open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Garda Síochána

[bawd|Arwydd gorsaf Garda yn [Dunfanaghy, Swydd Donegal]]

Heddlu Gweriniaeth Iwerddon yw  (ynganiad Gwyddeleg: []; Gwyddeleg am "Gwarchodlu Heddwch Iwerddon"), a elwir yn aml yn y **Gardaí**. Lleolir ei bencadlys ym Mharc y Ffenics, Dulyn.

Sefydlwyd "y Gard Dinesig" gan Michael Collins wedi Rhyfel Cartref Iwerddon, a ailenwyd yn Garda Síochána na hÉireann ar 8 Awst 1923 gan Kevin O’Higgins.

Esblygodd y Garda oddi ar Cwnstablaeth Frenhinol Iwerddon (yr RIC) y bu Gweriniaethwyr yn ymladd yn eu herbyn. Roedd yr RIC yn cario drylliau ac yn heddlu parafilwrol, ond doedd y Garda ddim - dyma heddlu diarfog gyntaf erioed yn yr Iwerddon.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*   

Categori:Gwasanaethau brys Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Heddluoedd
Categori:Sefydliadau 1922
Aurora, Illinois

Dinas yn nhalaith Illinois, Unol Daleithiau America yw **Aurora** sy'n ymestyn dros sawl sir: Kane County, DuPage County, Kendall County a Will County. Cofnodir 197,899 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1835.

## Enwogion
*Clive Cussler (g. 1931), nofelydd antur ac archeolegydd morol
*Phillip E. Johnson (g. 1940), athro ac awdur

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Aurora

Categori:Dinasoedd DuPage County, Illinois
Categori:Dinasoedd Kane County, Illinois
Categori:Dinasoedd Kendall County, Illinois
Categori:Dinasoedd Will County, Illinois
Bernard Madoff

Cyn-ddyn busnes, brocer stoc, cynghorwr buddsoddi, ac ariannwr Americanaidd oedd **Bernard Lawrence "Bernie" Madoff** (; 29 Ebrill 1938 – 14 Ebrill 2021). Ef oedd cyn-gadeirydd anweithredol y farchnad stoc NASDAQ, ac roedd tu ôl i'r cynllun Ponzi mwyaf yn hanes yr Unol Daleithiau.

Ym Mawrth 2009 plediodd Madoff yn euog i 11 o feloniaethau gan gynnwys: twyll gwarantau, twyll cynghori buddsoddwyr, twyll post, twyll gwifr, gwyngalchu arian, gwneud datganiadau anwireddus, anudoniaeth, gwneud cofnod anwireddus â'r Comisiwn Gwarantau a Chyfnewid, a lladrad o gynllun budd-daliadau gweithwyr. Cafodd ei ddedfrydu i'r carchar am 150 mlynedd lle bu farw yn 82 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Arianwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Broceriaid stoc
Categori:Buddsoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:NASDAQ
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Queens
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o anudoniaeth
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o wyngalchu arian
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o dwyll
Categori:Pobl fu farw yng Ngogledd Carolina
Categori:Sgandalau ariannol
Categori:Troseddwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Twyllwyr
Talaith Concepción, Tsile

Talaith yn Tsile yw **Concepción** (Sbaeneg: *Provincia de Concepción*) o fewn rhanbarth Biobío. Roedd ei phoblogaeth yn 2002 yn 912,889. Prifddinas y dalaith yw Concepción. Dinas bwysig arall yw Talcahuano.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  Concepción Government 

Concepción
Piler Nelson

Piler a safodd yng nghanol Stryd O'Connell, Dulyn, oedd **Piler Nelson** (, ) oedd â cherflun o'r Llyngesydd Horatio Nelson ar ei ben. Adeiladwyd ym 1808–09 a chafodd ei ddinistrio gan fom ym 1966.

## Gweler hefyd 
* Colofn Nelson

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1809
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nulyn
Hayden Panettiere

Actores a chantores Americanaidd yw **Hayden Lesley Panettiere** (ganwyd 21 Awst 1989).

## Ffilmiau
**The Object of My Affection* (1998)
**Remember the Titans* (2000)
**Joe Somebody* (2001)
**Scream 4* (2011)

## Teledu
**One Life to Live* (1994-1997)
**Too Rich: The Secret Life of Doris Duke* (1999)
**Ally McBeal* (2001-2002)
**Malcolm in the Middle* (2003-2005)
**Lies My Mother Told Me* (2005)
**Heroes* (2006-2010)
**Nashville* (2012-2018)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cwcwll y wermod

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **cwcwll y wermod**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy '''cycyllau'r wermod'*; yr enw Saesneg yw *Wormwood'', a'r enw gwyddonol yw *Cucullia absinthii*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r cwcwll y wermod yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Kevin James

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Kevin George Knipfing** (ganwyd 26 Ebrill 1965).

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1965
Colofn Nelson

Cofadail yn Sgwâr Trafalgar yng nghanol Llundain yw **Colofn Nelson** () a godwyd er coffa'r Llyngesydd Horatio Nelson, bu farw ym Mrwydr Trafalgar ym 1805. Dyluniwyd gan William Railton ac adeiladwyd rhwng 1840 a 1843 am gost o £47,000. Colfon o'r dull Corinthaidd yw hi a adeiladwyd o wenithfaen Dartmoor.

## Gweler hefyd 
* Piler Nelson

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1843
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd
David Gilmour

Cerddor roc o Loegr yw **David Jon Gilmour**, CBE (ganwyd 6 Mawrth 1946) oedd yn aelod o'r band Pink Floyd. Yn 2011, rhoddwyd safle 14 iddo gan y cylchgrawn *Rolling Stone* yn eu rhestr o'r gitaryddion gorau erioed.

## Disgyddiaeth 
**David Gilmour* (1978)
**About Face* (1984)
**On an Island* (2006)
**Rattle That Lock* (2015)
**Luck and Strange* (2024)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cantorion roc o Loegr
Categori:Cantorion Saesneg o Loegr
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gitaryddion roc o Loegr
Categori:Pink Floyd
Categori:Pobl a aned yng Nghaergrawnt
Gorsaf reilffordd Fort William

Mae **gorsaf reilffordd Fort William** yn gwasanaethu tref Fort William yn ardal Lochaber yr Ucheldiroedd, Yr Alban.

## Cyfeiriadau
Fort William
David Foster Wallace

Nofelydd, traethodydd, ac awdur straeon byrion o'r Unol Daleithiau oedd **David Foster Wallace** (21 Chwefror 1962&nbsp;– 12 Medi 2008) oedd hefyd yn athro yng Ngholeg Pomona yn Claremont, California. Ystyrir ei nofel *Infinite Jest* yn gampwaith. Bu farw trwy hunanladdiad yn 2008.

## Llyfryddiaeth 
* *The Broom of the System* (1987)
* *Girl with Curious Hair* (1989) (cyhoeddwyd yn Ewrop dan y teitl *Westward the Course of the Empire Takes Its Way*)
* *Signifying Rappers: Rap and Race In the Urban Present* (1990), gyda Mark Costello
* *Infinite Jest* (1996)
* ''A Supposedly Fun Thing I'll Never Do Again* (1997)
* *Brief Interviews with Hideous Men* (1999)
* *Up, Simba!* (2000)
* *Everything and More* (2003)
* *Oblivion: Stories* (2004)
* *Consider the Lobster* (2005)
* *This Is Water* (2009)
* *The Pale King* (2011) (anorffenedig; cyhoeddwyd wedi ei farwolaeth)
* *Fate, Time, and Language: An Essay on Free Will* (2011),  gol. S. Cahn a M. Eckert
* *Both Flesh and Not'' (2012)

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Cristnogion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl o Illinois
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Traethodydd

Gallai **Traethodydd** gyfeirio at un o sawl peth:

*Person sy'n ysgrifennu traethodau
*Y Traethodydd - Cylchgrawn Cymraeg chwarterol a gyhoeddir gan Eglwys Bresbyteraidd Cymru
SC Corinthians Paulista

Lleolir **Clwb Chwaraeon Corinthaidd Paulista**, (a adnabyddir yn aml fel **Timão**), yn ninas São Paulo, yn Brasil ac maen nhw'n chwarae pêl droed yng nghyngrair uchaf Brasil, sef y Brasileirão. Sefydlwyd y clwb ar 1 Medi 1910. Yn 2000 cymerodd y Corinthiaid ran yng nghwpan clybiau'r byd ym Mrasil, hefyd enillodd y clwb y gwpan cyfandirol ar ôl maeddu clwb *Vasco da Gama*.

## Anrhydeddau
* '''Cwpan Clybiau'r Byd FIFA** (1):
2000 

* **Pencampwyr Brasil Serie A** (7):
1990, 1998, 1999, 2005, 2011, 2015, 2017

* **Cwpan Brasil** (3):
1995, 2002, 2009

* **Pencampwyr São Paulo Serie A''' (26):
1914, 1916, 1922, 1923, 1924, 1928, 1929, 1930, 1937, 1938, 1939, 1941, 1951, 1952, 1954, 1977, 1979, 1982, 1983, 1988, 1995, 1997, 1999, 2001, 2003 e 2009

### Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

C
C
Cystadleuaeth Cân Eurovision 2014

**Cystadleuaeth Cân Eurovision 2014** oedd y 59fed Cystadleuaeth Cân Eurovision. Cynhaliwyd y gystadleuaeth yn Copenhagen, Denmarc, ar ôl i Emmelie de Forest ennill y Gystadleuaeth Cân Eurovision 2013 gyda'i chân "Only Teardrops". Conchita Wurst o Awstria a enillodd y gystadleuaeth gyda'r gân "Rise Like a Phoenix".

Cynhaliwyd y rowndiau cyn-derfynol ar 6 a 8 Mai 2014 a chynhaliwyd y rownd derfynol ar 10 Mai 2014. Cymerodd 37 o wledydd ran yn y gystadleuaeth, gan gynnwys Gwlad Pwyl a Phortiwgal. Penderfynodd Bwlgaria, Croatia, Cyprus a Serbia beidio â chymryd rhan, a chyrhaeddodd San Marino a Montenegro y ffeinal am y tro cyntaf.

## Y Rownd Derfynol
## Cyfeiriadau
2014
Categori:2014 yn Ewrop
Greg Baldwin

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Greg Baldwin** (ganwyd 13 Medi 1960).  Fe'i ganwyd yn Grants, New Mexico, UDA.

## Teledu
**Brandy & Mr. Whiskers* (2004-2005)
**SpongeBob SquarePants* (2007)
**The Marvelous Misadventures of Flapjack* (2009)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1960
Randall Duk Kim

Actor theatr, teledu a ffilm Americanaidd yw **Randall Duk Kim** (ganwyd 24 Medi 1943).

## Ffilmiau
**Tora! Tora! Tora!* (1970)
**The Replacement Killers* (1998)
**Anna and the King* (1999)
**Memoirs of a Geisha* (2005)

## Teledu
**Hawaii Five-O* (1968-69)
**Cashmere Mafia* (2008)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1943
Tino Insana

Actor a digrifwr Americanaidd oedd **Tino Insana** (15 Chwefror 1948 – 31 Mai 2017).

## Ffilmiau
**¡Three Amigos!* (1986)
**Beverly Hills Cop III* (1994)

## Teledu
**The Billy Crystal Comedy Hour* (1982)
**Designing Women* (1991)
**Goof Troop* (1992)
**Mad About You* (1995)
**Curb Your Enthusiasm* (2007)
**Bubble Guppies* (2009)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2017
Hoelen

Teclun syml i gyplysu dau ddarn o bren efo'i gilydd ydy **hoelen**. Hyd at yr 20g cawsant eu gwneud allan o bren, ac yna allan o haearn gyr, ond bellach maen nhw allan o wahanol fathau o fetel. Defnyddir nhw gan seiri coed.

## Gweler hefyd 
* Morthwyl

Categori:Crefftau
Categori:Ffasnyddion
Party for Everybody

Ymgeisydd Rwsia i'r Gystadleuaeth Cân Eurovision 2012 a berfformir gan Buranovskiye Babushki (Mam-guod o Furanovo (Buranovo, Gweriniaeth Udmurt, Rwsia)) yw "***Party for Everybody***". Enillodd y gân sioe rhagddewis Rwsia ar 7 Mawrth 2012. Daeth y gân yn ail yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2012 gyda 259 o bwyntiau.

## Perfformiad siart
## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Eurovision 2012
Categori:Senglau 2012
Barrwg

Sant o Gymru yn y 6g oedd **Barrwg** (neu **Baruc**), a oedd yn ddisgybl i Sant Cadog (Catwg Ddoeth).

Anghofiodd ddod â deunydd darllen Cadog gydaf ef ar daith o Ynys Echni, felly cafodd ei anfon yn ôl gan Cadog ac fe foddodd ef ym Môr Hafren ar y ffordd yn ôl i'r tir mawr. Claddwyd Barrwg ar Ynys y Barri a gellir gweld adfeilion y capel a gysegrwydd iddo hyd heddiw yn Friars Road, Ynys y Barri. Ar 27 Medi y mae dygwyl Barrwg yn cael ei dathlu.

Enwyd ysgol gyfrwng Cymraeg Sant Baruc yn y Barri ar ei ôl ac mae bwrdeistref etholiadol Ward Baruc yn y dref hefyd.

Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Morgannwg
Rochester, Efrog Newydd

Dinas yn nhalaith Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Monroe County, yw **Rochester**. Cofnodir 165,521 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1803.

## Enwogion
*Cab Calloway (1907–1994), cerddor jazz ac arweinydd band

## Gefeilldrefi Rochester 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Rochester 

Categori:Dinasoedd Monroe County, Efrog Newydd
Dart Wood

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **dart Wood**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **dartiau Wood**; yr enw Saesneg yw ''Wood's dart'', a'r enw gwyddonol yw *Agrotis graslini*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r dart Wood yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Canu clychau

[250px|bawd|Sion Catrin, clochydd Llanrwst 1875 (Delwedd o Gasgliad [John Thomas (ffotograffydd)|John Thomas, Llyfrgell Genedlaethol Cymru)]]

Mae **canu clychau**'n digwydd yn aml mewn eglwysi i alw pobl i'r gwasanaeth neu i gyhoeddi rhyw ddigwyddiad arbennig. Arferid canu clychau ers talwm gan nad oedd cloc nac oriawr gan lawer. Mae gan pob cloch gorff, gwefus, clust (neu *cannon*) a thafod; y tafod yw'r rhan symudol sy'n tarro yn erbyn yr ochr (neu gorff) y gloch.
[bawd|chwith|Cloch Eglwys Llanfaelrhys ym Mhen [Llŷn, Gwynedd yw **Llanfaelrhys** ().]]

## Clychau enwog yng Nghymru
* Clochdy Wrecsam: un o Saith Rhyfeddod Cymru
* Clychau Gresffordd un arall o Saith Rhyfeddod Cymru
* Roedd cloch yr eglwys Llandudwen yn enwog a cheir hen rigwm amdani sy'n agor gyda'r llinellau
:Cloch Llandudwen, wyt yn hynod,
:Er na roddir arnat fri.
* Clochdy Douai yn Ffrainc

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Hen Glochyddion Cymru
* Cloch maban (neu eirlys
* Clychau'r Gog
* Clychau Aberdyfi a gysylltir weithiau â chwedl Cantre'r Gwaelod
* Cloch Rhyddid Philadelphia
* Clychau Tsieineaidd offeryn cerdd

Categori:Cerddoriaeth
Categori:Cristnogaeth
Tatŵ

[bawd|Aelod o [Llynges yr Unol Daleithiau|Lynges yr Unol Daleithiau yn rhoi tatŵ i forwr arall, 1944.]]
bawd|Rhaff ac angor: darlun ar y chwith a ddefnyddiwyd gan yr artist i greu'r tatŵ ar fraich person
Ffurf o addurno'r corff yw **tatŵ** (lluosog: tatŵau, tatŵs) trwy roi inc annileadwy i mewn i'r croen i newid ei liw.

Defnyddir tatŵio mewn nifer o ddiwylliannau ar draws y byd, gan gynnwys yr Ainu, y Berberiaid, y Celtiaid, y Ffichtiaid, y Maorïaid, y Polynesiaid, a grwpiau cymdeithasol megis morwyr, moto-beicwyr, isddiwylliannau cerddorol, a charcharorion. Gan amlaf mae gan datŵau bwrpas esthetig neu ddiwylliannol, ond weithiau fe'i ddefnyddir am resymau meddygol neu er enghraifft i farcio carcharorion, megis yng ngwersylloedd difa'r Natsïaid.
[bawd|chwith|Cefn dyn o [Japan c. 1875.]]

Gellir cael tatŵ damweiniol, er enghraifft os yw pensil yn treiddio ac yn gadael graffit dan y croen.

Daw'r gair Cymraeg trwy'r Saesneg *tattoo*, a ddaw o'r gair Polyneseg *tatau*, sy'n golygu "ysgrifennu".

### Tatŵs amatur a phroffesiynol
[bawd|upright|Tatŵs pobl Koita yn [Papua Gini Newydd, sy'n cychwyn pan mae'r plentyn yn 5 oed. Llun: 1912.]]
Yn Papua Gini Newydd mae'r plant yn derbyn eu tatŵ cyntaf wedi iddyn nhw gyrraedd eu pen-blwydd yn 5 oed, ac un marc pob blwyddyn wedi hynny; cânt datŵ siâp 'V' ym mlwyddyn eu glasoed, sy'n cyfleu eu bod yn ddigon hen i gael cymar. Mae'r tatŵ iddynt, felly, yn un o gerrig milltir (*rites of passage*) mawr bywyd ac yn symbol o statws a safle o fewn cymdeithas. Gall hefyd fod yn symbol o ddefosiwn crefyddol, rhywiol, ffrwythlondeb neu dewrder mewn rhai diwylliannau. Mae'n medru hysbysu pobl fod y peson yn caru rhywun, neu'n perthyn i un grwp arbennig a.y.b. Mae'r Maorïaid yn Seland Newydd yn dal i datŵio'r 'moko' cywrain ar ei wynebau. Yn Cambodia, Laos, a Gwlad Tai, mae'r tatŵ 'yantra' yn cael ei wigo i amddiffyn y person oddi wrth drygioni ac ysbrydion drwg neu i gael lwc dda. Weithiau, mae'r tatŵ'n ddyfyniad allan o gerdd neu lenyddiaeth, o'r Beibl neu ddyfyniad o ffilm - yn enwedig yn y Gorllewin. Y mwyaf poblogaidd gan Gristnogion ydy Ioan 3:16, Philippians 4:13, a Salm 23.

Yn y Philipinau mae rhai llwythi'n credu fod priodweddau lledrithiol yn perthyn i rai tatŵs, sy'n amddiffyn y person sy'n ei wisgo ac mae'r rhan fwyaf o'r rhain yn ddatganiad i'r byd o gyrhaeddiadau'r person, sef yr hyn y mae wedi'i gyflawni.

## Gweler hefyd
*Sian Davies: model sydd wedi ymddangos ar glawr *Skin Deep* dair gwaith

## Cyfeiriadau 
Categori:Adnewid y corff
Categori:Croen
Categori:Inc
Tatwio

Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Stole Popov yw ***Tatwio*** a gyhoeddwyd yn 1991. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Тетовирање*** ac fe'i cynhyrchwyd yn Iwgoslafia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Macedonieg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Stole Aranđelović, Meto Jovanovski a Jovica Mihajlovski. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1991. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Silence of the Lambs* sef Jonathan Demme ffilm Americanaidd gan a oedd yn serennu’r Cymro Anthony Hopkins a’r actores Jodie Foste. Hyd at 2022 roedd o leiaf 78 o ffilmiau Macedonieg wedi gweld golau dydd. 
 
## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Stole Popov ar 20 Awst 1950 yn Skopje. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol y Celfyddydau, Belgrade.
 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Stole Popov nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
 
 ?item wdt:P57 wd:Q3070876.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Macedonieg
Categori:Ffilmiau Macedonieg
Categori:Ffilmiau o Iwgoslafia
Categori:Ffilmiau 1991
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Dan Mintz

Actor ac awdur Americanaidd yw **Daniel** "**Dan**" **Mintz** (ganwyd 1981): yn Anchorage, Alaska.

## Teledu
**Important Things with Demetri Martin* (2010)
**Pretend Time* (2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1981
Awgrymeg

Dull addysgu iaith a ddatblygwyd gan y seicotherapydd Bwlgaraidd Georgi Lozanov ydy **awgrymeg** (). Fe'i defnyddir mewn llawer o wahanol feysydd, ond fe'i defnyddir yn bennaf wrth addysgu iaith dramor. Yn ôl Lozanov, gall myfyrwyr ddysgu iaith yn llawer cyflymach wrth ddefnyddio awgrymeg mewn cymhariaeth â dulliau addysgu traddodiadol.

Enw arall ar awgrymeg ydy "ffug-wyddoniaeth" yn ôl rhai addysgwyr iaith. Mae'n dibynnu'n fawr iawn ar y ffydd a ddatblygir gan y myfyriwr o gredu bod y dull jyst yn gweithio, heb gwestiynu.

Rhoddwyd awgrymiad cadarnhaol ar yr addysgu wrth i'r dull ddatblygu yn y 1970au. Serch hynny, mae'r dull bellach yn canolbwyntio ar "dysgu dadawygrymol" (*desuggestive learning*), ac fe'i elwir yn "dadawgrymeg" yn aml yn sgil y canolbwyntio yma. Yn y Saesneg gwreiddiol, cyfansoddair cywasgedig ydy dadawgrymeg, felly yn cywasgu "suggestion" (awgrymu) a "pedagogy" (pedagogeg).

Defnyddir y dull hwn yn y rhaglen Gymraeg i ddysgwyr cariad@iaith:love4language.  Mae'n debygol mai bathiad gan Ioan Talfryn yw'r enw Cymraeg sydd ar y dull addysgu iaith hwn a ddefnyddir yn y rhaglen, sef "dadawgrymeg".

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysg
Categori:Iaith
Categori:Seicoleg
Eugene Mirman

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Eugene Boris Mirman** (ganwyd 1974).

## Ffilmiau
## Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1974
Kirkcaldy

Tref yn awdurdod unedol Fife, yr Alban, ydy **Kirkcaldy** (Gaeleg yr Alban: *Cair Chaladain*; Sgoteg: *Kirkcaudy*).
Fe'i lleolir ar arfordir dwyreiniol yr Alban, tua 18.6 milltir i'r gogledd o Gaeredin, a 44.4 milltir i'r de-orllewin o Dundee. Mae Caerdydd 515 km i ffwrdd o Kirkcaldy ac mae Llundain yn 549.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caeredin sy'n 18&nbsp;km i ffwrdd.

Amcangyfrwyd poblogaeth o tua 48,630 in 2008, felly hon yw'r anheddiad mwyaf yn Fife. Mae Kirkcaldy wedi cael y llysenw "Lang Toun", o'r Sgoteg am dref hir, ers amser maith, gan gyfeirio at brif stryd cynnar y dref a oedd 0.9 milltir o hyd, fel y dynodwyd ar fapiau'r 16eg a'r 17g. Yn ddiweddarach, tyfodd yn 4 milltir o hyd wrth i'r anheddiadau gerllaw, sef Linktown, Pathhead, Sinclairtown a Gallatown, gael eu cysylltu.

Mae'r cofnod cyntaf o'r dref yn dyddio o 1075, pan roddodd Malcolm III sir Kirkcaladunt i eglwys Dunfermline (Abaty Dunfermline yn ddiweddarach). O dan Robert I, ym 1327 newidiodd statws Kirkcaldy o fod yn dreflen i fod yn burgh a oedd yn ddibynnol ar Abaty Dunfermline. Ym 1451, cafodd statws feu-ferme a roddodd iddo annibyniaeth rhannol oddi wrth yr abaty; derbyniodd annibyniaeth llawn drwy siarter brenhinol gan Siarl I ym 1644.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Fife
Minerva (cylchgrawn)

Dechreuwyd cyhoeddi ***Minerva***, cylchgrawn poblogaidd Saesneg ym 1993. Mae'n cynnwys erthyglau ar bynciau hanesyddol ac artistig yn ymwneud ag Abertawe a’r cyffiniau.

Fe'i cyhoeddwyd gan Sefydliad Brenhinol De Cymru a sefydlwyd yn 1835 o dan yr enw Cymdeithas Lenyddol ac Athronyddol Abertawe. Ei amcanion yw hyrwyddo astudiaethau byd natur, hanes lleol, y celfyddydau a llenyddiaeth.  Ei brif weithgareddau fu sefydlu a rheoli Amgueddfa Abertawe, a chynnal darlithoedd a digwyddiadau eraill. Erbyn hyn mae’n gweithredu fel Cyfeillion Amgueddfa Abertawe.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol 
* Gwefan y Royal Institution of South Wales
* *Minerva* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Abertawe
Categori:Cylchgronau Saesneg Cymru
Categori:Hanes Cymru
Categori:Cylchgronau hanes
Lleufer

Cylchgrawn Cymraeg chwarterol oedd ***Lleufer*** a gyhoeddwyd gan Gymdeithas Addysg y Gweithwyr yng Nghymru. Roedd yn cynnwys erthyglau cyffredinol ac academaidd, adolygiadau llyfryddol, barddoniaeth a ffuglen, hysbysebion a nodiadau ar y gymdeithas.  Fe'i cyhoeddwyd rhwng 1944 a 1979.
Sefydlwyd The Workers’ Educational Association yn 1903 i hyrwyddo mynediad i addysg barhaus (neu "addysg am oes").  Ffurfiwyd y gangen Gymraeg gyntaf o Gymdeithas Addysg y Gweithwyr yng Nghymru yn 1907.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
* *Lleufer* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Kristen Schaal

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Kristen Schaal** (ganwyd 24 Ionawr 1978).

## Ffilmiau
**Kate & Leopold* (2001)
**Delirious* (2006)

## Teledu
**Ugly Betty* (2006)
**Mad Men* (2007)
**Flight of the Conchords* (2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Morgannwg (cyfnodolyn)

Cyfnodolyn Saesneg ysgolheigaidd yw ***Morgannwg: transactions of the Glamorgan Local History Society***, a gyhoeddir yn flynyddol ers 1957 gan Gymdeithas Hanes Morgannwg yn cynnwys traethodau hanesyddol, adroddiadau archaeolegol ac adolygiadau o lyfrau. Mae hefyd yn cynnwys nodiadau am y gymdeithas ac adroddiadau ar gyfarfodydd. 
Sefydlwyd Cymdeithas Hanes Morgannwg ym 1950 i hyrwyddo’r astudiaeth o hanes Forgannwg.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
* Gwefan y Glamorgan History Society 
* *Morgannwg* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Saesneg Cymru
Categori:Cylchgronau hanes
Categori:Hanes Cymru
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Categori:Llyfrau am Fro Morgannwg
Categori:Morgannwg
Categori:Sefydliadau 1957
Nature in Wales

Cylchgrawn gwyddonol chwarterol yw ***Nature in Wales***, yn Saesneg yn bennaf ond gyda rhywfaint o’r cynnwys yn yr iaith Gymraeg.  Mae’n cynnwys erthyglau academaidd a chyffredinol, ac adolygiadau ar lyfrau. O 1955 hyd at 1981 fe’i cyhoeddwyd gan y West Wales Field Society; cychwynnwyd ar gyfres newydd pan gymerodd Amgueddfa Cymru drosodd yn 1982.

Ffurfiwyd Pembrokeshire Bird Protection Society (Cymdeithas Gwarchod Adar Sir Benfro) yn 1938; yn 1946 newidiwyd ei enw i West Wales Field Society, ac yna yn 1962 i Ymddiriedolaeth Naturiaethwyr Gorllewin Cymru / West Wales Naturalists' Trust.  Yn 1981 esblygodd yn Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Dyfed, ac ymgymerodd Amgueddfa Cymru â’r dasg o gyhoeddi ***Nature in Wales***.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
* Nature in Wales ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Amgueddfa Cymru
Categori:Byd natur Cymru
Categori:Cylchgronau gwyddoniaeth
Categori:Cylchgronau Saesneg Cymru
Emrallt Essex

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **emrallt Essex**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **emralltau Essex**; yr enw Saesneg yw *Essex Emerald*, a'r enw gwyddonol yw *Thetidia smaragdaria*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r emrallt Essex yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
John Roberts (actor)

Actor Americanaidd yw **Jonathan** "**John**" **Roberts** (ganwyd 10 Tachwedd 1979).

## Teledu
* *Late Night with Jimmy Fallon*
* ''Bob's Burgers''

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1979
Gemau Olympaidd yr Haf 1948

Digwyddiad aml-chwaraeon rhyngwladol pwysig oedd **Gemau Olympaidd yr Haf 1948**, a adnabyddir yn swyddogol fel '''Gemau'r XIV Olympiad'''. Fe'i cynhaliwyd yn Llundain, Lloegr, o 29 Gorffennaf hyd 14 Awst 1948. Wedi seibiant o 12 mlynedd oherwydd yr Ail Ryfel Byd, rhain oedd Gemau Olymaidd yr Haf cyntaf i gael eu cynnal ers Gemau 1936 yn Berlin. Roedd Gemau 1940 wedi cael eu cynllunio ar gyfer Tokyo, ac yna Helsinki; ac roedd Gemau 1944 i fod wedi cael eu cynnal yn Llundain. Dyma oedd yr ail dro i Lundain gynnal y Gemau Olympaidd, wedi i'r ddinas fod  yn lleoliad ar gyfer 1908. Dychwelodd y Gemau i Lundain eto yn 2012.

## Cyfeiriadau

Categori:Llundain
Categori:1948 yn Lloegr
Loren Bouchard

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Loren Hal Bouchard** (ganwyd 10 Hydref 1969).

## Ffilmiau
## Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1969
Demi Lovato

Actor, canwr, a chyfansoddwr o'r Unol Daleithiau yw **Demetria Devonne "Demi" Lovato** (ganwyd 20 Awst 1992). Maen nhw wedi serennu fel Sonny Monroe yn y rhaglen deledu Disney *Sonny with a Chance*. Yn 2021, daethon nhw allan fel anneuaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Cymdeithas Ryngwladol y Gweithwyr

Cyfundrefn ryngwladol o sawl grŵp asgell chwith sosialaidd, comiwnyddol, ac anarchaidd oedd **Cymdeithas Ryngwladol y Gweithwyr** (1864-1876) neu'r **Undeb Rhyngwladol Cyntaf**. Ei phwrpas, yn ôl y rheolau cyhoeddwyd yn Nhachwedd 1864, oedd i sicrhau cyfathrebiad a chydweithrediad rhwng cyfundrefnau gweithwyr yng ngwledydd gwahanol, at amcan hollol ryddfreiniad y dosbarth gweithiol.

## Hanes
Cyfarfod o radicaliaid amrywiol yn Neuadd Saint Martin, Llundain, ar y 28ain o Fedi, 1864 oedd genedigaeth y gyfundren. Er i'r cyfarfod cynnwys radicaliaid amrywiol y gyfnod, o genedlaetholwyr Pwylaidd a Gwyddelig a chefnogwyr Mazzini i sosialwyr Prydeinig ac Almaeneg, erbyn Tachwedd 1864 roedd yn gyfundrefn bur asgell chwith. Ond nid oedd yn athrawiaethol unffurf chwaith, gan adlewyrchu amrywiaeth tueddiadau sosialaidd y cyfnod: Siartwyr, gydweithredwyr yn dilyn traddodiadau y Cymro Robert Owen a Pierre-Joseph Proudhon o Ffrainc, ddilynwyr Louis Auguste Blanqui, nifer o sosialwyr Almaeneg a syniadau tebyg i Karl Marx, ac anarchwyr megis Mikhail Bakunin; daeth cynrychiolwyr o wledydd Ewrop a'r Unol Daleithiau. Aeth nifer o'r sosialwyr Almaeneg ymlaen i fod yn aelodau o Blaid Sosialaidd yr Almaen yn 1872 - roedd yr undeb yn cynnwys diwygwyr a chwyldroadwyr ill ddau. Roedd Karl Marx ei hun yn aelod allweddol, gan ysgrifennu'r rheolau gyntaf crybwyllwyd uchod ac eistedd ar Gyngor Cyffredinol y gyfundrefn hyd at 1872. Cynhaliwyd y cyngres cyntaf yn Geneva yn 1866.

Yn ystod Cyngres y Hague yn 1872, holltwyd carfanau y gyfundrefn mewn dau. Diarddelwyd Bakunin a sosialwyr gwrth-wladwriaethol tebyg o'r gyfundrefn gan Marx a'i ddilynwyr. Dyma oedd canlyniad datblygiadau yn syniadau sosialaeth wedi Comiwn Paris 1871. I Marx, methodd y Comiwn oherwydd ei ddiffyg canoli a thrwy wastraff amser ar ddulliau democrataidd yn ystod argyfwng, ond i Bakunin ei lwyddiant oedd yr union wrthodiad hyn o'r wladwriaeth canolig. Daeth Bakunin i ddatgan syniadau Marx yn awdurdodol ac yn 1871 wnaeth cynhadledd yn Llundain o'r Cyngor Cyffredinol (a bennwyd gan Marx) datgan yr angen i'r dosbarth gweithiol ffurfio plaid gwleidyddol. Yn ogystal, roedd anghytundebau dros strwythur y gyfundrefn (rhai megis Bakunin yn ffafrio un ffederal) a lleoliad y Cyngor Cyffredinol (Marx a'i ddilynwyr yn cefnogi ei adleoliad i Efrog Newydd). Roedd cystadleuaeth personol eisoes wedi bydoli rhwng y ddau ffigwr blaengar hyn. I nifer, diffinia'r digwyddiad dechreuad y rhwyg parhaol rhwng Marcsiaeth ac anarchiaeth.

Yn dilyn cyngres 1872, datganodd y garfan o anarchwyr y penderfyniad yn null gan sefydlu cyfundrefn newydd ei hun, Undeb Rhyngwladol Anarchwyr St. Imier wnaeth parhau tan 1877, yn St. Imier, y Swistir. Symudodd y gyfundrefn wreiddiol i Efrog Newydd, ond nid oedd ganddo niferoedd na fri ei dyddiau cynt, gan ddod i ben yn 1876. Ers hyn, sefydlwyd nifer o undebau rhyngwladol Marcsaidd ac anarchaidd gan weld eu hun yn olynwyr i'r gyfundrefn wreiddiol.

O'r gyfundrefn daw y gân sosialaidd enwog Yr Undeb Rhyngwladol.

## Cyfeiriadau
Categori:Anarchiaeth
Categori:Sosialaeth
Categori:Comiwnyddiaeth
Categori:Marcsiaeth
Categori:Gwleidyddiaeth
Corachedd

Cyflwr meddygol yw **corachedd** pan bo unigolyn yn fyr ei daldra o ganlyniad i broblemau yn y chwarren bitẅidol sy'n arafu twf y corff. Weithiau fe'i ddiffinir fel taldra i oedolion sy'n llai na 147&nbsp;cm, ond mae hyn yn ddyrys gan nad yw taldra byr ei hunan yn afiechyd, er enghraifft ymhlith y pigmïaid.

Mae tua 200 o afiechydon ar wahân yn gallu achosi corachedd, ac felly mae symptomau a nodweddion unigolion sydd â'r cyflwr yn amrywio'n eang.

## Oriel

Jack Edwards (Johnny the Dwarf), Narberth NLW3363837.jpg|"Joni'r Corach", Arberth, De Cymru, tua 1885

## Gweler hefyd 
* Cawraeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Categori:Taldra bodau dynol
Susie Essman

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Susan** "**Susie**" **Essman** (ganwyd 31 Mai 1955). Mae'n enwog am chwarae rôl Susie Greene ar y sitcom *Curb Your Enthusiasm*. Fe'i magwyd yn un o faestrefi Efrog Newydd: Mount Vernon. Meddyg arbenigol oedd ei thad a bu farw yn 2001. Arferai ei mam ddysgu Rwsieg yng Ngholeg Sarah Lawrence.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Jean Harlow

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Jean Harlow** (3 Mawrth 1911 – 7 Mehefin 1937).

Llysenwau: "Blonde Bombshell"; "Platinum Blonde"

Cafodd ei geni yn Ninas Kansas, Missouri, fel **Harlean Harlow Carpenter**.  Priododd Charles "Chuck" McGrew yn 1927 (ysgaru 1929).  Priododd y cynhyrchydd ffilm Paul Bern yng Ngorffennaf 1932 (m. Medi 1932).  Priododd Harold Rosson yn 1933 (ysgaru 1934).

## Ffilmiau
**New York Nights* (1929)
*''Hell's Angels* (1930)
**The Secret Six* (1931)
**The Public Enemy* (1931)
**Platinum Blonde* (1931)
**Three Wise Girls* (1932)
**Red-Headed Woman* (1932)
**Red Dust* (1932)
**Dinner at Eight* (1933)
**The Girl from Missouri* (1934)
**Reckless* (1935)
**Wife vs. Secretary* (1936)
**Libeled Lady* (1936)
**Saratoga'' (1937)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Michael Buckley

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Michael John Buckley** (ganwyd 8 Mehefin 1975). Mae'n cyflwyno un o sianeli mwyaf poblogaidd YouTube.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1975
Gem fforch aur hardd

Gwyfyn]] sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gem fforch aur hardd**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gemau fforch aur hardd**; yr enw Saesneg yw *Beautiful Golden Y*, a'r enw gwyddonol yw *Autographa pulchrina*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gem fforch aur hardd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Bunscoill Ghaelgagh

bawd|250px|Yn golygu Bunscoill Ghaelgagh
Ysgol gynradd cyfrwng Manaweg ym mhentref Balley Keeill Eoin, (Saesneg St John's)  ar Ynys Manaw yw **Bunscoill Ghaelgagh** (). Sefydlwyd yr ysgol yn wreiddiol yn 2001. Yn 2012, roedd 70 o ddisgyblion yn yr ysgol. Ers 2011, dyma'r unig ysgol yn y byd ymhle addysgir plant drwy gyfrwng y Fanaweg yn unig sy'n caniatáu iddynt ddysgu'r iaith i ruglder. Wedi iddynt gyrraedd oed gadael yr ysgol, gallant fynychu Ysgol Uwchradd QEII neu'r ysgol uwchradd agosaf yn y dalgylch, ymhle maent yn gallu astudio TGAU yn y Fanaweg o 12 oed.

Mae'r ysgol yn rhan o gontiniwm addysg Manaweg sy'n dechrau gydag ysgol feithrin, Mooinjer veggey sydd hefyd wedi ei lleoli yn adeilad yr ysgol.

Yn 2013 darlledwyd rhaglen am ddiwrnod yn mywyd yr ysgol oedd yn dangos rhesymau rhieni dros ddanfon eu plant i'r ysgol a chip-olwg ar wersi yn y dosbarth.

## Dolenni allanol
*  Gwefan yr ysgol
*  Wici Swyddogol 
*  *Honour for History-Making School* , Isle of Man Today, 26 Ionawr 2006

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgolion
Categori:Manaweg
Gorsaf reilffordd Cambuslang

Mae **gorsaf reilffordd Cambuslang** yn gwasanaethu tref Cambuslang ger dinas Glasgow, yr Alban.

Cambuslang
Ali LeRoi

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Ali LeRoi** (ganwyd 1962).

## Ffilmiau
## Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1962
Teala Dunn

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Teala Dunn**.

## Ffilmiau
* Transamerica
* Enchanted
* Phoebe in Wonderland

## Teledu
* *Law & Order: Special Victims Unit*
* *Wonder Pets*
* *Queens Supreme*
* ''*
* *Are We There Yet?*
* *Shake It Up!*
* *Teens Wanna Know*
* *The Crazy Ones*
* *Dog With a Blog''

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Coy Stewart

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Tyson Coy Stewart**.

## Ffilmiau
## Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Peter Dinklage

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Peter Hayden Dinklage** (ganwyd 11 Mehefin 1969).  Fe'i ganwyd yn Morristown, New Jersey, UDA. Roedd yn aelod o gast *Game of Thrones*.

## Ffilmiau
* *Elf* (2003)
* *The Station Agent* (2003)
* *The Chronicles of Narnia: Prince Caspian* (2008)
* *Ice Age: Continental Drift* (2012)

## Teledu
* *Nip/Tuck* (2006)
* *Game of Thrones* (2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Corachod
Ty Panitz

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Ty Panitz** (ganwyd 8 Ebrill 1999).

## Ffilmiau
**Yours, Mine and Ours* (2005)

## Teledu
**Bones*

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1999
Luke Benward

Actor a chanwr Americanaidd yw **Luke Aaron Benward** (ganwyd 12 Mai 1995).

## Ffilmiau
**We Were Soldiers* (2002)
**Dear John* (2010)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1995
Gem Caint

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gem Caint**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gemau Caint**; yr enw Saesneg yw *Tunbridge Wells Gem*, a'r enw gwyddonol yw *Chrysodeixis acuta*.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gem Caint yn lindysyn sydd yn bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Charles Taylor

Gwleidydd o Liberia yw **Charles McArthur Ghankay Taylor** (ganwyd 28 Ionawr 1948).  Arlywydd Liberia rhwng 1997 a 2003 oedd ef.

Ym mis Hydref 2021, fe wnaeth Charles Taylor, a ddedfrydwyd i 50 mlynedd yn y carchar am droseddau yn erbyn dynoliaeth yn 2012 am ei rôl yn ystod y rhyfel cartref yn Sierra Leone, ffeilio cwyn yn erbyn Liberia am "beidio â thalu ei ymddeoliad". Cyflwynwyd y gŵyn hon i Lys Cyfiawnder Cymuned Economaidd Gwladwriaethau Gorllewin Affrica (ECOWAS).

Categori:Arlywyddion Liberia
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Gwleidyddion o Liberia
Gorsaf reilffordd Uddingston

Mae **gorsaf reilffordd Uddingston** yn gwasanaethu tref Uddingston yn Ne Swydd Lanark, Yr Alban.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Uddingston
Ginger Rogers

Actores o'r Unol Daleithiau a seren Hollywood oedd **Ginger Rogers** (16 Gorffennaf 1911 – 25 Ebrill 1995). Enillodd yr Oscar am yr Actores Orau am ei rôl yn *Kitty Foyle* (1940).

Cafodd ei geni yn Independence, Missouri, gyda'r enw **Virginia Katherine McMath**, yn ferch i'r peiriannydd William Eddins McMath a'i wraig Lela Emogene (née Owens). Priododd y difyrrwr Jack Pepper ym 1929 gan ysgaru ym 1931. Priododd yr actor Lew Ayres yn 1934 (ysgaru 1941); Jack Briggs ym 1943 (ysgaru 1949); yr actor Ffrengig Jacques Bergerac ym 1953 (ysgaru 1957); a'r difyrrwr William Marshall yn 1961 (ysgaru 1969). Credir ei bod yn gyn-gariad i'r biliwnydd Howard Hughes.

## Ffilmiau
**Night in the Dormitory* (1929)
**A Day of a Man of Affairs* (1929)
**Campus Sweethearts* (1929)
**Stage Door* (1937)
**Bachelor Mother* (1939)
**Roxie Hart* (1942)
**Tender Comrade* (1943)
**Lady in the Dark* (1944)
**Week-End at the Waldorf* (1945)
**Storm Warning* (1950)
**Monkey Business* (1952)
**Tight Spot* (1955)

### Ffilmiau gyda Fred Astaire
**Flying Down to Rio* (1933)
**The Gay Divorcee* (1934)
**Roberta* (1935)
**Top Hat* (1935)
**Follow the Fleet* (1936)
**Swing Time* (1936)
**Shall We Dance* (1937)
**Carefree* (1938)
**The Story of Vernon and Irene Castle* (1939)
**The Barkleys of Broadway* (1949)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Seientiaid Cristnogol
Al Green

Canwr soul Americanaidd yw **Albert Greene**, mwy adnabyddus fel **Al Green** (ganwyd 13 Ebrill 1946).  Fe'i ganwyd yn Forrest City, Arkansas, UDA.

## Albymau
* *Back Up Train]* (1967)
* *Green Is Blues* (1969)
* *Al Green Gets Next to You* (1971)
* ''Let's Stay Together* (1972)
* *I'm Still in Love with You* (1972)
* *Call Me* (1973)
* *Livin' for You* (1973)
* *Al Green Explores Your Mind* (1974)
* *Al Green Is Love* (1975)
* *Full of Fire* (1976)
* *Have a Good Time* (1976)
* *The Belle Album* (1977)
* *Truth n' Time* (1978)
* *The Lord Will Make a Way* (1980)
* *Higher Plane* (1981)
* *Precious Lord* (1982)
* *I'll Rise Again* (1983)
* *The Christmas Album* (1983)
* *Trust in God* (1984)
* *He is the Light* (1985)
* *Soul Survivor* (1987)
* *I Get Joy* (1989)
* *From My Soul* (1990)
* *Love Is Reality* (1992)
* *Don't Look Back* (1993)
* *Your Heart's in Good Hands* (1995)
* *I Can't Stop* (2003)
* *Everything's OK* (2005)
* *Lay It Down'' (2008)

Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1946
Gwladwriaeth les

**Gwladwriaeth les** yw gwladwriaeth sydd yn darparu gwasanaethau i sicrhau lles ei dinasyddion, yn hytrach na dibynnu ar y farchnad i ddarparu'r gwasanaethau hyn. Defnyddir trethi i ariannu gwasanaethau fel iechyd (weithiau trwy system iechyd cenedlaethol, er enghraifft y GIG ym Mhrydain) ac addysg, cynlluniau pensiwn gwladwriaethol neu i roi arian yn uniongyrchol i ddinasyddion trwy fuddiadau lles.

Otto von Bismarck yn Almaen y 19g greodd y wladwriaeth les modern gyntaf a oedd yn darparu cynlluniau pensiwn ac iawndaliadau damwain cyfyngedig i weithwyr. Gweinyddiaethau Clement Attlee creodd wladwriaeth les fodern y Deyrnas Unedig yn 1948 pan sefydlwyd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol a system o daliadau lles, er dechreuwyd bensiynau gwladwriaethol yn 1908.

Categori:Egalitariaeth
Categori:Lles
Categori:Llywodraeth
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Eryri 2012

]]
Eisteddfod a gynhaliwyd yng Nglynllifon ger Caernarfon rhwng y 4 Mehefin a 9 Mehefin 2012 ydy **Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Eryri 2012**. Daeth miloedd o blant ac oedolion ifanc rhwng 4 a 25 oed i gystadlu yn ystod yr wythnos gyda thros 100,000 o bobl yn ymweld a'r maes. Mae Glynllifon yn un o golegau Coleg Meirion Dwyfor.

Lansiwyd ap ffôn yn yr Eisteddfod o'r enw "ap Urdd" - Ap i ymwelwyr yr Eisteddfod sy’n cynnwys gwybodaeth, map, amserlen, bwydlenni a llawer mwy.

Y flwyddyn nesaf cynhelir Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir Benfro 2013.

## Gweler hefyd
* Urdd Gobaith Cymru
* Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd
* Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Abertawe a'r Fro 2011

## Cyfeiriadau
Eryri
2012
Eryri
Josh Flitter

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Josh Flitter** (ganwyd 25 Awst 1994).

## Ffilmiau
**Duane Hopwood* (2005)
**Ace Ventura Jr: Pet Detective* (2009)
**Snowmen* (2010)

## Teledu
**Whoopi* (2003)
**Phil of the Future* (2005)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Rhyfel Cartref Rwsia

[300px|bawd|Gwŷr meirch y Fyddin Goch yn dod i mewn i [Odesa, Chwefror 1920]]

Rhyfel cartref rhwng sawl carfan yng nghyn Rwsia Imperialaidd oedd **Rhyfel Cartref Rwsia** (1917-1922).

Dechreuodd yn dilyn Chwyldro Hydref pan gipiodd y Bolsiefigiaid comiwnyddol bŵer yn St Petersburg ar 7 Tachwedd 1917 (Calendr Gregori) gan ddod  â'r Llywodraeth Dros Dro i ben. Rhyfel rhwng y Fyddin Goch - y Bolsiefigiaid a'i gynghreiriaid, a'r Fyddin Gwyn - cymysgedd o gefnogwyr y llywodraeth dros dro, y cyn Tsar ac adweithwyr, oedd yn bennaf. Roedd nifer o luoedd gwahanol genhedloedd a oedd yn ymladd dros annibyniaeth, carfanau gwerinol (a enwir y Byddinoedd Gwyrddion gan rai) a Byddin Ddu anarchwyr Wcráin yn brwydro yn ogystal. Gan fod Rwsia hyd at 1918 (Cytundeb Brest-Litovsk) yn rhan o'r Rhyfel Byd Cyntaf, roedd lluoedd y Pwerau Canolig (gan gynnwys yr Almaen, Awstria-Hwngari ac Ymerodraeth yr Otomaniaid) hefyd yn rhan o'r rhyfel ar y dechrau, ac yn hwyrach daeth amhariad y Gynghreiriaid â byddinoedd y Deyrnas Unedig, Ffrainc, yr Unol Daleithiau a Siapan i'r ffrae.

Y canlyniad oedd buddugoliaeth gan y Blaid Bolsiefic a dechreuad yr Undeb Sofietaidd yn ogystal â genedigaeth sawl wlad newydd annibynnol yng Ngorllewin Ewrop.

Categori:Hanes Rwsia
Rwsia, Cartref
Rwsia
Glesyn y celyn

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **glesyn y celyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gleision y celyn**; yr enw Saesneg yw *Holly Blue*, a'r enw gwyddonol yw *Celastrina argiolus*. **Glesyn yr eiddew** yw enw arall arno. Mae i'w ganfod drwy Ewrop, Asia a Gogledd America; fe'i cofnodwyd yng Ngallt Melyd ym Mai 2012 ac yn 2013.

Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
bawd|chwith|Imago

Wedi deor o'i ŵy mae glesyn y celyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Lliw
Mae ei adenydd yn arian-las golau gyda smotiau gwynion.

## Bwyd
Daw ei henw o'r planhigyn mae'n hoff iawn o'i fwyta - sef dail y gelyned (*Ilex aquifolium*). Mae rhai ohonyn nhw'n bwyta amrywiaeth o ddail planhigion o fathau eraill hefyd.

## Lleoliad
Fe'i canfyddir yng Ngogledd America, America Canol, Ewrasia a De Asia. Gellir ei weld, felly, rhwng Chitral ym Mhacistan i Kumaon yn India.
bawd|chwith|Isadain

## Ffenoleg yng Nghymru
### Cofnodion unigol diweddar
Dwy genhedlaeth y flwyddyn: Mawrth, 2 gofnod (de Lloegr); Ebrill, 5 (3 yn ne Lloegr); Mai, 12; Mehefin, 3; Gorffennaf 0; Awst 10; Medi, 1 

;Y Genhedlaeth Gyntaf
*Glesyn y Celyn yn ardal Gallt Melyd, Mai 22, 2012. Cyfeirnod grid: SJ 059805
*7 Mai 2013: “Glesyn y celyn yn mynd a dod trwy'r pnawn yn yr ardd ddoe hefyd - y cyntaf eleni”. Ni fu’n dywydd tan heddiw i groesawu’r cyfaill hwn i’r ardd. Fe all ymddangos ym mis Ebrill mewn blynyddoedd ffafriol?
*Dyma’r blynyddoedd y cafwyd glesynnod celyn ym mis Ebrill yn ôl Tywyddiadur Llên Natur,  Waunfawr:
::Towyn, Abergele, 11 Ebrill 1923; Dyfnaint 20 Ebrill 1992; Kew, Llundain: 30 Ebrill 1994; Ynys Môn: 10 Ebrill 2003*; Llanfairfechan: 19 Ebrill 2004; Dyfnaint: 11 Ebrill 2007* (ac eto y flwyddyn hon yn Waunfawr ar yr 21ain); Dyfnaint: 22 Ebrill 2008*
(*sef blynyddoedd â gwanwyn cynhesach nag arfer (t-sum+5.5 yn fwy na 400C ar y 31 Mai. Cyfartaledd 1995-2012: 380C. Dim gwybodaeth cyn 1995. Y flwyddyn 2004 yn eithriad - ond hwnnw o ardal cynhesach yn ne Lloegr.)
;Yr ail Genhedlaeth

Anterth ym mis Awst yng Nghymru https://www.llennatur.cymru

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw Cymru
Categori:Gloynnod byw glas
Categori:Gloynnod byw gwyn