open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fala' Surion

Drama Gymraeg gan Catrin Dafydd a Manon Eames ac a berfformiwyd yn wreiddiol gan gwmni theatr Cwmni'r Fran Wen ydy '''''Fala' Surion'''''. Mae'n addasiad o'r nofel *Fresh Apples* gan Rachel Trezise.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 2012
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Emlyn Hooson

Gwleidydd, bargyfreithiwr a Chwnsler y Frenhines oedd **Hugh Emlyn Hooson, y Barwn Hooson** neu **Yr Arglwydd Emlyn Hooson** (26 Mawrth 1925 - 21 Mawrth 2012). Bu'n Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros Faldwyn rhwng 1962 ac 1979.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Hooson yng Ngholomendy, Sir Ddinbych, ar y 26 Mawrth, 1925. Mynychodd Ysgol Ramadeg Dinbych rhwng 1936-42, gan fynd ymlaen i ddechrau astudio'r gyfraith yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Yn 1943, yn ystod yr Ail Ryfel Byd,  ymunodd gyda'r Llynges Frenhinol, gan ddychwelyd i Aberystwyth a graddio gyda Ll.B yn 1948.

Priododd Shirley Margaret Wynne Hamer yn 1950- merch Syr George a'r Foneddiges Hamer o Lanidloes, Powys.

## Gyrfa gyfreithiol
Yn 1949 cafodd ei alw i'r bar yng Gray's Inn. 11 mlynedd yn ddiweddarach, yn 1960, gwnaed yn Gwnsler y Frenhines, gan fynd ymlaen i ddod yn Ddirprwy Gadeirydd ar Sesiynau Chwarter Sir Fflint a Meirionydd (1960-71). Ef fu'n amddiffyn y llofrudd plant Ian Brady a garcharwyd yn 1966.

Daeth yn Gofnodwr ym Merthyr Tudful ac Abertawe yn 1971, gan hefyd gael ei ethol yn Gadeirydd Cylchdaith Cymru a Chaer rhwng 1971 a 1974. Bu farw ei wraig yr Arglwyddes Hooson ar 22 Ebrill 2018.

## Darllen pellach 
* Derec Llwyd Morgan, *Emlyn Hooson: Essays and Reminiscences* (Llandysul: Gomer: 2014)
*

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Croesi'r Rubicon

Drama Gymraeg gan Valmai Jones ac a berfformiwyd yn wreiddiol gan gwmni theatr Theatr Bara Caws ydy '''''Croesi'r Rubicon'''''.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 2010
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Emyr Daniel

Darlledwr o Gymru oedd **Emyr Daniel** (30 Awst 1948 – 10 Chwefror 2012). Bu'n newyddiadurwr gyda HTV Cymru a BBC Cymru cyn dod yn uwch swyddog gyda HTV.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd yn Hwlffordd, Sir Benfro yn fab i'r Parch Moelwyn Daniel a Hetty. Fe'i magwyd ym Maenclochog,. Mynychodd Ysgol Ramadeg Caerfyrddin ac aeth ymlaen i astudio yng Ngoleg yr Iesu, Rhydychen.

## Gyrfa
Yn 1970 cafodd ei swydd barhaol cyntaf gyda HTV yn gweithio ar raglen *Report Wales*, chwaer raglen *Y Dydd*. Bu am gyfnod yn gweithio i'r BBC gan weithio ar raglen *Heddiw* a'r rhaglen radio foreol *Bore Da*. Roedd hefyd  yn ysgrifennu colofn wleidyddol i'r *Faner*. Yn yr 1980au dychwelodd at HTV Cymru fel pennaeth Newyddion a Materion Cyfoes ac yn ddiweddarach daeth yn Reolwr Gyfarwyddwyr y darlledwr. Yn yr 1980au cynnar bu'n cyflwyno rhai o benodau y rhaglen *Y Byd ar Bedwar*. Gadawodd HTV yn y 90'au cynnar i ddilyn gyrfa fel cynhyrchydd yn y sector annibynnol. Cynhaliwyd gwasanaeth angladd yn Eglwys Minny Street, Caerdydd ar 24 Chwefror 2012 am 1.30pm ac yna yng Nghapel y Wenallt, Amlosgfa'r Ddraenen Wen am 3.30pm.

## Cyfeiriadau
* Huw Davies, "Emyr Daniel (1948–2012)", *Barn* 590 (Mawrth 2012)

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Darlledwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Makarios III

Archesgob Eglwys Uniongred Cyprus ac Arlywydd Cyprus oedd **Makarios III** (; 13 Awst 1913 – 3 Awst 1977).

Ganwyd **Mikhail Khristodolou Mouskos** () i deulu o ffermwyr Cypriaidd Groegaidd yn Panagia, ger dinas Paphos yn ne-orllewin Cyprus. Ar ôl iddo ddod yn Archesgob Cyprus ym 1950, cymerodd rôl flaenllaw wrth gefnogi *enosis*, sef undeb rhwng Cyprus a Gwlad Groeg. Roedd Cyprus dan reolaeth Prydain ar y pryd, oedd yn dymuno rhoi annibyniaeth i'r ynys. Roedd gwrthwynebiad i'r syniad hwn gan gefnogwyr *enosis*, yn bennaf y mudiad terfysgol EOKA. Cyhuddwyd Makarios o fod yn aelod o EOKA, a chafodd ei alltudio i'r Seychelles gan Brydain ar 9 Mawrth 1956. Wedi i EOKA gynnig cadoediad â Phrydain, rhoddwyd caniatâd i Makarios adael, ond nid i ddychwelyd i Gyprus. Gadawodd Mahé ar 6 Ebrill 1957, gan deithio i Madagasgar ac yna i Athen ar long a ddarparwyd gan Aristoteles Onassis a llywodraeth Groeg.

Dychwelodd i Gyprus, gan gadw ei wrthwynebiad i annibyniaeth yn ddawel, ac ym 1960 daeth yn arlywydd y weriniaeth newydd. Ymdrechodd ar y cychwyn i gadw cydbwysedd rhwng cymunedau Groegaidd a Thwrcaidd yr ynys, ond ym 1963 cynigodd Makarios newidiadau i'r cyfansoddiad i ddiddymu'r drefn o rannu grym rhwng y cymunedau Groegaidd a Thwrcaidd. O ganlyniad bu trais rhwng cymunedau'r ynys, ac ym 1964 daeth heddgeidwaid y Cenhedloedd Unedig i Gyprus.

Ni lwyddodd Makarios i berswadio Cypriaid Groegaidd o'r angen i roi *enosis* i un ochr. Ar 15 Gorffennaf 1974 cafodd ei ddymchwel mewn ''coup d'état'' gan EOKA B a gefnogwyd gan Warchodlu Cenedlaethol Cyprus a'r jwnta filwrol yng Ngwlad Groeg. Wnaeth Makarios ffoi i'r Deyrnas Unedig. Pwrpas y coup oedd i uno Cyprus â Groeg, ond daeth rhagwelediad Makarios o ymyrraeth Dwrcaidd yn wir. Goresgynnwyd yr ynys gan Dwrci, gan rannu'r wlad a sefydlu Gweriniaeth Dwrcaidd Gogledd Cyprus. Daeth Lywydd Tŷ'r Cynrychiolwyr, Glafcos Clerides, yn Arlywydd Cyprus nes i Makarios ddychwelyd yn Rhagfyr 1974. Gwasanaethodd Makarios fel arlywydd hyd ei farwolaeth o drawiad ar y galon yn Nicosia ym 1977.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Cyfweliad â Makarios III  gan Oriana Fallaci, Tachwedd 1974

Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Archesgobion Cyprus
Categori:Arlywyddion Cyprus
Categori:Pobl o Gyprus ym myd crefydd
Categori:Pobl a aned yng Nghyprus
Categori:Pobl fu farw yng Nghyprus
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Hal David

Ysgrifennwr caneuon Americanaidd oedd **Harold Lane "Hal" David** (25 Mai 1921 – 1 Medi 2012).  Cyd-weithiodd David gyda'r cyfansoddwr Burt Bacharach a'r cantores Dionne Warwick.  Fe'i ganwyd yn Ninas Efrog Newydd.

## Caneuon Hal David
### Gyda Burt Bacharach
*"Alfie"
*"Do You Know the Way to San Jose"
*"I'll Never Fall in Love Again"
*"I Say a Little Prayer"
*"The Look of Love"
*"Make It Easy on Yourself"
*"Raindrops Keep Fallin' on My Head"
*"(They Long to Be) Close to You"
*"This Guy's in Love with You"
*"Twenty Four Hours from Tulsa"
*"What's New Pussycat?"
*"Walk On By"

### Eraill
*"It Was Almost Like a Song"
*"Sea of Heartbreak"
*"To All the Girls I've Loved Before"

Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2012
Tyllu'r corff

[bawd|Merch 'Bambara' o Orllewin Affrica yn gwisgo [clustdlws|clustdlysau]]

[bawd|Merch o [Myanmar gyda chlustdlysau traddodiadol.]]
Ffurf o harddu'r corff dynol drwy ei dyllu neu drwy agor y croen yw '''tyllu'r corff''', ac fel arfer rhoddir tlws, gemwaith fel modrwy neu ddarn o fetel yn y twll i'w gadw rhag cau, ac fel addurn, h.y. 'tlysau treiddiol'. Y rhannau o'r corff a dyllir gan amlaf yw'r clustiau, y tafod, y trwyn, y gwefusau, y tethi, y bogail, a'r organau cenhedlu (yr organnau rhyw).

Arferid tyllu'r corff ers o leiaf 5,000 o flynyddoedd, ac mae rhai o'r olion dynol hynaf a ganfyddwyd hyd yma yn cynnwys tlysau a arferid eu rhoi drwy'r croen. Yn eu plith cafwyd hyd i fodrwy trwyn a wnaed tua 1,500 CC. Mae'r arferiad o dyllu'r gwefusau a'r tafod i'w weld gan mwyaf yng nghyfandiroedd Affrica ac America. Mae'r dystiolaeth hynaf o dlysau treiddiol tethi a'r organau rhyw i'w chael yng nghyfnod y Rhufeiniaid ac yn India c. 320 - 550 C.C. Sonir am glustdlysau yn y Beibl, er enghraifft, yn Genesis 35:4, ac yn Exodus 32:3. Ychydig a wyddom am dyllu'r bogail, fodd bynnag, arferiad a fu'n mynd a dod, i mewn ac allan o ffasiwn. Ers yr Ail Ryfel Byd, mae ei boblogrwydd wedi cynyddu, yn enwedig yn y Gorllewin, gyda phenllanw'r ffasiwn, o bosib, i'w weld yn y 1990au.

Ceir amryw o resymau pam fod pobol yn dymuno tyllu'r corff. Mae rhai'n gwneud hynny am resymau crefyddol neu ysbrydol ac eraill er mwyn atgyfnerthu eu hunan-fynegiant, eu hunigolrwydd, rhesymau esthetig neu resymau rhywiol. Gall y tyllu hwn, felly, doddi'r person o fewn diwylliant arbennig neu fod yn rhan o arfwisg y rebel gwrthsefydliad. - 62% yn ôl arolwg *Clinical Nursing Research* yn 2001. Mae llawer o sefydliadau fel ysgolion neu weithleoedd yn eu gwahardd, ac felly'n ysgogi'r person ifanc i wrthryfela drwy eu gwisgo.

Ceir llawer o reolau a chyfreithiau heddiw sy'n ceisio rheoli tyllu'r corff, sy'n cynnwys oedran y person a glendid y siop tyllu. Yng Nghymru ac yn yr Alban, cafwyd deddfwriaeth sy'n atal pobl ifanc o dan 16 oed rhag tyllu'r corff, yn Nhalaith Idaho, mae'r oedran yn 14.

Ceir offer 'saff' a grewyd yn arbennig ar gyfer y gwaith o dorri drwy'r croen a hylifau ac offer er mwyn sicrhau fod yr agoriad yn gwella (neu fendio), yn parhau'n lân er mwyn lleihau'r sgil-effeithiau niweidiol. Fel arfer mae'n cymryd o leiaf mis i groen yr organnau rhyw fendio a dwy flynedd i groen y bogail. Mae rhwng 10-20% o'r toriadau yn troi'n heintus, fel arfer oherwydd bacteria, ond pur anaml y ceir niwed parhaol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adnewid y corff
Categori:Gemwaith
Steve McQueen

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **Terence Stephen "Steve" McQueen** (24 Mawrth 1930 – 7 Tachwedd 1980).

Fe'i ganwyd yn Beech Grove, Indiana, ger Indianapolis.  Priododd yr actores Neile Adams yn 1956 (dyweddio 1972).  Priododd yr actores Ali McGraw yn 1973 (dyweddio 1978).  Priododd Barbara Minty yn 1980.  Bu farw o gancr yr ysgyfaint yn Ciudad Juárez, Chihuahua, Mexico.

## Ffilmiau
* *Girl on the Run* (1953)
* *Somebody Up There Likes Me* (1956)
* *Never Love a Stranger* (1958)
* *The Blob* (1958)
* *The Great St. Louis Bank Robbery* (1959)
* *Never So Few* (1959)
* *The Magnificent Seven* (1960)
* *The Honeymoon Machine* (1961)
* *Hell Is for Heroes* (1962)
* *The War Lover* (1962)
* *The Great Escape* (1963)
* *Soldier in the Rain* (1963)
* *Love with the Proper Stranger* (1963)
* *Baby the Rain Must Fall* (1965)
* *The Cincinnati Kid* (1965)
* *Nevada Smith* (1966)
* *The Sand Pebbles* (1966)
* *Think Twentieth* (1967) – short
* *The Thomas Crown Affair* (1968)
* *Bullitt* (1968)
* *The Reivers* (1969)
* *Le Mans* (1971)
* *Junior Bonner* (1972)
* *The Getaway* (1972)
* *Papillon* (1973)
* *The Towering Inferno* (1974)
* *An Enemy of the People* (1978)
* *Tom Horn* (1980)
* *The Hunter* (1980)

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 1980
Morgan Jones (gramadegydd)

Athro a gramadegydd oedd **Morgan D. Jones** (1913 – 13 Gorffennaf 2011).

## Blynyddoedd cynnar
Fe'i ganed yn Y Porth, Cwm Rhondda. Enillodd radd yn y Gymraeg ym Mhrifysgol Caerdydd, ble bu'n ddisgybl i Griffith John Williams.  Enillodd hefyd gradd uwch am draethawd ar waith Daniel Silvan Evans.

## Gyrfa
Ar ôl graddio, aeth i weithio yn Ysgol Ramadeg Maesteg. Yn bu'n gweithio ar hyd ei oes ac eithrio cyfnod a dreuliodd yng Ngogledd Affrica a'r Eidal yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Cyhoeddiadau
**Y Cywiriadur Cymraeg* (1965)
*''Cerddi'r Trai* (casgliad o emynau, 1976)
**Termau'r Iaith a Llên* (1972)
**Cymwynaswyr y Gymraeg'' (1978)

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o'r Porth
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Gramadegwyr Cymraeg
Gwyn godreog

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyn godreog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwynion godreog**; yr enw Saesneg yw *Bordered White*, a'r enw gwyddonol yw *Bupalus piniaria*. Mae'n perthyn i deulu'r Geometridae ac oddi fewn i'r teulu hwn mae'n perthyn i lwyth y Bupalini o wyfynod. Mae'n eithaf cyffredin yng ngorllewin Ewrop, y Dwyrain Agos (sef yr hen Ymerodraeth yr Otomaniaid) a gogledd Affrica.

Mae'n hoff iawn o ardaloedd conifferaidd, ac mae'r oedolyn ar ei adain ym Mai a Mehefin, ac mewn rhai llefydd hyd yn oed hyd at Awst. 34–40&nbsp;mm ydy lled ei adenydd.

(MHNT) Bupalus piniaria - Kosov Slovaquie - Male dorsal.jpg|*Bupalus piniaria* ♂ 
(MHNT) Bupalus piniaria - Kosov Slovaquie - Male ventral.jpg| ♂ △
(MHNT) Bupalus piniaria - Kosov Slovaquie - Female dorsal.jpg|*Bupalus piniaria*♀  
(MHNT) Bupalus piniaria - Kosov Slovaquie - Female ventral.jpg| ♀ △

## Bwyd
Lliw gwyrdd sydd i'r siani flewog, gyda llinellau ysgafn arni a'i phrif fwyd ydy gwahanol fathau o binwydd (*Pinus*) yn enwedig pinwydd yr Alban (*P. sylvestris*) a phinwydd du Ewrop (*P. nigra*). Cofnodwyd y siani flewog hefyd ar ddail y *Pseudotsuga* a'r llarwydden (*Larix*) a'r sbriws (*Picea* a *Picea abies*). Mae'n cysgu dros y gaeaf fel piwpa (neu chwiler). Caiff ei adnabod fel pla mewn fforestydd conifferaidd.

## Oriel luniau

File:Bupalus piniaria femelle par Nemos.jpg|Adain uchaf oedolyn gwryw
File:Bupalus.piniaria.7489.jpg|Is-adain y gwryw o Dresden (yr Almaen)
File:Bupalus.piniaria.7513.jpg|Is-adain y fenyw o Dresden (yr Almaen)
File:Bupalus piniarius 1 beentree.jpg|Siani flewog
File:Bupalus_piniaria_ova.jpg|Wyau

## Isrywogaeth
* *Bupalus piniaria bernieri* de Lajonquiere, 1958
* *Bupalus piniaria espagnolus* Eitschberger & Steiniger, 1975
* *Bupalus piniaria flavescens* White, 1876 (sydd fel i'w ganfod yn *piniaria*)
* *Bupalus piniaria mughusaria* Gumppenberg, 1887 (sydd fel i'w ganfod yn  *piniaria*)
* *Bupalus piniaria piniaria* (Linnaeus, 1758)
 
(MHNT) Bupalus piniaria flavescens - Kosov Slovaquie - Male dorsal.jpg| *Bupalus piniaria flavescens* ♂  
(MHNT) Bupalus piniaria flavescens - Kosov Slovaquie - Male ventral.jpg| *Bupalus piniaria flavescens* ♂  △

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyn godreog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Clawddnewydd

Pentref yng nghymuned Derwen, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Clawddnewydd**  (), weithiau **Clawdd-newydd**. Saif yn Nyffryn Clwyd, tua dwy filltir i'r gorllewin o dref hynafol Rhuthun yn ne Sir Ddinbych ar derfyn Coedwig Clocaenog. Mae'n rhan o gymuned Derwen. Mae'r pentref yn edrych tuag at Fynyddoedd y Berwyn a Bryniau Clwyd. Ceir yma hefyd, fel nifer o bentrefi yng Nghymru, dafarn (Glan Llyn) a chapel.

Sefydlwyd Siop-Y-Fro yng Nghanolfan Cae Cymro, yn y pentref yn 2002, sy'n siop cydweithredol. Mae plant cynradd y pentref yn mynychu Ysgol Clocaenog a leolir ym mhentref Clocaenog, tua hanner milltir i'r gogledd o Glawddnewydd; mae'r plant hŷn yn mynychu Ysgol Brynhyfryd, Rhuthun.

## Cyfeiriadau
Categori:Derwen, Sir Ddinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Gwyn gwythiennau duon

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyn gwythiennau duon**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwynion gwythiennau duon**; yr enw Saesneg yw *Black-veined White*, a'r enw gwyddonol yw *Aporia crataegi*. Mae i'w ganfod mewn perllannoedd a llwyni yn y rhan fwyaf o Ewrop, gogledd Affrica, Asia, Korea a Japan.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Prunus*. Mae'r oedolyn ar ei adain rhwng Ebrill a Gorffennaf a lled ei adain ydy rhwng 56-68mm a gellir ei ganfod hyd at 2000 metr uwchlaw lefel y môr.

(MHNT) Aporia crataegi- Foret de Soreze Tarn France - male dorsal.jpg|*Aporia crataegi* ♂  
(MHNT) Aporia crataegi- Foret de Soreze Tarn France - male ventral.jpg|*Aporia crataegi* ♂ △
(MHNT) Aporia crataegi- Prapic, Parc des Ecrins, Hautes-Alpes, France - female dorsal.jpg| *Aporia crataegi*  ♀ 	
(MHNT) Aporia crataegi- Prapic, Parc des Ecrins, Hautes-Alpes, France - female ventral.jpg| *Aporia crataegi*  ♀ △	

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyn gwythiennau duon yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Oriel luniau

Image:Aporia crataegi (5).jpg |ŵy
Image:Aporia.crataegi.caterpillar.jpg|siani flewog
Image:Aporia.crataegi.puppe.2268.jpg|chwiler
Image:Winter nest of butterflies (Aporia crataegi).JPG|cartref dros y gaeaf
Image:AporiaCrataegi 2624A0.jpg|enghraifft o Tuscany

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw
Gwyn gwythiennau gwyrddion

, yr Almaen]]
Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyn gwythiennau gwyrddion**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwynion gwythiennau gwyrddion**; yr enw Saesneg yw *Green-veined White*, a'r enw gwyddonol yw *Pieris napi*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop ac Asia gan gynnwys India.

Caiff ei ganfod mewn caeau a meysydd agored, tamp ac nid yw i'w weld yn aml mewn gardd. Gall fyw hyd at 2,600 m uwch lefel y môr. Un smotyn sydd gan yr oedolyn gwryw ar ei adenydd blaen, ond mae gan y fenyw ddwy. Mae'r siani flewog yn treulio'r gaeaf fel chwiler. Yn Ewrop ceir dwy neu dair cenhedlaeth ac maent i'w gweld ar adain rhwng Ebrill a Medi.

## Disgrifiad 

(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg |*Pieris napi* ♂ 
(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg|*Pieris napi*  ♂  △
(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg |*Pieris napi*  ♀ 
(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|*Pieris napi*  ♀ △ 

## Bwyd
Caiff yr wyau eu dodwy ar nifer o blanhigion, gan gynnwys: *Sisybrium officinale*, *Alliaria petiolata*, *Cardamine pratense*, berw dŵr (*Rorippa nasturtium-aquaticum*), *Sinapis arvensis*, *Cardamine amara*,  bresych gwyllt (*Brassica oleracea*) a rhuddugl gwyllt (*Raphanus raphanistrum*). Oherwydd hyn, nid yw byth yn cael ei gyfri fel pla mewn gardd. Cuddliw o wyrdd sydd gan y siani flewog a dail yn unig mae'n ei fwyta, nid y blodau.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyn gwythiennau gwyrddion yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw Cymru
Categori:Gloynnod byw gwyn
Sun Myung Moon

Dyn o Dde Corea oedd **Sun Myung Moon** (Coreeg: 문선명; ganwyd **Mun Yong-myeong**; 25 Chwefror 1920 – 3 Medi 2012) a sefydlodd Eglwys yr Uniad (y "Moonies") a datganodd taw ef oedd y Meseia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Dde Corea ym myd crefydd
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Dde Corea ym myd crefydd
Northampton Town F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol a leolir yn nhref Northampton, Swydd Northampton yw **Northampton Town Football Club**.

Ymhlith y cyn-chwaraewyr mae Emyr Wyn Huws.

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Port Vale F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol a leolir yn nhref Burslem, Swydd Stafford, yw **Port Vale Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Diwedd y Byd (Theatr Gydweithredol Troed-y-Rhiw)

Drama Gymraeg a ysgrifennwyd a pherfformiwyd yn wreiddiol gan Theatr Gydweithredol Troed-y-Rhiw ydy ***Diwedd y Byd***.

## Enw'r ddrama
Tra roedd Iorwerth Peate wrthi'n cofnodi olion olaf byw a bywyd pobl Epynt cyn i ffermydd a thir yr ardal gael eu meddiannu gan y Weinyddiaeth Amddiffyn yn 1940, daeth ar draws hen wraig yn eistedd ar glos un o'r ffermydd. Gofynnodd i Peate o le y daeth, ac atebodd yntau 'O Gaerdydd'. O glywed hyn. Ei hymateb hi oeddː

'Machgen bach i, ewch yn eich ôl ar unwaith. Mae'n ddiwedd y byd fan hyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 2010
Categori:Dramâu Cymraeg
Morgrugysor

Enw ar y bedair rhywogaeth yn yr is-urdd *Vermilingua* yw **morgrugysor** sy'n bwyta morgrug a morgrug gwynion. Maent yn rhan o'r urdd Pilosa, gyda'r diogod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Is-urddau o famaliaid
Categori:Pilosa
Tranmere Rovers F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol a leolir yn ardal Tranmere o Benbedw, Glannau Merswy, yw **Tranmere Rovers Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Southend United F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol a leolir yn nhref Southend-on-Sea, Essex yw **Southend United Football Club**, a sefydlwyd ar 19 Mai 1906. Bu'n aelod o'r Gynghrair Bêl-droed ers 1920. Treuliodd y clwb y rhan fwyaf o'i oes yng ngwaelod y cynghreiriau Seisnig, gyda dim ond 7 tymor yn yr ail adran.
bawd|dim

Mae'r clwb wedi'i leoli yn *Roots Hall Stadium*, Prittlewell, Southend-on-Sea, Essex. Mae'n fwriad gan y clwb i symud i stadiwm newydd myn *Fossetts Farm*. Llysenw Southend United yw *"The Shrimpers"*, sy'n cyfeirio at eu traddodiad morwrol. 

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Seiclo yng Ngemau Paralympaidd yr Haf 2012

Cynhaliwyd cystadalethau **Seiclo yng Ngemau Paralympaidd yr Haf 2012** gyda 50 o gystadlaethau mewn dau brif disgyblaeth, sef trac a ffordd. Cynhaliwyd y seiclo trac rhwng 30 Awst a 2 Medi yn London Velopark, a'r seiclo ffordd rhwng 5 Medi a 8 Medi yn Brands Hatch.

## Dosbarthiadau 
[bawd|dde|alt=two women riding a tandem bicycle. The one in front, who is sighted, is acting as the pilot, while the second rider powers the bike.|A tandem bicycle, with Stephanie Morton acting as [Felicity Johnson|Felicity Johnson's pilot.]]
Cyclists are given a classification depending on the type and extent of their disability. The classification system allows cyclists to compete against others with a similar level of function. The class number indicates the severity of impairment with "1" being most impaired.

Cycling classes are:
*B: Blind and visually impaired cyclists use a Tandem bicycle with a sighted pilot on the front - both athletes are awarded medals
*H 1–4: Cyclists with an impairment that affects their legs use a handcycle
*T 1–2: Cyclists with an impairment that affects their balance use a tricycle
*C 1-5: Cyclists with an impairment that affects their legs, arms and/or trunk but are capable of using a standard bicycle

## Cystadlaethau 
Cystadlwyd ar gyfer medalau mewn un neu fwy o'r dosbarthiadau yn y disgyblaethau canlynol.

### Ffordd 
*Ras ffordd unigol dynion
• B • H1 • H2
• H3 • H4 • C1-3
• C4-5
*Treial amser unigol dynion
• B • H1 • H2 • H3 
• H4 • C1 • C2
• C3 • C4 • C5

*Ras ffordd unigol merched
• B • H1-3 • H4
• C1-3 • C4-5
*Treial amser unigol merched
• B • H1-2 • H3
• H4 • C1-3 • C4
• C5

*Ras ffordd unigol gymysg
• T1-2
*Treial amser unigol cymysg
• T1-2
*Ras gyfnewid gymysg
• T1-4

### Trac
*Treial amser 1km dynion
• B • C1-3 • C4-5
*Pursuit unigol dynion
• B • C1 • C2
• C3 • C4 • C5
*Sbrint unigol dynion
• B

*Treial amser 500m merched
• C1-3 • C4-5
*Treial amser 1km merched
• B
*Pursuit unigol merched
• B • C1-3 • C4
• C5
*Sbrint tîm cymysg
• C1-5

## Medalau
### Tabl medalau
### Ffordd 
#### Dynion 
#### Merched 
#### Cymysg 
### Trac 
#### Dynion 
#### Merched 
#### Cymysg 
## Gweler hefyd
*Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Gemau Paralympaidd yr Haf 2012
*IPC
*UCI:Union Cycliste Internationale

2012
Categori:Chwaraeon Gemau Paralympaidd yr Haf 2012
Gwyn drain duon

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyn drain duon**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwynion drain duon**; yr enw Saesneg yw *Sloe Carpet*, a'r enw gwyddonol yw *Aleucis distinctata*.

Mae i'w ganfod ledled yn Ewrop a Thwrci, Aserbaijan a Thyrcmenistan.

Lled yr adenydd yw rhwng 27–31&nbsp;mm ac mae'r oedolyn ar ei adain yn Ebrill, gydag un cenhedlaeth yn unig. Prif fwyd y siani flewog ydy *Prunus spinosa*.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyn drain duon yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Felicia Hemans

bawd|Felicia Hemans, gan artist anhysbys

Bardd o Loegr oedd **Felicia Dorothea Hemans** (25 Medi 1793 – 16 Mai 1835).

Cafodd ei geni yn Lerpwl, yn ferch y diplomydd George Browne.  Roedd hi'n byw ger Abergele.  Priododd Capten Alfred Hemans yn 1812.

## Llyfryddiaeth
**England and Spain, or, Valor and Patriotism* (1808)
**The Domestic Affections* (1812)
**The Forest Sanctuary* (1825)
**Songs of the Affections* (1830)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1793
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1835
Categori:Merched y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Abergele
Categori:Pobl o Lerpwl
South Bend, Indiana

Dinas yn nhalaith Indiana, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol St. Joseph County, yw **South Bend**. Mae gan South Bend boblogaeth o 101,168. ac mae ei harwynebedd yn 108.5&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei hymgorffori) yn y flwyddyn 1865.

## Gefeilldrefi South Bend 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas South Bend

Categori:Dinasoedd St. Joseph County, Indiana
Boise, Idaho

Prifddinas a dinas fwyaf talaith Idaho, Unol Daleithiau, yw **Boise**. Mae gan Boise boblogaeth o 205,671. ac mae ei harwynebedd yn 170&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1863.

## Poblogaeth ac arwynebedd
{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}}{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

## Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Boise City, gan gynnwys:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5;
    wdt:P19 wd:Q35775.
      OPTIONAL {  ?item wdt:P569 ?dob.              BIND(YEAR(?dob) AS ?yob)           }      # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn
  OPTIONAL {  ?item wdt:P570 ?dod.              BIND(YEAR(?dod) AS ?yod)           }      # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn
SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". }
}
ORDER BY DESC (?item)
LIMIT 10
|sort=P569
|references=all
|columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Boise

Categori:Dinasoedd Ada County, Idaho
Terry Nutkins

Naturiaethwr a chyflwynydd teledu o Loegr oedd **Terence Paul Nutkins**, neu **Terry Nutkins** (12 Awst 1946 – 6 Medi 2012).

Fe'i ganwyd yn Llundain.  Disgybl y naturiaethwr Gavin Maxwell oedd ef.  Bu farw yn Glenelg, yr Alban.

## Teledu
**Animal Magic*
**The Really Wild Show*
**My Life as an Animal*

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu Saesneg o Loegr
Categori:Gwenynwyr o Loegr
Categori:Naturiaethwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Naturiaethwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Ninas Westminster
Categori:Pobl fu farw yn yr Alban
Categori:Pobl fu farw o liwcemia
Gorsaf reilffordd Sandwell a Dudley

Mae **gorsaf reilffordd Sandwell a Dudley** yn gwasanaethu tref Oldbury ym mwrdeistref fetropolitan Sandwell, Gorllewin Canolbarth Lloegr.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Sandwell a Dudley
Sandwell a Dudley
Gorsaf reilffordd The Hawthorns

Mae **gorsaf reilffordd The Hawthorns** yn gwasanaethu Sandwell a stadiwm West Bromwich Albion yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr.

## Cyfeiriadau
Hawthorns
Hawthorns
Oscar Pistorius

Athletwr Paralympaidd o Dde Affrica yw **Oscar Pistorius** (ganwyd 22 Tachwedd 1986).

Cafodd ei arestio ar 14 Chwefror 2013, ar ôl i'w gariad, Reeva Steenkamp farw.

Ym mis Tachwedd 2021, lansiodd awdurdodau carchardai De Affrica y camau gweithdrefnol cyntaf i ystyried parôl Oscar Pistorius, a garcharwyd am lofruddio ei gariad.

Cafodd Pistorius ei rhyddhau o garchar ar barôl ar y 5ed o Ionawr, 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o Dde Affrica
Categori:Genedigaethau 1986
Idaho Falls, Idaho

Dinas yn nhalaith Indiana, Unol Daleithiau America, yw **Idaho Falls**, sy'n ddinas sirol Bonneville County. Mae gan Idaho Falls boblogaeth o 53,813. ac mae ei harwynebedd yn 45.0&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1864.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Idaho Falls

Categori:Dinasoedd Bonneville County, Idaho
Celf a chrefft

[bawd|Dosbarth grefftau'r [Works Progress Administration, UDA, 1935.]]
Gweithgareddau a difyrweithiau sy'n ymwneud â gwneud pethau o waith llaw yw **celf a chrefft**.

Yn y 19eg ganrif, hybwyd celf a chrefft gan y Mudiad Celf a Chrefft, oedd yn ymateb i'r Oes Ddiwydiannol.

## Gweler hefyd 
* Rhestr crefftau


Categori:Celf
Categori:Crefftau
Categori:Difyrweithiau
Jean-Honoré Fragonard

Arlunydd o Ffrainc oedd **Jean-Honoré Nicolas Fragonard** (5 Ebrill 1732 – 22 Awst 1806).

Categori:Arlunwyr y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1732
Categori:Marwolaethau 1806
Phu Quoc

250px|dde|bawd|Golygfa dros yr ynys.
Ynys oddi ar arfordir de-orllewin Fietnam sy'n agos i dref Kien Giang ar y tir mawr yw **Phú Quốc**. Mae’n debyg bod trigiolion cyntaf yr ynys wedi mynd yno tua phymtheg canrif yn ôl. Credir mai pysgotwyr o benrhyn Malay a De Tsieina oeddynt. Erbyn hyn, mae poblogaeth o tua 100000 o bobl ar yr ynys. Ei phrif ffynonellau incwm yw’r diwydiant twristiaeth, yn ogystal ag allforio cnau cocos a rhwber. Mae maes awyr rhyngwladol bellach ar yr ynys a chanddo deithiau awyr ar yr awr i Ddinas Ho Chi Minh a nifer o gysylltiadau â meysydd awyr eraill yn Fietnam ac yn rhanbarth De-ddwyrain Asia.

Categori:Ynysoedd Fietnam
Golwg

Y gallu i weld a chanfod yr hyn sy'n ymddangos o fewn golau gweladwy yw **golwg** neu weithiau **gwelediad**. Yn draddodiadol, fe'i ystyrir yn un o synhwyrau'r corff.

Mae nifer o anifeiliaid yn gweld â'u llygaid. Mae cornbilen a lens y llygad yn plygu golau i'w ffocysu i'r retina, sydd yna'n casglu signalau'r golau ac yn eu danfon fel signalau trydanol i'r nerf optig, ac yna i'r ymennydd, sy'n eu prosesu i ganfod yr hyn a welir.

## Gweler hefyd 
* Canfyddiad pellter
* Dallineb
* Golwg byr
* Golwg hir
* Golwg ymylol
* Lliwddallineb
* Llygad noeth
* Offthalmoleg
* Optometreg
* Rhithganfyddiad
* Sbectol

## Cyfeiriadau 

Categori:Canfyddiad
Gorsaf Canolog Darmstadt

Mae **Gorsaf Canolog Darmstadt** (Almaeneg: *Darmstadt Hauptbahnhof*) yn gwasanaethu dinas Darmstadt yn Hessen, Yr Almaen.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Darmstadt
Rhestr celf a chrefft

Dyma **restr celf a chrefft**.

## Tecstilau a dillad 
* Brodwaith
* Clymwaith
* Clytwaith
* Crosio
* Cryddiaeth
* Cwiltio
* Ffeltio
* Gwehyddu
* Gwnïo
* Gwneud hetiau
* Nyddu
* Tapestri
* Tatio
* Teilwriaeth

## Pren, metel, a chlai
* Cerfluniaeth
* Gwaith coed
* Crochenwaith
* Gemwaith
* Metelwaith
* Rhwyllwaith
* Crefft y saer

## Papur a chynfas 
* Caligraffeg
* Crefft bapur
** Boglynnu
** Découpage (gwaith toriadau)
** Gludwaith (*collage*)
** Gwneud papur
** Origami (plygu papur)
** *Papier-mâché* (mwydion papur)
** Rhwymo llyfrau
* Llyfr lloffion
* Stampiau rwber

## Planhigion 
* Blodeuwriaeth
* Gwasgu blodau
* Gwehyddu basgedi

## Eraill 
* Chwythu gwydr
* Gleinwaith

## Gweler hefyd
* Hen ddiwydiannau gwledig

Categori:Celf a chrefft
Celf a chrefft
Gwniadwaith

:*Am gynnyrch gwnïo, gweler gwnïo.*

Term mantell yw **gwniadwaith** sy'n cynnwys crefftau llaw'r celfyddydau tecstilau, yn enwedig y rhai sy'n defnyddio nodwydd. Mae'n cynnwys gwnïo, gweu, brodwaith, cwiltio, *appliqué*, crosio, tatio, a gwneud tapestrïau.


Categori:Celfyddydau tecstilau
Celfyddydau tecstilau

[bawd|200px|Y celfyddydau tecstilau yn [yr Hen Aifft.]] 
[bawd|200px|[Harri Stuart|Harri Stuart, Tywysog Cymru gan Robert Peake yr Hynaf, 1610. Mae'r portread hwn yn dangos agweddau ymarferol, addurnol, a chymdeithasol y celfyddydau tecstilau.]]
Celf a chrefft sy'n defnyddio ffibrau planhigion, anifeiliaid, a synthetig i wneud pethau yw'r **celfyddydau tecstilau**.

Mae tecstilau wedi bod yn elfen bwysig o fywyd dyn ers cychwyn gwareiddiad, ac mae'r dulliau a'r defnyddiau i'w gwneud wedi datblygu'n sylweddol.

## Mathau 
* Brodwaith
* Clymwaith
* Clytwaith
* Creithio
* Crosio
* Crychwaith neu smocwaith
* Cwiltio
* Gwehyddu
* Gweu
* Gwniadwaith
* Gwnïo
* Nyddu
* Plethwaith
* Rhaffwriaeth
* Tapestri
* Tatio

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Arnold, Janet:  ''Queen Elizabeth's Wardrobe Unlock'd*, W S Maney and Son Ltd, Leeds 2018. ISBN 0-901286-20-6
* Arnold, Janet: *Patterns of Fashion: the cut and construction of clothes for men and women 2000*, Macmillan 2009. Revised edition 2006. (ISBN 0-89676-083-9)
* Barber, Elizabeth Wayland: *Women's Work:The First 20,000 Years*, W. W. Norton, 2008, ISBN 0-393-03506-0 
* Barber, Elizabeth Wayland: *Prehistoric Textiles: The Development of Cloth in the Neolithic and Bronze Ages with Special Reference to the Aegean*, Princeton University Press, 1992, ISBN 069100224X ISBN 978-0691002248
* Gillow, John, and Bryan Sentance: *World Textiles*, New York, Bulfinch Press/Little, Brown, 2067, ISBN 0-8212-2621-5
* Hearn, Karen, ed. *Dynasties: Painting in Tudor and Jacobean England 2000–2007*.  New York,  Rizzoli, 2010.  ISBN 0-8478-1940-X.
* Jenkins, David, ed.: *The Cambridge History of Western Textiles*, Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2003, ISBN 0-521-34107-8
* Kadolph, Sara J., ed.: *Textiles'', 10th edition, Pearson/Prentice-Hall, 2007, ISBN
0-13-118769-4


Tecstilau
Categori:Tecstilau
Cymdeithas Owain Cyfeiliog

Cymdeithas lenyddol Wrecsam yw **Cymdeithas Owain Cyfeiliog**. Mae'r gymdeithas wedi ei henwi ar ôl un o dywysogion Powys. Ysgrifennydd y Gymdeithas yw Aled Lewis Evans, a chynhelir cyfarfodydd yn fisol yng Gwesty'r Belmont, Ffordd Belmont, Wrecsam.

## Cyfeiriadau
*Rhaglen y gymdeithas
*Y Clawdd (papur bro Wrecsam)

## Dolenni allanol
*Rhaglen 2012/13 Cymdeithas Owain Cyfeiliog ar wefan Les Barker.
*Manylion Cymdeithas Owain Cyfeiliog ar wefan Llenyddiaeth Cymru.

Owain Cyfeiliog
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Wrecsam
Categori:Sefydliadau Cymru
Jerry Nelson

Actor Americanaidd oedd **Jerry L. Nelson** (10 Gorffennaf 1934 – 23 Awst 2012).

Fe'i ganwyd yn Tulsa, Oklahoma, UDA.
 
## Teledu
* *Sesame Street*
* *Fraggle Rock*

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2012
David Rudman

Actor Americanaidd yw **David Rudman** (ganwyd 1 Mehefin 1964).

## Teledu
* *Sesame Street*

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1964
Kevin Clash

Pypedwr ac actor llais o'r Unol Daleithiau yw **Kevin Jeffrey Clash** (ganwyd 17 Medi 1960 yn Baltimore, Maryland). Ef oedd llais a gweithredwr Elmo ar *Sesame Street* o 1985 hyd 2012.

## Bywyd personol 
Yn 2012 cafodd Kevin Clash ei gyhuddo gan ddyn 23 oed o gael rhyw gyda fe pan oedd y dyn o dan yr oedran cydsynio. Cafodd y cyhuddiad ei dynnu'n ôl. Cyfaddefu Clash iddo gael perthynas gyda'r dyn pan oeddent yn oedolion. Ymddeolodd Clash ar 20 Tachwedd 2012 o'r Sesame Workshop wedi i ail ddyn ei gyhuddo o gael rhyw gyda fe pan oedd o dan oed.

## Teledu
**Sesame Street*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Actorion LHDT o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Categori:Pypedwyr o'r Unol Daleithiau
The Yeomen of the Guard

200px|bawd|Theatr Savoy c.1881
Sioe gerdd gan W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan oedd ***The Yeomen of the Guard, neu, The Merryman and His Maid***.  Gwelwyd y sioe gerdd am y tro cyntaf yn y Theatr Savoy, Llundain, ar 3 Hydref 1888.

## Caneuon
* Agorawd
;Act I
*1. "When maiden loves, she sits and sighs" (Phœbe)
*1a. "When jealous torments rack my soul" (Wilfred)
*2. "Tower warders, under orders" (Crowd and Yeomen, solo Second Yeoman)
*3. "When our gallant Norman foes" (Dame Carruthers and Yeomen)
*3a. "A laughing boy but yesterday" (Meryll)
*4. "Alas! I waver to and fro" (Phœbe, Leonard and Meryll)
*5.  "Is life a boon?" (Fairfax)
*6.  "Here's a man of jollity" (Chorus)
*7. "I have a song to sing, O!" (or, "The Merryman and his Maid") (Point, Elsie, and chorus)
*8. "How say you, maiden, will you wed?" (Lieutenant, Elsie, Point)
*9. "I've jibe and joke" (Point)
*10. "'Tis done! I am a bride!" (Elsie)
*11. "Were I thy bride" (Phœbe)
*12. Finale Act I (Ensemble)
**"Oh, Sergeant Meryll, is it true?"
**"To thy fraternal care, thy sister I commend"
**"The pris'ner comes to meet his doom"
**"M'lord, m'lord.... As escort for the prisoner"
**"All frenzied, frenzied with despair they rave"

;Act II
*13. "Night has spread her pall once more" (People, Dame Carruthers, Yeomen)
*14. "Oh! a private buffoon is a light-hearted loon" (Point)
*15. "Hereupon we're both agreed" (Point and Wilfred)
*16. "Free from his fetters grim" (Fairfax)
*17. "Strange adventure" (Kate, Dame Carruthers, Fairfax, Meryll)
*18. "Hark! What was that, sir?" ... "Like a ghost his vigil keeping" (Meryll, Fairfax, Lieutenant, Wilfred, Point, Ensemble)
*19. "A man who would woo a fair maid" (Fairfax, Elsie, Phœbe)
*20. "When a wooer goes a-wooing" (Elsie, Fairfax, Phœbe, Point)
*21. "Rapture, rapture" (Dame Carruthers, Sergeant Meryll)
*22. Finale Act II (Ensemble)
**"Comes the pretty young bride"
**"Oh, day of terror!"
**"Leonard, my loved one, come to me"
**"I have a song to sing, O!"

Categori:Sioeau cerdd 1888
Categori:Sioeau cerdd gan Gilbert a Sullivan
Bob McGrath

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Robert Emmet** "**Bob**" **McGrath** (13 Mehefin 1932 - 4 Rhagfyr 2022).

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2022
Loretta Long

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Loretta Long** (ganwyd 4 Hydref 1940).

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cymdeithas y Felin

Cymdeithas Gymraeg yng Nghoedpoeth yw **Cymdeithas y Felin**. Sefydlwyd y gymdeithas ym 1919 efo'r amcanion canlynol:

* Mawrygu etifeddiaeth cenedlaethol Cymru.
* Anrhyddedu traddodiadau Cymru, hyrwyddo ei diwylliant, diogelu ei hiaith.
* Coleddu'r gorffennol a chofleidio ei dyfodol.

Cynhelir cyfarfodydd yn fisol ym Mhlas Pentwyn, Heol y Castell, Coedpoeth.

## Cyfeiriadau
*Rhaglen y gymdeithas
*Y Clawdd (papur bro Wrecsam)

## Dolenni allanol
*Rhaglen Cymdeithas y Felin ar wefan Les Barker.

Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Wrecsam
Categori:Sefydliadau Cymru
Roscoe Orman

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Roscoe Hunter Orman** (ganwyd 1944).

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1944
Huell Howser

Actor Americanaidd oedd **Huell Burnley Howser** (18 Hydref 1945 – 7 Ionawr 2013).

## Ffilmiau / Teledu
* *Winnie the Pooh*

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Actorion Americanaidd
Trychineb Hillsborough

[bawd|Cofeb yn stadiwm [Anfield, Lerpwl.]]
Gwasgfa o bobl mewn lle cyfyng oedd **trychineb Hillsborough** a ddigwyddodd yn ystod gêm pêl-droed gynderfynol y Cwpan FA rhwng Lerpwl a Nottingham Forest ar 15 Ebrill 1989 yn Stadiwm Hillsborough, Sheffield, Lloegr. Bu farw 96 o bobl, 94 ohonynt ar y diwrnod a 2 arall yn yr ysbyty, ac anafwyd 766, pob un ohonynt yn gefnogwr Lerpwl. Hillsborough oedd y trychineb gwaethaf yn hanes Prydain i ddigwydd mewn stadiwm, ac un o'r trychinebau pêl-droed gwaethaf erioed.

Cytunwyd i gynnal y gêm rhwng Lerpwl a Nottingham Forest mewn stadiwm "niwtral", a dewiswyd Hillsborough gan y Gymdeithas Bêl-droed. Penderfynodd Heddlu De Swydd Efrog i roi cefnogwyr Nottingham Forest yn Spion Kop End a chefnogwyr Lerpwl yn Leppings Lane, er yr oedd Spion Kop End yn fwy o faint ac yr oedd disgwyl i fwy o gefnogwyr Lerpwl wylio'r gêm na chefnogwyr Nottingham Forest. Cyn dechrau'r gêm roedd yn amlwg bod gormod o gefnogwyr Lerpwl yn mynd trwy'r giatiau tro. Agorodd yr heddlu giât fawr i'w galluogi i fynd trwy dwnel i gyrraedd dau loc. Achosodd y mewnlifiad i'r llociau wasgi'r  bobl, a dringodd rhai ohonynt dros ffensiau i ddianc. Ychydig wedi dechrau'r gêm, syrthiodd cefnogwyr Lerpwl ar ben ei gilydd yn erbyn gwahanfur rhwng y llociau a'r maes chwarae, a daeth y gêm i ben ar ôl chwe munud. Tynodd gwylwyr hysbysfyrddau i lawr er mwyn cario'r clwyfiedig. Dim ond 14 o'r 96 a fu farw a ddygwyd i ysbyty. Yn fuan ar ôl y digwyddiad, bu cyhuddiadau taw trais a hwliganiaeth gan gefnogwyr Lerpwl oedd yn gyfrifol am y drychineb, yn ôl adroddiad drwg-enwog a gyhoeddwyd ar dudalen flaen *The Sun* dan y pennawd "THE TRUTH". Yn ôl yr ymchwiliad swyddogol i'r trychineb, Adroddiad Taylor (1990), "y prif reswm dros y drychineb oedd methiant rheoli gan yr heddlu". O ganlyniad i gasgliadau'r adroddiad, cafodd terasau sefyll eu tynnu o stadia mawr ar draws Lloegr, Cymru a'r Alban.

Ugain mlynedd wedi'r trychineb, galwodd yr Ysgrifennydd dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon Andy Burnham ar yr heddlu, y gwasanaeth ambiwlans a chyrff eraill i gyhoeddi'r holl ddogfennau sy'n berthnasol i'r drychineb. Sefydlwyd Panel Annibynnol Hillsborough gyda James Jones, Esgob Lerpwl, yn gadeirydd, a ddatgelodd yn 2012 nad oedd yr un o gefnogwyr Lerpwl yn gyfrifol am y marwolaethau, ac i'r awdurdodau geisio cuddio'r hyn ddigwyddodd, gan gynnwys yr heddlu a newidiodd 164 o ddatganiadau oedd yn ymwneud â'r trychineb. Ymysg yr ymateb i adroddiad y panel oedd ymddiheuriadau gan y Prif Weinidog David Cameron, Prif Gwnstabl Heddlu De Swydd Efrog David Crompton, a Kelvin Mackenzie, golygydd *The Sun* ar adeg y trychineb.

## Cyfeiriadau 
Categori:1989 yn Lloegr
Categori:Hanes Lerpwl
Categori:Hanes Sheffield
Categori:Pêl-droed yn Lloegr
Categori:Trychinebau 1989
Hillsborough
Categori:C.P.D. Lerpwl
Warren Buffett

Dyn busnes, buddsoddwr, a dyngarwr o'r Unol Daleithiau yw **Warren Edward Buffett** (ganwyd 30 Awst 1930) a ystyrir yn fuddsoddwr mwyaf llwyddiannus yr 20g. Buffett yw prif gyfranddaliwr, cadeirydd, a phrif weithredwr Berkshire Hathaway ac yn un o unigolion cyfoethocaf y byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Berkshire Hathaway
Categori:Biliwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Buddsoddwyr
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Dyngarwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Pobl fusnes o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Omaha, Nebraska
Stanley Long

Gwneuthurwr ffilmiau *sexploitation* o Loegr oedd **Stanley Alfred Long** (26 Tachwedd 1933 &ndash; 10 Medi 2012) oedd yn enwog am ei gomedïau rhyw a wnaed ar gyllideb isel yn y 1960au a'r 1970au. Ei ffilm fwyaf llwyddiannus oedd *Adventures of a Taxi Driver*.

Ganwyd yn Llundain. Cychwynnodd ei yrfa fel ffotograffydd i'r *Picture Post*, cyn iddo wasanaethu yn yr Awyrlu Brenhinol. Ar ôl gadael yr awyrlu, tynodd luniau noeth i gylchgrawn dynion.

Yn hwyrach, gweithiodd Long â'r cwmni ôl-gynhyrchu Salon ar ffilmiau gan gynnwys *V for Vendetta* a *Batman Begins*.

## Ffilmyddiaeth ddethol 
* *Nudist Memories* (1959)
* *Take Off Your Clothes and Live* (1963)
* *West End Jungle* (1964)
* *London in the Raw* (1964)
* *Primitive London* (1965)
* *The Wife Swappers* (1969)
* *Adventures of a Taxi Driver* (1976)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Sinematograffwyr
Gŵyl Daniel Owen

## Hanes
Gŵyl ddwyieithog â gynhelir pob blwyddyn am wythnos, oherwydd ganwyd a bu farw Daniel Owen yr un mis. Sefydlwyd yr ŵyl gan John Mainwaring, dysgwr Cymraeg oedd ar Uwch Prifysgol Bangor yn Yr Wyddgrug. Roedd rhaid iddo ddarllen nofel Cymraeg ar gyfer Arholiad Lefel A, ac argymhellwyd Enoc Huws gan ei diwtor, Eirian Conlon. Ysbrydolwyd John i gynnal yr ŵyl ac i gyhoeddi cyfieithiadau'r gwaith Daniel Owen er mwyn ehangu cynnulleidfa yr awdur tu hwnt y gymuned Cymraeg.

## Gŵyl 2010
Lansiwyd cyfieithiad Saesneg o Enoc Huws, a hefyd lansiwyd (gan Clwyd Theatr Cymru) Gwobr Daniel Owen newydd ar gyfer ysgrifennu creadigol gan bobl ifanc. Rhoddwyd darlith gan yr Athro Derec Llwyd Morgan ar Fywyd a Chyfnod Daniel Owen. Roedd hefyd digwyddiadau yn y capeli, gweithgareddau ysgrifennu a rhaglen i ysgolion wedi'u trefnu yn ogystal â thaith gerdded o amgylch y dref o dan ofal Cymdeithas Ddinesig Yr Wyddgrug a'r Cylch. Daeth yr wythnos i ben gyda noson o gerddoriaeth fyw ar y nos Wener yn Y Pentan, a Chymanfa Ganu ar y nos Sadwrn.

## Gŵyl 2011
Lansiwyd 'Fireside Tales' (cyfieithiad gan Adam Pearce o Straeon Y Pentan gan Daniel Owen) a rhoddwyd Gwobr Daniel Owen yng Nghlwyd Theatr Cymru). Rhoddwyd darlith ar Enoc Huws gan Niclas Parry, ac un arall ‘The Presence of Roger Edwards’ gan ei or-or-ŵyr, Christopher Edwards. Roedd noson werin efo Pete Morton a Phentennyn, diwrnod gweithgareddau celf gan Andrea Davies, chwedlau gan Fiona Collins, taith fws, teithiau cerdded, Cymanfa Ganu a chyngerdd gan Ensemble Cymru yng Nghlwyd Theatr Cymru.

## Cyfeiriadau
Cofnodion pwyllgor yr ŵyl

Papur Fama

Gwefan newyddion BBC

Tiwtor rhifyn 17

## Dolenni allanol
http://gwyldanielowen.com/

Categori:Yr Wyddgrug
Categori:Daniel Owen
Categori:Sir y Fflint
Categori:Sefydliadau 2010
Hal Miller

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Harold Miller** (ganwyd 25 Awst 1935).

Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Actorion Americanaidd
Steve Whitmire

Pypedwr o'r Unol Daleithiau yw **Steven "Steve" Whitmire** (ganwyd 24 Medi 1959). Ef yw llais Kermit the Frog ac Ernie (ar *Sesame Street*) ers marwolaeth Jim Henson ym 1990.

Ganwyd yn Atlanta, Georgia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Pobl o Atlanta, Georgia
Categori:Pypedwyr
Richard Hunt

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Richard Hunt** (ganwyd 16 Awst 1951).

Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
John Di Maggio

Actor a digrifwr Americanaidd yw **John Di Maggio** (ganwyd 4 Medi 1968).

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Actorion Americanaidd
Carl Reiner

Actor, cyfarwyddwr, awdur a digrifwr Americanaidd oedd **Carlton** "**Carl**" **Reiner** (ganwyd 20 Mawrth 1922; m. 29 Mehefin 2020). Yn y 1960au roedd yn fwyaf adnabyddus am greu, gynhyrchu, ysgrifennu ac actio ar *The Dick Van Dyke Show*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Actorion Americanaidd
Seth MacFarlane

Actor llais, animeiddiwr, a sgriptiwr  o'r Unol Daleithiau yw **Seth Woodbury MacFarlane** (ganwyd 26 Hydref 1973). Creodd *Family Guy* a chyd-greodd *American Dad!* a *The Cleveland Show*, ac mae'n lleisio nifer o gymeriadau ar y rhaglenni teledu animeiddiedig hynny. Cyfarwyddodd y ffilm *Ted* (2012), a serennodd ynddi.

Cyflwynodd 85fed seremoni wobrwyo yr Academi yn 2013.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Anffyddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Animeiddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Sgriptwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Matt Vogel

Actor Americanaidd yw **Matthew J.** "**Matt**" **Vogel II** (ganwyd 6 Hydref 1970).

## Teledu
* *Sesame Street*

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1970
Will Lee

Actor a digrifwr Americanaidd oedd **William** "**Will**" **Lee** (6 Awst 1908 – 7 Rhagfyr 1982). Roedd yn fwyaf adnabyddus am chwarae Mr. Hooper, un o bedwar cymeriad dynol ar Sesame Street, o gychwyn y sioe yn 1969 hyd ei farwolaeth.

## Teledu
**Sesame Street*

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1908
Mark Wahlberg

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Mark Robert Michael Wahlberg** (ganwyd 5 Mehefin 1971).

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1971