open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mavis Nicholson

Awdur a darlledwr o Gymraes oedd ** Mavis Nicholson** (19 Hydref 1930 – 8 Medi 2022).

## Bywyd cynnar 
Fe'i ganwyd yn **Mavis Mainwaring** a threuliodd ei phlentyndod yn Llansawel. Aeth i astudio ym Mhrifysgol Abertawe. Yno yn 1949 cyfarfu'r awdur a'r newyddiadurwr, Geoffrey Nicholson, ac fe briododd y ddau yn 1952, a chawsant dri mab.

Yn 1951, ar ddiwedd ei gyrfa israddedig ym Mhrifysgol Abertawe, enillodd Nicholson ysgoloriaeth i hyfforddi fel ysgrifennwr copi hysbysebu a gyda hyn symudodd i Lundain.

Yn Llundain, roedd hi a'i gŵr yng nghanol cylch cymdeithasol bywiog cylch, yn gynnwys y newyddiadurwr a'r darlledwr John Morgan a'r nofelydd Kingsley Amis. Yn ôl ysgrif goffa o'i gŵr gan Peter Corrigan, daeth Mavis a Geoff Nicholson yn ''"...much-loved double-act. Amis did not always approve of their views and claimed to have invented the word "lefties" during one little set-to with them. While it was true that the Nicholsons didn't have dinner parties as such - they invited people for an argument and threw some food in - they were by no means belligerent but had in abundance the Welsh love of debate."''

## Gyrfa 
Gorffennodd Nicholson ei gwaith fel ysgrifennwr copi hysbysebu pan gafodd blant, ond cychwynnodd ail yrfa fel darlledwr pan ofynnwyd iddi gyflwyno rhaglen newydd, oherwydd ei arddull sgwrsio treiddgar a diddorol wrth y bwrdd cinio. Dangoswyd y rhaglen ar deledu yn ystod y dydd, oedd newydd gychwyn (yn flaenorol roedd teledu Prydeinig yn dechrau darlledu yn hwyr yn y prynhawn).

Ei swydd cyntaf fel cyflwynydd oedd ar y sioe 'Good Afternoon' yn 1972, a pharhaodd ei gyrfa teledu am y 25 mlynedd nesaf.

Cyflwynodd rhaglenni teledu Prydeinig fel *Afternoon*, *Afternoon Plus* a *Mavis On Four* o'r 1970au hyd at y 1990au, lle bu'n cyfweld enwogion mawr fel Elizabeth Taylor, David Bowie, Peter Cook a Dudley Moore. Cyflwynodd nifer o sioeau radio hefyd, gan gynnwys hanes y siop adrannol a golwg yn ôl ar ei phlentyndod.

Ei gwaith olaf ar gyfer y teledu oedd *Oldie TV* yn 1997, fersiwn deledu o gylchgrawn *The Oldie*. Roedd yn ysgrifennu ar gyfer *The Oldie*, yn ysgrifennu colofn 'fodryb ofidiau' y cylchgrawn, hyd at 2014.

Yn 1992, ysgrifennodd ei hunangofiant yn y llyfr *Martha Jane and Me - A Girlhood in Wales*.

Yn Hydref 2018, enillodd wobr BAFTA Cymru am Gyfraniad Rhagorol i Ddarlledu.

## Bywyd personol 
Erbyn diwedd yr 1980au symudodd Mavis a'i gŵr i fyw yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant mewn tŷ ffarm ac ysgubor wedi ei addasu.

Bu farw Geoff yn 1999. Bu farw Mavis yn 91 mlwydd oed, ym mis Medi 2022.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cylchgrawn The Oldie
* Mavis Nicholson yn cyfweld Kenneth Williams ar YouTube Cyfweliad gyda Kenneth Williams yn 1974

Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Sian Lloyd

Gallai **Sian Lloyd** neu **Siân Lloyd** gyfeirio at:

*Sian Lloyd (ganwyd 1972), Newyddiadurwr a cyflwynydd newyddion
*Siân Lloyd (ganwyd 1958), Cyflwynydd tywydd
Dyn Tyrchol Hackney

William Lyttle (ganwyd 1931 yng Ngogledd Iwerddon; bu farw 7 Mehefin 2010 yn Llundain) oedd **Dyn Tyrchol Hackney**.

Etifeddodd William Lyttle 121 Mortimer Road (Hackney, Llundain), adeilad Fictoraidd pedwar llawr gydag ugain ystafell, yn y 1960au oddi wrth ei rieni. Yng nghanol y 60au, dechreuodd gloddio dwneli o dan ei dŷ. Dros gyfnod o bedwar degawd, cloddiodd dwneli ac ogofâu gyda rhaw a oedd yn ymestyn i bob cyfeiriad o'i dŷ hyd at 20 metr, ac wyth metr o ddyfnder, o dan strydoedd, gerddi a thai cyfagos.

Tra oedd y tŷ yn dirywio, parhaodd Lyttle gyda'i gloddio. Nid oedd ei gymdogion yn ymwybodol o'i gloddfeydd, a phan holwyd, roedd ei atebion yn tueddi i fod braidd yn wirion.

Ni chafodd gwynion y trigolion lleol lawer o lwyddiant gyda'r awdurdod lleol am gryn amser, hyd yn oed ar ôl i Lyttle ddifrodi cebl drydan ac achosi toriad trydan ar un ochr yr heol. Yn 2001, plymiodd y palmant gan adael twll 2.4 metr gyda golwg i mewn i un o'i dwneli. Pan godwyd pryder ynglŷn â chyflwr strwythurol y tŷ yn 2006, datgelwyd helaethdra'r twneli am y trô cyntaf.

Yn Awst 2006, gwaharddwyd cloddio Lyttle gan lys barn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl o Ogledd Iwerddon
Categori:Pobl o Hackney
Sian Lloyd (cyflwynydd newyddion)

Newyddiadurwraig a chyflwynydd Cymreig yw** Sian Lloyd** (ganwyd 1968) sydd ar hyn o bryd yn gweithio ar gyfer BBC News fel eu Gohebydd Canolbarth Lloegr.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd ym Mangor, Gwynedd, ac roedd teulu ei thad yn dod o Gricieth, lle treuliodd y rhan fwyaf o'i hafau. Magwyd Lloyd yn Wrecsam, yn siarad Cymraeg a Saesneg ac mae'n rhugl yn Ffrangeg. Roedd ganddi swydd penwythnos yn ei harddegau yn Nhŷ Erddig yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Astudiodd Lloyd am radd LLB yn y gyfraith yn Ysgol Y Gyfraith, Caer oedd ar y pryd yn gysylltiedig â Phrifysgol Caerlŷr, gan raddio yn 1993.

## Gyrfa 
Hyfforddodd Sian fel cyfreithiwr gyda Lovell White Durrant yn Llundain a Hong Kong.

Mae Sian yn cefnogi Ymddiriedolaeth y Tywysog a Gwobr Dug Caeredin, ac yn llysgennad ar gyfer Gofal Hosbis George Thomas.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Dull D'Hondt

System ar gyfer rhoi seddi i ymgeiswyr mewn etholiadau rhestrau plaid cynrychiolaeth gyfrannol yw '''dull D'Hondt'''.

## Defnydd yng Nghymru 
Mabwysiadwyd y dull gan Gymru ar gyfer etholiadau Senedd Cymru a Senedd Ewrop.

## O gwmpas y byd 
Mabwysiadwyd y dull gan sawl gwlad eraill, gan gynnwys, Yr Ariannin, Awstria, Gwlad Belg, Bwlgaria, Chile, Colombia, Croatia, Tsiecia, Denmarc, Ecwador, Ffindir, Hwngari, Israel, Japan, Macedonia, Yr Iseldiroedd, Gogledd Iwerddon, Paragwái, Gwlad Pwyl, Portiwgal, Yr Alban, Slofenia, Serbia, Sbaen, Y Swistir, Twrci, Gwlad yr Iâ ac Wrwgwái. Mae addasiad o system D'Hondt yn cael ei defnyddio ar gyfer etholiadau i Gynulliad Llundain, Lloegr.

## Dyraniad 
Ar ôl i'r holl bleidleisiau cael eu cyfrif, mae cyfres o gyniferyddion yn cael eu cyfrif fesul plaid. Dyma fformiwla ar gyfer cyniferydd

:: cyniferydd = \frac{P}{s+1}

lle mai:
* *P* yw cyfanswm nifer o bleidleisiau mae'r blaid wedi derbyn
* *s* yw nifer o seddi mae'r blaid wedi cyfrif hyd yn hyn, 0 i bob plaid ar ddechrau'r broses

## Cyfeiriadau
Dhondt
Gorsaf reilffordd Alton

Mae **Gorsaf reilffordd Alton** yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr. Mae Trenau De Orllewin yn cynnig gwasanaeth i Brookwood ac wedyn ymlaen at orsaf Waterloo, Llundain, yn defnyddio platfformau 1 a 2. Mae Rheilffordd Canol Hampshire (y Lein 'Watercress'), sydd yn rheilffordd dreftadaeth i Alresford, yn defnyddio platfform 3.

300px|bawd|dim

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan National Rail

Alton
Alton
Elen Egryn

**Elen Egryn** oedd enw barddol **Elin** (neu **Elinor**) **Evans** (1807–1876), bardd Cymraeg o Lanegryn, Meirionnydd. Hi oedd un o'r menywod gyntaf i gael llyfr wedi ei gyhoeddi yn y Gymraeg.

## Bywgraffiad 
Roedd Elen Egryn yn ferch i Ellis Humphrey Evans, ysgolfeistr pentref, a'i wraig. Cafodd ei magu yng ngorllewin Cymru, ym mhentref bach Llanegryn, ac yna yn sir Feirionnydd, lle dysgodd i ysgrifennu barddoniaeth yn blentyn. Symudodd i Lerpwl yn 1840, ond yn fuan dychwelodd i Fachynlleth nid nepell o'i thref enedigol. Yno yn 1850 creodd y casgliad *Telyn Egryn*, gan ddod y ferch gyntaf erioed i gyhoeddi llyfr seciwlar yn y Gymraeg. Er na dderbyniodd yr un faint o sylw a beirdd gwrywaidd y dydd, mae ei gwaith yn cael ei ystyried i fod yn garreg filltir yn hanes llên menywod yng Nghymru. Mae'n cyflwyno ystod eang o gerddi sy'n cwmpasu profedigaeth, cyfeillgarwch, alltud ac iselder, ac yn bwrpasol wedi creu argraff o'r safonau moesol uchel oedd yn cael eu mwynhau gan ferched Cymru. Mae ei barddoniaeth yn nes at waith beirdd o'r 18g na beirdd o oes Fictoria a'i dilynodd hi am ei bod yn defnyddio iaith oedd wedi ei wreiddio yn y cyfnod cyn- canoloesol.

Hefyd yn 1850, mewn ymateb i gyhoeddiad y Llyfrau Gleision oedd yn beirniadu moesau rhydd ac ymddygiad merched Cymru, cyhoeddodd Evan Jones (1820-1852)  *Y Gymraes* a aeth ati i amddiffyn egwyddorion uwch menywod Cymru. Cyfrannodd Elen Egryn gyflwyniad barddol i'r rhifyn cyntaf, lle galwodd i ferched i godi "*goruwch gwarth a dirmyg cas*".

## Gwaith 
*

## Gweler hefyd 
* Brad y Llyfrau gleision

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1807
Categori:Marwolaethau 1876
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Merched y 19eg ganrif
Aelodau pumed Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Dyma restr **Aelodau Cynulliad a etholwyd i bumed Cynulliad Cenedlaethol Cymru** yn etholiad Mai 2016.

### Mai 2016-presennol
## Aelodau cafodd ei ethol yn 2016 yn ôl plaid
## Cyfeiriadau
Pumed Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Categori:Rhestrau gwleidyddion
Jenny Rathbone

Gwleidydd Cymreig yw **Jenny Rathbone**. Mae'n aelod o'r Blaid Lafur ac yn Aelod o'r Senedd dros Canol Caerdydd ers 2011.

## Personol
Ganed Jenny Ann Rathbone yn Lerpwl ac mae hi'n siarad Ffrangeg a Sbaeneg yn rhugl. Mae ganddi ddau o blant ac mae'n byw yn Llanedeyrn, Caerdydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan wleidyddol
* 

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cara Braia

Cantores, cyfansoddwraig, pianydd, rapiwr ac actores o Gymraes yw** Cara Louise Braia** (ganwyd 4 Mehefin 1992) a adwaenir yn well dan ei enw llwyfan **Cara Braia**. Dewiswyd ei chan Gymraeg "Maent yn Dweud" fel 'Trac yr Wythnos' ar BBC Radio Cymru.

Chwaraeir cerddoriaeth Cara ar orsafoedd radio'r BBC, Calon FM  a gorsafoedd eraill o gwmpas y byd oherwydd ei chydweithredu rhyngwladol gydag artistiaid eraill.
Mae Cara hefyd wedi ymddangos ar nifer o raglenni teledu, operâu sebon, ac wedi perfformio yn fyw ar deledu yng Nghymru. Enillodd 
Cara wobr 'Talent House Peoples Choice' yn 2014 ar ôl ail-ddehongli cân gan y 'Kinks'. Ers hynny mae hi wedi cael dilyniant mawr ar Twitter a safleoedd rhwydweithio cymdeithasol eraill ac yn parhau i weithio'n galed i ddod â cherddoriaeth newydd i'w dilynwyr.

Mae Cara yn gweithio ar ei albwm *Deja Vu* ar hyn o bryd.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Cara ym Mangor, Gwynedd a magwyd yn bennaf ger Llanystumdwy ar Benrhyn Llŷn cyn symud i Bentrefelin. Fodd bynnag, yn dilyn genedigaeth ei chwaer fach Giovana Aleta Braia yn 1997, symudodd y teulu i dref gyfagos Criccieth yn 2000.

Datblygodd Cara cariad at berfformio yn ifanc iawn pan, yn ddwy oed, cychwynnodd gael gwersi bale a dawnsio tap gwersi yn ei ysgol dawns leol. Perfformiodd am y tro cyntaf ar lwyfan yn bedair oed, ac enillodd ei prif ran gyntaf fel 'Dorothy' (Wizard of Oz) yn naw oed.

Yn naw mlwydd oed, dechreuodd Cara berfformio mewn gigs o gwmpas Gwynedd; yn canu caneuon operatig gyda grŵp clasurol o'r enw 'Reflections'. Ers hynny daeth yn fwy penderfynol i lwyddo yn y celfyddydau.

## Gyrfa 
Cychwynnodd ei brwdfrydedd ar gyfer cyfansoddi caneuon yn 16 mlwydd oedd wrth iddi gynhyrchu ei thraciau cyntaf ar ei halbwm *Door Step*, "And They say" a "Deja Vu".

Dechreuodd nifer o sioeau radio lleol chwarae caneuon Cara, a Heart FM oedd un o'r sioeau radio cyntaf i chwarae "Maent yn Dweud" yn fyw. Yn dilyn hyn chwaraeodd y trac ar BBC Radio Cymru hefyd a fe'i dewiswyd fel 'Trac Yr Wythnos'.

Yn dilyn sylw a chyfweliadau gan nifer o newyddiadurwr lleol, cysylltodd Idris Charles a hi er mwyn gwneud cyfweliad byw ar raglen deledu Heno ar S4C.

Dechreuodd berfformio mewn lleoliadau yng Nghymru ond arweiniodd ei llwyddiant at y cyfle i berfformio o gwmpas y Deyrnas Unedig. Mae wedi perfformio mewn nifer o leoliadau, gan gynnwys Venue Cymru, Glass Butter Beach Festival, Balchder Gogledd Cymru a llawer mwy, gan rannu llwyfan gyda nifer o artistiaid enwog fel Tinchy Stryder, Baby Blue a DJ Ace (Radio1 Xtra). Mae wedi cydweithredu gyda artistiaid o sawl cefndir diwylliannol mewn gwledydd fel Awstralia, Ffrainc, gwlad Pwyl, yr Almaen, Affrica, y DU ac yr Unol Daleithiau.

## Ymddangosiadau teledu 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 
* 
* 
* 

Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Rapwyr o Gymru
Rhianon Passmore

Gwleidydd Llafur o Gymru yw **Rhianon Passmore** (ganwyd Gorffennaf 1972). Mae'n Aelod o'r Senedd dros Islwyn ers mis Mai 2016.

## Gyrfa wleidyddol 
Ym mis Gorffennaf 2015, cyhoeddwyd bod Passmore wedi ei dewis fel yr ymgeisydd Llafur yn etholaeth Islwyn yn etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Ar 5 Mai 2016, cafodd ei hethol yn Aelod o'r Cynulliad gyda 10,050 o bleidleisiau (45.0% o'r pleidleisiau a fwriwyd).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Russell George

Gwleidydd Y Blaid Geidwadol (DU) yw **Russell Ian George** (ganwyd 1974). Mae'n Aelod Cynulliad dros Maldwyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1974
Rebecca Evans (gwleidydd)

Gwleidydd Llafur Cymru yw **Rebecca Evans** (ganwyd 2 Awst 1976). Mae'n Aelod o'r Senedd ers 2011, yn gyntaf dros ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru ac ers etholiad 2016, yn aelod dros Gŵyr.

## Bywyd cynnar
Astudiodd Evans BA Hanes ym Mhrifysgol Leeds gan ysgrifennu traethawd ar y Mudiad Hawliau Sifil Americanaidd. Fe aeth ymlaen i astudio yng Ngholeg Sidney Sussex ym Mhrifysgol Caergrawnt lle derbyniodd radd Meistr mewn Athroniaeth ar gyfer ei thraethawd ymchwil *The Time for Waiting is Gone: Lyndon Johnson and the Voting Rights Act of 1965*.

## Gyrfa
Gweithiodd Evans fel Swyddog Materion Cyhoeddus a Pholisi i elusen cenedlaethol yn cynrychioli pobl anabl a'i teuluoedd. Roedd hefyd yn drefnydd Llafur Cymru ar gyfer Canol a Gorllewin Cymru, a chyn Swyddog Ymchwilio a Chyfathrebu ar gyfer aelod o'r Cynulliad.

### Aelod Cynulliad
Yn y Cynulliad mae Evans wedi gwasanaethu ar Bwyllgor yr Amgylchedd a Datblygiad Cynaladwy, y Grŵp Gorchwyl a Gorffen Polisi Amaethyddol Cyffredin, y Y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol a Phwyllgor Craffu Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Mae hefyd wedi cadeirio y grŵp trawsbleidiol ar nyrsio a bydwreigiaeth, y grŵp trawsbleidiol ar iechyd meddwl ac yn gyd-gadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar anabledd.

Yn 2014 penodwyd yn Ddirprwy Weinidog ar gyfer Ffermio a Bwyd yn Llywodraeth Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
.ac

**.ac** yw'r parth rhyngrwyd lefel uchaf ar gyfer Saint Helena, Ascension a Tristan da Cunha.

Categori:Saint Helena, Ascension a Tristan da Cunha
Categori:Parthau lefel uchaf
Comin Creu

Sefydliad nid-er-elw yw **Comin Creu** (Saesneg: ***Creative Commons*** neu **cc**) a sefydlwyd gyda'r nod o ehangu'r ystod o weithiau creadigol sydd ar gael i'w rhannu'n gyfreithlon.

Mae'r sefydliad wedi rhyddhau sawl trwydded hawlfraint i'r cyhoedd am ddim.

Gall y crewr, boed arlunydd, awdur neu arall, ddefnyddio un o nifer o'r trwyddedau hyn, yn ddibynol ar faint o hawliau mae'n dewis eu rhyddhau i bobl eraill. Nid yw'r trwyddedau'n cymryd lle hawlfraint, ond wedi'u sefydlu'n soled ar hawlfraint. Mae nhw'n cymryd lle yr angen i unigolion drafod a negydu hawliau arbennig - rhwng perchennog yr hawlraint (y trwyddedwr) a defnyddiwr y gwaith (y trwyddedig). Gall faint o hawliau a ryddheir amrywio o "Cedwir pob hawl" i drwydded hollol rydd lle nad yw perchennog y gwaith ddim yn dymuno arian am y defnydd o'r gwaith, na chydnabyddiaeth arall mewn unrhyw fodd. Mae bron y cyfan sydd ar Wicipedia a nifer o gyrff eraill yn dod o dan drwydded rhydd CC-BY-SA.

Sefydlwyd y mudiad yn 2001 gan Lawrence Lessig, Hal Abelson, ac Eric Eldred gyda chefnogaeth *the Center for the Public Domain*. Sgwennwyd yr erthygl gyntaf am Comin Creu gan Hal Plotkin yn Chwefror 2002. Rhyddhawyd y set cyntaf o drwyddedau yn Rhagfyr 2002.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith hawlfraint
Categori:Sefydliadau 2001
Gareth Gwenlan

Cynhyrchydd teledu o Gymru oedd **Gareth Gwenlan** OBE (26 Ebrill 1937 – 8 Mai 2016) sy'n fwyaf adnabyddus am ei waith ar sioeau comedi sefyllfa megis *The Fall and Rise of Reginald Perrin*, *To the Manor Born*, *Only Fools and Horses*, a *High Hopes*.

Roedd yn gyn bennaeth comedi yn BBC Cymru. Yn 1983 cafodd ei benodi'n Bennaeth Comedi y BBC yn Llundain, a bu yn y swydd tan 1990. Cynhyrchodd a chyfarwyddodd y gomedi *High Hopes* i BBC Cymru.

Derbyniodd gymrodoriaeth i'r Gymdeithas Deledu Frenhinol yn 1997, ac fe gafodd ei ethol yn gymrawd i Goleg Cerdd a Drama Cymru yn 1998.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar yr Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl o Aberhonddu
Ilar

Sant  o'r 6g o Gymru oedd **Sant Ilar** (Lladin: Elerius; Saesneg (o bosib): Hilary, Hilarus)) a gysylltir gyda dwy eglwys: Llanilar a Threfilan (hen enw: "Trefilar"); lleolir Llanilar yng ngogledd Ceredigion tua 4 milltir i'r de o Aberystwyth, a Threfilar ddeng milltir i'r de o Lanilar. Gelwir ef weithiau'n **Ilar Bysgotwr**. Mae Lewis Glyn Cothi (C15) yn cyfeirio at Ilar:
:''gwyl Ilar hael a'i loer hir''.

Mae rhai ysgolheigion wedi'i gysylltu gyda Hilary o Boitiers, ond mae'r rhan fwyaf yn mynnu fod y ddau sant yn bersonau cwbwl wahanol. Efallai mai achos y dryswch hwn oedd i rai haneswyr ei gangymryd am Sant Elian. Ceir pab yn y 5ed ganrif hefyd o'r enw Hilarius, gyda chysylltiad Cymreig, a ordeiniodd Sant Elfis, a ordeiniodd, yn ei dro, Dewi Sant.

## Llydaw
Ychydig a wyddom am Ilar, ar wahân i'w enw, ei gysylltiad gyda dwy eglwys ac iddo fod yn gyfaill i Sant Padarn a bod ganddo gysylltiad â Llydaw. a Chadfan. Awgrymir hefyd iddo gael ei ladd gan Sacsoniaid neu Wyddelod.

## Llenyddiaeth
Ceir cyfeiriad at Sant Ilar gan Arthur Machen yn 1907, pan sgwennodd stori fer, "Levavi Oculos" ac eilwaith mewn ailbobiad o'r gwaith, sef ei nofel *The Secret Glory* (1922), sef stori am blentyn a'r Greal Santaidd.

## Gweler hefyd
*Erbistog, Bwrdeistref Sirol Wrecsam a Cilâ, Abertawe, lle ceir Eglwys Sant Hilary.

## Oriel

Sant Ilar (st ilar) ('St Hilary's Church' is NEVER used), Llanilar, ger near Aberystwyth, Ceredigion, Cymru 05.tif|Llanilar, Ceredigion
Trefilan Parish Church - geograph.org.uk - 891870.jpg|Trefilan, Ceredigion

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Paul Davies

Gwleidydd Ceidwadol yw **Paul Windsor Davies** (ganwyd 1969) oedd yn arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig rhwng Medi 2018 a Ionawr 2021. Cafodd ei ethol i gynrychioli etholaeth Preseli Penfro yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru yn etholiadau mis Mai 2007, gan gipio y sedd oddi wrth Llafur. Cafodd ei ail-ethol ym Mai 2011 ac yn Mai 2016.

## Cefndir 
Magwyd Davies yn Pontsian. Mynychodd Ysgol Gynradd Tregroes ac Ysgol Ramadeg Llandysul, gan astudio lefelau A levels yn Ysgol Gyfun Castellnewydd Emlyn. Mae Davies nawr yn byw ym Mlaenffos, gogledd Sir Benfro.

## Gyrfa broffesiynol 
Bu Davies yn gweithio i Lloyds TSB o 1987 hyd ei ethol i'r Cynulliad Cenedlaethol, gyda swydd fel Rheolwr Busnes wedi ei leoli yn Hwlffordd yn helpu i ddatblygu busnesau bach.

## Gyrfa wleidyddol 
Ym mis Chwefror 2000, dewiswyd Davies fel ymgeisydd y Blaid Geidwadol yn is-etholiad Ceredigion; daeth yn drydydd wedi cynyddu pleidlais y Blaid Geidwadol. Ymgeisodd am y sedd eto yn etholiad cyffredinol 2001. Yn etholiad y Cynulliad yn 2003, bu'n ymladd Preseli Penfro lle cynyddodd y gyfran o'r bleidlais o 23% i 30%, gan dorri mwyafrif y Blaid Lafur i 1,326.

Bud Davies hefyd yn gweithio o fewn y Blaid Geidwadol yn lleol, gan gynnwys bod yn gadeirydd Cymdeithas Ceidwadwyr Ceredigion a Dirprwy Gadeirydd Ceidwadwyr Canolbarth a Gorllewin Cymru .

Fe'i etholwyd gyntaf i'r Cynulliad yn 2007. Tan fis Mawrth 2009 bu'n gwasanaethu fel Gweinidog yr Wrthblaid dros Ddiwylliant, y Gymraeg a Chwaraeon. O fis Mawrth 2009 hyd Etholiad y Cynulliad yn 2011, roedd Davies yn Weinidog yr Wrthblaid dros Addysg a'r Iaith Gymraeg. Ar ôl ei ail-ethol fel Aelod Cynulliad dros Preseli Penfro ym mis Mai 2011, roedd yn Arweinydd Dros-dro Grŵp y Ceidwadwyr yn y Cynulliad, cyn cael ei benodi fel Dirprwy Arweinydd  yn Grŵp y Ceidwadwyr yn y Cynulliad, ac yn Weinidog yr Wrthblaid dros Gyllid.

Yn Medi 2018 fe'i etholwyd yn arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, gan ennill 68.1% o'r bleidlais yn erbyn ei wrthwynebydd, Suzy Davies. Ymddiswyddodd fel arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig ac arweinydd yr wrthblaid yn y Senedd ar 23 Ionawr 2021 ar ôl ymchwiliad yn dangos efallai ei fod wedi torri rheolau COVID drwy yfed alcohol yn y Senedd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Paul Davies AC : gwefan bersonol
* Aelod Proffil: gwefan Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Gwefan Ceidwadwyr Cymru

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Teifi
Lee Waters

Gwleidydd Llafur Cymru yw ** Lee Waters** (ganwyd 12 Chwefror 1976). Mae'n Aelod o'r Senedd dros etholaeth Llanelli ers Mai 2016.

Yn flaenorol roedd yn Gyfarwyddwr y Sefydliad Materion Cymreig ac yn Gyfarwyddwr Sustrans Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Hannah Blythyn

Gwleidydd Llafur Cymru yw** Hannah Blythyn** sydd wedi cynrychioli etholaeth Delyn yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru ers etholiad 2016.

## Gyrfa wleidyddol 
Dewiswyd Blythyn fel ymgeisydd Llafur Cymru dros etholaeth Delyn ar gyfer etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016. Ar 5 Mai 2016, cafodd ei hethol yn Aelod Cynulliad; derbyniodd 9,480 o'r 23,159 pleidlais a fwriwyd (40.9%). Bu blythyn yn weinidog partneriaeth gymdeithasol tan fis Mai 2024, pan gafodd ei diswyddo gan Vaughan Gething am ollwng gwybodaeth i’r cyfryngau. Ym mis Mehefin 2024, collodd Gething bleidlais o ddiffyg hyder, o 29 pleidlais i 27. Blythyn oedd un o’r ddau aelod Senedd Llafur na phleidleisiodd.

## Bywyd personol 
Mae Blythyn yn lesbiad. Daeth yn un o'r tri aelod hoyw agored cyntaf o Gynulliad Cymru ar ei etholiad yn 2016.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddion LHDT
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Jeremy Miles

Gwleidydd Llafur Cymru yw **Jeremy Miles** sydd wedi cynrychioli etholaeth Castell-nedd yn Senedd Cymru ers etholiad 2016.

Yn 2025, ef oedd llywydd Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Dur a Môr 2025.

## Addysg 
Addysgwyd Jeremy yn Ysgol Gyfun Ystalyfera, ac astudiodd y gyfraith yng Ngoleg Newydd, Rhydychen. Tra yn fyfyriwr, roedd yn aelod o Gymdeithas Dafydd ap Gwylim

## Gyrfa wleidyddol 
Dewiswyd Miles fel ymgeisydd newydd Llafur Cymru dros etholaeth Castell-nedd ar gyfer etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016 yn dilyn ymddeoliad yr aelod blaenorol Gwenda Thomas. Ar 5 Mai 2016, cafodd ei hethol yn Aelod Cynulliad; derbyniodd 9,468 o'r 25,363 pleidlais a fwriwyd (37.3%).

Ysytyrir Jeremy Miles yn un o'r ffigyrau blaenllaw yn nhraddodiad Rhodri Morgan o ran cynnal hunaniaeth ar wahân i Lafur Cymru o fewn Plaid Lafur y Deyrnas Unedig.

Fe'i enwebwyd yn Cwnsler Cyffredinol Cymru ar 3 Tachwedd 2017 gan y Prif Weinidog Carwyn Jones. Cadarnhawyd y swydd drwy bleidlais ar 14 Tachwedd 2017.

Ym Mawrth 2018, cyflwynodd ddeddfwriaeth ddrafft a fyddai'n creu cyfundrefn i ddatblygu llyfr statud o Gyfraith Gyfoes Cymru, a fyddai'n gwneud Cymru y cyntaf o wledydd Prydain i drefnu ei chyfreithiau yn y ffordd yma. Byddai'r llyfr statud yn cael ei gynllunio i wella hygyrchedd i Ddeddfau Cymru ar gyfer cyfreithwyr a'r boblogaeth yn gyffredinol.

Roedd yn ymgeisydd i fod yn arweinydd Llafur Cymru yn 2023 wrth i Mark Drakeford ymddiswyddo, ond fel gollodd i Vaughan Gething.

Fis Medi 2025, fe gyhoeddodd na fyddai'n sefyll i fod yn Aelod o'r Senedd yn etholiad 2026.

## Bywyd personol 
Mae Miles yn un o'r tri aelod hoyw agored cyntaf o Gynulliad Cymru ar ei etholiad yn 2016.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Gwleidyddion LHDT
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Mick Antoniw

Gwleidydd Llafur Cymru a Cydweithredol yw **Mick Antoniw** (ganwyd 1 Medi 1954) sydd wedi bod yn Aelod o'r Senedd dros Bontypridd ers 2011.

## Bywyd cynnar 
Daeth Antoniw i astudio'r gyfraith yn Ysgol y Gyfraith Caerdydd, Prifysgol Cymru yn 1973. Roedd yn Llywydd Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr Cymru o 1977 i 1979. Mae Antoniw yn ymddiriedolwr o Gyngor Ffoaduriaid Cymru.

## Gyrfa wleidyddol 
Yn dilyn ei ethol yn 2011 cynyddodd Antoniw y pleidlais y Blaid Lafur gyda swing o 18.8%. Gyda 11,864 o bleidleisiau, roedd ei gyfran o'r bleidlais dros 50%, gan roi iddo mwyafrif o 7,694 dros ymgeisydd y Democratiaid Rhyddfrydol, Mike Powell, a ddaeth yn ail.

Fe'i benodwyd yn Gwnsler Cyffredinol Cymru yn Mehefin 2016, gan orffen yn addrefniad y Cabinet yn Nhachwedd 2017 pan fe'i olynwyd gan Jeremy Miles. Fe'i ail-benodwyd yn Gwnsler Cyffredinol yn dilyn Etholiad 2021.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Mike Hedges

Gwleidydd Llafur Cymru yw **Michael John Hedges** AC (ganed 8 Gorffennaf 1956)  sydd wedi cynrychioli etholaeth Dwyrain Abertawe ers etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011 gyda mwyafrif o 8,281 a gyda 58.36% o gyfanswm y bleidlais.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Hedges yn ardal Plasmarl, Abertawe ac mae'n byw erbyn hyn yn Nhreforys. Mae'n briod ag Anne ac mae ganddo ferch, Catrin, sy'n ddisgybl yn Ysgol Gyfun Bryntawe. Mynychodd ysgolion Plasmarl, Parklands a Penlan, ac aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Abertawe a Phrifysgol Caerdydd. Yn weithgar mewn chwaraeon lleol, mae Mike wedi bod yn ddyfarnwr a hyfforddwr pêl-droed, a roedd yn ysgrifennydd clwb Treforys am sawl mlynedd. Ar hyn o bryd, mae Mike yn Llywydd Clwb Criced a Phêl-droed Ynystawe ac mae'n aelod o Clwb Rygbi Treforys a Chlwb Rygbi Glais.

## Gyrfa 
Yn wreiddiol bu'n gweithio fel gwyddonydd ymchwil i Ddur Prydain ym Mhort Talbot, a treuliodd Mike 27 mlynedd fel uwch-ddarlithydd ym Mhontypridd, yn arbenigo mewn cyfrifiadura a thechnoleg gwybodaeth.

## Hanes Gwleidyddol 
Etholwyd Mike Hedges i gynrychioli Treforys ar cyngor Dinas a Sir Abertawe yn 1995. Cafodd ei ail-ethol yn 1999, 2004 a 2008. Cyn hynny, bu'n aelod o Gyngor Dinas Abertawe o 1989. Daliodd nifer o swyddi uwch ar y Cyngor, gan gynnwys Arweinydd y Cyngor ac Aelod y Cabinet dros Gyllid a Gwasanaethau Technegol. Roedd hefyd yn Is-Gadeirydd Pwyllgor Craffu'r Cyngor ac yn lefarydd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ar wasanaethau cymdeithasol a gwybodaeth.

Gyda diddordeb brwd mewn addysg, bu Hedges yn lywodraethwr gyda Prifysgol Abertawe, Athrofa Abertawe, ysgolion Cyfun Mynyddbach a Threforys, ysgolion cyfun, Coleg Abertawe a mae'n gadeirydd llywodraethwyr Ysgol Gynradd Glyncollen ac Ysgol Gynradd Ynystawel.

Roedd Hedges hefyd yn gyfarwyddwr anweithredol o Ymddiriedolaeth GIG Abertawe rhwng 1999 a 2005. Mae ei ddiddordebau gwleidyddol yn cynnwys addysg, iechyd, llywodraeth leol, y ddarpariaeth chwaraeon ac amddifadedd cymdeithasol.

## Aelodaeth pwyllgor ac aelodau grŵpiau trawsbleidiol 
Ar hyn o bryd mae Mike yn eistedd fel aelod o Bwyllgor Cyllid y Cynulliad, y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ac y pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol. Mae Mike hefyd yn Gadeirydd y Grŵp Trawsbleidiol ar Bobl Hŷn A Heneiddio yn ogystal ag yn aelod ar y Grwpiau Trawsbleidiol ar Awtistiaeth, Cwrw a Thafarndai, cwmnïau cydweithredol a Chydfuddiannol, Canser, Materion Byddar  a'r Undeb PCS.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Phasianidae

Teulu o ffesantod, petris, ceiliogod coedwig (yn cynnwys yr iâr ddof), twrcïod, sofieir yr Hen Fyd, peunod ac adar trwm eraill ydyw ***Phasianidae***, sy'n air gwyddonol, Lladin. Mae'r teulu hwn yn cynnwys llawer o'r prif adar a fegir er mwyn eu saethu a'u hela. Mae'n deulu cymharol fawr a chaiff ei rannu'n ddau isdeulu'n aml: y Phasianinae a'r Perdicinae. Y cytras *Phasianidae* yw'r gangen fwyaf o'r ''Galliformes.

Ceir ffosiliau o aelodau'r teulu, sy'n dyddio o leiaf 30 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

## Rhai aelodau'r teulu
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26375 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Phasianidae
Hefin David

Gwleidydd Llafur Cymru oedd **Hefin Wyn David** (13 Awst 1977 &ndash; 12 Awst 2025). Roedd e'n Aelod o'r Senedd dros etholaeth Caerffili. Roedd hefyd yn gynghorydd ar Gyngor Bwrdeistref Caerffili dros ward Catwg Sant.

## Addysg
Roedd gan David BScEcon mewn Economeg a Gwleidyddiaeth, MScEcon mewn Polisi Ewropeaidd o Brifysgol Caerdydd, PGCE o Brifysgol Cymru, Casnewydd a PhD o Brifysgol Swydd Gaerloyw. Darlithiodd mewn Ymddygiad Cyfundrefnol a Rheolaeth Adnoddau Dynol ym Mhrifysgol Fetropolitan Caerdydd.

## Gyrfa wleidyddol 
Dewiswyd David fel ymgeisydd newydd Llafur Cymru dros etholaeth Castell-nedd ar gyfer etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016 yn dilyn ymddeoliad yr aelod blaenorol Jeff Cuthbert. Ar 5 Mai 2016, cafodd ei ethol yn Aelod Cynulliad; derbyniodd 9,584 o'r 27,1153 pleidlais a fwriwyd (35.3%).

## Bywyd personol a marwolaeth 
Roedd ganddo ddau o blant gyda'i gyn-wraig, Anna. Roedd yn bartner i Aelod Senedd Cwm Cynon, Vikki Howells.

Bu farw ar 12 Awst 2025, yn 47 mlwydd oed.

Ar 26 Awst 2025, cadarnhaodd Llys Crwner Gwent fod rhaid aros am adroddiad tocsicoleg er mwyn pennu achos y farwolaeth, a chynhelir cwest llawn i'w farwolaeth ym mis Ebrill 2026. Wrth agor y cwest, cofnododd y Crwner Caroline Saunders mai hunanladdiad oedd achos ei farwolaeth, gyda'r achos meddygol wedi ei gofnodi fel crogi.

Cynhaliwyd ei angladd ar 1 Medi 2025 a daeth cannoedd o bobl i'r gwasanaeth yn Eglwys St Catwg, Gelli-gaer yn Sir Caerffili. Arweinwyd y gwasanaeth gan y Parchedig Gary Powell ac roedd nifer o bobl wedi ymgynnull y tu allan yn gwrando ar y gwasanaeth drwy uchelseinydd. Daeth y gwasanaeth i ben gyda'r gân I Bob Un Sy'n Ffyddlon, cyn i'r gwasanaeth symud i Amlosgfa Thornhill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Marwolaethau 2025
Steffan Lewis

Gwleidydd Cymreig ac aelod o Blaid Cymru oedd **Steffan Lewis** (30 Mai 1984 – 11 Ionawr 2019). Roedd yn Aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru dros Etholaeth ranbarthol Dwyrain De Cymru.

## Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Steffan Lewis ar aelwyd ddwyieithog ym Mhont-y-cymer ac yn Nhredegar. Mynychodd Ysgol Gynradd Swffryd cyn symud i Ysgol Gymraeg Cwm Gwyddon yn Abercarn ac yna i Ysgol Gyfun Gwynllyw. Graddiodd  mewn Hanes ac Astudiaethau Americanaidd o Brifysgol Morgannwg ac yna bu Steffan yn gweithio yn y Cynulliad Cenedlaethol fel uwch swyddog ymchwilio a chyfathrebu.

## Gyrfa wleidyddol
Roedd yn gynghorydd tref yn y Coed Duon. Yn 2010, cafodd ei ddewis fel ymgeisydd Plaid Cymru yn etholaeth Islwyn a daeth yn drydydd.

Yn 2015, fe'i dewiswyd fel ymgeisydd ar frig rhestr Plaid Cymru ar gyfer rhanbarth Dwyrain De Cymru  ac fe'i hetholwyd yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016; yr aelod ieuengaf ar y pryd.. Cafodd ei wneud yn llefarydd Materion Allanol Plaid Cymru, gyda chyfrifoldeb tros Brexit, materion allanol a rhyngwladol, a'r Cwnsler Cyffredinol.

## Salwch a marwolaeth
Blwyddyn un unig wedi iddo gymryd ei sedd yn y Senedd, cafodd ddiagnosis o ganser y coluddyn yn Rhagfyr 2017, a chanfuwyd fod yr afiechyd wedi lledu i rannau eraill o'i gorff. Am fod y canser wedi datblygu'n sylweddol ac yn ei bedwerydd cyfnod, dywedodd ei feddygon nad oedd disgwyl iddo wella. Er gwaetha'r afiechyd aeth ymlaen gyda'i waith fel AC a llefarydd Plaid Cymru dros Brexit. Bu hefyd yn siarad yn agored am frwydro'r salwch a sut roedd yn ymdopi.

Bu farw yn Ysbyty Ystrad Fawr yn Ystrad Mynach ar 11 Ionawr 2019. Talwyd teyrngedau iddo ar draws y pleidiau yn y Cynulliad. Dywedodd Adam Price, arweinydd Plaid Cymru:

## Bywyd personol
Roedd yn byw yn y Coed Duon gyda'i wraig Shona a'u mab Celyn. Roedd ei ddiddordebau y tu allan i'r byd gwleidyddol yn cynnwys pêl-droed a theithio.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Gaerffili
John Griffiths

Gwleidydd Llafur o Gymru yw **John Griffiths** (ganwyd 19 Rhagfyr 1956). Fe'i ganed yng Nghasnewydd. Mae'n Aelod o'r Senedd dros etholaeth Dwyrain Casnewydd, ers sefydlu'r Cynulliad yn 1999.

## Addysg 
Astudiodd y gyfraith fel myfyriwr hŷn ym Mhrifysgol Cymru.

## Gyrfa broffesiynol 
Cyn ei ethol i Gynulliad Cenedlaethol Cymru, roedd yn gyfreithiwr (cyfraith droseddol, anaf personol ac ymgyfreithiad sifil cyffredinol).

## Gyrfa wleidyddol 
Roedd Griffiths yn gynghorydd ar Gyngor Sir Gwent a CBC Chasnewydd. Roedd yn aelod o Fforwm Polisi Cenedlaethol y Blaid Lafur, Plaid Cyd-weithredol, Cymdeithas Addysg y Gweithwyr a Fforwm Cyflogaeth Lawn. Mae'n weriniaethiwr. Mae'n aelod o undeb llafur ISTC. Mae wedi bod yn aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru dros Orllewin Casnewydd ers 1999.

Mae ei ddiddordebau gwleidyddol yn cynnwys datblygu economaidd, cynhwysiant cymdeithasol, addysg ac Ewrop.

Yn Nghynulliad Cenedlaethol Cymru, fe'i penodwyd yn Ddirprwy Weinidog dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Pobl Hŷn) o fis Mai 2003 tan fis Mai 2007. Yn y Trydydd Cynulliad, fe'i penodwyd yn Ddirprwy Weinidog dros Addysg, Diwylliant a'r Iaith Gymraeg (31 Mai 2007) ac arhosodd yn y swydd honno pan cyhoeddwyd y llywodraeth glymblaid  rhwng Plaid Cymru a Llafur ar 19 Gorffennaf. Cefnogodd Carwyn Jones yn y gystadleuaeth arweinydd Plaid Lafur Cymru yn 2009. Cafodd ei benodi yn Gwnsler Cyffredinol ac yn Arweinydd y Rhaglen Ddeddfwriaethol yn y Cynulliad yn Rhagfyr 2009, swydd a wnaed yn flaenorol gan y Prif Weinidog, Carwyn Jones.

Cafodd ei benodi'n Weinidog yr Amgylchedd a Chynaliadwyedd yn 2011 ond fe adawodd y swydd pan ad-drefnwyd y Cabinet yn 2014.

## Dolenni allanol 
* Gwefan John Griffiths AC 
* Bywgraffiad - Gwefan Cynulliad Cenedlaethol Cymru 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gweriniaethwyr o Gymru
Lesley Griffiths

Gwleidydd Llafur Cymru yw** Susan Lesley Griffiths** AC, a adwaenir fel **Lesley Griffiths** (ganwyd 1960) sydd yn Aelod o'r Senedd dros etholaeth Wrecsam ers 2007.

Bu'n gweithio fel ysgrifennydd i John Marek a chynorthwy-ydd etholaeth i Ian Lucas, dau gyn Aelod Seneddol dros Wrecsam. Yn 2011, fe'i penodwyd yn Weinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. swydd y bu ynddi hyd fis Mawrth 2012. Mae hi ar hyn o bryd yn Weinidog Cymunedau a Threchu Tlodi.

## Gyrfa wleidyddol
### Ymgyrch 2003 
Cafodd John Marek ei dynnu o restr ymgeiswyr y Blaid Lafur yn 2003 wedi iddo gael sawl anghytundeb gyda'i blaid; fe aeth ati i apelio yn erbyn y penderfyniad. Yn dilyn ymchwiliad gan y Blaid Lafur, lle cysylltwyd â Marek yn gyntaf dros y ffôn hanner awr cyn cyhoeddi'r canlyniad, cafodd y penderfyniad ei gadarnhau, a phenderfynodd Marek ymladd i gadw'i sedd fel aelod Annibynnol. Dewiswyd Griffiths i'w olynu fel ymgeisydd swyddogol y Blaid Lafur a gwynebodd frwydr yn ystod yr ymgyrch; dangosodd arolwg cynnar bod Marek yn ei churo o 40% i 29%. Ar ddiwrnod yr etholiad, roedd Griffiths wedi cau'r bwlch, ond fe gollodd o 973 pleidlais.

### Etholiad 2007 
Yn Rhagfyr 2005 cafodd ei dewis unwaith eto fel ymgeisydd Llafur etholaeth Wrecsam yn etholiad y Cynulliad, 2007. Fe elwodd o gymorth proffil uchel wrth i'r blaid weld cyfle i adennill y sedd; apeliodd John Marek at y boblogaeth o fewnfudwyr Pwylaidd drwy gyfieithu ei ddeunydd etholiadol i Bwyleg. Fodd bynnag, cynyddodd Griffiths nifer ei phleidlais tra disgynnodd pleidlais Marek, ac enillodd hi'r sedd gyda mwyafrif o 1,250.

Yn 2011, cystadlodd Griffiths yn erbyn Marek am y trydydd tro, er bod Marek erbyn hyn wedi ymuno â'r Ceidwadwyr. Fe wnaeth y ddau gynyddu eu pleidleisiau o'i gymharu â 2007, ond cadwodd Griffiths sedd gyda chynnydd yn ei mwyafrif o 3,337. Ail-ddewiswyd Griffiths i amddiffyn ei sedd yn etholiad 2016.

### Cyfrifoldeb gweinidogol 
Penodwyd Griffiths yn Ddirprwy Weinidog dros Wyddoniaeth, Arloesi a Sgiliau yn Rhagfyr 2009. Ar ôl etholiad 2011, cafodd ei dyrchafu'n Weinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, a bu yn y swydd tan fis Mawrth 2013, pan y penodwyd hi'n Weinidog Llywodraeth Leol a Busnes y Llywodraeth

## Bywyd personol 
Wedi bod yn un o gefnogwyr Clwb pêl-Droed Wrecsam, cafodd Griffiths ei ethol i fwrdd Ymddiriedolaeth Cefnogwyr Wrecsam.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan bersonol 

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
David Rees (gwleidydd)

Gwleidydd Llafur Cymru yw **David Rees**. Mae'n Aelod o'r Senedd dros Aberafan ers 2011. Fe'i etholwyd yn ddirprwy Lywydd y Cynulliad ar 12 Mai 2021.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Magwyd Rees ym Mhort Talbot a fe'i addysgwyd mewn ysgolion lleol cyn astudio ym Mhrifysgol Caerdydd, lle enillodd radd anrhydedd mewn Peirianneg a chymhwyster dysgu ôl-raddedig. Ar ôl cwblhau ei astudiaethau yn y Brifysgol dechreuodd yrfa ym myd addysg. Gweithiodd fel athro yn Ysgol Gyfun Cynffig ym Mynydd Cynffig, ac yna aeth yn ddarlithydd cyfrifiadureg yng Ngholeg Afan cyn symud i Addysg Uwch. Cyn dod yn AC dros Aberafan roedd yn Ddeon Cynorthwyol y Gyfadran ym Mhrifysgol Fetropolitan Abertawe. Yn ystod y cyfnod hwn, tra'n gweithio mewn Addysg Uwch, enillodd gymhwyster ôl-raddedig MSc pellach, ac yn 2016 roedd yn astudio ar gyfer ei ddoethuriaeth.

## Gyrfa wleidyddol 
Ymunodd Rees â'r Blaid Lafur ym 1982 ac mae wedi bod yn aelod gweithgar ers hynny. Mae wedi dal nifer o swyddi o fewn y Blaid ac roedd yn Ysgrifennydd Etholaeth y Blaid Lafur dros Aberafan rhwng 2005 a 2011, gan sefyll i lawr er mwyn canolbwyntio ar etholiad y Cynulliad yn 2011. Mae'n aelod o Unite ac ar hyn o bryd yn gweithredu fel cynullydd Grŵp Unite yn y Cynulliad. 

Yn 2016 roedd hefyd yn Gadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn y Cynulliad, yn craffu ar ddeddfwriaeth y llywodraeth ac yn cynhyrchu adroddiadau amserol yn seiliedig ar ymchwiliad y pwyllgor. Mae hefyd yn aelod o Bwyllgor Plant a Phobl Ifanc, sy'n ystyried materion ar draws sawl portffolio, yn enwedig iechyd ac addysg, a hyrwyddo lles plant a phobl ifanc.

Trwy ei rôl fel Cadeirydd y Grŵp Trawsbleidiol ar Gymunedau Diwydiannol, mae'n cymryd rhan mewn ymgyrchoedd i wella amodau economaidd a chymdeithasol yng nghymunedau Cymru. Yn ogystal mae Rees yn gweithredu fel Cadeirydd y Grŵp Trawsbleidiol ar Wyddoniaeth .

Mae ei ddiddordebau eraill yn cynnwys Cymunedau yn Gyntaf, tlodi plant, ymgysylltu ieuenctid, addysg ac adfywio.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan wleidyddol

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Julie James

Gwleidydd Llafur Cymru yw** Julie James** AS (ganwyd 25 Chwefror 1958). Mae'n Aelod o'r Senedd dros etholaeth Gorllewin Abertawe ers 2011.

## Bywyd cynnar 
Cafodd ei geni yn Abertawe, ond treuliodd y rhan fwyaf o'i blynyddoedd iau yn byw mewn amryw lefydd o gwmpas y byd gyda'i theulu. Yn 16 oed ymunodd â'r Blaid Lafur a hi oedd y cyntaf o'i theulu i astudio yn y brifysgol.

Ganwyd Julie i rieni ifanc ac roedd yn unig blentyn nes geni ei chwaer, pan oedd hi'n 8 mlwydd oed a ganwyd ei brawd pan oedd yn 15. Mae ei chwaer yn byw yn Abertawe ac ei brawd Richard yw'r cerddor adnabyddus Aphex Twin.

## Gyrfa broffesiynol 
Yn gyntaf astudiodd James Astudiaethau Americanaidd a Hanes ym Mhrifysgol Sussex, gan raddio ym 1980. Yna aeth i astudio'r Gyfraith yng Ngholeg Polytechnig Canol Llundain, gan raddio yn 1982, ac aeth ymlaen i Ysgol y Gyfraith Inns of Court  yn Llundain i hyfforddi fel bargyfreithiwr, gan basio'r bar yn 1983.

Cychwynnodd ei gyrfa yn gweithio fel cyfreithiwr polisi gyda Bwrdeistref Camden yn Llundain. Yna symudodd yn ôl i Abertawe i fagu ei thri phlentyn a dechreuodd weithio i Gyngor Sir Gorllewin Morgannwg fel Ysgrifennydd Cynorthwyol y Sir (Gwasanaethau Cyfreithiol).

Yn ddiweddarach gweithiodd James ar gyfer Ddinas a Sir Cyngor Abertawe, lle ei swydd olaf oedd Prif Weithredwr Cynorthwyol (Llywodraethu). Fe adawodd mewn protest pan arwyddodd y Democratiaid Rhyddfrydol gontract roedd hi'n ystyried ei fod wedi gwastraffu 'miliynau o bunnoedd'. Aeth yn ei blaen i ymuno gyda chyfreithwyr Clarkslegal LLP yn arbenigo mewn Cyfraith Amgylcheddol a Chyfansoddiadol.

## Gyrfa wleidyddol 
Ar 5 Mai 2011, etholwyd James fel Aelod Cynulliad dros etholaeth Gorllewin Abertawe.

Penodwyd James ym Medi 2014 fel y Dirprwy Weinidog Sgiliau a Thechnoleg yn dilyn ad-drefnu gan Carwyn Jones, yn disodli Ken Skates a benodwyd yn Ddirprwy Weinidog Diwylliant, Chwaraeon a Thwristiaeth.

Ar 3 Tachwedd 2017, fe'i penodwyd yn Arweinydd y Tŷ a'r Prif Chwip gyda chyfrifoldeb dros isadeiledd ddigidol a sgiliau. Ar 13 Tachwedd 2018 o dan arweinyddiaeth Prif Weinidog newydd, fe'i penodwyd i'r cabinet llawn fel Y Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol.

## Bywyd personol
Bu farw ei phartner tymor hir mewn gwrthdrawiad car yn 1988 pan oedd eu merch yn 11 mis oed. Roedd yn byw yn Llundain ar y pryd, newydd gymhwyso fel fargyfreithiwr. Wedi hyn penderfynodd newid ei gyrfa ac aeth i weithio ym myd llywodraeth leol yn Camden, gogledd Llundain. Fe ail-briododd gyda David Flatt a mae ganddynt ddau o blant eu hunain.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Gwefan wleidyddol  
* Gwefan ymgyrch etholiadol
* Proffil Llafur Cymrul 

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Vikki Howells

Gwleidydd Llafur Cymru yw** Vikki Howells** sydd wedi cynrychioli etholaeth Cwm Cynon yng Nghynulliad Cymru ers etholiad 2016.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Magwyd Howells yn Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf.

## Gyrfa 
### Gyrfa addysg 
Roedd Howells yn athrawes am 16 mlynedd. Cyn ei hethol i'r Cynulliad, roedd yn athrawes hanes a phennaeth cynorthwyol y chweched dosbarth yn Ysgol Gyfun St Cenydd yng Nghaerffili, De Cymru. Cymerodd absenoldeb drwy ganiatâd i ymgyrchu ar gyfer etholiad, ac fe fyddai wedi dychwelyd i'w gwaith ar y dydd Llun yn dilyn yr etholiad pe na bai hi wedi bod yn llwyddiannus.

### Gyrfa wleidyddol 
Ym mis Rhagfyr 2015, cyhoeddwyd bod Howells wedi cael ei dewis fel ymgeisydd Llafur Cymru ar gyfer etholaeth Cwm Cynon yn etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016. Mae hi wedi bod yn aelod o'r Blaid Lafur ers dros 20 mlynedd. Ar 5 Mai 2016, cafodd ei hethol yn Aelod Cynulliad; derbyniodd 9,830 pleidlais (51.1% o'r pleidleisiau a fwriwyd).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 
* Gwefan Wleidyddol 

Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Nesdi Jones

Cantores a pherfformwraig bhangra o Gricieth yw **Nesdi Jones** (ganwyd **Nest Aneurin Jones**, 11 Rhagfyr 1992) sydd yn canu yn yr ieithoedd Hindi, Punjabi a Saesneg ac wedi cyrraedd rhif un yn siartiau cerddoriaeth India, Nigeria a Canada..

Daeth yn gafarwydd a'r rapiwr a'r cynhyrchydd Yo Yo Honey Singh o India yn wreiddiol drwy wylio fideo o berfformiad ganddi hi o un o'i chaneuon.

Ym mis Mawrth 2016 darlledodd S4C raglen ddogfen amdani hi gan gwmni Antena o'r enw Seren Bhangra: Nesdi Jones.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Gricieth
Categori:Rapwyr o Gymru