open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barwniaeth Aberdâr

bawd|Arfbais Barwniaeth Aberdâr
Mae '''Barwn Aberdâr, o'r Dyffryn yn Sir Forgannwg'*, (en: *Baron Aberdare of Duffryn'') yn deitl ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig.

## Cefndir 
Crëwyd y farwniaeth ar 23 Awst, 1873 ar gyfer y gwleidydd Rhyddfrydol Henry Austin Bruce. Gwasanaethodd fel Ysgrifennydd Cartref o 1868 i 1873. Roedd ei ŵyr, y trydydd Barwn, yn filwr, yn chwaraewr criced a thenis ac yn aelod o'r Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol. Bu'r pedwerydd barwn yn gwasanaethu yng ngweinyddiaeth Geidwadol Edward Heath ac roedd yn ddiweddarach yn Ddirprwy Lefarydd Tŷ'r Arglwyddi. Roedd pedwerydd Arglwydd Aberdâr yn un o'r 92 arglwydd etifeddol a gafodd eu hethol gan eu cyd-arglwyddi i barhau'n aelodau o Dŷ'r Arglwyddi wedi pasio Deddf Tŷ'r Arglwyddi ym 1999. Mae'r deiliad presennol, y pumed barwn, a olynodd ei dad yn 2005 wedi bod yn aelod a etholwyd i eistedd yn y Tŷ ers 2009.

## Arfbais 
Croesymgroes (*saltire*) coch (*gules*) ar gefndir aur (*or*) o dan bennawd (*chief*) o wennol herodrol (*martlet*) aur mewn cae coch.

Arwyddair: Uwchben y crib **Fuimus** (Lladin; *buon ni*), islaw'r crib **Ofner Na Ofne Angau** (mewn Cymraeg cyfoes: ''Ofna'r un nad yw'n ofni angau'')

## Deiliaid 
* Henry Austin Bruce, Barwn 1af Aberdâr (1815-1895) barwn 1873-1895 
* Henry Campbell Bruce, 2il Farwn Aberdâr (1851-1914) barwn 1895-1914 
* Clarence Napier Bruce, 3ydd Barwn Aberdâr (1885-1957) barwn 1914-1957 
* Morys George Lyndhurst Bruce, 4ydd Barwn Aberdâr (1919-2005) barwn 1957 - 2005 
* Alastair John Lyndhurst Bruce, 5ed Barwn Aberdâr (g. 1947) deiliad ers 2005 
Yr etifedd tybiedig yw mab y deiliad presennol  yr Anrhydeddus Hector Morys Napier Bruce (g. 1974)

Lord Aberdare.jpg|Barwn 1af Aberdâr 
Henry Bruce, 2nd Baron Aberdare.jpg|2il Farwn Aberdâr 
Clarence Bruce, 3rd Baron Aberdare.jpg|3ydd Barwn Aberdâr

## Cyfeiriadau
Categori:Barwniaid ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Barwniaid Aberdâr
Paul Reubens

Actor, digrifwr, sgriptiwr a chynhyrchydd ffilm o Americanwr oedd **Paul Reubens** (ganwyd **Rubenfeld**; 27 Awst 1952 – 30 Gorffennaf 2023). Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei gymeriad Pee-wee Herman. Yn Los Angeles ymunodd Reubens a'r criw *The Groundlings* yn y 1970au, gan ddatblygu wedyn fel comediwr byr-fyfyr ac actor llwyfan.

Yn 2016, cydsgwennodd Reubens, ac actiodd, yn ffilm Netflix ''Pee-wee's Big Holiday'' gan atgyfodi'r cymeriad Pee-wee Herman.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2023
Osian Roberts

Hyfforddwr pêl-droed o Gymru yw **Osian Roberts** sydd yn is-reolwr Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru ers 21 mis Gorffennaf 2015.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Roberts ar Ynys Môn, a magwyd ef ym Modffordd.

Mynychodd Ysgol Gyfun Llangefni. Roedd yn bêl-droediwr talentog ac yn gapten tîm Ysgolion Cymru. Yn 1985 derbyniodd Ysgoloriaeth Pêl-droed, i astudio am radd mewn Addysg Gorfforol ym Mhrifysgol Furman yn Ne Carolina yn yr Unol Daleithiau.

## Teledu
Darlledwyd cyfres ddogfen deledu o'r enw *Byd Pêl-droed Osian Roberts* ar S4C yn 2014.

## Anrhydeddau
Ar 17 Gorffennaf 2017 derbyniodd Gymrodoriaeth er Anrhydedd gan Brifysgol Bangor yr oedd eisoes wedi derbyn Cymrodorion Anrhydeddus gan Brifysgol De Cymru a Phrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant.

Yn 2017 cafodd ei benodi’n Llywydd Anrhydeddus Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017 a chafodd ei urddo i wisg las Gorsedd y Beirdd.

## Llyfryddiaeth
Yn 2016 cyhoeddwyd ei hunangofiant Môn, Cymru a’r Bêl gan gwmni’r Lolfa 

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
Marvel Avengers Assemble

Mae ***Marvel Avengers Assemble***, neu '''''Marvel's The Avengers''''', yn ffilm archarwyr 2012 Americanaidd a seiliwyd ar y tîm archarwyr Marvel Comics o'r un enw. Cynhyrchwyd y ffilm gan Marvel Studios a'i dosbarthwyd gan Walt Disney Studios Motion Pictures. Hon yw chweched ffilm y Bydysawd Sinematig Marvel.

## Cast 
* Robert Downey Jr.
* Chris Evans
* Mark Ruffalo
* Chris Hemsworth
* Scarlett Johansson
* Jeremy Renner
* Tom Hiddleston
* Clark Gregg
* Cobie Smulders
* Stellan Skarsgård
* Samuel L. Jackson

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2012
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Ninas Efrog Newydd
Terrence Howard

Mae **Terrence Dashon Howard** (ganed 11 Mawrth 1969) yn actor a chanwr o'r Unol Daleithiau. Mae ar hyn o bryd yn serennu fel y prif gymeriad Lucious Lyon yn y gyfres deledu *Empire*. Rhyddhawyd ei albwm cyntaf, *Shine Through It*, ym mis Medi 2008.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Matthew Evans

Gwleidydd y Blaid Llafur (DU) oedd **Matthew Evans, barwn Evans o Temple Guiting, CBE, FRSA** (7 Awst 1941 – 6 Gorffennaf 2016). Roedd yn fab yr awdur Cymreig George Ewart Evans.

Priododd Elizabeth Mead yn 1966 ac wedi iddynt ysgaru yn 1991 bu'n briod i Caroline Michel, hyd at 2010. Roedd ganddo ddau fab drwy ei wraig gyntaf a dau fab a merch drwy ei ail wraig.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Hayley Atwell

Mae **Hayley Elizabaeth Atwell** (ganed 5 Ebrill 1982) yn actores o Loegr.

Yn 2016 roedd yn ymddangos mewn amrywiaeth o ffilmiau a chyfresi teledu'r Bydysawd Sinematig Marvel fel Peggy Carter.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Loegr o dras Wyddelig
Stanley Tucci

Actor, ysgrifennwr, cynhyrchydd, a chyfarwyddwr ffilmiau o'r Unol Daleithiau. yw **Stanley Tucci** (ganed 11 Tachwedd 1960).

Fe'i enwebwyd am Wobr Academi fel yr actor cefnogol gorau - am ei berfformiad yn *The Lovely Bones* (2009). Enillodd ddwy Wobr Emmy Awards am ei berfformiad yn *Winchell and Monk*. Cafodd hefyd ei enwebu am Wobr Grammy am *The One and Only Shrek*!

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Prifysgol Normal Beijing

Prifysgol yn Beijing, Tsieina yw **Prifysgol Normal Beijing** (). Mae ganddi hefyd gampws yn Zhuhai. Mae'n un o brifygolion hynaf Tsieina.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol

Categori:Prifysgolion Tsieina
Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1846-1860

## Genedigaethau 1846 - 1860
*Gweler hefyd*
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 300-999
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1000-1499
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1500-1650
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1651-1799
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1800-1815
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1816-1830
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1831-1845
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1861-1875
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein

Categori:Hanes Cymru
Oriel y wasg

[bawd|Oriel y wasg yn [Ottawa, Canada (1916).]]
Un o'r orielau seneddol a ddefnyddir gan newyddiadurwyr gwleidyddol i wylio a gwrando ar areithiau, seremonïau a thrafodaethau yw **oriel y wasg**.

Yn y Deyrnas Unedig mae traddodiad arbennig gan bapurau newydd Lloegr o roi hanes helyntion y siambr. Llaw-fer yw'r arfer sy'n galluogi'r newyddiadurwr i gofnodi areithiau, dadleuon, cwestiynau ac atebion yn gyflym ac yn fanwl gywir. Ymledodd yr arddull ar draws Prydain wrth i bapurau newydd lleol gynnwys adroddiadau ar gyfarfodydd gan awdurdodau lleol. Hon yw'r ffordd draddodiadol o gyhoeddi newyddion gwleidyddol o San Steffan a neuadd y dref, ond mae straeon o ddiddordeb dynol a "darnau lliw" yn ennill mwy a mwy o fodfeddi colofn oddi ar ohebiaeth a sylwebaeth ddifrifol.

## Gweler hefyd 
* Y Lobi
* Oriel y cyhoedd
* Oriel y Dieithriaid
* Sgetsh wleidyddol

## Cyfeiriadau 
Categori:Newyddiaduraeth wleidyddol
Cyrchfilwr

[bawd|280px|*Jaubert*, un o gyrchluoedd [Llynges Ffrainc, yn ymosod ar long mewn ffugfrwydr.]]
Milwr neu fôr-filwr sy'n rhan o lu elît neu arbennig yw **cyrchfilwr**, **cyrchlüwr** neu **gomando**.  Uned o gyrchfilwyr yw **cyrchlu**

Cynllunwyd y cyrchlu cyntaf gan y Boeriaid yn ystod Rhyfeloedd y Boer. Gorfodwyd dynion i ymuno â milisia'r *kommando*, a oedd yn fath o gatrawd o farch-droedfilwyr. Sefydlwyd nifer o gyrchluoedd gan y Lluoedd Arfog Prydeinig yn ystod yr Ail Ryfel Byd i arwain perwylion peryglus megis y cyrch ar bencadlys Rommel ym 1941. Datblygodd bataliynau *Rangers* y Fyddin Americanaidd yn gyrchluoedd effeithiol. Cafodd cyrchluoedd y Fyddin Brydeinig eu dadfyddino wedi diwedd y rhyfel, ond danfonwyd cyrchfilwyr y Môr-filwyr Brenhinol i Gorea a Suez. Manteisir y cyrchfilwr yn yr 21g ar dechnoleg dra arbenigol gan gynnwys lloerennau cyfathrebu, mân-arfau distawedig, ffrwydron newydd a synwyryddion sensitif.

## Gweler hefyd 
* Awyrfilwr
* Gwneud comando

## Cyfeiriadau 
Categori:Milwyr
Neil Casey

Mae **Neil Casey** (ganed 8 Rhagfyr 1979) yn actor, comedïwr, ysgrifennwr teledu, cyfarwyddwr theatr, a dramodydd. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith ysgrifennu ar gyfer *Saturday Night Live* ac *Inside Amy Schumer*.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilmiau 
### Teledu 
### Fel ysgrifennwr 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Barwniaeth Colwyn

Mae **Barwn Colwyn o Fae Colwyn yn Sir Ddinbych** yn deitl ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig.

## Cefndir
Crëwyd y farwniaeth ar 22 Mehefin, 1922 ar gyfer y gŵr busnes Syr Frederick Smith, barwnig 1af; fe'i crëwyd yn farwnig ym 1912 cyn cael ei ddyrchafu i'r bendefigaeth. Mae deiliad presennol y teitl, or-ŵyr y barwn cyntaf, yn un o'r 92 arglwydd etifeddol a gafodd eu hethol gan eu cyd-arglwyddi i barhau'n aelodau o Dŷ'r Arglwyddi wedi pasio Deddf Tŷ'r Arglwyddi ym 1999

## Arfbais
Ceiliog yn sefyll ar gefn morfil

Arwyddair: Gratias Ago (Lladin, *Rhoddaf Diolch*)

## Deiliaid
* Frederick Henry Smith, Barwn 1af Colwyn (1859-1946)
*Frederick John Vivian Smith, 2il Farwn Colwyn (1914-1966)
*Ian Anthony Hamilton-Smith, 3ydd Barwn Colwyn (g. 1942)

Yr etifedd tybiedig yw mab y deiliad presennol yr Anrhydeddus Craig Peter Hamilton-Smith (g. 1968)

## Cyfeiriadau 
Categori:Barwniaid ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Barwniaid Colwyn
Barwniaeth Clwyd

Mae **Barwn Clwyd o Abergele yn Sir Ddinbych** yn deitl ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig.

## Cefndir 
Crëwyd y farwniaeth ar 19 Mai, 1919 ar gyfer y gwleidydd Rhyddfrydol Syr John Herbert Roberts, barwnig cyntaf, Aelod Seneddol Gorllewin Sir Ddinbych rhwng 1882 a 1918, fe'i crëwyd yn farwnig yn 1908 cyn cael ei ddyrchafu i'r bendefigaeth

## Arfbais 
Llew yn sefyll *(rampant)* ar fand *(fess)* arian *(argent)* a glas *(azure)* yn dal pluen estrys yn ei bawen.

Arwyddair: Tra Anadl Gobaith

## Deiliaid 
* John Herbert Roberts, Barwn 1af Clwyd (1863-1955) barwn 1919-1955
* (John) Trevor Roberts, 2il Farwn Clwyd (1900-1987) barwn 1955-1987
* (John) Anthony Roberts, 3ydd Barwn Clwyd (1935-2006), barwn 1987-2006
* John Murray Roberts, 4ydd Barwn Clwyd (ganwyd 1971) deiliad ers 2006

Yr etifedd tybiedig yw mab y deiliad presennol yr Anrhydeddus John David Roberts (ganwyd 2006).

## Cyfeiriadau 
Categori:Barwniaid ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Barwniaid Clwyd
Cyfarfod y ddau frenin ar ynys Faisans yn 1660

300px|bawd|*Cyfarfod y ddau frenin ar ynys Faisans yn 1660*
Mae ***Cyfweliad Louis XIV a Philippe IV ar ynys Faisans*** yn beintiad olew ar gynfas a ddylunwyd gan yr arlunydd Jacques Laumosnier (tua 1669 – tua 1744).

## Hanes 
Roedd y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain yn gyfres o ryfeloedd a ddigwyddodd yn Ewrop o 1618 i 1648 rhwng yr Habsbwrgiaid o Sbaen a'r Ymerodraeth lân rufeinig, a gefnogwyd gan y babaeth, a thalaethiau protestannaidd Almaenig yr Ymerodraeth Rufeinig Sanctaidd, a oedd yn gynghreiriaid â'r pwerau ewropeaidd protestanaidd, y Taleithiau Unedig a'r gwledydd llychllynaidd, yn ogystal â Ffrainc, a oedd – er yn gatholig ac yn ymladd protestaniaid gartref – yn bwriadu lleihau grym yr Habsbwrgiaid yn Ewrop. Parhaodd y rhyfel rhwng Ffrainc a Sbaen am ddeng mlynedd, nes dod i ben gyda threchu'r fyddin Sbaeneg ym mrwydyr y Twyni yn 1658, gan arwain at Gytundeb y Pyrenees ar 7 Mehefin 1660 ar ynys  Faisans, sydd wedi ei leoli ar afon Bidassoa rhwng y ddwy wlad.

## Disgrifiad 
Mae'r darlun yn dangos y cyfarfod rhwng y brenhinoedd Louis XIV, brenin Ffrainc, a Felipe IV, brenin Sbaen, ar ynys Faisans ar 7 Mehefin 1660 lle y dathliwyd y briodas rhwng Louis XIV a merch Felipe IV, Maria Teresa o Awstria. Caniataodd y cyfarfod hefyd arwyddo Gytundeb y Pyrénées a ddaeth a'r rhyfel rhwng Ffrainc a Sbaen i derfyn.

Ar yr ochr Ffrengig gellir gweld y frenhines Ann o Awstria, chwaer brenin Sbaen a mam Louis XIV, yn ogystal â Philippe o Orléans a'r Cardinal Jules Mazarin plenipotensiwr y brenin.

Ar ochr Sbaenaidd y darlun, mae'r brenin Felipe IV gyda'i ferch Marie-Thérèse o Awstria, ei fab ac etifedd yr orsedd Siarl II, brenin Sbaen, y Dug Olivares ac un o drefnwyr y cyfarfod Diego Velázquez.

## Cyfeiriadau 
Categori:Peintiadau o Ffrainc
Charles McLaren, Barwn 1af Aberconwy

Roedd **Charles Benjamin Bright McLaren, Barwn 1af Aberconwy PC QC YH** (12 Mai, 1850 - 23 Ionawr, 1934), yn newyddiadurwr ac yn gyfreithiwr o'r Alban ac yn wleidydd Rhyddfrydol. Roedd, hefyd yn dirfeddiannwr ac yn ddiwydiannwr.

## Cefndir 
Ganwyd McLaren yng Nghaeredin, yn fab i'r gwleidydd Duncan McLaren a'i thrydedd wraig Priscila, merch i Jacob Bright a chwaer y gwladweinydd Rhyddfrydol John Bright.

Derbyniodd McLaren ei addysg ym Mhrifysgolion Heidelberg a Bonn, gan raddio o Brifysgol Caeredin gydag anrhydedd dosbarth gyntaf a gradd Meistr y Celfyddydau.

## Teulu
Priododd Laura Elizabeth Pochin yn Westminster ar 6 Mawrth 1877; roedd hi'n ferch i'r cemegydd Henry Davis Pochin a chawsant bedwar o blant. Bu'r teulu'n gyfeillion i James McNeill Whistler, ac roeddeent yn berchen sawl un o'i weithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1850
Categori:Marwolaethau 1934
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Categori:Barwniaid ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Barwniaid Aberconwy
Bechgyn yn chwarae milwyr

Tapestri a grewyd gan Francisco de Goya yw ***Bechgyn yn chwarae milwyr***, a gafodd ei greu ar gyfer un o ystafelloedd tywysogion Asturias ym mhalas Pardo. 

Ar hyn o bryd mae'n cael ei arddangos yn y Museo del Prado. Gwarchodir sgets cynnar o'r darlun yng nghasgliad Yandura yn Sevilla.

## Dadansoddiad 
Mae dau fachgen yn sefyll gyda gynnau yn eu dwylo, wrth i un bachgen chwarae drwm tra bod un arall yn gafael cloch. Mae perspectif isel y darlun yn helpu i leoli'r cymeriadau uwchben set o risiau. 
chwith|bawd|332x332px|Drafft cynnar o'r darlun, sydd wedi'i warchod yng nghasgliad Yandura yn Sevilla.
Mae'r cyfansoddiad yn cyfleu elfennau rhyfelgar, doniol a phlentynaidd. Gall yr edrychwr edmygu'r milwr bach bywiog ym mlaendir y llun, sy'n cynrychioli llwyddiant mawr yn yrfa celfyddydol yr artist. Mae Goya yn aml yn cynrychioli plentyndod yn ei holl ffurfiau cymdeithasol, gan gynnwys plant hoffus, urddasol ac eraill.

Mae'n bosib y byddai'r llun wedi hongian uwchben drws, ac yn delio a phynciau plentynnaidd fel yn *Niños del carretón*, *Muchachos cogiendo fruta* neu *Niños inflando una vejiga*. Mae ganddo amrywiad cromatic sy'n debyg i'r hyn y gellir ei weld yn El cacharrero, sydd wedi'i leoli ar yr un wal.

Mae lliwiau melyn a glas y gwaith yn cyfleu argraff llon. O edrych ar y gwaith brws a goleuo, gellir gweld y darlun fel rhagflaenydd argraffiadaeth, fel peintiadau eraill Goya.

Achosodd y gwaith broblemau i'r clustogwyr, a bu'n rhaid iddynt addasu'r cyfansoddiad er mwyn gweddu a phrif asthetig y cyfnod. 

## Fuentes 
* Ficha de la obra en el sitio oficial del Museo del Prado 
* Descripción del óleo en artehistoria.com

Categori:Francisco Goya
Categori:Tapestrïau
Y Cymmrodor

Cylchgrawn blynyddol yr Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, rhwng 1821 a 1951, oedd ***Y Cymmrodor***. Ynddo ceir traethodau, erthyglau a darlithoedd ar hanes, llenyddiaeth a Chymru.

Cyhoeddwyd y cylchgrawn cyntaf  ym 1821 (heb rif), ac wedyn pedair cyfrol rhwng 1822 (Rhan I) a 1843 (Rhan IV). Daeth y rhediad hwn i ben ym 1843.

Ailddechreuwyd **Y Cymmrodor** yn 1877 (Cyfrol I), a pharhaodd tan 1939 (Cyfrol XLVI). O hyn ymlaen daeth yn fwy o adnodd llawn cyfeiriadau a deunydd ymchwil tan iddo ddod i ben ym 1951 (Cyfrol L) a chyhoeddwyd y gwaith wedi hynny yn Nhrafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion.

Yn 2016 digideiddiwyd y casgliad gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru o dan y cynllun Cylchgronau Cymru Ar-lein

## Golygyddion 
* Robert Jones, cyfrolau 1–2 (1877–80)
* Thomas Powel, cyfrolau 3–7 (1881–86)
* Egerton Phillimore, cyfrolau 8–11 (1887–91)
* Evan Vincent Evans, cyfrolau 13–22 (1900–1908)			

## Cyfeiriadau
* Cylchgronau Cymru Ar-lein  http://cylchgronaucymru.llgc.org.uk
* Llyfrgell Genedlaethol Cymru   https://www.llgc.org.uk/cy/?no_cache=1
* Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion  http://www.cymmrodorion.org/cy/

Categori:Cylchgronau Cymraeg
John S. Davies (cemegydd)

bawd|**John Davies** (chwith) ar fin dderbyn Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg Eisteddfod Genedlaethol, Awst 2012. Hefyd Hugh Jones (Ysgol Feddygol, Prifysgol Abertawe).

Gwyddonydd o Gymru yn arbenigo mewn cemeg organig oedd y **Dr John S Davies** (7 Mehefin 1940 - 22 Ionawr 2016). Magwyd yn Nhrelech, Sir Gaerfyrddin a bu farw ym Mhenlle'r-gaer, Sir Abertawe lle ymgartrefodd. Rhoddodd gryn wasanaeth i faterion gwyddoniaeth trwy'r Gymraeg. Roedd hefyd yn gymwynaswr mawr i'r Gymraeg yn gyffredinol yn ei ardal.

## Bywgraffiad 
Graddiodd John Davies o Brifysgol Abertawe a bu'n gymrawd ymchwil yn Sefydliad Technoleg Massachusetts (MIT). Ei arbenigedd oedd peptidau cylch.

Ymunodd ag Adran Gemeg Prifysgol Abertawe yn 1964, cyn gorffen yno fel Uwch-ddarlithydd yn 2007. Yn ystod ei gyfnod yn y Brifysgol, bu John Davies yn Ddeon y Gyfadran Wyddoniaeth, ac yn aelod ar Gyngor y Gymdeithas Gemegol Frenhinol. John Davies oedd ysgrifennydd Cymdeithas Peptid a Phrotein Ewrop.

Cyfrannodd yn rheolaidd i gyhoeddiadau gwyddonol yn y Gymraeg (megis Y Gwyddonydd, Delta ac Atom) dros genhedlaeth gyfan.  Bu'n feirniad Gystadleuaeth Gwyddonwyr Ifanc y Flwyddyn sawl tro. Enillodd brif wobr Erthygl Gwyddoniaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau (2015). Derbyniodd Fedal Gwyddoniaeth a Thechnoleg Eisteddfod Genedlaethol Bro Morgannwg (2012) am ei wasanaeth i Wyddoniaeth a Thechnoleg yn y Gymraeg.

Bu'n aelod o fwrdd golygyddol cylchgronau'r Gwyddonydd, Delta, Atom a Gwerddon ac yn gadeirydd ac aelod gweithgar o bwyllgor rheoli'r Gymdeithas Wyddonol Genedlaethol; yn ystod y cyfnod sefydlwyd adran Gwyddoniaeth a Thechnoleg yr Eisteddfod Genedlaethol. Bu'n gadeirydd yr adran honno am flynyddoedd.

Bu gan John Davies ran allweddol yn yr ymgyrch i sefydlu Ysgol Gyfun Gŵyr yn ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf Abertawe

*Aspirin: y cymorth cyntaf*.  Y Gwyddonydd 13, (2) 50-51 (1975)

''Eisteddfod Abertawe a'r Cylch, 1982''. Y Gwyddonydd  9, (3; Gaeaf) 1982-1983 

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2016
Difodiant mawr bywyd

Mae ** Ddifodiannau Mawr Bywyd** (Saesneg: *mass extinction events*) yn ddigwyddiadau byd-eang pan welir lleihad yn y bywyd sydd ar y Ddaear a hynny ar raddfa enfawr. Gellir diffinio sawl difodiant drwy edrych ar y newid sylweddol yn yr amrywiaeth a nifer yr organebau amlgellog. Mae difodiannau o'r fath yn cael effaith ar gydrannau'r biosffêr.

'Dyw graddfa'r difodiannau mawr a welwyd dros y milenia ddim yn gyson: maen nhw'n digwydd heb batrwm o ran amser. Gellir dweud yn fras, o astudio ffosiliau fod difodiannau cefndirol yn digwydd tua 2 i 5 teulu (bioleg) (tacsonomegol) anifeiliaid morol bob miliwn o flynyddoedd. Dyma, felly, y math o ffosiliau a astudir yn fwyaf aml, oherwydd y cofnod manwl sydd ar gael ohonynt, o'i gymharu ag anifeiliaid y tir.

Y difodiant mawr cyntaf, mae'n debyg oedd yr 'Ocsigeneddio Mawr' (*Great Oxygenation Event*) pan welwyd diocsigen (O2) a gynhyrchwyd gan organebau biolegol yn atmosffer y blaned.

Y difodiant mawr diwedda pedd y Digwyddiad difodiant Cretasaidd-Paleogenaidd pan welwyd difodi llawer iawn o anifeiliaid a phlanhigion a hynny mewn amser cymharol fyr. Yn ychwanegol at y 5 prif ddifodiant mawr, ceir nifer o rai mân a'r difodiant hwnnw sy'n digwydd heddiw a achoswyd gan ddyn, a elwir weithiau y 6ed difodiant. Digwyddant gan mwyaf yn ystod y Ffanerosöig (yr Eon daearegol presennol, a'r un ble gwelwyd amrywiaeth eang o blanhigion ac anifeiliaid yn esblygu).

## Cyfeiriadau
### Nodiadau
### Llyfryddiaeth
* Benton, Michael J., "When Life Nearly Died—The Greatest Mass Extinction of All Time", Thames & Hudson Ltd, London, 2003 ISBN 978-0-500-28573-2
* Cowen, R. (1999). "The History of Life". *Blackwell Science*. The chapter about extinctions is available here
* Richard Leakey a Roger Lewin, 1996, *The Sixth Extinction : Patterns of Life and the Future of Humankind*, Anchor, ISBN 0-385-46809-1. Excerpt from this book: The Sixth Extinction
* Richard A. Muller, 1988, *Nemesis*, Weidenfeld & Nicolson, ISBN 1-55584-173-2
* 
* Nemesis – Raup and Sepkoski
* 
* 
* Ward, P.D., (2000) ''Rivers In Time: The Search for Clues to Earth's Mass Extinctions*
* Ward, P.D., (2007) *Under a Green Sky: Global Warming, the Mass Extinctions of the Past, and What They Can Tell Us About Our Future* (2007) ISBN 978-0-06-113792-1
* 
* Wilson, E.O., 2002, *The Future of Life*, Vintage (pb), ISBN 0-679-76811-4

## Dolennau allanol
* Cyfrifo effaith yr impact 
* *Species Alliance'' (rhaglen ddogfen ar y difodiannau mawr, o'r enw "Call of Life: Facing the Mass Extinction)
* *Interstellar Dust Cloud-induced Extinction Theory*
* Sepkoski's Global Genus Database of Marine Animals – Cyfrifo graddfa difodiannau mawr!

Categori:Daeareg
Categori:Esblygiad
Telesgop Pegwn y De

Telesgop 10 metr o ddiamedr yw **Telesgop Pegwn y De** a leolwyd yng Ngorsaf Amundsen–Scott ym Mhegwn y De (Antartica). Cyfeirir ato'n aml gyda'r byrnod **SPT** (sef *The South Pole Telescope*). Mae wedi'i greu i gofnodi un rhan o'r spectrwm electromagnetig sef microdonnau gwan cefndirol o'r gofod (*cosmic microwave background*, neu CMB) sy'n canolbwyntio ar y rhannau hynny o'r sbectrwm sydd rhwng microdonnau, y 'tonnau milimetr' hynod uchel a'r tonnau is-filimetrau (ymbelydredd terahertz neu *submillimeter-waves*).

Cwbwlhawyd yr astudiaeth cyntaf yn Hydref 2011, pan ganfyddwyd galaethau pell eitha mawr. Gosodwyd camera newydd yn y telesgop ar ddechrau 2012, camera llawer mwy senstitif, gyda chydraniad uwch, er mwyn mesur polareiddiad y golau a oedd yn treiddio i fewn iddo. Datblygwyd y camera hwn er mwyn mesur y Modd-B (neu'r cydran "Curl") o'r CMB a bolareiddiwyd.

Mae'r seryddwyr sy'n ymwneud â'r Telesgop yn dod o nifer o wledydd, gan gynnwys Prifysgol Chicago, Prifysgol Califfornia, Berkeley, Prifysgol Case Western Reserve, Harvard/Arsyllfa Astroffiseg y Smithsonian, Prifysgol Colorado-Boulder a phrifysgol McGill, Illinois (yn Urbana-Champaign), California yn Davis, California, Ludwig Maximilian yn Munich, Labordy Cenedlaethol Argonne a Sefydlaid Safonnau a Thechnoleg yr Unol Daleithiau.

Caiff y Telesgop ei ariannu gan Sefydliad Cenedlaethol dros Wyddoniaeth, UDA.

## Arsywi ar ficrodonnau ym Mhegwn y De 
Pegwn y De yw'r brif fan i astudio'r donfedd-milimetr gan fod ei atmosffer mor denau. Saif 2.8 km/1.7&nbsp;mi yn uwch na lefel y môr ac mae'r tymeredd oer yn sicrhau mai ychydig iawn o anwedd dŵr sydd yn yr aer. Mae hyn yn hynod bwysig er mwyn astudio'r donfedd-milimetr, gan fod signalau o'r gofod yn cael eu hamsugno gan anwedd dŵr. Mae'r rhain, yna'n allyrru ymbelydredd sy'n drysu'r darlleniad a'r canlyniadau. Ffactor arall yw'r ffaith nad yw'r haul yn codi ac yn machlud, ac felly mae'r atmosffer yn eitha cyson, heb lawer o newidiadau. Yn ola, yn ystod y cyfnod hwn, heb olau dydd, nid yw golau'r haul yn amharu ar yr ystod-milimetr a astudir.

## Gweler hefyd
*Opteg
*Ymbelydredd electromagnetig
*Telesgop Gofod Hubble

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddoniaeth
Categori:Seryddiaeth
Categori:Astroffiseg
Difodiant

**Difodiant** yw diwedd bywyd organeb byw, grwp o organebau byw (tacson) neu rywogaeth, fel arfer. Gellir diffinio difodiant o ran amser fel y foment honno pan fo aelod ola'r rhywogaeth yn marw. Defnyddir y term gan mwyaf o fewn daeareg, bywydeg ac ecoleg. Ar adegau, ceir hyd i rywogaeth a gredwyd oedd wedi difodi; mae'n ailymddangos, yn dal yn fyw a gelwir hon yn rhywogaeth Lasarus, oherwydd i Lasarus, yn ôl y chwedl atgyfodi.

Cred gwyddonwyr fod dros 99% o'r holl rywogaethau sydd erioed wedi byw ar wyneb Daear wedi difodi; mae hyn yn gyfystyr â phum biliwn o rywogaethau. Mewn cymhariaeth, amcangyfrifir fod rhwng 10 miliwn a 14 miliwn o rywogaethau'n fyw heddiw, gyda dim ond 1.2 miliwn ohonynt wedi eu cofnodi.

Gellir dweud i raddau fod difodiant yn broses cwbwl naturiol o ran esblygiad. Y ddau reswm mwyaf dros ddifodiant yw: yn gyntaf, amgylchiadau sy'n newid yn sydyn e.e. daeargrynfeydd ysgytwol neu newid tymheredd ac yn ail cystadleuaeth gan rywogaeth arall. Ar gyfartaledd mae rhywogaeth yn difodi wedi 10 miliwn o fodolaeth, er bod yr hyn a elwir yn 'ffosiliau byw' yn parhau am gannoedd o filiynau rhagor o fodolaeth, heb fawr o newid esblygol, morffolegol.

## Statws cadwraeth
Statws cadwraeth unrhyw rywogaeth yw'r tebygrwydd y gallai'r rhywogaeth honno wynebu difodiant. Y mwyaf adnabyddus o'r rhestri statws cadwraeth yw Rhestr Goch yr IUCN.

Mae categoriau'r IUCN yn cynnwys:
* **Wedi ei ddifodi**: dim unigolion o'r rhywogaeth ar ôl, er enghraifft y Dodo.
* **Wedi ei ddifodi yn y gwyllt**: rhai unigolion ar ôl, ond dim poblogaeth naturiol yn y gwyllt.
* **Mewn perygl difrifol**: siawns uchel iawn o ddifodiant yn y dyfodol agos, er enghraifft Rheinoseros Jafa.
* **Mewn perygl**: siawns uchel o ddifodiant yn y dyfodol, er enghraifft y Morfil Glas, Teigr, Albatros
* **Archolladwy**: siawns uchel o ddifodiant yn y tymor hir, er enghraifft y Llew, Gaur.
* **Dibynnu ar gadwraeth**: er nad oes bygythiad ar hyn o bryd, mae'n ddibynnol ar raglenni cadwraeth, er enghraifft Caiman Du
* **Bron dan fygythiad**: gall ddod dan fygythiad yn y dyfodol agos.
* **Dim bygythiad**: dim bygythiad ar hyn o bryd.

## Statws IUCN 3.1
Delwedd:Status iucn3.1 CY.svg
Delwedd:Status iucn3.1 blank cy.svg

----

## Galeri o faneri Statws IUCN 3.1
(Hen gofrestriadau)

Status iucn2.3 LC cy.svg|LC
Status iucn2.3 NT cy.svg|NT
Status iucn2.3 CD cy.svg|CD
Status iucn2.3 VU cy.svg|VU
Status iucn2.3 EN cy.svg|EN
Status iucn2.3 CR cy.svg|CR
Status iucn2.3 EW cy.svg|EW
Status iucn2.3 EX cy.svg|EX
Status iucn2.3-cy.svg|Pob un

## Gweler hefyd
*Difodiannau Mawr Bywyd
*Statws cadwraeth

## Cyfeiriadau
Categori:Daeareg
Categori:Esblygiad
Philip Hammond

Gwleidydd Ceidwadol Prydeinig yw **Philip Anthony Hammond** PC AS (ganwyd 4 Rhagfyr 1955). Roedd yn Ganghellor y Trysorlys rhwng Gorffennaf 2016 a Gorffennaf 2019.

Etholwyd Hammond i'r Senedd yn 1997 fel yr Aelod Seneddol dros Runnymede ac yn Weybridge.

Cafodd ei ddyrchafu i'r Cabinet Cysgodol gan David Cameron yn 2005 fel Ysgrifennydd Gwladol Cysgodol dros Waith a Phensiynau, ac aros yn swydd hyd ad-drefnu 2007, pan ddaeth yn Brif Ysgrifennydd Cysgodol y Trysorlys. Ar ôl ffurfio y Llywodraeth Glymblaid ym Mai 2010, penodwyd ef yn Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth a thyngodd lw i'r Cyfrin Gyngor. Wedi ymddiswyddiad Liam Fox oherwydd sgandal ym mis Hydref 2011, dyrchafwyd Hammond i Ysgrifennydd Gwladol dros Amddiffyn ac, ym mis Gorffennaf 2014, daeth yn Ysgrifennydd Gwladol dros Faterion Tramor a Materion y Gymanwlad. Wedi i Theresa May ddilyn Cameron fel Prif Weinidog ym mis Gorffennaf 2016, penodwyd Hammond yn Ganghellor y Trysorlys.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Hammond yn Epping, Essex, yn fab i beiriannydd sifil. Addysgwyd ef yn Ysgol Iau Brookfield, ac Ysgol Shenfield (nawr Ysgol Uwchradd  Shenfield) yn Brentwood, Essex. Bu'n astudio Athroniaeth, Gwleidyddiaeth ac Economeg yng Ngholeg y Brifysgol, Rhydychen, a graddiodd gydag gradd anrhydedd dosbarth cyntaf Baglor yn y Celfyddydau (BA).

Ymunodd Hammond â'r gweithgynhyrchwyr offer meddygol  Speywood Laboratories Ltd yn 1977, gan ddod yn gyfarwyddwr Speywood Medical Limited yn 1981. Ym 1982, roedd ffatri gweithgynhyrchu electrod electrocardiograph awtomatig ymhlith ei llwyddiannau nodedig. Gadawodd ym 1983 ac, o 1984, gweithiodd fel cyfarwyddwr yn Castlemead Ltd.

O 1993 i 1995, roedd yn bartner yn CMA Consultants ac, ers 1994, cyfarwyddwr gyda Castlemead Homes. Roedd ganddo lawer o ddiddordebau busnes, gan gynnwys adeiladu tai ac eiddo, cynhyrchu, gofal iechyd, ac olew a nwy. Ymgymerodd amryw o aseiniadau ymgynghori yn America Ladin ar gyfer y Banc y Byd yn Washington, D.C., a roedd yn ymgynghorydd i Lywodraeth Malawi o 1995 hyd ei ethol i'r Senedd.

## Aelod o'r Senedd (1997–) 
Roedd Hammond yn gadeirydd Cymdeithas Ceidwadol Lewisham Dwyrain am saith mlynedd o 1989 a chystadlodd yn is-etholiad Newham North East 1994 yn dilyn marwolaeth yr AS Llafur Ron Leighton, gan golli i'r ymgeisydd Llafur newydd, Stephen Timms o 11,818 o bleidleisiau. Cafodd ei ethol i Dŷ'r Cyffredin yn etholiad cyffredinol 1997 ar gyfer y sedd newydd Runnymede a Weybridge yn Surrey. Enillodd y sedd gyda mwyafrif o 9,875 ac mae wedi aros yn AS ers hynny. Gwnaeth ei araith gyntaf ar 17 Mehefin 1997.

## Bywyd personol 
Priododd Hammond Susan Carolyn Williams-Walker ar 29 Mehefin 1991. Mae ganddynt ddwy ferch a mab, ac yn byw yn Send, Surrey, gydag un arall yn y cartref yn Llundain. Amcangyfrif cyfoeth Hammond i fod tua £9 miliwn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Pobl o Essex
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Cangellorion y Trysorlys
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Sadiq Khan

Cyfreithwr, gwleidydd, a Maer Llundain ers Mai 2016 yw **Sadiq Aman Khan** (ganwyd 8 Hydref 1970).

Fe'i ganwyd yn Tooting, fab i teulu o Bacistan.  Cafodd ei addysg yn y Brifysgol Gogledd Llundain.  Aelod seneddol Y Blaid Lafur (DU) dros Tooting o 2005 hyd 2016 oedd ef.

Priododd Saadiya Ahmed ym 1994, bu iddynt dwy ferch.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Categori:Meiri Llundain
Pascon agan Arluth

bawd|Llinellau agoriadol y gerdd *Pascon agan Arluth*; cyhoeddiad 1826 gyda theitl Saesneg wedi'i argraffu gan nad oedd teitl ar y gerdd wreiddiol.
Y gerdd ddienw **Pascon agan Arluth** yw'r gwaith llenyddol cyflawn hynaf yn yr iaith Gernyweg, mae'n dyddio o'r 14g. Er nad oes teitl yn y gwreiddiol, gellir cyfieithu'r teitl modern i: *"Dioddefaint ein Harglwydd"*, ond mae'r gerdd hefyd wedi cael ei chyhoeddi dan y teitl 'Mynydd Calfaria'.

## Dyddiad, llawysgrifau ac awduraeth 
Mae Pascon agan Arluth yn dyddio o ddechrau'r 14g; mae'n hŷn na'r Ordinalia, cylch o dair drama mewn mydr ar themâu Beiblaidd sydd i'w gweld yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a gan hynny, dyma'r gwaith llenyddol cyflawn cynharaf sydd wedi goroesi yn y Gernyweg. Nid yw enw'r awdur yn hysbys, ond gall fod yn gysylltiedig â Choleg Glasneth yn Pennrynn, Cernyw. Mae mwy na dwsin o lawysgrifau o'r gerdd wedi cael eu darganfod, ond mae pob un yn deillio o gopi *Harleian 1782* yn y Llyfrgell Brydeinig, llawysgrif sy'n ddyddio o ganol y 15g.

## Dylanwadu 
Roedd *Pascon agan Arluth* yn sicr yn hysbys i awdur *Passio Christi*, un o'r dramâu miragl Cernyweg Canol sy'n cael ei gynnwys y Ordinalia, gan fod rhai o linellau'r gerdd yn cael eu hymgorffori ynddo. Cafodd y bardd Cernyweg modern Ken George ei ysbrydoli gan y Pascon i ysgrifennu *Devedhyans Sen Pawl in Bro Leon* ("St. Pawl yn dod i Leon") cerdd am deithiau Sant Paol Aorelian, gan ddefnyddio'r un mesurau ac sydd yn gerdd hŷn. Roedd Paolo Aorelian yn Gymro o'r 6g a ddaeth yn esgob cyntaf Esgobaeth Bro-Leon ac un o'r saith sant sylfaenydd Llydaw.

## Argraffiadfau a chyfieithiadau 
Argraffwyd y Pascon am y tro cyntaf o dan y teitl *Mount Calvary; or the History of the Passion, Death, and Resurrection, of Our Lord and Saviour Jesus Christ*, wedi ei olygu gan Davies Gilbert ym 1826, roedd y gyfrol hefyd yn cynnwys cyfieithiad Saesneg gan John Keigwin yn dyddio'n ôl i 1682. Cafwyd argraffiad gwell gan Whitley Stokes ym 1860-1861, ac un arall gan Robert Morton Nance ym 1934-1936, y ddau gyda chyfieithiadau Saesneg newydd. Yn fwy diweddar bu argraffiadau gan E G R Hooper, gan Goulven Pennaod (gyda chyfieithiadau Saesneg a Llydaweg), a gan Ray Edwards (gyda chyfieithiad Saesneg).

## Gweler hefyd
*Beunans Meriasek; drama o 1504 mewn Cernyweg
*Bywnans Ke; drama fucheddol gynnar yn yr iaith Gernyweg a ysgrifennwyd tua 1500
*Y Tri Brenin o Gwlen; un o'r ddwy ddrama gynharaf yn y Gymraeg
*Y Dioddefaint a'r Atgyfodiad; un o'r ddwy ddrama gynharaf yn y Gymraeg
*Buhez Santez Nonn (Buchedd Santes Non); drama firagl o'r Oesoedd Canol, yn Llydaweg

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth Gernyweg
Categori:Dramâu Cernyweg
Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg yr Eisteddfod Genedlaethol

Rhoddir **Medal Glyn O. Phillips** (cyn 2026: **Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg yr Eisteddfod Genedlaethol**) i gydnabod ac anrhydeddu anrhydeddu unigolion sydd wedi gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i fyd Gwyddoniaeth a Thechnoleg, a hynny drwy gyfrwng y Gymraeg. Cyflwynwyd y fedal am y tro cyntaf yn 2004. Y gŵr dderbyniodd y fedal oedd Yr Athro Glyn O Phillips o Gaerdydd.

Anrhydeddir mewn seremoni yn ystod wythnos yr Eisteddfod.

## Enillwyr 
*2004 - Glyn O Phillips
*2005 - R. Elwyn Hughes
*2006 - Eirwen Gwynn
*2007 - Iolo Wyn Williams
*2008 - Iolo ap Gwynn
*2009 - Dafydd Dafis
*2010 - Gareth Ff. Roberts
*2011 - Neville Evans
*2012 - John S. Davies
*2013 - Alwyn R. Owens
*2014 - Goronwy Wynne
*2015 - Mel Williams
*2016 - Guto Roberts
*2017 - Deri Tomos
*2018 - Hefin Jones
*2019 - Twm Elias
*2022 - Robin Williams
*2023 - Alan Shore
*2024 - Rhodri Jones
*2025 - Dewi Bryn Jones

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* "Enillwyr Medal Wyddoniaeth a Thechnoleg", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol

Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Y Flaengroen Bendigaid

Mae'r **Flaengroen Bendigaid** yn un o nifer o greiriau a briodolir i fywyd daearol Iesu Grist gan rai enwadau Cristionogol; honnir ei fod yn gynnyrch enwaediad yr Iesu.

Ar wahanol adegau, mae nifer o eglwysi yn Ewrop wedi hawlio eu bod yn berchen ar flaengroen yr Iesu, weithiau ar yr un pryd. Mae amryw o bwerau gwyrthiol wedi cael eu priodoli iddo.

## Cefndir
Yn ôl y gyfraith Iddewig mae'n ofynnol i bob bachgen Iddewig gael ei enwaedu ar yr wythfed dydd wedi ei eni; gan hynny mae *Gŵyl yr Enwaedu*, yn cael ei ddathlu gan nifer o eglwysi ar 1 Ionawr, wyth niwrnod wedi'r Nadolig (*Gŵyl y Geni*). Mae Efengyl Luc (2:21) yn adrodd bod yr Iesu wedi ei enwaedu yn unol a'r drefn: ''Pan ddaeth yr amser i enwaedu arno ymhen wyth diwrnod, galwyd ef Iesu, yr enw a roddwyd iddo gan yr angel cyn i'w fam feichiogi arno''. 

Fel yr unig ddarn o gorff Crist i'w grybwyll yn y Beibl, fel darn o'r corff sanctaidd a adawyd ar y ddaear wedi ei atgyfodiad a'i esgyniad i'r Nef, byddai bod yn berchen ar *yr wir flaengroen* yn fraint aruthrol i gasglwyr creiriau.

## Ymhonwyr am y *wir grair*
Gwnaeth y Flaengroen Sanctaidd ei ymddangosiad cyntaf yn Ewrop yr Oesoedd Canol, tua 800 OC, pan y cyflwynwyd ef i'r Pab Leo III gan y Brenin Siarlymaen. Dywedodd Siarlymaen ei fod wedi ei dderbyn fel rhodd gan angel.

Wedi honiad Siarlymaen dechreuodd eglwysi ar hyd a lled Ewrop honni mai hwy oedd gwir berchenogion y flaengroen, gydag o leiaf un ar hugain o flaengrwyn *go iawn* yn cael eu heilun addoli ar yr un pryd. Gan fod gormodedd o flaengrwyn bendigaid, ymdrechodd eglwysi i gael eu blaengroen ei ddilysu gan arweinwyr yr Eglwys fel yr un gwreiddiol, a'r unig un!

Yn gynnar yn y 12g, methodd mynachod San Giovanni yn Laterano i berswadio'r Pab Innocentius III i reoli ar ddilysrwydd eu blaengroen hwy ond fe argyhoeddodd mynachod Charroux y Pab Clement VII (1523-1534) mai ganddyn nhw roedd y flaengroen dilys, gan nodi ei fod yn parhau i ollwng diferion o waed gwyrthiol o safle'r toriad.

Yn ystod ymosodiad Siarl V o'r Almaen ar Rufain ym 1527 cafodd y flaengroen a gyflwynwyd gan Siarlymaen ei ddwyn gan filwr Almaenig, cafodd ei gadw yn nhref Calcata, yr Eidal lle ail-ddarganfuwyd y crair ymhen 30 mlynedd a daeth Calcata yn lle pwysig i bererinion wedi hynny hyd 1983 pan gafodd y crair ei ddwyn.

## Modrwy Sadwrn 
chwith|bawd|Sadwrn yn cael ei amgylchu gan flaengroen Crist?
Ceisiodd rhai diwinyddion canoloesol dorri'r ddadl am y gwir flaengroen gan honni ei fod yn amlwg bod pob un yn ffug, o reidrwydd, gan fyddai pob darn o gorff Crist wedi esgyn i'r nefoedd gydag ef. Cynigiodd diwinydd o'r 17g, Leo Allatius, brawf o hynny yn ei draethawd *De Praeputio Domini Nostri Jesu Christi Diatriba* gan amwgrymu fod y Flaengroen Bendigaid i'w weld yn eglur yn y nefoedd fel y modrwy o amgylch y blaned Sadwrn

## Diwedd y ddadl 
Ym 1900 penderfynodd Yr Eglwys Gatholig bod dadlau am ran mor bersonol o gorff Crist yn ei ddwyn i anfri, gan ddatgan bod pob un oedd yn ymgiprys drosti yn fasweddol a bod sôn neu ysgrifennu am y flaengroen yn drosedd y gellir ei chosbi drwy ysgymuno.

## Cyfeiriadau 
Categori:Crefydd
Wenceslao Selga Padilla

Esgob ac offeiriad o'r Philipinau oedd y Gwir Barchedig **Wenceslao Selga Padilla** (29 Medi 1949 &ndash; 25 Medi 2018) a wasanaethodd yn Taiwan a Mongolia. 

## Bywgraffiad
Ganwyd ef yn Tubao yn ardal La Union, y Philipinau, yn 1949, i deulu o Babyddion ac ordeiniwyd ef yn offeiriad yn 1976 ac roedd yn genhadwr yn Taiwan am gyfnod o chwe blynedd. 

Yn 1991 fe'i danfonwyd fel cenhadwr i Ulan Bator, Mongolia, ble y bu'n cynorthwyo plant tlawd, yr hen a'r digartref ar y strydoedd. 
Pan sefydlodd y pab Ioan Pawl II y Rhaglawiaeth Apostolaidd (Lladin: *Praefectura Apostolica*) Ulan Bator ar 8 Gorffennaf 2002, y Tad Padilla oedd ei rhaglaw cyntaf. Fe'i hordeiniwyd yn esgob ar 2 Awst 2003.

Bu farw Padilla o drawiad calon ar 25 Medi 2018 yn Ulan Bator ac olynwyd ef gan y Tad Giorgio Marengo ar 2 Ebrill 2020.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Catholic-Hierarchy

Categori:Cenhadon o'r Philipinau
Categori:Clerigwyr yr 20fed ganrif o'r Philipinau
Categori:Clerigwyr yr 21ain ganrif o'r Philipinau
Categori:Clerigwyr Catholig o'r Philipinau
Categori:Esgobion o'r Philipinau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl o Luzon
Categori:Pobl fu farw ym Mongolia
Tesla Model S

Car salŵn cwbwl-drydan yw **Tesla Model S** gyda'i bum drws *liftback*, ac a gynhyrchwyd yn gyntaf ym Mehefin 2012 gan Tesla Motors. Sgoriodd y sgor uchaf o 5.0 yn rhestr y *National Highway Traffic Safety Administration* (NHTSA) o ran diogelwch. Fe'i dilynwyd yn 2015 gan y Tesla Model X, sy'n yrriant 4-olwyn gyda dau fodur trydan. Erbyn 2016 roedd y gyfres yn cynnwys modelau 60 (tua £59,280), 600, 75, 750, 900 a'r P1000 (tua £123,280). Nid oes ganddo injan petroliwm (heibrid), ac erbyn 2017 roedd gan y Model S hefyd ddwy fodur a marchnerth o 789&nbsp;bhp; gallai deithio 0-62 mewn 2.5 eiliad, ar ei orau - sy'n gynt nag ambell *supercar* - a 5.5 gan y model 60, y rhataf.

Yn 2012, gyda bateri 85 Kw/awr (kWh) (310 MJ) roedd yn medru teithio am bellter o 265 milltir (426&nbsp;km), pellach nag unrhyw gar cwbwl-drydan arall ar y pryd.  Roedd yn defnyddio tanwydd ar raddfa o 237.5&nbsp;watt-awr&nbsp;y&nbsp;kilometr (38&nbsp;kWh/100&nbsp;mi neu 24&nbsp;kWh/100&nbsp;km) sy'n rhoi 89 milltir y galwyn (cyfwerth petrol (2.64 L/100&nbsp;km neu 107 mpg-imp). Erbyn 2017 gallai deithio 300 milltir heb ei ailwefru.

Daeth Model S yn gar a gipiodd frig y siartiau gwerthiant cyn pen dim, a hynny ym mhob gwlad lle'i gwerthwyd. Bu ar y brig yn Norwy ddwywaith, ym Medi ac eto yn Rhagfyr 2013. Bu ar frig y ceir a werthwyd yn Denmarc hefyd, yn 2015. Yn 2015 gwerthwyd mwy o'r Tesla Model S nag unrhyw gar trydan arall, drwy'r byd. Erbyn Rhagfyr 2015 roedd y gwerthiant byeang dros 100,000 uned.

Rhwng Haf 2016 a Mawrth 2017, rhoddodd y cylchgrawn gwerthuso ceir *Top Gear* 9 marc allan o 10 i'r Tesla Model S; prin iawn oedd y ceir a gafodd cymaint o farciau, a dim un yn uwch na hynny. Derbyniodd y Tesla Model X 8 allan o 10. Broliwyd ei gyflymiad, y tu fewn ac ansawdd y reid.

## Gweler hefyd
*Car solar
*Cerbyd trydan heibrid
*Brecio atgynhyrchiol
*Cerbyd trydan batri
*Nissan Leaf

## Cyfeiriadau
Categori:Ceir trydan
Categori:Cludiant cynaladwy
Emilia Clarke

Actores Seisnig yw **Emilia Isabelle Euphemia Rose Clarke** (ganwyd 23 Hydref 1986) 
Caiff ei hadnabod fel **Daenerys Targaryen**, rôl mwyaf ei gyrfa hyd yma, yn y gyfres deledu boblogaidd *Game of Thrones* (HBO). Hyd at 2016 roedd wedi cael tri enwebiad 'Primetime Emmy Award'' am chwarae'r rhan yma: yn 2013, 2015 a hefyd yn 2016.

Yn Broadway ym Mawrth 2013 yr ymddangosodd yn gyntaf: yn ''Breakfast at Tiffany's* fel y cymeriad Holly Golightly. Yn 2015, serenodd fel Sarah Connor yn *Terminator Genisys* ac yn 2016 yn y ffilm rhamant *Me Before You*, a wnaeth incwm o $150 miliwn yn fyd-eang.

Yn 2015 enwyd hi gan y cylchgrawn *Esquire* fel y *Sexiest Woman Alive*.

## Gyrfa
Actiodd Clarke mewn dwy ddrama tra roedd yn Ysgol Uwchradd St Edward, Rhydychen, a deg yn y Coleg yng Nghanolfan Ddrama Llundain yn 2009: *Company of Angels* a *Sense''. Yn bu'n rhan o ddwy hysbyseb yr un flwyddyn, ar gyfer y Samaritans. Serenodd mewn ffilm bychan i fyfyriwr o Brifysgol Llundain hefyd. Actiodd yn broffesiynol yn y gyfres sebon *Doctors* yn 2009 a *Savannah* yn *Triassic Attack* y flwyddyn wedyn. Cafodd ei disgrifio gan y cylchgrawn *Screen International* fel "un o ser y dyfodol" (*"UK Stars of Tomorrow"*).
[chwith|bawd|Clarke fel [Daenerys Targaryen ar *Game of Thrones*]]

Yn 2010 cafodd y rhan a'i gwnaeth yn seren byd-enwog, sef fel Daenerys Targaryen yn y ffantasi Canol Oesol HBO: *Game of Thrones*, a oedd wedi'i sefydlu ar gyfres o lyfrau o'r enw *A Song of Ice and Fire* gan George R. R. Martin. Mewn cyfweliad dywedodd Clarke iddi wneud *funky chicken* a dawns robot yn y cyfweliad.

bawd|350px

### Ffilmograffi
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
William Henry Scourfield

Roedd **William Henry Scourfield** (1776 - 31 Ionawr 1843) yn wleidydd a thirfeddiannwr o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaeth Hwlffordd rhwng 1818 a 1826 ac eto rhwng 1835 a 1837.

## Cefndir 
Roedd Scourfield yn fab i Henry Scourfield ac Elizabeth ei wraig (merch y Parch John Ewer, Archesgob Bangor), o deulu Scourfield y Mot a Neuadd Robeston Sir Benfro.

Derbyniodd Scourfield ei addysg yng Ngholeg Newydd, Rhydychen.

Ar 27 Hydref 1804 priododd Maria Goate, merch Lt Cyrnol Edward Goate, Brent Hall, Eleigh, Suffolk, bu iddynt fab a fu farw o flaen ei rieni. Bu farw Maria ym 1835, ym 1837 priododd Louisa Sarah merch Richard Bowen, Maenorowen, ni fu plant o'r ail briodas. Symudodd tad Scourfield o'r cartref teuluol, Plasty New Moat yn y Mot i Neuadd Robeston ger Aberdaugleddau, ond dychwelodd Scourfield i Neuadd New Moat ar farwolaeth ei dad ym 1810 a mynd ati i ailadeiladu hen ystâd, y Mot.

## Gyrfa Seneddol 
Roedd Scourfield yn Dori a oedd wedi rhoi cefnogaeth i'r Arglwyddi Aberdaugleddau a Kensington, dau o Dorïaid amlycaf Sir Benfro yn eu hetholiadau hwy fel ymgeiswyr yn etholaethau Sir Benfro a Hwlffordd bu hefyd yn gefnogol i John Fredrick Cambell (Iarll 1af Cawdor wedi hynny) yn ei ymgyrch aflwyddiannus ym 1812 i geisio ennill sedd sir Gaerfyrddin. Ym 1816 bu rhwyg rhwng Arglwydd Aberdaugleddau ac Arglwydd Kensington, gan hynny penderfynodd Aberdaugleddau a Cowdor i gefnogi Scourfield fel aelod Hwlfford a phenderfynodd Kensington nad oedd modd cadw'r sedd heb gefnogaeth ei gynghreiriaid; tynnodd allan o'r ras gan alluogi Scourfield i ennill y sedd yn ddiwrthwynebiad.

Cadwodd gafael ar y sedd hyd 1826, erbyn etholiad 1826 roedd Richard Phillips, cefnder ac etifedd Arglwydd Kensington wedi tyfu'n oedolyn ag awydd gwasanaethu yn y Senedd, bu'n rhaid i Scourfield ildio ei sedd i etifedd ei noddwr.

Ym 1835 fe benderfynodd Jonathan Peel o Cotts, câr i Syr Robert Peel, herio am enwebiad Rhyddfrydol Hwlffordd ar sail diffyg sylw Phillips i'w dyletswyddau seneddol a'i gyfnodau hir o absenoldeb o'i etholaeth trwy grwydro Ewrop. Gan ofni nad oedd modd iddo dal gafael ar y sedd tynnodd Phillips allan o'r ras gan roi ei gefnogaeth i'r ymgyrch llwyddiannus i ailethol Scourfield. Yn etholiad 1837 collodd Scourfield y sedd wedi i Phillips penderfynu ail ymgiprys amdani

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Benfro ym 1812.

## Marwolaeth 
Bu farw Scourfield heb etifedd ym 1843 a gadawodd ei ystâd i'w chwaer, Elizabeth Anne Scourfield. Roedd hi'n briod â Cyrnol Owen Phillips o Williamston a bu iddynt hwy adael y Mot i'w mab, John Henry Phillips (1808-1876) a gymerodd y cyfenw Scourfield ym 1862 ac a wasanaethodd fel AS Hwlffordd 1852 - 1868 a Sir Benfro 1868 - 1876.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1776
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1843
Andrea Leadsom

Gwleidydd Seisnig yw'r Fonesig **Andrea Jacqueline Leadsom** (ganwyd 13 Mai 1963) Mae'n aelod seneddol Y Blaid Geidwadol (DU) dros Dde Swydd Northampton ers 2010. Roedd yn un o brif ffigyrau'r ymgyrch Brexit.

Cafodd ei geni, fel Andrea Salmon, yn Aylesbury. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Ramadeg Tonbridge ac ym Mhrifysgol Warwick. Priododd Ben Leadsom.

Ym Mehefin 2016, cyhoeddoedd Leadsom ei bod am geisio yn etholiad arweinydd y Blaid Geidwadol. Ar 11 Gorffennaf fe adawodd Leadsom y gystadleuaeth yn dilyn sylwadau dadleuol a wnaed ganddi dyddiau ynghynt.

Penodwyd Leadsom yn Fonesig Cadlywydd yn Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (DBE) yn Anrhydeddau Pen-blwydd 2021 am wasanaeth gwleidyddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)