open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Edwardes, 4ydd Barwn Kensington

Roedd **William Edwardes**, PC (11 Mai 1835 - 7 Hydref 1896) Barwn 1af Kensington ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig a 4ydd Barwn Kensington ym mhendefigaeth Iwerddon, yn dirfeddiannwr a gwleidydd Rhyddfrydol a gynrychiolodd etholaeth Hwlffordd yn Senedd y Deyrnas Unedig..

## Bywyd personol 
Ganwyd Edwardes yn Llundain yn fab hynaf Capten William Edwardes, 3ydd Barwn Kensington o Neuadd Hebburn, Hebburn, Swydd Durham a Laura Jane Ellison, merch Cuthbert Ellison, ei wraig. Bu William Edwardes, 2ail Barwn Kensington ei hen daid William Edwardes, Barwn 1af Kensington a'i hen hen daid Francis Edwardes hefyd yn gwasanaethu fel AS Hwlffordd.

Priododd Arglwydd Kensington a Grace Elizabeth Johnstone-Douglas, merch Robert Johnstone-Douglas, ym 1867; bu iddynt bedwar mab a phum merch.

Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Eton

## Gyrfa 
Ymunodd a chatrawd Gwarchodlu'r Coldstream ym 1867 gan wasanaethu fel capten ag uwchgapten, ond ymadawodd ar fyddin tair blynedd yn ddiweddarach er mwyn edrych ar ôl ystâd helaeth ei deulu yn siroedd Penfro, Caerfyrddin a Cheredigion. Etifeddodd yr ystâd a'r Barwniaeth ar farwolaeth ei dad ym 1872

Gwasanaethodd fel Dirprwy Raglaw Sir Benfro o 1862 ac fel Arglwydd Raglaw'r sir ym 1872. Gwasanaethodd fel Gwas Wrth Aros i'r Frenhines Victoria rhwng 1873 a 1874. Gwasanaethodd fel Distain Gosgordd y Frenhines o 1880 hyd 1885 pan ddyrchafwyd ef i swydd Arglwydd wrth Aros. Gwasanaethodd fel Capten Iwmyn y Gard o 1892 i 1895

## Gyrfa wleidyddol 
Safodd yn etholaeth Hwlffordd fel yr ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholiad cyffredinol 1865, gan golli yn erbyn y deiliad Ceidwadol John Henry Scourfield . Yn etholiad cyffredinol 1868 penderfynodd Scourfield sefyll dros Sir Benfro yn hytrach na'r fwrdeistref. Safodd Edwardes eto yn enw'r Rhyddfrydwyr gan lwyddo i gipio'r sedd. Er i Edwardes etifeddu'r teitl Y Barwn Kensington ym 1873, gan ei fod yn arglwyddiaeth yn y bendefigaeth Wyddelig yn hytrach nag un y DU, ni chafodd ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi a pharhaodd i gynrychioli Hwlffordd yn y Senedd hyd ddiddymu'r sedd ar gyfer etholiad cyffredinol 1885. Wedi diddymu Hwlffordd, safodd yr Arglwydd Kensington dros y Rhyddfrydwyr yn etholaeth Hornsey gan golli'n drwm i Syr James McGarel-Hog y deiliad Ceidwadol.

Wedi methu a dychwelyd i Dŷ'r Cyffredin cafodd ei ddyrchafu gan Gladstone i Dŷ'r Arglwyddi fel Barwn 1af Kensington ym mhendefigaeth y Deyrnas Unedig. Gwasanaethodd fel Chwip y Blaid Ryddfrydol yn y ddau dy.

## Marwolaeth 
bawd|chwith|Eglwys Sain Ffrêd
Bu farw yn ddisymwth o drawiad ar y galon yn Kelso, yr Alban tra ar daith hela. Claddwyd ei weddillion yng nghladdgell y teulu yn Eglwys Sain Ffrêd

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1896
Categori:Rhyddfrydiaeth
John Jones (AS Sir Gaerfyrddin)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler John Jones (tudalen wahaniaethu).''

Roedd **John Jones** (11 Rhagfyr 1815 – 26 Chwefror 1886) yn wleidydd Ceidwadol o Gymru ac yn Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin

## Bywyd personol
John oedd mab ieuengaf John Jones, Blaenos, Llanymddyfri a Mary merch William Jones Ystrad Walter, Caerfyrddin. Roedd brawd John, David yn rhagflaenydd iddo fel Cynrychiolydd Ceidwadol Sir Gaerfyrddin.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol yr Amwythig

Priododd ei gyfnither, Anne Thomas ferch David Thomas Wilfield, Sir Faesyfed.

## Gyrfa
Cafodd ei alw i'r bar yn y Deml Ganol ym 1839 ond ni fu'n ymarfer fel bargyfreithiwr. Gwasanaethodd fel Is Raglaw Sir Gaerfyrddin ac Uchel Siryf y Sir ym 1854

Sefydlodd ei daid, David Jones, banc yn Llanymddyfri ym 1799, ac ar ei farwolaeth ym 1839 trosglwyddwyd y busnes i John a'i frodyr hyn David a William. Ehangodd y brodyr y banc o dan yr enw ''David Jones a'i  Gwmni''.

## Gyrfa wleidyddol
Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Sir Gaerfyrddin o 1868 hyd 1880 pan gollodd y Ceidwadwyr un o ddwy sedd yr etholaeth i'r Rhyddfrydwr  Walter Rice Howell Powell

## Marwolaeth
Bu farw yn sydyn wrth gerdded y caeau ger ei gartref yn 73 mlwydd oed  

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig‎
Categori:Bancwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1886
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
David Jones (AS Sir Gaerfyrddin)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler David Jones (tudalen wahaniaethu).''

Bancwr o Gymru a gwleidydd Geidwadol oedd **David Jones** (1 Tachwedd 1810 – 1 Gorffennaf 1869).

## Cefndir 
David oedd mab ieuengaf John Jones, Blaenos, Llanymddyfri a Mary, merch William Jones Ystrad Walter, Caerfyrddin ei wraig. Roedd yn frawd i John Jones ei olynydd fel Cynrychiolydd Ceidwadol Sir Gaerfyrddin. Cafodd ei addysgu yn ysgol Charterhouse

Priododd Margaret Charlotte Campbell, merch Syr George Campbell, 4ydd Barwnig yn 1845. Gwnaethant eu cartref ym Mharc Glanebrane, Llanymddyfri bu iddynt 2 ferch a 2 fab

## Gyrfa 
Sefydlodd ei daid, David Jones arall, banc yn Llanymddyfri ym 1799, ac ar ei farwolaeth ym 1839 trosglwyddwyd y busnes i David a'i frodyr iau William a John. Ehangodd y brodyr y banc o dan yr enw ''David Jones a'i Gwmni''.

## Gyrfa wleidyddol 
Ym mis Ebrill 1852 cafodd yr Anrh. George Rice Trevor -, un o'r ddau aelod seneddol dros Sir Gaerfyrddin, ei ddyrchafu i'r bendefigaeth fel Barwn Dinefwr ar farwolaeth ei dad. Arweiniodd hyn at sedd wag, ac fe'i dewiswyd Jones i amddiffyn y sedd ar ran y Ceidwadwyr. Fel yr unig ymgeisydd etholwyd ef yn ddiwrthwynebiad i Dŷ'r Cyffredin ar 13 Mai. Daliodd y sedd am 16 mlynedd, yn cael ei dychwelyd heb wrthwynebiad ym mhob un etholiad cyffredinol. Erbyn 1868 roedd iechyd Jones yn fregus a dewisodd beidio â sefyll yr etholiad cyffredinol. Cafodd ei sedd ei ddal gan, John, ei frawd.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin ym 1845 a bu’n ddirprwy raglaw Sir Frycheiniog, Sir Gaerfyrddin a Sir Faesyfed

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei gartref, Pantglas, Llanfynydd a chladdwyd ei weddillion yng yng nghladdgell y teulu yn eglwys Cil-y-Cwm

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Bancwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1869
Bob Newhart

Actor a digrifwr ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **George Robert** "**Bob**" **Newhart** (5 Medi 1929 – 18 Gorffennaf 2024). Roedd yn adnabyddus am ei arddull di-wên a'r ffordd roedd yn siarad gydag atal dweud. Cychwynnodd fel digrifwr *stand-up*, cyn newid ei yrfa i actio ar deledu. Cafodd sawl gwobr, yn cynnwys tri Gwobr Grammy, Gwobr Emmy a Gwobr Golden Globe. Derbyniodd Wobr Mark Twain am Hiwmor Americanaidd yn 2002.

Fe'i ganwyd yn Oak Park, Illinois, yn fab i George David Newhart (1899–1986) a'i wraig Julia Pauline (née Burns; 1901–1991).

Daeth i amlygrwydd yn 1960 gyda'i record o ymsonau digrif *The Button-Down Mind of Bob Newhart*, a werthodd yn dda iawn a chyrraedd rhif un ar siart pop *Billboard*; mae'n parhau i fod yr 20fed albwm gomedi a werthodd fwyaf erioed. Roedd yr albwm dilynol, *The Button-Down Mind Strikes Back!*, yn llwyddiant hefyd, ac ar un adeg y ddau albwm oedd rhif un a rhif dau yn siart *Billboard*.

Cyflwynodd Newhart sioe adloniant ar NBC o'r enw *The Bob Newhart Show* (1961) cyn chwarae rhan y seicolegydd Robert Hartley rhwng 1972 a 1978 ac yna'r tafarnwr Dick Loudon ar gyfres *Newhart* o 1982 i 1990. Cafodd ddwy gomedi sefyllfa byrhoedlog yn y 1990au, *Bob* a *George and leo*. Actiodd Newhart mewn ffilmiau fel *Catch-22* (1970), *Cold Turkey* (1971), *In & Out* (1997), ac *Elf* (2003). Lleisiodd Bernard yn y ffilmiau animeddiedig Disney *The Rescuers* (1977) a *The Rescuers Down Under* (1990). Chwaraeodd Professor Proton ar gomedi sefyllfa *The Big Bang Theory* rhwng 2013 a 2018, a derbyniodd ei Wobr Emmy Primetime cyntaf am y rhan.

Bu farw yn 94 mlwydd oed, yn ei gartref yn Los Angeles, wedi sawl salwch byr.

## Ffilmiau
* *Hell Is for Heroes* (1962)
* *Hot Millions* (1968)
* *On A Clear Day You Can See Forever* (1970)
* *Catch-22* (1970)
* *Cold Turkey* (1971)
* *Little Miss Marker* (1980)
* *First Family* (1980)
* *In & Out* (1997)
* *Legally Blonde 2: Red, White & Blonde* (2003)
* *Elf* (2003)
* *The Librarian: Quest for the Spear* (2004)
* ''The Librarian: Return to King Solomon's Mines* (2006)
* *The Librarian: Curse of the Judas Chalice* (2008)
* *Horrible Bosses* (2011)

## Teledu
* *The Big Bang Theory* (2013-2018)   
* *The Librarians'' (2014)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Rhaid Peidio Dawnsio . . .

bawd|Poster Rhys Aneurin o'r gerdd "Rhaid Peidio Dawnsio" gan Emyr Lewis
Cerdd ar fesur mydr ac odl gan y prifardd Emyr Lewis yw **"Rhaid Peidio Dawnsio . . ."** ac mae'n rhan o'r dilyniant a enillodd Goron Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998 ar y testun "Rhyddid".  Mae'r bardd wedi seilio ei ddilyniant ar fywyd dinas Caerdydd gan ystyried amser a'r modd y mae dyn wedi creu cyfyngiadau amser iddo'i hunan drwy amser y cloc ond fe all hefyd ddianc i fyd diamser breuddwydion a'r dychymyg.

## Cynnwys
Mae tri phennill i'r gerdd hon ac yn y pennill cyntaf cyfeirir at reol ddychymygol yng Nghaerdydd, sef bod dawnsio'n cael ei wahardd rhwng wyth a deg y bore.  Dywedir bod yr Heddlu Cudd a'r Cyngor yn gwneud defnydd o gamerâu cylch cyfyng (CCTV) i sicrhau bod pawb yn cadw at y rheol hon.
Yn yr ail bennill dywedir ei bod hi'n bosib dawnsio yng Nghaerdydd ar adeg benodol, sef rhwng deg o'r gloch ac un ar ddeg o'r gloch y bore ond bod rhaid gwneud hynny mewn esgidiau coch a bod rhaid i'r dawnswyr gael eu hebrwng i fannau penodol yn ogystal er mwyn dawnsio.
Yn y pennill olaf gwelir newid cywair gan fod rhai yn mynnu torri'r rheolau hyn a herio'r drefn.  Pan fydd niwl dros y ddinas a'r camerâu wedi rhewi ym mis Chwefror ni fydd y "swyddogion sarrug" yn gallu gweld yr hyn sy'n digwydd ar y strydoedd a phryd hynny bydd y stryd yn llawn "o ddawns y sodlau noethion".

## Mesur
Mesur yn y canu rhydd yw mydr ac odl ac mae'r cerddi ar y mesur hwn yn amrywiol o ran nifer sillafau mewn llinell a phatrymau odli llinellau.  Er y gallant amrywio o gerdd i gerdd mae gan bob cerdd ar fesur mydr ac odl strwythur pendant.

## Dolenni allanol
* Emyr Lewis "Rhaid Peidio Dawnsio . . ." (BBC Bitesize)
* Emyr Lewis yn darllen ei gerdd "Rhaid Peidio Dawnsio" (Adnoddau Addysgol CBAC)

Categori:Cerddi Cymraeg
Edward John Sartoris

Roedd **Edward John Sartoris** (tua 1814 – 23 Tachwedd 1888) yn dirfeddiannwr Prydeinig a gwleidydd Rhyddfrydol o dras Ffrengig.

## Bywyd cynnar 
Roedd Edward yn fab hynaf Urban Sartoris o Sceaux, ger Paris a'i wraig Matilda (née Tunno), cafodd ei eni yn Llundain a chafodd ei addysg yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt. Ym 1842 priododd y gantores opera Adelaide Kemble. Ym 1863, ar farwolaeth ewythr ei fam, Edward Tunno, etifeddodd ystadau yn Warnford, Hampshire a Llangennech, Sir Gaerfyrddin. Roedd yr ystâd Cymreig yn cynnwys dyddodion mawr o lo

## Gyrfa seneddol 
Roedd Sir Gaerfyrddin yn cael ei gynrychioli yn Nhŷ'r Cyffredin gan ddau aelod seneddol wedi Deddf Diwygio Mawr 1832. Am nifer o flynyddoedd cyn 1868 tueddai etholiadau bod yn ddiwrthwynebiad, gyda'r ddau AS yn Geidwadwyr ac yn aelodau wedi eu dewis, yn ymarferol, gan deulu pwerus Campbell, Ieirll Cawdor.

Wedi'r Ail Ddeddf Diwygio, a basiwyd ym 1867 cynyddodd yr etholfraint yn sylweddol, gan ganiatáu i nifer fawr o ddynion o'r dosbarth gweithiol i bleidleisio am y tro cyntaf. Bu hynny, ynghyd ag anghytundebau ymysg aelodau Blaid Geidwadol yr etholaeth parthed ddewis ymgeiswyr priodol ar gyfer y drefn newydd, yn rhoi hyder i Ryddfrydwyr Sir Gar i benderfynu ymladd etholiad cyffredinol 1868.

Yn hytrach na dewis aelod o'r bonedd lleol cynhenid, dewisodd y Rhyddfrydwyr Sartoris fel eu hymgeisydd; dyn gweddol newydd i'r ardal ''un o'r tu fas'', nad oedd yn ddarostyngedig i hen fuddiannau'r tirfeddianwyr traddodiadol. Roedd ei fuddiannau busnes yn Llanelli, ardal ddiwydiannol, oedd yn tyfu'n gyflym, a rhan o'r sir lle byddai'r etholfraint newydd ar ei gryfaf, yn fanteisiol iddo hefyd. Gyda pheiriant etholaethol effeithlon, a drefnwyd i raddau helaeth gan weinidogion anghydffurfiol yr ardal, sicrhaodd Sartoris buddugoliaeth ysblennydd, gyda'i 3,280 o bleidleisiau yn hawdd ennill sedd gyntaf  yr etholaeth.

Dysgodd y Blaid Geidwadol a Chawdor gwers o gael  eu trechu. Yn yr etholiad nesaf ym 1874 rhoddwyd mab ac etifedd Iarll Cawdor, yr Is-iarll Emlyn, yn ymgeisydd yn hytrach na chi arffed i'r teulu; a ddefnyddiwyd *Y Sgriw* (bygwth tenantiaid gyda'u torri allan a gweithwyr i gleientiaid Cawdor o golli eu gwaith); adenillwyd y sedd oddi wrth y Rhyddfrydwyr.

## Bywyd amgen 
Wedi colli ei yrfa Seneddol ymddeolodd Sartoris i'w ystâd, Parc Warnford yn Hampshire, ym 1874. Yn ddiweddarach y flwyddyn honno priododd ei fab, Algernon Sartoris, Nellie Grant, merch Arlywydd yr Unol Daleithiau Ulysses S. Grant, ar 21 Mai 1874 yn Ystafell Dwyreiniol y Tŷ Gwyn.

Roedd Satoris yn hwyliwr brwd ac ym 1878 enillodd ei gwch hwylio *May* Regata Afon Hamble.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Hampshire ym mis Tachwedd 1888 yn 74 mlwydd oed

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1888
Categori:Rhyddfrydiaeth
Reuz

Mae **Reuz** (Ffrangeg: *Le Rheu*) yn gymuned yn department Il-ha-Gwilen (Ffrangeg: ''d'Ille-et-Vilaine''), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 35240
## Gweler hefyd
*Cymunedau Il-ha-Gwilen

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Il-ha-Gwilen
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Mynydd Barker

bawd|260px
[bawd|chwith|260px|Depo [Rheilffordd dreftadaeth Steamranger]]
Mae **Mynydd Barker** yn dref yn Ne Awstralia, 33 cilomedr o Adelaide ym Mryniau Adelaide. Poblogaeth y dref yw 14,452.

Enwyd y dref ar ôl bryn cyfagos a enwyd ar ôl Capten Collet Barker, fforiwr ac aelod o'r fyddin Brydeinig.

Gwerthwyd tir da amaethyddol yn yr ardal gan Lywodraeth De Awstralia yn 1838  ac adeiladwyd melin ŷd i brosesu cynnyrch yr ardal.

Adeiladwyd rheilffordd o Gyffordd Mynydd Barker i Fynydd Barker  ac agorwyd gorsaf reilffordd Mynydd Barker ar 27 Tachwedd 1883. Estynnwyd y lein i Strathalbyn ar 15 Medi 1884, ac yn y pen draw i Goolwa a Victor Harbor. Caewyd y lein ym 1989, ond erbyn hyn mae Rheilffordd dreftadaeth Steamranger yn cynnal gwasanaethau stêm ar y lein.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi De Awstralia
Lancelot Bulkeley

Clerigwr  o Gymru oedd yn Archesgob Dulyn rhwng 1619 a 1650 oedd **Lancelot Bulkeley** (c. 1568 –- 8 Medi 1650) (weithiau **Launcelot**). Roedd yn fab i Richard Bulkeley (bu farw 1573) a hanner brawd Richard Bulkeley (bu farw 1621). Roedd yn enedigol o Fiwmares ac yn un o deulu'r Bwcleaid a oedd a'u cartref teuluol ym Mryn Barwn gerllaw Biwmares, Ynys Môn.

Ar 1 Tachwedd 1649, cafodd ei arestio yn Nulyn am ddefnyddio'r Llyfr Gweddi Gyffredin.

## Magwraeth ac addysg
Ef oedd 11fed mab Richard Bulkeley (bu farw 1573), o Fiwmares, ac ail blentyn ei ail-wraig Agnes (merch Thomas Needham o Stenton). Derbyniodd addysg yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen, gan ddechrau yno yn 1587. Wedi iddo dderbyn gradd B.A. yno, aeth i Neuadd Sant Edmwnd, coleg arall yn Rhydychen ble cwbwlhaodd ei  M.A. yn 1593.

## Yr Eglwys
Ar 13 Tachwedd 1593 fe'i ordeiniwyd yn ddeacon gan yr Esgob Hugh Bellot, o Esgobaeth Bangor. Ychydig wedi hynny penodwyd ef gan Iago, brenin Lloegr yn Aelod o Gyfrin Gyngor Iwerddon.

Ceisio wahardd dathliadau cyhoeddus o'r Offeren Gatholig. Pan glywodd trigolion y ddinas y newyddion hwn bu terfysg a thaflwyd cerrig ar Bulkeley, a ddihangodd i dŷ gerllaw. Gwrthododd Cyngor y Ddinas ei gefnogi mewn unrhyw ffordd a gwaharddwyd milwyr Coron Lloegr rhag atal y terfysgwyr.

Ar 1 Tachwedd 1649, cafodd ei arestio yn Nulyn am ddefnyddio'r Llyfr Gweddi Gyffredin, a waharddwyd gan Ddeddf 1647, Lloegr. Bu farw yn Tallaght, (Gwyddeleg: Tamhlacht) yn 82 oed ar 8 Medi 1650.

## Gweler hefyd
*Is-iarll Bulkeley, teitl ym Mhendefigaeth Iwerddon a grewyd ar 19 Ionawr 1644 ar gyfer Thomas Bulkeley, Is-iarll 1af Bulkeley mab Syr Richard Bulkeley

## Ffynonellau
*  "Bulkeley, Launcelot". Dictionary of National Biography. Llundain: Smith, Elder & Co. 1885–1900.

Categori:Genedigaethau 1568
Categori:Marwolaethau 1650
Categori:Archesgobion Dulyn
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Neuadd Sant Edmwnd, Rhydychen
Categori:Hanes Dulyn
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Fiwmares
Categori:Pobl fu farw yn Iwerddon
Categori:Teulu Bulkeley
Dolores Ibárruri

Arwres Weriniaethol o Wlad y Basg, yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen, oedd **Isidora Dolores Ibárruri Gómez** (9 Rhagfyr 1895 – 12 Tachwedd 1989) – a alwyd hefyd yn **"La Pasionaria"** (Sbaeneg am Flodyn y dioddefaint); roedd hefyd yn wleidydd comiwnyddol o dras Fasgaidd, a oedd yn enwog am ei slogan *¡No Pasarán!* ("Gwnawn nhw ddim mynd heibioǃ") yn ystod Brwydr Madrid yn Nhachwedd 1936.
[bawd|chwith|Hunangofiant a gyhoeddwyd mewn clawr caled yn gyntaf yn 1966.[Delwedd:Cofeb i Dolores Ibarruri, Cymru.jpg|bawd|Cofeb yng Nghymru i Dolores Ibarruri (gwall sillafu yn y Sbaeneg).|chwith|canol]]
[bawd|Bedd Dolores Ibarruri, Madrid.[Delwedd:Carreg fedd Dolores Ibarruri.jpg|bawd|chwith|carreg fedd.]]

Ymunnodd â Phlaid Comiwnyddol Sbaen (*Partido Comunista Español*, neu'r PCE)  pan sefydlwyd y blaid yn 1921. Daeth yn ysgrifenwraig i'r *Mundo Obrero*,  sef cyhoeddiad gan y PCE, ac yn Chwefror 1936 fe'i hetholwyd i'r Cortes Generales fel dirprwy i'r PCE tros Asturias. Yn dilyn ei halltudiaeth o Sbaen ar ddiwedd y Rhyfel Carterf, fe'i pennwyd yn Ysgrifennydd Cyffredinol i Bwyllgor Canolog Plaid Comiwynyddol Sbaen, ac arhosodd yn y safle hon o 1942 hyd at 1960. Fe'i gelwid yn Arlywydd Anrhydeddus y PCE, safle y cadwodd hyd ddiwedd ei hoes. Pan ddychwelodd i Sbaen yn 1977, fe'i hail-etholwyd fel dirprwy i'r Cortes i gynrychioli'r un rhanbarth a chynrychiolai yn ystod yr Ail Weriniaeth.

Adeiladwyd cerflun i Dolores Ibarruri'n Glasgow, a chofeb syml iddi'n Tudweiliog yn Pen Llŷn. Coelir mai'r rhain yw'r unig gofebion i Dolores Ibarruri. Mae Dolores wedi ei chladdu'n mynwent La Almudena, Pueblo Nuevo, Madrid, Sbaen.

Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Merched y 19eg ganrif
Cymunedau Ain

150px|chwith|Arfbais Ain
Dyma **restr o gymunedau yn Département Ain** yn rhanbarth Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc

Categori:Ain
Cymunedau Allier

bawd|chwith|Arfbais Allier
bawd|de|Lleoliad Allier yn Ffrainc

Dyma **restr o gymunedau yn Département Allier** yn rhanbarth Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc

Categori:Allier
Lewis Davies Jones

Llenor ac eisteddfodwr oedd **Lewis Davies Jones**, neu **Llew Tegid** (3 Tachwedd 1851 – 4 Awst 1928). Roedd yn athro ym Mangor wrth ei alwedigaeth a chododd arian mawr er mwyn sefydlu Prifysgol Bangor.

## Magwraeth a theulu
Ganed Llew Tegid yn y Ffridd Gymen ger y Bala ac aeth i Ysgol Frutanaidd y Bala yn 1862, cyn treulio tymor yno fel disgybl-athro. Roedd ganddo dri brawd: un yn daid i'r digrifwr Mici Plwm, y Parch Penllyn Jones ac Owen Cadwaladr Jones. Yn 1881 priododd Elisabeth, merch John Thomas, Plas Madog, y Parc ger y Bala. Roedd yn gyfnither i Thomas Edward Ellis, gwleidydd radicalaidd ac un o feddylwyr politicaidd mwyaf gwreiddiol a blaenllaw ei ddydd. Cawsant ddau fab a thair merch.

## Addysg
Rhwng 1872 a 1873 mynychodd Coleg y Normal, Bangor, sef coleg i hyfforddi athrawon. Bu'n athro yn Ysgol y Cefnfaes, Bethesda, Gwynedd cyn ei benodi yn athro yn Ysgol y Garth, Bangor ym Mehefin 1875, lle treuliodd 27 mlynedd. Fe'i cofir yn bennaf fel arweinydd eisteddfod ac am eiriau llawer o alawon gwerin.

## Prifysgol Bangor
Yn 1902 gadawodd yr ysgol er mwyn ymgyrchu i godi arian tuag at adeiladu adeiladau newydd Prifysgol ym Mangor (Y Coleg ar y Bryn); erbyn 1916 roedd wedi codi cannoedd o bunnoedd.

Bu farw ym Mangor ar 4 Awst 1928 ac fe'i claddwyd ym Mynwent Glan Adda, Bangor.

## Llyfrau Nel Wyn 
Cyhoeddwyd tri o lyfrau o straeon plant (di-ddyddiad) tua 1904-1912 gan *awdures* o'r enw "Nel Wyn"

* *Y Ddau Frawd*
* ''Hywel a'r Gath*
* *Cylch Abred''

Mae'n debyg mae Llew Tegid oedd Nel Wyn.

## Cyfeiriadau
*Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)
**Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein*; Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Marwolaethau 1928
Categori:Addysgwyr o Gymru
Joanna Penberthy

Offeiriad Anglicanaidd yw **Joanna Susan "Jo" Penberthy** (ganwyd 1960). Ers mis Medi 2015, mae wedi bod yn Rheithor Bywoliaeth Glan Ithon, sy'n cynnwys Llandrindod a'r pentrefi cyfagos, yn Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu. Rhwng 2016 a 2023 hi oedd Esgob Tyddewi yn yr Eglwys yng Nghymru.

Bu'n gweinidogaethu yn Eglwys Loegr a'r Eglwys yng Nghymru a chyn hynny gwasanaethodd fel diacones yn Esgobaeth Durham ac Esgobaeth Llandaf, fel diacon yn Esgobaeth Llandaf, Esgobaeth Llanelwy, ac Esgobaeth Tyddewi, ac fel offeiriad yn Esgobaeth Tyddewi, Esgobaeth Bath a Wells, ac Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu. Fe'i cysegrwyd yn esgob ar 21 Ionawr 2017 a'i gorseddu yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar 11 Chwefror 2017. Yn dilyn cyfnodau o salwch, cyhoeddwyd ym mis Mai 2023 y byddai Penberthy yn ymddeol ar ddiwedd Gorffennaf. Ar 17 Hydref 2023, etholwyd yr hybarch Dorrien Davies yn Esgob Tyddewi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Morwyn

[bawd|*[Glasoed* neu *Ieuenctid* (*La Jeunesse (1893)* gan y Ffrancwr William-Adolphe Bouguereau. Mae'r lliw gwyn wedi bod yn symbol o forwyndod a diniweidrwydd ers canrifoedd.]]
Y cyflwr o fod heb brofi cyfathrach rywiol yw *morwyndod*. Mae llawer o ddiwylliannau'r byd yn edrych ar forwyndod drwy lygad gwahanol: e.e. anrhydedd, purdeb a diniweitrwydd. Mewn rhai diwylliannau mae bod yn ddi-briod yn gyfystyr â bod yn forwyn. Mae'r gair Cymraeg 'morwyn' yn cyfeirio at fenyw yn unig ond gall 'golli morwyndod' hefyd gyfeirio at fechgyn.

Mae'r gair 'morwyn' hefyd yn golygu gweinyddes mewn plasdy neu dŷ bwyta. Gwas yw'r gair am y gwryw.

## Oedran
Mae oedran colli morwyndod yn amrywio o wlad i wlad. Mae'r tabl (ar y dde) yn dangosbfod Lloegr a Chymru yn ddwy wlad lle mae pobl ifanc yn colli eu morwyndod yn gynnar iawn. Oed cydsynio yw'r oedran mae'r wlad yn ei gosod mewn deddf, lle mae cael cyfathrach rywiol cyn hynny yn anghyfreithlon. 18 oed yw'r norm, ond mae'n amrywio dipyn go lew. Hyd at y 18g roedd oed gydsynio mor isel â 12 yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop.

## Gweler hefyd
*Y Forwyn Fair
*Morwyn Llyn y Fan

## Cyfeiriadau
Categori:Di-rywioldeb
Kali Rocha

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Kali Michele Rocha** (ganwyd 5 Rhagfyr 1971). Mae'n adnabyddus am ei rôl yn chwarae'r rhan Karen Rooney, mam pedwar o blant a Dirprwy Brifathrawes ysgol yn y gomedi sefyllfa Disney Channel *Liv and Maddie*. Mae hefyd yn sgriptio rhai rhaglenni.

Priododd Michael Krikorian yn 2006 ac mae ganddi ddau o blant.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Treant-ar-C'hoad

Mae '''Treant-ar-C'hoad'* (Ffrangeg: *Trans-la-Forêt*) yn gymuned yn department Il-ha-Gwilen (Ffrangeg: *d'Ille-et-Vilaine''), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 35339
## Gweler hefyd
*Cymunedau Il-ha-Gwilen

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Il-ha-Gwilen
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Gorsaf reilffordd Longport

**Gorsaf reilffordd Longport**  yn orsaf sydd yn gwasanaethu Longport, Burslem a Middleport ar lein rhwng Cryw a Derby, a oedd yn rhan y Rheilffordd Gogledd Swydd Stafford. Mae'r orsaf yr un agosaf i Port Vale F.C.

Agorwyd yr orsaf ar 9 Hydref 1848, efo'r enw Burslem. Newidiwyd enw'r orsaf pan agorwyd Gorsaf reilffordd Burslem agosach i'r dref.

## Dolen allanol
* Gwefan national rail

Longport
Longport
Gordy

Mae ***Gordy*** yn ffilm gomedi-drama o deulu Americanaidd o 1995 a gyfarwyddwyd gan Mark Lewis. Arwr y ffilm yw mochyn bach o'r enw Gordy sy'n chwilio am ei deulu coll, heb yn wybod eu bod yn y lladd-dy yn Omaha. Mae'n byw profiadau eraill mae'n ei gyfarfod ar y ffordd gan gynnwys y canwr gwlad Luke McAllister a'i ferch Jinnie Sue. Mae'n cyfarfod Hanky Royce hefyd, ac yn ei helpu, gan fod ei fam wedi dyweddio gyda dyn drwg: Gilbert Sipes.

Rhyddhawyd y ffilm ar 12 Mai 1995 a'i ddosbarthu gan Miramax Family Films.

## Y Cast 
* Doug Stone fel Luke MacAllister
* Kristy Young fel Jinnie Sue MacAllister
* Tom Lester fel Cousin Jake
* Deborah Hobart fel Jessica Royce
* Michael Roescher fel Hanky Royce
* James Donadio fel Gilbert Sipes
* Ted Manson fel Henry Royce
* Tom Key fel Brinks
* Jon Kohler a Afemo Omilami fel Dietz a Krugman

### Lleisiau 
* Justin Garms fel Gordy
* Hamilton Camp fel Tad Gordy a Richard the Rooster
* Jocelyn Blue fel Mam Gordy
* Frank Welker fel y Adroddwr
* Tress MacNeille fel Wendy
* Earl Boen fel Minnesota Red
* Frank Soronow fel Dorothy the Cow
* Billy Bodine fel Mochyn bach
* Blake McIver Ewing fel Mochyn bach
* Julianna Harris fel Mochyn bach
* Sabrina Weiner fel Mochyn bach
* Heather Bahler fel Mochyn bach
* Jim Meskimen fel llais Bill Clinton

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 1995
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau am blant
Breage

Pentref a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Breage** (Cernyweg: y pentref = *Eglosbrek*; y plwyf sifil = *Pluwvrek*).

Mae aneddiadau eraill yn y plwyf sifil yn cynnwys Ashton, Broadlane, Carleen, Godolphin Cross, Gwedna, Hendra, Kenneggy, Millpool, Pengersick, Penhale Jakes, Polladras, Praa Sands, Rinsey, Rinsey Croft, Trenwheal, Trescowe, Tresoweshill, Trevena, a Trew. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,000.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Poll an Wragh

Pentref yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Poll an Wragh** (Saesneg: *Praa Sands*). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Breage.

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Poll an Wragh wedi'i gefeillio â:

* Brignogan, Llydaw

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Gerddi Sant Ioan

Parc bychan yng nghanol Caerdydd yw **Gerddi Sant Ioan**. Mae wedi ei leoli rhwng Eglwys Sant Ioan Fedyddiwr a Hen Lyfrgell Caerdydd. Mae'r parc yn tua 1500 m² o ran maint ac wedi'i ffensio gyda ffens haearn. Mae'n agored i'r cyhoedd yn unig yn ystod y dydd ac mae'r mynediad yn cael ei chau am 17.00 awr. Ar y safle, nesaf i rai hen goed yw rhai gwelyau blodau a chofeb canolog ar ffurf cysegr.

Cafodd yr ardal ei rhannu o'r gweddill y fynwent Sant Ioan yn ystod yr 1890au, pan adeiladwyd llwybr cyhoeddus gan Gorfforaeth Caerdydd rhwng Stryd Working a'r Farchnad Ganolog Caerdydd.

Mae'r parc wedi'i gyfarparu gyda meinciau, ac felly yn arbennig o addas ar gyfer aros ac oedi. Oherwydd ei cylchedd hytrach hylaw, mae'n llai addas ar gyfer gweithgareddau chwaraeon, e.e. loncian. Mae'r llwybr croesi drwy'r parc yn byrfodd poblogaidd rhwng y ddwy ardal siopa a mannau eraill o ddiddordeb.

## Lôn y Cyrff Meirw
Pan agorodd Marchnad Caerdydd yn 1891, cafodd llwybr ei greu drwy'r fynwent i ddarparu mynediad haws i'r farchnad. Mae'r llwybr sydd yn gwahanu dwy ran y fynwent yn cael ei 'nabod fel Dead Man's Alley.

## Gweler hefyd
* Rhestr gerddi Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Mynwentydd
Gerddi Sant Ioan
Abarrez

Mae **Abarrez** (Ffrangeg: *Abbaretz*) yn gymuned yn Departamant Liger-Atlantel (Ffrangeg *Loire-Atlantique*), yng ngwlad Llydaw a rhanbarth Ffrengig Pays de la Loire. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg

## Poblogaeth
Delwedd:Population - Municipality code 44001.svg

## Gweler hefyd
Cymunedau Liger-Atlantel

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Liger-Atlantel
Categori:Pays de la Loire
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Cymunedau Liger-Atlantel

150px|bawd|chwith|Arfbais Loire-Atlantique
bawd|250px|Lleoliad Loire-Atlantique

Dyma restr o '*gymunedau (Llydaweg *kumunioù*; Ffrangeg *communes*) yn Departamant Liger-Atlantel (Fr *Département Loire-Atlantique*)*', Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn hanesyddol, roedd Loire-Atlantique yn rhan o Lydaw, gyda Naoned yn brifddinas Llydaw. Gwahanwyd hi oddi wrth y gweddill o Lydaw ar 30 Mehefin 1941, gan Lywodraeth Vichy. Parhaodd hyn wedi cwymp Vichy, ac ym 1955 gwnaed Loire-Atlantique yn rhan o ranbarth (*Région*) Pays de la Loire.

Categori:Loire-Atlantique
Jimmy Young

Canwr a chyflwynydd radio Seisnig oedd **Syr Leslie Ronald "Jimmy" Young, CBE** (21 Medi 1921 – 7 Tachwedd 2016).

Fe'i ganwyd yn Cinderford, Swydd Gaerloyw. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Rhamadeg East Dean.

## Senglau
*"Too Young" (1951)
*"Faith Can Move Mountains" (1953; #11) 
*"Eternally" – (1953; #8)  
*"The Man from Laramie" (1954; #1)
*"Unchained Melody" (1955; #1) 
*"Someone on Your Mind" (1955; #13) 
*"Chain Gang" (1956; #9
*"The Wayward Wind" (1956; #27)
*"Rich Man Poor Man" (1956; #25) 
*"More" (1956; #4) – UK Number 4
*"Round and Round" (1957; #30)
*"Miss You" (1963; #15)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2016
Ninefeh

Prifddinas Ymerodraeth Newydd Assyria hynafol a leolir mewn Mosul, Irac heddiw ar lan afon Tigris ym Mesopotamia oedd **Ninefeh** neu **Ninefe** (Acadeg: *Ninua*, Hebraeg: נינוה *Nīnewē*).  Roedd Ninefeh yn ddinas fwyaf y byd am 50 blwyddyn tan 612 CC.

## Clwydi hynafol
*Clwyd Adad
*Clwyd Halzi
*Clwyd Mashki  
*Clwyd Nergal
*Clwyd Shamash

Categori:Assyria
Categori:Dinasoedd y Beibl
Categori:Safleoedd archaeolegol Irac
Gwiler-Leon

Mae **Gwiler-Leon** (Ffrangeg: *Guilers*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29069

## Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Callington

Tref a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Callington** (Cernyweg: *Kelliwik*).

O deyrnasiad y Frenhines Mari I hyd Ddeddf Diwygio 1832 roedd Kelliwik yn fwrdeistref seneddol bwdr, yn dychwelyd dau aelod seneddol.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 5,786.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Categori:Trefi Cernyw
Essa

Tref a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Essa** (Saesneg: **Saltash**; Cernyweg: *Essa*). 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 16,419.

Mae Caerdydd 140.3 km i ffwrdd o Essa ac mae Llundain yn 314&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Plymouth sy'n 5.3&nbsp;km i ffwrdd.

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Essa wedi'i gefeillio â:
* Plougastell-Daoulaz, Llydaw

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Categori:Trefi Cernyw
An Lysardh

Penrhyn yn ne Cernyw, yw **An Lysardh** (Saesneg: *The Lizard*), sy'n cynnwys y pwynt mwyaf deheuol o dir mawr Prydain. Pentref An Lysardh, yw'r pentref mwyaf deheuol ar dir mawr Prydain.

Er bod tebygrwydd rhwng siâp madfall a siâp penrhyn An Lysardh, cyd-ddigwyddiad yw'r gymhariaeth: *Lys Ardh* (Cymraeg: "Ardderchocaf Lys") yw wir darddiad yr enw.

## Cyfeiriadau
Categori:Arfordir Cernyw
Categori:Pentiroedd Lloegr
Horace Lyne

Chwaraewr rygbi Cymreig a anwyd yng Nghasnewydd oedd **Horace Sampson Lyne** (31 Rhagfyr 1860 - 1 Mai 1949). Roedd yn aelod o Glwb Rygbi Casnewydd.

Roedd lyne yn fab i Charles Lyne, maer Casnewydd yn 1856 ac eilwaith yn 1884. Addysgwyd ef yn Plymouth a'r *Royal Naval College* cyn gweithio fel cyfreithiwr. Bu farw 1 Mai 1949 yng Nghasnewydd.

## Rygbi 
Chwaraeodd fel cefnwr i Glwb Rygbi Casnewydd pan oedd yn 18 oed, ac yna fel blaenwr; daeth yn gapten y clwb rhwng 1883 a 84, ac enillodd 6 chap dros Gymru rhwng 1883 a 1885.

Fel cynrychiolydd y gêm yng Nghymru, bu'n un o sylfaenwyr y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol yn 1886-87. Bu'n Llywydd Undeb Rygbi Cymru am gyfnod hirach na neb. Ef a Walter E. Rees a roddodd drefn ar faterion rygbi yng Nghymru yn hanner cyntaf yr 20g.

## Anrhydeddau
Urddwyd ef â rhyddfraint y dref yn 1934 a phenodwyd ef yn ganghellor Esgobaeth Mynwy yn 1938. Bu hefyd yn aelod o Gorff Llywodraethol yr Eglwys yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1949
Gorsaf reilffordd Box Hill a Westhumble

Mae **Gorsaf reilffordd Box Hill a Westhumble** yn orsaf ym mhentref Westhumble yn Surrey. Lleolir y bryn Box Hill tua hanner milltir i'r dwyrain.

Agorwyd yr orsaf ym 1867. Mae'r orsaf wedi cael amrywiaeth o enwau dros y blynyddoedd. Gweithredir yr orsaf gan gwmni Southern; mae trenau'n mynd i Lundain ac i Horsham pob awr.

Boxhill02LB.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan National Rail

Box Hill a Westhumble
Box Hill a Westhumble
Leonard Cohen

Bardd, cerddor ac awdur o Ganada oedd **Leonard Norman Cohen, CC GOQ** (21 Medi 1934 – 7 Tachwedd 2016).

Fe'i ganwyd yn Westmount, Quebec, yn fab i'r dyn busnes Nathan Cohen a'i wraig Marsha (Masha) Klonitsky. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Herzliah, Ysgol Westmount, a'r Prifysgol McGill.

## Llyfryddiaeth 
### Barddoniaeth 
**Let Us Compare Mythologies*. Montreal: Contact Press [McGill Poetry Series], 1956.
**The Spice-Box of Earth*. Toronto: McClelland & Stewart, 1961.
**Flowers for Hitler*. Toronto: McClelland & Stewart, 1964.
**Parasites of Heaven*. Toronto: McClelland & Stewart, 1966.
**Selected Poems 1956–1968*. Toronto: McClelland & Stewart, 1968.
**The Energy of Slaves*. Toronto: McClelland and Stewart, 1972. ISBN 0-7710-2204-2 ISBN 0-7710-2203-4 
*''Death of a Lady's Man*. Toronto: McClelland & Stewart, 1978. ISBN 0-7710-2177-1
**Book of Mercy*. Toronto: McClelland & Stewart, 1984. 
**Stranger Music: Selected Poems and Songs*. London, New York, Toronto: Cape, Pantheon, McClelland & Stewart, 1993.
**The Lyrics of Leonard Cohen*. London: Omnibus Press, 2009.
**Poems and Songs''. New York: Random House (Everyman's Library Pocket Poets), 2011.

### Nofelau 
**The Favourite Game*. London, New York, Toronto: Secker & Warburg
**Beautiful Losers*. New York, Toronto: Viking Press, McClelland & Stewart, 1966.

Categori:Beirdd o Ganada
Categori:Cantorion o Ganada
Categori:Cerddorion o Ganada
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2016
Abram Wood

Sefydlydd teulu diwylliedig o sipsiwn oedd **Abram Wood** (c. 1699 - c. 12 Tachwedd 1799); ei enw ef sydd yn yr ymadrodd "teulu Abram Wood" pan gyfieirir at un o'r sipsiwn; ceir amrywiadau ar y ffurf hwn: 'Abram Wd' neu 'deulu Alabaina'. Bu ei ddisgynyddion yn amlwg iawn fel cerddorion, yn ffidilwyr ac yn delynorion. Canai Abram y ffidil, ond nid oedd yn delynor — yng Nghymru y dysgodd ei deulu ganu'r delyn. Bu farw'n gant oed ar ei ffordd ger Llangelynnin, Gwynedd.

## Hanes
Ychydig iawn o wybodaeth sydd ar gael am Abram ei hun ac ni ddylid ei gymysgu gyda gŵr arall o'r un enw a hanodd o Frome, yng Ngwlad yr Haf. Fe'i disgrifir yng nghofrestr marwolaethau Plwyf Llangelynnin fel *Abram Woods, a travelling Egyptian*. Yn ôl ei or-ŵyr, y telynor John Roberts o'r Drenewydd, daeth Abram Wood a'i blant i Gymru o lannau Afon Hafren.

Cofnodwyd llawer o hanes y teulu gan John Samson, o Lerpwl a astudiodd y Sipsiwn Cymreig a'u hiaith (Romani). Prif ffynhonnell ei wybodaeth oedd Mathew Wood (1845-1929) a fu'n byw yn ardal y Bala.

## Disgynyddion
[bawd|chwith|Bedd Abram Wood yn [Llangelynnin, Gwynedd|Eglwys Llangelynnin, ger Tywyn, Gwynedd]]
Roedd gan nifer o feibion: Valentine, William a Solomon; soniai nain 'y Sgolor Mawr' hefyd am Tom a Robin), ac un ferch Damaris (a briododd ag un o'r Ingramiaid, gogledd Ceredigion. Credir fod nifer o'i ddisgynyddion wedi ymbriodi ag aelodau eraill o'r teulu, fel oedd yr arfer gan y Sipsiwn.

Ymhlith y disgynyddion nodedig y mae:
*Jeremiah Wood neu 'Jeri Bach Gogerddan' (c. 1779-1867), ŵyr i Abram a adnabyddir hefyd fel 'Telynor Gogerddan' (Trefeurig)
*John Wood Jones (1800-1844) gorwyr Abram a thelynor Arglwyddes Llanofer (Augusta Hall)
*John Roberts Telynor Cymru; cofnododd hanes y teulu
*Mathew Wood (1845-1929) a fu'n byw yn ardal y Bala

## Gweler hefyd
*Augustus John; dysgodd Romani a bu'n byw am gyfnod yn ardal y Bala, gyda rhai o deulu Abram Wood.

## Ffynonellau
**Gwyddoniadur Cymru*; Gwasg y Brifysgol (2008)
*Y Bywgraffiadur Cymreig (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)

Categori:Genedigaethau 1699
Categori:Marwolaethau 1799
Categori:Cerddorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl fu farw yng Ngwynedd
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Roma
Llyn Tarawera

Mae **Llyn Tarawera** yn llyn yn ardal Bay of Plenty, ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd. Mae'r enw Maori 'Tarawera' yn golygu 'gwaywffon llosgedig'. Roedd sawl pentref Maori ar lannau'r llyn hyd at ffrwydrad Mynydd Tarawera ar 10 Mehefin  1886.

## Cyfeiriadau
Tarawera
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
John Gillespie Magee Jr.

Bardd ac awyrennwr Americanaidd oedd **John Gillespie Magee, Jr.** (9 Mehefin 1922 – 11 Rhagfyr 1941).

Fe'i ganwyd yn Shanghai, Tsieina, yn fab i John Magee, Sr. a'i wraig Faith Emmeline (ganed Backhouse). Awdur y cerdd enwog "High Flight" oedd ef.

Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Sonedwyr Saesneg
Lokenole

Mae **Lokenole** (Ffrangeg: *Locquénolé*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29132

## Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Coll Gwynfa

Cerdd hir ddiodl gan y llenor Seisnig John Milton yw ***Coll Gwynfa*** (). Cyhoeddwyd yn gyntaf mewn 10 llyfr yn y flwyddyn 1667, ac yn yr ail argraffiad ym 1674 cafodd llyfrau 7 a 10 eu rhannu'n ddau. Cyfansoddodd Milton gydgerdd, *Paradise Regained* ("Adferiad Gwynfa"; 1671), sy'n adrodd hanes Temtiad Crist.

Stori'r arwrgerdd Feiblaidd hon yw cwymp dyn oddi wrth ras. Tynodd Milton ar nifer o dechnegau'r hen feirdd, megis Homeros a Fferyllt: dechreuad yng nghanol y stori, ymbil ar yr awen, strwythur 12-llyfr (megis yr Aenid), a ffurf epig y gerdd. Er yr arddulliau clasurol, Cristnogaeth yw pwnc a naws *Coll Gwynfa*. Gwrthododd Milton yr odl, gan ddefnyddio sain a sigl y geiriau i ganu'r gerdd. Mae'n bosib taw'r gerdd *Lucifer* (1654), sy'n adrodd stori'r frwydr rhwng yr angylion a Duw, gan yr Iseldirwr Joost van den Vondel a ysgogodd Milton i ysgrifennu *Coll Gwynfa*.

bawd|dim|Paentiad William Blake o Adda ac Efa (1808)

Cafodd y gerdd ddylanwad sylweddol ar lên Lloegr, ac fe'i hystyrir yn un o gyfansoddiadau gwychaf barddoniaeth Saesneg. Y Bardd Llawryfog Dryden oedd un o'r cyfoedion cyntaf i ganmol campwaith Milton, drwy fynegi ei ddigalondid: "*This man will cut us all out, and the ancients too*". Canrif yn hwyrach, clodforwyd perseinedd y gerdd gan y traethodwr Hazlitt. Darluniodd William Blake a Gustave Doré argraffiadau yn y 19eg ganrif. Credodd y Rhamantwyr Blake a Shelley taw Satan oedd gwir arwr y gerdd, a dylid edmygu ei wrthryfel yn erbyn Gormesdeyrnas Nef. Ysbrydolwyd nifer o gelfyddydweithiau gan *Goll Gwynfa*, gan gynnwys yr oratorio *Die Schöpfung* gan Hayden a'r gerdd *Endymion* gan Keats. Cyfieithwyd *Coll Gwynfa* i'r Gymraeg yn gyntaf gan William Owen Pughe a'i gyhoeddi ym 1819. Cyhoeddwyd cyfieithiad John Evans (I. D. Ffraid), eto dan yr enw *Coll Gwynfa*, ym 1865.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
*  J. Hubert Morgan. "Coll Gwynfa: myfyrdod lyfryddol ar gyfieithiad William Owen Pughe", *Cylchgrawn y Gymdeithas Lyfryddol Gymreig*, Cyf. 6 Rhif 3 (Gorffennaf 1945), tt. 145–161.

## Dolenni allanol 
*  Testun *Coll Gwynfa* ar Google Books
*  Testun *Paradise Lost*  ar wefan Prifysgol Dartmouth

Categori:Arwrgerddi
Categori:Cerddi'r 1660au
Categori:Cerddi'r 17eg ganrif o Loegr
Categori:Cerddi Cristnogol o Loegr
Categori:Cerddi Saesneg yr 17eg ganrif
Categori:Cerddi Saesneg o Loegr
Categori:Llyfrau 1667
Categori:Llyfrau barddoniaeth yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Llyfrau barddoniaeth Saesneg yr 17eg ganrif
Categori:Llyfrau barddoniaeth Saesneg o Loegr
Categori:John Milton
Len Allchurch

Cyn bêl-droediwr proffesiynol o Gymru oedd **Leonard "Len" Allchurch **(12 Medi 1933 – 16 Tachwedd 2016). Chwaraeodd yn y Gynghrair Bêl-Droed am bron i ugain mlynedd, yn chwarae ar y brig gyda Sheffield United a threuliodd gyfnodau hir gyda Dinas Abertawe a Stockport County. Fe'i ganwyd yn Abertawe yn frawd i'r pêl-droediwr Ivor Allchurch a chwaraeodd i Gymru yn rhyngwladol. Roedd yn nodedig am beidio derbyn unrhyw rybudd neu gerdyn drwy gydol ei holl yrfa yn y Gynghrair pêl-Droed.

## Gyrfa clwb 
Cychwynnodd ei yrfa gyda Dinas Abertawe ac ar ôl llofnodi termau proffesiynol yn Hydref 1950, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn 17 oed. Ar ôl cwblhau ei wasanaeth cenedlaethol, daeth yn chwaraewr tîm cyntaf rheolaidd ar gyfer y clwb, gan ymddangos yn rownd derfynol Cwpan Cymru 1956 a 1957.

Pan oedd rheolwr Sheffield United, John Harris, yn edrych i aildanio eu hymgyrch simsan ar gyfer dyrchafiad, cynigiodd £12,000 ar gyfer Allchurch ond gwrthodwyd y cynnig.

## Gyrfa ryngwladol 
Ymunodd Allchurch a'i frawd Ivor yn nhîm cenedlaethol Cymru am y tro cyntaf yn Ebrill 1955 yn erbyn Iwerddon. Enillodd 11 cap dros ei wlad.

## Wedi pêl-droed 
Ar ôl ymddeol aeth Allchurch i redeg gwesty yn Abertawe cyn rhedeg busnes nwyddau lledr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Pyrrhocorax

{{Blwch tacson
| enw = {}*Pyrrhocorax*Y Frân goesgoch (genws)

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = Choughmaps2.png
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Corvidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Genws o adar ydyw'r **Pyrrhocorax** (Saesneg: *chough*) a adnabyddir hefyd fel **Brân goesgoch**. Ceir dwy rywogaeth oddi fewn y genws hwn:
*Brân goesgoch (*Pyrrhocorax pyrrhocorax*)
*Brân goesgoch Alpaidd (*Pyrrhocorax graculus*)
Mae 'Brân goesgoch' felly'n cyfeirio at y genws hwn a'r rhywogaeth. Mae'n perthyn i deulu'r *Corvidae*. Nid yw 'Brân goesgoch adain-wen' Awstralia (*Corcorax melanorhamphos*) yn frân goesgoch, mewn gwirionedd, ond mae'n berynas pell; mae'r term Cymraeg amdano'n cydnabod hynny: yr Apostol du.
bawd|chwith|Recordiad o'r Frân goesgoch yng Ngheredigion

Mae plu'r ddwy rywogaeth yn y genws hwn yn ddu fel y nos ac mae ganddyn nhw goesau, traed a phigau coch, fel mae'r enw'n ei awgrymu. Mae ei hadennydd yn hir a llydan a gallant berfformio'n ddyheuig ac acrobataidd yn yr awyr. Mynydd-dir de Ewrasia yw eu tiriogaeth, a gogledd Affrica. Mae'r ddwy rywogaeth yn cadw eu partner am oes, gan nythu ar ochr dibyn neu ogof. Gwneir y nyth allan o frigau ac mae'r fenyw yn dodwy rhwng tair i bum wy ar y tro.

Maent yn dod at ei gilydd i fwydo, fel arfer ar laswelltiroedd, gan fwyta anifeiliaid di-asgwrn cefn a pheth llysiau, fel rheol.

Categori:Corvidae
Mynydd Ruapehu

Mae **Mynydd Ruapehu** yn llosgfynydd byw, 2797 medr o uchder,  y pwynt uchaf ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd. Roedd ei darddiad mawr diweddarach ym 1996 ac ei lahar diweddarach yn 2008.

Mae'r llosgfynydd yn tua 200,000 blwydd oed ac mae llyn tu mewn i'r ceudwll. Weithiau mae tarddiadau'n gwagu'r llyn, yn creu lahar, llif mawr o lafa; weithiau mae daeargryn o dan y mynydd yn trosglwyddo dŵr tanddaearol i'r llyn, yn codi ei lefel. Digwyddodd hyn yn Hydref 2006 ac eto ar 13 Gorffennaf 2009. Mae tymheredd y dŵr yn newid o dro i dro.  Roedd yn gyfres o darddiadau rhwng 10,000 a 22,600 o flynyddoedd yn ôl. Roedd yn darddiad ar Noswyl Nadolig, 1953, yn creu lahar a dinistriodd pont reilffordd tra oedd trên o Wellington i Auckland yn croesi. Bu farw 151 o bobl.

chwith|bawd|260px|Mynydd Ruapehu
dim|bawd|260px|Tarddiad bach o'r mynydd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Mynydd Ruapehu

Ruapehu
Ruapehu
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
The Grand Tour

:*Erthygl am gyfres ar geir, gan Amazon, gyw hon. Am y ras seiclo, gweler Grand Tours*
Cyfres deledu am geir yw'r ***The Grand Tour***. Fe'i cyflwynwyd gan dri gŵr, Jeremy Clarkson, Richard Hammond a James May, a chynhyrchwyd y gyfres gan Andy Wilman ar gyfer Amazon Video. Cytunodd y pedwar i greu'r gyfres yn dilyn eu hymadawiad o raglen *Top Gear* y BBC ar ddechrau 2016. Cytunodd y pedwar i wneud 36 o raglenni dros gyfnod o dair blynedd. Darlledwyd y gyfres am y tro cyntaf (ar 18 Tachwedd 2016) yng ngwledydd Prydain, UDA, yr Almaen, Awstria a Japan a darlledir y rhaglenni'n wythnosol. Yna darlledir y sioe mewn tua 200 o wledydd eraill ar draws y byd o Ragfyr 2016 ymlaen.

Dechreuwyd ar y recordio mewn stiwdios yn Johannesburg, De Affrica, ar 17 Gorffennaf 2016 ac yn Ne Califfornia, Unol Daleithiau America ar 25 Medi 2016 ac yna yn Nashville ar 21 Medi 2016. Yn Whitby, Lloegr a recordiwyd y gwaith stiwdio gan gychwyn ar 13 Hydref. ac yna yn Loch Ness yn Rhagfyr. Recordiwyd peth o'r ffilm hefyd mewn stiwdios yn  Rotterdam ar 22 Hydref 2016 a Lapland ar 3 Tachwedd 2016. Stuttgart is listed as the upcoming destination.

Mae gan y rhaglen ei drac gyrru ei hun, sef yr "Eboladrome" yn[RAF Wroughton ger Swindon. Dywed Clarkson i'r enw ddeillio o siâp y feirws Ebola. Fe'i cynlluniwyd i dowlu'r car ("trip cars up") meddai a cheir enwau i rannau o'r trac ee "Isn't Straight," "Old Lady's House," a "Your Name Here". Prif yrrwr ceir y trac yw Mike Skinner, a elwir hefyd "The American".

Y car cyntaf i'w brofi ar y trac oedd BMW M2 (2016) - un o hoff geir Clarckson, ac a yrrwyd gan Skinner mewn 1:24.3 eiliad.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Amazon
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2016
Jeremy Clarkson

Newyddiadurwr a chyflwynydd teledu Seisnig yw **Jeremy Charles Robert Clarkson** (ganwyd 11 Ebrill 1960). Bu'n cyflwyno'r rhaglen geir *Top Gear* hyd at 2016 ac mae bellach yn arwain y gyfres *The Grand Tour* (gan Amazon Video) gyda Richard Hammond a James May. Mae hefyd yn sgwennu colofnau ar geir a gyrru yn y *Sunday Times* a'r *Sun*.

Hiwmor 'tafod yn ei foch', pendant sydd ganddo, hiwmor sydd wedi achosi sawl ffrae a dadl. Cafodd ei feirniadu droeon gan wleidyddion a beirniaid rhaglenni teledu am ddweud ei ddweud mor eithafol. Ond mae ganddo ei ddilynwyr hefyd - llawer ohonynt - a chredir mai ei bersonoliaeth ef yn bennaf a gododd y rhaglen *Top Gear* i fod yn un o'r rhai mwyaf llwyddiannus drwy'r byd moduro.

Ar 25 Mawrth 2015 cyhoeddodd perchennog y gyfres *Top Gear* na fyddent yn adnewyddu cytundeb Clarkson, wedi iddo ymosod yn eiriol ac yn gorfforol ar gynhyrchydd y rhaglen mewn gwesty tra roeddent yn ffilmio.  Yn dilyn hynny, yn haf 2016, ffurfiodd Clarkson, Hammond, Mai a'r cynhyrchydd Andy Wilman gwmni W. Chump & Sons er mwyn cynhyrchu'r gyfres *The Grand Tour* ar gyfer Amazon Video.

## Teledu
**Top Gear* (1988-2000, 2002-2015)
**Clarkson* (1998-2000)
**The Grand Tour* (2016)

## Gweler hefyd
*Car trydan

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr