Cwmni Theatr Gwynedd

Cwmni theatr o Bangor oedd **Cwmni Theatr Gwynedd** a sefydlwyd ym 1986, gyda chefnogaeth Cyngor Celfyddydau Cymru a Chyngor Sir Gwynedd.  Fel'i lleolwyd yn Theatr Gwynedd a fu ar agor ers 1974. Daeth y cwmni i ben pan gaeodd y Theatr yn 2008.

## Cefndir byr 
Ymgais at ddenu cynulleidfa Cwmni Theatr Cymru a ddaeth i ben ym 1984, oedd nôd sefydlu Cwmni Theatr Gwynedd, yn ôl y dramodydd a'r darlithydd drama, Roger Owen. Ychwanegodd bod y cwmni "...â'i fryd ar adfer y math o waith a gyflwynwyd cyn 1982, pan oedd y cwmni dan gyfarwyddyd Wilbert Lloyd Roberts". Ond bu dau ddigwyddiad nodedig yn rhan o hanes creu'r cwmni; nid yn unig methdaliad Cwmni Theatr Cymru, ond penderfyniad Cyngor y Celfyddydau ym 1981 i dorri'r grant i theatrau rhanbarthol, nad oedd â chwmni theatr preswyl.

Prif nôd y cwmni o'r cychwyn oedd i gyflwyno y Clasuron Cymraeg a cafwyd cynyrchiadau llwyddianus o waith dramodwyr fel Saunders Lewis, John Gwilym Jones a Huw Lloyd Edwards.  Aethpwyd ati hefyd i addasu nofelau clasurol Cymraeg gan awduron megis Daniel Owen a T Rowland Hughes, a throsiadau o Glasuron y Theatr Ryngwladol gan ddramodwyr fel Brecht, Chekhov, Ibsen a Molière. Cyflwynwyd dramâu newydd gan awduron megis Gareth F. Williams, William R. Lewis, Huw Roberts, Dewi Wyn Williams, Aled Jones Williams a Gwion Lynch.

"Math ar gwmni theatr cenedlaethol *de facto**"* oedd y Cwmni, yn ôl Roger Owen; "Cwmni â'i wreiddiau yn ddwfn yn ei fro ei hun [...] cwmni a weithredai ar sail adnabod ei gynulleidfa'n fanwl. [...] Nid oedd fawr o wahaniaeth rhyngddo a theatrau *rep* rhanbarthol Lloegr, neu hyd yn oed y *West End* yn Llundain: roedd yn ganoledig, yn broffesiynol ac yn 'gyfreithlon'". Oherwydd diffyg gofod yn Theatr Gwynedd ei hun, ac am nad oedd ystafelloedd ymarfer yno, lleolwyd storfeydd celfi ac ymarferion y cwmni, mewn uned ar stad ddiwydiannol ger Treborth, ar gyrion Bangor.

Yn y dyddiau cynnar, y panel ymgynghorol artistig oedd yn gyfrifol am y dewis, cyn penodi'r athrylith Graham Laker fel arweinydd artistig yn Haf 1990, nes iddo ymddiswyddo ym 1997.  Wedi ymadawiad Laker, gwahoddwyd sawl cyfarwyddwr gwâdd i lwyfannu cynyrchiadau gan gynnwys Ian Rowlands a Sian Summers, cyn penodi Sian yn arweinydd artistig llawn amser ym 1998. Penderfynodd Sian newid arlwy'r cwmni gan gefnu ar y Clasurol, a symud fwy fwy at ddramâu cyfoes, ysgafn a beiddgar.

Roedd y panel ymgynghorol artistig yn cynnwys actorion a dramodwyr megis J.O Roberts, John Ogwen, Grey Evans, William R. Lewis, Huw Roberts, Paul Griffiths ac Iola Ynyr. 

Pan gafodd adeilad Theatr Gwynedd ei gau yn 2008, er mwyn ailddatblygu'r safle i wneud lle ar gyfer adeilad Pontio, daeth y cwmni'n ddigartref, a penderfynwyd dod â'r cwmni i ben. 

## Cyfarwyddwyr artistig 
* Graham Laker (1990-1997) - cafodd ei benodi'n swyddogol fel arweinydd artistig yn Haf 1990, er ei fod wedi cyfarwyddo sawl cynhyrchiad i'w cwmni ers 1986. cast yn cynnwys John Ogwen, J.O Roberts, Beryl Williams, Grey Evans, Eric Wyn a Trefor Selway.

**1987**
* ***Gymerwch Chi Sigaret?** -* clasur o ddrama Saunders Lewis.
* ***Lle Mynno’r Gwynt*** - drama John Gwilym Jones; cyfarwyddwr Grey Evans;  cast yn cynnwys Maureen Rhys, Stewart Jones, Beryl Williams, Janet Aethwy, Bethan Dwyfor, Tony Llewelyn, Mari Emlyn, Gareth Roberts a Gwyn Vaughan Jones.
**1988**
* ***Plas Dafydd*** - Huw Roberts; ffars ddwy act wreiddiol wedi'i leoli mewn hen blasdy wedi ei droi'n Glinig Adfywiad.bawd|Clawr rhaglen *Y Cylch Sial*

* ***Y Cylch Sialc*** - addasiad Shelagh Williams o *The Chalk Circle Bertolt Brecht.*

**1989**
* ***Siôn a Siân*** - Gareth F. Williams; drama gyfoes am gwpl ifanc ar drothwy'r Nadolig.
* ***Cyfyng Gyngor*** - clasur o ddrama Huw Lloyd Edwards.
* ***Enoc Huws*** (drama gerdd) - addasiad William R.Lewis, Sioned Webb a Dewi Jones o nofel Daniel Owen Enoc Huws. Cynhyrchiad yn ystod wythnos Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Conwy 1989 yn Theatr Gwynedd.
[bawd|Poster *[Leni (drama lwyfan)|Leni* 1990]]
### 1990au 
**1990**
****Leni*** - Dewi Wyn Williams; drama gyfoes am ddiddanwr mewn clwb nos.
*Gari Williams yn cyflwyno ***Llanrwst, Lloegr A Chymru*** gan Gari Williams a John Ogwen
**1991**
* ***Y Gelli Geirios** -* addasiad John Ogwen o gyfieithiad W Gareth Jones o *The Cherry Orchard Anton Tshecof* 
* '''''Un o'r Teulu'''* - addasiad John Ogwen o ddrama Alan Ayckbourn.
[bawd|Rhaglen cynhyrchiad [Cwmni Theatr Gwynedd o *Dim Ond Heno* (1991)]]

* ***Dim Ond Heno*** - Gwion Lynch - drama fuddugol cystadleuaeth Tlws y Ddrama Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Delyn 1991.

**1992**
****Excelsior*** - drama ddychanol Saunders Lewis.
* ***Y Werin Wydr*** - addasiad Annes Gruffydd o *The Glass Menagerie* Tennessee Williams.
* *'''The Druid's Rest'** - Emlyn Williams - cynhyrchiad dros yr Haf o ddrama Saesneg Emlyn Williams
* ***Y Gosb Ddiddial*** - trosiad Gareth Miles o ddrama Lope de Vega - *El Castigo Sin Venganza;* 
**1993**
[bawd|Flyer y ddrama *[Golff (drama)|Golff* gan Cwmni Theatr Gwynedd]]

* ***Golff*** - William R Lewis; drama newydd wedi'i leoli yn Sir Fôn ac wedi'i gyfansoddi ar gyfer yr actor J.O Roberts; 

* ***Chwith Meddwl*** - Richard T Jones - cyfarwyddwr Graham Laker. Trioleg o fonologau ar ffurf *Talking Heads* Alan Bennett
** *Mae Angen Dau I Dynnu Cracyr* (Olwen Medi)
** *Newyddion Braf* (Trefor Selway)
** *Cocia Gwair A Styciau Ŷd* - (Valmai Jones).
[bawd|Rhaglen ''[C'mon Midffîld!*]]

* ***Awê Bryncoch!**'' - Mei Jones - dathliad o'r gyfres gomedi ''C'mon Midffîld*.

**1994**
* ***Ddoe Yn Ôl*** - addasiad Gruffudd Parry o *Ghosts* Henrik Ibsen; cyfarwyddwr Graham Laker; cynllunydd John Jenkins; cynllunydd goleuo Tony Bailey Hughes; cynllunydd sain Siôn Havard Gregory; cast: Ffion Wyn Davies, Dyfed Thomas, J.O Roberts, Christine Pritchard ac Arwel Gruffydd.
* *'''Pwy Sy'n Sâl?'''* - trosiad o ddwy ffars gan Molière - *Y Claf Diglefyd* (trosiad Bruce Griffiths o *Le Malade Imaginaire*) a *Doctor Di-Glem (trosiad Annes Gruffydd o Le Médecin Malgré Lui);* cyfarwyddwyr: Graham Laker a Firenza Guidi; cynllunydd: Martin Morley; cast: Dyfan Roberts, Mari Gwilym, Nia Williams, Valmai Jones, Dafydd Dafis, Trefor Selway ac Eilir Jones.
**1995**
* ***Cwm Glo*** - J Kitchener Davies - addasiad Cymraeg ei ferch Manon Rhys. Cyfarwyddwr Graham Laker; cynllunydd Jane Linz Roberts; cast: Eirlys Britton, Donna Edwards, Simon Fisher, Maria Pride, Ieuan Rhys, William Thomas a Griff Williams.
* ***Y Tŵr**'' - Gwenlyn Parry - John Ogwen a Maureen Rhys yn ail berfformio'r ddrama; cyfarwyddwr Graham Laker
* ***William Jones*** - addasiad Gruffydd Jones a Valmai Jones o nofel T Rowland Hughes *William Jones*. Cynhyrchiad ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Bro Colwyn 1995; cast: Mici Plwm,
**1996**
* ***Jeli Bebis*** - Miriam Llewelyn - drama fuddugol cystadleuaeth Tlws y Ddrama Eisteddfod Genedlaethol Cymru
* '''''Tua'r Terfyn*** - Iwan Edgar
**1997*'
* ***Yr Aduniad*** - Delyth Jones
* '''''Y Bandit, Y Barwn A'r Boi Bananas*** - Emlyn Gomer ac Arwel Roberts.
*
**1998**
* ***Pêl Goch*** - Aled Jones Williams - cyfarwyddwr Valmai Jones; cast: Dewi Rhys a Gwenno Elis Hodgkins
* ***Dyddiau Difyr'''* - cyfieithiad Annes Gruffydd o *Happy Days* Samuel Beckett - cyfarwyddwr Graham Laker; cast Maureen Rhys a Trefor Selway
* ***Bownsars** -* addasiad Meirion Davies o ddrama John Godber; cyfarwyddydd Sian Summers; cast: Morgan Hopkins, Cadfan Roberts, Iwan Roberts, Rhodri Evan a Bethan Elis Owen.
bawd|Poster y cynhyrchiad o 1998

* *'*Tri Chryfion Byd* *neu* *Pres Mawr Penna Bach*''' - cyfoesiad Emlyn Roberts o waith Twm o'r Nant.

bawd|*Bownsars* 1999**1999**
* ***Oleanna*** - cyfaddasiad Gareth Miles o ddrama ddadleuol David Mamet ; cyfarwyddydd Sian Summers; cast: Bethan Elis Owen a Phil Reid
* ***Dyn Hysbys*** - cyfieithiad Annes Gruffydd o *Faith Healer* Brian Friel; cyfarwyddydd Sian Summers; cast: Ifan Huw Dafydd, Iola Gregory ac Owen Garmon.
* ***Ffrwd Ceinwen*** - William R Lewis - cyfarwyddwr Graham Laker - drama gomisiwn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn 1999.
****Diwedd y Byd*** ac ***Yr Hen Blant*** - Meic Povey - cyfarwyddydd : Sian Summers a Bethan Jones; 
* ***Plant Gladys*** - Sera Moore Williams; drama am ddau sydd ag obsesiwn am Elvis a Marilyn; cyfarwyddwr Sian Summers; cast Iwan Roberts, Siân Naomi.
* ***Comin Jac*** - Emlyn Gomer Roberts; cast Rhodri Evan, Dyfan Roberts, Ellen Salisbury, Nia Williams ac eraill.

### 2000au 
**2000**
* ***Amadeus*** - cyfieithiad Ken Owen o ddrama Peter Shaffer; cyfarwyddwr Graham Laker; cynllunydd Martin Morley; ymysg y cast roedd Wynford Ellis Owen, Arwel Gruffydd a Manon Elis.
[bawd|Poster [Cwmni Theatr Gwynedd 2000]]

* ***Wal*** - Aled Jones Williams - cyfarwyddwr Valmai Jones; cynllunydd Katy Smith; cast Merfyn Pierce Jones a Maldwyn John

* ***Tiwlips*** - Aled Jones Williams - cyfarwyddwr Sian Summers; cynllunydd Katy Smith; cast Merfyn Pierce Jones, Maldwyn John a Valmai Jones.
* ***Amdani!***

**2001**
* '''''Dynas Ddela' Leenane*** - cyfieithiad o ddrama Martin McDonagh; cyfarwyddwr Ian Rowlands; cast : Rhian Cadwaladr
* ***Blodeuwedd*** - cyfarwyddwr Ian Rowlands
**2002*'
* ***Ta-Ra Teresa*** - Aled Jones Williams - cyfarwyddwr Ian Rowlands.
* ***Dan y Wenallt***
**2007**

* ***Llyfr Mawr Y Plant*** - sioe Nadolig - addasiad o'r gyfrol (cyd gynhyrchiad efo Theatr Bara Caws).

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1986
Categori:Dadsefydliadau 2008
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au
Categori:Theatr Gymraeg y 2010au