Llenyddiaeth Lydaweg

Gellir rhannu **llenyddiaeth Lydaweg** yn dri chyfnod sy'n adlewyrchu hanes yr iaith Lydaweg: yr Hen Oes, yr Oes Ganol, a'r Oes Fodern.

## Llenyddiaeth Hen Lydaweg 
Dim ond ychydig o olion o'r Hen Lydaweg, sef y cyfnod o'r 7g i'r 11g, sydd yn goroesi, bron i gyd yn enwau a glosau ar eiriau Lladin mewn dogfennau.

## Llenyddiaeth Llydaweg Canol 
Cychwynnai cyfnod y Llydaweg Canol yn yr 11g. Y testun llenyddol cynharaf yn yr iaith Lydaweg ydy ''Dialog etre Arzur roe d'an Bretouned ha Guinglaff'' ("Ymddiddan rhwng Arthur, brenin y Brythoniaid a Gwinglaff") sy'n dyddio o'r 15g. Mae'r mwyafrif o destunau Llydaweg Canol, hyd at yr 17g, yn ymdrin â phynciau chrefyddol. Ymhlith y rhain mae nifer o ddramâu miragl sydd yn seiliedig ar hanesion yr Efengyl a bucheddau'r saint. Mae un ddrama firagl, *Buhez Santez Nonn* ("Buchedd y Santes Non"), yn seiiliedig ar destun Lladin o *Fuchedd Dewi*. Enghraifft o farddoniaeth grefyddol y cyfnod ydy *Mellezour an Maru* ("Drych Angau"), cerdd hir o 1519 sydd yn ymwneud â'r Farn Ddiwethaf. Y rhyddiaith gyntaf o bwys yn Llydaweg ydy *Buhez Sante Cathell* ("Buchedd y Santes Gatrin"; 1519), cyfieithiad o ffynhonnell Ladin yn bennaf.

## Llenyddiaeth Llydaweg Modern 
Dywed i'r Llydaweg Modern gychwyn yng nghanol yr 17g, er i lenyddiaeth yn yr iaith barhau i ymdrin â ffurfiau a phynciau tebyg i weithiau cyfnod y Llydaweg Canol. Parhaodd traddodiad y ddrama firagl yn brif ffurf llenyddiaeth Lydaweg hyd at y 18g.

### Adfywiad y 19g 
Ffynnai diddordeb yn yr iaith Lydaweg yn nechrau'r 19g, yn bennaf mewn ymateb i'r ymdrechion gan lywodraeth Ffrainc i ddifa ieithoedd rhanbarthol a lleiafrifol y wlad. Cyfieithwyd y Beibl i'r Llydaweg yn 1827 gan Jean François Legonidec. Carreg filltir bwysig yn adfywiad yr iaith lenyddol oedd hyn, er na chafodd bathiadau Legonidec a'i ymdrech i buro'r iaith rhag benthyceiriau Ffrangeg fawr o ddylanwad. Yn 1839 cyhoeddwyd y casgliad *Barzaz Breiz* ("Barddoniaeth Llydaw") gan Hersart de Villemarqué. Fe honnai taw detholiad o ganeuon hen iawn y werin Lydewig ydoedd, ond yn wir fe adolygai sawl un ac roedd nifer fawr ohonynt o darddiad diweddar. Serch hynny, sbardunwyd nifer o awduron eraill megis Anatole Le Braz i gasglu, cofnodi a chyhoeddi llên lafar y Llydawyr: rhigymau, straeon gwerin, diarhebion, damhegion, a dychmygion ar eiriau. Un o feirdd mwyaf poblogaidd y cyfnod oedd Prosper Proux, awdur *Canaouennou gret gant eur C’hernewod* ("Cerddi gan Ddyn o Gernyw"; 1838).

### Yr 20g 
Sefydlwyd sawl cyfnodolyn yn yr 20g i gyhoeddi gwaith newydd, gan gynnwys *Gwalarn* (yn ddiweddarach *Al Liamm*). Un o nofelau gwychaf yr iaith ydy *Itron Varia Garmez* (1941) gan Youenn Drezen. Ymhlith llenorion pwysig eraill yr 20g mae'r bardd crefydol Yann-Bêr Kalloc'h  Jean Pierre Colloc'h a'r bardd natur Roperzh Er Mason.

### Llyfryddiaeth
*Annaig Renault, *Women Writers in Breton* (The Celtic Pen 1:2, 1993)
*Rhisiart Hincks, *I Gadw Mamiaith Mor Hen; Cyflwyniad i ddechreuadau ysgolheictod Llydaweg* (Gwasg Gomer, 1995)
*Gwyn Griffiths, ''Llydaw: ei llen a'i llwybrau* (Gwasg Gomer, 2000) (teithlyfr gyda sylwadau ar lên Llydaw)
*Gwyn Griffiths a Jacqueline Gibson , *The Turn of the Ermine - An Anthology of Breton Literature* dros 500 tudalen y rhan fwyaf yn ddarnau Llydaweg a chyfieithiad Saesneg (Francis Bootle, 2006) 
**Cyfweliad â Llenor Llydaweg: Mikel Madeg*, *Taliesin* 115 (Haf 2002)
*Rita Williams, *Ronan Huon 1922–2003*, *Taliesin* 121 (Gwanwyn 2004)
*Jacqueline Gibson, *Per Denez 1921–2011*, *Barn* rhif 585 (Hydref 2011)
*Heather Williams, *Diffinio dwy lenyddiaeth Llydawv, *Tu Chwith* 12 (1999), tud. 51–6
*Heather Williams, *Diffinio Llydaw*, *Y Traethodydd* 157 (2002), tud. 197–208
*Heather Williams, *Ar drywydd Celtigrwydd: Auguste Brizeux*, *Y Traethodydd* 156 (2006), tud. 34–50
*Heather Williams, *Chwedlau ac arferion marwolaeth Llydaw*, *Llên Cymru* 34 (2011), tud. 216–25
*Ceridwen Lloyd-Morgan, ''Er Mwyn Duw a Llydaw -Barddoniaeth Yann-Bêr Kalloc'h*, yn *Beirdd Ffosydd y Gwledydd Celtaidd 1914-1918''gol Myrddin ap Dafydd,  Carreg Gwalch (2014), tud. 98–123

## Gweler hefyd 
* Llên Llydaw
* Llenyddiaeth Gernyweg
* Llenyddiaeth Gymraeg
* Llenyddiaeth Ffrangeg Llydaw
* Llenyddiaeth Alaweg Llydaw
* Llenyddiaeth Ladin Llydaw


Categori:Diwylliant Llydaweg
Llydaweg
Llydaweg