open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Villarreal CF

Mae **Villarreal Club de Fútbol, S.A.D.** yn glwb pêl-droed proffesiynol o Villarreal, Castellón, Falensia. Ar hyn o bryd mae'r clwb yn chwarae yn La Liga. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Stadiwm Serameg (a elwir yn gyffredin yn El Madrigal). Mae gan y clwb gystadleuaeth â Castellón (y darbi Castellón) a Falensia (y darbi Falensia).

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Sbaen
Richard Lloyd-Jones

Gwas sifil o Gymru oedd **Syr Richard Anthony Lloyd Jones** KCB (1 Awst 1933 – 22 Mehefin 2025). Gwasanaethodd fel Ysgrifennydd Parhaol y Swyddfa Gymreig, 1985–93.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Lloyd-Jones yn Sculcoates, Swydd Efrog, yn fab i Robert Lloyd Jones ac Anne Page. Roedd ei dad yn hanu o Fethesda yng Ngwynedd ac yn reolwr gyda'r National Provincial Bank. Roedd ei fam yn hanu o Northampton. Cafodd ei addysg yn Ysgol Long Dene yn Edenbridge ac Ysgol Uwchradd Nottingham, cyn ennill MA yng Ngholeg Balliol, Rhydychen.

## Gyrfa 
Ymunodd â'r Morlys ym 1957 fel Ysgrifennydd Preifat Cynorthwyol i Arglwydd Cyntaf y Morlys, 1959–62. Gwasanaethodd fel Ysgrifennydd Preifat i Ysgrifennydd y Cabinet, 1969–70 ac fel Ysgrifennydd Cynorthwyol yn y Weinyddiaeth Amddiffyn, 1970–74. Ymunodd â'r Swyddfa Gymreig ym 1974 fel Is-ysgrifennydd, 1974–78; Dirprwy Ysgrifennydd, 1978–85; ac Ysgrifennydd Parhaol, 1985–93. a'i urddo'n farchog yn yr un urdd (KCB) yn Anrhydeddau Pen-blwydd 1988.

## Bywyd personol 
Yn 1955 priododd Patricia Avril Mary Richmond (bu farw 2002) a chawsant ddwy ferch. Priododd am yr ail dro, yn 2005, â Helen Margaret Yewlett (*née* Lewis). Roeddent yn byw yn Radur, Caerdydd. Gwasanaethodd fel Dirprwy Arglwydd Faer Caerdydd am y flwyddyn ddinesig 2024/25 ac yna Arglwydd Faer am weddill ei thymor yn dilyn marwolaeth yr Arglwydd Faer, y Cynghorydd Jane Henshaw ym mis Medi 2024.

Bu farw Lloyd-Jones ar 22 Mehefin 2025, wedi salwch byr, yn 91 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Pobl o Gaerdydd
Pêl-droed yn Ewrop 2025–26

**Tymor pêl-droed Ewropeaidd 2025–26** yw'r 71ain tymor pêl-droed clybiau cyfandirol Ewrop.

Paris Saint-Germain (PSG) oedd deiliaid Cynghrair y Pencampwyr, Tottenham Hotspur oedd deiliaid Cynghrair Europa, Chelsea oedd deiliaid Cynghrair y Gyngres, ac Arsenal oedd deiliaid Cynghrair Pencampwyr y Merched.

Dyma fydd y tymor cyntaf i Gwpan Europa Merched gael ei gynnal.

## Timau cenedlaethol
### Twrnameintiau
* Cynghrair Cenhedloedd y Merched UEFA 2025
* Pencampwriaeth Merched UEFA 2025

## Cynghrair y Pencampwyr UEFA
### Tabl
### Braced
## Cynghrair Europa UEFA
Cymhwysodd Crystal Palace ar gyfer Cynghrair UEFA yn wreiddiol fel enillwyr Cwpan Lloegr 2024–25. Fodd bynnag, cawsant eu trosglwyddo'n ddadleuol i Gynghrair Gyngres oherwydd torri rheolau perchnogaeth aml-glybiau. Fe'u disodlwyd gan Nottingham Forest, a gymerodd le'r Uwch Gynghrair yng Nghynghrair Gyngres yn wreiddiol.

### Tabl

### Braced

## Cynghrair Cyngres UEFA
Cymhwysodd Crystal Palace ar gyfer Cynghrair UEFA yn wreiddiol fel enillwyr Cwpan Lloegr 2024–25. Fodd bynnag, cawsant eu trosglwyddo'n ddadleuol i Gynghrair Gyngres oherwydd torri rheolau perchnogaeth aml-glybiau. Fe'u disodlwyd gan Nottingham Forest, a gymerodd le'r Uwch Gynghrair yng Nghynghrair Gyngres yn wreiddiol.

### Tabl

### Braced
## Cwpan Swper
## Cynghrair y Pencampwyr Merched UEFA
### Tabl

### Braced

## Cwpan Europa Merched UEFA
Tymor 2025–26 oedd y tymor cyntaf lle cafodd pêl-droed merched gystadleuaeth cwpan Ewropeaidd eilaidd.

### Braced

## Cyfeiriadau
2025–26
Darlledwr

Un yn y cyfryngau torfol yw **darlledwr** sy'n cyflwyno, adrodd, neu fel arall yn creu a chyhoeddi deunydd a ddarlledir drwy dechnoleg y radio, y teledu, neu'r rhyngrwyd. Mae cyflwynwyr, adroddwyr, sylwebyddion, gohebyddion, a darllenwyr newyddion i gyd yn enghreifftiau o ddarlledwyr. Mae'r term yn disgrifio'r llais neu'r wyneb sy'n amlwg i'r gynulleidfa, yn hytrach nag un sy'n gweithio "yn y cefn" megis sgriptiwr neu gynhyrchydd, ac nid yw'n cwmpasu chwaith actorion. Gall y cynhyrchiad fod yn fyw neu wedi ei recordio, boed yn fwletin newyddion, rhaglen ddogfen, sioe siarad, sioe gêm, neu sylwebaeth chwaraeon. Mae swyddogaethau'r darlledwr yn amrywio'n ôl cyfrwng, ffurf a genre'r cynhyrchiad, ond ei rôl yn y bôn yw rhoi gwybodaeth sy'n hysbysu'r gynulleidfa ac yn tywys y gwrandäwr neu'r gwyliwr drwy hynt y darllediad.

Yn yr oes ddigidol, gellir ystyried podledwyr yn ddarlledwyr.

## Cyfeiriadau 

Categori:Galwedigaethau darlledu
Sir Fynwy (hanesyddol)

:''Erthygl am yr hen sir hanesyddol yw hon. Am brif ardal Cymru sy'n bodoli heddiw, gweler Sir Fynwy.*

Roedd **Sir Fynwy** (Saesneg: *Monmouthshire'') yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974, pan gafodd ei drawsnewid (gyda mân newidiadau i'r ffiniau) yn Gwent. Fe'i lleolid yn ne-ddwyrain y wlad, ond roedd ganddi ffiniau gwahanol i'r awdurdod unedigol Sir Fynwy a greodd yn 1996 ac sy'n bodoli heddiw. 

bawd|canol|Sir Fynwy yng Nghymru (cyn 1974)

Roedd y sir yn cynrychioli pen deheuol Cymru yn yr hen ddywediad "O Fôn i Fynwy" (h.y. "Cymru benbaladr").

## Cyfeiriadau 
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Siroedd Cymru hynafol
Prif ardaloedd Cymru

At ddibenion llywodraeth leol, mae Cymru wedi ei rhannu'n 22 **prif ardal**.  Mae'r rhain wedi'u dynodi'n siroedd neu fwrdeistrefi sirol. Mae gan bob prif ardal gyngor sir neu gyngor bwrdeistref sirol, sydd hefyd yn cael eu galw'n "brif gynghorau".

Mae'r ardaloedd yn ffurf un haen o lywodraeth leol. Hynny yw, maent yn gweithredu fel awdurdodau unedol. Fe'u crëwyd gan Deddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 a ddaeth i rym ar 1 Ebrill 1996. Fe wnaethant ddisodli'r system ddwy haen flaenorol o wyth sir a 37 dosbarth a oedd yn bodoli yng Nghymru rhwng 1974 a 1996.

## Y brif ardaloedd
### Bwrdeistrefi sirol
* Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent
* Bwrdeistref Sirol Bro Morgannwg
* Bwrdeistref Sirol Caerffili
* Bwrdeistref Sirol Casnewydd
* Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot
* Bwrdeistref Sirol Conwy
* Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful
* Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr
* Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf
* Bwrdeistref Sirol Torfaen
* Bwrdeistref Sirol Wrecsam

### Siroedd
* Ceredigion
* Dinas a Sir Abertawe
* Dinas a Sir Caerdydd
* Gwynedd
* Powys
* Sir Benfro
* Sir Ddinbych
* Sir Fynwy 
* Sir y Fflint 
* Sir Gaerfyrddin
* Ynys Môn 

bawd|canol|800px|Prif ardaloedd Cymru

## Gweler hefyd
* Rhestr prif ardaloedd Cymru yn ôl arwynebedd

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Israniadau Cymru
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Antholeg

Casgliad o ddarnau llenyddol, fel rheol gan sawl awdur gwahanol, yw **antholeg**. Dewisir cynnwys y casgliad gan y detholydd, y golygydd, neu gyhoeddwr y llyfr. Fel arfer mae'r amryw ddarnau yn gyffredin yn nhermau genre, thema, pwnc, oes, neu nodweddion yr awduron. Gelwir antholeg o farddoniaeth yn flodeugerdd.

Bôn yr enw yw *anthologia*, cyfuniad o'r geiriau Groeg *anthos* (blodyn) a *logia* (casgliad). Trosiad ydy'r "blodau", felly, am geinion llenyddiaeth Hen Roeg, megis penillion ac epigramau'r *Palatinē Anthología* (10g) a'r *Planoudeia Anthología* (14g). Yn ystod yr Oesoedd Canol ffurfiwyd yr enw cyfystyr Lladin Diweddar *florilegium*, ac ar ddelw'r hwnnw bathwyd "blodeugerdd" yn Gymraeg yn yr 17g.

Gall y gair hefyd gyfeirio at gasgliad o weithiau celfyddydol eraill, megis caneuon neu baentiadau.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ffurfiau'r llyfr
Categori:Gweithiau antholegol
The Flash (cyfres deledu 2014)

Cyfres deledu uwcharwr Americanaidd yw **The Flash** **(Cymraeg: Y Fflach)** a ddatblygwyd gan Greig Berlanti, Andrew Kreisberg, a Geoff Johns, a ddarlledir ar The CW. Mae'n seiliedig ar ymgnawdoliad Barry Allen o gymeriad DC Comics y Flash, ymladdwr trosedd uwcharwr mewn gwisg gyda'r pŵer i symud ar gyflymder uwchddynol. Mae'n sgil-gyngyrchiad o Arrow, sy'n bodoli yn yr un bydysawd ffuglennol o'r enw'r Byd y Saeth. Perfformiwyd y gyfres am y tro cyntaf yn yr Unol Daleithiau ar The CW ar 7 Hydref 2014, pharhaodd am naw tymor tan Fai 24, 2023. Mae'r gyfres yn dilyn Barry Allen, bortreadir gan Grant Gustin, ymchwilydd lleoliad trosedd sy'n ennill cyflymder uechddynol, y mae'n ei ddefnyddio i ymladd troseddwyr, ynghyd ag eraill sydd hefyd wedi ennill galluoedd uwchddynol.

Wedi'i ddychmygu'n wreiddiol fel peilot drws cefn, arweiniodd y derbyniad cadarnhaol a gafodd Gustin yn ystod dau ymddangosiad fel Barry ar *Arrow* at weithredwyr yn dewis datblygu peilot llawn i wneud defnydd o gyllideb fwy a helpu i roi mwy o fanylion am fyd Barry. Mae'r gyfres wedi'i ffilmio'n bennaf yn Vancouver, British Colombia, Canada.

Daeth premiere *The Flash* ar Hydref 7, 2014 yr ail beilot a wyliwyd fwyaf yn hanes The CW, ar ôl *The Vampire Diaries* yn 2009. Mae wedi cael derbyniad da gan feirniaid a chynulleidfaoedd, ac ennillodd Wobr Dewis y Bobl am "Drama Deledu Newydd Hoff" yn 2014. Mae'r gyfres, ynghyd ag *Arrow*, wedi troi cymeriadau allan i'w sioe eu hunain, *Legends of Tomorrow*, a berfformiodd am y tro cyntaf ar 21 Ionawr 2016.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Waunllapria

Pentref yng nghymuned Llanelli, Sir Fynwy, Cymru, yw **Waunllapria**. Mae'n rhan o sir hanesyddol Sir Frycheiniog. Fe'i lleolir yn union i'r de-ddwyrain o bentref Darrenfelen.

## Gwleidyddiaeth
Cynrychiolir Waunllapria yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanelli, Sir Fynwy
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Cynghrair Pêl-droed Dyffryn Camwy, Patagonia

Mae **Cynghrair Pêl-droed Dyffryn Camwy** (Sbaeneg: *Liga de Fútbol Valle del Chubut* / *Liga del Valle*), yn gynghrair bêl-droed ranbarthol ym Matagonia, Yr Ariannin ar gyfer timau o’r rhan isaf Dyffryn yr Afon Camwy - sef trefi: Trelew, Rawson, Gaiman, Dolavon a Puerto Madryn. 
alt=Logo Cynghrair Pêl-droed Dyffryn Camwy|bawd
Ynghyd â Chynghrair Pêl-droed Comodoro Rivadavia a Chynghrair Pêl-droed Gorllewin Chubut, mae'n un o'r tair cynghrair ranbarthol yn Chubut. Wedi'i lleoli yn nhref Trelew, mae wedi trefnu pencampwriaethau'r rhanbarth ers 1942, gan olynu Cymdeithas Chwaraeon Chubut (1930-1942), a olynodd Gymdeithas Pêl-droed Chubut (1926-1929) yn ei thro. 

Fel gweddill cynghreiriau rhanbarthol Ariannin, mae ei chlybiau'n cymryd rhan yn system adrannau pêl-droed yr Ariannin trwy gystadlaethau a drefnir gan Gyngor Pêl-droed Ffederal, sy’n rhan o'r AFA (Cymdeithas Cymdeithasau Pêl-droed yr Ariannin).  

Y clybiau sefydlu oedd Club Social y Deportivo Madryn, Club Atlético Germinal, Racing Club,  Club Atlético Independiente, Club Social y Deportivo Dolavon y  Club Argentinos del Sud.  Etholwyd Ángel Antonio Vázquez fel y llywydd cyntaf. 

Yr unig glwb sydd wedi cynrychioli'r gynghrair mewn twrnameintiau'r Adran Gyntaf yr Ariannin oedd Club Atlético Independiente, o dref Trelew, a enillodd y *Torneo Regional* (Twrnamaint Rhanbarthol) ym 1972 gan ennill lle yn y *Torneo Nacional.* 

Yn 2013 sefydlwyd cynghrair pel-droed merched 

## Meysydd Chwarae 
Mae'r hinsawdd oer a sych Patagonia yn ei gwneud hi'n anodd cynnal meysydd chwarae gyda glaswellt. Er bod saith clwb yn berchen ar gaeau glaswellt (Germinal, Racing, Huracán, Dolavon, Gaiman, Guillermo Brown, a Deportivo Madryn), mae'r rhan fwyaf o gemau'n cael eu chwarae ar gaeau clai gan symud eu gemau i gaeau eraill neu'n ildio eu cae cartref ar gyfer gemau pwysig.  Mae rheoliadau'r Cynghrair yn nodi bod rhaid chwarae rowndiau terfynol ar gaeau glaswellt.

## Cysylltiad Cymru
Sefydlwyd y Wladfa yn y rhan yma o Batagonia gan bobl o Gymru yn y 19g. Mae’r dylanwad Cymraeg i weld ar enwau trefi a rhai o’r timau yr ardal, fel: Deportivo Madryn, Deportivo Dolavon sydd chwarae yn *Liga del Valle*, a hefyd ambell un o’r glybiau bychain gydag enwau fel Defensores de Treorky,  Defensores de Drofa Dulog a Club Bryn Gwyn.

## Timau sy'n Cymryd Rhan 
Racing Club (Trelew), Germinal (Rawson) a Deportivo Madryn yw’r tri thîm mwyaf llwyddiannus y cyngrair.

Roedd timau o'r clybiau yn y tabl canlynol yn cymryd rhan yn nhymor 2025:

## Cyfeiriadau
Categori: Y Wladfa
Categori: Pêl-droed
Categori: Pêl-droed yn yr Ariannin
Cynghrair Fawr Pêl-droed

Yr **Gynghrair Fawr Pêl-droed** (; **MLS**) yw prif adran bêl-droed yn yr Unol Daleithiau a Chanada. Mae'n un o Gynghreiriau Mawr yr Unol Daleithiau a Chanada. Mae ganddo 30 o dimau, 27 yn yr Unol Daleithiau a thri yng Nghanada. Mae pencadlys y gynghrair ym Midtown Manhattan, Dinas Efrog Newydd.

## Clybiau
[250px|iawn|bawd|Map o'r 30 clwb presennol MLS. Mae'r taleithiau mewn coch yn y [Cynhadledd Orllewinol (MLS)|Gynhadledd Orllewinol a'r taleithiau mewn glas yn y Gynhadledd Ddwyreiniol.]]

### Clybiau presennol
### Clybiau blaenorol
## Gweler hefyd
* Pêl-droed yn yr Unol Daleithiau
** Cynghrair Pêl-droed Genedlaethol y Merched
** Cwpan Agored UDA
* Pêl-droed yng Nghanada
** Uwch Gynghrair Canada
** Uwch Gynghrair y Gogledd
** Pencampwriaeth Canada

Unol Daleithiau
Categori:Pêl-droed yng Nghanada
Categori:Pêl-droed yn yr Unol Daleithiau
Cynghrair Pêl-droed Genedlaethol y Merched

Yr **Cynghrair Pêl-droed Genedlaethol y Merched** (; **NWSL**) yw prif adran bêl-droed merched yn yr Unol Daleithiau. Mae ganddo 14 o dimau (16 o 2026). Fe'i hystyrir fel y gynghrair bêl-droed menywod orau y tu allan i Ewrop. Mae pencadlys y gynghrair ym Midtown Manhattan, Dinas Efrog Newydd.

## Clybiau
250px|iawn|bawd|Map o dimau NWSL, gyda'u lleoliadau wedi'u marcio â sgwariau coch. Y taleithiau mewn pinc yw'r rhai sydd â thimau NWSL ar hyn o bryd.

### Clybiau presennol
### Clybiau'r dyfodol
### Clybiau blaenorol
## Gweler hefyd
* Cwpan Her NWSL

Unol Daleithiau
Categori:Pêl-droed merched yn yr Unol Daleithiau
Filippiniaeth

**Filippiniaeth** (Filippinismo) yw mudiad celfyddydol a gynigiwyd mewn cyd-destun beirniadol-hanesyddol cyfoes, sy’n dwyn ei enw o’r arlunydd Eidalaidd Francesco Filippini, ac sy’n diffinio iaith beintio annibynnol a ddatblygodd yn Ewrop rhwng diwedd y 19g a dechrau'r 20g.

## Nodweddion 
Mae'r Filippiniaeth yn wahanol i fudiadau eraill am ei dull gwreiddiol o beintio tirluniau a ffigurau, yn seiliedig ar:
* ddefnydd modiwlaidd o'r golau naturiol ac astudiaeth donol;
* cynrychiolaeth ddelfrydol ond gredadwy o gefn gwlad Lombardia;
* cynnwys ffigurau dynol nid fel arwyr, ond fel presenoldeb distaw o fewn y tirlun;
* dimensiwn barddonol-naturiolaidd heb retoreg, yn agos at weledigaeth ddyngarol o waith amaethyddol.

Er mai’n gyfoes â’r Argraffiadaeth Ffrengig, nid yw’r Filippiniaeth yn rhannu’r ysgogiad optegol na’r arbrofi gweledol, ond mae’n gwreiddio’n gadarn yn nhraddodiad Academi Gelfyddydau Brera.

## Tarddiad a datblygiad 
Cyflwynwyd y term gan haneswyr celf ac oruchwylwyr arddangosfeydd yn y cyd-destun o ailasesu Francesco Filippini fel ffigwr allweddol ym myd paentio Lombardaidd diwedd y 19g. Ers y 2000au, mae arddangosfeydd ac astudiaethau academaidd wedi tynnu sylw at bwysigrwydd ei gyfraniad wrth bontio o Naturiolaeth academaidd i weledigaeth fwy fewnol, seicolegol a symbolaidd o beintio.

## Gwahaniaethau oddi wrth Argraffiadaeth 
Mae Filippiniaeth yn wahanol i Argraffiadaeth yn y modd canlynol:
* diffyg dadansoddiad gwyddonol o olau;
* defnydd o frwshwaith rheoledig ac haenog;
* canolbwynt naratif ar y ffigur o fewn y tirlun;
* gwrthod y dros dro o blaid teimlad o amser wedi'i atal.

Yn ôl rhai beirniaid, mae’r Filippiniaeth yn fath o "argraffiadaeth fewnol" sy’n ymateb i’r profiad goddrychol o’r tirlun fel lleoliad bodolaethol.

## Dylanwad ac artistiaid cysylltiedig 
Er nad yw'n fudiad ffurfiol, dylanwadodd y Filippiniaeth ar artistiaid megis:
* Achille Tominetti;
* Carlotta Sacchetti;
* Umberto Boccioni, yn arbennig yn ei gyfnod cyn-fwtwristaidd (*Sera*, 1906).

Cafodd gweithiau fel *Verso sera* (tua 1888) eu cydnabod gan feirniaid fel rhai a ragflaenodd gweledigaeth fodern o’r tirlun.

## Cydnabyddiaeth feirniadol 
Mae’r Filippiniaeth wedi denu mwy a mwy o sylw gan feirniaid celf cyfoes. Awgrymir gan rai haneswyr celf ei bod yn ffurfio craidd tawel modernedd Milan a Lombardia, gyferbyn â’r avant-garde swnllyd ar ddechrau’r 20g.

## Nodiadau 
## Llyfryddiaeth 
* M. Bona Castellotti, *Francesco Filippini e la pittura lombarda dell’Ottocento*, Skira, Milano, 2000.
* A. Scotti Tosini, *Realismo e spiritualità nella pittura italiana tra Ottocento e Novecento*, Silvana Editoriale, 2018.
* E. Pontiggia, *Dal vero. Natura e figura nella pittura dell’Italia settentrionale 1875–1915*, catalog arddangosfa, Milano, 2022.
* F. Porzio, *Il paesaggio lombardo da Fontanesi a Segantini*, Mondadori Electa, Milano, 2002.
* M. Fagiolo dell'Arco, *Boccioni: la pittura prima del Futurismo*, De Luca Editore, Rhufain, 1983.

## Dolenni allanol 
* Francesco Filippini – Pinacoteca di Brera
* Verso sera (Filippini)
* Sera (Boccioni)

Categori:Mudiadau celf
Categori:Paentio Lombardia
Categori:Francesco Filippini
Rachel Rowe

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Rachel Susan Rowe** (ganed 13 Chwefror 1992). Mae hi'n chwarae fel chwaraewraig canol cae i glwb Uwch Gynghrair y Merched 2 (WSL2) Southampton ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Kayleigh Barton

Cyn bêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Kayleigh Anne Marie Barton** (gynt **Green**; ganed 22 Mawrth 1988 yng Nghaerdydd). Bu'n chwarae fel ymosodwraig i glwb Uwch Gynghrair y Merched 2 (WSL2) Charlton Athletic ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Lily Woodham

Mae **Lily Susan Woodham** (ganwyd 3 Medi 2000 yng Nghaerdydd) yn chwaraewr pêl-droed proffesiynol o Gymru. Mae hi wedi chwarae i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru ers 2020 ac mae'n chwarae i Lerpwl.

## Tîm Cenedlaethol 
Chwaraeodd i Gymru am y tro cyntaf ar 22 Hydref 2020, mewn gêm yn erbyn Ynysoedd Ffaro fel rhan o gemau rhagbrofol Pencampwriaeth Ewros 2022. Fe wnaeth Woodham sgorio ei gôl ryngwladol gyntaf yn yr un gêm a'i hymddangosiad cyntaf. Y canlyniad terfynol oedd 4-0.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Gemma Evans (pêl-droediwr)

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Gemma Jayne Evans** (ganed 1 Awst 1996 yn Y Gelli, Rhondda Cynon Taf). Mae hi'n chwarae fel amddiffynnwraig i glwb Uwch Gynghrair y Merched (WSL) Lerpwl ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Rhiannon Roberts

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Rhiannon "Razza" Beth Roberts** (ganed 30 Awst 1990 yng Nghaer, Lloegr). Mae hi'n chwarae fel amddiffynnwraig i glwb Uwch Gynghrair y Merched 2 (WSL2) Sunderland ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Josie Green

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Josephine Green** (ganed 25 Awst 1993 yn Hemel Hempstead, Lloegr). Mae hi'n chwarae fel amddiffynnwraig i glwb Uwch Gynghrair y Merched 2 (WSL2) Crystal Palace ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Hayley Ladd

Pêl-droediwr proffesiynol yw **Hayley Elizabeth Ladd** (ganed 6 Hydref 1993) a gafodd ei geni yn Dacorum, Lloegr, ond mae wedi cynrychioli tîm cenedlaethol Cymru, gan bod ei thad yn hannu o Hwlffordd. Mae hi wedi chwarae yn Uwch Gynghrair Merched Lloegr (WSL) i'w chyn glybiau Manchester United ac Everton.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Charlie Estcourt

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Charlie Lucy Estcourt** (ganed 27 Mai 1998 yn Reading, Lloegr). Mae hi'n chwarae fel amddiffynnwraig i glwb Uwch Gynghrair USL DC Power ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Esther Morgan

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Esther Morgan** (ganed 28 Awst 2002 yn Lloegr). Mae hi'n chwarae fel amddiffynnwraig i glwb Uwch Gynghrair y Merched yr Alban (SWPL) Heart of Midlothian ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2002
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Ella Powell

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Ella Mae Florence Powell** (ganed 1 Chwefror 2000 yng Nghaerdydd). Mae hi'n chwarae fel amddiffynnwraig i glwb Uwch Gynghrair y Merched 2 (WSL2) Bristol City ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Olivia Clark

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Olivia Clark** (ganed 30 Awst 2001 yn Lincoln, Lloegr). Mae hi'n chwarae fel gôl-geidwad i glwb Uwch Gynghrair y Merched (WSL) Leicester City ac i dîm cenedlaethol Cymru.

### Rhyngwladol 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Safia Middleton-Patel

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Safia Middleton-Patel** (ganed 21 Medi 2004). Mae hi'n chwarae fel golwraig i glwb Uwch Gynghrair y Merched (WSL) Manchester United ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2004
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Soffia Kelly

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Soffia Gabrielle Kelly** (ganed 6 Mawrth 2007). Mae hi'n chwarae fel golwraig i glwb Uwch Gynghrair y Merched (WSL) Aston Villa ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2007
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Rhian Wilkinson

Mae **Rhian Emilie Wilkinson** (ganwyd 12 Mai 1982) yn rheolwr pêl-droed ac yn gyn-chwaraewr i dîm Canada. Yn 2025, hi oedd hyfforddwr tîm pêl-droed cenedlaethol merched Cymru.

Fel chwaraewr, ymddangosodd Wilkinson dros 180 gwaith ar gyfer Tîm cenedlaethol Canada, ac enillodd fedal efydd yng Ngemau Olympaidd 2012, ac eto yn 2016.

## Bywyd Cynnar 
Ganwyd Wilkinson yn Pointe-Claire, Québec, ac roedd ganddi frawd mawr, David, ac efaill, Sara. Roedd ei thad, Keith Wilkinson, yn gyn-chwaraewr rygbi a oedd wedi gwneud tri ymddangosiad rhyngwladol. Roedd ei mam, Shan Evans, yn wreiddiol o Gymru.

Yn 1990, mynychodd Ysgol Gynradd Bont Faen, Y Bont-faen pan ddaeth i Gymru am flwyddyn. Doedd yr ysgol ddim yn cynnig pêl-droed i ferched, ac felly fe wnaeth ei fam ymuno a'r llywodraethwyr i'w perswadio i gael tîmau gynhwysiol.

## Gyrfa fel rheolwr 
Daeth Wilkinson yn rheolwr ar dîm merched Cymru ym mis Chwefror 2024. Fe wnaeth Cymru gystadlu am y tro cyntaf mewn prif bencampwriaeth yn Ewros y Merched UEFA 2025. Cyhoeddodd hi'r garfan ar gopa'r Wyddfa ar 19 Mehefin 2025.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Ganada
Categori:Pobl o Montréal
Alice Griffiths

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Alice Griffiths** (ganed 22 Ionawr 2001 yn Aberdâr). Mae hi'n chwarae fel chwaraewraig canol cae i glwb Uwch Gynghrair y Merched 2 (WSL2) Southampton ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025

Derbyniodd **Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025** ei Chydsyniad Brenhinol ar 7 Gorffennaf 2025. Roedd 50 aelod o blaid, neb wedi ymatal a neb yn erbyn pasio testun terfynol y bil. Dyma ddeddfwriaeth nodedig i sicrhau bod pob plentyn yng Nghymru yn cael y cyfle i ddod yn "siaradwyr Cymraeg hyderus" ac yn "defnyddio'r Gymraeg yn annibynnol pan fyddant yn gadael yr ysgol".

Nod y Ddeddf yw symud tuag at darged 2050 o filiwn o siaradwyr Cymraeg drwy gryfhau rôl y Gymraeg mewn addysg, gyda'r amcan cyffredinol o sicrhau bod holl ddisgyblion ysgolion a gynhelir yng Nghymru yn defnyddio'r Gymraeg yn annibynnol pan fyddant yn gadael yr ysgol.

## Crynodeb
Mae'r Ddeddf yn:

* darparu sail statudol ar gyfer targed 2050 o filiwn o siaradwyr Cymraeg;

* sicrhau bod targedau yn cael eu gosod mewn perthynas â'r Gymraeg mewn addysg a defnydd o'r Gymraeg, gan gynnwys yn y gweithle ac yn gymdeithasol;

* sefydlu dull safonol i bobl o bob oed ddisgrifio eu gallu yn y Gymraeg yn seiliedig ar safonau rhyngwladol (Fframwaith Cyfeirio Cyffredin Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd);

### Tri Chategori Cyfrwng Iaith mewn Ysgolion
Mae'r Ddeddf yn nodi tri chategori iaith ar gyfer ysgolion, gan gynnwys isafswm o addysg Gymraeg sydd i'w ddarparu gan ysgolion (sy'n cynnwys addysgu'r Gymraeg fel pwnc yn ogystal ag addysg a hyfforddiant drwy gyfrwng y Gymraeg):

* Categori "Prif Iaith – Cymraeg" (80%)
* Categori "Dwy Iaith" (50%)
* Categori "Prif Iaith – Saesneg, rhannol Gymraeg" (10%)

### Nodau Dysgu Cymraeg
Mae'n gosod nodau dysgu Cymraeg ar gyfer pob categori iaith:

* sicrhau bod awdurdodau lleol yn cymryd camau i ddarparu addysg drochi ddwys yn Gymraeg i blant o 7 oed sy'n dymuno mynychu ysgol categori "Prif Iaith – Cymraeg" neu "Dwy Iaith"; 

* creu system o gynllunio addysg Gymraeg ar lefel genedlaethol, lleol ac ysgol;

* sefydlu Athrofa Dysgu Cymraeg Genedlaethol i, ymhlith pethau eraill:
** darparu cymorth i ddysgu Cymraeg fel bod mwy o bobl (o bob oedran) yn dysgu'r iaith ac yn ei defnyddio yn eu bywydau bob dydd
** trefnu i'r gweithlu addysg ddysgu Cymraeg a gwella eu sgiliau Cymraeg

* sefydu dull safonol i bobl o bob oed ddisgrifio eu gallu yn y Gymraeg yn seiliedig ar safonau rhyngwladol y Fframwaith Cyfeirio Ewropeaidd Cyffredin ar gyfer Ieithoedd (CEFR).

## Gweler hefyd
* Deddf Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Ieithoedd Swyddogol) 2012
* Rhestr Mesurau a Deddfau Senedd Cymru

## Dolenni allanol
* Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 ar wefan Llywodraeth Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:2025 yng Nghymru
Categori:Deddfau Senedd Cymru 2025
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Deddfau cyfansoddiadol Cymru
Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Addysg yng Nghymru
Paris Saint-Germain F.C. (merched)

Mae **Paris Saint-Germain Football Club**, a elwir yn gyffredin **Paris Saint-Germain Féminines** (**PSG Féminines**) neu **Paris Saint-Germain** (; **PSG**), yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli ym Mharis, Ffrainc. Dyma dîm merched Paris Saint-Germain. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd y Uwch Gynghrair Ffrainc.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Campws PSG.

## Cyferiaidau

Paris Saint-Germain
S.L. Benfica (merched)

Mae **Sport Lisboa e Benfica** (), a elwir yn gyffredin **Benfica Feminino**, **Benfica** neu **Benfica Lisbon**, yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Lisbon, Ardal Lisbon. Dyma dîm merched Benfica. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd y Pencampwriaeth Cenedlaethol Merched.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Stadiwm Bwrdeistrefol José Martins Vieira a Champws Benfica, gyda gemau dethol yn cael eu chwarae yn Stadiwm y Goleuni.

## Cyferiaidau

Benfica
C.P.D. Paris (merched)

Mae **Paris Football Club**, a elwir yn gyffredin **Paris FC Féminines** (**PFC Féminines**), neu **Paris FC** (**PFC**), yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Viry-Châtillon, Paris. Gelwid y clwb yn wreiddiol fel **Étoile Sportive de Juvisy-sur-Orge** ac yn ddiweddarach fe'i gelwid yn **Football Club Féminin Juvisy Essonne**. Dyma dîm merched Paris FC. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd y Uwch Gynghrair Ffrainc.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Stadiwm Robert Bobin.

## Cyferiaidau

Paris
C.P.D. Paris

Mae **Paris Football Club** (), a elwir yn gyffredin **Paris FC** (**PFC**), yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli ym Mharis, Ffrainc. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd y Gynghrair 1.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Stadiwm Jean-Bouin.

## Gweler hefyd
* C.P.D. Paris (merched)

## Cyferiaidau

Paris
Al-Hadath

**Al-Hadath**  (        ) yn sianel newyddion ryngweithiol o Saudi Arabia sy'n canolbwyntio ar ddigwyddiadau gwleidyddol yn rhanbarth Arabaidd . Mae ar gael ar wasanaeth Freeview Prydain drwy wasanaeth ffrydio.
Elise Hughes

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Elise Anna Hughes** (ganed 15 Ebrill 1996 yn Benarlâg). Mae hi'n chwarae fel ymosodwraig i glwb Uwch Gynghrair y Merched 2 (WSL2) Crystal Palace ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Hannah Cain

Mae **Hannah Jade Cain** (ganwyd 11 Chwefror 1999 yn Doncaster, Lloegr) yn chwaraewr pêl-droed o Gymru. Mae hi'n chwarae fel ymosodwraig i glwb Uwch Gynghrair y Merched (WSL) Leicester City ac i dîm cenedlaethol Cymru.

## Goliau Rhyngwladol 
*Diweddarwyd* *3 Mawrth 2026.*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Carrie Jones

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru yw **Carrie Jones** (ganed 4 Medi 2003 yng Nghasnewydd). Mae hi'n chwarae fel ymosodwraig i glwb Damallsvenskan IFK Norrköping ac i dîm cenedlaethol Cymru.

Roedd hi'n un o dair yng Ngharfan Cymru ar gyfer Pencampwriaeth Ewros y Merched UEFA 2025 a oedd yn siarad Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2003
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o'r Drenewydd
Angharad James (pêl-droediwr)

Mae **Angharad Jane James**, neu **Angharad James-Turner**, (ganwyd 1 Mehefin 1994 yn Hwlffordd) yn chwaraewr pêl-droed proffesiynol o Gymru. Mae hi wedi chwarae i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru ers 2011, ac hi oedd y chwaraewr ieuengaf erioed i ennill 100 cap i dîm Cymru pan oedd yn 28 oed.

Yn 2024, olynodd Sophie Ingle fel capten Cymru. Roedd hi'n un o dair yng Ngharfan Cymru ar gyfer Pencampwriaeth Ewros y Merched UEFA 2025 a oedd yn siarad Cymraeg.

## Gyrfa Clwb
Ymunodd ag Academi Arsenal yn 2010 pan oedd yn 16 oed. Cyn hynny roedd hi'n chwarae i dîm Maenorbŷr yn Sir Benfro. Fe wnaeth ei hymddangosiad cyntaf ar gyfer y tîm cyntaf ar 5 Hydref 2011 yn erbyn Bobruichanka Bobruisk, clwb pêl-droed o Belarws.

Yn 2017, symudodd James o Yeovil i Everton, ac fe orffennon nhw yn y nawfed safle yn nhymor 2017-18 Uwch Gynghrair y Merched. Ymunodd â Chlwb Pêl Droed Reading yn 2019. Yn erbyn Yeovil y sgoriodd ei gôl gyntaf, ym mis Tachwedd 2019. Gorffennodd y clwb yn y 5ed safle yn yr Uwch Gynghrair 2019-2020.

Mae James-Turner wedi chwarae i nifer o glybiau yn Unol Daleithiau America, fel North Carolina Courage, Orlando Pride a Seattle Reign. Erbyn 11 Rhagfyr 2022, roedd wedi cwblhau 150 ymddangosiad yng Nghynghrair Pêl-droed Genedlaethol y Merched. 

Ar 31 Ionawr 2024, cyhoeddwyd fod James wedi arwyddo cytundeb gyda'r Clwb Seattle Reign tan diwedd 2025.

## Tîm Cenedlaethol 
Chwaraeodd am y tro cyntaf i Gymru ar 27 Hydref 2011, pan oedd yn 17 oed. Roedd y gêm yn rhan o gemau rhagbrofol Pencampwriaeth Ewros 2013 ym Mharc Tynecastle. Sgoriodd am y tro cyntaf ar 29 Chwefror 2012 mewn buddugoliaeth 1-0 yn erbyn Portiwgal yng Nhwpan Algarve. Ar 6 Medi 2022, enillodd hi ei 100fed cap mewn gêm rhagbrofol Cwpan y Byd yn erbyn Slofenia.

## Bywyd personol 
Mynychodd Angharad Ysgol y Preseli yr un pryd a'r pêl-droediwr Joe Allen. Roedd hi hefyd yn chwarae rygbi a chriced pan oedd hi'n blentyn. 

Roedd ei thad, Clive James, yn chwaraewr rygbi ar gyfer Clwb Arberth.

Yn 2023, priododd y chwaraewr pêl-droed Amy Turner. Dechreuodd Angharad chwarae o dan yr enw James-Turner yn 2024.
### Goliau rhyngwladol
: *Diweddarwyd 29 Mehefin 2025.*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Hwlffordd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Preseli
Ne Zha

Ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr Jiaozi yw ***Ne Zha*** () a gyhoeddwyd yn 2019. Fe'i cynhyrchwyd yn Tsieina. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Tsieineeg Mandarin a hynny gan Etan Cohen a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Wan Pin Chu. Dosbarthwyd y ffilm hon gan Beijing Enlight Pictures.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Lü Yanting, Joseph Cao, Han Mo, Chen Hao, Lü Qi, Zhang Jiaming a Yang Wei. Mae'r ffilm yn 110 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.

## Derbyniad 
Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 7.2/10 (Rotten Tomatoes)
* 88% (Rotten Tomatoes)
* 54/100 (Metacritic)

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Tsieineeg Mandarin
Categori:Ffilmiau lliw
Categori:Ffilmiau Tsieineeg Mandarin
Categori:Ffilmiau lliw o Tsieina
Categori:Ffilmiau o Tsieina
Categori:Ffilmiau 2019
Taco Bell

Cadwyn ryngwladol o fwytai bwyd cyflym yw **Taco Bell**. Fe'i sefydlwyd yn 1962 yn Downey, Califfornia, Unol Daleithiau America, gan Glen Bell (1923–2010). Mae'r bwytai'n gweini amrywiaeth o fwydydd wedi'u hysbrydoli gan Fecsico, gan gynnwys tacos, burritos, quesadillas, a nachos. Yn 2023 gwasanaethodd Taco Bell ddau biliwn o gwsmeriaid bob blwyddyn, mewn 8,212 o fwytai. Mae'r mwyafrif llethol o'r bwytai'n cael eu gweithredu fel masnachfreintiau gan dalwyr trwydded.

Agorwyd cangen gyntaf Taco Bell Cymru yng Nghaerdydd 2 Mawrth 2020. Erbyn 2024 roedd mwy na 130 o fwytai Taco Bell yn y Deyrnas Unedig.

Categori:Bwytai bwyd cyflym
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1962
Categori:Cwmnïau bwyd
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
1. FC Union Berlin

Mae **1. Fußballclub Union Berlin e.V.** yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Köpenick, Berlin. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd y Bundesliga yr Almaen.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Stadiwm yn Nhŷ'r Hen Goedwigwr.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed yr Almaen
Mickey MacConnell

Cerddor a chyfansoddwr o Ogledd Iwerddon oedd **Michael MacConnell** (28 Rhagfyr 1947 &ndash; 3 Gorffennaf 2025).

## Bywyd a gyrfa
Ganwyd MacConnell ar 28 Rhagfyr 1947, yn Berllanaleck ger Enniskillen, Swydd Fermanagh, Gogledd Iwerddon. Ef oedd yr aelod ieuengaf o deulu cerddorol. Gweithiodd yn Nulyn i'r Irish Press Group ac, yn ddiweddarach, gyda'r Irish Times.

Dechreuodd MacConnell ysgrifennu caneuon yn gynnar iawn yn ei fywyd, Ym 1965, ysgrifennodd "Only Our Rivers Run Free" — cân sy'n disgrifio'r byd naturiol yn cael ei ddifrodi gan y ffin Wyddelig ac sydd wedi cael ei disgrifio gan Stuart Bailie fel "gwleidyddol ond nid yn ymladdgar". Anogodd hyn ef i ymroi o ddifrif i ysgrifennu cerddoriaeth pan symudodd i Listowel, Swydd Kerry, lle roedd yn byw gyda'i wraig, Maura.

Rhyddhaodd MacConnell ddau albwm. Rhyddhawyd ei albwm cyntaf, "Peter Pan and Me", ym 1992. Rhyddhawyd ei ail albwm, "Joined Up Writing", yn 2000.

Bu farw MacConnell ar ôl salwch byr yn Listowel ar 3 Gorffennaf 2025, yn 77 oed.

## Disgyddiaeth
## Gweler hefyd
* Cerddoriaeth Iwerddon

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Cerddorion o Ogledd Iwerddon
FC St. Pauli

Mae **Football Club St. Pauli** yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn St. Pauli, Hambwrg, yng ngogledd yr Almaen. Yn 2005 roedd y clwb yn cystadlu yn Bundesliga yr Almaen.

Yn y gorffennol mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Stadiwm Millerntor. 

Mae'r clwb yn fwyaf adnabyddus am ei gefnogaeth i gyfiawnder cymdeithasol a'i wrth-ddiwylliant pync.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed yr Almaen
Niizuma

Cyfenw Siapaneaidd yw **Niizuma** (ysgrifenedig:  新妻 llyth. "gwraig newydd"). Mae pobl nodedig gyda'r cyfenw yn cynnwys:

* Hideki Niizuma (新妻 秀規; ganwyd 1970), gwleidydd o Siapan
* Ito Niizuma (新妻 イト; 1890―1963), gwleidydd o Siapan
* Minoru Niizuma (新妻 実; 1930―1998), cerflunydd Siapaneaidd
* Seiko Niizuma (新妻 聖子; ganwyd 1980), actores a chantores o Siapan

 
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Japaneg
David Lipsey, Barwn Lipsey

Roedd **David Lawrence Lipsey, Barwn Lipsey** (21 Ebrill 1948 – 1 Gorffennaf 2025) yn newyddiadurwr a gwleidydd o Loegr. Aelod Plaid Lafur oedd ef.

Cafodd Lipsey ei addysg yn Ysgol Bryanston, Dorset (1962–67),   ac yn ddiweddarach astudiodd Wleidyddiaeth, Athroniaeth ac Economeg (PPE) yng Ngholeg Magdalen, Rhydychen, lle graddiodd gyda gradd Dosbarth Cyntaf. Enillodd Gwobr Gibbs y brifysgol mewn Gwleidyddiaeth ym 1969.  

Aeth i fod yn gynghorydd gwleidyddol i Anthony Crosland yn yr Wrthblaid ac yn gynghorydd i 10 Downing Street. Efe a ddyfeisiodd y termau " Llafur Newydd " a " Gaeaf yr Anfodlonrwydd ". 

Cafodd Lipsey ei greu yn arglwydd oes fel **y Barwn Lipsey**, o Tooting Bec ym Mwrdeistref Wandsworth yn Llundain, ar 30 Gorffennaf 1999.

Bu farw Lipsey ar 1 Gorffennaf 2025, yn 77 oed,  wrth nofio yn Afon Gwy yn Glasbury, Powys.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Magdalen, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Marwolaethau 2025
Mochyn Lacombe

Brîd o fochyn domestig sy'n frodorol i Ganada yw'r **Lacombe**. Mae wedi'i enwi ar ôl Canolfan Ymchwil a Datblygu Lacombe yn Lacombe, Alberta. Y math cyntaf o dda byw a ddatblygwyd yn y wlad oedd y brîd.

## Disgrifiad
Mae'r Lacombe yn fochyn gwyn, canolig ei faint gyda thymer ddof. Mae gan y brîd glustiau mawr, plygu, mae ganddo gorff hir a choes eithaf byr, ac mae'n eithaf cigog o ran cyfluniad. Mae'r brîd wedi'i ddewis yn arbennig ac wedi'i nodi am ei gyflymder o ran ennill a'i ddofrwydd, yn enwedig yr hwch. Rhoddwyd llawer o sylw i faint y sbwriel, pwysau diddyfnu, cyfradd twf, effeithlonrwydd trosi porthiant, ansawdd y carcas, a'i iechyd corfforol.

## Hanes
Dechreuodd datblygiad y brîd ym 1947 gyda chroesiadau o hychod Berkshire â baeddod o dras Danaidd Landrace a Chester White. Y nod oedd cynhyrchu mochyn a fyddai'n addas i'w groesi â'r Yorkshire, y brîd mwyaf cyffredin yng Nghanada ar y pryd, Yn y pen draw, datgelwyd y Lacombe i gynhyrchwyr porc ym 1957, a thyfodd yn gyflym i fod yn frîd poblogaidd yng Nghanada. Brîd Lacombe yw'r pumed brîd moch yn y rhestr yng Nghanada; cofrestrwyd 1,743 ym 1981, ac roedd 648 ohonynt yn faeddod a 1,095 yn fenywod.

Cynhaliwyd y rhaglen fridio a sefydlodd y brîd yng Ngorsaf Ymchwil Adran Amaethyddiaeth Canada yn Lacombe, Alberta, ac roedd o dan gyfarwyddyd Dr. J. G. Stothart a Dr. H. T. Fredeen. Felly enwyd y brîd ar ôl lleoliad yr orsaf. Y stoc sylfaen oedd hychod Berkshire gorau a gafwyd yng Nghanada a gafodd eu paru â baedd croesfrid Landrace-Chester White a sicrhawyd gan Adran Amaethyddiaeth yr Unol Daleithiau. Gan ddechrau ym 1947, roedd 12 mlynedd o fridio a phrofi dethol yn cynnwys 258 o hyrddod ac 840 o famau - pob un wedi'i ddewis yn fanwl am berfformiad. Cafodd pob Lacombe a ymunodd â'r fuches ar ôl 1954 ei groesi'n ôl â Berkshires pur a chafodd y rhai a gynhyrchodd unrhyw foch â gwallt du eu taflu. Sicrhaodd hyn burdeb genetig ar gyfer y lliw gwyn, oherwydd mewn moch, mae'r lliw gwyn yn drech na du. O 1954 i 1957, gwerthuswyd Lacombes mewn 60 o fuchesi masnachol Swydd Efrog yn Alberta a phrofwyd bod ganddynt y perfformiad, y galluoedd a'r rhinweddau cig a geisiwyd.

Rhyddhawyd baeddod Lacombe i'r cyhoedd ym 1957. Gwnaed y hwch cyntaf ar gael flwyddyn yn ddiweddarach. Pan gafodd eu rhyddhau, amcangyfrifwyd bod y brîd yn cario 56% o waed Landrace, 23% Berkshire, a 21% o waed Chester White. Derbyniwyd Lacombes i'w cofrestru gan Cenedlaethol Canada ym 1957, ac ym 1959, ymgorfforwyd Cymdeithas Bridwyr Lacombe Canada o dan y Ddeddf Achau Da Byw.

Heddiw, mae stoc bridio Lacombe yn cael ei dal yn bennaf gan ychydig o gorfforaethau preifat, ac fe'i hysyrir mewn perygl difrifol gan Rare Breeds Canada.

## Cyfeiriadau
Categori:Moch
Ynys Stosch

Ynys oddi ar arfordir Tsile yn y Cefnfor Tawel yw **Ynys Stosch** (Sbaeneg: *Isla Stosch*). Mae'n rhan o archipelago Campana yn rhanbarth deheuol Tsile. Ei ffiniau yw: i'r gogledd Sianel Covadonga, i'r dwyrain Sianel Ladrillero, i'r de Gwlff Ladrillero ac i'r gorllewin Sianeli Orella a Covadonga. 

Enwyd yr ynys ar ôl yr Llyngesydd Albrecht von Stosch (1818–1896), a oedd pennaeth cyntaf Llynges Ymerodrol yr Almaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Tsile
Castell Brynbuga

Castell yn nhref Brynbuga, Sir Fynwy, Cymru, yw **Castell Brynbuga**. Fe'i lleolir yn union i'r gogledd o'r dref ar fryn sy'n edrych dros y strydoedd a phrif sgwâr. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I. Mae'r porthdy bellach yn gartref preifat ac yn adeilad rhestredig Gradd I yn ei rinwedd ei hun.

Mae adfeilion y castell yn eithaf sylweddol ac yn cynnwys rhai elfennau diddorol megis tŵr colomennod. Mae'r castell mewn perchnogaeth breifat, ond mae ei erddi ar agor i ymwelwyr dridiau bob wythnos a chynhelir digwyddiadau yno yn ystod yr haf.

## Hanes
Mae'r cofnod cynharaf o gastell ym Mrynbuga yn dyddio o 1138, pan gafodd ei gipio dros dro gan y Cymry oddi wrth deulu de Clare o Netherwent. Mae'n debyg bod y strwythur carreg cyntaf, y gorthwr, wedi'i adeiladu tua 1174 gan Richard "Strongbow" de Clare. Creodd William Marshal waith amddiffyn helaeth, gan ychwanegu'r tyrau a ward fewnol â waliau petryalog o dan y mwnt. Ailfodelwyd y gorthwr gan un o feibion Marshal fel preswylfa yng nghanol y 13g. Erbyn 1289 roedd Gilbert de Clare wedi adeiladu'r tŵr gogleddol i wasanaethu fel trysorlys a siambr ar ben tŵr y garsiwn. Ar ddechrau'r 14g, adeiladodd Elizabeth de Clare neuadd fawr a chapel yn erbyn y wal len ogleddol a bloc siambr y tu allan ac ailfodelwyd y gorthwr i ddarparu tair llawr o lety byw. Ar ddiwedd y 14g neu ddechrau'r 15g pasiwyd yr arglwyddiaeth i'r Mortimeriaid o Wigmore, Ieirll y Gororau, a chafodd amddiffynfeydd y wardiau isaf i'r de eu cryfhau trwy adeiladu porthdy, wal a thŵr murlun crwn. Ym 1431, William ap Thomas oedd stiward yr arglwyddiaeth ac ailfodelwyd y castell gan ei fab William Herbert fel llety i stiwardiaid. Erbyn dechrau'r 16g, roedd y stiward yn byw yn y porthdy ac roedd y castell yn dechrau dadfeilio, a chyflymwyd y broses gan ddymchwel y neuadd fawr a'r ysgubor gan Roger Williams o Frynbuga ym 1556. O ganol y 18g hyd at ddiwedd y 19g, roedd yn rhan o ystâd Beaufort.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Fynwy
Categori:Brynbuga
Brynbuga
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
C.P.D. CI Penpedairheol

Mae **Clwb Pêl-droed CI Penpedairheol** (Saesneg: Cascade YC Football Club) yn glwb pêl-droed Cymraeg sydd wedi'i leoli ym mhentref Penpedairheol, wedi'i leoli yng nghymoedd Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru. Sefydlwyd y clwb ym 1974, ac ar hyn o bryd mae'n cystadlu yng Nghynghrair Cynghrair Dyffryn Taf Elái a Rhymni.

Mae ganddyn nhw dîm merched hefyd, sy'n chwarae yn Adran South ar hyn o bryd. Yn nhymor 2020-21 fe wnaethon nhw chwarae yng Nghynghrair Merched Uwch Gynghrair Cymru ond cawsant eu hisraddio oherwydd ailstrwythuro'r gynghrair.

## Hanes
### Ffurfiant
Wedi'i ffurfio ym 1974. dechreuodd C.P.D. Penpedairheol eu taith bêl-droed yng Nghynghrair Dyffryn Rhymni, lle buont am flynyddoedd lawer.

### Gwobrau a Chydnabyddiaethau
Yn 2003, roedd y clwb wedi cyflawni statws efydd ac ef oedd y clwb ieuenctid cyntaf ym Mwrdeistref Siriol Caerffili i wneud hynny. Cafodd y clwb ei gydnabod hefyd gan Fwrdeistref Siriol Caerffili, ac yn 2002 a 2003, ennillodd y clwb wobr Clwb y Flwyddyn Bwrdeistref Siriol Caerffili. Fe wnaethant hefyd ennill Cwpan Bernard Martin Cynghrair Taf Elái a Dyffryn Rhymni yn nhymor 2024-25, gan guro Rhydyfelin 3―1 yn y rownd derfynol.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Cymru
Hunllef yng Nghymru Fydd (drama)

Drama lwyfan Gymraeg gan Gareth Miles yw ***Hunllef yng Nghymru Fu*** a gomisiynwyd gan gwmni theatr Dalier Sylw ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni ym 1990. Cafodd y ddrama ei chreu i'w llwyfannu ar leoliad yn Llancaiach Fawr, ac roedd y cynhyrchiad yn cynnwys rhai o'r gymuned leol yn Nelson a'r cylch.

## Disgrifiad byr 
Addasiad Gareth Miles o'r drasiedi 'Roegaidd *Antigone* yw'r ddrama hon. "Roeddwn am osod stori Antigone mewn cyd-destun cyfoes" eglurodd ym 1990, "mewn gwlad fodern lle mae gwleidyddiaeth yn beryglus, lle gall merch fonheddig wynebu angau am barchu coffawdwriaeth brawd a laddwyd am herio'r Wladwriaeth.""Haerllugrwydd ar fy rhan i fuasai ceisio sgrifennu drama ar thema mor ddwys a'i lleoli mewn gwlad nad ymwelais â hi erioed. Cymru yw'r unig wlad y gallaf honni adnabyddiaeth weddol drwyadl ohoni hi a'i phobl a'u hanes."

## Cymeriadau 
* Gwyn ap Dafydd - gweinidog yr Efengyl
* Annes Dafydd - ei chwaer
* Dwynwen Llwyd - ei chwaer
* Llywelyn Gruffydd - Arlywydd Gweriniaeth y Cymry
* Owain Gruffydd - mab yr Arlywydd
* Robat Berwyn - Cadfridog, Pennaeth Gwasanaethau Diogelwch y Lluoedd Arfog
* Mair Bifan - Meistres y Llety
* Gwrthdystwyr/wragedd
* Cyflwynydd Radio x2
* Holwr
* Rhingyll
* Tywysydd
* Dafydd ap Siôn
* Uwch Swyddog
* Doctor
* Holwr
* Milwr
* Idris
* Rheolwr Stiwdio

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfanwyd y ddrama'n wreiddiol yn Llancaiach Fawr, Nelson yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cwm Rhymni ym 1990, gan Dalier Sylw. Cyfarwyddydd Bethan Jones; cast:

* Gwyn ap Dafydd - Geraint Degwel Owen
* Annes Dafydd - Rhian Morgan
* Dwynwen Llwyd - Siwan Ellis
* Llywelyn Gruffydd - Gareth Morris
* Owain Gruffydd - Seiriol Tomos
* Robat Berwyn - Robert David
* Mair Bifan - Siân Rivers
* Gwrthdystwyr/wragedd - Carys Gwilym, Carys Llywelyn a Trigolion Nelson a'r Cylch
* Cyflwynydd Radio x2 - Carys Gwilym a Carys Llywelyn
* Holwr - Danny Grehan
* Rhingyll - Danny Grehan
* Tywysydd - Danny Grehan
* Dafydd ap Siôn - Wyndham Price
* Uwch Swyddog - Wyndham Price
* Doctor - Wyndham Price
* Holwr - Jon Tregenna
* Milwr - Jon Tregenna
* Idris - Steffan Llyr
* Rheolwr Stiwdio - Steffan Llyr

Cafwyd adolygiadau ffafrifol iawn i'r cynhyrchiad, yn ôl archif gwefan Dalier Sylw. Dyma a welwyd yn *Y Faner* ar yr 17 Hydref 1990 : "Roedd yn brofiad i fod yn rhan o *Hunllef yng Nghymru Fydd*, ac rwyn dweud 'bod yn rhan' yn fwriadol, oherwydd teimlais ein bod i gyd yn fwy na chynulleidfa. Cawsom glustfeinio ar ddigwyddiadau a rhannu o brofiadau y cymeriadau. [...] Fe lwyddodd Gareth Miles i roi i ni ddrama a fydd yn destun trafod am amser."

"This is an ambitious, inventive, theatric, often dramatic work"  oedd sylw'r *Western Mail*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu 1990
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Geraint Owen (actor)

Actor Cymraeg o Dre-gŵyr, Abertawe oedd **Geraint Degwel Owen** neu **Geraint Owen** (1966 - 11 Gorffennaf 2009) fu'n fwyaf adnabyddus fel y cymeriad P.C Rod Phillips yn y gyfres, *Pobol y Cwm* rhwng 1991 a 1996. Bu'n wyneb cyfarwydd ar sawl cyfres ddrama arall ar S4C, gan gynnwys y gyfres hir *Dinas.* Wedi gwaeledd byr, bu farw'n Ysbyty Singleton, Abertawe yn 2009, yn 43 oed. Roedd yn frawd i'r cyflwynydd Rhodri Owen ac yn dad i un mab, Cai.

## Gyrfa 
Cafodd Owen ei eni yn y Crwys, a'i fagu ar Benrhyn Gŵyr i deulu Cymraeg eu hiaith. Mynychodd Ysgol Gyfun Gŵyr yn Nhre-gŵyr]], Abertawe.
bawd|Geraint ymysg actorion eraill yn y gyfres *Dinas* 1990
Yn ogystal â bod yn rhan o'r cyfresi *Pobol y Cwm* a *Dinas*, cafodd Geraint gyfweliad am ran James Bond, cyn i'r rhan gael ei gynnig i'r actor Daniel Craig. 

Cafodd y cyfle hefyd i ymddangos ar lwyfanau Cymru, gan gynnwys cynhyrchiad Dalier Sylw o ddrama Gareth Miles, *Hunllef yng Nghymru Fydd* ym 1990.

Bu hefyd yn gynghorydd dros Plaid Cymru yn ardal Castell Nedd a Port Talbot. Treuliodd gyfnod fel darlithydd drama yng Ngholeg Castell Nedd hyd 2004.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl o Abertawe