open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Róža Domašcyna

Bardd a chyfieithydd Sorbaidd o'r Almaen yw **Róža Domašcyna** (ganwyd 11 Awst 1951).

Fe'i ganed yn Zerna, ardal Kamenz sydd heddiw yn yr Almaen. Mae hi'n aelod o Ganolfan PEN yr Almaen ac Academi Celfyddydau Sacsonaidd (Saská). Gweithiodd rhwng 1968 a 1972 ym mwrdd golygyddol y cylchgrawn plant ac ieuenctid *Sorbian Płomjo* a'r papur dyddiol *Nowa doba*. Er 1970 cyhoeddodd ei barddoniaeth yn y wasg Sorbiaidd. O 1979 astudiodd economeg peirianneg mwyngloddio a bu’n weithgar tan 1984 fel teipydd ac economegydd deunyddiau yn Knappenrode a leolir yn nhalaith Sachsen. Rhwng 1985 a 1989 astudiodd yn Sefydliad Llenyddiaeth "Johannes R. Becher", Leipzig. Er 1990 mae hi'n awdur sy'n gweithio ar ei liwt ei hun.

Mae ei cherddi wedi'u cyfieithu i nifer o ieithoedd Slafaidd a Gorllewin Ewrop. Yn ei thestunau mae'n dathlu'r cysylltiadau rhwng Sorbieg a'r Almaeneg.

Yn y cyfansoddiad cerddorol-ffonetig "parkfiguren o destun Almaeneg-Sorbiaidd gan Róža Domašcyna ", mae'r cyfansoddwr Harald Muenz yn dehongli testun Domašcyna fel gêm pos ffonetig ar gyfer siarad a llais canu.

## Anrhydeddau a gwobrau
* Gwobr am Wobr Mörike Dinas Fellbach (1994)
* Gwobr am Wobr Ćišinski (gwobr cymhelliant) (1995)
* Gwobr Anna Seghers, ynghyd â David Mitrani, Cuba (1998)
* Ysgoloriaeth Calwer Hermann Hesse (2002)
* Ysgoloriaeth Künstlerhaus Edenkoben (1997/2002)
* Prix Evelyne Encelot, ynghyd ag Ana Hatherly, Portiwgal, Autun, Burgundy (2003)
* Medal Goffaol Karel Hynek Mácha, Gweriniaeth Tsiec (2010)
* Ysgoloriaeth Villa Decius, Krakow (2015)
* Ysgoloriaeth Künstlerhaus Schreyahn (2016)
* Gwobr Llenyddiaeth Sacsonaidd (2018)

## Llyfryddiaeth ddethol
* *Wróćo ja doprědka du* (etwa: *Vorwärts geh ich und zurück*), 1990
* *Zaungucker*, 1991
* *Pře wšě płoty* (*Über alle Zäune*), 1994 
* *Zwischen gangbein und springbein*, 1995
* *Der Hase im Ärmel*, Illustration: Angela Hampel, 1997, 2011
* *Selbstredend selbzweit selbdritt*, 1998
* *Kunstgriff am netzwerg*, 1999
* *Pobate bobate*, 1999
* "sp", 2001
* *MY NA AGRA*, 2004
* *stimmfaden*, 2006
* *Balonraketa* (zwei Texte für das Theater), 2008
* *ort der erdung*, 2011
* *Štož ći wětřik z ruki wěje*, 2012
* *Feldlinien*, 2014
* *Die dörfer unter wasser sind in deinem kopf beredt*, 2016

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Santa Montefiore

Awdures o Loegr yw **Santa Montefiore** (ganwyd 2 Chwefror 1970) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur .

Ganed **Santa Palmer-Tomkinson** yng Nghaerwynt ar 2 Chwefror 1970. Wedi gadael Ysgol y Merched, Sherborne, mynychodd Brifysgol Caerwysg lle astudiodd Sbaeneg ac Eidaleg.

## Magwraeth
Ei rhieni yw Charles Palmer-Tomkinson, a oedd yn Uchel Siryf Hampshire, a Patricia Palmer-Tomkinson (g. Dawson), o gefndir Eingl-Ariannin. Roedd ei thad, ac aelodau eraill o'i theulu, yn cynrychioli Prydain mewn sgïo ar lefel Olympaidd. Mae teulu Palmer-Tomkinson yn dirfeddianwyr sylweddol yn Hampshire a Swydd Gaerlŷr. Ei chwaer yw'r *sosialite* Tara Palmer-Tomkinson.

Disgrifiodd ei magwraeth fel un gwarchodol, perffaith, a oedd yn troi o gwmpas ffasiwn a chymdeithasu.

## Yr awdur
Anfonodd ei llawysgrif gyntaf at sawl asiant llenyddol, gan ddefnyddio enw-awdur er mwyn ymbellhau oddi wrth ei chwaer. Dim ond un asiant, Jo Frank o A P Watt, a fynegodd ddiddordeb, ond arweiniodd hyn at ryfel bidio rhwng sawl cyhoeddwr, gyda Hodder & Stoughton yn rhoi blaenswm chwe ffigwr iddi 

Fel ei dylanwadau llenyddol pennaf, mae'n rhestru *The Count of Monte Cristo* gan Alexandre Dumas; *House of Mirth* gan Edith Wharton; a'r awduron Gabriel Garcia Márquez, Mary Wesley, Eckhart Tolle, a Daphne du Maurier.

Mae hi wedi cyd-ysgrifennu gyda'i gŵr Simon Sebag Montefiore gyfres o lyfrau plant o'r enw *The Royal Rabbits of London*, a gyhoeddir gan Simon & Schuster. Mae 20th Century Fox wedi prynu hawliau'r ffilm ac yn 2019 roeddent wrthi'n addasu'r gyfres ar gyfer y sgrin fawr.

## Llyfryddiaeth
**Meet Me Under the Ombu Tree* (2001) 
**The Butterfly Box* (2002) 
**The Forget-me-not Sonata* (2003) 
**The Swallow and the Hummingbird* (2004) 
**The Last Voyage of the Valentina* (2005) 
**The Gypsy Madonna* (2006) 
**Sea of Lost Love* (2007) 
**The French Gardener* (2008) 
**The Italian Matchmaker* (2009) 
**The Affair* (2010) 

**The House by the Sea* (2011) 
**The Summer House* (2012) 
**Secrets of the Lighthouse* (2013) 
*''A Mother's Love* (2013) 
**The Beekeeper's Daughter* (2014) 
**Songs of Love and War* (2015) (Y cyntaf o *The Deverill Chronicles*) 
**Daughters of Castle Deverill* (2016) (Yr ail o *The Deverill Chronicles*) 
**Last Secret of the Deverills* (2017) (Y 3ydd o *The Deverill Chronicles*) 
**The Temptation of Gracie'' (2018) 

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Gaerwynt
Léon Damas

Bardd Ffrangeg o Guyane oedd **Léon-Gentran Damas** (28 Mawrth 1912 – 22 Ionawr 1978) a oedd yn un o sefydlwyr y mudiad *Négritude*.

Ganwyd yn Cayenne, prifddinas Guyane. Aeth i ynys Martinique i fynychu'r Lycée Victor-Schœlcher yn Fort-de-France, ac yno bu'n gyfaill i Aimé Césaire, un o sefydlwyr eraill *Négritude*. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Paris yn ogystal â chyrsiau ychwanegol am anthropoleg, hanes, ac ieithoedd Dwyreiniol. Ymunodd â'r mudiadau adain chwith a gwrthdrefedigaethol, ac ymddiddorodd yng nghelf y swrealwyr a diwylliant yr Americanwyr Affricanaidd. Cyhoeddodd ei gerddi cyntaf yn 1934, a chyd-sefydlodd y cylchgrawn *L’étudiant noir* (1934–40) gyda Césaire a Leopold Senghor.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Daniel L. Racine (gol.), *Léon-Gontran Damas, 1912-1978: founder of Negritude, A Memorial Casebook* (University Press of America, 1979)
* Keith Q. Warner (gol.), *Critical Perspectives on Léon-Gontran Damas* (Three Continents Press, 1988)

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Paris
Categori:Llenorion Ffrangeg o Guyane
Categori:Pobl o Cayenne
Categori:Pobl fu farw yn Washington, D.C.
Rómulo Gallegos

Nofelydd Sbaeneg a gwleidydd o Feneswela oedd **Rómulo Gallegos Freire** (2 Awst 1884 – 5 Ebrill 1969) sy'n nodedig am ei nofel *Doña Bárbara* (1929) ac am ei gyfnod yn Arlywydd Feneswela yn 1948.

Ganwyd Gallegos yn Caracas. Yn 1909 sefydlodd gylchgrawn o'r enw *La Alborada*. Gweithiodd yn athro ysgol uwchradd yn y 1920au.

Enillodd gymeradwyaeth ryngwladol yn sgil cyhoeddi *Doña Bárbara*, a ystyrir yn glasur yn llên America Ladin. Mae ei weithiau yn portreadu cymdeithas a diwylliant gwerin yng nglaswelltiroedd gwastad y wlad, a'r gwrthdaro rhwng anwaredd a gwareiddiad. Ymhlith ei nofelau eraill mae *Cantaclaro* (1934), *Canaima* (1935), *Pobre negro* (1937), *El forastero* (1942), *Sobre la misma tierra* (1943), *La rebelión, y otros cuentos* (1947), a *La brizna de paja en el viento* (1952).

Aeth Gallegos i Sbaen yn alltud o lywodraeth yr Arlywydd Juan Vicente Gómez yn y cyfnod 1931–35. Dychwelodd i Feneswela ac yn 1936 cychwynnodd Gallegos ar ei yrfa wleidyddol. Gwasanaethodd yn Gyngreswr, yn Faer Caracas, ac yn weinidog addysg cyn iddo gael ei ethol yn arlywydd y wlad yn 1947. Dechreuodd ei arlywyddiaeth yn Chwefror 1948, a fe'i disodlwyd wedi naw mis mewn *coup* milwrol, a chafodd ei alltudio i Fecsico. Dychwelodd i Feneswela yn 1958, a fe'i etholwyd yn seneddwr am oes. Bu farw yn Caracas yn 84 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Rafael Fauquie Bescos, *Rómulo Gallegos: La realidad, la ficción, el símbolo* (1985).
* Harrison Howard, *Rómulo Gallegos y la revolución burguesa de Venezuela* (1976).
* Mónica Marinone de Borrás, *Escribir novelas, fundar naciones: Rómulo Gallegos y la experiencia venezolana* (Mérida: Centro de Letras Hispanoamericanas, Facultad de Humanidades, 1999).
* Guillermo Morón, *Homenaje a Rómulo Gallegos* (1984).
* Hugo Rodríguez-Alcala (gol.), *Nine Essays on Rómulo Gallegos* (1979).
* José Vicente Abreu, *Rómulo Gallegos: Ideas educativas en* La Alborada (1978).

Categori:Addysgwyr yr 20fed ganrif o Feneswela
Categori:Arlywyddion Feneswela
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Gweinidogion addysg
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Feneswela
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Feneswela
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Feneswela
Categori:Pobl o Caracas
Cymdeithas sifil

Y rhannau cydweithredol o gymdeithas sydd ar wahân i'r wladwriaeth yw **cymdeithas sifil**. Mae'n cynnwys grwpiau cymdeithasol megis eglwysi a sefydliadau crefyddol eraill, busnesau a chwmnïau, y cyfryngau torfol, elusennau, carfanau pwyso, undebau llafur a chymdeithasau proffesiynol, clybiau, a mudiadau cyfundrefnol. Mae'r rhwydweithiau hyn yn galluogi unigolion i weithredu mewn ffyrdd cymunedol heb ymyrraeth y wladwriaeth. Weithiau cynhwysir teuluoedd yn rhan o gymdeithas sifil, ond mae nifer o ddiffiniadau yn hepgor y teulu yn ogystal â'r unigolyn. Mae cymdeithas sifil yn gysyniad pwysig yn syniadaeth gyfoes ynglŷn â democratiaeth ryddfrydol.

Mae nifer o gymdeithasegwyr a gwyddonwyr gwleidyddol yn defnyddio'r cysyniad hwn fel fframwaith i ddadansoddi'r byd cymdeithasol ar wahân i'r llywodraeth a'r awdurdodau swyddogol. Y brif anfantais sydd gan ddull deongliadol o'r fath ydy anwybyddu'r cydberthnasau cymhleth rhwng y wladwriaeth a chymdeithas. Mae'r dadansoddiadau hyn hefyd yn tueddu i esgeuluso pwysigrwydd y byd economaidd ac effeithiau'r farchnad ar syniadau, traddodiadau, a gwerthoedd cymdeithas sifil.

Yn ogystal â disgrifiad o rwydweithiau cymdeithasol, gall hefyd defnyddio'r term cymdeithas sifil i gyfeirio at werth neu ddyhead a arddelir fel rhagamod o ddemocratiaeth. Dadleuir rhai moesegwyr a damcaniaethwyr gwleidyddol taw dirywiad cymdeithas sifil sydd ar fai am broblemau cymdeithasol-wleidyddol yn y byd modern.

## Cyfeiriadau 

Categori:Democratiaeth
Categori:Geirfa cymdeithaseg
Categori:Geirfa wleidyddol
Gorsaf reilffordd Pier Ryde

**Gorsaf reilffordd Pier Ryde** yw terminws gogleddol Lein yr Ynys sydd yn mynd o Ryde i Shanklin ar Ynys Wyth. Mae gwasanaeth catamaran yn mynd o’r pier i Portsmouth. Defnyddir hen drenau Rheilffordd Danddaearol Llundain ar Lein yr Ynys.

dim|bawd|260px

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan National Rail

Ryde Pier
Ryde Pier
Eleanor Rathbone

Ffeminist o Loegr oedd **Eleanor Rathbone** (12 Mai 1872 - 2 Ionawr 1946) sy'n nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd, awdur ffeithiol a swffragét. Roedd yn Aelod Seneddol annibynnol ac yn ymgyrchydd tymor hir dros lwfans teulu a thros hawliau menywod. Roedd hi'n aelod o deulu nodedig y Rathbone o Lerpwl.

Fe'i ganed yn Llundain a bu farw yn Llundain. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Somerville, Rhydychen.

## Magwraeth
Roedd Eleanor Rathbone yn ferch i'r diwygiwr cymdeithasol William Rathbone VI a'i ail wraig, Emily Acheson Lyle. Anogodd ei theulu hi i ganolbwyntio ar faterion cymdeithasol. Aeth Rathbone i Ysgol Uwchradd Kensington (Ysgol Kensington Prep, bellach), Llundain; ac yn ddiweddarach aeth i Goleg Somerville, Rhydychen, yn erbyn ewyllus ei mam, ond gyda chefnogaeth Lucy Mary Silcox a hyfforddai hi yn y Clasuron (llenyddiaeth sydd wedi goroesi o'r Lladin a'r Groeg).

Roedd ei thad William Rathbone (11 Chwefror 1819 - 6 Mawrth 1902) yn ŵr busnes, yn gymwynaswr ac yn wleidydd Rhyddfrydol a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Gaernarfon ac Arfon.

## Coleg a gwaith
Ar ôl graddio, bu Rathbone yn gweithio ochr yn ochr â’i thad yn ymchwilio i amodau cymdeithasol a diwydiannol yn Lerpwl, nes iddo farw ym 1902. Roedd y ddau yn gwrthwynebu Ail Ryfel y Boer.

Ym 1903 cyhoeddodd Rathbone ei hadroddiad ar ganlyniadau'r "Ymchwiliad Arbennig i amodau Llafur yn Nociau Lerpwl". Ym 1905 cynorthwyodd i sefydlu Ysgol Gwyddor Gymdeithasol ym Mhrifysgol Lerpwl, lle bu'n darlithio mewn gweinyddiaeth gyhoeddus. Mae ei chysylltiad â'r brifysgol yn dal i gael ei gydnabod gan "Adeilad Eleanor Rathbone", a darlithfa a Chadair Cymdeithaseg y brifysgol hefyd yn dwyn ei henw.

## Ymgyrchu dros etholfraint
Ym 1897, daeth Rathbone yn Ysgrifennydd Anrhydeddus Pwyllgor Gweithredol Cymdeithas Etholfraint Merched Lerpwl gan ganolbwyntiodd ar ymgyrchu dros yr hawl i ferched bleidleisio.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Lundain
Calfaria, Login

Eglwys y Bedyddwyr a leolir ym mhentref Login, Hendygwyn yw **Capel Calfaria**.

Adeiladwyd yr addoldy cyntaf ar y safle ym 1828. Ail adeiladwyd y capel ym 1877. Lleolir bedyddfan y capel tu fas i'r adeilad ger ei mynwent.

Darlledwyd Cymanfa Ganu o'r capel ar 22ain Tachwedd 2009 ar Radio Cymru.

## Gweinidogion
* D. Woolcock 1828–1835
* Thomas Jones 1828–1833
* John Llewellyn 1828–1833
* David Evans 1833–1838
* James Walters 1840–1859
* David Davies 1861–1867
* D. S. Davies 1871–1917
* William Samuel Thomas 1921–1934
* O. Wilfred Evans 1935–1942
* T. Jones Evans 1943–1957
* Vincent Evans 1958–1970
* T. Elwyn Williams 1972–1979
* Tecwyn Rhys Ifan 1988–2001
* Eirian Wyn Lewis 2003 – heddiw

## Cyfeiriadau 
## Oriel

Calfaria Chapel (Bapt), Login NLW3361625.jpg|Capel Calfaria tua 1885; llun gan John Thomas (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
Calfaria Chapel, Login, Whitland - geograph.org.uk - 1244675.jpg|Llun diweddar o fynedfa Capel Calfaria
Baptism Pool and cover, Calfaria Chapel, Login, Whitland - geograph.org.uk - 1244672.jpg|Bedyddfan Capel Calfaria

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Gaerfyrddin
Categori:Capeli Sir Gaerfyrddin
Henry Lloyd

Milwr o Gymru oedd **Henry Humphrey Evans Lloyd** (tua 1718 – 1783) sy'n nodedig am ei ysgrifeniadau ar faterion milwrol.

Ganwyd ar fferm Cwm Bychan ym mhlwyf Llanbedr, Sir Feirionnydd, yn fab i glerigwr. Astudiodd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Nid oedd yn medru fforddio comisiwn yn y Fyddin Brydeinig, felly aeth i Ffrainc yn 1744 gan obeithio cael comisiwn ym myddin y wlad honno. Methodd, a daeth yn frawd lleyg yn urdd yr Iesuwyr a bu'n rhoi addysg mewn pynciau milwrol i swyddogion y Frigâd Wyddelig.

Brwydrodd ar ochr y Ffrancod yn Rhyfel Olyniaeth Awstria, a bu ym Mrwydr Fontenoy yn 1745. Cymerodd ran yng ngwrthryfel y Jacobitiaid yn 1745, yn gwasnaethu fel swyddog cudd i gadw mewn cyswllt â Chymry yr oedd iddynt gydymdeimlad ag achos y Stiwartiaid. Dywed iddo gael ei gymryd i'r ddalfa yn 1746. Cafodd ei anfon i Loegr gan y Ffrancod i baratoi adroddiad ar bosibilrwydd glanio ar arfordir deheuol Prydain. Bu'n gwasanaethu hefyd ym myddinoedd Prwsia, Awstria, a Rwsia, a chyrhaeddodd reng uwchfrigadydd.

Bu farw yn yr Hâg.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Patrick J. Speelman, *Henry Lloyd and the Military Enlightenment of Eighteenth-Century Europe*, Contributions in Military Studies, no. 221 (Westport, Connecticut: Greenwood Press, 2002).

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Damcaniaethwyr milwrol
Categori:Genedigaethau'r 1710au
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1783
Categori:Milwyr y 18fed ganrif o Gymru
Catherine Duleep Singh

Ffeminist a Thywysoges o Loegr oedd **Catherine Hilda Duleep Singh** (27 Hydref 1871 - 8 Tachwedd 1942) ac ail ferch i Ei Fawrhydi Maharaja Syr Duleep Singh a Maharani Bamba née Müller. Addysgwyd hi yn Lloegr ac ym 1895 fe'i cyflwynwyd yn Llys Brenin Lloegr. Daeth yn ymgyrchydd dros hawliau merched (ac etholfraint) ond ni chymerodd ran ym mudiad Swffragét Emmeline Pankhurst.

Fe'i ganed yn Neuadd Elveden, Elven, Suffolk a bu farw yn Swydd Buckingham. Mynychodd Goleg Somerville, Rhydychen.

Ffurfiodd gyfeillgarwch agos a gydol oes gyda’r llywodraethwr Lina Schäfer ac o 1904 bu’n byw gyda hi yn yr Almaen hyd at farwolaeth Lina Schäfer ym 1937.

## Teulu
Roedd ganddi chwaer hyn, sef Bamba Sofia Jindan (1859–1957), chwaer iau Sophia Alexandra (1876–1948), tri brawd - Victor Albert Jay (1866–1918), Frederick Victor (1868–1926), ac Edward Alexander (1879 –1942), a dwy hanner chwaer - Ada Pauline (1887–?) ac Irene (1880–1926) - drwy ail briodas Duleep Singh, ag Ada Douglas. Sophia oedd y mwyaf adnabyddus o'r chwiorydd gan ei bod yn swffragét gweithgar.

Ym 1886 ceisiodd ei thad symud i India gyda'i ferched ond cafodd ei atal a gorfodwyd ef i ddychwelyd. Arhosodd Catherine a'i chwiorydd yn Folkestone, yn 21 Clifton Street. Ar gyngor Swyddfa India yn Llundain ymddiriedwyd eu gofal i Arthur Oliphant a'i wraig; roedd tad Oliphant wedi gweithio fel marchfilwr. Yn ystod y cyfnod hwn y cyflwynwyd y dywysoges i Fräulein Lina Schäfer, athrawes Almaeneg a llywodraethwr o Kassel a oedd yn ddeuddeng mlynedd yn hŷn na hi.

Ym 1903, aeth ar daith o amgylch India, aeth i gartref ei chyndeidiau yn Lahore a lleoedd eraill fel Kashmir, Dalhousie, Simla, ac Amritsar. Ymwelodd hefyd â thaleithiau tywysogaidd Kapurthala, Nabha, Jind a Patiala a rhyngweithio gyda'r uchelwyr a'r werin bobl, lleol. Ar ôl iddi ddychwelyd o India ym Mawrth 1904 bu’n byw yn Ewrop gyda’i chyn-lywodraethwr Lina Schäfer.. Fel ei chwaer Sophia, daeth Catherine Hilda Duleep Singh hefyd yn aelod o Grŵp Etholfraint Merched Fawcett ac Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau y Bleidlais i Fenywod (NUWSS), a elwir hefyd yn "Suffragistiaid" neu "Suffragists''.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Elveden
Eglwys Ein Harglwyddes a Sant Rhisiart Gwyn

Lleolir **Eglwys Ein Harglwyddes a Sant Rhisiart Gwyn** yn Llanidloes, Powys. Mae'n rhan o blwyf Drenewydd o fewn Esgobaeth Wrecsam.

Cynhelir offeren gwylnos bob dydd Sadwrn am 4 o'r gloch. Mae niferoedd cyson yn addoli yn yr eglwys yn rheolaidd, gyda rhwng 20 a 40 yn mynychu'r gwasanaethau.

## Hanes 
Adeiladwyd yr addoldy yn yr 1950au dan arweiniad y Tad Kenneth Gillespie. Cynhaliwyd yr offeren gyntaf ar y safle ar Ddydd Sul 18fed Hydref 1959. Yn wreiddiol roedd Llanidloes yn rhan o'r un plwyf â Rhayader, cyn i Lanidloes cael ei chynnwys yn Esgobaeth Wrecsam a Rhayader cael ei chynnwys yn Esgobaeth Mynyw.

Bu apêl yn yr 1960au i godi arian tuag at y plwyf, ymddangosai hysbysiadau yn y cylchgrawn Catholig *The Tablet* ar sawl achlysur.

Mae'r eglwys heddiw yn rhan o blwyf Drenewydd a Thrallwng. 
 
Codwyd ofnau'r addolwyr lleol yn 2016 wrth i Esgobaeth Wrecsam cyhoeddu bydd yr eglwys yn Llanidloes gydag eraill drog Olgedd Cymru yn cau dros y flynyddoedd nesaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Eglwysi Catholig yng Nghymru
Categori:Eglwysi Powys
Categori:Llanidloes
Pauline Clarke

Awdures o Loegr oedd **Pauline Clarke** (19 Mai 1921 - 23 Gorffennaf 2013) a ysgrifennai ar gyfer plant iau o dan yr enw **Helen Clare**, ac ar gyfer plant hŷn fel Pauline Clarke, ac yn fwy diweddar ar gyfer oedolion o dan ei henw priod **Pauline Hunter Blair**. Ei gwaith mwyaf adnabyddus yw *The Twelve and the Genii*, nofel ffantasi isel i blant a gyhoeddwyd gan Faber ym 1962 ac a enillodd Fedal Carnegie 1962 a Deutscher Jugendliteraturpreis ym 1968. Fe'i ganed yn Kirkby-in-Ashfield a bu farw yn 92 oed.

Ganwyd Anne Pauline Clarke yn Kirkby-in-Ashfield yn Swydd Nottingham ym 1921 ac yn ddiweddarach bu’n byw yn Bottisham, Swydd Gaergrawnt. Mynychodd ysgolion yn Llundain a Colchester. Hyd at 1943 bu’n astudio Saesneg yng Ngholeg Somerville, Rhydychen, yna bu’n gweithio fel newyddiadurwr ac yn ysgrifennu ar gyfer cylchgronau plant. Rhwng 1948 a 1972 ysgrifennodd lyfrau i blant.

Ysgrifennodd sawl math o lyfr plant gan gynnwys ffantasïau, comedïau teuluol, nofelau hanesyddol a barddoniaeth. Roedd ei llyfrau yn y gyfres *Five Dolls* (1953–1963) yn boblogaidd iawn ond cyrhaeddodd ei hanterth, efallai, gyda *The Twelve and the Genii*, a gyhoeddwyd gan Faber ym 1962.

## Llyfruddiaeth
### Fel Helen Clare
* Cyfres Dolls, a ddyluniawyd gan Cecil Leslie
** *Five Dolls in a House* (1953)
** *Five Dolls and the Monkey* (1956)
** *Five Dolls in the Snow* (1957) 
** *Five Dolls and Their Friends* (1959)
** *Five Dolls and the Duke* (1963)
*''Merlin's Magic* (1953)
**Bel the Giant and Other Stories* (1956), dyl. Peggy Fortnum; ailgyhoeddwyd fel *The Cat and the Fiddle and Other Stories* (1968), illus. Ida Pellei
**Seven White Pebbles* (1960), dyl. Cynthia Abbott

### Fel Pauline Clarke
**The Pekinese Princess* (1948) 
**The Great Can* (1952)
**The White Elephant* (1952) 
**Smith's Hoard* (1955) hefyd fel *Hidden Gold* (1957) a *The Golden Collar* (1967) 
**Sandy the Sailor* (1956)
**The Boy with the Erpingham Hood* (1956) 
**James the Policeman* (1957) 
**James and the Robbers* (1959) 
**Torolv the Fatherless* (1959)
**The Lord of the Castle* (1960) 
**The Robin Hooders* (1960) 
**Keep the Pot Boiling* (1961)
**James and the Smugglers* (1961)
**Silver Bells and Cockle Shells* (1962)
**The Twelve and the Genii* (1962), dylunio gan Cecil Leslie; teitl yn UDA, *The Return of the Twelves*
**James and the Black Van* (1963) 
**Crowds of Creatures* (1964)
**The Bonfire Party* (1966) 
**The Two Faces of Silenus* (1972)

### Fel Pauline Hunter Blair
**Anglo-Saxon Northumbria, Variorum* gan Peter Hunter Blair  (gol. gyda Michael Lapidge) (1984)
**The Nelson Boy: An Imaginative Reconstruction of a Great Man's Childhood* (1999)
**A Thorough Seaman: The Ships' Logs of Horatio Nelson's Early Voyages Imaginatively Explored* (2000)
**Warscape* (2002) 
**Jacob's Ladder'' (2003)

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Swydd Nottingham
Penelope Fitzgerald

Awdures o Loegr oedd **Penelope Fitzgerald** (17 Rhagfyr 1916 - 28 Ebrill 2000) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd a chofiannydd a enillodd Wobr Booker Saesneg. Yn 2008 rhestrodd *The Times* hi ymhlith "y 50 awdur mwyaf o Brydain er 1945". Yn 2012, enwodd *The Observer* ei nofel olaf, *The Blue Flower* yn un o'r "deg nofel hanesyddol orau erioed". Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *The Bookshop* ac *Offshore*.

Fe'i ganed yn Lincoln ar 17 Rhagfyr 1916; bu farw yn Llundain. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Somerville a Choleg Rhydychen.

## Magwraeth
Ganwyd **Penelope Mary Knox** yn yr Hen Balas yr Esgob, Lincoln, yn ferch i Edmund Knox (a ddaeth, yn ddiweddarach, yn olygydd *Punch*) a Christina, née Hicks, merch Edward Hicks, Esgob Lincoln, ac un o'r myfyrwyr benywaidd cyntaf ym Mhrifysgol Rhydychen. Roedd hi'n nith i'r diwinydd a'r awdur trosedd Ronald Knox, y cryptograffydd Dillwyn Knox, yr ysgolhaig Beiblaidd Wilfred Knox, a'r nofelydd a'r cofiannydd Winifred Peck.

Addysgwyd hi yn Abaty Wycombe, ysgol breswyl annibynnol i ferched, a Choleg Somerville, Rhydychen, y graddiodd ohoni ym 1938 gyda gradd cyntaf, ar ôl iddi gael ei henwi'n "Fenyw y Flwyddyn" yn *Isis*, papur newydd y myfyrwyr.

## Gyrfa, priodi a thlodi
Bu’n gweithio i’r BBC yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ac ym 1942 priododd Desmond Fitzgerald, y cyfarfu â hi ym 1940 tra roeddent ill dau yn Rhydychen. Yn gynnar yn y 1950au roedd hi a'i gŵr yn byw yn Hampstead, Llundain, lle roedd hi wedi tyfu i fyny, wrth iddyn nhw gyd-olygu cylchgrawn o'r enw *World Review*.

Cyfrannodd Fitzgerald hefyd at y cylchgrawn, gan ysgrifennu am lenyddiaeth, cerddoriaeth a cherflunwaith. Dychwelodd ei gŵr o'r Fyddin fel alcoholig.Yn fuan wedi hynny cafodd Desmond ei ddatgladdu o'r bar am "ffugio llofnodion ar sieciau a gyfnewidiodd yn y dafarn."

Arweiniodd hyn at fywyd o dlodi i'r Fitzgeralds. Ar adegau roeddent hyd yn oed yn ddigartref, yn byw am bedwar mis mewn canolfan i'r digartref ac am un mlynedd ar ddeg mewn tai cyngor. I ddarparu ar gyfer ei theulu yn ystod y 1960au, bu Penelope Fitzgerald yn dysgu mewn ysgol ddrama, Academi Conti Italia, ac yn Ysgol Queen's Gate.

## Llyfryddiaeth
### Bywgraffiadau
**Edward Burne-Jones* (1975)
**The Knox Brothers* (1977)
**Charlotte Mew and Her Friends: With a Selection of Her Poems* (1984)

### Nofelau
**The Golden Child* (1977)
**The Bookshop* (1978)
**Offshore (novel)|Offshore* (1979)
**Human Voices* (1980)
*''At Freddie's* (1982)
**Innocence* (1986)
**The Beginning of Spring* (1988)
**The Gate of Angels* (1990)
**The Blue Flower* (1995, UK, 1997, US)

### Casgliadau o storiau byrion
**The Means of Escape* (2000)
**Clawr papur

### Ysgrifau
**A House of Air* (US title: *The Afterlife*) gol. Terence Dooley (2005)

### Llythyrau
**So I Have Thought of You. The Letters of Penelope Fitzgerald'' gol. Terence Dooley (2008).

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Pobl o Lincoln
Mason Mount

Mae **Mason Mount** yn chwaraewyr pêl-droed sy'n chwarae dros Chelsea F.C.. Cafodd ei eni ar 10 Ionawr 1999.

## Gyrfa Clwb
### Chelsea
Cafodd Mount ei eni yn Portsmouth, Lloegr. Ymunodd Mount ag academi Chelsea pan oedd yn chwech mlwydd oed. Chwaraeodd Mason dros y tîm dan-18 am y tro cyntaf yn 2014, yn 15 oed. Arwyddodd Mason gontract newydd gyda Chelsea yn 2017 am bedair blynedd yn ennill cyflog o £250,000 yr flwyddyn.

### Benthyciadau
**Vitesse** - Cytunodd Mason i symud i Vitesse sydd wedi'u lleoli yn yr Iseldiroedd. Ymddangosodd Mount mewn sawl 'Tîm yr wythnos', a hefyd enillodd dlws 'Chwaraewr yr flwyddyn' y tîm. Chwaraeodd 29 gêm ac sgoriodd 9 gôl.

**Derby** - Cytunodd Mason i symud i Derby County, yn Lloegr. Rheolwr Derby ar yr pryd oedd Frank Lampard, un o eilunod Mason. Chwaraeodd 35 gêm a sgoriodd 8 gôl yn ystod y tymor.

### Dychwelyd i Chelsea
Ar ol i Chelsea benodi Frank Lampard fel rheolwr, meddyliodd llawer bod mae yna bosibilrwydd y bydd Mason yn aros yn Chelsea ac yn chwarae i'r tîm cyntaf. Arwyddodd Mason gontract newydd am bum mlynedd arall efo'r clwb, gyda chodiad cyflog sylweddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Eger Hafren

Ton lanw a welir ar ddyfroedd isaf Afon Hafren yn ne-orllewin Lloegr yw **Eger Hafren**. Mae'r eger yn cael ei ffurfio pan fydd y llanw'n codi ym Môr Hafren ac mae'r dŵr ymchwydd yn cael ei orfodi i mewn i sianel culhau Afon Hafren. Mae'r dyfroedd yn cael eu gwthio i fyny'r afon fel cyfres o donnau, cyn belled â Chaerloyw a thu hwnt.

Mae'r egrau'n digwydd ddwywaith y dydd ar tua 130 diwrnod o'r flwyddyn. Mae'r rhai mwyaf i'w cael tuag amseroedd y cyhydnosau ond gellir gweld rhai llai trwy gydol y flwyddyn. Mae tonnau hyd at ddau fetr o uchder yn cael eu hyrddio i fyny’r afon ar hyd at 16 cilomedr yr awr. Mae'r digwyddiadau mwyaf yn denu llawer o wylwyr a syrffwyr sy'n reidio'r tonnau.

Severn Bore.jpg||Eger Hafren ger Minsterworth, 10 Chwefror 2009
Surfers riding the Severn Bore - geograph.org.uk - 369764.jpg|Syrffwyr yn reidio Eger Hafren wrth iddi basio Newnham yn 2006
Tidal bore wave having just passed - geograph.org.uk - 1735611.jpg|bawd|Dŵr garw y tu ôl i'r don

## Dolennau allanol 
*  Gwybodaeth ar gyfer gwylwyr a syrffwyr 

Categori:Afon Hafren
Categori:Syrffio
Fleet (gwahaniaethu)

Gallai **Fleet** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Yr Alban
* Gatehouse of Fleet, tref yn Dumfries a Galloway

### Lloegr
* Afon Fleet, afon fechan yn Llundain
* Fleet, pentref yn Dorset
* Fleet, tref yng ngogledd-ddwyrain Hampshire
* Fleet, pentrefan ar Ynys Hayling, de Hampshire
* Fleet, pentref yn Swydd Lincoln
* Fleet Hargate, pentref yn Swydd Lincoln
* Fleet Marston, pentref yn Swydd Buckingham
* Fleet Prison, hen garchardy yn Llundain
* Fleet Street, stryd yn Llundain
John Gower

Bardd o Loegr oedd **John Gower** (tua 1330 – Hydref 1408) a ystyrir yn un o lenorion pwysicaf y Saesneg Canol. Cyfansoddodd gerddi hefyd yn Eingl-Normaneg ac yn Lladin.

## Bywgraffiad 
Mae iaith Gower yn awgrymu iddo hanu o Gaint, ac mae'n bosib yr oedd ganddo deulu o Swydd Efrog. Roedd o bosib yn dirfeddiannwr, yn sicr yn ddyn cefnog, ac mae cyfeiriadau yn ei farddoniaeth yn dangos ei wybodaeth o Lundain, a thybir felly yr oedd yn swyddog yn y llys brenhinol. Roedd yn gyfaill i Geoffrey Chaucer, ac yn hawlio iddo gydnabod y Brenin Rhisiart II. Yn 1399 gwobrwywyd iddo ddwy gasgen i win, anrheg a fyddai'n derbyn pob blwyddyn am weddill ei oes, ar orchymyn Harri IV wedi i Gower dalu teyrnged iddo mewn un o'i gerddi. Yn 1397, pan oedd Gower yn byw'n ddyn lleyg ym mhriordy St Mary Overie yn ardal Southwark, fe briododd ag Agnes Groundolf. Erbyn 1400, roedd y bardd yn ddall. Bu farw yn 1408, a fe'i cleddir ym mhriordy Southwark.

## Barddoniaeth 
Mae saith o weithiau Gower yn goroesi: yn Normaneg, ''Mirour de l'Omme* (1370au), *Traité pour essampler les amants marietz* (1397), a *Cinkante Balades* (1399–1400); yn Lladin, *Vox Clamantis* (c.1377–1381) a *Cronica Tripertita* (tua 1400); ac yn Saesneg Canol, *Confessio Amantis* (c.1386–1393) ac *In praise of peace* (tua 1400).

Cerdd alegorïaidd o ryw 30,000 o linellau wythsill ydy *Mirour de l'Omme*, a elwir hefyd *Speculum Hominis* neu *Speculum Meditantis''. Egyr y gerdd gyda disgrifiadau o briodas y diafol â merched y saith bechod a phriodas rheswm â'r saith rhinwedd. Yna ceir ymdriniaeth danbaid o bechodau yng nghymdeithas Lloegr. Yn llinellau olaf y gerdd mae'r bardd yn rhoi'r gorau i'w geryddu er mwyn canu emyn hir i'r Forwyn Fair. Mae'r ymosodiad chwyrn hwn ar ei gyd-Saeson yn adlewyrchu'r llygredigaeth swyddogol a'r anfodlonrwydd ymysg y bobl gyffredin a arweiniodd at Wrthryfel y Werin yn 1381. Casgliad o ganeuon serch ar gyfer llys brenhinol Lloegr yw *Cinkante Balades*.

Mae ei brif waith Lladin, *Vox Clamantis*, yn gerdd homiletig yn y mesur elegeiog sy'n dangos dylanwad Ofydd. Beirniadaeth ydyw o'r tair ystâd gymdeithasol: y glerigiaeth, y bendefigaeth, a'r werin bobl. Gellir ei ystyried hefyd yn ffurf ar lyfr drych, gwaith gwleidyddol â'r nod o gynghori brenhinoedd a thywysogion.

Cerdd Saesneg bwysicaf Gower ydy *Confessio Amantis*, casgliad o esiamplau o serch llys a chariad Cristnogol. Addasir y rheiny o ffynonellau clasurol a chanoloesol yn bennaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1330au
Categori:Marwolaethau 1408
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Lladin o Loegr
Categori:Beirdd Normaneg o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg Canol
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Catholigion o Loegr
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Pobl o Gaint
Categori:Pobl o Lundain
Hofranlong

[bawd|260px|Hofranlong yn gadael traeth [Ryde, Ynys Wyth ]]
bawd|1. Propelorr2. aer3. Tyrbin4. Llen llac
Mae **Hofranlong** yn gerbyd gyda’r gallu i symud dros dir, dŵr, iâ a mwd. Maent yn gweithio gan chwythu awyr o dan y cerbyd ar bwysedd uwch na’r awyr o’u gwmpas. Fel arfer, mae llen llac neu sgert hyblyg yn cadw’r awyr o dan y cerbyd, tra chaniatáu symudiad dros wynebau anwastad.

Adeiladwyd hofranlong ym 1955 gan Syr Christopher Cockerell, a chafodd o patent ym 1956. Roedd Syr John Isaac Thornycroft wedi cynllunio hofranlong yn ystod yr 1870au, ond doedd peiriannau ddim yn ddigon pŵerus tan yr ugeinfed ganrif.

Dechreuwyd gwasanaeth dros Afon Dyfrdwy gan gwmni Vickers ym Mehefin 1962, ac ym 1966 dechreuodd gwasanaethau ar Afon Clud rhwng Glasgow, Largs a Rothesay, a hefyd rhwng Portsmouth a Ryde, ar Ynys Wyth. Dechreuodd gwasanaeth dros Y Sianel, yn cario ceir yn ogystal â theithwyr, ym 1968.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau dŵr
Categori:Dyfeisiau o Loegr
Durley

Pentref a phlwyf sifil yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Durley**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dinas Caerwynt. Saif tua 7.5 milltir (12&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain Southampton.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 992.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Caerwynt
Categori:Pentrefi Hampshire
Categori:Plwyfi sifil Hampshire
Vernon Pugh

Cyfreithiwr a hyfforddwr rygbi o Gymru oedd **Glanville Vernon Pugh** (5 Gorffennaf 1945 - 24 Ebrill 2003). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith yn chwyldroi llywodraethiant Undeb Rygbi Cymru a rygbi'r undeb yn Ewropeaidd ac yn fyd-eang gyda World Rugby.

## Bywyd
Fe'i ganwyd a magyd ym mhentref  Glynmoch ger Rhydaman yn fab i löwr. Yn fachgen ifanc aeth a'i dad ag ef a dau frawd Pugh i lawr y pwll gydag ef. Wedi esgyn nôl i'r dyfnderoedd, dywedodd y tad wrth ei feibion nad oedd byth am ei gweld mewn pwll glo eto.

Addysgwyd Pugh yn Ysgol Ramadeg Dyffryn Aman, Rhydaman, Coleg Prifysgol Aberystwyth a Choleg Downing ym Mhrifysgol Caergrawnt lle enillodd LlB. Galwyd ef i'r Bar yn Lincoln's Inn yn 1969 gan wireddu ei uchelgais i fod yn Gwnsler y Frenhines cyn ei fod yn ddeugain oed. Adeiladodd bractis cyfreithiol yng Nghaerdydd gan arbenigo yn y diwydiant dŵr, ymholiadau tirlenwi, llygredd a chynlluniau datblygu amgylcheddol sensitif. Cymerodd y Sidan yn 1986, gwrthododd gyfle i fod yn Farnwr Uchel Lys oherwydd ei ddiddordeb mewn gweinyddiaeth rygbi.

Derbyniodd Cymrodaeth er Anrhydedd gan ei alma mater, Prifysgol Aberystwyth yn y flwyddyn 2000.

Roedd yn briod â Dorida (neé Davies), a chanddynt dair o ferched, Non, Nerys a Nia. Bu ym mhriodas ei ferch, Nerys. 11 diwrnod cyn ei farwolaeth. Bu farw mewn hosbis ym Mhenarth.

## Chwarae ac Hyfforddi Rygbi
Chwaraeodd rygbi i Amman United, Caerlŷr, Pontypridd, St Peter's a Cardiff High School Old Boys, cyn troi at hyfforddi gydag awch gyda Cardiff HSOB. Newidiodd enw'r clwb i Cardiff Harlequins, Yr enillydd gyntaf oedd y cyn chwaraewr Lloegr a gohebydd, Nigel Starmer-Smith.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Teyrnged yn y *Guardian*
* Gwefan Swyddogol World Rugby

Categori:Cwpan Rygbi'r Byd
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Pobl o Rydaman
Categori:Pobl rygbi'r undeb
Pabaeth Avignon

bawd|200px|Arfbais Pabaeth Avignon

Enw ar gyfnod yn hanes yr Eglwys Gatholig yw **Pabaeth Avignon** pan fu'r pabau yn breswyl yn Avignon yn ne-ddwyrain Ffrainc o 1309 hyd 1377. Teyrnasoedd saith pab o Avignon: Clement V (1305–14), Ioan XXII (1316–34), Bened XII (1334–42), Clement VI (1342–52), Innocentius VI (1352–62), Urbanus V (1362–70), a Grigor XI (1370–78).

Yn sgil marwolaeth y Pab Bened XI yn 1304, cynhaliwyd conclaf yn Perugia am flwyddyn gyfan bron i ddewis ei olynydd. Rhennid cydbwysedd grym y cardinaliaid rhwng y Ffrancod a'r Eidalwyr. O'r diwedd, etholwyd y Ffrancwr Raymond Bertrand de Got, cyn-archesgob Bordeaux nad oedd ei hun yn gardinal, yn Bab Clement V. O ganlyniad i'r ymraniadau a'r ymgecru yn Rhufain, llwyddodd Philippe IV, brenin Ffrainc i ddwyn perswâd ar Clement V i symud prifddinas y Babaeth i Avignon. Ar y pryd, rhan o Deyrnas Arles, neu Deyrnas y Ddwy Fwrgwyn, yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig oedd Avignon.

bawd|canol|350px|Taleithiau'r Babaeth a chlofan Avignon yn Ffrainc

Dan olynydd Clement, y Pab Ioan XXII, sefydlwyd llys pabaidd newydd yn Avignon i weinyddu materion eglwysig ac i gynnal cynghorau diwinyddol a gwleidyddol. Yn y cyfnod hwn hefyd cyflwynwyd diwygiadau i'r glerigiaeth, hyrwyddwyd addysg y prifysgolion, ac anfonwyd cenadaethau i wledydd pell, gan gynnwys Tsieina. Yn 1348 daeth Avignon dan berchenogaeth uniongyrchol y Babaeth.

Yn 1327 arweiniodd Ludwig, Dug Bafaria (yn ddiweddarach Louis IV, Ymerawdwr Glân Rhufeinig) ymgyrch i Rufain i orseddu Marsilius o Padua, yr hwn a gondemniwyd yn heretic gan Babaeth Avignon. Gwrthwynebwyd ail-leoliad y Babaeth gan sawl brenhinllin yn Ewrop, yn enwedig Teyrnas Lloegr, a oedd yn ei gweld yn daeogaidd i ddiddordebau Ffrainc. Er oedd bob un o'r saith pab a etholwyd, a 111 o'r 134 o gardinaliaid a benodwyd, yn Avignon yn Ffrancod, mae haneswyr diweddar wedi dangos nad oedd Pabaeth Avignon bob tro yn ildio i gymhellion y Ffrancod. Cafodd ei beirniadu hefyd gan y Santes Gatrin o Siena ac eraill am lygredigaeth a dirywiad moesol.

Dychwelodd y Babaeth i Rufain yn 1377 dan Grigor XI, ac etholwyd ail bab gan y cardinaliaid yn Avignon, gan sbarduno'r Sgism Fawr yn yr Eglwys Gatholig. Bu olyniaeth o wrth-babau yn teyrnasu yn Avignon am ddeugain mlynedd arall.

bawd|dim|350px|Palas y Pabau, Avignon

## Cyfeiriadau 
Categori:14eg ganrif yn Ffrainc
Categori:Avignon
Categori:Yr Eglwys Gatholig yn Ffrainc
Categori:Hanes crefydd yn Ffrainc
1810 yng Nghymru

bawd|Corph y Gaingc Dafydd Ddu Eryri
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1810** i **Gymru** a'i **phobl**

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Siôr (Siôr IV yn ddiweddarach) 
* Tywysoges Cymru - Caroline o Brunswick

## Digwyddiadau
bawd|Eglwys y Santes Ina
[bawd|[Richard Fenton - *Historical Tour through Pembrokeshire*]]
bawd|John Phillips, Bangor
bawd|Bedd Twm o'r Nant

* Cyhoeddi'r rhifyn cyntaf o'r *Carmarthen Journal*
*Dechrau gweithio Chwarel Cwmorthin Tan-y-grisiau
*Rhoddwyd y gorau i'r gwaith yn y ffwrnais a roddodd ei enw i bentref Ffwrnais, Ceredigion
*Adeiladu Eglwys newydd y Santes Ina, Llanina 
*Sefydlu gwaith copr yr Hafod
*Agor Ysgol Neuaddlwyd i hyfforddi ymgeiswyr i weinidogaeth yr Annibynwyr 

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
### Llyfrau newydd 
*Dafydd Ddu Eryri - *Corph y Gaingc* 
*Richard Fenton - *Historical Tour through Pembrokeshire* 
*Ann Hatton (Ann of Swansea) - *Cambrian Pictures*  

## Genedigaethau
* 3 Ionawr - John Orlando Parry, actor, cerddor a chyfansoddwr caneuon (bu f. 1879)  
* 12 Ionawr - John Dillwyn Llewelyn, botanegydd a ffotograffydd arloesol (bu f. 1882) 
* 15 Ionawr - John Evan Thomas, cerflunydd (bu f. 1873) 
* 19 Ionawr - John Jones (Talhaiarn), bardd a phensaer (bu f. 1869) 
* 24 Ionawr - Thomas Jones, cenhadwr Methodistaidd (bu f. 1849 yn India) 
* 12 Ebrill - John Phillips (Tegidon), Argraffydd a bardd (bu f. 1877) 
* 29 Mehefin - Robert Williams (hynafiaethydd), Clerigwr a hynafiaethydd (bu farw 1881) 
*23 Hydref - Richard Lumley, gweinidog MC. (bu farw 1884)
*1 Tachwedd - David Jones AS Sir Gaerfyrddin (bu f. 1869) 
*Dyddiad anhysbys:
*(bedyddwyd 25 Mawrth), Rosser Beynon (Asaph Glan Taf) cerddor (bu farw 1876) 
**Ellen Edwards (née Francis), athrawes un o sylfaenwyr sefydliad Caernarfon .
**Thomas Jones, llyfrgellydd (bu f. 1875) 
**George Rowland Edwards, milwr (bu farw 1894) 
**Thomas Lloyd Jones (Gwenffrwd) bardd (bu farw 1834) 
**John Phillips athro a gweinidog pennaeth Coleg Normal Bangor (bu farw 1867) 
**Richard Roberts (Gruffydd Rhisiart) Nofelydd, ffermwr a bardd (bu farw 1883) 

## Marwolaethau
*14 Mawrth - Daniel Jones, gweinidog y Bedyddwyr (33) 
*3 Ebrill - Twm o'r Nant, Bardd a dramodydd (71) 
*27 Mehefin - Richard Crawshay, Diwydiannwr a pherchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa (70) 
*12 Awst - David Jones (Llan-gan)  gweinidog y Methodistaid Calfinaidd (74) 

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Margaret Lloyd (aelod o'r gynulleidfa Forafaidd)

Aelod o'r Gynulleidfa Forafaidd oedd **Margaret Lloyd** (27 Mai 1709 – 8 Medi 1762) ac un o deulu Llwydiaid Hendre-waelod a Llangystennin (ceir cofysgrifau yn Eglwys Llangystennin). Fe'i ganed yn Llangystennin (neu weithiau Llangwstennin), i'r de-ddwyrain o Llandudno a Llanrhos ym Mwrdeisdref Sirol Conwy. Bu ei brawd Robert Lloyd (1707 - 1753) yn rheithor Aber.

Wedi symud i Lundain, ymunodd â'r Wesleaid, ond yn 1740 daeth dan ddylanwad y Morafiaid, ac yn 1741 rhoes ei holl amser i'w hachos. Mae'r Eglwys Forafaidd yn fudiad Protestanaidd. Yn 1743, fe'i hanfonwyd i Swydd Efrog i arolygu'r gwaith Morafaidd ymhlith y "chwiorydd dibriod".

[bawd|Arwyddlun yr eglwys yn cynnwys yr Agnus Dei. Gwydr lliw yn *Rights Chapel of Trinity Moravian Church*, Winston-Salem, [Gogledd Carolina, Unol Daleithiau America]]

Fe'i priodwyd yn Swydd Efrog ar 27 Awst 1744, gyda Thomas Moore. Gwrthryfelodd y ddau yn erbyn yr unbennaeth Almaenaidd a lywodraethai'r genhadaeth Forafaidd yn Swydd Efrog, a diswyddwyd hwy. Yn ddiweddarach, fe gefnodd y ddau ar Eglwys y Brodyr, ond yn y diwedd dychwelon nhw ati.

Bu farw Margaret Lloyd yn Leeds, 8 Medi 1762, a'i chladdu yn "Erw'r Brodyr" yn Fulneck, Pudsey yn West Riding Swydd Efrog.

## Cyfeiriadau
* Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins (1881 - 1969), Bangor (cyhoeddwyd 1953).

Categori:Genedigaethau 1709
Categori:Marwolaethau 1762
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy
Salvador Garmendia

Nofelydd, awdur straeon byrion, a sgriptiwr ffilm a theledu o Feneswela oedd **Salvador Garmendia** (11 Mehefin 1928 – 13 Mai 2001).

Roedd yn hanu o Barquisimeto yn nhalaith Lara yng ngorllewin Feneswela.

Ysgrifennodd y nofelau *Los pequeños seres* (1959), *Día de cenizas* (1963), *Los habitantes* (1968), ac *El Capitán Kid* (1988), gweithiau sy'n efelychu'r *nouveau roman* Ffrangeg o ran technegau'r adroddiant. Ymhlith ei gasgliadau o straeon byrion mae *Crónicas sádicas* (1990) a *Cuentos cómicos* (1991). Yn ogystal â'i lyfrau ffuglen, mae'n nodedig am ysgrifennu sgriptiau *telenovelas* yn y 1970au. Ysgrifennodd hefyd y ffilmiau *Fiebre* (1975), *Juan Tapocho* (1977), a *La Gata Borracha* (1983). Enillodd y Wobr Lenyddol Genedlaethol yn 1972, a Gwobr Juan Rulfo yn 1989 am ei lyfr *Tan desuda como una piedra*.

Bu farw o gymhlethdodau o ganser a chlefyd y siwgr yn Caracas yn 72 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Feneswela
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Feneswela
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Feneswela
Categori:Sgriptwyr ffilm o Feneswela
Categori:Sgriptwyr teledu o Feneswela
José Manuel Briceño Guerrero

Llenor ac athronydd o Feneswela oedd **José Manuel Briceño Guerrero** (6 Mawrth 1929 – 31 Hydref 2014) sy'n nodedig am ei ymdriniaethau ag hunaniaeth ddiwylliannol yn America Ladin.

Ganwyd yn nhalaith Apure yng ngorllewin Feneswela, yn ardal y *llaneros*, a chafodd ei fagu yno ac yn nhaleithiau Barinas a Lara. Mynychodd ysgol uwchradd yn Barquisimeto, Lara, cyn iddo hyfforddi'n athro ysgol uwchradd yn y brifddinas Caracas. Cychwynnodd ar ei yrfa yn 1952 yn addysgu'r ieithoedd Saesneg, Almaeneg, a Ffrangeg. Yn ddiweddarach fe ddysgodd Japaneg, Tsieineeg, a Phortiwgaleg.

Astudiodd athroniaeth ac ieitheg. Aeth i Ffrainc i ddysgu Ffrangeg a diwylliant Ffrengig, a derbyniodd ei ddoethuriaeth o Brifysgol Fienna yn 1961. Aeth hefyd i'r Undeb Sofietaidd i astudio Marcsiaeth. Bu farw ym Mérida yn 85 oed.

## Llyfryddiaeth 
* *Triandáfila* (1967). Cyhoeddwyd dan y ffugenw Jonuel Brique.
* *Holadios* (1984). Cyhoeddwyd dan y ffugenw Jonuel Brique.
* *Europa y América en el pensar mantuano* (Caracas: Monte Avila, 1981).
* *El laberinto de los tres minotauros* (1996).

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Feneswela
Categori:Athronwyr o Feneswela
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Fienna
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Feneswela
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Feneswela
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Feneswela
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Feneswela
Roger Bacon

Athronydd o Loegr oedd **Roger Bacon** (tua 1220 – 1292), a adnabyddir gan yr acolâd Lladin *Doctor Mirabilis*, sy'n nodedig fel un o'r cyntaf i arddel arbrofoliaeth yn yr Oesoedd Canol.

Ganwyd yn Ilchester, Gwlad yr Haf. Astudiodd fathemateg, cerddoriaeth, a seryddiaeth ym mhrifysgolion Rhydychen a Pharis. Addysgodd athroniaeth ym Mharis o 1240 i 1247, ac yn Rhydychen o 1247 i 1257. Ymchwiliodd i opteg ac alcemi, ac ef oedd yr Ewropead cyntaf i ddisgrifio'r broses o gynhyrchu powdwr gwn a'r cyntaf i argymell defnyddio drychau a lensys i ymchwilio i'r byd naturiol.

Ymunodd ag Urdd Sant Ffransis tua 1257. Bu'r urdd honno yn gwahardd astudiaethau am y byd meidrol ac ysgrifeniadau seciwlar, ond ar gais y Pab Clement IV fe gyflawnodd dri gwaith: *Opus majus*, *Opus minus*, ac *Opus tertium*. Cynigiodd gwricwlwm newydd ar gyfer prifysgolion Ewrop i addysgu mathemateg, ieithoedd (yn enwedig Groeg, Arabeg, ac Hebraeg), alcemi, a gwyddoniaeth, a hynny drwy ddulliau arsylw a mesur.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1220
Categori:Marwolaethau 1292
Categori:Academyddion y 13eg ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Prifysgol Paris
Categori:Academyddion Prifysgol Rhydychen
Categori:Alcemyddion o Loegr
Categori:Athronwyr y 13eg ganrif o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Paris
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Pobl o Wlad yr Haf
Categori:Urdd Sant Ffransis
Categori:Ysgolheigion Lladin o Loegr
Doña Bárbara

Nofel Sbaeneg gan y llenor Feneswelaidd Rómulo Gallegos yw ***Doña Bárbara*** a gyhoeddwyd gyntaf yn Sbaen yn 1929. Enillodd Gallegos gymeradwyaeth ryngwladol yn sgil cyhoeddi *Doña Bárbara*, a ystyrir yn glasur yn llên America Ladin. Mae'n nodweddiadol o waith yr awdur yn ei phortread o gymdeithas a diwylliant gwerin yng nglaswelltiroedd gwastad Feneswela, a'r gwrthdaro rhwng anwaredd a gwareiddiad.

Cyhoeddwyd *Doña Bárbara* gan wasg Editorial Araluce yn Barcelona, i osgoi sensoriaeth gan lywodraeth Feneswela.

Addaswyd yn ffilm gan y cyfarwyddwr Mecsicanaidd Fernando de Fuentes, gyda María Félix yn chwarae'r brif ran, yn 1943.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Lowell Dunham, *Rómulo Gallegos: An Oklahoma Encounter and the Writing of the Last Novel* (Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press, 1974).
* R. González Echevarría, "*Doña Bárbara* Writes the Plain", yn *The Voice of the Masters: Writing and Authority in Modern Latin American Literature* (Austin: University of Texas Press, 1985), tt. 33–63.

Categori:Nofelau 1929
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Feneswela
Categori:Nofelau Sbaeneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau Sbaeneg o Feneswela
Francisco Coloane

Nofelydd ac awdur straeon byrion o Tsile oedd **Francisco Coloane** (19 Gorffennaf 1910 – 5 Awst 2002) sy'n nodedig am ei ffuglen antur, yn enwedig straeon am y môr.

Ganwyd yn Quemchi ar ynys Chiloé a threuliodd ei ieuenctid yn neheudir y wlad. Symudodd i Santiago i weithio'n newyddiadurwr.

Enillodd wobr Llyfr Tsileaidd y Flwyddyn am ei gyfrol *Golfo de penas* (1945), a derbyniodd y Wobr Lenyddol Genedlaethol yn 1964. Cyhoeddodd ei hunangofiant, *Los pasos del hombre*, yn 2000. Bu farw yn Santiago yn 92 oed.

## Llyfryddiaeth 
### Casgliadau o straeon byrion 
* *Cabo de Hornos* (1941)
* *Golfo de penas* (1945)
* *Tierra del fuego* (1956)

### Nofelau 
* *El último grumete de La Baquedano* (1941)
* *Los conquistadores de la Antártida* (1945)

### Hunangofiant 
* *Los pasos del hombre* (2000)

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* D. Petreman, *La obra narrativa de Francisco Coloane* (Santiago: Editorial Universitaria, 1987)

Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Hunangofianwyr yn yr iaith Sbaeneg o Tsile
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Tsile
Categori:Llenorion straeon byrion yn yr iaith Sbaeneg o Tsile
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Newyddiadurwyr o Tsile
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Tsile
Categori:Nofelwyr yn yr iaith Sbaeneg o Tsile
Diana Noel

Roedd **Diana Noel, Ail Farwnes Barham** (18 Medi 1763 &ndash; 12 Ebrill 1823) yn arglwyddes, yn ddyngarwr ac yn  a ddiddymwr a sefydlodd ysgolion ac eglwysi ar Benrhyn Gŵyr.

Hi oedd unig ferch Charles Middleton, arglwydd Barham, a Margaret ei briod, o Barham Court, Kent. Priododd Syr Gerard Noel yn 1780. Wedi priodi, gwnaeth ei chartref yng Ngŵyr, Morgannwg, yn 1813, a chyda chymorth y Methodistiaid sefydlodd sawl capel yn rhannau Seisnig Gŵyr. Ni bu'r gyfathrach rhyngddi â'r Methodistiaid mor hapus ond cafodd gefnogaeth yr Annibynwyr.

## Gwaddol
Bu farw 12 Ebrill 1823, yn Fairy Hill, Gŵyr. Blynyddoedd wedyn cyflwynodd ei mab Charles, arglwydd Barham, ac arglwydd Gainsborough wedyn — y capeli i ymddiriedolwyr.

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
*Oxford Dictionary of National Biography, xxxvii, 341;
*Burke's … Peerage, Baronetage, and Knightage (1949), 803;
*The Cambrian, 19 Ebrill 1823;
*W. Williams, A memoir of the life and labours of the Rev. William Griffiths, Burry Green, Gower (1863);
Hanes Eglwysi Annibynnol Cymru, ii, 435-9.
*Alicia Gower-Jones, gol., Gower memories of William Griffiths (Llandysul 1957), (hunangofiant William Griffiths, 1788 - 1861).

Categori:Genedigaethau 1762
Categori:Marwolaethau 1823
Categori:Diddymwyr
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Dyngarwyr o Loegr
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yng Nghaint
Categori:Pobl o Maidstone
Categori:Pobl fu farw ym Mhenrhyn Gŵyr