Hanes undebau llafur yn y Deyrnas Unedig

Mae **Hanes undebau llafur yn y Deyrnas Unedig** yn cynnwys trefniadaeth undebau llafur, eu gweithgaredd, syniadau, gwleidyddiaeth a'u effaith o ddechrau'r 19eg ganrif tan yn diweddar.

## 18fed-19eg ganrif 
bawd| Cyfarfod o undebwyr yn Copenhagen Fields, 21 Ebrill 1834, ar gyfer cyflwyno deiseb i'r Brenin dros gwtogi'r ddedfryd a roddwyd i lafurwyr Dorchester.
Roedd undebau ym Mhrydain yn cael eu gormesu'n llym tan 1824, ond roedd llawer ohonynt yn y dinasoedd, fel yn Llundain. Cawsant eu cyfreithloni yn 1824, pan oedd nifer cynyddol o weithwyr ffatri yn ymuno â'r cymdeithasau hyn mewn ymdrech i gael cyflogau ac amodau gwaith gwell. Roedd ysbryd milwriaethus yn y gweithle i'w weld hefyd yn mudiad y Ludiaid ac yn amlwg yn y brwydrau fel Terfysg 1820 yn yr Alban, ble aeth 60,000 o weithwyr ar streic gyffredinol. Cafodd y terfysg hwnnw ei lethu mewn dim o amser. O 1830, cafwyd ymdrechion i sefydlu undebau cyffredinol cenedlaethol, yn arbennig Prif Undeb Llafur Cyfunol Cenedlaethol Robert Owen yn 1834 a ddenodd ystod o sosialwyr o Owenwyr i wrthryfelwyr. Chwaraeodd y sefydliad hwnnw ran yn y protestiadau wedi achos Merthyron Tolpuddle, ond chwalodd yn fuan wedyn.

Roedd Terfysg Merthyr ym mis Mai 1831 yn ddatblygiad pwysig i'r undeb llafur. Aeth glowyr a gweithwyr dur a gyflogid gan y teulu pwerus y Crawsheys i strydoedd Merthyr Tudful i alw am newid, protestio yn erbyn gostwng eu cyflogau a diweithdra. Yn raddol lledaenodd y brotest i drefi a phentrefi diwydiannol gerllaw a chafodd baner goch gwrthryfel ei chwifio am y try cyntaf yn byd. Erbyn hyn, mae'r faner hon wedi ei mabwysiadu'n rhyngwladol gan y mudiad llafur a grwpiau sosialaidd yn gyffredinol. 

### Siartiaeth 
Yn yr 1830au ac 1840au hwyr, roedd gweithgaredd gwleidyddol yn bwrw gweithgaredd yr undebau i'r cysgod. Roedd Siartiaeth o bwys arbennig gydag amcanion roedd y rhan fwyaf o sosialwyr yn eu cefnogi, er na wnaeth yr un ohonynt chwarae rhan flaenllaw. Mudiad dosbarth gweithiol oedd mudiad y Siartwyr dros ddiwygio gwleidyddol ym Mhrydain. Datblygodd yn 1836 ac roedd fwyaf prysur rhwng 1834 ac 1848.  Daeth yr enw o Siartr y Bobl 1838 ac roedd yn fudiad protest ledled Prydain, gyda chadarnleoedd yng Nghymoedd y De, Gogledd Lloegr, Dwyrain Canolbarth Lloegr, Ardal y Crochendai yn Swydd Stafford a'r Ardal Ddu (Black Country). Roedd cefnogaeth i'r mudiad ar ei gryfaf yn 1839, 1842 ac 1848, pan gyflwynwyd deisebau gyda miliynau o lofnodion i'r Senedd. Cafodd pob un o'r deisebau eu gwrthod.

Y strategaeth oedd defnyddio maint y gefnogaeth a ddangoswyd gan y deisebau hyn a'r cyfarfodydd torfol a ddaeth gyda nhw i roi pwysau ar wleidyddion i roi'r bleidlais i ddynion. Roedd Siartiaeth yn dibynnu ar ddulliau cyfansoddiadol i gyrraedd ei nod, er fod rhai wedi cymryd rhan mewn gweithgareddau gwrthryfelgar, yn nodedig Terfysg Casnewydd yn Nhachwedd 1839. Ni ildiodd y llywodraeth i'r un o'r galwadau, a bu rhaid i'r bleidlais aros ar ddwy ddegawd eto.Roedd Siartaeth yn boblogaidd ymysg rhai undebau llafur, yn enwedig teilwriaid, cryddion, seiri a seiri maen Llundain.  Un rheswm oedd mewnlifiad o weithwyr di-sgil, yn enwedig teilwriaid a chryddion. Ym Manceinion a Glasgow, roedd peirianwyr yn ymwneud yn fawr â gweithgareddau'r Siartwyr. Roedd llawer o undebau llafur yn weithgar yn Streic Gyffredinol 1842 a wasgarodd i 15 sir yng Nghymru a Lloegr ac wyth yn yr Alban. Dysgodd y mudiad dechnegau a sgiliau gwleidyddol a ysbrydolodd arweinwyr yr undebau llafur. 

### Sefydliadau newydd 
Roedd gweithgaredd undebau rhwng yr 1850au a'r 1950au yn y sectorau tecstil a pheirianneg yn bennaf yn nwylo'r crefftwyr. Roeddent yn cefnogi cyflog a statws gwahanol rhyngddynt a'r di-grefft. Roeddynt yn ffocysu ar reolaeth dros gynhyrchu peirianyddol ac roedd cystadleuaeth rhwng cwmnïau yn y farchnad lafur leol yn gymorth iddynt.  

Wedi i fudiad Siartwyr 1848 dorri'n ddarnau, gwnaethpwyd ymdrech i ffurfio cyngres lafur. Roedd Cymdeithas Unedig Glowyr a Morwyr yn weithredol yng Ngogledd Ddwyrain Lloegr tan 1851-1854 pan gwympodd oherwydd gelyniaeth o'r tu allan a hefyd anghydfod mewnol dros eu hamcanion. Cydsafiad y dosbarth gweithiol oedd y nod hir-dymor, felly roeddynt yn achub y blaen ar y strategaethau ymgysylltu a hyrwyddwyd gan Senedd Llafur 1854. 

Sefydlwyd undebau mwy parhaol o'r 1850au ymlaen, gyda mwy o adnoddau, ond yn aml yn llai radical. Ffurfiwyd y London Trades Council yn 1860 a sbardunodd Ymosodiadau Sheffield a chreu Cyngres yr Undebau Llafur (TUC) yn 1868. Sefydlwyd statws cyfreithiol yr undebau llafur gan y Comisiwn Brenhinol ar Undebau Llafur yn 186, a gytunodd fod eu sefydlu o fudd i'r cyflogwyr a'r gweithwyr. Cyfreithlonwyd yr undebau yn 1871 gyda mabwysiadu Deddf yr Undebau Llafur 1871. 

### Undebaeth Newydd 1889–93 
Roedd y gweithwyr crefftus yn 'aristrocrasi llafur' ac roeddynt yn falch ac yn feddiannol o'u monopolïau. Fe sefydlon nhw undebau llafur i gadw'r di-grefft a'r llai crefftus allan. Yr undebau cryfaf yng nghanol yr oes Fictorianaidd oedd rhai'r crefftwyr fel Cymdeithas Gyfun y Peirianwyr. Roedd undebaeth yn eithaf anghyffredin ymysg y gweithwyr lled-grefftus a di-grefft.  Fe wnaeth swyddogion yr undebau osgoi bod yn filwriaethus gan fod arnynt ofn y byddai streiciau'n bygwth arian yr undebau ac felly eu cyflogau. Cafwyd streic annisgwyl yn 1889-90, wedi ei ddechrau ar lawr gwlad. Roedd yn llwyddiannus oherwydd bod cyflenwad llafur gwledig yn lleihau, ac roedd hynny wedyn yn codi pŵer bargeinio'r gweithwyr di-grefft. Roedd yr Undebaeth Newydd a ddechreuodd yn 1889 yn ymdrech systematig i ddod a'r streicwyr di-grefft a lled-grefftus yn aelodau o'r undebau. Arweinydd pwysig oedd Ben Tillett o streic Dociau Llundain 1989. Ffurfiodd Undeb Cyffredinol Dociau, Glanfeydd a Glannau Afonydd yn 1889, a gafodd gefnogaeth gan grefftwyr. Enillodd ei 30,000 o aelodau welliant yn eu cyflogau a'u hamodau gwaith.
### Menywod 
Roedd menywod yn cael eu cau allan o gread yr undebau a'r arweinyddiaeth tan ddiwedd yr 20fed ganrif. Pan geisiasant herio hegemoni'r dynion ac integreiddio cynrychiolaeth lafur a chyfuno, roedd hynny i raddau helaeth oherwydd dycnwch diwygwragedd dosbarth canol fel Cynghrair Cymdeithas Amddiffynnol a Darbodus y Menywod (WPPL). Nod y gymdeithas hon oedd trafod amodau gyda chyflogwyr mewn dull cyfeillgar a hynny yn yr 1870au. Fe'i hadnabyddid yn ddiweddarach fel Cynghrair Undebau Llafur y Menywod. Torrodd sosialwyr milwriaethus i ffwrdd o'r Gynghrair, ond ni chafodd hyn lawer o effaith.  Roedd rhai achosion yn yr 19eg Ganrif ble'r aelodau benywaidd oedd yn achub y blaen. Yn 1875, chwaraeodd streic gwehyddesau Gorllewin Swydd Efrog rôl ganolog, ac roedd streic genethod matsys Llundain 1888 (ac wedi hynny ffurfiant Undeb Gwnethurwragedd Matsys) yn ddylanwadol ar streic Doc Llundain 1889 a datblygiad Undebaeth Newydd. 

### Y Blaid Lafur yn Egino 
Mae gwreiddiau'r Blaid Lafur yn yr 19eg ganrif hwyr, pan ddaeth yn amlwg fod angen plaid wleidyddol newydd i gynrychioli buddion ac anghenion y proletariat trefol, demograffig a oedd wedi cynyddu mewn nifer ac newydd ennill y bleidlais. Dechreuodd rhai aelodau o' mudiad undebau llafur ymddiddori mewn symud i'r maes gwleidyddol ac ar ôl estyniadau pellach o'r bleidlais yn 1867 ac 1885, cefnogodd y Blaid Ryddfrydol rai ymgeiswyr undebol. Yr un cyntaf i sefyll gyda chefnogaeth "Lib-Lab" oedd George Odger yn is-etholiad Southwark yn 1870. Ar ben hynny, ffurfiwyd sawl grŵp bach sosialaidd tua'r adeg hwnnw, gyda'r nod o gysylltu'r mudiad à pholisïau gwleidyddol. Yn eu plith roedd y Blad Lafur annibynnol, y Gymdeithas Fabian oedd yn ddeallusion ac eithaf dosbarth canol, y Ffederasiwn Farcsaidd Ddemocrataidd Gymdeithasol a Phlaid Lafur yr Alban.
## Ers 1900 
### 1900–1945 
Daeth gwleidyddiaeth yn fater canolog i'r glowyr. Roedd yn hawdd eu cael i ymuno gan eu bod wedi eu lleoli mewn pentrefi anghysbell gydag un diwydiant. Cafodd Ffederasiwn Glowyr Prydain Fawr ei chreu yn 1888 ac roedd ganddi 600,000 o aelodau yn 1908. Mae rhan fawr o wleidyddiaeth 'hen chwith' Llafur yn tarddu o ardaloedd y glo. 

#### Terfysgoedd: 1910–1914 
Roedd y dosbarth gweithiol yn dechrau protestio'n wleidyddol dros fwy o lais yn y llywodraeth, yn enwedig wedi 1908, gyda chyrraedd crescendo adeg yr Aflonyddwch Mawr yn 1910-1914. Roedd yn cynnwys Terfysg Tonypandy 1910-1911; streic fawr gweithwyr trafnidiaeth Lerpwl 1911; streic genedlaethol y glo 1912 a chloi allan Dulyn 1913. Hon oedd aflonyddwch llafur gwaethaf Prydain ac mae'n cymharu â streic gyffredinol 1926. Galwyd yr aflonyddwch yn "fawr" nid oherwydd ei faint, ond oherwydd lefel y trais a ddefnyddiwyd gan y wladwriaeth a'r gweithwyr fel ei gilydd, gan gynnwys streicwyr yn colli eu bywydau drwy law'r heddlu a difrod gan y gweithwyr. 

Gwelodd yr Aflonyddwch Mawr gynnydd enfawr yn aelodaeth yr undebau, o 2.5 i 4 miliwn rhwng 1911 ac 1914.  Roedd yr ymgyrchwyr mwyaf radical fwyaf actif yn sector y glo, tecstiliau a thrafnidiaeth.  Daethai llawer o'r radicaliaeth o'r protestiadau llawr gwlad yn erbyn cyflogau real yn disgyn, gydag arweinyddion yr undebau yn ymdrechu i ddal i fyny. Undebau newydd y lled-grefftwyr oedd y mwyaf milwriaethus.  Trefnodd Undeb Cenedlaethol y Morwyr a'r Dynion Tân streiciau yn y trefi porthladd ledled Prydain. Cefnogwyd yr arweinwyr cenedlaethol yn gryf gan arweinwyr lleol, er enghraifft Cyngor Llafur Glasgow. Yn Glasgow a dinasoedd pwysig eraill roedd amrywiadau lleol arbennig. Roedd Glasgow yn fwy unedig a chydlynol na'r rhan fwyaf o ganolfannau. Gwelwyd canlyniad hir dymor yng nghryfder yr undebau ar lan yr Afon Clud (Clyde) gyda chyfodiad undebau lleol annibynnol ymysg y docwyr a'r morwyr. 

#### Y Rhyfel Byd Cyntaf 
Roedd cynhyrchu arfau rhyfel yn nodwedd ganolog o'r rhyfel a, gyda thraean y dynion yn y gweithlu wedi eu symud i'r fyddin, roedd y galw'n uchel iawn am weithlu diwydiannol. Cyflogwyd nifer fawr o fenywod dros dro.  Rhoddodd yr undebau llafur gefnogaeth gref i'r ymdrech ryfel gan leihau streiciau ac arferion rhwystrol. Dyblodd yr aelodaeth o 4.1 miliwn yn 1914 i 8.3 miliwn yn 1920. Roedd 65% yn aelodau o'r TUC yn 1914, gan godi i 77% yn 1920. Doedd bri'r mudiad llafur erioed wedi bod yn uwch ac roedd ei arweinyddion yn mynd i'r Senedd yn systematig. 

Dilynodd y Ddeddf Arfau Rhyfel 1915 Argyfwng Sieliau 1915 pan ddaeth cyflenwadau ar gyfer y ffrynt yn bwnc gwleidyddol. Roedd y Ddeddf yn gwahardd streiciau a chloi allan ac yn  rhoi cyflafareddu gorfodol yn eu lle. Sefydlwyd system o reoli diwydiannau rhyfel a sefydlwyd llysoedd arfau rhyfel oedd yn arbennig i orfodi arferion gweithio da. Ataliwyd arferion rhwystrol gan undebau dros y cyfnod hwn. Ceisiodd reoli symudiad gweithwyr rhwng swyddi. Penderfynodd y llysoedd fod ystyr arfau rhyfel yn ddigon eang i gynnwys gweithwyr tecstiliau a'r dociau. Diddymwyd Deddf 1915 yn 1919 ond cafwyd deddfau tebyg yn ystod yr Ail Ryfel Byd. 

Yn Glasgow, roedd y galw uchel am arfau a llongau rhyfel yn cryfhau pŵer yr undebau. Ymddangosodd mudiad radical o'r enw "Red Clydesdale" yn cael ei arwain gan undebwyr milwriaethus. Gynt yn gadarnle'r Blaid Ryddfrydol, roedd yr ardaloedd diwydiannol wedi troi i Lafur erbyn 1922, gyda'i sail yn yr ardaloedd dosbarth gweithiol Gwyddelig. Roedd menywod yn arbennig o brysur ar faterion tai. Fodd bynnag, cafodd y "Cochion" oedd yn gweithredu o fewn y Blaid Lafur ond ychydig o ddylanwad ar y Senedd ac roedd yr undebwyr yn anobeithio erbyn yr 1920au.  

Gwelwyd cynnydd eto yn aelodaeth undebau adeg y rhyfel, yn ogystal â chydnabyddiaeth eang ohonynt a mwy o ran mewn rheoli. Nid oedd streiciau yn cael eu hystyried yn wladgarol ac roedd y llywodraeth yn ceisio cadw cyflogau i lawr. Ar ddiwedd y rhyfel, daeth yr undebau'n eithaf milwriaethus drwy geisio cadw eu gafael ar eu henillion; roeddynt yn colli gan fwyaf. Cododd yr aelodaeth o 4.1 miliwn yn 1914 i 6.5 miliwn yn 1918, gydag uchafbwynt o 8.3 miliwn yn 1920 cyn mynd yn ôl i 5.4 miliwn yn 1923. 

#### Yr 1920au 
Yn y cyfnod wedi'r rhyfel, cafwyd cyfres o ddigwyddiadau radical, wedi eu sbarduno'n rhannol gan Chwyldro Rwsia 1917. Roedd yr undebau llafur yn filwriaethus, yn enwedig yn yr Alban. Fodd bynnag, daeth y llywodraeth i gyfaddawd, ac wrth i'r economi sefydlogi yn y 1920au cynnar, symudodd yr undebau llafur  yn bendant tuag at y dde. Roedd undeb y glowyr yn eithriad gan ei fod yn wynebu cyflogau isel mewn diwydiant oedd yn dirywio wedi ei niweidio gan brisiau is, cystadleuaeth lem gan olew a gostyngiad cryf gyda'r pyllau glo yn hen a'u cynhyrchiant yn isel.  Yn 1920 ac yn 1921, roedd mwy o anghydfodau diwydiannol nag ar unrhyw adeg arall yn y cyfnod rhwng y ddau ryfel, heblaw am 1926. 

Trefnwyd Streic Gyffredinol 1926 gan Gyngres yr Undebau Llafur er budd y glowyr, ond methiant a fuodd. Roedd yn streic naw niwrnod o filiwn o weithwyr rheilffordd, trafnidiaeth, dociau, gwaith haearn a dur ac argraffwyr i gefnogi'r 1.5 miliwn o lowyr oedd wedi eu cloi allan. Yn y diwedd, aeth llawer o'r glowyr yn ôl i'r gwaith a bu rhaid iddynt dderbyn oriau hirach a chyflog is. 

Ar ben hynny, pasiodd y llywodraeth ddeddfwriaeth ysgubol yn erbyn yr undebau gyda Deddf Anghydfodau Masnach ac Undebau Llafur 1927. Ffrwynodd honno bŵer yr undebau, gan gynnwys streiciau cefnogol a phicedu torfol, a gwahardd undebau gweision sifil rhag ymaelodi â'r TUC. Ystyriai arweinyddion y TUC fel Ernest Bevin streic gyffredinol 1926 yn gamgymeriad difrifol. Roedd y rhan fwyaf o haneswyr yn ei drin fel digwyddiad eithriadol heb lawer o oblygiadau hir-dymor, ond dywed Martin Pugh ei fod wedi cyflymu symudiad y dosbarth gweithiol i bleidleisio dros y Blaid Lafur, gan arwain at fwy o enillion yn y dyfodol. . Roedd Deddf 1927 yn gwahardd streiciau cyffredinol ac yn dod i ben â thaliadau awtomatig aelodau'r undebau i'r Blaid Lafur. Diddymwyd y Ddeddf gan Ddeddf Anghydfodau Masnach ac Undebau Llafur 1946. 

#### Polisi tramor a'r 1930au 
Roedd y TUC wedi ei rhannu ar gefnogaeth i beidio ymyrryd yn Rhyfel Cartref Sbaen, ond defnyddiodd yr arweinwyr Walter Citrine ac Ernest Bevin eu pleidleisiau bloc i basio cynnig yn gefnogol i anymyrraeth yng Nghynhadledd y TUC yn 1936, gan wneud peidio ag ymyrryd yn bolisi. Fel y Blaid Lafur (oedd hefyd o blaid peidio ag ymyrryd), rhwng Hydref 1936 a Mehefin 1937 ac o dan bwysau gan yr LSI a'r Gynhadledd Ryngwladol Undebau Llafur Rhydd, ymwrthododd Citrine, Bevin a'r TUC ag  anymyrraeth.

Drwy weithio gyda Ffederasiwn Llafur America (AFL), rhwystrodd y TUC gynnig yn 1937 i ganiatáu aelodaeth undebau'r Undeb Sofietaidd yn y Ffederasiwn Genedlaethol (IFTU). Aeth y TUC yn ôl ar ei pholisi yn 1938, ond gwnaethant wrthwynebu eto pan ddaeth Stalin a Hitler i gytundeb. Pan ymunodd Prydain â'r rhyfel, roedd y TUC yn gryf o blaid, ac anfonodd arweinwyr i'r Unol Daleithiau i ennill eu cefnogaeth. Pan aeth Hitler i mewn i Rwsia yn 1941, anfonodd y TUC arweinwyr i Moscow hefyd, gan sylweddoli fod ar Brydain angen cynghrair filwrol yn erbyn Hitler. Yn y cyfamser, ymladdodd yr AFL yn erbyn unrhyw gydnabyddiaeth o sefydliadau Sofietaidd a chafodd ei brwydr ei hun gyda Chynghrair y Sefydliadau Diwydiannol. O ganlyniad, roedd llais polisi tramor yr undebau llafur yn llawer gwannach ym Mhrydain ac yn yr Unol Daleithiau. Dim ond rhan fechan iawn a chwaraeodd yng nghreu'r Cenhedloedd Unedig wrth i'r rhyfel ddod i ben. Ar ôl y rhyfel, ailgydiodd undebau Prydain yn eu safiad gwrth-Gomiwnyddol a gwrth-Sofietaidd. Er hynny, roedd nifer o Gomiwnyddion mewn safleoedd pwerus yn lleol, yn arbennig yn undeb y glowyr.   

Er bod eu dylanwad ar bolisi tramor yn isel yn y cyfnod hwn, tyfodd aelodaeth a phŵer undebau Prydain yn ddramatig yn ystod yr Ail Ryfel Byd. 

#### Yr Ail Ryfel Byd 
### Undebau Llafur 
Cafodd yr undebau eu cynrychioli'n dda yn y cabinet rhyfel ar ôl i Winston Churchill ddod i rym ym Mai 1940. Penododd Ernest Bevin, ysgrifennydd cyffredinol Undeb y Gweithwyr Cyffredinol a Thrafnidiaeth yn weinidog llafur a gwasanaeth cenedlaethol. Ar ben hynny, rhannodd arweinwyr eraill y Blaid Lafur bŵer yn gyfartal gyda'r Ceidwadwyr yn y llywodraeth genedlaethol newydd. Penododd Churchill Clement Attlee, arweinydd y Blaid Lafur, yn ddirprwy pennaf iddo gyda phrif gyfrifoldeb dros faterion cartref. Cydweithiodd yr undebau llafur yn gryf gydag ymgyrch y rhyfel ac ar y dechau roedd streiciau yn cael eu cyfyngu i'r isafswm. Tyfodd aelodaeth yr undebau o draean o 1938, gan gyrraedd 8.2 miliwn yn 1943.Yn ôl yr hanesydd Margaret Gowing, roedd tri chyfnod gwahanol i'r ymdrechion i fobileiddio'r gweithlu. Yn y cyfnod cyntaf hyd at Fai 1940, roedd yr ymdrechion yn eithaf di-effaith ac ni lwyddwyd i gyflawni anghenion llafur cynyddol y wlad. Yn yr ail gyfnod (gwanwyn 1940 i ganol 1943) gwelwyd trefniadaeth a lleoli effeithlon ofnadwy o ddynion a merched fel ei gilydd i swyddi hanfodol ar draws diwydiannau allweddol a gwasanaethau hollbwysig y llywodraeth. Y cyfnod hwn oedd pinacl mobileiddio'r gweithlu ym Mhrydain. 

Gyda buddugoliaeth o fewn golwg, o ganol 1943 ymlaen, cyfyngwyd ar gapasiti Prydain i gynnal ei hymdrech ryfel yn gynyddol gan faint bychan y gweithlu wrth gefn y gellid ei ddefnyddio. Roedd streicio bellach yn gonsyrn pwysig. Er eu bod yn erbyn y gyfraith, cafwyd 1,800 o streiciau yn 1943, gan gostio 1.8 miliwn diwrnod gwaith. Streiciau glowyr oedd llawer ohonynt. . Gyda miliynau o ddynion mewn lifrai, roedd Prydain wedi cyrraedd terfyn ei gweithlu sifil. Roedd y llywodraeth wedi mynd i'r afael a heriau enfawr gosod ei hadnoddau dynol i gyflawni'r anghenion llafur digyffelyb a orfodwyd gan ryfel ddiarbed.

Gwnaeth dau undeb apeliadau argyfyngus i'r fyddin helpu undebau America yn 1939-41. Roedd tensiwn dros gydlynu polisïau tramor pan ddaeth yr UD i mewn i'r rhyfel. Roedd gwrthdaro yn arbennig ynglŷn â chefnogaeth i ymdrech ryfel yr Undeb Sofietaidd. Cafodd undebau yn y DU a'r UD eu rhoi ar y cyrion ac ni wnaethon nhw chwarae rôl bwysig yng nghreu'r Cenhedloedd Unedig yn 1945. 

### Ers 1945 
Rhoddodd buddugoliaeth ysgubol y Blaid Lafur yn 1945 lais cryf iddi ym materion cenedlaethol, yn enwedig gydag Ernest Bevin yn Weinidog Tramor.

Cyrhaeddodd yr undebau frig eu haelodaeth, amlygrwydd, bri a phŵer gwleidyddol yn y cyfnod wedi'r rhyfel. Roedd consensws eang wedi'r rhyfel i dderbyn eu statws, ac roeddynt wedi eu cynrychioli'n ddwys yn arweinyddiaeth y Blaid Lafur.  Erbyn y 1970au roedd eu pŵer wedi tyfu eto, ond roedd eu bri yn gostwng a diflannodd y consensws. Yn 1980, fe wnaeth y Llywodraeth Geidwadol, o dan arweinyddiaeth Margaret Thatcher, wanhau y mudiad undebol yn sylweddol ac ar bwrpas. Nid yw wedi ei adfer hyd heddiw. 

Parhaodd y polisi cryf yn erbyn Comiwnyddiaeth yn y cyfnod wedi'r rhyfel. Rhoddodd yr undebau gefnogaeth gref i Brydain gymryd rhan yn y Rhyfel Oer a NATO, yn ogystal â chyrff rhyngwladol fel Cydffederasiwn Rhyngwladol yr Undebau Rhydd oedd yn gwrthod undebau comiwnyddol o'r math oedd yn ymuno â Ffederasiwn Undebau Llafur y Byd, wedi ei dominyddu gan y Sofietiaid. Yn rhai undebau, yn arbennig Undeb Cenedlaethol y Glowyr, roedd gan y Comiwnyddion rywfaint o bŵer, fel y gwelwyd gyda Mich McGahey, is-lywydd o 1972 i 1987 ac Arthur Scargill, llywydd o 1982 i 2002. Ken Gill, llywydd undeb mawr yn 1974 oedd y Comiwnydd cyntaf ers degawdau i gael ei ethol i bwyllgor gwaith y TUC. Roedd ei ffocws ar faterion hiliol. Cydweithiodd yr undebau Prydeinig â'r AFL-CIO yn yr Unol Daleithiau ar brosiectau cenedlaethol. Yn yr 1980au, rhoddwyd sylw undebau ledled y byd ar fudiad Solidarnosc yng Ngwlad Pwyl. Llwyddon nhw yn y diwedd i dorri o reolaeth gomiwnyddol y wlad. Hyrwyddodd Norman Willis, ysgrifennydd cyffredinol y TUC, gefnogaeth i Solidarnosc gan yr undebau.  Chwaraeodd y mudiad diarfogi niwclear rôl bwysig yng ngwleidyddiaeth fewnol y Blaid Lafur yn yr 80au ac roedd yn fudiad dosbarth canol yn bennaf nad oedd â llawer o gefnogaeth yn y mudiad llafur.   

#### 1978-79 
Cafwyd streiciau pwysig gan undebau Prydain yn ystod cyfnod y Gaeaf o Anniddigrwydd yn 1978-79 a gyfrannodd at gwymp Llywodraeth Lafur James Callaghan. Roedd Callaghan, ei hun yn undebwr, wedi apelio gynt ar i'r undebau fod yn gymedrol yn eu galwadau am gyflogau uwch, fel rhan o bolisïau Llywodraeth Prydain ar y pryd i geisio lliniaru chwyddiant rhemp. Achosodd ei ymgais i geisio cadw'r undebau at godiadau cyflog o 5% yn unig at streiciau eang ac answyddogol ledled Prydain yn ystod y gaeaf hwnnw. Cafwyd streiciau swyddogol ac answyddogol gan yrwyr lorïau, gweithwyr rheilffyrdd, nyrsys a gyrwyr ambiwlans a arweiniodd at deimlad o argyfwng yn y wlad. Achosodd gweithgaredd undebau at wyriad mawr yn y bwriadau pleidleisio. Yn Nhachwedd 1978, awgrymodd pôl Gallup fod Llafur 5% ar y blaen yn y polau piniwn. Ar ôl y gweithredu diwydiannol dros y Gaeaf, roedd y Ceidwadwyr 20% ar y blaen yn Chwefror 1979. 

#### Thatcher a'r 1980au 
Cwympodd llywodraeth Callaghan a chafodd y Ceidwadwyr o dan Margaret Thatcher lwyddiant ysgubol yn yr etholiad cyffredinol. Cyflwynon nhw gyfreithiau undebol newydd i wrthsefyll yr aflonyddwch diwydiannol oedd wedi bod yn bla ar lywodraethau blaenorol Wilson a Callaghan. Roedd yr undebau'n elynion pur iddi. Roedd Thatcher yn ystyried undebau llafur yn rhwystr i gynnydd economaidd ac yn y Ddeddf Gyflogaeth 1980 a Deddf Gyflogaeth 1982 pasiodd gyfyngiadau o'r math roedd y Torïaid wedi eu hosgoi am amser hir cyn hynny. 

Yn ei hunangofiant, ysgrifennodd Norman Tebbit, yr ysgrifennydd gwladol dros gyflogaeth ar y pryd, mai Deddf 1982 oed ei 'greatest achievement in Government' ac "one of the principal pillars on which the Thatcher economic reforms have been built."

Roedd Undeb Cenedlaethol y Glowyr (NUM) yn un o'r undebau cryfaf ers peth amser. Roedd ei streiciau wedi achosi i lywodraeth Heath gwympo yn y 1970au. Fodd bynnag, nid oedd y glowyr yn llwyddiannus yn eu streic 1984-1985. Galwyd streic gan ranbarth Swydd Efrog yr NUM i brotestio yn erbyn cau pyllau, gan ddefnyddio canlyniad pleidiais ranbarthol o 1981. Penderfynodd y Pwyllgor Gwaith Cenedlaethol, dan arweiniad Arthur Scargill, beidio â chynnal pleidlais genedlaethol ar streic genedlaethol, yn ôl yr arfer, ond cyhoeddi fod streic yn fater i bob rhanbarth orfodi. Heriodd Scargill farn y cyhoedd, nodwedd a gafodd ei ecsploetio gan Thatcher pan ddefnyddiodd Gynllun Ridley, a ddrafftiwyd yn 1977, i drechu'r streic.  Yna, dros y degawdau dilynol, caewyd bron pob un o'r pyllau. 

Aeth mwy na 6,000 o weithwyr argraffu ar streic yn 1986 yn Anghydfod Wapping oherwydd termau cyflogaeth "annerbyniol" ym mhencadlys papur newydd y Sun yn Wapping. Collasant hwythau hefyd. 

### Llafur Newydd a'r 21ain Ganrif 
#### Llafur Newydd 
Er i'r Blaid Lafur ennill etholiad cyffredinol 1997, roedd Llafur Newydd Tony Blair o dan lawer llai o ddylanwad yr undebau na llywodraethau Llafur y gorffennol. Nid oedd Blair ei hun yn trafferthu cuddio ei ddirmyg tuag at undebau Prydain. Gwrthododd lywodraeth Blair hefyd ddiddymu cyfreithiau gwrth-undebaeth Llafur, er i'r undebau gyllido'r rhan fwyaf o'i ymgyrch etholiadol. 

#### 2010au 
Yn etholiad arweinyddol y Blaid Lafur yn 2010, roedd yr undebau llafur yn rhan o fuddugoliaeth Ed Miliband dros ei frawd pan enillodd gefnogaeth pedwar o undebau mwyaf Prydain. Arweiniodd hyn at roi'r llysenw 'Red Ed' i Ed Miliband. Effeithiwyd ar dros 76 y cant o ysgolion cyhoeddus, gyda 62 y cant o ysgolion yn gorfod cau'n llwyr  Aeth 79,000 o staff y Gwasanaeth Iechyd (tua 14.5 y cant) hefyd ar streic. Yn ôl y Swyddfa Ystadegau Gwladol, collwyd 1.39 miliwn o ddyddiau gwaith o ganlyniad i'r streic. 

### Dirywiad yn nifer yr aelodau 
Disgynnodd nifer yr aelodau yn fawr yn y 1980au a'r 1990au, gan ddisgyn o 13 miliwn yn 1979 i tua 7.3 miliwn yn y flwyddyn 2000. Yn 2012 gostyngodd y nifer o aelodau o dan 6 miliwn am y tro cyntaf ers y 1940au. Rhwng 1980 ac 1998. disgynnodd y ganran o weithwyr oedd yn aelodau undebau o 52% i 30%.  . Yn 2021, adroddwyd fod aelodaeth yr undebau wedi haneru ers 1979, pan oedd 53 y cant o weithwyr yn aelodau o undeb.  Mae'r ganran ychydig yn uwch yng Nghymru gyda 29.5 y cant o weithwyr yn aelodau o undebau yn 2024.

**Gweler hefyd: Llafur100 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru).**

## Nodiadau