open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sirte

Dinas ac ardal yn Libia yw **Sirt** neu **Syrte** (Arabeg: سرت *Surt* neu *Ser*), a leolir ar arfordir y Môr Canoldir yng ngogledd canolbarth y wlad. Mae'n rhoi ei henw i Gwlff Sirt (Gwlff Syrte).

Ganed Muammar al-Gaddafi, arweinydd Libia, yn Sirt yn 1942 ac yma, ar 20 Hydref 2011 y saethwyd ef.

bawd|dim|Lleoliad Sirt yn Libia
bawd|dim|Sirte (2017)

## Gefeilldref
*Oujda, Moroco

Categori:Dinasoedd Libia
Ceará

Talaith yng ngogledd-ddwyrain Brasil yw **Ceará**. Mae arwynebedd y dalaith yn 146,348.3&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 7,430,661 . Y brifddinas yw Fortaleza.

Mae gan Ceará 573&nbsp;km o arfordir ar Gefnfor Iwerydd, gyda thwyni tywod a chlogwyni. Crëwyd **Parque Nacional de Jericoacoara**, i warchod twyni tywod Jericoacoara a Cruz, a'u planhigion ac anifeiliaid.

bawd|dim|200px|Lleoliad Ceará

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Fortaleza - 2.332.657
* Caucaia - 294.284
* Juazeiro do Norte - 231.920
* Maracanau - 191.317
* Sobral - 169.532
* Crato - 111.894
* Itapipoca - 103.145
* Maranguape - 96.565
* Iguatu - 90.728
* Quixada - 73.863
* Caninde - 73.590
* Crateus - 73.076
* Aquiraz - 67.736
* Morada Nova - 67.216
* Aracati - 66.384
* Tiangua - 65.285
* Ico - 63.575
* Russas - 62.837
* Cascavel - 62.076

Categori:Taleithiau Brasil
Bardia

:''Am y brenin Persiaidd o'r 6ed ganrif gweler Bardia''.

Dinas fechan a phorthladd yn Libia yw **Bardia**, a leolir ar arfordir y Môr Canoldir ger y ffin rhwng Libia a'r Aifft yng ngogledd-ddwyrain y wlad. Bu brwydro ffyrnig yno yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Heddiw mae'n cael ei datblygu gan lywodraeth Libia fel canolfan dwristaidd.

250px|bawd|dim|Mosg yn Bardia
250px|bawd|dim|Golygfa ger traeth Bardia

Categori:Dinasoedd Libia
Agedabia

Tref yn Libia yw **Ajdabiya** (Arabeg: إجدابيا ; gyda ffurfiau amgen yn cynnwys **Agedabia**, **Ajdabya**). Fe'i lleolir ar arfordir y Môr Canoldir yng ngogledd-ddwyrain y wlad, tua 100 milltir i'r de o Benghazi. Mae'n ganolfan weinyddol Dosbarth al-Wahat.

Yng nghyfnod yr Henfyd safai dinas Rufeinig fechan ***Corniclanum*** ar y safle, yn nhalaith Cyrenaica.

Categori:Dinasoedd Libia
Paraná (talaith)

Talaith yn ne Brasil yw ** Paraná**. Mae arwynebedd y dalaith yn 199.709,1&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 2005 yn 10,261,856 . Y brifddinas yw Curitiba.

Mae'r dalaith yn ffinio ar yr Ariannin a Pharagwái yn y gorllewin a Chefnfor Iwerydd yn y dwyrain. Yn y de, mae'n ffinio ar dalaith  Santa Qatarina ac yn y gogledd ar daleithiau Mato Grosso do Sul a São Paulo.

bawd|dim|200px|Lleoliad Paraná

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Curitiba - 1.727.010
* Londrina - 480.822
* Maringá - 313.465
* Ponta Grossa - 295.383
* Foz do Iguaçu - 291.646
* Cascavel - 272.243
* São José dos Pinhais - 261.125
* Colombo - 216.966
* Guarapuava - 164.772
* Paranaguá - 141.635
* Pinhais - 117.078
* Apucarana - 114.375
* Araucaria - 110.956
* Almirante Tamandare - 105.848
* Toledo - 104.332
* Campo Largo - 103.176
* Arapongas - 96.137
* Cambe - 95.545
* Umuarama - 94.414
* Piraquara - 94.188
* Sarandi - 83.449
* Fazenda Rio Grande - 82.312
* Campo Mourao - 81.780


Categori:Taleithiau Brasil
Rondônia

Talaith yng ngogledd-orllewin Brasil yw **Rondônia**. Mae arwynebedd y dalaith yn 238,512.8&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 2005 yn 1,395,000. Y brifddinas yw Porto Velho.

Mae'r dalaith yn ffinio ar Bolifia ac ar daleithiau Amazonas, Acre a Mato Grosso. Dim ond ym 1981 y daeth yn ardal yn dalaith, ac fe'i henwyd ar ôl y fforiwr Brasilaidd Cândido Rondon.

bawd|dim|200px|Lleoliad Rondônia

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2005:
* Porto Velho - 373.917
* Ji-Paraná - 112.439
* Ariquemes - 85.031
* Cacoal - 75.988
* Vilhena - 63.947
* Jaru - 55.840
* Rolim de Moura - 49.522
* Guaraja-Mirim - 41.467
* Ouro Preto do Oeste - 40.757
* Buritis - 40.120
* Pimenta Bueno - 31.466
* São Miguel do Guaporé - 30.082
* Machadinho d'Oeste - 28.649
* Alta Floresta d'Oeste - 28.629
* Espigão d'Oeste - 27.274
* Presidente Medici - 25.473 
* Alvorada d'Oeste - 19.586
* Nova Mamoré - 19.496
* Colorado do Oeste - 18.883
* Governador Jorge Teixeira - 18.002
* Nova Brasilândia d'Oeste - 17.862
* Campo Novo de Rondônia - 17.529
* Cerejeiras - 17.366
* Urupá - 17.322
* São Francisco do Guaporé - 16.764
* Candeias do Jamari - 16.700
* Monte Negro - 16.233
* Alto Paraíso - 15.993
* Seringueiras - 15.535
* Alto Alegre dos Parecis - 15.035

Categori:Taleithiau Brasil
Gorila

Epa sy'n byw yng ngorllewin a chanolbarth Affrica yw **Gorilla** (genws *Gorilla*). Mae dwy rywogaeth. y Gorila Gorllewinol (*Gorilla gorilla*) a'r Gorila Dwyreiniol *Gorilla beringei*. Hwy yw'r mwyaf o'r epaod, ac maent yn byw ar y llawr gan mwyaf, er eu bod yn medru dringo coed. Maent yn bwyta llysiau yn bennaf, ac yn byw mewn fforestydd.
* '*Genws *Gorilla* *'
** Gorila Gorllewinol (*Gorilla gorilla*)
*** Gorila'r Iseldir Gorllewinol (*Gorilla gorilla gorilla*)
*** Gorila Afon Cross (*Gorilla gorilla diehli*)
** Gorila Dwyreiniol (*Gorilla beringei*)
*** Gorila Mynydd (*Gorilla beringei beringei*)
*** Gorila'r Iseldir Dwyreiniol (*Gorilla beringei graueri*)
bawd|chwith|240px|Dosbarthiad y Gorila
bawd|upright 1.2| Rhywiol dimorphism o'r benglog
## Darllen pellach 
* Monte Reel. *Between Man and Beast* (Doubleday, 2013).

Categori:Epaod
Orangwtang

Epa hirfraich mawr prendrig yn bennaf unig gyda chlustiau bach, croen brown, blew hir browngoch, dwylo a thraed crwca a wyneb di-flew, sy'n byw yng ne-ddwyrain Asia yw **orangwtang** (neu **orang-wtang**) (genws *Pongo*). Mae dwy rywogaeth, orangwtang Sumatra  (*Pongo abelii*) ac orangwtang Borneo  (*Pongo pygmaeus*). Maent yn byw mewn coed gan mwyaf, ac fe'i ceir mewn coedwigoedd glaw trofannol yn Indonesia a Maleisia, ar ynysoedd Sumatera a Borneo. Ystyrir bod y ddwy rywogaeth mewn perygl.

bawd|chwith|340px|Dosbarthiad yr orangwtang

Categori:Epaod
Amapá

Talaith yng ngogledd Brasil yw **Amapá**. Mae gannddi arwynebedd o 143,453.7&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 604,000  yn 2006. Prifddinas y dalaith yw Macapá.

Mae'n ffinio ar  Gaiana Ffrengig a Swrinam yn y gogledd, ac ar dalaith Pará yn y de. gydag arfordir ar Gefnfor Iwerydd sy'n nodedig am goed Mangrof. Bum cilomedr i'r de o'r brifddinas, Macapá, mae carreg yn nodi safle'r Gyhydedd.

bawd|dim|220px|Lleoliad Amapá

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Macapá – 326.466
* Santana (Amapá) – 91.310
* Laranjal do Jari – 32.919
* Oiapoque – 14.885
* Porto Grande – 13.217
* Mazagão (Amapá) – 13.139
* Vitória do Jari – 10.045

## Gweler hefyd 
* Taleithiau Brasil

Categori:Taleithiau Brasil
Guto Bebb

Gwleidydd o Gymru yw **Guto ap Owain Bebb** (ganed 9 Hydref, 1968) oedd yn Aelod Seneddol Ceidwadol yn San Steffan rhwng 7 Mai 2010 pan enillodd etholaeth Aberconwy,ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yn 2019. Mae'n Gymro Cymraeg.

Ganed Bebb yn Wrecsam yn 1968. Cafodd ei fagu yng ngogledd Cymru a'i addysgu yn Ysgol Syr Hugh Owen ac ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Mae'n ŵyr i William Ambrose Bebb (1894-1955), un o sylfaenwyr Plaid Cymru. Safodd fel ymgeisydd Ceidwadol yn etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr mewn is-etholiad yn 2002; daeth yn bedwerydd gyda 1,377 (7.5%) pleidlais. Yn etholiad cyffredinol 2005 safodd fel ymgeisydd Ceidwadol yn etholaeth seneddol Conwy a daeth yn ail gyda 9,398 (27.9%) pleidlais. Yn etholiad cyffredinol 2010 enillodd sedd newydd Aberconwy gyda 10,734 (35.8%) pleidlais. Cafodd ei olynu gan geidwadwr arall, Robin Millar.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen Bebb ar wefan Ceidwadwyr Aberconwy.
* 
*  Proffil Bebb  ar wefan y Blaid Geidwadol.
* 'Richard Wyn Jones a Guto Bebb ', *Barn*.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif  o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen
Roraima

Talaith yng ngogledd Brasil yw **Roraima**. Mae gannddi arwynebedd o 225,116.18&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 324.397  yn 2001. Prifddinas y dalaith yw Boa Vista.

Mae'n ffinio ar Gaiana a Feneswela, ac ar daleithiau Pará ac Amazonas.

bawd|dim|220px|Lleoliad Roraima

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Boa Vista - 236.319
* Rorainópolis - 23.599
* Alto Alegre - 21.512
* Caracarai - 17.259
* Bonfim - 12.162
* Mucajai - 11.593
* Canta - 10.213

### Gweler hefyd 
* Taleithiau Brasil

Categori:Taleithiau Brasil
Chelmsford

Dinas yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Chelmsford**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Dinas Chelmsford. 
Mae'n dref fwyaf y sir seremonïol Essex ac yn gartref i Brifysgol Anglia Ruskin. Mae ei hadeiladau hanesyddol yn cynnwys Eglwys Gadeiriol Chelmsford.

Poblogaeth: tua 120,000 (tref); 165,000 (bwrdeistref).

Mae Caerdydd 253.7 km i ffwrdd o Chelmsford ac mae Llundain yn 46.3&nbsp;km.

Sefydliadau addysgol yn cynnwys:
*Prifysgol Anglia Ruskin
*Ysgol Ramadeg y Brenin Edward y Chweched
*Ysgol Gyfun Gatholig Sant John Payne
*Coleg Writtle, yn goleg amaethyddol.
*Ysgol Uwchradd Baddow Fawr
*Ysgol Uwchradd  a Choleg dyniaethau Moulsham
*Ysgol Gwyddoniaeth Arbenigol a Chweched Dosbarth Coleg Hylands 
*Yr Ysgol Boswells
*Ysgol a Choleg Columbus
*Ysgol Uwchradd Dyffryn Chelmer
*Ysgol Neuadd Newydd
*Ysgol Uwchradd Sir Chelmsford i Ferched
*Ysgol Thriftwood
*Yr Ysgol Sandon
*Coleg Chelmsford, coleg addysg bellach.
*Coleg Sant Pedr, hen Ysgol Uwchradd Rainsford, a gaeodd ym mis Awst 2011 ymlaen.

## Enwogion
*Norman Fowler (g. 1938), gwleidydd
*Hazell Dean (g. 1952), cantores
*Grayson Perry (g. 1960), arlunydd
*Amanda Root (g. 1963), actores
*Harry Judd (g. 1985), cerddor

## Cyfeiriadau

Categori:Dinas Chelmsford
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Essex
Prifysgol Anglia Ruskin

250px|bawd|Prifysgol Anglia Ruskin: safle Caergrawnt.
Prifysgol yn Lloegr yw **Prifysgol Anglia Ruskin** (Saesneg: *Anglia Ruskin University*), gyda safleoedd yn Chelmsford, Essex a Chaergrawnt. Fe'i sefydlwyd yn 1992.

Categori:Caergrawnt
Categori:Addysg yn Essex
Anglia Ruskin
Categori:Sefydliadau 1992
Acre, Palesteina

Dinas yng ngorllewin Galilea yng ngogledd Palesteina yw **Acre** (Hebraeg: עַכוֹ, *Akko*; Arabeg: عكّا, *ʻAkkā*).  Saif ar benrhyn ar ochr ogleddol Bae Haifa, ac roedd y boblogaeth yn 46,000 yn 2007.

Mae Acre yn un o ddinasoedd hynaf Israel, ac oherwydd ei safle strategol bwysig mae llawer o ymladd wedi bod yma. Roedd yn safle bwysig yn ystod y Croesgadau ac yn un o gaerau pwysicaf Teyrnas Jeriwsalem; daeth y deyrrnas i ben pan gipiwyd Acre gan y Mwslimiaid yn 1291.

Categori:Dinasoedd Israel
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Israel
Gregynog

Plasdy hanesyddol yw **Gregynog**, a leolir yng nghymuned Tregynon, Powys. Mae'n cael ei redeg heddiw fel canolfan cynadleddau gan Brifysgol Cymru. Roedd yn rhodd i'r brifysgol ym 1963 gan y chwiorydd Margaret a Gwendoline Davies, wyresau'r gŵr busnes llwyddiannus, David Davies Llandinam. Mae'n gartref i Wasg Gregynog sy'n argraffu llyfrau cain mewn argraffiadau cyfyngedig.

Hyd at 1914 roedd y rhan fwyaf o dir a ffermydd Tregynon, Betws Cedewain a'r cylch yn rhan o ystâd Gregynog.

Er 1932, cynhelir Gŵyl Gerddoriaeth Gregynog yno, sydd wedi denu rhai o enwau mawr y byd cerddorol fel Ralph Vaughan Williams, Gustav Holst, Benjamin Britten ac Edward Elgar.

bawd|dim|300px|Plas Gregynog cyn cafodd eu ail-adeiladu yn y 1840au

## Hanes cychwynnol 
Mewn cerdd gan Gynddelw Brydydd Mawr (1150-1200) y mae’r sôn cyntaf am yr enw Gregynog (ar y ffurf Grugunawg) fel llys neu enw ardal o bosibl: *Grugunawg eryr Grugunan* gynneddf ‘Arwr Grugynog a chanddo gynneddf [yr arwr] Gruganan’. Daeth yr enw lle *Grugunawg* o enw dyn *Grugun*, a’r enw hwnnw’n cynnwys yr elfen *grug* ‘heather’.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Powys
Categori:Addysg ym Mhowys
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Categori:Plasdai Powys
Categori:Prifysgol Cymru
Categori:Tregynon
Sergipe

Talaith yng ngogledd Brasil yw **Sergipe**. Hi yw'r lleiaf o daleithiau Brasil o ran arwynebedd, gydag arwynebedd o 22.050,3&nbsp;km². Roedd y boblogaeth yn 1,784,475  yn 2001. Prifddinas y dalaith yw Aracaju.

Mae'n ffinio ar daleithiau Alagoas a Bahia ac ar Gefnfor Iwerydd. Ffurfia  Afon São Francisco ei ffin ogleddol.

bawd|dim|220px|Lleoliad Sergipe

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Aracaju - 491.898
* Nossa Senhora do Socorro - 164.569
* Lagarto - 89.075
* Itabaiana - 82.957
* São Cristóvão - 73.415
* Estancia - 61.636
* Tobias Barreto - 46.043
* Simao Dias - 39.182
* Itabaianinha - 37.798
* Poco Redondo - 29.032
* Nossa Senhora da Gloria - 28.671
* Propria - 28.562
* Itaporanga d'Ajuda - 28.128
* Capela - 27.243
* Porto da Folha - 26.787
* Laranjeiras - 25.928
* Boquim - 24.790
* Nossa Senhora das Dores - 23.523
* Umbauba - 21.391
* Poco Verde - 21.157
* Caninde de Sao Francisco - 20.977
* Barra dos Coqueiros - 20.413
* Riachao do Dantas - 20.336
* Neopolis - 20.141

### Gweler hefyd 
* Taleithiau Brasil

Categori:Taleithiau Brasil
Piauí

Talaith yng ngogledd-ddwyrain Brasil yw **Piauí**. Mae ganddi arwynebedd o 252,378.6&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn  2,843,278 yn 2001. Prifddinas y dalaith yw Teresina.

Mae'n ffinio ar daleithiau Ceará, Pernambuco, Bahia a Maranhão, ac mae ganddi 66&nbsp;km o arfordir ar Gefnfor Iwerydd.

bawd|dim|220px|Lleoliad Piauí

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Teresina - 775.477
* Parnaiba - 140.190
* Picos - 70.211
* Piripiri - 61.637
* Floriano - 56.180
* Barras - 42.288
* Campo Maior - 41.958
* Uniao - 41.617
* Altos - 38.087
* Pedro II - 37.158
* Esperantina - 35.353
* Oeiras - 34.760
* Jose de Freitas - 34.606
* Miguel Alves - 30.962

### Gweler hefyd 
* Taleithiau Brasil

Categori:Taleithiau Brasil
Hugh Rees

Aelod Seneddol Gorllewin Abertawe o 1959 hyd 1964 oedd **(John Edward) Hugh Rees, FRICS** (8 Ionawr 1928 – 1 Rhagfyr 2003). Roedd o'n aelod o'r Blaid Geidwadol.

## Gwasanaeth Cyhoeddus
Nid oedd ei yrfa gyhoeddus ar ben, gan iddo gael ei wneud yn Gadeirydd Cymdeithas Tai Cambrian ym 1968. Yn yr un flwyddyn, fe’i penodwyd i Gyngor Amgueddfa Genedlaethol Cymru, y bu’n gwasanaethu arno am 26 mlynedd. Yn 1972 cafodd fan ar ddirprwyaeth y Deyrnas Unedig i Bwyllgor Economaidd a Chymdeithasol y Gymuned Ewropeaidd, y bu’n gwasanaethu arno tan 1978. O dan lywodraeth Margaret Thatcher, roedd Rees yn aelod o Awdurdod Datblygu Cymru rhwng 1980 a 1986. Bu hefyd yn aelod o Gyngor yr Iaith Gymraeg a sefydlwyd yn 1973.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Marwolaethau 2003
Cell goch y gwaed

[bawd|Celloedd cochion gwaed [bod dynol|dynol]]
Y fath fwyaf cyffredin o gell waed a'r brif ffordd y mae organebau fertebraidd yn cludo ocsigen (O2) i feinwe'r corff trwy lif gwaed y system gylchredol yw **cell goch y gwaed** (hefyd: **cell waed goch**, **gwaetgell goch**, **corffilyn coch y gwaed**, neu **erythrosyt**).

Coch y gwaed
Categori:Gwaed
Categori:Resbiradu
Goleuni

Mae **goleuni** yn cael ei gynhyrchu gan wrthychau goleuol sef gwrthrychau megis yr haul, canhwyllau a fflamau. Oni bai bod goleuni yn adlewyrchu oddi ar bethau na ellir eu gweld. Mae goleuni yn teithio llawer iawn cyflymach na sain, ac yn teithio mewn llinell syth.  Mae buanedd golau wedi'i diffinio fel 299 792 458 metr yr eiliad.
[bawd|chwith|Golau'r haul dros Lyn Stow; [San Francisco.]]

### Gweler hefyd 
* Blwyddyn goleuni

Categori:Ffiseg
Categori:Golau
Distrito Federal (Brasil)

Y **Distrito Federal** yw'r ardal weinyddol o gwmpas prifddinas Brasil, Brasilia. Mae'n ffinio â thalaith Goiás a thalaith Minas Gerais.

Daeth Brasilia yn brifddinas y wlad yn 1960. Heblaw Brasilia ei hun, sydd â phoblogaeth o tua 200,000, mae 18 ardal weinyddol (Regiões Administrativas) arall yn y Distrito Federal, gyda phoblogaeth o 1.851 miliwn. Ers 1969, mae gan yr ardal Lywodraethwr, ac fel y taleithiau, mae'n gyrru tri chynrychiolydd i'r Senedd.

Categori:Taleithiau Brasil
Baner Bahrain

[bawd|250px|Baner Bahrain [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]
Baner ddanheddog fertigol gyda'r traean ger yr *hoist* yn wyn a'r ddau draean ger y *fly* yn goch yw **baner Bahrain**.

Dan delerau Cytundeb Arforol Cyffredinol 1820, a wnaed Bahrein yn brotectoriaeth dan Brydain, wnaeth pob gwladwriaeth gyfeillgar yng Ngwlff Persia ychwanegu borderi gwynion i'w baneri i'w gwahaniaethu o longau môr-ladron. Daeth gwyn a choch yn lliwiau cyffredin ym maneri gwledydd y Gwlff. Yn wreiddiol roedd y llinell rhwng ochrau gwyn a choch baner Bahrein yn syth, ond mabwysiadwyd llinell ddanheddog ym 1932 i'w gwahaniaethu o faner Dubai.

Mabwysiadwyd y dyluniad cyfredol, gyda phum triongl yn y llinell ddanheddog i gynrychioli Pum Piler Islam, yn 2002.

Mae arfbais Bahrein yn seiliedig ar liwiau a dyluniad y faner genedlaethol.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)
*  *Flags of the World: Bahrain*

Categori:Bahrain
Bahrain
Ifan Huw Dafydd

Actor a chyfarwyddwr o Gymro ydy **Ifan Huw Dafydd** (ganed 1954). Ei enw genedigol yw **Huw Evans Davies**. 

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganed yn Llangeler, Ceredigion yn fab i ficer.

Aeth i'r ysgol gynradd yn Llangeler gyda dim ond naw o blant ac am gyfnod roedd ei fam yn athrawes iddo. Aeth ymlaen i Ysgol Ramadeg Llandysul. Mae'n grediniol mae ef yw'r un unig un yn hanes yr ysgol i gael y gansen ddwywaith mewn un diwrnod. 

Astudiodd Fywydeg, Cemeg a Ffiseg gyda'r bwriad i fynd yn feddyg, ond ni chafodd ei dderbyn i golegau meddygaeth yn dilyn geirda gwael gan ei athro. Aeth yn ei flaen yn lle i astudio i fod yn optegydd ond gadawodd y cwrs ar ôl blwyddyn.

Wedi gadael y coleg aeth yn ei flaen i weithio ar y rhewl ac yna mewn ysbyty meddwl. Yn dilyn ei brofiad yn yr ysbyty aeth ymlaen i gael gradd i fod yn weithiwr cymdeithasol. 

Wedi graddio gwelodd hysbyseb am gwrs ôl-raddedig i astudio yn y Coleg Cerdd a Drama, Caerdydd.

## Gyrfa
Wedi graddio ymunodd yn syth a Cwmni Theatr Cymru ar gytundeb blwyddyn.

Ymddangosodd yn yr opera sebon *Pobol y Cwm* lle chwaraeodd y cymeriad "Dic Deryn" yn rheolaidd am ddeng mlynedd, gan wneud ymddangosiadau achlysurol wedi hynny. Mae wedi actio nifer o gyfresi teledu Cymraeg yn cynnwys*, Heliwr* (1996)*, 35 Diwrnod, Pen Talar a Con Passionate*. Ennillodd wobr BAFTA Cymru am chwarae ran Jac yn ffilm *Martha, Jac a Sianco*.

Mae wedi cael nifer o rannau actio yn Saesneg, yn cynnwys *Holby City*, *Belonging*, *Midsummer Murders,* *Gavin & Stacey* a *Stella*. Yn 2024, portreadodd yr is-bostfeistr Noel Thomas yn y gyfres ddrama *Mr Bates vs The Post Office*, oedd yn adrodd hanes sgandal Swyddfa'r Post.

## Bywyd personol
Mae'n byw yn Meisgin ger Llantrisant ac mae ganddo un ferch, Beca. Mae'n ewythr i'r actor Sion Ifan.

## Ffilmyddiaeth 
## Gwobrau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 
* Cynhyrchiadau fideo ar wefan Vimeo

Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl o Geredigion
Baner Cambodia

[bawd|250px|Baner Cambodia [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol gyda stribedi uwch ac is glas a stribed canol coch gydag arwyddlun gwyn o'r Angkor Wat yn ei ganol yw **baner Cambodia**. Mabwysiadwyd y dyluniad cyfredol ar 29 Mehefin 1993.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Cambodia
Categori:Cambodia
Paraíba

Talaith yng ngogledd-ddwyrain Brasil yw **Paraíba**. Mae gannddi arwynebedd o 56,439.8&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn  3,595,886  yn 2005. Prifddinas y dalaith yw João Pessoa.

Ponta do Seixas yn y dalaith yma yw pwynt mwyaf dwyreiniol tir mawr cyfandir America. Mae'n ffinio ar daleithiau Rio Grande do Norte, Ceará a Pernambuco, ac ar Gefnfor Iwerydd.

bawd|dim|220px|Lleoliad Paraíba

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* João Pessoa - 649.410
* Campina Grande - 372.366
* Santa Rita - 126.839
* Patos - 97.129
* Bayeux - 92.728
* Sousa - 63.091
* Cajazeiras - 56.481
* Guarabira - 52.457
* Cabedelo - 49.902
* Sape - 47.261
* Mamanguape - 40.206
* Queimadas - 37.816
* Pombal - 32.827
* Solanea - 31.573

## Gweler hefyd 
* Taleithiau Brasil

Categori:Taleithiau Brasil
Baner Laos

bawd|250px|Baner Laos
Baner drilliw lorweddol gyda stribedi uwch ac is coch a stribed canol glas gyda chylch gwyn yn ei ganol yw **baner Laos**. Mae coch yn symboleiddio'r gwaed a gollwyd yn y frwydr am ryddid, glas yn cynrychioli cyfoeth, a gwyn yn symboleiddio undod o dan gomiwnyddiaeth. Dywedir hefyd bod y ddisg wen ar stribed glas yn cynrychioli lleuad lawn dros Afon Mekong.

Mabwysiadwyd ar 2 Rhagfyr 1975 pan ddaeth y wlad yn weriniaeth i'r bobl. Mae'n anghyffredin fel baner gwlad gomiwnyddol gan nad yw'n cynnwys y seren bum-pwynt.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Laos
Categori:Laos
Ambiwlans Awyr Cymru

bawd|250px|Logo Ambiwlans Awyr Cymru; 2016.
[250px|bawd|Un o hofrenyddion Ambiwlans Awyr Cymru ar faes glanio [Ysbyty Gwynedd, Bangor.]]
Elusen gofrestredig yw **Ambiwlans Awyr Cymru** (Saesneg: *Wales Air Ambulance*) sy'n gweithredu drwy Gymru gyfan ac sy'n "cynnig gwasanaeth awyr brys hanfodol i'r rheini sy'n dioddef salwch neu anafiadau sy'n peryglu bywyd." Dyma'r gwasanaeth ambiwlans awyr mwyaf yng ngwledydd Prydain.

Cafodd ei sefydlu yn 2001. Erbyn y flwyddyn honno Cymru oedd yr unig wlad yn Ewrop gyfan heb wasanaeth ambiwlans awyr. Erbyn 2016 roedd gan yr eluseun 4 hofrenydd Eurocopter EC135 a 4 criw 'helimed' - peilot a dau barafeddyg wedi eu secondio o'r NHS - wedi'u lleoli yng Nghaernarfon, Y Trallwng, Llanelli a Chaerdydd i wasanaethu Cymru. ac roedd wedi hedfan cyfanswm o 24,000 o deithiau achub - 1,600 y flwyddyn. Ar gyfartaledd, cafwyd 120 o ddamweiniau fferm bob blwyddyn.

Ariannir y gwasanaeth ambiwlans awyr hwn drwy roddion gan y cyhoedd yn unig; nid yw'n derbyn grantiau'r Loteri Genedlaethol nac unrhyw arian gan y llywodraeth. Cost pob hedfaniad ar gyfartaledd yn 1916 oedd £1,500 a chost y gwasanaeth (Cymru gyfan) oedd £6m.
 Mae'n ymateb i tua 1,000 o alwadau y flwyddyn ar gost o tua £1,200 yr alwad ar gyfartaledd.

## Cyfeiriadau
*Diweddarwyd yr erthygl yn 2016. Ffynhonnell: erthygl yn y ''Daily Post', 10 Awst 2016.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Ambiwlans Awyr Cymru.

Categori:Awyrennu yng Nghymru
Categori:Gwasanaethau brys Cymru
Categori:Iechyd yng Nghymru
Categori:Elusennau
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 2001
Jin

Gwirod sydd ag aeron meryw fel prif darddiad ei flas yw **jin** neu **wirod meryw**. Gellir distyllu jin o unrhyw grawn, taten neu fetysen, ond iddo gael blas aeron meryw. Gan amlaf caiff ei ddistyllu mwy nag unwaith.

Gwneir jin yn gyntaf yn yr Iseldiroedd yn yr 17g, a chywasgiad o'r gair Iseldireg *genever* (merywen) yw "jin". Daeth yn boblogaidd iawn yng ngwledydd Prydain, yn enwedig Llundain, mewn cyfnod a elwir yn y *Gin Craze*. Gelwir jin sych sydd ag ABV o tua 40% yn jin sych Llundeinig. Cafodd y rhai gwreiddiol eu cynhyrchu yn Llundain, ond heddiw gellir eu distyllu yn unrhyw le. Gellir hefyd trwytho jin ag eirin surion bach a siwgr i wneud y gwirodlyn a elwir yn jin eirin (Saesneg: *sloe gin*).

Gordon's yw'r jin sych Llundeinig mwyaf poblogaidd yn y byd. Fe'i gynhyrchir yng ngwledydd Prydain ers 1769, ac mae gan y cwmni Warant Frenhinol. Ymysg y brandiau eraill o jin yw Bombay Sapphire, Tanqueray, Beefeater, a Hendrick's. Distyllir Brecon Gin ym Mhenderyn.
bawd|chwith|Jin Môr gan Halen Môn, ar werth yn eu siop ym Mrynsiecyn, Ynys Môn.

Mae jin yn gynhwysyn craidd i fwy o goctels nag unrhyw gwirod arall. Ymysg y diodydd cymysg poblogaidd sy'n cynnwys jin yw'r Tom Collins, y Singapore Sling, a'r jin a thonig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen newyddion gin - Alcohol and Drugs History Society
* Gin yn Llundain Fictorianaidd


Categori:Gwirodydd
Argraffwyr Cambrian

Busnes teuluol argraffu a chyhoeddi a sefydlwyd ym 1860 ydy **Argraffwyr Cambrian**. Lleolir y cwmni yn Llanbadarn Fawr, Aberystwyth.

## Cyfeiriadau
Categori:Aberystwyth
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1860
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Economi Ceredigion
Gorila Gorllewinol

bawd|chwith|upright 1.0|Penglog y dyn
Y **Gorila Gorllewinol** (*Gorilla gorilla*) yw'r mwyaf cyffredin o'r ddau rywogaeth yn y genws *Gorilla*. Ceir dau is-rywogaeth; y mwyaf cyffredin o'r ddau yw Gorila Gorllewinol yr Iseldir  (*G. g. gorilla*), gyda phoblogaeth o tua 95,000. Mae'r is-rywogaeth arall, Gorila Afon Cross (*G. g. diehli*), yn llawer prinnach, gyda llai na 300 o unigolion.

Mae'r Gorila Gorllewinol yn byw mewn grwpiau, sy'n amrywio o 2 i 20 o unigolion. Ffrwythau yw eu bwyd pwysicaf.

Categori:Epaod
Rhyd-y-mwyn

Pentref bychan yng nghymuned Cilcain, Sir y Fflint, Cymru, yw **Rhyd-y-mwyn** neu **Rhydymwyn** (). Fe'i lleolir yn Nyffryn Alun ger yr Wyddgrug. Mae'r pentrefi cyfagos yn cynnwys Rhosesmor, Llaneurgain a Helygain.

Mae Gwaith y Dyffryn, sydd erbyn hyn yn warchodfa natur, ar gyrion y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|250px|Ffordd gul ar safle cemegol Rhydymwyn

## Cyfeiriadau
Categori:Cilcain
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
L'Origine du monde

250px|bawd|''L'Origine du monde*.
Llun a baentiwyd gan yr arlunydd Ffrengig Gustave Courbet ym 1866 yw *'''L'Origine du monde*** (Ffrangeg, yn golygu ***Tarddiad y Byd'''''). Mae'n baentiad olew ar gynfas o organau rhyw ac abdomen dynes noeth sy'n gorwedd ar wely gyda'i choesau ar led. Mae'n un o weithiau celf erotig mwyaf adnabyddus y byd. Er 1995 mae i'w weld yn y Musée d'Orsay, Paris.

Mae'n debyg mai Joanna Hiffernan, neu "Jo", oedd y model. Roedd hi'n gariad yr artist Americanaidd James Whistler, un o ddisgyblion Courbet ar y pryd. Bwriad Courbet oedd ymestyn ffiniau realaeth mewn celf a hefyd dangos i fyny rhagrith sefydliad y cyfnod a dderbyniai erotiaeth mewn gwisg Glasurol, e.e. mewn paentiadau gan Hen Feistri ar bynciau mytholegol, ond a weithredai sensoriaeth lem yn erbyn portreadau realaidd o'r corff dynol a rhywioldeb.

Comisiynwyd y gwaith gan Khalil Bey, diplomydd Tyrcaidd, cyn lysgenad Ymerodraeth yr Otomaniaid yn Athen a Saint Petersburg a oedd newydd symud i Baris. Roedd yn gasglwr brwd o gelf erotig. Aeth y paentiad trwy sawl dwylo ar ôl hynny cyn mynd i'r Musée d'Orsay yn 1995.

Gwerthir mwy o gardiau post o'r paentiad nag o unrhyw lun arall yng nghasgliad y Musée d'Orsay, heb law *Bal du moulin de la Galette* gan Renoir.

## Cyfeiriadau
Categori:Celf erotig
Categori:Gweithiau 1866
Categori:Peintiadau'r 19eg ganrif
Categori:Peintiadau o Ffrainc
Daf James

Dramodydd, sgriptiwr, cyfansoddwr a perfformiwr o Gymru yw **Daf James** (ganwyd 1979). Mae wedi creu gwaith ar gyfer theatr, radio, teledu a ffilm ac yn gweithio drwy gyfrwng y Gymraeg a'r Saesneg.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Magwyd **Dafydd Huw James** yn y Y Bont-faen. Cafodd ei addysg yn Ysgol Iolo Morganwg ac Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Astudiodd Lenyddiaeth Saesneg ym Mhrifysgol Caeredin gan raddio yn 2001. Aeth ymlaen i hyfforddi yn y London School of Performing Arts (LISPA). 

Yn 2011 cwblhaodd ei ddoethuriaeth mewn Astudiaethau Theatr ym Mhrifysgol Warwick.

Bu'n byw yn Llundain am gyfnod cyn dychwelyd i Gymru ac ymgartrefu yng Nghaerdydd.

## Gyrfa 
Yn 2010 ysgrifennodd ei ddrama gyntaf, *Llwyth*, a gynhyrchwyd gan Sherman Cymru a'i berfformio am y tro cyntaf yn Chapter, Caerdydd. Yn ddiweddarach aeth y ddrama ar daith o amgylch Cymru a Llundain.

Enillodd Wobr Tir na n-Og 2024 ar gyfer llyfrau Cymraeg ar gyfer y sector cynradd gyda'i nofel *Jac a’r Angel*, a ddarluniwyd gan Bethan Mai a chyhoeddwyd gan Y Lolfa.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cyfansoddwr Daf James: Creu’r gerddoriaeth ar gyfer Y Sioe Gerdd: Bae Teigr

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
Cefn (gwahaniaethu)

Gallai **Cefn** gyfeirio at:

## Anatomeg
*Cefn
**Asgwrn cefn

## Daearyddiaeth
;Cymru
*Cefn, cymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam
*Cefn Berain, pentref bychan yn Sir Conwy
*Cefn-brith (ffurf amgen: Cefn Brith), pentref gwledig yn Sir Conwy 
*Cefn-bryn-brain, pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin
*Cefn Bychan, tref ym Mwrdeistref Sirol Caerffili 
*Cefn Cantref, pentref bychan yn ardal Brycheiniog, Powys
*Cefn Coed y Cymer, pentref ym mwrdeistref sirol Merthyr Tudful 
*Cefn Cribwr, pentref ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr 
*Cefn Du, bryn sy'n ffurfio'r rhan fwyaf gogleddol o fynyddoedd Yr Wyddfa yn Eryri
*Cefn Digoll, bryn yng ngogledd-ddwyrain Powys
*Cefnllys (Cefn Llys), tref ganoloesol yng nghwmwd Dinieithon, cantref Maelienydd, Powys
*Cefn Mawr, pentref ym mwrdeistref sirol Wrecsam
*Cefn Meiriadog, pentref bychan a chymuned yn Sir Ddinbych
*Cefn Sidan, traeth yng nghymuned Pen-bre a Phorth Tywyn yn Sir Gaerfyrddin
*Cefn-y-bedd, pentref bychan yn nwyrain Sir y Fflint
*Cefn-y-pant, pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin
;Lloegr
*Cefn Einion, pentref bychan yn ne Swydd Amwythig

## Gweler hefyd
*Cefn gwlad
----
Rio de Janeiro (talaith)

Talaith yn ne-ddwyrain Brasil yw **Rio de Janeiro**. Mae gannddi arwynebedd o 43,909.7&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 14,391,282  yn 2001. Prifddinas y dalaith yw dinas Rio de Janeiro.

Mae'n ffinio ar daleithiau São Paulo, Minas Gerais ac Espírito Santo, gydag arfordir ar Gefnfor Iwerydd sy'n nodedig am ei draethau.

bawd|dim|220px|Lleoliad Rio de Janeiro

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Rio de Janeiro - 6.094.183
* São Gonçalo - 960.841
* Duque de Caxias - 842.890
* Nova Iguaçu - 830.902
* Belford Roxo - 480.695
* Niterói - 474.100
* São João de Meriti - 464.327
* Campos dos Goytacazes - 426.212
* Petrópolis - 306.002
* Volta Redonda - 255.695
* Magé - 232.251
* Itaboraí - 215.877
* Mesquita - 182.546
* Nova Friburgo - 177.388
* Barra Mansa - 175.328
* Cabo Frio - 159.685
* Macaé - 156.410
* Nilópolis - 150.968
* Teresópolis - 148.965
* Angra dos Reis - 140.345
* Queimados - 136.509
* Resende (Brasilien) - 117.416

## Gweler hefyd 
* Taleithiau Brasil

Categori:Taleithiau Brasil
Afon Amstel

Afon yn yr Iseldiroedd yw **Afon Amstel** (Iseldireg: *Amstel*). Mae'n llifo trwy dalaith Noord-Holland ac yn enwog fel yr afon y saif dinas Amsterdam, prifddinas yr Iseldiroedd, ar ei glan. Enwir y ddinas ar ôl yr afon. Ei hyd yw 31&nbsp;km (19 milltir).

Amstel
Categori:Amsterdam
Categori:Noord-Holland
Amstel

Gallai **Amstel** gyfeirio at un o sawl peth:

*Afon Amstel, afon yn yr Iseldiroedd

;Pethau a enwir ar ôl yr afon honno
*Bragdy Amstel, bragwyr yn yr Iseldiroedd
*Van Amstel, llinach a reolai ardal Amstelland (o gwmpas afon Amstel)
**Amstel Gold Race*, ras feiciau yn yr Iseldiroedd
*Amstel Tijgers, tîm hoci iâ Amsterdam
Goiás

Talaith yng nghanolbarth Brasil yw ** Goiás**. Mae arwynebedd y dalaith yn 341,289.5&nbsp;km² ac roedd y boblogaeth yn 2007 yn 5,647,035. Y brifddinas yw Goiânia.

Mae'r dalaith yn ffinio ar daleithiau Mato Grosso, Tocantins, Bahia, Minas Gerais a Mato Grosso do Sul. Mae'r Distrito Federal, sy'n cynnwys y brifddinas, Brasília, yn cael ei amgylchynu gan Goiás. Sefydlwyd y brifddinas, Goiânia, yn 1933, i gymryd lle yr hen brifddinas, Goiás Velho.

bawd|dim|200px|Lleoliad Goiás

## Dinasoedd a threfi 
Poblogaeth ar 1 Gorffennaf 2004:
* Goiânia – 1.220.412 
* Aparecida de Goiânia – 453.104 
* Anápolis – 318.818 
* Luziânia – 187.262 
* Águas Lindas de Goiás – 168.919 
* Rio Verde – 136.229 
* Valparaiso de Goiás – 123.921 
* Trindade (Goiás) – 102.430 
* Planaltina - 98.441 
* Novo Gama – 96.442 
* Formosa (Goiás) – 92.331 
* Itumbiara - 84.496 
* Jataí – 84.922 
* Santo Antônio do Descoberto – 78.995 
* Goianésia – 74.687 
* Catalão – 71.680
* Caldas Novas – 68.508 
* Goianésia – 53.317

Categori:Taleithiau Brasil
Alan Watkins

Newyddiadurwr gwleidyddol oedd **Alan Rhun Watkins** (3 Ebrill 1933 – 8 Mai 2010) a sgwennai hefyd am rygbi a gwin - a hynny mewn amryw o bapurau a chylchgronnau Seisnig.

Fe'i ganed yn Tŷ-croes, Sir Gaerfyrddin; athrawon oedd ei rieni.

## Llyfryddiaeth
**Brief Lives* (1982), Llundain: Hamish Hamilton ISBN 0-241-10890-X
**A Slight Case of Libel: Meacher Versus Trelford and Others* (1990), Llundain: Duckworth ISBN 0-7156-2334-6
**A Conservative Coup: The Fall of Margaret Thatcher* (1991), Llundain: Duckworth ISBN 0-7156-2386-9
**The Road to Number 10: From Bonar Law to Tony Blair* (1998), Llundain: Duckworth ISBN 0-7156-2815-1
**A Short Walk Down Fleet Street: From Beaverbrook to Boycott* (2001), Llundain: Duckworth ISBN 0-7156-3143-8

Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Aman
Rhestr aelodau seneddol Cymru 2010-2015

Dyma restr o Aelodau Seneddol (ASau) etholwyd i'r Ty'r Cyffredin dros etholaethau yng Nghymru i'r hanner canfed a phumed Senedd o'r Y Deyrnas Gyfunol (2010 i 2015).

Mae'n cynnwys ASau etholwyd yn etholiad cyffredinol 2010, gynhaliwyd ar 6 Mai 2010, a'r rhai a etholwyd mewn is-etholiadau.

## Cyfansoddiad cyn etholiad 2015 
## Aelodau Seneddol
## Is-etholiadau
* Is-etholiad De Caerdydd a Phenarth, 2012

## Cyfeiriadau
Categori:2010
2010-2015
Leda (gwahaniaethu)

Gallai **Leda** gyfeirio at:

## Mytholeg
*Leda, ym mytholeg Roeg, y ceir ei hanes yn chwedl "Leda a'r Alarch"

## Daearyddiaeth
* Afon Leda, llednant Afon Ems yn yr Almaen
* Leda, Gorllewin Awstralia, maerdref Perth, Awstralia
* Leda, Bwrcina Ffaso

## Seryddiaeth
* Leda (lloeren), un o loerennau llai Iau
* 38 Leda, asteroid
----
Manaus

**Manaus** yw prifddinas a dinas fwyaf talaith Amazonas yng ngogledd-orllewin Brasil. Saif ar lan afon  Río Negro, heb fod ymhell o'i chymer ag afon Amazonas. Roedd y boblogaeth yn 2012 yn 2,020,371; hi felly yw 7fed dinas fwyaf Brasil. Cyn 1939 defnyddiwyd y sillafiad **Manaós**, sef gair y brodorion, a chyn hynny enw'r ddinas oedd **Lugar de Barra do Rio Negro**, sy'n enw Portiwgaleg.

Sefydlwyd y ddinas gan y Portiwgeaid rhwng 1693–94. Mae'n ddinas ddiwydiannol bwysig, ac yn nodedig am barchu traddodiadau a diwylliant y brodorion, yn fwy nag unrhyw ddinas arall ym Mrasil. Caiff ei hystyried yn "Borth yr Amason", mae hefyd yn borthladd pwysig  ac mae ganddi faes awyr.

Ymhlith ei hadeiladau nodedig, mae'r theatr Teatro Amazonas a agorwyd yn swyddogol gan Caruso yn 1896.

|Manaus
Delwedd:Teatro-amazonas.jpg|*Teatro Amazonas*

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Brasil
Pelé

Cyn-beldroediwr o Frasil oedd **Pelé**, enw llawn **Edison Arantes do Nascimento** (23 Hydref 1940 - 29 Rhagfyr 2022). Ystyrir ef yn un o'r pêl-droedwyr gorau yn hanes y gêm, ac ym marn llawer y gorau erioed. Sgoriodd 1,281 gôl yn ystod ei yrfa, mewn 1,363 gêm.

Ganed Pelé yn Três Corações, yn nhalaith Minas Gerais. Dysgodd chwarae pêl-droed trwy chwarae'n droednoeth yn y stryd. Bu'n chwarae i dîm Bauru FC, yna i Santos FC. Charaeodd i dîm cenedlaethol Brasil mewn pedair Cwpan y Byd; enillodd Brasil dair o'r rhain, yn 1958, 1962 a 1970. Dim ond 17 oed oedd pan chwaraeodd ei gêm gyntaf yng Nghwpan y Byd 1958; sgoriodd ei gôl gyntaf yn y gystadleuaeth yn erbyn Cymru pan oedd yn 17 mlwydd a 239 diwrnod oed, record sy'n sefyll hyd heddiw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Pêl-droedwyr o Frasil
Leda

[250px|bawd|*Leda*, gan [Michelangelo]]
[250px|bawd|Leda a'r Alarch ar lamp o [Attica, 3edd ganrif OC.]]

:*Am ystyron eraill gweler Leda (gwahaniaethu).*

Ym mytholeg Roeg, brenhines Sparta oedd **Leda** a mam y *Dioscuri*, sef Castor a Pollux, ac Elen o Gaerdroea. Ceir sawl chwedl amdani.

Yn ôl Homer a thraddodiadau eraill, roedd Leda yn ferch i Thestius, brenin Aetolia, ac yn chwaer i Althea. Priododd Tyndareos, brenin Sparta, a chawsant yn blant y gefeilliaid Castor a Pollux, y ddau dduw a adnabyddid fel y *Dioscuri* yn Roeg a'r *Polydeuces* yn Lladin. Cafodd Elen, arwres ganolog yr *Iliad*, gan y duw Iau (*Zeus*).

Ond yn gyffredinol, derbyniai'r Groegiaid fod Elen a Pollux yn blant Iau tra bod Clytaemnestra a Castor yn blant meidrol Leda gan Tyndareos.

Datblygwyd y chwedl a chafwyd trydydd fersiwn o'r hanes. Dyma'r chwedl enwog am Iau yn ymweld â Leda yn rhith alarch ac yn cael cyfathrach rywiol gyda hi, sy'n un o sawl chwedl am Frenin y Duwiau yn ymserchu mewn merch feidrol ac yn cenhedlu plant ganddi. Rhoddodd Leda enedigaeth i ddau ŵy: o un ohonynt daeth y Gefeilliaid Castor a Pollux ac o'r ail daeth Elen. Roedd y chwedl hon yn enwog yn yr Henfyd a cheir fersiwn ohoni ym *Metamorphoses* Ofydd. Mae wedi ysbrydoli nifer o artistiaid byth ers hynny, yn cynnwys Leonardo da Vinci a Michelangelo.

Categori:Duwiesau
Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Categori:Söoffilia
Belo Horizonte

bawd|240px|Belo Horizonte

**Belo Horizonte** yw prifddinas talaith Minas Gerais yn ne-ddwyrain Brasil. Mae'n un o ddinasoedd mwyaf Brasil, gyda phoblogaeth o 3,120,000 yn 2007, ac yn ganolfan ddiwydiannol bwysig.

Sefydlwyd Belo Horizonte gan  João Leite da Silva Ortiz o São Paulo, oedd yn chwilio am aur yn yr ardal. Ei henw gwreiddiol oedd  *Curral Del Rey*, ond pan ddaeth yn brifddinas Minas Gerais yn 1897, newidiwyd yr enw i Belo Horizonte.

200px|bawd|Eglwys São Francisco de Assis
## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Abílio Barreto
*Amgueddfa Mineiro
*Eglwys São Francisco de Assis
*Gerddi Fotaneg
*Palácio das Artes
*Sgwâr Estação
*Stadiwm Mineirão 
*Theatr Francisco Nunes

Categori:Dinasoedd Brasil
Categori:Minas Gerais
Miranda Aldhouse-Green

Archeolegwraig ac ysgolhaig Brydeinig yw **Miranda Jane Aldhouse-Green**, yn ysgrifennu fel **Miranda Green**. Mae'n Athro Archaeoleg ym Mhrifysgol Caerdydd.

Astudiodd ym Mhrifysgol Caerdydd, Prifysgol Rhydychen a'r Brifysgol Agored. Yn ddiweddarach bu'n darlithio i'r Brifysgol Agored, Cymru ac i Brifysgol Cymru, Casnewydd.

## Cyhoeddiadau
* *Sussex Archaeological Collections*, 1973.
* *A corpus of small cult-objects from the military areas of Roman Britain*,  British Archaeological Reports, British Series, 1978
* *Roman Archaeology*, Longman, 1984.
* *The World of the Druids*, Thames, 1992.
* *Celtic Myths*, British Museum Press, 1993.
* *Celtic Goddesses; warriors, virgins and mothers*, British Museum Press, 1995.
* *Exploring the World of the Druids*, Thames and Hudson, 1997.
* *Dictionary of Celtic Myth and Legend*, Thames and Hudson, 1997.
* *Celtic Art; Symbols and Imagery*, Sterling, 1997.
* *Vessels of Death*, Antiquaries Journal 78, 63–84, 1998.
* *Pilgrims in Stone*, British Archaeological Reports, International Series, 1999.
* *Dying for the Gods; Human Sacrifice in Iron Age and Roman Europe*, Tempus, 2001.
* *The Gods of Roman Britain*, Shire Publications, 2003.
* *The Celts*, Weiderfeld and Nicolson, 2004.
* *Gwent in Prehistory and Early History*, Gwasg Prifysgol Cymru, 2004.
* * An Archaeology of Images*, Routledge, 2004.
* * The Quest for the Shaman, Shape-Shifters, Sorcerers And Spirit Healers of Ancient Europe*, Thames & Hudson, 2005 (gyda Stephen Aldhouse-Green).
* *Boudicca Britannia*, Pearson Longman, 2006.
* *Bog Bodies Uncovered*, Thames & Hudson, 2015.
* *Sacred Britannia: The Gods and Rituals of Roman Britain*, Thames & Hudson, 2018.

Categori:Ysgolheigion Celtaidd
Tring

Tref farchnad a phlwyf sifil yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr, yw **Tring**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Dacorum. Saif rhwng Aylesbury a Hemel Hempstead ger yr A41, tua 20 milltir i'r dwyrain o Rydychen. Mae Caerdydd 177.4 km i ffwrdd o Tring ac mae Llundain yn 49.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy St Albans sy'n 23.3&nbsp;km i ffwrdd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 12,099.

Treuliodd Aeronwy Thomas, unig ferch Dylan Thomas, rhan o'i phlentyndod yno.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Dacorum
Categori:Plwyfi sifil Swydd Hertford
Categori:Trefi Swydd Hertford
Pont Waterloo, Llundain

Pont ar Afon Tafwys yn Llundain yw **Pont Waterloo** (Saesneg: *Waterloo Bridge*). Mae'r Bont Waterloo yn sefyll rhwng Pont Blackfriars a Phont Hungerford.

280px|bawd|dim|Pont Waterloo

## Gweler hefyd
* Pont Waterloo, Betws-y-Coed

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Lambeth
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Llundain
Waterloo
Heinrich Zimmer

Ysgolhaig Celtaidd ac Indolegydd o'r Almaen oedde **Heinrich Friedrich Zimmer** (11 Rhagfyr 1851 – 29 Gorffennaf 1910).

Ganed ef i deulu o amaethwyr yn Kastellaun yng ngorllewin yr Almaen. Astudiodd ym mhrifysgol Strasbourg, cyn astudio Indoleg a Sanskrit dan Rudolf von Roth ym Mhrifysgol Tübingen. Yn 1878 daeth yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Friedrich Wilhelm, Berlin, ac yn 1881 daeth yn Athro Sanskrit ac Ieithyddiaeth Gymharol ym Mhrifysgol Greifswald. Yn 1901, daeth yn Athro cynhtaf Ieithoedd Celtaidd ym Mhrifysgol Friedrich Wilhelm University, y swydd gyntaf o'i bath yn yr Almaen. Ymhlith ei fyfyrwyr yno roedd Rudolf Thurneysen, a dilynwyd ef yn y swydd gan Kuno Meyer.

## Cyhoeddiadau
**Die nominalsuffixe a and â in den germanischen Sprachen* (Strassburg: K. J. Trübner, 1876)
**Keltische Studien* (Berlin: Weidmann, 1881)
**Ueber die Bedeutung des irischen Elements für die mittelalterliche Kultur* (Preussische Jahrbücher, 1887)

Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Ieithyddion o'r Almaen
Categori:Indolegwyr
Categori:Ysgolheigion Celtaidd o'r Almaen
Rudolf Thurneysen

Ysgolhaig Celtaidd o'r Swistir oedd **Eduard Rudolf Thurneysen** (14 Mawrth 1857 - 9 Awst 1940).

Ganed ef yn Basel, ac astudiodd ieithyddiaeth yn Basel, Leipzig, Berlin a Paris. Ymhlith ei athrawon, roedd Heinrich Zimmer. Graddiodd yn 1879 yn Leipzig, a chymeryd gradd uwch (*Habilitation*) yn 1882 yn Jena. O 1885 hyd 1887. bu'n Arhto ieithyddiaeth gymharol yn Jena, yna'n Athro ym Mhrifysgol Freiburg im Breisgau, yma o 1913 hyd 1923 yn Bonn.

Yn 1909, cyhoeddodd Thurneysen ei *Handbuch des Alt-Irischen* ("Llawlyfr Hen Wyddeleg"), gwaith a ystyrir yn glasur. Bu hefyd yn olygydd y *Zeitschrift für celtische Philologie*.

Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Ieithyddion o'r Swistir
Categori:Pobl o Basel
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o'r Swistir
Categori:Ysgolheigion Celtaidd o'r Swistir
Freiburg im Breisgau

Dinas yn nhalaith Baden-Württemberg yn yr Almaen a chanolfan hanesyddol ardal Breisgau yw **Freiburg im Breisgau**. Roedd y boblogaeth yn 217,548 yn 2006.

Saif Freiburg gerllaw'r Fforest Ddu, a heb fod ymhell o'r ffin â Ffrainc a'r Swistir. Ceir prifysgol adnabyddus yno, Prifysgol Albert Ludwig Freiburg. Sefydlwyd y brifysgol ym 1457 gan Weriniaeth Hapsburg a dyma oedd yr ail brifysgol ar ôl Prifysgol Fienna yn nhiriogaeth Austriaidd-Habsburg.

Freiburg-Muenster-22-Suedseite-2007-gje.jpg
Freiburg-vom Muensterturm-22-Markt-2007-gje.jpg
Freiburg-vom Muensterturm-36-Markt-2007-gje.jpg
Freiburg-vom Muensterturm-48-Schwabentor-2007-gje.jpg
Freiburg-Bertoldstr-02-Herz-Jesu-Kirche-2009-gje.jpg
Freiburg-Glascontainer-04-2012-gje.jpg
Freiburg-Gewerbeschulen-04-Gerhard-Graf-Sporthalle-2009-gje.jpg
Freiburg-Fischerau-02-2016-gje.jpg
Freiburg-Goldgrube-04-2016-gje.jpg
Freiburg-ungedeutete Eisenplastik mit Mann-02-2009-gje.jpg


Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 12fed ganrif
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Cawr Cerne Abbas

Amlinelliad o ddyn noeth cawraidd yw **Cawr Cerne Abbas** (Saesneg: *Cerne Abbas giant* neu *The Giant*) sydd wedi'i gerfio ar wyneb bryn o galchfaen ger pentref Cerne Abbas yn Dorset, De-orllewin Lloegr. Nid oes cytundeb gan archeolegwyr am oed y gwaith celf hwn na'i bwrpas, ond mae'n debygol ei fod yn cynrychioli duw Celtaidd ac yn dyddio o gyfnod cynhanes.

Ffigwr anthropomorffaidd ydyw, felly, o ddyn noeth gyda phastwn mawr yn ei law dde. Mae ei freichiau ar led. Nodwedd amlycaf y cerflun yw codiad enfawr y dyn. Mae hyn yn awgrymu i ei fod yn symbol o ffrwythlondeb. Mae eraill yn ystyried fod y Cawr yn perthyn i ddosbarth o dduwdiau a gynrychiolir gan y duw Groeg Ercwlff (neu *Heracles*).

Mae'r ffigwr yn mesur 180 troedfedd (55 m) o daldra a 167 troedfedd (51 m) ar draws. Mae'r ffosydd gwynion sy'n creu'r aamlinelliad yn mesur tua throedfedd ar draws ar gyfartaledd. Mae'r garreg sialc dan y pridd yn golygu fod yr amlinelliad yn wyn ac yn sefyll allan o bell.

Mae tarddiad y Cawr yn ansicr. Mae rhai yn dadlau ei fod yn waith o Oes yr Haearn neu o gyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain. Mae eraill yn cynnig nad ydyw mor hen â hynny mewn gwirionedd. Mae'r cofnod cyntaf ohono yn dyddio o 1694.

Ceir sawl chwedl a thraddodiad llên gwerin am y Cawr yn lleol. Arferai pobl leol godi Pawl Haf ar y safle a byddai parau di-blant yn dawnsio o'i gwmpas er mwyn i'r merched ffrwythloni. Credid y byddai merch a gysgai ar y ffigur yn ffrwythloni a bod modd i gwpl anffrwythlon ddod yn ffrwythlon drwy gael cyfathrach rywiol ar y Cawr, yn enwedig ar ben ei bidyn.

Ers 1922 mae'r Cawr a'r tir o'i gwmpas yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

## Gallery

|Y Cawr mewn amlinelliad.
The Cerne Abbas Giant - 004.jpg|O'r awyr
The Cerne Abbas Giant - 011.jpg|O'r awyr
The Cerne Abbas Giant - 012.jpg|O'r awyr
Cerne Giant at Cerne Abbas - geograph.org.uk - 1593650.jpg
Cerne Abbas Giant's phallus.jpg|Pidlen y cawr
Cerne Abbas Giant Renovation (10) - geograph.org.uk - 970091.jpg|Trwsio yn 2008

## Dolenni allanol
*  Cawr Cerne Abbas  ar wefan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol

Categori:Awdurdod unedol Dorset
Categori:Celf gynhanesyddol
Cerne Abbas
Categori:Cynhanes Prydain
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Llên gwerin Lloegr
Categori:Safleoedd archaeolegol Dorset
Cheryl Gillan

Gwleidydd Ceidwadol oedd **Cheryl Elise Kendall Gillan** (21 Ebrill 1952 – 4 Ebrill 2021). Roedd yn Aelod Seneddol dros Chesham ac Amersham rhwng 1992 a'i marwolaeth yn 2021. Cafodd ei geni yng Nghaerdydd. Roedd hi'n Ysgrifennydd Gwladol Cymru tan mis Medi 2012. Dilynwyd hi gan David Jones.

Bu farw Cheryl Gillan yn 68 oed. Dwedodd Liz Saville Roberts: "This is sad news - Dame Cheryl Gillan MP worked across party lines on many issues."

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Yoweri Museveni

Arlywydd Wganda ers 26 Ionawr 1986 yw **Yoweri Museveni** (ganwyd 15 Medi c. 1944).

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Wganda
Categori:Genedigaethau 1944
Tallaght

Tref yn Iwerddon yw **Tallaght** (Gwyddeleg: *Tamhlacht*), sy'n ganolfan weinyddol Swydd De Dulyn yn nhalaith Leinster, Gweriniaeth Iwerddon. Fe'i lleolir i'r de o'r brifddinas, Dulyn, ac erbyn hyn mae'n cyfrif fel un o faesdrefi'r ddinas honno.

## Enwogion
*Lancelot Bulkeley (1568–1650), Archesgob Dulyn
*Robbie Keane (g. 1980), pêl-droedwr

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Dulyn
Cavan

Tref yn Iwerddon yw **Cavan** (Gwyddeleg: *An Cabhán*), sy'n ganolfan weinyddol Swydd Cavan yn nhalaith Wlster, Gweriniaeth Iwerddon. Fe'i lleolir ar groesffordd yng ngogledd canolbarth yr ynys, llai na 10 milltir i'r de o'r ffin rhwng y Weriniaeth a Gogledd Iwerddon, a thua 80 milltir i'r gogledd-orllewin o Ddulyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Cavan
Carlow

Tref yn Iwerddon yw ***Carlow*** (Gwyddeleg: *Ceatharlach*), sy'n ganolfan weinyddol Swydd Carlow yn nhalaith Leinster, Gweriniaeth Iwerddon. Fe'i lleolir tua 55 milltir i'r de-orllewin o'r brifddinas, Dulyn ar lan Afon Barrow (*An Bhearu*).

Ceir eglwys gadeiriol yn y dref a gerllaw mae Castell Carlow, a godwyd yn y 13g gan William Marshal, mab-yng-nhyfraith "Strongbow" (Richard Fitz Gilbert de Clare, 2il Iarll Penfro).

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Carlow
Castell Carlow

Castell Normanaidd yn Iwerddon yw **Castell Carlow** (Gwyddeleg: ***Caisteal Cheatharlach***), a leolir ger tref Carlow yn Swydd Carlow, talaith Leinster.

Fe'i codwyd yn y 13g gan William Marshal, Arglwydd Leinster, mab-yng-nhyfraith "Strongbow" (Richard Fitz Gilbert de Clare, 2il Iarll Penfro). Fe'i lleolir ar ynys fechan ar afon Barrow sy'n amddiffyn y rhyd ar yr afon honno a'r fynediad i dref Carlow o gyfeiriad y gorllewin.

Carlow
Categori:Swydd Carlow
Cerne Abbas

:*Erthygl am y pentref yw hon. Gweler hefyd Cawr Cerne Abbas.*

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Dorset, De-ddwyrain Lloegr, yw **Cerne Abbas**. Fe'i lleolir ar y briffordd A432 tua 8 filltir i'r gogledd o dref Dorchester a thua 12 milltir i'r de o Sherborne. Saif ar lan Afon Cerne. Mae'n adnabyddus am fod yn agos i safle Cawr Cerne Abbas, "cerflun" sialc o ffigwr anthropoid anferth - sy'n cynrychioli duw Celtaidd efallai - ar lethr bryn ger y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dorset
Categori:Pentrefi Dorset
Categori:Plwyfi sifil Dorset