open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Coleg Bryn Mawr

Coleg i ferched yn Unol Daleithiau America ydy **Coleg Bryn Mawr** (Saesneg: *Bryn Mawr College*); caiff ei ddisgrifio fel "coleg y celfyddydau rhyddfrydol". Mae wedi'i leoli ym Mryn Mawr, yn nhalaith Pennsylvania oddeutu 10 milltir i'r gorllewin o Pennsylvania yn Unol Daleithiau America.

## Cymuned Bryn Mawr
Yn ôl cyfrifiad yr Unol Daleithiau, mae i'r ardal hon arwynebedd o 0.6 milltir sgwâr, ac roedd yno boblogaeth o 21,485 gyda chyfartaledd incwm y bobl hyn yn $110,956. sy'n ei gwneud yn un o ardaloedd mwyaf cefnog yr Unol Daleithiau.

## Sefydlu'r Coleg
Daw enw'r coleg a'r dref o'r Gymraeg. Cyflwynodd William Penn y tir i Rowland Ellis yn y 1680au; enw fferm Rowland Ellis yn Nolgellau oedd "Bryn Mawr". Mae Rowland Ellis, ei deulu a'r cyfnod yn cael ei ddisgrifio gan Marion Eames yn ei nofel hanesyddol Y Stafell Ddirgel. Arferai'r coleg i arddel cysylltiad cry gyda chrefydd y sefydlwyr hyn, sef Crynwriaeth, ond erbyn 1893 roedd wedi'i sefydlu'n goleg amlgrefydd.

Coleg Bryn Mawr oedd y coleg cyntaf o'i bath i gynnig gradd uwch (gan gynnwys doethuriaeth) i ferched yn yr Unol Daleithiau. Bu'r mathemategydd Almaenig Emmy Noether yma'n fyfyriwr ac yn ddarlithydd, ac yma y claddwyd ei gweddillion.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol Harvard

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhennsylvania

Bryn Mawr
Categori:Sefydliadau 1885
Owen Roberts

Newyddiadurwr o Gymru a rheolwr ym myd darlledu oedd **Owen Dryhurst Roberts** (1 Chwefror 1939 – 23 Hydref 2012). Roedd yn fab i'r actor W. H. Roberts.

Ganwyd yn Niwbwrch, Ynys Môn, yn fab i brifathro'r ysgol leol, a mynychodd Ysgol Ramadeg Llangefni. Astudiodd Hanes Modern yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, ac roedd yn aelod o Gymdeithas Dafydd ap Gwilym. Ymunodd â'r cwmni teledu TWW ym 1961 fel cyfarwyddwr dan hyfforddiant. Daeth yn olygydd y rhaglen newyddion *Y Dydd* ym 1964 ac yn Bennaeth Newyddion HTV Cymru ym 1968. Un o'i raglenni cynnar oedd *The Just City*, rhaglen ddogfen am y Cymry a frwydrodd ar ochr y Gweriniaethwyr yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen. Ym 1972 symudodd i BBC Cymru, gan gymryd swydd Pennaeth Newyddion a Materion Cyfoes ac yn hwyrach Pennaeth Cynorthwyol Rhaglenni.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Gweithredwyr teledu o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Pobl gyda sglerosis ymledol
Categori:Pobl o Niwbwrch
Y Tywysog George

Mab William, Tywysog Cymru, a'i wraig Catherine, Tywysoges Cymru yw'r **Tywysog George o Gymru** (**George Alexander Louis**; ganwyd 22 Gorffennaf 2013). Fe'i anwyd yn Ysbyty'r Santes Fair, Paddington, Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2013
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Teulu Mountbatten-Windsor
Categori:Tywysogion Seisnig
Lewis Davies

Gall **Lewis Davies** gyfeirio at:

* Lewis Davies (uwchfrigadydd) (1777–1828)
* Lewis Davies (llenor) (1863–1951)
* Lewis Davies (llyfrgellydd) (1913–2011)
Lewis Davies (llyfrgellydd)

Llyfrgellydd a dyngarwr o Gymru oedd **Arthur Lewis Davies** (26 Ionawr 1913 – 9 Rhagfyr 2011).

Fe'i ganed ym Mlaenclydach, Rhondda Cynon Taf, yn frawd iau i'r awdur Rhys Davies.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Llyfrgellwyr o Gymru
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Wales (cylchgrawn)

Cyfnodolyn llenyddol Saesneg oedd ***Wales*** yn cynnwys ffuglen, barddoniaeth, adolygiadau ac erthyglau. Roedd hefyd yn cynnwys hysbysebion ac erthyglau golygyddol. Dechreuodd yn gyhoeddiad chwarterol (Rhif 1. (Haf 1937)-Rhif 11 (Gaeaf 1939-1940), daeth yn bapur llydan yn ystod y rhyfel (Rhif 1 (1941), yna fe'i gyhoeddwyd bob chwe mis (1943-1949). Yn 1958 ail ddechreuwyd ei gyhoeddi yn fisol (Rhif 32) ac fe’i ddiweddwyd yn Ionawr 1960 (Rhif 47). Fe'i cyhoeddwyd rhwng 1937 and 1960.

Keidrych Rhys oedd golygydd y cylchgrawn o'i sefydlu hyd ddiwedd ei gyfnod.

Roedd dylanwad y cylchgrawn ar lenyddiaeth Cymru'n fawr. Yn wir, roedd y cylchgrawn yn "torri tir newydd" yn ôl Robert Graves, a ohebai'n rheolaidd gyda Keidrych a Lynette Roberts; credai y byddai mudiad newydd o feirdd Celtaidd yn tarddu, gyda thraddodiad yn bwysig iddynt.

Cyhoeddwyd erthyglau, storiau byrion a cherddi gan feddylwyr mawr a beirdd blaenllaw megis Alun Lewis, Saunders Lewis, Dylan Thomas, Glyn Jones a Lynette Roberts. Ymddangosodd rhannau cyntaf llyfr Robert Graves ar fytholeg a barddoniaeth, sef *The White Goddess*, yn ogystal â thair stori: 'Dog', 'Roebuck' a 'Lapwing', rhwng  1944 a 1945.

Roedd y cylchgrawn yn ymgais fwriadol i greu llwyfan ar gyfer sgwennwyr ifanc a deimlai fod unrhyw gyfraniad i ddiwylliant Prydeinig yn gyfraniad pitw, ac roedd yn ymgais, felly, i greu llwyfan i lenyddiaeth Eingl-Gymreig.

## Y Cylchgrawn ar-lein
Cafodd rhifynau o'r cylchgrawn eu digo gan y Llyfrgell Genedlaethol a'u rhoi ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein. Gellir darllen y rhifynnau am ddim.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 'Wales' ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1937
Lewis Davies (uwchfrigadydd)

Milwr o Gymro a gyrhaeddodd reng Uwchfrigadydd yn y Fyddin Brydeinig oedd **Lewis Davies** (1776 neu 1777 – 10 Mai 1828).

Roedd yn fab i John Davies o'r Crugiau, Llanbadarn-fawr, Aberystwyth. Ymunodd â'r fyddin ym 1791. a chafodd ei anafu yn ystod Brwydr St. Lucia ym 1796. Dyrchafwyd yn Gapten y flwyddyn honno, a daeth yn Uwchgapten yn y 36ain Gatrawd y Traed ym 1800. Brwydrodd yn yr Iseldiroedd dan Ddug Efrog, ar arfordir Ffrainc dan Syr John Pulteney, a tri gwaith ym Môr y Canoldir. Ym 1806 brwydrodd yn Hanofer dan yr Arglwydd Cathcart, ac yna gyda Dug Wellington ym Mhortiwgal, gyda Syr John Moore yn Sbaen, a gyda'r Arglwydd Chatham yn Vlissingen (Flushing). Erbyn 1812 roedd yn Gyrnol Mygedol yn rheoli'r 36ain Gatrawd dan Ddug Wellington, ac enillodd glod arbennig ym Mrwydr Salamanca ym 1812.

Adeiladodd Lewis Davies Blas Tan-y-bwlch ym mhlwyf Llanychaiarn ger Aberystwyth ym 1825. Bu farw yno ym 1828 yn 51 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1770au
Categori:Marwolaethau 1828
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Uwchfrigadwyr y Fyddin Brydeinig
Sglerosis ymledol

Afiechyd sy'n effeithio ar nerfau'r ymennydd a llinyn yr asgwrn cefn yw **sglerosis ymledol**, sy'n achosi problemau gyda symudiad y cyhyrau, cydbwysedd, a golwg. Mae pob efedyn nerf yn y brif system nerfol wedi'i amgylchynu gan sylwedd a elwir yn fyelin. Mae myelin yn helpu negeseuon o'r ymennydd i deithio'n gyflym ac yn llyfn i weddill y corff. Mewn MS, mae'r myelin yn cael ei ddifrodi. Mae hyn yn amharu ar drosglwyddiad y negeseuon hyn.

## Cyfeiriadau 

Categori:Afiechydon
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Lwpws

Afiechyd awto-imiwn sy'n gallu effeithio ar nifer o rannau'r corff yw **lwpws**. Mae symptomau cyffredin yn cynnwys blinder, brech, a phoen a chwyddo'r cymalau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Syffilis

Haint a drosglwyddir yn rhywiol yw **syffilis** a achosir gan y bacteriwm *Treponema pallidum*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Gorbryder

'', portread gan Edvard Munch (1894)]]
[bawd|Cerflun o'r Ymerawdwr Rhufeinig [Gaius Messius Quintus Traianus Decius o Amgueddfa Capitoline; mae ei wyneb yn dangos y gorbryder o gario baich y wlad ar ei ysgwyddau.]] 

Mae **gorbryder** (Saesneg: *anxiety*) yn gyflwr o densiwn mewnol yn y corff, sy'n aml yn cynnwys ymarweddiad nerfus  gan y person, megis cerdded yn ôl ag ymlaen, afiechydon somatig, cnoi ewinedd, cen gwallt neu'n meddwl am rywbeth drosodd a throsodd. Dyma'r teimlad o ofnadwyaeth fod rhywbeth erchyll fel marwolaeth ar ddigwydd.

Mae gorbryder yn wahanol i ofn, sydd wedi'i seilio ar rywbeth real neu beryglus. Ond mae'n seiliedig ar adwaith go iawn i fygythiad gwirioneddol. Mae gorbryder, felly yn cynnwys elfen o ofn, poeni ac ansicrwydd. Fel arfer mae'r rhain yn crynhoi mewn modd di-ffocws, cyffredinol i ryw sefyllfa arbennig a bygythiol. Ymhlith yr affeithiadau a gaiff ar y corff mae: blinder corfforol a meddyliol, methu a chanolbwyntio, a thyndra yn y cyhyrau. Nid yw'n cael ei ystyried fel ymarweddiad naturiol a phan fo'n datblygu i'r eithaf, gall greu problemau seicolegol.

## Triniaethau
Gall rai pobl wella drwy roi'r gorau i gaffein e.e. drwy beidio ag yfed coffi. Am ychydig, o wneud hyn, mae'r gorbryder yn cynyddu.

### Triniaethau naturiol
Gall hypnotherapi ar y cyd â thriniaethau eraill gynorthwyo i leddfu gorbryder, drwy feddwl mwy positif ac ymlacio'r cyhyrau. Ceir sawl llysieuyn rhinweddol sydd wedi'u defnyddio am ganrifoedd i leddfu'r symptomau hyn e.e. Llysiau'r bara (*coriander*), Brenhinllys (*basil*), *Kava*, rhisgl Magnolia, rhisgl *Phellodendron*, *Hypericum perforatum*, a *passiflora*. Hyd yma, methodd ymchwil gwyddonol a phrofi effeithiolrwydd y llysiau hyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Categori:System bilynnol
Y Grŵp Cymreig

bawd|Llyfr gan Ceri Thomas: Mapping The Welsh Group at 60 (Mae fersiwn Gymraeg ''Mapio'r Grŵp Cymreig yn 60'' ar gael hefyd).
Grŵp o artistiaid ar y cyd yw'r **Grŵp Cymreig** (Saesneg: ***The Welsh Group***), sydd â'r nod o arddangos a rhoi llais i'r celfyddydau gweledol yng Nghymru. Dywedodd un aelod o'r grŵp, Ivor Davies, mai un o amcanion y grŵp yw: “ymladd yn erbyn y *cliché* o'r Gymry fel pobol sy’n canu drwy’r amser!”

## Dechreuadau
Dechreuodd y grŵp yn 1948 fel Grŵp De Cymru, a oedd yn cynnwys artistiaid proffesiynol ac amatur. Roedd llyfr darluniadol lliw llawn a gyhoeddwyd gan Diglot Books i gyd-fynd â'r arddangosfa. Mae'r grŵp wedi arddangos yn rhyngwladol yn ogystal ag yng Nghymru, gan gynnwys yr Unol Daleithiau.

## Aelodaeth
Mae aelodaeth lawn yn cynnwys 40 o artistiaid Cymreig neu lleoli yng Nghymru ac yn 2012 dechreuodd artist Tiff Oben, Gymrodoriaeth tair blynedd gyda'r grŵp.
Mae Mathew Prichard CBE yw llywydd y grŵp. Brenda Chamberlain, Arthur Giardelli, Tony Goble, Bert Isaac, John Petts, Laurie Williams

## Cyhoeddiadau
* Peter Wakelin (Cyfieithiad gan Meinir Evans), ''Creu Cymuned o Arlunwyr - 50 mlynedd o'r Grwp Cymreig*, Amgueddfa Genedlaethol Cymru (1999), ISBN 0-7200-0472-1 
* Ceri Thomas (Cyfieithad gan Gwenllian Dafydd), *Mapio'r Grŵp Cymreig yn 60'', Diglot Books, Llantrisant (2009), ISBN 9780956086709 (0956086705) 

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Y Grwp Cymreig

Categori:Celfyddyd gyfoes Cymru
Categori:Y celfyddydau gweledol yng Nghymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Y celfyddydau gweledol yng Nghymru yn yr 21ain ganrif
Categori:Cymundodau a chydweithfeydd celf yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1948
Clefyd melyn

Afiechyd sy'n achosi'r croen a gwyn y llygaid i droi'n felyn yw'r **clefyd melyn**. Achosir gan ormodedd o'r pigment bilirwbin yn y gwaed a meinwe'r corff.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Ellingham, Northumberland

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Ellingham**.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 292.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Sumqayıt

Dinas drydedd fwyaf Aserbaijan, ar ôl y brifddinas Baku a dinas Gəncə, yw **Sumqayıt**.

Categori:Dinasoedd Aserbaijan
Eglingham

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Eglingham**.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Rhestr dinasoedd Aserbaijan

Mae 69 o ardaloedd trefol yn Aserbaijan sydd ganddynt statws swyddogol dinas (Aserbaijaneg: *şəhər*):

* Agdam
* Agdash
* Agjabadi
* Agstafa
* Agsu
* Astara
* Babek
* Baku (prifddinas)
* Balakən
* Barda
* Beylagan
* Bilasuvar
* Dashkasan
* Davachi
* Fuzuli
* Gadabay
* Ganja
* Goranboy
* Goychay
* Goygol, ynghynt Khanlar (Xanlar)
* Hajigabul
* Imishli
* Ismailli
* Jabrayil 
* Julfa
* Kalbajar
* Khachmaz
* Khojavend
* Khyrdalan
* Kurdamir 
* Lankaran

* Lerik
* Masally
* Mingacevir
* Nakhichevan
* Naftalan
* Neftchala
* Oguz
* Ordubad
* Qabala
* Qakh
* Qazakh
* Quba
* Qubadli 
* Qusar
* Saatly
* Sabirabad
* Shakhbuz
* Shaki
* Shamakhy
* Shamkir
* Sharur
* Shirvan
* Siazan
* Sumqayit
* Tartar
* Tovuz
* Ujar
* Yardimly
* Yevlakh
* Zaqatala
* Zardab

Categori:Dinasoedd Aserbaijan
Dinasoedd
Aserbaijan
Baner Martinique

Etholwyd baner newydd Martinique yn 2023, defnyddir y faner hon ar gyfer digwyddiadau chwaraeon neu ddiwylliannol. bawd|Baner swyddogol Martinique
bawd|Baner Martinique
Hen luman masnachol Ffrainc gyda phedair neidr wen yw **baner Martinique**. Mabwysiadwyd ar 4 Awst 1766. 2:3 yw cymhareb y faner hon. Er ei fod yn boblogaidd nid oes ganddi statws swyddogol, ac felly baner Ffrainc yw baner swyddogol Martinique.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Martinique (Flags of the World)

Martinique
Martinique
Categori:Martinique
David Lyn

Actor a chyfarwyddwr theatr o Gymru oedd **David Lyn** neu **David Lyn Jenkins** (30 Ebrill 1927 – 4 Awst 2012). Yn enedigol o'r Rhondda, roedd yn wyneb cyfarwydd ar BBC Cymru ac S4C o ddyddiau cynnar y ddau wasanaeth. Bu hefyd yn ran blaenllaw o gwmnïau gwreiddiol dramâu llwyfan Gwenlyn Parry fel actor a chyfarwyddwr (*Saer Doliau* (1966), *Y Ffin* (1968), *Y Tŵr* (1978)) a Saunders Lewis (*Esther* (1979)).

## Cefndir byr 
Ganwyd yn Y Porth, Rhondda yn un o dri o blant i Violet Margaret *née* Evans (1904-1992) a David Jenkins (1896-). Er mai magwraeth yn Saesneg a gafodd y plant, bu iddynt ddysgu ac anwesu'r Gymraeg. Magwyd David Lyn ar fferm yn Cynwyl Elfed, Sir Gaerfyrddin, ac wedi llwyddo i ennill ei le yn yr ysgol ramadeg, aeth ymlaen i astudio yng Ngholeg Y Drindod, Caerfyrddin, a graddio fel athro. Wedi dilyn cwrs penwythnos gyda'r Royal Academy of Music (RAM) fe'i perswadiwyd i fudo i Lundain i ddilyn gyrfa fel actor. 

Dechreuodd ei yrfa gyda'r Royal Shakespeare Company yn 1964 cyn ymuno â chriw o actorion i greu Theatr Yr Ymylon ym 1966.

Mae'n dad i'r actor a'r cyfarwyddwr ffilm a theledu Tim Lyn.

## Gyrfa 
(detholiad)

### Theatr 
#### 1960au 
[bawd|David Lyn yn y cynhyrchiad cyntaf o ddrama [Gwenlyn Parry *Saer Doliau* 1967 Cwmni Theatr Cymru]]
* *The Wars of the Roses -* trioled dramâu *Henry VI*  a *Richard III* (1964) Royal Shakespeare Company
* *Edward IV* (1964) Royal Shakespeare Company
* *Richard II* (1964) Royal Shakespeare Company
* *Henry V* (1964) Royal Shakespeare Company
* *Henry IV, Part 1* (1964) Royal Shakespeare Company
* *Henry IV, Part 2* (1964) Royal Shakespeare Company
* *The Caretaker* (1965) Welsh Theatre Company
* *Saer Doliau* (1966) Cwmni Theatr Cymru
* *Pros Kairon* (1966) Cwmni Theatr Cymru
* Tair drama fer gan Eugène Ionesco *: Y Tenant Newydd, Merthyron Dyletswydd a Pedwarawd* (1968) Cwmni Theatr Cymru

#### 1970au 
* *Pethe Brau* (1972) Cwmni Theatr Cymru - cyfarwyddwr
* *Y Ffin* (1973) - Cwmni Theatr Cymru
* *Esther* (1973) Cwmni Theatr Cymru - cyfarwyddwr
* *Y Tŵr* (1978) - Cwmni Theatr Cymru - cyfarwyddwr

### Teledu a Ffilm 
* *The Wars of the Roses -* trioled dramâu *Henry VI*  a *Richard III* (1965) BBC/RSC
* *Owain Glyndŵr* (1983)
* *Pris y Farchnad* (1992-1997) actor a chyfarwyddwr a chynhyrchydd
* *Heliwr* (1996)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Gwm Rhondda
Ocrwg Ymreolaethol Nenets

250px|bawd|Baner Ocrwg Ymreolaethol Nenets.
250px|bawd|Lleoliad Ocrwg Ymreolaethol Nenets yn Rwsia.

Un o ddeiliaid ffederal Rwsia yw **Ocrwg Ymreolaethol Nenets** (Rwseg: Не́нецкий автоно́мный о́круг; Nenetseg: Ненёцие автономной ӈокрук, *Nenyotse avtonomnoy ŋokruk*), neu **Nenetsia**, a leolir yng ngogledd-orllewin Rwsia. Ei ganolfan weinyddol yw Naryan-Mar. Poblogaeth: 42,090 (Cyfrifiad 2010).

Mae Ocrwg Ymreolaethol Nenets yn rhan o ranbarth gweinyddol y Dosbarth Ffederal Gogledd-orllewinol. Mae'n diriogaeth ymreolaethol o fewn Oblast Arkhangelsk gyda chanran sylweddol o bobl brodorol yn byw yno, sef y Nenetsiaid a'r Comiaid. Mae'n gorwedd ar lan Môr Barents yn yr Arctig.

Sefydlwyd yr ocrwg ar 15 Gorffennaf 1929.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol yr ocrwg 


Categori:Sefydliadau 1929
Ocrwg Ymreolaethol Chukotka

250px|bawd|Baner Ocrwg Ymreolaethol Chukotka.
250px|bawd|Lleoliad Ocrwg Ymreolaethol Chukotka yn Rwsia.

Un o ddeiliaid ffederal Rwsia yw **Ocrwg Ymreolaethol Chukotka** (Rwseg: Чуко́тский автоно́мный о́круг, *Chukotsky avtonomny okrug*; Chukchi: Чукоткакэн автономныкэн округ, *Chukotkaken avtonomnyken okrug*), neu **Chukotka** (Чуко́тка), a leolir yn Nwyrain Pell Rwsia. Ei ganolfan weinyddol yw Anadyr. Poblogaeth: 48,029 (Cyfrifiad 2024).

Mae Ocrwg Ymreolaethol Chukotka yn rhan o ranbarth gweinyddol Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell. Yn y gogledd mae Chukotka ar lan Môr Chukchi a Môr Dwyrain Siberia, sy'n rhannau o Gefnfor yr Arctig; i'r dwyrain ceir Culfor Bering a Môr Bering sy'n rhan o'r Cefnfor Tawel; yn y de mae'n ffinio gyda Crai Kamchatka ac Oblast Magadan, ac yn y gorllewin gyda Gweriniaeth Sakha. Mae'n cynnwys pwynt mwyaf dwyreiniol Rwsia, sef Gorynys Chukchi.

Sefydlwyd yr ocrwg yn 1930.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol yr ocrwg 


Categori:Sefydliadau 1930
Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi

250px|bawd|Baner Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi.
250px|bawd|Lleoliad Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi yn Rwsia.

Un o ddeiliaid ffederal Rwsia yw **Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi** (Rwseg: Ха́нты-Манси́йский автоно́мный о́круг — Югра́, *Khanty-Mansiysky avtonomny okrug – Yugra*), neu **Yugra** (Югра́), a leolir yng ngorllewin Siberia. Ei ganolfan weinyddol yw Khanty-Mansiysk. Poblogaeth: 1,532,243 (Cyfrifiad 2010).

Mae Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi yn rhan o ranbarth gweinyddol Dosbarth Ffederal Ural. Mae'n diriogaeth ymreolaethol o fewn Oblast Tyumen gyda chanran sylweddol o bobl brodorol yn byw yno, sef y Khanty a'r Mansi. Llifa Afon Ob a'i lednant Afon Irtysh drwy'r ocrwg.

Sefydlwyd yr ocrwg ar 10 Rhagfyr 1930.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol yr ocrwg 


Categori:Sefydliadau 1930
Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets

250px|bawd|Baner Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets.
250px|bawd|Lleoliad Ocrwg Ymreolaethol Nenets yn Rwsia.

Un o ddeiliaid ffederal Rwsia yw **Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets** (Rwseg: Яма́ло-Не́нецкий автоно́мный о́круг, *Yamalo-Nenetsky Avtonomny Okrug*; Nenetseg: Ямалы-Ненёцие автономной ӈокрук). Ei ganolfan weinyddol yw Salekhard. Poblogaeth: 522,904 (Cyfrifiad 2010).

Mae Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets yn rhan o ranbarth gweinyddol Dosbarth Ffederal Ural yng ngogledd-orllewin Siberia. Mae'n diriogaeth ymreolaethol o fewn Oblast Tyumen gyda chanran sylweddol o bobl brodorol yn byw yno, sef y Nenetsiaid ac eraill. Mae'n gorwedd ar lan Môr Kara, yn yr Arctig.

Sefydlwyd yr ocrwg ar 10 Rhagfyr 1930.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol yr ocrwg 


Categori:Môr Kara
Categori:Sefydliadau 1930
Môr Chukchi

Un o foroedd ymylol Cefnfor yr Arctig yw **Môr Chukchi** (Rwseg: Чуко́тское мо́ре), sy'n gorwedd rhwng Rwsia a'r Unol Daleithiau. Mae'n terfynu yn y gorllewin gyda Culfor De Long, ger Ynys Wrangel, ac yn y dwyrain gan Pwynt Barrow, Alaska, gyda Môr Beaufort y tu hwnt i hynny. Mae Culfor Bering yn ffurfio ei derfyn deheuol ac yn ei gysylltu gyda Môr Bering a'r Cefnfor Tawel. Y prif borthladd yw Uelen yn Ocrwg Ymreolaethol Chukotka yn Nwyrain Pell Rwsia.

Enwir y môr ar ôl y bobl Chukchi, sy'n byw yn Ocrwg Ymreolaethol Chukotka. Ceir poblogaeth sylweddol o Eirth Gwyn yn yr ardal.

250px|bawd|dim|Lleoliad Môr Chukchi
250px|bawd|dim|Rhew ym Môr Chukchi

Categori:Cefnfor yr Arctig
Categori:Daearyddiaeth Alaska
Chukchi
Categori:Ocrwg Ymreolaethol Chukotka
Naryan-Mar

Porthladd a thref yng ngogledd-orllewin Rwsia yw **Naryan-Mar** (Rwseg: Нарья́н-Мар; Nenetseg: Няръянa мар", Nyar'yana marq, sef "y Dref Goch"), sy'n ganolfan weinyddol Ocrwg Ymreolaethol Nenets. Lleolir y dref ar lan dde Afon Pechora, 110 cilometer (68 milltir) o aber yr afon honno, ar lan Môr Barents yn yr Arctig Rwsiaidd. Gorwedd Naryan-Mar i'r gogledd o Cylch yr Arctig. Poblogaeth: 21,658 (Cyfrifiad 2010), sef bron i hanner poblogaeth yr ocrwg.

## Gefeilldrefi 
* Arkhangelsk, Rwsia
* Mariupol, Wcrain
* Moscfa, Rwsia
* Ukhta, Rwsia
* Trondheim, Norwy

## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol Naryan-Mar

Categori:Aneddiadau Rwsia
Categori:Cefnfor yr Arctig
Categori:Ocrwg Ymreolaethol Nenets
Blagoveshchensk

Dinas yn Rwsia yw **Blagoveshchensk** (Rwseg: Благовещенск), sy'n ganolfan weinyddol Oblast Amur yn rhanbarth gweinyddol Dosbarth Ffederal Volga. Fe'i lleolir ar gymer Afon Amur ac Afon Zeya, ger y ffin rhwng Rwsia a Gweriniaeth Pobl Tsieina gyferbyn i ddinas Heihe, Tsieina. Poblogaeth: 214,390 (Cyfrifiad 2010).

Sefydlwyd y ddinas fodern yn 1856.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Dinasoedd Oblast Amur
Categori:Sefydliadau 1856
Môr Gwyn

250px|bawd|Map o'r Môr Gwyn.
[250px|bawd|Ar lan y Môr Gwyn: [Ynys Kiy.]]

Braich o'r Môr Barents yw'r **Môr Gwyn** (Rwseg: Бе́лое мо́ре), a leolir ar arfordir gogledd-orllewinol Rwsia. Mae'n rhan o Gefnfor yr Arctig. Ceir Gweriniaeth Karelia i'r gorllewin, Gorynys Kola i'r gogledd, a Gorynys Kanin i'r gogledd-ddwyrain. Mae'r môr cyfan dan sofraniaeth Rwsia ac yn cael ei ystyried yn rhan o ddyfroedd mewnol Rwsia. Yn weinyddol, fe'i rhennir rhwng Oblast Arkhangelsk ac Oblast Murmansk a Gweriniaeth Karelia.

Lleolir porthladd mawr Arkhangelsk ar y Môr Gwyn. Roedd y môr o bwys strategol mawr i'r Cynghreiriaid yn yr Ail Ryfel Byd fel terfyniad llwybr y confois Arctig a gyflenwai'r Undeb Sofietaidd o'r gorllewin.

Ceir nifer o ynysoedd yn y Môr Gwyn ond mae'r rhan fwyaf yn fychain. Ceir pedair prif fraich i'r môr sy'n ffurfio baeau fel Bae Onega lle mae Afon Onega yn aberu, ger tref Onega, a Bae Dvina lle mae Afon Dvina Ogleddol yn cyrraedd y môr ger Arkhangelsk.


Categori:Cefnfor yr Arctig
Gwyn
Categori:Daearyddiaeth Oblast Arkhangelsk
Categori:Daearyddiaeth Oblast Murmansk
Belgorod

Dinas yn Rwsia yw **Belgorod** (Rwseg: Белгород), sy'n ganolfan weinyddol Oblast Belgorod yn rhanbarth gweinyddol y Dosbarth Ffederal Deheuol. Poblogaeth: 356,402 (Cyfrifiad 2010).
250px|bawd|dim|Canol Belgorod.

Fe'i lleolir yn ne Rwsia Ewropeaidd ar lan Afon Seversky Donets tua 40 cilometer (25 milltir) i'r gogledd o'r ffin rhwng Rwsia ac Wcráin.

Sefydlwyd y ddinas yn 1596. Ystyr yr enw yw "Y Ddinas Wen" (cymh. Beograd, prifddinas Serbia).

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas 


Categori:Dinasoedd Oblast Belgorod
Categori:Sefydliadau 1596
Arkhangelsk

Dinas yn Rwsia yw **Arkhangelsk** (Rwseg: Архáнгельск), weithiau **Archangel**, sy'n ganolfan weinyddol Oblast Arkhangelsk yn rhanbarth gweinyddol y Dosbarth Ffederal Gogledd-orllewinol. Poblogaeth: 348,783 (Cyfrifiad 2010).

Saif y ddinas ar lannau Afon Dvina Ogleddol ger ei haber yn y Môr Gwyn yng ngogledd Rwsia Ewropeaidd. Mae rheilffordd 1,133 cilometer (704 milltir) yn ei chysylltu â'r brifddinas, Moscfa, drwy Vologda a Yaroslavl.
250px|bawd|dim|Glan Afon Dvina yn Arkhangelsk.

Sefydlwyd y ddinas yn 1584. Hyd 1703, Arkhangelsk oedd prif borthladd Rwsia. Gyda Murmansk, roedd Arkhangelsk yn borthladd o bwys strategol mawr i'r Undeb Sofietaidd a'r Cynghreiriaid yn yr Ail Ryfel Byd.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas
*  Amgueddfa ranbarthol Arkhangelsk 
*  Amgueddfa'r Celfyddydau Cain Oblast Arkhangelsk

Categori:Môr Gwyn
Categori:Dinasoedd Oblast Arkhangelsk
Categori:Sefydliadau 1584
Astrakhan

:*Gweler hefyd Astrakhan (gwahaniaethu).*

Dinas a phorthladd yn Rwsia yw **Astrakhan** (Rwseg: Астрахань), sy'n ganolfan weinyddol Oblast Astrakhan yn rhanbarth gweinyddol y Dosbarth Ffederal Deheuol. Poblogaeth: 520,339 (Cyfrifiad 2010).

Fe'i lleolir yn ne Rwsia Ewropeaidd ar ddwy lan Afon Volga ger y man lle mae'n aberu ym Môr Caspia.

Sefydlwyd y ddinas yn 1558.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Dinasoedd ar Afon Volga
Categori:Dinasoedd Oblast Astrakhan
Categori:Sefydliadau 1558
Bryansk

Dinas yn Rwsia yw **Bryansk** (Rwseg: Брянск), sy'n ganolfan weinyddol Oblast Bryansk yn rhanbarth gweinyddol y Dosbarth Ffederal Canol. Poblogaeth: 415,721 (Cyfrifiad 2010).
250px|bawd|dim|Canol hanesyddol Bryansk.

Fe'i lleolir yng nghanolbarth Rwsia Ewropeaidd tua 235 milltir i'r de-orllewin o'r brifddinas, Moscfa.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Dinasoedd Oblast Bryansk
Chelyabinsk

Mae **Chelyabinsk** (Rwsieg: Челя́бинск, IPA: [tɕɪˈlʲæbʲɪnsk]) yn ddinas ac yn ganolfan weinyddol yr Oblast Chelyabinsk, Rwsia. Hi yw'r seithfed ddinas fwyaf yn Rwsia yn ôl ei phoblogaeth, gyda 1,130,132 o drigolion yng Nghyfrifiad 2010, a'r ail ddinas fwyaf yn Dosbarth Ffederal Ural, ar ôl Yekaterinburg. Wedi'i lleoli yng ngogledd-ddwyrain yr oblast, 210 cilomedr (130 milltir) i'r de o Yekaterinburg, mae'r ddinas ychydig i'r dwyrain o'r Mynyddoedd Ural. Mae'n eistedd ar Afon Miass, afon sydd wedi ei leoli ar ran o'r ffin rhwng Ewrop ac Asia

Mae Chelyabinsk yn parhau i fod yn ganolfan ddiwydiannol bwysig ers adeg yr Undeb Sofietaidd; lle y cynhyrchwyd lawer o danciau ar gyfer y Fyddin Goch. Mae hi'n enwedig yn parhau gyda diwydiannau trwm fel diwydiannau metelegol a cynhyrchu eitemau milwrol. Mae'n gartref i sawl sefydliad addysgol, yn bennaf Prifysgol Talaith De yr Ural a Phrifysgol Talaith Chelyabinsk. Yn 2013, ffrwydrodd gwibfaen Chelyabinsk dros Mynyddoedd yr Ural, gyda darnau yn cwympo i'r ddinas gan gwibio'n agos ati. Achosodd y ffrwydriad o'r meteor gannoedd o anafiadau, rhai ohonynt yn ddifrifol, wedi'u hachosi'n bennaf gan ddarnau gwydr o ffenestri wedi'u chwalu. Mae Amgueddfa Ranbarthol Chelyabinsk yn cynnwys darnau o'r gwibfaen.

## Dolenni allanol 
*  Asiantaeth Newyddion Chelyabinsk
*  Gwefan gymunedol y ddinas

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Oblast Chelyabinsk
Categori:Sefydliadau 1736
Rhestr geiriau Gwenhwyseg

Dyma restr o eiriau Gwenhwyseg.

## A 
## B 
## C 
## D 
## Dd 
## E 
## Ff 
## G 
## H 
## I 
## J 
## Ll 
## M 
## N 
## O 
## P 
## R 
## S 
## T 
## W 
## Y 
## Llyfryddiaeth 
* Mari C. Jones, *Language Obsolescence and Revitalization: Linguistic Change in Two Sociolinguistically Contrasting Welsh Communities*.
* Cennard Davies, *Hiwmor y Cymoedd*.

## Dolenni allanol 
* Geiriadur Prifysgol Cymru 
* Gwefan Cymru-Catalonia: Y Wenhwyseg

Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Categori:Gwent
Gwenhwyseg
Ivanovo

Dinas yn Rwsia yw **Ivanovo** (Rwseg: Иваново), sy'n ganolfan weinyddol Oblast Ivanovo yn rhanbarth gweinyddol y Dosbarth Ffederal Canol. Poblogaeth: 408,330 (Cyfrifiad 2010).
250px|bawd|dim|Rhodfa Lenin, Ivanovo.

Fe'i lleolir yng nghanol Rwsia Ewropeaidd, 254 cilometer (158 milltir) o'r brifddinas, Moscfa, a thua 100 cilometer (62 milltir) o Yaroslavl, Vladimir, a Kostroma.

Cafodd Ivanovo statws dinas yn 1871 ond cyfeirir at y dref mor gynnar a chanol yr 16g.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Dinasoedd Oblast Ivanovo
Categori:Sefydliadau 1871
Sung Jae-ki

Ymgyrchwyr hawliau dynol o Gorea oedd **Sung Jae-ki** (Coreeg: **성재기**; Hanja: **成在基**; a gaiff ei gyfieithu weithiau fel  **Seong Jae-gi**, 11 Medi 1967 – 26 Gorffennaf 2013); roedd hefyd yn athronydd ac yn wleidydd rhyddfrydol. Ei lysenw oedd **Simheon**(심헌 審軒). Yn 2008, sylfaenodd gymdeithas Dynion Corea (남성연대 男性連帶).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* '이기적 여성들'에 일침…성재기, 대체 누굴까? 
* 그는 왜 여성부 폐지에 '목숨'을 걸었나? Moneytuday 2012.01.04  
* 여성부 디도스 공격 10대 알고 보니 남성연대 前 회원  주간동아 
* '성매매 안하면 현금준다?' 캠페인 논란 
* Activist's 'suicide' causes huge stir Koreatimes 2013.07.26 
* Suicide performance and journalist ethics News Dongah 
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Athronwyr
Categori:Gwleidyddion o Dde Corea
Categori:Rhyddewyllyswyr
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Irkutsk

250px|bawd|Irkutsk: yr orsaf reilffordd

Dinas yn Rwsia yw **Irkutsk** (Rwseg: Иркутск), sy'n ganolfan weinyddol Oblast Irkutsk yn rhanbarth gweinyddol Dosbarth Ffederal Siberia. Poblogaeth: 587,891 (Cyfrifiad 2010), sy'n ei gwneud yn un o'r ddinasoedd mwyaf yn Siberia.

Fe'i lleolir yn Siberia, ar lan Afon Angara, un o lednentydd Afon Yenisei, 72 cilometer (45 milltir) o'i tharddle yn Llyn Baikal. Enwir y ddinas ar ôl afon lai, Afon Irkut, sy'n llifo i Afon Angara gyferbyn i Irkutsk. Amgylchynir y ddinas gan goedwigoedd y taiga, sy'n gorchuddio'r bryniau isel sydd o'i hamgylch.

Sefydlwyd y ddinas yn 1661. Mae'n gorwedd ar y Rheilffordd Traws-Siberia sy'n ei chysylltu gyda Moscfa, prifddinas Rwsia. Ceir maes awyr rhyngwladol ar gyrion y ddinas.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Dinasoedd Oblast Irkutsk
Categori:Sefydliadau 1661
Onega

Gallai **Onega** gyfeirio at:

## Daearyddiaeth
*Llyn Onega, Rwsia
*Afon Onega, Rwsia
*Onega, Oblast Arkhangelsk, tref yn Oblast Arkhangelsk, Rwsia
*Bae Onega (Gwlff Onega), Rwsia
*Gorynys Onega, Rwsia
*Onega, Texas (Aubrey erbyn hyn), UDA
*Onega, Minnesota, UDA

## Pobl
*Ermindo Onega, peldroediwr o'r Ariannin
*Daniel Onega, peldroediwr o'r Ariannin

## Arall
**Onega stepanovi*, ffosil
Onega, Oblast Arkhangelsk

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Onega (gwahaniaethu).''

Tref yn Oblast Arkhangelsk, Rwsia yw **Onega** (Rwseg: Оне́га), a leolir yng ngogledd-orllewin yr oblast ar aber Afon Onega, rhai cilometrau o lan Bae Onega yn y Môr Gwyn. Poblogaeth: 21,359 (Cyfrifiad 2010).

Mae'r cyfeiriadau cynharaf at Onega yn dyddio o'r 14g. Cafodd statws tref yn 1780.

Categori:Aneddiadau Oblast Arkhangelsk
Categori:Môr Gwyn
Categori:Sefydliadau 1780
Kaliningrad

Dinas a phorthladd yn Rwsia yw **Kaliningrad** (Rwseg: Калининград; Almaeneg: *Königsberg*; Lithwaneg: *Karaliaučius*, Pwyleg: *Królewiec*), sy'n ganolfan weinyddol Oblast Kaliningrad yn rhanbarth gweinyddol y Dosbarth Ffederal Gogledd-orllewinol. Poblogaeth: 431,902 (Cyfrifiad 2010). Yr hen enw, tan 1946 oedd **Königsberg** ac fe'i sefydlwyd gan Farchogion Tiwtonaidd yn 1255.

Mae'r ddinas tua  i'r gorllewin o'r rhan fwyaf o Rwsia, yng ngorllewin y Rwsia Ewropeaidd ac mae Oblast Kaliningrad yn allglofan o Rwsia ei hun, sy'n gorwedd rhwng Lithwania a Gwlad Pwyl ar lan y Môr Baltig. Mae'r ddinas wedi'i lleoli ar Afon Pregolya, ar ben Morlyn Vistula ar y Môr Baltig. Dyma'r unig borthladd sy'n rhydd o iâ yn Rwsia ym Môr y Baltig. 

Ei phoblogaeth yw , tua'r un faint a Chaerdydd. Kaliningrad yw'r ddinas ail-fwyaf yn Nosbarth Ffederal Gogledd-orllewinolRwsia ar ôl Saint Petersburg, y drydedd ddinas fwyaf yn rhanbarth y Baltig, a'r seithfed ddinas fwyaf ar y Môr Baltig.

Cafodd Kaliningrad ei hailenwi, ei hailadeiladu a'i hailboblogi gan Rwsiaid ym 1946 yn adfeilion yr hen Königsberg, ac yno, dim ond trigolion o Lithwania oedd yn cael byw. Yn y cyfamser, carthwyd y boblogaeth Almaenig mewn modd ethnig, gan greu dinas newydd i bob pwrpas. Roedd Königsberg ei hun wedi'i sefydlu ym 1255 ar safle anheddiad hynafol Hen Brwsia *Twangste* gan Farchogion Tiwtonaidd yn ystod Croesgadau'r Gogledd, a'i enwi'n *Königsberg* i anrhydeddu Brenin Ottokar II o Fohemia. Daeth yn brifddinas Gwladwriaeth yr Urdd Diwtonaidd, Dugiaeth Prwsia (1525–1701) a Dwyrain Prwsia.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Dinasoedd Oblast Kaliningrad
Categori:Sefydliadau 1255
Categori:Y Môr Baltig
Yr A Fain

Newidiad yn y llafariad **a** hir i'r ddeusain **äë** yw'r **A fain**. Mae e'n cael ei glywed yn nhafodiaith Gwenhwyseg a thrwy ganolbarth Cymru. Mae'n digwydd hefyd yng ngeiriau gyda unsill **a** byr fel "mam" yn rhai o dafodieithoedd Maldwyn ond dyw hyn ddim yn digwydd yn y Wenhwyseg. Yn y Wenhwyseg mae'r ddeusain yn digwydd i eiriau gyda'r llythyrau *ae* yn yr un ffordd hefyd, e.e. Cymraeg > Cymræg, traed > træd, cae > cæ.

Sŵn lafar yn unig yw e, felly does dim llythyr arbennig amdano. Os bydd rhywun eisiau ei ysgrifennu yn arbennig wedyn mae e'n gyffredinol i ddefnyddio **æ**, **äë** neu **é**.

## Sŵn yr *A* fain 
Mae **a** yn newid i'r ddeusain **äë** yng Ngwent, Morgannwg a sawl ardal ym Maldwyn a Meirionnydd. Yn y De mae pobl fel arfer yn creu sŵn trwynol wrtho fe. Deusain yw'r **A fain** a nid yw e'r un sŵn â sŵn mewn geiriau megis 'pen', 'pren', 'pert' ac ati.

Mae'r **A fain** yn cael ei glywed mewn ychydig o ymadroddiadau enwog fel "y Tæd a'r Mæb a'r Ysbryd Glæn" ("y Tad a'r Mab a'r Ysbryd Glân").

## Ardaloedd  
Yn y De, roedd yr A fain fel arfer yn cael ei ddefnyddio ar draws Gwent a Morgannwg (yn y Wenhwyseg) ond dyw e ddim yn gyffredin yn cael ei glywed nawr trwy golli iaith yr ardal ac mae'r Gymraeg sydd newydd dyfu yn yr ardal yn gymysg o dafodieithoedd eraill. Mae e'n byw o hyd ar draws canolbarth Cymru o Fachynlleth i Benybontfawr, yn Nolgellau, ac yr holl ffordd i Harlech.

## Yr **A** fain yn Saesneg 
Mae nodweddion yr ynganiad Gwenhwyseg yn nhafodiaith Saesneg Gwent a Morgannwg hefyd, yn enwedig yn ardal Caerdydd, lle mae e'n nodwedd o'r acen Caerdydd ac mae pobl yn meddwl fod e'n sŵn eithaf dosbarth gweithiol (felly mae e'n dechrau diflannu hefyd). Roedd e'n gyffredinol iawn i ddefnyddio **æ** yn lle **a** yn Saesneg yng Nghaerdydd, fel yn yr ymadroddion "'ærf a dærk" ("half a dark") neu "Cærdiff Ærms Pærk" ("Cardiff Arms Park").

## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithyddiaeth
Kemerovo

Dinas yn Rwsia yw **Kemerovo** (Rwseg: Кемерово), sy'n ganolfan weinyddol Oblast Kemerovo yn rhanbarth gweinyddol Dosbarth Ffederal Siberia. Poblogaeth: 532,981 (Cyfrifiad 2010).

Mae'n ddinas ddiwydiannol a leolir yng ngorllewin Siberia ar lan Afon Tom, i'r gogledd-ddwyrain o Novosibirsk, yn ardal cloddio glo fawr Basn Kuznetsk.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Dinasoedd Oblast Kemerovo
Kaluga

Dinas yn Rwsia yw **Kaluga** (Rwseg: Калуга), sy'n ganolfan weinyddol Oblast Kaluga yn rhanbarth gweinyddol y Dosbarth Ffederal Canol. Poblogaeth: 324,698 (Cyfrifiad 2010).

Fe'i lleolir yng ngorllewin Rwsia Ewropeaidd ar lan Afon Oka, tua 150 cilometer (93 milltir) i'r de-orllewin o'r brifddinas, Moscfa.

Sefydlwyd y ddinas tua chanol y 14g fel un o amddiffynfeydd allanol Dugiaeth Fawr Moscfa.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Dinasoedd Oblast Kaluga
Categori:Sefydliadau'r 1350au
Kirov

:''Am bobl, pethau a lleoedd o'r un enw, gweler Kirov (gwahaniaethu).*

250px|bawd|Y bont newydd dros Afon Vyatka ar gwr Kirov.

Dinas yn Rwsia yw **Kirov** (Rwseg: Киров), hen enwau ***Vyatka*** (Вя́тка) a ***Khlynov**'' (Хлы́нов), sy'n ganolfan weinyddol Oblast Kirov yn rhanbarth gweinyddol Dosbarth Ffederal Volga. Poblogaeth: 473,695 (Cyfrifiad 2010).

Fe'i lleolir yng nghanol Rwsia Ewropeaidd ar lan Afon Vyatka, fymryn i'r gorllewin o gadwyn Mynyddoedd yr Wral.

Sefydlwyd y ddinas gan fasnachwyr o Novgorod yn 1181.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Dinasoedd Oblast Kirov
Categori:Sefydliadau 1181
P. T. Barnum

Dyn busnes a pherchennog syrcas Americanaidd oedd **Phineas Taylor Barnum** (5 Gorffennaf 1810 – 7 Ebrill 1891). Roedd Barnum yn enwog iawn am ei driciau yn y byd adloniant.

Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Adloniant yn yr Unol Daleithiau yn y 19eg ganrif
Categori:Hunangofianwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Perchnogion syrcas o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Connecticut
Categori:Pobl fu farw yn Connecticut
Categori:Pobl fusnes y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Bratsk

Dinas yn Oblast Irkutsk, Rwsia, yw **Bratsk** (Rwseg: Братск). Fe'i lleolir ar lan Afon Angara yn Siberia ger Cronfa Bratsk. Poblogaeth: 246,319 (Cyfrifiad 2010).

Mae'n ddinas ers 1955.

250px|bawd|dim|Stryd Sovetskaya, canol Bratsk.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Dinasoedd Oblast Irkutsk
Afon Y

Afon yng ngogledd-orllewin Rwsia yw **Afon Y** (Rwseg: река Ы). Mae'n llifo yn Oblast Arkhangelsk a Gweriniaeth Komi ar gyfeiriad dwyreiniol o'i tharddle yn Ardal Verkhnetoyemsky.

Mae Afon Y yn aberu yn Afon Vashka. Ei hyd yw tua 35 cilometer (21 milltir).

Y
Categori:Gweriniaeth Komi
Angarsk

Dinas yn Oblast Irkutsk, Rwsia, yw **Angarsk** (Rwseg: Ангарск). Fe'i lleolir ar lan Afon Kitoy yn Siberia, 5,150 cilometer (3,200 milltir) i'r de-ddwyrain o ddinas Moscfa. Poblogaeth: 233,567 (Cyfrifiad 2010).

Sefydlwyd Angarsk yn 1948 fel un o ddinasoedd diwydiannol cynlluniedig yr Undeb Sofietaidd.

Mae gan y ddinas orsaf ar y Rheilffordd Traws-Siberia.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol

Categori:Dinasoedd Oblast Irkutsk
Categori:Sefydliadau 1948
Zheleznogorsk-Ilimsky

:*Gweler hefyd Zheleznogorsk.*

Tref yn Oblast Irkutsk, Rwsia, yw **Zheleznogorsk-Ilimsky** (Rwseg: Железногорск-Илимский), a leolir i'r dwyrain o Bratsk ac i'r gorllewin o ben gogleddol Llyn Baikal yn Siberia, 16 cilometer (9.9 milltir) o lan Afon Ilim a 1,222 cilometer (759 milltir) i'r gogledd o ddinas Irkutsk. Poblogaeth: 26,079 (Cyfrifiad 2010).

Mae'n ganolfan ddiwydiannol a gafodd ei sefydlu yn 1948, pan ddechreuwyd cloddio'r haearn yn Zheleznaya Gora ("Y Mynydd Haearn"). Mae'n dref ers 1965.

Categori:Aneddiadau Oblast Irkutsk
Categori:Sefydliadau 1948
Afon Vyatka

[250px|bawd|Afon Vyatka ger [Kirov]]

Afon yn Rwsia yw **Afon Vyatka** (Rwseg: Вя́тка; Tatareg Cyrilig: Нократ, Tatareg Lladin: *Noqrat*; Marieg: Виче, *Viče*, Wdmwrteg: Ватка, *Vatka*) sy'n llifo trwy Oblast Kirov a Gweriniaeth Tatarstan ac sy'n un o lednentydd Afon Kama sydd yn ei thro  yn llednant i Afon Volga. Ei hyd yw 1,314&nbsp;km. Arwynebedd ei basn yw 129,000&nbsp;km².

Tardda'r afon ar dir Gweriniaeth Udmurt. Am 700&nbsp;km o'i haber hyd at ddinas Kirov, mae cychod yn medru hwylio ar yr afon. Yn ogystal â Kirov, mae ei phorthladdoedd yn cynnwys Kotelnich, Sovetsk, a Vyatskiye Polyany.

250px|bawd|dim|Map o Afon Vyatka

Vyatka
Categori:Tatarstan
Ust-Kut

Tref yn Oblast Irkutsk, Rwsia, yw **Ust-Kut** (Rwseg: Усть-Кут). Fe'i lleolir ar lan orllewinol Afon Lena yn Siberia, gam ymestyn am tua 20 cilometer (12 milltir) ar hyd lan yr afon honno ger y man lle llifa Afon Kuta iddi o gyfeiriad y gorllewin. Poblogaeth: 45,375 (Cyfrifiad 2010).

Ystyr yr enw Rwseg 'Ust-Kut' yw "Aber Kut(a)"; mae *kuta* yn tarddu o air yn yr iaith Evenk leol sy'n golygu "cors fawn".

## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Aneddiadau Oblast Irkutsk
Iaith weithredol

Iaith â statws cyfreithiol unigryw mewn cwmni rhyngwladol, cymdeithas, gwlad neu gorff arall fel ei phrif fodd o gyfathrebu yw **iaith weithredol**. Prif iaith cyfathrebu bob dydd ydyw, oherwydd bod gan y gymdeithas aelodau sy'n dod o gefndiroedd ieithyddol gwahanol, fel arfer.

Mae gan y rhan fwyaf o gymdeithasau rhyngwladol ieithoedd gweithredol, a gallai'r iaith hon fod yn iaith swyddogol arni neu beidio.

## Ieithoedd gweithredol y CU
bawd|150px|Chwe iaith weithredol sydd gan Gyngor Diogelwch y CU.

Yn wreiddiol, Ffrangeg a Saesneg oedd ieithoedd gweithredol y Cenhedloedd Unedig. Yn nes ymlaen, fe ychwanegwyd Arabeg, Rwsieg, Sbaeneg a Tsieineeg fel ieithoedd gweithredol yn y Cynulliad Cyffredinol a'r Cyngor Economaidd a Chymdeithasol. Arabeg, Ffrangeg, Rwsieg, Saesneg, Sbaeneg a Tsieineeg yw ieithoedd gweithredol y Cyngor Diogelwch.

## Enghreifftiau mewn cymdeithasau rhyngwladol 
### Ffrangeg a Saesneg
Dwy iaith weithredol sydd gan y Llys Troseddol Rhyngwladol: Ffrangeg a Saesneg, felly mae'n ofynnol, yn answyddogol, i bob Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig fedru'r ddwy'n rhugl. Mae Ffrangeg a Saesneg yn ieithoedd weithredol ar Gyngor Ewrop a NATO hefyd.

### Grwpiau eraill â dwy iaith weithredol
* Saesneg yw unig iaith weithredol Ysgrifenyddiaeth Pobloedd Brodorol y Cyngor Arctig, ond defnyddir Rwsieg wrth gyfathrebu hefyd. Er bod llawer o bobl frodorol ambegynol yn siarad tafodiaith Inuit, amrywiad ar iaith Sami neu iaith Wral-Altäig, mae'r Saesneg yn debygol o fod yn ail neu'n drydedd iaith gyffredin ganddynt.
* Mae gan Gymdeithas Gydweithredu Shanghai ddwy iaith weithredol: Rwsieg a Tsieineeg.
* Portiwgaleg a Sbaeneg yw dwy iaith weithredol Mercosur.
* Mae llywodraeth Dwyrain Timor yn defnyddio Indoneseg a Saesneg fel ei hieithoedd gweithredol yn ogystal â'i hieithoedd swyddogol, Tetun a Phortiwgaleg, a 15 iaith leol gydnabyddedig arall.
* Mae gan dalaith Goa yn India yr iaith Marathi yn iaith weithredol arni, er mai dim ond Konkani sydd â statws swyddogol yna.

### Ffrangeg, Saesneg a Sbaeneg
Mae Cyfundrefn Masnach y Byd, yr Undeb Telathrebu Rhyngwladol, y Gyfundrefn Lafur Ryngwladol, Cytundeb Masnach Deg Gogledd America ac Ardal Masnach Deg yr Amerig yn defnyddio tair iaith weithredol: Ffrangeg, Saesneg a Sbaeneg.

### Grwpiau eraill â thair neu fwy o ieithoedd gweithredol
* Almaeneg, Ffrangeg a Saesneg yw tair iaith weithredol y Comisiwn Ewropeaidd.
* Mae gan FIFA bedair iaith weitredol: Almaeneg, Ffrangeg, Saesneg a Sbaeneg. Ar y cychwyn, Ffrangeg oedd unig iaith y ffederasiwn, ond erbyn hyn, Saesneg yw iaith swyddogol ei gofnodion, ei gyfathrebu a'i gyhoeddiadau.
* Ar hyn o bryd, mae'r Undeb Affricanaidd yn defnyddio Arabeg, Ffrangeg, Portiwgaleg, Saesneg, Sbaeneg a Swahili.
* Affricaneg, Ffrangeg, Portiwgaleg a Saesneg yw ieithoedd gweithredol Cymuned Datblygu Affrica Ddeheuol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Iaith
Rhun ap Iorwerth

Gwleidydd Plaid Cymru a chyn-newyddiadurwr o Gymro yw **Rhun ap Iorwerth** (ganed 27 Awst 1972). Rhun yw arweinydd Plaid Cymru ers 16 Mehefin 2023.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Rhun yn Nhon-teg, Rhondda Cynon Taf yn fab i Edward Morus Jones a Gwyneth. Roedd ei dad yn brifathro ac yn rhan o'r ddeuawd 'Dafydd Iwan ac Edward' a 'Chwm Rhyd y Rhosyn'. Roedd ei fam yn athrawes ac wedi gweithio gyda Mudiad Meithrin a Merched y Wawr.

Mynychodd Ysgol Rhyd-y-Main, Dolgellau am ychydig, cyn symud i Ynys Môn a mynychu Ysgol Gynradd Llandegfan, cyn cael ei addysg uwchradd yn Ysgol David Hughes, Porthaethwy. Yna aeth i Brifysgol Caerdydd ble graddiodd yn y Gymraeg a Gwleidyddiaeth yn 1993.

Yn 2018, dywedodd arweinydd Plaid Cymru ar y pryd, Leanne Wood, y byddai'n croesawu her i'w arweinyddiaeth. Ar y diwrnod hwnna lawnsiwyd ymgyrchoedd Rhun ac Adam Price ar gyfer yr arweinyddiaeth. Enillodd Adam Price gyda 49.7% o'r pleidleisiau a chafodd Rhun ap Iorwerth 28% a Leanne Wood, 22.3%.

Yn dilyn ymddiswyddiad Adam Price fel arweinydd Plaid Cymru, ar 30 Mai 2023 cyhoeddodd Rhun y byddai yn sefyll fel ymgeisydd ar gyfer yr arweinyddiaeth. Ni chafwyd unrhyw ymgeisydd arall erbyn y dyddiad cau a cadarnahwyd Rhun fel yr arweinydd newydd ar 16 Mehefin 2023.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol David Hughes
Afon Mama

Afon yn Siberia, Rwsia, yw **Afon Mama** (Rwseg: Мама), sy'n llifo drwy Oblast Irkutsk. Mae'n llednant i Afon Vitim. Cyfeirir ei phrif lednentydd fel 'Afon Mama Dde' ac 'Afon Mama Chwith'. ei hyd, yn cynnwys y 'Mama Chwith', yw 406 cilometer.

## Cyfeiriadau
Mama
Afon Nepa

Afon yn Siberia, Rwsia, yw **Afon Nepa** (Rwseg: Непа) sy'n llifo drwy Oblast Irkutsk. Mae'n un o lednentydd chwith Afon Nizhnyaya Tunguska. Ei hyd yw 683 cilometer (424 milltir).

## Cyfeiriadau
Nepa
Afon Iya

Afon yn Siberia, Rwsia, yw **Afon Iya** (Rwseg: Ия) sy'n llifo yn Oblast Irkutsk. Ei hyd yw 486&nbsp;km ac mae gan ei basn arwynebedd o 18,100&nbsp;km². Llifa Afon Iya i Fae Okinsky yng Nghronfa Bratsk. Mae'n rhewi rhwng diwedd mis Hydref hyd ddiwedd Ebrill neu ddechrau Mai.

Iya
Afon Kuta

Afon yn Siberia, Rwsia, yw **Afon Kuta**, sy'n tarddu i'r gogledd o Llyn Baikal yn Oblast Irkutsk. Mae'n llifo drwy *taiga* a chorsydd i'w chymer ar Afon Lena yn ninas Ust-Kut. Ei hyd yw 408&nbsp;km ac mae gan ei basn arwynebedd o tua 12,500 cilometer sgwar.

Kuta
Is-etholiad Ynys Môn, 2013

Cynhaliwyd **Is-etholiad Ynys Môn, 2013** ar ddydd Iau y 1af o Awst 2013 er mwyn ethol aelod y cynulliad i Gynulliad Cenedlaethol Cymru yn dilyn ymddiswyddiad Ieuan Wyn Jones (Blaid Cymru)ar 20 Mehefin y flwyddyn honno. Enillodd ymgeisydd newydd y blaid, Rhun ap Iorwerth y sedd gyda gogwydd o +16.82%.

Dyma drydedd is-etholiad y Cynulliad ers ei sefydlu yn 1999, a'r cyntaf ers tros 7 mlynedd.

Cyn yr is-etholiad roedd Y Blaid Lafur yn dal union hanner y seddi yn y Cynulliad, ac mae'r cydbwysedd yma wedi'i gadw. Pe tae'r Blaid Lafur wedi ennill, yna byddai ganddynt fwyafrif o aelodau. Golyga hyn y bydd yn rhaid i Carwyn Jones, drafod gyda'r pleidliau eraill os yw am newid deddfau.

## Y canlyniadau
Enwebwyd a chofrestwyd chwech ymgeisydd ar gyfer yr etholiad hwn.

#### Canran y bleidlais
:Gofal: ''mae'r siart hwn ar fersiwn Beta!''

## Cyn yr etholiad
Dyma'r sefyllfa fel oedd cyn yr etholiad hwn:

## Cyfeiriadau
Ynys Môn 2013
Categori:Etholiadau 2013
Categori:Ynys Môn
Ymarferiad Bold Guard

Ymarferiad milwrol a gynhaliwyd gan NATO ym 1974, 1978, 1982 a 1986 oedd **Ymarferiad Bold Guard**. O 1990 ymlaen, cynhaliwyd yr ymarferiad ar raddfa lai.

## Bold Guard 1974 
Cynhaliwyd yr ymarferiad cyntaf o Bold Guard ym Medi 1974 gyda lluoedd o'r Unol Daleithiau, y Deyrnas Unedig, Denmarc, a Gorllewin yr Almaen. Bu farw 6 o awyrfilwyr Prydeinig trwy foddi yng Nghamlas Kiel.

## Cyfeiriadau 
Categori:1974
Categori:1978
Categori:1982
Categori:1986
Bold Guard
Biryusinsk

Tref yn Oblast Irkutsk, Rwsia, yw **Biryusinsk** (Rwseg:: Бирюсинск) a leolir ar lan dde Afon Biryusa (basn Afon Angara), 682 cilometer (424 milltir) i'r gogledd-orllewin o ddinas Irkutsk yn Siberia. Poblogaeth: 8,981 (Cyfrifiad 2010).

Cafodd statws tref yn 1967, yn yr Undeb Sofietaidd. Ceir ffatri prosesu pren yn y dref.

Categori:Aneddiadau Oblast Irkutsk
Parc Cenedlaethol Zyuratkul

Lleolir **Parc Cenedlaethol Zyuratkul** (Rwseg: Зюраткуль) yn ne ardal Satkinsky Raion yn Oblast Chelyabinsk, Rwsia. Sefydlwyd y parc cenedlaethol hwn yn 1993. Mae'r parc yn cynnwys rhan o Fynyddoedd yr Wral ac fe'i lleolir tua 30&nbsp;km i'r de o Satka a 200&nbsp;km i'r gorllewin o ddinas Chelyabinsk.

Mae nodweddion yn cynnwys Llyn Zyuratkul, 754 meter uwch lefel y môr, a sawl cadwyn mynydd, yn cynnwys cadwyn Zyuratkul (hyd 8&nbsp;km, yn codi i 1175 m). Mae cadwyn arall, Nurgush, yn cynnwys man uchaf Oblast Chelyabinsk (1406 m).

Categori:Daearyddiaeth Oblast Chelyabinsk
Categori:Mynyddoedd Rwsia
Zyuratkul
Categori:Sefydliadau 1993
Satka

Tref yn Oblast Chelyabinsk, Rwsia, yw **Satka** (Rwseg: Сатка), sy'n ganolfan weinyddol Ardal Satkinsky ac a leolir 190 cilometer (120 milltir) o ddinas Chelyabinsk, ar lethrau gorllewinol Mynyddoedd yr Wral Deheuol, ar lan Afon Satka. Poblogaeth: 45,178 (Cyfrifiad 2010).

Lleolir Parc Cenedlaethol Zyuratkul tua 30&nbsp;km o'r dref, sy'n dechrau datblygu diwydiant twristiaeth er i'r parc cenedlaethol hwnnw gael ei sefydlu yn 1993.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y dref

Categori:Aneddiadau Oblast Chelyabinsk
Kamchatka

Gallai **Kamchatka** gyfeirio at:

* Crai Kamchatka, Dwyrain Pell Rwsia
* Gorynys Kamchatka, prif ran y *crai* o'r un enw