open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhestr capeli Cymru

Dyma restr o gapeli Cymraeg yng Nghymru ynghyd â rhai Cymraeg tu allan i Gymru

## A
bawd|Capel Als, Llanelli
*Capel Als, (Annibynwyr) Llanelli
* Capel yr Alltwen, Pontardawe
*Capel Ainon (B), Llantrisant
*Capel Armenia (MC), Caergybi

## B
bawd|Capel y Beirdd, Rhoslan
*Capel y Beirdd, Rhoslan, Gwynedd
*Capel Benllech, Benllech
*Capel Bethania, Rhosybol
*Bethania Capel y Bedyddwyr Aberteifi
*Capel Bethel, Amlwch
*Capel Bethel, Bethel
*Capel Bethesda, Amlwch
*Capel Bethesda, Cemaes
*Capel Beulah, Aberffraw

## C
bawd|Calfaria, Aberdâr
bawd|Calfaria, Login

*Calfaria, Aberdâr
*Calfaria, Login
*Capel Carmel, Moelfre
*Capel Carmel, Porth Amlwch
*Capel Cildwrn, Llangefni
*Capel y Crwys, Caerdydd

## D
## E
*Capel Ebeneser (B) Abertawe
*Capel Ebeneser, Llangefni
*Capel Ebenezer, Caergybi
*Capel Ebenezer, (Annibynwyr) Castell Newydd Emlyn
*Capel Ebenezer, (Annibynwyr) Llanelli
*Eglwys Efengylaidd Caerfyrddin, Caerfyrddin
*Eglwys y Bedyddwyr Saesneg, Caerfyrddin

## G
bawd|Capel Gellimanwydd, Rhydaman
*Capel Gellimanwydd, Rhydaman (Christian Temple)
*Capel Gwynfil, Llangeitho

## H
bawd|Capel Heol Awst
*Capel Heol Awst, (Annibynwyr) Caerfyrddin
*Capel Horeb, Llangristiolus
*Capel Horeb, Penmynydd

## I 
* Capel Ifan, Llannerch-y-medd

## J 
bawd|Jerusalem, Llanfechell
* Capel Jerusalem, Llanfechell

## L 
* Capel Lôn y Felin, Llangefni

## Ll
*Capel Stryd Lloyd (Annibynwyr), Llanelli
*Capel Llwynyrhwrdd, (Annibynwyr) Gogledd Penfro.
*Capel Llwynrhydowen (Undodiaid), Rhydowen

## M
bawd|Capel y Morfa, Aberystwyth
*Capel Mair, (Annibynwyr) Aberteifi
*Capel Moreia, Llangefni
* Capel Moreia, Porthaethwy
*Capel y Morfa, Aberystwyth (MC), Aberystwyth
*Capel Mynydd Parys

## N
bawd|Capel Newydd, Penygraigwen
* Capel Nazareth, Pentraeth 
* Capel Newydd (Capel Mwd), Penygraigwen
* Capel Noddfa, Bae Trearddur
* Capel Nyth Clyd, Talwrn

## P
bawd|Capel Pendref, Rhuthun
*Capel Pendref, (Annibynwyr) Rhuthun, Sir Ddinbych
*Capel Peniel, Amlwch
*Capel Pen-rhiw, (undodiaid), Dre-fach Felindre yn wreiddiol, Amgueddfa Werin Cymru bellach
*Capel Pen y Sarn, Pentre Berw
*Capel Penucheldref, Llansadwrn
*Capel Penuel, Llangefni
*Capel y Priordy, (Annibynwyr) Caerfyrddin.

## R 
* Capel Rehoboth, Burwen

## Rh 
bawd|Capel Rhydwilym
* Rhydwilym Capel y Bedyddwyr, ar y ffin rhwng Sir Gâr a Sir Benfro.

## S 
bawd|Seion, Llanrhaeadr-ym-mochnant
*Capel Sardis, Bodffordd
* Capel Sardis, Malltraeth
* Capel Saron, Amlwch
* Capel Saron, Bodedern
* Capel Seilo, Caergeiliog
*Capel Seion, Aberystwyth, Ceredigion (Annibynwyr)
*Capel Seion, Llanelidan. Sir Ddinbych
*Capel Seion (Methodus), Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys
*Capel Siloa (A) Aberdâr, Rhondda Cynon Taf
*Soar (A) Llanbadarn Fawr
*Soar y Mynydd (MC) Llanddewi Brefi
*Capel Smyrna, Llangefni

## T
bawd|Tabernacl (B), Caerdydd
*Tŷ Hen Meidrim
*Tabernacl Llanelli, (Annibynwyr) Llanelli
*Tabernacl Treforys, (Annibynwyr) Treforys, Abertawe.
*Capel y Bedyddwyr Cymraeg, Tabernacl, Caerdydd

## Z
*Zion, Llanelli, (Bedyddwyr).

*
Capeli Cymru
Capeli Cymru
William Walton

Cyfansoddwr o Loegr oedd **Syr William Turner Walton** (29 Mawrth 1902 – 8 Mawrth 1983).

## Gweithiau cerddorol
### Opera
**Troilus and Cressida* (1954)
**The Bear* (1967)

### Bale
**The Wise Virgins* (1940)
**The Quest* (1943)

### Eraill
*Symffoni rhif 1 (1935)
*Symffoni rhif 2 (1960)
**Sinfonia Concertante* (1927)
*Concerto i Fiola
*Concerto i Feiolin
*Concerto i Sielo
**Portsmouth Point* (agorawd)  (1925)
**Crown Imperial* (ymdaith) (1937)
**Scapino* (agorawd) (1940)
**Music for Children* (1941)
**Spitfire Prelude and Fugue* (1942
**Orb and Sceptre* (ymdaith) (1953
**Johannesburg Festival Overture* (1956)
**Partita for Orchestra* (1957)
**Variations on a Theme by Hindemith* (1963)
**Capriccio burlesco* (1968)
**Sonata for String Orchestra* (1971
*''Belshazzar's Feast* (1931)
**In Honour of the City of London* (1937)
**Coronation Te Deum* (1952
**Gloria* (1961)
**The Twelve*, ar destun gan W. H. Auden (1965)
**Missa Brevis* (1966)
**Jubilate Deo* (1972)
***A Litany* (1916)
**Set me as a seal upon thine heart* (1938)
**Where does the uttered Music go?* (1946)
**Cantico del sole* (1974)
*Pedwarawd Piano (1921)
*Pedwarawd Llinynnol (1922)
*Deuawdau i Blant, i ddeuawd piano (1940)
*Pedwarawd Llinynnol yn A leiaf (1946)
*Sonata i Feiolin (1950)
*Passacaglia (1980, i Mstislav Rostropovich)
**Façade*, yn seiliedig ar gerddi gan Edith Sitwell
**Anon. in love*
**A Song for the Lord Mayor's Table*

### Cerddoriaeth ffilm
**Escape Me Never* (1934)
**As You Like It* (1936)
**Dreaming Lips* (1937)
**A Stolen Life* (1938)
**Major Barbara* (1941)
**The Next of Kin* (1941)
**The Foreman Went to France* (1942)
**The First of the Few* (1942)
**Went the Day Well?* (1942)
**Henry V* (1944)
**Hamlet* (1947)
**Richard III* (1955)
**Battle of Britain* (1969)
**Three Sisters'' (1969)

Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1983
Bethania Capel y Bedyddwyr Aberteifi

bawd|200px|de|Capel Bethania
Capel yn Aberteifi yw **Bethania**, sy'n perthyn i'r Bedyddwyr. Yn 1811 daeth John Herring a oedd yn ffrind i Christmas Evans yn weinidog ar yr eglwys, a bu yno tan ei farw yn 1832.

Mae'r Gweinidogion eraill yn cynnwys:
* Parchg William Williams JP (1774-13/08/1799)
* Evan Jones 1800-1810
* Parchg John Herring (1811-2/4/1832)
* Parchg William Jones (1832-34)
* Parchg Morris (Maurice) Edwards (1834-38)
* Parchg David Rees (1837-50)
* Parchg Evan Thomas (Hydref 1850- haf 1854)
* Daniel Davies (dall) (1854-58)
* Parchg Evan Thomas (1863-1 Ionawr 1873)
* David Davies (Dewi Dyfan) (1875-77)
* Parchg John Williams (18 Mehefin 1880–1929)
* Parchg Eseia Williams (1929-49)
* Parchg D Osborne Thomas (31 Awst 1951-68) Gadawodd i Hermon, Abergwaun.
* Parchg Milton Jenkins (1969–1995) Gadawodd i Donyfelin, Caerffili
* Parchg Irfon Roberts

Agorwyd y Festri ym 1882. Cynhaliwyd y Gymanfa Ganu gyntaf mis Mai 1886. Agorwyd yr Organ gan Dr. Roland Rogers 16 Mai 1902.

## Llyfryddiaeth
*Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.24–5

## Cyfeiriadau
Categori:Aberteifi
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ceredigion
Categori:Capeli Bedyddwyr Cymru
Bethania
Categori:Sefydliadau 1774
Rhestr llynnoedd Cymru

Mae'r  **rhestr o lynnoedd Cymru** isod yn cynnwys pob llyn yng Nghymru sydd gydag arwynebedd o 5 erw neu fwy, wedi eu trefnu yn ôl awdurdod lleol.

## Abertawe
## Bro Morgannwg
## Caerdydd
## Sir Gaerfyrddin
## Castell Nedd Port Talbot
## Ceredigion
## Conwy
## Sir Ddinbych
## Sir y Fflint
## Gwynedd
## Merthyr Tudful
## Môn
## Sir Fynwy
## Sir Benfro
## Powys
## Rhondda Cynon Taf
## Wrecsam

Llynnoedd
Cymru
Democratiaeth

bawd|400px

Tardda'r gair **democratiaeth** o'r Groeg δημοκρατία (democratia), δημος (demos) *y werin* + κρατειν (cratein) *teyrnasu*. Golyga ffurf o lywodraeth a reolir gan boblogaeth y gymdeithas. Mae'r cysyniad hwn wedi cael ei ddehongli a'i ddatblygu mewn gwahanol ffurf trwy hanes ond fel arfer mae'n cynnwys elfen o bleidleisio dros berson neu blaid mewn etholiad er mwyn penodi cynrychiolwyr ar gyfer llywodraeth neu gynulliad.

Caiff ei diffinio fel system sy'n caniatáu: (a:) llywodraeth sy'n cynrychioli mwyafrif ei phobol (b:) llywodraeth ble mae pwer y wlad yn nwylo ei phobl (yn hytrach na'r heddlu neu fyddin) a lle mae'r pwer hwnnw yn eu dwylo nhw yn cael ei weithredu o ddydd i ddydd yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol drwy system o gyrychiolaeth.

Yn ôl Larry Diamond, mae'n cynnwys dwy elfen: "System wleidyddol er mwyn dewis llywodraeth drwy etholiadau rhydd a theg ac yn ail bod ei dinasyddion yn weithredol yn y system wleidyddol honno. Ynghlwm wrth y gair hwn hefyd mae parch at hawliau dynol pob un o'i dinasyddion a bod ei dinasyddion yn gweithredu mewn rhyw ffordd i sicrhau fod cyfreithiau yn eu lle sy'n rhoi hawliau cyfartal hyn i bawb".

chwith|235px|bawd|Merch yn bwrw'i phleidlais yn ail rownd ethol Arlywydd yn Ffrainc yn 2007
Mae'r term Groegaidd hwn, sy'n tarddu'n ôl i'r 5g CC, yn gwbwl groes i ἀριστοκρατία (*aristokratía*) "rheolaeth gan yr elit". Dau air cwbwl groes mewn theori, ond yn ymarferol, mae tir cyffredin heddiw, fel ag yr oedd yn Athen y cynfyd ble rhoddwyd yr hawl i un carfan elitaidd i fod yn ddemocrataidd ac i bleidleisio ond nid y gweddill - y caethweision, merched ayb. Yng Ngwledydd Prydain, tan yr 20g, dim ond tirfeddiannwyr neu bobl ariannog oedd a'r hawl i bleidleisio. Nid oes gan garcharorion, heddiw, yr hawl hwn ychwaith, na phobl ifanc dan 18 oed.

## Gweler hefyd
*Genicratiaeth, ffurf o lywodraeth, sy'n hyrwyddo deallusrwydd fel maen prawf ar gyfer ethol llywodraeth.
*Gerentocratiaeth, oedran cynrychiolwyr mewn llywodraeth.

## Cyfeiriadau

Categori:Ffurfiau llywodraeth
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Systemau gwleidyddol
Rhydwilym Capel y Bedyddwyr

[bawd|Ffotograff o Gapel Rhydwilym gan [John Thomas (ffotograffydd)|John Thomas]]

Mae **Rhydwilym** yn un o gapeli cynharaf y Bedyddwyr, yng nghefngwlad Sir Benfro, gorllewin Cymru. Fe'i corfforwyd yn 1668 ac fe adeiladwyd y capel cyntaf yn 1701 a adeildwyd trwy gefnogaeth John Evans, Llwyndŵr. Helaethwyd y capel yn 1763 a chodwyd capel newydd yn 1841. Codwyd yr un presennol yn 1875.

Yn lobi y capel presennol mae carreg o'r adeilad gwreiddiol gyda'r geiriau canlynol wedi eu torri arni:

:JOHN EVANS O LLWYNDWR GOSTODD
:GWNEUTHUR.Y.TY. HWN ANNO DOM 1701
:GAN DDYMUNO. Y. TY. HUN . Y. USE. Y
:BOBLE BYTH. SY. N. DALA Y. vi GWUDDOR
:SY. N. Y. vi OR. HEBRE. 1.2

Cyfeiriad at Y Llythyr at yr Hebreaid, Pennod 1, adnod 2, yn y Testament Newydd, sydd yn y llinell olaf.

Ymfudodd 16 o'r aelodau i Delaware, UDA, yn 1701 a sefydlu eglwys yno.

## Gweinidogion Rhydwilym
* Gabriel Rees
* Thomas Jones

## Llyfryddiaeth
*Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.171–2

## Dolen allanol
* Gwefan Rhydwilym 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Benfro
Categori:Capeli Bedyddwyr Cymru
Categori:Capeli Sir Benfro
Categori:Eglwys y Bedyddwyr yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Benfro
Afan Argoed

Mae **Afan Argoed** neu **Parc Coedwig Afan** (yr enw newydd) yn barc fforest yng Nghwm Afan wedi ei adeiladu ar safle hen waith glo Yr Argoed oedd yn ei anterth ar ddechrau’r 20g.  Yn y rhan yma o'r cwm mae’r bryniau yn serth a’r rhan fwyaf o'r tir wedi ei orchuddio gyda choed pinwydd gan y Comisiwn Coedwigaeth.  Mae Afan Argoed yn cynnwys amgueddfa fach am hanes glofaol a naturiol y cwm, a hefyd yn cynnwys milltiroedd o lwybrau cerdded trwy'r goedwig.  Mae seiclo - yn arbennig seiclo mynyddig - wedi datblygu yn fawr ers 2000.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Swyddogol 

Categori:Daearyddiaeth Castell-nedd Port Talbot
Categori:Parciau Gwledig Cymru
Afon Glaslyn

Afon yng Ngwynedd, Cymru, yw **Afon Glaslyn**. Ei hyd yw 16 milltir.

Mae'n tarddu yn Llyn Glaslyn yn uchel ar lethrau'r Wyddfa yn Eryri. Mae nifer o nentydd yn ymuno â hi o gwmpas yr Wyddfa, megis Nant Trawsnant, sy'n tarddu o Pen y Pass, a Nant Cynnydd. Llifa'r afon trwy ddau lyn, Llyn Gwynant a Llyn Dinas cyn cyrraedd pentref Beddgelert, lle mae Afon Colwyn yn ymuno â hi ynghanol y pentref. Wedi llifo hebio bedd (honedig) Gelert, ci hela Llywelyn Fawr, mae'r afon yn cyrraedd Aberglaslyn, lle mae'n llifo'n gyflym trwy geunant gul Bwlch Aberglaslyn.

Ar ôl Pont Aberglaslyn mae'r afon yn llifo yn llawer arafach trwy diroedd gwastad Y Traeth Mawr cyn cyrraedd Tremadog a chyrraedd y môr ym Mhorthmadog. Ar un adeg yr oedd yr afon yn cyrraedd y môr yn Aberglaslyn, hyd nes adeiladwyd y Cob ym Mhorthmadog i ad-ennill y tir ar gyfer amaethyddiaeth. Dyna pam y gelwir y lle yn Draeth Mawr. Ym Mhorthmadog mae'r afon yn rhedeg trwy ddorau sy'n rheoli'r llif ac yn aberu ym Mae Tremadog ar ôl croesi'r Traeth Bach.
[chwith|bawd|252x252px|[Yr Wyddfa o rheilffordd Ffestiniog gan edrych dros aber Afon Glaslyn]]

## Oriel

Aberglaslyn01LB.jpg
Aberglaslyn02LB.jpg
Aberglaslyn03LB.jpg
Aberglaslyn04LB.jpg
Aberglaslyn05LB.jpg
Aberglaslyn06LB.jpg

Glaslyn
Glaslyn
Categori:Beddgelert
Categori:Dolbenmaen
Categori:Porthmadog
August Strindberg

Dramodydd, awdur ac arlunydd o Sweden oedd **Johan August Strindberg** (22 Ionawr 1849 – 14 Mai 1912), a fagwyd yn Stockholm. Gyda Henrik Ibsen mae'n un o'r mwyaf dylanwadol o lenorion Llychlyn.

## Gwragedd 
* Siri von Essen (1850-1912)
* Frida Uhl (1872-1943)
* Harriet Bosse (1878-1961)

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau a storiau 
* *Från Fjerdingen och Svartbäcken* (1877)
* *Röda rummet* ("Yr Ystafell Goch") (1879)
### Drama 
* *Miss Julie (Fröken Julie)* (1888)
* *Dödsdansen* (1900)
* *Spöksonaten* (1907)
* *Master Olof* (1872)

## Llyfryddiaeth 
* Strindberg Amgueddfa 
* Strindberg Amgueddfa yn Awstria Yn Saxen, Bannog-Awstria (Almaenaidd)

Categori:Dramodwyr Swedeg
Categori:Genedigaethau 1849
Categori:Llenorion Swedeg
Categori:Arlunwyr Swedaidd
Categori:Marwolaethau 1912
Gorllewin Affrica

de|bawd|350px|

Rhanbarth mwyaf gorllewinol cyfandir Affrica yw **Gorllewin Affrica** neu **Affrica Orllewinol** fel y'i gelwir weithiau. Yn ddaearwleidyddol, diffinnir y rhanbarth gan y Cenhedloedd Unedig fel y 16 gwlad canlynol:

* Benin
* Bwrcina Ffaso
* Cabo Verde
* Arfordir Ifori
* Gambia
* Ghana

* Guinée
* Gini Bisaw
* Liberia
* Mali
* Mawritania

* Niger
* Nigeria
* Senegal
* Sierra Leone
* Togo

Mae'r Maghreb, gair Arabeg sy'n golygu "gorllewinol", yn rhanbarth yng ngogledd-orllewin Affrica sy'n cynnwys Moroco ( a Gorllewin Sahara), Algeria, Tiwnisia, ac (weithiau) Libia *(gwelwch Gogledd Affrica)*. Nid yw'n cael ei hystyried yn rhan o Orllewin Affrica oherwydd gwahaniaethau sylweddol mewn iaith, diwylliant a hanes, er bod yr hen lwybrau masnach traws-Saharaaidd ac Islam, i ryw raddau, yn ddolen gyswllt rhwng y rhanbarthau hyn.

Mae'r isranbarth CU hefyd yn cynnwys ynys Sant Helena, tiriogaeth dramor Prydeinig yn ne'r Cefnfor Iwerydd.


Categori:Rhanbarthau Affrica
Afon Colwyn

Mae **Afon Colwyn**  yn afon fechan yng ngogledd Cymru sy'n rhedeg i mewn i Afon Glaslyn.

Mae Afon Colwyn yn tarddu ar lethrau de-orllewinnol Yr Wyddfa. Ar ôl llifo tua'r gorllewin i groesi'r ffordd o Gaernarfon i Feddgelert, yr A4085, ger Pont Cae'r Gors ychydig i'r de o benref Rhyd-ddu, yna'n llifo tua'r de wrth ochr yr A4085 i Feddgelert. Ar y ffordd mae dwy nant, Afon Cwm-du ac Afon Meillionen yn ymuno ag Afon Colwyn. Ym mhentref Beddgelert mae'n ymuno ag Afon Glaslyn.

Mae Afon Colwyn yn afon fer ac yn rhedeg yn gyflym. Fel rheol mae'n cario llai o ddŵr na'r Glaslyn, ond pan mae glaw trwm yn ardal yr Wyddfa gall Afon Colwyn godi yn sydyn iawn.

Colwyn
Colwyn
Categori:Beddgelert
Categori:Betws Garmon
Aquila (sant)

:*Am yr Aquila Beiblaidd, gweler Priscila ac Acwila.*

Merthyr o'r Aifft oedd **Sant Aquila** (bu farw 311). Fe'i rwygwyd gan gribau haearn yn erledigaeth Cristnogion yn ystod teyrnasiad Maximinus Daia, cyd-ymerawdwr Rhufain. Dethlir ei ŵyl mabsant ar 20 Mai.

## Dolenni allanol 
*  "St. Aquila", Catholic Online

Categori:Marwolaethau 311
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Seintiau o'r Aifft
Categori:Merthyron Cristnogol
Brwydr y Somme 1916

250px|de|bawd|Ffos Catrawd Swydd Gaer yn Ovillers-La Boisselle, Gorffennaf 1916

Un o frwydrau mwyaf y Rhyfel Byd Cyntaf oedd **Brwydr y Somme** pan laddwyd neu anafwyd mwy na miliwn a hanner o filwyr. Ymladdwyd y frwydr rhwng Gorffennaf a Thachwedd 1916. Ceisiodd y Cyngheiriaid, unedau Prydeinig yn bennaf ond gyda rhai Ffrengig, dorri trwy'r llinellau Almaenig ar hyd ffrynt 12 milltir (19&nbsp;km) o hyd i'r gogledd a'r de o Afon Somme yng ngogledd Ffrainc.

Cofir y frwydr yn bennaf am ei diwrnod cyntaf, 1 Gorffennaf 1916, pan gollodd y fyddin Brydeinig 67,470 o filwyr, 19,240 wedi eu lladd; y nifer uchaf yn ei hanes.

Amcan y frwydr oedd i ddenu lluoedd yr Almaen oddi ar Frwydr Verdun ond mewn gwirionedd collwyd mwy ar y Somme nag yn Verdun.

## Gweler hefyd 
* Brwydr Coed Mametz

Categori:1916
Categori:20fed ganrif yn Ffrainc
Somme 1916
Somme 1916
Somme 1916
Categori:Somme
Dwyrain Affrica

de|bawd|350px|

Rhanbarth mwyaf dwyreiniol cyfandir Affrica yw **Dwyrain Affrica** neu **Affrica Dwyreiniol**. Mae'r isranbarth Cenhedloedd Unedig yn cynnwys y gwledydd a'r tiriogaethau canlynol fel rhan o Affrica Dwyreiniol:
* Cenia, Tansanïa, a Wganda – hefyd yn aelodau Cymuned Dwyrain Affrica (EAC)
* Jibwti, Eritrea, Ethiopia, a Somalia – sef Corn Affrica
* Mosambic a Madagasgar – weithiau ystyrir fel rhan o Dde Affrica
* Malaŵi, Sambia, a Simbabwe – weithiau ystyrir fel rhan o Dde Affrica ac yn flaenorol yn Ffederasiwn Canolbarth Affrica
* Bwrwndi a Rwanda – weithiau ystyrir fel rhan o Ganolbarth Affrica
* Comoros, Mawrisiws, a Seychelles – gwledydd ynysoedd bach yng Nghefnfor India
* Réunion a Mayotte – tiriogaethau tramor Ffrengig hefyd yng Nghefnfor India

Yn ddaearyddol, mae'r Aifft a Swdan weithiau'n cael eu cynnwys yn y rhanbarth yma.

## Gweler hefyd 
* Corn Affrica


Categori:Rhanbarthau Affrica
Rhyd-ddu

Pentref yng nghymuned Betws Garmon, Gwynedd, Cymru, yw **Rhyd-ddu** () (amrywiadau: **Rhyd-Ddu**, **Rhyd Ddu**). Saif ar lôn yr A4085 rhwng Caernarfon a Beddgelert yn ardal Eryri. Mae wedi ei leoli ar ben uchaf Dyffryn Nantlle, ym Mharc Cenedlaethol Eryri. Mar'n rhan o gymuned Betws Garmon.

Saif Rhyd-ddu gerllaw llethrau gorllewinol Yr Wyddfa, ac mae llwybr i gopa'r Wyddfa yn cychwyn o'r pentref. Mae Rheilffordd Ucheldir Cymru wedi ei hail-agor o Gaernarfon cyn belled â Rhyd-ddu.
chwith|bawd|Copa'r Garn, Rhyd-ddu gan Erwyn Jones

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o Ryd-ddu
* T. H. Parry-Williams (1887–1975), llenor a bardd a aned yn Nhŷ'r Ysgol

## Gweler hefyd
* Cerrig Collwyn

## Cyfeiriadau
Categori:Betws Garmon
Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Eryri
Categori:Parc Cenedlaethol Eryri
Categori:Pentrefi Gwynedd
Daniele Silvestri

Canwr o'r Eidal yw **Daniele Silvestri** (ganwyd 18 Awst 1968).

## Albymau
**Daniele Silvestri* (1994)
**Prima Di Essere Un Uomo* (1995)
**Il Dado* (1996)
**Sig. Dapatas* (1999)
**Occhi Da Orientale* (2000)
**Unò-dué* (2002)
**Livre Transito* (2004)
**Il latitante* (2007)

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Cantorion o'r Eidal
Afon Elwy

Afon yng ngogledd Cymru sy'n aberu yn Afon Clwyd yw **Afon Elwy**. Mae'n gorwedd ym mwrdeistref sirol Conwy yn bennaf.

Dywedir yn aml fod tarddiad Afon Elwy ar lethrau Moel Seisog, i'r de-ddwyrain o dref Llanrwst. Fodd bynnag dim ond o bentref Llangernyw ymlaen y defnyddir yr enw Afon Elwy. Yn ymyl Llangernyw mae tair afonig, Afon Cledwen, Afon Collen ac Afon Gallen, yn ymuno i ffurfio'r Elwy. Mae'r afon wedyn yn llifo tua'r dwyrain trwy bentref Llanfair Talhaiarn ac ychydig filltiroedd islaw'r pentref yma mae Afon Aled, sy'n tarddu o Lyn Aled yn ymuno â hi, ac wedyn Afon y Meirchion, sydd yn tarddu ar Foel Tywysog ac yn llifo trwy Henllan.

Wedi llifo trwy Bont-newydd, mae'r afon yn troi tua'r gogledd ac yn llifo trwy Lanelwy. Mae'n ymuno ag Afon Clwyd tua hanner ffordd rhwng Llanelwy a Rhuddlan, ac yn aml gellir gweld dyfroedd y ddwy afon yn llifo ochr yn ochr heb gymysgu am rai milltiroedd.
[250px|bawd|chwith|Afon Elwy yn llifo dan bont [Llanfair Talhaearn.]]
250px|chwith|bawd|Afon Elwy yn llifo dan yr hen bont yn Llangernyw

Mae nifer o ogofeydd yn rhan isaf dyffryn Elwy o ddiddordeb archaeolegol mawr, gan eu bod yn cynnwys olion o'r Palaeolithig a chyfnodau mwy diweddar. Ystyrir y rhain yn un o'r grwpiau o ogofeydd pwysicaf ym Mhrydain. Darganfuwyd olion dyn Neanderthal mewn ogof ym Mhont-newydd.
chwith|bawd|250px|Yr afon yn ymyl ogofau Cefn

## Gweler hefyd
*Coedydd Derw Elwy

Elwy
Elwy
Elwy
Categori:Llanelwy
Categori:Llanfair Talhaearn
Categori:Llangernyw
Rhanbarth y Swdan

Mae'r **Swdan**, o'r Arabeg *bilâd as-sûdân* "tir y duon," yn rhanbarth daearyddol yng Ngorllewin a Ddwyrain Affrica, sy'n ymestyn i dde'r Sahel, o Mali (a elwir unwaith yn Swdan Ffrengig) i mewn i wlad Swdan. Mae'r rhanbarth yma yn derbyn mwy o lawiad na'r Sahel, ac yn addas ar gyfer ffermio. Mae'r coedwig-law trofannol i dde'r Swdan.

Categori:Rhanbarthau Affrica
Swdan

:*Am y rhanbarth, gweler Sudan (rhanbarth).*

Gwlad fawr yng ngogledd-ddwyrain Affrica yw **Gweriniaeth Swdan** neu **Swdan** (hefyd **Sudan** neu **Siwdan**). Mae'n ffinio â'r Aifft i'r gogledd, Eritrea ac Ethiopia i'r dwyrain, De Swdan i'r de, Gweriniaeth Canolbarth Affrica a Tsiad i'r gorllewin a Libia i'r gogledd-orllewin. Mae'r Môr Coch yn gorwedd i'r gogledd-ddwyrain ac mae Afon Nîl yn llifo trwy'r wlad. Yn y Cyfrifiad Cenedlaethol diwethaf, roedd poblogaeth Swdan yn .

## Hanes 
bawd|chwith|150px|Cerfddelw brenin Nubia.

### Hanes cynnar Swdan
Hyd at ddechrau'r 5ed ganrif, bron iawn, cefnogai'r Ymerodraeth Rufeinig dylwyth y Nobatae, a ddefnyddiai deyrnas Meroë fel amddiffynfa rhwng yr Aifft a thylwyth y Blemmyae. Tua'r flwyddyn 350 OC, daeth annibyniaeth Meroë i ben, pan ddinistriwyd y ddinas gan fyddin o Abyssinia.

### Teyrnasoedd Cristnogol 
Erbyn y 6ed ganrif, ymddangosodd tair gwladwriaeth newydd: Nobatia yn y gogledd, Muqurra yn y canolbarth, ac Alawa (oedd a'i phrifddinas ger safle Khartoum heddiw). Tua 540, anfonodd Theodora, ymerodres Bysantiwm, genhadwyr i hybu'r Efengyl Gristnogol yn Nobatia.  Derbyniodd brenhinoedd Nubia awdurdod patriarchaid eglwys Goptig yr Aifft.

### Dyfod Islam 
Wedi sawl ymgais aflwyddiannus ar wladychiad milwrol, arwyddodd lluoedd Arabaidd o'r Aifft gyfres o gytundebau (*AlBaqt*) gyda'r Nubiaid. Bu'r cytundebau yn sail i berthynas yr Arabiaid a'r Nubiaid am gyfnod o dros 600 mlynedd. Lledaenodd Islam trwy'r ardal yn raddol iawn, trwy briodi a masnachu gyda mewnfudwyr a masnachwyr Arabaidd. Ym 1315, esgynodd tywysog o Fwslim o dras Nubiaidd i orsedd Dunqulah.

Ymddyngasodd dau grŵp Arabeg eu hiaith, y Jaali a'r Juhayna. Yn gorfforol, roeddynt yn ddi-dor gyda'r boblogaeth gyn-Islamaidd. Mae elfennau Arabaidd a Nubiaidd i ddiwylliant gogledd Swdan sydd ohoni.

### Teyrnas Sinnar 
Yn yr 17eg ganrif, ymddangosodd pobl y Funj yn neheubarth Nubia, gan gymryd lle adfeilion teyrnas Gristnogol, gan sefydlu As-Saltana az-Zarqa.

### Rheolaeth o'r Aifft - 1821-1885 
Yn 1820, daeth gogledd Swdan dan reolaeth Muhammad Ali, rhaglaw yr Ymerodraeth Otomanaidd yn yr Aifft. Gydag annogaeth o Brydain, ceisiodd Ismail Pasha, estyn y ddylanwad Eifftaidd tua'r de yn y blynyddoedd 1863-1879.

### Gwrthryfel Mahdaidd 
Ysgogwyd Muhammad ibn Abdalla i arwain wrthryfel oherwydd cam-lywodraeth Eifftaidd a dymuniad i burháu Islam yn Swdan. Ym 1885, lladdwyd y Cadfridog prydeinig Charles George Gordon, gadawodd yr Eifftiaid, a sefydlwyd wladwriaeth grefyddol Mahdaidd newydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cynghrair Arabaidd
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Affricanaidd
Categori:Gweriniaethau ffederal
Categori:Gwledydd Affrica
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Arabeg
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Cledwyn Hughes

Gwleidydd o Gymro oedd **Cledwyn Hughes, Barwn Cledwyn o Benrhos** (14 Medi 1916 – 22 Chwefror 2001).

Roedd yn enedigol o Gaergybi, Ynys Môn. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Caergybi a Phrifysgol Aberystwyth.

Bu farw yn Ysbyty Glan Clwyd, yn 84 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig‎
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caergybi
Afon Mawddach

Mae **Afon Mawddach** yn afon yng ngogledd Cymru sy'n cyrraedd y môr yn Abermaw. Mae rhan olaf ei chwrs yn cynnwys rhai o'r golygfeydd sydd yn atyniad i artistiaid ers y 18g.

## Cwrs yr afon
Mae tarddiad Afon Mawddach ychydig i'r gogledd o fynyddoedd Rhobell Fawr a'r Dduallt yng nghorsdir eang Waun-y-griafolen, tua 450m uwchben lefel y môr. Ar ei chwrs troellog o dueddiad gorllewiniol i awr i Ganllwyd mae nifer o ffrydiau llai yn ymuno â hi, megys Nant-yr-Helyg, Afon Bryn-llin-fawr, ac Afon Ceirw ychydig cyn cyrraedd Pont Aber Ceirw. Ar ei chwrs trwy Goed y Brenin mae afon fwy sylweddol, Afon Gain, yn ymuno â hi; ceir ddwy raeadr ger yr aber, sef Pistyll Cain a Rhaeadr Mawddach.

Ar ôl i Afon Eden ymuno â hi mae'r Fawddach yn llifo yn ei blaen tua'r de trwy bentref Ganllwyd, dan gysgod Y Garn, mae'n cyrraedd Llanelltyd. Yno y ceir safle hen gored ar yr afon oedd ar un adeg yn perthyn i Abaty Cymer, hen sefydliad Sistersiaidd a fu'n gefnogol iawn i dywysogion Gwynedd; saif ei adfeilion ar y lan ddwyreiniol. Mae'r afon yn mynd heibio i hen blasdy Hengwrt, cartref y Fychaniaid gynt, noddwyr llên a diwylliant Meirionnydd, cyn ymuno ag Afon Wnion ym Maes y Garnedd.

Ar ran olaf ei thaith mae'n troi tua'r gorllewin i Benmaenpŵl, gan redeg dan yr hen bont doll, lle mae'r aber yn dechrau. Am y pedair milltir olaf mae'r afon yn ymledu'n sylweddol gyda bryniau Cadair Idris i'r de a Llawlech a Diffwys, dau o gopaon Ardudwy, i'r gogledd. Yna mae'n llifo dan bont reilffordd Abermaw i aberu ym Mae Ceredigion.

Ceir pysgota da am Eog a Brithyll yn Afon Mawddach, ac mae ychydig a aur i'w ddarganfod ymysg y graean yn yr afon, er nad oes llawer ar ôl bellach. Mae'n bosibl canwio ar 21 km ohoni.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Afon Mawddach - geograph.org.uk - 241433.jpg|Afon Mawddach ger Pont Aber Ceirw
MawddachLB09.JPG
Wales - coast of Irish Sea.JPG|Afon Mawddach gyda llethrau Cadair Idris
MawddachLB03.JPG|Pont reilffordd Abermaw sy'n croesu'r aber
MawddachLB07.JPG
MawddachLB13.JPG
Abermaw01LB.jpg
Abermaw02LB.jpg

Mawddach
Mawddach
Categori:Arthog
Categori:Dolgellau
Categori:Meirionnydd
Categori:Trawsfynydd
The Washington Post

Papur newydd mwyaf a hynaf Washington, D.C., prifddinas yr Unol Daleithiau, yw ***The Washington Post***.

Ar ddechrau'r 1970au, dan olygyddiaeth Ben Bradlee, y gohebyddion Bob Woodward a Carl Bernstein a ddatgelodd rhan yr Arlywydd Richard Nixon yn sgandal Watergate, ac o ganlyniad i'r sgandal hwnnw ymddiswyddodd Nixon yn 1974.

Prynwyd y *Post* am $250&nbsp;miliwn gan Jeff Bezos, sylfaenydd Amazon.com, yn 2013. Ers Chwefror 2017, pryd fu'r Arlywydd Donald Trump yn lladd yn gyson ar y cyfryngau – y *Post*, *The New York Times* a CNN yn enwedig – argraffir yr arwyddair *Democracy Dies in Darkness* ar ben y dudalen flaen.

bawd|dim|*The Washington Post*, 23 Medi 2005

Categori:Papurau newydd Saesneg yr Unol Daleithiau
Categori:Washington, D.C.
Categori:Sefydliadau 1877
Afon Gwyrfai

Afon yn ardal Arfon, yng Ngwynedd, Cymru, yw **Afon Gwyrfai**. Yn Oes y Tywysogion roedd yn dynodi'r ffin rhwng dau gwmwd Cantref Arfon, sef Arfon Is-Gwyrfai ac Arfon Uwch-Gwyrfai.

## Cwrs
Mae Afon Gwyrfai yn tarddu yn Llyn y Gadair wrth droed Mynydd Drws-y-coed, gerllaw pentref Rhyd-ddu yn Eryri. Arferai'r llenor adnabyddus T. H. Parry-Williams chwarae ar lan yr afon yn blentyn ac mae ganddo atgofion amdani mewn rhai o'i ysgrifau.

O Ryd-ddu mae'n llifo tua'r gogledd i gyrraedd Llyn Cwellyn. Mae Afon Treweunydd yn ymuno ag Afon Gwyrfai ychydig cyn iddi lifo i mewn i Lyn Cwellyn. Ar ôl llifo trwy'r llyn, mae'r afon yn llifo ymlaen tua'r gogledd mewn cwm mynyddig trwy gymunedau gwledig Salem a Betws Garmon hyd nes cyrraedd pentref Waunfawr, lle mae'n troi tua'r gorllewin. Ar ôl llifo hyd nant goediog mae'n pasio pentref Bontnewydd, a enwir ar ôl y bont reilffordd o'r 18g sy'n croesi'r afon yno ac a oedd yn teithio o chwareli copr Drws y Coed a chwareli llechi Dyffryn Nantlle i borthladd  Caernarfon. Mae'n cyrraedd y môr ym Mae'r Foryd ger Llanfaglan, i'r gorllewin o dref Caernarfon, ac yn arllwys ei dŵr i Afon Menai.

Ymhlith yr enwau ar rannau o'r afon oedd "Carreg Pechodau".

## Cadwraeth
Gyda Llyn Cwellyn, mae Afon Gwyrfai yn Ardal Gadwraeth Arbennig.

## Cyfeiriadau
Gwyrfai
Gwyrfai
Categori:Amgylchedd Gwynedd
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Betws Garmon
Afon Seiont

Afon weddol fer (tua 20&nbsp;km) yng Ngwynedd, Cymru, yw **Afon Seiont**. Ystyr y gair "seiont" yn wreiddiol oedd "cryf" neu o bosib "saint". **Afon Saint** yw'r enw cywir am yr afon nid Seiont, yn ôl yr Athro Gwynedd Peirce, brodor o Gaernarfon.

Ystyrir fel rheol fod Afon Seiont yn tarddu yn Llyn Padarn ger pentref Cwm-y-glo, ond gelwir yr afon yn Afon Rhythallt am y rhan gyntaf o'i thaith tua'r môr, nes cyrraedd Pont Rhythallt ger Llanrug. O'r fan honno ymlaen gelwir hi yn Afon Seiont. Mae'n llifo trwy bentref Pont-rug a heibio Caeathro cyn cyrraedd Caernarfon, lle mae'n cyrraedd y môr gerllaw Castell Caernarfon.

Ceir pysgota da am Eog a Brithyll yn Afon Seiont. Credir fod yr enw Segontium ar y gaer Rufeinig yng Nghaernarfon wedi dod o enw'r afon, sy'n llifo heibio'r gaer honno cyn cyrraedd y dref.

bawd|300px|dim|Aber yr afon a'r harbwr

Seiont
Seiont
Categori:Caernarfon
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Piano

bawd|Piano

Offeryn cerdd yw'r **piano**. Offeryn allweddell neu lawfwrdd ydyw. Fe'i defnyddir trwy'r byd gorllewinol fel offeryn unigol, i gyfeilio, mewn cerddoriaeth siambar ac i hyrwyddo cyfansoddi ac ymarfer cerddoriaeth.

Fe gynhyrcha sain wrth i forthwylion bychain daro tannnau dur.

## Llyfryddiaeth ddethol 
*88 notes pour piano solo*, Jean-Pierre Thiollet, Neva Ed., 2015. ISBN 978 2 3505 5192 0


Categori:Offerynnau allweddellau
Portable Document Format

bawd|de|Logo PDF

**Portable Document Format** (**PDF**), wedi’i safoni fel ISO 32000, yw fformat ffeil a ddatblygwyd gan Adobe ym 1992 ar gyfer cynrychioli dogfennau’n annibynnol ar blatfform. Mae'r syniad gwreiddiol yn deillio o Brosiect Camelot a ddechreuwyd gan John Warnock ym 1991. Mae PDF yn defnyddio egwyddorion iaith PostScript ond mewn is-set symlach ar gyfer diffinio tudalennau. Gall gynnwys testun, delweddau, graffeg fector a chynnwys strwythuredig arall. Daeth PDF yn safon agored yn 2008 pan gyhoeddwyd ISO 32000-1:2008. Cedwir y safon gan ISO TC 171 SC 2 WG8, gyda Chymdeithas PDF yn gweithredu fel rheolwr. Cyhoeddwyd y fersiwn ddiweddaraf o’r safon, ISO 32000-2:2020, ym mis Rhagfyr 2020.

## Hanes 
Mae tarddiad PDF yn dyddio'n ôl i 1991, pan amlinellodd John Warnock brosiect o'r enw Camelot, gan gynnig fersiwn symlach ac annibynnol ar blatfform o PostScript o'r enw Interchange PostScript (IPS). Ym 1993 rhyddhaodd Adobe Systems y fanyleb PDF yn rhad ac am ddim, a daeth y fformat yn boblogaidd mewn llif gwaith cyhoeddi bwrdd gwaith. Rhoddodd Adobe drwydded ddi-freindal ar gyfer pob patent angenrheidiol i weithredu PDF. Arhosodd rhai technolegau a nodwyd yn PDF 1.7 – megis Pensaernïaeth Ffurflenni XML Adobe (XFA) a JavaScript penodol i Acrobat – yn berchnogol ac nid ydynt wedi’u safoni.

Cyhoeddodd ISO yr argraffiad cyntaf o PDF 2.0 (ISO 32000-2) yn 2017, ac argraffiad diwygiedig, ISO 32000-2:2020, ym mis Rhagfyr 2020. Yn 2023 cyhoeddodd Cymdeithas PDF fynediad cyhoeddus am ddim i ISO 32000-2.

## Cyfeiriadau 
Categori:Fformatau ffeil
Categori:Dogfennau
Categori:Technoleg gwybodaeth
Afon Aled

Afon fechan yn sir Conwy yw **Afon Aled**, sy'n llifo i lawr o'r bryniau i mewn i Afon Elwy.

Mae Afon Aled yn tarddu yn Llyn Aled ar Fynydd Hiraethog ychydig i'r de o bentref Llansannan. Mae'n llifo trwy Llyn Aled Isaf ac yna tua'r gogledd trwy Llansannan a Bryn Rhyd-yr-arian cyn cyfarfod Afon Elwy ychydig i'r dwyrain o bentref Llanfair Talhaearn.

Rheolir llif Afon Aled, a thrwy hynny i raddau Afon Elwy hefyd, gan gronfeydd Llyn Aled a Llyn Aled Isaf.

Yn yr Oesoedd Canol dynodai'r afon y ffin rhwng cymydau Is Aled ac Uwch Aled.

250px|bawd|dim|Afon Aled ger Bryn Rhyd-yr-arian

Aled
Aled
Catholigiaeth

bawd|300px|Basilica San Pedr
Traddodiad yng nghrefydd Cristnogaeth yw **Catholigiaeth**. Mae mwy nag un ystyr i'r gair "catholig" (daeth y gair Groeg καθολικός (*katholikos*; "cyffredinol") i'r Gymraeg drwy'r Lladin *Catholicus*). Yr ystyr fwyaf cyffredin mae'n debyg yw cyfeiriad at yr Eglwys Gatholig Rufeinig, ac i'r eglwys honno dyna y wir eglwys gatholig. Gall y gair gael ei ddefnyddio i gyfeirio at unrhyw eglwys Gristnogol esgobol sydd yn olrhain ei dechreuad i'r apostolion, ac felly yn rhan o'r corff eang o gredinwyr catholig. Ymhlith y rhain mae nid yn unig yr Eglwys Gatholig Rufeinig ond hefyd yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, gan gynnwys Eglwys Uniongred Groeg ac Eglwys Uniongred Rwsia.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cristnogaeth
The New York Times

Papur newydd yw ***The New York Times*** a gyhoeddir yn Ninas Efrog Newydd gan Arthur Ochs Sulzberger Jr. ac a ddarllenir yn  Unol Daleithiau America a nifer o wledydd eraill fyd-eang.

Mae'r *New York Times* yn un o'r papurau newydd sy'n cydweithredu gyda WikiLeaks i gyhoeddi detholiadau o'r dogfennau cyfrinachol a gyhoeddir ar y wefan honno, yn cynnwys "Cablegate".

Categori:Dinas Efrog Newydd
Categori:Papurau newydd Saesneg
Categori:Papurau newydd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1851
Afon Cefni

Mae **Afon Cefni** yn un o'r afonydd pwysicaf ar Ynys Môn, Cymru. Ei hyd yw 16.9&nbsp;km (11 milltir).

Mae Afon Cefni yn tarddu i'r gogledd o bentref Bodffordd yng nghanol yr ynys, a gerllaw Bodffordd mae'n llifo i mewn i Lyn Cefni, cronfa a ffurfiwyd trwy adeiladu argae ar draws yr afon. Wedi gadael y llyn, mae'r afon yn llifo tua'r de-ddwyrain i gyfeiriad Llangefni, lle mae'n llifo trwy ganol y dref. Mae wedyn yn troi tua'r gorllewin ac yn llifo odditan ffordd yr A55 cyn llifo trwy Gors Ddyga. Ym mhentref Malltraeth mae'n pasio trwy lifddorau yn rhan ogleddol y cob i gyrraedd y môr.

## Llong
Cafodd y llong hwyliau *Afon Cefni*, chwaer-long *Afon Alaw*, ei henwi ar ôl yr afon.

## Cyfeiriadau
Cefni
Cefni
Categori:Bodffordd
Categori:Bodorgan
Categori:Llangefni
Categori:Llanfihangel Ysgeifiog
ABBA

Grŵp cerddoriaeth boblogaidd Swedeg oedd **ABBA**. Fe'i ffurfiwyd ym 1972 gan Björn Ulvaeus, Benny Andersson, Agnetha Fältskog, ac Anni-Frid Lyngstad ("Frida"). Fe ddaw'r enw o lythrennau cyntaf enwau aelodau'r grŵp. Fe ddaethant yn enwog wedi ennill Cystadleuaeth Cân Eurovision ym 1974 â'r gân "Waterloo". Ym 1983 penderfynasant ar y cyd y byddai'r grŵp yn dod i ben.

## Rhestr o rai o ganeuon enwocaf ABBA 
*"Chiquitita"
*"Dancing Queen"
*"Does Your Mother Know?"
*"Eagle"
*"Fernando"
*"Gimme! Gimme! Gimme! (A Man After Midnight)"
*"He Is Your Brother"
*"Head Over Heels"
*"Honey, Honey"
*"I Do, I Do, I Do, I Do, I Do"
*"I Have A Dream"
*"Just Like That"
*"Knowing Me, Knowing You"
*"Lay All Your Love on Me"
*"Love Isn't Easy (But It Sure Is Hard Enough)"
*"Mamma Mia"
*"Money, Money, Money"
*"One Of Us"
*"People Need Love"
*"Ring Ring"
*"So Long"
*"SOS"
*"Summer Night City"
*"Super Trouper"
*"Take a Chance on Me"
*"Thank You for the Music"
*"The Day Before You Came"
*"The Name Of The Game"
*"The Winner Takes It All"
*"Under Attack"
*"Voulez-Vous"
*"Waterloo"


Categori:Bandiau Swedaidd
Wellington, Swydd Amwythig

Tref a plwyf sifil sydd bellach yn ardal faestrefol o dref newydd Telford yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Wellington**. Fe'i lleolir yn awdudod unedol Telford a Wrekin. Yn hanesyddol roedd Wellington yn dref ynddo'i hun, ond yn y 1960au cafodd ei hymgorffori yn nhref newydd Telford.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 21,352.

Mae tref Wellington yn dyddio i'r cyfnod Eingl-Sacsonaidd, ond, gyda datblygaid tref newydd Telford yn y 1960au a'r 1970au, daeth yn rhan o'r dref newydd honno. Mae'r dref wedi cadw ei hen gyfaredd ei hun gyda gorsaf trenau o ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg a llyfrgell Edwardaidd. Cafodd siarter fel tref farchnad ym 1244. Mae'r farchnad leol yno o hyd, yn agos i sgwâr y farchnad yng nghanol y dref. Mae gan y dref orsafoedd trenau a bysiau, ac mae traffordd yr M54 yn gyfagos. Poblogaeth Wellington yw 20,430 (Cyfrifiad 2001).

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Wellington (Swydd Amwythig)

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Categori:Telford a Wrekin
Steve Jobs

Cyfrifiadurwr a dyn busnes o'r Unol Daleithiau oedd **Steven Paul Jobs** (24 Chwefror 1955 – 5 Hydref 2011), un o gyd-sefydlwyr y cwmni Apple, Inc., sy'n cynhyrchu caledwedd a meddalwedd cyfrifiaduron, yn ogystal â perifferolion, er engraiff yr iPod.

Sefydlwr arall Apple yw Steve Wozniak.

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Apple Inc.
Categori:Biliwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfrifiadurwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes ym myd technoleg gwybodaeth
Categori:Pobl a aned yn San Francisco
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw o ganser y pancreas
Afon Ogwen

Afon yng ngogledd-orllewin Cymru yw **Afon Ogwen** (**Afon Ogwan** ar lafar yn lleol: gweler isod). Mae'r afon yn tarddu yn Llyn Ogwen a Llyn Idwal sydd yn bwydo Nant y Benglog sydd yna'n ffurfio Nant Ffrancon ac yn ei thro, Afon Ogwen sy'n cwrdd a'r môr yn Aberogwen ger Bangor.

## Geirdarddiad 
'Ogw*e*n' yw'r ffurf safonol ar yr enw, ond 'Ogw*a*n' a geir ar lafar (cf. *Llais Ogwan*, papur bro Dyffryn Ogwen). Cafwyd y ffurf safonol 'Ogwen' oherwydd tybiai geiriadurwyr fod 'Ogwan' yn ffurf dafodieithol yn unig, enghraifft o'r arfer ar lafar yng ngogledd Cymru o gael *-an* yn lle *-en*. Ond yn ddiweddarach profwyd nad yw hynny yn wir yn yr achos yma ac mai Ogw*a*n yw'r ffurf wreiddiol.

Cofnodir enw'r afon fel *Oguanw* (sef Ogfanw) mewn cerdd yn Llawysgrif Hendregadredd. Trodd *Ogfanw* yn **Ogfan* (tybiedig) ac *Ogwan*. Yn ôl pob tebyg mae'r enw yn gyfansoddair o'r elfen ragflaenol *Og* + yr enw *banw* (porchell, mochyn ifanc). Mae union ystyr *Og* yn llai eglur, ond tybir naill ai ei fod yn gytras â'r enw Hen Wyddeleg *o(a)c* ac yn golygu 'ifanc' (cf. Tír na n-Óg) neu ei fod yn tarddu o'r elfen Indo-Ewropeaidd **oku* ("buan, cyflym") a welir yn Gymraeg yn y terfyniad *-og* yn y gair 'diog', er enghraifft. Felly, yn ôl yr ieithegydd R. J. Thomas, gallai'r enw gwreiddiol *Ogfanw* olygu "banw neu borchell buan".

## Cwrs 
250px|bawd|Ffrydiau Afon Ogwen yn Nant Ffrancon
Mae tarddiad Afon Ogwen yn Llyn Ogwen, gerllaw ffordd yr A5 yn Eryri. Ymysg y nentydd sy'n llifo i mewn i Lyn Ogwen o lethrau Carnedd Dafydd mae Nant Gwern y Gof, Afon Denau, ac Afon Lloer, sy'n tarddu o lyn Ffynnon Lloer yn uchel yn y Carneddau. Gan mai Afon Denau yw'r ffrwd fwyaf, mae modd ei ystyried fel tardd-nant Afon Ogwen.

Yn syth ar ôl gadael ochr orllewinol Llyn Ogwen, mae Afon Ogwen yn creu rhaeadr Nant y Benglog wrth ddisgyn dros greigiau cyn cyrraedd tir mwy gwastad a llifo i lawr dyffryn Nant Ffrancon.

Mae'r afon yn llifo heibio tomennydd o sbwriel llechi o Chwarel y Penrhyn ac yna heibio Braichmelyn. Ychydig yn ddiweddarach mae Afon Caseg, sydd hefyd yn tarddu yn y Carneddau, yn llifo i mewn iddi. Mae'n llifo trwy bentref Bethesda lle daw Afon Ffrydlas i aberu ynddi - ac yna ymlaen tua'r gogledd-orllewin gan ddilyn hen drac rheilffordd sydd yn awr wedi ei droi yn Lôn Las Ogwen ar gyfer beicwyr a cherddwyr. Wedi croesi'r A55 a llifo rhwng Llandygai a Thalybont, mae'r afon yn cyrraedd y môr yn Aberogwen (Aberogwan), ychydig i'r dwyrain o stad y Penrhyn ger Bangor, lle ceir gwarchodfa natur.

## Llednentydd 
[250px|bawd|[Afon Ffrydlas]]
;I'r gorllewin
*Afon Bodesi
**Afon Lloer*
*Afon Denau
*Afon Caseg
**Afon Llafar
*Afon Ffrydlas
*Afon Llan (Llanllechid)

;I'r dwyrain
*Nant (neu Afon) Gwern y Gof
**Nant Bochlwyd*
*Nant Cywion
*Nant Bual
*Nant Berfedd

## Cyfeiriadau 
Ogwen
Ogwen
Ogwen
Categori:Eryri
Categori:Bethesda
Categori:Capel Curig
Categori:Llanllechid
Afon Alaw

:''Erthygl am yr afon yw hon. Am y llong o'r un enw, gweler Afon Alaw (llong).''

Un o'r afonydd mwyaf ar Ynys Môn yw **Afon Alaw**. Fe'i lleolir yng ngogledd yr ynys. Ei hyd yw tua 10 milltir (yn cynnwys ei chwrs trwy Llyn Alaw). Cafodd yr enw "Afon Alaw" am fod yr alaw (lili'r dŵr) yn tyfu yno.

## Llwybr yr afon
Mae'r afon yn tarddu gerllaw Llanerchymedd yng nghanol yr ynys ac yn llifo i mewn i Lyn Alaw, cronfa a ffurfiwyd trwy adeiladu argae ar draws yr afon. Mae nifer o nentydd eraill hefyd yn llifo i mewn i'r llyn.

Ar ôl gadael y llyn mae'r afon yn llifo heibio Llanbabo a Llanfachreth, ac mae afon arall, a elwir Afon Alaw Fach, yn ymuno â hi. Mae'n cyrraedd y môr ym Mhenrhos, i'r dwyrain o Gaergybi. Mae rhan uchaf ei llif yn llifo ar draws Cors-y-Bol a cafodd ei atal i ffurfio cronfa ddwr Alaw.

## Traddodiadau a hanes
Ceir sôn am Afon Alaw yn *Brawnwen ferch Llŷr*, ail gainc y Mabinogi, lle'r adroddir yr hanes am Branwen yn marw o dorcalon am fod cymaint o ryfelwyr dewr o Ynys y Cedyrn (Ynys Prydain) ac Iwerddon wedi marw o'i hachos hi, a'i chladdu wedyn mewn bedd ar lan Afon Alaw:

:Ac yna y llas y benn ef (Bendigeidfran), ac y kychwynassant a'r pen gantu drwod, y seithwyr hynn, a Branwen yn wythuet. Ac y Aber Alau yn Talebolyon y doethant y'r tir. Ac yna eisted a wnaethant, a gorfowys. Edrych oheni hitheu ar Iwerdon, ac ar Ynys y Kedyrn, a welei ohonunt. "Oy a uab Duw," heb hi, "guae ui o'm ganedigaeth. Da [o] dwy ynys a diffeithwyt o'm achaws i." A dodi ucheneit uawr, a thorri y chalon ar hynny. A gwneuthur bed petrual idi, a'e chladu yno yglan Alaw.

Mae claddfa ar lan yr afon gerllaw Llanbabo yn dwyn yr enw Bedd Branwen - credir ei bod yn dyddio o Oes yr Efydd.

Enwyd y llong hwylio Afon Alaw, chwaer-long yr Afon Cefni, ar ôl yr afon.

Cyfeiriodd y dyddiadurwr o Dronwy, Môn, Robert Bulkeley fel hyn ar 25 Mehefin 1631: 
*Vespi I was at Glaslyn There was tymber newly come from Ireland. Raynie mor[ning]*. Yn aber yr afon yr oedd “Glaslyn”. Mae’r cyfeiriad yn awgrymu diwydiant allforio coed o egin stadau Ylster yn dilyn polisiau Prydain i “blannu” neu wladychu Iwerddon o Brydain.

Nid yw'r afon hon yn ymddangos ar fap Humphrey Lhuyd ond mae'n cael ei gweld yn glir ar fap Christopher Saxton (1579). 

Yn aml mae enw'r afon hon wedi cael ei ysgrifennu yn anghywir fel "Alow". 

## Cyfeiriadau
## Oriel

Gwanwyn, Aber Afon Alaw.png
Afon Alaw 519500.jpg|Afon Alaw yn cyrraedd y môr ger Llanfachraeth
Afon Alaw below Pont y Crawiau - geograph.org.uk - 1403774.jpg|Afon Alaw ger Pont y Crawiau

Alaw
Alaw
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Rhosybol
Categori:Tref Alaw
Categori:Y Fali
Sri Lanca

Ynys a gwlad yng Nghefnfor India oddi ar arfordir de-ddwyreiniol India yw **Gweriniaeth Sosialaidd Ddemocrataidd Sri Lanca** neu **Sri Lanca** (cyn 1972, **Ceylon** neu **Seilón**). Ei phrifddinas yw Colombo.

## Daearyddiaeth 
## Hanes 
Ffurfiwyd Teigrod Rhyddhau Tamil Eelam, neu'r Teigrod Tamil, ar 5 Mai
1976 gan Velupillai Prabhakaran, gyda'r bwriad o greu gwladwriaeth annibynnol yng ngogledd a dwyrain yr ynys, lle roedd y mwyafrif o'r boblogaeth yn perthyn i grŵp ethnig y Tamil. Sail eu hymdrech am annibyniaeth oedd fod y farn fod y lleiafrif Tamil yn Sri Lanca yn cael eu trin yn annheg gan y mwyafrif Sinhalaidd. Cawsant fesur o gymorth gan y boblogaeth Talil yn Tamil Nadu, India, a chan bobl o dras Tamil mewn rhannau eraill o'r byd.
Datblygodd ymosodiadau'r Teigrod i roi cychwyn i Ryfel Cartref Sri Lanca, a barhaodd hyd nes iddynt gael eu gorchfygu gan luoedd arfog Sri Lanca ym mis Mai 2009. Am gyfnod, roedd y Teigrod yn rheoli rhan helaeth o ogledd a dwyrain yr ynys. Dechreuwyd trafodaethau heddwch nifer o weithiau, y tro olaf yn 2002. Wedi i'r trafodaethau hyn fethu'n derfynol yn 2006, dechreuodd lluoedd arfog Sri Lanca ar ymgyrch fawr yn eu herbyn, ac yn raddol cipiwyd eu tiriogaethau oddi arnynt. Adroddwyd fod Velupillai Prabhakaran wedi ei ladd yn nyddiau olaf yr ymladd.

## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant 
## Economi 

Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd De Asia
Afon Dwyfor

Afon yng Ngwynedd, Cymru, yw **Afon Dwyfor**.

Mae Afon Dwyfor yn tarddu yn rhan uchaf Cwm Pennant, lle mae nifer o nentydd yn cyfarfod. Wedi llifo tua'r de trwy bentref Llanfihangel-y-pennant mae'n troi tua'r de-orllewin heibio Dolbenmaen ac yna trwy bentref Llanystumdwy, lle mae bedd David Lloyd George ar lan yr afon. Yn fuan wedyn mae Afon Dwyfach yn ymuno â hi, ychydig cyn iddi gyrraedd y môr i'r de o Lanystumdwy ac i'r gorllewin o dref Cricieth, gan aberu ym Mae Tremadog.

bawd|chwith|Afon Dwyfor yng Nghwm Pennant

Dwyfor
Dwyfor
Categori:Dolbenmaen
Categori:Llanystumdwy
Afon Llugwy

:*Gweler hefyd Afon Llugwy (Powys).*

Mae **Afon Llugwy** yn afon yn Sir Conwy, gogledd Cymru, sy'n un o lednentydd Afon Conwy. Mae gwreiddyn y gair **Lugwy**, sef **lleu**, yn golygu "goleuni".

## Cwrs
Mae Afon Llugwy yn tarddu yn llyn Ffynnon Llugwy, uwch Nant y Benglog ac islaw Craig yr Ysfa yn y Carneddau, llyn sy'n cael ei fwydo gan nifer o nentydd ar lethrau'r Carneddau. Wedi gadael y llyn mae'r afon yn llifo tua'r de nes croesi ffordd yr A5 ger Pont Rhyd-goch ac yna'n troi tua'r de-ddwyrain i redeg yn ymyl yr A5 i bentref Capel Curig, lle mae Nant Gwryd yn ymuno a'r afon. Ar ôl Capel Curig mae'r afon yn parhau i ddilyn yr A5 heibio Pont Cyfyng (neu **Pont Cyffin**), lle mae'n llifo'n gyflym tros wely creigiog ac yn pasio safle caer Rufeinig fechan Bryn-y-Gefeiliau, ac yna yn disgyn dros y Rhaeadr Ewynnol (*Swallow Falls* yn Saesneg). Mae'n llifo dan Bont-y-Pair ym mhentref Betws-y-Coed ac yn ymuno ag Afon Conwy wrth Bont Waterloo gerllaw.

## Gwlybder
Mae dalgylch Afon Llugwy ar gyfartaledd yr ardal mwyaf glawog yng Nghymru ac ym Mhrydain i'r de o Ucheldiroedd yr Alban.

bawd|300px|dim|Afon Llugwy ger Capel Curig
bawd|300px|dim|Afon Llugwy uwchlaw Betws-y-Coed

## Cyfeiriadau
Llugwy
Llugwy
Categori:Betws-y-Coed
Categori:Capel Curig
Afon Rheidol

Afon yng nghanolbarth Cymru yw **Afon Rheidol** sy'n llifo trwy Geredigion o'i tharddle ar Bumlumon hyd at ei haber yn Aberystwyth.

Mae tarddleoedd Afon Rheidol i'w gael yn y nentydd sy'n llifo i mewn i gronfa ddŵr Nant-y-moch (ger safle brwydr Hyddgen, 1401) ar lethrau gorllewinol Pumlumon. Mae gwir darddle ddaearyddol yr afon yn anodd penderfynu. Yn draddodiadol, Llyn Llygad Rheidol, mewn cwm uchel ger copa Pumlumon Fawr, yw tarddle Rheidol, fel y mae ei enw yn awgrymu; mae Nant y Llyn yn disgyn ohono i Nant-y-moch ond nid yw'n ffrwd sylweddol. Ond ceir sawl ffrwd arall o faint mwy sylweddol, megis afon Hengwm, sydd a'i tharddle i'r de o lyn Bugeilyn fymryn dros y ffin ym Mhowys. Mae afon Llechwedd-mawr yn tarddu yn Llyn Conach ac yn dynodi'r ffin rhwng Ceredigion a Phowys am ran helaeth ei chwrs. Ceir sawl ffrwd llai, yn cynnwys ffrwd Nant-y-moch yr enwir y gronfa dŵr ar ei hôl.

O Nant-y-moch mae'r afon yn llifo tua'r de i gronfa Dinas ac yno trwy bentref Ponterwyd a'i chymer ag Afon Mynach ymuno â hi. Yn fuan ar ôl cymer Afon Mynach, mae Rheidol yn disgyn dros raeadr wrth ymyl pentref Pontarfynach. Mae yn awr yn llifo tua'r gorllewin heibio i hen gloddfa blwm Cwm Rheidol. Er bod y gloddfa yma wedi cau, mae'n parhau i effeithio ar ddŵr Afon Rheidol. Mae'r afon yn awr yn parhau tua'r gorllewin ac yn cyrraedd y môr yn harbwr Aberystwyth lle mae'n llifo i Fae Ceredigion.

## Dad-ddofi
Ers 2013 ceir ymgyrch i geisio ail-gyflwyno'r afanc i'r afon fel rhan o brosiect dad-ddofi - sef ail-gyflwyno anifeiliaid gwyllt cynhenid i'r ardal. Mae'r cynllun wedi derbyn ymateb amrywiol o blaid ac yn erbyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aberystwyth
Rheidol
Rheidol
Afon Dysynni

Afon ym Meirionnydd, de Gwynedd, Cymru, yw **Afon Dysynni**. 

## Cwrs
Mae Afon Dysynni yn tarddu ar lethrau Cadair Idris uwchben Llyn Cau. Ar ôl llifo trwy Llyn Cau mae'n llifo'n gyflym i lawr y llethrau nes cyrraedd Llyn Mwyngil. Wedi gadael y llyn yma mae'n llifo'n fwy hamddenol tua'r de-orllewin heibio Abergynolwyn, lle mae Nant Gwernol yn ymuno a'r afon. Gerllaw Castell y Bere mae Afon Cadair yn ymuno a'r Dysynni ac mae'r tir yn agor i ffurfio Dyffryn Dysynni. Mae'r afon yn mynd heibio Llanegryn, plasdy hynafol Peniarth a Bryncrug ar ei wely gwastad ac yn cyrraedd y môr yn Aberdysynni, i'r gogledd o dref Tywyn.

bawd|260px|dim|Afon Dysynni a Morfa Gwyllt, ger Tywyn
dim|bawd|260px|Aber Dysynni

## Cyfeiriadau
Dysynni
Dysynni
Categori:Dyffryn Dysynni
Categori:Meirionnydd
Categori:Tywyn