open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melin

Gallai **melin** gyfeirio at un o sawl peth. Mae'r enghreifftiau amlycaf yn cynnwys:

*melin afalau, i wneud diod seidr
*melin ban
*melin bapur
*melin bupur
*melin drafod - sefydliad er hyrwyddo polisi
*melin ddŵr
*melin ddyrnu (amaeth)
*melin eithin (amaeth)
*melin flawd
*melin frag, i wneud wisgi
*melin gnau, i dorri cnau
*melin goffi, i wneud coffi
*melin gotwm
*melin heli (gw. Y Felinheli)
*melin law, i wneud blawd a.y.y.b.
*melin lif, i dorri pren
*melin weddi (Bwdiaeth)
*melin wlân
*melin wynt

Mae *melindy* yn hen ewn am garchar.
Ynys Castell

Ynys fechan yn Afon Menai sy'n gorwedd rhwng Ynys Môn ac Arfon yw **Ynys Castell** (cyfeiriad OS: SH 564727). Saif yng nghymuned Cwm Cadnant.

Mae'r ynys yn graig ymwthiol o *schist* Cyn-Gambriaidd sy'n gorwedd ar ymyl aber Afon Cadnant, oddi ar arfordir deheuol Môn, rhwng Ynys y Bîg ac Ynys Gaint. Mae sarn a orchuddir pan fo'r llanw'n uchel yn cysylltu'r ynys â'r brif ynys. Ceir tŷ preifat arni.

]]

Categori:Afon Menai
Categori:Cwm Cadnant
Castell
Melin Tregwynt

Melin wlân ydy **Melin Tregwynt** oddiar yr A487 ger Casmorys yn Sir Benfro. Mae melin wedi bod ar y safle ers yr 17g. Mae'r felin yn dal i weithio ac yn ffynnu hyd heddiw, mae wedi bod yn yn yr un teulu ers 1912.

## Dolenni allanol
*Gwefan Melin Tregwynt

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Benfro
Categori:Economi Sir Benfro
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Hanes Sir Benfro
Ysgol Gynradd Gymunedol Comins Coch

Ysgol gynradd Saesneg yng Comins Coch, Ceredigion ydy **Ysgol Gynradd Gymunedol Comins Coch**. Roedd 141 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2005, rhwng yr oedran 4 a 11. Mae 96% o'r disgyblion yn dod o gartrefi lle mae Saesneg yn brif iaith.

Agorwyd yr ysgol cyn 1908. Cyhoeddwyd lluniau o ddisgyblion yr ysgol o 1908, 1911 ac 1935 ym mhapur bro Yr Angor. Cyhoeddwyd hanes yr ysgol yn rhifyn 106, Ebrill 1988 ar dudalen 6.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Gymuned Comins Coch

Comins Coch
Beetlejuice

Ffilm gomedi
ffantasi gan Tim Burton gyda Michael Keaton, Alec Baldwin, Geena Davis, Catherine O'Hara ac Winona Ryder yw ***Beetlejuice*** (1988).
## Actorion 
*Alec Baldwin - Adam Maitland
*Geena Davis - Barbara Maitland
*Winona Ryder - Lydia Deetz
*Catherine O'Hara - Delia Deetz
*Jeffrey Jones - Charles Deetz
*Michael Keaton - Betelgeuse
*Glenn Shadix - Otho
*Sylvia Sidney - Juno

Categori:Ffilmiau 1988
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Tim Burton
Categori:Ffilmiau comedi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau ffantasi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau Warner Bros.
Teyrnas Prydain Fawr

Roedd **Teyrnas Prydain Fawr** (a elwir weithiau, ond yn anghywir, yn *Deyrnas Unedig Prydain Fawr*), yn wladwriaeth yng Ngorllewin Ewrop, a fodolai o 1707 hyd 1800. Cafodd ei chreu trwy uniad Teyrnas yr Alban a Theyrnas Lloegr, dan Ddeddfa Uno 1707, i greu teyrnas unigol yn cynnwys Prydain Fawr i gyd (Lloegr, Cymru a'r Alban heddiw). Addaswyd senedd Lloegr i greu senedd newydd, Senedd Prydain Fawr ym Mhalas San Steffan, Llundain, gyda llywodraeth newydd seiliedig ar hen lywodraeth Lloegr, i'w rheoli. Paratowyd y tir ar gyfer yr uniad gan y ffaith fod teyrnasoedd yr Alban a Lloegr (a oedd yn cynnwys Cymru at bwrpasau deddfwriaethol) wedi rhannu'r un teyrn ers i James VI a I, brenin yr Alban a Lloegr, ddod yn frenin Lloegr yn 1603.

Cymerodd Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon le Teyrnas Prydain Fawr yn 1801 pan lyncwyd Teyrnas Iwerddon gan Ddeddf Uno 1800 ar ôl methiant y Gwrthryfel Gwyddelig yn 1798.

## Llywodraeth 
170px|bawd|Baner Teyrnas Prydain Fawr

### Brenhinoedd a breninesau 
* Anne (1707–1714)
* George I (1714–1727)
* George II (1727–1760)
* George III (1760–1801)

Am fod tri brenin o'r enw George (Siôr) yn rheoli, cyfeirir at gyfnod eu teyrnasiad fel y "Cyfnod Sioraidd."

### Prif Weinidogion 
* Robert Walpole (1721–1742)
* William Pitt yr Ieuengaf (1783-1810)

## Gweler hefyd 
* Senedd Prydain Fawr


Prydain Fawr
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1707
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1800
Categori:Hanes gwleidyddol y Deyrnas Unedig
Categori:Hanes Prydain Fawr
Iago fab Sebedeus

: ''Am bobl a chymeriadau eraill sy'n dwyn yr enw Iago, gweler Iago (gwahaniaethu)''

Un o'r deuddeg Apostol oedd **Iago fab Sebedeus** neu **Sant Iago** (bu farw 44). Roedd yn fab i Sebedeus a Salome, ac yn frawd i Ioan. Dywedir ei fod ef a'r frawd yn bysgotwyr ar lan Môr Galilea pan alwyd hwy gan Iesu fel disgyblion.
[bawd|200px|chwith|Darlun o Sant Iago gan [Rembrandt.]]

Yn diweddarach, cofnodir yn Actau'r Apostolion i Herod Agrippa ddienyddio Iago a chleddyf. Yn ôl y traddodiad, aethpwyd a'i weddillion i'w claddu i Santiago de Compostela yn Galicia yng ngogledd-orllewin Sbaen. Daeth Iago yn nawdd-sant Sbaen, ac ystyrir Santiago de Compostela gan Gatholigion fel trydedd dinas sanctaidd, ar ôl Jeriwsalem a Rhufain. Mae'r ddinas wedi bod yn gyrchfan boblogaidd i bererinion o'r Canol Oesoedd ymlaen.

bawd|chwith|150px|Eglwys Gadeiriol Sant Iago, Santiago de Compostela

Categori:Apostolion
Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Marwolaethau 44
Ynys y Bîg

Ynys fechan sy'n gorwedd yn Afon Menai, yw **Ynys y Bîg**. Saif yng nghymuned Cwm Cadnant.

Fe'i cysylltir ag Ynys Môn gan sarn ac mae'n eiddo preifat. Rhed y sarn o dir tŷ preifat, a elwir yn Ynys y Bîg yn ogystal, ac felly ni cheir mynediad i'r cyhoedd.

Mae'r ynys yn gorwedd tuag 1 filltir i'r gogledd-ddwyrain o Bont Menai. Gorchuddir yr ynys gan goedwig. Mae'n nythfa i grehyrod glas.

Categori:Afon Menai
Categori:Cwm Cadnant
Big
Christian Slater

Actor Americanaidd yw **Christian Slater** (ganwyd **Christian Michael Leonard Hawkins** 18 Awst, 1969).

## Ffilmiau 
**The Legend of Billie Jean* (1985)
**The Name of the Rose* (1986)
**Twisted* (1986)
**Tucker: The Man and His Dream* (1988)
**Heathers* (1989)
**Gleaming the Cube* (1989)
**The Wizard* (1989)
**Beyond the Stars* (1989)
**Tales from the Darkside: The Movie* (1990)
**Young Guns II* (1990)
**Pump Up the Volume* (1990)
**Star Trek VI: The Undiscovered Country* (1991)
**Robin Hood: Prince of Thieves* (1991)
**Mobsters* (1991)
**FernGully: The Last Rainforest* (1992)
**Kuffs* (1992)
**True Romance* (1993)
**Untamed Heart* (1993)
**Interview with the Vampire: The Vampire Chronicles* (1994)
**Jimmy Hollywood* (1994)
**Murder in the First* (1995)
**Bed of Roses* (1996)
**Broken Arrow* (1996)
**Austin Powers: International Man Of Mystery* (1997)
**Hard Rain* (1998)
**Very Bad Things* (1998)
**Home Team* (1999)
**The Contender* (2000)
**Cletis Tout* (2001)
**3000 Miles to Graceland* (2001)
**Windtalkers* (2002)
**The Confessor* (2004)
**Alone in the Dark* (2005)
**Mindhunters* (2005)
**Bobby * (2006)
**Hollow Man 2* (2006)
**He Was a Quiet Man* (2007)
**Slipstream* (2007)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Genedigaethau 1969
The Maltese Falcon (ffilm 1941)

*Film noir* am drosedd gan y cyfarwyddwr John Huston yw ***The Maltese Falcon*** a gyhoeddwyd yn 1941. Fe'i cynhyrchwyd gan Hal B. Wallis yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn San Francisco ac yno hefyd y cafodd ei ffilmio. Mae'r ffilm hon wedi'i seilio ar y nofel *The Maltese Falcon* gan Dashiell Hammett a gyhoeddwyd yn 1930. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Dashiell Hammett. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Adolph Deutsch.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Humphrey Bogart, Peter Lorre, Walter Huston, Mary Astor, Gladys George, Lee Patrick, Barton MacLane, Sydney Greenstreet, Charles Drake, Ward Bond, Elisha Cook Jr., Creighton Hale, Emory Parnell, Hank Mann, Jack Mower, Jerome Cowan, James Burke a John Hamilton. Mae'r ffilm yn 101 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Arthur Edeson oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Tom Richards sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1941. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Ball of Fire* sef ffilm gomedi Americanaidd sy'n parodio'r chwedl Eira Wen a'r Saith Corach, gan y cyfarwyddwr Howard Hawks. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm John Huston ar 5 Awst 1906 yn Nevada, Missouri a bu farw ym Middletown, Rhode Island ar 11 Ionawr 2002. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1930 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Uwchradd Abraham Lincoln.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd John Huston nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q51575.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau du a gwyn o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau trosedd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1941
Categori:Ffilmiau a gynhyrchwyd gan Warner Bros.
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Tom Richards
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn San Francisco
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Y Gymuned Ewropeaidd

Sefydlwyd y **Gymuned Ewropeaidd** (**CE**) yn wreiddiol ar 25 Mawrth 1957, pan lofnodwyd Cytundeb Rhufain, dan enw'r **Gymuned Economaidd Ewropeaidd** (**CEE**).

O'r tair cymuned wreiddiol (y Gymuned Economaidd Ewropeaidd, y Gymuned Ewropeaidd Glo a Dur a'r Gymuned Ewropeaidd Ynni Atomig), daeth y CEE yn fuan yn fwyaf pwysig, ac ychwanegodd y cytundebau dilynol feysydd pellach o gymhwysedd, yn ymestyn y tu hwnt i'r maes economaidd yn unig. Arhosodd y ddwy gymuned arall yn gyfyngedig dros ben. Ym 1967, cyfunwyd sefydliadau'r tair cymuned gan y Cytundeb Cyfuno. Peidiodd y CEGD â bodoli pan ddibennodd Cytundeb Paris, oedd wedi'i sefydlu, yn 2002. Ystyrid bod y cytundeb yn ddiangen, a daeth glo a dur yn ddarostyngedig i Gytundeb y CE.

Pan ddaeth Cytundeb Maastricht i rym yn Nhachwedd 1993, ailenwyd y Gymuned Economaidd Ewropeaidd yn Gymuned Ewropeaidd. Daeth y Gymuned Ewropeaidd, ynghyd â'r CEGD ac Euratom, yn biler cyntaf yr Undeb Ewropeaidd sy'n bodoli heddiw.

## Gweler hefyd
* Hanes yr Undeb Ewropeaidd
* Refferendwm y Deyrnas Unedig ar aelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd, 2016

## Llinell amser
Categori:Hanes yr Undeb Ewropeaidd
Categori:Sefydliadau 1957
Mynydd Du (Sir Gaerfyrddin)

:*Am y Mynydd Du yn Sir Fynwy, gweler Mynydd Du (Mynwy).*

Cadwyn o fynyddoedd yn Sir Gaerfyrddin yw'r **Mynydd Du**, sy'n gorwedd ym mhen gorllewinol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Fan Brycheiniog (802 m) yw copa uchaf y Mynydd Du. Yr unig ffordd fawr i groesi'r ardal yw'r A4069, rhwng Brynaman a Llangadog; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 549 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Ymestyn y gadwyn o gyffiniau Rhydaman yn y de-orllewin hyd Pontsenni yn y gogledd-ddwyrain. Mynyddoedd Hen Dywodfaen Coch a chalchfaen ydynt yn bennaf. Mae'r Mynydd Du yn rhan o barc daearegol newydd Fforest Fawr.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 703 metr (2306 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Copaon cyfagos
de|200px|bawd|Fan Hir
de|200px|bawd|Picws Du
*Cefn Carn Fadog (505 m)
*Fan Brycheiniog (802 m)
*Foel Fraith (604 m)
*Garreg Lwyd (616 m)
*Mynydd Myddfai
*Fan Hir (761 m)
*Picws Du (749 m)
*Trichrug (415 m)

## Llên gwerin
Mae'r Mynydd Du a'r cylch yn ardal gyfoethog ei chwedlau gwerin. Yr enwocaf yw honno am Arglwyddes Llyn y Fan Fach. Yma hefyd y lleolir chwedl Llyn Llech Owain a chwedl Ogof Craig y Ddinas. Ar odre gogleddol y Mynydd Du ceir pentref Myddfai, cartref Meddygon Myddfai yn yr Oesoedd Canol.

## Darllen pellach
*Aneirin Talfan Davies, *Crwydro Sir Gâr* (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1955; ail arg. 1970)
*Gomer Morgan Roberts, *Chwedlau Dau Fynydd* (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1948)

## Gweler hefyd
*Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Gaerfyrddin
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
43

1g CC - **1g** - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - **40au** - 50au 60au 70au 80au 90au 
38 39 40 41 42 - **43** - 44 45 46 47 48

----

## Digwyddiadau 
* Dechrau concwest Prydain gan y Rhufeiniaid. Mae Aulus Plautius yn glanio gyda pedair lleng a nifer tebyg o filwyr cynorthwyol, ac yn cael ei wrthwynebu gan Caradog a Togodumnus. Wedi i'r Rhufeiniaid ennill brwydrau ger Afon Medway ac Afon Tafwys, mae Aulus Plautius yn aros i ddisgwyl yr ymerawdwr Claudius cyn cipio dinas Camulodunum. Sefydlir dinas Londinium (Llundain). Yn ddiweddarach mae un lleng dan Vespasian yn dechrau ymgyrch yn ne-orllewin Lloegr.
* Y Rhufeiniaid yn cipio Lycia yn Asia Leiaf, ac yn ei chyfuno a Pamphylia i greu talaith.

## Genedigaethau 
* Martial, bardd Rhufeinig

## Marwolaethau 
* Togodumnus, brenin y Catuvellauni
* Julia, merch merch Drusus yr Ieuengaf, wyres yr ymerawdwr Tiberius a nith Claudius, dienyddiwyd (neu gorfodwyd i'w ladd ei hun) ar gais Messalina

Categori:43
Aulus Plautius

Cadfrifog a gwleidydd Rhufeinig oedd **Aulus Plautius** (bu farw efallai tua 60). Mae'n fwyaf adnabyddus fel arweinydd yr ymosodiad Rhufeinig ar Brydain yn 43 OC.

Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am yrfa gynnar Aulus Plautius, ond ymddengys iddo fod a rhan mewn gorchfygu gwrthryfel caethweision yn Apulia, efallai yn 24, gyda Marcus Aelius Celer. Bu'n gonswl yn ail hanner 29, ac yn llywodraethwt talaith, efallai Pannonia, yn gynnar yn nheyrnasiad yr ymerawdwr Claudius.

Dewisodd Claudius ef i arwain yr ymosodiad ar Brydain. Glaniodd yn 43, gyda'r esgus o roi cymorth i Verica, brenin yr Atrebates, oedd wedi ei ddiorseddu gan y Catuvellauni. Roedd ganddo bedair lleng, IX *Hispana*, II *Augusta*, XIV *Gemina*, a XX *Valeria Victrix*, a thua 20,000 o filwyr cynorthwyol.

Gorchfygodd Aulus Plautius arweinwyr y Catuvellauni, Caradog a Togodumnus, mewn dwy frwydr, un ar Afon Medway a'r llall ar Afon Tafwys, yna arhosodd i ddisgwyl yr ymerawdwr Claudius cyn cipio prifddinas y Catuvellauni, Camulodunum (Colchester heddiw). Lladdwyd Togodumnus yn y brwydro, ond dihangodd Caradog tua’r gorllewin. Daeth Plautius yn llywodraethwr cyntaf Prydain, swydd a ddaliodd hyd y flwyddyn 47 pan olynwyd ef gan Publius Ostorius Scapula.

Dywedir i wraig Plautius, Pomponia Graecina, wisgo dillad galar am 40 mlynedd wedi marwolaeth ei pherthynas Julia, merch Drusus yr Ieuengaf, trwy law Claudius a Messalina. Yn 57 cyhuddwyd hi o ddilyn "ofergoelion tramor", efallai Cristionogaeth. Yn ôl cyfraith Rhufain, rhoddwyd hi ar brawf gan ei gŵr ym mhresenoldeb ei thylwyth, ac fe'i cafwyd yn ddieuog.

Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Categori:Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Cribyn

Gallai **Cribyn** gyfeirio at un o sawl peth:

*Crybyn (daeareg), nodwedd ddaearegol sef brig hir ar darn o dir, sy'n debyg i grib
*Cribyn, Ceredigion, pentref yng Ngheredigion
*Y Gribyn, mynydd ym Mannau Brycheiniog

Gweler hefyd:
*Cribin, offeryn ar gyfer casglu gwellt, gwair neu ddail.
Garreg Lwyd

Gall **Garreg Lwyd** gyfeirio at un o sawl lle yng Nghymru:

*Garreg Lwyd (Sir Gaerfyrddin), bryn yn y Mynydd Du (Sir Gaerfyrddin)
*Garreg Lwyd (Elerydd), bryn ger Rhaeadr Gwy
Y Gribyn

**Y Gribyn** (795 m / 2,608') (neu **Bryn Teg**) yw trydydd copa uchaf Bannau Brycheiniog, yn ne Powys. Mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog ac yn gorwedd yn agos i Ben y Fan, mynydd uchaf y grŵp.

## Uchder 
Uchder y copa o lefel y môr ydy 795 metr (2608 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 665metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. 

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.

## Llwybrau 
Gellir dringo Cribyn o ddau gyfeiriad. Y llwybr hawsaf a mwyaf poblogaidd yw'r hwnnw sy'n cychwyn o fforest Taf Fechan ger cronfa ddŵr Pontsticill.

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
*Ioan Bowen Rees, *Dringo Mynyddoedd Cymru* (Gwasg Gee, Dinbych, 1965)

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon HuMP
Llyn y Fan Fawr

Llyn yng ngodre gogleddol ardal y Mynydd Du, de Powys, yw **Llyn y Fan Fawr**. Mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.
bawd|chwith|Y llyn o'r traeth carreg

Gorwedd y llyn yng nghesail Fan Brycheiniog. Yma mae afon Tawe yn tarddu gan lifo i'r dwyrain ac yna i'r de-orllewin i lawr i Fae Abertawe. Rhai milltiroedd i'r dwyrain, yn Sir Gaerfyrddin, ceir ei chwaer-lyn, Llyn y Fan Fach, sydd â lle amlwg yn llên gwerin Cymru.

Fan Fawr
Triliwn

Rhifolyn yw **triliwn**. Mae'n gywerth â 1,000,000,000,000 (miliwn miliwn, 1012) yn y mwyafrif o wledydd lle siaredir Saesneg. Mae'n gywerth â 1,000,000,000,000,000,000 (miliwn miliwn miliwn, 1018) mewn llawer o wledydd eraill.

Categori:Rhifau
Coco y Clown

**Coco y Clown** yw'r enw traddodiadol sydd wedi cael ei roi i amryfal o glowniau syrcas sydd yn gwisgo gwisg a cholur traddodiadol y math yma o glown, ond nid "clown" cyffredin yw Coco, ond *Auguste*, gyda safle arbennig ym myd y Syrcas.

Categori:Actorion
Categori:Clowniau
42

1g CC - **1g** - 2g
0au CC 0au 10au 20au 30au - **40au** - 50au 60au 70au 80au 90au
37 38 39 40 41 - **42** - 43 44 45 46 47

----

## Digwyddiadau 
* Y Rhufeiniaid yn cipio Ceuta ac yn troi'r tiriogaethau sy'n awr yn wledydd Algeria a Moroco yn dalaith Rufeinig.
* Llywodraethwr Dalmatia, Furius Camillus Scribonianus, yn gwrthryfela, ond mae ei filwyr yn gwrthod ei ddilyn.
* Yr Apostol Paul yn cael gweledigaeth a throi'n Gristion (tua'r dyddiad yma).

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:42
Twyn Llech

:*Gweler hefyd Mynydd Du (Sir Gaerfyrddin) a Mynydd Du (Mynwy).*

Mynydd yng nghadwyn y Mynydd Du, Powys, de-ddwyrain Cymru, yw **Twyn Llech** (Saesneg: *Black Mountain*). Dyma'r unig fryn sydd â'i gopa'n gorwedd yn union ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr, gyda'r mynydd yn cael ei rannu rhwng Powys a Swydd Henffordd. Ei uchder yw 703 m (2,306 tr).

Rhed Clawdd Offa a'r llwybr pellter hir sy'n ei ddilyn ar hyd crib Twyn Llech, o'r de i'r gogledd, tra bo llwybr arall, mwy syrth, yn dringo o'r hostel ieuenctid yn Nyffryn Ewyas i'r gorllewin. Ni nodir y copa gan bwynt trigonometrig. Waun Fach yw'r bryn agosaf.

Er bod copaon uwch yn agos i'r mynydd yng Nghymru, Twyn Llech yw'r pwynt uchaf yn Lloegr i'r de o'r Yorkshire Dales.

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Henffordd
41

1g CC - **1g** - 2g
0au CC 0au 10au 20au 30au - **40au** - 50au 60au 70au 80au 90au
36 37 38 39 40 - **41** - 42 43 44 45 46

----

## Digwyddiadau
*24 Ionawr — Yr ymerawdwr Rhufeinig Caligula yn cael ei lofruddio gan aelodau o Gard y Praetoriwm. Mae'r milwyr yn darganfod ei ewythr Claudius yn ymguddio yn y palas, ac yn ei gyhoeddi yn ymerawdwr.
*25 Ionawr — Senedd Rhufain yn derbyn Claudius fel ymerawdwr.
* Messalina, gwraig Claudius, yn ei berswadio i alltudio Seneca yr Ieuengaf ar gyhuddiad o odineb gyda Julia Livilla.

## Genedigaethau
*12 Chwefror — Tiberius Claudius Caesar Britannicus, mab Claudius a Messalina

## Marwolaethau
*24 Ionawr
**Caligula, ymerawdwr Rhufeinig, 28 (llofruddiwyd)
**Caesonia, gwraig Caligula,
**Julia Drusilla, merch Caligula, 2 (llofruddiwyd)
* Diwedd y flwyddyn — Julia Livilla, merch Germanicus, nith Claudius.

Categori:41
Batafiaid

[bawd|240px|*Cynllwyn y Batafiaid dan Claudius Civilis* gan [Rembrandt van Rijn]] 
                   
Llwyth Almaenaidd yn byw ger aber Afon Rhein yn yr hyn sydd nawr yn wlad yr Iseldiroedd oedd y **Batafiaid** (Lladin *Batavi*).

Ceir cyfeiriad atynt gan Iŵl Cesar yn ei lyfr *Commentarii de Bello Gallico*, lle dywed eu bod yn byw ar ynys a ffurfiwyd lle mae Afon Rhein yn ymrannu yn nifer o afonydd, yn cynnwys y Waal a'r Nederrijn (Rhein Isaf). Ceir cyfeiriadau pellach atynt gan yr haneswyr Rhufeinig Tacitus a Suetonius.

Roeddynt mewn cynghrair a'r Rhufeiniad yng nghanol y ganrif gyntaf, ac yn darparu milwyr cynorthwyol a gymerodd ran mewn llawer o ymgyrchoedd y Rhufeiniaid, yn cynnwys concwest Prydain o 43 OC ymlaen. Yn ystod Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr (69 OC), gwrthryfelodd y Batafiaid yn erbyn Rhufain dan Gaius Julius Civilis. Gallasant ddinistrio rhai llengoedd Rhufeinig a pherswadio llengoedd eraill i ochri gyda hwy yn erbyn Rhufain. Wedi i Vespasian ddod yn ymerawdwr, gyrrwyd byddin dan Quintus Petillius Cerialis i roi terfyn ar y gwrthryfel.

Yn ystod cyfnod Ymerodraeth yr Iseldiroedd, "Batavia" oedd enw'r ddinas sy'n awr yn Jakarta, prifddinas Indonesia. Efallai fod Betuwe, ardal yn nhalaith Gelderland yn yr Iseldiroedd, wedi ei enwi ar ôl y Batafiaid.

Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
40

1g CC - **1g** - 2g
0au CC 0au 10au 20au 30au - **40au** - 50au 60au 70au 80au 90au
35 36 37 38 39 - **40** - 41 42 43 44 45 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Caligula yn cynllunio ymgyrch i goncro Prydain.
* Noricum a Mauretania yn dod yn daleithiau Rhufeinig.
* Cristionogaeth yn cyrraedd yr Aifft; sefydlir eglwys yn Alexandria.

## Genedigaethau 
* 13 Gorffennaf — Gnaeus Julius Agricola, cadfridog Rhufeinig a llywodraethwr Prydain.
* Frontinus, cadfridog ac awdur Rhufeinig.
* Claudia Octavia, merch Claudius a Messalina.
* Pedanius Dioscorides, meddyg Groegaidd
* Dio Chrysostom, athronydd a hanesydd Groegaidd

## Marwolaethau 
* Ionawr — Gnaeus Domitius Ahenobarbus, gŵr Agrippina yr Ieuengaf a thad Nero.

Categori:41
37

1g CC - **1g** - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - **30au** - 40au 50au 60au 70au 80au 
32 33 34 35 36 - **37** - 38 39 40 41 42

----

## Digwyddiadau 
* 18 Mawrth — Yn dilyn marwolaeth yr ymerawdwr Tiberius, mae Senedd Rhufain yn cyhoeddi ei ewyllys yn ddi-rym ac yn cydnabod Caligula fel ei olynydd.
* Daeargryn yn dinistrio Antioch.

## Genedigaethau 
* 15 Rhagfyr — Nero, ymerawdwr Rhufeinig
* Josephus, hanesydd Iddewig

## Marwolaethau 
* 16 Mawrth — Tiberius, ymerawdwr Rhufeinig.
* 1 Mai — Antonia Minor, merch Marcus Antonius ac Octavia Minor; nain Caligula
* Marbod, brenin y Marcomanni

Categori:37
Llanwrin

{{Gwybodlen lle
| suppressfields = cylchfa 
| ynganiad  = 
| gwlad = 
| gwleidyddiaeth = Gwleidyddiaeth
| aelod_cymru = {Swits Maldwyn a Glyndŵr i enw AS y DU}}
| aelod_y_DU = 
}}

Pentref bychan a phlwyf  yng nghymuned Glantwymyn, Powys, Cymru, yw **Llanwrin** (), sy'n gorwedd yn nyffryn Afon Dyfi, dwy filltir ir gogledd ddwyrain o Fachynlleth; yn hanesyddol bu'r pentref yn Sir Drefaldwyn. Caiff y pentref ei henw o'r eglwys a oedd ar un cyfnod wedi ei chysegru i Sant Gwrin. yr hen enw oedd 'Llanwrin yng Nghyfeiliog'.

Roedd y gymuned yn ffynu ar un tro, gyda'i gofaint, tafarndy a siop. Mae'r rhain eisoes wedi cau; tan yn ddiweddar, casgliad o dai yn ymestyn ar hyd y B4404 oedd Llanwrin. Ond yn 2007, dechreuwyd gwaith adeiladu ar dai newydd ger canol y pentref, gyda'r gobaith o adfywio'r ardal leol.

Mae Llanwrin yn enwog  yn lleol am ei "Ddyn Gwellt" sy'n ymddangos yn eistedd ar y fainc yng nghanol y pentref rwan ac yn y man. Does neb yn gwybod o ble ddaw na i ble diflanai, ond maent yn ei golli pan nad yw o gwmpas.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Eglwys Sant Ust a Sant Dyfrig
Eglwys Sant Ust a Sant Dyfrig yw enw'r eglwys, a saif i'r gogledd-orllewin i'r pentref, ac a adeiladwyd ar ddiwedd y 15g. Cysegrwyd yr eglwys yn wreiddiol i Sant Gwrin. Fe'i cofrestrwyd gan Cadw yn 2004 (rhif: 83006). Mae'n nodedig oherwydd ei hoed a chynifer o rannau gwreiddiol ee y to bwaog o dderw, sgrîn y gangell a'i ffenestri lliw hynod.  Fe'i hadnewyddwyd yn 1864 gan Benjamin Ferrey.

bawd|200px|dim|Llanwrin yn 2006

## Enwogion
Ym mhlwyf Llanwrin ceir hen blasdy Mathrafal, cartref y brudiwr enwog Dafydd Llwyd o Fathafarn (c.1395-1386). Galwodd Harri Tudur yno ar ei ffordd i ymladd Brwydr Bosworth yn 1485.

Bu'r geiriadurwr Daniel Silvan Evans yn offeiriad yma o 1876 hyd 1903.

## Dolenni allanol
*  Eco Dyfi Valley Partnership
*  [Gwybodaeth hel achau(https://cy.wikipedia.org/wiki/hel_achau) Llanwrin]
* Map o Lanwrin yn 1837

## Cyfeiriadau
Categori:Glantwymyn
Categori:Pentrefi Powys
Marchnata

Proses gymdeithasol o fewn busnes sydd yn bodloni anghenion defnyddwyr yw **marchnata**. Mae'r term yn amgylchynu'r cymysgedd marchnata (cynnyrch, pris, arddangos ac hyrwyddo) a'r cymysgedd hyrwyddo (hysbysebu, gwerthiant, hyrwyddo gwerthiant a chysylltiadau cyhoeddus), yn ogystal â thechnegau o ragweld angheion dyfodol y defnyddwyr, megis ymchwil marchnata.


Categori:Busnes
Categori:Diwydiant
Categori:Economeg
38

1g CC - **1g** - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - **30au** - 40au 50au 60au 70au 80au 
33 34 35 36 37 - **38** - 39 40 41 42 43

----

## Digwyddiadau 
* Priodas yr ymerawdwr Claudius a Messalina (tua'r dyddiad yma)
* Apion yn arwain llysgenhadaeth at Caligula i gwyno am Iddewon Alexandria
* Terfysg gwrth-Iddewig yn Alexandria yn ystod ymweliad Agrippa I

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 10 Mehefin — Drusilla, chwaer Caligula
* Andreas, un o'r Deuddeg Apostol, brawd Sant Pedr (tua'r dyddiad yma).
* Naevius Sutorius Macro, pennaeth Gard y Praetoriwm

Categori:38
Ysgol Glantwymyn

Ysgol gynradd ydy **Ysgol Glantwymyn**, sydd wedi ei leoli ym mhentref Glantwymyn, Powys. Sefydlwyd yr ysgol yn 1971. Roedd 82 o ddisgyblion rhwng 4 ac 11 oed yn ei fynychu yn 2002.

Dim ond 40% o'r disgyblion sy'n dod o gartrefi lle siaredir Cymraeg fel y prif iaith i gymharu a 60% yn 1996. Er hynny, daw 95% o'r plant i siarad yr iaith yn rhugl erbyn iddynt symud ymlaen i'r ysgol uwchradd.

## Dolenni Allanol
* Gwefan yr ysgol 

## Ffynonellau
Categori:Glantwymyn
Glantwymyn
Categori:Sefydliadau 1971
Ulbha

Ynys fechan yn yr Alban yw **Ulbha** (Saesneg: *Ulva*). Mae'n gorwedd oddi ar arfordir gorllewinol ynys Mull yn Ynysoedd Mewnol Heledd.

bawd|dim|200px|Eglwys Ardalum

Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
36

1g CC - **1g** - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - **30au** - 40au 50au 60au 70au 80au 
31 32 33 34 35 - **36** - 37 38 39 40 41

----

## Digwyddiadau 
* Pontius Peilat yn cael ei alw'n ôl i Rufain wedi iddo orchfygu gwrthryfel y Samariaid. Mae Marcellus yn dod yn llywodraethwr Judaea a Samaria yn ei le.
* Milwyr Rhufeinig dan L. Vitellius yn gorchfygu Artabanus brenin Parthia, mewn ymgais i roi'r orsedd i Tiridates III.
* Herod Antipas yn cael ei orchfygu mewn rhyfel yn erbyn Aretas IV, brenin Nabatea. Yn ôl yr hanesydd Josephus, y gred gyffredinol oedd fod hyn yn gosb ddwyfol ar Herod am ddienyddio Ioan Fedyddiwr.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Thrasyllus o Mendes, seryddwr a mathemategydd o'r Aifft

Categori:36
Glantwymyn

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Glantwymyn** () (Saesneg: *Cemmaes Road*). Saif yn ardal Maldwyn. Lleolir y pentref, fel cynnigir yr enw Saesneg, ar y ffordd i Gemais, tua chwe milltir o Fachynlleth ar lan Afon Twymyn ac Afon Dyfi a ger cyffordd y priffyrdd A470 ac A489.

Yno mae Ysgol Glantwymyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Cesarea

Gall **Cesarea** (Lladin:**Caesarea**) gyfeirio at un o nifer o ddinasoedd yn y cyfnod Rhufeinig: 

*Cesarea Maritima (neu Caesarea Palaestina), ar safle dinas Cesarea yn Israel heddiw.
*Cesarea Philippi (Banias heddiw) ar Ucheldiroedd Golan
*Cesarea Mazaca yn Cappadocia, Kayseri, Twrci, heddiw.
*Cesarea Antiochia, yn fwy cywir Antioch yn Pisidia, ger dinasYalvaç, Twrci, heddiw.
*Cesarea, prifddinas talaith Mauretania Caesariensis yng ngogledd Affrica, dinas Cherchell yn Algeria heddiw.
.com

Yr ôl-ddodiad rhyngrwyd sy'n dynodi gwefannau masnachol ar y We Fyd-Eang yw **.com**.

Categori:Parthau lefel uchaf
Categori:Masnach
Gwe

Rhywbeth wedi ei blethu neu ei wau yw **gwe**. Gall gyfeirio at un o sawl peth:

*Gwe'r pryf copyn, rhwydwaith a wëir gan bryf copyn i ddal ei brau
*Y We Fyd-Eang, y rhwydwaith o wefannau ar y rhyngrwyd

Gweler hefyd:
*Gwefan
*Porwr gwe

----
35

1g CC - **1g** - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - **30au** - 40au 50au 60au 70au 80au 
30 31 32 33 34 - **35** - 36 37 38 39 40

----

## Digwyddiadau 
* Tiridates III yn dod yn frenin Parthia

## Genedigaethau 
* Quintilian, rhethregydd Rhufeinig
* 8 Tachwedd — Nerva, ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
* Epaticcus, tywysog y Catuvellauni
* Artaxias III, brenin Armenia

Categori:35
34

1g CC - **1g** - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - **30au** - 40au 50au 60au 70au 80au 
29 30 31 32 33 - **34** - 35 36 37 38 39

----

## Digwyddiadau 
* Yr Apostol Paul a Barnabas yn dechrau pregethu'r efengyl i'r cenhedloedd
* Y Rhufeiniaid yn gyrru byddin i Armenia (34–37)
* Brodorion Dacia yn gwrthryfela yn erbyn yr Iazyges, llwyth Sarmataidd

## Genedigaethau 
*Aulus Persius Flaccus, bardd Rhufeinig

## Marwolaethau 
* Steffan, merthyr cyntaf Cristionogaeth

Categori:34
Cyfnewidfa Stoc Efrog Newydd

Prif gyfnewidfa stoc yr Unol Daleithiau ac un o'r pwysicaf o gyfnewidfeydd stoc y byd yw **Cyfnewidfa Stoc Efrog Newydd** (). Fe'i lleolir ar Wall Street yn Ninas Efrog Newydd ac felly cyfeirir ati yn aml fel "Wall Street."

Yn Hydref 1929 cafwyd Cwymp Wall Street pan gwympodd gwerth y farchnad stoc yn gyflym iawn. Daeth hyn ag ymchwydd economaidd yr Unol Daleithiau yn y 1920au i ben, ac arweiniodd at y Dirwasgiad Mawr.

Categori:Cwmnïau a leolir yn Ninas Efrog Newydd

Efrog Newydd (NYSE)
Categori:Sefydliadau 1792
Iudaea

Talaith Rufeinig yn ardal Judea, Palesteina o'r wlad sy' nawr yn Israel oedd **Iudaea** (Hebraeg: יהודה, Groeg: *Ιουδαία*; Lladin: *Iudaea*). Enwyd y dalaith ar ôl Teyrnas Jwda.

bawd|canol|Talaith Iudaea  yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Cyrhaeddodd y Rhufeiniaid i'r ardal yn 63 CC, pan fu'r cadfridog Pompeius Magnus yn ymgyrchu yno. Diorseddwyd y brenin Judah Aristobulus II, a gwnaed ei frawd Ioan Hyrcanus II yn frenin dan awdurdod Rhufain.

Am gyfnod bu Judea yn deyrnas dan benarglwyddiaeth Rhufain; o 40 CC hyd 4 CC roedd yn rhan o deyrnas Herod Fawr. Yn dilyn ei farwolaeth ef, rhannwyd ei deyrnas, gyda rheolwr pob rhan yn dwyn y teitl tertrarch ("rheolwr dros bedwaredd ran"). Tetrach Judea oedd mab Herod Fawr, Herod Archelaus, ond yn 6 OC diorseddwyd ef gan yr ymerawdwr Augustus yn dilyn apêl iddo gan ddeiliaid Herod.

Cyfunwyd Judea gyda Samaria ac Idumea i greu talaith Rufeinig Iudaea. Bu nifer o wrthryfeloedd yn erbyn y Rhufeiniaid, yn cynnwys y Gwrthryfel Iddewig Mawr (66-70), Rhyfel Kitos (115-117) a gwrthryfel Simon bar Kochba  (132-135). Wedi gwrthryfel Bar Kochba, newidiodd yr ymerawdwr Hadrian enw'r dalaith i *Syria Palaestina* ac enw Jeriwsalem i *Aelia Capitolina*.

Roedd y dalaith yn un o'r ychydig daleithiau Rhufeinig oedd yn cael ei llywodraethu gan Rufeiniwr o radd ecwestraidd, un radd gymdeithasol yn is na'r llywodraethwyr o radd seneddol yn y taleithiau eraill. Un o'r llywodraethwyr oedd Pontius Pilat, o 26 hyd 36.

Rhwng 41 a 44, roedd Iudaea yn deyrnas dan Herod Agrippa. Wedi ei farwolaeth ef, bu dan reolaeth uniongyrchol Rhufain am gyfnod, cyn ei rhoi i fab Herod Agrippa, Marcus Julius Agrippa, yn 48. Pan fu ef farw tua 100, daeth yn dalaith unwaith eto.

bawd|dim|200px|Talaith Iudaea yn y 1g

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes Palesteina
Categori:Lleoedd y Beibl
Prion, Sir Ddinbych

Pentref yn Nyffryn Clwyd yw **Prion** (), wedi ei leoli yng nghymuned Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch yn Sir Ddinbych, tua dwy filltir i'r de o dref Dinbych ac ar ffin ogleddol Mynydd Hiraethog.  Nid oes canolbwynt i'r pentref, dim ond casgliad o dai a ffermydd ar wasgar.  Mae ysgol gynradd Ysgol Pantpastynog, Capel Prion (Methodistaidd Calfanaidd) ac Eglwys Sant Iago (wedi cau yn 2008) yn y pentref.

250px|bawd|dim|Eglwys Prion.

## Tarddiad yr enw 
Yn ôl y *Dictionary of the Place-Names of Wales*, ysytyr yr enw yw 'tir Pereu'.

## Enwogion
*Edward Jones, emynydd
*Leah Owen, cantores

## Cyfeiriadau
Categori:Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Ysgol Maenofferen

Ysgol gynradd Gymraeg ym Blaenau Ffestiniog, Gwynedd, yw **Ysgol Maenofferen**. Sefydlwyd yr ysgol yn ei safle presennol yn 1977 pan unwyd tair o ysgolion cynradd y cylch, sef Ysgol Bechgyn Maenofferen, Ysgol Genethod Maenofferen, ac Ysgol Babanod Maenofferen.

Mae 192 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ôl ffigyrau diweddaraf Cyngor Gwynedd (Medi 2008). Dyma'r fwyaf o'r 6 ysgol gynradd yn nalgylch Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog.

## Cynddisgyblion
* Rhys Maengwyn Jones (1941-2001) archeolegydd ac anthropolegydd a oedd yn arbenigo yng nghyn hanes Brodorion Awstralia
* Glyn Wise

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan yr ysgol 

Categori:Ffestiniog
Categori:Ysgolion Gwynedd
Alun Wyn Jones

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymro yw **Alun Wyn Jones, OBE** (ganed 19 Medi 1985). Mae'n chwarae i'r Gweilch ac yn gapten ar dîm Cymru ers 2017.

## Gyrfa
Ar ôl chwarae dros Gymru ar lefel dan-21, enillodd ei gap gyntaf dros Gymru yn erbyn yr Ariannin.

Mae wedi chwarae dros Gymru fel blaenwr mewn nifer o safleoedd; yn ystod gemau'r Chwe Gwlad yn 2007 roedd yn safle clo.

Ef oedd capten tîm Cymru a enillodd  y Gamp Lawn 2019 ac fe'i enwyd yn 'Chwaraewr Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2019'.

Ar 29 Medi 2019, mewn gêm yn erbyn Awstralia yng Nghwpan Rygbi'r Byd 2019, enillodd ei 130eg cap dros Gymru gan ddod y chwaraewr gyda'r mwyaf o gapiau, yn curo record Gethin Jenkins.

Ar 24 Hydref 2020, daeth Jones yn gyfartal gyda record Richie McCaw am y nifer mwyaf o ymddangosiadau yn rygbi rhyngwladol, sef 148 cap, yng ngêm Cymru yn erbyn Ffrainc, a gollwyd 38-21. Curodd y record yr wythnos ganlynol gyda 149 cap, wrth i Gymru chwarae yng ngêm olaf pencampwriaeth y Chwe Gwlad ym Mharc y Scarlets. Collodd Cymru y gêm 10–14 wrth i'r Albanwyr sicrhau eu buddugoliaeth gyntaf oddi cartref yn erbyn Cymru ers 2002.

## Bywyd personol
Mae'n briod a Dr Anwen Jones ac mae ganddynt ddwy ferch.

Astudiodd yn rhan amser ar gyfer gradd yn y gyfraith ym Mhrifysgol Abertawe, gan raddio yng Ngorffennaf 2010. Derbyniodd radd er anrhydedd gan y Brifysgol yng Ngorffennaf 2014

Derbyniodd OBE yn Anrhydeddau Pen-blwydd y Frenhines 2020, am ei wasanaeth i Rygbi'r Undeb yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Categori:Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Maenan

Pentref ar wasgar a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llanddoged a Maenan, Cymru, yw **Maenan**. Saif tua 4 milltir i'r gogledd o Lanrwst ac i'r de o blwyf Eglwysbach. Mae'n rhan o gymuned Llanddoged a Maenan. Poblogaeth: tua 300 gyda chanran sylweddol yn siaradwyr Cymraeg.

Mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn dod o gefndir amaethyddol. Ceir cymysgedd o ffermio defaid, godro ac iseldir.

Mae ail-safle Abaty Aberconwy, a fu'n abaty Sistersiaidd, yno; mae gwesty erbyn hyn ar safle'r abaty, fymryn i'r gorllewin o'r A470.

Caeodd Ysgol Maenan yn y 1990au cynnar. Mae plant o Faenan yn awr yn teithio i Landdoged neu Eglwysbach am addysg gynradd, ac i Ysgol Dyffryn Conwy yn Llanrwst ar gyfer addysg uwchradd. Mae'r rhan fwyaf yn gymwys i gael cludiant am ddim i'r ysgol.

Ym Maenan, mae Cader Ifan Goch. Dywed y chwedl, yn y man hwn oedd cadair y cawr Ifan Goch. Ceir golygfeydd godidog o Ddyffryn Conwy o'r safle. Yma hefyd gallwch weld fynyddoedd y Carneddau a mynyddoedd Arenig. Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy'n berchen ar y safle ar hyn o bryd. Mae'r llwybr i fyny at y safle yn croesi drwy goetir sy'n perthyn i eiddo preifat.

Yn Yr Wigfa, ganwyd a magwyd yr awdures Mary Vaughan Jones. Mae hi'n cael ei hadnabod fwyaf fel awdures llyfrau Sali Mali. Mae llechen er côf amdani ym maes parcio Cadair Ifan Goch.

Ceir dau gapel ym Maenan: Capel Tan Soar a Chapel Salem, gyda gwasanaethau Cymraeg ar y Sul.

Ym Maenan, lleolir fragdy lleol Bragdy'r Nant yn Penrhwylfa. Dechreuodd y bragdy yn 2007 gan ŵyr yr ardal, ac mae bellach yn cyflenwi i nifer o dafarndai ar draws y rhanbarth.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Conwy
Categori:Llanddoged a Maenan
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Llanwnda, Sir Benfro

:*Am y pentref yn Arfon, gweler Llanwnda, Gwynedd.*

Pentref bychan yng nghymuned Pen-caer, Sir Benfro, Cymru, yw **Llanwnda**. Saif yng ngogledd y sir, tua milltir i'r gogledd o bentref Wdig, ger tref borthladd Abergwaun. Mae'n gorwedd wrth droed penrhyn Pen Caer ac yn rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

Sefydlwyd eglwys hynafol Llanwnda gan y sant Gwyndaf Hen (neu Gwnda), un o feibion Emyr Llydaw, yn y 6g. Ceir chwech o feini Cristnogol cynnar wedi eu hymgorffori ym muroedd yr eglwys bresennol, yn cynnwys pedwar gyda chroesau Celtaidd arnynt. Ceir cefluniau sy'n cynrychioli mynachod efallai ar y ddau arall. Cawsant eu darganfod wrth adnewyddu'r eglwys yn 1881. Dywedir fod Asser wedi derbyn ei addysg gynnar yn Llanwrda. Am gyfnod bu bywoliaeth yr eglwys yn nwylo Gerallt Gymro. O'r eglwys ceir golygfeydd braf dros Pen Strwmbl a Charregwastad.

Cysylltir Sant Gwnda â chwedl werin yn yr ardal. Syrthiodd a thorri ei goes wrth geisio croesi ffrwd. Meltithiodd y ffrwd fel na allai pysgod nofio ynddi, ond mae'n dal i lifo o'r ffynnon sanctaidd ger yr eglwys.

## Pobl
*John James, ffermwr o Bencaer a dyddiadurwr. Mae Dyddiadur John James, Trenewydd, Llanwnda, Sir Benfro yn ddogfen unigryw o’i ardal, ei gymdeithas, a’i gyfnod cynnar yn y *genre* hon. Mae detholiad o gofnodion yn ei ddyddiadur sy’n ymwneud â’r tywydd a ffermio i’w gweld yma https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=Ffynhonnell%3AJohn-James&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=true&bwletinau=true#angori. Fe’i ysgrifennwyd yn Saesneg.

## Cyfeiriadau
Categori:Pen-caer
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Alun Jones

:''Mae'r erthygl yma yn trafod y nofelydd Alun Jones. Am bersonau eraill o'r un enw, gweler Alun Jones (gwahaniaethu).''

Nofelydd o Gymru yw **Alun Jones** (ganed 1946). Ganed ef yn Nhrefor ac yn y 1970au sefydlodd siop lyfrau Llên Llŷn ym Mhwllheli, bellach ei fab Llifon sydd yn cadw'r siop. Mae'n olygydd cylchgrawn *Y Casglwr.* Mae’n briod ag Ann ac mae ganddynt bump o feibion.

## Gweithiau
* *Ac Yna Clywodd Sŵn y Môr* (Gwasg Gomer, 1979)
* *Pan Ddaw’r Machlud* (Gwasg Gomer, 1981)
* *Oed Rhyw Addewid* (Gwasg Gomer, 1983)
* *Plentyn y Bwtias* (Gwasg Gomer, 1989)
* *Simdde yn y Gwyll* (Gwasg Gomer, 1992)
* *Draw dros y Tonnau Bach* (Gwasg Gomer, 2001)
* *Y Llaw Wen* (Gwasg Gomer, 2004)
* *TGAU Adolygu Bitesize: Cymraeg Iaith Gyntaf* (gyda Nia Royles) (Gwasg Gomer, 2005)
* *Ac Yna Clywodd Sŵn y Môr* (CD) (Tympan, 2005)
* *Fy Mrawd a Minnau* (Gwasg Gomer, 2007)
* ''Lliwiau'r Eira* (Gwasg Gomer, 2013)
* *Taith yr Aderyn* (Gwasg Gomer, 2018)
* *Llwybr Gwyn yr Adar'' (Gwasg y Bwthyn, 2024) 

## Dolenni allanol
*Alun Jones ar wefan Gwasg Gomer

Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Lŷn
Caerwynt

Dinas yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Caerwynt** neu **Caer-wynt** (Saesneg: *Winchester*). Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan
Dinas Caerwynt. Mae'n ganolfan weinyddol yr ardal an-fetropolitan honno, yn ogystal â sir seremonïol
Hampshire a sir an-fetropolitan Hampshire. Saif ar lan Afon Itchen.
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Caerwynt boblogaeth o 45,184.
Mae'n ddinas hanesyddol sy'n gartref i Eglwys Gadeiriol Caerwynt, a godwyd yn yr 11g ar safle eglwys gynharach. Fel prifddinas teyrnas Sacsonaidd
Wessex a safle llys ei brenhinoedd, bu bron mor bwysig â Llundain yng nghyfnod yr Eingl-Sacsoniaid.
Mae'n gartref i Goleg Caerwynt, ysgol gyhoeddus hynaf Lloegr, a sefydlwyd gan William o Wykeham yn 1382.
Bu farw'r nofelydd Jane Austen yn y ddinas.
## Adeiladau a chofadeiladau 
* Castell Caerwynt
* Castell Wolvesey
* Palas Wolvesey
* Ysbyty St Cross
## Enwogion 
* Yr Ymerodres Matilda (1102-1167), ganed yn y ddinas yn Chwefror 1102 (yn ôl pob tebyg)
* John Lingard (1771-1851), hanesydd
* Colin Firth (g. 1960), actor
## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Dinas Caerwynt
Categori:Prifddinasoedd cyn-wladwriaethau
Categori:Trefi Hampshire
Llanwnda, Gwynedd

:*Am y pentref yn Sir Benfro, gweler Llanwnda (Sir Benfro).*

Pentref, cymuned, a phlwyf eglwysig yng Ngwynedd, Cymru, yw **Llanwnda** (). Saif yn ardal Arfon ar briffordd yr A499 tua 3 milltir i'r de o dref Caernarfon. Llifa Afon Carrog drwy'r gymuned.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes a hynafiaethau
Mae'r eglwys, a gysegrir i Sant Gwyndaf (Gwnda), yn sefydliad hynafol, ond mae'r rhan fwyaf o'r adeilad presennol yn dyddio i 1847 pan gafodd yr eglwys ei hailadeiladu yn gyfangwbl. Yn ôl y disgrifiadau o'r hen eglwys, roedd hi'n dyddio i'r 13g ac ar ffurf croes. Dim ond darnau o waelod muriau'r hen eglwys sy'n aros.

Mae henebion y plwyf yn cynnwys caer hynafol Dinas y Pryf, bryngaer Hen Gastell a chaer dybiedig Dinas Dinoethwy.

Hefyd yn y plwyf ceir Rhedynog Felen, safle gwreiddiol Abaty Aberconwy. Daeth mynachod yno o Abaty Ystrad Fflur ar 24 Gorffennaf, 1186, ond symudasant i Aberconwy yn fuan wedyn. Arosodd y tir yn nwylo'r abaty Sistersiaidd hyd at gyfnod diddymu'r mynachlogydd.

## Canolfan Bro Llanwnda
bawd|chwith|Y Ganolfan Fro
Mae yma ganolfan fro a agorwyd ym Medi 2006 i wasanaethu nifer o gymunedau gwledig Cymreig fel Bethesda Bach, Chatham, Dinas, Llanfaglan, Llandwrog, Llanwnda, Rhos Isa, Tai Lon a Saron, ac eraill. Mae'r ganolfan y drws nesaf i Ysgol Gynradd Felinwnda.

Ers ei hagor, mae yma ddwy gymdeithas wedi eu ffurfio o'r newydd, sef Clwb Garddio Felinwdna a Chymdeithas Hanes Tair Llan. Mae Cylch Meithrin Llanwnda yn cyfarfod yma, a Merched y Wawr Dinas. Mae'r ysgol gynradd leol hefyd yn defnyddio'r ganolfan, a cheir nifer o weithgareddau eraill ynddi, na fuasent yn digwydd heb y Ganolfan.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan y Ganolfan

Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Alun Jones (gwahaniaethu)

Gall **Alun Jones** gyfeirio at un o nifer o bobl:

* Alun Jones, nofelydd Cymreig
* Alun Jones, athro a golygydd llyfrau
* Alun Ffred Jones, Aelod Cynulliad Plaid Cymru dros etholaeth Caernarfon 
* Alun Jeremiah Jones, (Alun Cilie)
* Alun Wyn Jones, chwaraewr Rygbi
Ffilm fud

[bawd|Un o sêr mwyaf y ffilmiau mud oedd [Lillian Gish]]
Ffilm heb drac sain syncroneiddiedig (h.y. a recordiwyd ar y pryd), yn enwedig trac sain deialog, yw **film fud**. Roedd y ffilm gyntaf i gael ei saethu erioed, yn 1888, yn ffilm fud. Bu'r ffilm fud ar ei hanterth yn y cyfnod 1915-1927, ond ildiodd i'r "*talkies*" newydd yn gyflym ar ôl 1928.

Er bod y syniad o wneud ffilmiau gyda thraciau sain recordiedig hyned â'r diwydiant ffilm ei hun, oherwydd anawsterau technegol roedd y rhan fwyaf o ffilmiau yn fud hyd y 1920au diweddar.

Cyfeirir yn aml at gyfnod y ffilm fud fel "Oes y Sgrîn Arian," am fod gan y ffilm a ddefnyddid yn y 1910au a'r 1920au sglein arianaidd.

Roedd actio mewn ffilm fud yn gofyn technegau arbennig. Byddai'r actorion yn pwysleisio emosiynau a theimladau trwy ystumiau'r wyneb, ac mae golygfeydd sy'n canolbwyntio ar wyneb yr actor(es) yn nodweddiadol o ffilmiau mud. Mewn canlyniad mae'r actio a welir yn y ffilmiau yn gallu ymddangos fel "gor-actio" i wylwyr heddiw, ond rhaid cofio fod ymateb cynulleidfaoedd cyfoes yn wahanol.

Mae sêr mawr y ffilm fud yn cynnwys Charlie Chaplin, Edna Purviance, Lillian Gish, Mary Pickford, Theda Bara, Buster Keaton a Lon Chaney.

Ymhlith cyfarwyddwyr enwocaf byd y ffilm fud gellid crybwyll Abel Gance, D. W. Griffith, Mack Sennet, Charlie Chaplin a Cecil B. DeMille.

## Ffilmiau mud a wnaeth yr elw mwyaf
bawd|Golygfa o *Birth of a Nation*
Dyma'r ffilmiau mud mwyaf proffidiol yn ôl y cylchgrawn ffilm *Variety* yn 1932 (gwerth y doler yn 1932) http://www.cinemaweb.com/silentfilm/bookshelf/7_v_32_4.htm .
# *The Birth of a Nation* (1915) - $10,000,000
#*The Big Parade* (1925) - $6,400,000
#*Ben-Hur*  (1925) - $5,500,000
#*Way Down East* (1920) - $5,000,000
#*The Gold Rush*  (1925)  - $4,250,000
#*The Four Horsemen of the Apocalypse* (1921)  - $4,000,000
#*The Circus*  (1928)  - $3,800,000
#*The Covered Wagon* (1923) - $3,800,000
#*The Hunchback of Notre Dame* (1923) - $3,500,000
#*The Ten Commandments* (1923) - $3,400,000
#*Orphans of the Storm*  (1921)  - $3,000,000
#''For Heaven's Sake*  (1926) - $2,600,000
#*Seventh Heaven*  (1926) - $2,400,000
#*Abie's Irish Rose''  (1928) - $1,500,000


Mud
Modern Times

Ffilm gan Charles Chaplin gyda Chaplin, Paulette Goddard, Henry Bergman a Tiny Sandford yw ***Modern Times*** ("*Amserau Modern*") (1936).

Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1936
Tim Burton

Cyfarwyddwr ac ysgrifennwr ffilm o'r Unol Daleithiau ydy **Timothy "Tim" William Burton** (ganed 25 Awst 1958).

## Ffilmiau 
* *Beetlejuice* (1988)
* *Batman* (1989)
* *Edward Scissorhands* (1990)
* *Batman Returns* (1992)
* *Ed Wood* (1994)
* *Mars Attacks!* (1996)
* *Sleepy Hollow* (1999)
* *Planet of the Apes* (2001)
* *Big Fish* (2003)
* *Charlie and the Chocolate Factory* (2005)
* *Corpse Bride* (2005)
* *Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street* (2007)
* *Alice in Wonderland* (2010)
* *Dark Shadows*
* *Gawyan*
* *Abraham Lincoln, Vampire Hunter*
* *Frankenweenie* (2012)
* *Monsterpocalypse* (2012)

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
33

1g CC - **1g** - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - **30au** - 40au 50au 60au 70au 80au 
28 29 30 31 32 - **33** - 34 35 36 37 38

----

## Digwyddiadau 
* Argyfwng economaidd yn Rhufain.
* Dyddiad traddodiadol croeshoelio Iesu. Awgrymwyd 30 neu 28 fel dyddiadau mwy tebygol.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Iesu (dyddiad traddodiadol)
* Judas Iscariot, hunanladdiad (dyddiad traddodiadol)
* Agrippina yr Hynaf, gwraig Germanicus (hunanladdiad trwy lwgu)
* Nero Caesar (nid yr un person a'r ymerawdwr Nero), mab Germanicus ac Agrippina yr Hynaf, trwy lwgu.
* Drusus Caesar, mab Germanicus ac Agrippina yr Hynaf, trwy lwgu.

Categori:33
Tylwyth Od Timmy

Rhaglen deledu wedi ei animeiddio ar gyfer plant yw ***Tylwyth Od Timmy*** (Teitl gwreiddiol Saesneg: *The Fairly OddParents*). Caiff y fersiwn Cymraeg ei darlledu ar S4C. Mae *Danny Phantom* yn deillio o'r sioe hon, a wnaed gan yr un crëwr (Butch Hartman).

## Cast 
* Richard Elfyn: AJ, Mr Crocker, Francis a Chip Skylark
* Rhys Parry Jones: Mr Turner a Jorgen 
* Cynhyrchiad gweithredol: Janet Aethwy 

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Canadaidd
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2001
Categori:Rhaglenni teledu Nickelodeon