Humphrey Lhuyd

[bawd|Cartre'r Llwydiaid yn Foxhall, [Dinbych]]
[bawd|Yr Eglwys Wen (neu 'Llanfarchell'), [Dinbych, lle'i claddwyd]]
bawd|Cofeb neu feddrod Llwyd, gyda glôb ar ei ben i nodi'i gyfraniad i gartograffeg; Yr Eglwys Wen.

Meddyg, cartograffydd, hynafiaethydd ac awdur o Gymru oedd **Humphrey Lhuyd**, weithiau **Humphrey Llwyd** (1527 – 21 Awst 1568).

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Foxhall yn Ninbych yn fab i Robert Llwyd (a oedd yn ddisgynnydd i Harry Rossendale, un o swyddogion 3ydd Iarll Lincoln). Symudodd Foulk Rosindale o Loegr i Gymru a phriododd un o deulu Llwydiaid Aston, o ble daeth y cyfenw gan roi enw'r Foulkes ar y plasty newydd 'Foulkes Hall' - Foxhall bellach, sy'n dal i sefyll.

Fe'i addysgwyd yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen ac roedd yn gyfoeswr i Thomas Salisbury a William Morgan. Bu'n feddyg preifat i Henry FitzAlan, 19eg Iarll Arundel am gyfnod, cyn dychwelyd i Ddinbych ym 1563. Ynghyd â llyfrgell Arundel, ei lyfrgell personol ef oedd craidd y Casgliad Brenhinol - a gedwir heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig. Bu'n Aelod Seneddol dros East Grinstead yn ystod teyrnasiad Elisabeth I, Brenhines Lloegr (1559).

Ei arwyddair oedd: *Hwy pery klod na golyd*. Cedwir ar glawr marwnad iddo gan Lewis ab Edward. Priododd Barbara, aeres yr Arglwydd Lumley, a bu iddynt bedwar o blant. Bu farw yn Ninbych, a chladdwyd ef yn yr Eglwys Wen yno.

## Ei waith

Cambriae Typus (Kaerius).jpg|Fersiwn 1606 o waith gan Humphrey Llwyd (map 1573 o Gymru: Cambriae Typus) a olygwyd gan Peter Kaerius.
Wales and Anglesey - Lord Burghley's Atlas (1579), ff.98v-99 - BL Royal MS 18 D III.jpg|Map o Gymru gan Llwyd a gyhoeddwyd yn Atlas Lord Burghley yn 1579.
Cambriae Typus.jpeg|Cambriae Typus
Cambriae typus (5384792513).jpg|Cyhoeddiad Hondius, Hendrik, 1633

Yn ogystal a'r cyhoeddiadau a nodir isod, cyhoeddodd Lhuyd *The Description of Cambria*, fersiwn wedi ei helaethu o lyfryn gan Syr John Prise, Aberhonddu. Defnyddiodd David Powel y gwaith hwn fel sylfaen i'w lyfr *The Historie of Cambria* (1584).

Roedd yn adnabod Abraham Ortelius, ac ymddangosodd dau fap o waith Lhuyd fel atodiad i *Theatrum Orbis Terrarum* Ortelius yn 1573, un o Gymru (*Cambriae Typus*) ac un o Gymru a Lloegr (*Angliae Regni Florentissimi Nova Descriptio*). Rhain oedd y mapiau cyntaf o'r gwledydd hyn i'w hargraffu ar wahân.

## Rheol Tintur
Efallai nad yw'n syndod, o gofio ei ddiddordeb ac ymwneud â maes argraffu a mapiau, i Humphrey Lhuyd lunio *Rheol Tintur* (The Rule of Tincture) ar y ddefnydd a chyferbyniad lliw wrth lunio arfbeisiau a dylunio'n gyffredinol. Mae'r rheolau yma mor gyfredol heddiw ag yr oeddynt yn 1568 pan ysgrifennodd Lhuyd, "metal should not be put on metal, nor colour on colour"; metal = lliw aur (melyn) arian (gwyn) ar liw, coch, glas, gwyrdd ag ati: rheol y mae, yn eironig, hanner waelod baner Cymru yn ei dorri wrth i hanner waelod y Ddraig Goch orwedd ar lain werdd - gan, felly, dorri rheol i beidio rhoi "lliw ar liw" Lhuyd.

## Cyhoeddiadau
* *An Almanack and Kalender containing the Day, Hour, and Minute of the Change of the Moon for ever*
* *Cronica Walliae* (1559)
* *De Mona Druidium Insulâ* (sef 'Ynglŷn â Derwyddon Ynys Môn')
* ''Commentarioli Descriptionis Britannicae Fragmentum (Cwlen, 1572) - cyfieithwyd i'r Saesneg gan Thomas Twyne fel *The Breviary of Britayne* (1573)
* *The Treasury of Health* (1585)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Erthygl ar Humphrey Lhuyd gan G. Penrhyn Jones 

Categori:Genedigaethau 1527
Categori:Marwolaethau 1568
Categori:Cartograffwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Daearyddwyr yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Meddygon yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ddinbych