open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1971

Enillwyd **Pencampwriaeth y Pum Gwlad** yn 1971 gan Gymru, a gyflawnodd y Gamp Lawn am y tro cyntaf ers 1952, gan ddefnyddio dim ond 16 chwaraewr yn y pedair gêm. Eu buddugoliaeth fwyaf nodedig oedd yn erbyn yr Alban. Roedd yr Alban ar y blaen yn hwyr yn y gêm pan sgoriodd Gerald Davies gais yn y gornel, a droswyd o'r llinell ochr gan John Taylor. Ystyrir tîm 1971 fel un o'r timau gorau yn hanes Cymru, gyda chwaraewyr fel Gareth Edwards, Barry John a J.P.R. Williams.

## Tabl Terfynol
1971
Categori:1971
Sain Nicolas

Pentref yng nghymuned Sain Nicolas a Thresimwn, Bro Morgannwg, de Cymru, yw **Sain Nicolas** (Saesneg: *St Nicholas*).  Mae'n gorwedd ar yr A48 rhwng Y Bont-faen i'r gorllewin a dinas Caerdydd i'r dwyrain.

I'r de o'r pentref, i gyfeiriad Llwyneliddon, ceir safle siambr gladdu Neolithig Tinkinswood, un o'r enghreifftiau gorau o'i fath yng Nghymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Castell Cythrel
Tua kilometr i'r gorllewin o'r pentref saif hen domen mwnt a beili Castell Cythrel.

250px|bawd|dim|Bythynnod traddodiadol yn Sain Nicolas

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Clwb Criced Morgannwg

Clwb criced yw **Clwb Criced Morgannwg** (Saesneg: *Glamorgan County Cricket Club*), sy'n un o'r 18 tîm sirol sy'n chwarae ym Mhencampwriaeth y Siroedd, a'r unig un o Gymru.

Ffurfiwyd y clwb ar 5 Gorffennaf 1888, mewn cyfarfod yn yr *Angel Hotel*, Caerdydd. Mae'n chwarae'r rhan fwyaf o'i gemau cartref yn Stadiwm SWALEC yng Ngerddi Sophia, Caerdydd. Roedd yn chwarae rhai gemau yn Abertawe ac mae’n chwarae ambell un ym Mae Colwyn.

Maent wedi ennill pencampwriaeth y siroedd dair gwaith, yn 1948, 1969 ac 1997.

Mae'r Clwb hefyd wedi ennill y gystadleuaeth undydd bum gwaith, ym 1993, 2002, 2004, 2021, a 2024.

**Y nifer mwyaf o rediadau Dosbarth Cyntaf dros Forgannwg**
Dros 16,000 o rediadau

**Y nifer mwyaf o wicedi dros Forgannwg (Dosbarth Cyntaf)** 
Dros 800 wiced

## Fideo

Morgannwg yn erbyn Lancaster against Glanmorgan at Bae Colwyn North Wales 21.webm
Morgannwg yn erbyn Lancaster against Glanmorgan at Bae Colwyn North Wales 22.webm

## Delweddau

Delwedd:Sir Forgannwg yn erbyn Lancaster against Glamorgan at Bae Colwyn North Wales 35.JPG|Morgannwg yn erbyn Sir Gaerhirfryn, Gorffennaf 2015
Delwedd:Sir Forgannwg yn erbyn Lancaster against Glamorgan at Bae Colwyn North Wales 35.JPG

## Chwaraewyr enwog
*Alan Jones
*Emrys Davies
*Matthew Maynard
*Gilbert Parkhouse
*Don Shepherd
*Malcolm Nash
*Wilfred Wooller
*Robert Croft
*Steve Watkin
*Jeff Jones
*Simon Jones
*Tony Lewis
*Herschelle Gibbs
*Jaques Kallis
*Syr Vivian Richards
*Mark Wallace

## Cyfeiriadau
Categori:Morgannwg
Morgannwg
Trebefered

Pentref bychan yng nghymuned Y Bont-faen a Llanfleiddan, Llanilltud Fawr, Cymru, yw **Trebefered** (Saesneg: *Boverton*).

Gorwedd y pentref ar gyrrion Llanilltud Fawr tua milltir o'r arfordir, ar y ffordd i Sain Tathan.

250px|bawd|dim|Canol Trebefered.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanilltud Fawr
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Pen-llin

Pentref gwledig a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Pen-llin** (Saesneg: *Penllyn*). Gorwedd y pentref tua milltir i'r gogledd-orllewin o dref Y Bont-faen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1969

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1969  gan Gymru. Y tymor yma oedd dechrau trydydd "oes aur" i dîm Cymru.

## Tabl Terfynol
1969
Categori:1969
Wilfred Wooller

Cricedwr a chwaraewr rygbi, gweinyddwr a newyddiadurwr oedd **Wilfred Wooller**, mwy adnabyddus fel **Wilf Wooler** (20 Tachwedd 1912 – 10 Mawrth 1997).

Ganed Wilf Wooller yn Llandrillo-yn-Rhos ger Bae Colwyn. Addysgwyd ef yn Ysgol Rydal a Phrifysgol Caergrawnt. Roedd gyda'r mwyaf amryddawn a gynhyrchodd Cymru erioed ym myd chwaraeon. Bu'n gapten Clwb Criced Morgannwg am 14 mlynedd, gan eu harwain i fuddugoliaeth ym mhencampwriaeth y siroedd yn 1948. Yn ddiweddarach bu'n ysgrifennydd iddynt am 30 mlynedd.

Roedd yn chwaraewr rygbi'r undeb dawnus hefyd, gan chwarae dros Brifysgol Caergrawnt yn 1935 a 1936, a mynd ymlaen i ennill 18 o gapiau dros Gymru. Roedd yn rhan o dîm Cymru a enillodd fuddugoliaeth enwog dros y Crysau Duon yn 1935. Chwaraeodd beldroed i Gaerdydd hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Rydal Penrhos
Silstwn

Pentref bychan ar arfordir Bro Morgannwg, de Cymru, yw **Silstwn** (Saesneg: *Gileston*).

Gorwedd y pentref ar lan Môr Hafren tua 15 milltir i lawr yr arfordir o ddinas Caerdydd, rhwng Y Barri a Llanilltud Fawr. I'r gogledd mae pentref Sain Tathan. Llifa Afon Ddawan heibio i'r pentref.

Gerllaw ceir pwerdy trydan Aberddawan. Ceir sawl blwch pil o'r Ail Ryfel Byd ar y traeth, sy'n cynnig golygfa dros y sianel i arfordir Gwlad yr Haf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Tresimwn

250px|bawd|Tresimwn: hen dŷ gyda tho gwellt traddodiadol

Pentref yng nghymuned Sain Nicolas a Thresimwn, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Tresimwn** (Saesneg: *Bonvilston*).  Mae'n gorwedd ar yr A48 rhwng y Bont-faen i'r gorllewin a Sain Nicolas i'r dwyrain.

Enwir y pentref ar ôl yr arglwydd Normanaidd lleol Simon de Bonville (Cymraeg, "Tref Simon"; Saesneg, "Tref Bonville"). Adnewyddwyd Eglwys y Santes Fair yn yr arddull Gothig Fictorianaidd yn y 19g; cedwir cloch ganoloesol ynddi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
*Harriet Jones (ganwyd 1997), nofiwr Olympaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Arara

Dinas yn nhalaith Paraíba yng nghanolbarth Brasil yw **Arara**.

### Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Dinasoedd Brasil
Llyswyrny

Pentref bychan a chymuned ym Mro Morgannwg, Cymru, yw **Llyswyrny** (llurguniad Saesneg: *Llysworney*). Saif y pentref yng nghanol y sir, ar ffordd y B4268 hanner ffordd rhwng Y Bont-faen i'r gogledd-ddwyrain a Llandŵ i'r de-orllewin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Llandŵ

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Llandŵ** (Saesneg: *Llandow*). Saif y pentref yng nghanol y sir tua 15 milltir i'r de-orllewin o ddinas Caerdydd a thua tair milltir a hanner i'r gorllewin o'r Bont-faen.

Yn yr Ail Ryfel Byd roedd Llandŵ yn gartref i un o feysydd awyr y RAF. Heddiw mae rhan o'r hen wersyll yn faes rasio ceir. Ar 12 Mawrth 1950, digwyddodd y ddamwain awyr fwyaf difrifol yn hanes Cymru yn Llandŵ pan darodd awyren gyda nifer o gefnogwyr rygbi Cymru yn dychwelyd o gem yn Nulyn ar ei fwrdd y llawr wrth geisio glanio. Collodd 80 o bobl eu bywydau.

250px|bawd|dim|Cofeb Trychineb Awyr Llandŵ.

Bu'r Eisteddfod Genedlaethol Cymru yma yn 2012 - ar yr hen faes awyr yn Llandŵ.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Marcroes

Pentref yng nghymuned Sain Dunwyd, Bro Morgannwg, de Cymru, yw **Marcroes** (Saesneg: *Marcross*).

Gorwedd y pentref tua dwy filltir a hanner i'r gorllewin o Lanilltud Fawr a milltir i'r gogledd-orllewin o bentref Sain Dunwyd.

250px|bawd|dim|*Nash Point* ger Marcroes

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Llan-faes, Bro Morgannwg

:*Erthygl am y gymuned ym Mro Morgannwg yw hon. Am y pentref ym Môn gweler Llanfaes.*

Pentref gwledig a chymuned ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw **Llan-faes** (weithiau ceir y ffurf ansofonol **Llanmaes** hefyd, e.e. ar fapiau Saesneg).

Gorwedd y pentref yn rhandir deheuol Y Fro, tua milltir a hanner i'r gogledd-ddwyrain o Lanilltud Fawr ar y ffordd wledig sy'n cysylltu Llanilltud Fawr a'r Bont-faen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Pendeulwyn

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw **Pendeulwyn** (llurguniad Saesneg: *Pendoylan*). Saif  yng ngogledd y sir rhwng yr A48 a thraffordd yr M4, tua 7 milltir i'r gorllewin o ganol Caerdydd a thua 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Bont-faen. Y pentref agosaf yw Llanddunwyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Lleolir ysgol gynradd yn y pentref a reolir gan yr Eglwys yng Nghymru. Canolfan y pentref yw Eglwys Sant Cadog. Ceir hefyd gapel a neuadd y pentref.

Saif Castell Felin Isaf, sef hen domen a beili o'r Oesoedd Canol tua 2 kilometr i'r gogledd.

Gorwedd Castell Hensol o fewn y plwyf a godwyd i'r barnwr brenhinol David Jenkins (1582-1663). Fe'i hetifeddwyd gan William Talbot ac ychwanegwyd dwy adain yn 1735, ac maent ymhlith yr enghreifftiau cynharaf yng ngwledydd Prydain o adeiladu yn y dull neo-Gothig.

## Gwinllan
I'r gogledd o Bendeulwyn mae gwinllan mwyaf llwyddiannus Cymru, sef "Llannerch".

## Enwogion
* Y Barnwr David Jenkins (1582-1663).
* Charles Talbot, Baron 1af Talbot (1685-1737), a ddaeth yn Arglwydd Ganghellor yn 1733.
* Benjamin Hall (1778-1817), meistr gwaith dur.
* William Crawshay II (1788-1867), meistr Gwaith Haearn Cyfarthfa
* Rowland Fothergill (1794-1871).
* Tom Haines, gyrrwr ceir rasio.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Castell Hensol

Categori:Cymunedau Bro Morgannwg
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Llan-fair

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Llanfair (gwahaniaethu).*

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Llan-fair** (Saesneg: *St Mary Church''). Saif  yng nghanol y sir.

Gorwedd ar lan orllewinol Afon Ddawan tua 2 filltir i'r de o'r Bont-faen a hanner ffordd rhwng pentrefi Llandochau i'r gogledd a Trefflemin i'r de.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1964

Rhannwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1964  rhwng Cymru a'r Alban.

## Tabl Terfynol
1964
Categori:1964
Felipe III, brenin Sbaen

Brenin Sbaen o 14 Ebrill 1598 hyd ei farwolaeth oedd **Felipe III** (14 Ebrill 1578 - 31 Mawrth 1621). Roedd hefyd yn Frenin Portiwgal (fel **Filipe II**) am yr un cyfnod.

Roedd yn aelod o Dŷ Hapsbwrg. Fe'i ganwyd ym Madrid yn fab i Felipe II a'i bedwaredd wraig Anna o Awstria, merch yr Ymerawdwr Glân Rhufeinig Maximilian II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig a Maria o Awstria.

Yn 1599 priododd Felipe ei gyfnither Marged o Awstria, chwaer Ferdinand II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig.

Fe'i dilynwyd i'r orsedd gan ei fab Felipe IV.

## Gwragedd 
* Anna o Awstria (1599-1611)

## Plant 
* Ann o Awstria, brenhines Ffrainc (1601-1666)
* Felipe IV, brenin Sbaen (1605-1665)
* Maria Anna o Sbaen (1606-1646)
* Carlos, Tywysog Sbaen (1607-1632)
* Ferdinand, Tywysog Sbaen (1609-1641)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Brenhinoedd Sbaen
Categori:Genedigaethau 1578
Categori:Marwolaethau 1621
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1960

Rhannwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1960 gan Ffrainc a Lloegr.

## Tabl Terfynol
1960
Categori:1960
E. Meirion Roberts

[200px|bawd|Siaced lwch *[Ffarwel Weledig* gan Cynan (cynlluniwyd gan E. Meirion Roberts)]]

Arlunydd o Gymru oedd **E. Meirion Roberts** (1913–2000).

Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg y Bechgyn yn Y Bala. Daeth i amlygrwydd fel darlunydd a chynlluniwr siacedi llwch yn y 1940au. Ceir rhai cannoedd o enghreifftiau o'i ddawn mewn llyfrau plant Cymraeg o'r cyfnod hwnnw ymlaen. Cyfrannodd ddarluniau i sawl llyfr i oedolion yn y Gymraeg a'r Saesneg yn ogystal, e.e. siaced lwch y nofel fer *Ffarwel Weledig* gan Albert Evans-Jones (Cynan) a'r casgliad o ysgrifau ''Cyn Oeri'r Gwaed* gan Islwyn Ffowc Elis.

## Llyfryddiaeth 
John Gruffydd Jones a Robert Owen (gol.), *Darlun o Arlunydd: E. Meirion Roberts'' (Gwasg Gwynedd, 1995). ISBN 10-0860741192.

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Darlunwyr o Gymru
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl o Feirionnydd
Harold Lloyd

[bawd|upright|Portread gan [Alfred Cheney Johnston (1921)]]
bawd|upright|Hysbyseb (1919)

Cyfarwyddwr, actor a seren ffilm Americanaidd o dras Gymreig oedd **Harold Clayton Lloyd** (20 Ebrill 1893 – 8 Mawrth 1971). Mae'n fwyaf enwog am ei stynts mewn ffilmiau mud e.e. *Safety Last!* (1923) ble mae'n hongiad o gloc enfawr. Roedd  ei hen-daid a nain ar ochr ei dad, sef Stephen Lloyd (mab Stephen Lloyd a Catherine) o Bennsylvania. Ganwyd taid Harold, sef Stephen, hefyd ym Mhennsylvania, i dad a aned yng Nghymru. Ei Nain ar ochr ei dad, oedd Phoebe Jane Lloyd (merch John Lloyd a Jane Vaughn).

Cafodd ei eni yn Burchard, Nebraska, yn fab i J. Darsie "Foxy" Lloyd.  Priododd yr actores Mildred Davis yn 1923.

Actiodd wrth ochr Charlie Chaplin a Buster Keaton, yn un o actorion mwyaf poblogaidd ei gyfnod, ac roedd ei ddylanwad ar ffilmiau mud y cyfnod yn enfawr. Gwnaeth oddeutu 200 o ffilmiau comedi rhwng 1914 a 1947 ac efallai mai'r mwyaf poblogaidd oedd y cymeriad "Glasses" a chwaraeodd, 
cymeriad llwyddiannus, ymarferol a oedd a'i fus ar byls yr Unol Daleithiau yn y 1920au.

Er nad oedd ei ffilmiau mor llwyddiannus a rhai Chaplin yn fasnachol, roedd llawer mwy ohonynt yn dod allan o'i stabl. Ymddangosodd 12 ffilm lawn yn y 1920au, gyda dim ond 4 yn gan Chaplin. Roedd cyfanswm incwm ei ffilmiau hefyd yn uwch: $15.7 miliwn o'i gymharu â $10.5 m o incwm ffilmiau Chaplin.

## Ffilmiau
*''Grandma's Boy* (1922)
**Safety Last!* (1923)
**Why Worry?* (1923)
**Girl Shy* (1924)
**The Freshman* (1925)
**The Kid Brother* (1927)
**Speedy* (1928)
**Welcome Danger* (1929)
**Feet First* (1930)
**Movie Crazy* (1932)
**The Cat's-Paw* (1934)
**The Milky Way* (1936)
**The Sin of Harold Diddlebock'' (1947)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1971
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Nebraska
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Baner Tiwnisia

Ratio'r baner: 2:3]]
Baner o liw goch gyda chilgant a seren goch ar gefndir o gylch gwyn yn ei chanol yw cynllun **baner Tiwnisia** (Arabeg: **علم تونس**).

Nid yw wedi newid llawer ers iddi gael ei mabwysiadu am y tro cyntaf yn 1831 gan y *bey* Tiwnisiaidd Hassine I.  Mae'r cilgant a'r seren yn symbolau Islamaidd tradodiadol sy'n adlewyrchu'r ffaith fod Tiwnisia yn wlad Foslemaidd ers y 7g; maent yn arwyddo ffawd dda hefyd.  Cyflwynwyd y faner yn y cyfnod o reolaeth gan Ymerodraeth yr Otomaniaid ar y wlad, ac mae ei chynllun yn bur debyg i gynllun baner Twrci.  Ar ôl i Diwnisia ennill ei hannibyniaeth oddi ar Ffrainc yn 1956, mabwysiadwyd y faner Otomanaidd o newydd gyda dim ond y mymryn lleiaf o newidiadau. Heddiw fe'i gwelir yn hedfan ymhobman fel arwyddlun amlwg o'r wlad.

Tiwnisia
Categori:Tiwnisia
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1959

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1959 gan Ffrainc, eu buddugoliaeth gyntaf ar eu pennau eu hunain.

## Tabl Terfynol
1959
Categori:1959
Himat al Hima

**Himat al Hima** neu **Humat Al-Hima** (Arabeg حماة الحمى *Amddiffynwyr y Famwlad*) yw anthem genedlaethol Tiwnisia ers Tachwedd 1987.

Ysgrifennwyd y geiriau gan Mustafa Sadiq Al-Rafi'i ac Aboul-Qacem Echebbi. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Mohammed Abdelwahab.

## Geiriau 
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Cerddoriaeth Tiwnisia
Categori:Tiwnisia
Rhestr pobl drawsryweddol

Dyma **restr rannol o bobl drawsryweddol** enwog, gan gynnwys trawsrywiolion a chroeswisgwyr.

## Rhestr yn nhrefn yr wyddor
## Gweler hefyd
*Rhestr pobl hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Y gwyddoniadur hoyw, lesbiaidd, deurywiol, trawsryweddol a *queer*  – yn cynnwys cofnodion ar filoedd o bobl LHDTQ

Rhestr pobl drawsryweddol
Hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol
Trawsrywedd
Categori:Trawsrywedd
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1965

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1965  gan Gymru, a gollodd y cyfle i gyflawni'r Gamp Lawn pan gurwyd hwy gan Ffrainc yn y gêm olaf.

## Tabl Terfynol
1965
Categori:1965
Llan-gan, Bro Morgannwg

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Llan-gan (gwahaniaethu).''

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Llan-gan** (weithiau **Llangan** neu **Llanganna**). Saif yng ngorllewin y sir.

Gorwedd tua hanner ffordd rhwng Pen-y-bont ar Ogwr i'r gorllewin a'r Bont-faen i'r dwyrain. Y pentref agosaf yw Eglwys Fair y Mynydd, tua milltir i'r gogledd.

Ceir Croesau Llangan, sef croesau eglwysig wedi'i cofrestru gan Cadw yn eglwys y pentref.

bawd|dim|Croes yn Eglwys Sant Canna, gyda darlun cerfiedig o Grist arni

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion 
* David Jones (Llan-gan) offeiriad Eglwys Loegr  a Ficer y plwyf, oedd yn gefnogol i'r  Methodistaid Calfinaidd
* David Howell, (Llawdden) (1831 - 1903) offeiriad Eglwys Loegr a bardd

## Gweler hefyd
* Croes Eglwys y Santes Fair
* Llangan, Sir Gaerfyrddin

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
CET

Parth amser a ddefnyddir yng nghanolbarth Ewrop a rhannau o'r Môr Canoldir yw **CET** (talfyriad o *Central European Time*, 'Amser Canolbarth Ewrop'). Mae CET 1 awr ar flaen UTC. Yn yr haf mae'r gwledydd yn y parth CET yn defnyddio CEST (UTC +2).

## Gwledydd 
Mae'r gwledydd canlynol yn dilyn CET yn y gaeaf:
* Albania
* Yr Almaen
* Andorra
* Awstria
* Bosnia a Hertsegofina
* Croatia
* Denmarc
* Yr Eidal
* Y Fatican
* Ffrainc
* Gibraltar
* Gwlad Belg
* Gwlad Pwyl
* Hwngari
* Yr Iseldiroedd
* Liechtenstein
* Luxembourg
* Macedonia
* Malta
* Monaco
* Montenegro
* Norwy
* San Marino
* Sbaen (ac eithrio Yr Ynysoedd Dedwydd)
* Serbia
* Slofacia
* Slofenia
* Sweden
* Y Swistir
* Tiwnisia
* Tsiecia

Categori:Cylchfaoedd amser
Bizerte

Dinas a phorthladd yng ngogledd Tiwnisia ar lan y Môr Canoldir yw **Bizerte**. Gorwedd 66&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o'r brifddinas, Tiwnis, tua dwy filltir i'r de o'r Cap Blanc, pwynt mwyaf gogleddol cyfandir Affrica. Mae ganddi boblogaeth o tua 111,000. Bizerte yw prifddinas a chanolfan weinyddol talaith Bizerte.

Sefydlwyd dinas yno gan y Ffeniciaid yn yr 8g CC fel Hippo Zarytus, y mwyaf gogleddol o'u porthladdoedd, a chafodd ei datblygu eto dan reolaeth Carthago. Y Carthaginiaid oedd y cyntaf i gloddio camlas i gysylltu Llyn Bizerte, i'r de o'r ddinas, a'r môr. Agorwyd felly un o'r harbwrs gorau yn y Môr Canoldir sy'n dal i fod yn brysur heddiw. Cafodd Bizerte ei meddiannu yn ei thro gan y Rhufeiniaid, y Bysantiaid, yr Arabiaid (a newidiasant yr enw i *Bizerte*), y Sbaenwyr, yr Otomaniaid a'r Ffrancod. Dan yr Otomaniaid roedd Bizerte yn ganolfan i'r corsairs Mwslemaidd ac adeiladwyd tref newydd (*la ville nouvelle*) a phorthladd milwrol yno gan Ffrainc yn y 19eg ganrif. Oherywdd ei phwysigrwydd milwrol bu'r Ffrancod yn gyndyn iawn i ollwng eu gafael ar y ddinas a fu'r olaf i gael ei rhyddhau yn 1963, saith mlynedd ar ôl Rhyfel Annibyniaeth Tiwnisia, ar gost o fwy na fil o fywydau i'r Tiwnisiaid.

Heddiw mae'n ganolfan weinyddol a masnachol. Er bod y porthladd yn bwysig o hyd mae twristiaeth yn dechrau datblygu hefyd, er nad ar raddfa fawr eto. Prif atyniadau'r ddinas yw'r hen harbwr, y kasbah a medina gerllaw, a thraethau'r gogledd.

250px|bawd|dim|Canol Bizerte
250px|bawd|dim|Hen harbwr Bizerte

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Bizerte
Diwylliant Tiwnisia

[200px|bawd|de|Y Theatr Ddinesig, [Tiwnis]]
Adlewyrcha **diwylliant Tiwnisia** hanes hir y wlad ei hun. Y prif ddylanwadau yw diwylliant yr Arabiaid, yr iaith Arabeg ac Islam, a ddaethant i'r wlad yn y 7g OC. Ond cyn hynny roedd Tiwnisia yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig a'r Ymerodraeth Fysantaidd ac mae diwylliant Lladinaidd a Groegaidd y Môr Canoldir wedi gadael ei ôl ar y wlad hefyd. Yn sylfaen i'r holl ddylanwadau allanol hyn, gan gynnwys diwylliant Ymerodraeth yr Otomaniaid a'r byd Ffrangeg a ddaeth yn ddiweddarach, ceir gwreiddiau diwylliant Tiwnisia yn niwylliant y Berberiaid brodorol ac etifeddiaeth gyfoethog diwylliant Carthago yn yr Henfyd. Elfen ddylanwadol arall, yn enwedig ym mhensaernïaeth a cherddoriaeth y wlad, yw etifeddiaeth y Morisgiaid a ffoes i Diwnisia o Al-Andalus (de Sbaen).

 yn symbol a welir ymhob man]]
Heddiw mae Tiwnisia yn wlad ddwyieithog gyda dwy iaith swyddogol, sef Arabeg a Ffrangeg. Arabeg yw mamiaith pawb bron ond mae Ffrangeg yn cael ei siarad yn dda gan bobl sydd wedi derbyn addysg. Defnyddir Ffrangeg i gyd ag Arabeg mewn sefydliadau addysg uwch. Ceir rhaglenni Ffrangeg ar y teledu ac mae radio yn yr iaith yn gwasanaethu'r wlad o Diwnis. Cyhoeddir sawl papur newydd a chylchgrawn Ffrangeg yn ogystal. Mae gan Tiwnisia lenyddiaeth fywiog yn yr iaith Ffrangeg hefyd. Mewn rhannau o'r de a'r dwyrain ceir ychydig o siaradwyr yr iaith Berber o hyd.

Mae hanes llenyddiaeth Tiwnisia yn gyfoethog. Llenyddiaeth Ffrangeg yw'r diweddaraf i ymuno â'i ffrwd. Cyn hynny roedd gan y wlad lenorion yn yr iaith Ffeniceg a'r iaith Ladin. Cynhyrchodd y wlad llenorion enwog fel Terens, Apuleius a Sant Awstin yn ystod y cyfnod clasurol. Arabeg yw iaith bwysicaf hanes llenyddiaeth Tiwnisia, wrth gwrs, ac yn cynnwys yn ei datblygiad ffigurau fel yr hanesydd enwog Ibn Khaldun. Y llenor diweddar mwyaf dylanwadol oedd Chebbi.

O ran crefydd, mae 99% o'r boblogaeth yn Fwslemiaid ond ceir rhai Cristnogion hefyd, yn arbennig yn nhrefi'r gogledd. Ar un adeg bu gan y wlad boblogaeth bur sylweddol o Iddewon, yn arbennig yn y brifddinas ac yn Djerba, ond ymudodd y mwyafrif ohonynt yn sgîl sefydlu Israel.
Cap Blanc

Y **Cap Blanc** (Arabeg: الرأس الأبيض ''Ra's al-Abiad*, sef "Y Penrhyn Gwyn"; enw amgen: *Ras ben Sakka'') yw pwynt mwyaf gogleddol cyfandir Affrica. Fe'i lleolir ar lan y Môr Canoldir yng ngogledd Tiwnisia, ar gyrion dinas Bizerte, tua 78&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Diwnis, prifddinas y wlad.

Gorwedd y Cap Blanc tua 10&nbsp;km i'r gogledd o ganol dinas Bizerte, ar ran o'r arfordir sydd wedi ei datblygu ar gyfer twristiaeth ers rhai degawdau fel y *Corniche* (math o rodfa môr). Caiff yr enw Cap Blanc am fod ei greigiau o liw gwyn.

## Gweler hefyd
*Cap Bon
*Penrhyn Gobaith Da

Categori:Arfordiroedd Tiwnisia
Categori:Pentiroedd
Categori:Talaith Bizerte
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1968

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1968  gan Ffrainc, a gyflawnodd y Gamp Lawn am y tro cyntaf yn eu hanes.

## Tabl Terfynol
1968
Categori:1968
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1955

Rhannwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1955 rhwng Cymru a Ffrainc.

## Tabl Terfynol
1955
Categori:1955
Huw Bennett

Chwaraewr Rygbi'r Undeb dros dîm rhanbarthol y Gweilch a Chymru yw **Huw Bennett** (ganed 11 Mehefin 1983). Mae'n chwarae fel bachwr.

Ganed ef yng Nglynebwy. Chwaraeodd dros Gymru ar lefel dan 19 a dan 21, a chwaraeodd ei gêm gyntaf dros y tîm cenedlaethol yn 2003, yn erbyn Iwerddon.

Ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008, roedd cystadleuaeth rhyngddo ef a Matthew Rees am safle'r bachwr. Dechreuodd Bennett mewn pedair gêm pan enillwyd y Gamp Lawn.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Pobl o Lynebwy
Mark Jones

Gallai **Mark Jones** gyfeirio at:

* Mark Jones (1933–1958) pêl-droediwr Seisnig
* Mark Jones, (1965-2025) chwaraewr rygbi Cymreig, wythwr
* Mark Jones, (ganed 1979) chwaraewr rygbi Cymreig, asgellwr
* Mark Jones (ganed 1983) pêl-droediwr Cymreig
Matthew Rees

Chwaraewr rygbi'r undeb dros dîm rhanbarthol Scarlets Llanelli a Chymru yw **Matthew Rees** (ganed 9 Rhagfyr 1980). Mae'n chwarae fel bachwr.

Ganed ef yng Nhonyrefail. Chwaraeodd dros Gwlb Rygbi Pontypridd a phan ddechreuodd rygbi rhanbarthol symudodd i'r Rhyfelwyr Celtaidd. Wedi i'r Rhyfelwyr gael eu dirwyn i ben, symudodd i'r Scarlets.

Ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008, roedd cystadleuaeth rhyngddo ef a Huw Bennett am safle'r bachwr. Dechreuodd Rees yn y gêm yn erbyn yr Eidal.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Pobl o Donyrefail
Categori:Sgarlets Llanelli
Rob Howley

Hyfforddwr a chyn-chwaraewr Rygbi'r Undeb yw **Robert Howley** (ganed 13 Hydref 1970). Roedd yn hyfforddwr ymosodol i Dîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru rhwng Rhagfyr 2023 a Chwefror 2025.

Ganed ef ym Mhen-y-bont ar Ogwr, a bu'n chwarae i Ben-y-bont ar Ogwr, Clwb Rygbi Caerdydd a Wasps. Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn 1996 yn erbyn Lloegr. Enillodd 59 cap dros Gymru fel mewnwr, 22 ohonynt fel capten. Chwaraeodd mewn pedair gêm yng Nghwpan Rygbi'r Byd yn 1999.

Dewiswyd ef ar gyfer taith y Llewod i Dde Affrica yn 1997, ond cafodd ei anafu. Aeth ar daith i Awstralia gyda'r Llewod yn 2001, a chwaraeodd mewn dwy gêm brawf cyn cael ei anafu eto. Ymddeolodd fel chwaraewr yn 2004.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynteg
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1954

Rhannwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1954 rhwng Cymru, Lloegr a Ffrainc. Hwn oedd y tro cyntaf i Ffrainc gael rhan o'r bencampwriaeth.

## Tabl Terfynol
Categori:1954
1954
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1952

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1952 gan  Gymru, a gyflawnodd y Gamp Lawn.

## Tabl Terfynol
Categori:1952
1952
Bizerte (talaith)

Un o 24 talaith Tiwnisia yw **Talaith Bizerte** (Arabeg: ولاية بنزرت *Wilayat Binzart*). Fe'i lleolir yng ngogledd Tiwnisia ar lan y Môr Canoldir. Mae ganddi arwynebedd o 3,685&nbsp;km² a phoblogaeth o 524,000 (cyfrifiad 2004). Bizerte yw prifddinas y dalaith.

Gorwedd Cap Blanc, pwynt mwyaf gogleddol cyfandir Affrica, yn y dalith, ger Bizerte.

## Dinasoedd a threfi
* Aousja
* **Bizerte**
* El Alia
* Ghar El Melh
* Mateur
* Menzel Bourguiba
* Menzel Jemil
* Menzel Abderrahmane
* Metline
* Raf Raf
* Ras Jebel
* Sejenane
* Tinja


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1947

Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1947 oedd y cyntaf wedi'r Ail Ryfel Byd. Rhannwyd y bencampwriaeth rhwng  Cymru a Lloegr.

## Tabl Terfynol
Categori:1947
1947
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1957

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1957 gan Lloegr, a gyflawnodd y Gamp Lawn.

## Tabl Terfynol
1957
Categori:1957
Kenneth Kaunda

Arlywydd Sambia rhwng 1964 a 1991 oedd **Kenneth David Kaunda** (28 Ebrill 1924 &ndash; 17 Mehefin 2021).

Cafodd ei eni yn Chinsali, Northern Rhodesia (wedyn Sambia), yn fab i'r Parch David Kaunda o Malawi, a'i wraig. Hi oedd un o'r menywod cyntaf yn y wlad i ddod yn athrawes. Cafodd Kenneth ei addysg ym Mhrifysgol Rusangu. Bu'n gweithio fel athro tan 1951, pan aeth ef i wleidyddiaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Arlywyddion Sambia
Categori:Gwleidyddion o Sambia
Breudeth

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Breudeth** (Saesneg: *Brawdy*). Fe'i lleolir ger arfordir gorllewinol y sir ar Fae Sain Ffraid. 

Mae'r gymuned yn cynnwys maes awyr y Llu Awyr Brenhinol, a phentrefi Llan-lwy a Trefgarn Owen. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 611.

Dyddia eglwys y pentref, a gysegrwyd i Dewi Sant, o'r 12g yn wreiddiol. Ceir pedair carreg gydag arysgrifau yn dyddio o'r 6g tu mewn iddi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion 
* James Evan (Carneinion) (1814–1842), pregethwr ac awdur.

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Mark Jones (chwaraewr rygbi, ganed 1979)

Chwaraewr rygbi'r undeb dros dîm rhanbarthol Scarlets Llanelli a Chymru oedd **Mark Anthony Jones ** (ganed 7 Tachwedd 1979). Bu'n chwarae fel asgellwr tan iddo ymddeol o'r gêm yn 2010.

Ganed ef yn Llanfair-ym-Muallt, Powys. Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn Lloegr yn 2001.

Ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008, chwaraeodd yn y gêm gyntaf yn erbyn Lloegr, ond yna collodd ei le yn y tîm Dychwelodd ar gyfer y gêm olaf yn erbyn Ffrainc.

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Lanfair-ym-Muallt
Categori:Sgarlets Llanelli
Polydore Vergil

Hanesydd o'r Eidal fu'n byw yn Lloegr oedd **Polydore Vergil** neu **Virgil** (c. 1470 – 18 Ebrill 1555). Mae ei waith yn ffynhonnell bwysig i gyfnod y Tuduriaid.

Ganed Polydore yn Urbino, a dywedir iddo gael ei addysgu yn  Bologna. Credir ei fod yng ngwasanaeth Guido Ubaldo, Dug Urbino, cyn 1498. Bu'n siambrlen i'r Pab Alecsander VI am gyfnod, yna daeth i Loegr yn 1501 fel dirpry gasglydd Ceiniogau Sant Pedr. Ar gais y brenin  Harri VII, dechreuodd weithio ar ei *Historia Anglica* ("Hanes Lloegr"); ni chafodd y gwaith yma ei gwblhau hyd Awst 1533 a'i gyhoeddi yn 1534. Daeth yn archddiacon Wells yn 1508. Yn 1515, carcharwyd ef am gyfnod wedi iddo feirniadu'r Cardinal Thomas Wolsey. Dychwelodd i Urbino tua diwedd 1551, a bu farw yno.

Yn ei *Historia Anglica*, taflodd amheuaeth ar wirionedd hanesion Sieffre o Fynwy, yn cynnwys yr hanesion am Arthur, a bu llawer o ddadlau, gyda John Leland yn cyhoeddi ei *Defensso Gallofridi* ac *Assertio Incomparabilis Arturii* i amddiffyn Sieffre.

## Gweithiau
**Liber Proverbiorum* (1498)
**De Inventoribus Rerum* (1499)
**Gildas* (1525)
**Liber de Prodigiis* (1526)
**Historia Anglica*

Categori:Genedigaethau'r 1470au
Categori:Marwolaethau 1555
Categori:Llenorion o'r Eidal
Categori:Llenorion Lladin o'r Eidal
Categori:Hanesyddion o'r Eidal
Rhedyw

Sant o Gymru cynnar a gysylltir â Llanllyfni, Gwynedd, yw **Rhedyw** (Lladin *Redicus*) (bl. tua dechrau'r 5g efallai).

## Hanes a thraddodiad
Ychydig a wyddys amdano. Cysegir eglwys Llanllyfni iddo. Dywedir i'r eglwys gyntaf ar y safle gael ei sefydlu yn y bedwaredd ganrif. Mae traddodiad i Redyw gael ei eni yn Arfon a dod yn swyddog pwysig yn eglwys Augustodunum (Autun heddiw) yng Ngâl.

## Llanllyfni
Ei ŵyl Mabsant yw'r 6 Gorffennaf, pan gynhelir Gŵyl Rhedyw yn Llanllyfni bob blwyddyn.

Ceir Ffynnon Rhedyw ger yr eglwys, a ddefnyddid ar gyfer bedyddio. Hefyd ceir megalith Eisteddfa Rhedyw ar Fynydd Llanllyfni.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1950

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1950 gan  Gymru, a gyflawnodd y Gamp Lawn.

## Tabl Terfynol
Categori:1950
1950
Beddargraff

Ysgrifen ar gofadail neu fedd i goffhau'r ymadawedig yw **beddargraff** neu **epitaph**.

Gall beddargraffau fod yn llenyddiaeth uchel. Un o gerddi enwocaf y bardd Simonides oedd ei epitaph i'r Groegiaid a syrthiasai ym Mrwydr Marathon. Fe roddwyd ar feddrod y rhyfelwyr ym Marathon:

:Ελλήνων προμαχούντες Αθηναίοι Μαραθώνι
:χρυσοφόρων Μήδων εστόρεσαν δύναμιν
:(Yr Atheniaid, amddiffynwyr y Groegiaid, ym Marathon
:a ddinistriodd rym y Mediaid eurwisg)

Yng Nghymru un o'r hoff ffurfiau llenyddol ar gyfer beddargraffau yw'r englyn coffa.

Categori:Ysgrifennu
Categori:Llenyddiaeth
Categori:Marwolaeth
Trefedigaeth

Gwlad neu diriogaeth sydd wedi cael ei gwladychu gan wlad arall a dod dan sofraniaeth y wlad honno yw **trefedigaeth**. Gan amlaf mae trefedigaethau yn rhan o ymerodraeth, e.e. bu India yn drefedigaeth Brydeinig ac yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig.

## Gweler hefyd
* Datrefedigaethu
* Imperialaeth

Categori:Rhaniadau gweinyddol yn ôl math

Categori:Trefedigaethrwydd
Cagliari

Dinas a chymuned (*comune*) ar ynys Sardinia, yr Eidal, yw **Cagliari**, sy'n brifddinas yr ynys. Saif yn Ninas Fetropolitan Cagliari yn ne-ddwyrain yr ynys. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 149,883.

Sefydlwyd y ddinas tua'r 7fed ganrif CC dan yr enw Karalis. Roedd yn un o nifer o drefedigaethau Ffenicaidd a sefydlwyd ar ynys Sardinia yn y cyfnod yma. Dywedir i Karalis gael ei sefydlu o ddinas Carthago.

bawd|595px|canol|Cagliari, panorama

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Sardinia
Categori:Dinas Fetropolitan Cagliari
Categori:Porthladdoedd yr Eidal
John Donne

*Gweler hefyd John Dwnn*

Bardd o Loegr sy'n adnabyddus am ei gerddi Metaffisegol oedd **John Donne** (22 Ionawr 1572 – 31 Mawrth 1631).

Cafodd ei eni yn Llundain, yn fab i'r Cymro John Donne a'i wraig Elizabeth (merch y dramodydd John Heywood).  Priododd Anne More yn 1601.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
* *Poems* (1633)

### Arall
* ''Devotions Upon Emergent Occasions and Death's Duel* (1624)
* *Six Sermons* (1634)
* *Fifty Sermons* (1649)
* *Paradoxes, Problemes, Essayes, Characters* (1652)
* *Essayes in Divinity* (1651)
* *Sermons Never Before Published'' (1661)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1572
Categori:Marwolaethau 1631
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Anglicanaidd o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirdd serch o Loegr
Categori:Epigramwyr o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Sonedwyr Saesneg o Loegr
Neil Aspinall

Ffrind Paul McCartney a George Harrison oedd **Neil Aspinall** (13 Hydref 1942 – 24 Mawrth 2008).

Cafodd ei eni ym Mhrestatyn.  Cynorthwywr a chyfrifydd y Beatles oedd ef.

Categori:Genedigaethau 1942
Marwolaethau 2008
Categori:Pobl o Lerpwl
Sardinia

bawd|220px|Baner Sardinia

Yr ail fwyaf o'r ynysoedd yn y Môr Canoldir a rhanbarth yr Eidal yw **Sardinia** (Sardeg: *Sardigna* [sarˈdinja], Eidaleg: *Sardegna* [sarˈdeɲɲa]). Mae ganddi statws rhanbarth ymreolaethol o fewn yr Eidal. Cagliari yw'r brifddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 1,639,362.

Mae gan yr ynys arwynebedd o 24,090&nbsp;km²; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Saif ger arfordir gorllewinol yr Eidal, i'r de o Ynys Cors.

bawd|canol|220px|Lleoliad Sardinia yn yr Eidal

Rhennir y rhanbarth yn bum talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

* Cagliari
* De Sardinia (Carbonia yw'r ganolfan weinyddol.)
* Nuoro
* Oristano
* Sassari

bawd|220px|canol|Taleithiau Sardinia,("Sud Sardegna" = De Sardinia)

Tua 1500 CC, galwyd yr ynys yn *Hyknusa* (Lladin: "Ichnusa") gan y Mycenaeaid, efallai yn golygu ynys (*nusa*) yr Hyksos, oedd newydd gael eu gyrru o'r Aifft. Cafodd ei henw presennol o enw'r Shardana, un arall o'r bobloedd a ymosododd ar yr Aifft, ond a orchfygwyd gan Ramesses III tua 1180 CC).

Yn wleidyddol, mae'n rhan o'r Eidal gyda mesur o hunanlywodraeth. Cydnabyddir pobl Sardinia gan lywodraeth yr Eidal fel "popolo", sef pobl ar wahân. Mae'n un o ddau ranbarth o'r Eidal sydd a'r statws yma; y llall yw Veneto. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 1,655,677. Y brifddinas yw Cagliari. Mae 'Parth Glas' yn ardal ddemograffig a/neu ddaearyddol yn y byd lle mae llawer o bobl yn byw bywydau hir. Cofnodir Sardinia ymhlith yr uchaf (yn enwedig talaith Nuoro ac Ogliastra). Gwelwyd yma ardal o hirhoedledd uchel iawn mewn pentrefi mynyddig lle y mae'r dynion yn cyrraedd eu 100 ar gyfradd uchel iawn.

Mae gan yr ynys draddodiad cerddorol cryf, a cheir yno iaith gynhenid, Sardeg.
dim|bawd|Arwydd yn gwahardd ymsmygu, mewn Sardeg ac Eidaleg

## Cyfeiriadau
Categori:Rhanbarthau'r Eidal

Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Categori:Ynysoedd yr Eidal
Jean Sibelius

bawd|dde|Jean Sibelius yn 1913

Cyfansoddwr o'r Ffindir oedd **Johan Julius Christian** "**Jean**" / "**Janne**" **Sibelius** (8 Rhagfyr 1865 - 20 Medi 1957).

Cafodd ei eni yn Hämeenlinna, y Ffindir. Priododd Aino Järnefelt (merch y milwr August Aleksander Järnefelt) yn 1892.

Ymysg ei weithiau cerddorol mae Ffinlandia. Yn y Gymraeg defnyddir yr emyn dôn *Ffinlandia* fel cyfeiliant i emyn gwladgarol Lewis Valentine ''Gweddi Dros Gymru (Dros Gymru'n Gwlad)*.

## Gweithiau cerddorol 
* *Kullervo*, Op.7 (1892)
* *En Saga*, Op.9 (1892)
* *Karelia* (agorawd), Op.10 (1893)
* *Karelia Suite*, Op.11 (1893)
* *Rakastava* (*Y gariad*), Op.14 (1893/1911)
* *Lemminkäinen Suite* (yn cynnwys *Yr Alarch Tuonela*)
* *Skogsrået*, Op.15 (1894)
* *Vårsång*, Op.16 (1894)
* *Kung Kristian (Brenin Cristian)*, Op.27 (1898)
* *Sandels*, Op.28 (1898)
* *Ffinlandia*, Op.26 (1899)
* *Snöfrid*, Op.29 (1899)
* *Tulen synty* (*Dechrau Tân*), Op.32 (1902)
* Symffoni rhif 1, Op.39 (1899/1900)
* Symffoni rhif 2, Op.43 (1902)
* Concerto i Feiolin, Op.47 (1903/1905)
* *Kuolema*, Op.44 (1904/1906)
* *Dawns Intermezzo*, Op.45/2 (1904/1907)
* *Pelléas et Mélisande*, Op.46 (1905)
* *Pohjolan tytär* (*Merch Pohjola*), Op.49 (1906)
* Symffoni rhif 3, Op.52 (1907)
* *Svanevit* (*Alarch-gwyn*), Op.54 (1908)
* *Nightride and Sunrise*, Op.55 (1909)
* *Dryadi*, Op.45/1 (1910)
* Symffoni rhif 4 yn A leiaf, Op.63 (1911)
* *Dau Nosganeuon*, Op.69 (1912)
* *Y Bardd*, Op.64 (1913/1914)
* *Ilmatar*, Op.70 (1913)
* *Aallottaret'' ('Yr Oceanides*), Op.73 (1914)
* Symffoni rhif 5, Op.82 (1915)
* *Oma Maa* (*Ein Gwlad*), Op.92 (1918)
* *Jordens sång* (*Cân y Ddaear*), Op.93 (1919)
* Symffoni rhif 6, Op.104 (1923)
* Symffoni rhif 7, Op.105 (1924)
* *Stormen* (*Y Storm*), Op.109 (1925)
* *Väinön virsi* (*Cân Väinö*), Op.110 (1926)
* *Tapiola*, Op.112 (1926)
* *Andante Festivo'' (1925/1930)

Categori:Cerddorion o'r Ffindir
Categori:Cyfansoddwyr
Categori:Genedigaethau 1865
Categori:Marwolaethau 1957
Iliad

bawd|Achiles gyda chorff Hector: engrafiad gan Johann Balthasar Probst (1673-1748)

Un o'r ddwy gerdd fawr a briodolir i'r bardd Groeg Homeros ydy'r ***Iliad*** (Groeg Ιλιάδα). Y llall ydy'r Odyseia.

## Braslun o'r cynllun
Yn yr *Iliad*, ceir rhan o hanes Rhyfel Caerdroea, a achoswyd pan gafodd Elen, gwraig hardd Menelaos brenin Sparta, ei hudo gan yr arwr Paris a'i chymryd i Gaerdroea.

Mae byddin Roegaidd dan arweiniad Agamemnon hwylio o Wlad Roeg ac yn gwarchae ar ddinas Caerdroea, ar affordir gogledd-orllewin Anatolia. Y mwyaf nerthol o arwyr y Groegiaid yw Achiles, sy'n fab i'r dduwies Thetis. Pan oedd yn faban, roedd Thetis wedi ei ymdrochi yn afon Styx fel na ellid ei niweidio gan unrhyw arf; heblaw ar ei sawdl, lle roedd hi'n gafael ynddo. Ymysg arwyr eraill y Groegiaid mae Aias ac Odysseus. Prif arwr Caerdroea yw Hector, mab y brenin Priam.

bawd|300px|Llinellau cyntaf yr *Iliad*
Llinellau cyntaf yr *Iliad* yw:

Cenwch, dduwies, am ddicter Achiles mab Pelews, 
a ddaeth â chystuddiau dirifedi i'r Achaeaid.

## Llyfryddiaeth
Troswyd rhannau o'r *Iliad* i'r Gymraeg gan R. Morris Lewis:
*R. Morris Lewis, *Iliad Homer*, gyda rhagymadrodd a nodiadau gan T. Gwynn Jones (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1928)

## Cyfeiriadau

Categori:Barddoniaeth Groeg yr Henfyd
Categori:Barddoniaeth ryfel
Categori:Mytholeg Roeg
Ramzi Yousef

Terfysgwr Coweitaidd o linach gymysg Pacistanaidd a Phalesteinaidd sy'n enwocaf am ei ran mewn cynllunio ymosodiad ar Ganolfan Masnach y Byd yn 1993 yw **Ramzi Ahmed Yousef** neu **Ramzi Mohammed Yousef** (Arabeg: رمزي يوسف‎). Fe'i arestiwyd yn Islamabad yn 1995 a'i estraddodi i'r Unol Daleithiau, lle gafodd ei roi ar brawf yn Ninas Efrog Newydd a'i ddyfarnu'n euog, ynghŷd â dau o'i gyd-gynllwynwyr, o gynllunio Cynllwyn Bojinka. Dywedodd Yousef, "rydw i'n derfysgwr, ac yn falch o hynny cyn belled â'i bod yn erbyn llywodraeth yr Unol Daleithiau". Cafodd ei ddedfrydu i garchar am oes heb barôl. Khalid Shaikh Mohammed, aelod hŷn o al-Qaeda sydd hefyd dan warchodaeth yr Unol Daleithiau, yw ewythr Yousef.

Mae Yousef bellach yn honni ei fod wedi troi'n Gristion.

## Nodiadau
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Al-Qaeda
Categori:Arabiaid
Categori:Cyn-Fwslimiaid
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o derfysgaeth
Franz Schubert

Cyfansoddwr o Awstria oedd **Franz Peter Schubert** (31 Ionawr 1797 – 19 Tachwedd 1828).

Ganed Schubert yn Himmelpfortgrund, gerllaw Fienna, y trydydd ar ddeg o un ar bymtheg o blant. Roedd eisoes yn cael gwersi cerddoriaeth gan ei dad, Franz Theodor Schubert, pan oedd yn chwech oed. Ym mis Hydref 1808, daeth yn aelod o'r côr yn Hofkapelle Fienna. Ceir y dyddiad 8 Ebrill - 1 Mai 1810 ar un o'i gyfansoddiadau cynnar.

Bu'n athro cynorthwyol am gyfnod, ond fel arall nid oedd ganddo ffynhonnell ddibynadwy o arian. Bu yn Hwngari am gyfnod yn 1818 gweithio fel athro cerddorol i deulu Esterházy. Dim ond wedi ei farwolaeth y daeth ei gerddoriaeth yn wirioneddol boblogaidd, ond perfformiwyd dwy opera o'i waith yn 1820 a chafodd lwyddiant gyda chyhoeddi Opus 1–7 a 10–12 yn 1821/2. Erbyn hyn roedd ei iechyd yn dirywio. Bu farw ar 19 Tachwedd 1828 () wedi pythefnos o dwymyn. Claddwyd ef yn mynwent Währinger, Fienna, heb fod ymhell o fedd Ludwig van Beethoven.

Roedd e'n chwarae'r ffidil, fiola a piano.

## Gweithiau 
### Lieder (Caneuon) 
* Tua 600 o *Lieder*, yn cynnwys:
** y cylchoedd *Die schöne Müllerin* a *Winterreise* (i eiriau gan Wilhelm Müller)
** y cylch *Schwanengesang*
** y cylch *Fräulein vom See* (i eiriau Walter Scott yn "The Lady of the Lake").
** *Im Abendrot*, *Erlkönig*, *Der Fischer*, *Die Forelle*, *Das Lied im Grünen*, *Heidenröslein*, *Gesänge des Harfners* (3-teilig), *Der Jüngling am Bach*, *An den Mond* (6 Versionen), *Der Schatzgräber*, *Der Tod und das Mädchen*, *Der Wanderer*, *Wanderer an den Mond*, *Zügenglöcklein*.

### Gweithiau i gerddorfa 
#### Simphoniau 
* Symffoni rhif 1, D fwyaf, D 82
* Symffoni rhif 2, Bb fwyaf, D 125
* Symffoni rhif 3, D fwyaf, D 200
* Symffoni rhif 4, C leiaf, D 417 "Drasig"
* Symffoni rhif 5, Bb fwyaf, D 485
* Symffoni rhif 6, C fwyaf, D 589
* Symffoni (anghyflawn), D fwyaf, D 615
* Symffoni (anghyflawn), D fwyaf, D 708a
* Symffoni (anghyflawn), E fwyaf, D 729
* Symffoni rhif 7 (anghyflawn), B leiaf, D 759, "Anorffenedig"
* Symffoni (anghyflawn), D fwyaf, D 936a
* Symffoni rhif 9, C fwyaf, D 944, "Fawr"

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr y 19eg ganrif o Awstria
Categori:Genedigaethau 1797
Categori:Marwolaethau 1828
Categori:Pobl o Fienna
Categori:Fiolyddion
Categori:Feiolinwyr
Categori:Pianyddion
Golda Meir

**Golda Meir**, (Hebraeg:גולדה מאיר), ganed **Golda Mabovitch** (3 Mai 1898 – 8 Rhagfyr 1978), a adwaenid fel **Golda Myerson** rhwng 1917 a 1956, oedd pedwerydd prif weinidog Israel.

Ganed hi fel Golda Mabovitch yn Kiev yn Wcráin; roedd ei thad yn saer. Ymfudodd y teulu i Milwaukee, Wisconsin, pan oedd yn ieuanc, ac addysgwyd hi yno. Priododd Morris Myerson yn 1917. Ymfudasant i Balesteina yn 1921, ac ymuno â kibbutz. Daeth yn flaenllaw mewn gwleidyddiaeth, ac ymhen amser gwahanodd oddi wrth Morris, er na ysgarwyd hwy.

Wedi i Israel ddod yn annibynnol, apwyntiwyd hi'n llysgennad i'r Undeb Sofietaidd yn 1948, ac yn 1949 etholwyd hi i'r senedd, y Knesset. Yn 1956 daeth yn Weinidog dros faterion Tramor yn llywodraeth David Ben-Gurion. Wedi marwolaeth annisgwyl Levi Eshkol ar 26 Chwefror 1969, daeth yn Brif Weinidog. Hi oedd y wraig gyntaf i fod yn brif weinidog Israel, a dim ond y drydedd yn y byd i ddal y swydd. Yr unig ddwy o'i blaen oedd Sirimavo Bandaranaike o Sri Lanca ac Indira Gandhi o India.

Yn ystod ei chyfnod hi fel Prif Weinidog y bu Rhyfel Yom Kippur. Er i Israel ennill y rhyfel yn y diwedd, roedd beirniadaeth nad oedd y wlad wedi bod yn barod pan ddechreuodd y rhyfel. Ymddiswyddodd ar 11 Ebrill 1974. Bu farw o gancr yn Jeriwsalem yn 80 oed yn 1978.

Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Iddewon
Categori:Pobl o Kyiv
Categori:Prif Weinidogion Israel
Categori:Ymfudwyr o Ymerodraeth Rwsia i'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o'r Unol Daleithiau i Balesteina dan Fandad
Sofia Rotaru

Cantores poblogaidd o Wcráin yw **Sofja Rotar** neu **Sofia Rotaru** (ganwyd 7 Awst 1947).

## Disgograffi
**Sofia Rotaru* (1972)
**Only For You* (1980)
**Lavanda* (1987)
**Heart of Gold* (1988)

## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o Wcráin
Categori:Cantorion benywaidd yr 21ain ganrif o Wcráin
Categori:Cantorion gwerin o Wcráin
Categori:Cantorion pop o Wcráin
Categori:Cantorion Rwmaneg o Wcráin
Categori:Cantorion Rwseg o Wcráin
Categori:Cantorion Wcreineg o Wcráin
Categori:Cantorion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Merched a aned yn y 1940au
Wiliam II

Ceir sawl **Wiliam II**:

*Wiliam II, brenin Lloegr
*Wiliam III, brenin Lloegr (**Wiliam II, brenin yr Alban**)
*Wiliam II, brenin yr Iseldiroedd
*Wiliam II, ymerawdwr yr Almaen
Wilhelm II, ymerawdwr yr Almaen

Ymerawdwr neu *Kaiser* yr Almaen rhwng 15 Mehefin 1888 a 9 Tachwedd 1918 oedd **Wilhelm II** (27 Ionawr 1859 – 4 Mehefin 1941).

Fe'i ganwyd **Friedrich Wilhelm Viktor Albert von Preußen** ym Merlin, mab Friedrich III, ymerawdwr yr Almaen, a'i wraig Victoria (merch Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig).

Roedd yn hoff o ymweld â Kronberg im Taunus.

## Gwragedd
*Augusta Viktoria o Schleswig-Holstein (1881–1921)
*Hermine Reuss (o 1922 hyd ei farwolaeth)

## Plant
# Y Tywysog Wilhelm (1882–1951)
# Y Tywysog Eitel Friedrich (1883–1942)
# Y Tywysog Adalbert (1884–1948)
# Y Tywysog August Wilhelm (1887–1949)
# Y Tywysog Oskar (1888–1958)
# Y Tywysog Joachim (1890–1920)
# Y Dywysoges Viktoria Luise (1887–1953)

Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Pobl fu farw o emboledd ysgyfeiniol
Categori:Ymerodron yr Almaen
Raffaello Sanzio

Arlunydd a phensaer Eidalaidd oedd **Raffaello Sanzio**, weithiau **Raffaello Santi**, a adwaenir fel rheol fel **Raffael** (28 Mawrth neu 6 Ebrill 1483 – 6 Ebrill, 1520). Ystyrir ef, gyda Michelangelo a Leonardo da Vinci, yn un o'r triawd o feistri o'r cyfnod yma yn yr Eidal. Er iddo farw yn gynharol ieuanc, yn 37 oed, roedd yn arlunydd cynhyrchiol iawn, ac mae llawer o'i waith wedi ei gadw, yn enwedig yn y Fatican.

Ganed ef yn Urbino yng nghanolbarth yr Eidal. Roedd ei dad, Giovanni Santi, yn arlunydd i Ddug Urbino. Bu farw ei fam, Màgia, yn 1491, a'i dad yn 1494. Rhwng 1504 a 1508 bu'n astudio a gweithio yn Fflorens, cyn treulio ei ddeuddeg mlynedd olaf yn Rhufain, lle bu'n gweithio i ddau Bab.

Delwedd:CrocefissioneRaffaello.jpg|*Croeshoeliad Gavari* (1502–1503) 
Delwedd:Raffaello - Spozalizio - Web Gallery of Art.jpg|*Priodas y Forwyn Fair* (*Lo Sposalizio*)
Delwedd:Raphael - Saint George Fighting the Dragon.jpg|''Sant Siôr a'r Ddraig*
Delwedd:PalaAnsidei.jpg|*Allor Ansidei* (tua 1505)
Delwedd:Raphael - Madonna in the Meadow - Google Art Project.jpg|*Madonna y maes* (tua 1506)
Delwedd:Raffael 020.jpg|*Santes Catrin o Alecsandria* (1507)
Delwedd:"The School of Athens" by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|*Ysgol Athen* (1509–1511), Stanza della Segnatura
Delwedd:11 Estancia de Heliodoro (Misa de Bolsena).jpg|*Yr offeren yn Bolsena* (1514), Stanza di Eliodoro
Delwedd:13 Estancia de Heliodoro (Liberación de San Pedro).jpg|*Dihangfa Sant Pedr* (1514), Stanza di Eliodoro
Delwedd:17 Estancia del Incendio del Borgo (Incendio del Borgo).jpg|*Tân yn y Borgo'' (1514), Stanza dell'incendio del Borgo
Delwedd:Raphael - The Miraculous Draft of Fishes - Google Art Project.jpg|*Gwyrth y Pysgod* (1515)
Delwedd:Transfiguration Raphael.jpg|*Y Gweddnewidiad* (1520) heb ei orffen pan fu farw
Delwedd:Raffaello - ElisabettaGonzaga.jpg|Portread o Elisabetta Gonzaga (tua 1504)
Delwedd:Pope_Julius_II.jpg|''[Portread o'r [Pab Iŵl II (tua 1512)
Delwedd:Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|Portread o Baldassare Castiglione (tua 1515)

Categori:Genedigaethau 1483
Categori:Marwolaethau 1520
Categori:Arlunwyr o'r Eidal
Raphael

Gallai **Raphael** gyfeirio at un o sawl peth:

* Raphael (archangel), un o'r archangylion
* Raffaello Sanzio (1483-1520), arlunydd enwog o'r Eidal