open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
366

3g - **4g** - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - **360au** - 370au 380au 390au 400au 410au 
361 362 363 364 365 - **366** - 367 368 369 370 371 

----

## Digwyddiadau 
*2 Ionawr (tua)&ndash; Mae'r Alamanni yn croesi Afon Rhein, sydd wedi rhewi, i ymosod ar yr Ymerodraeth Rufeinig.
*Ebrill-Mai &ndash; Yr ymerawdwr Valens yn gorchfygu byddin Procopius, oedd yn hawlio'r orsedd, ym mrwydr Thyatira.
*1 Hydref (tua) &ndash; Pab Damasus I yn olynu Pab Liberius fel y 37fed pab. Mae trigolion Rhufain yn anfodlon ar hyn, ac yn ethol Ursicinus fel Gwrth-bab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 24 Medi - Pab Liberius

## Cyfeiriadau
Categori:366
377

3g - **4g** - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - **370au** - 380au 390au 400au 410au 420au 
372 373 374 375 376 - **377** - 378 379 380 381 382 

----

## Digwyddiadau 
*Brwydr yr Helyg; byddin Rhufeinig yn ymladd y Fisigothiaid dan Fritigern
*Shapur II, brenin Persia yn gorchfygu'r Hyniaid

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:377
Arkansas

bawd|250px|Sgubor ym Mharc Cenedlaethol Afon Buffalo
Mae **Arkansas** yn dalaith yn ne canolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd i'r gorllewin o Afon Mississippi. Mae Afon Arkansas yn torri'r dalaith yn ddau o'r gorllewin i'r dwyrain. Mae enw y dalaith yn tarddu o ymganiad Ffrangeg o’r enw brodorol yr ardal. Little Rock yw'r brifddinas. Maint y dalaith yw 53,182 milltir sgwâr, a’r poblogaeth (ym 2013) 2.959,373. Mae Arkansas yn gartref i gwmni Wal-Mart a hefyd Rheilffordd yr Union Pacific.

Mae’r dalaith yn cynnwys Parc Cenedlaethol y Ffynonellau Poethion, Fforest Genedlaethol yr Ozarks ac Sfon Gwnedlaethol Buffalo.

canol|bawd|350px|Lleoliad Arkansas yn yr Unol Daleithiau

## Hanes
Cyrhaeddodd y fforiwr Sbaeneg Hernando De Soto ym 1541. Daeth pobl o Ffrainc i’r ardal ym 1686. Roedd Arkansas yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Daeth yn dalaith ar 15 Mehefin 1836, ymneilltuodd o'r Undeb yn 1861 a chafodd ei chynnwys eto yn 1868. Cedwyd caethweision yn Arkansas, felly daeth y dalaith yn rhan o Gynghrair Taleithiau'r De ym 1861. Boddwyd tua 20% o’r dalaith gan lifogydd ym 1927, tuag at 30 troedfedd o ddyfnder; bu farw bron 100 o bobl. Yn dilyn yr achos llys Brown yn erbyn y Bwrdd Addysg, datganwyd bod cyfleusterau addysg ‘ar wahŵn ond cyfartal’ yn anghyfansoddiadol. Gwrthodwyd mynediad i Ysgol Uwchradd Little Rock ym 1957. Gorchmynodd yr arlwydd Dwight D. Eisenhower bod milwyr yn mynd â’n nhw i’r ysgol.

## Dinasoedd Arkansas 
## Enwogion
* Maya Angelou
* Helen Gurley Brown
* Glen Campbell
* Johnny Cash
* Eldridge Cleaver
* Bill Clinton
* John Grisham
* Scott Joplin
* Alan Ladd
* Douglas MacArthur
* Dick Powell
* Edward Durrell Stone

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  portal.arkansas.gov 


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Arizona

Mae **Arizona** yn dalaith yn ne-orllewin yr Unol Daleithiau, sy'n ymrannu'n naturiol yn ddwy ran; yn y gogledd-ddwyrain mae'n rhan o Lwyfandir Colorado ac yn y de a'r gorllewin mae'n ardal o ddyffrynoedd a thiroedd sych. Mae Afon Salt ac Afon Gila yn rhedeg trwy' de'r dalaith. Yn y gogledd-orllewin mae Afon Colorado yn llifo trwy'r Grand Canyon. Ei arwynebedd tir yw 295,023&nbsp;km².

canol|bawd|350px|Lleoliad Arizona yn yr Unol Daleithiau

Yn ogystal â’r Grand Canyon, mae gan y dalaith atyniadau eraill i dwristiaid, megis yr Argae Hoover, yr Anialwch Peintiedig, Y Fforest Betraidd, Canyon de Chelly, Llyn Havasu, Llyn Mead a Monument Valley.

Mae gan y dalaith y boblogaeth frodorol uchaf yn UDA ac yn gartref i'r Navajo, yr Hopi a'r Apache. Roedd Arizona yn rhan o New Mexico tan iddi gael ei ildio i'r Unol Daleithiau yn 1848. Roedd yn lleoliad i nifer o ryfeloedd yn erbyn y pobloedd brodorol, yn arbennig yr Apache, o'r 1850au hyd 1877. Ni ddaeth yn dalaith tan mor ddiweddar â 1912. Phoenix yw'r brifddinas.

## Gweler hefyd 
* Cynghrair Cymreig Arizona

## Dinasoedd Arizona 
## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  az.gov

Image:Grand_Canyon_Powell_Point_Evening_Light_02_2013.jpg
Image:San_Francisco_Peaks,_winter.jpg
Image:Arizona Biltmore - cottage 2.JPG
Delwedd:Boncyffion petraidd.jpg|Y Fforest Betraidd
Delwedd:Anialwch Peintiedig.jpg|Yr Anialwch Peintiedig
Delwedd:Grandcanyon01LB.jpg|Grand Canyon


Categori:Gorllewin yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
De Carolina

Mae **De Carolina** yn dalaith yn ne-ddwyrain yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Mae dwy ran o dair y dalaith yn iseldiroedd sy'n codi'n raddol i ucheldiroedd yn y gorllewin. Roedd De Carolina yn un o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau. Ymahanodd o Ogledd Carolina yn 1713. Ymneilltuodd o'r Undeb yn 1860, y dalaith gyntaf i wneud hynny, a chafodd ei chynnwys eto yn 1868. Columbia yw'r brifddinas.

canol|bawd|350px|Lleoliad De Carolina yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd De Carolina
## Dolenni allanol 
*   www.sc.gov


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Connecticut

Mae **Connecticut** yn dalaith yn Lloegr Newydd yng ngogledd-orllewin yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd i'r gorllewin o Afon Mississippi. Mae Afon Connecticut yn llifo trwy iseldiroedd y dalaith gyda bryniau ac ucheldiroedd i'r gorllewin a'r dwyrain. Roedd Connecticut yn un o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau. Daeth yr Iseldirwyr yma yn yr 17g. Sefydlwyd y wladfa gyntaf yno gan ymsefydlwyr o Fae Massachusetts (1633-1635). Mae'n gartref i Brifysgol Iâl. Hartford yw'r brifddinas.

canol|bawd|350px|Lleoliad Connecticut yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Connecticut 
## Dolen allanol
*  www.ct.gov

Image:Former_Post_Office,_Manchester_CT.jpg
Image:Barndoor Hills original.JPG
Image:LighthousePoint NewHavenCT.JPG


Categori:Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Categori:Lloegr Newydd
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Gogledd Carolina

Mae **Gogledd Carolina** yn dalaith yn ne-ddwyrain yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Mae'r gwastadedd arfordirol sylweddol yn ymestyn i'r gorllewin i Lwyfandir Piedmont a Mynyddoedd Appalachia. Roedd Gogledd Carolina yn un o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau ac mae'n rhannu ei hanes cynnar â De Carolina. Daeth yn wladfa ar wahân yn 1713 ac yn dalaith yn 1789. Cefnogodd achos y De yn Rhyfel Cartref America. Raleigh yw'r brifddinas.

canol|bawd|300px|Gogledd Carolina yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Gogledd Carolina 
## Dolenni allanol 
*   www.nc.gov

## Oriel

Image:Cullasaja.jpg
Image:Rainy Blue Ridge-27527.jpg
Image:Currituck lighthouse.jpg
Image:Downtown-Raleigh-from-Western-Boulevard-Overpass-20081012.jpeg


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Gorllewin Virginia

Mae **Gorlelwin Virginia** yn dalaith yn nwyrain canolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n cynnwys Dyffryn Mawr Appalachia yn y dwyrain a'r Gwastatir Appalachian yn y gorllewin. Gorwedd y rhan fwyaf o'r dinasoedd mawr ar Afon Ohio yn y gorllewin. Roedd Gorllewin Virginia yn rhan o Virginia yn wreiddiol ond yn Rhyfel Cartref America gwrthododd encilio o'r Undeb gyda gweddill y dalaith a daeth yn dalaith ynddi ei hun fel rhan o'r Undeb yn 1863. Charleston yw'r brifddinas.

canol|bawd|300px|Gorllewin Virginia yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Gorllewin Virginia 
## Dolen allanol
*  www.wv.gov


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Gogledd Dakota

Talaith yng ngogledd canolbarth yr Unol Daleithiau, ar y ffin â Chanada yw **Gogledd Dakota**. Mae'n ymrannu'n dair ardal naturiol: dyffryn Afon Goch yn y dwyrain, iseldiroedd y Canolbarth i'r gorllewin o'r ardal honno, a rhan o'r Gwastadiroedd Mawr yn y gorllewin. Roedd y rhan fwyaf o Ogledd Dakota ym meddiant y pobloedd brodorol tan y 1870au pan gyrhaeddodd y rheilffordd. Roedd yn rhan o Diriogaeth Dakota o 1861 tan 1889 pan gafodd ei gwneud yn dalaith. Bismarck yw'r brifddinas.

canol|bawd|300px|Gogledd Dakota yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Gogledd Dakota 
## Dolenni allanol 
*   www.nc.gov


Categori:Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Idaho

Mae **Idaho** yn dalaith yng ngogledd-orllewin yr Unol Daleithiau, a ddominyddir gan y Rockies. Mae Afon Snake sy'n enwog am ei *canyons* a'i rhaeadrau, yn gorwedd yn ne'r dalaith. Cafodd Idaho ei ymsefydlu gan bobl gwyn am y tro cyntaf ar ddechrau'r 19g. Daeth yn dalaith yn 1890. Boise yw'r brifddinas.

canol|bawd|300px|Idaho yn yr Unol Daleithiau

Sefydlwyd Malad City, Idaho tua chanol y 19g gan Gymry a oedd yn Formoniaid; mae eu disgynyddion heddiw'n mynnu fod mwy o Gymry yn y dalaith hon (per capita) nag unman arall y tu allan i Gymru http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/4699459.stm.

## Dinasoedd Idaho 
## Dolenni allanol 
*  www.idaho.gov


Categori:Gorllewin yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Kansas

Talaith yng nghanolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n cynnwys gwastadiroedd anwastad yn bennaf, sy'n rhan o'r Gwastadiroedd Mawr, ac sy'n cael eu croesi gan Afon Kansas ac Afon Arkansas yw **Kansas**. Cafodd ei harchwilio gan Sbaenwyr yn yr 16g ac yna fe'i hawlwyd gan Ffrainc yn 1682. Roedd yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Daeth yn dalaith yn 1861. Topeka yw'r brifddinas.

canol|bawd|300px|Kansas yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Kansas
## Dolenni allanol 
*  www.kansas.gov


Categori:Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
365

3g - **4g** - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - **360au** - 370au 380au 390au 400au 410au 
360 361 362 363 364 - **365** - 366 367 368 369 370 

----

## Digwyddiadau 
*28 Medi - Procopius yn llwgrwobrwyo dwy leng sy'n mynd heibio Caergystennin ac yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr Rhufeinig. Mae'n meddiannu Thrace a Bithynia.
*Yr ymerawdwr Valens yn alltudio Athanasius o Alexandria.
*Daeargryn yn taro Cyrene, Libya.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Hillel II, arweinydd Iddewig

Categori:365
Indiana

Mae **Indiana** yn dalaith yng nghanolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ym masn Afon Mississippi. Mae'n *praire* anwastad yn bennaf, gyda llynnoedd rhewlifol yn y gogledd. Mae Afon Indiana yn llifo trwy'r dalaith hon i ymuno ag Afon Mississippi. Cafodd Indiana ei archwilio gan y Ffrancod yn yr 17g. Fe'i ildiwyd gan Ffrainc i Brydain Fawr yn 1763 a chan Brydain i'r Unol Daleithiau yn 1783. Ar ôl rhyfel yn erbyn y bobl brodorol (a amddifadwyd o'u tiroedd) yn 1794, gwelwyd cynnydd yn y boblogaeth. Daeth yn dalaith yn 1816. Indianapolis yw'r brifddinas.

canol|bawd|300px|Indiana yn yr Unol Daleithiau

## Siroedd
Ceir 92 o siroedd yn Indiana ac yn eu plith mae 'County Owen', a alwyd ar ôl y milwr Abraham Owen (milwr) (1769-1811). Hanodd ei hen, hen, hen daid a nain (sef Humphrey a Catherine Owen) o Nannau ger Dolgellau.

## Dinasoedd Indiana
## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* www.in.gov
* Gwefan Saesneg Owen County 


Categori:Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
The Thick of It

Cyfres gomedi teledu sy'n dychanu gweithredau gwleidyddion a gweision sifil Prydeinig yw ***The Thick of It***. Darlledwyd y gyfres yn gyntaf ar y sianel ddigidol BBC Four mewn dwy gyfres o dair rhaglen hanner-awr o hyd yn y flwyddyn 2005 a darlledwyd dwy rhaglen un-awr arbennig ym mis Ionawr 2007 a Gorffennaf 2007. Enillodd y gyfres nifer o wobrau comedi, yn cynnwys dwy wobr yng Ngwobrau Comedi Prydain 2005 a dwy wobr BAFTA yn 2006.

Thick of It, The
Thick of It, The
Thick of It, The
Louisiana

Mae **Louisiana** yn dalaith yn ne canolbarth yr Unol Daleithiau, ar lan Gwlff Mecsico, a groesir gan Afon Mississippi; mae delta'r afon yn dominyddu'r gwastediroedd arfordirol yn ne'r dalaith. Yr unig ardal ucheldirol o bwys yw'r ardal o gwmpas Afon Goch yn y gogledd-orllewin. Yr Ewropeiaid cyntaf i lanio yno oedd y Sbaenwyr, ond fe'i hawliwyd gan Ffrainc a'i henwi ar ôl y brenin Louis XIV o Ffrainc yn 1682. Fe'i rhoddwyd i Sbaen yn 1762 ond dychwelwyd i feddiant Ffrainc yn 1800. Roedd Louisiana yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Daeth yn dalaith yn 1812. Cefnogai'r De yn Rhyfel Cartref America. Baton Rouge yw'r brifddinas ac mae New Orleans yn borthladd bwysig ar lan y Mississippi.

Llysenw Louisiana yw "y Dalaith Greol" () am ei bod yn gartref i nifer o Greoliaid o dras Ffrengig a Sbaenaidd.

canol|bawd|350px|Lleoliad Louisiana yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Louisiana 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni Allanol 
*   louisiana.gov


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
De Dakota

Mae **De Dakota** yn dalaith yng ngogledd canolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n rhan o'r Gwastadeddau Mawr. Mae Afon Missouri yn gwahanu'r Badlands, y Bryniau Duon a'r Gwastadeddau Mawr yn y gorllewin oddi wrth y gwasdatir ffrwythlon yn y dwyrain. Roedd De Dakota yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Gwelid nifer o ryfeloedd rhwng byddin yr Unol Daleithiau a'r llwythau brodorol rhwng y 1850au a'r 1880au, yn arbennig yn ardal y Bryniau Duon lle gorchfygwyd y Seithfed Farchoglu dan Custer yn Little Big Horn gan y Sioux a'r Cheyenne dan arweinyddiaeth Sitting Bull. Daeth De Dakota yn dalaith yn 1889. Pierre yw'r brifddinas.

canol|bawd|350px|Lleoliad De Dakota yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd De Dakota
## Dolenni allanol 
*   sd.gov


Categori:Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Georgia (talaith UDA)

Mae **Georgia** yn dalaith ar arfordir de-ddwyreiniol yr Unol Daleithiau, sy'n ymrannu'n ddau ranbarth naturiol; Mynyddoedd Appalachia yn y gogledd a gwastadedd arfordirol yn y de. Cafodd ei sefydlu yn 1732 a'i henwi ar ôl y brenin Siôr II o Brydain Fawr, yr hynaf o'r 13 talaith gwreiddiol. Cefnogodd y De yn Rhyfel Cartref America a dioddefodd ddifrod sylweddol mewn canlyniad i ymgyrchoedd y Cadfridog Sherman yn 1864. Atlanta yw'r brifddinas. Daeth yn nhalaith yr Unol Daleithiau ym 1788. 

canol|bawd|300px|Louisiana yn yr Unol Daleithiau

Sefydlwyd Georgia yn wreiddiol i amddiffyn De Carolina a thaleithiau eraill rhag ymosodiadau gan y Sbaenwyr yn Florida. Llywodraethwyd y dalaith gan ymddiriodolwyr yn Llundain am ei 20 mlynedd gyntaf.

Erbyn canol 19g, roedd gan Georgia mwy o ystadau tobaco neu gotwm nac unrhyw dalaith arall efo defnydd eang o gaethwasanaeth.

Doedd gan ferched ddim hawl i bleidleisio yn Georgia tan 1922.

Ffurfiwyd Cynhadledd Arweinyddiaeth Cristion y De gan Martin Luther King ym 1957 yn Atlanta.

Mae’r dalaith yn nodweddiadol am gynhyrchu eirin gwlanol, cnau daear a cnau pecan. Dyfeiswyd Coca-Cola yn Atlanta ym 1886.

## Dinasoedd Georgia 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*   georgia.gov 

## Oriel

Image:Road to Brasstown Summit.jpg
Image:Atlanta cityscape.jpg
Image:MountainParkGeorgiaSunrise.jpg
Delwedd:okeefenokeeLB04.JPG|Cors Okefenokee


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Maryland

Mae **Maryland** yn dalaith yn nwyrain yr Unol Daleithiau, ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Mae'n ymrannu'n ddwy ardal ddaearyddol; gwastadir arfordirol Cefnfor Iwerydd, a ymrennir yn ei thro gan Fae Chesapeake, ac ardal o ucheldiroedd yn y gogledd a'r gorllewin sy'n rhan o Fryniau'r Alleghenies. Roedd Maryland yn un o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau. Y Saeson oedd yr Ewropeiaid cyntaf i ymsefydlu yno. Fe'i rhoddwyd ganddynt i George Calvert, Baron 1af Baltimore, yn 1632 ac fe'i henwyd yn Maryland ganddo ar ôl ei wraig Henrietta Maria. Yn ddiweddarach roedd yn lloches i Gatholigion yn ffoi erledigaeth yn Lloegr. Annapolis yw'r brifddinas ac mae Baltimore yn borthladd pwysig.

canol|bawd|350px|Lleoliad Maryland yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Maryland 
## Dolenni allanol 
*  www.maryland.gov


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Montana

Mae **Montana** yn dalaith yng ngogledd-orllewin yr Unol Daleithiau, sy'n ffinio â Chanada. Montana yw'r bedwaredd fwayf o daleithiau'r Unol Daleithiau gyda arwynebedd tir o 377,070&nbsp;km². Mae'n dalaith fynyddig iawn yn y gorlelwin lle ceir rhan o'r Rockies a choedwigoedd mawr; yn y dwyrain ceir tir gwelltog y Gwastadiroedd Mawr. Roedd Montana yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Daeth nifer o ymsefydlwyr yno pan gafwyd hyd i aur yn y mynyddoedd ar ganol y 19g. Yn ystod y rhyfeloedd gan America yn erbyn yr Indiaid cafwyd nifer o frwydrau gan gynnwys Brwydr Little Bighorn yn 1876 pan orchfygwyd Seithfed Farchoglu George Armstrong Custer gan y Sioux a'r Cheyenne dan Sitting Bull. Helena, a ddechreuodd fel gwersyllfa i'r mwyngloddwyr aur o'r enw 'Last Chance Gulch', yw'r brifddinas.

canol|bawd|350px|Lleoliad Montana yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Montana 
## Dolennau allanol
* www.mt.gov


Categori:Gorllewin yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
363

3g - **4g** - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - **360au** - 370au 380au 390au 400au 410au 
358 359 360 361 362 - **363** - 364 365 366 367 368 

----

## Digwyddiadau 
*5 Mawrth - Yr Ymerawdwr Rhufeinig Julian yn cychwyn o Antioch gyda byddin o 90,000 yn erbyn Ymerodraeth Persia.
*29 Mai - Brwydr Ctesiphon ; Julian yn gorchfygu byddin Shapur II, brenin Persia, ond ym methu gosod gwarchae ar y ddinas.
*16 Mehefin - Y fyddin Rufeinig yn dechrau encilio o Bersia.
*26 Mehefin - Julian yn cael ei ladd mewn ysgarmes; y cadfridog Jovian yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr gan y fyddin.
*Daeargryn yn creu difrod i Petra.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*26 Mehefin - Julian, Ymerawdwr Rhufeinig

Categori:363
Maine

:''Mae'r erthygl yma'n trafod y dalaith yn yr Unol Daleithiau. Am ystyron eraill, gweler Maine (gwahaniaethu).''

Mae **Maine** yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain pellaf yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Maine yw'r fwyaf o daleithiau Lloegr Newydd. Mae'n cynnwys ucheldiroedd yn y gogledd-orllewin a'r gorllewin ac iseldiroedd ar hyd yr arfordir a nodweddir gan nifer o faeau. Mae tua 80% o'r dalaith yn goediog ac mae'r boblogaeth yn denau ac eithrio ar yr afordir. Daeth i feddiant Prydain Fawr yn 1763, er bod Ffrainc yn ei hawlio hefyd. Daeth i mewn i'r Undeb fel rhan o Fassachusetss yn 1788 ac yn dalaith ynddi ei hun yn 1820. Augusta yw'r brifddinas.

canol|bawd|350px|Lleoliad Maine yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Maine 
## Dolen allanol
*  www.maine.gov

Image:Photo of the Week - Moose in mist (ME) (12637633223).jpg
Image:Stetson Union Church.jpg
Image:Brick_Store_Museum,_Kennebunk_ME.jpg


Categori:Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Categori:Lloegr Newydd
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Kentucky

Lleolir talaith **Kentucky** yn nwyrain canolbarth yr Unol Daleithiau; mae'n gorwedd i'r dwyrain o Afon Mississippi. Mae'n cynnwys Mynyddoedd Appalachia yn y dwyrain, ardal y Bluegrass yn y canol, a gwastadedd yn y gorllewin. Mae afonydd Afon Tennessee ac Ohio yn llifo trwy'r de-orllewin. Mae'n dalaith wledig iawn gyda thradodiadau gwerin unigryw. Archwiliodd Daniel Boone yr ardal yn 1769 a daeth nifer o ymsefydlwyr ar ôl hynny. Daeth yn dalaith yn 1792. Frankfort yw'r brifddinas.

Llysenw Kentucky yw "Talaith y Glaswellt Glas" () sydd yn cyfeirio at y gweunwellt (*bluegrass*) sydd yn enwog am fagu ceffylau.

canol|bawd|300px|Kentucky yn yr Unol Daleithiau

## Siroedd
Ceir 120 o siroedd yn Indiana ac yn eu plith mae Swydd Owen (*County Owen*), a alwyd ar ôl Abraham Owen (1769-1811), milwr. Hanodd ei hen, hen, hen daid a nain Humphrey a Catherine Owen o Nannau ger Dolgellau.

## Dinasoedd Kentucky 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  kentucky.gov


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Delaware

Mae **Delaware** yn dalaith yng ngogledd-orllewin yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Delaware yw'r ail leiaf o'r taleithiau, gyda arwynebedd tir o ddim ond 5328&nbsp;km², ac un o'r rhai mwyaf diwydiannol. Sefydlwyd gwladfa yno gan yr Iseldiroedd yn 1655 ac un arall gan y Saeson yn 1664. O 1682 hyd 1776 roedd yn rhan o Bennsylvania. Delaware oedd y gyntaf o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau. Dover yw'r brifddinas.

canol|bawd|350px|Lleoliad Delaware yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Delaware 
## Dolen allanol
*  delaware.gov

Image:Lewes_Outer_Harbor.JPG
Image:Market Street, Wilmington DE.jpg
Image:Indian River Life Saving Bethany Beach DE.JPG


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Nebraska

Mae **Nebraska** yn dalaith yng ngogledd canolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd i'r gorllewin o Afon Missouri. Mae'n cynnwys rhan o'r Iseldiroedd Canolog yn y dwyrain a rhan o'r Gwastadiroedd Mawr yn y gorllewin. Cafodd ei archwylio gan y Ffrancod a'r Sbaenwyr. Roedd yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Daeth yn dalaith yn 1867, a datblygodd yn gyflym fel canolfan ransio. Lincoln yw'r brifddinas.

canol|bawd|350px|Lleoliad Nebraska yn yr Unol Daleithiau

Mae'r hen *prairies* a'i gyrroedd byffalo a oedd mor annwyl gan y Sioux a Cheyenne brodorol wedi hen ddiflannu. Yn eu lle ceir y caeau mawr agored sydd mor nodweddiadol o'r dalaith heddiw. Diflasodd T. H. Parry-Williams ar undonedd yr ardaloedd gwledig wrth deithio trwy'r dalaith yn y trên yn 1935:

Chwythed y peiriant y mwg o'i gorn
Dros y gwastadeddau indian-corn,

Gan leibio'r dwyrain i'w grombil tân,
A hollti'r pellterau ar wahân,

I mi gael cyrraedd rhyw dir lle mae
Rhywbeth i'w weld heblaw gwlad o gae.
::::::(*Synfyfyrion*, 1937)

## Dinasoedd Nebraska 
## Dolen allanol
*  www.nebraska.gov


Categori:Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Oklahoma

Mae **Oklahoma** yn dalaith yn ne canolbarth yr Unol Daleithiau. Mae ei thirwedd yn amrywio, gyda ucheldiroedd yn y gorllewin, iseldiroedd dyffryn Afon Arkansas yn y canol a'r de, a bryniau coediog yn y dwyrain. Ar ôl cael ei archwilio gan y Sbaenwyr, roedd Oklahoma yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Cafodd y rhan fwyaf o'r diriogaeth ei neilltuo ar gyfer yr Indiaid brodorol, ond cafwyd mewnlifiad mawr o Americanwyr o'r dwyrain i gael tir yn rhad ac am ddim ar ôl Rhyfel Cartref America a gwthiwyd y brodorion i nifer o wersyllfeydd ymylol ar ôl cyfres o ryfeloedd. Daeth yn dalaith yn 1907. Dinas Oklahoma yw'r brifddinas.

canol|bawd|350px|Lleoliad Oklahoma yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Oklahoma 
## Gweler hefyd
*Caddo (iaith)

## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol 
* www.ok.gov


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
362

3g - **4g** - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - **360au** - 370au 380au 390au 400au 410au 
357 358 359 360 361 - **362** - 363 364 365 366 367 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Julian yn casglu byddin o 60,000 o filwyr a llynges. Wedi cael cydweithrediad Arsacès, brenin Armenia, mae'n ymosod ar Ymerodraeth Persia.
* 22 Hydref - Teml Apollo yn Daphne, ger Antioch yn cael ei dinistrio gan dân.

## Genedigaethau 
* Mesrop Mashtots - dyfeiriwr Yr wyddor Armenaidd

## Marwolaethau 
Categori:362
364

3g - **4g** - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - **360au** - 370au 380au 390au 400au 410au 
359 360 361 362 363 - **364** - 365 366 367 368 369 

----

## Digwyddiadau 
*Yr ymerawdwr Jovianus yn ildio Mesopotamia i'r Persiaid.
*26 Chwefror - yn dilyn marwolaeth Jovianus, mae'r fyddin yn cyhoeddi Valentinian I yn ymerawdwr.
*28 Mawrth - Valens yn cael ei gyhoeddi'n gyd-ymerawdwr.
*Cyngor Laodicea yn penderfynu athrawiaeth yr eglwys Gristionogol a chynnwys y Beibl.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*17 Chwefror: Jovianus, Ymerawdwr Rhufeinig

Categori:364
Utah

Mae **Utah** yn dalaith fynyddig yn ne-orllewin yr Unol Daleithiau. Mae'n cael ei hymrannu gan Gadwyn Wasatch y Rockies yn ddwy ardal sych: y Basn Mawr, sy'n cynnwys Llyn Great Salt, a'r Anialwch Llyn Great Salt yn y dwyrain a Llwyfandir Colorado yn y gorllewin. Mae'n cynnwys sawl atyniad naturiol fel Parc Cenedlaethol Zion a Ceunant Bryce (*Bryce Canyon*) sy'n denu nifer o dwristiaid. Dechreuodd y Mormoniaid, a ffoesant yno i ddianc erledigaeth, ymsefydlu yn Utah yn 1847; erys eu crefydd a ffordd o fyw yn ganolog i fywyd y dalaith. Fe'i hildwyd i'r Unol Daleithiau gan Mecsico yn 1848 ond ni ddaeth yn dalaith tan 1896. Dinas Salt Lake yw'r brifddinas.

canol|bawd|350px|Lleoliad Utah yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Utah
## Dolenni allanol 
*  www.utah.gov


Categori:Gorllewin yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Vermont

Mae **Vermont** yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd yn Lloegr Newydd. Rhed y Mynyddoedd Gwyrdd coediog drwy ganol y dalaith (gan roi ei henw iddi - *Vertmont* yn Ffrangeg), gyda iseldiroedd Dyffryn Champlain i'r gogledd-orlelwin a Dyffryn Connecticut i'r dwyrain. Cafodd ei sefydlu gan Brydain Fawr yn 1724. Datganodd annibyniaeth yn 1777 a daeth yn dalaith yn 1791. Montpelier yw'r brifddinas.

canol|bawd|350px|Lleoliad Vermont yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Vermont 
## Dolen allanol
*  www.vermont.gov

Delwedd:Mt Ellen Vermont USA.jpg
Delwedd:Willoughby lake westmore vermont.jpg
Delwedd:Bartonsville Covered Bridge.jpg


Categori:Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Categori:Lloegr Newydd
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Tennessee

Mae **Tennessee** yn dalaith yn ne canolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n ymrannu'n Ddwyrain, Canolbarth a Gorllewin Tennessee. Yn Nwyrain Tennessee ceir ardal o fryniau coediog; mae Canolbarth Tennessee (*Middle Tennessee*), drofa ar Afon Tennessee, yn ardal o lwyfandir ucheldirol a bryniau, ac mae Gorllewin Tennessee yn ardal o gorsydd a thir isel sy'n gorwedd rhwng Afon Tennessee ac Afon Mississippi. Brwydrai Prydain Fawr a Ffrainc am feddiant o'r ardal yn yr 17g a daeth dan reolaeth Prydain. Cafodd ei datgan yn diriogaeth yn 1790 a daeth yn dalaith yn 1796. Cefnogodd y De yn Rhyfel Cartref America. Bu'n dyst i anghydfod sifil yn y 1960au; saethwyd Martin Luther King ym Memphis yn 1968. Nashville yw'r brifddinas.

canol|bawd|350px|Lleoliad Tennessee yn yr Unol Daleithiau

## Mewnfudo o Gymru 
Yn dilyn y Rhyfel Cartref symudodd 104 teulu Cymraeg o Pennsylvania i Ddwyrain Tennessee - i ran o'r enw Mechanicsville, a rhan o ddinas Knoxville. Fe'u cyflogwyd gan y brodyr Joseph a David Richards (a John H. Jones)i weithio mewn ffatri metal. Roedd y brodyr wedi sefydlu Gwaith Haearn Knoxville gerllaw rheilffordd yr "L&N Railroad", ar safle a ddefnyddiwyd yn ddiweddarach fel safle ar gyfer "1982 World's Fair". Mae'r hen ffwndri, a ddefnyddir heddiw fel tŷ bwyta, yn dal i sefyll; yr unig ddarn.

Codwyd capel Cymraeg ganddynt, gyda'r Parchedig Thomas Thomas yn weinidog arnynt yn 1870. Gwerthwyd y capel yn 1899.

Daeth y gwladychwyr Cymreig hyn yn llwyddiannus iawn yn yr ardal gan sefydlu sawl busnes arall yn y ddinas, gan gynnwys y cwmni oedd yn gyfrifol am greu cerbydau rheilffordd, cwmni llechi (a thoi), cwmni marmor a sawl cwmni gwneud dodrefn. Erbyn 1930 roedd plant y teuluoedd wedi lledaenu drwy'r ddinas a siroedd eraill megis Swydd Sevier. Heddiw, mae dros 250 teulu'n olrhain eu hachau i'r mewnfudwyr cyntaf hynny ac maent yn parhau i ddathlu Dydd Gŵyl Dewi.

## Dinasoedd Tennessee 
## Dolenni allanol 
*  www.tennessee.gov

Delwedd:Tennessee State Capitol March 2009.jpg
Delwedd:Fall Creek Falls.jpg
Delwedd:Tennessee central Caboose.jpg


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Mecsico Newydd

Mae **Mecsico Newydd** (, , ) yn dalaith yn ne-orllewin yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar y ffin â Mecsico. Ceir tair prif ardal ddaearyddol: llwyfandir gwastad yn y dwyrain, ardal fynyddig yn y canol a dorrir ar ei thraws gan Afon Grande, ac ardal gymysg o fynyddoedd a gwastadiroedd yn y gorllewin. Mae'r trefi a dinasoedd yn gymharol brin a'r boblogaeth i'w cael yn bennaf yn y dinasoedd mawr fel Albuquerque. Roedd Mecsico Newydd ym meddiant Sbaen yn yr 17g ond roedd dan reolaeth Mecsico pan gafodd ei chipio gan yr Unol Daleithiau yn 1848. Ni ddaeth yn dalaith tan 1912, a hynny ar ôl cyfres o ryfeloedd yn erbyn yr Apaches a Navajo brodorol a chyfnod o ansefydlogrwydd nodweddiadol o'r "Gorllewin Gwyllt". Bu rhaid wrth 25 mlynedd ar ôl Rhyfel Cartref America i'r llywodraeth yn Washington fedru sefydlu ei hawdurdod dros y pobloedd brodorol a'r ymsefydlwyr gwyn fel ei gilydd. Cychwynodd hyn yn 1864 pan gafodd y Navajo eu gorfodi i wneud y "Daith Hir" i wersyll Bosque Redondo. Cafodd yr Apache eu symud i amryw wersyll ac ni ddaeth ddiwedd i'r Rhyfeloedd Apache tan i'r pennaeth Geronimo a'i fand bach o ffyddloniaid ildio o'r diwedd yn 1886.

canol|bawd|350px|Lleoliad New Mexico yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Mecsico Newydd 
chwith|bawd|260px|Albuquerque

## Daeareg
Maint Mecsico Newydd yw 121,412 milltir sgwâr. Mae gan y dalaith anialwch, mynyddoedd, mesáu a fforestydd. Ymysg ei hafonydd yw’r Rio Grande, Afon Pecos, Afon Canadian, Afon San Juan ac Afon Gila.

Mae 5 Fforest Genedlaethol:

Fforest Genedlaethol Carson

Fforest Genedlaethol Cibola

Fforest Genedlaethol Lincoln

Fforest Genedlaethol Santa Fe

Fforest Genedlaethol Gila

Mae Gwasanaeth Parciau Cenedlaethol yr Unol Daleithiau’n rheoli’r parciau isod:- 

* Cofeb Genedlaethol Adfeilion Aztec
* Cofeb Genedlaethol Bandelier, Los Alamos
chwith|bawd|260px|Tai clogwyn Bandelier
* Cofeb Genedlaethol Llosgfynydd Capulin
* Parc Genedlaethol Ogofau Carlsbad
* Parc Hanesyddol Genedlaethol Diwylliant Chaco
* Llwybr Hanesyddol Cenedlaethol El Camino Real de Tierra Adentro
* Cofeb Genedlaethol El Malpais
* Cofeb Genedlaethol El Morro
* Cofeb Genedlaethol Caer Union
* Cofeb Genedlaethol Tai Clogwyn Gilat
* Llwybr Hanesyddol Cenedlaethol yr Hen Sbaenwyr
* Parc Hanesyddol Genedlaethol Pecos
* Cofeb Genedlaethol Petroglyff
* Cofeb Genedlaethol Cenhadaethau Pueblo Salinas
* Llwybr Hanesyddol Cenedlaethol Santa Fe
* Cofeb Genedlaethol y Tywodydd Gwynion, Alamogordo
chwith|bawd|260px|Y tywodydd gwynion

* Cofeb Genedlaethol Rio Grande del Norte
* Gwarchodfa Genedlaethol Caldera Valles

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  www.newmexico.gov

Image:Chaco Canyon Fajada Butte summer stormclouds.jpg
Image:Rio Grande Gorge and Sangre de Cristos.jpg
Image:Chevy Pickup, Central Ave, Albuquerque NM.jpg


Categori:Gorllewin yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Virginia

Talaith yng nghanolbarth arfordir dwyreiniol yr Unol Daleithiau, ar Gefnfor Iwerydd yw **Virginia**. Ceir gwastadir arfordirol isel yn y dwyrain sy'n codi i fryniau bychain sy'n arwain i'r Appalachians coediog yn y gorllewin. Ers canrifoedd mae'n enwog am ei thybaco.

Cafodd Virginia ei henwi ar ôl Elisabeth I, brenhines Lloegr, "y Frenhines Wyryfol". Sefydlwyd y wladfa Seisnig gyntaf yn y Byd Newydd yno gan Cwmni Virginia yn 1607. Tyfodd yn gyflym yn y ddwy ganrif nesaf. Un o'r rhai a denwyd yno oedd y bardd Goronwy Owen, a fu farw yno ar ei blanhigfa fach yn 1769. Roedd yn fagwrfa i sawl un o arweinwyr y Chwyldro Americanaidd, a daeth yn dalaith yn 1788. Roedd 4 allan o 5 arlywydd cyntaf yr Unol Daleithiau yn frodorion o Virginia, ond yn ystod Rhyfel Cartref America Richmond oedd prifddinas Cynghreiriad y De; erys yn brifddinas y dalaith heddiw.

canol|bawd|350px|Lleoliad Virginia yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Virginia
## Dolen allanol
*  www.virginia.gov


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Ffenomen cyfrifiad Jedi

[250px|iawn|bawd|Map o bobl yng [Cymru a Lloegr|Nghymru a Lloegr a nododd "Jedi" (ac amrywiadau eraill) fel eu crefydd yn 2001.]]
Mudiad yn 2001 i geisio hybu pobl i ysgrifennu "Jedi" neu "Jedi Knight" fel ei crefydd yn y cyfrifiad gwladol oedd y **Ffenomen cyfrifiad Jedi**. Roedd yr ymgyrch yn seiliedig ar nifer o e-bostiau gylchredol a oedd yn hawlio y byddai llywodraethau yn cydnabod y ffug-grefydd o'r ffilmiau *Star Wars* fel gwir grefydd pe bai digon o bobl yn cofnodi "Jedi" fel eu crefydd yn y cyfrifiad gwladol. Dehonglwyd y ffenomen yma ar led yn y newyddion fel cast enfawr i fychanu'r cyfrifiad. Bu'r ffenomen yn fwyaf cyffredin yng ngwledydd y gymanwlad Prydeinig fel Awstralia, Canada, Seland Newydd, Cymru a Lloegr.

## Yn ôl gwlad
### 2001
### 2006
### 2011
### 2016
### 2018
## Gweler hefyd
* Cyfrifiad y DU
* Jediiaeth
* Jôc
* Mudiad crefyddol newydd
* Parodi crefydd
* Pleidlais brotest
* Star Wars

Categori:Crefyddau ffuglennol
Categori:Star Wars
Categori:Cyfrifiadau
Rhode Island

Mae **Rhode Island** neu yn Gymraeg **Ynys Rhodos** yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd yn Lloegr Newydd. Hi yw'r lleiaf o daleithiau'r Undeb ond yr ail o ran dwysedd poblogaeth. Roedd Rhode Island yn un o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau a'r gyntaf i ddatgan ei hannibyniaeth ar Brydain. Cafodd ei wladychu am y tro cyntaf yn 1636. Providence yw'r brifddinas. Rhwng 1790 a 2020 yr enw swyddogol oedd *The State of Rhode Island and Providence Plantations*.

Daith yn dalaith ar 26 Mai 1790.

canol|bawd|350px|Lleoliad Rhode Island yn yr Unol Daleithiau (dde uchaf)

## Dinasoedd Rhode Island 
## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol
*  www.ri.gov

Delwedd:Front view of Rhode Island State House.jpg
Delwedd:Claiborne Pell Newport Bridge.jpg
Delwedd:Salve-gates.jpg


Categori:Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Categori:Lloegr Newydd
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Washington (talaith)

Mae **Washington** yn dalaith yng ngogledd-orllewin eithaf yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar lan y Cefnfor Tawel ac yn ffinio â Chanada i'r gogledd. Amgylchynir y dalaith gan fynyddoedd uchel, ac mae ei chopaon yn cynnwys Mynydd St Helens. Yn y canolbarth ceir Basn Columbia gydag Afon Columbia ac Afon Snake yn llifo trwyddo. Yn yr iseldiroedd o gwmpas Swnt Puget yn y gorllewin y lleolir y rhan fwyaf o boblogaeth y dalaith. Mae ynysoedd yn Swnt Puget hefyd yn rhan o'r dalaith.

canol|bawd|350px|Lleoliad Washington yn yr Unol Daleithiau

## Hanes
Roedd Washington yn rhan o ardal fasnach Cwmni Bae Hudson tan y 1840au, ond ni chafwyd llawer o ymsefydlwyr gwyn yno. Un o'r llwythau brodorol oedd y Nez Perces, a ymladdodd ryfel byr ond enwog i geisio cadw eu hannibyniaeth dan eu harweinydd carismatig y Pennaeth Ioseff. Yn 1846 cytunwyd ar y ffin rhwng Canada a'r diriogaeth. Daeth yn dalaith yn 1889, wedi iddi gael ei henwi ar ôl George Washington. Olympia yw'r brifddinas.

## Dinasoedd Washington
## Ynysoedd
Mae'r ynysoedd isod yn rhan o'r dalaith:

Anderson, Bainbridge, Blake, Blakeley, Brown, Camano, Chief Timothy, Crane, Cypress, Decatur, Edmount, Eliza, Fidalgo, Fox, Gedney, Goose, Guemes, Harbor, Harstine, Henry, Herron, Indian, James, Johns, Jones, Ketron, Long, Lopez, Lummi, Marrowstone, McMicken, McNeill, Mercer, Orcas, Pearl, Portage, Protection, Puget, Raft, Reach, San Juan, Shaw, Sheep, Sinclair, Spieden, Squaxin, Steamboat, Stretch, Stuart, Sucia, Tatoosh, Vashon-Maury, Vendovi, Waadah, Waldron, Whidbey.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

## Oriel

ColumbiaLB03.jpg|Afon Columbia
Lummi01LB.jpg|Ynys Lummi
Seattle01LB.jpg|Seattle


Categori:Gorllewin yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Wisconsin

Mae **Wisconsin** yn dalaith yng ngogledd canolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd rhwng Afon Mississippi i'r gorllewin, Llyn Michigan i'r dwyrain a Llyn Superior i'r gogledd. Mae Iseldiroedd y Canolbarth yn ildio i Ucheldir Superior yn y gogledd, sy'n rhan o Darian Canada ac yn cynnwys nifer o lynnoedd a choedwigoedd. Rhoddwyd Wisconsin i'r Unol Daleithiau gan Brydain Fawr yn 1783. Gwelwyd mewnlifiad mawr o'r dwyrain yn y 1820au. Daeth yn diriogaeth yn 1836 ac yna'n dalaith yn 1848. Madison yw'r brifddinas.

Llysenw Wisconsin yw "Talaith y Broch" (), am fod broch Americanaidd i'w weld ar ben arfbais y dalaith.

canol|bawd|350px|Lleoliad Wisconsin yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd 
Mae'r dinasoedd yn Wisconsin gyda phoblogaeth o 50,000 neu fwy (amcangyfrifiad Cyfrifiad 2005) yn cynnwys:
* Milwaukee, poblogaeth 578,887 (ardal fetroplitaidd 1,709,926), dinas fwyaf
* Madison, 221,551 (588,885), prifddinas y dalaith
* Green Bay, 101,203 (295,473)
* Kenosha, 95,240, rhan o ardal fetropolitaidd Chicago
* Racine, 85,855, rhan o ardal fetroplitaidd Milwaukee
* Appleton, 70,217 (213,102)
* Waukesha, 67,658, rhan o ardal fetropolitaidd Milwaukee
* Oshkosh, 63,485 (159,008)
* Eau Claire, 62,570 (148,337)
* Janesville, 61,962 (154,794)
* West Allis, 58,798, rhan o ardal fetropolitaidd Milwaukee
* Sheboygan, 50,792 
* La Crosse, 50,287 (128,592)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  www.wisconsin.gov


Categori:Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Afon Arkansas

Mae **Afon Arkansas** yn un o'r afonydd mwyaf i ymuno ag Afon Mississippi, yng nghanolbarth yr Unol Daleithiau. Enwir talaith Arkansas ar ei hôl. Mae'r afon yn llifo i'r dwyrain neu'r de-ddwyrain, yn gyffredinol, gan groesi taleithiau Colorado, Kansas, Oklahoma, ac Arkansas.

Gyda hyd o 1,469 milltir (2,364&nbsp;km), Afon Arkansas yw'r chweched hiraf yn yr Unol Daleithiau. Mae'n tarddu yn uchel yn nhalaith Colorado yn y Rockies, yn Swydd Lake ger Leadville, ac mae'n aberu yn y Mississippi ger safle hanesyddol Napoleon, Arkansas. Afon Arkansas yw'r afon ail-fwyaf sy'n llifo i'r system Mississippi-Missouri. Mae ganddi fasn o 195,000 sq mi (505,000&nbsp;km²).

bawd|dim|Tarddiad Afon Arkansas ger Leadville, Colorado

Categori:Afonydd Arkansas
Categori:Afonydd Colorado
Categori:Afonydd Kansas
Categori:Afonydd Oklahoma
360

3g - **4g** - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - **360au** - 370au 380au 390au 400au 410au 
355 356 357 358 359 - **360** - 361 362 363 364 365

----

## Digwyddiadau 
*Ymosodiadau cyntaf y Sacsoniaid ar Brydain.

## Genedigaethau 
*Sant Ninian, cenhadwr yn Yr Alban (tua'r dyddiad yma)
*Pelagius, mynach Prydeinig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:360
New Hampshire

Talaith yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd yn Lloegr Newydd, yw **New Hampshire** (*Hampshire Newydd*). Mae'n dalaith fryniog gyda nifer o lynnoedd. Mae ardal o iseldiroedd yn gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd yn ei chornel dde-ddwyreiniol. Roedd New Hampshire yn un o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau. Ymsefydlodd y Saeson yno yn 1627 a daeth yn dalaith frenhinol yn 1679. Roedd yn un o'r taleithiau cyntaf i ddatgan annibyniaeth oddi ar Brydain a daeth yn dalaith o'r Unol Daleithiau yn 1788. Concord yw'r brifddinas.

canol|bawd|350px|Lleoliad New Hampshire yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd New Hampshire 
## Dolen allanol
*  www.nh.gov

Image:Bretton Woods.jpg
Image:Stark Covered Bridge 6.JPG
Image:Franconia Ridge.jpg


Categori:Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Categori:Lloegr Newydd
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
356

3g - **4g** - 5g  
300au 310au 320au 330au 340au - **350au** - 360au 370au 380au 390au 400au 
351 352 353 354 355 - **356** - 357 358 359 360 361 

----

## Digwyddiadau
* 8 Chwefror - Yr awdurdodau Rhufeinig yn ceisio cymryd Athanasius i'r ddalfa ar gyhuddiad o gefnogi Magnentius, oedd wedi ceisio cipio'r orsedd. Mae Athenasius yn ffoi i'r anialwch.
*Y fyddin Rufeinig dan Julian yn cael ei gorchfygu gan yr Alemanni ym Mrwydr Reims.
*Yr Alemanni yn ymosod ar Rhaetia.
*Yr ymerawdwr Constantius II yn gorchymyn cau pob teml baganaidd yn yr ymerodraeth.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:356
Nefertiti

Roedd **Nefertiti** (Ystyr: "y prydferthwch sydd wedi dod") yn brif wraig i frenin yn Hen Aifft Amenhotep IV (yn ddiweddarach Akhenaten). Mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu ei bod wedi rheoli'r Aifft ar ei phen ei hun am gyfnod byr ar ôl marwolaeth Akhenaten.

Daeth Nefertiti yn enwog oherwydd y cerflun ohoni sy'n awr yn yr Altes Museum, Berlin. Mae'r cerflun yma, a gludwyd i Berlin wedi ei ddarganfod yn ystod ymchwil archaeolegol yng ngweddillion gweithdy'r cerflunydd Thutmose, ymhlith y mwyaf adnabyddus o holl weithiau celf yr Hen Aifft.

Nid oes sicrwydd pwy oedd rhieni Nefertiti, ond y farn gyffredinol ar hyn o bryd yw ei bod yn ferch i Ay, a ddaeth yn frenin ei hun yn ddiweddarach. Cafodd chwe merch gydag Akhenaten:

*Meritaten 1350 CC).
*Meketaten (1349 CC).
*Ankhesenamen, a briododd Tutankhamun yn ddiweddarach.
*Neferneferuaten Tasherit (1344 CC)
*Neferneferure (1341 CC).
*Setepenre (1339 CC).

Rhoddir amlygrwydd mawr i Nefertiti yn arlunwaith y cyfnod, gyda'r brenin yn cael ei ddangos yn rheolaidd yn ei chwmni ac yn aml gyda'u merched. Mae'n diflannu o'r cofnodion tua 1336 CC.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Końskowola

Mae **Końskowola** yn bentref yn ne-ddwyrain Gwlad Pwyl, rhwng Puławy a Lublin, ger Kurów, ar Afon Kurówka. Mae'n ganolfan cymuned ar wahân o fewn Swydd Puławy. Yn 2004 roedd y boblogaeth yn 2188.

Sefydlwyd y pentref yn ôl pob tebyg yn y 14g dan yr enw Witowska Wola. Newidiwyd yr enw i Konińskawola yn y 19g. Meddiannwyd yr ardal gan fyddin yr Almaen yn 1939, ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd sefydlwyd gwersyll carcharorion a gwersyll llafur yma, ynghyd â ghetto i Iddewon, yn cynnwys llawer o Slovakia. Yn Hydref 1942 lladdwyd tua 800-1000 o boblogaeth y ghetto gan y fyddin Almaenig, a symudwyd y gweddill i wersyll arall.

Categori:Trefi a phentrefi Gwlad Pwyl
357

3g - **4g** - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - **350au** - 360au 370au 380au 390au 400au 
352 353 354 355 356 - **357** - 358 359 360 361 362

----

## Digwyddiadau 
*Y fyddin Rufeinig dan Julian yn gorchfygu'r Alemanni ger Strasbourg.
*Yr ymerawdwr Constantius II yn penodi Julian yn bennaeth yr holl filwyr yng Ngâl.
*Constantius yn cyrraedd Rhufain am y tro cyntaf ers ei fuddugoliaeth yn erbyn Magnentius.
*Yr Alaniaid yn gorchfygu'r Hyniaid yng ngorllewin Asia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:357
355

3g - **4g** - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - **350au** - 360au 370au 380au 390au 400au 
350 351 352 353 354 - **355** - 356 357 358 359 360 

----

## Digwyddiadau 
*11 Awst - Y cadfridog Rhufeinig Claudius Silvanus yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr ar ôl cael ei gyhuddo o deyrnfradwriaeth. 28 diwrnod yn ddiweddarach mae Ursicinus yn cyrraedd o Rufain ac yn trefnu llofruddiaeth Silvanus.
*6 Tachwedd - Yn Mediolanum, mae'r ymerawdwr Constantius II yn rhoi'r teirl Cesar yn y gorllewin i'w gefnder Julian.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*7 Medi - Claudius Silvanus

Categori:355
354

3g - **4g** - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - **350au** - 360au 370au 380au 390au 400au 
349 350 351 352 353 - **354** - 355 356 357 358 359 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Constantius II yn diorseddu a dienyddio Constantius Gallus, Cesar y dwyrain.
*Yr Alemanni yn croesi Afon Rhein i ymosod ar diriogaethau'r Helvetiaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Constantius Gallus, Cesar y dwyrain

Categori:354
353

3g - **4g** - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - **350au** - 360au 370au 380au 390au 400au 
348 349 350 351 352 - **353** - 354 355 356 357 358 

----

## Digwyddiadau 
*Brwydr Mons Seleucus - Constantius II yn gorchfygu Magnentius, oedd wedi ei gyhoeddi ei hun yn Ymerawdwr Rhufeinig.
*Constantius II yn gyrru Paulus Catena i Brydain i ddelio a chefnogwyr Magnentius.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*10 Awst - Magnentius (hunanladdiad)

Categori:353
Santa Fe

**Santa Fe**, neu **Santa Fé**, (Sbaeneg, "Ffydd Sanctaidd"; ffurf lawn: *La Villa Real de la Santa Fé de San Francisco de Asís*, Cymraeg: *Dinas Frenhinol Ffydd Sanctaidd St. Ffransis o Assisi*) yw prifddinas talaith New Mexico yn yr Unol Daleithiau. Mae'n gorwedd ar lan Afon Santa Fe.

Santa Fe yw dinas fwyaf a chanolfan sirol Swydd Santa Fe. Roedd ganddi boblogaeth o 62,543 yn ôl cyfrifiad 2000, ond erbyn 2005 amcangyfrifwyd poblogaeth o 70,631, gan ei gwneud yn ddinas drydedd fwyaf New Mexico. Mae'r ddinas yn gorwedd bron i 7,000 troedfedd (2,132 meter) uwchben lefel y môr, mewn cymhariaeth ag Albuquerque gyfagos, dinas fwyaf y dalaith, ar 5,352 troedfedd (1,631 m). Santa Fe yw'r brifddinas daleithiol uchaf yn yr Unol Daleithiau felly.

### Llenyddiaeth 
Ymwelodd y bardd T. H. Parry-Williams â Santa Fe yn 1935. Yr hyn a'i atynai yn bennaf oedd yr enw:
:'R wy'n mynd yn rhywle, heb wybod ym mh'le,
:Ond mae enw'n fy nghlustiau — Santa Fe,

:A hwnnw'n dal i dapio o hyd
:Y dagrau sydd gennyf i enwau'r byd,—

:Yr enwau persain ar fan a lle:
:R wy'n wylo gan enw — Santa Fe.'
(*Synfyfyrion*, 1937)

## Gefeilldrefi Santa Fe 
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Santa Fe

Categori:Dinasoedd Santa Fe County, New Mexico
Calendr

Mae **Calendr** yn system o fesur amser gyda'r uned lleiaf yn un diwrnod, neu gylchdro ein planed.

Yng Nghymru a thros y rhan fwyaf o'r byd fe ddefnyddir Calendr Gregori sydd wedi'i seilio ar symudiadau'r haul ac sy'n rhannu'r flwyddyn yn 365 neu'n 366 o ddyddiau. Mae 12 mis i bob blwyddyn, a rhwng 28 a 31 o ddyddiau ym mhob mis. Mae wythnos yn 7 diwrnod, gyda phedwar neu fwy o wythnosau mewn mis.

Sail Calendr Gregori yw Calendr Iŵl a sefydlwyd yn nheyrnasiad Iwl Cesar.

Mae gan Galendr Gregori wreiddiau Cristnogol. Cyfeirir at flynyddoedd 'Cyn Crist' (CC) ac 'Oed Crist' (OC). Mae rhai grwpiau - yn arbennig rhai o ddiwyliannau anghristnogol - yn cyfeirio ato fel Calendr yr Oes Cyffredin ac yn defnyddio CE (o'r Saesneg, "Common Era") yn lle OC a BCE (o'r Saesneg, "Before Common Era") yn lle CC. Ffurfiwyd Calendr Gregori er mwyn cysoni union ddyddiad y Pasg.

Mae yna galendrau eraill sydd mewn defnydd eang, yn cynnwys Y Calendr Iddewig, Calendr Celtaidd a'r Calendr Mwslemaidd. Mae yna hefyd galendrau at ddefnyddiau arbennig, fel crefydd neu'r byd ariannol. Seiliwyd rhai calendrau ar symudiadau'r lleuad.

Defnyddir y gair **calendr** hefyd i ddynodi gwrthrych sy'n dangos manylion y calendr - e.e. calendr wal traddodiadol wedi ei wneud o bapur.

## Gweler hefyd 
* Calendr Celtaidd
* Calendr Coligny
* Calendr Iddewaidd
* Calendr Tsieineaidd
* Calendr Iŵl
* Calendr Gregori
Blew

150px|dde|bawd|Gwallt
[200px|chwith|bawd|1) Blewyn 2) Arwyneb y croen 3) [Sebwm 4) Ffoligl 5) Chwarren sebwm]]

Mae **blew** yn fibrau organaidd sy'n tyfu ar groen mamaliaid, yn cynnwys pobl. Ffilamentau o gelloedd sydd wedi marw a cheratin ydynt. Cneifir blew anifeiliaid fel lamas, alpacas, a geifr i'w defnyddio i wneud dillad. Gelwir blew ar bennau bodau dynol yn **wallt**.


Categori:System bilynnol
Ginkgophyta

Rhaniad o blanhigion yw **Ginkgophyta**. Mae'n cynnwys dim ond un dosbarth (Ginkgoopsida) ac un urdd (Ginkgoales). Esblygodd y ffylwm yn y cyfnod Permaidd ond y goeden ginco (*Ginkgo biloba*) yw'r unig rywogaeth sy'n goroesi heddiw.

Categori:Planhigion
Coeden ginco

bawd|*Ginkgo biloba*

Coeden o'r enw botanegol *Ginkgo biloba* (***Ginkgo biloba***; yn Tsieineeg a Japaneeg:  銀杏, pinyin (*yín xìng*, *ichō* neu *ginnan*)) yw'r **goeden ginco** neu **goeden gwallt y forwyn**, a sillefir weithiau fel **gingko**. Mae'n dod o Tsieina a choeden hynafol iawn yw hi. Mae ganddi'r unig had sy'n gallu ffotosynthesu. Gall yr hadau gael eu bwyta ar ôl cael eu coginio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coed
Harri III, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc, a orseddwyd ar 30 Mai 1574, a brenin Gwlad Pwyl 1573 - 1574, oedd **Harri III** neu **Alexandre-Édouard** (19 Medi 1551 - 2 Awst 1589).

Mab y brenin Harri II, brenin Ffrainc, a'i wraig Catrin de Medici oedd Harri. Brawd y brenhinoedd Charles IX a Ffransis II, brenin Ffrainc, oedd ef.

## Teulu
### Gwragedd 
* Louise de Lorraine-Vaudémont (ers 1575)

### Plant 
* *dim plant*

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Brenhinoedd a breninesau Gwlad Pwyl
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1551
Categori:Marwolaethau 1589
Categori:Pobl o Seine-et-Marne
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
350

3g - **4g** - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - **350au** - 360au 370au 380au 390au 400au 
345 346 347 348 349 - **350** - 351 352 353 354 355 

----

## Digwyddiadau 
*18 Ionawr — Magnentius yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr Rhufeinig gan y fyddin yn Autun.
*Ionawr — Magnentius yn lladd yr ymerawdwr Constans.
*3 Mehefin — Nepotianus yn ei gyhoeddi ei hun yn ymeradwr ac yn meddiannu rhufain gyda byddin o gladiatoriaid.
*30 Mehefin — Nepotianus yn cael ei orchfygu a'i ladd gan Marcellinus, cadfridog wedi ei yrru gan Magnentius

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Ionawr — Constans, Ymerawdwr Rhufeinig
*30 Mehefin — Nepotianus, hawlydd yr ymerodraeth

Categori:350
349

3g - **4g** - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - **340au** - 350au 360au 370au 380au 390au 
344 345 346 347 348 - **349** - 350 351 352 353 354 

----

## Digwyddiadau 
*Y Mou-jong yn meddiannu gogledd Tsieina

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:349
348

3g - **4g** - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - **340au** - 350au 360au 370au 380au 390au 
343 344 345 346 347 - **348** - 349 350 351 352 353 

----

## Digwyddiadau 
*Byddin Persia yn defnyddio merched ar gyfer gwasanaethau atodol.
*Yn India, mae Samudragupta yn gorchfygu Rudrasena.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:348