Lingala

Mae **Lingala** (hefyd **Ngála** neu **lingála**) yn un o'r ieithoedd Bantw ac yn lingua franca ac iaith fasnach Affricanaidd.

Fe'i siaredir yn bennaf yn nwy dalaith y Congo ac Angola, lle mae ganddi statws iaith genedlaethol. Mae hefyd yn lledu'n araf i'r de (ardal iaith Kikongo gan gynnwys gogledd-orllewin Angola). Mae'n un o 4 iaith genedlaethol GDdD ynghyd â Kongo (kiKongo), Tshiluba, a Swahili.

## Tarddiad
Yn ieithyddol, mae'n un o'r ieithoedd Bantw a siaredir yn Nwyrain, Canolbarth a De Affrica. Tarddodd Lingala ar hyd Afon Congo yn Nhalaith Equateur. Am y tro, Lingala, a elwid yn wreiddiol yn Lobangi, oedd iaith grŵp ethnig Bangala. Yng nghanol rhanbarth Ngala y buont yn byw ynddi, hanner ffordd rhwng Léopoldville (Kinshasa bellach) a Stanleyville (Kisangani bellach), porthladd Nouvelle Anvers (Antwerp Newydd) (Makanza ers 1966) oedd un o safleoedd masnachu cyntaf a adeiladwyd gan Gwladwriaeth Rydd y Congo. Roedd y tair safle masnachu a grybwyllwyd ymhlith y rhai cyntaf ym Masn isaf y Congo i ddod yn orsafoedd cenhadol Catholig o 1899. Yn y 19g, daeth Lobangi, yn gymysg ag ieithoedd Bantw eraill, yn lingua franca cenedlaethol ac yn iaith fasnachol, gyda theilyngdod mawr yn cael ei briodoli i Égide de Bœck.

Roedd geiriau benthyg o Ffrangeg a Kiswahili yn cael eu cynnwys yn achlysurol. Mae Lingala yn un o'r ieithoedd Lusengo ac mae ganddi gysylltiad ieithyddol agos â Bangala a Bobangi, gyda thua thraean o'r eirfa yn rhannu tebygrwydd geiriadurol â'r iaith olaf y cododd ohoni.

## Lledaenu
bawd|250px|Dosbarthiad Lingála (gwyrdd golau) ac ardal iaith frodorol (gwyrdd tywyll)
250px|bawd|Gweddi'r Arglwydd ar Lingala (2il o'r dde) yn Eglwys Paternoster yn Jerwsalem
Yn Congo-Kinshasa , nid Lingala yw iaith yr addysgu mewn ysgolion, er gwaethaf ei defnydd eang. Ar sail breifat, fodd bynnag, cynhelir cyrsiau llythrennedd llwyddiannus iawn yn fewndirol gan bwyllgorau poblogaeth lleol gyda chefnogaeth UNESCO . Mae geiriaduron i Sbaeneg, Ffrangeg neu Saesneg, er enghraifft. Ers 1970, mae'r Beibl wedi'i gyfieithu'n llawn i Lingala. Y mae gwahanol argraffiadau o'r Testament Newydd a'r Salmau. Mae Adolphe Dzokanga o'r *Institut national des langues et civilizations orientales* ym Mharis wedi ysgrifennu nifer o weithiau pwysig ar Lingala.

Siaredir Lingala gan dros ddeg miliwn o bobl mewn rhannau helaeth o Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo a Gweriniaeth y Congo, ac i raddau llai yng Ngweriniaeth Canolbarth Affrica. Mae'n cael ei ledaenu'n eang yn y cyfryngau, y fyddin, yr heddlu, areithiau swyddogol, a cherddoriaeth, sydd hefyd wedi cyfrannu at ei ledaenu'n eang ers dad-drefedigaethu. Yng ngogledd Angola hefyd, yn enwedig yn nhalaith Uíge, mae llawer o bobl bellach yn siarad Lingala yn ogystal â Kongo, a siaredid yn wreiddiol yng ngogledd Angola . Mae hyn yn arbennig o wir ar gyfer siaradwyr Kikongo sydd â chysylltiadau aml dros y ffin i'r Congo. Fe'i defnyddir hefyd mewn rhannau o Gabon ac Wganda a siaredir. Yn y Congo DR mae ganddi statws iaith genedlaethol ar ôl yr iaith swyddogol Ffrangeg ac ochr yn ochr â Kikongo , Kiswahili a Tshiluba. Yn y brifddinas, Kinshasa, mae wedi hen oddiweddyd yr iaith ranbarthol Kikongo o ran nifer y siaradwyr.

Lledaenwyd yr iaith gan y fyddin gan mai dyma unig iaith Byddin Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo. Mae'r ffaith bod y fyddin yn mynd i bob rhan o'r wlad, ac yn delio gyda'r brodorion yn yr iaith yno, hyd yn oed yn ardaloedd Swahili, sydd yn iaith â statws uchel. Oherwydd y llythrennedd isel ymhlith siaradwyr Lingala yn Lingala ysgrifenedig (yn Congo-Brazzaville, mae lefel llythrennedd yn Lingala fel iaith gyntaf rhwng 10% a 30%), mae'r orgraff yn hyblyg iawn ac yn amrywio o un Congo i'r llall. Mae sillafu Ffrangeg yn dylanwadu'n drwm ar rai orgraffau, gan ddefnyddio er enghraifft S dwbl, "ss", i drawsgrifio [s] (yn Congo-Brazzaville); "ou" am [u] (yn Congo-Brazzaville); i gyda didolnod, "aï", i drawsgrifio [áí] neu [aí]; E gydag acen ddyrchafedig, "é", i drawsgrifio [e]; "e" i drawsgrifio [ɛ], o gydag acen ddyrchafedig, ó, i drawsgrifio [ɔ] neu weithiau [o] yn hytrach nag o fel trawsgrifiad ar gyfer [o] neu [ɔ]; Gall i neu y sefyll am [j]. Mae'r aloffonau hefyd yn bodoli fel ffurfiau eiledol yn yr orgraff werinol; mae "sango" yn ddewis arall yn lle nsango (gwybodaeth); mae "nyonso", "nyoso", "nionso", "nioso" i gyd yn drawsgrifiadau o nyɔ́nsɔ.

Ym 1976, mabwysiadodd y *Société Zaïroise des Linguistes* (Cymdeithas Ieithyddion Zairian) sgript ar gyfer Lingala, gan ddefnyddio'r e agored (ɛ) ac o agored (ɔ) i ysgrifennu'r llafariaid [ɛ] ac [ɔ], a defnydd achlysurol o acenion i tôn marcio. Oherwydd cyfyngiadau technegol, nid yw'r sillafu â ɛ a ɔ a'r acenion yn cael eu defnyddio mor eang. Ond ceir amrywiaeth o hyd ac er bod defnydd helaeth o'r iaith ar y cyfryngau cymdeithasol ond cedwir cyhoeddi llyfrau, dogfennau gweinyddol, a'r llywodraeth yn y Ffrangeg.

### Addysg
Ffrangeg yw unig iaith prifysgolion, ysgolion uwchradd ac ysgolion cynradd, er ceir efallai peth Lingala mewn ysgolion yn y cefn gwlad. Erbyn 2023 ceir rhai ymdrechion i ddefnyddio Lingala fel cyfrwng dysgu. Gwneir hyn gan sefydliad an-stadudol *Mabiki* sy'n creu llenyddiaeth gwreddiol yn yr iaith ac sydd wedi sefydlu ysgol gynradd yn Kinshasa lle mai Lingala yw'r unig cyfrwng dysgu ar gyfer pob pwnc o fathemateg, hanes a Ffrangeg. Mae'r plant yno yn perfformio'n academaidd yn well nag ysgolion Ffrangeg eu cyfrwng.

### Cerddoriaeth
Ymledodd dylanwad a bri Lingala drwy gyfrwng cerddoriaeth boblogaidd gan mai yn y brifddinas Kinshasa y cynhyrchir gymaint o'r gerddoriaeth y Congo. Bydd trigolion gwledydd eraill yn galw 'lingala' ar y gerddoriaeth heb ddeall mai enw'r iaith yw Lingala. Mae'r cerddoriaeth yma wedi bod yn ffasiynol ac wedi dod yn iaith ddeniadol wrth ledaenu'r iaith.

### Bri
Mae Lingala hefyd wedi ymestyn tu allan i'r Congo gan ymestyn i Wlad Belg (hen reolwyr gwladychol y wlad), Ffrainc, UDA a Chanada ac o fewn Affrica. Dyma brif iaith cyfathrebu o fewn diaspora Congo dramor. Mae hyd yn oed i bobl nad sy'n siarad yr iaith yn frodorol am ddysgu'r iaith y tu allan i'r wlad. Yn wahanol i sawl iaith Affricanaidd arall (a'r Gymraeg) caiff Lingala ei basio ymlaen i'r ail a'r drydedd genhedlaeth yn y diaspora.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* ''Tracing the History and Heritage of the DRC's Most Popular Lingua Franca, Lingala'' Sianel Africa's LSP Podcast ar Youtube
* Mabiki.net  Sefydliad anstadudol dros hyrwyddo a defnyddio'r Lingala

Categori:Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo
Categori:Gweriniaeth y Congo
Categori:Ieithoedd Bantu
Categori:Ieithoedd Affrica
Categori:Ieithoedd