open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Te Reo (sianel deledu)

Mae **Te Reo** (Cymraeg: "yr iaith") yn orsaf deledu yn Aotearoa (Seland Newydd) sy'n darlledu rhaglenni yn yr iaith Māori yn unig (a elwir yn "te reo Māori" yn yr iaith honno) heb unrhyw hysbysebu nac isdeitlau. Mae hefyd yn darlledu rhaglenni gan ac yn arbennig am wahanol llwythau cynhenid Māori y wlad ac yn cynnig ffocws arbennig ar raglenni newydd ar gyfer y gynulleidfa rugl. Mae'n chwaer sianel i *Whakaata Māori*, sianel arweiniol yr iaith. Mae Whakaata Māori yn cynnwys isdeitlau ar-sgrin ar ei rhaglenni.

Lansiwyd y sianel newydd ar 28 Mawrth 2008. Dywed prif weithredwr *Māori Television* (fel gelwid Whakaata Māori ar y pryd), Jim Mather, fod lansiad Te Reo yn garreg filltir arall mewn mentrau adfywio iaith. “Mae Te Reo yn adeiladu ar y gwerthoedd a sefydlwyd gyda genedigaeth sianel deledu gynhenid ​​Seland Newydd bedair blynedd yn ôl. Mae hefyd yn hybu ein cenhadaeth i chwarae rhan fawr wrth adfywio’r iaith a’r diwylliant sy’n enedigaeth-fraint i bob Māori a threftadaeth pob Seland Newydd.”

## Natur
I ddechrau, darlledodd y sianel am dair awr y dydd, saith diwrnod yr wythnos, yn ystod yr oriau brig o 8:00pm i 11:00pm o ddydd Gwener 28 Mawrth 2008 ar Freeview Satellite. Cafodd ei ychwanegu'n ddiweddarach ar gyfer tanysgrifwyr Sky/Vodafone.

O fis Chwefror 2023 ymlaen, mae'r sianel yn darlledu, ar gyfartaledd, rhwng 11:30am a 11:00pm yn ystod yr wythnos a 4:30pm i 11:00pm ar benwythnosau. 

Cyfnewidiodd sianel Te Reo safleoedd Freeview â Prime, ar 1 Mawrth 2023, gyda Te Reo yn symud i sianel 10, safle blaenorol Prime, a Prime yn symud i sianel 15, sef safle blaenorol Te Reo.

## Rhaglennu
* Dysgu'r iaith
** Ako
** Opaki
* Newyddion a materion cyfoes
** Te Ao – Newyddion Māori 
** Paepae
* Adloniant
** Te Kāuta
* Diwylliant
** Iwi Anthems
** Ngā Pari Kārangaranga
** Waka Huia
* Rhaglenni plant
** Pūkoro
** Mīharo
** Pūkana

## Gweler hefyd
* Whakaata Māori

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Te Reo gwefan swyddogol
* @WhakaataMaori cyfrif Instagram WhakaataMaori sy'n cynnwys gwybodaeth a chlipiau Te Reo

Categori:Sefydliadau 2008
Categori:Teledu
Gŵr y Dolau

Nofel Gymraeg yw ***Gŵr y Dolau, neu Ffordd y Troseddwr*** gan William Llewelyn Williams. Cyhoeddwyd y nofel yn wreiddiol yn 1896, a chyhoeddwyd argraffiad newydd ym 1946 gan Wasg Aberystwyth ac argraffiad newydd eto yn 2024 gan Melin Bapur.

## Disgrifiad byr
Mae'r nofel yn disgrifio ystod o gymeriadau mewn tref yn Nyffryn Tywi ar troad yr ugeinfed ganrif; gan gynnwys Dafi Jones, "Gŵr y Dolau", sy'n ildio i demtasiwn alcohol; er bod Nat y Gof yn ymddangos llawer mwy, ac mae'r nofel hefyd yn dilyn Mr. Rowlands y Curad sydd mewn cariad gyda Gladys, merch brydferth sy'n aros gyda'i modryb. 

Enghraifft hwyr yw'r llyfr o nofel ddirwestol. Dilyniant o fath yw'r nofel i nofel flaenorol Williams, *Gwilym a Benni Bach*, ac mae Benni bach (fel oedolyn) yn ymddangos mewn un pennod; fodd bynnag ar gymeriadau newydd mae'r nofel yn canolbwyntio gan fwyaf.

Mae'r mwyafrif helaeth o ddeialog y nofel wedi'i ysgrifennu yn nhafodiaith Dyffryn Tywi yn Sir Gaerfyrddin.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1896
Bwrdeistref Rydd Llanrwst

Braint arbennig a roddwyd i dref Llanrwst gan Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru oedd **Bwrdeistref Rydd Llanrwst**. Mae Llanrwst bellach yn dref fechan ac yn gymuned ar Afon Conwy ym Mwrdeistref Sirol Conwy. Daw ei henw o Sant Grwst o'r 5ed i'r 6ed ganrif. Datblygodd Llanrwst o gwmpas y fasnach wlân, yn rhannol oherwydd fod gorchymyn yn gwahardd unrhyw Gymro rhag masnachu o fewn  o Gonwy, gan fod Llanrwst  i ffwrdd ac mewn sefyllfa dda i elwa.
bawd| Llun o Feirdd Llanrwst yn 1876 o flaen arfbais Llanrwst
Yn 1276 cipiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, a adnabyddir hefyd fel Llywelyn ein Llyw Olaf, y dref, gan ddatgan ei bod yn “fwrdeistref rydd” yn annibynnol o esgobaeth Llanelwy. Er i'r esgob fynd cyn belled a cheisio cymorth y Pab i wyrdroi hyn, methodd ei ymdrechion, gyda Llywelyn yn pledio cysylltiad teuluol agos â'r lle fel rheswm dros ei ddiogelu.

Wedi marwolaeth Llywelyn yn 1282, methodd pob ymgais newydd bellach gan esgob Llanelwy: mynachod Sistersaidd Abaty Aberconwy (lle bu farw Llywelyn Fawr, taid Llywelyn, yn 1240) a fynnodd eu bod yn cael cadw'r annibyniaeth a oedd wedi perthyn iddo am 29 mlynedd, a rhwygwyd unrhyw faneri yn perthyn i'r Esgobaeth neu Edward I. Ganrif yn ddiweddarach, symudwyd y fynachlog  i fyny'r afon i Abaty Maenan, ger Llanrwst.

O'r herwydd mae gan y dref ei arfbais a'i baner ei hun, a dyma darddiad yr hen arwyddair lleol *"Cymru, Lloegr a Llanrwst"*. Mae'r arwyddair, sy'n dyst i'r annibyniaeth ymddangosol hon, bellach yn fwy adnabyddus oherwydd y gân gyda'r un teitl, gan y band lleol y Cyrff.

## Cenhedloedd Unedig 
Ym 1947, gwnaeth cyngor tref Llanrwst gais aflwyddiannus i’r Cenhedloedd Unedig am sedd ar y cyngor diogelwch, gan nodi bod Llanrwst yn wladwriaeth annibynnol yng Nghymru. Mae cadeirydd ac ysgrifennydd Cymdeithas Hanes Llanrwst wedi cael prawf o hyn gan y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd. Dychwelodd Ymddiriedolaeth Elusendai ac Amgueddfa Llanrwst faner Llanrwst i'r gymuned yn ddiweddar. Arwyddlun o'r 12fed ganrif ydyw, oedd yn ganolog i gred y dref ei bod yn annibynnol o'r Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llanrwst
Categori:Microgenhedloedd
Ymddiriedolaeth y BBC

**Ymddiriedolaeth y BBC** (Saesneg: **BBC Trust**) oedd corff penderfynu’r Corfforaeth Ddarlledu Brydeinig, BBC, rhwng 2007 a 2017. Roedd yn annibynnol ar gyrff rheoli a gweithredol, a’i nod oedd gweithredu er budd gwylwyr a oedd yn talu ffi’r drwydded deledu.

## Hanesyddol
Crëwyd yr Ymddiriedolaeth trwy Siarter Frenhinol ar 1 Ionawr 2007, gan ddisodli Bwrdd y Llywodraethwyr.

Yn hwyr yn 2012 roedd Ymddiriedolaeth y BBC wedi ei siglo pan ddatgelodd y wasg fod y BBC wedi gwrthod darlledu rhaglen ddogfen am y cyflwynydd pedoffiliaid, Jimmy Savile..

Yn 2014, pan lansiodd y BBC ei wasanaeth trwyddedu rhyngwladol, Ymddiriedolaeth y BBC oedd ei phrif gorff rheoli.

Argymhellodd Adroddiad Clementi 2016 y dylid trosglwyddo trefniadau llywodraethu’r BBC i Ofcom a datgymalu Ymddiriedolaeth y BBC. Disodlwyd Ymddiriedolaeth y BBC ar 2 Ebrill 2017 gan Fwrdd y BBC pan ddaeth y Siarter Frenhinol newydd i rym.

## Aelodau
Gwelir Ymddiriedolaeth y BBC fel meincnod ym maes darlledu cyhoeddus oherwydd nad oes yr un o'i haelodau yn seneddwyr. Bwriad y dewis o aelodau, a ddaw o'r diwydiant darlledu, gan y Frenhines oedd nodi eu hannibyniaeth oddi wrth arweinwyr prif bleidiau'r llywodraeth..

## Swyddogaethau
Yn ôl y Siarter Frenhinol, prif rôl Ymddiriedolaeth y BBC yw goruchwylio strategaeth reoli’r BBC, a goruchwylio gwaith y Bwrdd Gweithredol, i gyd er budd y cyhoedd.

## Cadeiryddion 
## Yr Ymddiriedolaeth a'r Gwledydd Celtaidd
Nid oedd gan yr Ymddiriedolaeth reolaeth na dylanwad dros S4C gan bod gan y Sianel Gymraeg Siarter Brenhinol ei hun. Ond roedd yn ymwneud â gorsafoedd radio yn yr ieithoedd brodorol a'r cenhedloedd Celtaidd: BBC Radio Cymru, BBC Radio Wales, BBC Radio Scotland, BBC Radio nan Gàidheal, BBC Radio Ulster, BBC Radio Foyle a BBC Alba.

Bu i'r Ymddiriedolaeth hefyd chwarae rhan weithredol wrth sefydlu sianel Gaeleg BBC Alba. Yn 2007, agorodd Ymddiriedolaeth y BBC ymgynghoriad ar wasanaeth digidol Gaeleg mewn partneriaeth â Gaelid Media Service a arweiniodd at sefydlu'r sianel yn 2008.

Mae BBC Alba yn unigryw gan mai hi yw’r sianel gyntaf i gael ei darparu o dan drwydded BBC gan bartneriaeth yn ogystal â bod y sianel aml-genre gyntaf i ddod yn gyfan gwbl o’r Alban gyda bron pob un o’i rhaglenni wedi’u gwneud yn yr Alban.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* BBC Trust gwefan archif
* Ymddiriedolaeth y BBC - Adolygiad gwasanaeth: gwasanaethau newyddion a radio’r BBC i’r cenhedloedd papur crynhoi ar yr Ymddiriedolaeth (2016)

Categori:Teledu

Categori:Darlledu yn y Deyrnas Unedig
Categori:Teledu yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 2007
Categori:BBC
Rhestr o blanhigion, ffyngau, ac anifeiliaid seicoweithredol

Dyma **restr o blanhigion, ffyngau, ac anifeiliaid** **seicoweithredol**.

## Planhigion 
Mae planhigion seicoweithredol yn cynnwys, ond heb fod yn gyfyngedig i, yr enghreifftiau canlynol:

* *Canabis*: cannabinoidau
* Tybaco: alcaloidau nicotin a beta-carbolin
* Coca: cocên
* Pabi Opiwm: morffin, codin, thebin, papaferin, noscapin, a narsëin
* *Salvia divinorum*: salvinorin A
* Khat: cathin a cathinon
* Cafa: cafalactonau
* Nytmeg: myristicin

* Planhigion *Solanaceae*, sy'n cynnwys hyoscyamine, atropine, a scopolamine :
** *Datura*
** Codwarth (*Atropa belladonna*)
** Llewyg yr Iâr Du (*Hyoscyamus niger*)
** Mandrag (*Mandragora officinarum*)
** Planhigion *Solanaceae* eraill

alt=Peyote|bawd|196x196px| Peiote

* Cacti seicoweithredol, sy'n cynnwys mescalin yn bennaf:
** Peiote
** Planhigion *Lophophora* eraill
** Cactws Torch Periw
** Cactws San Pedro
***  var.  (enw arall: *Echinopsis peruviana*)
***  var.  (enw arall: *Echinopsis pachanoi* )
** Planhigion *Echinopsis* eraill

* Planhigion symbylol ysgafn a fasogyfyngol sy'n cynnwys caffein a theobromin yn bennaf :
** Coffi
** Te (hefyd yn cynnwys theanin)
** Gwarana
** Yerba Mate
** Coco
** Cola

alt=Anadenanthera colubrina produces beans used for cebil|bawd|251x251px| Mae Anadenanthera colubrina yn cynhyrchu ffa a ddefnyddir ar gyfer cebil
alt=Areca palms in Ponda, India|bawd|190x190px| Palmwydd Areca ym Mhonda, India

## Ffyngau 
* Madarch Psilosybin: psilocybin, psilocin, aeruginascin, baeocystin, a norbaeocystin
* *Amanita muscaria*: asid ibotenig, mwscimol, a mwscarin
* *Amanita pantherina*
* *Dictyonema huaorani*: psilocybin, DMT, a 5-MeO-DMT
* *Collybia maculata*: collybolid

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhestrau anifeiliaid
Categori:Rhestrau planhigion
Rhestr o blanhigion a ddefnyddir ar gyfer ysmygu

Defnyddir gwahanol blanhigion ledled y byd ar gyfer ysmygu oherwydd y cyfansoddion cemegol amrywiol sydd ynddynt ac effeithiau'r cemegau hyn ar y corff dynol. Mae'r rhestr hon yn cynnwys planhigion sy'n cael eu ysmygu, yn hytrach na'r rhai a ddefnyddir yn y broses o ysmygu neu wrth baratoi'r sylwedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhestr planhigion
Ap ffôn

]]
Mae cymhwysiad symudol a elwir yn **ap** hefyd **app** (er mwyn osgoi dryswch gyda'r hen air wreiddiol Gymraeg, "ap") yn rhaglen gyfrifiadurol y gellir ei gosod ar ffôn clyfar, llechen neu ddyfais symudol arall. Fel arfer gellir llwytho'r rhaglenni i lawr o wefan a weithredir gan ddatblygwr y system gweithredu ffôn symudol, a'r mwyaf ohonynt yw'r Apple App Store a Google Play. Mae'r gair "app" yn fyr am *application* yn y Saesneg yn wreiddiol, sef *rhaglen* yn y Gymraeg

## Nodwedd
Mae llawer o apiau ar gael i'w lawrlwytho am ddim, tra bod eraill yn cael eu prynu trwy'r siop ar-lein berthnasol. Mae gan lawer o apiau ddwy fersiwn, y mae'n rhaid i chi dalu am un ohonynt, tra bod y llall yn rhad ac am ddim - ar gost hysbysebu a / neu nodweddion cyfyngedig. Mae hon yn strategaeth a ddefnyddir gan rai datblygwyr i ostwng y trothwy ar gyfer profi cais.

Bydd cymwysiadau symudol sy'n cael eu datblygu fel cymwysiadau gwe (yn HTML5) yn gallu gweithio ar sawl math gwahanol o system weithredu ffôn symudol heb eu haddasu. Dim ond ar eu system weithredu eu hunain y gellir gosod apiau sydd wedi'u rhaglennu a'u llunio ar gyfer system weithredu symudol benodol (yr hyn a elwir yn "ap brodorol"), oni bai eu bod yn cael eu datblygu mewn offer rhaglennu sydd â chefnogaeth ar gyfer llunio fersiynau ar gyfer lluos o systemau symudol.

Mae'r rhan fwyaf o ddyfeisiau symudol yn cael eu gwerthu gyda sawl ap wedi'u bwndelu fel meddalwedd wedi'i osod ymlaen llaw, megis porwr gwe, cleient e-bost, calendr, rhaglen fapio, ac ap ar gyfer prynu cerddoriaeth, cyfryngau eraill, neu fwy o apiau. Gellir dileu rhai apiau sydd wedi'u gosod ymlaen llaw trwy broses ddadosod arferol, gan adael mwy o le storio ar gyfer y rhai a ddymunir. Lle nad yw'r meddalwedd yn caniatáu hyn, gellir gwreiddio rhai dyfeisiau i ddileu'r apiau annymunol.

## Apiau Cymraeg
Ceir sawl ap Gymraeg. Maent yn cynnwys apiau ar gyfer digwyddiadau Cymraeg mawrion fel yr Eisteddfod Genedlaethol ac Eisteddfod yr Urdd a Tafwyl. Mae'r rhain yn cynnwys amserlenni, mapiau, rhestr stondinau, a'r opsiwn o greu amserlen bersonol. 

Ceir hefyd apiau ar gyfer cynorthwyo dysgu'r iaith Gymraeg fel cyrsiau iaith, ap Geiriadur yr Academi, ap geiriaduron Geiriadur Prifysgol Cymru, ac eraill. Ceir hefyd ap byd-enwog Duolingo ar gyfer dysgu Cymraeg.

Ceir apiau ar gyfer plant, a chynorthwyo addysg plant, a hefyd rhaglenni fel ap rhaglen Cyw ar S4C. neu chwaraeon.  

Ceir hefyd apiau mwy cyffredinol megi Y Pod (ap ar gyfer podlediadau Cymraeg) ac ap Cwtsh ar gyfer myfyrdod ac ymlacio.

## Dryswch enw
Yn ddigon rhesymol, ceir dryswch gyda'r defnydd o'r gair "ap" gan fod gennym yn y Gymraeg air canrifoedd oed yr un fath sy'n golygu "map" ac a ddefnyddir yn enwau personol pobl, fel Rhun ap Iorwerth. 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Apple Appstore
* Google play
* Ap Chwaraeon ar ar gyfer myfyrwyr chwaraeon gan Coleg Cymraeg Cenedlaethol, enghraifft o ddefnydd o apiau mewn addysg Gymraeg
* Ap Newyddion S4C defnyddir yr apiau gan raglenni Cymraeg

Categori:Meddalwedd ar ddyfeisiau symudol
Categori:Cyfryngau cymdeithasol
Categori:Rhaglenni ar ddyfeisiau symudol
Joseff Gnagbo

Athro, ieithydd a cherddor yw **Joseff Oscar Gnagbo** (ganed tua 1974) o Gaerdydd. Roedd yn gadeirydd Cymdeithas yr Iaith rhwng 2023 a 2025. Sillefir ei enw hefyd fel "Joseph". 

Daeth Gnagbo i Gymru o'r Traeth Ifori yn 2017 fel ceisiwr lloches, yng nghanol chwyldro milwrol. Dysgodd Gymraeg yn gyflym a daeth yn diwtor Cymraeg. Daeth yn gadeirydd Cymdeithas yr Iaith ym mis Hydref 2023. Ef yw'r person cyntaf na chafodd ei eni yng Nghymru i gadeirio'r Gymdeithas. Cafodd ei ailethol yn Gadeirydd y Gymdeithas yn 2024.

## Cefndir
Gadawodd yr Arfidir Ifori yn 2011 lle roedd yn newyddiadurwr ac athro ieithoedd. Bu hefyd yn actifydd gwleidyddol ac yn ystod y gwrthdaro a ddechreuodd yn y wlad yn 2002 rhwng cefnogwyr yr Arlywydd, Laurent Gbagbo, a'i wrthwynebydd, Alassane Ouattara. Rhan o'r anghydfod oedd nad oedd Laurent Gbagbo am ildio rheolaeth ariannol y wlad i'r bloc oedd yn gefnogol i fod o dan ymbarél ariannol Ffrainc, y *Communauté Financière Africaine*. O dan y reolaeth yma mae tua 60% o arian y wlad o dan reolaeth Ffrainc a rhaid i'r Arfordir Ifori dalu llog. Wedi i'r gwrthryfelwyr ennill y rhyfel cartref roedd yn rhaid iddo ffoi yn 2011. Ond mewn cyfweliad gyda phodlediad Radio YesCymru nododd nad oedd yn gallu siarad unrhyw un o ieithoedd brodorol yr Arfordir Ifori gan na ddysgwyd yr un ohonynt iddo gan ei rieni, a bod dylanwad y Ffrangeg mor gryf. Roedd ei dad yn siarad yr iaith Dida. Roedd yn meddwl bod dysgu ieithoedd brodorol yn bwysig.

## Anrhydeddu
Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2024 cafodd ei urddo i wisg las Gorsedd y Beirdd.

## Dolenni allanol
* Cyfweliad Joseff Gnagbo gyda Siôn Jobbins ar bodlediad Radio YesCymru ar sianel Youtube YesCymru (2023)
* Sgwrs gyda Joseff Gnagbo ac Angharad Lewis ar bodlediad i ddysgwyr y Gymraeg, 'Pont', gan BBC Cymru (Hydref 2024)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Genedigaethau'r 1970au
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Y Traeth Ifori
Brendan Burns

Peintiwr yw **Brendan Stuart Burns** (ganed 1963, Nakura, Cenia). Dyfarnwyd y Medal Aur am Gelfyddyd Gain iddo ddwywaith yn yr Eisteddfodau Cenedlaethol 1993 ac 1998,  

Roedd Burns yn fyfyriwr yng Ngholeg Celf Caerdydd rhwng 1981 ac 1985, wedyn dilynodd gwrs ôl-raddedig yn y Slade yn Llundain. 

Mae ef wedi bod yn aelod o Grŵp 56 Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Brendan Burns at Caldwell Snyder Gallery
* Brendan Burns ar wefan Art UK

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Enillwyr y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain
Categori:Peintwyr yr 20fed ganrif o Genia
Categori:Peintwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Peintwyr yr 21ain ganrif o Genia
Categori:Peintwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Peintwyr tirluniau o Genia
Categori:Peintwyr tirluniau o Gymru
Categori:Pobl a aned yng Nghenia
Categori:Ymfudwyr o Genia i Gymru
Cymdeithas Cwrlo Cymru

Sefydlwyd **Cymdeithas Cwrlo Cymru** (Saesneg: *Welsh Curling Association*) yn 1974 (noder y sillefir "cwrlo" fel "cwrlio" yn eu teitl). Dyma'r corff llywodraethu cenedlaethol ar gyfer y gamp yng Nghymru. Ar wahân i westeion, mae pob cwrlwr sy'n chwarae yng Nghymru yn aelod o'r WCA, ac yn talu ardoll flynyddol tuag at ei chynnal. Mae’r WCA yn gyfrifol am ddewis timau – drwy dwrnament cenedlaethol neu ddulliau eraill – i gynrychioli Cymru ar lefel ryngwladol.

Mae Cymru wedi cystadlu yn erbyn gwledydd megis; Sbaen, Slofenia, Lloegr, Twrci, Awstria, Slofacia, a Slofenia yn y gamp. Bu iddynt guro Lloegr a Slofenia. Mae tîm y dynion hefyd wedi cystadlu mewn cystadlaethau megis Pencampwriaeth Cwrlo Hŷn y Byd yn Sweden yn 2024.

Mae Cymru yn aelodau o 'World Curling', corff llywodraethol y gamp. Yn 2024 roedd Cymru wedi eu lleoli yn rhif 27 fel ranc ryngwladol allan o'r 97 aelod. yn rancio yn rhif 38 ar gyfer tîm menywod, a rhif 43 allan o 51 yn y dosbarth cwrlio cymysg.

### Cystadleuaeth ddomestig
Dechreuodd cystadleuaeth *Bonspiel Cymru* (Welsh Bonspiel) yn 1978 yng nghartref Cwrlo Cymreig, Canolfan Hamdden Glannau Dyfrdwy. Oherwydd prinder canolfannau sglefrio yng Nghymru ac felly unman i gynnal y digwyddiad, mae wedi cael llawer o gartrefi dros dro yn yr Alban gan gynnwys Forest Hills, Letham Grange a Greenacres Curling Club.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Cymdeithas Cwrlo Cymru
* @WelshCurling tudalen ar Facebook
* @FPOWCurling cyfrif X 
* Welsh Curling sianel Youtube y Gymdeithas

Categori:Cyrff rheoli chwaraeon Cymru

Categori:Sefydliadau 1974
Sue Williams

Peintiwr sy'n byw a gweithio yng Nghymru yw **Sue Williams** (ganed 1956, Cernyw).  

Addysgwyd Williams yng Ngholeg Celf Caerdydd, gan gynnwys ennill Gradd Meistr mewn Celfyddyd Gain. Yn 2009 defnyddiodd Williams £20,000 o'r Cyngor Celfyddydau Cymru ar gyfer creu mowldiau o ben-ôl merched. Roedd hyn yn rhan o brosiect ymchwil mwy i gyrff merched, ar ôl prosiect arall yn Simbabwe lle tynnwyd 150 o'i darluniau oddi ar waliau'r oriel oherwydd eu bod yn portreadu pen-ôl merched.

Mae Williams yn Athro Celfyddyd Gain ym Mhrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant, Abertawe, ers 2014.

Mae Williams wedi ennill nifer o wobrau:
* Gwobr Cyngor Celfyddydau Cymru, 1982  
* Gwobr Oppenheim John Downes, 1993
* Medal Aur am Gelfyddyd Gain yn yr Eisteddfod Genedlaethol 2000.
* Ar restr fer yr Artes Mundi 2, 2006.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* No More Pink - gwefan Sue Williams

Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Enillwyr y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Peintwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gernyw
Carl Bevan

Cerddor ac arlunydd o Gymru oedd **Carl Bevan** (1973 &ndash; 9 Awst 2024). Roedd yn ddrymiwr gyda'r band 60 Ft. Dolls.

Cafodd ei fagu yng Nglyn-nedd ac yn ddiweddarach yng Nghasnewydd. Ar ôl gadael y busnes cerddoriaeth, daeth yn arlunydd tirluniau llwyddiannus. Roedd ganddo stiwdio gelf yn Bridge Studio, Treganna, Caerdydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan celf Carl Bevan 

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Marwolaethau 2024
Peatongtarn Shinawatra

Prif Weinidog Gwlad Tai ers 18 Awst 2024 yw **Paetongtarn Shinawatra** RThBh (Tai; RTGS: Phaethongthan Chinnawat ; ganwyd 21 Awst 1986). Mae hi'n wleidydd a menyw fusnes o Wlad Thai sy'n gwasanaethu fel arweinydd Plaid Thai Pheu ers 2023. Mae hi'n ferch ieuengaf Thaksin Shinawatra (prif weinidog y wlad o 2001 i 2006) ac yn nith i Yingluck Shinawatra (prif weinidog o 2011 i 2014).  Hi yw'r person ieuengaf yn hanes Gwlad Thai i ddod yn brif weinidog a'r ail fenyw i ddal y swydd. 

Cafodd ei geni ym 1986  Aeth i Ysgol Lleiandy St Joseph ac Ysgol Mater Dei . Graddiodd mewn Gwyddor Wleidyddol, Cymdeithaseg, ac Anthropoleg o'r Gyfadran Gwyddor Wleidyddol, Prifysgol Chulalongkorn yn 2008. Parhaodd â'i hastudiaethau yn Lloegr, gan ennill gradd MSc mewn Rheolaeth Gwesty Rhyngwladol o Brifysgol Surrey.

Yn dilyn diswyddo Srettha Thavisin fel prif weinidog y wlad gan Lys Cyfansoddiadol Gwlad Thai ar 14 Awst 2024, enwebwyd Paetongtarn gan Pheu Thai i'w olynu.  Cymeradwywyd ei henwebiad gan y Senedd ar 16 Awst, sy'n golygu mai hi yw'r person ieuengaf a'r ail fenyw i ddod yn Brif Weinidog Gwlad Thai. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pobl o Bangkok
Categori:Prif Weinidogion Gwlad Thai
Comedi ddu

i angof" ym Marselona, Sbaen, sy'n crybwyll hunanladdiad]]
Genre o gomedi sydd yn ymdrin â phynciau annifyr neu anfad, fel arfer angau ac anaf, mewn modd digrif yw **comedi ddu**. Mae'n elfen gyffredin o theatr yr absẃrd.

## Cyfeiriadau 

Du
Hana Lili

Canwr-gyfansoddwr o Gymru sy'n canu yn Gymraeg ac yn Saesneg yw **Hana Lili** (ganed 2000).  

Mae hi'n dod o Sili, Bro Morgannwg. Dysgodd ganu'r piano a'r ffliwt pan oedd hi'n blentyn a dechreuodd berfformio'n gyhoeddus pan oedd yn 12 oed.

Yn gynnar yn 2023 ffurfiodd hi fand, a pherfformion nhw yng Ngwyl Fach y Fro, Ynys y Barri fis Mawrth 2023. Canodd hi hefyd gyda'r prif berfformiwr, Gwilym, ar ddiwedd yr Ŵyl. Cydweithiodd hi ar sengl (a fideo) Gwilym, *Cynbohir*, yn 2022. 

Ar 6 a 7 Mehefin, cefnogodd Hana Lili y band Coldplay yn Stadiwm Principality Caerdydd, fel rhan o'u taith ryngwladol, *Music of the Spheres*. Canodd gwpwl o'i chaneuon Cymraeg.

Yn 2021 roedd yn byw yn Llundain.
* *Existential* (EP) Rhagfyr 2022

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* HanaLili.com 

{{DEFAULTSORT:Lili, Hana]]
Categori:Cantorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cantorion Cymraeg o Gymru
Categori:Cantorion Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
MG Alba

yn Steòrnabhagh, mae MG Alba yn cydlynnu a darparu'r rhaglenni ar gyfer y sianel]]
Mae **Gaelic Media Service** (Gaeleg: *Seirbheis nam Meadhanan Gàidhlig*, arddelir y fersiwn Saesneg o'r corff gan amlaf neu fel **MG Alba**) yn sefydliad statudol yn yr Alban sy'n cynhyrchu rhaglenni Gaeleg yr Alban i'w darlledu yn yr Alban. Crëwyd y sefydliad o ganlyniad i Ddeddf Cyfathrebiadau 2003, a roddodd gylch gorchwyl iddo "sicrhau bod ystod eang ac amrywiol o raglenni o ansawdd uchel yn Gaeleg yn cael eu darlledu neu eu darlledu fel arall fel eu bod ar gael i bobl yn yr Alban". I gyflawni hyn, mae mandad sefydlu'r sefydliad yn cynnwys darpariaethau i ariannu cynhyrchu a datblygu rhaglenni Gaeleg, darparu hyfforddiant darlledu Gaeleg, a chynnal ymchwil cynulleidfa, gyda diwygiadau diweddarach yn rhoi awdurdod i amserlennu a chomisiynu rhaglenni a cheisio trwydded ddarlledu.

O'i swyddfeydd yn Steòrnabhagh (Stornoway) a Glasgow mae'r sefydliad yn cynhyrchu rhaglenni Gaeleg i'w darlledu ar lwyfannau gan gynnwys BBC Alba, sianel deledu darlledu cyhoeddus rhad ac am ddim Gaeleg y mae wedi'i gweithredu ar y cyd â'r BBC ers 19 Medi 2008. Talent y sefydliad mae mentrau datblygu yn cynnwys FilmG, cystadleuaeth ffilm fer Gaeleg y mae ei enillwyr yn cael cyfle i ddatblygu eu syniadau am raglenni i safon darlledu.

Gwerth y rhaglenni a ddarlledwyd gan MG Alba rhwng 2014 a 2015 oedd £11.5 miliwn.

### Trosglwyddo cyfrifoldeb
Rhoddwyd y cyfrifoldeb am ariannu MG Alba i Weinidogion yr Alban o dan y gorchymyn: Gorchymyn Deddf yr Alban 1998 (Trosglwyddo Swyddogaethau i Weinidogion yr Alban etc.) 1999 (SI 1999 No. 1750).

## Film G
Lansiwyd FilmG gan MG Alba yn 2008. Ei nod yw ddod â thalent newydd i’r amlwg i’w meithrin ar gyfer sianel deledu BBC Alba. Cynhelir cystadleuaeth ffilm fer Gaeleg o'r enw FilmG fel rhan o'r cennad a'r gwasanaeth.

## Gweler hefyd
* BBC Alba
* STV
* BBC Scotland

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* MG Alba
* FilmG 
* Gaelic media: From Watching to Learning eitem Youtube gan Marina Khadipash (2016)

Categori:Gaeleg yr Alban

Categori:Sefydliadau 2003
Donald McIntyre

Arlunydd a pheintiwr oedd **Donald McIntyre** (1923 – 2009). Fe'i ganwyd yn Leeds, Swydd Efrog, Lloegr ond bu'n byw yn Nre-garth, Gwynedd, am dros 45 mlynedd.

Dechreuodd ei gyfres o arddangosfeydd unigol yn Howard Roberts Gallery, Caerdydd yn 1965/66. Cafodd arddangosfa ôl-weithredol yn Oriel Môn, Llangefni, yn 1996.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Gwobr Tony Goble

Gwobr gelf yw **Gwobr Tony Goble** a gyflwynir yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Cyflwynwyd y wobr am y tro cyntaf yn 2012 er cof am yr artist Tony Goble (1943-2007). Fe'i rhoddir i artist sy'n arddangos gwaith yn Arddangosfa Agored y Lle Celf am y tro cyntaf.

## Rhestr enillwyr 
## Dolenni allanol
* Cyhoeddi enw enillydd gwobr gelf newydd yn yr Eisteddfod erthygl am sefydlu'r Wobr (2012)

## Cyfeiriadau 
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
William R. Lewis

Dramodydd, beirniad ac athro sy'n hanu o Sir Fôn yw **William Robert Lewis** (ganwyd 1948). Magwyd Dr William Lewis yn Llangristiolus a Llangefni.  Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Gyfun Llangefni a Choleg Gogledd Cymru, Bangor, rhwng 1959 a 1966. Rhwng 1973 a 1978 bu'n athro Cymraeg a Drama yn Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch, a chyn hynny yn Ysgol Glan Clwyd, Llanelwy. Cyn ymddeol, bu'n Uwch-ddarlithydd yn Adran y Gymraeg Coleg Prifysgol Cymru, Bangor am dros bum mlynedd a deugain. Cychwynnodd yn y Coleg ym mis Medi 1978. Ei briod faes oedd y ddrama a’r theatr Ewropeaidd, y ddrama a’r theatr yng Nghymru yn yr ugeinfed ganrif.

Enillodd Dlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dwyfor ym 1975 gyda'r ddrama feiddgar *Geraint Llywelyn*. a bu'n feirniad ar y gystadleuaeth sawl gwaith wedi hynny.

Bu hefyd yn aelod o Fwrdd Artistig Cwmni Theatr Gwynedd ac yn aelod o dîm sgriptio'r cyfresi *Pobol y Cwm* ac *Halen yn y Gwaed.*

Gan ei fod wedi ysgrifennu gweithiau ar gyfer y llwyfan, radio a theledu, dysgai hefyd gyrsiau creadigol i’w fyfyrwyr. Mae ganddo brofiad helaeth fel cyfarwyddwr theatr, ac wedi cyfarwyddo sawl drama o eiddo John Gwilym Jones a Saunders Lewis. Cyhoeddodd sawl astudiaeth feirniadol ar natur gwaith John Gwilym Jones. Mae ganddo diddordeb yn nramâu Cymraeg yr ugeinfed ganrif, yn arbennig gweithiau W.J. Gruffydd.

Bu'n ddylanwad mawr ar nifer o ddramodwyr gan gynnwys Manon Wyn Williams.

## Dramâu 
* *Geraint Llywelyn* (1975)
* *Y Gwahoddiad* 
* *Tŷ Mawr* 
* *Ymylau Byd* (1980) - Drama fer ddwy act am ddau gymeriad yn eu saithdegau yn adlewyrchu siom a chwerwedd wrth hel atgofion am eu dyddiau coleg, gan ddarlunio tranc un cyfnod yn hanes Cymru. Darlledwyd y ddrama ar deledu BBC Cymru ym 1980. Cyhoeddwyd ym 1999.
* *Enoc Huws* (drama gerdd) 
* *Golff (1993)*
* *Ffrŵd Ceinwen* (2000) - Drama Gomisiwn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn 1999 ac a gyflwynwyd yn Theatr Gwynedd, Bangor gan Gwmni Theatr Gwynedd.

## Oriel 

Delwedd:First performance of William R Lewis' drama 'Dan Flodau'r Gastanwydden', at Theatr Fach Llangefni (1588048).jpg
Delwedd:First performance of William R Lewis' drama 'Dan Flodau'r Gastanwydden', at Theatr Fach Llangefni (1588049).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1948
Pobl o Ynys Môn
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Huw Roberts

Athro a dramodydd oedd **Huw Roberts** (Huw Rheinallt) (18 Tachwedd 1921 – 25 Mehefin 2010).
Brodor o Lanberis ydoedd wedi ei eni'n un o chwech ar lethrau'r Wyddfa. Ar ôl graddio mewn Cemeg a Daeareg yn Aberystwyth, a gorfod gweithio'n oruchwyliwr mewn ffatri ffrwydon ym Mhen-y-bont ar Ogwr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, fe'i benodwyd yn athro Cemeg ym Motwnnog ym 1978. Bu'n byw ym Mhwllheli ers 1946.

[bawd|Clawr rhaglen y ddrama [Plas Dafydd|*Plas Dafydd* Cwmni Theatr Gwynedd 1987]]
Daeth Huw Roberts yn adnabyddus yn bennaf ym myd y ddrama. Dechreuodd ysgrifennu, nofel a dramâu teledu tua canol y 1960au. Roedd yn awdur tair drama lwyfan a sawl drama deledu. Bu'n gysylltiedig â *Phobol y Cwm* o'r dechrau ac am dros ddeng mlynedd gweithiodd ar y gyfres, yn awdur a golygydd sgriptiau. Ysgrifennodd ei ddrama lwyfan gyntaf, *Hywel A* i Gwmni Theatr Cymru ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon 1979, a dilynodd honno gyda'r ffars *Pont Robat* yn fuan wedyn. Ym 1987, gorffennodd ei drioled efo'r ffars *Plas Dafydd* a lwyfannwyd yr un flwyddyn gan Gwmni Theatr Gwynedd. Disgrifiodd John Ogwen y tair drama fel “tri phlentyn” i'r dramodydd a'i gyfrifiadur, yn Rhaglen y cynhyrchiad ym 1987:Cydnabuwyd ei waith a'i dalent gan Gymdeithas Theatr Cymru a daeth yn Llywydd Anrhydeddus. Bu hefyd yn weithgar â Phanel Drama'r Eisteddfod Genedlaethol, Cwmni Theatr Cymru, Theatr Gwynedd, Cyngor Celfyddydau Cymru a Chymdeithas Gelfyddydau'r Gogledd. Bu'n actio a chyfarwyddo gyda chwmni Glan y Môr, Pwllheli, o'r 1940au hyd ddiwedd y 1960au. 

Cafodd ei urddo i'r Orsedd yn Eisteddfod Meifod 2003 a'i adnabod fel *Huw Rheinallt*.

Bu farw ar 25 Mehefin 2010 ac fe'i gladdwyd ym mynwent Penrhos, Pwllheli.

## Dramâu 
(detholiad)
* *Hywel A* (1979)
* *Pont Robat (1981)*
* *Plas Dafydd* (1987)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Margaret Jones (arlunydd)

Arlunydd o Gymru oedd **Margaret Jones** (28 Rhagfyr 1918 – 23 Gorffennaf 2024). Roedd yn adnabyddus am ddarlunio llyfrau ar chwedlau gwerin Cymru, yn cynnwys Y Mabinogi. Cyhoeddwyd posteri o 'fap y Mabinogi' a ddaeth yn ddelweddau adnabyddus iawn yng Nghymru a thu hwnt.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Margaret Dorothy yn Bromley, Swydd Caint. Fe'i magwyd yn 'oes aur' darlunio ac fe'i hysbrydolwyd gan ddarlunwyr llyfrau fel Arthur Rackham ymysg eraill. Yn ferch ifanc, darluniodd ar bapur wal, cerfiodd wyneb ar y silff tân pren, a gwnaeth sgets o ddyn yn llithro ar groen banana. Darluniodd bob dydd, thrwy ei ddyddiau ysgol yn Birmingham a Southport. Ei hoff lyfr erioed oedd cyfrol o chwedlau gwerin Iwerddon o’r 1920au.

Priododd y Cymro Basil Jones, gweinidog Presbyteraidd o Benrhiw-ceibr ger Aberdâr. Yn 1954, symudodd hi a'i theulu ifanc i Aberystwyth wedi i'w gŵr gael ei benodi’n ddarlithydd mewn Astudiaethau Crefyddol yn y brifysgol yno. Dysgodd y Gymraeg drwy ddarllen llyfrau plant, ac roedd yn gweld yr iaith ysgrifenedig yn haws na'r llafar.

## Gyrfa 
Wedi magu ei phlant, cychwynnodd Margaret ennill ei bara menyn fel arlunydd, yn 60 oed. Symudodd y teulu o’r Buarth yn Aberystwyth i Gapel Bangor a gwnaeth stiwdio uwchben y garej.

Yn 1979, cafwyd arddangosfa o'i phaentiadau yng Nghanolfan y Celfyddydau Aberystwyth, oedd newydd agor. Arweiniodd hyn at gomisiwn gan Gyngor Celfyddydau Cymru i ddarlunio llyfr newydd o chwedlau'r *Mabinogi*, a addaswyd gan Gwyn Thomas. Cafodd ei gyhoeddi gan Wasg Prifysgol Cymru ar ran y Cyngor yn 1984. ac yn fam-gu i'r arlunydd Seren Jones o Aberystwyth.

Treuliodd ei blynyddoedd olaf yn Llys Ardwyn, Aberystwyth. Bu farw yn ysbyty Bronglais yn 105 mlwydd oed. Cynhaliwyd angladd cyhoeddus yn y capel yr oedd yn mynychu, Eglwys St David's, Stryd y Baddon, Aberystwyth ar 20 Awst am 11yb, gyda seremoni claddu breifat yng nghapel Penllwyn, Capel Bangor.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Darlunwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Tony Goble

Arlunydd o Gymru oedd **Anthony Barton Goble** (20 Hydref 1943 – 13 Ebrill 2007).

Ganed Goble yn y Drenewydd, Sir Drefaldwyn i deulu cyfoethog. Bu farw ei dad pan oedd yn faban ac felly treuliodd ei flynyddoedd cynnar yng ngofal teulu Cymraeg ei iaith. Yn ddiweddarach fe'i hadunwyd gyda'i fam a'i chwiorydd hynaf, a oedd wedi symud i Landudno. Addysgwyd ef yng Ngholeg y Santes Fair, Llandrillo-yn-Rhos a Choleg Celf Wrecsam. Priododd yn 1963 ac ymsefydlodd yn Llanfairfechan. Gweithiodd mewn sawl swydd i gefnogi ei deulu tra'n ceisio gwneud ei enw fel artist.

Daeth Goble yn aelod o’r Academi Frenhinol Gymreig ym 1977, cyn cymryd preswyliad yng nghanolfan gelfyddydau Neuadd Llanofer yng Nghaerdydd ym 1979. Mae ei waith wedi cael ei arddangos yn Academi Frenhinol y Celfyddydau a'r Oriel Bortreadau Genedlaethol, Llundain yn ogystal ag ôl-sylliad 25 mlynedd yn Neuadd Llanofer yn 2004.

Mae gweithiau gan Tony Goble yn cael eu harddangos yng nghasgliadau Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Amgueddfa Leeds, Oriel Gelf Glynn Vivian a Chymdeithas Celf Gyfoes Cymru.

## Arddangosfeydd unigol 
* "Dream-Seeds", Oriel Gelf Glynn Vivian, Abertawe, 1995
* "25 Mlynedd in Residence", Neuadd Llanofer, 2004

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o'r Drenewydd
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Arlunwyr o Gymru
Awê Bryncoch!

Addasiad i'r llwyfan o'r gyfres gomedi boblogaidd ''C'mon Midffîld!* gan Mei Jones yw ***Awê Bryncoch!**'' Cyflwynwyd y Cynhyrchiad yn Theatr Gwynedd, Bangor ym 1993 gan Gwmni Theatr Gwynedd, fel rhan o ddathliadau'r Cwmni yn saith oed. Cyfarwyddwr y Cynhyrchiad oedd Graham Laker. Cafwyd cyfuniad o 'olygfeydd cyfarwydd o gyfres deledu S4C, ar y llwyfan ac ymysg y gynulleidfa, oedd yn dyblu fel cae pêl droed enfawr.   

Derbyniodd y Cynhyrchiad adolygiadau ffafriol iawn gan sawl beirniad theatr.  

Ni chafodd y sgript ei gyhoeddi hyd yma.  

## Cymeriadau 
* Arthur Picton - rheolwr Tîm Peldroed Bryncoch
* Wali Tomos - ar y lein
* Tecwyn Parry - ceidwad y gôl
* George Hughes - aelod o'r tïm
* Sandra Picton - gwraig George
* Jean Parry - gwraig Tecwyn
* Lydia Tomos - mam Wali
* Rhannau Eraill 

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfanwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Gwynedd ym 1993. Cyfarwyddwr: Graham Laker; cynllunydd Eryl Ellis; cast:

* Arthur Picton - John Pierce Jones
* Wali Tomos - Mei Jones
* Tecwyn Parry - Bryn Fôn
* George Hughes - Llion Williams
* Sandra Picton - Gwenno Elis Hodgkins
* Jean Parry - Bethan Gwilym
* Lydia Tomos - Catrin Dafydd
* Rhannau Eraill - Fraser Cains

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1993
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Enoc Huws (drama gerdd)

:*Am y nofel, gweler Enoc Huws*

Addasiad o nofel Daniel Owen ar gyfer Cwmni Theatr Gwynedd yw'r ddrama gerdd ***Enoc Huws***. Addaswyd y nofel gan y dramodydd William R. Lewis, y cerddor a'r cyfansoddwr Sioned Webb, a Dewi Jones.  

Llwyfanwyd y gwaith am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Gwynedd yn Theatr Gwynedd, Bangor yn ystod wythnos Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Conwy a'r Cyffiniau 1989. Yn Rhaglen y cynhyrchiad, dywedodd John Ogwen (aelod o Banel Artistig y Cwmni),  "Mae gweld cynhyrchiad cerddorol o waith Daniel Owen yn rhywbeth yr ydw i yn ei groesawu'n arw." "Ers blynyddoedd bellach yr ydw i wedi bod yn gredwr cryf mewn cyflwyno llenyddiaeth mawrion ein cenedl ar newydd wedd, ac mewn cyfrwng gwahanol i'r gwreiddiol. Yn gam neu'n gymwys, mi rydw i, beth bynnag, yn credu ei fod yn ffordd i ysgogi gwyliwr a gwrandawr i ail-ddarllen yr awduron gwreiddiol. A'i cyflwyno o'r newydd hefyd. [...] Ac os bu storïwr da erioed Daniel Owen ydi hwnnw."

## Cymeriadau 
* Enoc Huws
* Capten Trefor
* Mrs Trefor 
* Susi Trefor
* Marged
* Sem Llwyd
* Obadiah Simon
* Mr Denman
* Mr Davies
* Elin / Miss Bifan
* Mrs Denman
* P.C. Jones
* Wil Bryan
* Twm Solet 
* Teulu Denman
* Teulu Solet

## Cynyrchiadau Nodedig 
Llwyfanwyd y ddrama gerdd am y tro cyntaf ar lwyfan Theatr Gwynedd, Bangor ym 1989, gan gwmni preswyl newydd y theatr, Cwmni Theatr Gwynedd. Cyfarwyddwr y cynhyrchiad oedd Graham Laker; cerddorion: Sioned Webb, Neil Browning, Einion Dafydd, Gwyn Jones a John Hywel Morris; coreograffydd Iona Eryri Williams; cyfarwyddwr cerdd Sioned Webb; cynllunydd Christopher Green; cynllunydd goleuo Tony Bailey Hughes a cynllunydd Sain Siôn Havard Gregory. Cast:

* Enoc Huws - Tom Richmond
* Capten Trefor - J.O Roberts
* Mrs Trefor - Maureen Rhys
* Susi Trefor - Siân James
* Marged - Mair Tomos Ifans
* Sem Llwyd - Grey Evans
* Obadiah Simon - Arwel Gruffydd
* Mr Denman - Huw Tudor
* Mr Davies - Eric Wyn
* Elin / Miss Bifan - Eirian Owen
* Mrs Denman - Anwen Williams
* P.C. Jones - Stewart Jones
* Wil Bryan - Danny Grehan
* Twm Solet - Gwyn Elfyn
* Teulu Denman - Ryan Hughes, Tammi Jones, Dylan Eurig Williams, Dylan Llewelyn Williams, Llinos Vaughan Roberts, Ben Hardy, Nia Anne Jones, Barry Williams, Rhodri Siôn, Helen Roberts.
* Teulu Solet - Eleri Ann Robinson, Einir Lloyd Jones, Caryl Owen, Eilir Aled Jones, Daisy Prendergast, Hayley Williams, Gethin Roberts, Sara Lloyd Williams, Christopher Williams, Eilir Glyn Jones, Sian Verrall, Kelly Vickers, Arfon Bebb.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu Cerdd Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Cyfyng-Gyngor

Drama Gymraeg gan y dramodydd Huw Lloyd Edwards yw ***Cyfyng-Gyngor*** a gyhoeddwyd yn 1958. Daeth y ddrama'n fuddugol yng Nghystadleuaeth Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glynebwy yn 1958.  

Mae'r ddrama yn cychwyn gyda'r Awdur sy'n chwysu uwchben ei gyfansoddiad, sy'n digwydd bod yn ddrama. Nid yw'r stori na'r cymeriadau yn datblygu fel y dymunai'r Awdur. Yn sydyn, mae'r cymeriadau yn dod yn fyw o'i flaen, gan herio'r Awdur a hawlio'u ffordd eu hunain i ddatblygu'r stori. 

"Dyheu am ryddid mae'r cymeriadau", yn ôl disgrifiad yr actor J.O. Roberts, "...ond 'ymddiriedaeth cysygredig ydy rhyddid' yn ôl un o gymeriadau'r ddrama". 

Wrth ymdrin â'i gymeriadau, mae'r dramodydd yn amlygu ei werthoedd Cristnogol fel parch a chariad at gyd-ddyn a'r angen am sylfaen gref o egwyddorion moesol fel "angor" wrth wynebu problemau bywyd.
## Cymeriadau 
* Yr Awdur
* Ann Morgan
* Lewis Morgan
* Seth Edwards
* Dr Edward Morgan
* Abram Morgan
* Sioned - y forwyn
* Mabli Morgan

## Cynyrchiadau nodedig 
[bawd|250px|Rhaglen Cynhyrchiad [Cwmni Theatr Gwynedd o *Cyfyng Gyngor* 1989]]

### 1950au - 1970au 
Chwarewyr Garthewin oedd y cwmni cyntaf i lwyfannu'r ddrama a hynny yn Theatr Garthewin yn 1958 o dan gyfarwyddyd Morris Jones; Cast:

* Yr Awdur - Tom Roberts
* Ann Morgan - Eirian Evans
* Lewis Morgan - 
* Seth Edwards - Dafydd Williams
* Dr Edward Morgan -
* Abram Morgan - Huw Madog Jones
* Sioned - y forwyn - Ceridwen Williams
* Mabli Morgan - Betty Jones.

### 1980au - 
Cyflwynwyd cynhyrchiad o'r ddrama gan Cwmni Theatr Gwynedd yn 1989, dan gyfarwyddyd J.O Roberts a gyfaddefodd yn y Rhaglen bod y dramodydd yn "...yn gyfaill cywir, yn ŵr o egwyddor eofn a chytbwys ei farn ac yn sicr iawn yn grefftwr o ddramodydd". Martin Morley oedd cynllunydd y cynhyrchiad a Tony Bailey Hughes oedd yng ngofal y cynllun goleuo. Roedd y cast fel â ganlyn:

* Yr Awdur - Grey Evans
* Ann Morgan - Bethan Dwyfor
* Lewis Morgan - Tony Llewelyn
* Seth Edwards - Huw Garmon
* Dr Edward Morgan - Gwyn Parry
* Abram Morgan - Eric Wyn
* Sioned - y forwyn - Enid Parry
* Mabli Morgan - Nia Medi

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu 1958
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Siôn a Siân (drama)

Drama lwyfan ddwy-act gan Gareth F. Williams yw ***Siôn a Siân*** a gyflwynwyd gyntaf gan Gwmni Theatr Gwynedd ar ddechrau 1989, wedi'i chyfarwyddo gan Tony Llewelyn. Roedd hon ymysg cynyrchiadau cynnar y cwmni. 

Dau brif gymeriad sydd yn y ddrama. Mae Siôn a Siân yn nesau at eu pedwardegau, ac yn digalonni - Siân yn athrawes ddi-briod, yn byw mewn bloc o fflatiau yng Nghaerdydd a'i phen-blwydd mawr yn nesau a hithau'n dechrau teimlo'n desprét.

Siôn yw ei chymydog, "dros dro" meddai e. Mae'n gwrthod wynebu bod ei gynhyrchydd teledu o wraig wedi ei daflu allan o'u tŷ mawr crand ar gyrion y ddinas, a symud ei chariad newydd hanner ei hoedran i mewn ati.

Addaswyd y ddrama lwyfan yn ffilm i S4C ar ddechrau'r 2000au.

Ni gyhoeddwyd y ddrama hyd yma.

## Cymeriadau 
* Siân Parry Jones
* Meinir Ifans
* Siôn Tomos 
* Harri Ifans 
* Eira Tomos 
* Guto Jones 

## Cynyrchiadau nodedig 
Cyflwynwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Gwynedd ym 1989. Cast:

* Siân Parry Jones - Janet Aethwy
* Meinir Ifans - Judith Humphreys
* Siôn Tomos - John Glyn Owen
* Harri Ifans - Dewi Rhys Williams
* Eira Tomos - Esyllt Harker
* Guto Jones - Llion Williams

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Golff (drama)

Drama Gymraeg gan William R. Lewis yw ***Golff***, a gomisiynwyd ac a lwyfanwyd am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Gwynedd ym 1993.

Ysgrifenwyd y ddrama ar gyfer yr actor o Fôn J.O Roberts, oedd yn hoffi Golff bron gystal â'r dramodydd ei hun!

Lleolir y ddrama yn *Ashgrove Golf Range*, Ynys Môn ym mis Gorffennaf 1992. Mae'n ddrama onest sy'n ymdrin mewn modd ddigyfaddawd â'r realiti a welodd y dramodydd o'i gwmpas nid yn unig ar Ynys Môn ar ddechrau'r 1990au, ond hefyd drwy Gymru benbaladr.  

Morris yw'r prif gymeriad sy'n dyheu am sefydlu cwrs golff yn hen gartref y teulu, ond yn wynebu gwrthwynebiad chwyrn o bob cyfeiriad. Mae Morris hefyd yn hoffi rheoli pawb a phopeth. Rhoddwyd *Golff* yn deitl ar y ddrama am mai rhyw 'chwarae golff' â bywydau unigolion a wna Morris. Yn union fel y ceisia'r golffiwr reoli tynged pêl, ceisia Morris reoli tynged unigolion.  

Yn ei Ragair i'r ddrama gyhoeddedig, eglura'r dramodydd gefndir y ddrama. '''Yn nechrau'r naw degau ym Môn, teimlai pobl fod llygredd gwleidyddol ar gynnydd. Defnyddir yr ymadrodd 'ar gynnydd' yn fwriadol, oherwydd gŵyr unrhyw un sy'n gyfarwydd â hanes fod llygredd o'r fath, mewn rhyw ffurf neu'i gilydd, yn bod erioed. Ond, gan amlaf, gwneid ymdrech fwriadol i'w gelu rhag llygaid y cyhoedd. Yr hyn a gythruddai pobl Môn oedd na wneid unrhyw ymdrech i wneud hyn: ymhyfrydai rhai unigolion yn eu llygredd. Ni theimlent wneud dim byd o'i le."* [bawd|Rhaglen Cynhyrchiad [Cwmni Theatr Gwynedd o Golff 1993]]Ysgrifennwyd y ddrama yn fwriadol yn nhafodiaeth Môn. Ychwanegodd William R. Lewis yn ei Ragair: *'Teimlwn yn ystod  rhai perfformiadau  o'r  ddrama fod  ieithwedd  Morris, mewn rhyw  ffordd  ryfedd,  yn cyfareddu  cynulleidfa.  Yr oeddwn yn lled obeithio y byddai hyn yn digwydd. Mae Morris yn meddu  ar rywbeth  a fawrygir  ac a ddelfrydir yn y Gymru Gymraeg: dawn dweud. Mae'n eironig nad  estroniaid yn aml sy'n halogi treftadaeth  ac yn tanseilio gwerthoedd  oesol ond Cymry Cymraeg hynod gyfoethog a lliwgar eu hiaith'.*

Cyhoeddwyd y ddrama gan Wasg Carreg Gwalch yn 2001.  

## Cymeriadau 
* Gwyneth - *gwraig yn ei phum degau* 
* Morris - *ei gŵr, yn ei bum degau*
* Ceinwen - *eu merch*

*Euros - *gŵr ifanc, un ar hugain oed* 
*Joyce - *nyrs yn ei thridegau*
*Gruff - *gweithiwr ar y maes golff, yn ei dri degau*
*Arwyn - *cynghorydd a chyfaill Morris, yn ei bum degau''

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfanwyd y ddrama'n wreiddiol gan Gwmni Theatr Gwynedd yn 2001. Cyfarwyddwr Graham Laker; cast:

* Gwyneth - Valmai Jones
* Morris -  J. O Roberts
* Ceinwen - Karen Wynne
* Euros - Robin Eiddior
* Joyce - Siân James
* Gruff - Dewi Rhys
* Arwyn - Trefor Selway

bawd|Cast Cwmni Theatr Gwynedd o'r ddrama Golff ym 1993

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1990
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Plas Dafydd

Ffars ddwy act gan y dramodydd Huw Roberts yw ***Plas Dafydd*** a gyfansoddwyd ym 1987.  Mae'n cwblhau ei drioled o ddramâu a gychwynodd gydag *Hywel A* (1979) a dilynwyd gan *Pont Robat* (1981), gyda'r enwau personol yn cysylltu'r tair. Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Gwynedd ym 1987.  

## Cymeriadau 
* Angharad
* Arolygydd Blaidd
* Dewi
* Catrin - nyrs
* Tudur ap Tudur
* Pyrs
* Dafydd - perchennog y Plas
* Saer
## Cefndir byr 
Disgrifiodd John Ogwen y tair drama fel tri phlentyn i’r  dramodydd a'i gyfrifiadur, yn Rhaglen cynhyrchiad Cwmni Theatr Gwynedd o *Plas Dafydd* ym 1987. “Mae'r tri plentyn yn debyg iawn i'w gilydd ond fel brodyr ymhob teulu mae i bob un ei arwhanrwydd ei hun. Pob un yn tynnu ar ôl eu tad wrth reswm pawb - difyr, llawn hiwmor a direidi, ond hefyd gydag elfen gref o ddifrifolwch bob hyn a hyn. Yn enwedig y 'fenga 'ma. [...] 'Roedd y ddau hyna', *Hywel A* Robat, yn hynod boblogaidd efo pawb ymhob man a'does gen i ddim dowt na fydd Dafydd 'ma hefyd. Synnwn i ddim na thyfith Dafydd yn hogyn clyfrach a chryfach na hyd yn oed y ddau arall. Amser a ddengys”.Lleolir y digwydd yn hen blasdy *Plas Dafydd* sydd wedi ei droi'n Glinig Adfywiad. 

Ni chafodd y ddrama erioed mo'i chyhoeddi.[bawd|Llun o gast [Plas Dafydd|*Plas Dafydd* o 1987]]

## Cynyrchiadau nodedig 
### 1980au 
Llwyfanwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Gwynedd ym 1987 yn Theatr Gwynedd, Bangor cyn mynd ar daith gyda John Ogwen yn cyfarwyddo a Christopher Green yn cynllunio. Cynllunydd Goleuo oedd Tony Bailey Hughes. Cast:
* Angharad - Maureen Rhys
* Arolygydd Blaidd - Dewi Rhys
* Dewi - Alun Elidyr
* Catrin - Mari Emlyn
* Tudur ap Tudur - J.O Roberts
* Pyrs - Gari Williams
* Dafydd - Noel Williams
* Saer - Huw Vaughan Roberts 

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1987
Categori:Drama gomedi
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Somerton

Gallai **Somerton** gyfeirio at:

## Cymru
*Somerton, Casnewydd

## Lloegr
*Somerton, Gwlad yr Haf
*Somerton, Norfolk
*Somerton, Suffolk
*Somerton, Swydd Rydychen

## Unol Daleithiau America
*Somerton, Arizona
*Somerton, Ohio
*Somerton, Pennsylvania
Shelagh Williams

Athrawes a chyfieithydd dramâu o Gaergybi yw **Shelagh Williams**.

Fe'i ganed yng Nghaergybi, Ynys Môn cyn astudio ym Mhrifysgol Birmingham.

Bu'n dysgu mewn ysgolion yn Yr Almaen, Swydd Efrog a Llundain, cyn ymgartrefu ym Mangor, a dysgu ieithoedd modern yn Ysgol David Hughes, Porthaethwy.

Ymddiddorai mewn Theatr erioed ac wedi actio llawer fel amatur.

Y Cylch Sialc oedd ei hymgais gyntaf ar addasu drama. Llwyfanwyd y gwaith gan Gwmni Theatr Gwynedd ym 1988.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Dewi Wyn Williams

Dramodydd, sgriptiwr a golygydd sgriptiau o Benysarn, Sir Fôn, yw **Dewi Wyn Williams** (ganwyd 1958).

Cafodd ei fagu ar fferm *Glanrafon* ym mhlwyf Llaneilian yn fab i'r diweddar actor Glyn Williams (*Glyn Pensarn*) a'i wraig Kitty, ac yn frawd i'r actor Yoland Williams.  Derbyniodd ei addysg gynnar yn Ysgol Gynradd Penysarn ac wedyn yn Ysgol Uwchradd Syr Thomas Jones lle'r oedd yn Brif Ddisgybl. 

Aeth i weithio i BBC Cymru yng Nghaerdydd ym 1980, pan yn 22 oed, ar ôl graddio gydag Anrhydedd mewn Cymraeg a Drama yng Ngholeg Prifysgol Cymru Bangor. 

Bu'n gweithio fel Is-Reolwr Llawr am gyfnod byr, cyn ei benodi yn 'Olygydd Sgriptiau, yn bennaf ar y gyfres *Pobol y Cwm*, ac o dan warchodaeth Gwenlyn Parry. Bu yno am 16 mlynedd - gan adael yn Bennaeth yr Adran Sgriptiau - cyn ymuno ag S4C yn 1996 fel Golygydd ac Ymgynghorydd Sgriptiau. Erbyn hyn, mae'n awdur llawn amser. 

Mae'n aelod o sawl rheithgor Drama rhyngwladol. Yn 2014, bu ar reithgor yr *Emmys* yn Efrog Newydd (am y seithfed tro) ac yn gadeirydd rheithgor Gŵyl Deledu Banff yng Nghanada. Bu hefyd ar reithgorau ''Rose d' Or* yn Y Swistir, *Prix Europa'' yn Berlin a'r Golden Chest ym Mwlgaria. 'Roedd hefyd yn diwtor Sgriptio rhan amser yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd. 

Enillodd Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd Castell Newydd Emlyn ym 1981 am ei ddrama *Rhyw Ddyn A Rhyw Ddynes.* 

## Gwaith 
### Dramâu teledu a ffilmiau 
* *Pobol Y Cwm* (nifer fawr o benodau)
* *Marathon* (1982)
* *Leni* (drama deledu) (1991)
* *Lois* (ffilm)

### Dramâu llwyfan 
* *Yr Etifedd*
* *Rhyw Ddyn A Rhyw Ddynes* (1981)
* *Leni* (drama lwyfan) (1991)
* *Difa* (2013)
**La Primera Cena* (2014)

### Nofelau 
* *Madi* (2019)

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru