Crawshay Bailey

Roedd **Crawshay Bailey** (1789 – 9 Ionawr 1872) yn un o ddiwydianwyr mwyaf gwledydd Prydain yn yr 19g, yn feistr haearn, yn berchennog glofeydd ac yn gyfarwyddwr cwmnïau rheilffordd. Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Sir Fynwy o 1852 i 1868.

## Teulu
Ganwyd Bailey yn Great Whenam, Suffolk yn fab i John Bailey, ffarmwr cefnog o Swydd Efrog, a Susannah (née Crawshay) ei wraig. Mae union ddyddiad ei eni yn ansicr, ond fei bedyddiwyd yn Eglwys y Plwyf, Great Wenham ar 8 Tachwedd 1789 . Mab arall i'r teulu oedd y diwydiannwr ac AS Sir Frycheiniog Joseph Bailey. Roedd, Susannah, Mam Bailey yn chwaer i'r meistr haearn Richard Crawshay o Gastell Cyfarthfa Merthyr Tudful. Priododd Charlotte, chwaer Crawshay Bailey, a'r gwleidydd Benjamin Hall. Gweler hefyd Crawshay (teulu) qv am gysylltiadau eraill.

Ym 1820 priododd Crawshay Bailey ag Ann Moore bu iddynt un blentyn Jane Crawshay Bailey (1823-1900); roedd ei unig fab a'i etifedd, Crawshay Bailey ieu, a anwyd ym 1841 yn blentyn o groth Sarah Baker, morwyn ar ei aelwyd. Ar 3 Medi 1850, yn Holstein yr Almaen priododd ag Ann, gweddw William ei frawd; bu hi farw ar 1 Tachwedd 1865 

## Gyrfa
Yn ddeuddeng mlwydd oed symudodd Bailey i Ferthyr Tudful er mwyn gweithio i'w ewyrth, yr oedd Joseph ei frawd eisoes yno. Ym 1810 bu farw Richard Crawshay a derbyniodd Bailey £1,000 o'i ewyllys, galluogodd y cymynroddion y derbyniasant i Crawshay a Joseph prynu gwaith haearn Nant-y-glo a oedd yn methu ar y pryd, ond llwyddodd rheolaeth y brodyr Bailey i dro'r gwaith yn un o fentrau pwysicaf Sir Fynwy.. Wedi hyn, prynwyd gwaith haearn Cendl, (Beaufort) a gwaith haearn Aberaman gan y brodyr.

Roedd Crawshay a Joseph Bailey yn ddidostur ac unplyg wrth gyflawni eu huchelgeisiau diwydiannol a chymdeithasol. Cafodd Crawshay, yn arbennig, ei ddisgrifio fel ''un llym a gormesol a'r anoddaf o feistriaid gwaith''. Cododd tyrau caerog ar ei gartref yn Nant-y-glo ar gyfer ei amddiffyn yn ystod cyfnodau o aflonyddwch ymysg y gweithiwr. Roedd yn gwrthod gadael i'w gweithwyr ymuno ag undebau llafur a rhybuddiodd y sawl oedd yn ymgyrchu am ddiwygiad cymdeithasol y byddai'n  *mentro fy mywyd yn hytrach na cholli fy eiddo*.

Fe welodd Crawshay y fantais o fuddsoddi yn y diwydiant glo er mwyn osgoi gorfod prynu'r tanwydd oedd yn rhedeg ei gweithfeydd gan eraill, i'r diben hwn prynodd aceri lawer o dir amaethyddol yn ardaloedd Cwm Rhondda, Aberpennar ac Aberaman. I sicrhau ei fod yn prynu'r tir am y pris isaf cadwodd y rhan fwyaf o'i dir am gyfnod maith heb gloddio oddi tano, gan roi'r argraff ei fod yn adeiladu ystâd amaethyddol, trwy hyn fe lwyddodd i brynu'r tir am ei bris amaethyddol yn hytrach na'r pris llawer uwch y byddid yn disgwyl i'w dalu am dir cloddio am fwynau.

Bu'n flaenllaw yn y busnes adeiladu a buddsoddi mewn rheilffyrdd. Adeiladodd dramffordd o Rymni i Fasaleg  a rheilffordd dyffryn Aberdâr, adeiladodd dramffordd o Cendl a Nant-y-glo i Lan-ffwyst i gysylltu â chamlas Sir Fynwy a Brycheiniog. Yn 1852 bu'n hyrwyddo gwneuthur rheilffordd o Fforest y Ddena trwy Coleford, Trefynwy, a Brynbuga  i Bont-y-pŵl, roedd ganddo fuddsoddiad mawr yng nghwmni Harbwr, Dociau a Rheilffordd Penarth. Bu'n hyrwyddo a buddsoddi yn Rheilffordd Merthyr, Tredegar, a'r Fenni a bu ganddo nifer o gyfranddaliadau mewn cwmnïau rheilffordd mewn rhannau eraill o wledydd Prydain a gweddill y byd, yn arbennig yn Unol Daleithiau America. Roedd yn ategu at werth ei fuddsoddiadau drwy sicrhau bod y trenau yn rhedeg ar gledrau a gynhyrchwyd yn ei gweithfeydd haearn; bu ganddo warws mawr yn nociau Lerpwl er mwyn allforio cledrau i'r Unol Daleithiau. ac fel Siryf Sir Fynwy ym 1850.

## Marwolaeth 
Bu farw Bailey yn ei gartref ger y Fenni yn 84 mlwydd oed a rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym mynwent Eglwys Llan-ffwyst.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1789
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1872
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Diwydiant haearn Cymru