open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Guadalupe Victoria

Milwr a gwleidydd o Fecsico oedd **Guadalupe Victoria** (Manuel Félix Fernández; 29 Medi 1786 – 21 Mawrth 1843) a fu'n arlywydd y Weriniaeth Ffederal Gyntaf o 1824 i 1829, yr arlywydd cyntaf yn hanes Mecsico.

Ganed Manuel Félix Fernández yn Tamazula (a leolir bellach yn nhalaith Durango), Nueva Vizcaya, Rhaglywiaeth Sbaen Newydd. Astudiodd y gyfraith yng Ngholeg San Ildefonso, Dinas Mecsico. Ymunodd â'r mudiad annibyniaeth ym 1812 a brwydrodd dan arweiniad y chwyldroadwr José María Morelos. Newidiodd ei enw i Guadalupe Victoria ("Ein Harglwyddes Guadalupe Fuddugoliaethus") er anrhydedd La Guadalupana, y ffurf ar y Forwyn Fair a fabwysiadwyd yn symbol cenedlaethol ym Mecsico ac yn arwyddlun y chwyldro. Yn sgil marwolaeth Morelos ym 1815, aeth Victoria ar herw ym mynyddoedd Veracruz a Puebla ac arweiniodd ymgyrch gerila yn erbyn y Sbaenwyr.

Wedi buddugoliaeth y chwyldroadwyr yn y rhyfel annibyniaeth, nid oedd yn cytuno â choroni Agustín de Iturbide yn deyrn, ond ymlynodd wrth Gynllun Iguala (1821) er mwyn sicrhau annibyniaeth Mecsico oddi ar Ymerodraeth Sbaen. Ym 1823 ymunodd Victoria â gwrthryfel y Cadfridog Antonio López de Santa Anna yn erbyn yr Ymerawdwr Agustín, ac wedi cwymp Ymerodraeth Gyntaf Mecsico penodwyd Victoria yn aelod o'r llywodraeth dros dro.

Enillodd Victoria etholiad arlywyddol cyntaf Mecsico a fe'i urddwyd yn arlywydd y Weriniaeth Ffederal ar 10 Hydref 1824. Bu ffrygydau ymbleidiol yn amharu ar ei lywodraeth, ac ym 1827 ceisiodd yr Is-arlywydd Nicolás Bravo gipio grym. Llwyddodd y Cadfridogion Santa Anna a Vicente Guerrero i ostegu'r gwrthryfel yn ddigon hawdd, ond bu brad Bravo a'r ceidwadwyr yn gywilydd ar arlywyddiaeth Victoria.

Ildiodd yr arlywyddiaeth i Vicente Guerrero ar 1 Ebrill 1829 a threuliodd diwedd ei oes ar ei *hacienda* yn Veracruz. Bu farw o epilepsi yn Perote, Veracruz, yn 56 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Cadfridogion o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1786
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Fecsico
Categori:Marwolaethau 1843
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Fecsico
Categori:Pobl o Durango
Categori:Pobl fu farw o epilepsi
Llyfr Micha

**Llyfr Micha** neu **Llyfr y Proffwyd Micha** yw 33ain llyfr yr Hen Destament. 

## Cynnwys y llyfr
Yn ôl y hanes y llyfr, Gofynnodd Duw i'r proffwyd Iddewig Micha ail-sefydlu heddwch a chyfiawnder yn Israel.

Mae'r llyfr yn nodi y bydd y Meseia'n cael ei eni ym Methlehem (Mi 5:1). Yn y llyfr, atgoffir y bobl fod yr Arglwydd wedi bod yn dda wrthynt, a gofynnir iddynt ddangos cyfiawnder, trugaredd, a gwyleidd-dra (Mi 6:8).

Yn ôl teitl ei Lyfr (Mi 1:1), yng nghyfnod tri brenin Jwda, sef Jotham, Ahas, a Heseceia yr oedd gweinidogaeth Micha, sef tua 740-687 cyn oes Crist. Roedd felly'n byw yn yr un cyfnod ag Eseia a Hoseia, ond yn ieuengach na nhw.

Mae'n proffwydo dinistr Samaria, prifddinas teyrnas Israel, cyn canolbwyntio ar deyrnas Jwda. Yn ei broffwydoliaethau, Yn ei broffwydoliaethau, mae Micha'n targedu arweinyddion Jwda yn bennaf, a'r hyn y mae cyfiawnder a chrefydd yn ei feddwl. Mae o'n rhagweld dinistr Jerwsalem a'r Deml yn ogystal â'r alltudiaeth ym Mabilon, cyn dyfodiad brenin achubol i Fethlehem.

Mae'r testun ynglŷn â *curo cleddyfau yn sychau aradr* (4:3) yn ymdebygu mewn mannau i Llyfr Eseia (2:4). 

## Mewn diwylliant
Yn ei cherdd wrth arwisgo'r arlywydd Joe Biden, dyfynnodd Amanda Gorman o'r llyfr:Scripture tells us to envision that everyone shall sit under their own vine and fig tree and no one shall make them afraid. 

If we’re to live up to our own time, then victory won’t lie in the blade, but in all the bridges we’ve made.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
https://www.bible.com/cy/bible/287/MIC.1.BWM - Beibl William Morgan

http://www.beibl.net/beibl-chwilio?viewid=BNET%3AMic.1 - Beibl.net

Micha
Micha
Pab Pïws VI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 15 Chwefror 1775 hyd ei farwolaeth oedd **Pïws VI** (ganwyd **Giovanni Angelo Braschi**) (25 Rhagfyr 1717 – 29 Awst 1799).

Roedd Pïws VI yn teyrnasu yn ystod cyfnod y Chwyldro Ffrengig yn 1789.
Condemniodd y chwyldro a'r gweithredoedd gwrthglerigol yn Ffrainc a'i ddilynodd.

Gorchfygodd milwyr Ffrainc dan orchymyn Napoleon Bonaparte y milwyr Pabaidd ym 1796 a meddiannwyd Taleithiau'r Babaeth gan luoedd Ffrainc. Yn 1798, ar ôl iddo wrthod ildio ei rym dros ei diriogaethau, cymerwyd Pïws yn garcharor a'i gludo i Ffrainc. Bu farw ddeunaw mis yn ddiweddarach yn Valence.

Categori:Genedigaethau 1717
Categori:Marwolaethau 1799
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Emilia-Romagna
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Pab Pïws VIII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 31 Mawrth 1829 hyd ei farwolaeth y flwyddyn ganlynol oedd **Pïws VIII** (ganwyd **Francesco Saverio Castiglioni**) (20 Tachwedd 1761 – 30 Tachwedd 1830). Ei deyrnasiad fel pab oedd y byrraf o'r 19g.

Cafodd Castiglioni ei eni yn Cingoli, Marche, yr Eidal, yn fab i'r Cownt Ottavio Castiglioni a'i wraig Sanzia Ghislieri. Cafodd ei addysg yn y Collegio Campana a Phrifysgol Bologna.

Daeth yn Esgob Montalto yn 1800. Etholwyd ef yn bab yn 1829. Aeth yn sâl iawn ym mis Tachwedd 1830, a bu sibrydion iddo gael ei wenwyno. Bu farw ar 30 Tachwedd ym Mhalas y Quirinale yn Rhufain, yn 69 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1761
Categori:Marwolaethau 1830
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Marche
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Jacob ben Isaac Ashkenazi

Awdur Iddew-Almaeneg a rabi o Wlad Pwyl oedd **Jacob ben Isaac Ashkenazi** (1550 – 1625) sydd yn nodedig am ysgrifennu ''Ẓe'enah u-Re'enah*.

Ysgrifennodd hefyd y gwaith homiletig *Meliẓ Yosher*.

Cafodd y gwaith Iddew-Almaeneg *Sefer ha-Maggid'', sydd yn ymdrin â llyfrau'r Proffwydi a'r Ketuvim mewn modd debyg i ''Ẓe'enah u-Re'enah'', ei briodoli i Ashkenazi, ond bellach profwyd nad efe oedd yr awdur.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1550
Categori:Marwolaethau 1625
Categori:Cyfieithwyr y Beibl
Categori:Llenorion ffeithiol yr 16eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion ffeithiol Iddew-Almaeneg o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion Iddewig o Wlad Pwyl
Categori:Rabïaid
Mira Furlan

Roedd **Mira Furlan** (7 Medi 1955 – 20 Ionawr 2021) yn actores a chantores o Groatia, a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei roliau yn y gyfres teledu *Babylon 5* (1993–1998), a *Lost* (2004–2010). Roedd hi'n aelod o Theatr Genedlaethol Croatia.

Cafodd Furlan ei geni yn Zagreb. Yn yr 1980au, roedd hi'n gantores y band *Le Cinema*.

Bu farw o Firws West Nile, yn 65 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Groatia
Categori:Cantorion o Groatia
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Zagreb
Rhif Cyfres Safonol Rhyngwladol

Rhif cyfresol wyth digid yw **Rhif Cyfres Safonol Rhyngwladol (ISSN)**  a ddefnyddir i roi nod unigryw i gyhoeddiad cyfresol, fel cylchgrawn neu bapur newydd.  Mae'r ISSN yn arbennig o ddefnyddiol wrth wahaniaethu rhwng cylchgronau a phapurau sydd â'r un teitl.  Defnyddir ISSNau wrth archebu, catalogio, benthyciadau rhyng lyfrgellol ac arferion eraill mewn cysylltiad â llenyddiaeth gyfresol.  

Cafodd y system ISSN ei drafftio gyntaf fel safon ryngwladol y Sefydliad Safoni Rhyngwladol (ISO) ym 1971 a'i chyhoeddi fel ISO 3297 ym 1975.  Mae is-bwyllgor ISO TC 46 / SC 9 yn gyfrifol am gynnal y safon.

Pan gyhoeddir erthyglau cyfresol gyda'r un cynnwys mewn mwy nag un math o gyfrwng, rhoddir ISSN gwahanol i'r cyfryngau. Er enghraifft, cyhoeddir llawer o gyfresi mewn cyfryngau print ac electronig. Mae'r system ISSN yn cyfeirio at y mathau hyn fel ISSN print (p-ISSN) ac ISSN electronig (e-ISSN).  O ganlyniad, fel y'i diffinnir yn ISO 3297: 2007, rhoddir ISSN (ISSN-L) i bob cyfres yn y system ISSN, yn nodweddiadol yr un peth â'r ISSN a neilltuwyd i'r gyfres yn ei gyfrwng cyhoeddedig cyntaf, sy'n cysylltu'r holl ISSNau a neilltuwyd i'r gyfres ym mhob cyfrwng. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrgellyddiaeth
Pab Clement XIV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 19 Mai 1769 hyd ei farwolaeth oedd 
**Clement XIV** (ganwyd **Giovanni Vincenzo Antonio Ganganelli**) (31 Hydref 1705 – 22 Medi 1774).

Ar adeg y cafodd ei ethol yn Bab, Clement oedd yr unig gardinal a oedd yn aelod o Urdd Sant Ffransis. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ataliad o Gymdeithas yr Iesu (y Jeswitiaid) yn 1773. (Adferwyd y gymdeithas gan Pab Pïws VII yn 1814.)

Categori:Genedigaethau 1705
Categori:Marwolaethau 1774
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Emilia-Romagna
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Categori:Urdd Sant Ffransis
Pab Bened XIII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth  o 19 Mai 1724 hyd ei farwolaeth oedd **Bened XIII** (ganwyd **Pietro Francesco Orsini**, wedyn **Vincenzo Maria Orsini**) (2 Chwefror 1649 – 21 Chwefror 1730).

Roedd Bened XIII yn aelod o Urdd y Dominiciaid a ganolbwyntiodd ar ei gyfrifoldebau crefyddol yn hytrach nag ar weinyddu'r babaeth. Nid oedd ganddo brofiad gwleidyddol, ac felly dibynnodd ar ei ysgrifennydd Cardinal Niccolò Coscia i weinyddu Taleithiau'r Babaeth. 
Dygodd Coscia symiau mawr o'r wladwriaeth; arweiniodd ei droseddau ariannol at gwymp trysorlys y babaeth.

Categori:Genedigaethau 1649
Categori:Marwolaethau 1730
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Puglia
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Categori:Urdd y Dominiciaid
Pab Bened XIV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth  o 17 Awst 1740 hyd ei farwolaeth oedd **Bened XIV** (ganwyd **Prospero Lorenzo Lambertini**) (31 Mawrth 1675 – 3 Mai 1758).

Categori:Genedigaethau 1675
Categori:Marwolaethau 1758
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Bologna
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Robert Lewandowski

Pêl-droediwr o Wlad Pwyl yw **Robert Lewandowski** (ganwyd 21 Awst 1988 yn Warsaw). Mae'n chwarae fel ymosodwr yng nghlwb yr Almaen F.C. Bayern München ac yn nhîm cenedlaethol Gwlad Pwyl, y mae'n gapten arno.

Yn cael ei ystyried yn eang fel un o'r pêl-droedwyr gorau yn y byd ac yn un o'r blaenwyr canol mwyaf erioed. Enillodd dros 500 o goliau yng nghystadlaethau'r clwb hŷn a'r tîm cenedlaethol.

Ar ôl ennill coron prif sgoriwr trydedd ac ail gynghrair Gwlad Pwyl, yn 2006 aeth i Lech Poznań, ac enillodd bencampwriaeth Gwlad Pwyl gyda hi a theitl y prif sgoriwr yn Ekstraklasa. Yn 2010, daeth yn chwaraewr i Borussia Dortmund, ac yn ei liwiau enillodd ddau deitl cenedlaethol, coron prif sgoriwr y Bundesliga a chyrraedd rownd derfynol Cynghrair Pencampwyr UEFA. Yn 2014, symudodd i Bayern Munich, lle enillodd bencampwriaeth yr Almaen ym mhob un o’r chwe thymor a chwaraewyd, daeth yn brif sgoriwr y gynghrair bedair gwaith, a cyrhaeddodd 250 gôl yn y Bundesliga hefyd, gan ei wneud y cyflymaf mewn hanes. Ef oedd arweinydd y tîm, a gyrhaeddodd y goron driphlyg yn 2020, gan ennill y bencampwriaeth, y gwpan genedlaethol a gemau Cynghrair Pencampwyr UEFA. Yna ymunodd â'r grŵp o bêl-droedwyr-enillwyr Gwlad Pwyl yng Nghwpan Ewrop. Yn yr un flwyddyn, ef oedd yr unig Pwyliad mewn hanes i dderbyn gwobrau FIFA a Phêl-droediwr y Flwyddyn UEFA. Gyda 22 o dlysau ef yw'r pêl-droediwr Pwylaidd mwyaf llwyddiannus yn hanes. Ef yw'r trydydd sgoriwr uchaf yn hanes Cynghrair Pencampwyr UEFA a'r sgoriwr tramor gorau yn hanes y Bundesliga. Gan sgorio pum gôl mewn naw munud mewn gêm gynghrair yn erbyn Wolfsburg yn 2015, aeth mewn i'r Guinness Book of Records.

Fe wnaeth AIPS Cymdeithas Gwasg Chwaraeon y Byd ei gydnabod fel yr athletwr gwrywaidd gorau yn 2020 yn Ewrop a ledled y byd. Fe'i ddewiswyd fwl athletwr y flwyddyn 2020 yn Ewrop hefyd mewn arolwg PAP.

Yn 2020, yn ôl cylchgrawn Forbes, ef oedd y dyn mwyaf dylanwadol yn chwaraeon Pwylaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pêl-droedwyr o Wlad Pwyl
Categori:Pobl fusnes o Wlad Pwyl
Categori:Pobl o Warsaw
Colin Hughes

Microbiolegydd o Gymru yw **Colin Hughes** PhD ScD FLSW (ganwyd 14 Mawrth
1953) sydd wedi defnyddio dulliau bioleg foleciwlaidd a strwythurol i
astudio ffyrnigrwydd, symudedd a gwrthsafiad gwrthfiotigau o facteria
sy’n achosi clefydau heintus. Mae'n Athro Emeritws Microbioleg ym
Mhrifysgol Caergrawnt, yn Gymrawd Coleg y Drindod Caergrawnt, ac yn Gymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru.

## Bywyd ac addysg
Cafodd Hughes ei eni a'i fagu yng ngogledd-ddwyrain diwydiannol o Gymru. Ei
rieni oedd May Hughes (g. Roberts) a Joseph Hughes, gweithiwr tecstilau.
Fe’i addysgwyd yn Ysgol Ramadeg/Cyfun Treffynnon. Astudiodd y Gwyddorau
Naturiol ym Mhrifysgol Caint, Caergaint (1971-74), lle rhwng 1974 a 1977
cynhaliodd ymchwil ar plasmidau - DNA ecstracromosomaidd - o facteria ar
gyfer ei PhD o dan oruchwyliaeth yr Athro GG Meynell. 

## Gyrfa academaidd 
Hyfforddodd mewn tair swydd ôl-ddoethuriaeth: yn Sefydliad Ymchwil
Sandoz Fienna (1977-80), ym Mhrifysgol Würzburg gyda'r Athro Werner
Goebel (1980-83), ac yn Sefydliad Ymchwil Smith Kline yn Philadelphia
(1884) . Yn 1985 daeth yn Ddarlithydd mewn Microbioleg yn Adran Patholeg
Prifysgol Caergrawnt lle sefydlodd ymchwil i fioleg foleciwlaidd
bacteria pathogen. Canolbwyntiodd ei waith ar fecanweithiau cellog sy'n
sail i biogenesis ac allforio tocsin, i adeiladu
fflagela sy’n caniatáu i facteria nofio , ac i yrru
gwrthfiotigau allan o gelloedd bacteriol i sefydlu ymwrthedd antibiotig
 Mae wedi cyhoeddi dros 120 o erthyglau ymchwil, wedi'u rhestru ar Google Scholar. 
Cafodd ei ddyrchafu yn Ddarllenydd (Reader) yn 1996, ac yn 2001 yn Athro
Microbioleg ym Mhrifysgol Caergrawnt, ac yn 2000 derbyniodd y radd Doethur
mewn Gwyddoniaeth yno. Fe'i hetholwyd yn Gymrawd Coleg y Drindod, Caergrawnt
ym 1997, ac yn 2012 daeth yn Gymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru. Rhwng
1985 a 2018 bu Hughes yn dysgu myfyrwyr Gwyddor Naturiol, Meddygol a
Milfeddygol y Brifysgol yn yr Adran Patholeg, lle daeth yn Gyfarwyddwr
Addysgu (2011-17). Bu’n Gyfarwyddwr Astudiaethau mewn Gwyddorau Meddygol
yng Ngholeg y Drindod rhwng 1997 a 2017. Roedd o’n Bennaeth Adran
Microbioleg a Pharasitoleg yr Adran Patholeg rhwng 1998 a 2017, ac yn
Ddirprwy Bennaeth yr Adran rhwng 2011 a 2017.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Biolegwyr o Gymru
Pab Clement XII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth  o 12 Gorffennaf 1730 hyd ei farwolaeth oedd 
**Clement XII** (ganwyd **Lorenzo Corsini**) (2 Ebrill 1652 – 6 Chwefror 1740).

Yn 1738 cyhoeddodd y bwl (llythyr Pab) *In eminenti apostolatus specula*, a waharddodd Gatholigion rhag dod yn Seiri Rhyddion.

Categori:Genedigaethau 1652
Categori:Marwolaethau 1740
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Fflorens
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Vicente Guerrero

Milwr a gwleidydd o Fecsico oedd **Vicente Guerrero** (10 Awst 1782 – 14 Chwefror 1831) a fu'n arlywydd y Weriniaeth Ffederal Gyntaf o Ebrill i Ragfyr 1829, yr ail arlywydd yn hanes Mecsico.

Ganed i deulu o werinwyr ym mhentref Tixtla, Nueva Vizcaya, Rhaglywiaeth Sbaen Newydd. Mestiso oedd ei dad, ac un o dras Affricanaidd oedd ei fam. Oherwydd y drefn gast, nid oedd modd i fachgen hilgymysg dderbyn addysg ffurfiol a bu'n rhaid i Vicente weithio fel gyrrwr mulod.

Cychwynnodd ar ei yrfa filwrol ym 1810 fel un o wrthryfelwyr Hermenegildo Galeana, ac ymhen fawr o dro fe'i dyrchafwyd yn gapten am ei ddewrder a'i allu tactegol. Comisiynwyd gan y chwyldroadwr José Maria Morelos i arwain yr ymgyrch annibyniaeth yn ucheldiroedd de-orllewin Mecsico ac enillodd reng cyrnol am ei fuddugoliaethau yn erbyn y Sbaenwyr. Yn sgil marwolaeth Morelos ym 1815 aeth Guerrero a'i ddynion ar herw yn y mynyddoedd i wrthsefyll cyrchoedd gan y lluoedd Brenhinol. Ym 1821 ymunodd â lluoedd Agustín de Iturbide, cyrnol a drodd yn erbyn Ymerodraeth Sbaen. Cyhoeddwyd Cynllun Iguala gan Iturbide a Guerrero ym 1821 ac enillodd Mecsico ei hannibyniaeth oddi ar Sbaen.

Ymgeisiodd Guerrero am yr arlywyddiaeth ym 1828, ac wedi iddo golli'r etholiad ymunodd â'r gwrthryfel rhyddfrydol yn erbyn yr arlywydd etholedig, Manuel Gómez Pedraza, a ffoes o'r wlad. Esgynnodd Guerrero i'r arlywyddiaeth yn sgil ymddiswyddo Guadalupe Victoria ar 1 Ebrill 1829. Yng Ngorffennaf, glaniodd longau Sbaenaidd ger Tampico mewn ymgais i adennill Mecsico. Daeth yr ymgyrch honno i ben yn sgil buddugoliaeth y Mecsicanwyr ym Mrwydr Pueblo Viejo ym Medi.

Er gwaethaf ei arweinyddiaeth ar faes y gad, nid oedd Guerrero yn llywodraethwr effeithiol, a chynllwyniodd y Cadfridog Antonio López de Santa Anna i'w ddymchwel a rhoi'r Is-arlywydd Anastasio Bustamante yn ei le. Derbyniodd Guerrero ganiatâd y Gyngres i arwain yr ymgyrch yn erbyn gwrthryfel Bustamante, a phenodwyd José María Bocanegra yn arlywydd dros dro yn Rhagfyr 1829. Cafodd Bocanegra ei ddisodli gan lywodraeth driwrol yr Arlywydd Pedro Vélez, Lucas Alamán, a Luis de Quintanar, a barodd hyd at urddo Bustamante yn arlywydd ar 1 Ionawr 1830. Arweiniodd Guerrero ei ymgyrch yn erbyn Bustamente hyd at ei gipio yn Acapulco yn Ionawr 1831. Cafwyd yn euog o frad a fe'i dienyddiwyd gan fintai saethu yn Cuilapan ar 14 Chwefror, yn 48 oed.

Enwir talaith Guerrero, ei fro enedigol, ar ei ôl.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Silvia Martínez del Campo, *Vicente Guerrero* (Dinas Mecsico: Planeta Mexicana, 2005).
* William Forrest Sprague, *Vicente Guerrero, Mexican Liberator: A Study in Patriotism* (Chicago: R.R. Donnelley, 1939).
* Theodore G. Vincent, ''The Legacy of Vicente Guerrero: Mexico's First Black Indian President'' (Gainesville, Fflorida: University Press of Florida, 2001).

Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Cadfridogion o Fecsico
Categori:Catholigion o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1782
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Fecsico
Categori:Marwolaethau 1832
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Fecsico
Categori:Pobl o dras Affricanaidd
Categori:Pobl o Guerrero
Tystysgrif trawswisgwr

de|bawd| Ffacsimili tystysgrif trawswisgwr a gyhoeddwyd ym 1928 yn Berlin.
de|bawd| Roedd Herbert W. (chwith) yn ffrind trawsryweddol i Magnus Hirschfeld, a bu’n byw am ddwy flynedd ym Merlin dan yr enw a ddewiswyd ganddo.
Roedd **tystysgrif trawswisgwr** yn nodyn meddyg a gyhoeddwyd gan lywodraethau'r Almaen Ymerodrol a Gweriniaeth Weimar - o dan gefnogaeth y rhywolegydd Magnus Hirschfeld - yn nodi fod rhywun yn drawswisgwr. Cyfeiriai *trawswisgwr* ar yr adeg honno at yr holl unigolion yr oedd eu hunaniaeth rhyw a'u dillad dewisol yn anghydnaws â'r hyn oedd yn gysylltiedig â'u rhyw ddynodedig, ac felly'n cynnwys trawswisgwyr a phobl drawsryweddol.

O 1908 hyd at y 1950au, rhoddodd heddlu'r Almaen "ddwsinau efallai" o docynnau o'r fath. Fe'u rhoddwyd yn bennaf i drawswisgwyr dosbarth canol, heterorywiol, gwryw i fenyw er mwyn osgoi cysylltiadau â diwylliant hoyw a lesbiaidd yn Almaen Weimar. Dywedodd y dystysgrif fod yr unigolyn dan sylw yn cael gwisgo dillad a oedd yn cyfateb i'w hunaniaeth rhyw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhywedd
Yoshihide Suga

Gwleidydd Japaneaidd yw  a oedd Brif Weinidog Japan o Fedi 2020 i Hydref 2021. Gwasanaethodd yn Brif Ysgrifennydd y Cabinet yn llywodraeth y Prif Weinidog Shinzo Abe o 2012 i 2020, ac yn Weinidog dros Faterion Mewnol a Chyfathrebu o 2006 i 2007.

Ganed i deulu o ffermwyr mefus yn nhalaith Akita, ac wedi iddo raddio o'r ysgol uwchradd symudodd Suga i Tokyo i astudio ym Mhrifysgol Hosei. Graddiodd gyda gradd baglor yn y gyfraith ym 1975 a gweithiodd yn gynorthwywr i Hikosaburo Okonogi, un o aelodau Tŷ'r Cynrychiolwyr. Ym 1987 etholwyd Suga i Gynulliad Dinesig Yokohama. Etholwyd Suga i Dŷ'r Cynrychiolwyr yn etholiad cyffredinol 1996 i gynrychioli'r 2il Etholaeth Talaith Kanagawa fel aelod o'r Blaid Ddemocrataidd Ryddfrydol (Jimintō).

Yn ystod ei gyfnod yn y Cynulliad Cenedlaethol, ymgynghreiriodd Suga â Shinzo Abe, Prif Ysgrifennydd y Cabinet o 2005 i 2006 yn llywodraeth Junichiro Koizumi. Wedi i Abe gymryd awenau'r brifweinidogaeth ac arweinyddiaeth Jimintō ym Medi 2006, fe benododd Suga yn Weinidog dros Faterion Mewnol a Chyfathrebu. Bu Suga yn y swydd honno nes i Yasuo Fukuda olynu Abe ym Medi 2007. Yn sgil buddugoliaeth Jimintō yn etholiad cyffredinol 2012, penodwyd Suga yn Brif Ysgrifennydd y Cabinet yn ail lywodraeth Shinzo Abe. Bu yn y swydd am wyth mlynedd ac yn Brif Ysgrifennydd y Cabinet am y cyfnod hiraf yn hanes gwleidyddol Japan. Datganodd Abe yn Awst 2020 ei fod am ymddiswyddo am resymau iechyd, ac ymgyrchodd Suga am arweinyddiaeth Jimintō. Enillodd Suga etholiad y blaid ar 14 Medi gyda 70% o'r bleidlais, ac ar 16 Medi fe'i etholwyd yn Brif Weinidog Japan yn ffurfiol gan y Cynulliad Cenedlaethol a'i penodwyd gan yr Ymerawdwr Naruhito. Suga yw prif weinidog cyntaf yr oes Reiwa, sef teyrnasiad Naruhito. 

Datganodd y Prif Weinidog Suga y byddai'n parhau â pholisïau ac amcanion llywodraeth Abe, gan gynnwys y rhaglen economaidd a elwir "Abenomeg", adolygu Erthygl 9 Cyfansoddiad Japan (sydd yn gwahardd lluoedd arfog), a chynnal trafodaethau i ryddhau dinasyddion Japaneaidd a herwgipiwyd gan lywodraeth Gogledd Corea.

Ar 3 Medi 2021 cyhoeddodd Suga nad oedd am ymgeisio i'w gael ei ail-ethol yn arweinydd ei blaid y mis hwnnw, ac felly byddai'n ildio'r swydd honno a'r brif weinidogaeth ymhen mis. Ar 29 Medi etholwyd Fumio Kishida i olynu Suga, a chymerodd Kishida yr awenau ar 4 Hydref 2021.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Japan
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Japan
Categori:Pobl o Dalaith Akita
Categori:Prif Weinidogion Japan
Boars Hill

Pentref yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Boars Hill**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Wootton yn ardal an-fetropolitan Vale of White Horse. Roedd y plwyf yn Berkshire nes i newidiadau ffiniau 1974 ei drosglwyddo i Swydd Rhydychen.

Roedd nifer o feirdd amlwg yn byw yma. Y cyntaf oedd Margaret Louisa Woods yn yr 1880au. Fe'i dilynwyd gan Robert Bridges a John Masefield, a oedd ill dau yn Fardd Llawryfog. Am ychydig flynyddoedd ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, ymunodd tri o'r beirdd rhyfel â nhw: Robert Graves, a oedd yn denant i Masefield, Edmund Blunden, a Robert Nichols. Parhaodd merch Bridges, y bardd Elizabeth Daryush, i fyw yma hyd ei marwolaeth ym 1977.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Vale of White Horse
Categori:Trefi Swydd Rydychen
Mur Mawr Gwyrdd

de|bawd|350x350px| Llun lloeren o'r Sahara.
Mae'r **Mur Mawr Gwyrdd** neu **Fur Mawr Gwyrdd** '''y Sahara a'r Sahel'* (, Saesneg: *Great Green Wall of the Sahara and the Sahel'') yn fenter flaenllaw Affrica i frwydro yn erbyn cynyddu'r anialwch. O dan arweiniad yr Undeb Affricanaidd, nod y fenter yw trawsnewid bywydau miliynau o bobl trwy greu brithwaith o dirweddau gwyrdd a ffrwythlon ledled Gogledd Affrica.

Y syniad gwreiddiol oedd llinell o goed o'r dwyrain i'r gorllewin yn ffinio Anialwch y Sahara. Mae nod y Mur Mawr Gwyrdd wedi esblygu i fod yn fosaig o ymyriadau sy'n mynd i'r afael â'r heriau sy'n wynebu'r bobl yn y Sahel a'r Sahara. Mae'n rhaglen o ddatblygiad gwledig, gyda nod cyffredinol y bartneriaeth i gryfhau hydwythedd rhanbarthol a systemau naturiol gyda rheolaeth gadarn ar yr ecosystem, amddiffyn treftadaeth wledig, a gwell amodau byw.

Mae'r prosiect yn ymateb i effaith gyfunol sychder a diraddio adnoddau naturiol mewn ardaloedd gwledig. Ail-ymddangosodd y syniad yn 2002, yn yr uwchgynhadledd arbennig yn N'Djamena, prifddinas Tsiad, ar achlysur *Diwrnod y Byd i Frwydro yn Erbyn Diffeithdirio a Sychder*. Fe'i cymeradwywyd gan Arweinwyr y Gynhadledd ac aelodau'r Gymuned Gwladwriaethau Sahel-Sahara yn ystod eu seithfed sesiwn a gynhaliwyd yn Ouagadougou, prifddinas Bwrcina Ffaso, ar 1–2 Mehefin 2005. Cymeradwyodd yr Undeb Affricanaidd ef yn 2007 fel "Mur Mawr Gwyrdd y Sahara a Menter y Sahel" (GGWSSI).

Arweiniodd gwersi a ddysgwyd o Argae Gwyrdd Algeria a Mur Gwyrdd Tsieina at ddull amlsector integredig. Menter plannu coed yr oedd yn wreiddiol, a esblygodd y prosiect yn rhaglen o ddatblygiad. Yn 2007, cyfarwyddodd CHSG y prosiect i fynd i'r afael ag effeithiau cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol dirywiad tir a chynyddu'r anialwch. Wedi hynny, creodd y gwledydd Burkina Faso, Jibwti, Eritrea, Ethiopia, Mali, Mawritania, Niger, Nigeria, Senegal, Swdan a Chad yr Asiantaeth Led-Africanaidd y Mur Mawr Gwyrdd (PAGGW).

Yn 2014, lansiodd yr Undeb Ewropeaidd a Sefydliad Bwyd ac Amaeth y Cenhedloedd Unedig, mewn cydweithrediad â phartneriaid Affricanaidd eraill, y rhaglen Gweithredu yn Erbyn Cynnydd yr Anialwch, i adeiladu ar y prosiect Mur Mawr Gwyrdd. Creodd Nigeria asiantaeth dros dro i gefnogi datblygiad y Mur Mawr Gwyrdd.

Erbyn 2016, roedd tua 15 y cant o'r ardal targed wedi'i blannu. Yn 2016, roedd gan 21 o wledydd brosiectau yn ymwneud â'r Mur Mawr Gwyrdd, gan gynnwys adfywiad naturiol a gefnogir gan ffermwyr.

## Prif egwyddorion 
Mae'r prosiect yn cwmpasu'r llain Sahara, ei ffiniau gogledd a de, gan gynnwys gwerddonau'r Sahara, a llefydd fel Cabo Verde. Mae'r Mur Mawr Gwyrdd yn bwriadu cryfhau'r mecanweithiau presennol i wella eu heffeithlonrwydd trwy synergedd a gweithgareddau gydlynu. Mae'r prosiect $8 biliwn yn bwriadu adfer 100 miliwn hectr (1 miliwn km²) o dir diraddiedig erbyn 2030, a fyddai'n creu 350,000 o swyddi gwledig ac yn amsugno 250 miliwn o dunelli o  o'r awyrgylch.

## Cyfeiriadau
Categori:Amgylchedd Affrica
Categori:Anialwch Affrica
Categori:Sahara
Categori:Sahel
Pab Innocentius XIII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 8 Mai 1721 hyd ei farwolaeth oedd **Innocentius XIII** (ganwyd **Michelangelo dei Conti**) (13 Mai 1655 – 7 Mawrth 1724).

Cychwynnodd nifer o ddiwygiadau i'r Eglwys Gatholig, a gosododd safonau newydd o gynildeb, gan ddileu gwariant gormodol. Cymerodd gamau i gael gwared ar arfer nepotiaeth trwy gyhoeddi gorchymyn a waharddodd ei olynwyr rhag rhoi tir, swyddfeydd neu incwm i'w perthnasau.

Categori:Genedigaethau 1655
Categori:Marwolaethau 1724
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Rufain
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Robert Bridges

Bardd o Loegr oedd **Robert Seymour Bridges** (23 Hydref 1844 – 21 Ebrill 1930).

Fe'i ganwyd yn Walmer, Caint. Addysgwyd yng Ngholeg Eton a Choleg Corpus Christi, Rhydychen. Aeth ymlaen i astudio meddygaeth yn Ysbyty Sant Bartholomeus, Llundain, gan fwriadu ymarfer nes iddo gyrraedd deugain oed ac yna ymddeol er mwyn llunio barddoniaeth. Roedd yn feddyg nes iddo gael ei orfodi i ymddeol ym 1882 gan glefyd yr ysgyfaint. Wedyn fe wnaeth ymroi ei hun i fywyd llenyddol.

Yn 1884 priododd Mary Monica Waterhouse, merch i'r pensaer Alfred Waterhouse, a threuliodd weddill ei oes yng nghefn gwlad Berkshire, yn gyntaf yn Yattendon, wedyn yn Boars Hill (yn agos i Rydychen), lle bu farw.

Fe'i penodwyd yn Fardd Llawryfog ym 1913, yn dilyn marwolaeth Alfred Austin.  Fe'i dilynwyd gan John Masefield ar ôl ei farwolaeth ei hun. Er gwaethaf ei fod yn Fardd Llawryfog, ni fu Bridges erioed yn fardd adnabyddus iawn nes iddo gyflawni peth poblogrwydd ychydig cyn ei farwolaeth gyda *The Testament of Beauty* (1929).

Tra'n fyfyriwr yn Rhydychen, daeth yn gyfaill i'r bardd Gerard Manley Hopkins (1844–1889). Gellir priodoli enwogrwydd Hopkins i raddau helaeth i ymdrechion Bridges i drefnu cyhoeddi argraffiad cyflawn ei farddoniaeth (1918).

Roedd yn dad i'r bardd Elizabeth Daryush (1887–1977).

## Llyfryddiaeth 
### Barddoniaeth
* *The Growth of Love* (1876, 1889, 1898)
* *Eros and Psyche* (1885, 1894)
* *Shorter Poems*, cyfrolau I–IV (1890)
* *Shorter Poems*, cyfrolau I–V (1894)
* *New Poems* (1899)
* *Yattendon Hymnal* (1899)
* *October and Other Poems* (1920)
* *New Verse* (1926)
* *The Testament of Beauty* (1929)

### Dramâu fydryddol
* *Prometheus the Firegiver* (1883)
* *Nero*, rhan I, rhan II (1885, 1894)
* *The Feast of Bacchus* (1889)
* *Pacilio* (1890)
* *The Return of Ulysses* (1890)
* *The Christian Captives* (1890)
* *The Humours of the Court* (1893)
* *Demeter* (1905)

### Rhyddiaeth
* ''Milton's Prosody* (1893, 1901, 1921)
* *Keats* (1895)
* *The Spirit of Man* (1916)
* *The Necessity of Poetry'' (1918)

Categori:Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Pobl o Gaint
Hewitt Pearson Montague Beames

Roedd **Hewitt Pearson Montague Beames** yn Brif Beiriannydd  y Rheilffordd Llundain a’r Gogledd-orllewinol rhwng 1920 a 1922

## Bywyd 
Ganwyd ar 9 Mai 1875 ym Monkstown, Dulyn ac addysgwyd yn Ysgol Corrig, Dún Laoghaire, Coleg Dover ac Academi Filwrol Crawley. Daeth yn brentis i Francis William Webb yng Gweithdy  Cryw. Chareuodd Rygbi dros Swydd Gaerhirfryn a chafodd wahoddiad i deithio Canada gyda thim rygbi Iwerddon. Cafodd wasanaeth yn y fyddin yn ystod yr Ail Ryfel Boer rhwng 1900-1901 cyn fynd yn ôl i Gryw. Roedd o’n gynorthywywr i’r Uwchwyliwr Allanol, Cryw rhwng 1902 a 1909, yn gwneud gwaith pwmpio, ysgeintio a gwaith arall gyda pheiriannau’r dociau. Rhwng 1909 a 1914 roedd o’n gynorthwywr i Charles Bowen Cooke, prif Beiriannydd y Rheilffordd. Ymunodd â Chwmni Reilffordd y Peiriannwyr Brenhinol ym 1914. Daeth o’n Dirprwy Brif Peiriannydd y rheilffordd ym 1919, a Phrif Beiriannydd ym 1920. Dim ond un ond un locomotif newydd greodd Beames.

Ymunodd Rheilffordd Swydd Gaerhirfryn a Swydd Efrog â’r  Rheilffordd Llundain a’r Gogledd-orllewinol ym 1922 a daeth George Hughes yn brif beiriannydd y cwmni newydd; daeth Beames yn beiriannydd i’r rhan gorllewinol. Daeth o’n ddirprwy brif beirianydd ym mis Rhagfyr 1930. Gadawodd y rheilffordd ar 30 Medi 1934. Cafodd CBE ym 1946. Bu farw ar 5 Mawrth 1948. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Peirianwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr sifil o Loegr
Materoliaeth ddiwylliannol

Dull o drin damcaniaeth lenyddol ac astudiaethau diwylliannol yw **materoliaeth ddiwylliannol** sydd yn ystyried sut mae grymoedd economaidd a moddion cynhyrchu yn effeithio ar gynnyrch diwylliannol, er enghraifft gweithiau llenyddol. Datblygodd y mudiad hwn yn y 1980au ymhlith damcaniaethwyr llenyddol Gwledydd Prydain a oedd yn canolbwyntio ar seiliau materolaidd ffenomenau diwylliannol; tynna yn gryf ar waith y beirniad Marcsaidd Raymond Williams, a fathodd y term materoliaeth ddiwylliannol. Maent yn archwilio tystiolaeth destunol yn ogystal â phob math o dystiolaeth gyd-destunol mewn ymdrech i esbonio'r testun dan sylw fel gwrthrych faterol, un a gynhyrchwyd mewn amser penodol, a fel y'i brofir neu dreulir yn y presennol.

Cychwynnodd materoliaeth ddiwylliannol drwy ymdrin â llên Lloegr yn yr 16g a'r 17g, yn enwedig gweithiau William Shakespeare.

## Cyfeiriadau 
Categori:Astudiaethau diwylliannol
Categori:Damcaniaeth feirniadol
Categori:Damcaniaeth lenyddol
Diwylliannol
Wootton, Vale of White Horse

:''Erthygl am y pentref ger i'r de-orllewin o Rydychen yw hon. Am y pentref  arall yn Swydd Rydychen, i'r gogledd-orllewin o Rydychen, gweler Wootton, Gorllewin Swydd Rydychen. Am leoedd eraill o'r un enw gweler Wootton.''

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Wootton**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Vale of White Horse.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,709. Cyn newidiadau ffiniau ym 1974 roedd y plwyf yn Berkshire. Yn ogystal â phentref Wootton ei hun, mae'r plwyf yn cynnwys pentrefannau Whitecross, Lamborough Hill a'r rhan orllewinol o Boars Hill.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Vale of White Horse
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Wootton

Gallai **Wootton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Wootton, pentref yng Nghaint
* Wootton, pentref yn Swydd Bedford
* Wootton, pentref yn Swydd Lincoln
* Wootton, pentref yn Swydd Northampton
* Wootton, pentref yn Swydd Rydychen, Ardal Gorllewin Swydd Rydychen (weithiau "Wootton-by-Woodstock")
* Wootton, pentref yn Swydd Rydychen, Ardal Vale of White Horse
* Wootton, pentref yn Swydd Stafford

* Wootton Basset, tref yn Wiltshire
* Wootton Bridge, pentref yn Ynys Wyth
* Wootton Fitzpaine, pentref yn Dorset
* Wootton Rivers, pentref yn Wiltshire
* Wootton St Lawrence, pentref yn Hampshire
* Wootton Wawen, pentref yn Swydd Warwick

* Glanvilles Wootton, pentref yn Dorset
* Leek Wootton, pentref yn Swydd Warwick
* North Wootton, pentref yn Dorset
* North Wootton, pentref yn Norfolk
* South Wootton, pentref yn Norfolk
* Upper Wootton, pentref yn Hampshire

### Lleodd mewn ffuglen
* Wootton Major, pentref dychmygol yn y stori *Smith of Wootton Major* gan J. R. R. Tolkien

## Pobl
* Barbara Wootton, Barwnes Wootton o Abinger (1897–1988), gwyddonydd

----
Deddf byrfodd Zipf

Mewn ieithyddiaeth, **deddf byrfodd Zipf** yw deddf ieithyddol sy'n datgan yn ansoddol bod y mwy aml mae gair yn cael ei ddefnyddio, y byrraf mae'r gair yn tueddu i fod, ac i'r gwrthwyneb; y lleiaf aml y defnyddir gair, yr hiraf y mae'n tueddu i fod. Mae'r ddeddf yn ystadegol o reolaidd sydd i'w gael mewn ieithoedd naturiol a systemau naturiol eraill.

Lluniwyd y ddeddf yn wreiddiol gan yr ieithydd George Kingsley Zipf ym 1945 fel cydberthyniad negyddol rhwng amlder gair a'i faint. Dadansoddodd ef gorpws ysgrifenedig yn Saesneg Americanaidd, a dangosodd fod yr hyd cyfartalog o ran nifer cyfartalog y ffonemau yn gostwng wrth i amledd y gair cynyddu. Cwblhaodd yr arsylwad hwn gan ddangos, ar gyfer corpws Lladin, bod cydberthyniad negyddol rhwng nifer y sillafau ac amlder geiriau. Dywed yr arsylwad hwn mai'r geiriau amlaf mewn iaith yw'r rhai byrraf, er enghraifft y geiriau mwyaf cyffredin yn Saesneg yw: *the*, *be* (mewn gwahanol ffurfiau), *to*, *of*, *and*, *a*; pob un ohonynt yn eiriau byr sy'n cynnwys 1 i 3 llythyren yn unig. Honnodd fod y ddeddf hon yn briodwedd strwythurol cyffredinol i iaith, gan ddamcaniaethu ei bod yn codi o ganlyniad i unigolion yn optimeiddio mapiau ystyr ffurf o dan bwysau cystadleuol i gyfathrebu'n gywir ond hefyd yn effeithlon.

Ers hynny, mae'r ymchwil ar y ddeddf ieithyddol hon wedi parhau ac mae wedi'i ddilysu'n empirig ar gyfer bron i fil o ieithoedd mewn 80 o wahanol deuluoedd ieithyddol wrth astudio'r berthynas rhwng maint y geiriau (wedi eu mesur o ran nifer y cymeriadau) a'u hamleddau. Mae'n ymddangos bod y ddeddf yn un cyffredinol, ac fe'i gwelwyd hefyd yn acwstig pan fesurir maint geiriau o ran hyd amser geiriau, ac mae tystiolaeth ddiweddar hyd yn oed yn awgrymu bod y ddeddf hon hefyd wedi ei bodloni mewn cyfathrebu acwstig primatiaid eraill.

Mae'n ymddangos bod tarddiad y patrwm ystadegol hwn yn gysylltiedig ag egwyddorion optimeiddio ac yn deillio o gyfryngu rhwng dau gyfyngiad mawr: y pwysau i leihau cost cynhyrchu'r neges, a'r pwysau i sicrhau'r llwyddiant trosglwyddo mwyaf posibl y neges. Mae'r syniad hwn yn gysylltiedig iawn â'r egwyddor ymdrech leiaf, sy'n rhagdybio y bydd anifeiliaid, pobl, hyd yn oed peiriannau wedi'u cynllunio'n dda, yn naturiol yn dewis y llwybr ymwrthedd lleiaf neu'r "ymdrech" lleiaf. Gallai'r egwyddor hon o leihau cost cynhyrchu hefyd fod yn gysylltiedig ag egwyddorion cywasgu data gorau posibl mewn damcaniaeth gwybodaeth.

## Gweler hefyd
* Deddf Zipf

## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithyddiaeth
Alfred Austin

Bardd o Loegr yn yr iaith Saesneg oedd **Alfred Austin** (30 Mai 1835 – 2 Mehefin 1913).

Fe'i penodwyd yn Fardd Llawryfog ym 1896, yn dilyn marwolaeth Alfred, Arglwydd Tennyson.  Fe'i dilynwyd gan Robert Bridges ar ôl ei farwolaeth ei hun. Pan fu farw Tennyson ym 1892 teimlwyd nad oedd yr un o’r beirdd byw ar y pryd, ac eithrio Algernon Charles Swinburne neu William Morris, o fri digonol i lwyddo i’r swydd, ac roedd y ddau fardd olaf yn anaddas ar seiliau eraill, felly am sawl blwyddyn na enwebwyd Bardd Llawryfog newydd. Yn y pen draw, penodwyd Austin i'r swydd ar ôl i Morris ei gwrthod. Honnwyd iddo gael y swydd oherwydd ei ogwydd gwleidyddol a'i gyfeillgarwch â Phrif Weinidog Arglwydd Salisbury. Fel bardd ni enillodd Austin erioed safle uchel ym marn ei gyfoedion, ac nid oes fawr o gof i'w gerddi heddiw.

Roedd Austin weithiau'n cael ei wawdio am ei benillion gwladgarol confensiynol, fel:

Now upon English soil I soon shall stand,
Homeward from climes that fancy deems more fair;

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Pobl o Gaint
Cicely Tyson

Roedd **Cicely Tyson** (19 Rhagfyr 1924 – 28 Ionawr 2021) yn actores o'r Unol Daleithiau. Enillodd Tyson lawer o wobrau yn ystod ei gyrfa.

Cafodd ei geni yn Harlem, Dinas Efrog Newydd, yn ferch i Fredericka (Huggins) Tyson a'i gŵr, William Augustine Tyson. 
Daeth yn fodel ffasiwn a ymddangosodd yn y cylchgrawn *Ebony*.

Priododd y cerddor Miles Davis, fel ei ail gŵr, ym 1981. Fe'u ysgarwyd ym 1988.

## Ffilmiau
**Carib Gold* (1956)
**The Comedians* (1967)
**Sounder* (1972)
**Fried Green Tomatoes* (1991)
**Hoodlum* (1997)
**Diary of a Mad Black Woman* (2005)
**The Help* (2011)

## Teledu
**East Side/West Side* (1963-64)
**Guiding Light* (1966)
**Gunsmoke* (1970)
**The Autobiography of Miss Jane Pittman* (1974; Gwobr Emmy)
**A Woman Called Moses* (1978), fel Harriet Tubman
**The Marva Collins Story* (1981)
**Samaritan: The Mitch Snyder Story* (1986)
**Oldest Living Confederate Widow Tells All* (1994; Gwobr Emmy)
**Sweet Justice* (1994-95)
**Ms. Scrooge* (1997)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2021
Thomas Kinkade

Arlunydd Americanaidd oedd **Thomas Kinkade** (19 Ionawr 1958 – 6 Ebrill 2012) sydd yn nodedig am ei baentiadau o olygfeydd eidylaidd a chartrefol. Mae ei baentiadau yn aml yn cynnwys bythynnod, pontydd, gerddi, a themâu "Americana". Cynhyrchodd hefyd baentiadau yn arddull Argraffiadaeth, dan y ffugenw Robert Girrard, o 1984 i 1990.

Ganed yn Sacramento Astudiodd hanes celf ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley am ddwy flynedd cyn symud i Goleg Dylunio'r Ganolfan Gelf yn Pasadena, Califfornia. Wedi iddo raddio o'r ysgol gelf, teithiodd Kinkade gyda'i gyfaill James Gurney ar y wagen ar draws y wlad, o Galiffornia i Efrog Newydd, yn braslunio tirluniau a threfluniau'r Unol Daleithiau. Cyhoeddwyd rhai o'u lluniau yn y gyfrol ''The Artist's Guide to Sketching* (1982).

Symudodd Kinkade i Hollywood, a chafodd waith yn paentio cefnluniau ar gyfer y ffilm ffantasi animeiddiedig *Fire and Ice'' (1983). Cynhyrchodd ryw 700 o gefnluniau ar gyfer y ffilm honno, sydd yn nodweddiadol o'i dechnegau llewychol. Yn y 1980au, trodd Kinkade yn Gristion ailanedig. Ar yr un pryd, trodd ei sylw at werthu ei waith yn y farchnad boblogaidd yn hytrach na thrwy orielau'r fasnach gelf draddodiadol, a gafodd ei hystyried yn elitaidd ganddo. Gwerthodd ei baentiadau olew mewn orielau lleol, a dechreuodd argraffu printiau rhad o'i waith.

Ym 1989 sefydlodd Kinkade a Ken Raasch y cwmni Lightpost Publishing, a ailenwyd yn ddiweddarach yn Media Arts Group, Inc. ac yna The Thomas Kinkade Company. Agorodd orielau ei hunan, yn bennaf yn yr Unol Daleithiau, i adwerthu ei waith. Llwyddodd naws deuluol, heddychlon a hiraethus ei baentiadau i apelio at chwaeth y cyhoedd, a Kinkade oedd un o'r arlunwyr Americanaidd mwyaf poblogaidd a llwyddiannus yn y 1990au. Ymddangosodd ei luniau ar galendrau, cardiau cyfarch, mygiau, ac ati. Ar y llaw arall, cafodd ei waith ei wfftio gan y beirniaid, a'i alw'n *Kitsch* gan rai.

Bu farw ym Monte Sereno, Califfornia, yn 54 oed, o orddos o alcohol a Valium.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Arlunwyr Cristnogol o'r Unol Daleithiau
Categori:Peintwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Peintwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Sacramento
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw o orddos o gyffuriau
SD Compostela

Clwb pêl-droed o ddinas Santiago de Compostela yng nghymuned ymreolaethol Galisia, Sbaen, yw **Sociedad Deportiva Compostela**. Mae'r clwb yn chwarae yn Segunda División B, prif adran pêl-droed Sbaen.

Ffurfiwyd y clwb fel *Sociedad Deportiva Compostela* ar 26 Mehefin 1962.

Mae'r clwb yn chwarae eu gemau cartref yn Estadio Vero Boquete de San Lázaro ers 1993.

## Cyfeiriadau
Categori:Galisia
Categori:Timau pêl-droed Sbaen
Syr Ernest John Hutchings Lemon

Roedd **Syr Ernest John Hutchings Lemon** (9 Rhagfyr 1884 – 15 Rhagfyr 1954) yn Brif Beiriannydd y Rheilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban. Cyn dechreuad yr Ail Ryfel Byd roedd o’n Cyfarwyddiwr Cyffredin Cynhyrchiad Awyrennau, a gwnaeth weliannau i’w cynhyrchiad.

## Bywyd 
Ganwyd ar 9 Rhagfyr 1884  yn Okeford Fitzpaine, Sturminster Newton, Gogledd Swydd Dorset. Roedd ei dad yn saer ac ei fam yn ollchwraig yn y rheithordy drws nesaf. Pan symudodd merch y rheithor i’r Alban, aeth Lemon hefyd, a mynychodd Coleg Heriot-Watt, Caeredin.  Roedd o’n brentis i’r Cwmni North British, ac wedyn gweithiodd dros Reilffordd yr Ucheldir ac hefyd  Hurst Nelson.

Daeth o’n Brif Arolygydd Wagonnau i Reilffordd y Midland ym 1911, rheolwr y Gweithdy Cerbydau yng Ngweithdy Derby ym 1917, a Phrif Arolygydd Rhanbarthol Cerbydau a Wagonnau ym 1923, lle datblygodd llinellau cynhyrchu. Daeth o’n Brif Beiriannydd i’r rheilffordd ym 1931, er diffyg profiad yn y maes. Daeth o’n Is-Lwydd i’c Cwmni a chymerodd Syr William A Stanier drosodd fel Prif Beirianydd.

Daeth o’n aelod o Gorfflu Peirianyddion a Gweithwyr y Rheilffyrdd, uned y Fyddin Diriogaethol o’r Perianyddion Brenhinol rhwng 1929 a 1943. Derbynnodd Urdd Marchog ym 1941.

Ymddeolwyd o’r rheilffordd ym 1943 a bu farw yn Epsom ar 15 Rhagfyr 1954.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Peirianwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr sifil o Loegr
Kaja Kallas

Prif Weinidog Estonia ers 26 Ionawr 2021 yw **Kaja Kallas** (ganwyd 18 Mehefin 1977).  Arweinydd y Blaid gwleidyddol *Eesti Reformierakond* ers 2018 yw hi.

Cafodd Kaja Kallas ei geni yn Tallinn, yn ferch i Siim Kallas, y 14fed Prif Weinidog Estonia, a'i wraig Kristi. Astudiodd y gyfraith ym mhrifysgol Tartu. Mae'n briod gyda thri o blant.

Roedd Kallas yn Aelod Senedd Estonia rhwng 2011 a 2014, ac wedyn Aelod Senedd Ewrop rhwng 2014 a 2018. 
Daeth yn brif weinidog llywodraeth glymblaid yn 2021, ar ôl ymddiswyddiad Jüri Ratas. Cwympodd y glymblaid ym mis Mehefin 2022, ond dychwelodd Kallas fel prif weinidog llywodraeth newydd. Yn 2023, enillodd ei phlaid etholiad cyffredinol Estonia.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Prif Weinidogion Estonia
George Armstrong (peiriannydd)

Roedd **George Armstrong** (5 Ebrill 1822 – 11 Gorffennaf 1901) yn beiriannydd rheilffordd Seisnig, yn cynllunio locomotifau stêm ar gyfer Rheilffordd y Great Western yng Ngweithdy Heol Stafford, Wolverhampton, rhwng 1864 a 1897. Roedd ei frawd hŷn, Joseph Armstrong, yn beiriannydd gyda'r un rheilffordd. Roedd George yn enwog am ei locomotifau tanc 0-4-2 and 0-6-0. Goroesant dros gyfnod hir, a chawsant eu disodli gan locomotifau tebyg iawn, cynlluniwyd gan Charles Collett a Frederick Hawksworth; Dosbarth 1400 GWR, Dosbarth 5700 GWR a Dosbarth 1600 GWR.

## Bywyd
Ganwyd George Armstrong ar 5 Ebrill 1822. Roedd ei deulu yng Nghanada rhwng 1817 a 1824 felly ganwyd ef yno. Mae’n debyg y symudodd y teulu i  Newburn ger Newcastle-on-Tyne. Gwelodd o’r locomotif Puffing Billy pan oedd o’n ifanc. Dechreuodd waith gweithio gyda’r peiriannydd Robert Hawthorn yng Nglofa Walbottle pan oedd o’n 14 oed.

Aeth o gyda’i frawd Joseph Armstrong i Hull i fod yn beiriannyddion ar Reilffordd Hull a Selby, ac wedyn aethant i Weithdy Brighton ar Reilffordd Llundain a Brighton. Wedyn aeth George i Ffrainc a gweithiodd ar Chemin de Fer du Nord. Gorfodwyd gan yr heddlu i gynorthwyo, adeiladu barricades yn ystod y Chwyldro Ffrengig 1848 ym Mharis. Daeth Armstrong yn ôl i Loegr i fod yn wrrwr injan ar Reilfordd Amwythig a Chaer yn Saltney, ac wedyn fforman locomotifau. Symudodd i Weithdy Heol Stafford, Wolverhampton ym 1853. Daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffordd y Great Western ym 1854 ac roedd Heol Stafford yn gifrifol am gynnal y cerbydau a locomotifau lled safonol. Roedd Joseph Armstrong yn Brif Beiriannydd yno, gyda chynorthwy ei frawd fel rheolwr y gweithdy.

Symudodd Joseph i Weithdy Swindon ym 1864, a daeth George yn brif beiriannydd yn Heol Stafford, gyda chymorth William Dean. Aeth George i Ffrainc eto ym 1870  i roi cyngor peiriannol ynglŷn â’r Rhyfel Ffrainc a Phrwsia ac roedd rhaid iddo amddiffyn walia Paris gyda rheiffl. Ac eithrio ailadeiladu locomotifau eraill, adeiladodd Armstrong ond ychydig o locomotifau 2-4-0 neu 0-6-0 yn gynnar yn ei yrfa yn Wolverhampton. Yn hwyrach, canolbwyntiodd ar locomotifau tanc 0-6-0 neu 0-4-2, gan gynnwys y dosbarthiadau 517 a 645. Rheolodd y gweithdy am 33 mlynedd; adeiladodd 626 o locomotifau ac ailadeiladodd 513.

Ymddeolwyd George ym 1897 a bu farw ym Wolverhampton ar 11 Gorffennaf 1901.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Marwolaethau 1901
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr sifil o Loegr
South Brent

Pentref mawr a phlwyf sifil yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **South Brent**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan South Hams. Saif ar ffin ddeheuol Dartmoor, tua 5 milltir (8&nbsp;km) i'r dwyrain o Plymouth.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil poblogaeth o 2,822.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal South Hams
Categori:Pentrefi Dyfnaint
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Charles Conway

Diwydiannwr, botanegydd, arlunydd ac ysgythrwr o Gymru oedd **Charles Conway** (8 Chwefror 1820 – 11 Mehefin 1884).

## Cefndir 
Ganwyd Conway yn y Bontnewydd, Sir Fynwy, yn blentyn i Benjamin Conway, perchennog gwaith tunplat Pontnewydd ac Ann (neé Evans) ei wraig. Roedd ei ewyrth Charles Conway (1797-1860) hefyd yn fotanegydd a'i nai Charles Conway (bl 1870) hefyd yn arlunydd, ysgythrwr a botanegydd. Eitemau o gasgliadau'r tri Charles Conway rhoddodd cychwyn i gasgliad llysieueg yr Amgueddfa Genedlaethol. Roedd y teulu Conway yn aelodau amlwg o'r Bedyddwyr yn Sir Fynwy. Bu cwyno gan Gymry Cymraeg yr enwad bod presenoldeb teulu uniaith Saesneg mor amlwg yn arwain at ormod o'r fain yn cael ei ddefnyddio yng nghyfarfodydd a gwasanaethau'r enwad.

## Gyrfa 
Roedd Conway yn gweithio fel un o gyfarwyddwyr cwmni tunplat Benjamin Conway, gan ddod yn rheolwr gyfarwyddwr y cwmni ar farwolaeth ei dad. Roedd yn Ynad Heddwch ar fainc ynadon Sir Fynwy  ac yn gadeirydd Bwrdd Lleol Llanfrechfa. Gwasanaethodd ar fwrdd gwarcheidwaid Undeb Tlodion Pont-y-pŵl. Roedd yn un o gyfarwyddwyr Cwmni Nwy Cwmbrân a'r Bontnewydd.

Mae Conway yn cael ei gofio'n bennaf am ei weithgaredd hamdden yn bennaf. Roedd yn casglu ac yn astudio planhigion, adar, a chregyn. Roedd yn arlunydd galluog, roedd yn gerflunydd, roedd yn addurno llestri, arddangoswyd enghreifftiau o'i lestri yn Arddangosfa Celfyddyd Gain 1881. Yn bennaf oll roedd yn ysgythrwr penigamp. Defnyddiwyd ei ysgythriadau ar gyfer darlunio cyhoeddiadau gwyddonol, megis *Fossil Flora* gan John Lindley a Syr William Hooker, a *Botany* gan James Sowerby, a hefyd yn y cyhoeddiadau yn bennaf o dan gyfarwyddyd Sowerby sy'n ymwneud â darluniau o blanhigion tai gwydr. Roedd ganddo hefyd diddordeb mawr mewn llên gwerin Cymru gan gasglu a chyhoeddi rhai enghreifftiau. Enillodd wobr eisteddfodol yng Nghaerdydd am gyfres o ysgythriadau yn darlunio llên gwerin. Ychydig cyn ei farwolaeth cafodd ei gomisiynu i ysgrifennu cyfres o straeon y tylwyth teg wedi eu darlunio gydag ysgythriadau ar gyfer y cylchgrawn *Red Dragon*. Dechreuodd ysgythru cyfres o goed Sir Fynwy gyda'r bwriad o'u cyhoeddi o dan y teitl *Silva Silurica* ond bu farw cyn gorffen y gwaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Marwolaethau 1884
Categori:Cerflunwyr o Gymru
Categori:Darlunwyr o Gymru
Categori:Ysgythrwyr o Gymru
Categori:Diwydianwyr o Gymru