Francisco de Zurbarán

Arlunydd o Sbaen oedd **Francisco de Zurbarán** (bedyddiwyd 7 Tachwedd 1598 &ndash; 27 Awst 1664). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei baentiadau crefyddol yn darlunio mynachod, lleianod a merthyron, ac am ei fywydau llonydd. Enillodd Zurbarán y llysenw "y Caravaggio Sbaenaidd" oherwydd y defnydd grymus, realistig o *chiaroscuro* yr oedd yn rhagori ynddo.

## Bywgraffiad 
chwith|bawd|unionsyth|Portread 1633 o Francisco Zumel
Ganwyd Zurbarán ym 1598 yn Fuente de Cantos, Extremadura; cafodd ei fedyddio ar 7 Tachwedd y flwyddyn honno. Ei rieni oedd Luis de Zurbarán, dilledydd, a'i wraig, Isabel Márquez. Yn ystod plentyndod aeth ati i ddynwared gwrthrychau â siarcol. Yn 1614 anfonodd ei dad ef i Sevilla fel prentis am dair blynedd i'r arlunydd Pedro Díaz de Villanueva.

Priodas gyntaf Zurbarán ym 1617 oedd i María Paet a oedd naw mlynedd yn hŷn. Bu farw María ym 1624 ar ôl genedigaeth eu trydydd plentyn. Yn 1625 priododd eto â gweddw gyfoethog, Beatriz de Morales. Ar 17 Ionawr 17 1626 llofnododd Zurbarán gontract gyda phrior y mynachdy Dominicanaidd San Pablo el Real yn Sevilla, yn cytuno i gynhyrchu 21 o baentiadau o fewn wyth mis. Roedd pedwar ar ddeg o'r paentiadau yn dangos bywyd Sant Dominic; roedd y lleill yn cynrychioli'r seintiau Grigor, Emrys, Awstin, Sierôm, Bonaventura, Thomas Aquinas a Dominic. Ar 29 Awst 1628, cafodd Zurbarán ei gomisiynu gan Mercedariaid Sevilla i gynhyrchu 22 o baentiadau ar gyfer clwysty eu mynachdy. Yn 1629, gwahoddodd Blaenoriaid Sevilla Zurbarán i adleoli'n barhaol i'r ddinas, gan fod ei luniau wedi ennill enw mor uchel y byddai ei adleoliad yn cynyddu enw da Sevilla. Derbyniodd y gwahoddiad a symud i Sevilla gyda'i wraig Beatriz de Morales, y tri phlentyn o'i briodas gyntaf, perthynas o'r enw Isabel de Zurbarán, ac wyth gwas. Ym mis Mai 1639 bu farw ei ail wraig, Beatriz de Morales.

Tua 1630 fe'i penodwyd yn arlunydd i Philip IV, a ddywedir bod y brenin wedi gosod ei law ar ysgwydd yr arlunydd a dweud "Arlunydd i'r brenin, brenin yr arlunwyr". Ar ôl 1640 roedd ei arddull garw, caled yn anffafriol o'i chymharu â chrefyddoldeb sentimental Bartolomé Esteban Murillo, a dirywiodd enw da Zurbarán. O ddiwedd yr 1630au dechreuodd gweithdy Zurbarán cynhyrchu lawer o baentiadau i'w hallforio i Dde America.

Ar 7 Chwefror 1644, priododd Zurbarán am y trydydd tro â gweddw gyfoethog arall, Leonor de Torder. Ym 1658, yn hwyr yn ei fywyd, y symudodd i Madrid i chwilio am waith ac adnewyddodd ei gyfarwydd-dra â Diego Velázquez.

## Arddull 
chwith|bawd|unionsyth|*Sant Ffransis*, 1632, Museo Nacional de Bellas Artes, Buenos Aires
Dydyn ni ddim yn gwybod os cafodd Zurbarán gyfle i weld paentiadau Caravaggio, ond mae ei waith yn cynnwys defnydd yr un mor realistig o *chiaroscuro* a thenebriaeth. Yr arlunydd cafodd y dylanwad mwyaf arno, fel y credai rhai haneswyr celf, oedd Juan Sánchez Cotán. Erbyn amser prentisiaeth Zurbarán yn Sevilla roedd cerflunwaith aml-liwiog wedi cyrraedd lefel soffistigedigrwydd a oedd yn fwy rhagorol na'r arlunwyr lleol. Felly roedd y cerflunwaith hyn yn darparu model arddull pwysig arall i'r artist ifanc, ac mae gwaith Juan Martínez Montañés yn arbennig o agos at ysbryd Zurbarán. 
[de|bawd| *Agnus Dei*, c. 1635–1640, [Amgueddfa'r Prado ]]
Peintiodd ei ffigurau yn uniongyrchol o fyd natur, a gwnaeth ddefnydd mawr o'r ffigwr osod wrth astudio dilledydd – yr oedd yn arbennig o fedrus gyda dilledydd. Roedd yn arbennig o fedrus gyda dillad gwyn; o ganlyniad, mae tai’r Carthwsiaid â gwisg wen yn ymddangos yn nifer o'i luniau. Yn bennaf paentiodd gwylfeydd crefyddol difrifol, lle yn aml roedd y cyfansoddiadau symleiddio i un ffigur. Mae'r arddull yn fwy neilltuedig nag un Caravaggio, ac mae naws y lliw yn aml yn eithaf glas. Mae ei blaendiroedd manwl yn cyflawni effeithiau eithriadol, wedi'u huwcholeuo gyda golau a chysgod. Mae cefndiroedd ei luniau yn aml yn wag ac yn dywyll. Cafodd Zurbarán anhawster paentio gofod dwfn; pan gynrychiolir lleoliadau tu fewn neu tu allan, mae'r effaith yn awgrymu cefndiroedd theatr ar lwyfan heb ddyfnder.

Mae gwaith hwyr Zurbarán, fel y *Sant Ffransis* (tua 1658–1664), yn dangos dylanwad Murillo a Tiziano yn eu gwaith brwsh llac a'u cyferbyniadau meddalach.

## Rhestr o'i weithiau 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {  ?item wdt:P170 wd:Q209615.  ?item wdt:P31 wd:Q3305213 }
|links=text
|sort=571
|columns=P18:Delwedd,label:Teitl y llun,P571:Dyddiad,P195:Casgliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Cyfeiriadau 
* Gállego, Julián; Gudiol, José (1987). *Zurbarán* . Llundain: Alpine Fine Arts Collection, Ltd.  ISBN &nbsp; 0-88168-115-6 
* Ressort, Claudie; Jordan, William B. "Zurbarán, de." *Grove Art Online.* *Oxford Art Online*. Gwasg Prifysgol Rhydychen. 
* Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Zurbaran Francisco". Encyclopaedia Britannica (11eg argraffiad). Gwasg Prifysgol Caergrawnt.

Categori:Arlunwyr o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1598
Categori:Marwolaethau 1664