open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Josh Wardle

Peiriannydd meddalwedd o Gymru yw **Josh Wardle (g. 1985/6)**, sy'n fwyaf adnabyddus am ddatblygu'r gêm eiriau firaol ar y we *Wordle* . Cafodd ei fagu ar fferm dda byw organig yn Llanddewi Rhydderch, pentref bychan ger y Fenni.    

Daeth *Wordle* i feddiant y cwmni New York Times  gan Wardle ym mis Ionawr 2022.  Ar hyn o bryd mae Wardle yn byw yn Brooklyn, Efrog Newydd. Ers mis Rhagfyr 2021, mae wedi bod yn beiriannydd meddalwedd yn y grŵp celf MSCHF o Brooklyn. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1980au
Categori:Peirianwyr o Gymru
Categori:Pobl o'r Fenni
Strabane

Tref yn Swydd Tyrone, Gogledd Iwerddon, yw **Strabane** (Gwyddeleg: *An Srath Bán*). Saif tua hanner ffordd o Derry i'r gogledd ac Omagh i'r de, ar lan ddwyreiniol Afon Foyle, sy'n ffurfio'r ffin â Gweriniaeth Iwerddon. Yr ochr arall i'r afon, saif tref lai Lifford, sef tref sirol Donegal. Mae Afon Mourne yn llifo trwy'r dref cyn iddi ymuno af Afon Foyle.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 13,147.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Tyrone
Caniadaeth y Cysegr

Mae ***Caniadaeth y Cysegr*** yn rhaglen radio grefyddol Gristnogol o ganu emynau cynulleidfaol, a gynhyrchwyd yn yr iaith Gymraeg gan BBC Radio Cymru a chwmni Parrog. Yn draddodiadol yn cael ei darlledu ar brynhawn Sul gydag R. Alun Evans yn cyflwyno’r emynau, mae’n cynnwys detholiadau wedi’u recordio o Gymanfaoedd Canu o bob rhan o Gymru. Mae'r cynulleidfaoedd yn canu mewn harmoni pedwar llais.

Fe wnaeth ddechrau ddarlledu ar 15 Chwefror 1942, dyma'r rhaglen yn yr iaith Gymraeg sydd wedi para hiraf.

Yn ei archif mae ganddo recordiad o bob emyn yn y llyfr emynau Cymraeg caneuon ffydd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* BBC Radio Cymru - Gwefan Caniadaeth y Cysegr
Categori:Rhaglenni radio Cymraeg
Categori:Rhaglenni radio'r BBC
Cacen Kyiv

Math o gacen yw **cacen Kyiv** (Wcraineg: торт "Київський"), a wnaed yn Kyiv, Wcráin, ers 6 Rhagfyr 1956 gan y Ffatri Melysion Karl Marx

Mae Wcráin yn enwog am ei phwdinau.

## Cyfeiriadau
Categori:Teisenni
Categori:Kyiv
Frank Bainimarama

[250px|iawn|bawd|Frank Bainimarama yn [Llundain, yn 2014]]

Mae **Frank Bainimarama** (ynganiad ; ganwyd 27 Ebrill 1954 ) yn wleidydd Ffijïaidd, ac ar hyn o bryd yn gwasanaethu fel wythfed Prif Weinidog Ffiji. Cafodd ei eni yn Tailevu. Mae'n aelod o Blaid Gyntaf Ffiji. Mae'n fwyaf adnabyddus am fod yn gysylltiedig â'r 2006 cipio llywodraeth Ffiji.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Gwleidyddion o Ffiji
Llwybr treftadaeth Cynwyd (Pennsylvania)

260px|bawd
260px|bawd
260px|bawd
260px|bawd

Mae **Llwybr treftadaeth Cynwyd** yn llwybr cyhoeddus ym Mhennsylvania sy’n dilyn trwydd hen gangen Schuylkill o’r Rheilffordd Pennsylvania. Enw’r llwybr yn dod o’r gomuned leol Bala Cynwyd, sefudlwyd gan Cymry yn ystod y 1600au hwyr. Caewyd y rheilffordd i’r gogledd o Orsaf Cynwyd gan SEPTA ym 1986, a llogwyd y darn yna o’r gangen i Drefgordd Merion Is, sy wedi creu’r llwybr yn 2011. Hyd y llwybr yw 1.8 milltir. Roedd gwirfoddolwyr wedi cynnal llwybr ar drwyth yr hen reilffordd. Ffurfiwyd Ffrindiau’r llwybr treftadaeth yn 2008, grŵp swyddogol o wirfoddolwyr sy’n codi pres a gadw a gwella’r llwybr. Dechreuodd gwaith ar lwybr treftadaeth ym Mawrth 2011, a chynhaliwyd seremoni torri’r tir ar 5 Mai 2011. Agorwyd y Llwybr’n swyddogol yn Haf 2011.

## estyniadau
Mae’r llwybr yn cysylltu â Mynwent West Laurel Hill, Parc Cynwyd, Parc Gorsaf Cynwyd a hefyd Llwybr Pont Manayunk. Mae cynllun i estyn y llwybr o Orsaf Cynwyd i City Avenue, Canolfan Cerddoriaeth Mann, Mynwent Westminster ac Afon Schuylkill. Mae hefyd cynllun i gysylltu â Llwybr Pencoyd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y Llwybr 
* Gwefan traillink.com
* Gwefan Lower Merion Township 

Categori:Pennsylvania
Categori:Llwybrau'r Unol Daleithiau
Categori:Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau
Pobble

Grŵp eiriolaeth dros Manaweg, iaith frodorol Ynys Manaw ac elusen yw **Pobble** ("Pobl; Cymuned; Gwerin"). Mae'n gweithio i hyrwyddo'r iaith Fanaweg fel "ased cymunedol" ar yr Ynys. Mae Pobble hefyd wedi dyfarnu Aundyr Brian Stowell ("Gwobr Brian Stowell") ers 2019.

## Gweithgareddau
Lansiwyd Pobble yn mhrifddinas Ynys Manaw, Douglas ym mis Medi 2013 gyda'r nod o hybu'r defnydd o'r iaith Fanaweg fel iaith gymunedol ar Ynys Manaw.

Yn 2019 cyhoeddodd Pobble system bydi sy'n paru dysgwyr iaith Manaweg â siaradwyr mwy profiadol.

Maent yn hyrwyddo gwersi ac adnoddau dysgu'r iaith Fanaweg gan gynnwys adnoddau ar dudalen Youtube, *Learn Manx*.

## Aundyr Brian Stowell
Yn 2019 crëwyd Aundyr Brian Stowell ("Gwobr Brian Stowell") er cof am gyfraniad Brian Stowell i'r iaith Fanaweg. Fe’i dyfernir am unrhyw ddarn o waith creadigol a gynhyrchir yn Manaweg:" gallai cofnod fod yn gerdd, yn stori, yn ddrama, yn ffilm, yn recordiad sain, neu’n ddarn gweledol neu gerddorol gyda thestun Manaweg, neu, er enghraifft, yn erthygl am yr iaith Manaweg a hanes, cyfieithiad, ap digidol , realiti estynedig, neu wasanaeth gwefan."

Mae'r gystadleuaeth yn dyfarnu £300 am y wobr gyntaf, £200 am yr ail, a £100 am y drydedd. Cyhoeddwyd enillydd y wobr gyntaf Aundyr Brian Stowell yng ngŵyl iaith Manaweg Cooish.

## Dolenni
* Gwefan swyddogol Pobble 
* Pobble ar Facebook
* @pobbleiom ar Twitter

## Cyfeiriadau
Categori:Ynys Manaw
Categori:Manaweg
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Categori:Sefydliadau 2013
Sage Todz

Rapiwr a chyfansoddwr caneuon rap o Gymro yw **Sage Todz** (ganwyd **Eretoda Ogunbanwo**). Cafodd llawer o sylw yn y cyfryngau Gymraeg ym Mawrth 2022 ar ôl iddo rhyddhau fideo ohono'n rapio yn ddwyieithog.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Sage Todz yn Essex. Symudodd ei deulu i Ben-y-groes yng Ngwynedd yn 2007. Bu rhaid iddo ddioddef hiliaeth pan oedd yn ifanc ond dywedodd nad oedd wedi derbyn yr un fath o broblemau yng Nghymru.

Ond cafodd y teulu un digwyddiad hiliol pan wnaeth swastica gael ei baentio tu allan i'w gartref yn 2020. Cafodd dyn ei arestio bryd hynny.

Aeth Sage i astudio chwaraeon ym Mhrifysgol Brunel Llundain. Mae'n dweud bod yna lawer o wahaniaethau rhwng Llundain a Gwynedd wledig. Dechreuoedd gyfansoddi math arbennig o rapio, sef "Drill". Drill yw is-genre o rap Prydeinig sydd yn defnyddio curiadau drymiau cyflym i greu cerddoriaeth egnïol.

Dywedodd bod angen mwy o gerddoriaeth Gymraeg yn genres sydd ddim gyda llawer o gynnwys Cymraeg ar hyn o bryd. Dyweodoedd byddai'n fodd i hybu'r iaith i bobl ifanc.

### Eisteddfod Genedlaethol 
Perfformiodd Sage gyda'r "Avengers Rap Cymraeg" ar Faes B yn Eisteddfod Genedlaethol 2022.

Yng Ngorffennaf 2023 dywedodd nad oedd yn gallu perfformio yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno am nad oedd yn medru cydymffurfio a'r rheol iaith, am fod ei ganeuon yn ddwyieithiog ac yn cynnwys geiriau Saesneg. Cadarnhawyd hynny gan yr Eisteddfod gan ddatgan eu bod yn awyddus i roi llwyfan iddo yn yr Eisteddfod, ac wedi bod mewn trafodaeth gyda Sage ond heb ddod i gytundeb ar ddefnydd iaith.

Cyhoeddwyd yn ddiweddarach fod Sage am fod yn rhan o dîm cyflwyno rhaglenni teledu S4C o'r Eisteddfod yn 2023.

## Disgyddiaeth 
### Albymau 
### Senglau ac EPs 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Sage Todz ar YouTube

Categori:Pobl o Gymru o dras Nigeriaidd
Categori:Rapwyr o Gymru
Victoria Winckler

Cyfarwyddwr y Sefydliad Bevan ers 2002 yw **Dr Victoria Winckler**. Mae hi'n arbenigwr ar dlodi, anghydraddoldeb a datblygiad economaidd. Mae hi wedi ysgrifennu llawer o adroddiadau pwysig ac wedi rhoi tystiolaeth i'r Senedd San Steffan.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Marjorie Clark, Arglwyddes Clark

Roedd **Marjorie Clark** (ganwyd **Marjorie Lewis**; 14 Gorffennaf 1924 &ndash; 9 Mawrth 2022), neu **Arglwyddes Clark**, yn weithredwr radio yn ystod yr Ail Ryfel y Byd.

Cafodd Andolyn Marjorie Beynon Lewis ei geni yn Ystalyfera, yn ferch i Andolyn a Howell Lewis. Bu farw ei mam yn ystod yr enedigaeth Roedd ganddi chwaer, Gwenda. Cafodd ei haddysg yng Ngholeg Merched Cheltenham. Ym 1943 daeth swyddog o'r llywodraeth yno i recriwtio disgyblion i ymuno â'r Awdurdod Gweithrediadau Arbennig (*Special Operations Executive*). 

Priododd Lewis a Robert Clark (m. 2013), swyddog y cyfarfu ag ef yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Yn ddiweddarach daeth e'n fanciwr a chafodd ei urddo'n farchog. Roedd y teulu’n byw mewn tŷ yn Surrey, cyn-gartref y garddwriaethwr Gertrude Jekyll, a oedd wedi’i ddylunio gan Edwin Lutyens.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Ystalyfera
Denny, Falkirk

Tref yn awdurdod unedol Falkirk, yr Alban, yw **Denny** (Gaeleg yr Alban: *An Daingneach*). Yn hanesyddol, fe'i lleolwyd yn Swydd Stirling. Saif tua 7 milltir (11&nbsp;km) i'r gorllewin o dref Falkirk, a 6 milltir (10&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o Cumbernauld, gerllaw traffyrdd yr M80 a'r M876.

Hyd at y 1980au cynnar, roedd yn ganolfan ar gyfer diwydiant trwm, gan gynnwys nifer o ffowndrïau haearn, gwaith brics, pwll glo a melinau papur.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Denny boblogaeth o 8,300.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Falkirk
Stenhousemuir

Tref yn awdurdod unedol Falkirk, yr Alban, yw **Stenhousemuir** (Gaeleg yr Alban: *Featha Thaigh nan Clach*). Saif tua 2 filltir (3&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o dref Falkirk ac mae'n ffinio â Larbert i'r gorllewin.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Stenhousemuir boblogaeth o 10,050.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Falkirk
Anthem genedlaethol De Affrica

Mabwysiadwyd anthem genedlaethol bresennol De Affrica ym 1997. Mae'n cynnwys geiriau o emyn Cristnogol ''Nkosi Sikelel' iAfrika'' a'r anthem flaenorol, *Die Stem van Suid-Afrika*, yn ogystal â geiriau Saesneg newydd.

## Geiriau
## Gweler hefyd
* Die Stem van Suid-Afrika, yr anthem yn Apartheid
* Nkosi Sikelel' iAfrika, emyn Cristnogol o Dde Affrica o'r 19eg ganrif

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:De Affrica
Leven, Fife

Tref yn awdurdod unedol Fife, yr Alban, ydy **Leven** (Gaeleg yr Alban: *Inbhir Lìobhann*). Saif ar arfordir wrth aber Moryd Forth, 8.1 milltir (13&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o dref Kirkcaldy a 6.4 milltir (10.3&nbsp;km) i'r dwyrain o Glenrothes.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Leven boblogaeth o 9,000.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Fife
Rosyth

Tref yn awdurdod unedol Fife, yr Alban, ydy **Rosyth** (Gaeleg yr Alban: *Ros Fhìobh*). Saif ar arfordir wrth aber Moryd Forth, tua 3 milltir (5&nbsp;km) i'r de o ganol tref Dunfermline. Sefydlwyd y dref fel gardd-ddinas ym 1909, ac fe'i hadeiladwyd i ffurfio porthladd ar gyfer Dunfermline. Mae'n ffinio â thref Inverkeithing, wedi'i gwahanu oddi wrthi gan draffordd yr M90.

Mae'r ardal yn fwyaf adnabyddus am ei iard longau fawr, a arferai gael ei gweithredu gan y Llynges Frenhinol, ond a gafodd ei phreifateiddio ym 1987.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Rosyth boblogaeth o 13,580.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1909
Categori:Trefi Fife
Lochgelly

Tref yn awdurdod unedol Fife, yr Alban, yw **Lochgelly** (Gaeleg yr Alban: *Loch Geallaidh*). Saif tua 2.5 milltir (4&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o dref Cowdenbeath.

O'r 1830au tan y 1960au roedd Lochgelly yn dref lofaol. Wedi i'r diwydiant ddod i ben llithrodd y dref i ddirywiad economaidd a chymdeithasol.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Lochgelly boblogaeth o 7,190.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Fife
HEC Paris

Prifysgol yn Paris, Ffrainc, ydy **HEC Paris** (Ffrengig: *École des hautes études commerciales de Paris*), sefydlwyd yn 1881 yw'r ysgol fusnes orau yn Ewrop. Gyda phrifysgolion ESSEC Business School a ESCP Business School mae HEC yn un o'r colegau a elwir yn yr Conférence des grandes écoles.

## Cynfyfyrwyr
* Édith Cresson, gwyddonydd Ffrengig
* Roland Garros, awyrennwr Ffrengig
* François Hollande, 24ain Arlywydd Gweriniaeth Ffrainc
* Francisco Madero, gwleidydd a milwr Mecsicanaidd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol HEC Paris

HEC
Categori:Sefydliadau 1881
Ysgol Busnes ESCP

Prifysgol yn Paris, Ffrainc, ydy **ESCP Business School** (Ffrengig: *École Supérieure de Commerce de Paris*), sefydlwyd yn 1819. Yn ôl ystadegau, mae'n un o'r ysgolion busnes mwyaf llwyddiannus yn y byd. Gyda phrifysgolion HEC Paris a'r Ysgol Busnes ESSEC, mae ESCP yn un o'r colegau a elwir yn yr Conférence des grandes écoles.

## Cynfyfyrwyr
* Agnès Bénassy-Quéré, gwyddonydd Ffrengig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol ESCP

ESCP
Categori:Sefydliadau 1819
Cacamwnci

**Cacamwnci** yw rhaglen teledu Cymraeg plant gomedi. Mae e sioe sgets. Mae e ar Cyw.

Categori:Rhaglenni teledu S4C
Dalgety Bay

Tref yn awdurdod unedol Fife, yr Alban, ydy **Dalgety Bay** (Gaeleg yr Alban: *Bàgh Dhealgadaidh*). Saif ar arfordir wrth aber Moryd Forth,  tua 2.5 milltir (4&nbsp;km) i'r dwyrain o dref Inverkeithing.

Enwyd y dref a'r bae ar ôl pentref gwreiddiol Dalgety, ond heddiw dim ond adfeilion Eglwys y Santes Ffraid o'r 12g sydd ar ôl. Mae'r dref newydd, y dechreuwyd ei hadeiladu ym 1965, yn cymryd ei henw o'r prif fae y mae'n ffinio ag ef, ond mae'r dref yn ymestyn dros lawer o faeau a childraethau gan gynnwys Bae Donibristle a Bae Dewi Sant. Mae cyfran helaeth o drigolion y dref yn gymudwyr sy'n gweithio yng Nghaeredin.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Dalgety Bay boblogaeth o 9,870.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1965
Categori:Trefi Fife
Methil

Tref yn awdurdod unedol Fife, yr Alban, ydy **Methil** (Gaeleg yr Alban: *Meadhchill*). Saif ar yr arfordir yn edrych dros Foryd Forth, rhwng Buckhaven i'r gorllewin a Leven i'r dwyrain. Mae Afon Leven yn gwahanu Methil a Leven.

Roedd Methil gynt yn un o borthladdoedd pwysicaf y rhanbarth. Yn hanesyddol, codi glo oedd prif ddiwydiant yr ardal, a byddai rhan fwyaf o’r glo’n cael ei allforio drwy ddociau Methil. Rhwng y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail Ryfel Byd allforiwyd dros 3,000,000 o dunelli’r flwyddyn drwy'r dociau. Rhwng 1960 a 2011 safai Gorsaf Bŵer Methil, a oedd yn cael ei thanio gan slyri glo, wrth aber Afon Leven. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Methil boblogaeth o 11,010.

## Cân y Proclaimers
Rhestrir Methil yng nghân deuawd gwerin/pop Albanaidd, The Proclaimers yn eu cân 'Letter from America'. Rhyddhawyd y gân yn 1987 ac mae'n trafod allfudo Albanwyr i edrych am waith. Mae pennill yn y gân sy'n adrodd enwau trefi sydd wedi dioddef o golli gwaith a di-boblogi: "Lochaber no more; Southerland no more; Lewis no more, Skye no more" - sef enwau ardaloedd a effeithiwyd gan Clirio'r Ucheldiroedd yn 19g ac yna cyferbynir hyn gyda'r ardaloedd diwydiant trwm o'r 20g a welwyd diboblogi: "Bathgate no more, Linwood no more; Methil no more; Irvine no more".

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Fife
Papyr Newydd Cymraeg

Roedd ***Y Papyr Newydd Cymraeg*** yn bapur misol a gyhoeddwyd o ddechrau'r flwyddyn 1836 hyd ganol 1837. Fe'i cyhoeddwyd gan Hugh Hughes (Cristion), yr arlunydd, o stiwdio roedd yn cadw yng Nghaernarfon am gyfnod byr. Cristion fu'n gyfrifol am y rhan fwyaf o gynnwys y papur hefyd er ei fod yn derbyn rhywfaint o gymorth yn y gwaith gan William Williams (Caledfryn). Dim ond pymtheg rhifyn o'r papur cafodd eu cyhoeddi.

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Bridge of Allan

Tref yn awdurdod unedol Stirling, yr Alban, yw **Bridge of Allan** (Gaeleg yr Alban: *Drochaid Ailein*; Sgoteg: *Brig Allan*). Saif ychydig i'r gogledd o ddinas Stirling, ar lanau Allan Water, un o lednentydd Afon Forth.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Bridge of Allan boblogaeth o 4,930.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Stirling
Kildary

Pentref yng Nghyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw **Kildary** (Gaeleg yr Alban: *Caoldaraidh*). 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan Kildary a phentref cyfagos Milton boblogaeth o 620.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cyngor yr Ucheldir
Categori:Ucheldiroedd yr Alban
David Onllwyn Brace

Roedd **y Parch David Onllwyn Brace** (11 Tachwedd 1848 &ndash; 28 Mehefin 1891) yn weinidog yr Annibynwyr, ac yn fardd o Gymru.

## Cefndir 
Ganwyd Onllwyn yn yr Onllwyn, Dyffryn Dulais; yn blentyn i John Brace, gweithiwr haearn a Gwenllian (née Hurt) ei wraig. Prin iawn bu unrhyw addysg a gafodd. Yn wyth oed dechreuodd gweithio fel cariwr llythyrau o Ystradgynlais i'r Onllwyn. Gan fod cario llythyrau yn waith y bore cynnar iawn roedd wedi cyflawni ei ddydd o waith mewn pryd i fynychu gwersi'r prynhawn yn yr ysgol ddyddiol.

## Gyrfa 
Wedi ychydig fisoedd o gario llythyrau yn y bore ac ysgol yn y prynhawn cafodd Onllwyn swydd yn siop yr of a daeth ei ysgol ffurfiol i ben. Dechreuodd gweithio fel negesydd i'r gof ond erbyn yr oedd yn 13 mlwydd oed mae cyfrifiad 1861 yn dangos ei fod wedi cyrraedd rheng träwr yn yr ofaint.

Dechreuodd pregethu yng nghapel Annibynwyr Onllwyn pan oedd yn laslanc ac yn 18 oed aeth i Goleg Annibynwyr y Bala i hyfforddi am y weinidogaeth. Ar ôl tair blynedd yn y coleg derbyniodd alwad i fod yn weinidog gan Annibynwyr Rhosymedre, Sir Ddinbych, lle cafodd ei ordeinio ar 24 Hydref 1870. Ymadawodd â'r weinidogaeth ym 1872 oherwydd problemau iechyd, a symudodd adref at ei deulu i geisio adferiad. Ym 1873 cymerodd ofal capeli Bethel, Glantwrch, a Pant-y-Crwys, Cwmclydach cyn symud i gapel Bethel Aberdâr ym 1878, lle arhosodd am weddill ei fywyd byr.

## Bardd 
Dechreuodd Onllwyn barddoni pan oedd yn ifanc iawn. Mae rhai o'i rigymau am ei gyd weithwyr yn siop y gof, pan oedd yn llai na 10 mlwydd oed dal ar gadw. Enillodd ei wobr gyntaf am farddoniaeth pan oedd tua 11 oed, mewn eisteddfod capel yn Abercraf.:—

Mewn ysgrif yn Yr Haul ym 1905 meddai awdur anhysbys amdano:— 

Ond er tegwch i Onllwyn, roedd yn arfer, ar y pryd, i deulu'r ymadawedig cyflwyno wobrau uwch na'r cyffredin ar gyfer cystadlaethau cerddi coffa mewn eisteddfod. Os oedd pwyllgor yr eisteddfod yn cynnig gwobr o 5 swllt am gyfres o englynion i'r "tebot", byddai teulu'r "diweddar John Jones" yn cynnig gwobr o 5 gini am gerdd debyg i'w hanwylyd. Y bwriad oedd denu'r beirdd gorau i gystadlu er mwyn cael y gerdd gorau i'r un annwyl. A phwy all beio'r beirdd gorau am ildio i ddymuniad y teulu, a llyncu'r abwyd? gan adael Rachel (née Williams), ei wraig dau fab a ddwy ferch. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Aberdâr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Jill Knight

Gwleidydd o Loegr oedd **Joan Christabel Jill Knight, y Farwnes Knight o Collingtree**, DBE (*née* **Christie**; 9 Gorffennaf 1923 – 6 Ebrill 2022 ). Yn aelod o'r Blaid Geidwadol, gwasanaethodd hi fel Aelod Seneddol dros Birmingham Edgbaston yn Nhŷ’r Cyffredin rhwng 1966 a 1997. Cafodd ei chreu’n arglwydd am oes fel “Y Farwnes Knight o Collingtree, o Collingtree yn Sir Northamptonshire” ym 1997 ar ôl iddi roi’r gorau iddi yn etholiad cyffredinol y flwyddyn honno, ac ymddeolodd o Dŷ’r Arglwyddi ar 24 Mawrth 2016.  

Cafodd ei geni fel Jill Christie ym Mryste. Athrawes oedd ei mam ac yn raddedig o Brifysgol Bryste . Mynychodd Christie Ysgol Uwchradd ac Uwch Raddfa Fairfield ym Mryste ac Ysgol Ramadeg y Brenin Edward i Ferched, Birmingham . Ym 1941, ymunodd â'r Awyrlu Ategol i Ferched (WAAF).  

Bu farw gŵr Knight, James Montague Knight, ym 1986. Roedd gan y cwpl ddau o blant. 

Bu farw Knight yn 98 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Fryste
Broughty Ferry

Tref yn awdurdod unedol Dundee, yr Alban, ydy **Broughty Ferry** (Gaeleg yr Alban: *Port Bhruachaidh*; Sgoteg: *Brochty*). Fe'i lleolir 4 milltir i'r dwyrain o ganol dinas Dundee ar lan ogleddol Moryd Tay. Roedd yr ardal yn *burgh* ar wahân rhwng 1864 a 1913, pan gafodd ei hymgorffori yn Dundee. Yn hanesyddol safai y tu mewn i sir Angus.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Dundee
Culfach Campbeltown

Culfach ger de penrhyn Kintyre sy'n wynebu tua'r dwyrain tuag at Foryd Clud yw **Culfach Campbeltown** (Saesneg: *Campbeltown Loch*; Gaeleg yr Alban: *Loch Chille Chiarain*). Lleolir tref Campbeltown, o'r hon y mae'n cael ei henw, ar ei phen. Saif Ynys Dá Bhárr yn y llyn, a gellir ei chyrraedd ar droed ar hyd sarn gro naturiol ar drai.

Categori:Baeau yr Alban
Larbert

Tref yn awdurdod unedol Falkirk, yr Alban, yw **Larbert** (Gaeleg yr Alban: *Leth-Pheairt*). Saif tua 2.5 filltir (54&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o dref Falkirk ac mae'n ffinio â Stenhousemuir i'r dwyrain.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Stenhousemuir boblogaeth o 9,140.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Falkirk
Dunkeld

Pentref yn awdurdod unedol Perth a Kinross, yr Alban, yw **Dunkeld** (Gaeleg yr Alban: *Dùn Chailleann*; Sgoteg: *Dunkell*). Saif tua 15 milltir (25&nbsp;km) i'r gogledd o Perth, ar lan ogleddol Afon Tay, gyferbyn â phentref Birnam. Mae'n safle eglwys gadeiriol ganoloesol wedi'i chysegru i Sant Columba. Bu'r eglwys gynnar hon am gyfnod yn brif safle eglwysig yn nwyrain yr Alban (statws a roddwyd i St Andrews yn y 10g).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Dunkeld a Birnam boblogaeth o 1,290.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Perth a Kinross
Plast

Mudiad ieuenctid Wcreinaidd sy'n gysylltiedig â'r mudiad sgowtio yw **Plast** (), neu **Sefydliad Sgowtio Cenedlaethol Plast Wcráin** (Пласт Національна Скаутська Організація України *Plast Natsionalna Skautska Orhanizatsiia Ukrayiny*) a roi ei enw llawn. Sefydlwyd ef gan Oleksander Tysovsky yn Lviv ym 1911 ar sail egwyddorion Syr Robert Baden-Powell, sefydlydd y Sgowtiaid. Yn ogystal â dysgu dulliau a sgiliau'r sgowtiaid a datblygu arweinyddiaeth, ei nod yw annog gwladgarwch i blant a phobl ifainc yn Wcráin ac ymhlith yr Wcreiniaid ar wasgar.

## Hanes
Sefydlwyd Plast yn y Gymnasiwm Academaidd yn Lviv, Awstria-Hwngari, gan Oleksander Tysovsky ym 1911. Mabwysiadwyd yr enw Plast, cyfeiriad at y *plastuny*, sgowtiaid milwrol a ddefnyddiwyd gan Gosaciaid Zaporizhzhia i ddilyn symudiadau'r gelyn yn y corstiroedd. Ymledodd y mudiad Plast ar draws Gorllewin Wcráin, ac ymaelodai nifer o sgowtiaid Plast hefyd â Lleng Reifflwyr y Sich Wcreinaidd, uned o Fyddin Awstria-Hwngari a fu'n ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Tyfodd y mudiad yn sylweddol, yn bennaf yn Galisia (Halychyna), yn sgil cyhoeddi'r llawlyfr cyntaf am sgowtio yn yr Wcreineg, *Zhyttia v Plasti* (1921), dan olygyddiaeth Tysovsky. Oherwydd ei ethos gwladgarol, gwaharddwyd Plast gan yr awdurdodau yng Ngweriniaeth Gwlad Pwyl mewn ymgais i ostegu cenedlaetholdeb Wcreinaidd yn ystod y cyfnod rhwng y rhyfeloedd. Cafodd yr arweinwyr eu harestio ac eiddo'r mudiad eu hatafael, gan droi Plast yn gudd-gymdeithas ym 1930. 

Wedi dechrau'r Ail Ryfel Byd ym 1939, gyrrwyd Plast yn alltud a byddai'n goroesi fel mudiad ymhlith yr Wcreiniaid ar wasgar, er enghraifft yn Unol Daleithiau America, Canada, ac Awstralia. Gwaharddwyd y mudiad yn ystod cyfnod yr Undeb Sofietaidd. Yn sgil annibyniaeth Wcráin ym 1991, adfywiwyd gweithgareddau Plast yn y wlad, a lleolir ei pencadlys bellach yn Kyiv.

## Arwyddlun
Tryfer wedi ei phlethu â fflŵr-dy-lis yw arwyddlun Plast, sydd yn cyfuno arfbais Wcráin (*tryzub*, sêl Volodymyr Fawr) a symbol rhyngwladol y mudiad sgowtio. Siôr yw nawddsant y mudiad. Mae aelodau Plast yn cyfarch ei gilydd gyda'r arwyddair *skob*, acronym sydd yn golygu ''syl'no* (yn gryf), *krasno* (yn hardd), *oberezhno* (yn ofalus), a *bystro'' (yn gyflym), a chysylltir y rheiny â symbolau deilen y dderwen, swp o ffrwyth gwifwrnwydd y gors, madarchen, a mellten.

## Aelodau enwog
* Stepan Bandera (1909–1959), chwyldroadwr dros Wcráin annibynnol
* Viktor Yushchenko (ganed 1954), cyn Arlywydd Wcráin (anrhydeddus)

## Gweler hefyd
* Sokol

## Dolenni allanol
* Gwefan Plast
* 'Ukrainian Scouts | Generation UA' Rhaglen ddogfen ar UATV ar Youtube
* Ffilm ar Jambori Canmlwyddiant Plast Fideo ar Youtube gan Пласт - український скаутинг

## Cyfeiriadau 
Categori:Mudiadau ieuenctid
Categori:Sefydliadau 1911
Categori:Sefydliadau Wcráin
Categori:Gymnasteg
Minecraft Dungeons

Gêm fideo ymlusgo dungeon 2020 yw ***Minecraft Dungeons***. Mae'n seiliedig ar y gêm fideo Minecraft. Cafodd ei greu gan Mojang a Double Eleven; ac fe'i cyhoeddwyd gan Xbox Studios.

## Argaeledd
Mae Minecraft Dungeons ar gael ar Nintendo Switch, PlayStation 4, Xbox One a Windows.

## Gweler hefyd
* *Minecraft*
* *Minecraft Earth*
* *Minecraft Legends*

Categori:Minecraft
Categori:Gemau fideo
Gorsaf fysiau Albufeira

Mae **Gorsaf fysiau Albufeira** yn orsaf bws tua milltir o’r hen dref Albufeira yn ardal Caliços. Mae 19 safle fws. Mae 4 gwasanaeth leol yn gadael yr orsaf bob hanner awr yn ymweld ag ardaloedd gwahanol y dref. Mae bysiau eraill, i drefi eraill, megis Balaia, Galé, Guia, Olhas de Agua, Praia da Falesia, Rocha Baixinha, Salgados, Santa Eulalia, Vale Verde, Vilamoura, Faro, Lagoa, Lagos, Portimao a Sevilla yn Sbaen yn dechrau o’r orsaf bws; nid ydynt ym ymweld â’r hen dref.

bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
Categori:Albufeira
Categori:Cludiant ym Mhortiwgal
Albufeira
Rhestr o sŵau yn Awstralia

Dyma restr o sŵau yn Awstralia.

## De Awstralia
## De Cymru Newydd
## Gorllewin Awstralia
## Queensland
## Tasmania
## Tiriogaeth Prifddinas Awstralia
## Tiriogaeth y Gogledd
## Victoria
## Gweler hefyd
* Rhestr o acwaria yn Awstralia
* Rhestr o sŵau yn Oceania
* Rhestr o erddi botanegol yn Awstralia
Helmsdale

Pentref yng Nghyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw **Helmsdale** (Gaeleg yr Alban: *Bun Ilidh*; Sgoteg: *Helmsdal*). Saif ar arfordir dwyreiniol Sutherland.

Cynlluniwyd y pentref modern ym 1814 i ailsefydlu cymunedau a oedd wedi'u symud o'r dyffrynnoedd cyfagos fel yn ystod Cliriadau'r Ucheldiroedd.

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Helmsdale

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cyngor yr Ucheldir
Categori:Sefydliadau 1814
Rhestr o acwaria yn Oceania

Dyma restr o acwaria yn Oceania.

## Awstralia
## Caledonia Newydd
## Gwam
## Palaw
## Seland Newydd
## Gweler hefyd
* Rhestr o sŵau yn Oceania
Arlywydd Ffederasiwn Rwsia

250px|bawd|Vladimir Putin, Llywydd Rwsia presennol

Mae **Arlywydd Ffederasiwn Rwsia** () yw prif bennaeth y wladwriaeth Ffederasiwn Rwsia, yn ogystal â phrif bennaeth Lluoedd Arfog Rwsia. Mae tymor arlywyddol yn Rwsia yn para chwe blynedd. Vladimir Putin () yw'r arlywydd presennol. 

Yr arlywydd an-gomiwnyddol cyntaf oedd Boris Yeltsin yn 1991; a chwaraeodd ran hollbwysig yn niddymiad yr Undeb Sofietaidd.

## Rhestr Arlywyddion Rwsia
* 1991–1999: Boris Yeltsin (8 mlynedd)
* 2000–2008: Vladimir Putin (8 mlynedd)
* 2008–2012: Dmitry Medvedev (4 mlynedd)
* 2012–presennol: Vladimir Putin

## Oriel

Delwedd:Flag of the President of Russia.svg|250px|Baner y Llywydd
Delwedd:Emblem of the President of Russia.svg|250px|Arwyddlun y Llywydd

## Cyfeiriadau

Categori:Gwleidyddiaeth Rwsia
Old Deer

Pentref yn Swydd Aberdeen, yr Alban, yw **Old Deer** (Sgoteg: *Auld Deer*). Saif tua 2 milltir (3&nbsp;km) i'r gorllewin o bentref Mintlaw a 10 milltir (16&nbsp;km) i'r gorllewin o dref Peterhead. Saif y pentref New Deer tua 7 milltir (11&nbsp;km) i'r gorllewin o Old Deer.

Roedd y boblogaeth yn 2011 yn 152.

Gall yr enw "Deer" fod o darddiad Picteg.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Aberdeen
Wick, Cothnais

Tref yng Nghyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw **Wick** (Gaeleg yr Alban: *Inbhir Ùige*; Sgoteg: *Weik*). Saif ar aber Afon Wick ar arfordir dwyreiniol yr Alban.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Wick boblogaeth o 7,160.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Cyngor yr Ucheldir
Gweriniaeth Sofiet Sosialaidd Belarws

**Gweriniaeth Sofiet Sosialaidd Belarws** hefyd **Gweriniaeth Sofietaidd Sosialaidd Belarws** (Belarwseg: Белару́ская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка; talfyriad cyffredin Saesneg: BSSR) oedd olynydd Gweriniaeth Sosialaidd Belarws a oedd, ei hun, yn olynydd o fath i Weriniaeth Pobl Belarws. Sefydlwyd Gweriniaeth Sofiet Sosialaidd Belarws ar 1 Ionawr 1919 ac roedd yn rhan o'r Undeb Sofietaidd nes dymchwel hwnnw yn 1991.

## Hanes
Cyhoeddwyd **Gweriniaeth Sofiet Sosialaidd Belarws** yn Smolensk ar 1 Ionawr 1919, ond ar ôl gorchfygiad dros Gweriniaeth Pobl Belarws a oedd yn ymgais ar sefydlu gweriniaeth annibynnol ag egwyddorion rhyddfrydiaeth yn debyg i'r hyn a sefydlwyd yn llwyddiannus yr un adeg yn Estonia, Latfia a Lithwania. Trosglwyddwyd prifddinas y weriniaeth Sofietaidd i Minsg ar 9 Ionawr 1919, ac atodwyd rhanbarth Smolensk yn ddiweddarach i Weriniaeth Sofiet Sosialaidd Rwsia (RSSR).

Ar 12 Tachwedd 1939, atodwyd rhan o ogledd-ddwyrain Gwlad Pwyl a feddiannwyd gan fyddin Fyddin Goch yr Undeb Sofietaidd ym mis Medi 1939 i SSR Belarwsia (rhan o'r Voivodeniaeth Podlaskie presennol, rhan o Hrodna, oblastau Brest, Minsk a Vitebsk bresennol). Roedd hyn yn sgil Cytundeb Molotov–Ribbentrop rhwng yr Almaen Natsiaidd a'r Undeb Sofietaidd dan Stalin. Dyna ddaeth yn ffiniau Gweriniaeth annibynnol Belarws heddiw. Yn rhyfedd ddigon, roedd gan GSS Belarws (fel Gweriniaeth Sofiet Sosialaidd Wcráin) sedd fel gwlad annibynnol yn y Cenhedloedd Unedig o 1945 ymlaen. Gwnaed hyn er mwyn i Stalin gael rhagor o bleidleisiau i gefnogi'r Undeb Sofietaidd yn ystod y Rhyfel Oer.

Ar 27 Gorffennaf 1990, datganodd Goruchaf Sofiet SSR Belarws sofraniaeth SSR Belarws ac ailenwyd yn Weriniaeth Belarws ar 25 Awst 1990 wrth i reolaeth ganolog o'r Undeb Sofietaidd ddadfeilio. Yn 1991 cafwyd cydnabyddiaeth ryngwladol i annibyniaeth Belarws fel gweriniaeth rydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Belarws
Categori:Undeb Sofietaidd
Alan Rees

Chwaraewr rygbi'r undeb a'r gynghrair a chricedwr o Gymro oedd **Alan Henry Morgan Rees** (17 Chwefror 1938 – 17 Mawrth 2022) a fu'n aelod o dîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru ym 1962, tîm rygbi'r gynghrair Leeds o 1962 i 1965, a thîm criced Morgannwg o 1955 i 1971.

Ganed ef ym Mhort Talbot. Priododd Alan Rees â Val Hill ym 1962, a chawsant ddwy ferch.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r gynghrair o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Pobl o Bort Talbot
Rhegi

[250px|iawn|bawd|Cymeriad [llyfr comig yn rhegi. Mewn cartwnau a llyfrau comig, mae rhegi yn aml yn cael ei ddisodli gan symbolau.]]
Mae **rhegi** (neu **tyngu**) yw'r defnydd o iaith a ystyrir yn dramgwyddus. Ystyrir yn gyffredinol ei bod yn anghwrtais, yn anweddus neu'n sarhaus i regi; ac mewn rhai crefyddau y mae yn bechod (megis Iddewiaeth a Christnogaeth). Mae gan y rhan fwyaf o wledydd gyfreithiau sy'n rheoleiddio'r defnydd o regi yn gyhoeddus pan gaiff ei ddefnyddio i droseddu rhywun. Mae gwledydd o'r fath yn cynnwys Awstralia, Canada, y Deyrnas Unedig, India a Seland Newydd, yn ogystal ag mewn rhannau o'r Philipinau a'r Unol Daleithiau.

Ceir y cofnod cynharaf o'r gair "rhegi" yn y Gymraeg o'r 14g ''Berw Eiddig y boreuddydd / I'th regi, ferch gair ddrwg fydd''.

## Gweler hefyd
* Jar rhegi
* Rhestr o ffilmiau sy'n defnyddio'r gair ffyc amlaf
* Rhegi yn yr iaith Gymraeg
* Saith gair budr
* Slang

## Dolenni allanol
* Y Rhegiadur  Gwefan o eiriau rheg Cymraeg

## Cyfeiriadau

Categori:Geiriau
Kimberley Nixon

Actores o Gymru yw **Kimberley Nixon** (ganwyd 24 Medi 1985). Mae hi'n adnabyddus am ei rôlau teledu a ffilm. Mae hi wedi serennu fel Josie Jones yn y ddrama gomedi Channel 4 *Fresh Meat* ac fel Sarah Pearson yn y comedi BBC *Hebburn*.

Cafodd Nixon ei geni ym Mryste i rieni Cymraeg. Cafodd ei magu ym Mhontypridd, gyda'i chwe brawd. Mynychodd Ysgol Gyfun Coedylan, a adnabyddir bellach fel Ysgol Uwchradd Pontypridd.

Hyfforddodd Nixon yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru yng Nghaerdydd lle roedd hi'n ffrind Tom Cullen ac Aneurin Barnard. Arwyddodd i Universal Studios ar ôl ymddangos mewn cynhyrchiad coleg o *The Comedy of Errors*. Mae hi'n gyn aelod o Theatr Genedlaethol Ieuenctid Cymru. 

Yn 2015, bu yn y ffilm *Under Milk Wood* (ffilm Pip Broughton 2015).

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyneiddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Pobl o Fryste
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Cyfunrywioldeb mewn pêl-droed

Roedd homoffobia unwaith yn gyffredin mewn pêl-droed proffesiynol, yn enwedig ym mhêl-droed dynion. Roedd y chwaraewr NBA cyntaf i ddod allan fel hoyw, John Amaechi, unwaith yn beio diwylliant "gwenwynig" am ddiffyg chwaraewyr hoyw agored, tra bod cyn-bêl-droediwr Lloegr, Clarke Carlisle, wedi galw am fwy o addysg i frwydro yn erbyn homoffobia mewn pêl-droed. Ym mis Chwefror 2013, honnodd y cylchgrawn pêl-droed When Saturday Comes fod cyfunrywioldeb yn dal i fod yn dabŵ ym mhêl-droed dynion proffesiynol.

## Digwyddiadau homoffobig mewn pêl-droed
### Brasil
Ar un adeg cyfeiriwyd at y pêl-droediwr o Frasil Richarlyson fel "hoyw" gan reolwr tîm cystadleuol. Pan gymerodd gamau cyfreithiol, fe wnaeth y barnwr daflu'r gŵyn, gan honni bod "pêl-droed yn gamp wrywaidd ac nid yn un cyfunrywiol".

### Bwlgaria
Yn 2006, cyfeiriodd Todor Batkov, llywydd PFC Levski Sofia, clwb pêl-droed o Fwlgaria, at y dyfarnwr Mike Riley fel "cyfunrywiol Prydeinig". Fe ddigwyddodd ar ôl i Riley anfon Cedric Bardon i ffwrdd yn ddadleuol yn ystod gêm chwarterol Cwpan UEFA yn erbyn Schalke 04. 

### Y Deyrnas Unedig
### Lloegr
Bu sawl digwyddiad o homoffobia, yn enwedig llafarganu homoffobig, ym mhêl-droed Lloegr.

Ym 1990, cyfeiriwyd at y pêl-droediwr Prydeinig Justin Fashanu, y pêl-droediwr proffesiynol cyntaf i ddod allan fel hoyw, gan ei reolwr fel "blydi pwff".

Cyhoeddodd y sefydliad hawliau LHDT Prydeinig Stonewall adroddiad ym mis Awst 2009 a oedd yn galw pêl-droed Lloegr yn "homffobig sefydliadol".

Mae siantiau homoffobig wedi cael eu recordio sawl gwaith ym mhêl-droed Lloegr. Mae siantiau homoffobig hefyd wedi'u targedu at chwaraewyr heterorywiol.

Ym mis Rhagfyr 2011, cafodd cefnogwr o Southampton FC ei wahardd am dair blynedd oherwydd llafarganu homoffobig.

Ym mis Ebrill 2014, cafwyd y pêl-droediwr Colim Kazim-Richards yn euog o wneud ystum homoffobig tuag at gefnogwyr Brighton FC.

Ym mis Rhagfyr 2021, cafodd chwaraewr Walsall FC, Manny Monthe, ei wahardd am saith gêm oherwydd sylw homoffobig a wnaeth yn ystod gêm.

Ym mis Ionawr 2022, dywedodd y rheolwr pêl-droed Ian Holloway ei fod yn teimlo bod pêl-droed Lloegr yn homoffobig ar ôl canu homoffobig gan gefnogwyr Spurs FC mewn gêm yn erbyn Chelsea FC.

## Rhestr o bêl-droedwyr LHD
### Gwryw
### Benyw
## Gweler hefyd
* Cyfunrywioldeb mewn chwaraeon modern
** Cyfunrywioldeb mewn pêl-droed Americanaidd
** Cyfunrywioldeb mewn pêl-droed Seisnig
** Cyfunrywioldeb mewn rygbi

## Cyfeiriadau
Categori:Materion pêl-droed
Categori:Peldroedwyr LHDT
Categori:Diwylliant pêl-droed
Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a chwaraeon
Categori:Hanes pêl-droed
pêl-droed
Ivan Mazepa

Milwr Cosacaidd o Wcráin oedd **Ivan Stepanovych Mazepa** (sillefir hefyd Mazeppa; 1639 – 8 Medi 28 Awst yn yr Hen Ddull 1709) a fu'n Hetman—sef bennaeth ar—Lu Zaporizhzhia o 1687 i 1708. Fel rhan o Tsaraeth Rwsia, brwydrodd ei lu dros y Gynghrair Sanctaidd yn erbyn yr Ymerodraeth Otomanaidd yn ystod Rhyfel Mawr y Twrc (1683–99) ac ym 1707 rhoddwyd iddo'r teitl Tywysog yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Yn ystod Rhyfel Mawr y Gogledd (1700–21), trodd Mazepa ei gefn ar y Rwsiaid ac ymgynghreiriodd ag Ymerodraeth Sweden.

Ganed ef ym Mazepyntsi, ger Bila Tserkva (a leolir bellach yn Oblast Kyiv, Wcráin), yn rhanbarth hanesyddol Glan Dde Wcráin—i orllewin Afon Dnieper—yn y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd. Tirfeddianwyr bonheddig, yn ddeiliaid i Goron Pwyl, ac yn Gristnogion Uniongred oedd ei deulu. Cafodd ei addysg yng ngorllewin Ewrop, ac aeth yn was i lys Jan Kazimierz, Brenin Pwyl ac Uchel Ddug Lithwania (teyrnasai 1648–68). Dychwelodd i'w fro enedigol ym 1663 ac ymunodd â milwyr Cosacaidd yr Hetmanaeth, yn ystod y cyfnod cythryblus yn hanes Wcráin a elwir "y Distryw". Derbyniwyd Mazepa i wasanaeth Petro Doroshenko, Hetman Llu Zaporizhzhia (t. 1665–76), a chafodd ei ddyrchafu'n gadlywydd ar sgwadron yn 30 oed. Trwy gydol y 1660au a'r 1670au byddai Mazepa yn newid ei deyrngarwch sawl gwaith yn ystod y rhyfela cymhleth rhwng yr amryw hetmaniaid a lluoedd croes y Cosaciaid a'r byddinoedd Otomanaidd, Rwsiaidd, a Phwylaidd a fu'n cystadlu dros reolaeth Wcráin. Ers annibyniaeth Wcráin ym 1991, mae mwy o Wcreiniaid yn ei ystyried yn arwr gwladgarol ac yn symbol o genedlaetholdeb Wcreinaidd. Ysbrydolwyd sawl celfyddydwaith gan chwedl amdano sydd yn honni iddo gael ei ddal, ac yntau'n ddyn ifanc, yn cael perthynas ag uchelwraig o Bwyles, a'i gŵr yn ei gosbi trwy ei glymu'n noeth wrth farch gwyllt a'u rhyddhau ar y stepdiroedd. Traddodir y stori hon yn y gerdd Ramantaidd Saesneg *Mazeppa* (1819) gan yr Arglwydd Byron.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadfridogion o Wcráin
Categori:Cosaciaid o Wcráin
Categori:Genedigaethau 1639
Categori:Hetmaniaid
Categori:Marwolaethau 1709
Categori:Milwyr yr 17eg ganrif o Wcráin
Categori:Milwyr y 18fed ganrif o Wcráin
Categori:Pobl o'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd
Categori:Pobl o Oblast Kyiv
Categori:Pobl o Tsaraeth Rwsia
Beth Winter

Gwleidydd sosialaidd o Gymru yw **Bethan Winter** (ganwyd 4 Hydref 1974). Roedd hi'n Aelod Seneddol (AS) Cwm Cynon ers etholiad cyffredinol 2019 tan 2024 - fe'i hetholwyd bryd hynny yn enw'r Blaid Lafur.

Cafodd Winter ei geni yng Nghwm Cynon. Graddiodd gyda gradd B.Sc. mewn Polisi Cymdeithasol a M.A. yn y Celfyddydau mewn Astudiaethau Tai, o Brifysgol Bryste. Daeth yn ymchwilydd a derbyniodd PhD o Brifysgol Abertawe. 

Ym mis Mehefin 2024, wrth siarad yn ystod digwyddiad dros annibyniaeth Cymru yng Nghaerfyrddin, disgrifiodd eu hun fel "sosialydd balch".

Byddai etholaeth Cwm Cynon yn cael ei diddymu cyn yr etholiad cyffredinol 2024 a methodd Winter i ddod yn ymgeisydd dros y sedd newydd, Merthyr Tudful ac Aberdâr. Fe adawodd y Blaid Lafur fis Tachwedd 2024, ac roedd hi'n cefnogi *Your Party*, plaid a sefydlwyd gan Jeremy Corbyn a Zarah Sultana, cyn ceisio sefydlu ei phlaid ei hun*,* Plaid y Werin. Mae hi'n sefyll fel ymgeisydd annibynnol yn Etholiad Senedd Cymru, 2026, a hynny yn etholaeth Pontypridd Cynon Merthyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bryste
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Sosialwyr o Gymru
Radu Lupu

Pianydd o Rwmania oedd **Radu Lupu** CBE (30 Tachwedd 1945&nbsp;- 17 Ebrill 2022) sy'n cael ei gydnabod fel un o bianyddion mwyaf y byd.    

Cafodd Lupu ei eni yn Galați, Rwmania. Dechreuodd ef astudio piano yn chwech oed. Roedd ei athrawon yn cynnwys Florica Musicescu, Dinu Lipatti, a Heinrich Neuhaus (athro Sviatoslav Richter). Rhwng 1966 a 1969, enillodd dair o gystadlaethau piano mwyaf mawreddog y byd: Cystadleuaeth Piano Ryngwladol Van Cliburn (1966), Cystadleuaeth Piano Ryngwladol George Enescu (1967), a Chystadleuaeth Pianoforte Ryngwladol Leeds (1969). 

Priododd â'r sielydd Elizabeth Wilson (ganwyd 1947), merch y diplomydd Syr Duncan Wilson, ym 1971. Bu'n byw yn Lausanne, y Swistir, gyda'i ail wraig Delia, feiolinydd. Bu farw yn 76 oed. 

## Cyfeiriadau
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cerddorion o Rwmania
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2022
Rhestr o sŵau yn Oceania

Dyma restr o sŵau yn Oceania.

## Awstralia
## Caledonia Newydd
## Ffiji
## Gwam
## Papua Gini Newydd
## Seland Newydd
## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Rhestr o acwaria yn Oceania
Glan Chwith Wcráin

Rhanbarth hanesyddol yn Wcráin oedd **Glan Chwith Wcráin** ( trawslythreniad: *Livoberezhna Ukrayina*,  *Levoberezhnaya Ukraina*, ) a leolwyd i ddwyrain canol Afon Dnieper. Ffiniodd â Rwsia Fawr (hen diriogaeth Uchel Ddugiaeth Moscfa) i'r gogledd, Wcráin Sloboda i'r dwyrain, Sich Zaporizhzhia a'r stepdiroedd gwyllt i'r de, a Glan Dde Wcráin ar ochr draw'r Dnieper i'r gorllewin. Bu ei diriogaeth yn cyfateb i oblastau Chernihiv a Poltava, gorllewin Oblast Sumy, dwyrain Oblast Kyiv a glan ddwyreiniol dinas Kyiv, a dwyrain Oblast Cherkasy yn Wcráin heddiw.

Yn sgil Cytundeb Pereiaslav (1654), daeth y Lan Chwith dan brotectoriaeth Tsaraeth Rwsia, statws a gadarnhawyd gan Gadoediad Andrusovo (1667), Cytundeb Bakhchesarai (1681), a'r "Heddwch Tragwyddol" rhwng Rwsia a'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd (1686). Mewn dogfennau swyddogol Rwseg, o gyfnod diweddar y Tsaraeth yn niwedd yr 17g hyd at gwymp Ymerodraeth Rwsia yn nechrau'r 20g, mae'r enw "Rwsia Fach" yn cyfateb mwy neu lai i'r Lan Chwith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Canolbarth Wcráin
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Wcráin
Gweneth Lilly

Nofelydd ac athrawes Gymreig oedd **Gweneth Lilly** (24 Medi 1920 – 5 Ebrill 2004). Ysgrifennodd llyfrau plant a'r arddegau a llyfrau Cymraeg a Saesneg i oedolion. Bu'n gweithio ym Mhrifysgol Lerpwl ac yn ddiweddarach yng Ngholeg y Santes Fair ym Mangor Ar ol ei ymddeol ym 1977 rhoddodd ei hamser i ysgrifennu. Enillodd Lilly Wobr Tir na n-Og ddwywaith yn 1981 a 1982. 

Cafodd Lilly ei geni yn Lerpwl   yn unig blentyn ei rieni Gymraeg yn dyfod o Fôn. Cafodd ei haddysgu yng Ngholeg Merched Lerpwl. Ymaelododd i Brifysgol Lerpwl, lle darllenodd Saesneg.  Ym 1946 symudodd hi a'i mam i Gymru. Bu farw yn Llanfairfechan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Academyddion Prifysgol Lerpwl
Categori:Bedyddwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Lerpwl
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion benywaidd o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg o Gymru
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr ffantasi Cymraeg o Gymru
Categori:Nofelwyr hanesyddol Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Lerpwl
Categori:Pobl fu farw yng Nghonwy
Volodymyr Antonovych

Hanesydd, archaeolegydd, ac ethnograffwr o Wcráin oedd **Volodymyr Antonovych** (; 18 Ionawr 30 Ionawr yn yr Hen Ddull 1834 – 8 Mawrth 21 Mawrth 1908).

Ganed ef ym mhentref Makhnivka yn Llywodraethiaeth Kyiv, Ymerodraeth Rwsia, a leolir bellach yn Oblast Vinnytsia, Wcráin. Bonedd o dras Bwylaidd a oedd wedi colli eu cyfoeth oedd ei deulu. Graddiodd o gyfadran feddygaeth Prifysgol Kyiv ym 1855, a derbyniodd radd arall mewn hanes ac ieitheg ym 1860. Wedi hynny, torrodd gysylltiadau â'r cylch Pwylaidd yn Kyiv, ac ymroddai ei hun i'r achos Wcreinaidd. O ran ei wleidyddiaeth, poblydd ydoedd, a bu'n bennaeth ar gyfrinfa'r Hromada yn Kyiv ac yn brif ideolegydd y mudiad *khlopoman*. Am ryw hanner can mlynedd, byddai'n weithgar yn ei gymuned ac yn ymgyrchu dros gydweithio rhwng y mudiad Wcreinaidd yn Kyiv ac yn Galisia i'r gorllewin.

Yn ystod ei yrfa academaidd—a fyddai'n cynnwys 30 mlynedd yn athro hanes ym Mhrifysgol Kyiv—câi Antonovych ddylanwad pwysig ar ddatblygiad hanesyddiaeth Wcráin. O 1863 i 1880 gwasanaethodd yn brif olygydd Comisiwn Archaeo-ddaearyddol Kyiv, ac yn y swydd honno fe arolygai *Arkhiv Iugo-Zapadnoi Rossii* ("Archif De-Orllewin Rwsia"), gwaith mewn 15 cyfrol sydd yn cynnwys deunyddiau o hanes y rhanbarthau i orllewin Afon Dnieper o'r 16g i'r 18g. Fe'i penodwyd yn athro hanes ym 1870, a chyda sawl un o'i fyfyrwyr—yn eu plith Dmytro Bahalii, Mytrofan Dovnar-Zapolsky, Mykhailo Hrushevsky, Ivan Kamanin, ac Ivan Lynnychenko—sefydlodd yr Athro Antonovych fudiad ysgolheigaidd newydd a elwir ysgol hanesyddol Kyiv. Cyhoeddodd rhyw 300 o weithiau ysgolheigaidd yn ystod ei yrfa, gan gynnwys astudiaethau o Uchel Ddugiaeth Lithwania, hanes dinesig Kyiv o'r 14g i'r 16g, ymdriniaeth ag Undeb Brest a'i effaith ar yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, ymchwil i ddechreuad y bendefigaeth Wcreinaidd, a thraethodau ar hanes y Cosaciaid, yr haidamaky, a'r werin Wcreinaidd. Cychwynnodd hefyd ar brosiectau i astudio archaeoleg Wcráin mewn modd systematig, a lluniodd fapiau archaeolegol manwl o lywodraethiaethau Kyiv a Volhynia.

Yn nechrau'r 1890au, cynorthwyodd Antonovych wrth sefydlu Cymdeithas Wyddonol Shevchenko. Ym 1893 cynigwyd iddo gadair athro newydd mewn hanes Wcráin ym Mhrifysgol Lviv, ond gwrthododd y cyfle oherwydd afiechyd; cefnogodd ei hen fyfyriwr, Mykhailo Hrushevsky, gael ei benodi i'r swydd yn ei le. Ymddeolodd o Brifysgol Kyiv ym 1900, a threuliodd ei flynyddoedd olaf yn ymchwilio i ddogfennau yn Archifau'r Fatican. Bu farw Volodymyr Antonovych yn 74 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1834
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o Wcráin
Categori:Academyddion Prifysgol Kyiv
Categori:Archaeolegwyr o Wcráin
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Kyiv
Categori:Ethnograffwyr
Categori:Golygyddion llyfrau o Wcráin
Categori:Hanesyddion y 19eg ganrif o Wcráin
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Wcráin
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Pobl o Lywodraethiaeth Kyiv
Categori:Pobl o Oblast Vinnytsia
Pwtiniaeth

[250px|iawn|bawd|[Fladimir Pwtin mewn rali yn Sefastopol, Wcráin yn 2018.]]
Ideoleg gymdeithasol, wleidyddol ac economaidd Fladimir Pwtin yw **Pwtiniaeth** (). Yn yr 21g, mae Pwtiniaeth wedi dod yn gyffredin ledled Ffederasiwn Rwsia a gellid gweld ei effaith a dylanwad y tu hwnt i ffiniau'r wladwriaeth honno. Ym mis Mawrth 2022, roedd y nifer uchaf erioed o 83% o Rwsiaid yn cefnogi Fladimir Pwtin.

## Diffiniad
Yn gyffredinol, mae Pwtiniaeth yn dynodi'r system wleidyddol o dan y Prif Weinidog a'r Arlywydd Vladimir Pwtin lle mae llawer o bwerau gwleidyddol ac ariannol yn cael eu rheoli gan siloviki. Mae'r siloviki hyn yn wleidyddion Rwsiaidd o'r hen wasanaethau diogelwch, cudd-wybodaeth neu filwrol, yn aml y KGB a swyddogion milwrol. Yn aml mae'r siloviki hyn yn ffrindiau â Pwtin neu wedi gweithio gydag ef yn ystod amser y KGB neu Weinyddiaeth Materion Mewnol Rwsia (MVD).

Er y gellir disgrifio arddull wleidyddol Pwtin ar y naill law fel ymgais i ryddfrydoli'r economi, mae Pwtin yn aml yn cael ei gyhuddo o dueddiadau awdurdodaidd  sy'n gorfodi gwrthwynebwyr gwleidyddol i ymddiswyddo, megis y dedfrydau carchar i Mikhail Khodorkovsky ac Alexei Navalny.

## Dyfyniadau Pwtinaidd
Ceir nifer o ddywediadau neu sylwadau bachog nodweddiadol o Pwtin a Phwtiniaeth. Llefarwyd llawer o'r datganiadau hyn yn wreiddiol gan Pwtin yn ei sesiynau cwestiwn-ac-ateb blynyddol.  Yn ystod y sesiynau Holi ac Ateb bondigrybwyll hyn, bydd Pwtin yn ateb cwestiynau difrifol a llai difrifol gan drigolion Rwsia o bob rhan o'r wlad. Rhai dyfyniadau enwog eraill gan Pwtin yw::

* *Golchwch nhw i lawr y toiled* - Yn 1999, Pwtin ateb cwestiwn newyddiadurwr am Rwsia rhyfel yn erbyn Tsietsinia. Ynddo nododd y byddai'n hela terfysgwyr ym mhobman, hyd yn oed yn y toiled. Ar ddiwedd 2011, ymddiheurodd Pwtin am hyn.
* *Mae wedi suddo* - ateb byr Pwtin i gwestiwn Larry King ym mis Medi 2000 am yr hyn oedd wedi digwydd i'r llong danfor niwclear Rwseg, y *Kursk 141*, lle boddodd 118 o bobl ar fwrdd y llong ar ôl damwain.
* ''Po fwyaf y byddaf yn ei ddysgu am bobl, y mwyaf rwy'n hoffi cŵn'' - Wedi'i ddatgan yn 2012 yn 'Uwchgynhadledd y Teigr', lle gofynnwyd i Pwtin pam yr oedd yn ymddangos bod ganddo fwy o ddiddordeb mewn lles anifeiliaid nag yn ei weinidogion ei hun.
* ''Does na'r ddim fath beth â chyn-asiant KGB'' - cyfaddefodd Pwtin yn 2007 

## Gweler hefyd
* Staliniaeth, ideoleg wleidyddol Joseff Stalin yn oes yr Undeb Sofietaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Rwsia
Categori:Vladimir Putin
Categori:Ideolegau gwleidyddol
Rhestr o bleidiau gwleidyddol Awstralia

Dyma restr o bleidiau gwleidyddol Awstralia.

## Pleidiau ffederal
### Pleidiau seneddol ffederal
## Nodiadau
## Cyfeiriadau
Awstralia