open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llandydiwg

Pentref a phlwyf eglwysig yng nghymuned Trefynwy, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llandydiwg** (Saesneg: *Dixton*). Fe'i lleolir tua milltir i'r gogledd o dref Trefynwy yng ngogledd-ddwyrain y sir, heb fod nepell o'r ffin â Lloegr.

Llifa Afon Gwy heibio i Landydiwg. Ar ei lan ceir eglwys y plwyf, sef Eglwys Sant Pedr. Credir fod yr adeilad gwyngalchog hwn yn dyddio yn ôl i'r 12g yn wreiddiol ac y bu canolfan grefyddol yno cyn hynny hefyd.

[bawd|dim|220px|[Croes Geltaidd ym mynwent Eglwys Llandydiwg]]

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Trefynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Glasgoed

Gallai **Glasgoed** neu **Glascoed** gyfeirio at un o amryw bentrefi yng Nghymru:

*Glasgoed, Ceredigion
*Glascoed, Sir Ddinbych
*Glasgoed, Sir Fynwy
*Glascoed, Sir Gaerfyrddin
*Glascoed, Powys
*Glasgoed, Wrecsam
----
Legio II Parthica

Lleng Rufeinig a ffurfiwyd yn y flwyddyn 197 gan yr ymerawdwr Septimius Severus oedd y **Legio II Parthica**. Ei harwyddluniau oedd y tarw a'r centaur.

Ffurfiodd Septimius Severus y lleng yma, ynghyd â Legio I Parthica a Legio III Parthica, i ymgyrchu yn erbyn y Parthiaid. Bu'r rhyfel yn llwyddiannus, a choncrwyd gogledd Mesopotamia ac anrheithio  Ctesiphon, prifddinas y Parthiaid.

Wedi'r rhyfel, trosglwyddwyd Legio II Parthica i'r Eidal, gyda'i gwersyll yn Castra Albana heb fod ymhell o Rufain. Rhwng 208 a 211, aeth gyda'r ymerawdwr i Brydain, lle bu'n cynorthwyo i drwsio Mur Hadrian. Dan yr ymerawdwr Caracalla, bu'r lleng yn ymladd yn nhalaith Raetia yn erbyn yr Alemanni, cyn cael ei gyrru yn ôl i Parthia. Yn 217, llofruddiwyd Caracalla gan Macrinus, legad y lleng yma, a'i cyhoeddodd ei hun yn ymerawdwr. Y flwyddyn wedyn, cefnogodd y lleng Elagabalus yn erbyn Macrinus. Wedi iddo ennill yr orsedd, rhoddodd Elagabalus y teitl *Pia Fidelis Felix Aeterna* i'r lleng.

Rhwng 230 a 232, ymladdodd y lleng dan Alexander Severus yn erbyn y Sassaniaid. Wedi hyn, symudwyd hi i dalaith Germania Superior. Cefnogodd Maximinus Thrax, ac wedi ei farwolaeth ef, dychwelwyd y lleng i Castra Albana. Yn nechrau'r 4g, gyrrwyd hi i Mesopotamia eto.

II Parthica
Categori:197
Gwernesni

Pentref yng nghymuned Llantrisant Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Gwernesni** (Seisnigiad: *Gwernesney*). Saif yng nghanol y sir ar ffordd y B4325 tua 3 milltir i'r dwyrain o dref Brynbuga. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llantrisant Fawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Llantrisant Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llancaeo

Pentref bychan yng nghymuned Llan-arth, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llancaeo** (Seisnigiad: *Llancayo*). Fe'i lleolir ger Gwehelog tua 2 filltir i'r gogledd o Frynbuga ar y ffordd B4598 i'r Fenni.

250px|bawd|dim|Melin wynt ger Llancaeo

## Cyfeiriadau
Categori:Llan-arth
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llanddinol

Pentref bychan yng nghymuned y Dyfawden, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanddinol** (Saesneg: *Itton*). Fe'i lleolir tua 3 milltir (4.8&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o Gas-gwent.

Sefydlwyd eglwys yma gan sant Deiniol ac mae'r enw Cymraeg yn deillio o *llan* + *Deiniol*. Cofnodir yr enw Saesneg fel *Edyton*, *Hedyngton* ac *Edeton* yn y 14g.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Y Dyfawden
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Cilgwrrwg

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Y Dyfawden, Sir Fynwy, Cymru, yw **Cilgwrrwg** (Saesneg: *Kilgwrrwg* am y plwyf a *Kilgwrrwg Common* am y pentref). Fe'i lleolir tua 7 milltir i'r gogledd-orllewin o Gas-gwent.

## Cyfeiriadau
Categori:Y Dyfawden
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Gwiddonyn (arachnid)

:''Mae'r erthygl hon am yr arachnid. Am y chwilen, gweler gwiddonyn (chwilen).''
Arachnidau bychain yw **gwiddon** neu **euddon** (unigol: **gwiddonyn**, **euddonyn**). Ynghyd â throgod, gwiddon sydd yn cyfansoddi'r tacson Acarina.

## Ffosiliau 
Mae priodoleddau ambr yn unigryw ar gyfer cadw olion a gweddau organebau byw (anifeiliaid, planhigion a microbau) am filiynau o flynyddoedd. Ym mis Awst 2012 cyhoeddwyd darganfyddiad olion widdon 230 miliwn (Ma) oed. Ar y pryd y rhain oedd y ffosiliau ambr anifail hynaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Acari
Elfen Grŵp 4

|}

Mae **elfennau grŵp 4** yn grŵp o elfennau yn y tabl cyfnodol. Yn nhrefn IUPAC mae grŵp 4 yn cynnwys: **titaniwm** (**Ti**), **sirconiwm** (**Zr**), **hafniwm** (**Hf**) a **rutherfordiwm** (**Rf**). Mae'r grŵp hwn wedi'i osod yn d-block o'r tabl cyfnodol ac yn perthyn i'r grŵp ehangach o fetalau trosiannol.

### Cemeg
Fel nifer o'r grwpiau eraill mae aelodau'r teulu hwn yn dangos yr un patrwm o ran eu electronnau yn enwedi ar du allan y gragen. Oherwydd hyn mae nhw'n ymateb yn debyg i'w gilydd.


Categori:Metelau trosiannol
Categori:Rhestrau gwyddonol
Glasgoed, Sir Fynwy

:''Am leoedd eraill o'r enw "Glasgoed" neu "Glascoed", gweler Glasgoed.*

Pentref bychan yng nghymuned Llanbadog, Sir Fynwy, Cymru, yw **Glasgoed** (Saesneg: *Glascoed''). Saif yng ngorllewin y sir, tua hanner ffordd rhwng Brynbuga a thref Pont-y-pŵl (Torfaen).

Ceir Cronfa Llandegfedd i'r de o'r pentref. I'r dwyrain o'r pentref saif Ffatri Arfau'r Goron ROF Glascoed (bellach *BAE Systems Munitions Glascoed*).

250px|bawd|dim|Capel Mount Zion (capel y Bedyddwyr), sy'n sefyll i'r de o'r pentref

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbadog
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llanddewi Ysgyryd

Pentref a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llandeilo Bertholau, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanddewi Ysgyryd** (Saesneg: *Llanddewi Skirrid*). Saif yng ngogledd y sir tua 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Fenni.

Enwir y pentref ar ôl eglwys y plwyf, a gysegrir i Ddewi Sant. Cyfeiria 'Ysgyryd' at fryn Ysgyryd Fawr (486 metr - 1596 troedfedd), sy'n codi i'r gogledd. Mae'r bryn a'r ardal yn gorwedd o fewn ffin Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion o'r ardal
* Dennis Powell (1924–1993), paffiwr

## Cyfeiriadau
Categori:Llandeilo Bertholau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Conga

Drwm tal a chul gydag un groen yw'r **conga** (lluosog: congas neu congâu). Daw o Giwba a chredir ei fod yn tarddu o'r Makuta neu ddrymiau tebyg a gysylltir â Chiwbawyr Affricanaidd â llinach o Ganolbarth Affrica. Defnyddir congas yng ngherddoriaeth grefyddol Affro-Garibïaidd, Rumba, salsa, merengue, Reggaeton, a nifer o fathau eraill o gerddoriaeth America Ladin.

Categori:Cerddoriaeth Ciwba
Categori:Drymiau
Llandenni

Pentref bychan  yng nghymuned Rhaglan, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llandenni** (Saesneg: *Llandenny*). Fe'i lleolir tua 3 milltir i'r de o Raglan a thua'r un pellter i'r gogledd o Frynbuga yng ngogledd y sir. Rhed y briffordd A449 heibio i'r dwyrain o'r pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Rhaglan
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Elfen Grŵp 5

Mae **elfennau grŵp 5** yn grŵp o elfennau yn y tabl cyfnodol. Metelau trosiannol ydy elfennau'r grŵp hwn. Yn nhrefn IUPAC mae grŵp 4 yn cynnwys: **fanadiwm** (**V**), **niobiwm** (**Nb**), **tantalwm** (**Ta**), a **dwbniwm** (**Db**).
    
Mae patrwm yr electronnau yn debyg rhwng aelodau unigol y teulu. yn enwedi ar du allan y gragen. Oherwydd hyn mae nhw'n ymateb yn debyg i'w gilydd ar wahân i niobiwm sy'n hollol wahanol i'r gweddill:

Dim ond mewn labordy y gellir creu dwbniwm; dydy o ddim ar gael yn naturiol.
Llanelen

Pentref bychan yng nghymuned Llan-ffwyst Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanelen** (Seisnigiad: *Llanellen*). Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r de o'r Fenni ar y briffordd A404 sy'n cysylltu'r Fenni a Brynbuga, yng ngogledd-orllewin y sir. Llifa Afon Wysg heibio i'r gogledd a'r dwyrain o'r pentref.

Mae Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog yn mynd heibio i'r pentref.

250px|bawd|dim|Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog ger Llanelen

## Cyfeiriadau
Categori:Llan-ffwyst Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Elfen Grŵp 6

|}

Mae **elfennau grŵp 6** yn grŵp o elfennau (metelau trosiannol) yn y tabl cyfnodol. Yn nhrefn IUPAC mae grŵp 6 yn cynnwys: **titaniwm** (**Ti**), **cromiwm** (**Cr**), **molybdenwm** (**Mo**), **twngsten** (**W**) a **seaborgiwm** (**Sg**).

## Cemeg
Fel nifer o'r grwpiau eraill mae aelodau'r teulu hwn yn dangos yr un patrwm o ran eu electronnau yn enwedi ar du allan y gragen. Oherwydd hyn mae nhw'n ymateb yn debyg i'w gilydd.

"Grŵp 6" ydy enw newydd yr IUPAC am yr hen "*grŵp VIA*" yn Ewrop a "*grŵp VIB*" yn yr Unol Daleithiau.


Categori:Metelau trosiannol
Categori:Rhestrau gwyddonol
Little Mill

Pentref bychan  yng nghymuned Goetre Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Little Mill** (ymddengys nad oes enw Cymraeg am y pentref). Fe'i lleolir ar y briffordd A472 yng ngogledd-ddwyrain y sir, 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Bont-y-pŵl, Torfaen a 3 milltir i'r gorllewin o Frynbuga. Poblogaeth: tua 1,000.

Enwir y pentref ar ôl melin ddŵr a godwyd yn yr ardal yn y 19g.

## Cyfeiriadau
Categori:Goetre Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Edward Cullen

Un o'r prif gymeriadau ffuglennol *The Twilight Saga*, gan Stephenie Meyer, ydy **Edward Cullen** (gynt **Edward Anthony Masen**) a chwaraewyd gan Robert Pattinson. Mae'n ymddangos yn y llyfrau *Twilight*, *New Moon*, *Eclipse* a *Breaking Dawn* yn ogystal â'r ffilmiau addasiad a'r nofel anorffenedig *Midnight Sun* sy'n ail fersiwn y stori *Twilight* o safbwynt Edward. Fampir ydy Edward sy'n cwympo mewn cariad, priodi, a chael plentyn gyda Bella Swan - glaslances sy'n dewis dod yn fampir hefyd.

## Cymeriadaeth
Yn y llyfrau, mae Bella yn disgrifio Edward fel person swynol, moesgar, penderfynol, a chyndyn iawn. Mae'n amddiffynnol iawn dros Bella. Mae'n gor-ddadansoddi'n aml yn enwedig pan yw e mewn perygl. Mae'n defnyddio iaith wedi dyddio sy'n ei gadw o fywyd Edward yn dechrau'r 20g. Mae Edward yn gweld ei hun fel anghenfil a bu iddo ddymuno i fod yn ddynnol ers iddo gwympo mewn cariad gyda Bella.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Stephenie Meyer
*Gwefan swyddogol y cyfres *Twilight*
*Gwefan swyddogol y ffilm *Twilight* 

Categori:Cymeriadau ffuglen
Rheilffordd Pont-y-pŵl a Blaenafon

250px|bawd|Rheilffordd Pont-y-pŵl a Blaenafon

Mae **Rheilffordd Pont-y-pŵl a Blaenafon** (Saesneg: *Pontypool and Blaenavon Railway*) yn rheilffordd sy'n rhedeg am ddwy filltir rhwng gorsaf reilffordd Whistle Inn a gorsaf reilffordd Lefel Uchaf ym Mlaenafon ym Mwrdeisdref Sirol Torfaen, Cymru.

Dyma'r rheilffordd lled-cyffredin (Saesneg: *standard gauge*) uchaf yng ngwledydd Prydain.. Dyma'r unig reilffordd ble ceir pont "rheilffordd-dros-reilffordd, hefyd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Rheilffordd Pont-y-pŵl a Blaenafon

Categori:Blaenafon
Categori:Cludiant yn Nhorfaen
Pont-y-pŵl a Blaenafon
Elfen Grŵp 8

|}

Mae **elfennau grŵp 8** yn grŵp o elfennau (Metelau trosiannol) yn y tabl cyfnodol. Yn nhrefn IUPAC mae grŵp 8 yn cynnwys y metalau trosiannol canlynol: **haearn** (**Fe**), **rwtheniwm** (**Ru**), **osmiwm** (**Os**) a  **hasiwm** (**Hs**).

## Cemeg
Fel nifer o'r grwpiau eraill mae aelodau'r teulu hwn yn dangos yr un patrwm o ran eu electronnau yn enwedi ar du allan y gragen. Oherwydd hyn mae nhw'n ymateb yn debyg i'w gilydd ac eithrio twtheniwm:

Caiff yr elfennau hyn eu cynnwys yn Grŵp 7 am un rheswm yn unig, sef fod ganddyn nhw i gyd wyth electron. Dim ond yn y labordy y gellir cynhyrchu hasiwm.


Categori:Metelau trosiannol
Categori:Rhestrau gwyddonol
Llangofan

Pentref bychan yng nghymuned Rhaglan, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llangofan** (Saesneg: *Llangovan*). Fe'i lleolir mewn ardal wledig 5 milltir i'r de-orllewin o Drefynwy yng ngogledd-ddwyrain y sir.

Ceir eglwys hynafol a gysegrwyd i Sant Gofan (neu Gofen) ar gwr y pentref.

## Gweler hefyd
*Eglwys Sant Gofan

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Llangofen ar wefan Genuki. 

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Rhaglan
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llangiwa

Pentref bychan  yng nghymuned y Grysmwnt, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llangiwa** (Saesneg: *Llangua*). Fe'i lleolir ar bwys ffordd yr A465 mewn ardal wledig 9 milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Fenni yng ngogledd-ddwyrain y sir, bron ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr. Gorwedd ar lan Afon Mynwy tua milltir o'r Grysmwnt.

Enwyd yr eglwys yn wreiddiol, ac yna'r pentref, ar ôl y Santes Giwa.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Llangiwa ar wefan Genuki. 

Categori:Y Grysmwnt
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
The Land Before Time

Ffilm animeiddiedig Americanaidd gan Don Bluth yw ***The Land Before Time*** (1988).

Categori:Ffilmiau 1988
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Categori:Ffilmiau Disney
Rock-a-Doodle

Ffilm animeiddiedig Americanaidd gan Don Bluth yw ***Rock-a-Doodle*** (1991).

Categori:Ffilmiau 1991
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Legio III Parthica

Lleng Rufeinig a ffurfiwyd yn y flwyddyn 197 gan yr ymerawdwr Septimius Severus oedd **Legio III Parthica**. Credir mai ei harwyddlun oedd y tarw.

Ffurfiodd Septimius Severus y lleng yma, ynghyd â Legio I Parthica a Legio II Parthica, i ymgyrchu yn erbyn y Parthiaid. Bu'r rhyfel yn llwyddiannus, a choncrwyd gogledd Mesopotamia ac anrheithio  Ctesiphon, prifddinas y Parthiaid.

Wedi'r rhyfel, daeth Legio III Parthica yn rhan o garsiwn talaith newydd Mesopotamia, gyda'i gwersyll yn Rhesaena. Yn ystod y 3g, cymerodd y lleng ran mewn nifer o ymgutchoedd yn erbyn y Sassaniaid, yn 217 dan yr ymerawdwr Caracalla, yn 230 dan Alexander Severus ac yn 243 dan Gordian III. Mae'n debyg fod y lleng yn dal yn yr ardal yn y 5g, ond mae'r *Notitia dignitatum* yn aneglur.

III Parthica
Categori:197
An American Tail

Ffilm animeiddiedig Americanaidd gan Don Bluth yw ***An American Tail*** (1986).

## Gweler hefyd 
* *An American Tail: Fievel Goes West*

Categori:Ffilmiau 1986
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Elfen Grŵp 9

Mae **elfennau grŵp 9** yn grŵp o elfennau yn y tabl cyfnodol. Yn nhrefn IUPAC mae grŵp 9 yn cynnwys: **cobalt** (**Co**), **rhodiwm** (**Rh**), **iridiwm** (**Ir**), a **meitneriwm** (**Mt**).

Metalau trosiannol ydy'r rhain i gyd sydd yn bloc-*d*. Mae pob isotop o Mt yn ymbelydrol ac mae ganddyn nhw hanner oes byr iawn ac nid oes enghraifft naturiol ar gael ohonyn nhw; ychydig iawn iawn o meitneriwm sydd wedi cael ei gynhyrchu yn y labordy.
 
Mae patrwm yr electronnau yn debyg rhwng aelodau unigol y teulu, yn enwedi ar du allan y gragen. Oherwydd hyn mae nhw'n ymateb yn debyg iawn i'w gilydd ar wahân i niobiwm sy'n hollol wahanol i'r gweddill:

## Cymhwyso'r elfennau hyn
*Alois
*Catalysts
*Uwchalois
*Rhannau electronig


Categori:Metelau trosiannol
Categori:Rhestrau gwyddonol
Bartok the Magnificent

Ffilm animeiddiedig Americanaidd gan Don Bluth ar gyfer fideo yw ***Bartok the Magnificent*** (1999). Mae'n *spinoff* i'r ffilm *Anastasia*.

Categori:Ffilmiau 1999
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau Disney
Llanllywel

Pentref bychan yng nghymuned Llantrisant Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanllywel** (Seisnigiad: *Llanllowell*; hen ffurf Seisnigaidd: *Llanthowell*). Fe'i lleolir 2 filltir i'r de-ddwyrain o dref Brynbuga yng ngogledd y sir.

Gorwedd ar lan ddwyreiniol Afon Wysg. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llantrisaint Fawr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Llanllywel ar wefan Genuki 

Categori:Llantrisant Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Titan A.E.

Ffilm animeiddiedig Americanaidd gan Don Bluth yw ***Titan A. E.*** (2000).

Categori:Ffilmiau 2000
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Llanfihangel Torymynydd

Pentref a phlwyf eglwysig yng nghymuned y Dyfawden, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanfihangel Torymynydd**. Saig  yng ngogledd y sir yn Nyffryn Wysg, tua 9 milltir i'r de-orllewin o dref Mynwy a 6 milltir i'r dwyrain o dref Brynbuga.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Dywedir mai disgynyddion Brychan Brycheiniog, brenin Teyrnas Brycheiniog, a sefydlodd Llanfihangel. Mae rhannau o'r eglwys yn dyddio o'r Oesoedd Canol ond cafodd ei atgyweirio yn sylweddol yn 1853-54. Fel yn achos nifer o eglwysi eraill yng Nghymru, ymddengys mai yng nghyfnod y Normaniaid y cysegrwyd yr eglwys honno i Sant Mihangel.

## Cyfeiriadau
Categori:Y Dyfawden
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llan-soe

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llantrisant Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llan-soe** (Saesneg: *Llansoy*). Saif yng ngogledd y sir tua 3 milltir i'r de-ddwyrain o dref Rhaglan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Llan-soe ar wefan Genuki 

Categori:Llantrisant Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llanisien, Sir Fynwy

Pentref bychan yng nghymuned Tryleg Unedig, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanisien** (Seisnigiad: *Llanishen*). Fe'i lleolir 7 milltir i'r de-orllewin o Drefynwy a 3 millltir i'r de o bentref Tryleg ar y ffordd B4293, ar odre Dyffryn Wysg.

Dywedir i gell neu lan gael ei sefydlu yma gan Isan (Isien), un o ddisgyblion Sant Illtud. Cyfeirir at yr eglwyds yn *Llyfr Llandaf* (12g).

200px|bawd|dim|Eglwys Llanisien

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Llanisien ar wefan Genuki 

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Tryleg Unedig
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Elfen Grŵp 12

Grŵp o ddeuddeg elfen yn y tabl cyfnodol ydy **Grŵp 12**. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 12 yn cynnwys: sinc (Zn), cadmiwm (Cd) and merciwri (Hg). Bellach, cynhwyswyd coperniciwm (Cn) hefyd yn y grŵp hwn yn dilyn nifer o arbrofion ar atomau unigol o Cn

Mae pob aelod o'r grŵp hwn yn fetalau.

## Cyfeiriadau

Categori:Rhestrau gwyddonol
Elfen Grŵp 10

Grŵp o ddeg elfen yn y tabl cyfnodol ydy **elfen grŵp 10**. Maen nhw i gyd yn fetelau trosiannol gwyn neu lwyd golau eu lliw. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 10 yn cynnwys:  nicel  (Ni), paladiwm  (Pd), platinwm  (Pt), a darmstadtiwm (Ds).

Mae patrwm yr electronnau'n debyg rhwng aelodau unigol y teulu, yn enwedig ar du allan y gragen, er mai gwan iawn ydy'r patrwm yn y grŵp neu'r teulu hwn o elfennau. Mae yna un eithriad: paladiwm.

## Priodweddau
Fel y dywedwyd uchod, maen nhw i gyd yn fetalau trosiannol gwyn neu lwyd golau eu lliw ac yn eitha gloyw (Saesneg: "*high luster*") a thydyn nhw ddim yn ocsideiddio'n hawdd.

## Cymhwyso
* Addurniadau ar dlysau e.e. electro-haenu
* Catalydd mewn nifer o adweithiau cemegol
* Aloi metel
* Metal Alloys
* Rhannau electronig gan eu bont yn aros yn gyson mewn tymhereddau gwahanol.


Categori:Metelau trosiannol
Categori:Rhestrau gwyddonol
Elfen Grŵp 14

Grŵp o un-deg-pedwar elfen yn y tabl cyfnodol ydy **Grŵp 14**, neu'r **grŵp carbon**. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 14 yn cynnwys: carbon (C), silicon (Si), germaniwm (Ge), tun (Sn), plwm (Pb) ac ununcwadiwm (Uuq).

Mae IUPAC yn ei alw'n swyddogol yn **Grŵp 14**. Yr hen enw oedd **Grŵp IVB** a **Grŵp IVA**. Arferid galw'r grŵp, cyn hynny, yn "**y tetrels**" (o'r Groeg *tetra*, sef pedwar).

Mae carbon, silicon a germaniwm yn fetaloidau ac mae tun a phlwm yn fetalau tlawd. Ni wyddom fawr ddim am ununcwadiwm, fodd bynnag.

Mae patrwm yr electronnau'n rhwng aelodau unigol y teulu yn debyg iawn, yn enwedig ar du allan y gragen, ac oherwydd hyn mae eu hymddygiad cemegol yn debyg i'w gilydd:

Mae gan bob elfen o'r teulu hwn bedward electron yn yr haen allanol, sef yr haen egni. Yr orbital oaf, gan bob un o'r elfennau hyn, ydy'r orbit atomig, p2. Yn y rhan fwyaf o achosion mae'r elfennau'n rhannu eu helectronnau. Mae'r duedd i golli electronnau'n cynyddu wrth i faint yr atom gynyddu, ac wrth i'r rhif atomig godi.

Mae carbon yn ffurfio ionau negatif ar ffurf ionau carbid (C4−). Mae silicon a germaniwm ill dau yn fetaloidau, a phob un yn ffurfio ionau +4.
Mae tun a phlwm yn fetalau ac mae ununcwadiwm yn fetel ymbelydrol, synthetig gydag oes fer. Gall tun a phlwm ffurfio ionau +2.

Ar wahân i germaniwm ac ununcwadiwm mae pob un o'r elfennau hyn yn eitha cyffredin mewn bywyd pob dydd. Maen nhw'n brin, fodd bynnag, ar wahân i garbon a silicon. Mae pob planhigyn ac anifail wedi'i wneud allan o garbon, ac mae tywod y traeth yn llawn silica.

Mae tun a phlwm yn gymharol brin, ond yn elfennau amlwg mewn bywyd pob dydd gan eu bod yn hynod ddefnyddiol. Mae germaniwm, fodd bynnag yn hynod brin.

## Cyfeiriadau

Categori:Metaloid
Categori:Metel tlawd
Categori:Rhestrau gwyddonol
Elfen Grŵp 13

Enw arall y teulu hwn o elfennau ydy'r Grŵp Boron. Grŵp o un-deg-tri o elfennau (metalau tlawd) a nodir yn y tabl cyfnodol ydy **Grŵp 13**. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 13 yn cynnwys: boron (B), alwminiwm (Al), galiwm (Ga), indiwm (In), thaliwm (Tl) ac ununtriwm (Uut).

Mae patrwm yr electronnau rhwng aelodau unigol y teulu yn debyg iawn, yn enwedig ar du allan y gragen, ac oherwydd hyn mae eu hymddygiad yn debyg hefyd:

Ymhlith yr enwau eraill a gafwyd dros y blynyddoedd ar Grŵp 13 y mae: "metalau'r ddaear" a'r "trielau" a ddaw o'r Lladin 'tri' gan mai hen enw'r grŵp oedd IIIB. Priodwedd, neu nodwedd pennaf y grŵp yw fod gan bob elfen dri electron ar y tu allan - yn yr haen 'valence'.
 
Meteloid ydy boron, ac mae gweddill aelodau'r teulu yn fetalau. Mae boron yn elfen brin iawn, yn wahanol felly i alwminiwm - sef y trydydd elfen mwyaf cyffredin ar blaned Daear (4.7%).


Categori:Rhestrau gwyddonol
Sassaniaid

[bawd|240px|Ymerodraeth y Sassaniaid (melyn/oren) yn y [6g.]]

Y **Sassaniaid** oedd y llinach fu'n rheoli Ymerodraeth Persia (Iran heddiw) o'r 3g hyd y 7g.

Yn 226 cipiodd Ardashir y brifddinas Ctesiphon, gan roi diwedd ar Ymerodraeth y Parthiaid a sefydlu Ymerodraeth Bersaidd dan linach y Sassaniaid, a barhaodd hyd y flwyddyn 651.

## Brenhinoedd y Sassaniaid
*Papak -208, Tywysog Persia, dan Ymerodraeth y Parthiaid
*Shapur 208
*Ardashir 208-241, Brenin o 226
*Shapur I 241-272
*Hormazd I 272-273
*Varahran I 273-276
*Varahran II 276-293
*Varahran III 293
*Narses 293-302
*Hormazd II 302-309
*Shapur II 309-379
*Ardashir II 379-383
*Shapur III 383-388
*Varahran IV 388-399
*Yazdagird I 399-420
*Varahran V 420-439
*Yazdagird II 439-457
*Hormazd III 457-459
*Peroz 459-484
*Valash 484-488
*Kavad I 488-531 a Zamasp 496-498
*Khusro I 531-579
*Hormazd IV 579-590
*Khusro II 590-628 a Varahran VI Chobin 590-591
*Kavad II 628
*Ardashir III 628-629
*Boran 629-630
*Hormazd V 630-632
*Yazdagird III 632-651.

Categori:Ymerodraeth Persia
Categori:Yr Henfyd
Categori:Hanes Iran
The Secret of NIMH

Ffilm animeiddiedig Americanaidd gan Don Bluth yw ***The Secret of NIMH*** (1982).

## Gweler hefyd 
* *The Secret of NIMH 2: Timmy to the Rescue*

Categori:Ffilmiau 1982
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Elfen Grŵp 11

|}
Grŵp o un-ar-ddeg elfen yn y tabl cyfnodol ydy **elfen grŵp 11**. Maen nhw i gyd yn fetelau trosiannol ac maen nhw i gyd dros y canrifoedd wedi'u defnyddio fel deunydd crai arian (Saesneg: *coinage*). Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 11 yn cynnwys:  copr (Cu), arian (elfen) (Ag), aur  (Au) a roentgeniwm (Rg).

Caiff roentgeniwm ei gynnwys yn y grŵp hwn yn unig oherwydd trefn ei electronnau; mae ganddi hanner oes o nemor 3.6 eiliad.

## Hanes
Mae aelodau'r grŵp hwn, ar wahân i roentgeniwm yn gyfarwydd i ddyn ers cynhanes gan eu bod ar gael yn naturiol. Sylwer ar y y symbol am aur: AU.

## Priodweddau
Mae patrwm yr electronnau'n debyg rhwng aelodau unigol y teulu, yn enwedig ar du allan y gragen, er mai gwan iawn ydy'r patrwm yn y grŵp neu'r teulu hwn o elfennau:

Oherwydd eu fod y metalau hyn yn isel iawn o ran gwrthiant trydanol, cânt eu defnyddio'n aml mewn weiar, yn enwedig copr gan ei fod yn rhatach na'r lleill.

## Cymhwysiad
(i'w barhau)


Categori:Metelau trosiannol
Categori:Rhestrau gwyddonol
Elfen Grŵp 15

Grŵp pymtheg elfen yn y tabl cyfnodol ydy **Grŵp 15**, neu'r **grŵp nitrogen**. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae grŵp 15 yn cynnwys: nitrogen (N) (sy'n anfetel), ffosfforws (P) (anfetel), arsenig (As) (meteloid), antimoni (Sb) (meteloid), bismwth (Bi) (metel tlawd) ac ununpentiwm (Uup) (metel tlawd), mae'n debyg.

Mae IUPAC yn ei alw'n swyddogol efo'r teitl **Grŵp 15**. Yr hen enw i'r grŵp oedd "Grŵp VB" a "Grŵp VA".

Mae patrwm yr electronnau rhwng aelodau unigol y teulu yn debyg iawn i'w gilydd, yn enwedig ar du allan y gragen, ac oherwydd hyn mae eu hymddygiad cemegol yn debyg i'w gilydd:

Mae gan bob un o'r elfennau hyn 5 electron yn haen allanol y gragen; 2 electron yn yr isgragen 's' a 3 electron yn yr isgragen 'p', .

Yr elfen bwysicaf, mae'n debyg, yn y teulu hwn o elfennau ydy **nitrogen** (symbol cemegol **N**) sef prif elfen yr aer sydd o'n cwmpas.

bawd|Casgliad o rai o'r elfennau o'r grŵp nitrogen.

## Cyfeiriadau

Categori:Metaloid
Categori:Metel tlawd
Categori:Anfetelau
Categori:Rhestrau gwyddonol
Therapi polaredd

System iechyd meddygaeth amgen a ddatblygwyd yn y 1940au gan Randolph Stone yw **therapi polaredd**. Mae hyrwyddwyr yn datgan y gellid iacháu wrth drin yr hyn a elwir yn rymoedd cyflenwol (neu bolar) ganddynt, ffurf o egni tybiedig. Benthycodd Stone y term o Athroniaeth Tsieineaidd i ddisgrifio'r grymoedd hynny fel in iang. Ni chefnogir yr arfer gan dystiolaeth.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* American Polarity Therapy Association
* UK Polarity Therapy Association
* Erthyglau, Barnau ac Adolygiadau ynghylch Therapi Polaredd 
* Llyfryddiaeth Energy School  - Dogfenni ynghylch Stone ac erthyglau sy'n ymwneud â Therapi Polaredd.
* The Polarity Network - Cymuned fyd-eang ar gyfer Therapi Polaredd

Polaredd
Categori:Ffugwyddoniaeth
Ffistio

Gweithgaredd rhyw lle rhoddir llaw i mewn i'r wain neu rectwm yw **ffistio**. Unwaith y cyflawnwyd, mae'r bysedd yn ffurfio dwrn neu aros yn syth. Mewn ffurfiau mwy egnïol, megis "pwnsio," gellid rhoi'r dwrn i mewn ac yn ei dynnu'n araf er mwyn creu pleser. Gellid ffistio gyda phartner neu heb bartner.

## Gweler hefyd 
* Gleinion rhefrol
* Rhyw rhefrol
* Fistgate
* Tegan rhyw

Categori:Erotiaeth anws
Categori:Gweithgareddau rhyw
Categori:Rhyw
Byseddu (rhyw)

Yr arfer o chwarae gyda'r clitoris, gwain, fwlfa neu anws ar gyfer cyffroi rhywiol a chyffroad yw **byseddu** (ceir y term *ffingro* ar lafar hefyd). Mae'n gydweddol i'r handjob (cyffroi'r pidyn), ac yn fath o ragchwarae neu gydfastyrbio cyffredin.

## Gweler hefyd
* Rhyw rhefrol
* Dyrnu
* Mastyrbio
* Rheoli orgasm
* Shocker (ystum law)
* Glöyn byw Gwener

Categori:Bysedd
Categori:Erotiaeth anws
Categori:Gweithgareddau rhyw
Categori:Rhyw
Gay-for-pay

[bawd|Mae diddanwyr fel [Village People (Eric Anzalone yn y llun) wedi elwa'n ariannol o bersona hoyw ystrydebol, tra'n ystyried eu hunain yn heterorywiol]]
Mae ***gay-for-pay*** yn disgrifio actorion pornograffig neu weithwyr rhyw gwrywaidd (a benywaidd, weithiau) sy'n ystyried eu hunain yn heterorywiol ond sy'n cael eu talu i actio neu berfformio fel person hoyw ar lefel broffesiynol.

Yn y diwydiant pornograffi hoyw, sy'n defnyddio actorion amatur yn ogystal ag actorion proffesiynol, cyfeiria'r term *gay-for-pay* at actorion a ddywedir sy'n heterorywiol ond sy'n ymgymryd â gweithredodd a/neu gyfathrach rywiol am arian. Bydd rhai actorion sydd yn gyfunrywiol neu'n ddeurywiol yn cael eu marchnata fel pobl heterorywiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Pornograffi
Categori:Diwydiant rhyw
Categori:Termau pornograffi
Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant

bawd|Cloddfa Geltaidd ar y chwith i brif fynedfa safle Llambed.
Prifysgol sydd wedi'i lleoli yng Nghaerfyrddin, Llanbedr Pont Steffan ac Abertawe yw **Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant**. Mae hefyd ganddo gampws yn Llundain.

Yn Rhagfyr 2009, unwyd Coleg y Drindod, Caerfyrddin â Phrifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan i greu'r brifysgol newydd hon, a dderbyniodd ei siartr brenhinol ar 21 Mehefin 2010. Mae'r coleg ar bedwar campws: Llambed, Caerfyrddin, Abertawe a Llundain.

Unwyd dau o sefydliadau hynaf Cymru yn 2010, sef Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan a Choleg Prifysgol y Drindod. Yn 2011, cyhoeddwyd y byddai Prifysgol Cymru hefyd yn uno gyda'r Drindod Dewi Sant. Ar 1 Awst 2013 unodd gyda Phrifysgol Fetropolitan Abertawe.

## Oriel

Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant Caerfyrddin 17.JPG|Adeiladau newydd ar safle Caerfyrddin
Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant Caerfyrddin 14.JPG|Hen adeiladau Coleg y Drindod, Caerfyrddin
Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant Caerfyrddin 12.JPG|Hen adeiladau Coleg y Drindod, Caerfyrddin
Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant Caerfyrddin 10.JPG|Hen adeiladau Coleg y Drindod, Caerfyrddin
Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant Caerfyrddin 11.JPG|Hen adeiladau Coleg y Drindod, Caerfyrddin
Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant Caerfyrddin 09.JPG|Hen adeiladau Coleg y Drindod, Caerfyrddin
Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant Caerfyrddin 06.JPG|Hen adeiladau Coleg y Drindod, Caerfyrddin
Capel Coleg y Drindod Caerfyrddin Carmarthen Trinity College Chapel 12.JPG|Y Capel, Coleg y Drindod, Caerfyrddin
Capel Coleg y Drindod Caerfyrddin Carmarthen Trinity College Chapel 20.JPG|Y Capel, Coleg y Drindod, Caerfyrddin

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysg yng Ngheredigion
Categori:Addysg yn Sir Gaerfyrddin
Drindod Dewi Sant
Drindod Dewi Sant
Categori:Sefydliadau 2009
Coed-y-mynach

Pentref bychan yng nghymuned Llanbadog, Sir Fynwy, Cymru, yw **Coed-y-mynach** (Saesneg: *Monkswood*). Fe'i lleolir 2 filltir i'r gorllewin o Frynbuga yng ngogledd-orllewin y sir, ar ffordd yr A472 i dref Pont-y-pŵl (Torfaen).

Mae'n gorwedd ar lan Afon Wysg.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Coed-y-mynach ar wefan Genuki 

Categori:Llanbadog
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Y Maerdy, Sir Fynwy

:''Am leoedd eraill o'r un ewn, gweler Maerdy (gwahaniaethu).*

Pentref bychan yng nghymuned Llandeilo Bertholau, Sir Fynwy, Cymru, yw **Y Maerdy** (Seisnigiad: *Mardy''). Fe'i lleolir llai na filltir i'r gogledd o'r Fenni yng ngogledd-orllewin y sir, tua hanner ffordd rhwng y dref honno a phentref Llandeilo Bertholau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llandeilo Bertholau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Mounton

Pentref bychan yng nghymuned Matharn, Sir Fynwy, Cymru, yw **Mounton** (ymddengys nad oes enw Cymraeg am y pentref). Fe'i lleolir 2 filltir i'r gorllewin o Gas-gwent yn ne-ddwyrain y sir, ger y ffin rhwng Cymru a Lloegr.

Mae'n gorwedd ar lan afon fechan (*Mounton Brook*) sy'n aberu yn Afon Hafren ger y pentref.

250px|bawd|dim|Cefn gwlad ger Mounton

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Mounton ar wefan Genuki 

Categori:Matharn
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Ystafell aros

[bawd|Ystafell aros i deithwyr ym [Maes Awyr Udon Thani, Gwlad Tai]]
Gall **ystafell aros** fod yn adeilad, neu yn rhan o adeilad lle mae pobl yn aros i'r digwyddiad y maent yn ei aros am i ddigwydd.

Ceir dwy fath o ystafell aros yn gyffredinol. Un math o ystafell aros yw pan mae pobl yn gadael fesul un, er enghraifft mewn meddygfa neu cyn cyfweliad swydd. Mae'r rhain yn debygol o fod yn ystafelloedd aros preifat. Y math arall o ystafell aros yw pan mae pobl yn gadael mewn tyrfa neu i gyd ar unwaith, er enghraifft mewn gorsafoedd rheilffordd, meysydd awyr neu orsafoedd bysiau (ystafell aros cyhoeddus).

Ceir seddi mewn rhan fwyaf o ystafelloedd aros, ac mae gan rai doiledau yn agos. Nid yw'n anghyffredin i ffeinido peiriant gwerthu mewn ystafell aros gyhoeddus neu llyfrau a chylchgronnau mewn ystafelloedd aros preifat.

Lleolir nifer o olygfeydd ffilmiau *Brief Encounter* a *The Terminal* mewn ystafelloedd aros.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Pontnewydd ar Wysg

:''Am leoedd eraill o'r enw Pontnewydd, gweler Bontnewydd.*

Pentref bychan yng nghymuned Llangybi, Sir Fynwy, Cymru, yw **Pontnewydd ar Wysg** (Saesneg: *Newbridge-on-Usk''). Fe'i lleolir 5 milltir i'r gogledd o ddinas Casnewydd.

Enwir y pentref ar ôl y bont sy'n croesi Afon Wysg yma.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llangybi, Sir Fynwy
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llanfihangel Ystum Llywern

Pentref bychan a phlwyf eglwysig  yng nghymuned Castellgwyn, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanfihangel Ystum Llywern** (Saesneg: *Llanvihangel Ystern Llewern*). Fe'i lleolir 5 milltir i'r gogledd-orllewin o Drefynwy yng ngogledd-ddwyrain y sir.

Ceir rhan o Glawdd Offa ger y pentref ac mae Llwybr Clawdd Offa yn mynd trwy'r plwyf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Llanfihangel Ystum Llywern ar wefan Genuki 

Categori:Castellgwyn
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Maes awyr

[bawd|dde|Awyrennau ym [Maes Awyr Rhyngwladol Kansai, Osaka, Japan]]

Lleoliad yw **maes awyr** lle mae awyrennau megis awyrennau adain sefydlog, hofrennyddion, a blimpiau yn gadael a glanio. Mewn unrhyw faes awyr ceir o leiaf un rhedfa ar gyfer awyrennau i adael a glanio, hofrenfa ac yn aml ceir adeiladau megis tyrau rheoli, awyrendai ac adeiladau gorsaf y maes awyr.

Mae gan feysydd awyr codau adnabod fel arfer gan ddau awdurdod; Sefydliad Hedfan Sifil Rhyngwladol (ICAO) a'r Cymdeithas Cludiant Awyr Rhyngwladol (IATA).

## Hanes 
Y rheswm pennaf dros dwf meysydd awyr oedd gweithrediadau milwrol, yn enwedig y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd, ond datblydwyd llawer o feysydd awyr trwy'r 1920au a 1930au. Yr ail gyfnod o ran twf oedd yn y 1950/60au pan welwyd cynnydd arall mewn teithio rhyngwladol. Trwy'r cyfnod hwn, datblygodd y maes awyr yn sefydliad llawer mwy soffistigedig.

Yng Nghymru, datblygwyd nifer o feysydd awyr yn ystod yr Ail Ryfel Byd: RAF Sain Tathan a adeiladwyd ym 1938, RAF Pen-bre ym 1939, RAF Fali ym 1941, RAF Rhoose (Maes Awyr Caerdydd) ym 1942, RAF Brawdy ym 1944, ac ati. Caewyd y rhan fwya ohonyn nhw yn syth ar ôl y rhyfel a mabwysiadwyd nifer gan gyrff cyhoeddus neu breifat.

## Rhestr meysydd awyr Cymru 
Oherwydd fod Cymru'n fynyddig, nid oes llawer o feysydd awyr yng Nghymru, ac ar y cyfan maent wedi'u lleoli o gwmpas yr arfordir lle ceir tir gwastad.

### Meysydd awyr hanesyddol 
* RAF Brawdy
* Llandw
* RAF Llandwrog
* RAF Sealand
* Ty Dewi

## Cyrchfannau rhyngwladol 
Mae'n bosib teithio i sawl lle drwy Ewrop a gweddill y byd o feysydd awyr Cymru, yn enwedig o Gaerdydd. Mae llawer o deithwyr yn gyrru o Gymru i Fryste, Manceinion neu Lundain i deithio gan ei fod ar y cyfan yn rhatach.

## Cyfeiriadau
Llanwenarth

Pentref bychan a phlwyf yng nghymuned Llan-ffwyst Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanwenarth**. Fe'i lleolir 2 filltir i'r gorllewin o'r Fenni yng ngogledd-orllewin y sir.

Rhed Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog heibio i'r pentref.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Llanwenarth ar wefan Genuki 

Categori:Llan-ffwyst Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Roced

[bawd|Roced y [Saturn V cyn iddi lawnsio am y tro cyntaf ym 1967]]
Gall **roced** fod yn daflegryn, yn llong ofod, yn awyren neu'n unrhyw gerbyd sydd yn derbyn grym adweithiol o injan roced. Mae mudiant roced yn cael ei yrru gan y grym sy'n gwthio am yn ôl yn gyflym iawn. Roedd darganfod powdwr gwn yn Tsieina tua'r 13g yn gam pwysig yn natblygiad y roced.

## Gweler hefyd 
* Rhaglen Apollo
* Gwennol y gofod
* Rocedi Ariane Ewrop
* Rocket Stephenson

Categori:Cerbydau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Cludiant
Mamheilad

Pentref bychan yng nghymuned Goetre Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Mamheilad** (Saesneg: *Mamhilad*). Fe'i lleolir 7 milltir i'r de-orllewin o'r Fenni yng ngogledd-orllewin y sir. Rhed Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog heibio i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Mamheilad ar wefan Genuki 

Categori:Goetre Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llanfihangel Gobion

Pentref bychan a phlwyf eglwysig  yng nghymuned Llanofer, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanfihangel Gobion** neu **Llanfihangel-y-gofion** (Saesneg: *Llanvihangel Gobion*). Fe'i lleolir 4 milltir i'r de-ddwyrain o'r Fenni yng ngogledd-orllewin y sir.

Llifa Afon Wysg trwy'r plwyf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Llanfihangel-y-gofion ar wefan Genuki 

Categori:Llanofer
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Pen-y-clawdd

:*Am y pentref yn sir Abertawe, gweler Pen-clawdd.*

Pentref yng nghymuned Rhaglan, Sir Fynwy, Cymru, yw **Pen-y-clawdd** (hefyd **Pen-clawdd**). Fe'i lleolir 3 milltir i'r gorllewin o Raglan a thua 5 milltir i'r de-orllewin o Drefynwy, yng ngogledd y sir.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Pen-y-clawdd ar wefan Genuki 

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Rhaglan
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Charing Cross

**Charing Cross** yw'r enw a roddir ar gyffordd y Strand, Whitehall a Cockspur Street, i'r de o Sgwâr Trafalgar yn Ninas Westminster yng nghanol Llundain, Lloegr. Cafodd ei henwi ar ôl hen safle Croes Elinor (Saesneg: *Eleanor Cross*) yn yr hen bentrefan Charing, lle saif heddiw gerflun o Charles I, ar ben ceffyl. 

Ers ail hanner y 18g fe ystyrir Charing Cross fel "canol Llundain", sef y pwynt swyddogol y mae "pellter o ganol Llundain" yn cael ei fesur ohono.

bawd|dim|Croes Elinor (ar ôl ei hail-wneud yng nghyfnod Fictoria), tarddiad yr enw Charing Cross

Ceid Capel Methodistaidd enwog Cymraeg, Capel Charing Cross ar Shaftesbury Avenue rhwng 1988 a'i chau yn 1982.

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Charing Cross Llundain

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
David Watkin Jones (Dafydd Morganwg)

Bardd a hanesydd o Gymru oedd **David Watkin Jones** (14 Chwefror 1832 – 25 Ebrill 1905), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Dafydd Morganwg** (*sic* gyda un 'n'). Fe'i cofir yn bennaf fel awdur y gwerslyfr poblogaidd ar brydyddiaeth Gymraeg, *Yr Ysgol Farddol*.

## Bywgraffiad
Roedd yn frodor o dref Merthyr Tudful ym Morgannwg, lle y'i ganed yn 1832. Fel nifer o'i gydfrodorion, cafodd waith fel glöwr yn y pyllau glo lleol ac yn nes ymlaen daeth yn oruchwyliwr dros gwmni masnach o Ffrainc. Ymgartrefodd yng Nghaerdydd lle bu'n byw yn ei gartref Morganwg House am weddill ei oes. Bu farw yn 1905.

## Gwaith llenyddol
Ysgrifennodd gyfrol ar hanes Morgannwg (1874), ond ei brif waith oedd *Yr Ysgol Farddol*, a gyhoeddodd yn 1869.

## Llyfryddiaeth
**Yr Ysgol Farddol* (1869)
**Hanes Morganwg* (1874)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Kansai

235px|bawd|Kansai, Japan

**Kansai**, **Rhanbarth Kansai** (関西地方 Kansai-chihō) neu **Kinki** (近畿地方 Kinki-chihō) yw'r enw a roddir ar ranbarth deheuol ganolog ynys Honshū, Japan. Mae'r rhanbarth yn cynnwys taleithiau Nara, Wakayama, Kyoto, Osaka, Hyōgo, Mie a Shiga. Yn achlysurol mae taleithiau Fukui, Tokushima a hyd yn oed Tottori (talaith) yn cael eu cynnwys. Mae ardal ddinesig Osaka, Kobe a Kyoto (ardal Keihanshin) yn cyfuno i greu ail ardal mwyaf poblog Japan ar ôl Ardal Tokyo Fwyaf.

Golygir Kansai ''i'r gorllewin o'r ffin'', ac yn al fe wneir cymhariethau rhyngddi a rhanbarth Kantō yn Nwyrain y wlad sydd yn cynnwys Tōkyō a'r dinasoedd cyfagos. O bosib oherwydd hyn mae hanes hir o elfen gystadleuol wedi bodoli rhwng y ddwy ardal.

[bawd|chwith|[Castell Himeji, Talaith Hyōgo]]


Categori:Rhanbarthau Japan
Shapur I

Brenin Persia o 241 hyd 272 oedd **Shapur I**.

Roedd Shapur o linach y Sassaniaid ac yn fab i  Ardashir I. Ymladdodd lawer yn erbyn Ymerodraeth Rhufain. Tua 241, ymosododd ar feddiannau Rhufain yn y dwyrain, a chipiodd Syria, Armenia a dinasoedd ym Mesopotamia. Ceisiodd yr ymerawdwr Gordianus III adfeddiannu Syria yn 243. Yn 260, gyrrodd yr ymerawdwr Valerianus I Shapur o Syria, ond cymerwyd ef yn garcharor gan y Persiaid gerllaw Edessa. Cadwodd Shapur ef yn garcharor am weddill ei fywyd.

Cyflwynodd ei frawd Peroz y proffwyd Mani i Shapur. Rhoddodd Shapur ei gefnogaeth iddo, gan hyrwyddo lledaeniaid Manicheaeth. Olynwyd ef gan ei fab, Hormazd I.

[dde|bawd|250px|dim|Palas Shapur I yn [Bishapur]]
[dim|bawd|250px|Shapur I yn gorchfygu [Valerianus I, Naqsh-e Rustam]]

Categori:Hanes Iran
Categori:Marwolaethau 272
Categori:Ymerodraeth Persia
Elfen drosiannol

bawd|250px|Chwith i dde: Co(NO3)2 (coch); K2Cr2O7 (oren); K2CrO4 (melyn); NiCl2 (gwyrddlas); CuSO4 (glas); KMnO4 (porffor).
**Elfen trosiannol** (Saesneg: *Transition element*), neu **fetel trosiannol** (yn ôl diffiniad IUPAC ydy ""an element whose atom has an incomplete d sub-shell, or which can give rise to cations with an incomplete d sub-shell." Yn ôl y diffiniad hwn, dydy elfennau grŵp 12 ddim yn fetalau trosiannol.

Daw'r enw *trosiannol* o'u safle yn y tabl cyfnodol o elfennau. Ym mhob un o'r 4 cyfnod ble maent yn eistedd yn y tabl, mae'r elfennau hyn yn cynrychioli electronnau ychwanegol i orbit *d* yr atomau. Mae'r grŵp, felly yn y canol, neu mewn cyfnod o newid rhwng grŵp 2 a Grŵp 13.


Categori:Elfennau cemegol
Categori:Cemeg anorganig
Llanoronwy

Pentref a phlwyf eglwysig yng nghymuned Castellgwyn, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanoronwy** (Saesneg: *Rockfield*). Saif yng ngogledd-ddwyrain y sir 2 filltir i'r gogledd-orllewin o dref Trefynwy ar ffordd y B4233.

Llifa Afon Mynwy heibio i'r pentref. Cysegrir eglwys Llanoronwy i'r Santes Cenedlon. Ceir ffynnon sanctaidd ger yr eglwys. Cofnododd Edward Lhuyd fod sant wedi cael ei ferthyru yno trwy dorri ei ben a bod smotiau coch ei "waed" ar gerrig y ffynnon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|dim|bawd|Eglwys Llanoronwy

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Llanoronwy ar wefan Genuki 

Categori:Castellgwyn
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Tre'r-gaer

Pentref bychan  yng nghymuned Llanfihangel Troddi, Sir Fynwy, Cymru, yw '''Tre'r-gaer'* (Saesneg: *Tregare''). Fe'i lleolir ger Rhaglan yng ngogledd y sir.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel Troddi
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Gwndy

Pentref a phlwyf  yng nghymuned Magwyr gyda Gwndy, Sir Fynwy, Cymru, yw **Gwndy** (Saesneg: *Undy*). Fe'i lleolir 3 milltir i'r gorllewin o Gil-y-coed a thua 10 milltir i'r dwyrain o ddinas Casnewydd, ger cyffordd y traffyrdd M4 ac M48. Mae'n rhan o gymuned Magwyr gyda Gwndy.

Gerllaw ceir Lefelau Cil-y-coed, gwarchodfa natur ar lan Afon Hafren.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir clwb bêl-droed lled llwyddiannus yn y pentref, C.P.D.A. Gwndy.

## Cyfeiriadau
Categori:Magwyr gyda Gwndy
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Abergwenffrwd

Pentref bychan yng nghymuned Tryleg Unedig, Sir Fynwy, Cymru, yw **Abergwenffrwd** neu **Gwenffrwd** (Saesneg: *Whitebrook*). Saif 4 milltir i'r de-ddwyrain o dref Trefynwy lle mae ffrwd fechan afon Gwenffrwd yn llifo i Afon Mynwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Tryleg Unedig
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llanwynell

Pentref bychan a phlwyf yng nghymuned Y Dyfawden, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanwynell** (Saesneg: *Wolvesnewton*). Fe'i lleolir 6 milltir i'r gogledd-orllewin o Gas-gwent, rhwng pentrefi Y Dyfawden a Llan-gwm.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Llanwynell ar wefan Genuki 

Categori:Y Dyfawden
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Kimchi

[bawd|Kimchi, byrbryd cyffredin iawn yng [Corea|Nghorea]]
Bwyd traddodiadol o Corea ydy **kimchi** (Hangul: 김치), **gimchi**, **kimchee**, neu **kim chee**, wedi ei wneud o lysiau a sbeisys amrywiol. Caiff ei fwyta fel arfer fel byrbryd (Coreeg: *banchan*, 반찬) i gyd-fynd gyda phryd o fwyd. Ychwanegir fel cynhwysyn wrth goginio rhai prydau. Daw ei flas cryf o'r broses o eplesu dros gyfnod o amser, er nid yw pob amrywiad yn gwneud hyn. Mae cannoedd o amrywiadau o kimchi, yn aml yn cynnwys un prif gynhwysyn megis bresych Napa, rhuddygl, nionyn gwyrdd neu ciwcymbr.

## Gweler hefyd
* Sauerkraut
* Kombucha

Categori:Bwyd a diod yng Nghorea
Elfen cyfnod 1

Elfen gemegol yn y rhes gyntaf o'r tabl cyfnodol ydy **elfen cyfnod 1**. Mae'r tabl cyfnodol wedi'i osod mewn rhesi taclus er mwyn dangos patrymau yn ymddygiad y gwahanol elfennau, wrth i'w rhifau atomig gynyddu. Pan fo'r ymddygiad yn cael ei ailadrodd, dechreuir rhes newydd. Mae'r elfennau sydd ag ymddygiad tebyg, felly, o dan ei gilydd, mewn colofnau.

Mae llai nag arfer o elfennau yn y ddwy res gyntaf. Dau yn unig sydd yn rhe un: hydrogen a heliwm.

## Yr elfennau
### Hydrogen
Hydrogen (H) ydy'r elfen gemegol sydd â rhif atomig o 1. O dan amgylchiadau arferol y labordy (h.y. pwysedd a thymheredd arferol) does ganddo ddim lliw, blas nac arolg; mae'n elfen anfetel a gellir ei roi ar dân yn hawdd. Mae hefyd yn nwy diatomig sydd a'r fformiwla: H2. 1.00794&nbsp;amu ydy ei más atomig a hydrogen ydy'r elfen ysgafnaf ohonyn nhw i gyd.

Ceir mwy ohoni nag unrhyw elfen arall yn y bydysawd: tua 75% o fas y bydysawd. Mae hydrogen yn rhan o ddŵr a'r holl gyfansoddion organig, a'r holl organebau byw sydd ar y Ddaear. Mae sêr yn cynnwys hydrogen gan amlaf hefyd. Mae pobl ei defnyddio wrth gynhyrchu amonia, ac wrth greu tanwydd.

Mae'r enw yn dod o'r Groeg ὕδωρ (hudôr) (dŵr), a gennen (creawdwr).

Isotop mwyaf cyffredin hydrogen ydy protiwm, ac mae ganddo un proton a dim niwtron. Mewn cyfansoddion ionig gall gymryd gwefr bositif (gan droi'n cation neu gegydd (gan droi'n anion). Drwy broses o yrru drydan i fewn i ddŵr, proses a elwir yn electrolysis, gellir rhyddhau'r hydrogen a'r ocsigen yn hawdd. fe welir ar unwaith fod dwywaith cymaint o hydrogen nag o ocsigen.

### Heliwm
Mae heliwm, hefyd yn ddi-liw, di-flas na diarogl ac nid ydyw'n docsig. Mae'n elfen inert monatomig ac ar ben rhestr y nwyon nobl yn y tabl cyfnodol.

Ei symbol ydy `**He**` a rhif 2. Mae'n elfen anadweithiol oherwydd bod ganddo blisgyn falens llawn. Gan ei fod yn anadweithiol a llai dwys nag aer defnyddir heliwm mewn balwnau tywydd. Er bod hydrogen yn nwy llai dwys, nid yw'n addas gan ei fod mor adweithiol a fflamadwy, priodweddau a arweiniodd at ffrwydrad y llong awyr *Hindenberg*.

Mae'r enw yn dod o'r gair Groeg am "haul", sef ἥλιος (helios), achos cafodd ei ddarganfod yn 1868 gan yr astronomegydd Ffrengig Pierre Janssen wrth astudio'r sbectrwm lliw'r haul, a hynny cyn iddo gael ei ddarganfod ar y ddaear. Fe'i ffurfir yng nghanol yr haul pan mae hydrogen yn adweithio.

Mae ei ferwbwynt a'i bwynt ymdoddi ymhlith yr isaf o'r holl elfennau a dim ond fel nwy y mae'n bodoli, fel rheol.

Yn 1903 canfuwyd ffynhonnell enfawr ohono yn yr Unol Daleithiau sy'n golygu mai ganddyn nhw mae'r ffynhonnell fwyaf o'r nwy hwn drwy'r byd.

Dyma'r ail elfen ysgafnaf a chredir ei fod yr ail fwyaf cyffredin yn y bydysawd. Crewyd y rhan fwyaf o heliwm yn ystod y big bang, ond caiff ei gynhyrchu heddiw drwy ymasiad niwclear yn y sêr.

## Nodiadau
## Ffynonellau
* Llyfr: Organic Chemistry Demystified gan Bloch, D. R., 2006; cyhoweddyr: McGraw-Hill Professional; isbn 0-07-145920-0. http://books.google.com/?id=yVPcSIn5xjAC

Categori:Tabl cyfnodol
Penrhos, Sir Fynwy

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Penrhos.*

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Castellgwyn, Sir Fynwy, Cymru, yw **Penrhos** neu **Pen-rhos** (sillafiad Seisnigaidd hynafiaethol: *Penrose''). Saif 3 milltir i'r gogledd o dref Rhaglan. Gorwedd y pentref ar lan Afon Troddi, sy'n llifo i Afon Gwy. 

Ceir adfeilion castell mwnt a beili Normanaidd ger y pentref. Cysegrir eglwys y plwyf i Sant Cadog. ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Penrhos ar wefan Genuki 

Categori:Castellgwyn
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)