Synesthesia

bawd|Sut y gall rhywun gyda synesthesia gweld llythrennau a rhifau. Mae synesthetwyr ei weld yn union fel y mae pobl eraill (mewn pa bynnag lliw cânt ei ddangos) ond byddant hefyd yn eu canfu ar yr un pryd yn ei liwiau cysylltiedig.
Mae **synesthesia** yn ffenomen ganfyddiadol lle mae ysgogiad un llwybr synhwyraidd neu wybyddol yn arwain at brofiadau anwirfoddol mewn ail lwybr synhwyraidd neu wybyddol. Gelwir pobl sy'n adrodd hanes gydol oes o brofiadau o'r fath yn **synesthetwyr**. Mae ymwybyddiaeth o ganfyddiadau synesthetig yn amrywio o berson i berson. Mewn un ffurf gyffredin o synesthesia, a elwir yn *synesthesia lliw graffem*, ystyrir bod gan lythrennau neu rifau lliw cynhenid. Mewn *synesthesia dilyniant gofodol*, mae gan rifau, misoedd y flwyddyn, neu ddyddiau'r wythnos union leoliadau yn y gofod (er enghraifft, gall 1980 fod "ymhellach i ffwrdd" na 1990), neu gallant ymddangos fel map tri dimensiwn (clocwedd neu wrthglocwedd). Gall cysylltiadau synesthetig ddigwydd mewn unrhyw gyfuniad ac unrhyw nifer o synhwyrau neu lwybrau gwybyddol. 

Nid ydym yn gwybod llawr am sut y mae synesthesia yn datblygu. Awgrymwyd bod synesthesia yn datblygu yn ystod plentyndod pan fydd plant yn ymgysylltu'n ddwys â chysyniadau haniaethol am y tro cyntaf. Mae'r rhagdybiaeth hon - y cyfeirir ati fel *rhagdybiaeth gwactod semanteg* - yn esbonio pam mai'r ffurfiau mwyaf cyffredin o synesthesia yw *lliw graffem*, a *dilyniant gofodol*. Fel rheol, dyma'r cysyniadau haniaethol cyntaf y mae systemau addysgol yn gofyn i blant eu dysgu. 

Cydnabuwyd anawsterau wrth ddiffinio synesthesia. Mae llawer o wahanol ffenomenau wedi'u cynnwys yn y term synesthesia ("undeb y synhwyrau"), ac mewn sawl achos mae'n ymddangos bod y derminoleg yn anghywir. Gall term mwy cywir ond llai cyffredin fod yn *ideasthesia*. 

Yr achos cynharaf o synesthesia a gofnodwyd yw o'r academydd a'r athronydd o Brifysgol Rhydychen John Locke, a wnaeth, ym 1690, adroddiad am ddyn dall a ddywedodd iddo brofi'r lliw ysgarlad pan glywodd sŵn utgorn. Fodd bynnag, mae anghytuno os ddisgrifiodd Locke enghraifft wirioneddol o synesthesia neu a oedd yn defnyddio trosiad. Daeth y cyfrif meddygol cyntaf gan y meddyg Almaeneg, Georg Tobias Ludwig Sachs ym 1812. Daw'r term o'r Roeg Hynafol   *syn*, "gyda'n gilydd", ac   *aisthēsis*, "teimlad". 

## Mathau 
Mae dau fath cyffredinol o synesthesia: 

* *synesthesia tafluniol*: pobl sy'n gweld lliwiau, ffurfiau neu siapiau gwirioneddol wrth gael eu hysgogi (y fersiwn o synesthesia a ddeallir yn eang). 
* *synesthesia cysylltiadol*: pobl sy'n teimlo cysylltiad cryf ac anwirfoddol iawn rhwng yr ysgogiad a'r ymdeimlad y mae'n ei sbarduno. 

Er enghraifft, mewn *cromesthesia* (sain i liw), gall *taflunydd* glywed trwmped, a gweld triongl oren yn y gofod, tra gallai *cysylltydd* glywed trwmped, a meddwl yn gryf iawn ei fod yn swnio'n "oren". Gall synesthesia ddigwydd rhwng bron unrhyw ddau synnwyr neu foddau canfyddiadol, a phrofodd o leiaf un synesthetwr, Solomon Shereshevsky, synesthesia a oedd yn cysylltu'r pum synnwyr. Nodir mathau o synesthesia trwy ddefnyddio'r nodiant x → y, lle x yw'r "ysgogwr" neu'r profiad sbarduno, ac y yw'r profiad "cyfredol" neu ychwanegol. Er enghraifft, byddai gweld llythrennau a rhifau canfyddedig (a elwir gyda'i gilydd yn raffem) fel lliw yn cael eu nodi fel synesthesia graffem → lliw. Yn yr un modd, pan fydd synesthetwyr yn gweld lliwiau a symudiad o ganlyniad i glywed tonau cerddorol, byddai'n cael ei nodi fel synesthesia tôn → (lliw, symudiad). 

Er y gall bron pob cyfuniad rhesymegol posibl o brofiadau ddigwydd, mae sawl math yn fwy cyffredin nag eraill: 

*  Synesthesia lliw-graffem (graffem → lliw) 
* Cromesthesia (sain → lliw)
*  Synesthesia dilyniant gofodol (rhifau → gofod) 
*  Synesthesia cyffyrddol-clywedol (sain → cyffwrdd) 
*  Personoli trefnol ieitheg (dilyniannau → personoliaethau) 
*  Misphonia (sain → teimladau negatif) 
*  Synesthesia drych-cyffwrdd (teimlo synnwyr cyffwrdd pobl eraill) 
*  Synesthesia blasol-geirfaol (sain → blas) 

## Diagnosis 
Er ei fod yn aml yn cael ei alw'n "gyflwr niwrolegol," nid yw synesthesia wedi'i restru yn y DSM-IV na'r ICD gan nad yw fel arfer yn ymyrryd â gweithrediad dyddiol arferol. Yn wir, mae'r rhan fwyaf o synesthetwyr yn nodi bod eu profiadau yn niwtral neu hyd yn oed yn ddymunol. Fel *traw perffaith*, dim ond gwahaniaeth mewn profiad canfyddiadol yw synesthesia. 
bawd| Mae amseroedd ymateb ar gyfer atebion sy'n gydnaws â lliwiau awtomatig synesthetwr yn fyrrach na'r rhai y mae eu hatebion yn anghydweddol.
Mae nifer o brofion yn bodoli ar gyfer synesthesia. Mae gan bob math cyffredin brawf penodol. Wrth brofi am synesthesia lliw graffem rhoddir prawf gweledol. Dangosir llun i'r person sy'n cynnwys llythrennau a rhifau du. Bydd synesthetwr yn cysylltu'r llythrennau a'r rhifau â lliw penodol. Mae prawf clywedol yn ffordd arall o brofi am synesthesia. Mae sain yn cael ei droi ymlaen a bydd un naill ai'n ei adnabod gyda blas, neu'n gweld siapiau. Mae'r prawf sain yn cydberthyn â cromesthesia (synau â lliwiau). Gan fod pobl yn cwestiynu a yw synesthesia wedi'i glymu i'r cof ai peidio angen "ailbrofi" unwaith eto. Mewn un prawf rhoddir set o wrthrychau i rywun a gofynnir iddo aseinio lliwiau, blasau, personoliaethau neu fwy iddynt. Ar ôl cyfnod o amser, cyflwynir yr un gwrthrychau a gofynnir i'r unigolyn eto wneud yr un dasg. Mae'r synesthetwr yn gallu aseinio'r un nodweddion, oherwydd mae gan y person hwnnw gysylltiadau niwral parhaol yn yr ymennydd, yn hytrach nag atgofion o wrthrych penodol. Mae un dull, a elwir y prawf "test-retest", sy'n ailbrofi ar ôl cyfnodau hir, yn defnyddio ysgogiadau o enwau lliw, neu dewisydd lliw ar sgrin cyfrifiadur sy'n darparu 16.7 miliwn o ddewisiadau. Mae synesthetwyr yn gyson yn sgorio tua 90% ddibynadwyedd ar y cysylltiadau, hyd yn oed gyda blynyddoedd rhwng profion. Mewn cyferbyniad, mae pobl nad ydynt yn synesthetwyr yn sgorio dim ond 30-40%, hyd yn oed gyda dim ond ychydig wythnosau rhwng profion a rhybudd y byddent yn cael eu hailbrofi. 
bawd| Efallai y bydd synesthetwr yn gweld y panel chwith fel y panel ar y dde.
Mae synesthetwyr lliw graffem, fel grŵp, yn rhannu hoffterau arwyddocaol ar gyfer lliw pob llythyren (ee mae A yn tueddu i fod yn goch; mae O yn tueddu i fod yn wyn neu'n ddu; mae S yn tueddu i fod yn felyn ac ati.) Serch hynny, mae amrywiaeth fawr mewn mathau o synesthesia, ac o fewn pob math, mae unigolion yn adrodd gwahanol sbardunau ar gyfer eu teimladau a dwyster gwahanol eu profiadau. Mae'r amrywiaeth hon yn golygu bod diffinio synesthesia mewn unigolyn yn anodd, ac nid yw'r mwyafrif o synesthetwyr yn gwbl ymwybodol bod enw ar gyfer eu profiadau. 

Mae'r niwrolegydd Richard Cytowic yn nodi'r meini prawf diagnostig canlynol ar gyfer synesthesia yn ei lyfr rhifyn *cyntaf* . Fodd bynnag, mae'r meini prawf yn wahanol yn yr ail lyfr: 

# Mae synesthesia yn anwirfoddol ac yn awtomatig. 
# Mae canfyddiadau synesthetig yn cael eu hymestyn yn ofodol, sy'n golygu bod ganddyn nhw ymdeimlad o "leoliad" yn aml. Er enghraifft, mae synesthetwyr yn siarad am "edrych ar" neu "fynd i" le penodol i roi sylw i'r profiad. 
# Mae canfyddiadau synesthetig yn gyson ac yn generig (h.y. yn syml yn hytrach na darluniadol). 
# Mae synesthesia yn hynod o gofiadwy. 
# Mae synesthesia llawn effeithiau.

Roedd achosion cynnar Cytowic yn cynnwys unigolion y rhagamcanwyd eu synesthesia yn blwmp ac yn blaen y tu allan i'r corff (e.e. ar "sgrin" o flaen eu hwynebau). Dangosodd ymchwil ddiweddarach fod allanoli mor amlwg yn digwydd mewn lleiafrif o synesthetwyr. Gan fireinio'r cysyniad hwn, gwahaniaethodd Cytowic ac Eagleman rhwng "lleoleiddwyr" ac "an-leoleiddwyr" i wahaniaethu rhwng y synesthetwyr hynny y mae gan eu canfyddiadau ymdeimlad pendant o ansawdd gofodol oddi wrth y rhai nad oes gan eu canfyddiadau yr ansawdd hyn. 

## Ymchwil 
bawd| Mae profion fel hyn yn dangos nad yw pobl yn atodi synau i siapiau gweledol yn fympwyol. Pan roddir dewis i bobl rhwng y geiriau "Bouba" a "Kiki", gelwir y siâp chwith bron bob amser yn "Kiki" tra bod y dde yn cael ei galw'n "Bouba"
Mae ymchwil ar synesthesia yn codi cwestiynau ynglŷn â sut mae'r ymennydd yn cyfuno gwybodaeth o wahanol ddulliau synhwyraidd. 

Enghraifft o hyn yw'r *effaith bouba/kiki*. Mewn arbrawf a ddyluniwyd yn gyntaf gan Wolfgang Köhler, gofynnir i bobl ddewis pa un o ddau siâp a enwir yn *bouba* a pha un a enwir yn *kiki*. Dewisir *kiki* ar gyfer y siâp onglog, a *bouba ar* gyfer yr un crwn, 95-98% o'r amser. Dangosodd unigolion ar ynys Tenerife ffafriaeth debyg rhwng siapiau o'r enw *takete* a *maluma*. Mae hyd yn oed plant 2.5 oed (rhy ifanc i'w darllen) yn dangos yr effaith hon. Mae ymchwil yn dangos y gallai cefndir o effaith hon weithredu math o ideasthesia. 

Gobaith ymchwilwyr yw y bydd astudio synesthesia yn darparu gwell dealltwriaeth o ymwybyddiaeth a'i chydberthynas niwral. Yn benodol, gallai synesthesia fod yn berthnasol i broblem athronyddol *qualia*, ystyried bod synesthetwyr yn profi qualia ychwanegol (ee, sain lliw). Efallai y bydd mewnwelediad pwysig ar gyfer ymchwil qualia yn dod o'r canfyddiadau bod gan synesthesia briodweddau ideasthesia, sydd wedyn yn awgrymu rôl hanfodol prosesau cysyniadu wrth gynhyrchu qualia. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Canfyddiad
Categori:Ymwybyddiaeth