Afon Tafwys

Afon yn ne Lloegr sydd yn llifo trwy Lundain i Fôr y Gogledd yw **Afon Tafwys**. Tardd yr afon ger pentref Kemble yn ardal y Cotswolds. Yna llifa'r afon am 346&nbsp;km (215 milltir) trwy Rydychen, Reading, Maidenhead, Eton, Windsor a Llundain cyn cyrraedd Aber Tafwys a Môr y Gogledd. Ystyrir bod yr afon yn aberu'n derfynol ger cefnen dywod Nore.

Afon Tafwys yw'r ffin rhwng nifer o siroedd seremonïol Lloegr mewn sawl man ar hyd ei thaith. Mae'n tarddu yn Swydd Gaerloyw ac yna'n llifo rhwng Swydd Gaerloyw a Wiltshire, rhwng Berkshire a Swydd Rydychen, rhwng Swydd Rydychen a Swydd Buckingham, rhwng Swydd Buckingham a Surrey, rhwng Surrey a Middlesex, a rhwng Essex a Chaint.

Mae llanw'r môr yn cyrraedd rhyw 90&nbsp;km ar hyd yr afon. Honna rhai fod y Rhufeiniaid wedi dewis Llundain i fod yn brifddinas am mai Llundain oedd terfyn llanw Tafwys adeg dyfodiad y Rhufeiniaid yn 48 O.C. Heddiw mae dŵr yr afon ychydig yn hallt yn Llundain.

dim|bawd|400px|Cwrs Afon Tafwys

## Hanes 
Yn ystod oes iâ'r Pleistosen, a ddechreuodd dros 600,000 o flynyddoedd yn ôl, a hyd at oes y Rhewlifiant Anglia tua 475,000 o flynyddoedd yn ôl, roedd llwybr yr afon yn dra gwahanol i'r hyn ydyw heddiw. Y pryd hynny llifai afon Tafwys o Gymru i Clacton-on-Sea ac yna ymlaen dros y tir sydd heddiw'n Fôr y Gogledd i'w haber i'r Rhein.

Cred mwyafrif yr ysgolheigion y tardd yr enw Lladin ar yr afon, sef *Tamesis*, o'r Frythoneg *Tamesās* (am yr enw Lladin gweler Cesar: *De Bello Gallica*, Dion Cassius: xl. 3 a Tegid: *Annales* xiv. 32). Ond mae Rivet a Smith yn adrodd y gallai darddi o'r Indo-Ewropeg *ta-* a olygai 'llifo'.
Nicolaisen a awgrymodd y tarddiad hwn gyntaf yn 1957. Mae Richard Coates wedi cynnig mai enw ar flaenau'r afon oedd Tamesis ac mai *Plowonida* oedd enw'r afon lle'r oedd yr afon yn rhy lydan i'w rhydio. Yn ôl ei ddamcaniaeth tardda *Plowonida* o eiriau Hen Ewropeg *plew* a *nejd* a olygent rywbeth yn debyg i 'afon yn llifo' neu 'afon lydan'.

Yn ystod yr 16eg a'r 17gau yr afon oedd y cysylltiad pwysicaf rhwng Llundain a Westminster. Erbyn y 18g roedd hi'n un o ddyfrffyrdd pwysicaf y byd am mai Llundain oedd canolfan yr Ymerodraeth Brydeinig. Yn ystod yr oes hon o brysurdeb mawr ar yr afon y digwyddodd un o'r trychinebau afon mwyaf dychrynllyd a welwyd ym Mhrydain, sef gwrthdaro'r llongau *Princess Alice* a *Bywell Castle* ar 3 Medi 1878. Lladdwyd rhagor na 640 o bobl yn sgil y ddamwain.

Yn ystod yr 17eg a'r 18gau roedd yr hinsawdd yn oerach nag yw heddiw. Gelwir y cyfnod hwn yn Oes yr Iâ Fechan. Rhewai'r afon yn aml yn ystod y gaeaf. Cynhaliwyd ffair y "Frost Fair" am y tro cyntaf ym 1607, gan godi pebyll ar iâ'r afon a chynnal nifer o gemau gaeaf. Erbyn dechrau'r 19eg ganrif roedd yr hinsawdd wedi dechrau lliniaru ac er 1814 nid yw'r afon wedi llwyr rewi. At hynny, adeiladwyd Pont Llundain newydd ym 1825 â llai o bileri na'r bont flaenorol ac o ganlyniad llifai'r afon yn gyflymach na chynt gan leihau'r tebygolrwydd y byddai'r afon yn rhewi.
Ers 1829 cynhelir y byd-enwog Ras Cychod Rhydychen a Chaergrawnt ar yr afon rhwng Putney a Mortlake 4 milltir a 374 llath (6,779 m).

Gwaethygu oedd llygredd yr afon yn nhreigl y blynyddoedd. Erbyn 1858 roedd yr afon yn ddigon drewllyd i atal sesiynau Tŷ'r Cyffredin. O ganlyniad adeiladwyd carthffosydd newydd enfawr ar argloddiau'r afon.

Lleihaodd y traffig ar yr afon gyda dyfodiad y rheilffyrdd a thwf cludiant ffordd. At hynny, yn sgil gwanychu o nerth yr Ymerodraeth Brydeinig er 1914 lleihaodd amlygrwydd yr afon. Erbyn heddiw nid oes porthladd o nod yn ninas Llundain ac mae Porthladd Llundain wedi symud i Tilbury. O ganlyniad nid yw dŵr yr afon mor fudr â chynt ac mae llawer o blanhigion, pysgod ac anifeiliaid eraill wedi dychwelyd i fyw yn yr afon.

dim|300px|bawd|Afon Tafwys yn Westminster, gan edrych tua'r de

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau 
Categori:Afonydd Berkshire
Categori:Afonydd Caint
Categori:Afonydd Essex
Categori:Afonydd Llundain Fwyaf
Categori:Afonydd Surrey
Categori:Afonydd Swydd Buckingham
Categori:Afonydd Swydd Gaerloyw
Categori:Afonydd Swydd Rydychen
Categori:Afonydd Wiltshire