open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
C.P.D. Machynlleth

Sefydlwyd **C.P.D. Machynlleth** yn 1885. Mae wedi ei lleoli ym Machynlleth, Powys. Llysenw'r clwb yw'r *Maglonians*.

Mae'r clwb yn chwarae yng Ail Adran Cyngrair rhanbarth *Spar Canolbarth Cymru* (*Spar Mid-Wales District League*)  a'r tîm wrth-gefn (reserve) yng nghyngrair *Cambrian Tyres Division 2 Amateur football league*. Bu bron iddynt ddod i ben fel clwb yn 2005 oherwydd dyledion o oddeutu £1,000 a diffyg cefnogaeth dorfol i'r Clwb a llwyddiant chwarae y cae.

## Hanes
Sefydlwyd yn clwb yn 1885. Enillodd y clwb Cynghrair Spar Canolbarth Cymru dair tymor yn olynnol yn yr 1990au a Cwpan Her Canolbarth Cymru yn 1994.

Bu i'r clwb hefyd ennill Cwpan Amatur Cymru yn 1902 ac 1933.

## Cit
* **Cartref** - crys glas a gwyn stripiog fertigol; trwsus glas; sannau glas
* **Oddi Cartref** - crys gwyn; trwsus glas; sannau glas

## Dolenni
* C.P.D. Machynlleth ar Twitter @MachynllethFC
* C.P.D. Machynlleth ar Facebook

## Cyfeiriadau
Machynlleth
Categori:Powys
Categori:Machynlleth
Polyhedron serennog

[bawd|[Polytop serennog mawr, aruchel 120-cell {5/2,3,3}.]]
Mewn geometreg, mae **polyhedron serennog** (lluosog: polyhedronau serennog) yn bolyhedron cymhlyg sy'n, ailadroddus ac yn edrych fel seren.

Yn gyffredinol, mae yna ddau fath o bolyhedronau serennog:
# Polyhedra sy'n hunan-groestorri mewn ffordd ailadroddus.
# Polyhedra ceugrwm o fath arbennig gyda'i fertigau yn amgrwm a cheugrwm ar yn ail, a hynny mewn ffordd ailadroddus.

Mae astudiaethau mathemategol o bolyhedra serennog, fel rheol, yn ymwneud â rhai rheolaidd neu unffurf.

## Polyhedra serennog rheolaidd
Mae'r math hwn yn hunan-groestorri, a gallant hefyd fod ag ochrau neu fertigau sy'n hunan-groestorri.

Mae na bedwar math rheolaidd, a gaiff eu hadnabod fel "polyhedra Kepler–Poinsot".

Mae'r  symbol Schläfli {p,q} yn dynodi arwynebau gydag ochrau *p*, a ffigur fertig gydag ochrau *q*. Mae gan ddau ohonyn nhw ochrau pentagramig {5/2} ac mae gan y ddau arall ffigurau fertig pentagramig.

Y pedwar math, gydag un arwyneb wedi'i liwio'n felyn.

### Polyhedra serennog unffurf a pholyhedra serennog unffurf deuol 
Ceir llawer o wahanol fathau o bolyhedra serennog unffurf, gan gynnwys dwy gyfres anfeidraidd o brismau a gwrth-brismau, a'u mathau deuol.

Mae'r rhain i gyd yn hunan-groestorri, o ran eu harwynebau neu eu ffigur fertig, neu'r ddau. Mae arwynebau'r polyhedronau hyn yn rheolaidd.

## Cyfeiriadau
*Coxeter, H.S.M., M. S. Longuet-Higgins and J.C.P Miller, Uniform Polyhedra, *Phil. Trans.* **246 A** (1954) tt.&nbsp;401–450.
*Coxeter, H.S.M., *Regular Polytopes*, 3ydd rhifyn, Dover Publications, 1973. . (VI. Star-polyhedra, XIV. Star-polytopes) (tud.&nbsp;263) https://books.google.com/books?id=iWvXsVInpgMC&pg=PA263&dq=star-polytope#v=onepage&q=star-polytope&f=false
* John H. Conway, Heidi Burgiel, Chaim Goodman-Strass, *The Symmetries of Things* 2008,  (Pennod 26, Regular star-polytopes, tt.&nbsp;404–408)
* Tarnai, T., Krähling, J. and Kabai, S.; "Star polyhedra: from St. Mark's Basilica in Venice to Hungarian Protestant churches", Paper ID209, *Proc. of the IASS 2007, Shell and Spatial Structures: Structural Architecture-Towards the Future Looking to the Past*, Prifysgol IUAV, 2007. http://www.saintjohnsabbey.org/wenninger/seteight/PAP209tarnai.pdf  neu http://www.employees.csbsju.edu/mwenninger/seteight/PAP209tarnai.pdf

## Dolen allanol
*

Categori:Polyhedra
John Davies (Siôn Gymro)

::''Am y ddiwinydd Ffransisgaidd o'r 13 g gweler Siôn Gymro''

Gweinidog gyda'r Annibynwyr, ieithydd ac esboniwr oedd ** Parchedig John Davies** (5 Mawrth 1804 – 16 Rhagfyr 1884).

Ganwyd ef yn fab i David a Mary Davies yn Bwlch-yr-helygen, Sir Aberteifi. Symudodd ei rieni yn fuan ar ôl ei enedigaeth i fferm gyfagos o'r enw Castell-y-geifr. Bu farw Davies yn 1884 yn 80 oed, gan adael ei casgliad cynhwysfawr o draethodau personol a barddoniaeth gyda'r gweinidog Annibynnol a'r hanesydd - John Lloyd James (Clwydwenfro), un o gyn-ddisgyblion Davies. Addysgwyd Davies gan ei dad i ddechrau, a chofrestrodd yn Ysgol Neuaddlwyd pan oedd yn 7 oed.

Yn 1822, pan oedd yn 18 oed, cafodd ei dderbyn i Goleg y Drenewydd o dan ofal Edward Davies. Roedd David Rees a Samuel Roberts hefyd yn fyfyrwyr yno bryd hynny. Meistrolodd Davies elfennau Hebraeg, Syrieg, Aramaeg, Groeg, Lladin a diwinyddiaeth. Derbyniodd alwad gan yr Eglwys Annibynnol yn Glandŵr, Sir Benfro, am 6 mis yn y lle cyntaf, a chafodd ei ordeinio ar 28 Mawrth 1827. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, sefydlodd eglwys Moriah, Llanwinio, Sir Gaerfyrddin, ond arhosodd yn Glandŵr tan 1863. Pan gadawodd Glandŵr ar ol 35 mlynedd o wasanaeth, sefydlwyd Davies yn eglwys Moriah, ac arhosodd yno tan ei farwolaeth. Bu'n gadeirydd Undeb Annibynwyr Cymru o 1873.

Cedwir Casgliad Davies yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Mae'n cynnwys dros 70 eitem o ohebiaeth bersonol, traethodau, dyddiaduron, pregethau, cyfieithiadau o ddarnau o'r Testament Newydd, ynghyd â sylwebaeth, barddoniaeth, darlithoedd, almanaciau, a phapurau amrywiol. Yn ogystal â chasgliad Davies, ceir Albwm 'Clwydwenfro', a gasglwyd ynghyd gan un o fyfyrwyr ac edmygwyr Davies, y Parchg John Lloyd James (Clwydwenfro). Mae'r albwm yn cynnwys cannoedd o eitemau perthnasol i fywyd a gwaith Davies, y mwyafrif yn llythyrau, llyfrau, cofrestri eglwys, cofnodion cyfrifon, pregethau, barddoniaeth a cherddoriaeth.

Defnyddiau Davies y ffugenw Shôn Gymro (neu Siôn) yn ei ysgrifau. Roedd ei enwau eraill yn cynnwys Castellanus, yn arbennig mewn gohebiaeth Saesneg, a Shôn Llethi (neu Siôn). Yr enw a gofnodwyd ar ei farwolaeth oedd "John Glandwr Davies", sy'n awgrymu ei fod hefyd yn cael ei adnabod fel "Glandwr", ar ôl y pentref y bu'n weinidog ynddo.

## Oriel

Delwedd:Hen Ysgoldy Neuaddlwyd.jpg|Hen Ysgoldy Neuaddlwyd lle fu Siôn Gymro'n efrydydd
Delwedd:Siôn Gymro (Capel Neuaddlwyd).jpg|Capel Neuaddlwyd, lle dechreuodd Siôn Gymro pregethu
Delwedd:Siôn Gymro (Capel Glandŵr).jpg|Capel Glandŵr, lle fu Siôn Gymro'n weinidog
Delwedd:Siôn Gymro (Capel Moreia Llanwinio).jpg|Capel Moreia Llanwinio, lle fu Siôn Gymro'n weinidog
Delwedd:Siôn Gymro (Ietwen).jpg|Ietwen, lle fu Siôn Gymro'n fyw am y rhan fwyaf o'i weinidogaeth
Delwedd:Siôn Gymro (Ietygarn).jpg|Ietygarn, lle fu Siôn Gymro'n fyw am ddwy flynedd olaf ei oes

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1804
Categori:Marwolaethau 1884
Rhif dychmygol

Mae **rhif dychmygol** yn rhif cymhlyg y gellir ei sgwennu fel rhif real, a'i luosi gyda'r uned ddychmygol , a gaiff ei ddiffinio gan ei nodwedd . Sgwâr (pwer 2) unrhyw rif dychmygol  yw . Er enghraifft, mae  yn rhif dychmygol, a'i sgwâr yw . Caif sero ei gyfri'n real ac yn ddychmygol.

Bathwyd y term yn y 17g, gydag ystyr eang iawn, e.e. am berson gwamal, da i ddim, ond nid oedd yn cyfeirio at y nodwedd fathemategol tan ddyddiau Leonhard Euler (1707 – 1783) a Carl Friedrich Gauss (1777 – 1855).

Gellir ychwanegu rhif dychmygol  at rhif real  i ffurffio rhif cymhlyg , lle mae'r rhifau real  a  yn cael eu galw'n "rhan real" a "rhan ddychmygol" y rhif cymhlyg. Mae'r ddwy ran yn cael eu diffinio fel rhifau real. Defnyddir hefyd y term "rhif dychmygol pur".

## Ail isradd rhifau negatif
: 6=\sqrt{36}=\sqrt{(-4)(-9)} \ne \sqrt{-4}\sqrt{-9} = (2i)(3i) = 6 i^2 = -6.
neu:
:-1 = i^2 = \sqrt{-1}\sqrt{-1} \stackrel{\text{ (fallacy) }}{=} \sqrt{(-1)(-1)} = \sqrt{1} = 1.

Sylwer ar y twyll! Mae'n digwydd pan nad yw'r hafaledd \sqrt{xy} = \sqrt{x}\sqrt{y} yn dal, pan fo cyfyngiad y  newidynnau ddim yn addas. Yn yr achos yma, nid yw'r hafaledd yn dal, gan fod y rhifau, ill dau, yn negatif.

Gellir dangos hyn fel:
:\sqrt{-x}\sqrt{-y} = i \sqrt{x} \ i \sqrt{y} = i^2 \sqrt{x} \sqrt{y} = -\sqrt{xy} \neq \sqrt{xy},
lle mae *x* a *y* yn rhifau real nad ydynt yn negatif.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhifau cymhlyg
The Vamps

bawd|The Vamps Wake Up World Tour London 2016

Band pop roc yw **The Vamps**, a'r aelodau yw Bradley Simpson, James McVey, Connor Ball, ac Tristan Evans. Enillodd y band enwogrwydd ar ddiwedd 2012 gyda chaneuon a uwchlwythwyd ganddynt i YouTube. Cafodd y band ei arwyddo i Mercury Records yn 2012, gan gefnogi McFly ar eu Taith Memory Lane, ar ddechrau 2013, a perfformion nhw o gwmpas y Deyrnas Unedig yn cefnogi gwahanol artistiaid fel Taylor Swift, Selina Gomez, Little Mix ac eraill. Erbyn hyn maent wedi rhyddhau tri albwm.

## Hanes
'''2011-2012: Ffurfio'r Band''':
Roedd James McVey yn barod yn cael eu reoli gan Richard Rashman ac Joe O'Neill o Prestige Management cyn penderfynu ffurfio band. Mi wnaeth James darganfod Bradley Simpson yn 2011 trwy YouTube. Gyda'i gilydd, ysgrifennodd y pâr ganeuon tuag at fisoedd diweddarach 2011, gyda Bradley Simpson wedyn yn dod yn brif ganwr. Yn 2012 wnaeth Bradley ac James cyfarfod Tristan Evans trwy Facebook. wnaeth y tri ohonynt wedyn cyfarfod Connor Ball trwy ffrind. Yng nghanol 2012, dechreuodd y band lwytho caneuon i YouTube. Erbyn mis Hydref cawsant eu disgrifio fel band bachgen newydd, gyda sylw arbennig i'w perfformiad YouTube o gân One Direction.

**2013-2014**:
Ar 22 Gorffennaf 2013, llwythwyd y gân wreiddiol gyntaf gan y band sef "Wild Heart" i YouTube, wnaeth y can derbyn dros 46,000 golygfeydd o fewn y ddau diwrnod cyntaf. Ar 6 Awst 2013, fe wnaethon nhw ryddhau'r fideo cerddoriaeth ar gyfer eu sengl gyntaf "Can We Dance", a gafodd dros 1 miliwn o golygfeydd o fewn pythefnos. Rhyddhawyd "Can We Dance" ar 29 Medi 2013 ac wnaeth cyraedd rhif dau ar Siart Unigol y DU ar 6 Hydref 2013. Ar 19 Tachwedd 2013 cyhoeddodd y band y byddent yn rhyddhau eu halbwm cyntaf o gwmpas y Pasg.

## Aelodau
Mae **Bradley Will Simpson** (a enwyd 28 Gorffennaf 1995) o Sutton Coldfield,  Gorllewin Canolbarth Lloegr, Lloegr. Mae o yn canu lleisiol arweiniol ac mae'n chwaraeu gitar.

Mae **James Daniel McVey** (a enwyd 30 Ebrill 1994) o Bournemouth, Dorset, Lloegr. Ef yw'r gitarydd arweiniol ac mae o yn canu lleisiau cefnogol.

Mae **Connor Samuel John Ball** (a enwyd 15 Mawrth) o Hatton, Swydd Warwick, Lloegr. Mae o yn chwarae gitar bas ac mae'n canu lleisiau cefnogol.

Mae **Tristan Oliver Vance Evans** (a enwyd 15 Awst) o Gaerwsg, Dyfnaint, Lloegr. Mae o yn chwarae drymiau ac mae'n canu lleisiau cefnogol.

Categori:Bandiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Prosiect Wici Môn
Canada'r Iwerydd

bawd|Map o Ganada'r Iwerydd (gwyrdd).
Rhanbarth yn nwyrain Canada yw '''Canada'r Iwerydd** neu **Daleithiau'r Iwerydd''' sydd yn cynnwys y pedair talaith sydd yn ffinio â Chefnfor yr Iwerydd, ac eithrio Québec, sef Newfoundland a Labrador, a Thaleithiau'r Arfordir: New Brunswick, Prince Edward Island, a Nova Scotia. Fel rheol ni chynhwysir Québec gyfan yn un o daleithiau'r Iwerydd, er weithiau gellir ystyried gorynys Gaspé yn rhan o Ganada'r Iwerydd.

## Hanes 
Hyd at 1949, yr oedd Newfoundland yn ddominiwn ar wahân i Ganada o fewn yr Ymerodraeth Brydeinig. Roedd gan Daleithiau'r Arfordir hunaniaeth nodweddiadol yn debyg i'w gilydd, o ganlyniad i'w hanes. Bathwyd yr enw "Canada'r Iwerydd" gan Joey Smallwood, prif weinidog cyntaf Newfoundland, wedi i'r ynys honno ymuno â Dominiwn Canada yn 1949.

Mae nifer o drigolion Taleithiau'r Arfordir o blaid Undeb yr Arfordir, hynny yw uno'r tair talaith, ond nid oes fawr o awydd yn yr Arfordir nac yn Newfoundland dros uno pedair talaith Canada'r Iwerydd yn un.

## Daearyddiaeth ac hinsawdd 
Tirwedd hardd ac amrywiol sydd gan Ganada'r Iwerydd, gan gynnwys coedwigoedd pinwydd, bryniau, iseldiroedd ffrwythlon, arfordiroedd cilfachog, a chlogwyni creigiog. Yn y gaeaf mae'r arfordiroedd yn wlyb ac yn oer iawn, yn niwlog ac yn stormus, ac mae'r tywydd yn fwyn ac yn braf yn yr haf. Mae'r ardaloedd mewndirol yn sych ac yn cael cwymp eira uchel yn y gaeaf.

## Economi 
Yn hanesyddol roedd y diwydiant mwydion a phapur yn bwysig yn yr ardal, a brodor o Nova Scotia oedd Charles Fenerty a ddyfeisiodd y broses o wneud papur o fwydion pren.

Yn yr 20g, gostyngodd twf economaidd yng Nghanada'r Iwerydd wrth i'r diwydiannau pysgota a choedwigaeth ddirywio. Yn yr 21g mae gobaith byddai llwyfannau olew a nwy ar y môr yn hwb i economi'r rhanbarth, yn enwedig ym maes olew Hibernia i dde-ddwyrain Newfoundland. Mae nifer fawr o oleudai yng Nghanada'r Iwerydd.

Porthladd prysuraf dwyrain Canada o ran masnach ydy Morffordd St Lawrence yn ne Québec, sy'n cysylltu'r Iwerydd â'r Llynnoedd Mawr, ac mae'n rhaid teithio trwy Gwlff St Lawrence yng Nghanada'r Iwerydd i hwylio o'r cefnfor i'r forffordd.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Corey Slumkoski, ''Inventing Atlantic Canada: Regionalism and the Maritime Reaction to Newfoundland's Entry into Canadian Confederation'' (Toronto: University of Toronto Press, 2011).


Categori:Cefnfor yr Iwerydd
Iwerydd
Ffigur fertig

Mewn geometreg, **ffigwr fertig**, yn fras, yw'r ffigur a ddaw i'r golwg pan fo cornel polyhedron neu bolytop wedi'i sleisio i ffwrdd.

Gellir creu ffigur fertig drwy ddewis cornel (neu 'fertig') unrhyw bolygon a rhoi marc ar bob ymyl sy'n cysylltu â'r gornel honno. Yna, tynnir llinell o un pwynt i'r llall; dyma'r llinellau sy'n amlinellu ac yn creu polygon newydd, sef y ffigur fertig.

File:Cube-vertex-figure-middle.svg|thumb|Ffigur fertig "hanner ymyl" o'r ciwb
Cube-vertex-figure-large.svg|Ffigur fertig "ymylon llawn" o'r ciwb
Cube-vertex-figure-sphere.svg|Ffigur fertig sfferig o'r ciwb
Cube-vertex-figure-points.svg|Ffigur fertig pwynt-set o'r ciwb

Mae diffiniad ffurfiol o'r ffigur yn eang ac yn newid o un cyd-destun i'r llall. Er enghraifft, mae Coxeter yn amrywio, yn ddibynol ar yr hyn a drafodir (e.e. 1948, 1954).

## Nodweddion cyffredinol
Mae ffigur fertig ar gyfer polytop-*n* yn (*n-1*) -polytop. Er enghraifft, mae ffigur fertig ar gyfer polyhedron yn ffigwr polygon, ac mae'r ffigur fertig ar gyfer 4-polypop yn bolyhedron. Mae ffigurau fertig yn arbennig o arwyddocaol ar gyfer polytopau unffurf ayb gan fod un ffigwr fertig yn diffinio'r polytop cyfan.

## Cyfeiriadau
Categori:Polyhedra
Categori:Polytopau
Twyber Travers

Roedd **George "Twyber" Travers** (9 Mehefin 1877 - 26 Rhagfyr 1945) yn fachwr rhyngwladol o Gymru a chwaraeodd rygbi clwb ar gyfer Pill Harriers a Chlwb Rygbi Casnewydd. Enillodd 25 cap dros Gymru rhwng 1903 a 1911.

## Cefndir 
Ganwyd Travers yng Nghasnewydd yn fab i Mathew Travers, labrwr yn y dociau a Louisa Anne (née Gearey). Cafodd ei addysgu yn Ysgol Eglwys y Drindod, Casnewydd.

Gan fod rygbi ar y pryd yn gêm gwbl amatur, roedd raid i chwaraewyr gweithio tu allan i'r maes chwaraeon i ennill cyflog. Roedd Travers yn gweithio fel naddwr glo.

Ym 1903 priododd Annie Louisa Trump. Bu iddynt o leiaf dwy ferch ac wyth mab. Ym mysg y meibion oedd y chwaraewr rygbi rhyngwladol William H. (Bunner) Travers a chwaraewyr Casnewydd Jack, Chris a Reg Travers 

## Gyrfa Rygbi 
Roedd Travers yn chwarae rygbi clwb, yn wreiddiol, fel rhan o dîm Pill Harriers, a oedd yn gysylltiedig â Dociau Casnewydd . Treiliodd dwy dymor gyda Chasnewydd yn nhymhorau 1901/02 a 1910/11, bu hefyd yn chware am gyfnod i dîm Aberpennar.

Mae Travers yn cael ei gydnabod fel un o fachwyr arbenigol cyntaf i chware rygbi'r undeb. Roedd arbenigedd mewn safle blaenwr yn anarferol yn ystod hanes cynnar rygbi, yn bennaf oherwydd y rheolau parthed sgrymio. Roedd gallu Travers yn safle'r bachwr yn disgleirio ac fel rhan o'r pac  saith dyn yn chware rhan blaenllaw ym muddigoliaeth Cymry yn erbyn Lloegr ym 1903 ac yn erbyn y Crysau Duon ym 1905.

### Gyrfa ryngwladol 
Enillodd Travers ei gap gyntaf dros Gymru fel canolwr mewn gem yn erbyn Lloegr ym mis Ionawr, 1903 pan oedd yn chware i'r Pill Harriers. Byddai Travers yn chwarae i Gymru 24 gwaith arall gan gynnwys gemau yn erbyn y Crysau Duon gwreiddiol o Seland Newydd, De Affrica ac Awstralia. Ym 1908, cafodd Travers ei godi'n gapten Cymru yn erbyn yr Alban yn Abertawe, gêm a enillwyd gan Gymru 6-5, ond yr unig dro iddo fod yn gapten. Yr unig bwyntiau rhyngwladol iddo sgorio oedd yn erbyn Wallabies Awstralia, mewn gêm a enillwyd gan Gymru 9-6. Mae wedi cael ei gydnabod yn ddiweddarach, gan y ddwy ochr, fod Travers wedi gollwng y bêl cyn mynd dros y llinell ac ni ddylai'r cais wedi ei roi.

### Ymddangosiadau Rhyngwladol 
Chwaraeodd Travers dros Gymru yn erbyn:

*   1908
*  1903, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909
*  1908, 1911
*  1903, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1911
*  1905
*  1903, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1911
*  1906

Delwedd:Wales_Rugby1905.jpg|Tîm Cymru 1905, Travers, rhes gefn trydydd o'r chwith

## Cyfeiriadau 
### Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1945
Deintbig

bawd|Deintbigau pren
bawd|Deinrbig bambŵ

Brigyn bychan a thenau o bren, plastig, bambŵ, metal, asgwrn neu sylwedd arall gydag o leiaf un pen miniog i'w osod rhwng y dannedd i dynnu detritws, fel arfer ar ôl pryd o fwyd, yw **deintbig**. Mae deintbigau hefyd yn cael eu defnyddio ar achlysuron o ddathlu i ddal darnau bach o fwyd (fel ciwbiau caws neu olewydd) neu fel ffon goctel, a gall gael ei addurno gyda ffriliau plastig, ymbarelau papur bychain neu faneri. Mae deintbig weithiau yn cael ei osod yn y geg fel rhyw fath o degan neu addurn. Byddai'r pêl-droediwr o Gymru Billy Meredith yn aml yn chwarae gyda deintbig yn ei geg.

## Hanes 
Mae deintbigau i'w cael ymhob diwylliant. Fel yr offeryn hynaf ar gyfer golchi'r dannedd, mae'r deintbig yn rhagflaenu homo sapiens; mae olion o bigo dannedd ar benglogau Neanderthalau hefyd. Mae deintbigau o efydd wedi'u darganfod mewn beddau cynhanesyddol yng ngogledd yr Eidal ac yn Nwyrain yr Alpau. Yn 1986, daeth ymchwilwyr yn Florida o hyd i olion Americaniaid Brodorol a oedd yn byw 7,500 o flynyddoedd yn ôl, a chanfod rhychau bychain rhwng eu dannedd.

Mae enghreifftiau o ddeintbigau o gyfnod y Rhufeiniaid a wnaed o arian yn ogystal â phren mastig.

Yn y 17g, roedd deintbigau yn cael eu hystyriedd yn wrthrychau moethus ac, fel tlysau, yn cael eu addurno a'u steilio gyda metelau prin a cherrig gwerthfawr.

Cafodd y peiriant cyntaf oedd yn cynhyrchu deintbigau ei ddatblygu yn 1869 gan Marc Signorello. Gosodwyd patent ar un arall yn 1872, gan Silas Noble a J. P. Cooley.

Erbyn diwedd y 20g, roedd dulliau eraill o lanhau dannedd yn cael eu ffafrio, fel brwsh neu edau dannedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Offer bwyta
Siglen

bawd|Plentyn ar siglen
Sedd grog, sydd yn aml i'w cael mewn meysydd chwarae i blant, i acrobat mewn syrcas, neu ar feranda er mwyn ymlacio, yw **siglen** (Saesnegː swing). Mae weithiau'n cael ei alw'n **sigl dy gwt **yn ne-ddwyrain Cymru. Gall hefyd fod yn ddodrefnyn dan do, fel y crogwely Lladin-Americanaidd neu'r oonjal indiaidd. Gall sedd y siglen fod wedi'i chysylltu i gadwyn(i) neu raff(au). Unwaith mae'r siglen yn siglo, mae'n parhau i bendilio tan y bydd ymyrraeth allanol neu lysg yn dod ag ef i stop.

Ar feysydd chwarae, mae siglenni fel arfer ynghrog wrth ffram fetel neu bren. Mae rhain yn dod mewn amrywiaeth o siapiau a meintiau. Mae siglenni arbennig i'w cael ar gyfer plant bach sy'n rhoi tyllau i roi eu coesau trwyddynt i'w cadw ar y sedd wrth iddi siglo. Mae rhai siglenni yn rhan o strwythurau mwy sy'n cynnwys cyfarpar ar gyfer gweithgareddau eraill, fel llithren neu ffram ddringo.

Mae siglenni i blant hyn weithiau yn seddi cynfas, plastig neu bren. Mewn gardd, gall fod yn rhywbeth mor syml a pholyn neu astell ar ddarn o raff wedi'i glymu i gangen coeden.

## Etymoleg
Er mai 'swing' byddai gair nifer o Gymry ar lafar wrth ddisgrifio'r cyfarpar chwarae, mae'r gair 'siglen' yn hen un. Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru gwelir y cyfeiriad cynharaf at 'siglen' mewn cerdd gan Deio ab Ieuan Ddu a Gwilym am Ieuan Hen yn y 15g sy'n dweud; "Rhodiwr a chriwr, chwarëych - wrth bren / Siglen geir dy ben, wrth gord y bych." Nodir hefyd fod 'siglen' yn air arall ar gors neu mignen. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Teganau
Richard Baker

Newyddiadurwr a chyflwynydd teledu Seisnig oedd **Richard Douglas James Baker** OBE RD (15 Mehefin 1925 &ndash; 17 Tachwedd 2018).

## Bywyd ac addysg gynnar
Fe'i ganwyd yn Willesden, yn fab i Albert Baker a'i wraig Jane Isobel (ganed Baxter). Yn fab hynaf i blastrwr, fe'i haddysgwyd yn Ysgol Ramadeg Kilburn ac yn Peterhouse, Caergrawnt.  Wedi graddio, aeth yn actor yn y *Birmingham Repertory Theatre* ac yn athro yn Ysgol Wilson's yn Camberwell, Llundain.

## Gwasanaeth milwrol 
Roedd Baker yn gwasanaethu gyda Gwirfoddolwyr Wrth Gefn y Llyngesol Brenhinol yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Roedd ar long glirio ffrwydrynnau a oedd yn gwarchod confoiau cyflenwi'r Arctig y Cynghreiriaid i'r Undeb Sofietaidd.  Enillodd addurniad Cronfa Wrth Gefn y Llynges Frenhinol. Ym mis Mai 2015, dyfarnwyd Medal Ushakov iddo am ei wasanaeth yn y confoiau Arctig yn yr Ail Ryfel Byd.

## Gyrfa ddarlledu
Dechreuodd gweithio i'r BBC fel cyhoeddwr, gan gyflwyno newyddion teledu cyntaf y BBC a ddarlledwyd ar 5 Gorffennaf 1954, er mae John Snagge bu'n darllen y bwletin wedi cyflwyniad Barker. Roedd ganddo gysylltiad agos â darlledu cerddoriaeth glasurol, a chyflwynodd lawer o raglenni cerddoriaeth ar y teledu a'r radio, gan gynnwys, am flynyddoedd lawer, y darllediad byw blynyddol o Noson Olaf y Proms.  Roedd yn banelwr rheolaidd ar y sioe cwis cerddoriaeth glasurol *Face the Music*.

Gwnaeth Baker ymddangosiadau cameo mewn tair pennod (30, 33 a 39) o ''Monty Python's Flying Circus* ym 1977. Roedd hefyd yn lleisio *Mary, Mungo a Midge* (1969),  cartŵn i blant a gynhyrchwyd ar gyfer y BBC, a *Teddy Edward'' (1973), cyfres arall i blant eraill, yn ogystal â chyfansoddiad Prokofiev i blant Pedr a'r Blaidd. Ar y radio, cyflwynodd ''Baker's Dozen* a *Start the Week* ar Radio 4 o Ebrill 1970 hyd 1987, *Mozart, These You Have Loved* (1972-77), a *Melodies for You* ar gyfer BBC Radio 2 (1986-1995, 1999-2003).  Hefyd, cyflwynodd *Your Hundred Best Tunes* ar Radio 2 y BBC ar nosweithiau Sul, wedi cymryd drosodd gan Alan Keith a fu farw yn 2003. Wedi i Baker ymddeol ym mis Ionawr 2007 gollyngwyd *Your Hundred Best Tunes* gan y BBC.

## Bywyd personol
Priododd Margaret Celia Martin ar 2 Mehefin 1961.. Bu iddynt dau fab Andrew, colofnydd chwaraeon i The Daily Telegraph a James, swyddog gweithredol yng nghwmni teledu *Red Arrow Studios''.

Bu farw yn Rhydychen.
 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Jeremy Bentham

Athronydd gwleidyddol, cyfreithegwr, ac economegydd o Loegr oedd **Jeremy Bentham** (15 Chwefror 1748 – 6 Mehefin 1832). Efe a John Stuart Mill yw'r ddau Sais a gydnabyddir yn arloeswyr defnyddiolaeth, yr athroniaeth sy'n dadlau taw'r lles cyffredin yw'r unig ystyriaeth parthed moeseg a chyfiawnder. Meddai'r *Gwyddoniadur Cymreig* am ei ysgrifeniadau: "Y maent yn ystorfa o addysg i wladweinwyr, ac yn arfdy at wasanaeth diwygwyr cyfreithiol".

## Bywgraffiad 
### Plentyndod ac addysg 
Mab ydoedd i gyfreithiwr, a ganwyd ef yn Houndsditch, Llundain. Dywed iddo ddechrau astudio Lladin yn 4 oed. Derbyniodd ei addysg gynnar yn Ysgol Westminster, ac yno roedd yn hoff o farddoni yn Lladin a Groeg. Aeth i Goleg y Frenhines, Rhydychen yn 1760, a graddiodd yn faglor y celfyddydau yno pan yn 16 oed, ac yn feistr pan yn 20. Wedi iddo dderbyn ei radd gyntaf, ymunodd ag Lincoln's Inn, un o Ysbytai'r Frawdlys, yn Nhachwedd 1763 i astudio'r gyfraith. Tra'n mynychu achosion Mainc y Brenin yn yr Uchel Lys, fe wrandawodd ar ddyfarniadau'r Arglwydd Brif Ustus Mansfield. Yn Rhagfyr 1763 dychwelodd i Rydychen i wrando ar ddarlithoedd Syr William Blackstone, ond ni chodwyd edmygedd yn y llanc Jeremy gan ddadleuon y cyfreithegwr hwnnw. Treuliodd Bentham y mwyafrif o'i amser yn gwneud arbrofion cemegol ac yn ymddiddori yn namcaniaeth y gyfraith yn hytrach nag achosion llys, a ni ymroes i'r gwaith pan fe'i alwyd i'r Bar.

### Teithiau a gweithiau cynnar 
Ei waith llenyddol cyntaf a gyhoeddwyd oedd *A Fragment on Government* (1776), sy'n ymdrin â phwnc y llywodraeth parthed y *Commentaries on the Laws of England* gan Blackstone. Mae'r gwaith yn beirniadu Blackstone am wrthod diwygio'r gyfraith, ac yn ymchwilio i natur sofraniaeth. Gellir ystyried y gwaith hwn yn brif fan cychwyn radicaliaeth yn athroniaeth Lloegr. Un o edmygwyr y *Fragment* oedd Iarll Shelburne (a fu'n Brif Weinidog y Deyrnas Unedig o 1782 i 1783), a fu Bentham yn galw'n aml arno yn ei gartref.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1748
Categori:Marwolaethau 1832
Categori:Anffyddwyr o Loegr
Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Loegr
Categori:Cyfreithegwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Frenhines, Rhydychen
Categori:Economegwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Economegwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Economegwyr clasurol
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Loegr
Pedr a'r blaidd - Disgyddiaeth

bawd|250x|Recordiad gyda David Bowie yn adrodd y stori
Dyma '*ddisgyddiaeth *Pedr a'r Blaidd'''''  "stori dylwyth teg symffonig i blant" gan Sergei Prokofiev a gyhoeddwyd ym 1936. Mae adroddwr yn adrodd y stori i blant, tra fo'r gerddorfa yn ei ddarlunio.

## Recordiadau 
Yn ôl erthygl gan Jeremy Nicholas ar gyfer y cylchgrawn cerddoriaeth glasurol Gramophone yn 2015, y recordiad gorau o Pedr a'r blaidd yw'r un gan y *New Philharmonia Orchestra*, wedi ei leisio gan Richard Baker a'i arwain gan Raymond Leppard ym 1971. Y fersiwn DVD gorau, yn ôl y cylchgrawn, yw Ffilm 2006 gan Suzie Templetonlle mae'r gerddoriaeth yn cael ei berfformio, heb leisiwr, gan y *Philharmonia Orchestra* dan arweiniad Mark Stephenson.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddiadau cerddorol
Categori:Cerddoriaeth glasurol‎
Categori:Cerddoriaeth Rwsia
Theorem y pedwar lliw

Mewn mathemateg, dywed y **ddamcaniaeth pedwar lliw** (neu '''theori'r map pedwar lliw'''): "Mewn map, nid oes angen mwy na phedwar lliw gwahanol i liwio rhanbarthau'r map, fel nad oes dwy ranbarth cyfagos o'r un lliw." Roedd y pos pedwar lliw, a phos y pum lliw o'i flaen, yn sialens i fathemategwyr, cyn i'r theori gael ei brofi yn 1976 gan Kenneth Appel a Wolfgang Haken.

Termau:
*Mae "map" yn cyfeirio at blân dau-ddimensiwn, wedi'i rannu gan linellau yn nifer o ranbarthau (neu "wledydd").
*Mae "cyfagos" yn golygu bod dwy ranbarth yn rhannu ffin (llinell; cromlin) cyffredin, ond nid mewn cornel, lle mae tair neu fwy o ranbarthau yn cwrdd.
, gan anwybyddu'r llynnoedd a'r môr (gwyn).]]

Canlyniad y ddamcaniaeth yw'r datganiad canlynol, syml: "Nid oes fyth angen mwy na 4 lliw i liwio unrhyw fap".

Yn wahanol i'r theori pum lliw, theori sy'n datgan bod pum lliw yn ddigon i liwio map, a brofwyd yn yr 1800au, profwyd pos y pedwar lliw ym 1976 gan Kenneth Appel a Wolfgang Haken.  Hon oedd y ddamcaniaeth fawr gyntaf i'w phrofi gan ddefnyddio cyfrifiadur. Ar y cychwyn, nid oedd pob mathemategydd yn derbyn eu diffiniad fel prawf cadarn, gan fod prawf cyfrifiadurol bron yn amhosibl i rywun ei wirio â llaw. Ers hynny, mae'r prawf wedi ennill ei blwyf, er bod rhai amheuon yn parhau.

Ymhellach i'r gwaith gan Appel–Haken a gyhoeddwyd yn 1976, cyhoeddwyd prawf symlach o'r gosodiad yn 2005 gan Robertson, Sanders, Seymour, a Thomas ac eto yn 2005 gan Georges Gonthier, eto'n ddibynnol ar feddalwedd.

## Y ddamcaniaeth 
Gwendid y ddamcaniaeth, yn ôl rhai, yw ei bod gam y tu hwnt i'r broblem wreiddiol, real. Hynny yw, os oes gan wlad ddau leoliad nad ydynt wedi eu cysylltu, yna mae'n rhaid iddynt fod o'r un lliw - glas (A) yn y diagram.
220px|canol
Esiamplau real o hyn fyddai Oblast Kaliningrad, sy'n rhan o Rwsia, neu Nakhchivan, sy'n rhan o Weriniaeth Aserbaijan. Yma, byddai angen o leiaf 5 lliw.

## Cyfeiriadau
Categori:Haniaeth graffiau
Categori:Ffeithluniau
Categori:Topoleg
Categori:Profion mathemategol
Geometreg algebraidd

bawd|Mae'r arwyneb Togliatti hwn yn 'arwyneb algebraidd', gradd pump. Mae'r llun yn cynrychioli cyfran o'i locws real.

Mae **geometreg algebraidd** yn gangen o fathemateg, sy'n astudio seroau ('isradd' neu 'sero'r ffwythiant') polynomialau aml-gyfeiriol. Mae geometreg algebraidd modern yn seiliedig ar y defnydd o dechnegau algebra haniaethol, yn bennaf ar gyfer datrys problemau geometrig am setiau o seros. Amcanion sylfaenol yr astudiaeth o geometreg algebraidd yw 'amrywiaeth algebraidd'. Amrywiaeth algebraidd, felly, yw prif faes astudiaeth geometreg algebraidd.

Ymhlith yr amrywiaeth algebraidd a astudir fwyaf aml mae comliniau algebraidd sy'n cynnwys llinellau, cylchoedd, parabolâu, cromlinau ciwbic a chromlinau cwartig. Mae geometreg algebraidd yn cymryd lle canolog mewn mathemateg fodern ac mae ganddo lawer o gysylltiadau cysyniadol a meysydd mor amrywiol â dadansoddiad cymhleth, topoleg a theori rhif.

## Hanes cynnar
Mae gwreiddiau geometreg algebraidd yn mynd yn ôl i fathemategwyr Groegaidd o'r 6g CC. Er enghraifft, nod 'camp Deli' oedd llunio hyd *x* fel bod ciwb ochr *x* yn cynnwys yr un cyfaint a phetryal *a*2*b* ar gyfer yr ochrau *a* a *b*. Ystyriodd Menaechmus (380–320 BC) y broblem yn ddwys iawn, mewn dull geometrig, drwy groestorri y pâr o gonigau plân *ay*&nbsp;=&nbsp;*x*2 a *xy*&nbsp;=&nbsp;*ab*.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg algebraidd
Anecdot

Hanesyn neu stori fechan yw **anecdot** sydd yn adrodd digwyddiad nodweddiadol am unigolyn neu grŵp o bobl benodol. Stori ddigrif ydyw gan amlaf a draethir er mwyn dangos enghraifft fachog o gymeriad neu agweddau'r un sydd yn destun iddi. Fel rheol, cyflwynir anecdot fel stori wir am ddigwyddiad go iawn ac felly'n esiampl gywir o'r hyn a honnir ei fod yn cynrychioli, ond mae'n bosib i sawl anecdot fod yn orliwiad neu chwedl nad oes tystiolaeth drosti.

Daw'r enw, trwy'r Saesneg a'r Lladin, o'r gair Groeg *anekdotos* sef "angyhoeddedig", sydd yn dangos yr oedd y fath straeon yn ffurf gyffredin yn y traddodiad llafar. Rhennir sawl nodwedd gan yr anecdot a mathau eraill o adrodd stori megis jôcs, chwedlau, damhegion a ffablau, sïon a sibrydion, celwyddau golau, a straeon asgwrn pen llo. Yn debyg i jôcs a straeon digrif eraill, mae naratif yr anecdot yn gweithio tuag at linell glo neu ddatguddiad o ryw fath. Yr hyn sydd yn nodweddu'r anecdot ydy'r ffaith nad yw'n colli ei ergyd pan gaiff ei ailadrodd oherwydd ei nod yw cadarnhau tybiaeth am destun y stori, ac nid adlonni yn unig.

## Casgliadau o anecdotau yn Gymraeg 
* Tegwyn Jones, *Anecdotau Llenyddol* (Tal-y-bont: Y Lolfa, 1987).
* Alwyn Humphreys, *Cythrel Cerdd: Anecdotau o Fyd Cerdd* (Tal-y-bont: Y Lolfa, 2008).

## Gweler hefyd 
* Atgofiant
* Braslun llenyddol
* Clecs
* Coel gwrach
* Chwedl drefol
* Gwireb
* Llyfr ffraethebion
* Stori fer

## Cyfeiriadau 
Categori:Adrodd storïau
Categori:Llên gwerin
Steffan Alun

[bawd|Darllediad Radio Yes Cymru, 2018: [Esyllt Sears, Steffan Alun a Siôn Jobbins]]
Comedïwr yn yr iaith Gymraeg a'r Saesneg yw **Steffan Alun** (ganwyd 1985). Magwyd ef yn Abertawe. Mynychodd Brifysgol Aberystwyth.

## Gyrfa
Dechreuodd berfformio fel comedïwr yn gyson yn 2011 gan gefnogi'r comedïwr Cymraeg a Chymreig arall, Elis James. Mae wedi perfformio rhediad llawn o sioeau yng Ngŵyl Caeredin ers 2015 ac mae'n wyneb adnabyddus yng Ngŵyl Gomedi Machynlleth ers 2013. Cwblhaodd daith sioe un dyn, *Romantic Comedy*.

Mae wedi ymddangos ar S4C gan gynnwys ar gyfres *Gigl* yn 2013  ac ar BBC Radio Cymru gan gynnwys cyflwyno sioe frecwast gyda Kevin Davies ar *Radio Cymru Mwy*, gorsaf beilot ar-lein cyn BBC Radio Cymru 2 yn 2016.

Yn ogystal â pherfformio mewn cyngherddau ar draws Prydain, mae hefyd yn ymddangos yn gyson yn nosweithiau *Stand Up For Wales* a gynhelir yn Abertawe ac sy'n cael eu trefnu gan fudiad Yes Cymru. Mae ganddo ei noson fisol ei hun yn Abertawe, ac mae'n un o feirniaid ac MC cystadleuaeth flynyddol y Welsh Unsigned Stand-up Awards.

## Arddull
Mae'n perfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg gan drafod bywyd bob dydd, Cymreictod a byd-olwg Cymreig a synfyfyrdodau swreal.

## Teulu
Mae'n fab i'r diweddar Siôn Alun, Gweinidog yn Abertawe ac ymgyrchydd dros hawliau ac addysg iaith Gymraeg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Steffan Alun ar YouTube
*
*
*Proffil ar wefan *Glee*

Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Fitbit

Cwmni Americanaidd sydd a'i bencadlys yn San Francisco, Califfornia, yw **Fitbit, Inc.** Ei gynnyrch yw tracwyr gweithgaredd, dyfeisiau technolegol gwisgadwy di-wifr sy'n mesur data fel nifer camau a gerddwyd, cyfradd curiad y galon, ansawdd cwsg, grisiau a ddringwyd, a mesuriadau personol eraill sy'n berthnasol i ffitrwydd a hunan-les.  Hyd at Hydref 2007, enw'r cwmni oedd Healthy Metrics Research, Inc. 
bawd|Fitbit Flex

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Efrog Newydd
Categori:Meddalwedd Android
Categori:Meddalwedd iOS
Baner Mongolia

bawd|Baner Mongolia
Baner drilliw fertigol yw **baner Mongolia** a chanddi stribedi cochion yn yr hòs a'r fflei a stribed glas yn y canol. Yn stribed coch yr hòs mae casgliad o symbolau melyn a elwir *soyombo* sydd yn cynrychioli egwyddorion crefyddol a diwylliannol Mongolia: tân, haul, lleuad, in-iang, a thrionglau a phetryalau.

Yn hanesyddol, glas oedd lliw cenedlaethol y Mongolwyr gan iddo gynrychioli'r wybren glir – a gysylltir â'r duw Tengri – uwchben stepdiroedd Canolbarth Asia, y tiroedd a deithasant a gorchfygasant. Defnyddir lliw melyn mewn baneri Mongolia ers i'r enwad Bwdhaidd *Dge-lugs-pa* (Sect y Hetiau Melynion) ddod i Fongolia o Dibet yn yr 16g.

Adeg sefydlu'r Chaniaeth Sanctaidd yn sgil Chwyldro Mongolia yn 1911 defnyddiwyd arwyddion *soyombo* a blodau alaw'r dŵr, symbol o burdeb, ar faner ac arfbais y wlad. Dan lywodraeth gomiwnyddol o 1921 i 1924, defnyddiwyd baner goch gyda chylch yr haul a chilgant y lleuad yn felyn yn y canton. Yn y cyfnod 1924–30 defnyddiwyd maes coch gyda'r *soyombo* ac alaw'r dŵr yn las yn ei ganol. Yn y cyfnod 1930–40 defnyddiwyd baner drilliw lorweddol a chanddi stribedi cochion ar y brig a'r gwaelod, stribed glas yn y canol, a'r *soyombo* yn felyn ac alaw'r dŵr yn wyrdd o fewn cylch golau yng nghanol y faner. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pryd yr oedd yn ymddangos yn debygol y byddai'r wlad yn ymuno â'r Undeb Sofietaidd, mabwysiadwyd baner goch gydag arwyddlun yn ei chanol yn debyg i faneri'r gweriniaethau Sofietaidd. Wedi'r rhyfel, pan sefydlwyd Gweriniaeth Pobl Mongolia, mabwysiadwyd y dyluniad cyfredol gyda seren felen, i symboleiddio comiwnyddiaeth, uwchben y *soyombo* a lliw glas goleuach i'r stribed canolog. Cafwyd gwared â'r seren sosialaidd yn 1992, dwy flynedd wedi'r Chwyldro Democrataidd, ac yn 2011 – canrif ers mabwysiadu baner genedlaethol gyntaf Mongolia – newidiwyd arlliw'r glas yn y stribed canolog.

## Cyfeiriadau 
Mongolia
Categori:Diwylliant Mongolia
Ysnoden

de|bawd|Darlun o fenyw yn gwisgo ysnoden yn y 19g
Math o benwisg sydd wedi'i ddylunio i ddal y gwallt yn ôl mewn darn o ddefnydd neu sach yw **ysnoden**. Yn ei ffurf draddodiadol, mae'r benwisg yn debyg i gwcwll sy'n cael ei wisgo'n agos dros gefn y pen. Mae'n debyg i rwyd gwallt, ond mae ysnodenni fel arfer yn fwy llac, a rhwyll mwy cras, ac edafedd sy'n amlwg yn dewach. Gall band rhwyll tynnach orchuddio'r talcen neu'r corun, ac yna redeg y tu ol i'r clustiau, ac i lawr y gwar. Mae sach o rhyw fath ynghlwm wrth y band sy'n gorchuddio a dal y gwallt yn y cefn. Roedd ysnoden weithiau yn cael ei gwneud o ddeunydd solid, ond fel arfer yn edafedd a oedd wedi'i wau yn llac neu ddeunydd arall tebyg i rwyd. Yn hanesyddol, roedd sach bychan o edafedd man yn dal y gwallt ar gefn y pen neu'n ei ddal yn agos i'r gwar.

Ceir ysnodenni hefyd ar gyfer barfau neu flewiach arall ar y wyneb at ddibenion hylendid wrth drin a chynhyrchu bwyd.Mae ysnodenni yn aml yn cael eu gwisgo gan fenywod sy'n Iddewon Uniongred, er mwyn gorchuddio'r gwallt yn hytrach na'i ddal. Oherwydd hynny, maen nhw'n aml wedi eu leinio gyda deunydd fel nad oes modd gweld trwyddynt.Mae ysnodenni hefyd wedi dod i gael eu cynhyrchu fel dilledyn aml-bwrpas, i'w gwisgo o amgylch y gwddf, dros y wyneb, yn ogystal ag ar y corun. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfwisgoedd
Categori:Penwisg
Esyllt Sears

Mae **Esyllt Mair Sears** (ganwyd Mawrth 1981) yn gomedïwr ac ymgynghorydd busnes. Magwyd hi ym Mhenrhyn-coch a Bow Street, Ceredigion ac mae bellach yn byw ym Mro Morgannwg.

## Bywgraffiad
Magwyd Esyllt Mair Dafydd ym mhentref Bow Street, gan fynychu Ysgol Gynradd Rhydypennau ac Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig yn Aberystwyth. Enillodd radd yn y Gymraeg ym Mhrifysgol Caerdydd. Mae'n briod a chanddi ddau o blant. Symudodd hi a'i gŵr, sy'n ddi-Gymraeg, o Lundain i Gymru fel bod modd magu'r plant yn Gymraeg ac iddynt dderbyn addysg Gymraeg, sy'n "bwysig iawn" iddi. Mae'n ferch i'r awdur Elgan Philip Davies sydd wedi ysgrifennu amryw o lyfrau gan gynnwys llyfrau i blant ac arddegwyr.

Mae'n ddarlithydd rhan amser yn Athrofa Busnes a Chymdeithas Prifysgol De Cymru a gyda Prifysgol Fetropolitan Caerdydd trwy'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol mewn Marchnata a Chysylltiadau Cyhoeddus.

Mae hi hefyd yn golofnydd i bapur misol *Y Cymro*. Mae'r gystadleuaeth yno i geisio hybu rhagor o fenywod i fentro i fyd comedi.

Ers hynny mae wedi gwneud setiau comedi yn Sesiwn Fawr Dolgellau 2018 gyda pherfformwyr eraill megis Hywel Pitts a Jâms Thomas. yn Eisteddfod Caerdydd lle bu'n rhan o'r gig gomedi gyntaf gan ferched yn unig yn y Gymraeg, ac yn ei thref enedigol, Aberystwyth  ac fel rhan o Ŵyl Gomedi Aberystwyth a sesiynau comedi yn Lloegr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*Cyfweliad o Eisteddfod Caerdydd 2018

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Pompeu Fabra i Poch

Athronydd, geiriadurwr a pheiriannydd Catalan oedd **Pompeu Fabra i Poch** (20 Chwefror 1868 - 25 Rhagfyr 1948) a roddodd drefn ar y Gatalaneg. Datblygodd orgraff yr iaith i fod yr hyn ydyw heddiw.

Yn ôl Josep Pla Fabra oedd y Catalan pwysicaf yr 20g,  oherwydd ei lwyddiant fel ieithydd yn ailbobi'r iaith i'r hyn ydyw heddiw.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Pompeu Fabra yn 1868 yn rhif 32 yn stryd 'Carrer de la Mare de Déu de la Salut' yn yr hen bentref Gràcia, ac wedyn yn stryd Gran de Gràcia. Roedd yn fab i Josep Fabra i Roca a Carolina Poch i Martí, yr ifancaf o'r plant. Roedd ganddo ddeuddeg o frodyr a chwiorydd, ond bu farw deg ohonynt ac dim ond ef a dwy chwaer a dyfodd yn oedolion. Pan oedd yn bum mlwydd oed (1873) cyhoeddwyd gweriniarth cyntaf Sbaen, roedd ei dad yn weriniaethol ac fe'i etholwyd yn faer y dref. Er bod y teulu wedi symud i Barcelona pan oedd yn 6 mlwydd oed, roedd pob amser yn falch o'i wreiddiau, a'i gysylltiad â Gracia.

### Dechrau´r astudiaethau 
[bawd|345x345px|chwith|Pompeu Fabra brifysgol fel dyn ifanc, gweld gan [Ramon Casas i Carbó|Ramon Casas (MNAC).]]
Astudiodd Fabra peirianneg ddiwydiannol yn y brifysgol a biloleg yn ei amser ei hun. Yn 1891 roedd L'Avenç wedi cyhoeddi y llyfr gramadeg '''Ensayo de gramática del catalán valenciano moderno'. ''Roedd y cyhoeddiad yn cynnwys am y tro cyntaf sillafu ffonetig.

Yn 1902 gan fod Fabra wedi llwyddo yn ei arholiadau cemeg mynychodd 'LEscola d'enginyers de Bilbao'. Bu'n byw yn Bilbo (*Bilbao*) nes iddo farw yn 1912. Er gwaethaf y pellter rhyngddo ef a'i gartref, gweithiodd yn galed ar ei astudiaethau, yn enwedig mewn bioleg.

Yn 1906 cymerodd ran yn y Gyngres Ryngwladol o´r iaith Gatalanaidd er mwyn trafod sillafu Catalan. Oherwydd ei enw da a'i allu arbennig, gofynnodd Prat de la Riba iddo arwain prosiect safoni'r Catalaneg. Felly dychwelodd i Catalwnia a phenodwyd ef yn sefydlydd Adran Ieithyddol yr  IEC a hefyd yn 'càtedra' yn yr 'Estudis Universitaris Catalans'. Yn 1912 , cyhoeddodd **Gramática de la lengua catalana** yn Sbaeneg. Flwyddyn wedyn cyhoeddodd *Rheolau Sillafu* (1913). Bu llawer o ddadlau ynghylch y cyhoeddiad yma. Roedd y gwaith yma yn parchu ynganiad, y dafodiaith, a tharddiad geiriau.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Gatalwnia
Categori:Geiriadurwyr
Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Pobl o Barcelona
Python (iaith raglennu)

Iaith raglennu lefel uchel ddeongliedig sy'n cael ei defnyddio ar gyfer rhaglennu pwrpas cyffredinol yw**Python**. Cafodd ei chreu gan Guido van Rossum a'i rhyddhau gyntaf yn 1991. Mae gan Python athroniaeth dylunio sy'n pwysleisio darllenadwyedd cod, yn arbennig trwy ddefnydd o ofod gwyn arwyddocaol. Mae'n darparu dyfeisiau sy'n galluogi rhaglennu eglur ar raddfa fechan a mawr. Yng Ngorffennaf 2018, camodd Van Rossum i lawr fel arweinydd y gymuned iaith ar ôl 30 o flynyddoedd.

Mae gan Python system teip deinamig a rheolaeth cof awtomatig. Mae'n cefnogi patrymau rhaglennu niferus, gan gynnwys gwrthrych-gyfeiriadol, gorchmynnol, ffwythiannol a gweithdrefnol, ac mae ganddi lyfrgell safonau fawr a chynhwysfawr.

Mae dehonglwyr Python ar gael i nifer o systemau gweithredu. Mae CPython, gweithrediad cyfeirnodol Python, yn feddalwedd cod agored a chanddi fodel datblygu yn seiliedig ar gymuned, fel bron pob un o'r gweithrediadau Python eraill. Mae Python a CPython yn cael eu rheoli gan Sefydliad Meddalwedd Python.

## Python yn Gymraeg
Yn 2018 llwythwyd gwersi Cymraeg ar sut oedd rhaglenni drwy system Python. Paratowyd y gwersi fideo gan Geraint Palmer  o adran Fathemateg Brifysgol Caerdydd drwy nawdd y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach 
* Check date values in: &#x7C;date= (help) 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dolenni allanol 
*Fideos Gosod Python yn Gymraeg

Categori:Ieithoedd rhaglennu
Scott McCall

bawd|Tyler Posey sydd yn chwarae Scott McCall

Mae **Scott McCall** yn brif gymeriad yn y rhaglen deledu Teen Wolf, ac yn ffrindiau gorau hefo Stiles Stilinski (Dylan O'Brien). Cafodd ei droi'n fleiddyn gan Peter Hale (Ian Bohen) sef ewythr Derek Hale (Tyler Hoechlin). Mae Scott yn mynd canlyn Allison Argent (Crystal Reed) am y ddau dymor cyntaf o'r rhaglen.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Teen Wolf
Teulu'r Mans

Cyfres deledu comedi sefyllfa Cymraeg oedd '''''Teulu'r Mans'''''. Ysgrifennwyd y gyfres gan Wiliam Owen Roberts a John Pierce Jones. Cynhyrchwyd y gyfres gan HTV Cymru. Darlledwyd cyfresi rhwng Rhagfyr 1987 a Gorffennaf 1992 gyda rhifyn arbennig yn 1993.

Roedd y gyfres wedi ei osod yn y 1960au a prif leoliad y rhaglenni oedd y Mans, Pen y Bryn, Y Llan, cartref y Parchedig J.S. Jones, ei deulu a'r amryw gymeriadau oedd yn ymweld a'r tŷ. Roedd y rhaglen yn ddadleuol yn ei ddydd oherwydd ei bortread o fywyd gweinidog a natur ddychanol y comedi gyda elfennau ffars.

## Cyfres radio 
Roedd cyfres ddrama radio Gymraeg o'r un enw a ddarlledwyd ar Home Service y BBC ar ddiwedd y 1950au. Cast yn cynnwys A. L. Price, Cynddlyan Williams, Dilys Davies, D. L. Davies, Ennis Tinnusche, Evie Lloyd, Kate Jones, Lena Williams, Margaret John, T. H. Evans ac W. Emlyn James.

## Cymeriadau
* J.S. Jones - Emyr Wyn
* Alwena (gwraig J.S) - Olwen Medi
* Huwi - Michael Povey
* Deiniol - Llion Williams
* Mandi - Janet Aethwy
* Tom - Phylip Hughes
* Anti Elin - Iris Jones
* Parchedig Brifardd Richard Seimons - Huw Ceredig
* P.C. 69 - John Pierce Jones

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu comedi
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1988
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1993
Grŵp papur wal

Casgliad o 17 grŵp o batrymau cymesurer, 2-ddimensiwn sy'n brithweithio mewn modd ailadroddus yw'r **grŵp papur wal** neu **grŵp cymesuredd plân**. Dosbarthiad mathemategol yn seiliedig ar gymesuredd y patrwm ydyw, ac mae'n digwydd yn aml mewn pensaernïaeth a chelf addurniadol, yn enwedig mewn tecstilau a theils yn ogystal â phapur wal ei hun.

Profwyd mai dim ond 17 grŵp sy'n bosibl yn 1891 gan Evgraf Fedorov ac wedyn gan George Pólya yn 1924.

Mae'r grwpiau papur wal yn ganolig mewn cymhlethdod: rhwng y grwpiau ffris (*Frieze*) symlach a'r grwpiau gofod tri dimensiwn cymhlethach. Mae grwpiau papur wal yn categoreiddio'r patrymau yn ôl eu cymesuredd. Gall gwahaniaethau cynnil osod patrymau tebyg mewn gwahanol grwpiau, tra gall patrymau sy'n wahanol iawn mewn arddull, lliw, graddfa neu gyfeiriadedd fod yn perthyn i'r un grŵp.

Ystyriwch yr enghreifftiau canlynol:

Image:Wallpaper_group-p4m-2.jpg|Enghraifft **A**: Brethyn, Tahiti
Image:Wallpaper_group-p4m-1.jpg|Enghraifft **B**: Paentiad, Assyria
Image:Wallpaper_group-p4g-2.jpg|Enghraifft **C**: Paentiad ar borslen, China

Mae **A** a **B** yn perthyn i'r un grŵp, a elwir yn '''*p*4*m*** mewn Nodiant IUC a  *442 mewn Nodiant Orbifold. Mae **C** yn perthyn i grŵp gwahanol, sef  ***p*4*g*''' (neu 4*2). Mae'r ffaith fod **A** a **B** yn yr un grŵp yn golygu fod ganddynt yr un cymesuredd, a bod gan **C** set tra gwahanol o gymesuredd.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Theori grŵp
Categori:Brithwaith
Categori:Cymesuredd
Categori:Addurniadau
Phil Cooper

Diddanwr a chomedïwr yw **Phil Cooper** sy'n perfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg.

## Bywgraffiad
Magwyd Phil Cooper yn Y Porth, Rhondda. Mae ei gomedi yn trafod Cymru, ei fagwraeth yng Nghwm Rhondda a pherthnasau.

## Gyrfa
Mae Phil yn perfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg ac wedi gwneud dau rediad llawn yng Ngŵyl Caeredin, gan gynnwys *One Phil Over The Cooper’s Nest* yn Awst 2018. Mae hefyd wedi cyfrannu i sesiynau comedi Stand Up For Wales a drefnir gan grŵp Abertawe o Yes Cymru.

### Teledu
**Stand Yp* - rhaglen 1 awr o gomedi ar S4C, 2017
**Gwerthu Allan* (sioe i hyrwyddo comediwyr Cymraeg) - S4C​
**Y lle*, sioe ddiwylliant - S4C
Mae wedi ymddangos ar raglen *Heno*, *Jonathan* a rhagflas i'r gemau Chwech Gwlad ar BBC Wales.

### Radio
Mae Cooper wedi ymddangos ar radio yn y Gymraeg a'r Saesneg sawl gwaith gan gynnwys ar BBC Radio Cymru, BBC Radio Wales a BBC Radio 4
*Arthur Smiths 'Comedy Club' - BBC Radio 4 Extra 
*New Act Competition - BBC Radio 4
*Wynne Evans Show - BBC Radio Wales
*"The Jamie Owen Show" - BBC Radio Wales

## Gwobrau
Mae Phil Cooper wedi ennill sawl cystadleuaeth comedi a diddanu.
*Enillydd - Stand Up Cider
*Enillydd - Frome's Funniest
*Rownd gyn-derfynol - So You Think You're Funny
*Rownd gyn-derfynol - BBC New Act
*Rownd gyn-derfynol - Welsh Unsigned Stand-up Award
*Ail - Bath New Act

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*
*Phil Cooper ar Youtube

Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Pobl o'r Porth
Daniel Davies (nofelydd)

Nofelydd Cymraeg yw **Daniel Davies** (ganwyd 1966). Ganwyd yn Llanarth, Ceredigion. Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Llanarth ac Ysgol Uwchradd Aberaeron cyn iddo gwblhau gradd mewn cemeg a doethuriaeth yn yr un pwnc ym Mhrifysgol Aberystwyth. Bu’n ohebydd ar gyfer y *Cambrian News* cyn iddo symud i weithio fel newyddiadurwr ar-lein gyda BBC Cymru. Mae'n byw gyda'i deulu ym Mhen-bont Rhydybeddau, Ceredigion.

Yn 2011 enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam am ei nofel *Tair Rheol Anhrefn*.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
* ''Pelé, Gerson a'r Angel* (Y Lolfa, 2001)
* *Gwylliaid Glyndŵr* (Y Lolfa, 2007)
* *Hei-Ho!* (Y Lolfa, 2009)
* *Tair Rheol Anhrefn* (Y Lolfa, 2011)
* *Allez Les Gallois!* (Gwasg Carreg Gwalch, 2016)
* *Yr Eumenides* (Gwasg Carreg Gwalch, 2017)
* *Arwyr* (Gwasg Carreg Gwalch, 2018)
* *Pedwaredd Rheol Anhrefn* (Y Lolfa, 2019)
* *Ceiliog Dandi* (Gwasg Carreg Gwalch, 2020)
* *Oes Eos* (Gwasg Carreg Gwalch, 2021)

### Straeon byrion
* *Twist ar Ugain* (Y Lolfa, 2006)
* *Y Trên Bwled Olaf o Ninef'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2023)

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Cwpan ŵy

bawd|Cwpan ŵy
Cynhwysydd ar gyfer wyau wedi'u berwi yn eu plisgyn yw **cwpan ŵy** neu **ecob**. Mae gan gwpanau cwpan ŵy ran ceugrwm i ddal yr wy ac weithiau waelod i godi'r rhan honno ac i roi sefydlogrwydd. Gellir gwneud cwpan ŵy allan o borslen, crochenwaith, pren, plastig, gwydr ac amryw fetelau neu bakelit. Mae rhai wedi'u gwneud o ddau ddeunydd (pren a seramig).

## Hanes
Gwyddir am fodolaeth cwpannau ŵy ers o leiaf cyfnod Ymerodraeth Rufeinig. Ceir mosäig o Antiochia (Twrci presennol) o'r flwyddyn 40CC sy'n darlunio pryd o fwyd gyda chwpan a llwyau ŵy. Yn nhref Pompeii darganfyddwyd cwpan ŵy arian gyda llwy yn cyd-fynd ag e.

## Cwpan Ŵy Cymraeg
Ceir stoc o gwpanau ŵy cyfoes o borselan gwyn sy'n arddangos y gair 'ŵy' wedi ei engrafu ac mewn dewis o liwiau (coch, oren, gwyrdd a glas) arnynt.. Dylunnir y cwpannau gan Keith Brymer Jones ac maent ar werth drwy siopau llyfrau a chrefftau Cymraeg ac ar y we.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynwysyddion