open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anita Roddick

Sylfaenydd y Body Shop ac actifydd hawliau dynol a'r amgylchedd o Loegr oedd **Anita Lucia Roddick** DBE (23 Hydref 1942 – 10 Medi 2007).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Amgylcheddwyr o Loegr
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Marchogion Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes Iddewig o Loegr
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol o Loegr
Castell Aberteifi

Codwyd **Castell Aberteifi** tua'r flwyddyn 1100 yn Aberteifi, Ceredigion. Yma y cynhaliwyd Eisteddfod Aberteifi 1176 dan nawdd Yr Arglwydd Rhys.

220px|bawd|Rhan o fur Castell Abereifi (2007, cyn i'r gwaith adnewyddu dechrau).
Adeiladwyd castell cyntaf mwnt a beili Aberteifi (tua 1093), a godwyd tua tair milltir oddi wrth safle'r castell presennol, mae'n debyg tua'r un amser sefydlwyd y dref gan  Roger de Montgomery, barwn Normanaidd. Adeiladwyd rhadredegydd y castell presennol gan Gilbert Fitz Richard Arglwydd Clare, wedi i'r un cynt gael ei ddinistrio. Etifeddodd ei fab, Gilbert de Clare, Iarll 1af Penfro y castell yn 1136. Yr un flwyddyn, cafodd Owain Gwynedd fuddugoliaeth fawr ar Normaniaid y dref ym Mrwydr Crug Mawr. Cymerwyd a llosgwyd y dref, er yr amddiffynnwyd y castell ei hun yn llwyddiannus gan y Normaniaid a oedd dan arweiniad Robert fitz Martin.

Ail-gipiwyd y castell gan y Normaniaid a'r Saeson a daeth i feddiant Roger de Clare, 3ydd Iarll Hertford. Yn 1166 cymerwyd y castell gan Rhys ap Gruffydd, ac ail-adeiladodd e'r castell mewn carreg yn 1171. Yn 1176 cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani yn y castell, sef Eisteddfod Aberteifi. Ar farwolaeth Rhys yn 1197 ymdaerai ei feibion, Maelgwn a Gruffudd, dros etifeddiaeth y castell ac yn y diwedd rhoddodd Maelgwn ei frawd Gruffudd i ddwylo'r Saeson a gwerthodd y castell i'r brenin John o Loegr. Yn ddiweddarach delwyd y castell yn enw William Marshal, Iarll 1af Penfro.

Cipiodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215 ac yn senedd Aberdyfi yn 1216 fe'i rhoddwyd i feibion Gruffudd ap Rhys o'r Deheubarth, ond yn 1223 ail-gipwyd o gan William Marshal, 2il Iarll Penfro. Yn 1231 cymerwyd y castell ar ran Llywelyn gan Rhys Gryg a'i gyngrheiriaid. Daliai Llywelyn y castell hyd ei farwolaeth yn 1240. Ar ei farwolaeth, disgynodd y castell yn ôl i ddwylo'r Saeson, ac yn 1244 ail-adeiladwyd ef gan Walter Marshal, 5ed Iarll Penfro, gyda waliau tref ar gyfer gwarchod pellach. Gweddillion y castell hwn sydd i'w gweld uwchben yr afon heddiw.

Cafodd ei ddifetha'n sylweddol yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr, a hyd at y 18g defnyddiwyd ef fel carchar. Ar ddechrau'r 19g, adeiladwyd cartref o fewn waliau'r castell *Castle Green House* gan gyfuno'r tŵr gogleddol yn ei adeiladwaith. Yn y 1940au ni chadwyd hi mewn cyflwr da, a gadewyd hi i ddadfeilio ymhellach gan y perchennog hyd i'r waliau fod angen cael eu cynnal.

Prynwyd y castell gan Gyngor Ceredigion ym mis Ebrill 2003 ac maent yn bwriadu ei adfer fel rhan o gynllun dadeni Aberteifi. Ym mis Rhagfyr 2008, enillodd y castell swm o £300,000 gan y Gronfa Loteri Treftadaeth er mwyn ei adfer.

## Cyfeiriadau
Categori:Aberteifi
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 1100au
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Ceredigion
Aberteifi
Aberteifi
Aberteifi
Lesbiaeth

bawd|180px|Lesbiaid
''Mae "lesbiad", "lesbiaid" (lluosog) a "lesbiaidd" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Efallai eich bod yn chwilio am Lesbos.''

Term sy'n disgrifio cyfunrywioldeb rhwng menywod yw **lesbiaeth.**

## Tarddiad enw 
Mae'r term lesbiaeth yn deillio o enw'r ynys Groegaidd Lesbos (neu Lesvos), cartref y bardd Sappho. Roedd ei barddoniaeth yn boblogaidd iawn yn y cyfnod clasurol. Collwyd llawer ohono, ond mae rhywfaint wedi goroesi. Pwnc y rhan fwyaf o'r farddoniaeth yw cariad, ac mae'n amlygu atyniad rhywiol at ferched yn ogystal â dynion. Daw'r defnydd o Lesbiaeth  yn yr ystyr yma o enw ynys Lesvos, fel man geni Sappho.

dim|bawd|Sappho ac Erinna yn *Gardd ym Mytilene*, paentiad gan Simeon Solomon)

## Hanes 
Cysyniad diweddar yw lesbiaeth sy'n perthyn i'r 20g. Yn wahanol i hoywon, roedd yr arfer o ddwy ferch yn caru ei gilydd yn llawer mwy normal. Oherwydd hyn, does na ddim llawer o gofnodion ar gael, ar wahân i waith Clasurol. Am gyfnod yn y 19g, roedd y lesbian yn cael ei gweld fel person gyda phroblem meddyliol gan ffisegwyr a seicolegwyr fel Havelock Ellis.

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth
Categori:Cyfunrywioldeb
Categori:Geirfa LHDT
Sousse

Mae **Sousse** (Arabeg: سوسة) yn ddinas a phorthladd yn nwyrain canolbarth Tiwnisia, sy'n gorwedd 140&nbsp;km i'r de o'r brifddinas Tiwnis, ar Gwlff Hammamet (Môr Canoldir). Sousse yw prif ddinas rhanbarth y Sahel (llysenw: 'perl y Sahel') a phrifddinas talaith Sousse. Mae gan y ddinas boblogaeth o 173,047 o bobl, ffigwr sy'n tyfu i tua 400,000 pan gynhwysir ei maerdrefi allanol, sy'n ei gwneud yr ardal ddinesig 3ydd mwyaf yn Nhiwnisia (ar ôl Tiwnis a Sfax). Maes awyr Sousse yw'r ail brysuraf yn y wlad.

Mae Sousse yn ddinas hynafol gyda'r mwyaf diddorol yn y wlad. Sefydlwyd dinas *Hadrumete* (neu *Hadrumetum*: gelwir Sousse yn *Hadramaout* gan rai o'i thrigolion hyd heddiw) gan y Ffeniciaid. Roedd yn ddinas Rufeinig lewyrchus a gwelir catacombs o'r cyfnod yno heddiw. Codwyd nifer o adeiladau gwych yn yr hen ddinas (*medina* Sousse), sydd ar restr safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO. Erbyn heddiw mae twristiaeth yn ganolog i'r economi ; er nad yw'r ddinas ei hun yn gartref i lawer o westai mawr, mae'n gorwedd yn agos i ganolfannau gwyliau Monastir a Hammamet.

## Enwogion 
* Sleim Ammar (1927-1999), seiciatrydd a bardd

## Llyfryddiaeth
*Néji Djelloul, ''Sousse, l'antique Hadrumetum* (Contraste, 2006)
*Ameur Baâziz, *Si Soussa m'était contée'' (2005)

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhiwnisia
Categori:Talaith Sousse
Monastir

300px|bawd|*Ribat* hynafol Monastir
Mae **Monastir** (Arabeg: منستير , o'r gair Lladin *monasterium*, 'mynachlog') yn ddinas arfordirol yn Sahel Tiwnisia, a leolir ar benrhyn ar lan dde-ddywreiniol Gwlff Hammamet (20&nbsp;km i'r dwyrain o Sousse a 162&nbsp;km i'r de o'r brifddinas Tiwnis). Yn 2004, poblogaeth yr ardal ddinesig oedd 71,546 gyda 40,000 yn byw yn y ddinas ei hun.

Yn ddinas hynafol a ddominyddir gan ei *ribat* (caer-fynachlog ganoloesol), mae economi Monastir heddiw yn dibynnu i raddau helaeth ar dwristiaeth. Maes awyr Monastir (Monastir Habib-Bourguiba), sy'n gwasanaethu Sousse yn ogystal, yw'r ail yn y wlad. Fe'i enwir ar ôl Habib Bourguiba, cyn brif weinidog y wlad, a aned yn y ddinas ac a gladdwyd yno mewn beddrod-fosg rhwysgfawr.

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Monastir
Ardal y Ruhr

Cytref fwyaf yr Almaen yw **Ardal y Ruhr** (Almaeneg: ***Ruhrgebiet***), gyda phoblogaeth o tua 5.3 miliwn o bobl ac arwynebedd o tua 4,425&nbsp;km2. Fe'i henwir ar ôl Afon Ruhr, un o lednentydd Afon Rhein, sy'n llifo trwyddi. Mae'n cynnwys cyfres o ddinasoedd sydd wedi ymdoddi i mewn i'w gilydd. Cafodd yr ardal ei llunio yn ystod y Chwyldro Diwydiannol yn y 19eg ganrif. Dyw'r Ruhr ddim yn cyfateb i unrhyw uned gweinyddol penodol, felly dyw ffiniau'r ardal ddim wedi'u diffinio'n swyddogol. Y prif ddinasoedd yw Bochum, Dortmund, Duisburg, Essen, Gelsenkirchen, Mülheim an der Ruhr ac Oberhausen. Mae'r holl ardal yn cael ei gweinyddu fel rhan o dalaith Nordrhein-Westfalen.

250px|bawd|canol|Map o ardal y Ruhr

## Prif ddinasoedd a threfi
*Bochum
*Bottrop
*Castrop-Rauxel
*Dortmund
*Duisburg
*Essen
*Gelsenkirchen
*Hagen
*Hamm
*Hattingen
*Herten
*Mülheim an der Ruhr
*Oberhausen
*Recklinghausen
*Unna
*Wesel
*Wetter
*Witten
*Xanten

bawd|dim|Pont (a thraffordd) "Mintarder Ruhrtalbrücke" yn Mülheim an der Ruhr - nodwedd amlwg yn nyffryn y Ruhr, sy'n cysylltu dinasoedd Düsseldorf ac Essen.

Categori:Daearyddiaeth Nordrhein-Westfalen
Categori:Rhanbarthau'r Almaen
Cwpan Rygbi'r Byd 2007

Cynhaliwyd chweched '''Cwpan Rygbi'r Byd 2007''' yn Ffrainc. Mae ugain tim yn chwarae am gwpan Webb Ellis. Chwaraewyd 48 gêm dros 44 diwrnod. Chwaraewyd 42 gêm yn Ffrainc, 4 yng Nghaerdydd, a dwy yng Nghaeredin, yr Alban.

Ffrainc a'r Ariannin a chwaraeodd gêm agoriadol y gystadleuaeth a hynny ar 7 Medi yn y *Stade de France* yn Saint-Denis, y tu allan i Baris. Dyma'r stadiwm lle chwaraewyd y gêm derfynol, hefyd, rhwng Lloegr a De Affrica sef y tîm a enillodd gyda 15 o bwyntiau.

Categori:2007
2007
Cytref

Ardal drefol sy'n cynnwys nifer o ddinasoedd, trefi neu bentrefi sydd wedi tyfu at ei gilydd i greu un ardal drefol ddi-dorr yw **cytref**. Mae ardaloedd y Ruhr yn yr Almaen, y Randstad yn yr Iseldiroedd neu Manceinion Fwy yn Lloegr yn enghreifftiau da. Cyfeirir weithiau at Gytref De Cymru i ddynodi ardal sy'n ymestyn o Gasnewydd i Abertawe gan gynnwys cymoedd de Cymru, er nad yw'r ardaloedd trefol hyn wedi ymdoddi i'w gilydd i'r un raddfa ag y mae'r trefi yn yr enghreifftiau uchod.

Categori:Daearyddiaeth ddynol
Categori:Trefoli
Tiwnis (talaith)

Mae **talaith Tiwnis** (Arabeg: ولاية تونس , Ffrangeg: *Gouvernorat de Tunis*), a greuwyd ar 21 Mehefin 1956, yn un o 24 talaith Tiwnisia. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia ac mae ganddi arwynebedd o 346&nbsp;km² (sef 0.2% o arwynebedd y wlad). Mae ganddi boblogaeth o tua 989,000 (amcangyfrifiad 2006). Ei chanolfan weinyddol yw Tiwnis, prifddinas Tiwnisia.

## Daearyddiaeth 
Talaith Tiwnis yw rhanbarth economaidd pwysicaf y wlad. Mae'n gorwedd ar lan Môr y Canoldir, o gwmpas Lac Tunis ar lan orllewinol Gwlff Tiwnis. Mae'r hinsawdd yn nodweddiadol o Fôr y Canoldir gyda tua 470&nbsp;mm o law y flwyddyn a hafau poeth.

Yn weinyddol, ymrennir y dalaith yn 21 *délégation* (ardal), 8 *municipalité* ac 161 imada (ardal leol).

### Dinasoedd a threfi
* Carthago
* Gammarth
* La Goulette
* La Marsa
* Le Bardo (El Bardo)
* Le Kram (El Kram)
* Sidi Bou Saïd
* Sidi Hassine
* **Tiwnis** (prifddinas)

## Economi 
250px|bawd|Llun lloeren o dalaith Tiwnis
Lleolir maes awyr mwyaf y wlad (Maes awyr Tiwnis-Carthago) a phorthladd La Goulette, sy'n derbyn 98% o draffig forol y wlad, yn y dalaith. Diwydiant yw'r sector pwysicaf, er bod masnachu yn bwysig hefyd. Ceir pedair Ardal Ddiwydiannol sy'n cynnwys 273 hectar :
*La Goulette
*La Charguia
*Ibn Khaldoun
*Jbel Jelloud
Y prif ddiwydiannau yw brethyn a dillad, lledr a sgidiau a nwyddau electronig a thrydan.

Mae'r ystadegau economaidd fel a ganlyn :  
*Masnach a gwasanaethau : 49.4%
*Diwydiannau, ynni, gwaith adeiladau cyhoeddus : 34.3%
*Amaeth a pysgota : 16.3%
*Diweithdra : 14.2%

## Diwylliant
Tiwnis yw canolfan ddiwylliannol y wlad. Lleolir y rhan fwyaf o wasanaethau radio a theledu Tiwnisia yno.

## Timau pêl-droed 
* Espérance sportive de Tunis
* Club Africain
* Stade Tunisien
* Avenir Sportif de la Marsa
* Étoile Olympique La Goulette Kram


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Categori:Tiwnis Fwyaf
Randstad

Cytref yn yr Iseldiroedd yw'r **Randstad** wedi'i lunio o gyfres o ddinasoedd yng ngorllewin a gogledd canolbarth y wlad. Mae'r enw yn golygu 'Dinas yr Ymyl' yn llythrennol yr yr Iseldireg. Mae'n cynnwys pedair dinas fwya'r Iseldiroedd, Amsterdam, Rotterdam, Den Haag (Yr Hâg) ac Utrecht a'r ardaloedd a'r mân drefi o'u cwmpas, fel Almere, Delft, Dordrecht, Gouda, Haarlem, Hilversum, Leiden a Zoetermeer. Mae dinasoedd y Randstad yn llunio hanner gylch neu gilgant, ac mae'r enw yn tarddu o'r siâp hwnnw.

bawd|dim|250px|Map yn dangos ardaloedd trefol y Randstad

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Soest

Enw dwy dref yn Ewrop yw **Soest**:

*dinas yn nhalaith Nordrhein-Westfalen yn yr Almaen
*dinas yn yr Iseldiroedd
162

1g - **2g** - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - **160au** - 170au 180au 190au 200au 210au 
157 158 159 160 161 - **162** - 163 164 165 166 167 

----

## Digwyddiadau 
*Lucius Verus, cyd-ymerawdwr Rhufain, yn dechrau rhyfel yn erbyn y Parthiaid, wedi i Vologases IV, brenin Parthia ymosod at Syria ac Armenia

## Genedigaethau 
*Marcus Annius Verus Caesar, mab Marcus Aurelius

## Marwolaethau 
*Marcus Annius Libo, mab hynaf Marcus Annius Verus a Rupilia Faustina

Categori:162
Nordrhein-Westfalen

Un o daleithiau ffederal (*Länder*) yr Almaen yw **Nordrhein-Westfalen** (yn llythrennol 'Gogledd Rhein a Westfalen'). Fe'i lleolir yng ngorllewin canolbarth y wlad, ar y ffin â'r Iseldiroedd a Gwlad Belg. Mae'n cynnwys nifer o ddinasoedd mawr, gan gynnwys Düsseldorf, prifddinas y dalaith, Cwlen, ei dinas fwyaf, Aachen, Bielefeld, Bonn, Bochum, Essen, Dortmund, Duisburg, Gelsenkirchen, Münster, Oberhausen, Paderborn a Wuppertal.

## Daearyddiaeth 
Mae Nordrhein-Westfalen yn cynnwys rhan ogleddol y Rheinland (Nordrhein) ac ardal Westfalen. Mae Afon Rhein ei hun yn rhannu'r ddwy ardal oddi wrth ei gilydd, Nordrhein yn y gorllewin, a Westfalen yn y dwyrain. Canol y dalaith yw ardal ddiwydiannol y Ruhr.

## Hanes 
Crëwyd y dalaith gan y weinyddiaeth filwrol Brydeinig ym 1946 allan o rhan ogleddol yr hen Rheinprovinz (Talaith y Rhein) a thalaith Westfalen. Daeth y dalaith newydd â holl ardaloedd y Ruhr at ei gilydd. Gan fod y dalaith newydd o fewn parth meddiannol Prydain, roedd hyn yn sicrhau rheolaeth Prydain dros ardal ddiwydiannol fwya'r Almaen. Ychwanegwyd hen dalaith Lippe ati ym 1947. Mae'r ffiniau wedi aros yr un ers hynny.

## Pobl nodedig a anwyd yn Nordrhein-Westfalen 
* Petra Reski, a anwyd yn Kamen; nofelydd

## Cyfeiriadau
Categori:Taleithiau'r Almaen
Tuğba Özerk

Cantores o Dwrci yw **Tuğba Özerk** (ganwyd 4 Mehefin 1980).

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Cantorion o Dwrci
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Dwrci
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Dwrci
Sousse (talaith)

200px|bawd|Lleoliad talaith Sousse yn Nhiwnisia
Mae **talaith Sousse** (Arabeg: ولاية سوسة, Ffrangeg: *Gouvernorat de Sousse*), a greuwyd ar 21 Mehefin 1956, yn un o 24 talaith Tiwnisia. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain canolbarth Tiwnisia ac mae ganddi arwynebedd o 2669&nbsp;km² (1.6% o arwynebedd y wlad). Mae 567,900 o bobl yn byw yno. Sousse yw prifddinas y dalaith, sy'n rhan o ranbarth y Sahel.

## Daearyddiaeth 
I'r gogledd mae talaith Sousse yn ffinio ar dalaith Nabeul, Zaghouan a Kairouan, ac ar dalaith Mahdia i'r de.

Ceir 16 *délégations* (ardal) yn Sousse:

## Hinsawdd 
Mae'r tymheredd yn amrywio rhwng 12 a 18&nbsp;°C yn y gaeaf a rhwng 19 et 38&nbsp;°C yn yr haf.


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Nigel Owens

Dyfarnwr rygbi yw **Nigel Owens** (ganed 18 Mehefin 1971). Cafodd ei eni ym Mynyddcerrig, ger Llanelli. Arferai weithio fel technegydd yn Ysgol Gyfun Maes-Yr-Yrfa, Cefneithin ac yna fel gweithiwr ieuenctid gyda Menter Cwm Gwendraeth.

Daeth yn ddyfarnwr rhyngwladol yn 2005. Y gêm ryngwladol gyntaf iddo ddyfarnu oedd yr un rhwng Iwerddon a Japan yn Osaka. Fe oedd yr unig Gymro a fu'n dyfarnu yng Nghwpan Rygbi'r Byd 2007 yn Ffrainc. Mae'n dyfarnu'n gyson yng Nghwpan Heineken. Ynghyd â Wayne Barnes o Lloegr a Marius Jonker o Dde Affrica, cafodd Owens ei gêm Cwpan y Byd cyntaf yn Lyon, Ffrainc ar yr 11 Medi, 2007 rhwng yr Ariannin a Georgia. Mae ef yn un o ddau ddyfarnwr yn unig sydd wedi dyfarnu dwy gêm yn rowndiau terfynol y Cwpan Heineken, sef Munster v Tolouse yn Stadiwm y Mileniwm 2008 a Tigrod Caerlyr v Leinster ym Murrayfield 2009.

Ar 28 Tachwedd 2020, dyfarnodd ei ganfed gêm ryngwladol, gêm rhwng Ffrainc a'r Eidal yng Nghwpan Cenhedloedd yr Hydref. Ar 17 Rhagfyr, cyhoeddod ei ymddeoliad o rygbi rhyngwladol ar ôl 17 mlynedd. Roedd yn gobeithio parhau i ddyfarnu yn y Pro 14 ac yn lleol yng Nghymru'r tymor 2020-2021 ac efallai’r tymor canlynol. Bydd hefyd yn dechrau rôl hyfforddi gydag Undeb Rygbi Cymru, gan helpu feithrin dyfarnwyr ifanc.

## Bywyd personol
Ym mis Mai 2007, daeth Owens allan fel dyn hoyw mewn cyfweliad gyda "Wales on Sunday". Er bod ymateb pobl wedi bod yn gadarnhaol yn gyffredinol, dywedodd ei fod yn benderfyniad anodd iawn i'w wneud. Dywedodd iddo ystyried cyflawni hunanladdiad ar adegau. Dywedodd

"It's such a big taboo to be gay in my line of work, I had to think very hard about it because I didn't want to jeopardise my career. Coming out was very difficult and I tried to live with who I really was for years. I knew I was 'different' from my late teens, but I was just living a lie."

Yn fuan wedi Cwpan Rygbi'r Byd yn 2007, enwyd Owens fel 'Personoliaeth chwaraeon y flwyddyn' gan y mudiad hawliau hoyw Stonewall. Cafwyd seremoni yn Llundain.

Bellach mae ef yn nawdd i'r "LGBT Centre of Excellence Wales" a'r elusen rygbi, "Wooden Spoon".

## Llyfryddiaeth
* *Hanner Amser: Hunangofiant Nigel Owens* (Y Lolfa, 2008) 
* *Hiwmor Nigel*, cyfres Stori Sydyn (Y Lolfa, 2010)

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Categori:Dyfarnwyr rygbi'r undeb
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa
Categori:Pobl LHDT ym myd chwaraeon
Categori:Pobl o Lanelli
Categori:Rygbi'r undeb yng Nghymru
Soest (Iseldiroedd)

Tref yng nghanolbarth yr Iseldiroedd yn nhalaith (*provincie*) Utrecht yw **Soest** (). Fe'i lleolir tua 7&nbsp;km i'r gorllewin i Amersfoort a tua 20&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain i Utrecht. Mae gan y gymuned boblogaeth o 45,393 o drigolion (amcangyfrif 1 Mehefin 2007), ac arwynebedd o 46.47&nbsp;km².

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Utrecht
Karlsruhe

300px|bawd|Dinas Karlsruhe o'r awyr
Dinas yn ne-orllewin yr Almaen yw **Karlsruhe**, yn nhalaith ffederal (*Bundesland*) Baden-Württemberg. Fe'i lleolir yn agos at y ffin rhwng yr Almaen a Ffrainc.

Karlsruhe-Kunsthalle-04-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Leibdragonerdenkmal-06-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Christuskirche-02-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Bundesverfassungsgericht-08-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Generallandesarchiv-10-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Grenadierkaserne-32-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Haydnplatz-02-Brunnen-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Klinikum-18-2021-gje.jpg

Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Categori:Dinasoedd yr Almaen

Categori:Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
.tr

Parth cod gwlad lefel uchaf (ISO) ar y Rhyngrwyd ar gyfer Twrci yw **.tr**.

Categori:Twrci
Categori:Parthau lefel uchaf
Castell Ogwr

Saif **Castell Ogwr** ar bwys pentref Ogwr, i'r de o Ben-y-bont ar Ogwr ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Adeiladwyd y castell yn fuan ar ôl 1100 gan William de Londres pan oresgynodd y Normaniaid y rhan hon o dde Cymru.

Mae hwn yn un o sawl castell yn yr ardal a adeiladwyd yn y cyfnod hwnnw gan y Normaniaid, yn cynnwys Castell Coety, Castell Candleston a Chastell Newydd.

Lleolir y castell i'r de o Afon Ewenni, cyn iddi ymuno ag Afon Ogwr.

Defnyddiwyd y castell hyd at y 19eg ganrif at sawl pwrpas, gan cynnwys Llys Ynadon a charchar. Mae cerrig llamu poblogaidd ar gyfer croesi'r afon ger y castell a cheir llwybr sy'n arwain at bentref cyfagos Merthyr Mawr.

bawd|300px|dim|Castell Ogwr: o bell
bawd|300px|dim|Castell Ogwr

## Dolen allanol 
*  Tudalen Castell Ogwr ar wefan Cestyll Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 1100au
Ogwr
Ogwr
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Gwasg Gwynedd

Mae **Gwasg Gwynedd** yn wasg sy'n cyhoeddi yn y Gymraeg yn unig. Fe'i sefydlwyd yn 1972 gan Alwyn Elis a Gerallt Lloyd Owen; Alwyn yw'r Cyfarwyddwr Rheoli. Mae'r awdures Bethan Gwanas yn Olygydd Creadigol i'r wasg.

Cyhoeddir 13 llyfr y flwyddyn gan y wasg, ar gyfartaledd, ac mae tua 400 o lyfrau mewn print ganddynt rwan. Ymhlith y llyfrau a gyhoeddwyd ganddynt mae'r cyfres o fywgraffiadau *Cyfres y Cewri*.

## Dolenni allanol
*  Gwybodaeth am y wasg ar wefan Y Fasnach Lyfrau Ar-Lein 
* Gwybodaeth am y wasg ar wefan Llenyddiaeth Cymru 

Categori:Pwllheli
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1972
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Economi Gwynedd
Llyn Dulyn (Carneddau)

Llyn yn y Carneddau yn Eryri yw **Llyn Dulyn**. Saif yn sir Conwy, i'r dwyrain o Foel Grach a Garnedd Uchaf. Fymryn i'r de ohono mae llyn arall, Llyn Melynllyn.

Nid yw'r llyn yn un mawr, gydag arwynebedd o 33 acer, ond mae'n un o'r llynnoedd dyfnaf yn Eryri, 189 troedfedd yn y man dyfnaf.  Oherwydd ei fod mor ddyfn, roedd Llyn Dulyn yn un o'r llynnoedd y symudwyd y torgochiaid oedd yn Llyn Peris iddynt pan adeiladwyd Gorsaf Bŵer Dinorwig.  Mae'r clogwyni rhwng y llyn a'r copaon uwchben wedi bod yn safle nifer o ddamweiniau i awyrennau  oedd yn hedfan yn rhy isel mewn tywydd garw.

Adeiladwyd argae yn 1881 er mwyn defnyddio'r llyn i gyflenwi dŵr; ar hyn o bryd mae'n cyflenwi dŵr i dref Llandudno.  Gellir gweld y pibellau dŵr yn croesi Afon Conwy dros bont Tal-y-Cafn. Mae dŵr Llyn Dulyn hefyd yn cael ei gludo i Lyn Eigiau a Llyn Cowlyd. Mae Afon Dulyn yn llifo allan o'r llyn tua'r gogledd-ddwyrain, ac yn ymuno ag Afon Conwy gerllaw Tal-y-bont.

## Yr Allor Goch 
Ceir traddodiad llên gwerin diddorol ynglŷn â Llyn Dulyn. Dywedir na welwyd erioed arno eleirch gwyllt yn disgyn, na hwyaid, nag un math arall o aderyn. Ac yn y llyn mae sarn o gerrig yn mynd iddo, a phwy bynnag a â ar y sarn pan fo hi yn des gwresog, ac sy'n talfu dŵr gan wlychu'r garreg eithaf yn y sarn a elwir yr Allor Goch, siawns na cheir glaw cyn y nos.

Dyna a geir yn *Y Brython* (1859). Yn yr un rhifyn dywedir fod pysgod gyda phennau anferth a chyrff bychain yn byw yn y llyn.

## Llyfryddiaeth 
**The Lakes of Eryri*, gan Geraint Roberts, Gwasg Carreg Gwalch, 1985
*John Jones (Myrddin Fardd), *Llên gwerin Sir Gaernarfon* (Caernarfon, 1908)

## Gweler hefyd
*Ceunant Dulyn

Categori:Caerhun
Dulyn
Dulyn
Categori:Llên gwerin Cymru
Llyn Dulyn

Gall **Llyn Dulyn** gyfeirio at un o ddau lyn yng ngogledd Cymru:

* Llyn Dulyn yn y Carneddau, yn sir Conwy
* Llyn Dulyn yn y Rhinogydd, yng Ngwynedd
Pen yr Helgi Du

Mynydd yn y Carneddau yn Eryri yw **Pen yr Helgi Du.**

## Lleoliad 
Saif Pen yr Helgi Du yn sir Conwy, ar y grib sy'n ymestyn tua'r de-ddwyrain oddi wrth brif grib y Carneddau, gan gychwyn ar ochr ddwyreiniol Carnedd Llywelyn ac arwain dros gopa Pen yr Helgi Du a gorffen gyda Pen Llithrig y Wrach uwchben Llyn Cowlyd.
bawd|chwith|Y Glyderau o Ben yr Helgi Du

Caiff y copa ei wahanu oddi wrth Garnedd Llywelyn gan Fwlch Eryl Farchog, gyda chlogwyni Craig yr Ysfa islaw. I'r gorllewin o'r copa mae Ffynnon Llugwy, ac ar yr ochr ddwyreiniol mae Cwm Eigiau. I'r de-ddwyrain mae Bwlch y Tri Marchog yn ei wahanu oddi wrth gopa Pen Llithrig y Wrach.

## Llwybrau 
Gellir ei ddringo trwy ddilyn y ffordd drol i Ffynnon Llugwy o'r briffordd A5 rhwng Gwern Gôf Isaf a Helyg, neu ar hyd y grib o Garnedd Llywelyn neu Ben Llithrig y Wrach.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Capel Curig
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon Hewitt
Castell Caergwrle

Castell canoloesol ym mhentref Caergwrle, Sir y Fflint, Cymru, yw **Castell Caergwrle**. Codwyd y castell gan y Tywysog Dafydd ap Gruffudd (brawd Llywelyn yr Ail) rhwng 1277 ac 1282.

## Hanes
Mae'n debyg iddo gael ei godi gan Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, yn 1277, ar dir a roddwyd iddo gan Edward I, brenin Lloegr dan dermau Cytundeb Aberconwy ar ôl ei ryfelgyrch cyntaf ar Gymru. Ymosododd Dafydd ar ddeiliaid Edward ym Mhenarlâg yn 1282, efallai o Gastell Caergwrle, gan achosi ail ryfelgyrch Edward yng Nghymru. Erbyn i'r Saeson gyrraedd Caergwrle ym Mehefin 1282, roedd y Cymry wedi difrodi'r castell a llenwi'r ffynnon cyn dianc; er hynny, trwsiwyd y castell gan y Saeson, ac fe'i rhoddwyd gan Edward i'w frenhines Eleanor o Castile yn y flwyddyn canlynol, ond llosgwyd y castell i lawr yn ddamweiniol chwe mis yn ddiweddarach. Etifeddodd eu mab, Edward II, y castell cyn iddo gael ei roi i John o Gromwell yn 1308 ar yr amod y buasai'n ei drwsio, ond erbyn 1335 roedd yn adfail.

Castell Caergwrle oedd y castell olaf i gael ei godi gan y tywysogion Cymreig. Mae ar agor trwy'r flwyddyn i'r cyhoedd a gellir ei gyrraedd trwy ddilyn llwybr o'r briffordd gerllaw.

bawd|dim|240px|Ffosydd i'r carffosiaeth
bawd|240px|Castell Caergwrle
bawd|240px|Picellwyr oedd milwyr gogledd Cymru, gan fwyaf, ac nid saethwyr bwa-saeth

## Disgrifiad
Erbyn heddiw, does fawr ar ôl o'r amddiffynfeydd, heblaw gwaith pridd ac ychydig o waith carreg gweladwy. Lleolir y castell ar ben allt serth, sydd naill ai wedi ei godi neu'n allt naturiol.

## Cawg Caergwrle
Darganfuwyd Cawg Caergwrle, gwrthrych unigryw o Oes yr Efydd y credir ei fod yn fodel cwch neu long offrymol, mewn cors ger y castell yn 1823. Mae ar gadw yn Amgueddfa Cymru.

## Llyfryddiaeth
*Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (HMSO, Caerdydd, 1983)
*Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
*Castell Caergwrle

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1277
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir y Fflint
Caergwrle
Caergwrle
Castell Penrhyn

Tŷ gwledig ydy **Castell Penrhyn**, sy'n sefyll mewn parcdir eang ar bwys pentref Llandygái ger Bangor, Gwynedd. Mae hi wedi ei hadeiladu ar ffurf castell Normanaidd. Mae'r hanes tu ôl iddo yn gysylltiedig â'r fasnach gaethweision, trwy Richard Pennant a'i deulu, yn ogystal ac â dioddefaint pobl leol oherwydd rôl y teulu Pennant yn y ddiwydiant llechi.

## Hanes 
Yn wreiddiol, roedd Castell Penrhyn yn faenordy canoloesol caerog, a sefydlwyd gan Ednyfed Fychan yn hanner cyntaf y 13g. Yn 1438, cafodd Ioan ap Gruffudd drwydded i'w droi'n amddiffynfa gaerog (trwydded crenellate) a chodwyd cadarnle a gorthwr yno. Ail-adeiladodd Samuel Wyatt yr adeilad yn y 1780au.

Adeiladwyd y castell presennol rhwng 1820 a 1845 i gynlluniau Thomas Hopper, a ymestynnodd a thrawsnewidiodd yr adeilad yn llwyr. Er hyn, mae grisiau troellog o'r adeilad gwreiddiol yn dal i'w gweld yn y seler bwaog a chynhwyswyd hen waith maen yn y strwythur newydd. Mae o'n un o'r ffug gestyll y 19g a edmygir fwyaf; galwodd Christopher Hussey hi'n, *"the outstanding instance of Norman revival."*  Mae'r castell yn gyfansoddiad darluniadol sy'n ymestyn dros 600 troedfedd sgwâr sy'n cynnwys ystafelloedd teuluol, ac yn y prif floc a adeiladwyd o amgylch yr adeilad gwreiddiol mae stablau ac adain gwasanaeth.

Dyluniodd Hopper yr holl addurniadau mewnol cyntaf mewn steil cyfoethog ond cynnil Normanaidd, gyda llawr o waith plastr a cherfio pren a charreg manwl. Mae gan y castell hefyd ychydig o ddodrefn a ddyluniwyd yn arbennig yn y steil Normanaidd, gan gynnwys gwely o lechi yn pwyso tunnell a ddefnyddiwyd gan y Frenhines Victoria pan ymwelodd hi â'r castell yn 1859 ar un o'i hymweliadau prin â Chymru.

Cleientiaid Hopper oedd y teulu Pennant, a oedd wedi ennill eu cyfoeth drwy siwgr Jamaica a chwareli llechi lleol. Ym 1805, roedd Richard Pennant yn berchen ar 5,000 o gaethweision, ar adeg pan oedd 10 ac 20% o gaethweision a gludwyd o Affrica i Jamaica yn marw ar y daith.

Oherwydd ecsbloetio gweithwyr a'r dioddefaint yn ystod Streic Fawr y Penrhyn ym 1900-1903, mae nifer o bobl ardal Bethesda yn gwrthod ymweld â'r Castell.
bawd|chwith|250px|Castell Penrhyn tua 1880.

Yn 1951 derbyniwyd y castell a 40,000 acer (160&nbsp;km²) o dir gan y Trysorlys yn lle treth etifeddiaeth. Erbyn heddiw mae'n perthyn i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ac mae ar agor i'r cyhoedd. Mae atyniadau Penrhyn yn cynnwys gerddi ffurfiol o fewn waliau, gerddi anffurfiol estynedig, amgueddfa ddolïau, Amgueddfa Rheilffordd Castell Penrhyn (amgueddfa rheilffordd fodel), a maes chwarae antur. Ceir golygfeydd o fynyddoedd Eryri oddi yno.

## Bywyd pob dydd
Cofnodwyd y canlynol yn Nyddiadur D.O. Jones, Tŷ Uchaf, Padog:

## Cost
Mae cost adeiladu'r 'castell' estynedig hwn yn ddadleuol. Amcangyfrifwyd iddo gostio tua £150,000 i'r teulu Pennant, sy'n cyfateb i tua £49,500,000 yn arian heddiw.

## Ffynonellau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Penrhyn
Penrhyn
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Ceri Wyn Jones

Bardd Cymraeg ydy **Ceri Wyn Jones**  (ganed 5 Rhagfyr 1967), sy'n adnabyddus am ennill Cadair a Choron, Eisteddfod Genedlaethol Cymru.

## Bywgraffiad
Ganed yn Welwyn Garden City, Swydd Hertford a magwyd ef yno ac yn Aberteifi a Phen y Bryn yng ngogledd Sir Benfro. Mynychodd ysgolion cynradd Cilgerran ac Aberteifi, cyn mynd i Ysgol Uwchradd Aberteifi.

Dysgodd gynganeddu mewn cyfres o weithdai gyda T. Llew Jones pan oedd yn 17 oed. Ysgrifennodd Ceri Wyn Jones gyfres o englynion i T. Llew Jones i ddathlu ei benblwydd yn 90 oed.

Graddiodd mewn Saesneg ym Mhrifysgol Aberystwyth cyn dechrau dysgu yn Ysgol Gyfun Dyffryn Teifi, Llandysul, lle bu'n bennaeth yr adran Saesneg am ddros degawd. Gadawodd byd addysg i ddilyn gyrfa fel golygydd gyda Gwasg Gomer yn 2002.

Ef oedd Prifardd y Gadair, yn Eisteddfod Genedlaethol Y Bala, 1997, am ei awdl *Gwaddol*. Enillodd hefyd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Y Bala, 2009 am gerddi ar y testun *Yn y Gwaed*, a oedd wedi eu cyflwyno i'w ewythr, y diweddar Barchedig Aled ap Gwynedd.

Yn 2014, enillodd ei ail Gadair Genedalethol yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Gâr am Awdl ar y thema Lloches.  Bu cryn anghytuno rhwng Alan Llwyd a'i ddau gyd-feirniad Idris Reynolds a Llion Jones ynghylch teilyngdod y gerdd: y cyntaf yn ei beirniadu am gynnwys gormod o Saesneg a'r ddau arall yn gryf o'r farn fod y geiriau Saesneg yna i bwrpas ac yn rhan annatod o'r gerdd.

## Bywyd Personol
Mae Ceri Wyn yn briod â Catrin ac mae ganddynt dri mab; Gruffudd, Ifan a Gwilym.

## Llyfryddiaeth
### Cerddi a barddoniaeth
* *Byd Llawn Hud* (gyda Tudur Dylan, Mererid Hopwood, Sonia Edwards, Elinor Wyn Reynolds) (Gwasg Gomer, 2004)
* *Dwli o Ddifri* (Gwasg Gomer, 2004)
* *Dauwynebog* (Gwasg Gomer, 2007)
* ''Nawr 'Te, Blant/Now Then, Children* (Gwasg Gomer, 2008)
* *Dau Mewn Cau/Ruck in the Muck* (Gwasg Gomer, 2015)
* *Santa Corn* (Gwasg Gomer, 2015)

### Rhyddiaith
* *Aberteifi: Y Dre a'r Wlad* (Gwasg Carreg Gwalch, 2020)

### Golygydd
* *Cerddi Dic yr Hendre: Detholiad o Farddoniaeth Dic Jones* (Gwasg Gomer, 2010)
* *Pigion y Talwrn* (Cyhoeddiadau Barddas, 2016)

## Gwobrau ac anrhydeddau
* 1997 – Prifardd y Gadair, Eisteddfod Genedlaethol Y Bala, 1997 – *Gwaddol*
* 2003–2004 – Bardd Plant Cymru
* 2009 – Coron, Eisteddfod Genedlaethol Y Bala, 2009 – *Yn y Gwaed*
* 2014 – Prifardd y Gadair, Eisteddfod Genedlaethol Sir Gâr, 2014 – *Lloches''

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Proffil ar wefan Plant ar Lein 

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd plant
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Aberteifi
Categori:Pobl o Swydd Hertford
Categori:Prifeirdd
Trofannau

[bawd|240px|Golygfa yn y [Ffilipinau, a'r haul bron yn union uwchben]]

Y **trofannau** yw'r rhannau o'r byd sydd rhwng 23°30' (23.5°) i'r gogledd a 23°30' (23.5°) i'r de o'r gyhydedd. Yn yr ardaloedd hyn mae'r haul union uwchben o leiaf unwaith y flwyddyn.

bawd|canol|400px|Y trofannau mewn coch

## Gweler hefyd 
* Hydred a lledred
* Pegwn y de
* Pegwn y gogledd
* Trofan Cancr
* Trofan yr Afr

Categori:Cartograffeg

Categori:Tymhorau
Castell Rhaglan

Castell i'r gogledd o bentref Rhaglan yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Castell Rhaglan** (neu **Castell Ysgiwfrith**). Mae'n nodweddiadol o gestyll y canol oesoedd hwyr. Mae ei wreiddiau yn dyddio o'r ddeuddegfed ganrif ond mae'r gweddillion sydd i'w gweld yno heddiw yn dyddio o'r bymthegfed ganrif ymlaen. Mae'n debygol i'r castell gwreiddiol ddilyn cynllun castell mwnt a beili, fel nifer o gestyll eraill yr ardal a'r cyfnod; mae rhai olion yr hanes cynnar hwn i'w gweld yno o hyd. Roedd y castell ar ei gryfaf a'i fwyaf ysblennydd yn ystod y 15g a'r unfed ganrif ar bymtheg pan oedd yn un o gestyll y Mers o dan berchnogaeth y teulu Herbert. Daeth ei chwalfa ar ddiwedd un o warchaeoedd hiraf Rhyfel Cartref Lloegr.

## Hanes
Dechreuwyd adeiladu'r castell presennol ym 1435 ar gyfer Syr William ap Thomas, a briododd etifeddes Rhaglan, Elizabeth Bloet, ym 1406. Ar farwolaeth Syr William, cymerodd ei fab, William Herbert, y gwaith o'i adeiladu.  Mae dadlau'n parhau ynglŷn â pha un sy'n gyfrifol am adeiladu'r Tŵr Mawr, nodwedd amlycaf y castell presennol.  Yn ddiweddarach yn yr 16g, trawsnewidiwyd y castell yn blasty crand gan y teulu Somerset, Ieirll Caerwrangon ar y pryd (Ardalyddion Caerwrangon yn ddiweddarach), a etifeddodd Faenor Rhaglan drwy briodas.

## Manylion eraill
Defnyddiwyd Castell Rhaglan fel lleoliad ffilmio ar gyfer ffilm Led Zeppelin, *The Song Remains the Same* a ffilm Terry Gilliam, *Time Bandits*.

## Ffynonellau
* J. Newman, *The Buildings of Wales: Monmouthshire* (Penguin, 2000)
* A. J. Taylor. *Raglan Castle: Official Guide* (HMSO 1950)

## Dolenni allanol 
* Gwybodaeth gan Cadw 
* Castell Rhaglan ar wefan Cestyll Cymru
*  Great Castles of Wales 
*  Cynllun y castell 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Fynwy
Rhaglan
Categori:Rhaglan
Plwyf

**Plwyf** yw math o israniad gweinyddol sy'n cael ei ddefnyddio gan rai eglwysi Cristnogol, a hefyd fel uned lywodraeth leol mewn rhai gwledydd.

Unedau gweinyddol lleol yn seiliedig ar diriogaeth cymunedau bychain oedd y plwyfi a sefydlwyd gan yr Eglwys Gatholig yn yr Oesoedd Canol.

## Plwyfi Cymru
Yng Nghymru nid oedd plwyfi fel y cyfryw yn bod cyn Oes y Tywysogion. Un o ganlyniadau dyfodiad y Normaniaid i Gymru oedd lledaenu dylanwad trefn eglwysig y cyfandir ac awdurdod y Pab. Creuwyd y plwyfi ar sail y llannau a fodolai eisoes, gyda'r eglwys leol yn ganolfan iddynt.

Yn ddiweddarach, yn y Cyfnod Modern, defnyddiwyd y plwyfi fel unedau gweinyddol llywodraeth leol, mewn trefn gyfochrog i'r honno a fodolai yn Lloegr. Mae cofnodion plwyf yn ffynhonnell bwysig i haneswyr lleol, gan fod manylion am enedigaethau, priodasau a marwolaethau i'w cael ynddynt, ynghyd â gwybodaeth ychwanegol am fywyd y plwyfolion. Heddiw mae'r plwyfi yn dal i fod yn unedau yn nhrefn llywodraeth leol Lloegr, ond yng Nghymru cymerwyd eu lle gan gynghorau cymuned. Yn y drefn eglwysig mae'r plwyf yn parhau fel uned weinyddol sylfaenol Yr Eglwys yng Nghymru.

## Gweler hefyd
* Plwyf sifil


Categori:Cristnogaeth
Categori:Llywodraeth leol
Caergwrle

Pentref yng nghymuned Yr Hôb, Sir y Fflint, Cymru, yw **Caergwrle** ().

Daw'r enw o *caer* + yr enw lle coll **Corley*' sydd yn golygu 'dôl y garan' mewn Hen Saesneg. Mae hyn yn parhau yn yr yngangiad Saesneg o'r lle. Fe'i lleolir ar ffordd yr A541, tua 5-6 milltir i'r gogledd o Wrecsam, ac mae'n cyffwrdd â'r pentref agosaf, Abermorddu. Mae'n gorwedd wrth droed Mynydd yr Hob (sy'n fryn isel yn hytrach na mynydd go iawn).

Saif Caergwrle ar lannau Afon Alun. Gerllaw ceir adfeilion castell Cymreig a godwyd gan y tywysog Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn Ein Llyw Olaf, ar dir a roddwyd iddo gan Edward I o Loegr ar ôl ei gyrch cyntaf ar Gymru yn 1277. Yn y pentref ceir pont ceffylau pynnau sy'n dyddio i'r 17g, y dywedir bod ysbryd yn aflonyddu yno; bu bron iddi gael ei dinistrio gan lifogydd yn 2000, ond mae wedi cael ei thrwsio ers hynny.

Mae gan Caergwrle gysylltiad cryf â phentref Yr Hob. Mae ganddo orsaf trenau ar Reilffordd y Gororau, sy'n ei gysylltu â Wrecsam a Lerpwl. Ceir bysus yn rhedeg i'r Wyddgrug a Chaer.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
* Castell Caergwrle, castell canoloesol
* Cawg Caergwrle, gwrthrych unigryw o Oes yr Efydd a ddarganfuwyd ger Caergwrle

## Cyfeiriadau
Categori:Yr Hôb
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Hanes Mecsico

Roedd Mecsico yn gartref i wareiddiad y Maya rhwng yr 2g a'r 13g. Yn y cyfnod rhwng yr 8g a'r 12g flodeuodd diwylliant y Toltec. Olynwyd y gwareiddiadau cynnar hyn gan wareiddiad yr Asteciaid gyda'u prifddinas yn Tenochtitlán (safle Dinas Mecsico) heddiw.

Yn 1521 goresgynnwyd yr Asteciaid gan Hernán Cortés a'r Sbaenwyr a daeth Mecsico yn rhan o Sbaen Newydd.

Dechreuodd yr ymgyrch am annibyniaeth ar Sbaen yn 1810. Erbyn 1821 roedd Mecsico yn wlad annibynnol. Roedd yn diriogaeth fwy sylweddol na'r wlad bresennol, yn cynnwys rhannau o dde'r Unol Daleithiau fel Texas a Califfornia. Arweinydd pwysicaf y wlad oedd Santa Anna. Collwyd y rhan fwyaf o'r tir hwnnw i'r Unol Daleithiau newydd, yn arbennig ar ôl Rhyfel Mecsico (1846-1848).

Rheolwyd y wlad gan Maximilian, Archddug Awstria am gyfnod byr (1864-1867), ond cafodd ei ladd yn 1867 a dilynodd cyfnod ansefydlog a arweiniodd at Chwyldro Mecsico pan ddiorseddwyd Porfirio Diaz gan Francisco Madero. Dyma gyfnod Zapata a Pancho Villa.

Yn 1917 datganwyd gweriniaeth Mecsico.

Ers 2006 ymladdwyd Rhyfel Cyffuriau Mecsico rhwng y llywodraeth a'r cartelau cyffuriau.


Mecsico
Abermor-ddu

Pentref bychan yng nghymuned Llanfynydd, Sir y Fflint, Cymru, yw **Abermor-ddu** neu **Abermorddu** (). Saif ar briffordd yr A541 yn agos i'r ffin â Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, a tua 6 milltir o Wrecsam.

Daw'r enw o "aber y moel du", gydag "aber" yn golygu "pistyll" yn yr ystyr hwn.

Gwasanaethir yr ardal gan Ysgol Uwchradd Castell Alun. Mae'r pentrefi cyfagos yn cynnwys Caergwrle, Yr Hob a Cefn-y-bedd.

Yn agos i’r ystad tai newydd yn y pentref mae olion siambr gladdu o’r Oes Efydd. Mae stryd o’r enw "Llys Cromlech" yn yr ystad i gofio am gynhanes y safle.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfynydd, Sir y Fflint
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Cefn-y-bedd

Pentref bychan yng nghymuned Llanfynydd, Sir y Fflint, Cymru, yw **Cefn-y-bedd** (). Saif tua 6 milltir i'r gogledd o Wrecsam ar hyd ddwy ochr lôn yr A541 i'r de o'i chyffordd â ffordd yr A550 yn Abermorddu. Mae gan y pentref orsaf trenau ar Reilffordd y Gororau sy'n ei gysylltu â Wrecsam a Lerpwl.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfynydd, Sir y Fflint
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Llyn Dulyn (Rhinogydd)

Llyn yn y Rhinogydd yng Ngwynedd yw **Llyn Dulyn**. Saif i'r gorllewin o Grib y Rhiw, rhwng Y Llethr a Diffwys. Ynghanol y llyn, sydd ag arwynebedd o 5 acer, mae ynys fechan greigiog a elwir "yr allor goch"; dywedid pe byddai rhywun yn gwlychu'r graig yma pan fyddai'n sych, y byddai'r tywydd yn newid cyn nos.

Mae'r afon sy'n llifo o'r llyn yn llifo tua'r gorllewin i mewn i Lyn Bodlyn, ac yna ymlaen tua'r gorllewin fel Afon Ysgethin i gyrraedd y môr gerllaw Tal-y-bont.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Dulyn
Kingston (Jamaica)

Prifddinas a dinas fwyaf Jamaica yw **Kingston**. Fe'i lleolir ar arfordir de-ddwyrain yr ynys ym Môr y Caribî. Mae'n wynebu ar harbwr naturiol a amddiffynnir gan y Palisadoes, rhimyn hir o dywod sy'n cysylltu Port Royal a Maes Awyr Rhyngwladol Norman Manley i weddill yr ynys. Yn Hemisffer y Gorllewin, Kingston yw'r ddinas Saesneg ei hiaith fwyaf i'r de o'r Unol Daleithiau.

Rhennir canol Kingston yn ddwy ran wrthgyferbyniol : y *Downtown* hanesyddol ond aflonydd, a New Kingston, lleoliad atyniad mwyaf yr ynys, sef Amgueddfa Bob Marley (ar safle ei hen gartref). Mae sawl seren reggae arall, yn cynnwys Buju Banton, Sean Paul, Bounty Killer, a Beenie Man, yn hanu o Kingston hefyd. Mae atyniadau eraill yn cynnwys traethau Hellshire a Lime Cay, Amgueddfa Genedlaethol Jamaica, adfeilion Port Royal, a Devon House, hen fansiwn a'i barc cysylltiedig a fu'n eiddo i filiwnydd croen du cyntaf Jamaica.

Yn ogystal â Maes Awyr Rhynwladol Norman Manley, gwasanaethir y ddinas gan Faes Awyr Tinson Pen.

250px|bawd|dim|Devon House, enghraifft o blasty trefedigaethol cyfoethog o'r gorffennol

Categori:Dinasoedd Jamaica

Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Unedau imperial

Casgliad o unedau a ddiffiniwyd yn wreiddiol gan Ddeddf Pwysau a Mesurau Lloegr o 1824 yw'r system o **unedau imperial**. Cyflwynwyd yr unedau yn y Deyrnas Unedig a'i threfedigaethau, gan gynnwys gwledydd y Gymanwlad (er bod y rhan fwyaf o'r wledydd hyn yn fetrig yn swyddogol), ond nid yn yr Unol Daleithiau, a oedd eisoes yn annibynnol bryd hynny.

## Mesurau hyd 
Ar ôl 1 Gorffennaf 1959, fe ddiffiniwyd llath yr Unol Daleithiau a’r llath Brydeinig yn unfath (0.9144m) fel y *llath ryngwladol*.

## Mesurau arwynebedd 
## Mesurau cyfaint 
Yn 1824, mabwysiadodd Prydain y galwyn imperial, a fu'n seiliedig ar gyfaint 10&nbsp;lb o ddŵr distylledig wedi'i bwyso mewn awyr â phwysau pres, a'r baromedr yn sefyll wrth 30 inHg (modfeddi o fercwri) â thymheredd o 62&nbsp;°F. Newidiodd Deddf Pwysau a Mesurau o 1985 ddiffiniad galwyn i 4.54609L yn union.

## Mesurau pwysau a màs 
Sylwer bod y dunnell Brydeinig yn hafal i 2240 o bwysi ("y dunnell hir"), sy'n agos iawn i'r dunnell fetrig, er bod y dunnell a ddefnyddir yn gyffredinol yn yr Unol Daleithiau yn hafal i 2200 o bwysi ("y dunnell fer", sef 907.184 74&nbsp;kg).

## Gweler hefyd
* System Ryngwladol o Unedau

## Dolenni allanol 
* Pwysau a mesurau Prydeinig (Saesneg)
* Tabl cyffredinol o unedau mesur (PDF, Saesneg) 


Categori:Unedau mesur
Yr Hôb

: ''Am leoedd eraill o'r enw "Hope", gweler Hope.*

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Yr Hôb** neu **Llangyngar** (Saesneg: *Hope''), sy'n golygu 'tir caeëdig mewn cors' yn yr Hen Saesneg. Mae ganddo boblogaeth o 2,522 (2001).

Gorwedd y pentref tua 4.5&nbsp;km o'r ffin â Lloegr (Swydd Gaer), ar lannau Afon Alun. Mae'r Hob yn un o grŵp bychan o bentrefi lleol sy'n perthyn yn agos iawn i'w gilydd, yn cynnwys Caergwrle, Abermorddu a Cefn-y-Bedd. Prif dirffurf yr ardal yw Mynydd yr Hob, i'r gorllewin o'r pentref, gyda chwarel arno sydd wedi cau bellach.

Lleolir Ysgol Uwchradd Castell Alun yn y pentref; ceir ysgol gynradd yn ogystal, sef Ysgol Estyn.

Mae cysylltiadau cludiant da yn cysylltu'r Hôb a lleoedd fel Wrecsam, Caer a'r Wyddgrug, ac mae Reilffordd y Gororau yn ei gysylltu â Lerpwl i'r gogledd-ddwyrain.

Weithiau cyfeirir at Gastell Caergwrle fel "Castell yr Hôb", am ei fod yn gorwedd rhwng y ddau le. Enw'r eglwys leol yw Sant Cynfarch a Sant Cyngar, sy'n cyfeirio at ddau sant: Cynfarch (5g) a Cyngar ap Geraint (6g). Ceir cofeb liwgar a hynafol yn yr eglwys i Sion Trevor (1563–1630), Plas Teg, gwleidydd a mab Sion Trefor (m. 1589), ystad Trefalun.

## Pobl nodedig o'r ardal
*Sion Trevor (1563–1630), Plas Teg, gwleidydd ac archwiliwr llongau

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint

Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Pnin

bawd|180px|Clawr un o olygiadau cynharaf *Pnin*

Nofel gan Vladimir Nabokov yw ***Pnin***. Ysgrifennwyd ef yn Saesneg yn yr Unol Daleithiau ym 1957. Fe'i cyhoeddwyd mewn rhannau yng nghylchgrawn *The New Yorker* er mwyn ennill arian tra oedd Nabokov yn chwilio am wasg a fyddai'n fodlon i gyhoeddi ei nofel enwocaf *Lolita*.

Prif gymeriad y nofel yw'r athro prifysgol Timofey Pnin, *emigré* o Rwsia sy'n dysgu llenyddiaeth Rwsieg mewn coleg yn America. Rhoddir darlun doniol ac eironig ohono fel dealluswr Rwsieg o'r hen ysgol, yn ceisio yn ofer ymuno â chymdeithas ei wlad newydd. Mae strwythur naratif y nofel hefyd yn haeddu sylw. Fel mae'r hanes yn datblygu, mae'n dod yn amlwg nad sylwebydd di-duedd yw'r adroddwr. Mae'n dod yn rhan o'r gweithrediad ac yn rhoi'r argraff ei fod yn mwynhau dioddefiadau'r prif gymeriad.

Categori:Nofelau 1957
Categori:Nofelau Saesneg
Cydffederasiwn

Ffurf ar lywodraeth lle mae nifer o wladwriaethau annibynnol yn ymuno â'i gilydd i greu cyfundrefn lywodraethol uwchgenedlaethol yw **conffederasiwn** neu **cydffederasiwn**. Mae conffederasiwn yn wahanol i ffederasiwn gan fod aelodau conffederasiwn yn cadw eu sofreniaeth eu hunain. Yn y cyd-destun hwn, prif ystyr sofreniaeth yw'r hawl i rannu pwerau rhwng y conffederasiwn a'r aelodau unigol. Mae gan aelodau conffederasiwn felly yr hawl i dynnu allan ohono yn unochrog. Mewn ffederasiwn, mae sofreniaeth a'r hawl i bennu ffiniau pwerau'r ffederasiwn yn perthyn i'r ffederasiwn yn hytrach nag i'w aelodau.

Mae sefydliadau'r conffederasiwn yn cynnwys cynulliad cynrychiadol a gweithrediaeth ar gyfer materion o fewn pwerau'r conffederasiwn. Mewn conffederasiwn nid yw penderfyniadau a chyfreithiau cyrff deddfwriaethol y conffederasiwn ddim yn effeithio yn uniongyrchol ar ddinesyddion yr aelodau. Fe'u trosglwyddir yn hytrach i'r aelodau i'w gweithredu. Mae pwerau llywodraeth y conffederasiwn yn amrywio o un achos i'r llall, ond tueddir iddi reolu materion amddiffyn, materion tramor, masnach allanol ac arian cyfredol cyffredin.

Mewn gwirionedd mae'r gwahaniaeth rhwng ffederasiwn a chonffederasiwn yn un main, a defnyddir y ddwy derm yn gyfystyr yn aml.

Mae enghreifftiau o gonffederasiynau yn cynnwys:

* Serbia a Montenegro (2003-2006)
* Y Swistir o 1291 hyd 1848, pryd daeth yn ffederasiwn (ond gan gadw'r gair *conffederasiwn* fel rhan o enw swyddogol y wlad)
* Gweriniaeth Arabaidd Unedig
* Conffederasiwn y Rhein (1806-1813)
* Conffederasiwn yr Almaen (1815-1866)
* Conffederasiwn Gogledd yr Almaen (1866-1871)

## Gweler hefyd 
* Cydffederasiwn y Deyrnas Unedig

Categori:Gwleidyddiaeth
161

1g - **2g** - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - **160au** - 170au 180au 190au 200au 210au 
156 157 158 159 160 - **161** - 162 163 164 165 166 

----

## Digwyddiadau 
*7 Mawrth — Marcus Aurelius yn dod yn Ymerawdwr Rhufain yn dilyn marwolaeth Antoninus Pius, gyda Lucius Verus fel cyd-ymerawdwr

## Genedigaethau 
* 31 Awst — Commodus, Ymerawdwr Rhufain
*Liu Bei, sefydlydd Teyrnas Shu yn Tsieina

## Marwolaethau 
* 7 Mawrth — Antoninus Pius, Ymerawdwr Rhufain

Categori:161
Cynghrair Pêl-droed Haf Llandyrnog a'r Cylch

Cystadleuaeth pêl-droed a gynhelir yn ystod yr haf yw '''Cynghrair Pêl-droed Haf Llandyrnog a'r Cylch'''.  Cynhelir y gemau rhwng misoedd Ebrill a Gorffennaf ar nosweithiau Llun a Iau rhwng timau o bentrefi a phlwyfi Nyffryn Clwyd.  Sefydlwyd y gynghrair ym 1927 er mwyn "caniatáu i amaethwyr, oedd yn gweithio saith niwrnod yr wythnos, gael y cyfle i chwarae'r gêm brydferth". Rhaid i bob chwaraewr fod yn byw o fewn y plwyf i gynrychioli ei dîm.

Yn 2017 roedd 12 tîm yn cystadlu yn y gynghrair. Yn haf 2007 enillodd Clawddnewydd y gynghrair am y tro cyntaf erioed yn eu hanes.

Mae'r timau hefyd yn cymryd rhan mewn cystadleuaeth Tarian ar ddiwedd y tymor.

## Timau 
*Caerwys
*Cefn Meiriadog
*Clawddnewydd
*Henllan
*Llandyrnog
*Llanfair Dyffryn Clwyd
*Llangynhafal
*Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch
*Nantglyn
*Rhewl
*Trefnant
*Ysgeifiog

## Cyfeiriadau
## Dolenni
*www.summerfootball.co.uk  Gwefan am y gynghrair
*Manylion cyswllt y gyngrhair 
*Clwb Pêl-droed Henllan 

Categori:Chwaraeon yn Sir Ddinbych
Categori:Dyffryn Clwyd
Llandyrnog
Categori:Sefydliadau 1927
Perthyn.com

Gwefan rhwydweithio cymdeithasol oedd **Perthyn.com**, yn debyg i MySpace a Bebo.  Lleoleiddwyd rhyngwyneb Perthyn.com i'r Gymraeg, ac o'r herwydd, Cymraeg oedd yr unig iaith a ddefnyddwyd ar y wefan.

Crëwyd y wefan gan gyn-actor, Luke Williams, o Gaernarfon ym mis Medi 2007, er mwyn cyflenwi rhwydwaith Gymraeg gan fod gwefannau megis MySpace a Facebook heb ymateb at ddeisebau yn gofyn iddynt i wneud hyn.

Erbyn 2010, roedd y wefan wedi cau lawr.

## Nodweddion
* Proffil unigol i bob defnyddiwr
* Gallwch uwchlwytho lluniau
* Mae modd creu blogiau

## Dolenni
Perthyn.com

## Cyfeiriadau
Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Gwefannau rhwydweithio cymdeithasol
Categori:Sefydliadau 2007
Categori:Dadsefydliadau 2010
Pendefigaeth Prydain Fawr

Mae **Pendefigaeth Prydain Fawr** yn cynnwys pob pendefigaeth (neu arglwyddiaeth) a grëwyd yn Nheyrnas Prydain Fawr ar ôl Deddf Uno 1707 ond cyn Deddf Uno 1800. Cymerodd le Pendefigaethau Lloegr a'r Alban, hyd i Bendefigaeth y Deyrnas Unedig gymryd ei le yntau yn 1801.

Hyd at Ddeddf Tŷ'r Arglwyddi 1999, gallai pob Arglwydd ym Mhrydain Fawr eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Rheng Pendefigaeth Prydain fawr yw Dug, Ardalydd, Iarll, Isiarll a Barwn.

Yn y tabl golynol o bendefigion Prydain Fawr, rhestrir teitlau uwch neu gyfartal yn y Pendefigaethau eraill.

## Dugiau ym Mhendefigaeth Prydain Fawr
## Ardalyddwyr ym Mhendefigaeth Prydain Fawr
## Ieirll ym Mhendefigaeth Prydain Fawr
## Isieirll ym Mhendefigaeth Prydain Fawr
## Barwniaid ym Mhendefigaeth Prydain Fawr
Categori:Llywodraethau bonheddig