open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ursula K. Le Guin

Nofelydd ffuglen wyddonol o'r Unol Daleithiau oedd **Ursula Kroeber Le Guin** (21 Hydref 1929 – 22 Ionawr 2018).

Merch yr anthropolegydd Alfred Louis Kroeber a'i wraig Theodora Kracaw oedd Ursula.

Bu farw yn ei chartref yn Portland, Oregon.

Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Abacavir/lamivudine

Mae **Abacavir/lamivudine**, a werthir oddi tan yr enw Kivexa, yn feddyginiaeth a ddefnyddir i drin HIV/AIDS. Dos cyfunol sefydlog ydyw, yn cynnwys abacavir a lamivudine. Yn gyffredinol, argymhellir ei ddefnyddio gydag 'antiretrovirals' eraill.  Caiff ei ddefnyddio'n fwy aml na pheidio mewn triniaethau ar gyfer plant.  Gellir ei gymryd drwy'r geg ar ffurf tabled.

## Sgil effeithiau 
Mae sgil effeithiau cyffredin y cyffur yn cynnwys trafferthion wrth gysgu, cur pen, iselder ysbryd, blinder, chwydu, brech a thwymyn. Gall sgil effeithiau difrifol gynnwys lefelau lactad uchel yn y gwaed, adweithiau alergaidd, a chwyddiant yn yr afu. Ni chaiff ei argymell ar gyfer pobl a genyn penodol o'r enw HLA-B * 5701. Nid yw defnyddioldeb y cyffur yn ystod beichiogrwydd wedi ei astudio'n drylwyr, ond ymddengys yn ddiogel ar hyn o bryd.  Mae Lamivudine ac abacavir yn atalyddion trawsgrifiad gwrthdro niwcleosid (NRTI).

## Hanes 
Cymeradwywyd Abacavir / lamivudine fel triniaeth feddygol yn yr Unol Daleithiau yn 2004. Mae'r cyffur ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, sef cofnod o'r meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.  Cost gyfanwerthol fisol y cyffur yn y byd datblygedig yn 2004 oedd 14.19 i 16.74 o ddoleri.  O 2015 ymlaen, mae'r gost fisol hwnnw wedi cynyddu i fwy na 200 o ddoleri.

## Cyfeiriadau 
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Asid asetig (defnydd meddygol)

Defnyddir **asid asetig**, a elwir hefyd yn **finegr**, fel meddyginiaeth i drin nifer o gyflyrau gwahanol. Gellir ei ddefnyddio i drin heintiau corn y glust. Gosodir ar stribyn clust. Fel hylif, fe'i defnyddir i lifolchi'r bledren er mwyn trin achosion o gathetr wrinol ac felly hefyd atal heintiau neu rwystrau mewnol. Mae modd ei ddefnyddio ar ffurf gel i addasu'r ph o fewn y fagina. Gosodir y feddyginiaeth hefyd ar y groth i gynorthwyo yn y broses o ganfod cancr ceg y groth yn ystod sgrinio.

## Sgil effeithiau
Gellir arwain at rai sgil effeithiau, gan gynnwys ymdeimlad o losgi yn y man fe'i gosodwyd. Mewn rhai achosion prin, gellir arwain at ymatebiad alergol. Ni argymhellir defnyddio'r feddyginiaeth mewn clustiau a thwll yn nrwm y glust. Gweithia'n erbyn achosion heintiau bacteriaidd a ffwngaidd tu allan i'r glust.

## Hanes
Defnyddiwyd asid asetig fel triniaeth feddygol yng nghyfnod yr Hen Aifft.  Ymddangosa ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, cofnod o'r meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.  Mae asid asetig ar gael fel meddyginiaeth generig. Yn yr Unol Daleithiau, mae cwrs triniaeth a pharatoadau yn y glust yn costio llai na 25 o ddoleri. Yn gyffredinol, defnyddir asid asetig fel triniaeth ar gyfer heintiau clust allanol yn y byd datblygol yn hytrach na'r byd datblygedig.

## Cyfeiriadau 

Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Pwls (meddygol)

bawd|400px|Pwyntiau pwls
Mae **pwls** yn cyfeirio at unrhyw guriad neu ddirgryniad rhythmig.

Mewn meddygaeth mae pwls yn cyfeirio at ehangu a chywasgu rheolaidd y rhydweli sy'n cael ei greu  gan y tonnau o bwysau a gynhyrchir wrth i waed cael ei dynnu o fentrigl chwith y galon pan fo'n  contractio.

Gellir canfod y ffenomen yn rhwydd ar y rhydwelïau arwynebol, fel y rhydwelïau rheiddiol a charotid. Mae pob curiad pwls yn cyfateb i guriad y galon. Mae'r nifer arferol o guriadau pwls y funud mewn  oedolyn yn amrywio o 50 i 100 ar gyfartaledd. Bydd ffactorau megis ymarfer corff, anaf, salwch ac adweithiau emosiynol yn effeithio ar ba mor gyflym â pha mor rheolaidd bydd curiadau'r pwls.

## Pwynt pwls
Pwynt pwls yw'r enw a roddir ar unrhyw un o'r safleoedd ar wyneb y corff lle gellir teimlo pwls yn hawdd. Y pwynt pwls a ddefnyddir mwyaf aml yw'r un ar y rhydweli rheiddiol yn yr arddwrn. Mae pwyntiau pwls eraill dros y rhydweli tymhorol o flaen y glust, dros y rhydweli carotid cyffredin ar lefel isaf y cartilag thyroid, a thros rydweli'r wyneb ar ymyl isaf yr ên.

## Cyfraddau arferol
Cyfraddau pwls arferol wrth orffwys, mewn curiadau y funud :

Gellir defnyddio cyfradd y pwls i wirio lefel iechyd a ffitrwydd y galon. Yn gyffredinol mae cyfradd is yn well, ond gall bradycardia (y galon yn curo yn arafach nag arfer) fod yn beryglus. Mae symptomau curiad calon peryglus o araf yn cynnwys colli egni, gwendid a llewygu.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Iechyd
Categori:Bioleg
APBB1

[bawd|260px|Patrwm mynegiad y [genyn yma]]
Protein sydd yn cael eu codio yn y corff dynol gan y genyn  *APBB1* yw **APBB1** a elwir hefyd yn *Amyloid beta precursor protein binding family B member 1 ac Amyloid beta A4 precursor protein-binding family B member 1* (Saesneg). Segment o DNA yw'r genyn, sy'n amgodio ffwythiant arbennig. Mae'r genyn yma wedi ei leoli ar yr edefyn ôl o gromosom dynol 11, band 11p15.4.

## Cyfystyron
Yn aml mae gan enynnau lawer o gyfystyron. Mae hyn oherwydd eu bod yn aml yn cael eu darganfod gan nifer o bobl mewn cyd-destunau gwahanol heb wybod mae'r un genynnau oeddyn nhw. Hefyd mae gan wahanol gymunedau gwyddonol safonau gwahanol ar gyfer enwi genynnau. Dyma restr o gyfystyron ar gyfer y genyn APBB1.

*RIR
*FE65
*MGC:9072

## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau	 
APBB1 - Cronfa NCBI

Categori:Genynnau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Louis II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Roedd **Louis II** (825 – 12 Awst 875) yn Frenin yr Eidal ac Ymerawdwr Glân Rhufeinig o 844 hyd ei farwolaeth; cydreolodd gyda'i dad Lothair I hyd 855, ar ôl hynny rheolodd ar ei ben ei hun.

Categori:Genedigaethau 825
Categori:Marwolaethau 875
Categori:Ymerodron Glân Rhufeinig
Therapi amnewid nicotin

Mae **therapi amnewid nicotin** (TAN) yn ffordd gymeradwy o gymryd nicotin trwy gyfrwng heblaw tybaco.  Fe'i defnyddir i helpu i roi'r gorau i ysmygu neu atal cnoi tybaco.  Mae'n cynyddu'r siawns o roi'r gorau i ysmygu o tua 50% i 70%. Yn aml, fe'i defnyddir ynghyd â thechnegau ymddygiadol eraill. Mae TAN hefyd wedi cael ei ddefnyddio i drin colitis hylifol. Mae mathau o TAN yn cynnwys patsys croen, gwm cnoi, losinen, chwistrell trwyn, ac anadlydd. Gall y defnydd o fwy nag un math o TAN ar yr un pryd cynyddu effeithiolrwydd y therapi.

Mae gwahanol sgil effeithiau i'r wahanol ffurf o TAN cyffredin. Mae sgil effeithiau cyffredin y gwm yn cynnwys cyfog, hylif, a llid y geg. Mae sgil effeithiau cyffredin gyda'r patys yn cynnwys llid y croen a cheg sych tra bo'r anadlydd yn aml yn arwain at beswch, trwyn yn rhedeg a chur pen.  Mae sgil effeithiau difrifol yn cynnwys gwenwyno gan nicotin a dibyniaeth barhaus.  Nid yw'n ymddangos eu bod yn cynyddu'r risg o drawiadau ar y galon.  Mae yna berygl o greu niwed posibl i'r babi os defnyddir TAN yn ystod beichiogrwydd. Mae therapi amnewid nicotin yn gweithio trwy leihau'r blys am dybaco oherwydd caethiwed i nicotin.

Cymeradwywyd TAN gyntaf fel meddyginiaeth yn yr Unol Daleithiau ym 1984, fe fu ar gael i brynu mewn siopau a fferyllfeydd yn y DU tua'r un cyfnod ond ni chafodd ei gymeradwyo fel meddyginiaeth ym Mhrydain tan 2005. Mae cynhyrchion amnewid nicotin ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, sef y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd. Maent ar gael fel meddyginiaeth generig ac o dan enwau brand. Y brandiau mwyaf cyffredin ym Mhrydain yw *Nicorette*, *Niquitin* a *Nicotinell*.

Mae TAN ar gael tros y cownter heb bresgripsiwn neu trwy bresgripsiwn gan feddyg. Mae TAN hefyd ar gael yng nghyd a therapi a chyngor i roi'r gorau fel rhan o wasanaeth *Helpa Fi Stopio* Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru.

Yn 2015, gostyngodd gwerthiant TAN am y tro cyntaf ers 2008 tra bod gwerthiannau ar gyfer e-sigaréts yn parhau i gynyddu ar gyfradd sylweddol. Arweiniodd hyn at ddyfalu bod ysmygwyr y Deyrnas Unedig yn ceisio rhoi'r gorau iddi gydag e-sigaréts yn hytrach na dulliau traddodiadol TAN. Cyngor GIG Cymru yw bod e- sigaréts yn iachach nac ysmygu ond eu bod yn fwy peryglus na dulliau eraill o TAN.

## Cyfeiriadau
## Rhybudd Cyngor Meddygol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Cyffuriau
Categori:Iechyd
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Daliant sylffad bariwm

Mae **daliant sylffad bariwm**, sy'n cael ei gyfeirio ato'n aml fel dim ond  bariwm, yn asiant gwrthgyferbyniad a ddefnyddir yn ystod pelydrau-x. Yn benodol, fe'i defnyddir i wella delweddu'r llwybr gastroberfeddol (oesoffagws, stumog, coluddion) ar belydr-x plaen neu tomograffeg gyfrifiadurol. Mae'n cael ei weini trwy'r enau neu trwy'r rectwm.

Mae sgil effeithiau yn cynnwys rhwymedd, dolur rhydd, llid y pendics ac, os caiff ei anadlu, llid yr ysgyfaint. Nid yw'n cael ei argymell ar gyfer pobl sydd â thrydylliadau perfeddol neu rwystr yn y coluddyn. Mae adweithiau alergaidd yn brin. Mae defnyddio bariwm yn ystod beichiogrwydd yn ddiogel i'r babi; fodd bynnag, gall pelydrau-x arwain at niwed. Gwneir daliant sylffad bariwm fel arfer trwy gymysgu powdr bariwm sylffad â dŵr.

Mae sylffad bariwm wedi bod yn hysbys ers yr Oesoedd Canol. Yng ngwledydd y gorllewin roedd wedi dod i ddefnydd meddygol cyffredin erbyn 1910. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.  Mae rhai fersiynau yn cynnwys plas ffrwythau i geisio gwneud ei blas yn well.

## Cyfeiriadau
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Cyffuriau
Categori:Iechyd
Beclometasone dipropionate

Mae **beclometasone dipropionate**, sydd hefyd yn cael ei alw'n **beclomethasone dipropionate** yn feddyginiaeth steroid. Mae'n cael ei werthu yn y Deyrnas Unedig o dan yr enwau brand *Qvar*,  *Clenil Modulite* ac *Asmabec Clickhaler*. Mae ar gael fel anadlydd, hufen, pils, a chwistrell drwynol. Defnyddir y ffurf anadlu i reoli asthma yn y tymor hir. Gellir defnyddio'r hufen ar gyfer dermatitis a soriasis. Mae'r pils wedi cael eu defnyddio i drin colitis wlserol. Defnyddir y chwistrell drwynol i drin rhinitis alergaidd a pholypau trwynol.

Mae sgil effeithiau cyffredin gyda'r ffurf anadlu yn cynnwys heintiau anadlol, cur pen, a llid y gwddf. Mae sgil effeithiau difrifol yn cynnwys risg uwch o haint, cataractau, Syndrom Cushing, ac adweithiau alergaidd difrifol. Gall defnydd hirdymor y ffurf bilsen achosi annigonolrwydd uwcharennol.  Gall y pils hefyd achosi newidiadau tymer neu bersonoliaeth.  Yn gyffredinol, ystyrir bod y ffurf anadlu yn ddiogel yn ystod beichiogrwydd.

Rhoddwyd patent i beclometasone dipropionate ym 1962 gan ei ddefnyddio'n feddygol ers 1972. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau trin asthma
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Acromegaledd

Anhwylder yw **acromegaledd**, sy'n deillio o ormodedd mewn hormon tyfiant (GH) wedi i'r platiau twf gau. Mae'r symptomau cychwynnol fel arfer yn cynnwys tyfiant anarferol yn y dwylo a'r traed. Gellir hefyd weld ehangiad yn nhalcen yr wyneb, y geg, a'r trwyn. Ymhlith y symptomau eraill y mae poen yn y cymalau, croen yn tewhau, llais yn dyfnhau, cur pen, a phroblemau wrth weld. Gall gymhlethdodau hefyd arwain at fath dau glefyd y siwgr, diffyg anadl wrth gysgu, a phwysedd gwaed uchel.

Fel arfer, achosir cwenomegali gan or-gynhyrchiant o'r hormon tyfiant yn y chwarren bitẅidol. Mewn mwy na 95% o unigolion, achosir y cynhyrchiad gormodol uchod gan diwmor diniwed, a elwir yn adenoma pitẅidol. Ni chaiff y cyflwr ei etifeddu. Yn anaml iawn achosir acromegaledd gan diwmorau yn rhannau eraill o'r corff. Gellir gwneud diagnosis wrth fesur tyfiant hormon ar ôl i'r claf yfed glwcos neu wrth fesur ffactor tyfiant tebyg i inswlin I yn y gwaed. Wedi'r diagnosis, trefnir delweddu meddygol o'r pitẅidol er mwyn chwilio am adenoma. Os cynhyrchir gormodedd o'r hormon tyfiant yn ystod plentyndod, arweinir at gawraeth.

Ymhlith yr opsiynau triniaethol y mae cynnal llawdriniaeth er mwyn dileu'r tiwmor, cynnig meddyginiaethau, yn ogystal â therapi ymbelydredd. Fel arfer, cynhelir llawdriniaeth, sef y dull mwyaf effeithiol pan fo'r tiwmor yn llai. Mewn achosion lle nad yw'r llawdriniaeth yn llwyddiannus, gellir cynnig meddyginiaethau o'r analog somatostatin neu o'r teip derbynnydd gwrthwynebol GH. Gwellhad graddol a geir yn achos therapi ymbelydredd i gymharu â llawdriniaeth neu feddyginiaeth. Heb driniaeth gellir disgwyl i'r unigolyn fyw ar gyfartaledd 10 mlynedd yn llai; fodd bynnag, os trinnir y cyflwr, ceir disgwyliad byw cyffredin.

Mae Acromegali yn effeithio oddeutu 6 ym mhob 100,000 person. Mae'n fwyaf cyffredin ymysg pobl ganol oed. Effeithir ar ddynion a menywod fel ei gilydd. Cofnodwyd y disgrifiad meddygol cyntaf o'r anhwylder ym 1772 gan Nicolas Saucerotte. Mae'r term yn hanu o'r iaith Roeg - ἄκρον akron sef "eithafiaeth" a μέγα mega a'i ystyr yw "mawr".

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Broncitis acíwt

Llid tymor byr ar y broncws (llwybrau anadlu mawr a chanolig yr ysgyfaint) yw **broncitis acíwt,** a elwir hefyd yn **annwyd ar y frest**. Ymhlith y symptomau mwyaf cyffredin y mae peswch. Gall hefyd achosi peswch mwcws, gwichian, diffyg anadl, twymyn, ac ymdeimlad anghysurus ynghylch y frest. Gellir gwella'r salwch o fewn ychydig ddiwrnodau. Efallai y bydd y peswch ei hun yn parhau am gyfnod o wythnosau a gellir dioddef symptomau am gyfnod o oddeutu tair wythnos. Dioddefa rhai am hyd at chwe wythnos.

Yn achos mwy na 90% o ddioddefwyr, achosir y cyflwr gan haint feirol. Lledaenir y firysau hyn yn yr aer drwy beswch neu wedi cyswllt uniongyrchol a dioddefwr. Mae ffactorau risg eraill yn cynnwys anadlu mwg tybaco, llwch a llygreddau yn yr aer. Caiff nifer fechan o unigolion eu heffeithio oherwydd lefelau uchel o lygredd neu facteria yn yr aer, megis Mycoplasma pneumoniae neu Bordetella pertussis. Fel arfer, gwneir diagnosis o ganlyniad i symptomau'r dioddefwr. Ni ellir gwahaniaethu rhwng heintiau firaol neu facteriol o ganlyniad i liw poer. Fel rheol nid oes gofyn i rywun wahaniaethu. Arddangosir symptomau tebyg yn achosion megis asthma, niwmonia, bronciolitis, bronciectasis, a COPD. Mae cynnal pelydr-x ar y frest yn ddefnyddiol i ganfod niwmonia.

Gellir osgoi'r clefyd drwy beidio ag ysmygu a chadw draw o lidwyr ysgyfaint eraill. Yn ogystal, y mae golchi dwylo'n aml yn ddefod amddiffynnol. Fel arfer, wrth drin broncitis acíwt, rhaid i glaf orffwys, cymryd parasetamol (acetaminophen) a NSAIDs er mwyn gwella twymyn. Ni argymhellir defnyddio meddyginiaeth peswch ac yn sicr nid ar gyfer plant sy'n iau na chwech oed. Nid yw Salbutamol yn effeithiol ychwaith ar gyfer plant â pheswch aciwt, ac eithrio'r rhai sydd â llwybrau anadlu cyfyngedig. Ceir stôr o dystiolaeth wan sy'n dangos y gall salbutamol fod yn driniaeth effeithiol ar gyfer oedolion gyda llwybr anadlu cyfyngedig; fodd bynnag, mewn rhai achosion, arweinir at nerfusrwydd, siglogrwydd neu gryndod. Yn gyffredinol ni ddylid defnyddio gwrthfiotigau. Ceir un eithriad serch hynny, sef pan achosir broncitis acíwt gan y pâs. Mae stôr o dystiolaeth betrus yn cefnogi defnyddioldeb mêl a mynawyd yn y broses o wella symptomau.

Mae Broncitis acíwt ymhlith rhai o'r clefydau mwyaf cyffredin. Effeithir tua 5% o oedolion a dioddefa 6% o blant y cyflwr o leia unwaith y flwyddyn. Yn y gaeaf, gweler cynnydd mewn achosion. Yn flynyddol, ai mwy na 10 miliwn o bobl yn yr Unol Daleithiau at feddyg gyda'r cyflwr, a rhoddir gwrthfiotigau i oddeutu 70% ohonynt, er nad oes eu hangen ar y rhan fwyaf o ddioddefwyr. Mae'r sector yn ymdrechu i leihau'r nifer o wrthfiotigau a roddir mewn achosion broncitis acíwt.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llidau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Tessa Jowell

Gwleidydd o Loegr oedd **Tessa Jane Helen Douglas Jowell, Baroness Jowell, DBE, PC** (née Palmer; 17 Medi 1947 – 12 Mai 2018).

Cafodd ei geni yn Ysbyty Middlesex, Llundain, yn ferch i'r meddyg Kenneth Palmer a'i wraig Rosemary. Cafodd ei addysg yn yr ysgol Santes Marged, Aberdeen, ac ym Mhrifysgol Aberdeen.

Priododd Roger Jowell ym 1970; ysgarodd yn 1977. Priododd y cyfreithwr David Mills ym 1979.

Roedd hi'n aelod seneddol dros Dulwich rhwng 1992 a 2015.

|-

|-

|-

|-

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
John Martyn

Roedd **John Martyn**, OBE (11 Medi 1948 – 29 Ionawr 2009), a ganed yn **Iain David McGeachy**, yn ganwr, gitarydd a cherddor o'r Deyrnas Unedig. Dros yrfa 40-mlynedd, fe ryddhaodd 21 albwm stiwdio, gan dderbyn adnabyddiaeth feirniadol gyson. Cychwynnodd ei yrfa yn 17 mlwydd oed fel aelod allweddol o'r sin gerddoriaeth gwerin, gan dynnu ysbrydoliaeth o gerddoriaeth *blues* Americanaidd a cherddoriaeth Saesneg traddodiadol, a llofnodi gyda Island Records. Erbyn yr 1970au dechreuodd gynnwys dylanwadau jazz a roc i'w sain ar albymau megis *Solid Air* (1973) ac *One World* (1977), yn ogystal ag arbrofi gydag effeithiau gitâr a pheiriannau oedi tâp fel Echoplex. Cafodd gyfnod anodd gyda chamddefnyddio sylweddau a phroblemau teuluol trwy gydol yr 1970au a'r 1980au, er fe barhaodd i ryddhau albymau tra'n cydweithio ag artistiaid fel Phil Collins a Lee "Scratch" Perry. Parhaodd i weithio tan ei farwolaeth yn 2009. Disgrifiwyd gan *The Times* fel "gitarydd a chanwr gwefreiddiol yr oedd ei gerddoriaeth yn pylu'r ffiniau rhwng gwerin, jazz roc a'r blues".

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Cantorion o'r Deyrnas Unedig
Categori:Cerddorion o'r Deyrnas Unedig
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o'r Deyrnas Unedig
Categori:Gitaryddion roc o'r Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Haloperidol

Mae **Haloperidol** yn feddyginiaeth nodweddiadol wrth seicotig. Mae'n feddyginiaeth sydd ar gael trwy ragnodyn meddyg yn unig yn y DU. Mae ar gael fel meddyginiaeth generig neu o dan yr enwau brand *Dozic*, *Haldol* a *Serenace* . Mae'r feddyginiaeth ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, sef cofnod o'r meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.

## Defnydd meddygol 
Defnyddir Haloperidol wrth reoli symptomau:

* Seicosis llym, fel y seicosis a achosir gan gyffuriau megis LSD, psilocybin, amphetaminau, cetetamin, a phencyclidine,  a seicosis sy'n gysylltiedig â thwymyn uchel neu glefyd metabolig
* I drin effeithiau rhoi'r gorau i alcohol neu opioid 
* Cynnwrf a dryswch sy'n gysylltiedig â sglerosis yr ymennydd
* Seicosis a achosir gan alcohol
* Rhithweledigaethau o ganlyniad i roi'r gorau i alcohol.
* Deliriwm gorfywiog (i reoli elfen aflonyddu'r deliriwm)
* Gorfywiogrwydd ymosodol
* Anhwylderau ymddygiad difrifol mewn plant a phobl ifanc, pan na fo modd arall o'u trin
* Sgitsoffrenia 
* Treial therapiwtig mewn anhwylderau personoliaeth, megis anhwylder personoliaeth ffiniol
* I drin achosion difrifol o'r ig
* Trin anhwylderau niwrolegol, megis anhwylderau tic mewn cyflyrau megis syndrom Tourette, a corea
* Trin teimladau o gyfogrwydd a chwydu difrifol mewn gofal ôl llawdriniaeth a gofal lliniarol, yn enwedig ar gyfer atal effeithiau andwyol ymbelydredd a chemotherapi mewn oncoleg

## Sgil effeithiau 
Mae sgil effeithiau  haloperidol yn cynnwys:

* syrthni / cysgadrwydd
* camweithrediad rhywiol (ee clefyd Priapus) 
* clefyd Parkinson
* dystonia (gwewyr parhaus a chyfyngiadau cyhyrau) 
* trafferthion anadlu
* y dwymyn 
* dryswch

### beichiogrwydd a bwydo ar y fron 
Gall effeithio ar y baban yn y groth o'i ddefnyddio tra'n feichiog. Mae'r cyffur yn pasio i mewn i laeth y fron ac fe all effeithio ar y baban sy'n fwydo.

### Gyrru 
Dylai claf osgoi gyrru a gweithio efo peirannau neu mewn sefyllfaoedd peryglus hyd wybod sut effaith bydd y cyffur yn cael arno. Mae haloperidol yn gallu achosi syrthni ac arafu ymatebion.

### Alcohol 
Dylai claf osgoi alcohol wrth gymryd haloperidol. Gall alcohol cynyddu effaith tawelydd y cyffur.

## Dos 
Mae haloperidol ar gael fel tabled, capsiwl, hylif, pigiad a phigiad tymor hir . Bydd y dos rhwng 3&nbsp;mg i 10&nbsp;mg i gychwyn wrth drin salwch meddwl gan godi i uchafswm o 30&nbsp;mg y diwrnod. Bydd y claf yn teimlo effaith y cyffur ar ôl 2 i 3 awr o dderbyn y cyffur trwy'r llwnc ac o fewn llai na hanner awr o'i dderbyn trwy bigiad. Bydd effeithiau'r cyffur yn para rhwng 6 a 24 awr o'u llyncu, 2-4 awr o bigiad a hyd at 4 wythnos wedi pigiad tymor hir.

## Cyfeiriadau 
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Cyffuriau
Cof genetig (bioleg)

Mewn bioleg, mae cof yn bresennol mewn stâd system fiolegol yn dibynnu ar ei hanes ynghyd ag amylchiadau presennol. Os caiff y cof hwn ei gofnodi yn y deunydd genetig ac wedi'i etifeddu'n sefydlog drwy rannu cell (mitosis neu meiosis), mae'n gof genetig.

## Cof somatig 
Mae *cof somatig* wedi'i gyfyngu i'r organeb ac ni chaiff ei drosglwyddo i genedlaethau dilynol. Fodd bynnag, mae'n bosibl y gall ei fecanwaith gynnwys cof genetig sy'n fitotig sefydlog. Mae'r term yn berthnasol i gof y celloedd, cof anifeiliaid, a chof planhigion, fel a ddisgrifir yn y paragraffau canlynol.

### Cof cellog 
Daw'r holl gelloedd mewn organebau amlgellog o sygot aml-botensial ac maent yn cynnwys yr un deunydd genetig (gyda rhai eithriadau). Fodd bynnag, maent yn gallu cofnodi hanes o'u datblygiad o fewn yr organeb sy'n arwain at eu gallu a chyfyngiadau cyfyngedig. Yn aml mae celloedd yn gallu mabwysiadu prosesau epigenetig sy'n effeithio ar ryngweithiadau DNA-protein i gofnodi'r *cof cellog *hwn ar ffurf newidiadau mitotig sefydlog yn y deunydd genetig, heb newid yn y dilyniant DNA ei hun. Fel arfer, caiff hyn ei gyflawni drwy newidiadau yn y strwythur cromatin. Mae enghreifftiau'n cynnwys patrymau methylation o'r moleciwl DNA ei hun a phroteïnau sy'n rhan o becynnu DNA, megis histonau.

## Cyfeiriadau
Categori:Geneteg
Natamycin

Mae **Natamycin** yn feddyginiaeth gwrthffyngol a ddefnyddir i drin heintiau ffwngaidd o gwmpas y llygad. Mae'r rhain yn cynnwys heintiau'r amrantau, cyfbilennau, a'r gornbilen.  Fe'i gweinir fel diferion llygad. Mae Natamycin hefyd yn cael ei ddefnyddio yn y diwydiant bwyd fel ychwanegyn cadwraethol.

Mae'n perthyn i deuluoedd macrolid a pholyin o feddyginiaethau. Mae'n lladd ffyngau trwy newid eu cellbilenni

Darganfuwyd Natamycin yn 1955. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd; er hynny nid oes trwydded i'w defnyddio gan y GIG yn y DU. 
## Defnydd
### Meddygol
Defnyddir natamycin i drin heintiau ffwngaidd, gan gynnwys Candida, Aspergillus, Cephalosporium, Fusarium, a Penicillium. Fe'i gweinir yn argroenol fel hufen, mewn diferion llygad, neu (ar gyfer heintiau'r geg) fel losinen. Mae Natamycin hefyd yn cael ei rhagnodi i drin heintiau burum a llindag y geg.

### Bwyd
Mae natamycin wedi cael ei ddefnyddio ers peth amser yn y diwydiant bwyd i geisio rhwystro tyfiant ffwngaidd ar gynhyrchion llaeth a bwydydd eraill.

#### Yr Unol Daleithiau
Yn yr Unol Daleithiau caiff natamycin ei ychwanegu'n gyffredin i mewn i gynhyrchion megis caws hufen, caws bwthyn, hufen sur, iogwrt, carpion caws, sleisys caws, a chymysgeddau salad wedi'u pecynnu.

#### Yr Undeb Ewropeaidd 
Yn yr Undeb Ewropeaidd mae gan natamycin yr *E Rif ychwanegyn bwyd* - **E235**. Caniateir ei ddefnyddio yn yr UE fel ychwanegyn cadwraethol arwyneb, i rwystro ffwng datblygu ar groen rhai cynhyrchion selsig a chaws, lle na fydd y croen yn cael ei bwyta fel arfer.

#### Prydain wedi Brexit 
Pwy a wyr?

## Cyfeiriadau 
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Cyffuriau
Cerddi Alltudiaeth

Astudiaeth feirniadol o lenyddiaeth tri grŵp iaith lleiafrifol gan Paul W. Birt yw ***Cerddi Alltudiaeth: Thema yn Llenyddiaethau Québec, Catalunya a Chymru*** a gyhoeddwyd gan Gwasg Prifysgol Cymru yn 1997. Yn 2018 roedd y gyfrol allan o brint.

Astudiaeth feirniadol o'r cyffelybiaethau a'r gwahaniaethau yn llenyddiaethau tair gwlad a welodd wasgfa ddiwylliannol debyg – Québec, Catalunya a Chymru, ynghyd â dadansoddiad manylach o waith tri llenor blaenllaw o'r gwledydd hynny – Gaston Miron, Salvador Espriu a Gwenallt.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol
Categori:Llyfrau Cymreig 1997
Liwcemia myeloid aciwt

**Lewcemia myeloid aciwt **(**AML**) yw math o gancr ar y llinell fyeloid yn y celloedd gwaed, ac yn nodweddiadol, achosa twf cyflym mewn celloedd anarferol sy'n cronni yn y mêr esgyrn a'r gwaed, ymyrra hwy a'r celloedd gwaed arferol. Gall symptomau gynnwys blinder, diffyg anadl, gwaedu hawdd a chleisio, yn ogystal â risg uwch o ddal heintiau eraill. Yn achlysurol y mae'r cyflwr yn lledaenu i'r ymennydd, y croen, neu gymiau. Fel lewcemia aciwt, mae AML yn datblygu'n gyflym ac yn gyflwr angheuol os na chaiff ei drin mewn cyfnod o wythnosau neu fisoedd.

Mae'r ffactorau risg yn cynnwys ysmygu, rhaglen cemotherapi neu therapi ymbelydredd blaenorol, syndrom myelodysplastig, a datguddiad i'r cemegyn bensen. Mae mecanwaith sylfaenol yr afiechyd yn cynnwys disodli mêr esgyrn arferol gyda chelloedd lewcemia, sy'n arwain at ostyngiad mewn celloedd gwaed coch, platennau, a chelloedd gwaed gwyn arferol. Fel arfer, mae diagnosis yn seiliedig ar batrymau'r mêr esgyrn a phrofion gwaed penodol. Gall AML ymddangos mewn amrywiaeth o ffyrdd a cheir nifer o is-deipiau ynghlwm a'r afiechyd; ceir triniaethau a chanlyniadau'n amrywio felly.

Fel rheol, caiff AML ei drin yn gyntaf â rhaglen cemotherapi er mwyn arafu'r cyflwr. Yn ddiweddarach, y mae llawer o ddioddefwyr yn parhau i dderbyn cemotherapi, therapi ymbelydredd, neu drawsblaniad bôn-gelloedd. Y newidiadau genetig penodol o fewn y celloedd cancr sy'n penderfynu i raddau ar y cwrs therapi, yn ogystal â chyfnod byw disgwyliedig yr unigolyn. Mewn rhai achosion defnyddir arsenig triocsid fel triniaeth, a hynny lle mae'r cyflwr wedi ailymddangos a'r rhaglenni therapi arferol wedi eu gweithredu.

Effeithiodd AML ar tua miliwn o bobl yn fyd-eang yn 2015, gan arwain at 147,000 o farwolaethau. Fel arfer, effeithia ar oedolion hŷn. Y mae dynion yn fwy tebygol na menywod o ddatblygu'r cyflwr. Gellir gwella AML mewn 35% o achosion sydd o dan 60 oed a 10% o ddioddefwyr dros 60 mlwydd oed. I'r rheini sy'n hŷn ac yn methu ymdopi â rhaglen cemotherapi dwys, ceir cyfnod byw disgwyliedig o 5-10 mis. Achosa oddeutu 1.8% o farwolaethau cancr yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Categori:Canser
Categori:Gwaed

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Y Nodwydd Ofod, Seattle

bawd|250px
Mae’r **Nodwydd Ofod** yn dŵr gwylio yn Seattle yn nhalaith Washington, Unol Daleithiau America. Cynllun Edward E. Carlson a John Graham, Jr oedd y tŵr.

Adeiladwyd y nodwydd mewn cyfnod o 400 diwrnod ar gyfer Ffair y Byd, Seattle ym 1962. Mae’n 605 troedfedd o uchder. Ychwanegwyd ail fwyty ar lefel 100 troedfedd yn 1980au 

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y nodwydd ofod 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1962

Categori:Twristiaeth yn yr Unol Daleithiau
Afiechyd Addison

Mae **afiechyd Addison**, a elwir hefyd yn **annigonedd uwcharennol sylfaenol **neu **hypocortisolism**, yn anhwylder endocrinaidd hirdymor lle nad yw'r chwarennau adrenal yn cynhyrchu digon o hormonau steroid. Yn gyffredinol, mae symptomau'n datblygu'n raddol ac mae'n bosib y byddant yn cynnwys poen yn yr abdomen, gwendid corfforol a gostyngiad mewn pwysau. Gall y cyflwr tywyllu'r croen mewn rhai ardaloedd hefyd. Mae modd i argyfwng adrenal achosi pwysedd gwaed isel, chwydu, poen yn y cefn, ac anymwybyddiaeth. Achosir argyfwng adrenal gan straen cyffredinol, yn deillio o anaf, llawdriniaeth neu haint er enghraifft.

Deillia clefyd Addison o broblemau yn y chwarren adrenal, fel na chynhyrchir digon o'r hormonau steroid cortisol ac aldosteron, yn fwy aml na pheidio achosir y fath ddirywiad gan system imiwnedd corfforol isel yn y byd datblygedig, ac yn aml twbercwlosis yn y byd datblygol.  Ymhlith yr achosion eraill y ceir rhai meddyginiaethau, madredd, a gwaedu i'r chwarennau adrenal. Achosir annigonolrwydd adrenal eilaidd gan ddiffyg hormon adrenocorticotropic (ACTH) (a gynhyrchir gan y chwarren bitẅidol) neu CRH (a gynhyrchwyd gan y hypothalamws). Er gwaethaf y gwahaniaeth rhyngddynt, gall argyfyngau adrenal ddigwydd ym mhob math o annigonolrwydd adrenal. Yn gyffredinol, caiff clefyd Addison ei diagnosio gan brofion gwaed, profion dwr, a delweddu meddygol.

Wrth drin y cyflwr rhaid ailosod yr hormonau absennol. Hynny yw, cymryd corticosteroid megis hydrocortisone a fludrocortisone. Cymerir y meddyginiaethau uchod fel arfer drwy'r geg. Mae gofyn cynnal therapïau ailosod steroid yn gyson, ac yn aml drwy gydol oes y dioddefwr, a chynhelir triniaethau dilynol rheolaidd ynghyd â rhaglen monitro problemau iechyd eraill. Gall diet yn cynnwys lefelau uchel o halen fod yn effeithiol mewn rhai achosion hefyd. Os gwaethyga symptomau, argymhellir chwistrellu orticosteroid i system y dioddefwr ac fe'i hanogir i gludo dos gyda hwy. Mewn llawer o achosion mae gofyn chwistrelli llawer o hylifau'n cynnwys siwgr decstros. Heb driniaeth, gall argyfwng adrenal arwain at farwolaeth.

Mae clefyd Addison yn effeithio ar oddeutu 0.9 i 1.4 ym mhob 10,000 o bobl yn y byd datblygedig. Effeithia merched canol oed yn bennaf. Mae'r cyflwr annigonolrwydd adrenal eilaidd yn fwy cyffredin. Os cynhelir triniaethau, yn fwy aml na pheidio, ceir canlyniadau hir dymor effeithiol. Enwyd y clefyd ar ôl Thomas Addison, a raddiodd o Ysgol Feddygol Prifysgol Caeredin, ef oedd y cyntaf i ddisgrifio'r cyflwr ym 1855. Defnyddir yr ansoddair "addisonaidd" i ddisgrifio rhai o nodweddion y cyflwr, yn ogystal â phobl â chlefyd Addison.

## Cyfeiriadau 
Categori:Argyfyngau meddygol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Twymyn Pigiad Torogen Affricanaidd

**Twymyn Pigiad Torogen Affricanaidd** (**ATBF**) yw haint bacteriol sy'n cael ei ledaenu gan frathiad torogen. Gall symptomau gynnwys twymyn, cur pen, poenau yn y cyhyrau, a brech. Fel arfer, ar safle'r brathiad ei hun, mae'r croen yn cochi'n sylweddol a cheir canolbwynt tywyll i'r rhan honno. Mae symptomau fel arfer yn dod i'r amlwg 4-10 diwrnod wedi'r brathiad. Ni achosir cymhlethdodau’n aml, serch hynny, gall y pigiadau achosi i gymalau chwyddo. Nid yw rhai dioddefwyr yn datblygu symptomau o gwbl.

Achosir y clefyd gan y bacteriwm *Rickettsia africae*. Lledaenir y bacteriwm gan drogod o'r math Amblyomma. Fel arfer, mae'r rhain yn ymgartrefu mewn glaswellt neu lwyn tal yn hytrach nag mewn dinasoedd. Mae'r symptomau fel arfer yn arwain at ddiagnosis. Gellir cadarnhau'r cyflwr wrth ystyried diwylliant, PCR, neu imiwnofflworoleuedd.

Ni cheir pigiad i drin y cyflwr. Mae osgoi brathiad yn un o'r camau amddiffynnol gorau, a ellir gwneud hynny drwy orchuddio'r croen gyda DEET, neu ddefnyddio dillad trin trwdrin. Fodd bynnag, ni cheir llawer o dystiolaeth ynghylch triniaethau posib. Mae'r  gwrthfiotig *doxycycline* yn ymddangos yn effeithiol. Gellir defnyddio cloramffenicol neu azithromycin hefyd. Fel arfer, y mae'r afiechyd yn cilio heb driniaeth o gwbl.

Lledaena'r afiechyd yn Affrica Is-Sahara, India'r Gorllewin, ac yn Ynysoedd y De. Mae'n gymharol gyffredin ymhlith teithwyr i Affrica Is-Sahara. Caiff y rhan fwyaf o heintiau eu dal rhwng Tachwedd ac Ebrill. Gellir cael ffrwydrad o achosion yn ystod y cyfnod hwn. Yn ôl y sôn, disgrifiwyd y clefyd am y tro cyntaf ym 1911. Mae Twymyn Pigiad Torogen Affricanaidd yn dwymyn frych. Caiff ei gamgymryd yn aml fel twymyn Môr y Canoldir.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Glawcoma

Mae **Glawcoma** yn grwp o glefydau y llygad sy'n achosi difrod i'r nerf optig ac yn arwain at golli golwg. 

Y math mwyaf cyffredin yw glwcoma ongl-agored gyda mathau llai cyffredin yn cynnwys glawcoma ongl-gaeedig a glawcoma tensiwn-normal. Mae glawcoma ongl-agored yn datblygu yn araf dros amser a heb boen. Gall golwg ochr ddechrau lleihau ac yna'r golwg canolog gan arwain at ddallineb os nad yw'n cael ei drin. Gall glawcoma ongl-gaeedig gael ei gyflwyno'n raddol neu'n sydyn. Gall cyflwyniad sydyn fod yn boenus tu hwnt, gyda'r golwg yn aneglur, cannwyll lledagored, cochni yn y llygad, a chyfog. Mae colli golwg o ganlyniad i glawcoma, unwaith y mae wedi digwydd, yn barhaol.

Mae'r ffactorau risg ar gyfer glawcoma yn cynnwys cynnydd ym mhwysedd y llygad, hanes o'r cyflwr yn y teulu, Cur pen eithafol, pwysedd gwaed uchel, a gordewdra. 

Os yw'n cael ei drin yn gynnar mae'n bosibl arafu neu atal datblygiad y clefyd gyda meddyginiaeth, triniaeth laser, neu lawfeddygaeth. Nod y triniaethau hyn yw lleihau pwysedd y llygad. Mae nifer o wahanol ddosbarthiadau o feddyginiaeth glawcoma ar gael. Gall triniaethau laser fod yn effeithiol mewn achosion o glawcoma ongl-agored ac ongl-gaeedig. Gellir defnyddio nifer o wahanol fathau o lawfeddygaethau glawcoma ar bobl nad ydynt yn ymateb yn ddigonol i gamau eraill. Mae trin glawcoma ongl-gaeedig yn fater meddygol brys.

Mae gan tua 6 i 67 miliwn o bobl y byd glawcoma. Yn y 2010au roedd gan tua 2 filiwn o bobl yn yr Unol Daleithiau glawcoma. Mae fwyaf cyffredin ymhlith yr henoed ac mae glawcoma ongl-gaeedig yn fwy cyffredin ymhlith menywod. Gelwir glawcoma weithiau'n "lleidr distaw" am fod colli'r golwg fel arfer yn digwydd yn araf dros gyfnod hir o amser. Yn fyd-eang, glawcoma yw ail achos mwyaf cyffredin dallineb (yn dilyn cataractau). Daw'r gair "glawcoma" o'r hen Roeg *glaukos* sy'n golygu glas, gwyrdd neu lwyd. Daeth y defnydd o'r gair yn fwy cyffredin ar ôl 1850, gyda datblygiad yr ophthalmosgop sy'n galluogi i ni weld difrod i'r nerf optig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Categori:Dallineb
Lewcemia lymffoblastig aciwt

**Lewcemia lymffoblastig aciwt** (lewcemia ALL) yw math o gancr ar y llinell lymffoid o gelloedd gwaed, ac yn nodweddiadol, gwelir datblygiad eang o lymffosytau anaeddfed. Gall symptomau gynnwys blinder, croen gwelw, twymyn, gwaedu hawdd a chleisio, chwyddo yn y lymff, neu boen yn yr esgyrn. Fel lewcemia aciwt, mae ALL yn tyfu'n gyflym ac yn gyflwr angheuol os na chaiff ei drin mewn cyfnod o wythnosau neu fisoedd.

Ni ellir esbonio'r rhan fwyaf o achosion. Gall ffactorau risg genetig gynnwys syndrom Down, syndrom Li-Fraumeni, neu fath 1 o neurofibromatosis. Ymhlith y ffactorau risg amgylcheddol y mae datguddiad i ymbelydredd sylweddol neu driniaeth gemotherapi blaenorol. Nid yw'r dystiolaeth ynghylch meysydd electromagnetig a phlaladdwyr yn eglur. Rhagdybia rhai y gallai ymatebiad imiwnedd anarferol i haint gyffredin achosi'r cyflwr. Mae mecanwaith sylfaenol yr afiechyd yn cynnwys newidiadau genetig lluosog sy'n arwain at ymraniad celloedd cyflym. Ymyrra'r lymffocytau anaeddfed gormodol ym mêr yr esgyrn ar y broses o gynhyrchu celloedd gwaed coch, celloedd gwaed gwyn a phlatennau. Fel arfer, mae diagnosis yn seiliedig ar brofion gwaed ac archwiliadau ynghylch mêr yr esgyrn.

Fel rheol, trinnir ALL i ddechrau gyda rhaglen cemotherapi er mwyn arafu'r cyflwr. Dilynir hyn wedyn gan raglen cemotherapi pellach, a hynny dros gyfnod o flynyddoedd. Gall triniaethau ychwanegol gynnwys cemotherapi intrathecal neu therapi ymbelydredd os lledaena i'r ymennydd. Gellir defnyddio trawsblaniad celloedd bonyn os dychwela'r cyflwr wedi'r triniaethau nodweddiadol. Mae triniaethau ychwanegol fel imiwnotherapi yn cael eu hastudio.

Effeithiodd ALL 876,000 o unigoliol yn fyd-eang yn 2015 a chofrestrwyd oddeutu 111,000 o farwolaethau.  Mae'r cyflwr yn fwyaf cyffredin ymysg plant, yn enwedig rhwng 2 a 5 oed. Yn yr Unol Daleithiau dyma'r cyflwr cancr sy'n achosi'r fwyaf o farwolaethau ymysg plant. Caiff ALL ei gydnabod fel y cyflwr cancr cyntaf i'w wella. Cynyddodd y canran goroesi ymysg plant o dan 10% yn y 1960au i 90% yn 2015. Mae cyfraddau goroesi yn parhau i fod yn is i fabanod (50%) ac oedolion (35%).

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Afiechydon
Chwarennau isfandiblaidd

bawd|300x300px

Mae'r **chwarren isfandiblaidd** yn chwarren boer o faint amrywiol (7 i 15 g) sydd wedi'i leoli yn y blwch isfandiblaidd, o dan y mandibl para-ganol. Maent yn cyfrannu rhyw 60-67% o boer sydd heb ei sbarduno. Wrth i'r geg dechrau sbarduno poer, er enghraifft trwy gnoi, mae eu cyfraniad yn gostwng yn gymesur wrth i'r secretiadau parotid godi i 50%.

Dwythell ysgarthol y chwarren yw camlas Wharton sy'n draenio yn isdafodol ar ddwy ochr y tafod.

Mae'r chwarren yn derbyn ei gyflenwad gwaed o'r rhydwelïau'r wyneb a'r tafod. Cyflenwir y chwarren gan rydwelïau isdafodol ac isenol ac yn cael ei ddiferu gan wythiennau cyffredin y geg a gwythiennau cyffredin y tafod.

## Arwyddocâd clinigol 
Mae'r chwarren isfandiblaidd yn gyfrifol am tua 80% o holl gerrig y dwythellau poer o bosib oherwydd natur wahanol y poer mae'n ei gynhyrchu.

## Cyfeiriadau 

Categori:Pen
Categori:System dreulio
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Anatomeg
Wreter

[bawd|300px|1.**System wrin dynol:** 2. [Aren, 3. Pelfis yr aren, 4. Wretr (pibell yr aren), 5. Pledren, 6. Wrethra. 7. Chwarren adrenal**Pibelli:** 8. Rhedweli arennol (*Renal artery*) a gwythïen arennol (*Renal vein*), 9. Y wythïen fawr isaf (*Inferior vena cava*), 10. Aorta yr abdomen, 11. Rhedweli gyffredin yr aren (*Common iliac artery*) a Gwythïen gyffredin yr aren (*Common iliac vein*)**Lleoliad (lliw tryloyw):** 12. Iau, 13. Coluddyn mawr, 14. Pelfis'''Llwybr yr ysgarthiad o'r arennau:''' Iau → Wreterau → Pledren → Wrethra]]

Mae'r **wreterau** yn diwbiau wedi'u gwneud o ffibrau cyhyrau llyfn sy'n danfon wrin o'r arennau i'r bledren wrinol. Mewn oedolyn, fel arfer mae'r wreterau tua 25–30&nbsp;cm (10-12 modfedd) o hyd ac oddeutu 3–4&nbsp;mm (0.12-0.16 modfedd) o ddiamedr. Mae'r wreter yn cael ei linellu gan yr wrotheliwm, math o epitheliwm trosiannol, ac mae ganddo haen cyhyrau llyfn ychwanegol yn y traean mwy distal i gynorthwyo gyda pheristalsis (gwasgu ac ymlacio anwirfoddol y tiwbiau sy'n gwthio eu cynnwys ymlaen).

## Cyfeiriadau 
Categori:Anatomeg
Categori:Rhyw
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Susanne Blakeslee

Actores, cantores a seren deledu o'r Unol Daleithiau yw **Susanne Ann Blakeslee** (ganwyd 27 Ionawr 1956). Adnabyddir hi hefyd fel **Susan Blakeslee**, **Suzanne Blakeslee**, a **Suzanne Blakesley**.

Gweithiodd fel actores llais ar *The Fairly OddParents*, fel y cymeriad Wanda ac fel Maleficent yn *Kingdom Hearts*. Hi hefyd oedd lleisiau Lady Tremaine, Queen Grimhilde, Cruella de Vil, a Madame Leota gan Disney.

Yn 2012, enillodd Blakeslee y wobr 'Ovation Award' am brif actores yn y miwsical *Forbidden Broadway Greatest Hits, Cyfrol 2*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Jon Hamm

Actor, cyfarwyddwr a chynhyrchydd teledu o'r Unol Daleithiau yw **Jonathan Daniel Hamm** (ganwyd 10 Mawrth 1971) a gaiff ei adnabod orau am chwarae rhan Don Draper, gweithredwr hysbysebu, yng nghyfres deledu AMC, *Mad Men* (2007–2015).

Roedd yn byw yn Los Angeles am ran helaeth o ganol y 1990au, gan ymddangos mewn cyfresi teledu fel *Providence*, *The Division*, *What About Brian*, and *Related*. Yn 2000, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf mewn ffilm nodwedd yn y ffilm antur gofod, *Space Cowboys*. Y flwyddyn ganlynol, cafodd ran bach yn y gomedi annibynnol, *Kissing Jessica Stein* (2001).

Cafodd led adnabyddiaeth pan ddechreuodd *Mad Men* yng Ngorffennaf 2007. Enillodd ei berfformiad ef Wobr Golden Globe ar gyfer Actor Gorau Mewn Cyfres Deledu – Drama yn 2008 ac eto yn 2016, a Gwobr Primetime Emmy ar gyfer yr Actor Gorau Mewn Cyfres Ddrama yn 2015. Cyfarwyddodd dwy bennod o'r sioe.

Yn 2008, ymddangosodd Hamm yn ailwampiad y ffilm ffuglen gwyddoniaeth *The Day the Earth Stood Still*.  Roedd ei ran arweiniol cyntaf mewn ffilm yn 2010 yn y ddrama annibynnol *Stolen*. Cafodd hefyd rannau cefnogol yn ffilmiau *The Town* (2010), *Sucker Punch* (2011), a *Bridesmaids* (2011). Mae wedi derbyn 16 enwebiad Gwobr Primetime Emmy am ei berfformiadau yn *Mad Men*, *30 Rock* (2006–2013), a *Unbreakable Kimmy Schmidt* (2015–presennol).

Mae ei gredydau teledu eraill yn cynnwys ymddangos yng nghyfres Sky Arts, ''A Young Doctor's Notebook* a rhannau gwestai yn *Black Mirror*, *Parks and Recreation* a *Wet Hot American Summer: First Day of Camp*. Mae hefyd wedi cael rhannau lleisio yn ffilmiau *Shrek Forever After* (2010) a *Minions'' (2015).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Mesenteri

bawd|Mesenteri
Mae'r **mesenteri** yn  fand plyg o feinwe pilennog (peritonewm) sydd ynghlwm wrth wal yr abdomen ac yn amgáu'r ymysgaroedd. Mewn pobl, mae'r mesenteri yn tyfu o gwmpas y pancreas a'r coluddyn bach ac yn ymestyn i lawr o amgylch y colon a rhan uchaf y rectwm. Un o'i brif swyddogaethau yw cadw organau'r abdomen yn eu safle priodol.

Gwnaed un o'r disgrifiadau cynharaf o'r mesenteri gan Leonardo da Vinci, ac am ganrifoedd fe'i hanwybyddwyd fel math o atodiad dibwys. Dros y ganrif ddiwethaf bu meddygon  yn tybio ei fod yn strwythur tameidiog wedi'i wneud o adrannau ar wahân, a oedd yn ei gwneud yn eithaf anniddorol. Wedi ymchwil a wnaed yn Ysbyty Prifysgol Limerick yn Iwerddon canfuwyd bod y mesenteri yn un strwythur parhaus. Yn 2017 cafwyd papur yn y cyfnodolyn meddygol the Lancet yn awgrymu dylid trin y mesenteri fel organ yn ei rinwedd ei hun. Bellach mae gwerslyfrau arbenigol megis Gray's Anatomy yn ei gyfrif yn organ.

## Cyfeiriadau 
Categori:System dreulio
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Anatomeg
Fesigl semenol

Mae'r **fesigl semenol** yn un o bâr o chwarennau a geir yn yr isgeudod, sy'n gweithredu i gynhyrchu llawer o gynhwysion cyfansoddol semen. Maent yn darparu rhwng 60 a 70% o gyfanswm cyfaint y semen.

## Strwythur 
Mae'r chwarennau semenol yn ddau diwb 5&nbsp;cm o hyd. Fe'u lleolir rhwng ffwndws y bledren a'r rectwm. Eu perthynas anatomegol bwysicaf yw gyda'r vas deferens, sy'n cyfuno â dwythell y fesigl semenol i ffurfio'r ddwythell alldaflol, sydd wedyn yn draenio i'r wrethra prostatig.

Yn fewnol mae gan y chwarren strwythur crwybrog, gyda llabedennau a mwcosa wedi'i linio gan epitheliwm. Mae'r celloedd hyn yn cael eu dylanwadu gan destosteron sydd yn gwneud iddynt dyfu'n dalach gyda lefelau uwch. Maent yn gyfrifol am gynhyrchu secretiadau  semenol.

## Swyddogaeth 
Mae gan secretiadau'r chwarren semenol rôl allweddol yng ngweithrediad semen, gan greu hyd at 70% o'i gyfaint cyfan. Mae'r secretiadau yn cynnwys;

* hylif alcalïaidd - sydd yn niwtraleiddio asidedd y wrethra gwrywaidd a'r fagina er mwyn hwyluso goroesiad sbermatosoa.
* ffrwctos – math o siwgr sy'n ffynhonnell ynni ar gyfer y sbermatosoa.
* prostaglandinau - sy'n rhwystro ymateb system imiwnedd corff y fenyw rhag ymosod ar y semen o gorff estron.
* ffactorau ceulo - a gynlluniwyd i gadw semen yn llain atgenhedlu'r fenyw wedi i'r dyn alldaflu.

Mae gweddill y semen yn cynnwys sbermatosoa o'r ceilliau, secretiadau o'r brostad a mwcws o'r chwarennau bulbourethral.

## Anhwylderau 
Mae anhwylderau'r fesigl semenol yn cynnwys llid codennau, crawniadau, anomaleddau cynhenid,  cyst hydatid, cerrig calsiwm a thiwmorau.

## Cyfeiriadau
Categori:Anatomeg
Categori:Rhyw
Categori:System atgenhedlu
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Martin Short

Actor a seren deledu o Ganada a'r Unol Daleithiau yw **Martin Hayter Short** (ganwyd 26 Mawrth 1950).

Mae'n adnabyddus am ei raglenni teledu *SCTV* a *Saturday Night Live*. Serennodd hefyd mewn ffilmiau comedi megis *Three Amigos* (1986), *Innerspace* (1987), *Three Fugitives* (1989), *Father of the Bride* (1991), *Pure Luck* (1991), *Captain Ron* (1992), *Father of the Bride Part II* (1995), *Mars Attacks!* (1996), a *Jungle 2 Jungle* (1997). Creodd y cymeriadau Jiminy Glick ac Ed Grimley.

Yn 1999, enillodd "Wobr Tony" am ei berfformiad Broadway o *Little Me*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Comedïwyr Saesneg o Ganada
Categori:Pobl a aned yn Ontario
Tom Wopat

Actor, cerddor a seren deledu o'r Unol Daleithiau yw **Thomas Steven** "**Tom**" **Wopat** (ganwyd 9 Medi 1951).

Ymddangosodd fel y cymeriad Lucas yn y gyfres gomedi *The Dukes of Hazzard*. Ers hynny mae wedi ymddangos ar lwyfan, ar y teledu ac mewn ffilmiau (rhannau bychan).

Yn y 1980au a'r 1990au, recordiodd sawl albwm o gerddoriaeth o gerddoriaeth gwlad.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Argaill

bawd|
1 argaill 
2 pen yr argaill 
3 llabedennau'r argaill 
4 corff yr argaill  
5 cynffon yr argaill 
6 dwythell yr argaill 
7 fas defferens 
Mae'r **argaill** (neu'r 'epididymis') yn rhan o'r system atgenhedlu wrywaidd. Mae'n diwb sy'n cysylltu'r ceilliau i'r fas defferens. Mae'n bresennol ym mhob ymlusgiad, aderyn a mamal gwrywaidd. Mae'n diwb sengl, cul, wedi ei dorchi'n dyn sy'n cysylltu'r dwythellau echddygol o gefn y caill i'w fas defferens. Mewn oedolion dynol mae rhwng chwech a saith metr o hyd.

## Rhannau 
Mae gan yr argaill tair rhan:

Y pen (Caput)

Y corff (Corpus)

Y gynffon (Cauda)

## Swyddogaeth 
Mae sberm, sy'n cael ei gynhyrchu yn y ceilliau, yn mynd i mewn i ben (caput) yr argaill, drwy'r corff (corpus) i'r gynffon (cauda), lle maent yn cael eu storio. Pan fydd sberm yn cael ei gynhyrchu gyntaf ac yn teithio i'r pen, nid ydynt eto yn barod i gael eu halldaflu. Ni allant nofio na ffrwythloni wy. Erbyn iddynt gyrraedd y gynffon bydd y sberm wedi datblygu digon i'w galluogi i ffrwythloni wy. Mae'r sberm yn cael ei drosglwyddo i'r blychau semenol trwy'r fas defferens. Ni all y sberm nofio eto, felly mae cyfangiadau cyhyrau yn gwthio'r sberm i'r fesigl semenol lle mae'r datblygiad terfynol yn digwydd.

Pan fydd sberm yn cael eu halldaflu, maent yn symud trwy gynffon yr epididymis. Mae cymaint o sberm yn ceisio symud trwy le cyfyng fel na allant nofio, felly maent yn cael eu symud trwy beristalsis (gwasgu ac ymlacio anwirfoddol tiwbiau, sy'n gwthio eu cynnwys ymlaen) o'r cyhyrau yn y fas defferens.

## Arwyddocâd clinigol 
### Llid 
Gelwir llid ar yr  argaill yn *epididymitis*. Mae'n llawer mwy cyffredin na llid y ceilliau, a elwir yn *orchitis*.

### Gwaredu llawfeddygol 
*Epididymotomy* yw gosod toriad i mewn i'r argaill sy'n cael ei ddefnyddio weithiau fel triniaeth ar gyfer epididymitis crawnllyd acíwt. *Epididymectomy* yw cael gwared â'r argaill yn llwyr trwy ymyrraeth lawfeddygol, sy'n cael ei ddefnyddio weithiau fel triniaeth ar gyfer syndrom poen ar ôl fasectomi ac ar gyfer achosion o epididymitis sydd ddim yn ymateb i driniaeth amgen.

## Cyfeiriadau 
Categori:System atgenhedlu
Categori:Rhyw
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Anatomeg