open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ullapool

Tref fechan yn Ross a Cromarty, yn Ucheldiroedd yr Alban, yw **Ullapool** (Gaeleg yr Alban: *Ullapul* neu *Ulapul*). Mae ganddi boblogaeth o 1,307, ond serch hynny Ullapool yw'r dref fwyaf mewn ardal eang o ogledd-orllewin yr Alban.

Sefydlwyd Ullapool yn 1788 fel porthladd pysgota penwaig, wedi'i chynllunio gan Thomas Telford, ar lan dwyreiniol Loch Broom. Mae'r harbwr yn cael ei defnyddio gan gychod pysgota a chychod hwylio ac yn borth fferi ar gyfer teithiau i Stornoway ar Leòdhas yn Ynysoedd Heledd. Yn ogystal mae gan y dref amgueddfa fach, canolfan celf, pwll nofio a thafarndai, ac mae'n boblogaidd gan gerddwyr ac ymwelwyr eraill. Mae'r traddodiad cerddorol yn gryf yn Ullapool.

Mae gorsaf radio leol Loch Broom FM ar 102.2&nbsp;MHz yn gwasanaethu'r dref.

300px|bawd|dim|Harbwr Ullapool

## Dolenni allanol
*Bwrdd Croeso Ullapool 

Categori:Trefi Cyngor yr Ucheldir
Categori:Ucheldiroedd yr Alban
Loch Maree

Llyn yn Ucheldiroedd yr Alban yw **Loch Maree**. Fe'i lleolir yn Ross a Cromarty yn yr Ucheldiroedd Gogledd-orllewinol. Gyda hyd o 20&nbsp;km a lled o hyd at 4&nbsp;km, Loch Maree yw'r llyn dŵr croyw pedwerydd fwyaf yn yr Alban o ran ei faint. Ei arwynebedd yw 28.6&nbsp;km² (11 milltir sgwar).

Mae ganddo bump ynys goediog fawr a thros 25 o rai llai. Ar Ynys Maree ceir adfeilion capel, y credir iddo fod yn gell feudwy o'r 7g a sefydlwyd gan Sant Maol Rubha. Mae'r ynys honno'n cynnwys coedwigoedd derw a chelyn hynafol; enghreifftiau prin a gwerthfawr o goedwigoedd cynhenid yr Ucheldiroedd. Fel yn achos Loch Ness, mae gan Loch Maree ei anghenfil ei hun a elwir yn *muc-sheilch*. Mae'r loch yn lle da i ddal brithyllod.

Categori:Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Maree
813

8g - **9g** - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - **810au** - 820au 830au 840au 850au 860au 
808 809 810 811 812 - **813** - 814 815 816 817 818 

----
## Digwyddiadau 
* Y Bwlgariaid yn cipio Adrianople.
* 22 Mehefin - Michael I Rangabe, yr Ymerawdwr Bysantaidd,yn cael ei orchfygu gan y Bwlgariaid.
* 12 Gorffennaf - Gwrthryfel yn arwain at orseddu Leo V fel Ymerawdwr Bysantaidd, gyda Michael I Rangabe yn troi'n fynach.
* Louis Dduwiol yn cael ei goroni'n gyd-ymerawdwr y Ffranciaid gyda'i dad, Siarlymaen.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Abu Nuwas, bardd

Categori:813
814

8g - **9g** - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - **810au** - 820au 830au 840au 850au 860au  
809 810 811 812 813 - **814** - 815 816 817 818 819 

----

## Digwyddiadau
* Hywel ap Rhodri Molwynog a Cynan Dindaethwy ap Rhodri yn ymladd am oruchafiaeth yng Ngwynedd
* Louis Dduwiol yn olynu Siarlymaen fel brenin y Ffranciaid ac ymerawdwr
* Y Bwlgariaid yn gwarchae ar ddinas Caergystennin

## Genedigaethau
* Wuzong, ymerawdwr Tsieina (bu farw 846)

## Marwolaethau
* 28 Ionawr: Siarlymaen, brenin y Ffranciaid ac ymerawdwr
* 8 Chwefror: Angilbert, gwleidydd Ffrancaidd
*Mawrth: yr abad Waldo o Reichenau, cynghorydd Siarlymaen
* 13 Ebrill: Krum, khan Bwlgaria

Categori:814
812

8g - **9g** - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - **810au** - 820au 830au 840au 850au 860au 
807 808 809 810 811 - **812** - 813 814 815 816 817 

----

## Digwyddiadau 
*Ail frwydr Ronsyfal, rhwng y Basgiaid a'r Ffranciaid

## Genedigaethau 
*12 Ebrill - Muhammad at-Taqi, Imam y Shia (bu farw 835)

## Marwolaethau 
* 11 Ionawr - Stauracius, Ymerawdwr Bysantaidd

Categori:812
Bernhard Riemann

Mathemategydd o'r Almaen oedd **Georg Friedrich Bernhard Riemann** (17 Medi 1826 – 20 Gorffennaf 1866) (ynganiad IPA:'ri:man). Cyfranodd yn sylweddol i ddatblygiad dadansoddi a geometreg differol.

Categori:Genedigaethau 1826
Categori:Marwolaethau 1866
Categori:Mathemategwyr o'r Almaen
811

8g - **9g** - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - **810au** - 820au 830au 840au 850au 860au 
806 807 808 809 810 - **811** - 812 813 814 815 816 

----

## Digwyddiadau 
*26 Gorffennaf - Brwydr Pliska: Nicephorus I yn cael ei orchfygu a'i ladd gan Krum, khan y Bwlgariaid. Stauracius yn dod yn Ymerawdwr Bysantaidd.
*1 Hydref - Michael I Rangabe yn dod yn Ymerawdwr Bysantaidd, Stauracius yn ymddeol i fynachlog

## Genedigaethau 
*Basil I, Ymerawdwr Bysantaidd (bu farw 886)

## Marwolaethau 
*26 Gorffennaf - Nicephorus I, Ymerawdwr Bysantaidd

Categori:811
815

8g - **9g** - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - **810au** - 820au 830au 840au 850au 860au 
810 811 812 813 814 - **815** - 816 817 818 819 820 

----

## Digwyddiadau 
*Egbert, brenin Wessex yn anrheithio Cernyw

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*2 Mehefin: Sant Nicephorus, patriarch Caergystennin
* Abu Nuwas, bardd Arabaidd

Categori:815
Mynwy (etholaeth Senedd Cymru)

:*Am yr etholaeth seneddol gweler Mynwy (etholaeth seneddol). Am ystyron eraill gweler Mynwy (gwahaniaethu)*.

Mae **Mynwy** yn etholaeth Senedd Cymru sydd hefyd yn gorwedd yn rhanbarth Dwyrain De Cymru.  yw'r aelod presennol.

## Aelodau Cynulliad/ o'r Senedd
* 1999 – 2007: David Davies (Ceidwadol)
* 2007 –  Nick Ramsay (Ceidwadwyr (nes 2021) Annibynnol (Nes Mai 2021))
*2021 – Peter Fox (Ceidwadol)

## Canlyniadau etholiad
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
810

8g - **9g** - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - **810au** - 820au 830au 840au 850au 860au 
805 806 807 808 809 - **810** - 811 812 813 814 815 

----

## Digwyddiadau 
*Teml Offeiriad y Jaguar yn cael ei hadeiladu yn Tikal, Gwatemala

## Genedigaethau 
*al-Bukhari, ysgolhaig Persaidd
*Ymerawdwr Nimmyo, Ymerawdwr Japan (bu farw 850)
*Kassia cyfansoddwr ac emynydd Groeg-Bysantaidd (bu farw 867)

## Marwolaethau 
*8 Gorffennaf - Pippin, brenin yr Eidal (g. 773)

Categori:810
Białystok

300px|bawd|Palas teulu'r Branicki yn Białystok

Dinas yng ngogledd-ddwyrain Gwlad Pwyl yw **Białystok** (cynaniad *biawustoc*). Tyfodd o fod yn dref ddi-nod yn y 18g dan reolaeth y teulu Branicki.

Dioddefodd y ddinas yn enbyd yn yr Ail Ryfel Byd pan laddwyd hanner y boblogaeth gan y Natsïaid. Dinistriwyd y rhan fwyaf o'i diwydiant hefyd ond mae'r ddinas wedi ailadeiladu ei hun ers hynny. Mae 295,000 o bobl yn byw yno heddiw (cyfrifiad 2005).

Brodor o Białystok oedd L. L. Zamenhof, dyfeisydd yr iaith Esperanto.


Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
1190au

11g - **12g** - 13g
1140au 1150au 1160au 1170au 1180au - **1190au** - 1200au 1210au 1220au 1230au 1240au
1190 1191 1192 1193 1194 1195 1196 1197 1198 1199

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Y Drydedd Groesgad  (1189-1192)

**Arweinwyr y Byd**
1180au

11g - **12g** - 13g
1130au 1140au 1150au 1160au 1170au - **1180au** - 1190au 1200au 1210au 1220au 1230au
1180 1181 1182 1183 1184 1185 1186 1187 1188 1189

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Concwest Palesteina gan Saladin

**Arweinwyr y Byd**
1160au

11g - **12g** - 13g
1110au 1120au 1130au 1140au 1150au - **1160au** - 1170au 1180au 1190au 1200au 1210au
1160 1161 1162 1163 1164 1165 1166 1167 1168 1169

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Amalric I, brenin Jerwsalem yn arwain sawl ymgyrch i mewn i'r Aifft

**Arweinwyr y Byd**
Hecataeus

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw **Hecataeus**:

*Hecataeus o Filetos, hanesydd a daearyddwr (5g CC)
*Hecataeus o Abdera, hanesydd ac athronydd (4g CC)
----
Fflam

[250px|de|bawd|Fflamau gwahanol, yn dibynnu ar y cyflenwad [ocsigen. Ar y chwith: tanwydd cryf heb ddim ocsigen ychwanegol yn rhoi llawer o huddug a thân melyn. Ar y dde: mae llawer o ocigen wedi'i gymysgu â'r tanwydd hwn, sy'n rhoi fflam di-huddugl.]]

Rhan o dân ydyw **fflam**: y rhan gweledol, a ddaw wrth i nwy losgi. Mae fflam yn gynnyrch adwaith ecsothermig. Mae lliw'r fflam yn dibynnu ar y tanwydd a'r ocsigen. Wrth losgi, mae'n rhoi gwres.

Categori:Tân
Hecataeus o Filetos

:*Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu Hecataeus*.

dde|bawd|Ail-luniad o fap Anacsimandros ar gyfer gwaith Hecateus
Hanesydd a daearyddwr o Roegwr oedd **Hecateus** (Groeg: **Ἑκαταῖος**) neu **Hecateus o Filetos** (c. 550 CC - 476 CC). Roedd yn frodor o ddinas Roeg Miletos, yn Asia Leiaf.

Ceisiodd ddadfytholegeiddio hanes cynnar Groeg yr Henfyd trwy greu cronoleg led-hanesyddol seiliedig ar hanes traddodiadol ac achau teuluoedd blaenllaw Miletos yn ei lyfr *Yr Achau* / *Hanes*.

Teithiai'n eang gan ymweld â nifer o lefydd yn yr Henfyd, gan gynnwys Gwlad Groeg, Thrace a Persia, ynghyd â rhannau o'r Eidal, Sbaen a Gogledd Affrica lle ceid dinasoedd Groegaidd. Ysgrifennodd lyfr am ei deithiau - *Taith o gwmpas y Byd* - sydd ar goll bellach, yn anffodus, ac eithrio ambell ddryll ohono yng ngwaith awduron diweddarach. Roedd yr 'argraffiadau' cyntaf o'r gwaith yn cynnwys map o'r byd Clasurol cynnar gan y cartograffydd a daearyddwr Anacsimandros, yntau yn frodor o Filetos.

Gan Hecateus y ceir y cyfeiriad hanesyddol cyntaf at y Celtiaid.

Categori:Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
Categori:Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
1170au

11g - **12g** - 13g
1120au 1130au 1140au 1150au 1160au - **1170au** - 1180au 1190au 1200au 1210au 1220au
1170 1171 1172 1173 1174 1175 1176 1177 1178 1179

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Saladin yn dileu'r galiffiaeth Fatimid, yn dod yn swltan yr Aifft ac yn cipio Damascus

**Arweinwyr y Byd**
Archdderwydd

Yr **Archdderwydd** yw llywydd Gorsedd y Beirdd, ac sydd felly yn llywyddu ar brif ddefodau Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Er mai Iolo Morganwg oedd y cyntaf i lywyddu'r Orsedd pan y'i sefydlwyd, ei olynydd, David Griffiths, dan yr enw barddol "Clwydfardd" oedd yn cyntaf i'w adnabod gyda'r teitl swyddogol.

Ers 1932, dim ond enillwyr blaenorol o'r Goron neu'r Gadair sy'n gymwys i fod yn Archdderwydd. Erbyn cychwyn yr 21G, ehangwyd hyn i gynnwys enillwyr y Fedal Ryddiaith a'r cyntaf i'w ethol dan y rheol yma oedd Robyn Llŷn (Robyn Léwis) (2002–05).

Ers yr Ail Ryfel Byd, dim ond un Archdderwydd sydd wedi gwasanaethau mwy nag un cyfnod tair blynedd. Etholwyd Albert Evans-Jones ("Cynan") yn 1950 ac eto yn 1963, ac fe'i ystyrir yn ddylanwad rhyddfrydol ar yr ŵyl; derbyniodd yn gyhoeddus nad oedd gan yr eisteddfod fodern gysylltiad uniongyrchol â derwyddiaeth hynafol. Fe'i urddwyd yn farchog yn 1969 am ei wasanaeth i ddiwylliant Cymreig, yr unig Archdderwydd i dderbyn y teitl.

Yn dilyn gohirio Eisteddfod Genedlaethol 2020 oherwydd Pandemig COVID-19, penderfynwyd ymestyn cyfnod yr Archdderwydd Myrddin ap Dafydd. Newidiwyd y rheolau hefyd er mwyn pennu  tymor pob Archdderwydd bellach yn ymestyn dros dair Eisteddfod yn hytrach na thros dair blynedd.

Yn seremoni cyhoeddi Eisteddfod Wrecsam ar 27 Ebrill 2024, trosglwyddwyd yr awenau i Mererid Hopwood, dim ond yr ail fenyw erioed i fod yn archdderwydd.

## Rhestr Archdderwyddon
bawd|Clwydfardd yr Archdderwydd cyntaf
bawd|Cynan (canol); 1956

## Gweler hefyd 
* Corn Hirlas
* Baner yr Orsedd
* Derwydd
* Derwyddiaeth

## Cyfeiriadau

Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Llenyddiaeth Cymru
809

8g - **9g** - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - **800au** - 810au 820au 830au 840au 850au 
804 805 806 807 808 - **809** - 810 811 812 813 814 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Saga yn olynu yr Ymerawdwr Heizei yn Japan
*Y Bwlgariaid yn cipio Sofia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Abbas Ibn Al-Ahnaf, bardd Arabeg
*Elfodd, "Prif esgob Gwynedd"
*24 Mawrth - Harun al-Rashid, caliph
*Aureolus, brenin Aragon

Categori:809
808

8g - **9g** - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - **800au** - 810au 820au 830au 840au 850au 
803 804 805 806 807 - **808** - 809 810 811 812 813 

----

## Digwyddiadau 
*Symud prifddinas yr Abbasid o Baghdad i Samarra.

## Genedigaethau 
* Gottschalk, diwinydd Almaenig

## Marwolaethau 
*Cadell Powys, brenin Powys
* Gisela, merch Siarlymaen

Categori:808
806

8g - **9g** - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - **800au** - 810au 820au 830au 840au 850au 
801 802 803 804 805 - **806** - 807 808 809 810 811 

----

## Digwyddiadau 
*12 Ebrill - Ethol Nicephorus yn batriarch Caergystennin
*3 Awst - Wulfred yn dod yn archesgob Caergaint
*Ymerawdwr Heizei yn olynu Ymerawdwr Kammu yn Japan
*Y Llychlynwyr yn lladd pawb ar ynys Iona yn yr Alban

## Genedigaethau 
*Louis yr Almaenig, brenin East Francia (m. 876)

## Marwolaethau 
*18 Chwefror - Tarasius, Patriarch Caergystennin
*Ymerawdwr Kammu, ymerawdwr Japan (g. 737)

Categori:806
Mynwy (etholaeth seneddol)

:*Am etholaeth Senedd Cymru gweler Mynwy (etholaeth Senedd Cymru). Am ystyron eraill gweler Mynwy (gwahaniaethu)*.

Roedd **Mynwy** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1918 hyd at 2024. Diddymwyd y sedd ar gyfer Etholiad 2024 ac ail grewyd Sir Fynwy.

## Aelodau Seneddol 
* 1918–1934: Syr Leolin Forestier-Walker (Ceidwadol)
* 1934–1939: John Arthur Herbert (Ceidwadol)
* 1939–1945: Leslie Pym (Ceidwadol)
* 1945–1966: Peter Thorneycroft (Ceidwadol)
* 1966–1970: Donald Anderson (Llafur)
* 1970–1991: Syr John Stradling Thomas (Ceidwadol)
* 1991–1992: Huw Edwards (Llafur)
* 1992–1997: Roger Kenneth Evans (Ceidwadol)
* 1997–2005: Huw Edwards (Llafur)
* 2005–2024: David T. C. Davies (Ceidwadol)

## Etholiadau
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au 
### Etholiadau yn y 1980au 
### Etholiadau yn y 1970au
### Etholiadau yn y 1960au
### Etholiadau yn y 1950au
### Etholiadau yn y 1940au 
### Etholiadau yn y 1930au 
## Gweler hefyd
*Sir Fynwy, etholaeth o 1536 i 1885

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Fynwy

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Anacsimandros

Athronydd Groegaidd cynnar oedd **Anacsimandros** (Groeg: **Ἀναξίμανδρος,** *Anaximander* mewn rhai ieithoedd) (c. 610 CC - 546 CC). Roedd yn frodor o ddinas Roeg Miletos, yn Asia Leiaf. Mae'n bosibl ei fod yn ddisgybl i Thales ac yn olynydd iddo.

Ysgrifennodd lyfr dylanwadol, *Ar Natur*. Mae'r llyfr ar goll bellach ond gwyddys am rai o syniadau Anacsimandros am fod awduron Clasurol diweddarach yn dyfynnu o'i lyfr, a gafodd gylchrediad eang yn yr Henfyd. Ymhlith yr adwuron sy'n ei dyfynnu y mae Aristotlys, Plutarch a Hippolytus.

Roedd yn credu nad elfen, fel aer neu ddŵr, oedd Prif Egwyddor y bydysawd ond yn hytrach yr *apeiron* (y Tragwyddol / Di-derfyn). Mae rhai o'i syniadau'n wreiddiol iawn. Credai mai'r byd yw canolbwynt y bydysawd a'i fod yno yn y canol heb gael ei ddal i fyny gan unrhyw beth; fod pob creadur byw wedi ymddangos o'r mwd cynoesol a bod bodau dynol wedi esblygu o greaduriaid eraill, cynharach, llai deallus.

Roedd yn gartograffydd hefyd, a luniodd y map cyntaf a wyddys; fe'i cyhoeddwyd yng ngwaith Hecataeus o Filetos ar ddaearyddiaeth.

## Ffynonellau 
* D. James Jones, *Hanes Athroniaeth: Y Cyfnod Groegaidd* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1939), pennod "Anacsimandros", tt.7–10
*Jonathan Barnes, *Early Greek Philosophy* (Llundain, 1987). Ymdriniaeth ar feddwl Anacsimandros gyda'r dyfyniadau o'i waith sydd wedi goroesi (tt. 71-77).

## Dolenni allanol 
*  *Internet Encyclopedia of Philosophy* — Anaximander
*  *Encyclopædia Britannica* — Anaximander

Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau'r 610au CC
Categori:Marwolaethau 546 CC
Categori:Mathemategwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Seryddwyr Groeg yr Henfyd
805

8g - **9g** - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - **800au** - 810au 820au 830au 840au 850au 
800 801 802 803 804 - **805** - 806 807 808 809 810 

----

## Digwyddiadau 
*Y Saraseniaid yn gorchfygu'r ymerawdwr Bysantaidd Nicephorus I ym mrwydr Crasus
*Tang Shun Zong yn olynu Tang De Zong fel ymerawdwr China

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:805
822

8g - **9g** - 10g
770au 780au 790au 800au 810au - **820au** - 830au 840au 850au 860au 870au 
817 818 819 820 821 - **822** - 823 824 825 826 827 

----

## Digwyddiadau 
*Abd-ar-rahman II yn dod yn rheolwr y rhannau o Sbaen sy'n eiddo'r Umayyad.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Tahir ibn Husayn, sefydlydd Brenhinllin y Tahirid ym Mhersia

Categori:822
Punch

Gall **Punch** gyfeirio at fwy nag un peth:

*Punch - cymeriad traddodiadol mewn sioe bypedau Pwnsh a Jwdi
**Punch* - cylchgrawn dychanol o Lundain
**Y Punch Cymraeg* - y cylchgrawn cyfatebol Cymraeg 
*Pwnsh - diod alcoholaidd sbeislyd boeth
Punch (cylchgrawn)

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler y dudalen gwahaniaethu Punch*.

Roedd y cylchgrawn ***Punch**'' yn gylchgrawn doniol a dychanol a gyhoeddwyd yn Lloegr o 1841 hyd 2002. Roedd yn enwog am ei digrifluniau pin ac inc niferus a adlewyrchai gwleidyddiaeth a bywyd cymdeithasol y dydd. Cafodd ei enwi ar ôl y cymeriad traddodiadol Punch mewn sioeau Punch a Judy. Am gyfnod cyhoeddwyd fersiwn Cymraeg o'r cylchgrawn yng Nghymru dan yr enw *Y Punch Cymraeg*.

bawd|dim|Clawr y cylchgrawn *Punch*, 1867

## Dolenni allanol
*  Cronfa digrifluniau *Punch*, gan gynnwys hanes y cylchgrawn
*  "Mr Punch yn y Llyfrgell Brydeinig , erthygl ar wefan Y Llyfrgell Brydeinig

Categori:Cylchgronau dychanol
Categori:Cylchgronau Saesneg Lloegr
Categori:Sefydliadau 1841
Llong danfor

Llong (llong ryfel gan amlaf) gyda chorff llifliniog sy'n gallu ymsuddo islaw wyneb y môr ac yn gweithredu yno am gyfnodau hirfaith yw **llong danfor**.

Y cofnod cynharaf am long o'r fath yw'r un a adeiladwyd gan yr Iseldirwr Cornelis Drebbel (1572 - 1634) ac a ddangoswyd i'r brenin Iago I o Loegr yn aber Afon Tafwys yn 1624.

Cafwyd model mwy ymarferol gan y dyfeisydd o Americanwr David Bushnell (1742 - 1824), brodor o Connecticut, UDA. Y *Turtle* oedd ei henw a gwelodd gyfnod byr o wasanaeth yn y Chwyldro Americanaidd. Cafwyd sawl llong danfor arbrofol yn ystod y 19g, e.e. y *Resurgam* a aeth i lawr oddi ar arfordir gogledd-ddwyrain Cymru, rhwng Y Rhyl a Mostyn, yn 1879 (aeth llong danfor arall, y *Thetis*, i lawr yn yr un ardal yn 1939).

Defnyddid llongau tanfor gan sawl llynges yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Y math mwyaf effeithiol oedd yr *Unterseeboot* (*U-boot*) Almaenig. Roedd y rhain yn arf effeithiol iawn yn yr Ail Ryfel Byd hefyd a chollwyd cannoedd o longau iddynt, yn arbennig yn y confois a hwyliai o'r Unol Daleithiau i Brydain ac o Brydain i'r Undeb Sofietaidd. Yn y Cefnfor Tawel suddodd llongau tanfor yr Unol Daleithiau dros hanner llongau masnach Siapan a 276 o longau rhyfel.

Ers diwedd yr Ail Ryfel mae llongau tanfor wedi datblygu i raddau helaeth. Mae rhai yn cael eu gyrru gan dyrbinau stêm pŵer niwclear ac yn medru aros wedi plymio am fisoedd bwy gilydd. Yn y Rhyfel Oer datblygwyd llongau tanfor niwclear i gario taflegrau niwclear, e.e. y taflegryn *Trident* a ddefnyddir gan Brydain ac UDA.

250px|bawd|dim|Llong danfor Sbaen *Galerna* wrth angorfa yn Stockholm, Sweden


Categori:Llongau yn ôl math
Thetis

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw **Thetis**:

*Thetis - un o'r Nereidau ym mytholeg Roeg
*Thetis - llong danfor, un o 12 llong yn y llynges Brydeinig i ddwyn yr enw hwnnw
*Ynys Thetis - ynys yn British Columbia 
*Llyn Thetis - llyn yn British Columbia 
*Llyn Thetis - llyn yng Ngorllewin Awstralai
*Thetis 17 - asteroid

Gweler hefyd:
*Tethys
Angela Merkel

Canghellor yr Almaen yw Dr **Angela Dorothea Merkel** (née ** Kasner**) (ganed 17 Gorffennaf 1954). Roedd hi'n arweinydd yr Undeb Democrataidd Cristnogol yr Almaen rhwng 2000 a 2018.

Fe'i ganed yn Hamburg, yn ferch i'r pregethwr Horst Kasner (1926–2011; né Kaźmierczak), a'i wraig Herlind (née Jentzsch). Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Karl Marx, Leipzig, lle astudiodd Ffiseg.

Enillodd Merkel ei bedwerydd tymor fel Canghellor yn yr etholiadau 2017.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cangellorion yr Almaen
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Sigmund Freud

Niwrolegydd a seiciatrydd Iddewig o Awstria oedd **Sigmund Freud** (IPA: ˈziːkmʊnt ˈfʁɔʏt; ganed **Sigismund Schlomo Freud**; 6 Mai 1856 – 23 Medi 1939; . Fe sefydlodd wyddor seicdreiddiad, ac fe'i cofir yn bennaf am ei waith ar yr meddwl anymwybodol (ac am ataliad yn benodol), ei ail-ddiffiniad o chwenychiad rhywiol, a'i dechneg therapi (gan gynnwys dadansoddi breuddwydion). Mae olion ei waith i'w weld o hyd mewn llenyddiaeth, ffilm, damcaniaethau Marcsaidd a Ffeministaidd, Swrealaeth ac athroniaeth yn ogystal â seicoleg. Er hyn, erys lawer o'i ddamcaniaethau'n ddadleuol iawn.

Tadcu y darllediadwr Clement Freud oedd ef.

Un o'i gydweithwyr agosaf oedd y Cymro Ernest Jones a oedd yn ŵr i Morfudd Llwyn Owen.

## Astudiaethau 
* Harri Pritchard Jones, *Freud*, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1982)

## Gweler hefyd 
* Isymwybod
* Seicdreiddiad

Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Seiciatryddion o Awstria
Categori:Teulu Freud
Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru

bawd|250px|Pwyllgor chwarelwyr Chwarel y Penrhyn yn cyfarfod Barwn Penrhyn (ar y dde) yn 1874.
 
**Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru** oedd yr undeb llafur oedd yn gwarchod buddiannau gweithwyr yn y diwydiant llechi yng Ngogledd Cymru.

Sefydlwyd yr Undeb yn 1874 mewn ymateb i anfodlonrwydd cynyddol ymysg y chwarelwyr, yn enwedig gweithwyr Chwarel y Penrhyn a Chwarel Dinorwig. Ar 27 Ebrill y flwyddyn honno cynhaliwyd cyfarfod yn y Queen's Head, Caernarfon, a lansiwyd yr undeb. Apwyntiwyd W.J. Parry, Coetmor, Bethesda yn Ysgrifennydd Cyffredinol. Roedd nifer o berchenogion y chwareli yn amharod i dderbyn bodolaeth yr undeb. Cafodd tua 2,200 o chwarelwyr eu cloi allan o Chwarel Dinorwig ym mis Mehefin, ond ar ôl pum wythnos cytunodd y rheolwyr i dderbyn bodolaeth yr undeb. Dilynwyd hyn gan anghydfod yn Chwarel y Penrhyn, a fu'n fuddugoliaeth fawr i'r gweithwyr a'r undeb newydd. Cytunodd Barwn Penrhyn i dderbyn pwyllgor i negodi ar ran y gweithwyr, ac ymddiswyddodd tri o'r rheolwyr.

Roedd yr undeb gryfaf yn chwareli ardal Bethesda a Llanberis; ychydig o ddylanwad oedd ganddo yn Nyffryn Nantlle ac ardal Corris. Erbyn Mai 1878 roedd 8,368 o aelodau, ond erbyn 1894 roedd y nifer wedi gostwng i 1,652. Effeithiwyd yr undeb yn ddifrifol gan yr helyntion yn Chwarel y Penrhyn yn 1896-7 ac wedyn streic fawr 1900-1903, gan nad oedd adnoddau'r undeb yn ddigon i dalu tâl streic digonol am gyfnod cyn hired. Llyncwyd yr undeb gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol (TGWU) yn y 1950au.

bawd|Baner Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru

## Llyfryddiaeth
* Jones, R. Merfyn. 1981. *The North Wales quarrymen, 1874-1922* Studies in Welsh history 4. Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0776-0
* Parry, W.J. 1897. *Chwareli a chwarelwyr*. Cwmni'r Wasg Genedlaethol Gymreig.

Categori:Diwydiant llechi Cymru
Edward Gordon Douglas-Pennant, Barwn 1af Penrhyn

**Edward Gordon Douglas-Pennant, Barwn 1af Penrhyn**, neu **Yr Hen Lord** ar lafar yn ardal Bethesda, (20 Mehefin 1800 - 31 Mawrth 1886) oedd y Barwn Penrhyn cyntaf o'r ail greadigaeth.

Ganed ef yn Edward Gordon Douglas, o deulu uchelwrol Douglas yn yr Alban. Pan fu farw Richard Pennant, Barwn 1af Penrhyn yn 1808 dilynwyd ef gan ei gefnder, George Hay Dawkins (1763-1840). Roedd Douglas yn briod a merch Dawkins, Juliana, ac enwyd ef a Juliana fel cyd-etifeddion yr ystad ar yr amod eu bod yn cymryd y cyfenw Pennant. Newidiodd ei enw i Douglas Pennant yn 1841.

Gwnaed ef yn Farwn Penrhyn yn 1866. Roedd wedi bod yn Aelod Seneddol dros Sir Gaernarfon ers chwarter canrif pan wnaed ef yn Farwn, a rhoi'r gorau i'w sedd i fynd i Dŷ'r Arglwyddi.

Bu'n gyfrifol am dŵf enfawr yn Chwarel y Penrhyn, a gwnaeth y chwarel yntau yn ŵr cyfoethog dros ben. Yn 1859 amcangyfrifodd y *Mining Journal* fod Chwarel y Penrhyn yn gwneud elw o £100,000 y flwyddyn.

Er iddo fod mewn anghydfod a'r chwarelwyr nifer o weithiau, yn enwedig yn 1874 yn dilyn ffurfio Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru, ystyrid ei fod ef yn barotach i wrando ar ei weithwyr nag oedd ei fab, George Sholto Gordon Douglas-Pennant, 2ail Farwn Penrhyn, a'i olynodd.

Edward Douglas-Pennant, Eddis 1841-42.jpg|Edward Douglas-Pennant, Eddis 1841-42
Penrhyn.JPG|Barwn Penrhyn (ar y dde) yn cyfarfod pwyllgor o'r chwarelwyr ym 1874

## Llyfryddiaeth
**Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1953).

 

Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Genedigaethau 1800
Categori:Marwolaethau 1886
Categori:Barwniaid Penrhyn
804

8g - **9g** - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - **800au** - 810au 820au 830au 840au 850au 
799 800 801 802 803 - **804** - 805 806 807 808 809 

----

## Digwyddiadau 
*Siarlymaen yn gorchfygu'r Sacsoniaid
*25 Mawrth - Arysgrif Sukabumi, dwyrain Jawa; y dystiolaeth gynharaf o'r iaith Jafaneg

## Genedigaethau 
*Fujiwara no Yoshifusa, rheolwr Japan (m. 872)
*Louis yr Almaenwr, Brenin Ffrancia Ddwyreiniol (m. 876)

## Marwolaethau 
*19 Mai - Alcuin o Efrog, Abad Tours a chynghorydd Siarlymaen

Categori:804
Thomas Assheton Smith

Roedd **Thomas Assheton Smith** (1752 - 12 Mai 1828) yn dirfeddiannwr a fu a rhan bwysig yn natblygiad diwydiant llechi Cymru.

Roedd Smith yn fab i Thomas Assheton o Ashley yn Swydd Gaer yn Lloegr. Ychwanegodd y "Smith" at ei gyfenw pan etifeddodd ystadau Y Faenol a Tedworth oddi wrth ei ewythr, William Smith. Bu'n Uchel Siryf Sir Gaernarfon yn 1783-4 ac yn Aelod Seneddol y sir o 1774 hyd 1780. Yn 1806 perswadiodd y Senedd i basio mesur yn cau tir comin plwyf Llanddeiniolen, gan ychwanegu'n fawr at ei diroedd. Yn 1809 cymerodd reolaeth y chwareli llechi ar ei dir i'w ddwylo ei hun, gan ffurfio cwmni o bedwar, gydag ef ei hun yn Llywydd. Yn ddiweddarach dadgorfforwyd y cwmni a daeth ef yn gyfrifol am y busnes ar ei ben ei hun. Erbyn  1826 roedd Chwarel Dinorwig yn cyflogi 800 o ddynion ac yn cynhyrchu 20,000 tunnell o lechi y flwyddyn. Datblygodd Assheton Smith borthladd yn Y Felinheli dan yr enw *Port Dinorwic* i allforio'r llechi o'r chwarel.

Priododd Assheton Smith ag Elizabeth, merch Watkin Wynn o'r Foelas. Bu farw yn Tedworth yn 1828, ac etifeddwyd ystad y Faenol gan ei ail fab, yntau hefyd yn Thomas Assheton Smith (1776-1858).

## Llyfryddiaeth
**Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1953).

Categori:Genedigaethau 1752
Categori:Marwolaethau 1828
Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Pobl o Swydd Gaer
George Sholto Gordon Douglas-Pennant, 2il Farwn Penrhyn

**George Sholto Gordon Douglas-Pennant** (30 Medi 1836 - 10 Mawrth 1907) oedd ail Farwn Penrhyn o'r ail greadigaeth. Roedd yn berchen ar ystâd enfawr yng ngogledd-orllewin Cymru, ond mae'n fwyaf adnabyddus fel perchennog Chwarel y Penrhyn adeg y Streic Fawr rhwng 1900 a 1903.

Fe'i ganed yn Linton Springs, Swydd Efrog, ar 30 Medi 1836. Roedd yn fab hynaf i Edward Gordon Douglas (1800-1886). Ei fam, gwraig gyntaf ei dad, oedd Juliana Isabella Mary (bu farw 1842), merch hynaf a chyd-aeres George Hay Dawkins-Pennant o Gastell Penrhyn. Yn 1841 etifeddodd ei dad ystâd enfawr ei wraig yng ngogledd Cymru, sef Castell Penrhyn. Mabwysiadodd yr enw Pennant a chafodd y teitl Barwn Penrhyn ar 3 Awst 1866.

Roedd ei dad wedi bod yn Aelod Seneddol Torïaidd dros Sir Gaernarfon am chwarter canrif pan wnaed ef yn Farwn Penrhyn yn 1866. Gan ei fod ef yn awr yn symud i Dŷ'r Arglwyddi, y bwriad oedd i'w fab etifeddu ei sedd a'i safle yn y sir. Fodd bynnag, yn etholiad 1868 curwyd ef yn annisgwyl gan yr ymgeisydd Rhyddfrydol, Love Jones-Parry o Fadryn. Yn dilyn y golled hon diswyddodd ei dad 80 o chwarelwyr am fethu â phleidleisio drosto.  Er iddo ennill y sedd yn ôl yn 1874, credir fod hyn wedi ei chwerwi yn erbyn y chwarelwyr, oedd â thuedd gref i fod yn Rhyddfrydwyr.

Etifeddodd y teitl a'r ystâd ar farwolaeth ei dad Edward Gordon Douglas-Pennant, Barwn 1af Penrhyn, yn 1886. Penododd E.A. Young yn rheolwr Chwarel y Penrhyn yn fuan wedyn, a buan y gwelwyd fod y dull o reoli wedi newid. Dilynwyd streic (neu yn hytrach, gloi allan) o un mis ar ddeg yn 1896-7 gan y Streic Fawr rhwng 1900 a 1903. Roedd y ddwy ochr yn benderfynol o beidio ildio, ond yn y diwedd bu'n rhaid i'r chwarelwyr ddychwelyd i'r gwaith ar delerau Penrhyn. Ystyrir yr anghydfod yn ddechrau dirywiad diwydiant llechi Cymru.

Ystyrid Barwn Penrhyn yn feistr tir blaengar a chymwynasgar i denantiaid oedd yn barod i ufuddhau iddo, ond yr oedd yn hollol ddigymrodedd ynglŷn â'i hawl i redeg ei chwarel yn ei ffordd ei hun a delio â'i weithwyr yn unigol yn hytrach na thrwy'r undeb.

Bu farw ar 10 Mawrth 1907 yn 70 oed yn Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Barwniaid Penrhyn
Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Prosiect WiciAddysg
Chwarel y Cilgwyn

Roedd **Chwarel y Cilgwyn** yn chwarel yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd, ar lethrau Mynydd Cilgwyn. Credir mai'r chwarel hon yw'r hynaf yng Nghymru, yn dyddio o'r 12g. Roedd yn un o'r chwareli pwysicaf yn ystod cyfnod dechrau tŵf diwydiant llechi Cymru yn y 18g.

## Hanes
Hyd ddiwedd y 18g, yr oedd y llechi’n dod o chwareli bychain a weithid gan bartneriaethau o ddynion lleol, nad oedd ganddynt y cyfalaf i weithio ar raddfa fwy. Fel rheol byddent yn talu rhent i’r tirfeddiannwr neu’n talu yn ôl nifer y llechi, ond nid oedd chwarelwyr Cilgwyn yn gorfod talu i neb. Mae llythyr gan asiant Ystad y Penrhyn, John Paynter, yn 1738 yn cwyno fod cystadleuaeth o’r Cilgwyn yn effeithio ar werthiant llechi’r Penrhyn. Gellid cynhyrchu llechi’r Cilgwyn yn rhatach a’u gwerthu am bris uwch. Yn y 1760au dechreuodd Methusalem Jones, gynt yn chwarelwr yn y Cilgwyn, weithio chwarel Diffwys ym Mlaenau Ffestiniog, a bu gan chwarelwyr o'r Cilgwyn ran amlwg yn natblygiad y diwydiant yn ardal Ffestiniog yn y cyfnod hwn.

Ffurfiwyd Cwmni Llechi Cilgwyn a Chefndu gan bedwar o bobl leol i weithio Chwarel y Cilgwyn yn 1800. Yn ystod y chwe blynedd yn diweddu 31 Ionawr 1812, gwnaeth y chwarel elw o £2,861. Caewyd y chwarel yn 1914, er iddi ail-agor yn ddiweddarach. Erbyn 1923 roedd gan y chwarel gysylltiad i Dramffordd Nantlle ac i Reilffordd Eryri.

## Y chwarel heddiw
Wedi i'r chwarel gau yn 1956 cafodd ei throi yn domen sbwriel, ac mae'r rhan fwyaf o'r hen weithfeydd o'r golwg erbyn hyn.

Cilgwyn
Categori:Dyffryn Nantlle
Y Llythyr at yr Hebreaid

Pedwerydd llyfr ar bymtheg y Testament Newydd yn y Beibl Cristnogol yw **Y Llythyr at yr Hebreaid** (talfyriad: Heb.). Credwyd ar un adeg mai'r Apostol Paul oedd yr awdur, ond amheuir hynny heddiw. Ymddengys iddo gael ei ysgrifennu yn y cyfnod rhwng tua 62 a 69 OC. Y talfyriad arferol yw 'Heb.'

Mae'r llyfr yn gosod Crist fel archoffeiriad uwchlaw offeiriaid yr Iddewon ac yn datgan fod yr hen gyfamod rhwng yr Iddewon a Duw, y cyfeirir ato yn yr Hen Destament, yn cael ei dirymu gan fod cyfamod newydd gyda dyfodiad Crist. Amlwg yw fod y llythyr wedi'i anelu at yr Iddewon hynny oedd yn troi i'r ffydd newydd neu'n ystyried gwneud hynny.

Categori:Llyfrau'r Testament Newydd
Ieti

[200px|bawd|Sgalp ieti honedig ym mynachlog Khumjung, [Nepal]]
Anifail mawr lled-ddynol, tebyg i epa, y credir gan rai ei fod yn byw yn Himalaya Tibet a Nepal yw'r **ieti** (Saesneg: *yeti*).

## Gweler hefyd
*Troedfawr

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Himalaya
Categori:Diwylliant Nepal
Categori:Diwylliant Tibet
Semen

Hylif organig yw **semen,** sy'n cynnwys sberm fel arfer. Fe'i secretir gan organau atgenhedlu anifeiliaid gwrywaidd neu ddeurywiol, er mwyn ffrwythloni wygelloedd benywaidd. Alldafliad yw'r enw ar yr hyn sy'n digwydd wrth i semen adael y corff.

## Cyfansoddiad semen dynol 
Mae semen yn cynnwys sberm (sy'n dod o'r ceilliau) a phlasma semenaidd (a gynhyrchir yn y fesiglau semenaidd, y chwarren brostad, a chwarrennau Cowper.

Dyma cyfansoddiad a tharddiad semen:

Disgrifiodd adroddiad Mudiad Iechyd y Byd semen dynol normal, fel yr hyn sydd â chyfaint o 2 ml neu fwy, pH o 7.2 i 8.0, crynodiad sberm o 20x106 cell sberm/ml neu'n uwch, 40x106 cell sberm neu fwy ymhob alldafliad, symudiad am ymlaen gyda 50% or celloedd sberm, a symudiad chwim gan 25% ohonynt.
Achos bod semen yn alcalïaidd (gwrthasid), gall rhyw geneuol helpu yn erbyn diffyg traul.

## Ffynonellau 
Categori:Rhyw
Categori:Hylifau
Hebreaid

Gall **Hebreaid** gyfeirio at fwy nag un peth:

*Y Llythyr at yr Hebreaid, llyfr yn y Testament Newydd y cyfeirir ato yn aml fel 'Hebreaid'.
*Enw hynafol ar yr Iddewon, grŵp ethnig.
Otto von Bismarck

Gwladweinydd o Brwsiad a ddaeth yn Brif Ganghellor Ymerodraeth yr Almaen oedd **Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen** (1 Ebrill 1815 – 30 Gorffennaf 1898). Roedd yn geidwadwr a ddomineiddiodd materion Almaenig ac Ewropeaidd rhwng y 1860au a 1890. Yn y 1860au cynllwyniodd a threfnodd gyfres o ryfeloedd a unodd yr Almaen yn un wladwriaeth gref dan arweinyddiaeth Prwsiaidd, erbyn 1871. Defnyddiodd ei sgiliau diplomyddol a'i bwer i sicrhau lle'r Almaen o fewn Ewrop.

Bismarck, Otto von
Bismarck, Otto von
Bismarck, Otto von
Bow Street

Pentref  yng nghymuned Tirymynach, Ceredigion, yw **Bow Street** (). Mae'n ymestyn yn stribed hirgul o bobtu i lôn yr A487 tua 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Aberystwyth. Ar un adeg roedd gan y pentref orsaf ar Reilffordd y Cambrian.

Mae tarddiad yr enw yn ansicr. Yn ôl rhai awdurdodau 'Nantafallen' neu 'Nantyfallen' oedd hen enw'r gymdogaeth, ond 'Bow Street' yw'r unig enw arni heddiw (does dim fersiwn Cymraeg).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

O ganol y pentref mae lôn yn arwain i lawr i bentref bach Clarach a Bae Clarach ar yr arfordir, ar y ffordd i'r Borth. I'r de mae Comins Coch ac i'r dwyrain Plas Gogerddan. O'r gyffordd tu allan i'r pentref mae ffordd yn rhedeg i fyny i'r bryniau i gyfeiriad Rhaeadr Gwy. Hanner milltir i'r gogledd o'r pentref mae cymuned wledig Rhydypennau.

Mae'r pentref bellach yn bentref gymudo i bobl sy'n gweithio yn Aberystwyth.

## Enwogion
*T. Ifor Rees, (1890-1977) awdur llyfrau taith a llysgennad
*Tom Macdonald, (1900-1980) newyddiadurwr a nofelydd
*Vernon Jones, bardd

## Gorsaf reilffordd Bow Street
Agorwyd gorsaf reilffordd Bow Street yn 1876 ond caewyd hi fel rhan o doriadau Beeching yn 1965. Wedi pwysau lleol, ceir cynlluniau i'w hail-agor ym Mawrth 2020.

## Tîm Pêl-droed
Mae gan Bow Street ei thîm pêl-droed. Mae timau Clwb Pêl-droed Bow Street yn gwisgo crysau du a gwyn streipiog, yn debyg i grys Newcastle United. O'r herwydd llysenw y tîm yw 'Y Piod'.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Tirymynach
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
802

8g - **9g** - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - **800au** - 810au 820au 830au 840au 850au 
797 798 799 800 801 - **802** - 803 804 805 806 807 

----

## Digwyddiadau 
*31 Hydref - Irene, Ymerodres Fysantaidd yn cael ei diorseddu a'i halltudio i ynys Lesbos. Nicephorus I yn dod yn ymerawdwr
*Jayavarman II yn cyhoeddi annibynniath y Khmer ac yn sefydlu teyrnas Angkor
*Krum yn dod yn Khan Bwlgaria

## Genedigaethau 
*Huw, mab Siarlymaen

## Marwolaethau 
*Beorhtric o Wessex

Categori:802
807

8g - **9g** - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - **800au** - 810au 820au 830au 840au 850au 
802 803 804 805 806 - **807** - 808 809 810 811 812 

----

## Digwyddiadau 
*Yn dilyn marwolaeth Cuthred, Coenwulf, brenin Mercia yn cipio Caint.
*Ysgrifennu *Llyfr Armagh* gan Ferdomnach.
*Daniaid Cristionogol yn gwneud cynghrair a'r Cernywiaid yn erbyn Wessex.
*Krum yn dod yn frenin y Bwlgariaid, gyda Pliska fel prifddinas.
*Dhappula III yn dod yn frenin Sri Lanca gyda Anuradhapura fel prifddinas.

## Genedigaethau 
*Zhou Bao, Tywysog Ru'nan (m. 888)

## Marwolaethau 
*13 Hydref - Simpert, esgob Augsburg
* Arthen ap Seisyll, brenin Seisyllwg
* Cuthred, brenin Caint

Categori:807
803

8g - **9g** - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - **800au** - 810au 820au 830au 840au 850au 
798 799 800 801 802 - **803** - 804 805 806 807 808 

----

## Digwyddiadau 
*Nicephorus I a Siarlymaen yn cytuno ar y ffin rhwng eu hymerodraethau

## Genedigaethau 
*Du Mu, bardd o Tsieina (m. 852)

## Marwolaethau 
*24 Mehefin - Higbald o Lindisfarne
*9 Awst - Irene, Ymerodres Bysantiwm

Categori:803
800

8g - **9g** - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - **800au** - 810au 820au 830au 840au 850au 
795 796 797 798 799 - **800** - 801 802 803 804 805 

----

## Digwyddiadau
*25 Rhagfyr - coroni Siarlymaen yn ymerawdwr gan y Pab Leo III yn Rhufain. Ystyrir bod hyn yn nodi dechrau'r Ymerodraeth Lân Rufeinig.
*Y Maori yn dechrau mudo i Seland Newydd (tua'r dyddiad yma)

## Llên
*Nennius (efallai) yn ysgrifennu'r *Historia Brittonum* (dyddiad tybiedig)

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:800
Gwatemala

Gwlad yng Nghanolbarth America yw **Gwatemala** neu'n swyddogol: **Gweriniaeth Gwatemala** neu ***República de Guatemala)*** (). Fe'i lleolir rhwng Mecsico (i'r gogledd-orllewin), y Cefnfor Tawel (i'r de-orllewin), Belîs a'r Caribi i'r gogledd-ddwyrain, a Hondwras ac El Salfador i'r de-ddwyrain. Gyda phoblogaeth o dros 16 miliwn o bobl, mae'n un o wledydd mwyaf Canolbarth Aberica. Y Brifddinas yw Dinas Gwatemala, neu yn Sbaeneg: *Nueva Guatemala de la Asunción*.

## Hanes 
### Diwylliant Mayan 
bawd|chwith|Don Pedro de Alvarado, gorchfygwr Gwatemala
Bu'r Maya yma am dros 1,000 o flynyddoedd, gyda'u tiriogaeth yn ymestyn dros Mesoamerica. Prif nodweddion y diwylliant Mayan oedd seryddiaeth, mathemateg a phensaernïaeth. Yn 16g, gorchfygwyd y trigolion gan Ymerodraeth Sbaen.

Daeth y wlad yn annibynnol oddi wrth Sbaen ar 15 Medi, 1821, ond cafwyd cyfnodau cythryblus yn dilyn hynny, gyda sawl unben yn ceisio rheoli'r wlad, o dan oruchwyliaeth y *United Fruit Company* (a Llywodraeth Unol Daleithiau America), fel un o'u *banana republics*.

#### Gwrthdaro arfog 
Yn 1944 cafwyd *coup* gan y fyddin, a dygwyd yr awenau o ddwylo'r unben Jorge Ubico; eu nod oedd democratiaeth ond parhaodd y rhyfel cartref am dros ddegawd. Yn 1954, daeth i ben pan gosodwyd unben a gefnogwyd gan yr Unol Daleithiau yn arweinydd y wlad. Ymfudodd llawer o'r teuluoedd brodorol i Fecsico a'r Unol Daleithiau.

### Y presennol 
Yn 2015, cafwyd llawer o wrthdystio sifil yn erbyn llywodraeth Otto Perez Molina.

## Y boblogaeth 
Mae 45% o'r boblogaeth yn Mestizos a'r rhan fwyaf o'r gweddill yn cynnwys disgynyddion Ewropeaidd: Sbaeneg, Almaeneg, Ffrangeg, Sgandinafia ac eraill. Llythrennedd: 75%. Tlodi: 55%. Boblogaeth drefol: 46%. Poblogaeth Benyw: 56%.

Crefydd:
*Catholig: 59%
*Protestannaidd (Lutheraidd, Anglicanaidd, Pentecostaidd, ac ati): 40%
*credoau Mayan: 1%

## Economi 
Coffi, cardamom, bananas, siwgr a tacabo yw'r prif gynnyrch allforio. Gyda GDP o dros 6,000 o ddoleri.

## Diwylliant 
* llenyddiaeth: Miguel Angel Asturias.

chwith|bawd|Trigolion San Pedro la Laguna yn dathlu Cenhedlu'r Forwyn Fair.

## Dinas Gwatemala 
Sbaeneg: **La Nueva Guatemala de la Asunción**. Mae'n brifddinas fwyaf poblog a modern yng nghanolbarth America, gyda tua 2.5 miliwn o drigolion. Yn 1976, dioddefodd y ddinas ddaeargryn a'i dinistriodd bron yn gyfan gwbl. Fe'i sefydlwyd yn 1776, Santiago de los Caballeros (Antigua Guatemala) oedd y brifddinas hynafol a gafodd ei dinistrio yn y ddaeargryn yn 1973.

## Ffynonellau 
*Guatemalan Migration in Times of Civil War and Post-War Challenges
*Tormenta “Ágatha” golpea Guatemala 

## Cyfeiriadau

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd America Ladin
Categori:Gwledydd Canolbarth America
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
797

7g - **8g** - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - **790au** - 800au 810au 820au 830au 840au 
792 793 794 795 796 - **797** - 798 799 800 801 802 

----

## Digwyddiadau 
*17 Gorffennaf - Irene yn gorchymyn diorseddu ei mab, yr Ymerawdwr Bysantaiff Cystennin VI
*15 Awst - yn ôl gorchymyn Irene, mae ei mab yn cael ei ddallu a hithau'n cael ei chyhoeddi'n ymerodres y diwrnod canlynol.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:797
Ysgol Morgan Llwyd

Ysgol gyfun Gymraeg sy'n gwasanaethu dinas Wrecsam a'r cylch yw **Ysgol Morgan Llwyd**. Hon yw'r unig ysgol uwchradd Gymraeg ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam. Fe'i henwir ar ôl y llenor Piwritanaidd Morgan Llwyd. Agorodd Ysgol Morgan Llwyd ym mis Medi 1963 a lleolwyd hi mewn ystafelloedd dosbarth gwag yn hen Ysgol Fodern Victoria. Symudodd i hen safle Gwersyll Maes-y-Meudwy yn Hightown ym mis Gorffennaf 1964, a chafwyd adeilad newydd yn 1975. Daeth yr ysgol yn boblogaidd a tyfodd y nifer o ddisgyblion yn sydyn. Cafwyd safle newydd yn yr 1990au ar ffurf hen goleg hyfforddi athrawon, Cartrefle, Cefn Road. Agorwyd y safle newydd yn swyddogol yn 2000, gyda chost o £8.5 miliwn a symudodd Ysgol St. Christopher i hen safle Ysgol Morgan Llwyd.

## Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol
Mae'r rhan fwyaf o'r disgyblion o'r ysgolion Cymraeg isod yn mynychu Ysgol Morgan Llwyd. Daw ychydig o ddisgyblion yn ogystal o ysgolion cynradd Saesneg cyfagos.
*Ysgol Bodhyfryd
*Ysgol Bryn Tabor
*Ysgol I. D. Hooson
*Ysgol Min y Ddôl
*Ysgol Plas Coch
*Ysgol y Gwernant, Llangollen
*Ysgol Gynradd Llanarmon Dyffryn Ceiriog
*Ysgol Cynddelw, Glyn Ceiriog (ysgol dwyieithog)

## Cyn-ddisgyblion o nôd
* Spencer Gavin Smith, archaeolegydd
*Rhodri Glyn Thomas, gwleidydd
* Llŷr Williams, cerddor
* Lowri Tynan, nofiwr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Ysgolion uwchradd Wrecsam
Categori:Ysgolion Cymraeg
Ysgol Morgan Llwyd
795

7g - **8g** - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - **790au** - 800au 810au 820au 830au 840au 
790 791 792 793 794 - **795** - 796 797 798 799 800 

----

## Digwyddiadau 
*26 Rhagfyr - Pab Leo III yn olynu Pab Adrian I fel y 96ed pab.
*Y cofnod cyntaf o'r Llychlynwyr yn ymosod ar Iwerddon.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*25 Rhagfyr - Pab Adrian I

Categori:795
794

7g - **8g** - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - **790au** - 800au 810au 820au 830au 840au 
789 790 791 792 793 - **794** - 795 796 797 798 799 

----

## Digwyddiadau 
*Kyoto yn dod yn brifddinas Japan. Dechrau Cyfnod Heian.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:794
793

7g - **8g** - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - **790au** - 800au 810au 820au 830au 840au 
788 789 790 791 792 - **793** - 794 795 796 797 798 

----

## Digwyddiadau 
*8 Mehefin - Y Llychlynwyr yn anrheithio mynachlog Lindisfarne, Northumbria. Ymosodiad cyntaf y Llychlynwyr ar Loegr.
*Offa, brenin Mersia yn sefydlu abaty yn St Albans.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:793
792

7g - **8g** - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - **790au** - 800au 810au 820au 830au 840au 
787 788 789 790 791 - **792** - 793 794 795 796 797 

----

## Digwyddiadau 
*Irene yn cael ei chadarnhau fel Ymerodres Fysantaidd.

## Genedigaethau 
*Pab Adrian II

## Marwolaethau 
Categori:792
791

7g - **8g** - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - **790au** - 800au 810au 820au 830au 840au 
786 787 788 789 790 - **791** - 792 793 794 795 796 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Afariaid yn ymosod ar Ewrop.
*Alfonso II, brenin Asturias yn dod i'r orsedd.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:791
796

7g - **8g** - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - **790au** - 800au 810au 820au 830au 840au 
791 792 793 794 795 - **796** - 797 798 799 800 801 

----

## Digwyddiadau 
*Brwydr Morfa Rhuddlan
*Rhagfyr - Coenwulf yn dod yn frenin Mersia.
*Siarlymaen yn gorchfygu'r Afariaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Imam Malik, ysgolhaig Islamaidd
*Offa, brenin Mersia
*Ecgfrith, brenin Mersia

Categori:796
Trahaearn

Gall yr enw personol **Trahaearn** gyfeirio at:

*Trahaearn ab Ieuan ap Meurig (fl. 1450-63), uchelwr o Sir Fynwy
*Trahaearn ap Caradog (m. 1081), brenin teyrnas Gwynedd
*Trahaearn Brydydd Mawr (c. 1300-50), bardd canoloesol

Categori:Enwau personol Cymraeg
790

7g - **8g** - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - **790au** - 800au 810au 820au 830au 840au 
785 786 787 788 789 - **790** - 791 792 793 794 795 

----

## Digwyddiadau 
*Gwrthryfel yn erbyn Irene, Ymerodres Fysantaidd; Cystennin VI yn cael ei gyhoeddi'n unig reolwr yr Ymerodraeth Fysantaidd.

## Genedigaethau 
*Li He (Li Ho), bardd o Tsieina (bu farw 816)

## Marwolaethau 
Categori:790
Windhoek

Prifddinas Namibia yn ne-orllewin Affrica ydyw **Windhoek**. Mae ganddi boblogaeth o 230,000. Mae'r fasnach mewn croen defaid (*karakul*) yn un o ddiwydiannau mwyaf y ddinas.

Enw Afrikaans ydyw 'Windhoek', ond mae ganddi ddau o enwau traddodiadol. "Ai-Gams" ydyw'r enw gan bobl y Nama, ac "Otjomuise" ydyw'r enw gan bobol Herero. Mae'r ddau enw yn cyfeirio at y ffynhonnau poeth yr yr ardal.

300px|bawd|dim|Windhuk ar ddiwedd y 19eg Ganrif
bawd|dim|Stamp y swydd imperial ar gyfer Almaeneg De Orllewin Affrica gyda marc post *Windhuk*

## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Dinasoedd Namibia
Categori:Prifddinasoedd Affrica
789

7g - **8g** - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - **780au** - 790au 800au 810au 820au 830au 
784 785 786 787 788 - **789** - 790 791 792 793 794

----

## Digwyddiadau 
*Gwrthryfel yn Japan; gorchfygu'r Ymerawdwr Kammu, sychder a newyn.
*Caustantín, brenin y Pictiaid yn dod i'r orsedd.
*Siarlymaen yn sefydlu Herford
*Idris I yn sefydlu Fes

## Genedigaethau 
*Ziryab, bardd a cherddor Arabaidd

## Marwolaethau 
* Ælfwald I, brenin Northumbria
* Sant Fergal, Esgob of Salzburg
* Hildeprand o Spoleto
* Mauregatus o Asturias
* Willehad o Bremen

Categori:789
788

7g - **8g** - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - **780au** - 790au 800au 810au 820au 830au 
783 784 785 786 787 - **788** - 789 790 791 792 793 

----

## Digwyddiadau 
*Siarlymaen yn concro Bafaria.
*Bermudo I, brenin Asturias yn olynu Mauregato.
*Morocco yn dod yn wladwriaeth annibynnol

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Abd-ar-rahman I, sefydlydd brenhinllin yr Umayyad yn Sbaen

Categori:788
787

7g - **8g** - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au – **780au** – 790au 800au 810au 820au 830au 
782 783 784 785 786 – **787** – 788 789 790 791 792 

----

## Digwyddiadau 
*Ail Gyngor Nicaea yn diweddu'r cyfnof iconoclastig cyntaf yn yr Ymerodraeth Fysantaidd
*Canual, brenin y Pictiaid yn olynu Talorgen

## Genedigaethau 
*Abu Mas'har, ysgolhaig

## Marwolaethau 
## Cyfeiriadau 
Categori:787
786

7g - **8g** - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - **780au** - 790au 800au 810au 820au 830au 
781 782 783 784 785 - **786** - 787 788 789 790 791 

----

## Digwyddiadau 
* 14 Medi - Harun al-Rashid yn olynu ei frawd al-Hadi fel Caliph Abbasid yn Baghdad

## Genedigaethau 
* Ymerawdwr Saga, ymerawdwr Japan
* Ymerawdwr Junna, ymerawdwr Japan

## Marwolaethau 
Categori:786
BBC Radio Cornwall

150px|bawd|BBC Radio Cornwall
Gorsaf radio ar gyfer Cernyw ac Ynysoedd Scilly yw **BBC Radio Cornwall**. Mae'n darlledu o'i stiwdios yn Truro ar 95.2, 96.0 a 103.9 FM, ynghyd ag ar DAB. Cafodd y gwasanaeth ei lawnsio ar 17 Ionawr, 1983. Darlledir bwletin byr o newyddion bob wythnos ar y Sul; yr unig ddeunydd o'r iaith Gernyweg ar y radio a'r teledu ar hyn o bryd.

Categori:BBC
Categori:Gorsafoedd radio
Categori:Cernyw
Madog ap Gruffudd Maelor

de|170px|de|Arfbais Powys Fadog
**Madog ap Gruffudd** neu **Madog ap Gruffudd Maelor** neu **Madog ap Gruffudd ap Madog** (m. 1236) oedd tywysog y rhan ogleddol o Bowys, yng ngogledd-ddwyrain Cymru, a adwaenid fel Powys Fadog ar ei ôl. Teyrnasodd ar Bowys Fadog o 1191 hyd ei farwolaeth.

## Hanes
Roedd Madog yn fab i Gruffudd sef Gruffudd Maelor ap Madog, brenin olaf Powys unedig a mab Maredudd ap Bleddyn ap Cynfyn. Roedd hefyd yn gefnder i Lywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd. Ei frawd oedd Owain ap Madog.

Roedd Teyrnas Powys wedi ei rhannu ar farwolaeth taid Madog, Madog ap Maredudd yn 1160, a chafodd Gruffudd Maelor yn rhan ogleddol o'r hen deyrnas. Ar farwolaeth ei dad yn 1191 yn oedd Madog yn rhannu rheolaeth y deyrnas a'i frawd Owain, ond bu Owain farw yn 1197. Daeth Madog yn unig reolwr y deyrnas, a chafodd yr enw Powys Fadog ar ei ôl ef.

Ar y cyfan roedd Madog yn barod iawn i ochri gyda'i gefnder yn y brwydrau â'r Saeson, ond roedd mewn sefyllfa anodd gan fod ei deyrnas mor agos i'r ffin ac yn agored i ymosodiad o'r cyfeiriad hwnnw; y *real politik* hynny a barodd iddo ochri â'r brenin John o Loegr yn 1211-1214 pan droes ar Wynedd. Ond daeth ar delerau da â Llywelyn ar ôl hynny ac ymladdodd yn ei ochr ar sawl achlysur. Erbyn Rhagfyr 1215 roedd yn rhoi ei gefnogaeth i Lywelyn unwaith eto, gan yrru milwyr i gynorthwyo ymgyrch Llywelyn yn Ne Cymru. Bu'n deyrngar i Lywelyn o hynny hyd ei farwolaeth.

Chwalwyd Powys Fadog ar ôl ei farwolaeth, pan gafodd ei rannu'n arglwyddiaethau bychain rhwng ei bum mab.

## Noddwr
Y bardd enwocaf a gysylltir â Madog yw Llywarch ap Llywelyn ('Prydydd y Moch').

Fel ei gefnder Llywelyn Fawr, roedd Madog yn gefnogol iawn i'r Sistersiaid. Sefydlodd Abaty Glynegwestl yn 1201 fel canolfan iddynt yn ei deyrnas, gan roi tiroedd yn Iâl a Glyndyfrdwy i'r abaty. Claddwyd ef yno pan fu farw yn 1236.

## Meibion
*Gruffudd ap Madog ap Gruffudd (Gruffudd Maelor II)
*Gruffudd Iâl
*Madog Fychan
*Maredudd ap Madog
*Hywel ap Madog

## Ffynonellau
*R. R. Davies, *The Age of Conquest: Wales 1053-1415* (Rhydychen, 1987)
*J. E. Lloyd, *A History of Wales to the Edwardian Conquest* (Llundain: Longmans Green & Co., 1911)

Categori:Powys Fadog
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1236
Categori:Teyrnoedd Powys