open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diagram Venn

[bawd|300px|Diagram Venn o faneri gwledydd, sy'n cynnwys y lliwiau coch, gwyrdd a gwyn. Nid oes yr un o'r tri lliw ym maner [Sweden, felly fe'i rhoed y tu allan i'r diagram.]]
[bawd|300px|Diagram Venn o holl lythrennau tair wyddor: [Yr wyddor Roeg|Groeg, Lladin, Cyrillig.]] 
Mae **diagram Venn** (a elwir hefyd yn 'ddiagram sylfaenol', 'diagram set' neu'n 'ddiagram rhesymegol') yn ddiagram sy'n dangos yr holl gysylltiadau rhesymegol posibl rhwng casgliad cyfyngedig o wahanol setiau. Mae'r diagramau hyn yn dangos elfennau fel pwyntiau yn y plân, ac yn setiau fel rhanbarthau y tu mewn i gromliniau caeedig.

Mae diagram Venn yn cynnwys nifer o gromliniau sy'n gorgyffwrdd, fel arfer cylchoedd, a phob un yn cynrychioli set. Mae'r pwyntiau y tu mewn i gromlin a gaiff ei labelu'n **S** yn cynrychioli elfennau o'r set S, tra bod pwyntiau y tu allan i'r ffin yn cynrychioli elfennau nad ydynt yn perthyn i set **S**. Mae hyn yn ei gwneud hi'n hawdd i weld cysyniad cymhleth yn syml; er enghraifft, mae'r set sy'n cynnwys yr holl elfennau sy'n aelodau o set **S** a **T**, **S** **∩** **T** yn cael ei gynrychioli'n weledol gan ardal lle mae'r ddwy set **S**' a **T** yn gorgyffwrdd.

Mewn diagramau Venn mae'r cromliniau (neu'r 'cylchoedd') wedi'u gorgyffwrdd ym mhob ffordd bosibl, gan ddangos pob perthynas bosibl rhwng y setiau. Maent felly yn achos arbennig o ddiagramau Euler, nad ydynt o reidrwydd yn dangos pob perthynas. Lluniwyd diagramau Venn yn gyntaf tua 1880 gan John Venn, a roddodd ei enw i'r diagramau hyn. Fe'u defnyddir i addysgu theori set elfennol, yn ogystal â dangos y berthynas rhwng setiau syml mewn tebygolrwydd, rhesymeg, ystadegau, ieithyddiaeth, a gwyddoniaeth gyfrifiadurol.

Gelwir diagram Venn lle mae arwynebedd pob siâp yn gyfrannol â nifer yr elfennau y mae'n ei gynnwys yn cael ei alw'n "ddiagram Venn gyfrannol ei arwynebedd", neu weithiau yn "ddiagram Venn graddol".

## Hanes
Cyflwynwyd diagramau Venn ym 1880 gan John Venn mewn papur o'r enw *On the Diagrammatic and Mechanical Representation of Propositions and Reasonings* yn y "Cylchgrawn Athronyddol a Dyddlyfr Gwyddoniaeth", am y gwahanol ffyrdd o gynrychioli gwahanol gynigion gan ddiagramau.  Nid yw'r defnydd o'r mathau hyn o ddiagramau mewn rhesymeg ffurfiol, yn ôl Frank Ruskey a Mark Weston, "yn hanes hawdd i'w holrhain, ond mae'n sicr bod y diagramau sy'n gysylltiedig â Venn, mewn gwirionedd, wedi tarddu'n llawer cynharach. Ond mae'n gwbwl gymwys eu cysylltu â Venn, fodd bynnag, oherwydd ei fod yn cael ei arolygu'n gynhwysfawr a'i ffurfioli, ac ef oedd y cyntafdyma'r cyntaf i'w gwneud yn boblogaidd".

## Cyfeiriadau
Categori:Damcaniaeth setiau
Categori:Diagramau
Categori:Ystadegaeth
Categori:Siartiau
Siart bar

[bawd|320px|Canran grwpiau ar [Rhestr Goch yr IUCN|Restr Goch yr IUCN; 2007.]]
bawd|320px|Siart llinell llorweddol. Danfonwyd y trydariad yma yn dilyn ymddangosiad arweinyddion y pleidiau mewn dadl ar y teledu.
Mae **siart bar** neu ar lafar gwlad 'graff bar' yn fath o ddiagram sy'n cyflwyno categoriau o ddata drwy ddefnyddio bariau petryal. Mae'r rhain yn betryalau lle mae eu huchder neu eu hyd yn gyfranneddol (*proportional*) â'r gwerthoedd y maent yn eu cynrychioli. Gellir plotio'r bariau yn fertigol neu'n llorweddol. Gelwir siart bar fertigol weithiau'n "graff llinell".

Mae siart bar yn dangos cymariaethau rhwng categorïau sy'n gwbwl ar wahân. Mae un echel y siart yn dangos y categorïau penodol sy'n cael eu cymharu, ac mae'r echelin arall yn cynrychioli gwerth mesuredig. Mae rhai graffiau bar yn cyflwyno bariau wedi'u clystyru mewn grwpiau o fwy nag un, gan ddangos gwerthoedd mwy nag un newidyn.

Mae llawer o ffynonellau yn nodi mai William Playfair (1759-1824) a ddyfeisiodd y siart bar.

## Histogram
Math o siart bar yw histogram, lle cysylltir y categoriau, fel eu bod yn llifo e.e. o ran amser. Yn wahanol i'r siart bar, un newidyn yn unig sydd ynddo.
660px
Mae'r histogram hwn yn dylunio'n weledol data am fioamrywiaeth yn y stod y Ffanerosöig. Mae'r echel **x** yn cynrychioli amser. Canlyniad yr holl fariau yw eu bod yn ffurfio llinell, yn eitha naturiol. Gweler hefyd: siart llinell.

## Cyfeiriadau
Categori:Siartiau
Categori:Diagramau
Categori:Ffeithluniau
Siart

[bawd|300px|Siart cylch sy'n dangos marwolaethau milwrol [y Rhyfel Byd Cyntaf - o ran y Cynghreiriaid, yn ôl gwlad.]]
:''Erthygl ar y dull 2-D a 3-D o gyflwyno data yn weledol yw hwn, am y parau o wrthrychau sy'n cynrychioli fertigau, gweler: Graff (mathemateg arwahanol).''

Data wedi'i gynrychioli mewn modd graffigol a gweledol yw **siart**, neu 'siart data'. Cynrychiolir y data gan symbolau megis bariau mewn siart bar, llnellau mewn siart llinell neu sleisen mewn siart cylch. Gall arddangos data rhifol ar ffurf tabl neu ffwythiannau ac unrhyw strwythurau o symiau gan ei gyflwyno i'r darllenydd mewn modd gymharol syml.

Mae gan y term "siart", fel cynrychiolaeth graffigol o ddata, sawl ystyr:
* Math o ddiagram neu graff yw siart data, sy'n trefnu ac yn cynrychioli set o ddata rhifiadol neu ansoddol (*qualitative*).
* Gelwir mapiau gyda gwybodaeth ychwanegol (yn yr ymylon) yn aml yn siartiau, e.e. siartiau môr neu siartiau i fapio lleoliad awyrennau, a gall y siartiau hyn gael eu harddangos dros nifer o ran-fapiau.
* Weithiau, gelwir ffurfiau eraill ar gyfer parth yn siartiau, megis 'siart cordiau' mewn nodiant cerddoriaeth neu siart record ar gyfer poblogrwydd albwm.

Defnyddir siartiau'n aml i'w gwneud hi'n haws deall swm anferthol o ddata, a'r berthynas rhwng rhannau o'r data. Fel arfer, gall siartiau gael eu darllen yn gyflymach na'r data crai. Fe'u defnyddir mewn amrywiaeth eang o feysydd, a gellir eu creu â llaw (yn aml ar bapur graff) neu drwy gyfrifiadur gan ddefnyddio meddalwedd siartio. Mae rhai mathau o siartiau yn fwy defnyddiol ar gyfer cyflwyno set ddata benodol nag eraill. Er enghraifft, mae data sy'n cyflwyno canrannau mewn gwahanol grwpiau (fel atebion i holiadur: "bodlon", "anfodlon", "ansicr" ayb) yn cael eu harddangos yn aml mewn siart cylch, ond mae'n bosibl eu bod yn haws eu deall pan fyddant yn cael eu cyflwyno mewn siart bar llorweddol. Ar y llaw arall, mae'n bosibl y bydd y data sy'n cynrychioli niferoedd sy'n newid dros gyfnod o amser (fel "Incwm Blynyddol o 2018 i 2019") yn cael ei ddangos orau fel siart llinell.

## Rhai mathau
### Siartiau mwyaf cyffredin

File:Phanerozoic Biodiversity-CY.svg|Histogram, gyda llinell yn dangos y tuedd
File:IUCN Red List 2007 cy.svg|Siart bar o brinder rhywogaethau
File:Web-browser usage on Wikimedia cy.svg|Siart cylch yn dangos canrannau porwyr gwe
File:2ms.jpg|Siart llinell

# Histogram: math o siart bar sy'n ddull o ddangos dosbarthiad amlder
# Siart bar: dull o ddangos amlder dosbarthiad.  Ceir nifer yr achosion ar yr echelin fertigol.
# Siart cylch: fe'i defnyddir yn aml i ddangos hyn-a-hyn y cant (canrannau)
# Siart llinell: sy'n dangos data cysylltiedig, di-dor.

### Plotio

File:Michelsonmorley-boxplot.svg|Plotio blychau
File:ICC-example1.svg|Plotio dotiau (ystadegau)
File:Probability Plot.gif|Plotio tebygolrwydd
File:UK EU referendum polling cy.svg|Plotio gwasgariad
File:Spectramap Biplot Iris Flower Data Set FULL.jpg|Plotio deuol

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeithluniau
Categori:Diagramau
Categori:Siartiau
Tŵr Rhydbudr

bawd|250px
Adeilad yn stad dywidiannol Wrecsam yw **Tŵr Rhydbudr**. Perchnogion yr adeilad yw Bwrdeistref Sirol Wrecsam. Ymysg eraill, lleolir yno swyddfeydd gwasanaeth llyfrgelloedd Wrecsam.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Lliw primaidd

bawd|dde|Lliwgylch gyda lliwiau cysefin yn y canol, celfyddydol
Y **lliwiau cynradd** a elwir hefyd yn **lliwiau cysefin** yw'r lliwiau na ellir eu cynhyrchu trwy gymysgu lliwiau eraill. 
Y lliwiau cynradd mewn celf yw coch, melyn a glas. Gellir ffurfio pob lliw pur trwy gymysgu lliwiau cynradd mewn gwahanol gyfrannau. Penderfyniad dynol yw hyn.

O ran golau, ffiseg a ffisioleg a gwyddoniaeth cyfeirir at y lliwiau cynradd fel glas, gwyrdd a choch a ddewisir fel lliwiau cynradd wedi eu seilio ar symptomau yn retina'r llygad. Gall unrhyw liw arall, *lliwiau eilradd* neu *is-liwiau* gael eu creu wrth gymysgu'r lliwiau yma.

## Biolegol
bawd|250px|dde|Ymatebion conau dynol arferol wedi'u normaleiddio (mathau S, M ac L) i ysgogiadau unlliw sbectrol
Dydy lliwiau cynradd ddim yn cysyniad ffisegol wedi'i reoli gan olau ond yn hytrach yn gysyniad biolegol yn ddibynnol ar ymateb ffisiolegol y llygad dynol i olau. Yn fras, mae golau ar sbectrwm di-derfyn o donfeddi, sy'n golygu, mewn gwirionedd bod dewis di-bren-draw bron o liwiau. Ond mae'r llygad dynol dim ond yn cynnwys tri math o ffotodderbynyddion a elwir yn conau. Mae'r rhain yn ymateb i donfeddi sbesiffig o goch, gwyrdd a glas golau. Mae pobl a rhywogaethau eraill sy'n meddu ar y tri math o gonau yma yn cael eu galw *trilliw* neu *drigromatig*.

## Creu lliwiau mewn dylunio graffig
mionsamhail|bawd|dde|Cymysgu ychwanegol: mae cydgymysgu'r tri lliw ychwanegol yn rhoi gwyn
bawd|dde|Cymysgu tynnol: mae cydgymysgu'r tri lliw tynnol yn rhoi du
Mae dwy ffordd wahanol i gymysgu lliwiau ym maes celf a dylunio graffig, sef yn ychwanegol *(additive)* neu yn tynnol *(subtractive)*. Mae'r ddau ddull yn defnyddio lliwiau cynradd.
* Ychwanegol - y lliwiau ychwanegol yw coch, gwyrdd a glas. Defnyddir yr ychwanegol, e.e. mewn sgriniau teledu a chyfrifiadur. Lliw allbynnol y cyfrwng (sgîn) mewn cymysgu ychwanegol yw du. Po fwyaf o liw a ychwanegir y mwyaf lliwgar bydd y lliw a arddangosir.
* Tynnol - y lliwiau tynnol yw majenta, melyn a cyan. Defnyddir ar gyfer argraffu lliw ar bapur a chyfryngau tebyg. Yn y system dynnol bydd y cyfrwng (e.e. papur) yn wyn. Po fwyaf o liw a ychwanegir, y tywyllaf fydd y canlyniad. Y system dynnol yw'r un sy'n sail i'r system CMYK a ddefnyddir yn y diwydiant dylunio graffig.

## Celf
Daw ymdriniaeth o liwiau a lliwiau cynradd o bwys mawr yn y byd celfyddydol. Creau'r mudiad avant-garde y grŵp De Stijl o'r Iseldiroedd mewn dim ond defnyddio lliwiau cynradd (a hefyd du, gwyn a llwyd) yn eu gwaith gan mai dyna oedd gwir liwiau handofol heb ymyrraeth ychwanegolion. Roeddynt am dadwneud unrhyw beth oedd yn lefethair ar symlrwydd a gwir natur goddrych.

## Oriel

Delwedd:Spektralfotometer 04.jpg|thumb|right|Llyfryn lliwiau cynradd mewn argraffdy
Delwedd:GUGG Composition décentralisée.jpg|250px|right|*Composition décentralisée* gan Theo van Doesburg, 1924, Solomon R. Amgueddfa Guggenheim, Efrog Newydd, cymynrodd Richard S. Zeisler, 2007

Categori:Lliw
Categori:Lliwiau
Categori:Celf
GIF

Fformat ffeil bitmap yw **GIF **(/dʒɪf/ JIF neu /ɡɪf/ GHIF), sy'n llythrenw o'r Saesneg '**Graphics Interchange Format**'.

## Hanes 
Cafodd y fformat ei ddatblygu gan dim dan arweiniad y gwyddonydd cyfrifiadurol Steve Wilhite yn Compuserve ar 15 Mehefin, 1987. Mae wedi dod i gael ei ddefnyddio'n helaeth ar y We fyd-eang oherwydd y gefnogaeth eang iddo a'i hygludedd.

## Fformat 
bawd|200x200px|Gellir defnyddio GIF i ddangos animeiddiad, fel yn yr enghraifft hon o Grud Newton.|chwithMae'r fformat yn gallu cynnal hyd at 8 bit y picsel, gan ganiatau 256 o wahanol liwiau o'r palet gofod lliw RGB 24-bit. Mae hefyd yn gallu cael ei ddefnyddio ar gyfer animeiddiadau ac yn caniatau palet  hyd at 256 o liwiau i bob ffrâm. Mae'r cyfyngiadau hyn yn gwneud GIF yn llai addas ar gyfer atgynhyrchu ffotograffau a delweddau eraill gyda graddiannau lliw, ond yn addas ar gyfer delweddau symlach fel graffigau neu logos gydag ardaloedd o liw solet. 

Mae delweddau GIF yn cael eu cywasgu gan ddefnyddio techneg  Lempel–Ziv–Welch (LZW) i leihau maint y ffeil heb ddiraddio'r ansawdd weledol. Rhoddwyd patent ar y dechneg gywasgu hon yn 1985. Bu dadl ynghylch y trwyddedu rhwng deiliad y patent ar y feddalwedd, Unisys, a Compuserve yn 1994 a arweiniodd at ddatblygu'r safon PNG (Portable Network Graphic). Erbyn 2004, roedd yr holl batentau perthnasol wedi dirwyn i ben.

Categori:Fformatau ffeil
Kenneth Bowen

Canwr tenor, arweinydd ac athro o Gymro oedd **Kenneth John Bowen** (3 Awst 1932 – 1 Medi 2018).

Ganwyd Bowen yn Llanelli. Gwnaeth ei radd BA ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth a gradd MA cerddoriaeth yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt.

Yn y 1960au enillodd nifer o wobrau cerdd a pherfformiodd ar lwyfannau yng Nghymru, Lloegr ac ar draws y byd. Bu'n perfformio yn yr Eisteddfod Genedlaethol ac yn gyson gyda chwmni Opera Cenedlaethol Cymru, y Royal Opera a'r English National Opera. Rhwng 1987 a 1981 roedd yn bennaeth ar Astudiaethau Llais yr Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain. Ymddeolodd o waith llawn amser yn 1988. Rhwng Chwefror 1983 a Rhagfyr 2008 roedd yn Gyfarwyddwr Cerdd Corâl Cymru Llundain.

Yn 2003 cafodd radd anrhydeddus o Ddoethur mewn Cerddoriaeth gan Brifysgol Cymru.

## Bywyd personol
Priododd Angela Mary yn 1959 a chawsant ddau fab. Mae ei fab Geraint yn gyd-gyfarwyddwr artistig y Three Choirs Festival yn Lloegr. Mae ei fab Meurig yn ysgrifennu am gerddoriaeth, ac yn gyn-gyfarwyddwr Gŵyl Gerdd Cheltenham.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cantorion Cymraeg
Diwylliant materol

Enw ar yr holl wneuthurbethau, adeiladwaith, a gwrthrychau a greir gan fodau dynol yw **diwylliant materol**. Mae offer, arfau, addurniadau, dodrefn, gweithiau celf, dillad, ac adeiladau i gyd yn enghreifftiau o ddiwylliant materol. Ffordd arall o'i ddiffinio yw'r hyn a fyddai'n parhau i fodoli ar y ddaear, am gyfnod o leiaf, os oedd y ddynolryw wedi darfod o'r tir.

Mae diwylliant materol yn tynnu sylw anthropolegwyr ac ysgolheigion astudiaethau diwylliannol, yn ogystal ag archaeolegwyr sydd yn dod o hyd i arteffactau ac olion adeiladau fel tystiolaeth o gymdeithasau hanesyddol.

Categori:Anthropoleg
Categori:Archaeoleg
Categori:Astudiaethau diwylliannol
Categori:Gwrthrychau
Categori:Technoleg
Walton-on-the-Naze

Tref yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Walton-on-the-Naze**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Frinton and Walton yn ardal an-fetropolitan Tendring.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Cofeb rhyfel
*Pier Walton

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Tendring
Categori:Trefi Essex
Siart cylch

Mae **siart cylch** yn ddiagram ystadegol sydd wedi'i rhannu'n dafelli i ddangos cyfran rifiadol. Mewn siart cylch, mae hyd, arwynebedd ac ongl arc pob tafell, yn gyfraneddol (*proportional*) i'r swm y mae'n ei gynrychioli. Ceir cryn amrywiadau ar y modd y gellir cyflwyno'r math hwn o siart.

Defnyddir y siart cylch drwy'r byd ar hysbysebion a thrwy'r cyfryngau gweledol. Gan ei bod yn anodd cymharu rhai o'r tafelli o fewn y siart, mae llawer o fathemategwyr yn argymell peidio a defnyddio'r math hwn o siart.. Dywedant ei bod yn llawer  haws cymharu data pan gaiff ei arddangos mewn siartiau llinell, siartiau bar a siartiau eraill.

## Hanes
Credir mai'r Albanwr Breviary Ystadegol William Playfair a luniodd y siart cylch cynharaf y gwyddys amdani a hynny mewn llyfr o'r enw *Statistical Breviary* yn 1801.
bawd|chwith|Un o siartiau cylch William Playfair, a gyhoeddodd yn ei lyfr *Statistical Breviary* (1801).

Yn ei lyfr, cyflwynodd Playfair gyfres o siartiau cylch; mae un o'r siartiau hynny'n dangos cyfrannedd yr Ymerodraeth yr Otomaniaid a leolwyd yn Asia, Ewrop ac Affrica cyn 1789. Ni ddefnyddiwyd y ddyfais hon yn eang ar y dechrau.

## Amrywiadau

Circle graph of Population in Tokyo Special Wards.svg|Siart Donyt (bathiad Cymraeg: 'toesen'); Poblogaeth rhabarthau Tokyo
I91 Tor Diagram.PNG|Siart Donyt 3-D
Strompreis.png|Siart cylch taenedig
Pie chart example 01.svg|Siart cylch ffracsiynol
Disk usage (Boabab).png|Siart cylch sawl lefel
Piecharts.svg|Cymharu'r un data ar siartiau bar a siartiau cylch. Mae'n llawer haws gweld patrymau ar siartiau bar.

## Cyfeiriadau
Categori:Siartiau
Categori:Diagramau
Categori:Ffeithluniau
Pedrochr

Mae **pedrochr** yn bolygon gyda phedair ymyl (neu ochrau) a phedair fertig (y pwynt lle mae dwy linell syth yn cyfarfod) neu 'gornel'. Mae'r petryal (*rectangle*) yn un math o bedrochor, a cheir sawl math arall (gweler isod). Mae rhai'n amgrwm ac eraill yn geugrwm; mewn pedrochr cefngrwm, mae un ongl fewnol yn fwy na 180 ° ac mae un o'r ddau groesliniau yn gorwedd y tu allan i'r pedrochr. 'Pevarc'hostezeg' yw'r gair Llydaweg a defnyddir amrwyiadau o'r gair Lladin *quadrilatus* gan nifer o ieithoedd gan gynnwys *quadrilàter* (Catalaneg) a *quadrilatèr* (Ocsitaneg).

Pan nad yw'r ochrau'n croestori, dywedir fod y polygon yn un syml.

Mae onglau mewnol pedrochr syml *ABCD* yn adio i gyfanswm o 360 gradd; neu mewn hafaliad:
:\angle A+\angle B+\angle C+\angle D=360^{\circ}.

Mae hyn yn anghyffredin gan fod fformiwla swm yr onglau mewnol *n*-agon yn  (*n* − 2) × 180°.

Mae pedrochrau syml hefyd yn brithweithio (*tessalate*) drwy eu cylchdroi sawl tro o gwmpas y pwynt hanner ffordd ar hyd eu hochrau.

## Rhai mathau
canol
### Y pedrochrau amgrwm
* Pedrochr afreolaidd: pedrochr heb unrhyw ochr o'r un hyd. Yn UDA, gelwir y math hwn yn *trapezium*.
* Trapesiwm: mae o leiaf un pâr o ochrau gyferbyn yn gyfochrog. (*trapezium* (Lloegr) neu *trapezoid* (UDA)). 
* Trapesiwm isosgeles: mae un pâr o ochrau gyferbyn yn gyfochrog ac mae'r onglau sylfaen o'r un hyd. (*Isosceles trapezium* (Lloegr) or *isosceles trapezoid* (UDA)
* Paralelogram: pedrochr gyda dau bâr o ochrau cyfochrog. Yma, mae'r ochrau gyferbyn a'r onglau gyferbyn o'r un hyd; mae'r croeslinau'n dwyrannu (*bisect*) ei gilydd.
* Rhombws: pedair ochr o'r un hyd. Mae'r croeslinau yn dwyrannu ei gilydd.
* Rhomboid: paralelogram lle mae ochrau anghyfartal anghyfartal o ran eu hyd ac mae rhai onglau yn arosgo (heb unrhyw onglau sgwâr). 
* Petryal: mae pob ongl yn ongl sgwâr.
* Sgwâr: mae pob ongl yn ongl sgwâr a phob ochr yr un hyd.
* Barcut: mae dau bâr o ochrau cyfagos o'r un un hyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Pedrochrau
Categori:4 (rhif)
Siart llinell

bawd|Enghraifft o siart llinell.
Mae **siart llinell** neu 'graff llinell' yn fath o siart sy'n dangos gwybodaeth fel cyfres o bwyntiau data o'r enw 'marcwyr', sy'n cysylltu segmentau neu rannau o linell.

Dyma'r math symlaf a mwyaf sylfaenol o'r holl siartiau a geir, ac fe'i defnyddir mewn sawl maes. Defnyddir siart llinell yn aml i weld tueddiad mewn data dros gyfnod o amser - a elwir yn 'gyfres amser' - felly mae'r linell yn aml yn cael ei thynnu'n gronolegol. Yn yr achosion hyn fe'u gelwir yn "siartiau rhedeg".

Credir mai Francis Hauksbee (1660–1713), Nicolaus Samuel Cruquius (1678–1754), Johann Heinrich Lambert (1728–1777) a William Playfair (1759–1823) a ddefnyddiodd y siart llinell gyntaf.

## Enghraifft 
Yn y gwyddorau arbrofol, mae'r data a gesglir o arbrofion yn aml yn cael ei arddangos ar ffurf graff. Er enghraifft, pe gesglid data ar gyflymder cerbyd ar adegau penodol, gellid arddangos y data fel hyn:

bawd|310px|Enghraifft o siart llinell: cyflymder (milltir y fetr) ar echel-y ac amser ar echel-x.

Mae'r tabl yma'n dangos yn effeithiol yr union werthoedd, ond gall fod yn ffordd aneffeithiol o ddeall y patrymau sylfaenol y mae'r gwerthoedd hynny'n eu cynrychioli.

Cynorthwyir y broses a ddisgrifir gan y data yn y tabl trwy gynhyrchu graff neu siart llinell o *Gyflymder yn erbyn Amser*. Mae delweddu o'r fath yn ymddangos yn y ffigur i'r dde.

Yn fathemategol, os ydym yn dynodi amser gan y newidyn t, a chyflymder trwy v, yna byddai'r ffwythiant sy'n cael ei blotio yn y graff yn cael ei ddynodi v(t) sy'n nodi bod v (y newidyn dibynnol) yn ffwythiant o t.

## Cyfeiriadau
Categori:Diagramau
Categori:Ffeithluniau
Categori:Siartiau
Gorllewin Dulyn (etholaeth Dáil Éireann)

bawd|Etholaeth Gorllewin Dulyn, Dáil Éireann
Mae **Dublin West** yn sedd etholaethol yn Dáil Éireann, sef tŷ isaf Senedd Iwerddon, yr Oireachtas. Mae'r etholaeth yn ethol 4 aelod (Teachtaí Dála, a elwir fel arfer yn TDs). Mae'n cynnwys gorllewin prifddinas Iwerddon, Dulyn - ardal sydd wedi tyfu a datblygu llawer dros y degawdau diwethaf.

Etholir aelodau drwy'r ddull pleidlais sengl drosglwyddadwy (single transferable vote) sydd yn ffurf ar gynrychiolaeth gyfrannol (proportional representation, neu PR-STV) a ddefnyddir ar gyfer etholiadau Gweriniaeth Iwerddon.

## Ffiniau
Dyma'r etholaeth sydd wedi gweld ail-lunio ffiniau fwyaf o fewn Gweiniaeth Iwerddon. Mae'r etholaeth, ar hyn o'r bryd, yn cynnwys Castleknock, y rhan fwyaf o ardal Mulhuddart o etholaeth Fingal, Corduff, Blanchardstown, Castleknock, Carpenterstown, Barberstown, Clonsilla ac Ongar (Dulyn).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Bâs Data Alodau'r Oireachtas 
*2002 canlyniadau manwl yn cynnwys pob pleidlais unigol

Categori:Dáil Éireann
Categori:Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Polygon amgrwm

[dde|bawd|150px|Enghraifft o bolygon amgrwm: [pentagon|pentagon rheolaidd]]

Polygon syml nad yw'n hunan-groesi ac nad yw'n bolygon ceugrwm yw **polygon amgrwm**. Un o'i nodweddion yw nad oes unrhyw ran o linell, rhwng dau bwynt, yn mynd y tu allan i'r polygon. Felly, mae'n bolygon lle mae ei du mewn yn amgrwm. Mae pob ongl fewnol yn llai na 180 gradd, neu'n hafal i hynny. Mewn polygon amgrwm confensiynol mae'r holl onglau mewnol yn llai na 180 gradd.

Mae'r canlynol, hefyd, yn wir am bob Polygon amgrwm:

* Mae pob ongl fewnol yn llai na, neu'n gyfwerth â 180 gradd.
* Mae pob pwynt ar bob segment o linell, rhwng dau bwynt, y tu mewn neu ar ffin y polygon yn aros y tu mewn neu ar y ffin.
* Mae'r polygon wedi'i gynnwys yn llwyr mewn hanner-plân caeedig a ddiffinnir gan bob un o'i ymylon.
* Ar gyfer pob ymyl, mae'r pwyntiau tu mewn i gyd ar yr un ochr i'r llinell y mae'r ymyl yn ei ddiffinio.
* Mae'r ongl ar bob fertig yn cynnwys pob fertig arall yn ei ymylon a thu fewn iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Polygonau
Leniniaeth

Ffurf ar Farcsiaeth a ddatblygwyd gan Vladimir Lenin yw **Leniniaeth** sydd yn pwysleisio swyddogaeth y blaid chwyldroadol a llywodraeth gan y proletariat ar y llwybr i sosialaeth. Yn ôl damcaniaeth Lenin, byddai aelodau'r blaid yn chwyldroadwyr proffesiynol, a chodi ymwybyddiaeth dosbarth, addysgu athrawiaeth Farcsaidd, a threfnu'r dosbarth gweithiol yw gorchwyl y blaid. Credai Lenin bod angen plaid ganolog, effeithiol i ennill grym gwleidyddol ar ben y grym economaidd a weithredir drwy streiciau. Wedi'r chwyldro, byddai'r blaid yn cynrychioli'r dosbarth gweithiol drwy sefydlu "unbennaeth y proletariat" ac yn llywodraethu'r wlad trwy'r cyfnod o drawsnewid i sosialaeth.

bawd|chwith|200px|Vladimir Lenin.
Ceisiodd Lenin a'i Folsieficiaid rhoi'r athrawiaeth ar waith yn sgil Chwyldro Hydref 1917 yn Rwsia, a sefydlu'r Undeb Sofietaidd yn 1922 wedi buddugoliaeth y Fyddin Goch yn Rhyfel Cartref Rwsia. Mabwysiadwyd yr egwyddorion hyn gan bleidiau comiwnyddol yn sgil sefydlu'r Comintern gan Lenin yn 1919. Dylanwadodd Leniniaeth ar syniadaeth Antonio Gramsci, Joseff Stalin, Leon Trotsky, a Mao Zedong. Daeth Leniniaeth i ddiffinio'r ffurfiau uniongred, canolog ar gomiwnyddiaeth, gan gynnwys Marcsiaeth–Leniniaeth, ideoleg wladwriaethol yr Undeb Sofietaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth yr Undeb Sofietaidd
Categori:Marcsiaeth
Belgiaid Almaeneg

Grŵp ethno-ieithyddol sydd yn hanu o ddwyrain Gwlad Belg, ar y ffin â'r Almaen yn ardal yr Ardennes ac yn ardal Felgaidd Lorraine ar y ffin â Lwcsembwrg, ac yn siarad Almaeneg yw'r **Belgiaid Almaeneg**.

Rhennir tiriogaeth y Belgiaid Almaeneg yn ddwy ardal a chanddynt hanes tiriogaethol gwahanol. Yn nhalaith Luxembourg yn ne-ddwyrain y wlad mae'r ardal a elwir gynt yn "yr Hen Felg Almaeneg", sydd yn cynnwys 22 o ddosbarthau o amgylch dinas Arlon (Arel). Daeth yn rhan o Wlad Belg adeg ffurfio'r deyrnas yn 1830. Siaradwyr Almaeneg a Lwcsembwrgeg oedd y trigolion yn hanesyddol, a chawsant eu cymhathu â'r Walwniaid i raddau helaeth erbyn yr 20g.

Yng ngogledd-ddwyrain Walonia mae'r hyn a elwir gynt yn "Felg Almaeneg Newydd", sef y 34 o ddosbarthau o amgylch Eupen, Malmédy, a Saint Vith yn nhalaith Liège. Bu'r isoglos yma rhwng siaradwyr Lladinaidd (Ffrangeg) a siaradwyr Germanaidd (Almaeneg) mwy neu lai yn gyson ers oes y Rhufeiniaid. Cafodd y cantonau yma, a oedd ym meddiant Prwsia ac yna Ymerodraeth yr Almaen ers 1815, eu rhoddi i Wlad Belg yn 1919 yn ôl telerau Cytundeb Versailles. Bu'r bobl hon yn cadw at eu cenedligrwydd Almaenig, yn wahanol i drigolion Arlon, ac yn gwrthwynebu ymdrechion y Walwniaid i'w Ffrengigo. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cafodd lluoedd yr Almaen eu croesawu gan nifer o drigolion, ac ymunodd 8700 o ddynion yr ardal â'r Wehrmacht.

Yn y 1960au, dechreuwyd ar y broses o gydnabod statws yr iaith Almaeneg yng nghantonau Eupen a Malmédy, a'i defnyddio yn y system addysg, y llysoedd barn, a gweinyddiaeth gyhoeddus. Yn 1984, sefydlwyd Cymuned Almaeneg Gwlad Belg, neu Ddwyrain Gwlad Belg, un o dair cymuned ffederal yn y wladwriaeth, ac yn meddu ar senedd a llywodraeth ei hun. Mae'r mwyafrif helaeth o'r trigolion yn ystyried eu hunain yn Felgiaid, ond nid yn Walwniaid. Nid yw Belgiaid Almaeneg yn nhalaith Luxembourg yn rhan o'r Gymuned Almaeneg swyddogol, ac mae defnydd yr iaith Almaeneg yn dirywio yn yr ardaloedd hynny.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymuned Almaeneg Gwlad Belg
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngwlad Belg
Categori:Pobloedd Almaeneg
Yswiriant

300px|bawd|Mae *Accidents will happen* (William H. Watson, 1922) yn ffilm fud slapstic am ddulliau ac anffodion brocer yswiriant. Casgliad EYE Film Institute Netherlands.

Mae**yswiriant** yn ffurf o amddiffyniad rhag colled ariannol. Mae'n cael ei ddefnyddio i reoli risg, yn bennaf  yn erbyn y risg o golled annisgwyl.

Mae endid sy'n darparu yswiriant yn cael ei alw'n yswiriwr, cwmni yswiriant, cludwr yswiriant neu warantwr. Mae'r person neu endid sy'n prynu'r yswiriant yn cael ei adnabod fel y sawl sydd wedi'i yswirio neu ddeiliad polisi. Mae'r sawl sy'n cael ei yswirio yn derbyn colled fechan sicr a hysbys ar ffurf taliad i'w yswiriwr er mwyn derbyn addewid gan yr yswiriwr y byddai'n ei ddigolledu pe byddai'r risg o golled fwy yn cael ei gwireddu. Gallai'r golled fod yn ariannol neu beidio, ond mae'n rhaid gallu ei drafod mewn termau ariannol, ac mae fel arfer yn ymwneud â rhywbeth y mae gan y sawl sy'n cael ei yswirio fudd ynddo trwy berchnogaeth, eiddo neu berthynas.

Mae'r sawl sy'n cael ei yswirio yn derbyn cytundeb sy'n cael ei alw'n bolisi yswiriant ac yn cynnwys manylion yr amodau ac yn disgrifio o dan amgylchiadau y byddai'r yswiriwr yn ei ddigolledu. Mae swm yr arian sy'n cael ei godi am yr yswiriant yn cael ei nodi yn y polisi yswiriant a'i alw'n premiwm. Os yw'r sawl sydd wedi'i yswirio yn wynebu colled sy'n dod o dan y polisi, mae'n cyflwyno cais i'r yswiriwr i'w brosesu gan aseswr ceisiadau.  Gall yr yswiriwr gael sicrwydd yn erbyn risg ei hun trwy gymryd adyswirianr, ble mae cwmni yswiriant arall yn cytuno i ysgwyddo peth o'r risg, yn arbennig os yw'r prif yswiriwr yn ystyried y risg yn rhy fawr i'w ysgwyddo ei hun.

Roedd dulliau o drosglwyddo neu wasgaru risg yn cael eu defnyddio gan fasnachwyr Tsieineaidd a Babylonaidd yn y drydedd a'r ail fileniwm cyn Crist.

Tua 800 CC, creodd trigolion Rhodes y 'cyfartaledd cyffredinol' er mwyn galluogi grwpiau o fasnachwyr i dal i yswirio'r nwyddau oedd yn cael eu cludo ar y llongau.

Cafodd cytundebau yn unswydd at ddibenion yswiriant eu llunio am y tro cyntaf, hyd y gwyddom, yn Genova yn y 14g. Mae'r cynharaf wedi'i ddyddio 1347. 

Daeth yswiriant yn llawer mwy soffistigedig yng nghyfnod yr Oleuedigaeth yn Ewrop, a datblygwyd ffurfiau mwy arbenigol, yn cynnwys yswiriant eiddo, yswiriant busnes, yswiriant iechyd a bywyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwasanaethau ariannol
Categori:Yswiriant
Brygowthwyr

Carfan o anghydffurfwyr Cristnogol radicalaidd a flodeuai yn oes Gwerinlywodraeth Lloegr yng nghanol yr 17g oedd y **Brygowthwyr**, **Ranteriaid** neu **Rantars**. Fe'i cysylltir ag antinomiaeth ac holldduwiaeth.

Yn yr 19g, rhoddwyd yr enw Prygowthwyr neu Ranters ar aelodau'r Methodistiaid Cyntefig i ddilorni gweiddi brwdfrydig gan bregethwyr yr enwad hwnnw.

## Cyfeiriadau 
Categori:17eg ganrif yn Lloegr
Categori:Enwadau Cristnogol
Categori:Hanes crefydd yn Lloegr
Teachta Dála

bawd|Dáil Éireann yn y Mansion House, Awst 1921
Mae **Teachta Dála** (lluosog TDanna yn y Wyddeleg, ynganiad [ˈtʲaxt̪ˠə ˈd̪ˠɑːlˠə]ynganiad Teachta Dála neu TDs yn Saesneg; teithiwr llawn Iwerddon Teachta Dála), **Teachtaí Dála** lluosog) yn aelod o Dáil Éireann, tŷ isaf yr Oireachtas (Senedd Iwerddon).

Mae'n gyfwerth â thermau fel "Aelod Cynulliad" (AC) "Aelod Seneddol" (AS) neu "Aelod o'r Gyngres" a ddefnyddir mewn gwledydd eraill. Y cyfieithiad swyddogol o'r term yw "Dirprwy i'r Dáil", er bod cyfieithiad mwy llythrennol yn "Dirprwy Gynulliad. Arddelir y term Gwyddeleg hyd yn oed wrth siarad ac ysgrifennu yn y Saesneg.

## Hanes
Defnyddiwyd y term yn gyntaf i ddisgrifio'r seneddwyr Gwyddelig hynny a etholwyd yn etholiad cyffredinol 1918, a benderfynodd yn hytrach na mynychu Tŷ'r Cyffredin ym Mhrydain yn Llundain, (lle cawsant eu hethol iddi), i gynnull yn y Mansion House, Dulyn ar 21 Ionawr 1919 i greu senedd newydd Iwerddon: y Dáil Éireann Cyntaf.

I wreiddiol awgrymwyd y term "Feisire Dáil Eireann" (F.D.E.), ond yn hytrach, defnyddiwyd "Teachta" o'r cyfarfod cyntaf. Parhaodd y term i gael ei ddefnyddio ar ôl y Dáil Cyntaf hwn ac fe'i defnyddiwyd i gyfeirio at aelodau drachefn gan aelodau Dáil Éireann (neu "Cynulliad Iwerddon") (1919-22), aelodau o Senedd y Wladwriaeth Rydd (1922-37), ac o'r Dáil Éireann fodern.

## Dolenni
*Oireachtas Iwerddon

## Cyfeiriadau
Polygon ceugrwm

bawd|150px|Enghraifft syml o bolygon ceugrwm.
Gelwir **polygon** syml nad yw'n amgwm yn **geugrwm**. Mae gan y polygon ceugrwm o leiaf un ongl fewnol sydd rhwng 180 a 360 gradd.

Nodweddion:
# Mae rhai llinellau sy'n cynnwys pwyntiau y tu mewn i'r polygon yn croestori ei ffin mewn mwy na dau bwynt.
# Mae rhai croeslinau'r polygon ceugrwm yn gorwedd yn rhannol neu'n gyfan gwbl y tu allan i'r polygon.
# Mae rhai rhannau o polygon ceugrwm  nad ydynt yn rhannu'r plân yn ddau hanner lle mae un ohonynt yn cynnwys y polygon cyfan.

Nid oes unrhyw un o'r tri datganiad hyn yn gywir o ran y polygon amgrwm, fodd bynnag.

Fel gydag unrhyw bolygon syml, mae swm yr ongl fewnol yn:  (*n*&nbsp;−&nbsp;2) radian, ac felly 180°×(*n*&nbsp;−&nbsp;2), lle mae *n* yn cyfateb i nifer yr ochrau.

Mae'n bosibl bob amser rannu polygon ceugrwm yn set o bolygonau amgrwm. Disgrifia Chazelle a Dobkin (1985) i algorithm amser-polynomial ar gyfer dod o hyd i ddadelfennu i mewn i'r nifer lleiaf o bolygonau cefngrwm â phosibl.

Ni all triongl byth fod yn geugrwm, ond mae polygonau ceugrwm yn bodoli gyda *n* o ochrau ar gyfer unrhyw *n> 3*. Enghraifft o pedrochr ceugrwm yw'r dart.

## Cyfeiriadau
Categori:Polygonau
Newton Aycliffe

Tref yn Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Newton Aycliffe**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Great Aycliffe yn awdurdod unedol Swydd Durham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Newton Aycliffe boblogaeth o 25,964.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Durham
Categori:Trefi Swydd Durham
Llanfair-y-Cwmwd

Pentrefan yng nghymuned Rhosyr, Ynys Môn, yw **Llanfair-y-Cwmwd** neu **Llanfair-yn-y-Cwmwd**. Saif rhwng pentrefi Llangaffo (i'r gogledd) a Dwyran (i'r de).

Rhoddodd yr eglwys Canoloesol leol, sef Santes Fair ei henw i'r ardal. Mae ei waliau'n mynd nôl i'r 15g, ond ceir darnau diweddarach, a diweddarwyd hi yng nghanol y 19g. roedd yma eglwys cyn y 15g a cheir yma hen fedyddfaen o'r 12g a charreg fedd o'r 13g; gosodwyd y gloch yn ei lle yn 1582.

bawd|dim|Eglwys y Santes Fair, Llanfair-y-Cwmwd

A frame of trees and St Mary's Church, Llanfair-yn-y-Cwmwd, Anglesey, Wales. 09.jpg
Back end of St Mary's Church, Llanfair-yn-y-Cwmwd, Anglesey, Wales. 04.jpg
Coffin Lid, Llanfair-yn-y-Cwmwd, Anglesey.jpg|Carreg fedd o'r 12g
Stone belltower of St Mary's Church, Llanfair-yn-y-Cwmwd, Anglesey, Wales. 06.jpg
Two windows at St Mary's Church, Llanfair-yn-y-Cwmwd, Anglesey, Wales. 05.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Rhosyr
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Gweddill

Mewn mathemateg, y **gweddill** yw'r swm "ar ôl", wedi i ni wneud rhywfaint o gyfrifiant. Ceir ystyr ychydig yn wahanol mewn rhifyddeg ac algebra. Mewn rhifyddeg 'y gweddill' "yw'r hyn sydd dros ben" mewn sym rhannu ar ôl rhannu un cyfanrif gyda chyfanrif arall (y cyniferydd rhannu). Mewn algebra, 'y gweddill' yw'r polynomial sydd "ar ôl" wedi i ni dynnu un polynomial oddi wrth un arall. Y *modulus* yw'r weithred sy'n cynhyrchu'r ateb (neu'r 'gweddill') hwn pan roddir rhannyn a rhannydd (*dividend* a *divisor*).

Yn ffurfiol: y gweddill yw'r hyn a adewir ar ôl tynnu un rhif oddi wrth un arall, er y gelwir hyn, yn fwy manwl, "y gwahaniaeth". Gellir dod o hyd i'r defnydd hwn mewn rhai gwerslyfrau elfennol.

## Mewn rhifyddeg: rhannu cyfanrifau
Os yw *a* a *d* yn gyfanrifau, gyda *d* ddim yn sero, gellir profi bod cyfanrifau unigryw *q* ac *r* yn bodoli, fel bod *a* = *qd*&nbsp;+&nbsp;*r* a 0&nbsp;≤&nbsp;*r*&nbsp;1, a'r negatif yn *r*2, yna

:r1 = *r*2 + *d*.

## Mewn algebra: rhannu polynominal
Pan gaiff polynomalau eu rhannu yn y dull Ewclidaidd mae'r weithred yn debyg iawn i rannu cyfanrifau, ac yn arwain at weddill polynomial. Gallem brofi ei fodolaeth drwy'r theorem ganlynol:

O ystyried dau bolynomial un-newidyn *a(x)* a *b(x)* (gyda *b(x)* ddim yn bolynomial sero) a ddiffinir dros faes (yn arbennig y rhifau real neu rifau cymhlyg), yna ceir dau bolynomial *q(x)* (y cynifer) ac *r(x)* (y gweddill) sy'n bodloni:
:a(x) = b(x)q(x) + r(x)

ble mae
:\deg(r(x)) 
gyda "deg(...)" yn nodi graddau'r polynomial. Ar ben hyn, mae *q*(*x*) a *r*(*x*) yn cael eu diffinio mewn modd unigryw gan eu perthynas.

Mae hyn yn wahanol i'r rhaniad Ewclidaidd o gyfanrifau oherwydd ar gyfer y cyfanrifau, caiff y cyflwr 'gradd' ei ddisodli gan 'arffiniau' ar y gweddill * *.

Mae rhannu polynomial yn arwain at ganlyniad a elwir yn "Theorem y Gweddill":

Os yw polynomial *f*(*x*) yn cael ei rannu gyda *x* − *k*, y gweddill yw'r *r* = *f*(*k*) cyson.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhannu (mathemateg)
Categori:Rhifyddeg sylfaenol
St Austell Bay

:*Erthygl am y plwyf sifil yw hon. Am y bae ei hun, gweler Bae St Austell.*

Plwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **St Austell Bay**.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 911. Pentref Charlestown yw ei prif aneddiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Gorsedd Beirdd Ynys Môn

Cymdeithas o feirdd, llenorion, cerddorion a phobl nodedig eraill y byd diwylliannol Cymraeg yn Ynys Môn yw **Gorsedd Beirdd Ynys Môn**.

## Hanes Gorsedd y Beirdd
Cynhaliwyd yr eisteddfod gynharaf yn 1176, pan gynhaliodd yr Arglwydd Rhys gyfarfod cystadleuol o feirdd, cerddorion a pherfformwyr yn ei gastell yn Aberteifi. Ond nid tan y 18fed a'r 19eg ganrif y bu'r eisteddfod mewn ffurf y gellir ei hadnabod fel rhagflaenydd i'r Eisteddfod Genedlaethol fodern.  Sefydlwyd Gorsedd Beirdd Ynys Prydain yn 1792 gan Edward Williams 1747-1826) a chynhaliwyd seremoni gyntaf yr Orsedd honno ar Fryn Briallu (Primrose Hill), Llundain ar 21 Mehefin 1792. Cynhaliwyd yr Orsedd gyntaf yng  Nghymru yn 1795 ac ymddangosiad cyntaf yr Orsedd mewn eisteddfod oedd yng Ngwesty’r Llwyn Iorwg (Ivy Bush), Caerfyrddin yn 1819. Dechreuodd cysylltiad yr Orsedd â’r Eisteddfod Genedlaethol yn Ninbych yn 1860.

## Blynyddoedd cynnarTyfodd a datblygodd yr Orsedd fel ei bod bellach yn rhan o ddiwylliant Cernyweg, Llydaweg, y Wladfa ym Mhatagonia ac mae iddi gysylltiadau a’r Mod (Am Mòd Nàiseanta Rìoghail) yn Yr Alban a’r Oireachtas (Orieachtas na Gaeilge) yn Iwerddon. Gwelir fersiwn ohoni mewn sawl eisteddfod drwy Gymru.  Er mai dyfais ddi-sail oedd yr Orsedd yn  wreiddiol, a phrofwyd hynny gan yr Athro G.J. Williams, y mae yn rhan annatod o seremonïau Eisteddfod Gadeiriol Môn. Ymddangosai fersiwn o’r Orsedd yn eisteddfodau cynnar Môn ond  sefydlwyd Cymdeithas Gorsedd Beirdd Môn yn 1920, yn Eisteddfod Gadeiriol Môn Llannerch-y-medd .  Derwyddon-gwisg wen. Beirdd a Llenorion-gwisg las. Ofyddion-gwisg werdd.
## Llyfryddiaeth
* *Cyfansoddiadau a Beirniadaethau Eisteddfod Gadeiriol Môn ers 1920*.
* *Hanes Gorsedd Y Beirdd. Geraint a Zonia Bowen. Cyhoeddiadau Barddas 1991*. 
* *The Eisteddfod. Hywel Teifi Edwards. University of Wales Press 2016*.
* *Y Bywgraffiadur Cymreig. Welsh Biography Online on Culture Net Cymru*

## Cyfeiriadau
Categori:Ynys Môn
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Diwylliant Cymru
Mon
Categori:Prosiect Wici Môn
Tunku Abdul Rahman

Prif weinidog cyntaf Malaia (1957-63) a Maleisia (1963-70) oedd**Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj ibni Almarhum Sultan Abdul Hamid Halim Shah**, (8 Chwefror 1903 – 6 Rhagfyr 1990). Roedd yn un o benseiri'r Maleisia cyfoes.

Cafodd Tunku Abdul Rahman ei eni yn Alor Star, yn fab  i gyn Swltan o Kedah. Cafodd ei addysg mewn ysgolion yn Malaia a Gwlad Thai cyn mynychu Prifysgol Caergrawnt, lle graddiodd ym 1925. Astudiodd y gyfraith yn y Deml Fewnol yn Llundain ond methodd yr arholiadau bar. Ar ôl dychwelyd i Malaia ym 1931 bu'n gweithio fel swyddog ardal yn y gwasanaeth sifil. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, dychwelodd i Lundain gan gymhwyso fel bargyfreithiwr ym 1949.

Dechreuodd gyrfa wleidyddol Tunku Abdul Rahman ym 1945, pan ddaeth yn un o sylfaenwyr Sefydliad Unedig Cenedlaethol Maleisia (UMNO); ym 1951 etholwyd ef yn llywydd y sefydliad. Yn y rôl hon sefydlodd glymblaid gyda'r Gymdeithas Tsieineaid Malaia (1952) a Chyngres Indiaid Malaia (1955), a ddaeth wedyn yn Blaid y Gynghrair.

Fel arweinydd Blaid y Gynghrair, bu'n rhan o'r trafodaethau ar gyfer annibyniaeth Malaia  o'r Deyrnas Unedig ym 1957 a daeth yn brif weinidog cyntaf Malaia. Er mwyn gwrthsefyll hawliadau SU-KARNO o Indonesia, sefydlodd Gymdeithas Dde-ddwyrain Asia ym 1961, a ddaeth yn ddiweddarach yn Gymdeithas Gwledydd De-ddwyrain Asiaidd (ASEAN). Ym 1963 chwaraeodd ran bwysig yn y gwaith o greu ffederasiwn Maleisia (yn cynnwys Malaia, Singapore, Gogledd Borneo a Sarawak), gan ddod yn brif weinidog y wladwriaeth newydd. Er bod Singapore wedi tynnu'n allan o'r ffederasiwn ym 1965 ac er gwaethaf aflonyddwch  mewnol parthed ei bolisi ynghylch y lleiafrifoedd Indiaidd a Tsieineaidd, fe barhaodd mewn grym hyd 1970, pan ymddeolodd.

Roedd Tunku Abdul Rahman hefyd yn llenor  a chafodd nifer o'i weithiau eu cyhoeddi gan gynnwys y ddrama *Mahsuri* (a chafodd ei droi'n ffilm ym 1948), a *Looking Back* (1977), sydd yn rhannol hunangofiant a rhannol hanes Maleisia.

Gan gael ei adnabod yn gyffredinol ar lawr gwlad fel "Tunku" neu "Y Tunku" (teitl brenhinol Malai), mae Tunku Abdul Rahman yn cael ei ystyried, hyd yn oed gan ei feirniaid, fel "tad y genedl" Malai, pensaer annibyniaeth Mlaeia a chreawdwr Maleisia. O'r herwydd hyn, cyfeirir ato'n aml fel *Bapa Kemerdekaan* (Tad Annibyniaeth) neu *Bapa Malaysia* (Tad Maleisia)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Gwleidyddion o Faleisia
Categori:Marwolaethau 1990
Pêl-droed pump-bob-ochr

[bawd|240x240px|Gêm o bêl-droed pump-bob-ochr ar gael artiffisial yn [Singapôr]]
Mae **pêl-droed pump-bob-ochr** yn fath o bêl-droed gyda phum chwaraewr gan bob tim (pedwar chwaraewr allan ar y cae ac un gôl-geidwad). Mae gwahaniaethau yn y gêm yn cynnwys cae llai o faint, goliau llai, a llai o amser chwarae. Mae gemau yn cael eu chwarae dan-do neu yn yr awyr agored, ar astroturf, 'tywarch plastig' neu 'lawnt artiffisial' o fewn i furiau neu "gawell" i atal y bêl rhag gadael y maes chwarae a chadw'r gêm yn llifo. 

Mae pêl-droed pum-bob-ochr yn debyg i gêm Futsal a ddatblygodd yn Wrwgwái ond sydd nawr â strwythur byd-eang ac o dan ymbarél UEFA a FIFA. Ceir strwythur Cymreig i Futsal o dan reaolaeth Cymdeithas Bêl-droed Cymru.

## Rheolau 
Mae'r cwrt cosbi yn wahanol iawn i bêl-droed: mae'n siâp hanner cylch, dim ond y gôl-geidwad sy'n cael cyffwrdd y bêl o fewn iddo, ac nid oes ganddo neu ganddi hawl i adael y cwrt. Rhaid i'r gôl-geidwad ddefnyddio'r dwylo i roi'r bêl i chwaraewr arall. Dim ond wrth arbed y bêl rhag mynd i'r gôl y caiff gicio'r bêl. Nid oes rheol camsefyll. Mae chwaraewyr yn cael penio'r bêl. Nid oes protocol ar gyfer llawio bwriadol a damweiniol - rhaid i'r dyfarnwr wneud penderfyniad ar sail y pellter y cafodd y bêl ei tharo. Gall cerdyn melyn olygu bod rhaid i'r troseddwr dreulio cyfnod yn y cell cosb.  Mae cardiau coch yn gweithio yn yr un ffordd a gêm 11-bob-ochr. Mae taclo trwy siarsio neu sleidio yn cael eu cosbi gyda cherdyn melyn.

Nid yw esgidiau gyda styds metel neu lafnau wedi'u caniatau am eu bod yn difrodi arwyneb y maes chwarae. Gwaherddir hefyd esgidiau â stydiau metal neu esgyll rhag eu gwisgo gan y byddai hynny'n niweidio'r arwyneb. Annogir y chwaraewyr fel rheol i wisgo padiau ffer ond mae hynny yn ôl barn y dyfarnwr.

Mae pêl-droed pump-bob-ochr fel arfer yn cael ei chwarae yn anffurfiol, ac felly mae'r rheolau yn hyblyg ac weithiau'n cael eu penderfynu yn syth cyn dechrau chwarae; mae hynny'n wahanol i futsal, sydd a rheolau swyddogol wedi'u cyhoeddi gan FIFA.  

Mae Cymdeithas Bêl-droed Lloegr wedi llunio rhestr lawn o reolau ar gyfer y gêm pump-bob-ochr sy'n ymhelaethu ar y rheolau uchod ac yn gosod isafswm ac uchafswm maint y cae chwarae ynghyd â manylion technegol ar gyfer ciciau rhydd ac agweddau eraill o'r gêm. Mae amrywiadau o bêl-droed pump-bob-ochr yn cynnwys Futsal, pêl-droed dan-do, pêl-droed y traeth, pêl-droed chwech neu saith-bob-ochr, a phêl-droed SUB.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pêl-droed
Jacpot (rhaglen deledu)

Cyfres gwis boblogaidd ar S4C oedd ***Jacpot***. Darlledwyd y cyfresi gwreiddiol yn y 1990au gyda'r cyflwynydd Kevin Davies.

Roedd cyfle i ennill hyd at £10,000 wrth ymddangos ar raglen *Jacpot*.

## Darllediadau 
Darlledwyd y cyfresi gwreiddiol rhwng 1993 a 1995 ac un cyfres arall yn 1999. Cyflwynydd y rhediad gwreiddiol oedd Kevin Davies. Cynhyrchwyd y gyfres gan gwmni Agenda a'r cynhyrchydd oedd Peter Elias Jones.

Yn 2010 ail-ddarlledwyd rhai o'r rhaglenni gwreiddiol ar S4C yn rhan o'r slot archif 'Aur'. Yn 2012 cyhoeddodd S4C adfywiad y rhaglen ar ôl absenoldeb o 13 mlynedd, wedi ei gyflwyno gan Rhodri Ogwen Williams, fel rhan o arlwy Pen8Nos ar nos Wener. Ni barhaodd y gyfres yn dilyn ail-ddiwygio arlwy *Heno*.

## Fformat
Seiliwyd syniad y gyfres ar gyfres *Jackpot* gan Bob Steward Productions o Unol Daleithiau America. Roedd cystadleuwyr yn gallu ateb ac weithiau gofyn cwestiynau yn ôl y fformat a ddaeth yn boblogaidd iawn.

Dewiswyd un o'r 16 cystadleuydd ar hap i sefyll ar bodiwm fel 'bancwr'. Byddai'r pymtheg arall yn eistedd ar set haenog gyferbyn, pob un wedi eu rhifo 1-15. Roedd gan fwrdd y tu ôl i'r chwaraewyr bymtheg o oleuadau a oedd i gyd yn cael eu goleuo ar ddechrau gêm a byddai pob golau yn mynd allan pan ofynnwyd ei gwestiwn.

Byddai'r bancwr yn dechrau gyda swm o rhwng £200 a £400. Yna galwodd rif. Byddai'r person yn agor eu bag, "Dim Jacpot" (bydd y rheswm dros hyn yn dod yn glir yn ddiweddarach), yna gofynnwch y cwestiwn y tu mewn. Byddai'r cyflwynydd Kevin yn ailadrodd y cwestiwn, yna byddai'r bancwr yn ei ateb. Roedd ateb cywir yn ychwanegu £50 i'r banc, tra bod ateb anghywir yn arwain at y ddau chwaraewr i gyfnewid lleoedd (daeth y gofynydd yn fancwr newydd, a'r bancwr blaenorol yn gadael gêm.)

Roedd rhai cwestiynau yn cynnig gwobrau ychwanegol, gan gynnwys gwyliau byr, set cyllyll, er mai gwisgoedd brand oedd y gwobrau mwyaf poblogaidd o'r fath (y 'siaced bomber' yn y gyfres ddiwethaf oedd y rhai y gofynnwyd amdanynt fwyaf).

Byddai'r cyffro'n codi wrth ddarganfod y cwestiwn allweddol: mae'r rhif yn cael ei alw ac mae'r sawl sydd â'r rhif hwnnw'n darganfod cerdyn gyda logo'r sioe ochr yn ochr â'u cwestiwn, gan arwain at y person hwnnw'n gweiddi "Jacpot!", fel arfer gydag un fraich yn yr awyr. Byddai'r cwestiwn yn cael ei gynnig dim ond os cymerwyd pump neu fwy o'r 14 cwestiwn arall. Os oedd llai na phump, neu os oedd y bancwr eisiau "parhau", yna roedd y cwestiwn allweddol (heb ei ofyn) yn eistedd i lawr.  Wedi canfod y cwestiwn allweddol, roedd y cwestiynau sy'n weddill yn werth £100 yr un, hyd nes oedd y bancwr am ateb y cwestiwn allweddol.

Ar ddiwedd yr wythnos, cyhoeddwyd enillion y gwobrau (gwobrau arian a gwobrau), gyda'r chwaraewr a enillodd y swm mwyaf o arian yn sefyll ar y podiwm, ac roedd eu cyfanswm arian yn ymddangos yn y gofod lle'r oedd y banc yn ymddangos yn ystod y gemau.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1992
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2010
Jacqueline Pearce

Actores Seisnig oedd **Jacqueline Pearce** (20 Rhagfyr 1943 – 3 Medi 2018) ac yn fwyaf adnabyddus am chwarae Servalan yn y gyfres deledu wyddonias ''Blake's 7''.

Fe'i ganwyd yn Woking. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Marist, West Byfleet, RADA, a'r Actors Studio, Dinas Efrog Newydd.

## Teledu
**David Copperfield* (1974)
*''Blake's 7* (1978-1981)
**Moondial* (1988)
**The Young Indiana Jones Chronicles* (1993)
**Daniel Deronda* (2002)

## Ffilmiau
**Don't Raise the Bridge, Lower the River* (1968)
**White Mischief* (1987)
**Princess Caraboo'' (1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2018
Miri Mawr

Cyfres deledu Cymraeg i blant yn yr 1970au oedd ***Miri Mawr***. Fe'i cynhyrchwyd a'i darlledwyd ar sianel HTV Cymru yn yr adeg cyn sefydlu S4C. Byddai'n cael ei darlledu ynghanol amserlen rhaglenni Saesneg HTV - unig sianel fasnachol y cyfnod. Ail-ddarlledwyd rhai cyfresi ar S4C yn yr 1980au cynnar a'r 1990au.

## Arddull
Roedd y rhaglen yn llenwi rhyw 30 munud yn yr amserlen (gan gynnwys toriad hysbysebion). Fformat y rhaglen oedd bod amrywiaeth o gymeriadau annwyl, doniol a drygionus yn trafod thema arbennig, er enghraifft 'arlunio' a bod yna wedyn eitemau ffilm wedi eu rhag-recordio ar y thema hynny. Roedd y rhaglen felly yn ceisio cyfuno natur hwyliog i apelio at blant ysgol cynradd a chyn-arddegau ond gan gynnwys elfen addysgiadol a fu'n rhan anhepgor o gynnwys gymaint o raglenni plant y cyfnod. Roedd y cymeriadau wedi eu lleoli mewn 'ogof' a daeth teitlau y rhaglen yn adnabyddus wrth i graig hollti yn ddwy i agor ar panorama o'r criw llon a checrus yn trafod thema'r rhaglen.

Roedd y rhaglen hefyd yn cynnwys fersiwn Cymraeg o'r cartŵn *Calimero*.

Thema'r gyfres oedd dôn y *Blue Bottle* gan The Frank Barcley Group.

## Cymeriadau
Daeth nifer o'r cymeriadau'n boblogaidd iawn ac yn adnabyddus ymysg plant. Byddant wedyn yn cefnogi ymgyrchoedd poblogaidd torfol gan fudiadau fel Urdd Gobaith Cymru.

Rhoddodd y gyfres hefyd gyfle i nifer o action ifanc y cyfnod feithrin profiad ac ennill bywoliaeth. Ymysg yr actorion adnabyddus a aeth ymlaen i fod yn enwau cyfarwydd ar lwyfannau a theledu Cymru.

* "Miss Blodyn Tatws" - Robin Griffith a aeth ymlaen i chwarae rhan 'Y Barwn Coch' yng nghyfres arall, hwyrach i blant, *Siop Siafins*.
* "Llewelyn Fawr" - John Ogwen
* "Caleb y Twrch" - Dafydd Hywel
* "Daniel Dŵr" - John Pierce Jones
* "Dyn Creu" - Dewi 'Pws' Morris 
* "Mr Parry" - Gwyn Parry

Cynhyrchydd y gyfres oedd Peter Elias Jones yn wreiddiol o Langefni, Ynys Môn a gynhyrchodd sawl cyfres boblogaidd arall i blant gan gynnwys *Ffalabalam*, *Ibiza, Ibiza* a *Jacpot*. Sgriptiwyd y rhaglen gan Clive Roberts a John Pierce Jones.

## Marchnata
Cymaint oedd poblogrwydd y gyfres fel y cynhyrchwyd gludyddion gyda wynebau'r cymeriadau.

Yn 1974 rhyddhawyd record sengl 7" Miri Mawr, "Byta Allan" gan Recordiau Sain. Cyhoeddwyd y llyfr *Miri mawr i blant Cymru* yn 1972 ac *Ail lyfr, Miri Mawr* yn 1974.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Rhaglen Miri Mawr, 1975, ar archif ITV
*Archif ITV ar Youtube

Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu'r 1970au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1972
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1978
Kevin Davies

Brodor o Sir Benfro yw **Kevin Davies** (ganwyd 26 Medi 1963) sy'n adnabyddus fel cyflwynydd radio a theledu Cymraeg.

## Bywyd cynnar ac addysg
Addysgwyd Davies yn Ysgol y Preseli, Crymych a graddiodd mewn gradd BSc mewn Cyfrifeg o Brifysgol Caerdydd yn 1985. Roedd yn brif leisydd i'r grŵp roc trwm, Y Diawled.

## Gyrfa cyflwyno
Mae wedi cyflwyno ar sawl raglen deledu ar S4C. Yn yr 1980au bu'n gyflwynydd ar y rhaglen i blant bach, *Ffalabalam*. Yn y 1990au cynnar cyflwynodd y rhaglen gerddoriaeth i bobl ifanc *Syth*. Cyflwynodd y cwis boblogaidd *Jacpot* rhwng 1993 a 1999. Yn 1995 cyflwynodd y gyfres *Penwythnos Mawr*. Bu hefyd yn gyflwynydd radio ar BBC Radio Cymru rhwng 1998 a 2008. Rhwng 2006 a 2008 bu'n gynhyrchydd teledu ar gyfer rhaglenni Planed Plant a Cyw.

Rhwng 2018-13 roedd yn Brif Weithredwr Fenter Iaith Rhondda Cynon Taf. Wedi hynny bu'n gynhyrchydd ar wasanaeth newyddion a chylchgrawn arlein, BBC Cymru Fyw.

Sefydlodd a bu am gyfnod yn rhedeg caffi yn maesdref Radur o Gaerdydd. Lleolwyd 'Caffe Ffa' ar 8A, Ffordd yr Orsaf, Radur.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*Gwefan UK Gameshows

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru