open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pafiliwn Brighton

Mae **Pafiliwn Brighton** neu'r **Pafiliwn Brenhinol** yn gyn gartref brenhinol, yn Brighton, Dwyrain Sussex. Adeiladwyd ar dechrau'r 19g fel encil glanmôr ar gyfer y Tywysog Rhaglyw. Adeiladwyd yn y steil Indo-Saracenic a oedd yn gyffredin yn India drwy rhan fwyaf y 19g.

## Hanes
Ymwelodd y Tywysog Rhaglyw, a ddaeth yn Siôr IV yn ddiweddarach, â Brighton gyntaf yn 1783, ar ôl i'w feddyg argymell y buasai dŵr môr yn gwneud lles i'w gout. Yn 1786 rhentiodd ffermdy yn ardal Old Steine o Frighton. Yn bell o Lys Brenhinol Llundain, roedd y Pafiliwn hefyd  yn lle synhwyrol i'r Tywysog fwynhau ei garwriaeth gyda'i gymar hir-oes, Maria Anne Fitzherbert. Roedd y Tywysog eisiau ei phriodi, ac efallai y gwnaeth hyn yn gyfrinachol, ond roedd yn anghyfreithlon oherwydd ei chrefydd Catholig.
[chwith|bawd|Yr Ystafell Wledda ysblenydd yn y Pafilwn Brenhinol, o *Views of the Royal Pavilion* (1826) gan [John Nash.]]

Cyflogwyd y pensaer, Henry Holland yn fuan i ehangu'r Pafiliwn. Prynodd y Tywysog dir o amgylch y Pafiliwn hefyd, ac yno adeilaodd ysgol marchogaeth crand mewn steil Indiaidd yn 1803 i gynlluniau gan William Porden.

Rhwng 1815 ac 1822, ailddyluniodd y pensaer John Nash y palas; gwaith Nash sydd yno i'w weld heddw. Mae'r palas yn hynod o drawiadol yng nghanol Brighton, gan fod ganddi olwg Indiaidd ar y tu allan. Er, mae'r dylunio ffansïol tu mewn gan gwmni Frederick Crace a Robert Jones, wedi ei ddylanwadu'n drwn gan ffasiwn Tsieineaidd ac Indiaidd gyda elfennau o bensaernïaeth Moghul ac Islamaidd. Roedd yn esiampl adderchog o'r egsotigaeth a oedd yn wahanol i'r blas cyffredin clasurol y Steil Rhaglyw.

## Prynu gan Brighton
Wedi marwolaeth Siôr IV yn 1830, arhosodd ei olynydd William IV yn y pafilwn hefyd yn ystod ei ymweliadau â Brighton. Er, ar ôl ymweliad olaf y Frenhines Fictoria i Frighton yn 1845, roedd y llywodraeth yn bwriadu gwerthu'r adeilad a'r tir ond deisebodd y *Brighton Commissioners* a'r *Brighton Vestry* yn llwyddiannus i gael y llywodraeth i'w werthu i'r dref am £53,000 yn 1849 dan y *Brighton Improvement (Purchase of the Royal Pavilion and Grounds) Act 1850.*

## Defnydd diweddarach
Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf defnyddiwyd y Pafiliwn fel ysbyty ar gyfer gwasanaethwyr Indiaidd a Gorllewin Indiaidd. Amlosgwyd milwyr marw Indiaidd Sikh a Hindw ar y Twyni Deheuol i'r gogledd o Brighton, ble adeiladwyd cofeb tebyg i Bafiliwn.

Mae'r Pafilwn yn agor i ymwelwyr a hefyd ar gael ar gyfer pwrpasau addysgu, gwledda a phriodasau. Mae'r gost mynedfa wedi ei lleihau ar gyfer trigolion lleol yn ystod y gaeaf.

## Dylanwadau diwyllianol
Yn Blackadder the Third, mae'r prif gymeriad yn cynnig i'r Tywysog Rhaglyw y dylai "take out the drawings for that beach hut at Brighton" 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*royalpavilion.org.uk
*brighton-dome.org.uk/venues/ 

Categori:Brighton a Hove
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1815
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nwyrain Sussex
Corbennog

Rhywogaeth pysgod gychain olewog Clupeidae yw **Corbennog**, caiff eu ffrio a'u bwyta ym Mhrydain yn aml.

## Cyfeiriadau
Categori:Pysgod
113

1g - **2g** - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - **110au** - 120au 130au 140au 150au 160au 
108 109 110 111 112 - **113** - 114 115 116 117 118 

----

## Digwyddiadau 
* Osroes, brenin Parthia yn torri cytundeb a Rhufain trwy sefydlu brenin yn Armenia. Mae'r ymerawdwr Trajan yn dechrau rhyfel yn erbyn Parthia ac yn cipio Armenia.
* Adeiladu Colofn Trajan yn Rhufain.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Plinius yr Ieuengaf, cyfreithiwr a gwyddonydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Categori:113
Rwsiaid

Grŵp ethnig Slafaidd yw'r **Rwsiaid** (Rwseg: русские - russkie); defnyddir y term hefyd am ddinasyddion Rwsia, er nad yw'r cyfan o'r rhain yn Rwsiaid ethnig.

Credir bod tua 145 miliwn o Rwsiaid trwy'r byd, gyda tua 116 miliwn yn Rwsia a thua 25 miliwn yn y gwledydd cyfagos. Ceir tua 2 filiwn mewn rhannau eraill o'r byd, gan gynnwys Ewrop, America, Tsieina a Gogledd Corea.

O ran crefydd mae'r mwyafrif yn perthyn i'r Eglwys Uniongred Rwsiaidd, ond cyfran cymharol fychan o'r boblogaeth sy'n mynd i wasanaethau crefyddol heddiw.


Categori:Cenhedloedd Dwyrain Ewrop
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Categori:Pobloedd Slafig
Hunkpapa

170px|bawd|de|Tatanka Lyotake

Mae'r **Hunkpapa** yn *fand* o frodorion Americanaidd, yn un o saith gangen llwyth y Sioux Lakota. Yn y 1870au, yn y cyfnod pan ymladdai brodorion Americanaidd y Gwastadeddau Mawr yn erbyn yr Unol Daleithiau er mwyn ceisio cadw eu tiroedd a'u hannibyniaeth, ymladdasent gyda'r enwocaf o'i benaethiaid Tatanka Lyotake (Sitting Bull).  Heddiw mae mwyafrif y Lakota Hunkpapa yn byw yn Standing Rock Indian Reservation, a leolir yn Ne a Gogledd Dakota. Cawsant eu gorfodi i symud yno ar ôl colli eu tiroedd traddodiadol yn ardal y Bryniau Duon ar ôl cael eu twyllo sawl tro a gorfod ymladd â byddin Unol Daleithiau America.

Mae'r enw "Hunkpapa" yn air Sioux sy'n golygu "Porthwyr" neu "Pen y Cylch"; roedd gan yr Hunkpapa draddodiad o osod eu lletai wrth y fynedfa i gylch y Cyngor Mawr pan gynhelai'r Sioux eu cynadleddau.

## Rhai Hunkpapa enwog 
* Tatanka Lyotake (Sitting Bull)
* Two Moons
* Black Moon
* Running Antelope
*Gall

## Dolenni allanol
*Achau'r Hunkpapa
*Y Sioux *Rosebud*
*Llwythau brodorol Gogledd America

Categori:Sioux
Categori:Llwythau brodorol Gogledd America
Gwastadeddau Mawr

Y **Gwastadeddau Mawr** yw'r ystod llydan o dir *prairie* a *steppe* sy'n gorwedd i'r dwyrain o Fynyddoedd y Rockies yn yr Unol Daleithiau a Canada. Mae'r rhanbarth yn cynnwys rhannau o daleithiau Colorado, Kansas, Montana, Nebraska, New Mexico, Gogledd Dakota, Oklahoma, De Dakota, Texas a Wyoming yn UDA, a thaleithiau Alberta, Manitoba a Saskatchewan yng Nghanada. Yng Nghanada arferir y term *prairie* i'w disgrifio, a chyfeirir at y rhan o'r Gwastadeddau sydd yn y wlad honno fel Taleithiau'r Prairie neu'r "*Prairies*".

[bawd|canol|350px|Map sy'n dangos maint y Gwastadeddau Mawr, sy'n ymestyn trwy ganolbarth yr [Unol Daleithiau, rhan o Ganada a rhan fach o Mecsico. Dynodir 100fed linell y meridian gorllewinol gan linell goch.]]

Yn hanesyddol, roedd y Gwastadeddau Mawr yn gartref i sawl llwyth o frodorion Americanaidd, ac yn eu plith y Sioux, Blackfeet, Crow, Cheyenne, Arapaho, a'r Comanche. Yn y dwyrain ceid llwythau'n byw mewn pentrefi sefydlog, fel yr Arikara, Mandan, Pawnee a'r Wichita. Bu'n gartref i yrrau anferth o fyffalo yn ogystal. Pan ymledodd pobl gwyn i'r gorllewin troes y Gwastadeddau yn rhan o'r ardal "ar y ffin" lle roedd y Gorllewin Gwyllt yn dechrau. Ymladdwyd nifer o frwydrau yno rhwng y brodorion a byddin yr Unol Daleithiau. Heddiw mae'r byffalo wedi mynd, y rhan fwyaf o'r brodorion yn byw ar *reservations*, a'r tir yn cael ei gyfrif ymhlith "basgedi grawn" y byd.

## Rhaniadau daearyddol 
[275px|dde|bawd|Golygfa ar y Gwastadeddau Mawr ger [Kearney, Nebraska]]
Mae'r Gwastadeddau Mawr yn ffurfio'r rhan orllewinol o'r Gwastadeddau Mewnol (*Interior Plains*) Gogledd Americanaidd, sy'n ymestyn i'r dwyrain hyd at Llwyfandir Appalachia. Gellir rhannu Gwastaddeau Mawr yr Unol Daleithiau yn ddeg rhan:
*Llwyfandir Missouri - rhannau o Dde Dakota, Gogledd Dakota a gogledd-ddwyrain Montana
*Llwyfandir Missouri – gorllewin De Dakota, gogledd-ddwyrain Wyoming, gogledd-orllewin De Dakota a de-ddwyrain Montana
*Bryniau Duon (*Black Hills*) – gorllewin De Dakota
*Y Gwastadeddau Uchel – dwyrain New Mecsico, gogledd-orllewin Texas, gorllewin Oklahoma, dwyrain Colorado, gorllewin Kansas, rhan helaeth Nebraska a de-ddwyrain Wyoming
*Ffin y Gwastadeddau – canolbarth Kansas a gogledd Oklahoma
*Piedmont Colorado – dwyrain Colorado
*Raton (rhan) – gogledd-ddwyrain New Mecsico
*Dyffryn Pecos – dwyrain New Mecsico
*Llwyfandir Edwards – de canolbarth Texas
*Canolbarth Texas (rhan)

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwastadeddau'r Unol Daleithiau
Categori:Gwastadeddau Canada
Arapaho

:*Gweler hefyd Arapaho (gwahaniaethu).* 

Mae'r **Arapaho** (Ffrangeg: *Gens de Vache*) yn llwyth o bobl brodorol Americanaidd sy'n byw, yn hanesyddol, ar Wastadeddau Mawr Colorado a Wyoming. Roeddent yn gynghreiriad agos i'r Cheyenne ac yn arfer cynghreirio â'r Sioux yn ogystal.

Mae'r iaith Arapaho yn iaith Algonquiaidd sy'n perthyn yn agos i iaith y Gros Ventre, pobl sy'n perthyn yn agos i'r Arapaho. Blackfoot a Cheyenne yw ieithoedd Algonquiaidd eraill y Gwastadeddau, ond maent yn wahanol iawn i Arapaho. Erbyn y 1850au, ymranasai bandiau'r Arapaho yn ddau lwyth: Arapaho'r Gogledd ac Arapaho'r De. Mae Cenedl Arapaho'r Gogledd wedi byw ers 1878, gyda'r Shoshone dwyreiniol, ar Wind River Reservation, y trydydd fwyaf yn yr Unol Daleithiau. Mae Llwyth Arapaho'r De yn byw gyda Cheyenne y De yn Oklahoma. Dim ond tua 5,000 o Arapaho pur a geir heddiw.

## Gweler hefyd
*Cyflafan Sand Creek
**Soldier Blue*
*Rhestr pobloedd brodorol yr Amerig

Categori:Llwythau brodorol Gogledd America
George Armstrong Custer

Cadfridog ym myddin yr Unol Daleithiau oedd **George Armstrong Custer** (5 Rhagfyr 1839 – 25 Mehefin 1876).

Ganed ef yn New Rumley, Ohio, yn fab i Emanuel Henry Custer (1806–1892) a Marie Ward Kirkpatrick (1807–1882). Aeth i Academi Filwrol West Point, lle graddiodd yn olaf o ddosbarth o 34 cadet yn 1861, yn fuan ar ôl i Ryfel Cartref America ddechrau. Ymladdodd mewn nifer o frwydrau gan wneud enw iddo'i hun fel arweinydd a hoffai ymosod. Dri diwrnod cyn Brwydr Gettysburg yn 1863, apwyntiodd y Cadfridog Pleasonton ef yn frigadydd dros dro. Nid oedd ond 23 oed; un o'r cadfridogon ieuengaf yn y fyddin.
Bu ganddo ef a'i ŵyr ran bwysig ym muddugoliaeth Gettysburg.

Wedi diwedd y Rhyfel Cartref bu'n ymladd yn erbyn pobloedd brodorol y Gwastadeddau Mawr. Cafodd ei orchfygu a'i ladd ym Mrwydr Little Big Horn gan fyddin o ryfelwyr Sioux, Cheyenne ac Arapaho, dan arweiniad Thasuka Witco ("Crazy Horse"), Gall a Tatanka Lyotake ("Sitting Bull"), er nad oedd yr olaf yn bresennol ar faes y frwydyr.

## Llyfryddiaeth 
* Stephen E. Ambrose, *Crazy Horse and Custer: The Parallel Lives of Two American Warriors* (Efrog Newydd: Anchor Books, 1996 [1975])

Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Marwolaethau 1876
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Cadfridogion Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ohio
Categori:Pobl fu farw ym Montana
Sardîn

bawd|Can agored o sardinau

Mae **Sardîn** neu **Pennog Mair** yn grŵp o sawl math o bysgod bach olewog sy'n perthyn i deulu Pennog y *Clupeidae*. Enwyd Sardînau ar ôl ynys Sardinia, ble roeddent unwaith yn gyffredin mewn digonedd o niferoedd.

I fod yn fanwl gywir, nid yw'r term yn benodol am un fath o bysgodyn, ac mae'r ystyr fanwl yn amrywio o le i le yn y byd. Mae un diffiniad yn awgrymu bod pysgodyn o'r math yma sydd dan chwe modefedd o hyd yn sardin, tra bod rhai hwy yn "pilchard"

## Cyfeiriadau
Categori:Pysgod
Categori:Diwydiant pysgota
The Prisoner of Zenda

200px|bawd|Clawr y Llyfr (2il ed.)
Nofel 1894 gan Anthony Hope yw ***The Prisoner of Zenda***.

Mae'r ffilm 1952 gyda Stewart Granger a Deborah Kerr yn seiliedig ar y nofel.
Mae ffilm o 1937 gyda Ronald Colman hefyd.

Categori:Nofelau 1894
Categori:Nofelau antur Saesneg
Gall

Pennaeth pobl frodorol yr Hunkpapa Lakota, cangen o'r Sioux, oedd **Gall** (c. 1840 - 5 Rhagfyr, 1895) (Lakota ***Pizí***).

Ganed ef yn yr hyn sy'n awr yn dalaith De Dakota yn yr Unol Daleithiau tua 1840. Daeth yn amlwg fel rhyfelwr yn ieuanc, ac roedd yn un o'r arweinwyr ym Mrwydr Little Big Horn yn 1876. Gorchfygwyd George Armstrong Custer gan fyddin o ryfelwyr Sioux, Cheyenne ac Arapaho, dan arweiniad Gall, Thasuka Witco ("Crazy Horse") a Tatanka Lyotake ("Sitting Bull"), er nad oedd yr olaf yn bresennol ar faes y frwydyr. Lladdwyd Custer a'i filwyr i gyd.

Yn ddiweddarach ffôdd Gall i Canada, cyn dychwelyd i'r Unol Daleithiau ac ymsefydlu fel ffermwr a barnwyr yn Llys Materion Indiaidd y Standing Rock Indian Reservation. Trodd yn erbyn Sitting Bull pan ddaeth hwnnw'n rhan o fudiad Dawns yr Ysbrydion. Bu byw yn y Standing Rock Agency hyd ei farwolaeth.

Gall
Categori:Sioux
Categori:Brodorion Gogledd America
Deborah Kerr

Actores ffilm oedd **Deborah Kerr** (30 Medi 1921 – 16 Hydref 2007).

Cafodd ei eni yn Helensburgh, ger Glasgow, Yr Alban.  Priododd yr awdur Peter Viertel yn 1960.

## Ffilmiau
**Major Barbara* (1941)
**Love on the Dole* (1941)
**Penn of Pennsylvania* (1942)
*''Hatter's Castle* (1942)
**The Day Will Dawn* (1942)
**The Life and Death of Colonel Blimp* (1943)
**Perfect Strangers* (1945)
**I See a Dark Stranger* (1946)
**Black Narcissus* (1947)
**The Hucksters* (1947)
**If Winter Comes* (1947)
**Edward, My Son* (1949)
**Please Believe Me* (1950)
**King Solomon's Mines* (1950)
**Quo Vadis* (1951)
**The Prisoner of Zenda* (1952)
**Thunder in the East* (1952)
**Young Bess* (1953)
**Julius Caesar* (1953)
**Dream Wife* (1953)
**From Here to Eternity* (1953)
**The End of the Affair* (1955)
**The Proud and Profane* (1956)
**The King and I* (1956)
**Tea and Sympathy* (1956)
**Heaven Knows, Mr. Allison* (1957)
**An Affair to Remember* (1957)
**Bonjour tristesse* (1958)
**Separate Tables* (1958)
**The Journey* (1959)
**Count Your Blessings* (1959)
**Beloved Infidel* (1959)
**The Sundowners* (1960)
**The Grass Is Greener* (1960)
**The Naked Edge* (1961)
**The Innocents* (1961)
**The Chalk Garden* (1964)
**The Night of the Iguana* (1964)
**Marriage on the Rocks* (1965)
**Casino Royale* (1967)
**Eye of the Devil* (1967)
**Prudence and the Pill* (1968)
**The Gypsy Moths* (1969)
**[The Arrangement* (1969)
**The Assam Garden* (1985)

## Teledu
**A Song at Twilight* (1973)
**Witness for the Prosecution* (1982)
**A Woman of Substance* (1983)
**Reunion at Fairborough* (1985)
**Hold the Dream'' (1986)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Actorion benywaidd o'r Alban
Categori:Pobl fu farw o glefyd Parkinson
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Pennog

bawd|240px|chwith|*Clupea harengus*
Pysgod bychain olewog ydy **penwaig** neu **ysgadan** (Saesneg: '**) sydd yn rhan o rywogaeth ***Clupea*''' ac sydd i'w canfod yn nŵr bas tymherol Cefnfor Gogledd yr Iwerydd, a'r Môr Baltig, gogledd y Môr Tawel a Môr y Canoldir. Mae 15 math o benwaig, y mwyaf cyffredin yw Pennog yr Iwerydd (*Clupea harengus*). Mae penwaig yn symyd o gwmpas mewn heigiau enfawr, ac yn symyd i lannau Ewrop ac America yn y gwanwyn lle delir hwy, eu halltu a'u cochi mewn niferoedd mawr. Gall "sardinau" a welir mewn caniau mewn archfarchnadau yn aml fod yn gorbennog (*sprat*) neu'n Bennog Mair mewn gwirionedd.

Categori:Pysgod
Pier Brighton

Pier pleser ydy **Palas Morol a Pier Brighton** yn Brighton, Dwyrain Sussex. Cafodd ei adnabod fel **Pier y Palas** cyn iddo gael ei ail-enwi gan y perchnogion presennol i **Pier Brighton** yn 2000 (er na arddelwyd yr enw newydd gan y National Piers Society). Dechreuwyd y gwaith ar y Pier yn 1891 ac agorodd ym mis Mai 1899 ar ôl costio record o £137,000 i'w adeiladu. Agorodd neuadd gyngedd arni, ddwy flynedd yn ddiweddarach. Erbyn 1911, roedd hon wedi troi'n theatr ond cafwyd gwared arni yn 1986, o dan y ddealltwriaeth y buasai'n cael ei hailosod. Ni ddigwyddodd hyn ac mae'r pen tuag at y môr yn edrych yn gymharol gyfoes o'i gymaru â gweddill y strwythur, yn cynnal arcêd adloniant cromennog a sawl reid brawychus, gan gynnwys sawl reid cyffro, reidiau plant, 2 gar sglefrio a cafn boncyff.

Hwn oedd trydydd pier Brighton. Yn gyfnewid am yr hawl i'w hadeiladu, roedd yn rhaid i'r adeiladwyr  gytuno i ddymchwel y pier cyntaf, *The Royal Suspension Chain Pier* 1823, a oedd mewn cyflwr gwael. Yn y diwedd, cyflawnwyd hyn gan storm a'i ddinistrwyd bron yn gyfangwbl gan arbed gwaith i adeiladwyr y pier newydd.
bawd|chwith|*Palas Morol a Pier Brighton*

## Gwobrau
* 1998 Cymdeithas Genedlaethol y Pier *Pier y Flwyddyn*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan Swyddogol Pier Brighton

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1899
Categori:Brighton a Hove
Brighton
Brwydr Little Big Horn

bawd|290px|dde|Diwedd Brwydr Little Big Horn.

Ymladdwyd **Brwydr Little Big Horn** (neu **Little Bighorn**) ar 25 a 26 Mehefin 1876, rhwng byddin o'r Lakota (cangen o'r Sioux), Cheyenne ac Arapaho dan arweiniad Gall, Thasuka Witco ("Crazy Horse") a Tatanka Lyotake ("Sitting Bull", er nad oedd ef yn bresennol ar faes y frwydyr) a Seithfed Marchoglu byddin yr Unol Daleithiau dan arweiniad George Armstrong Custer.

Roedd miloedd o'r Sioux a brodorion eraill wedi gadael y gwarchodfeydd y gorfodwyd hwy iddynt erbyn diwedd 1876. Gyrrwyd byddin yr Unol Daleithiau dan y Brigadydd George Crook i'w gorfodi i ddychwelyd. Symudodd Crook tua'r gogledd o Fort Fetterman yn y Wyoming Territory tuag ardal y Powder River. Symudodd colofn arall dan y Brigadydd Alfred Terry, yn cynnwys y Seithfed Marchoglu dan Custer, tua'r gorllewin o Fort Abraham Lincoln yn y Dakota Territory.

Symudodd Custer i fyny Afon Rosebud fel rhan o gynllun i ddal y brodorion rhwng ei filwyr ef a'r prif fyddin. Roedd ganddo 44 swyddog a 718 milwr. Nid oedd ganddo syniad faint o frodorion oedd yn ei wrthwynebu, ac mae hyn yn parhau'n ansicr. Cred y rhan fwyaf o ysgolheigion fod oddeutu 1,800 ohonynt.

Wedi darganfod presenoldeb pentref mawr o frodorion gerllaw, rhannodd Custer ei lu yn bedwar, y mwyaf dan ei arweiniad ef ei hun. Ymosododd un o'r colofnau, dan Major Reno, ar y pentref, heb fod yn sicr o'i faint. Gorfodwyd iddo encilio, dan ymosodiad trwm. Roedd gan Custer ei hun 208 o filwyr. Wedi iddynt orfodi Reno i encilio, gallai'r brodorion ddefnyddio y rhan fwyaf o'u llu yn erbyn Custer. Credir na pharhaodd yr ymladd yn hwy na rhyw hanner awr, a lladdwyd Custer a'i ŵyr i gyd.

Ceir disgrifiad cofiadwy o'r frwydr o safbwynt y Sioux gan Black Elk yn ei hunangofiant *Black Elk Speaks*.

Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Rhyfeloedd rhwng yr Unol Daleithiau a phobloedd brodorol Gogledd America
Little Big Horn
Categori:1876
Soldier Blue

Mae ***Soldier Blue*** yn ffilm *Western* Americanaidd a gynhyrchwyd yn 1970, wedi ei chyfarwyddo gan Ralph Nelson, sy'n adrodd hanes ffuglennol digwyddiadau yn 1864 seiliedig ar hanes gwir Cyflafan Sand Creek yn Nhiriogaeth Colorado, UDA.

Sgriptiwyd y ffilm gan John Gay yn seiliedig ar y nofel *Arrow in the Sun* gan Theodore V. Olsen, ac mae'n serennu Candice Bergen, Peter Strauss, a Donald Pleasence. Perfformiwyd y gân deitl gan Buffy Sainte-Marie.

## Cynllun 
Wedi ei rhyddhau ar anterth Rhyfel Fietnam yn erbyn cefndir y achos tribiwnlys milwrol yn deillio o Gyflafan My Lai, cyflwynodd y ffilm yr adroddiad sinematig cyntaf o un o'r digwyddiadau mwyaf drwgenwog yn hanes rhyfeloedd yr Unol Daleithiau ar bobloedd brodorol Gogledd America, pan gyflawnodd milwyr yn perthyn i filisia talaith Colorado dan arweiniad y Colonel John M. Chivington gyflafan yn erbyn pentref diamddiffyn o bobl Cheyenne ac Arapaho ar wastadeddau dwyreiniol Colorado. Lladdwyd rhai cannoedd o Indiaid, y rhan fwyaf ohonynt yn ferched, plant a henoed.

Mae hanes y gyflafan yn cael ei osod ar gefndir ffuglennol am hanes goroeswyr ymosodiad gan Indiaid ar uned o filwyr Marchoglu'r Unol Daleithiau.

## Ffilm ddadleuol 
bawd|chwith|125px|Rhybudd mewn sinemau
Roedd y ffilm yn ddadleuol ar y pryd nid yn unig oherwydd ei phwnc fel *revisionist Western*, ond am ei phortread graffig iawn o drais. Aeth y cyfarwyddwr Nelson, sy'n ymddangos yn y ffilm ei hun, i lefelau newydd amlwg yn ei bortread o drais, gan ddangos golygfeydd o drais rywiol realistig ynghyd â golygfeydd brwydr sy'n dangos bwledi'n taro cyrff a merched a phlant yn cael eu cigyddu'n ddidrugaredd gan filwyr.

## Credydau 
Avco Embassy Pictures, 1970

* Cynhyrchydd - Harold Loeb a Gabriel Katzka
* Cynhyrchydd Gweithredol - Joseph E. Levine
* Cyfarwyddwr - Ralph Nelson
* Gwaith sgrîn - John Gay
* Cerddoriaeth - Roy Budd

## Cast 
[bawd|[Peter Strauss]]
[bawd|[Jorge Rivero]]

* Kathy Maribel Lee - Candice Bergen
* Honus Gent - Peter Strauss
* Isaac Q. Cumber - Donald Pleasence
* Colonel Iverson - John Anderson
* Spotted Wolf - Jorge Rivero
* Captain Battles - Dana Elcar
* Lieutenant McNair - Bob Carraway
* Lieutenant Spingarn - Martin West
* Private Menzies - James Hampton
* Sergeant O'Hearn - Mort Mills
* Running Fox - Jorge Russek
* Indian Woman - Aurora Clavell
* Agent Long - Ralph Nelson

Categori:Ffilmiau 1970
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau'r gorllewin gwyllt o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Asio

bawd|250px|dde|Asio arch
Mae **asio** yn ddull gwneuthuriad sy'n uno ddefnyddiau, fel arfer metel gan achosi cyfuniad, yn aml drwy doddi'r defnydd a defnyddio defnydd llenwad i ffurfio pwl o defnydd toddedig sy'n oeri i greu cymal cryf, defnyddir pwysau yn ogystal weithiau, ac mewn rhai achosion defnyddir pwysau'n unig i uno'r defnydd. Mae hyn yn wahanol i sodro neu presyddu sy'n defnyddio defnydd llenwad gyda pwynt toddi is rhwng y ddau ddefnydd i'w uno heb doddi'r ddau ddarn.

Categori:Metelwaith
Categori:Peirianneg fecanyddol
Categori:Prosesau diwydiannol
Sodro

.]]
**Sodro** yw'r broses lle mae dau fetel yn cael eu huno gan ddefnyddio trydydd metel neu aloi gyda pwynt toddi cymharol isel. Mae pwynt toddi'r trydydd metel neu aloi, sydd o dan 400&nbsp;°C, yn nodwedd o **sodro meddal**. Gelwir y trydydd metel neu'r aloi a ddefnyddir yn y broses yn sodor.

## Cyfeiriadau
Categori:Metelwaith
Categori:Peirianneg fecanyddol
Categori:Prosesau diwydiannol
TV5MONDE

**TV5MONDE** (hen enw: **TV5**) yw'r rhwydwaith teledu rhyngwladol ar gyfer y byd Ffrangeg, neu *francophone*.

Daw'r rhan fwyaf o raglenni'r sianel o rwydweithiau mawr prif-ffrwd y byd Ffrangeg, yn enwedig France Télévisions a Group TF1 o Ffrainc, RTBF o Wlad Belg, TSR o'r Swistir, Radio-Canada a rhwydweithiau TVA yng Nghanada. Yn ogystal â newyddion rhyngwladol, mae TV5MONDE yn darlledu ffilmiau Ffrangeg, rhaglenni dogfen a rhaglenni cylchgrawn cerddoriaeth. Mae'r rhif "5" yn yr enw yn cynrychioli nifer y rhwydweithiau a'i sefydlodd. Mae'r sianel yn dal i ddarlledu dan yr enw TV5 ar y rhwydwaith domestig yng Nghanada, fel TV5 Québec-Canada. Cynhyrchir TV5 Québec-Canada ym Montréal, a gweddill y sianeli ym Mharis dan yr enw TV5MONDE.

## Sianeli
Ers 2006, darlledir wyth olygiad rhanbarthol ar sawl rhwydwaith cêbl a  lloeren:

*TV5MONDE FBS (Ffrainc, Gwlad Belg, Y Swistir)
*TV5MONDE Europe (gweddill Ewrop; ar gael ar Sky Digital yng ngwledydd Prydain, sianel 805)
*TV5MONDE Afrique (Affrica)
*TV5MONDE Orient (Dwyrain Canol)
*TV5MONDE Asie (gweddill Asia)
*TV5MONDE États-Unis (Unol Daleithiau America)
*TV5MONDE Amérique Latine – Caraïbes (America Ladin a'r Caribî)
*TV5 Québec-Canada

## Gwefan
Yn ogystal â bod y rhwydwaith teledu mwyaf yn y byd Ffrangeg, mae gan TV5MONDE wefan sy'n cynnig ystod eang o wasanaethau gan gynnwyd fideos newyddion, rhaglenni dogfen a cherddoriaeth. Fe'i cyfrifir yn un o'r gwefannau mwyaf poblogaidd yn y byd *francophone*.

## Dolenni allanol
* (Ffrangeg) TV5MONDE 

Categori:Cwmnïau teledu
Categori:Sianeli teledu
Categori:Sianeli teledu Ffrangeg
Radio Rumantsch

**Radio Rumantsch** (**RR**) yw'r orsaf radio yn yr iaith Romaunsch gan Radio e Televisiun Rumantscha ar gyfer yr ardaloedd Romaunsch yn y Swistir (yn enwedig canton Grisons).

Mae seiliau'r orsaf yn mynd yn ôl i 17 Ionawr 1925 pan ddarlledwyd yn yr iaith Romaunsch am y tro cyntaf erioed ar radio'r Swistir. Crewyd **Radio Rumantsch** yn 1954 gyda chyfres o ddarllediadau ar gyfer y Grisons. Ar ôl i'r SSR ad-drefnu yn 1991, aeth Radio Rumantsch yn annibynnol. Ond yn 1995 daeth yn eiddo i Televisiun Rumantscha, a ffurfiwyd Radio e Televisiun Rumantscha.

Erwin Ardüser yw'r cyfarwyddwr. Lleolir y pencadlys yn Coire a cheir swyddfeydd yn Savognin, Glion, Scuol, Müstair, Samedan a Berne. Darlledir Radio Rumantsch ar FM yn canton Grisons ac yng ngweddill y wlad, a hefyd gan loeren trwy Ewrop gyfan.
Mae Radio Rumantsch yn darlledu 14 awr o raglenni Romaunsch y dydd, o 6 o'r gloch yn y bore hyd 9 o'r gloch yn y nos.

## Gweler hefyd
*Radio e Televisiun Rumantscha
*DRS 3
*DRS 1

## Dolenni allanol
*(Romaunsch) Gwefan swyddogol 
*(Romaunsch) Gwrandewch yr orsaf ar y Rhyngrwyd 

Categori:Gorsafoedd radio yn y Swistir
Categori:Románsh
Canton y Grisons

Mae **Canton y Grisons** (Almaeneg: *Graubünden*; Eidaleg: *Grigioni*; Ffrangeg: *Canton des Grisons*; Románsh: *Grischun*), neu'r Grisons, yn un o gantons y Swistir. Mae'n gorwedd yn ne-ddwyrain y Swistir, ar y ffin â'r Eidal. Mae'n dalaith ffederal gyda thair iaith swyddogol, sef Almaeneg, Eidaleg a Románsh (yn ogystal mae'r Ffrangeg yn iaith swyddogol ar lefel ffederaliaeth y Swistir). Chur yw'r brifddinas.

Nodweddir y dalaith gan rhai o'r golygfeydd gorau yn yr Alpau. Mae'n gartref i'r iaith Románsh.

280px|bawd|dim|Lleoliad y canton yn y Swistir

## Ardaloedd
Rhennir Canton y Grisons yn 11 ardal :

*District d'Albula (Alvaschein, Belfort, Bergün et Surses) 
*District de Bernina (Brusio et Poschiavo) 
*District de Hinterrhein (Avers, Domleschg, Rheinwald, Schams, Thusis) 
*District d'Imboden (Trins, Rhäzüns) 
*District d'Inn (Ramosch, Sur Tasna, Suot Tasna, Val Müstair) 
*District de Landquart (Maienfeld, Fünf Dörfer) 
*District de Maloja (Bergell, Oberengadin (Haute-Engadine)) 
*District de Moesa (Calanca, Misox, Rovedero) 
*District de Plessur (Coire (Chur), Churwalden, Schanfigg) 
*District de Prättigau/Davos (Davos, Jenaz, Klosters, Küblis, Luzein, Schiers, Seewis) 
*District de Surselva (Disentis, Ilanz, Lumnezia/Lugnez, Ruis, Safien)

250px|bawd|Kloster
250px|bawd|Llyn Sils

## Gweler hefyd
*Radio Rumantsch


Categori:Cantons y Swistir
112

1g - **2g** - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - **110au** - 120au 130au 140au 150au 160au 
107 108 109 110 111 - **112** - 113 114 115 116 117 

----

## Digwyddiadau 
* Yr hanesydd Tacitus yn llywodraethwr talaith Rufeinig Asia, Anatolia.
* Hadrian yn olynu Gaius Julius Cassius Steirieus fel Archon Athen.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:112
Cymhareb pŵer i bwysau

## Pŵer Penodol
**Cymhareb pŵer i bwysau** (pŵer penodol) (Saesneg: *power to weight ratio*) yw'r cyfrifiad a ddefnyddir yn aml yn gymhwysol ar foduron a pheiriannau symudol eraill i alluogi cymharu un uned (cynllun) gyda un arall. Mae cymhareb pŵer i bwysau yn fesuriad o wir berfformiad unrhyw fodur.

Fformiwla cymhareb pŵer i bwysau (pŵer penodol) ar gyfer modur ydy: 
PŴER a gynhyrchir gan y modur wedi ei rannu gan BWYSAU'r modur.

:
\begin{matrix}
\mbox{P-i-Pwys}&=  P/Pwys \\
\end{matrix}

System Saesneg *unedau mesur* yw marchnerth y pwys (**hp/lb**) fel arfer
System Metrig  *unedau mesur* yw marchnerth y cilogram  (**hp/kg**) fel arfer
Defnyddir watiau, neu kW (cilowatiau), yn lle marchnerth yn aml (Cyfnewidiad: 745.7 wat/hp).

Oherwydd mai cymhareb ydy hyn, mae'r enwadur wastad yn unigol (1&nbsp;lb neu 1&nbsp;kg), fel yn yr esiampl ganlynol:
250&nbsp;hp (pŵer modur)/1,000&nbsp;lb (pwysau modur) = 0.25&nbsp;hp/lb pŵer penodol (modur car)
70,000&nbsp;hp (pŵer tyrbin)/700&nbsp;lb (pwysau tyrbin) = 100&nbsp;hp/lb pŵer penodol (gwennol ofod)
Nodir: Wrth edrych ar gymhareb pŵer i bwysau (pŵer penodol), y *mwyaf* yw'r gorau.

## Llwytho Pŵer
Defnyddir **Cymhareb pwysau i bŵer** (llwytho pŵer) yn aml gydag awyrennau, ceir a cherbydau yn gyffredinol, i alluogi cymharu perfformiad un cerbyd gyda'r llall. Cymhareb pwysau i bŵer yw'r mesuriad o allu cyflymu (potensial) unrhyw gerbyd tir neu berfformiad dringo unrhyw awyren neu long ofod.

**Cymhareb pwysau i bŵer** (llwytho pŵer) ar gyfer cerbyd ydy:
Pwysau'r cerbyd wedi ei rannu gyda'r pŵer a gynhyrchir gan y modur:

:
\begin{matrix}
\mbox{P-i-Pwys}&=  P/Pwys \\
\end{matrix}

System Saesneg *unedau mesur* yw pwys y marchnerth (**lb/hp**) fel arfer
System Metrig  *unedau mesur* yw cilogram y marchnerth (**kg/hp**) fel arfer
Defnyddir watiau, neu kW (cilowatiau), yn lle marchnerth yn aml (Cyfnewidiad: 745.7 wat/hp).

Oherwydd mai cymhareb ydy hyn, mae'r enwadur wastad yn unigol (1&nbsp;hp neu 1&nbsp;kW) fel yn yr esiampl golynol:
3,122&nbsp;lb (pwysau car)/145&nbsp;hp (pŵer modur) = 21.5&nbsp;lb/hp (car) llwytho pŵer
2,450&nbsp;lb (pwysau awyren)/160&nbsp;hp (pŵer modur) = 15.3&nbsp;lb/hp (9.25&nbsp;kg/kW) (awyren) llwytho pŵer
Nodir: Wrth edrych ar gymhareb pŵer i pwysau (pŵer penodol), y *lleiaf* yw'r gorau.

## Defnydd tu allan i beirianneg
Defnyddir y gymhareb yn aml mewn chwaraeon i fesur y pŵer a ellir chwaraewr ei allanoli. Mae hyn yn arbennig o bwys gyda dringwyr yn seiclo, bydd gan y seiclwyr sydd gyda'r gymhareb pŵer i bwysau orau fantais aruthrol yn y mynyddoedd pan fyddent yn dringo i fyny allt bydd disgyrchiant yn fwy o ffactor yn eu perfformiad. Caiff pŵer seiclwyr ei fesur men watiau a bydd seiclwr da allanoli pŵer o dros 500 wat ond bydd hwn yn mynd i wastraff os byddent yn pwyso gormod.

Categori:Mecaneg
Categori:Pŵer
Categori:Peirianneg
Charlotte Augusta o Hannover

:''Mae "Tywysoges Charlotte" yn ailgyfeirio i'r erthygl hon. Ni ddylid cymysgu'r dywysoges hon â merch y Tywysog William a'r Dywysoges Catherine a aned yn 2015.''

Tywysoges Brydeinig oedd **Charlotte Augusta** (7 Ionawr 1796 – 6 Tachwedd 1817). Hi oedd unig blentyn cyfreithlon Siôr, Tywysog Cymru (y Rhaglyw Dywysog; y brenin Siôr IV yn hwyrach), o linach yr Hanoferiaid; o ganlyn cyfeirir ati naill ai fel Charlotte Augusta o Hannover neu Charlotte Augusta o Gymru. Caroline o Braunschweig oedd ei mam, ac fe'i ganed yn Carlton House, Llundain.

Priododd y Tywysog Leopold Georg Christian Friedrich o Sachsen-Coburg-Saalfeld, a ddaeth yn hwyrach yn frenin cyntaf Gwlad Belg, ar 2 Mai 1816. Bu farw Charlotte yn 21 oed ar ôl esgor ar fab marw-anedig. 

Categori:Genedigaethau 1796
Categori:Marwolaethau 1817
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Tywysogesau Lloegr
Categori:Hanoferiaid
Categori:Tŷ Sachsen-Coburg a Gotha
Ann Hatton

Nofelydd o Gymru oedd **Julia Ann Hatton** (née **Kemble**) neu **Ann of Swansea**) (29 Ebrill 1764 – 26 Rhagfyr 1838). Hi oedd awdur *Tammany*, y libreto cyntaf y gwyddys amdano gan fenyw.

Ganed Ann Hatton yng Nghaerwrangon, yn ferch i'r cerddor crwydrol Roger Kemble. Roedd hi'n chwaer i'r actorion Sarah Siddons a John Philip Kemble. Roedd aelodau eraill o deulu Kemble hefyd yn actorion. Prentisiwyd Ann i actor Eidalaidd cyn mynd ar y llwyfan.

Yn 1783, yn un deg naw oed, priododd yr actor, C. Curtis, ond yn fuan daeth i ddeall ei fod eisoes yn briod. Gadawyd Ann yn y fath gyfyngder ariannol nes iddi yn y flwyddyn honno apelio am gymorth gan y cyhoedd mewn hysbyseb papur newydd, a cheisiodd ladd ei hun yn Abaty Westminster. Er mwyn goroesi enillodd ei bywoliaeth fel "model" mewn puteindy enwog yn Llundain ac yno fe'i saethwyd hi, yn ddamweiniol yn ei hwyneb. Adroddwyd hyn yn y papurau newydd lleol, sy'n sôn am ei "hafoesoldeb", a'i "meddwl balch a chryf."
bawd|chwith|Plac coffa yn Abertawe

Erbyn 1799 roedd Ann a William wedi dychwelyd i Gymru, gan ymsefydlu yn Abertawe; bu'n rhedeg baddondy a llety glan y môr hyd at farwolaeth William yn 1806. O 1806 hyd 1809 bu Ann yn cadw ysgol ddawnsio yng Nghydweli, ond o 1809 ymlaen preswyliodd yn Abertawe a daeth yn llenor adnabyddus. Rhwng 1810 a 1831 ysgrifennodd farddoniaeth, ac un deg pedwar o nofelau sy'n cynnwys themâu gothig ar gyfer Minerva Press, gan ddefnyddio'r ffugenw "Ann of Swansea".

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
* *Poems on Miscellaneous Subjects* (1783)
* *Poetic Trifles* (1811)

### Nofelau
* *Cambrian Pictures* (1810)
* *Sicilian Mysteries* (1812)
* *Chronicles of an Illustrious House* (1816)
* *Lovers and Friends; or, Modern Attachments* (1821)

### Drama
* *Tammany: The Indian Chief* (1794)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1764
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1838
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Merched y 19eg ganrif
110

1g - **2g** - 3g
60au 70au 80au 90au 100au - **110au** - 120au 130au 140au 150au 160au
105 106 107 108 109 - **110** - 111 112 113 114 115

----

## Digwyddiadau 
* Adeiladu Fforwm Trajan yn Rhufain gan y pensaer Syraidd Apollodorus o Ddamascus.
* Yr hanesydd Tacitus yn cael ei benodi'n broconswl talaith Rufeinig Asia (110–113).
* Suetonius yn cyhoeddi *De viris illustribus* ("Ynghylch dynion enwog").

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:110
Edward Jones (Bardd y Brenin)

Telynor o Gymru oedd **Edward Jones ("Bardd y Brenin")** (Mawrth 1752 - 18 Ebrill 1824). Roedd yn frodor o blwyf Llandderfel, Meirionnydd (Gwynedd).

## Cefndir
Ganwyd Bardd y Brenin ar fferm yr Henblas, Llandderfel, yn yr hen Sir Feirionnydd yn blentyn i John Jones a Jane ei wraig. Roedd yn dod o deulu cerddorol, roedd ei dad yn cannu'r delyn y crwth a nifer o offerynnau eraill; bu Robert, brawd Bardd y Brenin yn organydd cyflogedig yn Eglwys Sant Chad yr Amwythig. Roedd brawd arall iddo, Thomas, hefyd yn delynor poblogaidd yn Llundain.  

## Gyrfa
Symudodd Edward Jones i Lundain dan nawdd Gwyneddigion Llundain. Trwy'r Gwyneddigion cafodd ei gyflwyno i gylch o foneddigion Cymreig a Seisnig yn y ddinas. Dechreuodd rhoi gwersi cerddorol a datganiadau preifat i nifer o'r teuluoedd urddasol hyn. Cyn bo hir daeth y teulu brenhinol i wybod am y cerddor dawnus. Ym 1783 fe'i penodwyd yn delynor i George Augustus Frederick, Tywysog Cymru. Pan ddaeth y tywysog yn Frenin Siôr IV ym 1820, dechreuodd Edward Jones galw ei hun "Bardd y Brenin". (Roedd Jones yn defnyddio'r term "bardd" mewn ffordd ehangach na'i defnydd presennol. Roedd yn credu bod y term bardd yn cwmpasu'r sawl oedd yn hyddysg mewn unrhyw un o gelfyddydau'r hen dderwyddon gan gynnwys cerddoriaeth.)

Cymerai Bardd y Brenin diddordeb mawr mewn cerddoriaeth draddodiadol o bob parth o'r byd. Ym 1804 cyhoeddodd *Lyric Airs*, casgliad o gerddoriaeth oedd yn cynnwys tonnau o wlad Roeg, Albania, Walachia, Twrci, Arabia, Persia, a Tsieina. Yn 1813 cyhoeddodd ''Terpsichore's Banquet'' oedd yn cynnwys cerddoriaeth Sbaen, Rwsia, Sweden, ac Armenia.

Gwaith mwyaf Bardd y Brenin oedd ei gasgliadau o gerddoriaeth draddodiadol Gymreig. Casglodd nifer o'r caneuon trwy ofyn i bobl yng Nghymru a Llundain i ganu hen ganeuon ac alawon iddo ac yna eu cofnodi ar bapur. Bu hefyd yn gwneud ymchwil mewn amgueddfeydd a llyfrgelloedd. Cyhoeddodd ei gasgliad o alawon Cymreig mewn tair cyfrol:

**The Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards (1784)*
**The Bardic Museum (1802)* 
**Hen ganiadau Cymru (1820)*

Bu Bardd y Brenin yn rhan o'r cyfarfod cyntaf o Orsedd y Beirdd ar Byn y Briallu, Llundain ym 1792. 

## Marwolaeth
[alt=Henblas, Llandderfel gan Kelt Edwards|chwith|bawd|Henblas, Llandderfel gan [John Kelt Edwards|Kelt Edwards]]
Cafodd Bardd y Brenin ffit yn ei gartref yn Marylebone, Middlesex, a bu farw deuddydd wedyn ar 18 Ebrill 1824. Cafodd ei gladdu ym Mynwent Marylebone.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1752
Categori:Marwolaethau 1824
Categori:Telynorion o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Scipio Africanus

Cadfridog Rhufeinig oedd **Publius Cornelius Scipio (Scipio Africanus Major** (Lladin: **P·CORNELIVS·P·F·L·N·SCIPIO·AFRICANVS** (236 - 183 CC). Mae'n fwyaf adnabyddus fel y cadfridog a orchfygodd Hannibal yn yr Ail Ryfel Pwnig.

Ganed Scipio yn Rhufain, yn fab hynaf Publius Cornelius Scipio, praetor a chonswl, a'i wraig Pomponia. Fel gŵr ieuanc, ymladdodd ym mrwydrau Ticinus, Trebia a Cannae. Dywedir iddo achub bywyd ei dad ym mrwydr Ticinus, pan oedd yn 18 oed. Yn 211 CC, lladdwyd tad Scipio a'i ewythr, Gnaeus Cornelius Scipio Calvus, mewn brwydr yn Sbaen yn erbyn brawd Hannibal, Hasdrubal Barca. Y flwyddyn wedyn, gyrrwyd Scipio i Sbaen fel proconswl. Llwyddodd i gipio dinas Carthago Nova, pencadlys y Carthaginiaid yn Sbaen.

Yn 209 CC, enillodd Scipio frwydr Baecula yn erbyn Hasdrubal, ac yn 206 CC gorchfygodd y Carthaginiad ym mrwydr Ilipa. Yn 205 CC, etholwyd ef yn gonswl. Erbyn hyn, roedd Hannibal wedi ei gyfyngu i dde yr Eidal. Yn 204 CC hwyliodd Scipio a'i fyddin i Ogledd Affrica, a glanio ger Utica. Gorfododd hyn Hannibal i ddychweld o'r Eidal i amddiffyn Carthago. Ym mrwydr Zama ar 19 Hydref, 202 CC, gorchfygwyd Hannibal gan Scipio, brwydr a ddaeth a'r rhyfel i ben.

## Gweler hefyd
* Cornelii Scipiones, teulu patriarchaidd Scipio

Categori:Genedigaethau 236 CC
Categori:Marwolaethau 183 CC
Categori:Milwyr Gweriniaeth Rhufain
Categori:Pobl o Rufain
111

1g - **2g** - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - **110au** - 120au 130au 140au 150au 160au 
106 107 108 109 110  - **111** - 112 113 114 115 116 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymeradwr Trajan yn gyrru Plinius yr Ieuengaf i Bithynia (tua'r dyddiad yma)
*Yr Ymeradwr Cenguttuvan o dde India yn ymosod ar Ymerodraeth Kushan ac yn gorchfygu Kanishka a'i frawd Vijaya yn Quilaluvam,ger Mathura (tua'r dyddiad yma)

## Genedigaethau 
*Antinous, cariad yr ymerawdwr Hadrian

## Marwolaethau 
Categori:111
Dafydd Glyn Jones

Mae **Dafydd Glyn Jones** (ganed 1941) yn ysgolhaig a geiriadurwr o Gymru a aned ym mhentref Carmel yn Arfon, Gwynedd. Mae'n arbenigwr ar ryddiaith Cymraeg Canol ac mae ei ddiddordebau eraill yn cynnwys hanesyddiaeth Cymru, Robert Jones, Rhoslan, a bywyd a gwaith Emrys ap Iwan.

Y mae hefyd yn flogiwr ac yn sylwebydd gwleidyddol craff. 

Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Carmel ac Ysgol Dyffryn Nantlle, Pen-y-groes. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, ac yng Ngholeg Linacre, Rhydychen.

Treuliodd gyfnod hir fel darlithydd ac wedyn Uwch-ddarlithydd yn yr Iaith Gymraeg a Llenyddiaeth Gymraeg ym Mhrifysgol Cymru, Bangor. Gyda'i gyd-olygydd Bruce Griffiths, golygodd *Geiriadur yr Academi*. Ymddeolodd o'r brifysgol yn 2000.

Yn 2010 sefydlodd gwmni cyhoeddi Dalen Newydd sy'n cyhoeddi cyfuniad o glasuron allan-o-brint a gweithiau newydd.

## Llyfryddiaeth
Mae Dafydd Glyn Jones yn awdur nifer o erthyglau ar bynciau'n ymwneud â llên a hanesyddiaeth Cymru, e.e.
**Drych yr Amseroedd* (1987)
* *Y Bedwaredd Gainc* (1988)
**Gwlad y Brutiau* (1990)
**Cyfrinach Ynys Brydain* (Darlith Flynyddol BBC Cymru, 1992)

Cyhoeddwyd detholiad o'i ysgrifau ar hanesyddiaeth Cymru yn,
**Agoriad yr Oes* (Y Lolfa, 2001). ISBN 0-86243-603-6

## Dolenni allanol
*Blog personol

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Nantlle
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Carmel, Sir y Fflint

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Carmel (gwahaniaethau).''

Pentref bychan yng nghymuned Chwitffordd, Sir y Fflint, Cymru,
yw **Carmel** (). Saif tua milltir i'r gorllewin o Dreffynnon ar briffordd yr A5026, gyda Chwitffordd i'r gogledd-orllewin a Pantasaph i'r de.

Mae enw'r pentref yn tarddu o'r enw Beiblaidd Mynydd Carmel (gweler hefyd Carmel).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwitffordd
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
NDTV 24x7

Mae **NDTV 24x7** yn un o sianeli teledu iaith Saesneg mwyaf  India, sy'n perthyn i New Delhi Television Ltd (NDTV). Mae'n sianel annibynnol sydd y cynhyrchwr newyddion a materion cyfoes preifat mwyaf yn India. Mae'n darlledu 24 awr y dydd trwy'r wythnos (24x7). Enillodd Wobr Teledu Asia 'Sianel Newyddion Gorau' yn 2005.

Mae gan NDTV 24x7 dîm o newyddiadurwyr teledu blaenllaw sy'n cynnwys Dr. Prannoy Roy a Barkha Dutt.

Yn ogystal â newyddion mae NDTV 24x7 yn cynhyrchu rhaglenni dogfen gwreiddiol ac adroddiadau arbennig.

Gellir gwylio NDTV 24x7 mewn sawl gwlad arall y tu allan i India, e.e. ar blatfform Sky Digital yng ngwledydd Prydain, ar DirecTV yn yr Unol Daleithiau, ar ATN yng Nghanada, Vision Asia yn Awstralia, ac yn Ewrop ar WorldTV.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Sianeli teledu
Categori:Teledu yn India
Whitford

Gallai **Whitford** gyfeirio at un o sawl lle:

*Whitford, Dyfnaint, De-orllewin Lloegr 
*Whitford, y ffurf Saesneg ar bentref Chwitffordd yn Sir y Fflint 
*Whitford, Seland Newydd
109

1g - **2g** - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - **100au** - 110au 120au 130au 140au 150au
104 105 106 107 108 - **109** - 110 111 112 113 114 

----

## Digwyddiadau 
* Plinius yr Ieuengaf yn legad Bithynia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:109
Led Zeppelin

Grŵp roc o Loegr oedd **Led Zeppelin**.  Ffurfiwyd y band ym mis Medi, 1968. Yr aelodau oedd Jimmy Page, Robert Plant, John Paul Jones a John Bonham.

Daeth y band i ben yn dilyn marwolaeth Bonham yn 1980, ond mae eu cerddoriaeth wedi parhau'n boblogaidd ers hynny.

Chwaraeodd y grŵp yn hen Neuadd y Brenin, Aberystwyth yn yr 1970au.

## Discograffiaeth
Categori:Bandiau metel trwm
Categori:Bandiau roc caled
Categori:Bandiau o Loegr
Categori:Sefydliadau 1968
Chwitffordd

:''Am enghreiftiau eraill o'r ffurf Saesneg ar yr enw, gweler Whitford.*

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Chwitffordd** () (Saesneg: *Whitford''). Mae'n gorwedd tua 4 milltir i'r gorllewin o Dreffynnon a 2 filltir i'r de o Fostyn.

Daw'r enw Cymraeg o'r enw Saesneg *Whitford* (naill ai "Rhyd Lydan" neu "Rhyd Wen"). Cofnodir y ffurf *Widford* yn Llyfr Dydd y Farn (1086) ac ymddengys fod y pentref wedi ei sefydlu gan yr Eingl-Sacsoniaid pan fu'r rhan yma o Gymru ym meddiant teyrnas Mersia. Ond adenillwyd y tir gan y Cymry a chafwyd y Cymreigiad *Chwitffordd*. Cofnodir yr enghraifft gynharaf o'r ffurf Gymraeg mewn dogfen sy'n dyddio i 1284.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Ganwyd yr hynafiaethydd a naturiaethwr enwog Thomas Pennant ym mhlasdy Downing, ger y pentref, yn 1726. Ysgrifennodd Pennant gyfrol ar hanes a hynafiaethau Chwitffordd a'r cylch.

Pennant oedd un o'r awduron cyntaf i roi disgrifiad llawn o garreg Maen Achwyfan a'i groes Geltaidd gynnar, sy'n gorwedd tua milltir i'r gorllewin o Chwitffordd, ar y ffordd i Drelogan. Mae'r garreg yn dyddio'n ôl i'r 11g.

Ym mis Rhagfyr 1886,cafwyd gwrthdaro oedd yn rhan o Ryfel y Degwm ble roedd torf o 1,000 i 1,500 yn bresennol. Daeth Dirprwy Prif Gwnstabl Sir y Fflint yno gyda 80 o'r heddlu i geisio amddiffyn yr arwerthwr a'i swyddogion.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint

Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Bon Jovi

Band roc caled ydy **Bon Jovi** sy'n hanu o Sayreville, New Jersey. Enwir y band ar ôl y prif ganwr, Jon Bon Jovi, daeth y band yn enwog yn ystod eu llwyddiant yn hwyr yn yr 1980au. Maent wedi cario ymlaen i fod yn un o'r bandiau roc mwyaf llwyddiannus yn yr 1990au a'r 2000au, gan werthu dros 120 miliwn o albymau o amgylch y byd.

[bawd|dim|250px|Bon Jovi ar y llwyfan yn [Dulyn|Nulyn yn 2006]]

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Categori:Bandiau Americanaidd
Categori:Bandiau roc caled
Categori:Sefydliadau 1983
107

1g - **2g** - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - **100au** - 110au 120au 130au 140au 150au
102 103 104 105 106 - **107** - 108 109 110 111 112 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Trajan yn rhannu Pannonia yn ddau ran, rywbryd rhwng 102 a'r flwyddyn yma.
* Llysgennad o India yn cael ei dderbyn gan Trajan.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Ignatius o Antioch, esgob a diwinydd (merthyrwyd yn Rhufain)
* Titus, disgybl Paul (dyddiad traddodiadol)

Categori:107
Lakota

Gall **Lakota** gyfeirio at:
* Llwyth y Lakota, y mwyaf gorllewinol o dair prif gangen y Sioux yng Ngogledd America.
* Yr iaith Lakota, un o dair prif dafodiaith yr iaith Sioux.
The Moody Blues

Band roc o Birmingham, Lloegr, ydy **The Moody Blues**. Perfformiodd y ddau aelod a sefydlodd y band, Michael Pinder a Ray Thomas, gerddoriaeth tebyg i rhythm a blues i ddechrau, yn Birmingham yn 1964 ynghyd â Graeme Edge ac eraill, ymunwyd hwy'n ddiweddarach gan John Lodge a Justin Hayward ac fel y sbrydolwyd hwy, datblygont i chwarae roc steil blaengar (Saesneg: *Progressive Rock* neu *Prog Rock*). Ymysg eu datblygiadau newydd oedd y cyfuniad o gerddoriaeth clasurol, yn fwyaf nodweddiadol yn eu halbwm  semenaidd *Days of Future Passed* yn 1967.

Mae'r band wedi rhyddhau sawl albwm sydd wedi bod yn *hit* ym Mhrydain, yr Unol Daleithiau ac ar draws y byd, gan wylio nifer o gerddorion eraill yn mynd a dod, maent yn dal i fod yn gweithio hyd heddiw (2007), ac mae dyddiadau taith wedi cael eu datgan ar gyfer gogledd-ddwyrain America.

## Albymau 
* 1965: *The Magnificent Moodies*
* 1967: *Days of Future Passed*
* 1968: *In Search of the Lost Chord*
* 1969: *On the Threshold of a Dream*
* 1969: ''To Our Children's Children's Children*
* 1970: *A Question of Balance*
* 1971: *Every Good Boy Deserves Favour*
* 1972: *Seventh Sojourn*
* 1978: *Octave*
* 1981: *Long Distance Voyager*
* 1983: *The Present*
* 1986: *The Other Side of Life*
* 1988: *Sur La Mer*
* 1991: *Keys of the Kingdom*
* 1999: *Strange Times*
* 2003: *December''

Categori:Bandiau o Loegr
Hanes Armenia

Mae **hanes Armenia**, gwlad fynyddig yn y Caucasus, yn cychwyn yn nyddiau cynhanes ac yn pontio hanes Ewrop a hanes Asia.

## Cyfnod cynnar 
Yn y cyfnod clasurol roedd Armenia yn deyrnas annibynnol, a than ei brenin Tigranes Fawr (teyrnasodd 95 CC - 55 CC) meddiannodd diroedd helaeth, cyn belled a Syria. Sefydlodd Tigranes brifddinas newydd, Tigranocerta. Yn 66 CC gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid dan Gnaeus Pompeius Magnus, ac o hynny hyd ddiwedd ei oes roedd yn teyrnasu dan arolygaeth Rhufain. Rhennid tiriogaeth Armenia yn ddwy dalaith gan y Rhufeiniaid, sef Armenia Inferior (neu *Armenia Minor*) ar arfordir y Môr Du ac Armenia Superior (neu *Armenia Major*) yn y dwyrain. Bu ymgiprys sawl gwaith am reolaeth ar yr olaf rhwng Rhufain a phŵerau eraill yn y rhanbarth.

## Cyfnod modern 
O'r 1550au ymlaen, roedd Armenia yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid a Phersia. Cymerodd Rwsia reolaeth dros Ddwyrain Armenia yn 1813 a 1828. Fel cenhedloedd Cristonogol eraill Ymerodraeth yr Otomaniaid, roedd yr Armeniaid yn ddinesyddion eilradd, gan ddioddef gwahaniaethu hiliol. Arweiniai galwadau am hawliau cydraddol o'r 1880au ymlaen at ymateb llym gan yr ymerodraeth a bu mwy nag un cyflafan yn erbyn y boblogaeth Armenaidd yn yr 1890au ac eto yn 1915. Mae Armeniaid a'r rhan fwyaf o haneswyr y tu allan i Dwrci yn tueddu i weld digwyddiadau 1915, pryd bu farw rhwng 650,000 a 1.5 miliwn o bobl, fel ymgais fwriadiol at hil-laddiad. Dehongliad swyddogol y digwyddiadau yn Nhwrci yw bod miloedd o bobl ar y ddwy ochr wedi marw mewn rhyfel cartref, o glefyd ac o newyn.

[200px|bawd|de|Golygfa ar y brifddinas [Yerevan gyda Mynydd Ararat yn y cefndir]]

Gyda Chwyldro Rwsia yn 1917, daeth Dwyrain Armenia yn annibynnol o Rwsia fel rhan o wladwriaeth ynghyd â Georgia ac Aserbaijan. Ni pharodd y ffederasiwn ond am hanner flwyddyn, a daeth Dwyrain Armenia yn wladwriaeth annibynnol ar 28 Mai 1918. Pan chwalwyd Ymerodraeth yr Otomaniaid ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, ymunodd y tiriogaethau Armenaidd o fewn yr ymerodraeth â Gweriniaeth Ddemocrataidd Armenia dan un o delerau Cytundeb Sèvres a lofnodwyd ar 10 Awst 1920. Serch hynny, roedd Armenia yn gorfod wynebu rhagor o ryfeloedd. Collodd ryfel â Thwrci yn 1920 (y Rhyfel Dwrco-Armenaidd) ac o dan telerau Cytundeb Alexandropol gorfu iddi ildio'r rhan fwyaf o'i harfau a'i thir i Dwrci. Ar yr un pryd, ymosodwyd arni gan y Fyddin Goch, a arweiniodd at reolaeth Sofietaidd yn rhelyw'r wlad o fis Rhagfyr 1920 ymlaen. Yn 1922, ymgorfforwyd Armenia yn yr Undeb Sofietaidd fel rhan o Weriniaeth Sosialaidd Ffederal Sofietaidd Transcausasia (SFSR Transcaucasia), gweriniaeth a barodd tan 1936, pryd daeth Armenia yn weriniaeth ar wahân o fewn yr Undeb Sofietaidd.

Ailenillodd Armenia ei hannibyniaeth gyda chwymp yr Undeb Sofietaidd yn 1991.


Categori:Armenia
Armenia
Armenia