open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adran academaidd

Adran o brifysgol yw **adran academaidd** neu **adran prifysgol** sydd yn addysgu ac yn ymchwilio i ddisgyblaeth academaidd benodol. Addysgir cyrsiau o fewn yr adrannau.

## Gweler hefyd
* Cyfadran

Categori:Gweinyddiaeth academaidd
Gwaith grŵp

Dull o ddysgu cydweithredol yw **gwaith grŵp** gyda'r nod o wella sgiliau personol myfyrwyr (megis sgiliau cyfathrebu, cydweithio, a meddwl critigol) yn ogystal â galluogi myfyrwyr i ddysgu o'i gilydd ac i gyfuno sgiliau myfyrwyr unigol ar gyfer tasg benodol. Tasg gyffredin yw paratoi cyflwyniad grŵp ar bwnc penodol.

## Gweler hefyd
* Seminar

Categori:Addysg
Categori:Grwpiau cymdeithasol
Plant gwyrdd Woolpit

bawd|200px|Arwydd a godwyd yn 1977 sy'n portreadu'r ddau blentyn gwyrdd.

Dywedir i **blant gwyrdd Woolpit** ymddangos ym mhentref Woolpit yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, rhywbryd yn y 12g, efallai yn ystod teyrnasiad y Brenin Steffan. Roedd y ddau blentyn, brawd a chwaer, o olwg normal ac eithrio lliw gwyrdd eu croen. Siaradent iaith ddieithr, a ffa gwyrdd oedd yr unig fwyd byddent yn ei fwyta. Ymhen amser dysgodd y plant i fwyta bwydydd eraill a chollasant hwy eu lliw gwyrdd, ond bu'r bachgen yn afiach a bu farw yn fuan wedi i'r plant gael eu bedyddio. Addasodd y ferch at ei bywyd newydd, ond ystyrid hi "braidd yn wyllt a hoedennaidd ei hymddygiad". Wedi iddi ddysgu siarad Saesneg esboniodd y ferch y daw hi a'i brawd o St Martin's Land, byd tanddaearol â thrigolion gwyrdd.

Ceir yr unig adroddiadau lled-gyfoes yn *Chronicum Anglicanum* gan Ralph o Coggeshall a *Historia rerum Anglicarum* gan William o Newburgh, a ysgrifennwyd tua 1189 a 1220 yn y drefn honno. Rhwng y gweithiau hyn a'u hail ddarganfyddiad yng nghanol y 19g, ymddangosir y plant gwyrdd dim ond yn y llyfr ffantastig *The Man in the Moone* gan yr Esgob Francis Godwin, sydd yn adrodd hanes William o Newburgh.

Categori:12fed ganrif
Categori:Chwedlau'r Oesoedd Canol
Categori:Llên gwerin Lloegr
Gwyrdd Woolpit
Categori:Suffolk
Dysgu cydweithredol

Dull o drefnu gweithgareddau dosbarth yn brofiadau dysgu academaidd a chymdeithasol yw **dysgu cydweithredol**. Rhaid i fyfyrwyr weithio mewn grwpiau er mwyn cwblhau tasgau ar y cyd. Mae'n wahanol i ddysgu annibynnol am fod myfyrwyr sy'n dysgu'n gydweithredol yn elwa ar sgiliau ac adnoddau pobl eraill (e.e. trwy ofyn i'w gilydd am wybodaeth, gwerthuso syniadau ei gilydd, monitro gwaith ei gilydd a.y.y.b.). Yn ogystal â hyn, mae rôl yr athro'n newid o gyflwyno gwybodaeth i hyrwyddo dysgu'r myfyrwyr. Mae pawb yn llwyddo pan fo'r grŵp yn llwyddo.

## Gweler hefyd
* Gwaith grŵp

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg
Categori:Cydweithio
Rhyfel Cosofo

Dechreuodd **Rhyfel Cosofo** ym 1998 gyda gwrthdaro rhwng lluoedd Gweriniaeth Ffederal Iwgoslafia a Byddin Rhyddhau Cosofo. Rhwng 24 Mawrth a 11 Mehefin 1999, bomiodd NATO Iwgoslafia trwy Ymgyrch Grym Cynghreiriol. Cafodd bron i 1 miliwn o boblogaeth Cosofo, y mwyafrif ohonynt yn Albaniaid ethnig ond yn cynnwys Serbiaid lleol hefyd, ei dadleoli yn ystod y rhyfel, a llwyddodd y rhan fwyaf i ddychwelyd wedi i'r rhyfel ddod i ben.

Ystyrid Rhyfel Cosofo y rhyfel dyngarol cyntaf gan rai, ond bu nifer o agweddau'r gwrthdaro, gan gynnwys cyfrifoldebau, cyhuddiadau o droseddau rhyfel, ac ymyrraeth NATO, yn ddadleuol iawn.

Categori:1998 yn Ewrop
Categori:1999 yn Ewrop
Categori:Hanes Cosofo
Categori:Hanes Serbia

Cosofo
Cosofo
Saws Hollandaise

[bawd|250px|Saws Hollandaise dros [asbaragws gwyn a thatws]]
Emylsiwn o felynwy a menyn gyda sudd lemwn yw **saws Hollandaise**. Mae'n felyn golau ac yn ddidraidd ei olwg ac yn llyfn a hufennog. Mae'n fras a menynaidd ei flas, gydag ychydig o flas cryf gan y sudd lemwn, ond nid cymaint i lethu fwydydd mwyn eu blas.

Hollandaise yw un o bum mam saws y traddodiad Ffrengig haute cuisine. Ystyrid yn anodd i'w greu oherwydd tueddiad melynwy i sgramblo dan wres. Daw'r enw o'r cred yr oedd i ddynwared saws Iseldiraidd ar gyfer ymweliad gwladol Brenin yr Iseldiroedd i Ffrainc. Mae saws Hollandaise yn brif gynhwysyn o wyau Benedict, a pharir yn aml â llysiau megis asbaragws wedi ei stemio.

Categori:Bwyd a diod yn Ffrainc
Hollandaise
Taylor Lautner

Actor ffilm a llais a model o'r Unol Daleithiau ydy **Taylor Daniel Lautner** (ganed 11 Chwefror 1992). Mae ef hefyd yn grefft ymladdwr. Pan yn blentyn, dechreuodd Lautner grefft ymladd ac fe'i gategoreiddiwyd fel rhif un yn ei gategori gan Gymdeithas Chwaraeon Karate America. Yn fuan wedi hyn, dechreuodd ei yrfa actio, gan ymddangos mewn cyfresi comedi fel *The Bernie Mac Show* (2003) a  *My Wife and Kids* (2004). Yn ddiweddarach cafodd rannau lleisiol mewn cyfresi teledu fel ''What's New, Scooby-Doo?* (2005) a *Danny Phantom* (2005). Yn 2005, ymddangosodd yn y ffilm, *Cheaper by the Dozen 2*, a serennodd yn *The Adventures of Sharkboy and Lavagirl in 3-D''.

Mae wedi ymddangos mewn dau gyfres o'r gomedi sefyllfa *Cuckoo* ar BBC Three.

Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Ladhar Bheinn - Stob a' Chearcaill

Mae '''Ladhar Bheinn - Stob a'Chearcaill''' yn gopa mynydd a geir ar y daith o Knoydart i Glen Kingie yn  Ucheldir yr Alban; . Y fam-fynydd ydy Ladhar Bheinn.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Corbett
Cwricwlwm

Set o gyrsiau a'u cynnwys a addysgir mewn ysgol neu brifysgol yw **cwricwlwm** (lluosog: cwricwla) neu **gwrs addysg**.

## Gweler hefyd
* Addysgeg
* Cwrs prifysgol
* Cynllun gwers
* Gweithgaredd allgyrsiol
* Gwers
* Maes llafur

Categori:Addysg
Dreaming of You (albwm)

Albwm hunan-deitledig yw ***Dreaming of You*** gan y cantores pop Americanaidd Selena. Rhyddhawyd ar 18 Gorffennaf 1995 yn yr Unol Daleithiau.

## Rhestr Traciau
## Siartiau 
## Ardystio 
## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 1995
Categori:Albymau Selena
Aled Rhys Hughes

Artist lens a darlithydd ffotograffiaeth yw **Aled Rhys Hughes** (ganwyd Mehefin 1966). Cafodd ei eni yn Ynyshir, Cwm Rhondda yn 1966 a bu'n gweithio fel ffotograffydd ers ei arddegau. Mae bellach yn byw yn Rhydaman.

Yn 2004, cyhoeddwyd *Môr Goleuni Tir Tywyll* (Gomer), cyfrol goffa i Waldo Williams, a oedd yn cynnwys lluniau gan Aled Rhys Hughes a wnaed mewn ymateb i rai o gerddi'r bardd.
 
Enillodd Aled Rhys Hughes y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006 am gyfres o luniau mawr o'r enw *Ffarwel Rock*, lluniau o'r Mynydd Du yn Sir Gaerfyrddin.

Yn 2008, ymddangosodd cyfres newydd o luniau ochr yn ochr â gwaith bardd, sef Iwan Llwyd, yn y gyfrol arbennig *Rhyw Deid yn Dod Miwn* (Gomer). Dyfarnwyd Gwobr y Diwydiant i'r gyfrol fel y llyfr lluniau gorau, yn 2010.

## Llyfryddiaeth 
* *Môr Goleuni Tir Tywyll* (Gwasg Gomer, 2004)
* *Rhyw Deid yn Dod Miwn* (Gwasg Gomer, 2008)
* *Mametz* (Seren, 2016)

## Dolenni allanol 
*Gwefan bersonol Aled Rhys Hughes 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Enillwyr y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ffotograffwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Sgùrr Mor

Gallai **Sgùrr Mor** gyfeirio at ambell gopa mynydd yn yr Alban:

* Sgurr Mor NH127541
* Sgurr Mor (627m) NG879079
* Sgùrr Mòr (1003m) NM825920
* Sgurr Mor (copa gorllewinol) NG871081
* Sgurr Mor - Carn na Criche
* Sgurr Mor - Meall nam Peithirean NH207708 
* Sgurr Mor - Sgurr Beag NM959971

* Sgurr Choinnich Mor NN227714
* Sgurr Choinnich Mor - Sgurr Choinnich Beag NN220710
* Sgurr Eilde Mor NN230657

----
Simon Webbe

Canwr, cyfansoddwr, actor, a rheolwr o Loegr ydy **Simon Solomon Webbe** (ganed 30 Mawrth 1979, Moss Side, Manceinion, Lloegr). Mae'n fwyaf adnabyddus fel aelod o'r grŵp pop Seisnig Blue.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Pobl o Fanceinion
Robert Borden

Cyfreithiwr, gwleidydd ac wythfed Prif Weinidog Canada oedd **Sir Robert Laird Borden** (26 Mehefin 1854 – 10 Mehefin 1937).

Bu farw yn Ottawa ym 1937.

## Dolenni allanol
*  Geriadur Bywgraffyddol Canada

Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Prif Weinidogion Canada
Categori:Cyfreithwyr o Ganada
Teisen Fadeira

[bawd|Teisen Fadeira [ceirios gyda hufen chwip a the.]]
Teisen sbwnj yw **teisen Fadeira** sydd yn fwyd traddodiadol yng nghoginiaeth Seisnig. Mae ganddi ansawdd gadarn ond ysgafn ac yn draddodiadol fe'i blasir â lemwn. Bwyteir yn aml am de'r prynhawn, Mae'n debyg i deisen felen neu deisen driphwys syml.

Dyddia hanes y deisen Fadeira yn ôl i rysáit wreiddiol yn y 18fed neu 19g, yn bosib o Fryste. Mae nifer o bobl yn tybio y daw'r deisen o Ynysoedd Madeira, ond yn wir cafodd ei henwi am win Madeira, oedd yn boblogaidd yn Lloegr ar y pryd ac oedd yn mynd gyda'r deisen yn y rysáit wreiddiol. Y dyddiau hyn arlwyir y deisen â the neu wirodydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd a diod yn Lloegr
Madeira
Saws tsili melys

bawd|Saws tsili melys
Saws poblogaidd yn y Gorllewin a De Ddwyrain Asia yw **saws tsili melys** a wneir o bupur tsilis a rhyw gynhwysyn melysol megis ffrwyth neu siwgr. Yn y Gorllewin fe'i ddefnyddir gan amlaf fel dip i gyd-fynd â bwydydd Tsieineaidd, Gwlad Tai neu Faleisia megis berdys cras neu grempog lysiau. Mae'n saws trwchus, tryleu, a choch-oren ei liw.

## Cyfeiriadau 
Tsili melys
Teisen driphwys

[bawd|260px|Teisen driphwys haenog wedi'i llenwi â [jam mafon a cheuled lemon, a gyda eisin hufen menyn ar ei phen]]
Teisen yw **teisen driphwys** a wneir o bwys o bob un o'i phedwar cynhwysyn: blawd, menyn, wyau, a siwgr. Mae'r enw Cymraeg yn cyfeirio at y tri chynhwysyn blawd, menyn, a siwgr a ellir mesur eu màs yn haws nag wyau, felly rhoddir mesuriad o nifer yr wyau (tua 8) yn hytrach na'u màs. Gellir gwneud teisen driphwys lai neu fwy o faint trwy gadw at y gymhareb 1:1:1:1 ar gyfer y cynhwysion.

Roedd yn deisen boblogaidd ym Mhrydain o'r 18g hyd ddiwedd cyfnod Fictoria. Wrth i nifer y bobl yn y gartref leihau yn yr 20g, daeth y deisen driphwys draddodiadol yn rhy fawr i'r teulu arferol. Yn ôl nifer o hen ryseitiau, roedd teisen driphwys yn cynnwys pwys ychwanegol o ffrwythau sych, gan amlaf rhesins neu gyrens. Gellir hefyd gynnwys croen ffrwyth a sbeis, megis pergibyn. Mae ryseitiau eraill yn cynnwys brandi.

## Cyfeiriadau
Triphwys
Teisen gaws

[bawd|250px|Teisen gaws bob gyda [mefusen, mafon, a llus]]
Teisen yw **teisen gaws** sydd â haen uwch o gaws meddal, ffres ar waelod o fisged, crwst, neu sbwnj. Melysir yr haen uwch yn aml â siwgr a ffrwyth, cnau, neu siocled.

Categori:Caws
Caws
Pwdin Efrog

Pwdin traddodiadol sy'n tarddu o Swydd Efrog yn Lloegr yw **pwdin Efrog**. Fe'i wneir o gytew a bwyteir yn aml â chig eidion rhost a grefi. Nid hon yw'r ffordd gywir o weini pwdin Efrog yn Swydd Efrog, fodd bynnag. Yn draddodiadol fe'i weinid yn gyntaf, gyda grefi a wnaed o suddion y cig a rostiwyd, a gofelid fod digonedd i bawb. Byddai hyn, meddid, yn llenwi boliau gyda bwyd rhad, ac wedyn caed y prif gwrs, o gig a llysiau. Gan fod pawb wedi torri min eu hawch am fwyd, byddai modd rhoi llai o gig drud ar y platiau (gan gadw digon ar gyfer prydiau yn ystod yr wythnos). Mae'r gair "pwdin" yn hollol addas gan mai'r arfer oedd peidio â gweini pwdin melys i ddilyn y cig! 

[bawd|dim|Pwdinau Efrog bychain, fel rhan o [rhost Sul|rost Sul]]

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd a diod yn Lloegr
Categori:Bwydydd traddodiadol
Efrog
Categori:Swydd Efrog
Dug Caergrawnt

Mae nifer o bobl gyda'r teitl **Dug Caergrawnt**:

*Siarl, mab Iago II/VII, brenin Lloegr a'r Alban (1660–1661)
*Iago, mab Iago II/VII, (1663–1667) 
*Edgar, mab Iago II/VII, (1667–1671)
*Siarl, mab Iago II/VII, (1677)
*Siôr II, brenin Prydain Fawr
*Y Tywysog Adolphus, Dug Caergrawnt (m. 1850)
*Y Tywysog Siôr, Dug Caergrawnt (m. 1904)
*Y Tywysog William, Dug Caergrawnt (ers 2011)
Tacteg filwrol

Yr agwedd ar wyddor filwrol sy'n canolbwyntio ar drefnu lluoedd, technegau defnyddio arfau, a symud ac arwain unedau milwrol er mwyn trechu gelyn mewn brwydr yw **tacteg filwrol**. Gelwir gweithred unigol sy'n rhoi'r fath gynlluniau ar waith hefyd yn dacteg filwrol (lluosog: tactegau milwrol), er enghraifft ystlysu. Mae tacteg filwrol yn ffurfio rhan o strategaeth filwrol ehangach.


Categori:Gwyddor filwrol
Milwrol
Sharbat Gula

Dynes o Affganistan oedd yn destun ffotograff gan y newyddiadurwr Steve McCurry yw **Sharbat Gula** (Pashto: **شربت ګله**, yn llythrennol "Blodyn Sharbat"; ganwyd 1972). Roedd Gula yn byw fel ffoadur yn Pacistan yn ystod meddiannaeth Affganistan gan yr Undeb Sofietaidd pan cafodd y llun ei gymryd. Daeth Gula yn enwog pan gyhoeddwyd y ffotograff ar glawr *National Geographic Magazine* ym Mehefin 1985, pan oedd hi'n tua 12 mlwydd oed. Adnabuwyd Gula trwy'r byd fel "**yr Affganes**" nes i'w gwir enw dod i'r amlwg yn 2002.

## Dolen allanol
*  Erthygl glawr y ffotograff 

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Ffotograffau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Affganistan
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Affganistan
Ystlysu (tacteg filwrol)

[bawd|350px|[Brwydr Marathon, enghraifft o ffurf o ystlysu a elwir yn symudiad gefail]]
Yn nhacteg filwrol, manwfr i ymosod ar ystlysau llu gwrthwynebol yw **ystlysu**. Os yw ymosodiad ystlysu yn llwyddo, caiff y llu gwrthwynebol ei amgylchynu o ddau gyfeiriad neu fwy, sydd yn lleihau manwfradwyedd y llu a orystlyswyd ac ei allu i amddiffyn ei hunan. Gall mantais seicolegol bodoli hefyd, gan nad yw lluoedd ystlys yn disgwyl gael eu hymosod arno.

Categori:Tactegau milwrol
Tennis Girl

bawd|280px|Y poster
Poster poblogaidd yw ***Tennis Girl*** (Saesneg am "y Ferch Denis"). Mae'n dangos menyw ifanc o'r tu ôl yn cerdded tuag at rwyd cwrt tenis gyda raced denis yn ei llaw dde a'i llaw chwith yn estyn i godi ei sgert denis, gan ddangos nad yw'n gwisgo unrhyw ddillad isaf.

Tynodd Martin Elliott y ffotograff ym Medi 1976 ac mae'r llun yn dangos Fiona Butler, ei gariad 18 mlwydd oed ar y pryd. Tynwyd y llun ym Mhrifysgol Birmingham, Edgbaston, Birmingham gan ddefnyddio dillad, raced, a pheli a fenthycwyd.

## Dolen allanol
*  Birmingham Post – Tennis poster girl and her classic pose 

Categori:Ffotograffau
Categori:Merched
Categori:Posteri
Categori:Prifysgol Birmingham
Categori:Tenis
John Diefenbaker

Cyfreithiwr a 13eg Brif Weinidog Canada oedd **John Diefenbaker** (18 Medi, 1895 – 16 Awst, 1979).

Ganwyd Diefenbaker ym 1895 yn Neustadt, Ontario i William Thomas Diefenbaker a'i wraig Mary Florence Bannerman.  Roedd ei dad yn fab mewnfudwyr Almaeneg a'i fam Mary Deifenbaker o linach Albanaidd.  Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Saskatchewan.  Roedd yn Brif Weinidog Canada rhwng 21 Mehefin, 1957 hyd 22 Ebrill, 1963.

## Dolenni allanol
*  Bywgraffiad Llyfrgell y Llywodraeth 

Categori:Cyfreithwyr o Ganada
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Prif Weinidogion Canada
Categori:Ymgyrchwyr gwrth-apartheid
Llenyddiaeth yn 2009

## Digwyddiadau
## Gwobrau
*Llyfr y Flwyddyn:
**Cymraeg: William Owen Roberts - *Petrograd*
**Saesneg: Deborah Kay Davies - *Grace, Tamar and Laszlo the Beautiful*
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Fflur Dafydd - *Y Llyfrgell*
*Gwobr Booker: Hilary Mantel - *Wolf Hall*
*Gwobr Goncourt: Marie NDiaye - *Trois femmes puissantes*

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Tony Bianchi - *Chwilio am Sebastian Pierce*
*Fflur Dafydd - *Y Llyfrgell*
*Jon Gower - ''Dala'r Llanw*
*Lloyd Jones - *Y Dŵr*
*Caryl Lewis - *Naw Mis*
*Geraint Lewis - *Haf o Hyd*
*Llwyd Owen - *Mr Blaidd*
*Cefin Roberts - *Cymer y Seren*
*Eigra Lewis Roberts - *Hi a Fi*
*Lleucu Roberts - *Y Ferch ar y Ffordd*
*Manon Steffan Ros - *Trwy'r Tonnau*
*Rhiannon Wyn - *Codi Bwganod*

### Drama
*Gary Owen - *Amgen*
*Meic Povey - *Tyner Yw'r Lleuad Heno*

### Barddoniaeth
*Bobi Jones - *Yr Amhortreadwy a Phortreadau Eraill*
*Dic Jones - *Golwg Arall*
*Alan Llwyd - *Darnau o Fywydau*

### Hanes
### Cofiannau
*Malcolm Allen - *Malcolm Allen – Hunangofiant*
*David R. Edwards - *Atgofion Hen Wanc - Hunangofiant Dave Datblygu*
*Arfon Haines Davies - *Mab y Mans – Hunangofiant Arfon Haines Davies*
*Alan Llwyd - *Stori Hedd Wyn/The Story of Hedd Wyn*
*Ioan Roberts - *Bro a Bywyd: W. S. Jones*

### Eraill
*Meredydd Evans - *Hela'r Hen Ganeuon*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Emyr Humphreys - *The Woman at the Window*
*Philipp Meyer - *American Rust*
*Malcolm Pryce - *From Aberystwyth with Love*

### Drama
*Michael Jacobs - *Impressionism*

### Hanes
*Oliver Fairclough - *Things of Beauty: What Two Sisters Did for Wales*
*Orest Subtelny - *Ukraine: A History*

### Cofiant
*Sarah Palin - *Going Rogue: An American Life*
*Jaswant Singh - *Jinnah: India-Partition-Independence*

### Barddoniaeth
*Wisława Szymborska - *Tutaj*
*John Powell Ward - *The Last Green Year*

### Eraill
*Jon Gower - *Real Llanelli*
*Peter Lord - *The Meaning of Pictures: Images of Personal, Social and Political Identity*
*Aeronwy Thomas - *My Father's Places''

## Marwolaethau
* 9 Ionawr - T. Llew Jones, llenor, 93
* 10 Ionawr - Eluned Phillips, bardd, 94
* 12 Ionawr - Arne Næss, athronydd, 96
*27 Ionawr - John Updike, nofelydd, 76
* 25 Chwefror - Philip José Farmer, nofelydd Americanaidd, 91
* 22 Mawrth - Emyr Price, hanesydd, 64
* 19 Ebrill - J. G. Ballard, nofelydd ac awdur storïau byr, 78
* 16 Mai - Einion Evans, bardd, 82
* 19 Gorffennaf - Frank McCourt, awdur, 78
* 27 Gorffennaf - Aeronwy Thomas, merch Dylan Thomas, 66
* 8 Awst - Alfonso Calderón, bardd, 78
* 18 Awst - Dic Jones, bardd, 75
* 4 Medi - Keith Waterhouse, nofelydd, dramodydd a newyddiadurwr, 80
* 11 Hydref - Patrick Hannan, newyddiadurwr, 68
* 1 Tachwedd - Claude Lévi-Strauss, anthropolegydd ac ethnolegydd Ffrengig, 101

2009
Categori:2009
Severiano Ballesteros

Golffiwr proffesiynol o Sbaen oedd **Severiano Ballesteros Sota**, neu **Seve Ballesteros** (9 Ebrill 1957 - 7 Mai 2011).

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Golffwyr o Sbaen
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ymennydd
Meall na Sroine

Mae **Meall na Sroine** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Mallaig i Fort William yn  Ucheldir yr Alban; .

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Corbett
Categori:Copaon Graham
Lee Ryan

Canwr-cyfansoddwr, actor ac aelod o'r grŵp pop Seisnig Blue ydy **Lee Ryan** (ganed 17 Mehefin 1983, Chatham, Caint, Lloegr.

Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o Loegr
Categori:Actorion o Loegr
Wy (bwyd)

[bawd|300px|Wy iâr ddof ar y chwith a dau wy [sofliar ar y dde]]
Mae bodau dynol wedi bwyta **wyau** a ddodir gan nifer o rywogaethau, gan gynnwys adar, ymlusgiaid, amffibiaid, a physgod, am filoedd o flynyddoedd. Yr wy mwyaf poblogaidd yng nghoginiaeth o gwmpas y byd o bell ffordd yw wy'r iâr ddof.

## Seigiau wyau
* Bacwn ac wyau
* Ham ac wyau
* Omled
* Wy a sglodion
* Wy scotch
* Wyau Benedict

## Traddodiadau
Roedd mynd i glapio cyn y Pasg yn arfer poblogaidd gan blant Sir Fôn, flynyddoedd yn ôl. Fel rheol roedd y plant yn cael awr neu ddwy o’r ysgol neu ddiwrnod neu ddau cyn cau’r ysgol er mwyn cael mynd i gasglu wyau ieir o gwmpas ffermydd a thyddynnod yr ardal. Defnyddid darn o bren gyda dau ddarn bach bob ochor er mwyn creu’r ‘clapar’ a phiser bach neu fasgiad gyda gwellt neu laswellt at waelod y fasgiad er mwyn cael casglu’r wyau ac i wneud yn siŵr nad oedd yr wyau yn cael eu difetha ar y ffordd.

Arferai'r plant fynd o amgylch ffermydd yr ardal gan guro drysau ac adrodd rhigwm wrth ysgwyd y clapiwr. Mae *Clap, clap, gofyn ŵy, Hogia bach ar y plwy, Plîs ga’i ŵy?* yn enghraifft o rigwm maen nhw’n parhau i ddefnyddio hyd heddiw.

Yn ôl yr arferiad byddai’r drws yn cael ei agor a’r person tu mewn i’r tŷ yn gofyn *‘A phlant bach pwy ’dach chi?’*  Ar ôl cael ateb, byddai perchennog y tŷ yn rhoi wy yr un i’r plant.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae yna adfywiad wedi bod o ganlyniad i waith Menter Iaith Môn ar yr Ynys. Cynhelir gweithgareddau clapio wyau yn flynyddol ym mhentrefi Llynfaes, Talwrn, Rhosybol a Charreglefn. Wyau siocled yw’r arferiad erbyn hyn, nid wyau ieir.

Clapio Wyau Stondin Menter Iaith Mon.jpg|Stondin Menter Iaith Môn
Clapio Wyau yn Rhosybol.jpg|Clapio Wyau yn Rhosybol

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd
Categori:Cynnyrch anifeiliaid
Bwyd
Teisen sbwnj

[bawd|250px|Sleisen o deisen sbwnj [lemon.]]
Teisen yw **teisen sbwnj** neu **deisen felen** a wneir o flawd (gan amlaf blawd gwenith), siwgr, ac wyau, ac weithiau menyn ac/neu bowdr pobi. Mae teisen Fadeira yn enghraifft o deisen sbwnj.

Gellir hefyd wneud math wahanol o deisen sbwnj gyda dŵr ac heb fenyn, sy'n addas i wneud fflan am darten ffrwythau. Ceir hefyd ryseitiau sy'n cynnwys mêl.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  Ryseitiau ar wefan y BBC

Sbwnj
Dwyrain Berlin

Rhan ddwyreiniol dinas Berlin rhwng 1949 a 1990 oedd **Dwyrain Berlin** a phrifddinas *de facto* Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen. Fe'i sefydlwyd yn 1945 ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Olynodd y sector Sofietaidd o Ferlin a sefydlwyd pan feddiannwyd y ddinas gan y Cynghreiriaid yn dilyn diwedd y Rhyfel. Unwyd y sectorau Americanaidd, Prydeinig, a Ffrengig i greu Gorllewin Berlin. Rhannodd Mur Berlin y ddau hanner o'r ddinas o 13 Awst 1961 hyd at 9 Tachwedd 1989. Ni wnaeth Cynghreiriad y Gorllewin gydnabod Dwyrain Berlin fel prifddinas y GDR nac awdurdod y GDR i lywodraethu yno.
bawd|chwith|Map o'r bedair sector o Ferlin a feddiannwyd, gyda Dwyrain Berlin mewn coch

## Sefydlu
Ar ôl i Brotocol Llundain yn 1944 gael ei lofnodi ar 12 Medi 1944, penderfynodd yr Unol Daleithiau, y Deyrnas Unedig a'r Undeb Sofietaidd rannu'r Almaen yn dair ardal feddiannaeth (*occupation zones*) a sefydlu ardal arbennig o Berlin, a feddiannwyd gan y tri Llu'r Cynghreiriaid gyda'i gilydd.

Ym Mai 1945, gosododd yr Undeb Sofietaidd lywodraeth ddinesig ar gyfer y ddinas gyfan a elwir yn "Ynadaeth Berlin Fwyaf" (*Magistrate of Greater Berlin*), a oedd yn bodoli tan 1947. Ar ôl y rhyfel, gweinyddodd y Lluoedd Cynghreiriol y ddinas gyda'i gilydd o fewn y Cynghreiriad Kommandatura, a wasanaethai fel corff llywodraethu'r ddinas. Fodd bynnag, ym 1948 gadawodd y cynrychiolydd Sofietaidd y Kommandatura a chwalodd y weinyddiaeth yn ystod y misoedd canlynol.

Yn y sector Sofietaidd, sefydlwyd llywodraeth ddinesig ar wahân, a barhaodd i alw ei hun yn "Ynadaeth Berlin Fwyaf".

Pan sefydlwyd Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen yn 1949, fe hawliodd yn syth Dwyrain Berlin fel ei phrifddinas - hawliad a gydnabuwyd gan bob gwlad Gomiwnyddol. Ni chafodd ei gynrychiolwyr i Siambr y Bobl mo'u hethol yn uniongyrchol ac nid oedd ganddynt hawliau pleidleisio llawn tan 1981.

## Gweler hefyd
* Lilly Becher: un o'r awduron gwrth-Natsïaidd cyntaf i gynhyrchu gwaith dogfennol yn ymwneud ag erledigaeth Iddewon yn yr Almaen Natsïaidd yn ystod y 1930au.

## Cyfeiriadau

Berlin, Dwyrain
Categori:Daearyddiaeth Berlin
Categori:Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Prifddinasoedd cyn-wladwriaethau
Gwrthryfel Dwyrain yr Almaen (1953)

[bawd|250px|[Tanc Sofietaidd yn Leipzig ar 17 Mehefin 1953]]
Dechreuodd **gwrthryfel 1953 yn Nwyrain yr Almaen** gyda streic yn Nwyrain Berlin gan adeiladwyr ar 16 Mehefin. Trodd yn wrthryfel eang yn erbyn llywodraeth Stalinaidd Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen ar 17 Mehefin. Cafodd y gwrthryfel yn Nwyrain Berlin ei lethu'n dreisgar gan danciau Grŵp y Lluoedd Sofietaidd yn yr Almaen a'r *Volkspolizei*. Er ymyrraeth lluoedd yr Undeb Sofietaidd, roedd yn anodd i'r awdurdodau atal y streiciau a'r protestiadau. Hyd yn oed wedi'r 17 Mehefin, bu gwrthdystiadau mewn mwy na 500 o drefi a phentrefi.

Categori:1953
Categori:Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen
Categori:Gwrth-gomiwnyddiaeth
Dwyrain yr Almaen, 1953
Categori:Protestiadau
Categori:Streiciau
Hans Werner Richter

Roedd **Hans Werner Richter** (12 Tachwedd 1908 – 23 Mawrth 1993) yn awdur o'r Almaen a sefydlydd y Grwp 47 o awduron wedi'r Ail Ryfel Byd.

Fe'i anwyd yn Neu-Sallenthin, Usedom, Pomerania (nawr Gwlad Pwyl) a bu farw yn 84 oed ym München. Mae elfen gref o hunangofiant yn ei waith sy'n portreadu y cyfnod rhwng y rhyfelau yn yr Almaen. Yn y saithdegau  cyfieithwyd rhai o'i waith i'r Gymraeg gan John Elwyn Jones.

## Gwaith
* *Deine Söhne Europa - Gedichte deutscher Kriegsgefangener* (1949)
* *Die Geschlagenen* (nofel, 1949)
* *Sie fielen aus Gottes Hand* (nofel, 1951)
* *Spuren im Sand* (nofel, 1953) yn y gymraeg fel "Ôl Traed yn y Tywod" cyfieithwyd gan John Elwyn Jones. Cyngor Llyfrau Cymraeg, 1968
* *Du sollst nicht töten* (1955)
* *Linus Fleck oder Der Verlust der Würde* (1959)
* *Bestandsaufnahme - Eine deutsche Bilanz* (1962)
* *Bismarck* (1964)
* *Plädoyer für eine neue Regierung, oder: Keine Alternative* (1965)
* *Menschen in freundlicher Umgebung, Sechs Satiren* (1965)
* *Karl Marx in Samarkand* (1966)
* *Blinder Alarm* (stori, 1970)
* *Rose weiß, Rose rot* (nofel 1971) yn y gymraeg fel "Pinc a Gwyn - Pinc a Coch", cyfieithwyd gan John Elwyn Jones. Llyfrau'r Faner  1975
* *Briefe an einen jungen Sozialisten* (hunangofiant, 1974)
* *Die Flucht nach Abanon* (stori, 1980)
* *Die Stunde der falschen Triumphe* (1981)
* *Ein Julitag* (nofel, 1982)
* *Im Etablissement der Schmetterlinge - Einundzwanzig Portraits aus der Gruppe 47* (1986)
* *Deutschland deine Pommern - Wahrheiten, Lügen und schlitzohriges Gerede* (1990)

Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Llenorion Almaeneg o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1993
Byngalo

Math o dŷ yw **byngalo** (**tŷ unllawr** hefyd), er bod y diffiniad o'r hyn sydd union yn fyngalo yn amrywio ledled y byd. Mae'r nodweddion mwyaf cyffredin yn cynnwys fod y tŷ yn ddatgysylltiedig, ar un llawr. Daw'r enw o India, gan darddu o'r iaith Gujarati બંગલો *baṅgalo*, sydd yn ei dro'n tarddu o'r gair Hindi बंगला *baṅglā*, sy'n golygu "Bengali" sef tŷ ar ffurf Bengalaidd. Yn draddodiadol, roedd y tai hyn yn fach, ar un llawr gyda tho gwellt, a feranda lydan.
## Cyfeiriadau
Categori:Tai
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
I Can (cân Blue)

Cân a berfformir gan Blue ac ysgrifennwyd gan Liam Keenan, Ian Hope, Ben Collier, Ciaron Bell, Duncan James a Lee Ryan yw "**I Can**". Cynrychiolodd y gân y Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011 yn Düsseldorf, yr Almaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Eurovision 2011
Categori:Senglau 2011
Cyfansoddiad Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen

Sefydlwyd Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen (DDR) ym 1949 ac adunodd â Gweriniaeth Ffederal yr Almaen ar 3 Hydref 1990. Cyhoeddwyd cyfansoddiad gwreiddiol y wlad ar 7 Hydref 1949; roedd yn seiliedig yn drwm ar Gyfansoddiad Weimar, gan sefydlu'r DDR yn weriniaeth ffederal a democrataidd. Gan nad oedd y fersiwn gwreiddiol yn adlewyrchu gwir hinsawdd wleidyddol y DDR, penderfynwyd ar gyfansoddiad newydd ym 1968.

## Cyfansoddiad 1949
## Cyfansoddiad 1968
## Newidiadau 1974
## Cynnig 1990
Yn Ebrill 1990, datblygodd y fforwm democrataidd *Runder Tisch* (Bwrdd Crwn) gynnig am gyfansoddiad newydd i'r DDR i adlewyrchu'r newidiadau democrataidd a welwyd yn sgîl cwymp Mur Berlin yn Nhachwedd 1989, ond erbyn hynny yr oedd y *Volkskammer* etholedig newydd yn symud tuag at aduniad llwyr â'r Gweriniaeth Ffederal, ac felly daeth y cyfansoddiad drafft i ddim.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Cyfansoddiad 1949 y DDR
*  Cyfansoddiad 1968 y DDR
*  Rhannau o Gyfansoddiad 1968 y DDR 
*  Cyfansoddiad 1974 y DDR
*  Drafft a gynigwyd ym 1990 am gyfansoddiad newydd i'r DDR

Categori:1949
Categori:1968
Categori:1974
Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen
Categori:Cyfraith Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen
Categori:Llywodraeth Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen
Y Bloc Dwyreiniol

bawd|250px|Map o'r Bloc Dwyreiniol
Cyn-wladwriaethau comiwnyddol Dwyrain a Chanolbarth Ewrop, yn enwedig yr Undeb Sofietaidd a'i lloerenni yng Nghytundeb Warsaw, oedd **y Bloc Dwyreiniol**. Cyn 1948, roedd y term yn cynnwys Iwgoslafia, ond gan amlaf ni chynhwysir ar ôl iddi dorri â pholisi Sofietaidd yn sgil hollt Tito-Stalian. Yn yr un modd, gan amlaf ni chynhwysir Albania wedi iddi ymochri â Gweriniaeth Pobl Tsieina yn sgil yr hollt Tsieineaidd-Sofietaidd ym 1960. Defnyddir y termau **Bloc Comiwnyddol** a'r **Bloc Sofietaidd** hefyd i gyfeirio at lywodraethau a ymochrodd â'r cyn-Undeb Sofietaidd, er gall y termau hyn gynnwys llywodraethau o fewn maes dylanwad yr Undeb Sofietaidd y tu allan i Ddwyrain a Chanolbarth Ewrop, er enghraifft Ciwba.


Categori:Comiwnyddiaeth
Categori:Gwleidyddiaeth Ewrop
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Y Rhyfel Oer
John Rowlands (awdur)

Llenor ac academydd Cymraeg oedd **Yr Athro John Rowlands** (14 Awst 1938 – 23 Chwefror 2015).

## Bywgraffiad
Ganwyd John Rowlands ar fferm Tyddyn Bach ym mhlwyf Trawsfynydd ar 14 Awst 1938.
Cafodd ei addysg yn Ysgol Bronaber ac Ysgol Sir Ffestiniog. Astudiodd am radd mewn Cymraeg ym Mhrifysgol Cymru, Bangor gan ennill gradd Meistr yno hefyd cyn mynd ymlaen i gwblhau doethuriaeth dan oruchwyliaeth yr Athro Idris Foster ym Mhrifysgol Rhydychen.

Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, ''Lle Bo'r Gwenyn*, ym 1960.  Dilynwyd hon gan sawl nofel ddadleuol, gan gynnwys *Ienctid Yw 'Mhechod'', a gyhoeddwyd ym 1965.

Yn ogystal â chyflawni ei waith fel awdur, bu John Rowlands hefyd yn gweithio fel darlithydd yn adrannau Cymraeg Coleg Y Drindod, Caerfyrddin,  Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan a Phrifysgol Cymru, Aberystwyth.  Wedi ymddeol, parhaodd i weithio fel cynorthwyydd ar gyrsiau ysgrifennu creadigol ym Mhrifysgol Bangor.

Mae ei waith academaidd yn cynnwys golygu'r gyfres lenyddol ''Y Meddwl a'r Dychymyg Cymraeg'', a sawl papur ymchwil.  Roedd yn  ffigwr amlwg fel beirniad llenyddol yn yr Eisteddfod Genedlaethol.  Bu hefyd yn ysgrifennu erthyglau i'r cylchgrawn materion cyfoes Barn.

Caiff ei gydnabod fel "un o’r gwŷr llên mwyaf dylanwadol ei bresenoldeb a helaeth ei gyfraniad" yng Nghymru.

## Nofelau
*''Lle Bo'r Gwenyn* (1960)
**Yn ôl i'w Teyrnasoedd* (1963)
**Ieuenctid yw 'Mhechod* (1965)
**Llawer Is na'r Angylion* (1968)
**Bydded Tywyllwch*  (1969)
**Arch ym Mhrâg*  (1972)
**Tician, Tician* (1978)

## Llyfrau academaidd
**Priodas Waed* (cyfieithiad o *Bodas de Sangre* gan Lorca (gyda R. Bryn Williams) (1977)
**Writers of Wales, T. Rowland Hughes* (1975)
**Profiles* (gyda G. Jones) (1981)
**Cnoi Cîl ar Lenyddiaeth* (1989)
**Ysgrifau ar y Nofel* (1992)
**Y Meddwl a'r Dychymyg Cymraeg'' - (golygydd y gyfres)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Rhestr o Nofelau John Rowlands 

Categori:Cyn Gymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Trawsfynydd
Gwobr Pulitzer

Gwobr Americanaidd a roddir am lwyddiannau ym myd newyddiaduraeth papur newydd ac arlein, llenyddiaeth a chyfansoddiadau cerddorol ydy'r **Wobr Pulitzer**. Cafodd ei sefydlu gan y cyhoeddwr Iddewig-Americanaidd Joseph Pulitzer a chaiff ei weinyddu gan Brifysgol Columbia yn Ninas Efrog Newydd.

Dyfernir gwobrau mewn un ar hugain o gategorïau. Mewn ugain o'r rhai hyn, derbynia'r enillydd dystysgrif a gwobr ariannol o $10,000. Rhoddir medal aur i enillydd y categori gwasanaeth cyhoeddus, a roddir i bapur newydd bob tro, er gellir enwi'r unigolyn pan yn gwobrwyo.

## Cyfeiriadau
Pulitzer
Categori:Llenyddiaeth Saesneg
Categori:Llenyddiaeth yr Unol Daleithiau
Gŵyl Ban Geltaidd

Gŵyl gerddorol flynyddol a gynhelir yn Iwerddon ac a fynychir gan gynrychiolwyr o'r Gwledydd Celtaidd yw'r **Ŵyl Ban Geltaidd** (Gaeleg: *Féile Pan Cheilteach*).

## Cefndir a chystadlaethau
Cynhaliwyd yr Ŵyl Ban Geltaidd gyntaf ym 1971, ac ers hynny, mae'r ŵyl wedi cael ei chynnal pob mis Ebrill yn flynyddol mewn amrywiol leoliadau yn yr ardaloedd Gaeltacht yn Iwerddon. Daw cynrychiolwyr o Gymru, Iwerddon, Yr Alban, Cernyw, Llydaw ac Ynys Manaw i gymryd rhan yn yr ŵyl a chynhelir sawl cystadleuaeth dros chwe diwrnod gan gynnwys Cân Wreiddiol, Cystadlaethau Canu Côr a Dawns.

## Cynrychiolwyr Cymru
Enillwyr cystadleuaeth Cân i Gymru fydd yn cynrychioli Cymru yn yr Ŵyl Ban Geltaidd yn flynyddol.  Yng nghystadleuaeth 2011, Cymru enillodd y wobr am y gân wreiddiol orau.

Rhoddir y cynnig i dri unigolyn a thri grŵp gwerin fynd i'r Wyl i gynrychioli Cymru yng nghystadleuaeth yr unawd gwerin traddodiadol, a'r grŵp gwerin traddodiadol. Mae nifer o Gymru wedi dod i'r brig yn y cystadlaethau hyn dros y blynyddoedd gan gynnwys y canlynol:

Unigolion:

* Gwenan Gibbard
* Catrin Angharad Jones

Grwpiau

* Y Moniars
* Munud Olaf
* Bacsia
* Y Brodyr Magee

Ceir cystadlaethau corawl yn yr Wyl ac mae cynrychiolaeth gref bob blwyddyn o Gymru. Dyma gorau sydd wedi dod i'r brig yn yr amryw gategorïau.

* Aelwyd yr Ynys
* Côr Aelwyd Rhuthun
* Hogie'r Berfeddwlad
* Cordydd
* Côr Dre
* Glanaethwy
* Hogia'r Ddwylan
* Eryrod Meirio
* Côr Llundain

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol yr Ŵyl Ban Geltaidd

Categori:Gwyliau Celtaidd
Categori:Cerddoriaeth Geltaidd
Gŵyl Ban Geltaidd
Poblogaidd
Categori:Diwylliant poblogaidd
Gabriel Goodman

bawd|Cerflun o Gabriel Goodman ar Gofeb Cyfieithwyr y Beibl yn Llanelwy

Deon Abaty Westminster (Saesneg: *Dean of Westminster*), Llundain ac ail-sefydlydd Ysgol Rhuthun oedd **Gabriel Goodman** (6 Tachwedd 1528 – 17 Mehefin 1601). Roedd yn casau'r pabyddion yn ogystal a'r purwyr neu'r eithafwyr. Brwydrodd dros bobl Rhuthun gan geisio gostwng ychydig ar y trethi roedden nhw'n ei dalu. Cafodd ei gladdu yn Abaty Westminster.

## Ei fywyd cynnar
Ganwyd Gabriel Goodman yn Nantclwyd y Dre (Tŷ Nantclwyd), Rhuthun, Sir Ddinbych, yn ail fab i'r masnachwr cefnog Edward Goodman. Prin yw'r wybodaeth am ei flynyddoedd cynnar, ond awgryma bywgraffiad ohono o'r 19g y cafodd ei addysgu adref gan un o offeiriaid yr eglwys golegol a oedd wedi'u diddymu. Fodd bynnag awgryma'r ffaith iddo fynychu Prifysgol Rhydychen oddeutu 1543 ac yna Prifysgol Caergrawnt yn hwyrach (lle derbyniodd B.A.) ei fod wedi derbyn hyfforddiant gramadegol ffurfiol.
bawd|chwith|240px|Cerflun o Goodman yn Eglwys Sant Pedr, Rhuthun.

## Ei waith 
Bu'n Reithor ar nifer o eglwysi yn lloegr ac yn aelod o nifer o gyrff yn ystod ei oes, llawer ohony nhw'n gysylltiedig a theulu William Cecil (wedyn yr Arglwydd Burghley). Yn 1575, er enghraifft, fel aelod o'r uwch-gomisiwn, cynorthwyodd i gondemnio Peters a Turnwort, a losgwyd yn ddiweddarach am eu credo.

Bu hefyd yn gyfaill i William Morgan (esgob) ac yn gymorth gyda chyhoeddi beibl 1568.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1528
Categori:Marwolaethau 1601
Kai Owen

Actor o Lanrwst yn Nyffryn Conwy yw **Kai Owen** (ganwyd 4 Medi 1975) neu **Matthew Mark Stevens** yn ôl ei enw bedydd. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Dyffryn Conwy.

## Teledu
**Tipyn o Stad*
**Rocket Man* (2005)
**Torchwood* (2006)
**Being Human* (2011)
**Waterloo Road* (2011)
**Hollyoaks* fel  Pete Buchanan   (2015-2016)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Conwy
Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol neu Ieithoedd Lleiafrifol

Cytundeb Ewropeaidd (CETS 148) a fabwysiadwyd ym 1992 o dan nawdd Cyngor Ewrop i ddiogelu a hyrwyddo ieithoedd lleiafrifol a rhanbarthol hanesyddol yn Ewrop yw'r **Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol neu Ieithoedd Lleiafrifol** ( neu *ECRML*). Paratowyd y siarter gan ragflaenydd i'r Gyngres Awdurdodau Rhanbarthol a Lleol cyfredol, y Gyngres Sefydlog i Awdurdodau Rhanbarthol a Lleol Ewrop oherwydd yr oedd yn hanfodol cynnwys llywodraethau rhanbarthol a lleol yn y broses. Ysgrifennwyd y siarter go iawn gan y Cynulliad Seneddol yn seiliedig ar Argymhellion y Gyngres. Mae'n cymhwyso'n unig ar ieithoedd a ddefnyddir yn draddodiadol gan bobl wladol y Partïon Gwladol (yn allgau, felly, ieithoedd a ddefnyddir yn ddiweddar gan fewnfudwyr o wledydd eraill), sy'n wahanol iawn i iaith swyddogol neu fwyafrifol (yn allgau, felly, yr hyn mae'r blaid wladol yn dymuno ystyried yn dafodiaith leol o'r iaith swyddogol neu fwyafrifol yn unig) ac sydd gan naill ai sail diriogaethol (ac felly yn cael eu siarad yn draddodiadol gan bobl o ranbarthau neu ardaloedd y Wlad) neu statws lleiafrifol ieithyddol o fewn y Wlad i gyd (ac felly yn cynnwys ieithoedd megis Yideg a Romani, sy'n cael eu defnyddio dros ardal ddaearyddol eang).

## Cyfeiriadau 
Siarter ar gyfer Iaith Ranbarthol neu Leiafrifol
Categori:Hawliau iaith
Categori:Ieithoedd Ewrop
Categori:Polisi iaith yr Undeb Ewropeaidd
Cymuned ddiogelwch

bawd|200px|Er hanes hir o wrthdaro arfog rhwng yr Almaen a Ffrainc, mae rhyfel rhwng y ddwy wlad hon yn awr yn annhebygol o ganlyniad i gymuned ddiogelwch Ewrop.
Rhanbarth lle mae defnydd eang o drais (megis rhyfel) yn annhebygol neu hyd yn oed yn annirnadwy yw **cymuned ddiogelwch**. Bathwyd y term gan y gwyddonydd gwleidyddol Karl Deutsch ym 1957. Yn eu gwaith arloesol *Political community and the North Atlantic area: international organization in the light of historical experience*, diffiniodd Deutsch a'i gydawduron gymuned ddiogelwch fel "grŵp o bobl" sy'n credu "eu bod wedi dod i gytundeb ar y pwynt hwn o leiaf: y gellir ac y dylir datrys problemau cymdeithasol cyffredin trwy brosesau o 'newid heddychlon'". Diffiniwyd newid heddychlon fel "datrysiad problemau cymdeithasol, gan amlaf trwy drefnau sefydliadol, heb angen troi at rym corfforol ar raddfa eang". Rhwymir pobl mewn cymuned ddiogelwch gan "deimlad o gymuned", cydymdeimlad, ymddiriedaeth, a diddordebau cyffredin. Ystyrid yr Undeb Ewropeaidd yn enghraifft nodweddiadol o gymuned ddiogelwch.

## Gweler hefyd
* Cynghrair milwrol

## Cyfeiriadau
Categori:Daearwleidyddiaeth
Categori:Diogelwch rhyngwladol
Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011

**Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011** oedd y pedwerydd etholiad ar gyfer Cynulliad Cenedlaethol Cymru a cynhaliwyd ar 5 Mai 2011. Cynhaliwyd yr etholiad gynt yn 2007.

Symudodd Plaid Cymru o fod yn wrthblaid i fod yn y trydydd safle, gyda'r Ceidwadwyr yn ail a Phlaid Llafur Cymru yn cryfhau ei safle. Enillodd Llafur 4 sedd yn fwy na'r etholiad dwaethaf gyda chyfanswm, felly, o 30 o seddau. Enillodd y Ceidwadwyr ddwy sedd yn ychwanegol (14 sedd i gyd) a chollodd Plaid Cymru 4 sedd gan ostwng cyfanswm eu seddi o 15 i 11. Collodd y Rhyddfrydwyr Cymreig un sedd, gan gadw 5.

## Enwebiadau'r etholaethau
**Nodyn:** *Yr ymgeisyddion mewn* **TEIP TRWM** *oedd deiliaid y sedd ar adeg yr etholiad.*
*Dynodir y rhai a etholwyd gyda chefndir lliw y blaid.*

## Rhestrau Rhanbarthol
### Canolbarth a Gorllewin Cymru
* **CANLYNIAD:** Llafur - 2 sedd; Plaid Cymru - 1 sedd; Democratiaid Rhyddfrydol - 1 sedd(Newid: **Democratiaid Rhyddfrydol yn cipio** 1 sedd oddiar y Ceidwadwyr)
*Collodd Nick Bourne, arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, ei sedd.

### Gogledd Cymru
* **CANLYNIAD:** Ceidwadwyr - 2 sedd; Plaid Cymru - 1 sedd; Democratiaid Rhyddfrydol - 1 sedd(Dim Newid)

### Canol De Cymru
* **CANLYNIAD:** Ceidwadwyr - 2 sedd; Plaid Cymru - 1 sedd; Liberal Democrats - 1 sedd

### Dwyrain De Cymru
* **CANLYNIAD:** Ceidwadwyr - 2 sedd; Plaid Cymru - 2 sedd(Newid: **Plaid Cymru yn cipio** 1 sedd oddi ar y Democratiaid Rhyddfrydol)

### Gorllewin De Cymru
* **CANLYNIAD:** Ceidwadwyr - 2 sedd; Plaid Cymru - 1 sedd; Democratiaid Rhyddfrydol - 1 sedd(Newid: **Ceidwadwyr yn cipio** 1 sedd oddi ar Plaid Cymru)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Sgurr Mor (612m)

Mae **Sgurr Mor (612m)** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Mallaig i Fort William yn  Ucheldir yr Alban; .

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Corbett
Categori:Copaon Graham
The Big Issue

bawd|dde|Gwerthwr y *Big Issue* yn Stonegate, Efrog
Papur newydd stryd a gyhoeddir mewn wyth gwlad yw'r ***Big Issue***. Fe'i hysgrifennir gan newyddiadurwyr proffesiynol ac fe'i gwerthir gan unigolion di-gartref. Fe'i sefydlwyd gan John Bird a Gordon Roddick ym mis Medi 1991. Mae yn un o fusnesau cymdeithasol mwyaf y DU, ac yn cynnig i bobl di-gartref y cyfle i ennill incwm cyfreithlon, ac felly yn eu cynorthwyo i ymgyfrannu i mewn i gymdeithas prif ffrwd. Mae'n bapur newydd stryd gyda'r cylchrediad mwyaf yn y byd.

I ddyfod yn werthwr, mae'n rhaid bod yn ddi-gartref neu'n dan berygl cael ymosod ar eich cartref neu ymyleiddiedig mewn rhyw ffordd. Mae e'n cydnabod mai hwn yw'r cam cyntaf o ymgartrefu'n rhywle fel arfer; felly, mae Sefydliad y Big Issue yn bodoli er mwyn cefnogi gwerthwyr mewn rheoli eu bywydau gan fynd i'r afael â materion sy'n arwain at ddigartrefedd.

Disgrifir y *Big Issue* yn un o bapurau newydd stryd mwyaf llwyddiannus yn y byd, gan werthu rhyw 300,000 copi bob wythnos, ac fe'i restrir yn drydydd hoff bapur newydd bobl ifanc y DU (rhwng 15 a 24) yn 2001.

Mae pum argraffiad lleol a werthir ledled y DU. Mae gwerthwyr yn eu prynu am £1.00 ac yn eu gwerthu am £2.00. Fe'i gynhyrchir a gwerthir hefyd yn Awstralia, Iwerddon, De Corea, De Affrica, Siapan, Namibia, Cenia, Malawi a Taiwan. Mae pob gwerthwr yn derbyn hyfforddiant, arwyddo cod ymddygiad ac yn cario bathodynnau sy'n cynnwys eu llun a rhif gwerthwr.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Cylchgronau gwleidyddol
Categori:Cylchgronau'r Deyrnas Unedig
Categori:Papurau newydd stryd
Categori:Sefydliadau 1991
Aelod-wladwriaethau NATO

300px|bawd|Llinell amser o ymaelodaethau gwledydd NATO. Dynodir gwledydd oedd yn aelodau NATO yn barod ar y pryd gan las tywyll. Dynodir aelodau newydd gan las golau.
Cynghrair milwrol sydd yn cynnwys 32 o aelod-wladwriaethau o Ogledd America ac Ewrop yw Sefydliad Cytundeb Gogledd yr Iwerydd (NATO). Y ddwy aelod o Ogledd America yw Canada a'r Unol Daleithiau. Mae gan bob un o'r aelodau luoedd milwrol, er nad oes gan Wlad yr Iâ fyddin arferol (ond mae ganddi gwylwyr y glannau milwrol ac uned fechan o filwyr ar gyfer ymgyrchoedd i gadw'r heddwch). Mae gan dri o aelodau NATO arfau niwclear: Ffrainc, y Deyrnas Unedig, a'r Unol Daleithiau.

## Aelod-wladwriaethau yn ôl dyddiad eu hymaelodaeth
## Gweler hefyd
* Ehangu NATO


NATO
Categori:NATO
Ffrwydrad Charsadda, 2011

bawd|200px|Lleoliad Khyber Pakhtunkhwa ym Mhacistan.
Ymosodiad terfysgol yng nghaer Shabqadar yn Ardal Charsadda, Khyber Pakhtunkhwa, Pacistan, oedd **ffrwydrad 2011 Charsadda**. Bu farw o leiaf 80 o gadetiaid pan chwythodd hunan-fomiwr ei hunan i fyny gyda dau fom mewn canolfan hyfforddi Heddlu'r Ffin am 6 y bore amser lleol, 13 Mai 2011. Credir rhai swyddogion lleol y gall yr ymosodiad fod yn ymateb i weithredoedd Byddin Pacistan yn erbyn brwydrwyr y Taleban ar y ffin ag Affganistan yn hytrach na dial am bin Laden.

## Cyfeiriadau 
Categori:2011
Categori:Terfysgaeth ym Mhacistan
Tom of Finland

bawd|bawd|dde|Gwryw nodweddiadol o waith Tom of Finland

Darlunydd a oedd yn enwog am ei luniau rhywiol a ffetis oedd **Touko Valio Laaksonen**, a oedd yn fwy adnabyddus o dan ei ffugenw **Tom of Finland** (8 Mai 1920 – 7 Tachwedd 1991). Cafodd ddylanwad mawr ar ddiwylliant hoyw diwedd yr ugenifed ganrif. Cafodd ei ddisgrifio fel y "most influential creator of gay pornographic images" gan yr hanesydd diwylliannol Joseph W. Slade.

Dros gyfnod o bedwar degawd, cynhyrchodd oddeutu 3500 o ddarluniadau, gyda'r mwyafrif ohonynt yn darlunio dynion gyda nodweddion rhywiol a oedd wedi'u gorbwysleisio gyda chyrff hynod gyhyrog.  Pwysleisiodd y dillad tynn neu'r diffyg dillad y nodweddion hyn, ac yn aml dangoswyd siâp y pidyn trwy'r trowsusau tynn. Yn aml dangosodd ei luniau dau neu fwy o ddynion naill ai cyn neu yn ystod gweithgarwch rhywiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o'r Ffindir
Categori:Arlunwyr LHDT
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 1991
Lleucu Roberts

Awdures plant o Gymru yw **Lleucu Roberts** (ganed 27 Medi 1964). Ganwyd Lleucu yn Aberystwyth a chafodd ei magu yn ardal Bow Street, Ceredigion, erbyn hyn mae hi'n byw yn Rhostryfan, Gwynedd. Addysgwyd yn Ysgol Gynradd Rhydypennau, Ysgol Gyfun Penweddig a Phrifysgol Aberystwyth. Mae hefyd yn sgriptio ar gyfer y radio a'r teledu. Mae'n briod â dwy ferch a dau fab.

Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen a'r Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Gâr 2014, y person cyntaf i gipio'r ddwy brif wobr ryddiaith yn yr un flwyddyn. Enillodd y Daniel Owen a'r Fedal Ryddiaith am yr eildro yn Eisteddfod AmGen 2021 am ei nofelau *Hannah-Jane* a *Y stori Orau*.  

## Llyfryddiaeth 
* *Caneuon Heddwch* (Y Lolfa, Ionawr 1991)
* *Al* (Cyfres y Dolffin) (Cwmni Iaith, Mawrth 1996)
* *Iesu Tirion* (Y Lolfa, Ebrill 2005)
* *Troi Clust Fyddar* (Y Lolfa, Tachwedd 2005)
* *Tinboeth* (gyda Caryl Lewis, Eigra Lewis Roberts, Meg Elis, Gwen Lasarus, Bethan Gwanas, Gwyneth Glyn, Siân Northey a Fflur Dafydd) (Gwasg Gwynedd, Tachwedd 2007)
* *Annwyl Smotyn Bach* (Y Lolfa, Ionawr 2008)
* *Y Ferch ar y Ffordd* (Y Lolfa, Gorffennaf 2009)
* *Stwff: Guto S. Tomos* (Cyfres yr Onnen) (Y Lolfa, Mawrth 2010)
* *Nain/Mam-gu* (Gwasg Gwynedd, Tachwedd 2010)
* *Wel, Gymru Fach* (Cyfres y Dderwen) (Y Lolfa, Mehefin 2011)
* *Siarad* (Cyfres y Dderwen) (Y Lolfa, Hydref 2011)
* *Rhyw Fath o Ynfytyn* (Y Lolfa, Awst 2012)
* *Teulu* (Y Lolfa, Tachwedd 2012)
* *Oswald* (Y Lolfa, Ionawr 2014)
* *Rhwng Edafedd* (Y Lolfa, Awst 2014)
* *Saith Oes Efa* (Y Lolfa, Medi 2014)
* *Jwg ar Seld* (Y Lolfa, Tachwedd 2016)
* *Hannah-Jane*, (Y Lolfa, Awst 2021)
* *Y Stori Orau*, (Y Lolfa, Awst 2021)

## Gwobrau ac Anrhydeddau 
* Gwobr Tir na n-Og 2009 ar gyfer *Annwyl Smotyn Bach*
* Gwobr Tir na n-Og 2011 ar gyfer *Stwff: Guto S. Tomos*
* Gwobr Goffa Daniel Owen 2014 a 2021
* Medal Ryddiaith 2014 a 2021

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Nofelwyr plant
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig
Galaeth Seyfert

bawd|Galaeth Circinus, galaeth Seyfert math 2.

Dosbarth o alaethau yw **galaeth Seyfert** sy'n cynnwys niwclysau sy'n creu allyriant llinell sbectrol oddi wrth nwy wedi ei ïoneiddio.  Daw'r enw o'r seryddwr Carl Keenan Seyfert. Mae galaethau Seyfert yn creu is-ddosbarthiadau o niwclysau galaethog gweithredol (NGG), a chredir bod nhw'n cynnwys tyllau du gorenfawr.

## Nodweddion
Nodwedd mwyaf amlwg galaethau Seyfert yw'r niwclews mawr yn y canol, gyda llinellau sbectrol llachar sydd yn cynnwys hydrogen, heliwm, nitrogen ac ocsigen.  Mae gwyddonwyr yn credu taw twll du gorenfawr yng nghanol niwclews y galaethau sy'n gollwng y nwy rydym yn ei weld o'i hamgylch.

## Dosbarthiadau
Yn y gorffennol, roedd yna ddau ddosbarth ar gael ar gyfer galaethau Seyfert: math 1, a math 2.  Dosbarthwyd galaethau gyda llinellau tew a thenau o fewn dosbarth math 1.  Roedd galaethau gyda llinellau tenau yn unig yn cael eu dosbarthu o fewn math 2. Erbyn nawr, rydym yn rhoi dosbarthiadau ffracsiynol ar gyfer y galaethau, er enghraifft math 1.5.

Seyfert