Cytundeb Lausanne

Roedd **Cytundeb Lausanne** yn gytundeb heddwch a lofnodwyd yn Lausanne, Y Swistir 24 Gorffennaf 1923 rhwng Twrci a Pwerau'r Entente (Ffrainc, Y Deyrnas Unedig, Yr Eidal, Siapan, Gwlad Groeg a Rwmania) a fu'n ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf a Rhyfel Annibyniaeth Twrci. Rhoddodd y Cytundeb, a elwir hefyd yn Gonfensiwn Lausanne, ddiwedd ar y gwrthdaro Groeg-Twrceg gwaedlyd gan gadarnhau y ffiniau rhwng Groeg, Bwlgaria a Thwrci, yn ogystal â phenderfynu ar ddiwedd pob hawliad Twrcaidd ar Cyprus, Irac a Syria, a ffiniau dwyreiniol Twrci ynghyd â Chytundeb Ankara.

350px|bawd|canol|Ffiniau Twrci yn ôl Cytundeb Lausanne, 1923

## Cyd-destun
Arwyddwyd Cytundeb Lausanne wedi cyfnod o rhyfel gwaedlyd a chymhleth gyda lluoedd gweriniaethol Twrcaidd dan arweiniad Mustafa Kemal (a enwyd yn hwyrach yn Kemal Atatürk) yn erbyn yr hen lywodraeth imperialaidd Ymerodraeth yr Otomaniaid. Credai Kemal a'i gefnogwyr bod y Cytundeb a arwyddwyd gan yr Ymerodraeth yn sarhad ar Dwrci a diorseddwyd y Swltan ac alltudiwyd ei lywodraeth. Cafwyd llywodraeth weriniaethol a arweiniodd Ryfel Annibyniaeth Twrci gan adfeddiannu tiroedd yn Anatolia a gipiwyd gan y Groegiaid ac ail-sefydlu llywodraeth Dwrcaidd ar y tir mawr, adfeddiannwyd a sicrhawyd hefyd reolaeth Twrcaidd dros rhan ddwyreiniol Anatolia oedd wedi ei addo i Armenia ac i'r Cwrdiaid fel rhan o Gytundeb Sèvres.

Wedi i luoedd Mustafa Kemal guro lluoedd arfog y Gorllewin a diarddel poblogaeth Groegaidd o Anatolia gwrthodwyd cytundeb flaenorol Cytundeb Sèvres. Ar 20 Hydref 1922, gyda Chytundeb Sèvres bellach yn hanes, ail-agorwyd y trafodaethau gyda'r Pwerau Entente (y Cynghreiriaid buddugol yn y Rhyfel Mawr). Torwyd ar y trafodaethau gan y cynrychiolwyr Twrcaidd o dan arweiniad İsmet İnönü ar 4 Chwefror 1923. Ail-gychwynnwyd ar y trafodaethau ar 23 Ebrill 1923, ac, er gwaethaf protestiadau gan lywodraeth Atatürk, cadarnhawyd y cytundeb yn derfynol ar y 24 Gorffennaf 1923.

* Cyprus - dyfarnwyd i'r Ymerodraeth Brydeinig;
* Tripolitania, y Cyrenaica a'r Dodecanese - cydnabuwyd yn swyddogol fel eiddo'r Eidal, dyma'r Libya bresennol
* Tiwnisia a Moroco - a briodolwyd i Ffrainc.
* Syria ac Irac - gyda'r Cytundeb rhoddwyd ffiniau sefydlog (er nid derbyniol i bawb hyd heddiw) i Syria ac Irac, (a oedd eisoes wedi eu penderfynu i'w gweinyddu yn ôl trefn wladychol "Mandad Cynghrair y Cenhedloedd" gan Ffrainc a'r Ymerodraeth Brydeinig).
* Yr Aifft a Swdan - ymwrthododd Twrci ag unrhyw hawl i'r Aifft a Swdan.
* Mosul - cytunwyd y byddai dyfodol talaith Mosul yn cael ei benderfynu gan Gynghrair y Cenhedloedd. Penderfynwyd ei gynnwys, maes o law, yn Irac oedd o dan uwch-reolaeth Prydain. Gellid nodi fod y ffaith fod gan Mosul byllau olew enfawr yn rhan o'r penderfyniad yma.

### Cyfreithiau ac ariannol
[bawd|Cofeb i Gytundeb Lausanne, [Edirne, Twrci]]

Cafwyd sawl tro pedol ar yr hyn a gytunwyd gan y llywodraeth flaenorol yng Nghytundeb Sèvres. Yn ogystal â gwyrdroi a chyfnerthu hawliau tiriogaethol Twrci yn Anatolia, gwyrdrowyd y setliad ariannol a chyfreithiol yn yr hen gytundeb.

Yn wahanol i Gytundeb Sevres, collodd y cymunedau Ewropeaidd oedd wedi byw yn yr yr hen Ymerodraeth Otomanaidd eu holl breintiau. O dan Erthygl 28 o'r Cytundeb diddymwyd cyfundrefn y capitulations [4] yn llwyr. Roedd y 'capitulations' yn arfer a fodolai yn yr Ymerodraeth Otomanaidd ers canrifoedd lle rhoddwyd hawliau i dramorwyr (Ffrengig gan fwyaf) i weithredu a masnach yn yr Ymerodraeth heb erlid lleol, trethi lleol, consgripsiwn lleol ac archwiliad cartref. Rhoddwyd rhain er mwyn ceisio denu buddsoddiad ond cawsant eu cam-ddefnyddio gan dramorwyr a llywodraethau tramor yn nyddiau olaf yr Ymerodraeth.

Defnyddiodd y Cytundeb ymlyniad crefyddol fel arwydd o genedligrwydd ac, felly, adleoli. Rhoddodd hawliau i leiafrifoedd di-Fwslim yn Nhwrci a lleiafrifoedd Mwslim yn Groeg o dan Erthygl 37-45. O fewn Twrci nodwyd hawliau lleiafrifol i Iddewon, Groegiaid ac Armeniaid a oedd i gael yr un hawliau sifil yn Nhwrci ag oedd i Dwrciaid Mwslim. Yn y blynyddoedd i ddilyn beirniadwyd Twrci gan yr Armeniaid a'r Groegiaid am beidio cadw at ysbryd a hawliau'r Cytundeb.

Mae carfan sylweddol o Armeniaid yn dal i ddadlau dilysrwydd Cytundeb Lausanne.

## Newidiadau Dro-dro
Cafwyd peth newidiadau i Gytundeb Lausanne ymhen rhai degawdau.
* Yn 1939 'unwyd' talaith Hattay - Sanjak Alexandretta ar arfordir gogleddol Syria - mewn refferendwm amheus â Twrci gan adael Syria Ffrengig.
* Yn Cytundeb Montreaux 1948 rhoddwyd sofraniaeth dros Culfor y Bosphorus i Dwrci.

Mae Cytundeb Lausanne yn dal yn bwnc trafod i Armeniaid, Cwrdiaid a hyd yn oed Twrciaid. Yn 2018 honnodd Prif Weindiog Twrci, Erdogan fod y Cytundeb wedi bod yn "annheg i Dwrci".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Testun llawn Cytundeb Lausanne (1923)
* Fideo ar Gytundebau Sèvres a Lausanne

Categori:Hanes Armenia
Lausanne
Lausanne
Categori:Gwlad Groeg
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Hanes Irac
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Hanes Syria
Categori:Hanes Twrci