Iddewiaeth yng Nghymru

[bawd|300px|Hen synagog [Caerdydd]]
Mae hanes **Iddewon ac Iddewiaeth yng Nghymru** yn cychwyn yn ail hanner y 13g.  Ond yn 1290 cyhoeddodd Edward I, brenin Lloegr, ddatganiad yn gorfodi'r Iddewon i adael teyrnas Lloegr. Wedi hynny, ac eithrio un cyfeiriad o'r 14g, mae'n ymddangos na fu Iddewon yng Nghymru hyd at y 18g. Dim ond yn y 19g y gellir sôn am gymunedau sylweddol o Iddewon yng Nghymru. Erbyn heddiw ceir cymunedau neu synagogau mewn 27 o drefi, gyda'r mwyafrif ohonynt yn y de-ddwyrain.

## Cymunedau cynnar
Mae'r Iddewon yng Nghymru yn rhan o diaspora Iddewig fyd-eang a elwir yn Hebraeg, y "Galut". Ceir cofnodion am Iddewon yng Nghaerllion, Cas-gwent a'r Fenni yn y 1270au a'r 1280au. Er i Edward I wahardd Iddewon o Loegr yn 1290, ceir cyfeiriad eithriadol at Iddew dienw yn byw yng nghwmwd Maenor Deilo yn 1386/7.

Wedi hynny, ceir y dystiolaeth gynharaf am Iddewiaeth mewn cofnod am gymuned Iddewig fechan yn Abertawe tua 1730. Yn y ganrif olynol ffurfiwyd cymunedau Iddewig mewn rhannau eraill o dde Cymru, e.e. Caerdydd, Merthyr Tudful, Pontypridd a Tredegar."

## Cyfnod diweddar
Gyda thwf cyffredinol mewnfudo Iddewon i wledydd Prydain yn y 19g, sefydlwyd cymunedau Iddewig mewn sawl rhan o Gymru. Atgyfnerthwyd cymunedau oedd yn bodoli eisoes a sefydlwyd rhai newydd yn yr ardaloedd diwydiannol yn bennaf. Roedd hyn yn rhan o batrwm o bobl yn dod i mewn i Gymru o wledydd fel Iwerddon, Lloegr a'r Eidal i weithio. Erbyn diwedd y ganrif roedd cymunedau bychain o Iddewon, masnachwyr a pherchnogion siopau gan amlaf, i'w cael yn y rhan fwyaf o gymoedd y De.

## Erlid Iddewon Tredegar
Fel rheol, dangoswyd lefel cymeradwy o oddefgarwch tuag at y cymunedau Iddewig newydd hynny. Ond ceir un eithriad. Yn ardal Tredegar a threfi eraill yn y cylch, dangosodd gwrth-Semitiaeth ei ben ar 19 Awst 1911, pan ymosodwyd ar siopau Iddewig gan dyrfaoedd o weithwyr (tua 200 ohonyn nhw), rhai ohonynt yn canu emynau Cristnogol, gan wneud rhwng £12,000 a £16,000 o ddifrod. Torrwyd ffenestri siopai Iddewig a dwyn ohonyn nhw, gyda'r heddlu'n sefyll yn ôl yn ddiymadferth. Dyddiau'n ddiweddarach roedd y trais wedi ymledu i Gwm Rhymni a Glyn Ebwy, Brynmawr, Bargod a Senghennydd. Nid oedd sôn am Iddewon yn y Cymoedd wedi hyn.

## Heddiw
Erbyn heddiw ceir cymunedau neu gynulleidfaoedd Iddewig yn Abertawe, Caerdydd, Llandudno, a'r Trallwng. Roedd cymunedau Iddewig yn Aberdâr, Abertyleri, Bae Colwyn, Bangor, Bargod, Brynmawr, Castell-nedd, Glyn Ebwy, Llanelli, Merthyr Tudful, Pen-y-bont ar Ogwr, Penrhiwcaibr, Pont-y-pŵl, Pontypridd, Porthcawl, Port Talbot, Rhydaman, Tonypandy, Trecelyn, Tredegar, Wrecsam, Y Barri, Y Rhyl, ac Ystalyfera, ond nid ydynt yn weithredol erbyn hyn (oherwydd caefa, dymchwel ayyb).

## Iddewon o Gymru
Pobl o Gymru sy'n Iddewon neu o dras Iddewig:

* Dannie Abse
* Leo Abse
* Maurice Edelman
* Raymond Garlick
* Albert Gubay
* Michael Howard
* Joe Jacobson
* Michael Moritz
* Lucy Owen
* Jon Ronson
* Sacha Baron Cohen

## Gweler hefyd 
* Iddewiaeth
* Y ffilm Cymraeg Solomon a Gaenor
* Diaspora Iddewig
* Cristnogaeth yng Nghymru
* Islam yng Nghymru
* :Categori:Cymry Iddewig

## Darllen pellach
* Davies, Grahame (ed.).  *The Chosen People: Wales and the Jews* (Seren, 2002) ISBN 978-1854113092
* 'The Jewish Communities of South Wales', yn *Shemot* 1994 vol. 2/3
* U. Q. Henriques, 'The Jews of South Wales' yn *Historical Studies* (1993)
* G. Alderman, 'The Jew as Scapegoat? The Settlement and Reception of Jews in South Wales before 1914', yn *Transactions JHSE* XXVI, 1977.
* C. Bermant, *Troubled Eden - An Anatomy of British Jewry* (Vallentine Mitchell, Llundain, 1969), tt. 59-61.
* Association of Jewish Ex-Servicemen & Women (AJEX) consecration and unveiling of War Memorial 1939-1945 at Cathedral Road Synagogue (JGSGB)
* 'The Jewish of Merthyr Tydfil', *Shemot*, Medi 1998, cyf. 6/3
* 'A vanished Community - Merthyr Tydfil 1830-1998', *Shemot* 2001 cyf. 9/3
* Leonard Mars, 'Celebrating diverse identities, person, work and place in South Wales', yn *Identity and Affect: Experiences in a Globalising World*, Campbell, J.R. a Rew, A., 1999, tt. 251-274 (Hanes meddyg o Iddew yn Abertawe)
* Leonard Mars, 'Cooperation and Conflict between Veteran and Immigrant Jews in Swansea', yn  *Religion and Power Decline and Growth: Sociological analyses of religion in Britain, Poland and the Americas*, 1991, gan Peter Gee a John Fulton, tt. 115-130
* James, E. Wyn, ‘ “A’r Byd i Gyd yn Bapur . . .’ Rhan 3: Dylanwadau Rhyngwladol – Sansgrit a Hebraeg’, *Canu Gwerin*, 27 (2004), 34-47 ISSN 0967-0599.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Iddewiaeth yng Nghymru  E-gylchgrawn Crefydd, Gwerthoedd, a Moeseg.
*  Cymunedau Iddewig yng Nghymru


Cymru
Categori:Crefydd yng Nghymru
Cymru
Categori:Hanes Cymru