open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peryf ap Cedifor

Un o Feirdd y Tywysogion a ganai yn ail hanner y 12g oedd **Peryf ap Cedifor** (fl. 1170), a adnabyddir hefyd fel **Peryf ap Cedifor Wyddel**. Fe'i gofir yn bennaf am ei ddwy gyfres o englynion marwnad i'r bardd-dywysog Hywel ab Owain Gwynedd (m. 1170) a'i frodyr maeth, brodyr Peryf ei hun.

## Bywgraffiad
Fel yn achos sawl un o'r Gogynfeirdd, ni wyddys dim am Peryf ap Cedifor ar wahân i'r dystiolaeth a geir yn ei gerddi ei hun. Roedd yn fab i Gedifor Gwyddel, tad maeth Hywel ab Owain Gwynedd. Rhoddir y cyfenw 'Gwennwys' ar Gedifor ym 'Marwnad Hywel ab Owain Gwynedd', sy'n awgrymu fod Cedifor yn frodor o Went. Ond ceir marwnad i fab 'Cedifor Wyddel' gan Cynddelw Brydydd Mawr: os yr un Cedifor a olygir buasai'n cymorth i esbonio sut y daeth yn dad maeth i Hywel, gan mai Gwyddeles oedd mam Hywel, gwraig Owain Gwynedd. Mae'n bosibl felly mai brodor o Wynedd oedd Peryf.

## Cerddi
Lladdwyd Hywel ab Owain Gwynedd a'i frodyr maeth ym mrwydr Pentraeth, Môn, yn erbyn Dafydd ab Owain Gwynedd a'i frawd Rhodri yn 1170. Ceir cyfres o englynion marwnad i'r brodyr maeth a chyres arall i Hywel ei hun. Syrthiodd pedawr o saith frawd Peryf yn y frwydr ac mae'r gerdd yn agor gyda'r llinellau teimladwy,

Tra fuam yn saith, trisaith—ni'n beiddai,
::Ni'n ciliai cyn ein llaith,
:Nid oes, ysywaeth, o'r saith
:Namyn tri trin diolaith.

## Llyfryddiaeth 
* Morfydd E. Owen (gol.), 'Gwaith Peryf ap Cedifor', yn *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o Feirdd y Ddeuddegfed Ganrif*, gol.  Kathleen Anne Bramley *et al.* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru], 1994). Y golygiad safonol o waith Peryf ap Cedifor, yng "Nghyfres Beirdd y Tywysogion".

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Isaac Hayes

Cerddor, cyfansoddwr ac actor Americanaidd oedd **Isaac Hayes** (20 Awst 1942 - 10 Awst 2008).

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Pobl fu farw o strôc
Owain Fychan ap Madog

Un o bedwar mab Madog ap Maredudd, tywysog Teyrnas Powys, oedd **Owain Fychan ap Madog** (bu farw 1187).

## Bywgraffiad
Ei frodyr oedd Llywelyn ap Madog (m. 1160), Gruffudd Maelor (m. 1191) ac Owain Brogyntyn. Roedd ganddo ddwy chwaer, sef Efa ferch Madog ac Elise.

Ar farwolaeth Madog ap Maredudd yn 1160, bu ymrafael ac ymgiprys am rym yn nheyrnas Powys a chafodd Owain Fychan gantref Mechain yn dreftadaeth. Nid oes ganddo le amlwg o gwbl yng nghofnodion y cyfnod ac felly mae'n anodd gwybod ei ran yng ngwleidyddiaeth gymhleth Powys ar ôl marwolaeth ei dad, Madog.

Canodd y bardd Llywelyn Fardd I gerdd dadolwch i Owain Fychan. Tybir iddi gael ei chyfansoddi yn fuan ar ôl marwolaeth Madog ap Maredudd.

## Cyfeiriadau 
* Catherine McKenna (gol.), 'Gwaith Llywelyn Fardd I', yn *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif*, gol. Kathleen Anne Bramley *et al.* (Caerdydd, 1994), tt. 45-59

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1187
Owain ap Madog

Gallai **Owain ap Madog** gyfeirio at un o ddau fab y brenin Madog ap Maredudd o Bowys:

* Owain Brogyntyn (Owain ap Madog)
* Owain Fychan ap Madog
Llywarch ap Llywelyn

Un o'r mwyaf o'r beirdd llys Cymraeg a adnabyddir fel Beirdd y Tywysogion oedd **Llywarch ap Llywelyn**, y cyfeirir ato hefyd wrth ei enw barddol **Prydydd y Moch** (fl. 1173 - 1220). Fe'i cysylltir â llys Teyrnas Gwynedd yn nheyrnasiad Dafydd ab Owain Gwynedd a Llywelyn Fawr. Roedd yn fardd cenedlaetholgar iawn ac mae ei gefnogaeth frwd i bolisi Llywelyn Fawr o uno Cymru yn elfen amlwg yn ei farddoniaeth.

## Bywgraffiad
Ychydig iawn o wybodaeth sydd gennym am y bardd ar wahân i dystiolaeth ei gerddi. Mae'n debygol iawn mai brodor o gwmwd Is Dulas yng nghantref Rhos, yn y Berfeddwlad, oedd Llywarch. Mae Arolwg Arglwyddiaeth Dinbych a wnaed yn 1334 yn cofnodi 'Gwely Prydydd y Moch' (ystyr 'gwely' yw "tir"). Mae'n bosibl y cafodd y bardd y tir fel nawdd gan Llywelyn Fawr. Cofnodir 'Melin Prydydd y Moch' hefyd, a byddai'r bardd yn derbyn ffioedd sylweddol am gael malu ŷd ffermwyr yr ardal.

Mae ei ffugenw 'Prydydd y Moch' yn cael ei ddadansoddi mewn sawl ffordd. Mae'n bosibl ei fod yn deillio o linellau herfeiddiol iawn mewn cerdd bygwth i Gruffudd ap Cynan ab Owain Gwynedd lle mae'n cymharu canu i'r tywysog hwnnw i "heu rhag moch merierid" ('taflu perlau i'r moch', cyfeiriad amlwg at yr adnod Beiblaidd yn Efengyl Mathew). Posiblrwydd arall yw mai meichiad - un sy'n cadw moch - oedd y bardd yn ei ieuenctid, cyn iddo ymddyrchafu yn fardd. Yn ardal Llangernyw cofnodir 'Gafael Prydydd y Moch' ('gafael'="tir") hefyd (cofnodir yn Llyfr Coch Asaph a ffynonellau eraill).

Nid yw'n amhosibl fod y bardd Dafydd Benfras, a'i olynodd fel pencerdd llys Gwynedd, yn fab iddo.

## Cerddi
Cedwir 19 awdl o waith y bardd, cyfanswm o 1,318 o linellau, ac 11 cyfres o englynion (462 llinell). Mae hyn yn gorff o ganu sy'n ail yn unig i waith Cynddelw Brydydd Mawr. Ceir sawl cerdd i dywysogion ac arglwyddi Gwynedd, sef Dafydd ab Owain Gwynedd, Rhodri ab Owain Gwynedd, Gruffudd ap Cynan ab Owain Gwynedd, Maredudd ap Cynan o Wynedd, Hywel ap Gruffudd o Feirionnydd, Gruffudd ap Hywel a Gruffudd ap Llywelyn: ond ei waith amlycaf yw ei ganu i'w noddwr pwysicaf Llywelyn Fawr. Mae'r canu hwn yn cynnwys 'Y Canu Mawr' ac 'Y Canu Bychan', lle gwelir cenedlgarwch y bardd a'i deyrngarwch at Lywelyn ar ei grymusaf.

Canodd hefyd i Fadog ap Gruffudd Maelor o Bowys, Iorwerth ap Rhotbert o Arwystli, a Rhys Gryg o Ddeheubarth. Yr unig gerddi ganddo ar glawr sy ddim yn gerdd fawl neu farwnad i noddwyr yw ei awdl foliant i Gwenllïan ferch Hywel o Wynllŵg ac 'Awdl yr Haearn Twym'.

## Llyfryddiaeth 
* *Gwaith Llywarch ap Llywelyn*, gol. Elin M. Jones (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994). Y golygiad safonol o waith y bardd, yng 'Nghyfres Beirdd y Tywysogion'.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Teyrnas Gwynedd
Palesteiniaid

Grŵp ethnig yn y Dwyrain Canol yw'r **Palesteiniaid** (Arabeg: الشعب الفلسطيني‎, *ash-sha`b al-filasTīni*). Ei mamwlad yw Palesteina. Mae'r term Palesteiniaid sy'n cyfeirio at drigolion sy'n siarad Arabeg ac sy'n tarddu o Balesteina neu a symudodd yno ar ôl 1917. Pobol heb wlad sofran, sy'n ymgyrchu drwy'r Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd dros hawliau sylfaenol a thros greu gwladwriaeth Balesteinaidd annibynnol.

Mae cyfanswm eu poblogaeth drwy'r byd rhwng 10 ac 11 miliwn. Mae eu hanner yn byw ym Mhalesteina; mae'r rhelyw wedi eu gwasgaru drwy wledydd eraill, yn aml heb ddinasyddiaeth swyddogol.

[bawd|chwith|250px|Plant yn ninas [Jenin.]]

Mwslemiaid Sunni yw trwch y boblogaeth, er bod llawer ohonynt yn Gristnogion ac yn ddilynwyr ambell grefydd arall erbyn heddiw. Ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd y dechreuwyd ddefnyddio'r term 'Palesteiniaid' i olygu'r Arabiaid hyn.

Cânt eu cynrychioli o flaen gwledydd eraill y byd, yn bennaf, gan y PLO sef Mudiad Rhyddid Palesteina. Yn 1921 cyhoeddodd Cynghrair Syria-Palesteina yr awydd a'r alwad am annibyniaeth. Yn yr Iorddonen mae tair miliwn o'r Palesteiniaid yn byw ac mae nifer sylweddol yn Llain Gaza, Y Lan Orllewinol ac Israel; mae'r gweddill (y pum miliwn arall) yn ffoaduriad mewn gwahanol wledydd, e.e. Libanus a Syria, gan nad oes ganddynt wlad sofranaidd.

Dros y blynyddoedd cafwyd cryn wrthdaro rhwng yr Israeliaid a'r Palesteiniaid; cafwyd Intifada Cyntaf Palesteina rhwng 1987 ac 1991 ac yna Ail Intifada'r Palesteiniaid rhwng 2000 a 2005. Cafwyd hefyd gwrthdaro llai a mwy penodol megis ymosodiad byddin Israel ar Balesteiniaid Llain Gaza o'r awyr.
bawd|200px|de|Dyn Palesteinaidd yn dychwelyd adref drwy ffin goncrit a godwyd gan Israel.

## Rhai Palesteiniaid enwog
* Yasser Arafat, gwleidydd
* George Habash, gwleidydd
* Diana Karazon, cantores
* Edward Saïd, awdur

## Gweler hefyd
* Ymosodiad Israel ar lynges ddyngarol Gaza 2010
* Diwrnod Nakba

## Cyfeiriadau

Categori:Grwpiau ethnig yn Asia
Categori:Palesteina
Categori:Arabiaid

Categori:Israel
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Speyer

Dinas yn nhalaith ffederal Rheinland-Pfalz yng ngorllewin yr Almaen yw **Speyer** (neu **Ysbir** gynt yn Gymraeg). Saif ar lan afon Rhein tua 25&nbsp;km i'r de o  Ludwigshafen a Mannheim. Mae'r boblogaeth tua 50,000.

Yn y cyfnod Rhufeinig, adwaenid y ddinas fel *Civitas Nemetum*, ar ôl enw llwyth Almaenig y Nemetii, oedd wedi cael caniatad i ymsefydlu ar lan orllewiniol y Rhein dan yr ymerawdwr Augustus. Yn ddiweddarach, daeth yn ganolfan eglwysig bwysig yn y Canol Oesoedd. Mae Eglwys Gadeiriol Speyer yn Safle Treftadaeth y Byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Rheinland-Pfalz
Coleg Newnham, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Newnham** (Saesneg: *Newnham College*). 

Ffurfwyd y coleg yn 1871 gan grŵp yn trefnu Darlithoedd i Ferched (Saesneg: *Lectures for Ladies*), gydag aelodau yn cynnwys yr athronydd Henry Sidgwick a'r ymgyrchydd swffragistaidd Millicent Garrett Fawcett. Daeth Coleg Newnham yr ail coleg ar gyfer merched i gael ei ffurfio yng Nghaergrawnt, gan ddilyn Coleg Girton. Dathlwyd pen-blwydd y coleg yn 150 drwodd 2021 a 2022. 

## Cynfyfyrwyr 
* Frances Parker, swffragét a ffeminist rhonc o Seland Newydd
* Elizabeth Phillips Hughes (1851–1925), y ferch gyntaf i gael gradd dosbarth cyntaf yng Ngholeg Newnham, Caergrawnt, yn 1881
* Sylvia Plath (1932–1963), bardd
* Miriam Margolyes (g. 1941), actores
* Diane Abbott (g. 1953), gwleidydd
* Emma Thompson (g. 1959), actores, cyfarwyddwr ffilm a sgriptiwr ffilm 
* Jane Goodall


Newnham
Categori:Sefydliadau 1871
Coleg Wolfson, Caergrawnt

:*Gweler hefyd Coleg Wolfson (gwahaniaethu).*
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Wolfson** (Saesneg: *Wolfson College*). 

## Cynfyfyrwyr 
Wolfson
Categori:Sefydliadau 1965
Al Pacino

Actor a chyfarwyddwr ffilm a theatr Americanaidd yw **Alfredo James "Al" Pacino** (ganwyd 25 Ebrill 1940). Ystyrid gan nifer fel un o'r actorion gorau a mwyaf dylanwadol erioed.

Ymhlith ei rannau enwocaf yw Michael Corleone yng nghyfres *The Godfather*, Tony Montana yn *Scarface*, Sonny Wortzik yn *Dog Day Afternoon*, Frank Serpico yn *Serpico*, Lieutenant Colonel Frank Slade yn *Scent of a Woman*, a Roy Cohn yn *Angels in America*. Enillodd Wobr yr Academi am yr Actor Gorau mewn Rhan Arweiniol yn 1992 am ei ran yn *Scent of a Woman*; fe'i enwebwyd am wobr am actor gorau mewn rhan arweiniol neu gefnogol 7 o weithiau cynt am nifer o'i rannau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Manhattan
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Mynydd Rinjani

Mynydd ar ynys Lombok yng nghadwyn yr Ynysoedd Swnda Lleiaf yn Indonesia yw **Mynydd Rinjani** (Indoneseg:*Gunung Rinjani*).

Rinjani yw'r mynydd uchaf ar yr ynys a hefyd, gyda 3,726 m (12,224 troedfedd) o uchder, y trydydd uchaf yn Indonesia gyfan.

Rinjani
Bangor, Efrog Newydd

:*Mae West Bangor (Efrog Newydd) a North Bangor (Efrog Newydd) yn ailgyfeirio yma. Gweler hefyd Bangor (gwahaniaethu).*
Tref yn Franklin County, Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, yw **Bangor**. Mae ganddi boblogaeth o 2,147 (cyfrifiad 2000). Enwir y dref ar ôl Bangor, Gwynedd.

Mae'r gymuned yn cynnwys cyn-bentrefi bychain **West Bangor** a **North Bangor**.

## Gweler hefyd 
* Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau

Categori:Daearyddiaeth Efrog Newydd
Categori:Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau
Categori:Trefi Franklin County, Efrog Newydd
Ynysoedd Swnda Lleiaf

Ynysoedd yn Indonesia a Dwyrain Timor yw **Ynysoedd Swnda Lleiaf** (Indoneseg: ***Nusa Tenggara***). Safant ychydig i'r dwyrain o'r Ynysoedd Swnda Mwyaf, gan ffurfio cadwyn o'r gorllewin i'r dwyrain.

bawd|dim|240px|Lleoliad Ynysoedd Swnda Lleiaf yn Indonesia

## Prif ynysoedd 
* Adonara
* Alor
* Bali
* Flores
* Komodo
* Lombok
* Palu'e
* Pantar
* Rote
* Solor
* Sangeang
* Savu
* Sumba
* Sumbawa
* Timor

Heblaw am Ddwyrain Timor, mae'r ynysoedd i gyd yn Indonesia, wedi eu rhannu rhwng taleithiau  Bali, Gorllewin Nusa Tenggara (Nusa Tenggara Barat) a Dwyrain Nusa Tenggara (Nusa Tenggara Timur).

Swnda Lleiaf
Categori:Dwyrain Timor
Thüringen

Un o daleithiau ffederal (*Länder*) yr Almaen yw **Thüringen**. Saif yng nghanolbarth y wlad, ac roedd y boblogaeth yn 2007 yn 2,293,800. Prifddinas y dalaith yw Erfurt. Y ddinas ail fwyaf yw Jena, sy'n enwog am ei phrifysgol.

Mae cribau gorllewinol mynyddoedd yr Harz yn gwahanu'r dalaith oddi wrth dalaith Niedersachsen yn y gogledd-orllewin, tra mae cribau dwyreiniol yr Harz yn ei gwahanu oddi wrth Sachsen-Anhalt. Yn y de a'r de-orllewin mae Fforest Thüringen.

Enwyd y dalaith ar ôl llwyth y Thuringii, oedd yn byw yma tua 300 OC. Yn ddiweddarach, daeth i feddiant y Ffranciaid yn y 6g ac yn rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. 

Daeth Thüringen yn rhan o Weriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen yn 1949, ond cafodd ei diddymu yn 1952 yn ystod diwygiadau gweinyddol, a'i rhannu'n Ranbarthau Erfurt, Suhl a Gera. Ailsefydlwyd y dalaith yn 1990 ar ôl i'r Almaen gael ei hailuno, er bod ei ffiniau wedi'u hail-lunio ychydig.


Categori:Taleithiau'r Almaen
Harz

Mynyddoedd yng nghanolbarth yr Almaen yw'r **Harz**, yn nhaleithiau ffederal Sachsen-Anhalt, Niedersachsen a Thüringen. Mae'r gadwyn tua 110&nbsp;km o hyd a 30–40&nbsp;km o led. Er nad ydynt yn uchel o'r cymharu a mynyddoedd y de, yma mae mynyddoedd uchaf rhan ogleddol yr Almaen. Y copa uchaf yw'r Brocken, 1,141 medr o uchder, sy'n enwog mewn traddodiad fel man cyfarfod gwrachod ac yn ymddangos yn y ddrama *Faust* gan Goethe.

Crewyd Parc Cenedlaethol yr Harz yn 2006 trwy uno dau barc cenedlaethol blaenorol.

bawd|dim|300 px|Brocken

## Copaon 
* Brocken (1.141,1 m), Sachsen-Anhalt
** Heinrichshöhe (1.040 m), Sachsen-Anhalt
** Königsberg (1.035 m), Sachsen-Anhalt
* Wurmberg (971 m), Niedersachsen
* Bruchberg (927 m), Niedersachsen
* Achtermannshöhe (926 m), Niedersachsen
* Rehberg (893 m), Niedersachsen
* Auf dem Acker (866 m), Niedersachsen
* Sonnenberg (853 m), Niedersachsen
* Kleiner Winterberg (837 m), Sachsen-Anhalt 
* Lärchenkopf (801 m), Niedersachsen
* Schalke (Harz) (762 m), Niedersachsen
* Abbenstein (756 m), Niedersachsen
* Bocksberg (727 m), Niedersachsen
* Jordanshöhe (727 m),Niedersachsen
* Wolfsklippen (723 m), Sachsen-Anhalt
* Stöberhai (720 m), Niedersachsen

Yn 2000, cyflwynwyd y lyncs i'r Parc Cenedlaethol ac mae wedi hen sefydlu ei hun yno gan ymderiddio i mewn i ecoleg yr ardal.

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd yr Almaen
Categori:Daearyddiaeth Niedersachsen
Categori:Daearyddiaeth Thüringen
Categori:Daearyddiaeth Sachsen-Anhalt
Bore Da (albwm)

Ail albwm solo Euros Childs yw ***Bore Da***. Cafodd ei ryddhau ar 5 Mawrth 2007.

## Traciau
# *Bore Da*
# *Siwgr Siwgr Siwgr*
# *Henry a Matilda Supermarketsuper*
# *Ar Lan y Môr* (Euros Childs/Lynn Smith)
# *Twll Yn Yr Awyr*
# ''Dechrau'r Diwedd*
# *Cwtsh*
# *Blaidd Tu Fas Y Drws*
# *Warrior* (Euros Childs/Meilyr Jones/Peter Richardson)
# *Sandalau*
# *Roedd Hi'n Nofio Yn Y Bore Bach*
# *Aur Yr Haul''

Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Albymau 2007
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
Erfurt

Dinas yng nghanolbarth yr Almaen a phrifddinas talaith ffederal Thüringen yw **Erfurt**. Gyda phoblogaeth o 202,929 yn 2007, hi yw dinas fwyaf Thüringen. Saif ar afon Gera.

Crybwyllir Erfyrt am y tro cyntaf yn 742. Sefydlwyd Prifysgol Erfurt yn 1392, a bu Martin Luther ymhlith ei myfyrwyr. Mae'r Eglwys Gadeiriol hefyd yn nodedig. Yn 1808, cynhaliwyd Cynhadledd Erfurt yma, rhwng yr ymerawdwr Napoleon ac Alexander I, ymerawdwr Rwsia. Cymerodd Napoleon y cyfle i gyfarfod Johann Wolfgang Goethe yno.

## Pobl enwog o Erfurt 
* Max Weber, cymdeithasegydd

Categori:Aneddiadau Thüringen
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Saarland

Un o daleithiau ffederal (*Länder*) yr Almaen yw **Saarland**. Saif yn ne-orllewin y wlad, yn ffinio ar dalaith  Rheinland-Pfalz ac ar Ffrainc a Lwcsembwrg. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 1,036,598. Prifddinas y dalaith yw Saarbrücken.

Mae'r dalaith yn cynnwys rhan o fynyddoedd yr Hunsrück. Y copa uchaf yw'r Dollberg (695 medr). Yr afon bwysicaf yw Afon Saar, sy'n rhoi ei henw i'r dalaith.


Categori:Taleithiau'r Almaen
Tramffordd Rhiwbach

Tramffordd yn cysylltu rhai o chwareli dwyrain Blaenau Ffestiniog, Gwynedd, gyda'r brif reilffordd oedd **Tramffordd Rhiwbach**, cyn iddi gau yn 1976. Gellir gweld y cynlluniau gwreiddiol (a wnaed yn 1853) yn Archifdy Gwynedd, Caernarfon.

300px|bawd|chwith|Rhan o Dramffordd Rhiwbach
300px|bawd|chwith|Map o'r dramffordd

## Gweler hefyd 
* Diwydiant llechi Cymru

## Dolen allanol 
* penmorfa.com Tudalen am gerdded cwrs y dramffordd, gyda lluniau.

Categori:Bro Machno
Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Ffestiniog
Rhiwbach
Categori:Rheilffyrdd Conwy
Categori:Rheilffyrdd Gwynedd
Peterhouse, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Peterhouse**.

## Cynfyfyrwyr 
*John Penry (1559–1593), merthyr Protestannaidd o Gymro
*Thomas Gray (1716–1771), bardd
*Charles Babbage (1791–1871), mathemategydd a dyfeisiwr
*Kingsley Amis (1922–1995), nofelydd
*Michael Portillo (g. 1953), gwleidydd
*Simon McBurney (g. 1957), actor


Categori:Colegau Prifysgol Caergrawnt
Categori:Sefydliadau 1284
Schleswig-Holstein

Un o daleithiau ffederal (*Länder*) yr Almaen yw **Schleswig-Holstein**. Saif yng ngogledd y wlad, yn ffinio ar Denmarc yn y gogledd. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 2,283,702. Kiel yw prifddinas y dalaith.

Ffurfiwyd y dalaith o Ddugiaeth Holstein yn y de a De Schleswig yn y gogledd. Rhannwyd Dugiaeth Schleswig rhwng yr Almaen a Denmarc. Mae'r dalaith yn cynnwys Ynysoedd Gogledd Ffrisia, sy'n ffurfio rhan o Barc Cenedlaethol Môr Wadden, ac ynys Heligoland. Yr afonydd pwysicaf yw afon Elbe ac afon Eider; tra mae Camlas Kiel yn cysylltu Môr y Gogledd a'r Môr Baltig.

Siaredir Ffriseg a Daneg mewn rhannau o'r dalaith. Mae hen ddinas Lübeck yn Safle Treftadaeth y Byd.

Categori:Taleithiau'r Almaen
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008

Cynhaliwyd cystadalethau **Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008** rhwng 9 a 23 Awst yn Velodrome Laoshan (trac), Cwrs Beic Mynydd Laoshan, Maes BMX Laoshan a Cwrs Seiclo Ffordd Beijing.

## Cystadlaethau 
Gwobrwywyd 18 set o fedalau mewn pedwar disgyblaeth: Seiclo Trac, Seiclo Ffordd, Beicio Mynydd, ac, am y tro cyntaf erioed, BMX.
### Seiclo Trac 
* Sbrint Tîm Dynion
* Sbrint Dynion
* Keirin Dynion
* Pursuit Tîm 4000 m Dynion
* Pursuit Unigol 4000 m Dynion
* Madison 50&nbsp;km Dynion
* Ras Bwyntiau 40&nbsp;km Dynion
* Sbrint Merched
* Pursuit Unigol 3000 m Merched
* Ras Bwyntiau 25&nbsp;km Merched
### Seiclo Ffordd 
* Ras Ffordd Dynion - 239&nbsp;km
* Treial Amser Dynion - 46.8&nbsp;km
* Ras Ffordd Merched - 120&nbsp;km
* Treial Amser Merched - 31.2&nbsp;km

### Beicio Mynydd 
* Beicio Mynydd Dynion
* Beicio Mynydd Merched

### BMX 
* Ras BMX Dynion
* Ras BMX Merched

## Medalau 
### Trac 
 Cymerodd ran yn y rownd gyntaf yn unig.

### Beicio mynydd 
### BMX 
## Tabl medalau 
## Cyfeiriadau
* Beijing 2008 
* Union Cycliste Internationale

Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 2008
2008
Phylip Brydydd

Un o Feirdd y Tywysogion a ganai yng Ngwynedd a Deheubarth yn hanner cyntaf y 13g oedd **Phylip Brydydd** (fl. 1222). Roedd yn frodor o Geredigion.

## Bywgraffiad
Ni wyddys dim am y bardd ar wahân i dystiolaeth ei gerddi a chyfeiriad tebygol ato mewn cerdd ddiweddarach gan Gwilym Ddu sy'n ei gysylltu â Cheredigion. Er nad oes sicrwydd am hynny, mae'n bosibl mai ef yw'r Phylip ab Ifor ap Cydifor ap Gwaithfoed a geir yn achau Deheubarth ac a gysylltir â Llanbadarn Odwyn, Pennardd, yng Ngheredigion. Mae ei enw yn dangos ei fod yn brydydd yng nghyfundrefn y beirdd.

## Cerddi
Cedwir ar glawr yn y llawysgrifau bedair o gerddi mawl gan y bardd i Rhys Gryg, mab Yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth, Rhys Ieuanc (nai Rhys Gryg), ac i'r Tywysog Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) o Wynedd. Yn ogystal ceir dwy gerdd ymryson arbennig sy bron yn unigryw yng ngwaith y Gogynfeirdd ac sy'n cynnig golwg gwerthfawr ar y Traddodiad Barddol yn Oes y Tywysogion.

## Llyfryddiaeth 
* Morfydd E. Owen (gol.), 'Gwaith Phylip Brydydd', yn N. G. Costigan *et al.* (gol.), *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). Y golygiad safonol o waith y bardd, yng 'Nghyfres Beirdd y Tywysogion'.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Pobl o Geredigion
Magdeburg

bawd|300px|Canol y ddinas a'r Eglwys Gadeiriol

Dinas yng ngogledd-ddwyrain yr Almaen a phrifddinas talaith ffederal Sachsen-Anhalt yw **Magdeburg**. Hi yw ail ddinas y dalaith o ran maint, ar ôl Halle (Saale), gyda phoblogaeth o 230,140 yn 2007. Saif ar afon Elbe.

Dathlodd y ddinas ei 1200 mlwyddiant yn 2005. Daeth yn brifddinas yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn 937.

Categori:Aneddiadau Sachsen-Anhalt
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Robert De Niro

Actor, cyfarwyddwr, a chynhyrchydd ffilm o'r Unol Daleithiau yw **Robert Mario De Niro, Jr.** (ganwyd 17 Awst 1943). Ystryid gan nifer fel un o'r actorion gorau a mwyaf enigmatig erioed.

Fe nodir am ei actio modd a phortreadau o gymeriadau blinderus a chythryblus – yn ogystal â giangsteriaid – ac am ei gydweithrediad hir gyda'r cyfarwyddwr Martin Scorsese. Ymhlith ei rannau enwocaf yw'r Vito Corleone ifanc yn *The Godfather Part II*; Travis Bickle yn *Taxi Driver*; Jake LaMotta yn *Raging Bull*; Jimmy Conway yn *Goodfellas*; Al Capone yn *The Untouchables*; Noodles yn *Once Upon a Time in America*; Michael Vronsky yn *The Deer Hunter*; ac yn ddiweddarach fel Jack Byrnes yn *Meet the Parents*. Enillodd Wobr yr Academi am yr Actor Gorau mewn Rhan Arweiniol yn 1980 am ei ran yn *Raging Bull* a Gwobr yr Academi am yr Actor Gorau mewn Rhan Gefnogol yn 1974 am ei ran yn *The Godfather Part II*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Sisilieg o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Pobl a aned ym Manhattan
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Ymfudo

[bawd|[Michael D. Jones, arweinydd yr ymfudo Cymreig.]]
bawd|Poster llywodraeth Japan yn hyrwyddo De America
Y weithred o adael gwlad er mwyn setlo mewn gwlad arall yw **ymfudo** neu **allfudo** a hynny fel arfer, yn barhaol. Mae'r gair yn tarddu o'r gair "mudo" sydd yntau'n tarddu o "symud". Cafodd y gair "ymfudo" ei ddefnyddio'n gyntaf yn y Gymraeg ym 1830.
Ar 28 Mai 1865, cychwynnodd ymfudwyr Cymreig ar eu taith hir o Lerpwl i Batagonia dan arweiniad Michael D. Jones. Dyma enghraifft o ymfudo. Mae'n digwydd yn aml o ganlyniad i dlodi, afiechyd, erlid crefyddol a gwleidyddol neu ryfel. Mae llawer o ffoaduriaid rhyfel yn ymfudo.
Mae'r rhesymau uchod yn ffactorau sy'n gwthio pobl. Ond ceir rhesymau sy'n atynu hefyd: gwelliant mewn darpariaeth iechyd, addysg neu ffactorau economaidd, e.e. mae llawer o Brydeinwyr wedi ymfudo i Jersey a'r Swistir i arbed talu treth.

## Gweler hefyd 
* Mewnfudo
* Mudo dynol

Categori:Mudo dynol
Gabès

250px|bawd|Rhodfa môr Gabès
Dinas yn ne Tiwnisia sy'n ganolfan weinyddol talaith Gabès yw **Gabès** (Arabeg: قابس). Mae'n gorwedd ar wastadedd yr Arad ger arfordir y Môr Canoldir ar Draffordd Genedlaethol 1, rhwng Sfax i'r gogledd a Djerba i'r de. Mae'n dref ddiwydiannol gyda phoblogaeth o tua 116,000. Ceir gwerddon fawr ar gyrion y ddinas.

Roedd tref fechan dan reolaeth Carthago ar safle'r ddinas; sefydlwyd y Rhufeiniaid ddinas Tacapae ar y safle. Erbyn yr Oesoedd Canol roedd Gabès wedi datblygu yn derminws ogleddol un o'r llwybrau masnach ar draws y Sahara yn dod ag aur o Orllewin Affrica a chaethweision o Swdan. Daeth y fasnach i ben yng ngyfnod rheolaeth Ffrainc yn Nhiwnisia a dirywiodd y dref, ond tyfodd eto yn yr 20g i ddod yn ganolfan diwydiant, yn enwedig wedi i olew gael ei ddarganfod yn y môr gerllaw; ceir safle petrogemegol fawr ar gyrion y ddinas.

Dydi Gabès ddim yn denu twristiaid o gwbl, er bod yr hen chwarter, y Jara, yn cynnwys sawl adeilad hanesyddol, ond mae tref fechan Matmata a'i chartrefi ogofaol, yn yr anialwch i'r de, yn atyniad mawr: saethwyd rhannau o'r ffilm *Star Wars* yno.

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Gabès
Ffoadur

[bawd|Ffoaduriaid o [Syria ac Affganistan yn Dobova, Slofenia, 23 Hydref 2015]]
[bawd|220px|[Gwersyll ffoaduriaid|Gwersyll i ffoaduriaid Rwandaidd yn Saïr, 1994]]
Person sy'n ffoi rhag rhywbeth neu'i gilydd yw **ffoadur** (Saesneg: *refugee*), sy'n gwbwl wahanol i'r mewnfudwr anghyfreithlon.

Gelwir person sy'n ceisio gael ei adnabod fel ffoadur yn **geisiwr lloches**.
bawd|chwith|'Cenedl Noddfa - fideo-animeiddiad gan Lywodraeth Cymru.

Arweinir cydgordio mewn argyfwng gan Gomisiynydd y Cenhedloedd Unedig dros Ffoaduriaid (UNHCR).  Ar Ragfyr 2006, y gwledydd oedd â'r niferoedd mwyaf o ffoaduriaid oedd: Palesteina, Affganistan, Irac, Myanmar a Swdan. Y flwyddyn honno roedd 8.4 miliwn o ffoaduriaid wedi cofrestru'n swyddogol ledled y byd - y swm lleiaf ers 1980. Erbyn 2015 roedd adroddiad gan UNHCR yn datgan fod 21.3 miliwn: 16.1 dan ofalaeth UNHCR a 5.2 miliwn o Balisteiniaid, dan ofalaeth UNRWA. Y grŵp mwyaf yn 2015 oedd y ffoaduriaid o Syria (4.9 miliwn). Y flwyddyn cyn hynny, o Affganistan y daeth y grŵp mwyaf, yn flynyddol am y 30 mlynedd cyn hynny. Yn 2016 y gwledydd a wedi cymryd y mwyaf o ffoaduriaid, yn ôl UNHCR, oedd Twrci (2.5 miliwn), Pacistan (1.6 miliwn) a Libanus (1.1 miliwn).

## Gweler hefyd
*Gwersyll ffoaduriaid
*Rhestr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd

## Cyfeiriadau

Categori:Dioddefwyr camdriniaethau hawliau dynol
Categori:Erledigaeth
Categori:Grwpiau cymdeithasol
Categori:Materion rhyngwladol
Gabès (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Gabès
Talaith yn ne Tiwnisia yw talaith **Gabès**. Mae'n gorwedd ar lan y Môr Canoldir ar Gwlff Gabs. Ei phrifddinas yw **Gabès**.

Dominyddir y dalaith gan wastadedd Arad ger yr arfordir, lle ceir tir ffrwythlon a sawl gwerddon, ond mae'r tir yn troi'n fwy anial wrth fynd i gyfeiriad y de a'r gorllewin, lle mae'r anialwch yn dechrau.

Dinas Gabès yw prif ganolfan y dalaith. Mae'n ddinas ddiwydiannol ac yn gartref i safle petrogemegol mawr.

Nodweddir y bryniau isel ar odre'r anialwch gan sawl tref a phentref bychan, yn cynnwys Matmata gyda'i chartrefi ogofaol wedi'u creu yn y graig.

## Dinasoedd a threfi 
* Chenini Nahal
* El Hamma
* Ghannouch (*Ghanoosh*)
* Mareth
* Matwiya
* Matmâta
* Menzel el Habeeb
* Métouia
* Nouvelle Matmata
* Oudhref
* Widthreff
* Zarat


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Telford

:*Erthygl am y dref yw hon. Am y peiriannydd gweler Thomas Telford.*

Tref newydd yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, sy'n ganolfan weinyddol bwrdeistref Telford a Wrekin yw **Telford**. 

Crëwyd Telford yn ystod y 1960au a 1970au o uno nifer o aneddiadau a threfi, yn enwedig hen drefi Wellington, Oakengates, Madeley a Dawley. Fe'i enwir ar ôl y peiriannydd sifil Thomas Telford, a oedd yn gyfrifol am lawer o brosiectau ffyrdd a rheilffyrdd yn Swydd Amwythig.

Gorwedd ar yr M54 tua 9 milltir i'r dwyrain o Amwythig. Mae Caerdydd 142.4 km i ffwrdd o Telford ac mae Llundain yn 206.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wolverhampton sy'n 24.5&nbsp;km i ffwrdd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Canolfan siopa
*Cerflun Thomas Telford
*Plaza Telford
*Pont Haearn (Ironbridge)
*Ysgol Thomas Telford

## Enwogion
*Syr Gordon Richards (1904-1986), joci
*Len Murray (1922-2004), ysgrifennydd y TUC
*Hayley Bishop (g. 1982), actores

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Telford Canolog

## Cyfeiriadau
Categori:Telford a Wrekin
Categori:Trefi Swydd Amwythig
Delwedd

Llun 2-ddimensiwn, fel arfer, ydy **Delwedd** sy'n ceisio edrych yn debyg i ryw wrthrych neu'i gilydd. Y lluosog ydy 'delweddau'. ('Image' yn Saesneg.) Enghraifft o ddelwedd ydy'r ffotograff neu ffurf ar sgrîn teledu neu gyfrifiadur ond gall hefyd olygu ffurf 3-dimensiwn megis cerflun. Un o eiriau wedi'u bathu gan William Owen Pughe ydy 'delwedd' a hynny yn 1794. 
.]]

Weithiau, mae'r ddelwedd yn cael ei 'ddal' neu ei 'gymryd' gan gyfarpar optig megis y camera, drych, lens, telesgop, meicrosgop, wyneb dŵr ac wrth gwrs y gorau ohonynt i gyd: y llygad dynol.

Mae'r gair hefyd yn golygu trosiad neu gyffelybiaeth.

Categori:Golwg
Shirley Temple

Actores a dawnswraig o'r Unol Daleithiau a ddaeth yn enwog fel actores ifanc eiconig yn y 1930au ac a dreuliodd gyfnod fel diplomydd a llysgennad fel oedolyn oedd **Shirley Jane Temple** (23 Ebrill 1928 – 10 Chwefror 2014). Dan ei henw llwyfan **Shirley Temple**, roedd hi'n un o ffigurau mwyaf adnabyddus America yn ystod y Dirwasgiad Mawr gan serennu mewn sawl ffilm Hollywood sentimentalaidd.

Cafodd ei eni yn Santa Monica, Califfornia, UDA.  Rhydhaodd sawl cân lwyddiannus iawn, wedi'u cymryd o'i ffilmiau, yn cynnwys *On the Good Ship Lolipop*.

Mae sawl beirniad, yn cynnwys y nofelydd Graham Greene, wedi gweld ffilmiau cynnar Temple fel enghreifftiau honedig o'r ffordd roedd Hollywood yn rhywiolaethu actorion ac actoresau ifainc. Ysbydolwyd Salvador Dalí i greu'r darlun *Shirley Temple, Anghenfil Sinema Mwyaf Ifanc, Mwyaf Sanctaidd, ei Hoes* (teitl Saesneg arferol: *Shirley Temple, The Youngest, Most Sacred Monster of the Cinema in Her Time*) sy'n portreadu Temple fel sffincs.

Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dawnswyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dawnswyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Diplomyddion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llysgenhadon o'r Unol Daleithiau
Categori:Llysgenhadon i Ghana
Categori:Llysgenhadon i Tsiecoslofacia
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Pobl a aned yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Bluetooth

Protocol di-wifr ydy **Bluetooth**, sy'n defnyddio dull agos (*short-range*) o drosglwyddo gwybodaeth. Fel arfer fe ddigwydd hyn o ddyfais electronig symudol megis y ffôn llaw drwy greu rhwydwaith ardal bersonol di-wifr (neu yn Saesneg, *wireless personal area networks (PANs*).

Gall gysylltu un dyfais electronig symudol gyda dyfais tebyg neu gyfrifiadur, yr argraffydd, camera neu fideo er mwyn trosglwyddo gwybodaeth o'r naill i'r llall; gallant syncroneiddio'r wybodaeth er mwyn cadw'r ddau yn gyfoes. Mae'r wybodaeth yn cael ei danfon dros fand eang gydag amledd o 2.4&nbsp;GHz. Sefydlwyd grŵp i ddatblygu Bluetooth, grwp o'r enw Bluetooth Special Interest Group (SIG) sy'n cynnwys cwmnïau cyfrifiadurol, telegyfathrebu, rhwydweithiol ac electronig.

Categori:Cyfrifiaduron symudol
Categori:Ffonau
Categori:Rhwydweithio cyfrifiadurol
Categori:Telegyfathrebu
Fideo

[bawd|Camera Sony [Betacam]]
**Fideo** (neu **video** yn Saesneg) ydy'r dechnoleg o 'ddal' neu 'gymryd' llun symudol gyda sain a hynny yn electronig. Nid yw'r dechnoleg hon yn ddigidol ond yn hytrach yn storio lluniau llonydd - y naill ar ôl y llall - i roi'r argraff o symudiad.

Fe'i datblygwyd ar gyfer teledu 'cathode ray', ond datblygodd y dechnoleg yn eitha sydyn. Defnyddir y gair erbyn hyn i ddisgrifio llun symudol digidol ar y cyfrifiadur wrth i hwnnw storio ychwaneg ar gof mwy, prosesydd cyflymach a bandllydan lletach!

"Gwelaf" ydy ystyr y gair Lladin **video**. Ceir sawl fformat heddiw: DVD, QuickTime, ac MPEG-4; a'r hen dapiau fideo analog, wrth gwrs, gan gynnwys y ddau wreiddiol: VHS a Betamax. Gellir recordio a throsglwyddo fideo ar dâp magnetig pan ddefnyddir PAL neu signalau NTSC. Pan ddefnyddir camerau digidol, y fformat ydy: MPEG-4 neu DV (sef **Digital Video**).

Ar ddiwedd yr 20ed Ganrif datblygwyd lluniau fideo 3-D (*3D-video*). Defnyddir chwech neu wyth camera ar gyfer y math hwn; y fformat ydy'r MPEG-4 Rhan 16 AFX (sef *Animation Framework eXtension*).

## Gweler hefyd
* Fideo firaol


Categori:Cyfryngau digidol
Shirley Temple, Anghenfil Sinema Ieuangaf, Sancteiddiaf, ei Hoes

300px|bawd|*Shirley Temple, Anghenfil Sinema Ieuangaf, Sancteiddiaf, ei Hoes*, gan Salvador Dalí.

Peintiad a grewyd yn 1939 gan yr artist Swrealaidd Salvador Dalí yw ***Shirley Temple, Anghenfil Sinema Ieuangaf, Sancteiddiaf, ei Hoes*** neu ***Sffincs Barcelona***. Mae i'w weld yn Museum Boijmans Van Beuningen, yn Rotterdam, Yr Iseldiroedd.

Mae sawl beirniad, yn cynnwys y nofelydd Graham Greene, wedi gweld ffilmiau cynnar yr actores Shirley Temple fel enghreifftiau honedig o'r ffordd mae stiwdios Hollywood yn rhywiolaethu actorion ac actoresau ifainc, a hynny mewn ffordd ragrithiol gan eu bod ar yr un pryd yn sôn am hyrwyddo gwerthoedd teuluol ac yn geidwadol. Ysbydolwyd Salvador Dalí i greu'r darlun *Shirley Temple, Anghenfil Sinema Ieuangaf, Sancteiddiaf, ei Hoes* (teitl Saesneg arferol: *Shirley Temple, The Youngest, Most Sacred Monster of the Cinema in Her Time*), sy'n portreadu Temple fel sffincs, i ddarlunio'r syniad.

Mae'r gwaith celf yn dangos pen Shirley Temple, gan ddefnyddio llun a dorwyd o bapur newydd, wedi ei osod ar gorff llewes goch gyda bronnau amlwg a chrafangau gwyn. Ceir ystlum ar ei phen. Yn amgylchynnu'r Shirley-lewes ceir penglog ac esgyrn dynol. Wrth waelod y darlun ceir label ''trompe-l'œil'' sy'n darllen: "Shirley!. at last in Technicolor."

Categori:Gweithiau 1939
Categori:Peintiadau'r 20fed ganrif
Categori:Peintiadau o Sbaen
Categori:Salvador Dali
Categori:Sffincsau
Categori:Swrealaeth
Stuttgart

bawd|de|Golygfa o'r Weinsteige ar yr Höhenpark Killesberg

Dinas yn ne-orllewin yr Almaen a phrifddinas talaith ffederal Baden-Württemberg yw **Stuttgart**. Gyda phoblogaeth o 597,176 yn 2007, hi yw dinas fwyaf Baden-Württemberg, ac mae poblogaeth yr ardal ddinesig o amgylch Stuttgart tua 2.63 miliwn, yr ail-fwyaf yn yr Almaen ar ôl Berlin.

Llifa afon Neckar heibio de-ddwyrain y ddinas. I'r de o ganol y ddinas mae maes awyr Stuttgart, y mwyaf yn y dalaith.

Ymhlith gefeilldrefi Stuttgart mae Caerdydd.

## Pobl enwog o Stuttgart 
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel, athronydd
* Georg Herwegh, bardd
* Richard von Weizsäcker, Arlwywydd yr Almaen
* Karlheinz Senghas, botanegydd

Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Baner Aserbaijan

[bawd|250px|Baner Aserbaijan [Delwedd:FIAV 100000.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol gyda stribed uwch glas, stribed is gwyrdd, a stribed canol coch gyda chilgant a seren wyth-pwynt gwyn yn ei ganol yw **baner Aserbaijan**. Lliw a gysylltir â'r pobloedd Tyrcaidd yw glas, mae coch yn cynrychioli dylanwad Ewropeaidd yn y wlad, a gwyrdd yw lliw traddodiadol Islam: mae'r lliwiau yn cynrychioli arwyddair Aserbaijan i "Dyrceiddio, Islameiddio, ac Ewropeiddio" (nid yw hyn yn arwyddair cenedlaethol swyddogol). Symbol Islam yw'r cilgant a'r seren; mae pob pwynt ar y seren yn cynrychioli pobl Dyrcaidd. Daeth yr ysbrydoliaeth am y cilgant a'r seren o faner Twrci. Defnyddiwyd y faner yn gyntaf (gyda'r cilgant a seren yn y *hoist* ac yn gorgyffwrdd â'r tri stribed) yn y cyfnod byr o annibyniaeth fel Gweriniaeth Ddemocrataidd Aserbaijan rhwng 1918 a 1920, ac yn ystod cyfnod Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Aserbaijan defnyddiwyd amrywiadau ar y Faner Goch. Yn dilyn cwymp UGSS mabwysiadwyd y faner gyfredol ar 5 Chwefror, 1991.

Delwedd:Flag_of_Azerbaijan.svg|Baner Gweriniaeth Ddemocrataidd Aserbaijan, 1918–1920
Delwedd:Flag of Azerbaijan SSR (1920-1921).svg|Baner Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Aserbaijan, 1920–1921
Delwedd:Flag_of_Azerbaijan_SSR_(1937-1940).svg|Baner GSS Aserbaijan, 1937–1940
Delwedd:Flag АзССР.svg|Baner GSS Aserbaijan, 1940–1952
Delwedd:Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic.svg|Baner GSS Aserbaijan, 1952–1991

## Ffynonellau 
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Categori:Symbolau cenedlaethol Aserbaijan
Aserbaijan
Mecklenburg-Vorpommern

Un o daleithiau ffederal (*Länder*) yr Almaen yw **Mecklenburg-Vorpommern**. Saif yng ngogledd-ddwyrain y wlad, yn ffinio ar Wlad Pwyl yn y dwyrain. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 1,679,682. Y brifddinas yw Schwerin, ond y ddinas fwyaf yw porthladd Rostock. Gyda 72.7 person i'r gilomedr sgwâr, mae'r dwysedd poblogaeth yr isaf o daleithiau'r Almaen.

bawd|canol|300px|Ardaloedd y dalaith, gan gynnwys y ffin hanesyddol rhwng Mecklenburg a Vorpommern

Ffurfiwyd y dalaith o dalaith hanesyddol Mecklenburg a Vorpommern, sef y rhan o ranbarth hanesyddol Pomerania a barhaodd yn rhan o'r Almaen ar ôl yr Ail Ryfel Byd.


Categori:Taleithiau'r Almaen
Kiel

bawd|dde|300px|Y *Rathausturm*, Kiel

Dinas yng ngogledd yr Almaen a phrifddinas talaith ffederal Schleswig-Holstein yw **Kiel**. Saif tua 90&nbsp;km i'r gogledd o Hamburg. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 232,340. Dyma hefyd brif dref hen ranbarth Holstein.

Saif Kiel ar y Môr Baltig, ar Fae Kiel, ac mae traddodiad morwrol cryf yma. Mae'n ganolfan i'r llynges, ac mae adeiladu llongau yn ddiwydiant pwysig, gyda hwylio pleser hefyd yn bwysig. Saif ar ben dwyreiniol Camlas Kiel, camlas brysuraf y byd.


Categori:Aneddiadau Schleswig-Holstein
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Hannover

bawd|250px|Hannover

:''Mae'r erthygl yma yn trafod dinas Hannover. Am ystyron eraill, gweler Hannover (gwahaniaethu).''

Dinas yng ngogledd-orllewin yr Almaen a phrifddinas talaith ffederal Niedersachsen yw **Hannover**. Saif ar afon Leine, ac roedd y boblogaeth yn 518.069 yn 2007.

Ceir cofnod o sefydliad ar y safle tua 950.

## Pobl o Hannover 
* Hannah Arendt (1906-1975), athronydd
* William Herschel (1738-1822), seryddwr
* Gottfried Wilhelm von Leibniz (1646-1716), athronydd (yn enedigol o Leipzig)
* Frank Wedekind (1864-1918), llenor


Categori:Aneddiadau Niedersachsen
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Edward Jones (emynydd)

Bardd ac emynydd oedd **Edward Jones** (hefyd **Edward Jones, Maes y Plwm**) (19 Mawrth 1761 - 27 Rhagfyr 1836).

## Bywgraffiad
Ganed ar fferm Tan-y-Waen, Prion yn Sir Ddinbych. Bu ei dad farw pan oedd ef tua 10 oed. Priododd Jane Pierce a ganwyd iddynt bedwar o blant. Bu Jane farw yn 1794, a'r flwyddyn wedyn priododd Margaret Roberts a cawsant 13 o blant.

Tua diwedd y 1790'au symudodd gyda'i deulu i fyw i dyddyn Maes y Plwm ym Mhrion, a bu'n cadw ysgol Saesneg am ysbeidiau yn y Prion ac yn gweithio yn swyddfa'r tollau yn Lerpwl. Bu'n gofal am ysgol Dinbych am ychydig.  Yn 1805 aeth i Gaer i arolygu cyhoedd cyfieithiad Cymraeg o Feibl Samuel Clarke dros J. Humphreys, Caerwys. Wedi dychwelyd i Brion dewiswyd ef yn flaenor. Bu ei ail wraig farw yn 1818. Yn Ionawr 1825, rhoes fferm Maes-y-plwm drosodd i'w fab, Edward, ac aeth i gadw ysgol yng nghapel y Methodistiaid yn Llyn-y-Pandy, Sir y Fflint. Symudodd oddi yno i Gilcain, eto i gadw ysgol, yn 1829, ac yno y bu farw. Fe'i claddwyd yn Llanrhaeadr.

## Gwaith barddonol
Ymddangosodd ei waith cyntaf, 'Hymnau … ar Amryw Destynau', yn 1810, wedi ei argraffu yn Ninbych; adargraffiadau gyda chyfnewidiadau yn 1820 a 1829. Yn 1831, cyhoeddodd gerdd ddychan, 'Gwialen i gefn yr ynfyd', yn ateb i lyfr Edward Jones, gweinidog y Wesleaid yn Llanidloes. Ei unig lwyddiant eisteddfodol oedd ‘Cân ar Ffolineb Swyngyfaredd’ a wobrwywyd yn y Trallwng, 1824. Ei emynau poblogaidd oedd ‘Mae'n llond y Nefoedd,’ ‘Cyfamod Hedd,’ a ‘Pob seraff, pob sant.’ Cyhoeddodd ei feibion, John a Daniel, weddillion ei waith yn eu cofiant iddo yn 1839. Er iddo adael gorchymyn i ddinistrio ei holl ganiadau anorffenedig, y mae un llawysgrif y dechreuodd ei hysgrifennu yn 1789, gyda dyddiadur ei fab Daniel yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau 
* Y Bywgraffiadur Ar-lein

## Dolenni allanol 
* Caniadau Maes y Plwm. Casgliad o waith barddol Edward Jones ar Google Book Search.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1761
Categori:Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1836
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Hannover (gwahaniaethu)

Gallai **Hannover** gyfeirio at:

* Dinas Hannover yn yr Almaen, prifddinas talaith ffederal Niedersachsen
* Etholaeth Hannover, neu'n ffurfiol "Etholaeth Braunschweig-Lüneburg" (1697–1803/14)
* Teyrnas Hannover (1814–1866)
Etholaeth Hannover

*Etholaeth Hannover* (Almaeneg: *Kurfürstentum Hannover*) yw'r enw arferol ond answyddogol ar **Etholaeth Braunschweig-Lüneburg** (Almaeneg: *Kurfürstentum Braunschweig-Lüneburg*). Roedd mewn bodolaeth o 1692 hyd 1814, pan ffurfiwyd Teyrnas Hannover. Safai yn nhiriogaethau sy'n awr yn rhan o dalaith ffederal Niedersachsen yn yr Almaen.

Ffurfiwyd yr Etholaeth yn 1692, pan benodwyd Ernst August yn Etholwr o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Yn 1714, etifeddodd yr Etholwr Georg Ludwig orsedd Lloegr fel y brenin George. Ni unwyd Lloegr a Hannover yn wleidyddol, ond teyrnasai yr un person arnynt nes i'r Frenhines Victoria ddod i orsedd Prydain Fawr yn 1837. Dim ond gwrywod oedd a'r hawl i orsedd Hannover, felly daeth Ernst August i'r orsedd honno.

Categori:Niedersachsen
Categori:Hanes yr Almaen
Daearyddiaeth yr Almaen

bawd|250px|dde|Yr Almaen
bawd|250px|dde|Lleoliad yr Almaen yn Ewrop

Gwlad yng nghanolbarth Ewrop yw yr Almaen. Mae'n ymestyn o Fôr y Gogledd a'r Môr Baltig yn y gogledd hyd at yr Alpau yn y de, ac yn ffinio â Denmarc, Gwlad Pwyl, Gweriniaeth Tsiec, Awstria, y Swistir, Ffrainc, Lwcsembwrg, Gwlad Belg a'r Iseldiroedd.

Gwastadedd yw rhan helaeth o ogledd yr Almaen, rhan o Wastadedd Canolbarth Ewrop. Mae'r de yn llawer mwy mynyddig, yn enwedig yn yr Alpau, lle mae'r copa uchaf, y Zugspitze, yn cyrraedd 2,962 medr o uchder.

Ac eithrio Afon Donaw yn y de, mae afonydd yr Almaen yn llifo tua'r Môr y Gogledd a'r Môr Baltig, gan gynnwys afonydd Rhein, Elbe, Weser ac Ems, sy'n llifo tua'r gogledd.

Y llyn mwyaf yw'r Bodensee, er nad yw'r cyfan ohono yn yr Almaen.


Categori:Yr Almaen
Nofio yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008 - Steil rhydd 200 metr dynion

Cynhaliwyd ras **steil rhydd 200 metr dynion** yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008 rhwng 10-12 Awst yng Nghanolfan Dyfrol Cenedlaethol Beijing.

Y safonnau ymgymhwyso oedd 1:48.72 (safon A) a 1:52.53 (safon B).

## Recordiau
Cyn y gystadleuaeth hon, dyma oedd record y byd a'r record Olympaidd.

## Rhagrasus
## Rowndiau Cyn-derfynol
## Rownd derfynol
* RB = Record y Byd; RA = Record Asiaidd

## Ffynonellau
Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 2008
Isymwybod

Cyflwr neu haen o'r meddwl sy'n gorwedd yn is na'r ymwybyddiaeth effro ac sy'n waelodol iddi, sef rhan o'r meddwl nad ydym yn ymwybodol ohono yn uniongyrchol ond sy'n lliwio ein meddwl effro, yw'r **isymwybod**. Mae'n gysyniad a gysylltir â gwaith y seicolegydd Sigmund Freud a'r mudiad Swrealaeth.

Yn ystod y 19g ceir arwyddion yng ngwaith sawl athronydd fel Leibniz, Schelling a Nietzsche fod agweddau ar y meddwl dynol sy'n gorwedd yn is neu'n ddyfnach na'r meddwl effro, ond Sigmund Freud oedd y cyntaf i archwilio a cheisio dadansoddi a diffinio'r isymwybod. Mae ei ddarganfyddiadau, sydd wedi cael dylanwad mawr ar feddwl yr 20g a'r ganrif hon, yn ganolog i seicdreiddiad (seicoanalysis).

Credai artistiaid y mudiad Swrealaeth, y gellir rhyddhau'r meddwl, ac yna rhyddhau'r unigolyn a'r gymdeithas, trwy defnyddio cynneddfau dychmygol yr isymwybod, a chyrraedd cyflwr breuddwydiol sy'n wahanol i (neu hyd yn oed yn mwy gwir na) realiti pob dydd. Creda Swrealwyr y gall y realiti hwn greu chwyldro personol, diwylliannol, a chymdeithasol, a bywyd o ryddid, barddoniaeth a rhywioldeb di-derfyn.

Cafodd y cysyniad o'r isymwybod ddylanwad mawr ar waith mytholegwyr hefyd, gan awgrymu fod yr agoriad i ddeall sawl agwedd ar chwedlau a chredoau i'w cael yn yr haen gyntefig, waelodol hon o'r meddwl a dychymyg dynol.

## Llyfryddiaeth 
* H. F. Ellenberger, *The Discovery of the Unconscious* (Efrog Newydd, 1970)

Categori:Seicoleg
Categori:Swrealaeth
Afon Elbe

Afon yng nghanolbarth Ewrop sy'n tarddu yn Tsiecia ac yn llifo trwy'r Almaen yw ** afon Elbe** (Tsieceg: *Labe*). Mae'n 1,091.47&nbsp;km o hyd.

Ceir tarddle'r Elbe ym mynyddoedd y Krkonoše yn Tsiecia. Llifa tua'r gogledd-orllewin heibio dinasoedd Dresden, Magdeburg a Hamburg cyn cyrraedd Môr y Gogledd ger Cuxhaven, lle ceir pen gorllewinol Camlas Kiel ar ei haber. Mae'r afonydd sy'n llifo i mewn iddi yn cynnwys afon Moldau (*Vltava*), afon Saale ac afon Havel.

bawd|dim|300px|Afon Elbe
[bawd|dim|250px|Afon Elbe ger [Dömitz]]

Elbe
Elbe
Categori:Afonydd Brandenburg
Categori:Afonydd Hamburg
Categori:Afonydd Mecklenburg-Vorpommern
Categori:Afonydd Niedersachsen
Categori:Afonydd Sacsoni
Categori:Afonydd Sachsen-Anhalt
Categori:Afonydd Schleswig-Holstein
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008 - Treial amser ffordd merched

Cynhaliwyd **treial amser ffordd merched** **Gemau Olympaidd yr Haf 2008** ar 13 Awst ar y Cwrs Seiclo Ffordd Trefol.

## Canlyniadau 
## Ffynonellau 
* Canlyniadau'r ras

Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 2008
Seicdreiddiad

Techneg therapiwtig i drin problemau ac afiechydon meddwl a gychwynwyd gan Sigmund Freud yw **seicrdreiddiad** (neu **seicoanalysis** neu **seicdreiddiaeth**).

Credai Freud fod yr isymwybod yn waelodol i'r meddwl dynol a bod rhyngweithriad rhwng yr isymwybod a'r haenau rhwgymwybodol ac ymwybodol o'r meddwl yn esbonio llawer o gymhlethdodau a phroblemau meddyliol.

Cyhoeddodd ei ddamcaniaeth dechreuol yn y llyfr, *Die Traumbuch*, a gyhoeddwyd ym 1904.

Cafodd cysyniad Freud ddylanwad mawr ar y mudiad Swrealaeth, a gredai fod y rhyngweithio hyn, o'i ddeall a'i ddefnyddio'n iawn, yn hanfodol i'r broses greadigol sy'n creu gwaith celf, fel gallu tapio i mewn i ffynhonnell anweledig breuddwydion. Mae dadansoddi breuddwydion yn ganolog i dechneg seicdreiddiad.

Dydi pawb ddim yn derbyn damcaniaethau a thechnegau Freud, ac mae rhai yn gwrthod dilysrwydd seicdreiddiad fel gwyddor yn llwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Seicoleg
Mikheil Saakashvili

Cyn-arlywydd Georgia yw '''Mikheil Nik'olozis dze Saakashvili'* (Georgeg: *მიხეილ ნიკოლოზის ძე სააკაშვილი'') (ganwyd 21 Rhagfyr, 1967). Ildiodd i'r wrthblaid, dan Bidzina Ivanishvili, yn sgil etholiad arlywyddol 2012.

Fe'i ganwyd yn Tbilisi, yn fab meddyg.  Priododd yr Iseldirwraig Sandra Roelofs.

Ym mis Hydref 2021, arestiwyd Mikheil Saakashvili, ar ôl dychwelyd yn anghyfreithlon i’w wlad, ar ôl bod yn alltud y tu allan i Georgia er 2013. Ystum a eglurodd gan ei barodrwydd i ymladd ochr yn ochr â’i gydwladwyr yn y wlad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Georgia
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Pobl o Tbilisi
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2004

Cynhaliwyd cystadalethau **Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2004** yn Velodrome Olympiadd Athen, Safle Beic Mynydd Parnitha ac ar strydoedd Athen.

## Medalau
### Seiclo ffordd
### Seiclo Trac
### Beicio Mynydd
## Tabl Medalau
Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 2004
2004