open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1885 yng Nghymru

Mae'r erthygl hon am arwyddocad penodol y flwyddyn **1885 **i Gymru a'i phobl. 

## Sefydlu 
* Archdderwydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru — Clwydfardd

## Digwyddiadau 
* 5 Awst - Priododd telynor y Frenhines Victoria John Thomas (Pencerdd Gwalia) ei gyn-fyfyriwr Joan Francis Denny.
* 24 Tachwedd — The Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig yw'r cyntaf gydag ymgeisydd o'r Blaid Ryddfrydol ymhob etholaeth yng Nghymru. Mae'r Rhyddfrydwyr yn ennill 30 o'r 34 sedd.
* 24 Rhagfyr — Lladdwyd 81 o lowyr mewn damwain yng Nglofa Maerdy yn y Rhondda.
* Defnyddir y rhaffordd i deithwyr gyntaf yn y byd dros Afon Aeron yn Aberaeron.
* Agorwyd y gweithiau haearn yn Brymbo.
* Dan orchymyn y Morlys, glo o Gymru yn unig sydd i'w ddefnyddio ar longau y Llynges Frenhinol.
* Lladdwyd tri o bobl mewn tân ym Three people are killed when fire breaks out at the Mhrifysgol Aberystwyth.
* Frances Hoggan yw'r fenyw gyntaf i gael ei chofrestru fel meddyg yng Nghymru.
* Agorwyd ysgol uwchradd awdurdod lleol gyntaf yng Nghaerdydd.
* O dan Ddeddf Ailddosbarthu Seddi 1885, mae etholaethau Sir Ddinbych, Sir Forgannwg, Gogledd aDe Sir Fynwy ymhlith y cyntaf i gael eu dadsefydlu.

## Llenyddiaeth a chelfyddyd 
### Gwobrau 
Eisteddfod Genedlaethol Cymru — a gynhaliwyd yn Aberdar
* Y Gadair — Watkin Hezekiah Williams
* Y Goron — Griffith Tecwyn Parry

### Llyfrau newydd 
* Daniel James (Gwyrosydd) — *Caneuon Gwyrosydd*
* Daniel Owen — *Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel*, y nofel hir gyntaf yn y Gymraeg

### Music 
## Chwaraeon 
* Pêl-droed — Enillodd Derwyddon Cwpan Cymru am y pedwerydd tro ers i'r clwb gael ei sefydlu yn 1877.
* Golf — Agorwyd cwrs yn Borth.
* Rygbi'r Undeb
** Sefydlwyd clybiau rygbi Cross Keys, Cymry Llundain, Neyland RFC a Risga.
** Chwaraeodd Arthur Gould ei gêm gyntaf dros Gymru.

## Genedigaethau 
* 21 Mai — William Dowell, chwaraewr rygbi dau-gôd o Gymru (bu farw 1949)
* 26 Mehefin — David John Williams, llenor a gwleidydd (bu farw 1970)
* 2 Awst — Clarence Bruce, 3rd Baron Aberdare (bu farw 1957)
* 5 Medi — Jenkin Alban Davies, capten tîm rygbi cenedlaethol Cymru (bu farw 1976)
* 21 Tachwedd —  Robert Evans, chwaraewr pêl-droed (bu farw 1965)
* *dyddiad anhysbys*
** Ernest Evans, gwleidydd (bu farw 1965)

## Marwolaethau 
* 21 Ionawr — John Gwyn Jeffreys, cregynegydd, 76
* 15 Mawrth — Jane Williams (Ysgafell), llenor, 79
* 1 Mai — Henry Brinley Richards, cyfansoddwr, 67
* 10 Mai — Edward Stephen (Tanymarian), cyfansoddwr, 62
* 27 Gorffennaf — Penry Williams, arlunydd
* 1 Awst — Sidney Gilchrist Thomas, dyfeisydd, 34
* 24 Medi — Samuel Roberts, sylwebydd/awdur gwleidyddol ac economaidd, 85

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Suits (cyfres deledu)

Cyfres deledu drama gyfreithiol Americanaidd yn yr iaith Saesneg yw ***Suits***. Mae wedi'i chreu a'i hysgrifennu gan Aaron Korsh, a'i chynhyrchu gan Universal Cable. Dangoswyd *Suits* am y tro cyntaf ar rwydwaith USA ar 23 Mehefin 2011. Mae'r rhaglen wedi'i gosod mewn cwmni cyfreithiol (ffuglennol) yn Ninas Efrog Newydd. Canolbwynt y rhaglen yw Mike Ross (Patrick J. Adams), dyn ifanc talentog a adawodd y coleg heb gwblhau ei astudiaethau, sy'n cael gwaith fel cyfreithiwr cyswllt i Harvey Specter (Gabriel Macht), er nad yw erioed wedi mynychu ysgol gyfraith. Mae'r rhaglen yn dilyn hynt a helyntion Harvey a Mike wrth ymdrin â gwahanol achosion tra'n ceisio cadw cyfrinach Mike yn ddiogel.

Mae *Suits* wedi'i enwebu am nifer o wobrau ers 2012, gyda Gina Torres a Patrick J. Adams yn derbyn clod fel unigolion am eu rhannau fel Jessica Pearson a Mike Ross. Yn ychwanegol at ddau enwebiad yn cydnabod ei rhan fel actores ategol, derbyniodd Torres wobr am Berfformiad Rhagorol mewn Cyfres Deledu yng Ngwobrau Impact NHMC yn 2013. Cafodd Adams ei enwebu am Berfformiad Rhagorol gan Actor Gwrywaidd mewn Cyfres Ddrama yng Ngwobrau Urdd yr Actorion Sgrin yn 2012, ac mae'r rhaglen ei hun wedi'i henwebu ddwywaith yng Ngwobrau Dewis y Bobl.

Yn Awst 2016, cafodd y rhaglen ei hadnewyddu am seithfed tymor/cyfres o 16 pennod, gyda'r bennod gyntaf yn cael ei darlledu ar 12 Gorffennaf 2017.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2011
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Gwaith Cannu Lleweni

bawd|300px|Gwaith Cannu, Lleweni
Roedd **Gwaith Cannu Lleweni** yn weithdy cemegol anferth a adeiladwyd gan y Gwir Anrhydeddus Thomas Fitzmaurice ar ystâd Lleweni ym 1780. Roedd yn cannu llain frown a gynhyrchwyd gan wehyddion ar ei ystadau yn yr Iwerddon.

## Cefndir 
Ym 1776 gwerthwyd ystâd Lleweni i’r Anrhydeddus Thomas Fitzmaurice, bonheddwr Gwyddelig, a brawd i’r Brif Weinidog Prydeinig William Petty, 2il Iarll Shelburne.

Ym 1749 anogodd tad Fitzmaurice, Iarll cyntaf Shelburn, i nifer o bobl i ymsefydlu ar ei ystâd yn Ballymote i weithio fel mân ddeiliaid a gwehyddion.

Wedi etifeddu rhan o’r ystâd ar farwolaeth ei dad newidiodd Fitzmaurice  cytundeb ei denantiaid. Roeddynt i barhau i wae, a’u cynnyrch fel gwehyddion byddai eu rhent. Eu tâl am eu gwaith byddai bwthyn yn gartref, digon o dir i dyfu tatws i’r teulu ac i dyfu gwair digonol i fagu un fuwch. Roedd Fitzmaurice yn credu byddai’i drefn yn  rhoi i denant ‘’''modd o gynhaliaeth i'w deulu heb ganiatáu i’w amser a’i meddyliau tynnu sylw o'i brif fusnes, o orfod poeni am fod yn ffermwr bychan ar fan daliad, yn ogystal â bod yn wehydd*’’.

## Gwaith cannu Lleweni 
Ym 1780 adeiladodd Fitzmaurice ffatri gemegol ar ystâd Lleweni er mwyn cannu’r llain a gynhyrchwyd gan ei denantiaid Gwyddelig ar gost o £20,000. Ni fu’r fenter yn llwyddiant, a chaewyd a dymchwelwyd y gwaith cyn 1818.

## An Gorta Mór 
Fitzmaurice oedd y cyntaf i  gyflwyno’r drefn o roi llain i dyfu tatws fel *“tâl”* i weithwyr gwledig yr Iwerddon, tra bod gweddill eu cynnyrch yn cael ei allforio i Loegr fel *“rhent”'' at fudd masnachol y tirfeddiannwr. Pan fu’r cnwd tatws methu rhwng 1845 a 1849 bu oddeutu miliwn o bobl farw o newyn neu o glefydau a achoswyd gan newyn, a gorfodwyd nifer fawr o bobl yr ynys i ymfudo. Amcangyfrifir i boblogaeth Iwerddon ostwng o tua 20% hyd 25% rhwng 1845 a 1852 o ganlyniad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Plasdai Sir Ddinbych
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Richard Myddelton (c. 1508 - 1575)

Gwleidydd o Ddinbych oedd **Richard Myddelton** (c. 1508 - 1575), a oedd yn fab i Foulk Myddelton, llywiawdwr Castell Dinbych.

Yn 1542 etholwyd ef yn Aelod Seneddol yn Senedd Lloegr, dros Sir Ddinbych.

Ymfudodd tri o'i feibion, allan o naw, i Lundain, gan chwarae rhan blaenllaw iawn ym musnes a gwleidyddiaeth y ddinas. Dilynodd un ohonynt ei dad yn llywiawdwr Castell Dinbych.

## Y teulu
Daeth enw'r teulu o Robert Myddelton, mab Rhirid ap Dafydd o Benllyn (1393–1396), drwy ei briodas â Cecilia, aeres Syr Alexander Myddleton o Middleton, pentref bychan ym mhlwyf Llanffynhonwen (Saesneg: *Chirbury*), Swydd Amwythig gan fabwysiadu cyfenw ei wraig. Saif y pentref oddeutu milltir o ffin bresennol Cymru a Lloegr. Bu gan eu disgynyddion swyddi o dan y Goron, yn Sir Ddinbych a symudodd tri o feibion Richard Myddelton (c. 1508-75) i Lundain. Ymhlith y mwayf adnabyddus o'r teulu y mae:

* Syr Thomas Myddelton (1550 - 1631), Arglwydd Faer Llundain
* Syr Hugh Myddelton (1560 - 1631), peirinnydd y *New River*
* William Midleton (c. 1550 - c. 1600) neu 'Gwilym Canoldref', bardd, fforiwr a milwr.
* Syr Thomas Myddelton (1586 - 1666) o'r Waun ac yna Wrecsam a Chastell Rhuthun; mab Arglwydd Faer Llundain (uchod). Arweiniodd luoedd y Senedd yn y gogledd-ddwyrain. 
* Thomas Myddelton (c. 1624 - 1663) a wnaed yn farwnig yn 1660 am ei wasanaeth i'r Goron.

Daeth y llinach wrywaidd i ben yn 1796.

## Cyfeiriadau
*Y Bywgraffiadur Arlein; Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Categori:Teulu Myddelton
Categori:Genedigaethau 1508
Categori:Marwolaethau 1575
Categori:Pobl o Ddinbych
Categori:Pobl o Oes y Tuduriaid
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Gwobr Ig Nobel

bawd|Marc Abrahams (yn 2008). Golygydd yr Annals of Improbable Research,a sylfaenydd y gwobrau Ig Nobel.
Gwobr flynyddol sy’n parodïo’r Wobr Nobel yw’r **Wobr Ig Nobel**. Cyflwynir deg ohonynt pob Hydref i ddathlu adroddiadau gorchestion sy’n gyntaf yn codi gwên ond yna sy’n peri dyn feddwl. 
Ei diben yw hybu diddordeb y cyhoedd mewn Gwyddoniaeth, Meddygaeth a Thechnoleg.

Cynhelir y seremoni gwobrwyo, mewn awyrgylch o ddifyrrwch rhwysgfawr yn Theatr Sanders Prifysgol Harvard. Enillwyr gwobrau Nobel go iawn sy’n cyflwyno’r gwobrau ar y llwyfan. Dilynir y seremoni gan gyflwyniadau cyhoeddus gan yr enillwyr yn Athrofa Dechnoleg Massachusetts (MIT). Diwedda pob seremoni gyda’r cyfarchiad “ Os na bu ichi ennill gwobr eleni - ac yn arbennig os ichwi wneud - gwell lwc y flwyddyn nesaf !”

Trefnir y digwyddiadau, a gychwynnwyd yn 1991,  gan y cylchgrawn ysgafn gwyddonol *The Annals of Improbable Research* (AIR). Ei golygydd, Marc Abrahams, bu’r meistr seremonïau ers hynny. Mae nifer o’r categorïau yn dilyn patrwm y Wobr Nobel; Ffiseg, Cemeg, Ffisioleg/meddygaeth, Llenyddiaeth a Heddwch, ond mae hefyd categorïau amgen i hwyluso’r coegni.

Er nad ydynt yn ddim byd tebyg i’r Gwobrau Nobel, ceir gryn ddiddordeb yn y Gwobrau Ig Nobel ymhlith gwyddonwyr. Fe’i cyhoeddir pob blwyddyn ychydig wythnosau cyn y Gwobrau Nobel.

Yn 2000 enillodd Andre Geim wobr Ig Nobel am bapur ar hedfan broga byw mewn maes magnetig. Yn 2010 gwobrwywyd yr un Andre Geim a’r Wobr Nobel am ei waith ar graffin. (Hyd yma, fe yw’r unig un i ennill “y dwbl” hwn.)

O bryd i’w gilydd moeswersi yw’r nod, megis gwobr Cemeg 2016 i gwmni Vokswagen am ddatrys problem llygredd aer trwy leihau allyriadau yn ystod profion.

Yn ogystal â'r cylchgrawn mae gan *Improbable Research* wefan sy'n hysbysu erthyglau a digwyddiadau haeddiannol.   

## Enillwyr o Gymru
1998. Gwobr Meddygaeth. Caroline Mills, Meirion Llewelyn, David Kelly a Peter Holt (Ysbyty’r Royal Gwent) am eu papur a gyhoeddwyd yn y Lancet o dan y teitl "*A Man Who Pricked His Finger and Smelled Putrid for 5 Years.*"

2006. Gwobr Heddwch. Howard Stapleton (Merthyr Tudful) am ei ddyfais i yrru glaslanciau a llancesi i ffwrdd (*electromechanical teenager repellant*). Mae hwn yn cynhyrchu sŵn annifyr amledd uchel sydd i’w glywed gan bobl ifainc ond nid gan oedolion. Yn ôl disgrifiad Ig Nobel, fe’i defnyddiwyd hefyd fel sain ffôn (*ring tone*) y byddai modd ei defnyddio mewn dosbarth heb i’r athrawon clywed !

## Enillwyr Eraill
Yn 2013 cyflwynwyd y wobr Ig Nobel Heddwch i Alexander Grigoryevich Lukashenko, Arlywydd Belarws ers 20 Gorffennaf 1994, am ei wneud yn anghyfreithlon i gymeradwyo yn gyhoeddus yn ei wlad (ac hefyd i Heddlu Weiniaeth Belarws am arestio dyn ag iddo un fraich, am wneud hynny).

## Cyfeiriadau
Categori:Prifysgol Harvard
Categori:Gwyddoniaeth
Marae

[bawd|260px|Marae ar ynys [Moorea]]
Mae **Marae** yn lle cymunedol neu gysegredig yn niwylliant Polynesia. Yn ieithoedd yr ardal, mae’n golygu tir wedi clirio, heb chwyn, coed ac ati. Mae’n betryal gyda border o gerrig neu byst prên, weithiau gyda therasau. Yn Seland Newydd, mae’n debyg o gynnwys adeiladau.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant Polynesia
Categori:Diwylliant Seland Newydd
Umthakathi Usegcekeni

***Umthakathi Usegcekeni*** yn ffilm Zulu-iaith De Affrica chynhyrchu a'i chyfarwyddo gan Syanda Ncwane.

## Plot
Athrawiaeth yr arwyddnodau

Triniaeth feddyginiaethol glasurol yw **athrawiaeth yr arwyddnodau** sy'n honni bod pob planhigyn yn meddu ar ryw nodwedd neu'i gilydd sy'n dynodi pa afiechyd mae'n ei wella (gweler er enghraifft llygad Ebrill). Ymhelaethwyd ar yr athrawiaeth yn yr 16g a'r 17g, a'r awdur cyntaf i'w hyrwyddo oedd Theophrastus Bombast von Hohenheim (1493–1541) a adwaenid fel Paracelsus. Cafodd yr athrawiaeth groeso mawr ym Mhrydain gan awduron megis William Coles, a gyhoeddodd ei *Art of Simpling* ym 1656, a'i gyfrol fwy, *Adam in Eden*, flwyddyn yn ddiweddarach. Fodd bynnag, roedd awduron megis Dodoens (1517-85) wedi gwrthod yr athrawiaeth cyn diwedd yr 16g, ond parhaodd i gael sylw mewn cyhoeddiadau o'r 18g. Mae'n anodd gwybod i ba raddau y bu erioed yn rhan o gynhysgaeth lafar y werin bobl, ond mae'n ddiddorol nodi i amryw o siaradwyr a fu'n trafod yr anhwylder clwy'r marchogion er enghraifft gyfeirio at 'dail peils' yn hytrach na 'llygad Ebrill', ac i nifer ohonynt gyfeirio at siâp y gwreiddiau gan eu cymharu â'r lledewigwst, sy'n awgrymu eu bod yn ymwybodol o'r athrawiaeth, ac wedi clywed neu ddarllen amdani. Mae botanegwyr cyfoes yn credu mai ôl-resymoli a geir yma, er eu bod yn cydnabod ei bod yn anorfod y byddai planhigyn megis llygad Ebrill, y defnyddid ei wreiddiau i drin anhwylder tebyg iawn ei olwg, yn cael ei ystyried yn enghraifft amlwg o athrawiaeth yr arwyddnodau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Meddygaeth lysieuol
Sut i Fod yn Hapus

Cyfrol o gerddi rhydd gan Robert Lacey yw ***Sut i Fod yn Hapus***. Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2012. Mae'n taflu goleuni ar ein ffordd o fyw heddiw, ac fel y mae'r teitl tafod-yn-y-boch yn ei awgrymu, mae'n bwrw golwg ddychanol a hunan-ddychanol ar ein byd trefol.

Partneriaethau o bob math, byd dinesig/trefol, arferion cymdeithas gyfalafol feddiangar, dylanwad teledu a chyfryngau eraill, sefyllfa ddiwylliannol Cymru a rhagolygon yr iaith. Os yw hynny’n swnio’n ormod o bwdin, rhaid pwysleisio fod hiwmor yn agos i’r wyneb mewn nifer fawr o gerddi; mae gan y bardd hwn hefyd ryw osgo hunan-ddychanol sy’n gwneud i rywun wenu!

Hon yw cyfrol gyntaf y bardd o Aberystwyth.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Addysgydd (cylchgrawn)

bawd|Clawr yr argraffiad cyntaf o'r *Addysgydd* yn 1823

Roedd yr ***Addysgydd*** yn gylchgrawn misol Cymraeg a gyhoeddwyd gan J. Evans yng Nghaerfyrddin yn ystod 1823. Mae'n enghraifft gynnar o gylchgrawn i blant Cymraeg ac fe'i anelwyd at blant a phobl ifanc yr ysgol Sul yng Nghaerfyrddin.

Golygwyd y cylchgrawn gan y gweinidog a'r emynydd David Charles (1803-1880), ac mae'n cynnwys nifer o'i emynau. Roedd testun y cylchgrawn yn ymwneud yn bennaf ag addysg grefyddol. Credir mai hwn yw'r cyhoeddiad Cymraeg cyntaf i blant sydd yn gynnwys darluniau o ddigwyddiadau o'r Hen Destament a'r Testament Newydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Bardd ar y Bêl

Llyfr gan Llion Jones sy’n dilyn taith gofiadwy o Andorra i Lyon tîm pêl-droed Cymru yng nghystadleuaeth Ewro 2016 drwy eiriau bardd yw ***Bardd ar y Bêl: Y Lôn i Lyon***.
Cyhoeddwyd y llyfr gan Gyhoeddiadau Barddas yn 2016.

Mae'r gyfrol yn dal blas haf hynod 2016 ac yn dathlu llwyddiant y tîm cenedlaethol ar hyd pob cam o'r daith. Gyda lluniau trawiadol gan ffotograffydd swyddogol y Gymdeithas Bel-Droed, mae'r llyfr yn gofnod lliwgar o gamp Chris Coleman a tim Cymru Ewro 2016.

Meddai Osian Roberts, hyfforddwr y tîm cenedlaethol, yn ei gyflwyniad i'r gyfrol: "Mae’r gyfrol hon yn rhoi cyfnod rhyfeddol yn hanes pêl-droed ar gof a chadw, a hynny ar odl a chynghanedd. Rwy’n gwybod y cewch fodd i fyw yn aildroedio’r lôn i Lyon."

Cafodd y gyfrol ei lansio mewn noson arbennig o dan arweiniad Nic Parry yn Stiwdio Pontio, 21 Tachwedd 2016.

Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Pigion y Talwrn

Detholiad o barddoniaeth o'r rhaglen radio a chystadleuaeth barddoni *Talwrn y Beirdd* a ddarlledir ar BBC Radio Cymru yw ***Pigion y Talwrn***. Fe'i golygwyd gan Ceri Wyn Jones, meuryn y gystadlaeth ers 2012. Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2016.

Mae'n cynnwys y goreuon o'r pum cyfres gyntaf i Ceri Wyn Jones fod wrth y llyw, rhwng mis Ionawr 2012 ac Awst 2016: dros dri chant a hanner o gerddi a chwpledi, a hynny gan dros gant o feirdd gwahanol.
Dyma gyfraniadau beirdd ledled Cymru sydd wedi ymddangos ar y rhaglen dros y pum mlynedd hynny. O drydargerddi i dribanau beddargraff, o limrigau i englynion, mae'r traddodiadol a'r cyfoes, y dwys a'r digri yn dod ynghyd yn y gyfrol hon.

Lansiwyd y gyfrol yng Nghlwb Rygbi'r Cwins, Caerfyrddin, nos Lun 14 Tachwedd 2016.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Blodeugerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Bylchau (barddoniaeth)

Cyfrol o gerddi Aneirin Karadog a gyhoeddwyd gan Gyhoeddiadau Barddas a gyhoeddwyd yn 2016 yw ***Bylchau***.

Colled bersonol wnaeth sbarduno Aneirin Karadog i ddwyn ynghyd ei ail gyfrol o gerddi, sef marwolaeth ei gyfnither Cathryn bron i ddwy flynedd yn ôl.

Mae’r gyfrol hon hefyd yn myfyrio ar y bylchau sy’n cael eu gadael ym mywyd y genedl yn dilyn marwolaeth rhai o gewri ein llên a’n diwylliant. Ond wrth ystyried goblygiadau colled, mae’r bardd hefyd yn cael ei gymell i feddwl am yr hyn sy’n tyfu yn y bylchau hynny ac i ddathlu yr hyn sy’n cael ei feithrin o’r newydd – genedigaeth ei ferch, Sisial, cael ei benodi’n Fardd Plant Cymru, arwyr megis Nigel Owens, Jamie Bevan, Chris Coleman ac Osian Roberts a sefydlu Radio Beca.

Mae *Bylchau* hefyd yn cynnwys cerddi sy’n archwilio perthynas y bardd â Llydaw, a’r ffaith iddo gael ei fagu ar aelwyd amlieithog yn sŵn y Gymraeg a’r Llydaweg. Mae'r gyfrol yn gofyn cwestiynau megis: Beth mae bod yn hanner Llydäwr yn ei olygu i Aneirin Karadog? A sut mae’n dylanwadu ar ei agwedd tuag at iaith a diwylliant Cymru? Sut mae byw yn rhan o fwy nag un diwylliant?

Trwy ei gerddi cynganeddol a’i gerddi rhydd telynegol, mae Aneirin Karadog yn fardd sy’n cynnig byd-olwg gwahanol i weddill beirdd Cymru.

Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Elis Dafydd

Mae **Elis Dafydd** yn wreiddiol o Trefor yng Nghaernarfon. Cafodd ei addysg yn Ysgol yr Eifl, Ysgol Uwchradd Glan y Mor, Pwllheli a Choleg Meirion Dwyfor. Aeth ymlaen i Brifysgol Bangor gan ennill gradd MA mewn Cymraeg yn 2014 a gwneud MA yn Iaith a Llenyddiaeth Cymraeg yn 2015. Mae'n frawd i'r Prifardd Guto Dafydd.

Enillodd Gadair Eisteddfod yr Urdd yn Eisteddfod Caerffili a'r Cylch 2015.

Cyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o gerddi, *Chwilio am Dân* (Cyhoeddiadau Barddas) yn Ebrill 2016.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Beirdd Cymraeg
Mordwyo

Llywio cwrs a lleoliad drwy gyfrwng mapiau, siartiau neu dechnoleg arall yw **mordwyo**. Defnyddid y gair yn wreiddiol i ddisgrifio'r wyddor o lywio llongau ar y môr, ond bellach gall gyfeirio at gyfeirio cerbydau ar dir, awyrynnau yn yr awyr neu llongau gofod i'r gofod.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cludiant
Black Flag

Band pync-roc o'r Unol Daleithiau oedd **Black Flag**. Hwy oedd un o'r grwpiau cyntaf o'r mudiad pync caled (*hardcore*) yng Nghaliffornia yn y 1980au cynnar a hefyd yn arloesol yn y genre *post-hardcore*. Canolbwyntiodd caneuon Black Flag ar themâu megis diflastod bywyd y maestrefi ac arwahanrwydd cymdeithasol, a chanddynt  geiriau gwrth-awdurdodol. Adeiladodd y grŵp ar gerddoriaeth bync gynt megis y Ramones, gydag unawdau gitâr digywair ac amseriad hynod o gyflym. Perfformiodd ar daith gan ledu dawnsio slam a'r *mosh pit*, gan ddenu'r gynulleidfa i fod yn rhan o'r profiad cerddorol byw.

Sefydlwyd y grŵp gan y gitarydd Greg Ginn (1976–86) yn Hermosa Beach yn ardal Los Angeles ym 1976 dan yr enw Panic. Perfformiodd yn gyhoeddus yn gyntaf yn Rhagfyr 1977. Y flwyddyn ddilynol, newidiodd enw'r band i Black Flag oherwydd roedd grŵp arall â'r enw Panic, a bu'r perfformiad cyntaf dan yr enw hwn ar 27 Ionawr 1979. Ym 1978 sefydlwyd SST Records gan Ginn a'r gitarydd bas Chuck Dukowski (1977–83) er mwyn cyhoeddi cerddoriaeth y band, a'r sengl "Nervous Breakdown" oedd y record gyntaf i'w rhyddhau ar y label. Keith Morris (1976–9), Ron Reyes (1979–80) a Dez Cadena (1980–1) oedd cantorion cynnar y band. Ar ôl i Henry Rollins (1981–6) ymuno â Black Flag yn brif leisydd, rhyddhawyd yr albwm cyntaf *Damaged* ym 1981. Drymwyr y band trwy'r rhan fwyaf o'i oes oedd Robo (1978–81) a Bill Stevenson (1981–5). Daeth y band i ben ym 1986. Ailgynullodd Black Flag yn 2003, ac yn 2013 i ryddhau albwm newydd.

## Albymau stiwdio 
* *Damaged* (1981)
* *My War* (1984)
* *Family Man* (1984)
* *Slip It In* (1984)
* *Loose Nut* (1985)
* *In My Head* (1985)
* *What The...* (2013)

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau o Galiffornia
Categori:Bandiau pync-roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Bandiau pync-roc caled
Categori:Sefydliadau 1976
Hwyl

bawd|Hwyl-long
Darn o ddefnydd hydwyth megis cynfas yw **hwyl** sydd yn defnyddio ynni'r gwynt i yrru badau sydd yn hwylio ar wyneb y dŵr, gan gynnwys hwyl-longau, cychod hwyliau, ac hwylfyrddau, a hefyd ar wynebau solet megis cychod ar rew neu dywod.

Mae'n debyg taw crwyn anifeiliaid oedd y hwyliau cyntaf ar rafft neu ysgraff syml a wneid o foncyff. Yn ddiweddarach, gwneid hwyliau o gyrs wedi eu gwehyddu a'u tynnu rhwng hwylbrenni. Darlunir hwyliau lliain gan gelfyddyd yr Hen Aifft, tua'r flwyddyn 3300&nbsp;CC. Yn ystod yr Oesoedd Canol, cynhyrchid lliain o lin ar gyfer llongau Lloegr, Ffrainc, a Sbaen. Ym 1851 llwyddodd y sgwner *America*, a chanddi hwyliau cotwm, i guro'r holl gychod Prydeinig mewn ras o amgylch Ynys Wyth. Wedi hynny, defnyddid cotwm yn fwyfwy yn Ewrop i gynhyrchu cynfas hwyliau. Yn yr 20g datblygwyd sawl ffabrig synthetig megis polyester Dacron/Terylene.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hwylio
Categori:Rhannau cychod
Alex Cuthbert

Mae ** Alex Cuthbert** (ganwyd 5 Ebrill 1990, Caerloyw, Lloegr) yn chwaraewr Rygbi'r Undeb sy'n chwarae ar yr asgell i ranbarth Gleision Caerdydd a thîm rhyngwladol Cymru.

## Bywyd cynnar 
Yn enedigol o Gaerloyw, aeth Cuthbert i Ysgol Gymunedol Newent, ac yn ddiweddarach cafodd ddiploma yng Ngholeg Hartpury cyn astudio ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd.

## Gyrfa ryngwladol 
Er iddo gael ei eni yn Lloegr, mae Cuthbert yn gymwys i chwarae dros Gymru oherwydd i'w fam gael ei geni yn Wrecsam.

Dechreuodd Cuthbert chwarae rygbi gyntaf yn ystod ei gyfnod yn Ysgol Gymundol Newent. Chwaraeodd dros glybiau Hucclecote RFC a Westbury-on-Severn RFC. Symudodd wedi hynny i Hartpury College College R.F.C., lle roedd yn cael ei hyfforddi gan Allan Lewis, gyda Jonny May ar yr asgell arall. Aeth ymlaen i astudio yn UWIC, ble bu'n chwarae i'r coleg a Chlwb Rygbi Caerdydd. Dyna pryd y daeth i sylw hyfforddwr tîm saith-bob-ochr Cymru, Paul John. O ganlyniad, chwaraeodd Cuthbert yng Nghyfres saith-bob-ochr IRB y byd yn 2009-2010 a 2010-2011, ac yng Ngemau'r Gymanwlad, 2010.

Daeth Cuthbert i amlygrwydd yn 2011 pan yn chwarae gyda Gleision Caerdydd. Dangosodd ei ddoniau yn ymgyrch Cwpan Heineken, gan sgorio dau gais yn erbyn Racing Metro a chyfrannu at sicrhau lle i'r rhanbarth yn yr rownd go-gyn-derfynol. Gwnaeth dibyn o argraff, a gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru yn eu gem yn erbyn Awstralia ym mis Rhagfyr. Cymerodd le George North yn ail hanner y gem honno, ond y gofod a adawyd gan Shane Williams a hawliwyd ganddo yng ngêm agoriadol Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2012. Gyda thaldra o chwe troedfedd a thair modfedd, roedd yn chwaraewr tra gwahanol i Shane Williams, ond mae'n amlwg i'w berfformiadau diweddar, ei gyflymdra a'i allu i droi cyfleon yn bwyntiau yn ddigon i argyhoeddi Warren Gatland ei fod yn haeddu ei le yng ngharfan Cymru.

Dechreuodd Cuthbert bob gêm yn ymgyrch Cymru ym Mhencampwriaeth Chwe Gwlad 2012. Sgoriodd y cais agoriadol pan gurodd Cymru yr Alban o 27-13, ac yna'r ail gais ym muddugoliaeth Cymru o 24-3 yn erbyn yr Eidal. Cafodd wobr Seren y Gêm am ei berfformiad. Sgoriodd Cuthbert yr unig gais yng ngêm olaf yr ymgyrch yn 2012, yn erbyn Ffrainc, gan gynorthwyo i sicrhau Camp Lawn i Gymru am y trydydd tro mewn wyth tymor.

Dewiswyd Cuthbert i chwarae pob un o gemau rhyngwladol yr hydref 2012 yn erbyn yr Ariannin, Samoa, Seland Newydd ac Awstralia. Sgoriodd yr ail gais yn erbyn Seland Newydd.

Yn dilyn ei ddau gais i Gymru yn erbyn Lloegr yn y gêm i benderfynu pwy fyddai enillwyr Pencampwriaeth Chwe Gwlad 2013, cafodd ei ddewis i deithio gyda'r Llewod ar eu taith i Awstralia.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Proffil  WRU.co.uk
* Proffil  lionsrugby.com

Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Rhyfel y Sais Bach

Protest a gwrthddrawiad yn erbyn hawl y dosbarth uwch, ac yn benodol Augustus Brackenbury, i brynnu tiroedd yng Nghymru oedd **Rhyfel y Sais Bach**. Roedd yn ddigwyddiad unigryw, ond eto'n rhan o ymgais y Cymry i atal y 'cau tiroedd'.

## Y cefndir: cau tiroedd
O ddechrau'r 16g am gyfnod o ddwy ganrif neu ragor, gwelwyd tirfeddiannwyr a landlordiaid yn amgau tir comin agored gan ei gymryd yn eiddo iddynt eu hunain. Roedd yr anogaeth iddynt wneud hyn yn dod o Loegr; canodd y bardd John Dwyer: *Inclose! Inclose! Ye swains!... in fields / Promisuous held, all culture languishes.*; pasiwyd mesur amgau tir Cymru yn 1733 a rhwng 1793 a 1818 pasiwyd bron i gant o fesurau a oedd yn trosgwyddo 80,000ha o fod yn dir pawb i fod yn dir caeedig, dan berchnogaeth. Yn dilyn hyn, gwelwyd milltiroedd o waliau cerrig yn cael eu codi ar ucheldiroedd Cymru.

Trawsfeddiannwyd tiroedd anferth gan landlordiaid cyfoethog a gwelwyd sgwatwyr tlawd hefyd yn cymryd tiroedd yn nhraddodiad y tai unnos.

## Codi tŷ, heb ganiatad
Un o'r gwrthdrawiadau enwocaf oedd 'Rhyfel y Sais Bach' a barodd rhwng 1820-6, pan brynodd Augustus Brackenbury gŵr cyfoethog o Swydd Lincoln 345ha o dir yn ardal Llangwyryfon, Sir Aberteifi. Ceisiwyd ei atal rhag codi plasty iddo'i hun gan werinwyr tlawd, a hynny liw nos. Fel Merched Beca, gwisgent ddillad eu gwragedd a duent eu hwynebau, rhag i neb eu hadnabod. Bob tro y ceisiai Brackenbury godi ei dŷ byddent yn ei rwystro drwy ddarnio'r waliau gyda cheibiau. Ar un 14 Mai 1826 daeth dros 600 o werinwyr yno gan ddinistrio ei dŷ. Ffodd am ei fywyd yn ôl i Loegr.

## Gweler hefyd
*Helyntion Beca

## Cyfeiriadau
Rhyfel y Sais Bach
Categori:1826
Categori:1820au
Dyddiaduron teulu Thomas Jones, Cwningar, Niwbwrch

Casgliad o ddyddiaduron wedi cael eu hysgrifennu yn bennaf gan Thomas Jones yn disgrifio ei waith bob dydd ar ei dyddyn, Cwningar, Niwbwrch. Ei wraig oedd Cadi Penras. Y prif ddyddiadurwr oedd Thomas Jones, Cwningar, ond cafodd rhai o'r dyddiaduron diweddaraf eu hysgrifennu gan ei fab Richard. Mae'r dyddiadur hwn yn un o nifer o ddyddiaduron amgylcheddol Cymreig.

Mae cofnodion ffenolegol, gwaith amaethyddol ayb. a chofnodion yn ymwneud â’r tywydd i gyd i’w gweld yma https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=Cwningar&bwletinau=True&dyddiadur=falseFalse&oriel=True&recordsperpage=25&currentpage=40#angori yn y Tywyddiadur, gwefan Llên Natur.

## Hanes y teulu
### Aelodau o'r teulu
:Thomas Jones (y prif ddyddiadurwr)
:Richard Jones (mab TJ, awdur y dyddiaduron diweddarach, weithiau heb fod yn glir p'un ai TJ ynteu RJ a'u hysgrifennodd).

### Plant
## Gwaith pob dydd
Tyddynwr oedd Thomas Jones ond roedd hefyd yn trapio cwningod a'i gwerthu yng Nghaernarfon, roedd y cwningod yn dod a llawer o incwm iddo.

## Dyddiaduron
Ym mysg **dyddiaduron teulu Thomas Jones** gwelwn wyth dyddiadur wedi eu hysgrifennu rhwng 1870 a 1881 (1872, 1876, 1877 ac 1879 ar goll), hefyd, mae un llyfryn yn cofnodi dyddiadau paru’r hychod â’r baeddod, a’r buchod (gan enwi pob un) â’r teirw rhwng y blynyddoedd 1882 a 1887. Ni ellir dweud â phendantrwydd mai Thomas Jones yw awdur pob un, ond mae’r llaw ysgrifen yn gymharol debyg ynddynt i gyd.

## Llyfrau Cownts
Yn ogystal â’r dyddiaduron mae wyth o lyfrau “cownt” yn dyddio rhwng 1842 a 1933. Mae'r llyfrau hyn yn dangos economi Cwningar mewn llawysgrifen gwreiddiol.

Maent yn cofnodi:
* cyfrifon cwnhingod
*cyfrifon rhandiroedd 
*morhesg cyfrifon  
*gwerthu matiau 
*cyfrifon cyflogau’r gweithwyr 
*cyfrifon crydd 
*Enwau a rhif y rhai sydd wedi ymuno ar Gymdeithasfa Ddirwestol yn Niwbwrch…512 o enwau
*enwau’r ffermydd, eu maint a swm y rhent rhestrau prynu a gwerthu nwyddau, a’u prisiau 
*Cyfrifon y troliau’n cario cerrig 
*Cyfrif y ‘clyb’ 
*ac efallai cyfrif ymgymerwr angladdau.

## Ffynonellau
## Cefndir Dearegol
Fe leolir Gwningar yn Niwbwrch ar Ynys Mon, rhwng y tywyn ar tir amaethyddol gwerthfawr oedd ei dyddyn, nid oes dim amheuaeth fod lleoliad ei dyddyn yn cael ei adlewyrchu'n gryf yn ei ffordd o fyw draddodiadol ef.

## Y Fro
## Y tywydd
## Y fferm
## Cyfrifiadau swyddogol
## Iechyd a Diogelwch (marwolaethau)
## Cysylltiadau a'r Mor
## Cyfeiriadau
Categori:Amgylchedd Cymru
Jones, teulu
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Ynys Môn
Categori:Amaeth
Fferïau Star, Hong Cong

bawd|260px|Fferi Star yn gadael Tsimshatsui
Mae **Fferïau Star**  yn croesi harbwr Hong Cong rhwng Tsimshatsui, Cowloon ac Ynys Hong Cong yn cyrraedd Central neu Wanchai. Mae hefyd taith harbwr sydd yn cynnwys y 3 lleoliad.

## Hanes
Dechreuwyd y wasanaeth fferi gan Dorabjee Naorojee Mithaiwala ym 1880. cogydd Parsï, ar ei gwch stêm, ‘Morning Star’.Enw ei gwmni oedd Cwmni Fferi Cowloon, ac aeth y fferi o Gei Pedders i Tsimshatsui. Erbyn 1890, roedd ganddo 4 cwch.

Dros y 10 mlynedd nesaf, prynwyd y cychod gan Sir Catchick Paul Chater, a daeth Gwmni Fferïau Star yn gwmnicyhoeddus ym Mai 1898. Roedd gan y cychod i gyd enwau sydd yn cynnwys y gair ‘Star’. Its name derives from the ferries, which all bore the name “Star”. Lansiwyd y daith o gwmpas yr harbwr yn 2003.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yn Hong Cong
Asima Chatterjee

Cemegydd o India oedd yn arbenigo ar blanhigion meddyginiaethol oedd **Asima Chatterjee** (23 Medi 1917 – 22 Tachwedd 2006).

Ganwyd yn Calcutta, yn ferch i'r meddyg a'r botanegydd Indra Narayan Mukherjee. Enillodd ei gradd meistr ar bwnc cemeg organig o Brifysgol Calcutta ym 1938, a'i doethuriaeth ym 1944. Hi oedd y fenyw gyntaf i ennill doethuriaeth mewn gwyddoniaeth o unrhyw brifysgol yn India. Teithiodd i gyd-weithio ag academyddion eraill ym Mhrifysgol Wisconsin (1947), Athrofa Dechnegol Califfornia (1948–49), a Phrifysgol Zürich (1949–50).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cemegwyr o India
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl o Orllewin Bengal
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Dolbelydr

bawd|350px|Dolbelydr, o'r tu blaen.
Maenordy carreg o'r 16g yw **Dolbelydr**, a chartref Harri Salbri (hefyd Henry Salesbury; 1561- c.1605) awdur *Grammatica Britannica*. Mae'r adeilad yn gorwedd yn nyffryn bychan arger Afon Elwy, wedi'i amgylchynu gan gaeau gwyrdd tua 2&nbsp;km i'r gorllewin o Drefnant, Sir Ddinbych yng nghymuned Cefnmeiriadog. Yn wreiddiol roedd yn dŷ o gryn statws wedi'i godi o galchfaen trwsiadus, gyda simneiau tal a solad, ei risiau sbeiral a'i simneiau tal ar y talcenni. Ar wahân i bolyn trydan neu ddau, nid yw'r olygfa i lawr y dyffryn wedi newid dim, ers y pum can mlynedd diwethaf.

Dadansoddwyd pren mewnol y tŷ gyda dulliau 'dendro-cronoleg' a dulliau eraill i 1578. Gorffenwyd y gwaith adfer yn 2003.

Mae cynllun y tŷ'n arloesol gyda'i gyntedd petryal a'i sgrin estyll a mwntin. Dirywiodd statws Dolbelydr yn ystod y canrifoedd dilynol, o bosib oherwydd ei leoliad diarffordd, y ffordd gul a throellog ato a'i faint ac erbyn 1912 roedd yn wag. Fe'i prynnwyd yn 1982 gan y *Landmark Trust* a sylweddolodd arwyddocad fel un o 'dai coll Cymru'. Erbyn hynny roedd y to wedi dymchwel a'r sgrin solar wedi'i symud i Gaer, lle mae hyd heddiw.

Mae'r llawr llechen yn cynnwys llawer o'r llechi gwreiddol a cheir waliau mwnol o blethwaith a chlai yn hytrach na phlastr calch mwy arferol, a dyna a ddefnyddiwyd pan adferwyd y ty yn y 1990au a blynyddoedd cynnar y 2000au.

## Henry Salesbury
Ychydyg iawn a wyddom am Henry Salesbury, ar wahân i'r ffaith ei fod yn aelod o deulu pwerus y Salesbriaid, tirfeddianwyr cyfoethog yn ardal Dyffryn Clwyd.

Argraffwyd y *Grammatica Britannica* yn Llundain yn 1593.

Prif gartre'r Salbriaid oedd Lleweni ac roedd ganddynt gysylltiad agos gyda Galltfaenan.

## Oriel luniau
### Y tu allan

Maenordy carreg Dolbelydr 17c manor house, Cefnmeiriadog, Denbighshire, Cymru, Wales.jpg|Lleoliad, a'r lôn gul a grewyd yn gymharol ddiweddar.
Maenordy carreg Dolbelydr 18c manor house, Cefnmeiriadog, Denbighshire, Cymru, Wales.jpg|Y faenordy o'r lôn gul.
Maenordy carreg Dolbelydr 33c manor house, Cefnmeiriadog, Denbighshire, Cymru, Wales.jpg|Hen ysgubor cyfagos.
Maenordy carreg Dolbelydr 43c manor house, Cefnmeiriadog, Denbighshire, Cymru, Wales.jpg|Y talcen gorllewinol, gyda'i simnai tal.
Maenordy carreg Dolbelydr 49c manor house, Cefnmeiriadog, Denbighshire, Cymru, Wales.jpg|Dolbelydr o'r cefn.

## Gweler hefyd 
*Bachymbyd, plasty ger Rhuthun a sefdlwyd gan Pyrs Salbri
*William Salesbury, roedd yn gyfrifol, gyda Thomas Huet, am wneud y cyfieithiad cyntaf cyflawn o'r Testament Newydd i'r Gymraeg, a gyhoeddwyd ym 1567.
*Robert Salbri, bardd
*Hester Thrale, awdures a chyfaill i Samuel Johnson
*Cefn Berain
*Bachegraig, plasty Syr Rhisiart Clwch

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Ddinbych
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Teulu'r Salbriaid
Castell Desborough

Castell canoloesol yw **Castell Desborough** a godwyd ar safle bryngaer Oes yr Haearn yn Desborough, Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr. Saif ar ochr ddeheuol dyffryn Afon Wye sy'n llifo o Fryniau Chilton drwy Ddyffryn Aylesbury i'r Tafwys.

250px|bawd|dim|Awyrlun o Gastell Desborough

Ceir yma olion Normanaidd, sy'n rhanol orchuddio twmpath o'r Oes yr Haearn, carnedd gron efallai, a ffos Sacsonaidd. Mae'r ddau wedi'i lleoli oddi fewn i betrual caeedig.

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Swydd Buckingham
Desborough
Gorsaf reilffordd Maes Awyr Rhyngwladol Newark

bawd|260px

Mae **Gorsaf reilffordd Maes Awyr Newark** yn orsaf ar Goridor y Gogledd Ddwyrain ar rwydwaith Amtrak, ac ar rwydwaith New Jersey Transit yn nhalaith Jersey Newydd yr Unol Daleithiau. Mae’n gwasanaethu Maes Awyr Rhyngwladol Newark. Mae Airtrain yn rheilffordd ungledrog sydd yn cysylltu’r orsaf â’r maes awyr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan  New Jersey Transit 

Categori:Gorsafoedd rheilffordd yr Unol Daleithiau
Categori:New Jersey
Alvar Aalto

Roedd **Hugo Alvar Henrik Aalto**, (3 Chwefror 1898 – 11 Mai 1976) yn bensaer a dylunydd o’r Ffindir, a newidiodd ei arddull neo-glasurol cynnar ddiwedd y 1920au i'r modern rhyngwladol, mewn adeiladau megis llyfrgell Viipuri a neuadd breswyl y Massachusetts Institute of Technology (MIT).

Fe’i ganed yn Kuortane, a chafodd ei addysg ym Mhrifysgol Dechnegol Helsinki. Ym 1938 aeth i UDA, lle bu'n dysgu yn MIT a Choleg Pensaernïaeth Cambridge, Massachusetts. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, dychwelodd i'r Ffindir lle fu ganddo bractis pensaernïol rhyngwladol. Mae ei adeiladau nodweddiadol yn Llychlyn yn cynnwys llyfrgell Viipuri (1927-35), cartref gwella Paimio (1929-33), neuadd y dref yn Säynatsälo (1951), a Neuadd Gyngerdd Finlandia yn Helsinki (1971), ei adeilad olaf.

Y tu allan i Sgandinafia mae ei adeiladau pwysicaf yn cynnwys neuadd breswyl MIT (1947) a'r *Maison Carré* ger Paris (1956-58), a orffennodd gyda ddodrefn *bentwood* o'i gynllun ei hun, a gynlluniwyd ganddo ym 1932.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Penseiri o'r Ffindir
Bodidris

Plasty Tuduraidd o'r 16g a chynt yw **Bodidris** a gofrestwyd gan Cadw fel adeilad Gradd II* ar 28 Ebrill 1952. Ceir rhannau'n dyddio i'r 15g a chynt - cyfnod teulu'r Llwydiaid. Saif y plasty tua tair milltir i'r de-ddwyrain o Lanarmon-yn-Iâl ar y ffin rhwng Sir Ddinbych a Bwrdeistref Sirol Wrecsam.

Gosodwyd y plasty ei hun, bloc o adeiladau gyda thŵr (16g) a'r bloc ar gyfer y gweision (17g) ar ffurf petrual - ond dymchwelwyd yr ochr ogleddol (16g ers 1958. Mae adeilad y tŵr ar yr ochr ddeheuol ac yn ddeulawr, gydag atig a cheir arno arfbais sy'n cynnwys arth a ffon. Mae ffrynt y plasty yn eitha cymesur, ac yng nghefn y tŷ ceir tair simne anferthol o garreg; tywodfaen yw ffasâd y waliau, a charreg leol oddi fewn. Mae'r lle tân llydan yn unigryw a cheir ffenestri carreg hynod drwy'r plasty. Ceir grotesgau cerfiedig ar ran ucha'r tŵr.
bawd|Bodidris yn 2007, pan oedd yn westy.
bawd|Bodidris yn 2018 pan oedd ar werth.
bawd|Llun allan o *A tour in Wales* gan Thomas Pennant (1726-1798); LlGC.

## Perchnogion
### Evan Lloyd a theulu'r Llwydiaid
Saif beddrod Evan Lloyd yn Eglwys Sant Garmon, Llanarmon-yn-Iâl, Sir Ddinbych. Mae'n hynod o debyg i feddrod Sion Trefor (m. 1589) o Drefalun sy'n llai nag 14 milltir i'r dwyrain. 

Tomb - beddrod Evan Llwyd (Bodidris), Sir Ddinbych - Denbighshire 1639 02.jpg|Beddrod Evan Lloyd
Tomb - beddrod Evan Llwyd (Bodidris), Sir Ddinbych - Denbighshire 1639 07.png
Tomb - beddrod Evan Llwyd (Bodidris), Sir Ddinbych - Denbighshire 1639 16.jpg|
Tomb - beddrod Evan Llwyd (Bodidris), Sir Ddinbych - Denbighshire 1639 10.jpg|Y gofeb Gymraeg
Tomb - beddrod Evan Llwyd (Bodidris), Sir Ddinbych - Denbighshire 1639 20.jpg|Arfbais y teulu ar y gofeb

Dyddiwyd yr hen neuadd (a elwir heddiw yn 'stablau') i 1581 ac yn bensaerniol mae'n adeilad nodedig iawn, a godwyd tua'r un cyfnod a'r prif blasty, yn fwy na thebyg gan Efan (neu Ifan) Llwyd a fu'n Uwch Siryf Sir Ddinbych yn 1583. Mae'n bosib y defnyddiwyd yr adeiladau hyn gan aelodau eraill y teulu  ac o bosib gan Iarll Leicester a ymladdodd gyda Evan Lloyd yn Iwerddon ac a wnaed yn farchog yn 1586. Bu Leicester yn byw mewn rhan o Fodidris rhwng 1563-1578, gan ei ddefnyddio fel canolfan i hela, a gwelir ei arfbais (yr arth a'r ffon) ar dalcen deheuol y 'stablau'.

### Y teulu Williams
Yn y 19g aeth Bodidris i berchnogaeth y teulu Williams, perchnogion Castell Bodelwyddan. Syr Hugh Williams a dalodd am yr ysgol yn Llandegla a'i chwaer, Margaret, Lady Willoughby de Broke, a dalodd am godi eglwys newydd yn y pentref.

## Gweler hefyd
*Ystad Wynnstay, Rhiwabon, Wyniaid Wynnstay (y teulu Williams Wyn)
*Plas Teg, cartref Sion Trevor (1563–1630)
*Ystad a Neuadd Trefalun, cartref Sion Trefor (m. 1589)
*Lleweni, Dinbych, cartref y teulu Salusbury

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Categori:Llandegla
Categori:Plasdai Sir Ddinbych
Jake LaMotta

Paffiwr o'r Unol Daleithiau oedd **Giacobbe "Jake" LaMotta** (10 Gorffennaf 1922 – 19 Medi 2017). Cafodd ei bortreadu gan Robert De Niro yn y ffilm *Raging Bull* (1980).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Paffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Bronx
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Hen orsaf reilffordd Elizabeth

bawd|260px
Gorsaf reilffordd ar Reilffordd Ganolog Jersey Newydd oedd **Hen orsaf reilffordd Elizabeth**, yn ninas Elizabeth, Jersey Newydd. Caewyd yr orsaf ym mis Awst, 1978, a phrynwyd yr adeilad gan y ddinas yn 1990au.

Adeiladwyd yr orsaf rhwng 1891 a 1893, yn costio $38,680. Bruce Price oedd y pensaer. Defnyddiwyd yr orsaf gan drenau’r Reilffordd Ganolog Jersey Newydd, Rheilffordd Reading a Rheilffordd Baltimore ac Ohio.

Gwariwyd dros $800,000 gan y ddinas i atgyweiro’r adeilad, ac erbyn hyn maent wedi llogi’r adeilad i fod yn fwyty i dal dros 100 cwsmer.

## Cyfeiriadau
Categori:Gorsafoedd rheilffordd yr Unol Daleithiau
Categori:New Jersey
Tempo de Amar

Drama deledu o Frasil ydy ***Tempo de Amar***. Cynhyrchwyd y rhaglen gan Rede Globo a chafodd ei rhyddhau ar 26 Medi 2017.

## Gweler hefyd
* A Força do Querer

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Rhaglenni teledu Brasilaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Portiwgaleg
Categori:Rhaglenni teledu TV Globo
Capel Peniel, Amlwch

Adeiladwyd **Capel Peniel** yn 1849 ym Mhorth Amlwch, Ynys Môn. Mae **Capel Peniel** (Cymraeg: **Capel Peniel**) yn gyn-gapel Methodistaidd Calfinaidd yn Nhremadog, Gwynedd. Mae'r capel hon yn un o bum capel anghydffurfiol rhestredig Gradd I yng Nghymru. Mae mewn arddull neoglasurol a ysbrydolwyd gan Eglwys St Paul yng nghanol yr 17eg ganrif yn Covent Garden, Llundain. Dylanwadodd ei gysyniad awditoriwm theatr fewnol ar bensaernïaeth eglwysi Cymru o'r 19g.

## Cefndir
Dechreuwyd adeiladu **Capel Peniel** yn 1808-09, ac roedd yr adeilad wedi cael ei orffan ddigon i allu ei agor yn mis Chwefror, 1810. Ond, fe adeiladwyd capel newydd yn 1861. William Alexander Madocks oedd sylfaenydd anheddiad arfaethedig Tremadog ar ddechrau'r 19g. Ei werth oedd £600 ac yna yn 1861 a 1899 am £2600. Roedd y capel wedi ei gynllunio gan y pensaer Richard Davies o ardal Bangor, Gwynedd.
Adeiladwyd tŷ i'r gweinidog yn 1923 am £1100. Mae'r ysgoldy yn dyddio o'r 1950au.

Mae'r capel yn adeilad rhestredig gradd 2.

## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Amlwch
Categori:Prosiect Wici Môn
Yr Oenig

Cylchgrawn misol Cymraeg ei iaith i blant yn ymdrin â chrefydd ac yn cynnwys erthyglau cyffredinol crefyddol a chyffredinol misol, Prif gynnwys y cylchgrawn oedd erthyglau crefyddol, bywgraffiadau, storïau, storïau cyfres a barddoniaeth. Y gweinidogion gan y gweinidogion Thomas Levi (1825-1916) a David Phillips (1812-1904) oedd golygyddion y cylchgrawn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gristnogol Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth plant Gymraeg Cymru
Tarian Rhyddid a Dymchwelydd Gormes (cylchgrawn)

bawd|Tarian Rhyddid a Dymchwelydd Gormes (cylchgrawn)
Cylchgrawn Cymraeg radical gwrth-eglwysig a gylchredwyd ymysg y Cynulleidfawyr oedd ***Tarian Rhyddid a Dymchwelydd Gormes***.

Ymddangosodd yn fisol, gydag 8 rhifyn yn cael eu cyhoeddi rhwng Ionawr ac Awst 1839.

Prif gynnwys y cylchgrawn oedd erthyglau yn ymosod ar yr Eglwys Wladol, yn enwedig yn erbyn talu'r degwm i'r eglwys.

Golygwyd y cylchgrawn gan y gweinidog, awdur ac arweinydd gwleidyddol William Rees (Gwilym Hiraethog, 1802-1883) a'r gweinidog ac ysgolfeistr Hugh Pugh (1803-1868).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Y Drysorfa Hynafiaethol

Cyhoeddwyd y cylchgrawn ***Y Drysorfa Hynafiaethol*** yn afreolaidd yn hanner cyntaf y 19eg ganrif. Roedd yn gylchgrawn Cymraeg ei iaith a oedd yn ymdrin â hanes, hynafiaeth a barddoniaeth Cymraeg cynnar.

Fe gyhoeddwyd y cylchgrawn gan yr hynafiaethydd Owen Williams (Owen Gwyrfai) (1790 - 1874).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Y Ffenestr

Roedd ***Y Ffenestr*** yn gylchgrawn crefyddol misol yn y Gymraeg. Fe'i golygwyd ar y cyd gan y gweinidogion William Morris (Rhosynnog, 1843-1922) ac Owen Waldo James (1845-1910). Roedd y cylchgrawn hwn yn cynnwys erthyglau crefyddol ynghyd ag erthyglau ar hanes eglwysi'r enwad, bywgraffiadau, erthyglau ar fyd natur, barddoniaeth a cherddoriaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau
Y Cwmwl (cylchgrawn)

Roedd ***Y Cwmwl*** yn gylchgrawn Cymraeg ei iaith a gyhoeddwyd yn fisol gan yr argraffydd Robert Jones (Adda Fras, 1809-1880).

Roedd y cylchgrawn yn ymdrin â chrefydd, addysg, athroniaeth, materion cyfoes a'r iaith Gymraeg. Roedd hefyd yn cynnwys detholiadau o'r wasg, bywgraffiadau, barddoniaeth a newyddion o dramor a gartref.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Cyfaill o'r Hen Wlad yn America (cylchgrawn)

bawd|''Cyfaill o'r Hen Wlad yn America*
Cylchgrawn crefyddol a llenyddol ar gyfer y Methodistiaid Calfinaidd yn yr Unol Daleithiau oedd *'''Cyfaill o'r Hen Wlad yn America'''''.

Cyhoeddwyd y cylchgrawn rhwng 1838 ac 1910.

Prif gynnwys y cylchgrawn oedd erthyglau crefyddol ac addysgiadol ynghyd â barddoniaeth.

Golygwyd y cylchgrawn gan William Rowlands (1807-1866).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau crefyddol
Categori:Cylchgronau Cymraeg yr Unol Daleithiau
Y Dyngarwr

Roedd ***Y Dyngarwr*** yn gylchgrawn misol Cymraeg a gyhoeddwyd gan Swyddfa "Y Genedl Gymreig" yng Nghaernarfon rhwng 1879 a 1888. Anewlyd y cylchgrawn at y mudiad dirwestol, y Gobeithlu a'r ysgolion Sul, ac roedd yn canolbwyntio ar ddirwest, erthyglau crefyddol ac erthyglau i blant, ynghyd â chyfansoddiadau cerddorol, adolygiadau a barddoniaeth.

Golygwyd y cylchgrawn gan William Gwyddno Roberts hyd at Mai 1880, gan William Jones tan Ebrill 1887, ac wedyn gan John Evans Owen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Prophwyd y Jubili

bawd|Prophwyd y Jiwbili
Cylchgrawn crefyddol misol oedd ***Prophwyd y Jubili*** ar gyfer aelodau Eglwys Iesu Grist Saint y Dyddiau Diweddaf. Roedd yn gylchgrawn Cymraeg ei iaith a oedd yn cynnwys erthyglau crefyddol yn bennaf, yn esbonio ac amddiffyn Mormoniaeth. Y cenhadwr Mormonaidd, Daniel Jones (1811-1861) oedd golygydd y cylchgrawn. Cyhoeddwyd y cylchgrawn rhwng 1846 a 1848.  Yn 1849 cychwynnwyd cyhoeddi'r cylchgrawn cysylltiedig *Udgorn Seion*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gristnogol Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Mormoniaeth
Y Gwerinwr (cylchgrawn)

bawd|Revd. Dr John Thomas (18921-92)
Roedd **Y Gwerinwr** yn gylchgrawn misol ananwadol yn y Gymraeg. Golygydd y cylchgrawn oedd y gweinidog Annibynnol, John Thomas (1821-1892). Roedd wedi cael ei dargedu at y dosbarth gweithiol ac ynddo roedd erthyglau ar addysg, bywgraffiadau, detholiadau o'r wasg, storïau a barddoniaeth. 

## Cyfeiriadau 
bawd
Yr Oes

bawd|*Yr Oes* (cyhoeddwyd yn Llanelli)
Cylchgrawn llenyddol a fwriadwyd i bobl ifanc y Methodistiaid Calfinaidd oedd ***Yr Oes*** a gyhoeddwyd yn Llanelli. Golygwyd y cylchgrawn gan Thomas James (1827-1899), Benjamin David Thomas (1827-1905) a William Davies (1831-1892).

Mae cysylltiad rhwng y cylchgrawn hwn a'r Y Cylchgrawn.

Cynnwys y cylchgrawn oedd deunydd crefyddol a llenyddol ac adroddiadau o gymdeithasau llenyddol ardal Llanelli.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Y Bardd (cylchgrawn)

Cylchgrawn Cymraeg oedd ***Y Bardd*** a gyhoeddwyd  yn Minersville, Schuylkill, Pennsylvania yn Unol Daleithiau America. Fe'i gyhoeddwyd yn benwythnosol gan y newyddiadurwr a'r bardd Thomas Gwallter Price (Cuhelyn, 1829–1870).

Roedd y cylchgrawn yn cynnwys erthyglau yn ymwneud â barddoniaeth, llenyddiaeth a'r celfyddydau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg yr Unol Daleithiau
Categori:Llenyddiaeth yr Unol Daleithiau yn y 19eg ganrif
Udgorn Seion

Roedd ***Udgorn Seion*** yn gylchgrawn crefyddol Cymraeg ei iaith, a oedd yn gwasanaethu Eglwys Iesu Grist Sant y Dyddiau Diwethaf. Roedd y cylchgrawn yn bennaf yn cynnwys erthyglau crefyddol a oedd yn amddiffyn credoau'r Mormoniaid, erthyglau yn annog ymfudo i Salt Lake City ac adroddiadau ar weithgareddau'r Mormoniaid yng Nghymru. Cyhoeddwyd y cylchgrawn rhwng 1849 a 1861, a rhai o'r golygyddion oedd John Davis, y cenhadwr Mormonaidd Daniel Jones (1811-1861), George Quayle Cannon (1827-1901) a William Ajax (1832-1899).

Roedd y cylchgrawn *Prophwyd y Jubili* a gyhoeddwyd rhwng y blynyddoedd 1846 a 1848 yn ragflaenydd i *Udgorn Seion*.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gristnogol Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Mormoniaeth