open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Coed-duon

Tref a chymunedd ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Coed-duon** (). Sefydlwyd y dref yn gynnar yn y 19g gan John Hodder Moggridge, perchennog glofa gyfagos, er nad yw wedi bod yn dref lofaol.

Roedd yn un o fannau cychwyn Gorymdaith y Siartwyr ym 1839 i Gasnewydd. Yn yr oes hon, gwasanaethodd fel canolfan fasnachol fwyaf Cwm Sirhywi a prif dref i'r pentrefi cyfagos: Pontllan-fraith, Oakdale, Cefn Fforest, Trelyn, Pengam, Llwyn Celyn a Markham.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Margaret Price (1941-2011), cantores opera

## Cyfeiriadau
 
Categori:Cymunedau Caerffili
Categori:Trefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
Rhisga

Tref ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Rhisga** (Saesneg: *Risca*).  Fe'i rhennir rhwng y ddwy gymuned Gorllewin Rhisga a Dwyrain Rhisga. Daw'r enw o'r Gymraeg Wenhwyseg "'r Is Ca'" am "Yr Is Cae".

Mae'n gorwedd ar ochr dde-ddwyreiniol Maes Glo De Cymru ac roedd pwll glo yn y dref ar un adeg. Er ei bod yn un o drefi mwyaf y fwrdeistref sirol, mae ar ddechrau'r Cymoedd ac mae mynyddoedd gwyrdd o'i chwmpas. Mae mynyddoedd llawn coedwigoedd, gan gynnwys Mynydd Machen (1,188 troedfedd / 362m) a Thwmbarlwm i'r dwyrain (1,375 troedfedd / 419m).

bawd|dim|Tai teras yn Rhisga

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Mae côr meibion llwyddiannus yn y dref a nifer o lwybrau cyhoeddus, gan gynnwys y rhai sy'n mynd ar hyd y gamlas a thros y mynydd. Lleolir amgueddfa ddiwydiannol fach yn y dref a chlwb rygbi hefyd.

Roedd tafarn y "Welsh Oak" ar ochrau deheuol pentref Pont-y-Meistr, sydd bellach yn cael ei ystyried fel rhan o dref Rhisga, yn ymgullfan i'r Siartwyr, cyn iddynt orymdeithio i Gasnewydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Dwyrain Rhisga
Categori:Gorllewin Rhisga
Categori:Trefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
Rhymni

Tref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Rhymni** (Saesneg: *Rhymney*). Fe'i lleolir ger tarddle Afon Rhymni. Saif hen domen mwnt a beili Caer Castell yn y dref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan .

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Rhymni ym 1990 (Cwm Rhymni). Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990

## Pobl o Rymni
* Y Mwyaf Parchedig Alfred Augustus Mathews (1864-1946), offeiriad a chwaraewr rygbi rhyngwladol dros Gymru
* Thomas Jones (1870-1955), gwas sifil
* Idris Davies (1905–1953), bardd
* Gerallt Jones (1907-1984), bardd a llenor

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Rhymni

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Caerffili

Categori:Trefi Caerffili
Caws

bawd|300px|Amryw fathau o gawsiau
Bwyd solet a wneir o geuled gwasgedig y llaeth sur yw **caws**. Mae'n fwyd sy'n llawn o galsiwm. Fe'i gwneir o laeth gwartheg gan amlaf, ond gall gael ei wneud o laeth geifr, llaeth defaid neu laeth buail hefyd.

Ceir rhai mathau o gaws gyda llwydni arnynt.

## Rhestr mathau o gaws
* Caws Caerffili
* Caws Caerlŷr
* Caws Cheddar, yn goch neu felyn.

## Y cosyn cartref
### Dull
Enllyn arall derbyniol fyddai cosyn cartref a byddai amryw o'r ffermydd, yn gwneud tipyn o gaws pan fyddai digonedd o laeth. Ffordd arferol i'w wneud byddai defnyddio llaeth drwyddo, hynny yw, y llaeth heb ei hufennu a llaeth sgim. Llaeth wedi codi'r hufen oddiarno, yr un faint o bob un, a'i dwymo i wres gwaed 98°F. Wedyn ychwanegu cywirdeb (*rennet*) iddo a'i adael i sefyll gwpl o ddyddiau hyd nes y byddai wedi ffurfio yn grawen yng ngwaelod y pot. Cael yr hyn a elwid yn 'llian caws' a'i daenu arno ac arllwys y gwlybion i lestr arall (dyma'r maidd, fyddai'n gwneud siot mor flasus yn ystod y cynhaeaf gwair, fel y llaeth enwyn o'r fuddai.) Mwyaf yn y byd a dynnid o'r gwlybion, byddai'r grawen, sef y gronynnau caws, yn ffurfio fel lwmp o does. Wedyn, byddai malwr a phigau arno, rhyw fath o beiriant oedd hwn i falu'r grawen cyn ei roi yn y cawswellt ac yna gosod gwasg denau o amgylch a llanw'r cawswellt a'r wasg yn llawn. Amcan y wasg oedd iddi suddo i mewn gyda'r caws o dan bwysau a phan gyrhaeddai'r pwysau a gwyneb y cawswellt byddai cymaint o wasgu ag a fyddai'n bosibl wedi cymryd lle. Dwy garreg las wedi eu gosod mewn ffrâm haearn fyddai yn gwasgu a'r garreg fyddai yn pwyso yn cael ei rheoli gan sgriw bwrpasol. Byddai tyllau mân yng ngwaelod y cawswellt a hefyd yn y garreg er mwyn i'r sudd gael ei weithio allan. Gollwng ychydig bwysau yn ychwanegol bob dydd fyddai'r gamp fel y byddai'r cosyn yn sychu ac wedi bod yno am rai dyddiau felly byddai cosyn o ddeuddeg i bymtheg pwys yn barod i'w roi ar y silff at wasanaeth y teulu. Edrychid ymlaen at swper a thorri'r cosyn.

### Enghreifftiau o wneuthur caws
*Aberdaron 7 Mehefin 1884: sych   Thomas Penybryn yn dyfod a [caws cnwc ?crwc]. Talu iddo am y cnwc... Oes yna rhywun yn gyfarwydd a’r term “caws cnwc” tybed?
*Llansilin sir Ddinbych 28 Ebrill 1942: Troi yn Hafod Caws a hau Gwenith. [Mae yna fferm yng Ngherrig y Drudion o'r enw Hafod y Maidd hefyd]
*Ty Uchaf, Padog 5 Gorffennaf 1946: 5.80 gneifiwr yma yn cneifio, yma tan 6.00yh. Cael ffurflen i brynu bwyd ar rations:-Te libs 2oz, Siwgr 3 a hanner pwys, Margarine 3 a chwarter pwys, Preserves 31bs, Caws 1 a tri chwarter pwys.3 0 pwynt at y cynhaeaf gwair.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cynnyrch llaeth
Ystrad Mynach

Tref yng nghymuned Gelli-gaer, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Ystrad Mynach**. Saif ar briffordd yr A472. Saif yng Nghwm Rhymni. Mae Caerdydd 18.4 km i ffwrdd o Ystrad Mynach ac mae Llundain yn 217.3&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Casnewydd sy'n 18&nbsp;km i ffwrdd.

Cyn y Chwyldro Diwydiannol a dyfodiad y gwaith glo roedd yr ardal yn dir amaethyddol gyda nifer o ffermydd. saif yng nghymuned Gelligaer.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Tarddiad yr enw
Ystyr "ystrad" yw "llawr" neu waelod dyffryn; mae'r "ach" ar y diwedd yn awgrymu tir gwlyb neu gors a cheir enghreifftiau gerllaw e.e. Llanbradach a Llancaiach. O'r geiriau Ystrad-Man-Ach y daw'r gair, felly, ac nid o'r gair Cymraeg "Mynach". Cyn codi cloddiau pwrpasol yn y 1960au arferai'r dref gael cryn dipyn o lifogydd.

## Adeiladau a hanes
Ceir yn y dref nifer o adeiladau'r cyngor lleol a Choleg Ystrad Mynach, coleg a sefydlwyd yn 1959 i hyfforddi ac ail hyfforddi glowyr lleol. Mae tua 12,000 ar gofrestr y coleg erbyn heddiw.

Mae Glofa Penallta ger y dref, sef y lofa olaf yn y cwm i gau. Ceir yma hefyd orsaf reilffordd a agorwyd yn 1890 a cheir hefyd traffont, cerflun i goffau'r etifeddiaeth ddiwydiannol, ysbyty cymunedol, nifer o ysgolion a thafarnau: y Cooper Arms a'r Royal Oak.

## Cyfeiriadau
Categori:Gelli-gaer
Categori:Trefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Pontypridd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw **Pontypridd** yn Rhanbarth Canol De Cymru.

Prif dref yr etholaeth yw Pontypridd ac mae'r bathdy brenhinol yn Llantrisant, seydd hefyd yn yr etholaeth.  yw Aelod y Cynulliad.

## Yn grynno
*1999 - 2011: Jane Davidson (Llafur)
* 2011 - Mick Antoniw (Llafur)

## Etholiadau
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
## Gweler Hefyd
*Pontypridd (etholaeth seneddol)
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Pontypridd
Liechtenstein

Gwlad fechan yng ngorllewin Ewrop rhwng y Swistir ac Awstria yw **Tywysogaeth Liechtenstein** neu **Liechtenstein**.

## Daearyddiaeth 
Mae'r mynyddoedd yn codi o Ddyffryn Rhein i uchderoedd o dros 2500m (8000').
bawd|chwith|Liechtenstein a Chymru o ran maint a lleoliad

## Hanes 
Cafodd y dywysogaeth ei ffurfio trwy uniad siroedd Vaduz a Schellenberg yn 1719. Bu'n rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig hyd 1806. Ffurfiodd y wlad undeb doll â'r Swistir yn 1923. Hyd at 1984 nid oedd gan ferched hawl i bleidleisio yn yr etholiad cenedlaethol.

## Iaith a diwylliant 
Yr Almaeneg yw iaith swyddogol y wlad. Mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn Gatholigion a'r Eglwys Gatholig yw eglwys swyddogol y wlad.

## Chwaraeon
Fel yng Nghymru mae tîm pêl-droed mawr Liechtenstein; FC Vaduz, yn chwarae yn y wlad drws nesaf sef y Swistir.  Ar y lefel rhyngwladol mae tîm Leichtenstein yn chwarae ym mhencampwriaethau Ewrop, a'r Byd.  Ar ben hyn mae un tîm o Gwpan Liechtenstein yn cael mynediad i'r UEFA Europa League, ac hyd yn oed wedi curo tîm o Latfia yn y European Cup Winners' Cup ym 1996.

Yn rhyngwladol maen nhw wedi trechu: 
Portiwgal 2-2 yn 2004
Lwcsembwrg 4-0 yn 2006 
Gwlad yr Ia 3-0 yn 2007.
Latfia 1-0 yn 2008

Yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf enillodd y Leichtensteinwraig Hanni Wenzel Fedal Aur a Medal Arian ym 1980. Mae dinasyddion eraill o'r wlad hefyd wedi ennill medalau, er bod ei phoblogaeth tua 1% o boblogaeth Cymru.
bawd|250px|chwith|Delwedd lloeren o **Liechtenstein**

## Economi 
Er bod diwydiant ysgafn yn bwysig, twristiaeth yw un o brif ffynonellau incwm. Mae gwerthu stampiau hefyd yn bwysig i'r economi, on  nid y o gymharu ag Arian.  Mae diwydiant arian yn creu o leiaf 30% o drethi Leichtenstein.  A chyda tua 73,700 o gwmnïau yno mae mwy nag un cwmni i bob dinesydd.  Ar ben hyn mae 'sefydliadau' neu Stiftungen  cofrestredig yn Leichtenstein yn cadw arian a chyfoeth miloedd o dramorwyr di-breswyl yn saff rhag awdurdodau treth y byd.  Treth uchaf i fusnesau fel hyn yw 20%, a chan fod angen aelod leol i bob cwmni mae cyfreithwyr masnachol y wlad yn elwa yn sylweddol.
* Treth incwm yw 1.2%.
* Treth leol bob comiwn yw 16.5%
* Yswiriant Cenedlaethol 4.3%
* Treth Etifeddu yn dechrau o  0.5%
O Awst 2009, mae llywodraeth Prydain wedi cytuno i *rannu gwybodaeth* ar y 5,000 o Brydeinwyr a'u £3biliwn mewn ymddiriedolaethau yn y wlad http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/8194532.stm yn ôl safle we y BBC.

## Dolenni allanol 
* Tywysogaeth Liechtenstein - gwefan swyddogol 
* Hanes Liechtenstein - prif ddogfennau
* Lluniau o Liechtenstein 
* ["For Rent: One Principality. Prince Not Included." (erthygl yn y *New York Times(https://cy.wikipedia.org/wiki/New_York_Times)*, 25 Mawrth 2003)]


Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Tywysogaethau
Macedonia (rhanbarth)

Mae **Macedonia** yn enw hanesyddol ar ranbarth yn Ewrop ym mhenrhyn y Balcanau. Heddiw mae tiroedd Macedonia wedi'u rhannu rhwng pedair gwlad: Gwlad Groeg, Bwlgaria, Gogledd Macedonia ac Albania.

Categori:Balcanau
Categori:Hanes Ewrop
Moldofa

Gwlad yn nwyrain Ewrop yw **Gweriniaeth Moldofa** neu **Moldofa**. Cafodd ei galw yn **Besarabia** o'r blaen. Mae'n gorwedd i'r dwyrain o fynyddoedd y Carpatiau.

Cafodd ei sefydlu yn yr Oesoedd Canol ond roedd yn rhan o Rwmania am lawer o flynyddoedd. yn yr 20g daeth yn rhan o'r Undeb Sofietaidd. Ers 1991 mae'n wladwriaeth anniybynnol.

## Daearyddiaeth 
bawd|chwith|Cymharu maint a lleoliad Cymru a Moldofa

## Hanes 
Gwlad fewndirol yw Moldofa. Mae'n ffinio ag Wcrain i'r gogledd, dwyrain a'r de, a Rwmania i'r gorllewin.

## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant 

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol
Categori:Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Categori:Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Categori:Dwyrain Ewrop
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Rwmaneg
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Rwseg
Categori:Gwledydd tirgaeedig
Caerffili (etholaeth seneddol y DU)

:Gweler hefyd: Caerffili (etholaeth Senedd Cymru)
Mae **Caerffili** yn etholaeth yn ne Cymru sy'n ethol cynrychiolydd i San steffan. Mae hi'n ymestyn o gyrion Caerdydd yn y de i Fannau Brycheiniog yn y gogledd. Yr Aelod Seneddol presennol yw .

Dioddefodd yr ardal ar ôl cwymp y diwydiant glo, ond i raddau mae diwydiannau newydd wedi cymryd lle'r hen ddiwydiant trwm. Mae nifer yn cymudo oddi yma i'w gwaith yng Nghaerdydd a Chasnewydd.

Mae Llafur wedi bod yn gryf iawn yma yn y gorffennol - hon oedd hen sedd Ron Davies. Serch hynny mae Plaid Cymru wedi cael llwyddiannau yma yn y gorffennol hefyd, yn enwedig wrth gipio Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili yn achlysurol.

## Ffiniau
O Fehefin 2024, roedd Wardiau Bwrdeistref Sirol Caerffili yn cynnwys y canlynol: Abertridwr, Bedwas, Cefn Fforest, Cefn Hengoed, Cwm Aber, Draethen, Fan, Graig-y-rhaca, Gelligaer, Hengoed, Llanbradach, Machen, Maesycwmer, Morgan Jones, Nelson, Pwll-y-pant, Pontllan-fraith, Maesyffynnon, Pengam, Penyrheol, Pen-y-bryn, Rhydri, Sant Martins, Tretomos, Senghenydd,  Ty'n-y-coedcae (Waterloo), Tir-y-berth, Ynysddu ac Ystrad Mynach.

## Aelodau Seneddol 
* 1918 – 1921: Alfred Onions (Llafur)
* 1921 – 1939: Morgan Jones (Llafur)
* 1939 – 1968: Ness Edwards (Llafur)
* 1968 – 1979: Fred Evans (Llafur)
* 1979 – 1983: Ednyfed Hudson Davies (Llafur, *1979-1981* / Democratiaid Cymdeithasol, *1981-1983*)
* 1983 – 2001: Ron Davies (Llafur)
* 2001 – presennol: Wayne David (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2020au
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
bawd|Lindsay Whittle 2011

### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
bawd|Ron Davies

Caerffili

### Etholiadau yn y 1980au
### Etholiadau yn y 1970au
### Etholiadau yn y 1960au
### Etholiadau yn y 1950au
### Etholiadau yn y 1940au
### Etholiadau yn y 1930au
### Etholiadau yn y 1920au
### Etholiadau yn y 1910au
## Gweler hefyd
*Etholaeth Cynulliad

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Categori:Caerffili
Categori:Sefydliadau 1918
Serbia a Montenegro

Gwlad yn y Balcanau yn ne-ddwyrain Ewrop oedd **Serbia a Montenegro**. Roedd hi'n ffederasiwn o Serbia a Montenegro, dwy weriniaeth y gyn-Iwgoslafia.

Image:Scg01.png
Image:Scg02.png

Categori:Cyn-wladwriaethau
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Hanes y Balcanau
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Hanes Montenegro
Categori:Hanes Serbia
Categori:Sefydliadau 1992
Tajicistan

Gwlad yng Nghanolbarth Asia yw **Gweriniaeth Tajicistan** neu **Tajicistan**. Y gwledydd cyfagos yw Affganistan i'r de, Gweriniaeth Pobl Tsieina i'r dwyrain, a Cirgistan ac Wsbecistan. Dushanbe yw prifddinas y  wlad.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd Canolbarth Asia
Llew

Mae'r **llew** (*Panthera leo*) yn un o bedwar o'r cathod mawr yn y genws *Panthera*, ac mae'n perthyn i'r teulu *Felidae* (*cathod*). Gyda rhai gwrywod yn rhagori 250&nbsp;kg (550&nbsp;lb) mewn pwysau, mae'r llew yn yr ail gath fwyaf sydd yn fyw heddiw ar y ôl y teigr.

Tan y Pleistosen hwyr, tua 10,000 o flynyddoedd yn ôl, y llew oedd yr ail famal daearol gyda'r amrediad mwyaf, tu ôl i bobl. Gellir eu darganfod drwy'r rhan fwyaf o Affrica, llawer o Ewrasia, o orllewin Ewrop i'r India, ac yn yr Americas o'r Yukon i Beriw.

Os ydent yn goroesi'r peryglon o fywyd cynnar, gellir llewesau mewn cynhefinoedd diogel, fel parciau cenedlaethol, gyrraedd oedran o 12- 14 mlynedd, tra fod gwrywod yn anaml yn cyrraedd 8 mlynedd. Er hyn mae yno gofnodion o llewesau yn byw hyd at 20 mlwydd oed yn y gwyllt. Mae llewod caeth yn aml yn cyrraedd 20 mlwydd oed neu fwy.

Cynhefin nodweddiadol y llew yw safana a glaswelltiroedd, ond maent wedi eu darganfod mewn tiroedd prysglwyn ac mewn coedwigoedd.

Yn anghyffredin i gathod eraill, mae'r llew yn gath cymdeithasol iawn, wrth iddynt fyw mewn grwpiau teuluol sydd yn cynnwys grwp o lewesau perthynol a'u cenau, ac nifer bach o wrywod. Bydd y llewesau yn y grwpiau yma yn hela gyda'i gilydd, eu prif ysglyfaeth yw mamaliaid carnol.
Mae'r llew yn ysglyfaethwr apig, serch hyn maent hefyd yn carthysu pan mae ganddynt y cyfle i wneud.

Mae'r llew yn rywogaeth bregus sydd wedi gweld y boblogaeth yn disgyn rhwng 30 a 50 y cant drost yr ugain mlynedd diwethaf. Er nid yw'r achos yn glir, mae colled cynhefin yn ô gystal â gwrthdaro gyda pobl yn cyfrannu at y colled mewn niferoedd.

Categori:Mamaliaid Affrica
Categori:Rhywogaethau o gathfilod
Tsunami

[300px|de|bawd|Tsunami 2004 yng [Gwlad Tai|Ngwlad Tai]]
[bawd|300px|[Daeargryn a tsunami Sendai 2011; awyrlun o'r difrod yn ardal Sendai, gyda mwg du'n codi o safle puro olew Nippon]]
bawd|300px|Ffuglun 3D o tsunami.
:
Ton neu nifer o donnau anferthol yw **tsunami** neu **swnami** (o'r 津波 Siapaneg 'ton fawr mewn porthladd'; ynganiad: *swnami*). Fel arfer, mae tsunami yn cael ei chreu yn dilyn symudiadau sydyn e.e. daeargryn, ffrwydriad llosgfynydd ar waelod y môr, ffrwydriad bom atomig, neu wedi i awyrfaen ddisgyn i'r môr. Mae'n bosib mai un o'r tsunamis mwyaf creulon a fu erioed, o fewn cof bodau dynol, oedd hwnnw daeargryn a tsunami Sendai 2011 a laddodd tua 230,000 o bobl mewn 14 o wledydd oedd a'u harfordir ar Gefnfor India.

Mae ynni Tsunami yn gyson ac yn penderfynu uchder a chyflymder y tonnau. Felly mae uchder y don yn tyfu pryd mae hi'n dod i le mwy bas ger y tir ac mae ei chyflymder yn arafu. Tra bod y don yn symud ar wyneb y môr mae hi'n isel, yn gyflym ac o donfedd hir, ac felly mae'n anodd sylwi arni, ond mewn bae neu le arall cul a bas mae'n bosibl iddi fod yn fwy nag 30m uchder ac iddi achosi niwed erchyll.

Mae systemau rhybudd gan nifer o drefi ar lan y Môr Tawel (yn bennaf yn Siapan ac yn Hawaii) ac mae Sefydliadau Seismoleg a lloerennau yn gwylio a rhagfynegi Tsunami.

Nid ydynt yn debyg i lif tonnau tanfor o gwbwl, nac ychwaith yn debyg i donnau a greir ar wyneb y dŵr gan wynt. Y rheswm am hyn yw bod ei tonfedd yn hirach. Yn hytrach nag ymddangos fel ton sy'n torri, ymddengys (ar y dechrau) yn debygach i ymchwydd sydyn y llanw. Oherwydd hyn, arferid eu galw gan leygwyr yn 'donnau-llanw'. Fel arfer ceir mwy nag un don, mewn cyfres, gyda rhai munudau neu weithiau oriau rhwng pob ton. Gall cuhder y tonnau hyn fod yn ddegau o fetrau. Mae prif impact y don, fel arfer, ar yr arfordiroedd, dan wyneb y môr gallant hefyd gael gryn effaith ar wely'r mô.

### Gweler hefyd 
* Tsunami Cefnfor India 2004

## Cyfeiriadau
Categori:Peryglon naturiol
Categori:Eigioneg
Monaco

Gwlad fechan rhwng Môr y Canoldir a Ffrainc yw **Tywysogaeth Monaco** neu **Monaco** (a ynganir *MÒNaco*).

Yn hanesyddol ac yn draddodiadol, tywysog ac nid brenin yw pennaeth Monaco. Roedd brenhinedd Ffrainc yn gwrthod gadael pennaeth gwlad fechan mor agos i Ffrainc alw ei hunan yn frenin.
bawd|chwith|Cymharu maint a lleoliad Monaco a Chymru

## Cymdogaethau Monaco 
Yn sylfaenol mae gan Monaco bedair cymdogaeth:

''(o'r gorllewin i'r dwyrain)''
* **Fontvieille** : cymdogaeth ddiwydiannol; diwydiannau ysgafn, canolfan siopa, stadiwm pêl-droed Louis II, harbwr, porthladd hofrennydd.
* **Monaco-Ville** : y brifddinas; plas y tywysog, yr eglwys gadeiriol, neuadd y ddinas, amgueddfa cefnforol.
* **La Condamine** : siopau, pwll nofio, yr harbwr.
* **Monte-Carlo** : casino, gwestai, sinema, canolfan siopa, amgueddfeydd, neuadd arddangosfa, clybiau chwaraeon, traethau.

bawd|canol|300px|Cymdogaethau Monaco

Gan fod Monaco mor adeiledig, mae ambell gymdogaeth yn Ffrainc:
* Cap d'Ail i'r gorllewin,
* Beausoleil i'r gogledd a
* Roquebrune-Cap-Martin i'r dwyrain

dim|bawd|240px|Golygfa Harbwr Monaco

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol  

Categori:Gwledydd Ewrop

Categori:Tywysogaethau
Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol

[270px|bawd|Baner [Cymanwlad Gwladwriaethau Annibynnol|CGA]]
270px|bawd|Gwledydd Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol.
Corff rhyngwladol yw **Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol** (**CIS**) (Rwsieg: *Содружество Независимых Государств* (СНГ) - *Sodruzhestvo Nezavisimykh Gosudastv*) sy'n hybu cysylltiadau rhwng 12 o'r 15 o wladwriaethau a oedd yn rhan o'r Undeb Sofietaidd blaenorol. Nid yw'r gwledydd Baltaidd yn aelodau.

Yng Cytundebau Belovezh cytunodd arweinyddion Rwsia, Belarws ac Wcráin sefydlu'r CIS ar 8 Rhagfyr 1991 yn Belovezhskaya Pushcha ger Brest ym Melarws, ac felly daeth yr Undeb Sofietaidd i ben. Arwyddwyd Protocol Alma-ata, sef cytundeb gan yr aelod-wladwriaethau eraill ar 21 Rhagfyr 1991 (heblaw am Georgia, a ymunodd ym 1993).

Er nad oes fawr o bŵer gan y Gymanwlad, mae hi'n bwysig serch hynny am ei bod yn cydlynu polisïau'r aelodau ym materion masnach, cyllid, y gyfraith ac amddiffyn. Un o'r materion pwysicaf i'r corff oedd sefydlu ardal masnach rydd yn 2005.

;Aelodau
* Aserbaijan
* Armenia
* Belarws
* Casachstan
* Cirgistan
* Moldofa
* Rwsia
* Tajicistan
* Tyrcmenistan
* Wsbecistan


Categori:Sefydliadau 1991
Categori:Sefydliadau a leolir ym Minsk
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Teiffŵn

de|bawd|250px|Teiffŵn Maemi, 2003.
Corwynt trofannol yng ngorllewin y Môr Tawel ac yn nwyrain Asia yw **Teiffŵn** (o'r Siapanaeg 台風 taifu neu'r Tsieineeg 台风 tai fung: gwynt mawr). Fel arfer, adeg yr haf neu'r hydref cynnar y cwyd teiffwnau. Yn ôl diffiniad Japanaidd mae cyflymder y gwynt mewn teiffŵn o leiaf yn 34 not (17.2&nbsp;m/s), ond does dim diffiniad rhyngwladol o teiffŵn yn bod.

Mae teiffwnau yn codi mewn ardaloedd sydd i'r gogledd o'r cyhydedd a ger Tsieina neu Indonesia ac yna'n symud i'r gogledd-orllewin, tua Fietnam, y Philipinau neu tir mawr Tsieina, ond mae'r teiffwnau nad ydynt yn cyrraedd y tir mawr yn symud tua'r gogledd-ddwyrain  tuag at  Corea neu Siapan.

Mae teiffŵn yn achosi llifogydd a gwyntoedd cryfion a felly yn achosi llawer o niwed i'r gwledydd sydd yn ei lwybr, ac weithiau yn lladd cannoedd o bobl.


Categori:Y Cefnfor Tawel
Categori:Corwyntoedd
Cartograffeg

[bawd|Map o Gymru gan [Humphrey Lhuyd a gyhoeddwyd yn Atlas Lord Burghley yn 1579.]]

Gwyddor gwneud mapiau a globau yw **cartograffeg**. Yn y gorffennol roedd cartograffwyr yn defnyddio pin a phapur i wneud hynny, ond erbyn heddiw mae llawer o fapiau yn cael eu gwneud trwy ddefnyddio cyfrifiaduron gyda meddalwedd arbennig: dylunio gyda chymorth cyfrifiadur (CAD), Systemau Gwybodaeth Ddaearyddol (GIS) neu feddalwedd dylunio mapiau arbennig eraill. 
[chwith|bawd|Ail-luniad o fap y byd gan [Hecataeus, tua 500 CC]]

## Hanes 
Dyluniwyd y map cynharaf tua 5000 CC, ond achosodd darganfod geometreg (yn Babilon, tua 2300 CC) ddatblygiadau mawr yn hanes gwneuthuriad mapiau. Mae'n bosib weld hynny ar fap enwog o Nippur (Babilon, tua 1400-1200 CC) a mapiau o'r cyfnod clasurol o'r Aifft.

Cafwyd datblygiadau pellach yng Ngroeg yr Henfyd. Ygrifennodd Strabo (tua 63 CC i 21 OC) ei lyfr dylanwadol *Geographia*. Daearegwyr enwog eraill o'r cyfnod yw Thales o Filetos, Anacsimandros o Filetos, Aristarchus o Samos (y dyn cyntaf i ddweud fod y Ddaear yn symud o gwmpas yr haul) ac Eratosthenes o Cyrene. Mae dylanwad Pythagoras ac Aristoteles yn bwysig hefyd. Yn y cyfnod hwnnw y cyflwynwyd y system o hydred a lledred sy'n cael ei ddefnyddio heddiw.

Un o gartograffwyr enwocaf yr Oesoedd Canol oedd Roger Bacon a'r enwocaf yn y 15G oedd y Cymro Humphrey Lhuyd (1527 - 31 Awst 1568) oFoxhall yn Dinbych. Roedd y mwyafrif o'r mapiau a ddylunwyd yn ystod yr Oesoedd Canol yn dangos y byd yn ôl syniadaeth grefyddol y cyfnod, gyda'r tir i gyd yng nghanol disg fawr a'r môr o'i gwmpas. Fodd bynnag, roedd teithiau cyntaf Ewropwyr i'r gorllewin a'r diddordeb mewn gwledydd tramor a chreu gwladfeydd a ddaeth yn sgîl hynny, yn ysbardun i ddatblygu technegau cartograffeg newydd ar linellau mwy gwyddonol.

## Gweler hefyd 
* Mapiau Arolwg Ordnans


Categori:Daearyddiaeth
Cytundeb Maastricht

Arwyddwyd **Cytundeb Maastricht** (ei henw iawn yw **Cytundeb yr Undeb Ewropeaidd**) ym Maastricht gan aelod-wladwriaethau y Cymuned Ewropeaidd ym 1992 i greu yr Undeb Ewropeaidd ar ôl trafodaethau ar gyfer undeb ariannol ac undeb gwleidyddiol.

O ganlyniad i'r cytundeb cyflwynwyd arian sengl yr UE, yr Ewro a strwythur tair colofn yr Undeb:
* Colofn y gymuned
* Colofn polisi tramor a diogelwch cyffredin (colofn CFSP) a
* Colofn cyfiawnder a materion mewnol (colofn JHA).
Sylfaen y golofn CFSP yw cydweithrediad gwleidyddiol Ewropeaidd (EPC). Colofn JHA sy'n golygu cydweithrediad ar gyfer atal tor-cyfraith, cyfiawnder troseddol, cyfiawnder sifil, noddfa a mewnfudiad.

Roedd y Gymuned Ewropeaidd yn canolbwyntio ar faterion economaidd a masnachol. Roedd y Comisiwn Ewropeaidd a'r Llys Cyfiawnder Ewrop yn annibynnol o lywodraethau'r aelod-wladwriaethau ac yn nerthol iawn. Etholwyd Senedd Ewrop gan drigolion y Gymuned Ewropeaidd. Roedd llywodraethau'r aelod-gwladwriaethau yn rhannu pŵer ac ers canol y 1980au yn bennaf drwy bleidlais fwyafrifol a thrwy hynny roedd sefydliadau rhyngwladol yn fwy nerthol na llywodraethau cenedlaethol.

Roedd dadl am gyfrifoldebau ar gyfer polisi tramor, milwrol a materion troseddol: roedd rhai eisiau eu trosglwyddo i'r Gymuned Ewropeaidd, ac eraill eisiau i'r llywodraethau cenedlaethol fod yn gyfrifol amdanynt. Fel cyfaddawd cyflwynwyd strwythur tair colofn er mwyn gwahanu'r cyfrifoldebau economaidd a thraddodiadol (megis colofn y Gymuned) i'r materion newydd (sef colofn CFSP a cholofn JHA).

Arwyddwyd Cytundeb Maastricht ar 7 Chwefror, 1992 ym Maastricht yn yr Iseldiroedd, lle bu trafodaethau terfynol ym mis Rhagfyr 1991. Daeth i rym ar 1 Tachwedd, 1993 a cafodd ei diwygio sawl gwaith ers hynny.

Maastricht
Maastricht
Categori:Hanes yr Undeb Ewropeaidd
Categori:1992
Cwmbrân

Tref ym mwrdeistref sirol Torfaen, Cymru, yw **Cwmbrân**.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Cwmbrân boblogaeth o 46,915.

Mae ganddi ddau glwb pêl-droed nodedig, C.P.D. Tref Cwmbrân a Cwmbrân Celtic FC. Mae hefyd yn gartref i Stadiwm Cwmbrân sy'n cynnwys adnodau chwaraeon athletau a champfeydd ac adnoddau harddwch a chymunedol o dan do.

## Gefeilldref 
## Cyfeiriadau

Categori:Trefi Torfaen
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Pont-y-pŵl

Tref ym mwrdeistref sirol Torfaen, Cymru, yw **Pont-y-pŵl** (Saesneg: *Pontypool*).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Pont-y-pŵl boblogaeth o 28,334.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Mhont-y-pŵl ym 1924. Am wybodaeth bellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pont-y-pŵl 1924

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel Pont-y-moel

Categori:Trefi Torfaen
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Casnewydd (prif ardal)

bawd|200px|Logo y Cyngor

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Bwrdeistref Sirol Casnewydd** (Saesneg: *Newport County Borough*). Mae'n fwrdeistref sirol sy'n gweithredu fel awdurdod unedol. Mae wedi'i lleoli yn ne-ddwyrain y wlad, yn ffinio â phrif ardaloedd Caerdydd i'r gorllewin, Bwrdeistref Sirol Caerffili a Bwrdeistref Sirol Torfaen i'r gogledd, a Sir Fynwy i'r dwyrain. Fe'i crëwyd yn 1996. Yn hanesyddol roedd yn rhan o Sir Fynwy.

bawd|canol|Casnewydd yng Nghymru

## Cymunedau 
## Gweler hefyd
*Dinas Casnewydd

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Sefydliadau 1996
Bahrain

Gwlad Arabaidd, fechan yng Ngwlff Persia yw **Teyrnas Bahrein** neu **Bahrein** ( ''''). Mae'n un o wledydd y Dwyrain Canol a hefyd yn rhan o orllewin Asia. Mae'r wlad yn cynnwys nifer o ynysoedd. Mae wedi'i lleoli rhwng arfordir gogledd-ddwyreiniol Sawdi Arabia,  a phenrhyn Catar: mewn geiriau eraill: saif rhwng Gwlff Persia a'r Dwyrain Canol. Ei phrifddinas a'i dinas fwyaf yw Manama. Mae arwynebedd y wlad yn 295.37&nbsp;mi sgwâr (765&nbsp;km2); mewn cymhariaeth, mae arwynebedd Ynys Môn yn 276 milltir sgwâr (715&nbsp;km2).

Canolbwynt a chanolfan weinyddol Bahrain yr ynysfor (*archipelago*) hon yw Ynys Bahrain ei hun: y fwyaf ohonynt. Mae Saudi Arabia 23&nbsp;km (14 mill) i ffwrdd ohoni a gelwir y ffordd sy'n eu cysylltu yn 'Gob y Brenin Fahd', sy'n gymysgedd o gobiau a phontydd. Mae Penrhyn Qatar hefyd yn eitha agos - 50&nbsp;km (31 mill) i'r de-ddwyrain, a gelwir y môr sy'n eu gwahanu yn Wlff Bahrain. 200&nbsp;km (124 mill) i'r gogledd ar draws Gwlff Persia mae Iran.

Poblogaeth Teyrnas Bahrein yn 2010 oedd 1,234,567 gyda 666,172 ohonynt yn dramorwyr. Mae arwynebedd y wlad yn 780&nbsp;km2 sy'n ei gosod yn drydydd wlad lleiaf yn Asia, yn dilyn y Maldives a Singapôr.

280px|bawd|dim|Bahrein

## Protestiadau 2011 
Yn Ionawr 2011 gwelwyd llawer o brotestiadau yn ymledu drwy'r Dwyrain Canol, protestiadau a gwrthryfeloedd a ellir eu hadnabod fel "Y Deffroad Mwslemaidd" ac erbyn Chwefror roedd wedi cyrraedd Bahrein. Lladdwyd 5 o sifiliaid ar 18 Chwefror pan saethodd yr heddlu i ganol y dorf. Ar 14 Mawrth gyrrodd milwyr Sawdi Arabia a'r Yr Emiradau Arabaidd Unedig er mwyn gwarchod gweithfeydd nwy ac arian y wlad.

## Cyfeiriadau

Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd y Dwyrain Canol
Caerllion

: *Defnyddir yr enw "Caerllion" (neu "Caerllion Fawr") weithiau i gyfeirio at ddinas Caer yn Lloegr.*

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Casnewydd, Cymru, yw **Caerllion**, hefyd **Caerllion-ar-Wysg** (Saesneg: *Caerleon*). Saif ar lannau gorllewinol Afon Wysg, ger dinas Casnewydd. Ystyr Caerllion ydy 'caer y llengoedd'.

## Olion Rhufeinig 
Yn y cyfnod Rhufeinig, fel Isca Silurum, roedd Caerllion yn ganolfan i'r lleng Legio II Augusta. Symudodd y lleng i Gaerllion tua'r flwyddyn 74, a bu yma am ganrifoedd, efallai tan ddechrau'r 4g. Mae'r olion o'r cyfnod yma yn parhau i fod yn nodwedd amlycaf Caerllion. Ymhlith yr olion mae olion barics y llengfilwyr, y baddondy, y muriau oedd yn amgylchynu'r gaer, a'r amffitheatr tu allan i'r muriau. Enw Rhufeinig ar y dref oedd 'Iskalis' a ddaeth o enw'r afon: Wysg.

Yn yr *Historia Regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy, Caerllion yw prifddinas y Brenin Arthur.

## Yr Oesoedd Canol 
Tua dwy neu dair km i'r gogledd-orllewin saif Mwnt y Castell, sef hen domen mwnt a beili.

## Coleg Hyfforddiant Sir Fynwy
Roedd Caerllion yn leoliad i Coleg Hyfforddi Sir Fynwy a sefydlwyd yn 1914. Roedd y Coleg yn hyfforddi dynion i ddod yn athrawon. Yn 1962 agorwyd y Coleg ar gyfer myfyrwyr benywaidd. Yn 1975 daeth y Coleg yn rhan o Goleg Addysg Uwcg Gwent, ac wedi hynny, yn rhan o Brifysgol De Cymru.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Julius ac Aaron, merthyron Cristionogol, dienyddiwyd yn 304
*Arthur Machen (1863 - 1947), llenor

## Cyfeiriadau
## Oriel

Caerleon.jpg|Golygfa ar Gaerllion
Caerllion.jpg|Golygfa o'r olion Rhufeinig
Amffitheatr.jpg|Yr Amffitheatr Rufeinig


Categori:Cymunedau Casnewydd
Categori:Pentrefi Casnewydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Casnewydd (y DU)
Llanelli (etholaeth seneddol y DU)

:''Pwnc yr erthygl hon yw etholaeth seneddol Llanelli. Am ddefnydd arall o'r enw Llanelli gwelir y dudalen gwahaniaethu ar Lanelli.''
Mae etholaeth **Llanelli** yn etholaeth seneddol sy'n cael ei chynrychioli yn Senedd San Steffan gan un Aelod Seneddol. Yr Aelod Seneddol presennol yw .

Ymestynna'r etholaeth o Dŷ-croes i lawr y Gwendraeth drwy Cross Hands, Y Tymbl, Pontyberem, Pont-iets, Trimsaran ac i Gydweli, ac o Gydweli gyda'r arfordir i'r Bynea ac i'r Hendy.

Mae Llafur wedi rheoli'r etholaeth seneddol hon ers 1922. Enillwyd y sedd i Lafur yn wreiddiol gan Dr John Henry Williams a wasanaethodd fel Aelod Seneddol am 14 mlynedd. Fe'i olynwyd gan James Griffiths (Jim Griffiths), a bu'n Aelod Seneddol am 34 mlynedd. Yna, daeth Denzil Davies i gynrychioli'r etholaeth dros Lafur, a daliodd y swydd am 35 mlynedd. Ymddeolodd Denzil Davies cyn etholiad cyffredinol 2005.

Yn hanesyddol mae Llanelli wedi bod yn etholaeth ddiwydiannol, ond gyda difodiad y gweithfeydd glo a'r gwaith tun mae pwyslais erbyn hyn ar dwristiaeth.

Yn hanesyddol dyma'r etholaeth ddiwydiannol sydd a'r mwyaf o Gymry Cymraeg ynddi. 52% yn 1981.

## Ffiniau 
Mae pob ward o fewn yr etholaeth yn Sir Gaerfyrddin:
*Bigyn, Porth Tywyn (Tywyn Bach), Bynea, Dafen a Felin-foel, Elli, Glanymor, Glyn, Gors-las, Hendy-gwyn, Hengoed, Cydweli a Llanismel, Cydweli a Llanismel, Llangennech, Llangyndeyrn, Llan-non, Sir Gaerfyrddin, Lliedi, Llwynhendy, Pen-bre, Pontyberem, Dyffryn y Swistir, Trimsaran, Tŷ-croes a Tyisha.

## Aelodau Seneddol 
* 1918 – 1922: Josiah Towyn Jones (Ryddfrydol Clymblaid)
* 1922 – 1936: John Henry Williams (Llafur)
* 1936 – 1970: Jim Griffiths (Llafur)
* 1970 – 2005: Denzil Davies (Llafur)
* 2005 – presennol: Nia Griffith (Llafur)

## Etholiadau
### Etholiadau yn y 2020au
### Etholiadau yn y 2010au
bawd|Nia Griffith

	

### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
bawd|Denzil Davies

### Etholiadau yn y 1980au
### Etholiadau yn y 1970au
### Etholiadau yn y 1960au
bawd|Jim Griffiths

### Etholiadau yn y 1950au
### Etholiadau yn y 1940au
### Etholiadau yn y 1930au
Bu farw Dr J. H. Williams ym 1936 a chynhaliwyd isetholiad:

### Etholiadau yn y 1920au
bawd|Dr John Henry Williams

### Etholiadau yn y 1910au
bawd|Parch J Towyn Jones adeg diwygiad 1904-05

## Gweler hefyd
* Sir Gaerfyrddin (etholaeth seneddol)
* Bwrdeistref Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
* Dwyrain Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
* Gorllewin Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
* Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
* Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth seneddol)
* Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth seneddol)
*Llanelli (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Categori:Llanelli
Categori:Sefydliadau 1918
Frances Shand Kydd

Roedd yr **Anrhydeddus Frances Ruth Burke Roche Shand Kydd** (20 Ionawr 1936 – 3 Mehefin 2004) yn gyn-wraig i John Spencer, 8fed Iarll Spencer ac yn fam i Diana, Tywysoges Cymru. Ar ôl dwy briodas a aeth ar chwal a marwolaeth dwy o'i phlant, fe dreuliodd ei blynyddoedd diwethaf yn gwneud gwaith elusennol Catholig.

## Early life
Cafodd ei geni yn Sandringham, Norfolk, Lloegr o dan yr enw **Frances Ruth Burke-Roche** yn Park House, ar ystad brenhinol Sandringham, Norfolk. Roedd yn ferch i Edmund Roche, 4ydd Barwn Fermoy, a oedd yn ffrindiau gyda'r Brenin Siôr VI ac yn fab i hŷn i'r etifeddes Americanaidd, Frances Work a'i gŵr cyntaf, 3ydd Barwn Fermoy. Roedd ei mam Ruth, Bonesig Fermoy DCVO yn *confidante* a *lady-in-waiting* i'r Frenhines Elizabeth (a adnabyddwyd fel Mam y Frenhines yn ddiweddarach).

## Priodas gyda John, 8fed Iarll Spencer
Ar 1 Mehefin 1954, yn 18 oed, priododd Roche John Spencer (8fed Iarll Spencer yn ddiweddarach) yn Abaty Westminster. Adnabyddwyd hi fel **Is-iarlles Althorp** (a ynganir fel Altrup).

Cawsont bump o blant:

*Elizabeth Sarah Lavinia Spencer (19 Mawrth 1955), a briododd Neil Edmund McCorquodale, cefnder pell i Raine, Iarlles Spencer
*Cynthia Jane Spencer (11 Chwefror 1957), a briododd Syr Robert Fellowes, Barwn Fellowes yn ddiweddarach
*John Spencer, a bu farw o fewn 10 awr o'i eni ar 12 Ionawr 1960
*Diana Frances Spencer, **Diana, Tywysoges Cymru** yn ddiweddarach (1 Gorffennaf 1961 – 31 Awst 1997), gwraig gyntaf Siarl, Tywysog Cymru
*Charles Edward Maurice Spencer, 9fed Iarll Spencer (20 Mai 1964), a briododd Victoria Lockwood, ac wedyn Caroline Freud (gweddw Matthew Freud)

## Llinach

Categori:Catholigion
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Teulu Spencer
Categori:Pobl o Norfolk
Carwyn James

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru oedd **Carwyn James** (2 Tachwedd 1929 – 10 Ionawr 1983). Enillodd ddau gap dros Gymru, ond mae'n fwy enwog fel hyfforddwr timau Llanelli a'r Llewod.

## Bywgraffiad
Ganwyd yng Nghefneithin, pentref glofaol ger Llanelli (lle ganed Barry John hefyd). Mynychodd Ysgol Ramadeg y Gwendraeth, Drefach, a chafodd chwe chap dros Ysgolion Uwchradd Cymru. Chwaraeodd hefyd dwy gem i Lanelli tra yn yr ysgol uwchradd.

Graddiodd yn y Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Cymru Aberystwyth wrth draed Gwenallt a T. H. Parry-Williams. Roedd gwasanaeth milwrol yn orfodol ar y pryd ac felly ymunodd â'r Llynges lle y dysgodd Rwseg. Roedd yn athro o ran galwedigaeth ac yn nes ymlaen yn ddarlithydd yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin.

Wedi dychwelyd i Sir Gâr bu'n chwarae yn gyson i Lanelli fel maswr. Enillodd ddau gap dros Gymru yn 1958, ond mae'n debygol y byddai wedi ennill llawer mwy onibai ei fod yn cystadlu a Cliff Morgan am safle'r maswr yn y tîm cenedlaethol.

Wedi ymddeol fel chwaraewr, daeth yn hyfforddwr Llanelli. Yn ystod ei gyfnod fel hyfforddwr enillodd Llanelli Gwpan Cymru bedair gwaith rhwng 1973 a 1976, ac ennill buddugoliaeth enwog dros y Crysau Duon yn 1972. Ni fu erioed yn hyfforddwr tim Cymru, yn rhannol oherwydd ei fod yn credu y dylai'r hyfforddwr fod yn gadeirydd y pwyllgor dewis ac yn enwebu'r dewiswyr eraill. Dewiswyd ef yn hyfforddwr y Llewod Prydeinig ar gyfer eu taith i Seland Newydd yn 1971. Enillwyd y gyfres, yr unig dro hyd yma i'r Llewod ennill cyfres yn Seland Newydd.

## Gwleidyddiaeth
Bu Carwyn James yn ymgeisydd dros Blaid Cymru yn etholiad seneddol 1970. Wedi ymddeol fel hyfforddwr daeth yn amlwg fel darlledydd ac yr oedd yn ysgrifennu colofn wythnosol i'r *Guardian*. Bu farw'n sydyn mewn ystafell gwesty yn Amsterdam yn 1983.

Bu James hefyd yn aelod o Gyngor yr Iaith Gymraeg a sefydlwyd yn 1973.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"

## Llyfryddiaeth
* Alun Richards, *Carwyn: A Personal Memoir* (Parthian, 2002)
*Alun Gibbard, *Into the Wind: The life of Carwyn James* (Y Lolfa, 2017)

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Clwb Rygbi Llanelli
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Hyfforddwyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Caergystennin

Hen enw dinas Istanbul yn Nhwrci yw **Caergystennin** (*Constantinopolis* yn Lladin; *Konstantinoupolis*  yn Groeg). Ei henw gwreiddiol oedd Bysantiwm (Byzantion  yn Groeg). Cafodd hi'r enw Caergystennin oherwydd fod yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I wedi ei gwneud yn brifddinas Ymerodraeth Rufeinig ar 11 Mai
330. Rhoddodd yr enw *Nova Roma* (Rhufain Newydd) iddi, ond doedd neb yn defnyddio'r enw hwn.
Roedd Caergystennin yn brifddinas yr Ymerodraeth Fysantaidd (Ymerodraeth Rufeinig y Dwyrain). Cipiwyd a dilëwyd y ddinas yn ystod y pedwerydd groesgad ym 1204 ac fe'i hail-gipiwyd gan luoedd Nicea o dan Mihangel VIII Palaiologos ym 1261.
O'r diwedd cipiwyd y ddinas gan yr Ymerodraeth Ottoman ar 29 Mai
1453. Yn ystod teyrnasiad yr Otomaniaid roedd enw'r ddinas yn Caergystennin neu Istanbul, ond roedd yr Ewropeaidd yn dweud "Constantinople". Istanbul yw enw swyddogol y ddinas ers 1930. Ers i Weriniaeth Twrci gael ei sefydlu mae Ancara wedi cymryd lle Caergystennin fel y brifddinas.
500px|dim|bawd|Caergystennin fel y'i darlunnir yn *Cronicl Nürnberg* (1493)
## Gweler hefyd
*Ioan Aurenau

Categori:Dinasoedd sanctaidd
Categori:Hanes Twrci
Categori:Istanbul
Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Ankara

Prifddinas Twrci a'r ddinas ail fwyaf yn y wlad honno yw **Ankara** (hefyd: **Ancara**; hen enwau **Angora** ac **Ancyra**), sy'n brifddinas Talaith Ankara yn ogystal. Yn 2007 roedd tua 4,455,453 o bobl yn byw yn y ddinas. Lleolir Ankara 938 medr uwchben lefel y môr. Mae hinsawdd cyfandirol, gyda hafau tymherol ac eira yn y gaeaf. Ankara yw canolfan masnach a diwydiant bwysicaf y wlad ond cyn ei dyfod yn brif ddinas roedd hi'n enwog yn bennaf am ei geifr blew hir ynghyd â'r gwlân arbennig a geir ohonynt, sef gwlân Angora.

Cafodd y ddinas ei chodi yng nghanol ucheldir Anatolia ac mae'n groesffordd cludiant bwysig iawn i ffyrdd a'r rheilffyrdd fel ei gilydd. Prifysgolion y ddinas yw Prifysgol Technoleg y Dwyrain Canol (Middle East Technical University; METU), Prifysgol Hacettepe, Prifysgol Bilkent a Phrifysgol Ankara ei hun. Mae Llyfrgell Genedlaethol Twrci a'r Amgueddfa Ddaearegol i'w cael yn Ankara yn ogystal.

Ers y dewiswyd hi fel prifddinas Twrci gan Kemal Atatürk yn lle Istanbul, mae'r ddinas wedi datblygu ac erbyn hyn mae'n cynnwys hen ardal o'r enw **Ulus** ynghyd ag ardal newydd o'r enw **Yenisehir**. Mae adeiladau Rhufeinig, Bysantaidd ac Otomanaidd yn y strydoedd cul yn yr hen chwarter, a cheir gwestai mawr, theatrau, canolfannau siopio ac ati yn yr ardal newydd. Mae Cynulliad Cenedlaethol Mawr Twrci a swyddfeydd y llywodraeth, ynghyd â llysgenhedaethau gwledydd tramor i'w cael yn yr ardal newydd hefyd.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Palas Ankara
* Çankaya Köşkü (palas Arlywydd Twrci)
* Mosg Kocatepe
* Tŵr Atakule
* Tŷ Opera

## Enwogion 
* Vehbi Koç (1901-1996), dyn busnes
* Ali Babacan (g. 1967), gwleidydd


Categori:Ankara (talaith)
Categori:Prifddinasoedd Asia
Cil-y-coed

Tref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Cil-y-coed** (Saesneg: Caldicot). Saif ar lan Môr Hafren, rhwng Cas-gwent a dinas Casnewydd. Poblogaeth y dref yw oddeutu 11,000 o bobol. Mae ganddi ysgol leol, sef Ysgol Gyfun Caldicot. Saif Castell Caldicot gerllaw.

200px|bawd|dim|Castell Cil-y-coed

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Castell Caldicot


Categori:Cymunedau Sir Fynwy
Categori:Trefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Esgobaeth Mynwy

:''Peidiwch â chymysgu'r swydd hon ag Esgobaeth Mynyw, sy'n esgobaeth yr Eglwys Gatholig.

Un o'r chwe esgobaeth sy'n ffurfio'r Eglwys yng Nghymru yw **Esgobaeth Mynwy**. Crëwyd yr esgobaeth yn 1921 o ran ddwyreiniol Esgobaeth Llandaf, â ffiniau a oedd yn cyfateb yn fras i'r hen Sir Fynwy (a ddaeth yn sir seremonïol Gwent yn 1974). Eglwys Gadeiriol Sant Gwynllyw, Casnewydd yw'r eglwys gadeiriol.

## Dolenni allanol
* 


Mynwy
Categori:Sefydliadau 1921
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Mynwy

Gallai **Mynwy** gyfeirio at un o sawl endid gwahanol:

* Mynwy, etholaeth seneddol yn ne-ddwyrain Cymru
* Mynwy, etholaeth Cynulliad yn ne-ddwyrain Cymru
* Mynwy, esgobaeth Anglicanaidd yn ne-ddwyrain Cymru
* Sir Fynwy, sir yn ne-ddwyrain Cymru
* Trefynwy, tref ar y ffin â Lloegr
* Afon Mynwy, afon sy'n llifo o Fannau Brycheiniog i Afon Gwy

Gweler hefyd:
* Sieffre o Fynwy, awdur canoloesol o Fynwy
* Mynyw
Ifan IV, tsar Rwsia

de|bawd|200px|Ifan IV, 'yr Ofnadwy'.

Tywysog Mawr Moscfa ac wedyn tsar Rwsia oedd **Ifan IV Vasilyevich** (25 Awst 1530 - 18 Mawrth 1584). Fe oedd teyrn cyntaf Rwsia i ddefnyddio'r teitl *tsar*. Cyfeirir ato yn aml gyda'i lysenw, **Ifan yr Ofnadwy** (Rwsieg *Ива́н Гро́зный* / *Ivan Grozny*).

## Hanes
Ganed Ifan yng Ngholomenskoye, Moscfa, yn 1530. Roedd yn unig fab i Fasili III a'i wraig Yelena Glinskaya. Bu farw ei dad yn 1533, ac yntau'n dair blwydd oed. Yn ei blentyndod cynnar, gweithredodd ei fam fel rhaglaw, ond bu farw hithau pan oedd Ifan yn wyth mlwydd oed. O hyn ymlaen, cafodd y wlad ei rheoli gan boyariaid (pendefigion), a'r teulu Shuysky yn bennaf yn eu plith, tan i Ifan gymryd yr awenau ym 1544. Teimlai Ifan i'r boyariaid ei esgeuluso a'i ddiystyru yn ystod ei blentyndod, ac mae'n bosib i'w brofion yr adeg honno fod wedi cyfrannu at ansefydlogrwydd ei feddwl yn ddiweddarach yn ei oes.

Coronwyd Ifan yn tsar yn un-ar-bymtheg oed ar 16 Ionawr 1547. Roedd ei deyrnasiad cynnar yn amser heddychlon o foderneiddio – sefydlodd fyddin barhaol, diwygiodd y côd cyfreithiol, a sefydlodd y *Zemsky Sobor*, cyngor y bendefigaeth. Gwelwyd y wasg argraffu gyntaf yn Rwsia yn yr amser hon. Agorodd Ifan y Môr Gwyn a phorthladd Archangelsk i fasnachwyr Seisnig gan greu cysylltiadau masnachol newydd. Cryfhaodd rym gwladwriaeth ganolog Rwsia, ac ehangodd ei ffiniau, gan ychwanegu Kazan (1552) ac Astrakhan (1558) i'w deyrnas. Er mwyn dathlu ei fuddugoliaeth yn erbyn Khanaeth Kazan, gorchmynodd adeiladu Eglwys Gadeiriol Sant Basil ym Moscfa, a gafodd ei chwplhau yn 1561.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1530
Categori:Marwolaethau 1584
Categori:Pobl o Foscfa
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Ivan IV
Ewrasia

bawd|250px|Map o'r byd yn dangos Ewrasia
bawd|250px|Delwedd loeren gyfansawdd o Ewrasia

Cyfandir mawr sy'n cynnwys Ewrop ac Asia yw **Ewrasia**. Sut bynnag, mae llawer o bobl yn meddwl bod Ewrop ac Asia yn gyfandiroedd gwahanol oherwydd bod gwahaniaeth mawr yn eu diwylliant. Ar y llaw arall, mae llawer o haneswyr yn dweud bod De Ewrop, De Asia a Gorllewin Asia yn debyg iawn i'w gilydd, yn fwy felly nag y mae De Ewrop i weddill Ewrop, neu Dde a Gorllewin Asia i weddill Asia. Felly maen' nhw'n rhannu Ewrasia yn Dde Ewrasia a Gogledd Ewrasia.

Yng ngoleuni gwyddorau daear mae'n amlwg bod Ewrasia yn gyfandir ynddo'i hun.

Fel rheol, derbynir Mynyddoedd yr Wral fel y ffin rhwng Ewrop ac Asia.

## Gweler hefyd 
* Affrica-Ewrasia
* Asia
* Ewrop


Categori:Cyfandiroedd
Benelwcs

bawd|Benelux
Grŵp o dair wlad yng ngorllewin Ewrop sy'n cynnwys Gwlad Belg, yr Iseldiroedd a Lwcsembwrg yw'r **Benelwcs** neu **Benelycs** (). Mae'r enw yn gyfuniad dechrau enw pob gwlad (**Be**lge - **Ne**derlands - **Lux**embourg). Fe'i sefydlwyd yn wreiddiol er mwyn sefydlu "Undeb Economaidd Benelux".

Sefydlwyd yr **Undeb Economaidd Benelux** (Iseldireg *Benelux Economische Unie*, Ffrangeg *Union Économique Benelux*) ym 1944 er mwyn lleihau rhwystrau yn cyfyngu symudiad rhydd gweithwyr, cyfalaf, nwyddau a gwasanaethau rhwng y tair gwlad. Cryfhawyd y cysylltiadau ar 3 Chwefror 1958, pryd llofnodwyd cytundeb yn Den Haag yn sefydlu undeb economaidd. Roedd sefydlu'r undeb yn gyfraniad pwysig tuag at greu y Gymuned Economaidd Ewropeaidd (wedyn yr Undeb Ewropeaidd), er i'r UE ddatblygu o'r Gymuned Ewropeaidd Glo a Dur (ECSC).

Yn ogystal â Gorllewin yr Almaen, Ffrainc a'r Eidal roedd chwaraeodd y tair gwlad rôl bwysig wrth sefydlu'r ECSC, yr EEC a'r UE.

## Cysylltiadau allanol 
*  /  /  Secretariat Cyffredinol y Benelux


Categori:Ewrop
Categori:Gwlad Belg
Categori:Yr Iseldiroedd
Categori:Lwcsembwrg
1747

17g - **18g** - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - **1740au** - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1742 1743 1744 1745 1746 - **1747** - 1748 1749 1750 1751 1752

----

## Digwyddiadau 
200px|bawd|Brwydr Lauffeld, 2 Gorffennaf 1747, gan Pierre Lenfant
*2 Gorffennaf - Brwydr Lauffeld
***Llyfrau**
**Samuel Johnson - *The Plan of a Dictionary of the English Language*
**Voltaire - *Zadig*
***Cerddoriaeth**
**Maria Teresa Agnesi - ''Il restauro d'Arcadia* (cantata)
**George Frideric Handel - *Judas Maccabaeus'' (oratorio)

## Genedigaethau 
200px|bawd|Iolo Morganwg (g. 1747)
*11 Ionawr - François Alexandre Frédéric, duc de la Rochefoucauld-Liancourt, awdur (m. 1827)
*10 Mawrth - Iolo Morganwg, bardd (m. 1826)
*6 Gorffennaf - John Paul Jones, arwr rhyfel Americanaidd (m. 1792)

## Marwolaethau 
*9 Ebrill - Simon Fraser, Arglwydd Lovat
*9 Gorffennaf - Giovanni Boconcini, cyfansoddwr, 76
*17 Tachwedd - Alain-René Le Sage

*
Bwyd

bawd|250px|Bwyd
bawd|250px|Ysgythriad o 1701, gan nodi rhai o'r bwydydd a fwytwyd (yn ôl yr arlunydd!)
Sylwedd a fwyteir yw **bwyd**, sydd fel arfer yn ychwanegu maeth i'r organeb. Fel arfer planhigyn neu anifail yw ei darddiad ac mae'r maethynnau (ee carbohydrad, braster, protein, fitamin neu fwynau. Mae'r sylwedd yn cael ei amlyncu i'r organeb ee corff ac yn cael ei dreulio er mwyn darparu egni fel bod bywyd yn parhau a'r corff yn datblygu.

Yn hanesyddol, mae bodau dynol wedi sicrhau bwyd mewn dwy ffordd wahanol: hela a chasglu ac amaethyddiaeth. Heddiw, mae'r diwydiant bwyd yn darparu bwyd llawer o'r bwyd sydd ei angen gan boblogaeth sy'n parhau i gynyddu a cheir rheolau llym mewn llawer o wledydd er mwyn sicrhau fod y bwyd yn ddiogel i'w fwyta; ceir felly asiantau rhynwladol megis *International Association for Food Protection*, *World Resources Institute*, *World Food Programme*, *Food and Agriculture Organization*, a'r *International Food Information Council*. Ymhlith y problemau a materion maent yn eu hwynebu y mae: Cynaladwyedd, amrywiaeth biolegol, Newid hinsawdd, economeg maethynnau, twf poblogaeth, cyflenwi dŵr a'r mynediad at fwydydd.

Ystyrir yr hawl i gael bwyd yn un o'r prif hawliau dynol; deillia hyn o *The International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights* (ICESCR), a gydnabu'r "hawl i safon byw derbyniol, gan gynnwys cyflenwad digonol o fwyd" a "yr hawl sylfaenol i fod yn rhydd o newyn".

Ceir nifer o dechnegau er mwyn gwneud y bwyd yn fwy bwytadwy ac i wella'r blas gan gynnwys berwi, ffrio, mudferwi, pobi, potsio a rhostio.

## Gweler hefyd
*Cymru: Coginiaeth Cymru, Cwrw Cymreig, Bryn Williams
*Ewrop: Crêpe (Llydaw), Kransekake (Norwy), Mosarela (yr Eidal)
*Arall: Bwyd môr, Newyn Mawr Iwerddon

## Cyfeiriadau

Categori:Bwydydd traddodiadol
Categori:System dreulio
Categori:Coginio
1746

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - **1740au** - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1741 1742 1743 1744 1745 - **1746** - 1747 1748 1749 1750 1751

----

## Digwyddiadau 
*16 Ebrill - Brwydr Culloden
### Llyfrau
*John Wesley - *Sermons on Several Occasions*
### Drama
*Pierre de Marivaux - *Le Préjugé vaincu*
### Cerddoriaeth
*George Frideric Handel - *Occasional Oratorio*

## Genedigaethau 
*12 Ionawr - Johann Heinrich Pestalozzi, athro (m. 1827) 
*24 Ionawr - Gustav III, brenin Sweden
*30 Mawrth - Francisco Goya, arlunydd (m. 1828)

## Marwolaethau 
7 Mai - Thomas Hanmer, 4ydd Barwnig, 68
*9 Gorffennaf - Felipe V, brenin Sbaen, 62
*6 Awst - Christian VI, brenin Denmarc, 46

## Cyfeiriadau
*