Pwynt (geometreg)

[bawd|Set feidraidd o bwyntiau mewn [dau-ddimensiwn|gofod dau-ddimensiwn Ewclidaidd.]]
Mewn mathemateg fodern, mae **pwynt** yn cyfeirio at ran o (neu 'elfen') o set a elwir yn "gofod".

Yn fwy penodol, mewn geometreg Ewclidaidd, mae 'bwynt' yn gysyniad neu'n ddatrysiad) mae'r geometreg wedi'i adeiladu arno, sy'n golygu na ellir diffinio pwynt o ran gwrthrychau a ddiffiniwyd eisoes. Fe'i diffinnir gan un nodwedd yn unig: gwirebau mae'n rhaid eu bodlon. Yn benodol, nid oes gan y pwyntiau geometrig unrhyw hyd, arwynebedd, cyfaint nac unrhyw briodoledd arall, o ran dimensiwn. Mae'n eitha posib fod y cysyniad o bwynt yn creu delwedd o leoliad unigryw mewn gofod Ewclidaidd.

## Pwyntiau o fewn geometreg Ewclidaidd
Mae pwyntiau yn un o'r gwrthrychau mwyaf sylfaenol o fewn fframwaith geometreg Ewclidaidd. Yn wreiddiol, diffiniodd Euclid y pwynt fel "yr un sydd heb unrhyw ran". Mewn gofod dau ddimensiwn Ewclidaidd, caiff pwynt ei gynrychioli gan bâr o rifau (, ), lle mae'r rhif cyntaf (a ddynodir gan ) yn cynrychioli'r plân llorweddol ac mae'r ail rif () yn cynrychioli'r fertigol.

Mae'r syniad hwn yn cael ei gyffredinoli'n hawdd i ofod Ewclidaidd tri-dimensiwn, lle mae pwynt wedi'i gynrychioli gan (, , ), gyda'r trydydd rhif yn cael ei ddynodi gan . Gellir cyffredinoli ymhellach gyda threfnau trefnus yn nhermau *tuplet* o ,  lle mae  yn dynodi dimensiwn y gofod lle lleolir y pwynt.

O fewn geometreg Ewclidaidd gellir ystyried llawer o ffurfiau yn gasgliadau neu'n rhesi o bwyntiau diddiwedd, anfeidraidd. Caiff ei gynrychioli, fel arfer, fel set o bwyntiau e.e. mae llinell yn set anfeidraidd o bwyntiau, ar ffurf  {L = \lbrace (a_1,a_2,...a_n)|a_1c_1 + a_2c_2 + ... a_nc_n = d \rbrace}, lle mae  hyd at  a  yn gysonion ac  yn ddimensiwn gofod.

Yn ogystal â diffinio pwyntiau a ffurfiau sy'n gysylltiedig â phwyntiau, trafododd Euclid hefyd y cysyniad allweddol: y gellir cysylltu unrhyw ddau bwynt gan linell syth. Mae hyn yn hawdd ei gadarnhau o dan estyniadau modern o geometreg Ewclidaidd, ac roedd ganddo ganlyniadau parhaol yn ei gyflwyniad, gan ganiatáu adeiladu bron yr holl gysyniadau geometrig a oedd yn wybyddus ar y pryd hwnnw. Fodd bynnag, nid oedd cysyniadau Euclid yn gyflawn nac yn derfynol, ac yn achlysurol nid oedd ei ffeithiau-tybiedig am bwyntiau yn dilyn yn uniongyrchol o'i wirebau, megis trefnu pwyntiau ar y linell neu brofi bodolaeth pwyntiau penodol. Er gwaethaf hyn, mae datblygiadau modern y system yn dileu'r tybiaethau hyn.

## Cyfeiriadau
* Clarke, Bowman, 1985, "Individuals and Points," *Notre Dame Journal of Formal Logic 26*: 61–75.
* De Laguna, T., 1922, "Point, line  and surface as sets of solids," *The Journal of Philosophy 19*: 449–61.
* Gerla, G., 1995, "Pointless Geometries" in Buekenhout, F., Kantor, W. eds., *Handbook of incidence geometry: buildings and foundations*. North-Holland: 1015–31.
* Alfred North Whitehead, 1919. *An Enquiry Concerning the Principles of Natural Knowledge*. Cambridge Univ. Press. ail rifyn, 1925.
* Whitehead, A. N., 1920. *The Concept of Nature*. Cambridge Univ. Press. 2004 paperback, Prometheus Books. Being the 1919 Tarner Lectures a draddodwyd yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt.
* Whitehead, A. N., 1979 (1929). *Process and Reality*. Free Press.

Categori:Cysyniadau mathemategol
Categori:Geometreg Euclidaidd