open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mynydd Cas-fuwch

Mae **Mynydd Castlebythe** yn gopa mynydd a geir  yn Ne-orllewin Cymru; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 231 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 347 metr (1138 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Benfro
Categori:Copaon Hump
BitTorrent

Mae **BitTorrent** yn brotocol i rannu ffeiliau mewn modd cyfoed-i-gyfoed dros y rhyngrwyd. Mae'n un o'r ffyrdd mwyaf cyffredin i drosglwyddo ffeiliau mawr.

Cafodd BitTorrent ei greu gan Bram Cohen yn 2001 ac erbyn hyn mae yna nifer o gleientiaid BitTorrent ar gael ar gyfer gwahanol blatfformau cyfrifiaduron. Mae dros 100 miliwn o bobl dros y byd yn defnyddio BitTorrent.

## Disgrifiad
Defnyddir BitTorrent i leihau'r effeithiau ar weinyddion a rhwydweithiau o ddosbarthu ffeiliau mawr. Yn hytrach na bod pawb yn lawrlwytho ffeil o'r un ffynhonnell, mae'r protocol BitTorrent yn caniatáu defnyddwyr i ymuno â haid o westeiwyr i lawrlwytho ac uwchlwytho gyda'i gilydd ar yr un pryd. Gall y protocol gweithio dros rwydweithiau gyda chyflymderau isel fel bod cyfrifiaduron bychan, fel ffonau symudol, yn medru dosbarthu ffeiliau i lawer o dderbynwyr.

I rannu ffeil, mae defnyddiwr yn creu ffeil torrent bach sy'n cynnwys disgrifiad o'r ffeil ac yn ei ddosbarthu mewn ffyrdd arferol, fel ar wefan neu mewn ebost. Mae yna yn gwneud y ffeil ar gael drwy ei hadu yn ei gleient BitTorrent; hwn yw'r hadwr cyntaf. Mae eraill gyda'r ffeil torrent yn ei agor yn ei gleient BitTorrent nhw, sydd yna yn cysylltu â'r hadwr a/neu gyfoedion eraill ac yn lawrlwytho'r cynnwys ganddynt.

Mae'r protocol yn trin ac yn trosglwyddo ffeiliau fel nifer o ddarnau bychan yn hytrach nac un darn cyflawn. Wedi i gyfoedion derbyn darn o ffeil, maent hefyd yn dod yn ffynhonnell o'r darn hwnnw i gyfoedion eraill ac felly yn lleihau y gofyn amdano ar yr hadwr gwreiddiol. Does dim angen felly i'r ffynhonnell wreiddiol drosglwyddo pob darn i bob lawrlwythwr na chwaith i'w trosglwyddo mewn unrhyw drefn arbennig. Gall lawrlwythwyr stopio ac ail ddechrau lawrlwytho ar unrhyw bryd heb golli'r darnau maent eisoes wedi eu derbyn, ond po fwyaf y nifer o gyfoedion sydd â'r ffeil torrent yn weithredol yn eu cleient BitTorrent ar yr un pryd, cyflymaf yn y byd y mae'r trosglwyddo rhyngddynt.

Pan mae cyfoed wedi lawrlwytho ffeil(iau) yn gyflawn, mae'n dod yn hadwr ei hun.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiadureg
Rheilffordd Mynwy

Roedd **Rheilffordd Mynwy**, a elwir hefyd yn Dramffordd Mynwy, yn rheilffordd ceffyl (*hose-drawn railway*) a oedd tua 5 milltir (8.0&nbsp;km) o hyd: rhwng Trefynwy a Coleford yn Swydd Gaerloyw. Fe'i hagorwyd yn 1812 a chaeodd yn y 1870au.

Mynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
ΜTorrent

Cleient (rhaglen meddalwedd) BitTorrent sydd ar gael yn rhad ac am ddim gan gwmni BitTorrent, Inc. ydy **μTorrent** (neu **uTorrent**). Heblaw am yn Tsieina, μTorrent ydy'r cleient BitTorrent mwyaf poblogaidd yn y byd.

Dyluniwyd y rhaglen ers 2005 i gymryd cyn lleied â phosib o faint ac adnoddau ar gyfrifiaduron wrth barhau i weithio'n debyg i gleientiaid BitTorrent mwy. Mae μTorrent ar gael ar gyfer Microsoft Windows, Mac OS X ac Linux a hefyd mewn nifer o ieithoedd, yn cynnwys y Gymraeg.

## Dolenni allanol 
*uTorrent

Categori:Meddalwedd
Gorsaf reilffordd Mayhill Trefynwy

Mae **gorsaf reilffordd Mayhill Trefynwy** (Saesneg: *Monmouth Mayhill railway station*) yn orsaf reilffordd segur ar Reilffordd Ross a Threfynwy, cafodd ei agor yn 1873 ac wedyn ei chau yn 1959. Roedd yr orsaf yn un o ddwy orsaf a oedd yn gwasanaethu tref Trefynwy yng Nghymru ac wedi ei leoli ar y lan arall Afon Gwy o Drefynwy. Hwn oedd y derfynfa gychwynnol y llinell, ond cafodd y llinell ei hymestyn ar draws Afon Gwy i'r orsaf gyffordd Troy Trefynwy yn 1874.

Fe'i hagorwyd yn wreiddiol fel gorsaf dros dro ac yn fuan daeth i fod yn orsaf barhaol. Mae'r adeilad yr orsaf wedi ei ddymchwel, ond mae'r llwyfannau yn dal i fodoli.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Trefynwy Mayhill
Categori:Gorsafoedd rheilffordd yn Sir Fynwy

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Mudiad dinesyddion sofran

Mudiad gwrth-lywodraethol yn yr Unol Daleithiau yw'r **mudiad dinesyddion sofran**. Mae aelodau'r mudiad yn credu eu bod yn atebol i'r gyfraith gyffredin yn unig ac nid yn ddarostyngedig i statudau, boed ar y lefel ffederal, taleithiol, neu fwrdeistrefol, ac maent yn ceisio anwybyddu'r awdurdodau llywodraethol, gan gynnwys y llysoedd, yr heddlu, asiantaethau trethu, ac asiantaethau cofrestru cerbydau a thrwyddedu gyrwyr. Maent yn honni eu bod yn ddinesyddion "sofran" gan eu bod yn gwrthod awdurdod y llywodraeth dros eu bywydau, tra bo "dinesyddion ffederal" yn ildio'u hawliau trwy dderbyn y gyfraith ffederal. Maent yn ystyried y Pedwarydd Welliant ar Ddeg i'r Cyfansoddiad, y Cod Masnach Unffurf, a darnau eraill o ddeddfwriaeth yn gyfrifol am droi Americanwyr yn ddinesyddion ffederal.

Mae nifer o lysoedd ac asiantaethau llywodraethol wedi gwrthod dadleuon aelodau'r mudiad. Mae'r Biwro Ymchwil Ffederal (FBI) yn ystyried y mudiad yn "fygythiad terfysgol mewnol".

## Gweler hefyd 
* Rhyddfreinwyr ar y tir, mudiad tebyg ym Mhrydain a gwledydd eraill
* Mudiad adbryniad, mudiad sy'n seiliedig ar ddamcaniaeth gydgynllwyniol bod llywodraeth yr Unol Daleithiau yn defnyddio'i dinesyddion fel sicrwydd cyfochrog yn erbyn dyled dramor
* Mudiad Gwladgarol Cristnogol, mudiad Americanaidd tebyg gyda phwyslais ar Gristnogaeth
* Mudiad milisia, mudiad Americanaidd adain dde ag agweddau tebyg
* Protestwyr treth, mudiad yn yr Unol Daleithiau sy'n gwrthwynebu trethiant

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfraith gyffredin
Categori:Cyfraith yr Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddiaeth yr Unol Daleithiau
Dinesyddion sofran
Citin

Polysacarid gwrthsafol sy’n rhoi cynhaliaeth adeileddol i gellfuriau ffyngau ydy **Citin**,  (C8H13O5N)n gan roi iddynt gryfder a siâp. Mae’n digwydd hefyd yn ysgerbydau allanol pryfed ac mewn arthropodau eraill. Mae’n bolymer o ffurf addasedig o glwcos (gyda nitrogen wedi’i ychwanegu).

Categori:Acetamides
Conidiwm

bawd|Conidia ar conidiophores.
Sbôr ungellog anrhywiol ydy **condinium** (neu **conidia**), a gynhyrchir yn allanol o fyseliwm ffyngaidd nad yw'n cael ei ffurfio o fewn y sborangiwm. Daw'r gair o'r Groeg "conia" sef "llwch".

Categori:Mycoleg
Corff hadol

**Corff hadol** neu **ffrwythgorff** ydy'r ffurfiannau ffyngaidd sy’n dwyn naill ai’r sborau neu’r organau sy’n cynhyrchu’r sborau (sef sborangia). Er enghraifft, basidiocarpau basidiomysetau (caws llyffant, madarch a ffyngau ysgwydd) neu asgocarpau asgomysetau. Fe’u gelwir hefyd yn sborofforau.

Categori:Ffyngau
Burum

*am band jazz, Burum ewch yma: Burum*

[bawd|Burum gwlyb o [Norwy.]]
Gall y term **burum** gyfeirio at unrhyw ffwng, ni waeth beth yw ei ddosbarthiad, sy'n bodoli fel celloedd unigol yn hytrach na hyffae. Mae'n ymddangos ei fod yn ffurf o dyfiant sy’n arbennig o addas ar gyfer cyfryngau hylifol (o'i gymharu â hyffae). Mae'r celloedd hyn yn atgynhyrchu drwy flaguro. Asgomysetau yw'r burumau mwyaf nodweddiadol, gan gynnwys y burum sych *Saccharomyces cerevisiae* a ddefnyddir mewn bragu a phobi, ond gall y ffurf furum hefyd ddigwydd mewn ffyngau eraill pan fyddant yn cael eu tyfu mewn cyfrwng hylifol siwgraidd.

Categori:Ffyngau
Gwlff Tongking

bawd|Gwlff Tongking
Gwlff o Fôr Deheuol Tsieina yw **Gwlff Tongking** neu **Gwlff Tonkin** (, , "Bae'r Gogledd") sy'n ffinio â gogledd ddwyrain Fietnam a de ddwyrain Tsieina.

## Gweler hefyd 
* Bae Hạ Long
* Digwyddiad Gwlff Tongking
* Hainan

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Fietnam
Categori:Daearyddiaeth Tsieina
Tongking
Y Gamriw

Mae **Y Gamriw** yn gopa mynydd a geir yn Nyffryn Elan yn Ne-orllewin Cymru; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 555 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 604 metr (1982 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Dewey
Thalws

Ffurfiant neu “gorff” ffyngaidd llystyfol, ydy **thalws**, a hwnnw heb ei rannu’n goesyn, dail a gwreiddiau, er enghraifft “corff planhigol” cennau neu algâu.

Categori:Bioleg
Sygot

Y gell ddiploid a ffurfir fel cynnyrch ffrwythloniad (h.y. uniad gametau gwryw a benyw neu uniad cnewyll o teipiau paru dirgroes) yw **sygot** (hefyd **ieurith**).

Categori:Bioleg cell
Categori:System atgenhedlu
Sbôr

Corffyn atgenhedlol, ungell fel arfer, yw **sbôr**, sy’n  wrthiannol iawn i ddysychu a gwres ac yn medru egino a thyfu’n organeb newydd. Mae sborau yn rhan o gylchredau bywyd llawer o blanhigion di-had, algâu, ffyngau a phrotistiaid. Gallant gael eu cynhyrchu’n rhywiol neu’n anrhywiol, a gallant fod naill ai’n ffurfiannau gwasgariad neu’n ffurfiannau goroesiad.

Categori:Bioleg cell
John B. Floyd

31ain Llywodraethwr Virginia, Ysgrifennydd Rhyfel yr Unol Daleithiau, a Cadfridog Cydffederal oedd **John Buchanan Floyd** (1 Mehefin 1806 – 26 Awst 1863).

Roedd yn fab John Floyd, 25ain Llywodraethwr Virginia a fu'n o dras Gymreig.  Addysgwyd ef yn Coleg De Carolina.  Gwasanaethodd fel Llywodraethwr Virginia o 1849 hyd 1852.  Yn y Rhyfel Cartref America arweiniodd fyddin Cydffederal ym mrwydr Fort Donelson yn Tennessee o 11 Chwefror i 16 Chwefror 1862 yn erbyn Ulysses S. Grant.

Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Marwolaethau 1863
Categori:Llywodraethwyr Virginia
Unbreakable (cân Sinplus)

Cân gan y deuawd Sinplus dan y label record I&G Productions. Cafodd y gân ei dewis i gynrychioli'r Swistir yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2012 yn Baku, Aserbaijan. Rhyddhawyd y gân fel sengl digidol ar 1 Hydref 2011 fel sengl cyntaf o'r albwm debut y deuawd, *Disinformation*.

## Siart
## Hanes rhyddhad
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Fideo cerddoriaeth Unbreakable

Categori:Caneuon Eurovision 2012
Categori:Senglau 2012
Hunter S. Thompson

Newyddiadurwr ac awdur o'r Unol Daleithiau oedd **Hunter Stockton Thompson** (18 Gorffennaf 1937 – 20 Chwefror 2005) a ysgrifennodd *Fear and Loathing in Las Vegas* (1971), ''Fear and Loathing on the Campaign Trail '72* (1973), a *The Rum Diary'' (1998).

Arloesodd gydag arddull newyddiadurol newydd, newyddiaduraeth gonzo, lle mae'r gohebydd yn cymryd rhan ganolog yn yr hyn mae'n ei adrodd. Mae Thompson yn adnabyddus am ei ddefnydd o alcohol, LSD, mescalin, cocên, ei hoffter o ddrylliau, ei gasineb tuag at Richard Nixon, a'i ddirmyg eiconoclastig tuag at awdurdod. Lladdodd ei hun yn 2005.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Colofnwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwleidyddol o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion yn ymwneud â chyffuriau
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Colorado
Categori:Pobl o Kentucky
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Hyffa

Uned dwf sylfaenol y rhan fwyaf o ffyngau ydy **hyffa**. Gellir ei ystyried fel cyfres o gelloedd wedi’u cysylltu â’i gilydd mewn ffilament. Gall y “celloedd” hyn gael eu gwahanu gan groesfur a elwir yn septwm, sy’n caniatau llif maetholion ond sy’n cyfyngu organynnau i’r celloedd lle cawsant eu cynhyrchu.

Categori:Mycoleg
Brian Curvis

Paffiwr o Gymru oedd **Brian Nancurvis** (14 Awst 1937 – 8 Ionawr 2012), neu **Brian Curvis**.  Fe'i ganwyd yn Abertawe.

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Brwydr Trefynwy (1233)

Ar 25 Tachwedd 1233 ymladdwyd **Brwydr Trefynwy** rhwng milwyr Harri III (brawd Siwan) a Richard Marshal, 3ydd Iarll Penfro a oedd wedi wedi dod i gytundeb gyda Llywelyn Fawr ac Owain ap Gruffudd (ŵyr  yr Arglwydd Rhys). Roedd Richard yn fab i'r enwog William Marshal, Iarll 1af Penfro.
bawd|chwith|Cofeb William Marshal (tad Richard) yn *Temple Church*, Llundain.

Asgwrn y gynnen oedd y ffaith i Marshal wrthod ymweld â'r brenin yn ei Lys yng Nghaerloyw yn Awst 1233 a chyhoeddodd y brenin ef yn fradwr; dychwelodd Marshall i'w gastell yng Nghas-gwent. Ymateb y brenin oedd symud ei filwyr i'r Fenni. Daeth Owain a'i fyddin i ymuno â byddin Marshall ac aethant ar eu hunion i gipio Castell Caerdydd, Castell Casnewydd, y Fenni a Chastell y Grysmwnt, 10 milltir i'r gogledd o Drefynwy, o fewn tafliad carreg â'r ffin rhwng Sir Fynwy a Swydd Henffordd yn Lloegr. Dychwelodd y brenin i Gaerloyw.

Daeth y ddwy fyddin at ei gilydd ychydig i'r gorllewin o Afon Mynwy, ger Trefynwy: ar dir a elwir heddiw yn "Gaeau Vauxhall". Lladdwyd nifer helaeth o filwyr y brenin wrth iddynt geisio dianc; Marshall ac Owain a orfu.

## Cyfeiriadau
Categori:1233
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Trefynwy
Hannah Stone

Telynores frenhinol i'r Tywysog Siarl, Tywysog Cymru ydy **Hannah Stone** (ganed 27 Ebrill 1987).

## Ei blynyddoedd cynnar
Daw Hannah o Abertawe a bu'n byw yn ardal Treboeth a'r Mwmbwls.

## Addysg
Mynychodd Ysgol Gynradd Bryn-y-mor cyn symud ymlaen i Ysgol Gyfun Gŵyr Parhaodd â'i haddysg yn Llundain yn Ysgol Gerdd a Drama Guildhall, lle derbyniodd radd anrhydedd ac ôl-radd yng Ngherddoriaeth.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Hannah Stone 
*Hannah Stone ar wefan Tywysog Siarl 

Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gŵyr
Ceredigion (cylchgrawn)

Cylchgrawn hanes lleol blynyddol yw ***Ceredigion*** yn ymwneud â hanes Ceredigion, Cymru, a gyhoeddir gan Gymdeithas Hanesyddol Ceredigion.

Sefydlwyd Cymdeithas Hynafiaethwyr Sir Aberteifi / Cardiganshire Antiquarian Association yn 1911 i hyrwyddo dealltwriaeth o hanes ac archaeoleg y sir.  Yn 2002 newidiwyd yr enw i Gymdeithas Hanesyddol Ceredigion.  Cyhoeddodd y Gymdeithas eu Trafodion (*Transactions and Archaeological Record of the Cardiganshire Antiquarian Association*) o 1911 hyd at 1938.

Ym 1951 cychwynnwyd *Ceredigion: Cylchgrawn Cymdeithas Hynafiaethwyr Sir Aberteifi* (). Yn 2002 fe'i ail-enwyd yn *Ceredigion: Cylchgrawn Cymdeithas Hanesyddol Ceredigion* ().  Mae’n cynnwys erthyglau hanesyddol, adolygiadau ar lyfrau ynghyd â nodiadau ar y Gymdeithas.  Saesneg yw’r iaith gan mwyaf ond mae rhywfaint o’r cynnwys yn Gymraeg.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido yn rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
**Transactions and Archaeological Record of the Cardiganshire Antiquarian Association* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
**Ceredigion: Journal of the Cardiganshire Antiquarian Society* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
**Ceredigion: Journal of the Ceredigion Historical Society* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
*gwefan Cymdeithas Hanes Ceredigion 

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau hanes
Categori:Hanes Ceredigion
Rhestr corau yng Nghymru

Dyma restr o gorau a phartion cerdd yng Nghymru ynghyd â'u gwefanau:

* Adlais, Cymysg (http://www.adlais.com )
* Bois y Castell (http://www.boisycastell.org )
*Bechgyn Bro Taf (https://www.bechgynbrotaf.com/)
* Cantorion Bro Cefni
* Cantorion y Rhyd arweinydd: Dr Hywel Glyn Lewis
* Côr ABC, Cymysg, (www.corabc.org)
* Côr Bro Dyfnan, arweinydd: Dr Marian Thomas
* Côr Bro Dysyni
* Côr Bro Meirion
* Côr Caerdydd, (gwawr.owen@btinternet.com)
* Côr Canna, arweinydd: Delyth Medi Lloyd
* Côr Cantre’r Gwaelod, (rhoshelyg@btinternet.com)
* Côr Cardi-Gân, cymysg, (http://www.corcardi-gan.com )
* Côr CF1, (http://www.aelwydcf1.com ), Arweinydd: Eilir Owen-Griffiths
* Côr Crymych a’r Cylch, cymysg, arweinydd: Eiry Jones
* Côr Cymysg Llanuwchllyn, arweinydd: Mary Lloyd Davies
* Côr Eifionydd, Cymysg, (http://www.coreifionydd.cymru1.net ), arweinydd: Pat Jones
* Côr Eryri, merched, arweinydd: Siân Wheway
* Côr Ger y Lli, Cymysg, arweinydd: Gregory Roberts
* Côr Glannau Tafwys
* Côr Godre’r Aran
* Côr Godre’r Eifl
* Côr Gore Glas
* Côr Meibion Aberystwyth, arweinydd: Carol Davies
* Côr Meibion Bro Aled, (http://www.corbroaledchoir.com ), arweinydd: Anwen Mair
* Côr Meibion Caernarfon, (http://www.cormeibioncaernarfon.org)
* Côr Meibion Dinas Bangor
* Côr Meibion Dwyfor
* Côr Meibion Dyffryn Aman
* Côr Meibion Dynfant
* Côr Meibion Dyfi, arweinydd: Gwilym Brynion Davies
* Côr Meibion Hogia’r Ddwylan, (http://www.hogiarddwylan.co.uk )
* Côr Meibion Llanelli (http://www.llanellimalechoir.co.uk )
* Côr Meibion Maelgwn, arweinydd: Trystan Lewis
* Côr Meibion Pendyrus (http://www.pendyrus.org)
* Côr Meibion Pontarddulais (http://www.pontarddulaismalechoir.com)
* Cô Meibion Porth Tywyn
* Côr Meibion Prysor, arweinydd: Iwan Morgan Ffon
* Côr Meibion Taf, (www.cormeibiontaf.co.uk), arweinydd: Robert Nicholls
* Côr Meibion Trelawnyd, (http//:www.trelawnydmalevoicechoir.com)
* Côr Meibion y Fflint, (http://www.flintmalechoir.co.uk ), arweinydd: Huw Dunley
* Côr Meibion y Penrhyn
* Côr Merched Bro Nest, arweinydd: Manon Easter Lewis
* Côr Merched Edeyrnion
* Côr Merched Llanfair ym Muallt
* Côr Merched Lleisiau’r Cwm, Dyffryn Aman, (http://www.lleisiaurcwm.co.uk )
* Côr Merched Y Rhos
* Côr Meibion Pontypridd, Pontypridd
* Côr Rhuthun a’r Cylch, Cymysg, arweinydd: Robat Arwyn
* Côr Sainteilo, Cymysg, arweinydd: Owain Gruffydd
* Côr Seingar, (http://www.seingar.co.uk )
* Côr Tŷ Tawe, arweinydd: Helen Gibbon
* Côr Waunarlwydd, arweinydd: Davida Lewis
* Côr y Traeth, Ynys Môn, arweinydd: Annette Bryn Parry
* Côrdydd, (http://www.cordydd.com ), arweinydd: Sioned N. James
* Corlan, arweinydd: Ceirios Jenner
* Cytgord, Côr Merched, Cwm Cynon, arweinydd: Michael Jones
* Cywair, arweinydd: Islwyn Evans.
* Hogie’r Berfeddwlad, Conwy
* Lleisiau Lliw, Côr Merched, arweinydd: Christopher Davies
* Parti Meibion Bara Brith, arweinydd: Huw Goronwy
* Parti'r Efail, Parti meibion, Pontypridd
* Parti’r Pentan, yr Wyddgrug, arweinydd: Siân Meirion
* Tonic, Caerfyrddin

Categori:Rhestrau cerddoriaeth
Categori:Corau Cymreig
Moel Penderyn

Mae **Moel Penderyn** yn gopa mynydd a geir  rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 266 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 371 metr (1217 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Rhondda Cynon Taf
Categori:Copaon Hump
Sirius

[300px | bawd | Llun o Sirius recordiwyd gyda [Telesgop Gofod Hubble yn dangos y cydymaith o ddisgleirdeb gwan, Sirius B, i'r gwaelod ar y chwith. Effaith adeiledd sydd yn dal ail ddrych y telesgop yw'r batrwm croes.]]

Seren ddisgleiriaf yn wybren y nos yw **Sirius** (Cymraeg: **Seren y Ci**), gyda mantioli ymddangosol (gweladwy) o −1.46.
Mae hi oddeutu 8.6 o flynyddoedd goleuni i ffwrdd yng nghytser Canis Major. Adnabyddir hi hefyd fel **Alpha Canis Majoris** (**α CMa**).

Yn 2016 cydnabu'r Undeb Seryddol Rhyngwladol yr enw Sirius fel un swyddogol.
Mae'r enw wedi cael ei ddefnyddio yn Gymraeg ers canrifoedd.

## Natur y seren
Mae Sirius yn seren ddwbl, gyda un o'r cydrannau, **Sirius A**, yn llawer iawn mwy disglair na'r ail, **Sirius B**. Gyda dosbarth sbectrol o A1V, mae Sirius A yn ymddangos gyda lliw gwyn i'r llygad noeth pan yn uchel yn yr awyr nos. Mae gan Sirius A fàs 2.12 gwaith màs yr Haul.

Seren gorrach gwyn yw Sirius B gyda mantioli ymddangosol (gweladwy) o 8.44. Gallai Sirius B fod yn anodd i'w weld trwy rhai telesgopau seryddwyr amatur oherwydd effaith golau Sirius A. Mae'r ddwy seren yn cylchdroi dros gyfnod o 50 mlynedd. Mae'r pellter rhwng y ddwy yn newid o 8.1 i 31.5 gwaith y pellter rhwng yr Haul a'r Ddaear, oherwydd eu cylchdroeon hirgrynion. Mae gan Sirius B fàs 1.03 gwaith màs yr Haul.

## Y seren yn y wybren
Mae Sirius yn un o dri chornel seroliaeth Triongl y Gaeaf. Ymddengys Sirius yn agos i gytser Orïon yn y wybren, ac mae Sirius yn hawdd i'w ganfod trwy ddilyn llinell trwy tair seren wregys Orïon i'r de-ddwyrain.

Lleolir yr Haul gyferbyn â Sirius yn y wybren ar ddechrau mis Ionawr, oherwydd symudiad y Ddaear o amgylch yr Haul, a felly rhwng Ionawr a Mawrth mae Sirius yn rhan amlwg o awyr y nos am oriau ar ôl iddi nosi. Mae hyn yn golygu bod Sirius i'w gweld orau yn ystod y gaeaf o hemisffer gogleddol y byd, ac yn ystod haf hemisffer y de.

Gyda gogwyddiad o −17°, dydy Sirius byth yn codi mwy nag 22° uwchben y gorwel o Gymru. Felly, o Gymru, pan mae Sirius i'w weld yn yr awyr nos, gwelir hi uwchben gorwel y de, de-ddwyrain neu dde-orllewin. Oherwydd ei bod yn aml yn isel yn yr awyr, ac oherwydd ei ddisgleirdeb, mae Sirius yn aml yn dangos newidiadau yn ei liw a disgleirdeb i arsyllwyr yng Ngogledd Ewrop–effaith atmosffer y Ddaear yw hyn a dim byd i'w wneud â'r seren ei hun.

Sirius yw'r seren ddisgleiriaf o'r Ddaear oherwydd ei hagosrwydd cymharol a'r ffaith bod y seren yn allyrru llawer o oleuni ei hun.

## Cyfeiriadau
Categori:Sêr gydag enwau priod
Categori:Canis Major
Contemporary Wales

Cyhoeddir ***Contemporary Wales*** gan Wasg Prifysgol Cymru ar ran y Bwrdd Gwybodau Celtaidd.

Cylchgrawn Saesneg blynyddol yn cynnwys erthyglau academaidd ac adolygiadau yn ymwneud â gwleidyddiaeth, hanes a materion cyfoes yw *Contemporary Wales*. Ymddangosodd gyntaf yn 1987.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido yn rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
* Contemporary Wales ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Cymru
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Cylchgronau gwleidyddol
Categori:Cylchgronau hanes
Categori:Sefydliadau 1987
Yr Arloeswr (cylchgrawn)

Cylchgrawn llenyddol chwarterol,  Cymraeg oedd ***Yr Arloeswr*** a gyhoeddwyd rhwng 1957 a 1960.  
Cyhoeddwyd *Yr Arloeswr* gan ei olygyddion, R. Gerallt Jones a Bedwyr Lewis Jones, gyda chyfraniadau gan gyfrannwyr megis Gwyn Thomas a Bobi Jones. Roedd yn cynnwys storïau byrion, cerddi ac adolygiadau llyfrau, ac weithiau waith celf.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido yn rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolen allanol 
* Yr Arloeswr ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau llenyddol
Cennad (cylchgrawn)

Cylchgrawn Cymraeg oedd ***Cennad: cylchgrawn Y Gymdeithas Feddygol***; roedd yn cynnwys erthyglau ar feddygaeth glinigol a chyffredin yng Nghymru.

Ffurfiwyd Y Gymdeithas Feddygol yn 1975, gyda'r amcan i roi cyfle i feddygon a myfyrwyr meddygol drafod pynciau clinigol trwy gyfrwng y Gymraeg.  Ar hyn o bryd, cynhelir un gynhadledd y flwyddyn.  Cyhoeddwyd y cylchgrawn *Cennad* er mwyn cofnodi deunydd clinigol o 1980 hyd at 2003.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido yn rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
* *Cennad* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
* Gwefan Y Gymdeithas Feddygol 

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau meddygol
Categori:Sefydliadau 1980
Flintshire Historical Society journal

Sefydlwyd Cymdeithas Hanes Sir y Fflint yn 1911 i gasglu a chyhoeddi deunydd archaeolegol a hanesyddol yn ymwneud â Sir y Fflint. Mae’n elusen gofrestredig.

O 1911 hyd 1976, cyhoeddodd y Gymdeithas gyfres o Gyhoeddiadau blynyddol ***Flintshire Historical Society publications***, yn Saesneg, yn cynnwys trawsgrifiadau ac erthyglau yn ymwneud â’r sir, ynghyd ag adolygiadau ar lyfrau a nodiadau’r gymdeithas. Yn 1978 newidiwyd yr enw i ***Flintshire Historical Society journal***.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
* *Flintshire Historical Society publications* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
* *Flintshire Historical Society journal* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
*Gwefan Cymdeithas Hanes Sir y Fflint 

Categori:Cylchgronau Cymru
Categori:Hanes Cymru
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Llyfrau am Sir y Fflint
Categori:Sefydliadau 1911
Y Ford Gron (cylchgrawn)

Roedd '''''Y Ford Gron: papur Cymry'r byd''''' yn gylchgrawn misol poblogaidd Cymraeg, yn cynnwys newyddion ac erthyglau ar deithio, ffasiwn, y celfyddydau a materion cyfoes. Roedd yn cynnwys darluniau, llythyron, traethawdau golygyddol a hysbysebion.

Cyhoeddwyd y cylchgrawn rhwng 1931 a 1935 gan Hughes a'i Fab, cyhoeddwyr llyfrau Cymraeg, cerddoriaeth, a chyfnodolion. Printiwyd deunaw mil o'r rhifyn gyntaf (chwe cheiniog hen oedd y pris) ac o dipyn i beth fe setlodd y cylchrediad ar dipyn dros 13,000.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
## dolen allanol 
* *Y Ford Gron* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Sefydliadau 1931
Gower (cylchgrawn)

Cylchgrawn Saesneg blynyddol yw ***Gower: journal of the Gower Society*** sy'n cynnwys erthyglau, ffotograffau a newyddion yn ymwneud ag archaeoleg, hanes, byd natur a thirlun yr ardal.  Cyhoeddwyd gyntaf yn 1948 ac mae’n parhau i ymddangos. Fe'i cyhoeddir gan Gyfeillion Gŵyr ().

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
* *Gower* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
* Gwefan y Gower Society

Categori:Cylchgronau Saesneg Cymru
Brycheiniog (cylchgrawn)

Cylchgrawn archaeoleg a hanesyddol Saesneg, blynyddol yw ***Brycheiniog*** a gyhoeddir gan Gymdeithas Brycheiniog a Chyfeillion yr Amgueddfa (), cymdeithas syddm wedi'i sefydlu yn Sir Frycheiniog (y Powys fodern; hen deyrnas Brycheiniog) yng Nghymru.

Sefydlwyd Cymdeithas Brycheiniog tua 1928 i hybu dealltwriaeth o dreftadaeth naturiol a hanesyddol y sir.  Ym 1986 ymunodd â Chyfeillion Amgueddfa Brycheiniog i ffurfio Cymdeithas Brycheiniog a Chyfeillion yr Amgueddfa.

Cychwynnwyd cyhoeddi'r cylchgrawn ym 1955, ac mae'n cynnwys  erthyglau academaidd yn ymwneud â’r ardal, adolygiadau ar lyfrau a rhestrau coffa. Mae hefyd yn cynnwys nodiadau ar y gymdeithas.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido yn rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
* Brycheiniog ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
* gwefan Cymdeithas Brycheiniog a Chyfeillion yr Amgueddfa 

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau hanes
Categori:Hanes Powys
Pembrokeshire Historian

Cylchgrawn hanes lleol Saesneg oedd y ***Pembrokeshire Historian: journal of the Pembrokeshire Local History Society*** a gyhoeddwyd yn flynyddol gan Gymdeithas Hanes Lleol Sir Benfro. Roedd yn cynnwys erthyglau academaidd a chyffredinol ar bynciau hanesyddol ac archaeolegol.  Ym 1985 ail-enwyd y cylchgrawn yn ***Cylchgrawn Cymdeithas Hanesyddol Sir Benfro /*** ***Journal of the Pembrokeshire Historical Society***.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
* *Cylchgrawn Cymdeithas Hanesyddol Sir Benfro / Journal of the Pembrokeshire Historical Society* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
* *Pembrokeshire Historian* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Saesneg Cymru
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Llyfrau am Sir Benfro
Journal of the Welsh Bibliographical Society

Sefydlwyd Y Gymdeithas Lyfryddol Gymreig yn 1907 i hyrwyddo astudiaeth o lyfryddiaeth, cyhoeddi, argraffu ac ysgrifennu yn y Gymraeg. Ei phrif weithgareddau oedd cyfarfod a darlith flynyddol a chyhoeddi’r cylchgrawn ***Journal of the Welsh Bibliographical Society*** a monograffau.
Mae *Cylchgrawn y Gymdeithas Lyfryddol Gymreig* yn cynnwys erthyglau ysgolheigaidd ar ysgrifenwyr Cymreig ac ymchwil lyfryddol a nodiadau’r gymdeithas yn y Gymraeg a’r Saesneg. Cafodd ei gyhoeddi’n flynyddol o 1910 hyd 1984.

## Dolenni allanol 
* *Journal of the Welsh Bibliographical Society* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau llenyddol
Journal of Welsh ecclesiastical history

Cylchgrawn Saesneg blynyddol yn cynnwys erthyglau academaidd ac adolygiadau ar lyfrau yn ymwneud â Christionogaeth yng Nghymru oedd ***Cylchgrawn Hanes Eglwysig Cymru*** ().  Cyhoeddwyd o 1984 hyd 1992, pan ddaeth yn ***Gylchgrawn Hanes Crefyddol Cymru*** ().

Golygwyd a chyhoeddwyd y *Journal of Welsh ecclesiastical history* gan y Parchedigion John R Guy a Roger L Brown dan yr enw Tair Eglwys Press, Tongwynlais, Caerdydd.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol 
* *Journal of Welsh ecclesiastical history* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Saesneg Cymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cyhoeddiadau crefyddol
Journal of Welsh Religious History

Cyhoeddir ***Cylchgrawn Hanes Crefydd Cymru*** gan Wasg Prifysgol Cymru ar ran Canolfan Uwchefrydiau Crefydd yng Nghymru, Prifysgol Bangor, a chyn hynny Cymdeithas Hanes Crefydd Cymru.
Cylchgrawn Saesneg yn cynnwys erthyglau academaidd, adolygiadau a newyddion yn ymwneud â hanes Cristionogaeth yng Nghymru yw’r *Journal of Welsh Religious History*.  Cyhoeddwyd dwy gyfres: y gyfres gyntaf, Cyfrolau 1 (1993) i 8 (2000); cyfres newydd Cyfrol (2001) i Cyfrol 4 (2004).  Mae'r cylchgrawn yn barhad o'r Journal of Welsh ecclesiastical history.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
* *Journal of Welsh Religious History* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Cymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cyhoeddiadau crefyddol
Noethgrug

Mae **Noethgrug** yn gopa mynydd a geir nghymuned Llanfair-ar-y-bryn rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 292 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 412 metr (1352 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 15 Tachwedd 2010.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Copaon Hump
Categori:Llanfair-ar-y-bryn 
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Gaerfyrddin
Baudouin, brenin Gwlad Belg

Roedd **Baudouin I** (Iseldireg: **Boudewijn Albert Karel Leopold Axel Marie Gustaaf van België**) (7 Medi 1930 – 31 Gorffennaf 1993) yn frenin Gwlad Belg rhwng 17 Gorffennaf 1951 hyd at ei farwolaeth.

Cafodd Baudouin ei eni yng Nghastell Stuyvenberg, ger Laeken, yn fab i'r Tywysog Leopold III ac yn ŵyr i Albert I, brenin Gwlad Belg.  Dilynodd ei dad fel brenin pan ymddiswyddodd y tad yn 1951. Priododd Fabiola de Mora y Aragón ar 15 Rhagfyr 1960.

Dilynwyd ef gan ei frawd y Tywysog Albert II.

Categori:Brenhinoedd Gwlad Belg
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Tŷ Sachsen-Coburg a Gotha
Piso

bawd|Merch yn piso
Mae **Piso** neu **wneud dŵr** yn rhan o'r system iwrein pan fo'r corff dynol (a llawer o anifeiliaid eraill) yn cael gwared o ddŵr o'r corff. Mae "piso" yn hen air Cymraeg a ddefnyddir yn naturiol iawn am y weithred yma o gael gwared â dŵr o'r corff. Ceir hefyd geiriau gwneud am y weithred o biso gan gynnwys "ysgarthu", a grewyd gan ysgolheigion o'r gair "carthu" gan eu bont yn credu fod angen dau gasgliad gwahanol o eiriau: geiriau llafar naturiol a geiriau gwahanol ar gyfer y byd meddygol ac academia. Fel arfer mae dyn yn sefyll i biso a merch yn eistedd neu'n mynd ar ei chwrcwd.

Yn ôl traddodiad, mae piso cynta'r bore yn beth da i wella pigyn clust; felly hefyd dail cypreswydden.

## Adeilad pwrpasol i'r gorchwyl
Ym mhob adeilad drwy'r byd ceir llefydd arbennig i biso a elwir yn lle chwech neu'n "dŷ bach". Arferent fod y tu allan i'r adeilad ond yn y rhan fwyaf o wledydd gwâr mae'r lle chwech y tu fewn i'r adeilad.

## Gwrthrychau i dderbyn y piso
bawd|chwith|Dau bo pi-pi o Ffrainc.
Mae'r "po pi-pi" yn declyn a ddefnyddir fel arfer i gasglu piso dros nos a'i wagio'n y bore. Y lle arferol i'w gadw yw o dan y gwely - cyn i wlâu (neu welyau) "difan" gyrraedd!

## Dywediadau
Ceir llawer o ddywediadau'n cynnwys y gair gan gynnwys:
* ''Piso sy'n fater pwysig*
* *Rhy hwyr codi pais ar ôl piso''
* Cred rhai fod cyffwrdd blodyn dant y llew yn peri i chi wlychu'r gwely a gelwir y blodyn hwn (fel ag yn y Ffrangeg hefyd) fel "Blodyn Pi-pi'n y Gwely".

### Piso fel arwydd o sarhau person
bawd|Cartwn yn awgrymu fod yr arfer o dreisio carcharorion rhyfel yn ddigwyddiad dyddiol gan aelodau o fyddinoedd Prydain ac Unol Daleithiau America.
Yn Ionawr 2012 cywilyddiwyd y byd gan luniau graffig o bedwar o "*marines*" yr Unol Daleithiau'n piso ar gyrff tri dyn yn Afghanistan; credir mai aelodau o'r Taliban oedd y meirwon.

## Delweddau graffig
## Cyfeiriadau
Categori:System iwrein
Y Gwyddonydd

:*Erthygl am gylchgrawn yw hon. Gweler hefyd Gwyddonydd.*
Cylchgrawn Cymraeg oedd ***Y Gwyddonydd*** yn cynnwys erthyglau, adolygiadau ac eitemau newyddion ar bynciau gwyddonol. Cafodd ei gyhoeddi rhwng 1963 a 1996 gan Wasg Prifysgol Cymru.

Ymddangosodd y cyfnodolyn chwarterol *Y Gwyddonydd* am y tro cyntaf ar Ddydd Gŵyl Dewi 1963, gyda chyhoeddiadau cyson hyd at 1996. Yr Athro Glyn O Phillips oedd y golygydd o'r rhifyn cyntaf yn 1963 hyd at y rhifyn olaf, yn 1993. "Fe'i sefydlwyd er mwyn dangos fod ymdrin â pynciau gwyddonol a thechnolegol o bob math drwy gyfrwng y Gymraeg yn gwbwl bosibl" yn ôl Dr Hefin Jones. Nifwl troellog trobwll yng nghytser *Canes Venatica* oedd y llun ar glawr y rhifyn cyntaf.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Y rhifyn cyntaf
Ffrwyth llafur Prifysgol Bangor oedd ar y cylchgrawn yn wreiddiol. Yn gefn i'r Golygydd Glyn O. Phillips, roedd Bwrdd Golygol: Llewelyn Chambers, Howard Davies a'r Dr Iolo Wyn Williams. Costiodd 3/6 (tri swllt a chwech) y rhifyn. Yn ei gyflwyniad dywed Is-Ganghellor Prifysgol Bangor y Dr Thomas Parry, "Dr Llywelyn Chambers a awgrymodd gyntaf y dylai fod cylchgrawn Cymraeg i drafod pynciau gwyddonol. Cafodd ef gefnogaeth ei goleg ym Mangor a phasiwyd ei awgrym i Fwrdd Gwasg y Brifysgol. Yng Ngorffennaf 1962 fe gyfarfu wyth o wyddonwyr o Gymry, dau o bob un o golegau'r Brifysgol, i drafod y posibilrwydd i gychwyn cylchgrawn gwyddonol Cymraeg."

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* *Y Gwyddonydd* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Gwyddoniaeth
Categori:Sefydliadau 1963
Categori:Dadsefydliadau 1996
Rheilffordd Dyffryn Gwy

bawd|260px
Roedd y **Rheilffordd Dyffryn Gwy** (Saesneg: *Wye Valley Railway*) yn rheilffordd 4 tr 8 1⁄2 modfedd (1,435&nbsp;mm) lled safonol a oedd yn rhedeg am bron i 15 milltir (24&nbsp;km) rhwng Cas-gwent a Threfynwy ar hyd y rhan isaf Dyffryn Gwy yn Sir Fynwy, Cymru, a Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr. Agorwyd y linell ar 1 Tachwedd 1876 ac fe'i ceuwyd i deithwyr ar 5 Ionawr 1959.

## Gweler hefyd
* Coleford, Monmouth, Usk and Pontypool Railway
* Rheilffordd Mynwy
* Ross and Monmouth Railway
* Rheilffordd Coleford (*Coleford Railway, Swydd Gaerloyw*)
* Hadnock Halt railway station
* Gorsaf reilffordd Mayhill Trefynwy
* Monmouth Troy railway station
* Monmouth Troy Goods Yard
* Wyesham Halt railway station

Dyffryn Gwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Zhuangoleg

Disgyblaeth academaidd sy'n astudio ieithoedd, llenyddiaeth, hanes a diwylliant o Zhuang yw **Zhuangoleg** (Zhuang: Hagcueŋь / Hagcuengh; Tsineëg Syml: 壮学; pinyin: Zhuàngxué) . Er mwyn gwneud hynny, fel rheol mae'r Zhuangolegwr yn dysgu o leiaf un o ieithoedd clasurol y rhanbarth.

Mae Zhuangolegwr  enwog yn cynnwys Huang Xianfan , Huang Zengqing, Ban Xiouwen, Zhou Zuoqiou, Huang Shaoqing, Liang Tingwang, Pan Qixu, Fan Ximu, Huang Chengshou, Qin Naichang, Qin Cailuan, Qin Shengmin, Zheng Chaoxiong a Qin Deqing.

## Indolegwyr nodedig
### genhedlaeth gyntaf
#  Huang Xianfan (黄现璠/黃現璠, 1899-1982)
#  Huang Zengqing (黄增庆/黃增慶, 1918-1995)
#  Ban Xiouwen (班秀文, g.1920)
#  Zhang Yiming (张一民/張一民, g.1923 )
#  Su Guanchang (粟冠昌, 1923- 2007)
#  Lan Hongen (蓝鸿恩/藍鴻恩, Zhuanglar, 1924-1995)
#  Ou Yang Ruoxiou (欧阳若修/歐陽若修,g.1928)
#  Li Guozhu (黎国轴/黎國軸，g.1933 )
#  Li Ganfen (李干芬/李乾芬, 1930 - ？)
#  Zhou Zuoqiou (周作秋, g.1934)
#  Huang Shaoqing (黄绍清/黃紹清,g.1934)
#  Wei Qilin (韦其麟, g.1935)

### ail genhedlaeth
#  Nong Guanpin (农冠品/農冠品, g.1936)
#  Qin Guosheng (覃国生/覃國生, g.1937 )
#  Liang Tingwang (梁庭望, g.1937 )
#  Pan Qixu (潘其旭, g.1938)
#  Fan Ximu (范西姆, g.1939)
#  Huang Chengshou (黄成授/黃成授, g.1941)
#  Huang Hanru (黄汉儒/黃漢儒, g.1943)
#  Zhang Zengye ( 张增业/張增業, g.1943)
#  Wei Da (韦达/韋達, g.1943)
#  Qin Naichang (覃乃昌, 1947-2010)
#  Qin Cailuan (覃彩銮/覃彩鑾, g.1950 )
#  Qin Shengmin (覃圣敏/覃聖敏, g.1950)
#  Yu Shijie (玉时阶/玉時階,g.1950)
#  Zheng Chaoxiong (郑超雄/鄭超雄, g.1951)

### drydedd genhedlaeth
#  He Longqun (何龙群/何龍群,g.1954)
#  Gong Yonghuei (龚永辉/龔永輝, g.1957)
#  Huang Guiqiu (黄桂秋, g.1957)
#  Huang Zhennan（黄振南,g.1957)
#  Liao Mingjun (廖明君, g.1961)
#  Huang Dongling (黄冬玲/黃冬玲, g.1962 )
#  Wei Suwen (韦苏文/韋蘇文, g.1963)
#  Qin Deqing (覃德清, g.1963 )
#  Yang Shuzhe (杨树喆/楊樹喆, g.1963)
#  Huang Xingqiu (黄兴球/黃興球, g.1964)
#  Lu Yongbin (卢勇斌, g.1964)
#  Li Fuqiang (李富强/李富強, g.1965)
#  Huang Pingwen(黄平文, g.1965) 
#  Huang Jiaxin (黄家信, g.1967)
#  Meng  Yuanyao (蒙元耀) 

### pedwerydd cenhedlaeth
#  Wei Shunli (韦顺莉/韋順莉, g.1969)
#  Jin Li (金丽/金麗)
#  Wei Danfen (韦丹芳/韋丹芳, g.1979) 

## Cyreiriadau 
## Dolenni allanol 
*The Zhuang Study Centre of Guang Xi University For Nationalities 

Categori:Archaeoleg Tsieina
Categori:Diwylliant Tsieina
Categori:Ysgolheictod
Pont Mynwy

Pont garreg gaerog sy'n croesi Afon Mynwy yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, Cymru, yw **Pont Mynwy** (hefyd **Pont Trefynwy**). Saif tua 1,600 troedfedd (500&nbsp;m) tua'r gorllewin o gydlifiad Afon Mynwy ag Afon Gwy. Dyma’r unig bont afon sydd wedi goroesi ym Mhrydain gyda’i thŵr porth yn sefyll ar y bont.

Mae'r bont yn dyddio o 1272.  Fe'i hadeiladwyd o dywodfaen coch; mae ganddi dri bwa. Mae'r tŵr porth gyda phorthcwlis yn dyddio o 1297 i 1315. Cafodd ei lledu ar y ddwy ochr yn gynnar yn y 19g, pan dorrwyd bwâu cerddwyr trwy dyrau y porthdy. Cafodd y bont ei hatgyfnerthu yn 1839 ac mae'n rhan o Muriau Tref Trefynwy. 

Credir i bont bren sefyll yma o'r blaen, ac yn 1988  cafwyd tystiolaeth archaeolegol o hynny. Dengys dyddio radiocarbon i'r coed a ddefnyddiwyd yn dod o gyfnod rhwng 1123 a 1169.

## Oriel

The Monnow Bridge.jpg|Ysgythriad o'r bont gan Thomas Hearne, 1780au
Monnow Bridge - geograph.org.uk - 1354397.jpg|Y bont o'r gorllewin
Monnow Street, Monmouth - geograph.org.uk - 307860.jpg|Yr olygfa i gyfeiriad y dwyrain - a'r dref
Farmers' market on Monnow Bridge - geograph.org.uk - 670778.jpg|Ffair anifeiliaid, 2008

## Gweler hefyd
* Pont Gwy, Trefynwy

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Monnow Bridge and Gateway", British Listed Buildings

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Fynwy
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Fynwy
Mynwy
Cerflun o Charles Rolls, Trefynwy

Saif **cerflun o Charles Rolls**, sy'n wyth troedfedd o uchder, y tu allan i Neuadd y Dref yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, yn ne Cymru. Fe'i cynlluniwyd gan Syr William Goscombe John, R.A. a Syr Aston Webb, R.A. fel cofeb i Charles Rolls, a oedd yn flaengar iawn yn nyddiau cynnar awyrenau, Balwnau ysgafnach nag aer a cheir rasio. Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas).

Fe'i gomisiynwyd yn 1910 gan gyngor y dref i ddathlu croesiad deuffordd Rolls ar draws y Sianel mewn awyren. Cafodd ei greu yn ffwndri A. B. Burton yn Thames Ditton.

## Delweddau

Delwedd:Rolls Stst Detail.JPG|Rolls yn archwilio'r awyren dwy-adail.
Delwedd:Rolls Stat Motor Racing.JPG|Plac yn dathlu ei gyfraniad  i rasio ceir. (Mewn Efydd)
Delwedd:Roll Stat Chan Flt.JPG|Croesi'r sianel. (Mewn Efydd)
Delwedd:Rolls Stat Ballooning.JPG|Dathlu ei gyfraniad i falwnio. (Mewn Efydd)
Delwedd:Rolls Stat Dedication.JPG|Cyflwynir y cerflun hwn...
Delwedd:Rolls stat 2010 plaque.JPG|Plac y cerflun o Rolls.
Delwedd:Rolls Stat Title.JPG|Cerflun o Rolls.
Delwedd:Rolls 1977 Plaque.JPG|Plac Rolls 1977.

Ceir plac ar y cerflun gyda'r geiriau:
ERECTED BY PUBLIC SUBSCRIPTION TO THE MEMORY OF THE HONBLE CHARLES STEWART ROLLS, THIRD SON OF LORD AND LADY LLANGATTOCK AS ATTRIBUTE OF ADMIRATION FOR HIS GREAT ACHIEVEMENTS IN MOTORING BALLOONING AND AVIATION. HE WAS A PIONEER IN BOTH SCIENTIFIC AND PRACTICAL MOTORING AND AVIATION AND THE FIRST TO FLY ACROSS THE CHANNEL FROM ENGLAND TO FRANCE AND BACK WITHOUT LANDING. HE LOST HIS LIFE BY THE WRECKING OF HIS AEROPLANE AT BOURNEMOUTH JULY 12 1910. HIS DEATH CAUSED WORLD WIDE REGRET AND DEEP NATIONAL SORROW.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1911
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Fynwy
Rolls
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Trefynwy
Tarddiad yr enw Mynwy

Mae'n debygol mai "llif cyflym" ydy ystyr gwreiddiol **Mynwy**, enw afon yn wreiddiol a roddodd ei enw hefyd i nifer o lefydd gan gynnwys Trefynwy a Sir Fynwy ac mae'r ystyr hwn yn debyg iawn i darddiad y gair Menai. Cafwyd y cofnod cyntaf o'r gair yn 1075 (Monemue) a Sesnigiwyd i "Monnow". Mae'n fwy na thebyg mai "Aber Mynwy" oedd yr enw gwreiddiol a cheir cofnod ohono'n dyddio yn ôl i 1136 (Aper Myngui ac Aper Mynuy).

Mae lleoliaf Trefynwy yn y cymer ble mae Afon Mynwy yn uno gydag Afon Gwy; maen bosibl mai cyfuniad sydd yma o *Mon* + *(G)*wy''.

Bedyddiwyd y dref yn **Blestiwm** gan y Rhufeiniaid.

## Gwy
Mae'n ymddangos i'r gair "Gwy" ddod o'r hen Frythoneg *guo*: "nadreddu" neu "ymdroelli" sef disgrifiad o symudiad yr afon. Ceir *Guoy* yn 800 a *Waia*, *Waie* (1086) a *Wai* (1148); *Gui*  a *Guai* erbyn 1175. O'r gair hwn y tarddodd "Gŵyr".

## Ffynhonnell
* Hywel Wyn Owen a Richard Morgan, *Dictionary of the Place-Names of Wales* (Gwasg Gomer, 2007)

## Gweler hefyd 
* Sir Fynwy

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Ysgyryd Fach

Mae **Ysgyryd Fach** yn gopa mynydd a geir  rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 165 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 271 metr (889 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Fynwy
Categori:Copaon Hump
Txillardegi

Awdur Basgeg oedd **José Luis Álvarez Emparanza**, neu **Txillardegi** (27 Medi 1929 - 14 Ionawr 2012).

Cafodd ei eni yn Donostia, Gwlad y Basg.

*Llysenwau eraill: Igara; Usako; Larresoro*

## Llyfryddiaeth
**Leturiaren Egunkari Ezkutua*

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Llenorion o Wlad y Basg
Categori:Llenorion Basgeg
Categori:Marwolaethau 2012
Gorsaf reilffordd Leeds

Mae **gorsaf reilffordd Leeds** yn gwasanaethu dinas Leeds yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr.

Leeds
Leeds
Rauf Denktaş

Gwleidydd ac Arlywydd Gogledd Cyprus rhwng 1983 a 2005 oedd **Rauf Denktaş** (27 Ionawr 1924 – 13 Ionawr 2012).

Cafodd ei eni yn Paphos.

Categori:Gwleidyddion o Gyprus
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2012
HMS Hotspur (1828)

Llong 46 gwn oedd '*HMS *Hotspur''''' a adeiladwyd yn yr 1800au. Cafodd ei hadeiladu, o bosibl ym Mhenfro, a'i lansio ar 9 Hydref 1828, mae'n debyg.

Roedd y llong yn 159tr o ran hyd a 41tr o led ac yn pwyso 1,171 tunnell BM.

## Cyfeiriadau
Categori:Llongau rhyfel
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Gorsaf reilffordd Cas-gwent

Mae **gorsaf reilffordd Cas-gwent** (Saesneg: *Chepstow*) yn gwasanaethu tref Cas-gwent yn Sir Fynwy, Cymru.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Categori:Cas-gwent
Cas-gwent
Gorsaf reilffordd Lydney

Mae **gorsaf reilffordd Lydney** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Lydney yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr.

## Gweler Hefyd
*Rheilffordd Fforest y Ddena

Lydney
Gorsaf reilffordd Caersallog

Mae **gorsaf reilffordd Caersallog** (Saesneg: *Salisbury railway station*) yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu dinas Caersallog yn Wiltshire, De-orllewin Lloegr.

Caersallog
Caersallog
Gorsaf reilffordd Caerwysg Canolog

Mae **Gorsaf reilffordd Caerwysg Canolog** (Saesneg: *Exeter Central railway station*) yn un o saith gorsaf reilffordd sy'n gwasanaethu dinas Caerwysg yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr.

Caerwysg Canolog
Gorsaf reilffordd Sheffield

Mae **gorsaf reilffordd Sheffield** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu dinas Sheffield yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr.

Sheffield
Sheffield
Gorsaf reilffordd Gobowen

Mae **gorsaf reilffordd Gobowen** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref Gobowen yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr. Mae'r orsaf yn gorwedd ar Reilffordd Amwythig i Gaer ac fe'i rheolir gan Trafnidiaeth Cymru.

Gobowen
Gobowen
Gorsaf reilffordd Lime Street Lerpwl

chwith|bawd|260px
Mae **gorsaf reilffordd Lime Street Lerpwl** (Saesneg: *Liverpool Lime Street railway station*) yn orsaf reilffordd yn ninas Lerpwl yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr. Mae'r orsaf yn cysylltu Lerpwl gyda gweddill Lloegr a'r Alban. Mae trenau trydanol yn mynd o Lerpwl i Birmingham a Llundain ers 1 Ionawr 1962. Cwblhawyd trydaneiddio'r rheilffordd rhwng Lerpwl a Manceinion ym Mai 2015. Mae gwasanaethau lleol yn cysylltu'r orsaf a Warrington, Preston a Wigan. Mae Trafnidiaeth Cymru yn gyfrifol am wasanaethau rhwng Lerpwl, Caer a Wrecsam trwy Runcorn ers 19eg Mai 2019.

## Cyfeiriadau
Lerpwl Lime Street
Categori:Lerpwl
Gorsaf reilffordd Ledbury

Mae **gorsaf reilffordd Ledbury** yn gwasanaethu tref Ledbury yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr.

Ledbury
Gorsaf reilffordd Colwall

Mae **gorsaf reilffordd Colwall** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu pentref Colwall yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr.

Colwall
Gorsaf reilffordd Manceinion

Gallai **gorsaf reilffordd Manceinion** cyfeirio at:

## Y Deyrnas Unedig
*Gorsaf reilffordd Piccadilly Manceinion
*Gorsaf reilffordd Victoria Manceinion
*Gorsaf reilffordd Oxford Road Manceinion