open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afon Llynfi

Gallai **Afon Llynfi** gyfeirio at un o ddwy afon yng Nghymru:

* Afon Llynfi ym Mhowys, sy'n llifo i mewn i Afon Gwy.
* Afon Llynfi ym mwrdeisdref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, sy'n llifo i mewn i Afon Ogwr.

### Gweler hefyd
* Afon Llyfni, afon yng Ngwynedd
Tredegar Newydd

:*Am leoedd eraill yn dwyn yr enw Tredegar, gweler Tredegar (gwahaniaethu)*

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Tredegar Newydd** (Saesneg: *New Tredegar*). Saif yng Nghwm Rhymni, i'r de-orllewin o dref Tredegar, ar y briffordd A469, i'r gogledd o Fargod.

## Hanes
Arferai'r ardal o gwmpas Tredegar Newydd fod yn ardal lofaol; dyna darddiad yr enw, mewn gwirionedd, sef y pwll glo newydd a sefydlwyd yn 1858 gan Gwmni Haearn a Glo Tredegar ger Troedrhiw-fuwch. Mae oddeutu 5,000 o boblogaeth yno.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl enwog o Dregegar Newydd
* Gwyn Jones (awdur)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Caerffili
Categori:Pentrefi Caerffili

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Taxi

Gallai **taxi** gyfeirio at un o sawl peth:
* Tacsi (*taxi*), cerbyd ar log
* *Taxi (cyfres deledu) (1978 - 1983)
## Gweler hefyd 
* *Taxi Driver'', ffilm o 1976
Afon Llynfi (Powys)

Afon ym Mhowys sy'n llifo i mewn i Afon Gwy yw **Afon Llynfi**.

Mae'n tarddu gerllaw adfeilion Castell Blaenllynfi, fymryn i'r gogledd-orllewin o bentref Bwlch, ac yn llifo tua'r gogledd i lifo trwy Lyn Syfaddan. Wedi gadael y llyn, mae'n llifo i'r gorllewin o bentref Llangors a heibio Llandyfaelog Tre'r-graig, yna i'r gorllewin o bentref Trefeca. Llifa heibio Castell Bronllys, lle mae Afon Dulas yn ymuno â hi, gyda Bronllys i'r gorllewin a Talgarth i'r dwyrain. Wedi mynd heibio Pipton, ychydig i'r gorllewin o Aberllynfi, mae'n ymuno ag Afon Gwy gerllaw'r Clas-ar-Wy.

Llynfi
Llynfi
Trefeca

Pentref yng nghymuned Talgarth, Powys, Cymru, yw **Trefeca**, weithiau **Trefecca**. Saif ger glan ddwyreiniol Afon Llynfi, i'r de-orllewin o dref Talgarth ac i'r gogledd o Llandyfaelog Tre'r-graig a Llyn Syfaddan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Daeth y pentref yn adnabyddus pan sefydlodd Howell Harris, un o brif arweinwyr y Diwygiad Methodistaidd, gymuned Gristnogol "Teulu Trefeca" yno yn  1752. Tyfodd i gynnwys tua chant o bobl. Sefydlodd Selina Hastings, Iarlles Huntingdon goleg diwinyddol yno yn 1768. Symudodd hwn i Cheshunt yn 1790, ond daeth yr adeilad y goleg diwinyddol Eglwys Bresbyteraidd Cymru yn ddiweddarach. Symudodd y coleg yma i Aberystwyth yn 1906, ac mae'r adeilad, fel Coleg Trefeca, yn awr yn rhedeg cyrsiau preswyl.

bawd|250px|dim|Coleg Trefecca, 1910au

## Gweler hefyd
*Castell Trefeca, castell mwnt a beili Normanaidd ger y pentref.
*Howel Harris
*Coleg Trefeca

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Talgarth
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Tacsi

Cerbyd ar log sydd ar gael i gludo teithwyr, yn unigolyn neu grwp bychan, yw **tacsi**. Yn wahanol i ffurfiau eraill o gludiant cyhoeddus, dydi tacsi ddim yn gyfyngedig i un llwybr a gall y teithiwr ofyn i'r gyrrwr stopio unrhyw le.

Gyda sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru mae deddfu trwyddedu tacis (ond nid ei weithredu, sydd yn nwylo'r awdurdodau lleol) yn fater datganoliedig, fel y mae yn yr Alban a Gogledd Iwerddon hefyd.

Mae mathau eraill o dacsis yn cynnwys y cab mini, *limousine* a tacsis rhannu (mewn rhai gwledydd, yn enwedig yn y Trydydd Byd) sy'n rhedeg ar lwybrau penodedig, e.e. rhwng trefi.

Categori:Cerbydau
Categori:Cludiant cyhoeddus
Categori:Cludiant ffordd
Anfield

Stadiwm pêl-droed yw **Anfield**, a leolir yn yr ardal o'r un enw yn Lerpwl, Lloegr. Mae'r stadiwm yn seddi i gyd ers addasu'r Spion Kop yn 1994. Adeiladwyd y stadiwm ym 1884 a dyma oedd cartref gwreiddiol tîm pêl-droed Everton. Chwaraeodd y clwb ar y safle tan 1892, pan adawsant ar ôl anghydfod ynglŷn â'r rhent. Ers hynny, ma'r stadiwm wedi bod yn gartref i dîm pêl-droed Lerpwl, a ffurfiwyd o ganlyniad i Everton yn gadael Anfield.

Mae'r stadiwm yn cyrraedd lefel 4-seren Undeb Cymdeithasau Pêl-droed Ewropeaidd, ac mae nifer o gêmau rhyngwladol ar lefel uchel wedi eu cynnal yno, gan gynnwys gêmau Lloegr. 
Defnyddiwyd y safle hefyd yn ystod Ewro 96 ac fe chwaraeodd Cymru rhai o'u gemau cartref yno ar ddiwedd y 1990au tra roedd Stadiwm y Mileniwm yn cael ei gwblhau.

Yn bellach yn ôl yn hanes y stadiwm, defnyddiwyd Anfield ar gyfer gweithgareddau eraill, megis paffio a gêmau tenis.

bawd|canol|1000px|Panorama Anfield, 2012, o'r Anfield Road Stand; chwith: Centenary Stand, canol: Kop Stand; de: Main Stand

Categori:C.P.D. Lerpwl
Categori:Meysydd chwaraeon yn Lerpwl
Jodie Foster

Actores, cyfarwyddwr ffilm a chynhyrchydd ffilm   o'r Unol Daleithiau sydd wedi enilli Gwobrau yr Academi, BAFTA a'r *Golden Globe* yw **Alicia Christian "Jodie" Foster** (ganed 19 Tachwedd 1962).

Dechreuodd Foster actio yn dair blwydd oed, ond daeth i sylw'r cyhoedd yn gyntaf yn 1976 yn chwarae rhan putain dan oed yn *Taxi Driver* gan Martin Scorsese, ac fe'i henwebwyd am Oscar fel Actores Gynorthwyol Orau. Enillodd Oscar yr Actores Orau yn 1988 am ei ran yn *The Accused*. Yn 1991, serenodd yn *The Silence of the Lambs* fel Clarice Starling, asiant dan hyfforddiant gyda'r FBI, yn tracio llofrudd gyfres, a chafodd Oscar arall am hynny. Mae ei ffilmiau yn cynnwys sawl *genre*, yn cynnwys ffilmiau iasoer, trosedd, rhamant, comedi, ffilmiau plant a ffilmiau ffuglen wyddonol.

## Ffilmiau (actores)
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ifanc
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Anffyddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Categori:Actorion LHDT
Categori:Cyfarwyddwyr LHDT
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Taxi Driver

:*Erthygl am y ffilm o 1976 yw hon. Gweler hefyd Taxi Driver (gwahaniaethu).*

Ffilm o 1976 a gyfarwyddwyd gan Martin Scorsese ac a sgriptwyd gan Paul Schrader yw ***Taxi Driver***. Lleolir digwyddiadau'r ffilm yn Ninas Efrog Newydd yn y cyfnod yn dilyn diwedd Rhyfel Fiet Nam ac mae'n serennu Robert De Niro yn y brif ran gyda Jodie Foster, Albert Brooks, Harvey Keitel, Leonard Harris, Peter Boyle a Cybill Shepherd. Mae'n cael ei ystyried yn un o glasuron ffilm y 1970au ac mae gwaith sinematig Scorsese, y gerddoriaeth, a pherfformiad arbennig De Niro, yn ei gwneud yn ffilm unigryw a chofiadwy.

## Crynodeb
Prif gymeriad y ffilm yw Travis Bickle (De Niro), dyn ifanc 26 oed sy'n methu cysgu ac yn gorfod gweithio 12 awr y dydd fel gyrrwr tacsi ar strydoedd Efrog Newydd. Mae'n gymeriad ansefydlog, niwrotig, sy'n ei chael hi'n anodd ymdopi efo bywyd a gwahaniaethu rhwng realiti a ffantasi, canlyniad ei brofiadau fel milwr yn Fiet Nam, efallai.
200px|bawd|chwith|Iris (Jodie Fosterr)
Yn ei waith mae Travis yn gweld pob agwedd anymunol ar fywyd yn y *Big Apple* ac mae ochr dywell y ddinas yn ei ffieiddio. Mae'n dechrau cael obsesiwn am "lanhau'r strydoedd" ac yn treulio oriau maith yn ymarfer ei gorff.

Mae'n cwrdd â Betsy (Shepherd) ac yn syrthio mewn cariad â hi, ond dydi o ddim yn deall merched. Yn ei ddiniweidrwydd mae'n mynd â hi i wylio ffim bornograffig mewn sinema siabi ac mae hi'n cerdded allan arno fo. Mae Betsy yn gweitho mewn tîm o ymgyrchwyr i ethol seneddwr llai nag onest ac mae Travis yn dod yn agos i'w asasineiddio.

Yna mae'n cwrdd ag Iris (Jodie Fosterr), merch 12 oed sydd wedi troi at weithio fel putain. Mae'n penderfynu ei hachub o ddwylo ei phimp. Ar ddiwedd y ffilm mae'n cerdded i mewn i'r puteindy lle mae Iris yn gweithio a lladd y pimp ac eraill mewn golygfa waedlyd iawn. Ceisia saethu ei hun yn y pen ond does 'na ddim bwledi ar ôl.

Yn yr epilog byr mae Travis yn arwr i'r cyfryngau ond mae ei agwedd o ei hun yn enigmatig. Aiff ymlaen a'i waith fel gyrrwr tacsi yn ddidaro.

## Cast
*Robert De Niro fel Travis Bickle
*Cybill Shepherd fel Betsy
*Peter Boyle fel "Wizard"
*Jodie Foster fel "Easy" Iris Steensma
*Harvey Keitel fel "Sport" Matthew
*Leonard Harris fel Senator Charles Palantine
*Albert Brooks fel Tom
*Martin Scorsese fel teithiwr yn nhacsi Travis

## Gwobrau
Enillodd y ''Palme d'Or'' yng Ngŵyl Ffilm Cannes 1976.

Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Martin Scorsese
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1976
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau am gam-drin plant yn rhywiol
Categori:Ffilmiau am drais rhywiol
Categori:Ffilmiau trosedd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Afon Dulais (Castell-nedd Port Talbot)

[250px|bawd|Afon Dulais yn [Aberdulais.]]
Afon ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot yn ne Cymru, sy'n llifo i mewn i Afon Nedd, yw **Afon Dulais**.

Mae'n tarddu ar lechweddau deheuol Mynydd y Drum, i'r gorllewin o Onllwyn, lle mae nifer o nentydd yn cyfarfod. Mae'n llifo tua'r de-orllewin heibio Blaendulais, Tre-Forgan, Y Creunant, Cil-ffriw ac Aberdulais, lle mae'n ymuno ag Afon Nedd.

Fel mae'r Dulais yn agosáu at y Nedd, mae'n disgyn i raeadr ysblenydd Rhaeadrau Aberdulais, atyniad twristiaeth poblogaidd a safle hen weithfeydd haearn.

Dulais
Dulais
New Haven, Connecticut

Dinas a phorthladd yn nhalaith Connecticut, yr Unol Daleithiau (UDA), yw **New Haven**. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau ar Long Island Sound. Mae'n adnabyddus fel lleoliad safle Prifysgol Yale, a sefydlwyd yn 1701 gan y Cymro Elihu Yale o Iâl, ger Wrecsam. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1638.

## Enwogion 
* George W. Bush, ganed yr Arlywydd yn y ddinas ar 6 Gorffennaf 1946.

## Gefeilldrefi New Haven 
## Dolenni Allanol
* Gwefan Dinas New Haven 

Categori:Dinasoedd New Haven County, Connecticut
Afon Dulais

Gallai **Afon Dulais** gyfeirio at un o dair afon yn ne Cymru:

* Afon Dulais ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, sy'n llifo i mewn i Afon Nedd
* Afon Dulais yn Sir Gaerfyrddin, sy'n llifo i mewn i Afon Tywi gerllaw Llanwrda
* Afon Dulais yn Sir Gaerfyrddin, sy'n llifo i mewn i Afon Tywi gerllaw Llandeilo
Y Diwygiad Methodistaidd

Y **Diwygiad Methodistaidd** yw'r term a ddefnyddir am yr adfywiad crefyddol yn y ddeunawfed ganrif yng Nghymru, a gysylltir yn bennaf a Daniel Rowland, Howell Harris a William Williams, Pantycelyn. Roedd yn adfywiad o fewn Eglwys Loegr ar y cychwyn, ond yn ddiweddarach, arweiniodd at greu'r Methodistiaid Calfinaidd, yn awr Eglwys Bresbyteraidd Cymru, fel enwad ymneilltuol.

Er nad oedd ganddo ran uniongyrchol yn y Diwygiad Methodistaidd, ystyrir Griffith Jones, Llanddowror (1684 - 1761) fel tad ysbrydol y mudiad. Roedd ei ysgolion cylchynol ef wedi dysgu miloedd lawer o'r werin i ddarllen, felly gallent ddarllen y Beibl trostynt eu hunain. Fel rheol, ystyrir i'r Diwygiad ddechrau gyda throedigaeth Howell Harris yn ehlwyd Talgarth yn 1735. Dechreuodd gynnal cyfarfodydd yn ei gatref ym mhentref Trefeca. Yn fuan wedyn, cafodd Daniel Rowland droedigaeth, yna yn 1737 cafodd William Williams, Pantycelyn, droedigaeth wrth wrando ar Harris yn pregethu ym mynwent   Talgarth.

Teithiodd Harris a William Williams lawer o amgylch Cymru yn pregethu, ac erbyn 1750 roedd dros 400 o seiadau wedi eu ffurfio. Yn  1762 bu diwygiad mawr yn Llangeitho dan arweiniad Daniel Rowland.

Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Methodistiaeth
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:18fed ganrif yng Nghymru
Categori:Mudiadau Cymru
Afon Dulais (Llandeilo)

Afon yn Sir Gaerfyrddin, yn ne-orllewin Cymru, sy'n llifo i mewn i Afon Tywi yw **Afon Dulais**.

Mae'n tarddu ar y llethrau ger Mynydd Figyn, i'r gorllewin o bentref Cwmdu.  Wedi llifo trwy Gwmdu, mae'n troi tua'r de i lifo trwy ardal wledig cyn llifo i mewn i Afon Tywi ychydig i'r gogledd-ddwyrain o dref Llandeilo.

Dulais (Llandeilo)
Dulais (Llandeilo)
Categori:Llandeilo
Afon Dulais (Llanwrda)

Afon sy'n llifo i mewn i Afon Tywi yn Sir Gaerfyrddin, yn ne-orllewin Cymru, yw **Afon Dulais**. Mae hi'n tarddu ar y llethrau ger Cefn y Bryn, i'r gogledd-ddwyrain o bentref Caeo, yna'n llifo tua'r de heibio i Gwm-dwr a Llanwrda cyn llifo i mewn i Afon Tywi ychydig i'r de o Lanwrda.

Dulais (Llanwrda)
Dulais (Llanwrda)
Baner Gogledd Cyprus

bawd|250px|Baner Gogledd Cyprus
Maes gwyn gyda seren a chilgant coch yn y canol tuag at yr *hoist* a ddau stribed coch tenau gerllaw brig a gwaelod y faner yw **baner Gogledd Cyprus**. Mae'n seiliedig ar faner Twrci. Mabwysiadwyd ar 7 Mawrth, 1984.

## Ffynonellau
*  *Flags of the World: Turkish Republic of Northern Cyprus*

Gogledd Cyprus
Categori:Gogledd Cyprus
Proses heddwch

Ymdrechion gan bleidiau sy'n cydweithio i ddod â therfyn i wrthdaro neu ryfel hir yw **proses heddwch**. Roedd Cytundeb Belffast yn ddigwyddiad pwysig ym mhroses heddwch Gogledd Iwerddon, ac mae nifer fawr o bleidiau ar draws y byd yn gweithio i sicrháu ateb heddychlon ym mhroses heddwch y gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd a'r gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd.

Categori:Cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Heddwch
Letocetum

Safle o gyfnod y Rhufeiniaid yn Swydd Stafford, gorllewin canolbarth Lloegr, yw **Letocetum**. Mae ei adfeilion yn gorwedd ym mhentref bychan Wall ac mae yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ac English Heritage.

Yn ddiweddarach cysylltwyd yr enw *Letocetum* (Lladiniad o'r enw Brythoneg **Leitocaiton* "coed llwyd/glas") a dinas Lichfield (Cymraeg Canol: *Caer Lwytgoed*; gweler yr erthygl ar Lichfield).

Bu Letocetum yn *mansio* neu arosfa ger groesffordd strategol ar Stryd Watling, y ffordd Rufeinig a redai o Londinium i Ogledd Cymru (rhed yr A5 ar hyd ran o'r un llwybr), a Stryd Icknield (yr A38 heddiw).

Ceir adfeilion baddondai ac adeiladau eraill ac mae yna amgueddfa fechan ar y safle.

## Dolenni allanol 
*  Ymddiriedolaeth Genedlaethol: Letocetum 
*  English Heritage

Categori:Safleoedd archaeolegol Swydd Stafford
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
English Heritage

Elusen sy'n rheoli dros 400 o henebion, adeiladau a lleoedd hanesyddol yn Lloegr yw **English Heritage**. Mae'r rhain yn cynnwys safleoedd cynhanesyddol, maes brwydr, cestyll canoloesol, caerau Rhufeinig, safleoedd diwydiannol hanesyddol, adfeilion rhestredig, a phlasdai o bwys pensaernïol. Mae'n cyfateb i Cadw yng Nghymru a Historic Scotland yn yr Alban.

Ffurfiwyd English Heritage yn 1983 fel corff cyhoeddus anadrannol Llywodraeth y Deyrnas Unedig, o'r enw swyddogol "Historic Buildings and Monuments Commission for England". Fe'i crëwyd i gyfuno rolau sawl corff presennol a oedd yn gyfrifol am ddiogelu treftadaeth. Ym 1999, unodd y sefydliad â'r Royal Commission on the Historical Monuments of England a'r National Monuments Record.

Ar 1 Ebrill 2015, rhannwyd English Heritage yn ddwy ran: Historic England, a etifeddodd swyddogaethau rheoleiddio, statudol a diogelu'r hen sefydliad, a'r English Heritage Trust, busnes ac elusen a fyddai'n gweithredu'r eiddo hanesyddol, ac a fabwysadodd enw a logo gweithredu English Heritage. Rhoddodd y Llywodraeth grant o £80 miliwn i'r elusen newydd i'w sefydlu fel ymddiriedolaeth annibynnol, er bod yr eiddo hanesyddol yn parhau i fod ym mherchnogaeth y wladwriaeth.

## Dolenni allanol
* 

Categori:Archaeoleg Lloegr
Categori:Cadwraeth yn Lloegr
Categori:Sefydliadau Lloegr
Y Groes Naid

[bawd|[Herodr Arbennig Cymru. Y Groes Naid]]
bawd|Baner y Groes Naid

Crair gysegredig y credid ei bod yn ddarn o'r Gwir Groes a oedd yn un o greiriau pwysicaf Teyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol oedd **Y Groes Naid** neu **Y Groes Nawdd** (cyfeirir ati yn Saesneg weithiau fel *The Cross of Neith*). Roedd yn cael ei chadw er diogelwch yng ngofal mynachod Abaty Aberconwy (a hefyd yn Abaty Cymer ar un achlysur o leiaf) ar ran Tywysogion Gwynedd.  Credai'r tywysogion a'r Cymry yn gyffredinol ei bod yn cynnig nawdd ac amddiffyn dwyfol iddynt ac felly daeth i gael ei hystyried yn grair cenedlaethol.

Ni wyddom sut yn union y daeth i Wynedd yn y lle cyntaf, ond un posiblrwydd yw ei bod wedi ei dwyn yn ôl i Gymru o ddinas Rhufain gan y Brenin Hywel Dda pan aeth ar bererindod i'r ddinas sanctaidd tua'r flwyddyn 928. Yn ôl traddodiad, cafodd ei throsglwyddo o dywysog i dywysog hyd amser Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, a'i frawd Dafydd. Ymddengys fod gan y Groes Naid le arwyddocaol yn seremoni coroni brenhinoedd a thywsogion Gwynedd. Mae'n bosibl hefyd fod arglwyddi Gwynedd a deiliaid eraill o Gymru yn tyngu llw o ffyddlondeb i frenin Gwynedd arni.

Ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru a Gwynedd gan Edward I o Loegr a dal a dienyddio Dafydd ap Gruffudd ym Mehefin 1283, cafodd y Groes Naid, a chreiriau crefyddol a seciwlar eraill cysylltiedig â Gwynedd a theulu brenhinol Aberffraw, megis Talaith Llywelyn, ei chipio gan y Saeson. Mae *Alms Roll* o 1283 yn cofnodi bod clerigwr o'r enw Huw ab Ithel wedi cyflwyno'r Groes i Edward I yn Aberconwy; ymddengys mai gweithred bersonol gan yr ysgolor o Rydychen oedd hynny yn hytrach na chyflwyniad gan yr Abaty ei hun. Bu ym meddiant y brenin Seisnig am weddill ei amser yng Nghymru cyn cael ei dwyn i ddinas Llundain lle cafodd ei harddangos, gyda creiriau eraill o Gymru, mewn gorymdaith fuddugoliaethus ym mis Mai 1285, gyda brenin a brenhines Lloegr, eu plant, arglwyddi mawr a 14 esgob yn cymryd rhan.

Mae ei hanes ar ôl hynny yn ddirgelwch a cheir sawl damcaniaeth yn ei chylch. Mae rhai haneswyr yn tybio iddi gael ei dinistrio ar orchymyn Oliver Cromwell yn 1649 ond mae rhai haneswyr Cymreig yn dadlau fod y Groes dal ar gadw yn Lloegr.

## Gweler hefyd
* Talaith Llywelyn
* Coron Glyn Dŵr

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
* J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1998), tt. 236, 333-335 a 580-581.
* *Calendar of Welsh Rolls*, tt. 273-4 0531893631
* T. H. Parry-Williams, *Croes Naid, Y Llinyn Arian* (Aberystwyth, 1947), 91-94.
* W. C. Tennant, 'Croes Naid', *Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru* (1951-2), tt. 102-115.
* 
* 

Categori:Creiriau sanctaidd Cristnogol
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Naid
Categori:Diwylliant Cymru yn yr Oesoedd Canol
Categori:Symbolau cenedlaethol Cymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Croesau Celtaidd Cymru
Aberdulais

Pentref ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Aberdulais**. Saif ym mhen isaf Cwm Dulais, lle mae Afon Dulais yn llifo i mewn i Afon Nedd, a ger cyffordd y priffyrdd A465 ac A4109, i'r gogledd-ddwyrain o dref Castell Nedd.

Fel mae'r Dulais yn agosáu at afon Nedd, mae'n disgyn i raeadr ysblenydd Rhaeadrau Aberdulais, atyniad twristiaeth poblogaidd a safle hen weithfeydd haearn. Mae'r rhaeadr yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)
Nwy petroliwm hylifol

Cymysgedd o nwyon hydrocarbon a ddefnyddir fel tanwydd mewn offerynnau gwresogi, coginio a cerbydau yw **nwy petroliwm hylifol** neu **LPG** (Saesneg: *Liquefied petroleum gas*).

Mewn llawer o wledydd, yn arbennig y rhai sy'n llai datblygedig, nwy LPG (fel *butane*) yw un o'r prif ffynonellau tanwydd ar gyfer coginio a gwresogi tai gan na cheir rhwydweithiau pibellau nwy, yn enwedig yn yr ardaloedd gwledig.

Petroliwm hylifol
Categori:Tanwyddau
Copa

Gallai **copa** gyfeirio at un o sawl peth:

* Rhan uchaf mynydd (neu uwch na'r tir o'i gwmpas o leiaf; gall bod mwy nag un copa gan fynydd, er enghraifft Cadair Berwyn)
* Copa, label recordio Cymreig
* Copa Airlines, cwmni hedfan rhyngwladol

Gweler hefyd:
* Copacabana (gwahaniaethu)
Historic Scotland

bawd|Ei logo cyfredol

Asiantaeth weithredol dan nawdd Llywodraeth yr Alban oedd **Historic Scotland** () o 1991 hyd 2015, oedd yn gyfrifol am henebion yn yr Alban. Roedd yn cyfateb i Gadw yng Nghymru ac English Heritage yn Lloegr.

Dywed ei gwefan: 

## Rhestr safleoedd Historic Scotland
### A-C
*Abaty Arbroath
*Abaty Dundrennan
*Abaty Dunfermline
*Abaty Glenluce
*Abaty Holyrood
*Abaty Iona
*Abaty Jedburgh
*Abaty Kilwinning
*Abaty Melrose
*Abaty Sweetheart
*Aberlemno
*Capel Keills
*Capel Kilmory Knap

### Cestyll
*Castell Aberdour
*Castell Auchindoun
*Castell Balvenie
*Castell Blackness
*Castell Bothwell
*Castell Broughty
*Castell Burleigh
*Castell Cadzow
*Castell Caeredin
*Castell Caerlaverock
*Castell Campbell
*Castell Cardoness
*Castell Carnasserie
*Castell Carsluith
*Castell Claypotts
*Castell Corgarff
*Castell Craigmillar
*Castell Craignethan
*Castell Crichton
*Castell Crookston
*Castell Dirleton
*Castell Doune
*Castell Duffus
*Castell Dumbarton
*Castell Dunstaffnage
*Castell Edzell
*Castell Elcho
*Castell Glenbuchat
*Castell Hailes
*Castell Hermitage
*Castell Huntingtower
*Castell Huntly
*Castell Inverlochy
*Castell Kilchurn
*Castell Kildrummy
*Castell Kisimul
*Castell Loch Leven
*Castell Lochmaben
*Castell Lochranza
*Castell Loch Semple
*Castell MacLellan
*Castell Morton
*Castell Muness
*Castell Newark
*Castell Ravenscraig
*Castell Rothesay
*Castell Rowallan
*Castell Scalloway
*Castell Skipness
*Castell St Andrews
*Castell Stirling
*Castell Sween
*Castell Tantallon
*Castell Threave
*Castell Tolquhon
*Castell Urquhart

### C-Z
*Croes Dupplin
*Croes Ruthwell
*Dunadd
*Dun Carloway
*Dun Dornaigil
*Eglwys Gadeiriol Dunblane
*Eglwys Gadeiriol Dunkeld
*Eglwys Gadeiriol Elgin
*Eglwys Gadeiriol Glasgow
*Jarlshof
*Mur Antoninus
*Palas Linlithgow
*Priordy Ardchattan
*Priordy Beauly
*Priordy Whithorn
*Tŵr Drumcoltran
*Tŵr Greenknowe
*Tŵr Orchardton
*Tŵr Smailholm

Categori:Cadwraeth yn yr Alban
Categori:Archaeoleg yr Alban
Categori:Sefydliadau'r Alban
Tsieceg

Iaith Slafig Orllewinol sy'n iaith frodorol Tsiecia yw **Tsieceg** a gaiff ei siarad ledled y byd. Galwyd yr hen Tsieceg yn **Fohemeg** hyd at y 19g. Mae'n hynod o debyg i'r Slofaceg ac i raddau llai i ieithoedd Slafeg eraill.

## Statws swyddogol
Caiff y Tsieceg ei siarad gan bron i bawb o drigolion Tsiecia a chaiff ei defnyddio mewn dogfennau llysoedd barn ac awdurdodau'r wladwriaeth, gan gynnwys awdurdodau cyllid ac arian. Caiff hefyd ei defnyddio mewn achosion swyddogol yn Slofacia; yn yr un modd caniateir defnyddio'r Slofaceg oddi fewn i awdurdodau ariannol Tsiecia. Mae yma gryn blethu rhwng y ddwy wladwriaeth o ran ieithoedd - sy'n deillio'n ôl i'r hen Tsiecoslofacia a chyn hynny. Mae trigolion y ddwy wladwriaeth yn deall iaith ei gilydd.

## Yr enw
Mae'r gair *čeština* "Tsiec" (neu "Czech") yn tarddu o hen lwyth Slafig o'r un enw (*Čech*, lluosog *Češi*; hen ffurf: *Čechové*) a arferai fyw yng ngahanol Bohemia ac a oedd yn gyfrifol am uno ei chymdogion Slafaidd ac Almaenig yn nheyrnasiad y brenhinllyn  (*Přemyslovci*). Yn ôl rhai, mae'n tarddu o berson o'r enw Čech, a fu'n gyfrifol am symud y llwyth i'r tiroedd presennol. Daw'r gair Bohemia o lwyth Celtaidd y Boii a wladychai'r rhan hon o Ewrop cyn hyn - ers y 4g CC. Benthyciwyd y sillafiad Saesneg
("Czeck") o'r Pwyleg.


Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Categori:Ieithoedd Tsiecia
Diwrnod Owain Glyn Dŵr

Dydd gŵyl answyddogol a ddethlir yng Nghymru ar 16 Medi i goffáu Owain Glyn Dŵr yw **Dydd Owain Glyn Dŵr** (neu **Diwrnod Owain Glyndŵr**).  

Fe ddethlir ar 16 Medi am fod Owain Glyn Dŵr wedi cael ei gyhoeddi yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400 yn ystod ei wrthryfel mawr i ryddhau Cymru o ofal rheolaeth y Saeson.

## Gwneud yn Wŷl y Banc 
Yn 2021, galwodd Nia Jones o Bwyllgor Gŵyl Dathlu Diwrnod Owain Glyndŵr Corwen, i wneud Dydd Glyndŵr yn Ŵyl y Banc. Bu Dafydd Wigley hefyd yn cefnogi'r galw gan ddweud, "dylai unrhyw wyliau cenedlaethol newydd gynnwys 16 Medi fel Diwrnod Owain Glyndŵr.”

## Dathliadau 
### 2000au 
Yn 2006, hedfannwyd baner Glyn Dŵr ar furiau Castell Caerdydd ar 16 Medi mewn ymateb i nifer o geisiadau gan y cyhoedd. Bu Sain Ffagan (Amgueddfa Werin Cymru) yn cynnal nifer o ddigwyddiadau dros y penwythnos er cof am Glyndŵr.

Yn 2008, gydag Alun Ffred Jones AC (Plaid Cymru) yn Weinidog Treftadaeth yn Llywodraeth Cymru, cyhoeddodd Cadw eu bod am chwifio baner Owain Glyn Dŵr ar gestyll Caernarfon, Caerffili, Conwy a Harlech. Ymosodwyd ar y tri chastell cyntaf, a godwyd gan y Saeson, gan luoedd y Tywysog a bu Castell Harlech yn ei feddiant ac yn gadarnle pwysig yn y gwrthryfel. Mae'r faner yn cael ei hedfan yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan, Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis a'r Pwll Mawr ym Mlaenafon hefyd. Yn nhref Dinbych penderfynodd y Cyngor hedfan Baner Glyn Dŵr ar adeiladau'r cyngor (ymosodiad Glyn Dŵr ar Ddinbych, tref garsiwn Seisnig ar y pryd, oedd un o ddigwyddiadau cyntaf y gwrthryfel). Ym Machynlleth, lle cynhelid Senedd Glyn Dŵr yn ystod y gwrthryfel, trefnwyd dathlu am dri ddiwrnod gyda sesiynau barddoni dan arweiniad Twm Morys a Meirion MacIntyre a gweithgareddau eraill.

### 2010au 
bawd|259x259px|Dathliadau Owain Glyn Dwr yng Nghorwen (Medi 16, 2013)
Yn 2012, fe wnaeth cwmni IAITH Cyf. O Gastellnewydd Emlyn gynnig i’w gweithwyr beidio â dathlu Jiwbili Brenhines Lloegr gyda diwrnod o wyliau ac yn lle i gael y cyfle i ddathlu Diwrnod Owan Glyndŵr.

### 2020au 
Yn 2019, cynaliwyd Gŵyl y Fflam yng Nghorwen i godi ymwybyddiaeth o hanes Cymru ar benwythnos Dydd Glyndŵr (14 ac 15 Medi). Ailgrewyd cartref a llys Glyndŵr, Sycharth yn rithiol fel rhan o'r wŷl.

Yn 2022, cafodd gorymdaith flynyddol Corwen ei chanslo yn dilyn marwolaeth Elizabeth Windsor (brenhines y Deyrnas Unedig). Er hyn, bu dathliadau ger cerflun Owain Glyndŵr, Corwen beth bynnag. Bu disgyblion Ysgol y Felinheli fyn dathlu'r diwrnod ar y dydd Gwener fel sawl ysgol arall. Bu'r disgyblion yn gwisgo crysau t coch a melyn i ddathlu. Trafodwyd y posibilirwydd o ddod a chartref Owain Glyndŵr, sef Sycharth i berchnogaeth cyhoeddus ar 13 Medi 2023. Roedd hyn yn dilyn deiseb gan gynghorydd Gwynedd Plaid Cymru, Elfed Wyn ap Elwyn a gyflwynwyd i'r Senedd gyda dros 10,000 o lofnodion.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Baner Glyn Dŵr
* Owain Glyn Dŵr

Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Owain Glyndwr
Categori:Medi
Categori:Owain Glyn Dŵr
Blaendulais

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Blaendulais** (Saesneg: *Seven Sisters*). Saif tua 10 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Castell Nedd, ar y briffordd A4109 a ger Afon Dulais, sy'n tarddu ychydig i'r gogledd. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 2,032.

Ardal lofaol oedd hon; agorwyd y lofa gan Evan Evans-Bevan yn 1875, a chafodd yr enw *Seven Sisters Colliery* ar ôl saith merch Evans-Bevan. Yn 1945 roedd y lofa'n cyflogi 759 o ddynion. Agorwyd nifer o byllau glo eraill; Nant-y-Cafn neu Dillwyn yn 1884, Henllan 1911 a Brynteg yn 1885. Caewyd glofa'r Seven Sisters yn 1963.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Daw'r gantores a'r gyfansoddwraig, Bronwen Lewis o'r pentref. Mae Lews yn gyflwynydd radio ac yn canu a pherfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg. Bu hi hefyd yn feirniad ar gyfres gyntaf y rhaglen dalent boblogaidd, Y Llais.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Richard Ithamar Aaron, athronydd
* Bronwen Lewis, cyfansoddwr, cantores, a pherfformiwr

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)
A4109

Priffordd ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot yn ne Cymru yw'r **A4109**. Mae'n cysylltu Aberdulais a Glyn-nedd.

Mae'r ffordd yn cychwyn fel cyffordd gyda'r priffyrdd A4230 ac A465 yn Aberdulais, ac arwain tua'r gogledd ar hyd Cwm Dulais, ger glan ddwyreiniol Afon Dulais.  Ger Dyffryn Cellwen mae'n troi tua'r dwyrain, ac yn diweddu mewn cyffordd a'r A465 ger Glyn-nedd.

## Trefi a phentrefi ar yr A4109
* Aberdulais
* Crynant
* Blaendulais
* Onllwyn
* Dyffryn Cellwen
* Banwen
* Glyn-nedd

Categori:Ffyrdd Cymru
Categori:Cludiant yng Nghastell-nedd Port Talbot
Abchaseg

Iaith Gawcasaidd Gogleddol yw **Abchaseg** neu **Abcaseg**, a siaredir yn bennaf yn Abchasia (gwlad fach  hunanlywodraethol a hawlir gan Georgia) a rhannau o Dwrci gan yr Abcasiaid.

Credir bron i sicrwydd bod Abchaseg wedi ei siarad yn y rhanbarth ers cyn hanes a cheir enghreifftiau cynharaf ohoni ar ddarnau o grochenwaith Groeg yr Henfyd. Ni cheir nemor ddim cofnod ysgrifenedig wedyn nes cofnodion y teithiwr Twrceg, Evliya Çelebi yn 18g.

Mae mwyafrif yr ieithoedd Cawcasaidd yn unochrog / tua 40 /. Maent wedi'u rhannu'n 4 grŵp: Abkhazo-Adygian, Nakh, Daghestaneg a Kartveleg.

Rhennir grŵp Abkhazo-Adygian yn ei dro yn ddau grŵp: Abkhazo-Abaseg (ieithoedd Abchaseg ac Abazian) ac Adygian (ieithoedd Adygean, Kabardinian-Cherkessian). Mae'r safle canolradd rhyngddynt wedi'i feddiannu gan yr iaith Ubykh, sydd eisoes wedi diflannu hyd yn oed yn Nhwrci. Cynrychiolir yr holl ieithoedd hyn, ac eithrio Ubykh, yn y Cawcasws.

Mae'r iaith wedi ei nodweddi gan amrywiaeth eang o gytseiniaid.

Credir bod yr iaith wedi ei siarad yn ardal Abchasia ers amser cynnar iawn. Nid yw'n perthyn i Georgeg, yn wir cafwyd perthynas wladychol gan siaradwyr Geogrieg ar Abchasieg gydag ymdrech i ddileu addysg Abchaseg yn ystod a wedi'r Ail Ryfel Byd.

## Ysgrifennu
Ysgrifennir yr iaith yn y Yr wyddor Gyrilig gyda rhai addasiadau. Bu i'r ieithydd Rwsieg o deulu Almaeneg, y Barwn Pyotr Karlovich Uslar, gofnodi nodweddion yr iaith (ac ieithoedd eraill y Cawcasws) yn yr 1860au.

Roedd yr wyddor a greodd Uslar ar gyfer Abkhaz ym 1862 yn cynnwys 37 llythyren. Mae'r rhan fwyaf o'r rhain yn seiliedig ar lythyrau Cyrilig, gydag amrywiol farciau diacritig ynghlwm. Ond cynhwyswyd ychydig o lythrennau Lladin (h, i, j), a hefyd y llythyren Roegaidd llythrennau bach nu (mewn dau amrywiad).

Mae'r ail wyddor Abchaseg, a grëwyd yn 1909 gan Alexei Chochua, yn fersiwn addasedig ac estynedig o wyddor Uslar. Roedd yn cynnwys 55 llythyren, eto wedi'u seilio'n bennaf ar lythrennau Cyrilig ond gydag ychydig o lythrennau Lladin (I, q, h) a'r Groeg nu.7

Y drydedd wyddor Abkhaz oedd yr Wyddor Ddadansoddol Abkhaz, fel y'i gelwir, o 77 o lythyrau, a ddyfeisiwyd gan yr Academydd Nikolai Yakovlevich Marr ym 1926 ar sail y sgript Ladin gyda defnydd helaeth o farciau diacritical (ac ychydig lythyrau yn seiliedig ar Cyrilic, e.e. sh).

## Enghraifft o destun 
Дарбанзаалак ауаҩы дшоуп ихы дақәиҭны. Ауаа зегь зинлеи патулеи еиҟароуп. Урҭ ирымоуп ахшыҩи аламыси, дара дарагь аешьеи аешьеи реиԥш еизыҟазароуп.

### Wedi ei Rhufeinio
Darbanzaalak auaɥy dshoup ihy daqwithny. Auaa zegj zinlei patulei eiqaroup. Urth irymoup ahshyɥi alamysi, dara daragj aesjei aesjei reiphsh eizyqazaroup.

### Cyfieithiad Cymraeg
Mae pob bod dynol yn cael ei geni yn rhydd a chyfartal mewn urddas ac hawliau. Maen nhw yn cael rhesymeg a chydwybod a dylen nhw ymddwyn mewn ysbryd brawdoliaeth tuag at ei gilydd.

### Cyfieithiad Saesneg
All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Categori:Ieithoedd Georgia
Categori:Ieithoedd Twrci
Arfon (etholaeth seneddol)

Roedd **Arfon** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 2010 hyd at 2024. Roedd Arfon hefyd yn etholaeth seneddol o 1885 hyd 1918.

Crëwyd etholaeth **Gogledd Sir Gaernarfon** ar gyfer etholiad cyffredinol 1885 fe'i diddymwyd cyn etholiad cyffredinol 1918. Er mai *North Carnarvonshire* oedd enw'r sedd newydd yn ôl *Ddeddf Ailddosbarthu Seddau 1885*, fel **Arfon** yr oedd y sedd yn cael ei adnabod ar lawr gwlad, yn y wasg a hyd yn oed yn adroddiadau seneddol Hansard. Roedd y sedd yn danfon un Aelod Seneddol i Dŷ'r Cyffredin

Ail grëwyd etholaeth **Arfon** ar gyfer etholiad cyffredinol 2010; yn 2024, dan argymhellion y Comisiwn Ffiniau i Gymru, rhannwyd ei parthrannau rhwyng yr etholiaethau newydd Bangor Aberconwy a Dwyfor Meirionnydd.

## Aelodau Seneddol 
* 1885–1895: William Rathbone (Rhyddfrydol)
* 1895–1915: William Jones (Rhyddfrydol)
* 1915–1918: Griffith Caradoc Rees (Rhyddfrydol)
* Dileu'r etholaeth
* Ail-greu'r etholaeth
* 2010–2024: Hywel Williams Plaid Cymru (wedi ymddeol)

## Etholiadau
### Etholiadau 1885 - 1915
Etholiad cyffredinol 1892: William Rathbone, Rhyddfrydwr, yn dal y sedd yn ddiwrthwynebiad.

Etholiad cyffredinol 1900: William Jones, Rhyddfrydwr, yn dal y sedd yn ddiwrthwynebiad.

Etholiad cyffredinol Rhagfyr 1910: William Jones, Rhyddfrydwr, yn dal y sedd yn ddiwrthwynebiad.

Bu farw Jones ar 6 Mai 1915 a bu isetholiad ar 6 Gorffennaf 1915; cadwyd y sedd gan Griffith Caradoc Rees Rhyddfrydwr, yn ddiwrthwynebiad.

### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Etholaeth newydd:** [[Plaid Cymru|]] **yn ennill**.
| align="right" | **Swing**
| align="right" | +3.71
||
|-

1Amcanol yn Unig

## Gweler hefyd
*Arfon (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Gwynedd
Onllwyn

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Onllwyn**. Mae hefyd yn enw'r ward etholiadol, sy'n cynnwyd Dyffryn Cellwen a Banwen. Saif tua 12 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Castell Nedd, ychydig i'r gogledd o Flaendulais, ar y briffordd A4109 a ger tarddle Afon Dulais.

Ardal lofaol oedd hon, gyda phump glofa o gwmpas y pentref ar un adeg. Mae traddodiad lleol i Sant Padrig gael ei eni yn yr ardal, a chynhelir gorymdaith ar 17 Mawrth i ddathlu hyn. Ceir gweddillion dwy gaer Rufeinig a ffordd Rufeinig gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot

Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)
Okinawa

Gall **Okinawa** gyfeirio at:

*Ynys Okinawa, ynys yn ne Japan
*Talaith Okinawa, talaith yn ne Japan
*Ynysoedd Okinawa, grŵp o ynysoedd sy'n cynnwys Ynys Okinawa a'i chymdogion
*Dinas Okinawa, dinas ar yr ynys
*Brwydr Okinawa, brwydr yn yr Ail Ryfel Byd
Joey Ramone

Canwr ac ysgrifennwr caneuon sy'n enwocaf am ei waith yng ngrŵp roc bync y Ramones oedd **Joey Ramone** (19 Mai 1951 – 15 Ebrill 2001), ganwyd **Jeffrey Ross Hyman**. Fe a'i gyd-aelod Johnny Ramone oedd yr unig ddau aelod cychwynnol a arhosodd â'r band nes ei ddadfyddiniad yn 1996. Yn ogystal â'i yrfa fel aelod o'r Ramones, roedd gan Hyman yrfa unigol.

Joey
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o lymffoma
Categori:Pobl gydag anhwylder gorfodaeth obsesiynol
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Alemanneg

Grŵp o dafodieithoedd Uchel Almaeneg yw **Alemanneg** (Alemanneg: *Alemannisch*). Fe'i siaredir gan tua deg miliwn o bobl mewn chwe gwlad wahanol gan gynnwys de'r Almaen, y Swistir, Ffrainc, Awstria, Liechtenstein a gogledd yr Eidal. Deillia'r enw o'r gynghrair hynafol llwythau'r Alemanni, sef tarddiad enw'r Almaen yn Gymraeg.


Categori:Ieithoedd Uchel Almaenaidd
Categori:Ieithoedd yr Almaen
Categori:Ieithoedd Awstria
Categori:Ieithoedd Ffrainc
Categori:Ieithoedd y Swistir
Categori:Liechtenstein
Cwm Dulais

Dyffryn yn ne-gorllewin Cymru, yn ymestyn o ogledd Sir Abertawe i ogledd-gorllewin Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot, yw **Cwm Dulais**, sy'n cael ei enw o Afon Dulais.

Mae'r cwm yn ymestyn tua'r de-orllewin a'r de o gyffiniau Onllwyn, i'r dwyrain o Ystradgynlais,  i Aberdulais, fymryn i'r gogledd-ddwyrain o dref Castell Nedd. Y prif bentrefi eraill yw Blaendulais, Y Creunant a Cil-ffriw. Mae'r briffordd A4109 yn arwain ar hyd y cwm.

Fel mae Afon Dulais yn agosáu at Afon Nedd ger Aberdulais, mae'n disgyn i raeadr ysblenydd Rhaeadrau Aberdulais, atyniad twristiaeth poblogaidd a safle hen weithfeydd haearn. Mae'r rhaeadr yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.
250px|bawd|chwith|Craig Gelli-gwm, Cwm Dulais.
250px|bawd|chwith|Olion hen waith glo, Cwm Dulais.

Arferai Cwm Dulais fod yn ardal lofaol bwysig iawn. Roedd glofa Cefn Coed ger y Creunant yn nodedig fel y lofa glo carreg ddyfnaf yn y byd ar un adeg. Mae Amgueddfa Glofa Cefn Coed yn hen adeiladau glofa Blaenant, oedd yn estyniad o lofa Cefn Coed.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffrynnoedd Castell-nedd Port Talbot
Banwen

Pentref yng nghymuned Onllwyn, bwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Banwen** (hefyd: **Banwen Pyrddin**). Saif yn rhan uchaf Cwm Dulais, ychydig i'r de o gyffordd y priffyrdd A4109 ac A4221, i'r de-ddwyrain o bentref mwy Dyffryn Cellwen. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Awgrymwyd y pentref fel man geni Sant Padrig, ar sail cofnod iddo ef gael ei eni mewn lle o'r enw *banavem taburniae*, rywle ar arfordir gorllewinol Ynys Prydain. Roedd ar y ffordd Rufeinig rhwng Castell Nedd ac Aberhonddu, ac mae olion gwersyll Rhufeinig gerllaw.

Ar un adeg roedd mwyngloddio glo, haearn a chopr yn bwysig yn yr ardal.

## Cyfeiriadau
Categori:Onllwyn
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
John Ambrose Lloyd

Cerddor o Gymru ac awdur emyn-donau oedd **John Ambrose Lloyd** (14 Mehefin 1815 - 14 Tachwedd 1874).

Ganed ef yn yr Wyddgrug, Sir y Fflint, yn fab i Enoch Lloyd, gwneuthurwr dodrefn, a'i wraig Catherine. Ordeiniwyd ei dad yn weinidog yn 1830 a symudodd y teulu i Hill Cliffe Warrington. Aeth John i Lerpwl i gynorthwyo ei frawd Isaac, oedd yn athro ysgol yno. Yn Lerpwl, cyfansoddodd ei dôn gyntaf yn 1831, a rhoddodd yr enw *Wyddgrug* arni. Bu'n athro mewn gwahanol ysgolion yn Lerpwl hyd 1849; yn ddiweddarach bu'n drafaeliwr masnachol hyd 1871. Symudodd i fyw i  Bwlch Bach, ger tref Conwy yn 1851, i Gaer y flwyddyn wedyn, yna yn 1864 i'r Rhyl.

Cyfansoddodd nifer fawr o donau, yn cynnwys casgliadau *Casgliad o Donau* (1843) ac *Aberth Moliant* (1870). Cyhoeddwyd cofiant iddo gan ei fab, C. Francis Lloyd.

Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Marwolaethau 1874
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pobl o'r Wyddgrug
A4042

Priffordd yn ne Cymru yw'r **A4042**. Mae'n cysylltu Y Fenni a Chasnewydd.

Dechreua'r ffordd mewn cyffordd gyda'r priffyrdd A40 ac A465 i'r de o'r Fenni, yna mae'n arwain tua'r de iheibio Little Mill, i'r gogledd o dref Pont-y-pŵl. O Little Mill ymlaen, mae'n dod yn ffordd ddeuol, gan fynd heibio Pont-y-pŵl a Chwmbran cyn cyrraedd cyffordd 24A Traffordd yr M4. Mae wedyn yn mynd ymlaen trwy ganol Casnewydd nes gorffen mewn cyffordd gyda'r A48 i'r de o danol y ddinas.

## Trefi a phentrefi ger yr A4042
* Y Fenni
* Llanelen
* Llanofer
* Penperllenni
* Little Mill
* Pont-y-pŵl
* Cwmbrân
* Casnewydd

Categori:Ffyrdd Cymru
Categori:Cludiant yn Sir Fynwy
Categori:Casnewydd (sir)
Evan Jones (Ieuan Gwynedd)

[bawd|*[Y Gymraes*; 1850-1852]]

Bardd, awdur ysgrifau a newyddiadurwr o Gymru oedd **Evan Jones** (5 Medi 1820 – 23 Chwefror 1852), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Ieuan Gwynedd**.

## Bywgraffiad
Ganed Ieuan Gwynedd yn nhyddyn Bryntynoriad ar ochr y Garneddwen yn Rhydymain, ger Dolgellau, Meirionnydd (de Gwynedd) yn 1820. Yn y Tŷ Croes ychydig yn is i lawr i gyfeiriad Dolgellau, y treuliodd ei febyd. Yn 1837 aeth oddi cartref i ysgol yn Aberhonddu a bu'n weinidog gyda'r Annibynwyr yn Nhredegar, yn yr hen Sir Fynwy am gyfnod. Priododd Catherine Sankey, o Swydd Amwythig, tra yn Nhredegar, ond bu farw hithau a'u plentyn yn ifanc. Gadawodd ei eglwys ac ymroddodd i lenyddiaeth a newyddiaduriaeth. Gweithiodd fel golygydd papurau newydd radicalaidd yn Llundain (*The Standard of Freedom*) ac yng Nghymru (*Y Gymraes*, *Yr Adolygydd*). 

Yna, priododd am yr ail dro a Rachel Lewis o Dredwstan. Ond dirywiodd ei iechyd yntau a bu farw yn 31 oed ar fore Chwefror 23, 1852, yng Nghaerdydd. Cafodd ei gladdu ym mynwent Capel Methodistaidd Groeswen, lle ceir cofeb ar ei fedd.

Tŷ Croes Isaf.jpg|Cofeb Tŷ Croes Isaf
Y Tŷ Croes (Ieuan Gwynedd).jpg|Tŷ Croes
Bryntynoriad (Ieuan Gwynedd).jpg|Bryntynoriad
Monument to Evan Jones ('Ieuan Gwynedd'), July 2020.jpg|Cofgolofn yn y Groeswen

## Gwaith llenyddol
Mae ei waith llenyddol yn cynnwys nifer o ysgrifau ac erthyglau ar bynciau fel dirwest ac anghydffurfiaeth a bu'n un o'r rhai a ymatebodd yn chwyrn i'r "enllib" ar foes y Cymry a defnyddioldeb yr iaith Gymraeg a geir yn y Llyfrau Gleision (1847). Saesneg oedd iaith nifer o'r ysgrifau am eu bod wedi eu hanelu at y Saeson yn bennaf, i amddiffyn anrhydedd Cymru a'r Gymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1852
Categori:Ffeministiaid o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl o Ddolgellau
Gwobr Grammy

Mae '''Gwobrau'r Grammy** (a alwyd yn **Wobrau'r Gramaffôn''' yn wreiddiol)–neu'r **Grammys**–yn cael eu cyflwyno'n flynyddol yn yr Unol Daleithiau gan yr Academi Genedlaethol ar gyfer y Celfyddydau a'r Gwyddorau Recordio am lwyddiannau ysgubol yn y diwydiant recordio. Yn y seremoni gwobrwyo ceir perfformiadau gan artistiaid blaenllaw a darlledir rhai o'r Gwobrau Grammy mwyaf poblogaidd ar y teledu. Ar hyn o bryd, Llywydd yr Academi yw Neil Portnow. Ystyrir derbyn Grammy fel yr anrhydedd uchaf yn y byd cerddorol, a dyma fersiwn cyfatebol y diwydiant i Wobrau'r Academi (yr Oscars) ar gyfer ffilmiau.

Sefydlwyd y gwobrau ym 1958. Yn ystod y 1960au, cyn i'r Grammys gael eu darlledu am y tro cyntaf ar ABC ym 1971, darlledwyd cyfres o raglenni arbennig wedi eu rhag-recordio ar NBC o'r enw *The Best on Record*.

Categori:Gwobrau cerddoriaeth
Categori:Sefydliadau 1958
William Ellis Jones (Cawrdaf)

:''Am bobl eraill o'r enw William Jones, gweler William Jones.''

Bardd ac awdur o Gymro oedd **William Ellis Jones** (9 Hydref 1795 – 27 Mawrth 1848), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Cawrdaf /Gwilym Cawrdaf**.

## Bywgraffiad
Ganed Cawrdaf ym mhlwyf Abererch yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd) yn 1795. Enwau ei rieni oedd Ellis a Catherine Jones, a symudodd i Abererch o'r Bont Ddu, hanner ffordd rhwng y Bermo a Dolgellau. Yn 13 mlwydd oed rhwymwyd ef yn brentis argraffydd gyda Richard Jones, cefnder iddo, yn Nolgellau. Ar derfyn ei brentisiaeth symudodd i Gaernarfon, a bu am gyfnod yn swyddfa  L. E. Jones, cefnder arall iddo iddo. Ym 1817, symudodd i Lundain, lle ymaelododd â chymdeithas  y Gwyneddigion.  Tra yn Llundain daeth boneddwr i wybod am ei alluodd fel arlunydd, a chymerodd ef yn gydymaith i'r Cyfandir, lle y bu yn teithio, fel artist tirluniau. Teithiodd trwy Ffrainc a'r Eidal fel arlunydd. Dychwelodd i Lundain a bu'n teithio fel arlunydd trwy ynysoedd Prydain. Rhoddodd afiechyd diwedd ar ei allu i parhau i deithio a dychwelodd i weithio i'r  hen swyddfa lle bu yn brentis, yn Nolgellau, gan ei etifeddu gan ei gefnder. Daeth yn gyfarwydd â rhai o lenorion mawr ei fro, fel Dafydd Ddu Eryri a Dafydd Ionawr.  Yn ei ddyddiau olaf bu'n gweithio yn swyddfa *Seren Gomer* yng Nghaerfyrddin. Bu farw ym 1848.

## Gwaith llenyddol
Cyfansoddodd nifer o gerddi yn cynnwys yr awdl fuddugol yn eisteddfod Aberhonddu 1824 a cherddi eraill, mwy gwerinol, megis 'Hiraeth Cymro am ei Wlad'.

Fel awdur rhyddiaith fe'i cofir am y rhamant arloesol ''Y Bardd neu'r Meudwy Cymreig'' (1830). Ar un adeg roedd hon yn cael ei hystyried y nofel Gymraeg gyntaf, ond prin y gellir ei galw yn nofel go iawn, mewn gwirionedd.  Mae'n cynnwys disgrifiadau cofiadwy o olygon o fyd natur, megis storm ar y môr, ond pwrpas hyfforddiadol yn null y pregethwyr sydd i'r llyfr, ac nid yw'r cynllun yn foddhaol.

## Llyfryddiaeth 
* ''Y Bardd neu'r Meudwy Cymreig* (1830; ail argraffiad, H. Humphreys, Caernarfon, d.d., tua 1860)
* *Gweithoedd Cawrdaf'' (1851). Detholiad o gerddi a rhyddiaith a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1795
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1848
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Eifionydd
Cawrdaf

Gallai **Cawrdaf** gyfeirio at un o sawl person:

* Cawrdaf mab Caradog Freichfras (6g?), pennaeth o'r Hen Ogledd
* William Ellis Jones (Cawrdaf) (1795 - 1848), bardd
Gwenffrwd

Gallai **Gwenffrwd** gyfeirio at:

*Abergwenffrwd (neu 'Gwenffrwd'), pentref yn Sir Fynwy
*Gwenffrewi (Gwenffrwd), santes a nawddsant Treffynnon
*Thomas Lloyd Jones (Gwenffrwd) (1810-1834), bardd
*Gwenffrwd, gwarchodfa adar yr RSPB ger Treffynnon.
*Capel Gwenffrwd, yn Nhreffynnon
Thomas Evans (Telynog)

Bardd o Gymro oedd **Thomas Evans** (8 Medi 1840 – 29 Ebrill 1865), a fu'n adnabyddus i'w gyfoeswyr wrth ei enw barddol **Telynog**.

## Bywgraffiad
Ganwyd Thomas Evans yn fab i Thomas ac Elisabeth Evans yn Aberteifi, Ceredigion, ar 8 Medi 1840. Saer llongau oedd ei dad ac roedd ganddo bedwar o frodyr.  Ychydig o addysg ffurfiol a gafodd, ond roedd yn blentyn athrylithgar.  Yn 11 oed cafodd ei osod i weithio fel gwas ar fwrdd llong a hwyliai rhwng Aberteifi a phorthladdoedd bychain eraill yn ne Cymru.  Dechreuodd lenydda a chymryd rhan yn y cymdeithasau lleol a gwaith y capeli, ac mewn eisteddfod a gynhaliwyd yng nghapel y Bedyddwyr yng Nghwmbach yr enillodd ei wobr gyntaf, a hynny am bryddest ar 'Gostyngeiddrwydd'.  Er gwaethaf ei anfanteision a chaledi ei fywyd daeth yn adnabyddus fel llenor ifanc dawnus a allai gyfansoddi yn y mesurau rhydd a chaeth. Un o'i gydnabod oedd y bardd Dafydd Morganwg, awdur *Yr Ysgol Farddol* boblogaidd.

Ond syrthiodd yn sâl, effaith iselder meddwl a'r gwaith caled, mae'n debyg. Enillodd y wobr yn Eisteddfod Merthyr Tudful yn Nadolig 1864 am ei bryddest, ond bu farw rhai wythnosau'n ddiweddarach, ar ôl dychwelyd i Aberdâr.  Pedwar ar ugain oed yn unig oedd ef pan fu farw a mawr fu'r galar ar ei ôl.

## Gwaith llenyddol
Mae ei farddoniaeth yn enghraifft dda o ganu telynegol y cyfnod, ac mae'r bardd yn defnyddio prioddulliau llafar yn ei ddarnau ysgafn, megis ei ddychan i Sais a honnai fod Aberteifi ar fin disgyn i'r môr, fel Cantre'r Gwaelod gynt.  Cyhoeddwyd ei unig gyfrol o farddoniaeth, *Barddoniaeth Telynog*, gan ei gyfeillion yn 1866.  Daeth yn gyfrol boblogaidd.  Mae'n cynnwys ei awdlau, cywyddau, ac englynion, ar destunau fel caethwasiaeth yn America, ymdrechion Gwlad Pwyl i ennill ei hannibyniaeth, cyfarchion i Garibaldi, a dychan am Dic Sion Dafydd.

## Llyfryddiaeth 
* *Barddoniaeth Telynog* (argraffiad 1af, 1866; ail argraffiad, 1870; 3ydd argraffiad, Cwmafon, 1886).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1865
Categori:Pobl o Aberteifi
W. F. Grimes

Archaeolegydd o Gymru oedd yr Athro **William Francis Grimes** (31 Hydref 1905 – 25 Rhagfyr 1988), a gyhoeddai wrth yr enw **W. F. Grimes**.  Ei brif feysydd oedd archaeoleg Llundain a chynhanes Cymru. Roedd yn frodor o Sir Benfro.

Cafodd ei addysg brifysgol ym Mhrifysgol Cymru. Bu'n Geidwad Cynorthwyol Adran Archaeoleg Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Caerdydd, o 1926 hyd 1938. Bu'n llywydd Cymdeithas Archaeolegol y Cambrian, cadeirydd y Comisiwn Brenhinol ar Henebion yng Nghymru ac ymgymerodd hefyd a sawl post cyhoeddus arall ym maes archaeoleg.

Yn ystod y 1950au a'r 1960au cloddiodd sawl gwaith yn Llundain yn rhinwedd ei swydd fel cyfarwyddwr Amgueddfa Llundain a'r Astudfa Archaeoleg, y sefydliad o fewn Prifysgol Llundain a sefydlwyd gan Syr Mortimer Wheeler yn 1937. Bu'n athro archaeoleg yno hyd ei ymddeol yn 1973.

Un o ddarganfyddiadau pwysicaf Grimes oedd Mithraeum Llundain yn 1954, teml Rufeinig yn gysegredig i'r duw Mithras. Enghraifft gynnar o archaeoleg achub oedd hyn, gan fod y safle, a fomiywd yn y rhyfel, yn cael ei datblygu.

## Cyhoeddiadau
(detholiad)
* *The Megalithic Monuments of Wales* (1936)
* *The Prehistory of Wales* (1951)
* "Excavations in the City of London", yn *Recent Archaeological Excavations in Britain*, gol. Bruce-Mitford R.L.S. (Llundain, 1956)

Categori:Archaeolegwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1988
A4050

Priffordd yn ne Cymru yw'r **A4050**. Mae tua 10 milltir o hyd, ac yn cysylltu Y Barri a Croes Cwrlwys ar gyrion de-orllewinol Caerdydd, gan fynd trwy bentref Gwenfô.

Dechreua'r ffordd mewn cyffordd gyda'r priffyrdd A48 ac A4232. Wedi mynd trwy ran orllewinol y Barri, mae'n gorffen mewn cyffordd gyda'r A4055 gerllaw yr harbwr. Gyda'r A4226, mae'n gyswllt pwysig rhwng dinas Caerdydd a Maes Awyr Caerdydd.

Categori:Cludiant ym Mro Morgannwg
Categori:Ffyrdd Cymru