open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amgueddfa Victoria ac Albert

Amgueddfa y celfyddydau gweledol yn Ne Kensington, canol Llundain, yw **Amgueddfa Victoria ac Albert**. Fe'i enwir ar ôl y Frenhines Victoria a'r Tywysog Albert ac fe'i sefydlwyd ym 1852. Mae dros 200,000 o wrthrychau a chelfweithiau yn ei chasgliadau. Yn 2013 daeth yr amgueddfa yn chweched yn y rhestr o atyniadau mwyaf poblogaidd ym Mhrydain; bu dros 3 miliwn o ymwelwyr yn y flwyddyn honno.

## Oriel
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Amgueddfeydd Llundain
Categori:Sefydliadau 1852
Fernand Léger

Bu **Joseph Fernand Henri Léger** (4 Chwefror 1881 – 17 Awst 1955) yn beintiwr, cerflunydd a chyfarwyddwr ffilm o Ffrainc.  Yn ei waith cynnar dyfeisiodd arddull personol o Giwbiaeth a newidiodd i fod yn arddull mwy ffigurol a phoblogaidd. Mae'r modd a lwyddodd i symleiddio a chreu ffurfiau bras lliwgar yn ei gyfrif fel un o ragflaenwyr celf *Pop*.

## Bywyd cynnar
Ganwyd yn Argentan, Normandi yn fab i ffermwr, bu'n prentis i bensaer yn Caen 1897-9. Symudodd i Baris ym 1900 ble fu'n gweithio i ennill bywoliaeth fel drafftsmon i bensaer. Yn dilyn ei wasanaeth miliwrol astudiodd celf yn *École des Arts Décoratifs* ac *Académie Julian*. Dim ond yn 25 oed ddechreuodd weithio fel arlunydd wedi'i ddylanwadau gan Paul Cézanne ac Argraffiadaeth *(Impressionnisme)*.

## Gwaith
bawd|300px|Fernand Léger – *Parêd mawr gyda chefndir coch*,1958

Ym 1907 symudodd i Montparnasse ym Mharis a oedd yn ardal boblogaidd gydag artistiaid ifanc avant-garde. Yno cyfarfu ag arlunwyr fel Marc Chagall a Robert Delaunay. O 1909 fe gydweithiodd gydag arlunwyr Ciwbaidd *(Cubist)* a datblygodd arddull dynamig a oedd hefyd yn cynnwys ffigyrau ag elfennau tiwbiau a silindrau. Ym 1910 arddangosodd ei waith gyda Chiwbwyr fel Jean Metzinger.

Datblygodd ei waith i fod yn fwy haniaethol *(abstract)* tan 1914  fel  y gwelir yn y gynfas *Contraste de formes*, 1913. Yn  1914 pan fu rhaid iddo ddychwelyd i Fyddin Ffrainc i ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Tra yn Verdun dioddefodd ymosodiad nwy gwenwyn.

Bu'r arfau, drama ac egni'r rhyfel yn ddylanwad mawr ar ei waith, ffigurau yn ei ddarluniau'n ymddangos fel peiriannau neu robotiaid.

Yn y 1920 daeth yn gyfaill gyda'r pensaer modern Le Corbusier, arbrofodd gyda murluniau a chynlluniodd setiau a gwisgoedd ar gyfer y *ballet*.

Dihangodd rhag yr Ail Ryfel Byd yn fyw Unol Daleithiau rhwng 1940-5 yn dysgu ym Mhrifysgol Yale.

Pan ddychwelyd i Ffrainc pan ymunodd â'r Blaid Gomiwnyddol. Bu'n weithgar fel peintiwr, cynllunydd i'r ballet a hefyd cerfluniau, ceramig a gwaith gwydr lliw.

Cydnabuwyd fel arlunydd o fri ac ym 1952 gosodwyd pâr o'i furluniau yn Neuadd Fawr y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
[bawd|*Y Blodyn Mawr* [Den Haag]]
* Ffilm *Ballet Mecanique* (1924) Fernand Léger
* Gwefan amdano

Categori:Arlunwyr o Ffrainc
Categori:Ciwbiaeth
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Ffrainc
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Pobl o Orne
John Wimburn Laurie

Roedd **John Wimburn Laurie** (1 Hydref 1835 – 19 Mai 1912) yn filwr Prydeinig ac yn wleidydd a wasanaethodd fel Aelod yn Senedd Canada a Senedd y Deyrnas Unedig.

## Cefndir
Ganwyd Laurie yn Llundain ym 1835 yn fab i John Laurie ac Eliza Helen (née Collett). Gwasanaethodd John fel Aelod Seneddol Ceidwadol Barnstaple ym 1854.

Cafodd ei addysgu yn ysgol fonedd Harrow ac Academi Filwrol Frenhinol Sandhurst.

Priododd Frances Robie Collins (merch Enos Collins) ym 1863 a chawsant wyth o blant.

## Gyrfa filwrol
Ymunodd Laurie a'r Fyddin Brydeinig ym 1853 fel llumanwr yn 2il bataliwn y ''Queen's Royal Regiment of Foot''. Cafodd ei benodi'n Is-gapten ac wedyn yn Gapten ym 4ydd bataliwn ''The King's Own Regiment of Foot'', gan ymladd yn Rhyfel y Crimea ym 1855 a gwasanaethu yn yr India o 1858. Ym 1861 aeth i Ganada fel Uwch-gapten ar wasanaeth arbennig, bu'n gwasanaethu yng Nghanada fel Swyddog Maes Arolygol y Milisia yn Nova Scotia ac wedyn fel Dirprwy Adjutant Cyffredinol y Milisia yn Nova Scotia hyd 1881. Bu'n gwasanaethu yn ystod cyrchoedd y Ffeniaid rhwng 1866 a 1870. Ym 1881 gwasanaethodd yn Ne Affrica cyn dychwelyd i Ganada gan arwain lluoedd Prydain yn erbyn y brodorion yn ystod Gwrthryfel y Gogledd Orllewin ym 1885. Ymddeolodd o'r fyddin ym 1887 gyda'r radd Is-gadfridog.

## Gyrfa wleidyddol
Cynrychiolodd Laurie etholaeth Shelbourne, Nova Scotia, fel Ceidwadwr yn Nhŷ Cyffredin Canada o 1887 tan 1891. Dychwelodd i Wledydd Prydain ym 1892 a safodd fel ymgeisydd Ceidwadol yn etholaeth Penfro a Hwlffordd yn etholiad cyffredinol 1892. Enillwyd y sedd gan yr ymgeisydd Rhyddfrydol Charles Francis Egerton Allen; safodd eto yn yr un etholaeth yn etholiad 1895 gan lwyddo cipio'r sedd gyda mwyafrif o 169 pleidlais. Llwyddodd i gadw'r sedd yn etholiad cyffredinol 1900 gyda mwyafrif o ddim ond 2 bleidlais (ar ôl ail gyfri ar orchymyn barnwrol cynyddwyd y mwyafrif i 15). Penderfynodd beidio ag amddiffyn y sedd yn etholiad 1906.

Wedi ymadael a gwleidyddiaeth Seneddol gwasanaethai fel gwleidydd lleol gan gael ei ethol yn Henadur ar Gyngor Fwrdeistref Paddington yn Llundain a gan wasanaethu fel Maer y Fwrdeistref ym 1907.

## Bywyd cyhoeddus amgen
Roedd Laurie yn aelod amlwg o'r Seiri Rhyddion gan wasanaethu fel Uchel Feistr yr urdd yn Nova Scotia ac fel Uchel Feistr Taleithiol Deheudir Cymru.

Yn ystod ei gyfnod yn Nova Scotia, bu'n gwasanaethu fel llywydd y Bwrdd Amaethyddol Canolog ac fel Cadeirydd adran masnach Canada o Siambr Fasnach Llundain. 
Sefydlodd cymuned Oakfiel yn Nova Scotia, lle mae Parc Laurie wedi enwi er cof amdano.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
Bwrdeistrefi Trefaldwyn (etholaeth seneddol)

Roedd **Bwrdeistrefi Trefaldwyn** yn gyn etholaeth Seneddol Gymreig a oedd yn dychwelyd un Aelod Seneddol i Dŷ'r Cyffredin, Senedd y Deyrnas Unedig. Sefydlwyd yr etholaeth o dan y Ddeddfau uno gan ddanfon ei gynrychiolydd cyntaf i San Steffan ym 1542. Cafodd yr etholaeth ei ddiddymu ar gyfer Etholiad cyffredinol 1918.

## Ffiniau
Yn wreiddiol roedd bwrdeiswyr trefi Trefaldwyn, Llanllyfni, Llanidloes a'r Trallwng yn cael bwrw pleidlais yn yr etholaeth ond o 1728 i 1832 dim ond bwrdeiswyr Trefaldwyn oedd yn cael pleidleisio; Ym 1832 adferwyd yr etholfraint i'r cyfan o'r trefi gwreiddiol ac ychwanegwyd atynt drefi Machynlleth a'r Drenewydd.

Yn draddodiadol credid bod yr etholaeth yn "eiddo" i iarllaeth Powys.

## Aelodau Seneddol
### Aelodau Seneddol 1542-1831
### Aelodau Seneddol 1832-1918
## Etholiadau
### Etholiadau yn y 1830au
Di-rymwyd y canlyniad uchod a chynhaliwyd etholiad newydd ar 8 Ebrill 1833

Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1835; John Edwards; Rhyddfrydol; diwrthwynebiad

### Etholiadau yn y 1840au
bawd|Hugh Cholmondeley

Gan fod y ddau ymgeisydd yn gyfartal bu'n rhaid i bwyllgor seneddol pennu'r buddugol; gan na wnaed cais i'r pwyllgor i gefnogi achos Cholmondeley dros gadw'r sedd cafodd Pugh ei ethol

### Etholiadau yn y 1850au
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1857; David Pugh; ceidwadol; diwrthwynebiad

Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1859; David Pugh; ceidwadol; diwrthwynebiad

### Etholiadau yn y 1860au
Bu farw Pugh ym 1861, cafodd ei olynu gan ei fab yng nghyfraith:

Isetholiad Bwrdeistref Trefaldwyn 1861John Samuel Willes Johnson; ceidwadol; diwrthwynebiad.

Bu farw Johnson ym 1863 a chynhaliwyd isetholiad arall ar 20fed Awst 1863:
bawd|Charles Hanbury-Tracy

 

 

Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1868; Charles Hanbury-Tracy; Rhyddfrydol; diwrthwynebiad

### Etholiadau yn y 1870au
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1868; Charles Hanbury-Tracy; Rhyddfrydol; diwrthwynebiad

Cafodd Charles Hanbury-Tracy ei godi i Dŷ'r Arglwyddi ym 1877

 

### Etholiadau yn y 1880au
bawd|Frederick Hanbury-Tracy Vanity Fair 17 Mai 1884

 

 

 

### Etholiadau yn y 1890au
bawd|Syr Pryce Pryce-Jones
bawd|Edward Pryce-Jones

 

 

### Etholiadau yn y 1900au
bawd|John David Rees Vanity Fair 1907-02-20

 

### Etholiadau yn y 1910au
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Drefaldwyn
Penfro a Hwlffordd (etholaeth Seneddol)

Roedd **Penfro a Hwlffordd** yn etholaeth seneddol Gymreig rhwng 1885 a 1918 a oedd yn dychwelyd un Aelod Seneddol i Dŷ'r Cyffredin Senedd y Deyrnas Unedig

## Aelodau Seneddol
## Etholiadau
### Etholiadau yn y 1880au
bawd|Henry George Allen
bawd|Yr ôl-lyngesydd Richard Charles Mayne
bawd|Syr Lewis Morris
bawd|Y Cadfridog John Wimburn Laurie - 1859
bawd|Owen Cosby Philipps; Yr Arglwydd Kylsant
bawd|Henry Guest

### Etholiadau yn y 1890au
### Etholiadau yn y 1900au
### Etholiadau yn y 1910au
## Cyfeiriadau
* *British Parliamentary Election Results 1885-1918*, casglwyd a gol. gan F.W.S. Craig (Macmillan Press 1974)

Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Benfro
Alis Wen

Prydyddes (bardd) oedd **Alis ferch Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan** neu **Alis Wen** (tua 1520–). Roedd yn ferch i'r bardd Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan (tua 1485–1553), o'r Llannerch yn Llewenni Fechan ger Llanelwy, a Sioned ferch Rhisiart ab Hywel o Fostyn (bu farw 1540). Roedd ei chwaer, Catrin, hefyd yn brydyddes.

## Canu
Dim ond ychydig o gerddi Alis sydd ar glawr heddiw. Canai ar y mesurau caeth. Cyfansoddodd gyfresi o englynion ar y math o ŵr a fynnai ac am ail briodas ei thad yn ei henaint, a chywydd cymod rhwng Dafydd Llwyd Llydan a Grigor y Moch.

## Teulu
Priododd Ddafydd Llwyd ap Rhys o'r Faenol yn nhua 1540. Ei phlant oedd y canlynol:

* John Llwyd (bu farw 1615 ), cofrestrydd esgobaeth Llanelwy
* Thomas Llwyd y Faenol (bu farw 1602)
* William Llwyd, MA, rheithor Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Llanfechain a Llanwrin, 1590–1600, a chanon yn Llanelwy, 1587–1600
* Edward Llwyd (bu farw 1639), proctor yn Llanelwy.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Beirdd yr Uchelwyr
*Rhestr beirdd Cymraeg c.550–1600

Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Genedigaethau'r 1520au
Categori:Merched yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Capel Seion, Llanrhaeadr-ym-Mochnant

Capel yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys, Cymru, yw **Capel Seion**. Ailadeiladwyd y capel Methodus hwn ar ddechrau'r 1900au yn arddull y Mudiad Celf a Chrefft.

## Hanes
Agorwyd y capel gwreiddiol yn y flwyddyn 1834. Ychwanegwyd ystafelloedd dosbarth ar gyfer yr Ysgol Sul yn 1870. Yn 1892 ychwanegwyd tŷ capel ac adeilad ar wahân ar gyfer yr Ysgol Sul.

Yn 1904 ailadeiladwyd adeilad y capel, wedi'i gynllunio gan y penseiri Shayler a Ridge o Groesoswallt. Mae'n gapel o waith carreg gyda tho o lechi yn arddull Gothig y Mudiad Celf a Chrefft.

Dynodwyd Capel Seion yn adeilad rhestredig Gradd II*. Fe'i ystyrir "yn gapel Mudiad Celf a Chrefft arbennig o gain ac yn un o'r enghreifftiau gorau o'i fath yng Nghymru."

## Llyfryddiaeth
*Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.119–20

## Gweler hefyd
*Rhestr capeli Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1904
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Powys
Seion Llanrhaeadr-ym-Mochnant
Categori:Llanrhaeadr-ym-Mochnant
Categori:Methodistiaeth yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1834
Egwad

250px|bawd|Maen Eiudon, maen cerfiedig hynafol o eglwys Sant Egwad, Llanfynydd

Sant o Gymru oedd **Egwad** (bl. 7g). Fe'i gysylltir ag Ystrad Tywi (sy'n cyfateb yn fras i Sir Gaerfyrddin).

## Hanes
Ychydig iawn a wyddys amdano. Yn ôl yr achau roedd yn un o feibion Cynddilig ap Cenydd ap Gildas. Tybir y bu yn ei flodau ar ddechrau'r 7g.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanegwad
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Y Tŷ Gwyn, Abermaw

:*Gweler hefyd Tŷ Gwyn (gwahaniaethu).*

Tŷ canoloesol yn Abermaw, Gwynedd yw'r **Tŷ Gwyn**. Cafodd ei godi tua'r flwyddyn 1445 ac mae'n adnabyddus yn bennaf oherwydd ei gysylltiad â Siasbar Tudur, ewythr Harri Tudur, a'i ymgyrchoedd yng Nghymru yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau. Erbyn 1565 dim ond pedwar tŷ oedd yn Abermaw a'r Tŷ Gwyn oedd un ohonynt. Saif yn ymyl yr harbwr ger y traeth ar lan Bae Ceredigion. Erbyn heddiw dyma'r adeilad hynaf yn y dref sydd wedi goroesi.

## Hanes
Codwyd y Tŷ Gwyn tua 1445 neu'n fuan wedyn gan yr uchelwr lleol Gruffudd Fychan o blas Corsygedol yn Ardudwy. Roedd hynny yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau ac adeiladwyd y tŷ er mwyn hwyluso'r ffordd i Siasbar Tudur fynd a dod i'r rhan honno o Gymru (yr oedd mam Gruffudd yn nith i Owain Glyn Dŵr ac yn gyfyrdyres i Siasbar Tudur). Pan gafodd ei godi, roedd y tŷ yn sefyll ar ymyl y traeth (mae ffordd rhyngddo a'r traeth erbyn heddiw) gyda'r rhan isaf, sy'n cynnwys tŷ cychod, ar y traeth ei hun gan alluogi rhywun i lanio neu ymadael ohono heb dynnu sylw.

Tŷ carreg ydyw, a'r cerrig o liw glas, gyda seler a thri llawr iddo. Roedd yn wyngalchog yn yr Oesoedd Canol. Roedd ei ffenestri gwydr yn destun rhyfeddod am fod gwydr mor ddrud yn y cyfnod hwnnw ac felly'n anghyffredin.

Roedd y Tŷ Gwyn yn un o gyrchfannau Beirdd yr Uchelwyr yn ail hanner y 15g. Cedwir ar glawr cywydd iddo gan y bardd Tudur Penllyn.

## Llyfryddiaeth
*Tudur Penllyn, 'I'r Tŷ Gwyn yn Abermo'. Thomas Roberts (gol.), *Gwaith Tudur Penllyn ac Ieaun ap Tudur Penllyn* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1958). Cerdd 16.

## Cyfeiriadau
Categori:15fed ganrif yng Nghymru
Categori:Abermaw
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 15fed ganrif
Categori:Plasdai Gwynedd
Categori:Rhyfeloedd y Rhosynnau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Lluoedd Arfog yr Aifft

Lluoedd milwrol yr Aifft sy'n cynnwys y Fyddin, yr Awyrlu, yr Awyrlu Amddiffynnol, a'r Llynges yw **Lluoedd Arfog yr Aifft**. Rhain yw'r lluoedd arfog mwyaf eu maint yn Affrica a'r Dwyrain Canol.

Categori:Yr Aifft
Aifft, Yr
Colleen McCullough

Nofelydd o Awstralia oedd **Colleen McCullough** (1 Mehefin 1937 – 29 Ionawr 2015).

## Nofelau
* *Tim* (1974)
* *The Thorn Birds* (1977)
* *An Indecent Obsession* (1981)
*  *A Creed for the Third Millennium* (1985)
* *The Ladies of Missalonghi* (1987)
*  *The Song of Troy* (1998)
* ''Morgan's Run* (2000)
* *The Touch* (2003)
* *Angel Puss* (2004)
* *The Independence of Miss Mary Bennet* (2008)
* *Bittersweet* (2013)

### Masters of Rome series
# *The First Man in Rome* (1990)
# *The Grass Crown* (1991)
# *Fortune's Favourites* (1993)
# *Caesar's Women* (1996)
# *Caesar* (1997)
# *The October Horse* (2002)
# *Antony and Cleopatra* (2007)

### Carmine Delmonico series
# *On, Off* (2006)
# *Too Many Murders* (December 2009)
# *Naked Cruelty* (2010)
# *The Prodigal Son* (2012)
# *Sins of the Flesh* (2013)

### Hunangofiant
* *The Courage and the Will: The Life of Roden Cutler VC'' (1999)

Bu farw yn 77 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Awstralia
Charles Francis Egerton Allen

Roedd **Charles Francis Egerton Allen** (14 Hydref 1847 – 31 Rhagfyr 1927) yn weinyddwr Prydeinig yn yr India ac yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaeth Penfro a Hwlffordd.

## Bywyd personol
Ganwyd Allen yn Agra, Uttar Pradesh, India], ym 1847, lle'r oedd ei dad, Charles Bird Allen yn gwasanaethu yng Ngwasanaeth Sifil yr India. Ei fam oedd Mary Anne Harriet, merch Peter Bartholomew Jullian o Lundain.

Cafodd ei addysgu yng ngholeg Eton a Choleg Sant Ioan, Caergrawnt lle graddiodd BA ym 1870.

Priododd Elizabeth Georgina, merch William Wilcox o Whitburn, Swydd Durham ym 1891 bu hi farw ym 1934. Ni fu plant o'r briodas. Bu farw yn ei gartref yn 10 Norton, Dinbych y Pysgod.

## Gyrfa
Galwyd Allen i'r Bar yn y Deml Ganol ym 1871 a fu'n gweithio fel Bargyfreithiwr yng Nghylchdaith Gogledd Ddwyrain Lloegr cyn symud yn ôl i'r India ym 1873 lle fu'n gweithio fel bargyfreithiwr yng Nghalcutta a Rangoon ac fel barnwr llys man achosion Calcutta, bu'n Advocad y Llywodeaethwr yn Rangoon ac yn Gofrestrydd Rangoon. Bu hefyd yn ddarlithydd yn y Gyfraith yng Ngholeg y Presidency Calcutta.

Bu'n gwasanaethu fel Ynad Heddwch dros Sir Benfro o 1895 i 1906

## Gyrfa Wleidyddol
Safodd fel ymgeisydd Rhyddfrydol etholaeth Penfro a Hwlffordd yn etholiad cyffredinol 1892 gan lwyddo cipio'r sedd oddi wrth Y Blaid Unoliaethol Ryddfrydol. Collodd y sedd yn etholiad cyffredinol 1895 gan gael ei drechu gan yr ymgeisydd Ceidwadol.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Bedwellte (etholaeth seneddol)

Roedd **Bedwellte** yn etholaeth sirol yn Sir Fynwy a dychwelodd un Aelod Seneddol i Dŷ'r Cyffredin Senedd y Deyrnas Unedig o 1918 hyd ei ddiddymu ar gyfer etholiad cyffredinol 1983. Cafodd ei ddisodli yn bennaf gan etholaeth newydd Islwyn

## Ffiniau
Roedd yr etholaeth yn cynnwys ardaloedd trefol Bedwas, Tretomos a Machen, Bedwellte, Mynyddislwyn, Rhisga a phlwyf sifil Tŷ-du yn Ardal Wledig Llaneirwg.

## Aelodau Seneddol
### Etholiadau yn y 1970au
bawd|Neil Kinnock

### Etholiadau yn y 1960au
### Etholiadau yn y 1950au
### Etholiadau yn y 1940au
### Etholiadau yn y 1930au
### Etholiadau yn y 1920au 
### Etholiadau yn y 1910au 
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Fynwy
Bassel al-Assad

Mab hynaf Hafez al-Assad, Arlywydd Syria, oedd **Bassel al-Assad** (23 Mawrth 1962 – 21 Ionawr 1994). Roedd yn beiriannydd ac yn swydddog yn y fyddin, ac yn bennaeth Gwarchodlu'r Arlywydd.

Bu farw mewn damwain car ar y ffordd i faes awyr Damascus, yn 31 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Milwyr o Syria
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Categori:Teulu Assad
Celfyddyd Rhyfel

[bawd|300px|Stribedi [bambŵ a thestun *Celfyddyd Rhyfel* wedi'i arysgrifennu arnynt, a ddarganfuwyd ym Mynydd Yinque, Linyi, Shandong ym 1972, sy'n dyddio'n ôl i'r 2il ganrif CC.]]

Traethawd hyfanol milwrol Tsieineeg yw '''*Celfyddyd Rhyfel* '*(Tsieineeg: 孫子兵法, pinyin: *Sūnzĭ bīngfǎ''). Credir iddo gael ei ysgrifennu gan Sun Tzu, cadfridog uchel, strategydd a thactegydd. Mae'r testun yn cynnwys 13 pennod sydd yn ymdrin ag agwedd wahanol ar ryfela yr un.

Categori:Llenyddiaeth Tsieineeg
Categori:Rhyfel
Peter Florence

bawd|Peter Florence ym Mhowys, Cymru

Actor theatr a rheolwr gŵyl o'r Deyrnas Unedig yw **Peter Florence** MBE (ganwyd 4 Hydref 1964). Sefydlodd Gŵyl y Gelli gyda'i rieni, Norman Florence a Rhoda Lewis, ym 1988.

Categori:Actorion theatr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Gŵyl y Gelli
Arnold Palmer

Golffiwr o'r Unol Daleithiau oedd **Arnold Daniel Palmer** (10 Medi 1929 - 25 Medi 2016). Palmer oedd y dyn cyntaf i ennill Twrnamaint y Meistri pedair gwaith, a'r golffiwr cyntaf i ennill $1&nbsp;miliwn yn wobr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Golffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Bennsylvania
Elizabeth Kenny

Nyrs a gweinyddwraig iechyd o Awstralia oedd **Elizabeth Kenny** (20 Medi 1880 – 30 Tachwedd 1952). Dyfeisiodd dull Kenny i drin polio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Merched y 19eg ganrif o Awstralia
Categori:Nyrsys benywaidd o Awstralia
Categori:Pobl o Dde Cymru Newydd
FileZilla

Mae **FileZilla** yn feddalwedd côd agored ac am ddim a grewyd i drosglwyddo ffeiliau rhwng dyfeisiau drwy FTP (*File Transfer Protocol*). Mae ar gael ar gyfer Windows, Linux ac OS X gyda rhyngwyneb Cymraeg.

Un o brif ddefnyddiau FileZilla yw fel protocol i drosglwyddo ffeiliau gweinyddwr gwefan dros y rhyngrwyd rhwng dyfais leol a'r cyfrifiadur pell sy'n weinydd y wefan. Mae rhai o'r cwmnïau gwesteia gwefannau mwyaf adnabyddus yn argymell defnyddio FileZilla.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
FileZilla-Project.org

Categori:Meddalwedd Cymraeg
Trecoed

Pentrefan yng nghymuned Diserth a Threcoed yn ardal Brycheiniog, Powys, yw **Trecoed** (hefyd **Tre-coed**).

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Trecoed (SoDdGA), safle gadwraethol

Categori:Diserth a Threcoed
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Thomas James Powell

Cyfansoddwr ac addysgwr o Gymru oedd **Thomas James "TJ" Powell** (12 Hydref 1897 – 8 Ionawr 1965).

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd yn Nhredegar, Blaenau Gwent a dechreuodd ei yrfa gerddodrol fel chwaraewr offerynnau taro a chornet gyda Band Pres Iau Byddin yr Iachawdwriaeth. Powell oedd y chwaraewr ieuengaf i chwarae yn angladd sylfaenydd Byddin yr Iachawdwriaeth, Cadfridog William Booth ar 27 Awst 1912.. Cyn dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf ymunodd â Band Tref Tredegar cyn ymuno â Band y Morfilwyr Brenhinol a pharhau â'i addysg cerddorol yn Ysgol Gerdd y Morfilwyr Brenhinol.

Ym 1920, dychwelodd i dde Cymru a chael ei benodi'n Gyfarwyddwr Cerdd ar Fand Corfflu Cadetiad a Gwirfoddolwyr Melingriffith yn Yr Eglwys Newydd. Gyda Powell yn arwain, dechreuodd Band Melingriffith wneud eu marc ar y byd bandiau pres gan godi o Ddosbarth "C" i Ddosbarth "A".

Roedd Powell yn enwog am gyfansoddi gorymdeithiau i fandiau pres gyda'r rhai mwyaf enwog yn cael eu henwi ar ôl cestyll Cymru - *Castell Coch*, *Castell Caerdydd*, *Castell Caerffili* a *Caernarfon Castle*, gafodd ei chyfansoddi ym 1958 wedi i'r Frenhines gyhoeddi arwisgiad Y Tywysog Siarl. Mae Powell yn cael ei gymharu â John Phillip Sousa, cyfansoddwr o America sydd hefyd yn enwog am ei orymdeithiau, gan ddwyn y teitl answyddgol; y *Sousa Cymreig*.

Bu farw TJ Powell yn 67 mlwydd oed yn fyw ar raglen radio *Challenging Brass*, BBC Radio 4. Roedd Powell ar fin arwain Band y Cory yn Stiwdio Gerddorfaol Caerdydd mewn cystadleuaeth yn erbyn Band Pres Luton, oedd mewn stiwdio yn Llundain, ond wrth godi o'i sedd dioddefodd drawiad ar y galon. Cymerodd un o chwaraewr cornet Cory drosodd gyda'r baton a pharhaodd y band i chwarae, ond bu farw Powell cyn gadael y stiwdio.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Pobl o Flaenau Gwent
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Hwlffordd (etholaeth seneddol)

Roedd **Hwlffordd** yn gyn-etholaeth seneddol Gymreig a oedd yn dychwelyd un Aelod Seneddol (AS) i Dŷ'r Cyffredin o 1545 i 1885.

## Hanes 
Cafodd yr etholaeth ei chreu ym 1545, fel yr ail etholaeth fwrdeistref ar gyfer Sir Benfro. Pan ddanfonodd Cymru ei haelodau cyntaf i San Steffan ym 1542 roedd Hwlffordd yn fwrdeistref oddi fewn i etholaeth Bwrdeistref Penfro.

O 1832-1885 roedd yr etholaeth yn cynrychioli tair bwrdeistref sef Hwlffordd, Abergwaun ac Arberth.

Cafodd yr  etholaeth ei diddymu ar gyfer etholiad cyffredinol 1885 gan gael ei chyfuno gydag etholaeth Bwrdeistref Penfro i greu etholaeth newydd Penfro a Hwlffordd.

## Aelodau Seneddol
### 1543–1660
### 1660–1832
### 1832-1885
## Etholiadau
### Etholiadau y 1830au a'r 1840au
Yn etholiad cyffredinol 1832 ail etholwyd Syr Richard Phillips yn ddiwrthwynebiad ar ran y Blaid Ryddfrydol

Yn etholiad cyffredinol 1841 dychwelodd Syr Richard Phillips fel AS Rhyddfrydol yr etholaeth yn ddiwrthwynebiad.

Yn etholiad cyffredinol 1847 cafodd John Evans ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Blaid Ryddfrydol
### Etholiadau yn y 1850au
Yn etholiad 1859 cafodd John Henry Phillips ei ailethol yn ddiwrthwynebiad. Ym 1862 fe newidiodd Phillips ei enw i John Henry Scourfield.

### Etholiadau  yn y 1860au
320px|bawd|William Edwardes, Vanity Fair, 1878-09-07

### Etholiadau yn y 1870au
Ym 1873 derbyniodd Edwardes y teitl Yr Arglwydd Kensington. Gan fod Arglwyddiaeth Kensington yn rhan o Bendefigaeth yr Iwerddon, doedd dim hawl ganddo eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi a chafodd barhau yn Aelod Seneddol; ond gan iddo gael ei benodi'n  ''Ystafellwas i'r Brenhines'' fel rhan o'i fraint fel Arglwydd a bod y swydd honno yn cael ei ariannu gan y Llywodraeth bu'n rhaid cynnal isetholiad i gadarnhau ei swydd fel AS.

Cafodd yr Arglwydd Kensington ei ail ethol yn ddiwrthwynebiad yn yr etholiad cyffredinol ym mis Chwefror 1874 ond fe honnodd ymgeisydd Ceidwadol Thomas Witcher Davies ei fod wedi ei rwystro rhag sefyll yn groes i'r gyfraith ac fe gododd achos yn erbyn ethol Kensington yn y Cwrt Pledion Cyffredin. Penderfynodd y llys bod etholiad Kensington yn di rym a gorchymynnwyd ail gynnal yr etholiad. Cynhaliwyd yr isetholiad ar 12fed Gorffennaf ond penderfynodd Mr Davies a'i gyfeillion Ceidwadol nad oeddynt am sefyll a gan hynny cafodd yr Arglwydd Kensington ei ethol yn ddiwrthwynebiad eto!

### Etholiadau yn yr 1880au
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Benfro
Geraldine McEwan

Actores Seisnig oedd **Geraldine McEwan** (née McKeown; 9 Mai 1932 – 30 Ionawr 2015).

Priododd Hugh Cruttwell ym 1953.

Bu farw y yr Ysbyty Charing Cross, Llundain.

### Ffilmiau
**The Bawdy Adventures of Tom Jones* (1976)
**Henry V* (1989)
**Robin Hood: Prince of Thieves* (1991)
**The Love Letter* (1999)
**Food of Love* (2002)
**Vanity Fair* (2004)

### Teledu
**The Prime of Miss Jean Brodie* (1978)
**Mapp and Lucia* (1985-86)
**Marple* (2004–2008)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Alex Rider (cymeriad)

Ysbïwr ffuglennol mewn cyfres o lyfrau i blant gan Anthony Horrowitz yw **Alex Rider**. Yn y nofelau mae ewythr Alex, sef Ian Rider, yn cael ei ladd gan asasin ac mae MI6 yn galw ar Alex yn lle ei ewythr. Gwnaethpwyd ffilm o *Stormbreaker* yn 2006.

Disgrifir Alex fel bachgen deniadol 14-oed, gyda gwallt golau a wyneb main a fydd yn y man yn "dennu digonedd o ferched". Mae ei wallt brown yn rhoi gwedd ddifrifol iddo a'i wefusau ychydig yn dynn a main. Mae ganddo liw haul ac yn edrych fel athletwr; ei uchder yw 5' 7" ac mae'n pwyso 140 pwys. Ei ddewis o ran dillad yw jins a dillad ymarferol fel crys-T ac ar adegau mae'n gwisgo mwclis allan o bren.

Teitlau’r llyfrau:
**Stormbreaker*
**Point Blanc*
**Eagle Strike*
**Scorpia*
**Ark Angel*
**Snakehead*
**Crocodile Tears*
**Russian Roulette*
**Scorpia Rising*

### Ffilm
**Stormbreaker* (21 Gorffennaf 2006) (*Alex Rider: Operation Stormbreaker* yng Ngogledd America)

### Gêm fideo
**Alex Rider: Stormbreaker* (25 Medi 2006)

## Gweler hefyd
## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau ffuglen
Neidio BASE

bawd|300px|Naid o ymyl dibyn; 2004
[bawd|300px|Naid BASE o'r 'Tŵr Sapphire' yn [Istanbul.]]
Neidio gyda pharasiwt oddi ar strwythyr neu glogwyn sefydlog yw **neidio BASE**. Datblygodd neidio BASE fel camp yn ystod dechrau'r 1980au, a chaiff y gamp ei henw o'r talfyriad Saesneg o'r mannau cychwyn sefydlog y gellir neidio oddi arnynt, sef: adeiladau, antenau, rhychwant (pontydd) a'r ddaear (Yn y Saesneg: *Buildings, Antennas, Spans, Earth*).

Caiff ei adnabod fel un o'r chwaraeon eithafol, ymylol sy'n cael ei wneud gan bobl ifanc gan fwyaf. Rhwng Ebrill 1981 a  2015 roedd o leiaf 248 person wedi marw o newidio BASE.

Y Cymro cyntaf i neidio BASE oedd Eric Jones yn 1986 - oddi ar fynydd yr Eiger. Mae Eric Jones hefyd wedi neidio oddi ar y rhaeadr uchaf yn y byd, sef Kerepakupai Vená (Rhaeadr Angel) yn Feneswela, ac i mewn i Ogof y Gwenoliaid (Sotano de las Golodrinas) ym Mecsico.

## Hanes
Bathwyd yr byrfodd (neu acronym) B.A.S.E. (neu BASE heddiw) gan y gwneuthurwr ffilmiau Carl Boenish, ei wraig Jean Boenish, Phil Smith, a Phil Mayfield. Carl Boenish oedd y sbardyn pennaf ar gyfer neidio BASE ac yn 1978 ffilmiodd neidio *free fall* o El Capitan, yn Yosemite National Park). Er i bobl neidio BASE cyn hynny, dyma'r dyddiad a ddefnyddir fel man cychwyn ymwybodol y gamp.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon awyr
Categori:Parasiwtio
Bryn Mawr, Pennsylvania

Cymuned yn nhalaith Pennsylvania, Unol Daleithiau America, yw **Bryn Mawr**. Rhennir y gymuned rhwng Radnor Township a Haverford Township yn Delaware County, a Lower Merion Township ym Montgomery County. Saif ychydig i'r gorllewin o ddinas Philadelphia.

Rhoddwyd tir ym Mhennsylvania i William Penn gan y brenin Siarl I ym 1683, ac roedd Bryn Mawr yn rhan o'r tir hwn. Prynodd Rowland Ellis o Fryn Mawr, Dolgellau 800 erw oddi wrth Penn, ac adeiladodd blasdy yno. Enwyd y lle yn "Bryn Mawr", ar ôl ei fferm yn Sir Feirionydd. Datblygodd tref fach o'r enw Humphreyville, ar ôl perthnasau Rowland Ellis o'r enw "Humphrey".

Mae'r ardal yn enwog am Goleg Bryn Mawr, un o'r colegau hynaf i ferched yn yr Unol Daleithiau.

Ym 1932, adeiladwyd rheilffordd rhwng Philadelphia a Lancaster, Pennsylvania ac ym 1869 dewiswyd Bryn Mawr yn enw i'r orsaf reilffordd leol, yn hytrach na Humphreyville

Mae Gorsaf reilffordd Bryn Mawr ar lein SEPTA Paoli-Thorndale

bawd|dim|320px|Gwesty Bryn Mawr (cyn hynny yn orsaf reilffordd) yn nhref Bryn Mawr, Pennsylvania, 1875

## Enwogion
*Jim Croce, cerddor
*Katharine Hepburn, actores; cyn-ddisgybl Coleg Bryn Mawr
*Jayne Mansfield, actores
*Teddy Pendergrass, canwr
*Woodrow Wilson, cyn-arlwydd yr Unol Daleithiau; cyn-athro yng Ngholeg Bryn Mawr
*Warren Zevon, cerddor

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Bryn Mawr

## Oriel

Delwedd:BrynMawrLB03.jpg|Arwydd Bryn Mawr Avenue
Delwedd:BrynMawrLB05.jpg|Swyddfa'r post
Delwedd:BrynMawrLB06.jpg|Canol y dref
Delwedd:BrynMawrLB07.jpg|Sinema
Delwedd:BrynMawrLB09.jpg|Arwydd Ysbyty Bryn Mawr

Categori:Delaware County, Pennsylvania
Categori:Montgomery County, Pennsylvania
Categori:Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau
Categori:Philadelphia
Sergio Mattarella

**Sergio Mattarella** (ganwyd 23 Gorffennaf 1941) yw Arlywydd yr Eidal ers 31 Ionawr 2015; mae hefyd yn Llywydd-etholedig a barnwr. Bu'n aelod o Lywodraeth yr Eidal rhwng 1983 a 2008, gan wasanaethu fel Gweinidog Addysg y wlad rhwng 1989 a 1990 a Gweinidog Amddiffyn rhwng 1999 a 2001. Yr un flwyddyn, daeth yn farnwr yn Llys Cyfansoddiadol yr Eidal.

Etholwyd ef yn Arlywydd ar 31 Ionawr 2015 gyda 665 o bleidleisiau allan o 1009 o bleidleiswyr. Bydd y llw ar 3 Chwefror 2015. Cafodd ei enw am y swydd hon ei gynnig gan y Prif Weinidog Matteo Renzi. Mae'n olynnu Giorgio Napolitano a fu'n Arlywydd am gyfnod o naw mlynedd - y cyfnod hiraf yn hanes Arlywyddiaeth Gweriniaeth yr Eidal. Ei ddatganiad cyntaf fel Arlywydd oedd: "Hed fy meddyliau ar unwaith, ac yn arbennig, i broblemau a gobeithion ein cyd-ddinasyddion."

## Bywyd personol
Bu farw ei wraig Marisa Chiazzese yn 2012, a hithau'n fam i dri o'i blant.

## Oriel 

File:Sergio Mattarella Discorso Insediamento.jpg|Sergio Mattarella, 3 Chwefror 2015, yn tyngu llw o flaen y Llywodraeth.
File:Oath of Mattarella 2.jpg|Sergio Mattarella gyda'i ragflaenydd Giorgio Napolitano

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*   Gwefan swyddogol Llywyddiaeth yr Eidal

Categori:Arlywyddion yr Eidal
Categori:Barnwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Gwleidyddion o'r Eidal
Categori:Pobl o Palermo
Cyngor Sir Fynwy

**Cyngor Sir Fynwy** (Saesneg: *Monmouthshire County Council*) yw'r corff awdurdod llywodraeth leol sy'n gweinyddu Sir Fynwy yn ne-ddwyrain Cymru. Crëwyd y cyngor sir presennol pan ad-drefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru yn 1996. Lleolir pencadlys y cyngor ym Mrynbuga.

Ers Mai 2012, arweinir y cyngor gan Peter Fox (Ceidwadwr), gyda Robert Greenland (Ceidwadwr) a Phylip Hobson (Democrat Rhyddfrydol) fel Dirpwy Arweinwyr. Paul Matthews yw'r Prif Weithredwr.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y Cyngor

Sir Fynwy
Categori:Sir Fynwy
Categori:Sefydliadau 1996
System ysgrifennu

460px|thumb
 |System o symbolau i gynrychioli iaith er mwyn cyfathrebu negeseuon a syniadau yw **system ysgrifennu**. Dull trefnus, rheolaidd ac, fel arfer, safonedig yw hi a defnyddir ei symbolau neu arwyddion er mwyn amgodio (ysgrifennu) a dadgodio (darllen) gwybodaeth yn weledol neu'n gyffyrddol (er enghraifft, Braille). Gelwir y symbolau hyn yn nodau a'r set ohonynt yn ysgrifen. Fel arfer, rhoddir y nodau hyn, gan gynnwys llythrennau a rhifau, ar rywbeth parhaol fel papur neu storfa electronig, er y gellir defnyddio dulliau dros dro fel ysgrifennu mewn tywod neu yn yr awyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Systemau ysgrifennu
Categori:Ysgrifennu
Categori:Teipograffeg
Frozen (ffilm 2013)

Mae ***Frozen*** yn ffilm gerddorol animeiddiedig Americanaidd o 2013 a gynhyrchwyd gan Stiwdios Animeiddio Walt Disney ac a ryddhawyd gan Walt Disney Pictures. Dyma oedd y 53fed ffilm animeiddiedig gan Disney. Ysbrydolwyd ffilm gan stori tylwyth teg Hans Christian Andersen o'r enw *The Snow Queen*. Adrodda hanes tywysoges eofn sy'n mynd ar siwrnai epig gyda dyn o ia, ei charw ffyddlon a dyn eira naif er mwyn darganfod ei chwaer, sydd (yn anfwriadol) wedi achosi i'r deyrnas fod mewn gaeaf parhaol.

Ysgrifennwyd y sgript gan Jennifer Lee, a gweithiodd hi a Chris Buck fel cyfarwyddwyr. Lleisir y cymeriadau gan Kristen Bell, Idina Menzel, Jonathan Groff, Josh Gad a Santino Fontana. Cyflogwyd Christophe Beck i gyfansoddi sgor y ffilm, tra bod Robert Lopez a Kristen Anderson-Lopez wedi ysgrifennu'r geiriau.

## Cast a chymeriadau 
* Kristen Bell fel Y Dywysoges Anna
* Idina Menzel fel Y Frenhines Elsa
* Jonathan Groff fel Kristoff
* Josh Gad fel Y Dyn Eira Olaf
* Santino Fontana fel Y Dywysog Hans
* Alan Tudyk fel Mae Dug Weselton
* Ciarán Hinds fel Grand Pabbie
* Chris Williams fel Oaken
* Paul Briggs fel Marshmallow
* Maurice LaMarche fel y Frenin Arendelle, tad Anna a Elsa
* Jennifer Lee fel y Frenhines Arendelle, mam Anna a Elsa

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Rhestr ffilmiau animeiddiedig Disney

Categori:Ffilmiau 2013
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau Disney
Llewelyn Gwyn Chambers

Dr. **Ll. Gwyn Chambers** DSc (11 Chwefror 1924 – 9 Rhagfyr 2014) oedd un o sefydlwyr y cylchgrawn Cymraeg *Y Gwyddonydd* ym Mawrth 1963. Fe'i ganed yn Hornchurch, Essex a'i addysgu yn Ysgol Haberdashers' Aske's yn Elstree ac yn Ysgol Ramadeg Porthmadog. Graddiodd o Goleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor yn 1944. Bu'n gweithio ar ymchwil wyddonol yn y lluoedd arfog cyn cael gwaith fel darlithydd yn y coleg milwrol yn Shrivenham. O'r 1950au hyd at ei ymddeoliad bu'n ddarlithydd ym Mangor.

## Y Gwyddonydd
Ymddangosodd y cyfnodolyn *Y Gwyddonydd* am y tro cyntaf ar Ddydd Gŵyl Dewi 1963, gyda chyhoeddiadau cyson hyd at 1996. Yr Athro Glyn O Phillips oedd y golygydd rhwng 1963 a 1993. "Fe'i sefydlwyd er mwyn dangos fod ymdrin â pynciau gwyddonol a thechnolegol o bob math drwy gyfrwng y Gymraeg yn gwbwl bosibl" yn ôl Dr Hefin Jones. Nifwl troellog trobwll yng nghytser *Canes Venatica* oedd y llun ar glawr y rhifyn cyntaf.

## Llyfryddiaeth
* *A course of Vector Analysis* (1960)
* *Introduction to the Mathematics of Electricity and Magnetism* (1973)
* *Integral Equations: a short course* (1976)
* *A Generalised Coordinates* (1985)
* *Ystadegaeth Elfennol* (1991)
* *Mathemategwyr Cymru* (1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 2014
Svchost.exe

Mae **svchost.exe** yn broses yn nheulu system gweithredu Windows gan Microsoft. Mae'n cynnwys nifer o wasanaethau unigol y mae Windows yn eu defnyddio i berfformio amrywiaeth o swyddogaethau. Mae'n bosib i nifer o ystyron o svchost.exe redeg ar yr un pryd, i gyd yn cynnwys gwasanaethau gwahanol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiadureg
Rijksmuseum

Amgueddfa gelf genedlaethol yr Iseldiroedd, a leolir yn Amsterdam, yw'r **Rijksmuseum**. Fe'i sylfaenwyd yn yr Hâg yn 1800 ac fe symudodd i'r brifddinas newydd, Amsterdam, ym 1808. Agorwyd yr adeilad cyfredol gan y pensaer Pierre Cuypers ym 1885.
File:The Nightwatch by Rembrandt.jpg|*Yr Wylfa Nos* (1642) gan Rembrandt
File:Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|*Y Forwyn Laeth* (tua 1600) gan Jan Vermeer
File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|*Y Briodferch Iddewig* (tua 1665–9) gan Rembrandt

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Amgueddfeydd yr Iseldiroedd
Categori:Amsterdam
Categori:Orielau celf cenedlaethol
Categori:Sefydliadau 1800
Gorsaf reilffordd Cincinnati

chwith|bawd|260px
bawd|260px|Y Theatr Omnimax

Adeiladwyd **Gorsaf reilffordd Cincinnati** rhwng 1929 a 1933 a chostiodd y prosiect $41 miliwn. Maint yr orsaf yw 287 erw, a chynlluniwyd yr orsaf i ddal 216 o drenau a 17,000 o deithwyr pob dydd.
Disodlodd yr orsaf 5 gorsaf arall, yn cynrychioli 7 rheilffordd: Rheilffordd Baltimore ac Ohio, Rheilffordd Cleveland, Cincinnati, Chicago a St Louis, Rheilffordd Ddeheuol, Rheilffordd Pennsylvania, Rheilffordd Norfolk a Gorllewinol, Rheilffordd Louisville a Nashville a Rheilffordd Chesapeake ac Ohio. Roedd trosglwyddo rhyngddynt yn anodd, ac roedd llifogydd yn broblem cyson hefyd. Ffurfiwyd Cwmni Datblygiad Rheilffordd Cincinnati ym 1924, ac wedyn Cwmni Terminal Union Cincinnati ym 1927 er mwyn adeiladu'r orsaf.

Y penseiri oedd Paul Cret a Roland Wank. Gofynnwyd iddynt gynllunio adeilad Art Deco. Crëwyd peintiadau gan Winold Reiss, a throwyd nhw'n baneli mosaig gan Ravenna Tile. Crëwyd gwaith celf arall gan Pierre Bourdelle, a cherfiwyd dau fasgerfiadau enfawr gan Maxfield Keck..
Gorffennodd gwasanaethau trên ar 28 Hydref 1972, Ar ôl sawl ymgais aflwyddiannus i ddefnyddio'r adeilad, gan gynnwys canolfan siopa, ffurfiwyd 'Cymdeithas Terminal Union' ym 1986 er mwyn chwilio am ffordd amgenach. Ar ôl trafodaethau efo Cymdeithas Hanesyddol Cincinnati ac efo Amgueddfa Hanes Naturiaethol Cincinnati, penderfynwyd creu Canolfan Dreftadaeth yn yr adeilad. Ychwanegwyd llyfrgell Cymdeithas Hanesyddol Cincinnati ac hefyd y Theatr Omnimax

Ailddechreuodd gwasanaeth trenau Amtrak ar 29 Gorffennaf 1991

## Cyfeiriadau
## Dolen Allanol
Gwefan Canolfan Amgueddfa Cincinnati

Delwedd:Cincinnati03LB.jpg
Delwedd:Cincinnati04LB.jpg
Delwedd:Cincinnati05LB.jpg

Categori:Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Categori:Gorsafoedd rheilffordd yr Unol Daleithiau
Categori:Ohio
Categori:Twristiaeth yn yr Unol Daleithiau
Band pres

Ensemble cerddorol sy'n cynnwys offerynnau pres ac offerynnau taro ydy **band pres**. Mae bandiau sy'n cynnwys offerynnau chwythbren yn dwyn yr enw band pres mewn sawl gwlad, ond ym Mhrydain, Awstralia, Seland Newydd, Gogledd America a'r rhan helaeth o Ewrop,  mae'r term **band pres** yn disgrifio ensemble sy'n defnyddio offerynnau penodol.

Daeth y safoni offerynnau oherwydd pwysigrwydd cystadlu i fandiau pres, ddechreuodd yng nghanol y 19g. Erbyn dechrau'r 20g roedd gan y rhan fwyaf o fandiau yr un offerynnau oedd yn galluogi cyhoeddwyr i gyhoeddi cerddoriaeth oedd yn addas i holl fandiau pres.

## Offerynnau
* 1 Cornet Soprano (E)
* 9 Cornet (B)
** Rhes flaen: 1 Prif Gornet, 3 Cornet Unigol
** Rhes gefn: 1 Cornet Repiano, 2 2il Gornet, 2 3ydd Cornet
* 1 Flugelhorn (B)
* 3 Corn Tenor (E)
* 2 Corn Bariton (B) – 1af, 2il
* 2 Trombôn tenor (B) – 1af, 2il
* 1 Trombôn bas (C)
* 2 Ewffoniwm (B)
* 2 Bas E
* 2 Bas B
* rhwng 2 a 4 Offeryn taro

Mae pob offeryn pres heb law'r trombôn bas â thraw (E) neu (B) a heb law am yr offerynnau taro a'r trombôn bas, mae pob darn o gerddoriaeth wedi ei ysgrifennu yn y cleff trebl.

## Cyfeiriadau

Categori:Cerddoriaeth
Gorsaf reilffordd Bryn Mawr, Pennsylvania

chwith|bawd|260px
bawd|260px|Cwt signal Brynmawr

Mae **Gorsaf Reilffordd Bryn Mawr** ar lein SEPTA Paoli- Thorndale

## Cyfeiriadau
Bryn Mawr
Categori:Philadelphia
Metaboblogaeth

Mae **metaboblogaeth** yn cynnwys grŵp o boblogaethau gwahanol o'r un rhywogaeth sy'n rhyngweithio ar ryw lefel. Cafodd y term metaboblogaeth ei fathu gan Richard Levins yn 1969 i ddisgrifio model o ddeinameg poblogaeth o bryfed mewn meysydd amaethyddol, ond mae'r syniad wedi cael ei gymhwyso yn fwyaf fras i rywogaethau mewn cynefinoedd sy'n ddarniog yn naturiol neu yn artiffisial. Yng ngeiriau Levins ei hun, mae'n cynnwys "poblogaeth o boblogaethau".

## Diffiniad
Mae'r ystyr metaboblogaeth  yn gyffredinol yn un sy'n gynnwys nifer o boblogaethau ar wahân ynghyd ag ardaloedd o gynefin addas sy'n wag ar hyn o bryd. Mewn damcaniaeth glasurol metaboblogaethau y bydd pob cylch poblogaeth mewn annibyniaeth gymharol i boblogaethau eraill ac yn y pen draw yn mynd i ddiflannu o ganlyniad i stochastigiaeth ddemograffig (amrywiadau ym maint y boblogaeth o ganlyniad i ddigwyddiadau demograffig ar hap); y lleiaf yw'r boblogaeth, po fwyaf tueddol yw hi i ddiflannu.

## Cyfeiriadau
Categori:Ecoleg
Categori:Poblogaeth
Alun 'Sbardun' Huws

Cerddor a chyfansoddwr rhai o'r caneuon pop mwyaf adnabyddus a phoblogaidd yn y Gymraeg oedd '''Alun 'Sbardun' Huws''' (26 Medi 1948 – 15 Rhagfyr 2014). Yn wreiddol o Benrhyndeudraeth, treuliodd y rhan fwyaf o'i oes yng Nghaerdydd a'r Barri. Roedd yn aelod gwreiddiol o'r Tebot Piws a ffurfiwyd yn 1968 ac yn aelod achlysurol o Ac Eraill, Edward H Dafis a Mynediad am Ddim. Roedd yn un o'r tîm a oedd yn gyfrifol am y cynhyrchiad gwreiddiol o'r opera roc Nia Ben Aur. Bu'n gyfarwyddwr teledu gydag adran newyddion y BBC, yn ogystal â nifer o swyddi eraill am fwy na degawd cyn ymddeol.

## Bywgraffiad
Athrawes oedd ei fam a gweithiwr yn y ffatri gwneud ffrwydron Cookes Explosives Ltd oedd ei dad. Cychwynodd e a'i frawd grŵp sgiffl o'r enw *Y Rebels* ym Mhenrhyndeudraeth cyn mynd i astudio Celf yng Nghaerdydd. Roedd ganddo frawd iau: John Wyn Hughes.

Bu Alun yn ddisgybl yn Ysgol Gynradd Penrhyndeudraeth (1953 i 1959) ac yna yn Ysgol Ardudwy, Harlech o 1959 i 1967. Wedi gadael yr ysgol symudodd i Gaerdydd i astudio yng Ngholeg Celf Caerdydd (1967-8), cyn mynd i Goleg Addysg Cyncoed am dair blynedd i hyfforddi fel athro. Wedi gadael y coleg gweithiodd fel ymchwilydd, cynhyrchydd a chyfarwyddwr teledu i gwmni HTV ac yna'r BBC.

Ar 29 Mai 1978 priododd Gwenno Peris Jones.

## Y Tebot Piws
Sefydlwyd y Tebot Piws yn 1968, ac wedi iddynt ennill cystadleuaeth dalent yn y Fflint cafwyd perfformiad ar y rhaglen deledu *Disc a Dawn* (BBC). Roedd yr aelodaeth wreiddiol yn cynnwys Alun Huws, y lleisydd 'Stan' Morgan Jones ac Emyr Huws Jones ar y gitâr a'r mandolin. Yn ddiweddarach ymunodd y gitarydd a'r lleisydd cellweirus Dewi Pws.

Recordiwyd eu record gyntaf mewn tŷ yn Wallasey, Lerpwl, a hynny mewn un bore - gyda bachgen lleol ar y drymiau ac un arall ar y bâs dwbl. Sbardun gyfansoddodd y gân agoriadol: 'Yr Hogyn Pren', ar y cyd gydag Emyr Huws Jones. Yn 2002 daeth y Tebot yn ôl at ei gilydd mewn aduniad yng Ngŵyl y Faenol.

Yn 2008 ryddhawyd albwm *Twll Du Ifan Saer* gyda Sbardun yn chwarae'r iwcalili, yr organ geg a'r gitâr.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Gitaryddion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Fangor
Ymchwiliad Chilcot i Ryfel Irac

Ymchwiliad gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig i'r rhesymau pam yr aeth Prydain i ryfel yn Irac yw **Ymchwiliad Chilcot i Ryfel Irac**, a gyhoeddwyd ar 15 Mehefin 2009 gan y Prif Weinidog Gordon Brown. Cadeirydd yr ymchwiliad yw Syr John Chilcot, a gelwir yr ymchwiliad yn answyddogol ar ei ôl. Roedd cyhoeddiad gwreiddiol Brown yn cynnwys y cymal mai ymchwiliad preifat ydoedd, ond buan iawn y newidiwyd hynny yn dilyn beirniadaeth hallt gan wleidyddion a'r cyhoedd ar y cyfryngau.

Mae'r adroddiad yn canolbwyntio ar y cyfnod rhwng canol 2001 a Gorffennaf 2009.

Cefnogir yr ymchwiliad gan Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig er mwyn ymchwilio i'r hyn a arweiniodd i'r gwarthdaro, yr ymosodiad militaraidd ei hun a'r hyn a ddarganfuwyd ar ôl y brwydro, er mwyn canfod y modd y cafodd penderfyniadau (gan y gwleidyddion) eu gwneud. Yn ogystal â hyn, un o brif amcanion Pwyllgor yr Ymchwiliad yw canfod a nodi gwersi pwysig, er mwyn sicrhau trefn ac ymateb mwy effeithiol yn y dyfodol i wrthdaro tebyg, er budd "y wlad". Dechreuodd sesiynau agored yr ymchwiliad ar 24 Tachwedd 2009 a daeth i ben ar 2 Chwefror 2011.

Cynhaliwyd gwrandawiad olaf yr ymchwiliad yn 2011, ond yn Chwefror 2015 (ddeufis cyn yr Etholiad Cyffredinol) nid oedd yr adroddiad wedi gweld golau dydd. Yn ôl rhai, roedd y penderfyniad i beidio â chyhoeddi cynnwys yr Adroddiad yn un gwleidyddol, gan ei fod, o bosib, yn pwyntio bys at Tony Blair, y Blaid Lafur a'r Ceidwadwyr. Yn ôl Elfyn Llwyd AS, ar lawr Tŷ'r Cyffredin, "roedd yr oedi yn ffars ac yn sarhad i ddemocratiaeth". Disgrifiodd Caroline Lucas o'r Blaid Werdd yr oedi fel penderfyniad "cywilyddus".

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Rhyfel Irac
Martin Gilbert

Hanesydd o Loegr oedd **Syr Martin John Gilbert, CBE, PC** (25 Hydref 1936 – 3 Chwefror 2015).

Fe'i ganwyd yn Llundain, yn fab Peter a Miriam Gilbert.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Highgate ac yng Ngholeg Magdalen, Rhydychen.  Priododd Helen Constance Robinson ym 1963.

Aelod yr Ymchwiliad Chilcot i Ryfel Irac oedd Syr Martin.

## Llyfryddiaeth
### Cofiant Winston Churchill
**Winston S Churchill Three: The Challenge of War: 1914–1916*
**Winston S Churchill Three: The Challenge of War: 1914–1916*
**Winston S Churchill Three: The Challenge of War: 1914–1916*
**Winston S Churchill Four: The Stricken World 1917–1922*
**Winston S Churchill Five: Prophet of Truth 1922–1939*
**Winston S Churchill Six: Finest Hour 1939–1941*
**Winston S Churchill Seven: Road to Victory 1941–1945*
**Winston S Churchill Eight: Never Despair 1945–1965*
**Churchill and America* (2005)
**Churchill and the Jews* (2007)
### Cofiant
**Plough My Own Furrow: The Life of Lord Allen of Hurtwood* (1965)
**Lloyd George: Great Lives Observed* (1968)
** Sir Horace Rumbold: Portrait of a Diplomat, 1869–1941* (1973)
### Hanes
**Britain and Germany Between the Wars* (1964)
**The European Powers 1900–1945* (1965)
**The Roots of Appeasement* (1966)
**The Arab-Israeli Conflict: Its History in Maps* (1974)
**Exile and Return: The Emergence of Jewish Statehood* (1978)
**Final Journey: The Fate of the Jews of Nazi Europe* (1979)
**Auschwitz and the Allies* (1981)
**Jews of Hope, The Plight of Soviet Jewry Today* (1984)
**Jerusalem: Rebirth of a City* (1985) 
**The Day the War Ended: May 8, 1945* (1995)
**The Boys, Triumph Over Adversity* (1996)
**Israel: a history* (1998)
**History of the Twentieth Century* (2001)
**The Righteous: The Unsung Heroes of the Holocaust* (2002)
**D-Day* (2004)
**The Somme: Heroism and Horror in the First World War* (2006)
**Kristallnacht: Prelude to Destruction* (2006)
**The Story of Israel* (2008)

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Hanesyddion o Loegr
Categori:Marwolaethau 2015
Abiah Roderick

Awdur a bardd o Glydach, Cwmtawe oedd **Abiah Roderick** (1898–1978). Ganwyd yng Nghlydach ac yno y treuliodd y rhan fwyaf o’i fywyd. Addysgwyd yn ysgol elfennol Clydach. Bu ar staff y Gorfforaeth Ddur am y rhan fwyaf o’i yrfa cyn ymddeol ym 1958. Roedd yn ddiacon yn Eglwys Calfaria, Clydach, ac yn gyn-lywydd Cymanfa Gorllewin Morgannwg o Undeb Bedyddwyr Cymru. 
Roedd yn aelod o’r Orsedd ac enillodd y wobr am y Stori Fer yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd, 1960. Roedd yn awdur toreithiog o farddoniaeth, storïau byrion, dramâu, erthyglau a sgriptiau radio. Roedd yn nodedig am ei feistrolaeth o dafodiaith Cwmtawe, gan ddefnyddio llais y bobl i greu cymeriadau bythgofiadwy fel “*Matilda*” mewn cyfrolau fel *Matilda ac adroddiadau eraill* a *Matilda’r Ail*. Bu’n ysgrifennu sgriptiau ar gyfer 'Sut Hwyl' a rhaglenni eraill y BBC yn ystod y 1940au a’r 1950au, a chyhoeddodd saith gyfrol o adroddiadau. Roedd yn un o aelodau cynnar Plaid Cymru ac yn adroddwr ac yn gyflwynydd cyngherddau a nosweithiau llawen, yn ogystal â bod yn bregethwr cynorthwyol.

## Llyfryddiaeth
Matilda ac Adroddiadau Eraill  Gwasg Aberystwyth 1952

Matilda’r Ail Gwasg Aberystwyth 1957

Adroddiadau Abiah Gwasg Aberystwyth 1958

Matilda’r Trydydd Gwasg Aberystwyth 1960

Adroddiadau’r Cysegr Gwasg Ty John Perry 1964

Matilda 4 Gwasg Gomer 1970 

Adroddiadau Newydd Abiah Gwasg Gomer 1975

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1977
Heboglys Attenborough

Math o heboglys yw **Heboglys Attenborough** (Lladin: *Hieracium attenboroughianum*) a'i unig gynefin yw ar y Gribyn yng nghanol Bannau Brycheiniog. Cafodd y planhyg ei enwi gan y naturiaethwr Dr Tim Rich ar ôl Syr David Attenborough.

Darganfuwyd y planhighyn yn 2005 a dywedodd Tim Rich: Roedd ei darganfod yn eiliad cyffrous iawn. Penderfynais ei alw ar ôl David Attenborough gan ei fod wedi fy ysbrydoli i fod yn ecolegydd pan oeddwn yn 17 oed.'

Mae'r heboglys o'r un teulu â dant y llew a llygad y dydd ac mae ganddo flodau melyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Blodau