open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brawdoliaeth y Cyn-Raffaëliaid

Grŵp o beintwyr, beirdd a beirniaid celf o Loegr yn y 19g oedd **Brawdoliaeth y Cyn-Raffaëliaid** (Saesneg: *Pre-Raphaelite Brotherhood*), neu, yn syml, **Cyn-Raphaëliaid**. 

Sefydlwyd y grŵp ym 1848 gan William Holman Hunt, John Everett Millais, Dante Gabriel Rossetti, William Michael Rossetti, James Collinson, Frederic George Stephens a Thomas Woolner. Seiliwyd y "Frawdoliaeth" gan ei saith aelod ar y mudiad Nasareaidd, sef grŵp o peintwyr o ddechrau'r 19g yn Awstria a'r Almaen a oedd wedi gobeithio adfer gwerthoedd ysbrydol i gelf, ac a edrychodd am ysbrydoliaeth mewn artistiaid yr Oesoedd Canol diweddarach a'r Dadeni cynnar.

Dim ond cysylltiad rhydd oedd y Frawdoliaeth erioed, a rhannwyd ei hegwyddorion gan artistiaid eraill yr oes, gan gynnwys Ford Madox Brown, Arthur Hughes a Marie Spartali Stillman. Ymhlith dilynwyr diweddarach yr egwyddorion hynny oedd Edward Burne-Jones, William Morris a John William Waterhouse.

Ymdrechodd y grŵp i ddychwelyd at fanylion toreithiog, lliwiau dwys a chyfansoddiadau cymhleth celf Eidalaidd y 15g. Gwrthodasant yr hyn yr oeddent yn ei ystyried fel y dull mecanistig a fabwysiadwyd gan artistiaid a ddilynodd Raffael a Michelangelo. Roeddent yn credu bod ystumiau Clasurol a chyfansoddiadau cain Raffael yn benodol wedi bod yn ddylanwad llygredig ar y ffordd academaidd y cafodd peintwyr eu hyfforddi, a dyna pam y mabwysiadwyd yr enw "Cyn-Raffaëlaid". Roedd ganddynt gysylltiad agos â syniadau’r beirniad celf John Ruskin.

## Oriel

Dante Gabriel Rossetti - The Girlhood of Mary Virgin.jpg|*Genethdod Mair Forwyn* gan Dante Gabriel Rosetti (1849)
John Everett Millais - Christ in the House of His Parents (`The Carpenter's Shop') - Google Art Project.jpg|*Crist yn Nhŷ ei Rieni* gan John Evertett Millais (1850)

William Holman Hunt - The Hireling Shepherd.jpg|*Y Bugail Cyflogedig* gan William Holman Hunt (1851)

## Cyfeiriadau

Categori:Y celfyddydau gweledol yn y 19eg ganrif
Categori:Mudiadau'r celfyddydau gweledol
Categori:Sefydliadau 1848
William Lort Mansel

Roedd **William Lort Mansel** (2 Ebrill 1753 - 27 Mehefin 1820). Yn glerigwr Anglicanaidd o Gymru a chymrawd Prifysgol. Bu'n Bennaeth Goleg y Drindod, Caergrawnt o 1798 hyd ei farwolaeth ym 1820, bu hefyd yn gwasanaethu fel Esgob Bryste rhwng 1808 a 1820.

## Cefndir 
Ganwyd Mansel ym Mhenfro, yn blentyn i William Wogan Mansel ac Anne (née Lort) ei wraig. Mae'n debyg bod y tad yn perthyn i Francis Mansell (1579 - 1665), a fu deirgwaith yn bennaeth Coleg yr Iesu, Rhydychen ond mae'r union berthynas yn ansicr. Roedd ei fam yn perthyn i deulu Lort Stackpole,  Sir Benfro ac yn chwaer i Michael Lort (1725 - 1790), athro Groeg, Goleg y Drindod, Caergrawnt. Addysgwyd Mansel yn Ysgol Ramadeg Bryste cyn cael ei dderbyn i Goleg y Drindod ym 1770. Etholwyd ef yn ysgolhaig yn y coleg ym 1771, graddiodd BA ym 1774 ac MA ym 1777.

## Gyrfa 
Gwnaethpwyd Mansel yn gymrawd iau Coleg y Drindod ym 1775 a dyrchafwyd ef yn gymrawd llawn ym 1777. O 1775; bu'n athro'r clasuron yn y coleg. Parhaodd ei yrfa academaidd am weddill ei oes, o 1780 bu'n yrfa ar y cyd ag un eglwysig.

Ym 1780 ordeiniwyd Mansel yn ddiacon yn Petersborough ac yna'n offeiriad ym 1783. Fe'i penodwyd yn ficer Bottisham, Swydd Gaergrawnt, gan esgob Ely. Bu'n gwasanaethu fel deon iau ei goleg rhwng 1783 - 1784 a 1785 - 1786. Ym 1788 cyflwynodd ei goleg ficeriaeth Chesterton iddo, yn yr un flwyddyn fei penodwyd yn areithydd cyhoeddus (pregethwr swyddogol) ei goleg . Byddai'n pregethu'n aml o flaen y brifysgol. Bu'n gefnogwr brwd i lywodraeth William Pitt a fei penodwyd gan y llywodraeth i fod yn gaplan swyddogol Syr Richard Pepper Arden, Meistr y Rholiau'r llywodraeth.

Roedd un o aelodau amlwg o gylch y Prif Weinidog, Spencer Perceval, yn cyn disgybl i Mansel. Pan ddaeth swydd pennaeth Coleg y Drindod yn wag awgrymodd Perceval bod Pitt yn cefnogi Mansel ar gyfer y swydd. Roedd anghydfod wedi bod yn y coleg a gyfodwyd gan radicaliaeth wleidyddol a chrefyddol ddau o'r cymrodyr, Thomas Jones  a James Lambert. Gan fod Mansel yn cael ei ystyried yn ddisgyblwr uniongred, cymeradwywyd ei benodiad a dechreuodd yn y swydd ar 25 Mai 1798.

Parhaodd nawdd Spencer Perceval i Mansel. Ym 1808 pan oedd yn ganghellor y trysorlys, hyrwyddodd Perceval ymgeisyddiaeth Mansel ar gyfer esgobaeth Bryste. Fei cysegrwyd yn esgob ar 30 Hydref 1808. Gwobrwywyd ef ymhellach, ym 1810, â bywoliaeth gyfoethog Barwick in Elmet, Swydd Efrog, a oedd yn rhodd Perceval fel canghellor Dugiaeth Caerhirfryn.

## Teulu 
Ym 1789 priododd Mansel â Isabella Haggerstone, merch cyfreithiwr o Gaergrawnt. Bu iddynt bum merch ac o leiaf dri mab, enwyd yr ieuengaf ohonynt, Spencer Perceval Mansel (1797-1862), ar ôl ei noddwr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1753
Categori:Marwolaethau 1820
Categori:Esgobion Bryste
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd o Gymru
Categori:Academyddion Coleg y Drindod, Caergrawnt
Tŵr Elin

Tŵr castellog ar Ynys Gybi oddi ar pen gogledd-orllewinol Ynys Môn yw **Tŵr Elin**. Fe'i hadeiladwyd rhwng 1820 a 1850 gan y teulu Stanley o Penrhos. Fe'i defnyddiwyd yn wreiddiol fel tŷ haf. Enwir yr adeilad ar ôl Elin, gwraig y gwleidydd William Owen Stanley.

Aeth yr tŵr yn adfail ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Yn 1980 fe'i prynwyd gan y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar, a adnewyddodd yr adeilad a'i agor i'r cyhoedd ym 1982, i wasanaethu fel gwylfa a chanolfan ymwelwyr ar gyfer Gwarchodfa Natur Ynys Lawd gyfagos.

Mae'n adeilad rhestredig Gradd II.

bawd|400px|dim|Tŵr Elin, gyda goleudy Ynys Lawd yn y pellter

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Algernon Charles Swinburne

Bardd a llenor o Loegr oedd **Algernon Charles Swinburne** (5 Ebrill 1837 – 10 Ebrill 1909).

Fe'i ganwyd yn Westminster, Llundain, i deulu bonheddig. Magwyd yn Ynys Wyth. Addysgwyd yng Ngholeg Eton (1849–53) a Choleg Balliol, Rhydychen (1856–60). Yn ddyn ifanc y treuliodd gyfnodau yn Northumberland, a ystyriodd yn famwlad iddo. Rhoddodd ei dad lwfans iddo, felly galluogwyd ef i ddilyn gyrfa lenyddol.

Roedd Swinburne yn un o feirdd telynegol mwyaf medrus y Cyfnod Fictoraidd, ond hefyd un o'r rhai mwyaf dadleol. Roedd ei waith yn destun edmygedd a chondemniad i'w gyfoedion. Arddangodd ysbryd gwrthryfel yn erbyn côd moesol ei gyfnod yn y themâu rhywiol eglur yn ei gasgliad *Poems and Ballads* (1866),

Tanseiliwyd ei iechyd, nad oedd erioed yn dda, gan ei alcoholiaeth a’i arferion masochistaidd. Ym 1879 dioddefodd argyfwng yn ei iechyd. Fe'i achubwyd gan ei ffrind Theodore Watts-Dunton. Treuliodd Swinburne 30 mlynedd olaf ei fywyd dan warchodaeth Watts-Dunton, a gadwodd reolaeth lem ar ei ffordd o fyw, ac a anogodd Swinburne i ymroi i ysgrifennu. Yn y pen draw, daeth Swinburne yn ffigwr o rywfaint o barchusrwydd.

[bawd|dim|Swinburne yn ddyn ifanc, portread gan [Dante Gabriel Rossetti (1862)]]

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
* *Atalanta in Calydon* (1865)
* *Poems and Ballads* (1866)
* *Songs Before Sunrise* (1871)
* *Songs of Two Nations* (1875)
* *Erechtheus* (1876)
* *Poems and Ballads, Second Series* (1878)
* *Songs of the Springtides* (1880)
* *Studies in Song (1880)
* *The Heptalogia* (1880)
* *Tristram of Lyonesse* (1882)
* *A Century of Roundels* (1883)
* *A Midsummer Holiday and Other Poems* (1884)
* *Poems and Ballads, Third Series* (1889)
* *Astrophel and Other Poems* (1894)
* *The Tale of Balen* (1896)
* *A Channel Passage and Other Poems* (1904)

### Dramâu fydryddol
* *The Queen Mother* (1860)
* *Rosamond* (1860)
* *Chastelard* (1865)
* *Bothwell* (1874)
* *Mary Stuart* (1881)
* *Marino Faliero* (1885)
* *Locrine* (1887)
* *The Sisters* (1892)
* *Rosamund, Queen of the Lombards* (1899)

### Rhyddiaeth
* *William Blake: A Critical Essay* (1868, 2/1906)
* *Under the Microscope* (1872)
* *George Chapman: A Critical Essay* (1875)
* *Essays and Studies* (1875)
* *A Note on Charlotte Brontë* (1877)
* *A Study of Shakespeare* (1880)
* *A Study of Victor Hugo* (1886)
* *A Study of Ben Johnson* (1889)
* *Studies in Prose and Poetry* (1894)
* *The Age of Shakespeare* (1908)
* *Shakespeare'' (1909)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1909
Categori:Pobl o Lundain
Uchel Ddugiaeth Moscfa

Uchel ddugiaeth neu dywysogaeth yn ardal Rus' yn yr Oesoedd Canol Diweddar oedd **Uchel Ddugiaeth Moscfa**, **Mysgofi**, '''Rus' Mysgofi**, neu **Uchel Dywysogaeth Moscfa'* (, *Velikoye knyazhestvo Moskovskoye'') a fu'n rhagflaenydd i wlad Rwsia. Teyrnaswyd drosti gan frenhinlin y Rurik, a fuont yn rheoli Rus' ers sefydlu Novgorod yn 862.

Sefydlwyd yr Uchel Ddugiaeth ym 1263 pan penodwyd Daniel, mab y tywysog Rurik Alexander Nevsky, yn Uchel Dywysog Moscfa, a oedd yn wladwriaeth gaeth i'r Ymerodraeth Fongolaidd ("Iau'r Tatar"). Erbyn y 1320au, ymgorfforwyd Uchel Ddugiaeth Vladimir-Suzdal yn rhan o Fysgofi. Cyfeddiannwyd Gweriniaeth Novgorod ym 1478 a gorchfygwyd Uchel Ddugiaeth Tver ym 1485. Parhaodd Mysgofi yn gaeth i'r Llu Euraid, y chaniaeth a olynai cwymp yr Ymerodraeth Fongolaidd yn Nwyrain Ewrop, Gorllewin Siberia a Chanolbarth Asia, hyd at 1480, er bu gwrthryfeloedd ac ymgyrchoedd milwrol yn fynych yn erbyn y Mongolwyr, er enghraifft buddugoliaeth Dmitri Donskoi ym Mrwydr Kulikovo (1380).

Dan Iau'r Tatar, caniatawyd Mysgofiaid, Suzdaliaid, a thrigolion eraill Rus' gan amlaf i gadw at eu traddodiadau Slafaidd, paganaidd, ac Uniongred. Atgyfnerthwyd y wladwriaeth yn ystod teyrnasiad Ifan III (1462–1505), a goronodd ei hun yn Uchel Dywysog Holl Rus' ym 1502. Arweiniodd sawl ymgyrch yn erbyn Uchel Ddugiaeth Lithwania ac erbyn 1503 llwyddodd i dyfu tiriogaeth ei deyrnas deirgwaith. Trwy ei briodas i Sophia Palaiologina, merch Cystennin XI Palaiologos, yr olaf o'r ymerodron Bysantaidd, hawliodd Ifan III ei deyrnas yn olynydd i'r Ymerodraeth Rufeinig, a rhoddai'r enw "Y Drydedd Rufain" ar Foscfa. Ymfudodd nifer o Fysantiaid i'r Uchel Ddugiaeth, gan gryfhau hunaniaeth grefyddol a diwylliannol y Mysgofiaid. Concrwyd Tywysogaeth Smolensk gan olynydd Ifan, Vasili III, oddi ar Lithwania ym 1512, gan ymestyn ffiniau Mysgofi hyd at lannau Afon Dniepr. Ar ei hanterth bu Uchel Ddugiaeth Moscfa yn cynnwys y rhan helaethaf o ogledd a chanolbarth Rwsia Ewropeaidd, a rhywfaint o diriogaeth a leolir heddiw yn y Ffindir, Belarws, a'r Wcráin. Daeth yr Uchel Ddugiaeth i ben ym 1547 yn sgil coroni mab Vasili, Ifan IV yn Tsar Rwsia, ac felly fe'i olynwyd gan Tsaraeth Rwsia.

## Cyfeiriadau 
Categori:13eg ganrif yn Ewrop
Categori:14eg ganrif yn Ewrop
Categori:15fed ganrif yn Ewrop
Categori:16eg ganrif yn Ewrop
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Moscfa
Categori:Hanes Moscfa
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1263
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1547
Afon Great Ouse

:''Am afonydd eraill o'r enw "Afon Ouse", gweler Afon Ouse.''

Afon yn nwyrain Lloegr yw **Afon Great Ouse**. Tua 143 milltir (230&nbsp;km) o hyd, dyma'r afon hwyaf o sawl afon ym Mhrydain o'r enw "Ouse". Mae'n tarddu ym mhlwyf Syresham yn  Swydd Northampton, ac yn llifo i'r gogledd-ddwyrain trwy Swydd Buckingham, Swydd Bedford, Swydd Gaergrawnt a Norfolk ac yn gyrraedd Y Wash a Môr y Gogledd ger King's Lynn. Afon Cam yw ei llednant fwyaf adnabyddus.

Roedd yr afon yn bwysig yn hanesyddol ar gyfer cludo nwyddau, ac ar gyfer draenio'r rhanbarth isel y mae'n llifo trwyddo.

River Great Ouse at Little Paxton.jpg|Afon Great Ouse yng nghanol ei chwrs, ger Little Paxton, Swydd Gaergrawnt
Cam-ouse 19.3.05.jpg|Cydlifiad Afon Great Ouse ac Afon Cam (ar y chwith), ger Ely, Swydd Gaergrawnt
Kings-lynn-river-great-ouse.JPG|Afon Great Ouse ger y môr yn King's Lynn, Norfolk

## Cyfeiriadau
Great Ouse
Great Ouse
Great Ouse
Great Ouse
Great Ouse
Etholiadau Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu Cymru a Lloegr, 2021

Mae disgwyl y bydd etholiad Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu yn cael ei gynnal ar ddydd Iau 6 Mai 2021 ar yr un diwrnod ag etholiad Senedd Cymru yn ogystal ag etholiadau llywodraeth leol yn Lloegr. Roedd y bleidlais fod digwydd yn Mai 2020 ond oherwydd y pandemig coronafeirws cafwyd ei ohirio i 2021.

Hwn fydd y trydydd etholiad Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu i'w gael ei gynnal. Bydd etholiad yn 40 o'r 43 rhanbarth heddlu yng Nghymru a Lloegr gan ddefnyddio'r system bleidleisio atodol. Nid yw'n cynnwys rhanbarthau heddlu Manceinion Fwyaf a Llundain Fwyaf (mae Maer Llundain a Manceinion yn cael ei ystyried fel comisiynwyd heddlu a throseddu). Yn ardaloedd Swydd Stafford, Essex, Swydd Northampton a Gogledd Swydd Efrog mae gan y Comisiynwyr cyfrifoldeb dros y gwasanaeth tân hefyd.

## Cymru 
Dangosi'r deilliad gyda seren (*).

### Heddlu De Cymru 
### Heddlu Dyfed-Powys 
### Heddlu Gogledd Cymru 
Roedd 

### Heddlu Gwent 
## Cyfeiriadau 
Categori:Etholiadau yng Nghymru
Categori:Etholiadau yn Lloegr
Categori:Heddluoedd Cymru
Categori:Heddluoedd Lloegr
Capten Tom Moore

Roedd **Sir Thomas Moore** (30 Ebrill 1920 – 2 Chwefror 2021), yn fwyaf adnabyddus fel "**Capten Tom**" yn arwr o Loegr. Gwasanaethodd fel swyddog byddin yn yr Ail Ryfel Byd. Yn 99 oed, cododd filiynau o bunnoedd i'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Enillodd y Wobr Helen Rollason yn y seremoni Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn BBC 2020.

Cafodd ei eni yn Keighley, Swydd Efrog, yn fab i'r adeiladwr Wilfred Moore a'i wraig, a oedd yn athrawes.

Yn ystod y rhyfel, gwasanaethodd Tom yn India a Burma. Ar ôl gadael y fyddin, daeth yn rheolwr gyfarwyddwr cwmni. Pan ddaeth coronafirws i'r DU, penderfynodd godi arian i'r GIG. Gwnaeth recordiad o "You’ll Never Walk Alone" gyda Michael Ball. 
Y sengl oedd rhif un yn siartiau cerddoriaeth y DU, gan ei wneud y person hynaf i ennill rhif un y DU. Capten Tom oedd y person hynaf i gyflawni rhif un yn y DU. Ym mis Gorffennaf 2020 cafodd ei urddo'n farchog gan Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig.

Bu farw Capten Tom o COVID-19, yn 100 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Milwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Categori:Pobl fu farw o COVID-19
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Jimmy Gillespie

Chwaraewr rygbi'r undeb  o'r Alban oedd **John Imrie Gillespie** (16 Ionawr 1879 &ndash; 5 Rhagfyr 1943  ), a oedd yn cael ei adnabod fel **Jimmy Gillespie**. Chwaraeodd dros yr Alban a'r Llewod.

## Gyrfa rygbi'r undeb 
### Gyrfa amatur 
Ar lefel clwb chwaraeodd i Edinburgh Academicals .

### Gyrfa ranbarthol 
Cafodd ei gapio gan Ranbarth Caeredin ym 1898. a gorffennodd y daith fel y prif sgoriwr prawf i'r tîm teithiol. Chwaraeodd mewn 19 gêm yn ystod y daith gan gynnwys pob un o'r tair gêm brawf yn erbyn De Affrica. Sgoriodd 13 trosiad ac un cais ar y daith, a chasglu pedwar pwynt yn y Prawf cyntaf, gyda'r Llewod yn methu â sgorio yn yr ail a'r trydydd prawf.

#### Gemau rhyngwladol 
**Yr Alban**

*  1899, 1900, 1901, 1904,
*  1901,  1904,
*  1900, 1901, 1902, 1904
Yn ogystal â chwarae rygbi i dros ei wlad bu hefyd yn aelod o dîm golff amatur yr Alban.

### Gyrfa fel dyfarnwr 
Yn ddiweddarach daeth yn ddyfarnwr llwyddiannus, gan gynnwys dyfarnu dwy gêm ryngwladol rhwng Cymru a Lloegr, un ym 1907, a'r llall ym 1911 .

## Y tu allan i rygbi 
Roedd Gillespie yn gyfrifydd siartredig .

## Llyfryddiaeth 
* Bath, Richard (ed.) *The Scotland Rugby Miscellany* (Vision Sports Publishing Ltd, 2007 )
* Godwin, Terry ''Complete Who's Who of International Rugby* (Cassell, 1987,  )
* Massie, Allan *A Portrait of Scottish Rugby'' (Polygon, Edinburgh; )

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o'r Alban
Categori:Dyfarnwyr rygbi'r undeb
Categori:Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
John Raphael

Roedd **John Edward Raphael** (30 Ebrill 1882 - 11 Mehefin 1917)  yn fabolgampwr a anwyd yng Ngwlad Belg a gafodd ei gapio naw gwaith dros Loegr am chwarae rygbi'r undeb  ac a chwaraeodd griced gradd flaenaf i Swydd Surrey. Roedd yn Fargyfreithiwr wrth ei waith beunyddiol ac yn wleidydd Rhyddfrydol .

## Cefndir 
Roedd Raphael yn Iddew, ac yn fab i'r ariannwr cefnog Albert Raphael, a oedd yn rhan o linach bancio a oedd, yn y 1920au, yn cystadlu a'r teulu Rothschild o ran golud. Addysgwyd John Raphael yn Ysgol Merchant Taylors, a Choleg Sant Ioan, Rhydychen. Ym mis Ionawr 2021, ailenwyd un o'r wyth Tŷ Bugeiliol yn Merchant Taylors 'er anrhydedd iddo.

## Rygbi 
Enillodd Raphael ei gap cyntaf ym 1902 pan gurodd Lloegr Gymru ym Mhencampwriaeth Y Pedwar Gwlad. Roedd yn gallu chware yn safle y canolwr, asgellwr a'r cefnwr, fe chwaraeodd hefyd ym Mhencampwriaethau 1905 a 1906 yn ogystal ag mewn gemau Prawf yn erbyn Ffrainc a Seland Newydd. Daeth unig bwyntiau ei yrfa trwy gais a sgoriodd ym 1906 wrth chwarae'r Alban. Bu'n gapten ar daith y Llewod i'r Ariannin ym 1910, a oedd yn cynnwys gêm Brawf agoriadol yr Arianin.

Ysgrifennodd Raphael lyfr Modern Rugby Football a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth gan ei fam ym 1918

## Criced 
Chwaraeodd Raphael criced fel batiwr arbenigol ac roedd y rhan fwyaf o'i ymddangosiadau ar lefel dosbarth cyntaf ar gyfer naill ai Swydd Surrey neu Brifysgol Rhydychen. Chwaraeodd hefyd gemau o'r radd flaenaf i Glwb Criced Marylebone, Boneddigion Lloegr, Sir Llundain ac XI Lloegr ymhlith eraill. Sgoriwyd pedair o bum canrif Raphael i Brifysgol Rhydychen, gan gynnwys sgôr orau ei yrfa o 201 a wnaeth yn erbyn Swydd Efrog. Mae'n parhau i fod yr unig gant dwbl i gael ei gyflawni gan gricedwr o Rydychen yn erbyn Swydd Efrog. Daeth ei unig ganrif i Surrey ym Mhencampwriaeth y Sir 1904, y bu’n gapten ar ei sir am ran helaeth ohoni, gan sgorio 111 yn erbyn Swydd Gaerwrangon. Yn fowliwr rhan-amser, roedd ei dair wiced dosbarth cyntaf yn erbyn Samuel Coe, yr Arglwydd Dalmeny a'r cricedwr Prawf John King .

## Gwleidyddiaeth 
Roedd Raphael yn ymwneud â gwleidyddiaeth fel cefnogwr i'r Blaid Ryddfrydol. Safodd etholiad seneddol fel ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholaeth Croydon mewn isetholiad  ym 1909. Mewn gornest dair ffordd gorffennodd yn ail.

## Milwrol 
Yn y Rhyfel Byd Cyntaf gwasanaethodd Raphael gyda Chorfflu Reifflau'r Brenin fel Is-gapten a bu farw o'i glwyfau ym 1917 ym Mrwydr y Meseiaid, wrth ymladd yng ngwlad ei eni.

Mae wedi ei gladdu ym Mynwent Filwrol Lijssenthoek ger Poperinge, Gorllewin Fflandrys, Gwlad Belg. Claddwyd lludw Mrs Harriette Raphael, ei fam, wrth ymyl ei fedd ym 1929. Codwyd cofeb i Raphael gan ei fam yn Eglwys St Jude, Hampstead Garden Village.

## Cyfeiriadau 
* *Encyclopedia Judaica*, Ail Argraffiad, cyfrol 19, p146

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Rhydychen
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Loegr
Categori:Cricedwyr o Loegr
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Genedigaethau 1882
Laurence Eusden

Bardd Seisnig yn yr iaith Saesneg oedd **Laurence Eusden** (Medi 1688 – 27 Medi 1730) a fu'n Fardd Llawryfog Prydain Fawr o 1718 hyd at ei farwolaeth. Ysgrifennodd folawdau a cherddi llongyfarch at bendefigion, gwleidyddion a llenorion o garfan wleidyddol y Chwigiaid, gan ennill eu nawddogaeth. Bellach, fe'i cofir yn bennaf am fod yn gyff gwawd i Alexander Pope yn "The Dunciad" yn hytrach nag am ei farddoniaeth ei hun.

## Bywyd cynnar a gyrfa academaidd 
Bedyddiwyd Laurence Eusden ar 6 Medi 1688 yn Spofforth, ger Harrogate, Swydd Efrog. Rheithor y plwyf oedd ei dad, hefyd o'r enw Laurence Eusden, a fu farw ym 1699. Aeth i Ysgol Sant Pedr, Efrog, cyn iddo gael ei dderbyn yn bensiynwr (hynny yw, yn talu ffïoedd dysgu ei hun) yn 16 oed gan Goleg y Drindod, Caergrawnt, ar 24 Mawrth 1705. Penodwyd yn sgolor yn ei goleg ar 2 Ebrill 1706, ac enillodd ei radd baglor yn y celfyddydau ym 1708. Derbyniwyd yn is-gymrawd yng Ngholeg y Drindod ar 2 Hydref 1711, ac yn sgil ennill ei radd meistr yn y celfyddydau cafodd ddyrchafiad i gymrodoriaeth lawn ar 2 Gorffennaf 1712. Penodwyd yn drydydd is-ddarllenydd ar 2 Hydref 1712, ac yn ail is-ddarllenydd ym 1713. Cododd ei gyflog o'r coleg am y tro olaf ym 1720, ond bu'n breswyl yno nes 1725.

## Gyrfa lenyddol 
Roedd nifer o gymrodorion Coleg y Drindod yn elyniaethus i'r meistr yno, Richard Bentley. Nid un o'r garfan honno oedd Eusden, ac ysgrifennodd gerdd longyfarch i ddathlu ailwampiad capel y coleg dan Bentley. Cyfansoddodd hefyd farddoniaeth serch, gan gynnwys cyfieithiadau o Claudius Claudianus a Musaeus o Athen, a'r ddychangerdd weddol goch "Verses at the Last Publick Commencement in Cambridge" (1714). Cyfrannodd Eusden a sawl bardd arall, yn eu plith John Dryden a Samuel Garth, at gasgliad o drosiadau Saesneg o "Metamorphoses" gan Ofydd (1717).

## Gyrfa eglwysig a diwedd ei oes 
Cafodd Eusden ei ordeinio'n ddiacon yn esgobaeth Lincoln ar 20 Medi 1724, a'i urddo'n offeiriad ar 25 Mawrth 1729. Gwasanaethodd yn gaplan i Richard Verney, Arglwydd Willoughby de Broke, o 1725 i 1730, pryd gafodd ei benodi'n rheithor Coningsby, Swydd Lincoln. Ymhen fawr o dro, bu farw'r Parchedig Laurence Eusden yn Coningsby ar 27 Medi 1730 yn 42 oed, a fe'i claddwyd yno tridiau yn ddiweddarach. Canfuwyd yn ei eiddo lawysgrifau o'i gyfieithiadau o waith Torquato Tasso yn ogystal â bywgraffiad o'r bardd hwnnw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1688
Categori:Marwolaethau 1730
Categori:Academyddion Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Pobl o Ogledd Swydd Efrog
Afon Witham

Afon yn nwyrain Lloegr yw **Afon Witham**. Mae'n tua 82 milltir (132&nbsp;km) o hyd. Ar ôl ei tharddu ger pentref South Witham yn Swydd Lincoln, mae'n llifo i'r gogledd trwy Grantham, yna heibio i gyrion Newark-on-Trent yn Swydd Nottingham, cyn dychwelyd i Swydd Lincoln ac ymlaen cyn belled â dinas Lincoln; wedyn mae'n troi i'r de-ddwyrain, yn mynd trwy Boston ac o'r diwedd cwrdd â Môr y Gogledd yn Y Wash.

bawd|dim|400px|Cwrs Afon Witham

## Oriel

River witham.JPG|Afon Witham yn Grantham
Tattershall bridges-Geograph-977315-by-Richard-Croft.jpg|Pontydd ar draws Afon Witham yn Tattershall
"Boston Stump" - geograph.org.uk - 3978.jpg|Afon Witham yn Boston

Witham
Witham
James Bevan

Roedd **James Alfred Bevan** (15 Ebrill 1858 - 3 Chwefror 1938) yn chwaraewr yn safle'r tri chwarter rhyngwladol dros Gymru a chwaraeodd rygbi i glybiau Clifton a Chasnewydd. Mae'n fwyaf adnabyddus am fod yn gapten rhyngwladol cyntaf Cymru, tra ym Mhrifysgol Caergrawnt.

## Cefndir 
Ganwyd Bevan yn St Kilda, talaith Victoria, Awstralia, yn fab i Elizabeth (née Fly) a James Bevan. Roedd ei rieni yn dod o'r Grysmwnt Sir Fynwy ac wedi mynd i Victoria yn ystod y rhuthr am aur ar ddechrau'r 1850au. Roedd yn gyfaill plentyndod i Alfred Deakin, ail Brif Weinidog Awstralia; roedd eu tadau yn bartneriaid mewn busnes Coets fawr . Ar 11 Ionawr 1866, bu farw rhieni Bevan pan suddodd yr *SS London* mewn gwynt mawr ym Mae Biscay.

Fe'i hanfonwyd yn ôl i Gymru ar ôl ddod yn amddifad i fyw gyda pherthnasau tadol. Mynychodd Ysgol Eglwys Gadeiriol Henffordd.

## Gyrfa rygbi 
Chwaraeodd Bevan i Glwb Rygbi y Fenni 

*  Lloegr 1881

## Gyrfa fel clerigwyr 
Yn ddiweddarach daeth Bevan yn glerigwr Anglicanaidd. Ordeiniwyd ef yn ddiacon ym 1888 ac yn offeiriad ym 1889. Gwasanaethodd  yn gyntaf yn Eglwys Crist, Hampstead (1888-1892) ac yn ail yn Eglwys y Drindod, Hampstead (1892-1899). Rhwng 1899 a 1936 bu'n ficer yn Eglwys San Siôr yn Great Yarmouth (Theatr San Siôr bellach). Bu hefyd yn Ficer St Margaret's, Herringfleet rhwng 1906 a 1908.

## Bywyd personol 
Priododd ag Annie Susan Woodall ym 1882. Un o'u meibion oedd Kenneth Bevan, a ddaeth hefyd yn glerigwr, ac a aeth ymlaen i fod yn esgob cenhadol yn Tsieina. Bu farw Bevan ym 1938, yn 79 oed, yn ficerdy St Paul's, Leytonstone, lle'r oedd mab arall iddo, Ernest, yn beriglor.  Cafodd ei gladdu ym Mynwent Hampstead .

## Llyfryddiaeth 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Pobl o Melbourne
Jehoida Hodges

Roedd **Joseph Jehoida Hodges** (15 Gorffennaf 1876 - 13 Medi 1930) ''''''  yn Chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol dros Gymru   Roedd yn aelod o dîm buddugol Cymru a gurodd y Crysau Duon ar daith ym 1905. Chwaraeodd rygbi clwb i Glwb Rygbi Cymry Llundain a Chasnewydd. Gwasanaethodd fel capten Casnewydd o1904.

## Cefndir 
Ganwyd Hodges yn Rhisga, Sir Fynwy yn bumed blentyn i Joseph Hodges, mwynwr glo, ac Elizabeth ei wraig.

Ym 1904 Priododd ag Annie Smythe, nyrs yn nhloty Casnewydd. Bu iddynt un mab.

Cydnabyddir Hodges, ynghyd â'i gyd-chwaraewyr rhyngwladol Cymreig George Boots, ac yn ddiweddarach George Travers am fabwysiadu trefniant chwarae ymlaen mewn sgrymiau a leiniau. Er mai blaenwyr oedd yn gyfrifol am y meysydd chwarae hyn, prin oedd y tactegau na'r arbenigedd diffiniedig cyn dechrau'r ugeinfed ganrif. Helpodd Hodges i ddod â ffurfiannau tactegol ac felly lefel o arbenigedd i chwarae fel blaenwr.  Fe’i disgrifiwyd fel chwaraewr gweithgar a rhagorol yn gyffredinol a allai lenwi yn y mwyafrif o safleoedd, hyd yn oed ar yr asgell.

## Gyrfa ryngwladol 
### Cymru 
Gwnaeth Hodges ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru yn erbyn Lloegr ym 1899, ar ôl dim ond ei ail dymor yn chwarae i Gasnewydd. Chwaraeodd Hodges mewn tair ymgyrch a arweiniodd at ennill y Goron Driphlyg. Darparodd wrthwynebiad  yn erbyn 'pen rhydd' enwog y Crysau Duon yn ystod eu taith ym 1905 ac roedd yn rhan o fuddugoliaeth gyntaf Cymru oddi cartref i'r Alban. Bu hefyd yn rhan o dîm Casnewydd a gollodd i Dde Affrica ar eu taith ym 1906.

Roedd un o eiliadau mwyaf trawiadol Hodges mewn crys Cymreig yng ngêm 1903 yn erbyn Lloegr. Roedd asgellwr Cymru, Tom Pearson, wedi cymryd ergyd drom i’r asennau gan daclwr drwg-enwog Lloegr  Gamlin, a gorfodwyd ef i ymddeol. Dangosodd Hodges ei allu enwog i addasu’n wrth symud i’r asgell i herio safle Pearson a sgorio tri chais mewn buddugoliaeth 21-5 i’r Cymry. Rhoddodd Hodges y gorau i chwarae rygbi i Gasnewydd ym mis Hydref 1908 pan aeth i hyfforddi a chwarae'n aclysurol i dîm Rhisga.

### Gemau rhyngwladol a chwaraewyd 
*  1899, 1900, 1901 , 1902, 1903, 1904, 1905, 1906
*  1899, 1900, 1902, 1903, 1905, 1906 
*   1905
*  1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1904, 1905, 1906

Wales_Rugby1905.jpg| Carfan Cymru 1905, Hodges, rhes ganol, ail o'r chwith
Tîm Casnewydd yn erbyn De Affrica 1906.jpg|Tîm Casnewydd yn erbyn De Affrica, Hodges, diwedd y rhes ganol

## Gyrfa ddiweddarach a marwolaeth 
Ar ôl gadael rygbi clwb daeth Hodges yn dafarnwr, yn gyntaf yng Ngwesty'r Salvation yng Nghasnewydd ac yna yng Ngwesty'r Park, Waunlwyd. Bu farw Hodges ar 13 Medi 1930. Dychwelwyd ei gorff i'w dref enedigol, Rhisga, lle cafodd ei gladdu ar 17 Medi ym mynwent Cromwell Road. Cyn-chwaraewyr rhyngwladol Cymru oedd yn cario ei arch.

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Genedigaethau 1876
Maes Sain Helen

Mae **Maes Sain Helen** yn lleoliad chwaraeon yn Abertawe, sy'n eiddo i Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Fe'i defnyddir yn bennaf ar gyfer chwarae rygbi'r undeb a chriced, mae wedi bod yn gartref i Glwb Rygbi Abertawe a Chlwb Criced Abertawe ers iddo agor ym 1873. Enwyd y maes ar ôl lleiandy Sain Helen oedd yn arfer sefyll gerllaw y maes. Yn 2025 dychwelodd clwb y Gweilch i'r maes wedi 20 mlynedd yn Stadiwm Swansea.com. Yn dilyn hyn gadawodd criced y maes er mwyn gwneud Sain Helen yn gartref parhaol i rygbi, gan gynnwys creu stadiwm fwy modern. 

Yn rygbi'r undeb, Sain Helen oedd lleoliad y gêm gartref gyntaf erioed i dîm cenedlaethol Cymru ym 1882.  Parhaodd i gael ei ddefnyddio'n rheolaidd gan Gymru, yn aml ar gyfer Pencampwriaeth y Pum Gwlad, tan 1954, ond dim ond un gêm ryngwladol llawn y mae wedi'i lwyfannu ers hynny, ym 1997. Yn fwy diweddar, mae'r maes wedi cael ei ddefnyddio gan dîm menywod Cymru.

## Criced 
Mae Clwb Criced Morgannwg wedi defnyddio Sain Helen yn rheolaidd fel maes atodol er 1921. Mae'r maes wedi llwyfannu dau Gêm Ryngwladol Undydd: Lloegr yn erbyn Seland Newydd ym 1973, a gêm yng Nghwpan y Byd 1983 rhwng Pacistan a Sri Lanka. Sain Helen oedd lleoliad chwech chwechawd Syr Garfield Sobers mewn gêm unigol o griced dosbarth cyntaf, y rhediad mwyaf posibl mewn pelawd unigol, a'r tro cyntaf iddo gael ei wneud.

Daeth cyfnod chwarae criced yn Sain Helen i ben ar ôl 150 mlynedd gyda'r gêm gynghrair olaf yn cael ei chwarae ar 30 Awst 2025 gyda rhai gemau cyfeillgar i ddilyn. Yn rygbi'r gynghrair, chwaraeodd Cymru dair gêm ar ddeg yn y maes rhwng 1945 a 1978, dwy ohonynt yn rhan o dwrnamaint Cwpan y Byd 1975. Cynhaliwyd gêm bêl-droed ryngwladol rhwng Cymru a'r Iwerddon yn Sain Helen ym 1894.

## Cyfeiriadau 
Categori:Sefydliadau 1873
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Categori:Meysydd chwaraeon Cymru
Categori:Stadia rygbi'r undeb yng Nghymru
Categori:Clwb Rygbi Abertawe
Categori:Criced
Afon Foyle

Afon yn nhalaith Ulster yng ngogledd-orllewin ynys Iwerddon yw **Afon Foyle** (Gwyddeleg: *An Feabhal*). Mae'n llifo o gydlifiad afonydd Finn a Mourne yn nhrefi Lifford yn Swydd Donegal, Gweriniaeth Iwerddon, a Strabane yn Swydd Tyrone, Gogledd Iwerddon. O'r fan hon mae'n llifo i ddinas Derry, lle mae'n gollwng i Lough Foyle ac yna i Gefnfor yr Iwerydd. Mae ganddi hyd o 129&nbsp;km (80 milltir). Mae'r afon yn gwahanu rhan o Swydd Donegal oddi wrth rannau o Swydd Derry a Swydd Tyrone. Yn draddodiadol, enw yr ardal yn Swydd Donegal sy'n ffinio â glan orllewinol Afon Foyle yw "y Laggan".

## Cyfeiriadau
Foyle
Foyle
Foyle
Juan Rulfo

Nofelydd, awdur straeon byrion, a sgriptiwr Mecsicanaidd yn yr iaith Sbaeneg oedd **Juan Nepomuceno Carlos Pérez Rulfo Vizcaíno** (16 Mai 1917 – 7 Ionawr 1986) a ystyrir yn un o lenorion gwychaf America Ladin yn yr 20g, er iddo ond gyhoeddi dau lyfr yn ystod ei oes: y gyfrol o straeon *El llano en llamas* (1953) a'r nofel *Pedro Páramo* (1955).

Ganed yn Jalisco i deulu o dirfeddianwyr cefnog. Yn ystod ei blentyndod yng nghefn gwlad Gorllewin Mecsico roedd yn dyst i Ryfel Cristero (1926–29). Collodd ei deulu y drwch o'i ffortiwn o ganlyniad i drais a therfysg y cyfnod. Symudodd Rulfo a'i deulu i Ddinas Mecsico ym 1933 a gweithiodd Juan i gwmni rwber. Yn ddiweddarach cafodd waith yn ysgrifennu sgriptiau ffilm. Roedd yn hoff iawn o waith y nofelydd Americanaidd William Faulkner.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Fecsico
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Fecsico
Categori:Pobl o Jalisco
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Mecsico
Categori:Sgriptwyr ffilmiau o Fecsico
Afon Ouse (Swydd Efrog)

:''Am afonydd eraill o'r un enw, gweler Afon Ouse.''

Afon yn sir Gogledd Swydd Efrog, gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Afon Ouse**. Mae'n barhad o Afon Ure, ac mae hyd cyfun y ddwy yn golygu mai nhw, ar 129 milltir (208&nbsp;km), yw'r chweched hwyaf o'r afonydd y Deyrnas Unedig. Ar ei phen ei hun mae Afon Ouse tua 52 milltir (84&nbsp;km) o hyd, er bod rhywfaint o anghydfod ynghylch yn union ble mae'n dechrau.

Mae Afon Ouse yn llifo trwy ddinas Efrog a threfi Selby a Goole cyn ymuno ag Afon Trent yn Trent Falls, ger pentref Faxfleet, yna mynd i mewn i Aber Humber.

bawd|dim|400px|Cwrs Afon Ouse

Mae ganddi rwydwaith o lednentydd sy'n cynnwys yr afonydd Ure, Derwent, Aire, Don, Wharfe, Rother, Nidd, Swale, a Foss. Gyda'i gilydd maent yn draenio rhan fawr o'r Pennines, a llawer o Ddyffrynnoedd Swydd Efrog (*Yorkshire Dales*) a Gweunydd Gogledd Swydd Efrog (*North York Moors*).

Mae ei dyffryn yn wastadedd llydan, gwastad; gall glawiad trwm yn uwch yn y dalgylch afon ddod â llifogydd difrifol i aneddiadau. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae Efrog, Selby, a phentrefi rhyngddynt wedi dioddef llifogydd.

## Oriel

River Ouse - from New Street - geograph.org.uk - 1316961.jpg|Afon Ouse yn Selby
York - panoramio (18).jpg|Afon Ouse yn Efrog
Apex light,Trent Falls - geograph.org.uk - 1605573.jpg|Mae Afon Ouse yn ymuno ag Afon Trent yn Trent Falls

Ouse
Ouse
Afon Ouse

Gallai **Afon Ouse** gyfeirio at:

## Afonydd yn Lloegr
* Afon Ouse, afon yng Ngorllewin Sussex a Dwyrain Sussex
* Afon Ouse, afon yng Ngogledd Swydd Efrog
* Afon Great Ouse, afon yn nwyrain Lloegr sy'n llifo i mewn i'r Wash

----
Afon Ure

Afon yn sir Gogledd Swydd Efrog, gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Afon Ure**. Mae'n tua 74 milltir (119&nbsp;km) o hyd o'i tharddiad i'r man lle mae'n ymuno ag Afon Ouse. Gelwir rhan uchaf ei dyffryn yn "Wensleydale". Mae'n llifo trwy ddinas Ripon a threfi Middleham, Masham a Boroughbridge. Mae ei llednentydd yn cynnwys Afon Swale ac Afon Skell.

bawd|dim|400px|Cwrs Afon Ure

## Oriel

The River Ure - geograph.org.uk - 186396.jpg|Afon Ure ger ei ffynhonnell ar Lunds Fell
The River Ure - geograph.org.uk - 116750.jpg|Afon Ure yng Ngheunant Hackfall
Bridge over River Ure.jpg|Pont ar draws Afon Ure yn ninas Ripon

Ure
Ure
Jean-Joseph Sanfourche

Arlunydd, bardd, dylunydd a cherflunydd o Ffrainc oedd **Jean-Joseph Sanfourche**, a adweinir hefyd fel **Sanfourche** (25 Mehefin 1929  – 13 Mawrth 2010). Roedd yn aelod o grŵp o artistiaid y gelwid eu gwaith yn *Art Brut* ("celf amrwd").

Ganwyd Sanfourche yn Bordeaux, yn fab i'r arlunydd Arthur Sanfourche. Cafodd ei arestio ym 1942 gyda'i deulu gan y Gestapo. Dienyddiwyd Arthur, aelod y *Résistance*, ym 1943. Rhyddhawyd Jean-Joseph a'i fam a symudon nhw i Limoges, lle mynychodd Sanfourche ysgol alwedigaethol. Enillodd brofiad mewn cerflunio a gwaith coed.

Ar ôl graddio o'r ysgol uwchradd, astudiodd gyfrifeg. Symudodd i Baris, lle gweithiodd fel cyfarwyddwr technegol ffatri tecstilau ac yna fel swyddog yn y Weinyddiaeth Materion Tramor. Ymddiswyddodd o'r swydd hon oherwydd salwch difrifol gyda dallineb mewn un llygad. Ar ôl iddo ddychwelyd i Limoge gweithiodd fel peintiwr amryddawn, cerflunydd, arlunydd graffig a bardd.

Yn 1992 fe'i urddwyd yn Farchog y ''Légion d'honneur'' gan François Mitterrand.

Gellir gweld ei weithiau mewn nifer o amgueddfeydd, gan gynnwys y Collection de l’Art Brut (Lausanne), Musée d'Art Moderne (Paris) a’r Palais des Beaux-Arts (Brwsel).

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Ffrainc
Categori:Beirdd o Ffrainc
Categori:Cerflunwyr o Ffrainc
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl o Bordeaux
Afon Derwent (Swydd Efrog)

:''Peidiwch â chymysgu'r afon hon â'r tair afon arall o'r un enw yng ngogledd Lloegr. Am yr afonydd eraill, gweler Afon Derwent.''

Afon yn Swydd Efrog, gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Afon Derwent**. Mae'n tua 72 milltir (115&nbsp;km) o hyd. Mae'n tarddu yng Gweunydd Gogledd Swydd Efrog (*North York Moors*) cyn llifo i'r de nes iddi ymuno ag Afon Ouse ger Barmby on the Marsh, Dwyrain Swydd Efrog.

## Oriel

Ings Bridge Wheldrake.jpg| Hen Bont Ings dros Afon Derwent yn Wheldrake (1961)
Barmby Barrage.jpg|Bared ger Barmby on the Marsh, lle mae Afon Derwent yn llifo i mewn i Afon Ouse

Derwent
Derwent
Derwent
Victoriano Huerta

Milwr a gwleidydd o Fecsico oedd **Victoriano Huerta** (23 Rhagfyr 1854 – 13 Ionawr 1916) a fu'n Arlywydd Mecsico o 18 Chwefror 1913 i 15 Gorffennaf 1914.

Ganed i deulu brodorol yn Colotlán, Jalisco. Ymunodd â'r fyddin a derbyniodd ei hyfforddiant yng Ngholeg Milwrol Chapultepec. Dyrchafwyd yn gadfridog dan yr Arlywydd Porfirio Díaz a chafodd yrfa filwrol hir a disglair yn ystod cyfnod y *Porfiriato*. Er yr oedd yn gefnogwr pybyr o'r Arlywydd Díaz, cytunodd Huerta i wasanaethu yn bennaeth staff y fyddin dan ei olynydd, yr Arlywydd Francisco Madero, yn sgil chwyldro 1911. Yn sgil miwtini yn erbyn Madero yn Ninas Mecsico yn Chwefror 1913, trodd Huerta yn ei erbyn a gorfododd iddo ymddiswyddo. Wedi i Huerta gipio'r arlywyddiaeth, gorchmynnodd lofruddiaeth Madero, diddymodd y ddeddfwrfa, a sefydlodd ei hun yn unben milwrol ar Fecsico.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Cadfridogion o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Fecsico
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Pobl Chwyldro Mecsico
Categori:Pobl o Jalisco
Categori:Pobl fu farw yn Texas
Haya Harareet

Roedd **Haya Harareet** (20 Medi 1931 – 3 Chwefror 2021) yn actores o Israel. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Esther, yn y ffilm *Ben Hur*.

Cafodd ei geni yn Haifa, fel Haya Neuberg. Priododd y peiriannydd Nachman Zerwanitzer. Priododd fel ei ail gŵr y cyfarwyddwr ffilm Seisnig Jack Clayton (m. 1995). Bu farw yn Swydd Buckingham, yn 89 oed.

## Ffilmiau
*''Hill 24 Doesn't Answer* (1955)
**The Doll that Took the Town* (1957)
**Ben Hur* (1959)
**L'Atlantide* (1961)
**The Secret Partner* (1961)
**The Interns'' (1962)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Israel
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Barmby on the Marsh

Pentref a phlwyf sifil yn Nwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Barmby on the Marsh**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Riding Dwyreiniol Swydd Efrog. Saif y plwyf ar lannau afonydd Derwent ac Ouse yn y man lle mae'r cyntaf yn ymuno â'r olaf.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 372.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dwyrain Swydd Efrog
Categori:Pentrefi Dwyrain Swydd Efrog
Categori:Plwyfi sifil Dwyrain Swydd Efrog
Merryl Wyn Davies

Darlledwr ac awdures o Gymru oedd **Merryl Wyn Davies** (23 Mehefin 1949 &ndash; 1 Chwefror 2021). Roedd hi'n Arweinydd y Muslim Institute, Llundain.

Fe'i ganed ym Merthyr Tudful. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Ramadeg Cyfarthfa, ac yng Ngholeg Prifysgol Llundain.

Bu farw yn Petaling Jaya, Malaysia.
**Barbaric Others: A Manifesto on Western Racism* (1993)
**Darwin and Fundamentalism* (2000)
**American Dream, Global Nightmare* (gyda Ziauddin Sardar; 2004)
**Introducing Anthropology* (2005)

## Cyfeiriadau
Categori:Darlledwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2021

**Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2021** yw'r 22ail yng nghyfres Pencampwriaeth y Chwe Gwlad, sef prif gystadleuaeth rygbi'r undeb yn Hemisffer y Gogledd. Cymru oedd y pencampwyr ar ôl i'r Alban ennill gêm olaf y twrnamaint yn erbyn Ffrainc.

## Y timau 
## Tabl
**(P)** = Pencampwyr **(CL)** = Enillwyr Camp Lawn

### Rheolau
* Pedwar pwynt gornest ar gyfer ennill gêm.
* Dau bwynt gornest i'r ddau dîm mewn gêm gyfartal.
* Pwynt bonws i dîm sy'n colli gêm o saith pwynt neu lai, a/neu yn sgorio pedwar gwaith neu fwy mewn gêm.
* Tri pwynt bonws i'r tîm sy'n ennill pob gêm (Camp Lawn).
* Os oes dau neu fwy tîm yn gyfartal ar bwyntiau gornest, yna bydd y tîm sydd a'r gwahaniaeth pwyntiau gwell (cyfanswm pwyntiau sgoriwyd namyn y pwyntiau a gollwyd) yn codi'n uwch yn y tabl.
* Os nad yw hyn yn gwahanu timau cyfartal, bydd y tîm a sgoriwyd y nifer uchaf o geisiadau yn codi'n uwch.
* Wedi hyn, os bydd dau neu fwy tîm yn gyfartal ar gyfer y lle cyntaf ar ddiwedd y Bencampwriaeth, yna bydd y teitl yn cael ei rannu rhyngddynt.

## Canlyniadau
## Cyfeiriadau 
Categori:2021
2021
Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015

Deddf a basiwyd gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru (Senedd Cymru bellach) a gafodd gydsyniad brenhinol ar 29 Ebrill 2015 yw '''Deddf Lles Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015'* (Saesneg: *Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015''); daeth i rym ym mis Ebrill 2016. Mae'n cynnwys saith prif nod:

# Cymru lewyrchus,
# Cymru gydnerth,
# Cymru iachach,
# Cymru sy'n fwy cyfartal,
# Cymru o gymunedau cydlynus,
# Cymru â diwylliant bywiog lle mae’r Gymraeg yn ffynnu
# Chymru sy'n gyfrifol ar lefel byd-eang.

Er mwyn cyflawni hyn ceir hefyd 'yr egwyddor o ddatblygu cynaliadwy' sy'n cynnwys pum agwedd er mwyn cyflawni'r nodau hyn, sef:

# hirdymor,
# atal,
# integreiddio,
# cydweithio
# chynnwys.

## Gweithredu
Mae'r Ddeddf yn nodi mai cyfrifoldeb y sefydliadau canlynol yw ei gweithredu:
*Gweinidogion Cymru
*Awdurdodau lleol
*Byrddau iechyd lleol
*Ymddiriedolaeth GIG Iechyd Cyhoeddus Cymru
*Ymddiriedolaeth GIG Felindre
*Awdurdodau parciau cenedlaethol
*Awdurdodau tân ac achub
*Cyfoeth Naturiol Cymru
*Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru
*Cyngor Celfyddydau Cymru
*Cyngor Chwaraeon Cymru
*Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Amgueddfa Genedlaethol Cymru

## Y 5 rhan
* Rhan 1: Cyflwyniad:trosolwg o'r Ddeddf
* Rhan 2: Gwella llesiant: mae'r rhan hon o'r Ddeddf yn nodi'r amcanion i weinidogion Cymru ac yn manylu ar ddyletswyddau'r cyrff cyhoeddus. Mae'n disgrifio sut y dylid mesur perfformiad tuag at gyflawni'r nodau ac mae'n darparu arweiniad.
* Rhan 3: Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol yng Nghymru: mae Rhan 3 o'r Ddeddf yn nodi rôl Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol sy'n cynnwys dyletswydd i adolygu a gwneud argymhellion ac yn sefydlu panel i gynghori'r Comisiynydd.
* Rhan 4: Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus: mae Rhan 4 o'r Ddeddf yn sefydlu byrddau gwasanaethau cyhoeddus ac yn gosod dyletswydd llesiant arnynt. Mae'n disgrifio paratoi ac adolygu cynlluniau llesiant lleol.
* Rhan 5: Darpariaethau Terfynol: mae Rhan 5 o'r Ddeddf yn diffinio cyrff cyhoeddus yng nghyd-destun y ddeddfwriaeth, ac yn nodi rheoliadau a materion ategol eraill.

## Gweler hefyd
* Rhestr Mesurau a Deddfau Senedd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Deddfau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2015
Categori:Deddfau cyfansoddiadol Cymru
Categori:Gofal cymdeithasol yng Nghymru
Categori:Iechyd yng Nghymru
Categori:2015 yng Nghymru
Afon Derwent (Cumbria)

:''Peidiwch â chymysgu'r afon hon â'r tair afon arall o'r un enw yng ngogledd Lloegr. Am yr afonydd eraill, gweler Afon Derwent.''

Afon yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Afon Derwent**.

Mae'n tarddu yn Sprinkling Tarn oddi tan Scafell Pike yn Ardal y Llynnoedd cyn llifo i'r gogledd trwy Borrowdale, lle mae'n lledu i ffurfio llyn, sef Derwentwater. Wedyn mae'n llifo i'r gogledd eto heibio tref Keswick lle mae Afon Greta yn ymuno â hi. Mae'n mynd i mewn i Llyn Bassenthwaite o'r de ac yn ei adael o'r gogledd cyn iddi lifo i'r gorllewin tuag at dref Cockermouth, lle mae Afon Cocker yn ymuno â hi. Ar ôl hynny, mae'n mynd ymlaen i'r gorllewin heibio pentref Papcastle i'w aber yn nhref Workington, lle mae'n llifo i mewn i Fôr Iwerddon.

Derwent
Afon Derwent (Gogledd-ddwyrain Lloegr)

:''Peidiwch â chymysgu'r afon hon â'r tair afon arall o'r un enw yng ngogledd Lloegr. Am yr afonydd eraill, gweler Afon Derwent.''

Afon yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr yw **Afon Derwent**. 
Mae'n llifo rhwng ffiniau Swydd Durham a Northumberland cyn rhedeg mwyfrif ei chwrs trwy Tyne a Wear. Mae'n dechrau lle mae'r dwy nant Beldon Burn a Nookton Burn yn cwrdd tua milltir i'r gorllewin o Blanchland, ac yn llifo am oddeutu 35 milltir i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain i ymuno ag Afon Tyne i'r gorllewin o Gateshead.

Derwent
Derwent
Derwent
A Midsummer Night's Dream

Comedi 1595/1596 gan William Shakespeare yw '''''A Midsummer Night's Dream'''* (Cymraeg: *Breuddwyd Noson Ganol Haf''). Mae'n un o ddramâu mwyaf poblogaidd Shakespeare.

## Cymeriadau
* Theseus—Dug Athen
* Hippolyta—Brenhines yr Amasoniaid
* Egeus—tad Hermia 
* Hermia—merch Egeus, cariad Lysander
* Lysander—cariad Hermia
* Demetrius—cyn-cariad Helena
* Helena—ffrind Hermia
* Philostrate—Meistr yr Ymhyfrydu
* Peter Quince—saer
* Nick Bottom—gwehydd
* Francis Flute—atgyweiriwr megin
* Tom Snout—tincer
* Snug—saer
* Robin Starveling—teiliwr
* Oberon—Brenin y Tylwyth Teg
* Titania—Brenhines y Tylwyth Teg
* Robin "Puck" Goodfellow—ysbryd direidud
* Peaseblossom, Cobweb, Moth a Mustardseed—gweision Titania

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1595
Categori:William Shakespeare
Jack Bancroft

Roedd **John (Jack) Bancroft** 9 Hydref 1879 - 7 Ionawr 1942),  yn  gricedwr a chwaraewr rygbi'r undeb ryngwladol Cymreig. Roedd yn fatiwr ar ac yn geidwad wiced a chwaraeodd i Forgannwg. Chwaraeodd Bancroft rygbi i Glwb Rygbi Abertawe hefyd.

## Cefndir
Cafodd Bancroft ei eni a bu farw yn Abertawe yn fab i William Bancroft, crydd a gweithiwr criced proffesiynol, ac Emma (née Jones) ei wraig.

Roedd brawd Bancroft, Billy, yn chwaraewr rygbi rhyngwladol i Gymru a’r chwaraewr proffesiynol cyntaf i dîm criced Morgannwg. Roedd ei dad yn dirmon maes rygbi a chriced St Helen, a dangosodd Jack ddiddordeb a medr mawr mewn criced a rygbi o oedran ifanc.

Ym 1903 priododd Bancroft â Jessica Florence (Florrie) Robinson bu iddynt tair merch a dau fab.

## Gyrfa rygbi 
Yn ogystal â chwarae i Abertawe ar lefel clwb, cafodd Bancroft ei gapio deunaw gwaith i dîm cenedlaethol Cymru . Enillodd ei gap rhyngwladol cyntaf ym 1909 gan ddisodli'r Bert Winfield a anafwyd  wrth chware yn erbyn Lloegr. Yn ystod gyrfa Bancroft fe sgoriodd 19 pwynt yn erbyn Ffrainc yn gêm ryngwladol 1910, ar y pryd record i chwaraewr o Gymru mewn un gêm. Roedd ei gêm olaf i Gymru yn erbyn Ffrainc ym 1914.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 1910, 1911, 1914
*  1909, 1910, 1911, 1912, 1913
*  1909, 1910, 1912, 1914

## Gyrfa criced 
Roedd Jack Bancroft yn geidwad wiced i Abertawe, a chwaraeodd Griced Siroedd Mân i Forgannwg mor gynnar â 1908. Galwyd Bancroft i dîm cyntaf Morgannwg ar naw achlysur yn ystod tymor 1922 cyn iddo ymddeol o'r gêm. Ym 1907 bu farw gŵr o'r enw Harvey Thomas, wedi iddo gael ei daro yn ei ben gan bêl criced a ergydiwyd o fat gan Bancroft.

## Llyfryddiaeth 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Genedigaethau 1879
Derwentwater

Un o lynnoedd Ardal y Llynnoedd, Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Derwentwater** (Cymraeg: **Llyn Derwennydd**) , a leolir yn nyffryn Borrowdale yn awdurdod unedol Cumberland. Mae Afon Derwent yn llifo i mewn iddo yn y de, ac yn ei ddraenio yn y gogledd. Mae ganddo hyd o 3 milltir (4.8&nbsp;km), lled o 1 milltir (1.6&nbsp;km) a dyfnder o tua 22&nbsp;metr (72 troedfedd) yn ei ran ddyfnaf. Mae sawl ynys yn y llyn.

Yn ôl yr Athro R. Geraint Gruffydd, mae'n fwy na thebyg mai Llyn Derwennydd oedd yr hen enw, ac mai cyfeiriad at Raeadr Derwennydd a geir yn y gerdd Pais Dinogad (7g, pan ddywedir:

Pan elai dy dad di i fynydd
Dyddygai ef pen i wrch, pen gwythwch, pen hydd,
Pen grugiar fraith o fynydd,
Pen pysg o Rhaeadr Derwennydd.

bawd|dim|Derwentwater ar fap Arolwg Ordnans o 1925

## Oriel
## Gweler hefyd
*Rhaeadr Derwennydd

## Cyfeiriadau
Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Llynnoedd Cumbria
Maxine Peake

Actores o Loegr yw **Maxine Peake** (ganwyd 14 Gorffennaf 1974), sy'n fwyaf adnabyddus am ei rolau teledu.

Cafodd ei geni yn Westhoughton, Bolton, yn ferch i Glenys (*née* Hall) a Brian Peake.

## Teledu
**Dinnerladies* (1998-2000)
**The Way We Live Now* (2001)
**Early Doors* (2003)
**Shameless* (2004-2007)
**See No Evil: The Moors Murders* (2006), fel Myra Hindley
**Hancock and Joan* (2008)
*''The Devil's Whore* (2008)
**Little Dorrit* (2008)
**Criminal Justice* (2009)
**Silk* (2011-2014)
**Henry IV, Parts I and II* (2012), fel Doll Tearsheet
**The Village* (2013-2014)
**A Midsummer Night's Dream* (2016), fel Titania
**Three Girls* (2017)

## Ffilmiau
**Private Peaceful* (2012)
**The Theory of Everything* (2014)
**Peterloo* (2018)
**Gwen'' (2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1974