open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neuadd y Palé

Plasty Jacobeaidd Gradd II* yw **Neuadd y Palé** neu ***Palé Hall*** a godwyd rhwng 1869-1871 gan y peiriannydd rheilffyrdd Henry Robertson A.S. Saif ger pentref Llandderfel yn Nyffryn Edeyrnion, ar y ffin rhwng Gwynedd a Sir Ddinbych. Fei hatgyweiriwyd yn y 1980au ac mae bellach yn westy.

Roedd y 'Neuadd', fel y'i gelwid yn un o'r adeiladau cyntaf yng Nghymru i greu ei thrydan ei hun ar ddechrau 20c a chynhyrchwyd nwy yma hefyd ar gyfer y plasty a phentref Llandderfel, a leolir tua 1.2&nbsp;km i'r de o bentref Llandderfel. Yn 1889 arhosodd y frenhines Victoria yma am 10 diwrnod, a chafodd ei diddori gan y sipsi Cymreig John Roberts a naw o'i feibion. Arhosodd Winston Churchill yma yn y 1950au.

Neuadd y Palé 01.png|Henry Robertson A.S.
Neuadd y Palé Hall Llandderfel.jpg|Neuadd y Palé yn 2016

## Perchnogion
Yn y 1950au fe'i prynnwyd gan Ddug Westminster ar gyfer hela.

Prynnwyd a diweddarwyd y gwesty yn 2016 gan Alan a Angela Harper gyda phartner yn gyfrifol am y bwydlenni, sef y cogydd Michael Caines; fe'i agorwyd yn Haf 2016. Roedd Alan yn benaeth Vodaphone UK am rai blynyddoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Rheilffyrdd Cymru
Categori:Gwynedd
Amgueddfa a Chanolfan Dreftadaeth Amberley

bawd|260px
bawd|260px

Mae ** Amgueddfa a Chanolfan Dreftadaeth Amberley** yn amgueddfa a sefydlwyd yn chwarel calchfaen yn Amberley, ger Arundel, Gorllewin Sussex  ac a leolwyd ym Mharc Genedlaethol Twyni'r De. Wrth ei och saif Gorsaf Reilffordd Amberley.
chwith|bawd|260px

Sefydlwyd yr amgueddfa yn 1979 gan y *Southern Industrial History Centre Trust*; Cafodd sawl enw gan gynnwys yr *Amberley Working Museum*, *Amberley Chalk Pits Museum* a'r *Amberley Museum*. Mae'n elusen a cheir corff o wirfoddolwyr hynod o fywiog..

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr amgueddfa 

Amberley
Amberley
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Categori:Gorllewin Sussex
Lokorn

Mae **Lokorn** (Ffrangeg: *Locronan*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29134

## Yr Iaith Lydewig
Mae gan y gymuned cynllun ieithyddol o dan Ya d’ar brezhoneg ers 2007.

## Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Hawliau LHDT ym Mhacistan

Nid oes gan drigolion Pacistan lawer o hawliau LHDT (pobl Lesbiaidd, Hoyw, Deurywiol, a Thrawsryweddol). Ers 6 Hydref, 1860, mae wedi bod yn anghyfreithlon i gymryd rhan mewn gweithredoedd cyfunrywiol, sef y cysylltiad rhywiol gyda pherson o'r un rhyw. Yn wahanol i'r wlad gyfagos, India, nid yw'r gyfraith hon, sydd yn ei gwneud yn anghyfreithlon wedi'i diddymu hyd yma (2016). Caiff cyfunrywioldeb hefyd ei ystyried fel tabŵ ym Mhacistan.

Nid oedd y crefyddau mawr ym Mhacistan yn cymeradwyo o gwrywgydiaeth. Oherwydd hyn, mae llawer o bobl yn y wlad yn gwrthwynebu cyfunrywioldeb a mathau eraill o dueddfryd rhywiol. Er bod Pacistan yn swyddogol yn Weriniaeth Islamaidd, mewn gwirionedd, mae'n wlad seciwlar i raddau helaeth, heb fod yn grefyddol. Mae ganddi lawer o gyfreithiau a etifeddodd oddi wrth y Prydeinwyr. Mae yna duedd tuag at feddwl yn fwy rhydd, fodd bynnag, ac adlewyrchir barn fydeang, rhyddfrydol ac mae goddefgarwch cymdeithasol hefyd yn cynyddu. Oherwydd hyn, mae partïon hoyw, cyhoeddus wedi bod yn digwydd yn y wlad, ac ar gynnydd, ers nifer o flynyddoedd.

Nid yw Cyfansoddiad Pakistan yn crybwyll yn benodol cyfeiriadedd rhywiol neu hunaniaeth o ran rhywedd ond mae rhai rhannau yn y Cyfansoddiad a allai effeithio ar hawliau dinasyddion Pacistanaidd LHDT.

## Cyfeiriadau
Categori:Hawliau LHDT yn ôl gwlad
Range Rover

Cerbyd defnyddiol math SUV (*Sport utility vehicle *) yw **Range Rover** a gynhyrchir gan gwmni Land Rover. Dyma brif gerbyd y cwmni. Perchennog Land Rover yw Tata Motors, cwmni rhyngwladol sydd a'i bencadlys yn India. Lansiwyd y Range Rover cyntaf yn 1970 ac yn 2016 roedd yn ei bedwaredd cenhedlaeth. Ceir sawl math hefyd gan gynnwys y Range Rover Evoque a'r Range Rover Sport.

## Hanes
Bu'r cwmni *Rover Company* (rhagflaenydd y *marque* Land Rover) yn arbrofi gyda model llawer mwy na'r un a ddaeth allan yn 1951 dan lygad barcud Gordon Bashford a chredwyd cerbyd arbrofol: y Rover P4 a oedd yn gerbyd gyriant 2-olwyn. Ond rhoddwyd y model yma ar y silff a chysgwyd ar y syniad am wyth mlynedd nes y dychwelodd Charles Spencer King a Bashford yn ôl at y prosiect hwn a chrewyd model newydd sbon.

Yn 1967 crewyd y prototeip cyntaf (rhif cerbyd: SYE 157F), ac roedd siâp sgwâr amlwg yn gwbwl nodweddiadol o'r Range Rover hwnnw, ond fod y gril (neu'r gridyll) ar y tu blaen a'r goleuadau'n gwbwl wahanol. Gorffenwyd cynllunio'r Range Rover cyntaf yn 1969. Profwyd 27 o gerbydau arbrofol rhwng 1969 ac 1970.

## Mathau cyfredol
### Range Rover Sport
bawd|Range Rover Sport
bawd|chwith|Range Rover Sport
Lansiwyd ffotograffau o'r Range Rover Sport, am y tro cyntaf ar 26 Tachwedd 2004, a gwelwyd y fersiwn derfynol am y tro cyntaf yn Sioe Gerbydau Gogledd America yn 2005. Mae wedi'i seilio ar y Discovery "L320" gyda'r tu allan a'r seddi wedi'i modelu ar y Range Rover; galwyd ef yn gyntaf yn Range Rover Sport "L319". Roedd yr echel yn llai na'r Discovery ac roedd y gist yn dal llai o lwyth. Roedd y pris yn nes at y Discovery na'r Land Rover. Gwerthwyd ef yn gyntaf yn 2006.

### Range Rover Evoque
bawd|Range Rover Evoque
bawd|chwith|Range Rover Evoque

Llithrodd y Range Rover Evoque allan drwy ddrws y ffatri am y tro cyntaf yng Ngorffennaf 2011. Mae gwreiddiau'r cerbyd yma yn y car cysyniadol, y Land Rover LRX, na werthwyd yn fasnachol, ac mae'n hynod o debyg iddo. Mae ar gael gyda thri neu bum-drws fel *hatchback* a cheir fersiwn gyriant blaen neu yriant 4-olwyn, 2-litr petrol *turbocharged* a dwy fersiwn injan 2.2-litr *turbo-diesel*.

Yn 2012 gwerthwyd fersiwn to agored, gyda 4 sedd ac adail-ôl a oedd yn llithro i'w lle.

### Range Rover Velar 
bawd|Y Velar ym Hydref 2017
bawd|chwith|Y Velar ym Hydref 2017
Dadorchuddiwyd y Velar ym Mawrth 2017, ac roedd ar werth am tua £65,000: fe'i targedwyd rhwng yr Evoque a'r Sport. Mae'n defnyddio'r un llwyfan a'r Jaguar F-Pace, a ddefnyddiwyd fel model ar gyfer y cynllun. Mae ymhlith y byraf o'r teulu, o ran taldra, gyda'r llinellau allanol yn llyfn a chwareus. Mae'r tu fewn yn hollol newydd, yn llawn technoleg electronig newydd, a bydd yn cael ei ail-greu ym mhob Range Rover a ddaw allan o'r ffatri o hyn ymlaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Land Rover
Mynydd Taranaki

Mae ** Mynydd Taranaki**'n llosgfynydd byw, 2518 medr o uchder, yn  ardal Taranaki ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd. Ystyrir y llosgfynydd yn un mud erbyn hyn.

Taranaki
Taranaki
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Oratorio

Cyfansoddiad cerddorol ac iddo thema grefyddol ar gyfer lleisiau unigol, côr, a cherddorfa yw **oratorio** neu weithiau **mygalaw** neu **treithalaw**. Sail ysgrythurol sydd i destun yr oratorio gan amlaf, a chenir adroddganau i gysylltu rhannau'r cyfansoddiad a chyflwyno'r alawon a'r corawdau.

## Cyfansoddwyr Oratorio
*Johann Sebastian Bach - *Oratorio Nadolig* (1734)
*George Frideric Handel - *Messiah* (1741)
*Felix Mendelssohn - *Elijah* (1846)
*Camille Saint-Saëns - *Oratorio de Noël* (1858)
*Joseph Parry - *Saul of Tarsus* (1892)
*Edward Elgar - *The Dream of Gerontius* (1900)
*Alun Hoddinott - *Job* (1962)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddoriaeth glasurol
Categori:Cerddoriaeth grefyddol
Categori:Ffurfiau cerddorol
John Hughes (diwydiannwr)

Peiriannydd a dyn busnes o Gymru oedd **John James Hughes** (1814 – 17 Mehefin 1889).  Ef oedd sylfaenydd dinas Donetsk, Wcráin.

Ganwyd John Hughes ym Merthyr Tudful ym 1814.  Ei dad oedd prif beiriannydd Gwaith Haearn Cyfarthfa.  Bu Hughes yn gweithio fel peiriannydd yn y De ac yn Lloegr cyn iddo gael ei alw gan lywodraeth Rwsia i sefydlu gweithfeydd haearn yn Wcráin.  Sefydlodd Hughes ddinas yn Wcráin ym 1870, a galwyd y ddinas honno yn Hughesovka (Юзовка) ar ôl ei sylfaenydd.  Ail-enwyd y ddinas yn Stalino ym 1924, ac ym 1961 newidiwyd enw'r ddinas eto i Donetsk.

## Teulu
* Bu farw ei ferch, Sarah Anna Lemon (Hughes) (1846–1929), yn Llundain yn 1929.
* Bu farw ei ferch, Margaret Hughes, yn ifanc yn Yuzovka. Yn 1948, cafodd ei bedd ei agor a'i ysbeilio.
* Daeth ei fab, John James Hughes Ieuengaf (1848–1917), yn bennaeth teulu Hughes wedi marwolaeth ei dad yn 1889. Bu farw yn 1917.
* Roedd mab, Arthur Hughes (1852–1917), yn briod ag Augusta James, yr oedd ganddynt bedair merch gydag ef. Bu farw yn 1917.
* Bu farw ei fab, Iver Edward Hughes (1855–1917), yn Llundain yn 1917.
* Roedd eu mab, Albert Ewellyn Hughes (1857–1907), yn briod ag Annie Gwen Jones. Bu farw yn Llundain ar 20 Ionawr 1907.
**Priododd ei wyres, Kira Albertovna Blackwood (Hughes) (1894–1937), Sergei Bursak yn 1913 a Blackwood Ambemarlem ar 28 Ebrill, 1920. Cafwyd plant o'r ddwy briodas. Bu farw yn Llundain ar 16 Ionawr 1937.
*** Bu farw ei or-ŵyr, Vladimir Sergeyevich Bursak (1914-2000), yn 2000 yn Nice (Ffrainc).
*** Wyres: Natalia Sergeevna Bursak
*** Gor-wyres: Kira-Henrietta Coed Duon (1921–?)
**** Gor-ŵyr: Samuel Junior Marshall (1948–?)
**** Gor-ŵyr: James-Paul Robertson (1952–?)
* Mab - David Hughes 
* Mab – Aries Tudor Hughes
* Mab – Ivan Hughes (1870–1910), mab anghyfreithlon. Roedd ganddo naw o blant. Bu farw yn 1910.

## Oriel

Элизабет Льюис.jpg|Elizabeth Lewis, gwraig John Hughes; cyn 1917
1889. Джон Юз со своей семьей.jpg|John Hughes gyda'i deulu yn Yuzovka, 1889
The Hughes family house, Hughesovka.jpg|Cartref yr Hughesiaid yn 1880, yn Hughesovka

## Gweler hefyd
* Diwydiant haearn Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Hanes Merthyr Tudful
Categori:Diwydiant haearn Cymru
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1814
Categori:Marwolaethau 1889
Ioan Aurenau

Mynach, archesgob Caergystennin, a sant yr Eglwys Fore oedd **Ioan Aurenau** (Groeg: *Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος*; tua 349 - 407), a hanai o deulu cyfoethog o Antiochia, prifddinas Syria a'r rhan ddwyreiniol yr Ymherodraeth Rufeinig.

Wedi dod yn fynach fe'i ordeiniwyd yn ddiacon ac wedyn yn offeiriad yn eglwys dians Antiochia. Mae'n adnabyddus am ei ddawn i bregethu ac annerch y torfeydd. Ystyr ei enw Χρυσόστομος (*Chrysostomos* yn Saesneg) yw "y geg aur", sy'n cyfeirio at hyn. Wedi i ddelwau'r teulu ymherawdwr gael eu distrywio, yn 387, cyfansoddodd nifer fawr o esboniadau ysgrythyrol. Mae ei holl waith yn cynnwys wyth o gyfrolau'r *Patrologia Graeca Migne*.

Fe ddetholwyd yn Archesgob Caergystennin. Ond achosodd ei gwymp aml ddadlau gyda gwraig yr ymherawdr, Eudoxia, a chyda Theophilos, Pab Alecsandria. Fe'i alltudwyd ddwywaith i ororion gogledd -ddwyreiniol yr Ymherodraeth lle fu farw ym mlwyddyn 407. Mae dylanwadiadau Stoiciaidd yn amlwg yn ei ysgrifau olaf.

Derbyniwyd gweddillion y sant yng Nghaergystennin a chladdwyd nhw yn Eglwys yr Apostolion. Trawsglwyddwyd nhw i Rufain ar ôl y Goncwest Ottomanaidd  ond anfonwyd nhw gyda rhai Gregor Nazianzos i'r Phanar.

Mae'r Eglwysi yn dathlu ei wyl ar 13 Medi a throsglwyddiad ei weddillion ym mis Ionawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Groegiaid
Iris de Freitas Brazao

**Iris de Freitas** (neu **Iris de Freitas Brazao**; 29 Hydref 1896 &ndash; 21 Mai 1989) oedd y fenyw gyntaf yn y Caribî i fod yn gyfreithwraig. Ganwyd yn Georgetown, Gaiana. Marchnatwr oedd ei thad,  M. G. de Freitas, ac roedd ganddi o leiaf un brawd, sef Stanley. Aeth Iris i Brifysgol Toronto yng Nghanada ym Medi 1918, ond byr fu ei chyfnod yno a gadawodd ar 5 Rhagfyr 1918 er mwyn mynd i astudio yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Cofrestrodd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, yng ngwanwyn 1919. Bu'n byw yn Neuadd Alexandra, Aberystwyth, sef y neuadd breswyl gyntaf i fenywod yng Nghymru, a thrwy holl wledydd Prydain. Astudiodd fotaneg, Lladin a ieithoedd modern eraill, a'r gyfraith. Bu hefyd yn Gynrychiolydd y Myfyrwyr ar Gyngor y Coleg a hefyd yn Llywydd Adran y Merched ar y Cyngor. Graddiodd gyda Bagloriaeth yn y Celfyddydau yn 1922 a Bagloriaeth yn y Cyfreithiau yn 1927.

Iris de Freitas oedd y gyfreithwraig gyntaf yn Ynysoedd y Caribî, a'r fenyw gyntaf yno i erlyn mewn llys barn achos o lofruddiaeth.

Yn 2016 enwyd ystafell yn Llyfrgell Syr Hugh Owen ym Mhrifysgol Aberystwyth ar ei hôl.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Cyfreithwyr benywaidd o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Farbados
Tracy Brabin

Actores a gwleidydd o Loegr y Blaid Lafur (DU) yw **Tracy Lynn Brabin** (ganwyd 9 Mai 1961). Roedd hi'n Aelod Seneddol San Steffan dros Batley and Spen ers Hydref 2016 o hyd mis Mai pan gafodd ei hethol yn Faer Gorllewin Swydd Efrog.

Fel actores, roedd Brabin yn fwyaf adnabyddus am ei rolau yn *Coronation Street*, *Emmerdale* ac *EastEnders*. Dechreuodd ymgyrchu dros y Blaid Lafur pan oedd Jo Cox yn AS dros ei hetholaeth leol. Dilynodd Cox fel AS Batley.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Y Tywysog Philip

Roedd **Tywysog Philip, Dug Caeredin** KG KT OM GBE AC QSO PC  (ganwyd **Tywysog Philip o Wlad Groeg a Denmarc**, 10 Mehefin 1921 – 9 Ebrill 2021) yn aelod o deulu Brenhinol y Deyrnas Unedig, yn ŵr i Frenhines Elisabeth II.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Philip yn Mon Repos, Corfu, Gwlad Groeg.

Roedd yn wreiddiol yn dywysog brenhinol Gwlad Groeg a Denmarc. Ers iddo newid ei genedligrwydd, cafodd ei adnabod fel Philip Mountbatten.

Ar 19 Tachwedd 1947 fe'i gwnaed yn Farchog y Gardas Aur, a chael yr hawl i gael ei gyfeirio ato gyda'r arddull "Uchelder Brenhinol".

## Tywysog Cydweddog i'r Frenhines
Ar 20 Tachwedd 1947 priododd y Dywysoges Elizabeth, edling y Brenin Siôr VI, a'i ddyrchafu yn Ddug Caeredin, Iarll Meirionnydd a Barwn Greenwich. Cafodd ei urddo yn Dywysog y Deyrnas Unedig ym 1957.

Bu'r Tywysog Philip ar wasanaeth gweithredol yn y Llynges Frenhinol drwy gydol yr Ail Ryfel Byd. Ar ddiwedd y rhyfel oedd ar y llong ryfel HMS *Whelp* yn y Môr Tawel, a fu'n bresennol ym Mae Tokyo ar gyfer ildio Siapan ar 2 Medi 1945.

Ef oedd yr aelod cyntaf o'r Teulu Brenhinol Prydeinig i gael ei gyfweld ar y teledu ym mis Mai 1961. Teithiodd gyda'r Frenhines ar bob un o'i theithiau brenhinol.

[bawd|chwith|Ymweliad gan y Tywysog Philip i [Bangor|Fangor. Ffotograff gan Geoff Charles (1957).]]

Cafodd y Frenhines Elizabeth a'r Tywysog Philip pedwar o blant: Y Tywysog Siarl, Tywysog Cymru; Y Dywysoges Anne, Y Dywysoges Frenhinol; Y Tywysog Andrew, Dug Caerefrog  a'r Tywysog Edward, Iarll Wessex. Mae ganddynt hefyd wyth o wyrion ac wyth o or-wyrion.

## Ymddeoliad
Ymddeolodd o'i ddyletswyddau brenhinol ar 2 Awst 2017, yn 96 oed.

Ym mis Chwefror 2021 aeth i'r ysbyty am driniaeth gan aros yno am fis, cyn mynd adre ar 16 Mawrth.

Bu farw ar fore Gwener, 9 Ebrill 2021 yng Nghastell Windsor.  Cyhoeddwyd y newyddion ganol dydd ar gyfrif Twitter y teulu brenhinol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anglicaniaid
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Chwaraewyr polo o Loegr
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Teulu Battenberg
Categori:Tŷ Windsor
Categori:Tywysogion Seisnig
Caeredin
Nevez

Mae **Nevez** (Ffrangeg: *Névez*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29153

## Galeri

File:Chateau du Hénan.jpg|Château du Hénan
File:Milin-vor Henan 2.JPG|Melin llanw
File:Île de Raguénez.JPG|Ynys Raguénez 

## Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Capiau cwyr

Genws o ffwng corff hadol yn nheulu'r *Hygrophoraceae* yw'r **Capiau cwyr** (Lladin: *Hygrocybe*; Saesneg: *waxcaps*). Maen nhw'n lliwgar iawn fel arfer a chanddynt gapiau sgleiniog fel cwyr, gyda golwg seimllyd, sborau gwyn a bonion llyfn heb gylchoedd arnyn nhw. Yn Ewrop maent i'w canfod ar dir sâl, diffrwyth a gwelltiroedd heb eu datblygu, ond mae'r cynefinoedd hyn yn prinhau ac mae pryder am ddyfodol y capiau cwyr. Ar y ddaear mae'r rhan fwyaf i'w cael a chysylltir nhw efo mwsogl. Credir bod tua 150 ohonynt i gyd drwy'r byd.

Mae rhannau o rai rhywogaethau'n fwytadwy gan bobl a gwerthir nifer ohonynt mewn marchnadoedd.

## Rhywogaethau
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q520530 }
|sort=label
|columns=label:Rhywogaeth,P225:Enw gwyddonol,P18:Delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Agaricales
Categori:Bwyd
Resteudhi

Pentref yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Resteudhi** (Saesneg: *Tideford*). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil St Germans.

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Resteudhi wedi'i gefeillio â:

* Plougerne, Llydaw

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
St Germans, Cernyw

Pentref a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **St Germans** (Cernyweg: *Lannaled*). 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,453.

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Lannaled wedi'i gefeillio â:
* Plougerne, Llydaw, ers 1992

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Cap cwyr fermiliwn

Rhywogaeth bychan o ffwng sy'n perthyn i'r genws *Hygrocybe* (y Capiau cwyr) yw'r **Cap cwyr fermiliwn** (Lladin: *Hygrocybe miniata*; Saesneg: *Vermilion waxcap*).

## Disgrifiad
Mae'n goch llachar neu'n orengoch, fel yr awgryma'r enw ac fe'i ceir ledled y byd. Yn Ewrop fe'i ceir fel arfer mewn caeau o wair, neu fannau tywodlyd, yn enwedig yn yr hydref. Fe'i ceir hefyd mewn fforestydd glaw yn enwedig ble tyf coed ewcalyptws, yn ogystal â gwellt-diroedd Awstralia.

Dosbarthwyd *H. miniata* yn rhanbarth *Cocciniae* o'r genws *Hygrocybe* yn y gorffennol ond ar sail astudiaethau DNA mae'n ymddangos ei fod yn agosach at aelodau o rhanbarth *Firmae*. Felly ar hyn o bryd nid yw'r rhywogaeth wedi ei ddosbarthu yn ffurfiol.

## Cyfeiriadau
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q520530 }
|sort=label
|columns=label:Rhywogaeth,P225:Enw gwyddonol,P18:Delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=
}}

Categori:Hygrocybe
Cilfach Saanich

Mae ** Cilfach Saanich** yn gwahanu Penrhyn Saanich o Ucheldir Malahat ar Ynys Vancouver, British Columbia, Canada. Mae'r gilfach yn 24 cilomedr o hyd efo dyfnder o 234 medr ar y mwyaf.

Crewyd y gilfach yn ystod Oes yr Iâ tua 11,000 o flyneddoedd yn ôl. Mae rwbel Oes yr Iâ wedi creu agoriad bas i'r cilfach. Mae pobl frodorol wedi byw ar ei glannau ers tua 2000 c.c, y llwyth Malahat ar ochr orllewinol, a Tseycum, Tsartlip, Tsawout a Pauquachin ar Penrhyn Saanich]].Daeth mewnfudwyr o Ewrop yn ystod y 19c.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth British Columbia
Cicio'r bar

[bawd|290px|Myfyrwyr y dref yn cicio'r bar yn y [1950au gan Geoff Charles.]]
Traddodiad poblogaidd gan drigolion a myfyrwyr tref Aberystwyth yw '''cicio'r bar'''.

Bydd cerddwyr yn rhoi cic i'r bar metal, sef canllaw ar hyd diwedd Promenâd y dref wrth droed Craig-glais. Rhoir cic i'r bar fel rheol wedi i'r cerddwyr gerdded hyd y Promenâd.

Ceir ffilm o 1933 o fyfyrwyr yn cicio'r bar.

## Theorïau dros Gicio'r Bar
Ceir sawl theori dros yr arfer: 
* Awgrymir bod myfyrwyr gwrywaidd ar ddechrau'r 20g yn cicio'r bar er mwyn gwastraffu amser neu am lwc wrth iddynt aros i gwrdd â'u cariadon neu ddarpar gariadon yn Neuadd Alexandra, neuadd breswyl i ferched oedd yn sefyll ger y bar. 
* Awgrymir hefyd fod pobl yn cicio'r bar er mwyn gwarchod rhag ysbrydion drwg gan yr oedd man crogi'r dre'n arfer bod ger llaw. Un theori boblogaidd yw i'r Brenin Edward VII bwyso ei droed ar y trawst er mwyn clymu creiau ei esgid wrth ymweld â'r dref yn 1894 ac i'r trigolion ddynwared yr arfer. 
* Theori arall yw i fachgen lleol, Evan Moore, achub ei fywyd ei hun wrth afael yn y bar wrth i storm ei lusgo allan i'r môr ar ddydd Gwener 14 Ionawr 1938. Dywedir bod cicio'r bar yn ffordd o gofnodi hyn.
* Nodir hefyd y gred y byddai cicio'r bar yn dod â lwc i fyfyrwyr yn ei arholiadau gradd.
* Theori arall yw fod achos o'r diciâu wedi bwrw myfyrwyr yn yr 1920au. Arferent gerdded ar hyd y Promenâd er mwyn cryfhau ac i hwythau gigio'r bar tair gwaith i sicrhau y byddent yn dychwelyd i'r dref eto'n iach.

Dichon fod cyfuniad o resymau dros gicio'r bar ac i'r arfer estyn yn ôl cyn belled â diwedd y 19g.

## Dwyn y Bar
Cymaint oedd enwogrwydd cicio'r bar i dref a phrifysgol Aberystwyth fel i fyfyrwyr Abertawe ddwyn trawst o'r bar yn ystod Wythnos y Glas yn yr 1960au cynnar. Dilynwyd y 'lladron' gan fyfyrwyr Aberystwyth ac achub y bar i'r dref. Prif leidr Abertawe oedd y myfyriwr Fred Wedlock a ddaeth yn ganwr gwerin Saesneg a chomedïwr ar y cylchdaith gwerin maes o law. Cafodd hefyd 'hit' gyda'i gân 'The Oldest Swinger in Town' a frigwyd yn rhif 6 yn y Siartiau yn Chwefror 1981. Bu farw yn 2010. Roedd ei daid yn gapten tîm pêl-droed Lloegr a'i dad a'i ewythrod yn chwarae i Bristol City.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Erthygl yn *Everything Aberystwyth* 17 Tachwedd 2010
* Erthygl am Fred Wedlock yn *Cambrian News*, 26 Rhagfyr 2013
* Cân "The Oldest Swinger in Town", Fred Wedlock, *Top of the Pops*, 1981

Categori:Aberystwyth
Categori:Prifysgol Aberystwyth
Neoproterosöig

Mae'r  **Neoproterosöig** yn gorgyfnod (*era*) oddi fewn i'r eon Phanerosöig ac sy'n cychwyn .

Dyma gyfnod diwethaf y Cyn-Gambriaidd a'r Eon Proterosöig ac sy'n cael ei rannu ymhellach i gyfnodau: Toniaidd, Cryogenaidd, ac Ediacaraidd. O'i flaen y daw'r gorgyfnod Mesoproterosöig ac ar ei ôl, fe ddaw'r gorgyfnod Paleosöig.

Digwyddodd y rhewlifiant gwaethaf yn ystod yr Ediacaraidd, pan oedd haenau iâ wedi cyrraedd y cyhydedd gan ffurfio "Caseg Eira'r Ddaear".

Mae ffosiliau cynharaf o organebau amlgellog i'w canfod yn yr Edicaranaidd, gan gynnwys anifail.

## Israniadau
Rhennir Neoproterosöig Siberia gan ddaearegwyr o Rwsia mewn modd gwahanol: y *Baikalian* (850 - 650 CP; sef yn fras: y Cryogenaidd), sy'n dilyn y *Mayanaidd* (1000 - 850) a'r *Aimchanaidd*.

## Gweler hefyd
*Cwaternaidd

## Cyfeiriadau

Categori:Oesoedd daearegol
Llinell amser esblygiad bywyd

Mae'r **linell amser** ganlynol wedi'i seilio ar y damcaniaethau a oedd yn dderbyniol yn 2016, ac yn dilyn trefn gronolegol esblygiad bywyd ar y Ddaear.

Mewn bywydeg, mae esblygiad yn digwydd ar draws nifer o genedlaethau o fewn genynnau rhywogaethau. Yn ei dro, mae esblygiad wedi creu cyfoeth yr amrywiaeth, a hynny ym mhob lefel biolegol: o'r deyrnasoedd i rywogaethau ac organebau unigol, ac ymhellach - i'r moleciwlau a'r protinau oddi fewn iddynt. Mae'r tebygrwydd rhwng pob un o'r rhain yn brawf iddynt oll darddu o'r un hynafiad; o'r hynafiad hwn y daeth pob rhywogaeth (boed yn fyw heddiw neu wedi'i ddifodi, gan addasu drwy'r broses a elwir yn 'esblygiad'. Mae dros 99% o'r holl rywogaethau (dros 5 biliwn ohonynt) sydd wedi byw ar y blaned hon ers iddi gael ei chreu, bellach, wedi'u difodi. Amcangyfrifir fod rhwng 10 miliwn ac 14 miliwn o rywogaethau'n fyw heddiw, gyda tua 1.2 miliwn ohonynt wedi'u cofnodi a 86 heb eu cofnodi.

## Cyfeiriadau
Categori:Esblygiad
Categori:Bywyd
Lannurvan

Mae **Lannurvan** (Ffrangeg: *Saint-Urbain*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29270

## Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Kelenneg-ar-Mewan

Mae **Kelenneg-ar-Mewan** (Ffrangeg: *Aigrefeuille-sur-Maine*) yn gymuned yn Departamant Liger-Atlantel (Ffrangeg *Loire-Atlantique*), yng ngwlad Llydaw a rhanbarth Ffrengig Pays de la Loire. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg

## Poblogaeth
Delwedd:Population - Municipality code 44002.svg

## Gweler hefyd
Cymunedau Liger-Atlantel

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Liger-Atlantel
Categori:Pays de la Loire
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Volvo Personvagnar

:''Mae'r erthygl hon yn sôn am y cwmni ceir; am y cwmni gwreiddiol AB Volvo, sy'n dal i gynhyrchu peiriannau trwm, gweler AB Volvo.''
Cwmni o Sweden sy'n cynhyrchu ceir moethus  yw **Corfforaeth Ceir Volvo** (a elwir fel arfer yn **VOLVO**; Swedeg: **Volvo Personvagnar** neu'n rhyngwladol: **Volvo Cars**). Un o'u ceir diweddaraf yw'r XC90.

Mae ei bencadlys yn adeilad VAK yn Göteborg, Sweden, lle sefydlwyd y cwmni yn 1927. Is-gwmni ydyw, a'i berchennog, neu'r fam-gwmni yw *Zhejiang Geely Holding Group* o Tsieina.

Sefydlwyd y cwmni yn 1915 fel un o isgwmnïau SFK, cwmni gwneud peli metel (*ball bearings*). Ond mae'r ddau gwmni (Volvo Group a Volvo Cars) yn nodi'r dyddiad 14 Ebrill 1927 fel y dyddiad swyddogol, gan mai ar y dydd hwn y rowliodd y car cyntaf o linell cynhyrchu'r ffatri yn Hisingen, Göteborg. Mae'r adeilad yn dal yno ().

Ystyr *Volvo* ydy "Dw i'n rholio" yn Lladin, gan gyfeirio at y peli bach metel roedd y cwmni yn ei gynhyrchu. Cofrestrwyd yr enw 'Volvo' yn wreiddiol ar gyfer brand newydd o beli bach, ond defnyddiwyd 'SKF' yn y diwedd.

Yn 1924 cytunodd dau ddyn: Assar Gabrielsson, un o reolwyr gwerthiant SKF a'r peiriannydd Gustav Larson, i gynhyrchu car Swedaidd a fyddai'n addas ar gyfer ffyrdd ac amgylchedd oer y wlad. Wedi cyfnod o flwyddyn o arbrofi gyda deg prototeip, cychwynwyd cynhyrchu car o fewn y cwmni SKF. Cofrestwryd yr isgwmni AB Volvo ar Gyfnewidfa Stoc Stockholm yn 1935 a gwerthodd SKF ei siars yn y cwmni. Yn 2007, datgofrestrwyd Volvo o'r NASDAQ, ond mae'n parhau fel cwmni ar Gyfnewidfa Stoc Stockholm.

## Ceir
Mae Volvo Cars yn cynhyrchu a marchnata SUVs (*sport utility vehicle*, *station wagons*, *sedans*, *compact executive sedans*, a *coupes*. Er mwyn marchnata'r ceir mae gan y cwmni tua 2,300 o ddelwyr (cwmnïau gwerthu annibynnol), gyda'r mwyafrif yn Unol Daleithiau America, Sweden, Tsieina a Gwlad Belg. Yn 2011, gwerthodd Volvo Cars 449,255 o geir, yn fydeang: cynnydd o 20.3% o'i gymharu â 2010.

### Ceir diweddar
## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1927
Categori:Cwmnïau Ffrainc
Volvo
AB Volvo

:''Mae'r erthygl hon yn sôn am y cwmni gwreiddiol AB Volvo, sy'n dal i gynhyrchu peiriannau trwm. Am y cwmni ceir, gweler Volvo Cars.*

Cwmni cynhyrchu peiriannau trwm a cherbydau ydyw **Volvo**, ***Volvo Group**'', neu'n gyfreithiol: **Aktiebolaget Volvo**, a dalfyrir yn **AB Volvo**. Grwp o gwmnïau ydyw mewn gwirionedd sydd a'i bencadlys yn Göteborg, Sweden. Mae'r hyn a gynhyrchir ganddynt yn amrywiol iawn ac yn cynnwys cynhyrchu a gwerthu cerbydau o bob math, ond gan mwyaf yn rhai trwm fel bysiau, loriau a thryciau; mae'r cwmni hefyd yn cynhyrchu a gwerthu ceir. Yn ogystal â cherbydau, mae'n cynhyrchu peiriannau ac offer morwrol eraill a pheiriannau ac offer diwydiannol trwm.

Mae Volvo Cars (*Volvo Personvagnar*), fodd bynnag yn gwmni hollol ar wahân, ers 1999, pan gafodd ei werthu i Gwmni Cerbydau Ford. Yr unig ddau beth sy'n gyffredin rhwng y ddau gwmni yw eu bod yn rhannu'r un logo ac yn cydweithio drwy redeg amgueddfa.

Sefydlwyd y cwmni yn 1915 fel un o isgwmniau SFK, cwmni gwneud peli meteal (*ball bearings*). Ond mae'r ddau gwmni (Volvo Group a Volvo Cars) yn nodi'r dyddiad 14 Ebrill 1927 fel y dyddiad swyddogol, gan mai ar y dydd hwn y rhowliodd y car cyntaf o linell cynhyrchu'r ffatri yn Hisingen, Göteborg. Mae'r adeilad yn dal yno ().

Ystyr *Volvo* ydy "Dw i'n rholio" yn Lladin, gan gyfeirio at y peli bach metal roedd y cwmni yn ei gynhyrchu. Cofrestrwyd yr enw 'Volvo' yn wreiddiol ar gyfer brand newydd o beli bach, ond defnyddiwyd 'SKF' yn y diwedd.

Yn 1924 cytunodd dau ddyn: Assar Gabrielsson, un o reolwyr gwerthiant SKF a'r peiriannydd Gustav Larson, i gynhyrchu car Swedaidd a fyddai'n addas ar gyfer ffyrdd ac amgylchedd oer y wlad.

Wedi cyfnod o flwyddyn o arbrofi gyda deg prototeip, cychwynwyd cynhyrchu car o fewn y cwmni SKF. Cofrestwryd yr isgwmni AB Volvo ar Gyfnewidfa Stoc Stockholm yn 1935 a gwerthodd SKF ei siars yn y cwmni. Yn 2007, dadgofrestrwyd Volvo o'r NASDAQ, ond mae'n parhau fel cwmni ar Gyfnewidfa Stoc Stockholm.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1915
Categori:Cwmnïau Sweden
Categori:Volvo
Volvo XC90

Car Crossover SUV moethus, maint-canolig yw'r **Volvo XC90** a gynhyrchir gan Volvo Personvagnar (a elwir yn fydeang yn "Volvo Cars") ers 2001; mae bellach yn ei ail genhedlaeth. Mae gan y gyfres hon chwaer llai: yr XC60.

Cyflwynwyd y genhedlaeth gyntaf yn Sioe Foduron Rhyngwladol Gogledd America yn 2002, gan ddefnyddio'r llwyfan Volvo P2 a rannwyd gyda'r Volvo S80 a cheir mawr eraill. Fe'i cynhyrchwyd yn Torslandaverken, Hisingen, 12&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Göteborg. Yn niwedd 2014 symudwyd yr offer cynhyrchu o Sweden i Tsieina, gan i Volvo Cars gael ei brynnu gan Geely (sef cwmni Tssieiniaidd *Zhejiang Geely Holding Group Co., Ltd*) a newidiwyd yr enw ar yr un gwynt i **Volvo XC90 Classic**.

Hwn oedd gwerthwr gorau Volvo yn y UDA ac yn 2005 hwn hefyd oedd y model a werthodd fwyaf, yn fydeang, gyda 85,994 o geir yn cael eu gwerthu. Yn niwedd 2014 cyflwynwyd yr ail genhedlaeth. Cafodd ei sefydlu ar lwyfan bydeang y *Volvo Scalable Product Platform* neu'r 'SPA'. Mae'r ddwy genhedlaeth wedi cipio gwobr y *Motor Trend* yn y dosbarth Gwobr Cerbyd SUV y Flwyddyn.

Un sydd wedi canu clodydd yr XC90 ers blynyddoedd ydy Jeremy Clarkson a arferai gyflwyno *Top Gear* ac sydd bellach yn cyflwyno *The Grand Tour*, a bu'n berchennog ar dri ohonyn nhw. Mynnodd eu bod wedi'u cynllunio gan berson a oedd hefyd yn dad, gan fod y car mor addas i deulu gyda phlant ac yn gerbyd ymarferol iawn!

Yn 2014 cyflwynwyd model plyg-in hybrid gydag injan petrol cryf yn gyrru'r olwynion blaen a modur trydan yn gyrru'r olwynion cefn; gyda'i gilydd mae trorym y cerbyd yn 640&nbsp;nm. Yn 2017 roedd y fersiwn *Cross Country* D5 yn gwerthu am £43,600 a diswylid 53 milltir y galwyn; roedd y fersiwn *Hybrid Inscription* yn gwerthu am £65,000 a disgwylid 134 myg.

## Gweler hefyd
*Cerbyd trydan heibrid

## Cyfeiriadau
Categori:Ceir heibrid
Categori:Volvo
Saturnin

:''Noder mai erthygl am yr Apostol a ddanfonwyd at y Galiaid yw hon; am yr erthygl am y sant a roddodd ei enw i ddau bentref o'r enw 'Llansadwrn' gweler Sant Sadwrn.''
Un o'r "Apostolion a Ddanfonwyd at y Galiaid" oedd **Saturninus** (neu **Saturnin**) a wnaed yn sant fwy na thebyg gan y Pab Fabian rhwng 236 a 250.

Danfonodd Sant Fabian saith esgob o Rufain i geisio Cristioneiddio trigolion Gâl, sef y rhan orllewinol o Ewrop lle trigai'r Celtiaid. Danfonwyd y seintiau Gatien i Tours, Trophimus i Arles, Pawl i Narbonne, Saturnin i Toulouse, Denis i Paris, Austromoine i Clermont, a Sant Martial i Limoges. Dethlir ei ddydd gŵyl gan Gristnogion ar y 29 Tachwedd. Cymysgir ef yn aml gyda Sant Sadwrn a sefydlodd ddwy eglwys: Llansadwrn (Sir Gaerfyrddin) a Llansadwrn (Ynys Môn).

## Enw
Adnabyddir Saturnin hefyd gyda'r enw Lladin 'Saturninus'; Occitaneg: **Sarnin**, Ffrangeg: **Sernin**, Catalaneg: **Sadurní**, Galisieg: **Sadurninho**, Portiwgaleg: **Saturnino**, **Sadurninho**, Basgeg: **Satordi, Saturdi, Zernin,** ac yn y Sbaeneg, galwyd ef yn **Saturnino, Serenín, Cernín**.

## Cefndir
Ceir y cofnod cyntaf i Saturnius gael ei wneud yn Esgob Tolosa (Toulouse) - y cyntaf o'i fath - gan Gregory o Tours (c. 538 – 594) pan gyfeirir at ddogfen gynharach  a gollwyd, sef "Gweithredoedd Saturnus".  Nododd y ddogfen hon ei linach lle dywedir ei fod yn fab i Aegeus, Brenin yr Achaea, a Cassandra ferch Ptolemi, sef Brenin Ninefeh. Dywedir hefyd iddo fyw yn y ganrif gyntaf, yn un o 72 disgybl Crist a dywedir iddo fod yn bresennol yn y Swper Olaf. Dylid derbyn llawer o hyn gyda phinsied fawr o halen, wrth gwrs. Tyfodd chwedloniaeth hefyd amdano; mae un chwedl yn mynnu i Sant Pedr ei wneud yn esgob. ac mai ei gyfeillion oedd Papulus, Saturninus a Honestus fel disgybl iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o'r Eidal
Poleshuks

bawd|280px
**Poleshuks** (Wcreineg ***поліщуки*** / ***polishchuki***) yw'r enw a roddir i'r bobl a wnaeth boblogi corsydd yn yr ardal Polesia . Mae'r iaith Poleshuk yn agos at y Rusyn, Wcreineg, ac ieithoedd Belarwseg.

Meithriniwyd ymdeimlad o genedlaetholdeb yn y Poleshuks yn ystod yr Ail Ryfel Byd a'r blynyddoedd wedyn, a chant eu cydnabod yn grŵp gwahanol iawn, ers hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:Demograffeg Gwlad Pwyl
Lily Tobias

Roedd **Lily Tobias** (1887-1984) yn awdur ac ymgyrchydd.

Ganed yn Abertawe, i rieni o dras Pwyleg-Iddewig. Magwyd Lily yn Ystalyfera yng nghwm Tawe.

Ymgyrchodd Tobias dros faterion amrywiol; y bleidlais i ferched, hawliau gweithwyr yn ogystal â sicrhau Palestina fel cartref swyddogol i'r genedl Iddewig. Roedd Tobias hefyd yn wrthwynebwr cydwybodol.

Yn ystod ei hoes adnabuwyd Tobias fel awdures. Ysgrifennodd bedair nofel, casgliad o straeon byrion a'r dramateiddiad cyntaf o Daniel Deronda ar gyfer y llwyfan.

Roedd Lily yn fodryb i'r bardd Dannie Abse a'r AS Llafur Leo Abse.

## Cyhoeddiadau 
* ''My Mother's House*  (1931, ailargraffwyd gan Honno Classics 2015)
* *Eunice Fleet''  (1933, ailargraffwyd gan Honno Classics 2004)s

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Penydeg

Gwyddor y system gosb yw **penydeg** sy'n cwmpasu gweinyddiaeth carcharau a chosbi ac ailsefydlu troseddwyr. Mae'n is-faes i droseddeg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Carcharau

Categori:Troseddeg
Pragmatiaeth

Athroniaeth sy'n dal taw canlyniadau ymarferol yw meini prawf gwybodaeth, ystyr a gwerth yw **pragmatiaeth** neu **ymarferoliaeth**. Dadleua'r ffurf hon ar empiriaeth taw'r canlyniad sy'n pennu ystyr, a chadarnhâd sy'n pennu gwirionedd, ac felly moddion i weithredu yw syniadau yn y bôn.

Roedd yr ysgol feddwl hon yn dominyddu athroniaeth Americanaidd ar ddechrau'r 20g. Daeth yn ddylanwadol ym meysydd polisi a gwleidyddiaeth i flaenoriaethu gweithrediad a phrofiad yn hytrach nag athrawiaeth ac egwyddorion diamod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Damcaniaethau athronyddol
22ain Gwelliant o Gyfansoddiad yr Unol Daleithiau

bawd|Gwelliant XXII; copi o'r Archifdy Cenedlaethol.
**22ain Gwelliant o Gyfansoddiad yr Unol Daleithiau** yw'r enw a roddir i gyfyngiad o ran y nifer o dymhorau (ac amser) y gall Arlywydd yr Unol Daleithiau fod yn ei swydd. Cyngres yr Unol Daleithiau a gadarnhaodd y Gwelliant a hynny ar 21 Mawrth 1947 a daeth i rym ar 27 Chwefror 1951.

## Testun y Gwelliant
## Cefndir
Fel George Washington, dewisiodd Thomas Jefferson beidio ac ymgeisio am ei drydydd tymor fel Arlywydd, gan ddweud yn 1807: *"if some termination to the services of the chief Magistrate be not fixed by the Constitution, or supplied by practice, his office, nominally four years, will in fact become for life."*  Cadwodd y ddau arlywydd nesaf hefyd ( James Madison a James Monroe) at y cyfyngiad, ac eto, yn wirfoddol yn hytrach nag yn statudol.

Ceisiodd Ulysses S. Grant fynd am ei drydydd tymor, ond enwebwyd James Garfield gan ei blaid. Felly hefyd Grover Cleveland yn 1896 ond collodd ei gefnogaeth i William Jennings Bryan. Methodd Theodore Roosevelt yntau, gan golli i Woodrow Wilson a geisiodd y trydydd tymor, ond eto - yn aflwyddiannus.

Ond bu Franklin D. Roosevelt yn llwyddiannus; yr Arlywydd cyntaf i dreulio tri thymor yn ei swydd a'r cyntaf i dreulio mwy nag wyth mlynedd. Y rheswm pam y gwnaeth hyn oedd yr Ail Ryfel Byd ac yn dilyn y Rhyfel yn Etholiad 1944 enillodd ei bedwerydd tymor pan drechodd Thomas E. Dewey. Bu Roosevelt farw yn ei swyd ar 12 Ebrill 1945. Roedd wedi treulio 12 blynedd a 39 diwrnod yn ei swydd.

Tua diwedd 1944 cyhoeddodd Thomas Dewey y byddai'n croesawu Gwelliant a fyddai'n cyfyngu nifer y tymhorau i ddau. Dywedodd fod mwy na hyn yn "peryglu ein rhyddid". Cefnogwyd y Gwelliant gan y Gweriniaethwyr ym Mawrth 1947; ac fe'i cynlluniwyd gan Lefarydd y Tŷ, Joseph William Martin, Jr. a Llywydd dros dro'r Senedd, William F. Knowland. Cymerodd bedair mlynedd i gywain digon o daleithiau i basio'r Gwelliant a'i fabwysiadu.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes gwleidyddol yr Unol Daleithiau
APEC

bawd|Aelodau APEC (gwyrdd).
Sefydliad rhyngwladol sy'n trefnu cynadleddau i drafod masnach rydd rhwng 21 o wledydd ar ymylon y Môr Tawel yw **APEC** (Cydweithrediad Economaidd Asia a'r Cefnfor Tawel). Sefydlwyd ym 1989 i greu bloc masnachol o economïau cyd-ddibynnol y Cefnfor Tawel; i wrthbwyso dominyddiaeth Japan ar economi Dwyrain Asia; ac i sefydlu marchnadau newydd y tu hwnt i Ewrop am gynnyrch amaethyddol a defnyddiau crai.

Cynhelir cyfarfod blynyddol gan bob aelod yn eu tro, a fynychir gan holl benaethiaid llywodraethol yr aelod-wladwriaethau ac eithrio Taiwan (a gynrychiolir gan weinidog a elwir yn "arweinydd economaidd Taipei Tsieineaidd"). Traddodiad gan yr arweinwyr yn y mwyafrif o gynadleddau yw gwisgo gwisg genedlaethol y wlad sy'n cynnal y cyfarfod y flwyddyn honno.

## Cyfeiriadau 
Categori:Sefydliadau 1989
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Llyfrgell Genedlaethol Israel

Saif **Llyfrgell Genedlaethol Israel** (Arabeg: **المكتبة الوطنية في إسرائيل**; Hebraeg: **הספרייה הלאומית** - HaSifria HaLeumit) ar gampws Prifysgol Hebraeg Jeriwsalem yn Givat Ram, Israel. Yr hen enw arni oedd 'Llyfrgell Iddewig a Chenedlaethol Israel'. Mae'r casgliadau wedi'u cyfyngu i ddiwylliant Iddewig neu i'r wlad ei hun.

Ceir yn y llyfrgell dros 5 miliwn o lyfrau, yr un nifer â sydd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Sefydlwyd hi yn 1892 yn Jeriwsalem dan yr enw 'Llyfrgell B'nai Brith'.

Yn 2007 pasiwyd y Mesur Llyfrgell Genedlaethol gan Knesset (Senedd Israel)  ac er 2008 mae'r Llyfrgell Genedlaethol yn endid annibynnol, nad yw bellach yn rhan o Brifysgol Hebraeg Jerwsalem.

## Oriel 

Ardon Windows JNUL.jpg|
Reading room of the National Library of Israel.jpg|

## Dolenni allanol 
* National Library of Israel 
## Cyfeiriadau
Israel
Categori:Jeriwsalem
Amhleidioldeb

Un o egwyddorion cyfiawnder yw **amhleidioldeb** sy'n dynodi'r ansawdd neu'r cyflwr o fod heb duedd a rhagfarn.  Yn ei ystyr gyffredinol, ffurfiolaidd, mae'n well ei ddiffinio yn nhermau negyddol: priodwedd o ddewis a wneir gan weithredwr heb i nodweddion amherthnasol yr opsiynau ddylanwadu ar y broses benderfynu.

## Gweler hefyd 
* Gwrthrychedd

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfiawnder
Categori:Rhinweddau
Y Deuddeg Apostol (Victoria)

Mae'r **Deuddeg Apostol** yn grŵp o greigiau calchfaen ar arfordir Victoria, Awstralia yn ymyl Ffordd mawr y Cyfanfor. Erbyn hyn, dim ond 8 yn bodoli; mae'n debyg bydd erydiad y clogwyni yn creu Apolostolion newydd rhywbryd yn y dyfodol.

Maent yn bwysig i ddiwydiant twristiaeth Awstralia, ac rhan o Barc Genedlaethol Porthladd Campbell.

bawd|dim|260px
bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Victoria
Categori:Twristiaeth yn Awstralia
Sinematograffeg

bawd|Camera ffilm ddigidol yr Arri Alexa.
Gwyddor neu gelfyddyd ffilmio yw **sinematograffeg**. Mae'n cwmpasu'r holl dechnegau ffotograffig sy'n defnyddio golau neu belydriad electromagnetaidd, naill ai'n drydanol drwy synhwyrydd delweddau neu'n gemegol drwy ddefnydd sy'n sensitif i oleuni megis stoc ffilm.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cynhyrchu ffilmiau
Rhinwedd

Priodoledd ddaionus neu nodwedd ragorol, yn enwedig o safbwynt moesegol neu ddiwinyddol, yw **rhinwedd**. Roedd syniad y bywyd rhinweddol yn sail i ddamcaniaeth foesol Aristotlys, ac mae ffurfiau ar foeseg rinweddol yn ddylanwadol hyd heddiw. Yn y traddodiad athronyddol a chrefyddol Ewropeaidd, ceir y pedair prif rinwedd sy'n tarddu o'r hen Roegiaid: pwyll, cyfiawnder, dirwest a chryfder neu nerth enaid. Sonir Cristnogion am dair rinwedd ychwanegol – ffydd, gobaith a chariad – gan ffurfio'r saith rinwedd a gyferbynnir â'r saith pechod marwol. Ym maes athroniaeth wleidyddol, sonir am y rhinwedd ddinesig: yr agwedd a'r tymer sy'n addas wrth weithredu'r drefn wleidyddol yn effeithiol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Moeseg
Cosb

Dioddefaint neu golled a orfodir i wneud iawn am ddrygioni yw **cosb**. Ymhlith ei chymhellion mae dial, atal eraill rhag gwneud drwg, ac ailsefydlu'r drwgweithredwr yn y gymuned. Mae cosbau am droseddu yn amrywio o ddirwyon i garchariad a'r gosb eithaf. Penydeg yw'r enw ar astudiaeth y system gosb. Y tu allan i system gyfiawnder y gyfraith, mae cosb yn agwedd o fywyd pob dydd yn y cartref, yr ysgol, a'r gweithle.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyfiawnder
Cyngar

:''Gofal: erthygl ar y sant o Gernyw a Llydaw yw hon; am y Sant sy'n gysylltiedig â Llangefni, gweler Cyngar ap Geraint.''

Sant Cymreig cynnar oedd **Cyngar**,  **Cumgar** neu **Cungar** (Lladin: Concarius) a aned c. 470 ac a fu farw o bosib ar 27 Tachwedd 520. Daeth i Gymru o Wlad yr Haf (rhan o Hen Deyrnas Cernyw). Enwir 27 Tachwedd fel dydd gŵyl Cyngar Sant. Dywedir ei fod yn esgob yng Ngwlad yr Haf. Ceir pentref ger Tyddewi, Sir Benfro o'r enw Llanungar (neu Llanwngar) a chredir iddo gael ei fagu yno.

Yn y 9g nododd Asser mae ei ddydd gŵyl oedd 27 Tachwedd.

Ceir dwy fersiwn o 'fuchedd' Cyngar Sant:
# fersiwn a gyfansoddwyd tua'r 12g yn Wells yng Ngwlad yr Haf ac a ganfudwyd yn y 1940au
# fersiwn ddiweddarach, sef ychwanegiad at argraffiad 1516 o *Vitae SS.* John o Teignmouth.

Dywedir i Gyngar Sant, wedi iddo sefydlu mynachdy ger Congresbury yng Ngwlad yr Haf, groesi i Forgannwg, lle y glaniodd ar lannau Dawan. Ym Morgannwg sefydlodd ddwy fynachlog ond ni wyddys ym mhle, a daeth Cyngar i gysylltiad â'r brenin Poulentus ac â thywysog o'r enw Pebiau. Sylwer ar y tebygrwydd yn yr enwau: 'Cwngar' ('Congar' yn Saesneg) a Congr-esbury.

Yn ôl 'buchedd' Cybi Sant roedd Cybi a Chyngar yn perthyn i'w gilydd; cyd-deithiodd Cyngar gyda Chybi — yn gyntaf i Iwerddon ac wedyn i Fôn. Dywedir iddo farw ar ei bererindod i Gaersalem, a'i gladdu yn Congresbury.

## Eglwysi
Cyngar yw enw nawddsant eglwys Llangefni ym Môn ac eglwys yr Hôb yn Sir Fflint, ond Cyngar arall yw hwn: Cyngar ap Geraint.

Dywedir ym Muchedd Cyngar Sant mai yr un oedd ef â Doccuinus Sant, ond mae hyn yn amheus. Anrhydeddir Cyngar Sant hefyd yng Ngwlad yr Haf, Cernyw lle ceir pentrefan St Ingunger ym mhlwyf Lanivet, ac yn Llydaw.

## Llyfryddiaeth
**The Lives of the British Saints*, ii, 248-53;
**Horstman (ed.), Nova legenda Anglie as collected by John of Tynemouth, John Capgrave, and others, and first printed, with new lives, now re-edited with fresh material from MS and printed sources by C. Horstman,* 1901, i, 248-54;
**Journal of Theological Studies*, 1900 ff, xx, 97-108; xxiii, 15-22;
**Analecta Bollandiana*, xlii, 100-20;
**Antiquity*, 1945, 32-43, 85-95.

## Cyfeiriadau
*Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Holand

bawd|Lleoliad Holand (oren) o fewn yr Iseldiroedd.
Ardal hanesyddol yng ngorllewin yr Iseldiroedd yw **Holand** () sy'n cynnwys y ddwy dalaith Noord-Holland a Zuid-Holland.

Crewyd Holand fel ardal weinyddol ar ddechrau'r 10g, ac yn cynnwys Seland a rhan o orllewin Ffrisia. Roedd yn dir gwrogaethol yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn y 12g. Unodd â sir Hanawt ym 1299 dan y Cownt John Avesnes, ac ym 1345 daeth dan reolaeth teulu Wittelsbach, Bafaria drwy briodas. Daeth dan reolaeth Philip Dda, Dug Bwrgwyn ym 1433, a'r Habsbwrgiaid ym 1482. Er y rhyfela a'r ymryson gwleidyddol, ffynodd y diwydiant brethyn a masnach yn Holand a daeth ei phorthladdoedd yn drwybyrth pwysig yn y Cynghrair Hanseataidd a chanolfannau adeiladu llongau. Yn ystod y Rhyfel Pedwar Ugain Mlynedd, Holand oedd yr ardal a arweiniodd y frwydr am annibyniaeth yr Iseldirwyr oddi ar Sbaen, ac yn brif dalaith Gweriniaeth yr Iseldiroedd hyd 1795 gan ddominyddu'r Cynulliad. Rhannwyd yn ddwy dalaith ym 1840.

Mewn nifer o wledydd ac ieithoedd, gan gynnwys nifer o Holandwyr, defnyddir "Holand" i gyfeirio at y wlad i gyd. Enghraifft o gydgymeriad yw hwn, megis defnyddio Lloegr fel enw am holl wledydd Prydain. Mae'r defnydd hwn yn debyg o dramgwyddo Iseldirwyr sy'n byw y tu allan i ardal Holand.

## Cyfeiriadau 
Categori:Yr Iseldiroedd
Indiaid Cochion

Hen enw ar frodorion Gogledd America a ystyrir bellach yn ddifrïol ac yn dramgwyddus yw **Indiaid Cochion** () neu **groengochiaid** (*redskins*).

Ansicr yw tarddiad yr ymadrodd. Ymddangosodd yn oes y Tair Gwladfa ar Ddeg, o bosib yn gyfieithiad o un o enwau'r brodorion ar eu hunain, neu'n fathiad gan yr Ewropeaid. Nid yw geiriadurwyr ychwaith yn cytuno at beth mae'r "coch" yn cyfeirio: lliw naturiol croen y brodorion, neu'r pigmentau a ddefnyddid gan ambell lwyth i liwio'r croen. Beth bynnag y geirdarddiad, trodd yn air difrïol wrth i'r gwynion ei ddefnyddio mewn modd hiliol yn y 19g a chychwyn yr 20g. Cysylltir yr enw yn hanesyddol â'r gwobrau a gynigir am grwyn pennau'r brodorion.

Ni ddefnyddir yr ymadrodd yn yr oes fodern, ond parheir mewn enwau nifer o dimau chwaraeon, gan gynnwys tîm pêl-droed Americanaidd y Washington Redskins.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* C. Richard King. *Redskins: Insult and Brand* (Prifysgol Nebraska, 2016).

Categori:Americanwyr Brodorol
Categori:Geiriau difrïol
Dibenyddiaeth

Astudiaeth achosion terfynol drwy ystyried pwrpas, egwyddor neu amcan yw **dibenyddiaeth**, **bwriadeg** neu **teleoleg**. Gosododd Aristotlys seiliau dibenyddol i athroniaeth y Gorllewin, gan honni bod rhai ffenomenau i'w hesbonio orau yn nhermau bwriad neu bwrpas yn hytrach nag achos. Yn ei ystyr ddiwinyddol, y gred fod amcan neu gynllun arbennig i holl ddatblygiadau'r cread yw dibenyddiaeth, ac felly'r ddadl ddibenyddol yw'r athrawiaeth fod tystiolaeth i bwrpas neu gynllun yn y bydysawd, a bod hyn yn brawf o fodolaeth cynllunydd megis Duw.

## Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Categori:Metaffiseg
Marie de Brimeu

Roedd **Marie de Brimeu** (ganwyd: Heerlijkheid Megen   1550 – 18 Ebrill 1605) yn fotanegydd nodedig a aned yn Yr Iseldiroedd. Bu'n briod ddwywaith; yn gyntaf gyda Lancelot Berlaymont ac yna (yn 1580) gyda Charles Croÿ.     

Bu farw yn 1605. 

## Anrhydeddau
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1550
Categori:Marwolaethau 1605
Categori:Botanegwyr benywaidd o'r Iseldiroedd