open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Federico García Lorca

bawd|200px|Cerfddelw García Lorca yn y plaza de Santa Ana yn Madrid

Roedd **Federico García Lorca** (5 Mehefin 1898 - 18 Awst 1936) yn fardd a dramodydd o Sbaen. Ystyrir ef yn un o brif lenorion Sbaen yn yr 20g; ei waith enwocaf yw'r ddrama *Bodas de sangre* ("Priodas Waed") (1933).

Ganed ef yn Fuente Vaqueros, gerllaw Granada yn Andalucía. Cyhoeddodd ei lyfr cyntaf, *Impresiones y paisajes*, yn 1918. Yn 1929 teithiodd i Efrog Newydd, lle cyfansoddodd gyfrol o gerddi.

Pan ddechreuodd Rhyfel Cartref Sbaen, roedd ym Madrid. Roedd Lorca yn adnabyddus fel cefnogwr y chwith yn wleidyddol, ond mynnodd deithio yn ôl i Granada, oedd yn nwylo cefnogwyr Franco. Ar 16 Awst 1936 roedd yn aros yn nhŷ cyfaill pan gymerwyd ef yn garcharor. Saethwyd ef ddau ddiwrnod yn ddiweddarach.

## Barddoniaeth
* *Impresiones y paisajes* (1918)
* *Libro de poemas* (1921)
* *Oda a Salvador Dalí* (1926)
* *Romancero gitano* (1928)
* *Poeta en Nueva York* (1930)
* *Poema del cante jondo* (1931)
* *Llanto por Ignacio Sánchez Mejías* (1935)
* *Seis poemas galegos* (1935)
* *Diván del Tamarit* (1936)
* *Sonetos del amor oscuro* (1936)

## Dramâu
* *Mariana Pineda* (1927)
* *La zapatera prodigiosa* (1930)
* *Retablillo de Don Cristóbal*
* *El público* (1930)
* *Así que pasen cinco años* (1930)
* *Amor de don Perlimplín con Belisa en su jardín* (1933)
* *Bodas de sangre* (1933)
* *Yerma* (1934)
* *Doña Rosita la soltera o el lenguaje de las flores*
* *La casa de Bernarda Alba* (1936)
* *Comedia sin título* (inacabada) (1936)

Cyfieithwyd *Bodas de sangre* i'r Gymraeg fel *Priodas waed* gan R. Bryn Williams a John Rowlands.

Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Beirdd Sbaeneg o Sbaen
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o Sbaen
Categori:Pobl o Granada
Categori:Swrealaeth
Categori:Theatr LHDT
Dug Wellington

bawd|200px|Arfbais y Dug Wellington

Mae **Dug Wellington** yn deitl ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig. Crëwyd ym 1814 ar gyfer Arthur Wellesley.

## Rhestr Dugiaid Wellington
* Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington (1769-1852), o 1814
* Arthur Wellesley, 2il Dug Wellington (1807-1884), o 1852
* Henry Wellesley, 3ydd Dug Wellington (1846-1900), o 1884
* Arthur Wellesley, 4ydd Dug Wellington (1849-1934), o 1900
* Arthur Wellesley, 5ed Dug Wellington (1876-1941), o 1934
* Henry Wellesley, 6ed Dug Wellington (1912-1943), o 1941
* Gerald Wellesley, 7fed Dug Wellington (1885-1972), o 1943
* Arthur Wellesley, 8fed Dug Wellington (g. 1915), ers 1972

Wellington
Santander, Cantabria

Mae **Santander** yn ddinas a phorthladd ar arfordir gogleddol Sbaen; prifddinas cymuned ymreolaethol Cantabria. Roedd y boblogaeth yn 182,926 yn 2006, traean o holl boblogaeth Cantabria.

Mae'r ddinas yn dyddio o'r cyfnod Rhufeinig, pan oedd yn dwyn yr enw **Portus Victoriae Iuliobrigensium**. Yn yr 8g sefydlodd Alfonso III, brenin León, abaty yma. Mae yno faes awyr, a hefyd wasanaeth fferi i Plymouth yn Lloegr.

## Pobl enwog o Santander 
* Marcelino Menéndez Pelayo, athronydd ac awdur.
* Concha Espina, awdures

center|thumbnail|650px|Golwg ar y ddinas o Fae Santander

center|thumbnail|800px|Golygfa o Fae Santander

Categori:Cantabria
Categori:Dinasoedd Sbaen
Dillwyn Miles

Hanesydd o Gymru oedd **Dillwyn Miles** (25 Mai 1915 – 1 Awst 2007) a oedd yn gyn-arwyddfardd yr Orsedd yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Roedd yn hanu o Drefdraeth, Sir Benfro, ac ysgrifennodd nifer o lyfrau ar hanes y sir a dau lyfr ar hanes yr Eisteddfod. Bu'n gwasanaethu yn y Dwyrain Canol yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Bu'n Geidwad y Cledd ac yn Arwyddfardd i'r Orsedd. Roedd yn frenhinwr o argyhoeddiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Meiri lleoedd yng Nghymru
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2007
Vitoria-Gasteiz

**Vitoria-Gasteiz** yw prifddinas Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg a phrifddinas talaith Araba. Yr enw Sbaeneg yw **Vitoria** a'r enw Basgeg yw **Gasteiz**; "Vitoria-Gasteiz" yw'r ffurf swyddogol. Poblogaeth y ddinas yw .

Sefydlwyd Gasteiz yn 1181 gan Sancho VI, brenin Navarra, fel *Nueva Victoria*. Yn 1200 daeth yn rhan o Deyrnas Castillia pan gipiwyd y dref gan Alfonso VIII, brenin Castilla. Yn 1431 cafodd yr hawl i'w galw ei hun yn ddinas.

Ymladdwyd Brwydr Vitoria ar 21 Mehefin 1813, pan orchfygwyd byddin o Ffrancwyr gan fyddin dan Ddug Wellington, brwydr a roddodd ddiwedd ar yr ymladd yn Sbaen i bob pwrpas.

Ar 20 Mai 1980, cyhoeddwyd Vitoria-Gasteiz yn brifddinas Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg (sef tri yn unig o saith talaith Gwlad y Basgː Iruña yw prifddinas hanesyddol Gwlad y Basg trwyddi draw). Mae'r boblogaeth wedi cynyddu'n sylweddol iawn yn y blynyddoedd diwethaf.

200px|bawd|chwith|Paseo de la Senda.

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Dinasoedd Gwlad y Basg
Categori:Bwrdeistrefi Araba
Santiago de Compostela

bawd|170px|Arfbais Santiago de Compostela

**Santiago de Compostela** (Sain Siâm yn y Gymraeg) yw prifddinas cymuned ymreolaethol Galisia yn Sbaen. Yn 1985 cyhoeddwyd hen ddinas Santiago yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Roedd y boblogaeth yn 92,919 yn 2005.
bawd|250px|chwith|Cerddor stryd yn chwythu ei digeridŵ.

Mae Santiago wedi bod yn gyrchfan bwysig i bererinion ers y Canol Oesoedd; ystyrir mai hi yw'r gyrchfan bwysicaf ar ôl Jerusalem a Rhufain. Yn ôl y traddodiad, dygwyd corff Sant Iago yma yn wyrthiol wedi iddo gael ei ferthyru yn Jerusalem yn 44 OC.. Mae'r ddinas hefyd yn enwog am Brifysgol Santiago de Compostela, sydd wedi ei sefydlu ers mwy na 500 mlynedd, ac am Eglwys Gadeiriol Sant Iago.

Mae llwybr y Camino de Santiago yn arwain yno ar draws gogledd Sbaen, ac mae miloedd yn ei ddilyn bob blwyddyn.

Canwyd cywydd am fordaeth i 'Galys' (sef Galisia yn y Gymraeg) gan Ruffudd Grug yn y 1340au, sy'n sôn am y ddinas: 'Torraist â Sain Siâm amod, Tud y glad, nid da dy glod.'

bawd|bawd|200px|Eglwys Gadeiriol Sant Iago.

## Gefeilldrefi 
* Qom, Iran

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Categori:Dinasoedd sanctaidd
Categori:Galisia
Pamplona

**Pamplona** (Basgeg: **Iruña** neu **Iruñea**) yw prifddinas cymuned ymreolaethol Nafarroa Garaia yng Gwlad y Basg yng ngwladwriaeth Sbaen. Yn hanesyddol, ystyrir Pamplona gan y mwyafrif[angen ffynhonnell] fel prifddinas Gwlad y Basg (Euskal Herria).

Saif ar Afon Arga, a  yw poblogaeth y ddinas. Yn y cyfnod Rhufeinig, tyfodd pentref Iruñea i fod yn ddinas Rufeinig "Pompaelo", wedi ei henwi ar ôl Pompeius Magnus, a'i sefydlodd yn 74 CC. Cafodd ei chipio gan y Mwslimiaid yn yr 8g, ac yn 778 dinistriwyd y muriau gan Siarlymaen ychydig cyn Brwydr Ronsyfal. Yn ail hanner y 9g ffurfiwyd Teyrnas Pamplona.

Mae Pamplona yn enwog am y Sanferminak, gŵyl sy'n cael ei chynnal rhwng 6 ac 14 Gorffennaf i anrhydeddu Sant Fermín, nawdd-sant Nafarroa. Y rhan enwocaf o'r ŵyl yw'r "rhedeg gyda'r teirw".

Y ddinas yw diwedd ail ran y Camino de Santiago o Ronsyfál i Santiago de Compostela.

bawd|dim|250px|Stryd Estafeta (Estafeta Kalea)

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Navarra
Mérida

Gall **Mérida** gyfeirio at nifer o ddinasoedd a thaleithiau:

* **Mérida**, dinas yn Sbaen, prifddinas Extremadura
* **Mérida**, dinas yn nhalaith Leyte yn y Ffilipinau
* **Mérida**, dinas ym Mecsico, prifddinas talaith Yucatán
* **Mérida**, dinas yn Feneswela, prifddinas y dalaith o'r un enw
* **Mérida**, talaith yn Feneswela

Gall hefyd gyfeirio at:

* **Mérida**, cwmni Almaenig sy'n cynhyrchu beiciau mynydd.
Mérida (Sbaen)

Dinas yn ne-orllewin Sbaen yw **Mérida**, sy'n brifddinas cymuned ymreolaethol Extremadura. Fe'i lleolir yn Nhalaith Badajoz. Gyda phoblogaeth o 53,915 yn 2006, hi yw'r drydedd dinas yn Extremadura o ran poblogaeth, ar ôl Badajoz a Cáceres. Saif ar Afon Guadiana ac Afon Albarregas, 217 medr uwch lefel y môr.

Sefydlwyd y ddinas gan y Rhufeiniaid fel **Emerita Augusta**, ar gyfer milwyr wedi ymddeol o'r llengoedd Legio V Alaudae a Legio X Gemina. Mae llawer o olion Rhufeinig i'w gweld yn y ddinas, ac yn 1993 cyhoeddwyd hi yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Yn ddiweddarch, gwnaeth y Fisigothiaid hi yn brifddinas eu teyrnas yn Sbaen yn y 6ed a'r 7g. Mae gweddillion Emérita Augusta yn Safle Treftadaeth y Byd.

bawd|250px|Yr Amffitheatr Rufeinig. Gallai ddal 15,000 o bobl.

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Extremadura
Categori:Talaith Badajoz
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
El Greco

Arlunydd, cerflunydd a phensaer o darddiad Groegaidd oedd **Doménikos Theotokópoulos** (Groeg: *Δομήνικος Θεοτοκόπουλος*) (1541 - 7 Ebrill 1614). Gweithiodd yn Sbaen o 1577 hyd ei farwolaeth, ac mae'n fwy adnabyddus dan yr enw **El Greco** ("Y Groegwr").

Ganed ef ar ynys Creta, oedd ar y pryd yn perthyn i Ymerodraeth Fenis. Yn 26 oed aeth i Fenis i astudio, yna ym 1570 symudodd i Rufain, lle agorodd stiwdio. Ym 1577 symudodd eto i Toledo yn Sbaen, lle bu weddill ei oes. Ystyrir ef yn un o feistri mwyaf y traddodiad arlunio Sbaeneg.

Categori:Arlunwyr o Wlad Groeg
Categori:Genedigaethau 1541
Categori:Marwolaethau 1614
Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington

Roedd **Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington** (1 Mai 1769 – 14 Medi 1852) yn gadfridog a Phrif Weinidog y Deyrnas Unedig a aned yn Iwerddon i deulu uchelwrol o dras Seisnig, ond a oedd wedi ymsefydlu yn Iwerddon ers blynyddoedd lawer.

Ganed ef fel **Arthur Wesley** (newidiodd y teulu eu cyfenw i Wellesley yn ddiweddarach) yn Nulyn, y trydydd o bum mab Garret Wesley, Iarll 1af Mornington. Ymunodd a'r fyddin, a daeth i amlygrwydd yn India. Yn ystod y rhyfeloedd Napoleonaidd bu'n ymladd yn erbyn y Ffrancwyr yn Sbaen a Portiwgal, ac mae'n fwyaf adnabyddus am ei fuddugoliaeth dros Napoleon ym Mrwydr Waterloo.

Yn ddiweddarach bu'n Brif Wenidog y Deyrnas Unedig ddwywaith, o 1828 hyd 1830 yna eto am gyfnod byr yn 1834. Roedd yn aelod o'r blaid Dorïaidd.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1769
Categori:Marwolaethau 1852
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Taleithiau'r Unol Daleithiau

lang=cy|unionsyth=3|frameless|right
Gweriniaeth ffederal yw Unol Daleithiau America; mae ganddi 50 talaith, un ardal ffederal (sef y brifddinas Washington, D.C.), pum prif diriogaeth ac amryw o ynysoedd bychain. Ers sefydlu'r wladwriaeth ym 1776 mae'r nifer o daleithiau wedi ehangu o'r 13 talaith wreiddiol i 50.

__TOC__

## Taleithiau
## Ardal ffederal
*
Pella

:*Am y dref fodern, gweler Pella (Gwlad Groeg).*

**Pella** (Groeg **Πέλλα**) oedd prifddinas teyrnas Macedon yn Ngwlad Groeg.

Sefydlwyd y ddinas gan Archelaus I o Facedon (413–399 CC) fel prifddinas ei deyrnas, gan gymryd lle'r hen balas-ddinas yn Aigai (Vergina). Ar ôl hynny roedd yn ganolfan grym i Philip II o Facedon a'i fab Alecsander Fawr, goresgynnwr Ymerodraeth Persia. Yn 168 CC, cafodd ei difetha gan y Rhufeiniaid. Yn ddiweddarach, dinistriwyd Pella gan ddaeargryn ond codwyd y ddinas o'r newydd ar ei hadfeilion. Erbyn 180 OC, medrai'r awdur Rhufeinig Lucian ei disgrifio fel "lle dinod heddiw, heb fawr neb yn byw yno". Yn ei dydd bu'n borthladd pwysig hefyd, a gysylltai Macedon â dinasoedd Groeg y de fel Athen.

Cyfeirir at Pella am y tro cyntaf gan Herodotus (*Hanes* VII, 123) yng nghyd-destun ymgyrch yr ymerodr Persiaidd Xerxes i oresgyn Groeg. Cyfeirir ati gan Thucydides (II, 99,4 a 100,4) hefyd, mewn perthynas â rhyfel Macedon yn erbyn Sitalces, brenin Thrace. Yn ôl Xenophon, ar ddechrau'r 4 CC, Pella oedd dinas fwyaf Macedon. Cyfeirir ati hefyd gan yr haneswyr Rhufeinig Polybius a Livy fel prifddinas Philip V o Facedon a Perseus o Facedon.

Oherwydd grym a dylanwad Macedon daeth yn atynfa mawr i artistiaid a llenorion Groeg fel y bardd Timotheus o Filetos a'r dramodydd enwog Ewripides, a dreuliodd ei ddyddiau olaf yno yn cyfansoddi'r ddrama *Archelaus* (ar fywyd y brenin). Yma hefyd y chwarewyd un o ddramâu enwocaf Ewripides, *Y Bacchai*, tua 408 CC. Daeth Aristotlys i Pella i fod yn diwtor i'r Alecsander Fawr ifanc. Bu farw'r bardd enwog Aratus ym Mhella tua 240 CC.

Ar ôl y goresgyniad Rhufeinig daeth Pella yn brifddinas ranbarthol ym nhalaith Rufeinig Macedonia. Roedd yn gorwedd ar briffordd strategol bwysig y Via Egnatia (Strabo VII, 323), ar y llwybr rhwng Dyrrachium a Thessalonika. Arosodd Cicero yno yn 58 CC.

Dirywiodd y ddinas ar ôl y ganrif 1af CC, yn rhannol oherwydd y ddaeargryn. Erbyn cyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd, dim ond pentref mawr gyda mur amddiffynnol o'i amgylch oedd ar y safle.

Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Macedon
Categori:Macedonia
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwlad Groeg
Macedon

300px|bawd|Teyrnas Macedon
Roedd **Macedon** (a adnabyddir hefyd fel **Macedonia**) (Groeg: Μακεδονία Makedonía) yn deyrnas hynafol â'i chanolfan yn rhanbarth bresennol Macedonia yng ngogledd Gwlad Groeg, cartref y Macedoniaid hynafol; ar adegau o'i hanes roedd y deyrnas yn cynnwys rhannau o wledydd presennol Gwlad Groeg, Gogledd Macedonia, Albania, Bwlgaria a Thrace. Daeth i ddominyddu'r Roeg hynafol yn y 4 CC, pan lwyddodd Philip II i orfodi'r dinas-wladwriaethau Groeg, fel Athen a Thebes, i ffurfio Cynghrair Corinth. Aeth mab Philip, Alecsander Fawr, ymlaen i oresgyn Ymerodraeth Persia. Er i deyrnas Macedon golli reolaeth ar daleithiau Ymerodraeth Persia, parhaodd i ddominyddu Gwlad Groeg ei hun nes iddi gael ei gwncweru gan Weriniaeth Rhufain yn Rhyfeloedd Macedonia (215 - 148 CC) a dod yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig ar ôl hynny.

## Gweler hefyd 
* Brenhinoedd Macedon

*
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Macedonia
Via Egnatia

Roedd y **Via Egnatia** (Groeg: Εγνατία Οδός) yn ffordd Rufeinig yn y Balcanau a adeiladwyd gan y Rhufeiniaid yn yr 2ail ganrif CC. Roedd yn croesi taleithiau Rhufeinig Illyria, Macedonia, a Thrace, gan redeg trwy diriogaeth sydd heddiw'n rhan o Albania, Gogledd Macedonia, Gwlad Groeg, a rhan Ewropeaidd Twrci.

Gan ddechrau yn ninas Dyrrachium (Durrës heddiw, Albania) ar lan Môr Adria, dilynai'r ffordd lwybr anodd ar hyd afon Genusus (Afon Skhumbini), dros fynyddoedd Candaviae ac ymlaen i'r ucheldiroedd o gwmpas Llyn Ohrid. Roedd yn troi i'r de wedyn, gan ddilyn sawl bwlch uchel i gyrraedd arfordir gogleddol Môr Aegea yn Thessalonica. O fan 'na rhedai ymlaen trwy Thrace i ddinas Byzantium (Istanbul heddiw). Ei hyd oedd tua 1,120&nbsp;km (696 milltir fodern / 746 milltir Rufeinig).

## Hanes 
Adeiladwyd y *Via Egnatia* i gysylltu'r gwladfeydd Rhufeinig rhwng Môr Adria a'r Bosphorus. Gorweddai pennau'r *Via Egnatia* a'r *Via Appia*, yn arwain i ddinas Rhufain ei hun, gyferbyn â'u gilydd ar Fôr Adria. Felly roedd y ffordd yn gysylltiad uniongyrchol rhwng gwladfeydd de'r Balcanau a Rhufain. Yn ogystal roedd yn gyswllt hanfodol i'r tiriogaethau Rhufeinig yn Asia Leiaf; cyn i ffordd fwy gogleddol gael ei hagor gan Augustus hon oedd prif gyswllt Rhufain ar dir â'i thiriogaethau yn nwyrain Môr y Canoldir.

Chwareodd ran bwysig yn hanes Rhufain. Teithiodd byddinoedd Iŵl Cesar a Pompey ar hyd y *Via Egnatia* yn y rhyfel cartref, ac yn ddiweddarach aeth Marc Antoni ac Octavian ar ôl Cassius a Brutus i'w hymladd ym Mrwydr Philippi. Atgyweirwyd y ffordd gan Trajan cyn ei ymgyrch yn OC 113 yn erbyn y Parthiaid. Ond erbyn y 5g roedd y ffordd mewn cyflwr gwael.

Cafodd ei hatgyweirio eto gan y Bysantiaid ond ni ddaeth yn ôl i'w hen ogoniant. Heddiw mae'r ffordd *Εγνατία Οδός* yn dilyn ei chwrs yng Ngwlad Groeg.

## Prif drefi ar y Via Egnatia 
'''''(wedi'u rhestri o'r gorllewin i'r dwyrain)'''*

## Llyfryddiaeth 
* Michele Fasolo: *La via Egnatia I. Da Apollonia e Dyrrachium ad Herakleia Lynkestidos'', Istituto Grafico Editoriale Romano, II ediz., Roma 2005

## Dolenni allanol 
*  Hanes Ffeil PDF

Egnatia
Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Cyfraith droseddol ryngwladol

Adran ymreolaethol o'r gyfraith sy'n ymwneud â throseddau rhyngwladol a'r llysoedd a'r tribiwnlysoedd sy'n cael eu sefydlu i feirniadu achosion lle mae personiaid yn atebol i gyfrifoldeb troseddol rhyngwladol yw **cyfraith droseddol ryngwladol**. Mae'n cynrychioli gwahaniaeth sylweddol i gyfraith ryngwladol "glasurol", a gafodd ei hystyried yn bennaf fel cyfraith a grewyd gan wladwriaethau er lles gwladwriaethau ond oedd yn tueddu anwybyddu'r unigolyn fel deiliad i'r gyfraith.

## Dolenni allanol
*  Y Llys Troseddol Rhyngwladol
*   Porth Cyfiawnder Den Haag 
* Canolfan Dogfennaeth Sefydliad yr Iseldiroedd dros Hawliau Dynol (SIM) 


Rhyngwladol
Troseddol
Llyn Ohrid

Mae **Llyn Ohrid** (Macedonieg: Охридско Езеро, *Ohridsko Ezero*; Albaneg: *Liqeni i Ohrit*) yn llyn ar y ffin fynyddig rhwng de-orllewin Gogledd Macedonia a dwyrain Albania, ger dinas Ohrid.

Mae'n bosibl ei fod y llyn hynaf yn Ewrop, gyda ecosystem unigryw sy'n gartref i 200 rhywogaeth endemig o bwysigrwydd byd-eang. Cadarnheuwyd pwygigrwydd y llyn pan gafodd ei ddatgan yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1979. Fodd bynnag, mae gweithgaredd pobl sy'n byw ar ei lan yn dechrau rhoi'r ecosystem dan bwysau.

Rhedai'r ffordd Rufeinig bwysig y *Via Egnatia*, a gysylltai Durrës a Môr Adria yn y gorllewin â Byzantium (Istanbul) a'r Bosphorus yn y dwyrain, o gwmpas Llyn Ohrid.

300px|bawd|dim|Llyn Ohrid

Ohrid
Ohrid
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Albania
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngogledd Macedonia
Taleithiau Iran

Rhennir Iran heddiw yn 30 talaith (*ostān*), a reolir gan lywodraethwyr apwyntiedig (استاندار, ostāndār). Rhennir y taleithiau hyn yn siroedd (*shahrestān*), a rhennir yn ardaloedd (*bakhsh*) ac is-ardaloedd (*dehestān*) yn eu tro.

de|300px|Taleithiau Iran.
Nid yw'r map yn dangos talaith ddeheuol Hormozgan (#20 isod):

|

|

|
|}

Categori:Iran
*
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen

## Safle wedi ei rhannu 
*Y Pyreneau: Mont Perdu (1997, 1999) — rhennir gyda Ffrainc

Sbaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Burgos

Dinas yn Sbaen yw **Burgos**, sy'n brifddinas Talaith Burgos yng nghymuned ymreolaethol  Castilla y León.

Sefydlwyd Burgos gan Diego Rodríguez "Porcelos" yn y flwyddyn 884, ar orchymyn Alfonso III, brenin Asturias. Am gyfnod bu yn brifddinas teyrnas Castilla y León, ond yn 1073 wedi i Castilla y León gipio dinas Granada, symudwyd y brifddinas i Valladolid.

Mae Burgos yn un o'r safleoedd pwysicaf ar y *Camino de Santiago* (Llwybr Sant Iago) o Ffrainc i Santiago de Compostela. Ystyrir yr Eglwys Gadeiriol yn un o'r enghreifftiau gorau o'r arddull gothig, ac yn Safle Treftadaeth y Byd.

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Castilla y León
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007

bawd|de|250px|Maes y Steddfod, 2007
Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007''' ar safle Pentrehobyn ar gyrion yr Wyddgrug, Sir y Fflint, rhwng 4 a 11 Awst 2007.

Hon oedd yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf i'w chyllido yn rhannol gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru dan drefniant newydd yn hytrach na bod yr Eisteddfod yn disgwyl cyfraniad sylweddol gan y Cyngor Sir lleol. Mae'n debyg i 154,944 o bobl ymweld a'r Eisteddfod hon o gymharu âg 155,437 yn Abertawe y llynedd, ac fe wnaeth yr eisteddfod elw, er gwaethaf y gofid ychydig cyn yr eisteddfod y byddai y tywydd drwg gafwyd yn golygu colled. Fe wnaethpwyd ar un adeg ystyried gohirio'r Eisteddfod oherwydd cyflwr y cae.

Derbyniodd yr Eisteddfod Genedlaethol gais swyddogol oddi wrth Gyngor Dinas Lerpwl i gynnal eisteddfod 2007 yn y ddinas. Roedd hyn yn bennaf oherwydd mai Lerpwl yw Dinas Diwylliant Ewrop yn 2008. Profodd y syniad o gynnal yr Eisteddfod Genedlaethol y tu allan i Gymru am y tro cyntaf ers 1929 (hefyd yn Lerpwl) yn ddadleuol iawn, gydag anghytuno o fewn cymdeithasau Cymry Cymraeg Lerpwl yn ogystal ag o fewn Cymru.

### Y Goron
bawd|135px|Clawr *Cyfansoddiadau a Beirniadaethau* 2007
Doedd y beirniaid ddim yn unfrydol yn eu dyfarniad i goroni Tudur Dylan Jones gyda Gwyn Thomas yn anghytuno gyda Nesta Wyn Jones a Gerwyn Williams.
Nesta Wyn Jones yn unig ddewisodd gerdd Tudur Dylan, gyda Gerwyn Williams yn rhoi ei awdl yn gydradd gydag un arall a Gwyn Thomas am gadeirio un arall eto.

### Gwobr Goffa Daniel Owen
Enillwyd y wobr gan Tony Bianchi am ei nofel Pryfeta. Doedd y beirniaid ddim yn gytun: roedd Robat Arwyn ac Annes Glynn am wobrwyo Pryfeta ond
Harri Pritchard Jones o blaid nofel arall. Roedd ef yn teimlo fod gormod o ddisgrifiadau manwl o bryfetach a drychfilod, ac hynny yn tarfu ar y stori.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn yr Wyddgrug

## Ffynonellau
**Cyfansoddiadau a Beirniadaethau*, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007,  ISBN 978-1-84323-894-2

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Eisteddfod Genedlaethol Cymru 
*Wiki Eisteddfod 2007 Wiki answyddogol

Sir y Fflint 2007
Sir y Fflint 2007
2007
Categori:Yr Wyddgrug
Categori:2007 yng Nghymru
Martha, Jac a Sianco

:'' Erthygl am y nofel yw hon. Ar gyfer y ffilm o'r un enw, gweler Martha, Jac a Sianco (ffilm)*
Nofel gan Caryl Lewis yw ***Martha Jac a Sianco**'' a enillodd iddi wobr Llyfr y Flwyddyn yn 2005.

Seilir y nofel yn ne-orllewin Cymru; mae'n adrodd hanes dau frawd a chwaer sydd yn cael eu carcharu gan eu amgylchiadau teuluol a bywyd fferm caled.

Cyhoeddwyd Addasiad Lafar ar CD gan Gwmni Recordiau Sain yn Rhagfyr 2005. Ail-gyhoeddwyd y nofel yn 2007 a chyhoeddwyd addasiad Saesneg yn ogystal â llyfryn sgript a gweithgareddau yn Awst 2007.

Cafodd y nofel ei throsi i ffilm yn niwedd 2008 a cafodd ei darlledu ar S4C ar Noson Nadolig.

Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Categori:Nofelau 2005
Categori:Nofelau Cymraeg
Roxana

Roedd **Roxana** (Bactreg: ***Roshanak***; "seren fechan ddisglair" neu "goleuni"), yn dywysoges o Bactria ac yn wraig i Alecsander Fawr. Cafodd ei geni cyn 341 CC, ond does dim sicrwydd am yr union ddyddiad. Roedd hi'n ferch i uchelwr Bactriaidd o'r enw Oxyartes, o Balkh yn Bactria (yn rhan o Ymerodraeth Persia ar y pryd, heddiw'n rhan o Affganistan), a phriododd ag Alecsander yn y flwyddyn 327 CC ar ôl iddo ei dal ar ôl cipio chaer Craig Sogdia. Balkh oedd yr olaf o daleithiau Ymerodraeth Persia i ddisgyn i ddwylo Alecsander, ac roedd y briodas yn ymgais i gymodi satrapau Balkh i'w reolaeth, er bod y ffynonellau hynafol yn pwysleisio fod Alecsander, a oedd yn 29 oed erbyn hynny, mewn cariad â hi.

Yn ôl yr haneswyr a'r rhamantau diweddarach, cynhaliodd y brenin briodas rwysgfawr ar ben Craig Sogdia. Gwnaeth y paentiwr Groegaidd Aetion baentiad enwog o'r olygfa a enillodd wobr iddo yng ngŵyl y gemau yn Olympia. Mae'r darlun ei hun ar goll ond daeth yn adnabyddus trwy ddisgrifiadau gan Rufeinwyr ac yn ddiweddarach byddai'n ysbrydoli'r paentiwr Botticelli.

Dilynodd Roxana yr ymerodr ar ei gyrch yn India yn 326 CC. Mae'n debyg iddi ddychwelyd trwy Affganistan a gogledd Iran gyda rhan o'r fyddin yn lle mynd gyda Alecsander a'i fyddin ar y daith anodd trwy dde Pacistan ac Iran. Rhoddodd enedigaeth i fab, Alexander IV Aegus, ar ôl marwolaeth ddisymwth Alecsander ym Mabilon yn 323 CC. Ond ar ôl marw Alecsander daeth Roxana a'i fab yn ysglyfaeth i'r cynllwynio gwleidyddol yn sgîl cwymp ac ymddatod ymerodraeth Alecsander. Yn ôl Plutarch, llofruddiodd Roxana weddw arall y brenin, Stateira II, a'i chwaer Drypteis (Pl. Alex. 77.4). Amddiffynnwyd Roxana a'i fab gan Olympias, mam Alecsander, ym Macedon, ond cafodd hi ei hasasineiddio yn 316 CC gan ganiatau i Cassander geisio'r deyrnas. Am fod Alexander IV Aegus yr unig etifedd cyfreithlon i'r ymerodraeth, gorchmynwyd Cassander iddo a'i fam Roxana gael eu llofruddio yn 309 CC.

## Cyfeiriadau 
Categori:Alecsander Fawr
Categori:Bactria
Categori:Marwolaethau 310 CC
Categori:Ymerodraeth Persia
Dygwyl Eneidiau

Nofel hanes a ditectif gan Gwen Pritchard Jones yw ***Dygwyl Eneidiau*** a enillodd iddi Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe a'r Cylch 2006. Roedd y Nofel hefyd ar Restr Fer Llyfr y Flwyddyn 2007.

Mae'n stori am lofruddiaeth ficer ar noson Dygwyl Eneidiau, stori ddirgel yw hi, sydd wedi ei seilio ar ardal Aberdaron, cyn ddechrau'r Rhyfel Cartref yn 1642.

Siôn Rhisiart yw prif gymeriad y nofel. Bu'n rhaid iddo adael Cymru pan oedd yn blentyn ond, ac yntau'n filwr cefnog sy'n berchen tir ym Mohemia, dychwela i ddarganfod y gwir y tu cefn i ddirgelwch y llofruddiaeth a'i ymadawiad gorfodol sydyn. Wrth gwrs, ac yntau wedi teithio Ewrop a'r llywodraeth yn ochelgar o ysbïwyr ac o Iwerddon mae ei ddiogelwch ef mewn mwy o berygl.

Un o gryfderau Gwen Pritchard yw ei gallu i dynnu darlun clir rhyfeddol o fywyd y cyfnod gyda'r dillad yn cael cryn sylw ynghyd â'r paratoi at galan, y bwyd a'r ddiod, sgwrs yr uchelwyr ac yn arbennig gwleidyddiaeth y cyfnod gyda'r anghydfod a'r tensiwn rhwng San Steffan dan arweiniad Pym a'r brenin Siarl yn effeithio fwyfwy ar fywydau pawb. Diddorol yw'r darlun o agwedd y Cymry at grefydd gyda Phabyddiaeth yn gysgod tenau a Phrotestaniaeth yn arglwyddiaethu gyda'r hen arferion yn dal eu gafael megis ymladd ceiliogod a dathlu Calan Gaeaf.

## Llyfryddiaeth
*Ion Thomas Gwefan Gwales; adalwyd 27 Mawrth 2016

Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Categori:Nofelau 2006
Categori:Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Categori:Nofelau Cymraeg
Qom (talaith)

Mae **Qom** yn un o 30 o daleithiau cyfoes Iran gyda arwynebedd tir o 11,237&nbsp;km², sef 0.89% o dir Iran. Fe'i lleolir yng ngogledd y wlad, a'i prifddinas daleithiol yw Qom. Cafodd ei ffurfio o ran o dalaith Tehran yn 1995. Yn 2005, roedd gan y dalaith boblogaeth o tua 2,000,000 gyda 91.2% ohonynt yn byw mewn ardaloedd trefol a 8.8% yn yr ardaloedd cefn gwlad. Mae'r dalaith yn cynnwys yn ddinas (Qom), pedair sir, naw ardal wledig, a 256 o bentrefi.

200px|bawd|dim|Lleoliad talaith Qom yn Iran

Mae hinsawdd talaith Qom yn amrywio rhwng hinsawdd anialwch a lled-anial, ac yn cynnwys ardaloedd mynyddig, troedfryniau a gwastadeddau. Am ei fod yn ardal lled anial ymhell o'r môr, mae ganddi hinsawdd sych gyda lleithder isel a dim llawer o law. O'r herwydd, nid yw amaethyddiaeth yn bosibl yn y rhan fwyaf o'r dalaith, yn arbennig ger y llynnoedd halen. Ceir dau ly halen mawr yn nhalaith Qom, sef ***Howz e Soltan***, sy'n gorwedd 36&nbsp;km i'r gogledd o ddinas Qom, a ***Namak***, sy'n 80&nbsp;km i'r dwyrain o Qom (mae tua 20% o'r llyn hwnnw yn gorwedd yn y dalaith).

*
Categori:Taleithiau Iran
Pont godi

Ran amlaf, mae **pont godi** yn gysylltiedig â mynedfa castell neu amddiffynfa. Er enghraifft gall fod dros ffos sydd o amgylch castell, ac fe'i codir pan fo ymosodiad ar y castell hwnnw.

bawd|dim|Pont godi ar waith

Categori:Cestyll
Categori:Pensaernïaeth
Codi
Ali al-Rida

**Ali ibn Musa al-Rida** (Arabeg: **علي بن موسى الرضا**) (neu Ali al-Rada) (tua 1 Ionawr, 765 - 26 Mai, 818) oedd seithfed ddisgynnydd y Proffwyd Muhammad a'r wythfed Imam Shia. Ei enw genedigol oedd Ali ibn Musa ibna Ja'far. Yn yr iaith Berseg fe'i adnabyddir fel yr Imam Reza. Cafodd ei eni yn nhŷ'r seithfed Imam Shia, Musa al-Kazim, ym Medina (Saudi Arabia heddiw).

Daeth ei chwaer yn santes. Ceir cysegrfan iddi yn ninas Qom yn Iran sy'n ganolfan pererindod bwysig i Fwslemiaid Shia.

Categori:Genedigaethau 765
Categori:Marwolaethau 818
Categori:Imamiaid Shiaidd
Imam

Arweinydd crefyddol Islamaidd ydy **Imam** (Arabeg: إمام, Perseg: امام). Yn aml, arweinydd mosg ydyw sydd i ryw raddau yn debyg i offeiriad Cristnogol (ond ni cheir offeiriaid fel y cyfryw yn Islam).

Fodd bynnag, gall rheolwr gwlad gael ei alw'n Imam yn ogystal, am ei fod yn arwain y gymuned Fwslemaidd yn ei wlad fel pennaeth y wladwriaeth. Ond yn ogystal mae'r teitl 'Yr Imam' (Arabeg: الإمام) yn chwarae rhan bwysig yn nhraddodiad Islam, yn arbennig yn achos Mwslemiaid Shia. Yn ystod canrifoedd cyntaf Islam cafodd ei ddefnyddio i gyfeirio at y Caliph yn nhestunau Sunni a Shia fel ei gilydd. Mae'n gallu bod yn deitl er anrhydedd yn ogystal.

### Gweler hefyd
* Imamah (dysgeidiaeth Shia)

*
Categori:Islam
Dinas sanctaidd

Mae'r enw **dinas sanctaidd** yn derm sy'n cael ei gymhwyso i sawl dinas yn y byd, pob un ohonynt yn ganolog i hanes neu ffydd crefyddau neilltuol.

Mae dinasoedd sanctaidd yn cynnwys:

*Amritsar (Siciaeth)
*Bethlehem (Cristnogaeth)
*Bodh Gaya (Bwdhaeth)
*Hebron (Islam, Iddewaeth)
*Caersalem (Cristnogaeth, Islam, Iddewaeth)
*Caravaca de la Cruz (Cristnogaeth)
*Dinas y Fatican (Catholigaeth)
*Kairouan (Islam)
*Karbala (Islam Shia)
*Kyoto (Shinto)
*Lhasa (Bwdhaeth Tibet)
*Mecca (Islam)
*Medina (Islam)
*An-Najaf (Islam Shia)
*Qom (Islam Shia Iran)
*Rhufain (Crefydd y Rhufeiniaid, Cristnogaeth)
*Safed (Iddewaeth)
*Sanchi (Bwdhaeth)
*Santiago de Compostela (Cristnogaeth)
*Tiberias (Iddewaeth)
*Tyddewi (Cristnogaeth Cymru)
*Varanasi (Hindŵaeth)


Sanctaidd
Categori:Lleoedd crefyddol
Chwyldro Islamaidd Iran

:''Pwnc yr erthygl hon yw'r chwyldro Islamig yn Iran yn 1978/79. Am y mudiad gwleidyddol yn Iran yn ystod y 13 mlynedd cyn hynny, gweler Chwyldro Gwyn''.

Y **Chwyldro Islamaidd** (Perseg: انقلاب اسلامی, Enghelābe Eslāmi) neu **Chwyldro Iran** neu **Chwyldro Islamaidd Iran** oedd y chwyldro a drawsfurffiodd Iran o frenhiniaeth dan y Shah Mohammad Reza Pahlavi, i weriniaeth Islamaidd dan yr Ayatollah Ruhollah Khomeini, arweinydd y chwyldro a sefydlydd y Weriniaeth Islamaidd. Mae'n cael ei ddisgrifio gan rai fel "y trydydd chwyldro mawr," ar ôl y Chwyldro Ffrengig a'r Chwyldro Bolshefic. Ei amcan oedd rhyddhau Iran a'r Trydydd Byd yn gyffredinol o afael gwladychiaeth a newydd-wladychiaeth.

Er bod lle i ddadlau ei fod yn broses barhaol, fel sawl chwyldro arall, gellir dweud iddo ddechrau yn Ionawr 1978 gyda'r gwrthdystiadau mawr cyntaf yn erbyn llywodraeth y Shah ac iddo orffen gyda chymeradwyo'r Cyfansoddiad theocratig newydd — a droes Khomeini yn Arweinydd Pennaf y wlad — yn Rhagfyr 1979. Yn sgîl hynny, gadawodd Mohammad Reza Pahlavi y wlad i alltudiaeth yn Ionawr 1979 ar ôl i streiciau a phrotestiadau baralysu'r wlad, ac ar 1 Chwefror, 1979, dychwelodd Ayatollah Khomeini o alltudiaeth yn Ffrainc i Tehran i gael ei groesawu gan rai miliynau o Iraniaid. Daeth cwymp terfynol y brenhinllin Pahlavi yn fuan wedyn ar 11 Chwefror pan gyhoeddodd arweinwyr lluoedd miwrol Iran eu "niwtraliaeth" ar ôl i filwyr chwyldroadol orchfygu milwyr teyrngar i'r Shah mewn brwydro arfog ar y strydoedd. Daeth Iran yn Weriniaeth Islamaidd ar 1 Ebrill, 1979 pan bleidleisiodd y mwyafrif llethol o bobl y wlad i'w gwneud felly.

Un o'r mudiadau mwyaf grymus sy'n gwrthwynebu'r Chwyldro Islamaidd ar ei ffurf bresennol yw'r Sāzmān-e mojāhedin-e khalq-e irān, mudiad sosialaidd-Islamaidd mewn alltudiaeth sy'n ceisio dymchwel llywodraeth Iran.

Categori:Chwyldroadau
Categori:Hanes Iran
Categori:Gwleidyddiaeth Iran
Categori:Islamiaeth
Cáceres

Dinas a bwrdeistref (*municipio*) yng nghymuned ymreolaethol Extremadura, gorllewin Sbaen, yw **Cáceres**, sy'n brifddinas Talaith Cáceres. 

Yn 2023 roedd poblogaeth y fwrdeistref yn 96,448.

Sefydlwyd y dref gan y Rhufeiniaid. Yn ddiweddarach bu'n eiddo'r Fisigothiaid a'r Mwslimiaid, cyn i Alfonso IX, brenin León, ei chipio ar 23 Ebrill 1229, wedi gwarchae hir. Daeth yn ddinas yn 1882.

Yn 1986 cyhoeddwyd hen ddinas Cáceres yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Cyfeiriadau

Categori:Talaith Cáceres
Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Extremadura
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Qom

300px|bawd|Mosg Hazrat Fatimah yn Qom
Mae **Qom** (Perseg:  **قم**, hefyd '''Q'um** neu **Kom''') yn ddinas hanesyddol yng ngogledd canolbarth Iran. Mae'n gorwedd 156&nbsp;km i'r de-orllewin o Tehran, prifddinas Iran, ac mae'n brifddinas  talaith Qom. Amcangyfrifwyd fod ganddi boblogaeth o 1,042,309 yn 2005. Mae'r ddinas yn gorwedd ar lannau Afon Qom.

Ystyrir Qom yn ddinas sanctaidd gan Mwslemiaid Shia, am ei bod yn gartref i gysegrfan Fatema Mæ'sume, chwaer yr Imam `Ali ibn Musa Rida (Perseg: *Imam Reza*, OC 789-816). Qom yw canolfan bwysicaf ysgolheictod Shi'a yn y byd, ac mae'n ganolfan pererindod bwysig. Yn ogystal mae Qom yn gartref i ran o raglen gofod Iran.

## Hanes
Mae hanes Qom fel canolfan drefol yn ymestyn yn ôl i'r cyfnod cyn-Islamig. Mae darganyddiadau archaeolegol yn dangos fod pobl yn byw yno ers y 5ed mileniwm CC. Dan yr enw *Kum*, tyfodd i fod yn ddinas ranbarthol bwysig. Pan gyrhaeddodd yr Arabiaid yn y 7g newidiwyd yr enw i Qom.

Yn cyfnod y Seljukiaid blodeuodd Qom. Ond pan ddaeth y Mongoliaid i oresgyn Persia dioddefodd y ddinas ddinistr ar raddfa sylweddol. Ond yn ddiweddarach, ar ôl i'r frenhinllin Fongolaidd (yr Ilkhanate), droi i Islam yn ystod teyrnasiad Öljeitü (Perseg: Muhammad Khudabænde), adferwyd y ddinas i'w hen ogoniant.

Ar ddiwedd y 14g cafodd y ddinas ei difetha gan Tamerlane a lladdwyd nifer o'r trigolion. Unwaith eto adferwyd y ddinas a daeth yn ganolfan bererindod fawr yng nghyfnod y Safavid. Erbyn 1503 roedd nifer o ysgolion diwinyddol yn Qom.

Dioddefodd eto gan y goresgyniadau Affgan ac yn nheyrnasiad Nadir Shah. Yn 1793 daeth Qom dan reolaeth Agha Muhammad Khan Qajar. Dyma'r cyfnod pan ychwanegwyd yn sylweddol i adeiladwaith trawiadol Mosg Hazrat Fatimeh.

Yn ystod y goresgyniad gan Rwsia yn 1915, symudodd nifer o drigolion Tehran i Qom am ddiogelwch a bu bron i'r brifddinas gael ei symud i Qom. Sefydlwyd "Pwyllgor Amddiffyn Cenedlaethol" yn Tehran, a throes Qom yn un o ganolfannau pwysicaf y gwrthwynebiad gwladgarol i ddominyddiaeth a rheolaeth Rwsia a Phrydain yn Iran.

Yn ddiweddarach, bu Qom yn ganolfan i'r Ayatollah Khomeini yn ei wrthwynebiad i'r Pahlaviaid, cyn ei alltudio o'r wlad, a arweiniodd yn y pen draw at Chwyldro Islamaidd Iran yn 1979.

## Gefeilldrefi
* Santiago de Compostela, Sbaen

Categori:Dinasoedd Iran
Categori:Qom (talaith)
Categori:Dinasoedd sanctaidd
Gwasg Carreg Gwalch

Mae **Gwasg Carreg Gwalch** yn cyhoeddi amrywiaeth o lyfrau yn Saesneg ac yn y Gymraeg ac am Gymru. Fe'i sefydlwyd yn 1980 yn Llanrwst gan Myrddin ap Dafydd, ac erbyn hyn mae swyddfeydd ym Mhwllheli ac yn Llanrwst.

## Llyfryddiaeth
* Myrddin ap Dafydd, ''Y Gwalch yr Inc a'r Bocsys: Gwasg Carreg Gwalch 1980–2010'', cyfres Syniad Da (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 2010)

## Dolen allanol 
* Gwefan Gwasg Carreg Gwalch

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1980
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Economi Conwy
Categori:Llanrwst
Ávila

bawd|150px|Arfbais Ávila

Dinas yng ngorllewin Sbaen yw **Ávila**, yng nghymuned ymreolaethol Castilla y León, a phrifddinas talaith Ávila. Mae'n enwog am y mur sy'n amgylchynu'r ddinas, sydd mewn cyflwr arbennig o dda, ac am y nifer fawr o eglwysi.

Saif ar fryn creigiog, 1,182 medr uwch lefel y môr. Mae hanes y ddinas yn mynd yn ôl i'r cyfnod cyn y Rhufeiniaid, pan oedd Óbila yn un o gaerau (*castros*) llwyth y Vetones. Yn y cyfnod Rhufeinig, gelwid y ddinas yn Abila neu Abela. Gellir gweld llawer o olion o'r cyfnod hwn. Yn ddiweddarach daeth yn ddinas Fisigothaidd, ac roedd mynachlog wedi ei sefydlu yma cyn 687. Yn ddiweddarach cipiwyd hi gan y Mwslimiaid, a daeth yn ddinas strategol bwysig, gyda llawer o ymladd rhyngddynt hwy a'r Cristionogion a geisiai ei chipio. Yn y cyfnod yma yr adeiladwyd y muriau, rhwng yr 11g a'r 14g.

Mae Ávila yn enwog fel man geni'r santes Teresa o Ávila. Yma hefyd y ganed Isabel I, brenhines Castilla, y cerddor Tomás Luis de Victoria a'r athronydd a llenor Jorge Santayana. Cyhoeddwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1985.

bawd|chwith|350px|Muriau Ávila '''.

Categori:Castilla y León
Avila
Avila
Zagros

Mynyddoedd **Zagros** (Cyrdeg: زنجیره‌ چیاکانی زاگروس) yw cadwyn mynydd fwyaf Iran ac Irac. Eu hyd yw 1,500&nbsp;km o ogledd-orllewin Iran ac yna drwy ran fechan o ogledd-ddwyrain Irac ac i lawr de-orllewin Iran i Gwlff Persia. Mae'r mynyddoedd yn gorffen yn fryniau isel ger Culfor Hormuz. Y copaon uchaf yn y Zagros yw Zard Kuh (4,548 m) a Mynydd Dena (4,359 m). Mae'r rhan fwyaf o'r mynyddoedd yn gorwedd yn Iran.

Cafodd y Zagros eu ffurfio gan wrthdrawo rhwng dau blât tectonig — platiau Ewrasia ac Arabia. Ceir ffynonellau pwysig o olew mewn rhannau o'r gadwyn, er enghraifft ger dinas Kermanshah.

Mae'r Zagros yn fynyddoedd cymhleth. Cyfres o gadwyni cyfochrog ydynt sy'n ymestyn dros ardal eang yng ngorllewin Iran. Nid oes cytundeb llwyr ar ddiffinio eu tiriogaeth. Gellid dadlau mai'r gadwyn sylweddol yn ne-orllewin Iran sy'n ffurfio'r Zagros go iawn, lle ceir y copaon uchaf, ond mae rhai daearyddwyr yn cynnwys yr holl gadwynni llai i'r gogledd-orllewin, gan gynnwys y rhan o Kurdistan sydd yng ngogledd Irac, gan eu hymestyn weithiau i gynnwys y mynyddoedd uchel ar y ffin ag Aserbaijan lle ceir mynydd Sabalan (4,811m / 15,784 troedfedd).

Ymhlith safleodd archaeolegol y Zagros mae Jarmo a Shanidar, lle cafwyd gweddillion ysgerbydau Neanderthal, yn sefyll allan. Cafwyd hyd i dystiolaeth fod dynion yn gwneud gwin yn yr ardal, yn Hajji Firuz a Godin Tepe, efallai mor gynnar â 3500 neu 5400 CC.

Yn yr Henfyd, roedd mynyddoedd y Zagros yn gartref i bobloedd "barbaraidd" fel y Kassiaid, y Guti, a'r Mitanni, a ddeuai o bryd i'w gilydd i geisio goresgyn dinasoedd Sumer neu Akkad ym Mesopotamia. Ers gwawr hanes mae'r mynyddoedd wedi ffurfio gwahanfur rhwng gwastadiroedd poeth Mesopotamia (Irac) a llwyfandir uchel Iran. Yng nghyffiniau'r Zagros tyfodd hen ddinasoedd Susa a Persepolis, prifddinas seremonïol Ymerodraeth Persia.

### Gweler hefyd 
* Rhestr mynyddoedd Iran

Categori:Mynyddoedd Iran
Categori:Mynyddoedd Irac
Parc Cenedlaethol Doñana

|bawd|220 px|Y Doñana o Afon Guadalquivir

Saif **Parc Cenedlaethol Doñana** (Sbaeneg: *Parque nacional de Doñana*) yn ne-orllewin Sbaen, yng nghymuned ymreolaethol Andalucía, gerllaw aber Afon Guadalquivir. Mae'r rhan fwyaf yn nhalaith Huelva, ac ychydig o'r parc yn nhalaith Sevilla. Mae arwynebedd y parc yn 53,709 hectar. Yn 1994 fe'i cyhoeddwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Ystyrir y parc yn un o warchodfeydd natur pwysicaf Ewrop. Yn y gaeaf, mae tua 200,000 o adar dŵr ar y gwlybdiroedd sy'n rhan helaeth o'r parc. Ymhlith yr amrywiaeth o fywyd gwyllt mae 20 rhywogaeth o bysgodyn, 37 rhywogaeth o famal a 360 rhywogaeth o aderyn, gyda 127 ohonynt yn nythu yno.

Credir fod enw'r parc yn dod o "Doña Ana", sef Doña Ana de Mendoza y Silva, gwraig seithfed Dug Medina Sidonia, Don Alonso Pérez de Guzmán, oedd yn berchennog y tiroedd yma.

Categori:Andalucía
Doñana
Doñana
Bardd Plant Cymru

Gweinyddir anrhydedd **Bardd Plant Cymru** gan S4C, Cyngor Llyfrau Cymru, Urdd Gobaith Cymru, Llenyddiaeth Cymru ac Uned y Gymraeg yn y Gymuned, Llywodraeth Cymru. Pwrpas yr anrhydedd, sydd yn debyg i'r Bardd Llawryfog (*Poet Laureate*) yn y Saesneg yn Lloegr, yw i hybu barddoniaeth ac annog plant i'w greu a'i fwynhau. Bydd gofyn i'r Beirdd fynychu digwyddiadau i hybu barddoniaeth ac i gynnal gweithdai gyda phlant.

## Rhestr Beirdd Plant Cymru 
* 2000 – Myrddin ap Dafydd
* 2001 – Mei Mac (Meirion MacIntyre Huws)
* 2002-2003 – Menna Elfyn
* 2003-2004 – Ceri Wyn Jones
* 2004-2005 – Tudur Dylan Jones
* 2005-2006 – Mererid Hopwood
* 2006-2007 – Gwyneth Glyn
* 2007-2008 – Caryl Parry Jones
* 2008-2009 – Ifor ap Glyn
* 2009-2010 – Twm Morys
* 2010-2011 – Dewi 'Pws' Morris
* 2011-2013 – Eurig Salisbury
* 2013-2015 – Aneirin Karadog
* 2015-2017 – Anni Llŷn
* 2017-2019 – Casia Wiliam
* 2019-2021 – Gruffudd Eifion Owen
* 2021-2023 – Casi Wyn
* 2023-2025 – Nia Morais
* 2025-2027 – Siôn Tomos Owen

## Gweler hefyd
*Bardd llawryfog
*Bardd Cenedlaethol Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Bardd Plant Cymru 

Categori:Gwobrau llenyddol
Hughes a'i Fab

bawd|250px|Logo '''Hughes a'i Fab**

Sefydlwyd gwasg **Hughes a'i Fab''' yn Wrecsam gan Richard Hughes yn 1824. Prynwyd y wasg gan S4C yn 1982 gyda'r bwriad o gyhoeddi llyfrau Cymraeg yn seiliedig ar raglenni'r sianel newydd. Mae'r wasg eisoes wedi ei leoli gyda S4C yn Llanisien, Caerdydd.

O ddiwedd y 1920au hyd 1955, Hughes a'i Fab oedd cyhoeddwyr *Y Llenor*, prif fforwm llenyddol y cyfnod hwnnw.

Yn y 1930au, cafodd cylchgrawn misol poblogaidd *Y Ford Gron* ei gyhoeddi gan Hughes a'i Fab.

Cedwir archifau'r cwmni yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* http://yba.llgc.org.uk/cy/c-HUGH-RIC-1794.html Bywgraffiad Richard Hughes ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* http://www.genuki.org.uk/big/wal/Paper.html  Hanes Melinoedd a Gwneuthurwyr Papur yng Nghymru ar wefan Genuki, gan gynnwys pytiau o hanes Richard Hughes.

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1824
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 21ain ganrif
Calon Lân

Emyn Cymraeg a ysgrifennwyd yn y 19g gyda geiriau gan Daniel James (Gwyrosydd) a thôn gan John Hughes yw ***Calon Lân***.

## Geiriau

Nid wy'n gofyn bywyd moethus,
Aur y byd na'i berlau mân:
Gofyn wyf am galon hapus,
Calon onest, calon lân.

:Calon lân yn llawn daioni,
:Tecach yw na'r lili dlos:
:Dim ond calon lân all ganu
:Canu'r dydd a chanu'r nos.

Pe dymunwn olud bydol,
Chwim adenydd iddo sydd;
Golud calon lân, rinweddol,
Yn dwyn bythol elw fydd.

Hwyr a bore fy nymuniad
Gwyd i'r nef ar adain cân
Ar i Dduw, er mwyn fy Ngheidwad,
Roddi i mi galon lân.

## Dolenni allanol
*Y gerddoriaeth *cy.cantorion.org*

Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon yr 19eg ganrif
Categori:Emynau Cristnogol
Categori:Emynau Cymraeg
126

1g - **2g** - 3g 
70au 80au 90au 100au 110au - **120au** - 130au 140au 150au 160au 170au 
121 122 123 124 125 - **126** - 127 128 129 130 131 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* 1 Awst — Pertinax, ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:126
Parciau cenedlaethol y Deyrnas Unedig

Mae gan y Deyrnas Unedig 14 parc cenedlaethol, naw yn Lloegr, tri yng Nghymru a dau yn yr Alban. Mae parciau cenedlaethol yn ardaloedd rheoledig o dirwedd eithriadaol lle y cyfyngir ar sefydliad cyfanheddau a gweithgareddau masnachol. Sefydlwyd y tri pharc cyntaf yn Lloegr ym 1951. Cynigir 15fed parc cenedlaethol yn y Twyni Gogleddol (*South Downs*).

bawd|dim|270px|Parciau cenedlaethol y Deyrnas Unedig

## Yr Alban 
Mae'r ddau barc cenedlaethol hwn yn gorchuddio tua 7% yr arwynebedd tirol yn yr Alban.

## Cymru 
| style="width:310px;"| 300px|bawd|Mae'r tri pharc cenedlaethol yng Nghymru yn gorchuddio tuag 20% o arwynebedd tirol y wlad.
|-
| colspan=2 |
|}

## Gogledd Iwerddon 
Ni ddynodwyd parciau cenedlaethaol yng Ngogledd Iwerddon, ond mae symudiadau i sefydlu parc cenedlaethol Gogledd Iwerddon cyntaf yn y Mynyddoedd Mourne.

## Lloegr
| width=310px | 300px|bawd|Dynodir 13 o ardaloedd yng Nghymru a Lloegr yn barciau cenedlaethol.
|-
| colspan=2 |
|}

## Gweler hefyd 
*Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol Parciau Cenedlaethol y DU
Cyngor Llyfrau Cymru

bawd|300px|Logo Cyngor Llyfrau Cymru
bawd|300px|Castell Brychan, pencadlys Cyngor Llyfrau Cymru heddiw

Sefydlwyd **Cyngor Llyfrau Cymru** yn 1961 fel y Cyngor Llyfrau Cymraeg. Erbyn heddiw noddir hi gan Lywodraeth Cymru. Amcanion y Cyngor yw i hybu diddordeb mewn llyfrau Cymraeg a llyfrau Saesneg o ddiddordeb i Gymru, hybu'r diwydiant cyhoeddi,  cynorthwyo a chefnogi awduron drwy gynnig amryw o wasanaethau a dosbarthu grantiau. Maent yn darparu gwasanaethau golygu a dylunio i gyhoeddwyr, darparu grantiau i awduron yn ogystal â grantiau cyhoeddwyr er mwyn hybu cyhoeddi llyfrau, gwasanaethau i lyfrgelloedd a chyfanwerthu llyfrau a deunydd perthnasol.

Mae pencadlys Cyngor Llyfrau Cymru yng Nghastell Brychan, Aberystwyth ac erbyn hyn, canolfan dosbarthu yn Mharc Busnes Glanyrafon ar gyrion y dref. Mae gan y ganolfan, drosiant o £5.5 miliwn y flwyddyn (net) ac mae 49 o aelodau staff parhaol yn gweithio rhwng y ddau safle.

Mae'r Cyngor hefyd yn gweithio ar y cyd gyda nifer o gyrff a chwmniau eraill megis yr Academi Gymreig, Urdd Gobaith Cymru ac S4C. Mae'nt yn ymwneud â trefnu a hysbysebu gwobrau Llyfr y Flwyddyn, Bardd Plant Cymru a Gwobrau'r Diwydiant Cyhoeddi.

Cyhoeddir nifer o daflenni a chatalogau llyfrau bob blwyddyn ar gyfer plant ysgol, a chatalogau ffuglen ac yn y blaen, ar gyfer oedolion. Rhai o'r hen gyhoeddiadau oedd Sbondonics a Sbri-di-ri, a ddaeth i ben yn 2009.

Anfonodd y Cyngor dros 1000 o lyfrau Cymraeg i Batagonia yn 2005, gwerth bron i £7,000 er mwyn helpu pobl yno i ddysgu'r Gymraeg.

## Prif weithredwyr
Dyma restr o gyfarwyddwyr neu brif weithredwyr y Cyngor ers y cychwyn, gyda'r dyddiad wnaethont gychwyn ei swydd.

* 1 Mawrth 1965 – Alun Creunant Davies
* 1985 – Gwerfyl Pierce Jones
* 1 Tachwedd 2009 – Elwyn Jones
* 1 Chwefror 2017 – Helgard Krause

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Cyngor Llyfrau Cymru
* Gwefan fasnach y Cyngor Llyfrau

Categori:Llenyddiaeth Gymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1961
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Imperialaeth ddiwylliannol

**Imperialaeth ddiwylliannol** yw'r weithred o hybu, hyrwyddo, gwahanu, neu wahaniaethu diwylliant (ac weithiau hunaniaeth) un cenedl – yn cynnwys iaith, traddodiadau, gwisg, cred, a/neu ffordd o fyw – o fewn cenedl arall. Fel arfer mae'r genedl gyntaf yn bŵer mawr milwrol neu economaidd a'r genedl arall yn llai grymus a chyfoethog, er nad yw hyn bob amser yn wir. Gall imperialaeth ddiwylliannol cymryd ffurf polisi ffurfiol, gweithredol neu agwedd gyffredinol. Gwahaniaethir imperialaeth ddiwylliannol o ffurfiau eraill o ddylanwad diwylliannol gan y defnydd o rym, megis grym economaidd neu filwrol.

## Hanes 
### Imperialaeth ddiwylliannol Brydeinig 
Yn ystod ei gyfnod fel uwchbwer byd-eang, sicrhaodd yr Ymerodraeth Brydeinig ei dylanwad a grym rhyngwladol nid yn unig trwy ddulliau milwrol, economaidd, diplomyddol a gwleidyddol ond hefyd trwy ledaenu'r diwylliant Prydeinig ar draws ei threfedigaethau. Gwelir ôl-effeithiau hyn heddiw gyda defnydd Saesneg ac agweddau o ddiwylliant Prydeinig eraill (e.e. criced) yng nghyn-drefedigaethau'r Ymerodraeth.

### Imperialaeth ddiwylliannol Americanaidd 
Cyhuddir nifer o sylwebwyr bod yr Unol Daleithiau yn gweithredu ffurf fodern o imperialaeth ddiwylliannol yn ystod yr ugeinfed ganrif a'r unfed ganrif ar hugain gan ddefnyddio cwmnïau amlwladol a'i bwysigrwydd ym myd busnes i hyrwyddo agweddau o ddiwylliant Americanaidd a Gorllewinol ar draws y byd, e.e. dillad (crysau-T, jîns), bwyd a diod (McDonald's, KFC, Starbucks, Coca-Cola), adloniant (ffilmiau Hollywood, cerddoriaeth a rhaglenni teledu Americanaidd). Mae'r damcaniaethau hyn yn gysylltiedig â, ac weithiau yn gyfystyr â, globaleiddio.

## Gweler hefyd 
* Globaleiddio
* Hegemoni diwylliannol

Categori:Astudiaethau diwylliannol
Categori:Cymdeithaseg
Categori:Cysyniadau diwylliannol
Categori:Daearyddiaeth ddiwylliannol
Categori:Hegemoni
Diwylliannol
Bodh Gaya

Dinas yn India yw **Bodh Gaya** neu **Bodhgaya** (hefyd **Bodh-Gaya**). Saif yn nhalaith Bihar. Mae'n enwog fel y man lle cyrhaeddodd Gautama Siddhartha, y Bwdha hanesyddol, ei Oleuedigaeth. Bodh Gaya yw'r bwysicaf o bedair man pererindod i ddilynwyr Bwdiaeth; y tair arall yw Kushinagar, Lumbini a Sarnath. Roedd ei phoblogaeth yn 2001 yn 30,883.

Yn ôl y traddodiad Bwdhaidd, daeth y tywysog Gautama Siddhartha yma tua 500 CC, fel mynach yn ceisio gweledigaeth. Eisteddodd dan goeden Bodhi (*Ficus religiosa*; mae'r gair Sansgrit *bodhi* yn golygu 'Goleuedigaeth') yma, ac wedi tri diwrnod a thair noson o fyfyrio, cyrhaeddodd Oleuedigaeth, a'r atebion i'w gwestiynau. Wedi saith wythnos, teithiodd i Sarnath, lle dechreuodd bregethu Bwdhiaeth.

Ceir nifer fawr o demlau Bwdhaidd yma, gyda theml yn cynrychioli pob gwlad Fwdhaidd. Y brif deml yw Teml Mahabodhi. Credir i'r deml yma gael ei sefydlu gan yr ymerawdwr Asoka a ymwelodd â Bodh Gaya ar ôl troi'n Fwdhydd a gadawodd arysgrif yno. Mae'r adeilad presennol yn ddiweddarach. Mae'n 160 troedfedd o uchder ac mae'n cynnwys cerflun anferth o'r Bwdha wedi'i gildio ag aur. Ceir nifer o *stupas* o gwmpas y deml wedi'u codi mewn diolch gan bererinion dros y canrifoedd. Yr olion hynaf ym Modh Gaya yw'r rhannau o'r hen glawdd neu ffens, yn bileri carreg cerfiedig, a safai o amgylch y deml wreiddiol.

Cyhoeddwyd Bodh Gaya yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2005.

## Cyfeiriadau a darllen pellach
**Buddhist Shrines in India* (Delhi: Gweinyddiaeth Gwybodaeth, Llywodraeth India, 1994)

Categori:Bwdhaeth
Categori:Bihar
Categori:Dinasoedd India
Categori:Dinasoedd sanctaidd
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India