open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Traeth Moelfre

bawd|Bythynod y Swnt ger traeth Moelfre

Traeth ar arfordir Ynys Mon, Cymru, yw **traeth Moelfre**. Fe'i lleolir ym Moelfre.

Mae yna dwy daith gerdded. Mae'r ddwy yn cychwyn o'r Wylfan ac yn dilyn y llwybr i gyfeiriad Swnt. Mae'r rhan hon o'r llwybr arfordirol yn addas ar gyfer cadeiriau olwyn a phramiau.

## Cyfleusterau
*Toliedau
*Yr Wylfan
*bwytai lleol
*meysydd parcio

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Moelfre, Ynys Môn
Categori:Traethau Cymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Seisyll ap Dyfnwal

Arglwydd Gwent Uwchcoed (Gwent Uchaf) yn y 12g oedd** Seisyll ap Dyfnwal**.

## Teulu ac ystadau 
Roedd Seisyll yn fab i Dyfnwal ap Caradog ap Ynyr Fychan a'i wraig, a ddywedir i fod yn Joyce ferch Hamelin de Balun. Roedd yn frawd-yng-nghyfraith i Rhys ap Gruffudd, *yr Arglwydd Rhys*, Tywysog y Deheubarth.

Roedd yn dal tiroedd yn y Sir Fynwy bresennol, oedd yn rhan o'r hen Deyrnas Gwent ar y pryd, a'i brif bencadlys oedd Castell Arnallt, safle gaerog arddull mwnt a beili wedi ei leoli ger Afon Wysg ychydig o filltiroedd i'r de o'r Fenni, ger Llanofer fodern. Heddiw dim ond twmpath mewn cae ger yr afon sydd ar ôl.

## Cyflafan y Nadolig 
Mae Seisyll ap Dyfnwal yn fwyaf adnabyddus am ei farwolaeth mewn cynllwyn gan y Barwn Normanaidd, William de Braose, 3ydd Arglwydd Bramber, a drefnodd i'w lofruddio mewn gwaed oer ar Ddydd Nadolig (neu yn agos ati) yn 1175 yng Nghastell y Fenni.

Gwahoddwyd Seisyll, ynghyd â holl dywysogion eraill Cymru, ac arweinwyr o blith yr ardal, i Gastell y Fenni adeg y Nadolig gan William De Braose gyda'r ddealltwriaeth y byddant yn gallu trafod eu cwynion, goresgyn eu gwahaniaethau a chynllunio cyfnod o heddwch cymharol yn dilyn cyfnod o wrthdaro. Gwnaeth rhai arweinwyr Cymreig beidio mynd, oherwydd nad oeddent yn llwyr ymddiried yn de Braose. Roedd Seisyll yn bresennol ynghyd â'i fab hynaf Sieffre. Fe ymunodd rhan fwyaf o'r arweinwyr eraill gydag e, yn hyderus o'r bwriad heddychlon, gan ildio eu harfau cyn mynd mewn i'r castell. Unwaith yr oeddent du fewn i'r waliau ymosodwyd arnyn nhw yn ddidrugaredd gan ddynion arfog.

Yna aeth De Braose a'i ddynion ar geffylau, a charlamu ychydig filltiroedd i gartref Seisyll lle daliwyd a llofruddiwyd ei fab ieuengaf, Cadwaladr, bachgen saith mlwydd oed. Daliwyd ei wraig hefyd, ond nid yw ei ffawd hi'n sicr.

Roedd gweithred De Braose yn dial am farwolaeth ei ewythr Henry FitzMiles, a laddwyd gan y Cymry yn gynharach yn y flwyddyn. Roedd yr union lofrudd yn anhysbys yn ôl y sôn ond mae'n debyg mai Seisyll oedd dan amheuaeth. Strategaeth De Braose oedd cael gwared ar yr holl rai a allai fod wedi cyflawni'r lladdiad ac fe gafodd wared ar arweinyddiaeth brofiadol y grymoedd Cymreig yn yr ardal, ansefydlogi y rhanbarth ac achub ar y cyfle i'w trechu.

Effaith hyn i gyd oedd hollti'r berthynas Eingl-Gymreig am genedlaethau.

## Etifeddiaeth 
Daeth enw teuluol de Braose yn gysylltiedig â thriniaeth waradwyddus ac o'r pwynt yma ymlaen roedd disgynyddion de Braose yn wynebu casineb, ofn a gelyniaeth. Enillodd De Braose ei hun y llysenw 'Bwgan y Fenni' am ei ymddygiad a'r dial a ddilynodd ar deuluoedd ei elynion. Ymddialwyd am farwolaeth Seisyll yn 1182 gan Hywel ap Iorwerth, arglwydd Cymraeg Caerllion, mewn ymgyrch lle lladdwyd siryf Henffordd ac ymosodwyd ar gastell y Fenni. Yn ddiweddarach, syrthiodd mab ac etifedd De Braose o ffafriaeth frenhinol, gan farw yn alltud, ac mae'n bosib llwgodd ei wraig a'i mab i farwolaeth, tra'n garcharor yng Nghastell Windsor ac yng Nghastell Corfe yn 1210.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1175
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Categori:Brenhiniaeth Cymru
Rheilffordd Union Pacific

Mae ‘’’Rheilffordd Union Pacific’’’ yr un mwyaf yn yr Unol Daleithiau gyda 32,100 milltir o reilffyrdd yn 23 o’r taleithiau gorllewinol a chanolog. Mae’n cario nwyddau yn hytrach na theithwyr. Mae ganddynt 42,900 o weithwyr a 8,500 o locomotifau.

## Hanes
Ffurfiwyd yr 'Union Pacific Rail Road' ar 1 Gorffennaf 1862 gan Deddf y Pacific Railway. Pasiwyd y deddf gan Arlwydd Abraham Lincoln, yn caniatáu adeiladu rheilffyrdd o Afon Missouri i’r Môr Tawel. Dechreuodd y Union Pacific i’r gorllewin o Council Bluffs, Iowa i gyfarfod Rheilffordd Central Pacific, y dechreuodd o Fae San Francisco.

[dim|bawd|260px|Trên yn pasio [Parc reilffordd Rochelle, Illinois ]]
bawd|dim|260px
[bawd|dim|260px|UP [Union Pacific Big Boy yn Amgueddfa reilffordd Scranton ]]

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Union Pacific
Traeth Benllech

bawd|Traeth Benllech

Traeth ar arfordir Ynys Mon, Cymru, yw **Traeth Benllech**. Fe'i lleolir yn nhref Benllech.

Mae dŵr y môr yn ddiogel ar gyfer ymdrochi a phadlo ac mae llawer o byllau creigiau yno. Pan fydd y llanw yn isel, mae milltiroedd o draeth i'w weld. Mae mynediad i'r traeth am ddim.

## Cyfleusterau
Mae promenâd yno ar gyfer mynd am dro neu feicio. Mae toliedau a ysbienddrych y gallwch dalu i'w ddefnydio. Mae arcêd a nifer o lefydd bwyta. Mae cyfleusterau ar gyfer yr anabl gyda mynediad i bramiau ac ymwelwyr anabl i'r traeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Llanfair Mathafarn Eithaf
Categori:Traethau Cymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau

Mae'r **Ysgrifennydd Gwladol** (Saesneg: *United States Secretary of State*) yn uwch swyddog yn llywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau, a phennaeth ar Adran Wladol yr U.D. Prif swyddogaeth yr Ysgrifennydd Gwladol yw polisi tramor ac ystyrir y swydd fod cyfwerth â rôl y Gweinidog Materion Tramor mewn gwledydd eraill.

## Rhestr Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau 

Categori:Adran Wladol yr Unol Daleithiau
Gwladol
Unol Daleithiau
Adrannau gweithredol ffederal yr Unol Daleithiau

**Adrannau gweithredol ffederal yr Unol Daleithiau** yw prif adrannau cangen weithredol llywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau. Mae 15 o adrannau gweithredol ar hyn o bryd.

Derbyna penaethiaid yr adrannau gweithredol y teitl *Ysgrifennydd* eu hadrannau priodol, ac eithrio'r Twrnai Cyffredinol sef pennaeth yr Adran Gyfiawnder (a'r Postfeistr Cyffredinol a oedd yn bennaeth ar Adran y Swyddfa Bost tan 1971).

Penodir penaethiaid yr adrannau gweithredol gan yr Arlywydd ac maent yn cael dechrau ar eu gwaith wedi iddynt gael cadarnhad gan Senedd yr Unol Daleithiau. Maent yn gwasanaethu er pleser yr Arlywydd.

## Adrannau gweithredol 
### Adrannau gweithredol presennol 
Cynhwysa'r adrannau gweithredol presennol, yr Adran Wladol, Adran y Trysorlys, yr Adran Gyfiawnder, yr Adran Fewnol, yr Adran Amaeth, yr Adran Fasnach, yr Adran Lafur, yr Adran Amddiffyn, yr Adran Iechyd a Gwasanaethau Dynol, yr Adran Dai a Datblygiad Trefol, yr Adran Drafnidiaeth, yr Adran Ynni, yr Adran Addysg, yr Adran Faterion Cyn-filwyr ac Adran Ddiogelwch y Famwlad.

### Cyn adrannau gweithredol 
Cynhwysa'r cyn adrannau gweithredol, yr Adran Ryfel (1789-1947), Adran y Swyddfa Bost (1792-1971), yr Adran Fasnach a Llafur (1903-1913), Adran y Fyddin (1947-1949), Adran y Llynges (1798-1949), Adran y Lluoedd Awyr (1946-1949), yr Adran Iechyd, Addysg a Lles (1953-1979).


Categori:Adran weithredol llywodraeth yr Unol Daleithiau
Categori:Asiantaethau llywodraeth yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Traeth Bae Trearddur

bawd|Traeth Bae Trearddur

Traeth ar arfordir Ynys Mon, Cymru, yw **traeth Bae Trearddur**. Fe'i lleolir yn Nhrearddur.

Mae promenâd ochr yn ochr â'r traeth a mynediad i gadeiriau olwyn a bygis drwy ddefnyddio'r ramp. Mae maes parcio talu ac arddangos yno.

## Cyfleusterau
Traeth tywod sydd i'w cael yno.  Mae'r traeth yn boblogaidd ar gyfer chwaraeon dŵr. Mae cae chwarae wedi e'i leoli gyferbyn â'r traeth. Mae yna ardal ymdrochi yn ddiogel yno.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Trearddur
Categori:Traethau Cymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Walwneg

Iaith Romáwns o'r continwwm ''langues d'oïl* yw **Walwneg** a siaredir yn ardal Walonia yn ne Gwlad Belg, mewn ambell pentref yng ngogledd Ffrainc, ac yn hanesyddol yng ngogledd-ddwyrain Wisconsin, UDA. Hon yw iaith frodorol y Walwniaid, sydd hefyd yn siarad tafodieithoedd Ffrangeg.

## Llenyddiaeth 
Yng nghanol y 12g, ysgrifennwyd croniclau lleol a dramâu crefyddol yn Walwneg. Yn ddiweddarach, cyfansoddwyd caneuon, dramâu a libretos yn yr iaith. Sefydlwyd y *Société Liègeoise de Littérature Wallonne'' yn 1856 i hyrwyddo llenyddiaeth Walwneg. Cafodd sillafu a gramadeg yr iaith Walwneg eu safoni gan ysgolheigion yn yr 20g, gan greu ffurf lenyddol fodern ar Walwneg.


Categori:Ieithoedd Gwlad Belg
Categori:Ieithoedd Ffrainc
Categori:Ieithoedd Romáwns
13 Reasons Why

Cyfres ddrama ar-lein yw ***13 Reasons Why*** (ysgrifennir ar-sgrin fel ***Th1rteen R3asons Why***) sy'n seiliedig ar y nofel a gyhoeddwyd yn 2007 gan Jay Asher ac addaswyd gan Brian Yorkey i Netflix. Mae'r gyfres yn dilyn myfyrwr, Clay Jensen, a'i ffrind Hannah Baker, merch a laddodd ei hun ar ôl dioddef cyfres o amgylchiadau digalon a achoswyd gan rai unigolion yn ei hysgol. Ceir bocs o dapiau casét yn manylu'r 13 rheswm am ei hunanladdiad.

Cynhwysa'r tymor cyntaf o 13 o benodau. Cynhyrchwyd y gyfres gan July Moon Productions, Kicked to the Curb Productions, Anonymous Content a Paramount Television. Yn wreiddiol, roedd yn mynd i fod yn ffilm i'w darlledu gan Universal Pictures gyda Selena Gomez yn y prif rôl, ond mabwysiadwyd y cynhyrchiad gan Netflix yn 2015 gyda Gomez fel cynhyrchydd gweithredol. Rhyddhawyd y tymor cyntaf a'r bennod arbennig, *13 Reasons Why: Beyond the Reasons*, ar Netflix ar yr 31 Mawrth 2017.

Mae'r gyfres wedi derbyn adolygiadau cadarnhaol o feirniaid a chynulleidfaoedd, sydd wedi canmol ei thestun a chymeriadau, yn enwedig y ddau actor arweiniol, Dylan Minnette a Katherine Langford. Mae hefyd wedi denu dadl o ganlyniad i'w phortread graffig o faterion sensitif sef hunanladdiad a thrais rhywiol, yn ogystal â chynnwys aeddfed arall. Ym mis Mai o 2017, cyhoeddwyd y bydd tymor arall yn cael ei ddarlledu yn 2018.

## Stori 
Mae Clay Jensen yn cyrraedd ei dŷ ac yn darganfod bocs dirgel tu fas iddo. O'i fewn, mae e'n darganfod saith casét dau-ochrog  a recordwyd gan Hannah Baker, ei ffrind agos, a laddodd ei hun rhyw ddwy wythnos yn gynharach. Ar y tapiau, mae Hannah yn datgelu dyddiadur llafar torcalonnus ac yn manylu'r 13 rheswm a wthiodd iddi ddiweddu ei bywyd. Mae ei chyfarwyddiadau yn glir: un o'r rhesymau am ei hunanladdiad ydy pob person a dderbyna'r bocs. Ar ôl i bob person wrando ar y tapiau, mae'n rhaid iddynt basio'r pecyn ymlaen i'r derbynnydd nesaf. Pe bai rhywun beidio â dilyn y cyfarwyddiadau, wedyn caiff set gwahanol o dapiau ei rhyddau i'r cyhoedd. Cyfeirir pob tâp i berson penodol yn ei hysgol ac yn manylu eu cyfraniad at ei hunanladdiad yn y pen draw. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2017
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Netflix
Maes Awyr Haneda, Tokyo

Mae **Maes awyr Haneda** un o ddau sydd yn gwasanaethu Tokyo. Maes awyr Narita yw’r llall.

Agorwyd Haneda ym 1931, ac oedd y maes awyr mwyaf yn Siapan. Cymerwyd awyrlu’r Unol Daleithiau drosodd ym 1945, ac oedd o’n faes awyr milwrol. Estynnwyd y rhedfeydd i fod yn 1.65 cilomedr a 2.1 cilomedr. Dechreuodd ehediadau sifil rhyngwladol ym 1947 ac ehediadau mewnol ym 1951. gadawodd Awyrlu'r Unol Daleithiau ym 1952.
dim|bawd|260px
dim|bawd|260px

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Haneda

Haneda
Cerddoriaeth y Dadeni

Cyfnod o gerddoriaeth sydd yn cyfateb yn fras i 1400–1600, oes y Dadeni Dysg yn Ewrop, oedd **cerddoriaeth y Dadeni**. Cafodd ei ragflaenu gan gerddoriaeth yr Oesoedd Canol a'i olynu gan y cyfnod baróc.

Yr Eglwys Gatholig oedd yn rheoli cerddoriaeth gynharach Ewrop, ac heblaw am ganeuon gwerin bu'r mwyafrif o gyfansoddiadau yn seiliedig ar y blaensiant grefyddol. Parhaodd dylanwadau Cristnogol yn ystod y Dadeni, er enghraifft yr Offeren Ladin, ond cafwyd mwy o ryddid gan gyfansoddwyr i dynnu ysbrydoliaeth o gelfyddyd, mytholeg glasurol, a'r gwyddorau. O ganlyniad i'r wasg argraffu, cyhoeddwyd cerddoriaeth a'i dosbarthwyd ar wasgar am y tro cyntaf.

Cerddoriaeth i leisiau oedd y mwyaf o gyfansoddiadau'r Dadeni, gan amlaf darnau corawl neu fadrigalau. Ffynnodd cerddoriaeth ddi-lais hefyd, ar gyfer offerynnau megis y modgorn a'r liwt.

Yn wahanol i lenyddiaeth a chelfyddyd y Dadeni, cychwynnodd y datblygiadau cerddorol yng ngogledd Ffrainc, Fflandrys a'r Isalmaen yn hytrach na'r Eidal. Yn ddiweddarach, ymddangosodd cyfansoddwyr Eidalaidd megis Andrea a Giovanni Gabrieli, Allegri, a Palestrina.


Dadeni
Categori:Y Dadeni Dysg
Ysgol Repton

Ysgol breifat ar gyfer disgyblion dydd a disgyblion preswyl 13 i 18 oed yw **Ysgol Repton** () a leolir yn Repton, Swydd Derby, yn Lloegr. Sefydlwyd ym 1557 ar gyfer bechgyn yn unig, a derbynwyd merched am y tro cyntaf yn y 1970au, yn y chweched dosbarth yn unig. O fewn ugain mlynedd, trodd yr ysgol yn hollol gymysg.

## Cyn-ddisgyblion enwog 
* Harold Abrahams
* Jeremy Clarkson
* Roald Dahl
* Ian Grist
* Christopher Isherwood
* Vernon Watkins

## Athrawon enwog 
* Morgan Maddox Morgan-Owen

## Cyfeiriadau 
Categori:Sefydliadau 1557
Repton
Repton
Coleg Glasneth

bawd|Cofeb Coleg Glasneth
Roedd **Coleg Glasneth** (Cernyweg: *Kolji Glasneth*; Saesneg: *Glasney College*) yn ganolfan eglwysig ganoloesol yn Pennrynn, Cernyw. Sefydlwyd y coleg ym 1265 gan yr Esgob Bronescombe a bu'n ganolfan o rym eglwysig yng Nghernyw ei gyfnod, a’r mwyaf adnabyddus a’r pwysicaf o sefydliadau crefyddol y genedl.

## Cefndir
Yn ôl traddodiad trawyd Walter Bronescombe, Esgob Caerwysg, gyda salwch difrifol wrth ymweld â’r Almaen. Fel rhan o’i salwch dioddefodd nifer o byliau o ddeliriwm. Yn ystod ei gyfnodau o ddeliriwm cafodd *weledigaethau* o Sant Thomas Becket. Addawodd Becket y byddai Walter yn dychwelyd i lawn iechyd trwy ras Duw. Fel diolch am ei adferiad gorchmynnodd Becket iddo adeiladu eglwys golegol er gogoniant Duw ac yn enw Sant Tomos y Merthyr yng nghoedwig Glasneth. Mae hanes gweledigaethau Archesgob Bronescome wedi eu cyhoeddi mewn dogfen o’r 15 ganrif o’r enw  *Cartwlari Glasneth*, sydd yng ngofal gwasanaeth archifau Cyngor Cernyw.

## Hanes
Saif y coleg ar ben cilfach fechan. Dylanwadwyd ar rannau o'r adeilad gan bensaernïaeth Eglwys Gadeiriol Caerwysg. Cynhwysai’r coleg tri thŵr a oedd yn amddiffyn y coleg a thref Pennrynn.

Coleg Glasneth oedd y corff clerigol mwyaf yng Nghernyw, mor fawr ag unrhyw un o’r mynachlogydd o’r un cyfnod a gydag incwm cyfatebol, yn deillio'n bennaf o ddegymau rheithorol plwyfi Budhek, Colan, Lannfyek , Sen Ke, Manahan, Lannvorek, Ponsnowyth, Eglosallen, Eglosenoder, Bosheydhlann, St Goran, Lannust, Merthersydhni, a Sen Senar.

Er ei faint ni fu mynachod yn byw yn y coleg, gan ei fod yn eglwys golegaidd neu’n glaseglwys oedd a phwyslais ar addysg grefyddol a hyfforddi offeiriaid plwyf yn hytrach na bywyd ynysig o ddefod a gweddi. Er hynny roedd ganddi ddeuddeg o ganoniaid, saith ficer, 13 o offeiriad, 11 prebendari, profost a chwech o gantorion.

William Bodrugan oedd y Profost cyntaf gan wasanaethu o 17 Ebrill 1283 hyd 1288, pan cafodd ei ddyrchafu’n Archddiacon Cernyw.

## Dramâu Miragl
Er bod defodau’r eglwys Gatholig yn cael eu cynnal trwy’r iaith Ladin cyn y 16g, roedd eglwysi yn dathlu gwyliau mabsant a gwyliau mawr eraill y calendr Cristionogol trwy berfformio dramâu miragl yn iaith y brodorion. Dramâu lle fu actorion yn perfformio storïau am fuchedd saint neu hanesion o’r Beibl. O’r dramâu miragl sydd wedi goroesi yn yr iaith Gernyweg ysgrifennwyd neu gadwyd copïau ohonynt yng Ngholeg Glasneth gan gynnwys:

* Beunans Meriasek Buchedd Sant Meriasek / Meiriadog)
* Bywnans Ke Buchedd Sant Ke – Cai yn chwedloniaeth Y Brenin Arthur
* Yr Ordinalia, tair drama mewn Cernyweg Canol sy’n trafod Creu’r Byd, marwolaeth Iesu Grist, ac atgyfodiad yr Iesu
* Pascon agan Arluth Dioddefaint ein harglwydd 

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant Cernyw
Categori:Dramâu Cernyweg
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghernyw
Categori:Hanes Cernyw
Llyfryn sieb

Llyfryn byr o lenyddiaeth ysgafn oedd yn boblogaidd yng ngorllewin Ewrop ac America yn y cyfnod modern cynnar yw **llyfryn sieb**. Fel rheol roedd y llyfryn sieb yn bamffled o bedair tudalen, neu luosrif o bedwar, gan amlaf 5½×4¼&nbsp;modfedd, wedi ei bwytho a chyda torluniau pren yn darlunio'r stori. Cawsant eu cyhoeddi'n ddi-enw a'u gwerthu gan drafaelwyr. Roeddynt yn cynnwys amryw o ddeunydd darllen poblogaidd: straeon am arwyr, chwedlau, llên gwerin, straeon beiblaidd, ffraethebion a digrifwch, baledi, straeon am droseddau a dihirod, hwiangerddi a rhigymau plant, gwersi ysgol, a breuddwydion, a ffurfiau defnyddiol megis almanaciau.

Y Ffrancod oedd y cyntaf i gyhoeddi llyfrynnau sieb, a hynny ar ddiwedd y 15g. Ffynnodd y *Volksbücher* yn yr Almaen yng nghanol yr 16g, ac roedd y rhain yn cynnwys addasiadau rhyddiaith o ramantau canoloesol ac amryw straeon o wledydd eraill. Ymddangosodd llyfrynnau tebyg yn Lloegr, ac oddi yno danfonwyd enghreifftiau i'r Amerig a gawsant eu hailargraffu'n lleol.

Y cylchgrawn rhad a ganodd gnul y llyfryn sieb yn y 19g.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Alexander Helm, *The Chapbook Mummers’ Plays: A Study of the Printed Versions of the North-West of England* (Caerlŷr: Guizer, 1969)
* Peter Stockham, *Chapbook ABC’s: Reprints of Five Rare and Charming Early Juveniles* (Efrog Newydd: Dover, 1974).
* Harry B. Weiss, *A Book About Chapbooks, the People’s Literature of Bygone Times* (Trenton, New Jersey: Edwards Brothers, 1942).

Categori:Cynnyrch papur
Categori:Cyhoeddiadau yn ôl ffurf
Categori:Llenyddiaeth yr 16eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth yr 17eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth y 18fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth y 19eg ganrif
Adran Wladol yr Unol Daleithiau

Mae **Adran Wladol yr Unol Daleithiau** (Saesneg: *United States Department of State*) yn adran weithredol ffederal yr Unol Daleithiau sy'n cynghori'r Arlywydd ac sy'n arwain y wlad ar faterion polisi tramor.

Arweinir yr Adran gan yr Ysgrifennydd Gwladol a enwebir gan yr Arlywydd ac a gadarnheir gan y Senedd. Mae hefyd yn aelod o'r Cabinet. Yr Ysgrifennydd Gwladol presennol (2024) yw Antony Blinken, a hynny ers 2021.


Gwladol
Categori:Diplomyddiaeth yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Hen Roeg (iaith)

[bawd|305px|Dechreuad yr [Odyseia gan Homeros.]]
Ffurf hynafol ar yr iaith Roeg yw **Hen Roeg** a siaredid yng Ngroeg yr henfyd o'r 9g CC i'r 6g OC. Rhennir yn fras yn gyfnodau Hynafol (9g i'r 6g CC), Clasurol (5g a'r 4g CC), ac Helenistaidd (3g CC i'r 6g OC). Rhagflaenir gan Roeg Fyseneaidd yn yr ail fileniwm CC.

Gelwir iaith yr oes Helenistaidd yn Roeg Coine ("cyffredin"), sef iaith y Testament Newydd. Ar ei ffurf gynharaf, mae Coine yn debyg iawn i Roeg Atica, ac ar ei ffurf ddiweddaraf yn dynesu at Roeg yr Oesoedd Canol. Cyn y cyfnod Coine, rhennir yr iaith glasurol yn sawl tafodiaith.

Yr Hen Roeg oedd iaith Homeros ac hanesyddion, dramodwyr, ac athronwyr Athenaidd y 5g CC. Benthycir nifer o eiriau mewn ieithoedd Ewropeaidd o'r Hen Roeg, ac astudiasai'r iaith, yn aml ynghyd â Lladin, mewn ysgolion a phrifysgolion Ewrop ers y Dadeni Dysg.


Categori:Groeg
Categori:Groeg yr Henfyd
Groeg
Walwniaid

Pobl Ladinaidd sy'n frodorol i Walonia yn ne Gwlad Belg yw'r **Walwniaid**. Maent yn siarad tafodieithoedd Ffrangeg a'r Walwneg. Disgynna'r Walwniaid o'r Gâl-Rufeiniaid a chanddynt waedoliaeth Germanaidd o'r hen Ffranciaid. Maent yn cyfri am ryw traean o boblogaeth Gwlad Belg, ac hwy yw grŵp ethno-ieithyddol fwyaf y wlad ar ôl y Ffleminiaid. Amcangyfrifir bod 4.2–5.3&nbsp;miliwn o Walwniaid ethnig yn y flwyddyn 2015.

Yn ystod yr oes Rufeinig, cafodd y boblogaeth ei Ladineiddio i raddau helaeth, yn fwy felly na'r Ffrancod.

## Diwylliant 
### Llenyddiaeth 
Er datblygiad yr iaith lafar yn iaith Romáwns, Lladin oedd prif iaith lenyddol yr ardal o'r 9g i'r 11g. Yng nghanol y 12g, ysgrifennwyd croniclau lleol a dramâu crefyddol yn Walwneg. Traddodiad yn yr 17g oedd y *pasquèyes*, cerddi ar bynciau lleol yn iaith y werin. Yn ddiweddarach, cyfansoddwyd caneuon, dramâu a libretos yn Walwneg. Cafodd sillafu a gramadeg yr iaith Walwneg eu safoni gan ysgolheigion yn yr 20g, gan greu ffurf lenyddol fodern ar Walwneg.

## Cyfeiriadau 

Categori:Grwpiau ethnig yng Ngwlad Belg
Categori:Pobloedd Romáwns
Categori:Walonia
Cabinet yr Unol Daleithiau

Mae **Cabinet yr Unol Daleithiau** (Saesneg: *Cabinet of the United States*) yn rhan weithredol o lywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau sydd fel arfer yn ymddwyn fel corff cynghori i Arlywydd yr Unol Daleithiau.

Yn rhan o'r Cabinet, y mae swyddogion a benodir uchaf o gangen weithredol y llywodraeth, ac y maent yn gwasanaethu o dan yr Arlywydd. Cynhhwysa'r rhain yr Is-Arlywydd a phenaethiaid yr adrannau gweithredol ffederal. Gwasanaetha aelodau'r Cabinet (ac eithrio'r Is-Arlywydd) er pleser yr Arlywydd.

Gall holl swyddogion cyhoeddus ffederal, gan gynnwys aelodau'r Cabinet, eu huchelgyhuddo gan Dŷ'r Cynrychiolwyr. Yn ogystal, mae'n bosibl iddynt gael eu rhoi ar dreial yn y Senedd ar gyfer "brad, llwgrwobrwyo, ac uchel droseddau a chamymddygiadau".

## Cabinet presennol 
Dyma 16 prif aelod Cabinet yr Unol Daleithiau yn nhrefn olyniaeth i'r Arlywyddiaeth.


Categori:Adran weithredol llywodraeth yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Madeleine Albright

Roedd **Madeleine Jana Korbel Albright** (ganed Marie Jana Korbelová; 15 Mai 1937 &ndash; 23 Mawrth 2022) yn wleidydd a diplomydd o'r Unol Daleithiau.

Cafodd ei geni ym Mhrâg, fel Marie Jana Korbelová, yn ferch i'r diplomydd Tsiec Josef Korbel, a'i wraig Anna (née Spieglová).

Bu'n Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau rhwng 1997 a 2001 dan Arlywyddiaeth Bill Clinton. Cafodd Albright ei beirniadu am ei rôl yn bomio Serbia gan NATO ym 1999. Cafodd ei chyhuddo o hiliaeth ar ôl ffrae gyda phrotestwyr ym Mhrâg. 
 
Bu farw Albright o ganser, yn 84 oed.

## Cyfeiriadau
Gwladol
Categori:Adran Wladol yr Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1937
Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Elinor Gwynn

Amgylcheddwraig a bardd Cymraeg o Rostryfan ger Caernarfon yw **Elinor Gwynn**. Enillodd Goron yr Eisteddfod Genedlaethol yn Awst 2016 am ei dilyniant "Llwybrau".

Magwyd Elinor Gwynn yng Nghaerdydd a Chaerfyrddin.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Prifeirdd
Lawrence Eagleburger

Roedd **Lawrence Sidney Eagleburger** (1 Awst 1930 – 4 Mehefin 2011) yn wleidydd a diplomydd Americanaidd.

Gwasanaethodd fel Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau am gyfnod byr o dan yr Arlywydd George H. W. Bush.

Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Gwladol
Categori:Adran Wladol yr Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
James Baker

Mae **James Addison "Jim" Baker III** (ganed 28 Ebrill 1930) yn dwrnai a gwleidydd Americanaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adran Wladol yr Unol Daleithiau
Gwladol
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Genedigaethau 1930
Unol Daleithiau
Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau
George P. Shultz

Roedd **George Pratt Shultz** (13 Rhagfyr 1920 – 6 Chwefror 2021) yn economegydd, gwleidydd a gŵr busnes o'r Unol Daleithiau.

Rhwng 1974 a 1982 roedd yn swyddog yng nghwmni peirianneg Bechtel. Bu'n ddylanwadol yn llunio polisi tramor Arlywydd Ronald Reagan a gwasanaethodd dri Arlywydd Gweriniaethol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Gwladol
Categori:Adran Wladol yr Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Diwethafiaeth

Diwinyddiaeth neu athrawiaeth grefyddol sydd yn ymwneud â'r pethau diwethaf neu ddiwedd y byd yw **diwethafiaeth**, **esgatoleg** neu **eschatoleg**. Mae crefyddau a mytholegau ar draws y byd yn darogan cyfnod terfynol i hanes y ddynolryw. Er enghraifft, mae Cristnogaeth yn rhagweld datguddiad trwy atgyfodiad y meirw, y Farn Ddiwethaf, y cyfnod Meseianaidd, y frwydr olaf rhwng Crist a'r Anghrist yn Armagedon, a chyfiawnhad Duw. Arddela cynddelwau diwethafaidd yn ogystal gan fudiadau seciwlar.

## Cyfeiriadau 

Categori:Diwinyddiaeth
Categori:Mytholeg
Alexander Haig

Roedd **Alexander Megis "Al" Haig Jr.** (2 Rhagfyr 1924 – 20 Chwefror 2010) yn gadfridog Byddin yr Unol Daleithiau.

Gwasanaethodd fel yr Ysgrifennydd Gwladol o dan yr Arlywydd Ronald Regan, a Phennaeth Staff y Tŷ Gwyn o dan yr Arlywyddion Richard Nixon a Gerald Ford.

Yn ogystal â hyn, gwasanaethodd hefyd fel Is-Bennaeth Staff y Fyddin, yr ail swyddog uchaf yn y Fyddin, a Goruchaf Gadlywydd y Cyngheririaid Ewrop, yn arwain holl luoedd yr Unol Daleithiau a NATO yn Ewrop.

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Gwladol
Categori:Penaethiaid Staff y Tŷ Gwyn
Categori:Adran Wladol yr Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Edmund Muskie

Roedd **Edmund Sixtus "Ed" Muskie** (28 Mawrth 1914 – 26 Mawrth 1996) yn wleidydd Americanaidd.

 

Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Gwladol
Categori:Adran Wladol yr Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Socialist Standard

Mae'r ***Socialist Standard*** yn gylchgrawn misol sosialaidd a gyhoeddwyd heb ymyrraeth ers mis Medi 1904 gan y Blaid Sosialaidd Prydain Fawr.
Mae'r cylchgrawn yn canolbwyntio ar Marcsaidd dadansoddiad o ddigwyddiadau cyfoes, yn enwedig y rhai sy'n effeithio ar y Deyrnas Unedig.
## Hanes 
bawd|Socialist Standard, Hydref 1904 Oferedd Diwygio
Y golygyddion cyntaf oedd Robert Elrick a Jack Fitzgerald. Fitzgerald olygu ar gyfer 25 mlynedd Hyd ei farwolaeth yn 1929. Yn wreiddiol y pwyllgor golygyddol ei Etholedig.
Erthyglau ac areithiau gan Karl Kautsky, Jules Guesde, Paul Lafargue, Rosa Luxemburg a August Bebel ymddangos yn rheolaidd yn y *Socialist Standard* ac un o'i sgwpiau cynharaf oedd cyfweliad gyda Marx mab-yng-nghyfraith ar y rhyfel Russo-Siapan.

Yn ystod y cynnwrf yn Rwsia yn 1905 llythyr gan Elias Roubanovitch-ar ran y Pwyllgor Canolog y Blaid Lafur Rwsia Ddemocrataidd Gymdeithasol Parti-gofyn am arian i helpu'r rhai sy'n ymladd yn erbyn y Tsar ei gyhoeddi yn y *Socialist Standard* ar gais Huysmans y Swyddfa ryngwladol.
Yn 1937 nododd Syr William Bodkin i'r Seland Newydd Senedd *Socialist Standard* oedd 'yr awdurdod mwyaf rhagorol yn y byd Sosialaidd yn yr Ymerodraeth Brydeinig'.
### 21ain Ganrif
Ers 2000, mae'r *Socialist Standard* wedi cael ei gyhoeddi ar-lein.
I ddathlu canmlwyddiant y blaid yn 2004, erthyglau saith deg eu dewis o dros ddeng mil o'i hanes eu casglu a gyhoeddwyd ym Mai mewn *Socialism or Your Money Back*.
Yn 2016, dywedwyd Bernie Sanders wedi bod yn danysgrifiwr.
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*www.worldsocialism.org/spgb/socialist-standard/

Categori:Cylchgronau Saesneg
Categori:Cylchgronau sosialaidd
Plaid Sosialaidd Prydain Fawr

Mae'r *Blaid Sosialaidd Prydain Fawr* (Socialist Party of Great Britain) yw'r blaid sosialaidd hynaf ym Mhrydain Fawr.
Mae'n barti Marcsaidd chwyldroadol gwrthwynebu reformism.
Wedi'i ysbrydoli gan y Blaid Sosialaidd Canada, mae'n gadael y Ffederasiwn Ddemocrataidd Gymdeithasol, a gadawodd yr Ail Rhyngwladol.
Mae wedi cyhoeddi y papur newydd Socialist Standard fisol ers 1904 heb ymyrraeth.

## Hanes etholiadol
Mae'r SPGB wedi herio etholiadau cyffredinol ers 1945, dim ond ymladd llond llaw o etholaethau bob tro.

Yn 2014, y blaid seddau yn y hymladd Senedd Ewrop etholiad ar gyfer rhanbarthau Cymru a De Ddwyrain Lloegr, ac yn gymwys i gael darllediad plaid wleidyddol. Yng Nghymru maent yn ennill 1,384 o bleidleisiau (0.19%) ac yn rhanbarth De-ddwyrain 5454 bleidleisiau (0.23%).

## Cyfeiriadau 
Sosialaidd Prydain Fawr
Categori:Sefydliadau 1904
Cyrus Vance

Roedd **Cyrus Roberts Vance** (27 Mawrth 1917 – 12 Ionawr 2002) yn gyfreithiwr o'r Unol Daleithiau.

Gwasanaethodd fel Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau o dan yr Arlywydd Jimmy Carter o 1977 i 1980. Cyn hynny, daliodd y swyddi Ysgrifennydd y Fyddin a'r Dirprwy Ysgrifennydd Amddiffyn.

Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Gwladol
Categori:Adran Wladol yr Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
William P. Rogers

Roedd **William Pierce Rogers** (23 Mehefin 1913 – 2 Ionawr 2001) yn wleidydd, diplomydd a chyfreithiwr Americanaidd.

Gwasanaethodd fel Twrnai Cyffredinol yr Unol Daleithiau o dan yr Arlywydd Dwight D. Eisenhower, ac Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau o dan yr Arlywydd Richard Nixon. Er yr oedd yn gyfrinachddyn agos i Nixon, fe'i fwrir i'r cysgod yn ei rôl gan yr Ymgynghorydd Diogelwch Cenedlaethol Henry Kissinger, dyn a aeth yn ei flaen i'w olynu.

 

Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Gwladol
Categori:Adran Gyfiawnder yr Unol Daleithiau
Categori:Twrneiod Cyffredinol yr Unol Daleithiau
Categori:Adran Wladol yr Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Twrnai Cyffredinol yr Unol Daleithiau

Mae'r **Twrnai Cyffredinol yr Unol Daleithiau** (Saesneg: *United States Attorney General*) yn bennaeth ar Adran Gyfiawnder yr Unol Daleithiau.

Mae'r Twrnai Cyffredinol yn gyfrifol am faterion cyfreithiol, yn ogystal â bod yn brif swyddog gorfodi'r gyfraith a phrif gyfreithiwr i lywodraeth yr Unol Daleithiau. Mae hefyd yn gyfrifol am benderfyniadau sy'n ymwneud â'r gosb eithaf ffederal.

Penodir y Twrnai Cyffredinol gan Arlywydd yr Unol Daleithiau a chaiff dechrau ar ei swydd wedi cadarnhad gan Senedd yr Unol Daleithiau. Mae deiliad y swydd yn ddarostyngedig i'w ddiswyddo gan yr Arlywydd a'i uchelgyhuddo gan y Gyngres.

Y Twrnai Cyffredinol presennol yw Monty Wilkinson, yn ei swydd ers 20 Ionawr 2021. Mae'r Twrnai Cyffredinol yn aelod o'r Cabinet ac yn seithfed yn yr olyniaeth i'r arlywyddiaeth.

Categori:Adran Gyfiawnder yr Unol Daleithiau
Categori:Cabinet yr Unol Daleithiau
Categori:Twrneiod Cyffredinol yr Unol Daleithiau
Swyddfa'r Tŷ Gwyn

Mae '''Swyddfa'r Tŷ Gwyn'* (Saesneg: *White House Office'') yn endid o fewn Swyddfa Weithredol Arlywydd yr Unol Daleithiau. Arweinir Swyddfa'r Tŷ Gwyn gan Bennaeth Staff y Tŷ Gwyn sydd hefyd yn bennaeth ar y Swyddfa Weithredol.

Categori:Arlywyddiaeth yr Unol Daleithiau
Swyddfa Weithredol Arlywydd yr Unol Daleithiau

bawd|Sêl Swyddfa Weithredol Arlywydd yr Unol Daleithiau

Mae **Swyddfa Weithredol Arlywydd yr Unol Daleithiau** (Saesneg: *Executive Office of the President of the United States*) yn cynnwys prif staff yr Arlywydd yr Unol Daleithiau cyfredol a nifer o lefelau o staff cynorthwyol. Arweinir y Swyddfa Weithredol gan Bennaeth Staff y Tŷ Gwyn.

Categori:Arlywyddiaeth yr Unol Daleithiau
Adran Gyfiawnder yr Unol Daleithiau

Mae **Adran Gyfiawnder yr Unol Daleithiau** (Saesneg: *United States Department of Justice*) yn adran weithredol ffederal llywodraeth yr Unol Daleithiau. Mae'r Twrnai Cyffredinol yr Unol Daleithiau yn bennaeth ar yr adran.

Categori:Adrannau gweithredol ffederal yr Unol Daleithiau
Categori:Adran Gyfiawnder yr Unol Daleithiau
Categori:Gweinyddiaethau cyfiawnder
Pennaeth Staff y Tŷ Gwyn

Yn draddodiadol, **Pennaeth Staff y Tŷ Gwyn** (Saesneg: *White House Chief of Staff*) yw'r gweithiwr uchaf yn y Tŷ Gwyn. Mae'r swydd yn olynydd modern i rôl gynharach o'r enw Ysgrifennydd Preifat yr Arlywydd. Ffurfiolwyd y rôl newydd o dan yr enw Cynorthwy-ydd i'r Arlywydd yn 1946, gan gymryd ei henw presennol ers 1961.

Penodir Pennaeth Staff y Tŷ Gwyn gan yr Arlywydd a gwasanaetha er pleser yr Arlywydd; nid oes rhaid i'r Senedd gadarnhau'r penodiad. Un o swyddogaethau'r rôl yw bod yn bennaeth ar Swyddfa Weithredol Arlywydd yr Unol Daleithiau a gynhwysa Swyddfa'r Tŷ Gwyn.

**Ron Klain** yw'r Pennaeth Staff y Tŷ Gwyn presennol, yn ei swydd ers 20 Ionawr 2021.

Categori:Cynghorwyr i arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Cabinet yr Unol Daleithiau
Swmer

bawd|250px|Map o ddinesi Swmer

Gwareiddiad hynafol amaethyddol cynnar oedd **Swmer** (hefyd weithiau **Swmeria**) a leolwyd yn Mesopotamia, sef ardal Irac a dwyrain Syria fodern yn y Dwyrain Canol.

Swmer oedd gwareiddiad dinesig gyntaf Mesopotamia ac un o wareiddiadau dinesig cynharaf y byd. I wareiddiad Swmer mae'r testunau ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi yn perthyn; yn Swmer hefyd ceir yr enghreifftiau hysbys cynharaf o ddinasoedd parhaol ac roedd y rhain yn cynnwys Eridu, Ur ac Uruk, sy'n dyddio i 3300 CC.

Concrwyd Swmer tua 1940 CC a chafodd yr iaith Swmereg ei disodli'n raddol gan Acadeg; fodd bynnag cafodd Swmer ddylanwad sylweddol ar wareiddiadau hwyrach yn yr ardal, gan gynnwys Akkad a Babylon.

## Gweler hefyd
*Mesopotamia

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Gwareiddiadau
Cynghorydd Diogelwch Cenedlaethol (Yr Unol Daleithiau)

Mae'r '''Cynorthwy-ydd i'r Arlywydd dros Faterion Diogelwch Cenedlaethol'* (Saesneg: *Assistant to the President for National Security Affairs''), a gyfeirir ato'n gyffredin fel y **Cynghorydd Diogelwch Cenedlaethol** (Saesneg: *National Security Advisor*) yn uwch gynorthwy-ydd i Swyddfa Weithredol yr Arlywydd, sy'n gweithio yn Adain Orllewinol y Tŷ Gwyn. Gwasanaetha fel y prif gynghorydd mewnol i Arlywydd yr Unol Daleithiau ar faterion diogelwch cenedlaethol. Penodir y Cynghorydd Diogelwch Cenedlaethol gan yr Arlywydd heb angen cadarnhad gan y Senedd.

## Rhestr o Gynghorwyr Diogelwch Cenedlaethol 
## Cyfeiriadau 
Categori:Cynghorwyr Diogelwch Cenedlaethol yr Unol Daleithiau
Jeff Sessions

Mae **Jefferson Beauregard Sessions III** (ganed 24 Rhagfyr 1946) yn wleidydd a chyfreithiwr Americanaidd. Gwasanaethodd fel 84ain Twrnai Cyffredinol yr Unol Daleithiau rhwng 2017 a 2018. Cyn hyn, roedd Sessions yn Seneddwr yr Unol Daleithiau dros Alabama o 1997 i 2017. Mae'n aelod o'r Blaid Weriniaethol.

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Cabinet yr Unol Daleithiau
Categori:Adran Gyfiawnder yr Unol Daleithiau
Categori:Twrneiod Cyffredinol yr Unol Daleithiau
Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau

**Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau** (Saesneg: *First Lady of the United States*) yw'r teitl anffurfiol a dderbynnir ar gyfer gwraig Arlywydd yr Unol Daleithiau. Y Brif Foneddiges bresennol yw Jill Biden.

Yn 2023, roedd pedwar cyn-Brif Foneddiges ar dir y byw, fel y gwelir isod.

File:Hillary Clinton by Gage Skidmore 2.jpg|Hillary Clintoncyfnod 1993–2001ganwyd 1947 (oedran )gwraig Bill Clinton
File:Laura Bush 2012.jpg|Laura Bushcyfnod2001–09ganwyd 1946 (oedran )gwraig George W. Bush
File:Michelle Obama (30343251332) (cropped).jpg|Michelle Obamacyfnod 2009–17ganwyd 1964 (oedran )gwraig Barack Obama
File:Melania Trump official portrait.jpg|Melania Trumpcyfnod 2017–21ganwyd 1970 (oedran )gwraig Donald Trump
 

Y nifer fwyaf o gyn-Brif Foneddigesau i fod ar dir y byw ar un adeg oedd rhwng Ionawr 20, 1993 i Fehefin 22, 1993, pan fu Jacqueline Kennedy, Lady Bird Johnson, Pat Nixon, Betty Ford, Rosalynn Carter, Nancy Reagan, a Barbara Bush oll yn fyw Hillary Clinton oedd y Brif Foneddiges ar y pryd.
;

Categori:Prif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Melania Trump

Mae **Melania Trump** (ganed **Melanija Knavs**, 26 Ebrill 1970) yn gyn-fodel a gwraig fusnes Slofenaidd-Americanaidd. Hi oedd Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau o 2017 tan 2021, yn ystod cyfnod ei gŵr, Donald Trump, fel Arlywydd yr Unol Daleithiau. Priododd y pâr yn 2005, ac yn 2016, roedd yn ystyried ei hun yn "fam amser llawn".

Ganed Trump yn Novo Mesto yn Slofenia, a adnabuwyd ar y pryd fel Gweriniaeth Sosialaidd Slofenia, yn ferch i Amalija (yn gynt Ulčnik) a Viktor Knavs.

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Prif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Categori:Donald Trump
Laura Bush

Mae **Laura Lane Welch Bush** (ganed 4 Tachwedd 1946) yn wraig i'r 43ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, George W. Bush. Roedd yn Brif Foneddiges yr Unol Daleithiau o 2001 i 2009.

Mynychodd Brifysgol Fethodistaidd y De gan raddio 1968 gyda gradd baglor mewn addysg a arweiniodd ati'n dechrau gweithio fel athrawes yr ail radd. Ar ôl iddi raddio gyda gradd meistr mewn llyfrgellyddiaeth o Brifysgol Tecsas yn Austin, ac fe'i chyflogwyd fel llyfrgellydd.

Cyfarfu a'i gŵr, George W. Bush, ym 1977, a phriododd y ddau yn ddiweddarach y flwyddyn honno. Cafodd y cwpl efeilliaid, dwy ferch, yn 1981. Ers iddi briodi, mae Bush wedi ymwneud â gwleidyddiaeth trwy ymgyrchu gyda'i gŵr, yn ystod ei ymdrech aflwyddiannus i gael ei ethol yn Gyngreswr yr Unol Daleithiau, a hefyd yn ddiweddarach yn ei ymgyrch llwyddiannus ar gyfer Llywodraethwr Tecsas.

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Prif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Barbara Bush

Roedd **Barbara Bush** (**Pierce** gynt; 8 Mehefin 1925 – 17 Ebrill 2018) yn wraig i George H. W. Bush, 41ain Arlywydd yr Unol Daleithiau. Gwasanaethodd fel Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau o 1989 i 1993. Roedd hi'n fam i George W. Bush, y 43ain Arlywydd, a Jeb Bush,  43ain Llywodraethwr Fflorida. Gwasanaethodd fel yr Is-Brif Foneddiges o 1981 i 1989.

Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Prif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Jeanne Moreau

Actores o Ffrainc oedd **Jeanne Moreau** (23 Ionawr 1928 &ndash; 31 Gorffennaf 2017).

Cafodd ei geni ym Mharis, yn ferch i'r rheolwr bwyty Anatole-Désiré Moreau (m. 1975) a'i wraig Katherine (née Buckley; m.1990), dawnswraig yn y Folies Bergère.  Roedd hi'n ffrind i'r llenorion Jean Cocteau, Jean Genet, Henry Miller a Marguerite Duras.

Priododd Jean-Louis Richard (1949; ysgarodd 1964); Teodoro Rubanis (1966 - ?); William Friedkin (1977–1979).

Enillodd Moreau amryw wobrau ar gyfer yr Actores Orau:
*Gŵyl Ffilmiau Cannes - *Seven Days... Seven Nights* (1960)
*British Academy of Film and Television Arts (Actores Orau Dieithr) - *Viva Maria!* (1965)
*Gwobr César - *The Old Lady Who Walked in the Sea* (1992)

## Ffilmiau
**Pigalle-Saint-Germain-Des-Prés* (1950)
**Il est minuit, docteur Schweitzer* (1952)
**Julietta* (1953)
**Les Intrigantes* (1954)
**Touchez pas au grisbi* (1954)
**Les Hommes en blanc* (1955)
**Gas-oil* (1955)
**Les Louves* (1957)
*''Ascenseur pour l'échafaud* (1958)
**Les Amants* (1958)
**Trois jours à vivre* (1958)
**Échec au porteur* (1958)
**Les Quatre Cents Coups* (1959)
**Les liaisons dangereuses* (1959)
**Le Dialogue des Carmélites* (1960)
**Five Branded Women* (1960)
**La notte* (1961)
**Une femme est une femme* (1961)
**Jules et Jim* (1962)
**Le Feu follet* (1963)
**La Baie des Anges* (1963)
**Peau de banane* (1963)
**The Victors* (1963)
**Mata Hari, Agent H21* (1964)
**The Yellow Rolls-Royce* (1965)
**Viva Maria!* (1965)
**Mademoiselle* (1966)
**Chimes at Midnight* (1966)
**La Mariée était en noir* (1968)
**Great Catherine* (1968)
**Le Corps de Diane* (1969)
**Alex in Wonderland* (1970)
**Monte Walsh* (1970)
**Chère Louise* (1972)
**Nathalie Granger* (1972)
**Joanna Francesa* (1973)
**Les Valseuses* (1974)
**Hu-Man* (1975)
**The Last Tycoon* (1976)
**Monsieur Klein* (1976)
**Querelle* (1982)
**La Truite* (1982)
**Mille milliards de dollars* (1982)
**Le Paltoquet* (1986)
**Nikita* (1990)
**Bis ans Ende der Welt* (1991)
**La Vieille qui marchait dans la mer* (1991)
**À Demain* (1992)
**Map of The Human Heart* (1992)
**Je m'appelle Victor* (1993)
**The Summer House* (1993)
**Les Cent et Une Nuits de Simon Cinéma* (1995)
**I Love You, I Love You Not* (1996)
**The Proprietor* (1996)
**Love Actually* (2003)
**Le Temps qui reste* (2005)
**Akoibon* (2005)
**Désengagement* (2007)
**Le Talent de mes amis'' (2015)

Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ffrainc
Nancy Reagan

Roedd **Nancy Davis Reagan** (ganed **Anne Frances Robbins**; 6 Gorffennaf 1921 – 6 Mawrth 2016) yn actores ffilm o'r Unol Daleithiau ac yn wraig i'r 40fed Arlywydd yr Unol Daleithiau, Ronald Reagan. Gwasanaethodd fel Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau o 1981 i 1989.

Fe'i ganwyd yn Ninas Efrog Newydd, ond ar ôl i'w rhieni wahanu, y bu'n byw ym Maryland gyda'i modryb ac ewythr am beth amser. Symudodd i Chicago wedi i'w mam ail-briodi yn 1929, gan gymryd yr enw Davis o'i llys-dad. Fel **Nancy Davis**, yr oedd yn actores Hollywood yn y 1940au a'r 1950, yn serennu mewn ffilmiau megis *The Next Voice You Hear...*, *Night into Morning* a ''Donovan's Brain''. Yn 1952, priododd Ronald Reagan, oedd ar y pryd yn llywydd ar Gymdeithas yr Actorion Sgrin. Cawsant ddau o blant gyda'i gilydd. Roedd Reagan yn Brif Foneddiges Califfornia tra yr oedd ei gŵr yn Llywodraethwr o 1967 i 1975.

## Ffilmiau
* *Portrait of Jennie* (1948)
* *The Doctor and the Girl* (1949)
* *East Side, West Side* (1949)
* *Shadow on the Wall* (1950)
* *The Next Voice You Hear...* (1950)
* *Night into Morning* (1951)
* ''It's a Big Country* (1951)
* *Talk About a Stranger* (1952)
* *Shadow in the Sky* (1952)
* *Donovan's Brain* (1953)
* *Hellcats of the Navy* (1957)
* *Crash Landing'' (1958)

Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Prif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Categori:Teulu Reagan
Ioan Matthews

Dr **Ioan Matthews** (ganwyd 1966) yw Prif Weithredwr y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae'n byw yng Nghaerfyrddin gyda'i wraig, Dr Lowri Lloyd, a'u merch.

Astudiodd Ioan ym Mhrifysgol Cymru Caerdydd lle graddiodd mewn Hanes, cyn sicrhau doethuriaeth ar hanes cymdeithasol y maes glo carreg. Bu'n ddarlithydd yng Ngholeg y Drindod Caerfyrddin am un flynedd ar ddeg, ac yn bennaeth yr Ysgol Hanes yno rhwng 1999 a 2002. Wedi hynny, bu’n gweithio ar lefel genedlaethol yn hybu addysg cyfrwng Cymraeg, i ddechrau ym Mhrifysgol Cymru ac wedyn yn y Ganolfan Addysg Uwch Cyfrwng Cymraeg (a ddatblygodd i fod y Coleg Cymraeg Cenedlaethol yn 2011). Bu'n Brif Weithredwr ar y Coleg Cymraeg oddi ar ei sefydlu yn 2011.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Pat Nixon

Roedd **Thelma Catherine "Pat" Nixon** (**Ryan** yn gynt; 16 Mawrth 1912 – 22 Mehefin 1993) yn wraig i Richard Nixon, 37ain Arlywydd yr Unol Daleithiau. Gwasanaethodd fel Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau o 1969 tan ymddiswyddiad ei gŵr ym 1974 oherwydd sgandal Watergate. Daliodd y swydd Is-Brif Foneddiges yr Unol Daleithiau o 1953 i 1961.

## Magwraeth ac addysg
Fe'i ganed yn Ely, Nevada, a'i magwyd gyda'i dau frawd yn Cerritos, Califfornia. Morwr a mwynwr aur o dras Wyddelig oedd ei thad, William M. Ryan Sr., a'i mam Katherine Halberstadt o dras Almaenig. Fe'i galwyd yn "Pat" gan ei thad, gan gyfeirio at y ffaith iddi gael ei geni ddiwrnod cyn Gŵyl Sant Padrig.

Fe'i derbyniwyd ar gwrs ym Mhrifysgol De Califfornia a thalodd am y cwrs hwnnw drwy weithio mewn fferyllfa, swyddfa, ysbyty fel radiograffydd ac fel clerc. Priododd Richard Nixon yn 1940 a chawsant ddau o blant.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Prif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Categori:Is-Brif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Is-Brif Foneddiges yr Unol Daleithiau

Gelwir gwraig i Is-Arlywydd yr Unol Daleithiau weithiau'n **Is-Brif Foneddiges yr Unol Daleithiau** (Saesneg: *Second Lady of the United States*). Bathwyd y term yr "Is-Brif Foneddiges" ar ôl y Brif Foneddiges, sydd fel arfer yn wraig i'r Arlywydd. Credir y defnyddiwyd y term yn gyntaf gan Jennie Tuttle Hobbart, a oedd yn wraig i'r Is-Arlywydd o 1897 i 1899, i gyfeirio at ei hun.

Yr Is-Brif Foneddiges bresennol yw Karen Pence, gwraig i'r Is-Arlywydd Mike Pence.

Categori:Is-Brif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Lady Bird Johnson

Roedd **Claudia Alta "Lady Bird" Johnson** (**Taylor** yn gynt; 22 Rhagfyr 1912 – 11 Gorffennaf 2007) yn Brif Foneddiges yr Unol Daleithiau o 1963 i 1969, yn briod i'r 36ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, Lyndon B. Johnson.

Pan yn ifanc, bu'n ffuddsoddwr da, a gwariodd  $10,000 ar ymgyrch ei gŵr ym myd gwleidyddiaeth a rheolodd llawer o'i benderfyniadau. Prynnodd orsaf radio ac yna gorsaf deledu a oedd yn broffidiol iawn. Torrodd dir newydd pan oedd yn Brif Foneddiges, gan ddeolio'n uniongyrchol gyda Chyngres yr Unol Daleithiau, a chyflogodd ysgrifennydd y wasg iddi hi ei hun.

Ymgyrchodd yn llwyddiannus i ddileu llawer o hysbysebion a thomenni bler o ymylon ffyrdd a phasiwyd Deddf arbennig i orfodi hyn sef *The Highway Beautification Act*.

## Addysg
Roedd yn ferch i ffermwr cyfoethog, o dras Seisnig, Cymreig a Danaidd, ac fe'i haddysgwyd mewn ysgol breifat ac yna ym Mhrifysgolion Alabama. Gadawodd yn ystod y cwrs gan ymuno â ''St. Mary's Episcopal College for Women'' gan raddio ym Mai 1930. Aeth yn ei blaen i ddilyn cwrs pellach mewn newyddiaduraeth ym Mhrifysgol Texas, lle derbyniodd radd baglor mewn hanes yn 1933 a gradd arall mewn newyddiaduraeth yn 1934.

## Cyfeiriadau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Prif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Categori:Is-Brif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Jacqueline Kennedy Onassis

Roedd **Jacqueline Lee "Jackie" Kennedy Onassis** (**Bouvier** yn gynt; 28 Gorffennaf 1929 – 19 Mai 1994) yn wraig i'r 35ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, John F. Kennedy, ac yn Brif Foneddiges yr Unol Daleithiau o 1961 tan llofruddiaeth ei gŵr yn 1963.

Bouvier oedd merch hynaf y brocer stoc Wall Street John Vernou Bouvier III a'r gymdetihaswraig Janet Lee Bouvier. Yn 1951, graddiodd gyda gradd Baglor y Celfyddydau mewn llenyddiaeth Ffrangeg o Brifysgol George Washington, ac aeth yn ei blaen i weithio fel ffotograffydd ymchwiliol i'r *Washington Times-Herald*.

Yn 1952, cyfarfu Bouvier â'r Cyngreswr John F. Kennedy mewn cinio. Yn Nhachwedd y flwyddyn honno, fe'i etholwyd yn Seneddwr yr Unol Daleithiau o Massachusetts, a phriododd y cwpl ym 1953. Cawsant bedwar o blant, bu farw dau ohonynt fel babanod. Fel y Brif Foneddiges, roedd yn adnabyddus am adfer y Tŷ Gwyn a'i phwyslais ar y celfyddydau a diwylliant. Ar 22 Tachwed 1963, roedd yn eistedd gyda'r Arlywydd mewn modurgad yn Dallas, Texas pan y llofruddiwyd. Tynnodd hi a'i phlant yn ôl o olwg y cyhoedd ar ôl ei angladd, ac ym 1968 priododd Aristotle Onassis.

Yn dilyn marwolaeth ei hail ŵr yn 1975, gweithiodd fel golygydd llyfrau am ddau ddegawd olaf ei bywyd. Fe'i chofir am ei chyfraniadau gydol oes i'r celfyddydau ac i gadwraeth pensaernïaeth hanesyddol, yn ogystal â'i steil, ceinder a gras. Roedd yn eicon ffasiwn, ac mae ei gwisg enwog sy'n cynnwys y siwt binc Chanel a'r het *pillbox* wedi dod yn symbol o lofruddiaeth ei gŵr. Fe'i chydnabyddir fel un o'r Prif Foneddigesau mwyaf poblogaidd ac ym 1999 fe'i henwyd ar restr Gallup o'r Dynion a Merched Uchaf eu Parch yn America yr 20fed ganrif.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Prif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Senedd-dy Canada

[250px|bawd|Siambr y Senedd-dy yn [Ottawa.]]
Mae **Senedd-dy Canada** (Ffrangeg: *Sénat du Canada*, Saesneg: *Senate of Canada*) yn elfen o Senedd Canada, ynghyd â Tŷ'r Cyffredin a'r Frenhines (a gynrychiolir gan y Llywodraethwr Cyffredinol). Modelir y Senedd-dy ar Dŷ'r Arglwyddi Prydain ac y mae'n cynnwys 105 o aelodau a benodir gan y Llywodraethwr Cyffredinol ar gyngor y Prif Weinidog. Neilltuir seddau ar sail ranbarthol: pedair rhanbarth—a ddifinir fel Ontario, Cwebéc, y taleithiau Morol a'r taleithiau Gorllewinol—pob un yn derbyn 24 sedd, gyda chyfrannu'r wlad sy'n weddill—y Tir Newydd a Labradôr a'r tair tiriogaeth ogleddol—yn derbyn y 9 sedd sy'n weddill. Gall seneddwyr wasanaethu nes y maent yn cyrraedd 75 mlwydd oed.

Y Senedd-dy yw tŷ uchaf y Senedd a'r Tŷ'r Cyffredin yw'r tŷ isaf. Ni awgryma hyn, fodd bynnag, fod y Senedd-dy yn fwy pwerus na'r Tŷ'r Cyffredin, dim ond y mae swyddogaethau ei haelodau a swyddogion yn uwch nag aelodau a swyddogion y Tŷ'r Cyffredin yn nhrefn yr hierarchaeth at ddibenion y protocol. Fel mater o arfer, y Tŷ'r Cyffredin yw'r brif siambr. Mae cymeradwyaeth y ddwy siambr yn angenrheidiol ar gyfer deddfwriaeth, ac, felly, y gall y Senedd-dy wrthod biliau a basiwyd yn Nhŷ'r Cyffredin.

Categori:Llywodraeth Canada