open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Regina Ullmann

Awdures a bardd o'r Swistir oedd **Regina Ullmann** (14 Rhagfyr 1884 - 6 Ionawr 1961).

Fe'i ganed yn St. Gallen, Swistir a bu farw yn Ebersberg, Bafaria, yr Almaen.  

## Magwraeth
Masnachwr brodwaith oedd ei thad Richard Ullmann a oedd yn Awstriad-Iddewig a Hedwig oedd ei mam. Regina oedd eu hail ferch. Cafodd ei geni yn nhref St. Gallen yn y Swistir, ond ym 1902, yn dilyn marwolaeth ei thad pum mlynedd ynghynt, symudodd hi a'i mam i Munich, lle bu'n darllen gwaith beirdd dylanwadol: Ina Seidel, Hans Carossa, Ludwig Derleth a Rainer Maria Rilke. Dechreuodd ohebu â Rilke, a ddaeth yn brif gefnogwr a mentor iddi; cyfarfu'r ddau am y tro cyntaf yn 1912.

## Plant
Yn Ionawr 1906, rhoddodd Ullmann enedigaeth i ferch anghyfreithlon, Gerta, yn Fienna. Y tad oedd yr economegydd Hanns Dorn. Dilynodd ail blentyn, Camilla, ym 1908 yn dilyn perthynas â seicdreiddiwr Otto Gross. Gadawodd Ullmann y ddau blentyn i dyfu i fyny gyda rhieni maeth, er iddi ymweld â nhw'n rheolaidd a goruchwylio eu haddysg.

## Awdures
Trodd Ullmann yn Gatholig yn 1911, ac ar ôl hynny nodweddir ei gwaith gan y dirgelwch crefyddol sy'n rhan annatod o fywyd bob dydd.

Yn ddibriod a heb waith, roedd Ullmann yn dioddef o iselder ysbryd, difrifol, a waethygwyd gan hunanladdiad ei mam, trwy hongian. Fodd bynnag, gyda'i chasgliad cyntaf o straeon byrion - *Die Landstraße* - daeth yn fwy adnabyddus. Gyda chymorth Rilke, cafodd gymorth ariannol i ysgrifennu, yn gyntaf gan ei chyhoeddwr ac yn ddiweddarach gan noddwyr yn y Swistir ac asiantaethau cymorth Catholig.

Cafodd ei diarddel, gan y Natsïaid,  o Gymdeithas Awduron yr Almaen ym 1935 oherwydd ei hachau Iddewig, a'r flwyddyn ganlynol gadawodd yr Almaen, gan symud i Awstria lle bu farw ei mam yn 1938. Yn dilyn yr Anschluss, dychwelodd i fro ei mebyd, St. Gallen, yn y Swistir, lle bu'n aros ac yn gweithio am ryw ugain mlynedd, tan ychydig cyn ei marwolaeth. Yn ystod misoedd olaf ei bywyd, dychwelodd i'r Almaen ac arhosodd mewn cartref nyrsio dan ofal ei merch Camilla. Bu farw ar Nos Ystwyll 1961 yn Ebersberg.

## Llyfryddiaeth 
; Cerddi:
* Von der Erde des Lebens, 1910 
* Die Landstrasse, 1921 (''Ffordd drwy'r Wlad'', cyfieithiad Saesneg ar gael )
* Die Barockkirche, 1925 
* Vom Brot der Stillen, 2 Bände, 1932 
* Der Apfel in der Kirche, 1934 
* Der Engelskranz, 1942 
* Madonna auf Glas, 1944

; Arall:
* Erinnerungen an Rilke, 1947

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg, ac Academi Celfyddydau Cain Bafaria am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Swistir
Categori:Beirdd Almaeneg o'r Swistir
Categori:Beirdd benywaidd o'r Swistir
Categori:Beirdd Catholig o'r Swistir
Categori:Cyn-Iddewon
Categori:Llenorion Iddewig o'r Swistir
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Pobl a aned yn y Swistir
Categori:Pobl o St. Gallen
Categori:Pobl fu farw yn yr Almaen
Susanna Agnelli

Awdures a gwleidydd o'r Eidal oedd **Susanna Agnelli** (24 Ebrill 1922 - 15 Mai 2009) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel entrepreneur a diplomydd. Mae hefyd yn cael ei chofio fel y fenyw gyntaf i fod yn Weinidog dros Faterion Tramor yr Eidal. Roedd yn aelod o Blaid Weriniaethol yr Eidal. Daeth ei hunangofiant *Vestivamo alla marinara* ("Wastad yn Gwisgo Siwtiai Morwyr", 1983) yn un o lyfrau mwyaf poblogaidd yr Eidal.

Fe'i ganed yn Torino (Piemonteg: Turin) a bu farw yn Rhufain.  

## Magwraeth
Edoardo Agnelli a Donna Virginia Bourbon del Monte, merch Tywysog San Faustino a'i wraig Jane Campbell oedd ei rhieni. Roedd ei brawd, Gianni Agnelli (1921 – 2003), yn bennaeth cwmni ceir Fiat hyd at 1996 ac mae'r teulu Agnelli yn parhau hyd heddiw (2019) i ddal mwyafrif cyfranddaliadau'r cwmni.

## Gwleidyddiaeth
Yn 1974, penodwyd Agnelli i swydd wleidyddol, pan ddaeth yn faer Monte Argentario. Roedd ei thad-cu a'i hen dad-cu wedi bod yn feiri hefyd. Gwasanaethodd Agnelli fel maer am ddegawd, o 1974-1984. Fe ysbrydolodd y profiad hi i fynd yn ddyfnach i fyd gwleidyddiaeth genedlaethol. Ac yn 1976 etholwyd Agnelli i Senedd yr Eidal fel aelod o'r Blaid Weriniaethol (PRI). Yn 1979 (hyd at 1981), daeth yn ASE yn Senedd Ewrop. Yn 1983 dychwelodd i Senedd yr Eidal, gan ddod yn seneddwr.

## Teulu
Yn 1945 priododd hi yr iarll Urbano Rattazzi (1918-2012) a chawsant chwech o blant; roedd yr ieuengaf ohonynt yn ffotograffydd, sef Priscilla Rattazzi. Roedd yr *entrepreneur* Samaritana Rattazz hefyd yn blentyn iddi. Fodd bynnag, diddymwyd y briodas ym 1975 a rhannodd ei hamser rhwng Dinas Efrog Newydd a'r Eidal; bu'n gefnogwr ffyddlon o Robert Denning o'r cwmni "Denning & Fourcade", a gynlluniodd dros 15 o gartrefi iddi yn Manhattan, De America a'r Eidal.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gynulliad Seneddol Cyngor Ewrop am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl o Torino
Marie Under

Awdures o Estonia a Sweden oedd **Marie Under** (27 Mawrth 1883 - 25 Medi 1980) sy'n cael ei hystyried yn un o feirdd gorau Estonia. Roedd yn archifydd, cyfieithydd ac yn awdur. Cynigiwyd ei henw ar gyfer Gwobr Lenyddol Nobel wyth o weithiau.

Fe'i ganed yn Tallinn, prifddinas Estonia, (Rwsia hyd at 1920) a bu farw yn Stockholm, Sweden; fe'i claddwyd yno ym mynwent Skogskyrkogården. Bu'n briod i Artur Adson.

## Magwraeth
Ganwyd **Under Tallinn** i ddau athro o ysgol, sef Priidu (1843-1930) a Leena Under (g. Kerner) (1854-1934). Roedd ganddi chwaer hŷn, Evangeline (1880-1932?) a brawd hŷn Gottried (1881-1882) a dwy chwaer iau, Berta (1885-1974), a Christfried (1887-1934). Mynychodd ysgol ferched Almaeneg breifat. 
bawd|chwith|Darlun o Marie Under gan Ants Laikmaa; 1904

Ar ôl graddio, gweithiodd fel gwerthwr mewn siop lyfrau. Yn ei hamser rhydd, ysgrifennodd farddoniaeth Almaeneg. Ym 1902, priododd â chyfrifydd o Estonia, Carl Hacker. Cawsant ddau blentyn yn Kuchino, un o faestrefi Moscfa. Fodd bynnag, yn 1904, syrthiodd mewn cariad â'r arlunydd o Estonia Ants Laikmaa. Fe wnaeth Laikmaa ei hargyhoeddi i gyfieithu ei barddoniaeth i Estoneg a chyflwyno ei chyfieithiadau i bapurau newydd lleol.

## Dychwelydd i Estonia
Yn 1906, dychwelodd Under i Reval ac yn 1913 cyfarfu ag Artur Adson, a ddaeth yn ysgrifennydd iddi. Ef hefyd a gasglodd ynghyd ei barddoniaeth, mewn sawl cyfrol.

Yn 1924, ysgarodd Under a Carl Hacker a phriododd Adson.

Ar ddiwedd y 1910au, bu'n rhan o fudiad llenyddol newydd y Siuru, mudiad neo-ramantaidd a'r gwrthwyneb i'r mudiad cyfredol, ffurfiol "Yr Estonia Ifanc" (*Noor-Eesti*) a sefydlwyd gan Gustav Suits a Friedebert Tuglas. Ymhlith aelodau eraill y Siuru roedd: Peet Aren, Otto Krusten, Friedebert Tuglas, Artur Adson, Awst Gailit, Johannes Semper a Henrik Visnapuu. Cyd-gyhoeddodd y grwp dair cyfrol rhwng 1917 a 1919.

Yn 1922 cydsefydlodd Undeb Sgwennwyr Estonia (*Eesti Kirjanike Liit* neu EKL).
[bawd|Bedd Under; Skogskyrkogården, [Stockholm. Yn Ionawr 2015 cyhoeddwyd y bydd ei chorff yn cael ei symud i Estonia.]]

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celfyddydau Cain Bafaria am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Llenorion benywaidd o Estonia
Categori:Llenorion benywaidd o Sweden‎
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Tallinn
Sul y Tadau

Dathliad sy'n anrhydeddu tadau ac yn dathlu tadolaeth, perthynasau tadol a dylanwad tadau mewn cymdeithas yw **Sul y Tadau**. Yng ngwledydd Catholig Ewrop, mae wedi cael ei ddathlu ar 19 Mawrth (Dydd Gŵyl Joseff) ers yr Oesoedd Canol. Y Sbaenwyr a'r Portiwgeaid gyflwynodd y dathliad i America Ladin, lle mae 19 Mawrth yn dal i gael ei ddefnyddio ar ei gyfer, er bod llawer o wledydd yn Ewrop ac America bellach wedi mabwysiadu'r dyddiad sy'n cael ei ddefnyddio ar ei gyfer yn yr Unol Daleithiau, sef trydydd dydd Sul Mehefin. Caiff ei ddathlu ar wahanol ddyddiau mewn sawl rhan o'r byd, gan mwyaf ym misoedd Mawrth, Ebrill a Mehefin. Mae'n cyd-fynd â dathliadau tebyg sy'n anrhydeddu aelodau'r teulu, fel Sul y Mamau, Diwrnod y Brodyr a Chwiorydd a Diwrnod y Teidiau a Neiniau.

Ni chafodd Sul y Tadau ei ddathlu yn yr Unol Daleithiau, y tu allan i draddodiadau Catholig, tan yr 20g. Cafodd ei sefydlu gan Sonora Smart Dodd yn ei ffurf fodern. Ar 19 Mehefin 1910 cynhaliodd ddathliad Sul y Tadau yn yr YMCA yn Spokane, Washington. Roedd ei thad, William Jackson Smart yn gyn-filwr Rhyfel Cartref America  ac wedi magu chwech o blant fel yn rhiant sengl. Bu hefyd yn aelod o Hen Eglwys Bresbyteraidd y Canmlwyddiant (bellach yn Eglwys Bresbyteraidd Knox), lle cynigiwyd y syniad gyntaf. Ar ôl clywed pregeth ar Sul y Mamau yn 1909, dywedodd wrth ei gweinidog y dylai tadau gael gwyliau tebyg i'w hanrhydeddu. Er iddi awgrymu 5 Mehefin i ddechrau, sef pen-blwydd ei thad, ni chafodd y gweinidogion ddigon o amser i baratoi eu pregethau, a gohiriwyd y dathliad tan y trydydd dydd Sul ym mis Mehefin. Derbyniodd nifer o glerigwyr lleol y syniad, ac ar 19 Mehefin 1910, cyflwynwyd pregethau yn anrhydeddu tadau ledled y ddinas. Serch hynny, yn 1972 y cafodd y diwrnod ei wneud yn wyliau cenedlaethol swyddogol yn yr Unol Daleithiau.

Yn y Deyrnas Unedig, nid oes gan Sul y Tadau statws swyddogol ond mae'n cael ei ddathlu ar y trydydd dydd Sul o Fehefin. Yn wahanol i Sul y Mamau, sydd â thraddodiad hynafol fel gŵyl eglwysig, mae Sul y Tadau yn ddathliad modern, yn tarddu rywbryd ar ôl yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau 
Tadau
Categori:Gwyliau
Robert Price (barnwr)

Barnwr a gwleidydd o Gymru oedd **Robert Price** (14 Ionawr 1653 - 2 Chwefror 1733).

## Cefndir 
Ganed Robert Price, yn gynnar yn y flwyddyn 1653 (1654 yn ôl Calendr Gregori). Roedd yn fab hynaf Thomas Price o'r Giler yng Ngherrigydrudion, Sir Ddinbych a Margaret, unig blentyn Thomas Wynn o Fwlch y Beudy yn yr un plwyf. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Rhuthun a Choleg Sant Ioan, Caergrawnt. Fe'i galwyd i'r bar yn Lincoln's Inn cyn mynd ar *y Daith Fawr* (arfer gan ŵyr ifanc bonheddig o fynd ar daith estynedig trwy wledydd Ewrop).

## Teulu 
Ar 23 Medi 1679 priododd Price â Lucy, merch hynaf a chyd aeres Robert Rodd o Foxley yn Yazor, Swydd Henffordd gan Ann Sophia, unig blentyn Thomas Neale o Warnford, Hampshire. Bu farw Robert Rodd ddwy flynedd yn ddiweddarach ac etifeddodd Price ystâd Foxley. Bu iddynt dau fab ac un ferch. Ym 1690, cafodd Lucy perthynas tu allan i briodas gyda chefnder iddi, o'r enw Mr Neale 

Gwasanaethodd Robert Price fel Aelod Seneddol etholaeth Weobley ar dair achlysur rhwng 1685 a 1702  pan ymddiswyddodd o'r Senedd wedi iddo gael ei benodi yn Farwn y Trysorlys gan y Frenhines Anne ar ei dyrchafiad i'r orsedd. Ym 1726 daeth yn ustus ar Lys y Pledion Cyffredin.

## Marwolaeth 
bawd|Cofeb Price, Cerrigydrudion

Bu farw Price yn Kensington ym mis Chwefror 1732 (1733, Calendr Gregori) a chladdwyd ef yn Yazor. Mae cofeb iddo yn Eglwys y Santes Fair Magdalen, Cerrigydrudion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1653
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1733
Mary Lloyd

Cerflunydd o Gymru oedd **Mary Charlotte Lloyd** (23 Ionawr 1819 – 13 Hydref 1896) a astudiodd gyda John Gibson yn Rhufain a bu'n byw am ddegawdau gyda'r ffeminist Frances Power Cobbe.

## Bywgraffiad
bawd|chwith|Plas Rhagad, man geni Mary Lloyd
Ganwyd Mary Lloyd ym Mhlas Rhagad, rhwng Corwen a Glyndyfrdwy, Sir Feirionnydd yr wythfed o ddau ar bymtheg o blant, a'r cyntaf o chwech o ferched, i Edward Lloyd, Plas Rhagad a'i wraig Frances Maddocks. Roedd ei thad yn sgweier sylweddol dros diroedd mewn llawer o siroedd yn y gogledd, yn berchen ar 4,300 erw o dir. Etifeddodd Mary arian gan ei modryb Margaret, yn ogystal â rhoddion gan Eleanor Charlotte Butler a Sarah Ponsonby, Merched Llangollen. Bu farw ei ddau riant ym 1858.

Astudiodd Mary a gweithiodd gyda'r artist Ffrengig Rosa Bonheur. Ym 1853 roedd yn gweithio yn stiwdio'r cerflunydd Cymreig John Gibson yn Rhufain, a gyda'r cerflunydd Americanaidd Harriet Hosmer. Claddwyd Mary mewn bedd a rhannwyd wedyn a'i chariad Frances Power Cobbe, ym Mynwent Eglwys Sant Illtyd, Llanelltyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1819
Categori:Marwolaethau 1896
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Categori:Lesbiaid o Gymru
Categori:Cerflunwyr o Gymru
Categori:Llanelltud
Anita Augspurg

Ffeminist o'r Almaen oedd **Anita Augspurg** (22 Medi 1857 - 20 Rhagfyr 1943) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel actores, gwleidydd, cyfreithiwr, swffragét a ffeminist. Roedd hefyd yn heddychwr cadarn.

Fe'i ganed yn Verden (Aller) a bu farw yn Zürich,  lle claddwyd hi ym Mynwent Fluntern. 

## Magwraeth ac actio
Roedd yn ferch i gyfreithiwr, ac yn ystod ei llencyndod, gweithiodd Augspurg yn swyddfa'i thad nes iddi droi'n oedolyn. Yn Berlin cwblhaodd gwrs hyfforddi athrawon ar gyfer addysgu mewn colegau menywod a chymerodd hefyd ddosbarthiadau actio. O 1881 i 1882 roedd yn brentis i Ensemble Meiningen, a chymerodd ran mewn cyngerddar ledled yr Almaen, yr Iseldiroedd a Lithwania. Gadawodd ei mam-gu (ar ochr ei mam), waddol sylweddol iddi pan fu farw yn 1887, a roddodd iddi ei hannibynnol yn ariannol.

Yn 1887, ar ôl gyrfa bum mlynedd fel actores, aeth gyda'i ffrind Sophia Goudstikker i Munich, lle agorodd stiwdio ffotograffiaeth, yr "Hofatelier Elvira". Roedd gan y ddwy ferch wallt byr, dillad anghonfensiynol, ac yn aml yn mynegi eu cefnogaeth i'r frwydr dros ryddhau menywod yn gyhoeddus. Oherwydd y ffordd o fyw anarferol yma, roedd Augspurg yn agored i ymosodiadau personol gan wrth-ffeministiaid yn llawer mwy na phersonoliaethau eraill o fewn mudiad y merched. Serch hynny, gwnaeth ei chysylltiadau llwyfan a stiwdio hi'n adnabyddus yn gyflym, a chyn hir roedd y teulu brenhinol yn Bafaria yn un o'i chwmeriaid.

Erbyn 1890, roedd Augspurg yn ymwneud â mudiad hawliau menywod yr Almaen ac yn siaradwr cyhoeddus. Arweiniodd ei hymrwymiad i hawliau menywod iddi benderfynu, i astudio ar gyfer gradd yn y gyfraith. Mynychodd Brifysgol Zurich, y Swistir, gan nad oedd gan fenywod yn yr Almaen yr hawl i gael eu derbyn gan brifysgolion. Cafodd berthynas storms gyda Rosa Luxemburg, a chydsefydlodd  y Gymdeithas Myfyrwyr Benywaidd Rhyngwladol (Almaeneg: *Internationaler Studentinnenverein*). Cwblhaodd ei hastudiaethau gyda doethuriaeth yn 1897, doethor yn y gyfraith gyntaf yr Ymerodraeth Almaenig. Fodd bynnag, ni allai ymarfer fel cyfreithiwr, gan na chaniateid hynny.

Bu'n aelod o Blaid Sosialaidd Ddemocrataidd Annibynnol yr Almaen.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Bwyllgor Rhyngwladol Menywod dros Heddwch Parhaol am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl o Verden (Aller)
Gorsaf reilffordd Llanberis (Rheilffordd yr Wyddfa)

chwith|bawd|chwith|260px
bawd|chwith|260px
Terminws Rheilffordd yr Wyddfa yw **Gorsaf reilffordd Llanberis**. Lleolir yr orsaf yn nhref Llanberis, Gwynedd, dim yn bell o’r orsaf ar Reilffordd Llyn Padarn. Mae gan yr orsaf siop a chaffi. Agorwyd yr orsaf ar 6 Ebrill 1896, ond caewyd ar yr un diwrnod oherwydd damwain. Ail-agorwyd yr orsaf a 9 Ebrill 1897.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Rheilffordd yr Wyddfa 

Llanberis
Categori:Gwynedd
Categori:Llanberis
Beirdd y Llynnoedd

Grŵp o feirdd Saesneg a oedd yn weithgar yn hanner cyntaf y 19g oedd **Beirdd y Llynnoedd** (Saesneg: *Lake Poets*).
Roeddent yn aelodau pwysig o'r Mudiad Rhamantaidd mewn llenyddiaeth Saesneg. Rhoddwyd yr enw i'r grŵp gan y cylchgrawn *The Edinburgh Review* yn 1817 oherwydd ei gysylltiad ag Ardal y Llynnoedd, yng ngogledd Lloegr, lle'r oedd nifer ohonynt yn byw.

Y tri aelod mwyaf nodedig o'r grŵp oedd William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge, a Robert Southey. Roeddent yn gysylltiedig â nifer o feirdd ac awduron eraill, gan gynnwys Dorothy Wordsworth, Charles Lamb, Mary Lamb, Charles Lloyd, Hartley Coleridge, John Wilson, a Thomas De Quincey.
bawd|chwith|Dove Cottage, Grasmere, Ardal y Llynnoedd, cartref William and Dorothy Wordsworth, 1799–1808, a chartref Thomas De Quincey, 1809–1820

Categori:Barddoniaeth Lloegr yn y 18fed ganrif
Categori:Barddoniaeth Lloegr yn y 19eg ganrif
Llynnoedd, Beirdd
Llynnoedd, Beirdd
Categori:Hanes Cumbria
Categori:Samuel Taylor Coleridge
Wast Water

Y llyn naturiol dyfnaf yn Lloegr ydy **Wast Water** neu **Wastwater**. Fe'i lleolir yn Wasdale, dyffryn yn rhan orllewinol Parc Cenedlaethol Ardal y Llynnoedd, Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr. Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy'n berchen arni.

Mae'n llyn rhewlifol, bron i 3 milltir (4.8&nbsp;km) o hyd a mwy na thraean milltir (540&nbsp;m) o led. Dyma'r llyn dyfnaf yn Lloegr – 258 troedfedd o ddyfnder (79&nbsp;m). Mae wyneb y llyn tua 200 troedfedd uwchlaw lefel y môr, tra bod ei waelod dros 50 troedfedd islaw lefel y môr.

Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Llynnoedd Cumbria
Helmlys grucbren

{{Blwch tacson
| enw = {}*Frullania tamarisci*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Porellales
| familia = Frullaniaceae
| genus = Frullania
| species = *F. tamarisci*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Helmlys grucbren** (enw gwyddonol: *Frullania tamarisci*; enw Saesneg: *tamarisk scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon yn gyffredin iawn ac i'w chanfod yng Nghymru, Iwerddon, gorllewin Lloegr, yr Alban a gwledydd eraill.

## Disgrifiad
Mae fel arfer yn gochl neu frown gyda'r coesynnau rhwng 0.6–2&nbsp;mm o led. Mae'r dail hyd at 1&nbsp;mm o led a hyd at 1.5&nbsp;mm o hyd, yn ofoid, gyda llabedau pigfain. Mae'n hynod o debyg i'r Helmlys arfor.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Porellales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng Nghymru
Ana Novac

Awdures a dramodydd a aned yn Rwmania ac a fu'n byw yn Hwngari a Ffrainc oedd **Ana Novac** (1929 - 31 Mawrth 2010). Bu'n aelod o Blaid Gomiwnyddol Rwmania am gyfnod a bu farw ym Mharis yn 80 oed.

## Yr awdures
Cyhoeddwyd ei dyddiadur fel llyfr a gyfieithwyd i nifer o ieithoedd gan gynnwys Ffrangeg, yr Almaeneg, yr Eidaleg, yr Iseldireg a Hwngareg. Gellir cyfieithu'r teitl i *Dyddiau Braf fy Ieuenctid* (1997). Cyhoeddodd hefyd nifer o lyfrau a dramâu eraill.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Ysgrifenwyr Rwmania am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Llyfryddiaeth 
* *Match a la Une*
* *Les beaux jours de ma jeunesse.* Julliard, Paris 1968
** Diwygiadau, wedi'u diwygio gan Novac., gl. Titel wie 1968: Balland, Paris 1992, ISBN 2-7158-0956-5; ebd. 1997 ISBN 2-7158-1116-0; TB Gallimard, Paris 1999, ISBN 2-07-040320-3
** O'r Hwngareg *A péboly hétköznapjoi* a *Die schönen Tage meiner Jugend.* Rowohlt, Reinbek 1967
** O'r Ffrangeg gan Eva Moldenhauer, gl. Titel, Schoeffling, Frankfurt 2009, ISBN 3-89561-415-7
* *Le maître de Trésor*. Balland, 2002, ISBN 2-268-04340-1
* *Les noces de Varenka*. Calmann-Lévy, 1996, ISBN 2-7021-2491-7
* *Comme un pays qui ne figure pas sur la carte*. Balland, Paris 1992
* *Un lit dans l’hexagone*
* *Si j’etais un bebe-phoque, ou les souvenirs d’un zombie*. Les Temps, Modernes, Paris
* *Le complexe de la soupe*. Ed. L’Avant Scene, Paris
* *Cap sur la Lune*. Le Meridien Editeur
* *Les accidents de l’ame*, Balland, Paris
* *Le grabat*. 1988
* *Nocturne’*. 1984
* *La Porte*. 1985
* *Un nu deconcertant*. 1970

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Llenorion benywaidd o Hwngari
Categori:Llenorion benywaidd o Rwmania
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Transylfania
Sophia Crichton-Stuart, Ardalyddes Bute

Roedd **Sophia Crichton-Stuart, Ardalyddes Bute** (1 Chwefror 1809 &ndash; 28 Rhagfyr 1859), ganed Sophia Frederica Christina Rawdon-Hastings, yn ail wraig John Crichton-Stuart, 2il Ardalydd Bute, a mam John Crichton-Stuart, 3ydd Ardalydd Bute. Enwyd y Gerddi Sophia, yng Nghaerdydd, ar ôl yr Ardalyddes.

Merch Flora Campbell, 6th Iarlles Loudoun, a'i gŵr Francis Rawdon-Hastings, Iarll Moira, oedd Sophia. Priododd yr Ardalydd, fel ei ail wraig, ar 10 Ebrill 1845 yng Nghastell Loudoun, yr Alban.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1859
Juliette Adam

Awdures a ffeminist o Ffrainc oedd **Juliette Adam** née Lambert (ynganiad Ffrengig: [ʒyljɛt adɑ̃]; 4 Hydref 1836 - 23 Awst 1936) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd, bywgraffydd, awdur ysgrifau a bardd. Ei nofel fwyaf boblogaidd yw *Païenne* (1883)

Fe'i ganed yn Verberie, Oise, gogledd Ffrainc a bu farw yn Callian a'i chladdu ym Mynwent Père Lachaise, Paris. 
Bu'n briod i Edmond Adam ac yna i Alexis La Messine.

## Magwraeth a phriodas
Cofnododd ei phlentyndod, anhapus yn *Le roman de mon enfance et de ma jeunesse* (Cym. Trans, Llundain ac Efrog Newydd, 1902) lle soniodd fod ei rhieni'n ffraeo drwy'r amser. Ond yn ''Paradoxes d'un docteur allemand'' (cyhoeddwyd yn 1860), mae'n nodi ei fod yn credu mewn hawliau merched.

Yn 1852, priododd â meddyg o'r enw La Messina, a chyhoeddodd ym 1858 ei ''Idées antiproudhoniennes sur l'amour, la femme et le mariage'' (Syniadau Antiproudhonian ar Gariad, Menyw a Phriodas), yn amddiffyn Daniel Stern (llysenw Marie d'Agoult) a George Sand. Ar ôl marwolaeth ei gŵr cyntaf yn 1867, priododd Juliette ag Antoine Edmond Adam (1816-1877), swyddog uchel yn yr heddlu yn 1870, a ddaeth yn seneddwr yn ddiweddarach.
bawd|chwith|Juliette Adam yn 1904

## Llenyddiaeth
Sefydlodd y *Nouvelle Revue* yn 1879, a olygodd am wyth mlynedd, ac a reolai tan 1899. Cyhoeddodd ysgrifau gan Paul Bourget, Pierre Loti, a Guy de Maupassant yn ogystal â nofel Octave Mirbeau, *Le Calvaire*.

Galwodd am hawl menywod i fod yn dystion mewn gweithredoedd cyhoeddus a phreifat, ac am yr hawl i fenywod priod i gymryd cynnyrch eu llafur a chael gwared arno fel y mynnent.

Daeth yn gyfaill agos i Yuliana Glinka, a oedd yn ymwneud â theosophi a'r ocwlt. 

## Llyfryddiaeth ddethol 
* *Idées antiproudhoniennes sur l’amour, la femme et le mariage*, 1858
* *Les provinciaux à Paris*, yn *Paris Guide* 1868; cyfieithiad Saesneg: *Paris for Outsiders* 2016
* *Laide*, 1878
* *Grecque*, 1879
* *Païenne*, 1883
* *Mes angoisses et nos luttes*, Paris, A. Lemerre, 1907
* ''L'Angleterre en Egypte'', Paris, 1922

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Ligue de la Patrie Française‏ am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Pobl o Verberie
Buttermere

Llyn yn Ardal y Llynnoedd, Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Buttermere**. Fe'i lleolir ger pen dyffryn Afon Cocker a phentref Buttermere yn sefyll gerllaw.

Mae'n tua 1.25 milltir (2&nbsp;km) o hyd, chwarter milltir (400&nbsp;m) o led, a 75 troedfedd (23&nbsp;m) o ddyfnder.

Mae'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, sy'n ffurfio rhan o'i eiddo Buttermere ac Ennerdale.

Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Llynnoedd Cumbria
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Cumbria
Ysgol Penrallt, Llangefni

Ysgol gynradd yn Llangefni, Ynys Môn, oedd **Ysgol Penrallt**.

Agorwyd yr ysgol cc1850 a caewyd yn 1952. Y Pennaeth oedd Mr John Griffith Jones o 1911 hyd 1949.

Ym 1942 prin roedd yna bobl yn siarad Saesneg felly doedd dim angen dysgu'r iaith yn yr ysgol ond daeth fwy o bobl Saesneg i'r wlad felly roedd Saesneg yn anghenrheidiol.

Yn ystod y rhyfel roedd yna fasgiau nwy ym mhob tŷ rhag ofn i fomiau ffrwydro. Ychydig iawn o geir oedd yn Llangefni ac roedd rhan fwyaf ohonyn nhw yn ddu neu lwyd. Pobl gyfoethog oedd yn berchen ar geir. Nid oedd teledu yn tai pobl dlawd tan 1955.

Categori:Llangefni
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ramadan

Mae **Ramadan** yn un o ddeuddeg mis calendr Islam ac yn sanctaidd i ddilynwyr Islam. Mae pob mis yn 28 dydd ac yn dilyn troad y lleuad. Mae'r weithred o "Sawm" neu "siyâm", un o'r Pum Colofn Islam, yn golygu ymprydio yn ystod oriau golau dydd, o'r wawr i'r machlud, pob dydd trwy gydol Ramadan. Ni chaniateir i fwyd, diod, na mwg basio'r gwefusau yn ystod yr ympryd. Torrir yr ympryd dyddiol, funudau wedi machlud, yn ystod pryd a elwir ifthar. Mae'n gyffredin i deuluoedd a chymunedau rannu ifthar gyda'u gilydd. 

Categori:Islam
Skiddaw

Mynydd ym Mharc Cenedlaethol Ardal y Llynnoedd, Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Skiddaw**. Mae'n 3,054 troedfedd (931&nbsp;m) o uchder – y pedwerydd copa uchaf yn y Parc, a'r chweched copa uchaf yn Lloegr. Mae'n gorwedd ychydig i'r gogledd o dref Keswick.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Cumbria
Helvellyn

Mynydd ym Mharc Cenedlaethol Ardal y Llynnoedd, Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Helvellyn**. "Hâl Felen" (h.y. rhos felen) yw'r enw gwreiddiol, yn ôl rhai arbenigwyr enwau lleoedd. Mae'n 3,117 troedfedd (950&nbsp;m) o uchder – y trydydd copa uchaf yn y Parc ac yn Lloegr hefyd. Mae'n gorwedd i'r gogledd o dref Ambleside.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mynyddoedd a bryniau Cumbria
Baruglys plethog

{{Blwch tacson
| enw = {}*Gymnomitrion concinnatum*
| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| image = Gymnomitrion concinnatum (a, 141344-472517) 0551.JPG
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Gymnomitriaceae
| genus = Gymnomitrion
| species = *G. concinnatum*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Baruglys plethog** (enw gwyddonol: *Gymnomitrion concinnatum*; enw Saesneg: *braided frostwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae'n fach iawn ac yn ffurfio matiau trwchus neu weithiau glustogau o'r planhigyn yn **plethu** drwy'i gilydd. Mae'n wyrddfrown neu'n felynfrown ac yn aml ceir gwawr cochaidd neu arian i'r lliw, gan fod ymyl y dail yn ddi-liw.

Coesynnau bychan sydd gan y Baruglys plethog: hyd at 0.5&nbsp;mm o led ac 15mm o hyd. Mae'r dail yn llai na 1mm o hyd.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng Nghymru
Tîm pêl-droed Ynys Môn

Sefydlwyd **tîm pêl-droed Ynys Môn** yn 1989 ar gyfer gêm yn erbyn Ynysoedd Ffaro. Mae'r tîm yn chwarae bob dwy flynedd yn y Gemau'r Ynysoedd - sydd yn cael ei cynnal yn Sir Fôn yn 2019.

Enillodd y tîm Gemau'r Ynysoedd yn 2019 ar eu tyweirch eu hunain.

## Canlyniadau nodedig 
* **Yr ennill mwyaf**

**Ynys Môn** 8–0 Hitra  (29 Mehefin 1997)

* **Yr golled fwyaf**

Ynysoedd Ffaro 6–0 **Ynys Môn**  (6 Gorffennaf 1989)

## Cyflawniadau yn y Gemau'r Ynysoedd
::1989 Medal Arian
::1991 Medal Arian
::1997 Medal Arian
::1999 Medal Aur
::2001 Medal Arian
::2019 Medal Aur

Mae Dion Donohue wedi chwarae i'r tîm yn yr gorffennol. Mae Donohue yn chwarae yn yr EFL i CPD Portsmouth

## Yr Sgwad
Mae'r tim yn cael ei rheoli gan Campbell Harrison, sy'n cael ei gynorthwyo gan Iwan Williams a hefyd gan Martin Jones (rheolwr CPD Bro Goronwy)

## Canlyniadau yn yr twrnamaint 2019
Nid ydy'r 2019 Inter Games Football Tournament yn rhan o'r Gemau'r Ynysoedd yn gyfyng.

## Cyfeiriadau 
## Dolennau allanol 
*Island Games results on RSSSF
*Anglesey matches on Roon ba 

Ynys Môn
Melo

Dinas yng ngogledd-ddwyrain Wrwgwái a phrifddinas Talaith Cerro Largo yw **Melo**. Saif cyrion gorllewinol y ddinas ar lednant o Afon Tacuarí a elwir Arroyo de los Conventos, ger y ffin â Brasil. Mae ganddi boblogaeth o ryw 50,000.

Sefydlwyd gorsaf filwrol Sbaenaidd yma yn 1795 gan y Capten Agustín de la Rosa. Fe'i enwyd ar ôl Pedro de Melo, Rhaglaw'r Río de la Plata.

Ymhlith yr enwogion o Melo mae'r llenorion Juana de Ibarbourou, Emilio Oribe, ac Emir Rodríguez Monegal.

## Cyfeiriadau 

Categori:Dinasoedd Wrwgwái
Categori:Talaith Cerro Largo
Tim pêl-droed merched Ynys Môn

Sefydlwyd yr Tim pêl-droed merched Ynys Môn yn 2019 am yr gêmau'r Ynysoedd yn Sir Fôn am y tro gyntaf.

## Yr sgwad
Mae'r tim yn cael ei rheoli gan Karen Williams. Mae hi'n cael ei gynorthwyo gan Mo Eynon a Mervyn Williams a Laura Eynon (4) oedd y capten.

1. Nicky Davies (Sheffield Unedig)

2. Paige Williams (Amlwch)

3. Carol Lewis (Amlwch)

4. Laura Eynon (Amlwch)

5. Sara Furlong (Amlwch)

6. Cerys Gadd (Amlwch)

7. Ceri Slaney (Amlwch)

8. Charlotte Gill (Marshaliaid Lerpwl)

9. Lexi Crawley (Amlwch)

10. Ffion Owen (Amlwch)

11. Catrin Evans (Amlwch)

12. Emma Roberts (Amlwch)

13. Ceri Pritchard (Amlwch)

14. Beth Jones (Caernarfon)

15. Erin Maloney (Bethel)

16. Angharad Evans (Bethesda)

17. Jordanne Greenough (Llandudno)

18. Ceri Lois (Caernarfon)

## Canlyniadau yn Gemau Yr Ynysoedd
**16 Mehefin 2019**

*'''Ynys Môn   3-1   Ynysoedd Gorllewin
Caergybi, 13:30.

*Lexi Crawley Goliau 5' 65' a 90'
*Bethany MacLeod Gôl 60'

**17 Mehefin 2019**

***Ynys Môn  2-3  Hitra
Bodorgan, 18:30.

*Lexi Crawley (Gôl)
*Jordanne Greenhough (Gôl)
*Kristin Jorgensen (2 Gôl)
*Lina Selvag (Gôl)

**19 Mehefin 2019** - Rownd cyn-derfynol

***Ynys Môn  1-0  Jersey
Amlwch, 18:30.

*Lexi Crawley (Gôl)

**21 Mehefin 2019** - Rownd derfynol

***Ynys Môn  TBC  Ynys Manaw**

Holyhead, 14:00.

* 2-0 i Ynys Manaw erbyn hanner amser.
* Catrin Evans yn scorio iw wneud yn 2-1.
* Ynys Môn yn derbyn yr ail wobr,

Categori:Timau pêl-droed Cymru
Anastasia Zampounidis

Awdures o'r Groegaidd Almaen yw **Anastasia Zampounidis** (Groeg: Αναστασία Ζαμπουνίδη; ganwyd 28 Rhagfyr 1968) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cyflwynydd teledu, cyflwynydd radio.

Fe'i ganed yn Thessaloníci ar 28 Rhagfyr 1968.  

Wedi iddi adael yr ysgol uwchradd, teithiodd i Los Angeles lle cwbwlhaodd radd mewn astudiaethau cyfathrebu tra roedd, ar yr un pryd yn 
*au pair*, yn ddawnswraig Go-Go, a thiwtor dysgu Groeg. Wedi tipyn, dechreuodd gyflwyno rhaglenni radio o Ferlin. Dechreuodd fel DJ yng ngorsaf radio Berlin, Kiss FM, ac yna newidiodd i'r orsaf radio *Energy Berlin*. Yn 1996 cyflwynodd ei sioe radio ei hun o'r enw *Titel Krazy Dazy*.  Rhwng 2001 a 2004 cafodd ei rhestru gan FHM-Germany fel un o fenywod mwyaf rhywiol y byd. 

## Gyrfa
Yn 1999, symudodd Zampounidis i'r orsaf deledu MTV, lle cymedrolodd y sioe fyw ddyddiol *Select MTV* gyntaf. Yn 2002 cyd-gyflwynodd y *Kiddy Contest* gydag Elmer Rossnegger. Rhwng 2003 a diwedd 2005 cyflwynodd y darllediad TRL dyddiol. O 2001 i 2003 cyflwynodd yn fyw'r rhaglen betio *2002* ar ZDF. Yn 2004, roedd yn aelod o'r rheithgor ar *Comeback – Die große Chance* (Comeback - Y Cyfle Mawr) ar ProSieben. Yn Rhagfyr 2005, fel aelod o'r tîm safoni, arweiniodd y sioe siart RTL II *The Dome*, a chyn hynny bu'n cyflwyno'r *Backstage Report* am dair blynedd. Tan y Dome 39, gweithiodd i RTL II fel gohebydd ar gyfer y fformat hwn, nes iddi gael ei disodli gan gyflwynwyr VIVA, Gülcan Kamps a Janine Kunze.

## Ffilmyddiaeth
**"The Dome"*, (1997) TV Series .... (Gohebydd wrth gefn) (2002–2005)
**MTV yr Almaen*, (cyflwynydd "Select MTV") (2002)
**Rotlicht - Im Dickicht der Großstadt*, (TV) .... (Actores gynorthwyol) (2003) 
**"Comeback - Die große Chance"*' TV Mini Series ... (Aelod o'r Rheithgor) (2004)
**"Total Request Live"*, TV Series .... Cyflwynydd (2004) 
**MTV live show "TRL"*, (Cyflwynydd dyddiol) (2005)

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Lysiaeaeth yr Almaen am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Official Anastasia Site
*

Awdures o'r Almaen yw **Anastasia Zampounidis** (ganwyd 28 Rhagfyr 1968) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cyflwynydd teledu, cyflwynydd radio ac awdur.

Fe'i ganed yn Thessaloníci ar 28 Rhagfyr 1968.  
 

&== Aelodaeth ==&
Bu'n  aelod o Gymdeithas Lysiaeaeth yr Almaen am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Thessaloníci
Luigi Pulci

Bardd Eidalaidd yn yr iaith Eidaleg oedd **Luigi Pulci** (15 Awst 1432 – 11 Tachwedd 1484) sy'n nodedig am ei arwrgerdd ddifrif-ddigrif *Morgante* (1483), un o'r enghreifftiau gwychaf o farddoniaeth epig yn holl lenyddiaeth y Dadeni.

## Bywgraffiad 
Ganed Luigi Pulci ar 15 Awst 1432 i deulu llenyddol yn Fflorens. Er gwaethaf achau bonheddig ei deulu, tlodion oeddynt a gwaethygodd eu sefyllfa yn sgil marwolaeth ei dad ym 1451. Gweithiodd Luigi yn glerc ac yn llyfrifwr er mwyn cynnal ei fam a'i frodyr a chwiorydd. Priododd Luigi â Lucrezia degli Albizzi ym 1453 a chawsant bedwar mab.

Cyflwynwyd Pulci i deulu'r Medici ym 1461, ac enillodd nawdd Cosimo de' Medici, Arglwydd Fflorens, am ei ffraethineb a'i ysgrifeniadau addawol. Magodd gyfeillgarwch agos â Lorenzo, ŵyr hynaf Cosimo, a daeth i adnabod dynion ifainc eraill yng nghylch Lorenzo, gan gynnwys yr ysgolhaig a bardd Angelo Poliziano. Bu Pulci hefyd yn ffraeo ag ambell un o wŷr llenyddol Fflorens, yn enwedig yr offeiriad Matteo Franco. Ysgrifennai'r ddau fardd gyfres o sonedau chwyrn yn ymosod ar ei gilydd ym 1474–5, er yr oeddynt ar un pryd yn gyfeillion. Gelyn arall oedd yr athronydd neo-Blatonaidd Marsilio Ficino, a oedd yn anghytuno â Pulci ar bynciau hud a lledrith.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Lewis D. Einstein, *Luigi Pulci and the Morgante Maggiore* (1902).
* Giacomo Grillo, *Two Aspects of Chivalry: Pulci and Boiardo* (1942).
* John Raymond Shulters, *Luigi Pulci and the Animal Kingdom* (1920).

Categori:Genedigaethau 1432
Categori:Marwolaethau 1484
Categori:Beirdd y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Beirdd Eidaleg o'r Eidal
Categori:Hurfilwyr o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg y Dadeni
Categori:Pobl o Fflorens
Katrin Jakobsdóttir

Gwleidydd o Wlad yr Iâ yw **Katrín Jakobsdóttir** (ganwyd 1 Chwefror 1976). Ers 2017, hi yw Prif Weinidog Gwlad yr Iâ, ac yn aelod yr Althing dros etholaeth Gogledd Reykjavík.

Daeth yn ddirprwy gadeirydd y mudiad Chwith-Gwyrdd yn 2003 ac mae wedi bod yn gadeirydd arni ers 2013. Roedd Katrín yn Weinidog Addysg, Gwyddoniaeth a Diwylliant Gwlad yr Iâ ac o Gydweithrediad Nordig rhwng 2 Chwefror 2009 a 23 Mai 2013. Hi yw ail brif weinidog benywaidd Gwlad yr Iâ ar ôl Jóhanna Sigurðardóttir.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Prif Weinidogion Gwlad yr Iâ
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Bryn Mawr, Dolgellau

Ffermdy enwog tua milltir a hanner i'r de o Ddolgellau, Gwynedd yw **Bryn Mawr**, a roddodd ei enw i Goleg Bryn Mawr a nifer o adeialadau a llefydd eraill yn Unol Daleithiau America. Yma y ganed y crynwr blaenllaw Rowland Ellis (1650 - Medi 1731) a ymunodd â'r Crynwyr tua 1672, ac a gafodd ei garcharu nifer o weithiau.

Cofrestrwyd y ffermdy gan Cadw gyda'r chif 5137 ar 19 Mehefin 1990.

Lleolwyd y nofel *Y Stafell Ddirgel* gan Marion Eames yma ym Mryn Mawr.

## Hanes yr adeilad
Ceir dist derw gyda'r arysgrif canlynol, sy'n rhoi dyddiad codi'r tŷ:

:*"Y TU HWN YN Y FLWYT 1617 REES LEWIS AI GWNAETH"*

Ceir hefyd tŷ bychan gerllaw, a ddefnyddiwyd, efallai, ar gyfer y gweision a'r morynion, sef Tyddyn-y-Traian. Codwyd estyniad tua 1750 yng nghefn y tŷ ac un arall yn y ffrynt a'r gogledd tua 1800. Ŵyr Rhys (nu 'Rees' yn ysgrifenedig) oedd Rowland Ellis a aned yma. Daeth yn un o arweinwyr y Crynwyr, gan ymfudo i Bennsylvania yn l686. Yno hefyd y bu farw yn 1731, gan adael gwaddol enfawr i godi ysgol, sydd erbyn heddiw yn un o brif golegau UDA.

## Llefydd a enwyd ar ôl Bryn Mawr
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P138 wd:Q64697939 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Enw,P31,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Gweler hefyd
* Hengwrt

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd‎
Categori:Dolgellau
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Categori:Ffermdai Gwynedd
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 1610au
Capten John Glynn-Jones

''Nid i'w ddrysu gyda'r actor John Glyn-Jones na'r bardd a Phrif Weithredwr gyntaf Tai Clwyd, John Glyn Jones''

Roedd y **Capten John Glynn-Jones** neu, i nifer, **Capten Glynn** yn gyn-filwr a sefydlydd Clybiau Bechgyn a Merched Cymru. Mynychodd Ysgol Sirol Llanrwst.

## Milwr
Bu'n filwr gyda'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig rhwng 1912-22  gan ennill y Croes Filwrol ('Military Cross') yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf am iddo lwyddo i gynorthwyo 10 o'i gyd-filwyr oedd wedi eu hanfu mewn brwydr i ddiogelwch er gwaethaf tanio cyson arnynt gan y gelyn.

Yn ystod ei oes, bu'r Gwersyllt ganolfan i brentisiaid, hostel ieuenctid a chanolfan filwrol yn ystod yr Ail Ryfel Byd.
Llwyddwyd i gadw cofeb ryfel y Gwersyllt oedd yn hynod oherwydd nad oedd yn enwi milwyr unigol ond, yn hytrach, "milwyr o bob cenedl" bu farw yn y Rhyfel Mawr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol Clybiau Bechgyn a Merched Cymru

Categori:Mudiadau Cymraeg
Categori:Mudiadau ieuenctid
Categori:Sefydliadau 1922
Categori:Sefydliadau 1928
Priffordd y Brenin (hynafol)

Roedd **Priffordd y Brenin** yn llwybr masnach o bwys mawr yn yr Hen Ddwyrain, gan gysylltu Affrica â Mesopotamia. Roedd yn rhedeg o'r Aifft ar draws Penrhyn Sinai i Aqaba, lle trodd i'r gogledd ar draws Transjordan, gan arwain at Ddamascus ac Afon Euphrates.

Ar ôl y goresgyniad Mwslimaidd dros y Cilgant Ffrwythlon yn y 7g OC a hyd at yr 16g bu'n gwasanaethu fel ffordd bererindod i Fwslimiaid yn dod o Syria, Irac a thu hwnt ac yn mynd i ddinas sanctaidd Mecca.

Yng Ngwlad Iorddonen fodern, mae Priffordd 35 a Phriffordd 15 yn dilyn y llwybr hwn, gan gysylltu Irbid yn y gogledd ag Aqaba yn y de. Mae'r rhan ddeheuol yn croesi nifer o wadis dwfn, gan ei gwneud yn ffordd a golygfeydd hardd er braidd yn droellog ac araf. lle dywedir yr oedd angen i'r Israeliaid ddefnyddio'r ffordd yn ystod ymadawiad yr Israeliaid o wlad yr Aifft.

## Cyfeiriadau
Categori:Yr Hen Aifft
Categori:Hanes hynafol Gwlad Iorddonen
Categori:Llwybrau masnach
Categori:Pages with unreviewed translations
Ardal Lywodraethol Karak

Mae **Karak** ( ) yn un o ardaloedd llywodraethol Gwlad Iorddonen, wedi'i lleoli i'r de-orllewin o Amman, prifddinas Gwlad Iorddonen. Prifddinas yr ardal lywodraethol yw Al Karak. Mae'n ffinio ag ardaloedd llywodraethol Madaba ac Amman i'r gogledd, ardal lywodraethol Ma'an o'r dwyrain,  ardal lywodraethol Tafilah o'r de, a'r Môr Marw yn o'r gorllewin. 

Mae poblogaeth y Rhanbarthau, yn ôl y cyfrifiad fel a ganlyn:  

## Addysg 
Prifysgol Mutah yw'r unig brifysgol yn yr ardal lywodraethol. Wedi'i lleoli yn ninas Mu'tah, mae'n un o'r prifysgolion mwyaf yng Ngwlad Iorddonen yn ôl nifer y myfyrwyr.  

## Cyfeiriadau 
Karak
Agustina Bessa-Luís

Awdures o Bortiwgal oedd **Agustina Bessa-Luís** (Portiwgaleg: [ɐɣuʃˈtinɐ ˈbɛsɐ luˈiʃ]; 15 Hydref 1922 - 3 Mehefin 2019) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel sgriptiwr, dramodydd a chofiannydd. Yn 2004 cyflwynwyd iddi Wobr Camões.

Fe'i ganed yn Vila Meã ar 15 Hydref 1922. 

Rhwng 1986 a 1987 hi oedd Cyfarwyddwr y *O Primeiro de Janeiro* (Porto). Rhwng 1990 i 1993, bu'n gyfarwyddwr o'r Teatro Nacional D. Maria II (Lisbon).

Addaswyd y nofelau canlynol i'r sgrin gan y cyfarwyddwr Manoel de Oliveira: *Fanny Owen* ("Francisca"), ''Abraham's Valley*, *The Lands of Risk'' ("The Convent"), a'r ''Party'. Addaswyd *As Terras do Risco* fel sail i'r ffilm *O Convento* yn 1995.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o *Academia Brasileira de Letras* am rai blynyddoedd.

## Llyfryddiaeth
* *A Sibila* (1954; "The Sibyl"),
* *ESTADOS ERÓTICOS IMEDIATOS DE SÖREN KIERKEGAARD* [SØREN KIERKEGAARD'S IMMEDIATE EROTIC STAGES], addasiad o destun Kierkegaard o'r  ''The Seducer's Diary*, *The immediate erotic stages or the musical-erotic*, – enw poblogaidd: *The Don Juan-analysis* -, a *The Journals*, 1992
* *Os Incuráveis* (1956)
* *A Muralha* (1957)
* *O Susto* (1958)
* *Ternos Guerreiros* (1960)
* *O Manto* (1961)
* *O Sermão do Fogo* (1962)
* *As Relações Humanas: I – Os Quatro Rios* (1964)
* *As Relações Humanas: II – A Dança das Espadas* (1965)
* *As Relações Humanas: III – Canção Diante de uma Porta Fechada* (1966)
* *A Bíblia dos Pobres: I – Homens e Mulheres* (1967)
* *A Bíblia dos Pobres: II – As Categorias* (1970)
* *As Pessoas Felizes* (1975)
* *Crónica do Cruzado Osb* (1976)
* *As Fúrias* (1977)
* *Fanny Owen* (1979)
* *O Mosteiro* (1980)
* *Os Meninos de Ouro* (1983)
* *Adivinhas de Pedro e Inês*
* *Um Bicho da Terra* (1984), bywgraffiad o Uriel da Costa
* *Um Presépio Aberto* (1984)
* *A Monja de Lisboa* (1985) bywgraffiad o Maria de Visitação
* *A Corte do Norte* (1987)
* *Prazer e Glória* (1988)
* *A Torre* (1988)
* *Eugénia e Silvina* (1989)
* *Vale Abraão* (1991)
* *Ordens Menores* (1992)
* *Fake-book (*1992) Aphorism gyda lluniau gan Daniel Garbade
* *As Terras do Risco* (1994)
* *O Concerto dos Flamengos* (1994)
* *Aquário e Sagitário* (1995) stori fer
* *Um Outro Olhar sobre Portugal* (1995)
* *Memórias Laurentinas* (1996)
* *Um Cão que Sonha* (1997)
* *O Comum dos Mortais* (1988)
* *A Quinta Essência* (1999)
* *Dominga* (1999)
* *Contemplação Carinhosa da Angústia* (2000), Anthologie
* *O Princípio da Incerteza: I – Jóia de Família* (2001)
* *O Princípio da Incerteza: II – A Alma dos Ricos* (2002)
* *O Princípio da Incerteza: III – Os Espaços em Branco* (2003)
* *Antes do Degelo* (2004)
* *Doidos e Amantes* (2005)
* *A Ronda da Noite'' (2006)

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Llenorion o Bortiwgal
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Prys Edwards

Pensaer a dyn busnes o Gymru oedd **Ifan Prys Edwards** (11 Chwefror 1942 – 16 Mawrth 2020).

Fe'i ganwyd yn Aberystwyth, yn fab i Syr Ifan ab Owen Edwards ac Eirys Mary Lloyd Edwards (née Phillips). Ei frawd oedd Owen Edwards. Graddiodd mewn Pensaernïaeth o Ysgol Pensaernïaeth Cymru, Caerdydd yn 1965. Roedd yn brif bartner yn ei gwmni pensaernïol ei hun, Partneriaeth Prys Edwards, rhwng 1966 ac 1986.

## Urdd Gobaith Cymru
Fel mab i sylfaenydd Urdd Gobaith Cymru bu ynghlwm â'r corff drwy ei fywyd. Bu'n aelod am flynyddoedd, yn swyddog yn y gwersylloedd, yn gyn arweinydd Aelwyd Aberystwyth ac yn arweinydd yr Urdd yn yr ymgyrch i gael Deddf yr Iaith Gymraeg.

Roedd wedi dal swyddi gwirfoddol o fewn yr Urdd ers 1965 yn cynnwys ysgrifennydd Mygedol, Trysorydd, Cadeirydd a Llywydd. Bu'n ymddiriedolwr hyd at 2012 cyn ymddeol oherwydd ei iechyd. Parhaodd fel Llywydd Anrhydeddus.

## Swyddi eraill
Roedd yn un o gyfarwyddwyr Bwrdd Datblygu Cymru Wledig rhwng 1976 ac 1984. Roedd yn llywydd Bwrdd Croeso Cymru rhwng 1984 ac 1992 ac yn gadeirydd S4C rhwng 1992 ac 1998. Bu hefyd yn aelod o fyrddau CADW, Awdurdod Twristiaeth Prydeinig a Chanolfan Mileniwm Cymru.

## Bywyd personol
Priododd Catherine Williams ar 3 Medi 1966 a chawsant ddau o blant, Lisa Mair a Sion ab Ifan.

Fel ei frawd, bu'n dioddef o gyflwr Parkinson, a bu farw ym mis Mawrth 2020.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Penseiri o Gymru
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Pobl gyda clefyd Parkinson
Mynyddcerrig

:''Erthygl am y pentref Mynyddcerrig yw hon. Peidied â drysu â'r pentref gyfagos Mynydd-y-garreg.''  
Mae **Mynyddcerrig** yn bentref bychan iawn yng Nghwm Gwendraeth, Sir Gaerfyrddin. Mae wedi ei leoli oddeutu chwech milltir i'r de-ddwyrain o drefn Caerfyrddin ar briffordd yr A48 rhwng Caerfyrddin a phentref fawr Cross Hands.
Bu yno ysgol gynradd, Ysgol Mynyddcerrig, ond bu iddo gau yn 2007, ond ceir dal clwb gweithwyr a pharc gyhoeddus yn y pentref.

## Cofeb Ryfel
Gyda chau'r ysgol symudwyd y Gofeb Rhyfel oedd wedi ei lleoli yno i leoliad ar stâd tai cyngor y pentref.

## Pobl Adnabyddus o'r Pentref 
*Nigel Owens, dyfarnwr rygbi ryngwladol a chlwb, cyflwynydd teledu, digrifwr ac awdur 
*Bernard Dix, undebwr llafur Prydeinig

bawd|dim|Nigel Owens yn dyfarnu gêm Ulster v Glasgow Warriors, 2014

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Diwrnodau Olaf Ysgol Mynyddcerrig
* Cofeb Ryfel Mynyddcerrig gyda bywgraffiad byr o'r pentrefwyr bu farw
* BBC Cymru "Hanes Cwm Gwendraeth"
* Menter Cwm Gwendraeth 

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Melanie C

Cantores boblogaidd o Loegr yw **Melanie C** neu **Mel C** (ganwyd 12 Ionawr 1974) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel canwr-gyfansoddwr, cerddor, entrepreneur, bardd a pheroriaethwr.

Fe'i ganed yn Whiston, Swydd Gaerhirfryn, Lloegr ar 12 Ionawr 1974. 

Mae hi'n un o bum aelod y Spice Girls, lle cafodd y llysenw *Sporty Spice*. Ers 1996, mae Melanie wedi gwerthu dros 105 miliwn o recordiau, gan gynnwys 85 miliwn o gopïau gyda'r grŵp, ac 20 miliwn o albymau, senglau fel unigolyn, ac mae wedi ennill dros 325 o ardystiadau byd-eang (yn cynnwys nifer o ddiemwntau), gan gynnwys 40 o ardystiadau arian, aur a phlatinwm, fel artist unigol.

## Magwraeth
Melanie Jayne Chisholm oedd yr unig blentyn yn y teulu. Priododd ei rhieni ar 12 Ionawr 1971 ac ym 1978, ysgarodd y ddau, pan oedd Melanie yn bedair oed a hanner. Gweithiodd ei thad, Alan Chisholm, fel ffitiwr yng Nghwmni Otis Elevator ac roedd ei mam, Joan O'Neill, yn gweithio fel ysgrifenyddes a PA; roedd wedi bod yn canu mewn bandiau cerdd ers oedd yn 14. Magwyd Melanie C yn Widnes, Sir Gaer lle mynychodd Ysgol Uwchradd Fairfield. 

Wedi'r ysgol, astudiodd ar gyfer cwrs diploma mewn dawns, canu, drama, a theatr gerddorol yng Ngholeg Celfyddydau Perfformio Doreen Bird yn Sidcup, De-ddwyrain Llundain. Tra yn y coleg, atebodd hysbyseb yn * The Stage * gan Chris a Bob Herbert, a oedd yn bwriadu ffurfio grŵp merched newydd, yn ddiweddarach i fod yn Spice Girls. Enillodd gymwysterau addysgu tap a dawns theatr fodern gyda Chymdeithas Imperial Athrawon Dawnsio ond gadawodd y coleg ychydig cyn cwblhau ei chwrs tair blynedd.
[bawd|chwith|Y [Spice Girls yn 2007]]

## Gyrfa
Dechreuodd Melanie C ei gyrfa unigol ar ddiwedd 1998 trwy ganu gyda'r canwr roc o wledydd Prydain, Bryan Adams, gyda'r gân "When You're Gone". Rhyddhawyd ei halbwm cyntaf, *Northern Star*, yn 1999, gan gyrraedd rhif 1 yn Sweden a rhif 4 ar Siart Albymau y DU. Cafodd ei ardystio'n rhyngwladol gyda saith ardystiad platinwm a thair aur, gan gynnwys Platinwm triphlyg gan y Diwydiant Ffonograffig Prydeinig, gan werthu dros 4 miliwn o gopïau ledled y byd, a dod yn albwm solo gorau unrhyw aelod o'r Spice Girls.

Daeth bedair gwaith yn y "prif 5" ac yn yr 20 sengl uchaf: cyrhaeddodd dau ohonynt y rhif 1 yn y DU. Cafodd yr albwm ei ardystio'n aml-blatinwm ledled y byd.

## Disgyddiaeth
* *Northern Star* (1999)
* *Reason* (2003)
* *Beautiful Intentions* (2005)
* *This Time* (2007)
* *The Sea* (2011)
* *Stages* (2012)
* *Version of Me* (2016)

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Whiston