open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Castell Dineirth

Castell sy'n gorwedd ar lan afon Arth ger Aberarth, Ceredigion, yw **Castell Dineirth** (a adnabyddir hefyd fel **Castell Dinerth** a **Castell Allt Craig Arth**). Castell mwnt a beili ydyw, y ceir ei adfeilion ar fryn isel ar lan afon Arth tua 1½ i fyny'r dyffryn o dref glan môr fechan Aberarth.

## Hanes 
Credir iddo gael ei godi gan yr arglwydd Normanaidd Richard de la Mare, un o ddeiliaid Richard Fitz Gilbert de Clare, yn y flwyddyn 1110 ar safle yng nghwmwd Anhuniog, cantref Uwch Aeron, a ddefnyddwyd eisoes fel amddiffynfa, yn ôl y dystiolaeth archaeolegol.

Cafodd y castell ei losgi i lawr gan Gruffudd ap Rhys ond ymddengys iddo gael ei ailadeiladu wedyn gan iddo gael ei losgi eto gan y brenin Owain Gwynedd ar gyrch yng Ngheredigion yn 1136 pan losgwyd cestyll Caerwedros ac Aberystwyth yn ogystal. Ymddengys iddo newid dwylo sawl gwaith yn ystod y hanner can mlynedd nesaf: bu ym meddiant Hywel ab Owain Gwynedd yn 1143 ac yn 1144 roedd yn nwylo Cadwaladr ap Gruffudd ap Cynan. Yn 1150 fe'i llosgwyd pan gipiwyd de Ceredigion gan Cadell, Maredudd a Rhys, meibion Gruffudd ap Rhys. Ildiwyd y castell ganddynt i Roger de Clare in 1158. Pan gododd Yr Arglwydd Rhys mewn gwrthryfel yn erbyn Harri II o Loegr yn 1164 fe'i dinistriwyd eto. Ceir y cofnod nesaf ato yn *Brut y Tywysogion* am y flwyddyn 1199 pan oedd ym meddiant Maelgwn ap Rhys ar ôl iddo ei gipio oddi wrth ei frawd Gruffudd ap Rhys.  Difethwyd y castell gan Maelgwn yn 1202 yn wyneb bygythiad Llywelyn Fawr, brenin Gwynedd, i ymosod ar ei arglwyddiaeth am iddo fod yn gynghrair i Gwenwynwyn o Bowys. Pan gipiodd Llywelyn y tir rhwng afon Arth ac afon Aeron, adferodd Dineirth i feibion Gruffudd ap Rhys ond ymddengys i'r safle gael ei esgeuluso yn fuan ar ôl hynny.

Am fod yr enw yn cynnwys yr elfen *arth* a'r ffaith fod archaeolegwyr wedi darganfod olion amddiffynfa o'r Oesoedd Tywyll yno, mae rhai awduron llyfrau poblogaidd ar y Brenin Arthur yn hawlio Dineirth/Dinerth fel safle ei lys. Ond mae *din* ('caer') ac *arth* yn elfennau cyffredin mewn enwau lleoedd ac mae'n amlwg fod yr enw yn deillio o safle'r castell ar lan afon Arth. Cyfeiria Gildas at *receptaculi ursi* ('ffau'r arth') mewn cysylltiad â Cynlas (*Cuneglas*), un o frenhinoedd cynnar Teyrnas Rhos, ond mae Rhos yn y gogledd (cynigir Bryn Euryn, ger Llandrillo-yn-Rhos, fel lleoliad posibl i'r gaer honno).

## Llyfryddiaeth
*Afan ab Alun, *Cestyll Ceredigion* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

## Dolen allanol 
*  Disgrifiad ar Castlewales.com

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1110
Dineirth
Categori:Dyffryn Arth
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Teyrnas Deheubarth
Thomas Picton

Cadfridog o Gymru a laddwyd ym Mrwydr Waterloo oedd Syr **Thomas Picton** (24 Awst 1758 – 18 Mehefin 1815).

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Poyston Cross yn ne Sir Benfro, yn fab iau i Thomas Picton o Poyston Hall. Ymunodd a'r fyddin yn 1771, fel *ensign* yn 12fed Catrawd y Troedfilwyr, ond ni welodd frwydro nes iddo gymeryd rhan yng nghipio ynys Sant Lwsia yn 1796. Bu'n llywodraethwr milwrol Trinidad yn y 1790au, lle cafodd yr enw am greulondeb.

Roedd yn bennaeth y 3edd adran yn Rhyfel Iberia ac enillodd gryn enw iddo'i hun. Fodd bynnag, ar ddiwedd y rhyfel nid oedd yn un o'r cadfridogion a wnaed yn arglwyddi.  Roedd hyn yn siom fawr iddo, a dychwelodd i sir Gaerfyrddin gyda'r bwriad o geisio dod yn aelod seneddol. Urddwyd ef yn Farchog Groes Fawr Urdd y Baddon yn 1815, a phan ddihangodd Napoleon o Ynys Elba, galwyd ef yn ôl i'r fyddin. Arweiniodd y 5ed Adran yn yr ymladd yn Quatre Bras, lle cafodd ei glwyfo. Er gwaethaf ei glwyf, ymladdodd ym Mrwydr Waterloo, lle lladdwyd ef. Claddwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Sant Paul, Llundain, lle mae cofgolofn iddo. Ceir cofgolofn iddo hefyd yn nhref Caerfyrddin.

## Ffigwr dadleuol
Yn ystod 2020 yn sgil ton o ymateb i brotestiadau lladd George Floyd a'r mudiad Black Lives Matter codwyd cwestiynau ar addasrwydd cofebau i Thomas Picton yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd ac ym Maes Picton, Caerfyrddin  oherwydd ei gysylltiadau gyda chaethwasiaeth gan gamdrin caethwaesion pan oedd yn Lywodraethwr ar Ynys Trinidad yn y Caribî rhwng 1797 a 1803 gan gynnwys, cael ei gyhuddwyd ef o arteithio Louisa Calderon.

Ar nos Iau 23 Gorffennaf, pleidleisiodd cynghorwyr Cyngor Dinas Caerdydd dros symud y cofeb i Picton yn Neuadd y Ddinas oddi yno. Pleidleisiodd cynghorwyr 57 o blaid symud y cerflun, 5 yn erbyn, a 9 yn ymatal y bleidlais. Nodwyd bod Cyngor Tref Caerfyrddin am drafod y maen hir i Picton hefyd.

## Darllen pellach
* ['Y Broblem gyda Thomas Picton', erthygl farn yn Golwg360(https://cy.wikipedia.org/wiki/Golwg360)]
* 'Picton: Arwr neu fwystfil?', BBC Cymru Fyw

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1758
Categori:Marwolaethau 1815
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Priordy Penmon

Priordy Awstinaidd yn dyddio o ddechrau'r 13g yw **Priordy Penmon**, ger Llangoed, Ynys Môn ond mae ar safle llawer hŷn na hyn; .

Gerllaw'r priordy, ceir Ffynnon Seiriol ac olion tŷ bychan crwn a elwir yn Cell y Meudwy. Cysylltir y rhain a Sant Seiriol, o'r 6g. Ceir cofnod o Abaty Dinas Basing sy'n awgrymu bod Maelgwn Gwynedd wedi noddi mynachlog yma yn y 540au. Yn sicr, roedd clas yma o gyfnod cynnar, a chofnodir iddo gael ei ddinistrio gan y Llychlynwyr yn 917.

Parhaodd y fynachlog i gael nawdd tywysogion Gwynedd, ac adeiladwyd rhan o'r eglwys bresennol gyda chymorth Owain Gwynedd tua chanol y 12g. Yn gynnar yn y 13g, anogodd Llywelyn Fawr y clas i ddod dan reolaeth yr urdd Awstinaidd. Dyddia rhan o'r eglwys a'r adeilad tri llawr oedd yn cynnwys y ffreutur a'r man cysgu o'r cyfnod hwn. Rhoddodd Llywelyn lawer o dir a breintiau i'r priordy. Roedd Ynys Seiriol yn eiddo i'r priordy.

Diddymwyd y priordy yn 1537, ac fe'i rhoddwyd i deulu Bulkeley, Baron Hill, Biwmares. Mae eglwys y priordy, sydd wedi ei chysegru i Sant Seiriol, yn parhau i fod yn eglwys y plwyf.

## Croesau Celtaidd
Ceir yma hefyd dwy groes hynafol wedi'u lleoli, bellach, yn yr eglwys ac un yn y Priordy, sydd wedi'u cofrestru gan Cadw gyda rhif SAM: AN063.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Lluniau ar wefan megalithic.co.uk

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Ynys Môn
Categori:Clasau
Categori:Eglwysi Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Penmon
Categori:Teyrnas Gwynedd
Cambrian Airways

Cwmni hedfan cenedlaethol cyntaf Cymru oedd **Cambrian Airways**.

Ffurfiwyd y cwmni yng Nghaerdydd yn 1935 o dan yr enw *Cambrian Air Services*, gan y masnachwr S. Kenneth Davies, Cadeirydd a Chyfarwyddwr Rheoli cyntaf y cwmni. Dechreuodd fel cwmni awyr siarter, yn hedfan o faes awyr gwreiddiol Caerdydd yn *Rhos Pengam* ger Y Sblot, tua dwy filltir o ganol y ddinas.

Yn 1951 gadawodd Kenneth Davies y cwmni i fod yn Gyfarwyddwr BEA (British European Airways).

Symudodd y cwmni eu gwasanaethau i faes awyr Caerdydd (Rhws) yn 1954. Yn 1976, ar ôl bron i 40 mlynedd, diflannodd yr enw pan brynwyd Cambrian Airways gan BEA.

## Teithiau
* Cymru: Caerdydd-Abertawe • Caerdydd-Hwlffordd • Caerdydd-Penarlâg
* Lloegr: Caerdydd-Bournemouth • Caerdydd-Bryste • Caerdydd-Lerpwl (Speke) • Caerdydd-Llundain (Heathrow) • Caerdydd-Manceinion • Caerdydd-Southampton
* Yr Alban: Caerdydd-Caeredin • Caerdydd-Glaschu
* Iwerddon: Caerdydd-Belffast • Caerdydd-Corc • Caerdydd-Dulyn
* Guernsey: Caerdydd-Guernsey
* Jersey: Caerdydd-Jersey • Abertawe-Jersey
* Ynys Manaw: Caredydd-Ynys Manaw (Ronaldsway)
* Llydaw: Caerdydd-Dinard
* Ffrainc: Caerdydd-Paris

## Oriel

Delwedd:passcambrian.png|Pás *Cambrian Airways*
Delwedd:Tocyncambrian1962.png|Tocyn *Cambrian Airways*
Delwedd:Tagcambrian-jer.png|Tag clud *Cambrian Airways*

## Ffynhonnell
## Dolenni allanol
* Gwefan answyddogol yn coffáu'r cwmni 

Categori:Awyrennu yng Nghymru
Categori:Cwmnïau hedfan
Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1935
Categori:Cwmnïau a ddadsefydlwyd ym 1976
Gwasanaeth Awyr Cymru

Roedd **Gwasanaeth Awyr Cymru** y gwasanaeth awyr hofrennydd rheolaidd yn y byd. Dechreodd ar 2 Hydref 1950 gan BEA (*British European Airways*), yn cysylltu Caerdydd, Wrecsam a Lerpwl.

Yn hedfan o'r maes awyr gwreiddiol Caerdydd, ar y blaendraeth yn *Rhos Pengam* ger Y Sblot, roedd yr hofrennydd *Sikorsky* yn galw ym Mhlas Coch yn Wrecsam ac yn gyrraed maes awyr Speke yn Lerpwl mewn dwy awr.

Roedd rhifau teithwyr yn isel a chaeodd y gwasanaeth yn 1951.

## Amserlen
## Prisiau
Categori:Awyrennu yng Nghymru
Categori:Cwmnïau hedfan
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1950
Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg y Trwyn Pres** (Saesneg: *Brasenose College*). 

Delwedd:The Brazen Nose knocker.jpg|Y morthwyl drws (neu'r "trwyn pres") a roes ei enw i'r coleg
Delwedd:Brasenose College from Loggan's Oxonia Illustrata.jpg|bawd|Y coleg yn 1674

## Cynfyfyrwyr 
*Humphrey Lhuyd (1527–68), meddyg, cartograffydd a hynafiaethydd Cymreig
* Roger Williams (c. 1540–1595), milwr
* Lancelot Bulkeley (1568?–1650), Esgob Dulyn
* Thomas Carte (1686–1754), hanesydd
* William Henry Yelverton (1791–1884), tirfeddiannwr a gwleidydd
* David Lewis (1797–1872), tirfeddiannwr, bargyfreithiwr a gwleidydd
* William Robert Grove (1811–96), dyfeisydd a ffisegydd
* Edmund Swetenham (1822–90), bargyfreithiwr a gwleidydd
* Llewelyn Williams (1867–1922), newyddiadurwr a hanesydd
* John Buchan (1875–1940), llenor a gwleidydd Albanaidd
* Syr Cennydd Traherne (1910–95), tirfeddiannwr
* George Monbiot (g. 1963), llenor
* David Cameron (g. 1966), gwleidydd a Phrif Weinidog

## Cyfeiriadau

Trwyn Pres
Categori:Sefydliadau 1509
Afon Arno

Afon yng nghanolbarth yr Eidal yw **Afon Arno**. Mae'n tarddu ym mynyddoedd yr Apennines ac yn llifo i gyfeiriad y gorllewin yn bennaf trwy ddinasoedd hanesyddol Fflorens a Pisa i gyrraedd y Môr Ligwria (rhan o'r Môr Canoldir). Ei hyd yw 150 milltir (240&nbsp;km).

250px|bawd|dim|Afon Arno yn llifo trwy Fflorens

Arno
Categori:Fflorens
Categori:Pisa
Llandyfái

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Benfro, Cymru, yw **Llandyfái** (Saesneg: *Lamphey*). Saif ychydig i'r dwyrain o dref Penfro ay y briffordd A4075.

Ceir yma weddillion "Plas yr Esgob", oedd yn cael ei ddefnyddio gan esgobion Tyddewi. Mae'r rhan fwyaf o'r hyn a welir yn awr yn waith Henry de Gower, esgob Tyddewi o 1328 hyd 1347.

250px|dim|bawd|Eglwys Llandyfái

Mae gan Landyfai orsaf reilffordd, ar gangen Doc Penfro o Reilffordd Gorllewin Cymru, dau westy, tafarn ac ysgol gynradd. Adeiladwyd Neuadd Gymunedol newydd yn 2007.

Yn 2001 roedd 12.9% o boblogaeth y gymuned yn medru Cymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Paramaribo

Prifddinas a dinas fwyaf Swrinam yng ngogledd-ddwyrain cyfandir De America yw **Paramaribo** (llysenw: '''Par'bo'''). Gorwedd ar lannau Afon Swrinam yn Ardal Paramaribo, tua 15&nbsp;km o lan y Cefnfor Iwerydd. Mae gan Paramaribo boblogaeth o tua 250,000 o bobl, tua hanner poblogaeth y wlad ei hun. Mae hen ddinas Paramaribo, o fewn y ddinas ei hun, ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO ers 2002.

Dechreuodd Paramaribo gan yr Iseldirwyr fel gwersyll fasnachu. Fe'i cipwyd gan Brydain yn 1630, ac yn 1650 daeth yn brifddinas y wladfa Brydeinig newydd. Ond cipwyd y dref gan yr Iseldiroedd yn 1667 a bu dan reolaeth y wlad honno fel rhan o wladfa Swrinam o 1815 hyd annibyniaeth Swrinam yn 1975. Mae'r trigolion yn hanu o India, Swrinam ei hun, Affrica, a'r Iseldiroedd.

Yn Ionawr 1821 cafwyd tân mawr yng nghanol y ddinas a ddinistriodd tua 400 o dai ac adeiladau eraill, i gyd yn adeiladau pren. Dinistriwyd tua 46 o dai gan dân arall ym Medi 1832 yn y rhan o'r hen ddinas a adanbyddir fel y *Waterkant*.

Ceir nifer o adeiladau hanesyddol o'r cyfnod trefedigaethol yng nghanol y ddinas. Lleolir unig sinema y wlad yn Paramaribo.

300px|bawd|dim|Stryd Waterkant yn Paramaribo, ar lan Afon Swrinam

## Adeiladau a chofadeiladau
*Mosg Swriname
*Senedd Swrinam
*Teml Arya Dewaker

## Enwogion
*Anton de Kom (1898–1945), awdur 
*Lieve Hugo (1934–1975), canwr
*Ronald Snijders (g. 1951), cerddor ac awdur

Categori:Dinasoedd Swrinam
Categori:Prifddinasoedd De America
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Swrinam
Afon Swrinam

Afon fawr 480&nbsp;km o hyd sy'n llifo trwy Swrinam yn Ne America yw **Afon Swrinam**.  Gorwedd ei tharddleoedd yn  Ucheldiroedd Guiana ar y ffin rhwng Mynyddoedd Wilhelmina a Mynyddoedd Eilerts de Haan (lle mae'n cael ei galw y *Gran Rio*). Llufa'r afon trwy Brokopondo, Berg en Dal, Klaaskreek a Nieuw-Lombé, Jodensavanne, Carolina, Ornamibo a Domburg, cyn cyrraedd y brifddinas Paramaribo  a thref Meerzorg.  yn Nieuw-Amsterdam mae Afon Commewijne yn ymuno ac yn fuan ar ôl hynny mae'n llifo i'r Cefnfor Iwerydd.

Mae'r afon yn ddyfrffordd bwysig sy'n galluogi llongau i allforio mwynau fel alwminiwm a hefyd dod â mewnforion i mewn i'r wlad.

Swrinam
Cil-y-cwm

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Cil-y-cwm** (hefyd: **Cilycwm**). Saif ar Afon Gwenlais, ychydig i'r gogledd o'r fan lle mae'n ymuno ag Afon Tywi ac i'r gogledd o dref Llanymddyfri. Mae'r eglwys, sydd wedi ei chysegru i Sant Mihangel, yn dyddio o'r 15g, a cheir murluniau diddorol ynddi. Ceir ywen enfawr yn y fynwent.

Mae'r gymuned yn cynnwys rhan o fynyddoedd Elenydd; y pwynt uchaf yw Mynydd Mallaen (448m). Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 472.

Cynrychiolir Cil-y-cwm yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Enwogion
*Morgan Rhys (1716–1779), emynydd

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Rudbaxton

Pentref, cymuned a phlwyf sifil yn Sir Benfro, Cymru, yw **Rudbaxton**. Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Saif ychydig i'r gogledd o dref Hwlffordd ac i'r dwyrain o'r briffordd A40.

Cysegrwyd yr eglwys, sy'n dyddio or 11g, i Sant Mihangel. Bu William Laud yn rheithor yma pan oedd yn Esgob Tyddewi.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Crundale a Poyston Cross. Ganed y cadfridog Thomas Picton yn Poyston Hall. Roedd poblogaeth y gymuned yn 1,062 yn 2001.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir Benfro

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Morgan Rhys

Athro mewn ysgolion cylchynol ac emynydd oedd **Morgan Rhys** (1 Ebrill 1716 - 9 Awst 1779).

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Efail-fach, Cilycwm, Sir Gaerfyrddin. Bu'n gweithio fel athro cylchynol mewn nifer o bentrefi yn Sir Gaerfyrddin a Cheredigion o 1757 hyd 1775. Ceir cyfeiriadau canmoliaethus ato yn adroddiadau'r *Welch Piety*. Claddwyd ef ym mynwent Llanfynydd ar 9 Awst 1779.

Cyhoeddodd nifer o gasgliadau o emynau, a hefyd nifer o farwnadau i ffigyrau crefyddol. Ceir ei emynau yng nghasgliadau emynau pob enwad. Yn 2001 cyhoeddodd Gwasg Gregynog argraffiad cain o ddetholiad o'i emynau wedi'u golygu gan D. Simon Evans, gyda darluniau gan Rhiain M. Davies.

## Llyfryddiaeth
### Emynau
Detholiad o'i emynau o *Lyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd* 1930

*Agorodd drws i'r caethion
*Beth sydd imi yn y byd?
*Capten mawr ein hiechydwriaeth
*Cyduned trigolion y ddaear i gyd
*Dewch, hen ac ieuainc, dewch
*Eheded iechydwriaeth
*Er gwaetha'r maen a'r gwylwyr
*Fe welir Seion fel y wawr
*Fyth, fyth, rhyfedda'i'r cariad
*Gwnaed concwest ar Galfaria fryn
*Gwnes addunedau fil
*Helaetha derfynau dy deyrnas
*Hosanna, Haleliwia
*O! agor fy llygaid i weled
*O! Gariad, O! gariad anfeidrol ei faint
*Peraidd ganodd sêr y bore
*Rwy'n teimlo f'enaid 'n awr yn caru
*Wyneb siriol fy Anwylyd
*Ymado wnaf â'r babell

### Cyhoeddiadau
* *Golwg o Ben Nebo, ar Wlâd yr Addewid* (Bryste, 1755, ail arg Caerfyrddin, 1764)
* *Casgliad o Hymau* (Caerfyrddin, 1757)
* *Casgliad o Hymnau etc.* (Caerfyrddin, 1760)
* *Golwg ar Ddull y Byd* (1767)
* *Golwg ar Ddinas Noddfa* (1770)
* ''Griddfanau'r Credadyn* (1772)
* *Griddfanau Credadyn (llyfr gwahanol), (c. 1774)
* *Y Frwydr Ysprydol* (1772-4)

### Llyfrau amdano
* Roberts, Gomer Morgan (1951) *Morgan Rhys, Llanfynydd* (Cyfres yr emynwyr)

## Cyfeiriadau
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1716
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1779
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Llanelli Wledig

Cymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanelli Wledig**. Ymestynna'r gymuned tua'r gogledd-orllewin a'r gogledd ddwyran o dref Llanelli, ac mae'n cynnwys maesdrefi Felinfoel, Dafen, Ffwrnes, Llwynhendy, Pwll, Cwmcarnhywel, Bynea a Dyffryn y Swistir, yn ogystal â phentrefi Pont-iets, Pont Henri a Pump-heol.

Mae'r gymuned yn cynnwys cronfeydd dŵr Cwm Lliedi a Lliedi Uchaf, sy'n daparu dŵr i Lanelli, a saif Canolfan Gwlyptir Genedlaethol Cymru, Penclacwydd o fewn y gymuned. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 21,043, gyda 54.45% yn medru Cymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Safle we Cyngor Gwledig Llanelli 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Eglwys Gymyn

Cymuned a phlwyf yn ne-orllewin Sir Gaerfyrddin yw **Eglwys Gymyn**. Ymestynna'r gymuned ar hyd yr arfordir at y ffin â Sir Benfro. Mae'n cynnwys pentrefi Marros a Rhos-goch.

Ail godwyd Eglwys Gymun gan Margaret Marlos yn y 14g, a chafodd ei chysegru i'r Santes Margaret o'r Alban. Roedd y rheithor rhwng 1730 a 1782, John Evans, yn un o brif elynion Griffith Jones, Llanddowror a'r Methodistiaid. Roedd y Methodist Peter Williams yn gurad yma, ond diswyddodd John Evans ef.

Ceir nifer o siamberi claddu Neolithig a bryngaer o Oes yr Haearn o fewn y gymuned.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 462.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Margaret Rutherford

Actores oedd **Margaret Taylor Rutherford** (11 Mai 1892 – 22 Mai 1972). Roedd hi'n adnabyddus am chwarae rhan "Miss Marple" mewn sawl ffilm. Chwaraeodd lawer o gymeriadau ecsentrig eraill, fel "Madame Arcati" yn y ffilm *Blithe Spirit*.

Cafodd ei geni yn Llundain.  Priododd yr actor Stringer Davis yn 1945).

### Ffilmiau
**English Without Tears* (1944)
**Blithe Spirit* (1945)
**Miranda* (1948)
**Passport to Pimlico* (1949)
**The Happiest Days of Your Life* (1950)
**The Importance of Being Earnest* (1952)
**Murder, She Said* (1961)
**Murder at the Gallop* (1961)
**The V.I.P.s* (1963)
**Murder Ahoy!* (1964)
**Chimes at Midnight* (1965)
**The Alphabet Murders* (1965)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Emrys James

Actor o Gymru oedd **Emrys James** (1 Medi 1928 - 5 Chwefror 1989).

Cafodd ei eni ym Machynlleth. Ym 1958, priododd yr actor, Siân James (nofelydd) (m. 1989).

## Teledu
**Moulded in Earth* (1965)
**Talking to a Stranger* (1966)
**Wessex Tales* (1973)
**Pygmalion* (1973)
**Candide* (1973)
**Fall of Eagles* (1974)
**Days of Hope* (1975)
**Testament of Youth* (1979)
**Doctor Who* (1980)
**Antony and Cleopatra* (1981)
**Dombey and Son* (1983)
**Anna of the Five Towns* (1985)
**The Diary of Anne Frank* (1987)

## Dolenni allanol
*  IMDb

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Pobl o Fachynlleth
Cyngor Gwledig Llanelli

Cyfuniad o nifer o gymunedau yw **Cyngor Gwledig Llanelli** ac yn un o'r cynghorau cymunedol mwyaf yng Nghymru. Mae'n cyfateb i bob pwrpas i ardal hen Gyngor Dosbarth Gwledig Llanelli a fodolai cyn adrefnnu llywodraeth leol yn 1974.

Ymestynna'r mewn hanner cylch o'r gorllewin i'r dwyrain o gwmpas tref Llanelli. Mae'n cynnwys cymunedau Pwll, Ffwrnais, Felinfoel, Dafen, Llwynhendy, Bynea a Swiss Valley (Cwm Lliedi), yn ogystal â phentrefi Pont-iets (rhan), Pont Henri a Pump-hewl.

Categori:Llanelli Wledig
Categori:Llanelli
Daphne du Maurier

Nofelydd a dramodydd oedd **Daphne du Maurier** (13 Mai 1907 – 19 Ebrill 1989).

Cafodd ei eni yn Llundain, merch yr actor Syr Gerald du Maurier. Priododd y milwr Syr Frederick Browning.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* *The Loving Spirit* (1931)
* ''I'll Never Be Young Again* (1932)
* *Julius* (1933)
* *Jamaica Inn* (1936)
* *Rebecca* (1938)
* *Frenchman's Creek* (1941)
* *Hungry Hill* (1943)
* *The King's General* (1946)
* *The Parasites* (1949)
* *My Cousin Rachel* (1951)
* *The Scapegoat* (1957)
* *The Flight of the Falcon* (1965)
* *The House on the Strand* (1969)
* *Rule Britannia' (1972)

### Drama 
* *Rebecca* (1940)
* *The Years Between* (1945)
* *September Tide* (1948)

### Storiau 
* *Happy Christmas* (1940)
* *Come Wind, Come Weather* (1940)
* *The Apple Tree* (1952) (
* *Early Stories* (1959)
* *The Breaking Point* (1959)
* *The Birds and Other Stories* (1963)
* *Not After Midnight* (1971)

### Arall 
* *Gerald* (1934)
* *The du Mauriers* (1937)
* *The Young George du Maurier* (1951)
* *Mary Anne* (1954)
* *The Infernal World of Branwell Brontë* (1960)
* *Castle Dor* (1961) (gyda Syr Alfred Quiller-Couch)
* *The Glass-Blowers* (1963)
* *Vanishing Cornwall* (1967)
* *Golden Lads* (1975)
* *The Winding Stairs* (1976)
* *Growing Pains—the Shaping of a Writer* (1977)
* *Enchanted Cornwall* (1989)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr benywaidd o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion ffuglen Gothig
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion benywaidd o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion arswyd Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion hanesyddol Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion rhamantus Saesneg o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr arswyd Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr hanesyddol Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr rhamantus Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yng Nghernyw
Categori:Pobl o dras Ffrengig
Cilymaenllwyd

Cymuned a phlwyf yng ngorllewin Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Cilymaenllwyd**. Ymestynna'r gymuned oddeutu'r briffordd A478 a rhannau uchaf Cwm Taf, ac mae ger y ffin â Sir Benfro. Mae'n cynnwys pentrefi Efail-wen a Login.

Ceir nifer o henebion diddorol yn y gymuned, yn cynnwys cylch meini Meini Gŵyr. Ceir hefyd croes eglwysig bwysig gerllaw, sef Croes Eglwys Llanglydwen. Eglwys Sant Cledwyn yw'r unig eglwys i'w chysegru i Sant Cledwyn. Dywedir fod Cledwyn yn fab i Brychan, Brenin Brycheiniog a oedd yn dad i 40 o blant. Cofnodwyd ei henw'n gyntaf yn 1291.

Yn yr ardal yma y dechreuodd Terfysgoedd Rebeca. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 724, gyda 66.29% a rhywfaint o wybodaeth o'r Gymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Ystadegau 2001 ar gyfer Cilymaenllwyd, Cyngor Sir Gâr. 


Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Efail-wen

Pentref yng nghymuned Cilymaenllwyd, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Efail-wen**, weithiau **Efailwen**. Saif yng ngorllewin  y sir, yn agos i'r ffin â Sir Benfro, ar y briffordd A478, tua hanner y ffordd rhwng Arberth a Chrymych.

Yn Efail-wen y dechreuodd Helyntion Beca, gwrthryfel gwerinol yn erbyn y tollau drud a godwyd am deithio ar hyd y ffyrdd tyrpeg. Trawodd Beca gyntaf yn Efail-wen ar y 13 Mai 1839, gan falu'r dollborth yno. Fe wnaethpwyd yr un peth eto ar y 6 Mehefin yn yr un flwyddyn ac eto ar yr 17 Gorffennaf. Mae ysgol y pentref a chaffi wedi eu henwi ar ôl Beca.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cilymaenllwyd
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Glan-y-fferi

Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw **Glan-y-fferi** neu **Glanyfferi** (Saesneg: *Ferryside*).

Saif y pentref ar lan dwyreiniol Afon Tywi, tua 14&nbsp;km i'r de o dref Caerfyrddin. Saif Llansteffan yn union gyferbyn a Glan-y-fferi ar y lan orllewinol, a'r fferi i Lansteffan a roddodd ei enw i'r pentref. Defnyddiwyd y fferi yma gan Gerallt Gymro ar ei daith o amgylch Cymru yn 1188.

Tyfodd y pentref yn ystod y 19g pan gafodd gysylltiad rheilffordd ar yr hyn sy'n awr yn Reilffordd Gorllewin Cymru, y llinell rhwng Caerfyrddin ac Abertawe. Ceir yma swyddfa'r post, gwesty, caffi a thafarn.

Ar un adeg roedd hel cocos yn ddiwydiant pwysig iawn yma; roedd Glan-y-fferi yn un o ganolfannau pwysicaf diwydiant cocos Bae Caerfyrddin. Erbyn hyn, dim ond yn ysbeidiol yr agorir y gwelyau cocos. Pan agorir hwynt, daw cannoedd o gasglwyr cocos o bellter i gymeryd mantais ar hyn. Yn 1993 bu ymladd rhwng aelodau gangiau hel cocos o Benrhyn Gŵyr, Lerpwl a Glasgow ar y traethau.

Bu'r cadfridog Syr Thomas Picton, a laddwyd ym Mrwydr Waterloo, yn byw yn y pentref, ym Mhlas Iscoed. Bellach mae'r Plas yn adfeilion.

Ar 30 Mawrth 2005, Glan-y-fferi a Llansteffan oedd yr ardaloedd cyntaf yn y DU i golli eu signal teledu analog. Pleidleisiodd y trigolion dros symud i signal digidol ar ôl cymryd rhan mewn arbrawf.

250px|bawd|dim|Traeth Glan-y-fferi

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Locrinus

Brenin chwedlonol ar Ynys Brydain yn ôl y ffug hanes *Historia Regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy oedd **Locrinus**.

Yn ôl Sieffre cafodd Brutus, sylfaenydd chwedlonol Prydain, dri mab, sef Locrinus, Albanactus a Camber. Locrinus oedd yr hynaf. Etifedodd y traean o'r deyrnas a alwyd yn Loegria (Lloegr) ar ei ôl.

Dialodd lofruddiaeth ei frawd Albanactus gan Humber, brenin yr Huniaid chyda chymorth ei frawd arall, Camber. Boddwyd Humber, ar ôl colli'r frwydr, mewn afon yng ngogledd Lloegr a alwyd yn Humber wedyn. Priododd Estrildis, merch Germanaidd, a oedd wedi ei dal gan yr Huniaid. Ond cythruddodd hynny Corineus, hen gynghreiriad Brutus, a oedd wedi trefnu i Locrinus briodi ei ferch ei hun, Gwenddoleu (*Gwendolen* Sieffre). Bu rhaid i Locrinus ildio a chysgodd gyda Gwenddoleu ond cuddiodd Estrildis mewn ogof dan ddinas Trinovantum (Troia Newydd=Llundain) am saith mlynedd.

Cafodd Locrinus ferch, Hafren (yr enwir afon Hafren ar ei hôl), gan Estrildis, a bachgen, Maddan, gan Gwenddoleu. Yn fuan ar ôl geni Maddan anfonodd Locrinus ef i gael ei fagu gan Corineus, ei daid. Ar farwolaeth Corineus, gadawodd Locrinus Wenddoleu a chymerodd Estrildis yn frenhines.  Aeth Gwenddoleu i Gernyw a chodi byddin. Bu brwydr fawr ger afon Stour a lladdwyd Locrinus.  Rheolodd Gwenddoleu ar ei ôl.

Fel yn achos y rhan fwyaf o ddeunydd Sieffre, nid oes sail hanesyddol o gwbl i'r hanes am Locrinus ac mae'n amlwg fod ei enw yn deillio o'r ffurf Ladin ar yr enw Cymraeg Lloegr, sef Loegria. Ymddengys fod cymeriad Gwenddoleu/Gwenddolau yn deillio o draddodiadau am yr arwr Gwenddolau.

## Llyfryddiaeth
*Henry Lewis (gol.), *Brut Dingestow* (Caerdydd, 1942)

Categori:Hanes traddodiadol Prydain
Categori:Mytholeg Gymreig
Port Einon

Pentref a chymuned ar Benrhyn Gŵyr yn Sir Abertawe, Cymru, yw **Port Einon** () (Saesneg: *Port Eynon*). Saif ar arfordir deheuol Gŵyr. Twristiaeth yw'r diwydiant pwysicaf yma bellach, ond ar un adeg roedd y diwydiant gwneud halen yn bwysig ac roedd hefyd chwarel galchfaen.

Sefydlwyd bad achub Port Einon yn ail hanner y 18g, a bu yno hyd 1919. Ar 1 Ionawr 1916, boddwyd tri pan aeth y bad achub i gynorthwyo criw yr  *SS Dunvegan* a longddrylliwyd gerllaw. Mae cofeb iddynt yn y fynwent.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref Scurlage. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 574.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl enwog o Bort Einon
*Don Shepherd, cricedwr

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Abertawe
Categori:Pentrefi Abertawe
Gwilym Tudur

yn 2014]]

Gŵr busnes, ymgyrchydd ac awdur o Gymru oedd **Gwilym Tudur** (13 Chwefror 1941 – 18 Chwefror 2024). Sefydlodd y siop Gymraeg modern cyntaf: Siop y Pethe, Aberystwyth ym 1968 gyda'i wraig Megan. Penderfynodd y cwpl werthu'r siop yn 2013 ac ymddeol.

Fe'i magwyd ar fferm yn Chwilog ac aeth i astudio ym Prifysgol Aberystwyth. Mae'n frawd i'r gyfansoddwraig Cerdd Dant Nan Jones ac yn enedigol o Fryn Dewin, Chwilog, Eifionydd, Gwynedd. Roedd ei dad Robert William Jones yn fardd bro medrus ac awdur *Cerddi Eifionydd* (Gwasg Gomer 1972).

Yn ystod ei gyfnod yn y brifysgol, sefydlodd Gwasg y Glêr - gan fynd ati i gyhoeddi dramâu Wil Sam a'r addasiadau cyntaf erioed o waith Tennesse Williams yn y Gymraeg. 

Ysgrifennodd sawl llyfr ac roedd wedi sgriptio cyfresi teledu hefyd yn cynnwys gyfres deledu i bobl ifanc Marinogion. Bu'n addasu nifer o lyfrau plant yn yr 1980au gan gynnwys *Sion Corn* a *Mae Llygoden Hŷ yn y Tŷ*, yn ogystal â chyhoeddi cyfrol o ysgrifau, *Byclings!* yn 1981, a'r astudiaeth o iaith lafar bro Eifionydd - 'Amen, Dyn Pren' - yn 2004.

Ysgrifennodd y gyfrol ''Wyt ti'n cofio?'', llyfr sy'n cyflwyno hanes Cymdeithas yr Iaith Gymraeg dros y 24 mlynedd gyntaf. Bu'n wleidydd ymarferol ers degawdau.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Megan a roeddent y byw yn Lledrod, Ceredigion am flynyddoedd cyn symud i Gaernarfon yn 2019. Yn 2014 arweiniodd ef a Megan Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth fel 'Tywysydd'. Mae rôl y Tywysydd yn anrhydedd a roddir gan bwyllgor y Parêd i berson neu bersonau lleol i'r dref sydd wedi gwneud cyfraniad nodweddiadol i'r iaith Gymraeg a'r gymuned lleol.

Bu farw yn Ysbyty Gwynedd, Bangor yn 83 mlwydd oed. Cynhaliwyd angladd breifat yn yr amlosgfa yn Aberystwyth. Cafwyd cyfarfod cyhoeddus i ddathlu ei fywyd yng Nghapel Rhydlwyd, Lledrod am 2.30pm ddydd Gwener, 15 Mawrth 2024. 

## Llyfryddiaeth 
* *Byclings* (1981)
* *Siôn Corn yn Mynd ar ei Wyliau* (1992)
* *Amen, Dyn Pren* (2004)

## Oriel 

Delwedd:Gwilym a Megan Tudur Parêd 2014.jpg
Delwedd:Gwilym Tudur Jones yn methu bod yn Llys y Bala am ei fod yng nghrafangau'r dolur gwddf (1457642).jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Ymgyrchwyr o Gymru
Cocsen

bawd|200px|Cocsen ar y traeth.
bawd|200px|Dysgl o gocos.
Defnyddir yr enw **cocsen**, neu'n fwy cyffredin y lluosog **cocos**, am un o nifer o rywogaethau yn y teulu *Cardiidae*. Fei' ceir o gwmpas y traethau ym mhob un o foroedd y byd, o'r Arctig i'r trofannau. Ceir 14 o rywogaethau yng ngorllewin Ewrop yn unig. Y fwyaf cyffredin yw *Cerastoderma edule*, y gocsen gyffredin.

Molwsgiaid sydd a chragen mewn dwy ran yw cocos, gyda'r gragen yn gron fel rheol. Maent yn byw o gwmpas y traethau, gan gloddio i mewn i'r mwd. Plancton yw ei bwyd; maent yn tynnu dŵr y môr i mewn i'r gragen a'i ridyllu i gael y plancton allan ohono.

[bawd|chwith|Hen wraig yn hel cocos ar draeth [Cefn Sidan. Ffotograff gan Geoff Charles (1962).]]
Ystyrir cocos yn dda i'w bwyta, a cheir diwydiant hel cocos pwysig ar hyd yr arfordir  mewn llawer gwlad. Yng Nghymru, cysylltir hel cocos yn fwyaf arbennig a phentref Penclawdd ar benrhyn Gŵyr, ond ar un adeg roedd yn ddiwydiant pwysig mewn llawer man ar hyd yr arfordir, er enghraifft o gwmpas Bae Caerfyrddin, glannau Dyfrdwy a Traeth Lafan. Erbyn hyn mae gor-gasglu yn broblem, a chedwir llawer o'r gwelyau cocos ar gau am gyfnodau hir. Pan agorir gwely i gasglwyr, yn aml bydd cannoedd o gasglwyr, wedi eu trefnu yn gangiau, yn cyrraedd o bellteroedd i hel y cocos.

Categori:Anifeiliaid
Categori:Bioleg forol
Rhifau cyfnewidfeydd teleffon Cymru

de|150px
Dyma rhestr o'r cyfnewidfeydd teleffon yng Nghymru yn nhrefn eu rhifau (mae'n cynnwys cyfnewidfeydd yn y Gororau sy'n gwasanaethu rhannau cyfagos o Gymru hefyd).

### Rhestr rhifau cyfnewidfeydd teleffon
## Cyfeiriadau
Categori:Cyfathrebu yng Nghymru
Categori:Rhestrau Cymru
Rheilffordd Amwythig i Gaer

bawd|de|350px|Yr Amwythig i Gaer

**Rheilffordd Amwythig i Gaer** (Saesneg: *Shrewsbury to Chester Line*), neu **Rheilffordd Hafren-Dyfrdwy** yw'r rheilffordd sy'n cysylltu Amwythig a Chaer.

Adeiladwyd y rheilffordd gan *Cwmni Rheilffordd Amwythig & Caer* rhwng 1846 a 1848.

Agorwyd y llinell o Gaer i Riwabon ar 4 Tachwedd 1846 - gyda gorsafoedd yn Saltney, Yr Orsedd, Gresffordd, Wrecsam, a Rhiwabon - ac o Riwabon i'r Amwythig ar 14 Hydref 1848, gyda gorsafoedd yng Nghefn, Llangollen Road (Arhosfa Whitehurst yn nes ymlaen), Y Waun, Preesgwyn (Weston Rhyn yn nes ymlaen), Gobowen, Whittington, Rednal, Baschurch a Leaton.

Ar un adeg roedd y llinell yn rhan o'r brif linell Rheilffordd y Great Western o Lundain (Paddington) i Benbedw (Woodside). Dim ond chwech o'r gorsafoedd sydd yn agor heddiw, sef: Caer, Wrecsam Cyffredinol, Rhiwabon, Y Waun, Gobowen, a'r Amwythig.

Heddiw mae trenau yn rhedeg ar dair linell;

* Birmingham (New Street) neu Amwythig a Chaer - Trafnidiaeth Cymru
* Caerdydd (Canolog) a Chaergybi - Trafnidiaeth Cymru

Yn Chwefror 2008, cyhoeddwyd gwasanaeth newydd *Trenau Virgin* o Lundain (Euston) i Wrecsam, trwy Chaer a Crewe, o Ragfyr 2008.

Categori:Cludiant yn Wrecsam
Amwythig i Gaer
Amwythig i Gaer
Plancton

bawd|350px|*Tomopteris*, un esiampl o'r anifeiliaid yn y plancton

Organebau bychain o wahanol fathau sy'n byw yn rhydd yn y dŵr yw **plancton**. Mae'r rhain yn ffurfio rhan hanfodol a sylfaenol o'r gadwyn fwyd yn y môr. Gall y plancton fod yn facteria, yn blanhigion neu'n anifeiliaid bychan. Daw'r enw o'r Groeg *πλανκτος* ("planktos"), sy'n golygu "crwydryn".

Fel rheol nid yw'r placton yn symud llawer o le i le trwy nofio;  yn hytrach, maent yn cael eu symud yma ac acw gan gerrynt. Maent yn aml hefyd yn symud i fyny ac i lawr yn y dŵr, gan godi i'r wyneb yn y nos a gostwng yn ystod y dydd. Gall rhai mathau nofio o gwmpas yn effeithiol.

Mae plancton yn fwyd i lawer o anifeiliaid eraill yn y môr: o folwsgiaid megis cocos i forfilod.

Categori:Planhigion
Categori:Anifeiliaid
Categori:Bioleg forol
Categori:Bioleg
Gleann Cholm Cille

bawd|de|200px|Gleann Cholm Cille o'r gopa *Cionn Ghlinne*
bawd|de|200px|Bwthyn yn yr *Amgueddfa Werin* yn An Caiseal
bawd|de|200px|Un o'r beddau Neolithig yn y cwm

Mae **Gleann Cholm Cille** yn gwm yn Gaeltacht Donegal, ar lan Cefnfor Iwerydd yng ngogledd-gorllewin Iwerddon.

Mae'n cymryd ei enw o Sant Colm Cille (Saesneg: *St Columba*), un o seintiau pwysicaf Iwerddon. Roedd e'n byw yn y cwm gyda'i ddilynwyr cyn symud, fel alltud, i Ynys Iona yn Yr Alban tua'r flwyddyn 565. Mae amryw o adfeilion eglwysi Colm Cille i'w gweld yn y cwm heddiw.

Ers 1984 mae'r ardal wedi bod yn enwog am yr Oideas Gael (*Coleg Gwyddeleg*), sy'n hyrwyddo iaith a diwylliant Iwerddon.

Yn nghanolfan y cwm ceir Amgueddfa Werin a sefydlwyd gan offeriad lleol, y Tad Séamus Mac Daidhir. Mae'r amgueddfa yn enwog am ei chasgliad o adeiladau traddodiadol lleol o'r 18fed, 19fed a'r 20fed canrif.

## Dolenni allanol 
* Oideas Gael

Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Categori:Swydd Donegal
Llangyndeyrn

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llangyndeyrn** (Seisnigiad: *Llangendeirne* ar rai mapiau). Saif ar y ffordd B4306 ar lan Afon Gwendraeth Fach, i'r de-ddwyrain o dref Caerfyrddin. Fe'i enwir ar ôl Cyndeyrn.

Heblaw pentref Llangyndeyrn ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Carwe, Pont-iets (rhan), Meinciau, Pum Heol, Crwbin, a Phontantwn. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 2,952, gyda 76.53% yn medru rhywfaint o Gymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

bawd|dim|Eglwys Sant Cyndeyrn, Llangyndeyrn

## Cynllun boddi Cwm Gwendraeth Fach
Ar ddechrau'r 1960au roedd cynllun i foddi Cwm Gwendraeth Fach i greu cronfa ddŵr er mwyn darparu dŵr ar gyfer Abertawe. Fe lwyddodd trigolion Llangyndeyrn i wrthwynebu'r cynllun mewn ymgyrch sy'n cael ei alw yn Frwydr Llangyndeyrn.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

bawd|chwith|130px
## Gweler hefyd
* *Achub y Cwm* gan Gwen Redvers Jones (2010)
* Mynydd Llangyndeyrn

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan gymunedol Llangyndeyrn
* Ystadegau 2001 ar gyfer cymuned Llangyndeyrn, o safle we Cyngor Sir Gâr.

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Y Greal (1807)

:*Erthyl am y cylchgrawn Greal cyntaf yw hon: gweler hefyd Greal. Am y llestr santaidd yn y traddodiad Cristnogol gweler Y Greal Santaidd.*
Cylchgrawn Cymraeg a gyhoeddwyd yn 1807 oedd ***Y Greal***. Chwarterolyn am lenyddiaeth, hanes a thraddodiadau Cymru ydoedd. Dim ond naw rhifyn a ddaeth allan ond cafodd gryn ddylanwad yng Nghymru.

Ymhlith yr erthyglau a gyhoeddwyd bu rhai o lythyrau'r bardd Goronwy Owen a hwbiodd ei statws fel llenor o statws "cwlt", *Breuddwyd Macsen Wledig* (am y tro cyntaf mewn print), hunangofiant y dramodydd Twm o'r Nant, a hanes Madog ab Owain Gwynedd yn teithio i'r Amerig.

Golygydd y cylchgrawn oedd William Owen Pughe, ar ran y Gwyneddigion.

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Cylchgronau hanes
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau 1807
Ffilmiau Carry On

Cyfres ffilm o 1958 i 1978 oedd y '*Ffilmiau *Carry On'''''. Mae ffilmiau sy'n serennu Sid James, Charles Hawtrey, Kenneth Williams, Kenneth Connor, Joan Sims, Hattie Jacques, Barbara Windsor, Patsy Rowlands, Peter Butterworth, Terry Scott, Jim Dale a Bernard Bresslaw.

## Rhestr Ffilmiau 
* *Carry On Sergeant* (1958)
* *Carry On Nurse* (1959)
* *Carry On Teacher* (1959)
* *Carry On Constable* (1960)
* *Carry On Regardless* (1961)
* *Carry On Cruising* (1962)
* *Carry On Cabby* (1963)
* *Carry On Jack* (1963)
* *Carry On Spying* (1964)
* *Carry On Cleo* (1964)
* *Carry On Cowboy* (1965)
* *Carry On Screaming* (1966)
* ''Don't Lose Your Head* (1966)
* *Follow That Camel* (1967)
* *Carry On Doctor* (1967)
* *Carry On up the Khyber* (1968)
* *Carry On Camping* (1969)
* *Carry On Again Doctor* (1969)
* *Carry On Up the Jungle* (1970)
* *Carry On Loving* (1970)
* *Carry On Henry* (1971)
* *Carry On at Your Convenience* (1971)
* *Carry On Matron* (1972)
* *Carry On Abroad* (1972)
* *Carry On Girls* (1973)
* *Carry On Dick* (1974)
* *Carry On Behind* (1975)
* *Carry On England* (1976)
* *That's Carry On!* (1977)
* *Carry On Emmannuelle'' (1978)


Carry On
Carry On
Y Greal Santaidd

[bawd|200px|Y Greal Sanctaidd yng Nghastell Corbin; llun gan [Arthur Rackham, 1917]]

:*Mae hon yn erthygl am y llestr santaidd. Am y cylchgronau cynnar gweler Y Greal (1807) a Greal.*

Yn ôl mytholeg Gristnogol, **y Greal Santaidd** neu'r **Sangreal** oedd y llestr a ddefnyddiodd Iesu yn y Swper Olaf. Dywedid fod gan y llestr yma alluoedd goruwchnaturiol.

Crybwyllir y Greal gyntaf yn *Perceval, le Conte du Graal* gan Chrétien de Troyes, sy'n dyddio rhwng 1180 a 1191. Cysylltir y Greal Santaidd yn aml a Joseff o Arimathea; ymddengys fod hyn yn dyddio o ''Joseph d'Arimathie'' gan Robert de Boron yn ddiweddar yn y 12g, lle dywedir i Joseff dderbyn y Greal gan weledigaeth o'r Iesu a'i yrru gyda'i ddilynwyr i Ynys Brydain. Mewn fersiynau diweddarach, dywedir i Joseff ddefnyddio'r Greal i gasglu gwaed Iesu wrth ei gladdu. Daeth hanes y Greal yn rhan bwysig o'r chwedlau ynghlwm wrth y brenin Arthur, gan ymddangos gyntaf yn y cyswllt yma yng ngwaith Chrétien de Troyes.

Cred rhai ysgolheigion, er enghraifft R. S. Loomis, fod hanes y Greal yn deillio o ffynhonnell Geltaidd, gan gymharu'r llestr â'r cyfeiriadau niferus yn y chwedlau Celtaidd at beiriau rhyfeddol fel y Pair Dadeni, a'r peiriau hynny yn eu tro yn cynrychioli'r duwiesau Celtaidd a gysylltir â ffrwthlondeb, dadeni, a ffynhonnell ddihysbydd bywyd ei hun. Cred eraill mai dim ond tarddiad Cristnogol sydd i'r chwedl.

Yn Gymraeg, nid yw *Peredur fab Efrawg* yn y Tair Rhamant yn crybwyll y Greal wrth ei enw, er bod y Greal yn elfen bwysig yn y fersiwn Ffranged cyfatebol, *Perceval, le Conte du Graal* gan Chrétien de Troyes, lle mae Perceval yn cyfarfod y Brenin-Bysgotwr sydd wedi ei anafu, ond nid yw'n gofyn y cwestiwn a fyddai wedi ei iachau. Pan ddaw i wybod am hyn, mae'n ymdynghedu i gael hyd i gastell y Greal. Daw'r cyfeiriad cyntaf at yr enw yn Gymraeg yn *Ystoryaeu Seint Greal*, cyfieithiad yn y 14g o ddau destun Ffrangeg cynharach.

Mewn fersiynau diweddarach o stori'r Greal yn Ffrangeg a Saesneg, Galahad, mab Lawnslot, yw'r unig farchog sy'n ddigon pur i lwyddo yn yr ymchwil am y Greal.

Yn ddiweddarach, cysylltwyd y Greal a phlasdy Nanteos yng Ngheredigion. Roedd llestr yno a elwid wrth yr enw "Cwpan Nanteos". Dywedid mai hwn oedd y Greal, wedi ei gludo o Ynys Wydrin i Abaty Ystrad Fflur ac yna i Nanteos.

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth
Categori:Cylch Arthur
Categori:Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Gwyniad

Rhywogaeth o bysgodyn dŵr croyw o deulu'r Salmonidae (neu'r eog) yw'r **Gwyniad** (*Coregonus pennantii*). Fe'i ceir yn Llyn Tegid yng Nghymru yn unig. Cred rhai fod y Gwyniad yn is-rywogaeth o *Coregonus lavaretus* a geir mewn rhai rhannau o Ewrop, yn enwedig Rwsia.

Treulia'r Gwyniad y rhan fwyaf o'i amser mewn dwfr dwfn, a dim ond pan maent yn dodwy eu wyau y maent yn dod i ddŵr bas yn agos i'r lan. Mynegwyd pryder am ddyfodol y rhywogaeth yn y blynyddoedd diwethaf, oherwydd diffyg ocsigen yn nyfroedd dyfnaf y llyn a ffactorau eraill. Yn 2003 dechreuwyd cynllun i ddal y pysgod pan font yn barod i ddodwy eu wyau a chymeryd yr wyau i safle arall, lle gobeithir sefydlu poblogaeth newydd.

Categori:Amgylchedd Gwynedd
Categori:Pysgod
Categori:Ffawna Cymru
Categori:Y Bala
Carry On Matron

Ffilm Carry On gyda Sid James, Kenneth Williams, Hattie Jacques a Kenneth Cope yw ***Carry On Matron***  (1972).

## Gweler Hefyd
*Ffilmiau Carry On

Categori:Ffilmiau Carry On
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1972
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Moroni

Prifddinas a dinas fwyaf ynysoedd Comoros yw **Moroni** (Arabeg موروني *Mūrūnī*). Mae'n brifddinas y wlad er 1962. Roedd ganddi boblogaeth o tua 60,200 (amcangyfrifiad 2003). Lleolir y ddinas ar arfordir gorllewinol ynys Grande Comore. Gwasanaethir Moroni gan Maes Awyr Rhyngwladol y Tywysog Said Ibrahim (Cyfeirnod IATA: **HAH**). Ceir hefyd harbwr gyda cysylltiadau llon reholaidd i dir mawr Affrica ac ynysoedd eraill ynysfor Comoros, ynghyd â Madagasgar ac ynysoedd eraill yng Nghefnfor India. Mae'r allforion o'r borthladd yn cynnwys fanila, coco, a choffi.

250px|bawd|dim|Golygfa ar draeth Moroni

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth y Comoros
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Maria Callas

Cantores opera prima donna o dras Roegaidd oedd **Maria Callas** (ganed **Sophia Cecelia Kalos**) (2 Rhagfyr 1923 – 16 Medi 1977).

Cafodd ei geni yn Ninas Efrog Newydd. Cafodd ei haddysg gerddorol yng Ngroeg a sefydlodd ei gyrfa yn yr Eidal.

Categori:Cantorion o Wlad Groeg
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Wlad Groeg
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Diana Karazon

Cantores Arabaidd boblogaidd o dras Balesteinaidd yw **Diana Karazon** (Arabeg: ديانا كرزون) (ganed 30 Hydref 1983 yn Coweit). Daeth yn ewnog yn y byd Arabaidd ar ôl ennill y fersiwn Arabaidd o'r gyfres *Idol*, sef SuperStar, yn 2003.

## Bywyd cynnar
Cafodd Diana Karazon ei geni yn Coweit a'i dwyn i fyny yn Amman, prifddinas Gwlad Iorddonen. Dechreuodd ar ei yrfa fel cantores yn blentyn gyda chefnogaeth ei thad, cerddor Palestinaidd yn Iorddonen. Canodd yn gyhoeddus am y tro cyntaf yn eneth 6 mlwydd oed pan ganodd y gân wladgarol "*Ya ayyuha al meleko*" i'r brenin Hussein. Aeth ymlaen i ganu mewn sawl cystadleuaeth ar gyfer cantorion ifainc a'r canlyniad fu iddi gael ei dewis i ymddangos yn y gystadleuaeth deledu Superstar.

## Gyrfa gerddorol
Enillodd Karazon y gystadleuaeth honno ac aeth ymlaen i ryddhau CD o'r enw "*Ensany Ma Binsak*" (Diana, SuperStar yr Arabiaid). Roedd ei steil yn gyfyno cerddoriaeth Arabaidd draddodiadol a cherddoriaeth pop Arabaidd.

Yn nes ymlaen bu rhaid iddi, oherwydd ei chytundeb recordio, gynrychioli'r gwledydd (fel dewis "Pan-Arabia") yn y gystadleuaeth *World Idol* ryngwladol. Gwnaeth enw iddi ei hun yno drwy wrthod canu yn Saesneg fel y cystadleuwyr rhyngwladol eraill a dewid yn hytrach ganu yn ei mamiaith, yr Arabeg. Daeth yn 9fed yn y gystadleuaeth ond roedd ei safiad dros yr iaith yn boblogaidd a'r cyhoeddusrwydd yn hwb i'w phoblogrwydd yn y byd Arabaidd.

Yn 2005 cyhoeddodd ei ail albwm "*El Omr mashy*" ("Mae bywyd yn parhau").

Dywed Karazon fod y prif ddylanwadau cerddorol arni yn cynnwys caneuon Fairuz (y gantores enwog o'r Libanus) a Warda.

## Discograffeg
* 2003 *Super Star El Arab*
* 2005 *El Omr Mashi*

## Perfformiadau (caneuon) 
55 uchaf: **أكذب عليك** (Akdib Aleyk) gan Warda
8 uchaf: **آه يا ليل** (Ah Ya Leel) gan Ragheb Alama
7 uchaf: **إبعتلي جواب** (Iba'atli Jawab) gan Nour Mehana
6 uchaf: **ألف ليلة وليلة** (Alf Leela W Leela) gan Umm Kulthum
5 uchaf: **دنيا الوله** (Dinya Min El Wala) gan Abdallah Al Rowaished
4 uchaf: **أنا في انتظارك** (Ana Fi Entazarak) gan Umm Kulthum
4 uchaf: **مغرومة** (Maghroume) gan Najwa Karam
3 uchaf: **أكذب عليك** (Akdib Aleyk) gan Warda
3 uchaf: **البوسطه** (El Posta) gan Fairuz
3 uchaf: 
*Grande Finale*: **لسا فاكر** (Lissa Faker) gan Warda
*Grande Finale*: 
*Grande Finale*: **تعا ننسى** (Ta'a Ninsa) gan Melhem Barakat

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Diana Karazon 
* Diana Karazon: lluniau, caneuon, clipiau fideo a CDau 
* Bywgraffiad a lluniau 
* Fforwm *Superstar* answyddogol 

Categori:Cantorion Arabeg o Wlad Iorddonen
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Palesteiniaid
Categori:Palesteiniaid benywaidd
Arwyddair

Gair cyswyn neu ymadrodd sy'n crynhoi delwedd neu bwrpas yw **arwyddair**. Yn aml fe'i argraffir ar bais arfau teulu bonheddig, ysgol neu dref neu gwmni neu ryw sefydliad arall fel rhan o'u delwedd gyhoeddus.

## Enghreifftiau
* 'A ddioddefws a orfu' (Morgannwg Ganol / yr hen Sir Forgannwg)
* 'Byd gwyn fydd byd a gano' (arwyddair Eisteddfod Ryngwladol Llangollen)
* 'Cardarn pob cyfiawn' (Gorllewin Morgannwg)
* 'Cadernid Gwynedd' (Gwynedd / yr hen Sir Gaernarfon)
* 'Cymru am byth' (Cymru)
* 'Duw â digon' (yr hen Sir Ddinbych)
* 'Ewch yn uwch' (yr hen Sir Faesyfed)
* 'Ex unitate vires' (''O'r undod cryfder'') (Sir Benfro)
* 'Gair Duw goreu dysg' (yr hen Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan)
* 'Goleuni y bywyd' (Eglwys Bresbyteraidd Cymru)
* 'Golud gwlad rhyddid' (Ceredigion)
* 'Gorau dawn deall' (Prifysgol Bangor)
* 'Gorau tarian cyfiawnder' (yr hen Sir y Fflint)
* 'Goreu awen gwirionedd' (Prifysgol Cymru)
* 'Gweddw crefft heb ei dawn' (Prifysgol Abertawe)
* 'Gwirionedd undod a chytgord' (Prifysgol Caerdydd)
* 'Môn mam Cymru' (Ynys Môn)
* 'Mynna ddysg yn dy iaith' (Coleg Cymraeg Cenedlaethol)
* 'Nerth gwlad ei gwybodau' (Prifysgol Caerdydd)
* 'Nid byd, byd heb wybodaeth' (Prifysgol Aberystwyth)
* 'Powys paradwys Cymru' (Powys)
* 'Rhyddid gwerin ffyniant gwlad' (Dyfed / yr hen Sir Gaerfyrddin)
* 'Tarian cyfiawnder Duw' (Clwyd)
* 'Tra mor tra Meirion' (yr hen Sir Feirionnydd)
* 'Undeb a rhyddid' (Blaenau Gwent)
* 'Undeb hedd llwyddiant' (yr hen Sir Frycheiniog)
* 'Utrique fidelis' (''Ffyddlon i'r ddau'') (yr hen Sir Fynwy)
* 'Y ddinas a'r fro' (De Morgannwg)
* 'Y ddraig goch ddyry cychwyn' (Dinas Caerdydd)


Categori:Hysbysebu
Categori:Ymadroddion
Cwmaman

Gallai **Cwmaman** gyfeirio at:

* Cwmaman, cymuned yn Nyffryn Aman, Sir Gaerfyrddin
* Cwmaman, pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf