open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mikhail Gorbachev

Roedd **Mikhail Sergeyevich Gorbachev** (; trawslythrennu: **Michail Gorbatsiof**) (2 Mawrth 1931 &ndash; 30 Awst 2022) yn wleidydd o Rwsia a fu am gyfnod yn arlywydd yr Undeb Sofietaidd. Ef oedd yr wythfed Arlywydd, a'r olaf. Fe'i disgrifiwyd fel ffigwr byd pwysicaf chwarter olaf yr 20fed ganrif.

Roedd yn Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd (1985-1991) ac arlywydd olaf yr Undeb Sofietaidd, yn dal y swydd honno o 1985 hyd ddiddymiad yr Undeb Sofietaidd yn 1991. Roedd ei ymgeisiau i adnewyddu'r wladwriaeth, sef *perestroika* ("ailstrwythuro") a *glasnost* ("bod yn agored"), yn elfennau amlwg yn y broses o ddod a'r Rhyfel Oer i ben ac i ail-greu'r Undeb Sofietaidd, gan ei throi o fod yn wlad Gomiwnyddol ac at Gyfalafiaeth. Fe dderbyniodd Fedal Heddwch Otto Hahn yn 1989, Wobr Heddwch Nobel yn 1990 a Gwobr Harvey yn 1992.

Drwy ailstrwythuro'r Undeb Sofietaidd, diddymwyd grym y Blaid Gomiwnyddol o fewn cyfansoddiad y wlad; drwy gynlluniau Gorbachev newidiwyd ei rôl o fod yn un a oedd yn tra-arglwyddiaethu ac yn rheoli'r wladwriaeth gydag awenau tynn i greisis ac ansefydlogrwydd gwleidyddol, ymchwydd gref o wrth-Gomiwnyddiaeth ac yna, fel penllanw i'r cyfan, diddymiad yr Undeb Sofietaidd. Mynegodd siom iddo fethu a gwneud hyn ond cadw'r hen CCCP (neu'r 'USSR') a dywedodd mai gwelliannau a diwygiadau oedd ei bolisïau a lwyddodd yn y diwedd er i rai geisio eu tanseilio a chymryd y clod oddi wrtho.

## Y blynyddoedd cynnar
Fe'i ganed yn Stavropol Krai i deulu gwerinol, cyffredin o Wcrain-Rwsiaidd. Maria (ganwyd Gopkalo) a Sergey Gorbachev oedd ei rhieni. Yn hogyn ifanc arferai yrru peiriant cynaeafu gwair ar ffermydd cyfagos. Graddiodd yn y gyfraith ym Mhrifysgol Moscfa yn 1955, lle ymunodd gyda'r Blaid Gomiwnyddol. Cafodd ei ethol yn swyddog o Gymdeithas Talaith Stavropol yn 1970, ac yn Ysgrifennydd Cyntaf y mudiad cenedlaethol yn 1974 a'r Politburo erbyn 1979. Etholwyd ef yn Ysgrifennydd Cyffredinol y Politburo yn 1985, dair blynedd wedi marwolaeth Leonid Brezhnev.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion yr Undeb Sofietaidd
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Gwleidyddion o Rwsia
Categori:Gwleidyddion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Pobl o Grai Stavropol
Categori:Marwolaethau 2022
The Beatles (albwm)

bawd|200px|Clawr *The Beatles*
Albwm gan The Beatles a ryddhawyd yn 1968 yw ***The Beatles*** (a adnabyddir gan amlaf fel ***The White Album***). Beth sydd yn amlwg yn gwahanu'r albwm yma oddi wrth bob arall ar y pryd, yw ei fod y cyntaf erioed i gynnwys pedair ochr o finyl, neu mewn termau mwy modern, cryno ddisg dwbwl. Mae'n gael ei hystyried fel un llwyddiannus dros ben, yn gael ei rancio yn rhif 10 ar restr cylchgrawn 'Rolling Stone' o'r 500 albwm gorau erioed. Yn yr Unol Daleithiau, hwn oedd albwm mwyaf llwyddiannus The Beatles, gan ei fod wedi mynd yn blatinwm 19 gwaith drosodd.

## Traciau yr Albwm 
Mae traciau'r albwm wedi ei recordio ar 4 ochr finyl, a dyma yw rhestr o'r caneuon

# "Back in the U.S.S.R." – 2:43
# "Dear Prudence" – 3:56
# "Glass Onion" – 2:17
# "Ob-La-Di, Ob-La-Da" – 3:08
# "Wild Honey Pie" – 0:52
# "The Continuing Story of Bungalow Bill" – 3:13
# "While My Guitar Gently Weeps" – 4:45
# "Happiness Is a Warm Gun" – 2:43
# "Martha My Dear" – 2:28
# "I'm So Tired" – 2:03
# "Blackbird" – 2:18
# "Piggies" – 2:04
# "Rocky Raccoon" – 3:32
# "Don't Pass Me By" – 3:50
# "Why Don't We Do It in the Road?" – 1:40
# "I Will" – 1:45
# "Julia" – 2:54
# "Birthday" – 2:42
# "Yer Blues" – 4:00
# "Mother Nature's Son" – 2:47
# "Everybody's Got Something to Hide Except Me and My Monkey" – 2:24
# "Sexy Sadie" – 3:15
# "Helter Skelter" – 4:29
# "Long, Long, Long" -3:03
# "Revolution 1" – 4:15
# "Honey Pie" – 2:40
# "Savoy Truffle" – 2:54
# "Cry Baby Cry" – 3:02
# "Revolution 9" – 8:13
# "Good Night" – 3:11
*Cafodd y rhan fwyaf o'r caneuon eu hysgrifennu ar y cyd gan John Lennon/Paul McCartney, heb law am 'While My Guitar Gently Weeps', 'Piggies', 'Long, Long, Long', a 'Savoy Truffle', a gafodd eu hysgrifennu gan George Harrison, a 'Don't Pass Me By', y gân gyntaf i'w hysgrifennu gan Ringo Starr.

Categori:Albymau 1968
Categori:Albymau The Beatles
Categori:Albymau Saesneg
Haute-Garonne

*Département* yn *région* Ocsitania, Ffrainc, yw **Haute-Garonne**. Gorwedd yn nhroedfryniau'r Pyrénées gan ffinio â Sbaen yn y de. Llifa Afon Garonne trwy'r *département*, gan roi iddi ei henw. Prifddinas  y *département* yw Toulouse. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Haute-Garonne yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Muret
*Saint-Gaudens
*Toulouse

## Gweler hefyd
* Cymunedau Haute-Garonne

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Hautes-Pyrénées

*Département* yn *région* Ocsitania, Ffrainc, yw **Hautes-Pyrenées**. Gorwedd yn nhroedfryniau'r a mynyddoedd y Pyrénées gan ffinio â Sbaen yn y de. Yn Ffrainc mae'n ffinio â *départements* Pyrénées-Atlantiques, Gers ac Ariège. Prifddinas y *département* yw Tarbes.

250px|bawd|canol|Lleoliad Hautes-Pyrénées yn Ffrainc

Mae'n cynnwys mynydd uchaf y Pyrénées, sef Mont Perdu (Sbaeneg: Monte Perdido), ger pentref Gavarnie, un o ganolfannau twristiaeth enwocaf y mynyddoedd hynny.

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Argelès-Gazost
* Bagnères-de-Bigorre
* Tarbes

## Gweler hefyd
* Cymunedau Hautes-Pyrénées

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Lincoln

:''Mae'r erthygl yma am y ddinas yn Lloegr. Am Arlywydd yr Unol Daleithiau, gweler Abraham Lincoln.''

Dinas yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Lincoln**. Tref sirol Swydd Lincoln ac un o'r saith ardal an-fetropolitan y sir yw hi. Saif ar Afon Witham.

Yn 2001, roedd poblogaeth yr ardal ddinesig yn 120,779.

Ymddengys fod sefydliad yma yn Oes yr Haearn, a chredir fod enw'r ddinas yn dod o enw Brythoneg fel *Lindu*, *Lindo* neu *Lindun*. Dan yr Ymerodraeth Rufeinig daeth yn *colonia* gyda'r enw *Lindum*.

bawd|dim|Stryd fawr Lincoln gyda croesfan y rheilffordd.

Gorffennwyd adeiladu'r eglwys gadeiriol yn 1092; ail-adeiladwyd hi yn 1185 wedi daeargryn.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Castell Lincoln
* Eglwys gadeiriol

## Enwogion 
* George Boole (1815-1864), mathemategydd ac athronydd
* Syr Neville Marriner (g. 1924), cerddor 
* Sheila Gish (1942-2005), actores
* James Fenton (g. 1949), bardd

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinas Lincoln
Categori:Dinasoedd Lloegr

Categori:Trefi Swydd Lincoln
John Williams, Archesgob Efrog

:''Am bobl eraill o'r enw John Williams, gweler John Williams.''

Offeiriad o Gymru a ddaeth yn Archesgob Efrog ac Arglwydd Ganghellor oedd **John Williams** (25 Mawrth 1582 – 25 Mawrth 1650).

## Bywgraffiad
Ganed John Williams, neu Siôn Iorc, ym Mhlas Isaf, Llansanffraid Glan Conwy, yn fab i Edmund a Mary Williams. Perthynai i deulu uchelwrol; roedd ei dad yn perthyn i deuluoedd Cochwillan a'r Penrhyn a'i fam i Wyniaid Gwydir. Aeth i ysgol ramadeg Rhuthun yna yn 1598 i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt.

Yn 1611 rhoddodd bregeth gyda'r brenin Iago I/VI yn bresennol, a gwnaeth gryn argraff arno. Yn 1612 aeth yn gaplan i'r arglwydd-ganghellor Ellesmere, ac yn 1620 daeth yn ddeon Abaty Westminster. Y flwyddyn wedyn apwyntiwyd ef yn esgob Lincoln, ac yn fuan wedyn daeth yn Arglwydd Ganghellor.

Roedd John Williams yn uchel yn ffafr y brenin Iago, ond nid oedd ei berthynas gyda'i fab, Siarl I cystal. Diswyddwyd ef fel Arglwydd Ganghellor yn 1625. Roedd ffefrynnau Siarl, Buckingham a Laud, yn elynion iddo, ac yn 1637 taflwyd ef i garchar, lle bu hyd 1640. Y flwyddyn honno, rhyddhawyd ef a daeth yn gynghorydd i Siarl, ac yn 1641 daeth yn Archesgob Efrog.

Dychwelodd i ogledd Cymru yn 1642, a threfnodd i atgyweirio Castell Conwy ar ei gost ei hun a'i amddiffyn dros blaid y Brenin. Gwaethygodd ei berthynas gyda phlaid y Brenhinwyr, fodd bynnag, ac ym Mai 1645 cafodd ei droi allan o'r castell Syr John Owen, Clenennau. Trodd Williams i gefnogi'r Senedd, a chynorthwyodd y Seneddwyr i ymosod ar Gonwy yn Awst 1646.

Bu farw yn 1650 yn y Gloddaeth, cartref teulu Mostyn, a chladdwyd ef yn eglwys Llandygai.

ArchbishopJohnWilliams.jpg|John Williams, Archesgob Efrog
Archbishop John Williams 1582 - 1650.jpg|John Williams; darlun allan o *A tour in Wales* gan Thomas Pennant (1726-1798)
Parlwr Mawr, Chapel Street, Conwy 2.jpg|Lleoliad cartref John Williams, heddiw, yng Nghonwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Llansanffraid Glan Conwy
Categori:Archesgobion Efrog
Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Esgobion Lincoln
Categori:Genedigaethau 1582
Categori:Marwolaethau 1650
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Rhyfel Cartref Lloegr
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Rhuthun
Hérault

*Département* yn *région* Ocsitania, Ffrainc, yw **Hérault**. Gorwedd ar lan y Môr Canoldir gan ffinio â *départements* Aude i'r de, Tarn ac Aveyron i'r gorllewin, a Gard i'r de. Prifddinas  y *département* yw Montpellier.

250px|bawd|canol|Lleoliad Hérault yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Béziers
*Lodève
*Montpellier

## Gweler hefyd
* Cymunedau Hérault

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Pyrénées-Orientales

*Département* yn *région* Ocsitania, Ffrainc, yw **Pyrénées-Orientales**. Gorwedd yn rhan ddwyreiniol y Pyrénées ar lan y Môr Canoldir gan ffinio â Catalonia (Sbaen) i'r de ac Ariège ac Aude yn Ffrainc i'r gorllewin a'r gogledd. Prifddinas y *département* yw Perpignan.

250px|bawd|canol|Lleoliad Pyrénées-Orientales yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Céret
* Perpignan
* Prades

## Fundació Ramon Llull
Mae'r *département* yn aelod o Institut Ramon Llull sy'n hybu a hyrwyddo'r iaith Gatalaneg yn ei holl fynegiant.

## Gweler hefyd
* Cymunedau Pyrénées-Orientales

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Deadhorse

bawd|Deadhorse General Store
Cymuned ar Lethr y Gogledd yn Alaska, yr Unol Daleithiau (UDA), ger arfordir y Cefnfor Arctig, yw **Deadhorse**. Mae'r dref fechan yn cynnwys yn bennaf gyfleusterau ar gyfer gweithwyr y cwmnïau sy'n gweithio meysydd olew Bae Prudhoe gerllaw. Gellir cyrraedd Deadhorse ar hyd Traffordd Dalton o Fairbanks, neu drwy faes awyr Deadhorse ei hun.

Mae'r cwmnïau sy'n defnyddio Deadhorse yn gwasanaethu Bae Prudhoe a meysydd olew eraill, ynghyd â'r System Pibell Olew Traws-Alaska (TAPS) sy'n cludo olew o Fae Prudhoe i Valdez yn ne canolbarth Alaska. Mae pob adeilad yn Deadhorse wedi ei adeiladu ar welïau gro artiffisial ac yn cael eu cludo yno fel unedau parod mewn awyrennau neu ar hyd y Draffordd.

Ceir rhywfaint o le i dwristiaid aros yn y dref. Fel rheol maent yn cyrraedd Deadhorse a Bae Prudhoe ar fysiau twristaidd o Fairbanks ar hyd Traffordd Dalton, taith ddau ddiwrnod gydag arosfa dros nos yn Coldfoot. Yn yr haf caiff ymwelwyr fynd i weld y Cefnfor Arctig pan fo'r ia sy'n ei orchuddio fel arall wedi toddi, a hefyd caent brofi'r haul canol nos diolch i leoliad Deadhorse uwchlaw Cylch yr Arctig. Mae'r diwrnod haf yn parhau am 63 diwrnod yn Deadhorse (h.y. heb i'r haul fachlud).

Categori:Daearyddiaeth Alaska
Var

:''Erthygl am y département yw hon. Am yr afon o'r un enw gweler Afon Var.*

*Département* yn *région'' Provence-Alpes-Côte d'Azur, Ffrainc, yw **Var**. Gorwedd ar lan y Môr Canoldir gan ffinio â *départements* Alpes-Maritimes i'r dwyrain, Alpes-de-Haute-Provence i'r gogledd, a Bouches-du-Rhône i'r gorllewin. Prifddinas  y *département* yw dinas hanesyddol Toulon.

250px|bawd|canol|Lleoliad Var yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Darguignan
*Toulon

## Gweler hefyd
* Cymunedau Var

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Provence-Alpes-Côte d'Azur
Rhestr ymadroddion Llydaweg

Rhestr o ymadroddion Llydaweg:

Cryf fel march : cryf iawn

Dannedd Ionawr : stalactidau rhew / iâ

Simneiau y byd arall : cerrig mawrion (mewn dôl)

Cysgu fel broch yn ei dwll : cysgu fel gwadd (broch = mochyn daear)

Gwneud cramwyth : ymrain

Chwarae dau : ymrain

Lle y llwy : ceg

Rhyfel y cynfasau : ymrain

Bys ar hugain : pidyn

Categori:Llydaweg
Categori:Diwylliant Llydaw
Alpes-de-Haute-Provence

*Département* yn *région* Provence-Alpes-Côte d'Azur, Ffrainc, yw **Alpes-de-Haute-Provence**. Gorwedd yn yr Alpau de-orllewinol yn nhalaith Profens, gan ffinio â *départements* Alpes-Maritimes i'r dwyrain, Hautes-Alpes i'r gogledd, Drôme, Vaucluse a darn o Bouches-du-Rhône i'r gorllewin, a Var i'r de. Prifddinas  y *département* yw dinas Digne-les-Bains.

250px|bawd|canol|Lleoliad Alpes-de-Haute-Provence yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Bancelonnette
*Castellane
*Forcalquier
*Digne-les-Bains

## Gweler hefyd
* Cymunedau Alpes-de-Haute-Provence

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Provence-Alpes-Côte d'Azur
Vaucluse

*Département* yn *région* Provence-Alpes-Côte d'Azur, Ffrainc, yw **Vaucluse**. Gorwedd yn nhalaith Profens, gan ffinio â *départements* Drôme i'r gogledd, Alpes-de-Haute-Provence i'r dwyrain, Bouches-du-Rhône i'r de, a Gard i'r gorllewin. Prifddinas y *département* yw dinas hanesyddol Avignon.

250px|bawd|canol|Lleoliad Vaucluse yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Apt
*Avignon
*Carpentras

## Gweler hefyd
* Cymunedau Vaucluse

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Provence-Alpes-Côte d'Azur
Siôn Blewyn Coch (ffilm)

Ffilm wedi'i hanimeiddio a ddarlledwyd yn gyntaf ar S4C ym 1986 yw ***Siôn Blewyn Coch***. Prif gymeriad y ffilm yw Siôn Blewyn Coch, llwynog dychmygol a ymddangosodd yn gyntaf yn *Llyfr Mawr y Plant* yn y tridegau. Bu'r ffilm yn llwyddiant ysgubol a hynny pan oedd y sianel yn dal i fod yn gymharol ifanc. Ailddarlledwyd y ffilm droeon ar Slot Meithrin yn 1990au a Planed Plant Bach yn 2004 ar S4C ers hynny, a'i chyfieithu hefyd i ieithoedd eraill.

### Lleisiau
*Trystan Gwynedd - Mic Pawen Ddu
*Gareth Lewis - Gobl Gobl y Twrci
*Betsan Llwyd - Siân Slei Bach
*Wynford Ellis Owen - Eban Jones y Ffermwr
*Christine Pritchard - Sera Jones
*Ynyr Williams - Siôn Blewyn Coch

## Darllediadau arall 
**Clwb S4C* (Rhagfyr 1986) 
**Slot Meithrin* (1990au) 
**Planed Plant Bach* (25 Rhagfyr 2004)

## Dilyniannau 
* Yr Ŵy Pasg (1987)
* Cariad Cyntaf (1988)

## Rhyddhau ar VHS a DVD 
*Siôn Blewyn Coch - ''Siôn Blewyn Coch a'r Ŵy Pasg''  - Clasuron Fideo S4C (1992)
*Siôn Blewyn Coch - Cariad Cyntaf - Clasuron Fideo S4C (1995)
*Fideo Mawr y Plant - Anturiaethau Wil Cwac Cwac a Sion Blewyn Coch - Fideo Sain (1999)
*Siôn Blewyn Coch - Fideo Sain (DVD, 2015)

Categori:Ffilmiau 1986
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Drôme

*Département* yn *région* Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Drôme**. Gorwedd yn nhalaith Profens, gan ffinio â *départements* Hautes-Alpes ac Alpes-de-Haute-Provence i'r dwyrain, Vaucluse i'r de, Ardèche i'r gorllewin, ac Isère i'r gogledd. Prifddinas  y *département* yw dinas Valence.

250px|bawd|canol|Lleoliad Drôme yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Die
*Nyons
*Valence

## Gweler hefyd
* Cymunedau Drôme

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Hautes-Alpes

*Département* yn *région* Provence-Alpes-Côte d'Azur, Ffrainc, yw **Hautes-Alpes**. Gorwedd yn yr Alpau ar y ffin â'r Eidal, gan ffinio â *départements* Alpes-de-Haute-Provence i'r de, Drôme i'r gorllewin, ac Isère a Savoie i'r gogledd. Prifddinas  y *département* yw dinas Gap.

250px|bawd|canol|Lleoliad Hautes-Alpes yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Briançon
*Gap

## Gweler hefyd
* Cymunedau Hautes-Alpes

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Provence-Alpes-Côte d'Azur
Meurthe-et-Moselle

*Département* yn *région* Grand Est, Ffrainc, yw **Meurthe-et-Moselle**. Gorwedd ar y ffin â'r Almaen a Lwcsembwrg gan ffinio â *départements* Moselle, Vosges a Meuse yn Ffrainc ei hun. Rhydd afonydd Meurthe a Moselle ei enw i'r *département*. Prifddinas y *département* yw Nancy.

250px|bawd|canol|Lleoliad Meurthe-et-Moselle yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Lunéville
* Nancy
* Sarrebourg

## Gweler hefyd
* Cymunedau Meurthe-et-Moselle

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Grand Est
Nièvre

*Département* yn *région* Bourgogne-Franche-Comté, Ffrainc, yw **Nièvre**. Mae'n ffinio â *départements* Saône-et-Loire ac Allier i'r de, Cher i'r gorllewin a Yonne a Côte-d'Or i'r gogledd. Llifa Afon Loire trwy gornel de-orllewinol y *département*. Prifddinas y *département* yw dinas hanesyddol Nevers. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Nièvre yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Château-Chinon
* Clamepy
* Cosne-sur-Loire
* Nevers

## Gweler hefyd
* Cymunedau Nièvre

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Bourgogne-Franche-Comté
Cian

**Cian** (fl. 6g?) oedd un o'r beirdd cynharaf yn y Traddodiad Barddol Cymraeg. Fe'i cysylltir â'r Hen Ogledd a'r Hengerdd. Roedd yn gyfoeswr, fe ymddengys, i Aneirin a Taliesin.

## Tystiolaeth amdano
Ni wyddys dim am y bardd ar wahân i'r ffaith ei fod yn fardd gynnar a ganai yn yr Hen Ogledd, yn ôl pob tebyg. Ceir y cyfeiriad cynharaf ato gan Nennius yn yr *Historia Brittonum* ar ôl nodyn am Ida, brenin Northumbria (547-579):

:'Ar y pryd, yn yr amser hwnnw ymladdai Dutigirn (=*Eudeyrn*) yn wrol yn erbyn cenedl yr Eingl. Yr un adeg bu Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin (=Aneirin) a Thaliesin a Blwchfardd a **Chian** (a elwir Gwenith Gwawd) ynghyd yn yr un amser a fuant enwog mewn barddoniaeth Gymraeg.'

Ceir cyfeiriad at Cian mewn cerdd yn *Llyfr Taliesin*, ond nid yw'n ffigwr amlwg yn y Traddodiad Barddol ac ymddengys fod y cof amdano wedi pylu gydag amser. Does dim o'i waith wedi goroesi.

## Sant
Roedd sant o'r un enw a'i ddydd gŵyl ar 11 Rhagfyr; mae'n bosib mai'r un person ydoedd.

## Gweler hefyd
*Llangïan, pentref ar Benrhyn Llŷn yng Ngwynedd, gerllaw Afon Soch

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Y Cynfeirdd
Categori:Yr Hengerdd
Categori:Llenorion y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Lot-et-Garonne

*Département* yn *région* Nouvelle-Aquitaine, Ffrainc, yw **Lot-et-Garonne**. Rhydd afonydd Lot a Garonne, sy'n cwrdd yn ei ganol, eu henwau i'r *département*. Prifddinas  y *département* yw Agen. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Lot-et-Garonne yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Agen
*Marmande
*Nérac
*Villeneuve-sur-Lot

## Gweler hefyd
* Cymunedau Lot-et-Garonne

## Cyfeiriadau
Categori:Aquitaine
Categori:Départements Ffrainc
Comins-coch, Powys

:*Am y pentref yng Ngheredigion gweler Comins Coch.*

Pentref  yng nghymuned Glantwymyn, Powys, Cymru, yw **Comins-coch** (Saesneg: *Commins Coch*). Saif yn y man lle mae priffordd yr A470 a'r Rheilffordd Cambrian yn croesi Afon Twymyn, efo tair pont hen Fictoraidd wedi sefydlu yng nghanol y pentref. Wrth gynnu'r A470 trwy'r pentref mae yna ddwy bont gul, un dros y rheilffordd i'r de a hefyd un arall yng nghanol y pentref dros yr afon sydd yn gorfodi i draffig arafu, ond yn aml mae yna ddamweiniau yn achosi difrod.

Magwyd y ddigrifwraig a'r cynhyrchydd teledu Sarah Breese ar ffarm ger y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Yr A470 ar gwr y pentref
bawd|dim|Tai ar bont Comins-coch, golygfa o'r rheilffordd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Lluniau ar geograph.org.uk

Categori:Glantwymyn
Categori:Pentrefi Powys
Rosa Parks

Ymgyrchydd hawliau sifil yn yr Unol Daleithiau oedd **Rosa Parks** (4 Chwefror 1913 – 24 Hydref 2005).

Ganed Rosa Parks fel Rosa Louise McCauley yn Tuskegee, Alabama. Yn ddiweddarach symudodd i Pine Level, gerllaw Montgomery, Alabama. Yn 1932, priododd Rosa Raymond Parks, barbwr o Montgomery. Dechreuodd weithio gyda'r ymgyrch hawliau sifil yn y 1940au.

Yn y cyfnod yma, disgwylid i bobl dduon ar fysiau Montgomery ildio eu seddau os oedd person gwyn angen sedd. Ar 1 Rhagfyr 1955, roedd Parks yn teithio ar fws pan ddywedodd y gyrrwr wrthi am ildio ei sedd i wneud lle i deithiwr gwyn. Gwrthododd, a galwyd yr heddlu, a'i cymerodd i'r ddalfa. O'r digwyddiad yma y deilliodd Boicot Bysiau Montgomery, oedd yn un o'r digwyddiadau pwysicaf yn hanes y Mudiad Hawliau Sifil. Cynorthwyodd Martin Luther King gyda'r ymgyrch, a hyn ddaeth ag ef i amlygrwydd gyntaf. Yn y diwedd rhoddwyd diwedd ar wahaniaethu ar sail lliw ar y bysiau.

"Mae pobl o hyd yn dweud na fu i mi roi fy sedd i fyny oherwydd fy mod yn flinedig, ond nid yw hynny'n wir. Doeddwn i ddim yn gorfforol flinedig. Na, yr unig flinder oedd gennyf oedd y blinder o roi 'fewn."

Rosa Parks.

"Hoffwn gael fy nghofio fel person a oedd eisiau bod yn rhydd...fel y gall pobl eraill hefyd fod yn rhydd."

Rosa Parks.

Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Hawliau sifil
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Alabama
Ariège

*Département* yn *région* Ocsitania, Ffrainc, yw **Ariège**. Gorwedd ym mynyddoedd y Pyrénées gan ffinio â Sbaen ac Andorra yn y de a *départements* Haute-Garonne, Aude a Pyrénées-Orientales. Prifddinas  y *département* yw Foix. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Ariège yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Foix
*Pamiers
*Saint-Girons

## Gweler hefyd
* Cymunedau Ariège

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Caws Coulommiers

bawd|dde|Coulommiers
Mae'r **Coulommiers** yn gaws Ffrengig wed'i gynhyrchu yn ardal Seine-et-Marne ac sy'n debyg i gaws Brie a Camembert. Llaeth buwch a ddefnyddir i'w greu, ac mae'r croen bwytadwy'n cynnwys *Penicillium candidum*.

Categori:Bwyd a diod yn Ffrainc
Coulommiers
Ysgeifiog, Sir y Fflint

:''Am y pentrefan o'r un enw yn Sir Benfro, gweler Ysgeifiog, Sir Benfro.''

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Ysgeifiog** (hefyd **Ysceifiog**). Saif ar ffordd gefn ychydig i'r gogledd o'r briffordd A541 rhwng Nannerch a Caerwys.

Mae'r dafarn, y *Fox Inn*, yn dyddio o'r 18g. Mae'r plwyf hanesyddol yn cynnwys pentref Licswm, i'r dwyrain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Eglwys Santes Fair, Ysgeifiog

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
Ganed a magwyd yr hynafiaethydd a chopïydd llawysgrifau Cymreig, John Jones, Gellilyfdy (c.1585-1657/8), ym mhlas bychan Gellilyfdy ym mhlwyf Ysgeifiog.

Yma yr oedd y bardd William Edwards (Wil Ysgeifiog) yn byw yn hanner cyntaf y 19g, ac roedd John Owen (1733-76), un o arloeswyr Methodistiaeth yn Sir y Fflint, yn enedigol o Ysgeifiog.

## Llyfryddiaeth
*Dewi Roberts, *The Old Villages of Denbighshire and Flintshire* (Gwasg Carreg Gwalch, 1999)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Plwyfi Cymru
Tomos Prys

Bardd, milwr a môr-leidr o Gymru oedd **Tomos Prys**, weithiau **Thomas Prys**, a adwaenir yn aml fel **Tomos Prys o Blas Iolyn** (tua 1564? - 23 Awst 1634).

## Bywgraffiad
Roedd Tomos Prys yn fab i Elis Prys (Y Doctor Coch) o Blas Iolyn, Sir Ddinbych. Wedi marw ei dad daeth yn berchen maenor Ysbyty Ifan.

Bu'n ymladd yn y rhyfeloedd yr yr Iseldiroedd dan Robert Dudley, iarll Leicester, ac roedd yn Tilbury yn y fyddin a godwyd i wrthwynebau Armada Sbaen yn 1588. Treuliodd gryn dipyn o amser ar y môr fel môr-leidr; mae "Cywydd i ddangos yr heldring a fu i ŵr pan oedd ar y môr" yn adrodd ei hanes yn prynu llong ac yn mynd i ysbeilio ar arfordir Sbaen. Am gyfnod bu'n byw ar Ynys Enlli. Treuliodd lawer o amser yn Llundain. Roedd yn hoff o ymgyfreithio, a gwariodd lawer o arian ar hynny; er enghraifft daeth ag achos llys yn erbyn Syr John Wynn o Wydir, ond collodd.

Priododd ddwywaith; y tro cyntaf gyda Margaret, merch William Gruffydd o Gaernarfon, gan gael tri o blant. Wedi ei marwolaeth hi, priododd Jane, merch Hugh Gwynn, Berth-ddu a Bodysgallen; cawsant ddeg o blant.

## Barddoniaeth
Cyfansoddodd lawer o gywyddau, a bu'n ymryson a nifer o feirdd eraill, yn cynnwys Edmwnd Prys a Siôn Phylip. Roedd ei gyfeillion yn cynnwys y beirdd Rhys Cain, Rhys Wyn ac Edmwnd Prys. Mae nifer o'r cywyddau yn ddiddorol oherwydd eu bod yn rhoi llawer o'i hanes ef ei hun, ond nid yw beirniaid yn ystyried eu bod o werth llenyddol uchel. Mae'n defnyddio cryn dipyn o Saesneg yn rhai ohonynt.

Ymhlith y beirdd a ganodd iddo mae Rhisiart Cynwal.

## Llyfryddiaeth 
Erys gwaith Tomos Prys heb ei olygu. Ceir ei hanes yn:
*William Rowland, *Tomos Prys* (Caerdydd, 1964). Cyfres ddwyieithog Gŵyl Ddewi.

Categori:Genedigaethau'r 1560au
Categori:Marwolaethau 1634
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Môr-ladron o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy
Meiriadog

Gall **Meiriadog** gyfeirio at:

*Cynan Meiriadog, un o arweinwyr yr ymfudwyr Brythonig i Lydaw yn y 5g
*Meiriadog, sant Celtaidd a fu farw tua 575
*John Edwards (Meiriadog) (1813-1906), bardd a llenor

Gweler hefyd:
*Cefn Meiriadog, pentref yn Sir Ddinbych
Plaid y Gweithwyr Sosialaidd Cenedlaethol

Roedd **Plaid y Gweithwyr Sosialaidd Cenedlaethol Almaenig** (Almaeneg: *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*) yn blaid hynod genedlaetholgar a oedd yn weithgar yn yr Almaen rhwng 1919 a 1945. Roedd yn cael ei adnabod fel 'Plaid y Gweithwyr Almaenig' tan 1920. Dan arweiniaeth Adolf Hitler daeth i gynrychioli Natsïaeth yn ei ffurf amlycaf.

Categori:Yr Almaen Natsïaidd
Categori:Hanes yr Almaen
Cynan Meiriadog

Un o arweinwyr yr ymfudwyr Brythonig i Lydaw oedd **Cynan Meiriadog** (Llydaweg: **Konan Meriadeg**) (bu farw tua 426). Nid oes sicrwydd a oedd yn gymeriad hanesyddol ai peidio. Dywedir ei fod yn fab i Eudaf Hen ac yn frawd i Elen Luyddog.

Mewn rhai ffynonellau Cymreig (er enghraifft *Breuddwyd Macsen Wledig* ac yng ngwaith Sieffre o Fynwy), roedd Cynan Meiriadog yn gefnder trwy briodas i Macsen Wledig ac yn nai i Octavius. Pan adawodd Macsen am Rufain, gadawodd lywodraeth Llydaw i ofal Cynan a'i filwyr Cymreig.

Mae Cynan yn ymddangos yn stori'r Santes Ursula fel ei darpar ŵr. Dywedir bod Ursula yn dywysoges o deyrnas Dumnonia (Dyfnaint). Ar gais ei thad, hwyliodd am Lydaw i briodi Cynan Meiriadog, gyda 11,000 o wyryfon fel gweinyddesau. Gyrrodd storm wyrthiol hwy'r holl ffordd i draethau Gâl mewn diwrnod, a phenderfynodd Ursula fynd ar bererindod. Merthyrwyd hwy gan yr Hyniaid yn nias Cwlen yn yr Almaen. Dywedir i hyn ddigwydd tua 383.

Cynan yw sylfaenydd traddodiadol Llinach Rohan yn Llydaw.

Yn y traddodiad Cymraeg, datblygodd gymeriad Cynan Meiriadog fel un o'r arweinwyr a uniaethid â'r Mab Darogan, gan amlaf mewn cyplysiad â Chadwaladr. Cyfeirir ato gyda Chadwaladr yn arwain y Cymry a'u cynghreiriaid Celtaidd i fuddugoliaeth ar y Saeson yn y gerdd ddarogan *Armes Prydein* (tua chanol y 10g) ac mae'n ffigwr amlwg yn y canu darogan canoloesol diweddarach hefyd.

Categori:Marwolaethau'r 420au
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Hanes Llydaw
Categori:Canu Darogan
Meiriadog (sant)

bawd|Ffenestr liw yn Llydaw, gyda llun o Sant Meiriadog

Sant Celtaidd oedd **Meiriadog**, Llydaweg: **Meriadeg**, Cernyweg: **Meriasek** (5ed neu 6g). Mae ganddo sawl gŵyl fabsant: ar y dydd Gwener cyntaf ym Mehefin, 9 Tachwedd neu 7 Mehefin yn ôl ffynhonnell Lydewig.

Dywed rhai ffynonellau ei fod yn enedigol o Gymru, eraill mai Llydawr oedd. Teithiodd i Gernyw lle sefydlodd gapel yn Camborne, yna symudodd (neu dychwelodd) i Lydaw, lle cysylltie ef a Plouganoù ac a Sant-Yann-ar-Biz (*Traoñ Meriadeg* gynt).

Ceir rhywfaint o wybodaeth amdano o *Beunans Meriasek*, drama mewn Cernyweg sy'n dyddio o 1504. Cysylltir ef a Cynan Meiriadog, oedd yn rheolwr Llydaw ar y pryd. Dywedir fod Cynan yn dymuno trefnu priodas wleidyddol iddo, ac i Feiriadog ffoi i Gernyw i osgoi hynny.

Dywed Dewi Roberts mai ef a roddodd ei enw i bentref Cefn Meiriadog yn Sir Ddinbych.

## Llyfryddiaeth
*Dewi Roberts *The old villages of Denbighshire and Flintshire* (Gwasg Carreg Gwalch. 1999)

## Dolenni allanol
* Beunans Meriasek, 1504, gyda lluniau o'r llawysgrif

Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Hanes Llydaw
Categori:Hanes Cernyw
Oise

*Département* yn *région* Hauts-de-France, Ffrainc, yw **Oise**. Mae'n ffinio â *départements* Seine-et-Marne a Val-d'Oise (rhanbarth Paris) i'r de, Eure a Seine-Maritime i'r gorllewin, Somme i'r gogledd, ac Aisne i'r dwyrain. Llifa Afon Oise trwy ganol y *département* gan roi iddo ei enw. Prifddinas  y *département* yw dinas hanesyddol Beauvais.

250px|bawd|canol|Lleoliad Oise yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Beauvais
*Clermont
*Compiègne
*Senlis

## Gweler hefyd
* Cymunedau Oise

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Hauts-de-France
Siôn Tudur

Bardd Cymraeg oedd **Siôn Tudur** (cyn 1530 - 3 neu 4 Ebrill 1602).

## Bywgraffiad
Roedd Siôn Tudur yn ŵr bonheddig, ac yn byw yn y Wigfair ger Cefn Meiriadog yn Sir Ddinbych. Bu yn byw yn Llundain am gyfnod, yn gwasanaethu yng ngard y frenhines Elisabeth I. Cafodd ei urddo yn "ddisgybl Penceirddaidd" yn Eisteddfod Caerwys yn 1568. Canodd gywyddau mawl a marwnadau i lawer o deuluoedd uchelwrol gogledd Cymru. Cymerodd ran mewn ymryson barddol ag Edmwnd Prys, Tomos Prys a Siôn Phylip.
bawd|Wigfair yn 1885.

Roedd yn briod a Mallt, merch Pyrs Gruffudd o Gaerwys, a chwasant dri o blant. Ceir nodyn yn ei lawysgrif yn Llyfr Du Caerfyrddin.

## Llyfryddiaeth
Y golygiad safonol yw:
**Gwaith Siôn Tudur*, gol. Enid Roberts, 2 gyfrol (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru]], 1980)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 1520au
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1602
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Thomas Ellis

Gallai **Thomas Ellis** gyfeirio at:

*Thomas Edward Ellis (1859 - 1899), gwleidydd Rhyddfrydol
*Thomas Iorwerth Ellis, (1899 - 1970), awdur
*Thomas Peter Ellis, (1873 - 1936), cyfreithiwr ac awdur 
*Robert Thomas Ellis (ganed 1924), gwleidydd Llafur ac wedyn SDP
Cefn Meiriadog

Pentref bychan a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Cefn Meiriadog**.  Daw’r enw o enw'r bryn gerllaw. Saif yn nyffryn Afon Elwy, tua pum milltir i'r de-orllewin o dref Llanelwy, a heb fod ymhell o Ogof Bontnewydd, lle cafwyd hyd i rai o weddillion dynol hynaf yng Nghymru. Ceir beddrod o'r cyfnod Neolithig gerllaw.

Dywedir i'r fan gael ei henwi ar ôl Meiriadog, sant o’r 5g. Ceir ffynnon yno, Ffynnon Fair, y credid ar un adeg ei bod yn medru iachau clwyfau. Bu'r bardd Siôn Tudur (1522 – 1602) yn byw ym Mhlas Wigfair gerllaw.

## Eglwys y Santes Fair, Cefn
Tua 300 metr i'r de-ddwyrain o'r gaer 'Bryn y Cawr' ar Fryn Meiriadog saif eglwys fechan y Santes Fair, sy wedi'i chofrestru'n adeilad Gradd II. Cafodd y cerrig eu cloddio o dir lle saif yr eglwys; fe'i hagorwyd a chysegrwyd yr eglwys ar 3 Medi 1864 gan yr Esgob Short, Llanelwy. Crëwyd y plwyf newydd "Cefn" ar 7 Chwefror 1865. Roedd yn cynnwys y ddwy drefgordd: Wigfair a Meiriadog (y ddwy yn Sir Ddinbych), a oedd tan hynny wedi bod ym mhlwyf Llanelwy.

Eglwys y Santes Fair St Mary's Church, Cefnmeiriadog, Sir Ddinbych Denbighshire 25.JPG|Yr olygfa i'r gogledd-ddwyrain - cyfeiriad y Rhyl a Phrestatyn
Eglwys y Santes Fair St Mary's Church, Cefnmeiriadog, Sir Ddinbych Denbighshire 40.JPG|Yr eglwys o'r briffordd
Eglwys y Santes Fair St Mary's Church, Cefnmeiriadog, Sir Ddinbych Denbighshire 33.JPG|Croes Geltaidd
Eglwys y Santes Fair St Mary's Church, Cefnmeiriadog, Sir Ddinbych Denbighshire 29.JPG|Cefn yr eglwys
Eglwys y Santes Fair St Mary's Church, Cefnmeiriadog, Sir Ddinbych Denbighshire 37.JPG|Bedd gydag ysgrifen Gymraeg arni
Eglwys y Santes Fair St Mary's Church, Cefnmeiriadog, Sir Ddinbych Denbighshire 16.JPG|Cerflun o ben ar y wal; carreg

## Llyfryddiaeth
*Dewi Roberts, *The old villages of Denbighshire and Flintshire* (Gwasg Carreg Gwalch, 1999)

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Forcalquier

Tref a chymuned hanesyddol yn [département Alpes-de-Haute-Provence yn ne Ffrainc yw **Forcalquier**. Ystyr yr enw (Ocsitaneg) yw "ffynnon y graig".

Categori:Cymunedau Alpes-de-Haute-Provence
Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru

221x221px|bawd|Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru
Gerddi, parcdir a chanolfan ymchwil botanegol ger Llanarthne, Sir Gaerfyrddin, yw **Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru**. Fe'i sefydlwyd yn y flwyddyn 2000 fel rhan o ddathliadau'r Mileniwm. Cafodd yr ardd ei datblygu ar safle 568 acer hen Neuadd Middleton ger Llanarthne, yn Nyffryn Tywi. Canolbwynt yr ardd yw'r tŷ gwydr un-rhychwant anferth, y mwyaf o'i fath yn y byd, a gynlluniwyd gan y pensaer Norman Foster. Mae'r tŷ gwydr yn cynnwys planhigion o gynefinoedd sydd dan fygythiand yng ngwahanol rannau o'r byd, gan gynnwys Awstralia, De Affrica, Chile, Califfornia a Môr y Canoldir.

Derbyniwyd £22.25 miliwn o arian loteri trwy Gomisiwn y Mileniwm i'w sefydlu. Mae'n cael ei hariannu gan roddion a thâl mynediad a grantiau gan Llywodraeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

bawd|dim|Tu mewn i'r tŷ gwydr mawr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Fotaneg
Fotaneg
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Sefydliadau 2000
Categori:Sefydliadau Cymru
Llwydiarth

:*Erthygl am y pentref ym Mhowys yw hon. Gweler hefyd Llwydiarth (gwahaniaethu).*

Pentref bychan yng nghymuned Llanfihangel-yng-Ngwynfa, Powys, Cymru, yw **Llwydiarth**. Saif yng ngogledd y sir yn ardal Maldwyn ar lôn wledig y B4395 tua hanner ffordd rhwng Llanfihangel-yng-Ngwynfa i'r gogledd a Llangadfan i'r de, tuag 11 milltir i'r gorllewin o'r Drenewydd. Gerllaw ceir Pont Llogel.

Rhwng Llwydiarth a Llanfihangel ceir Plasdy Llwydiarth, cartref y Fychaniaid, ond er gwaethaf yr enw mae'n gorwedd ym mhlwyf Llanfihangel-yng-Ngwynfa.

''Plu'r Gweunydd'' yw papur bro Llwydiarth a'r cylch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel-yng-Ngwynfa
Categori:Pentrefi Powys
Ellis Owen

Hynafiaethydd, awdur, beirniad llenyddol a bardd o Gymru oedd **Ellis Owen**, a adwaenir fel rheol fel **Ellis Owen, Cefnymeysydd ** (31 Mawrth 1789 - 27 Ionawr 1868).  Roedd yn un o Feirdd Eifionydd.

## Bywgraffiad
Ganed ef ar fferm 'Cefn-y-meysydd Isaf', ym mhlwyf Ynyscynhaearn yn Eifionydd ac addysgwyd ef mewn ysgol yn yr eglwys ym Mhenmorfa, gyda David Owen (Dewi Wyn o Eifion) yn gyd-ddisgybl; yna aeth i ysgol yn yr Amwythig i ddysgu Saesneg. Treuliodd ei oes yn hen lanc, adref gyda'i fam a'i chwiorydd, yn ffermio 'Cefn-y-meysydd Isaf' ac fe'i claddwyd ger drws Eglwys Ynyscynhaearn, Pentrefelin ger Cricieth.

Fel llawer o bobl dysgedig ei oes, gweithiai oddi fewn ei gymuned, a bu'n warden yr eglwys leol, yn arolygydd 'pwysau a mesur' dros y sir, yn llywydd ac yn ysgrifennydd ysgolion Sul Methodistiaid Calfinaidd Llŷn ac Eifionydd ac yn ysgrifennydd Cymdeithas y Beiblau yn Nhremadog.

## Bardd a hanesydd
320px|bawd|Bedd Ellis Owen yn Eglwys Cynhaearn
320px|bawd|Arysgrif ar y bedd

Roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn hanes leol, ac ysgrifennodd lawer o erthyglau ar y pwnc mewn amryw o gyfnodolion rheolaidd hefyd e.e. Seren Gomer, Y Drysorfa, Y Gwladgarwr, a'r Brython. Yn 1846 sefydlodd 'Gymdeithas Lenyddol Eifionydd' yng Nghefn-y-meysydd; bu beirdd fel Eben Fardd, Dewi Wyn a Morris Williams (Nicander) yn ymwneud a'r gymdeithas hon am gyfnod o tua 12 mlynedd.

Cyhoeddwyd ei farddoniaeth a'i ysgrifau o dan y teitl *Cell Meudwy* yn Nhremadog yn 1877.

## Llyfryddiaeth
**Y Gestiana* (Tremadog, 1892), tt.71-4
*Ellis Owen, *Cell meudwy : sef Gweithiau barddonol a rhyddieithol* (Tremadog, 1877), tt.1-34
Enwogion Sir Gaernarfon, 1922, 268-9
**Cymru* (O.M.E.), xxvi, 29-33
*T. R. Roberts, *Eminent Welshmen: a short biographical dictionary of Welshmen ... from the earliest times to the present* (Caerdydd, 1908)
**Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru*, ii, 333
* Llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 998-1024, 2710, 3292, 3423, 4452, 4857, 6041

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1789
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1868
Categori:Pobl o Eifionydd
Llwydiarth (gwahaniaethu)

Gallai **Llwydiarth** gyfeirio at un o sawl lle yng Nghymru:

*Llwydiarth, pentref ym Mhowys
*Llyn Llwydiarth, tarddle afon Braint, Môn
*Mynydd Llwydiarth, bryn ym Môn

Un o ddau blasdy enwog:
*Plasdy Llwydiarth, Llanfihangel-yng-Ngwynfa, Powys
*Plasdy Llwydiarth, Llannerch-y-medd, Môn
John Poyer

Maer Penfro a ffigwr amlwg yn Ail Ryfel Cartref Lloegr oedd **John Poyer** (bu farw 25 Ebrill 1649).

Roedd Poyer yn farsiandwr blaenllaw yn nhref Penfro. Pan ddechruodd Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr, cymerodd blaid y Senedd, a bu'n gyfrifol am ddal tref a chastell Penfro dros y Senedd gyda Rowland Laugharne a Rice Powell.

Ar ddiwedd y rhyfel yma yn 1647 gyrrodd y senedd gyrnol o'r enw Fleming i gymeryd y castell trosodd oddi wrth Poyer, ond gwrthododd ef ei ildio iddo. Roedd y milwyr heb gael y tâl oedd yn ddyleds iddynt, ac roedd llawr o ddrwgdeimlad. Gyda Laugharne a Powell, arweiniodd Poyer wrthryfel yn erbyn y Senedd o blaid y brenin. Fodd bynnag gorchfygwyd y Brenhinwyr ym Mrwydr San Ffagan ar 8 Mai 1648, ac ildiodd Penfro i'r fyddin Seneddol ar  11 Gorffennaf. Condemniwyd Poyer, Laugharne a Powell i farwolaeth, ond penderfynwyd mai dim ond un ohonynt oedd i gael ei ddienyddio. Bwriwyd coelbren, a Poyer a ddewiswyd. Saethwyd ef yn Covent Garden, Llundain.

Categori:Marwolaethau 1649
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Meiri lleoedd yng Nghymru
Argoed Llwyfain

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Argoed.*
Safle brwydr dyngedfennol yn yr Hen Ogledd oedd **Argoed Llwyfain** (hefyd **Argoed Llwyfein**). Ceir hanes y frwydr mewn awdl o waith Taliesin a gedwir yn *Llyfr Taliesin*. Mae ei union leoliad yn ansicr, ond cynigir safle yn nyffryn afon Eden, Cumbria. Ymddengys fod yr enw *Llwyfain'' yn gysylltiedig ag enw yr ardal Llwyfenydd, yn nhiriogaeth Rheged.

Yn ôl yr awdl 'Gweith Argoet Llwyfein' ("Brwydr Argoed Llwyfain") gan Daliesin, ymladdwyd y frwydr enwog ryw 'bore dydd Sadwrn' rhwng lluoedd gwŷr Rheged, dan arweiniad Urien Rheged a'i fab Owain, a llu o elynion (Eingl-Sacsoniaid o Frynaich efallai) dan arweiniad Fflamddwyn. Roedd byddin Fflamddwyn wedi'i threfnu yn bedair adran. Parodd am ddiwrnod cyfan ac enillodd y Brythoniaid fuddugoliaeth ysgubol. Gadawyd nifer o gyrff yr ymosodwyr ar faes y gad yn fwyd i'r brain:

:A rhag gwaith Argoed Llwyfain
:Bu llawer celain;
:Rhuddai frain rhag rhyfel gwŷr.

Mae'n debyg i'r frwydr gael ei hymladd tua chanol y 6g, ond ni ellir ei dyddio'n fanylach.

## Cyfeiriadau
Categori:Brwydrau
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Rheged
Plas Iolyn

Plasdy gerllaw pentref Rhydlydan, yn awr yn ne-ddwyrain bwrdeistref sirol Conwy, yw **Plas Iolyn** (). Tu ôl i'r hen blasdy, i'r de, ceir Garn Prys (534m).

## Hanes
Bu Plas Iolyn yn gartref i'r teulu Prys, yn cynnwys dau aelod amlwg o'r teulu, Elis Prys (Y Doctor Coch) (1512? - 1594?) a'i fab Tomos Prys, 1564? - 1634), bardd ac anturiaethwr. Roedd y Dr Elis Prys yn noddwr hael i feirdd gogledd Cymru. Ymhlith y beirdd a ganodd glod lletygarwch Plas Iolyn y mae Tudur Aled, Siôn Tudur a Lewys Môn. Adnewyddwyd y plas tua'r flwyddyn 1560. Mae yn awr yn ffermdy.

## Gweler hefyd
*Rhostir Plas Iolyn (Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig)

## Dolen allanol
* Llun o Blas Iolyn tua 1954, o Casglu'r Tlysau

Categori:Hanes Conwy
Categori:Plasdai Conwy
Categori:Pentrefoelas
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Conwy
Alcan

[200px|bawd|de|Adeiledd cemegol [methan (llosgnwy), yr alcan symlaf.]]
Teulu o hydrocarbonau yw **alcanau**. Maent yn cynnwys yr elfennau carbon a hydrogen wedi'u cysylltu â bondiau sengl. Methan (CH4), ethan (C2H6), propan (C3H8) a bwtan (C4H10) yw aelodau cyntaf y gyfres. Mae gan alcanau fformiwla cemegol cyffredinol o'r ffurf CnH2n + 2 ble mae ***n*** yn dynodi y nifer o atomau carbon - e.e. os yw n yn 2, bydd C2H2x2 + 2 = C2H6.

Categori:Cemeg organig
Plasdy Llwydiarth

Gallai **Plasdy Llwydiarth** gyfeirio at un o ddau blasdy enwog yng Nghymru:

*Plasdy Llwydiarth, Llanfihangel-yng-Ngwynfa, Powys 
*Plasdy Llwydiarth, Llannerch-y-medd, Môn

Gweler hefyd:
*Llwydiarth
*Llwydiarth (gwahaniaethu)
Rhoslan

250px|bawd|Capel y Beirdd, Rhoslan

Pentref bychan yn Eifionydd, Gwynedd yw **Rhoslan** (). Saif ar y ffordd B4411, rhwng Bryncir a thref Cricieth. Llifa Afon Dwyfor i'r dwyrain o'r pentref, ac Afon Dwyfach i'r gorllewin. Cyfeiria R. Williams Parry ar hyn yn ei linellau "Hen, hen yw murmur llawr man / Sydd rhwng dwy afon yn Rhoslan".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|dim|bawd|Cromlech Rhoslan o'r gorllewin

## Hanes a hynafiaethau
Mae cromlech ychydig i'r dwyrain o'r pentref, ac mae'r Lôn Goed gerllaw.

Yma hefyd mae Capel y Beirdd, a sefydlwyd yn 1822 ac a gysylltir â dau o feirdd clasurol Eifionydd yn hanner cyntaf y 19g, sef Robert ap Gwilym Ddu o'r Betws Fawr yn Llanystumdwy a'i ddisgybl barddol Dewi Wyn o Eifion, awdur y gyfrol *Blodau Arfon*.

## Pobl o Roslan
*Robert Jones, Rhoslan, llenor
*Robin Williams, llenor
*Guto Roberts
*Stewart Jones, actor

## Cyfeiriadau
Categori:Llanystumdwy
Categori:Pentrefi Gwynedd
Refferendwm 1979

Gallai **refferendwm 1979** gyfeirio at:

*Refferendwm datganoli i Gymru, 1979
*Refferendwm datganoli i'r Alban, 1979
*Refferendwm Gweriniaeth Islamaidd Iran, 1979
*Refferendwm cyfansoddiadol Gwyddelig, 1979
Waun Fach

Pwynt uchaf y Mynydd Du ydy **Waun Fach** (811m), rhwng Llanymddyfri a Threfynwy yn ardal Brycheiniog, de Powys, Cymru. 

## Lleoliad 
Mae ei chopa yn eitha eang, ond mae copa Pen y Gadair Fawr (800m) yn fwy main. Fel y bryniau o'i hamgylch, gorwedd Waun Fach ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. 

## Uchder 
Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 189metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 811 metr (2661 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Cymuned (Cymru)

**Cymuned** yw'r uned leiaf o lywodraeth leol yng Nghymru. Hyd 1974, rhennid Cymru yn blwyfi sifil at bwrpas llywodraeth leol. Roedd y rhain wedi eu seilio yn fras ar y plwyfi eglwysig. Dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, diddymwyd y plwyfi sifil yng Nghymru (adran 20 (6)), ac yn eu lle, rhannwyd y wlad yn 869 o gymunedau (adran 27 o'r Ddeddf). Amrywia'r cymunedau o rannau o ddinasoedd gyda phoblogaeth sylweddol - y fwyaf o ran poblogaeth yw Y Barri gyda phoblogaeth o 45,053 - hyd at o leiaf ddwy gymuned sydd heb boblogaeth barhaol o gwbl, Bae Baglan a Morfa Margam.

Gall pob cymuned gael Cyngor Cymuned. Gall Cyngor Cymuned ei alw ei hun yn Gyngor Tref neu'n Gyngor Dinas lle mae hyn yn addas; mae dwy gymuned yn ddinasoedd ar hyn o bryd: Tyddewi a Bangor. Rhennir dinasoedd mwy, megis Caerdydd, yn nifer o gymunedau. Fel rheol, gelwir arweinydd Cyngor Dinas neu Gyngor Tref yn Faer. Cynrychiolir cynghorau cymuned a thref Cymru gan Un Llais Cymru.

Nid oes rhaid i gymuned fod a Chyngor Cymuned; mae poblogaeth rhai cymunedau yn rhy fach i gynnal cyngor. Dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 gall cymuned ofyn i'r cyngor sir neu gyngor bwrdeistref sirol berthnasol am gael ei grwpio gyda chymunedau eraill er mwyn dod dan un cyngor cymuned ar y cyd, cyn belled a bod y cymunedau i gyd yn yr un sir neu fwrdeistref sirol.

At bwrpas etholiad, gall cymuned gael ei rhannu yn nifer o wardiau cymunedol, neu gall fod un ward gyda'r un enw a'r un ffiniau a'r gymuned, neu gellir cyfuno mwy nag un gymuned i greu ward.

## Gweler hefyd
*Rhestr o Gymunedau Cymru a'r codau a ddefnyddir amdanynt gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol
*Rhestr o Gymunedau Cymru
*Un Llais Cymru
*Cymuned (llywodraeth leol)

## Dolenni allanol
* 'Boundary-Line' un o declunau *OS OpenSpace API*; trwydded OGL.


Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Robert Jones

Gallai **Robert Jones** gyfeirio at:

*Robert Jones, Rhoslan
*Richard Robert Jones ("Dic Aberdaron") 1780 - 1843 
*Robert Jones (argraffwr) (1803 – 1850)
*Robert Jones, Rotherhithe, (1809 – 1879) awdur ar lenyddiaeth Gymraeg ac offeiriad Eglwys Loegr 
*Robert Jones (milwr), ennillwr VC (1857 – 1898)
*Robert Ambrose Jones (Emrys ap Iwan)
*Robert Maynard Jones (Bobi Jones)
*Robert Jones (chwaraewr rygbi)

*John Robert Jones (Alltud Glyn Maelor) ( tua 1800 – 1881) emynydd gwerinol

Mae **Robert Jones** yn enw amgen ar Robert Gwyn (16g), awdur a reciwsant.
Cymuned (gwahaniaethu)

Gall *Cymuned* gyfeirio at:

## Awdurdod lleol
## Yng ngwledydd Prydain
*Cymuned (Cymru)
*Rhestr cymunedau Cymru
*Cyngor Cymuned
*Cymuned yn yr ystyr o gymdeithas o bobl, anifeiliaid neu blanhigion.
*Cymuned (llywodraeth leol), uned (y lleiaf yn aml) o lywodraeth leol mewn sawl gwlad, yn cynnwys Cymru

## Gwledydd eraill
*Cymuned (Ffrainc)
*Cymuned (yr Eidal)
*Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg

## Arall
*Cymuned (mudiad), mudiad a ffurfiwyd i ddiogelu cymdeithasau Cymraeg
*Cymuned ddeurywiol
*Cymuned ddiogelwch
*Anonymous (cymuned) - *meme* rhyngrwyd
*Cymuned hoyw
Robert Jones, Rhoslan

Pregethwr, athro ac awdur ar bynciau crefyddol oedd **Robert Jones** (13 Ionawr 1745 - 18 Ebrill  1829), a adwaenir fel **Robert Jones, Rhoslan**. Mae'n fwyaf adnabyddus fel awdur *Drych yr Amseroedd* (1820).

## Bywgraffiad
Ganwyd ef ar fferm y Suntur, Llanystumdwy, ac addysgwyd ef yn un o ysgolion cylchynol Griffith Jones. Yn ddiweddarach daeth ef ei hun yn athro yn yr ysgolion cylchynol hyn mewn nifer o leoedd yng ngogledd Cymru. Roedd yn aelod o'r Methodistiaid Calfinaidd, a daeth yn amlwg fel pregethwr iddynt.
**G. M. Ashton (gol.) *Drych yr Amseroedd* (Caerdydd, 1958).

### Astudiaethau
*Dafydd Glyn Jones, *Yn Nrych yr Amseroedd* (Y Ddarlith Lenyddol Flynyddol, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987).
*Darlith gan yr Athro E. Wyn James, ‘Robert Jones, Rhos-lan, awdur *Drych yr Amseroedd*, a rhai o emynwyr Eifionydd’:  https://www.youtube.com/watch?v=AVgWJT6KVfU

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1745
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1829
Categori:Pobl o Lanystumdwy
Categori:Pregethwyr o Gymru
Rhestr cymunedau Cymru

Rhestrir y cymunedau yn ôl sir neu fwrdeistref sirol. Sylwer nad oes gan bob cymuned Gyngor Cymuned; ni cheir cyngor mewn rhai cymunedau sy'n rhan o ddinas neu dref, nac mewn rhai cymunedau gwledig lle mae'r boblogaeth yn rhy fychan i gynnal cyngor.

## Cymunedau Cymru
### Abertawe
### Blaenau Gwent
### Bro Morgannwg
### Caerdydd
### Caerffili
### Casnewydd
### Castell-nedd Port Talbot
### Ceredigion
### Conwy
### Gwynedd
### Merthyr Tudful
### Pen-y-Bont ar Ogwr
### Powys
### Rhondda Cynon Taf
### Sir Benfro
### Sir Ddinbych
### Sir Fynwy
### Sir Gaerfyrddin
### Sir y Fflint
### Torfaen
### Wrecsam
### Ynys Môn
## Gweler hefyd
* Cymuned (llywodraeth leol)
* Llywodraeth leol yng Nghymru
* Un Llais Cymru, y corff sy'n cynrychioli cynghorau cymuned a thref Cymru


Cymunedau Cymru
Llwyfenydd

Ardal yn yr Hen Ogledd oedd **Llwyfenydd**. Mae ei union leoliad yn ansicr ond ymddengys y bu'n rhan o deyrnas Rheged yn amser Urien Rheged a'i fab Owain (6g).

Ceir cynifer â phum cyfeiriad at Lwyfenydd yn y cerddi gan Taliesin i Urien a'i fab a gedwir yn *Llyfr Taliesin*. Dethlir yr ardal am ei chyfoeth a'r bywyd llawen a geid yno. Gelwir Owain fab Urien yn "bennaeth ysblennydd Lliwelydd".

Dyfelir ei bod yn gorwedd yn yr hyn sydd erbyn heddiw yng ngogledd-orllewin Lloegr. Tybir bod adlais o'r enw yn yr enw lle Leeming, ger Catraeth (Catterick) a hefyd yn enw tref Caerliwelydd. Ceir Afon Lyvennet rhwng Catterick a Chaerliwelydd.

Mae'n bosibl hefyd fod Argoed Llwyfain, safle brwydr enwog, i'w leoli yn Llwyfenydd.

Mae'r Lyvennet Beck yn rhedeg trwy Crosby Ravensworth, yn hen Swydd Westmorland. Mae ei henw yn tarddu o *llwyfen* ac fel enw afon neu nant, mae felly yn eithaf cyffredin.  Awgrymodd Hogg mai hon oedd *Llwyfenydd* Taliesin. Gerllaw mae caer neu ddinas yn dyddio o'r Oesoedd Tywyll o'r enw ''Ewe's Close*.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* *Canu Taliesin'', gol. Ifor Williams (Caerdydd, 1960; arg. newydd 1977)

Categori:Rheged
Categori:Yr Hen Ogledd