open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Howard Hawks

Cyfarwyddwr, cynhyrchydd a sgriptiwr ffilmiau  o'r Unol Daleithiau yn ystod Oes Aur Hollywood oedd **Howard Winchester Hawks** (30 Mai 1896 – 26 Rhagfyr 1977). Dywedodd y beirniad Leonard Maltin taw Hawks yw'r "cyfarwyddwr Americanaidd gorau nad yw'n enw cyfarwydd".

Cyfarwyddwr eang ei faes oedd Hawkes a greodd ffilmiau mewn amryw o fathau: comedi, drama, trosedd a gangsteriaid, gwyddonias, film noir, a'r Gorllewin Gwyllt. Ymhlith ei ffilmiau poblogaidd mae *Scarface* (1932),  *Bringing Up Baby* (1938), *Only Angels Have Wings* (1939), *His Girl Friday* (1940), *To Have and Have Not* (1944), *The Big Sleep* (1946), *Red River* (1948), *The Thing from Another World* (1951), a *Rio Bravo* (1959). Rhoddid ei enw ar fath o gymeriad benywaidd bengaled a chadarn ei hiaith, "y ddynes Hawksaidd". Cafodd ddylanwad ar gyfarwyddwyr o fri megis Martin Scorsese, Robert Altman, John Carpenter, a Quentin Tarantino.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Branson, Clark. *Howard Hawks, A Jungian Study*. Santa Barbara, Califfornia: Garland-Clarke Editions, 1987. ISBN 978-0-88496-261-8.
* Liandrat-Guigues, Suzanne. *Red River*. Llundain: BFI Publishing, 2000. ISBN 978-0-85170-819-5.
* McBride, Joseph. *Hawks on Hawks*. Berkeley, Califfornia: University of California Press, 1982. ISBN 978-0-520-04552-1.
* McBride, Joseph (ed). *Focus on Howard Hawks*. Efrog Newydd: Prentice-Hall, Inc, 1972. ISBN 978-0-13-384271-5.
* Pippin, Robert B. *Hollywood Westerns and American Myth: The Importance of Howard Hawks and John Ford for Political Philosophy*. New Haven, Connecticut: Yale University Press, 2010. ISBN 978-0-300-14577-9.
* Wood, Robin. *Howard Hawks*. Llundain: Secker & Warburg, 1968. ISBN 978-0-85170-111-0. London: British Film Institute, 1981, revised with addition of chapter "Retrospect". ISBN 978-0-85170-111-0. New Edition, Detroit, Michigan: Wayne State University Press, 2006. ISBN 978-0-8143-3276-4.
* Wood, Robin. *Rio Bravo*. Llundain: BFI Publishing, 2003. ISBN 978-0-85170-966-6.

Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilmiau'r Gorllewin Gwyllt
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Agnes Block

Roedd **Agnes Block** (29 Hydref 1629 – 20 Ebrill 1704) yn fotanegydd nodedig a aned yn Yr Iseldiroedd.    Un o'r sefydliadau roedd yn ymwneud ag ef fel botanegydd oedd *"Facultad de Ciencias Exactas y Naturales y Agrimensura"*. Fe'i ganwyd yn Emmerich am Rhein. Fe'i cofir am ei chasgliadau o bryfaid a blodau'n bennaf, ac i'r i'r casgliad gael ei chwalu dros y blynyddoedd mae llawer wedi dod i'r wyneb o fewn casgliadau botanegwyr eraill.

Bu farw yn 1704. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1629
Categori:Marwolaethau 1704
Categori:Botanegwyr benywaidd o'r Iseldiroedd
Pierrette Nardo

Roedd **Pierrette Nardo** (1955 – 16 Mawrth 2012) yn fotanegydd  a aned yn La Rochelle, Ffrainc. Y sefydliad trydyddol lle y derbyniodd ei haddysg oedd: Prifysgol Reading.   

Pan oedd yn ei glasoed, astudiodd y defnydd o blanhigion dros y canrifoedd. Poblogeiddiodd y byd botaneg ar raglenni radio am rai blynyddoedd. Bu farw yn 16 Mawrth 2012. 

## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Llyfryddiaeth
* *Mes bonnes plantes et mes bonnes herbes*, 'édition Rustica', 2008                      
* *Les Recettes amoureuses du jardin coquin*, Éditions de Terran, 2010
* *Mes tisanes bien-être*, édition Rustica, 2010
* *Cuisinons les fleurs*, Éditions Terre Vivante, 2011
* *Purins, macérations et décoctions de plantes*, 'édition Rustica', 2011

## Cyfeiriadau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Botanegwyr benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2012
Ada I. Pastore

Roedd **Ada I. Pastore** (1906 - 1952) yn fotanegydd nodedig a aned yn Buenos Aires, yr Ariannin. Y sefydliad trydyddol lle y derbyniodd ei haddysg oedd yr *Universidad de Buenos Aires*. Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Instituto Nacional de Investigación y Desarrollo Pesquero de Mar del Plata.

Bu farw yn 1952 yn Buenos Aires. 

## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr o'r Ariannin
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Dyletswyddeg

Astudiaeth dyletswyddau a rhwymedigaethau yw **dyletswyddeg**. Dadleua moesegwyr dyletswyddegol, megis Kant, taw rheolau diamod sydd ynghlwm moesoldeb. Yn ôl yr athrawiaeth hon, y cymhelliad i weithredu o ran dyletswydd, ac nid drwy ystyried canlyniadau'r gweithred, sy'n pennu gwerth foesol. Gellir ei chyferbynnu ag athroniaethau canlyniadol megis defnyddiolaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Damcaniaethau moesegol
Helen Jean Brown

Roedd **Helen Jean Brown** (9 Awst 1903 – 16 Mehefin 1982) yn fotanegydd nodedig a aned yn Unol Daleithiau America.  Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Universidad Federal de Minas Gerais.

Bu farw yn 1982. 

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Botanegwyr Americanaidd
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1982
Deobandi

Mudiad Islamaidd yw'r **Deobandi**. Tarddodd yn Dar al-Ulum (ysgol neu goleg crefyddol) Deoband yng ngogledd yr India ym 1867 gan ddilynwyr Sayyid Ahmad Reza Khan Barelwi. Addysgid Mwslimiaid mewn modd ceidwadol y ffydd, gan bwysleisio'r hadith a thraddodiad cyfreithiol yr Hanafi a ffurf gymedrol ar Swffïaeth. Lledaenodd y Deobandiaid ar draws India a Phacistan. Ers y 1920au mae mudiad rhyngwladol y Tablighi Jamaat yn parháu safbwynt anwleidyddol y Deobandiaid gwreiddiol. Trodd rhai yn y mudiad yn wleidyddol ac yn wrth-Orllewinol yn sgil rhaniad India a Phacistan ym 1947. Datblygodd tueddiadau eithafol o rengoedd y Deobandi gan grwpiau sy'n proffesu Islamiaeth megis Jamiatul Ulama-i Islam ym Mhacistan a'r Taleban yn Affganistan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Crefydd yn India
Categori:Crefydd ym Mhacistan
Categori:Enwadau Islamaidd
Mary Somerset

Roedd **Mary Somerset** (16 Rhagfyr 1630 – 7 Ionawr 1715) yn fotanegydd nodedig a aned yn y Deyrnas Unedig.    

Noda'r awdures Alice Coats fod Mary yn un o arddwyr 'rhyngwladol' cyntaf Prydain pan gychwynodd yn y 1690au, Derbyniai hadau o wledydd fel India'r Gorllewin, De Affrica, India, Sri Lanca, Tsieina a Japan. Cedwir 12 cyfrol o'i gwaith yn y *Natural History Museum*, Llundain.

Bu farw ar 7 Ionawr 1715 yn Chelsea, Llundain. 

## Anrhydeddau
## Cyfeiriadau 
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Botanegwyr Seisnig
Margaret Bentinck

Roedd **Margaret Bentinck** (11 Chwefror 1715 - 9 Ebrill 1785) yn fotanegydd nodedig a aned yn y Deyrnas Unedig.    

Casglodd Margaret nifer o fotanegwyr eraill o'i chwmpas, gan gynnwys Daniel Solander (1736–82, a ymddiddorai mewn pryfaid a chregyn yr arfordir, a'r Parch John Lightfoot (1735–88). Yn wahanol i lawer o fotanegwyr ei hoes, cofnododd eu darganfyddiadau'n fanwl a gwyddonol. Cedwir llawer o'i chagliadau heddiw ym Mhrifysgol Nottingham.

Bu farw ar 9 Ebrill 1785 yn Bulstrode Park, Swydd Buckingham. 

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Botanegwyr Seisnig
Categori:Genedigaethau 1715
Elizabeth Blackwell

Meddyg o Loegr oedd **Elizabeth Blackwell** (3 Chwefror 1821 – 31 Mai 1910) oedd yn nodedig am fod y ferch gyntaf i dderbyn gradd mewn meddygaeth yn Unol Daleithiau America.

Bu farw yn Hastings, Sussex, yn 89 oed.

## Anrhydeddau
## Gweithiau
*1849 *The Causes and Treatment of Typhus, or Shipfever* (traethawd)
*1852 *The Laws of Life with Special Reference to the Physical Education of Girls*
*1856 *An appeal in behalf of the medical education of women*
*1860 *Medicine as a Profession for Women* 
*1864 *Address on the Medical Education of Women*
*1878 *Counsel to Parents on the Moral Education of their Children in Relation to Sex* (ailgyhoeddi fel *The Moral Education of the Young in Relation to Sex*)
*1881 "Medicine and Morality" (yn *Modern Review*)
*1887 *Purchase of Women: the Great Economic Blunder*
*1871 *The Religion of Health*
*1883 *Wrong and Right Methods of Dealing with Social Evil, as shown by English Parliamentary Evidence*
*1888 *On the Decay of Municipal Representative Government&nbsp;– A Chapter of Personal Experience*
*1890 *The Influence of Women in the Profession of Medicine*
*1891 *Erroneous Method in Medical Education etc.*
*1892 *Why Hygienic Congresses Fail*
*1895 *Pioneer Work in Opening the Medical Profession to Women – Autobiographical Sketches* 
*1898 *Scientific Method in Biology*
*1902 *Essays in Medical Sociology*, 2 gyfrol

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Meddygon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Fryste
Jennifer Garner

Mae **Jennifer Anne Garner **(ganed 17 Ebrill 1972) yn actores a chynhyrchydd ffilm o'r Unol Daleithiau. Daeth Garner yn enw cyfarwydd yn dilyn ei rhan yn y comedi ''Dude, Where's My Car* (2000). Cyn mynd ymlaen i chwarae rôl ategol yn *Pearl Harbor*. Derbyniodd gydnabyddiaeth am ei pherfformiad fel Sydney Bristow, swyddog CIA yn y ddrama ABC gyffrous *Alias*, a ddarlledwyd rhwng 2001 a 2006. Am ei phortread yn *Alias*, derbyniodd wobr Golden Globe, gwobr SAG ynghyd â phedwar enwebiad gwobr Emmy.

Yn ystod ei chyfnod ar *Alias*, derbyniodd Garner rôl cameo yn *Catch Me If You Can* (2002), cyn derbyn y brif ran yn y comedi rhamantus *13 Going on 30* (2004). Mae Garner wedi ymddangos mewn sawl ffilm gan gynnwys y ffilmiau archarwyr *Daredevil* (2003), *Elektra* (2005), *The Kingdom* (2007), y ddrama gomedi *Juno'' (2007), a'r comedi rhamantus *The Invention of Lying* (2009). O 2010 ymlaen ymddangosodd Garner yn gomedi ddrama ffantasi *The Odd Life of Timothy Green* (2012), y ddrama fywgraffyddol *Dallas Buyers Club* (2013), a'r comedi *Alexander and the Terrible, Horrible, No Good, Very Bad Day* (2014).

Ers diwedd yr 2000au mae Garner wedi ymgyrchu'n gyson dros faterion addysg fel aelod o Fwrdd a llysgennad yr elusen *Save the Children*. Mae hi hefyd yn llysddadleuwr dros ymgyrchoedd gwrth-paparazzi ymhlith plant enwog. Ar ôl pedair blynedd o briodas â Scott Foley, priododd Garner yr actor Ben Affleck yn 2005, mae ganddynt dri o blant. Ym 2015 gwahanodd Garner ac Affleck.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Iris Edith Peralta

Mae **Iris Edith Peralta** (ganwyd: Mendoza   1960) yn fotanegydd nodedig a aned yn yr Ariannin. Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd *Universidad Nacional de Tucumán*.

Mae'n arbenigo yn y genws *Solanum*, ac yn benodol, y tomato gwyllt.

## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
* Méndez, e, e Martínez Carretero, ie Peralta. 2006. *La vegetación del Parque Aconcagua (Altos Andes Centrales de Mendoza, Argentina)*. Boletin de la Sociedad Argentina de Botánica: 41: 41 - 69
* Peralta, ie, s Knapp, ddm Spooner. 2006. *Nomenclature for Wild and Cultivated Tomatoes*. Report of the Tomato Genetics Cooperative 56: 6-12
* Peralta, ie, dm Spooner. 2000. *Classification of wild tomatoes: a review*. Kurtziana (Córdoba) 1:45-54
* Rossi, b, go Debandi, ie Peralta, ie, e Martínez-Palle. 1999. *Comparative phenology and floral patterns in Larrea species (Zygophyllaceae)in the Monte desert (Mendoza, Argentina)*. Journal of Arid Environments: 43 (3): 213 - 226

Categori:Botanegwyr o'r Ariannin
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Anne Monson

Roedd **Lady Anne Monson** (1726 - 1776) yn fotanegydd nodedig a aned yn y Darlington, Lloegr ond a symudodd i India.    

Honodd ei chyfoeswr J. E. Smith mai Anne a gynorthwyodd James Lee yn y gwaith o gyfieithu llyfr Linnaeus, sef y clasur *Philosophia Botanica*, i'r Saesneg. Cyhoeddodd Lee y gwaith dan ei enw ei hun gan gydnabod Monson yn ddienw yn y rhagair.

Bu farw yn Calcutta, India, ar 18 Chwefror 1776. 

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Botanegwyr Seisnig
Categori:Genedigaethau 1726
Categori:Marwolaethau 1776
Elsa Beata Bunge

Roedd **Elsa Beata Bunge** (18 Ebrill 1734 – 19 Ionawr 1819) yn fotanegydd a aned yn Sweden.  Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Prifysgol Patras.

Roedd yn arbenigo yn y winwydden a sgwennodd lyfr am y planhigyn hwn: *Om vinrankors beskaffenhet efter sjelfva naturens anvisningar*.

Bu farw yn ei chartref yn Beateberga, Sweden yn 1819. 

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 18fed ganrif o Sweden
Categori:Merched y 19eg ganrif o Sweden
Categori:Botanegwyr benywaidd o Sweden
Categori:Genedigaethau 1734
Categori:Marwolaethau 1819
Elisabeth Ivanovna Steinberg

Roedd **Elisabeth Ivanovna Steinberg** (Rwsieg: **Штейнберг, Елизавета Ивановна**; 24 Ebrill 1884 - 3 Chwefror 1963) yn fotanegydd nodedig a aned yn Yr Undeb Sofietaidd.  Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Prifysgol Kottakkal.

Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw **{{#invoke:Wikidata|getValue|P586|{}}}**.

Bu farw yn 1963. 

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Yr Undeb Sofietaidd
Categori:Genedigaethau 1884
Sydney Margaret Stent

Roedd **Sydney Margaret Stent** (11 Hydref 1875 - 19 Ebrill 1942) yn fotanegydd nodedig a aned yn Ne Affrica.    

Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw **{{#invoke:Wikidata|getValue|P586|{}}}**. Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfnynir neu pan sonir am y person hwn, sef {{#invoke:Wikidata|getValue|P428|{}}}.

Bu farw yn 1942. 

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:De Affrica
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Angela Dinelli

Mae **Angela Dinelli** (ganwyd 1943) yn fotanegydd nodedig a aned yn Yr Eidal. Y sefydliad trydyddol lle y derbyniodd ei haddysg oedd: Jardín Botánico de Roma. Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd *Eszterházy Károly Egyetem*, Hwngari.

## Anrhydeddau
## Cyhoeddiadau 
* *First contribution to the floristic knowledge of Saudi Arabia* 1974. Annali di Botanica 33:209-36

## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Botanegwyr benywaidd o'r Eidal
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Eidal
Jane Colden

Roedd **Jane Colden** (27 Mawrth 1724 – 10 Mawrth 1766) yn fotanegydd Americanaidd nodedig a aned yn Ninas Efrog Newydd, Unol Daleithiau America.  Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Universidade Federal de Pernambuco.
bawd|220px|Dalen o lyfr sgetsio Jane Colden.

Rhwng 1753 a 1758 casglodd 300 o rywogaethau o blanhigion yn ardaloedd Efrog Newydd a Dyffryn Afon Hudson, gan arbenigo mewn gwneud argraffiad inc drwy eu gwasgu ar bapur.

Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw **{{#invoke:Wikidata|getValue|P586|{}}}**.

Bu farw yn 1766 yn 41 oed wrth roi genedigaeth i'w mab. Bu farw yntau ychydig wedyn. 

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr Americanaidd
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1724
Categori:Marwolaethau 1766
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd‎
Zac Goldsmith

Gwleidydd Ceidwadol o Loegr yw **Frank Zacharias Robin "Zac" Goldsmith** (ganwyd 20 Ionawr 1975).

Fe'i ganwyd yn Llundain, yn fab i'r dyn busnes a biliwnydd Syr James Goldsmith, ac Annabel Vane-Tempest-Stewart, merch i'r 8fed Ardalydd Londonderry. Addysgwyd yng Ngholeg Eton (a fe'i diarddelwyd o achos cyffuriau) a'r Cambridge Centre for Sixth-form Studies.

Roedd yn aelod Seneddol dros Richmond Park (ger Llundain) rhwng 2010 a 2016 fel aelod y blaid Ceidwadwyr, gyda mwyafrif o 23,015 yn 2015. Ymddiswyddodd o'r blaid a'i sedd yn San Steffan ym mis Hydref 2016 mewn protest am estyniad Maes Awyr Heathrow, a cheisiodd yn aflwyddiannus i gael ei ailethol i'r sedd yn yr is-etholiad fel ymgeisydd annibynnol. Fe'i etholwyd unwaith eto yn aelod seneddol Richmond Park yn etholiad brys Mehefin 2017.

Roedd yn ymgeisydd aflwyddiannus dros Faer Llundain ym mis Mai 2016.

Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Jeanne Baré

Roedd **Jeanne Baré** (27 Gorffennaf 1740 – 5 Awst 1807) yn fotanegydd a aned yn Ffrainc.  Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Universität Hamburg.

Hi oedd y fenyw gyntaf i gwblhau taith o amgylch y byd. Roedd yn aelod o'r criw ar alltaith Louis Antoine de Bougainville ar y llongau *La Boudeuse* ac *Étoile* yn 1766–69. Er mwyn ymuno'r alltaith fe ffugiodd ei bod yn ddyn, gan alw ei hun yn "Jean Baret". Roedd hi'n *valet* a chynorthwyydd i naturiaethwr y criw, Philibert Commerçon.

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Botanegwyr benywaidd o Ffrainc
Categori:Fforwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1740
Categori:Marwolaethau 1807
Friedrich Wilhelm Rudolf Hostmann

Roedd **Friedrich Wilhelm Rudolf Hostmann** (1794 – 26 Hydref 1864) yn fotanegydd  a aned yn yr Almaen.  Un o'r sefydliadau a'i gyflogodd fel botanegydd oedd Universidad de Aix-Marsella.

Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw **{{#invoke:Wikidata|getValue|P586|{}}}**. Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfnynir neu pan sonir am y person hwn, sef **{{#invoke:Wikidata|getValue|P428|{}}}**.

## Anrhydeddau
## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1794
Categori:Marwolaethau 1864
Anna Atkins

Roedd **Anna Atkins** (16 Mawrth 1799 – 9 Mehefin 1871) yn fotanegydd a ffotograffydd nodedig a aned yn y Tonbridge, Caint.  Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Gerddi Botaneg Cenedlaethol Awstralia.

Caiff ei hystyried yn un o'r rhai cyntaf i gyhoeddi llyfr gyda ffotograffau ynddo. Honna eraill mai hi oedd y ferch gyntaf i dynnu llun. gyda chamera. Some sources claim that she was the first woman to create a photograph.

Cafodd ei hethol yn aelod o Gymdeithas Fotaneg Llundain yn 1839.

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Botanegwyr Seisnig
Categori:Genedigaethau 1799
Categori:Marwolaethau 1871
Andrea B. Archbald

Botanegydd a aned yn Unol Daleithiau America oedd **Andrea B. Archbald** (1829 – 6 Rhagfyr 1881).

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1829
Categori:Marwolaethau 1881
Catharina Helena Dörrien

Roedd **Catharina Helena Dörrien** (1 Mawrth 1717 – 8 Mehefin 1795) yn fotanegydd nodedig a aned yn yr Almaen.  Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Missouri Botanical Garden.

Yn 1777 creodd gasgliad o blanhigion o ardal Orange-Nassau yn yr Almaen, ynghyd â 1,400 o luniau dyfrlliw.

Bu farw yn 1795. 

## Anrhydeddau
## Llenyddiaeth
* C. H. Dörrien: *Verzeichniss und Beschreibung der sämtlichen in den Fürstlich Oranien-Nassauischen Landen wildwachsenden Gewächse.* Böttger, Leipzig 1794.
* Regina Viereck: *Zwar sind es weibliche Hände. Die Botanikerin und Pädagogin Catharina Helena Dörrien.* Campus, Frankfurt 2000, ISBN 3-593-36580-4.

## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr Almaenig
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1717
Categori:Marwolaethau 1795
Categori:Merched y 18fed ganrif
Elizabeth Gertrude Britton

Roedd **Elizabeth Gertrude Britton** (9 Ionawr 1857 – 25 Chwefror 1934) yn fotanegydd nodedig a aned yn Unol Daleithiau America. Y sefydliad trydyddol lle y derbyniodd ei haddysg oedd: Prifysgol Hunter. Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Prifysgol Miami.

Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw **{{#invoke:Wikidata|getValue|P586|{}}}**. Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfnynir neu pan sonir am y person hwn, sef **{{#invoke:Wikidata|getValue|P428|{}}}**.

Bu farw yn 1934. 

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Botanegwyr Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1857
Charlotte M. Taylor

Mae **Charlotte M. Taylor** (ganwyd 1955) yn fotanegydd ac yn athro Prifysgol a aned yn Unol Daleithiau America, a'i nain yn hanu o Ogledd Cymru. Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd ''Muséum national d'histoire naturelle*. Tacsonomeg yw ei harbenigedd, ynghyd â chadwraeth, yn enwedig y teulu *Rubiaceae'' - mae coffi a Cwinin yn aelodau o'r teulu hwn o blanhigion.

Ei dynodwr rhyngwladol fel awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw **{{#invoke:Wikidata|getValue|P586|{}}}**. Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfynnir neu pan sonnir am y person hwn, sef **{{#invoke:Wikidata|getValue|P428|{}}}**.

Mae Taylor wedi gweithio mewn nifer o wledydd yn casglu planhigion, er enghraifft yn Tsile, Colombia, Costa Rica, Panama, ac UDA

## Addysg
Cwblhaodd Taylor raddau B.Sc. o Brifysgol Michigan (1978), M.Sc. o Brifysgol Duke (1982), a Ph.D. yno hefyd (1987).

## Flora
Ymhlith ei chasgliadau a gyhoeddwyd ganddi mae:
* *Flora Mesoamericana* (12 genera a ca. 850 rhywogaeth)
* *Flora of the Venezuelan Guayana* (86 genera a 524 rhywogaeth)
* *Flora of China* (97 genera a ca. 700 rhywogaeth)
* *Catalogue Rubiaceae treatments* 
* *Ecuador* (ca. 110 genera a 530 rhywogaeth)
* *Peru* (ca. 110 genera a 600 rhywogaeth)
* *Bolivia* (ca. 100 genera, 430 rhywogaeth)

## Anrhydeddau
{{#invoke:Wikidata|getValue|P463|{}}}

## Gweler hefyd
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Botanegwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1955
Joanne Chory

Mae **Joanne Chory** (19 Mawrth 1955 - 12 Tachwedd 2024) yn fotanegydd a aned yn Unol Daleithiau America. Y sefydliad trydyddol lle y derbyniodd ei haddysg oedd: Prifysgol Harvard. Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Universitetet i Stavanger.

Chory oedd a sefydlydd a chyfarwyddwr Menter Harneisio Planhigion (HPI) Sefydliad Salk, sef dull o gael gwared ar garbon deuocsid i ymladd newid hinsawdd trwy wneud y gorau o allu naturiol planhigyn i ddal a storio carbon deuocsid. Nod Chory a'r tîm HPI yw cynorthwyo planhigion i dyfu systemau gwreiddiau mwy a chryfach a all amsugno symiau mwy o garbon trwy ei gladdu yn y ddaear ar ffurf suberin, sylwedd sy'n digwydd yn naturiol. Derbyniodd Chory a thîm HPI wobr o $35 miliwn i gefnogi'r fenter gan 'Prosiect TED Audacious' yn 2019 a $30 miliwn arall gan Bezos Earth Fund yn 2020.

Torrodd Chory a'r Sefydliad Salk, yr ymunodd ag ef ym 1988, dir newydd, drwy ddefnyddio geneteg foleciwlaidd i astudio sut mae planhigion yn newid eu siâp a'u maint i wneud y gorau o ffotosynthesis a thwf, mewn gwahanol amgylcheddau.

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr Americanaidd
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Lone Aagesen

Botanegydd o Ddenmarc yw **Lone Aagesen** (ganed [1967) sydd yn byw ac yn gweithio yn [yr Ariannin.
Mae **Lone Aagesen** (ganwyd:   1967) yn fotanegydd nodedig a aned yn Yr Ariannin.    

Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw **{{#invoke:Wikidata|getValue|P586|{}}}**. Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfnynir neu pan sonir am y person hwn, sef **{{#invoke:Wikidata|getValue|P428|{}}}**.

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 } limit 20
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Botanegwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Ddenmarc
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Copenhagen
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Merched a aned yn y 1960au
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Ddenmarc
Nandi

Llwyth yn Nwyrain Affrica sy'n perthyn i grŵp ethnig y Kalenjin yw'r **Nandi**. Trigai'n bennaf yng ngorllewin ucheldiroedd Cenia. Maent yn siarad tafodiaith Kalenjin, un o'r ieithoedd Nilo-Saharaidd.

Rhennir yn 17 o glaniau o natur dadlinachol ac allbriodasol, a chymdeithas gydraddol. Fel rheol ymarferid amlwreiciaeth. Carfanau oed yw'r prif grwpiau cymdeithasol: rhennir bywyd y gwryw yn saith dosbarth, tua 15 mlynedd yr un. I brofi newid y llanc yn ddyn, rhoddir sgorpion i lawr ei gefn fel defod newid byd. Mae'n rhaid i'r llanc aros yn dawel ac yn llonydd; os yw'n crynu, mae'n bosib i'r sgorpion ei bigo a'i ladd. Maent yna'n tyfu drwy ddosbarthau'r rhyfelwyr. Mae'r dynion hŷn yn ffurfio cyngor lleol a chanddynt awdurdod gwleidyddol a barnwrol uchaf eu cymuned.

Amaethwyr yw'r Nandi'n bennaf, sy'n tyfu miled, indrawn ac iamau. Cedwir gwartheg am fwyd ac yn bris am briodferch.

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig yn Affrica
Categori:Llwythau
Pangu

bawd|Darlun o Pangu yn y gwyddoniadur *Sancai Tuhui* (tua 1607).
Y bod cyntaf a chreawdwr y byd yn ôl mytholeg Tsieineaidd yw **Pangu** (Tsieineeg syml: 盘古; Tsieineeg draddodiadol: 盤古;ceir ffurfiau Rhufeinig eraill megis **Pan Gu** a '''P'an Ku'''). Pangu yw'r brif chwedl o gosmogoni'r Tsieineaid cynnar, ac mae'n debyg fe'i datblygodd o fytholeg yr oes gyn-Fwdhaidd. Dyddia'r straeon cynharaf o'r 3edd i'r 6g. Ffigur Daoaidd yw Pangu yn bennaf, ond sonir amdano hefyd ym mytholeg Fwdhaidd y Tsieineaid. Ceir amryw o ffynonellau sy'n anghytuno ar fanylion y chwedl, ond ym mhob un Pangu sy'n gyfrifol am wahanu'r ddaear o'r nef, gosod y sêr a'r planedau yn y wybren, a siapio'r moroedd, y dyffrynoedd a'r mynyddoedd. Yn unol â'r traddodiad Daoaidd, defnyddiodd Pangu egwyddor yinyang i greu'r bydysawd.

Dywed iddo dyfu o wy yn y caos cychwynnol, nes iddo ddeffro ac ymestyn ei hun, gan dorri'r wy. Mae'r wy cosmig yn thema sy'n gyffredin i nifer o fythau'r creu ar draws y byd. Cawr oedd Pangu, a chanddo dau gorn, dau ysgithr, a chorff blewog. Dywed ambell chwedl i fodau dynol esblygu o'r chwain ac arfilod eraill a heigiodd ar gorff Pangu. Yn ôl mythau eraill, creodd Pangu fodau dynol o glai a'u gadael i'w crasu dan yr haul. Pan dechreuodd glawio, brysiodd Pangu i orchuddio'r cyrff clai, gan dorri rhai ohonynt sy'n esbonio pam bod rhai pobl yn anabl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Duwiau
Categori:Mythau'r creu
Categori:Mytholeg Tsieineaidd
Ffabl

Ffurf hen iawn ar y ddameg yn y traddodiad llafar yw'r **ffabl**. Diarhebion ar ffurf straeon ydynt, i'w cofio am gyngor neu rybudd. Ei brif nodwedd sy'n gwahanu'r ffabl o ddamhegion eraill yw dynweddiant (anthropomorffaeth) y cymeriadau.

Fel rheol mae gan y ffabl dair rhan: cyflwyniad, sy'n disgrifio'r olygfa a'r sefyllfa; cymhlethdod, o ganlyniad i ddrwgweithred neu gamgymeriadau'r cymeriadau; a datrysiad yn sgil cosb neu haeddiant, gan ffurfio'r foeswers. Gan amlaf mae'r stori yn cynnwys anifeiliaid, planhigion a nodweddion naturiol a chanddynt briodweddau dynol. Maent yn straeon byrion a phwrpasol. Adroddiant cryno heb lawer o ddisgrifiad sydd ganddynt, yn llawn digwydd a sgwrs, efo brawddegau dramatig sy'n cloi'r stori.

Mae'n bosib i'r ffabl darddu yn yr hen India, a'i ledu i Bersia a'r Dwyrain Canol, ac yna i Wlad Groeg ac Ewrop. Y Groegwr Esop yw'r chwedleuwr enwocaf yn nhraddodiad y Gorllewin. Cynhwysir mwy na 250 o ffablau mewn casgliadau o'i waith. Addasid ei chwedlau gan nifer o lenorion, megis Oscar Wilde, Leo Tolstoy, Benjamin Franklin a Jonathan Swift.

## Gweler hefyd 
* Alegori

Categori:Adrodd storïau
Bilain

Deiliad caeth i'r tir neu werinwr taeog yn y drefn ffiwdal yng Nghymru a Lloegr yr Oesoedd Canol oedd **bilain**. Fel rheol roedd y bilain yn ddeiliad i farchog neu arglwydd lleol ac yn rhwym i'w waith. Bu'r bilain yn derbyn tir yng nghaeau'r pentref ac yn amaethu ar y fferm neu'n llafurio yn y maenor. Benthycwyd yr enw o'r Saesneg Canol *vilein* neu'r Hen Ffrangeg *vilain*, a ddaw yn y bôn o'r gair Lladin am bentrefwr, *villanus*.

Math o gaethwasanaeth oedd bileiniaeth ar y dechrau, yn debyg i'r *gebur* (ffermwr) a'r *geneat* (gwas) yn y gyfraith Eingl-Sacsonaidd. Cafwyd un datblygiad cyfreithiol o fudd iddo: amddiffynnodd y llysoedd hawl y bilain parthed y ddefod faenoraidd, felly ni allai'r arglwydd ei ddifeddiannu oni bai bod hynny yn gytûn â'r hen arferion lleol. Ynghynt roedd yn bosib i'r arglwydd bwrw'r bilain allan ar unrhyw adeg a heb reswm.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffiwdaliaeth
Categori:Geirfa hanes
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Lloegr
Taipei Tsieineaidd

Enw a ddefnyddir gan wlad Taiwan neu Weriniaeth Tsieina wrth gystadlu mewn nifer o ddigwyddiadau rhyngwladol yw **Taipei Tsieineaidd**. Yng nghyd-destun yr anghydfod rhwng Taiwan a Gweriniaeth Pobl Tsieina dros statws y wlad, dadl nas torrwyd ers diwedd Rhyfel Cartref Tsieina, cytunodd y ddwy lywodraeth i gydnabod ei gilydd parthed y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol. Yn unol â thelerau'r cytundeb cyfaddawdol a elwir yn Ddatrysiad Nagoya (1979), mae'n rhaid i dîm Taiwan defnyddio'r enw Taipei Tsieineaidd ar y lefel ryngwladol; Taipei yw prifddinas Taiwan. Defnyddir yr enw wrth gymryd rhan yn y Gemau Olympaidd, y Gemau Paralympaidd, Gemau Asia, Para-Gemau Asia, yr Universiade, Cwpan y Byd Pêl-droed, ac ambell digwyddiad a sefydliad arall megis Miss Universe, Sefydliad Iechyd y Byd (WHO), a'r Gronfa Ariannol Ryngwladol (IMF). Yn ogystal â'r enw Taipei Tsieineaidd, defnyddir baneri ac anthem amgen.

bawd|chwith|Baner Olympaidd Taipei Tsieineaidd, a ddefnyddir yn y Gemau Olympaidd ac hefyd Clasur y Byd Pêl fas.
Mae'r ymadrodd yn amwys o fwriad fel ei bod yn dderbyniol ar naill ochr Culfor Taiwan. Er i Taiwan wrthod yr enw i ddechrau, cytunodd ym 1981 a chafodd ei ddefnyddio'n gyntaf yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 1984. O safbwynt Gweriniaeth Pobl Tsieina, nid yw'r enw yn dynodi statws annibynnol Taiwan nac yn cyfeirio at sofraniaeth y diriogaeth honno, ac felly'n cydymffurfio â pholisi "Un Tsieina" llywodraeth Beijing, sy'n parháu i hawlio'r ynys. Roedd y Kuomintang, plaid lywodraethol Taiwan adeg y cytundeb, yn gweld yr enw yn eang ei ystyr ac yn awgrymu taw un rhan o Tsieina'n unig oedd Taiwan, gan yr oedd y blaid yn ystyried ei hun yn wir lywodraeth holl Tsieina. Croesawodd Beijing y cyfle i atal defnydd yr "enw cenedlaethol" Taiwan yn llygad y byd, ac yr oedd Taipei yn fodlon i beidio â defnyddio'r dewis arall "Taiwan, Tsieina", a ellir ei weld yn disgrifio Taiwan yn rhan o Weriniaeth Pobl Tsieina.

## Gweler hefyd 
* Baner Taiwan
* Tsieina

## Cyfeiriadau 
Categori:Enwau daearyddol dadleuol
Categori:Gemau Olympaidd
Categori:Taiwan
Gwarchodfa Healesville

Mae **Gwarchodfa Healesville** yn warchodfa natur a sŵ, yn ymyl Healesville, Victoria, Awstralia. Maent y warchedfa yw 70 acer.

## Hanes
Crëwyd  Sefydliad o Ymchwil Anatomegol ym 1920 gan yr athro Colin Mackenzie. Pasiwyd y safle i Gyngor Healesville ym 1927, ac ailenwyd Gwarchodfa Syr Colin Mackenzie.

## Oriel

Delwedd:Healesville01LB.jpg
Delwedd:Healesville02LB.jpg
Delwedd:Healesville03LB.jpg
Delwedd:Healesville04LB.jpg|Pelican
Delwedd:Healesville05LB.jpg|Crëyr
Delwedd:Healesville06LB.jpg|Kookaburra
Delwedd:Healesville07LB.jpg
Delwedd:Healesville08LB.jpg
Delwedd:Healesville09LB.jpg
Delwedd:Healesville10LB.jpg
Delwedd:Healesville11LB.jpg
Delwedd:Healesville12LB.jpg
Delwedd:Healesville13LB.jpg
Delwedd:Healesville14LB.jpg
Delwedd:Healesville15LB.jpg
Delwedd:Healesville16LB.jpg
Delwedd:Healesville17LB.jpg
Delwedd:Healesville18LB.jpg|Llydanbig
Delwedd:Healesville19LB.jpg
Delwedd:Healesville20LB.jpg|Galah

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Tudalen Healesville ar wefan www.zoo.org.au

Healesville
Algorithm

bawd|420px|Animeiddiad o'r algorithm *Quicksort* sy'n trefnu rhes o werthoedd a ddewiswyd ar hap. Cynrychiolir y gwerthoedd yma gan uchder y bariau. Drwy ddilyn cyfres o gyfarwyddiadau sy'n cynnwys cymharu gwerthoedd ar y naill ochr a'r llall i elfen golyn (y bar coch), a'u cyfnewid lle bo angen, mae'r algorithm yn rhoi'r gwerthoedd mewn trefn yn gyflym ac yn effeithlon.

Term a ddefnyddir o fewn mathemateg a gwyddor cyfrifiadur yw **algorithm.** Mae'n diffinio set o weithrediadau i'w perfformio un cam ar y tro. Gall algorithmau berfformio tasgau cyfrif, prosesu data, ac/neu dasgau rhesymu awtomatig.

Gellir defnyddio'r term yn anffurfiol i ddisgrifio pob rhaglen gyfrifiadurol, ond yn dechnegol, dylid defnyddio 'algorithm' ond i ddisgrifio rhaglen y bydd yn sicr, yn y diwedd, o ddod i derfyn y dasg.

## Cyfeiriadau
Categori:Technoleg gwybodaeth
Categori:Cyfrifiaduro
Ffiseg mater cyddwysedig

Cangen o ffiseg yw **ffiseg mater cyddwysedig** sy'n ymwneud â chasgliadau enfawr o ronynnau fel crisialau neu electronau mewn metelau.  Yn fras, gellir ei rhannu mewn i ddau isddosbarth, sef mater cyddwysedig caled, sy'n ymdrin â systemau yn y cyflwr solet fel crisialau, a mater cyddwysedig meddal, sy'n ymdrin â ffiseg systemau megis proteinau a hylifau actif.  Er mwyn disgrifio'r systemau yma, rhaid defnyddio dulliau o sawl maes gwahanol mewn ffiseg, e.e. thermodynameg a mecaneg ystadegol, mecaneg cwantwm a mecaneg maes cwantwm, a hydrodynameg.  Un o'r syniadau mwyaf pwysig a dadleuol i ddod o'r maes yma o ffiseg yw'r syniad o ymddangosiad, sef y tueddiad i systemau cymhleth datblygu nodweddion newydd sydd yn absennol yn eu cyfansoddion.

Mater cyddwysedig
Categori:Mater
Cristiane Snak

Mae **Cristiane Snak** (ganwyd 1988) yn fotanegydd nodedig a aned yn Brasil. Y sefydliad trydyddol lle y derbyniodd ei haddysg oedd: Universidad Federal de Paraná. Un o'r sefydliadau a'i chyflogodd fel botanegydd oedd Prifydgol Feneswela.

Dynodwr rhyngwladol yr awdur ar Gofrestr Rhyngwladol Enwau Planhigion (*International Plant Names Index*) yw **{{#invoke:Wikidata|getValue|P586|{}}}**. Fel sy'n arferol mewn botaneg, ceir byrfodd yn hytrach nag enw llawn, pan ddyfnynir neu pan sonir am y person hwn, sef **{{#invoke:Wikidata|getValue|P428|{}}}**.

## Anrhydeddau
## Botanegwyr benywaidd eraill
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?occ. ?occ wdt:P279* wd:Q2374149 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Enw,p569:Dyddiad geni,p570:Marwolaeth,p27:Gwlad (yn ôl pasport),p18:Delwedd
|thumb=100
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Botanegwyr benywaidd
Categori:Brasil
Categori:Genedigaethau 1988
Frida Hoeck Rusti

Arlunydd benywaidd a anwyd yn Karlsruhe, yr Almaen oedd **Frida Hoeck Rusti** (19 Ebrill 1861  &ndash; 24 Gorffennaf 1963).

Bu'n briod i Olav Rusti. 

Bu farw yn Bergen ar 24 Gorffennaf 1963.

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1780-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1782-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=P18,label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Pobl o Karlsruhe
Categori:Arlunwyr Almaenig
Cyflwr mater

Defnyddir y term **cyflwr mater** i ddisgrifio'r ffurfiau gwahanol y mae mater yn eu cymryd. Gwelir pedwar ffurf gyffredin mewn bywyd bob dydd, sef ffurfiau solet, hylifol, nwyol a phlasma.

Y gwahaniaethau ym mhriodweddau'r naill gyflwr a'r llall a ddefnyddir fel arfer i ddiffinio cyflwr mater. Mae gan solidau gyfaint a ffurf sefydlog, gan fod y gronynnau'n agos at ei gilydd mewn lleoliadau sefydlog. Mae gan hylifau gyfaint sefydlog, ond mae eu ffurfiau'n newid, gan lenwi'r cynhwysydd sy'n dal yr hylif. Mae gronynnau'r hylif yn gymharol agos at ei gilydd o hyd, ond yn gyson symud. Mae nwyon yn newid eu maint a'u ffurf, ac yn newid y naill a'r llall yn ôl eu cynhwysydd. Nid yw gronynnau'r nwy yn agos at ei gilydd, na chwaith yn sefydlog. Mae plasma'n debyg i nwy gan bod ei faint a'i ffurf yn newidiol, ond yn ogystal ag atomau niwtral, mae plasma'n cynnwys ionau ac electronau sydd, eu dau, yn rhydd i symud o gwmpas. Plasma yw cyflwr mwyafrif y mater gweladwy o fewn y bydysawd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Shani Rhys James

Mae **Shani Rhys James MBE** (ganed ym 1953 yn Melbourne, Awstralia) yn arlunydd o Langadfan, Powys. Disgrifwyd James fel *"arguably one of the most exciting and successful painters of her generation"* Cafodd ei hethol i'r Royal Cambrian Academy of Art ym 1994. Yn ystod Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 2006, cafodd ei phenodi'n Member of the Order of the British Empire (MBE) am ei "chyfraniad i gelf". Dywed fod ei chyfnod yn Awstralia hefyd wedi ei hannog i greu bywoliaeth allan o gelf. Awgrymodd ei mam iddi beidio mynychu Ysgol Gelf, gan nad oedd yr artistiaid gorau yn eu mynychu yn ei thyb hi. Cynhaliwyd ei diddordeb mewn celf drwy ei chyfeillgarwch â Charles Blackman a sawl cyfaill plentyndod artistig arall. Gan ei bod ei mam yn actor, bu'r theatr hefyd yn ddylanwad mawr ar Rhys James. Roedd props a gwisgoedd theatr yn rhan gyson o amgylchedd ei magwraeth.

Derbyniodd ei haddysg gynnar yn Eltham, Awstralia, cyn symud ymlaen i Parliament Hill Girls School, yn Llundain.

Adnabuwyd Rhys James yn bennaf fel artist hunan bortreol. Roedd ei darn ym 1993, *Studio with Gloves* yn hunanbortread ohoni hi ei hun yn eistedd yn ei stiwdio. Nid yw gwaith Rhys James yn gyfyngedig i hunanbortreadau yn unig, hoffai baentio portreadau o ferched eraill, golygfeydd domestig neu ddarluniau *"riotously spiky and rip-roaring"* o fasys o flodau. Dywed yr adolygydd cerdd Michael Glover, ''"There's something mad, wild and thuggish about this work, such is its total lack of restraint. It seems to be gulping at colour... She lathers and slathers on the paint with a kind of unrestrained glee. No wonder the eyes of the model are always slightly bulbous with a kind of childish wonderment"''. Mae Rhys James hefyd wedi cynhyrchu printiau a darluniau mewn inc a siarcol.

Mae Rhys James wedi cael ei hethol i'r Royal Cambrian Academy of Art a 56 Group Wales.

Mae Rhys James wedi arddangos ei gwaith ar draws Ewrop, Unol Daleithiau America, Hong Kong, Seland Newydd ac Awstralia.
* 2015 - *Distillation*, arddangosfa tirnodiadau Shani Rhys James yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

## Gwobrwyon a dyfarniadau 
''Rhestrwyd gan Martin Tinney Gallery oni bai y nodwyd fel arall
* 1994 Etholwyd yn aelod 56 Group Wales
* 1994 Etholwyd yn aelod o'r Royal Cambrian Academy
* 1994 Enillydd BBC Wales Visual Art Award 1994
* 1994 Ail Wobr, BP National Portrait Award 
* 2006 Creative Wales Award, Cyngor Celfyddydau Cymru
* 2007 Cymrodoriaeth er Anrhydedd, Prifysgol Metropolitan Caerdydd
* 2007 Gwobr Glyndŵr, Outstanding Contribution to Arts in Wales, gan MOMA Wales

Prynodd Rhys James ail gartref yn Charente, France (2010), ac yno, y treuliai llawer o'i hamser.

## Gweler hefyd 
* What Do Artists Do All Day?

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Enillwyr y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Peintwyr o Gymru
Categori:Pobl o Melbourne
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Anna Gardell-Ericson

Arlunydd benywaidd a anwyd yn Visby domkyrkoförsamling, Sweden, oedd **Anna Gardell-Ericson** (10 Hydref 1853  &ndash; 1939). 

Bu'n briod i Johan Ericson ac roedd Marit Klara Isabella Gardell-Ericson yn blentyn iddynt. 

Bu farw yn Engelbrekts församling yn 1939.

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1780-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1783-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Arlunwyr benywaidd o Sweden
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Marwolaethau 1939
Sophia Albertina, Abades Quedlinburg

Tywysoges, abades ac arlunydd a anwyd yn Stockholm, Sweden oedd **Sophia Albertina, Abades Quedlinburg** (18 Hydref 1753  &ndash; 17 Mawrth 1829). 

Roedd yn ferch i Adolf Fredrik, brenin Sweden a'i wraig Luise Ulrike o Brwsia. Roedd y Tywysog Fredrik Adolf o Sweden yn frawd iddi.  

Bu farw yn Stockholm ar 17 Mawrth 1829.

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1680-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1682-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=P18,label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Arlunwyr Swedaidd
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1753
Categori:Marwolaethau 1829
Emrys Sant

Roedd **Emrys Sant** (Lladin: *Aurelius Ambrosius* c. 3404 Ebrill 397) yn gyffeswr, yn ddoethor eglwysig ac yn esgob catholig Milan rhwng 374 a 397. Roedd yn un o'r bobl mwyaf dylanwadol yn yr eglwys drwy Ewrop yn y 4c. Roedd yn raglaw-ynad (*praefectus consularis*) o arfordir Liguria ac ardal Emilia yn yr hyn a adnabyddir heddiw fel 'yr Eidal'. Yn Milan roedd ei bencadlys, cyn ei ordeinio'n annisgwyl yn esgob yn 374. Gwrthwynebai Ariaeth, neu Ariadaeth, i'r carn; sef gredo fod Iesu Grist yn fab Duw ac a grewyd ganddo. Cyhuddwyd Emrys o erlid Ariaethwyr, Iddewon a phaganiaidd.

Dywed traddodiad iddo hyrwyddo "llafarganu atepganiadol" ble adleisir un ochr y côr gan yr ochr arall, bob yn ail. Honnir hefyd iddo gyfansoddi *Veni redemptor gentium*, un o emynau'r Adfent.

Fe'i ganwyd yng Ngallia Belgica (yr Almaen heddiw) a oedd yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig yr adeg honno. Mae'n bosibl mai ei dad oedd Aurelius Ambrosius. Mae Emrys yn nodedig am ei ddylanwad ar Awstin o Hippo ac am esgymuno'r ymherawdwr Theodosius ar ôl cyflafan mawr yn Thessalonica.

Mae'r Eglwys yn dathlu ei wyl ar y 7fed Rhagfyr.

## Gweler hefyd
*Rhestr o seintiau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 4edd ganrif
Categori:Marwolaethau 397
Categori:Seintiau o'r Almaen
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Tadau'r Eglwys