open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Montréal

Ail ddinas Canada a dinas fwyaf rhanbarth Québec yw **Montréal** (). Hon yw'r ddinas Ffrangeg fwyaf yng Ngogledd America, a'r ail ddinas Ffrangeg yn y byd ar ôl Paris. Yn ôl Cyfrifiad Canada 2001, mae ganddi 1,583,590 o drigolion, tra bod 3,635,700 o bobl yn byw yn Montréal Fawr (amcangyfrif 2005). Lleolir Montréal ar ynys (Ynys Montréal) yng nghanol Afon St Lawrence yn ne-orllewin Québec, tua 1600&nbsp;km i'r gorllewin o Gefnfor Iwerydd.

bawd|center|800px|Golwg ar ganol dinas Montréal.

## Hanes 
bawd|chwith|Neuadd y Ddinas yn y nos.
Mae'r ddinas yn dyddio i gyfnod cyn i Ewropeaid wladychu Canada: pan gyrhaeddodd yr Ewropeaid cyntaf, wedi'u harwain gan y fforiwr Llydaweg Jacques Cartier, Ynys Montréal yn 1535, roedd pentref Iroquois Hochelaga yno yn barod. Mae'r wladfa Ffrangeg gyntaf (Ville-Marie) ar yr ynys yn dyddio i 1642. Cwympodd y dref i ddwylo byddin Prydain yn 1760. Ffynnodd y ddinas fel canolfan y fasnach ffwr yn y blynyddoedd wedyn. Cafodd ei hymgorffori fel dinas ym 1832, gan dyfu fel canolfan ddiwydiannol yn hanner cynta'r 19g. Heddiw mae'r ddinas yn ganolfan fasnachol, ddiwydiannol, ddiwylliannol ac ariannol. Mae'n ddinas amlddiwylliannol hefyd: tra bod mwyafrif y boblogaeth (69%) yn Ganadaidd Ffrangeg o ran iaith a diwylliant, mae tua 12% yn Ganadaidd Saesneg a'r gweddill (19%) yn perthyn i wahanol ddiwylliannau (Eidaleg, Arabeg, Sbaeneg, Tsieineeg a Groeg). Mae rhan fwyaf trigolion y ddinas yn ddwyieithog mewn Ffrangeg a Saesneg (o leiaf). Cynhaliwyd yr arddangosfa Expo yn y ddinas ym 1967, a'r Gemau Olympaidd yno ym 1976.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Basilica Notre-Dame de Montréal
* Biosphere
* Cathédrale Marie-Reine-du-Monde (eglwys gadeiriol)
* Habitat 67
* Marchnad Bonsecours
* Pont Jacques Cartier
* Tour de la Bourse
* Université de Montréal (prifysgol)

## Poblogaeth 
## Diwylliant 
## Trafnidiaeth 
Mae Montréal yn borth bwysig i longau ar y ffordd i Gefnfor Iwerydd. Lleolir maes awyr mwyaf Québec, Maes Awyr Pierre Elliott Trudeau, ger canol y ddinas.

## Enwogion 
* Norma Shearer (1902-1983), actores
* Saul Bellow (1915-2005), nofelydd
* Colleen Dewhurst (1924-1991), actores
* Leonard Cohen (g. 1934), canwr a bardd
* Brian Mulroney (g. 1939), gwleidydd
* Céline Dion (g. 1968), cantores
* Rufus Wainwright (g. 1973), cerddor

## Oriel 

Image:canol_y_ddinas_montreal_1.jpg|Canol y Ddinas
Image:canol_y_ddinas_montreal_2.jpg|Canol y Ddinas
Image:dinas_o_mont_royal_1.jpg|Montréal o Mont Royal
Image:dinas_o_mont_royal_2.jpg|Montréal o Mont Royal
Image:eglwys_crist_montreal.jpg|Eglwys Gadeiriol Anglicanaidd Eglwys Crist
Image:montreal_bonsecours.jpg|Marchnad Bonsecours yn yr Hen Dref
Image:place_jacques_cartier.jpg|Place Jacques Cartier
Image:pont_jacques_cartier.jpg|Pont Jacques Cartier


Categori:Dinasoedd Québec
Rhyfeloedd y Balcanau

Dau ryfel ar ddechrau'r 20g rhwng gwledydd de-ddwyrain Ewrop, sef (Bwlgaria, Gwlad Groeg, Montenegro, Ymerodraeth yr Otomaniaid, Rwmania a Serbia) oedd **Rhyfeloedd y Balcanau**.

## Rhyfel Cyntaf y Balcanau
Yn Rhyfel Cynta'r Balcanau (1912–1913), ymosododd aelodau Cynghair y Balcanau (Bwlgaria, Gwlad Groeg, Montenegro a Serbia) ar Ymerodraeth yr Otomaniaid, gan yrru ei lluoedd yn ôl i gyrrion Caergystennin a dwyn rheolaeth Dwrcaidd ar y Balcanau i ben am byth.

## Ail Ryfel y Balcanau
Ar ôl y rhyfel cyntaf, methodd y cynghreiriaid â chytuno sut i rannu tiriogaeth yr Otomaniaid. Arweiniodd yr anghytundeb hwn at yr ail ryfel. Yn ystod Ail Ryfel y Balcanau (1913), ymosododd Bwlgaria ar ei chyn-gynghreiriaid. Daeth y Twrciaid i mewn i'r rhyfel ar ochr Serbia a Gwlad Groeg. Ymunodd Rwmania, oedd wedi cadw draw o'r rhyfel cyntaf, â nhwythau hefyd. Collodd y Bwlgariaid yr ail ryfel, ac roedden nhw'n gorfod ildio'r rhan fwyaf o'r tiroedd newydd roedden nhw wedi eu hennill yn ystod y rhyfel cyntaf. Sicrhaodd yr anghytundeb a arweiniodd at yr ail ryfel y byddai Bwlgaria a Serbia yn cymryd ochrau gwahanol yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Gweler hefyd
*Trydydd Ryfel y Balcanau - rhyfel 1991-2001 yn yr hen Iwgoslafia

Categori:1912
Categori:1913
Categori:20fed ganrif yn Ewrop
Categori:Hanes y Balcanau
Categori:Hanes Twrci
Categori:Hanes Bwlgaria
Categori:Hanes Gwlad Groeg
Categori:Hanes milwrol yr Ymerodraeth Otomanaidd
Categori:Hanes Montenegro
Categori:Hanes Rwmania
Categori:Hanes Serbia
Balcanau
Menzies Campbell

Gwleidydd ac athletwr o'r Alban oedd **Walter Menzies Campbell,** **Arglwydd Campbell o Pittenweem** (/ˈmɪŋɪs/; 22 Mai 1941 – 26 Medi 2025), a adnabyddwyd yn fwy arferol fel **Ming Campbell**.

Roedd yn ffigwr blaenllaw ym mhlaid y Democratiaid Rhyddfrydol, a gwasanaethodd fel Aelod Seneddol dros Ogledd Ddwyrain Fife o 1987 i 2015 ac arweiniodd y blaid o 2006 i 2007. Cafodd swyddi blaenllaw ar y fainc flaen mewn materion tramor ac amddiffyn, ac roedd yn Ddirprwy Arweinydd o dan Charles Kennedy.

Cyn mynd i fyd gwleidyddiaeth, roedd Campbell yn sbrintiwr nodedig, yn gapten ar dîm athletau Prydain Fawr yng nghanol y 1960au ac yn dal record 100 metr Prydain o 1967 i 1974. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Glasgow a Phrifysgol Stanford, a chafodd ei alw i'r Bar yn yr Alban, gan ddod yn Gwnsler y Frenhines yn ddiweddarach.

Penodwyd Campbell yn Ganghellor Prifysgol St Andrews yn 2006 a'i wneud yn arglwydd am oes yn 2015, gan wasanaethu yn y ddwy rôl hyd at ei farwolaeth yn 2025.

## Bywyd personol 
Priododd ei wraig Elspeth yn Mehefin 1970 a bu'r ddau yn briod am 50 mlynedd hyd ei marwolaeth yn Mehefin 2023.

Bu farw yn 84 mlwydd oed yn 2025.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2025
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Arweinwyr y Democratiaid Rhyddfrydol
Arfbais

bawd|250px
Dyluniad sy'n perthyn i berson penodol, grŵp o bobl neu wlad yw **arfbais**. Ar wahân i seliau ac arwyddluniau, mae gan arfbeisiau ddisgrifiad ffurfiol.

## Gwledydd ac Ymerodraethau

Delwedd:Royal_coat_of_arms_of_the_Netherlands.svg|Arfbais yr Iseldiroedd
Delwedd:Coat of arms of Gibraltar1.svg|Arfbais Gibraltar
Delwedd:Coat of Arms of the Socialist Republic of Slovenia.svg|Arfbais Gweriniaeth Sosialaidd Slofenia
Delwedd:Coat_of_arms_of_Botswana.svg|Arfbais Botswana
Delwedd:Osmanli-nisani.svg|Arfbais Ymerodraeth yr Otomaniaid

## Cymru

Delwedd:Arms of Llywelyn.svg|Arfbais Tywysogion Cymru
Delwedd:Coat of arms of Gwaethfoed, Prince of Ceredigion.svg|Arfbais Teyrnas Ceredigion
Delwedd:Arms of Baroness Llanover.svg|Arfbais Arglwyddes Llanofer
Delwedd:Coat of Arms of the Diocese of St Davids.svg|Arfbais Esgob Tyddewi

## Eraill

Delwedd:DEU Frankfurt am Main COA.svg|Arfbais Frankfurt am Main
Delwedd:Coat of Arms - City of Bath.jpg|Arfbais Caerfaddon

## Gweler hefyd
* Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru
* Rhestr baneri Cymru
* Baner Glyn Dŵr


Categori:Herodraeth
Peterborough

Dinas yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, yw **Peterborough** (Cymraeg: **Trebedr**).  Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Dinas Peterborough. Saif ar Afon Nene, 119&nbsp;km / 74 o filltiroedd i'r gogledd o Lundain.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Peterborough boblogaeth o 161,707.

## Hanes
Tan 1888 gweinyddwyd Peterborough gan swyddogion y ddinas (Marcwis Caerwysg, ceidwad y rholiau, ynadon ac uchel feili a benodwyd gan ddeon a chapidwl yr eglwys gadeiriol) yn annibynnol o Swydd Northampton. Yn sgil Deddf Llywodraeth Leol 1888, gwnaethpwyd y Soke of Peterborough yn sir weinyddol ar ei phen ei hun. Roedd yn sir fechan o ran poblogaeth, felly fe'i hunwyd â Swydd Huntingdon yn 1965 i greu sir newydd Huntingdon and Peterborough. O 1974 tan 1998, pan grewyd yr awdurdod unedol Dinas Peterborough, roedd y ddinas yn cael ei gweinyddu fel rhan o Swydd Gaergrawnt, ac mae'n dal yn rhan o sir seremoniol Swydd Gaergrawnt.

Mae yna enghreifftiau o bapurau newydd Cymraeg yr 19g lle cyfeirir at y dref fel Trebedr neu Caerbedr, yn bennaf yng nghyd-destun yr esgobaeth.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Peterborough
*Eglwys gadeiriol (gyda'r bedd Catrin o Aragon a bedd Mari I, brenhines yr Alban, cyn i'w mab ei symud i Abaty Westminster
*Flag Fen
*Guildhall
*Tŵr Longthorpe

## Pobl o Beterborough
*John Clare (1793-1864), bardd
*Henry Royce (1863-1933), peiriannydd
*Paul Nicholas (g. 1945), canwr ac actor

## Gefeilldrefi
## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Peterborough
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Swydd Gaergrawnt
Weston

Gallai **Weston** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Weston, pentref yn Berkshire
* Weston, pentref yn Dorset
* Weston, pentref yn Hampshire
* Weston,  pentref yn Swydd Gaer (yn agos i Crewe)
* Weston (weithiau "Weston Village"), pentref yn Swydd Gaer (yn agos i Runcorn)
* Weston, pentref yn Swydd Hertford
* Weston, pentref yn Swydd Lincoln
* Weston, pentref yn Swydd Northampton
----
* Weston Beggard, pentref yn Swydd Henffordd
* Weston by Welland, pentref yn Swydd Northampton
* Weston Colley, pentref yn Hampshire
* Weston Corbett,  pentref yn Hampshire
* Weston Longville, pentref yn Norfolk
* Weston Lullingfields, pentref yn Swydd Amwythig
* Weston-on-Trent, pentref yn Swydd Derby
* Weston Patrick, pentref yn Hampshire
* Weston Rhyn, pentref yn Swydd Amwythig
* Weston-super-Mare, tref ar lan y môr yng Ngwlad yr Haf
* Weston Turville, pentref yn Swydd Buckingham
* Weston under Penyard, pentref yn Swydd Henffordd
* Weston-under-Redcastle, pentref yn Swydd Amwythig
* Weston Underwood, pentref yn Swydd Buckingham
* Weston Underwood, pentref yn Swydd Derby
----
* Alconbury Weston, pentref yn Swydd Gaergrawnt
* Buckhorn Weston, pentref yn Dorset
* Edith Weston, pentref yn Rutland
* Hail Weston, pentref yn Swydd Gaergrawnt
* Old Weston, pentref yn Swydd Gaergrawnt

## Pobl
* Simon Weston (g. 1961), milwr o Gymro
David Cameron

Gwleidydd Seisnig yw **David William Donald Cameron, Arglwydd Cameron o Chipping Norton** (ganwyd 9 Hydref 1966) sy'n Ysgrifennydd Tramor ers Tachwedd 2023. Cyn hynny bu'n Brif Weinidog y Deyrnas Unedig rhwng 2010 a 2016 ac Arweinydd y Blaid Geidwadol rhwng 2005 a 2016. Roedd Cameron yn AS dros Witney rhwng 2001 a Medi 2016. Mae'n dod o ddinas Llundain, Lloegr.

Mae Cameron yn fab ieuengaf i Ian Donald Cameron (1932-2010), brocer stoc, a'i wraig Mary Fleur (née Mount, ganwyd 1934, ynad heddwch, yn ferch i Syr William Mount, 2il Barwnig).  Cafodd ei addysg yng Ngholeg Eton.  Astudiodd Cameron Athroniaeth, Gwleidyddiaeth, ac Economeg yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen.

Cyhoeddodd y byddai'n sefyll lawr fel Prif Weinidog ac arweinydd y Blaid Geidwadol ar 24 Mehefin 2016 unwaith i'r blaid ethol arweinydd newydd. Roedd disgwyl i hyn ddigwydd erbyn mis Medi 2016 ond gan mai Theresa May oedd yr unig ymgeisydd ar ôl yn y gystadleuaeth fe'i hetholwyd yn arweinydd newydd ar 11 Gorffennaf 2016. Dyletswydd olaf Cameron oedd cymryd rhan yn sesiwn Cwestiynau i'r Prif Weinidog ganol ddydd ar 13 Gorffennaf 2016, cyn iddo deithio i Balas Buckingham i gynnig ei ymddiswyddiad i'r Frenhines.

Ym mis Medi 2016, ymddiswyddodd o'i rôl fel Aelod Seneddol gan ddweud nad oedd am "dynnu sylw oddi ar y penderfyniadau pwysig sy'n wynebu fy olynydd yn Stryd Downing a'r llywodraeth".

Dychwelodd i'r Llywodraeth ar 13 Tachwedd 2023 gan ymuno a chabinet Rishi Sunak fel Ysgrifennydd Tramor. Am nad oedd yn aelod seneddol, fe'i ddyrchafwyd i Dy'r Arglwyddi.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Lundain
Clarksdale, Mississippi

Dinas yn nhalaith Mississippi, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Coahoma County, yw **Clarksdale**. Mae gan Clarksdale boblogaeth o 20,645, ac mae ei harwynebedd yn 35.9&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1882.

## Enwogion
*Sam Cooke (1931-1964), canwr
*Ike Turner (1931-2007), cerddor

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Clarksdale

Categori:Dinasoedd Coahoma County, Mississippi
Y cyfryngau torfol

Cyfryngau sydd wedi'u hanelu at gynulleidfa enfawr yw'r **cyfryngau torfol**, er enghraifft teledu, radio, ffilm, papurau newydd neu'r rhyngrwyd. Mae'r cysyniad yn dyddio'n ôl i'r dauddegau, gyda dyfodiad rhwydweithiau radio cenedlaethol a phapurau newydd eang eu cylchrediad, er bod rhai cyfryngau (llyfrau a llawysgrifau) a chanddynt gynulleidfa fawr yn bodoli ganrifoedd ynghynt.

Mae'r term hefyd yn cwmpasu'r cyrff hynny sy'n rheoli'r dechnoleg yma, megis gorsafoedd teledu neu gwmnïau cyhoeddi. Mae'r rhyngrwyd yn cyrraedd statws cyfryngau torfol oherwydd y gwasanaethau mae'n ei gynnig e.e. ebost, gwefanau, blogio, y we a theledu.

## Cyfeiriadau

Categori:Cyfathrebu
Categori:Diwylliant
John Smith (arweinydd y Blaid Lafur)

Arweinydd y Blaid Lafur yn y Deyrnas Unedig oedd **John Smith** (13 Medi 1938 - 12 Mai 1994). Roedd yn cefnogol iawn i'r syniad o ddatganoli grym i'r Alban a Chymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Y Tymbl

Pentref yng nghymuned Llan-non, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Y Tymbl** (Saesneg: *Tumble*). Dyma un o bentrefi mwyaf yn y sir ac fe'i lleolir yn ardal Cwm Gwendraeth. Credir bod yr enw anghyffredin hwn yn dod o enw ar hen dafarn y *Tumble Down Dick* a oedd wedi ei lleoli ar safle'r clwb rygbi presennol. Pentref glofaol oedd y Tymbl hyd yn gymharol ddiweddar, ond erbyn hyn, mae'r diwydiant wedi diflannu, ac mae Parc Gwledig y Coetir erbyn hyn wedi ei sefydlu ar hen waith glo'r Tymbl.

Gerllaw ceir Parc Coetir y Mynydd Mawr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llan-non, Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Hwyaden yr eithin

Mae **Hwyaden yr eithin** (***Tadorna tadorna***) yn aelod o deulu'r Anatidae, yr hwyaid, gwyddau ac elyrch. Mae'n nythu yn rhannau gogleddol Ewrop ac Asia.

Nid yw Hwyaden yr eithin yn aderyn mudol yng ngorllewin Ewrop, er bod adar o'r rhannau lle mae'r gaeafau'n oerach yn symud tua'r de i aeafu. Mae'n aros o gwmpas yr ardal lle mae'n nythu heblaw ddiwedd yr haf ar ôl gorffen nythu. Yr adeg honno maent yn casglu at ei gilydd i fwrw eu plu, ac mae nifer fawr, 100,000 neu fwy yn casglu ar Fôr Wadden ger arfordir gogleddol Yr Almaen. Dim ond ychydig o'r oedolion sy'n aros ar ôl i edrych ar ôl y cywion, ac weithiau gellir gweld casgliad o tua 40 - 60 o gywion yng ngofal dau neu dri o oedolion.

Mae'n nythu mewn tyllau - un ai hen dyllau cwningod neu dwll mewn coeden neu unrhyw le arall addas. Yn y gaeaf gellir eu gweld gweld ar lan y môr ac aberoedd lle bynnag mae digon o fwd lle gallant fwydo.

Gellir adnabod yr aderyn yma'n hawdd, gyda'i gorff gwyn a browngoch, pen gwyrdd (fel rheol yn edrych yn ddu) a phig coch. Mae'r rhan agosaf i'r pen o big y ceiliog yn chwyddo yn y tymor nythu.

Mae Hwyaden yr eithin yn aderyn cyffredin o gwmpas glannau môr Cymru ac mae nifer sylweddol ohonynt yn nythu.

Mae Hwyaden cytras yn Seland Newydd o'r enw *Putangitangi* (*Tadorna variegata*) yn yr iaith Maori.
chwith|200px|bawd|Iâr

Categori:Hwyaid
Pys y ceirw

Planhigyn blodeuol cyffredin yw **pysen y ceirw** (neu '''ffa'r ieir'*, *Lotus corniculatus''). Mae'n blanhigyn brodorol dros Ewrasia a gogledd Affrica. Mae'n tyfu ar draws Cymru.

Categori:Fabaceae
Categori:Blodau
Steep Holm

Ynys ym Môr Hafren yw **Steep Holm** (Cymraeg weithiau: *Ynys Ronech*). Mae'n rhan o Wlad yr Haf, De-ddwyrain Lloegr, tra bod yr ynys gyfagos ati, Ynys Echni, yn rhan o Gymru (Bro Morgannwg).

[bawd|chwith|400px|Ynys Steep Holm oddi wrth [Weston-super-Mare.]]
350px|dim|Map Môr Hafren

Categori:Daearyddiaeth Gwlad yr Haf
Categori:Ynysoedd Môr Hafren
Categori:Ynysoedd Lloegr
Larnog

Pentref bach yng nghymuned Sili a Larnog, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Larnog** (Saesneg *Lavernock*). Mae'n gorwedd ar lan y Môr Hafren rhwng Penarth a'r Sili. Darlledwyd y neges radio gyntaf o Larnog. Ar 13 Mai 1897, gyrrodd Guglielmo Marconi neges dros y môr at Ynys Echni. Ei chynnwys hi oedd *Are you ready?*

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
*Dracoraptor hanigani, deinosor

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Sili a Larnog
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth De Caerdydd a Phenarth (y DU)
Sili

Pentref ger Penarth ar arfordir Bro Morgannwg yw **Sili** neu **Y Sili** (Saesneg: *Sully*). Fe'i lleolir yng nghymuned Sili a Larnog.

Mae yno glwb rygbi ('Sully Sports', lle sefydlwyd yr hen glwb 'Barry Plastics') a chlwb criced. Mae'n debyg fod enw'r pentref yn tarddu o enw'r teulu Normannaidd de Sully.

Mae'r pentref yn cynnwys Ysbyty Sili, hen ysbyty a adeiladwyd yn wreiddiol i drin y diciâu ond sydd bellach wedi'i droi yn fflatiau. Mae'r ysbyty yn un o enghreifftiau mwyaf neilltuol o bensaernïaeth fodern yng Nghymru, yn yr arddull art deco.

## Gweler hefyd
* Ynys Sili

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Sili a Larnog
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth De Caerdydd a Phenarth (y DU)
Pencampwriaethau Athletau Ewrop 2006

bawd|Logo y Pencampwriaethau

Cynhaliwyd 19eg Pencamwriaethau Athletau Ewrop yn Göteborg rhwng 7 Awst a 13 Awst 2006.

## Canlyniadau ar y trac
### Dynion
### Menywod
## Canlyniadau ar y maes
### Dynion
### Menywod
## Cystadleuwyr Cymraeg
Dewiswyd pum Cymro a dwy Gymraes i gynrychioli Prydain:

* Tim Benjamin (400m)
* Rhys Williams (400m dros y clwydi)
* David Greene (400m dros y clwydi)
* Christian Malcolm (200m)
* Stephen Davies (1500m)
* Tracey Morris (Marathon)
* Amanda Pritchard (800m)

Dewiswyd Julie Crane ar gyfer y naid uchel hefyd, ond methodd â chyrraedd yr uchder angenrheidiol.

Y cystadleuwr Cymraeg mwyaf llwyddiannus oedd Rhys Williams a enillodd fedal efydd yn y 400m dros y clwydi gydag amser o 49.12, y tu ôl i Periklís Iakovákis o Wlad Groeg. Roedd perfformiad Tim Benjamin yn y 400m braidd yn siomedig. Cyrhaeddodd y rownd derfynol, ond daeth yn chweched mewn amser o 45.89 eiliad. Roedd Rhys Williams a Tim Benjamin ill dau yn aelodau o'r tïm ras gyfnewid 4x400m a ddaeth yn ail yn ôl y Ffrancod.

Bu rhaid i Amanda Pritchard dynnu allan o rownd gynderfynol yr 800m o achos anafiad. Daeth Tracey Morris yn 16eg yn y marathon.

Categori:2006
Tim Benjamin

Athletwr o Gymru yw **Timothy Benjamin** (ganwyd 2 Mai 1982, Caerdydd) sy'n arbenigo fel rhedwr 400 medr. Fel glaslanc, hyfforddwyd gan Jock Anderson, a bu'n ymarfer yn yr un grŵp a Christian Malcolm. Symudodd i fyw i Slough lle cafodd ei hyfforddi gan Tony Lester; roedd Marlon Devonish ymysg ei bartneriaid ymarfer yno.

Enillodd nifer o deitlau iau, gan gynnwys ym Mhencampwriaethau Athletau Iau y Byd ym 1999. Yn fuan wedyn, dechreuodd ganolbwyntio ar y ras 400 medr, a dewiswyd ef fel rhan o dim ras gyfnewid ar gyfer Pencampwriaethau Athletau'r Byd yn Edmonton, Canada yn 2001.

Erbyn 2002, roedd wedi sefydlu ei hun fel un o athletwyr gorau Prydain, gan ennill y deitl Prydainig AAA, a rhedeg fel rhan o sgwad llwyddiannus Prydain yn y Cwpan Ewropeaidd. Enillodd fedal arian fel aelod o dîm Cymru yn y ras gyfnewid 4x400m yng Ngemau'r Gymanwlad ym Manceinion yn 2002 (gyda Iwan Thomas, Jamie Baulch a Matthew Elias). Roedd y canlyniad yn un dadleuol rhwng yr athletwyr eu hunain yn ogystal a'r swyddogion a oedd yn dyfarnu. Yr un flwyddyn, anillodd fedal arian ym Mhencampwriaethau Athletau Ewropeaidd Odan 23 yng Ngwlad Pŵyl.

Cyrhaeddodd y rownd gyn-derfynnol yng Ngemau Olympaidd 2044 yn Athen. Daeth yn bumed ym Mhencampwriaethau'r Byd yn 2005, a chweched ym Mhencampwriaethau Ewrop 2006. Bu rhaid iddo dynnu allan oherwydd anafiad o Gemau'r Gymanwlad ym Melbourne (2006), lle disgwylwyd iddo fod yn heriwr cryf dros fedal aur.

Ym Mhencampwriaethau Athletau Ewropaidd 2006 yn Göteborg, enillodd fedal arian yn y rag gyfnewid 4x400m ynghyd â Robert Tobin, Rhys Williams a Graham Hedman, mewn amser o 3:01.63. Fe orffenodd yn chweched yn y rownd derfynol o'r gystadleuaeth unigol.

Ar ddiwedd 2006, datganodd y byddai'n dychwelyd i fyw i Gaerdydd i gael ei hyfforddi gan Colin Jackson, ynghyd â'i gyd-Gymro Rhys Williams a oedd hefyd am symud yn ôl o Loughborough.

Priododd Benjamin â'r athletwraig Natalie Lewis ym mis Tachwedd 2007.

Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Sbrintwyr o Gymru
Eglwys gadeiriol

[bawd|300px|Eglwys Gadeiriol [Cwlen, yr Almaen]]

Mae **Eglwys gadeiriol** neu **gadeirlan** yn adeilad eglwysig Cristnogol sydd yn gwasanaethu fel sedd esgob a'r eglwys pennaf yn ei esgobaeth. Mae'r term yn bodoli mewn enwadau sydd ag esgobion, megis Anglicaniaeth a Chatholigiaeth, yn unig. Yr unig eithriad yw Eglwys yr Alban, lle mae'r term yn cyfeirio at eglwysi a oedd yn seddi i esgobion cyn y Diwygiad Protestanaidd. Caiff y term ei ddefnyddio yn anffurfiol yn aml i gyfeirio at eglwysi sydd yn fawreddog eu hymddangosiad ond nad sydd ag esgobion yn breswyl ynddynt. Y math arall o eglwys mawr yng Ngorllewin Ewrop yw'r abaty.

## Rhestr eglwysi cadeiriol
### Yr Almaen
* Eglwys Gadeiriol Aachen
* Eglwys Gadeiriol Cwlen
* Eglwys Gadeiriol Speyer

### Brasil
* Eglwys Gadeiriol Brasília
* Eglwys Gadeiriol Salvador

### Cymru
#### Anglicanaidd (Yr Eglwys yng Nghymru)
:*gweler hefyd Rhestr esgobaethau Anglicanaidd Cymru*

*Eglwys Gadeiriol Aberhonddu
*Eglwys Gadeiriol Bangor
*Eglwys Gadeiriol Casnewydd
*Eglwys Gadeiriol Llandaf
*Eglwys Gadeiriol Llanelwy
*Eglwys Gadeiriol Tyddewi

#### Catholig (Talaith Caerdydd)
* Eglwys Gadeiriol Abertawe
* Eglwys Gadeiriol Caerdydd
* Eglwys Gadeiriol Wrecsam

### Yr Eidal
* Basilica San Marco, Fenis
* Eglwys Gadeiriol Fflorens
* Eglwys Gadeiriol Milan
* San Giovanni in Laterano, Rhufain

### Ffrainc
* Eglwys Gadeiriol Amiens
* Eglwys Gadeiriol Bourges
* Eglwys Gadeiriol Chartres
* Notre-Dame de Paris
* Eglwys Gadeiriol Reims
* Eglwys Gadeiriol Rouen
* Eglwys Gadeiriol Saint-Denis

### Lloegr
* Eglwys Gadeiriol Birmingham
* Eglwys Gadeiriol Blackburn
* Eglwys Gadeiriol Bradford
* Eglwys Gadeiriol Bryste
* Eglwys Gadeiriol Caer
* Eglwys Gadeiriol Caergaint
* Eglwys Gadeiriol Caerliwelydd
* Eglwys Gadeiriol Caerloyw
* Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed
* Eglwys Gadeiriol Caerlŷr
* Eglwys Gadeiriol Caersallog
* Eglwys Gadeiriol Caerwrangon
* Eglwys Gadeiriol Caerwynt
* Eglwys Gadeiriol Caerwysg
* Eglwys Gadeiriol Coventry
* Eglwys Gadeiriol Chelmsford
* Eglwys Gadeiriol Chichester
* Eglwys Gadeiriol Derby
* Eglwys Gadeiriol Durham
* Eglwys Gadeiriol Efrog
* Eglwys Gadeiriol Ely
* Eglwys Gadeiriol Guildford
* Eglwys Gadeiriol Henffordd
* Eglwys Gadeiriol Lerpwl
* Eglwys Gadeiriol Lincoln
* Eglwys Gadeiriol Manceinion
* Eglwys Gadeiriol Newcastle
* Eglwys Gadeiriol Norwich
* Eglwys Gadeiriol Peterborough
* Eglwys Gadeiriol Portsmouth
* Eglwys Gadeiriol Ripon
* Eglwys Gadeiriol Rochester
* Eglwys Gadeiriol Rhydychen
* Eglwys Gadeiriol Sant Pawl, Llundain
* Eglwys Gadeiriol Sheffield
* Eglwys Gadeiriol Southwell
* Eglwys Gadeiriol St Albans
* Eglwys Gadeiriol St Edmundsbury
* Eglwys Gadeiriol Southwark
* Eglwys Gadeiriol Truro
* Eglwys Gadeiriol Wakefield
* Eglwys Gadeiriol Wells

### Norwy
* Eglwys Gadeiriol Nidaros

### Sbaen
* Basilica San Martin de Mondoñedo
* Eglwys Gadeiriol Burgos
* Eglwys Gadeiriol Santiago de Compostela
* Eglwys Gadeiriol Sevilla


Categori:Tai crefydd Cristnogol
Pencampwriaethau Athletau Ewrop

right

Trefnir **Pencampwriaethau Athletau Ewrop** bob pedair blynedd gan Gymdeithas Athletau Ewrop (*European Athletics Association*). Fe'u cynhelir yn yr un flwyddyn â Gemau'r Gymanwlad ac yng nghanol cylch y Gemau Olympaidd.

## Crynodeb y pencampwriaethau 
Categori:Athletau
Pwll nofio

Pwll i nofio ynddo yw **pwll nofio**.
bawd|chwith|Baban mewn pwll nofio gyda'i fam.

## Galeri

Delwedd:PortmeirionLB10.JPG|Pwll nofio allanol ym Mhortmeirion]]

Categori:Nofio
John Aubrey

bawd|Portread o John Aubrey Ysw

Hynafiaethydd ac awdur o Loegr oedd **John Aubrey** (12 Mawrth 1626 – 7 Mehefin 1697). Ei waith mwyaf adnabyddus heddiw yw ei gyfrol o fywgraffiadau byrion *Brief Lives*. Bu farw ym 1697; claddwyd ef ym mynwent Eglwys Mair Fadlen, Rhydychen.

## Magwraeth a choleg
Roedd gwreiddiau'r teulu cefnog hwn yn y Mers.

Fe'i ganwyd yn Easton Piers neu Percy ger Kington St Michael, Wiltshire a chafodd ei addysg yng Ngholeg y Drindod, Rhydychen. Roedd yn ffrind i'r ysgolhaig Anthony Wood.

## Llyfryddiaeth
**Interpretation of Villare Anglicanum* (1687)
**Perambulation of Surrey* (1692)
**Brief Lives* (1693)
**Monumenta Britannica* (1693)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  Testun llawn *Brief Lives* ar GoogleBooks

Categori:Genedigaethau 1626
Categori:Marwolaethau 1697
Categori:Hynafiaethwyr o Loegr
Categori:Llenorion o Loegr
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Loegr
John Keats

Bardd o Sais oedd **John Keats** (31 Hydref 1795 – 23 Chwefror 1821). Ni chafodd fawr o glod am ei waith tra roedd yn fyw, ond erbyn y 19ed ganrif roedd ymhlith y beirdd mwyaf poblogaidd yn yr iaith Saesneg. Mae'r ddihareb Gymraeg *A fynn glod, a fydd farw* yn ddisgrifiad perffaith ohono. Mae ei farddoniaeth yn llawn o ddelweddau rhamantus, yn enwedig ei waith yn 1819. Deil Keats i fod yn fardd poblogaidd heddiw.

## Barddoniaeth 
* ''On First Looking into Chapman's Homer* (1816)
* *Sleep and Poetry* (1816)
* *Endymion* (1817)
* *When I have fears that I may cease to be* (1818)
* *Hyperion* (1818)
* *The Eve of St. Agnes* (1819)
* *Bright star, would I were stedfast as thou art* (1819)
* *La Belle Dame sans Merci* (1819)
* *Ode to Psyche* (1819)
* *Ode to a Nightingale* (1819)
* *Ode on a Grecian Urn* (1819)
* *Ode on Melancholy* (1819)
* *Ode on Indolence* (1819)
* *Lamia* (1819)
* *To Autumn* (1819)
* *The Fall of Hyperion: A Dream'' (1819)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1795
Categori:Marwolaethau 1821
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Rhamantaidd o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Ninas Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Rhufain
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Rhys Williams (athletwr)

Athletwr o Gymru a gwibiwr 400m dros y clwydi yw **Rhys Williams** (ganwyd 27 Chwefror 1984). Enillodd fedal efydd ym Mhencampwriaethau Athletau Ewrop 2006 yn Göteborg gydag amser o 49.12 eiliad, dipyn yn arafach na'i orau personol (49.09). Fel aelod o dîm Prydain yn y ras gyfnewid 4x400m, rhedodd yr ail gymal gan ennill medal arian. Ym Mhencampwriaethau Athletau Ewrop 2010 enillodd fedal arian am y 400m dros y clwydi gyda gorau personol o 48.96.  Enillodd fedal efydd yng Nghemau'r Gymanwlad 2010.

Ei dad yw'r chwaraewr rygbi Cymreig enwog, J.J. Williams.

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llanhari
Categori:Sbrintwyr o Gymru
The Coca-Cola Company

Cwmni Americanaidd yw **The Coca-Cola Company** ("*Y Cwmni Coca-Cola*"). Ei brif gynnyrch yw'r diod ysgafn a dialcohol Coca-Cola ac mae'n gorfforaeth yn gyfrifol am ei gynhyrchu, ei werthu a'i farchnata ar ffurf suryp dwys.

Crewyd y ddiod Coca-Cola yn 1886 gan y fferyllydd John Stith Pemberton yn Columbus, Georgia. Prynnwyd y brand a fformiwla'r ddiod dair blynedd wedyn, yn 1889 gan Asa Griggs Candler (30 Rhagfyr 1851 – 12 Mawrth 1929), a ffurfiwyd *The Coca-Cola Company* yn 1892.

Mae'r cynnyrch (ar ffurf suryp dwys) yn cael ei ddosbarthu i gwmnïau potelu, system sydd wedi bodoli ers 1889. Mae'r *Coca-Cola Company* yn berchen un cwmni botelu: *Coca-Cola Refreshments* sydd wedi'i leoli yng Ngogledd America.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*KO.com - gwefan gorfforaethol


Categori:Berkshire Hathaway
Categori:Cwmnïau a leolir yn Georgia (talaith UDA)
Categori:Cwmnïau a restrir ar fynegai Dow Jones Industrial Average
Categori:Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Efrog Newydd
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1892
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau diod yr Unol Daleithiau
Llyfr Genesis

[bawd|180px|Dechrau Llyfr Genesis ym Meibl [William Morgan (esgob)|William Morgan]]
Llyfr cyntaf yr Hen Destament yn y Beibl, a'r Torah yw ***Llyfr Genesis*** neu **Genesis** (talfyriad: *Gen.*). O'r Lladin Llafar (Fwlgat) a siaredid yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig y daeth y gair 'Genesis' i'r Gymraeg, ac o'r gair Groeg Γένεσις, sy'n golygu 'tarddiad' neu'r 'dechreuad', y daeth i'r Lladin. **בראשית** (*Bərēšīṯ*) yw'r gair Hebraeg am 'Yn y dechreuad', sef yr enw ar y llyfr cyntaf yn y Beibl Hebraeg, y Tanakh a'r Hen Destament Cristnogol. Yn ôl y traddodiad Iddewig cafodd y llyfr ei ysgrifennu gan Moses, ond gwyddom heddiw ei fod yn waith sawl awdur diweddarach.

## Cynnwys
Mae Llyfr Genesis yn dechrau trwy ddisgrifio sut y creodd Duw y byd mewn saith niwrnod, hanes Adda ac Efa a'u danfon allan o Ardd Eden, stori Cain ac Abel eu meibion, a hanes Noa a'r Dilyw. Mae llawer o'r storïau hyn yn rhan o etifeddiaeth llên gwerin a mytholeg y Lefant a Mesopotamia.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Testun *Llyfr Genesis* yn Gymraeg


Genesis
Genesis
Lynn Davies

Cyn-athletwr o Gymru yw **Lynn Davies** CBE (ganwyd 20 Mai 1942, Nant-y-moel (Bro Morgannwg)). Daeth ei lwyddiant mwyaf yn y Gemau Olympaidd yn Tokyo ym 1964 pan enillodd fedal aur annisgwyl yn y naid hir. Roedd wedi cyrraedd y rownd derfynol gydag anhawster, gan gyrraedd y nôd yn y rownd ragbrofol ar ei naid olaf o 7.78m, ond yn y rownd derfynol, mewn tywydd gwlyb ac oer, neidiodd 8.07 metr, 4&nbsp;cm yn bellach na naid olaf yr Americanwr Ralph Boston. Yn ddiweddarach yn ei yrfa, enillodd fedalau aur ym Mhencampwriaethau Athletau Ewrop ym 1966 ac yng Ngemau'r Gymanwlad 1966 a 1970, a medal arian ym Mhencampwriaethau Ewrop 1969. Naid hwyaf ei yrfa oedd 8.23m yn Bern ym 1968. Cystadleuodd hefyd yn y ras gyfnewid 4x100m dros Brydain yn y Gemau Olympaidd ym 1964 ac ym Mhencampwriaethau Ewrop ym 1966.

Ef oedd Capten Tîm Prydain yng Ngemau Olympaidd 1972 a rheolwr tîm athletau Prydain o 1977 tan 1984. Fe yw llywydd presennol UK Athletics. Cafodd y CBE yn 2006.

## Perfformiadau yn y naid hir yn y prif bencampwriaethau
### Gemau Olympaidd
* 1964: 1af gyda 8.07m
* 1968: 9fed gyda 7.94m
* 1972: 18fed yn y rownd ragbrofol gyda 7.64m

### Pencampwriaethau Ewrop
* 1962 11eg gyda 7.33m
* 1966 1af gyda 7.98m
* 1969 2il gyda 8.07m (gwynt cefn) ar ôl Ter-Owanesjan
* 1971 4ydd gyda 7,85 m

### Pencampwriaethau Ewrop dan Do
* 1967: 1af gyda 7.85m
* 1969: 2il gyda 7.76m ar ôl Klaus Beer
* 1972: 8fed gyda 7.64m

### Gemau'r Gymanwlad
* 1962: 4ydd gyda 7.72m
* 1966: 1af gyda 7.99m
* 1970: 1af gyda 8.06m

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Categori:Pobl o Gymru yn y Gemau Olympaidd
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yn y Gemau Olympaidd
Stockholm

Prifddinas Sweden a dinas fwyaf Llychlyn yw **Stockholm**.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa genedlaethol
* Gamla Stan (Hen dref)
* Moderna Museet
* Palas Oxenstierna
* Riddarholmskyrkan 
* Skansen (amgueddfa)
* Tyska kyrkan (eglwys)

## Pobl o Stockholm 
* August Strindberg (1849-1912), dramodydd
* Sven Hedin (1865-1952), fforiwr
* Ingrid Bergman (1915-1982), actores
* Neneh Cherry (g. 1964), cantores
* Ulrika Jonsson (g. 1967), cyflwynydd teledu
* Joel Kinnaman (g. 1979), actor

Categori:Dinasoedd Sweden

Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Murasaki Shikibu

**Murasaki** (紫式部) yw llysenw (*murasaki* "blodeuyn eirin") llenores o Japan a flodeuai ar ddechrau'r cyfnod Heian (c.973-c.1014). Fe'i hadnabyddir hefyd fel **Yr Arglwyddes Murasaki**. Roedd hi'n gyfoeswr i'r llenores Sei Shōnagon, awdures *Makura no Sōshi* (Llyfr Erchwyn y Gwely).

Ei brif waith llenyddol yw'r nofel hir *Genji no Monogatari* (Hanes Genji), sy'n disgrifio hynt a helynt arglwydd ifanc yn y llys ymherodrol yn y brifddinas Heian Kyo a thu hwnt. Fe'i hystyrir yn un o gampweithiau llenyddiaeth Siapaneg. Mae *Genji no Monogatari* yn nofel estynedig hir iawn, gyda 54 pennawd sy'n rhedeg i o gwmpas 4,500 tudalen printiedig yn yr argraffiad safonol diweddar. Arddull realistig sydd i'r nofel.

Ysgrifennodd Murasaki ddyddiadur yn ogystal, *Murasaki no Shikibu Nikki*.

## Llyfryddiaeth 
* Annie S. Omori a Kochi Doi (cyf.), *Diaries of Court Ladies of Old Japan* (Tokyo, 1935).
* Ivan Morris, *The World of the Shining Prince[:] Court Life in Ancient Japan* (Llundain, 1964), tt. 262-98.
* Arthur Waley (cyf.), *The Tale of Genji by Lady Murasaki* (Llundain, 1925-34), mewn 6 cyfrol.

Categori:Genedigaethau 973
Categori:Llenorion y 10fed ganrif o Japan
Categori:Llenorion yr 11eg ganrif o Japan
Categori:Marwolaethau 1014
Categori:Nofelwyr Japaneg o Japan
Corhedydd y waun

bawd|*Anthus pratensis*

Aderyn bach golfanaidd (aderyn cân) yw **Corhedydd y waun** (*Anthus pratensis*). Mae'n nythu mewn glaswelltir a rhostir yng ngogledd Ewrop a gogledd-orllewin Asia. Mae ganddo gefn brown a bol golau gyda marciau duon.

Categori:Motacillidae
Brean Down

Penrhyn yn Ardal Sedgemoor, Gwlad yr Haf, rhwng Weston-super-Mare a Burnham-on-Sea, yw **Brean Down**. Mae'n ymestyn filltir a hanner i mewn i Fôr Hafren ac yn sefyll 100 medr / 320 troedfedd uwchben y môr ar ei frig. Mae ef wedi'i wneuthur o galchfaen carbonifferaidd. Yn ddaearegol, mae'n rhan o'r Bryniau Mendip sy'n rhedeg ar draws gogledd canol Gwlad yr Haf, fel y mae ynysoedd y Môr Hafren, Steep Holm ac Ynys Echni. Mae'n gartref i nifer o blanhigion prin gan gynnwys rhosynnau y garreg gwynion (*Helianthemum apenninum*), y gorfrwynen (*Carex humilis*), y peneuraid (*Ranunculus auricomus*) a brigwellt Gwlad yr Haf (*Koeleria vallesiana*). Trigolion eraill y penrhyn yw cwningod, draenogod, llygod y maes, llygod y gwair a chwistlod. Mae adar yn cynnwys ehedyddion, corhedyddion y waun, llinosod a thitẅod tomos gleision.

Adeiladwyd caer ar derfyn y penrhyn rhwng 1862 a 1870 (*Palmerston Fort*) i wrthsefyll grym llynges Ffrainc. Roedd yn rhan o gyfres o geyrydd o gwmpas y Môr Hafren gyda cheyrydd eraill ar Benrhyn Larnog, Ynys Echni a Steep Holm. Ym 1900, lladdwyd milwr yn y caer gan ffrwydrad enfawr. Perodd y ffrwydrad ddifrod sylweddol i'r caer, a bu rhaid i'r fyddin gefnu ar y safle yn fuan wedyn. Cafodd ei ailarfogi am gyfnod yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Ei berchennog heddiw yw'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ac fe'i gwarchodir fel Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Tudalennau Burnham on sea 
*  Brean Down  ar wefan Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol

Categori:Daearyddiaeth Gwlad yr Haf
Categori:Pentiroedd Lloegr
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwlad yr Haf
Rhosyn y garreg gwyn

Rhosyn carreg â blodau gwynion yw **Rhosyn y garreg gwyn** neu **gor-rosyn gwyn** (*Helianthemum apenninum*). Mae'n tyfu mewn llefydd glaswelltog sych a llefydd caregog ar draws Ewrop.

Categori:Blodau
Categori:Cistaceae
Titw tomos las

bawd|* Cyanistes caeruleus *

Mae'r **Titw Tomos Las** (*Cyanistes caeruleus*) yn aelod o deulu'r Paridae, y titwod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia.

Yn y gaeaf mae'n aml yn ffurfio heidiau gydag adar eraill megis y Titw mawr. Pryfed o wahanol fathau yw eu prif fwyd, yn enwedig lindys.

Ar un adeg yr oedd y Titw tomos las yn enwog am wneud tyllau yng nghaead poteli llefrith oedd wedi'u gadael o flaen y drws ac yfed peth o'r cynnwys. Mae hyn yn esiampl o un aderyn yn darganfod rhywbeth newydd ac eraill yn dysgu ganddo nes i'r arferiad ledu trwy'r boblogaeth. Gan fod y botel lefrith draddodiadol yn awr yn llawer prinnach, nid yw hyn yn digwydd mor aml.

Fel rheol mae'r titw yma'n byw mewn ardaloedd lle mae coed llydanddail. Nid yw'n aderyn mudol, er y gall rhai adar yn y gwledydd oeraf symud tua'r de yn y gaeaf. Mae'n aderyn hawdd ei adnabod, gyda glas ar y pen a llinell o las tywyll yn rhedeg trwy'r llygad, glas ar y gwegil, y cefn a'r gynffon, gwyrdd-felyn ar y cefn a melyn ar y bol.

Mae'n gyffredin iawn mewn gerddi, ac os rhoir bwyd allan i'r adar mae'r Titw tomos las fel arfer yn un o'r rhai cyntaf i ymddangos. Mae'n nythu mewn tyllau mewn coed, ond hefyd yn barod iawn i gymryd at flychau nythu.
canol|bawd|*Cyanistes caeruleus*

## Isrywogaethau
*C. c. caeruleus – (Linnaeus, 1758): y prif isrywogaeth; fe'i ceir yn Ewrop Gyfandirol hyd at Ogledd Sbaen, Gogledd Twrci, a gogledd Mynyddoedd yr Wral.
*C. c. obscurus – (Pražák, 1894): Iwerddon, gwledydd Prydain ac Ynysoedd y Sianel.
*C. c. ogliastrae – (Hartert, 1905): Portiwgal, De Sbaen, Corsica a Sardinia
*C. c. balearicus – (von Jordans, 1913): Majorca (Ynysoedd Balearig)
*C. c. calamensis – (Parrot, 1908): De Groeg, Peloponnesos, Cyclades, Creta a  Rhodes
*C. c. orientalis – Zarudny & Loudon, 1905: de Rwsia Ewropeaidd (o Afon Volga hyd at ganol a de Mynyddoedd yr Wral.
*C. c. satunini – Zarudny, 1908: Penrhyn y Crimea, y Cawcasws, Transcaucasia a gogledd-orllewin Iran hyd at Twrci
*C. c. raddei – Zarudny, 1908: gogledd Iran
*C. c. persicus – (Blanford, 1873): Zagros

## Cyfeiriadau
Categori:Paridae
John Jones (Myrddin Fardd)

bawd|250x250px|Mam Myrddin Fardd tu allan i'w cartref, Llanbedrog, c.1885

Llenor, casglwr llên gwerin Gymraeg a hynafieithydd o Gymru oedd **John Jones** (1835 - 27 Gorffennaf 1921), sy'n fwy adnabyddus wrth ei ffugenw llenyddol "Myrddin Fardd".

## Bywgraffiad 
250px|bawd|chwith|Cartref Myrddin Fardd yng Nglanywern, Chwilog
Ganwyd John Jones yn nhyddyn Tan-y-Ffordd, Mynytho, plwyf Llangïan, Llŷn, ac fe'i bedyddiwyd yn Eglwys Llangïan ar 8fed o Fedi 1835, yn fab i John ac Ann Owen. Roedd ei frawd hŷn, Owain, yn ysgolhaig a llenor a dreuliai lawer o amser yn y Llyfrgell Brydeinig tra'n gweithio yn Llundain, yn chwilota am ddeunydd ar gyfer ei erthyglau i gylchgronau fel *Y Brython* a *Golud yr Oes*. Etifeddodd John nodiadau ei frawd ar ôl ei farwolaeth yn 1866. Dysgodd ei grefft fel gof yng ngefail Y Pandy, Chwilog. Er na dderbyniodd ond ychydig o addysg (yn Ysgol Elfennol y Foel Gron, Mynytho), roedd yn ymchwilydd brwdfrydig a ymddiddorai yn hanes a thraddodiadau ei fro a'r hen Sir Gaernarfon. Bu farw'n sydyn yn ei gartref yn Chwilog, 27 Gorffennaf 1921 yn 85 oed, ac fe'i claddwyd ym mynwent gyhoeddus Chwilog.

## Gwaith llenyddol 
200px|bawd|Wynebddalen *Llên Gwerin Sir Gaernarfon* (Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, Caernarfon, d.d.=1908)
Llyfr cyntaf John Jones oedd *Golygawd o Ben Carreg yr Imbill, Gerllaw Pwllheli* (1858). Ysgrifennodd nifer o erthyglau a phytiau i gylchgronau yn ystod ei oes. Ei gampwaith, efallai, yw *Llên Gwerin Sir Gaernarfon* (1908). Ymhlith ei lyfrau eraill mae *Enwogion Sir Gaernarfon* (1922), *Adgof Uwch Anghof* (1883), ''Gleanings from God's Acre* (1903), *Gwerin-Eiriau Sir Gaernarfon* (1907). Golygodd hefyd *Cynfeirdd Lleyn'' (1905), cyfrol swmpus sy'n cynnwys gwaith Wiliam Llŷn a beirdd eraill o ardal Llŷn.

## Llyfryddiaeth ddethol 
### Gwaith Myrddin Fardd
* *Golygawd o Ben Carreg yr Imbill, Gerllaw Pwllheli* (1858)
* *Adgof Uwch Anghof* (1883)
* ''Gleanings from God's Acre* (1903)
* (gol.), *Cynfeirdd Lleyn* (1905)
* *Gwerin-Eiriau Sir Gaernarfon* (1907)
* *Llên Gwerin Sir Gaernarfon* (1908)
* *Enwogion Sir Gaernarfon* (1922)

### Llyfrau amdano
* Cybi, *Cymeriadau Hynod Sir Gaernarfon* (1923).
* Cybi, *John Jones (Myrddin Fardd)'' (Llandysul, 1945).
* John Jones yn Y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru

Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Marwolaethau 1921
Categori:Pobl o Lŷn
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Abersychan

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Torfaen, Cymru, yw **Abersychan**.

Mae Caerdydd 28.1 km i ffwrdd o Abersychan ac mae Llundain yn 206.1&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Casnewydd sy'n 15.8&nbsp;km i ffwrdd.

Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Cwmafon, Garndiffaith, Pen-twyn, Tal-y-waun, a'r Farteg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
* Roy Jenkins, gwleidydd
* Paul Murphy (AS Torfaen)

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Torfaen
Categori:Trefi Torfaen
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Bashō

Bardd o Japan oedd **Matsuo Bashō** (1644 - 28 Tachwedd 1694), a oedd y mwyaf o'r beirdd cerddi haiku yn llenyddiaeth Siapaneg. Fe'i ganwyd yn 1644 yn ninas Uedo, rhanbarth Iga. Roedd yn fardd cynhyrchiol iawn a chasglwyd ei gerddi mewn sawl blodeugerdd Siapaneg gyfoes.

Ei waith mwyaf cyfarwydd y tu allan i Siapan yw'r gyfres o lyfrau taith byr, sy'n gyfuniad o ryddiaith a barddoniaeth, a ysgrifennodd yn ystod rhan olaf ei oes. Maent yn cynnwys *Oku no Hosumichi* ('Y Llwybr Cul i'r Gogledd Eithaf'), *Nozarashi Kikō* ('Cofnodion Sgerbwd Agored i'r Tywydd'), *Kashima Kikō* ('Ymweliad â Kashima'), *Oi no Kabumi* ('Cofnodion Cod Taith Treuliedig') a *Sarashina Kikō* ('Ymweliad â Sarashima').

## Llyfryddiaeth 
* Noboyuki Yuasa (cyf.), *Bashō: The Narrow Road to the Deep North and other Travel Sketches* (Llundain, 1968)

## Dolenni allanol 
* Cerddi yn Japaneg gyda cyfieithiadau Saesneg

Categori:Beirdd Japaneg o Japan
Categori:Genedigaethau 1644
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Japan
Categori:Marwolaethau 1694
Cenhinen wyllt

bawd|*Allium ampeloprasum*

Aelod o deulu'r Amaryllidaceae) yw'r **genhinen wyllt** (*Allium ampeloprasum*). Yng Nghymru, mae cennin gwyllt yn tyfu ar Ynys Echni.

## Dolenni allanol
* *Allium ampeloprasum* yn Guernsey 
* *Allium ampeloprasum* yn yr UD 
* Plants For a Future database

Categori:Amaryllidaceae
Big Leaves

Band poblogaidd o Waunfawr, Caernarfon oedd **Big Leaves** (**Beganifs** yn wreiddiol). Ffurfiwyd y band yn wreiddiol pan oedd yr aelodau yn eu arddegau ac yn ddisgyblion yn Ysgol Syr Hugh Owen, Caernarfon. Mabwysiadwyd yr enw "Beganifs" ar ôl y glas-enw lleol ar bobol y Waunfawr.

Yn y 1990au gwahoddwyd y band i berfformio mewn gŵyl yn Amsterdam a saethwyd fideo yno. Camglywodd rastaffarian lleol enw'r band fel 'Big Leaves' - ac fe sticiodd yr enw. Daeth EP cyntaf y band gyda'r enw newydd yn 1998. Rhyddhaodd y band nifer o EPs o safon a thyfodd eu statws fel band ‘byw’ ardderchog.

Gydag ychydig mwy o gyhoeddusrwydd, nid oes amheuaeth y gallai Big Leaves fod wedi ehangu eu henw da a dyfod yn un o’r bandiau mwyaf poblogaidd i’w geni yng Nghymru, gan ddilyn olion traed y Super Furry Animals a’r Manic Street Preachers.

## Aelodau
* Rhodri Siôn - llais
* Meilir Gwynedd - gitâr, llais
* Kevin Tame - bas, llais
* Osian Gwynedd - allweddellau, llais
* Matt Hobbs - drymiau

## Disgyddiaeth
; fel Beganifs
* *Ffraeth* (Albwm caset, Recordiau Ankst, ANKST 026, 1992)
* *Aur* (Albwm caset, Recordiau Ankst, ANKST 035, 1992)
* *Beganifs* (EP caset, Recordiau Ankst, ANKST 049, 1994)

; fel Big Leaves

* *Trwmgwsg* (EP, Crai CD062, 1998)
* *Belinda* (EP, Crai CD066, 1999)
* "Sly Alibi / Double Trouble " (Sengl, W-CRACK002, 1999)
* "Racing Birds" (Sengl, W-CRACK003, 1999)
* ''Pwy Sy'n Galw* (Albwm, Crai CD 069, 2000)
* *Animal Instinct* (EP, EDDA02, 2001)
* *Speakeasy* (EP, EDDA04, 2001)
* *Siglo* (EP, CRAI CD082, 2002)
* *Alien & Familiar'' (Albwm, EDDA 05CD, 2004)

## Dolenni allanol
* Sianel YouTube Big Leaves
* Beganifs - Cwcwll ar YouTube

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1986
Categori:Dadsefydliadau 2005
Categori:Prosiect Wicipop
Haiku

Mae'r **haiku** yn ffurf fydryddol Siapanaeg tebyg i'r englyn Cymraeg a'r epigram Groeg. Fel yr englyn mae'r *haiku* yn gerdd fer iawn. Y ffurf safonol yw tair llinell o 5, 7 a 5 sillaf. Mae gan *haiku* statws arbennig yn hanes llenyddiaeth Siapan.

## Hanes 
Mae gwreiddiau'r *haiku* i'w canfod yn yr haikai-renga, cerddi o hyd amrywiol a oedd yn boblogaidd yn Siapan yn y cyfnod *Muromachi* (1338-1570). Gelwid pennill agoriadol cerddi *haikai-renga* yn *haikai*. Yn raddol fe ddatblygodd yn uned ar wahân a chafodd ei gydnabod fel ffurf fydryddol ynddo'i hun.
Yn yr 17g tyfodd i fod yn ffurf lenyddol hyblyg a soffistigedig yn nwylo Matsuo Bashō a'i gyfoeswyr. Rhoddwyd yr enw *haiku* ar y cerddi hyn gan y bardd Shiki Masoaka yn y cyfnod Meiji (1868-1912). 
Erys yr *haiku* yn boblogaidd iawn yn Siapan ac amcangyfrir bod o gwmpas 10 miliwn o bobl yn cyfansoddi cerddi *haiku* heddiw gyda nifer ohonynt yn aelodau o gymdeithasau llenyddol ar gyfer y grefft (*kukai*) lle mae pobl yn cwrdd i gyfansoddi a darllen *haiku*.

## Hanfodion *haiku* 
Mae'r gerdd enwog am lyffant yn neidio i mewn i bwll gan Bashō yn enghraifft ragorol o'r *haiku*:

:*Furu ike ya* (Hen bwll)
:*kawazu tobi-komu* (llyffant yn neidio i mewn:)
:*mizu no oto* (sŵn dŵr!)

Gwelir yn y gerdd tair prif hanfod *haiku*. Mae ei ffurf (*teikei*) yn rheolaidd gyda 17 sillaf yn y patrwm 5-7-5. Caniateir amrywiadau ar y *teikei* arferol, ac mae rhai o'r cerddi *haiku* gorau yn fyrrach o sillaf neu ddwy neu'n rhedeg i hyd at 20 sillaf. Yn ogystal mae'r gerdd yn cynnwys "gair tymhorol" (*kigo*), sef *kawazu* (llyffant), sy'n dynodi'r gwanwyn. Yn olaf ceir ynddi y geiryn *kireji*, yr *ya* ar ddiwedd y llinell gyntaf, sydd yn dwyn y pwyslais er nad oes iddo ystyr ynddo ei hun. Y *kireji* mwyaf cyffredin yw *ya*, *kana*, *keri*, *ran*, *tsu*, *nu*, *zu*, *ikani*, *ka* a'r terfyniad ansoddeiriol *shi*.

## Mewn ieithoedd eraill 
Mae'r gair *haiku* yn cael ei ddefnyddio hefyd i ddisgrifio cerddi o'r un ffurf â Haiku Siapaneg, sef tair llinell o 5, 7 a 5 sillaf, ond mewn ieithoedd eraill.

Categori:Barddoniaeth Japan
Categori:Ffurfiau barddonol
Categori:Termau llenyddol
Rhestr llenorion o Japan

Dyma **restr o lenorion o Japan**, sy'n cynnwys awduron Siapaneg a Tsieinëeg.

*Ariwara no Narihira
*Takizawa Bakin
*Chikamatsu Monzaemon
*Ejima Kiseki
*Ihara Saikaku
*Ise
*Jippensha Ikku
*Kamo no Chōmei
*Kan'ami Kiyotsugu
*Ki no Tsurayuki
*Kūkai
*"Mam Michitsuna"
* Matsuo Bashō
*"Merch Takasue"
*Mukai Kyorai
*Murasaki Shikibu
*Nijō Yoshimoto
*Ono no Komachi
*Saigyō
*Seami Motokiyo
*Sei Shōnagon
*Yamaguchi Sodō
*Yosa Buson
*Yoshida Kenkō

Categori:Llenorion o Japan
Japan
Llenorion
Ciribas

Gwlad yng Nghefnfor Tawel yw **Ciribas** (Gilberteg: *Kiribati*, ynganiad IPA: 'kiribas). Mae'n cynnwys 32 o atolau ac un ynys arall ar draws 3,500,000&nbsp;km² o fôr ger y cyhydedd.


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Gymanwlad
Categori:Gweriniaethau'r Gymanwlad
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1979
Categori:Gwledydd Oceania
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Categori:Micronesia
Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Paisii Hilendarski

Mynach a hanesydd o Fwlgaria oedd **Paisii Hilendarski** (Bwlgareg *Паисий Хилендарски*) (ganwyd 1722 yn Bansko; bu farw 1773). Roedd yn ddiwygiwr diwylliannol, a chwaraeodd ran bwysig yng nghyfnod cynnar Diwygiad Cenedlaethol Bwlgaria. Mae'n fwyaf enwog am sgrifennu *Hanes Slafonaidd-Bwlgaraidd*. Edrychir arno yn aml fel tad mudiad a arweiniodd yn y pendraw at annibyniaeth Bwlgaria ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Mae wedi cael ei ganoneiddio fel sant gan yr Eglwys Uniongred.

Ganwyd Paisii yn Bansko ym 1722. Daeth yn fynach ym mynachlog Hilendar ym 1745. Ar ôl ychydig o flynyddoedd roedd yn teithio ar draws Bwlgaria yn gwneud gwaith y fynachlog. Gwelodd ddioddefiadau gwerin Bwlgaria o dan reolaeth yr Ymerodraeth Ottoman, gan synhwyro cyferbyniad dwys rhwng gorffennol ei wlad a'i chyflwr truenus presennol. Defnyddiodd ei brif waith ''Hanes Slafonaidd-Bwlgaraidd y Bobloedd, y Tsariaid, y Seintiau a'u Holl Weithredoedd a'r Ffordd Fwlgaraidd o Fyw'' i gyfleu gorffennol llewyrchus diwylliant Bwlgaria fel crud gwareiddiad Slafonaidd, ac i rybuddio ei gydwladwyr rhag dynwared diwylliant Groegaidd. Gorffennodd e'r hanes ym mynachlog Zograf ger Hilendar ym 1762. Gwnaethpwyd dros 50 o gopïau o'i waith yn y degawdau ar ôl ei farwolaeth ym 1773, ac fe'i hargraffwyd am y tro cyntaf yn Bwdapest ym 1844.

## Ffynonellau
*R. J. Crampton, *A concise history of Bulgaria*(Caergrawnt: Cambridge University Press, 1997)

Categori:Genedigaethau 1722
Categori:Hanesyddion o Fwlgaria
Categori:Marwolaethau 1773
Categori:Mynachod