open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Menter Cyfeillion Israel

Mae **Menter Cyfeillion Israel** (*Friends of Israel Initiative*; FOII) yn ymdrech ryngwladol, i "geisio gwrthweithio'r ymdrechion i ddad-gyfreithloni Gwladwriaeth Israel a'i hawl i fyw mewn heddwch o fewn ffiniau diogel ac amddiffynadwy". Sefydlwyd y corff hwn gan gyn Brif Weinidog Sbaen José María Aznar yn 2010.

## Hanes
[bawd|chwith|180px|Cyn Brif Weinidog Sbaen [José María Aznar]]
Cyd-sefydlwyd Menter Cyfeillion Israel (FOII) gan gyn-Lysgennad Gweriniaethol yr Unol Daleithiau i'r Cenhedloedd Unedig, John Bolton, cyn-Lywydd Senedd yr Eidal, Marcello Pera, cyn-Lywydd Gweriniaeth Tsiec, Václav Havel, cyn-Lywydd Periw, Alejandro Toledo, a'r biliwnydd, Robert Agostinelli, ac o Blaid Geidwadol Prydain, cyn Brif Weinidog Gogledd Iwerddon David Trimble.

Ar 19 Gorffennaf 2010 lansiwyd Cyfeillion Irael yn Nhŷ’r Cyffredin yn y DU, cyfarfod a noddwyd gan Gymdeithas Henry Jackson a’r AS Robert Halfon.

Cyfarfu Cyfeillion Israel â'r Arlywydd Shimon Peres yng Ngorffennaf 2011 yn Beit HaNassi yn Jerwsalem. Cynhaliodd yr Arlywydd gyfarfod gwaith gyda'r FII a chyflwynodd drosolwg o'r sefyllfa yn Israel a'r rhanbarth yn gyffredinol.

## Gwleidyddion o Gymru sydd â chysylltiad gyda Chyfeillion Israel
**Nodyn:** Nid oes unrhyw aelod o Blaid Cymru na'r Blaid Werdd wedi'i gysylltu â Chyfeillionyn ôl y ffynonellau sydd ar gael. Rhwng 1999 a Chwefror 2026 roedd LFI wedi ariannu ASau i ymweld ag Israel dros 50 o weithiau, gyda chyfanswm o dros £280,000 i ASau Llafur yn unig — mae'n bosibl bod rhagor o ASau Cymreig yn y niferoedd hynny nad ydynt wedi'u nodi'n benodol, uchod.

## Beirniadaeth a honiadau
Mae beirniadaeth o rwydweithiau eiriolaeth o blaid Israel fel Menter Cyfeillion Israel wedi canolbwyntio'n gyffredinol ar eu rôl mewn lobïo, negeseuon strategol, a dylanwad geo-wleidyddol yn Ewrop a Gogledd America. Mae dadansoddwyr ac adroddiadau ymchwiliol wedi disgrifio sefydliadau o'r fath fel rhan o ecosystemau eiriolaeth ehangach sy'n hyrwyddo safbwyntiau polisi o blaid Israel, ac yn llunio naratifau cyhoeddus gwrth-Arabaidd o amgylch polisi'r Dwyrain Canol.

Ceir honiadau fod cysylltiadau rhwng Cyfeillion Israel ag adran cudd-wybodaeth Israel a ffigurau fel Jeffrey Epstein.

Yn ôl gwefan NGO Report (Teitl: Blacklisted NGOs):

## Sefydlwyr
Un ferch yn unig a wahoddwyd i ffurfio'r mudiad:

* José María Aznar, cyn Brif Weinidog Sbaen
* George Weigel, Uwch Gymrawd Canolfan Moeseg a Pholisi Cyhoeddus
* Robert Agostinelli, sylfaenydd Grŵp Rhône
* Alejandro Toledo, cyn-Arlywydd Periw
* Václav Havel, cyn-Arlywydd y Weriniaeth Tsiec
* Marcello Pera, cyn-Lywydd Senedd yr Eidal
* David Trimble, cyn Brif Weinidog Gogledd Iwerddon ac enillydd Gwobr Heddwch Nobel
* Andrew Roberts, hanesydd
* John R. Bolton, Llysgennad yr Unol Daleithiau
* Carlos Bustelo, cyn Weinidog Diwydiant Sbaen
* Fiamma Nirenstein, Is-lywydd Pwyllgor Materion Tramor Siambr Dirprwyon yr Eidal
* George Weidenfeld, cyhoeddwr ac aelod o Dŷ'r Arglwyddi

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Israel
Categori:Seioniaeth
Mica Moore

Mae **Mica Moore** (ganwyd 23 Tachwedd 1992) yn bobsledwr o Gymru a Jamaica ac yn gyn-sbrintiwr menywod. Mae hi'n dod o Gasnewydd. Cafodd ei haddysg ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd.

Cystadlodd dros Gymru yn y ras gyfnewid 4 × 100 metr yng Ngemau'r Gymanwlad 2014 yn Glasgow, yr Alban, a chystadlodd dros Brydain Fawr yn y gystadleuaeth bobsled i ddwy fenyw yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2018 yn Pyeongchang, De Corea. Yn 2025, dechreuodd Moore gystadlu dros Jamaica mewn bobsleigh, ar ôl gadael rhaglen bobsleigh Prydain yn 2022.

Cystadlodd Moore yn Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2026 (yn cystadlu dros Jamaica). Gorffennodd  yn y 14eg safle.

 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2018
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2026
2014
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Pobl o Gymru o dras Jamaicaidd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Basaleg
Hoci iâ yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2026 (twrnamaint y merched)

Cynhaliwyd twrnamaint hoci iâ'r merched yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2026 ym Milan, yr Eidal. Dechreuodd ar 5 Chwefror a daeth i ben ar 19 Chwefror. Cymhwysodd 12 gwlad ar gyfer y twrnamaint: chwech yn ôl eu safle Ffederasiwn Hoci Iâ Rhyngwladol (IIHF), tair o'r gemau rhagbrofol, a'r Eidal fel y gwesteiwyr. Mae Belarws a Rwsia wedi'u gwahardd rhag cystadlu gan y Ffederasiwn Hoci Iâ Rhyngwladol (IIHF) oherwydd eu goresgyniad o'r Wcráin.

Canada oedd yr enillwyr medal aur amddiffynnol, ar ôl ennill chweched teitl Olympaidd, sef y tro cyntaf i'r gêm gyrraedd record, yn 2022. Enillodd yr Unol Daleithiau eu trydydd medal aur, gan drechu Canada 2–1 mewn amser ychwanegol. Enillodd y Swistir eu hail fedal efydd, gan drechu Sweden 2–1 mewn amser ychwanegol.

## Lleoliadau
## Timau wedi cymhwyso
## Fformat
## Carfanau
## Swyddogion
Dewiswyd 12 o ddyfarnwyr a 10 o linellwyr ar gyfer y twrnamaint, o'r Ffederasiwn Hoci Iâ Rhyngwladol (IIHF) a'r Gynghrair Hoci Merched Proffesiynol (PWHL).

## Rownd rhagarweiniol
### Grŵp A
### Grŵp B
### Safle ar ôl y rownd ragbrofol
## Rownd ail gyfle
### Braced
### Rowndiau y chwarteri
### Rownidau cynderfynol
### Gêm medal efydd
### Gêm medal aur
## Safle terfynol
## Ystadegau
### Prif sgorwyr goliau
### Prif gôl-geidwaid
## Gwobrau
Cyhoeddwyd y gwobrau ar 19 Chwefror 2026.

### Tîm pob seren
### Gwobrau unigol
## Cyfeiriadau
Cortina d'Ampezzo

Tref a chymuned yng ngogledd yr Eidal yw '''Cortina d'Ampezzo''' (;  (yn lleol) neu  (mewn man arall); Almaeneg Awstria hanesyddol: ), sy'n aml yn cael ei fyrhau i **Cortina**. Fe'i lleolir yn nhalaith Belluno yn rhanbarth Veneto. Saif ar Afon Boite mewn dyffryn yn y Dolomitau (rhan o'r Alpau). Mae'n rhan o ranbarth diwylliannol ac ieithyddol Ladinia (lle mae Ladiniaid yn byw a lle mae Ladineg yn cael ei siarad). Ar 31 Hydref 2025, roedd gan y dref boblogaeth o 5,403.

Y prif ddiwydiant yn Cortina d'Ampezzo yw twristiaeth, ac mae'r dref yn fwyaf adnabyddus am ei chwaraeon gaeaf (yn enwedig sgïo). Roedd y dref i fod i gynnal Gemau Olympaidd y Gaeaf 1944, a gafodd eu canslo oherwydd yr Ail Ryfel Byd. Ers hynny, mae wedi cynnal amryw o ddigwyddiadau chwaraeon gaeaf, gan gynnwys Gemau Olympaidd y Gaeaf ym 1956 (ar ei ben ei hun) a 2026 (gan gyd-gynnal â Milan). Mae'r dref yn gartref i SG Cortina, tîm hoci iâ proffesiynol sy'n chwarae yng Nghynghrair Hoci'r Alpau (a'r Serie A gynt).

Mae sawl ffilm wedi cael eu ffilmio yn y dref, fel *The Pink Panther* (1963), *For Your Eyes Only* (1981) a *Cliffhanger* (1993).

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Veneto
Categori:Talaith Belluno
Stiwdio 24/7

Rhaglen gerddoriaeth Gymraeg yw ***Stiwdio 24/7***. Cyflwynir y gyfres gan Molly Palmer. Mae'r rhaglen yn cynnwys perfformiadau gan artistiaid Cymraeg ac ambell gyfweliad.

Mae'r rhaglen yn rhan o lwyfan S4C Miwsig a lansiwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam 2025 a cychwynodd y gyfres cyntaf o 6 rhaglen ar 24 Hydref 2025. Darlledir y rhaglen ar nos Wener ar S4C ac mae ar gael ar y we. Mae clipiau o'r rhaglen a pherfformiadau unigol yn cael eu rhoi ar gyfryngau cymdeithasol S4C.

## Dolenni allanol
* Tudalen Stiwdio 24/7 ar S4C Clic
* Tudalen Stiwdio 24/7 ar BBC iPlayer
* Sianel YouTube S4C Miwsig

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu cerddoriaeth
Categori:Rhaglenni teledu'r 2020au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2025
Neil Sedaka

Canwr a chyfansoddwr caneuon o'r Unol Daleithau oedd **Neil Sedaka**   13 Mawrth1939 – 27 Chwefror 2026). Chwaraeai'r piano i gyd-fynd â'i ganu, Dechreuodd ei yrfa gerddorol ym 1957.

Cafodd Sedaka ei eni yn Brooklyn, yn fab i Mordechai "Mac" Sedaka, gyrrwr tacsi o dras Iddewig o Libanus .   Roedd mam Sedaka, Eleanor (ganwyd Appel), yn Iddewes Ashkenazi o dras Pwylaidd a Rwsiaidd. Cafodd Neil Sedaka ei fagu yn Brighton Beach. 

Mynychodd Sedaka Ysgol Uwchradd Abraham Lincoln yn Brooklyn, lle graddiodd yn 17 oed ym 1956. 

Ym mis Chwefror 2026, aeth Sedaka i ysbyty yn Los Angeles ar ôl profi argyfwng meddygol anhysbys . Bu farw ar yr un diwrnod yn 86 oed. 

### Hunangofiant 
* *Laughter in the Rain: My Own Story*. Efrog Newydd: Putnam, 1982. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion Eidaleg o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2026
Categori:Pobl o Efrog Newydd
Terfysg Detroit (1967)

**Terfysg Detroit** oedd y derfysg hiliol fwyaf waedlyd yn "yr haf hir, poeth" a darodd dinasoedd ar draws Unol Daleithiau America ym 1967. Cafwyd gwrthdrawiadau treisgar yn bennaf rhwng trigolion Affricanaidd-Americanaidd Detroit, dinas fwyaf Michigan, ac Adran Heddlu Detroit am bum niwrnod, gan gychwyn ar 23 Gorffennaf 1967 yn ardal 12th Street. Bu farw 43 o bobl, 33 yn groenddu a 10 yn groenwyn. Anafwyd dros fil o bobl, a chafodd dros saith mil eu harestio. Achoswyd rhyw $40&nbsp;miliwn o ddifrod i'r ddinas, gan gynnwys llosgi mil o adeiladau a dinistrio 400 ohonynt yn llwyr. Hon oedd y derfysg fwyaf yn yr Unol Daleithiau ers terfysgoedd Eforg Newydd ym 1863, a'r gwaethaf nes terfysgoedd Los Angeles ym 1992. Câi trais yr heddlu yn Detroit ei ystyried yn un o sbardunau mudiad Grym y Duon yn y cyfnod hwn, wrth i nifer o aelodau'r Mudiad Hawliau Sifil droi at ddulliau radicalaidd a milwriaethus o wrthsefyll hiliaeth. 

Achos uniongyrchol y derfysg oedd cyrch gan yr heddlu ar glwb yfed hwyr a oedd yn cynnal parti ar gyfer dau filwr yn dychwelyd o Ryfel Fietnam. Cafodd yr holl gwsmeriaid eu harestio, gan gynnwys 80 o Americanwyr Affricanaidd. Protestiodd y trigolion lleol a welodd y cyrch, a throdd yn derfysg wrth i nifer ohonynt fandaleiddio eiddo, ysbeilio busnesau, a chynnau tanau. Ymatebodd yr heddlu drwy warchae ar y gymdogaeth, ond gyrrodd nifer o'r trigolion drwy'r blocâd. Ymledodd y gwrthdystiadau a'r gwrthdrawiadau i ardaloedd eraill y ddinas wrth i'r heddlu golli rheolaeth ar y drefn. Yn ystod y dyddiau i ddod, anfonodd George Romney, Llywodraethwr Michigan, naw mil o aelodau'r Gwarchodlu Cenedlaethol i Detroit, yn ogystal â 800 o heddweision taleithiol. Ar ail ddiwrnod y derfysg, anfonodd yr Arlywydd Lyndon B. Johnson filwyr o 82ain a 101fed adrannau Awyrennol y fyddin i'r ddinas i dawelu'r trais.

Roedd achosion sylfaenol y derfysg yn cynnwys lefelau uchel o rwystredigaeth, dicter a dig a oedd wedi datblygu ymhlith Americanwyr Affricanaidd oherwydd diweithdra a thangyflogaeth, tlodi parhaus ac eithafol, hiliaeth ac arwahanu ar sail hil, creulondeb yr heddlu, a diffyg cyfleoedd economaidd ac addysgol. Roedd dad-ddiwydiannu yn y ddinas wedi arwain at golli swyddi diwydiannol a'u disodli gan swyddi gwasanaethau â chyflogau isel. Cyfrannodd "ffoad y gwynion" a symudiad trethdalwyr i'r maestrefi hefyd at y broses o ddad-ddiwydiannu. Cafodd Americanwyr Affricanaidd eu gorfodi gan wahaniaethu yn y farchnad dai i fyw mewn rhai cymdogaethau penodol yn y ddinas, lle'r oedd y tai yn aml yn wael neu'n is-safonol, tra bod rhaglenni adnewyddu trefol a chynlluniau adeiladu traffyrdd wedi dileu ardaloedd lle'r oedd Americanwyr Affricanaidd unwaith wedi ffynnu.

Tynnodd y derfysg sylw'r cyfryngau, gyda sianeli teledu yn darlledu'n fyw o'r ddinas ac adroddiadau manwl ac erthyglau golygyddol mewn papurau newydd ar draws y byd, a chyhoeddwyd erthyglau nodwedd a ffotonewyddiaduraeth mewn cylchgronau *Time* a *Life*. Enillodd y *Detroit Free Press* Wobr Pulitzer ym 1969 am ohebiaeth leol.

## Cyfeiriadau 
Categori:1967 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes Detroit
Detroit 1967
Detroit 1967
Detroit 1967
Hannah Spencer

Mae **Hannah Kathrine Spencer** (ganwyd 1991) yn wleidydd a phlymwr o Loegr. Cafodd ei hethol yn Aelod Seneddol (AS) San Steffan y Blaid Werdd dros Gorton a Denton yn Is-etholiad ar 26 Chwefror 2026. 

Cafodd Spencer ei geni yn Bolton, Manceinion Fwyaf, yn 1991, yn ferch i nyrs. Ar ôl gadael yr ysgol yn 16 oed, ceisiodd Spencer astudio yn y chweched dosbarth ond rhoddodd y gorau iddi; daeth yn blymwr tua 2008, gan gwblhau Cymhwyster Galwedigaethol Cenedlaethol yn y grefft yng Ngholeg Bolton yn y pen draw.  

Ymunodd Spencer â Phlaid Werdd Cymru a Lloegr yn 2022. Roedd hi'n aelod o Gyngor Trafford dros Hale yn 2023 ac yn arweinydd Grŵp y Blaid Werdd ar y cyngor yn 2025.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Rhyfel Affganistan a Phacistan

Cychwynnodd **Rhyfel Affganistan a Phacistan** yn Chwefror 2026. Rhagflaenwyd y rhyfel gan fisoedd o fân-wrthdrawiadau rhwng y ddwy wlad. Er iddynt gytuno ar gadoediad yn Hydref 2025, cyhuddodd y ddwy ochr ei gilydd o beidio â cheisio trafodaethau heddwch o ddifrif. Gwadodd swyddogion o Bacistan y cyhuddiad o dargedu sifiliaid, ac yn ôl *The Express Tribune*, yn dibynnu ar ffynonellau yn y lluoedd milwrol, bu farw 80 o filwyr yn Affganistan. Cyhoeddodd Cenhadaeth Gynorthwyol y Cenhedloedd Unedig yn Affganistan (UNAMA) fod rhai o'r meirw a'r clwyfedigion yn sifiliaid.

Ar 26 Chwefror, lansiodd Affganistan "ymgyrch ddialgar" Ymatebodd Pacistan drwy gychwyn Ymgyrch Ghazab Lil Haq ("Digofaint Gwirionedd") yn erbyn y Taliban. Trannoeth, datganodd Khawaja Muhammad Asif, Gweinidog Amddiffyn Pacistan, "ryfel agored" rhwng y ddwy wlad.

## Cyfeiriadau 
Categori:2026 yn Affganistan
Categori:2026 ym Mhacistan
Affganistan Pacistan
Pacistan
Affganistan
Ariel 1

**Ariel 1** oedd y lloeren Brydeinig gyntaf, a lloeren gyntaf y Rhaglen Ariel (1962-1979). Fe'i lansiwyd gan roced Delta Thor Americanaidd ar 26 Ebrill 1962, o Canolfan Ofod Kennedy.

Fel Prospero X-3, mae Ariel 1 wedi ei henwi ar ôl cymeriad yn y ddrama *Y Dymestl* (The Tempest) gan William Shakespeare.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Rhaglen ofod y Deyrnas Unedig
Ali Khamenei

Roedd **Ali Hosseini Khamenei** (19 Ebrill 1939 – 28 Chwefror 2026) yn glerigwr a gwleidydd o Iran. Daeth Khamenei yn arweinydd goruchaf Iran yn 1989 yn dilyn marwolaeth yr Ayatollah Khomeini. Gwasanaethodd hyd at ei lofruddiaeth yn 2026. Bu'n arweinydd am gyfnod o 36 mlynedd a chwe mis, ac ef felly oedd yr arweinydd a fu mewn grym hiraf yn y Dwyrain Canol ar adeg ei farwolaeth. Lladdwyd Khameini, yn 86 oed, pan fomiwyd ei wlad yn ystod ymosodiadau'r Unol Daleithiau ac Israel ar Iran ar 28 Chwefror 2026.

Fel arweinydd goruchaf Iran, roedd o blaid defnyddio ymbelydredd at ddibenion sifil, er enghraifft i gynhyrchu trydan a radiotherapi, er gwaethaf sancsiynau rhyngwladol. Yr un pryd, cyhoeddodd ffatwa yn gwahardd cynhyrchu arfau torfol fel bomiau niwclear. Ni chyflwynwyd unrhyw dystiolaeth fod gan Iran gynllun i ddatblygu bomiau o'r fath.

Roedd Khamenei o blaid preifateiddio rhai diwydiannau sy'n eiddo i'r wladwriaeth. Cododd gronfeydd olew a nwy Iran yn llwyddiannus a thrawsnewidiodd y wlad yn uwch-bŵer ynni. Canolbwyntiai ei bolisi tramor ar negyddu effaith yr Unol Daleithiau ac Israel ar ei bobl, trwy gefnogi grwpiau a oedd yn eu herbyn. Chwaraeodd Khamenei ran ganolog yn natblygiad yr IRGC (tebyg i'r MI5 yn y Deyrnas Unedig).

O dan arweinyddiaeth Khamenei, cefnogai Iran "Echel y Gwrthiant" (*Axis of Resistance*) yn rhyfel cartref Syria, Rhyfel Irac, rhyfel cartref Yemen a rhyfel Gaza, yn ogystal â Rwsia yn ystod rhyfel Rwsia ac Wcráin.

Roedd yn gwrthwynebu Seioniaeth, cefnogai Hamas yn y gwrthdaro rhwng Israel a Phalesteina ac roedd ei rethreg yn cynnwys galwadau am ddinistrio Israel. Cefnogodd Hizbollah yn Libanus a'r Houthis yn Yemen hefyd. Yn 2025 a 2026, cynyddodd casineb Israel tuag at Iran ac ymosododd ar Iran (gyda'r Unol Daleithiau) yn Rhyfel y Deuddeg Diwrnod ac yna ymosodiad yr Unol Daleithiau ac Israel ar Iran, ac yn ystod hwnnw llofruddiwyd Khamenei ar ddiwrnod cynta'r rhyfel.

[bawd|Khamenei yng Nghynhadledd Fawr aelodau'r [Basij yn Stadiwm Azadi, Hydref 2018]]

## Hawliau dynol
Roedd llawer o feirniadaeth ar ddiffyg hawliau dynol Iran yn ystod ei arweinyddiaeth.

Yn ystod ei fywyd, roedd Khamenei wedi datgan bod hawliau dynol yn un o egwyddorion sylfaenol dysgeidiaeth Islamaidd a bod hyn yn rhagflaenu'r pwysigrwydd a roddodd gwledydd eraill ar hawliau dynol ers canrifoedd. Nododd hefyd fod gwledydd Gogledd America ac Ewrop a feirniadodd Iran ar hawliau dynol yn rhagrithiol.

## Hawliau menywod
Fel ei ragflaenydd Khomeini, bu iddo ddatgan y gall menywod gymryd rhan mewn gweithgareddau gwleidyddol, diwylliannol a chymdeithasol a hyrwyddodd eu cyfranogiad fel deallusion, gwyddonwyr, ymgyrchwyr, siaradwyr a chyfranwyr at fywyd cyhoeddus. Er enghraifft, erbyn 2026 roedd dros 65% o wyddonwyr Iran yn ferched.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2026
Categori:Arlywyddion Iran
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Iran
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Iran
Categori:Pobl Aseraidd o Iran
Categori:Pobl a aned yn Iran
Categori:Pobl fu farw yn Tehran
Categori:Pobl fu farw mewn cyrchoedd awyr
Rhyfel Iran ac Israel

Gall **Rhyfel Iran ac Israel** gyfeirio at:
* Rhyfel trwy ddirprwy Iran ac Israel (ers 1985)
* Gwrthdaro Iran ac Israel (2024)
* Y Rhyfel Deuddeng Niwrnod (2025)
* Rhyfel Iran (2026)
John Humphreys

Gallai **John Humphreys** gyfeirio at un o sawl person:

* John Humphreys (Wmffra Cyfeiliog) (1861-1944), gweinidog Wesleaidd
* John Humphrys (1943-), newyddiadurwr a darlledwr

## Gweler hefyd 
* John Humphreys Davies (1871-1926), ysgolhaig a chasglwr llyfrau
* John Humphreys Parry (1786-1825), golygydd a newyddiadurwr
* Jonathan Humphreys (1969-), chwaraewr rygbi o Gymru

----
John Humphreys (Wmffra Cyfeiliog)

Roedd '*John Humphreys *(Wmffra Cyfeiliog)''''' (20 Chwefror, 1861 - 4 Rhagfyr, 1944 ) yn weinidog Wesleaidd (yr Eglwys Fethodistaidd o 1928); yn fardd, yn llenor ac yn emynydd.
## Cefndir
Ganwyd Wmffra yng Nghomins-coch, Glantwymyn, Sir Drefaldwyn (Powys bellach) yn blentyn i David Humphreys, Labrwr a Sarah ei wraig. Roedd yr awdur a hanesydd y Wesleaid, Y Parch Thomas Jones Humphreys, yn ewythr, brawd tad iddo. Mae cyfrifiad 1871 yn cofnodi Sarah Humphreys fel gwraig weddw Ychydig ar ôl farwolaeth ei dad aeth Wmffra i fyw a gweithio ar fferm ei daid Humphrey Humphreys, Tŷ Cerrig, Darowen. Bu wedyn yn gwasanaethu fel gweinidog yng Nglynrhedynog, Ystumtuen, Aberystwyth (3 gwaith), Machynlleth, Corris, Llanidloes, Cilfynydd, Trefeglwys a Llundain. Ym 1911 symudodd i adran Saesneg ei gyfundeb a bu'n arolygydd cylchdeithiau (grŵp o gapeli) Mynwy, ac wedyn Merthyr Tudful. Dychwelodd i'r weinidogaeth Gymraeg gan wasanaethu yn Llanfairfechan. Ymddeolodd o'r weinidogaeth sefydlog ym 1928 gan ddod yn "uwchrif" (gweinidog cynorthwyol ar bensiwn) yn ôl yn y Borth, cyn symud i Dyddewi am gyfnod cyn llawn ymddeol i'w fro enedigol ger Glantwymyn.

Gwasanaethodd fel ysgrifennydd Cymanfa Cymraeg y Wesleaid rhwng 1905 a 1910. Bu'n ysgrifennydd y Genhadaeth Dramor ac ysgrifennydd bwrdd arholi gweinidogion ar brawf. Wedi symud i'r gwaith Saesneg bu'n ysgrifennydd Talaith (ardal debyg i esgobaeth) Caerdydd ac Abertawe

## Llenor 
Roedd Wmffra Cyfeiliog yn gyfrannwr toreithiog i gylchgronau ei enwad y *Winllan*, yr *Eurgrawn Wesleyaidd* a'r *Gwyliedydd Newydd*. Bu'n olygydd y *Winllan* o 1897 i 1903. 

Gwasanaethodd fel aelod o bwyllgor golygyddol *Llyfr Emynau Y Methodistiaid Wesleaidd* (1900) a oedd yn cynnwys nifer o emynau a gyfansoddwyd ganddo. Pan gyhoeddwyd Llyfr Emynau y Methodistaidd Calfinaidd a Wesleaidd ym 1927 dim ond un o'i emynau oedd ynddi. Does dim o'i waith yng Nghaneuon Ffydd, y llyfr emynau cyd enwadol a gyhoeddwyd yn 2001.

Roedd yn cystadlu yn yr eisteddfodau lleol yn rheolaidd gan ennill amryw o gadeiriau a gwobrau eraill am brydyddiaeth. Cafodd ei dderbyn i'r orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1911

### Llyfrau
**Esboniad ar Lyfr Josua* (rhan 1, 1902)
**Esboniad ar Lyfr Josua* (rhan 2, 1903) 
*''John Evans 'Eglwys Bach' — The Most Popular Preacher of Welsh Wesleyan Methodism* (1920) cofiant Saesneg i John Evans, Eglwysbach
**O Gylch Carn Fadryn'' (1930) nofel yn seiliedig ar fywyd Dewi Sant

## Teulu
Ym 1890 priododd Wmffra â Martha Jane, merch y capten John Jones, llongwr, Borth. Bu hi farw ym 1893. Bu iddynt un mab. Ym 1896 priododd am yr ail waith ag Elizabeth Humphreys (enw morwynol a phriodasol). Bu iddynt un mab.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref, Goleufryn, Comins Coch yn 88 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1861 
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Gweinidogion Wesleaidd Cymreig
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Beirdd Cymraeg
Fferm a Thyddyn

Cylchgrawn Cymraeg a gyhoeddir gan Gymdeithas Hanes Amaethyddiaeth Cymru ydy ***Fferm a Thyddyn***. Fe'i sefydlwyd yn 1988 a daw rhifyn allan ddwywaith y flwyddyn, Glanmai (canol Mai) a Glangaeaf (canol Tachwedd). Nod y cyhoeddiad yw diogelu a chofnodi straeon ac arferion cefn gwlad.

Mewn erthygl gyda BBC Cymru yn 2009, dywedodd y golygydd, Twm Elias, ei fod yn gwerthu dros 2,500 copi bob rhifyn, gyda thua'r hanner drwy siopau Cymraeg cydnabyddedig, a'r gweddill o law i law, mewn swyddfeydd post a garejus, gan gyrraedd lleoedd "nad ydi fan y Cyngor Llyfrau yn gyrraedd".

Derbyniodd *Fferm a Thyddyn* grant flynyddol gan Gyngor Llyfrau Cymru yn y gorffennol (e.e £1,500 yn 2017 ac 2018, a £1,125 yn 2023), ond ni chafodd grant yn 2024 ac yn 2025 yn ôl adroddiad blynyddol y cyngor llyfrau.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1988
Eco'r Wyddfa

Papur bro ardal Eryri, yw '''''Eco'r Wyddfa'''''. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf yn Chwefror 1976, ac mae'r holl ôl-rifynnau ar gael ar eu gwefan.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* Gwefan ''Eco'r Wyddfa''

Categori:Eryri
Categori:Papurau bro Gwynedd
Categori:Sefydliadau 1976
Mared Griffiths

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Mared Alaw Griffiths** (ganwyd 3 Mawrth 2007). Mae hi'n chwarae yng nghanol y cae i glwb Uwch Gynghrair y Merched 2 (WSL2) Sunderland ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Bywyd cynnar 
Mae hi'n wreiddiol o Drawsfynydd ac yn 2026, roedd hi'n astudio Astudiaethau Busnes yng Ngholeg Meirion-Dwyfor yn Nolgellau.

## Gyrfa ryngwladol 
Chwaraeodd i Gymru am y tro cyntaf ar 21 Chwefror 2025, mewn gêm yn erbyn Yr Eidal fel rhan o Gynghrair Cenhedloedd Merched UEFA 2025. Fe wnaeth Griffiths sgorio ei gôl ryngwladol gyntaf ar 25 Hyfref 2025 yn erbyn Awstralia.

### Goliau ac ymddangosiadau rhyngwladol 
*Diweddarwyd 7 Mawrth 2026*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2007
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Wynedd
Janet Reno

Cyfreithwraig o'r Unol Daleithau oedd **Janet Wood Reno** (21 Gorffennaf 1938 – 7 Tachwedd 2016). Gwasanaethodd hi fel 78fed twrnai cyffredinol yr Unol Daleithiau o 1993 i 2001 o dan yr Arlywydd Bill Clinton, y fenyw gyntaf i wasanaethu yn y swydd.

Cafodd Reno ei geni ym Miami, Fflorida. Mynychodd Prifysgol Cornell ac Ysgol y Gyfraith Harvard. Dychwelodd i Miami lle roedd hi'n gweithio i gwmni cyfreithiol preifat. Ymunodd â'r Democratiaid a chafodd ei hethol i Swyddfa Twrnai'r Wladwriaeth bum gwaith, y fenyw gyntaf i wasanaethu fel twrnai gwladol yn Fflorida.  Reno oedd yr ail twrnai cyffredinol a wasanaethodd hiraf, a'r fenyw gyntaf i wasanaethu yn y swydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Cornell
Categori:Cyfreithwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Ddanaidd
Categori:Twrneiod Cyffredinol yr Unol Daleithiau
Bethan Morgan-Williams

Cyfansoddwr clasurol yw **Bethan Morgan-Williams** (ganwyd 1992). Yn 2026, dyfarnwyd Gwobr Cyfansoddwr Ernst von Siemens iddi.

Cafodd ei magu yn Llandysul, Powys yng nghanolbarth Cymru. Astudiodd cerddoriaeth yng Ngholeg Cerdd Brenhinol y Gogledd, Conservatoire Brenhinol, Den Haag, a Prifysgol Huddersfield. 

## Gweithfa cerddorol
**Gêmdis* (2020)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1992
Menywod Coffaol Cymru

Roedd **Menywod Coffaol Cymru** yn brosiect i ariannu'r pum cerflun llawn cyntaf o fenywod  Cymru .  

Fe'i dechreuwyd gan fenywod Cymru, yn cynnwys Helen Molyneux, yn 2016 ac yn ddiweddarach cafodd ei ffurfioli fel y sefydliad nid-am-elw **Menywod Coffaol Cymru Cyf** . Maen nhw wedi  gweithio gyda mudiadau eraill, fel y grŵp celf gyhoeddus "Studio Response", i godi arian ac wedyn comisiynu'r cerfluniau. 

Yn dilyn ymgyrch ac ymgynghoriadau cyhoeddus, lluniwyd y rhestr fer o bump. Dewiswyd y pum gwraig terfynol a darlledwyd cyfres amdanyn nhw ar y BBC yn 2019. 

Y pump menyw oedd:

* Betty Campbell Cofeb yng Nghaerdydd (Medi 2021); comisiynwyd y cerflun gan Eve Shepherd

* Elaine Morgan yn Mountain Ash (Mawrth 2022); comisiynwyd y cerflun gan Emma Rodgers .

* Sarah Jane Rees (Cranogwen) yn Llangrannog (Mehefin 2023); comisiynwyd y cerflun oddi wrth Sebastien Boyesen .

* Arglwyddes Rhondda yng Nghasnewydd (Medi 2024); comisiynwyd y cerflun gan Jane Robbins .

* Elizabeth Andrews (2025). Cerflun i'w dadorchuddio ym Mehefin 2026.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched o Gymru
Categori:Hanes Cymru
Rhyfel Iran (2026)

Cychwynnodd **Rhyfel Iran** ar 28 Chwefror 2026, pan lansiodd Israel ac Unol Daleithiau America gyrchoedd awyr annisgwyl yn erbyn dinasoedd a thargedau ar draws Iran, gan ladd y Goruchaf Arweinydd Ali Khamenei a nifer o wleidyddion a swyddogion milwrol eraill. Ymatebodd Iran gyda chyrchoedd taflegrau a dronau yn erbyn Israel, canolfannau milwrol yr Unol Daleithiau yn y Dwyrain Canol, a gwladwriaethau Arabaidd y Gwlff.

Rhagflaenwyd y rhyfel hwn gan ryfel trwy ddirprwy rhwng Iran ac Israel a barodd ers 1985, ac a drodd yn "rhyfel poeth" yn y Rhyfel Deuddeng Niwrnod ym Mehefin 2025. Cynyddodd tensiynau eto yn 2026 yn sgil protestiadau yn erbyn llywodraeth Iran, a chyflafanau o wrthdystwyr a gondemniwyd gan yr Unol Daleithiau a gwledydd eraill. Ar 28 Chwefror, lansiwyd cyrchoedd awyr gan Luoedd Amddiffyn Israel (IDF) a Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau yn erbyn targedau ar draws Iran. Cyhoeddodd Israel Katz, Gweinidog Amddiffyn Israel, bod Israel bellach mewn "cyflwr o argyfwng arbennig a pharhaol", a datganodd Donald Trump, Arlywydd yr Unol Daleithiau, mai bwriad yr ymgyrch filwrol oedd i amddiffyn pobl ei wlad rhag bygythiad Iran. Lansiodd Iran ymosodiadau ar Israel i dalu'r pwyth yn ôl, ac hefyd ar canolfan Pumed Fflyd Llynges yr Unol Daleithiau ym Mahrain a thargedau eraill yn yr Emiradau Arabaidd Unedig, Catar, Gwlad Iorddonen, a Choweit.

Datblygodd ffrynt ychwanegol yn y rhyfel wedi i Hezbollah, grŵp milwriaethus yn Libanus sy'n cael ei gefnogi gan Iran, danio taflegrau at ogledd Israel i ddial am farwolaeth Ali Khamenei. Ymatebodd Israel ar unwaith gan anfon lluoedd dros y ffin i Libanus. Ar 9 Mawrth, penodwyd Mojtaba Khamenei, mab Ali, yn arweinydd newydd y wlad.

Mae union niferoedd y meirw a'r clwyfedigion yn ansicr, ond mae'n debyg bod miloedd wedi marw ar draws y Dwyrain Canol. Mae'r rhyfel wedi effeithio'n sylweddol ar bris olew, o ganlyniad i rwystrau Iran ar longai yn llifo drwy Gulfor Hormuz. Ar 12 Mawrth, cynnyddodd pris olew crai i dros $100 y gasgen am yr eildro ers cychwyn y rhyfel yn sgil ymosodiadau gan Iran ar danceri olew yn y Gwlff.

## Cyfeiriadau 
Categori:2026
Iran 2026
2026
Iran 2026
Iran 2026
Sian Elias

Roedd **Sian Seerpoohi Elias** (ganwyd 13 Mawrth 1949) yn brif farnwr Seland Newydd - y 12fed. Roedd yn y swydd honno rhwng 17 Mai 1999 a 13 Mawrth 2019, cyfnod o tuag ugain mlynedd. Hi oedd barnwr llywyddol cyntaf Goruchaf Lys Seland Newydd ac ar sawl achlysur hi oedd 'Gweinyddwr y Llywodraeth'.

## Bywyd cynnar a theulu 
Cafodd ei geni yn Llundain i fam Gymreig (Sian) a thad o Armenia a chyrhaeddodd Seland Newydd ym 1952. Mynychodd Ysgol Esgobaethol i Ferched yn Auckland. Cwblhaodd radd yn y gyfraith o Brifysgol Auckland ym 1970, ac yna astudiaethau pellach ym Mhrifysgol Stanford. Dechreuodd weithio gyda chwmni cyfreithiol yn Auckland ym 1972, gan ddechrau ei gyrfa fel bargyfreithiwr dair blynedd yn ddiweddarach.

Mae Elias yn briod â Hugh Fletcher, cyn Brif Swyddog Gweithredol Fletcher Challenge a chyn Ganghellor Prifysgol Auckland. Roedd Fletcher Challenge yn gorfforaeth amlwladol o Seland Newydd a oedd yn delio mewn adeiladu, coedwigaeth, adeiladu ac ynni.

## Prif Farnwr 
chwith|bawd|250x250px|Elias yn tyngu llw i mewn y Llywodraethwr Cyffredinol, y Fonesig Patsy Reddy, 28 Medi 2016
Ar 17 Mai 1999, urddwyd Elias yn Brif Ustus (neu 'Brif Farnwr) Seland Newydd, y fenyw gyntaf i ddal y swydd honno yn Seland Newydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Cyfreithwyr o Seland Newydd
Categori:Ymfudwyr i Seland Newydd
Categori:Ymfudwyr o Gymru
Pozzuoli

Porthladd a chymuned (*comune*) yn rhanbarth Campania, yr Eidal yw **Pozzuoli**. Mae'n sefyll tua'r gorllewin o ddinas Napoli ac yn edrych dros Fae Napoli. 

Categori:Dinas Fetropolitan Napoli
Categori:Trefi Campania
Quarto, Campania

Cymuned (*comune*) yn rhanbarth Campania, yr Eidal, yw **Quarto**. Fe'i lleolir tua 11&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o ddinas Napoli.

Categori:Dinas Fetropolitan Napoli
Categori:Trefi Campania
Harri Potter a Maen yr Athronydd (gwahaniaethu)

Nofel gan J. K. Rowling yw ***Harri Potter a Maen yr Athronydd***.

Gall **Harri Potter a Maen yr Athronydd** a '''Harry Potter and the Philosopher's Stone'* hefyd gyfeirio at :
* *Harry Potter and the Philosopher's Stone* (ffilm), addasiad ffilm y nofel
* *Harry Potter and the Philosopher's Stone* (trac sain), y trac sain yn seiliedig ar y ffilm, a gyfansoddwyd gan John Williams
* Un o nifer o gemau fideo yn seiliedig ar y ffilm:
** *Harry Potter and the Philosopher's Stone* (gêm fideo PlayStation), gêm PlayStation 2001
** *Harry Potter and the Philosopher's Stone* (gêm fideo PC), gêm fideo PC 2001
** *Harry Potter and the Philosopher's Stone* (gêm fideo Game Boy Advance), gêm fideo Game Boy Advance
** *Harry Potter and the Philosopher's Stone* (gêm fideo Game Boy Color), gêm fideo Game Boy Color
** *Harry Potter and the Philosopher's Stone'' (gêm fideo 2003), gêm fideo 2003
Bacoli

Tref a chymuned (*comune*) yn rhanbarth Campania, yr Eidal yw **Bacoli**. Mae'n sefyll ar Fae Napoli tua 15&nbsp;km i'r gorllewin o ddinas Napoli. 

Categori:Dinas Fetropolitan Napoli
Categori:Trefi Campania
Monte Nuovo

bawd|320px|Monte Nuovo o'r awyr

Llosgfynydd côn lludw yn rhanbarth Campania, yr Eidal, yw **Monte Nuovo** (Eidaleg: "Mynydd Newydd"). Saif o fewn callor Campi Flegrei, yng nghymuned (*comune*) Pozzuoli, tua'r gorllewin o ddinas Napoli. Cyn ei unig ffrwydrad, a barhaodd o 29 Medi hyd 6 Hydref 1538, pan gafodd ei ffurfio, bu cyfres o ddaeargrynfeydd niweidiol a newidiadau yn uchder y tir. Mae'r digwyddiad yn bwysig yn hanes gwyddoniaeth oherwydd dyma'r ffrwydrad cyntaf yn yr oes fodern i gael ei ddisgrifio gan nifer fawr o dystion. Ffurfiodd y daeardwll wrth ymyl pentref canoloesol Tripergole ar lannau Llyn Lucrino, a oedd yn llawer mwy bryd hynny. Claddwyd y pentref, a oedd wedi bod yn gyrchfan sba a oedd yn adnabyddus am ei ffynhonnau poeth ers dyddiau Rhufain hynafol, yn llwyr gan ludw.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Fetropolitan Napoli
Categori:Llosgfynyddoedd yr Eidal
Categori:Mynyddoedd Campania
Categori:1538 yn yr Eidal
Campi Flegrei

Ardal folcanig helaeth yn Ninas Fetropolitan Napoli, rhanbarth Campania, yr Eidal, yw'r **Campi Flegrei** (enw Eidaleg sy'n deillio o'r Hen Roeg Φλεγραία Πεδία,  sef "meysydd llosgi"). 
Fe'i lleolir tua 20 km i'r gorllewin o'r llosgfynydd Mynydd Feswfiws. Mae'n ymestyn ar draws ardal o fwy na 200&nbsp;km2 ar hyd Gwlff Napoli ac yn cynnwys ardaloedd gorllewinol dinas Napoli, y trefi Pozzuoli, Bacoli, Monte di Procida a Quarto, yn ogystal â'r ynysoedd Ischia, Procida a Vivara. Yr ardal oedd safle'r trefedigaethau cyntaf o Magna Graecia yn yr 8fed ganrif CC. Maent yn ffurfio ardal o bwysigrwydd hanesyddol, diwylliannol a daearegol. Mae tua 350,000 o bobl yn byw yno heddiw.

bawd|400px|canol|Golygfa ar draws y Campi Flegrei i gyfeiriad Ischia

Bu ffrwydradau ysbeidiol yn ystod y 50,000 o flynyddoedd diwethaf a gyrhaeddodd uchafbwynt tua 34,000 o flynyddoedd yn ôl, gan arwain at gallor (*caldera*) enfawr. Digwyddodd y ffrwydrad diweddaraf yn 1538; yn ystod y digwyddiad hwn ffurfiwyd Monte Nuovo, llosgfynydd côn lludw. Mae ardal y callor yn cynnwys 24 o graterau a strwythurau folcanig eraill, y mae'r rhan fwyaf ohonynt yn gorwedd o dan Gwlff Napoli.

bawd|400px|canol|Campi Flegrei. Llun wedi'i dynnu o'r Gorsaf Ofod Ryngwladol, gydag enwau lleoedd wedi'u gosod ar ei ben.

Mae'r ardal yn parhau i fod yn weithgar yn folcanig. Mae ffwmarolau yn allyrru nwyon, mae daeargrynfeydd yn digwydd yn fynych, ac mae lefel y ddaear yn codi ac yn gostwng yn aml wrth i'r siambr magma oddi tano newid siâp. Gan fod yr ardal mor boblog, mae ei chyflwr daearegol yn cael ei fonitro'n gyson, ac mae cynlluniau i wagio cannoedd o filoedd o bobl ar fyr rybydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Campi Flegrei", Smithsonian Institution Global Volcanism Program

Categori:Daearyddiaeth Campania
Categori:Dinas Fetropolitan Napoli
Categori:Llosgfynyddoedd yr Eidal
Vivara

Ynys fach ym Môr Tirrenia, yr Eidal, yw **Vivara**. Fe'i lleolir ym mhen gogleddol Bae Napoli, rhwng ynysoedd Ischia a Procida yng nghymuned (*comune*) Procida, ac mae wedi'i gysylltu â'r ynys honno gan bont. Mae'n rhan o Ddinas Fetropolitan Napoli, yn rhanbarth Campania.

Categori:Dinas Fetropolitan Napoli
Categori:Ynysoedd Campania
Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Categori:Ynysoedd yr Eidal
Sharm el-Sheikh

Dinas yn yr Aifft yw **Sharm el-Sheikh**. Fe'i lleolir ar flaen deheuol gorynys Sinai, ar arfordir y Môr Coch yn y man lle mae'n rhannu i ffurfio Gwlff Suez a Gwlff Aqaba.

Tref bysgota a chanolfan filwrol oedd y ddinas gynt ond mae bellach yn ganolfan fasnachol ac yn gyrchfan dwristaidd bwysig, gyda phorthladd, maes awyr rhyngwladol, gwestai gwyliau a chanolfannau cynadledda.

Yn 2023 roedd gan y ddinas boblogaeth amcangyfrifedig o 13,616.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd yr Aifft
Camogli

Pentref pysgota a chyrchfan i dwristiaid sy'n gymuned (*comune*)  yn Ninas Fetropolitan Genova, Liguria, yr Eidal, yw **Camogli**. Fe'i lleolir ar ochr orllewinol penrhyn Portofino, ar y Golfo Paradiso yn Riviera di Levante.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y gymuned boblogaeth o 4,492.

## Cyfeiriadau

Categori:Dinas Fetropolitan Genova
Categori:Trefi Liguria
Magna Graecia

Ardal hanesyddol yn ne'r Eidal lle'r oedd Groeg yn cael ei siarad  yng nghyfnod  yr Henfyd oedd **Magna Graecia**. Roedd yn cwmpasu rhanbarthau modern Calabria, Puglia, Basilicata, Campania, a Sisili. Dechreuodd pobloedd oedd yn siarad Groeg ymsefydlu yma yn yr 8fed ganrif CC.

Sefydlodd nifer o ddinasoedd Groegaidd (*metropoleis*) aneddiadau yn ne'r Eidal. Gyda threigl amser, esblygodd y rhain yn ddinas-wladwriaethau (*poleis*) annibynnol. Daeth yr ymsefydlwyr â gwareiddiad Groegaidd gyda nhw, a ddatblygodd gymeriad lleol unigryw dros amser. Gadawodd eu ddiwylliant ôl-effeithiau parhaol ar yr Eidal, gan gynnwys ar ddiwylliant Rhufeinig. Mewn meysydd fel pensaernïaeth a chynllunio trefol, weithiau roedd y trefedigaethau'n rhagori ar gyflawniadau'r famwlad.

bawd|400px|canol|Trefedigaethau Groegaidd ym Magna Graecia a'u grwpiau tafodieithol

## Cyfeiriadau
## Darllen pellaf
* Giovanni Pugliese Carratelli, *The Greek World: Art and Civilization in Magna Graecia and Sicily* (Efrog Newydd: Rizzoli, 1996)
* Giovanna Ceserani, ''Italy's Lost Greece: Magna Graecia and the Making of Modern Archaeology'' (Efrog Newydd: Oxford University Press, 2012)


Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Rhanbarthau hanesyddol yr Eidal
Jessie Buckley

Actores a chantores o Iwerddon yw **Jessie Buckley** (ganwyd 28 Rhagfyr 1989). Enillodd Wobr yr Academi a Gwobr BAFTA am yr Actores Orau yn 2026, am ei pherfformiad yn y ffilm *Hamnet*.

Cafodd Buckley ei geni ar 28 Rhagfyr 1989 yng Nghilarni, Swydd Kerry. Yn 2008, yn 17 oed, daeth yn ail mewn cystadleuaeth BBC o'r enw ''I'd Do Anything*.

## Ffilmiau
**Wild Rose* (2018)
**Judy* (2019)
**Dolittle* (2020)
**The Courier (2020)
**Women Talking* (2022)
**Wicked Little Letters* (2023)
**Hamnet* (2025)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1989
Unochroldeb

Term a ddefnyddir mewn diplomyddiaeth a chysylltiadau rhyngwladol yw **unochroldeb** i ddisgrifio polisi tramor heb gydweithio na chael cydsyniad gwladwriaethau eraill neu sefydliadau rhyngwladol. Yn hytrach na dilyn prosesau cydweithredol neu gytundebau rhyngwladol, mae gwladwriaeth sy'n gweithredu'n unochrog yn gwneud penderfyniadau ar sail ei buddiannau ei hun ac yn gweithredu'n annibynnol ar weithredyddion eraill yn y system ryngwladol.

Yn hanesyddol, mae unochroldeb wedi bod yn elfen bwysig mewn trafodaethau am natur y drefn ryngwladol a grym gwladwriaethau. Gall gwladwriaethau ddewis gweithredu'n unochrog mewn meysydd fel polisi masnach, sancsiynau economaidd, neu hyd yn oed ymgyrchoedd milwrol, yn enwedig pan fyddant yn teimlo bod mecanweithiau amlochrog yn rhy araf neu'n cyfyngu ar eu rhyddid i weithredu. O ganlyniad, mae unochroldeb yn aml yn gysylltiedig â gwladwriaethau sydd â gallu gwleidyddol, economaidd neu filwrol sylweddol i weithredu heb gefnogaeth eang.

Fodd bynnag, mae'r cysyniad yn parhau i fod yn destun dadl ym maes cysylltiadau rhyngwladol. Mae rhai ysgolheigion a llunwyr polisi yn ystyried unochroldeb yn arf pragmatig sy'n galluogi ymateb cyflym i argyfyngau neu fygythiadau, ac yn opsiwn angenrheidiol, os eithafol, wrth ddiogelu'r wladwriaeth. Mae eraill yn dadlau ei fod yn gallu tanseilio'r drefn ryngwladol, gwanhau sefydliadau rhyngwladol, a chreu tensiynau diplomyddol rhwng gwledydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Polisi tramor
Róisín O'Donovan

Actores a chyfarwyddwr o Iwerddon yw '''Róisín O'Donovan''' (ganwyd 1989). Mae hi wedi cael ei henwebu am Wobr Academi bedair gwaith.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd O'Donovan yn Nulyn ym 1989, a mynychodd Academi Actio Sgrin Bow Street yn 2014–2015 cyn mynychu gweithdy yng Nghanolfan yr Actorion yn 2017.

Cychwynodd ei gyrfa actio yn 2014-2015 a pharhaodd mewn ffilmiau am sawl blwyddyn. Yn 2021, cyfarwyddodd y ffilm fer *An Audience* gydag Olivia Colman ac yn 2022 actiodd y cymeriad Sarah Kelly yn *Der Irland-Krimi*. Mae hefyd yn gweithio fel cydlynydd ar gynyrchiadau Netflix, Amazon a Disney.

## Ffilmiau
### Ffilm a Theledu
### Cyfarwyddwr
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Iwerddon
Categori:Cyfarwyddwyr o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1989
Ballymena

Tref yn Swydd Antrim, Gogledd Iwerddon, yw **Ballymena** (Gwyddeleg: *An Baile Meánach*).

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 31,308. Felly hi yw'r seithfed dref fwyaf yng Ngogledd Iwerddon o ran poblogaeth.

## Hanes
Dechreuodd y dref yn ystod y 5ed ganrif, fel "Campbell Fort" Roedd yn anheddiad Cristnogol cynnar.

## Enwogion
*Ian Paisley (1926-2014), gwleidydd
*Liam Neeson (g. 1952), actor

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Antrim
Coulsdon

Tref ym Mwrdeistref Llundain Croydon, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Coulsdon**. Roedd Coulsdon yn blwyf hynafol yn sir hanesyddol Surrey, ond mae wedi bod yn rhan o Lundain Fwyaf ers 1965.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Croydon
Categori:Trefi Llundain Fwyaf
Mynydd Bazardüzü

Mynydd yng nghadwyn y Cawcasws Mwyaf yw **Mynydd Bazardüzü** (Aserbaijaneg: Bazardüzü dağı; Rwseg: Базардюзю). Mae'r ffin rhwng Aserbaijan a Dagestan (gweriniaeth yn Ffederasiwn Rwsia) yn rhedeg ar draws ei gopa. Mae ganddo uchder o 4,466 medr (14,652 tr), a hwn yw'r mynydd uchaf yn Aserbaijan a Dagestan.

Y bobl gyntaf i ddringo'r mynydd oedd G. P. Baker a G. Yeld ym 1890.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Bazardüzü", Peakbagger

Bazardüzü
Bazardüzü
Clasur Ewropeaidd

Mae'r **Clasur Ewropeaidd** (, ) yn gystadleuaeth bêl-droed Ewropeaidd rhwng y clwb o'r Almaen, Bayern Munich a'r clwb o Sbaen, Real Madrid. Dyma'r ornest a chwaraewyd fwyaf yn hanes Cynghrair y Pencampwyr UEFA (a elwid gynt yn Gwpan Ewrop), wedi iddynt wynebu ei gilydd 28 o weithiau.

Enwir yr ornest ar ôl  (gemau rhwng Bayern Munich â Borussia Dortmund) ac  (gemau rhwng Real Madrid â Barcelona), y ddau yn golygu 'Y Clasur' yn Almaeneg a Sbaeneg yn y drefn honno. Mae'r gêm yn un agos iawn, a dyna pam mae Madridistas (cefnogwyr Real Madrid) yn cyfeirio at Bayern Munich fel y  ('Bwystfil Du'). Er bod y ddau dîm wedi cwrdd sawl gwaith, gyda sawl digwyddiadau dadleuol yn y gemau hynny, nid yw'r ddau dîm erioed wedi wynebu ei gilydd mewn rownd derfynol Ewropeaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadlaethau pêl-droed mewn cystadlaethau UEFA
Categori:F.C. Bayern München
Categori:Real Madrid C.F.
Jenni Murray

Roedd y **Fonesig Jennifer Susan "Jenni" Murray**, DBE (*née* **Bailey** ; 12 Mai 1950 – 20 Mawrth 2026) yn newyddiadurwraig a darlledwraig o Loegr. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am gyflwyno'r rhaglen radio ''Woman's Hour'' ar BBC Radio 4.

Cafodd Murray ei geni yn Barnsley, Swydd Efrog, yn ferch i Alvin Bailey a'i wraig Winifred Jones. Mynychodd Ysgol Ramadeg Merched Barnsley. Astudiodd Ffrangeg a Drama ym Mhrifysgol Hull.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2026
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Dde Swydd Efrog
Cathod â Chrafangau

Comedi sefyllfa animeiddiedig Americanaidd yw ***Cathod â Chrafangau*** a grëwyd gan Doug TenNapel ar gyfer Nickelodeon . Fe'i darlledwyd o 9 Gorffennaf, 2005, i 10 Chwefror, 2007. Mae'n addasiad rhydd o gyfres llyfrau comig TenNapel, *Gear* , sydd yn y gyfres hefyd yn enw lori anghenfil sy'n eiddo i'r tri phrif gymeriad. Mae'r gyfres yn cynnwys cerddoriaeth a gyfansoddwyd gan gydweithiwr hirdymor TenNapel, Terry Scott Taylor .

## Crynodeb 
Mae'r gyfres yn troi o amgylch triawd o frodyr cathod anthropomorffig . Ar ôl i'w perchennog cyfoethog Edna Cramdilly farw, gadawodd ei chyfoeth iddyn nhw, ynghyd â lori anghenfil bygythiol, rhy fawr o'r enw Gear a bwtler urddasol o'r enw Hovis. Mae'r rhaglen yn aml yn croniclo eu ffyrdd o fyw cyfoethog a'u profiadau llawn cyffro, weithiau paranormal. Mae cymeriadau eraill yn cynnwys y ferch ifanc felys o'r gymdogaeth, Kimberly, y mae Gordon yn obsesiynol â hi, a chystadleuwyr cystadleuol y cathod, y Brodyr Chumpy Chump.
IRIS Dena

Llong ryfel oedd '*IRIS *Dena''''' (75) a wasanaethodd yn Llynges Iran o'i chomisiynu yn 2021 hyd at ei suddo yn 2026. Ffrigad ydoedd, o ddosbarth *Moudge*, a elwir "distryw-wyr" yn yr iaith Berseg.

Cafodd y llong ei rhoi ar y blociau yn 2012, a'i gwthio i'r môr yn 2015. Cafodd ei henwi ar ôl mynydd Dena yn y Zagros. Fe'i comisiynwyd i Lyngres Iran mewn seremoni addurno ym mhorthladd Bandar Abbas ar 14 Mehefin 2021. Roedd ganddi ynnau mawr, taflegrau daear-i-awyr, taflegrau yn erbyn llongau, a thorpidos, ac hofrenfa ar gyfer un hofrennydd. Yn 2023 aeth yr IRIS *Dena* a'r IRIS *Makran* ar daith ryngwladol, gan ymweld â De Affrica, Brasil, a gwledydd eraill. Ar 4 Mawrth 2026, yn ystod Rhyfel Iran, cafodd ei suddo gan dorpido o'r USS *Charlotte*, llong danfor yn Llynges yr Unol Daleithiau, mewn dyfroedd rhyngwladol ger arfordir deheuol Sri Lanca. Cyhoeddodd Adran Amddiffyn yr Unol Daleithiau fideo o'r ymosodiad, gan ddangos ffrwydrad yn rhwygo pen-ôl y llong a'i chodi o'r dŵr, ac achosi'r ffrigad i suddo wysg ei . Lansiwyd ymdrech gan Sri Lanca i chwilio am oroeswyr, ac achubwyd 32 o forwyr o'r dŵr. Cafwyd hyd i 87 o gyrff.

Hyhi yw'r llong gyntaf i gael ei suddo gan long danfor mewn rhyfel ers yr ARA *General Belgrano* ym 1982, a'r llong gyntaf i gael ei suddo gan long danfor Americanaidd ers diwedd yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes morwrol Iran
Categori:Llongau rhyfel
Categori:Llongddrylliadau
Einglganolbwyntiaeth

Mae **Einglganolbwyntiaeth** yn cyfeirio at yr arfer o weld y byd yn bennaf trwy lens yr iaith Saesneg a diwylliant a gwerthoedd Seisnig neu Eingl-Americanaidd, gan yn aml wthio i'r ymylon neu anwybyddu safbwyntiau rhai nad ydynt yn rhai Seisnig/Eingl-Americanaidd neu yn yr iaith Saesneg. Defnyddir y term hwn i ddisgrifio rhagfarn sy'n dyrchafu gwledydd Saesneg eu hiaith a'u safbwyntiau dros eraill, yn enwedig mewn trafodaeth fyd-eang, ym myd addysg, yn y cyfryngau, a mewn gwleidyddiaeth.

## Cysylltiad ag imperialaeth Brydeinig 
Yn hanesyddol, daeth Einglganolbwyntiaeth i'r amlwg ochr yn ochr ag imperialaeth Brydeinig, lle cafodd normau a gwerthoedd Prydeinig eu hallforio'n fyd-eang trwy wladychiaeth. Mewn cyd-destunau modern, mae'n aml yn amlygu ei hun yng ngoruchafiaeth yr iaith Saesneg mewn cyfathrebu rhyngwladol, y byd academaidd, a byd busnes, gyda gwledydd Saesneg eu hiaith (yn enwedig yr Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig) yn gosod safonau mewn sawl maes.

## Meithrin homogeneiddio diwylliannol 
Mae beirniaid Einglganolbwyntiaeth yn dadlau ei fod yn meithrin homogeneiddio diwylliannol ac yn dileu amrywiaeth lleisiau byd-eang. Mewn lleoliadau addysgol, er enghraifft, gall cwricwla Eingl-ganolog anwybyddu systemau gwybodaeth neu gyfraniadau diwylliannol nad ydynt yn rhai Gorllewinol.  Ar ben hynny, yn y cyfryngau ac mewn gwleidyddiaeth, gall amlygrwydd naratifau Saesneg eu hiaith gyfyngu ar gynrychiolaeth diwylliannau a phrofiadau nad ydynt yn rhai Eingl.

Wrth i gydgysylltiad byd-eang dyfu, mae ymwybyddiaeth o Einglganolbwyntiaeth a'i effeithiau wedi arwain at ymdrechion i hyrwyddo lluosrywiaeth ieithyddol a diwylliannol mewn sefydliadau a thrafodaethau rhyngwladol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Y Gymanwlad
Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
Sarah Mullally

Archesgob Caergaint ers 28 Ionawr 2026 yw'r **Fonesig Sarah Elisabeth Mullally** (ganwyd Bowser, 26 Mawrth 1962). Fel archesgob, hi yw arweinydd Eglwys Loegr a phennaeth seremonïol y Cymundeb Anglicanaidd.  Hi yw'r fenyw gyntaf i ddal y penodiad. Croesawyd ei hetholiad gan Archesgob Cymru, Cherry Vann..

Cafodd Mullally ei geni yn Woking, Surrey. Derbyniodd hyfforddiant clinigol mewn nyrsio o Ysbyty St Thomas, Llundain. Wrth weithio fel nyrs, dechreuodd astudio ar gyfer y weinidogaeth yn Eglwys Loegr. Priododd â Eamonn Mullally ym 1987. Mae ganddyn nhw fab a merch.

Ym 1999 daeth yn brif swyddog nyrsio ar gyfer Gwasanaeth Iechyd Gwladol Lloegr. Yn 2004 daeth yn gweinidog amser llawn.  

## Cyfeiriadau
Categori:Archesgobion Caergaint
Categori:Esgobion Llundain
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Nyrsys o Loegr
Lionel Jospin

Gwleidydd o Ffrainc oedd **Lionel Robert Jospin** (12 Gorffennaf 1937 – 22 Mawrth 2026) a wasanaethodd yn Brif Weinidog Ffrainc o 1997 i 2002.

Ganed ef i deulu Protestannaidd ym Meudon, yn département Seine (bellach Hauts-de-Seine), i dde-orllewin Paris. Athro ac aelod o Adran Ffrengig y Gweithwyr Rhyngwladol (SFIO) oedd ei dad, Robert Jospin, a bydwraig oedd ei fam Mireille Jospin (Dandieu). Astudiodd Lionel yn y Lycée Janson-de-Sailly a'r Institut d'études politiques (IEP) ym Mharis. Methodd ei gais cyntaf yn yr arholiad mynediad i'r École nationale d'administration (ENA). Wedi iddo gyflawni ei wasanaeth milwrol, ailgeisiodd ym 1961 a chafodd ei dderbyn i'r ENA.

Yn y 1960au, dan y ffugenw Michel, ymunodd Jospin â'r Organisation communiste internationaliste (OCI), grŵp Trotscïaidd a oedd yn gysylltiedig â'r Bedwaredd Gymdeithas Ryngwladol. Unodd y pleidiau eraill yn erbyn Le Pen, ac ailetholwyd Chirac ar 5 Mai, a thrannoeth ymddiswyddodd Jospin o'r llywodraeth.

Priododd Jospin ddwywaith: cafodd un mab ac un ferch gydag Élisabeth Dannenmüller, cyn priodi'r athronydd Sylviane Agacinski ym 1994. Bu farw ym Mharis yn 2026 yn 88 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2026
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Hauts-de-Seine
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Prif Weinidogion Ffrainc
Categori:Sosialwyr o Ffrainc