open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Éilís Ní Dhuibhne

**Éilís Ní Dhuibhne** ( ynganiad [ˈeːlʲiːʃ n̠ʲiː ˈɣɪvʲnʲə] ; ganwyd 22 Chwefror 1954), a elwir hefyd yn **Eilis Almquist** ac '''Elizabeth O'Hara''', yn nofelydd Gwyddelig ac awdur straeon byrion sy'n ysgrifennu yn y Wyddeleg a Saesneg. Mae hi wedi cyrraedd y rhestr fer ar gyfer y Orange Prize for Fiction, ac wedi ennill Gwobr PEN Iwerddon .

## Bywgraffiad 
Ganed Ní Dhuibhne yn Nulyn yn 1954. Mynychodd Goleg Prifysgol Dulyn (UCD), lle astudiodd Saesneg Pur ar gyfer ei BA, gwnaeth M Phil mewn Saesneg Canol a Hen Wyddeleg, a gorffen yn 1982 gyda PhD mewn Llên Gwerin  Dyfarnwyd ysgoloriaeth Mynediad UCD ar gyfer Saesneg iddi., a dwy ysgoloriaeth ôl-raddedig mewn Llên Gwerin. Ym 1978-9 astudiodd yn y Folklore Institute ym Mhrifysgol Copenhagen tra'n ymchwilio i'w thesis doethuriaeth,  ac yn 1982 dyfarnwyd PhD iddi gan Brifysgol Genedlaethol Iwerddon (NUI). Ynglŷn â'i chyfnod yn Nenmarc, dywed Ní Dhuibhne  "ddarganfod ffeministiaeth yno", oherwydd ei fod "yn fwy rhyddfrydol ac yn fwy datblygedig yn wleidyddol ac o ran ffeministiaeth".  Bu'n gweithio yn Adran Llên Gwerin Iwerddon yn UCD, ac am flynyddoedd lawer fel curadur yn Llyfrgell Genedlaethol Iwerddon . Hefyd yn athrawes Ysgrifennu Creadigol, mae hi wedi bod yn Gymrawd Awdur yng Ngholeg y Drindod Dulyn ac ar hyn o bryd mae'n Gymrawd Awdur yn UCD. Mae hi'n aelod o Aosdána  ers 2004,  yn llysgennad i'r Irish Writers' Centre, ac yn Llywydd Cymdeithas Llên Gwerin Iwerddon ( An Cumann le Béaloideas Éireann ). Ní Dhuibhne oedd Ysgolhaig Gwadd Burns yng Ngholeg Boston ar gyfer tymor yr hydref 2020. 

Roedd Ní Dhuibhne yn briod â’r llênnydd gwerin o Sweden, Bo Almqvist, am 30 mlynedd nes iddo farw’n sydyn oherwydd salwch byr yn 2013. Mae ganddi ddau o blant: Ragnar ac Olaf.  Ysgrifennodd Éilís Ní Dhuibne y cofiant "*Twelve Thousand Days: A Memoir of Love and Loss"* amdan ei hamser hi a'i diweddar ŵr gyda'i gilydd, wedi'i enwi ar ôl nifer y dyddiau y buont yn briod. 

Ceir rhagor o wybodaeth am waith Éilís Ní Dhuibhne yn Rebecca Pelan, gol, "*Éilís Ní Dhuibhne: Perspectives".* Galway, Arlen House, 2009. 

## Gwobrau 
* Gwobr Farddoniaeth Listowel 1985 
* Gwobrau’r Oireachtas am ddrama a nofelau 
* Gwobr Rhyddiaith Butler (Cymdeithas Astudiaethau Gwyddelig America)
* Gwobrau Teilyngdod Bisto ar gyfer *Y Ffair Llogi* a *Hurlamaboc*, a Gwobr Llyfr y Flwyddyn Bisto ar gyfer *Sul y Blaeberry* 
* Bwrsariaethau Cyngor Celfyddydau 1986 
* Bwrsariaethau Cyngor Celfyddydau 1998 
* 1997 Gwobr Iaith Wyddeleg y BBC 
* Gwobr Orange 2000 am Ffuglen, ar restr fer *The Dancers Dancing* 
* Gwobr Llenyddiaeth Hennessy 2014 
* Gwobr PEN Gwyddelig 2015 
* Gwobr Iaith Wyddeleg y BBC 2019 

## Rhestr o weithiau 
; Nofelau yn Saesneg

* *The Bray House* (1990)
* *Singles* (1994)
* *The Dancers Dancing* (1999)
* *Fox,Swallow, Scarecrow* (2007)
* *Sister Caravaggio* (2014)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Gwyddeleg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Copenhagen
Categori:Genedigaethau 1954
Billbergia meyeri

Rhywogaeth o blanhigyn blodeuol yn y genws *Billbergia* yw ***Billbergia meyeri*** . Mae'r rhywogaeth hon yn frodorol i Bolivia a Brasil .

## Cyfeiriadau 
* 
*
Quesnelia seideliana

Mae ***Quesnelia seideliana*** yn rhywogaeth o blanhigyn blodeuol yn y teulu Bromeliaceae, ac yn endemig i Brasil .  Fe'i disgrifiwyd gyntaf yn 1963.  Fe'i darganfyddir yn ecoardal Fforest Iwerydd yn nhalaith Rio de Janeiro, yn ne-ddwyrain Brasil . 

## Oriel 

Delwedd:Quesnelia seideliana (TS) 2-05077.jpg|Blodau yn cau i fyny
Delwedd:Quesnelia seideliana (TS) 2-05060.jpg|Planhigyn *Quesnelia seideliana*

## Cyfeiriadau
Vriesea grandiflora

Mae ***Vriesea grandiflora*** yn rhywogaeth o blanhigyn yn y genws *Vriesea* . Mae'r rhywogaeth hon yn endemig i Brasil .

## Cyfeiriadau 
* 
Categori:Vriesea
Glasthule

**Glasthule** / / ˈɡlæs θ uːl / ; Gwyddelig *Glas Thule* sef *"Nant* ''O'Toole''"   Maestref o Ddulyn  Iwerddon)  ar arfordir ddeheuol Sir Dulyn, rhwng Dún Laoghaire a Dalkey .

## Mwynderau 
Mae nifer o fusnesau ac amwynderau yn gwasanaethu Sandycove a Glasthule, gan gynnwys siopau manwerthu, tafarndai, swyddfa bost, bwytai, caffis ac ysgol feithrin. 

Mae’r Presentation Brothers yn cynnal tŷ yn Glasthule a hyd at 2006,  Glasthule Presentation College, a oedd yn ysgol uwchradd i fechgyn. Mae Ysgol Genedlaethol Harold, drws nesaf i Presentation Brothers yn dal i weithredu heddiw.

Mae gwasanaeth Aircoach yn cysylltu'r ardal â Maes Awyr Dulyn 24 awr y dydd.

## Diwylliant poblogaidd 
Pob blwyddyn ar 16 Mehefin mae Glasthule yn dathlu Bloomsday (y diwrnod y mae nofel James Joyce, Ulysses yn cymeryd lle). Lleolir Tŵr James Joyce yn Sandycove gerllaw.

Dyma'r prif leoliad ar gyfer nofel Jamie O'Neill yn 2001 *At Swim, Two Boys* .

## Gweler hefyd 
* Rhestr o drefi a phentrefi yn Iwerddon
* Gorsaf reilffordd Sandycove a Glasthule

Categori:Aneddiadau Swydd Dulyn
Ciara Ní É

Mae **Ciara Ní É** yn fardd dwyieithog o'r Iwerddon, yn awdur ac yn gyflwynydd teledu.

## Bywgraffiad 
Ganed Ciara Ní É yn Clontarf, Dulyn. Er na chafodd ei magu yn siarad Gwyddeleg, aeth Ní É i Goleg Chamuis, Rossaveel yn y Gaeltacht, un o ardaloedd Gwyddeleg Iwerddon, yn ystod hafau ei hysgol uwchradd. Cwblhaodd radd mewn Llenyddiaeth Saesneg a Gwyddeleg Modern yng Ngholeg y Drindod Dulyn yn 2013. Ar ôl graddio, treuliodd Ní É flwyddyn yn Llundain gyda Dorling Kindersley . Yn 2015, cwblhaodd radd meistr mewn *Scríobh agus Cumarsáid na Gaeilge*  (Ysgrifennu a Chyfathrebu'n y Wyddelig) yng Ngholeg Prifysgol Dulyn . Sefydlodd Ní É noson farddoniaeth *REIC* tra’n dilyn ei chwrs MA.  Cwblhaodd Ní É flwyddyn o ddysgu Gwyddeleg fel ysgolhaig Fulbright yn dysgu Gwyddeleg ym Mhrifysgol Villanova, 2017 - 2018.   

Mae Ní É yn ddarlledwr cyson ar sianeli teledu cenedlaethol RTÉ a TG4 . Ers 2017, mae hi hefyd yn creu cyfres YouTube reolaidd o'r enw 'What The Focal!?' lle mae hi'n siarad am Wyddeleg. Yn 2020, hi oedd yr awdur preswyl, Prifysgol Dinas Dulyn .   

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd benywaidd o Iwerddon
Categori:Beirdd Gwyddeleg o Iwerddon
Categori:Beirdd Saesneg o Iwerddon
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Iwerddon
Pab Honorius III

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 18 Gorffennaf 1216 hyd ei farwolaeth oedd **Honorius III** (ganwyd **Cencio Savelli**) (tua 1150 – 18 Mawrth 1227).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1150au
Categori:Marwolaethau 1227
Categori:Pabau
Mudiad i newid logo Undeb Rygbi Cymru

Mae'r **mudiad i newid logo undeb rygbi Cymru** yn fudiad i newid logo presennol undeb rygbi Cymru o'r tair pluen sy'n deillio o'r frenhiniaeth Seisnig i logo sydd yn cynrychioli Cymru yn well.

## Galwadau i newid y logo 
bawd|103x103px|Emblem y tair pluen, Rhydychen
Mae rhai yn gweld y defnydd o'r tair pluen yn ormesol gan ei fod yn eu hatgoffa o reolaeth Seisnig yng Nghymru, neu'n ddarostyngol ac yn gywilyddus, a bwysleisir weithiau pan nad yw'r tîm rygbi yn perfformio'n dda. Mae'r cysylltiadau hyn wedi annog rhai i alw ar URC i newid eu hemblem. Gydag amrywiol ddeisebau wedi eu sefydlu yn eiriol dros newid yr arfbais i gynllun arall, megis draig yn lle'r tair pluen. Cwestiynwyd y defnydd o’r tair pluen gan CPD Wrecsam hefyd, gyda beirniaid yn dweud ei fod “yn perthyn yn y gorffennol” ac y byddai cael gwared ar y plu “yn ychwanegiad i’w groesawu”, er i gefnogwr defnydd y plu nodi “mae’n siŵr ei fod wedi esblygu i symboleiddio rhywbeth arall nawr".

Ar wahân i nifer o gyfeiriadau at ddraig i'w defnyddio fel un arall o bosibl. Ym mis Hydref 2021, cyflwynodd y grŵp o blaid annibyniaeth YesCymru ddewisiadau amgen ffug i logo URC gan ddefnyddio symbolau Cymreig gwahanol, megis cenhinen, cennin pedr, a thelyn . Derbyniodd y cynigion "adolygiadau cymysg" ar gyfryngau cymdeithasol.

## Gweler hefyd 
* Gwrthwynebiad i deitl Tywysog Cymru
* Rhestr mudiadau Cymru
* Symbolau cenedlaethol Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Mudiadau Cymru
Categori:Rygbi'r undeb yng Nghymru
Sywel Nyw

Cerddor o Fangor yn wreiddiol yw **Sywel Nyw**, sef Lewys Wyn sy'n aelod o fand Yr Eira.

Yn ystod 2021 rhyddhaodd Sywel Nyw 12 sengl, un i bob mis gyda 12 artist wahanol. Rhyddhawyd y caneuon ar albwm *Deuddeg* a enillodd wobr Albwm Cymraeg y flwyddyn 2022.

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Cantorion Cymraeg
Carl Morris

Ymgyrchydd iaith, haciwr a datblygydd gwe proffesiynol o Gymru yw **Carl Morris**, sy'n enw blaenllaw ym myd technoleg Cymraeg. Fe'i magwyd yng Nghaerdydd lle mynychodd Ysgol Uwchradd Canton rhwng 1992 a 1999. Sefydlodd a chyd-sefydlodd nifer o ymgyrchoedd a mudiadau megis Hacio'r Iaith (Tachwedd 2009) a bu'n lladmerydd amlwg dros ddatganoli darlledu yn y 2010au. Yn ei lyfr ''Hanes Cymry: Lleiafrifoedd Ethnig a'r Gwareiddiad Cymraeg'', dywed yr Athro Simon Brooks fod "y datblygwr gwe Carl Morris, aelod pwysig o Gymdeithas yr Iaith, a golygydd @CymryTseiniaidd cyfri Twitter... o gefndir Tseiniaidd."

Rhwng Hydref 2009 a Thachwedd 2017 bu Carl Morris yn un o bartneriaid cwmni TG NativeHQ. Roedd yn gadeirydd Grŵp Digidol Cymdeithas yr Iaith yn y 2010au a'r 2020au. Ar yr un pryd, yn y 2010 cynnar, roedd ar banel ymgynghorol technoleg gwybodaeth Llywodraeth Cymru. Mae'n parhau fel ymgonghorydd technoleg llawrydd llawn amser yn 2023 ac ers Ionawr 2016 mae'n aelod o fwrdd ymgynghorol O'R PEDWAR GWYNT CYF. Fel awdur gwe, mae'n rheoli sawl gwefan gan gynnwys fel Hedyn, Blogiadur a Morris.cymru. Mae Hedyn yn wefan lle gellir rhannu unrhyw ddolenni, gwybodaeth a chael trafodaeth) am ddatblygiadau technolegol, Cymraeg, ar-lein. 

Cymuned o ddatblygwyr proffesiynol ac amatur yw Hacio'r Iaith, a gyd-sefydlwyd gan Carl Morris, datblygwyr TG sy'n dod ynghyd i drin a thrafod y berthynas rhwng y Gymraeg a thechnoleg ac i ddatblygu syniadau ar sut gall yr iaith fanteisio ar dechnoleg.

Yn 2020 galwodd, ar ran Cymdeithas yr Iaith, am sefydlu mudiad newydd, y Fenter Ddigidol Gymraeg, sef corff newydd i greu cynnwys a phrofiadau technolegol: popeth Cymraeg ar lein.

## Meddalwedd 
bawd|Cyfarfod cyntaf golygyddion Wicipedia Cymraeg; Awst 2012. Yn y llun gwelir Carl Morris (yr agosaf at y camera) yn trafod golygu Wicipedia gyda golygyddion eraill.
### Mapio Cymru 
Carl Morris yw datblygwr gwe *Mapio Cymru*, prosiect sy'n derbyn nawdd gan Lywodraeth Cymru. Mae'r map cynnwys agored hwn yn hwyluso'r gwaith o rannu enwau llefydd Cymraeg sy'n defnyddio cod agored OpenStreetMap a Wicidata. Fel y gwelir o'r prif fap yma, a'r map drafft ar weinydd Morris, mae'n ddull hwylus i fewnbynnu enwau mewn achosion lle mae'r data'n anghyflawn.

### Wicipedia 
Yn Rhagfyr 2016, comisiynodd Wikimedia UK Carl i ddatblygu'r Wicipedia Cymraeg ar y cyfryngau cymdeithasol. Sgwennwyd y bots mewn PHP (iaith gyfrifiadurol) i bostio'r cyfan yn awtomatig, yn ddyddiol. Ymhlith y bots a grewyd ganddo y mae:
* @wicipedia - sy'n trydar sylw i erthyglau newydd 
* #unigrywunigryw - sy'n trydar ar hap erthyglau nad ydynt ar gael mewn unrhyw iaith arall
* Menywod Mewn Coch - a ddaeth i ben pan gyrrhaeddodd y Wicipedia Cymraeg uchafbwynt byd-eang, gyda mwy o erthyglau ar fenywod nag ar ddynion.

## Personol
Mae Carl yn briod ac mae ganddynt ddau o blant. 

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiadurwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Ymgyrchwyr o Gymru
Gwarchae Beograd (1521)

Gwarchae ar gastell Beograd gan fyddin yr Ymerodraeth Otomanaidd oedd **Gwarchae Beograd (1521)** a barodd o Orffennaf i 29 Awst 1521, yn ystod goresgyniad Serbia, a oedd ar y pryd o fewn ffiniau Teyrnas Hwngari. Fe'i gelwir yn **Drydydd Gwarchae Beograd** am iddo ddilyn gwarchaeau aflwyddiannus gan yr Otomaniaid ym 1440 a 1456, neu **Gwymp Beograd** o ganlyniad i lwyddiant y gwarchae.

Goresgyniad Serbia oedd ymgyrch filwrol gyntaf Swleiman I, Swltan yr Ymerodraeth Otomanaidd ers marwolaeth ei dad Selim I ym Medi 1520. Yn ôl arfer ddiplomyddol Caergystennin, darfu cytundeb rhyngwladol yr un eiliad â'r swltan a gytunodd iddo, ac felly daeth yr heddwch a gytunwyd rhwng yr Ymerodraeth Otomanaidd a Theyrnas Hwngari ym Mawrth 1519 i ben. Derbyniwyd Behram, llysgennad o Gaergystennin, i lys y Brenin Lajos II yn Buda yn Rhagfyr 1520, ond yn Ionawr cafodd ei arestio a'i garcharu gan lywodraeth Hwngari, gan roi i'r swltan esgus dros ailgychwyn rhyfel rhwng y ddwy wladwriaeth. Mewn gwirionedd, penderfynodd Swleiman oresgyn deheubarth Hwngari cyn i'r newyddion am garchariad Behram gyrraedd Caergystennin. Yr oedd Beograd yn un o brif ddinasoedd Teyrnas Hwngari ac yn safle strategol hynod o bwysig yn y Balcanau, ac felly yn nod ddymunol os oedd y swltan am sicrhau ei dra-arglwyddiaeth yn Ne Ddwyrain Ewrop ac herio'r Gristionogaeth yn filwrol.

Cyrhaeddodd y lluoedd cyntaf o Otomaniaid gyrion Beograd ar 3 Gorffennaf 1521, a dechreuasant wersyllu a pharatoi i warchae. Tua'r un amser, llwyddodd byddin dan arweiniad Ahmed Pasha i gipio caer Šabac trwy gyrch, wedi gwarchae a barodd ond am ychydig o ddiwrnodau. Adeg y goresgyniad, yr oedd y ddau gadlywydd yn Beograd wedi ymadael y garsiwn i deithio i Buda er mwyn erfyn ar lys y Brenin Lajos am daliadau gorddyledus. Yn eu habsenoldeb, bu anghytundeb rhwng y catrodau Serbaidd ac Hwngaraidd yn y castell, ac o ganlyniad trodd un o'r dirpwy lywodraethwyr yn Beograd yn wrthgiliwr ac ymunodd â'r gwersyll Otomanaidd ar gyrion y ddinas.

## Cyfeiriadau 
Categori:1521
Categori:16eg ganrif yn Serbia
Categori:Beograd
Beograd 1521
Categori:Hanes milwrol Serbia
Categori:Rhyfeloedd Hwngari a'r Ymerodraeth Otomanaidd
Siaosi Tupou V, brenin Tonga

Brenin Tonga ers 11 Medi 2006 oedd **Siaosi Tāufaʻāhau Manumataongo Tukuʻaho Tupou V** (4 Mai 1948 - 18 Mawrth 2012).

Fe'i ganwyd yn Tongatapu, yn fab y brenin Tāufaʻāhau Tupou IV (1918–2006) a'i wraig Halaevalu Mataʻaho ʻAhomeʻe (g. 1926).

Categori:Brenhinoedd Tonga
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2012
Rhestr o Lywodraethau Cymru

[bawd|300x300px|Adeilad [Senedd Cymru]]
Dyma restr o holl cabinetau gweinidogol Llywodraeth Cymru sydd wedi bodoli ers cyflwyno datganoli i Gymru ym 1999. Ers dechrau datganoli yng Nghymru ym 1999, mae pob un Llywodraeth Cymru wedi eu harwain gan y Blaid Lafur .

## Llywodraethau Cymru 
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Rhestrau gwleidyddol Cymru
Sandycove

**Sandycove** ( Gwyddelig Cuas an Ghainimh sef "*Ceudod y tywod/Ceudod* *tywodlyd*" yn y Gymraeg ) maestref o Ddulyn, Iwerddon. Mae i'r de-ddwyrain o Dún Laoghaire a Glasthule, ac i'r gogledd-orllewin o Dalkey . Mae'n gyrchfan glan môr boblogaidd ac mae'n adnabyddus am ei le ymdrochi, y Forty Foot, a oedd yn y gorffennol wedi'i gadw ar gyfer dynion yn unig ond sydd bellach ar gael ar gyfer ymdrochi cymysg . Mae'r lleoliad i'w weld yn agoriad *Ulysses* gan James Joyce. Gwelwyd y Forty Foot hefyd yng nghyfres deledu boblogaidd o 2022 o'r enw 'Bad Sisters'.

## Hanes 
Ar 20 Rhagfyr 1940, yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bomiodd y Luftwaffe yr orsaf reilffordd er bod Iwerddon yn wlad niwtral. Roedd tri anaf. 

## Cludiant 
Agorodd gorsaf reilffordd Sandycove a Glasthule ar 11 Hydref 1855.  Mae Sandycove hefyd yn cael ei wasanaethu gan Fws Dulyn rhifau 59 a 111, ac mae'n agos at harbwr Dún Laoghaire.

## Diwylliant 
Bu’r awdur James Joyce yn byw am wythnos yn ddyn ifanc yn Nhŵr Martello sydd wedi’i leoli wrth ymyl baddondy Forty Foot yn Sandycove. Mae golygfa agoriadol *Ulysses* Joyce wedi'i gosod yn y tŵr hwn. Mae bellach yn gartref i amgueddfa Joyceaidd fach, sydd ar agor trwy gydol y flwyddyn.  Mae Bloomsday yn cael ei ddathlu yn Sandycove er anrhydedd Joyce ar yr 16eg o Fehefin bob blwyddyn.

Ger y tŵr, ar lan y môr, mae’r tŷ tirnod unigryw a ddyluniwyd yn arddull Avant Garde gan Michael Scott, y pensaer enwog o’r 20fed ganrif, a’i gwnaeth yn gartref iddo.

Mae'r faled "Sandy Cove" (sic) gan y cyfansoddwr / canwr Jimmy Webb yn ymddangos ar ei albwm 1993 *Suspending Disbelief* . Yn y gân, mae’r adroddwr yn myfyrio ar ddewisiadau ei fywyd a’i  wrth iddo ymweld â’r gymdogaeth a Thŵr enwog Martello.

Mae’r canwr-gyfansoddwr Luka Bloom, yn nodiadau leinin ei albwm ym 1992, *The Acoustic Motorbike* yn diolch i Sandcove Cycles am gynnal a chadw’r beic rhyddewyllysgar.

## Bad achub 
Sefydlwyd gorsaf bad achub gyntaf Iwerddon yn Sandycove ym 1803. Ar 28 Rhagfyr 1821, achubodd y bad achub griw brig *Ellen o Lerpwl* ; boddodd pedwar o'r criw gwirfoddol. 

## Preswylwyr nodedig 
* Ganed Roger Casement yn Sandycove &#x5B; *dyfyniad sydd ei angen* &#x5D;
* Bernard Farrell, dramodydd &#x5B; *dyfyniad sydd ei angen* &#x5D;
* Roedd Peter Gatenby, Athro a Chyfarwyddwr Meddygol y Cenhedloedd Unedig, yn byw yn Sandycove. 
* William Monk Gibbon, bardd ac awdur &#x5B; *dyfyniad sydd ei angen* &#x5D;
* Bu Oliver St. John Gogarty yn rhentu Tŵr Martello rhwng 1904 a 1925 &#x5B; *dyfyniad sydd ei angen* &#x5D;
* Arhosodd James Joyce am gyfnod byr yn Nhŵr Martello sydd wedi'i leoli ger y baddondy Forty Foot, fel gwestai i Oliver St. John Gogarty. 
* Lucy Kennedy, darlledwr &#x5B; *dyfyniad sydd ei angen* &#x5D;
* Cafodd Jason O'Mara ei eni a'i fagu yn Sandycove &#x5B; *dyfyniad sydd ei angen* &#x5D;
* Imogen Stuart, cerflunydd a Saoi &#x5B; *dyfyniad sydd ei angen* &#x5D;
* Maureen Toal, actores a oedd yn byw yn Sandycove. 

## Gweler hefyd 
* Rhestr o drefi a phentrefi yn Iwerddon
* Glasthule

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* Gorsaf reilffordd Sandycove a Glasthule

Categori:Aneddiadau Swydd Dulyn
Arhosfan Luas Cabra

Mae'r **arhosfan Luas Cabra** yn darparu mynediad i gymdogaeth Cabra a Gardd Fotaneg Genedlaethol , Dulyn, Gweriniaeth Iwerddon . 

## Lleoliad 
Mae arhosfan Cabra Luas ym mhen gogleddol trychiad rheilffordd Broadstone, yn union i’r gogledd o Connaught Street, sy’n croesi’r llinell ar bont Liam Whelan, a ailadeiladwyd fel rhan o’r gwaith o adeiladu’r arhosfan.  Mae'r brif fynedfa yn ramp hir sy'n arwain o ochr ddwyreiniol y bont i ganol y platfform tua'r de (mae yna hefyd risiau sy'n arwain o ganol y ramp i ddiwedd y platfform). Mae ail fynedfa yn cynnwys llwybr sy'n arwain o ben gogleddol yr arhosfan i Barc Mount Bernard gerllaw.

Mae'r toriad ychydig yn lletach na'r arhosfan ei hun, sy'n golygu bod rhywfaint o le dros ben y tu ôl i'r platfform tua'r gogledd. Mae glasbrennau wedi'u plannu yn yr ardal hon mewn ymgais i leihau ôl troed carbon y Luas . Mae glasbrennau hefyd wedi'u plannu ar y platfform tua'r de.

## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg
Categori:Coordinates on Wikidata
Rhestr o Brif Weinidogion Cymru

Dyma **restr o brif weinidogion Cymru.** Cyflwynwyd y rôl "Prif Ysgrifennydd Cymru" yn 1999 gyda sefydliad Cynulliad Cenedlaethol Cymru (sef y Senedd bellach) yn dilyn refferendwm 1997. Newidiwyd teitl y rôl i "Brif Weinidog Cymru" yn dilyn Deddf Senedd y DU, sef deddf Llywodraeth Cymru 2006.
 
## Rhestr o Brif Weinidogion Cymru 
## Enwebiadau blaenorol 
### 2021 
Ar 12 Mai 2021, Mark Drakeford oedd yr unig berson a enwebwyd ar gyfer y swydd (gan Rebecca Evans), ac argymhellwyd wedi hynny gan y llywydd i’w benodi’n Brif Weinidog.

### 2018 
### 2016 
### 2011 
Ar 11 Mai 2011, Carwyn Jones oedd yr unig berson a enwebwyd ar gyfer y swydd (gan Janice Gregory), ac argymhellwyd wedi hynny gan y llywydd i’w benodi’n Brif Weinidog. 

### 2009 
Ar 9 Rhagfyr 2009, Carwyn Jones oedd yr unig berson a enwebwyd ar gyfer y swydd (gan Rhodri Morgan), ac argymhellwyd wedi hynny gan y llywydd i’w benodi’n Brif Weinidog.

### 2007 
Ar 25 Mai 2007, Rhodri Morgan oedd yr unig berson a enwebwyd ar gyfer y swydd (gan Jane Hutt), ac argymhellwyd wedi hynny gan y llywydd i'w benodi'n Brif Weinidog. 

### 2003 
Ar 7 Mai 2003, Rhodri Morgan oedd yr unig berson a enwebwyd ar gyfer y swydd (gan Lynne Neagle), a chafodd ei ethol wedyn yn Brif Weinidog. 

### 2000 
Ar 9 Chwefror 2000, yn dilyn ymddiswyddiad Alun Michael, etholodd cabinet y Cynulliad Rhodri Morgan yn unfrydol yn Brif Ysgrifennydd dros dro.

### 1999 
Ar 12 Mai 1999, Alun Michael oedd yr unig un a enwebwyd ar gyfer y swydd (gan Rhodri Morgan ac eiliwyd gan Ann Jones), ac fe'i hetholwyd wedyn yn Brif Ysgrifennydd. 

## Nodiadau 
* Daw’r dyddiadau gan World Statesmen ac amryw o erthyglau BBC News Online rhwng 1999 a 2003.

## Dolenni allanol 
* https://senedd.wales/en/memhome/mem-role-response/Pages/mem-role-response.aspx  Swyddogaethau a Chyfrifoldebau.
* Aelodau Cabinet a gweinidogion Llywodraeth Cymru: Cabinet a gweinidogion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prif Weinidogion Cymru
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau gwleidyddol Cymru
Deddf Cymru 2017

Mae **Deddf Cymru 2017** yn Ddeddf ddatganoli Cymreig gan Senedd y Deyrnas Unedig. Mae'n nodi diwygiadau i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 ac yn datganoli pwerau pellach i Gymru . Mae'r ddeddfwriaeth yn seiliedig ar gynigion y Papur Gorchymyn Dydd Gŵyl Dewi.

## Cefndir 
Cynigiwyd y mesur gan y Blaid Geidwadol yn ei maniffesto ar gyfer etholiad cyffredinol 2015.

Cyflwynwyd ddraft o'r Bil Cymru ym mis Hydref 2015  a wynebodd lawer o feirniadaeth gan y cyhoedd dros brofion cymhwysedd (a elwir hefyd yn "brofion rheidrwydd"). O ganlyniad, cafodd y bill ei ohirio erbyn dechrau 2016. Cyflwynwyd bil diwygiedig i Dŷ’r Cyffredin ar 1 Mehefin 2016.

## Prif ddarpariaethau 
Un o’r darpariaethau pwysicaf yw bod y Ddeddf wedi symud Cymru o fodel materion a roddwyd i fodel materion a gadwyd yn ôl, a ddefnyddir yn yr Alban o dan Ddeddf yr Alban 1998. Diddymodd y Ddeddf ddarpariaeth Deddf Cymru 2014 ar gyfer refferendwm yng Nghymru ar ddatganoli treth incwm.

Mae’r Ddeddf yn rhoi pwerau ychwanegol i Gynulliad Cenedlaethol Cymru a Llywodraeth Cymru:

* Y gallu i ddiwygio adrannau o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 sy’n ymwneud â gweithrediad Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Llywodraeth Cymru o fewn y Deyrnas Unedig, gan gynnwys rheolaeth ar ei system etholiadol (yn amodol ar fwyafrif o ddwy ran o dair o fewn y Cynulliad) ar gyfer unrhyw newid arfaethedig.
* Y gallu i ddefnyddio gwelliant o’r fath i ddatganoli pwerau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru a Gweinidogion Cymru dros feysydd megis arwyddion ffyrdd, gweithgaredd olew a nwy ar y tir, harbyrau, masnachfreinio rheilffyrdd, effeithlonrwydd ynni, a chyngor .
* Y pŵer i newid enw Cynulliad Cenedlaethol Cymru.  Ar 9 Hydref 2019 cytunodd y Cynulliad mai Welsh Parliament / Senedd Cymru fyddai’r enw newydd. Daeth i rym ym mis Mai 2020.
* Y gallu i godi neu ostwng treth incwm hyd at 10c yn y bunt 
* Llywodraeth Cymru i gael mwy o bwerau benthyca i gefnogi buddsoddiad cyfalaf, hyd at £1 biliwn 
* Pwerau estynedig dros gydraddoldeb a thribiwnlysoedd
* Creu Awdurdod Cyllid Cymru, awdurdod treth ar gyfer trethi datganoledig Cymreig tra bod CThEM yn casglu trethi nad ydynt wedi’u datganoli i Gymru

## Gweler hefyd 
* datganoli Cymreig
* Deddf Llywodraeth Cymru 1998
* Deddf Llywodraeth Cymru 2006
* Deddf Cymru 2014

## Cyfeiriadau 
Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 2017
Categori:Deddfau cyfansoddiadol Cymru
Categori:Datganoli yng Nghymru
Deddf Cymru 1978

Roedd **Deddf Cymru 1978** yn Ddeddf gan Senedd y Deyrnas Unedig gyda’r bwriad o gyflwyno mesur cyfyngedig o hunanlywodraeth yng Nghymru drwy greu Cynulliad i Gymru. Ni ddaeth y ddeddf i rym o ganlyniad i’r bleidlais “na” yn refferendwm datganoli Cymru 1979 ac fe’i diddymwyd yn 1979.

## Cynulliad Cymru a gynigir gan y Ddeddf 
Pe bai Deddf Cymru 1978 wedi dod i rym, byddai wedi creu Cynulliad i Gymru heb bwerau deddfu sylfaenol na phwerau codi trethi. Byddai gan y cynulliad 72 o aelodau wedi'u hethol drwy system y cyntaf heibio'r postyn gyda phob etholaeth yn San Steffan yn dychwelyd naill ai dau neu dri aelod cynulliad. Byddai wedi cyfarfod yn y Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd .

Y bwriad oedd y byddai'r cynulliad wedi gweithredu o dan y system bwyllgorau lle byddai pwyllgorau pwnc yn cael eu ffurfio gyda chynrychiolaeth o bob grŵp yn y cynulliad.  Byddai Pwyllgor Gwaith wedi'i ffurfio o gadeiryddion y gwahanol bwyllgorau pwnc ac aelodau eraill a ddewisir gan y cynulliad. Byddai Cadeirydd y Pwyllgor Gwaith wedi'i ddewis a fyddai hefyd yn Arweinydd y Cynulliad.

### Pwerau 
Byddai gan y cynulliad y gallu i basio is-ddeddfwriaeth tra bod y cyfrifoldeb am ddeddfwriaeth sylfaenol yn aros gyda Senedd y DU yn San Steffan. Byddai'r datganoli hyn yn symud pwerau a swyddogaethau Ysgrifennydd Gwladol Cymru i Gynulliad Cenedlaethol i Gymru.

Byddai'r cynulliad arfaethedig wedi bod yn gyfrifol am:

* tai
* iechyd
* addysg
* cynllunio
* rheolaeth Awdurdod Datblygu Cymru
* apwyntiadau i gwangos Cymraeg
* byddai’n gallu cynorthwyo datblygiad:
** yr iaith Gymraeg
** amgueddfeydd ac orielau
** llyfrgelloedd
** celf a chrefft
** chwaraeon
** diwylliant
** hamdden 

## Refferendwm 
Cynhaliwyd refferendwm ar 1 Mawrth 1979, yn gofyn y cwestiwn:

* 'A ydych am i ddarpariaethau Deddf Cymru 1978 gael eu rhoi ar waith?'

Canlyniadau’r refferendwm:

O ganlyniad i ganlyniad negyddol y refferendwm, ni ddaeth y ddeddf i rym, a chafodd ei diddymu yn ôl darpariaethau'r Ddeddf ei hun gan *Orchymyn Deddf Cymru 1978 (Diddymu) 1979* . 

## Cyfeiriadau 
Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 1978
Categori:Datganoli yng Nghymru
Categori:Deddfau cyfansoddiadol Cymru
Categori:1978 yng Nghymru
Yr Uwch-Bwyllgor Cymreig

Mae'r **Uwch Bwyllgor Cymreig** yn un o bwyllgorau Tŷ Cyffredin y Deyrnas Unedig. Mae’n un o dri phrif bwyllgor o’r fath yn Senedd y Deyrnas Unedig; mae'r ddau arall ar gyfer yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae'r pwyllgor yn cynnwys pob un o'r 40 AS sy'n cynrychioli Cymru a hyd at bum AS arall (AS: aelod seneddol). Ers 1996, mae’r pwyllgor yn cael ei lywodraethu gan Reolau Sefydlog rhifau 102 i 108, sy’n nodi ei gylch gwaith a’i gyfansoddiad.

Gwnaed ymdrechion cychwynnol i sefydlu Uwch Bwyllgor i Gymru yn 1888 ac eto yng nghanol y 1890au; fodd bynnag bu'r ddau ymgais yn aflwyddiannus.

Cafodd y cynnig ei adfywio yn 1958 gan Ness Edwards AS, a chafodd ei dderbyn gan y Pwyllgor Gweithdrefn yn 1959. Ar 5 Ebrill 1960, gwnaed gorchymyn yn Nhŷ’r Cyffredin yn ei sefydlu. Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf yr Uwch Bwyllgor ar 11 Mai 1960.

Gall y pwyllgor gyfarfod ar ôl Araith y Frenhines neu ddatganiad cyllideb i ystyried yr effaith y byddai’r ddeddfwriaeth a’r cyllid a amlinellwyd yn ei chael ar Gymru. Mae hefyd yn rhoi cyfle i ASau holi gweinidogion a thrafod materion cyfoes, ac i weinidogion wneud datganiadau. Cynhelir rhwng tri a chwe chyfarfod pwyllgor y flwyddyn.

Cynhaliwyd trafodion yr Uwch Bwyllgor Cymreig yn Saesneg yn unig tan fis Chwefror 2017, pan osodwyd cyfleusterau cyfieithu a oedd yn caniatáu i’r trafodion gael eu cynnal yn ddwyieithog yn y Gymraeg a’r Saesneg.

Mae'r Uwch Bwyllgor Cymreig fel arfer yn cyfarfod ym Mhalas San Steffan yn Llundain ond yn cyfarfod yng Nghymru ei hun o bryd i'w gilydd. Cyfarfu yn Neuadd y Sir, Aberaeron ym mis Chwefror 1998, Neuadd y Sir, Cwmbrân ym mis Mawrth 2001 ac yn Neuadd y Dref, Wrecsam ym mis Hydref 2011.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o bwyllgorau Senedd y Deyrnas Unedig
* Uwch Bwyllgor Gogledd Iwerddon
* Uwch Bwyllgor yr Alban
* Pwyllgor Dethol Materion Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Trafodaethau'r Uwch Bwyllgor Cymreig

Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Asparagales

Urdd o blanhigion blodeuol yw **Asparagales** sydd wedi'i gynnwys mewn systemau dosbarthu modern megis yr Angiosperm Phylogeny Group (APG). Fe'i cynigiwyd gyntaf yn 1977 ac fe'i cynhwyswyd yn APG yn 1998, 2003 a 2009. Mae'r urdd yn cynnwys teulu Asparagaceae a theuluoedd eraill. Cyn hynny, neilltuwyd llawer o'r teuluoedd hyn i'r hen urdd Liliales, sydd bellach wedi'i ailddosbarthu yn dair urdd, sef Liliales, Asparagales a Dioscoreales.


Categori:Planhigion blodeuol
Categori:Urddau planhigion
Deddf Cymru 2014

Mae **Deddf Cymru 2014**  yn Ddeddf ddatganoli Cymreig gan Senedd y Deyrnas Unedig .

Cyflwynwyd y mesur i Dŷ’r Cyffredin ar 20 Mawrth 2014  gan Brif Ysgrifennydd y Trysorlys, Danny Alexander ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru, David Jones .  Pwrpas y mesur oedd gweithredu rhai o argymhellion Comisiwn Silk gyda’r nod o ddatganoli pwerau pellach o’r Deyrnas Unedig i Gymru .

Llwyddodd i basio’r rhwystrau olaf yn San Steffan a chafodd gydsyniad Brenhinol ar 17 Rhagfyr 2014, gan ddod yn gyfraith. 

## Darpariaethau 
Mae darpariaethau’r Ddeddf yn cynnwys y canlynol: 

* Datganoli’r dreth stamp, ardrethi busnes a’r dreth dirlenwi i Gymru a galluogi’r Cynulliad Cenedlaethol i godi trethi newydd sy’n benodol i Gymru yn eu lle.  Gellir datganoli trethi pellach hefyd, gyda chytundeb Senedd y DU a Chynulliad Cymru.
* Darparu ar gyfer refferendwm yng Nghymru ynghylch a ddylai elfen o dreth incwm gael ei datganoli. Os bydd pleidlais o blaid yna bydd y Cynulliad Cenedlaethol yn gallu gosod cyfradd treth incwm Cymreig. Bydd amrywiadau mewn refeniw yn cael eu rheoli gan bwerau benthyca newydd i Weinidogion Cymru.
* Ymestyn tymhorau Cynulliad Cymru yn barhaol o bedair i bum mlynedd er mwyn lleihau’r siawns y bydd etholiadau’r Cynulliad yn gwrthdaro ag etholiadau cyffredinol i Senedd San Steffan o ganlyniad i Ddeddf Seneddau Cyfnod Penodol 2011.
* Cael gwared ar y gwaharddiad ar ymgeiswyr yn etholiadau Cynulliad Cymru rhag sefyll mewn etholaeth a hefyd bod ar y rhestr ranbarthol.
* Gwahardd Aelodau Cynulliad Cymru rhag bod yn ASau hefyd (gweler mandad deuol ).
* Newid enw Llywodraeth Cynulliad Cymru yn ffurfiol i Lywodraeth Cymru .
* Egluro sefyllfa'r Prif Weinidog rhwng diddymu'r Cynulliad ac etholiad Cynulliad.
* Caniatáu i Weinidogion Cymru osod terfyn ar faint o ddyled tai y gall awdurdodau tai lleol unigol yng Nghymru ei dal. Bydd Trysorlys y DU yn cyfyngu ar gyfanswm dyled tai Cymru.
* Ei gwneud yn ofynnol i Gomisiwn y Gyfraith roi cyngor a gwybodaeth i Weinidogion Cymru ar y materion diwygio’r gyfraith y gwnaethant eu cyfeirio at y Comisiwn.

## Gweler hefyd 
* Datganoli Cymru
* Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru
* Cytundeb Dydd Gwyl Dewi
* Deddf Cymru 2017
* Deddf Llywodraeth Cymru 2006

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* legislation.gov.uk Deddf Cymru 2014

Categori:2014 yng Nghymru
Categori:Datganoli yng Nghymru
Categori:Deddfau cyfansoddiadol Cymru
Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 2014
Pab Coelestinus IV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig am ambell ddiwrnod o 25 Hydref 1241 hyd ei farwolaeth oedd **Coelestinus IV** (ganwyd **Goffredo da Castiglione**) (rhwng 1180 a 1187 – 10 Tachwedd 1241).

Categori:Genedigaethau'r 1180au
Categori:Marwolaethau 1241
Categori:Clerigwyr y 13eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
The Story of the Kelly Gang

Ffilm fud o Awstralia o 1906 sy'n darlunio campau'r herwr Ned Kelly (1855–1880) a'i gang yw ***The Story of the Kelly Gang***. Charles Tait oedd y cyfarwyddwr ac fe'i ffilmiwyd ym Melbourne a'i hardal. Parhaodd y ffilm am fwy nag awr, sy'n golygu mai dyma'r ffilm naratif hiraf a welwyd eto yn y byd. Perfformiwyd am y tro cyntaf yn Neuadd Athenaeum Melbourne ar 26 Rhagfyr 1906 ac fe'i dangoswyd gyntaf yn y Deyrnas Unedig ym mis Ionawr 1908. Roedd yn llwyddiant masnachol a beirniadol.

Yn 2020, roedd yn hysbys bod tua 17 munud o’r ffilm wedi goroesi, sydd wedi cael ei hadfer ar gyfer datganiadau theatrig a fideos cartref. Yn 2007 arysgrifiwyd *The Story of the Kelly Gang* ar gofrestr Cof y Byd UNESCO.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd
Categori:Ffilmiau bywgraffyddol o Awstralia
Categori:Ffilmiau mud o Awstralia
Categori:Ffilmiau o Awstralia
Categori:Ffilmiau 1906
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Awstralia
Categori:Cofrestr Cof y Byd
Dinasoedd Cymru

Mae gan Gymru saith dinas. Bangor yw dinas gadeiriol hynaf Cymru,  a Tyddewi yw dinas leiaf y Deyrnas Unedig. Caerdydd yw prifddinas Cymru a'r ddinas fwyaf poblog, ac Abertawe yw'r ail fwyaf poblog. Ers 2000, mae trefi Cymru wedi cyflwyno ceisiadau i ennill statws dinas fel rhan o ddathliad megis dathliadau’r mileniwm, gyda Chasnewydd, Llanelwy a Wrecsam yn cael statws dinas drwy’r cystadlaethau hyn. Wrecsam yw’r mwyaf diweddar i ennill y statws, ac fe’i dyfarnwyd yn dinas ym mis Medi 2022.     

 

## Rhestr o ddinasoedd Cymru 
## Caerau y 6g 
Nodwyd y 28 dinas yn Historia Brittonum (ysgrifenwyd yn 9g) a disgrifiodd Gildas yn 536OC Ynys Brydain wedi'i gwneud yn prydferth harddu gan wyth ar hugain o ddinasoedd "civitatibus" gan gynnwys y canlynol yng Nghymru:

* Cair Guorthigirn: Craig Gwrtheyrn 
* Cair Mingui: Trefynwy
* Cair Pouis: Dinas Powys (bryngaer)
* Cair Dam: Caerdydd 
* Cair Guidcon: Trellech Grange
* Cair Segeint: Caernarfon
* Cair Legion Guar Uisc: Caerllion 
* Cair Guent: Caer-went 
* Cair Uyrtin: Caerfyrddin
* Cair Cinmarc: St Kinemark, Cas-gwent
* Cair Cel Einion: Llandogo

## Ceisiadau dinas modern 
Ers 2000, mae trefi Cymru wedi cystadlu mewn gornest i ennill statws dinas, fel rhan o anrhydeddau dinesig mewn dathliadau nodedig, fel dathliadau’r mileniwm neu jiwbilî y brenin neu'r frenhines ar y pryd. Beirniadwyd gornest 2000 am beidio â chyhoeddi dinas lwyddiannus yng Nghyrmu. Cynigwyd Merthyr Tudfil ar gyfer 2022 ond ni wnaed cais ar ôl adborth a phleidlais y cyngor.

* Aberystwyth — 2000 (aflwyddianus)
* Machynlleth — 2000 (aflwyddianus); 2002 (ennill)

### Dinas Diwylliant 
Ymgeisiodd Wrecsam yn aflwyddiannus i fod yn dinas diwylliant y Deyrnas Unedig yn 2025 ac mae'n bwriadu gwneud cais arall ar gyfer 2029.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o ardaloedd poblog Cymru
* Rhestr o drefi Cymru

## Cyfeiriadau 

Categori:Rhestrau gwleidyddol Cymru
Pab Grigor IX

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 19 Mawrth 1227 hyd ei farwolaeth oedd **Grigor IX** (ganwyd **Ugolino di Conti**) (rhwng 1145 a 1170 – 22 Awst 1241).

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1241
Categori:Clerigwyr y 12fed ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr y 13eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Cystennin II, brenin y Groegiaid

Uchelwr o Dŷ Glücksburg oedd **Cystennin II** (Groeg: Κωνσταντίνος Βʹ, *Konstantínos II*; 2 Mehefin 1940 – 10 Ionawr 2023) a fu'n Frenin y Groegiaid o 6 Mawrth 1964 hyd at ddiddymu'r frenhiniaeth ar 1 Mehefin 1973.

Ganed ef yn Psikhikó, Athen, Teyrnas Groeg, yn unig fab i'r Tywysog Coronog Pawl a'i wraig Friederike, Tywysoges Hannover, wyres y Caiser Wilhelm II. Y Brenin Siôr II oedd brawd hŷn Pawl, ac felly ewythr Cystennin. Gorfodwyd y teulu brenhinol yn alltud yn sgil goresgyniad Groeg gan yr Almaen Natsïaidd yn Ebrill 1941, yn gyntaf i ynys Creta ac yna i Alecsandria, a threuliodd Cystennin weddill yr Ail Ryfel Byd yn Ne Affrica. Dychwelodd Siôr II a'i deulu i Wlad Groeg ym 1946 wedi i bleidleiswyr y wlad gytuno i adfer y frenhiniaeth. Bu farw Siôr ym 1947 ac esgynnodd Pawl i'r orsedd, a dyrchafwyd Cystennin felly yn Dywysog Coronog Groeg.

Derbyniodd y Tywysog Cystennin ei addysg yng Ngholeg Anavryta yn Athen, ysgol a seiliwyd ar syniadau Kurt Hahn, ac ym Mhrifysgol Athen. Yn 18 oed dechreuodd ymwneud â materion gwladol a'i dyletswyddau fel etifedd y goron, gan gynnwys mynychu cyfarfodydd y cabinet ac arolygu'r lluoedd arfog. Roedd yn hoff iawn o hwylio, ac enillodd wobr aur yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1960. Yn 23 oed, olynodd Cystennin ei dad yn Frenin y Groegiaid yn sgil marwolaeth Pawl ar 6 Mawrth 1964. Chwe mis yn ddiweddarach, ar 18 Medi, priododd Cystennin II â'i gyfnither y Dywysoges Anne-Marie, merch Ffredrig II, Brenin Denmarc. Cawsant bump o blant: y Dywysoges Alexia (g. 1965), y Tywysog Coronog Pavlos (g. 1967), y Tywysog Nikolaos (g. 1969), y Dywysoges Theodora (g. 1983), a'r Tywysog Philippos (g. 1986).

Ofnai Cystennin y byddai'r adain chwith yn orddylanwadu ar y fyddin, ac felly diswyddodd y Prif Weinidog Georgios Papandreou yng Ngorffennaf 1965. Penododd brif weinidogion dros dro nes i'r fyddin gipio grym ar 21 Ebrill 1967. Ceisiodd y brenin arwain gwrth-*coup* o ogledd y wlad ar 13 Rhagfyr 1967, ond heb fawr o gefnogwyr, a ffoes gyda'i deulu i Rufain. Fodd bynnag, cynhaliwyd y frenhiniaeth yn swyddogol gan y jwnta, a phenodwyd rhaglyw i wasanaethu yn lle'r brenin. Rhoddwyd caniatâd i Cystennin ddychwelyd i Wlad Groeg os oedd am ailgymryd yr orsedd.

Ar 1 Mehefin 1973, datganwyd Gweriniaeth Groeg gan y jwnta filwrol, a chadarnhawyd diddymu'r frenhiniaeth gan refferendwm ar 29 Gorffennaf 1973. Gwrthwynebwyd y bleidlais honno gan Cystennin. Wedi cwymp y jwnta ac ethol llywodraeth sifil yn Nhachwedd 1974, cynhaliwyd refferendwm arall ar bwnc y frenhiniaeth ar 8 Rhagfyr, a wnaeth unwaith eto cefnogi'r weriniaeth. Derbyniwyd y bleidlais honno gan Cystennin, er na chaniatawyd iddo ddychwelyd i Wlad Groeg yn ystod yr ymgyrch.

Bu farw Cystennin yn Athen yn 82 oed, bron 50 mlynedd wedi iddo ymddiorseddu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhinoedd y Groegiaid
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Wlad Groeg
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Wlad Groeg
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pobl a aned yn Athen
Categori:Pobl fu farw yn Athen
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Etholiad ffederal Awstralia, 2022

Cynhaliwyd **etholiad ffederal Awstralia 2022** ddydd Sadwrn 21 Mai 2022 i ethol 47ain Senedd Awstralia. Ceisiodd Scott Morrison, arweinydd y Blaid Ryddfrydol a'r Glymblaid a oedd mewn grym, ennill pedwerydd tymor yn olynol yn y swydd, ond fe'i trechwyd gan yr wthblaid, y Blaid Lafur, dan arweiniad Anthony Albanese.

Cyflawnodd y Blaid Lafur ei llywodraeth fwyafrifol gyntaf ers 2007, gan ennill 77 o'r 151 sedd yn Nhŷ'r Cynrychiolwyr. Fodd bynnag, roedd y Glymblaid yn parhau i fod y blaid fwyaf yn y Senedd, lle roedd yn dal 40 o'r 76 sedd.

Sigodd pob talaith heblaw Tasmania i Lafur ar sail dwy blaid, gyda Thasmania yn mynd yn groes i'r duedd ac yn siglo i'r Glymblaid. Roedd y swing mwyaf i Lafur yng Ngorllewin Awstralia, lle enillodd Llafur fwyafrif o seddi am y tro cyntaf ers 1990. Enillodd Llafur y bleidlais a ffefrir gan ddwy blaid ym mhob talaith ac eithrio Queensland (lle enillodd y Glymblaid), ac enillodd Llafur y mwyafrif o seddau ym mhob talaith heblaw Queensland a Thasmania (enillodd y Glymblaid fwyafrif yn Queensland, tra rhannwyd Tasmania yn gyfartal rhwng y ddwy brif blaid ac un annibynnol).

Disodlwyd y ddau arweinydd o'r Glymblaid yn dilyn yr etholiad. Ymddiswyddodd Scott Morrison fel arweinydd y Blaid Ryddfrydol, a chymerodd Peter Dutton ei le. Disodlwyd Barnaby Joyce fel arweinydd y Blaid Genedlaethol gan David Littleproud. Scott Morrison oedd y Prif Weinidog cyntaf i wasanaethu am dymor llawn yn olynol yn y swydd ac arwain plaid i ddau etholiad yn olynol ers John Howard.
   
Nid oedd yr etholiad yn fuddugoliaeth ysgubol i Lafur, oherwydd llwyddiant yr annibynwyr (a enillodd seddi yn Sydney, Melbourne a Pherth) a'r Gwyrddion (a enillodd dair sedd ym Mrisbane ac a gadwodd eu sedd ym Melbourne).

## Nodynau
## Cyfeiriadau
2022
Waukesha County, Wisconsin

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q500803;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd Wisconsin
Pawl, brenin y Groegiaid

Uchelwr o Dŷ Glücksburg oedd **Pawl** (Groeg: Παύλος trawslythreniad: Pávlos;14 Rhagfyr 1901 – 6 Mawrth 1964) a fu'n Frenin y Groegiaid o 1 Ebrill 1947 hyd at ei farwolaeth.

Ganed ef yn Athen, yn bedwerydd plentyn i'r Tywysog Coronog Cystennin a'i wraig y Dywysoges Sophie, merch Ffredrig III, cyn-Ymerawdwr yr Almaen. Roedd ganddo ddau frawd hŷn (Siôr ac Alecsander), un chwaer hŷn (Elen), a dwy chwaer iau (Eiríni a Catrin). Yn sgil llofruddiaeth ei dad-cu, y Brenin Siôr I, ym 1913, esgynnodd Cystennin I i'r orsedd. Wedi i Roeg ymuno â'r Rhyfel Byd Cyntaf ym 1917 ar ochr y Cynghreiriaid, dan arweiniad y Prif Weinidog Eleftherios Venizelos, aeth Cystennin yn alltud (gyda Pawl) a choronwyd Alecsander yn Frenin y Groegiaid.  Wedi marwolaeth ei frawd Alecsander yn Hydref 1920, gwrthododd Pawl, yn 18 oed, y goron, ac adferwyd Cystennin yn frenin yn sgil pleidlais. Dychwelodd Pawl i Roeg yn Rhagfyr 1920. Ymddiorseddodd Cystennin am yr eildro ym 1922 ac esgynnodd Siôr II i'r orsedd; yn wyneb gwrthwynebiad iddo, aeth y teulu brenhinol, gan gynnwys Pawl, yn alltud eto yn Rhagfyr 1923. 

Adferwyd Siôr yn frenin ym 1935, a dychwelodd Pawl i Roeg unwaith eto. Ar 9 Ionawr 1938, priododd Pawl â Friederike, Tywysoges Hannover, wyres y Caiser Wilhelm II. Cawsant dri phlentyn: Sophia (ganed 1938), a fyddai'n priodi Juan Carlos, Tywysog Astwrias, ym 1962 ac yn Frenhines Gydweddog Sbaen o 1975 i 2014; Cystennin (1940–2023), yr olaf o Frenhinoedd y Groegiaid o 1964 i 1973; ac Irene (g. 1942). Dyrchafwyd y Tywysog Pawl yn swyddog yn y llynges, y fyddin, a'r awyrlu, ac yr oedd yn aelod o staff y fyddin adeg goresgyniad Groeg gan yr Eidal yn Hydref 1940. Ffoes y teulu brenhinol y wlad, a threuliodd Pawl weddill yr Ail Ryfel Byd yn yr Aifft ac yn Ne Affrica.

Esgynnodd Pawl i'r orsedd yn sgil marwolaeth Siôr II ar 1 Ebrill 1947. Yn ystod Rhyfel Cartref Groeg (1946–49), derbyniodd ei wlad gymorth economaidd a milwrol oddi ar Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Unedig er mwyn gostegu'r gwrthryfel comiwnyddol. Bu farw'r Brenin Pawl yn Athen yn 62, wedi 17 mlynedd ar yr orsedd, a fe'i olynwyd gan ei fab Cystennin II.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhinoedd y Groegiaid
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Wlad Groeg
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Pobl a aned yn Athen
Categori:Pobl fu farw yn Athen
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Spider-Man

Archarwr ffuglennol sy'n ymddangos mewn llyfrau comig Americanaidd a gyhoeddwyd gan Marvel Comics yw **Spider-Man**. Fe'i crëwyd gan yr awdur-olygydd Stan Lee a'r arlunydd Steve Ditko. Mae'r cymeriad wedi ymddangos mewn llyfrau comig, sioeau teledu, ffilmiau, gemau fideo, a llyfrau. Ymddangosodd Spider-Man am y tro cyntaf yn y llyfr comig blodeugerdd *Amazing Fantasy* rhif 15 (Awst 1962). 

Ym myd ffuglennol Spider-Man ei hunaniaeth go iawn yw **Peter Parker** (neu **Peter Benjamin Parker**), er mai **Miles Morales** yw ef mewn rhai ffilmiau diweddarach, fel y ffilmiau animeiddiedig.

## Gweler hefyd
* Spider-Man (cyfres ffilm)

Categori:Archarwyr
Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Cymeriadau ffilm
Categori:Cymeriadau Marvel Comics
Baner Belgorod

bawd|Baner Belgorod
Cymeradwywyd y faner gyfredol ar 22 Gorffennaf 1999 gan benderfyniad Cyngor Dirprwyon Dinas Belgorod Rhif 321 ac fe'i cofnodwyd yng Nghofrestr Heraldig Gwladol Ffederasiwn Rwseg gyda rhif cofrestru 978 yn 2002.

## Disgrifiad 
Mae baner dinas Belgorod (cynfas glas gyda streipen wen ar y gwaelod) yn darlunio llew melyn yn sefyll ar ei goesau ôl gydag eryr gwyn yn esgyn uwch ei ben. Mae symbolau'r ddinas yn fwy na 300 mlwydd oed ac fe ymddangosodd yn ystod teyrnasiad Pedr I. Cyflwynodd y tsar Rwsiaidd yr arfbais i bobl Belgorod i anrhydeddu'r fuddugoliaeth dros yr Swedeniaid ym mrwydr Poltava (1709). Ym 1712, darluniwyd yr arfbais ar faner catrawd Belgorod, a orchfygodd y gelyn, ac yn 1727 daeth yn symbol o'r dalaith newydd ei ffurfio.

Categori:Belgorod
Ilarion, Archesgob Kyiv

Clerigwr ac awdur o Rws Kyiv oedd **Ilarion** neu **Hilarion** (Rwseg: Иларион, Wcreineg: Іларіон, Belarwseg: Іларыён) a wasanaethodd yn Archesgob Kyiv o 1051 i 1054. Efe oedd y Slafiad cyntaf, yn hytrach na Groegwr, i ddal y swydd honno, ac efe hefyd oedd yr awdur cyntaf i ysgrifennu yn yr iaith Hen Slafoneg Eglwysig.

Ni wyddys dyddiadau na mannau ei enedigaeth a marwolaeth. Mae ei fywgraffiad yn seiliedig ar groniclau canoloesol y Rws, yn bennaf ''Hanes y Blynyddoedd o'r Blaen''. Dywed taw offeiriad o Eglwys yr Apostolion Sanctaidd yn Berestovo, ar gyrion Kyiv, ydoedd, a chloddiodd gell i'w hunan er mwyn gweddïo ar fryn ger Afon Dnieper, ac yno y byddai Sant Antwn yn sefydlu Ogof-Fynachlog Kyiv.

Ilarion oedd yr ail o Archesgobion Kyiv, ar ôl y Groegwr Theopemptos (Wcreineg: Feopempt) a wasanaethodd o 1039 i 1051. Penodwyd Ilarion gan Iaroslav Ddoeth, Uchel Dywysog Kyiv, a fe'i cadarnhawyd gan gyngor o esgobion y Rws. Yn draddodiadol, dywed i Ilarion gymryd y swydd heb gefnogaeth Michael I Cerularius, Patriarch Caergystennin, ond mae ambell ysgolhaig yn credu nid yw hynny'n wir, ac mae'n debyg i'r ddwy offeiriadaeth ddod i gytundeb o ryw fath. Priodolir iddo dri gwaith arall: gweddi, cyffes ffydd, a chasgliad byr o gyfarwyddiadau i offeiriaid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Archesgobion
Categori:Clerigwyr yr 11eg ganrif
Categori:Esgobion yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol
Categori:Llenorion yr 11eg ganrif
Categori:Pobl o Rws Kyiv
Categori:Seintiau o Rwsia
Soađegilli

Bwrdeistref yn y Ffindir yw **Soađegilli** (yn Sameg gogleddol; Sameg Aanaar: **Suáđigil**; Sameg Sgolt: **Suäʹđjel**; Ffinneg: **Sodankylä**) sydd wedi'i lleoli yn y Lapdir. Roedd 8,187 o drigolion yn byw yn y gymuned yn 2022.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi a phentrefi'r Ffindir
Blodyn Mihangel/Ffarwel Haf

Planhigyn llysieuol lluosflwydd yn y genws *Aster* o'r teulu Asteraceae yw ***Aster amellus***, neu'n y Gymraeg, **Blodyn Mihangel**/**Ffarwel Haf**,  .

## Etymoleg 
Gwelir defnyddio'r enw penodol *amellus* gyntaf yn y Georgics (Llyfr IV, 271–280), cerdd i'r bardd Lladin Publius Vergilius Maro (70 BCE – 19 BCE), ond mae'r eirdarddiad yn aneglur ac yn ansicr.

Mae'r enw cyffredin Saesneg yn deillio o'r ffaith bod y planhigyn yn ei flodau yn ystod Gŵyl Mihangel (Gwledd Mihangel Sant yr archangel). 

## Disgrifiad 
Ar gyfartaledd mae *Aster amellus* yn cyrraedd uchder o 20-50cm. Mae'r coesyn yn unionsyth ac yn ganghennog, mae'r dail yn wyrdd tywyll. Mae'r dail gwaelodol yn wrthwyffurf a deilgoesog, mae'r rhai sydd yn tyfu ar y coesyn ei hun yn bob yn ail a digoes, yn gynyddol gulach ac yn hirfain. Mae'r blodau yn lelog. Mae'r cyfnod blodeuo yn ymestyn o fis Gorffennaf i fis Hydref. Mae'r blodau hermaphroditig naill ai'n hunan-ffrwythloni ( awtogami ) neu'n cael eu peillio gan bryfed ( entomogami ). Mae'r hadau yn achennog a yn aeddfedu ym mis Hydref.

## Dosbarthiad 
Mae'r planhigyn hwn yn bresennol ar fynyddoedd Ewrop o'r Pyreneau a'r Alpau i'r Carpathiaid . Y tu allan i Ewrop mae wedi'i leoli yng ngorllewin Asia ( Twrci ), y Cawcasws, Siberia, De Asia ( Uttarakhand, India ) a Chanolbarth Asia ( Kazakhstan ).

## Amaethu 
Mae'r aster yn cael ei werthfawrogi yn yr ardd ar gyfer lliw diwedd yr haf a'r hydref mewn lliwiau glas, pinc a gwyn. Mae gan y rhywogaeth hon sawl cyltifar o ddefnydd gardd addurniadol. Mae'r canlynol wedi ennill Gwobr Teilyngdod Gardd y Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol :-

* 'Framfieldii' 
* 'Jacqueline Genebrier' 
* 'Brenin Siôr' 
* 'Veilchenkönigin' 
* *Aster × frikartii* 'Mönch' 

## Cynefin 
Y cynefin nodweddiadol yw ardaloedd calchaidd creigiog, ymylon y llwyni a'r coedlannau, ond hefyd y dolydd is-alpaidd, mannau corsiog ac ochrau llynnoedd. Mae'n well ganddo swbstrad calchaidd ac ychydig yn sych gyda pH sylfaenol a gwerth maethol isel, ar uchder o 0-800 medr uwchben lefel y môr.

## Cyfystyron 
## Mewn llenyddiaeth 
The Michaelmas Daisy. oedd un o bennillion cynharaf Letitia Elizabeth Landon iw gael ei gyhoeddi (1820).

## Oriel 

Delwedd:Illustration Aster amellus0.jpg|Enghraifft o waith "Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz", 1885
Delwedd:Aster amellus - plants (aka).jpg
Delwedd:Asteraceae - Aster amellus.JPG|Blodau'r Aster amellus
Delwedd:Berg-Aster, Blüten.jpg|Aster amellus (Ffarwel Haf)
Delwedd:Aster amellus 003.JPG|Hadau

## Cyfeiriadau 
* Planhigion ar gyfer Dyfodol 
* Pignatti S. - Flora d'Italia (3 cyf. ) - Edagricole - 1982, Cyf. III, tudalen. 20

## Dolenni allanol 
* 
*  
* Zipcodezoo Database
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Categori:Fflora Ewrop