open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Siocledi napoli

[thumb|300px||Dau siocledyn napoli yn cael eu gweini gyda phaned o [espresso]] 
Darnau sgwâr neu betryal o siocled, a phob un wedi'u lapio mewn papur unigol, yw **siocledi napoli**. Mae'n gyffredin eu gweini mewn gwestai a bwytai gyda phaned o goffi. 

Tua 3 chentimedr wrth 2 gentimedr yw maint arferol siocledyn napoli, a phob un yn pwyso tua 5 gram. Mae sawl blas gwahanol ar gael fel arfer. Cwmni Terry's, Caerefrog oedd y cyntaf i fasgynhyrchu siocledi napoli, a hynny yn 1899. Ers hynny, mae nifer fawr o gwmnïau wedi creu eu fersiynau eu hunain, ac mae Terry's wedi rhoi'r gorau i'w cynhyrchu erbyn hyn.

### Hanes yr enw
Daw enw'r siocledi o anrheg a roddwyd yn 1819 gan Louis XVIII, brenin Ffrainc i Marie-Caroline, tysywoges o Napoli. Roedd pob siocledyn wedi'i lapio'n unigol, a llun golygfa wahanol o Napoli ar bob papuryn.

## Cyfeiriadau
Categori:Siocled
Categori:Melysfwydydd
Daeargryn Gorynys Noto (2024)

Ar Ddydd Llun 1 Ionawr 2024, am 16:10 Amser Safonol Japan (07:10 UTC), cafodd Gorynys Noto yn Nhalaith Ishikawa, yng ngogledd canolbarth ynys Honshū, Japan, ei tharo gan ddaeargryn a fesurai 7.6 ar raddfa Asiantaeth Feteorolegol Japan neu 7.5 ar raddfa maint moment. Cofnodwyd uwchganolbwynt y ddaeargryn  i ogledd-ogledd-orllewin dinas Suzu. Hon oedd y ddaeargryn fwyaf yn Japan ers daeargryn Ogasawara yn 2015.

Wedi'r ysgytwad, cyhoeddwyd rhybudd tswnami, a chyngor hefyd o bosibilrwydd tswnami ar hyd bron holl arfordiroedd Môr Japan, gan gynnwys gorllewin ynys Hokkaido yng ngogledd Japan, ynys Sakhalin a chreiau Khabarovsk a Primorsk yn Rwsia, dwyrain Gogledd Corea, a gogledd-ddwyrain De Corea. Gorchmynnwyd i 50,000 o bobl adael aneddiadau ar hyd arfordir Talaith Ishikawa a llochesu yng nghanol y tir. Yn hwyr y prynhawn mesurwyd tswnami o  yng Ngorynys Noto. Er yr oedd yn llawer llai na'r rhagdybiad—bu ofn ar y cychwyn y gallai tonnau gyrraedd uchder o —difrodwyd nifer o gartrefi, porthladdoedd, ac adeiladweithiau eraill ar lan y môr, a chafodd nifer o gychod pysgota eu suddo neu eu hysgubo i mewn i'r wlad.

## Cyfeiriadau 
Categori:2024 yn Japan
Noto 2024
Categori:Hanes Honshū
Categori:Trychinebau 2024
Categori:Trychinebau naturiol yn Japan
Categori:Tswnamïau
Hanes y Saesneg yng Nghymru

Dyma drosolwg o hanes yr iaith Saesneg yng Nghymru.

## Canol oesoedd 
[bawd|187x187px|[Ffin ieithyddol Sir Benfro|Llinell Landscer]]
Dygwyd yr iaith Saesneg i Gymru yn sgil goresgyniadau'r Normaniaid yn niwedd yr 11g. Y goncwest Normanaidd yn Lloegr oedd dechreuad y trawsnewidiad o'r Hen Saesneg (iaith yr Eingl-Sacsoniaid) i Saesneg Canol, wrth i iaith newydd yr uchelwyr, Eingl-Normaneg, ddylanwadu'n gryf ar iaith y werin Seisnig. O'r 12g ymlaen, gwladychwyd rhannau o iseldiroedd ffrwythlon De Cymru a gororau'r Mers gan siaradwyr Saesneg, gan sefydlu presenoldeb yr iaith yng Nghymru. Dros y canrifoedd a ddilynent gael eu cymathu gan y brodorion Cymreig fyddai hanes llawer ond nid pawb ohonynt. Cafwyd mewnlifiad sylweddol o Saeson i dde Sir Benfro, a gwahoddwyd hefyd Ffleminiaid o Loegr gan y Normaniaid i feddiannu llain o dir clustog rhwng y Saeson a'r Cymry. Diflannodd yr iaith Fflemeg wedi ychydig canrifoedd, ond arhosai'r ffin ieithyddol yn Sir Benfro hyd heddiw sy'n gwahanu cymunedau Cymraeg y gogledd o ardaloedd Saesneg y de. Ni lwyddwyd byth ychwaith i Gymreigio'r gwladychwyr Saesneg ym Mro Gŵyr. Erbyn y 14g, bu cymunedau Saesneg sefydlog mewn ambell fwrdeistref yn y gogledd a'r de.

## Cyfnod modern 
Cyfeddiannwyd tiriogaeth Cymru i Deyrnas Lloegr yn sgil Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542, ac aeth y drefn newydd ati i orfodi'r Saesneg yn iaith y llywodraeth a'r gyfraith. Fodd bynnag, daliodd yr iaith frodorol, Cymraeg, ei thir yn gryf trwy gydol y cyfnod modern cynnar. Cryfhaodd yr iaith Saesneg yng Nghymru o ganlyniadau i newidiadau economaidd a chymdeithasol y Chwyldro Diwydiannol, yn enwedig y mudo mewnol ar raddfa enfawr yn ail hanner y 19g a dechrau'r 20g. Rhwng 1801 a 1901 gostyngodd canran y Cymry Cymraeg yng Nghymru o tua 90% i 50%. Cynnyddodd dwyieithrwydd ymhlith y werin Gymraeg o ganlyniad i addysg Saesneg orfodol.

### 20g 
Erbyn dechrau'r 20g, Saesneg oedd iaith gyntaf neu ail iaith y mwyafrif o'r boblogaeth. Cryfhaodd presenoldeb y Saesneg yn sylweddol, ar draul y Gymraeg, yn ystod y cyfnod rhwng y rhyfeloedd, o ganlyniad i effeithiau'r Rhyfel Byd Cyntaf a'r Dirwasgiad Mawr. Mudodd nifer o'r genhedlaeth iau i ardaloedd eraill, gan adael poblogaeth oedd yn heneiddio. Bu effaith hefyd ar ardaloedd diwydiannol trwm y wlad, megis maes glo De Cymru. Daeth Saesneg yn fwy amlwg yn y gymdeithas gyda lledaeniad y cyfryngau torfol, gan gynnwys papurau newydd, radio, a'r sinema. Codwyd rheilffyrdd a ffyrdd gan hybu twristiaeth i bob cwr o'r wlad, yn aml gan ymwelwyr o Loegr. Dirywiodd y niferoedd o siaradwyr Cymraeg uniaith yn ail hanner yr 20g, a bellach mae'n debyg bod bron pob oedolyn yng Nghymru yn medru ar rywfaint sylweddol o Saesneg os nad yn rhugl yn yr iaith. Fodd bynnag, mae canran y siaradwyr Gymraeg wedi aros yn weddol sefydlog, rhwng 17% a 20% o'r boblogaeth, ers 1971.

## Gweler hefyd 
* Rheolaeth Seisnig dros Gymru
* Hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg

## Cyfeiriadau 
Cymru
Categori:Yr iaith Saesneg yng Nghymru
Celfyddydwr

Un sydd yn ymarfer â'r celfyddydau yw **celfyddydwr** neu **artist**. Mae enghreifftiau yn cynnwys yr arlunydd (gan gynnwys y darlunydd a'r peintiwr lluniau), y cerflunydd, y pensaer, y llenor, a pherfformwyr megis y cerddor, y dawnsiwr, a'r actor.

## Cyfeiriadau 

Categori:Galwedigaethau'r celfyddydau
Herseth

Cyfenw yw **Herseth**. Maer cyfenw yn ddod yn gwreiddiol o Norwy.

#### Lleolpwynt 
Mae'r enw olaf Herseth i'w weld yn Norwy yn fwy nag unrhyw wlad neu tiriogaeth arall. Gellir cael eu cyfleu yn ffurfiau amrywiol.

#### Poblogrwydd 
Mae'r enw olaf Herseth yn y 928,396fed enw olaf mwyaf cyffredin dros y byd. Mae'n cael ei ddal gan tua 1 o bob 25,660,373 o bobl. Mae'r enw olaf yma yn ddigwydd yn benaf yn Ewrop, lle mae 57 y cant o pobol gydar enw olaf Herseth yn preswylio; Mae 54 y cant o pobol gyda y enw olaf yma yn byw yng Ngogledd Ewrop a 54 y cant yn byw yn Sgandinafia.

Mae'r cyfenw hwn yn fwyaf cyffredin yn Norwy, lle mae'n cael ei ddal gan 139 o bobl, neu 1 mewn 36,995. Yn Norwy mae'n fwyaf cyffredin yn: Dwyrain Norwy, lle mae 53 y cant o pobol gyda y enw olaf yma yn byw, Gogledd Norwy, lle mae 27 y cant o pobol sydd hefo y enw olaf yma yn byw a De Norwy, lle mae 8 y cant o pobol gydar enw olaf yma yn byw. Heblaw am Norwy gellir y cyfenw hwn cael ei darganfod mewn 3 wlad. Mae hefyd yn gyffredin yn yr Unol Daleithiau, lle mae 43 y cant yn byw ac hefyd yn Denmarc, lle mae 5 y cant yn byw.

#### Tuedd Poblogaeth Teulu Herseth 
Mae'r tebygolrwydd o gweld y enw Herseth wedi newid dros amser. Yn yr Unol Daleithiau wnaeth y nifer y bobl oedd yn dal y cyfenw Herseth tyfu 2,460 y cant rhwng 1880 a 2014.

#### Ystadegau Cyfenw Herseth 
Yn yr Unol Daleithiau mae'r rhai sy'n dal yr enw olaf Herseth yn 28.84% fwy tebygol o fod yn Weriniaethwyr sydd wedi cael eu cofrestru na chyfartaledd yr UD, gyda 75.61% wedi'u cofrestru i bleidleisio dros y blaid wleidyddol yma.

Mae'r cyfaint mae pobol gydar cyfenw Herseth yn elwa yn amrywio'n sylweddol. Yn Norwy maent yn ennill 1.4% yn fwy na'r cyfartaledd cenedlaethol, gan ennill 350,912 kr y flwyddyn ac hefyd yn yr Unol Daleithiau mae pobol gydar cyfenw yma yn ennill 17.51% yn llai na'r cyfartaledd cenedlaethol, gan ennill $35,593 USD y flwyddyn. 

Mae pobl nodedig gyda'r cyfenw yn cynnwys:

* Adolph Herseth (1921-2013), trwmpedwr Americanaidd
* Erik Herseth (1892-1993), morwr Norwyaidd ac enillydd medal aur Olympaidd
* Læge Storm Herseth (1897–1985), chwaraewr gwyddbwyll o Norwy
* Max Herseth (1892–1976), rhwyfwr Norwyaidd ac enillydd medal efydd Olympaidd
* Ralph Herseth (1909-1969), gwleidydd Americanaidd

## Gweler hefyd 
* Cafodd Stephanie Herseth Sandlin ei eni yn y flwyddyn 1970, mi oedd hi yn gwleidydd Americanaidd ac wyres i Ralph
* Teulu gwleidyddol yr Herseths o UDA  sy'n cynnwys Ralph a Stephan

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfenwau
Eddie Meduza

Roedd **Errol Leonard Norstedt**, a elwir yn **Eddie Meduza** (17 Mehefin 1948 &ndash; 17 Ionawr 2002) yn gyfansoddwr caneuon, telynegol, cerddor a  chanwr o Sweden. Ymhlith ei hoff offerynnau mae'r gitâr, bas trydan, sacsoffon, acordion a phiano. Cafodd ei geni ym mhlwyf Örgryte yn Gothenburg. Roedd Meduza yn alcoholig; bu farw yn Nöbbele, yn 53 oed.

Roedd llawer o'i ganeuon yn ddadleuol.

**Disgograffi**

* 1975: Errol
* 1979: Eddie Meduza & Roarin' Cadillacs
* 1980: Garagetaper
* 1981: Gasen I Botten
* 1982: För Jævle Braa!
* 1983: Dåren É Lös!
* 1984: West A Fool Away
* 1985: Ain't Got No Cadillac
* 1990: You Ain't My Friend
* 1995: Harley Davidson
* 1997: Silver Wheels
* 1998: Värsting Hits
* 1999: Väg 13
* 2001: Scoop!

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Sweden
Categori:Cerddorion o Sweden
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2002
Paula Vennells

Gwraig fusnes o Loegr ac offeiriad Anglicanaidd yw **Paula Anne Vennells** (ganwyd 21 Chwefror 1959). Roedd hi'n Brif Swyddog Gweithredol Swyddfa'r Post Cyfyngedig rhwng 2012 a 2019, yn anterth sgandal Swyddfa'r Post lle collodd cannoedd o is-bostfeistri eu bywoliaeth oherwydd gwallau'r cwmni. O dan ei arweiniad ef, erlynodd y Swyddfa'r Post llawer o bobl o is-byst am dwyll, er ei fod yn gwybod bod yr anghysondebau ariannol wedi deillio mewn gwirionedd o gamgymeriadau cyfrifiadurol yr oedd ei gwmni ei hun yn gyfrifol amdanynt. 

Bu Alan Bates yn gweithio mewn swyddfa bost yn Llandudno a chaiff ei bortreadu gan Toby Jones yn y ddrama *Mr Bates vs The Post Office*; daeth yn arweinydd yr is-bostfeistri a ddatgelodd y sgandal. Ymhlith y rhai yr effeithiwyd arnynt roedd Noel Thomas o Ynys Môn, a gafwyd yn euog yn annheg a’i anfon i garchar yn 2006

Cafodd Vennells yn Denton, Swydd Gaerhirfryn. Cafodd ei haddysg yn yr Ysgol Uwchradd i Ferched Manceinion. Astudiodd Rwsieg a Ffrangeg ym Mhrifysgol Bradford, gan raddio yn 1981 gyda BA.

Dechreuodd ei gyrfa fel hyfforddai graddedig yn Unilever ym 1981. Yn ddiweddarach bu'n gweithio i L'Oréal, Dixons Retail, Argos a Whitbread.

Yn 2019 daeth yn gadeirydd Ymddiriedolaeth GIG Gofal Iechyd y Coleg Imperial yn Llundain. Ym mis Rhagfyr 2020, cyhoeddwyd y byddai’n gadael y rôl yn gynnar, am resymau personol, Ym mis Ebrill 2021, yn ddilyn dileu 39 collfarn o ddirprwy is-bostfeistri, tynnodd hi yn ôl o'i rôl fel gweinidog.

Chwaraeodd yr actores Lia Williams ran Vennells yng nghyfres deledu 2024, *Mr Bates vs The Post Office*. Ar 8 Ionawr 2024,dywedwyd bod dros filiwn o bobl wedi arwyddo deiseb yn galw ar PV i golli ei CBE. Ar 9 Ionawr cytunodd i roi ei CBE yn ôl.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Merched a aned yn y 1950au
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd benywaidd o Loegr
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Gaerhirfryn
Categori:Prif weithredwyr o Loegr
Platytheca

Genws o lwyni bychain yn y teulu Elaeocarpaceae o dde-orllewin Gorllewin Awstralia yw ***Platytheca*** . Wnaeth Joachim Steetz disgrifio y genws yn ffurfiol, a chyhoeddodd ei ddisgrifiad yn y llyfr*Plantae Preissianae* yn 1845. 

Mae rhywogaethau'n cynnwys:

* *Platytheca anasima* R.Butcher
* *Platytheca galioides* Steetz
* *Platytheca juniperina* Domin
* *Platytheca* sp. Sabina (GJ & BJ Keighery) 

## Cyfeiriadau 
Categori:Planhigion
David Soul

Roedd **David Soul** (ganwyd **David Richard Solberg** ; 28 Awst 1943 &ndash; 4 Ionawr 2024) yn ganwr ac actor o'r Unol Daleithiau. Roedd yn fwyaf adnabyddus am bortreadu’r Ditectif Kenneth “Hutch” Hutchinson yn y gyfres deledu Americanaidd *Starsky & Hutch* o 1975 i 1979. 

Roedd ei rolau nodedig eraill yn cynnwys Joshua yn y gyfres *Here Come the Brides* o 1968 i 1970 a'r prif ran yn y ffilm deledu 1979 ''Salem's Lot*. Rôl ffilm nodedig arall oedd John Davis yn y ffilm *Magnum Force'' (1973) gyda Clint Eastwood.

Cafodd lwyddiant hefyd fel canwr, gan gael sengl rhif un ar yr UD Billboard Hot 100 gyda "Don't Give Up on Us". Cyrhaeddodd y sengl rhif un yn y DU a Chanada hefyd. Cafodd Soul sengl rhif un ychwanegol ar Siart Senglau'r DU gyda "Silver Lady" (1977). Yn y 1990au symudodd ef i'r Deyrnas Unedig a chael llwyddiant o'r newydd ar lwyfan y West End. Gwnaeth ymddangosiadau cameo hefyd mewn sioeau teledu Prydeinig, gan gynnwys *Little Britain*, *Holby City* a *Lewis*.

Cafodd Soul ei eni yn Chicago, Illinois, Unol Daleithiau America, ac roedd o dras Norwyaidd. Roedd ei fam, June Joanne (Nelson), yn athrawes ac roedd ei dad, Dr. Richard W. Solberg, yn weinidog Lutheraidd ac yn ysgolhaig. Yr oedd dau daid Soul yn efengylwyr. Symudodd y teulu yn aml yn ystod ieuenctid Soul a daeth yn rhugl yn Almaeneg a Sbaeneg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Chicago
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Norwyaidd
Categori:Ymfudwyr o'r Unol Daleithiau i'r Deyrnas Unedig
Ash Dykes

Anturiaethwyr o Gymru ac athletwr eithafol yw **Ashley Philip Dykes** (ganwyd 1 Tachwedd 1990).   Cwblhaodd ddwy record cofnod byd-gyntaf, gan cerdded ar draws Mongolia a Madagascar, wnaeth o i gyd o hyn cyn troi 25 oed. Ym mis Awst 2019 cyflawnodd ei drydydd cofnod byd-cyntaf, gan ddod y person cyntaf i gerdded ar hyd cwrs llawn  Afon Yangtze, yr afon hiraf yn Asia.

## Bywyd personol 
Magwyd Ash Dykes yn y tref o Hen Golwyn, Cymru hefyd mi wnaeth o mynychu yn Ysgol Bryn Elian sydd wedi sefydlu o fewn y dref.

## Gyrfa 
Bu'n gweithio fel achubwr bywyd yn ddwr i gallu talu am dan ei daith gyntaf i Tsieina. Cerddodd ar ei ben ei hun a heb gefnogaeth ar draws Mongolia yn 2014, yn 23 flwydd oed. Cymerodd y  daith dros y Fynyddoedd Altai ac ar draws Anialwch y Gobi 78 diwrnod.  Cafodd ei galw y "llewpard eira unig" gan pobol lleol Mongolia.

Yn 2015 cwblhaodd taith  ar draws Madagascar trwy hefyd cerdded i top y wyth copa uchaf, oedd hyna hefy yn cofnod byd cyntaf. Ar hyd y ffordd, cafodd y straen mwyaf marwol o falaria ac roedd yn agos at farwolaeth. O ganlyniad i’r profiad, mae bellach yn llysgennad arbennig i’r elusen Malaria No More UK.

Adroddodd ei anturiaethau ym Mongolia a Madagascar yn y llyfr ysgrifennodd o - *Mission Possible: A Decade of Living Dangerously*, a cafodd ei cyhoeddi gan Eye Books yn y flwyddyn 2017.

Ym mis Awst 2018, cychwynnodd ar ymgais record arall yn y byd, i gerdded y  ar cwrs y afon Yangtze. Wnaeth cwblhau ei taith o cerdded y Yangtze yn llwyddianus  ennill o statws o enrogwydd yn Tsieina i fo. Wnaeth y taith cymryd flwyddyn i cwblhau.

## Gwobrau 
Enillodd y Wobr Anturiwr Cymraeg y Flwyddyn yn y flwyddyn 2016. Cafodd ei enwi fel y seithfed person fwyaf cwl yng Nghymru  a chafodd ei ddisgrifio gan cylchgrawn *FHM*  fel "un o ddynion awyr agored mwyaf di-ofn y byd".

## Cyfeiriadau 
Categori:Fforwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1990
Casineb at wragedd

bawd| *Swetnam the Woman-Hater*, a argraffwyd yn 1620. Mae'r gwaith yn cael y clod am darddiad y term Saesneg *misogynist* .
Mae **casineb at wragedd** neu **gwreig-gasineb** (Saesneg: *Misogyny)* yn casineb tuag at, neu ragfarn yn erbyn merched neu ferched. Mae'n fath o rywiaeth sy'n gallu cadw merched ar statws cymdeithasol is na dynion, a thrwy hynny gynnal rolau cymdeithasol patriarchaeth. Mae casineb at wragedd wedi cael ei arfer yn helaeth ers miloedd o flynyddoedd. Fe'i hadlewyrchir mewn celf, llenyddiaeth, strwythur cymdeithas ddynol, digwyddiadau hanesyddol, mytholeg, athroniaeth, a chrefydd ledled y byd.

Enghraifft o casineb at wragedd yw trais yn erbyn menywod, sy'n cynnwys trais yn y cartref ac, yn ei ffurfiau mwyaf eithafol, terfysgaeth gwreig-gasineb a benywladdiad. Mae casineb at wragedd hefyd yn aml yn gweithredu trwy aflonyddu rhywiol, gorfodaeth, a thechnegau seicolegol gyda'r nod o reoli menywod, a thrwy eithrio menywod yn gyfreithiol neu'n gymdeithasol o ddinasyddiaeth lawn. Mewn rhai achosion, mae casineb at wragedd yn gwobrwyo merched am dderbyn statws israddol.

Gellir deall casineb at wragedd fel agwedd unigolion, yn bennaf gan ddynion, ac fel arferiad neu system ddiwylliannol eang. Weithiau y mae casineb at wragedd yn amlygu mewn ffyrdd amlwg a beiddgar; adegau eraill mae'n fwy cynnil neu wedi'i guddio mewn ffyrdd sy'n darparu gwadu credadwy.

Mewn meddwl ffeministaidd, mae casineb at wragedd hefyd yn cynnwys gwrthod rhinweddau benywaidd. Mae'n dirmygu sefydliadau, gwaith, hobïau, neu arferion sy'n gysylltiedig â merched. Mae'n ymwrthod ag unrhyw agweddau ar ddynion sy'n cael eu hystyried yn fenywaidd neu'n anwrol. Gall hiliaeth a rhagfarnau eraill atgyfnerthu a gorgyffwrdd â chasineb at wragedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhywiaeth
Gwion Tegid

Actor a chynhyrchydd yw **Gwion Tegid** (g. tua 1991), sy'n adnabyddus yn bennaf am chwarae rhan Barry Hardy yn yr opera sebon *Rownd a Rownd*.

Ymddangosodd ar y teledu gyntaf yn 1997 pan oedd yn chwe blwydd oed, a hynny yn nghyfres Amdani! gan Ffilmiau'r Nant; roedd yn chwarae rhan Eilir, sef mab i gymeriadau Ffion Dafis a Robin Eiddior.

Ym mis Mai 2005, ag yntau'n ddeuddeg oed, dechreuodd weithio ar *Rownd a Rownd* fel cymeriad Barry Hardy, "hogyn drwg" y gyfres. Mae hefyd wedi gwneud gwaith cyfarwyddo, sgriptio a storïo gyda Ffilmiau'r Nant a'i olynydd, cwmni Rondo.

Mae hefyd yn un o gyfarwyddwyr cwmni Docshed, sy'n arbenigo mewn rhaglenni ffeithiol. Yn 2022, enillodd y cwmni wobr BAFTA Cymru am ei raglen ddrama ddogfen, *Y Parchedig Emyr Ddrwg*.

## Bywyd personol
Mae Gwion yn gyn-ddisgybl yn Ysgol Tryfan. Mae'n gymar i'r ffotograffydd Kristina Banholzer ac mae ganddynt fab a merch, sef Greta a Nico.

## Gweler hefyd
Ateb y Galw: Yr actor Gwion Tegid

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion_teledu_o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1990au
Her Mega Dave Lloyd

Roedd **Her Mega Dave Lloyd** yn her seiclo-chwaraeon yng Ngogledd Ddwyrain Cymru. Cafodd ei chnynal am y tro cyntaf ym Mehefin 2008 pan soodwyd yr her gan Gymdeithas Annibynnol y Trefnwyr Seiclo-chwaraeon.

Roedd digwyddiad 2008 yn cynnwys dringfeydd fel Bwlch Pen Barras, Y Silff, Bwlch yr Oernant, World's End, Bwlch y Groes, a 'The Stingers'. Roedd yr her yn cynnwys tri llwybr: y Mini-MEGA, Midi-MEGA a MEGA a oedd yn amrywio o ran pellter a goledd y dringo. Yn 2009, roedd y llwybr MEGA yn 145 milltir gyda 5,500 metr o ddringo. Roedd y digwyddiad yn y flwyddyn 2009 hefyd yn cynnwys Bwlch y Groes a chafodd ei henwi hefyd yn 'ffordd galed', o Ddinas Mawddwy gan orffen ar ben Bwlch Pen Barras, Rhuthun.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol Her Mega Dave Lloyd

Categori:Seiclo
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Mary Elizabeth Ellis

Roedd **Mary Elizabeth Ellis** (1881-1974), a adwaenir yn aml fel **Mrs Gwilym Davies** ymhlith y menywod cyntaf i ddal swyddi proffesiynol o statws cymharol uchel ym maes gweinyddiad a llywodraethiant addysg yng Nghymru, ac roeddent yn adnabyddus yn eu dydd. Bu'n ymwneud â sefydliadau neu fudiadau addysgol a diwylliannol, gan gynnwys Coleg y Brifysgol Bangor, adran menywod Undeb
Cynghrair y Cenhedloedd Cymru ac Urdd Gobaith Cymru. 

Roedd Mary Ellis yn aelod blaenllaw o’r ddirprwyaeth a deithiodd i’r Unol Daleithiau i gyflwyno Apêl Heddwch Menywod Cymru i fenywod America ym 1924. Mae ail-ddarganfod y menywod hyn nid yn unig yn cynnig cyfle i ddod i adnabod y menywod eu hunain yng nghyd-destun yr oes, ond hefyd i ddysgu am rwydweithiau’r dosbarth addysgedig a phroffesiynol yr oeddent yn rhan
ohono.

Hi oedd yr ail wraig i gael ei phenodi'n arolygydd ysgolion Cymru. Ym 1942 daeth hi'n ail wraig i Gwilym Davies Roedd ei gŵr yn ffigwr adnabyddus yn Cymdeithas Cynghrair y Cenhedloedd ac a sefydlodd Neges Heddwch ac Ewyllys Da a ddaeth, maes o law yn neges flynyddol yr Urdd dan yr un enw. Roedden nhw'n byw yn Aberystwyth.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Mary Ellis HMI, Cydlynydd Menywod Cymru ac America 1923-4 Darlith gan Dr Siân Rhiannon Williams i'r Cymmrodorion, 22 Mehefin 2023
*Deiseb Heddwch Menywod Cymru Gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Cynghrair y Cenhedloedd
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Pobl o Ddolgellau
Categori:Ymgyrchwyr o Gymru
Iwan Teifion Davies

Mae **Iwan Teifion Davies** yn arweinydd a phianydd o Gymru. Iwan yw cyfarwyddwr artistig OPRA Cymru, fe wnaeth ef arwain y perfformiad cyntaf yn y byd o opera Cymraeg Gareth Glyn ac mae hefyd yn phennaeth Cerdd Gŵyl Ryngwladol Buxton. Ers 2021, mae Iwan hefyd wedi bod yn gyfarwyddwr cerddoriaeth ym Mhrifysgol Aberystwyth. Ei brif ddyletswydd fel y cyfarwyddwr cerdd yw arwain cerddorfa Philomusica of Aberystwyth. Penodwyd yn gyfarwyddwr artistig MusicFest Aberystwyth yn 2023.

Derbyniodd Iwan ysgoloriaeth gan Gronfa Goffa Saunders Lewis i lwyfannu opera ''Serch yw'r Doctor* gan Arwel Hughes a Saunders Lewis yng Ngŵyl MusicFest Aberystwyth 2025. Ysgrifennodd y libreto ar y cyd gyda Patrick Young ar gyfer opera *Tanau’r Lloer* sef ffilm opera Gymraeg wedi’i hysbridoli gan olygfeydd o’r nofel *Un Nos Ola Leuad'' gan Caradog Prichard. Ef sydd hefyd yn arwain Cerddorfa Opera Cenedlaethol Cymru yn y perfformiad. Comisiynwyd gan S4C a Channel 4.

Yn wreiddiol o Landudoch, astudiodd Iwan yng Ngholeg Emmanuel, Caergrawnt, Ysgol Gerdd a Guildhall a Stiwdio'r Opera Genedlaethol yn Llundain, lle y bu'n rhan o amryw berfformiadau mewn cydweithrediad ag Opera Gogledd Lloegr, Opera'r Alban a chwmni Opera Cenedlaethol Cymru.

Tu allan i gerddoriaeth, mae Iwan Teifion Davies yn fardd. Yn 2025, roedd ef yn byw yng Nghaerfyrddin.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
Gwefan Iwan Teifion Davies

Categori:Arweinyddion o Gymru
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pianyddion o Gymru
Wyn Lewis Williams

Mae **Syr Wyn Lewis Williams**, CCDC (ganwyd 31 Mawrth 1951) yn farnwr o Gymru a wasanaethodd fel Llywydd y Tribiwnlysoedd Cymreig hyd 2023. Roedd wedi bod yn farnwr yr Uchel Lys o 2007 hyd ei ymddeoliad ar 10 Chwefror 2017.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Wyn Lewis Williams yn Glynrhedynog, y Rhondda yn blentyn i Ronald a Nellie Williams. Addysgwyd ef yn ysgol gramadeg sirol y Rhondda, Coleg Corpus Christi, Rhydychen, ac Ysgol y Gyfraith Ysbytai'r Brawdlys yn Llundain. 

## Gyrfa gyfreithiol 
Galwyd Williams i'r bar yn y Deml Fewnol ym 1974 a'i ddyrchafu'n feinciwr yn 2007 . Bu’n ymarfer y gyfraith yng Nghaerdydd o 1974 i 1988 ac yn Llundain o 1988 i 2004. Daeth yn Gwnsler y Frenhines ym 1992, a gwasanaethodd fel cofnodwr Llys y Goron hyd iddo gael ei benodi’n farnwr Siawnsri arbenigol i Gymru yn 2004. Ar 11 Ionawr 2007, penodwyd Williams yn farnwr Uchel Lys,  gan gael ei urddo'n farchog yn ôl y drefn arferol, a'i benodi i Adran Mainc y Frenhines. Gwasanaethodd fel barnwr llywyddol ar gyfer Cylchdaith Cymru ac fel Dirprwy Gadeirydd y Comisiwn Ffiniau i Gymru.

Fe'i penodwyd yn llywydd tribiwnlysoedd Cymru ym mis Rhagfyr 2017.  Bu'n aelod o’r Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru rhwng 2017 a 2019.

Ym mis Chwefror 2022 dechreuodd gadeirio'r Ymchwiliad Statudol i sgandal Swyddfa'r Post Prydeinig, gyda'r dystiolaeth yn parhau hyd at ddiwedd 2024. Cyhoeddodd rhan gyntaf yr adroddiad - yn canolbwyntio ar y broses o dalu iawndal ac effaith ddynol y sgandal - ar 8 Gorffennaf 2025.

## Gweithgareddau eraill 
Mae'n weithgar mewn sawl sefydliad, yn llywydd Côr Meibion Pendyrus, ac mae ganddo gysylltiad agos â Chlwb Rygbi Pendyrus, y clwb rygbi undeb y bu'n chwarae iddo pan oedd yn ifanc. Ymhelaethwyd ar ei gysylltiad â rygbi yn 2012 pan gafodd ei benodi’n gadeirydd annibynnol di-dâl y Bwrdd Gêm Ranbarthol Broffesiynol, sefydliad a sefydlwyd gan Undeb Rygbi Cymru i ailstrwythuro’r gamp yng Nghymru.

Mae'n Gymrawd etholedig o Gymdeithas Ddysgedig Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Corpus Christi, Rhydychen
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Annie Nightingale

Darlledwr radio a theledu o Loegr oedd **Annie Nightingale** (ganwyd **Anne Avril Nightingale**), CBE (1 Ebrill 1940 – 11 Ionawr 2024). Hi oedd cyflwynydd benywaidd cyntaf BBC Radio 1. Fel y darlledwr a wasanaethodd hiraf ar BBC Radio 1, daliodd hi'r Guinness World Record am yr yrfa hiraf fel cyflwynydd radio benywaidd.

Cafodd Nightingale ei geni yn Osterley, Middlesex, Lloegr, yn ferch i Celia a Basil Nightingale.  Ysgol Lady Eleanor Holles, Hampton, a'r Ysgol Newyddiaduraeth Polytechnig Canol Llundain (Prifysgol Westminster bellach). Dechreuodd Nightingale ei gyrfa fel newyddiadurwr yn Brighton, Dwyrain Sussex.

Bu Nightingale yn briod ddwywaith. Priododd â'r awdur Gordon Thomas, a bu iddynt ddau o blant. Priododd â'r actor Binky Baker. Daeth y ddwy briodas i ben mewn ysgariad. Bu farw yn 83 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Phaldut Sharma

Actor a dawnsiwr Cymreig yw **Phaldut Sharma**, gelwir weithiau wrth yr enw Saesneg, **Paul Sharma**. Mae'n adnabyddus am chwarae rhan Achmed yn *Gavin & Stacey* ac AJ Ahmed yn *EastEnders*. Ganed yn 1981 a'i fagu yng Nghasnewydd i deulu o dras Hindŵeg-Guyana a hyfforddodd fel actor yn Ysgol Actio Guilford. Rajiv yn y ddrama gomedi Roger Roger a Paul yn *Meet the Magoons*. Mae hefyd wedi ymddangos mewn penodau o Life on Mars, Dalziel and Pascoe a chyfresi dydd y BBC Doctors. ymddangosodd hefyd mewn un bennod o Ultimate Force Series 4 Episode 3 “the Dividing line”.

Roedd Sharma ym mhennod gyntaf y comedi DU *The Office*, yn chwarae Sanj, ac roedd yn gyn-ddyweddi Stacey Shipman (Joanna Page), Achmed, yn Gavin & Stacey. Yn 2009, ymddangosodd Sharma fel cenedlaetholwr Hindŵaidd Harish Dhillon mewn pennod o *Spooks*. Yn 2012, cafodd Sharma ei chast yn EastEnders fel brawd Masood Ahmed (Nitin Ganatra) AJ, cymeriad rheolaidd. Gadawodd yr opera sebon yn 2014. Ymddangosodd hefyd ym mhennod chwech o Hunted.

Yn 2015, rhyddhaodd Sharma *I Gotta Be Me* - comedi gwe deg rhan lle mae'n chwarae rhan Paul Shah - cymeriad lled-hunangofiannol yn seiliedig ar ei brofiad fel act deyrnged i Sammy Davis Junior. Ymddangosodd hefyd fel Leigh ym mhenodau pedwar a phump o Cucumber. Yn 2019, ymddangosodd fel Tom, tad Sophie sy'n dod yn gyfaill i'r cymeriad teitl yn nhymor 1 Hanna.

Yn 2021, ymddangosodd Sharma fel DCI Ram Sidhu yn y bedwaredd gyfres o ddrama ITV Unforgotten. Yn 2023 fe ffilmiodd raglen deledu Men Up y BBC, am y treialon clinigol cyntaf ar gyfer y cyffur Viagra a gynhaliwyd yn Abertawe ym 1994. Mae'n chwarae Peetham "Pete" Shah.

### Llwyfan
Chwaraeodd Sharma ran Sammy Davis Jr yng nghynhyrchiad y West End o Rat Pack Confidential yn 2003.[9]

Rhwng mis Medi a mis Hydref 2010, ymddangosodd yn Boiling Frogs Factory Company Theatre yn Southwark Playhouse, Llundain.[10][11]

## Magwraeth Casnewydd
Ganed Phaldut yn Llundain ond symudodd ei deulu i ardal Basaleg yng Nghasnewydd pan oedd yn chwech oed.

Mewn cyfweliad i'r Wales Online dywed i'w fagwraeth yng Nghasnewydd fod yn ddylanwad bositif a'r bobl yn gyfeillar, er, bod "bod yn Indiaid Asiaidd yng Nghymru, Casnewydd yn arbennig, nôl yn y ’70au yn golygu ein bod ni’n lleiafrif o fewn lleiafrif o fewn lleiafrif arall." Yn fachgen ifans dylanwadwyd arno gan Elvis Presley a Michael Jackson ac roedd yn hoff o ddawnsio gan gystadlu mewn cystadlaethau lleol. Atogiodd iddo gofio "mynd i fy nghystadleuaeth gyntaf yng Nghanolfan Gymunedol y Graig a gorfod dweud celwydd a dweud wrth fy mam mai parti pen-blwydd ffrind ydoedd mewn gwirionedd."

Aeth ymlaen wedi ysgol i astudiodd dawns yng Coleg Pontypwl cyn mynd ymlaen at Ysgol Actio Guilford yn Llundain.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Phaldut Sharma ar wefan IMDb

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pobl o Gasnewydd
Ysgol Actio Guildford

Ysgol ddrama yn Guildford, Surrey, Lloegr yw **Ysgol Actio Guildford** (enw swyddogol: *Guildford School of Acting*). Mae'n ysgol academaidd ym Mhrifysgol Surrey. Mae'n aelod o Ffederasiwn yr Ysgolion Drama. 

## Trosolwg
Mae'r ysgol yn rhan o Brifysgol Surrey ac yn cynnig ystod o gyrsiau israddedig ac ôl-raddedig mewn actio, theatr gerdd, a chynhyrchu. Yn ogystal â rhaglenni israddedig, mae GSA hefyd yn cynnig rhaglenni ôl-raddedig, gan gynnwys Meistr yn y Celfyddydau Cain (MFA) mewn Actio, Meistr yn y Celfyddydau Cain (MFA) mewn Theatr Gerddorol, a Meistr yn y Celfyddydau (MA) mewn Arferion Theatr.

Mae'r brifysgol hefyd yn gartref i'r Ganolfan Adnoddau Genedlaethol ar gyfer Dawns, a sefydlwyd ym 1982.

## Hanes
Sefydlwyd yr ysgol fel Ysgol Ddawns a Drama Grant-Bellairs yn Llundain ym 1935. Ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd symudodd i Guildford. Rhwng 1945 a 2010 roedd yr ysgol wedi'i lleoli yn hen neuadd blwyf St Nicholas a chlwb gweithwyr yn Millmead Terrace. Ym 1964, ailenwyd yr ysgol yn Ysgol Actio a Dawns Guildford. Yn y 1990au, tynnwyd y gair "Dance" o'r teitl, a honnir oherwydd bod y cyn-fyfyriwr Bill Nighy wedi cyfeirio ato fel "Guildford School of Twirlies". Yn ogystal, mae gan adeilad Stiwdios Technoleg y Celfyddydau Perfformio theatr 128 sedd y gellir ei defnyddio hefyd.

## Cyn-fyfyrwyr Cymreig
* Owen Teale
* Phaldut Sharma
* Caroline Sheen

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*gwefan swyddogol y GSA

Categori:Addysg yn Surrey
Categori:Drama
Categori:Guildford
Christopher Luxon

Gwleidydd a chyn ddyn busnes o Seland Newydd yw **Christopher Mark Luxon** (ganwyd 19 Gorffennaf 1970) sydd wedi gwasanaethu fel 42ain Prif Weinidog Seland Newydd ers Tachwedd 2023. Mae wedi gwasanaethu fel arweinydd Plaid Genedlaethol Seland Newydd ers 2021 ac wedi cynrychioli etholaeth Botany yn Senedd Seland Newydd ers 2020.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Gwleidyddion o Seland Newydd
Categori:Prif Weinidogion Seland Newydd
Gwern Gwynfil

Dyn busnes a gwleidydd o Gymru yw **Gwern Gwynfil Evans** (ganwyd 1974). Mae ganddo gefndir busnes cryf, a bu'n Rheolwr Gyfarwyddwr y busnes teuluol yn Nhregaron, Rhiannon Cyf, am ddeunaw mlynedd. Sefydlwyd y cwmni gan ei fam ac mae’n masnachu'n rhyngwladol. 

Magwyd ef yn Nhregaron yn un o bedwar plentyn Rhiannon Evans a Dafydd Gwyn Evans. Ei dadcu oedd Evan Evans (1882-1965). Mae Gwern yn dad i 5 o blant. Graddiodd Gwern mewn hanes yng Ngoleg Iesu, Rhydychen gan ennill diploma i ôl-raddedigion o Brifysgol Aberystwyth. Gweithiodd gyda sawl sefydliad cyn dychwelyd i'r busnes teuluol yn 2004.

Gwern yoedd Prif Weithredwr cyntaf YesCymru rhwng 2022 a Rhagfyr 2023. 

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Frederik X, brenin Denmarc

Brenin Denmarc ers 14 Ionawr 2024 yw **Frederik X** (ganwyd 26 Mai 1968).

Cafodd ei eni yn Rigshospitalet, Copenhagen, yn fab i Tywysoges Margrethe a'i gŵr, Tywysog Henrik. Roedd ei daid, Frederik IX, yn dal yn frenin.

Priododd yr ymgynghorydd marchnata o Awstralia Mary Donaldson (y Frenhines Mary), y cyfarfu â hi yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2000 yn Sydney, ar 14 Mai 2004 yn Eglwys Gadeiriol Copenhagen. Mae ganddynt bedwar o blant: Christian, Isabella, ac efeilliaid Vincent a Josephine.

Nid oes seremoni coroni ar gyfer brenhinoedd Denmarc. Daeth Frederik yn Frenin Denmarc yn ystod Cyngor Gwladol ar 14 Ionawr 2024 pan arwyddodd ei fam, Margrethe II, ddatganiad ei hymddiswyddiad yn swyddogol. 

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau Denmarc
Categori:Genedigaethau 1968
Evan Evans (Gŵr busnes)

Gŵr busnes oedd **Evan Evans** (8 Tachwedd 1882 - 24 Gorffennaf 1965). Cafodd ei eni ym Metws Leucu, Ceredigion yn fab hynaf Elizabeth Evans. Pan oedd yn bymtheg oed, aeth i weithio yn siop laeth ei gefnder yn Marylebone, Llundain. Ei unig iaith oedd Cymraeg, felly aeth i wersi nos i ddysgu Saesneg.

Pan oedd yn ugain oed, roedd e’n berchen ar siop laeth ei hun, fferm, gwesty a busnes gwerthu ceir. Sefydlodd gwmni twristiaeth Evan Evans Tours Ltd yn 1933.

Yn 1933, rhoddodd hysbyseb ym mhapur newydd Cymry Llundain *Y Ddolen* i werthu tocynnau ar ei awyren ef o Lundain i Sioe Llangeitho.

Priododd Nancy Meurig Davies yn 1936. Rhwng 1939 a 1941 roedd yr Henadur Evan Evans yn faer ar ardal St Pancras, Llundain.

Urddwyd ef i Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe 1964, a'i enw barddol oedd Ifan Gwynfil.

Bu farw yn 1965 ac fe’i gladdwyd yn mynwent Capel Gwynfil, Llangeitho.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Pobl o Geredigion
Capel Gwynfil

Capel y Methodistiaid Calfinaidd sydd wedi ei leoli yn Llangeitho yw **Capel Gwynfil**.

## Hanes
Cafodd Capel Gwynfil ei adeiladu yn 1760 ar gyfer cymuned Fethodistiaeth Galfinaidd, a sefydlwyd yn 1735. Mae gan y capel gysylltiadau cryf gyda Daniel Rowland, sef gweinidog Methodistaidd ac un o sefydlwyr Methodistiaid Calfinaidd. Tu allan i’r capel mae yna gerflun ohono. Cafodd y capel ei ail-adeiladu yn 1764, 1813 a 1861–1863, i gynllun John Lumley, Aberystwyth.

Ar un adeg ystyrid Llangeitho yn ‘Gaersalem’ y Methodistiaid yng Nghymru, a byddai yn agos i 10,000 o addolwyr yn teithio yma bob Sul i wrando ar Daniel Rowland a derbyn cymun ganddo.
alt=Statue_of_Daniel_Rowland_-_geograph.org.uk_-_5502970|chwith|bawd|220x220px|Cerflun Daniel Rowland y tu allan i'r capel

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ceredigion
Categori:Capeli Ceredigion
Martha Jane Mostyn

Roedd **Martha Jane Mostyn** (**Mrs John Mostyn**; ganwyd **Martha Jane Roberts**) yn awdures o Gymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o Gymru
Edward Thomas John

Roedd **Edward Thomas John** (14 Mawrth 1857 – 16 Chwefror 1931), a adnabyddir hefyd fel **E.T. John** yn wleidydd radicalaidd o'r Blaid Ryddfrydol Gymreig a ymunodd â'r Blaid Lafur yn ddiweddarach. Roedd yn ymgyrchydd dygn dros Senedd i Gymru cyn y Rhyfel Byd Cyntaf ac wedi hynny gan cynnig mesur ar ymreolaeth yn 1914 yn y misoedd cyn y Rhyfel. Roedd hefyd yn ddiwydiannwr llwyddiannus.

## Cefndir
Ganed ef ym Mhontypridd ar 14 Mawrth 1857, yn fab i John John a Margaret Morgan. Priododd yn 1881 â Margaret Rees, Caerwiga Pendeulwyn, Bro Morgannwg. Bu iddynt dri mab a dwy ferch.

Bwriodd ei gyfnod diwydiannol yn Middlesbrough, yn aelod o gwmni Bolckow, Vaughan, a Williams, gwneuthurwyr haearn - menter a sefydlwyd gan John Vaughan (1799? - 1868), Cymro a fu'n gweithio yn ei ieuenctid fel 'roll-turner' yng ngwaith haearn Clydach ym mhlwy Llanelli yn sir Frycheiniog (ar y pryd, Sir Fynwy bellach), ac a atynodd lawer iawn o Gymry i Middlesbrough ar un cyfnod. Y mae delw ohono yn Middlesbrough.

Prynodd John, a gŵr o'r enw Torbock, y 'Dinsdale Iron-works' yn ddiweddarach; wedyn, ymunodd y rhain â gwaith Bolckow Vaughan yn Linthorpe, i ffurfio'r Linthorpe-Dinsdale Smelting Co.. Bu'n Llywydd Undeb Cenedlaethol y Cymdeithasau Cymreig, 1916–26, Llywydd y Gyngres Geltaidd, 1918–27 a Llywydd y Gymdeithas Heddwch, 1924–27. Yr oedd yn aelod o Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, Cymdeithas Hynafiaethau Cymru, Cymdeithas Hanes Gorllewin Cymru a Chymdeithas Hynafiaethol Môn. Gwasanaethodd fel Ynad Heddwch dros Fwrdeistref Middlesbrough.

### Rhai cyhoeddiadau ar Ymreolaeth i Gymru
Roedd ET John yn awdur cyson dros senedd i Gymru gan gwneud gwaith dygn yn tyrchu drwy ffeithiau economaidd a diwydiannol, yn aml lle nad oedd ffeithiau penodol ar gyfer Cymru fel gwlad neu diriogaeth ystadegol. Cyhoeddodd yn y Gymraeg a'r Saesneg. Dyma restr o rai o'i gyhoeddiadau fwyaf nodedig:

* John, E. T. *National self-government: how Wales stands to gain by it* [1910?]

* John, E. T. *Ymreolaeth gyfunol: safle a hawliau Cymru: manteision Senedd Gymreig* [1910?]

* John, E. T. *Wales and self-government* [1910?]

* John, E. T. ''Senedd Gymreig: ei neges a'i gwaith* 1911.

* John, E. T. *Cymru a'r Gymraeg* [1916]

* John, E. T. *Ymreolaeth gyfunol: safle a hawliau Cymru: manteision Senedd Gymreig* [1919]

* John, E. T. *Wales: its politics and economics: with the text of the Government of Wales Bill 1914'' [1919]

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cyfraniadau mewn dadleuon yn Hansard
* Edward Thomas John yn y Bywgraffiadur Cymreig
*Who Was Who; http://www.ukwhoswho.com

Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Cenedlaetholwyr Cymreig
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1931
Sefydliad Brenhinol Cernyw

Mae **Sefydliad Brenhinol Cernyw** (enw swyddogol: **Royal Institute of Cornwall**) yn gymdeithas Ddysgedig yn Truru, prifddinas Cernyw.

Fe'i sefydlwyd yn Truru ar 5 Chwefror 1818 fel y **Cornwall Literary and Philosophical Institution**. Roedd y Sefydliad yn un o'r cynharaf o saith cymdeithas debyg a sefydlwyd yng Nghymru a Lloegr. Symudodd yr RIC i'w safle presennol yn River Street ym 1919 i'r adeilad a oedd yn Truro Savings Bank yn wreiddiol. Cymerodd ei enw presennol (Royal Institution of Cornwall) yn 1821 ar ôl derbyn nawdd brenhinol. Mae'n elusen gofrestredig o dan gyfraith Lloegr. 

Roedd gan Sefydliad Brenhinol Cernyw ddiben addysgol, gyda'r amcan 'i hyrwyddo addysg y cyhoedd trwy annog a hyrwyddo astudiaeth a gwybodaeth o lenyddiaeth, y gwyddorau naturiol, archaeoleg, hanes, ethnoleg, daeareg a'r celfyddydau cain a chymhwysol, gyda cyfeiriad arbennig at Gernyw'.

## Sefydlu Amgueddfa Frenhinol Cernyw
Mae Sefydliad Brenhinol Cernyw yn berchen ar ac yn rheoli Amgueddfa Frenhinol Cernyw, sydd ag arddangosfa barhaol ar hanes Cernyw o'r cyfnod cynhanesyddol hyd heddiw, yn ogystal â hanes naturiol Cernyw gan gynnwys casgliad o fwynau Cernywaidd o bwysigrwydd rhyngwladol, a casgliad rhagorol o serameg a chelfyddyd gain.

Mae adeilad yr amgueddfa hefyd yn gartref i Lyfrgell Courtney y Sefydliad, sy'n dal c. 40,000 o gyfrolau printiedig, 35,000 o lawysgrifau a dogfennau, papurau newydd o 1737, mapiau printiedig, cyfnodolion, printiau ac effemera. Mae'n arbenigo mewn hanes teuluol a hanes lleol. Mae gwasanaeth llungopïo wedi'i staffio gydag uchafswm archeb o 10 tudalen, mae aelodau'n talu tâl gostyngol am allbrintiau o ficrofiche a llungopïo.

Mae’r llyfrgell ar agor o ddydd Llun i ddydd Gwener 10am –1 pm a 2pm–5pm, ar ddydd Sadwrn 10am–1pm ac ar gau ar ddydd Sul a Gwyliau Banc Statudol. Nid yw'r archifau ar gael ar ddydd Iau.

## Cyngres Geltaidd
Yn 1950 cynhaliwyd cyfarfod y Gyngres Geltaidd yn adeilad y Sefydliad. Yn y gynhadledd yma yn sgil y trafodaethau Pan-geltaidd gyda chynrychiolwyr o'r gwahanol wledydd Celtaidd, y symbylwyd i sefydlu Mebyon Kernow, yn 1951. Sefydlwyd MK yn wreiddiol fel grŵp pwyso dros hawliau Cernywaidd ac yna ddaeth yn blaid wleidyddol genedlaethol Cernyw.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Amgueddfa Frenhinol Cernyw a sefydlwyd gan Sefydliad Frenhinol Cernyw
* Scholarly Societies Project information

Categori:Cernyw
Categori:Cernyweg
Categori:Sefydliadau 1818
Bethan Lloyd

Cantores a chyfansoddwr o Gymru yw **Bethan Lloyd**. 

Hyfforddwyd Lloyd fel cantores glasurol Gyda Isaac Ray, mae hi'n aelod o'r duo Jet Pack Dog. Mae hi wedi perfformio yn Berlin, yr Almaen. Enillodd y Wobr Neutron ei halbwm cyntaf.

## Albymau
**Metamorphosis* (2023)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Rhiannon Evans

Mae **Rhiannon Evans** yn adnabyddus am ei gemwaith. Magwyd hi yn Aberystwyth yn ferch i Jac Lewis Williams. Ar ôl gadael Ysgol Ramadeg Ardwyn, graddiodd Rhiannon mewn Sŵoleg a chafodd PhD mewn Bioleg gymhwysol. 

Yn 1970 symudodd nôl i Geredigion a throi at ei diddordeb arall sef celf a chrefft. Sefydlodd fusnes yng Nghanolfan Cynllun Crefft Cymru yn Mai 1971, a hynny yn sgwâr Tregaron.

Yn 2010, cyhoeddwyd llyfr *Y Llinyn Aur* gan Rhiannon. 

Derbyniwyd hi i’r orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Tregaron 2022, a'i enw barddol yw Rhiannon GofAnnwn.

Erbyn 2024 roedd ganddi bedwar o blant, gan gynnwys Gwern Gwynfil ac un deg saith o wyrion.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Welsh Outlook

a roddodd gefnogaeth ariannol i'r cylchgrawn]]

Cylchgrawn misol oedd ***The Welsh Outlook*** a gyhoeddwyd rhwng 1914 a 1933 yng Nghymru, yn mynegi safbwynt gwleidyddol ar ryddfrydiaeth flaengar a chenedlaetholdeb diwylliannol. Ei golygydd cyntaf oedd Thomas Jones ac ariannwyd y cyhoeddiad gan David Davies, Barwn Davies 1af. Digrifia'r Cylchgrawn ei hun fel, "a monthly journal of national social progress". Roedd yn cynnwys newyddion ac arsylwadau ac erthyglau ar wleidyddiaeth, y celfyddydau ac addysg, roedd yna adolygiadau o lyfrau a llythyron, ynghŷd ag ychydig farddoniaeth Gymraeg.

## Cennad
Bwriad y cylchgrawn gan Jones oedd rhoi llwyfan i drafod yn feirniadol y newidiadau yng nghymdeithas Gymru y cyfnod, tra’n anelu at gynnydd cymdeithasol. Roedd y cyfranwyr a'r tîm golygyddol yn dod yn bennaf o Gaerdydd a De Cymru. Er ei fod yn ddylanwadol ymhlith yr elît llywodraethol yng Nghymru, dim ond 2,000 y llwyddodd i'w gwerthu, gan ostwng yn sylweddol yn y 1930au.

Cafodd y teitl (heb y ‘The’ cychwynnol) ei adfywio gan David Hewitt yn 1965 pan lansiodd gylchgrawn newydd oedd â’r nod o “fod yn gatalydd ar gyfer trafodaeth gyhoeddus ledled y wlad.” Daeth cyhoeddi’r cylchgrawn i ben ar ôl tri rhifyn misol.

Mae’r cylchgrawn gwreiddiol yn bwysig i ddatblygiad cenedlaetholdeb Cymreig gan ei fod yn adlewyrchu symudiad oddi wrth hunaniaeth grefyddol ac ieithyddol ac yn ceisio diffinio rôl i’r Gymraeg a chenedlaetholdeb Cymreig yng nghyd-destun rhyngwladoliaeth a chymdeithas fodern, hyd yn oed os o safbwynt ceidwadol. Mae’r cylchgrawn wedi’i ddigido gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein.

## Welsh Outlook Press
Sefydlwyd The Welsh Outlook Press yng Nghaerdydd yn 1913 yn gyhoeddwr llwyr ymroddedig i hyrwyddo cynnydd cymdeithasol drwy agenda lled ryddfrydol. Fe’i grewyd o ganlyniad i waith Thomas Jones a David Davies. Cyhoeddodd gylchgrawn y Welsh Outlook a nifer o lyfrau yn trafod Cymru. Symudodd i’r Drenewydd yn 1922, a bu’n weithredol yno tan y 1940au.

## Cyfranwyr nodedig
Ymysg cyfranwyr nodedig i'r cylchgrawn oedd lladmeryddion dros ddatganoli i Gymru a llenyddiaeth Cymru yn yr iaith Saesneg, megis:
* Edward Thomas John - gwleidydd a  chyn AS a gyflwynodd fesur dros Senedd i Gymru yn 1914.
* Dorothy Bonarjee - bardd, cyfreithiwr ac arlunydd o'r India bu'n fyfyrwraig ymn Aberystwyth
* Annie Foulkes llenor o Lanberis a bu'n byw yn y Barri
* Edgar Leyshon Chappell - awdur ac arloeswr mewn cynllunio trefol a thai o Ystalyfera yn wreiddiol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *Welsh Outlook* (wedi digido) ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Sganiau o erthygl o gylchgrawn Welsh Outlook ar ddeiseb Apêl Heddwch Menywod Cymru ar wefan Casgliad y Werin
* Welsh Outlook Magazine, 1920s - Internationalist "Clippings & Features relevant to the WLNU, from the Temple of Peace Archives in Cardiff" delweddau o erthyglau yn y cylchgrawn

Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Cylchgronau Cymru
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1914
Digrifwch Iorwba

Mae digrifwch (*efe* neu *awada*) yn agwedd gyffredin o ddiwylliant yr iaith Iorwba a chymdeithas yr Iorwbaid, sy'n frodorol i wledydd Nigeria, Benin, a Thogo yng Ngorllewin Affrica. Dywed mai ymledu llawenydd ar y ddaear hon ydy pwrpas chwerthin: *ki inu aye dun* ("boed hapusrwydd i'r byd"). Caiff y camymddygiad hwn ei dderbyn gan drigolion y ddinas fel eithriad i'r drefn, yn debyg i raddau i ddathliadau carnifal yn Ewrop.

Cyflwynwyd digrifwch i ffuglen ysgrifenedig Iorwba yn gynnar. Nofel bicarésg ydy un o'r nofelau gyntaf yn yr iaith Iorwba, *Ògbójú Ọdẹ nínú Igbó Irúnmọlẹ̀* (1938) gan D. O. Fagunwa, sy'n dilyn anturiaethau heliwr wrth iddo ymwneud â chreaduriaid ac elfennau eraill o lên gwerin yr Iorwba.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adloniant Iorwba
Iorwba
Station F

Startup Launchpad Demo Day 2024]]
**Station F** yn ddeorydd busnes ar gyfer busnesau newydd, wedi'i leoli yn 13eg arrondissement Paris. Fe'i gelwir yn gyfleuster cychwyn mwyaf yn y byd.

Wedi'i leoli mewn hen ddepo nwyddau rheilffordd a elwid gynt yn la Halle Freyssinet (a dyna pam yr "F" yng Station F). Agorwyd y cyfleuster 34,000 m2 (370,000 troedfedd sgwâr) yn ffurfiol gan yr Arlywydd Emmanuel Macron ym mis Mehefin 2017 ac mae’n darparu swyddfeydd ar gyfer hyd at 1,000 o gwmnïau newydd a chyfnod cynnar yn ogystal ag ar gyfer partneriaid corfforaethol fel Facebook, Microsoft a Naver.

Mae gan Orsaf F nifer o bartneriaethau ar gyfer rhaglenni cychwyn busnes sydd wedi'u hanelu at entrepreneuriaid. Mae partneriaid yn cynnwys Google, Ubisoft a Zendesk.

Mae'r campws yn bartner o wahanol ysgolion, fel HEC Paris, yr ysgol fusnes Ewropeaidd orau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffrainc
Becky Morgan

Mae **Becky Morgan** (ganwyd 5 Medi 1974) yn golffiwr proffesiynol o Gymru sy'n chwarae ar Daith LPGA yn Unol Daleithiau America. Mae hi'n aelod o Daith Ewropeaidd y Merched. Mae hi wedi chwarae i dîm Cwpan Curtis Prydain Fawr ac Iwerddon.

Cafodd Morgan ei geni yn y Fenni. Dechreuodd chwarae golff pan oedd yn 12 oed. Roedd yn aelod o dimau Iau a dan-21 Cymru ac enillodd hefyd deitlau Pencampwriaeth Ysgolion Cymru 1991 a 1992. Daeth Morgan yn ail yn 1996 ac yn rownd gynderfynol ym 1997 ym Mhencampwriaeth Amatur Prydain. Daeth yn ail ym Mhencampwriaeth Chwarae Strôc Agored Amatur Prydain i Ferched 1998. Roedd hi'n aelod o dîm Cwpan Curtis Prydain Fawr ac Iwerddon ym 1998 a 2000  ac yn aelod o dîm Tlws Vagliano yn 1997 a 1999. 

## Ymddangosiadau tîm 
* Pencampwriaeth Tîm Merched Ewrop (yn cynrychioli Cymru): 1995, 1997, 1999
* Tlws Vagliano (yn cynrychioli Prydain Fawr ac Iwerddon): 1997, 1999
* Cwpan Curtis (yn cynrychioli Prydain Fawr ac Iwerddon): 1998, 2000
* Tlws y Gymanwlad (yn cynrychioli Prydain Fawr): 1999
* Cwpan y Byd (yn cynrychioli Cymru): 2005, 2006, 2007, 2008
* Y Frenhines (yn cynrychioli Ewrop): 2016

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Becky Morgan ar wefan golff menywod rhyngwladol, LPGA

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Golffwyr o Gymru
Categori:Pobl o'r Fenni
D. O. Fagunwa

Llenor Nigeriaidd yn yr iaith Iorwba oedd **Daniel Oròwọlé Ọlórunfẹ́mi Fágúnwà** (tua 1903 – 9 Rhagfyr 1963) sy'n nodedig am arloesi'r nofel Iorwba.

Ganed ef yn Okeigbo, ger Ondo, yn Ne Nigeria, a oedd dan brotectoriaeth yr Ymerodraeth Brydeinig. Mae'n debyg mai nofel gyntaf Fagunwa, *Ògbójú Ọdẹ nínú Igbó Irúnmọlẹ̀* ("Yr Heliwr Dewr yng Nghoedwig y 400 Duw", 1938) oedd y nofel hir gynharaf i'w chyhoeddi yn yr iaith Iorwba. Mae ei nofelau eraill yn cynnwys *Igbo Olodumare* ("Coedwig Duw", 1949), *Ireke Onibudo* ("Cansen Siwgr y Gwarchodwr", 1949), *Irinkerindo Ninu Igbo Elegbeje* ("Ar Grwydr yng Nghoedwig Elegbeje", 1954), ac *Adiitu Olodumare* ("Cyfrinach yr Hollalluog", 1961), ac ysgrifennodd hefyd nifer o straeon byrion a dau deithlyfr.

Mae ffuglen Fagunwa yn straeon picarésg gan amlaf, sy'n tynnu'n gryf ar elfennau llên gwerin Nigeria: ysbrydion, anghenfilod, duwdodau, ac hud a lledrith. Maent yn llawn antur a ffantasi, ac yn cyfuno digrifwch â moeswersi a doethineb y dihareb. Dylanwadwyd arno hefyd gan gysyniadau Cristnogol, gan gynnwys ei ddarlleniad o *Taith y Pererin* gan John Bunyan a gyfieithiwyd i Iorwba gan genhadon Prydeinig. 

Bu farw D. O. Fagunwa ger Bida, oddeutu 60 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1900au
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Llenorion ffantasi Iorwba o Nigeria
Categori:Llenorion ffuglen antur Iorwba o Nigeria
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Nigeria
Categori:Llenorion straeon byrion Iorwba o Nigeria
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Nigeria
Categori:Llenorion taith Iorwba o Nigeria
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Nigeria
Categori:Nofelwyr Iorwba o Nigeria
Somerton, Casnewydd

Mae **Somerton** yn ardal yn ne-ddwyrain Casnewydd.

Mae cynllun i adeiladu gorsaf dref yno ar brif linell De Cymru fel rhan o Fetro De Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Casnewydd
Maesglas

Mae Maesglas yn ardal yng Nghasnewydd. Yn yr 16eg ganrif fe'i hysgrifennwyd yn Saesneg fel "Greenfield".

Mae cynllun i adeiladau gorsaf drên yno fel rhan o Fetro De Cymru ar hyd Prif Linell De Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Casnewydd