William Thomas (Gwilym Marles)

Bardd, ysgolhaig a gweinidog Undodaidd oedd **Gwilym Marles**, neu *Gwilym Marlais*, enw barddol y Parch. **William Thomas** (7 Ebrill 1834 - 11 Rhagfyr 1879). Roedd yn ewythr i dad y bardd Dylan Thomas: Credir y tynnodd Dylan ar gof ei dad am Wilym Marles yn ei bortread o'r Parchedig Eli Jenkins yn y ddrama* Under Milk Wood.* Os felly, gwnaeth Dylan gam mawr a'i hen ewyrth. Cymeriad *comig* yw'r Parch Eli Jenkins, yn canu cerddi diddrwg-didda. Roedd Gwilym Marlais yn fardd llawer gwell na chyffredin beirdd ei gyfnod, ac yn ymgyrchydd triw dros Gymru, y Gymraeg a gwerin Cymru.

## Bywgraffiad
Roedd yn frodor o Lanybydder, Sir Gaerfyrddin lle y'i ganed yn y flwyddyn 1834. Roedd yn fab i William Thomas, amaethwr ac Ann (cynt Jones) ei wraig. Mabwysiadwyd Gwilym gan chwaer ei dad. Cafodd ei fagu ar aelwyd oedd yn ffyddlon i enwad yr Annibynwyr.  Cafodd ei addysgu yn ysgol Ffrwd y Fal o dan y Dr William Davies. O Ffrwd y Fal aeth i Athrofa Bresbyteraidd Caerfyrddin. Enillodd ysgoloriaeth Dr Daniel Williams  oedd yn caniatáu i fechgyn o gefndiroedd anghydffurfiol cael addysg brifysgol yn yr Alban ar adeg pan na chaniatawyd i anghydffurfwyr mynych brifysgolion Rhydychen na Chaergrawnt. Graddiodd MA o brifysgol Glasgow ym 1860.

Wedi graddio cafodd ei ordeinio yn weinidog ar gapeli'r Undodiaid yn Llwyn Rhyd Owen a Bwlch y Fadfa. Yn ogystal â bod yn weinidog agorodd ysgol yn Llandysul. Roedd yn athro preifat i'r bardd William Thomas (Islwyn) (1832-1878). 

Yn y 1860au a'r 1870 bu llawer o anghydfod rhwng anghydffurfwyr Rhyddfrydol a'u landlordiaid Anglicanaidd. Cafodd nifer o denantiaid ffermydd eu troi o'r tir am gefnogi'r achos Rhyddfrydol mewn gwleidyddiaeth ac am wrthwynebu talu ardreth i gynnal ysgolion Anglicanaidd nad oedd eu plant hwy yn cael eu mynychu. Gan fod Gwilym yn rhoi cefnogaeth gyhoeddus i'r ddwy achos cafodd ef a'i gynulleidfa eu troi allan o gapel  Llwyn Rhydowen ym 1876 gan landlordiaid tir y capel, teulu Lloyd ystad Alltyrodyn

## Teulu 
Bu Gwilym Marles yn briod dwywaith. Ei wraig gyntaf oedd Mary Hopkins priododd hi ym 1858. Bu iddynt fab a thair merch. Wedi i Mary Hopkins marw ym 1867 priododd Gwilym a Mary Williams ym 1868, bu iddynt pedair merch a thri mab.

## Marwolaeth 
Gwan bu iechyd Gwilym Marles trwy gydol ei oes ond gwaethygodd ar ôl y troi allan. Aeth ar daith i gefn gwlad yr Alban ac ar fordaith i geisio iachâd. Bu farw ar yr 11eg o Ragfyr 1879 yn 45 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent capel newydd Llwyn Rhydowen.

## Cerddi
Cyhoeddwyd casgliad o'i weithiau barddonol dan y teitl *Prydyddiaeth* yn 1859. Pruddglwyfus yw ei awen, ond mae ei gydymdeimlad â'r werin a'i athroniaeth Radicalaidd yn amlwg. Cyhoeddodd O. M. Edwards casgliad o'i gerddi a'i ysgrifau *Gwaith Gwilym Marles* ar gyfer Cyfres y Fil ym 1905.

## Oriel

Gwaith Gwilym Marles (page 4 crop).jpg
Hen Gapel Llwynrhydowen.jpg|Hen Gapel Llwynrhydowen
Gwaith Gwilym Marles (page 80 crop).jpg|Capel Newydd Llwynrhydowen
Gravestone of Williams Thomas (Gwilym Marles) (d.1879) NLW3361900.jpg|Carreg fedd Gwilym Marles, capel newydd Llwynrhydowen

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1834
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1879
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Undodiaid
Categori:Ysgolheigion Cymraeg