail rhywioldeb
** Heteronormadedd
** Heterorywiaeth
** Homoffobia


Categori:Agwedd seicolegol
Categori:Casineb
Categori:Cymdeithaseg
Afon Shannon

Afon fwyaf Iwerddon yw **Afon Shannon** (Gwyddeleg: *An tSionainn*). Yn cynnwys yr aber, mae'n 386&nbsp;km (240 milltir) o hyd. Mae'n debyg mai'r afon yma yw **Afon Llinon** y cyfeirir ati yn chwedl *Branwen ferch Llŷr* ym Mhedair Cainc y Mabinogi.

Mae'r afon yn rhannu gorllewin a dwyrain yr ynys; dim ond mewn llai nag ugain man y gellir ei chroesi rhwng Carrick on Shannon yn y gogledd a'i haber ger Limerick, lle mae'n ymuno â Môr Iwerydd.

Yn draddodiadol, ceir tarddle'r afon yn y Shannon Pot, pwill bychan ar lechweddau Mynydd Cuilcagh yn Swydd Cavan. Mae'n llifo trwy 13 o siroedd Iwerddon, a thrwy nifer o lynnoedd, yn cynnwys Lough Allen, Lough Ree a Lough Derg.

## Cyfeiriadau
Shannon
Shannon
Shannon
Shannon
Shannon
Shannon
Shannon
Shannon
Shannon
Shannon
Ysgol Gynradd Gatholig Padrig Sant

Ysgol gynradd  yn Nhrelluest, Caerdydd ydy **Ysgol Gynradd Gatholig Padrig Sant**, sydd dan reolaeth Eglwys Padrig Sant, Caerdydd. Sefydlwyd tua 1875.

Y prifathro ydy Paul Catris.

Categori:Grangetown
Padrig Sant
Categori:Sefydliadau'r 1870au
Baner Montserrat

[bawd|250px|Baner Montserrat [Delwedd:FIAV 110010.svg|23px]]

Lluman glas (sef maes glas gyda Baner yr Undeb yn y canton) gydag arfbais Montserrat yn y *fly* yw **baner Montserrat**. Mae'r arfbais yn dyddio o 1909; mae'n dangos dynes mewn gwyrdd sy'n dal croes, i symboleiddio Cristnogaeth, a thelyn, i gynrychioli'r mewnfudwyr o Iwerddon a setlodd ar yr ynys yn 1632. Ail-fabwysiadwyd yr arfbais yn 1962 yn sgil diddymiad Ffederasiwn India'r Gorllewin.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World* (Llundain: Dorling Kindersley, 2002)

Montserrat
Montserrat, Baner
Categori:Montserrat
Baner Ynysoedd Turks a Caicos

[bawd|250px|Baner Ynysoedd Turks a Caicos [Delwedd:FIAV 110010.svg|23px]]

Lluman glas (sef maes glas gyda Baner yr Undeb yn y canton) gydag arfbais Ynysoedd Turks a Caicos yn y *fly* yw **baner Ynysoedd Turks a Caicos**. Mae'r arfbais yn dangos cragen *conch* a chimwch coch, i gynrychioli diwydiant pysgota'r ynysoedd (prif ffynhonnell economi Turks a Caicos), a chactws, i gynrychioli planhigion yr ynysoedd. Mabwysiadwyd yr arfbais yn 1965 a'r faner yn 1968, pan oedd yr ynysoedd yn cael eu gweinyddu fel rhan o'r Bahamas. Cadwodd Ynysoedd Turks a Caicos y faner pan ddaethant yn diriogaeth ar wahân yn sgil annibyniaeth y Bahamas yn 1973.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World* (Llundain: Dorling Kindersley, 2002)

Ynysoedd Turks a Caicos
Ynysoedd Turks a Caicos, Baner
Categori:Ynysoedd Turks a Caicos
Baner Anguilla

[bawd|250px|Baner Anguilla [Delwedd:FIAV 110010.svg|23px]]
[bawd|250px|Baner answyddogol Anguilla [Delwedd:FIAV historical.svg|23px]]

Lluman glas (sef maes glas gyda Baner yr Undeb yn y canton) gydag arfbais Anguilla yn y *fly* yw **baner Anguilla**. Mae'r arfbais yn dangos tri dolffin (sy'n symboleiddio cyfeillgarwch, doethindeb, a chryfder) ar gefndir gwyn uwchben stribed gwyrddlas (i gynrychioli'r môr). Mabwysiadwyd yr arfbais yn wreiddiol fel baner answyddogol yr ynys yn 1967, pan gwahanodd o Sant Kitts-Nevis (gweler Saint Christopher-Nevis-Anguilla). Mabwysiadwyd y faner yn 1990. Mae gan Sant Kitts-Nevis eu baner eu hunain, bellach.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World* (Dorling Kindersley, 2002)

Categori:Anguilla
Anguilla
Anguilla, Baner
Star, Sir Benfro

Pentref bychan yng nghymuned Clydau, Sir Benfro, Cymru, yw **Star**. Saif yng ngogledd y sir, ar groesffordd wledig tuag 8 milltir i'r de-ddwyrain o Aberteifi. Mae lonydd yn ei gysylltu a phentrefi eraill yn y cylch, sef Clydau, cwta milltir i'r gogledd-ddwyrain, Bwlch-y-groes i'r gogledd a Tegryn a Llanfyrnach i'r de.

## Cyfeiriadau
Categori:Clydau
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Baner Antilles yr Iseldiroedd

[bawd|250px|Baner Antilles yr Iseldiroedd [Delwedd:FIAV 110000.svg|23px]]
[bawd|250px|Baner Antilles yr Iseldiroedd (1959–1985)  [Delwedd:FIAV historical.svg|23px]]
Maes gwyn gyda stribed coch fertigol a orgyffwrddir gan stribed glas llorweddol gyda phum seren wen yn ei ganol yw **baner Antilles yr Iseldiroedd**. Daw'r lliwiau o faner yr Iseldiroedd, ac mae'r sêr yn cynrychioli grwpiau ynysoedd y diriogaeth. Mabwysiadwyd yn 1959; yn wreiddiol roedd chwe seren, ond newidiwyd hyn i bump pan adawodd Arwba yn 1986.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Categori:Antilles yr Iseldiroedd
Antilles yr Iseldiroedd
Baner yr Ynys Las

[bawd|250px|Baner yr Ynys Las [Delwedd:FIAV 110100.svg|23px]]
Baner ddeuliw yw **faner yr Ynys Las** gyda stribed uwch gwyn a stribed is coch; wedi'i osod yn ei chanol tuag at yr *hoist* mae cylch gyda hanner uwch coch a hanner is gwyn. Cynrychiola iâ'r ynys gan wyn a'r haul gan goch; mae'r lliwiau hefyd yn rhai baner Denmarc. Dyluniwyd y faner gan arlunydd lleol a mabwysiadwyd yn 1985.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Ynys Las, Yr
Categori:Yr Ynys Las
Tawhid

Yn nysgeidiaeth Islam, y cysyniad am undod a throsgyniaeth Duw (Allah) yw **Tawhid**. Dyma sylfaen athrawiaeth Islam a grynhoir yn llinell agoriadol y *Coran*: "Nid oes duw ond Duw, a Muhammad yw Ei Negesydd".

Categori:Diwinyddiaeth Islamaidd
Categori:Islam
Salah

Yn athrawiaeth Islam, yr ail o Bum Colofn y Ffydd (Arabeg: *Arkân al-Dîn*), a adnabyddir hefyd fel y ''Farâ'idh*, yw
y *Salah* neu *salat* (ll. *salawât*), sef y pum gweddi defodol a adroddir pum gwaith y dydd: ar doriad y wawr (*subh*), ar ganol dydd (*dhuhr*), ar ganol y prynhawn (*asr*), ar fachlud yr haul (*maghrib'') a dechrau'r nos (*ishâ*). Dechreuir pob gweddi gyda'r al-Fâtiha, a geir ar ddechrau'r *Coran*, ysgrythur y Mwslemiaid.

Categori:Islam
Zakat

Yn athrawiaeth Islam, un o Bum Colofn y Ffydd (Arabeg: *Arkân al-Dîn*), a adnabyddir hefyd fel y ''Farâ'idh*, yw
*Zakât'', sef rhoi elusen yn ôl gallu'r rhoddwr.

Tua 5% o incwm y credadun a argymhellir yn y *Coran*. Yn aml mae'r mosg lleol yn trefnu hyn ac mae'r arian yn mynd at helpu'r tlodion, pobl gydag anabledd, gweddwon a'r amddifad neu unrhyw un sydd mewn angen.

Categori:Islam
R.E.M.

bawd|200px|R.E.M. yn 2003

Roedd **R.E.M.** yn fand roc a ffurfiwyd yn Athens, Georgia, ym 1980 gan Michael Stipe (prif leisydd), Peter Buck (gitâr), Mike Mills (gitâr bâs) a Bill Berry (drymiau ac offerynnau traw). Roedd R.E.M yn un o'r bandiau roc amgen cyntaf i fod yn boblogaidd a daethant yn adnabyddus yn sgîl y modd y chwaraeodd Buck ei gitâr a llefaru aneglur Stipe. Rhyddhaodd R.E.M. eu sengl cyntaf, 'Radio Free Europe', ym 1981 ar y label recordio annibynnol Hib-Tone. Dilynwyd y sengl hon gyda'r EP *Chronic Town* ym 1982, y tro cyntaf i'r band ryddhau cerddoriaeth ar label I.R.S. Records. Ym 1983, rhyddhaodd y band eu halbwm cyntaf, *Murmur*, i ganmoliaeth aruchel ac adeiladodd y band eu henw da dros y blynyddoedd canlynol trwy ryddhau mwy o'u cerddoriaeth, teithio'n barhaus o amgylch y wlad yn perfformio'n fyw a thrwy gefnogaeth radio colegau. Wedi blynyddoedd o lwyddiant ar y sîn tanddaearol, llwyddodd R.E.M. yn y prif ffrwd cerddorol ym 1987 gyda'r sengl 'The One I Love'. Arwyddodd y grŵp gytundeb gyda Warner Bros. Records ym 1988 a dechreuasant sôn am eu pryderon gwleidyddol ac amgylcheddol tra'n perfformio i gynulleidfaoedd eang ledled y byd. Gwahanodd y band ym Medi 2011.

Categori:Bandiau Americanaidd