William Thomas (Islwyn)

:''Am ddefnydd arall o'r enw **Islwyn** gweler yma.''
Bardd o Gymro a anabyddir fel arfer wrth ei enw barddol **Islwyn** oedd **William Thomas** (3 Ebrill 1832 – 20 Tachwedd 1878). Er nad enillodd yr un o brif wobrau'r Eisteddfod Genedlaethol ac roedd yn gymharol anadnabyddus yn ystod ei fywyd, erbyn diwedd y 19g dechreuwyd ei ystyried yn un o feirdd Cymraeg mwyaf ei oes. Fe'i ganed ger yr Ynys-ddu yng Ngwent (bellach yn rhan o Fwrdeistref Sirol Caerffili) ac mae wedi'i ddisgrifio fel llenor mwyaf y Sir Fynwy hanesyddol.

## Bywgraffiad
### Cefndir Teuluol
bawd|chwith|Y tŷ lle ganed Islwyn.Roedd Islwyn yn fab i Morgan a Margaret Thomas, yr ieuengaf o naw plentyn. Cafodd ei eni mewn tŷ ger pentref bychan Ynysddu, yn Nyffryn Sirhywi, hanner ffordd rhwng Tredegar a Chasnewydd, ac yno y treuliodd y rhan fwyaf o'i oes. Saif Ynysddu wrth droed Mynydd Islwyn, tarddiad yr enw barddol cymerodd Islwyn iddo'i hun yn ddiweddarach. Er bod tad Islwyn yn siaradwr Cymraeg nid yw'n sicr os oedd ei fam yn medru'r iaith, a Saesneg oedd iaith yr aelwyd.

Roedd ei rieni'n weddol gefnog a chafodd addysg mewn amrywiol ysgolion yn Nhredegar, Casnewydd, Y Bont Faen ac Abertawe. Bwriedid iddo fod yn dirfesurydd, ond dangosodd ddiddordeb cynnar mewn barddoniaeth a phregethu. Methodistiaid oedd ei deulu ac mae'n debyg y bu ei frawd yng nghyfraith, Daniel Jenkyns, yn ddylanwad sylweddol ym magu diddordeb Islwyn yn yr iaith Gymraeg. Dechreuodd gyfansoddi barddoniaeth yn gynnar; ei brif athrawon barddol cynnar oedd y beirdd lleol Gwilym Ilid ac Aneurin Fardd.

### Ann Bowen
Yn ystod ei gyfnod yn Abertawe cyfarfu â merch ifanc o'r enw Ann Bowen ("Anne" mewn rhai ffynonellau), merch i roser. Roeddent yn bwriadu priodi ond bu farw Ann ar 24 Hydref 1853 yn ddisymwth wedi salwch byr. Ugain oed oedd Islwyn ar y pryd ac mae ôl y brofedigaeth honno a'r hiraeth a ddeilliodd ohoni i'w weld ar lawer o waith diweddarach Islwyn. Ni chyhoeddwyd y naill gerdd na'r llall yn llawn yn ystod bywyd y bardd, nac yn eu ffurfiau gwreiddiol nes canrif yn ddiweddarch, ond bellach ystyrir mai hwythau yw uchafbwyntiau ei waith, ac fe'u cyfrir ymysg uchafbwyntiau barddoniaeth Gymraeg yn gyffredinol ac yn y 19g yn enwedig.

Er bod rhai llinellau'n gyffredin rhyngddynt cerddi annibynnol yw'r ddwy gerdd, fodd bynnag tebyg iawn yw eu cymeriad a'u deunydd thematig. Yng ngeiriau Glyn Tegai Hughes, cofiannydd Islwyn, "Hanfod y ddwy gerdd yw'r frwydr rhwng amser ac anfarwoldeb, rhwng atgof a'r presennol, rhwng sylwedd ac ymddangosiad. Maes y gad yw'r byd naturiol, ond ar wedd gosmig yn hytrach na thirluniadol." Ceir ynddynt gyfeiriadau uniongyrchol ac anuniongyrchol at Ann Bowen ac at stromfeydd llythrennol a throsiadol; roedd awdl Caledfryn ar *Long-ddrylliad y Rothesay Castle* yn ddylanwad sylweddol ar y gerdd.

Am dros ganrif wedi cyfansoddi'r cerddi hyn bu cryn dryswch ynghylch natur *Y Storm*, oherwydd i Islwyn gyhoeddi rannau o'r gerdd gyntaf fel cerddi unigol dan deitlau gwahanol yn ystod ei fywyd ei hun (dyma yw cyfran sylweddol o'r gyfrol *Caniadau* (1867)). Darganfuwyd yr ail *Storm* wedyn gan O. M. Edwards pan aeth ati i gyhoeddi holl weithiau'r bardd ar ôl ei farwolaeth: ymddangosodd golygiad Edwards o'r gerdd yn *Gwaith Barddonol Islwyn* yn 1897, ond cynhwysodd rhai rhannau o'r gerdd gyntaf hefyd nad oedd wedi sylweddoli eu bod yn rannau o gerdd gwahanol, yn ogystal â deunyddiau eraill nad oeddynt yn rhan o'r *Storm* o gwbl. Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach cafodd Edwards hyd i lawysgrif y *Storm* gyntaf a chyhoeddi rhannau ohono yn *Gwaith Islwyn* (1903), ond heb sylweddoli mai cyfanwaith ydoedd (yn rannol oherwydd ei fod yn adnabod y rhannau a gyhoeddwyd eisoes). Oherwydd y dryswch hwn bu cryn ddadlau ynghylch union gynnwys, ffurf, strwythur ac arwyddocâd y cerddi nes cyhoeddwyd golygiadau safonol a llawn o'r ddwy gerdd yn 1980 ac 1990 gan Meurig Walters. 

Nodwedd diddorol am y ddwy *Storm* sy'n eu gwneud yn wahanol i'r mwyafrif o gerddi hir y cyfnod yw nad oeddynt wedi'u bwriadu ar gyfer cystadleuaeth Eisteddfodol: yn wir, honodd W. J. Gruffydd mai Islwyn oedd y bardd cyntaf ers Dafydd Ionawr i ganu cerdd hir ar destun o'i ddewis ef ei hun. Fodd bynnag, mae gwir fwriad Islwyn ynghylch y cerddi hyn yn parhau'n ddirgelwch: nid yw'n hysbys ai fersiwn i ddisodli'r cyntaf oedd yr ail *Storm* ac a oedd yn bwriadu ei chyhoedi o gwbl (ac os felly pam na wnaeth), neu a fwriadodd Islwyn eu cyfuno neu eu diwygio eto rywdro. Cred O. M. Edwards (nad oedd wedi dirnad bodolaeth y gerdd gyntaf) oedd bod Islwyn yn bwriadu cyfuno'i holl waith barddonol o dan y teitl *Y Storm*, ond nid oes tystiolaeth o hyn mewn gwirionedd ac mae'n bosib iawn mai methiannau oeddynt yn ei dyb ef nad oedd yn eu hystyried yn deilwng i'w cyhoeddi.chwith|250px|bawd|Islwyn, tua 1875

### Bardd Eisteddfodol a Newyddiadurwr
Yn 1854 dechreuodd bregethu gyda'r Methodistiaid; fe'i ordeiniwyd yn 1859 ond ni ddaeth yn weinidog ar eglwys erioed. Cynhaliai ei hunan drwy'r etifeddiaeth a gawsai o'i rieni sef rhes o dai rhent gerllaw, a chyfoeth ei wraig Martha Davies o Abertawe, llys-chwaer Ann, a briododd yn 1864. Ni chawsant blant. Gweithiodd hefyd fel newyddiadurwr, golygydd colofnau barddol a sylwebydd ar lenyddiaeth gan mwyaf. Cyfrannai'n gyson i'r cylchgronau, e.e. *Y Traethodydd*, *Y Drysorfa*, *Y Dysgedydd* a'r *Cylchgrawn*. Yn 1854 cyhoeddwyd ei gyfrol gyntaf, *Barddoniaeth*. Bu'n olygydd ar *Y Cylchgrawn*, *Yr Ymgeisydd*, *Y Glorian* a'r *Gwladgarwr* ac ar golofnau barddoniaeth *Y Faner* a'r *Cardiff Times*.

Wedi rhoi'r *Storm* i'r neilltu yn 1856, barddoniaeth ar gyfer cystadlaethau oedd cyfran helaeth o'i weithgarwch llenyddol dros weddill ei oes. Cystadleuai yn yr eisteddfodau lleol a'r Eisteddfod Genedlaethol ac er na enillodd yr un o brif wobrau'r Eisteddfod Genedlaethol er gwaethaf sawl ymdrech, bu'n ddigon llwyddiannus yn y mân Eisteddfodau: enillodd y goron am ei awdl ar *Carnhuanawc* yn Eisteddfod Y Fenni yn 1853; enillodd cadeiriau yn Y Rhyl am awdl *Y Nos* yn 1870, yng Nghaergybi am awdl *Moses* yn 1872, yng Nghaerffili am awdl *Cartref* yn 1874 ac yn Nhreherbert am awdl *Y Nefoedd* yn 1877.

250px|dde|bawd|Cartref Islwyn (y tŷ olaf ar y dde) wrth droed Mynydd Islwyn
Rhoddwyd y portread canlynol ohonno gan ei gyfaill oes Daniel Davies ohono:
:"Bychan ydoedd o gorffolaeth, ac ysgafn, tua phump troedfedd a chwech modfedd o daldra; yr oedd o bryd tywyll, a'i ymddangosiad yn llednais a gwylaidd; yr oedd y pen yn fawr... Yr oedd y wyneb yn hir, ac yn hardd, a'r trwyn yn lluniaidd, heb fod yn fawr, a'r gwefusau hytrach yn drwchus, a thoriad y genau'n brydferth; yr oedd y talcen yn fawr iawn... yr oedd y llygaid, y rhai oeddynt yn llechu o dan aeliau trymion, yn llawn, yn fawrion, a disglaer, a'u trem ymhell." Fodd bynnag, mae Glyn Tegai Hughes yn taflu amheuaeth ar wirionedd y chwedl yma, gan nodi mai Saesneg oedd iaith aelwyd Islwyn a Martha, ac nad oes sôn am y geiriau hyn gan unrhyw dystion eraill; awgryma bod elfen perfformiadol i'r stori, waeth a yw hi'n wir neu beidio, gyda galar hir yn cydymffurfio â'r ddelfryd ramantus o fardd teimladol. Yr argraff a geir o lythyrau Islwyn yw mai cariadus oedd ei berthyngas â Martha, argraff a ategir ati gan atgofion eu cymdogion amdanynt.

Claddwyd ef yng Nghapel y Babell, yng Nghwmfelinfach, sef y capel a fynychodd drwy gydol ei oes. Bu amgueddfa goffa i Islwyn yng Nghapel y Babell yng ngofal *Cymdeithas Goffa Islwyn*, er ymddengys nad yw'r capel bellach (ers 2024) ar agor, na'r gymdeithas yn bodoli.

## Gwaddol
bawd|de|Cadair Islwyn yn eisteddfod Caerffili 1874
Nodweddir gwaith Islwyn ar ei orau gan gyfriniaeth feiddgar a delweddau ysbrydoledig. Cofir y bardd yn bennaf am ei ddwy bryddest hir, uchelgeisiol a dylanwadol sy'n dwyn y teitl *Y Storm*, ac sy'n fyfyrdodau ar Natur, y Greadigaeth a ffawd dyn. 

Mae cydnabyddiaeth eang bod y rhannau gorau o'r ddwy *Storm* yn cynrychioli barddoniaeth mwyaf pwerus y bardd os nad yr 19g. Er ei fod yn feirniadol o'r gerdd fel cyfanwaith ystyriodd W. J. Gruffydd bod trydedd rhan yr ail *Storm* yn "anrhaethol bwysicach na dim arall yng nghyfraniad llenyddiaeth Cymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg." I R. M. Jones roedd yr ail *Storm* yn un o gerddi hir orau'r ganrif ac yn sefyll "ymhlith gorchestion cydnabyddedig a diogel ein llenyddiaeth."

bawd|chwith|250px|Nodwyd ar y ffotograff hwn o 1878: 'Cwmni o Gymmrodorion Caerdydd ar lan bedd Islwyn'
24 oed oedd Islwyn pan roddodd *Y Storm* o'r neilltu. Er iddo fyw am dros ddwy degawd eto a chynhyrchu miloedd o linellau o farddoniaeth, mae sawl beirniad o'r farn mai, ar y gorau, ail-droedio'r un tir â'r *Storm* oedd ar ôl 1856. Nid oes llawer o lewyrch i'w awdlau Eisteddfodol.

Nid oedd Islwyn yn neilltuol o adnabyddus yn ystod ei oes o'i gymharu â beirdd eraill fel Ceiriog, Talhaiarn ac eraill. Fodd bynnag daeth yn gynyddol ddylanwadol ar ôl ei farwolaeth ac ef oedd prif dylanwad mudiad a enwyd ar y pryd Y Bardd Newydd, sef beirdd a brofodd cryn lwyddiant Eisteddfodol yn ystod yr 1890au: Iolo Caernarfon, Ben Davies ac eraill. Isel yw bri y mudiad hwn heddiw.

## Llyfryddiaeth ddethol
;Cerddi
**Barddoniaeth* (1854)
**Caniadau* (1867)
**Gwaith Barddonol Islwyn*, gol. Owen M. Edwards (Wrecsam, 1897)
**Gwaith Islwyn* Cyfres y Fil gol. Owen M. Edwards (Ab Owen, Llanuwchllyn 1903)
**Detholiad o waith Islwyn*, gol. J. T. Jones (1932)
**Y Storm*, gol. Meurig Walters (1980)
;Astudiaethau
*T. H. Parry-Williams, *Islwyn* (1948)
*Meurig Walters, *Islwyn: Man of the Mountain* (1983)
*
*
*

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Pobl o Gaerffili
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ramadeg y Bont-faen
Categori:Prifeirdd