open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1860

18g - **19g** - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1855 1856 1857 1858 1859 - **1860** - 1861 1862 1863 1864 1865

----

## Digwyddiadau 
*17 Mawrth - Dechreuad y Rhyfel Taranaki Cyntaf yn Seland Newydd
*2 Gorffennaf - Sylfaen dinas Vladivostok yn Rwsia
*18 Medi - Brwydr Castelfidardo yn yr Eidal
***Llyfrau**
**Wilkie Collins - *The Woman in White*
**George Eliot - *The Mill on the Floss*
**John Ceiriog Hughes - ''Oriau'r Hwyr*
**George Meredith - *Evan Harrington*
**Thomas Phillips - *The Welsh Revival: Its Origin and Development*
**William Rowlands - *Dammeg y Mab Afradlon*
***Cerddoriaeth**
**Franz Liszt - *Mephisto Waltz rhif 1*
**Anton Rubinstein - *Soirées à Saint-Pétersbourg''
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfennau cemegol Cesiwm a Rwbidiwm gan Robert Bunsen

## Genedigaethau 
*29 Ionawr - Anton Chekhov, dramodydd (m. 1904)
*19 Mawrth - William Jennings Bryan, gwleidydd (m. 1925)
*9 Mai - J. M. Barrie, awdur (m. 1937)
*29 Mai - Isaac Albéniz, cyfansoddwr (m. 1909)
*7 Gorffennaf - Gustav Mahler, cyfansoddwr (m. 1911)
*19 Gorffennaf - Lizzie Borden, llofrudd (m. 1927)
*13 Awst – Annie Oakley, chwimsaethwraig (m. 1926)

## Marwolaethau 
*24 Mehefin - Jerome Bonaparte
*1 Gorffennaf - Charles Goodyear

*
Sir y Fflint

bawd|200px|Logo y Cyngor

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Sir y Fflint** (Saesneg: *Flintshire*), sy'n sir yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Llywodraethir y sir gan yr awdurdod llywodraeth leol Cyngor Sir y Fflint. Crëwyd y sir bresennol pan ad-drefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru yn 1996.

Daw'r enw "Sir y Fflint" o'r hen Sir y Fflint a sefydlwyd ym 1536 a barodd tan 1974 pan gafodd ei diddymu o dan Ddeddf Llywodraethu Lleol 1972. Cafodd ei hail-sefydlu ym 1996 o dan Ddeddf Llywodraethu Lleol (Cymru) 1994 ond nid yw'r ffiniau presennol yn dilyn yr un ffiniau ac mae'r sir bellach yn llai nag y bu.

Ymhlith siaradwyr Cymraeg yr ardal, tueddir i ollwng y fanod yn yr enw wrth gyfeirio at y sir - Sir Fflint.
Mae tafodiaith unigryw iawn yn yr ardal sy' bellach dan fygythiad tafodieithoedd gorllewinol y Gymraeg. Mae rhai hen gyhoeddiadau yn cyfeirio at y sir fel Sir (neu Swydd) Gallestr.

## Hanes
Roedd yr hen sir yn llawer mwy sylweddol, yn cynnwys rhannau o'r Sir Ddinbych bresennol ac alldir - darn o'r sir ar wahân - ar y ffin â Lloegr sy'n rhan o Fwrdeistref Sirol Caerffili heddiw.

CymruFflintTraddod.png|Sir y Fflint cyn 1974
CymruFflint.png|Sir y Fflint heddiw

## Daearyddiaeth
Gorwedd y sir ar arfordir gogledd-ddwyrain Cymru, ar Lannau Dyfrdwy.

## Trefi a chymunedau
### Prif drefi a phentrefi
* Bwcle
* Caergwrle
* Caerwys
* Coed-llai
* Y Fflint
* Penarlâg
* Treffynnon
* Yr Wyddgrug
* Nercwys

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
Rhennir y sir yn 34 o gymunedau.

## Cestyll a hynafiaethau eraill
*Abaty Dinas Basing
*Castell Ewlo
*Castell y Fflint
*Maen Achwyfan

## Oriel

Delwedd:MoelFamau01LB.jpg|Machlud, Moel Famau
shotton01LB.jpg|Afon Dyfrdwy, Shotton
Rhydymwyn02.jpg|Gwaith y Dyffryn, Rhydymwyn
Capel Bethesda 01.jpg|Capel Bethesda, Yr Wyddgrug
YrWyddgrug01LB.jpg|Goleadau'r Nadolig, Yr Wyddgrug
ParlwrDu04LB.jpg|Goleudy'r Parlwr Du

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cyngor Sir y Fflint 

Categori:Prif ardaloedd Cymru
1861

18g - **19g** - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1856 1857 1858 1859 1860 - **1861** - 1862 1863 1864 1865 1866

----

## Digwyddiadau 
*18 Chwefror - Mae Vittorio Emanuele II, dug Safwy a brenin Sardinia, yn dod brenin yr Eidal
*12 Ebrill - Dechreuad y Rhyfel Cartref America
*Awst - Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru gyntaf yn Aberdâr
*9 Hydref - Brwydr Ynys Santa Rosa yn y Rhyfel Cartref America

### Llyfrau
#### Cymraeg
**Griffith Jones (Glan Menai) - *Hywel Wyn*
**John Jones (Vulcan) - *Athrawiaeth yr Iawn*
**David Owen (Brutus) - *Cofiant y Diweddar Barch. Thomas Williams*
**William Rees (Gwilym Hiraethog) - *Emmanuel*
**Robert Williams (Trebor Mai) - *Fy Noswyl*
#### Saesneg
**Charles Dickens - *Great Expectations*
**George Eliot - *Silas Marner*
**Jane Williams (Ysgafell) - *The Literary Women of England*
### Drama
**Léon Gozlan - *La Pluie et le beau temps*
### Cerddoriaeth
**Hugh Jerman - *Deus Misereatur*
**William Steffe - ''John Brown's Body''
### Gwyddoniaeth
** Darganfod yr elfen gemegol Thaliwm gan Syr William Crookes

## Genedigaethau 
*7 Ebrill – Clara Novello Davies, cantores (m. 1943)
*5 Mai – Syr John Edward Lloyd, hanesydd (m. 1947)
*6 Mai – Rabindranath Tagore, bardd (m. 1941)
*19 Mai – Nellie Melba, cantores (m. 1931)
* 20 Hydref – William Lowe, milwr (m. 1944)
* 26 Hydref – Richard Griffith, llenor, bardd a newyddiadurwr (m. 1947)
* 30 Hydref – Antoine Bourdelle, cerflunydd ac arlunydd (m. 1929)
* 8 Rhagfyr – Georges Méliès, cyfarwyddwr ffilm (m. 1938)

## Marwolaethau 
*17 Ionawr – Lola Montez
*8 Mai – Thomas Lloyd-Mostyn, gwleidydd, 31
*29 Mehefin – Elizabeth Barrett Browning, bardd, 55
*5 Medi – William Addams-Williams, gwleidydd, 74
*26 Medi – Morris Davies (Meurig Ebrill), bardd, 71
*14 Rhagfyr – Albert o Sachsen-Coburg a Gotha, gŵr Fictoria, brenhines y Deyrnas Unedig, 42

## Cyfeiriadau
*
1858

18g - **19g** - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - **1850au** - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1853 1854 1855 1856 1857 - **1858** - 1859 1860 1861 1862 1863

----

## Digwyddiadau 
*1 Ionawr - Lawnsio *Y Punch Cymraeg*
*25 Ionawr - Priodas Y Dywysoges Victoria, Y Dywysoges Frenhinol (merch Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig) a Tywysog Friedrich
*28 Ebrill-1 Mai - Brwydr Grahovac
***Llyfrau**
**Anne Beale - *Gladys of Harlech*
**Bjørnstjerne Bjørnson - *Arne*
**William Davies (Gwilym Teilo) - *Llandilo-Vawr and its Neighbourhood*
**Owen Wynne Jones - *Lleucu Llwyd*
**Anthony Trollope - *Doctor Thorne*
**Alfred Russel Wallace - *On the Tendency of Varieties to Depart Indefinitely From the Original Type*
***Drama**
**Tom Taylor - *Our American Cousin*
***Cerddoriaeth**
**Thomas Gruffydd Jones (Tafalaw Bencerdd) - *Y Drysorfa Gorawl*
**Jacques Offenbach - *Orphée Aux Enfers* (operetta)
**Edward Stephen (Tanymarian) - *Requiem*

## Genedigaethau 
*18 Mawrth - Rudolf Diesel, dyfeisiwr (m. 1913)
*23 Ebrill
**Ethel Smyth, cyfansoddwraig (m. 1944)
**Max Planck, ffisegydd (m. 1947)
*15 Mehefin - Gustav V, brenin Sweden (m. 1950)
*27 Hydref - Theodore Roosevelt, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1919)
*30 Hydref - Alfred Onions, gwleidydd (m. 1921)
*20 Rhagfyr
**Kuno Meyer, ysgolhaig Celtaidd (m. 1919)
**Giacomo Puccini, cyfansoddwr (m. 1924)

## Marwolaethau 
*7 Ebrill - Anton Diabelli, cyfansoddwr, 76
*9 Medi - Thomas Assheton Smith II, cricedwr, 82
*12 Hydref - Hiroshige, arlunydd ukiyo-e, 61
* 23 Hydref - Agosti Xaho, awdur, 47
*17 Tachwedd - Robert Owen, sosialydd, 87
1859

18g - **19g** - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - **1850au** - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1854 1855 1856 1857 1858 - **1859** - 1860 1861 1862 1863 1864

----

## Digwyddiadau 
*30 Mai - Brwydr Palestro
*4 Mehefin - Brwydr Magenta
*26 Hydref - Storm enbyd yn suddo'r *Royal Charter* a 113 o longau eraill ar hyd arfordir Cymru ac yn dinistrio Eglwys Sant Brynach, Cwm yr Eglwys, Sir Benfro
***Llyfrau**
**Charles Dickens - *A Tale of Two Cities*
**Ivan Goncharov - *Oblomov*
**Hector Malot - *Les Amants*
**Richard Parry (Gwalchmai) - *Adgofion am John Elias*
**William Thomas (Gwilym Marles) - *Prydyddiaeth*
***Drama**
**Dion Boucicault - *The Octoroon*
**Dinabandhu Mitra - *Nil Darpan*
***Barddoniaeth**
**Victor Hugo - *La Légende des siècles*
***Cerddoriaeth**
**Charles Gounod - *Faust* (opera)
**John Roberts (Ieuan Gwyllt) - *Llyfr Tonau Cynulleidfaol*

## Genedigaethau 
*27 Ionawr - Wiliam II, ymerawdwr yr Almaen (m. 1941)
*16 Chwefror - Tom Ellis, gwleidydd (m. 1899)
*8 Mawrth - Kenneth Grahame, awdur plant (m. 1932)
*22 Mai - Syr Arthur Conan Doyle, awdur (m. 1930)
*15 Mai - Pierre Curie, ffisegydd (m. 1906)
*17 Gorffennaf - Ernest Rhys, awdur (m. 1946)
*9 Hydref - Alfred Dreyfus, milwr (m. 1935)
*18 Hydref - Henri Bergson, awdur (m. 1941)

## Marwolaethau 
*16 Ebrill - Alexis de Tocqueville, athronydd gwleidyddol, 53
*6 Mai - Alexander von Humboldt, naturiaethwr a fforiwr, 89
*8 Gorffennaf
**John Thomas, bardd ac emynydd, 78
**Oscar I o Sweden a Norwy, 60
*15 Medi - Isambard Kingdom Brunel, peiriannydd, 53
*12 Hydref - Robert Stephenson, peiriannydd sifil, 55
*28 Tachwedd - Washington Irving, awdur, 76
* 8 Rhagfyr - Thomas De Quincey, llenor, 74
Sir Fynwy

:*Erthygl am y brif ardal gyfoes yw hon. Am y sir hanesyddol a ddiddymwyd yn 1974, gweler Sir Fynwy (hanesyddol).*

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Sir Fynwy** (Saesneg: *Monmouthshire*), sy'n sir yn ne-ddwyrain Cymru a grewyd ar 1 Ebrill 1996 wrth ad-drefnu llywodraeth leol. Llywodraethir y sir gan Gyngor Sir Fynwy, sydd â'i bencadlys yn nhref Brynbuga. Mae'n rhan o sir cadwedig Gwent, endid symbolaidd i raddau helaeth erbyn heddiw.

Mae'r Sir Fynwy gyfoes yn rhannu ei henw â'r hen Sir Fynwy hanesyddol a oedd yn un o'r tair sir ar ddeg yng Nghymru a ddilëwyd gan adrefnu llywodraeth leol yn 1974. Serch hynny, mae maint y sir gyfoes yn llai na'r sir hanesyddol; bellach mae ganddi ychydig dros hanner ei harwynebedd blaenorol. 

CymruFynwyTraddod.png|Sir Fynwy cyn 1974
CymruFynwy.png|Sir Fynwy heddiw

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol Cynnar bu'r diriogaeth yn rhan o deyrnas Gwent. O 1069 ymlaen syrthiodd rhan helaeth yr ardal i ddwylo'r Normaniaid a daeth yn rhan o dir Y Mers, er bod rhannau o'r ucheldir yn dal yn nwylo arglwyddi Cymreig lleol.

Crëwyd yr hen Sir Fynwy yn y flwyddyn 1542 allan o'r hen arglwyddiaethau yn yr ardal. Roedd yn cynnwys Casnewydd ac yn ffinio â Swydd Gaerloyw i'r dwyrain, Swydd Henffordd i'r gogledd-ddwyrain, Sir Frycheiniog i'r gogledd a Morgannwg i'r gorllewin.

Daeth yn rhan o sir Gwent yn 1974. Ffurfwyd y sir newydd yn 1996.

## Oriel

SirFynwy.jpg|Logo y Cyngor
MONMOUTHSHIRE Shield.svg|Tarian Sir Benfro ers 1996
Monmouthshire (3375384).jpg|Darlun cynrychioladol o drefi yr hen Sir Fynwy; ysgythriad du a gwyn; 1800.

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
Gwnaethpwyd y rhaniad diweddaraf o Sir Fynwy yn gymunedau gan offeryn stadudol Cymru, sef Gorchymyn Sir Fynwy (Cymunedau) 2021, a ddaeth i rym gydag etholiadau lleol 2022. Ar hyn o bryd, rhennir y sir yn 30 o gymunedau:

Diddymwyd y pum cymunedau canlynol yn ad-drefnu 2022:
* Gwehelog Fawr
* Llandeilo Gresynni
* Llangatwg Feibion Afel
* Llan-gwm
* Llanhenwg

Crëwyd y ddwy gymuned ganlynol yn ystod ad-drefnu 2022:
* Castellgwyn
* Ynysgynwraidd

## Daearyddiaeth
### Trefi a phrif bentrefi
* Brynbuga
* Cas-gwent
* Cil-y-coed
* Trefynwy
* Y Fenni

### Cestyll
*Castell Cas-gwent
*Castell Cil-y-Coed
*Castell y Grysmwnt
*Y Castell Gwyn
*Castell Rhaglan
*Castell Ynysgynwraidd
*Castell y Fenni
*Castell Brynbuga

## Cyfeiriadau
Categori:Prif ardaloedd Cymru
Categori:Gwent

Categori:Sefydliadau 1996

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Sir Forgannwg

Roedd **Sir Forgannwg** (Saesneg: *Glamorgan*) yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Cyfatebai'n fras i diriogaeth Teyrnas Morgannwg.

Roedd yn ffinio ar Sir Frycheiniog yn y gogledd, ar Sir Fynwy yn y dwyrain, ar Sir Gaerfyrddin yn y gorllewin, a Môr Hafren ydyw'r terfyn deheuol. Roedd ei harwynebedd yn 2100&nbsp;km², a'i phoblogaeth uchaf tua 1,220,000. Craig y Llyn ydyw'r pwynt uchaf (600m) yn yr ardal.

bawd|canol|Sir Forgannwg yng Nghymru (cyn 1974)

Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Siroedd Cymru hynafol
Morgannwg

Gall yr enw lle **Morgannwg** gyfeirio at:

*Sir Forgannwg - y sir draddodiadol
*Teyrnas Morgannwg - un o deyrnasoedd cynnar Cymru
*Prifysgol Morgannwg - prifysgol
**Morgannwg* - cyfnodolyn
Port Talbot

Tref ddiwydiannol a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Port Talbot**. Saif ar lan Afon Afan ar ochr dwyreiniol Bae Abertawe. Mae Caerdydd 44.9 km i ffwrdd o Bort Talbot ac mae Llundain yn 256.1&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe, sy'n 12&nbsp;km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

400px|dim|bawd|Gwaith dur Port Talbot

## Hanes
Cnewyllyn y dref fodern yw'r hen dref *Aberafan* sydd ar ochr orllewinol Afon Afan, yn ogystal â phentrefi hynafol eraill fel *Baglan* a *Groes*.  Crewyd *Port Talbot* ei hun ym 1840 gydag agoriad y dociau newydd ar ochr ddwyreiniol yr afon gan y teulu Talbot o Swydd Wilton a oedd yn berchen ar Abaty Margam ar y pryd.  Mae'r dref fodern hefyd yn cynnwys ardaloedd Taibach, Traethmelyn, Margam a Felindre.  Felly *Port Talbot* yw enw rhan canolog o'r dref a hefyd enw'r dref gyfan.  Mae llawer yn defnyddio Aberafan fel enw Cymraeg *Port Talbot* er yr enw safonol yw *Porth Talbot*.  Enw amgen yw *Porth Afan*.
Mae'r dref wedi bod yn enwog am ei dociau a gweithio metel, yn enwedig y gwaith dur enfawr sydd ar ochr ddwyreiniol y dref.

## Enwogion
*Rob Brydon, actor a digrifwr a fagwyd ym Maglan, Port Talbot
*Richard Burton, actor
*Rhod Gilbert, digrifwr sy'n byw ym Mhort Talbot
*Anthony Hopkins, actor
*Dic Penderyn, merthyr
*Paul Potts, canwr
*Michael Sheen, actor a anwyd yng Nghasnewydd ond a fagwyd ym Mhort Talbot

## Gefeilldrefi Port Talbot
## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Port Talbot
Categori:Trefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Sir Benfro

bawd|200px|Tarian Cyngor Sir Benfro ers 1996

:*Gweler hefyd Penfro (gwahaniaethu).*

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Sir Benfro** (Saesneg: *Pembrokeshire*), sy'n sir yn ne-orllewin Cymru.

Yn yr Oesoedd Canol Cynnar, roedd yr ardan yn rhan o deyrnas Dyfed. Tref Penfro yw canolfan weinyddol y sir. Rhenir y sir yn ieithyddol, gyda'r hen ran Gymraeg yng Ngogledd y sir.

Ymhlith enwogion y sir y mae'r arlunwyr Gwen John a'i brawd Augustus, D. J. Williams a'r bardd Waldo Williams. Un o'r chwareli oedd yn Sir Benfro, ond sydd bellach wedi cau, yw Chwarel y Glôg.

bawd|canol|Sir Benfro yng Nghymru

## Cymunedau
## Rhai trefi a phentrefi 
* Aberdaugleddau
* Abergwaun
* Arberth
*Camros
* Cas-blaidd
* Cas-wis
* Crymych
* Dinas
*Dinbych-y-pysgod
* Hwlffordd
*Llandysilio
* Llandudoch
* Llanfyrnach
* Llanhuadain
* Maenclochog
* Maenorbŷr
* Mathri
* Penfro
* Solfach
*Trefdraeth
* Treletert
* Tyddewi
* Wdig

## Cestyll 
* Castell Caeriw
* Castell Cilgerran
* Castell Dinbych-y-pysgod
* Castell Hwlffordd
* Castell Llanhuadain
* Castell Maenorbŷr
* Castell Penfro

## Oriel

Angle01LB.jpg|Machlud Haul, Angle
Solfach01LB.jpg|Solfach
Stagbwll04LB.jpg|Stagbwll
StJustinians01LB.jpg|Porth Stinan
SgomerLB01.jpg|Ynys Sgomer ac arfordir Sir Benfro
PuffinSkomer01LB.jpg|Pâl, Ynys Sgomer

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Ieuenctid Sir Benfro

## Dolenni allanol 
*Gwefan Cyngor Sir Benfro

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Siroedd Cymru hynafol
Ffrwydradau trenau Madrid 11 Mawrth 2004

bawd|200px|Gorsaf drenau Atocha

**Ymosodiadau bom yn Madrid, 11 Mawrth 2004.**
Dydd Iau, 11 Mawrth 2004, ffrwydrodd deg bom ar *cercanías* (trenau lleol) yn ninas Madrid, Sbaen rhwng 07:39 a 07:42 yn y bore. Bu farw 190 o bobl, o leiaf, a chafodd dros 1,800 o bobl eu hanafu.

Ffrwydrodd tair bom, ym mlaen, canol, a thu ôl y trên ym mhrif orsaf y ddinas, Atocha, am 07:39, a hefyd ffrwydrodd pedair bom ar yr un pryd ar drên arall tu allan i orsaf Atocha, yn *Calle Téllez*. Am 07:41 ffrwydrodd dwy fom ar drên arall yng ngorsaf *El Pozo del Tío Raimundo*, ac am 07:42 ffrwydrodd un bom ar drên yng ngorsaf *Santa Eugenia*.

Bu farw'r mwyafrif o'r dioddefwyr yn Atocha/Téllez (89 o bobl), ac El Pozo (67), efo 17 yn Santa Eugenia.

Roedd 41 o'r meirwon yn dod o 13 gwlad dramor—15 o Rwmania, 5 yr un o Ecwador a Pheriw, 4 o Wlad Pwyl, 3 o Colombia, 2 o Hondwras, ac un yr un o Bwlgaria, Tsile, Ciwba, Gweriniaeth Dominica, Gini Bisaw, Ffrainc a Moroco.

## Pwy oedd ar fai? 
Roedd llywodraeth Sbaen yn beio'r mudiad Basg, ETA, ar y dechrau, ond roedd modd yr ymosodiad yn anarferol i ETA—byddan nhw fel arfer yn rhoi rhybudd, neu yn ymosod ar blismyn neu swyddogion y llywodraeth. Ar 11 Mawrth gyda'r hwyr, dywedodd y papur newydd Arabeg rhyngwladol *Al-Quds Al-Arabi*, a gyhoeddir yn Llundain, eu bod wedi cael e-bost gan rywun yn dweud mai Al Qaeda oedd yn gyfrifol am yr ymosodiad.

Tri diwrnod ar ôl yr ymosodiad, collodd Aznar yr etholiad, mewn canlyniad syn.

Categori:2004
Categori:Hanes Madrid
Categori:Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth
Categori:Terfysgaeth yn Sbaen
Bwrdeistref Sirol Wrecsam

bawd|200px|Logo y Cyngor

Mae **Bwrdeistref Sirol Wrecsam**, neu **Wrecsam** () yn fwrdeistref sirol yng ngogledd-ddwyrain Cymru.

bawd|canol|Bwrdeistref sirol Wrecsam yng Nghymru

## Cymunedau
## Adrannau etholiadol
## Gweler hefyd
*Wrecsam - y dref
*Wrecsam - etholaeth seneddol San Steffan
*Wrecsam - etholaeth Cynulliad Cymru

## Dolenni allanol
*Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Sefydliadau 1996
Conwy (gwahaniaethu)

Gall **Conwy** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

*Conwy, tref ar arfordir gogledd Cymru

*Conwy, bwrdeistref sirol yng ngogledd Cymru

*Conwy, etholaeth cynulliad yng ngogledd Cymru

*Conwy, etholaeth seneddol yng ngogledd Cymru

*Afon Conwy, afon yn llifo o Eryri i'r môr ger tref Conwy
Torfaen

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Torfaen**. Mae'n fwrdeistref sirol sy'n gweithredu fel awdurdod unedol. Mae wedi'i lleoli yn ne-ddwyrain y wlad, yn ffinio â phrif ardaloedd Sir Fynwy yn y dwyrain, Bwrdeistref Sirol Casnewydd i'r de, Blaenau Gwent a Bwrdeistref Sirol Caerffili i'r gorllewin, a Phowys i'r gogledd. Y prif drefi yw Abersychan, Blaenafon, Cwmbrân a Phont-y-pŵl.

bawd|canol|Bwrdeistref sirol Torfaen yng Nghymru

Yn y cyfrifiad diwethaf roedd gan Torfaen boblogaeth o 

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
Rhennir y fwrdeistref sirol yn 16 o gymunedau:

## Gweler hefyd
*Torfaen (etholaeth seneddol)
*Torfaen (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cyngor Torfaen 

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Categori:Sefydliadau 1996
David Jones

Gallai **David Jones** gyfeirio at un o sawl gŵr:

*David Jones (Davydd Hael o Dowyn) (1768-1837), Cymro Llundain
* David Jones (1770–1831), gweinidog a cherddor
* David Jones (g.1805), bardd
* David Jones (1810–1869), bancwr ac AS Sir Gaerfyrddin
* David Watkin Jones (Dafydd Morganwg) (1832–1905), bardd a hanesydd
* David Jones (Druisyn), (1840-1902) bardd, llenor a gweinidog Wesla
* David Jones (1895–1974), bardd ac arlunydd
* David Jones (Dinbych), (1931-2008), gwleidydd Cymreig 
* David Jones (g. 1952), gwleidydd Cymreig
* David Jones, bardd coronog
* Davy Jones (1945–2012), cerddor ac aelod The Monkees
* Dai Jones (1943-2022), ffermwr, canwr a darlledwr

;Gweler hefyd
* David James Jones (gwahaniaethu)
Merthyr Tudful (prif ardal)

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful**, sy'n fwrdeistref sirol yn ne Cymru. Ei ganolfan weinyddol yw tref Merthyr Tudful.

bawd|canol|Bwrdeistref sirol Merthyr Tudful yng Nghymru

## Cymunedau
Mae'r fwrdeistref sirol wedi'i rhannu'n 12 cymuned:

* Bedlinog
* Cyfarthfa
* Dowlais
* Y Dref
* Y Faenor
* Y Gurnos
* Pant
* Y Parc
* Penydarren
* Treharris
* Troed-y-rhiw
* Ynysowen

300px|bawd|dim|Cymunedau Merthyr Tudful

## Trefi a phentrefi
* Merthyr Tudful
* Dowlais
* Heolgerrig
* Aberfan
* Treharris
* Trelewis

## Dolenni allanol
* Gwefan Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Sefydliadau 1996
1850au

18g - **19g** - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - **1850au** - 1860au 1870au 1880au1890au 1900au 
1850 1851 1852 1853 1854 1855 1856 1857 1858 1859

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Pïws IX
* Brenhines Victoria (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinnidog John Russell, 1af Iarll Russell (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Edward Geoffrey Smith Stanley, 14ydd Iarll Derby (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog John Russell, 1af Iarll Russell (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog George Hamilton Gordon, 4ydd Iarll Aberdeen (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Henry John Temple, 3ydd Is-Iarll Palmerston (y Deyrnas Unedig)
* Arlywydd Millard Fillmore (Unol Daleithiau)
* Arlywydd Franklin Pierce (Unol Daleithiau)
* Arlywydd James Buchanan (Unol Daleithiau)
* Arlywydd Louis Napoleon Bonaparte (Ffrainc) tan 1852
* Ymerawdwr Napoleon III (Ffrainc)
* Ymerawdwr Wilhelm I (Prwsia)
* Tsar Nicholas I (Rwsia) (tan 1855)
* Tsar Alexander II (Rwsia) (o 1855 ymlaen)

**Diddanwyr**

**Chwaraeon**


Categori:Degawdau'r 19eg ganrif
1857

18g - **19g** - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - **1850au** - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1852 1853 1854 1855 1856 - **1857** - 1858 1859 1860 1861 1862

----

## Digwyddiadau 
*Awst - Sefydlu Prifysgol Calcutta
***Llyfrau**
**Gustave Flaubert - *Madame Bovary*
**Adalbert Stifter - *Der Nachsommer*
**Anthony Trollope - *Barchester Towers*
**William Williams (Creuddynfab) - *Y Barddoniadur Cymmreig* (Cyf. 2)
***Drama**
**Henrik Ibsen - *Hærmændene på Helgeland*
***Barddoniaeth**
**Charles Baudelaire - *Les Fleurs du mal*
***Cerddoriaeth**
**Modest Mussorgsky - ''Souvenir d'Enfance*
**Giuseppe Verdi - *Simon Boccanegra'' (opera)

## Genedigaethau 
*22 Chwefror
**Heinrich Rudolf Hertz, ffisegydd (m. 1894)
**Syr Robert Baden-Powell (m. 1941)
*8 Mawrth - Ruggiero Leoncavallo, cyfansoddwr (m. 1919)
*2 Mai - Pab Pïws XI (m. 1939)
*2 Mehefin - Syr Edward Elgar, cyfansoddwr (m. 1934)
*3 Rhagfyr - Joseph Conrad, awdur (m. 1924)

## Marwolaethau 
*15 Chwefror - Mikhail Glinka, cyfansoddwr, 52
*2 Mai - Alfred de Musset, bardd a dramodydd, 46
*15 Gorffennaf - Carl Czerny, cyfansoddwr, 66
*12 Awst - William Conybeare, deon Llandaf, 70
*16 Awst - John Jones, Talysarn, bardd, 81

*
1830au

18g - **19g** - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1830 1831 1832 1833 1834 1835 1836 1837 1838 1839

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Grigor XVI
*Brenin Gwilym IV (y Deyrnas Unedig, tan 1837)
*Brenhines Victoria (y Deyrnas Unedig)
*Prif Weinnidog Charles Grey, 2ail Iarll Grey (y Deyrnas Unedig)
*Prif Weinidog William Lamb, 2ail Is-Iarll Melbourne (y Deyrnas Unedig)
*Arlywydd Andrew Jackson (Unol Daleithiau)
*Arlywydd Martin Van Buren (Unol Daleithiau)
*Brenin Louis-Philippe (Ffrainc)
*Ymerawdwr Ffransis II (Awstria)
*Ymerawdwr Ferdinand I (Awstria)
*Tsar Nicholas I (Rwsia)

**Diddanwyr**

**Chwaraeon**


Categori:Degawdau'r 19eg ganrif
1840au

18g - **19g** - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1840 1841 1842 1843 1844 1845 1846 1847 1848 1849

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Grigor XVI
* Pab Pïws IX
* Brenhines Victoria (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog William Lamb, 2ail Is-Iarll Melbourne (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Syr Robert Peel (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog John Russell, 1af Iarll Russell (y Deyrnas Unedig)
* Arlywydd Martin Van Buren (Unol Daleithiau)
* Arlywydd John Tyler (Unol Daleithiau)
* Arlywydd James Knox Polk (Unol Daleithiau)
* Brenin Louis-Philippe (Ffrainc)
* Ymerawdwr FerdinandI (Awstria)
* Tsar Nicholas I (Rwsia)

**Diddanwyr**

**Chwaraeon**


Categori:Degawdau'r 19eg ganrif
1856

18g - **19g** - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - **1850au** - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1851 1852 1853 1854 1855 - **1856** - 1857 1858 1859 1860 1861

----

## Digwyddiadau 
* 26 Ionawr - Brwydr Gyntaf Seattle
* 31 Mawrth - Cytundeb Paris; diwedd y Rhyfel Crimea
* **Llyfrau**
** George Eliot - *Adam Bede*
** John Ceiriog Hughes - *Gohebiaethau Syr Meurig Crynswth* (vol. 1)
** Erasmus Jones - *The Higher Law Triumphant: The Captive Youths of Judah*
** John Jones (Ioan Emlyn) - *Tiriad y Ffrancod ym Mhencaer*
** Samuel Prideaux Tregelles - *An Introduction to the Textual Criticism of the New Testament*
** Jane Williams (Ysgafell) - *The Origin, Rise, and Progress of the Paper People*
* **Cerddoriaeth**
** *Hen Wlad fy Nhadau*

## Genedigaethau 
* 12 Ionawr - John Singer Sargent, arlunydd (m. 1925)
* 14 Chwefror - Frank Harris, awdur (m. 1931)
* 6 Mai
**Robert Peary, fforiwr (m. 1920)
**Sigmund Freud, niwrolegydd a seiciatrydd (m. 1939)
* 15 Mai - L. Frank Baum, awdur (m. 1919)
* 26 Gorffennaf - George Bernard Shaw, dramodydd (m. 1950)
* 1 Medi - John Redmond, gwleidydd (m. 1918)
* 15 Hydref - Robert Nivelle, milwr (m. 1924)

## Marwolaethau 
* 17 Chwefror - Heinrich Heine, bardd, 58
* 26 Mawrth - Henry Watkins Williams-Wynn diplomydd 73
* 29 Gorffennaf - Robert Schumann, cyfansoddwr, 46

*
1855

18g - **19g** - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - **1850au** - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1850 1851 1852 1853 1854 - **1855** - 1856 1857 1858 1859 1860

----

## Digwyddiadau 
*1 Ionawr - Ottawa yn dod yn ddinas
*5 Chwefror - Arglwydd Palmerston yn dod Prif Weinidog y Deyrnas Unedig
*5 Mehefin - Agorfa'r Ysbyty Mynydd Sinai yn Ninas Efrog Newydd
*16 Awst - Rhyfel y Crimea: Brwydr Afon Chernaya rhwng Rwsia a Ffrainc
***Llyfrau**
**John Jones (Talhaiarn) - *Gwaith Talhaiarn*, cyf. 1
**Henry Wadsworth Longfellow - *The Song of Hiawatha* (barddoniaeth)
**William Rees (Gwilym Hiraethog) - *Gweithiau Barddonol Gwilym Hiraethog*
**Lev Tolstoy - *Севастопольские рассказы, Sevastopolskiye rasskazy*
**William Williams (Creuddynfab) - *Y Barddoniadur Cymmreig* (Cyf. 1)
***Drama**
**Émile Augier - ''Ménage d'Olympe*
**Léon Gozlan - *Le Gâteau des reines*
**Ivan Turgenev - *Mesiats v derevne''
***Cerddoriaeth**
**Stephen Foster - "Come Where My Love Lies Dreaming"
**Charles Gounod - Symffoni rhif 1

## Genedigaethau 
*5 Ionawr - King Camp Gillette, difeisiwr (m. 1932)
*1 Mai - Marie Corelli, nofelydd (m. 1924)
*30 Mehefin - Wilhelm von Siemens, dyn busnes (m. 1919)
*30 Awst - Evelyn De Morgan, arlunydd (m. 1919)
*11 Rhagfyr - David Ffrangcon Davies, canwr (m. 1918)

## Marwolaethau 
*21 Ionawr - Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd), bardd
*31 Mawrth - Charlotte Bronte, nofelydd, 38
*28 Mehefin - Fitzroy Somerset, Iarll 1af Raglan, 66
*11 Tachwedd - Søren Kierkegaard, athronydd, 42

## Cyfeiriadau
*
1854

18g - **19g** - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - **1850au** - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1849 1850 1851 1852 1853 - **1854** - 1855 1856 1857 1858 1859

----

## Digwyddiadau 
*27 Mawrth - Rhyfel y Crimea: Dechreuad rhyfel rhwng y Deyrnas Unedig a Rwsia
*28 Mawrth - Dechreuad rhyfel rhwng Ffrainc a Rwsia
*9 Awst - Johann yn dod brenin Sacsoni.
*20 Medi - Rhyfel y Crimea: Brwydr Alma
*25 Hydref - Rhyfel y Crimea: Brwydr Balaclava
*8 Rhagfyr - Pab Pïws IX yn cyhoeddu *Ineffabilis Deus*.
***Llyfrau**
**Dechrau cyhoeddi'r *Gwyddoniadur Cymreig*
**John Edwards (Eos Glan Twrch) - ''Llais o'r Llwyn: sef Barddoniaeth, ar Amryfal Destynau*
**Samuel Evans (Gomerydd) - *Y Gomerydd*
**Elizabeth Gaskell - *North and South*
**Owen Wynne Jones - *Fy Oriau Hamddenol*
**William Thomas (Islwyn) - *Barddoniaeth*
**Henry David Thoreau – *Walden* 
***Cerddoriaeth**
***Y Blwch Cerddorol* (emynau)
**Giuseppe Verdi - *Les Vêpres Siciliennes'' (opera)

## Genedigaethau 
*1 Ionawr - Syr James George Frazer, anthropolegydd (m. 1941)
*14 Mawrth - Paul Ehrlich, gwyddoniaethwr (m. 1915)
* 15 Mawrth - Emil Adolf von Behring, ffisiolegydd (m. 1917)
*3 Gorffennaf - Leoš Janáček, cyfansoddwr (m. 1928)
*12 Gorffennaf - George Eastman, difeisiwr (m. 1932)
*16 Hydref - Oscar Wilde, dramodydd, nofelydd a bardd (m. 1900)
*1 Medi - Engelbert Humperdinck, cyfansoddwr (m. 1921)
*14 Medi - Hugh Evans, cyhoeddwr ac awdur (m. 1934)
* 20 Hydref - Arthur Rimbaud, bardd (m. 1891)
*21 Tachwedd - Pab Benedict XV (m. 1922)

## Marwolaethau 
*3 Ebrill - Edward Pryce Lloyd, Barwn 1af Mostyn, gwleidydd, 85
*29 Ebrill - Henry William Paget, Ardalydd Môn, 86
*6 Gorffennaf - Georg Ohm, ffisegydd, 65

*
1853

18g - **19g** - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - **1850au** - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1848 1849 1850 1851 1852 - **1853** - 1854 1855 1856 1857 1858

----

## Digwyddiadau 
*4 Mawrth - Franklin Pierce yn dod y 14eg Arlywydd yr Unol Daleithiau
***Llyfrau**
**B. B. Woodward - *The History of Wales*
**Charles Dickens - *Bleak House*
***Drama**
**Gustav Freytag - *Die Journalisten*
***Cerddoriaeth**
**Johannes Brahms - Sonata Piano rhif 1, 2 a 3
**Giuseppe Verdi
****Il trovatore* (opera)
****La Traviata* (opera)

## Genedigaethau 
*30 Mawrth - Vincent van Gogh, arlunydd (m. 1890)
*5 Gorffennaf - Cecil Rhodes, gwleidydd a dyn busnes (m. 1902)
*18 Gorffennaf - Hendrik Lorentz, ffisegydd (m. 1928)
*30 Rhagfyr - Andre Messager, cyfansoddwr (m. 1929)

## Marwolaethau 
*17 Mawrth - Christian Doppler, mathemategydd, 49
*28 Ebrill - Ludwig Tieck, awdur, 79
*15 Tachwedd - Maria II, brenhines Portiwgal, 34

*
1852

18g - **19g** - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - **1850au** - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1847 1848 1849 1850 1851 - **1852** - 1853 1854 1855 1856 1857

----

## Digwyddiadau 
*Yr Anghydffurfwyr yn dathlu llwyddiant Walter Coffin yn eu cynrychioli dros etholaeth Caerdydd. Dyma'r Anghydffurfiwr cyntaf yng Nghymru i gael ei ethol yn Aelod Seneddol.
*3 Chwefror - Brwydr Monte Caseros yn yr Ariannin
*15 Chwefror - Agorfa'r Ysbyty Great Ormond Street yn Llundain.
*4 Tachwedd - Mae Camillo Benso, conte di Cavour, yn dod prif weinidog Piedmont.
***Llyfrau**
**William Rees (Gwilym Hiraethog) - ''Aelwyd F'Ewythr Robert*
**Harriet Beecher Stowe - *Uncle Tom's Cabin*
***Cerddoriaeth**
**Fredrik Pacius - *Kaarle-kuninkaan metsästys* (opera)

## Genedigaethau 
*13 Ebrill - F. W. Woolworth, dyn busnes (m. 1919)
*4 Mai - Alice Liddell, y ferch a ysbrydolodd *Alice in Wonderland'' (m. 1934)
*25 Mehefin - Antoni Gaudí, pensaer (m. 1926)
*30 Awst - Jacobus Henricus van 't Hoff, cemegydd (m. 1911)
*12 Medi - Herbert Henry Asquith, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1928)
*3 Tachwedd - Ymerawdwr Meiji o Japan (m. 1912)
*15 Rhagfyr - Henri Becquerel, ffisegydd (d. 1908)

## Marwolaethau 
*6 Ionawr - Louis Braille, dyfeiswr, 43
*23 Chwefror - Evan Jones (Ieuan Gwynedd), bardd ac ysgrifwr, 32
*14 Medi - Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington, cadfridog a Phrif Weinidog, 83
*24 Hydref - Daniel Webster, gwleidydd, 70

*
2000au

20g - **21g** - 22g
1950au 1960au 1970au 1980au 1990au - **2000au** - 2010au 2020au 2030au 2040au 2050au
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Ioan Pawl II, tan 2005
*Pab Bened XVI, o 2005
*Yr Arlywydd Bill Clinton (Unol Daleithiau, tan 2001)
*Yr Arlywydd George W. Bush (Unol Daleithiau, 2001-2009)
*Yr Arlywydd Barack Obama (Unol Daleithiau, o 2009)
*Yr Arlywydd Vladimir Putin (Rwsia, tan 2008)
*Yr Arlywydd Dmitry Medvedev (Rwsia, o 2008)
*Yr Arlywydd Jiang Zemin (Gweriniaeth Pobl Tsieina, tan 2003)
*Yr Arlywydd Hu Jintao (Gweriniaeth Pobl Tsieina, o 2003)
*Yr Arlywydd Hugo Chávez (Feneswela), 1999-2013)
*Yr Arlywydd Saddam Hussein (Irac, 1979-2003)
*Yr Arlywydd Bashar al-Assad (Syria, o 2000)
* Muammar al-Gaddafi (Libya, 1969-2011)
*Yr Arlywydd Yasser Arafat (Palestina, 1996-2004)
*Yr Arlywydd Jacques Chirac (Ffrainc, tan 2007)
*Yr Arlywydd Nicolas Sarkozy (Ffrainc, o 2007)
* Gerhard Schröder
* Angela Merkel
*Y Frenhines Elisabeth II (Y Deyrnas Unedig)
*Y Prif Weinidog Tony Blair (y Deyrnas Unedig, tan 2007)
*Y Prif Weinidog Gordon Brown (y Deyrnas Unedig, o 2007)

**Diddanwyr**

**Chwaraeon**


Categori:Degawdau'r 21ain ganrif
1851

18g - **19g** - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - **1850au** - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1846 1847 1848 1849 1850 - **1851** - 1852 1853 1854 1855 1856

----

## Digwyddiadau 
*12 Chwefror - Cafwyd y rhifyn olaf y cylchgrawn *Yr Addysgydd*
*21 Ebrill - Priodas John Stuart Mill a Harriet Taylor
*15 Mai - Coroniad Rama IV, brenin Siam

***Llyfrau**
**George Borrow - *Lavengro*
**Elizabeth Gaskell - *Cranford*
**Gottfried Keller - *Der Grüne Heinrich*
**Herman Melville - *Moby Dick*
***Cerddoriaeth**
**Anton Rubinstein - Symffoni rhif 2
**Giuseppe Verdi - *Rigoletto* (opera)

## Genedigaethau 
*8 Chwefror - Kate Chopin, awdur (m. 1904)
*24 Mawrth - Emrys ap Iwan, awdur (m. 1906)
*9 Mehefin - Charles Joseph Bonaparte
*8 Gorffennaf - Syr Arthur Evans, hynafiaethydd (m. 1941)
*12 Gorffennaf - Elizabeth Phillips Hughes, athrawes (m. 1925)
*27 Rhagfyr - Percy Gilchrist, chemegydd (m. 1935)

## Marwolaethau 
*1 Chwefror - Mary Shelley, awdures, 53
*17 Gorffennaf - Aneurin Owen, hanesydd ac ysgolhaig, 58
*14 Medi - James Fenimore Cooper, awdur, 61
*19 Rhagfyr - J. M. W. Turner, arlunydd, 76
Gwent

:*Am y deyrnas hynafol, gweler Teyrnas Gwent.*

Mae **Gwent** yn sir cadwedig yn ne-ddwyrain Cymru. Bu'n sir weinyddol rhwng 1974 a 1996. Fe'i cedwir at bwrpasau seremonïol sy'n ymwneud â swydd Uchel Siryf Gwent fel cynrychiolydd Brenhin y Deyrnas Unedig yn unig. Defnyddir yr enw gan sawl cymdeithas ranbarthol hefyd, e.e. Ymddiriedolaeth Natur Gwent.

bawd|canol|Gwent yng Nghymru, 1974–96

## Hanes
Mae hanes hir o ddefnyddio'r enw am y rhan hon o Gymru ar ochr orllewinol rhan fwyaf deheuol Glawdd Offa. Roedd Teyrnas Gwent yn un o hen deyrnasoedd y Cymry. Mae tiriogaeth sir seremonïol Gwent yn debyg i diriogaeth yr hen Sir Fynwy, a grëwyd adeg y Deddfau Uno, ac am flynyddoedd byddai cyfeirio mewn ffynonellau Seisnig at "Gymru a Sir Fynwy" (*Wales and Monmouthshire*). Yr unig wahaniaeth rhyngddi a siroedd eraill Cymru oedd ei bod yn rhan o gylchdaith llysoedd Rhydychen yn hytrach na Chymru.

Edrychir ar yr ardal heddiw fel ardal Seisnig ond roedd yn ardal Gymreig iawn tan ddechrau'r chwyldro diwydiannol. Yn y 14g a'r 15g roedd beirdd fel Guto'r Glyn a Lewis Glyn Cothi yn cael nawdd gan ŵyr mawr yr ardal. Cyfeiria Dafydd ap Gwilym at un o deulu'r Morganiaid Ifor ap Llywelyn fel Ifor Hael.

Gyda dyfodiad y chwyldro diwydiannol ffurfiwyd nifer o gymdeithasau Cymraeg yng Ngwent. Yr enwocaf oedd Cymdeithas y Cymreigyddion.

## Y sir weinyddol
Cafodd siroedd hynafol Cymru eu hail-drefnu'n drylwyr o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Roedd Gwent yn un o'r siroedd gweinyddol newydd a grëwyd ac a ddaeth i fodolaeth ar 1 Ebrill 1974. 

Yn fras roedd gan Gwent yr un ffiniau â'r hen Sir Fynwy.

* Collodd yr hen blwyf sifil Llaneirwg a ddaeth yn gymuned newydd yn Ne Morgannwg
* Collodd yr ardal drefol Bedwas a Machen, yr ardal drefol Rhymni, a rhan o ardal drefol Bedwellte i Forgannwg Ganol, i greu gymuned newydd, Cwm Rhymni.
* Enillodd yr hen blwyfi sifil Llanelli a Bryn-mawr o Sir Frycheiniog i ddod yn gymunedau.

Dyma oedd y newid lleiaf mewn gwirionedd i faint sir yng Nghymru o dan Ddeddf 1972.

Didymwyd Gwent fel sir weinyddol o dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994, fe'i rhannwyd yn bum awdurdod unedol newydd a grëwyd ac a ddaeth i fodolaeth ar 1 Ebrill 1996:

* Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent
* Bwrdeistref Sirol Caerffili
* Bwrdeistref Sirol Casnewydd
* Sir Fynwy
* Bwrdeistref Sirol Torfaen

Ar ôl 1996 daeth Gwent yn sir cadwedig sydd â phwrpas seremoïol yn unig, yn ymwneud yn bennag â rhaglawiaeth.

## Gweler hefyd
* Archifau Gwent
* Arglwydd Raglaw Gwent
* Coed Gwent
* Coleg Gwent
* Heddlu Gwent
* Teyrnas Gwent
* Uchel Siryf Gwent

Categori:Gwent
Categori:Dadsefydliadau 1996
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Siroedd cadwedig Cymru
De Morgannwg

bawd|320px|Arfbais y Cyngor

Sir weinyddol yn Ne Cymru oedd **De Morgannwg** rhwng 1974-96. Rhannwyd y sir yn ddwy ran - dinas Caerdydd a bwrdeistref sirol Bro Morgannwg.  Mae'n dal i fodoli fel sir cadwedig.

Sefydlwyd Cyngor Sir De Morgannwg yn rannol er mwyn i'r Blaid Geidwadol allu ennill grym mewn un rhan o'r hen Sir Forgannwg yn dilyn ad-drefnu.

bawd|canol|De Morgannwg yng Nghymru, 1974–96

## Cyfeiriadau
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Dadsefydliadau 1996
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Siroedd cadwedig Cymru
Gorllewin Morgannwg

Sir weinyddol yn Ne Cymru oedd **Gorllewin Morgannwg**, a sefydlwyd ym 1974 ac a ddiddymwyd ym 1996 gydag ad-drefnu llywodraeth leol, pan grëwyd Cyngor Dinas a Sir Abertawe a Chyngor Castell-nedd Port Talbot. Mae'n dal i fodoli fel sir cadwedig.

bawd|canol|Gorllewin Morgannwg yng Nghymru, 1974–96

Categori:Dadsefydliadau 1996
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Siroedd cadwedig Cymru
Dyfed

320px|bawd|Arfbais y Cyngor

:''Mae'r erthygl yma yn ymdrin â'r sir oedd mewn bodolaeth rhwng 1976 a 1996. Am deyrnas Dyfed yn yr Oesoedd Canol cynnar, gweler Teyrnas Dyfed. Gweler hefyd Dyfed (gwahaniaethu).''

Daeth **Dyfed** yn sir yn sgil ad-drefnu llywodraeth leol yn 1976, ac felly yn uned llywodraeth leol, yng ngorllewin Cymru, rhwng 1976 a 1996. Roedd yn cynnwys tair o'r hen siroedd: Sir Benfro, Sir Ceredigion a Sir Gaerfyrddin ac fe'i rhennid yn chwe dosbarth, sef Ceredigion, Caerfyrddin, Dinefwr, Llanelli, Preseli Penfro a De Sir Benfro. Pencadlys y cyngor sir oedd Caerfyrddin.

Yn 1996, dan ad-drefniant arall, adferwyd y siroedd blaenorol a pheidiwyd a defnyddio'r enw Dyfed mewn llywodraeth leol. Mae Dyfed yn dal i fodoli fel sir cadwedig.

bawd|canol|Dyfed yng Nghymru, 1974–96


Categori:Dadsefydliadau 1996
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Siroedd cadwedig Cymru
Morgannwg Ganol

Sir weinyddol yn Ne Cymru oedd **Morgannwg Ganol**, a oedd yn bodoli rhwng 1974 a 1996.  Mae'n dal i fodoli fel sir cadwedig.

Ym 1996, ad-drefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru, a rhannwyd y sir yn bedair: Rhondda Cynon Taf, Merthyr Tudful, a Phen-y-bont ar Ogwr yn eu cyfanrwydd; a hanner orllewinol Bwrdeistref Sirol Caerffili.

bawd|canol|Morgannwg Ganol yng Nghymru, 1974–96

Categori:Dadsefydliadau 1996
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Siroedd cadwedig Cymru
Sir Faesyfed

bawd|Tarian y Sir hyd at 1996

: *Am bentref Maesyfed, gweler Maesyfed (pentref)*

Roedd **Sir Faesyfed** (Saesneg: *Radnorshire*) yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Cyfeirir at yr ardal o hyd fel **Maesyfed**.

Llandrindod oedd cartref hen Gyngor Sir Faesyfed. Cymerodd Cyngor Sir Powys rhai o'i adeiladau yn sgil ad-drefnu cynghorau sir Cymru.

Llanandras oedd y dref sirol hanesyddol.

bawd|canol|Sir Faesyfed yng Nghymru (cyn 1974)

## Gweler hefyd 
* Ceri
* Cwmwd Deuddwr
* Fforest Faesyfed
* Gwerthrynion
* Llythyfnwg
* Maelienydd
* Powys
* Rhwng Gwy a Hafren

## Cyfeiriadau 
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Powys
Categori:Siroedd Cymru hynafol
Sir Drefaldwyn

bawd|Tarian y Sir hyd at 1996

:*Am ystyron eraill, gweler Maldwyn.*

Roedd **Sir Drefaldwyn** (hefyd **Sir Faldwyn**; Saesneg: *Montgomeryshire*) yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974‎‎. Roedd yn seiliedig ar hen ardal Maldwyn, gyda'i chanolfan weinyddol yn Nhrefaldwyn. Mae'r ardal yn rhan o sir Powys heddiw.

Y dref fwyaf oedd Y Drenewydd, wedi ei ddilyn gan Y Trallwng a Llanidloes.

bawd|canol|Sir Drefaldwyn yng Nghymru (cyn 1974)

## Gweler hefyd
* Maldwyn (etholaeth)
* Powys
* Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Fwynder Maldwyn

Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Powys
Categori:Siroedd Cymru hynafol
Sir Gaernarfon

Sir yng ngogledd-orllewin Cymru yw **Sir Gaernarfon**.  Ffurfiwyd y sir ym 1284 trwy uno cantrefi Arfon, Arllechwedd a Llŷn.  Defnyddiwyd Sir Weinyddol Caernarfon ar gyfer llywodraeth leol rhwng 1889 a 1974 pan adrefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru. Heddiw, caiff tiriogaeth y sir ei gweinyddu gan gynghorau Gwynedd a Sir Conwy. Cofrestrwyd baner swyddogol ar gyfer y sir yn 2012.

Bu peth newid yn ffiniau'r sir yn 1895, pan symudwyd y rhannau hynny o blwyf Beddgelert a arferai fod yn Sir Feirionnydd, sef y tir i'r de a'r dwyrain o Afon Gwynant/Afon Glaslyn i fod yn rhan o Sir Gaernarfon. Roedd plwyf Llysfaen a threfgordd Eirias ym mhlwyf Llandrillo-yn-Rhos yn ynys fach o Sir Gaernarfon o fewn ffiniau Sir Ddinbych hyd 1922, pan unwyd hwy â gweddill Sir Ddinbych.

Dros y blynyddoedd bu rhai yn ceisio dadlau bod Ynys Enlli yn rhan o Sir Benfro ond ni chafwyd unrhyw gyfiawnhad dros y fath honiad, a dichon mai ymdrech imosgoi talu trethi'r sir oedd y tu ôl i'r awgrym.

bawd|canol|Sir Gaernarfon yng Nghymru

## Gweler hefyd
* *A Description of Caernarvonshire* (1809-11, cyfrol Edmund Hyde Hall)
* Arfon
* Arllechwedd
* Sir Conwy
* Caernarfon
* Gwynedd
* Llŷn
* ''The Tourist's Guide through the County of Caernarvon* (1821, arweinlyfr cynnar Peter Bailey Williams)

## Llyfryddiaeth
* A. H. Dodd, *History of Caernarfonshire* (Caernarfon, 1968)
* Edmund Hyde Hall, *A Description of Caernarvonshire* (1809-1811) (Caernarfon: Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon, 1952)
* John Jones (Myrddin Fardd), *Enwau Lleoedd Sir Gaernarfon* (Caernarfon, 1913)
* John Lloyd-Jones, *Enwau Lleoedd Sir Gaernarfon* (1928)
* E. H. Owen ac E. Thomas (gol.), *Atlas Sir Gaernarfon* (Caernarfon, 1954)
* T. M. Bassett a B. L. Davies, *Atlas Sir Gaernarfon'' (Caernarfon: Cyngor Gwlad Gwynedd, 1977)

## Cyfeiriadau
Categori:Dadsefydliadau 1974

Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Gwynedd
Sir Feirionnydd

bawd|Tarian y Sir hyd at 1996

Roedd **Sir Feirionnydd** yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Roedd yn cynnwys hen gantrefi Ardudwy (cymydau Uwch Artro ac Is Artro), Meirionnydd (cymydau Tâl-y-bont ac Ystumanner),  a Phenllyn (Cymydau Edeirnion, Is Tryweryn, ac Uwch Tryweryn) Ym 1536 symudwyd cwmwd Mawddwy o Sir Drefaldwyn i Feirionnydd. Ym 1895 symudwyd plwyf Nantmor o Feirionnydd i Sir Gaernarfon. Heddiw mae'r  rhan fwyaf o'r hen sir yn rhan o Wynedd, gyda chwmwd Edeirnion yn rhan o Sir Ddinbych.

bawd|canol|Sir Feirionnydd yng Nghymru (cyn 1974)

## Gweler hefyd
* Gwynedd
* Meirionnydd (etholaeth seneddol), etholaeth seneddol yr hen sir
*Cyngor Sir Feirionnydd

## Llyfryddiaeth
*Geraint Bowen (gol.), *Atlas Meirionnydd* (Y Bala, ail-argraffiad, 1976). Yr atlas hanesyddol safonol ar gyfer yr hen sir.

## Cyfeiriadau
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Meirionnydd
Categori:Siroedd Cymru hynafol
Sir Frycheiniog

Roedd **Sir Frycheiniog** (Saesneg: *Brecknockshire* neu *Breconshire*) yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Fe'i sefydliwn yn 1536. Roedd ei thiriogaeth yn gyfateb yn fras i ardal Brycheiniog, sy'n gorwedd ym Mhowys, yn bennaf, erbyn hyn.

Roedd yn ffinio â'r hen siroedd Sir Faesyfed i'r gogledd, Sir Aberteifi a Sir Gaerfyrddin i'r gorllewin, Sir Forgannwg i'r de, Sir Fynwy i'r de-ddwyrain, a Swydd Henffordd, yn Lloegr, i'r dwyrain.

bawd|canol|Sir Frycheiniog yng Nghymru (cyn 1974)

## Gweler hefyd
* Teyrnas Brycheiniog
* Powys

Categori:Hanes Powys
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Sefydliadau 1536
Categori:Siroedd Cymru hynafol
Gogledd America

bawd|250px|Map o'r byd yn dangos Gogledd America
bawd|250px|Delwedd cyfansawdd lloeren o Ogledd America

Mae **Gogledd America** yn gyfandir yn hemisffer gogleddol a hemisffer gorllewinol y Ddaear, wedi'i ffinio i'r gogledd gan y Cefnfor Arctig, ar y dwyrain gan gogledd y Cefnfor Iwerydd, ar y dde-dwyrain gan Môr y Caribi, ac ar y dde a'r gorllewin gan gogledd y Cefnfor Tawel. Mae gan Ogledd America arwynebedd o 24,480,000&nbsp;km² (9,450,000&nbsp;mi sg), neu tua 4.8% o arwynebedd y Ddaear. Yn 2002, credir bod y boblogaeth yn fwy na 514,600,000. Dyma'r trydydd cyfandir o ran arwynebedd (ar ôl Asia ac Affrica) a'r pedwerydd o ran poblogaeth (ar ôl Asia, Affrica ac Ewrop).

## Hanes 
:*Prif erthygl: Hanes Gogledd America*

Yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd Gogledd America yn sicr (Newfoundland) oedd y Llychlynwyr, wnaeth galw'r ardal yn Vinland. Cyrrhaeddon nhw yna tua 1000. Er iddyn nhw sefydlu gwladfeydd yno, ni adawon nhw ryw lawer o farc ar y cyfandir.

Ar ôl mordaith Christopher Columbus yn 1492, y Sbaenwyr oedd yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd ac aros. Enillon nhw reolaeth dros ran fwyaf o ynysoedd mwyaf y Caribi a gorchfygon nhw'r Asteciaid, ac felly cymryd dros Mecsico a Chanolbarth America.

Y gwladfeydd Seisnig cyntaf oedd Jamestown a Plymouth Rock, yn nhaleithiau Virginia a Massachusetts heddiw. Y gwladfeydd llwyddiannus Ffrengig cyntaf oedd Port Royal (1604) a dinas Québec (1608), yn nhaleithiau Nova Scotia a Québec heddiw.

## Economi 
Rhannwyd economi Gogledd America rhwng Canada ac Unol Daleithiau America, dwy o wledydd mwyaf cyfoethog  y byd, a chenhedloedd Canolbarth America a'r Caribi, sydd, er nad yn dioddef o economïau gwael, yn wledydd llai economaidd ddatblygol.

Mae Cytundeb Masnach Rydd Canolbarth America (CAFTA) yn gytundeb rhwng yr Unol Daleithiau a gwledydd Canolbarth America: Costa Rica, Gwatemala, El Salfador, Hondwras a Nicaragwa. Amcan y gytundeb yw i hybu masnach rydd rhwng yr aelodau. Mae Canada a Mecsico yn trafod aelodaeth. Mae Cytundeb Masnach Rydd Gogledd America (NAFTA) yn gytundeb rhwng Canada, Mecsico a'r Unol Daleithiau i ddileu tollau ar nwyddau a fasnachir rhynddynt.

## Gwledydd Gogledd America 
420px|bawd|Gwledydd o Ogledd America
* Bahamas
* Belîs
* Canada
* Costa Rica
* Ciwba
* Gweriniaeth Dominica
* El Salfador
* Gwatemala
* Haiti
* Hondwras
* Jamaica
* Mecsico
* Nicaragwa
* Panama
* Unol Daleithiau America
* Y Lasynys

Categori:Cyfandiroedd
1850

18g - **19g** - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - **1850au** - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1845 1846 1847 1848 1849 - **1850** - 1851 1852 1853 1854 1855

----

## Digwyddiadau 
*4 Ebrill - Los Angeles, Califfornia, yn dod yn ddinas
*15 Ebrill - San Francisco, Califfornia, yn dod yn ddinas
*19 Ebrill - Cytundeb Clayton-Bulwer rhwng Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Unedig
* **Llyfrau**
** Alexandre Dumas *père* - *La Tulipe Noire*
** Morris Williams (Nicander) - *Y Psalmwyr*
* **Drama**
** Ivan Turgenev - *Mesiats v derevne*
* **Barddoniaeth**
** Elizabeth Barrett Browning - *Sonnets from the Portuguese*
* **Cerddoriaeth**
** Robert Schumann - Symffoni rhif 3
** Richard Wagner - *Lohengrin* (opera)
* **Perianwaith**
** 5 Mawrth - agor Pont Britannia

## Genedigaethau 
* 5 Awst - Guy de Maupassant, awdur (m. 1893)
* 25 Awst - Charles Richet, enillwr gwobr Nobel (m. 1935)
* 13 Tachwedd - Robert Louis Stevenson, awdur (m. 1894)

## Marwolaethau 
* 23 Ebrill - William Wordsworth, bardd, 80
* 2 Gorffennaf - Syr Robert Peel, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 62
* 9 Gorffennaf - Zachary Taylor, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 65
* 11 Gorffennaf - Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu), bardd, 83
* 12 Gorffennaf - Robert Stevenson, peiriannydd sifil, 78
* 18 Awst - Honoré de Balzac, nofelydd, 51
* 2 Medi - Charles Watkin Williams-Wynn, gwleidydd, 74
1849

18g - **19g** - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1844 1845 1846 1847 1848 - **1849** - 1850 1851 1852 1853 1854

----

## Digwyddiadau 
*5 Mawrth - Zachary Taylor yn dod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau
* **Llyfrau**
** Charles Dickens - *David Copperfield*
** Robert Elis (Cynddelw) - *Yr Adgyfodiad*
** Hugh Derfel Hughes - *Y Gweithiwr Caniadgar*
** Rowland Hughes - *Cyfarchiad Caredig i rai newydd ddychwelyd*
** John Jones (Talhaiarn) - *Awdl y Greadigaeth*
** Thomas Stephens - *The Literature of the Kymry*
* **Drama**
** Christian Friedrich Hebbel - *Der Rubin*
** Gaspar Núñez de Arce - *Amor y Orgullo*
** Eugène Scribe - *Adrienne Lecouvreur*
* **Cerddoriaeth**
** Giacomo Meyerbeer - *Il Profeta* (opera)
** Robert Schumann - *Manfred*

## Genedigaethau 
* 22 Ionawr - August Strindberg, dramodydd (m. 1912)
* 5 Gorffennaf
**William Thomas Stead, newyddiadurwr (m. 1912) 
**Anthonore Christensen, arlunydd (m. 1926)
* 26 Medi - Ivan Pavlov, seicolegydd (m. 1936)
* 4 Rhagfyr - Crazy Horse, milwr Lakota (m. 1877)

## Marwolaethau 
* 4 Ionawr - Pryse Pryse, gwleidydd, 74
* 18 Ebrill - Hokusai, arlunydd, 88
* 28 Mai - Anne Brontë, nofelydd, 29
* 25 Medi - Johann Strauss I, cyfansoddwr, 45
* 7 Hydref - Edgar Allan Poe, bardd a llenor, 40
* 17 Hydref - Frédéric Chopin, cyfansoddwr, 39
* 2 Rhagfyr - Adelaide o Saxe-Meiningen, brenhines William IV o Loegr, 57
* 5 Rhagfyr - Walter Davies (Gwallter Mechain), bardd a golygydd
* 12 Rhagfyr - Marc Isambard Brunel, tad Isambard Kingdom Brunel, 80
Rhestr awduron Lladin

Am awduron iaith Lladin clasurol, gweler

*Rhestr awduron Lladin clasurol.

Am awduron iaith Lladin rhwng tua 500-1500 O.C., gweler

*Rhestr awduron Lladin yr Oesoedd Canol.