open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rodney Berman

Mae **Rodney Simon Berman** OBE yn gyn-wleidydd Democratiaid Rhyddfrydol, cyn-gynghorydd dros ward Plasnewydd a bu'n arweinydd Cyngor Caerdydd hefyd.

Cafodd ei eni a’i fagu yn Glasgow. Astudiodd ym Mhrifysgol Glasgow, ble helpodd i redeg Democratiad Rhyddfrydol Prifysgol Glasgow cyn symud i Gymru i astudio am PhD.

Safodd Berman yn etholiad San Steffan fel yr ymgeisydd dros Dde Caerdydd a Phenarth yn 2001, a'r Rhondda yn 1997 – daeth e'n drydydd y ddau dro. Ei asiant ar gyfer sedd y Rhondda oedd yr Athro Russell Deacon. Berman oedd y Democrat Rhyddfrydol olaf i sicrhau ei ernes yno tan etholiad cyffredinol 2010.

Yn 2006, Berman oedd enillydd cyntaf gwobr Gwleidydd Lleol y Flwyddyn.

Yn etholiadau lleol 2008, dan arweinyddiaeth Berman, gwelodd y Democratiaid Rhyddfrydol gynnydd yn eu cynrychiolaeth, gan ennill seddi newydd yn nwyrain (Trowbridge), gorllewin (Llandaf) a de’r ddinas (Tre-biwt). Dan arweinyddiaeth Berman, enillodd y Democratiaid Rhyddfrydol eu cynrychiolaeth fwyaf yng Nghaerdydd am fwy na chanrif.

Yn etholiadau'r cyngor 2012, collodd y Democratiaid Rhyddfrydol rheolaeth dros Gyngor Caerdydd i’r Blaid Lafur, a chollodd Berman ei sedd hefyd ar ôl ailgyfrif ddwywaith.

Gwnaed Berman yn Swyddog Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (OBE) yn Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 2013 am ei wasanaethau i lywodraeth leol a'r gymuned yng Nghaerdydd.

## Bywyd personol
Mae Berman yn agored hoyw. Ym mis Awst 2006, cofrestrodd mewn Partneriaeth Sifil gyda’i bartner, cyn-newyddiadurwr ITV News Nick Speed​.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Pobl o Glasgow
Categori:Gwleidyddion LHDT
Richard Brake

Actor ac Americanwr o dras Gymreig yw **Richard Colin Brake** (ganwyd 30 Tachwedd 1964) sy'n adnabyddus am bortreadu Joe Chill yn *Batman Begins* a'r Night's King yn *Game of Thrones*.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Brake yn Ystrad Mynach, Hengoed i rieni o Gymru, a fe'i magwyd yn nhaleithiau Gogledd Carolina, Tennessee, ac Ohio yn yr Unol Daleithiau. Mewnfudodd ei deulu i'r Unol Daleithiau yn 1967 a setlodd y teulu gyntaf yn Atlanta. Aeth i Academi Western Reserve yn Hudson, Ohio a fe'i hyfforddwyd yn *The Science of Acting* o dan sylfaenydd y dechneg, a Phrifathro sefydlol yr Academi o Wyddoniaeth Actio a Chyfarwyddo, Sam Kogan. Astudiodd actio hefyd yn Ninas Efrog Newydd yn Michael Chekhov Studio o dan Beatrice Straight.

## Gyrfa actio 
Ar ôl ymddangos mewn nifer o gynyrchiadau (yn cynnwys ymddangosiadau byr yn *Cold Mountain* a *Munich*), cyflawnodd Brake ei brif ran sylweddol mewn sinema prif ffrwd gyda'i rôl fel Joe Chill yn ffilm Christopher Nolan yn 2005, *Batman Begins*. Yn y ffilm hon (fel gyda rhan fwyaf o fersiynau cyfres comic Batman), troseddwr yw ei gymeriad sy'n llofruddio rhieni Bruce Wayne, ac felly yn ei osod ar lwybr i ddod yn Batman.

Yn dilyn hyn, ymddangosodd Brake fel Portman yn *Doom*, gyda Karl Urban a The Rock. Roedd gan Brake ymddangosiad cameo yn fideo'r grŵp Muse ar gyfer "Knights of Cydonia", yn chwarae siryf drwg mewn ffilm gowboi rhyfedd dyfodolaidd. Yna chwaraeodd rhan y cnaf Bobby DeWitt yn *The Black Dahlia*, ac yn *Hannibal Rising* chwaraeodd Enrikas Dortlich, un o'r troseddwyr rhyfel sy'n llofruddio chwaer yr Hannibal Lecter ifanc.

Yn Medi 2007, ymddangosodd Brakes ar lwyfan y Young Vic yn *The Member of the Wedding* gan Carson McCullers. Cyfarwyddwyd y cynhyrchiad gan Matthew Dunster.

Gan ddychwelyd i ffilm, serennodd fel y cymeriad Prior yn *Outpost* gan y cyfarwyddwr Steve Barker. Serennodd Brake yn ''Perkins' 14*, gan Craig Singer a ymddangosodd yng ngŵyl ffilm Afterer Dark Horrorfest. Yn 2009, ymddangosodd Brake fel Gary Scott yn *Halloween II'' gan Rob Zombie, dilyniant i'w ailgread o *Halloween* – rôl a gafodd yn seiliedig ar argymhelliad personol i Rob Zombie gan Sid Haig.

Mae wedi ymddangos mewn sawl cyfres deledu Brydeinig, yn cynnwys *M.I. High*, *Keen Eddie* a *Jeeves and Wooster*, yn ogystal â'r sioe deledu Americanaidd *Cold Case*.

Fe bortreadodd Brake y capten yn yr einherjar yn y ffilm *Thor: The Dark World* (2013). Yn Mawrth 2015 castiwyd Brake gan Rob Zombie fel y lladdwr Doom-Head yn y ffilm arswyd *31*, a ddangoswyd gyntaf yng Ngŵyl Ffilm Sundance Film Festival yn Ionawr 2016.

## Bywyd personol 
Mae gan Brake dau fab gyda'i gyn-wraig Rachel, Ryan (ganwyd 1999) a Henry (ganwyd 2002).

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilm 
### Teledu 
### Gemau fideo 
### Fideos Cerddoriaeth 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Richard Brake yn AllMovie

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Dyfan Rees

Actor o Gymru yw **Dyfan Rees** (ganwyd 19 Mai 1989). Mae'n fwyaf enwog am chwarae rhan Iolo White yn opera sebon S4C, *Pobol y Cwm* ers 2009.

Mae'n wreiddiol o Grwbin, ger Pontyberem.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobol y Cwm
When I Consider How My Light is Spent

Soned gan John Milton ac un o'i gerddi enwocaf yw "**When I Consider How My Light is Spent**" neu "**On His Blindness**". Cafodd ei hysgrifennu yn y 1650au.

Pwnc y gerdd yw dallineb Milton, a'i fyfyrion ar effaith ei anabledd o ran ei grefydd. Mynega'r bardd ei siom na allai wasanaethu Duw wrth iddo golli ei olwg. "Amynedd" sy'n ei ateb, gan ddweud nid oes wir angen ar waith dyn gan Dduw. Yn hytrach, y gallu i gario "iau ysgafn" Duw sy'n bwysig. Clo'r soned gan y llinell enwog "*They also serve who only stand and wait*".

Categori:Cerddi'r 1650au
Categori:Cerddi'r 17eg ganrif o Loegr
Categori:Cerddi Cristnogol o Loegr
Categori:Cerddi am ddallineb
Categori:John Milton
Categori:Sonedau Saesneg o Loegr
John Ball

Offeiriad o Loegr ac un o arweinwyr Gwrthryfel y Werin oedd **John Ball** (bu farw 15 Gorffennaf 1381).

Cafodd ei eni yn St Albans, Swydd Hertford. Teithiodd i Efrog a Colchester fel pregethwr. Cafodd ei ysgymuno tua'r flwyddyn 1366 am ei bregethau tanbaid oedd yn dadlau dros gymdeithas heb ddosbarthau, ond parhaodd i bregethu mewn marchnadau a mannau awyr agored. Wedi 1376, cafodd ei garcharu nifer o weithiau.

Ar ddechrau Gwrthryfel y Werin, ym Mehefin 1381, cafodd ei achub o garchar Maidstone yng Nghaint gan wrthryfelwyr a theithiodd gydant i Lundain. Yno, cynhyrfodd torf yn Blackheath gyda'r testun *When Adam dalf and Eve span, Who was then a gentleman?*, hynny yw, yn oes Adda ac Efa, pwy oedd yr uchelwyr?

Yn sgil methiant y gwrthryfel, cafodd Ball ei roi ar brawf a'i grogi yn St Albans.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1381
Categori:Gwrthryfelwyr o Loegr
Categori:Offeiriaid o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Hertford
Categori:Pobl a ysgymunwyd gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Loegr
Categori:Pregethwyr o Loegr
The Highwaymen (grwp canu gwlad)

Roedd **The Highwaymen** yn grŵp canu gwlad  Americanaidd.  Enwau aelodau'r grŵp oedd Johnny Cash, Waylon Jennings, Willie Nelson, a Kris Kristofferson.

## Disgyddiaeth
* *Highwayman*  (1985)
* *Highwayman 2* (1990)
* *The Road Goes On Forever* (1995)

Categori:Canu gwlad
Categori:Bandiau Americanaidd
Boneddigeiddio

[bawd|Boneddigeiddio symbolaidd yn Prenzlauer Berg, [Berlin.]]
Tuedd o fewn cymdogaethau trefol yw **boneddigeiddio** lle mae prisiau tai yn codi fel ag i ddadleoli teuluoedd dosbarth gweithiol neu deuluoedd incwm-isel a busnesau bychain. Mae'n bwnc llosg o fewn cynllunio trefol.

Mae boneddigeiddio'n digwydd pan fo pobl ddosbarth canol yn symud i mewn i ardal a fu gynt yn gymharol dlawd gan newid ei chymeriad. Mae'n daten boeth ym maes cynllunio trefol gan fod y newid a welir yn un sydyn ac anaturiol, ac mae datrys y broblem yn sialens i nifer o gymdogaethau canol dinas mewn gwledydd datblygedig.  Y duedd sy'n groes i foneddigeiddio yw tlodi cefn gwlad (neu drefol).

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth drefol
Categori:Daearyddiaeth economaidd
Categori:Trefoli
Giacomo Casanova

Anturiaethwr o'r Eidal oedd **Giacomo Casanova** (2 Ebrill 1725 – 4 Mehefin 1798). Fe'i ganwyd ym Fenis.

## Llyfryddiaeth
* *Di aneddoti viniziani militari ed amorosi del secolo decimoquarto sotto i dogadi di Giovanni Gradenigo e di Giovanni Dolfin*
* *Né amori né donne ovvero la stalla ripulita*
* ''Lettre historico-critique sur un fait connu, dependant d'une cause peu connu*
* *Esposizione ragionata della contestazione, che susiste trà le due Repubbliche di Venezia, e di Olanda*
** Supplemento alla Esposizione ragionata*
* *Lettera ai signori Giovanni e Stefano Luzac...*
* *Soliloque d'un penseur, Prague chez Jean Ferdinande noble de Shonfeld imprimeur et libraire*.
* *Histoire de ma fuite des prisons de la République de Venise qu'on appelle les Plombs.*
* *Icosameron ou histoire d'Edouard, et d'Elisabeth qui passèrent quatre vingts ans chez les Mégramicres habitante aborigènes du Protocosme dans l'interieur de notre globe, traduite de l'anglois par Jacques Casanova de Seingalt Vénitien Docteur èn lois Bibliothécaire de Monsieur le Comte de Waldstein seigneur de Dux Chambellan de S.M.I.R.A.*
* *Histoire de ma vie*

## Dolenni allanol
*  *Histoire de ma vie'', 1880 

Categori:Genedigaethau 1725
Categori:Marwolaethau 1798
Categori:Llenorion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Pobl o Fenis
Categori:Seiri Rhyddion
A. E. Housman

Bardd ac ysgolhaig y clasuron o Loegr oedd **Alfred Edward Housman** (26 Mawrth 1859 – 30 Ebrill 1936). Ei gerddi enwocaf yw'r cylch *A Shropshire Lad*. Pesimistiaeth Ramantaidd a fynegir gan ei farddoniaeth, mewn arddull syml a chynnil.

Ganwyd Housman yn Fockbury ger Bromsgrove, Swydd Gaerwrangon. Bu farw ei fam ar ei benblwydd yn 12 oed, sy'n debyg yn un o wreiddiau'r besimistiaeth yn ei farddoniaeth. Astudiodd yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen. Sylweddolodd ei fod yn gyfunrywiol a bu'n cwympo mewn cariad ag un o'i gyfeillion. Er yr oedd yn ysgolhaig medrus, methodd ei arholiadau a ni enillodd ei radd.

bawd|chwith|Cerflun o A. E. Housman yn Bromsgrove, Swydd Gaerwrangon

O 1882 hyd 1892 gweithiodd fel clerc yn y Swyddfa Batent yn Llundain. Yn y nos bu'n astudio testunau Lladin yn narllenfa'r Llyfrgell Brydeinig. Ysgrifennodd erthyglau a gyhoeddwyd mewn cyfnodolion, ac chafodd ei benodi'n athro Lladin yng Ngholeg Prifysgol, Llundain, ym 1892.

Enciliodd Housman yn emosiynol wrth iddo deimlo bu'n rhaid iddo fyw heb gariad. Dechreuodd ysgrifennu cerddi gydag ysbrydoliaeth gan Heinrich Heine, Shakespeare a baledi gororau'r Alban. Cafodd y cerddi hyn eu cyhoeddi fel *A Shropshire Lad* ym 1896.

Cafodd ei benodi'n athro Lladin ym Mhrifysgol Caergrawnt ym 1911. Ei gampwaith fel Lladinwr oedd argraffiad anodiadol o farddoniaeth Manilius (1903–30).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Prifysgol Caergrawnt
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Rhydychen
Categori:Llenorion LHDT
Categori:Pobl o Swydd Gaerwrangon
Categori:Pobl fu farw yng Nghaergrawnt
Categori:Ysgolheigion y clasuron o Loegr
Categori:Ysgolheigion Lladin o Loegr
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Loegr
Adwen

Santes Gristnogol o'r 5g oedd **Adwen** neu **Adwenna**. a elwid yn forwyn ac yn lleian gan mynaich yr Oesoedd Canol

Yn y cofnod *Life of Saint Nectan* dywedir ei bod yn ferch i Frychan, (fl. 5g), a rhoddodd ei enw i Frycheiniog, a ffurfwyd gan cynghrair o'i feibion ar ddechrau y 6g yn ne-ddwyrain canolbarth Cymru. Roedd Brychan yn dad i o leiaf 35 o blant gan gynnwys 24 o ferched. Nid yw Adwen ar y rhestr o 24 o ferched Brychan yn y "Cognatio de Brychan"(11g)  Cofnodir ei bod yn gysylltiedig gyda'r eglwys hon ym mhentref Advent.

## Yr enw
Ceir y cyfeiriad cyntaf at 'Adwen' yn y 12g yn y llyfr a enwir uchod (*Bywyd Sant Nectan*) a ysgrifennwyd ar gyfer Abaty Hartland. Dyn oedd y person hwn mewn 6 cyfeiriad Cernyweg allan o 7. Roedd G.H. Noble, a gwnaeth ymchwil am seintiau Cernyw,  yn tueddu i dweud fod dynes yn dyn oherwydd nid oedd o yn credu fod dynes yn gallu gwneud rhai o'r pethau a gwnaethpwyd gan santesau. Yn y 18g cymysgwyd yr enw gydag 'Anne'. Mewn llenyddiaeth Gymraeg, yr enw gwreiddiol oedd 'Adwent' ac 'Edwen', a merch ydoedd. Mae'n bosibl, wrth gwrs, fod yma ddwy ferch: y naill o Gernyw a'r llall o Gymru. Awgrymodd rhai haneswyr fod y sant Llydewig 'Ouen' (fel yn ninas Rouen) yr un person, ond bellach, credir fod yntau'n berson gwahanol.
*Adwen - 12g
*Adweny - 1302
*Adwenni - 1334
*Athewenne - 1340
*Audewini - 1447
*Adwhen - 1447
*Adven - 1535
Un o'r rhesymau dros yr amrywiadau hyn, o bosibl, yw i rai ohonynt (ee Athewenne, Audewini) gael eu cofnodi gan bersonau nad oeddent yn siarad Cernyweg (neu Gymraeg). Mabwysiadwyd ei henw gan gwmni cynhyrchu trydan ynni gwynt o'r ardal.

## Rhai brodyr a chwiorydd
Roedd yn chwaer i: Brychan ap Brychan, Nefydd ferch Brychan, Sant Cynbryd ap Brychan, Rhieingar ferch Brychan, Enfail ferch Brychan ac eraill.

## Gweler hefyd
* Dylid darllen yr erthygl hon yng nghyd-destun "Santesau Caltaidd 388-680"
* Santes Dwynwen
* Rhestr o seintiau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Morwenna (santes)

Santes o'r 6g o Gernyw  oedd **Morwenna** a elwir **Mwynen** yng Nghymru.

### Hanes 
Roedd Mwynen yn ferch i Cymorth a Brynach ac felly'n gor-wyres i Brychan. Roedd ganddi dair chwaer: Mynfer, Mabyn ac Endelyn (Endellion). Symudodd ei rhieni a'i chwaer Mynfer i Gernyw o dde Cymru cyn iddi cael ei geni. Mae'r cofnod cynharaf ohoni'n dyddio o'r 12g. Rhoddodd ei henw i Morwenstow yng Ngogledd Cernyw a chredir fod ei henw Cernyweg yn tarddu o'r gair 'morwyn'.
Yn y ddogfen *The Life of Nectan of Hartland* y ceir y cofnod cynharaf ohoni, mae'n debyg, a hynny yn y 12g, ynghyd â seintiau eraill o'r ardal, sef Mabyn a Menfre.

Teithiodd i Hennacliff, Gernyw a alwyd yn ddiweddarach yn Morwenstowe. Saif ei heglwys ar gopa bryncyn sy'n edrych dros fôr garw Cefnfor yr Iwerydd a lle gellir gweld Cymru ar ddiwrnod clir. Dywedir iddi godi'r eglwys gyda'i dwylo'i hun a thrwy gario'r cerrig o waelod y graig i'r copa, ar ei phen. O'r fan lle gorffwysodd (rhwng y ffordd o'r traeth i ben y bryn), tarddodd ffynnon. Ceir chwedl amdani yn ei henaint, bron a marw, ac iddi ofyn i Nectan  i'w chodi ar ei heistedd yn y gwely, er mwyn iddi gael cip ar y môr, am y tro olaf. Dywedir iddi gael ei chladdu yn Eglwys Morwenstow. Santes cwbwl wahanol oedd "Marwenne" o Marhamchurch, noddwraig Eglwys *Lamorran and Merther*, a sant "Moren".

## Llun ar y wal
Roedd paentiad o Forwenna ar un o furiau mewnol yr eglwys, tan yn ddiweddar, llun ohoni gyda sgrôl yn ei llaw chwith yn cael ei ddal yn erbyn ei bron, a'i braich dde wedi'i godi gan sancteiddio mynach a oedd yn penlinio o'i blaen. Cofnodwyd ei bod yn edrych yn 'fain ac esgyrnog'.

## Gweler hefyd
* Dylid darllen yr erthygl hon yng nghyd-destun Santesau Cymru 388-680
* Santes Dwynwen
* Rhestr o seintiau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Oes y Seintiau
Awditoriwm Ryman

Mae **Awditoriwm Ryman** yn adeilad yn Nashville, Tennessee.
Adeiladwyd yr awditoriwm, yn wreiddiol y 'Union Gospel Tabernacle', gan Thomas Green Ryman i roi lle i'r Parchedig Samuel Porter Jones i bregethu. Cynhaliwyd y wasanaeth gyntaf ar 25 mai 1890 er bod yr adeilad ddim wedi cael ei gwblhau. Cwblhawyd yr adeilad ym 1892, yn costio $2,700 ac yn dal 3755 o bobl. Adeiladwyd balconi ym 1897, yn caniatáu cyfanswm o 6,000 o bobl yn yr adeilad. Adeiladwyd llwyfan ym 1901 ar gyfer operâu. Bu farw Ryman ym 1904 a daeth yr adeilad yr Awditoriwm Ryman. Daeth y Grand Ole Opry i'r awditoriwm ar 5 Mehefin 1943.  Symudodd y Grand ole Opry i adeilad newydd, y Tŷ Grand Ole Opry, ym Mawrth 1974. Prynwyd yr awditoriwm gan Gwmni Adloniant Gaylord ym 1989, a dechreuodd gwaith trwsio. Ailagorwyd yr awditoriwm ar 3 Mehefin 1994. Ymysg y bobl sydd wedi bod ar lwyfan yr awditoriwm yw Sarah Bernhardt, Theodore Roosevelt, Helen Keller, Charlie Chaplin, Enrico Caruso, Katherine Hepburn, Bob Hope, Doris Day, Elvis Presley, Johnny Cash, a Dolly Parton.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr Awditoriwm

Categori:Canu gwlad
Categori:Nashville, Tennessee
Categori:Radio
Kris Kristofferson

Canwr gwlad ac  ysgrifennwr caneuon o Unol Daleithiau America oedd **Kristoffer Kristofferson** (22 Mehefin 1936 – 28 Medi 2024).  Ymhlith ei ganeuon mwyaf poblogaidd y mae: "Me and Bobby McGee," "For the Good Times," "Sunday Mornin' Comin' Down" ac "Help Me Make It Through the Night".

Roedd yn briod â'r cantores Rita Coolidge o 1973 i 1980 a bu iddynt un ferch. 

## Albymau
* *Kristofferson* (1970)
* *The Silver Tongued Devil and I* (1971)
* *Border Lord* (1972)
* *Jesus Was a Capricorn* (1972)
* *Full Moon* (with Rita Coolidge) (1973)
* ''Spooky Lady's Sideshow* (1974)
* *Breakaway* (with Rita Coolidge) (1974)
* *Who's to Bless and Who's to Blame* (1975)
* *Surreal Thing]]* (1976)
* *Easter Island* (1978)
* *Natural Act* (with Rita Coolidge) (1978)
* *Shake Hands with the Devil* (1979)
* *To the Bone* (1981)
* *Repossessed* (1986)
* *Third World Warrior* (1990)
* *A Moment of Forever* (1995)
* *The Austin Sessions* (1999)
* *This Old Road* (2006)
* *Closer to the Bone* (2009)
* *Feeling Mortal* (2013)
* *The Cedar Creek Sessions* (2016)

## Ffilmiau
* *Pat Garrett and Billy the Kid* (1973)
* *Alice Doesn't Live Here Anymore* (1974)
* *Bring Me the Head of Alfredo 
* *Blume in Garcia* (1974) 
* *The Sailor Who Fell from Grace with the Sea* (1976)
* *A Star Is Born* (1976)
* *Convoy* (1978)
* ''Heaven's Gate* (1980)
* *Flashpoint* (1984)
* *Knights* (1993)
* *He's Just Not That Into You'' (2009)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Swyddogol

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Texas
Maes Awyr Rhyngwladol Hong Cong

Mae **Maes Awyr Rhyngwladol Hong Cong** ar ynys Chek Lap Kok.

Côd IATA y maes awyr yw HKG, a chôd ICAO yw VHHH. Agorwyd y maes awyr ar 6 Gorffennaf 1998. Mae'n 34 cilomedr o ganol  ddinas Hong Cong. Mae rheilffordd yn mynd i'r ddinas, a bysiau i'r ddinas a thir mawr Tsieina.

Disodlwyd Maes Awyr Kai Tak,ar lannau harbwr Hong Cong, gan yr un presennol.

300px|chwith|bawd
300px|chwith|bawd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y maes awyr

Categori:Meysydd awyr yn Hong Cong
Dudley Newbery

Cogydd yw **Dudley Newbery** (ganwyd 11 Hydref 1957) sy'n adnabyddus am sawl rhaglen goginio ar deledu Cymraeg. Mae wedi cyhoeddi nifer o lyfrau o ryseitiau ac yn hyrwyddo bwyd a chynnyrch Cymreig.

## Bywyd cynnar
Magwyd **Dudley Arthur William Newbery**

Aeth i Ysgol Gynradd Gymraeg Pont Siôn Norton, Ysgol Gyfun Rhydfelen ac aeth ymlaen i'r Coleg Bwyd a Thechnoleg (nawr yn rhan o Brifysgol Fetropolitan Caerdydd) yng Nghaerdydd.

## Gyrfa
Tra oedd yn fyfyriwr, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf ar y teledu ar y rhaglen Bilidowcar. Daeth yn fwy adnabyddus fel cogydd ar raglen Heno ac yna nifer fawr o raglenni teledu ei hun ar S4C yn cynnwys *Dudley*, *Dolig Dudley*, *Dudley yn Gwledda*, *Dudley: Ar Daith*, *Dudley: Pryd o Sêr*, *Dudley: Cymru ar Blât*, ''Dudley: O'r Gât i'r Plât*, *Tigh Dudley*, *Casa Dudley* a *Chez Dudley''.
## Bywyd personol
Mae'n briod a Nia ac mae ganddynt ddau o blant - Cadi a Rhys, sydd hefyd yn gogydd.

## Llyfryddiaeth
* *Dudley: Welsh TV Chef* (Y Lolfa, Hydref 1997, ISBN 9780862434397)
* *Coginio gyda Dudley* (Y Lolfa, Rhagfyr 2000, ISBN 9780862435462)
* *Cawlach Dudley =: Souped up!* (S4C, Ionawr 2002, ISBN 9780852843215)
* *Dudley - Prydau i Blesio Pawb* (Y Lolfa, Tachwedd 2003, ISBN 9780862436780)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Personol Dudley Newbery 
* 

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cogyddion o Gymru
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Eliza Constantia Campbell

Awdures o Gymru oedd **Eliza Constantia Campbell (Morrieson)** (8 Ionawr 1796 – 1864). Roedd ei thad Richard Pryce o Gunley (Forden) yn un o ddisgynyddion y Capten Richard Pryce fu'n filwr blaenllaw o blaid y Senedd yn ystod Rhyfel Cartrefol Lloegr a Chymru. Roedd Eliza'n awdures, a bu'n briod yn gyntaf gyda'r Commander Robert Campbell R.N. (bu farw 1832) yn 1826, a oedd yn gefnder i'r bardd Thomas Campbell, ac yn ail gyda'r Capten Hugh Morrieson, E.I.C. (bu farw 1859) yn 1844. O'r briodas gyntaf y ganwyd Lewis Campbell, yr ysgolhaig Groeg. Fel awdur cyhoeddodd y llyfr *Stories from the History of Wales* (1833), ac yna'r ail-agraffiad gyda'r teitl *Tales about Wales* (1837). Bu farw Eliza yn 1864.

## Ffynonellau 
* R. Williams, *Montgomeryshire Worthies*, ail arg., 1894
* Cardiff Free Libraries, *Catalogue of Printed Literature in the Welsh Department*, 1898.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1796
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1864
Caradog ab Iestyn

Ganwyd **Caradog ab Iestyn ap Gwrgant** tua diwedd canrif 12 (fl. 1130) yn fab i Iestyn ap Gwrgant. Ef oedd sylfaenydd y teulu "Avene" ym Morgannwg.

Ceir dau gyfeiriad pwysig ato: yn *Llyfr Llandaf*. Yn y cyntaf enwir ef ymysg y gwŷr lleyg mewn siarter sydd yn tystio i Caradog ap Gruffydd (bu f. 1081 ) roi tir yn Edlygion i Esgob Herwald. Yn yr ail gyfeiriad ato, disgrifir ef yn bennaeth a chanddo fyddin. Gwnaeth gymwynas i Esgob Herwald ac anrhegwyd ef gyda maenor yn nyffryn afon Elai. Ymddengys, felly, i Iestyn, ar ôl marw Caradog etifeddu'r tiroedd a'r teitl gan ddod yn arglwydd Morgannwg ac mai efe ydoedd y tywysog a fwriwyd allan gan y Normaniaid pan wnaethent ymosod ar yr ardal tua'r flwyddyn 1090.

Nid oes ond un cyfeiriad cyfoes at Caradog: gyda'i frodyr Gruffydd a Goronwy yn 1127 gwnaeth weithred drahaus er na wyddyd ddim beth ydoedd. Wedi i lywodraeth Iestyn gwympo, derbyniodd gan Robert Fitz Hamon y wlad rhwng Nedd ac Afan (ac, efallai, fwy na hynny) fel daliad isradd, ac i'w olynwyr gadw'r daliad hwn am sawl cenhedlaeth.

Trwy ei wraig, Gwladus, ferch Gruffydd ap Rhys, bu iddo bedwar mab — Morgan, Maredudd, Owain, a Cadwallon; dilynwyd ef yn Aberafan gan Morgan.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
:J. E. Lloyd, *A History of Wales*, 402, 440, 504, 572.

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Oes y Tywysogion
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Rhestr o luniau gan John Thomas

Ffotograffydd Cymreig oedd John Thomas (14 Ebrill 1838 – 14 Hydref 1905). Dyma restr o'i waith, a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P170 wd:Q3403561 . ?item wdt:P31 wd:Q125191 }
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,P18:Delwedd,label:Teitl y llun,P571:Dyddiad,wd
|thumb=128
}}

Categori:Rhestrau ffotograffau
Categori:Rhestrau hanes
FC Dynamo Kyiv

Mae '''Futbol'nyj Klub Dynamo Kyïv''' yn glwb chwaraeon yn ninas Kyiv, Wcráin. Ystyrir y tîm pêl-droed yn un o'r goreuon yn Wcráin ac yn y Ewrop. Ffurfiwyd y tîm pêl-droed yn 1927. Enwyd y clwb fel rhan o rwydwaith o glybiau chwaraeon oedd yn rhan o Cymdeithas Chwaraeon Dinamo a sefydlwyd ym Mosgo yn 1923 gan sylfaenydd gwasanaeth cudd yr Undeb Sofietaidd a chysylltir y timau'n agos yn hanesyddol gyda'r Weinyddiaeth Cartref neu/a'r heddlu cudd.

## Anrhydeddau
### Domestig
***Premjer-Liga**
** **Enillwyr (17):**1992/1993, 1993/94, 1994/95, 1995/96, 1996/97, 1997/98, 1998/99, 1999/2000, 2000/2001, 2002/2003, 2003/2004, 2006/2007, 2008/2009, 2014/2015, 2015/2016, 2020/2021, 2024/2025
***Kubok Ukraїny**
** **Enillwyr (13):** 1993/1994, 1995/1996, 1997/1998, 1998/1999, 1999/2000, 2002/2003, 2004/2005, 2005/2006, 2006/2007, 2013/2014, 2014/2015, 2019/2020, 2020/2021
* **Superkubok Ukraїny**
** **Enillwyr (9):** 2004, 2006, 2007, 2009, 2011, 2016, 2018, 2019, 2020

### Rhyngwladol
***UEFA Cwpan Enillwyr Cwpan Ewropeaidd
****Enillwyr (2)**: 1975, 1986
***UEFA Super Cup
****Enillwyr (1)**: 1975
***Cynghrair Europa UEFA
****rownd gynderfynol (1)''': 2009

## Gweler hefyd
* Dinamo Zagreb
* Dinamo Tirana
* Cymdeithas Chwraeon Dinamo

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol y clwb

Dynamo Kyiv
Eglwys y Santes Fair, Betws-y-Coed

Saif Eglwys y Santes Fair yn Neoniaeth Arllechwedd, Esgobaeth Bangor - ym mhentref Betws-y-Coed, Conwy. Eglwys Anglicanaidd yw hi (h.y. yr Eglwys yng Nghymru) ac mae ei drysau ar agor yn wythnosol. Cofrestrwyd yr adeilad gan Cadw fel adeilad rhestredig  Gradd&nbsp;II*. Oherwydd y cynnydd yn nifer yr ymwelwyr, roedd Eglwys Mihangel Sant yn rhy fach a phenderfynwyd codi eglwys newydd, Eglwys y Santes Fair, rhwng 1870 a 1873, yng nghanol y pentref, wrth ochr y brif ffordd. Fe'i cysegrwyd yng Ngorffennaf 1873, a cheir lle i 150&nbsp;person. ar gost o £5,000 (sy'n gyfwerth â £400,000 heddiw). Cwbwlhawyd y tŵr yn 1907. 

Cynlluniwyd yr eglwys gan y pensaeri Paley ac Austin, Swydd Gaerhirfryn cyn 1870 - ac yn dilyn cystadleuaeth i bensaeri. Mae ar batrwm croes, gyda'r tŵr yng nghanol y groes.

## Llyfryddiaeth
*Harold Hughes a Herbert L. North, *The Old Churches of Snowdonia* (Bangor, 1924; adargraffiad 1984)

## Cyfeiriadau

Y Santes Fair St Mary's Betws-y-Coed Gwynedd, North Wales 01.tif
Y Santes Fair St Mary's Betws-y-Coed Gwynedd, North Wales 47.JPG
Y Santes Fair St Mary's Betws-y-Coed Gwynedd, North Wales 02.tif
Y Santes Fair St Mary's Betws-y-Coed Gwynedd, North Wales 90.JPG
Y Santes Fair St Mary's Betws-y-Coed Gwynedd, North Wales 92.JPG

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Conwy
Categori:Eglwysi Conwy
Categori:Betws-y-Coed
Kyphi

Mae **kyphi** yn arogldarth cyfansawdd a ddefnyddiwyd yn yr Hen Aifft er pwrpasau crefyddol a meddygol.

## Gair 
Mae'r gair *kyphi* yn tarddu o'r gair Groeg κυ̑φι am y gair Hen Eiffteg "kap-t", arogldarth, o "kap", persawru, arogldarthu, cynhesu, llosgi, cynnau. Mae bôn y gair hefyd i'w weld mewn ieithoedd Indo-Ewropeaidd, gydag ystyr tebyg, fel yn Sansgritaeg कपि (kapi) "arogldarth", Groeg καπνός "ysmygu", a Lladin "vapor".

## Hanes 
Yn ôl Plutarch (De Iside et Osiride) a Suidas (s. v. Μανήθως), ysgrifennodd yr offeiriad Eifftaidd Manetho (circa 300 CCC) draethawd dan y teitl "I baratoi kyphi" (Περὶ κατασκευη̑ϛ κυφίων), ond nid oes yr un copi'n bodoli bellach. Mae tair rysáit kyphi Eifftaidd i'w gweld o gyfnod Ptolemaidd ar waliau teml Edfu a Philae.

Cofnodwyd ryseitiau kyphi Groegaidd gan Dioscorides (De Materia Medica, I, 24), Plutarch (De Iside et Osiride, § 80) a Galen (De antidotis, II, 2). Mae gan y ryseitiau Eifftaidd gynhwysion sydd hefyd yn amheus.

I'w greu, cymysgir a berwir y cynhwysion mewn trefn benodol. Yn ôl Galen, rholir yr arogldarth yn belen a'i osod ar lo poeth i greu perfwg; yfwyd ef hefyd yn feddygaeth i wella'r iau ac ysgyfaint.

### Dioscorides (10 cynhwysyn) 
* Mêl
* Gwin
* Rhesins
* Myrr
* Aeron merywen
* Ffiled Fair (κύπειρος Groeg)
* Tyrpant (pinwydd neu resin terebinth, Groeg "ῥητίνη")
* Aspalathus (Groeg "ἀσπάλαθος")
* Pergyrs (Hen Eiffteg "kanen", Hebraeg קָנֶה, Groeg κάλαμος, Lladin culmus)
* Brwynen (Groeg σχοῖνος)

### Plutarch (+6 chynhwysyn) 
* Seseli (Groeg σέσελι)
* Gwm mastig (Groeg σχῖνος)
* Bitwmen
* Dail melys
* Cardamom
* Aeon meryw bychain (?)

### Galen (+5 cynhwysyn) 
* Casia
* Canel (gellir defnyddio cardamom)
* Saffron
* Bdeliwm
* Nardus

### Eifftaidd (+6 chynhwysyn) 
* Casia
* Canel
* Gwm mastig
* Mintys
* Henna
* Mimosa

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Ketoret

Categori:Yr Hen Aifft
Categori:Arogldarth
Rheilffordd ysgafn Swydd Amwythig a Sir Drefaldwyn

|}
Gorweddai ** Rheilffordd ysgafn Swydd Amwythig a Sir Drefaldwyn**, fel yr awgryma'r enw, o'r Amwythig i Lanymynech, Sir Drefaldwyn, efo cangen yn mynd i Grugion.

Agorwyd y lein, 18 milltir o hyd, o led safonol, ar 16 Awst, 1866. Roedd hi'n rhan o reilffordd arfaethedig, Reilffordd y Potteries, Amwythig a Gogledd Cymru, ac adnabuwyd y lein yn lleol fel 'The Potts'. Caewyd y lein ar 21 Rhagfyr 1866 oherwydd problemau ariannol. Ailagorwyd y lein rhwng Amwythig a Llanymynech yn Rhagfyr 1868, i Lanyblodwel yn Ebrill 1870, ac y cangen i Grugion ym Mehefin 1871. Caewyd y lein ar 22 Mehefin 1880.

Ffurfiwyd cwmni Rheilffyrdd Swydd Amwythig ym 1888, efo bwriad o estyn y lein i'r 'Potteries' ac yn bellach yng Nghymru; dechreuwyd ailosod cledrau ym 1891. Ond digwyddodd dim byd arall. Ond yn 1906 cyfarfu'r perchennog, J.H. Whadcoat, Cyrnol Holman Fred Stephens. Ffurfiodd y cyrnol Rheilffordd Gogledd Swydd Amwythig; newidiwyd ei enw i  Reilffordd Ysgafn Swydd Amwythig a Sir Drefaldwyn, a llogwyd eiddo Rheilffordd Swydd Amwythig ganddo.

Pasiwyd Gorchymyn Rheilffordd Ysgafn yn Chwefror 1909, a chliriwyd a thrwsiwyd y cledrau. Symudwyd y gweithdy locomotifau o'r Amwythig i Kinnerley. Gwrthodwyd cysylltiad ag orsaf reilffordd Amwythig, felly crewyd safle cyfnewid ym Moel Brace. Gwrthodwyd hawl i gyrraedd chwareli Nantmawr gan Reilffordd y Cambrian; oedd hynny'n golled mawr i'r rheilffordd. Ailadeiladwyd cangen Crigion, ag ailagorwyd ar 21 Chwefror 1912 ac i deithwyr ar 27 Gorffennaf. Ailagorwyd y brif lein yn swyddogol ar 13 Ebrill 1911 efo seremoni yng ngorsaf reilffordd Abaty Amwythig (Saesneg: Abbey Foregate).

Archebodd Stephens 2 locomotif tanc 0-6-2 efo'r enwau "Pyramus" a "Thisbe", ond doedden nhw ddim yn llwyddiannus. Ar ôl sawl locomotif arall, prynodd y Cyrnol locomotif 0-6-0 Cwmni Beyer Peacock  efo'r enw "Hesperus" ac yna dau arall o'r un dosbarth, a ailfedyddiwyd yn 'Pyramus' a 'Thisbe'.

Dioddefodd y rheilffordd pan gyrhaeddodd gwasanaethau bysiau ar ôl y rhyfel byd cyntaf, a chaewyd y gangen i deithwyr ym 1929. Defnyddiwyd Railmotor Ford ar y brif lein yn hytrach na trenau stêm, ond caewyd y rheilffordd i deithwyr ar 6 Tachwedd 1933.

Ailagorwyd y lein fel un filwrol yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Crewyd sawl storfa arfau rhwng Llanymynech a'r Amwythig a llogwyd y lein i'r Adran Rhyfel o 1 Mehefin 1941, ond yn ddefnyddio gweithwyr y cwmni rheilffordd, a daeth y rheilffordd yn brysur iawn. Adeiladwyd safle cyfnewid newydd yn Hookagate. Parhaodd y prysurdeb ar ôl y rhyfel. Daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffyrdd Prydeinig ym 1948.

Daeth defnydd o'r safleoedd milwrol yn llai efo colled yr ymerodraeth yn y 50au a chaewyd y lein yn gyfan gwbl ym 1960..

## Cyfeiriadau
Swydd Amwythig a Sir Drefaldwyn
Swydd Amwythig a Sir Drefaldwyn
Eglwys Fihangel Sant, Betws-y-Coed

Saif **Eglwys Fihangel Sant** (hen enw: **Llanfihangel**) ar lan Afon Conwy, 100m i'r Dwyrain o orsaf reilffordd Betws-y-Coed ym mhentref Betws-y-Coed, Gwynedd. Rhif cofrestriad Cadw: 3229. Amgueddfa yw'r adeilad, bellach, ers 1994, pan drosglwyddwyd yr adeilad o'r Eglwys yng Nghymru i Gymdeithas Cyfeillion yr Eglwys, a dyma adeilad hynaf pentref Betws-y-Coed.

Mae corff yr eglwys un gell, a'r gangell, yn dyddio i ganrif 14, ond credir y bu yma eglwys cyn hynny a bod y safle yn un hynafol iawn ac mae'r fedyddfaen yn brawf o hyn - o ganrif 12. Eglwys un gell ydoedd am ganrifoedd, cyn adeiladu estyniad yn 1843 gyda nawdd gan Willoughby de Eresby o Gastell Gwydir, gerllaw. Oherwydd nad oedd yn ddigon mawr i ddal y cynnydd ym mhoblogaeth y pentref yng nghanrif 20 (a'r ymwelwyr), adeiladwyd eglwys llawer mwy yng nghanol y pentref: Eglwys y Santes Fair, Betws-y-Coed.

750px|bawd|canol|Beddfaen Gruffudd ap Dafydd Goch

Nid yw'r feddfaen yn y man gwreiddiol ac mae'n debyg mai ar fedd cisg y byddai wedi gorwedd ar un adeg. Ceir ychydig o baent arni hefyd, a chredir ei bod wedi'i pheintio'n lliwgar ar un adeg.

## Llyfryddiaeth
*Harold Hughes a Herbert L. North, *The Old Churches of Snowdonia* (Bangor, 1924; adargraffiad 1984)

## Cyfeiriadau

Eglwys Mihangel Sant Saint Michaels Church Betws-y-Coed Conwy Gwynedd Cymru Wales 80.tif
Eglwys Mihangel Sant Saint Michaels Church Betws-y-Coed Conwy Gwynedd Cymru Wales 94.tif
Eglwys Mihangel Sant Saint Michaels Church Betws-y-Coed Conwy Gwynedd Cymru Wales 97.tif
Eglwys Fihangel Sant Saint Michaels Church Betws-y-Coed Conwy Gwynedd Cymru Wales 50.tif
Eglwys Fihangel Sant Saint Michaels Church Betws-y-Coed Conwy Gwynedd Cymru Wales 18.JPG

Eglwys Fihangel Sant Saint Michaels Church Betws-y-Coed Conwy Gwynedd Cymru Wales 35.tif|Beddfaen Gruffudd
Eglwys Fihangel Sant Saint Michaels Church Betws-y-Coed Conwy Gwynedd Cymru Wales 46.JPG|Darnau o wydr o ffenestr liw cynharach
Eglwys Fihangel Sant Saint Michaels Church Betws-y-Coed Conwy Gwynedd Cymru Wales 48.JPG|Gweddi'r Arglwydd yn Gymraeg
Eglwys Fihangel Sant Saint Michaels Church Betws-y-Coed Conwy Gwynedd Cymru Wales 22.JPG|Elor i gario cyrff y meirw
Eglwys Mihangel Sant Saint Michaels Church Betws-y-Coed Conwy Gwynedd Cymru Wales 78.JPG|Englyn gan Dewi Tudur: Un wastad hynod union...

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Conwy
Categori:Betws-y-Coed
Categori:Eglwysi Conwy
Gastropod

Dosbarth tacsonomegol, enfawr - a elwir yn gyffredin yn **falwod** a gwlithod yw'r **gastropod**, sy'n cynnwys y ffylwm Molwsg (Lladin: *Mollusca*). Mae'r dosbarth hwn yn cynnwys miloedd o wahanol rywogaethau o falwod a gwlithod o wahanol faint, ac o wahanol gynefinoedd: môr a thir, dŵr croyw a dŵr hallt; malwod (cregyn), gwlithod, môr-falwod, brennig, cregyn Mair a gwichiaid moch. Yr hen enw i'r dosbarth hwn o rywogaethau oedd 'ungloriog' neu'r 'ungragennog' (Saesneg: *univalves*).

Y dosbarth Gastropoda yw'r ail ddosbarth mwyaf o rywogaethau, y mwyaf yw dosbarth y pryfed (neu *Insecta*). Ceir 611 teulu o gastropodau, gyda 202 ohonynt wedi darfod, gyda'u ffosiliau'n unig ar gael. Amcangyfrifir bod rhwng 60,000 a 80,000 o rywogaethau gwahanol o goastropodau.

Gellir olrhain y gastropod, drwy ffosiliau, yn ôl i gyfres ola'r cyfnod daearegol Cambriaidd, sef  to  miliwn o flynyddoedd yn ôl. Cyfnod daearegol rhwng y Cyfnodau Neoproterosöig ac Ordofigaidd oedd y Cambriaidd. Dechreuodd tua 542 miliwn o flynyddoedd yn ôl a gorffennodd tua 488.3 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

## Gweler hefyd
*Braciopod
*Cragen

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg
Categori:Swoleg
Braciopod

Ffylwm o rywogaethau morol yw'r **brachiopod** neu'r **braciopod** (Lladin: ***Brachiopoda***), gyda chregyn caled. Mae gan y gragen golfach er mwyn iddi agor a chau, a hwnnw wedi'i leoli yng nghefn yr anifail gyda'r tu blaen yn agor er mwyn bwyta, a chau er mwyn iddi amddiffyn ei hun.

Ceir dau brif grŵp: cymalog ac anghymalog. Mae gan y grŵp cyntaf golfach danneddog a chyhyr syml i agor a chau'r gragen. Colfach di-ddant sydd gan y braciopod anghymalog, a system gymhleth i gadw dwy ran y gragen yn y lle cywir. Mae gan y rhan fwyaf o fraciopodau fonyn sy'n ymwthio o agoriad yn un o'i falfiau, a elwir yn 'bedicel cloriog' (*pedicle valve*). Pwrpas hwn yw angori'r anifail i wely'r môr, ond ychydig yn uwch na'r tywod a'r mwd a fyddai'n mygu'r agoriad.

## Geirdarddiad
Daw'r gair "braciopod" o'r Hen Roeg: **βραχίων** ("braich") a **πούς** ("troed"). Mae'r gair 'braich' yn y Gymraeg yn cynnwys y sain 'ch', ac felly, gellir defnyddio'r cyfenw (a'r ynganiad) 'brachiopod' yn Gymraeg.

## Gweler hefyd
*Gastropod (malwod a gwlithod)
*Cragen

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg
Categori:Swoleg
Caroline Matilda o Brydain Fawr

Brenhines Denmarc a Norwy oedd **Caroline Matilda o Brydain Fawr** (Daneg: *Caroline Mathilde*; 22 Gorffennaf 1751 – 10 Mai 1775). Merch Frederick, Tywysog Cymru, a'i wraig Augusta o Sachsen-Gotha oedd hi.

Priododd Cristian VII, brenin Denmarc, ar 8 Tachwedd 1766. Bu farw yn Celle, yr Almaen.

## Plant
*Frederik VI, brenin Denmarc (1768–1839)
*Y Dywysoges Louise Auguste o Ddenmarc (1771–1843)

Categori:Breninesau Ewrop
Categori:Genedigaethau 1751
Categori:Marwolaethau 1775
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Hanoferiaid
Rhestr llongau a gofrestrwyd ym Mhorthladd Aberystwyth

Rhestr o longau a gofrestrwyd ym Mhorthladd Aberystwyth yw'r canlynol. Mae'r gofrestr ei hun yn cael ei chadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P1343 wd:Q23927955 }
|links=text
|sort=571
|columns=number:#,P18:Delwedd,label:Enw'r llong,P31:Math,P217:Rhif Derbyn,item:Wicidata
|thumb=128
}}

Categori:Aberystwyth
Categori:Rhestrau llongau
Normal, Illinois

Tref yn McLean County yn nhalaith Illinois, Unol Daleithiau America, yw **Normal**.

Ym 1857 penderfynwyd creu ysgol normal ar batrwm yr *école normal* yn Ffrainc, ysgol ar gyfer athrawon. Syfydlwyd yr ysgol i'r gogledd o Bloomington, Illinois. Sefydlwyd y dref Normal ym 1865. Gwaharddwyd gwerthiant alcohol ym 1867, a goroesodd y gwaharddiad hyd at y 1970au.

Roedd gan Normal boblogaeth o 54,664 yn 2013. Mae 3 choleg a 17 parc yn y dref.

## Demograffeg
300px|bawd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Normal

Categori:Trefi McLean County, Illinois
Caroline o Braunschweig

Tywysoges Cymru rhwng 1795 a 1820, a gwraig Siôr IV, brenin y Deyrnas Unedig, oedd **Caroline Amelia Elizabeth o Braunschweig-Wolfenbüttel** (17 Mai 1768 – 7 Awst 1821). Ei thad oedd Karl Wilhelm Ferdinand, Dug Braunschweig-Wolfenbüttel, sydd wedi'i lleoli yn yr hyn a elwir yr Almaen heddiw, a'i mam oedd y Dywysoges Augusta o Brydain Fawr (wyres Siôr II a chwaer hŷn Siôr III).

Priododd Caroline y Tywysog Siôr ar 8 Ebrill 1795, yn y Capel Brenhinol, Palas Sant Iago, Llundain. Cafodd un ferch, sef y Dywysoges Charlotte Augusta (1796–1817).

bawd|Potread o Caroline gan Robert Hicks|alt=|chwith

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau cydweddog Prydeinig
Categori:Merched y 18fed ganrif‎
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Genedigaethau 1768
Categori:Marwolaethau 1821
Categori:Tywysogesau Cymru
Categori:Hanoferiaid
Caradog Fynach

Ganwyd **Caradog Fynach** i deulu da yn Sir Frycheiniog yn ystod 11g (bu f. 1124), gan dderbyn addysg leyg, a hyfforddiant canu'r delyn.

Oherwydd ei dymer a'i gyrhaeddiadau arbennig, bu'n gwasanaethu yn llys brenin y Deheubarth, Rhys ap Tewdwr (bu f. 1093).  Roedd yn ŵr poblogaidd gyda'r brenin hwn, ond collodd ffafr Rhys oherwydd iddo golli dau filgi gwerthfawr a oedd dan ei ofal. O ganlyniad i fygythion dig y brenin, rhaid oedd gadael y llys a dewis crefydd y bywyd mynachaidd. Cafodd ei dderbyn gan yr esgob Herwald yn Llandaf cyn sefydlu cartref mynachaidd yn eglwys Llangenydd, penrhyn Gŵyr. Yn ddiweddarach, fodd bynnag, symudodd i Dy Ddewi, ac wedi cael ei ordeinio yn offeiriad yno, aeth ar y for-ynys Barri yng ngogledd Penfro. Cyfnod cythryblus oedd hwn yn hanes Ty Ddewi oherwydd yr ymosodiadau'r Sgandinafiaid, ac er diogelwch, gyrrodd esgob Ty Ddewi ef i gell meudwy yn eglwys Sant Ismael yn Rhos yn ne sir Benfro. Bu'n byw yno am weddill ei oes hyd y gwyddom, heblaw am un taith pererin i Ynys Enlli, er nad oes sicrwydd mai ef oedd y Caradog dysgedig hwnnw a ymwelodd ag Elgar feudwy ar yr ynys oddeutu'r un cyfnod. Pan oedd Harri I yn Frenin Lloegr, daeth yr ymfudwyr Fflemingaidd i ran ddeheuol sir Benfro, a gorfodi Cymry Rhos oddiyno. Un o'r cymydogion newydd oedd Tancard o Hwlffordd, ond nid oedd y gyfeillach rhwng Caradog ac ynteu yn rhy gyfforddus. Bu farw Caradog yn 1124 ac fe'i claddwyd yn Nhy Ddewi.  Am gyfnod maith wedyn roedd croes a chapel ar draeth Newgale yn dynodi'r fan lle bu'r rhai oeddent yn cludo'r corff aros a gorffwys, ar y siwrnai i Dy Ddewi.

Ysgrifennwyd hanes Caradog gan Gerallt Gymro, ond nid yw hwnnw ar gael bellach, ond gellir darllen am ei sylwedd yn Nova Legenda Anglie (arg.1901), i, 174-6.  Aeth Gerallt i Rufain gyda'r hanes gan ei ddarllen gerbron Innocent III, yn deisyfu canoneiddiad ei gydwladwr.  Llwyddodd i'r graddau y rhoddodd y pab lythyr yn dewis abadau Ty-gwyn-ar-Daf, Llandudoch, ac Ystrad Fflur fel comisiwn i wneud ymchwiliad i'r achos (8 Mai, 1200). Daeth dim llwyddiant i Gerallt na chydnabyddiaeth i Caradog druan gan nad oedd y penaethiaid eglwysig yn dymuno caniatau i Gerallt fod yn Esgob Ty Ddewi.  Mae eglwys Lawrenny yn Aberdaugleddau wedi ei chyflwyno i Caradog, ar arferai fod ffynnon gysegredig iddo gerllaw Haroldston.

## Ffynonellau 
* The Lives of the British Saints, ii, 75-8; 
* Liber Landavensis. The Text of the Book of Llan Dâv, 1893, 2, 279.

Categori:Seintiau o Gymru
Santes Cywair

bawd|Eglwys Llangywer, ger y Bala
Santes a gysylltir gydag eglwys Llangywair ger y Bala, Gwynedd ydy **Cywair**, neu ar lafar **Cywer** neu **Cowair**. Ceir yn yr hen blwyf garreg gyda chroes arni o'r enw 'Llech Gower' a thua chwarter milltir o'r eglwys ceir 'Ffynnon Gower' a arferid ei defnyddio i ymdrochi plant a oedd yn diddef o'r llechau (*rickets*). Mae'r eglwys a'r ffynnon wedi'u cofrestru'n Gradd II gan Cadw (Rhifau cofrestru: 83586 a 83587). Enw'r eglwys yn Llangywer ydy Eglwys Gwawr, ond credir fod Gwawr yn berson gwahanol, bellach, un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog ac yn fam i Llywarch Hen.

Ystyr yr enw yw'r "un aur" a gall hynny gyfeirio nid yn unig at burdeb cymeriad y person ond hefyd at ei morwyndod, ond nid yw hyn yn debygol gan nad oedd yr Eglwys Geltaidd yn rhoi pwyslais ar ddiweirdeb. Mae hefyd yn bosibl (ond yn annhebygol iawn) mai gwryw ydoedd y sant hwn. Mae ei gŵyl mabsant ar 11 Gorffennaf - "pythefnos union wedi Dydd Sant Pedr" yn ôl Edward Lhuyd.

## Chwedl leol
Yn ôl chwedl leol, roedd gan Cywair gysylltiad gyda'r cymeriad chwedlonol Tegid Foel. Dywedir fod ganddi ffynnon lle saif Llyn Tegid heddiw, o'r enw 'Ffynnon Gywer', gyferbyn a'r pentref Llangywer. Roedd y Bala yr adeg honno o gwmpas y ffynnon, cyn bod yno lyn. Roedd clawr neu geuad i'r ffynnon, ac anghofiwyd ei rhoi ar y ffynnon un noson, ac erbyn y bore roedd y dref wedi'i boddi a llyn wedi'i ffurfio.

## Gweler hefyd
*Penrhyn Gŵyr
*Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Cywair
Cywair
Categori:Teyrnas Gwynedd
Ada Yonath

Cemegydd yw **Ada E. Yonath** (Hebraeg: **עדה יונת**; ganwyd 22 Mehefin 1939 yn Jerwsalem) a astudiodd yn y *Weizmann Institute of Science* yn Israel. Enillodd y Wobr Nobel mewn Cemeg am waith ar strwythur y ribosom yn 2009 gyda Venkatraman Ramakrishnan a Thomas A. Steitz. Hi yw'r ferch gyntaf o'r Dwyrain Canol i ennill y wobr hon.

Er iddi arbenigo mewn grisialeg, mae'n fwyaf nodedig am ei gwaith ar strwythyr y ribosom. Yn 2016 roedd yn gyfarwyddwraig Canolfan Helen a Milton A. Kimmelman yn Sefydliad Gwyddonol Weizmann.

## Magwraeth
Ganwyd Yonath (née Lifshitz) yn ardal Geula o Jeriwsalem. Symudodd ei rhieni Hillel ac Esther Lifshitz, i'r ardal o Zduńska Wola, Gwlad Pwyl yn 1933, cyn creu'r Israel bresennol. Rabi oedd ei thad oedd hefyd yn rhedeg siop nwyddau. Oherwydd fod arian yn brin, roedd sawl teulu'n byw yn yr un tŷ. Daeth llyfrau'n gwmni iddi - yr unig gwmni, meddai'n ddiweddarach. Llwyddodd ei rhieni iddi gael ei derbyn mewn ysgol yn Beit HaKerem, lle cafodd addysg dda. Pan y bu ei thad farw pan oedd yn 42 oed, symudodd y teulu i Tel Aviv. Derbyniwyd Yonath i Ysgol Uwchradd Tichon Hadash, er nad oedd ei thad yn medru talu'r ffioedd; rhoddodd Yonath wersi mathemateg i ddisgyblion eraill er mwyn iddi fedru talu. Ei harwres pan oedd yn blentyn oedd y gwyddonydd Marie Curie. Dychwelodd i Jeriwsalem am ei choleg a derbyniodd radd mewn cemeg yn 1962, a gradd meistr mewn biocemeg yn 1964. In 1968, cafodd yn Sefydliad Gwyddonol Weizmann mewn astudiaeth pelydr-X o risialeg collagen, gyda Wolfie Traub yn gofalu amdani.

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Genedigaethau 1939
Siôn Humphreys

Cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilm a theledu yw **Siôn Humphreys** (ganwyd Hydref 1951). Roedd yn cyfarwyddo ffilmiau yn yr 1980au gyda'i gwmni ei hun, Ffilmiau Bryngwyn. Yn fwy diweddar bu'n cyfarwyddo ar gyfer nifer o raglenni teledu S4C yn cynnwys *Pengelli*, *Porthpenwaig* a *Teulu*. Mae'n fab i'r llenor Emyr Humphreys ac Elinor Myfanwy (née Jones) ac yn frawd i'r cyfarwyddwr Dewi Humphreys.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilmiau
* *Un Frân Ddu* (?)
* ''Ŵyn i'r Lladdfa* (1984)
* *Hualau* (1984)
* *Teulu Helga* (1985)
* *Angel O'r Nef* (1985)
* *Twll O Le* (1986)
* *Byw yn Rhydd* (1987)
* *Ac Eto Nid Myfi* (1987)
* *Yr Alwad* (1988)
* *Yr Alltud* (1989)
* *Blodeuwedd* (1990)
* *Dŵr a Thân* (1991)
* *Priodas Gwen* (1992)
* *Rhodd Mam* (1995)
* *Plentyn Cyntaf* (1998)

### Cyfresi teledu
* *Pengelli* (1994–2001)
* *Teulu* (2008–2010)
* *Porthpenwaig'' (2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Hanes cosmetigau

Hanes hir a byd-eang sydd gan gosmetigau: arfer ddiwylliannol a chrefyddol, nodwedd ffasiwn, a nwydd traul.

Defnyddiodd pobloedd cyn-hanesyddol baent corff er resymau addurnol a chrefyddol. Defnyddiwyd hefyd elïau, balmau, powdrau, a lliwurau gwallt gan bobloedd hynafol. Roedd y powdwr wyneb hefyd, wrth gwrs, yn cynnwys meintiau peryglus o gyfansoddion plwm. Lledaenodd cosmetigau ar draws yr Ymerodraeth Rufeinig erbyn cychwyn yr oes Gristnogol.

## Ewrop yr Oesoedd Canol a'r cyfnod modern cynnar 
Diflannodd nifer o nodweddion diwylliannol coeth, gan gynnwys cosmetigau, o Ewrop yn sgil cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig yn y 5g. Cafwyd adfywiad yn yr Oesoedd Canol wrth i'r Croesgadwyr ddwyn cosmetigau, olewon a phersawrau yn ôl o'r Dwyrain Canol. Er gwaethaf y rhybuddion gan seintiau cynnar yn erbyn colur, lledaenodd yr arfer o baentio'r wyneb gan wragedd bonheddig ar draws Ewrop. Palet colur o goch a gwyn oedd y safon a sefydlwyd yn ystod yr Oesoedd Canol, er fod lliwiau eraill megis gwyrdd hefyd yn boblogaidd yn y cyfnod.

Ailymddangosodd cosmetigau ar draws Ewrop yn ystod y Dadeni, a'r Eidal yn ganolfan i'r farchnad newydd hon trwy gydol y 15g a'r 16g. Defnyddiodd menywod y cyfnod bowdwr plwm gwyn, cymysgedd o finegr a phlwm, i wynnu'r wyneb a'r fynwes.

Manteisiodd yr adfywiad cosmetigau ar ddatblygiadau gwyddonol a thechnegau gwneuthuro yn Ffrainc. Daeth y brandiau cyntaf megis Max Factor i’r farchnad.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd daeth cosmetigau’n brin ac yn ddrud o ganlyniad i’r angen am gemegion ac adnoddau eraill gan yr ymgyrch ryfel. Ymunodd nifer o fenywod â’r gweithlu, gan wisgo’n ymarferol ac yn ddi-golur. Yn sgil diwedd y rhyfel, ffynnodd y farchnad a chafodd menywod eu hannog i siopa i gryfhau’r economi. Pwysleisiodd llywodraethau yr angen iddynt droi'n ôl at eu dyletswyddau benywaidd, er mwyn i’r dynion dychwelyd at eu swyddi. O ganlyniad daeth cosmetigau’n bwysig unwaith eto i fywyd pob dydd menywod mewn gwledydd y Gorllewin. Cosmetigau drud iawn a wnaed gan Esteé Lauder, gan geisio cysylltu pris uchel ag enw am safon uchel. Ar ochr draw’r farchnad, gwerthodd Hazel Bishop gosmetigau fforddiadwy ar gyfer y gweithlu benywaidd mewn siopau disgownt.  Dyluniodd Johnson Products, a sefydlwyd gan George Johnson ym 1954, gynnyrch arbennig ar gyfer croen a gwallt menywod duon.

## Gweler hefyd 
* Hanes ffasiwn

## Cyfeiriadau 
Categori:Cosmetigau
Cosmetigau