open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Susannah Jane Rankin

Gweinidog gyda'r Annibynwyr, cenhades, ieithydd a chyfieithydd o Gymru oedd **Susannah Jane Rankin** (26 Tachwedd 1897 – 24 Gorffennaf 1989).

Susannah Jane oedd y pedwerydd o naw plentyn Frank a Jane Ellis o fferm Pengorffwysfa, ger Llanfyllin. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Ramadeg Llanfyllin, ac aeth yn ei blaen wedi hynny i astudio hanes ac athroniaeth yng Ngholeg y Brifysgol, Bangor. Aeth i Goleg Bala-Bangor wedi hynny ac, yn 1925, daeth yn y fenyw gyntaf i gael gradd B.D. o Brifysgol Cymru. Cafodd ei ordeinio yng Nghapel Pendref, Llanfyllin, yn Hydref 1925 a chafodd ei hanfon i Bapwa yn 1926 gan Gymdeithas Genhadol Llundain.

Wedi cyfnod o ddwy flynedd yn darlithio yn Saesneg yng Ngholeg Diwinyddol Lawes, aeth yn efengylydd i Boku Kapakapa yn 1928 a Saroa yn 1931. Priododd y Parchg Robert Rankin yn 1931 a phenodwyd hithau yn Athro ac yntau'n Brifathro Coleg Coffa Chalmers, pan gafodd y coleg hwnnw ei sefydlu yn 1957. Bu farw ei gŵr dair blynedd yn ddiweddarach a bu hithau'n Brifathro hyd nes ei hymddeoliad yn 1964.

Yn 1973, cafodd Susannah Rankin ei hanrhydeddu gan Brifysgol Cymru gyda gradd M.A. Er Anrhydedd am ei gwaith yn cyfieithu o'r Gymraeg a'r Saesneg i'r iaith Motw.

Bu farw yn Awstralia yng Ngorffennaf 1989, a chynhaliwyd gwasanaeth i ddiolch am ei bywyd yng Nghapel Pendref, Llanfyllin, ar 25 Tachwedd 1989.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Ursula Masson

Ysgolhaig ac awdur o Gymru oedd **Ursula Masson** (née O'Connor, 1945 – 7 Ebrill 2008). bawd|Ursula Masson, Diwrnod Rhyngwladol Menywod, 8 Mawrth 2003, Yr Hen Lyfrgell, CaerdyddGanwyd Ursula Masson i'r gymuned Wyddelig ym Merthyr Tudful ac aeth i Ysgol Ramadeg Castell Cyfarthfa. Astudiodd hanes y gymuned Wyddelig ym Merthyr fel rhan o'i gradd Meistr ym Mhrifysgol Keele, wedi iddi raddio o Brifysgol Caerdydd. Wedi iddi gwblhau ei hastudiaethau academaidd, bu'n gweithio fel newyddiadurwraig, adref yn ne Cymru ac i'r Sydney Morning Herald yn Awstralia rhwng 1969 a 1972, cyn dychwelyd i addysgu oedolion yn Abertawe. Daeth yn ddarlithydd hanes ym Mhrifysgol Morgannwg yn 1994, gan ddod yn ffigwr amlwg ym maes astudiaethau hanes menywod.
Bu Ursula Masson, ynghyd â'r Athro Deirdre Beddoe, yn allweddol yn sefydlu Archif Menywod Cymru / Women's Archive of Wales yn 1998. Roedd hefyd yn aelod o bwyllgor Grŵp y De-Orllewin o Rwydwaith Hanes Menywod (a enwyd wedi hynny yn Grŵp a De Orllewin a Chymru), ac yn cyd-olygu *Llafur*, cylchrawn Llafur: Cymdeithas Hanes Pobl Cymru.

Yn ystod ei chyfnod  fel Cadeirydd Archif Menywod Cymru, cynigiodd y syniad o gynnal cyfres o Sioeau ar Daith Hanes Menywod Cymru. Byddai pobl yn gael eu gwahodd i ddod â deunydd yn ymwneud â hanes cymdeithasol bywydau menywod i gael eu ffotograffu a'u sganio i'w harddangos ar wefan Casgliad y Werin Cymru, ac mewn nifer o achosion yn cael eu cyflwyno ar adnau i archifau cyhoeddus yng Nghymru. Ym Mhrifysgol Morgannwg, sefydlodd Ganolfan Astudiaethau Rhywedd yng Nghymru. Parhaodd ei gwaith hymchwil ynghyd â'i haddysgu, gan olygu papurau Cymdeithasol Ryddfrydol Menywod Aberdar 1891–1910, a chwblhau doethuriaeth ar y testun *For Women, for Wales and for Liberalism: Women in Liberal Politics in Wales, 1880–1914*, a gyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru ar ôl ei marwolaeth.

Bu'n cydweithio yn agos â Jane Aaron a Gwasg Honno, Gwasg Menywod Cymru, ar yr imprint Clasuron Honno – er mwyn adfer i brint weithiau menywod o Gymru a oedd yn ysgrifennu yn ystod y 19g a'r 20g. Golygodd ddau o lyfrau'r gyfres, sef: Elizabeth Andrews, ''A Woman's Work is Never Done* (2006) a *The Very Salt of Life: Welsh Women's Political Writings from Chartism to Suffrage* (2007).

Bu farw yn 2008 a chynhelir Darlith Goffa Ursula Masson gan y Ganolfan Astudiaethau Rhywedd yng Nghymru yn flynyddol ar 8 Mawrth, sef Diwrnod Rhyngwladol y Menywod. Dadorchuddwyd Plac Porffor er cof amdani a osodwyd ar Lyfrgell Ganolog ym Merthyr Tudful ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod, 8 Mawrth 2019.

## Cyhoeddiadau 
* *A Woman's Work is Never Done* gan Elizabeth Andrews, golygwyd a chyflwynwyd gan Ursula Masson, Gwasg Honno, 2006
* *The Very Salt of Life: Welsh Women's Political Writings from Chartism to Suffrage*, golygwyd a chyflwynwyd gan Jane Aaron a Ursula Masson, Gwasg Honno, 2007
* *For Women, for Wales and for Liberalism: Women in Liberal Politics in Wales, 1800-1914,'' Ursula Masson, Gwasg Prifysgol Cymru, 2010

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Stapleton Cotton, Ardalydd 1af Combermere

Milwr a gwleidydd o Gymru oedd **Stapleton Cotton, Ardalydd 1af Combermere** (14 Tachwedd 1773 - 21 Chwefror 1865).  Bu Cotton yn faeslywydd ym myddin Prydain, ac yn bennaeth y marchlu yn Sbaen. Bu hefyd yn raglaw ar Barbados.	

Cafodd ei eni yn Blas Lleweni yn 1773 a bu farw yn Clifton, Bryste. Roedd yn fab i Syr Robert Cotton, 5ed Barwnig. Addysgwyd ef yn Ysgol Westminster.	

Yn ystod ei yrfa bu'n aelod Seneddol yn y Deyrnas Unedig, Rhaglaw Sheerness (1821-1852), Pencadfridog, Iwerddon (1822-1825), Pencadfridog India (1825-1830), Rhaglaw Sheerness ac yn aelod o Gyfrin Gyngor Iwerddon. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Marchog Groes Fawr Urdd y Baddon.			

## Cyfeiriadau 
*Stapleton Cotton, Ardalydd 1af Combermere - Y Bywgraffiadur Cymreig	
*Stapleton Cotton, Ardalydd 1af Combermere - Gwefan History of Parliament	
*Stapleton Cotton, Ardalydd 1af Combermere - Gwefan Hansard	
*Stapleton Cotton, Ardalydd 1af Combermere - Bywgraffiadur Rhydychen	
*Stapleton Cotton, Ardalydd 1af Combermere - Gwefan The Peerage	

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1773
Categori:Marwolaethau 1865
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Pendil Foucault

de|bawd|320px|Animeiddiad o bendil Foucault ar hemisffêr y gogledd, gyda chylchdro'r Ddaear wedi'i gyflymu yn fawr. Mae'r llinell werdd yn dangos llwybr bob y pendil ar y llawr. Dylai'r wifren fod mor hir â phosibl - mae'n gyffredin iddi fod yn 12-30 medr (39-98 troedfedd) o hyd.

Dyfais syml a luniwyd er mwyn dangos cylchdro'r Ddaear yw **pendil Foucault**. Mae wedi'i enwi ar ôl y ffisegydd Ffrengig Léon Foucault. Cafodd y pendil ei gyflwyno yn 1851 a hon oedd yr arbrawf gyntaf i roi tystiolaeth syml, uniongyrchol o gylchdro'r Ddaear. Heddiw, mae pendiliau Foucault yn nodwedd boblogaidd mewn amgueddfeydd gwyddoniaeth a phrifysgolion.

Cafodd pendil Foucault ei arddangos yn gyhoeddus am y tro cyntaf ym Meridian Arsyllfa Paris yn Chwefror 1851. Ychydig wythnosau yn ddiweddarach, gwnaeth Foucault ei bendil enwocaf pan gafodd bob (neu belen) blwm wedi'i chotio â phres ac yn pwyso 28 cilogram ei hongian ar weiren 67 medr o hyd yng nghromen y Panthéon ym Mharis. Roedd plân sigliad y pendil yn cylchdroi gyda'r cloc yn fras 11.3° yr awr, gan wneud cylch llawn mewn tua 31.8 hours. Cafodd y bob gwreiddiol a ddefnyddiwyd yn y Panthéon yn 1851 ei symud i'r Conservatoire national des arts et métiers ym Mharis yn 1855. Cafodd ail osodiad tros dro ei wneud ar gyfer dathliad 50 mlynedd yn 1902.

Tra oedd yr amgueddfa yn cael ei hailadeiladu yn y 1990au, cafodd y pendil gwreiddiol ei arddangos am gyfnod yn y Panthéon (1995), a'i ddychwelyd wedyn i Musée des Arts et Métiers cyn iddi ailagor yn 2000. Ar 6 Ebrill 2010, torrodd y wifren oedd yn dal y bob yn Musée des Arts et Métiers ac achosi difrod parhaol i'r pendil a llawr marmor yr amgueddfa.

Mae copi union o'r pendil gwreiddiol wedi bod yn gweithio o dan gromen y Panthéon ym Mharis ers 1995. Mae pendil i'w gael ym mhencadlys y Cenhedloedd Unedig yn Ninas Efrog Newydd, ac mae'r mwyaf yng Nghanolfan Confensiwn Oregon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau o Ffrainc
Cyfrifiadur personol

bawd|240px|Myfyriwr yn gweithio ar gyfrifiadur personol yn Hacathon Prifysgol Abertawe; 28 Ionawr 2015.
bawd|dde|240px|Yn aml, defnyddir y cyfrifiadur personol mewn sefydliadau fel ysgolion a cholegau, gan eu bod yn hawdd i'w trin ac yn gyfarwydd i'r defnyddiwr.

Math o gyfrifiadur bychan i'r unigolyn yw'r **cyfrifiadur personol** (PC), sy'n beiriant amlbwrpas. O'i gymharu â chyfrifiaduron sefydliadau a chwmniau enfawr e.e. y cyfrifiadur prif ffrâm, mae ei bris yn isel, a gall pobl heb hyfforddiant ei ddefnyddio: nid oes yn rhaid bod yn arbenigwr cyfrifiadur neu dechnegydd.

Roedd yn rhaid i berchnogion cyfrifiadurol sefydliadol neu gorfforaethol yn y 1960au ysgrifennu eu rhaglenni eu hunain i wneud unrhyw waith defnyddiol gyda'r peiriannau. Heddiw, er y gall defnyddwyr cyfrifiadur personol ddatblygu eu aps eu hunain, fel arfer mae'r systemau hyn yn rhedeg meddalwedd fasnachol neu feddalwedd ddi-dâl ("rhadwedd") neu feddalwedd am ddim o ffynhonnell agored (e.e. Wicipedia), a ddarperir ar ffurf parod. Yn aml datblygir a dosbarthir meddalwedd ar gyfer cyfrifiaduron personol yn annibynnol oddi wrth cynhyrchwyr y caledwedd neu'r system weithredu.

Ar ddechrau'r 1980au datblygwyd y sglodyn silicon, a chrewyd microbroseswyr rhad, llawer llai na chynt. Dros amser, daeth y term "PC" yn fwy poblogaidd na'r term hwn a gyflwynwyd yn y 1970au, sef "meicrogyfrifiadur". Un o'r microgyfrifiaduron cyntaf yn ysgolion Cymru oedd y BBC Micro, a chafwyd papur Cymraeg gan MEU Cymru o'r enw *Sglodyn*.

Ers y 1990au, mae systemau gweithredu (OS) cyfrifiaduron personol yn nwylo Microsoft ac Intel i raddau helaeth, yn gyntaf gydag MS-DOS ac yna gyda Windows. Rhan fychan iawn o'r farchnad fyd-eang sydd gan gwmnïau fel Apple a'u system weithredu macOS a systemau rhydd ac agored fel Linux. O ran prosesyddion, yr unig opsiwn amgen yw AMD (*Advanced Micro Devices*).

Gellir ystyried datblygiad y cyfrifiadur personol yn rhan allweddol o'r chwyldro digidol a welwyd rhwng y 1980au a'r presennol (2019). Rhagwelwyd y chwyldro hwn o gysylltu cyfrifiaduron o fewn cartrefi gyda'i gilydd drwy'r We Fyd-Eang yn *Y Cymro* yn Ngorffennaf 1969:

Commodore 2001 Series-IMG 0448b.jpg|Commodore PET; cyflwynwyd 1977
IBM PC 5150.jpg|IBM 5150; cyflwynwyd 1981
Acorn BBC Model B, with peripherals (2190363690).jpg|BBC Micro; cyflwynwyd 1981
LG G5.jpg|LG G5; 2016. Gellir ystyried ffonau a thabledi hefyd yn PCs.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau
Categori:Mathau o gyfrifiaduron
Categori:Dyfeisiadau'r cartref
Categori:Cyfrifiadur personol
Llyn Carsington

Cronfa dŵr yn Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Llyn Carsington**. Defnyddir y llyn a’i lannau ar gyfer pysgota, hwylio, beicio, cerdded a gwylio ar adar. Mae’n cymryd dŵr o Afon Derwent yn ystod y gaeaf, a rhyddhewir dŵr yn ôl i’r afon yn ystod yr haf. Mae’r llyn yn dal 35,412 megalitr o ddŵr. Agorwyd y gronfa ym 1992. Cost ei hadeiladu oedd £107 miliwn.

260px|bawd|dim|Llyn Carsington gyda'r hwyr

## Cyfeiriadau
Carsington
Categori:Daearyddiaeth Swydd Derby
Nestorius

Esgob a diwinydd Cristnogol o'r Ymerodraeth Fysantaidd yn ystod oes ddiweddar yr Eglwys Fore oedd **Nestorius** (tua 386 – tua 451). Daeth yn Archesgob Caergystennin yn 428 a denodd sylw am ei ddysgeidiaeth ynglŷn â natur ddeuol Iesu Grist. Yn ôl ei athrawiaeth Gristolegol, nid oedd y Forwyn Fair yn "Fam Duw", gan yr oedd ei mab Iesu yn ddyn, a'i natur ddwyfol yn tarddu o Dduw'r Tad, nid ei fam. Fe laddai ar yr arfer o alw'r Forwyn Fair yn *Theotokos* ("dygydd duw"). Condemniwyd Nestorius yn heretic gan Gyngor Effesws yn 431 a chollodd ei archesgobaeth.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Nestorius tua'r flwyddyn 386 yn Germanicia, Syria Euphratensis, yn nwyrain yr Ymerodraeth Rufeinig, ychydig flynyddoedd cyn y rhaniad rhwng yr Ymerodraeth Orllewinol a'r Ymerodraeth Fysantaidd. Heddiw, saif Kahramanmaraş yn Rhanbarth y Môr Canoldir, Twrci, ar olion Germanicia. Astudiodd Nestorius yn Ysgol Antioch, yn debyg yn ddisgybl i Theodoros, Esgob Mopsuestia. Aeth yn fynach ym Mynachlog Sant Euprepius cyn iddo gael ei ordeinio'n offeiriad. Enillodd enw am fod yn asgetig uniongred ac huawdl.

## Archesgob Caergystennin 
Penodwyd Nestorius yn Archesgob Caergystennin yn 428 gan yr Ymerawdwr Theodosius II. Hon oedd y swydd uchaf a mwyaf ddylanwadol yn Eglwys y Dwyrain. Pan gychwynnodd yn yr archesgobaeth, aeth Nestorius ati i erlid hereticiaid o bob math, ac eithrio'r Pelagiaid.

## Ei etifeddiaeth 
Adeg ei farwolaeth, condemniwyd dysgeidiaeth Nestorius unwaith eto yn heresi gan Gyngor Chalcedon (451). Er i Eglwys Rhufain erlid y rhai oedd yn ei harddel, enillodd yr athrawiaeth Nestoriaidd ddilynwyr yn nwyrain yr Ymerodraeth Fysantaidd. Ymfudasant i Bersia, yr India, Tsieina, a Mongolia. Anrhydeddir Nestorius heddiw yn sant gan Eglwys Asyriaidd y Dwyrain.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* James Bethune-Baker, *Nestorius and His Teaching* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 1908).

Categori:Archesgobion Caergystennin
Categori:Cristolegwyr
Categori:Diwinyddion y 5ed ganrif
Categori:Diwinyddion o'r Ymerodraeth Fysantaidd
Categori:Genedigaethau'r 380au
Categori:Marwolaethau'r 450au
Categori:Pobl o dras Bersiaidd
Categori:Pobl o Ranbarth y Môr Canoldir, Twrci
Categori:Seintiau Eglwys Asyriaidd y Dwyrain
Sgrin gyffwrdd

bawd|bawd|Ymwelydd yn dewis iaith ar sgrin gyffwrdd mewn arddangosfa.

Dyfais fewnbwn electronig yw'r **sgrin gyffwrdd**, a ddefnyddir i weithio dyfais prosesu gwybodaeth fel ffôn neu liniadur. Gall y defnyddiwr reoli'r system brosesu gwybodaeth hon trwy gyffwrdd â'r sgrîn gyda stylus arbennig neu ei fysedd. Mae'r haen dryloyw yma'n caniatau i'r defnyddiwr ymateb i'r hyn a ddangosir ar y sgrin, ac wrth wneud hyn, mae'r defnyddiwr yn mewnbynnu gwybodaeth. Dull amgen o fewnbynnu gwybodaeth yw drwy roi cyfarwyddyd llais i'r ddyfais; yr hen ddull oedd drwy symud llygoden electronig.

Gosodir sgrin gyffwrdd mewn teclynnau a dyfeisiau megis consolau gêm Nintendo, cyfrifiaduron personol, gliniaduron, peiriannau pleidleisio electronig, i reoli gwres a golau yn y cartref ac mewn siopau (POS) ayb. Gallant fod ynghlwm wrth gyfrifiaduron neu i derfynellau rhwydweithiau.

## Hanes
[bawd|chwith|Prototeip sgrin gyffwrdd *x-y mutual capacitance* (chwith) a ddatblygwyd yn [CERN yn 1977 gan Frank Beck. a'r *self-capacitance screen* (dde) a oedd yn ddatblygiad pellach; hefyd gan Stumpe.]]

Disgrifiodd Eric Johnson, o'r Sefydliad Radar Brenhinol, a leolir yn Malvern, Lloegr ei waith ar sgriniau cyffwrdd  mewn erthygl fer a gyhoeddwyd ym 1965 ac yna'n llawn, gyda ffotograffau a diagramau, mewn erthygl a gyhoeddwyd ym 1967.

Disgrifiwyd cymhwyso technoleg sgriniau cyffwrdd ar gyfer rheoli traffig awyr mewn erthygl a gyhoeddwyd ym 1968. Datblygodd Frank Beck a Bent Stumpe, peirianwyr yn CERN (Sefydliad Ewropeaidd ar gyfer Ymchwil Niwclear), sgrin gyffwrdd tryloyw yn y 1970au cynnar, yn seiliedig ar waith Stumpe mewn ffatri deledu yn y 1960au cynnar. Yna datblygodd y dyfeisiwr Americanaidd George Samuel Hurst sgrin gyffwrdd a gafodd batent yr Unol Daleithiau Rhif 3,911,215 ar 7 Hydref, 1975. Cynhyrchwyd y fersiwn gyntaf yn 1982.

Y ffôn cyntaf i gynnwys sgrin gyffwrdd oedd LG Prada, a hynny ym Mai 2007, gan ragflaenu'r iPhone.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau
Categori:Caledwedd
Eglwys Asyriaidd y Dwyrain

[bawd|Eglwys Gadeiriol Sant [Ioan Fedyddiwr yn Ankawa, Arbil, yng ngogledd Irac.]]
Un o eglwysi Cristnogol y Dwyrain yw **Eglwys Asyriaidd y Dwyrain**, yn llawn **Eglwys Asyriaidd Catholig Apostolaidd Sanctaidd y Dwyrain**. Defnyddir Syrieg yn iaith litwrgïaidd yr eglwys.

Mae Eglwys Asyriaidd y Dwyrain yn honni llinach â'r Eglwys Nestoraidd, yr eglwys gyfundrefnol gyntaf yn y Gristionogaeth, a sefydlwyd ar sail dysgeidiaeth Nestorius yn y 5g. Mae nifer o Asyriaid yn ystyried yr eglwys hon yn eglwys genedlaethol iddynt. Mae nifer o Gristnogion neo-Aramaeg sydd yn aelodau'r Eglwys Gatholig Galdeaidd a'r Eglwys Uniongred Syrieg yn ystyried eu hunain yn Asyriaid hefyd.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*   


Categori:Asyriaid
Asyriaidd Dwyrain
Asyriaidd Dwyrain
Ymwybyddiaeth o ddosbarth

Ymwybyddiaeth o safle yn y gyfundrefn ddosbarthiadau economaidd-gymdeithasol yw **ymwybyddiaeth o ddosbarth**. Mae'n agwedd o athroniaeth Farcsaidd a damcaniaethau adain-chwith eraill, sy'n ymdrin â'r berthynas rhwng ymwybod ac hunaniaeth yn nhermau statws economaidd-gymdeithasol a brwydr y dosbarthiadau. Mae meysydd cymdeithaseg, economeg, ac athroniaeth wleidyddol ehangach hefyd wedi ymdrin â'r cysyniad hwn.

## Syniadaeth Marx 
Ni luniodd Karl Marx ddamcaniaeth gynhwysfawr o ymwybyddiaeth o ddosbarth, er iddo osod sylfeini'r cysyniad ar gyfer athronwyr Marcsaidd i ddod. Yn ôl Marx, mae pob dosbarth cymdeithasol yn anochel ddatblygu hunaniaeth, diddordebau, a bydolwg ei hun. Felly, mae'r unigolyn yn meddu ar ymwybyddiaeth o'i ddosbarth wrth iddo fagu dealltwriaeth o'i berthynas yn y dosbarth hwnnw, diddordebau economaidd a chymdeithasol ei ddosbarth, a phwy ydy'r gelyn yn y frwydr naturiol rhwng gwahanol haenau cymdeithas. Amlygir yr ymwybyddiaeth hon gan deimlad o undod a chydsafiad, ac aelodau'r dosbarth yn ffurfio mudiadau a sefydliadau gwleidyddol ar sail eu hunaniaeth ddosbarth. Ar y llaw arall, mynnai natur ddigymell ymwybyddiaeth y dosbarth gweithiol gan Rosa Luxemburg, a ddadleuodd bod cyd-ymdrechion a brwydrau'r gweithwyr, yn enwedig streiciau torfol, yn ennyn yr ymwybyddiaeth hon.

Yn ei waith *Marxismus und Philosophie* (1923), dadleuai Karl Korsch bod ideoleg a gwleidyddiaeth yn gallu siapio cysylltiadau grym yn ogystal ag amodau economaidd, a bod yn rhaid i ymwybyddiaeth o ddosbarth adlewyrchu hynny. Rhoddai ideoleg yn ganolog i ymwybyddiaeth o ddosbarth gan waith Antonio Gramsci a'i ddamcaniaeth hegemoni. Credai Gramsci bod angen deallusion a phleidiau ar y dosbarth gweithiol i ymgymryd ag ymwybyddiaeth y dosbarth a'i siapio er budd ei aelodau.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* István Mészaros (gol.), *Aspects of History and Class Consciousness* (Llundain: Routledge and Kegan Paul, 1971).

Categori:Dosbarthiadau cymdeithasol
Categori:Marcsiaeth
Sgrym

bawd|300px|Sgrym mewn gêm rhwng Ffranc a Chymru, 24 Chwefror 2007

Mewn rygbi'r undeb, dull o ailgychwyn y chwarae yn dilyn trosedd yw **sgrym**. Pan yn ffurfio sgrym, mae'r wyth chwaraewr o bob tîm sy'n cael eu hadnabod fel y 'pac' neu'r 'blaenwyr', yn rhwymo yn dair rhes yr un ac yn cyd-gloi â'r tîm arall. Ar y pwynt hwn, mae'r bêl yn cael eu bwydo i'r bwlch rhwng y ddau bac o flaenwyr ac maen nhw'n cystadlu am y bêl er mwyn ennill y meddiant. Gall timau gael eu cosbi am achosi i'r sgrym ddymchwel yn fwriadol, ac am beidio â rhoi'r bêl i mewn i'er sgrym yn gywir. Mae sgrym gan amlaf yn cael ei roi pan fydd y bêl wedi'i tharo ymlaen, y bêl wedi'i phasio ymlaen, neu bêl wedi mynd yn sownd mewn ryc neu sgarmes. Gall anafiadau ddigwydd oherwydd natur gorfforol sgrym, yn arbennig i'r chwaraewyr yn y rheng flaen.

de|bawd|Deiagram yn dangos safloedd y chwaraewyr o fewn i'r sgrym a'r rhifau ar eu crysau.
Yn y sgrym, mae'r rheng flaen yn cynnwys dau brop - pen rhydd a phen tynn (rhifau 1 a 3) - bachwr (2) rhyngddyn nhw. Y bachwr sydd fel arfer yn taro am y bêl er mwyn ei gwthio tuag at gefn y sgrym, er bod hawl gan unrhyw un o chwaraewyr y rheng flaen gystadlu amdani. Mae'r ail reng, sydd hefyd yn cael eu galw yn 'gloeon', (4 a 5) yn rhwymo â'i gilydd ac yn gosod eu pennau yn y ddau fwlch rhwng chwaraewyr y rheng flaen, ac yn defnyddio eu hysgwyddau i wthio. Bydd yr wythwr (8) yn y rheng ôl yn gwneud  yr un peth i'r ail reng, a'r blaen asgellwyr (6 a 7) yn cysylltu bob ochr i'r sgrym ac yn helpu i'w atal rhag troi.

Y mewnwr (rhif 9) sy'n bwydo'r bêl i mewn i'r sgrym, a rhaid i'r bêl gael ei bwydo mewn llinell syth. Y mewnwr sydd hefyd fel arfer yn ei chasglu wrth draed yr wythwr er mwyn symud ymlaen i ran nesaf y chwarae. Mae hawl gan yr wythwr hefyd i godi'r bêl unwaith y bydd wedi dod ymhellach na'r ail reng.

Fel sawl agwedd o rygbi'r undeb, mae'r sgrym wedi esblygu ers i'r gêm gael ei dyfeisio yn y 19g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Termau rygbi
Josh Navidi

Chwaraewyr rygbi rhyngwladol dros Gymru yw **Josh Navidi** (ganwyd 30 Rhagfyr 1990). Mae'n chwarae i dîm Gleision Caerdydd. Bu'n gapten tîm dan-20 cenedlaethol Cymru.

## Magwraeth
Mae ei dad Hedy, o Iran ac yn gyn-reslwr arddull-rhydd o safon a aeth i astudio peirianneg sifil ym Mhrifysgol Bangor lle cyfarfu â mam Josh, Euros, sy'n Gymraes Gymraeg o Ynys Môn. Symudodd y cwpwl i ardal Penybont-ar-Ogwr lle mynychodd Josh Ysgol Gynradd Gymraeg Bro Ogwr  ac yna ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg Ysgol Gyfun Brynteg ym Mhenybont. Yn 16 oed, aeth Josh i Seland Newydd lle astudiodd Cyfrifeg ac Addysg Gorfforol yng Ngholeg St Bede, Christchurch. Er iddo fwynhau ei amser yn Seland Newydd ac iddo gael cynnig cytundeb gydag Academi rygbi Christchurch, meddai wrth bapur y *Western Mail*, “I could have stayed there happily enough but I am a Welsh boy and wanted to put a red jersey on.” Dychwelodd i Gymru ac ymunodd ag Academi rygbi Gleision Caerdydd.

Mae'n gallu siarad Cymraeg er ei fod wedi bod yn swil i wneud hynny'n gyhoeddus. Mewn sgwrs gyda'r gohebydd chwaraeon BBC Cymru Wales, Gareth Rhys Owen, Josh a'i fam, Euros, nododd ei gefnogaeth i'r iaith.

Mae'n adnabyddus ar y cae rygbi yn rannol am fod ganddo wallt yn steil 'dreadlocks'.

## Gyrfa ryngwladol
Yn Ionawr 2013 dewiswyd ef i fod yn rhan o garfan 35 dyn Cymru ar gyfer Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2013.

Ym Mai 2013 dewiswyd ar gyfer sgwad 32 dyn ar gyfer taith haf Cymru i Siapan. Enillodd ei gap gyntaf dros Gymru mewn gêm fel blaenasgellwr ochr agored ar 15 Mehefin 2013.

Ym mis Awst 2019 cyhoeddwyd bod disgwyl i Navidi gaptenio Cymru ar gyfer Cwpan Rygbi'r Byd 2019 yn Siapan.

## Diddordebau busnes
Ymhlith diddordebau busnes y teulu mae canolfan ffitrwydd ac iechyd - *Physique Health and Fitness Centre*, ym Mhen-y-bont sydd wedi ei redeg gan ei dad ers 1995. Mae Navidi wedi treilio peth amser yn rhedeg y ganolfan ond bu'n rhaid iddo roi'r gorau a gofyn i'w dad ail-afael yn y gwaith oherwydd pwysau chwarae rygbi. Mae Navidi hefyd wedi ei hyfforddi fel Hyforddwr Ffitrwydd trwyddiedig ac mae'n rhedeg cwrs hyfforddiant personol i glientiaid.

## Ailddysgu Cymraeg
Yn 2024 ymddangosodd Josh yng nghyfres *Iaith ar Daith* ar S4C. Yn ei dywys ar y daith dysgu Cymraeg ac ar draws Cymru oedd cyn gapten Cymru, Ken Owens. Er i Josh allu siarad Cymraeg yn blentyn bychan roedd wedi anghofio y rhan fwyaf ohono erbyn ei fod yn oedolyn. Yn y rhaglen teithiodd ar draws Cymru yn dysgu geirfa newydd a siarad Cymraeg gyda phobl o wahanol gefndiroedd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffil ar wefan Gleision Caerdydd
*

Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynteg
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Perifferolyn

bawd|Enghraifft o ddyfais mewnbynnu, sef y Microsoft Kinect. Mae'n synhwyrydd pobl, sy'n trosglwyddo gwybodaeth pwy sy'n ei basio i'r cyfrifiadur.
. Yn y fideo fer hon (10 eiliad), gwelir yr argraffydd yn creu model o robot, drwy ddefnyddio FDM.]]

Dyfais neu declyn ategol a ddefnyddir i roi gwybodaeth a data i mewn ac allan o gyfrifiadur yw **perifferolyn**.

Ceir tri chategori o ddyfeisiau perifferol: dyfais mewnbynnu, dyfais allbynnu a dyfais deubwn (mewnynnu ac allbynnu):

# dyfais mewnbynnu: llygoden, bysellfwrdd, tabled cyfrifiadurol a graffeg, sganiwr, darllenwr cod bar, rheolwr gemau, pin golau, meicroffon, camera digidol, gwe-gam (*web cam*) a ROM
# dyfais allbynnu: sgrin cyfriaifiadurol, taflunydd, argraffydd, argraffu 3D, clustffonau a seinyddion
# dyfais deubwn: storfa ddata e.e. co bach a'r Cof RAM
Mae gan y ffôn clyfar a'r tabled cyfrifiadurol ryngwyneb a meddalwedd priodol i gasglu data a'i allbynnu, hefyd e.e. monitro curiad y galon neu'r tymheredd.

## Gweler hefyd 
* Caledwedd

## Cyfeiriadau
Categori:Perifferolion cyfrifiadurol
Categori:Caledwedd
Mark Noble

Mae **Mark James Noble** yn chwaraewr pêl-droed i dîm uwch gynghrair Lloegr West Ham United FC fel canolwr. Mae Noble wedi sgorio o leiaf un gôl yn ei 12 tymor diwethaf i'r clwb. Mae wedi dod trwy Academi Fawreddog hanesiol West Ham. Mae'n cymryd Cic o’r sbotyn i West Ham. Er bod yn nodwedd reolaidd yn yr uwchgyngrair nid yw erioed wedi chwarae i dîm rhyngwladol Lloegr. Mae wedi bod yn gapten i'r tîm ers i Kevin Nolan gadael y clwb yn 2014. Bu Mark Noble y capten a bu`n symud y clwb o’r hen stadiwm Boleyn i Stadiwm Llundain, mae ei agwedd tuag at y clwb wedi arwain i barch gan y cefnogwyr a thag "Mr West Ham"

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig

Categori:Prosiect Wici Môn
Felipe Anderson

Mae **Felipe Anderson** yn chwaraewr pêl-droed i West Ham, ac i Tîm pêl-droed cenedlaethol Brasil , maen asgellwr sydd yn draddodiadol yn chwarae ar y chwith, er bod yn droed dde. Cofiodd ei eni ar 15 Ebrill 1993, mae ganddo 1 cap i Frasil sydd yn ystod gemau Olympaidd 2014 ble bu guro'r fedel aur. Ar 15 Gorffennaf trodd yn arwyddid drytaf West Ham United FC yn ei hanes, wedi symud o Lazio ble sgoriodd 25 gol mewn 137 o ymddangosodiadau.Lazio oedd ei tim cyntaf yn ewrop arol gwneud symudiad o Santos yn 2013.Mae Anderson yn gwisgo crys rhif 8.

Mae ei thymor cyntaf yn y gynghrair wedi cynnwys 8 gol a chreu tri gol.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Pêl-droedwyr
Sillafiad Sacsoneg Newydd

Un o orthograffis Sacsoneg Isel yw **Sillafiad Sacsoneg Newydd** (*Nysassiske Skryvwyse*). Mae wedi'i greu er mwyn uno pob tafodiaith yr iaith sy'n cael eu siarad yn yr Almaen ac yr Iseldiroedd. Crëwyd yr orthograffi yn 2017‒2018 ac eisoes yn 2018 cafodd ei lansio fel yr orthograffi a ddefnyddir ar hafan Wicipedia Sacsoneg Isel yr Iseldiroedd. Yn y cyfamser, dechreuodd tudalen newyddion *Werldspråke* hefyd i gyhoeddi newyddion yn yr orthograffi hwn. Yn 2019, fe estynodd y defnydd o'r orthograffi i bapurau lleol, pan ddechreuodd un o ysgrifenwyr papur *Die Zeitung* o dref Seborg (Almaeneg: *Suderburg*) ei ddefnyddio. Mae'r orthograffi wedi cael ei gefnogi yn arbennig gan siaradwyr ifanc yr iaith yn ogystal yn yr Almaen ag yr Iseldiroedd.

## Defnydd o’r llythyron 
### Cytseiniaid 
#### Cytseiniaid ffrwydrol 
#### Cytseiniaid ffrithol 
#### Cytseiniaid atseiniol 
## Cyfeiriadau 
* Nysassiske Skryvwyse, Facebook
* Nysassiske Skryvwyse, YouTube

Categori:Ieithoedd Germanaidd Gorllewinol
Ronald McDonald

Mae **Ronald McDonald** yn gymeriad clown a ddefnyddir fel masgot sylfaenol cangen bwyta gyflym McDonald's. Mewn hysbysebion teledu, roedd y clown yn byw mewn byd ffantasi o'r enw McDonaldland lle aeth ar anturiaethau gyda'i ffrindiau 'Maer' McCheese, y Hamburgler, Grimace, Birdie the Early Bird a The Fry Kids. O 2003, mae McDonaldland wedi cael ei ddileu yn raddol, ac mae Ronald yn cael ei ddangos yn rhyngweithio â phlant arferol yn eu bywydau bob dydd.

Mae llawer o bobl yn gweithio'n llawn amser yn gwisgo Ronald McDonald, yn ymweld â phlant mewn ysbytai ac yn mynychu digwyddiadau yn rheolaidd. Ar ei anterth efallai y bu cymaint â 300 o glowniau llawn amser yn McDonald's. Mae yna hefyd 'Ronald McDonald Houses' lle gall rhieni aros dros nos wrth ymweld â phlant sâl mewn cyfleusterau gofal cronig cyfagos.

## Hanes
Mae tarddiad Ronald McDonald yn cynnwys Willard Scott (ar y pryd, personoliaeth radio lleol a oedd hefyd yn chwarae ‘Bozo the Clown’ ar WRC-TV yn Washington, DC o 1959 hyd 1962), a berfformiodd gan ddefnyddio'r "moniker" Ronald McDonald, y 'Hamburger-Happy Clown' ym 1963 ar dri man teledu ar wahân. Dyma'r tair hysbyseb deledu gyntaf yn cynnwys y cymeriad.
Mae Scott, a aeth ymlaen i fod yn ddyn tywydd NBC-TV, yn honni ei fod wedi creu Ronald McDonald yn ôl y detholiad canlynol o'i lyfr ‘Joy of Living’
Ar y pryd, Bozo oedd y sioe blant fwyaf poblogaidd ar yr awyr.  Ar y pryd, roedd Scott yn gweithio i Oscar Goldstein, masnachwr McDonald, ardal Washington DC, ac mae nifer o ffynonellau yn disgrifio rôl Scott fel chwarae rhan Ronald McDonald yn unig, wrth roi credyd i greu masgot i Goldstein a'i asiantaeth hysbysebion.

## Cyfeiriadau
Categori:Clowniau
McDonald, Ronald
McDonald, Ronald
Categori:Hysbysebu
Categori:Masgotiaid
Categori:Prosiect Wici Môn
Issa Diop

bawd|Issa Diop (2018-04-21)

Mae **Issa Laye Lucas Jean Diop[** yn cefnwr i glwb Pel droed West Ham United FC ac yn cyn gefnwr a capten i Clwb Pel Droed Toulouse. Maen gwisgo crys rhif 23 i West ham. Mae`n cyn arwyddiad drytaf West ham am 34 diwrnod nes i Felipe Anderson arwyddo am 42 miliwn. Mae Diop yn 6"4 ac yn gymwys i nchwarae i tim rhyngwladol Senegal,Morocco a Ffrainc. Er gwneud 42 dangosiad i nifer o wahanol oedrannau Ffrainc mae wedi bod nifer o son o gynrychioli unai Morocco neu Senegal, ar 11 o Hydref 2018, dywedodd mai bwriad Diop yw chwarae i Ffrainc
## Academi
Bu yn academi Tolouse am 9 mlynedd o 2006 nes cael ei cyfle cyntaf ynh y tim cyntaf yn 2015 yn 18 oed. Arweiniopdd hyn y 86 o ymddangosiadau ir tim cyntaf rhwng 2015-2018
Gwnaeth Diop 30 o ymddangosiadau yn tymor 2016/17 ble chafodd ei enwi yn gapten y tim yn mis Ebrill, gwnaeth 26 dangosiad yn ei dymor olaf yn Toulouse, yn cynnwys unj gol i codi ei tali gyfan ir clwb i 5

Categori:Prosiect Wici Môn
Picl

bawd|Picl

Ciwcymbr piclyd (a elwir fel picl yn yr Unol Daleithiau a Chanada a ghercyn ym Mhrydain, Iwerddon, Awstralia, De Affrica a Seland Newydd) yw **picl** sydd wedi ei biclo mewn brine, finegr, neu ateb arall a'i adael i ferment am gyfnod o amser, naill ai'n troi'r ciwcymbrau mewn datrysiad asidig neu drwy olew trwy lacto fermentiad. Mae ciwcymbrau wedi'u potelu yn aml yn rhan o bicyll cymysg.

## McDonalds
Mae picl yn prif gynhwysyn mewn Big Mac o McDonalds

Categori:Coginiaeth yr Unol Daleithiau
Categori:Prosiect Wici Môn
A$AP Rocky

Cynhyrchydd, actor a model o'r Unol Daleithiauo'r Unol Daleithiau yw **Rakim Nakache Mayers** (ganwyd 3 Hydref 1988) a adnabyddir drwy ei enw llwyfan **ASAP Rocky** (yn arddull: **A$AP Rocky**). Mae'n aelod o grŵp hip hop A$AP Mob.

## Cerddoriaeth
bawd|chwith|A$AP Rocky
Rhyddhaodd Rocky ei mixtape gyntaf *Live. Love. A$AP* yn 2011. Arweiniodd y llwyddiant at gytundeb recordio gyda Polo Grounds Music, RCA Records, a Sony Music Entertainment. Wedi hynny recordiwyd ei albwm gyntaf, *Long. Live. A$AP*, a gafodd hefyd groeso gan feirniaid ac aeth i rif un ar siart Billboard 200. Yn 2015, rhyddhaodd Rocky ei ail albwm stiwdio o'r enw *At. Long. Last. A$AP*. Aeth hon hefyd i rhif un ar y Billboard 200, gan ei gwneud yn ail albwm olynol i Rocky; derbyniodd hefyd nifer o adolygiadau cadarnhaol gan feirniaid cerdd. Ei albwm mwyaf diweddar (Mawrth 2019) yw *Testing*.

Ar 25 Mai 2018, rhyddhaodd Rocky yr albwm *Testing* i adolygiadau cadarnhaol yn gyffredinol gan feirniaid. Aeth i mewn yn y bedwerydd safle ar siart Billboard 200 yr Unol Daleithiau, gan ddod y drydedd albwm i fynd i'r 5 uchaf ar y siart. Yn ei ail wythnos, disgynonod yr albwm i rif 15, gyda 26,000 o unedau cyfatebol albwm (1,000 copi). Yn ystod yr wythnos ganlynol, aeth *Testing* i rif 22 ar y siart.

Mae Rocky hefyd wedi cyfarwyddo fideos cerddoriaeth ei hun, Danny Brown, SpaceGhostPurrp ac aelodau A$AP Mob eraill. Mae hefyd yn gynhyrchydd recordiau nodedig, gan gynhyrchu o dan y ffugenw "Lord Flacko" neu "Pretty Flacko".

## Ffasiwn
Ym mis Chwefror 2016, rhyddhaodd Guess gydweithrediad â Rocky o'r enw "GUE$$", a ysbrydolwyd gan addewid Rocky am ddillad 'hen' 90au y brand yr oedd yn ei wisgo tra'n tyfu i fyny.

Yn enwedig a hyn bydd Rocky yn headlinio llwyfanau tai ffasiwn fel Dior a Calvin Klein, a fydd o y "Rapper" cyntaf i neud.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Bro Ogwr

Mae **Ysgol Bro Ogwr** neu hefyd **Ysgol Gymraeg Bro Ogwr** yn ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg yn nhref Pen-y-bont ar Ogwr. Fe'i lleolir ar Princess  Way, yn ardal Bracla o'r dref.

## Yr Ysgol
Ceid 428 o ddisgyblion rhwng 3 ac 11 oed ar y gofrestr yn 2017. Mae gan yr ysgol 16 dosbarth sy’n cynnwys 2 sy’n rhai oed cymysg a 2 ddosbarth meithrin. Mae 46 o ddisgyblion oed meithrin llawn amser ac 11 yn y dosbarth cyn-feithrin rhan amser.

Daw tua 5% o’r disgyblion o gartrefi lle siaredir Cymraeg. Ychydig iawn sy’n dod o gefndiroedd ethnig lleiafrifol.

Mae tua 18% o’r disgyblion yn gymwys i dderbyn prydau ysgol am ddim, ffigwr sy’n sylweddol is na chyfartaledd Cymru. Mae gan oddeutu 11% o’r disgyblion anghenion dysgu ychwanegol (ADY). Ychydig iawn o ddisgyblion sy’n derbyn gofal gan yr awdurdod lleol.

Y gyllideb ysgol unigol fesul disgybl ar gyfer Ysgol Gymraeg Bro Ogwr yn 2016-2017 yw £2,952. Yr uchafswm fesul disgybl mewn ysgolion cynradd ym Mhen y bont ar Ogwr yw £4,484 a'r lleiafswm yw £2,872. Mae Ysgol Gymraeg Bro Ogwr yn y 46fed safle o'r 48 ysgol gynradd ym Mhen-y-bont ar Ogwr o safbwynt y gyllideb ysgol fesul disgybl.

### Addysg Uwchradd
Mae disgyblion Bro Ogwr sy'n dymuno parhau gydag addysg Gymraeg yn mynd ymlaen i Ysgol Gyfun Gymraeg Llangynwyd, sydd yr ysgol uwchradd Gymraeg agosaf ac fe'i lleolir yn nhref Maesteg, neu i Ysgol Gyfun Llanhari.

## Gwybodaeth am yr Ysgol
Ceir clybiau garddio, chwaraeon a chôr yr ysgol i'r disgyblion.

### Gwisg Ysgol
Rhaid i'r plant wisgo gwisg ysgol sef; crys polo coch, siwmper neu gardigan gwyrdd, trowsus neu siorts llwyd, ffrog haf gwyrdd ac esgidiau duon.

### Cyn-ddisgyblion Adnabyddus
Ymysg cyn-ddisgyblion yr ysgol mae'r chwaraewr rygbi, Josh Navidi, sydd yn chwarae i glwb (Gleision Caerdydd) a Chymru.

## Dolenni
* Gwefan yr Ysgol
* Twitter yr Ysgol, @ysgolbroogwr 

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Pen-y-bont ar Ogwr
Baner De Swdan

[bawd|dde|250px|[Delwedd:FIAV 111111.svg|23px Baner De Swdan]]
bawd|Baner De Swdan yn cael ei chwifio ar ddiwrnod annibyniaeth, 9 G0rff. 2011
Mae **baner De Swdan** yn faner ar gyfer gwladwriaeth gymharol newydd a ffurfiwyd wedi degawdau o ryfel annibyniaeth gan ran fwyafrifol-Gristnogol Swdan yn erbyn Swdan fwyafrifol Arabaidd, mae felly yn adlewychu natur y frwydr honno.

Mabwysiadwyd y faner ar ôl arwyddo Cytundeb Naivasja, a gadarnhaodd ddiwedd yr ail ryfel cartref Swdan a sefydlu De Swdan  Defnyddiwyd y faner i ddechrau gan Fudiad Rhyddhau Pobl Sudan (SPLM). Mabwysiadwyd y faner yn 2005 ond ni ddaeth y wlad yn annibynnol nes 2011.

## Dyluniad
bawd|dde|Y faner yn Karima, Swdan
Mae'r faner yn cynnwys triongl las ar ochr mas y faner (tebyg i faner Ciwba). Fel gyda baner Ciwba neu baner weriniaethol Catalwnia, ceir yn y triongl seren. Mae'r seren yn cynnwys pum pig ac yn lew melyn. Yn ymestyn o'r triongl mae tair streipen o faint cyfartal, o'r top i'r gwaelod - du, coch, gwyrdd gydag ymylon gwyn i'r streipen goch ganol.

Mae'r faner yn debyg i faner Cenia gydag ychwanegiad y triongl glas a'r seren melyn ar ochr y mast ac anwybyddu'r motiff o'r darian a'r arfau ar faner Cenia.

## Symboliaeth
Mae'r lliwiau'n cynrychioli'r canlynol: 
: Du - poblogaeth ddu Swdan (sy'n wahanol i boblogaidd mwy Arabaidd gogledd Swdan)
: Coch - gwaed sy'n llifo yn y frwydr am ryddid
: Gwyrdd - y wlad 
: Seren - yn wahanol i sêr gweriniaethol baneri Ciwba, neu Puerto Rico neu faner 'Estelada' Catalwnia, mae seren baner De Swdan yn cynrychioli Seren Bethlehem gan gyfeirio at natur fwyaf-frifol Gristnogol poblogaedd De Swdan - ac un rheswm dros y rhyfel dros annibyniaeth yn erbyn y gogledd.

## Baneri Eraill 

Flag of Sudan People's Liberation Army (1983).svg | 20px Baner De Swdan, 1983 tan 1995
Flag of Sudan People's Liberation Army (1995).svg | 20px Baner De Swdan, 1995
Flag of South Sudan Independence Day.svg | 20px Un o'r baneri a ddefnyddir ar Ddiwrnod yr Annibyniaeth
Flag of the President of South Sudan.svg | Baner Arlywydd De Swdan
Flag of the South Sudan Defence Force.svg|bawd|Baner Llu Amddiffyn De Swdan (SSDF) - cyn-grwp para-filwrol

### Baneri Tebyg 

Flag of Kenya.svg | Baner Cenia
Flag of Malawi.svg | Baner Malawi
Flag of the UNIA.svg | Baner y mudiad Rhyng-Affricanaidd (pan-Affrica)

## Gweler hefyd 
* Baner Swdan

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* De Swdan gan *Flags of the World*.

De Swdan
Categori:De Swdan
Halo 2

bawd|Logo Halo 2

**Halo 2** yw gêm fideo ar-lein person cyntaf a grewyd yn 2004 a ddatblygwyd gan Bungie. Wedi'i ryddhau ar gyfer y consol gêm fideo Xbox ar 9 Tachwedd, 2004, y gêm yw'r ail randaliad yn fasnachfraint Halo a'r dilyniant i Halo: Combat Evolved yn 2001. Cyhoeddwyd fersiwn Microsoft Windows o'r gêm ar Fai 31, 2007,  a ddatblygwyd gan dîm mewnol yn Microsoft Studios Gem a elwir yn Hired Gun. Mae'r gêm yn cynnwys injan gêm newydd, yn ogystal â defnyddio injan ffiseg Havok; arfau a cherbydau ychwanegol, a mapiau lluosogwyr newydd. Mae'r chwaraewr yn cymryd yn ganiataol rolau'r Prif Feistr dynol a'r Arglwyddwr dieithr mewn gwrthdaro o'r 26ain ganrif rhwng Gorchymyn Dynol Gofod y Cenhedloedd Unedig, y Cyfamod cownsil, a'r Llifogydd parasitig.
Ar ôl llwyddiant Halo Combat Evolved, disgwylir disgwyliad a disgwyliad mawr. Cafodd Bungie ysbrydoliaeth mewn pwyntiau plotiau ac elfennau gameplay a oedd wedi'u gadael allan o'u gêm gyntaf, gan gynnwys lluosogwyr dros y Rhyngrwyd trwy Xbox Live. Fe wnaeth cyfyngiadau amser orfodi cyfres o doriadau ym maint a chwmpas y gêm, gan gynnwys diweddglo annisgwyl yn gorffen i ddull ymgyrchu'r gêm a oedd yn gadael llawer o'r stiwdio yn anfodlon. Ymhlith ymdrechion marchnata Halo 2 roedd gêm realiti arall o'r enw "I Love Bees" a oedd yn cynnwys chwaraewyr sy'n datrys posau byd go iawn.

## Gameplay
Mae Halo 2 yn gêm saethwr, gyda chwaraewyr yn profi gameplay yn bennaf o safbwynt person cyntaf. Mae chwaraewyr yn defnyddio cyfuniad o arfau dynol ac estron a cherbydau i symud ymlaen trwy lefelau'r gêm. Nid yw bar iechyd y chwaraewr yn weladwy, ond yn hytrach mae gan chwaraewyr darian sy'n amsugno difrod sy'n adfywio pan na fyddant yn dân. 
Gellir defnyddio rhai arfau deuol, gan ganiatáu i'r chwaraewr fasnachu cywirdeb, defnyddio grenadau ac ymosodiadau melee ar gyfer tân amrwd. [ Gall y chwaraewr gludo dwy arf ar y tro (neu dri os ydynt yn defnyddio dwywaith; mae un arf yn parhau i fod wedi'i holstio), gyda phob arf yn cael manteision ac anfanteision mewn gwahanol sefyllfaoedd ymladd. Er enghraifft, mae rhan fwyaf o arfau'r Cyfamod yn clirio clipiau ammo tafladwy ar gyfer batri sydd wedi'i gynnwys, na ellir ei ddisodli os yw'n cael ei ddileu. 
Fodd bynnag, gall yr arfau hyn oroesi os byddant yn cael eu tanio yn barhaus am gyfnodau hir. Mae arfau dynol yn llai effeithiol ar darianau treiddgar ac mae angen eu hail-lwytho, ond ni ellir gorwario oherwydd tân hir. Gall y chwaraewr gario cyfanswm o wyth grenâd (pedwar grenâd dynol, pedwar Cyfamod) i ddiswyddo ac aflonyddu ar y gelynion. Y newydd yn Halo 2 yw'r gallu i fwrdd cerbydau'r gelyn sy'n agos at y chwaraewr ac yn teithio ar gyflymder isel. Mae'r chwaraewr neu AI yn troi ar y cerbyd ac yn gyrru'r gyrrwr arall o'r cerbyd yn orfodol.

Categori:Gemau fideo
Categori:Prosiect Wici Môn
Big Mac

**Big Mac**, neu **Mac Mawr** yn Gymraeg, yw enw ar byrgyr rydych yn gallu ei brynu o McDonalds. Crëwyd y Big Mac gan Jim Delligatti, franchisee Ray Kroc cynnar, a oedd yn rhedeg nifer o fwytai yn yr ardal Pittsburgh. Fe'i dyfeisiwyd yng nghegin rhyddfraint cyntaf McDonalds Delligatti, a leolir ar McKnight Road mewn tref maestrefol Ross . Roedd gan y Big Mac ddau enw blaenorol, y ddau ohonynt wedi methu yn y farchnad: yr Aristocrat, a gafodd y defnyddwyr yn anodd ei ddatgano a'i ddeall, a Burger Ribbon Blue. Crëwyd y trydydd enw, Big Mac gan Esther Glickstein Rose, ysgrifennydd hysbysebu 21 oed a fu'n gweithio ym mhencadlys corfforaethol McDonalds yn Oak Brook, Illinois. Dadansoddodd y Big Mac yn fwyty Undell Delligatti, Pennsylvania ym 1967, gan werthu am 45 cents. Fe'i cynlluniwyd i gystadlu â 'Big Boy hamburger Bwyty Big Boy; Eat'n Park oedd Pittsburgh ardal Big Boy franchisee ar y pryd. Roedd y Big Mac yn boblogaidd ac fe'i ychwanegwyd at y fwydlen pob bwyty yn yr Unol Daleithiau ym 1968. Ar 1 Hydref 2018, cyhoeddodd McDonalds y byddai'n cael gwared ar yr holl gadwolion, blasau a lliwio artiffisial o'r Big Mac.

Mae'r Big Mac yn hysbys ledled y byd ac fe'i defnyddir yn aml fel symbol o brifddinasiaeth a *decadence* America. Mae'r Economegydd wedi ei defnyddio fel pwynt cyfeirio ar gyfer cymharu cost byw mewn gwahanol wledydd - Mynegai Big Mac- gan ei bod mor eang â phosibl ac mae'n debyg ar draws marchnadoedd. Cyfeirir at y mynegai hwn weithiau fel Burgernomeg. Dim ond cig eidion o Brydain ac Iwerddon defnyddir McDonalds.

## Cyfeiriadau
Categori:McDonald's

Categori:Prosiect Wici Môn
Finsteraarhorn

Y **Finsteraarhorn** (4,274 metr (14,022 troedfedd)) yw'r mynydd uchaf yn yr Alpau Bernaidd yn y Swistir a chopa enwocaf y Swistir. Y Finsteraarhorn yw'r nawfed mynydd uchaf, a'r trydydd copa amlycaf, yn yr Alpau. Yn 2001 dynodwyd y massif a'r rhewlifoedd sy'n ei amgylchynu yn rhan o Safle Treftadaeth Byd Jungfrau-Aletsch.

Mae esgyniad cyntaf y Finsteraarhorn  wedi bod yn destun dadleuol. Dywedir fod y copa wedi'i gyrraedd am y tro cyntaf gan y gwŷr lleol Arnold Abbühl, Joseph Bortes and Aloys Volker yn 1812, ond bu rhai yn amau hynny.

Mewn erthyglau a gyhoeddwyd yn 1881 a 1908, bu i'r mynyddwyr a haneswyr Gottlieb Studer  ddatgan eu bod yn argyhoeddiedig o lwyddiant ymgais 1812. Serch hynny, daeth John Percy Farrar i'r casgliad mewn erthygl a gyhoeddodd yn yr *Alpine Journal* yn 1913 mai cyrraedd man oedd tua 200m i'r de o'r copa wnaeth y dringwyr hynny, ond gan bwysleisio bod honno'n dipyn o gamp yn ei dydd. Dringodd y mynydd Awst 13, 1857, yng nghwmni John Frederick Hardy, William Mathews, Benjamin St John Attwood-Mathews a Edward Shirley Kennedy, ynghyd â Auguste Simond a Jean Baptiste Croz o Chamonix, Johann Jaun yr Hynaf o Meiringen, Aloys Bortis o Fiesch a'r porthor Alexander Guntern o Biel yn Goms. Roedden nhw'n gadael Konkordiaplatz am 2:30 yp, ac yn cyrraedd y copa am 11:53 yh. Ar gopa'r Finsteraarhorn, penderfynodd y dringwyr sefydlu cymdeithas a'i galw yn y Clwb Alpaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mynyddoedd y Swistir
Categori:Coordinates on Wikidata
Enid a Lucy

Cyfres ddrama deledu yw ***Enid a Lucy*** a ysgrifennwyd gan Siwan Jones. Drama ddoniol a theimladwy am ddwy ffrind anghyffredin yw hon - Enid, cymydog parchus weddw ganol oed a Lucy, merch ifanc sydd am ddianc oddi wrth bartner treisgar.

## Cynhyrchiad
Fe'i ddarlledwyd yn y slot ddrama arferol am 21:00 ar nos Sul ar S4C. Cynhyrchwyd y gyfres gan gwmni Boom Cymru. Comisiwynwyd ail gyfres ar ddiwedd 2020 i'w ffilmio yn 2021. Cychwynnodd yr ail gyfres ar 2 Ionawr 2022.

## Cymeriadau a chast
* Enid – Eiry Thomas
* Lucy – Mabli Jên Eustace
* Denfer – Steffan Cennydd
* Rhodri – Siôn Ifan
* Gwenllian – Heledd Gwynn
* Sid – Nicholas McGaughey
* Majewski – Krystian Godlewski
* Eirlys – Mair Rowlands
* Raymond – Ian Saynor
* Grace – Rhian Jones
* Marlene – Toni Caroll

## Penodau 
### Cyfres 1
### Cyfres 2
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Enid a Lucy ar BBC iPlayer

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2019
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Cyfrifiadur prif ffrâm

bawd|Y tu fewn i'r IBM System z9

Mae cyfrifiaduron **prif ffrâm** (y cyfeirir atynt ar lafar fel *"big iron"*) yn gyfrifiaduron a ddefnyddir yn bennaf gan sefydliadau a chwmniau mawr ar gyfer gwaith prosesu data a gwybodaeth hanfodol. Gallant drin a thrafod data mawr yn gynt na chyfrifiadur personol neu hyd yn oed weinyddwyr, oherwydd eu pŵer prosesu, sef y UBGs. Anaml y gwelir un ar ei ben ei hun; fel arfer ceir rhesi ohonynt yn cydweithio gyda'i gilydd.

Cyfeiriodd y term yn wreiddiol at y cypyrddau mawr "prif fframiau" lle cedwid yr uned brosesu ganolog a'r prif gof.

Yn ddiweddarach, defnyddiwyd y term i wahaniaethu rhwng peiriannau masnachol, cryf, ag unedau llai pwerus. Sefydlwyd y rhan fwyaf systemau fframiau mawr yn y 1960au, ond maent yn parhau i esblygu hyd heddiw (2019). Defnyddir cyfrifiaduron prif ffrâm yn aml fel gweinydd.

## Datblygiadau
Er mai prif nodwedd y Cyfrifiadur prif ffrâm yw cyflymder, ceir ystyriaethau eraill a ystyrir gan lawer i fod yr un mor bwysig:

# dibynadwyedd a diogelwch
# ôl-gydnaws: a yw hen feddalwedd yn dal i weithio?
# nodweddion mewnbynnu/allbynnu ("I/O") 
# y gallu i gyfnewid caledwedd megis y prosesydd a chof, yn sydyn.

Mae cyfrifiaduron prif ffrâm wedi eu llunio i redeg am gyfnodau hir (degawdau), yn ddi-dor, a hynny mewn modd dibynadwy a diogel. Gelwir y nodwedd hon yn aml yn RAS: *reliability, availability* a *serviceability*. Mae'r Sefydliad Cenedlaethol Safonau a Thechnoleg (NIST) yn clustnodi cyfrifiaduron sy'n pasio'r meincnodau hyn, ac yn eu plith enwir yr IBM Z (a elwid gynt yn z Systems, System z a zSeries), Unisys Dorado ac Unisys Libra fel y rhai mwyaf diogel. Mae eu diffygion yn y digidau sengl isel, o'u cymharu â miloedd ar gyfer Windows, UNIX, a Linux.

Mae uwchraddio meddalwedd fel arfer yn gofyn am sefydlu'r system weithredu neu ddarnau ohoni, drwy rannu'r gwaaith rhwng y systemau eraill.

## Hanes
Yn y 1950au, rhyngwyneb syml iawn oedd gan y cyfrifiadur prif ffrâm (y consol), a defnyddid cardiau tyllog neu dap papur neu fagnetig i lwytho data a rhaglenni. Eu gwaith yr adeg honno oedd cefnogi gwaith clerigol fel cyflogau, anfonebau, a thaliadau drwy wahanu, dosbarthu a chyfuno data - gwaith ailadroddus a llafurus, fel arfer, ar lawr y swyddfa. Yna daeth argraffu-llinell, parhaus. Pan ddaeth terfynellau ("tethi" oedd y gair Cymraeg gwreiddiol), yna galluogwyd y cwsmer i gysylltu'n uniongyrchol gyda'r cyfrifiadur prif ffrâm - yn bennaf i fwcio teithiau awyr ayb. drwy'r 1970au, cysylltwyd y teipiadur gyda'r cyfrifiadur, fel consol, hyd nes y dyfeisiwyd yr allweddell.

## Nodweddion
Gall y cyfrifiadur prif ffrâm redeg sawl system weithredu ar yr un pryd. Gelwir y dechneg hon yn "beiriannau rhithwir", a chant eu rhedeg fel pe taent yn gyfrifiaduron annibynnol, real.

Nodwedd arall yw ffeirio tinboeth (*hot swapping*) heb amharu ar y system reoli.

## Cyfeiriadau
Categori:Mathau o gyfrifiaduron
Marko Arnautović

Mae **Marko Arnautović** (; ganed 19 Ebrill 1989) yn bêl-droediwr Awstriaidd sy'n chwarae fel ymosodwr i glwb Uwch Gynghrair Serbia Seren Goch Belgrâd a thîm cenedlaethol Awstria.

## Cefndir
Dechreuodd ei yrfa broffesiynol yn yr Iseldiroedd yn FC Twente ble cafodd ei godi o’r academi i'r tîm cyntaf yn 2006, a chwaraeodd 44 gem mewn 4 mlynedd a sgorio 12 gol cyn amser lon yn Milan yn cynnwys medel Champions league, er mond cwblhau 3 gem i'r clwb, yn yr un flwyddyn symudodd i Werder Bremen ble arhosodd am 3 mlynedd rhwng 2010-2013 yn cynnwys 72 gem a 14 gol i'r clwb. Symudodd i Stoke City yn 2013 am 2 miliwn, dyma arhosiad hiraf Marko Arnautovic, pedair blynedd nes ei symudiad i’w dim cyfredol West Ham United FC am 22 miliwn

### International
[bawd|Arnautović playing for [Austria national football team|Austria in September 2015]]

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
The Originals

Rhaglen deledu o'r Unol Daleithiau yw  **The Originals** a gychwynodd ar The CW ar 3 Ragfyr 2013. Yn deillio o’r gyfres *The Vampire Diaries*, mae'r gyfres yma yn dilyn yr hybrid fampir/blaidd-ddyn fampirod-hybrid warewolf Klaus Mikaelson wrth iddo fe a'i deulu ymrafael â gwleidyddiaeth goruwchnaturiol New Orleans.

## Cefndir
Ar 10 Mai 2017 adnewyddodd The CW y rhaglen am pumed gyfres. Ar 20 Gorffennaf 2017, cyhoeddodd crëwr y gyfres Julie Plec yn Comic Con mai'r pumed cyfres fyddai'r gyfres olaf. Cychwynodd rhediad y gyfres olaf ar 18 Ebrill 2018.

## Cast
* Joseph Morgan
* Daniel Gillies
* Claire Holt 
* Pheobe Tonkin 
* Charles Michael Davis 
* Daniella Pineda 
* Leah Pipes 
* Yusuf Gatewood 
* Riley Voelkel 
* Danielle Rose Russell 
* Steven Krueger

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2013
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2018
Categori:Rhaglenni teledu The CW
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau

Categori:Prosiect Wici Môn