open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bethan Mair Hughes

320px|bawd

Awdur o Gymru yw **Bethan Mair Hughes**. Mae'n adnabyddus am y gyfrol  *Y Da Cyfoes - Rhai Agweddau ar Farddoniaeth Gymraeg 1945-1952* a gyhoeddwyd yn 1996 gan Cyhoeddiadau Barddas.

## Llyfryddiaeth
* *Y Da Cyfoes - Rhai Agweddau ar Farddoniaeth Gymraeg 1945-1952* (Cyhoeddiadau Barddas, 1996)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Brenda Wyn Jones

240px|bawd

Awdur o Gymru ar gyfer plant yw **Brenda Wyn Jones**. Mae'n adnabyddus am y gyfrol  *Ble Mae John Iorc?* a gyhoeddwyd 1 Tachwedd 2001 gan Gwasg Gwynedd.

## Llyfryddiaeth
* *Ble Mae John Iorc?* (Gwasg Gwynedd, 2001)
* *Campau Saith Cawr* (Gwasg Gomer, 1998)
* *Druan o M...* (Gwasg Gomer, 2004)
* *Pump Tedi Prysur* (Mudiad Ysgolion Meithrin, 2002)
* *Bwli a Bradwr* (Gwasg Gwynedd, 2000)
* ''Llyfr Mawr y Nadolig i'r Plant Lleiaf'' (Cyhoeddiadau'r Gair, 2007)
* *Sachaid o Straeon* (Gwasg Pantycelyn, 1999)
* *Sais Ydi O, Miss!* (Gwasg Gwynedd, 2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Beti Rhys

Awdur  o Gymru yw **Beti Rhys** (2 Ebrill 1907 – 5 Ebrill 2003). Mae'n adnabyddus am y gyfrol  ''Crwydro'r Byd* a gyhoeddwyd 01 Rhagfyr, 1988 gan Gwasg Gee.

## Llyfryddiaeth
160px|bawd
* *Crwydro'r Byd* (Gwasg Gee, 1988)
* *Dyfed - Bywyd a Gwaith Evan Rees* (Gwasg Gee, 1984)
* *I'r India a Thu Hwnt ...'' (Gwasg Gee, 1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Pobl o Bort Talbot
Cadwaladr J. Lewis

240px|bawd

Awdur o Gymru yw **Cadwaladr J. Lewis**. Mae'n adnabyddus am y gyfrol  *Traeth o Feini Llyfnion* a gyhoeddwyd 30 Medi, 1998 gan: Gwasg Gomer.

## Llyfryddiaeth
* *Traeth o Feini Llyfnion* (Gwasg Gomer, 1998)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Dewi W. Thomas

Awdur o Gymru yw'r Canon **Dewi W. Thomas**. Mae'n adnabyddus am y gyfrol  ''Cysgodau'r Palmwydd* a gyhoeddwyd 01 Ionawr, 1988 gan: Tŷ John Penri.

## Llyfryddiaeth
* *Cysgodau'r Palmwydd'' (Tŷ John Penri, 1988)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Bob Morris

Hanesydd, awdur a darlithydd o Gymru yw **Robert M. Morris** neu **Bob Morris**.. Bu'n darlithio yn y Coleg Normal, Bangor ac yna Prifysgol Bangor. Mae'n awdur nifer o werslyfrau a phecynnau addysgiadol i ysgolion ac yn adnabyddus am y gyfrol ''Tipyn O'n Hanes: Terfysgoedd Cymru* a gyhoeddwyd 23 Mawrth, 2012 gan: Gwasg Gomer.

200px|bawd

## Llyfryddiaeth
* *Tipyn O'n Hanes: Terfysgoedd Cymru'' (Gwasg Gomer, 2012)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clip sain o Bob Morris yn adrodd hanes y Parchedig David Cynddelw Williams yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Carl Clowes

Meddyg o Gymro oedd Dr **Carl Iwan Clowes** (11 Rhagfyr 1943 – 4 Rhagfyr 2021). Sefydlydd Ymddiriedolaeth Nant Gwrtheyrn yn 1978 i brynu ac adfywio yr hen bentref a sefydlu canolfan iaith yno.

Ganwyd a magwyd Clowes yn Manceinion, ei fam yn siaradwr Cymraeg a'i dad yn Sais. Pan dychwelodd ei rieni i ogledd Cymru ac fe aeth ati i ddysgu’r Gymraeg. Wedi cymhwyso’n feddyg yn 1967, treuliodd wyth mlynedd yn gweithio fel meddyg yn Llanaelhaearn yn Llŷn cyn ennill gradd Meistr mewn Meddygaeth Gymdeithasol o Ysgol Hylendid a Meddygaeth Drofannol Llundain.

Ef hefyd oedd cadeirydd cychwynnol Antur Aelhaearn, y Gydweithfa Gymunedol gyntaf yn y Deyrnas Unedig yn 1974 a gafodd ei sefydlu er mwyn achub yr ysgol leol, ac yn gadeirydd cychwynnol ac yn Llywydd Oes Dolen Cymru, y berthynas rhwng Cymru a Lesotho a gafodd ei sefydlu yn 1985.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Dorothi ac mae ganddyn nhw bedwar o blant – Dafydd, Rhiannon, Angharad a Cian, y ddau fachgen yn gerddorion a oedd yn aelodau o Super Furry Animals.

Bu farw yn ei gartref Llecyn Llon, Pencaenewydd yn 77 mlwydd oed. Cynhaliwyd gwasanaeth angladd preifat i'r teulu yn unig yn Eglwys Sant Aelhaearn, Llanaelhaearn ar ddydd Sadwrn, 18 Rhagfyr 2021 a rhoddwyd i orffwys ym Mynwent Llanaelhaearn, gyda gwasanaeth cyhoeddus o goffad a dathliad o'i fywyd yn Neuadd y Nant, Nant Gwrtheyrn am 2.00 o'r gloch.

## Llyfryddiaeth
* *Super Furries, Prins Seeiso, Miss Siberia - A Fi* (Y Lolfa, 2016)
* *Nant Gwrtheyrn (llyfr)* (Y Lolfa, 2004)
* *Strategaeth Iaith 1991 - 2001* (Fforwm Iaith Genedlaethol, 1991)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Branwen Jarvis

Awdur ac academydd o Gymraes yw **Branwen Jarvis**. Mae'n adnabyddus am y gyfrol  *Llinynnau - Detholiad o Ysgrifau Beirniadol* a gyhoeddwyd 2 Chwefror 1999 gan: Gwasg Taf.
chwith|120px|bawd

Roedd yn Bennaeth Adran y Gymraeg ym Mhrifysgol Cymru, Bangor hyd at 2003.

Yn Chwefror 2001, fe'i penodwyd i Gadair Iaith a Llenyddiaeth Gymraeg yn y brifysgol. Ymddeolodd o'r swydd yn 2006.

Mae hi'n un o bedwar plentyn i'r cenedlaetholwr a'r ymgyrchydd dros addysg Gymraeg, Trefor Morgan a Gwyneth a sefydlodd Ysgol Glyndŵr, ysgol breifat byr-hoedlog ger Pen-y-bont ar Ogwr rhwng 1968-70 lle bu Branwen yn mynychu.

## Llyfryddiaeth
* *Llinynnau - Detholiad o Ysgrifau Beirniadol* (Gwasg Taf, 1999)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Carmel Gahan

Awdur o Gymru yw **Carmel Gahan**. Mae'n adnabyddus am y gyfrol  *Cyfres y Beirdd Answyddogol: Lodes Fach Neis* a gyhoeddwyd 01 Ionawr, 1981 gan: Y Lolfa. Ganwyd yng Nghorc, Iwerddon yn 1954 yn un o 11 o blant a derbyniodd ei haddysg uwchradd mewn lleiandy cyn mynd ymlaen i astudio yng Ngholeg Prifysgol Dulyn.

## Llyfryddiaeth
* *Cyfres y Beirdd Answyddogol: Lodes Fach Neis* (Y Lolfa, 1981)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Carey Jones

240px|bawd

Awdur  o Gymru yw **Carey Jones**. Mae'n adnabyddus am y gyfrol  ''Gyrfa'r Gŵr o Dregaron* a gyhoeddwyd 01 Ionawr, 1988 gan: Tŷ John Penri.

## Llyfryddiaeth
* *Gyrfa'r Gŵr o Dregaron* (Tŷ John Penri, 1988)
* *Y Llanc o Lan Conwy'' (Gwasg Gee, 1990)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Carolyn Davies

Awdur  o Gymru ac athrawes ymgynghorol (celf) yn Abertawe yw **Carolyn Davies**. Mae'n adnabyddus am y gyfrol  *Mary Lloyd Jones - Enfys o Liwiau* a gyhoeddwyd 1 Mai 2009 gan: Wasg Gomer.
120px|bawd

## Llyfryddiaeth
* *Mary Lloyd Jones - Enfys o Liwiau* (Gwasg Gomer, 2009)
* ''Para 'Mlân* (Amrywiol , 1988)
* *Pecyn Celf David Nash - Dyn y Coed'' (Gwasg Gomer, 2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Buddug Medi

Awdur, beirniad a darlithydd Cymreig yw **Buddug Medi**. Mae'n adnabyddus am y gyfrol  *Llygaid Gwdihŵ - Straeon Sipsiwn Cymru* a gyhoeddwyd 1 Mai, 2000 gan: Gwasg Carreg Gwalch.
240px|bawd

## Llyfryddiaeth
* *Llygaid Gwdihŵ - Straeon Sipsiwn Cymru* (Gwasg Carreg Gwalch, 2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Heroes (nofel)

Nofel i bobl ifanc o 1998 a ysgrifennwyd gan Robert Cromier ydy ***Heroes***. Adrodda hanes y prif gymeriad, Francis Cassavant, sydd newydd ddychwelyd i gartref ei blentyndod yn Frenchtown, Monument (yn Massachusetts) ar ôl bod yn gwasanaethu yn yr Ail Ryfel Byd yn Ffrainc. Mae ganddo anafiadau difrifol i'w wyneb o ganlyniad i ddigwyddiad tra'n brwydro. Defnyddia'r nofel ôl-fflachiadau i blentyndod Francis yn Frenchtown a'r hyn sy'n digwydd yno wedi iddo ddychwelyd ar ôl y rhyfel.

Categori:Nofelau 1998
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau i bobl ifanc
Trychineb awyr Llandŵ

bawd|Awyren *Avro Tudor V* - tebyg i'r un a ddaearwyd.
Damwain awyren yn Llandŵ, Bro Morgannwg ym 1950 oedd **Trychineb awyr Llandŵ**. Ar y pryd, dyma'r ddamwain awyren waethaf yn y byd gydag 80 o'r teithwyr yn cael eu lladd. Roedd yr awyren Avro Tudor V wedi ei llogi gan gefnogwyr rygbi i hedfan i Iwerddon ar gyfer gêm Pencampwriaeth y Pum Gwlad rhwng Iwerddon a Chymru yn Belffast, ac achoswyd y ddamwain wrth i'r injan ballu ar y ffordd yn ôl i Gymru.

## Cwrs y digwyddiadau 
Ar 12 Mawrth 1950, dechreuodd yr awyren Avro 689 Tudor V, ***Star Girl***, oedd yn berchen i gwmni Airflight Limited ac yn hedfan o dan yr enw "Fairflight", o Faes Awyr Dulyn ar daith i Faes Awyr yr Yr Awyrlu Brenhinol yn Llandŵ. Roedd 78 o deithwyr a 5 o griw ar yr awyren oedd wedi ei llogi gan gefnogwyr tîm rygbi Cymru ar gyfer gêm ym Mhencampwriaeth y Pum Gwlad yn erbyn Iwerddon yn Belffast.

Dywedodd llygad dyst wrth ohebwyr fod yr awyren yn teithio mor isel fel ei fod yn credu y byddai'n cael ei daro ganddi. Plymiodd yr awyren i'r llawr gyda'r adain dde'n taro'r llawr yn gyntaf cyn i'r trwyn a'r adain chwith daro'r llawr. Llwyddodd tri o'r teithwyr i oroesi'r ddamwain, gan gynnwys Handel Rogers a aeth ymlaen i fod yn llywydd Undeb Rygbi Cymru..

## Cofeb
[bawd|Cofeb yn Sigingstone, ger [Llanilltud Fawr]]
Ymysg y rhai fu farw oedd tri aelod o Glwb Rygbi Abercarn a chwech aelod o Glwb Rygbi Llanharan. Mae'r ddau glwb yn cofio'r trychineb ar eu bathodynau. Yn 2010, dadorchuddiwyd cofeb ym mhentref Sigginstone i gofio'r rhai fu farw.

## Cyfeiriadau
Categori:1950 yng Nghymru
Categori:Awyrennu yng Nghymru
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Llandw
Marie Curie Cancer Care

Elusen gofrestredig sy'n darparu gofal yn rhad ac am ddim i gleifion sy'n dioddef o gancr terfynol ydy **Marie Curie Cancer Care**. Gwnant hyn yng nghartrefi'r cleifion ac mewn hosbisau. Sefydlwyd yr elusen yn 1948, sef yr un flwyddyn a'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol.

Yn y flwyddyn ariannol 2010/11, darparodd yr elusen ofal i 31,800 o gleifion yn y gymuned ac yn ei naw hosbis, ynghyd â darparu cefnogaeth i deuluoedd y cleifion hefyd.  Mae dros 2,700 o nyrsys, doctoriaid a gweithwyr iechyd eraill yn darparu'r gofal hwn.

Yn naw hosbis Marie Curie, telir sylw i safon byw y cleifion yn ogystal â darparu cefnogaeth allweddol i'w teuluoedd. Marie Curie yw'r darparwr mwyaf o welyau hosbis y tu allan i'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol.

## Cyfeiriadau
Categori:Elusennau
Categori:Sefydliadau 1948
Troedfilwr

[bawd|[Y Reifflwyr Gwyddelig Brenhinol mewn ffos yn ystod Brwydr y Somme (1916)]]

Milwr sy'n gorymdeithio ac sy'n ymladd ar droed yw **troedfilwr**. Maent yn cario cyfarpar ac arfau cludadwy megis reiffl, gwn peiriant, mortar, grenadau, neu lansiwr rocedi, a chyflenwadau os ydynt yn y maes am gyfnod hir. Swyddogaeth y troedfilwr yw i gipio a dal tir ar y faes y gad, ac mewn goresgyniad i feddiannu tir y gelyn. Darperir amrywiaeth o gerbydau i gludo'r troedfilwyr modern o amgylch maes y frwydr, ond yn aml maent yn parhau i ymladd ar droed gydag arfau llaw.

Trefnir troedfilwyr mewn unedau (platŵn, cwmni a bataliwn) sy'n rhan o fyddin, o'i gyferbynnu â mathau eraill o filwyr megis y marchfilwr. Rhennir yn droedfilwyr trymion a throedfilwyr ysgafn. Yn hanesyddol, gwisgodd troedfilwyr trymion arfogaethau ac roedd troedfilwyr ysgeifn yn cynnwys ysgarmeswyr, taflwyr a bwawyr. Yn yr oes fodern, y tanciau yw'r troedfilwyr trymion a chyrchfilwyr a lluoedd mewn tanciau bychain sy'n ffurfio'r troedfilwyr ysgeifn.

## Hanes 
Y cleddyf, y gwayw, y ffon dafl a'r bwa oedd arfau troedfilwyr yr Henfyd. Datblygodd y 'mur tariannau' ym Mesopotamia, y ffalancs yng Ngroeg a'r lleng yn Rhufain. Defnyddid trefniannau mwy ystwyth yn Tsieina, gan fanteisio ar y bwa croes. Daeth y marchfilwr i ddominyddu rhyfeloedd Ewrasia wedi'r 4g. Y troedfilwr oedd y prif fodd o frwydro yn yr Amerig nes i'r concwistadoriaid ddod â'r ceffyl yno. Dychwelodd bwysigrwydd y troedfilwr yn Ewrop yn sgil dyfeisio drylliau yn y 14g. Brwydrodd troedfilwyr mewn trefniannau a lluoedd mawr hyd ddiwedd y 19g. Datblygodd rhyfela'r ffosydd yn sgil dyfodiad y dryll awtomatig adeg Rhyfel y Boer a'r Rhyfel Byd Cyntaf.

## Gweler hefyd 
* Awyrfilwr
* Môr-filwr

## Cyfeiriadau 

Categori:Milwyr
Categori:Lluoedd milwrol yn ôl math
Marie Curie (gwahaniaethu)

Gallai **Marie Curie** gyfeirio hefyd at:

* *Marie Curie*, gwyddonydd
* *Marie Curie Cancer Care*, elusen sy'n gofalu am gleifion sydd a chancr
Tea Cosy Pete

Trempyn a drigai yn ninas Abertawe oedd **Brian Burford** (1949 - 26 Ionawr 2015) Cawsai ei adnabod orau o dan ei ffugenw **Tea Cosy Pete** am fod yr het a wisgai'n debyg i orchudd tebot. Roedd yn gymeriad cyfarwydd iawn i drigolion y ddinas a phan fu farw, codwyd dros £3,000 er mwyn cael cofeb iddo yn y ddinas.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Brian yng Nghaerfaddon ond symudodd i Abertawe pan oedd yn ei arddegau.. Mynychodd Ysgol Ramadeg Dinefwr yng nghanol y ddinas yn yr un cyfnod a chyn-Archesgob Caergaint, y Dr. Rowan Williams.

Honnir iddo fyw bywyd anghonfensiynol pan gafodd ei wrthod o Brifysgol Rhydychen ac wedi marwolaeth ei frawd. Treuliodd 30 mlynedd yn byw ar strydoedd Abertawe.

## Marwolaeth
Yn Sgwar y Castell yng nghanol y ddinas ar 26 Ionawr 2015, dioddefodd Brian stroc. Cafodd ei ruthro i Ysbyty Treforys lle bu farw'n ddiweddarach.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Pobl ddigartref
Dragŵn

[bawd|Dragwniaid Ffrengig yn cipio'r faner Brwsiaidd yn ystod [Brwydr Jena (1806).]]
Milwr oedd yn cyfuno sgiliau'r troedfilwr a'r marchfilwr oedd **dragŵn** (lluosog: dragwniaid) neu **dragwner** (lluosog: dragwners). Datblygodd y dragŵn yn Ewrop ar ddiwedd y 16g, a chafodd ei ddefnyddio trwy gydol yr 17g a'r 18g.. Ymladdodd y dragŵn fel marchfilwr ysgafn pan yn ymosod, a bu'n disgyn oddi ar gefn ei geffyl pan yn amddiffyn. Yn wahanol i farchfilwyr eraill, trefnwyd dragwniaid mewn cwmnïau ac nid sgwadronau, ac roedd rhengoedd troedfilwyr gan y swyddogion. Ers oes rhyfeloedd cynnar Ffredrig Fawr yn yr 17g, ystyr dragŵn yw marchfilwr canolig. Enwir y mwyafrif o gatrodau marchfilwyr ysgafn y Fyddin Brydeinig yn "ddragwniaid ysgafn" yn y 18g a dechrau'r 19g. yn yr 20g addasodd y catrodau dragŵn yn ffurfiannau arfogedig yn y Fyddin Brydeinig, ac yn droedfilwyr moduraidd (*dragons portés*) ym Myddin Ffrainc. Mae rhai catrodau arfogedig yn parháu i gadw'r enw dragŵn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Milwyr
Categori:Lluoedd milwrol yn ôl math
Croes Fictoria

Y **Groes Fictoria** (**VC**) yw'r addurn milwrol uchaf sy'n cael ei gyflwyno am wroldeb "yng ngŵydd y gelyn" i aelodau'r  lluoedd arfog yng ngwledydd y Gymanwlad a chyn diriogaethau'r Ymerodraeth Brydeinig. Mae'r VC yn cael blaenoriaeth ar unrhyw urdd, anrhydedd neu fedal arall. Gall person o unrhyw reng milwrol yn unrhyw un o'r lluoedd arfog, yn ogystal ag unrhyw aelod sifil sy'n gweithio o dan reolaeth milwrol, ennill y VC.

## Edrychiad
Mae'r addurn yn groes *pattée* efydd, 41mm (1 39/64") o uchder, 36mm (1 27/64") o led, yn dangos coron Sant Edward gyda llew uwchben a chyda'r arysgrif *FOR VALOUR*. Y geiriau *FOR THE BRAVE* oedd i fod i ymddangos yn wreiddiol hyd nes i'r Frenhines Fictoria ofyn am y newid rhag awgrymu nad oedd pob person mewn brwydr yn ymddwyn yn ddewr. Mae'r addurn, y bar crog a'r ddolen yn pwyso tua 27g (0.87owns)

Mae'r groes wedi ei chrogi ar gylch sy'n cysylltu â "V" ar far sydd wedi'i haddurno â dail llawryf. Ar gefn y bar, llae mae'r rhuban yn cael ei bwydo, ceir enw, rheng, rhif ac uned y derbynnydd. Ar gefn y medal mae panel crwn lle torrir dyddiad y weithred arwrol.

Er fod gwarantau'r fyddin yn datgan mai "coch" yw lliw y rhuban, fe'i ddigrifiwyd yn swyddogol fel rhuban "rhuddgoch".

## Deiliaid Cymreig
[bawd|James Hill Johnes, VC yn ymosod ar y gelyn (paentiad olew gan James Nowlan, [1893, o gasgliad LlGC)]]
Nid oes modd dod i gasgliad pendant am y nifer o Gymry sydd wedi eu hurddo â'r VC gan fod nifer o filwyr di-Gymraeg gyda chatrawdau Cymreig a hefyd nifer o filwyr di-Gymraeg oedd yn byw yng Nghymru wedi eu cynnwys gan sawl cyfeirlyfr ymysg y rhestrau o Gymry gafodd eu hurddo. Syr Hugh Rowlands oedd y Cymro cyntaf i gael ei urddo yn dilyn gweithred yn ystod Rhyfel y Crimea, er i Robert Shields o Gaerdydd - yr ail Gymro i gael ei urddo - dderbyn ei fedal cyn Syr Hugh.

Yr un weithred filwrol y mae pawb yn ystyried ei fod yn *Gymreig* yw'r amddiffyniad o Rorkes Drift yn ystod Rhyfel y Zulu ym 1879 - lle enillwyd 11 VC gan aelodau o gartrawd Cyffinwyr De Cymru ac a anfarwolwyd yn y ffilm Zulu ond dim ond tri o'r unarddeg sy'n cael eu hystyried yn Gymry, bellach.

Dyma restr o rai o'r Cymry sydd wedi eu hanrhydeddu trwy ddyfarnu Croes Fictoria iddynt

(Mae'r rhestr  yn anghyflawn gellir helpu Wicipidia trwy ychwanegu ato)

:

## Cyfeiriadau

Categori:Anrhydeddau a gwobrau milwrol
Categori:Y Lluoedd Arfog Prydeinig
Categori:Urddau, anrhydeddau, a medalau'r Deyrnas Unedig
Alwyn Humphreys

Cerddor, arweinydd cerddorol, awdur a chyflwynydd teledu o Gymru yw'r Dr **Alwyn Humphreys** MBE (ganwyd 14 Mai 1944). Mae'n adnabyddus fel arweinydd Côr Orpheus Treforys am 25 mlynedd ac fel cyflwynydd teledu.

## Bywgraffiad
Ganwyd Alwyn Humphreys ym Modffordd, Ynys Môn. Graddiodd mewn cerddoriaeth o Brifysgol Hull a Choleg y Drindod, Llundain. Bu'n darlithio yn Lerpwl cyn dod yn gynhyrchydd a chyfarwyddwr teledu gyda BBC Cymru.

Bu'n gyfarwyddwr cerdd Côr Orpheus Treforys am 25 mlynedd, gan arwain y côr ar deithiau tramor i'r Almaen, Sbaen, yr Eidal, Gwlad Pwyl, Ffrainc, Canada, yr Unol Daleithiau, Awstralia, Seland Newydd, Taiwan, Oman, a'r United Arab Emirates. Ym mysg y canolfannau perfformio mwyaf nodedig mae'r Ty Opera yn Sydney a Carnegie Hall yn Efrog Newydd - y gynulleidfa ar y ddau achlysur yn rhoi 5 'standing ovation'. Recordiodd 28 albwm gan gynnwys nifer i gwmni EMI, ac fe enillodd 3 ohonynt wobr 'Record Gorawl Orau'r Flwyddyn', gyda 2 arall yn ennill Disg Arian.

Wedi ei ymddeoliad o Gôr Orpheus Treforys yn 2005 bu'n arweinydd gwadd ar deithiau i Rwsia, yr Ariannin, Tseina, De Affrig, Awstralia, Seland Newydd, y Swisdir, Monaco, Hong Kong, Iwcrain, Awstria, Slovenia, Gwlad Pwyl, Estonia, Latvia, Lithuania, a Slovenia. Bu'n arweinydd gwadd yng Ngwyl y Corau Meibion yn Neuadd Frenhinol Albert nifer o weithiau, ac yn ogystal a'i waith corawl mae'n Brif Arweinydd Gwadd Cerddorfa Siambr Cymru..

Ers 1983 bu'n sylwebu o lwyfan yr Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer BBC Radio Cymru ac ers 1999 gwnaeth yr un gwaith ar gyfer S4C. Bu'n cyflwyno rhaglenni teledu fel *Canwn Moliannwn,* *Wedi 3*, *Prynhawn Da* a *Heno* gan ddod yn adnabyddus am ei eitem yn cyflwyno anrhydedd "Halen y Ddaear" i bobl o gwmpas Cymru a enwebwyd am eu cyfraniad i'w cymuned. Rhwng 2005 a 2017 roedd yn brif gyflwynydd y gyfres *Dechrau Canu, Dechrau Canmol* ar S4C.

Fe'i hanrhydeddwyd yn MBE yn 2001, yn Ddoethur Cerddoriaeth yn 2006, ac yn Gymrawd ym Mhrifysgol y Drindod Dewi Sant yn 2014.

## Bywyd personol
Bu'n briod ddwywaith - gydag Esther Williams (1968), a Joy Amman Davies (1995) a gymerodd drosodd ei swydd fel Cyfarwyddwr Cerdd Côr Treforys.

Cyhoeddodd ei hunangofiant *Alwyn Humphreys - Yr Hunangofiant* yn 2006 ac yn 2008 gyfrol o anecdotau cerddorol - Cythrel Cerdd.

## Llyfryddiaeth
* *Alwyn Humphreys - Yr Hunangofiant* (Y Lolfa, 21 Mehefin 2006)
* *Cythrel Cerdd - Anecdotau o Fyd Cerdd* (Y Lolfa, 2008)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Piccadilly Circus

Ardal adnabyddus yn Ninas Westminster, canol Llundain, yw **Piccadilly Circus**. Mae'n enwog am y cerflun o *Anteros* (a elwir yn boblogaidd yn *Eros*) sy'n coffa Iarll Shaftesbury, dyngarwr o'r 19eg ganrif, a hefyd am yr hysbysebion ar un o'r adeiladau yno. Cynlluniwyd Piccadilly Circus yn wreiddiol ym 1819 gan John Nash, fel rhan o gynllun i weddnewid strydoedd y West End ar gyfer y Tywysog Rhaglaw. Cyfeiria'r gair "*circus*" at siâp crwn y  groesffordd a oedd yn cysylltu Piccadilly a Regent Street, ac er nad yw'n grwn bellach mae wedi cadw yr enw. Lleolir Gorsaf danddaearol Piccadilly Circus yno.

## Oriel
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Strydoedd Dinas Westminster
Diwrnod Rhyngwladol y Merched

bawd|300px|Poster Almaenig o 8 Mawrth 1914

Dethlir **Diwrnod Rhyngwladol y Merched** neu **Ddiwrnod Rhyngwladol y Fenyw** yn flynyddol ar 8 Mawrth. Dethlir mewn gwahanol ffyrdd leled y byd gan gynnwys mynegi: parch, gwerthfawrogiad a chariad yn ogystal â dathlu llwyddiannau'r ferch yn y byd gwleidyddol, gwyddonol, ariannol ayb.

Digwyddiad sosialaidd ydoedd yn wreiddiol ac fe'i cyfrifwyd yn ddiwrnod gŵyl mewn rhai gwledydd yn Ewrop a Rwsia, ond dros amser collwyd yr elfen sosialaidd a daeth yn gyfuniad o Ddiwrnod y Mamau a Diwrnod Sant Ffolant. Mewn gwledydd eraill, fodd bynnag, canolbwyntiwyd yn fwy ar hawliau dynol a brwydrau ac ymdrechion y ferch dros y blynyddoedd. Dethlir y diwrnod mewn rhai mannau drwy wisgo rhuban porffor.

## Hanes y diwrnod
Yn Awst 1910 trefnwyd Cynhadledd Merched Rhyngwladol ac a ysbrydolwyd gan y Sosialwyr Americanaidd ac Almaenig Luise Zietz a awgrymodd sefydlu'r diwrnod yn rhyngwladol. Eiliwyd y cynnig gan yr arweinydd comiwnyddol Clara Zetkin. Fodd bynnag, ni phenodwyd dyddiad ar gyfer y gynhadledd. Roedd yn y cyfarfod hwn oddeutu cant o ferched o 17 o wahanol wledydd, a chytunent y dylai'r diwrnod hyrwyddo hawliau cyfartal gan gynnwys 'dioddefaint merched' (neu *suffarage* yn y gwreiddiol). Y flwyddyn wedyn ar 19 Mawrth, dathlwyd y diwrnod gan dros filiwn o bobl o Awstria, Denmarc, yr Almaen a'r Swistir.

Yn Llundain ar 8 Mawrth 1914, gorymdeithiwyd o Bow i Sgwâr Trafalgar ac arestiwyd Sylvia Pankhurst o flaen gorsaf Charing Cross.

## Y Cenhedloedd Unedig
Yn y gwledydd gorllewinol, ni dderbyniwyd y diwrnod fel gŵyl swyddogol, cenedlaethol tan 1977 pan wahoddodd Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig ei haelodau i ddatgan 8 Mawrth yn Ddiwrnod Rhyngwladol y Fenyw a Heddwch Rhyngwladol, yn flynyddol.

## Gweler hefyd
*Ffeministiaeth

## Cyfeiriadau
Merched
Categori:Gwyliau
Categori:Hawliau dynol
Beca Brown

Awdur a chyfarwyddwr o Gymraes yw **Beca Brown**. Mae wedi gweithio fel newyddiadurwr ac ym myd teledu fel cyfarwyddwr a cynhyrchydd.

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i ganwyd i rieni o Loegr a symudodd i Gymru. Roedd ei mam yn dod o Birmingham a'u thad o Swydd Derby. Cafodd addysg Gymraeg ers mynychu Ysgol Feithrin yn Nyffryn Ardudwy. Er hynny, Saesneg oedd iaith yr aelwyd nes i'w rhieni dechrau ddysgu Cymraeg. Erbyn ei harddegau symudodd y teulu o Ardudwy i ardal Caernarfon, a mynychodd Ysgol Syr Huw Owen. Penderfynodd ei rhieni ddechrau siarad Cymraeg adref pan oedd tua 13 mlwydd oed, er fod hynny yn teimlo'n chwithig iddi.

Aeth i Brifysgol Caerdydd gan raddio gyda BA er Anrhydedd yn y Gymraeg.

## Gyrfa
Cychwynnodd fel newyddiadurwr yn 1994 gan ysgrifennu erthyglau nodwedd i'r Western Mail. Ymunodd ag ITV Cymru yn 1997 gan weithio fel newyddiadurwr ar y rhaglen materion cyfoes *Y Byd ar Bedwar*. Symudodd i gwmni cynhyrchu Fflic yn 1999 gan gyfarwyddo rhaglenni ar gyfer S4C a'r BBC. Aeth ymlaen i fod yn gynhyrchydd teledu gyda Cwmni Da rhwng 2012 a 2017. Rhwng Ebrill 2017 a Medi 2018 roedd yn Olygydd llyfrau Cymraeg gyda Gwasg Gomer.

Ers 2018 mae wedi bod yn gweithio gyda gwefan SaySomethinginWelsh fel awdur ac yna golygydd cynnwys.

## Llyfryddiaeth
* *Corcyn Heddwch* (Gwasg Carreg Gwalch, 2005)
* *Blwyddyn Fawr Glyn Wise* (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
* *Cyfres Amdani: Gwers Mewn Cariad* (Gwasg Gomer, Medi 2018)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Lecwydd, Caerdydd

:''Mae'r erthygl hon yn cyfeirio at ardal yng Nghaerdydd; am y pentref o'r un enw ym Mro Morgannwg, gweler Lecwydd*

bawd|Hen fap a luniwyd yn 1832 gan y Comisiwn Ffiniau.
Ardal yng ngorllewin Caerdydd yw **Lecwydd** (Saesneg: *Leckwith''). Mae'n gartref i Stadiwm Dinas Caerdydd, Stadiwm Chwaraeon Rhyngwladol Caerdydd, Ysgol Uwchradd Fitzalan ac Ysgol Gymraeg Pwll Coch. Mae'n rhannu ei henw â phentref Lecwydd, sydd dros afon Elái ym Mro Morgannwg. Yn hanesyddol, roedd plwyf Lecwydd yn cynnwys tir ar ochr Caerdydd i afon Elái: mae'r ardal honno'n cyfateb yn fras i'r ardal a ffinnir heddiw gan afon Elái, Heol Lecwydd, Sloper Road, Clive Street, Ferry Road, a Bae Caerdydd. Ond gan nad yw Lecwydd Caerdydd yn ardal sydd â chydnabyddiaeth swyddogol (mae wedi ei rhannu rhwng cymunedau Treganna a Grangetown) nid oes ffiniau pendant iddi.

Credir bod yr enw *Lecwydd* yn deillio o ffurf fer ar yr enw personol *Helygwydd* (gw. yr erthygl ar Lecwydd am rhagor o wybodaeth).

## Trafnidiaeth
Caiff Lecwydd ei chyrchu'n uniongyrchol o'r A4232 sy'n cysylltu Bae Caerdydd a Croes Cwrlwys, a chyffordd 33 yr M4. Lleolir prif depo Bws Caerdydd yn yr ardal, a nhw sy'n rhedeg gwasanaethau Lecwydd 12/13 i'r dwyrain o ganol y ddinas, a gwasanaethau cylch 1/2.

Gwasanaethir yr ardal gan orsaf reilffordd Parc Ninian, gyda threnau'n rhedeg o orsaf Radur drwy orsaf Tyllgoed ac i'r de i Gaerdydd Canolog.

## Dolenni allanol
*Blog 'Diferion o'r Pwll Coch' Dylan Foster Evans ar leoliad Lecwydd.
*www.geograph.co.uk: Lluniau o Lecwydd a'r ardal gyfagos

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Amoco Cadiz

Tancer olew enfawr oedd yr ***Amoco Cadiz***. Roedd yn eiddo i gwmni Amoco a wedi'i chofrestru yn Liberia. Ar 16 Mawrth 1978, aeth y llong ar Greigiau Portsall, Gwitalmeze, Llydaw,  o'r traeth. Llifodd cynnwys ei thanciau, sef olew; hwn oedd y llif-olew mwyaf a dowlwyd o long. Torrodd yn ddwy a suddodd.

## Colli olew
Yng nghrombil y llong, cadwyd 1,604,500 casgen (219,797 tons) o olew crai "ysgafn" o Ras Tanura, Sawdi Arabia ac Ynys Kharg, Iran. Perchennog yr olew oedd cwmni Shell. Oherwydd cryfder y gwynt a'r tonnau, torrodd yn sawl rhan cyn medru pwmpio'r olew ohoni ac aeth 4,000 tunnell o olew i'r môr.

## Gweler hefyd
**Torrey Canyon*

## Cyfeiriadau
Categori:Tanceri olew
Categori:Trychinebau 1978
Categori:Trychinebau ar y môr
Diwrnod Rhyngwladol Hapusrwydd

bawd|Balwnau hapusrwydd
Mae **Diwrnod Rhyngwladol Hapusrwydd** yn ddiwrnod gŵyl a sefydlwyd gan Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig ar 28 Mehefin 2012. nodir hefyd fod diddymu tlodi'n rhan o'r ymgyrch i greu a gwella ansawdd hapusrwydd pobl.

Ceir nifer o gyrff sy'n ceisio hyrwyddo hapusrwydd gan gynnwys:
**Happiness 1st Institute* - tips a chyngor i gynyddu hapusrwydd pobl
**Happy Newcomer Inc.* a *The Bolivian Center for Research in Positive Psychology* - sydd wedi cydweithio ar wefan i bobl ddatblygu eu hapusrwydd ar y diwrnod hwn.
**Happiness International* - sy'n argymell fod pobl yn newid un peth yn eu bywydau ar y dydd hwn, er mwyn gwella ansawdd eu hapusrwydd

## Cyfeiriadau
Hapusrwydd
Categori:Gwyliau diwylliannol
Siryf Sir Gaerfyrddin

**Siryf Sir Gaerfyrddin** oedd cynrychiolydd sirol Coron Lloegr yn yr hen Sir Gaerfyrddin.

## Rhestrau
Gweler:

*Siryfion Sir Gaerfyrddin yn yr 16eg ganrif
*Siryfion Sir Gaerfyrddin yn yr 17g
*Siryfion Sir Gaerfyrddin yn y 18fed ganrif
*Siryfion Sir Gaerfyrddin yn y 19eg ganrif
*Siryfion Sir Gaerfyrddin yn yr 20fed ganrif


Caerfyrddin
David Pugh (AS Caerfyrddin)

Roedd **David Pugh** (1806 – 12 Gorffennaf 1890) yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin a Dwyrain Caerfyrddin.

## Bywyd personol
Ganwyd David Pugh ym Manorafon, plasty ger Llandeilo, yn blentyn hynaf o dri i'r Cyrnol David Heron Pugh ac Elizabeth Benyon ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn ysgol Rugby a Choleg Balliol, Rhydychen, lle raddiodd BA ym 1828.

Roedd yn ddibriod.

## Gyrfa
Cafodd Pugh ei alw i'r Bar ym 1837 yn y Deml Ganol a bu yn ymarfer y gyfraith yn achlysurol ar Gylchdaith Gogledd Lloegr. O 1843 i 1852 yr oedd yn gadeirydd Llysoedd Chwarter Caerfyrddin.

Ei brif waith oedd fel meistr ei ystâd o tua 10,000 erw a'r dyletswyddau cyhoeddus y disgwyliwyd i sgweier o'i radd eu cyflawni yn y cyfnod. Fel amaethwr yr oedd yn cael ei hystyried yn arbenigwr ar fridio gwartheg byrgorn.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin yn y flwyddyn 1874.

Fe fu yn gapten yng nghatrawd filisia *The Llandeilo Riffles*

## Gyrfa wleidyddol
Ar farwolaeth David Saunders Davies, un o Aelodau Seneddol Ceidwadol Sir Gaerfyrddin ym 1857 etholwyd David Pugh i'w olynu yn ddiwrthwynebiad. Roedd ei ymrwymiad gwleidyddol ar adeg yr isetholiad yn amwys. Mae'n cael ei gyfrif fel aelod Rhyddfrydol, gan amlaf, er ei fod wedi derbyn sêl bendith y bonheddwyr Ceidwadol i'w ethol ac yn cael ei ddisgrifio fel un "annibynnol ei farn" yn ei gynhadledd dewis. Cafodd ei ailethol yn ddiwrthwynebiad yn etholiadau Cyffredinol 1859 a 1865. Bu cystadleuaeth yn Sir Gaerfyrddin yn etholiad Cyffredinol 1868 a safodd Pugh fel ymgeisydd Annibynnol gan ddod ar waelod y pôl. Gan mae'r ymgeisydd Rhyddfrydol daeth i'r brig, mae'n bosib y byddai Pugh wedi cadw ei sedd pe bai wedi sefyll dros yr achos Rhyddfrydol.

(Ymgeiswyr efo * wedi eu hethol)

  

Ail afaelodd yn ei ddiddordebau seneddol ym 1884. Pan geisiodd Tŷ'r Arglwyddi rhwystro cynlluniau William Gladstone i ehangu'r bleidlais cafwyd protest mawr yng Nghaerfyrddin i gefnogi'r Prif Weinidog, ymysg y sawl oedd yn cefnogi'r brotest oedd David Pugh.

Cafodd Pugh ei ddewis fel ymgeisydd y Rhyddfrydwyr yn etholaeth newydd Dwyrain Caerfyrddin gan ennill y sedd gyda mwyafrif mawr dros ei wrthwynebydd Ceidwadol.

Cafodd ei ailethol yn ddiwrthwynebiad yn etholiad 1886. Penderfynodd beidio â sefyll yn etholiad 1890, ac y bu farw ychydig ddyddiau cyn yr etholiad.

## Marwolaeth
Bu farw David Pugh yn yr Hotel Metropol yn Llundain ar 12fed Gorffennaf 1890 yn 84 mlwydd oed, claddwyd ei weddillion ym mynwent Llandeilo

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1890
Categori:Plaid Ryddfrydol (DU)
Categori:Pobl o Landeilo
The Fault in Our Stars

Chweched nofel yr awdur John Green ydy ***The Fault in Our Stars***. Fe'i chyhoeddwyd yn Ionawr 2012. Adroddir y stori o safbwynt clâf cancr un ar bymtheg oed o'r enw Hazel Grace Lancaster, sy'n cael ei gorfodi gan ei rhieni i fynychu grŵp cymorth ar gyfer cleifion a thrwy wneud hynny, mae'n cwrdd a chwympo mewn cariad gyda bachgen dwy ar bymtheg oed o'r enw Augustus Waters, sy'n gyn-chwaraewr pêl-fasged sydd wedi colli ei goes. Ysbrydolwyd teitl y nofel gan Act 1, Golygfa 2 o ddrama Shakespeare *Julius Caesar*,  lle mae'r bonheddwr Cassius yn dweud wrth Brutus: "The fault, dear Brutus, is not in our stars, / But in ourselves, that we are underlings."

Cyfarwyddwyd yr addasiad ffilm o'r nofel gan Josh Boone ac mae'n serennu Shailene Woodley, Ansel Elgort a Nat Wolff. Cafodd ei rhyddhau ar 6 Mehefin 2014.

Categori:Nofelau 2012
Categori:Nofelau Saesneg
The Fault in Our Stars (ffilm)

:*Am y nofel gan John Green, gweler The Fault in Our Stars.*

Ffim ramant Americanaidd o 2014 a gyfarwyddwyd gan Josh Boone ydy ***The Fault in Our Stars***. Mae'n seiliedig ar y nofel o'r un enw gan John Green. Mae'r ffilm yn serennu Shailene Woodley, Ansel Elgort a Nat Wolff, gyda Laura Dern, Sam Trammell a Willem Dafoe yn chwarae rhannau cefnogol. Chwaraea Woodley ran Hazel Grace Lancaster, merch un ar bymtheg oed sy'n dioddef o gancr ac sydd wedi cael ei gorfodi gan ei rhieni i fynychu grŵp cymorth cancr. Tra yno, mae'n cwrdd ac yn cwympo mewn cariad gyda Augustus Waters, a chwaraeir gan Elgort.

Dechreuwyd datblygu *The Fault in Our Stars* ym mis Ionawr 2012 pan gafodd Fox 2000, sy'n rhan o 20th Century Fox, yr hawliau i addasu'r nofel yn ffilm. Dechreuwyd ffilmio ar 26 Awst, 2013, yn Pittsburgh, yn yr Unol Daleithiau, gyda rhai diwrnodau ychwanegol yn Amsterdam, yr Iseldiroedd, cyn gorffen ffilmio ar 16 Hydref, 2013.

Rhyddhawyd *The Fault in Our Stars* ar 6 Mehefin, 2014, yn yr Unol Daleithiau. Derbyniodd adolygiadau cadarnhaol gan y beirniaid, gyda chlod penodol yn cael ei roi i Woodley ac i'r sgript.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2014
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau drama Saesneg
Categori:Ffilmiau drama o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau rhamantaidd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Morning Has Broken

Emyn adnabyddus Gristnogol a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1931 ydy "**Morning Has Broken**". Ysgrifennwyd geiriau'r gân gan Saesnes Eleanor Farjeon a chaiff ei chanu yn aml i'r dôn Gaeleg yr Alban o'r enw "Bunessan". Cenir y gân yn aml mewn gwasanaethau i blant. Roedd y cerddor pop a gwerin Cat Stevens (a adwaenir fel Yusuf Islam ers 1978) wedi cynnwys fersiwn o'r gân ar ei albwm *Teaser and the Firecat* yn 1971. Cysylltir y gân gyda Stevens wedi iddi gyrraedd rhif 6 yn siart y *Billboard* Hot 100 yn yr Unol Daleithiau 

## cyfeiriadau
Categori:Caneuon 1931
Categori:Emynau Saesneg
Ignacy Jan Paderewski

Cerddor a Phrif Weinidog Gwlad Pwyl oedd **Ignacy Jan Paderewski** (18 Tachwedd 1860 – 29 Mehefin 1941) a lladmerydd cryf dros annibyniaeth ei wlad.

Fe'i ganwyd yn Kuryłówka yn fab i Jan Paderewski a'i wraig Poliksena (née Nowicka). Cafodd ei addysg yn: Conservatorium Warsaw.

Roedd e'n Brif Weinidog Gwlad Pwyl rhwng 18 Ionawr 1919 a 27 Tachwedd 1919.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Wlad Pwyl
Categori:Gwleidyddion o Wlad Pwyl
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Prif Weinidogion Gwlad Pwyl
Ras

bawd|dde|Rasio aer: peilot aerobataidd Hwngaraidd Peter Besenyei ar gyflymder yn ei Extra 300 yn Lloegr

Ym myd chwaraeon, cystadleuaeth cyflymder ydy **ras**, lle mae'r cystadleuwyr yn anelu at deithio pellter neu gwblhau tasg benodol yn yr amser lleiaf posib. Gellir cyflawni ras o'r dechrau i'r diwedd mewn un rhediad parhaus neu gellir cynnal nifer o gymalau neu ragrasau gwahanol. Gan amlaf, rhedir rhagrasau ar hyd yr un cwrs ond ar adegau gwahanol. Ceir tystiolaeth cynnar o rasio ar grochenwaith o'r Roeg Hynafol, sy'n darlunio dynion yn rhedeg gan geisio bod yn y safle cyntaf. Hefyd disgrifir rasio cerbyd yn yr *Iliad* gan Homer.

Categori:Rhedeg
Categori:Chwaraeon rasio
Symffoni Rhif 9 (Mahler)

Cyfansoddwyd **Symffoni Rhif 9** gan Gustav Mahler rhwng 1908 a 1909, a dyma oedd y symffoni olaf iddo gwblhau.
Er i'r symffoni gael disgrifio fel un sydd yng nghywair D fwyaf, fel cyfanwaith mae naws tonyddol flaengar iddi. Er i'r symudiad cyntaf ddechrau yng nghywair D fwyaf, mae'r diweddglo yn D-leiaf fwyaf.

Mae perfformiad nodweddiadol yn para tua 75–90 munud.

## Offeryniaeth
Mae'r symffoni wedi'i sgorio ar gyfer y gerddorfa ganlynol:

*Chwythbrennau: picolo, 4 ffliwt, 4 obo (ob. 4 cor anglais dwbl), clarinét E-leiaf, 3 clarinét yn B-leiaf ac A, clarinét bas, 4 basŵn (bsn. 4 gwrthfasŵn dwbl)
*Pres: 4 corn, 3 trwmped, 3 trombon, tiwba
* Offerynnau traw: timpani, drwm bas, drwm tannau, cymbals, triongl, tam-tam, 3 clychau, glockenspiel
*Llinynnau: 2 delyn, fiolin I & II, fiola, soddgrwth, bas dwbl

## Mewn cyfeiriadaeth Gymreig
Defnyddir y symffoni hon yn un o olygfeydd olaf y ffilm Hedd Wyn

## Cyfeiriadau
Symphony Rhif 09 (Mahler)
Categori:Gweithiau 1909
Roland Garros

Awyrennwr o Ffrainc oedd **Roland Garros** (6 Hydref 1888 – 5 Hydref 1918).  Bu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Enwir Pencampwriaeth Agored Ffrainc, un o gystadlaethau tenis y Gamp Lawn, ar ei ôl.

Categori:Awyrenwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1918
Lesley Gore

Cantores, cyfansoddwraig, actores ac ymgyrchydd gwleidyddol o'r Unol Daleithiau oedd **Lesley Sue Gore** (née **Goldstein**; 2 Mai 1946 – 16 Chwefror 2015). Pan oedd yn 16 oed yn 1963, recordiodd y gân bop "It's My Party," ac yna dilynwyd hyn gyda chaneuon llwyddiannus eraill megis "Judy's Turn to Cry" a "You Don't Own Me."

Gweithiodd Gore fel actores hefyd a chyfansoddodd ganeuon gyda'i brawd, Michael Gore, ar gyfer y ffilm *Fame*, pan gafodd ei henwebu am Wobr yr Academi. Bu'n weithgar tan 2014, a chyflwynodd rhaglen deledu LHDT, *In the Life*, ar deledu Americanaidd yn ystod y 2000au.

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Actorion LHDT
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Llandaf a'r Barri (etholaeth seneddol)

Cyn-etholaeth seneddol a oedd yn arfer dychwelyd un Aelod Seneddol (AS) i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig oedd '''Llandaf a'r Barri'''. Cafodd yr etholaeth ei chreu ar gyfer etholiad cyffredinol 1918 a chafodd ei diddymu ar gyfer etholiad cyffredinol 1950. O'r pum dyn fu'n cynrychioli Llandaf a'r Barri yn San Steffan, bu dau ohonynt yn chwaraewyr rhyngwladol rygbi'r undeb. Bu William Cope yn chwarae i Gymru a Patrick Munro yn chwarae i'r Alban.

## Aelodau Seneddol
## Etholiadau
### Etholiadau yn y 1910au 
bawd|William Cope

### Etholiadau yn y 1920au 
### Etholiadau yn y 1930au 
bawd|Patrick Munro

### Etholiadau yn y 1940au 
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Gogledd Orllewin Clwyd (etholaeth seneddol)

Roedd **Gogledd Orllewin Clwyd** yn cyn etholaeth seneddol Gymreig a oedd yn arfer dychwelyd un Aelod Seneddol (AS) i Dŷ'r Cyffredin Senedd y Deyrnas Unedig.

## Hanes
Cafodd yr etholaeth ei greu ar gyfer etholiad cyffredinol 1983 a chafodd ei diddymu ar gyfer etholiad cyffredinol 1997.

Crëwyd y sedd trwy uno rhannau helaeth o gyn etholaeth Ddinbych a chyn etholaeth Sir y Fflint roedd y ddwy gyn etholaeth yn cael eu dal gan Geidwadwyr. Fe ymgeisiodd Geraint Morgan AS a Syr Anthony Meyer AS, y ddau aelod a oedd yn cynrychioli'r seddi oedd i'w colli yn yr ad-drefnu, i gael eu henwebu ar gyfer y sedd newydd. Cynigiodd Beata Brookes ASE Gogledd Cymru ei henw ar gyfer yr ymgeisyddiaeth hefyd gan greu peth controfersi a sylw yn y wasg.

Mewn cyfarfod tynnu rhestr fer o ymgeiswyr gan fwrdd reoli Cymdeithas Ceidwadol yr etholaeth a gynhaliwyd ar 6 Mawrth 1983 fe lwyddodd Brookes i ennill yr ymgeisyddiaeth gan i'r bwrdd rheoli penderfynu mae dim ond ei henw hi oedd i'w cyflwyno i gyfarfod dewis gan holl aelodau'r Blaid Geidwadol yn yr etholaeth. Honnodd Syr Anthony bod y cyfarfod yn *ffics* tra fo Geraint Morgan yn cwyno bod siarad yn y cyfarfod *megis pledio achos o flaen rheithgor oedd wedi ei lygru*. Plediodd Syr Anthony achos llwyddiannus o flaen Yr Uchel Lys i sicrhau bod ei enw ef yn cael ei gyflwyno i gyfarfod dewis yr aelodaeth cyffredinol yn ogystal ag enw Brookes. Yn y cyfarfod dewis fe lwyddodd Syr Anthony i ennill yr ymgeisyddiaeth o drwch y blewyn.

Cafodd Syr Anthony ei ddad-ddewis fel ymgeisydd Ceidwadol ar gyfer etholiad cyffredinol 1992 ar ôl iddo ymgeisio yn aflwyddiannus i herio'r prif weinidog Margaret Thatcher am arweinyddiaeth y Blaid Geidwadol.  Cafodd Syr Anthony ei olynu gan Rod Richards ar ran y Ceidwadwyr, fe gadwodd Richards y sedd hyd ei ddiddymu ym 1997.

## Aelodau Seneddol
## Etholiadau 
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Clwyd
Bwyd môr

bawd|300px|Gall bwyd môr gynnwys unrhyw fath o fwyd a ddaw o'r môr

Cyfeiria **bwyd môr** at unrhyw fath o fywyd môr a ystyrir yn fwyd gan fodau dynol. Mae hyn yn cynnwys pysgod a physgod cregyn yn bennaf.
Mae pysgod cregyn yn cynnwys amrywiaeth o rywogaethau o folysgiaid, cramenogion ac echinodermau. Yn hanesyddol, mae mamaliaid megus morfilod a dolffiniaid wedi'u bwyta am fwyd, er bod hyn i digwydd yn llawer llai aml yn yr oes fodern. Mae planhigion môr bwytadwy, megis rhai gwymonau a micro-algâu, yn cael eu bwyta ledled y byd, yn enwedig yn Asia.

Categori:Bwyd a diod
Enchiladas

[bawd|dde|250px|Enchiladas gyda [Mole (saws)|mole, wedi'i weini gyda ffa ailffriedig a Reis Sbaenaidd]]

Tortila o India corn a ddefnyddir i lapio llenwad ac a orchuddir gan saws chilli ydy **enchilada**. Gellir llenwi enchiladas gydag amrywiaeth o lenwadau, gan gynnwsy cig, caws, ffa, tatws, llysiau, bwyd môr neu gyfuniad o lenwadau gwahanol.

Categori:Bwyd a diod yn Ne America
Rheilffordd Bae'r Ynysoedd

bawd|260px|Gabriel ar y Stryd Fawr
bawd|260px
bawd|260px|Charlie
bawd|260px
bawd|260px|Sweetie
Agorwyd '''Rheilffordd Bae'r Ynysoedd'* (Saesneg: *Bay of Islands Vintage Railway'') rhwng Kawakawa ac Opua, yn rheilffordd dreftadaeth, yn y 1980au. Mae'r rheilffordd yn 11.5 cilomedr o hyd. Oherwydd problemau, caewyd y rheilffordd yn 2006 ond erbyn hyn mae trenau'n myndo o Kawakawa i Taumarere, 4 cilomedr i ffwrdd.
bawd|chwith|260px

## Hanes
Darganfuwyd glo yn Kawakawa ym 1864, ac ym 1868, adeiladwyd rheilffordd 4 cilomedr o hyd i gludo glo o'r lofa i Taumerere ar Afon Kawakawa. Estynnwyd y lein i Opua ym 1884, a daeth Opua'n borthladd. Adeiladwyd yr orsaf bresennol yn Kawakawa ym 1911.==

### Rhif 1730, Gabriel
4-4-0T, 28 tunnell.
Adeiladwyd gan gwmni Thomas Peckett ym Mryste ym 1927. Adeiladwyd 4 locomotif arall o'r un dosbarth; aeth 2 i Iwerddon ac y 2 arall i Borneo. Dim ond Gabriel sy'n weddill.
Llogwyd o gwmni Sement Portland Wilson, ger Whangarei ym 1985, cyn i'r rheilffordd ei brynnu.

### Rhif 1645, Thomas
0-6-0ST.
Adeiladwyd gan gwmni Thomas Peckett ym Mryste ym 1923
ar gyfer Cwmni Glo Pukemiro, De Auckland, a gweithiodd yno hyd at 1958. Daeth yn rhan o faes chwarae wrth y Lein Pukemiro, rheilffordd dreftadaeth ar y lein o Huntly i bwll glo Pukemiro. Yn 2015 roedd angen ailadeiladu'r injan.

## Locomotifau diesel
### Rhif 2730, Charlie
0-6-0 efo peiriant Gardner.
Adeiladwyd ym 1967 yn Burton upon Trent.
Gweithiodd ar Reilffordd Seland Newydd rhwng 1954-1986 ac efo *Steam Incorporated* rhwng 1986-1994. Mae ar Reilffordd Bae'r Ynysoedd ers hynny, ar fenthyg o Graham Winterbourne. Fe'i defnyddir i wella'r lein.

### Rhif 184, Freddie
0-4-0 efo peiriant Gardner.
Adeiladwyd ym 1958 yn Thames, Seland Newydd gan A & G Price.
Fe'i defnyddiwyd yng Nglofa Glen Afton, Huntly, ag wedyn gan Grŵp Llaeth Seland Newydd. Cyrhaeddodd y rheilffordd ym 1986. Enwyd yr injan ar ôl Friedensreich Hundertwasser, noddwr y rheilffordd a phensaer y toiledi enwog yn y pentre.

### Rhif 3659, Ruby
0-4-0 efo peiriant Cummins.
Adeiladwyd ym 1973 gan Baguley-Drewry yn Burton upon Trent.
Gweithiodd dros AFFCO ym Moerewa.
Prynwyd ar wefan TradeMe gan gefnogwraig ddi-enw y rheilffordd, ar amod bod y locomotif yn cael ei pheintio'n goch ac yn cael yr enw 'Ruby'.

### Rhif 1137, Sweetie
Yn wreiddiol, injan stêm 0-6-2T; 0-6-0 erbyn hyn.
Adeiladwyd ym 1896 gan Gwmni Avonside yn Addington, Seland Newydd. Gweithiodd ar Reilffordd Seland Newydd hyd at 1944 cyn trosglwyddo i Gwmni AFFCO]]. Methodd ei foeler ym 1952, a newidiwyd ef yn locomotif diesel. Prynwyd ym 1994 gan y rheilffordd. Nid oes peiriant ynddo ar hyn o bryd.

### Rhif 187, Timmy
0-4-0 efo peiriant Gardner 6L3.
Adeiladwyd gan A & G Price ym 1959. Cyrhaeddodd y rheilffordd yn 2012 o weithdy Otahuhu. Enwyd ar ôl ei berchennog, Tim Edney; mae ar fenthyg parhaol i'r rheilffordd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
Gwefan y rheilffordd

Bae'r Ynysoedd
Categori:Ynys y Gogledd
Bohemian Rhapsody

}
|-
{{#if:{}|
! Gwerthiannau
 colspan=2  {}
-
}}
{{#if:{}{}|
! colspan=3 style="background-color: khaki; text-align: center"  {{#if:{}|{}|{}&#32;senglau}}&#32;cronoleg
-
 colspan=3 
{ cellspacing=0 cellpadding=0 width=100% style="background-color: transparent"
- style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 88%; line-height: 1.5em;"
 style="width: 33%; padding: 0.2em 0.1em 0.2em 0"  {}
 style="width: 33%; padding: 0.2em 0.1em 0.2em 0.1em"  {}
 style="width: 33%; padding: 0.2em 0 0.2em 0.1em"  {}
}
-
}}
{}
|}{{#if:{}
}}

Cân gan y band roc Seisnig Queen yw "**Bohemian Rhapsody**". Fe'i hysgrifennwyd gan y prif leisydd Freddie Mercury ar gyfer albwm stiwdio'r band *A Night at the Opera* yn 1975. Mae'r gân yn cynnwys sawl elfen wahanol; baled sy'n gorffen gyda solo gitâr, adran operatig ac adran roc caled. Ar y pryd, dyma oedd y sengl ddrutaf i gael ei chynhyrchu erioed.

Pan gafodd ei rhyddhau, bu "Bohemian Rhapsody" yn llwyddiant masnachol mawr, gan aros ar frig siart Gwledydd Prydain am naw wythnos a chan werthu dros filiwn o gopïau erbyn diwedd mis Ionawr 1976. Aeth i rif un am yr eildro, am bum wythnos y tro hwn, pan fu farw Mercury yn 1991. O ganlyniad dyma oedd y drydedd sengl i werthu fwyaf o gopïau erioed. Aeth i frig y siartiau mewn nifer o wledydd eraill hefyd, gan gynnwys Canada, Awstralia, Seland Newydd, Iwerddon a'r Iseldiroedd. Yn wreiddiol yn yr Unol Daleithiau, cyrhaeddodd y gân rif naw yn 1976. Dychwelodd i rif dau yn y siart yn 1992 ar ôl iddi ymddangos yn y ffilm ''Wayne's World'', a gynyddodd ei phoblogrwydd yn yr Unol Daleithiau.

Categori:Caneuon 1976
Categori:Caneuon roc o Loegr
Categori:Caneuon Saesneg o Loegr
Gwynedd Valley, Pennsylvania

Cymuned heb ei hymgorffori (*unincorporated community*) ym Montgomery County, talaith Pennsylvania, Unol Daleithiau America, yw  **Gwynedd Valley**. Mae'n rhan o Lower Gwynedd Township, sy'n cynnwys Gwynedd, Penllyn a Spring House hefyd. Sefydlwyd Gwynedd, Pennsylvania gan Grynwyr Cymreig ym 1698. Holltwyd y gymuned yn Lower Gwynedd ac Upper Gwynedd ym 1891.

Lleolir Prifysgol Gwynedd Mercy yn Gwynedd Valley.
Mae Gorsaf reilffordd Gwynedd Valley ar lein SEPTA Lansdale/Doylestown. Mae Cymdeithas Cefnau Wassahickon (Saesneg: Wassahickon Watershed Association) wedi creu Llwybr Ruban Gwyrdd, sy'n mynd trwy Gwynedd Valley.

bawd|dim|260px|Swyddfa'r Post, Gwynedd Valley
bawd|dim|260px|Arwydd am Lwybr Rhuban Gwyrdd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Montgomery County, Pennsylvania
Categori:Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau
Casnewydd (etholaeth seneddol)

Roedd **Casnewydd** yn cyn etholaeth fwrdeistref a oedd yn dychwelyd un Aelod Seneddol (AS) i Dŷ'r Cyffredin, Senedd y Deyrnas Unedig.

## Hanes
Cafodd yr etholaeth ei greu gan Ddeddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918 gan greu etholaeth fwrdeistrefol unigol i Gasnewydd a oedd gynt yn un o fwrdeistrefi etholaeth Bwrdeistrefi Sir Fynwy yng nghyd a Threfynwy a Brynbuga.

## Aelodau Seneddol 
## Canlyniad Etholiadau
### Etholiadau yn y1910au 
bawd|Lewis Haslam

### Etholiadau yn y1920au 
### Etholiadau yn y1930au 
### Etholiadau yn y1940au 
### Etholiadau yn y1950au 
### Etholiadau yn y1960au 
### Etholiadau yn y1970au 
## Cyfeiriadau
* Craig, F.W.S. *British Parliamentary Election Results 1918-1949* (Glasgow; Political Reference Publications, 1969)
*James, Arnold J a Thomas, John E. *Wales at Westminster - A History of the Parliamentry Representation of Wales 1800-1979* (Gwasg Gomer 1981) ISBN 0 85088 684 8

Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Gwent
Revolution (llyfr)

Llyfr a ysgrifennwyd gan y digrifwr, actor a'r ymgyrchydd gwleidyddol Russell Brand ydy ***Revolution***. Cafodd ei gyhoeddi gan Random House yn 2014.

## Crynodeb
Rhennir y llyfr yn 33 pennod, gyda phrolog ac epilog. Yn y bennod gyntaf, ysgrifenna Brand fod y syniad am y llyfr wedi deillio o'i gyfweliad gyda Jeremy Paxman ar  *Newsnight* ar BBC Two. Mae'r awdur yn hyrwyddo chwyldro cymdeithasol lle gwelir diwedd "gormes corfforaethol, anghyfrifoldeb ecolegol ac anghydraddoldeb economaidd". Mae'r llyfr hefyd yn cynnig "chwyldro byd-eang yn cynnwys ail-ddosbarthu cyfoeth radicalaidd a bod yn fwy ysbrydol."

## Llyfryddiaeth
*

## Dolenni allanol
* *Revolution* ar wefan Random House
* "Russell Brand: 'I want to address the alienation and despair'". *The Guardian*, 10 Hydref 2014.
* "Russell Brand's *Revolution*: an exclusive extract". *The Guardian*, 10 Hydref 2014.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Saesneg 2014
Categori:Llyfrau gwleidyddol