open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arfon Griffiths

Cyn bêl-droediwr o Gymru ydy Arfon Trevor Griffiths MBE (ganwyd 23 Awst 1941). Rhwng 1959 a 1979 chwaraeodd dros Wrecsam, Arsenal a Chymru cyn mynd ymlaen i reoli Wrecsam a Crewe Alexandra.

## Gyrfa chwarae
Gwrthododd Griffiths gyfle i fynd ar dreial  gyda Lerpwl a Sheffield Wednesday er mwyn arwyddo fel amatur â Wrecsam ym mis Mai 1957.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i'r tîm cyntaf yn erbyn Darlington yng Nghwpan FA Lloegr ym mis Tachwedd 1958, ac roedd yn aelod o dîm ieuenctid y clwb pan lwyddodd i ennill Cwpan Ieuenctid Cymru. Bu rhaid iddo ddisgwyl hyd nes y Tachwedd canlynol i chwarae i'r tîm cyntaf am yr ail dro, a hynny mewn gêm Gynghrair yn erbyn Reading gan gadw ei le yn y tîm am weddill y tymor a chodi Cwpan Cymru wrth i Wrecsam drechu Caerdydd yn y rownd derfynol.

Ym mis Chwefror 1961 talodd Arsenal £15,500 amdano a gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf gan golli 5-1 yn erbyn Wolverhampton Wanderers ar 22 Ebrill 1961. Sgoriodd ddwywaith mewn 15 ymddangosiad i Arsenal cyn cael ei werthu yn ôl i Wrecsam am £8,000. yng ngemau rhagbrofol Euro 1972.

Er mynd ar daith Cymru i Tahiti, Seland Newydd a Maleisia ym 1971 ni chafodd ei ail gap tan gemau rhagbrofol Euro 1976 lle roedd yn aelod allweddol o'r tîm pan lwyddodd i gyrraedd rownd yr wyth olaf.

## Gyrfa rheoli
### Wrecsam
Wedi chwarae o dan wyth rheolwr gwahanol yn Wrecsam, cymerodd Griffiths yr awenau yn ei ddwylo'i hun ym mis Mai 1977 yn dilyn ymddiswyddiad John Neal. Llwyddodd i arwain Wrecsam i bencampwriaeth y Drydedd Adran ym 1977-78 a dod y rheolwr cyntaf yn hanes y clwb i sicrhau dyrchafiad i Ail Adran y Gynghrair Bêl-droed.

Ar 13 Mai 1981 ymddiswyddodd Griffiths yn dilyn anghydfod gyda bwrdd y clwb pêl-droed. Roedd y clwb wedi dweud wrth Griffiths bod raid iddo dorri'n ôl ar ei staff ac ar y tîm ieuenctid ond fe wrthododd wneud hynny a gadawodd y clwb. ac ym 1976 cafodd yr MBE am ei wasnaeth i bêl-droed Cymreig ac mae hefyd yn aelod o Oriel Anfarwolion Wrecsam.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Wrecsam
Categori:Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Siw Hughes

Actores a chyflwynwraig o Gymru yw **Siw Hughes** (ganwyd 16 Ionawr 1958).

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd ym Mangor a magwyd yn Llangefni ac fe aeth i Ysgol Gyfun Llangefni. Symudodd i Gaerdydd yn yr 1980au i weithio fel athrawes.

## Gyrfa
Mae Siw wedi actio ar lwyfan a theledu ers yr 1980au. Roedd ei gwaith cynnar ar deledu yn cynnwys y rhaglen blant *Ffalabalam* a'r rhaglen gomedi *Heno Heno*.

Daeth yn adnabyddus iawn am chwarae rhan y cymeriad Kath Jones yn *Pobol y Cwm* rhwng 1993 a 2007. Dychwelodd i'r gyfres yn Ionawr 2017.

Mae hi'n un o'r actorion craidd sydd wedi cydweithio gyda Caryl Parry Jones ar nifer o gyfresi comedi ar S4C ers yr 1980au a serennodd yn y ffilmiau teledu '''Steddfod! 'Steddfod!* a *Ibiza, Ibiza''.

Bu'n chwarae rhan Gemma Haddon yn y gyfres ddrama *Gwaith/Cartref* ac enillodd wobr Actores Gorau yng nghwobrau BAFTA Cymru 2014 am ei phortread o'r cymeriad.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 

Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
Categori:Pobl o Fangor
Gorsaf reilffordd Stryd Flinders, Melbourne

**Gorsaf reilffordd Stryd Flinders** ym Melbourne yw orsaf hynaf yn Awstralia a'r un brysuraf yn hemisffer y de. Saif yr orsaf ar gornel strydoedd Flinders a Swanston, ar lan Afon Yarra.

## Hanes
Agorwyd yr orsaf wreiddiol, Terminws Melbourne, ym 1854, â lein i Sandridge (Porthladd Melbourne bellach). Erbyn yr 1880au, roedd trenau'n mynd i Sant Cilda hefyd.

Adeiladwyd traphont ym 1888, gan ganiatáu gwasanaeth ehangach, a chynlluniwyd gorsaf newydd ym 1889 gan y penseiri James Fawcett ac H.P.C Ashworth. Agorwyd yr orsaf newydd ym 1910, yn cynnwys y clociau enwog sydd yno hyd at heddiw.

dim|bawd|260px|Terminws Melbourne

## Heddiw
Gorsaf Stryd Flinders yw prif orsaf i rwydwaith trenau lleol y ddinas, yn gwasanaethu leiniau Alamein, Belgrave, Craigieburn, Cranbourne, Frankston, Glen Waverley, Hurstbridge, Lilydale, Pakenham, Sandringham, South Morang, Sunbury, Upfield, Werribee a Williamstown. Mae dros 150,000 o bobl yn defnyddio'r orsaf pob dydd.

## Cyfeiriadau
## Oriel 

Delwedd:Flinders01LB.jpg
Delwedd:Flinders02LB.jpg
Delwedd:Flinders03LB.jpg
Delwedd:Flinders04LB.jpg

Stryd Flinders, Melbourne
Categori:Melbourne
Richard Green-Price

Roedd **Syr Richard Green Price, barwnig 1af**  (18 Hydref 1803 − 11 Awst 1887) yn wleidydd Rhyddfrydol o Gymru ac yn Aelod Seneddol dros Bwrdeistref a Sir Faesyfed.

## Bywyd personol
Ganwyd Price yn Canon Bridge, Swydd Henffordd, yn ail fab i George Green, a Margaret, merch Richard Price, Norton Manor, Trefyclo.

Ym 1808 symudodd y teulu Green i fyw i Drefyclo.

Brawd Mrs Margaret Green oedd Richard Price AS Bwrdeistref Maesyfed 1798-1846, pan fu farw ef ym 1861 etifeddodd George, brawd hŷn Richard, ei ystâd. Ar farwolaeth George ym 1874 aeth yr ystâd i Richard a mabwysiadodd y cyfenw ychwanegol Price yn ôl telerau ewyllys ei ewythr.

Bu'n briod ddwywaith. Ym 1837 priododd Frances Melbrough Dansey merch D R Dansey, Henffordd; bu iddynt fab a merch a fu byw; bu hi farw ym 1842. Ym 1844 priododd Laura, merch Dr R H King, Mortlake, Surrey, bu iddynt bedwar mab a chwe merch. Priododd Edith, un o'i ferched, a Syr Powlwett Milbank AS Sir Faesyfed 1895-1900.

## Gyrfa
Wedi ymadael a'r ysgol cafodd Richard Green ei brentisio fel cyfreithiwr yng Nghaerwrangon. Wedi gyflawni ei erthyglau a chymhwyso fel cyfreithiwr symudodd Green yn ôl i Drefyclo i sefydlu cwmni cyfreithiol *Green and Peters*. Yn ogystal â gweithio fel cyfreithiwr cefn gwlad, gwelodd Green cyfleon busnes i wella Drefyclo er budd corfforaethau ac unigolion, gan gynnwys ef ei hun.

Ym 1850 daeth yn drysorydd Sir Faesyfed. Ym 1853 daeth yn aelod o Fwrdd Iechyd Cyhoeddus Maesyfed a sefydlwyd i sicrhau dŵr glan a charthffosiaeth i'r sir, bu'n weithgar i sicrhau buddsoddiadau byddai'n cysylltu Sir Faesyfed a'r rhwydwaith rheilffordd ac i fuddsoddi mewn siopau a busnesau eraill yn Nhrefyclo a'r sir gan gynnwys troi Llandrindod i *Llandrindod Wells*, cyrchfan i ymwelwyr Fictoraidd oedd am dderbyn les iachusol y dŵr lleol.

Trwy ei etifeddiaeth a'i fuddsoddiadau daeth yn berchennog ar ystâd oedd yn cynhyrchu elw iddo o tua £8 mil y flwyddyn erbyn 1863 (ffortiwn ar y pryd, gwerth tua £7 miliwn o gymharu statws ffortiwn ym 1863 a'r statws cyffelyb yn 2014)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Ynys Waiheke

Mae **Ynys Waiheke** yn 18 cilometr o Auckland, Seland Newydd, ac yn weinyddol yn rhan o ddinas Auckland. Mae'n enwog am ei gwinllanoedd ac yn rhan o Barc Morol Culfor Haurake.

Ceir fferïau rheolaidd o Auckland a Devonport, ac mae gan yr ynys faes awyr.

dim|bawd|260px
dim|bawd|260px

## Dolen allanol
* Gwefan yr ynys

Categori:Ynysoedd Seland Newydd
Heulwen Hâf

Actores a chyflwynwraig o Gymraes oedd **Heulwen Hâf** (1 Awst 1944 – 5 Rhagfyr 2018). Roedd yn llais ac yn wyneb cyfarwydd ar S4C drwy ei gwaith fel cyhoeddwr dilyniant y sianel ac fel cyfrannwr ar nifer o raglenni.

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd yng Nghorwen. Roedd ei thad yn gigydd lleol ac roedd ganddi frawd a chwaer hŷn. Roedd ganddi siop trin gwallt ei hun yn 20 mlwydd oed ac fe weithiodd fel rheolwr yn siop Harrods, Llundain. Yn 24 oed priododd gyfreithiwr o Lerpwl ond fe wahanodd erbyn iddi fod yn 29 oed. Yn dilyn torcalon yr ysgariad, treuliodd ddwy flynedd yn Ysbyty Meddwl Dinbych..

Yn 1969, cystadleuodd yng nghystadleuaeth *Cân i Gymru*.

Roedd yn byw yn Llandaf, Caerdydd ers diwedd yr 1980au a gweithiodd fel actores, cyflwynydd a therapydd amgen. Canfuwyd fod ganddi gancr y fron yn Ebrill 2008 ac yn 2009 darlledwyd rhaglen *Blodyn Haul* ar S4C oedd yn dogfennu ei brwydr gyda'r afiechyd.. Yn 2011 cyhoeddodd lyfr ffeithiol *Bron yn Berffaith* oedd yn adrodd hanes ei brwydr gyda chancr y fron.

Yn Nhachwedd 2018 gwnaeth gyfweliad olaf gyda rhaglen *Heno* yn sgwrsio am hanes ei bywyd.
[bawd|de|[Bron yn Berffaith gan Heulwen Hâf]]

## Gyrfa
Bu'n gweithio fel cyhoeddwr rhaglenni ar S4C am bymtheg mlynedd. Roedd hefyd wedi actio ar *Pobol y Cwm*. Bu'n chwarae rhan Magda yn y gyfres *Lan a Lawr* ar S4C ac roedd wedi ymddangos ar *Casualty* ar BBC One. Bu hefyd mewn sawl rhaglen arall gan gynnwys *Hafod Henri* (1984).

Yn 2013, ymddangosodd mewn ffilm fer *Fi a Miss World*, rhan o gynllun ''It's My Shout'' ac fe'i dangoswyd fel rhan o dymor pobl ifanc S4C - Tro Ni. Roedd yn chwarae hen ddynes o'r Bala gyda golygfa freuddwydiol lle mae'n cofio am ei chyfnod fel Miss World.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 
* *Fi a Miss World* ar YouTube

Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Pobl o Gorwen
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Rhisiart Williams

Drymiwr Edrych am Jiwlia yw **Rhisiart Owain Williams** (ganwyd 1 Awst 1968). Ganed ym Penybont-ar-Ogwr a fe'i magwyd yng Nghaerdydd.

Mynychodd Ysgol Gynradd Gymraeg Bryntaf, Caerdydd ac Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf, Caerdydd (1979 - 1986). Wedi sawl blwyddyn mewn gwahanol swyddi mynychodd gwrs nyrsio ym Mangor. Bu'n gweithio am sawl blwyddyn fel nyrs ym Mangor ac yna Caerdydd cyn gadael ond parhau i weithio yn y maes meddygol.

Enillydd cwis S4C, Rhestr ar 10 Rhagfyr 2015.

Mae ganddo ddau blentyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Cerddorion o Gymru
Rhestr o gadwyni archfarchnadoedd yn y Deyrnas Unedig

dde|bawd|Tesco yw cadwyn fwyaf gwledydd Prydain
Mae hon yn rhestr o **gadwyni archfarchnadoedd yn y Deyrnas Unedig**. Prif werthwyr bwyd y DU yw: Tesco, Asda, Sainsbury a Morrisons. Dyma'r *Pedwar Mawr*, ac roedd ganddynt 73.2% o'r farchnad fwyd yn y DU yn y 12 wythnos ddaeth i ben 4 Ionawr 2015, gostyngiad o 74.1% yn 2007. Mae'r siopau disgownt Aldi a Lidl wedi gweld cynnydd cyfun yn gyfran o'r farchnad o 4.8% i 8.3% dros y cyfnod hwnnw, tra cododd cyfran y groser cain Waitrose o 3.9 i 5.1%.

Archfarchnadoedd Premier, is-gwmni o Express Dairies, agorodd archfarchnad gyntaf y DU yn Streatham, De Llundain ym 1951. Siop y Co-op yn Albert Road, Southsea oedd siop hunanwasanaeth cyntaf gwledydd Prydain, a agorodd ym mis Mawrth 1948.

## Rhestr o gadwyni gyfredol y DU 
 CSLl = Masnachir hi'n gyhoeddus ar Gyfnewidfa Stoc Llundain

## Cyfeiriadau
Trenau Bach Arbennig Cymru

Mae **Trenau Bach Arbennig Cymru** yn gynllun marchnata ar y cyd a ffurfiwyd ym 1970 i hyrwyddo rhai o'r rheilffyrdd bach Cymru ac i annog ymwelwyr i Gymru. Yn ogystal â marchnata'r rheilffyrdd, mae'r cynllun yn galluogi ymwelwyr i brynu cerdyn disgownt, gan ganiatáu cyfraddau gostyngol ar yr holl linellau.

Yn 2014, bu 11 rheilffordd yn rhan o'r cynllun.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rheilffyrdd treftadaeth Cymru
Y Gwefrau

Grŵp pop o Gaerdydd yn yr 1990au cynnar oedd **Y Gwefrau**.

Roedd y ddau ddyn; Siôn Lewis ac Huw Bunford yn gyn-aelodau o'r grŵp Edrych am Jiwlia a sefydlwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Roedd tair merch yn y band; y ddwy gantores, Gwenllian Lewis (chwaer Siôn) a Rebecca Evans ac yna Pippa Mahoney ar y gitâr ac Owen Stickler ar y drymiau (drymiwr hefyd gyda'r Crumblowers). 

bawd|dim

Cafwyd sawl cân poblogaidd iawn yn dynwared ac ysbrydoli gan gerddoriaeth ac eiconograffeg yr 1960au.

Rhyddahwyd sawl cân gan label recordiau Ankst a gwnaethpwyd sawl fideo ar gyfer cyfres Fideo 9 a rhaglenni pop eraill S4C.

## Aelodau 
*Siôn Lewis - gitâr flaen
*Huw Bunford - gitâr fâs
*Pippa Mahoney - gitâr
*Gwenllian Lewis - llais
*Rebecca Evans - llais
*Owen Sticker - drymiwr

## Disgyddiaeth 
*Y Gwefrau* (12") - ANKST 010, 1990

## Fideos 
*'Miss America'
*'Diva'
*'Willy Smith' oddi ar Fideo 9

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Jafar Panahi

Mae **Jafar Panahi** yn gyfarwyddwr ffilm ac ysgrifennwr sgriptiau o Iran. Yn un o enwau mwyaf amlwg y dôn newydd o sinema Iran a bellach y byd sinema rhyngwladol tu allan i system Hollywood.

Yn dilyn nifer o flynyddoedd o gyd-weithio gyda'r cyfarwyddwr Abbas Kiarostami mae Panahi wedi ennill nifer o wobrau o fri yn cynnwys Gŵyl Filmiau Cannes am *The White Balloon* (1995) ac gwobrau Gŵyl Ffilmiau Berlin am *Offside* (2006) a *Taxi Tehran*.

Mae ei arestio a'r gwaharddiadau yn ei erbyn gan Lywodraeth Iran, wedi'u condemio ar draws y byd. Mae nifer fawr o enwogion Hollywood wedi codi'u llais yn erbyn ei arestio ac mae Barack Obama wedi darlledu apêl ar ei ran.

## Ffilmiau a gwaharddiadau
Graddiodd o Brifysgol Ffilm a Theledu Tehran ac aeth ymlaen i weithio fel cynorthwy-ydd i'r cyfarwyddwr Iranaidd enwog Abbas Kiarostami ar *Through the Olive Trees* (1994). Daeth ei ymddangosiad cyntaf fel cyfarwyddwr ym 1995 gyda'r ffilm *The White Balloon*, a ysgrifennwyd gan Abbas Kiarostami. Gyda gwaith hwn enillodd y ''Caméra d'Or* yng Ngŵyl Ffilm Cannes.

Ym 1997, gyda *The Mirror,* enillodd y wobr Wyl Ffilm Locarno. Enillodd *Circle* (2000) y *Golden Lion* yn Fenis a *Crimson Gold* (2003) gwobrau Cannes  a Chicago ond ni ryddhawyd y ddau yn Iran oherwydd sensoriaeth.

Roedd ei ffilm nesaf *Offside'' (2006),  yn gyfuniad o gomedi a rhaglen ddogfen gan ddilyn hanes criw o ferched sy'n gwisgo fel dynion i geisio wylio gêm peldreod rhyngwladol (mae merched wedi'u gwahadd o stadiwms pêl-droed Iran). Fel ei ffilmiau blaenorol enillodd rai o brif wobrau y byd ffilm rhyngwladol ond fe'i waharddwyd yn Iran.

Arestiwyd ar 2 Mawrth 2010 am ei wrthwynebiad i gyfundrefn Iran. Yn dilyn apêl gan rhai o enwau mawrion Hollywood a mudiadau hawliau sifil rhyngwladol, cafodd Panahi ei ryddhau ar fechnïaeth ar 24 Mai y flwyddyn honno. Ar  Ragfyr 20, 2010 ddedfrydwyd Panahi i chwe blynedd yn y carchar - mae'r carchariad bellach wedi'i ohirio. Mae hefyd yn cael ei atal rhag cyfarwyddo, ysgrifennu a chynhyrchu ffilmiau, teithio a gwneud cyfweliadau y tu mewn a'r tu allan i Iran am 20 mlynedd.

Yng nghanol yr holl helynt am ei arestio llwyddodd i gymryd ran yn y ffilm *This Is Not a Film*  (2011) sydd yn ei ddangos yn ei fflat yn ffonio ei gyfreithiwr, gwylio'r teledu a disgrifio ffilm hoffai ei gwneud. Yn 2011 llwyddodd Panahi smyglo'r ffeil *This Is Not a Film* ar go-bach USB allan o Iran wedi'i cuddio mewn cacen pen-blwydd.  Unwaith eto enillodd y ffilm rhai o brif wobrau y byd ffilm rhyngwladol ond fe'i waharddwyd yn Iran.

Mae'r 14 Chwefror 2015 enillodd wobr y *Golden Bear* yng Ngŵyl Ffilm Ryngwladol Berlin gyda *Taxi Tehran* a ffilmiwyd yn gudd tu fewn i dacsi ar strydoedd Iran oherwydd y gwaharddiadau.  

## Gweler hefyd 
* Abbas Kiarostami
* Asghar Farhadi
* Samira Makhmalbaf

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Iran
Categori:Genedigaethau 1960
Eddie Ladd

Mae **Eddie Ladd** (ganwyd 18 Ebrill 1964) yn ddawnswraig a pherfformwraig o Gymru. Mae'n adnabyddus hefyd am gyflwyno rhaglenni cerddoriaeth gyfoes.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Enw bedydd Eddie Ladd yw Gwenith Owen. Fe'i magwyd ar fferm ger Aberteifi, Gorllewin Cymru. Astudiodd Ddrama a Cherddoriaeth ym Mhrifysgol Aberystwyth

Ladd oedd cyfenw ei mam cyn priodi a phan ymunodd a'r undeb actio, Equity, fe gofrestrodd yr enw Eddie Ladd am ei fod yn swnio yn "snappy". Yn 2005 fe'i dewiswyd gan y British Council i gynrychioli'r gorau o theatr Gymreig yng Ngŵyl Caeredin, ynghyd â No Fit State Circus a Volcano Theatre.

Yn 2009 creodd Ladd *Ras Goffa Bobby Sands*, ddarn theatrig 50 munud o hyd am y streiciwr newyn Bobby Sands. Llwyfannwyd y perfformiad ar beiriant rhedeg anferth ac fe deithiwyd o gwmpas Cymru. Fe'i perfformiwyd tu allan i Gymru ac fe adolygwyd ei ymddangosiad yn 'The Place', Llundain gan bapur newydd *The Independent*.

## Gwobrau a chydnabyddiaeth 
* Cymrodoriaeth NESTA (2001)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* 

Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Dawnswyr o Gymru
Categori:Dawnswyr LHDT
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Androgynedd

Y cyflwr o fod â nodweddion rhyw neu ryweddol benywaidd a gwrywaidd yw **androgynedd** neu weithiau **gwrfenywdod**. Yn Japan ceir genre cyfan o ffilmiau wedi'i seilio ar hyn, sef Futanari.

## Cyfeiriadau 
Categori:Trawsrywedd
Siroedd Cartref

[bawd|300px|Siroedd hanesyddol sy'n amgylchynu Llundain (ffiniau 1889).        , a . Bellach, nid yw Middlesex yn bodoli fel sir ac mae'r rhan fwyaf ohoni yn rhan o [Llundain Fwyaf|Lundain Fwyaf sy'n fwy o faint na sir hanesyddol Llundain a ddangosir yn y map hwn.]]

Enw ar y siroedd hanesyddol yn ne-ddwyrain Lloegr sy'n amgylchynu Llundain yw'r **Siroedd Cartref** (). Gan amlaf mae'n cynnwys Berkshire, Swydd Buckingham, Essex, Swydd Hertford, Caint, Surrey, a Sussex. Weithiau cynhwysir Swydd Bedford, Swydd Gaergrawnt, Hampshire a Swydd Rydychen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Siroedd Lloegr
Ceiri Torjussen

Cyfansoddwr yw **Ceiri Torjussen** (ganwyd 1976) sydd wedi cyfansoddi cerddoriaeth ar gyfer cynyrchiadau ffilm a theledu yn yr Unol Daleithiau.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Torjussen yng Nghaerdydd, Cymru yn 1976 ac mae'n siarad Cymraeg yn rhugl. Fe aeth i Ysgol Gymraeg Melin Gruffydd, Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf a Choleg   Chweched Dosbarth Dewi Sant. Gan ddangos dawn am gerddoriaeth ers yn ifanc, dechreuodd ganu'r trwmped a'r piano yn wyth mlwydd oed, a dechreuodd gyfansoddi yn fuan wedi hynny. Er y cafodd ei hyfforddi mewn cerddoriaeth glasurol, fe chwaraeodd a chyfansoddodd ar gyfer nifer o fandiau soul, jazz, ffync a disco a dechreuodd gyfansoddi sgôr ar gyfer rhaglenni dogfen teledu tra dal yn yr ysgol uwchradd. Yn ogystal â ystod a cherddoriaeth orllewinol o'r Oesoedd Canol i'r presennol, mae ei ddiddordebau cerddorol yn cynnwys cariad arbennig at jazz, cerddoriaeth electronig a pheth cerddoriaeth an-Orllewinol, yn enwedig Gamelin Indonesia a cherddoriaeth glasurol India - canlyniad saith mis yn dysgu a theithio is gyfandir India yn 1995. Yn dilyn ei deithiau, derbyniodd radd Fagloriaeth mewn Cyfansoddi o Bhrifysgol Efrog, gydag anrhydedd dosbarth cyntaf, a gradd Meistr gan Brifysgol De Califfornia, Los Angeles.

## Gyrfa 
Mae Ceiri wedi cyfansoddi sgôr ar gyfer chwe ffilm hyd yma. Yn 2006 dangoswyd y ffilm gyffro 'noir' *Undoing* am y tro cyntaf yng Ngŵyl Ffilm Los Angeles, a dangoswyd *Mentor*, oedd yn serennu Rutger Hauer, yng Ngŵyl Ffilm Tribeca. Yn fwy diweddar fe gyfansoddodd gerddoriaeth ar gyfer *Live Free or Die Hard* yn serennu Bruce Willis.  Mae ei gerddoriaeth yn cynnwys ffurfiau fel arswyd (*Dracula III: Legacy, Soul’s Midnight*, a cherddoriaeth ychwanegol ar gyfer Underworld: Evolution) a chomedi (*Funky Monkey* a cherddoriaeth ychwanegol ar gyfer *Scary Movie II*). Darparodd gerddoriaeth ychwanegol ar gyfer sioe deledu WB *Glory Days*, a sioeau rhwydwaith CBS *Cold Case* a *Close to Home*, a'r gyfres *Dead Like Me*, ar Showtime. Mae Torjussen wedi gweithio ar *The Mr. Men* a *Dive Olly Dive* lle derbyniodd enwebiad Daytime Emmy yn 2007 ar gyfer Sgôr Gwreiddiol Gorau.

Mae Torjussen wedi trefnu ac arwain cerddorfa ar gyfer ffilmiau *Hellboy*, a *Terminator 3: Rise of the Machines*.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol
* 

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Jack Howells

Gwneuthurwr ffilm o Gymru oedd **Thomas John "Jack" Howells** (Gorffennaf 1913 – 6 Medi 1990) sydd yn fwyaf enwog am ei ffilm ddogfen *Dylan Thomas*, yr unig ffilm Gymreig i ennill Gwobr yr Academi, am Ddogfen Pwnc Byr yn 1963.

## Gyrfa 
Ganwyd Howells yn Abertyswg ger Rhymni ac roedd yn athro ysgol cyn newid i fyd ffilm. Er yn fwyaf adnabyddus am ei ddogfennau argraffiadol a telynegol, fe ysgrifennodd sgriptiau ar gyfer ffilmiau nodwedd yn cynnwys *Front Page Story* (1953) a '*Skid Kids* (1953).

## Ffilmyddiaeth 
* *Cricket * (1950) - awdur sgript

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  yn yr Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Gymru
Gareth Evans

Cyfarwyddwr, sgriptiwr ffilm, golygydd ffilm a choreograffydd acsiwn Cymreig yw **Gareth Huw Evans** (ganwyd 1980).

Mae'n fwyaf adnabyddus am ddod a'r grefft ymladd pencak silat i sinema byd drwy ei ffilmiau *Merantau*, *The Raid*, a *The Raid 2*.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd a magwyd Evans yn Hirwaun, Cwm Cynon. ac roedd yn gwneud bywoliaeth drwy roi cymorth i bobl ddysgu Cymraeg ar y Rhyngrwyd.

## Gyrfa 
Ar ôl cyfarwyddo ffilm cyllid bach o'r enw *Footsteps*, cyflogwyd Evans fel cyfarwyddwr llawrydd ar gyfer rhaglen ddogfen am y grefft ymladd Indonesaidd pencak silat.

Ers Ionawr 2015, mae Evans wedi dechrau gwaith cyn-gynhyrchu ar ffilm gangster o'r enw *Blister* yn ôl ei gyfrif Twitter.

## Bywyd personol 
Mae Evans yn 6'7" (2.01m) o daldra.

## Ffilmyddiaeth 
## Gwobrau 
Yn Nhachwedd 2011, enillodd *The Raid: Redemption* wobr "Midnight Madness" yng Ngŵyl Ffilm Ryngwladol Toronto.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  yn yr Internet Movie Database 
*  ar Twitter

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Sgriptwyr ffilm yr 21ain ganrif o Gymru
Mark Roberts

Cerddor o Gymru yw **Mark Roberts** (ganwyd 3 Tachwedd 1967) sy'n adnabyddus am fod yn aelod o fandiau Y Cyrff a Catatonia.

## Bywyd cynnar
Ganwyd a magwyd Roberts yn Llanrwst a bu'n canu a chwarae'r gitâr ers ei arddegau gyda band lleol Y Cyrff. Ar ôl cyfarfod Cerys Matthews fe ffurfiodd Catatonia ynghyd â Paul Jones.

## Gyrfa
Roedd yn honni am nifer o flynyddoedd ei fod wedi taro ar draws Matthews yn clera yng Nghaerdydd ac wedi cynnig llinyn gitâr iddi, a ddatblygodd i'r ddau ffurfio band, ond mewn gwirionedd roedden nhw mewn perthynas tymor hir pan ffurfiwyd y band. Roedd stori'r llinyn wedi ei greu gan ei swyddog cyhoeddusrwydd. Fe wnaeth ei gwahaniad ddod i ben a'i phartneriaeth ysgrifennu, ac o hynny ymlaen Roberts oedd yn bennaf gyfrifol am ran fwyaf o eiriau caneuon y band.

Yn Catatonia, roedd Roberts yn rhannu'r gwaith ysgrifennu caneuon gyda Matthews, wrth chwarae gitâr a chanu llais cefndir. Ar ôl i Gatatonia ddod i ben, fe wnaeth peth gwaith cynhyrchu recordiau, ac ynghyd â Paul Jones fe ffurfiodd Sherbet Antlers (wedi ei ymuno gyda John Griffiths a Kevs Ford o Llwybr Llaethog).

Aeth Roberts a Jones ymlaen i ffurfio band Y Ffyrc, sy'n anagram o Y Cyrff. Erbyn 2012 roedd Roberts wedi ffurfio band  **The Earth** gyda  Dionne Bennett (gynt o The Peth) a Dafydd Ieuan (o'r Super Furry Animals).

Yn 2018 roedd Roberts wedi dechrau cynllunio prosiect dan yr enw artist Mr a'r albwm Oesoedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Gitaryddion o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy
Camlas Kennet ac Avon

Mae **Camlas Kennet ac Avon** yn cynnwys 3 elfen; Dyfrffordd Kennet, o Newbury i Reading, agorwyd ym 1723; y gamlas rhwng Caerfaddon a Newbury, agorwyd ym 1810; a Dyfrffordd Afon o Gaerfaddon i Fryste, agorwyd ym 1727.
John Rennie oedd peiriannydd i'r gamlas. Crewyd cronfa dŵr Wilton i gyflenwi dŵr i'r gamlas, ac agorwyd chwarel yn ymyl Caerfaddon i hwyluso adeiladu'r gamlas.
Agorwyd rheilffordd rhwng Llundain a Bryste ym 1841, yn cystadlu yn erbyn y gamlas. Ym 1852, prynwyd y gamlas gan y Rheilffordd y Great Western.

Caewyd y gamlas ym 1955.

## Adfywiad
Ffurfiwyd Ymddiriodolaeth Kennet ac Avon, ac ail-agorodd y gamlas ym 1990.

dim|bawd|260px
dim|bawd|260px

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Ymddiriodolaeth Kennet ac Avon

Kennet ac Avon
Gareth Jones (cyflwynydd)

Cyflwynydd teledu a darlledwr o Gymru yw **Gareth Jones** a adnabyddir fel **Gaz Top** (ganwyd 5 Gorffennaf 1961 yn Llanelwy, Cymru). Mae'n siaradwr Cymraeg.

Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith cyflwyno ar raglenni teledu plant a gwyddoniaeth

## Bywyd personol 
Ers Mawrth 2024, mae'n byw yng ngogledd Cymru. Symudodd i ffwrdd o ogledd Llundain wedi gwahaniad cyfeillgar o'i bartner hir dymor, Violet Berlin. Mae ganddynt ddau fab.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Growing up: Gareth Jones  BBC, "fy hen ysgol, Ysgol Gwenffrwd yn Holywell"
* Alan Moore wedi ei gyfweld ar Get Fresh gan Gareth Jones ar glip fideo YouTube 
* Gwefan swyddogol Gareth Jones'  
*  yn yr Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Glan Clwyd
Categori:Podledwyr o Gymru
Categori:Pobl o Dreffynnon
Taron Egerton

Actor o Gymru yw **Taron David Egerton** (ganwyd 10 Tachwedd 1989). Daeth i sylw gyntaf am ei ran fel Dennis "Asbo" Severs yn y gyfres deledu Brydeinig *The Smoke* a Gary "Eggsy" Unwin yn y ffilm *Kingsman: The Secret Service*.

Chwaraeodd ran Edward Brittain yn y ffilm ddrama Brydeinig *Testament of Youth* a rhan Liam Jay ym mhennod dwy ran "The Ramblin' Boy" yn seithfed gyfres *Lewis*. Ymddangosodd yn y ffilm drosedd gyffrous *Legend* (2015) a serennodd fel Eddie "The Eagle" Edwards yn y ffilm fywgraffiadol *Eddie the Eagle* (2016). Yn 2019, portreadodd y cerddor Elton John yn y ffilm fywgraffiadol *Rocketman* lle mae'n canu yr holl ganeuon ei hun.

## Bywyd personol ac addysg 
Ganwyd Egerton ym Mhenbedw, Glannau Merswy, Lloegr, i rieni Seisnig o Lerpwl. Roedd ganddo un famgu o Gymru. Roedd ei dad yn arfer rhedeg gwely-a-brecwast ac mae ei fam yn gweithio yn y gwasanaethau cymdeithasol.

Mae Egerton yn ystyried ei hun yn Gymro ac mae'n yn siarad Cymraeg yn rhugl. Fe aeth i Ysgol Gyfun Penglais yn Aberystwyth. Tra oedd yn yr ysgol roedd yn aelod o Theatr Ieuenctid Cenedlaethol (Prydain) a Chanolfan y Celfyddydau Aberystwyth.

Cafodd ei hyfforddi fel actor yn RADA ac fe raddiodd gyda BA (Anrhydedd) mewn Actio yn 2010. Mae'n canu tenor, yn arbenigo mewn ymladd llwyfan ac mae ei ddiddordebau yn cynnwys llenyddiaeth a theithio.

Yn ystod ei gyfnod yn RADA, fe enillodd wobr 'Perfformiwr Myfyriwr y Flwyddyn' gan Gymdeithas Stephen Sondheim yn 2011, pan oedd yn 21 mlwydd oed.

## Gyrfa 
Cychwynnodd ei yrfa actio yn 2012 gyda rhan fach mewn dwy bennod o Lewis fel Liam Jay.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilm 
### Teledu 
### Theatr
### Fideo cerddoriaeth
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  yn yr Internet Movie Database
* Taron Egerton yn Rotten Tomatoes

Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Penglais
Granville Charles Henry Somerset

Roedd **Yr Arglwydd Granville Charles Henry Somerset** (27 Rhagfyr 1792 – 23 Chwefror 1848) yn wleidydd Torïaidd Cymreig a wasanaethodd fel un o Aelodau Seneddol Sir Fynwy o 1816 i 1848.

## Bywyd personol
Roedd Somerset yn ail fab Henry Somerset, 6ed dug Beaufort a'r Ledi Charlotte Sophia merch Granville Leveson-Gower, Ardalydd 1af Stafford. Bu ei frawd hyn, Henry Somerset Ardalydd Caerwangon, yn AS Bwrdeistrefi Sir Fynwy rhwng 1813 a 1831.

Derbyniodd ei addysg elfennol gan diwtoriaid cartref cyn mynd i Goleg Eglwys Crist, Rhydychen ym 1811 gan raddio yn BA ym 1813 gyda'r ail ddosbarth yn y clasuron, MA ym 1817 a DCL ym 1834

Ym 1822 priododd Emily Smith (bu farw 1869), merch Robert Smith, Barwn 1af Carrington, bu iddynt bump o blant.

## Gyrfa wleidyddol
Roedd gan Dugiaeth Bedford ystadau a dylanwad yn Sir Frycheiniog, Sir Fynwy, Sir Forgannwg, Sir Gaerloyw, Swydd Rhydychen a Wiltshire, gan hynny roedd gan Somerset sicrwydd o sedd Seneddol mewn cyfnod lle fu dylanwad tirfeddiannwr pwerus yn bwysicach na dylanwad yr etholwyr.

Ym 1816 olynodd Somerset ei ewythr, Yr Arglwydd Arthur John Henry Somerset, (1780-1816) fel ail AS Sir Fynwy gan gadw'r sedd am weddill ei fywyd.

Gwasanaethodd fel Arglwydd y Trysorlys yng ngweinyddiaeth yr Arglwydd Lerpwl ym 1819 gan ymddiswyddo ym 1827 ar etholiad George Canning fel prif weinidog gan ei fod yn anghytuno a pholisïau Canning parthed rhoi hawliau i Gatholigion. Cafodd ei ail benodi i'r Trysorlys gan Ddug Wellington ym 1829. Pan syrthiodd llywodraeth Wellington ym 1830 cynigiodd Somerset enw Syr Robert Peel fel arweinydd y Torïaid.

Rhwng 1830 a 1834 bu'r Chwigiaid mewn grym yn San Steffan a fu Somerset yn aelod o'r wrthblaid. Ar etholiad Peel fel Prif Weinidog cafodd Somerset ei benodi'n Gomisiynydd Coedwigoedd a Fforestydd a chael ei benodi'n aelod o'r Cyfrin Gyngor. Rhwng 1841 a 1846  gwasanaethodd fel Canghellor Dugiaeth Caerhirfryn gyda sedd yn y cabinet o 1844.

Dim ond unwaith bu'n rhaid i Somerset sefyll etholiad cystadleuol yn ei yrfa wleidyddol hir, sef etholiad cyffredinol 1847, safodd tri Ceidwadwr ar gyfer ddwy sedd Mynwy, y deiliaid Charles Octavius Swinnerton Morgan a Granville Somerset a chefnder Granville, Edward Arthur Somerset; cefnogodd Henry, 7fed Dug Beaufort a brawd Granville, eu cefnder. Bu Granville yn llwyddiannus, ond codwyd deiseb yn herio'r etholiad gan ei frawd a'i gefnder, bu farw Granville cyn i'r deiseb cael ei chlywed gyda rhai yn beio ei farwolaeth ar yr anghydfod teuluol.

 

## Marwolaeth
Bu farw Somerset yn Harley Street, Llundain a'i gladdu ym mynwent Kensal Green, Llundain 

Delwedd:Portrait of Lord Granville Somerset (4671987).jpg|Somerset ar gefn ei geffyl

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1792
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Marwolaethau 1848
Afon Waikato

chwith|bawd|260px
Yr afon hiraf yn Seland Newydd yw **Afon Waikato**. Mae'n 425&nbsp;km (264&nbsp;mi) o'i tharddle i'r môr ac mae ganddi ddalgylch o 14,260 cilometr sgwâr. Mae'n tarddu 2,797 metr uwch na lefel y môr ar ochr ddwyreiniol Mynydd Ruapehu ac yn llifo i Lyn Taupo, wedyn dros Raeadrau Huka, trwy Cambridge, Hamilton (Seland Newydd), Ngaruawahia a Huntly, cyn cyrraedd Môr Tasman ym Mhorthladd Waikato.

Daw'r enw, *Waikato* o'r term Māori am 'ddŵr sy'n llifo'. Cred llawer o'r brodorion fod rhinweddau dwyfol i'r afon ac mai hon yw tarddiad eu balchder.

## Cyfeiriadau
Waikato
Categori:Ynys y Gogledd
Graham Jenkins

Brawd yr actor Richard Burton oedd **Graham Jenkins** (25 Hydref 1927 – 14 Rhagfyr 2015).

Roedd yn blentyn ifancaf i 13 o blant anwyd i Edith Jenkins. Bu farw ei fam yn fuan ar ôl ei enedigaeth, a fe'i magwyd gan un o'i frodyr.

Bu'n gweithio fel arolygydd marchnad ym Mhort Talbot, rheolwr yr Afan Lido ac yn fwy diweddar fel trefnydd chwaraeon i'r BBC yn Llundain. Bu'n byw hefyd yn Ynys y Garn cyn symud nôl i Dde Cymru.

Roedd yn briod â Hilary a roedd ganddo ddau fab, Richard ac Alun. Wedi dioddef o glefyd Alzheimer ers blynyddoedd bu farw yn ei gwsg yn 88 mlwydd oed.

## Llyfryddiaeth
**Richard Burton, My Brother* (1988)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2015
Shane (ffilm)

Ffilm 1953 gan Paramount yw ***Shane*** sy'n wybyddus am y ffordd y ffilmiwyd y tirwedd a chyfraniad cyffredinol y ffilm at y genre. Ym 1978 dybiwyd y ffilm i'r Gymraeg a fe'i dangoswyd ar sianel deledu HTV Cymru.

Cynhyrchwyd a chyfarwyddwyd y ffilm gan George Stevens.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1953
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Alban Stepneth

Roedd **Alban Stepney** neu **Stepneth** (bu farw 1611) yn wleidydd o Loegr a gynrychiolodd etholaethau yng Nghymru yn Nhŷ'r Cyffredin ar wahanol adegau rhwng 1572 a 1611.

Roedd Stepney yn fab i Thomas Stepney o Aldenham, Swydd Hertford a'i wraig Dorothy (Dorati) Winde merch John Winde (hefyd Weind neu Wynde a Wyld) o Ramsey Swydd Lincoln. Ymaelododd fel ysgolhaig yng Ngholeg Crist, Caergrawnt ym mis Hydref 1562  ac aeth i Clement Inn, un o gyn Ysbytai'r Frawdlys. Ym 1561 fe'i penodwyd yn gofrestrydd Esgobaeth Tyddewi. Ym 1572, cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol dros Hwlffordd. Bu'n Uchel Siryf Sir Benfro o 1572 i 1573. Cafodd ei benodi'n gomisiynydd tanerdai yn Sir Benfro ym 1574 gwasanaethodd fel ynad heddwch dros Sir Benfro o 1575. Fe'i etholwyd  yn AS etholaeth Hwlffordd eto ym 1586 ac eto ym 1584 a 1586. Yn 1589 cafodd ei ethol yn AS dros Aberteifi. Bu'n Uchel Siryf Sir Benfro unwaith eto o 1589-1590 ac roedd yn Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin o 1596 i 1597. Daeth yn Ddirprwy Raglaw Sir Gaerfyrddin ym 1602. Ym 1604 cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol dros Sir Benfro. Bu'n Uchel Siryf Sir Benfro unwaith eto o 1604 i 1605.

Priododd ddwywaith ei wraig gyntaf oedd Margaret Cathern ferch Thomas Catharn neu Cadern o Prendergast ac yn ail Mary Philipps, merch William Philipps o Picton.

Etifeddodd Ystâd Prendergast trwy ei briodas gyntaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1611
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Shane

Gall **Shane** gyfeirio at:

## Pobl 
* Shane (enw),  enw gwrywaidd

## Cyfryngau 
* *Shane* (cyfres deledu), cyfres gomedi o 2004 a ysgrifennwyd gan ac yn serennu Frank Skinner
* Gweithiau'n ymwneud â Jack Schaefer:
** *Shane* (nofel), nofel am y Gorllewin Gwyllt a ysgrifennwd ym 1949
** *Shane* (ffilm), ffilm o 1953 a seiliwyd ar y llyfr
** *Shane* (cyfres deledu), cyfres deledu o 1966 yn serennu David Carradine
* The Shanes, band roc o Sweden
* Ask Shane, cyfres ar y we

## Busnesau 
* Shane English School, ysgol ieithoedd yn Asia
* Shane Company, siop emwaith

Categori:Gwahaniaethu
Mochras

Saif **Mochras** (neu **Ynys Fochras)** i'r gorllewin o Lanbedr, Gwynedd rhwng mynyddoedd y Rhinogydd a môr Iwerddon - ar bentir. Fe'i ffurfiwyd wedi i Iarll Finch (sef George Finch, 9fed iarll Winchilsea) ddargyfeirio'r afon Artro yn 1819. Cyn hynny roedd aber yr afon ger lleoliad presennol Mochras, a'r fynediad i'r 'ynys' drwy bentref bychan Llandanwg, sydd bellach yr ochr arall i'r aber. Yn ôl traddodiad lleol, dyma'r fynediad i Gantre'r Gwaelod. Mae gwersyll gerllaw o'r enw *Shell Island*.

Mae'r fynedfa gyhoeddus i gerbydau dros sarn (*causeway*) ar draws yr aber, pan fo'r llanw ar drai. Gall berson ar droed groesi unrhyw amser - o draeth Mochras neu Forfa Dyffryn. Ceir maes awyr gerllaw yn ogystal â maes pebyll. Saif Mochras oddi fewn i Barc Cenedlaethol Eryri, ac o'r herwydd mae'n rhaid i'r maes pebyll gau yn Hydref hyd at Fawrth. Yn ystod y cyfnod hwn gall ffermwyr bori eu defaid yma ar yr ynys. 

## Enw 
chwith|bawd|175x175px|Mochras yn y cyfnos.
Beirniadwyd Croeso Cymru *(Visit Wales)* am ddefnyddio enw'r gwersyll ar eu gwefan. Ymatebodd y corff gan ddweud bod enwau Cymraeg yn bwysig ac mae cyfeirio at y fusnes oedd y wefan. Dywedodd y cyflwynydd a'r digrifwr Tudur Owen ei fod wedi bod yn ffilmio yn ddiweddar ym Mochras ar gyfer y gyfres Cynefin ac ei fod wedi bod yn trafod hanes yr enw.

## Dolenni allanol 
* Hanes enw Mochras

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Gwynedd
Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Tocyn Diwrnod

Rhaglen deledu hanes i blant oedd ***Tocyn Diwrnod***. Ysgrifennwyd a pherfformiwyd y gyfres gan Theatr Gorllewin Morgannwg a fe'i cynhyrchwyd gan HTV Cymru i S4C.. Darlledwyd y gyfres rhwng 1989 a 1991.

Roedd y rhaglen yn gyfres addysgiadol i blant oedd yn portreadu cyfnodau neu ddigwyddiadau mewn hanes drwy 'deithio nôl mewn amser' ar fws dau lawr. Fe wnaed fersiynau Cymraeg a Saesneg o'r rhaglen gefn-wrth-gefn. Darlledwyd y fersiwn Gymraeg ar S4C mewn slot bore ar gyfer rhaglenni ysgolion a darlledwyd yr un Saesneg mewn slot rhanbarthol gyda'r nos ar HTV Cymru Wales o dan y teitl *Day Return*.
## Cast
Roedd pedwar actor craidd yn y gyfres: Manon Eames, Sara Harris-Davies, Rhys Parry Jones a Gwyn Vaughan Jones (yn chwarae 'ei hunain' a chymeriadau hanesyddol eraill). Roedd hefyd cyfle i actorion ifanc gymeryd rhan.
## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Ricky Valance

Canwr o Gymru oedd **Ricky Valance** (10 Ebrill 1936 – 12 Mehefin 2020). Roedd yn fwyaf enwog am ei sengl aeth i rif un yn y siartiau gyda'r gân "*Tell Laura I Love Her*", a werthodd dros filiwn o gopïau yn 1960.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd **David Spencer** yn Ynys-ddu ger Wattsville, Sir Fynwy (Bwrdeistref Sirol Caerffili bellach), yr hynaf o saith plentyn.

## Gyrfa
Erbyn 1960 roedd yn defnyddio'r enw Ricky Valance. Roedd wedi penderfynu ar yr enw cyntaf, a gwelodd hyfforddwr ceffylau ar y teledu o'r enw Colonel Valance.

Fe roedd y BBC yn gwrthod chwarae caneuon trychineb arddegau fel *Tell Laura I Love Her*. Ni chafodd llawer o recordiau Americanaidd tebyg ei ryddhau o gwbl yn Y Deyrnas Unedig.

### Rhif un yn y siartiau
Ni chafodd fersiwn wreiddiol Ray Peterson o "Tell Laura I Love Her", a chyd-ysgrifennwyd gyda Jeff Barry, ei ryddhau yn Y Deyrnas Unedig, oherwydd bod Recordiau Decca yn teimlo ei fod yn ddi-chwaeth. Mewn cyngerdd Dydd Gŵyl Dewi yng Nghanolfan y Mileniwm yn 2015, derbyniodd wobr am fod y Cymro gwrywaidd cyntaf i cael Rhif Un yn y siartiau a canodd yno ar y noson.

Yn 2017 ryddhaodd ei gân olaf cyn ymddeol. Cyhoeddwyd "Welcome Home" i godi arian at Gymdeithas yr RAF ac Amgueddfa yr RAF.

## Bywyd personol
Aeth Valance i fyw yn Cabo Roig ar gyrion Torrevieja, y Costa Blanca yn Sbaen, lle roedd yn dal i berfformio yn rheolaidd. Roedd ganddo dy hefyd ym Mlaenau Gwent yng Nghymru. Cafodd drawiad ar y galon yn y 2015.

Erbyn 2017 roedd yn byw gyda'i wraig yn Skegness.

## Disgyddiaeth
### Senglau DU 
### Columbia 
* DB4493 - "Tell Laura I Love Her" / "Once Upon a Time" (1960)
* DB4543 - "Movin' Away" / "Lipstick on Your Lips" (1960)
* DB4586 - "Jimmy's Girl" / "Only the Young" (1961)
* DB4592 - "Why Can't We" / "Fisherboy" (1961)
* DB4680 - "Bobby" / "I Want to Fall in Love" (1961)
* DB4725 - "I Never Had a Chance" / "It's Not True" (1961)
* DB4787 - "Try to Forget Her" / "At Times Like These" (1962)
* DB4864 - "Don't Play No.9" / "Till the Final Curtain Falls" (1962)

### Decca 
* F12129 - "Six Boys" / "A Face in the Crowd" (1965)

### Crystal 
* CR7004 - "Abigail" / "My Summer Love" (1969) (as Jason Merryweather)

### Tank 
* BSS313 - "Hello Mary Lou" / "Walking in the Sunshine" (1978)

### Umbrella 
*UMO111 - "Daddy's Little Girl" / "Ticket to Dream" (1988)

### One Media iP 
* "Welcome Home" / "Tell Laura I Love Her" (55th Anniversary Edition) (2016)

### Albymau DU 
### His Master's Voice 
* CLP1497 - *The Two Sides of John Leyton* (1961)
* CLP1664 - *Always Yours* (1963)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Pobl o Sir Fynwy

Categori:Prosiect Wicipop
Rhys Parry Jones

Actor ac awdur o Gymro yw **Rhys Parry Jones** neu **Derec Parry** (ganwyd 18 Chwefror 1960) sydd yn adnabyddus am chwarae rhan Llew yn *Pobol y Cwm*. Mae Rhys wedi ymddangos mewn penodau o *EastEnders*, Tracy Beaker, a'r sitcom *High Hopes* ar BBC Cymru. Ar gychwyn ei yrfa, defnyddiodd yr enw Derec Parry. 

## Bywyd cynnar
Magwyd Rhys yng Nghrymych, Sir Benfro. Aeth i Ysgol Gyfun Ystalyfera ac astudiodd ddrama yn Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd.

## Gyrfa 
Roedd yn aelod o Theatr Gorllewin Morgannwg yn gynnar yn ei yrfa. Yn yr 1980au roedd yn un o actorion craidd y gyfres deledu hanes, i blant - *Tocyn Diwrnod*. Ysgrifennwyd a pherfformiwyd y gyfres gan y cwmni theatr a'i cynhyrchwyd gan HTV Cymru i S4C.

Yn 2007, ymddangosodd yn y ffilm arswyd Gymreig *Flick*, oedd yn cyd-serennu Faye Dunaway, Hugh O'Conor a Michelle Ryan.

Yn 2008 fe ymddangosodd yn y ffilm *Arwyr*. Mae'n serennu yn *Patagonia* gan Marc Evans, drama wedi ei gosod yn *Y Wladfa*, a ddangoswyd am y tro cyntaf yng Ngŵyl Ffilm Ryngwladol Seattle ar 10 Mehefin 2010.

Mae'n chwarae rhan Tim Gibson yn ail gyfres y ddrama ddirgelwch *35 Diwrnod*.

## Bywyd personol
Mae'n briod a'r actores Lydia Lloyd Parry. Mae'n gefnder i Dafydd Iwan a'i frodyr.

## Rolau trosleisio 
* Hanesion Hyll (2001)
* Yr Allwedd Hud (2001)
* Bobinogi: Ogi (2003)
* Nic a Peri (2004)
* Clwb Winx: Codatorta, Ho Boe a Adroddwr (2004)
* Tylwyth Od Timmy: Mr Turner a Jorgen (2006)
* Holi Hana: Owen (2007)
* Ben a Mali a'u Byd Bach Hud: Adroddwr (2011)
* SpynjBob Pantsgwâr: Padrig Wlyb a  Caradog Cranci (2011)
* Digbi Draig: Teifion a Abel (2017)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  
* 

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Syr John Owen, Barwnig 1af

Roedd **Syr John Owen, Barwnig 1af** (*John Lord* gynt) (1776 - 6 Chwefror 1861) yn wleidydd Torïaidd / Ceidwadol   Gymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaethau Penfro a Sir Benfro am gyfanswm o dros hanner canrif.

## Cefndir
Roedd John Lord yn ail fab i Joseph Lord a Corbetta née Owen, ei wraig, yr oedd hi'n ferch i'r Is Gadfridog John Owen ac yn wyres i Syr Arthur Owen 3ydd Barwnig Owen o Orielton. Roedd John Lord yn gefnder i Syr Hugh Owen, 6ed Barwnig ei ragflaenydd fel AS Penfro, pan fu ef farw ym 1809 etifeddodd John Lord ei ystad a newidiodd ei enw i Owen.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen, lle raddiodd BA ym 1804 ac MA ym 1807.

Ym 1836 ymladdodd Syr John Owen gornest (duel) yn Neuadd Gumfreston ger Dinbych y Pysgod gyda William Richards, cyn maer y dref a glwyfwyd yn wael yn y digwyddiad, buont yn ymladd gyda phistolau. Dyma oedd y duel hysbys diwethaf i'w ymladd yng Nghymru

## Teulu
Bu'n briod dwywaith. Ym 1800 aeth ar ffô i Gretna Green i briodi Charlotte Phillips merch y Parch John Lewes Phillips, Llangynin. Bu iddynt 1 mab a phedair merch; bu hi farw ym 1829. Ym 1830 priododd Mary Frances Stephenson merch Edward Stephenson o Farley Hill, Berkshire; bu iddynt tri mab a ddwy ferch.

## Gyrfa
Cafodd ei alw i'r Bar yn y Deml Ganol ym 1800 a bu'n gweithio fel bargyfreithiwr am gyfnod byr hyd benderfynu ymuno â Phrifysgol Rhydychen.

Roedd Owen yn berchen ar lofa Pwll yr Ardd, Landshipping. Roedd siafft y pwll yn ymestyn i ddyfnder o 67 llath gyda llawer o'r gweithfeydd yn rhedeg o dan ddyfroedd aberol afonydd y Cleddau.

Ar 14 Chwefror 1844, sylwodd y glowyr bod mwy o ddŵr nag arfer yn tryddiferu i'r pwll gan hynny fe wnaethant adel eu gwaith ond cawsant eu gorfodi yn ôl gan eu meistri gyda'r sicrwydd bod popeth yn iawn; awr yn ddiweddarach chwalodd dwr yr afonydd i mewn i'r gwaith gan foddi 40 o lowyr. Mae cofrestr y sawl a gollwyd yn enwi rhai o'r colledigion gyda'u henwau llawn ee *Benjamin Heart* ond eraill fel dim ond *Miner* a chyfenw ee *Miner Thomas, Miner Wilkins* a 3 fel *Unknown Miners*. Credir bod y rhain yn fenywod a phlant dan deg oed a oedd yn gweithio yn y pwll yn groes i gyfraith.

## Gyrfa wleidyddol
Etholwyd Owen am y tro cyntaf fel Aelod Seneddol Torïaidd Penfro ar farwolaeth ei gefnder Syr Hugh Owen gan dal y Sir hyd at 1812. Yn etholiad 1812 penderfynodd ymladd sedd y Sir, a oedd yn cael ei ystyried fel swydd llawer mwy mawreddog ac yn fodd o brofi mae teulu Orielton oedd brif deulu Sir Benfro, fe lwyddodd i ennill y sedd ond ar gost ariannol sylweddol. Er mwyn cadw'r sedd yn ddiwrthwynebiad daeth i drefniant gyd Chwig amlycaf y sir John Cambell, Iarll Cawdor y byddai ei gynrychiolydd yn cael sefyll heb wrthwynebydd Torïaidd ym Mwrdeistref Penfro, parodd y cytundeb ar gyfer etholiadau cyffredinol 1818 a 1820.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1776
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1861
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Owain ap Huw (AS Niwbwrch)

Bu **Owain ap Huw** (tua 1518 - tua 1613) yn Aelod Seneddol Niwbwrch ym 1545.

Roedd Owain ap Huw yn fab  hynaf Huw ab Owain ap Meurig, Bodowen a Gwen merch Morus ap Siôn ap Maredudd, Clenennau. Roedd Owain yn nai i Lewis ab Owain ap Meurig AS Sir Fôn

Priododd ddwywaith. Yn gyntaf ag Elisabeth merch Rowland Gruffudd, Porthamel; bu iddynt un mab a dwy ferch, ei ail wraig oedd Sybil merch Syr William Gruffudd, Penrhyn, bu iddynt naw mab a phedair merch.

Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Niwbwrch ym 1545 ac fel Uchel Siryf Môn 1562-63 a 1579-80. Bu'n Ynad heddwch ym Môn am dros 40 mlynedd.

Priododd ei fab Huw Owain ag Elisabeth, merch ac aeres George Wirriott o Orielton, Sir Benfro, gan gychwyn ach ddylanwadol yn y sir honno lle fu disgynyddion iddo o'i fab i Syr Hugh Owen Owen, 2il Farwnig yn Aelodau Seneddol or 16g hyd 1868.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Genedigaethau 1518
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1613
Categori:Pobl o Ynys Môn
Steffan Rhodri

Actor o Gymro yw **Steffan Rhodri** (ganwyd 1 Mawrth 1967) sy'n adnabyddus am bortreadu Dave Coaches yn y gyfres deledu *Gavin & Stacey*, Reg Cattermole yn y ffilm *Harry Potter and the Deathly Hallows* rhan I, a DCI Rees yn y gyfres teledu *Steeltown Murders*. Yn y ffilm *Mr Burton*, mae'n chwarae Dic Jenkins, tad Richard Burton.

Yn 2025, ef oedd llywydd Dydd Llun yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Dur a Môr 2025. 

## Bywgraffiad 
Magwyd yn Nhreforys, Abertawe, ac aeth i Ysgol Gyfun Ystalyfera. Erbyn hyn mae'n byw yng Nghaerdydd ond mae'n cefnogi clwb pêl-droed Dinas Abertawe.

## Ffilmyddiaeth
### Ffilm 
* *The Hollow Crown- Henry vi pt 2* (2014)
* *Harry Potter and the Deathly Hallows Part I* (2010) fel Reg Cattermole/Ron Weasley (Polyjuice Potion)
* *Under Milk Wood (2014)
* *Submarine (2011)
* *Ironclad* (2011)
* *The Big I Am* (2010)
* *Ali G Indahouse* (2002)
* *Solomon a Gaenor* (1999)
* *Twin Town* (1997)
* *Mr Burton* (2025)

### Teledu 
* *The Way* (2024)
* *Yr Amgueddfa* (2021)
* *Cucumber* (2014)
* *Cara Fi* (2014)
* *A Touch of Cloth III* (2014)
* *Father Brown* (2012)
* 4Music (llais) (2011)
* *Teulu* (2010)
* *Pen Talar* (2010)
* *Doctors* (2010)
* *Gavin & Stacey* (2007–2010)
* *Giles Wemmbley Hogg Goes Off.... to Glastonbury* (2007)
* *Heartbeat* (2007)
* *Wire in the Blood* (2005)
* *Con Passionate* (2005)
* *Belonging* (2007-8)
* *Tales from Pleasure Beach* (2001)
* *Bloodline* (1997)
* *Heliwr* / *A Mind to Kill* (1997)
* *Pobol y Cwm* (1996-1998)
* "Igam Ogam" (2009)
* "Kung Fu Panda" - Po (2012)

## Theatr 
* ''Abigail's Party* gan Mike Leigh (Hampstead Theater, Llundain); 2002-3
* *The Birthday Party* - Clwyd Theatr Cymru; 2006
* *The Father* - Chichester; 2006
* *Mary Stuart* - Clwyd Theatr Cymru; 2009
* *Clybourne Park* – Russ/Dan; gan Bruce Norris; Royal Court Theatre, London; 2010
* *The kitchen Sink* gan Tom Wells; Bush Theatre; 2011
* *Absent Friends* gan Alan Ayckborn; West End; 2012
* *Posh* gan Laura Wade; West End; 2012
* *It's a Mad World My Masters* ; Middleton; Royal Shakespeare Company ;2013
* *Candide* gan Mark Ravenhill; Royal Shakespeare Company; 2013
* *I'd Rather Goya Robbed Me Of My Sleep Than Some Other Arsehole* gan Federico Garcia; Gate Theatre; 2014
* *The Mentalists* gan Richard Bean; West End; 2015
* *The Hairy Ape'' gan Eugene O'Neill; The Old Vic; 2015

### Gemau fideo 
* *Ni no Kuni: Wrath of the White Witch* (2013) – Drippy (llais)

### Dramau sain 
Mae wedi ymddangos fel seren westai mewn nifer o'r dramau sain ynghlwm a *Doctor Who* sy'n cael eu cynhyrchu gan Big Finish Productions. Mae y rhain yn cynnwys *Dreamtime*, *The Bone of Contention* a fel Prif Weinidog Prydain yn *UNIT: The Longest Night* a *UNIT: The Wasting*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Richard Elis

Actor o Gymru yw **Richard Elis** (ganwyd 1975). Mae'n enedigol o Ddyffryn Aman a threuliodd ei blentyndod yn Llandybie.

## Gyrfa 
Fe'i hyfforddwyd yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru a graddiodd yn 1996 yn 24 oed. Dyddiau cyn iddo raddio, gofynnwyd i Elis roi clyweliadau i asiantaethau castio yn Llundain ac yn ddiweddarach fe'i castiwyd fel Huw Edwards - y cymeriad Cymreig cyntaf ar opera sebon y BBC, Eastenders. Dim ond tair pennod oedd Elis fod i ymddangos ynddo i ddechrau, ond fe estynnwyd ei gontract. Parhaodd Elis yn y sebon am dair blynedd, a gadael yn 1999 gan ofni teip gastio. Fe briododd y ddau yn 1998 ac mae ganddynt un ferch, Alys Hedd.

Mae ei dad, Lynne Jones yn gyn-athro, cynllunydd setiau ac actor. Mae ei fam Glenys yn gweithio yn Ysgol Tregib Llandeilo lle mae'n gweithio gyda phlant ac anghenion addysg arbennig. Mae ei frawd Robert yn gweithio fel dyn camera.

## Rolau trosleisio 
* Digbi Draig: Cochyn (2017)
* Ar Goll yn Oz (2020)
* Crawc a'i Ffrindiau: Gwich (2023)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan Internet Movie Database
* Gwefan Personol
* Cyfrif Twitter

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru