open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maquis

***Maquis*** (gair Ffrangeg, cynaniad **ma-CI**) ***/ macchia*** (Eidaleg / Corseg) yw'r prysgwydd sy'n tyfu ger y Môr Canoldir yn ne Ewrop. Mae'r *maquis* yn llawn o flodau gwyllt, llwyni a choed, yn enwedig derw fythwyrdd a derw gorcyn. Gelwir rhein yn *Chaparral* os fydd y dderwen fythwyrdd yn ddigonol. Mae yna diroedd tebyg mewn lleoedd eraill gyda hinsawdd y Canoldir fel y ***mattoral*** yng nghanolbarth Tsile, y ***fynbos*** yn Ne Affrica a'r ***mallee*** yn ne Awstralia.

600px|canol|bawd|Map yn dangos lle ceir y maquis, y chaparral a thiroedd tebyg

## Prif blanhigion y *maquis* 
Dyma'r brif blanhigion sy'n tyfu'n wyllt yn y *maquis*;-
**Arbutus unedo* : Mefuswydden
**Calycotoma spinosa* : Calycotom ddraenog
**Cistus monspeliensis* : Rhosyn y graig Montpellier
**Cistus laurifolius* : Rhosyn y graig a deilen llawryf
**Cistus salviaefolius* : Rhosyn y graig a deilen saets
**Erica arborea* : Grugwydden
**Helichrysum italicum* Blodyn dragwyddol
**Lavandula stoechas* : Lafant
**Lobularia maritima / Alyssum maritimum* : Alyswm pêr
**Myrtus communis* : Myrtwydd
**Pinus halepensis* : Pinwydden Halab / Pinwydden Alep
**Pinus pinea* : Pinwydden ymbarél
**Pistacia lentiscus* : Lentiscus : Mastigwydden
**Quercus ilex* : Prinwydden / Derwen fythwyrdd
**Quercus suber* : Derwen gorcyn
**Rosmarinus officinalis* : Rhos Mair / Rhosmari

## Y fyddin gyfrinachol 
Yn ystod meddiant yr Almaenwyr yn Ffrainc yn yr Ail Ryfel Byd roedd yna fyddin gyfrinachol o'r enw *"Maquis"* wedi cymryd ei enw o'r tiroedd hyn.

## Gweler hefyd 
*Chaparral
*Planhigion y Canoldir

Categori:Daearyddiaeth
Ffred Ffransis

Ymgyrchydd blaenllaw dros yr iaith Gymraeg yw **Ffred Ffransis** (ganwyd **Frederick Sefton Francis**, 14 Mehefin 1948).

Ganwyd Ffransis ym Mae Colwyn ar y 14eg o Fehefin 1948 yn fab i Anne Marjorie a Frederick Josiah Francis. Cafodd ei fagu yn Y Rhyl cyn mynd i astudio ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth, lle daeth yn rhugl yn yr iaith Gymraeg.

Fe ddaeth yn ymglymedig gyda'r sîn Gymraeg yn gyflym iawn, ac fe arweiniodd hyn at ei waith gyda Chymdeithas yr Iaith Gymraeg sydd wedi para am dros ddeugain mlynedd hyd heddiw.

Mae yn fab-yng-nghyfraith i Gwynfor Evans, Aelod Seneddol cyntaf Plaid Cymru.

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl o'r Rhyl
Categori:Ymgyrchwyr hawliau iaith o Gymru
Terry Matthews

Mae **Terry Matthews** neu **Syr Terence Hedley Matthews** (ganwyd 6 Mehefin 1943) yn enedigol o Gasnewydd ac yn adnabyddus fel entrepreneur llwyddiannus. Credir mai ef oedd biliwnydd cyntaf Cymru. Yn 2012, ef oedd person cyfoethocaf Cymru, gyda gwerth o £1.09&nbsp;biliwn.

Sefydlodd sawl cwmni ym maes technoleg a chyfathrebu yng Nghanada, gyda Mitel a Newbridge Networks ymysg ei fentrau mwyaf llwyddiannus. Gwerthwyd Mitel i British Telecom ym 1986 a Newbridge Networks i Alcatel yn y flwyddyn 2000.

Er iddo ymfudo i Ganada yn ddyn ifanc, mae'n parhau i fod â chysylltiadau agos â Chymru. Mae'n berchen ar Westy Hamdden y Celtic Manor yng Nghasnewydd lle y cynhaliwyd Cwpan Ryder yn 2010.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Biliwnyddion o Gymru
Categori:Pobl a aned yng Nghasnewydd
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ymfudwyr o Gymru i Ganada
John Profumo

Gwleidydd o Loegr o dras Albanaidd oedd **John Dennis Profumo** CBE, neu **Jack Profumo** (30 Ionawr, 1915 – 9 Mawrth, 2006). Am gyfnod bu'n wleidydd Ceidwadol. Wedi cefnu ar wleidyddiaeth yn sgil sgandal ryw gyda Christine Keeler, bu'n cynorthwyo pobl ddifreintiedig dwyrain Llundain.

Ei wraig oedd yr actores Valerie Hobson.  Ei fab yw'r nofelydd David Profumo.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Pobl o Loegr o dras Albanaidd
Categori:Ysgrifenyddion Rhyfel y Deyrnas Unedig
Le Monde

Mae ***Le Monde*** (Ffrangeg am *Y Byd*) yn bapur newydd gaiff ei gyhoeddi'n ddyddiol gyda'r hwyr yn Ffrainc a chanddo gylchrediad o 371,803 yn 2004. Ystyrir y papur yn bapur newydd cofnod Ffrainc.

Mae *Le Monde* yn un o'r papurau newydd sy'n cydweithredu gyda WikiLeaks i gyhoeddi detholiadau o'r dogfennau cyfrinachol a gyhoeddir ar y wefan honno, yn cynnwys "Cablegate".

Categori:Papurau newydd Ffrainc
Categori:Papurau newydd Ffrangeg
Categori:Sefydliadau 1944
Corn Affrica

bawd|300px|Gwledydd Corn Affrica
Rhanbarth yng ngogledd-ddwyrain Affrica yw **Corn Affrica** sy'n cynnwys gwledydd Eritrea, Ethiopia Jibwti,, a Somalia. Mewn ystyr ddaearyddol, ceir diffiniad cul sy'n gyfystyr â **Phenrhyn Somalia**, hynny yw Somalia a dwyrain Ethiopia yn unig. Hwn yw pentir mwyaf dwyreiniol y cyfandir. Cynhwysir  rhannau o Genia, Swdan, De Swdan ac Wganda gan ddiffiniadau ehangach sy'n cysylltu hanesion y bobloedd a diwylliannau hyn. Rhennir Gwlff Aden oddi ar Gefnfor India gan Gorn Affrica, a lleolir gorynys Arabia ar ochr draw'r culfor. Mae'r penrhyn yn ymwthio allan tua 100&nbsp;km i Fôr Arabia, ac mae'n gorwedd ar hyd ochr ddeheuol Gwlff Aden. Y Sahel sydd i ogledd y Corn.

Daearyddiaeth a chymdeithas hynod o amrywiol sydd yng Nghorn Affrica, gan gynnwys Ucheldiroedd Ethiopia, diffeithwch yr Ogaden, ac arfordiroedd Eritrea a Somalia, ac yn gartref i nifer fawr o bobloedd gan gynnwys yr Amhara, y Tigray, yr Oromo, a'r Somaliaid. Mae'r mwyafrif ohonynt yn siarad ieithoedd Affro-Asiaidd ac yn Fwslimiaid neu'n Gristnogion. O ganlyniad i leoliad yr ardal, bu hanes hir o gysylltiadau ag Arabia, yr Aifft, a De Orllewin Asia.

## Daearyddiaeth a hinsawdd 
[bawd|300px|Corn Affrica fel y'i gwelir o [Gwennol Ofod|Wennol Ofod NASA yn 1993. Mae'r lliwiau oren a melyn yn y ddelwedd hon yn dynodi hinsawdd gras a lletgras.]]
Mae Corn Affrica yn ardal sych sydd bron yn gytbell o'r cyhydedd a Throfan Cancr. Ystyrir Socotra, ynys fach ger arfordir Somalia sydd yng Nghefnfor India, fel rhan o Affrica. Mae'n 3600&nbsp;km². Mae'n diriogaeth o Iemen, gwlad mwyaf deheuol Arabia.

## Ffawna a fflora 
250px|chwith|bawd|Sebra Grevy (*Equus grevyi*).
Ymhlith anifeiliaid Corn Affrica mae'r babŵn, y sebra, yr amodeil (neu gerbil Somalïaidd), y baedd dafadennog, yr asyn gwyllt Somalïaidd, a'r corgerbil Somalïaidd. Mae'r dic-dic arian, y dibatag (neu gafrewig Clarke), gafrewig Speke, a'r beira i gyd dan fygythiad.

Mae Corn Affrica yn dioddef o orbori ac dim ond rhyw 5% o'i gynefin gwreiddiol sy'n aros. Bygythiad mawr arall ar Socotra yw datblygiad isadeiledd, sydd yn rhoi natur unigryw yr ynys honno mewn perygl.

## Hanes 
### Hanes modern 
Mae Corn Affrica yn rhanbarth sydd yn dioddef o newyn, rhyfel, sychder a thrychinebau naturiol yn aml. Rhwng 1982 a 1992 bu farw tua dwy filiwn o bobl fel canlyniad o ryfel a newyn. Yn ddiweddar mae argyfwng bwyd wedi difrodi'r rhanbarth.

Ers 2002 mae'r ardal wedi bod o dan sylw'r Unol Daleithiau, Ffrainc, yr Almaen, ac un ar ddeg o wledydd Affricanaidd ynghylch y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth.

## Economi 
Mae gwledydd y rhanbarth yn dibynnu ar rai allforion allweddol:

*Ethiopia: Coffi – 80% o'r holl allforion.
*Somalia: Bananas a da byw – dros 50% o'r holl allforion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Eritrea
Categori:Daearyddiaeth Ethiopia
Categori:Daearyddiaeth Jibwti
Categori:Daearyddiaeth Somalia
Categori:Pentiroedd
Categori:Rhanbarthau Affrica
Claude Debussy

Cyfansoddwr o Ffrainc oedd **Claude Debussy** (22 Awst 1862 - 25 Mawrth 1918).

Fe'i ganwyd ym Mharis, yn fab i Manuel-Achille Debussy a'i wraig, Victorine (ganed Manoury). Cafodd ei addysg yn y Conservatoire de Paris, fel disgybl Antoine François Marmontel, Albert Lavignac, Ernest Guiraud, Émile Durand, a César Franck. Enillodd y Prix de Rome ym 1884 gyda'r cantata ''L'Enfant prodigue*. Priododd Marie-Rosalie Texier ("Lilly") ym 1899. Roedd ganddynt un ferch, Claude-Emma ("Chouchou") (1905–19). 

## Gwaith cerddorol 
### Ar gyfer y piano 
* *Deux arabesques* (1888)
* *Petite Suite* (1889)
* *Suite bergamasque* (1890)
* *Rêverie* (1890)
* *Pour le piano* (1899)
* *Estampes* (1903)
* *L'Isle Joyeuse* (1904)
* *Images* (1905, 1907)
* *Children's Corner* (1906–8)
* *Préludes* (1910-13)
* *Études* (1915)

### Opera 
* *Pelléas et Mélisande* (1893-1902)

### Corawl 
* *L'Enfant prodigue* (1884)
* *La Demoiselle élue* (1887–8)
* *Chansons de Charles d’Orléans* (1898–1908)
* *Ode à la France* (1916-1917)

### Ar gyfer cerddorfa 
* *Le Printemps* (1884)
* *Prelude à l'après-midi d'un faune* (1894)
* *Nocturnes* (1899)
* *Dances sacrée et profane* (1903)
* *Le Roi Lear* (1904)
* *La Mer* (1905)
* *Images* (1905-1911)
* *Le Martyre de Saint Sébastien* (1911)

### Ballet 
* *Khamma* (1911-12)
* *Jeux* (1913)
* *La Boîte à joujoux'' (1913)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Carnolyn

Grŵp enfawr ac amrywiol o famaliaid pedwartroed carnog yw **carnolion**. Maent fel arfer yn byw yn yrroedd gyda'i gilydd ar dir agored lle mae digon o laswellt neu ddail. Mae'r ddafad yn garnolyn yn ogystal a'r ceffyl, y fuwch, y jiráff, y camel, y carw, yr afonfarch, y morfil a'r dolffin.

Mae'r rhan fwyaf ohonynt yn rhoi eu holl bwysau ar flaeanau eu carnau, tra'n symud. Ar wahân i'r mochyn, maent i gyd yn llysysyddion. Hyd at yn ddiweddar nid ystyriwyd y morfilogion (y morfil, y llamhidydd a'r dolffin) yn garnolion gan nad ydynt yn rhanu'r un priodweddau a chymeriad. Bellach, fodd bynnag, fe'u hystyrir yn perthyn i'r carnolyn eilrif-fyseddog.

Arferid cyfri'r carnolyn yn urdd, ond bellach mae wedi'r rannu i'r canlynol: 
*carnolion odfyseddog (*Perissodactyla*)
*carnolion eilrif-fyseddog (*Artiodactyla*) 
**Tubulidentata (grugarth)*
**Hyracoidea (hyracsod)*
**Sirenia (manatïaid a dwgong)
**Proboscidea (eliffantod)

Ceir cryn anghytundeb am hyn, fodd bynnag ymhlith y gwyddonwyr.

## Cyfeiriadau

Categori:Mamaliaid
Jamie Cullum

Pianydd a chanwr jazz o Loegr yw **Jamie Cullum** (ganwyd 20 Awst 1979).

Cafodd ei eni yn Llundain, yn fab John Cullum ac Yvonne Cullum.  Priododd Jamie y model ffasiwn ac awdures Seisnig Sophie Dahl yn ar 9 Ionawr 2010.

## Albymau
**Heard It All Before* (1999)
**Pointless Nostalgic* (2001)
**Twentysomething* (2003)
**Catching Tales* (2005)
**The Pursuit* (2009)
**Momentum* (2013)
**Interlude* (2014)
**Taller* (2019)
**The Pianoman at Christmas* (2020)

## Cyfeiriadau
Cantorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pianyddion jazz o Loegr
Meicrohinsawdd

**Meicrohinsawdd** yw hinsawdd lleol ardal neu randir neilltuol.

Fe fydd hinsawdd man heulog, man cysgodol neu man dinoeth yn wahanol i hinsawdd y lleoedd o amgylch. Gelwir yr hinsoddau hyn yn feicrohinsoddau.

Gellir creu meicrohinsawdd mewn gardd wrth blannu gwrych, adeiladu mur neu tŷ gwydr. Mae hi'n draddodiad yn y Byd Arabaidd i adeiladu tŷ o amgylch perimedr y tir, fel bod yr ardd yn y canol. Fe fydd hwn yn creu meicrohinsawdd ddymunol yn yr ardd.

Categori:Hinsawdd
Categori:Ecoleg
Simon Weston

Milwr o Gymru a ymladdodd yn Rhyfel y Falklands yw **Simon Weston** CBE (ganwyd 8 Awst 1961). Ganed ef yn Nelson, Caerffili.

Ymunodd â'r Gwarchodlu Cymreig ym 1978 yn 16 oed. Gydag aelodau eraill o'i gatrawd fe'i anfonwyd i ymladd yn Rhyfel y Falklands (1982). Bu ar RFA *Sir Galahad* yn Bluff Cove ar 8 Mehefin 1982 pan ymosodwyd ar y llong gan awyrennau'r Ariannin. Rhoddwyd y llong ar dân. Lladdwyd 48 o ddynion a chafodd 97 o ddynion eu hanafu. Cafodd Weston ei losgi'n ddifrifol. Ar ôl blynyddoedd o lawdriniaethau, aeth ymlaen i wneud gwaith elusennol helaeth. Mae wedi ennill llawer o anrhydeddau am ei waith.

Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Lewis, Pengam
William Hague

Gwleidydd Ceidwadol, Seisnig a chyn Ysgrifennydd Tramor y Deyrnas Unedig ydy **William Jefferson Hague** (ganwyd 26 Mawrth 1961) a gynrychiolodd Etholaeth Richmond, Swydd Efrog rhwng  1989 a 2015. Roedd Hague yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru 1995-1997, ac wedyn yn arweinydd y Blaid Geidwadol 1997-2001. Rhwng 2014-2015 ymgyrchodd i fod yn Brif Weinidog Tŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig ond ni fu'n llwyddiannus.

## Gwleidyddiaeth
Yn 16 oed daeth i sylw cenedlaethol Prydeinig, yng Nghyhadledd y Ceidwadwyr yn 1977 pan anerchodd y gynhadledd: ''"Half of you won't be here in 30 or 40 years' time", but that others would have to live with consequences of a Labour government if it stayed in power."'' Roedd yn rhugl iawn fel siaradwr a gwnaeth gryn argraff ar y pryd. Fe'i etholwyd i gynrychioli Richmond yn is-etholiad 1989. Dringodd ysgol wleidyddol Llywodraeth John Major yn sydyn iawn a daeth yn aelod o'r Cabinet yn 1995 fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Roedd yn Arweinydd y Blaid Geidwadol pan oedd yn 36 oed.

Ar 14 Gorffennaf 2014, daeth ei dymor fel Ysgrifennydd Tramor i ben, a chychwynodd fel Arweinydd Tŷ'r Cyffredin, fel cychwyn y broses o ymddeol o wleidyddiaeth, wedi 26 mlynedd fel Aelod Seneddol.

## Y person
Fe'i addysgwyd yn ysgol uwchradd Wath-upon-Dearne cyn mynychu Coleg Magdalen, Rhydychen ac INSEAD lle cafodd radd Dosbarth Cyntaf mewn Athroniaeth, Gwledyddiaeth ac Economeg a gradd  Meistr yn INSEAD. 
bawd|chwith|Neuadd Cyfronnydd tua 1885.

Cymraes yw ei wraig Ffion (née Jenkins) a gyfarfu pan oedd e'n Ysgrifennydd Gwladol a hithau'n gweithio yn yr un Adran. Gofynnodd ef iddi ddysgu geiriau'r Anthem Genedlaethol iddo, yn dilyn smonach John Redwood ychydig cyn hynny. Mae Ffion yn ferch i gyn-Drefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol Emyr Jenkins. Prynnodd y ddau dŷ gwerth £2.5 miliwn yn Ionawr 2015, sef 'Neuadd Cyfronydd' (neu 'Gyfronnydd') ger y Trallwng, ym Mhowys, ar gyfer eu hymddeoliad.

## Canghellor Prifysgol Rhydychen
Cafodd Hague ei ethol yn Ganghellor newydd Prifysgol Rhydychen yn Nachwedd 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Categori:Ysgrifenyddion Tramor y Deyrnas Unedig
The Guardian

Mae ***The Guardian*** yn bapur newydd cenedlaethol Prydeinig sy'n rhan o'r Guardian Media Group. Fe'i cyhoeddir yn ddyddiol o ddydd Llun i ddydd Sadwrn yn y fformat Berliner. Hyd at 1959 ei enw oedd ***The Manchester Guardian***, yn adlewyrchu ei wreiddiau rhanbarthol; weithiau mae'r papur yn dal yn cael ei gyfeirio ato dan yr enw hwn, yn enwedig yng Ngogledd America, er ei fod wedi'i sefydlu yn Llundain ers 1964. (Mae gan y papur wasg argfraffu yn y ddwy ddinas).

Mae'r *Guardian* yn un o'r papurau newydd sy'n cydweithredu gyda WikiLeaks i gyhoeddi detholiadau o'r dogfennau cyfrinachol a gyhoeddir ar y wefan honno, yn cynnwys "Cablegate".

## Atodlenni a Nodweddion
Ar bob diwrnod gwaith mae *The Guardian* yn gynnwys yr atodlen *G2* sy'n cynnwys erthyglau, colofnau, amserlenni teledu a radio, a'r croesair cyflym. Ers newid i'r fformat Berliner, mae yna adran chwaraeon (*Sport*) dyddiol ar wahân. Mae atodlenni wythnosol eraill yn  cynnwys:
; Dydd Llun : *MediaGuardian*, *Office Hours*

; Dydd Mawrth : *EducationGuardian*

; Dydd Mercher : *SocietyGuardian* (ymdrin â'r sector cyhoeddus Prydeinig a materion cysylltiedig)

; Dydd Iau : *TechnologyGuardian*

; Dydd Gwener : *Film & Music*

; Dydd Sadwrn : *The Guide* (cylchgrawn amserlenni), *Weekend* (atodlen liw), *Review* (llenyddiaeth), *Money*, *Work*, *Rise* (ymdrin â gyrfaoedd ar gyfer graddedigion), *Travel*, *Family*

## Gwobrwyon llenyddolawddogaeth lenyddol
Mae *The Guardian* yn hyrwyddo dwy wobr lenyddol fawr: y *Guardian First Book Award*, a sefydlodd yn 1999 fel olynydd i'r *Guardian Fiction Award* (a redodd ers 1965), a'r ''Guardian Children's Fiction Prize'', a sefydlodd yn 1967. Ym mlynyddoedd diweddar mae'r papur hefyd wedi hyrwyddo Gŵyl y Gelli yn y Gelli Gandryll.

## Golygyddion
*John Edward Taylor (1821–1844)
*Jeremiah Garnett (1844–1861) (efo Russell Scott Taylor yn 1847–1848)
*Edward Taylor (1861–1872)
*Charles Prestwich Scott (1872–1929)
*Ted Scott (1929–1932)
*William Percival Crozier (1932–1944)
*Alfred Powell Wadsworth (1944–1956)
*Alastair Hetherington (1956–1975)
*Peter Preston (1975–1995)
*Alan Rusbridger (1995–2015)
*Katharine Viner (2015–)

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg
Categori:Papurau newydd y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1821
Palmwydden ddatys

Tyfir y **balmwydden ddatys** (*Phoenix dactylifera*) am ei ffrwyth.

Dydy tarddiad y balmwydden ddatys ddim yn hollol sicr ond mae hi'n debyg eu bod yn frodor o ogledd Affrica.

[bawd|chwith|300px|Datys yn tyfu ar balmwydden (yn [Las Vegas, Nevada)]]

Datys
Gogledd Affrica

*(Gweler hefyd : Maghreb)*
[bawd|350px|
██&nbsp;Gogledd Affrica ([Isranbarth|isranbarth CU)
██&nbsp;daearyddol]]

Rhanbarth mwyaf gogleddol cyfandir yr Affrig yw **Gogledd Affrica** neu **Affrica Gogleddol**. Mae'n cynnwys ardal y Maghreb.


Categori:Rhanbarthau Affrica
Sahel

:*Gwelwch hefyd Sahel (Tiwnisia), rhanbarth o ddwyrain Tiwnisia.*

Y **Sahel** (o'r Arabeg ساحل, *sahil*, glan, goror neu arfordir y Sahara) yw'r parth goror yn Affrica rhwng diffeithwch y Sahara i'r gogledd a thir mwy ffrwythlon rhanbarth y Swdan i'r de.

bawd|250px|canol|Map o Affrica yn dangos y Sahel

## Daearyddiaeth
Mae rhan fwyaf o'r Sahel yn safana, ac mae'n rhedeg o'r Cefnfor Iwerydd i Gorn Affrica, yn newid o laswelltiroedd lletgras i safana dreiniog. Trwy hanes yr Affrig mae'r ardal wedi hafanu rhai o'r teyrnasoedd mwyaf datblygedig sydd wedi elwa o fasnach ar draws y ddiffeithdir. Yn cyfunol gelwir y cenhedloedd yma yn teyrnasoedd y Sahel.

Mae gwledydd y Sahel heddiw yn gynnwys Senegal, Mauritania, Mali, Bwrcina Ffaso, Niger, Nigeria, Tsiad, Swdan, Ethiopia, Eritrea, Jibwti, a Somalia.

## Dolenni allanol
*Tearfund.org - prinder bwyd a newid hinsawdd yn y Sahel 

Categori:Rhanbarthau Affrica
Papur papur newydd

bawd|250px|Rholiau o bapur papur newydd
Math o bapur rhad, o ansawdd isel yw **papur papur newydd**. Fe'i ddefnyddir i argraffu papurau newydd, comics, pamffledi, a defnyddiau argraffedig eraill a fwriedir i'w dosbarthu'n eang. Gan nad yw'n cael ei brosesu mor drylwyr â phapur arferol, mae'n sensitif iawn i olau'r haul, treigl amser a lleithder. Oherwydd ei ansawdd, nid yw'n addas i'w gadw mewn archifau, er bod rhai sefydliadau yn cadw copïau o gyhoeddiadau a argraffir ar bapur papur newydd.

Gwneir papur papur newydd o fwydion pren, yn hytrach na mwydion cemegol. Cafodd ei ddyfeisio gan Charles Fenerty ym 1838. Heddiw cynhyrchir y mwydion pren o gonwydd Ewrop a Gogledd America ac felly'n mae'n adnodd adnewyddadwy ac yn un o'r papurau gorau i'r amgylchedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Newyddiaduro
Papur newydd
Dick Francis

Nofelydd a joci o Loegr oedd **Richard Stanley Francis**, neu **Dick Francis** (31 Hydref 1920 – 14 Chwefror 2010).

## Nofelau
* *The Sport of Queens* (1957)
* *Dead Cert* (1962)
* *Nerve* (1964)
* *For Kicks* (1965)
* *Odds Against* (1965)
* *Flying Finish* (1966)
* *Blood Sport* (1967)
* *Forfeit* (1968)
* *Enquiry* (1969)
* *Rat Race* (1970)
* *Bonecrack* (1971)
* *Smokescreen* (1972)
* *Slayride* (1973)
* *Knockdown* (1974)
* *High Stakes* (1975)
* *In the Frame* (1976)
* *Risk* (1977)
* *Trial Run* (1978)
* *Whip Hand* (1979)
* *Reflex* (1980)
* *Twice Shy* (1981)
* *Banker* (1982)
* *The Danger* (1983)
* *Proof* (1984)
* *Break In* (1985)
* *Bolt* (1986)
* *Hot Money* (1987)
* *The Edge* (1988)
* *Straight* (1989)
* *Longshot* (1990)
* *Comeback* (1991)
* *Driving Force* (1992)
* *Decider* (1993)
* *Wild Horses* (1994)
* *Come to Grief* (1995)
* *To the Hilt* (1996)
* *10 LB. Penalty* (1997)
* *Second Wind* (1999)
* *Shattered* (2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Jocis o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Dannie Abse

Bardd yn yr iaith Saesneg, meddyg ac un o awduron cyfoes mwyaf adnabyddus Cymru oedd ** Daniel Abse** CBE neu **Dannie Abse** (22 Medi 1923 – 28 Medi 2014).

## Cefndir
Ganwyd Abse yn 161 Ffordd yr Eglwyswen, Gabalfa, Caerdydd yr ifancaf o bedwar plentyn i Rudolf Abse, perchennog sinema, a Kate, (née Shepherd) ei wraig. Roedd ei frawd, Leo Abse, yn Aelod Seneddol Pont-y-pŵl a Thorfaen. Roedd ei frawd Wilfred Abse yn seiciatrydd amlwg yn ymarfer yn yr Unol Daleithiau.

Er bod y teulu yn un Iddewig mynychodd Abse ysgol Gatholig Sant Illtyd, Caerdydd. Wedi'r ysgol bu'n fyfyriwr ym Mhrifysgol Caerdydd cyn mynd i Lundain i astudio meddygaeth yng Ngholeg y Brenin.

## Teulu 
Priododd Abse a Joan Mercer ym 1951. Roedd Joan Abse yn hanesydd ac awdur nifer o lyfrau gan gynnwys ''The Music Lover's Literary Companion* (1988) a *Voices in the Gallery (1986)'', a ysgrifennwyd ar y cyd a'i gŵr. Bu iddynt dwy ferch ac un mab. Bu farw Joan mewn damwain car ar yr M4 yn 2005.

## Gyrfa
Cyflawnodd Abse ei Wasanaeth Cenedlaethol fel meddyg yn yr Awyrlu Brenhinol.

Wedi ymadael a'r awyrlu bu'n gweithio fel meddyg a oedd yn arbenigo yn anhwylderau'r frest. Parhaodd i weithio fel meddyg hyd  1989, ac wedi ymddeol rhoddodd ei amser i ysgrifennu, perfformio a golygu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Iddewig o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Epa

Primat mawr lled-unionsyth o'r Hen Fyd sydd â breichiau hirion a brest lydan ond sydd heb gynffon na bochgoden yw'r **epa** (enw Lladin: *Hominoidea*). Mae ei symudiad rhydd yn wahanol iawn i lawer brimatiaid eraill, yn enwedig yng nghymal yr ysgwydd. Ceir dwy gainc o'r uwchdeulu  *Hominoidea*: y gibon, neu'r 'epa lleiaf'; a'r hominid, sef yr 'epa mawr'. Mae'n anifail gwaed cynnes gyda ffwr ar ei groen. Yr epa mwyaf yw'r gorila cyffredin.

[none|frame|Llinach esblygiad gyda'r is-deulu *Homininae* wedi'i amlygu. Uwch y blwch melyn, mae'r uwchdeulu hwn: *Hominoidea*. Oddi tano gwelir y ddau lwyth *Hominini* a *[Gorillini*. Rhanwyd gydag amser i ddau genws: *Homo* a *Pan*. Nid yw'r islwythi wedi'u nodi ar y diagram.]]

* Uwchdeulu *Hominoidea*
** Teulu Hylobatidae: gibwniaid
*** Genws *Hylobates*
**** Gibwn Lar, *H. lar*
**** Gibwn Llawddu, *H. agilis*
**** Gibwn Borneaidd Müller, *H. muelleri*
**** Gibwn Arian, *H. moloch*
**** Gibwn Pileated, *H. pileatus*
**** Gibwn Kloss, *H. klossii*
*** Genws *Hoolock*
**** Gibwn Hoolock Gorllewinol, *H. hoolock*
**** Gibwn Hoolock Dwyreiniol, *H. leuconedys*
*** Genws *Symphalangus*
**** Siamang, *S. syndactylus*
*** Genws *Nomascus*
**** Gibwn Copog Du, *N. concolor*
**** Gibwn Copog Du Dwyreiniol, *N. nasutus*
**** Gibwn Hainan, *N. hainanus*
**** Gibwn Bochwyn Deheuol *N. siki*
**** Gibwn Bochwyn Copog, *N. leucogenys*
**** Gibwn Bochfelyn, *N. gabriellae*
** Teulu Hominidae: epaod mawr
*** Genws *Pongo*: orangutan
**** Orangutan Borneo, *P. pygmaeus*
**** Orangutan Sumatra, *P. abelii*
*** Genws *Gorilla*: gorila
**** Gorila Gorllewinol, *G. gorilla*
**** Gorila Dwyreiniol, *G. beringei*
*** Genws *Homo*: bodau dynol
**** Bod dynol, *H. sapiens*
*** Genws *Pan*: chimpanzees
**** Tsimpansî Cyffredin, *P. troglodytes*
**** Bonobo, *P. paniscus*
**** Epa Bil, newydd ei ddarganfod

## Cyfeiriadau

Categori:Primatiaid
Camlas Bridgewater

Camlas sy'n cysylltu Runcorn, Swydd Gaer, a Leigh, Manceinion Fwyaf, yw **Camlas Bridgewater**. Cafodd y gamlas gyntaf ei godi gan Dug Bridgewater a James Brindley ar gyfer cludo glo y dug o'i ffatri yn Sir Gaerhirfryn i Fanceinion. Roedd pobl wedi'u synnu gan y "bont ddŵr" newydd gan nad oeddent wedi gweld un o'r blaen.

[250px|bawd|dim|Camlas Bridgewater ger [Warrington]]

Bridgewater
Maenorbŷr

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Maenorbŷr** (Saesneg: *Manorbier*).  Mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

Daw'r enw o "Maenor" (sef Prif lys cantref neu gwmwd) a'r enw Pŷr (Lladin: *Poriws*) sef sant o'r 6g. Yr un yw tarddiad y gair "Ynys Bŷr". Cafodd Gerallt Gymro ei eni yng Nghastell Maenorbŷr.

Mae rheilffordd yn pasio'n agos i'r pentref: Rheilffordd Gorllewin Cymru a cheir Gorsaf reilffordd Maenorbŷr yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Ceir llawer o olion yn perthyn i'r Oes Efydd gan gynnwys sawl cromlech, carnedd a chaer o ffosydd gwarcheidiol ger yr orsaf reilffordd ac un arall ger "Yr Hen Gastell" sy'n cynnwys olion cytiau llwyfan. Mae yn yr ardal, hefyd, ar ochr ddwyreiniol y pentref, lawer o ffiniau caeau sy'n tarddu'n ôl i'r Oesoedd Canol a chyn hynny o bosib.
bawd|chwith|Cromlech gerllaw'r pentref.

Trosglwyddwyd llawer o dir yr ardal i farchog Normanaidd o'r enw Odo de Barri, fel gwobr am gynorthwyo'r Saeson i feddiann'r rhan hon o Benfro, ychydig wedi 1003.

Castell mwnt a beili allan o bridd a phren oedd y castell cyntaf yma, gyda waliau cerrig yn cael eu codi tua chanrif yn ddiweddarach. Cafodd Gerallt Gymro ei eni yng Nghastell Maenorbŷr yn 1146, yn fab i William de Barri ac Angharad ferch Nest.

## Oriel

04 King's Quoit Manorbier Pembrokeshire.JPG|Cromlech
Maenorbŷr_Church.JPG|Yr eglwys
Maenorbŷr_Beach.JPG|Y traeth
Manorbierbeachcomposite.jpg|Y traeth
Manorbier castle with turret.jpg|Y Castell
Looking North East inside the Castle DSC 6986.jpg|O fewn y castell

## Gweler hefyd
* Penfro (cantref)
* Ynys Bŷr
* Crug Galltbŷr: Crug crwn tua phum milltir i'r gogledd o Arberth

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Mefusbren

Llwyn neu goeden fytholwyrdd yw'r **mefusbren** (*Arbutus unedo*, hefyd: **mefuswydden**). Mae'n gysefin i dde Ewrop ac Iwerddon. Mae wedi cael ei chyflwyno i Brydain. Defnyddir y ffrwythau i wneud jam a gwirodlynnau.

bawd|chwith|200px|y ffrwythau

Categori:Ericaceae
Categori:Coed
Roy Clarke

Chwaraewr pêl-droed oedd **Royston James Clarke** (1 Mehefin, 1925 - 13 Mawrth, 2006). Cafodd ei eni yng Nghasnewydd, Gwent. Bu'n aelod o Dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru rhwng 1848 a 1956.

Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Gasnewydd
Cistus salvifolius

Llwyn bytholwyrdd byr o dde Ewrop, gogledd Affrica a de-orllewin Asia yw ***Cistus salvifolius*** (Rhosyn-y-graig â deilen saets). Mae'n perthyn i'r genws *Cistus*.

Categori:Blodau
Categori:Cistaceae
Cistus

Mae'r genws ***Cistus*** ('''Rhosynnau'r graig''') yn cynnwys tua 20 rhywogaeth o lwyni lluosflwydd blodeuol. Maen nhw'n tyfu o gwmpas y Môr Canoldir.

Gweler hefyd;-
**Cistus salvifolius*, Rhosyn-y-graig â deilen saets
**Cistus populifolius.* 
**Cistus symphytifolius.* 
**Cistus albidus.* Rhosyn-y-graig gwyngalch

Categori:Blodau
Categori:Cistaceae
Gair rhydd

Papur newydd myfyrwyr Prifysgol Caerdydd yw ***Gair rhydd***. Mae'n gyhoeddiad wythnosol, maint tabloid sydd yn rhad ac am ddim. Fe'i sefydlwyd ym 1972 ac fe'i olygir gan swyddog sabothol llawn amser yr Undeb Myfyrwyr. Mae adrannau'r papur yn cynnwys: Newyddion, Newyddion Bydol, Iechyd, Gwyddoniaeth, Swyddi ac Arian, Gwleidyddiaeth, Chwaraeon, Erthygl Olygyddol a Barn, colofnydd neu ddwy, tudalen "Problem" gwatwarus, 'Five minute Fun' (posau), ac amserlenni teledu. Ysgrifennir y papur yn Saesneg, ond mae yna adran fechan (fel arfer nid mwy na dwy dudalen) Cymraeg o'r enw Taf-Od.

Etholwyd y golygydd cyntaf i gael ei dalu, Meirion Jones (nawr ar y rhaglen BBC *Newsnight*), ym 1980.

Yn 2003, dechreuodd *gair rhydd* cylchgrawn pythefnosol o'r enw *Quench*, a enillodd "Student Publication of the Year 2005" yn yr EMAP Fanzine Awards.

Y golygyddyion cyfredol yw Tom Eden a'r dirprwy yw Michael O'Connell-Davidson (2014-2015).

Adeg Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018, cyhoeddwyd rhifyn yn gyfan gwbl yn Gymraeg am y tro cyntaf.

## Gwobrwyon 
Mae *gair rhydd* wedi ennill nifer o wobrau cyfryngau myfyrwyr, y rhan fwyaf ohonynt ar ddechrau'r 1990au ac yn mwy ddiweddar fel enillwr "Best Paper" y *NUS/Daily Mirror National Student Journalism Awards*. Enillodd *gair rhydd* "Newspaper and Magazine of the Year" yn y *Guardian Student Media Awards* 2005 hefyd, ac enillodd y dirprwy olygydd James Anthony "Student Journalist of the Year".

## Cartwnau Muhammad 
Gwaharddwyd y golygydd ar 4 Chwefror 2006 pan, yn argraffiad rhif 804, ailargraffodd *gair rhydd* un o'r cartwnau dadleuol o'r Proffwyd Muhammad yr oedd nifer o Fwslimiaid ar draws y byd yn credu i fod yn gableddus. Tynwyd yr argraffiad allan o gyhoeddiad o fewn diwrnod i'w ryddhau, a chyhoeddodd y golygydd ymddiheuriad yn y rhifyn dilynol.

## Taf-Od
Adran Gymraeg y papur yw Taf-Od. Ei golygyddion presennol (2019-2020) yw Llion Carbis, Aled Biston, Deio Jones a Rhodri Davies.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* *Quench*
* Prifysgol Caerdydd
* Undeb Myfyrwyr Prifysgol Caerdydd 

Categori:Y cyfryngau yng Nghaerdydd
Categori:Papurau newydd Cymraeg
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Papurau newydd myfyrwyr
Categori:Prifysgol Caerdydd
Categori:Sefydliadau 1972
Derwen gorcyn

Coeden fythwyrdd o dde-orllewin Ewrop a gogledd-orllewin Affrica yw'r **Dderwen gorcyn** (*Quercus suber*).

bawd|chwith|250px|y boncyff ar ôl symud y corcyn

Categori:Coed
Categori:Fagaceae
Calicotome spinosa

bawd|*Calicotome spinosa*

Llwyn pigog â blodau melyn yw ***Calicotome spinosa***. Mae'n tyfu yn y maquis yn Sbaen, Ffrainc, Yr Eidal ac Algeria ac mae wedi cael ei gyflwyno i Seland Newydd.

Categori:Llwyni
Categori:Fabaceae
Grugwydden

Mae **grugwydden** (*Erica arborea*) yn brysgwydden neu bren bach (rhwng 1 a 4m.) gyda nifer o flodau bach gwynion. Fe fydd e'n tyfu yn y prysgwydd (*maquis*) o amgylch y Môr Canoldir, ym Mhortiwgal, yn ynysoedd y Canarias, Ethiopia, Camerŵn, Wganda a'r Congo.

Categori:Ericaceae
Categori:Llwyni
Helichrysum italicum

Planhigyn â blodau melyn sy'n tyfu o gwmpas y Môr Canoldir yw ***Helichrysum italicum***. Mae'n perthyn i'r genws *Helichrysum* (blodau tragwyddol neu flodau'r gwellt).

Categori:Blodau
Categori:Asteraceae
Rhos Mair

bawd|*Salvia rosmarinus*

Perlysieuyn blodeuol, lluosflwydd persawrus yw **rhos Mair**, **rhosmari** neu **ysbwynwydd** ( a *Rosmarinus officinalis* nes 2017) sy'n cael ei ddefnyddio i roi blas ar fwyd ac oherwydd ei rinweddau meddygol. Mae'n perthyn i deulu'r mintys (Lamiaceae) ac mae ganddo ddail nodwyddig, bytholwyrdd.

Mae llawer math gwahanol i'w gael, rhai'n tyfu'n llorwedd ac eraill ar i fyny hyd at 1.5 metr o uchder. Mae'r dail rhwng 2 – 4&nbsp;cm o hyd 2 – 5&nbsp;mm o led a'u lliw'n wyrdd (uchod) a gwyn wyneb isaf a rheiny yn flewog. Yn y gaeaf neu'r gwanwyn mae'r blodau'n ymddangos a gall eu lliwiau nhw amrywio: gwyn, pinc, porffor neu las.

## Rhinweddau meddygol
bawd|left
Mae rhosmari'n cael ei ddefnyddio'n allanol fel siampŵ i wella'r lliw a'r cyflwr. Arferai'r Rhufeiniaid ei ddefnyddio a'i gyfri'n gysegredig oherwydd y rhinweddau hyn. Mae hefyd yn gwella gwynegon (cricmala), niwralgia, y bendro, nerfusrwydd fel gorguro'r galon a phoenau'r misglwyf.

Mae ymchwil diweddar wedi dangos y gall gynorthwyo'r 'cof'. Bu'n symbol o 'gof hir' ers canrifoedd  ac mewn rhai rhannau o Ewrop caiff ei daflu ar yr arch i 'gofio' am y marw. Dywed Ophelia hefyd yn Hamlet: ''There's rosemary, that's for remembrance.''(Shakespeare: Hamlet, iv. 5.)

## Llenyddiaeth
Ceir sawl cyfeiriad ato mewn llenyddiaeth gan gynnwys hen benillion Ar lan y môr:

:"Ar lan y môr mae carreg wastad
:Lle bûm yn siarad gair â'm cariad;
:O amgylch hon fe dyf y lili
:Ac ambell gangen o rosmari."

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Meddygon Myddfai
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Lamiaceae
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Perlysiau
Boris Pasternak

Llenor a bardd Rwsiaidd oedd **Boris Leonidovich Pasternak** (Rwseg *Борис Леонидович Пастернак*) (29 Ionawr / 10 Chwefror 1890 – 30 Mai 1960). Fe'i hadnabyddir yn y Gorllewin fwyaf am ei nofel drasig *Doctor Zhivago* (1957) a gyhoeddwyd yn wreiddiol fel samizdat. Yn Rwsia ei hun, fodd bynnag, fe'i hadnabyddir fel bardd yn bennaf. Dadleuir mai *Moya sestra — zhizn* ('Fy chwaer, bywyd'), a ysgrifennodd yn 1917, yw'r casgliad barddoniaeth mwyaf dylanwadol a gyhoeddwyd yn Rwseg yn yr ugeinfed ganrif. Enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1958, ond ni allodd ei derbyn am resymau gwleidyddol.

Categori:Beirdd Rwseg o Rwsia
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Nofelwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Pobl o Oblast Moscfa
Doctor Zhivago

Nofel gan Boris Pasternak yw ***Doctor Zhivago*** ( **Rwseg**: *Доктор Живаго*). Enwir y nofel ar ôl y prif gymeriad, Yuri Zhivago, sy'n feddyg ac yn fardd. Mae'n adrodd hanesion serch a pherthnasau, efo digwyddiadau chwyldro Rwsia yn amlwg iawn yn y cefndir.

## Y nofel
Er i rannau gael eu hysgrifennu yn y mil naw degau a'r dauddegau, ni chwblhawyd *Doctor Zhivago* tan 1956. Fe'i cynigiwyd i'w chyhoeddi yn y cylchgrawn *Novyi mir,* ond fe'i gwrthodwyd oherwydd trafferthion Pasternak â llywodraeth yr Undeb Sofietaidd. Ym 1957 fe lwyddodd y cyhoeddwr Giangiacomo Feltrinelli i gael y llawysgrif allan o Rwsia, a'i chyhoeddi yn y Rwseg gwreiddiol ym Milan. Ym 1958, cyhoeddwyd cyfieithiadau i'r Eidaleg a'r Saesneg, ac fe wobrwywyd Pasternak â Gwobr Llenyddiaeth Nobel. Cyhoeddwyd y nofel yn Rwsia o'r diwedd ym 1988, ar dudalennau yr union *Novyi mir* a'i gwrthododd flynyddoedd ynghynt.

Mae'r prif gymeriad, Zhivago, yn sensitif ac yn farddonol iawn; mae cyferbyniad milain rhwng ei egwyddorion a hunllefau'r Chwyldro. Un o themâu mawr y llyfr yw sut mae erchyllterau rhyfel a chulder gwleidyddol yn dinistrio'r hardd a'r egwyddorol mewn gwlad ac ym mywyd dyn.

Mae tirlun Siberia yn gefndir i lawer o'r nofel, tra bod darnau eraill yn digwydd yn ninas Moskva.

Fe greodd Roger Bolt addasiad ffilm o'r nofel ym 1965. Fe ymddangosodd fersiwn deledu yn 2002, efo Keira Knightley yn chwarae rhan Lara.

Categori:Nofelau Rwseg
Categori:Nofelau 1956
Categori:Ffilmiau hanesyddol o'r Deyrnas Unedig
Peiriant cyfieithu

Peiriant neu feddalwedd cyfrifiadur yw **peiriant cyfieithu** sy'n cyfieithu o un iaith i iaith arall. Gellir eu defnyddio i ddehongli yn fras testun o iaith estron. Roedd eu defnyddioldeb yn gyfyngedig iawn yn y n, gan eu bod fel rheol ymhell o fod yn fanwl gywir, ond maen nhw'n gryn well heddiw. Nid yw'r peiriannau yn aml yn gallu cysidro cyd-destun wrth gyfieithu, a chollir nifer o elfennau megis cenedl enwau wrth gyfieithu. Defnyddir y peiriannau weithiau i ysgrifennu at bobl drwy'r byd neu greu erthyglau gwyddoniadur heb angen meddu ar unrhyw wybodaeth o'r iaith dan sylw.

Peiriannau mecanyddol cymhleth oedd y peiriannau cyfieithu cynnar. Babelfish yw'r peiriant cyfieithu enwocaf heddiw. Daw'r enw o'r pysgodyn Babel yn llyfrau ffuglen wyddonol y nofelydd Douglas Adams. Yn ôl y stori, mae'n rhaid rhoi'r pysgodyn yn y glust er mwyn deall popeth sy'n cael ei ddweud mewn pa iaith bynnag.

Mae'r allbwn o'r peiriannau cyfieithu wedi gwella yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae Google Translate yn enghraifft o beiriant cyfieithu ar-lein.

## Gweler hefyd 
*Apertium

## Dolenni allanol 
* Babelfish 
* Google Translate

Categori:Cyfieithu
Categori:Cyfrifiadureg
Categori:Ieithyddiaeth
J. D. Salinger

Nofelydd ac awdur o o'r Unol Daleithiau oedd **Jerome David Salinger** (1 Ionawr 1919 &ndash; 28 Ionawr 2010).

## Llyfryddiaeth 
* *The Catcher in the Rye* (1951)
* *Nine Stories* (1953)
* *Franny and Zooey* (1961)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn New Hampshire
Cherie Blair

Bargyfreithwraig o Loegr ydy **Cherie Blair** (hefyd **Cherie Booth CF**) (ganed 23 Medi 1954). Fe'i ganwyd yn Bury, Manceinion Fwyaf. Mae hi'n gyfreithwraig hawliau dynol ac yn wraig Tony Blair, cyn-Brif Weinidog y Deyrnas Unedig.  Ei thad yw'r actor, Anthony Booth.

## Dolenni allanol
*  
*  Matrix Chambers — Cherie Booth, QC 

Categori:Bargyfreithwyr
Categori:Catholigion o Loegr
Categori:Cyfreithwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Manceinion Fwyaf

Sir fetropolitan a sir seremonïol yng Ngogledd-orllewin Lloegr yw **Manceinion Fwyaf** (hefyd **Manceinion Fawr**) (Saesneg: *Greater Manchester*).

Roedd Manceinion Fwyaf yn un o chwe sir fetropolitan a grëwyd yn 1974 gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Rhennir yr holl siroedd hyn yn fwrdeistrefi metropolitan. Yn wreiddiol roedd y siroedd a'r bwrdeistrefi yn gweithredu mewn strwythur dwy haen o lywodraeth leol, ond ar ôl diddymwyd cynghorau y siroedd metropolitan gan Deddf Llywodraeth Leol 1985 daeth y bwrdeistrefi metropolitan yn awdurdodau unedol sy'n annibynnol ar y sir i bob pwrpas.

Fe'i dynodwyd yn ddinas-ranbarth ar 1 Ebrill 2011.

Mae Manceinion Fwyaf yn cwmpasu un o'r ardaloedd metropolitan mwyaf yn y Deyrnas Unedig sy'n ymestyn ymhell y tu hwnt i ddinas Manceinion ei hun. Fe'i ffurfiwyd o rannau o siroedd hanesyddol Swydd Gaerhirfryn, Swydd Gaer a Swydd Efrog. Mae'n cynnwys deg bwrdeistref fetropolitan: Bolton, Bury, Oldham, Rochdale, Stockport, Tameside, Trafford, Wigan, a dinasoedd Manceinion a Salford.

Mae gan y sir arwynebedd o 1,276&nbsp;km², gyda 2,812,569 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019.

bawd|dim|200px|Lleoliad Manceinion Fwyaf yn Lloegr

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
### Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn ddeg bwrdeistref fetropolitan:

250px|dim

# Dinas Manceinion
# Bwrdeistref Fetropolitan Stockport
# Bwrdeistref Fetropolitan Tameside
# Bwrdeistref Fetropolitan Oldham
# Bwrdeistref Fetropolitan Rochdale
# Bwrdeistref Fetropolitan Bury
# Bwrdeistref Fetropolitan Bolton
# Bwrdeistref Fetropolitan Wigan
# Dinas Salford
# Bwrdeistref Fetropolitan Trafford

### Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn 27 etholaeth seneddol yn San Steffan:

* Altrincham a Gorllewin Sale
* Ashton-under-Lyne
* Blackley a Broughton
* Canol Manceinion
* Cheadle
* De Bury
* De-ddwyrain Bolton
* Denton a Reddish
* Dwyrain Oldham a Saddleworth
* Gogledd Bury
* Gogledd-ddwyrain Bolton
* Gorllewin Bolton
* Gorllewin Oldham a Royton
* Hazel Grove
* Heywood a Middleton
* Leigh
* Makerfield
* Manceinion Gorton
* Manceinion Withington
* Rochdale
* Salford ac Eccles
* Stalybridge a Hyde
* Stockport
* Stretford ac Urmston
* Wigan
* Worsley a De Eccles
* Wythenshawe a Dwyrain Sale

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd metropolitan Lloegr
Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
The Times

Mae ***The Times*** yn papur newydd cenedlaethol a gyhoeddir yn ddyddiol yn y Deyrnas Unedig ers 1785; hi yw'r papur newydd *Times* gwreiddiol. Am rhan fwyaf o'i hanes, ystyrir *The Times* fel papur newydd cofnod Prydain.

Cyhoeddir *The Times* gan *Times Newspapers Limited*, is-gwmni o News International, perchennnir gan grŵp News Corporation Rupert Murdoch.

Er argraffwyd mewn fformat argrafflen am 200 o flynyddoedd, newidiodd y papur i faint compact yn 2004. Ei phris yn y Deyrnas Unedig yw £1ar ddiwrnod gwaith, a £1.50 ar Ddydd Sadwrn. Chwaer Bapur Sul *The Times* yw *The Sunday Times*, argrafflen sy'n costio £2.50.

## Perchenogion
*John Walter (1785-1803)
*John Walter II (1803-1847)
*John Walter III (1847-1894)
*Arthur Fraser Walter (1894-1908)
*Arglwydd Northcliffe (1908-1922)
*Teulu Astor (1922-1966)
*Roy Thomson (1966-1981)
*News International, rhedir gan Rupert Murdoch (1981- )

## Golygyddion
*John Walter (1785-1803)
*John Walter II (1803-1809)
*John Stoddart (1809-1817)
*Thomas Barnes (1817-1841)
*John Delane (1841-1877)
*Thomas Chenery (1877-1884)
*George Earle Buckle (1884-1912)
*George Geoffrey Dawson (1912-1919)
*Henry Wickham Steed (1919-1922)
*George Geoffrey Dawson (1923-1941)
*Robert McGowan Barrington-Ward (1941-1948)
*William Casey (1948-1952)
*William Haley (1952-1966)
*William Rees-Mogg (1967-1981)
*Harold Evans (1981-1982)
*Charles Douglas-Home (1982-1985)
*Charles Wilson (1985-1990)
*Simon Jenkins (1990-1992)
*Peter Stothard (1992-2002)
*Robert Thomson (2002-2007)
*James Harding (2007-2012)
*John Witherow (2013- ) (*actio*)

## Colofnwyr a newyddiadurwyr nodedig
* Aki Riihilahti
* Alexander Williams (cartwnydd)
* Alice Bowe
* Alice Miles
* Alyson Rudd
* Anatole Kaletsky
* Andrew Sullivan
* Ann Treneman
* Anthony Howard
* Anthony Loyd (gohebydd rhyfel)
* Ben Macintyre
* Brian Glanville
* Caitlin Moran
* Catherine Philp

* Dan Sabbagh
* Daniel Finkelstein
* Giles Coren
* Ginny Dougary
* Grayson Perry
* Guillem Balague
* Hugh McIlvanney
* Hugo Rifkind
* Janice Turner
* Jill Sherman
* Julian Haviland (Golygydd Gwleidyddol)
* Libby Purves
* Magnus Linklater
* Marcus du Sautoy

* Matthew Parris
* Michael Atherton
* Michael Gove
* Michael Moran
* Mick Hume
* Morten Morland (cartwnydd gwleidyddol)
* Nick Robinson
* Patrick Kidd
* Peter Brookes (cartwnydd)
* Peter Riddell
* Rachel Campbell-Johnston
* Richard Lloyd Parry
* Richard Susskind
* Robert Crampton

* Ruth Gledhill
* Simon Barnes
* Stefanie Marsh
* Stephen Farrell
* Arglwydd Rees-Mogg

Categori:Is-gwmnïau News Corporation
Categori:Papurau newydd Saesneg Lloegr
Categori:Sefydliadau 1785
Nia Griffith

Aelod Seneddol Llafur dros etholaeth Llanelli yw **Nia Rhiannon Griffith** (ganwyd 4 Rhagfyr 1956).

Cafodd ei phenodi yn Ysgrifennydd Gwladol Cysgodol Cymru gan arweinydd y Blaid Lafur Jeremy Corbyn ar 13 Medi 2015, gan ymddiswyddo ar 27 Mehefin 2016.

## Bywgraffiad
Daw ei theulu o bentrefi glofaol ger Castell Nedd. Ganwyd hi yn Nulyn yn yr Iwerddon a'i haddysgu yn Ysgol Uwchradd Newland yn Hull a Choleg Somerville, Rhydychen. Cafodd radd dosbarth cyntaf mewn Ieithoedd Modern yno. Dilynodd gwrs hyfforddi athrawon ym Mhrifysgol Cymru, Bangor a bu'n athrawes, yn ymgynghorydd addysg ac Arolygwr Estyn cyn dod yn Aelod Seneddol. Mae'n medru siarad pum iaith: Cymraeg; Saesneg; Eidaleg; Ffrangeg a Sbaeneg.

Fe etholwyd Nia i'r Tŷ'r Cyffredin yn Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005, yn dilyn ymddeoliad Denzil Davies. Enillodd y sedd gyda mwyafrif o 7,234 o bleidleisiau. Traddododd ei haraith gyntaf yn Nhŷ'r Cyffredin ar Fai’r 19eg, 2005 http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200506/cmhansrd/cm050519/debtext/50519-15.htm#50519-15_spnew1.  Yn y Senedd, mae hi’n aelod o’r Pwyllgor Materion Cymreig yn ogystal â’r Pwyllgor Archwilio Ewropeaidd.

Ymunodd Nia Griffith â’r Blaid Lafur ym 1981. Yn y gorffennol, bu hi’n Ysgrifenyddes Plaid Lafur Sir Gaerfyrddin. Etholwyd hi yn Gynghorydd i Gyngor Tref Caerfyrddin ym 1987. Gwasanaethodd fel Siryf ym 1997 a Dirprwy Faer ym 1998. Ei phrif ddiddordebau gwleidyddol yw Ewrop a’r amgylchedd.

## Bywyd personol
Mae'n ferch i'r Athro T. Gwynfor Griffith (1926–2019) a Dr Rhiannon Howell (bu farw 1980). Mae ganddi ddwy chwaer, Siân a Megan, y ddwy ohonynt yn feddygon. Mae wedi ysgaru; roedd ei chyn ŵr yn weithiwr cymdeithasol. Mewn llun grŵp o wleidyddion LHDT wedi ei dynnu ar gyfer papur *The Independent* ym mis Chwefror 2016, daeth allan fel lesbiad, gan ddweud bod ei rhywioldeb yn hysbys ymysg ei ffrindiau, ei theulu a'i chydweithwyr ers canol y 1990au.

Mae'n berchen ar dŷ yn Llanelli, fflat yn Llundain, a thyddyn yn Sir Gaerfyrddin sy'n cael nawdd Tir Gofal. Mae ei diddordebau'n cynnwys cerddoriaeth, sinema Ewropeaidd, garddio, cerdded a seiclo.

## Cyhoeddiad 
* *100 Ideas for Teaching Languages* by Nia Griffith, 2005, Continuum International Publishing Group ISBN 0826485499

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Gwefan swyddogol
* Guardian Unlimited Politics - Ask Aristotle: Nia Griffith MP 
* TheyWorkForYou.com - Nia Griffith MP

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Gwleidyddion LHDT
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ddulyn
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Rudyard Kipling

Awdur a bardd yn yr iaith Saesneg a anwyd ym Mumbai (Bombay) India oedd **Joseph Rudyard Kipling** (30 Rhagfyr 1865 – 18 Ionawr 1936). Roedd yn awdur cynhyrchiol ac mae nifer o'i straeon a nofelau'n lleoledig yn India. Mae'n enwocaf am ei lyfrau straeon i blant *The Jungle Book* (1894) a *Just So Stories* (1902). Cyhoedd hefyd y straeon byrion yn *Plain Tales from the Hills* (1888), y nofel *Kim* (1901), a'r cerddi "Gunga Din" ac "If—" yn y gyfrol *Barrack Room Ballads and Other Verses* (1892).

Am beth amser ar ôl ei farwolaeth, roedd yn amhoblogaidd mewn cylchoedd llenyddol oherwydd ei fod yn ymddangos ei fod yn amddiffyn "Imperialaeth Orllewinol" a'r Ymerodraeth Brydeinig yn neilltuol. Roedd yn fwyaf poblogaidd yn yr 1900au ac fe'i wobrwyd â Gwobr Llenyddiaeth Nobel yn 1907 y person ieungcaf i ennlil y wobr ydyw.

Fe gynigwyd y teitlau "Syr" a "Llenor-fardd Prydeinig" iddo, ond fe wrthododd.

## Teulu
Hanna Jones oedd ei Nain, merch o Ddinbych a aned yn 1809. Pan oedd yn ferch ifanc, aeth i Fanceinion lle priododd y Parch George Brown Macdonald, gweinidog gyda'r Wesleiaid. Cawsant saith o ferched a phedwar bachgen. Un o'r merched oedd Georgina a briododd Edward Burne-Jones, yr arlunydd a chyfaill i William Morris. Dwy arall o ferched Hanna a George oedd Louisa a briododd berchennog gwaith haearn, ac aelod seneddol, sef Alfred Baldwin, ac Alice a briododd John Lockwood Kipling. Ar lan Llyn Rudyard, yn Swydd Stafford y cyfarfu Alice a John a phan gawsant fab, galwyd efo yn Rudyard Kipling.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau 
* *The Light That Failed* (1890)
* *Captains Courageous* (1897)
* *Kim* (1901)

### Storïau
* *Plain Tales from the Hills* (1888)
* *The Story of the Gadsbys* (1888)
* ''The Phantom 'Rickshaw and Other Tales* (1888)
* *Under the Deodars* (1888)
* *Wee Willie Winkie and Other Child Stories* (1888)
* *Life's Handicap* (1991)
* *Many Inventions* (1893)
* *The Jungle Book* (1894)
* *The Second Jungle Book* (1895)
* *The Day's Work* (1898)
* *Stalky & Co.* (1899)
* *Just So Stories* (1902)
* *Traffics and Discoveries* (1904)
* *Puck of Pook's Hill* (1906)
* *Actions and Reactions* (1909)
* *Rewards and Fairies* (1910)
* *Debits and Credits* (1926)
* *Limits and Renewals* (1932)

### Barddoniaeth
* *Departmental Ditties* (1886)
* *Barrack-Room Ballads* (1892)
* *The Seven Seas* (1896)
* *The Five Nations* (1903)
* *The Years Between* (1919)

### Hunangofiant
* *Something of Myself'' (1937)

Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1865
Categori:Llenorion plant Saesneg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Manceinion

Dinas ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Manceinion** (Saesneg: *Manchester*). Mae'n ganolfan y celfyddydau, y cyfryngau, chwaraeon a busnes.

Fe ddaw enw'r ddinas o'r Lladin Mamucium a Castra. Mae gan y ddinas ei hun boblogaeth o 437,000, tra bod gan yr ardal drefol ehangach boblogaeth o 2,284,093. Yn hanesyddol, mae'n rhan o Sir Gaerhirfryn, ond nid ydyw erioed wedi cael ei gweinyddu gan y cyngor sir hwnnw.

## Trafnidiaeth
Mae Manceinion a Gogledd Orllewin Lloegr yn cael eu gwasanaethu gan Faes Awyr Manceinion, y trydydd maes awyr prysuraf yn y Deyrnas Unedig a'r mwyaf y tu allan i Lundain.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Arena Manceinion
*Yr Adeilad Gwyrdd
*Cofadeil Alan Turing
*Gorsaf Piccadilly Manceinion
*Gorsaf Manchester Victoria
*Neuadd y Ddinas (1877)
*Sgwâr Albert
*Sgwâr Lincoln
*Tŵr Beetham
*Tŷ Elizabeth Gaskell
*Tŷ Opera

## Enwogion
*William Harrison Ainsworth (1805-1882), nofelydd
*Anthony Burgess (1917-1993), nofelydd
*Vivien Merchant (1929-1982), actores*
*Simon Dee (1935-2009), cyflwynwr teledu a radio
*David Warner (g. 1941), actor
*Bernard Hill (g. 1944), actor
*Liam Gallagher (g. 1972) a Noel Gallagher (g. 1967), cerddorion
*Mark E Smith (1957 – 2018), canwr *The Fall*
*David Lloyd George (1863 - 1945)

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Cyngor Dinas Manceinion
* Bwrdd twristiaeth Manceinion
* BBC Manchester

Categori:Dinas Manceinion
Categori:Dinasoedd Lloegr

Categori:Trefi Manceinion Fwyaf