open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gorllewin Swydd Dunbarton

Un o awdurdodau unedol yr Alban yw **Gorllewin Swydd Dunbarton** (Gaeleg yr Alban: *Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Iar*; Saesneg: *West Dunbartonshire*). Mae'n cynnwys rhan o hen ranbarth Strathclyde.

Mae'n ffinio ar orllewin Glasgow, ac mae rhai o faesdrefi Glasgow yng Ngorllewin Swydd Dunbarton. Mae hefyd yn ffinio ar Argyll a Bute, Stirling, Dwyrain Swydd Dunbarton a Swydd Renfrew. Y ganolfan weinyddol yw Dumbarton, er mai Clydebank yw'r dref fwyaf.

200px|bawd|canol|Lleoliad Gorllewin Swydd Dunbarton yn yr Alban

## Trefi a phentrefi
*Alexandria
*Balloch
*Bonhill
*Bowling
*Clydebank
*Dalmuir
*Drumry
*Dumbarton
*Duntocher
*Hardgate
*Jamestown
*Milton
*Old Kilpatrick
*Renton
*Faifley

## Gweler hefyd
*Cumbernauld, Kilsyth a Dwyrain Kirkintilloch (etholaeth seneddol y DU)
*Gorllewin Swydd Dunbarton (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Capel Sant Hilari, Dinbych

Eglwys hynafol yn Ninbych yw **Capel Sant Hilari** (neu **Gapel Sant Ilar**). Fe'i codwyd tua'r flwyddyn 1300 fel capel i wasanaethu'r dref gaerog newydd a dyfodd o gwmpas Castell Dinbych. Fe'i cysegrwyd i Sant Ilar (*Hilarius*). Cyfeirnod OS (map 116): SJ 052659.

Dim ond y tŵr a rhan fach o'r mur gorllewinol sy'n dal i sefyll heddiw, mewn safle ar gyrion y dref ei hun. Dymchwelwyd gweddill yr adeilad yn 1923 am ei fod mewn cyflwr peryglus. Mae hen luniau a chynlluniau yn dangos y bu ganddo gorff eglwys (*nave*), braich ogleddol a changell gyda chladdgell oddi tano.

Mae'r adfeilion a'r safle yng ngofal Cadw ac ar agor i'r cyhoedd. Gerllaw, o fewn waliau allanol y castell ceir adfeilion eglwys arall, Eglwys Iarll Leicester na orffenwyd ei hadeiladu.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Capel St Hilari  ar wefan Cadw.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 14eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Categori:Cadw
Categori:Dinbych
Dinbych, Sant Hilari
Categori:Eglwysi Sir Ddinbych
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Pipton

Pentref bychan  yng nghymuned Bronllys, Powys, Cymru, Powys yw **Pipton**. Saif yn ardal Brycheiniog tua hanner ffordd rhwng Y Gelli ac Aberhonddu. Gorwedd Pipton rhwng Afon Gwy ac Afon Llynfi ar briffordd yr A4079 sy'n cysylltu'r A470 a'r A438. Y pentrefi agosaf yw Llys-wen i'r gorllewin ac Aberllynfi (*Three Cocks*) i'r dwyrain.

Yn Pipton yr arwyddwyd Cytundeb Pipton rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Simon de Montfort yn 1265, cytundeb oedd yn cydnabod Llywelyn fel Tywysog Cymru. Yn ddiweddarach, roedd Pipton yn ganolfan cynhyrchu haearn, gwaith a ddechreuodd ddiwedd yr 17g.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Bronllys
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Myfyrian

Plasty bychan ar Ynys Môn yw **Myfyrian**. Mae'n goroesi heddiw fel ffermdy sylweddol ym mhlwyf Llanidan, tua 4 milltir i'r de o dref Llangefni a thua 2 filltir i'r gorllewin o bentref Llanddaniel Fab yn ne-orllewin yr ynys.

Am bum cenhedlaeth o ddechrau'r 16g hyd ganol yr 17g bu teulu Myfyrian ymhlith yr amlycaf o noddwyr beirdd a cherddorion Môn. Hyd y gwyddys, cychwynnwyd y traddodiad gan Rhydderch ap Dafydd (m. 1561 neu 1562). Bu'r bardd Lewis Menai yn fardd teulu Myfyrian yng nghyfnod ei fab, Rhisiart ap Rhydderch (m. 1576). Bu ei fab Rhydderch ap Rhisiart yn fardd a noddwr.

Roedd y beirdd a chroesewid ar yr aelwyd ar eu cylchoedd clera yn cynnwys Dafydd Alaw a Huw Cornwy.

Nodyn: Ni ddylid cymysgu rhwng y plasty hwn a'r *Myvyrian Archaiology of Wales*, y cyfeirir ati weithiau fel "*Y Myvyrian*". Enwir y gyfrol ar ôl Owain Myfyr, noddwr y llyfr, a does dim cysylltiad gyda'r plasty.

## Ffynhonnell
*Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Llanidan
Categori:Plasdai Ynys Môn
Llyswen

Ceir mwy nag un lle o'r enw **Llyswen**:

* Llys-wen, Powys
* Llyswen, Ceredigion

Categori:Gwahaniaethu
Llys-wen

Pentref bychan yng nghymuned Bronllys, Powys, Cymru, yw **Llys-wen** (hefyd **Llyswen**). Fe'i lleolir yn ardal Brycheiniog tua hanner ffordd rhwng Y Gelli ac Aberhonddu. Saif Llys-wen ar lan Afon Gwy ar y briffordd A470 sy'n cysylltu Aberhonddu a Llanfair-ym-Muallt. Y pentref agosaf yw Pipton, i'r dwyrain.

## Eglwys
Ceir Eglwys  y Santes Wenna yn y pentref, a sefydlwyd gan y Normaniaid. Ad-adeiladwyd yr hen eglwys yn gyfangwbl yn 1862 a dim ond y bedyddfaen Normanaidd sy'n aros o'r eglwys wreiddiol.

[250px|bawd|dim|Eglwys y [Wenna|Santes Wenna]]

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Bronllys
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Clogau

Gallai **Clogau** gyfeirio at un o sawl peth:

*Clogau (sef mentyll), dilledyn a wisgir o gwmpas yr ysgwyddau
*Mwynfeydd aur Clogau, ger Dolgellau, Gwynedd
*Mynydd Clogau, ger Adfa, Powys
*Ysgol y Clogau, Gwynedd
Afon Edw

Afon yn ardal Maesyfed, Powys yw **Afon Edw**.

Mae'n ymuno ag Afon Gwy yn Aberedw, ychydig i'r de-ddwyrain o dref Llanfair-ym-Muallt.
[250px|bawd|chwith|Afon Edw ger [Aberedw.]]

Categori:Aberedw
Edw
Edw
Adfa

Pentref bychan yng nghymuned Dwyriw, Powys, Cymru, yw **Adfa**.  Lleolir y pentref yn y bryniau tua 5 milltir i'r de-orlelwin o bentref Llanfair Caereinion.

Llanllugan, filltir i'r gogledd, yw'r pentref agosaf. Mae ffordd yn cysylltu Adfa gyda'r pentref hwnnw a gyda Llanwyddelan i'r dwyrain. Dwy filltir i'r de ceir Mynydd Clogau (402 m).

Y papur bro yw ''Plu'r Gweunydd''.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Dwyriw
Categori:Pentrefi Powys
Dwyrain Swydd Dunbarton

Un o awdurdodau unedol yr Alban yw **Dwyrain Swydd Dunbarton** (Gaeleg yr Alban: *Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Ear*; Saesneg: *East Dunbartonshire*). Mae'n cynnwys rhannau o'r hen Swydd Stirling, Swydd Lanark a swydd Dunbarton.

Mae'n ffinio ar ogledd-orllewin Glasgow, ac mae rhai o faesdrefi Glasgow yn Nwyrain  Swydd Dunbarton. Mae hefyd yn ffinio ar Stirling, Gogledd Swydd Lanark a Gorllewin Swydd Dunbarton. Y ganolfan weinyddol yw Kirkintilloch.

200px|bawd|canol|Lleoliad Dwyrain Swydd Dunbarton yn yr Alban

## Trefi a phentrefi
*Auchenhowie
*Auchinairn
*Auchinreoch
*Baldernock
*Baljaffray
*Balmore
*Bardowie
*Bearsden
*Birdston
*Bishopbriggs
*Cadder
*Clachan of Campsie
*Kirkintilloch
*Lennoxtown
*Lenzie
*Milngavie
*Milton of Campsie
*Torrance, Yr Alban
*Twechar
*Waterside

## Gweler hefyd
*Coatbridge, Chryston a Bellshill (etholaeth seneddol y DU)
*Cumbernauld, Kilsyth a Dwyrain Kirkintilloch (etholaeth seneddol y DU)
*Dwyrain Swydd Dunbarton (etholaeth seneddol y DU)
*Motherwell a Wishaw (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Kirkintilloch

*Burgh* a phrif dref Dwyrain Swydd Dunbarton, yr Alban, yw **Kirkintilloch** (Gaeleg: *Cair Cheann Tulaich*). Saif ar Gamlas Forth a Clud tua 8 milltir i'r gogledd-ddwyrain o ganol Glasgow. Mae Caerdydd 499.8 km i ffwrdd o Kirkintilloch ac mae Llundain yn 559.3&nbsp;km. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 20,281.

Credir bod yr enw o darddiad Brythoneg neu Hen Gymraeg, "Caer-pen-tulach". Roedd caer Rufeinig ar y safle yng nghanol yr 2g OC. Datblygodd yn ganolfan ddiwyddiannol o bwys o ddiwedd y 18g ymlaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Dwyrain Swydd Dunbarton
Dwyrain Lothian

Awdurdod unedol yn yr Alban yw **Dwyrain Lothian** (Gaeleg yr Alban: *Lodainn an Ear*, Saesneg: *East Lothian*). Y brif dref yw Haddington, er mai Musselburgh yw'r dref fwyaf.

Crëwyd yr awdurdod unedol yn 1996, gyda'r un ffiniau a dosbarth Dwyrain Lothian o ranbarth Lothian. Mae'n ddinio ar Ddinas Caeredin, Gororau'r Alban a Midlothian.

bawd|240px|canol|Lleoliad Dwyrain Lothian

## Prif drefi 
*Aberlady
*Athelstaneford
*Auldhame
*Ballencrieff
*Bolton
*Cockenzie
*Dirleton
*Drem
*Dunbar
*East Fortune
*East Linton
*East Saltoun
*Elphinstone
*Fenton Barns
*Garvald
*Gifford
*Gladsmuir
*Glenkinchie
*Gullane
*Haddington
*Humbie
*Innerwick
*Kingston
*Longniddry
*Luffness
*Macmerry
*Musselburgh
*North Berwick
*Ormiston
*Pencaitland
*Port Seton
*Prestonpans
*Stenton
*Scoughall
*Tranent
*Wallyford
*West Barns
*West Saltoun
*Whitecraig
*Whitekirk and Tyninghame
*Whittingehame

## Gweler hefyd
*Dwyrain Lothian (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Mantell

Gallai **mantell** gyfeirio at:

*Mantell (dilledyn) (clogyn, hugan), dilledyn a wisgir am yr ysgwyddau
*Mantell (daeareg), haen allanol y Ddaear a phlanedau
*Mantell, sef silff ben tân
*Mantell goch (*Vanessa atalanta*, *red admiral*), gloyn byw
*Mantell Fair, planhigyn
*Mantell wen (*Limenitis camilla*), gloyn byw
Ysgol Uwchradd y Rhyl

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yn y Rhyl, Sir Ddinbych ydy **Ysgol Uwchradd y Rhyl** (Saesneg: **Rhyl High School**). Mae'n gwasanaethu disgyblion rhwng 11 ac 18 oed.

## Hanes 
Agorodd yr ysgol ar 14 Medi 1896 fel **Ysgol Sirol y Rhyl** (**Rhyl County School**) ar gornel Wellington Road a River Street yn yr adeilad sydd heddiw'n gartref i'r Royal Naval Club, bu hefyd ar un adeg yn gartref i Ysgol Gynradd Eglwys Crist. arwyddair yr ysgol ramadeg oedd *Gwell Dysg na Golud*. Trodd yn ysgol gyfun ym 1968 gen newid i'w henw presennol.

Dinistrwyd un o'r blociau dysgu gan dân yn 2005. Erbyn 2008, roedd 1,024 o ddisgyblion gan gynnwys 77 yn y chweched ddosbarth.
*Patrick Garnett (11 Mawrth 1932 – 4 Mai 2006) - pensaer a dylunydd dylanwadol
*Syr John T. Houghton - gwyddonydd a fu'n gyd-gaideirydd yr IPCC a enillodd Wobr Heddwch Nobel
*Peter Hoy (13 Mehefin 1934 – 16 Gorffennaf 1993) - cyhoeddwr, ysgolhaig ac athro
*Emyr Humphreys (ganwyd 1919) - llenor, bardd a nofelydd Cymreig o fri
*Rhys Jones (ganwyd 1927) - cerddor, athro a darlledydd
*Robin Jones (tua 1939 – Ionawr 2010) - newyddiadurwr Radio Cymru a Radio Wales a chyflwynydd cyntaf S4C
*Harold Lawton (27 Gorffennaf 1899 – 24 Rhagfyr 2005) - ysgolhaig a chymrawd Prifysgol Cymru
*Reginald Samples (11 Awst 1918 – 31 Gorffennaf 2009) - CMG, DSO, OBE, criw awyr y "Fleet Air Arm" a Consul-General, Toronto 1969–1979
*Martin Tomkinson - newyddiadurwr
*Yr Arglwydd Gareth Wyn Williams (1941 – 20 Medi 2003) - Arweinydd Tŷ'r Arglwyddi

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Uwchradd y Rhyl 
*Aduniad Ysgol Ramadeg y Rhyl 
*Hen luniau o adeiladau a disgyblion Ysgol Ramadeg y Rhyl/Ysgol Uwchradd y Rhyl 1966–1973 

Categori:Ysgolion uwchradd Sir Ddinbych
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Uwchradd y Rhyl
Categori:Y Rhyl
Ymgyrch Moshtarak

Ymgyrch ymosodol gan y Llu Cynorthwyol Diogelwch Rhyngwladol (ISAF) yn nhalaith Helmand yn ne Affganistan oedd **Ymgyrch Moshtarak** (Dari am *Ynghyd*) a barodd o Chwefror i Ragfyr 2010 yn ystod Rhyfel Affganistan (2001–21). Hon oedd y gyd-ymgyrch fwyaf i'w lansio ers goresgyniad y wlad yn 2001, a'i nod oedd i fwrw'r Taleban allan o dref Marjah, eu cadarnle olaf yng nghanolbarth Helmand. Roedd yn cynnwys 15,000 o luoedd ISAF o wledydd Unol Daleithiau America, y Deyrnas Unedig, Canada, Denmarc, ac Estonia, ar y cyd â milwyr Affganaidd, yn brwydro'n erbyn gwrthryfelwyr y Taleban a therfysgwyr al-Qaeda. Ceisiwyd hefyd gyrru'r masnachwyr opiwm, a fuont yn rheoli Marjah ers blynyddoedd, ar ffo er mwyn galluogi adlunio'r ardal gyda chydweithrediad yr awdurdodau Affganaidd lleol.

Arweiniwyd prif wthiad yr ymgyrch gan Gorfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau. Er i'r ymgyrch brofi'n llwyddiannus ar y cychwyn, methiant a fu'r ymdrech gan ISAF a'r Affganiaid i sefydlu llywodraeth leol, gan ysgogi'r Taleban i ddychwelyd. Wedi 90 niwrnod o frwydro, disgrifiodd y Cadfridog Stanley McChrystal, Cadlywydd ISAF a'r Lluoedd Americanaidd yn Affganistan, yr ymgyrch yn "wlser gwaedlyd". Daeth yr ymladd i ben yn y gaeaf, a chyhoeddwyd yn ffurfiol bod yr ymgyrch wedi terfynu ar 7 Rhagfyr 2010.

## Cyfeiriadau 
Categori:2010 yn Affganistan
Categori:Helmand
Categori:Rhyfel Affganistan (2001–21)
Moshtarak
Dwyrain Swydd Renfrew

Un o awdurdodau unedol yr Alban yw **Dwyrain Swydd Renfrew** (Gaeleg yr Alban: *Siorrachd Rinn Friù an Ear*; Saesneg: *East Renfrewshire*). Mae'n cynnwys rhan ddwyreiniol yr hen Swydd Renfrew.

Mae'n ffinio â Gogledd Swydd Ayr, Dwyrain Swydd Ayr, Swydd Renfrew, De Swydd Lanark, De Swydd Ayr a dinas Glasgow. Y ganolfan weinyddol yw Giffnock.

200px|bawd|canol|Lleoliad Dwyrain Swydd Renfrew yn yr Alban

## Gweler hefyd
*Dwyrain Swydd Renfrew (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Emyr Humphreys

Llenor, bardd a nofelydd o Gymru oedd **Emyr Owen Humphreys** (15 Ebrill 1919 – 30 Medi 2020), ac un o nofelwyr mwyaf blaengar Cymru.

## Bywgraffiad 
### Bywyd cynnar a theulu
Ganwyd Humphreys yn Nhrelawnyd ger Prestatyn, Sir y Fflint, yn fab i William Humphreys, ysgolfeistr y pentref a sylfaenydd ac arweinydd Côr Meibion Trelawnyd a Sarah Rosina (née Owen), ei wraig. Cefnder trwy waed a brawd iddo trwy fabwysiad oedd yr awdur Y Parchedig Ganon John Elwyn Humphreys OBE, Lisbon; Roedd tad Emyr yn gyfyrder i'r Prifardd Hedd Wyn. Mynychodd Ysgol Uwchradd y Rhyl. Siaradwr Saesneg yn unig oedd Humphreys ond dechreuodd ddysgu'r Gymraeg wedi i ysgol fomio Penyberth yn Llŷn gael ei llosgi ym 1936 ac ysgogwyd ei ddiddordeb yn yr iaith.. Mae ei ail fab Siôn yn gyfarwyddwr ffilm a theledu a fu'n cyfarwyddo cyfresi dramâu megis *Pengelli* a *Teulu* yn ogystal â sawl ffilm Gymraeg nodedig.  Bu ei ŵyr Eitan ap Dewi yn chwaraewr rygbi rhyngwladol yn chware yn safle’r mewnwr i dîm Israel .

### Gyrfa broffesiynol 
Aeth ymlaen i astudio hanes ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Wedi'r rhyfel bu'n gweithio fel athro, cynhyrchydd radio gyda'r BBC ac yn ddiweddarach daeth yn ddarlithydd drama ym Mhrifysgol Bangor. Carcharwyd Humphreys am wrthod prynu trwydded deledu yn ystod y 1970au mewn protest yn erbyn diffyg lle a statws i'r Gymraeg ar y teledu yng Nghymru**.**

Cyfansoddodd nifer o ddramâu ac addasiadau ar gyfer S4C gan gynnwys *Brodyr a Chwiorydd* ac *Yr Alwad.*

### Gyrfa lenyddol 
Daeth yn llenor llawn amser ym 1972. Enillodd Humphreys wobr Llyfr y Flwyddyn ym 1992 ac 1999. Yn 2004, enillodd Humphreys wobr cyntaf Siân Phillips am ei gyfraniad i radio a theledu yng Nghymru. Roedd Humphreys yn Gymrawd o Gymdeithas Ddysgedig Cymru ac o'r Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth

Disgrifwyd ef gan R. S. Thomas fel "*the supreme interpreter of Welsh life*".

Roedd yn byw yn Llanfairpwll, Ynys Môn lle bu farw yn 101 mlwydd oed.

## Cynyrchiadau 
Addaswyd nifer o'i nofelau a'i straeon yn ddramâu teledu fel *Yr Alltud, Rhodd Mam* a *Brodyr a Chwiorydd.*

## Gweler hefyd 
*Llyfryddiaeth Emyr Humphreys

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan am Emyr Humphreys 

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Cyn Gymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd y Rhyl
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Sgiwen (gwahaniaethu)

Gall **Sgiwen** gyfeirio at sawl peth:

## Lleoedd
* Sgiwen, pentref yng Nghastell-nedd Port Talbot

## Adar 
* Sgiwen (aderyn), teulu'r *Stercorariidae*.
** Sgiwen Lostfain,  *Stercorarius longicaudus*
** Sgiwen y Gogledd, *Stercorarius parasiticus*
** Sgiwen Frech, *Stercorarius pomarinus*
** Sgiwen Chile, *Stercorarius chilensis*
** Sgiwen Pegwn y De, *Stercorarius maccormicki*
** Sgiwen y De, *Stercorarius antarctica*
** Sgiwen Fawr, *Stercorarius skua*
----
Gareth Wyn Williams

Gwleidydd y Blaid Lafur, ustus ac arweinydd Tŷ'r Arglwyddi oedd yr Arglwydd **Gareth Wyn Williams**, neu'r **Barwn Williams o Fostyn** (5 Chwefror 1941 – 20 Medi 2003). Ganwyd ym Mhrestatyn a mynychodd Ysgol Ramadeg y Rhyl. Bu farw yn sydyn, yn 62 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd y Rhyl
Categori:Pobl o Brestatyn
Categori:Twrneiod Cyffredinol Lloegr a Chymru
Whistler, British Columbia

Tref cyrchfan yn Pacific Ranges deheuol y Coast Mountains yn nhalaith British Columbia, Canada, yw **Whistler**, a leolir tua 125 cilomedr i'r gogledd o Vancouver. Caidd ei gorffori fel **Resort Municipality of Whistler** (RMOW), ac mae ganddi boblogaeth barhaol o 9,965, yn ogystal â phoblogaeth fwy o weithwyr sy'n mynd a dod, fel arfer pobl ifan o British Columbia, ond hefyd o Awstralia ac Ewrop.

Mae dros dwy miliwn o bobl yn ymweld â Whistler pob blwyddyn, yn bennaf ar gyfer sgio alpaidd a beicio mynydd yn Whistler-Blackcomb. Mae'r pentref sydd wedi ei gynllunio ar gyfer cerddwyr wedi ennill nifer o wobrau dylunio ac mae Whistler wedi cael ei hethol yn un o brif gyrchfannau Gogledd America gan y prif gylchgronau sgio ers canol yr 1990au. Mae Whistler yn gwesteio'r cystadleuaethau sgio Llychlynnaidd, luge, ysgerbwd, a bobsled ar gyfer Gemau Olympaidd y Gaeaf 2010.

## Dolenni allanol 
* Bwrdeistref Whistler
* Cymdeithas Cyrchfan Whistler (Tourism Whistler)
* Gwefan swyddogol Gemau Olympaidd a Paralympaidd y Gaeaf 2010 
* Siambr Fasnach Whistler
* Cyrchfannau Whistler a Blackcomb
* *Whistler Question* - papur bro Whistler 

Categori:British Columbia
Categori:Trefi Canada
Cinnamon Press

bawd|350px|Logo Cinnamon Press

Cyhoeddwr llenyddol Cymreig yw **Cinnamon Press**, sy'n arbenigo mewn cyhoeddi llenyddiaeth o Gymru yn yr iaith Saesneg. Lleolir y wasg fechain yn Nhan-y-grisiau ger Blaenau Ffestiniog yng ngogledd Cymru. Sefydlwyd y cwmni yn 2005.

Yn ogystal â llyfrau barddoniaeth, llenyddol a dewis fechain o ffuglen, mae'r wasg yn cyhoeddi cylchgrawn barddoniaeth *Envoi*. Cyhoeddir tua 25-30 llyfr y flwyddyn.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Cinnamon Press

Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2005
Categori:Economi Gwynedd
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Richard Meade

Arbenigwr marchogaeth o Gymru ac enillydd medal aur Olympaidd oedd **Richard John Hannay Meade**, OBE (4 Rhagfyr 1938 – 8 Ionawr 2015).

Ym 1964, enillodd Meade Dreialon Ceffylau Burghley ar Barberry. Roedd yn aelod o'r tîm Prydeinig a enillodd y gystadleuaeth tri diwrnod yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1968 a Gemau Olympaidd yr Haf 1972, enillodd y fedal aur yn y gystadleuaeth unigol yn ogystal ym 1972.

Cafodd ei ethol yn Bersonoliaeth Chwaraewr y Flwyddyn BBC Cymru ym 1972.

Bu farw yn 76 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Chwaraewyr o Gymru
Categori:Marchogaeth
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pobl o Gas-gwent
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Richard Meade (gwahaniaethu)

Gall yr enw **Richard Meade** gyfeirio at sawl person:

*Richard Meade, cystadleuydd marchogaeth Cymreig ac enillydd medal aur yn y Gemau Olympaidd
*Richard Meade, 3ydd Iarll Clanwilliam (1795 – 1879), cenhadwr Prydeinig
*Richard Meade, 4ydd Iarll Clanwilliam (1832 – 1907), swyddog yn y Forlu Brydeinig a pendefig a adnabyddwyd fel yr Arglwydd Gillford hyd 1879
*Richard Kidder Meade, gwleidydd Americanaidd

## Gweler hefyd 
*Richard Mead, gwyddonydd Seisnig
Nodar Kumaritashvili

Llusgwr Georgiaidd oedd **Nodar Kumaritashvili** (Georgeg: ნოდარ ქუმარიტაშვილი; 25 Tachwedd 1988 – 12 Chwefror 2010). Cafodd ddamwain yn ystod rhediad ymarfer ar gyfer Gemau Olympaidd y Gaeaf 2010, gan ddisgyn oddi ar ei gar llusg, cafodd ei daflu dros ben y wal amddiffyn a disgynodd i'w farwolaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Luge
Categori:Gemau Olympaidd y Gaeaf 2010
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Georgiaid
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau chwaraeon
Midlothian

Awdurdod unedol yn yr Alban yw **Midlothian** (Gaeleg yr Alban: *Meadhan Lodainn*). Y brif dref yw Dalkeith.

Crëwyd yr awdurdod unedol yn 1996, gyda'r un ffiniau a dosbarth Midlothian o ranbarth Lothian. Mae'n ffinio ar Ddinas Caeredin, Gororau'r Alban a Dwyrain Lothian.

bawd|240px|canol|Lleoliad Midlothian yn yr Alban

## Prif drefi 
*Auchendinny
*Bilston
*Bonnyrigg
*Borthwick
*Carrington
*Dalkeith
*Danderhall
*Easthouses
*Fala
*Fushiebridge
*Gorebridge
*Gowkshill
*Hillend
*Howgate
*Lasswade
*Leadburn
*Loanhead
*Mayfield
*Millerhill
*Milton Bridge
*Newbattle
*Newtongrange
*Nine Mile Burn
*North Middleton
*Pathhead
*Penicuik
*Rosewell
*Roslin
*Shawfair
*Silverburn, Midlothian
*Temple

## Gweler hefyd
*Midlothian (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Gop

Gallai **Gop** neu **GOP** gyfeirio at:

*Y Gop, bryn a safle archaeolegol yn Sir y Fflint, Cymru
*GOP (*Grand Old Party*), llysenw y Blaid Weriniaethol yn UDA
Newmarket

Gall yr enw **Newmarket** gyfeirio at sawl lle neu beth:

## Awstralia
*Newmarket, Queensland
*Gorsaf reilffordd Newmarket, Melbourne

## Canada 
*Newmarket, Ontario
**Newmarket Bus Terminal
**Newmarket GO Station
**Newmarket High School
**Newmarket Hurricanes
**Newmarket Transit
**Newmarket Royals
**Newmarket Saints

## Y Deyrnas Unedig
### Cymru 
*Hen enw ar bentref Trelawnyd rhwng 1710 ac 1954
### Lloegr 
*Newmarket, Swydd Derby
*Newmarket, Swydd Gaerloyw
*Newmarket, Suffolk
**Newmarket Racecourse
**Gorsafoedd rheilffordd Newmarket
### Yr Alban 
*Newmarket, Ynys Lewis

## Iwerddon 
*Newmarket, County Cork
*Newmarket-on-Fergus

## Seland Newydd 
*Newmarket, New Zealand, an Auckland suburb
**Newmarket Train Station, Auckland, a historical train station
**Newmarket Viaduct, a major motorway bridge

## Yr Unol Daleithiau
*Newmarket, New Hampshire

## Eraill 
*Newmarket Films
*Newmarket Handicap
*Selsig Newmarket
John Wynne (gwahaniaethu)

Gall yr enw **John Wynne** gyfeirio at sawl person:

*John Wynne, Esgob Llanelwy
*John Wynne (pêl-droediwr), chwaraewr pêl-droed Awstralaidd
*John Wynne (diwydiannydd), diwydiannydd Cymreig

## Gweler hefyd 
*John Wynn (gwahaniaethu)
John Wynne (diwydiannydd)

Diwydiannydd a dyngarwr o Gymru oedd **John Wynne** (1650 – 31 Rhagfyr 1714) a geisiodd troi pentref Trelawnyd yn dref marchnad a chanolfan y diwydiant mwyngloddio plwm.

Ganwyd yn nhŷ-fferm Copa'rleni, a adnabyddir fel "Plas y Gop" heddiw, yn ddisgynnydd i Edwin ap Gronw, arglwydd Tegeingl. Addysgwyd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen o 1668, gan ymuno â Gray's Inn y flwyddyn ganlynol. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir y Fflint ym 1695, swydd a ddeliodd ei daid ym 1677. ond yn bennaf credai mai yn y diwydiant plwm oedd gan y pentref rôl iw chwarae.

Bwriad newid enw Trelawnyd oedd i droi'r bentref yn dref farchnad ar gyfer yr ardal, ond methodd yr ymgyrch gan i'r Rhyl ddod yn brif dref marchnad yr ardal yn hytrach na *Newmarket*. Parhaodd yr enw *Newmarket* hyd 1954, pan ail-enwyd yn swyddogol yn Nhrelawnyd.

Bu farw Wynne ar 31 Rhagfyr 1714, gan adael arian yn ei ewyllys i sefydlu ysgol ramadeg Newmarket, ni barhaodd yr arian a gwariwyd yr arian rhywle arall yn erbyn ei ewyllys. Cafodd yr arian a adawodd er mwyn helpu tlodion Newmarket yr un dynged.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1650
Categori:Marwolaethau 1714
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Siryfion Sir y Fflint
Brian Godfrey

Chwaraewr pêl-droed rhyngwladol o Gymru oedd **Brian Cameron Godfrey** (1 Mai 1940 – 11 Chwefror 2010).

Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Martin Tomkinson

Newyddiadurwr Cymreig yw **Martin Tomkinson** sy'n arbenigo mewn newyddiaduriaeth gyllidol a gweithio fel ymchwilydd corfforaethol. Mae wedi gweithio i nifer o gyhoeddiadau nodedig gan gynnwys y *Mail on Sunday*, *Sunday Times* a *Private Eye*.

Mynychodd Ysgol Uwchradd y Rhyl ac Ysgol Economeg Llundain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd y Rhyl
Ardal Castro

Cymdogaeth yn Nyffryn Eureka yn San Francisco, Califfornia ydy'r **Ardal Castro**, a elwir yn aml yn **Y Castro**. Fe'i ystyrir gan lawer fel y gymdogaeth hoyw gyntaf, mwyaf ac enwocaf yn y byd, wedi iddo gael ei weddnewid o fod yn gymdogaeth dosbarth-gweithiol yn  ystod y 1960au a'r 1970au. Mae'n parhau i fod yn symbol ac yn darddle i weithredwch a digwyddiadau lesbiaidd, hoyw, deurywiol a thrawsrywiol (LHDT).

Categori:San Francisco
Terfysgoedd Nos White

Cyfres o ddigwyddiadau treisgar a ddechreuwyd oherwydd dedfryd byr Dan White am fradlofruddio Maer San Francisco George Moscone a Harvey Milk, arolygwr hoyw agored San Francisco oedd **terfysgoedd nos White**. Digwyddodd ar noson yr 21 Mai 1979 yn San Francisco. Ynghynt y diwrnod hwnnw, cafwyd White yn euog o dynladdiad gwirfoddol, y dedfryd lleiaf posib am ei weithredoedd.

Roedd gan gymuned hoyw yn San Francisco hanes o wrthdaro hir dymor gydag Adran Heddlu San Francisco. Dwyshaodd statws White fel cyn-blismon ddicter y gymuned tuag at AHSF. Yn wreiddiol cafwyd gwrthdystiadau wrth i brotestwyr orymdeithio drwy ardal Castro yn San Francisco. Pan gyrhaeddodd y dorf Neuadd Dinas San Francisco, trodd y brotest yn dreisgar. Achoswyd cannoedd o filoedd o ddoleri o ddifrod i eiddo Neuadd y Ddinas ac ardaloedd cyfagos, yn ogystal ag anafiadau i heddweision a therfysgwyr.

Sawl awr ar ôl i'r terfysg ddod i ben, ymatebodd yr heddlu drwy gynnal cyrch ar far hoyw yn Castro o San Francisco. Ymosodwyd ar nifer o'r cwsmeriaid gan heddweision mewn gwisg terfysgoedd. Arestiwyd 24 o bobl yn ystod y cyrch, ac yn ddiweddarach daethpwyd a sawl achos yn erbyn AHSF.

Yn y diwrnodau a ddilynodd, gwrthododd arweinwyr y gymuned hoyw ymddiheurio am ddigwyddiadau'r noson. Arweiniodd yr undod a'r cryfder hwn ymysg y gymuned hoyw at fwy o rym gwleidyddol, a gyrhaeddodd uchafbwynt pan ail-etholwyd Maer Dianne Feinstein y mis Tachwedd canlynol. Wrth ymateb i un o'i haddewidion etholiadaol, apwyntiodd Feinstein Pennaeth yr Heddlu a oedd yn gefnogol i hawliau hoywon. Cynyddodd y nifer o bobl hoyw a recriwtiwyd i'r heddlu a lleihaodd hyn y tensiwn.

## Cyfeiriadau
Categori:San Francisco
Categori:Hanes LHDT
Categori:Terfysgoedd
Categori:1979 yn yr Unol Daleithiau
Falkirk (awdurdod unedol)

Un o awdurdodau unedol yr Alban yw **Falkirk** (Gaeleg yr Alban: *an Eaglais Bhreac*). Y ganolfan weinyddol yw tref Falkirk.

Mae'n ffinio â Gogledd Swydd Lanark, Stirling a Gorllewin Lothian, ac ar draws Moryd Forth a Fife a Swydd Clackmannan. Ffurfiwyd yr awdurdod yn 1996, yn dilyn ffiniau Cyngor Dosbarth Falkirk.

200px|bawd|canol|Lleoliad awdurdod unedol Falkirk yn yr Alban

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan yr awdurdod boblogaeth o 155,990.

## Trefi
* Bo'ness
* Denny
* Falkirk
* Grangemouth
* Larbert
* Stenhousemuir

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Falkirk

Tref yng nghanolbarth yr Alban yw **Falkirk** (Gaeleg yr Alban: *An Eaglais Bhreac* ("Yr Eglwys Frech"); Sgoteg: *The Fawkirk*). Saif i'r gogledd-orllewin o ddinas Caeredin ac i'r gogledd-ddwyrain o Glasgow. Hi yw canolfan weinyddol awdurdod unedol Falkirk. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 34,071. Mae Caerdydd 504.8 km i ffwrdd o Falkirk ac mae Llundain yn 555&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Stirling sy'n 15.8&nbsp;km i ffwrdd.

Saif y dref ger cymer Camlas Forth a Clud a'r Union Canal, a thyfodd yn ganolfan ddiwydiannol bwysig yn y 18fed a'r 19g. Yr enw cynharaf a gofnodir arni oedd "Ecclesbrith", Cymbreg neu Hen Gymraeg.

Bu dwy frwydyr yn y cylch: Brwydr Falkirk yn 1298 pan orchfygwyd William Wallace gan fyddin Edward I, brenin Lloegr ac ail Frwydr Falkirk yn 1746, pan gafodd y Jacobitiaid dan Bonnie Prince Charlie fuddigoliaeth dros fyddin y llywodraeth.

Ceir yma dîm pêl-droed adnabyddus, Falkirk F.C.

## Gweler hefyd
*Falkirk (etholaeth seneddol y DU)
*Linlithgow a Dwyrain Falkirk (etholaeth seneddol y DU)
*Livingston (etholaeth seneddol y DU)

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Falkirk
Romain Poîte

Dyfarnwr rygbi'r undeb Ffrengig yw **Romain Poîte** (ganed 14 Medi 1975). Daeth yn ddyfarnwr rhyngwladol yn 2007. Y gêm ryngwladol gyntaf iddo ddyfarnu oedd gêm Cwpan Rygbi'r Byd rhwng Iwerddon a Namibia. Mae hefyd wedi gwasanaethu fel llimanwr yn ystod tair gêm o Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2009. Dyfarnodd ei gêm gyntaf ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad yn 2010, rhwng Iwerddon a'r Eidal.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Dyfarnwyr rygbi'r undeb
Categori:Rygbi'r undeb yn Ffrainc
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Daeareconomeg

Astudiaeth o agweddau gofodol, tymhorol, a gwleidyddol economïau ac adnoddau yw **daeareconomeg**. Yn aml cydnabyddir Edward Luttwak a Pascal Lorot fel datblygwyr daeareconomeg fel cangen o ddaearwleidyddiaeth.

## Gweler hefyd
* Daearyddiaeth economaidd
* *Géoéconomie*

Categori:Daearwleidyddiaeth
Categori:Economeg wleidyddol
San Ffolant

Enw ar sawl sant a ferthyrwyd yn Rhufain hynafol yw **San Ffolant** (Lladin: ***Valentinus***; Saesneg a rhai ieithoedd eraill: ***Valentine***). Daw'r enw o *valens* ("teilwng"), a oedd yn boblogaidd yng nghyfnod yr Henfyd Diweddar. Ni wyddwn ddim am y San Ffolant sy'n cael ei ddathlu ar 14 Chwefror heblaw ei enw a'r ffaith y claddywd yn y *Via Flaminia* i'r gogledd o Rufain ar 14 Chwefror. Mae'n ansicr hyd yn oed os mai dathlu'r sant hwn neu holl seintiau Ffolant mae'r ŵyl. Oherwydd hyn ni gadwyd y dathliad litwrgaidd yn y calendr seintiau Catholig a adolygwyd ym 1969. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Seintiau Cristnogol
International Security

Cyfnodolyn Saesneg  ar ddiogelwch rhyngwladol a chenedlaethol yw ***International Security***. Fe'i olygir gan y Belfer Center for Science and International Affairs ym Mhrifysgol Harvard a'i gyhoeddir gan Wasg MIT yn Cambridge, Massachusetts, UDA.

## Dolenni allanol
*  Gwefan *International Security* 

Categori:Cyfnodolion academaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Cyfnodolion cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Cyfnodolion Saesneg
Categori:Diogelwch rhyngwladol
Categori:Prifysgol Harvard
Apricot Stone

Cân yn yr iaith Saesneg gan Eva Rivas yw "*Apricot Stone*". Bydd y gân yn cynrychioli Armenia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
John Powell Ward

Bardd a llenor o Loegr ydy **John Powell Ward** (ganwyd 1937). Ef oedd golygydd *Poetry Wales* rhwng 1975 ac 1980. Enillodd ei gerdd *The Clearing* wobr Cyngor Celfyddydau Cymru ym 1984.

Ganwyd yn Suffolk a mynychodd brifysgolion Toronto, Caergrawnt a Phrifysgol Cymru. Derbyniodd Gymrodoriaeth Ymchwil Anrhydeddus gan Brifysgol Abertawe.

Mae'n dad i'r actor Tom Ward.

## Llyfryddiaeth 
### Barddonieth 
*
*
*
*
*
*
*

### Llenyddiaeth 
*
*
*
*

### Golygydd 
*
*
*
*
*

### ? 
*
*

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Golygyddion o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Suffolk
Ysgol Gyfun Bryngwyn

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yn Llanelli, Sir Gaerfyrddin ydy **Ysgol Gyfun Bryngwyn** (Saesneg: **Bryngwyn Comprehensive School**). Mae'n gwasanaethu disgyblion rhwng 11 ac 18 oed.

## Cyn-ddisgyblion o nôd 
*Iolo Williams - naturiaethwr Cymreig

## Cyfeiriadau 
Categori:Ysgolion uwchradd Sir Gaerfyrddin
Categori:Ysgolion Saesneg
Categori:Llanelli
Afon Forth

Afon yn nwyrain yr Alban yw **Afon Forth** (Saesneg: *River Forth*, Gaeleg yr Alban: *Uisge For* neu *Abhainn Dhubh*). Mae'n 29 milltir o hyd.

Ceir tarddle Afon Forth yn Loch Ard yn y Trossachs, tua 30&nbsp;km i'r gorllewin o Stirling. Mae'n llifo tua'r dwyrain trwy Aberfoyle ac yna trwy Stirling, lle mae effaith y llanw i'w deimlo, a heibio Cambus, Alloa ac Airth. Wedi cyrraedd Kincardine, mae'n ymledu i ffurfio Moryd Forth.

Categori:Afonydd yr Alban
Bryn Gwyn, Chubut

bawd|250px
Lleolir pentref bychan **Bryn Gwyn** mewn ardal cefn gwlad yn rhan isaf nyffryn Chubut yn ne'r Gaiman yn Y Wladfa, Yr Ariannin. Bryn Gwyn yw enw'r ardal o gwmpas y pentref hwnnw hefyd.

Ceir ysgol gynradd ac ysgol uwchradd ym Mryn Gwyn. Yno hefyd ceir Capel Seion, sydd wedi ei ddynodi yn safle treftadaeth hanesyddol cenedlaethol.

I'r de o'r Bryn Gwyn ceir Parc Paleontolegol Bryn Gwyn (*Parque paleontológico Bryn Gwyn*), y cyntaf o'r fath yn America Ladin, lle ceir nifer o ffosilau creaduriaid cynhanesyddol y gadawyd eu gweddillion yno dros gyfnod o 40 miliwn o flynyddoedd.

## Dolen allanol 
*  *Parque paleontológico Bryn Gwyn*  ar wefan CPatagonia.com

Categori:Y Wladfa
Parc Paleontolegol Bryn Gwyn

Parc paleontolegol ym Mhatagonia yw **Parc Paleontolegol Bryn Gwyn** (Sbaeneg: *Parque paleontológico Bryn Gwyn*), a leolir yn ardal Bryn Gwyn yn y Gaiman, rhan o'r Wladfa yn yr Ariannin.

Dyma'r parc cyntaf o'i fath yn America Ladin. Ceir nifer o ffosilau creaduriaid cynhanesyddol y gadawyd eu gweddillion yno dros gyfnod o 40 miliwn o flynyddoedd.

## Dolen allanol
*  *Parque paleontológico Bryn Gwyn*  ar wefan CPatagonia.com

Categori:Paleontoleg
Bryn Gwyn
Categori:Talaith Chubut
Gwynfryn

Gallai'r enw Cymraeg **Gwynfryn** gyfeirio at un o sawl peth:

;Chwedloniaeth
*"Y Gwynfryn yn Llundain", safle yn chwedl Branwen ferch Llŷr, yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi, lle cleddir pen Bendigeidfran.

;Lleoedd
*Gwynfryn, Eifionydd, plasdy ac ystad yng Ngwynedd a ddisgrifir yn y gyfrol ''Pigau'r Sêr'' gan John Griffith Williams
*Gwynfryn, Wrecsam
*Pentre Gwynfryn, pentref bychan yn Ardudwy, Gwynedd

;Pobl
*Hywel Gwynfryn (g. 1942), cyflwynydd radio Cymraeg

;Ysgol
*Ysgol (neu Academi) y Gwynfryn, Rhydaman, a sefydlwyd gan Watcyn Wyn

;Arall
*Gwynfryn Cymunedol, label recordiau Cymreig

;Gweler hefyd
*Bryn Gwyn (gwahaniaethu)
Stirling (awdurdod unedol)

Un o awdurdodau unedol yr Alban yw **Stirling** (Gaeleg yr Alban: *Sruighlea*). Y ganolfan weinyddol yw tref Stirling, ac mae'r boblogaeth tua 85,000.

200px|bawd|canol|Lleoliad awdurdod unedol Stirling yn yr Alban

Mae'n ffinio â Falkirk, Perth a Kinross, Argyll a Bute, Dwyrain Swydd Dunbarton, Gorllewin Swydd Dunbarton a Swydd Clackmannan. Ffurfiwyd yr awdurdod yn 1996, yn dilyn ffiniau ardal Stirling o hen awdurdod Central. Mae'n cyfateb i'r rhan fwyaf o hen Swydd Stirling, heblaw Falkirk, a de-orllewin hen Swydd Perth.

## Prif drefi a phentrefi
* Aberfoyle
* Bannockburn
* Blair Drummond
* Bridge of Allan
* Cowie
* Crianlarich
* Dunblane
* Fallin
* Plean
* Stirling
*Tyndrum

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Derwen-gam

Pentref yng nghymuned Henfynyw, Ceredigion, Cymru, yw **Derwen-gam**, hefyd **Derwen Gam** (Saesneg: *Oakford*). Saif ar ffordd gefn i'r de o Aberaeron.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Sefydlwyd y pentref gan Morgan Evans, mab Thomas Evans o fferm Pontbrenddu, pan adeiladodd siop Rhydgwinllanau yn ystod y 1860au i wasanaethu'r ardal. Adeiladwyd hefyd rhes o fythynod i gartrefu crefftwyr a oedd yn darparu nwyddau i'w gwerthu yn y siop.

Rhoddwyd cryn sylw i'r pentref ar ddechrau'r 1970au pan fu farw disgynydd i Morgan Evans a rhoddwyd cyfran helaeth o'r eiddo ar werth, gan ail-leoli'r tenantiaid ym mhentref cyfagos Llwyncelyn. Gwerthwyd nifer o'r tai i'w defnyddio fel tai haf . Coffhawyd y sefyllfa yn ddiweddarach mewn cân brotest gan Edward H Dafis.

## Cyfeiriadau
Categori:Henfynyw
Categori:Pentrefi Ceredigion
Glee (gwahaniaethu)

Gallai ***Glee*** gyfeirio at:

*Glee (cerddoriaeth), cân rhannol, sydd wedi ei sgorio ar gyfer o leiaf tri llais solo fel arfer, ac fel arfer caiff ei ganu'n ddigyfeiliant
**Glee* (cyfres deledu), cyfres deledu gomedi-drama gerddorol Americanaidd
**Glee* (albwm), albwm cyntaf y casgliad Canadaidd Bran Van 3000
**Glee* (albwm Logan Lynn), yr albwm hir cyntaf a ryddhawyd gan  Logan Lynn yn 2000
*Glee.com, gwefan rhwydweithio cymdeithasol a anelir at y gymdeithas LHDT
*Hapusrwydd

## Gweler hefyd
*Glee club (gwahaniaethu) 
*Glees, bwrdeistref yn ardal Ahrweiler, yn Rhineland-Palatinate, yr Almaen
Glee (cyfres deledu)

Cyfres deledu Americanaidd sy'n gymysgedd o sioe gerdd, comedi a drama ydy ***Glee***, a ddarlledir ar Fox. Canolbwyntia'r gyfres ar gôr sioe (a elwir yn glwb glee hefyd), o'r enw "New Directions!", a leolwyd yn yr Ysgol Uwchradd William McKinley ffuglennol yn Lima, Ohio. Darlledwyd rhaglen beilot y sioe ar ôl *American Idol* ar 19 Mai, 2009, a dechreuodd y gyfres gyntaf ar 9 Medi, 2009. Ar 21 Medi 2009 cytunodd Fox yn swyddogol i greu cyfres gyfan. Darlledodd *Glee* ei finale canol-cyfres ar 9 Rhagfyr 2009. Wedi iddi gael saib o 4-mis tan 13 Ebrill, dechreuwyd i ddarlledu eto yn 2010 gyda 9 rhaglen o'r gyfres sydd ar ôl. Ar 11 Ionawr, 2010, cyhoeddodd Llywydd Fox, Kevin Reilly yn nhaith Gaeaf y Wasg fod *Glee* wedi cael ei chomisiynu am ail gyfres..

Yn wreiddiol, bwriad crewyr y sioe Ryan Murphy, Brad Falchuk, a Ian Brennan oedd creu Glee fel ffilm gyda Murphy'n dewis cerddoriaeth y gyfres, gan gynnal cydbwysedd rhwng caneuon o sioeau cerdd a chaneuon o'r siart. Rhyddheir y caneuon a ganir yn y sioe ar iTunes yn ystod wythnos y darllediad, a rhyddheir cyfres o albymau *Glee* drwy Columbia Records, gan ddechrau gyda *Glee: The Music, Volume 1*, a ryddhawyd ar 3 Tachwedd, 2009. Mae cerddoriaeth *Glee* wedi bod yn llwyddiant masnachol gyda dros ddwy filiwn o werthiannau digidol.

Mae'r sioe wedi derbyn adolygiadau cadarnhaol. Er i Alessandra Stanley yn *The New York Times* dynnu sylw at ddiffyg gwreiddioldeb a chymeriadau ystrydebol y rhaglen beilot, canmolodd berfformiadau a thalent y cast. Enillodd y sioe Wobr Golden Globe yn 2010 am y Gyfres Gomedi Orau a derbyniodd dri enwebiad arall am yr Actores Orau (Lea Michele), yr Actor Gorau (Matthew Morrison), a'r Actores Gefnogol Gorau (Jane Lynch).

## Cymeriadau
*Rachel berry
*Quinn Fabrey
*Fin Hudston
*Artie Abrams
*Kurt hummel

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu Fox
Categori:Rhaglenni teledu LHDT
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Alloa

Tref yn Swydd Clackmannan, yr Alban, yw **Alloa** (Gaeleg: *Alamhagh*; Sgoteg: *Allowae*). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 18,989. Mae Caerdydd 516.8 km i ffwrdd o Alloa ac mae Llundain yn 565.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Stirling sy'n 9&nbsp;km i ffwrdd.

Saif Alloa ar lan ogleddol Afon Forth, 7 milltir i'r dwyrain o Stirling. Datblygodd cryn dipyn o ddiwydiant yma yn y 18g a'r 19g, yn rhannol oherwydd y porthladd ar yr afon. Y diwydiant glo oedd y pwysicaf o ddiwydiannau'r cylch hyd y 1950au.

Credir mai'r ardal yma oedd Manaw Gododdin yng nghyfnod yr Hen Ogledd.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Clackmannan
Tillicoultry

250px|de|bawd|Chwarel Tillicoultry a Mill Glen
Pentref yn Swydd Clackmannan, yr Alban yw **Tillicoultry** (Gaeleg: *Tulach Cultaire*). Mae ganddi boblogaeth o 5,221. Saif y pentref ar y ffordd A91 i'r dwyrain o Stirling. Fe'i lleolir rhwng Bryniau Ochil i'r gogledd ac Afon Devon i'r de. Roedd sawl pwll glo a melin wlân yn yr ardal tan ganol yr 20g. Heddiw, mae gan y pentref lawer o dai ar gyfer cymudwyr a Chanolfan Siopa Sterling Mills.

Mae Caerdydd 521.6 km i ffwrdd o Tillicoultry ac mae Llundain yn 569&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Stirling sy'n 12.6&nbsp;km i ffwrdd.

Categori:Pentrefi Swydd Clackmannan
Dydd Mawrth Ynyd

[250px|bawd|Bwyteir [crempogau ar Ddydd Mawrth Ynyd]]
**Dydd Mawrth Ynyd** yw'r diwrnod o flaen Dydd Mercher y Lludw, sef y diwrnod olaf cyn dechrau gŵyl y Grawys yn y calendr Cristnogol. Cyfeirir ato ar lafar yn gyffredinol fel **Dydd Mawrth Crempog** am ei fod yn arfer bwyta crempogau; ceir dywediad Cymraeg traddodiadol am hyn, sef "Dydd Mawrth Ynyd, crempog bob munud". Daw'r gair Cymraeg 'ynyd' o'r gair Lladin *initium* ('cychwyn'), cyfeiriad at agosáu'r Grawys. Fe'i gelwir yn *Mardi Gras* mewn llawer o wledydd Catholig, sef "Dydd Mawrth Tew", gan mai'r arfer oedd bwyta pob math o fwydydd a danteithion cyn dechrau ar ymprydio, a oedd yn rhan o'r Grawys, y deugain diwrnod sy'n rhagflaenu'r Pasg.

## Arferion
[bawd|Dawns flynyddol Dydd Mawrth Ynyd yn [Tre-wern|Nhre-wern. Ffotograff gan Geoff Charles (1940).]]
Yng Nghymru mae'n hen ŵyl: roedd yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol pan oedd Cymru'n wlad babyddol. Arferid bwyta'r olaf o stôr menyn a saim yn y tŷ trwy wneud crempogau. Roedd y tlodion yn arfer 'blawta' a 'blonega', sef hel blawd a bloneg i wneud crempogau. Mewn rhannau o'r wlad hyd at ddechrau'r 20g byddai plant yn mynd o dŷ i dŷ i fofyn crempogau. Cenid pennill wrth y drws. Dyma fersiwn o ardal Arfon, Gwynedd:

:Os gwelwch yn dda ga'i grempog,
:Mae 'ngheg i'n sych am grempog,
:Os nad oes menyn yn y tŷ
:Ga'i lwyad fawr o driog.
:Mae Mam yn rhy dlawd i brynu blawd
:A 'Nad yn rhy wael i weithio.

Roedd arferion eraill ar Ddydd Mawrth Ynyd yn cynnwys ymladd ceiliogod a chwarae math o bêl-droed gyntefig. Roedd yr olaf yn boblogaidd yn Ne Cymru, er enghraifft yn ardal Arberth, Sir Benfro. Byddai merched yn dod â basgedi llawn o grempogau i roi i'r chwaraewyr niferus. Gêm wyllt heb fawr o reolau ydoedd ac yn fwy o reiat na chystadleuaeth oedd hon, a byddai pobl barchus yn cau eu ffenestri rhag ofn iddynt gael eu torri.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyliau
Categori:Gwyliau Cristnogol
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Bryn-y-maen

Pentref bychan yng nghymuned Bae Colwyn, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Bryn-y-maen**. Mae'n gorwedd yn y bryniau tua 3 milltir i'r de o dref Bae Colwyn ar ymyl ddwyreiniol Dyffryn Conwy.

Mae'n bentref ar wasgar o gwmpas cyffordd wledig. Mae ffyrdd yn cysylltu'r pentref â'r A55 ger Glan Conwy, Mochdre a Bae Colwyn i'r gogledd, gyda Pentrefelin i'r gorllewin, Betws yn Rhos i'r dwyrain a Llanrwst i'r de.

I'r de-ddwyrain o'r pentref ceir Mynydd Llanelian (336 m). Mae Bryn-y-maen yn adnabyddus yn lleol fel lleoliad Gwarchodfa Achub Anifeiliaid yr RSPCA.

250px|bawd|dim|Bryn-y-maen o Fynydd Llanelian

## Cyfeiriadau
Categori:Bae Colwyn
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Sefydliad Rockefeller

Mae **Sefydliad Rockefeller** (**Rockefeller Foundation**) yn fudiad dyngarol preifat adnabyddus. Yn 420 Fifth Avenue, Efrog Newydd y mae ei brif swyddfeydd. Fe'i sefydlwyd gan John D. Rockefeller, ei fab John D. Rockefeller, Jr., a Frederick T. Gates, yn Nhalaith Efrog Newydd ym 1913. 

Ei brif amcan yw "hyrwyddo lles y ddynoliaeth trwy'r byd."

Llwyddodd y sefydliad:
*Cefnogi addysg yn yr Unol Daleithiau "heb wahaniaeth yn ôl hil, rhyw, na chred"; 
*Sefydlu'r *Johns Hopkins School of Public Health* a'r *Harvard School of Public Health*, dau o'r sefydliadau cyntaf o'u math; 
*Datblygu'r frechlyn yn erbyn y fad felen;
*Cyllido datblygiad cynnar y gwyddorau cymdeithasol;
*Ariannu gwaith dwsinau o enillwyr Gwobrau Nobel;
*Cefnogi sefydliad nifer o sefydliadau diwylliannol yn America a led-led y byd; 
*Cyllido datblygiad amaethyddol er mwyn cynyddu maint y bwyd sydd ar gael yn y byd.

Er nad efo yw'r sefydliad a'r asedau mwyaf mwyach, mae Sefydliad Rockefeller ymysg NGOs mwyaf eu dylanwad a'u heffaith yn y byd.  Erbyn diwedd 2008 cyfrifwyd mai $3.1 biliwn oedd ei asedau, o gymharu â $4.6 biliwn yn 2007, gyda grantiau blynyddol o $137 miliwn.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau
Ysgol Uwchradd Llanfyllin

Ysgol uwchradd ddwyieithog yn Llanfyllin, Powys ydy **Ysgol Uwchradd Llanfyllin** (Saesneg: **Llanfyllin High School**). Mae'n gwasanaethu disgyblion rhwng 11 ac 18 oed.

## Cyn-ddisgyblion o nôd 
*Iolo Williams - naturiaethwr Cymreig

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Uwchradd Llanfyllin

Categori:Llanfyllin
Llanfyllin, Ysgol Uwchradd
Llanfyllin, Ysgol Uwchradd
Mynydd Bodran

Bryn yn Sir Conwy yw **Mynydd Bodran** sy'n gorwedd tua milltir i'r dwyrain o bentref Llanfair Talhaearn yng ngogledd-ddwyrain y sir. Uchder: 286 metr.

Llifa Afon Elwy heibio i'r gogledd o'r bryn. Dros y cwm ceir Mynydd Bodrochwyn a Moelfre Isaf. Ceir hen gorwd wrth ei droed ar lan afon Elwy. I'r de ceir bryn isel Moel Iago. I'r dwyrain llifa Afon Aled heibio i droed y bryn i'w haber yn afon Elwy.

Mae Mynydd Bodfran yn adnabyddus i'r rhai sy'n ymddiddori mewn llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif am fod y bardd John Jones (Talhaiarn), a aned yn Llanfair Talhaearn, wedi cyfansoddi dilyniant o gerddi wrth yr enw *Tal ar ben Bodran*. Creodd y cerddi hyn gryn dipyn o stwr yn eu cyfnod oherwydd chwerwder awen y bardd a'r syniadau anuniongred a herfeiddiol a fynegodd, ond ceir hefyd gerddi o frogarwch sy'n ymhyfrydu yn natur yr ardal.

Yn ôl Talhaiarn, 'Llofft y Corryn' oedd yr enw lleol am gopa Mynydd Bodran.

Mae cysylltiad â'r mynydd yn nheitl drama Saunders Lewis, *Eisteddfod Bodran* (1952).

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair Talhaearn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Llyn y Cŵn

Llyn yn y Glyderau, Eryri yw **Llyn y Cŵn**. Mae'n gorwedd ar darn o dir gwastad uchel rhwng Glyder Fawr i'r de-ddwyrain ac Y Garn i'r gogledd-orllewin. Uchder: 711m (tua 2,400 troedfedd).

Ceir sawl ffordd o gyrraedd y llyn. O faes parcio Bwthyn Ogwen gellir dilyn y llwybr at Lyn Idwal. Wedi mynd heibio Llyn Idwal mae'r llwybr yn dringo'n serth heibio'r Twll Du i gyrraedd tir gwastad ger Llyn y Cŵn. (Sylwer na ddylid ceisio dringo i fyny hafn y Twll Du heb raff.) O gyfeiriad Nant Peris mae llwybr yn dringo o'r pentref trwy Gwm Cneifio i'r llyn. Gellir ei gyrraedd hefyd trwy ddilyn prif grib y Glyderau, gan gychwyn o gyrion Capel Curig i'r dwyrain neu Fethesda i'r gogledd.
[bawd|chwith|Llyn y Cŵn o odre'r [Glyder Fawr.]]

Cwn
Categori:Eryri
Afon Tay

**Afon Tay** (Gaeleg yr Alban: *Tatha*) yw afon hwyaf yr Alban, 193&nbsp;km (120 milltir) o hyd. Hi yw afon fwyaf Prydain o ran llif y dŵr, 170 m3 yr eiliad. Mae'n tarddu yn Ucheldiroedd yr Alban ac yn llifo trwy Strathtay a thrwy ganol dinas Perth i gyrraedd y môr ym Moryd Tay ar arfordir dwyreiniol yr Alban, i'r de o ddinas Dundee.

Ceir tarddle'r afon tua 20 milltir o Oban ar arfordir gorllewinol yr Alban, dan yr enw afon Connonish, ac yn nes ymlaen yn afon Fillan. Newidia'r enw eto i afon Dochart cyn iddi lifo i mewn i Loch Tay yn Killin. Dim ond wrth iddi adael Loch Tay y gelwir hi yn afon Tay. Mae'r afon yn enwog am ei physgota eog.

Tay
Baner Jamaica

[bawd|250px|Baner Jamaica [Delwedd:FIAV 111100.svg|23px]]

Sawtyr aur sy'n rhannu **baner Jamaica** yn bedair rhan: trionglau'r brig a'r gwaelod yn wyrdd, a thrionglau'r *hoist* a'r *fly* yn ddu. Lliwiau pan-Affricanaidd yw lliwiau'r faner; hefyd yn unigol, mae aur yn cynrychioli'r haul, gwyrdd y tir, a du yn symboleiddio caledi.

Esboniad lleol y faner yw "er bod caledi gwyrdd yw'r tir ac mae'r haul yn tywynnu".

bawd|200px|Y faner arfaethedig gyntaf
Mabwysiadwyd y faner ar 6 Awst 1962 yn dilyn cystadleuaeth gyhoeddus genedlaethol am faner yn sgil annibyniaeth yr ynys ar y Deyrnas Unedig. Roedd gan y dyluniad gwreiddiol stribedi llorweddol, ond ystyriwyd hyn yn rhy debyg i faner Tanganyika felly defnyddiwyd sawtyr.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World* (Llundain: Dorling Kindersley, 2002)

Jamaica
Categori:Jamaica
Baner Ynysoedd Caiman

bawd|360px|Baner Ynysoedd Caiman
Lluman glas (sef maes glas gyda Baner yr Undeb yn y canton) gydag arfbais Ynysoedd Caiman yn y *fly* yw **baner Ynysoedd Caiman**.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Ynysoedd Caiman
Ynysoedd Caiman, Baner
Categori:Ynysoedd Caiman
Moelfre Isaf

Bryn yn Sir Conwy yw **Moelfre Isaf** (316 metr), sy'n gorwedd tua 3 milltir i'r de o Abergele. Er nad yw'n fryn uchel mae'n nodwedd amlwg yn nhirwedd y rhan yma o'r sir. Y fam-gopa yw Moelfre Uchaf.

Llifa Afon Elwy heibio wrth droed y bryn i'r de. Ar odrau gogleddol y bryn mae'r B5381 yn dilyn cwrs yr hen ffordd Rufeinig a gysylltai *Varis* a *Deva* i'r dwyrain â chaer *Canovium* (Caerhun) i'r gorllewin. Rhwng y B5381 ac ysgwydd Moelfre Isaf mae rhes o beilonau trydan yn trosglwyddo trydan o Atomfa'r Wylfa i ddinasoedd gogledd-orllewin Lloegr.

I'r de-orllewin ceir Mynydd Bodrochwyn (280 m) a Mynydd Bodran (286 m) ger Llanfair Talhaearn.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Clwb Mynydda Cymru

## Dolennau allanol
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Copaon Hump