Cwlt Dionysos

[bawd|350x350px| Panel dilledyn Eifftaidd yn cynnwys themâu Dionysaidd, 5ed ganrif. Parhaodd poblogrwydd cwlt Dionysos, a gyflwynwyd i'r Aifft gan y llywodraethwyr [Brenhinllin y Ptolemïaid|Ptolemaidd cynnar yn y 3edd ganrif CC, i'r cyfnod Bysantaidd cynnar (4ydd-7fed ganrif)]]

Roedd cysylltiad cryf rhwng **cwlt Dionysos** a gafrddynion, dynfeirch, a Silenus, a'i symbolau nodweddiadol oedd y tarw, y sarff, teigrod/llewpardiaid, eiddew/iorwg, a gwin. Cysegrwyd gwyliau Dionysia a Lenaia yn Athen i Dionysos, yn ogystal â'r gorymdeithiau ffalig. Addolai'r dilynwyr ef yn y Dirgelion Dionysaidd, a oedd yn debyg ac yn gysylltiedig â'r Dirgelion Orffig, ac a allai fod wedi dylanwadu ar Nosticiaeth. Dywedir mai Orpheus a ddyfeisiodd Ddirgelion Dionysos. Mae’n bosibl bod darogan dŵr yn agwedd bwysig ar addoli o fewn y cwlt.

Mae cwlt Dionysos yn mynd yn ôl i o leiaf Roeg Myceneaidd, gan fod ei enw i'w gael ar dabledi Myceneiadd Llinellog B fel  *(di-wo-nu-so)*. Dangosir Dionysos yn aml yn marchogaeth llewpard, yn gwisgo croen llewpard, neu mewn cerbyd a dynnir gan pantherod, ac fe'i cydnabyddir hefyd gan ei thyrsws eiconig. Heblaw am y winwydden a'i hunan arall gwrthdarol, y planhigyn eiddew gwenwynig, ill ddau wedu eu cysegru iddo, roedd y ffigys yn un arall o'i symbolau achrededig. Yn ogystal, roedd y côn pîn ar ben ei thyrsws yn ei gysylltu â Cybele, duwies Anatoliaidd.

## Bacchanalia 
[chwith|bawd| *Bacchus* gan [Caravaggio]]
Wedi'i gyflwyno i Rufain (c. 200 CC) o Fagna Graecia neu drwy Etruria dan ddylanwad Groeg, cynhaliwyd y bacchanalia yn gyfrinachol ac fe'i mynychwyd gan ferched yn unig, yn llwyn Simila, ger Bryn Afentin, ar 16 a 17 Mawrth. Yn dilyn hynny, rhoddwyd croeso i'r defodau i ddynion, a chynhelir dathliadau bum gwaith y mis. Arweiniodd enwogrwydd y gwyliau hyn, lle yr oedd llawer o fathau o droseddau a chynllwynion gwleidyddol i fod i gael eu cynllunio, yn 186 CC at archddyfarniad gan y Senedd — yr hyn a elwir yn *Senatus consultum de Bacchanalibus*, wedi'i arysgrifio ar dabled efydd a ddarganfuwyd yng Nghalabria (1640), sydd bellach yn Fienna — y mae'n rhaid i'r Bacchanalia gael ei gymeradwyo'n benodol trwy'r holl achosion ac eithrio'r Eidal. Er gwaethaf cosb lem a achoswyd ar y rhai a gafwyd yn groes i'r archddyfarniad hwn, ni chafodd y Bacchanalia eu dileu, ar unrhyw gyfradd yn ne'r Eidal, am amser hir iawn.

Mae Dionysos yn cyfateb i Bacchus a Liber (hefyd *Liber Pater*). Roedd Liber ("yr un rhydd") yn dduw ffrwythlondeb, gwin, a thwf, yn briod â Libera. Ei ŵyl oedd y Liberalia, a ddathlwyd ar 17 Mawrth, ond mewn rhai mythau cynhaliwyd yr ŵyl hefyd ar 5 Mawrth.

## Apeliadau 
[chwith|bawd| Pen marmor o Dionysos yn yr [Amgueddfeydd Capitolaidd, Rhufain]]
Y mae gan Dionysos weithiau yr epithed *Acratophorus*, trwy yr hwn y dynodwyd ef yn rhoddwr gwin digymysg, ac addolai yn Phigaleia yn Arcadia. Yn Sicyon addolid ef wrth yr enw *Acroreites*. Fel Bacchus, cariodd yr epithed Lladin *Adoneus*, "y Rheolwr". *Aegobolus*, "Y Llofrudd Geifr", oedd yr enw ar yr hwn yr addolid ef yn Potniae yn Boeotia. Fel Aesymnetes ("Y Rheolwr" neu "Yr Arglwydd") addolid ef yn Aroë a Patrae yn Achaea. Epithed arall oedd *Bromios*, "Y Taranwr" neu "Ef y Gwaedd Uchel". Fel *Dendrites*, "Ef o'r Coed", mae'n dduw ffrwythlondeb pwerus. Defnyddir  weithiau i gyfeirio ato neu at ganeuon sanctaidd a genir iddo mewn gwyliau; mae'r enw'n cyfeirio at ei enedigaeth gynamserol. Roedd *Eleutherios* ("Y Rhyddfrydwr") yn epithed ar Dionysos ac Eros. Mae ffurfiau eraill ar y duw fel un o ffrwythlondeb yn cynnwys yr epithed yn Samos a Lesbos  ("gyda pheli" neu efallai "yn y ceilliau" mewn cyfeiriad at Zews yn gwnïo'r baban Dionysos i'w glun, hynn yw, ei geilliau). Mae *Evius* yn epithed sy'n cael ei ddefnyddio'n amlwg yn nrama Ewripides, *Bacchai*. Mae  (Groeg : ), efallai yn epithed ar Dionysos, sy'n gysylltiedig â'r Dirgelion Eleusinaidd; yn Eleusis, gelwir ef yn fab i Zews a Demeter. Gall yr enw *Iacchus* ddod o *iacchus*, emyn a genir er mawl iddo. Gyda'r epithed *Liknites* ("Ef o'r Wyntyll Nithio"), mae'n dduw ffrwythlondeb sy'n gysylltiedig â'r crefyddau dirgel. Roedd gwyntyll nithio yn debyg i raw ac yn cael ei ddefnyddio i wahanu'r us oddi wrth y grawn. Yn ogystal, mae Dionysos yn cael ei adnabod fel *Lyaeus* ("Ef sy'n Dadglymu") fel duw ymlacio a rhyddid rhag pryder ac fel *Oeneus*, ef yw duw'r wasg win.

Yn y pantheon Groeg, mae Dionysos (ynghyd â Zews) yn amsugno rôl Sabazios, duw Phrygian. Yn y pantheon Rhufeinig, daeth Sabazius yn enw arall ar Bacchus.

## Gweler hefyd 
* Apolonia a Dionysaidd
* *Genedigaeth Trasiedi* gan Friedrich Nietzsche
* Cwlt (ymarfer crefyddol)
* Theatr Dionysos
* Thiasus, neu thiasos

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Jameson, Michael. "The Asexuality of Dionysus." *Masgiau Dionysus* . Ed. Thomas H. Carpenter a Christopher A. Faraone . Ithaca: Cornell UP, 1993.ISBN&nbsp;0-8014-8062-0 . 44–64.
* Kerényi, Karl, *Dionysos: Archetypal Image of Indestructible Life*, (Princeton: Bollingen) 1976.
* Smith, William, *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology*, 1870, erthygl ar Dionysus,
* Cwlt Dionysos
* Theatr Groeg yr Henfyd
* Seaford, Richard, *Dionysos* (Efrog Newydd: Routledge, 2006)

* 

Categori:Mytholeg Roeg
Categori:Cwlt Dionysus