open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cemais (cantref ym Môn)

[200px|bawd|Eglwys Llanbadrig, cwmwd [Talybolion, cantref Cemais]]
:''Am y pentref ym Môn, gweler Cemaes. Ceir cantref arall o'r un enw yn Nyfed: gweler Cemais (cantref yn Nyfed)''
Un o dri chantref Ynys Môn yn yr Oesoedd Canol oedd **Cemais**. Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin yr ynys.

Ymrennir y cantref yn ddau gwmwd, sef Talybolion yn y gorllewin a Thwrcelyn yn y dwyrain. Roedd y cantref yn ffinio â chwmwd Llifon yng nghantref Aberffraw yn y de-orllewin a chantref Rhosyr yn y de. Lleolid prif lys y cantref yng Nghemaes, cantref Twrcelyn. Fel gweddill yr ynys, roedd Cemais yn rhan o deyrnas Gwynedd.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Rosalind (lloeren)

**Rosalind** yw'r wythfed o loerennau Wranws.

* Cylchdro: 69,927&nbsp;km oddi wrth Wranws
* Tryfesur: 54&nbsp;km
* Cynhwysedd: ?

Mae Rosalind yn ferch i'r Dug Alltud yn y ddrama *As You Like It* gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Categori:Lloerennau Wranws
Belinda (lloeren)

**Belinda** yw'r nawfed o loerennau Wranws a wyddys:

Cylchdro: 75,255&nbsp;km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 68&nbsp;km

Cynhwysedd: ?

Enwir y lloeren ar ôl Belinda, arwres y gerdd *The Rape of the Lock* gan Alexander Pope.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Categori:Lloerennau Wranws
Puck (lloeren)

[250px|bawd|Puck: llun a dynwyd gan [Voyager 2 ar 24 Ionawr, 1986, o bellter o 493,000 km.]]
**Puck** yw'r ddegfed o loerennau Wranws a wyddys:

*Cylchdro: 86,006&nbsp;km oddi wrth Wranws
*Tryfesur: 154&nbsp;km
*Cynhwysedd: ?

Mae Puck yn ellyll direidus yn y ddrama ''Midsummer-Night's Dream'' gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Mae Puck a'r lloerennau bach eraill yn dywyll iawn (albedo'n llai na 0.1).

Categori:Lloerennau Wranws
Miranda (lloeren)

**Miranda** yw'r unfed ar ddeg o loerennau Wranws a wyddys. Miranda ydy'r fwyaf mewnol o loerennau mawr Wranws:

Cylchdro: 129,850&nbsp;km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 472&nbsp;km

Cynhwysedd: 6.3e19 kg

Merch y dewin Prospero yw Miranda yn y ddrama *The Tempest* gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Kuiper ym 1948.

Roedd Voyager 2 yn gorfod hedfan yn agos i Wranws er mwyn codi'r cyflymder rheidiol i gyrraedd Neifion ac oherwydd gogwydd cysawd Wranws cafodd dim ond Miranda ei gweld yn agos.

Mae Miranda'n hanner iâ dŵr a hanner deunydd creigiog.

Mae arwyneb Miranda yn gymysglyd gyda chraterau wedi eu croesi gan rychau rhyfedd, cymoedd a chlogwyni (un dros 5&nbsp;km o uchder).

Categori:Lloerennau Wranws
Aberffraw (cantref)

bawd|Arfau Teyrnas Aberffraw
Roedd Cantref **Aberffraw** yn un o dri chantref Môn yn yr Oesoedd Canol, ynhgyd â Cemais a Rhosyr. Dyma'r pwysicaf o'r tri chantref gyda phrif lys tywysogion Gwynedd yn Aberffraw yn ganolfan iddo. Fe'i lleolir yng ngorllewin canolbarth yr ynys yn wynebu'r môr.

Roedd y cantref yn cael ei rannu'n ddau gwmwd, sef Llifon yn y gogledd (yn cynnwys rhan ddeheuol Ynys Gybi) a Malltraeth yn y de. Roedd yn ffinio â Chemais i'r gogledd-ddwyrain a Rhosyr i'r de-ddwyrain.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Gwynedd

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Ariel (lloeren)

**Ariel** yw'r ddeuddegfed o loerennau Wranws
a wyddys:

Cylchdro: 190,930&nbsp;km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 1158&nbsp;km

Cynhwysedd: 1.27e21 kg

'Ariel' yw'r ysbryd awyr direidus yn y ddrama *The Tempest* gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan William Lassell ym 1851.

Mae Ariel a Thitania'n ymddangos yn debyg i'w gilydd er bod Titania'n 35% yn fwy. Mae Ariel - fel gweddill lloerennau mawr Wranws - wedi ei chyfansoddi o 40-50% iâ dŵr a 50-60% deunydd creigiog.

Mae arwyneb Ariel yn gymysgedd o graterau a dyffrynnoedd rhyng-gysylltiedig sy'n gannoedd o gilomedrau o hyd a mwy na 10&nbsp;km o ddyfnder. Mae hynny'n debyg i, ond yn fwy, na'r sefyllfa ar Ditania. Ymddengys rhai o'r craterau i fod wedi hanner eu tansuddo. Mae arwyneb Ariel yn gymharol ifanc; yn amlwg mae rhyw broses o adnewyddu'r arwyneb ar waith. Mae rhai o'r trumiau yng nghanol y dyffrynnoedd yn cael eu hystyried yn ymchwyddiadau iâ.

Gallai Ariel wedi bod yn boeth o'i mewn yn y gorffennol, ond bellach mae hi'n oer. Gallai'r dyffrynnoedd fod yn graciau a ffurfiwyd wrth i Ariel oeri.

Categori:Lloerennau Wranws
Umbriel (lloeren)

**Umbriel** yw'r drydedd ar ddeg o loerennau Wranws a wyddys:

Cylchdro: 265,980&nbsp;km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 1170&nbsp;km

Cynhwysedd: 1.27e21 kg

Cymeriad yn y gerdd *The Rape of the Lock* gan Alexander Pope yw Umbriel.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Lassel ym 1851.

Mae Umbriel ac Oberon yn ymddangos yn debyg i'w gilydd er bod maint Oberon yn 35% yn fwy. Fel lloerennau mawr eraill Wranws, mae Umbriel wedi ei chyfansoddi o 40-50% iâ dŵr a 50-60% deunydd creigiog.
Mae arwyneb Umbriel yn llawn o graterau ac yn ôl pob tebyg mae wedi bod yn sefydlog ers ei ffurfio. Mae gan Umbriel fwy o graterau - a rhai mwy eu maint - nag Ariel a Titania.

Mae Umbriel yn dywyll iawn; mae'n adlewyrchu dim ond hanner cymaint o olau ag Ariel, lloeren fwyaf disglair Wranws.

Categori:Lloerennau Wranws
Troseddeg

Gwyddor sy'n ymdrin â throsedd yn nhermau ymddygiad yr unigolyn ac amodau cymdeithasol yw **troseddeg**. Ymwnaed hefyd â datblygiad y gyfraith, achosion a chydberthnasau tor-cyfraith, a dulliau o rwystro a rheoli ymddygiad troseddol. Un o'i phrif isfeysydd yw penydeg.

## Hanes y ddisgyblaeth 
Prif arloeswr troseddeg oedd Cesare Lombroso (1835–1909), yr ymchwilydd cyntaf i geisio esbonio ymddygiad y troseddwr yn nhermau'i nodweddion corfforol. Cyn hynny, cafodd tor-cyfraith ei hystyried yn fethiant ar ran moesoldeb yr unigolyn neu'n batholeg gymdeithasol. Yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g, ymdrechodd sawl gwyddonydd lunio damcaniaeth fiolegol ar droseddu, drwy astudiaethau o ddiffygion meddyliol, cydberthynas y bersonoliaeth a'r corff, a nodweddion genetig y drwgweithredwr. Mae troseddeg gyfoes yn ymdrin â'r pwnc drwy ddulliau seicolegol a chymdeithasegol yn hytrach na biolegol.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Adnoddau cyfraith a throseddeg (Prifysgol Aberystwyth)


Categori:Cymdeithaseg
Categori:Gwyddorau ymddygiadol
Rhosyr (cantref)

:''Mae'r erthygl yma'n trafod y cantref canoloesol. Am ystyron eraill, gweler Rhosyr (gwahaniaethu).''

Cantref ar Ynys Môn oedd **Cantref Rhosyr**. Roedd yn un o dri chantref ar yr ynys, ynghyd ag Aberffraw a Cemais.

Ei ganolfan oedd Rhosyr, lle cynhelid un o lysoedd pwysicaf Twysogion Gwynedd, sef Llys Rhosyr. Roedd y cantref yn ffinio â Chemais yn y gogledd ac Aberffraw yn y gogledd-orllewin. Yn y de roedd yn gorwedd ar lan Afon Menai ac yn wynebu cantref Arfon ar y tir mawr. Er bod cantref Aberffraw yn bwysicaf yn wleidyddol, Rhosyr oedd y cyfoethocaf o'r tri chantref am fod ei thir amaethyddol yn well nag eiddo'r lleill.

Roedd y cantref yn ymrannu'n ddau gwmwd, sef:

* Menai yn y gorllewin
* Dindaethwy yn y dwyrain.

Yn ogystal â llys Rhosyr ym Menai roedd gan Dindaethwy lys cymydol yn Llan-faes hefyd.

Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol sefydlodd Llywelyn Fawr fynachlog yn Llan-faes a chladdwyd ei wraig Siwan yno. Cyn hynny roedd gan y cantref un o ddau *glas* pwysicaf yr ynys ym Mhenmon, a drowyd yn briordy yn y 12g, sef Priordy Penmon.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Titania (lloeren)

**Titania** yw'r bedwaredd ar ddeg a'r fwyaf o loerennau Wranws a wyddys:

Cylchdro: 436,270&nbsp;km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 1578&nbsp;km

Cynhwysedd: 3.49e21 kg

Brenhines y Tylwyth Teg a gwraig Oberon yw Titania yn y ddrama ''Midsummer Night's Dream'' gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Herschel ym 1787.

Mae Titania ac Ariel yn ymddangos yn debyg i'w gilydd er bod Ariel yn 25% yn llai. Fel lloerennau eraill Wranws, mae Titania yn 40-50% iâ dŵr a 50-60% deunydd creigiog.

Mae arwyneb Titania'n gymysgedd o graterau a dyffrynnoedd rhyng-gysylltiedig sy'n gannoedd o gilomedrau o hyd. Mae arwyneb Titania'n gymharol ifanc; yn amlwg mae rhyw broses o adnewyddu'r arwyneb ar waith. Ymddengys rhai o'r craterau i fod wedi hanner eu tansuddo.

Yn ôl un theori ar hanes Titania roedd y lloeren yn ddigon boeth i fod yn hylif. Wrth iddi oeri fe wnaeth hi ehangu gan achosi i'r arwyneb gracio.

Categori:Lloerennau Wranws
Oberon (lloeren)

**Oberon** yw'r fwyaf allanol o loerennau mawr Wranws:

*Cylchdro: 583,420&nbsp;km oddi wrth Wranws
*Tryfesur: 1523&nbsp;km
*Cynhwysedd: 3.03e21 kg

Brenin y Tylwyth Teg yw Oberon yn y ddrama ''Midsummer Night's Dream'' gan William Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan William Herschel ym 1787.

Mae Oberon ac Umbriel yn ymddangos yn debyg i'w gilydd er bod Oberon 35% yn fwy. Fel lloerennau eraill Wranws, mae Oberon wedi ei chyfansoddi o 40-50% iâ dŵr a 50-60% deunydd creigiog. Mae arwyneb Umbriel yn llawn o graterau ac yn ôl pob tebyg mae wedi bod yn sefydlog ers iddi ffurfio. Mae gan Oberon fwy o graterau -a rhai mwy eu maint- nag Ariel a Thitania. Mae gan rhai ohonynt belydrau o *ejecta* (deunydd sy'n cael ei allfwrw pan fo gwrthrych yn taro'r arwyneb), yn debyg i'r rhai a welir ar Galisto.

Mae gwaelodion rhai o'r craterau'n dywyll, efallai wedi eu cuddio gan ddeunydd tywyll (o bosib dŵr budr) sydd wedi goferu i mewn i'r crater.

Gwelir anafau ar draws hemisffer deheuol Oberon. Mae hynny'n awgrymu gweithgarwch geolegol yn gynnar yn hanes Oberon.

Categori:Lloerennau Wranws
Caliban (lloeren)

Mae cylchdro **Caliban** tua 7,200,000&nbsp;km oddi wrth Wranws ac mae ganddi dryfesur o ryw 80&nbsp;km.

Mae ei chylchdro yn wrthdroadwyol a chanddi ogwyddiad eithafol.

Mae Caliban yn gymeriad yn y ddrama *Y Dymestl* gan William Shakespeare. Yn y ddrama honno, caethwas hyll i'r dewin Prospero yw Caliban, a mab i'r wrach Sycorax.

Cafodd y lloeren Caliban ei darganfod gan Brett Gladman, Phil Nicholson, Joseph Burns, a JJ Kavelaars gyda'r Telesgop Hale, Arsyllfa Palomar, ym 1997.

Fel lloerennau afreolaidd eraill, credir mai asteroid sydd wedi cael ei ddal gan ddwyster Wranws yw Caliban. Credir hefyd i gyfansoddiad y lloeren fod yn gymysgedd o greigiau ac iâ. Mae gan y lloeren liw coch anarferol sy'n arwyddocau cysylltiad hanesyddol gyda Gwregys Kuiper.

Categori:Lloerennau Wranws
Prospero (lloeren)

Un o loerennau Wranws yw **Prospero**, sydd wedi ei henwi ar ôl y dewin yn y ddrama *Y Dymestl* (*The Tempest*) gan Shakespeare.

Cafodd ei darganfod gan Kavelaars, Gladman, a Holman gyda'r Telesgop Canada-Ffrainc-Hawaii ar Mauna Kea ym 1999.

Mae'n cylchio rhwng 10 a 25 miliwn km oddi wrth Wranws.

Mae ei thryfesur yn debyg o fod rhyw 30 neu 40&nbsp;km.

Categori:Lloerennau Wranws
Nijmegen

Dinas yn nhalaith Gelderland, yn nwyrain yr Iseldiroedd, yn agos i'r ffin â'r Almaen, yw **Nijmegen** (). Mae'r ddinas yn dyddio i'r cyfnod Rhufeinig, pryd y sefydlwyd *Noviomagus Batavorum* (a enwyd ar ôl llwyth y Batafiaid) ar ei safle a phentref yn gyfagos; gwersyll milwrol ar gyfer Germania Inferior oedd hi. Yn y Canol Oesoedd, roedd Nijmegen yn ganolfan fasnachol. Derbyniodd siarter dinas gan Ffrederic II yn 1230. Mae'n gartref i Brifysgol Radboud Nijmegen, prifysgol babyddol hyna'r wlad, a sefydlwyd yn 1923. Poblogaeth y ddinas yw 159,556 (2006).

## Adeiladau a chofadeiladau
* Amgueddfa Affrica
* Eglwys San Steffan
* Prifysgol Radboud Nijmegen

## Enwogion
* Jeroen van der Boom (g. 1972), canwr

bawd|dim|Arfbais y ddinas ar y Boterwaag (prif ystafell y gwarchodlu gynt)


Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Gelderland
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Valencia (cymuned ymreolaethol)

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen yw **Cymuned Valencia** (Falensieg / Catalaneg *Comunitat Valenciana* neu *País Valencià*; Sbaeneg *Comunidad Valenciana* neu *País Valenciano*). Fe'i lleolir yn nwyrain y wlad. Mae'n ymestyn am 518&nbsp;km ar hyd arfordir dwyreiniol Sbaen, Mae'n gorchuddio 23,255&nbsp;km² o dir ac yn gartref i 4.5 miliwn o drigolion (2004). Mae'r gymuned yn swyddogol yn ddwyieithog, a Castilianeg (Sbaeneg) a Falensianeg (Catalaneg) yn ieithoedd swyddogol.
bawd|250px|Lleoliad Cymuned Valencia yn Ewrop


Valencia
Thalassa (lloeren)

**Thalassa** yw'r ail o loerennau Neifion a wyddys:

Cylchdro: 50,000&nbsp;km oddi wrth Neifion

Tryfesur: 80&nbsp;km

Cynhwysedd: ?

Mae Thalassa yn ferch i Aether a Hemera ym mytholeg Roeg. "Môr" ydy ystyr "Thalassa" yn y Roeg.

Cafodd y lloeren Thalassa ei darganfod gan Voyager 2 ym 1989.
Mae Thalassa'n cylchio Neifion o fewn 7 awr a hanner. Mae ganddi ffurf afreolaidd (nid yw'n gronnell) ac mae hi'n cylchio yn yr un cyfeiriad â'r cawr nwy.

bawd|dim|Efelychiad o Thalassa

Categori:Lloerennau Neifion
Despina (lloeren)

**Despina** yw'r drydedd o loerennau Neifion a wyddys:

Cylchdro: 52,600&nbsp;km oddi wrth Neifion

Tryfesur: 148&nbsp;km

Cynhwysedd: ?

Mae Despina wedi ei henwi ar ôl y nymff Despoena a oedd yn ferch i Boseidon a Demeter ym mytholeg Roeg.

Cafodd y lloeren Despina ei darganfod gan Voyager 2 ym 1989.

Mae Despina'n cylchio bob 8 awr. Mae ganddi ffurf afreolaidd (sef nid yw'n gronnell). Mae hi'n cylchio yn yr un cyfeiriad â Neifion gan gadw'n agos i arwyneb cyhydeddol y blaned.

bawd|dim|Efelychiad o Ddespina

Categori:Lloerennau Neifion
Galatea (lloeren)

**Galatea** yw'r bedwaredd o loerennau Neifion a wyddys:

Cylchdro: 62,000&nbsp;km oddi wrth Neifion

Tryfesur: 180&nbsp;km

Cynhwysedd: ?

Fe'i henwir ar ôl y nymff Galatea, Nereid o Sisili.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Voyager 2 ym 1989.

Mae cylchdro Galatea yn cymryd 10 awr a 18 munud. Mae ganddi ffurf afreolaidd (sef nid yw'n gronnell). Mae'n cylchio'r blaned yn yr un cyfeiriad â Neifion, gan gadw yn agos i arwyneb cyhydeddol Neifion.

bawd|dim|Efelychiad o Alatea

Categori:Lloerennau Neifion
Penmachno

Pentref yng nghymuned Bro Machno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Penmachno**.  Saif ynghanol cwm Penmachno, 3 milltir (5&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o bentrefan Cwm Penmachno, a 4 milltir i'r de o Fetws-y-Coed. Llifa afon Machno trwy'r pentref.

## Hanes a hynafiaethau
Ganed yr Esgob William Morgan (1545-1604) yn Nhŷ Mawr Wybrnant, heb fod ymhell o'r pentref. Mae'r tŷ yn awr yn perthyn i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol a gellir ymweld ag ef a gweld arddangosfa ar gyfieithu'r Beibl i'r iaith Gymraeg.

Yn eglwys Sant Tudclud yn y pentref mae pum carreg gerfiedig cynnar sy'n dyddio o Oes y Seintiau yn y bumed a'r 6g. Y bwysicaf o'r rhain yw carreg fedd o ddiwedd y 5g sy'n coffáu gŵr o'r enw Cantiorix, a ddisgrifir yn yr arysgrif Ladin fel hyn: *Cantiorix hic iacit / Venedotis cives fuit / consobrinos Magli magistrati*, neu mewn Cymraeg "Yma y gorwedd Cantiorix. Roedd yn ddinesydd o Wynedd ac yn gefnder i Maglos yr ynad". Mae'r cyfeiriadau at "cives" a "magistratus" yn awgrymu parhad y drefn Rufeinig yng Ngwynedd am gyfnod ar ôl i'r llengoedd Rhufeinig adael.

Cedwir yr eglwys ar glo bellach, ac i weld y cerrig rhaid gofyn am yr allwedd o dŷ cyfagos.

## Pobl o Benmachno
*Richie Thomas, tenor; gweler hefyd Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Richie Thomas
*yr Esgob William Morgan (1545-1604), cyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg
*Owen Gethin Jones (1816-1883), llenor, hanesydd a saer
* George Amor (g. 1991), cerddor, cyfansoddwr cyfoes sy’n gyfrifol am prosiectau megis Omaloma a Serol Serol

## Oriel

Penmachno NLW3361496.jpg|Penmachno tua 1875
Penmachno NLW3363856.jpg|Penmachno tua 1875
Penmachno quarry NLW3361500.jpg|Y chwarel tua 1875

## Cyfeiriadau
Categori:Bro Machno
Categori:Oes y Seintiau yng Nghymru
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Trefignath

Mae **Trefignath** yn siambr gladdu gerllaw Caergybi ar Ynys Môn sy'n dyddio o'r cyfnod Neolithig, tua 3900 C.C. i 2900 C.C.. Mae'n siambr gladdu sylweddol o ran maint, a dangosodd cloddio archeolegol yn nechrau'r nawdegau ei bod wedi ei defnyddio am gyfnod o tua mil o flynyddoedd. Ar y cychwyn roedd yn siambr weddol syml gyda chyntedd, tebyg i Bodowyr. Yn ddiweddarach newidiwyd y cynllun i fod yn siambr hirsgwar gyda dwy garreg fawr bob ochr i'r fynedfa, a chwrt cul o'i blaen. Yna ychwanegwyd siambr arall ar yr ochr ddwyreiniol gyda cherrig mawr o flaen y fynedfa.

Gellir cyrraedd Trefignath wrth droi i gyfeiriad Trearddur o ochr Caergybi i'r cob ar y briffordd A5 ac yna troi i'r chwith wrth yr ysgol.

bawd|dim|Siambr gladdu Trefignath yn dangos y fynedfa i'r siambr ddwyreiniol

Trefignath Burial Chamber, Holyhead - geograph.org.uk - 212092.jpg|Trefignath o ongl arall
Ty Mawr stone near Trefignath,small adult for scale.jpg|Maen hir Tŷ Mawr, gerllaw

## Llyfryddiaeth
Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Caer Arianrhod (ynys)

Ynys fechan greigiog oddi ar arfordir Gwynedd, Cymru, ydy **Caer Arianrhod**. Saif tua hanner y ffordd rhwng Pontllyfni a Dinas Dinlle, a thua 1&nbsp;km o'r lan. Mae'r ynys hon yn ymddangos pan fydd y llanw'n mynd allan yn unig. Er i rai honni eu bod wedi gweld ffurfiant waliau ac ati yno, y gred gyffredinol yw bod y safle'n gwbl naturiol.

Cysylltir yr enw â chwedl *Math fab Mathonwy*, sef y bedwaredd gainc o'r Mabinogi. Yn y chwedl hon mae gan Arianrhod gaer ac mae'r dewin Gwydion fab Dôn yn ymweld â'r gaer mewn llong, gan ddwyn ei nai Lleu Llaw Gyffes, mab Arianrhod, i gyfarfod ei fam yno.

Mae "Caer Arianrhod" hefyd yn cael ei ddweud am y stribed gwyn o sêr a welir fin nos ar draws yr awyr, sef y Llwybr Llaethog.

Roedd gan y grŵp Bando (prif leisydd: Caryl Parry Jones) gân yn dwyn y teitl "Nos yng Nghaer Arianrhod" ar eu halbwm *Shampŵ*.

Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Ynysoedd Gwynedd
Categori:Ynysoedd Cymru
Magerøya

Ynys yng ngogledd eithaf Norwy, yn ardal (*kommune*) Nordkapp, talaith Finnmark, yw **Magerøya** (Norwyeg *Magerøya*, Saami *Máhkarávju*).

bawd|dim|300px|Golygfa ar Magerøya

Categori:Ynysoedd Norwy
Bobby Shearer

Pêl-droediwr o'r Alban oedd **Robert "Bobby" Shearer** (29 Rhagfyr 1931 – 5 Tachwedd 2006).

Chwaraeodd Shearer dros dîm Rangers 455 gwaith rhwng 1955 a 1965, dechreuodd ei yrfa gyda Hamilton Academical.

Categori:Pêl-droedwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2006
Y Weriniaeth Arabaidd Unedig

bawd|200px|Baner y Weriniaeth Arabaidd Unedig
Y wladwriaeth a ffurfiwyd gan undeb gweriniaethau'r Aifft a Syria yn 1958 oedd **y Weriniaeth Arabaidd Unedig** (Arabeg: الجمهورية العربية المتحدة). Bodolai tan ymwahaniad Syria o'r undeb yn 1961. Cairo oedd y brifddinas, Arabeg yr iaith swyddogol ac Islam y grefydd genedlaethol. Gamal Abdel Nasser, arlywydd yr Aifft cyn yr undeb, oedd yr unig arlywydd. Amcan yr undeb oedd creu cenedl Arabaidd unedig a fyddai'n sail i undeb ehangach ymhlith y cenhedloedd Arabaidd. Roedd i gryn raddau yn rhan o ymateb cenedlaetholwyr seciwlar y byd Arabaidd i argyfwng Suez a'r teimlad fod rhaid cael undod i wrthsefyll dylanwad economaidd a gwleidyddol y Gorllewin.

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Arabaidd
Categori:Cyn-wladwriaethau Affrica
Categori:Cyn-wladwriaethau Asia
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1958
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1961
Categori:Hanes gwleidyddol yr Aifft
Categori:Hanes gwleidyddol Syria
Ynys Welltog

Ynys fechan yn Afon Menai gerllaw Porthaethwy, yn weddol agos i lan Ynys Môn ydy **Ynys Welltog**. Saif rhwng Ynys Dysilio ac Ynys Gored Goch.

Nid oes cofnod i neb fod yn byw ar yr ynys, sy'n cynnwys creigiau ac ychydig o goed isel. Yn 2003 a 2004 nythodd nifer o barau o'r Crëyr bach ar yr ynys yma, y tro cyntaf i'r rhywogaeth yma nythu yng ngogledd Cymru.

bawd|dim|250pg|Ynys Welltog ger Porthaethwy

## Cyfeiriadau
Categori:Afon Menai
Categori:Porthaethwy
Welltog
Ynys Gaint

Mae **Ynys Gaint** yn ynys fechan yn Afon Menai gerllaw tref Porthaethwy ar Ynys Môn (SH561725), rhwng Ynys Faelog ac Ynys Castell. Gellir cerdded i'r ynys ar hyd sarn o Borthaethwy.

Rhwng 1942 a 1944 yr oedd gan y Llu Awyr Brenhinol uned achub o'r môr yma, gyda nifer o gychod cyflym. Heddiw mae rhan sylweddol o'r ynys yn wersyll yn perthyn i'r fyddin.

Categori:Afon Menai
Categori:Porthaethwy
Gaint
Dylan Ail Don

300px|bawd|Maen Dylan ym machlud yr haul
Yn y Bedwaredd o Geinciau'r Mabinogi, sef *Math fab Mathonwy*, **Dylan ail Don** (Cymraeg Canol: **Dylan eil Ton**) yw brawd Lleu Llaw Gyffes a mab Arianrhod.

## Mabinogi
Yn ôl chwedl *Math fab Mathonwy*, cyn gynted ag y bedyddiwyd ef,

"Fe gyrchodd y môr ac fe gafodd natur y môr. Oherwydd hynny y gelwid ef Dylan Ail Don."

Un o ystyron y gair 'ail' (neu 'eil' yn Hen Gymraeg a Chymraeg Canol) yw 'mab' neu 'etifedd' (gall hefyd olygu 'llwyth' neu 'genedl'). Ond y mae'n bosibl mai ymgais gan awdur y Pedair Cainc i esbonio'r enw hwn yw'r stori am ei eni o'r môr, ac mae rhai ysgolheigion yn dadlau fod Dylan yn dduw Celtaidd ac yn fab i'r dduwies Geltaidd adnabyddus Dôn (fel Gwydion ei hun). Fe gafodd Dylan ei ladd ar ddamwain gan ei ewythr, Gofannon.

## Cyfeiriadau eraill
Ceir sawl cerdd yn *Llyfr Taliesin* a dadogir ar Taliesin Ben Beirdd sy'n cyfeirio at Dylan, ac yn y llawysgrif honno ceir marwnad iddo yn ogystal. Un o'i enwau amgen yn nhestunau *Llyfr Taliesin* yw 'Dylan Ail Môr'.

## Maen Dylan
Yn *Englynion y Beddau* (Llyfr Du Caerfyrddin), dywedir fod bedd Dylan yn ardal Clynnog Fawr yn Arfon, Gwynedd:

:

Ceir Trwyn Maen Dylan ger Aberdesach yng nghymuned Clynnog. Yn y môr gerllaw ceir ***Maen Dylan***, sef carreg anferth wrth droed y Trwyn.

## Llyfryddiaeth 
* Sorita d'Este a David Rankine, *The Isles of the Many Gods: An A-Z of the Pagan Gods & Goddesses of Ancient Britain worshipped during the First Millennium through to the Middle Ages* (Llundain: Avalonia, 2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Gefeilliaid
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Duwiau Celtaidd

Categori:Duwiau Cymru
Pan (lloeren)

**Pan** yw'r fwyaf mewnol o loerennau Sadwrn a wyddys:

*Cylchdro: 133,583&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 20&nbsp;km
*Cynhwysedd: ?

250px|bawd|dim|Llun o'r lloeren Pan gyda modrwyau Sadwrn

Roedd y duw Pan yn dduw coedwigoedd, caeau a phreiddiau ym mytholeg Roeg. Roedd ganddo dorso a phen dynol gyda chlustiau, cyrn a choesau gafr.

Darganfuwyd y lloeren Pan gan Mark R. Showalter ym 1990 o ffotograffau Voyager.

Mae Pan yn cylchio o fewn gwahaniad Encke ym modrwy A Sadwrn.

Mae lloerennau bach sy'n agos i'r modrwyau'n cynhyrchu patrymau o donnau yn y modrwyau. Cyn darganfod Pan, roedd dadansoddiad o'r patrymau ar gyrion modrwy A Sadwrn wedi rhagweld maint a lleoliad lloeren fach. Cafodd Pan ei darganfod trwy ailarchwilio ffotograffau 10 mlwydd oed Voyager o'r lleoliad.

Mae'n bosibl bod yna chwaneg o loerennau o fewn modrwyau Sadwrn sydd eto heb eu darganfod.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Pan (duw)

:''Am y lloeren sy'n cylchdroi Sadwrn, gweler Pan (lloeren).*

Duw ym mytholeg Roeg oedd **Pan** (Groeg, Πάν, *y cyfan''). Roedd ganddo dorso a phen dynol gyda chlustiau, cyrn a choesau gafr.

Cafwyd Pan ei addoli yn arbennig yn Arcadia, er nad oedd temlau mawr iddo yn yr ardal. Roedd yn dduw coedwigoedd, caeau a phreiddiau, ffrwythlonrwydd a gwrywdod. Dywedir ei fod yn ymlid y nymffod yn y coedydd, gan obeithio cael cyfathrach rywiol â hwy. Mewn rhai ffyrdd mae'n debyg i'r duw Dionisus ac roedd yn aml yng nghwmni'r duw hwnnw.

Roedd hefyd yn dduw'r awel, y wawr a'r machlud. Roedd yn byw gyda'r nymffod mewn ogof o'r enw Coriciana ar fynydd Parnassus. Gallai broffwydo'r dyfodol ac roedd yn heliwr a cherddor. Canai'r Siringa neu Bibellau Pan.

Cyn Brwydr Marathon dywedir fod y rhedwr Athenaidd Pheidippides yn rhedeg trwy'r mynyddoedd rhwng Athen a Sparta i ofyn cymorth y Spartiaid yn erbyn y Persiaid. Ar y ffordd cafodd weledigaeth o'r duw Pan, a ddaroganodd fuddugoliaeth i'r Groegwyr yn erbyn Persia. Wedi ennill y frwydr gwnaeth yr Atheniaid Pan yn un o'u prif dduwiau mewn diolchgarwch.

Yn ôl yr hanesydd Groegaidd Plutarch (*Moralia*, Llyfr 5:17), yr oedd llongwr o'r enw Thamus ar ei ffordd tua'r Eidal yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Rhufeinig Tiberius. Ger ynys Paxi clywodd lais dros y tonnau "Thamus, wyt ti yna? Pan gyrhaeddi Palodes, gwna'n siŵr dy fod yn cyhoeddi fod y duw mawr Pan wedi marw." Gwnaeth Thamus yn ôl y gorchymyn, a daeth ocheneidiau a galaru o'r lan yn ymateb.

### Neo-baganiaeth 
Ym 1933, cyhoeddwyd *The God of the Witches* gan Eifftiwr Margaret Murray, gan ddamcaniaethu mai dim ond ffurf o dduw corniog a addolwyd ar draws Ewrop gan gwlt gwrach yw Pan. Dylanwadodd y theori hon y syniad Neo-baganaidd o Dduw Corniog, fel archdeip rhywioldeb a gwrywdod gwrywaidd. Yn Wica, mae archdeip y Duw Corniog yn hynod o bwysig, fel y'i cynrychiolwyd gan dduwdodau megis Cernunnos y Celtiaid a Pashupati yr Indianaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Categori:Duwiau corniog
Zazen

bawd|Mynach o'r enwad Zen Soto yn ymarfer zazen wrth gardota

Mae **Zazen** (Japaneg: 坐禅; Tseineg "zuochan" [Pinyin] neu "tso-chan" [Wade-Giles]) yn rhan hanfodol o Fwdhaeth Zen. Nod zazen yw eistedd ac agor "llaw'r meddwl".

## Zazen: sut i eistedd
Yn eistedd mewn safle zazen, gyda'r llygaid wedi eu canoli ar y llawr pren caled, mae'r caboledd yn adlewyrchu'r eira sy'n syrthio tu allan i'r ffenest. Eisteddir ar gadair neu glustog. Mae'r person yn canolbwyntio ar ei anadl yn mynd drwy ei gorff ac yn ymwybodol o'r presennol.

Trefnir y coesau mewn ystum (neu 'asana') y gellir ei gynnal yn gyfforddus.
Yn yr ystum hanner-alaw'r dŵr, gosodir y coes chwith ar y morddwyd dde (neu vice versa).
Yn yr ystum alaw'r dŵr (llawn), gosodir y traed ar y morddwydydd cyferbyniol.
Yn yr ystum Myanmar, torchir y traed gyda'i gilydd yn agos i'r afl.
Gellir hefyd eistedd yn syml gyda'r coesau wedi eu torchi yn agos i'r corff, ond rhaid sicrhau fod y pwysau'n cael eu dosbarthu'n gyfartal ar dri phwynt: y ddau ben-glin ar y llawr a'r ffolennau ar y glustog gron.
Ar gadair, cedwir y pen-gliniau wedi eu neilltuo tua'r un lled â'r ysgwyddau, gyda'r traed wedi eu plannu'n sad ar y llawr.

Eisteddir yn gefnsyth ond heb fod yn anystwyth. Ymestynir asgwrn y cefn a'i sythu, gan ei gadw'n uniawn naturiol a chanoli'r cydbwysedd yn yr abdomen isaf. Brest yn ôl, stumog i mewn. Dychmygir llinell seth trwy'r trwyn i'r bogail.
Gellir gwegian y corff yn ysgafn o'r chwith i'r dde nes cyrraedd yn naturiol pwynt llonyddwch ar y glustog. Rhaid tynhau'r hara, sef y rhan o'r bol dwy fodfedd dan y bogail.

Rhaid edrych ar y llawr tua thair i bedair troedfedd o flaen y corff, gyda'r llygaid nac yn lled agored nac ar gau.

Gosodir y ddwylo ar arffed gydag un ohonynt yn gledr-i-fyny a'r llaw arall (cledr-i-fyny) yn gorwedd ar y llaw isaf, gyfa phennau'r bodiau'n cyffwrdd ag ei gilydd (yn ysgafn) a ffurfio hirgylch llorwedd (gweler y llun uchod). Dyma mwdra zazen, lle mae popeth yn cael ei uno. Rhoddir ochrau'r bysedd bach yn erbyn yr abdomen, rhai modfeddi islaw'r bogail i gydgordio canol y cydbwysedd gyda'r mwdra. Rhoddir y canolbwyntiad yno, neu ar y talcen rhwng y llygaid pan ddaw blinder.

## Anadlu
Cymerir tri anadliad, gan dynnu'r anadl gyda'r stumog yn ehangu yn lle ymledu'r brest, yna anadlir allan yn llawn. Gadewir i'r anadl setlo i mewn i'w rythm naturiol. Gyda'r ystum corfforol priodol bydd yr anadlu'n llifo'n naturiol i mewn i'r abdomen isaf.

Eisteddir yn llonydd a dechrau cyfrif yr anadliadau, 1 wrth dynnu anadl, 2 wrth anadlu allan, etc hyd 10, yna dechrau o'r newydd. Nid yw cyrraedd 10 yn bwysig, ac mae dechreuwyr yn colli'r cyfrif yn aml, ond dal ati.

Rhaid bod yn ymwybodol am bopeth: y cyfrif, yr anadlu, y synau a'r aroglau a'r teimladau o gwmpas. Gadewir i'r meddyliau dod a mynd heb eu dilyn. Ar ddiwedd y sesiwn gellir rhwyfo'r corff yn ysgafn o'r dde i'r chwith. Ymestynir y coesau gan wneud yn sicr bod teimlad ganddynt cyn sefyll.

Awgrymir y dylid ymarfer zazen yn beunyddiol am o leiaf 10 i 15 munud (gwell yw hanner awr).

## Cyfeiriadau
Categori:Bwdhaeth Japan
Categori:Bwdhaeth Zen
Pan (gwahaniaethu)

Gall **Pan** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

* Pan, y duw Groegaidd oedd yn dduw afonydd a choed
* Pan, un o loerennau y blaned Sadwrn
* Pan, genws y Tsimpansî
* Pan Books, cyhoeddwr o Loegr
Promethëws (lloeren)

**Promethëws** yw'r drydedd o loerennau Sadwrn a wyddys:

*Cylchdro: 139,350&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 91&nbsp;km (145 x 85 x 62)
*Cynhwysedd: 2.7e17 kg

Un o'r titaniaid oedd Promethëws. Dygodd dân o Olympws a'i roi i ddynion. Am hynny fe gafodd ei gosbi gan Zews. "Rhagwelediad" ydy ystyr yr enw yn y Roeg.

Darganfuwyd y lloeren gan S. Collins ac eraill ym 1980 o ffotograffau Voyager.

Lloeren fugeiliol fewnol modrwy F Sadwrn yw Promethëws.

Mae gan Promethëws nifer o esgeiriau a chymoedd a sawl crater tuag 20&nbsp;km eu tryfesur, ond mae ganddi lai o graterau na'r lloerennau Pandora, Ianws ac Epimethëws. Oherwydd eu cynhwysedd isel iawn a'u halbedo uchel, mae Promethëws, Pandora, Ianws ac Epimethëws yn cael eu hystyried yn gyrff rhewllyd sydd yn fandyllog iawn.

Ym 1995/6 sylwodd arsylwadau modrwyau Sadwrn ar y ffaith bod Promethëws rhyw 20 gradd tu ôl i lle dylai bod yn ôl data 1981 Voyager. Mae'n bosibl bod ei chylchdro wedi cael ei newid yn sgil rhyw wrthdaro gyda modrwy F, neu fod ganddi loeren fach fel cymar sy'n rhannu ei chylchdro.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Atlas (lloeren)

200px|bawd|Llun o Atlas a dynnwyd gan y llong ofod Cassini
**Atlas** yw'r ail o loerennau Sadwrn a wyddys:

*Cylchdro: 137,670&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 30&nbsp;km (40 x 20)
*Cynhwysedd: ?

Un o'r Titaniaid oedd Atlas ym mytholeg Roeg. Cafodd ei gondemnio gan Zews i ddal y nefoedd i fyny ar ei ysgwyddau.

Darganfuwyd y lloeren Atlas gan R. Terrile ym 1980 o ffotograffau Voyager.

Ymddengys fod Atlas yn lloeren fugeiliol modrwy A Sadwrn.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Pandora (lloeren)

**Pandora** yw'r bedwaredd o loerennau Sadwrn a wyddys:

* Cylchdro: 141,700&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
* Tryfesur: 84&nbsp;km (114 x 84 x 62)
* Cynhwysedd: 2.2e17 kg

Ym mytholeg Roeg y ddynes gyntaf oedd Pandora, wedi ei rhoi i ddynoliaeth gan Zews fel cosb am ladrad tân gan Bromethëws. Roedd hi i warchod bocs oedd yn cynnwys pob afiechyd yn y byd a allai blagio pobl. Agorodd hi'r bocs oherwydd ei chwilfrydedd a rhyddhau felly pob drygioni bywyd dynol.

Darganfuwyd y lloeren gan Collins ac eraill ym 1980 o ffotograffau Voyager.

Lloeren fugeiliol allanol y fodrwy F yw Pandora.

Ymddengys craterau ar Bandora wedi eu ffurfio gan wrthdrawiadau i fod wedi eu cuddio gan falurion, proses sy'n debyg o ddigwydd yn fuan o safbwynt geolegol. Mae'r rhigolau a'r cribau bach ar y lloeren yn awgrymu bod toriadau'n affeithio'r deunydd llathr ar yr arwyneb.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Mytholeg Rufeinig

Mytholeg y byd Rhufeinig yw **mytholeg Rufeinig**. Er bod sawl elfen ym mytholeg Rufeinig yn deillio o fytholeg Roeg mae nifer o elfennau eraill ynddi sy'n unigryw i ddiwylliant Rhufain yn ogystal. Roedd y Rhufeiniaid yn tueddu i gymathu duwiau a duwiesau o draddodiadau eraill i'w diwyllinat eu hunain hefyd, a cheir sawl enghraifft o dduwiau 'estron' sy'n troi'n dduwiau Rhufeinig, e.e. Isis o'r Hen Aifft.

Stori bwysig ym mytholeg Rufeinig yw stori Romulus a Remus, sylfaenwyr dinas Rhufain.
Epimethëws (lloeren)

**Epimethews** yw'r bumed o loerennau Sadwrn a wyddys:

*Cylchdro: 151,422&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 115&nbsp;km (144 x 108 x 98)
*Cynhwysedd: 5.6e17 kg

Ym mytholeg Roeg mab Iapetws a brawd Promethëws ac Atlas oedd Epimethëws; gŵr Pandora. "Olwelediad" ydy ystyr yr enw "Epimethëws" yn y Roeg.

Cafodd y lloeren Epimethëws ei gweld am y tro cyntaf gan Walker ym 1966. Ond cafodd y sefyllfa ei drysu gan gylchdro tebyg Ianws, felly mae Walker yn rhannu darganfyddiad Epimethëws gyda Fountain a Larson a ddangosodd ym 1977 fod yna ddwy loeren ar wahân. Cafodd hynny ei gadarnhau gan Voyager 1 ym 1980.

Mae Epimethëws ac Ianws yn cyd-gylchdroadol. Dim ond 50&nbsp;km ydy'r wahaniaeth rhwng radii cylchdroadol Ianws ac Epimethëws, sef llai nag eu tryfesurau eu hun. Mae eu cyflymiadau cylchdroadol felly bron yn gyfartal a bydd yr un sydd mewn cylchdro is, mwy cyflym fesul tipyn yn goddiweddyd y llall. Wrth iddyn nhw nesau ei gilydd maent yn cyfnewid momentwm ac fel canlyniad bydd yr un mewn cylchdro is yn cael ei gwthio i mewn i gylchdro uwch, tra bydd yr un mewn cylchdro uwch yn syrthio i mewn i gylchdro is. Mae'r cyfnewid hwn yn digwydd pob pedair mlynedd.

Mae yna sawl crater a chanddynt dryfesur sydd yn fwy na 30&nbsp;km, yn ogystal â rhigolau a chribau mawr a bach. Mae nifer y craterau'n awgrymu bod Epimethëws yn eitha hen.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Mimas (lloeren)

**Mimas** yw'r seithfed o loerennau Sadwrn a wyddys:

*Cylchdro: 185,520&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 392&nbsp;km
*Cynhwysedd: 3.80e19 kg

Roedd Mimas yn un o'r Gigantes (Cewri) i gael ei ladd gan Ercwlff ym mytholeg Roeg.

Darganfuwyd y lloeren ym 1789 gan Herschel.

Mae dwysedd isel Mimas (1.17) yn dangos ei bod wedi ei chyfansoddi yn fwy na dim gan iâ dŵr gyda dim ond swm bach o graig.

Mae arwyneb Mimas yn cael ei oruchafu gan grater 130&nbsp;km gyda'r enw Herschel. Mae uchder waliau Herschel tua 5&nbsp;km, mae dyfnder rhannau o'i lawr yn 10&nbsp;km, ac mae ei fan canolog yn codi 6&nbsp;km uwchben llawr y crater. Byddai'r trawiad a achosodd y crater bron wedi dinistrio Mimas. Mae arwyneb Mimas yn llawn o graterau sy'n hanu o drawiadau llai.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Ianws (lloeren)

**Ianws** yw'r chweched o loerennau Sadwrn.

*Cylchdro: 151,472&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 178&nbsp;km (196 x 192 x 150)
*Cynhwysedd: 2.01e18 kg

Duw pyrth a drysau oedd Ianws (*Janus*) ym Mytholeg Rufeinig.

Darganfuwyd y lloeren gan y seryddwr Ffrengig Audouin Dollfus ym 1966.

Mae Ianws ac Epimethëws yn cyd-gylchdroi. Dim ond 50&nbsp;km yw'r gwahaniaeth rhwng cylchdroad Ianws ac Epimethews, sef llai na'u tryfesurau eu hun. Mae eu cyflymder felly bron yn gyfartal ac mae'r un sydd mewn cylchdro is, yn goddiweddyd y llall. Wrth iddyn nhw nesau at ei gilydd maent yn cyfnewid momentwm ac fel canlyniad bydd yr un mewn cylchdro is yn cael ei gwthio i mewn i gylchdro uwch, tra bydd yr un mewn cylchdro uwch yn syrthio i mewn i gylchdro is. Mae'r cyfnewid hwn yn digwydd pob pedair mlynedd.

Mae Ianws yn llawn o graterau, sawl un ohonynt yn fwy na 30&nbsp;km. Ymddengys fod ei harwyneb yn hŷn nag arwyneb Promethëws ond yn iau nag arwyneb Pandora.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Oes Newydd y Cerrig

**Oes Newydd y Cerrig** neu'r **cyfnod Neolithig** yw'r olaf a diweddaraf o dri chyfnod Oes y Cerrig, cyfnod pan ddatblygwyd y dechnoleg o roi saip a ffurf ar gerrig fel arfau defnyddiol gan gychwyn oddeutu 10,000 o flynyddoedd cyn y presennol (CP) yn y Dwyrain Canol ac ychydig yn ddiweddarach yng ngweddill y byd  ac yn dod i ben rhwng 6,500 and 4,000 CP. Mae'n dilyn Oes Ganol y Cerrig a  Hen Oes y Cerrig (neu Paleolithig) cyn hynny. 
[bawd|chwith|Penglogau yn Falköping, Västergötland, [Sweden.]]

Dyma gychyn cyfnod yr Holosen (tua 12,000 blwyddyn yn ôl hyd at y presennol) a'r hyn sy'n pennu dyddiad ei ddechrau yw dyddiad y dechreuodd dyn ffermio yn yr ardal dan sylw; gall hyn wahaniaethu o un lle i'r llall. Daw'r cyfnod i ben pan fo dyn yn defnyddio offer metel, sef cychwyn yr Oes yr Efydd (neu mewn rhai eithriadau prin: Oes yr Haearn. Yn ystod y cyfnod hwn gwelir datblygiad mawr mewn tyfu cnydau ac yn y dulliau o ddofi anifeiliaid. Mae rhai archaeolegwyr. felly'n awyddus i newid yr enw o "Oes Newydd y Cerrig" ("Neolithig") i "Oes y Cymunedau".

## Gweler hefyd 
* Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru


Newydd
Enceladws (lloeren)

**Enceladws** yw'r wythfed o loerennau Sadwrn a wyddys:

*Cylchdro: 238,000&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 498&nbsp;km
*Cynhwysedd: 7.30e19 kg

frame|dim|Enceladws

Ym mytholeg Roeg roedd Enceladws yn gawr a gafodd ei orchfygu a'i gladdu dan Fynydd Etna gan Athena. Un o'r "Gigantes" oedd Enceladws, a "sŵn daeargryn" ydy ystyr ei enw yn y Roeg.

Darganfuwyd y lloeren ym 1789 gan Herschel.

Mae gan Enceladws yr albedo uchaf o unrhyw gorff yn ein cysawd ni (>0.9). Mae ei harwyneb wedi ei orchuddio gan iâ croyw glân.

Mae pum math o dirwedd wedi cael eu darganfod ar y lloeren. Yn ychwanegol i graterau ceir gwastadeddau llyfn, craciau llinellol eang a chribau. Mae rhan o'i harwyneb o leiaf yn ifanc, o bosib yn llai na 100 miliwn o flynyddoedd.

Mae hynny'n dangos bod Enceladws wedi bod yn actif yn ddiweddar (ac o bosib yn dal yn actif heddiw). Gallai rhyw fath o "folcaniaeth dŵr" fod ar waith.
Mae Enceladws yn rhy fach i gael ei chynhesu gan ddadfeiliad defnydd ymbelydrol o'i mewn. Byddai'r gwres wedi hen ddiflannu erbyn hyn.

Mae Enceladws wedi ei chau mewn cyseiniant 1:2 gyda Dione. Gallai hynny greu mecaniaeth cynhesu, ond un sydd yn annigonol i doddi iâ dŵr. Oherwydd hynny gallai Enceladws fod wedi ei chyfansoddi gan rhyw ddefnydd gyda a chanddo bwynt toddi isel yn hytrach na dŵr pur.

Gallai Enceladws fod yn darddiad i ddefnydd modrwy E Sadwrn.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Mytholeg Roeg

[bawd|300px|Trindod Gwlad Groeg a dosbarthiad tair teyrnas y Ddaear: [Zews (nefoedd), Poseidon (moroedd a chefnforoedd) ac Hades (Isfyd). Theos (mân dduwiau) yw plant y drindod hon.]]
[bawd|Penddelw o Zews sydd i'w weld yn [Otricoli (Sala Rotonda, Amgueddfa'r Fatican, Y Fatican)]]

**Mytholeg Roeg** yw chwedloniaeth Gwlad Groeg a'r byd Hen Roeg ei iaith yn yr Henfyd a chynt. Mae'n ymwneud â duwiau ac arwyr y Groegiaid gynt, natur y byd, a dechreuadau a phwysigrwydd eu harferion a'u defodau eu hunain. Roeddent yn rhan o grefydd yng Ngroeg yr Henfyd. Mae ysgolheigion cyfoes yn cyfeirio at y chwedlau ac yn eu hastudio gyda'r bwriad o hybu gwell dealltwriaeth o sefydliadau crefyddol a gwleidyddol byd Groeg, eu gwareiddiad, ac i feithrin eu dealltwriaeth o'r arfer o greu chwedlau ei hunan. Mae rhai diwynyddwyr wedi awgrymu fod y Groegiaid cynnar wedi creu chwedlau er mwyn medru esbonio popeth ac i sicrhau fod rhesymeg tu ôl i bopeth.

## Gweler hefyd
*Groeg yr Henfyd
*Mytholeg Rufeinig

## Cyfeiriadau

Categori:Groeg yr Henfyd
Oes Ganol y Cerrig

**Oes Ganol y Cerrig** neu'r **Mesolithig** yw'r cyfnod yn Oes y Cerrig sy'n gorwedd rhwng Hen Oes y Cerrig ac Oes Newydd y Cerrig. Fel rheol cyfyngir y defnydd o'r term i gynhanes gogledd a gorllewin Ewrop; yma mae'r oes neolithig yn cychwyn gyda chyfnod o hinsawdd cynnes yr Holosen tua 11,660 CP ac yn diweddu gyda dyfodiad ffermio - tua 4,000 CP. Yn Oes Ganol y Cerrig newidiwyd llawer o'r tirwedd gan yr heliwr-gasglwr gan, er enghraifft glirio coed. Roedd y dyn yma'n medru cynnau tân a defnyddio offer carreg, pren ac asgwrn fwy cywrain na chynt (e.e. microlithau) ac yn bennaf yn medru cyfathrebu a'i gilydd.

## Cymru
:*Prif erthygl: Oes Ganol y Cerrig yng Nghymru*
Mae'r dystiolaeth cyntaf o fywyd yn yr oes hon yng Nghymru i'w chanfod yn ''Nab's Head'' ym Mhenfro sy'n dyddio'n ôl i 9,200 CP. wedi 10,000 CP cynhesodd yr hinsawdd gryn dipyn a gwelwyd lawer o goed bedw, meryw (*juniper*) a phinwydd; ceir tystiolaeth fod y gollen yn ymddangos ym Mhrydain tua 8,200 CP. Eryn 4,500 CP tyfai'r dderwen, llwyfen, y wernen a'r onnen.

Tua 7,000 o fewn cyfnod o 200 mlynedd cododd lefel y môr 7 metr, gan foddi llawer o'r tiroedd gwastad, a llawer o dystiolaeth o fywyd, gan gynnwys Bae Ceredigion ac i'r gogledd o Rhyl. Roedd y tymeredd, bellach, yn gynhesach ac yn wlypach; mae'r ffaith fod cynifer o goed gwern yma'n dystiolaeth o hyn.
bawd|chwith|Bwyell law; Amgueddfa Wrecsam

Yng Ngogledd Cymru ceir nifer o olion o'r cyfnod hwn gan gynnwys: matog carw 38&nbsp;cm o hyd a ganfyddwyd yn *Splash Point*, y Rhyl ac a garbon-ddyddiwyd i 7,000 CP. O bwys hefyd y mae'r ddau ficrolith (13mm) a ganfyddwyd yn Ogof y Lyncs, Eryrys a safleoedd megis Llyn Aled Isaf a Llyn Brenig, Moel Arthur a Phrestatyn. Yn y Maerdy, ger y Rhondda, cafwyd hyd i ddarn o bren a gerfiwyd gyda llinellau igam ogam ac ofal arno a ddyddiwyd i 6,000 CP. Mae'r darn pren yn mesur 1.7 metr ac wedi'i biclo ers hynny mewn mawnog ac ystyrir ef yn un o'r darnau celf cynharaf drwy Ewrop. Mae'n bosib mai postyn i nodi ffin ydoedd. Cafwyd hyd i farciau tebyg ar garreg yn Gavrinis, Llydaw ac ym Marclodiad y Gawres, Ynys Môn.

## Safleoedd Mesolithig
Mae rhai o'r safleoedd, diwylliannau ac arteffactau Mesolithig mwyaf nodedig yn cynnwys:

*Eilun Shigir, Rwsia - 7500 CC
*Lepenski Vir, Serbia — 7000 CC
*Star Carr, Lloegr a Tŷ Star Carr — 8700 CC
*Aneddiad Pulli, Estonia — 9000 CC
*Ogof Franchthi, Gwlad Groeg — 20,000–300 CC
*Cramond, yr Alban — 8500 CC
*Mynydd Sandel, Iwerddon — 7010 CC
*Tŷ Howick, Lloegr — 7000 CC
*Newbury, Lloegr
*Diwylliant Swifterbant, yr Iseldiroedd
*Aveline's Hole, Gwlad yr Haf, Lloegr — 8000 CC
*Mwyngalwdd Ngwenya, Gwlad Swasi - 42,000 CC
* Cors Nanzhuangtou, Tsieina - 8500-7700 CC
*Cysgodfannau carreg Bhimbetka, India

## Claddiad Mesolithig o Theviec, yn Amgueddfa Toulouse 

File:Sépulture de Teviec Global.jpg
File:Sépulture de Teviec (5).jpg
File:Sépulture de Teviec (2).jpg
File:Téviec_Crane_Profil_Droit_II.jpg

## Gweler hefyd 
* Oes Ganol y Cerrig yng Nghymru

## Cyfeiriadau

Categori:Archaeoleg
Categori:Cynhanes
Tethys (lloeren)

**Tethys** yw'r nawfed o loerennau a wyddys:

*Cylchdro: 294,660&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 1060&nbsp;km
*Cynhwysedd: 6.22e20 kg

Ym mytholeg Roeg roedd Tethys yn ditanes, yn dduwies y môr ac yn chwaer a gwraig i Oceanos.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Cassini ym 1684.

Mae dwysedd isel Tethys yn dangos ei bod wedi ei chyfansoddi bron yn gyfan gwbl gan iâ dŵr, yn debyg i Ddione a Rhea.

Mae hemisffer y gorllewin yn cael ei oruchafu gan grater enfawr o'r enw Odysews gyda thryfesur o 400&nbsp;km, sydd bron yn 2/5 o dryfesur Tethys ei hun. Mae'r ffaith na wnaeth y trawiad a achosodd y crater ddinistrio Tethys yn llwyr yn awgrymu iddi fod yn hylifol ar y pryd neu o leiaf nid yn solet iawn. Mae'r crater bellach yn fflat (neu, mewn geiriau eraill, mae'n cydffurfio i siâp sfferigol Tethys), heb mynyddoedd uchel yn ei gylchio na fannau canolog fel ar y Lleuad ac ar Fercher.

Yr ail nodwedd a welir ar Dethys ydy'r Ithaca Chasma, dyffryn a chandddo ddyfnder o 3–5&nbsp;km, lled o 100&nbsp;km, a hyd o 2000&nbsp;km (neu 3/4 o gylchyn y lloeren).

Mae'n amlwg felly nad oedd Tethys yn solet yn y gorffennol. Mae'r craterau wedi cael eu llyfnu wrth i Dethys rewi ac ehangu ac mae'r arwyneb wedi cracio i ffurfio'r Ithaca Chasma.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Pwynt Lagrange

bawd|200px|Pwyntiau Lagrange

Dangosodd Joseph-Louis Lagrange fod tri chorff yn gallu gorwedd ar frigau triongl hafalochrog sy'n troi yn ei blaen. Os ydy un o'r cyrff yn ddigon enfawr o'i gymharu â'r lleill, yna fe fydd y ffurfweddiad trionglog yn sefydlog. Gelwir y fath gorff yn "Trojan". Mae brig mwyaf blaenllaw'r triongl yn cael ei adnabod fel y pwynt Lagrange arweiniol neu L4; y pwynt Lagrange llusgol neu l5 ydy'r brig olaf. Cyd-linellol gyda'r ddau gorff mawr ydy L1, L2 a L3, pwyntiau cyfantoledd ansefydlog.

Categori:Seryddiaeth
Telesto (lloeren)

**Telesto** yw'r ddegfed o loerennau Sadwrn a wyddys:

*Cylchdro: 294,660&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 29&nbsp;km (34 x 28 x 36)
*Cynhwysedd: ?

Merch Oceanos a Tethys oedd Telesto ym mytholeg Roeg, un o'r Oceanidau.

Darganfuwyd y lloeren Telesto gan Smith, Reitsema, Larson a Fountain ym 1980.

Pwynt Lagrange arweiniol Tethys yw Telesto.
Mae'n un o loerennau lleiaf Cysawd yr Haul.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Calypso (lloeren)

**Calypso** yw'r unfed ar ddeg o loerennau Sadwrn a wyddys:

*Cylchdro: 294,660&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 26&nbsp;km (34 x 22 x 22)
*Cynhwysedd: ?

Ym mytholeg Roeg roedd Calypso yn nymff o'r môr a achosodd i Odysëws oedi ar ei hynys am saith mlynedd.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Pascu, Seidelmann, Baum a Currie ym 1980 gyda chamerâu prototeip a fyddai wedyn yn cael eu defnyddio gan y Telesgop Gofod Hubble.

Pwynt Lagrange llusgol Tethys yw Calypso.

Un o loerennau lleiaf Cysawd yr Haul yw Calypso.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Llifon

Un o ddau gwmwd Cantref Aberffraw ym Môn yn Oes y Tywysogion oedd **Llifon**. Roedd yn gorwedd i'r gogledd o'r cwmwd arall, Malltraeth ac yn ffinio hefyd â rhan o gwmwd Menai (cantref Rhosyr) a chantref Cemais yn y dwyrain. Roedd rhan ddeheuol Ynys Gybi yn y cwmwd yn ogystal.

Roedd y cwmwd yn cynnwys sawl treflan ac aneddle ond ni wyddys i sicrwydd pa un oedd y maenor (prif dref y cwmwd).

Ganed y bardd Lewys Môn (fl. 1485 - 1527) yng nghwmwd Llifon tua chanol y 15g.

## Plwyfi
Roedd tri phlwyf ar ddeg yn y cwmwd:
*Bodwrog
*Ceirchiog (Betws y Grog)
*Llanbeulan
*Llandrygarn
*Llanfaelog
*Llanfair-yn-Neubwll (Llanfair)
*Llanfihangel-yn-Nhywyn
*Llanynghenedl
*Llanllibio
*Llantrisant
*Llechgynfarwy
*Llechylched
*Rhodogeidio

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Cwmwd

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Dione (lloeren)

250px|bawd|de|Dione

**Dione** yw'r ddeuddegfed o loerennau Sadwrn a wyddys:

*Cylchdro: 377,400&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 1120&nbsp;km
*Cynhwysedd: 1.05e21 kg

Ym mytholeg Roeg roedd Dione yn fam i Aphrodite gan Zews.

Darganfuwyd y lloeren gan Cassini ym 1684.

Dione yw'r fwyaf dwys o loerennau Sadwrn (ac eithrio Titan: cynyddir dwysedd Titan gan wasgedd dwysterol). Mae Dione wedi ei chyfansoddi'n bennaf gan iâ dŵr ond rhaid iddi hefyd gynnwys cryn dipyn o ddeunydd mwy dwys fel craig silicaidd.

Mae Dione yn debyg iawn i'r lloeren Rhea, er bod Rhea yn fwy. Mae gan ill dwy gyfansoddiadau tebyg, nodweddion albedo (nodweddion tywyll neu rai golau ar yr arwyneb sydd ddim o reidrwydd yn nodweddion daearyddol neu dopograffig) a thirweddau amrywiol. Mae'r ddwy loeren yn cylchdroi'n gydamserol (hynny yw: bydd yr un hemisffer yn wynebu Sadwrn trwy'r amser, fel mae'r un hemisffer o'r Lleuad bob amser yn wynebu'r Ddaear. Bydd yr un hemisffer bob amser yn wynebu cyfeiriad symudiad y lloeren -yr hemisffer arweiniol- tra bo'r hemisffer arall -yr hemisffer llusgol- bob amser yn wynebu'r tu ôl) ac mae ganddynt hemisfferau arweiniol sydd yn wahanol iawn i'w hemisfferau llusgol.

Ar hemisffer llusgol Dione ceir rhwydwaith o resi disglair ar gefndir tywyll a cheir ychydig iawn o graterau gweladwy.

Mae ffotograffau a dynnwyd gan y chwiliedydd Cassini yn 2004 yn dangos bod y rhesi'n rhwydwaith cymhleth o doriadau tectonig sydd yn iau na'r rhan fwyaf o'r craterau.

Ar hemisffer arweiniol Dione ceir craterau ym mhobman ac mae'r cefndir yn ddisglair.

Mae Helene yn bwynt Lagrange arweiniol i Ddione. Mae'r lloeren fach Polydeuces, a ddarganfuwyd gan y chwiliedydd Cassini yn 2004, yn bwynt Lagrange llusgol i Ddione.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Helene (lloeren)

**Helene** yw'r drydedd ar ddeg o loerennau Sadwrn a wyddys:

*Cylchdro: 377,400&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 33&nbsp;km
*Cynhwysedd: ?

Ym mytholeg Roeg roedd Helene yn Amason a ymladdodd ag Achiles.

Darganfuwyd y lloeren gan Laques a Lecacheux ym 1980.

Pwynt Lagrange arweiniol Dione yw Helene. Cyfeirwyd ati weithiau fel "Dione B".

Categori:Lloerennau Sadwrn