open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brwydr Pont Stirling

Ymladdwyd **Brwydr Pont Stirling Bridge** ar 11 Medi 1297 rhwng byddin Albanaidd dan William Wallace ac Andrew de Moray a byddin Seisnig dan John de Warenne, 7fed Iarll Surrey a Hugh de Cressingham. Ymladdwyd y frwydr ger y bont sy'n croesi Afon Forth ger Stirling.

Roedd Surrey wedi ennill brwydr yn erbyn uchelwyr yr Alban ym Mrwydr Dunbar, ac efallai'n or-hyderus. Dechreuodd y fyddin Seisnig, oedd yn cynnwys llawer o Gymry, groesi'r bont gul; dim ond dau farchog allai groesi ar y tro. Disgwyliai'r fyddin Albanaidd ar dir uwch, a phan oedd ychydig dros 5,000 o'r fyddin Seisnig wedi croesi, ymosodasant. Llwyddodd rhai o'r gwŷr traed i nofio ar draws yr afon i ddiogelwch, ond nid oedd fawr o obaith i'r marchogion. Lladdwyd dros gant ohonynt, yn cynnwys Hugh de Cressingham. Blingwyd corff Cressingham a gyrrwyd rhannau o'i groen yma ac acw fel prawf o'r fuddugoliaeth.

Ni allai Surrey a'r gweddill o'r fyddin gynorthwyo, ac enciliodd i gyfeiriad Berwick, gan adael Iseldiroedd yr Alban yn nwylo Wallace. Clwyfwyd Andrew de Moray, a bu farw o'i glwyfau yn ddiweddarach.

bawd|360px|dim|Pont Stirling heddiw

Categori:1297
Categori:13eg ganrif yn yr Alban
Pont Stirling
Morlo Cyffredin

Ceir y **Morlo Cyffredin** (*Phoca vitulina*) o gwmpas glannau gogleddol Môr Iwerydd a'r Môr Tawel. Maent o liw brown neu lwyd, hyd at 1.85 medr o hyd ac yn pwyso hyd at 130 kilo. Credir fod tua 400,000 i 500,000 ohonynt yn y byd.

Mae'r Morlo Cyffredin yn un o'r ddau rywogaeth o Forlo a geir o gwmpas glannau Cymru, ond er gwaethaf yr enw, mae'n llai cyffredin na'r Morlo Llwyd.

bawd|chwith|200px|Dosbarthiad y Morlo Cyffredin

Categori:Phocidae
Fine Gael

**Fine Gael – The United Ireland Party**, neu **Fine Gael** (Gwyddeleg am *Deulu* neu *Dylwyth y Gwyddelod*) yw'r drydedd blaid wleidyddol fwyaf yng Ngweriniaeth Iwerddon ar ôl Fianna Fail a Sinn Féin. Yn ôl y blaid, mae ganddi 30,000 o aelodau. Fine Gael oedd y blaid fwyaf yn etholiad cyffredinol 2011 gan ffurfio Llywodraeth âr Blaid Lafur yn yr 31 Mawrth 2011 yn yr hyn a elwir yn 31ain Dáil Éireann (senedd Gweriniaeth Iwerddon).  

Sefydlwyd Fine Gael ar 3 Medi 1933 ar ôl uno ei mam-blaid Cumann na nGaedheal, y Centre Party a'r Army Comrades Association, neu'r "*Blueshirts*". Gorwedd ei gwreiddiau yn Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon a'r pleidiau a fu o blaid y Cytundeb Eingl-Wyddelig yn Rhyfel Cartref Iwerddon, gan uniaethu yn enwedig â Michael Collins fel sefydlydd y mudiad a'r rhai a gefnogodd sefydlu Gwladwriaeth Rydd Iwerddon (Saesneg: *Irish Free State*; Gwyddeleg: *Saorstát Éireann*).

Mae'r Fine Gael fodern yn ei disgrifio ei hun fel plaid y canol progresif, a'i gwerthoedd canolog yn seiliedig ar bolisi ariannol gofalus, hawliau a dyletswyddau'r unigolyn a'r farchnad rydd.  Maent yn gadarn o blaid integreiddio yn yr Undeb Ewropeaidd ac yn gwrthwynebu gweriniaetholdeb Wyddelig dreisgar. Mewn cyd-destun ehangach, mae'r blaid yn perthyn i sbectrwm y pleidiau Democratiaeth Gristnogol yn Ewrop. Fine Gael yw'r unig blaid Wyddelig sy'n rhan o Blaid Pobl Ewrop (EPP) yn Strasbourg; mae ei ASEau yn eistedd yn y grwp EPP-ED. Ffurfiwyd adain ieuenctid y blaid, Young Fine Gael, ym 1977 ac mae ganddi tua 4,000 o aelodau.

Daeth Enda Kenny yn arweinydd ar 5 Mehefin 2002. Roedd Kenny yn Taoiseach y Weriniaeth rhwng 2011-2017. Arweinydd gyfredol Fine Gael a'r toaiseach gyfredol yw Leo Varadkar.

## Arweinwyr y blaid
## Baner Fine Gael
bawd|200px|Baner hanesyddol Fine Gael
Chwifiwyd y faner yn hanesyddol wrth ymyl baner Iwerddon. Defnyddiwyd hi gan rhagflaenydd plaid Fine Gael, sef Cumann na nGaedheal, a ffacsiwn y tu fewn iddi, y lle-ffasgaidd, y 'crysau gleisio', Blueshirts. Dyluniad y faner yw croes goch sawtyr Padrig Sant ar faes glas tywyll, sef un o liwiau cenedlaethol Iwerddon (fel gwelir yn sêl a baner Arlywydd Iwerddon).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  www.finegael.ie

Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Ngweriniaeth Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1933
British National Party

:*Y blaid gyfoes yw pwnc yr erthygl hon. Am y blaid yn y 1960au, gweler British National Party (1960au).*

Plaid wleidyddol dde eithafol yn y Deyrnas Unedig yw'r **British National Party** (cyfieithiad answyddogol: "*Plaid Genedlaethol Prydain*") neu'r **BNP** ("*PGP*"). Mae ganddi tuda 56 o gynghorwyr mewn llywodraeth leol Lloegr, ond nid oes ganddi gynrychiolaeth o fewn Senedd y Deyrnas Unedig. Yn etholiad cyffredinol 2005, enillodd y BNP ond 0.7% o'r bleidlais boblogaidd, sef wythfed o'r holl bleidiau, ac yn etholiad 2007 Cynulliad Cymru daeth yn bumed yn nhermau pleidleisiau'r rhestrau rhanbarthol, ond eto methodd ag ennill unrhyw sedd. Enillodd dwy sedd  i Senedd Ewrop yn 2009, un yn etholaeth Swydd Efrog a Humber, ac un yn etholaeth Gogledd Orllewin Lloegr.

Yn ôl ei chyfansoddiad, mae'r BNP yn "ymrwymedig i atal a gwrthdroi'r llanw o fewnfudo di-wyn ac i adfer, trwy newidiadau cyfreithlon, trafodaeth a chydsyniad, y gyfran andros o fawr wyn o'r boblogaeth Brydeinig a fodolant ym Mhrydain cyn 1948". Mae'r BNP yn cynnig "cymhellion cadarn ond gwirfoddol i fewnfudwyr a'u disgynyddion i ddychwelyd adref". Dadleir y BNP o blaid diddymu holl ddeddfwriaeth wrth-wahaniaethu y Deyrnas Unedig, a chyfyngir aelodaeth bleidiol i "grwpiau ethnig Prydeinig brodorol sy'n deillio o'r dosbarth 'Cawcasaidd brodorol'".

Caiff y BNP ei hymyleiddio gan bleidiau gwleidyddol prif ffrwd yn y Deyrnas Unedig, ac mae'r blaid wedi'i beirniadu'n gryf gan yr arweinydd Ceidwadol David Cameron, cyn-arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol Syr Menzies Campbell, a chyn-Brif Weinidog Llafur Tony Blair.

## Hanes 
### 2000au 
Yn Rhagfyr 2007 bu'r BNP yn dechrau cyfnod o ymladd mewnbleidiol, wnaeth cynnwys ymddiswyddiad a gwaharddiad dros 60 o'i swyddogion lleol a chenedlaethol. Galwodd y gwrthryfelwyr, a alwodd eu hunain yn *the Real BNP* ("y Gwir BNP"), am waharddiad tri o swyddogion hynaf y blaid, a gyhuddent o ddwyn anfri ar y BNP. Roedd cyhuddiadau'r gwrthryfelwyr yn erbyn arweinyddiaeth y blaid yn cynnwys lladrad, bygio a gwyngalchu arian.

## Gweler hefyd 
* Cenedlaetholdeb Prydeinig

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* BNPtv – sianel teledu rhyngrwyd y blaid 
* Maniffesto 2005 y blaid ar BBC.co.uk
* Maniffesto 2007 y Cynulliad Cymru 
* Maniffesto 2011 y Cynulliad Cymru

Categori:Cenedlaetholdeb Prydeinig
Categori:Hiliaeth
Categori:Pleidiau cenedlaetholgar
Categori:Pleidiau ewrosgeptig
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1982
Llangynhafal

Pentref bychan a chymuned yn Sir Ddinbych i'r gogledd-ddwyrain o Rhuthun, i'r de-ddwyrain o dref Dinbych ac i'r gorllewin o fryn Moel Famau yw **Llangynhafal** (). Saif yr eglwys, sydd wedi ei chysegru i Sant Cynhafal, ar ei phen ei hun gryn bellter o'r pentref, y drws nesaf i hen ffermdy.

## Pobol enwog
*Nathaniel Cynhafal Jones
*John Williams (Ab Ithel)

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

Delwedd:Awyrlun o Eglwys Llangynhafal - Aerial photograph of Llangynhafal Church, Rhuthun, Cymru (Wales) 12.jpg|Yr eglwys, ty canoloesol a'r ffermdy cyfagos
Delwedd:Llangynhafal.jpg|Eglwys Llangynhafal gyda Moel Dywyll y tu ôl iddi
Delwedd:Llangynhafal eglwys cefn.jpg|Cefn Eglwys Sant Cynhafal
Delwedd:Llangynhafal er cof.jpg|Er cof am fechgyn y plwyf a laddwyd yn y ddau ryfel byd
Delwedd:Llangynhafal y fynwent.jpg|Yr olygfao i'r cae nesaf o fynwent yr eglwys
Delwedd:St Cynfal's church, Llangynhafal - geograph.org.uk - 1042337.jpg|Gwydr lliwm Eglwys Sant Cynhafal

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Eglwys Sant Cynhafal 

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Ifor ap Llywelyn

bawd|Arfau Ifor Hael

Uchelwr o Went oedd **Ifor ap Llywelyn** a adwaenir yn well fel **Ifor Hael** (fl. c. 1320 - 1360/1380). Roedd yn gyfaill a phrif noddwr y bardd enwog Dafydd ap Gwilym. Daeth i gynrhychioli delfryd nawdd yng ngolwg Beirdd yr Uchelwyr a beirdd Cymru ar eu hôl. Mae'r epithet 'Hael' yn adlais bwriadol o'r 'Tri Hael' a geir yn nhestunau Trioedd Ynys Prydain.

## Hanes
Ychydig o ffeithiau cadarn sydd gennym amdano. Cedwir ei ach fel Ifor ap Llywelyn ab Ifor ap Bledri ap Cadifor Fawr, arglwydd Blaen-cuch yn Nyfed. Priododd ei dad, Llywelyn, Angharad ferch Morgan ap Maredudd o Dredegar, un o ddisgynyddion Rhys ap Tewdwr, gan symud i fyw yng Ngwent pan etifeddodd ei wraig diroedd Morgan. Mae cyfeiriadau mewn dwy ddogfen yn dangod i Angharad gael ei geni naill ai ym 1293 neu 1299, sy'n awgrymu i Ifor gael ei eni tua 1315-20.

Trigai Ifor ym mhlas Gwernyclepa ger Basaleg yng Ngwent, tua milltir i'r de o'r pentref presennol lle cadwai groeso cynnes ar ei aelwyd i'r beirdd. Ceir sawl cyfeiriad at lys Ifor Hael yng nghanu Dafydd ap Gwilym. Credir i'r bardd ganu iddo yn y cyfnod 1345-80. Mae un o'i gerddi yn gywydd mawl i lys Ifor ym Masaleg sy'n cynnwys y llinellau:

Mawr anrhydedd a'm deddyw;
Mi a gaf, o byddaf fyw,
Hely â chŵn, nid haelach iôr,
Ac yfed gydag Ifor,
A saethu rhygeirw sythynt,
A bwrw gweilch i wybr a gwynt,
A cherddau tafodau teg,
A solas ym Masaleg.

Ymhlith cerddi gorau Dafydd ap Gwilym yw ei farwnadau i Ifor a'i wraig Nest ynghyd, ac i Angharad. Dyma englyn agoriadol ei farwnad i Ifor a Nest:

Henaint anghywraint a hiraeth, — a phoen
::A phenyd fal blaen saeth,
:Marw Ifor, nid rhagoriaeth,
:Marw Nest, y mae Cymry'n waeth.

## Etifeddiaeth
Yn y 18g a'r 19g daeth 'Llys Ifor Hael' yn destun poblogaidd gan y beirdd, fel arfer fel myfyrdod pruddglwyf dros yr adfeilion fel symbol o'r fyrhoedledd bywyd a'r gogoniant a fu. Un o gerddi mwyaf adnabyddus Evan Evans (Ieuan Fardd), er enghraifft, yw'r gadwyn englynion 'Llys Ifor Hael' a gyfansoddwyd pan ymwelodd ag adfeilion llys Ifor ap Llywelyn ym Masaleg ym 1779 yng nghwmni Iolo Morganwg. Canodd sawl bardd arall ar y pwnc, yn cynnwys Ieuan Glan Geirionydd.

Yn 2008, agorwyd yr ail ysgol gynradd Gymraeg yn ninas Casnewydd a'i henwi yn Ysgol Ifor Hael er anrhydedd i'r noddwr canoloesol. Agorwyd yr ysgol yn swyddogol yng Ngorffennaf 2009.

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
* Ifor ap Llywelyn
Categori:Genedigaethau'r 1310au
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o Went
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Eisteddfod Llangollen

Gallai **Eisteddfod Llangollen** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Llangollen, Sir Ddinbych:

* Eisteddfod Ryngwladol Llangollen (bob blwyddyn)
* Eisteddfod Fawr Llangollen (1858)
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangollen 1908
----
Basaleg

Pentref hanesyddol sydd erbyn heddiw yn ardal ddinesig ar gyrion gorllewinol Casnewydd, de-ddwyrain Cymru, yw **Basaleg** (Saesneg: *Bassaleg*). Lleolir ar ffordd yr A468. Mae'n adnabyddus fel lleoliad llys Ifor Hael (Ifor ap Llywelyn), noddwr Dafydd ap Gwilym yn y 14g.

Cysylltir Basaleg â Santes Gwladys yn ogystal, un o ferched Brychan, brenin teyrnas Brycheiniog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Tarddiad yr enw 
Ar un adeg credid taw ffurf ar Maesaleg oedd yr enw, ond dangosodd Syr Ifor Williams taw gair sy'n deillio o'r Lladin *basilica* (eglwys) yw baseleg, gyda'r terfyniad -a wedi affeithio -i- yn -e- dros ddwy sillaf. Yn ôl Gwynedd O. Pierce, Baseleg yw'r ffurf "gywirach" ond dywed: "Amrywiad ar hwn yw Basaleg, a chystal peth ei gadw, pe bai ond er mwyn osgoi'r ynganiad erchyll (fel pe bai'n ddau air Saesneg) a roir i'r ffurf Baseleg gan y di-Gymraeg)." Mewn rhai plwyfi y mae'r eglwys wedi ei chysegru i sant arbennig am fod pobl wedi credu taw enw'r sant hwnnw a goffeir yn enw'r lle y saif yr eglwys ynddo. Am y rheswm hwn cysegrwyd yr eglwys ym Masaleg i'r Sant Basil ers dechrau'r 12g o leiaf, ond nid am fod ynddo unrhyw gysylltiad â neb o'r enw Basil, boed sant neu beidio.

## Llys Ifor Hael
Trigai Ifor Hael ym mhlas Gwernyclepa ger Basaleg, tua milltir i'r de o'r pentref presennol (gorweddai ym Morgannwg yn y cyfnod hwnnw). Cadwai croeso cynnes ar ei aelwyd i'r beirdd. Ceir sawl cyfeiriad at lys Ifor Hael yng nghanu Dafydd ap Gwilym. Credir i'r bardd ganu iddo yn y cyfnod 1345-80. Mae un o'i gerddi yn gywydd mawl i lys Ifor ym Masaleg sy'n cynnwys y llinellau:

Mawr anrhydedd a'm deddyw;
Mi a gaf, o byddaf fyw,
Hely â chŵn, nid haelach iôr,
Ac yfed gydag Ifor,
A saethu rhygeirw sythynt,
A bwrw gweilch i wybr a gwynt,
A cherddau tafodau teg,
A solas ym Masaleg.

Ymwelodd Evan Evans (Ieuan Fardd) â safle'r llys, yng nghwmni Iolo Morganwg, a chyfansoddodd gyfres englynion 'I Lys Ifor Hael' sydd ymhlith y mwyaf adnabyddus o gerddi'r 18g.

## Cyfeiriadau
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
Categori:Pentrefi Casnewydd
Afon Tees

Afon yng ngogledd Lloegr yw **Afon Tees**. Mae'n tarddu ar lechwedd ddwyreiniol bryn Cross Fell yn y Pennines, ac yn llifo ar gwrs i gyfeiriad y dwyrain am 85 milltir (132&nbsp;km) i aberu ym Môr y Gogledd, rhwng Hartlepool a Redcar. Mae ei dalgylch yn cynnwys 708 milltir sgwar (1834&nbsp;km sgwar), ond ni cheir llednentydd sylweddol. Yn yr Oesoedd Canol Cynnar nodai'r afon ffin teyrnas Deifr. Yn fwy diweddar, nodai'r ffin rhwng hen siroedd Durham ac Efrog. Yn ei rhan isaf heddiw mae'n ffurfio'r ffin rhwng siroedd seremonïol Swydd Durham a Gogledd Swydd Efrog.

dim|bawd|Rhaeadr High Force ar Afon Tees

Tees
Tees
Tees
Pennines

Cadwyn o fryniau yng ngogledd Lloegr yw'r **Pennines** neu'r **Penwynion**. Dywedir yn aml eu bod yn ffurfio "asgwrn cefn Lloegr", gan ffurfio cadwyn ddidor o fryniau sy'n ymestyn o Ardal y Copaon yn Swydd Derby, trwy'r Dyffrynnoedd Swydd Efrog, rhannau o Fanceinion Fwyaf, Rhosdiroedd Gorllewin Pennine yn Swydd Gaerhirfryn a bryniau Cumbria i Fryniau Cheviot ar y ffin rhwng Lloegr a'r Alban. I'r gogledd o Fwlch Aire mae'r Pennines yn ymrannu gyda changen yn ymestyn i gyfeiriad y gorllewin i Swydd Gaerhirfryn a Fforest Bowland, ar ymyl Mynyddoedd Cumbria (Ardal y Llynnoedd) a changen arall i Fryniau Rossendale. Ffurfia'r Pennines talgylch dŵr pwysig gyda nifer o gronfeydd dŵr ym mhennau'r prif gymoedd. Mae Gogledd y Pennines a Nidderdale yn Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol, a gorwedd rhannau o'r Pennines ym Mharc Cenedlaethol Ardal y Copaon, Parc Cenedlaethol yr Yorkshire Dales a Parc Cenedlaethol Northumberland. Rhed Llwybr y Pennines (*Pennine Way*) ar hyd y gadwyn. Eu hyd yw tua 250 milltir (402&nbsp;km). Cross Fell, Cumbria, yw'r copa uchaf (2930').

Bu ardal y Pennines yn rhan o diriogaeth yr Hen Ogledd a cheir nifer o enwau lleoedd sy'n dyst i fodolaeth y Frythoneg yno, e.e. Penrith, Cumbria.

300px|bawd|dim|Delwedd lloeren sy'n dangos lleoliad y Pennines

## Cyfeiriadau 
Pennines
Pennines
Pennines
Pennines
Pennines
Cross Fell

**Cross Fell** (2,930' / 893m) yw mynydd uchaf bryniau'r Pennines yng ngogledd Lloegr. Yn ogystal â bod y pwynt uchaf yn y Pennines, dyma'r copa uchaf yn Lloegr tu allan i Ardal y Llynnoedd. Llwyfandir uchel creigiog yw'r copa, sy'n rhan o gefnen 20&nbsp;km o hyd sy'n rhedeg o'r gogledd-orllewin i'r de-ddwyrain, ac sy'n cynnwys hefyd Little Dun Fell (842 m) a Great Dun Fell (849 m). Gyda'i gilydd mae'r copaon hyn yn ffurfio rhes o glogwynni sy'n codi'n syrth uchlaw Dyffryn Eden i'r de-orllewin ond yn disgyn yn llai syrth ar eu llethrau gogledd-ddwyreiniol i gyfeiriad cymoedd Tyne a Tees.

Ar ddiwrnod braf ceir golygfeydd gwych o'r cysgodfa ar y copa dros Ddyffryn Eden i fynyddoedd Ardal y Llynnoedd. O lethrau gogleddol Cross Fell ceir golygfeydd da i gyfeiriad Moryd Solway ac ucheldir De'r Alban.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Cumbria
Categori:Pennines
Eglwys Apostolaidd Armenia

Eglwys Gristnogol yw **Eglwys Apostolaidd Armenia** (Armeneg: Հայ Առաքելական Եկեղեցի, Hay Arakelagan Yegeghetzi), un o'r cymunedau Cristnogol hynaf yn y byd. Cyfieithwyd y Beibl i'r Armeneg gyntaf gan Saint Mesrob (361-440), ac mae 48 llyfr yn fersiwn yr Eglwys o'r Hen Destament. Fe wahanodd o Eglwys y Gorllewin ym 554, wedi anghytuno â defodau Cyngor Chalcedon. Catholicos yw arweinydd yr Eglwys, a Karekin II yw'r Catholicos presennol.

Categori:Cristnogaeth yn Armenia
Apostolaidd Armenia
Categori:Hanes Armenia
Llyn Llumonwy

Llyn yn yr Alban yw **Llyn Llumonwy** (Gaeleg: *Loch Laomainn*; Saesneg: *Loch Lomond*). Saif yn rhannol yn Ucheldiroedd yr Alban ac yn rhannol yn yr Iseldiroedd. Mae'r lan ddeheuol rhyw 14 milltir i'r gogledd o ddinas Glasgow.

Mae hyd y llyn yn 24 milltir, a'i led yn amrywio o ¾ milltir i 5 milltir. Ar gyfartaledd, mae ei ddyfnder yn 120 troedfedd (37 medr), a'r man dyfnaf tua 630 troedfedd (190 medr). Gydag arwynebedd o 27¼ milltir sgwar (71&nbsp;km²), dyma'r llyn mwyaf ar Ynys Prydain o ran arwynebedd, a'r ail fwyaf ar ôl Loch Ness o ran y maint o ddŵr ynddo.

Saif y llyn ym Mharc Cenedlaethol Llyn Llumonwy a'r Trossachs, ac mae'r West Highland Way yn dilyn ei lan ddwyreiniol, gyda'r briffordd A82 yn dilyn y lan orllewinol. Uwchben y lan ddwyreiniol mae Ben Lomond, 3,195 troedfedd (974 medr) o uchder. Ceir nifer sylweddol o ynysoedd yn y llyn, rhai ohonynt yn ynysoedd wedi ei hadeiladu a elwir yn crannog.

Ceir yr enghraifft gynharaf o enw Cymraeg y llyn ('Lumonoy') yn yr adran ar 'Ryfeddodau Prydain' yn y testun Lladin *Historia Brittonum* (tua 830). *Llyn Llumonwy* yw'r ffurf gyfoes safonol yn ôl *Geiriadur yr Academi*.

Enwogwyd y llyn gan y gân "The Bonnie Banks O' Loch Lomond", a gyhoeddwyd gyntaf tua 1841:

:Oh, ye'll tak' the high road, and I'll tak' the low road,
:And I'll be in Scotland afore ye;
:But me and my true love will never meet again
:On the bonnie, bonnie banks o' Loch Lomond.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Argyll a Bute
Categori:Daearyddiaeth Gorllewin Swydd Dunbarton
Categori:Daearyddiaeth Stirling
Llumonwy
Yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol

''ON Ni ddylid drysu'r Eglwys hon ag Eglwys y tri chyngor, a elwir yn *Oriental Orthodox* yn Saesneg''.

Ail enwad Gristnogol fwya'r byd, a'r mwyaf o'r Eglwysi Uniongred, gyda rhwng 150 a 350 miliwn o ddilynwyr, yw'r **Eglwys Uniongred Ddwyreiniol**. Fe ymwahanodd Eglwysi y tri chyngor oddi wrthi ym 451, ac ymwahanodd yr Eglwys Gatholig Rufeinig ym 1054. Prif grefydd Belarws (89%), Bwlgaria (86%), Gweriniaeth Cyprus (88%), Georgia (89%), Gwlad Groeg (98%), Gogledd Macedonia (70%), Moldofa (98%), Montenegro (84%), Rwmania (89%), Ffederasiwn Rwsia (76%), Serbia (88%), ac Wcráin (83%) ydyw, a cheir niferoedd sylweddol mewn gwledydd eraill.

Ymrannodd yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol a'r Eglwys Gatholig Rufeinig oddi wrth ei gilydd yn y Sgism Fawr neu'r **Sgism Ddwyreiniol** fel y'i gelwir weithiau, (Groeg *schisma*). Dechreuodd yn 857 pan esgymunwyd Photius, Patriarch Caergystennin gan y Pab Sant Nicolas I (858 - 867). Ymatebodd y patriarch drwy herio uniongrededd Eglwys Rufain, yn arbennig yn achos cymal yng Nghredo Nicea ynglŷn â deillio yr Ysbryd Glân o'r Mab (y cymal *filioque* "ac o'r Mab..").

Daeth yr anghydfod i'w uchafbwynt cyntaf yn 1054 pan esgymunwyd y patriarch Cerwlariws o Gaergystennin (1043 - 1058) am iddo feirniadu dibriodrwydd offeiriadol gorfodol y Gorllewin a defnyddio bara croyw (h.y. di-furum) yn yr offeren fel arferion hereticaidd. Er gwaethaf ymdrechion i gymodi yn Ail Gyngor Lyons yn 1274 a Chyngor Fflorens yn 1439, daeth y rhwyg terfynol yn 1472. Un ffactor a arweiniodd at y rhwyg terfynol oedd ymddygiad y Croesgadwyr yn ymosod ar Gristnogion ac eglwysi uniongred yn Asia Leiaf a'r Lefant, gan gynnwys ymosod ar Gaergystennin ei hun a'i chipio (1204 - 1261).

Gydag ymfudo, sefydlwyd eglwysi Uniongred yng Nghymru yn yr ugeinfed ganrif, a maes o law gwelwyd Cymry, gan gynnwys rhai Cymry Cymraeg yn troi at y ffydd. Mae Eglwys Uniongred Holl Saint Cymru ym Mlaenau Ffestiniog yn enghraifft nodedig, gyda chyfran o'r addoliad yn digwydd yn Gymraeg, eiconau o seintiau cynnar Cymru ar furiau'r eglwys, a chyfran helaeth o'r gynulleidfa yn Gymry Cymraeg.
dde|bawd|450px|Eglwysi Uniongred fesul gwlad

Categori:Eglwys Uniongred
Ceunant Cheddar

bawd|dde|200px|Ceunant Cheddar

Ceunant calchfaen enwog ym Mryniau Mendip, Gwlad yr Haf, yw **Ceunant Cheddar** (Saesneg: *Cheddar Gorge*). Gorwedd ger pentref Cheddar, cartref Caws Cheddar.

Cheddar
Categori:Daearyddiaeth Gwlad yr Haf
Eisteddfod Fawr Llangollen

Cynhaliwyd **Eisteddfod Fawr Llangollen** yn mis Medi 1858 yn Llangollen, Sir Ddinbych.

Bu cryn dipyn o ddadlau ynglŷn a'r eisteddfod hon. John Williams (Ab Ithel) oedd un o'r prif drefnwyr, ac enillodd ef a'i deulu nifer o wobrau. Ni thalwyd y wobr i Thomas Stephens am draethawd ar stori Madog, am nad oedd Stephens yn derbyn gwirionedd y chwedl.

Enillodd Ceiriog y gystadleuaeth rieingerdd, gyda *Myfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân*, cerdd a ddaeth yn boblogaidd iawn ar unwaith.

## Dolenni allanol
*Eisteddfod Fawr Llangollen - Amgueddfa Werin Cymru 

Categori:1858 yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Llangollen
1858
Llangollen
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Llangollen
Loch Ness

Llyn yn Ucheldiroedd yr Alban i'r de-orllewin o Inverness yw **Loch Ness** (Gaeleg yr Alban: *Loch Nis*).

O ran arwynebedd, Loch Ness yw'r llyn ail-fwyaf yn yr Alban ar ôl Loch Lomond, ond mae'n cynnwys llawer mwy o ddŵr na Loch Lomond gan ei fod yn eithriadol o ddwfn, 230 medr (754 troedfedd) yn y man dyfnaf. Dim ond Loch Morar sy'n ddyfnach yn yr Alban. Mae'n cynnwys mwy o ddŵr na phob llyn yng Nghymru a Lloger gyda'i gilydd.

Dim ond un ynys sydd ar Loch Ness, Cherry Island, yn rhan dde-orllewinol y llyn ger Fort Augustus, a crannog, ynys wedi ei hadeiladu, yw honno.

Daeth Loch Ness yn enwog fel preswylfan dybiedig Anghenfil Loch Ness, a cheir arddangosfa yn Drumnadrochit ar yr hanes.

bawd|dim|250px|Loch Ness a Chastell Urquhart

Categori:Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Ness
Loch Morar

Llyn yn Morar, Lochaber, yn Ucheldiroedd yr Alban yw **Loch Motar** (Gaeleg yr Alban: *Loch Mhòrair*). Loch Morar yw'r dyfnaf o lynnoedd yr Alban, 310 metr (1,017 troedfedd) yn y man dyfnaf. Gydag arwynebedd o 26.7 cilometr sgwâr (10.37 milltir sgwar), saif yn bumed ymhlith llynnoedd yr Alban. Ceir pum ynys yn y llyn, sydd tua 19&nbsp;km o hyd.

Yr unig ffordd ger Loch Morar yw'r un sy'n arwain am tua pedair milltir ar hyd y lan ogleddol. Tenau yw'r boblogaeth o'i gwmpas bellach, ac mae'r ardal yn un anghysbell. Cyn diboblogi'r Ucheldiroedd. roedd poblogaeth sylweddol yma.

Categori:Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Morar
Robin Huw Bowen

[bawd|Robin Huw Bowen yng [Gŵyl Tegeingl|Ngŵyl Tegeingl, 2012.]]

Cerddor o Gymru sy’n arbenigo mewn canu’r delyn deires yw **Robin Huw Bowen**. Ganed ef yn Lerpwl i deulu o Ynys Môn .

Dysgodd ganu’r Delyn Geltaidd yn yr ysgol dan ddylanwad Alan Stivell. Dechreuodd gymeryd diddordeb yn y Delyn deires trwy ddylanwad Dafydd a Gwyndaf Roberts o’r grŵp Ar Log, oedd wedi eu dysgu gan Nansi Richards. Ymunodd â grŵp Mabsant yn 1986 ac yn ddiweddarach a Cusan Tân. Ers 1998 mae wedi bod yn aelod o Crasdant. Yn 2004 ffurfiodd ef a phedwar telynor arall Rhes Ganol.

Bu’n gweithio yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn  Aberystwyth am flynyddoedd, a thra yno bu’n ymchwilio i hen gerddoriaeth telyn Gymreig. Cyhoeddwyd nifer o’r tonau hyn gan y Llyfrgell neu gan ei wasg ef ei hun, Gwasg Teires. Ymhlith ffynonellau eraill, cafodd wybodaeth gan y delynores Eldra Jarman, gor-wyres John Roberts ('Telynor Cymru'), cynrychiolydd olaf traddodiad y telynorion Sipsi Cymreig.

Dyfarnwyd Gwobr Glyndŵr iddo yn 2000 ac yn 2002 enillodd BAFTA (Cymru) am ei gerddoriaeth wreiddiol i'r ffilm *Eldra*.

## Disgyddiaeth
## Cyhoeddiadau
* Trwy'r Weiar - Through the Wire (1987) gyda Mabsant
* Telyn Berseiniol Fy Ngwlad - Sweet Harp of My Land (1991)
* Cusan Tân - Kiss of Fire (1992) gyda Cusan Tân
* Hela'r Draenog - Hunting the Hedgehog (1994)
* Cerddoriaeth Telyn Cymru - Harp Music Of Wales (1995)
* Esgair - The Ridge (1996) gyda Cusan Tân*
* Hen Aelwyd - Old Hearth (1999)
* Crasdant (1999) gyda Crasdant
* Nos Sadwrn Bach - Not Yet Saturday (2001) gyda Crasdant
* Yn y Gwaed - In the Blood (2004) gyda Rhes Ganol
* Dwndwr - The Great Noise (2005) gyda Crasdant
* Y Ffordd i Aberystwyth - The Road to Aberystwyth (2007)

## Dolenni allanol
* Crasdant 
* Y ffilm *Eldra''

Categori:Cerddoriaeth Geltaidd
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Telynorion o Gymru
Eldra Jarman

Telynores ac awdures o Gymru oedd **Eldra Jarman** (1917 – 2000).

Ganed hi yn Eldra Roberts, yn or-wyres i John Roberts (Telynor Cymru), cynrychiolydd traddodiad y telynorion Roma Cymreig. Daeth hithau yn delynores adnabyddus, a ddysgodd donau gan ei thad, Ernest France Roberts, a thrwyddo ef efallai o'i thaid Reuben Roberts. Cyfansoddodd rai tonau ei hunan hefyd.

Roedd yn briod a'r ysgolhaig A.O.H. Jarman. Ychydig cyn ei marwolaeth, bu'n cydweithio ar sgript y ffilm deledu *Eldra*, a ddangoswyd ar S4C yn 2001, yn seiliedig ar ei bywyd cynnar ym Methesda.

## Cyhoeddiadau
* *Y Sipsiwn Cymreig* (1979)
* *The Welsh Gypsies: Children of Abram Wood* (1991)

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Fethesda
Categori:Telynorion o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Sipsi

Defnyddir y term **Sipsi** (lluosog **Sipsiwn**) am nifer o grwpiau ethnig, yn bennaf y Romani.

## Pobl Romani
*Abram Wood (c. 1699 - 12 Tachwedd 1799), sefydlydd y Sipsiwn Cymreig
*Roma yng nghanolbarth a dwyrain Ewrop.
*Kalderash, y mwyaf niferus o'r bobloedd Romani, yng nghanolbarth a dwyrain Ewrop.
*Gitanos, Sbaen, Portiwgal a de Ffrainc
*Lyuli, Cirgistan, Canolbarth Asia
*Teithwyr Norwyaidd a Swedaidd, pobl Romani
*Romnichal, Prydain
*Sinti, Yr Almaen, Awstria a'r Eidal
*Garachi, Aserbaijan
*Banjara, India
*Lambani, India

## Eraill
*Ashkali, Cosofo
*Domari, Dwyrain Canol
*Lom yn y Caucasus
*Yeniche, Yr Almaen, Awstria, Y Swistir, Ffrainc a Gwlad Belg

## Gweler hefyd
* Romani
* Sipsiwn Cymreig

## Hanesion personol
Cofnododd y diweddar Mrs Elisabeth Roberts ei chof am y sipsiwn fel rhan o’i Hatgofion Mebyd sydd i’w gweld yn eu cyfanrwydd ar dudalen Llanfaglan:
::”Amser difyr fyddai pan ddoi y Gipsies i Parc Plwy. Byddai yno ryw hanner dwsin neu fwy o garafans yno, byddai rhai ohonynt yn neillteuol o lân, sef teulu y Boswells, ac un arall a dim ond y fam a’i mab Tom hefo hi.
::Fe fyddan ni y plant yn cael mynd yno i’w gweld yn gwneud pegiau a matiau, a chael tê hefo nhw yn y garafan. Cofiaf yn dda am fabi bach un ohonynt yn wael iawn, a’i fam yn dod a fo i Glan Llyn i’r doctor gael ei weld. Byddai yno rai reit rough hefyd, a chwffio garw yn mynd ymlaen, amser hynny wardio yn yr ardd i gweld nhw byddan ni.
::Fe fyddai mwy o lawer iawn o rai wedi meddwi yr amser hynny na heddiw. Peth cyffredin fyddai gweld aml un yn cysgu dros nôs ar ochr y ffordd“.

Categori:Grwpiau ethnig
Categori:Nomadiaid
Pen-blwydd

bawd|Teisen pen-blwydd, Baziege, Ffrainc; 2013
[bawd|Pen-blwydd '[Sefydliad y Merched'; Cymru, 1 Hydref 1947]]
Diwrnod i ddathlu diwedd blwyddyn gron ar ôl digwyddiad neilltuol yw **pen-blwydd**, yr enedigaeth fel rheol. Mae'r gair "blwydd" yn cyfeirio at "flwyddyn". Defnyddir y term hefyd i gofnodi hyn-a-hyn o flynyddoedd o fewn priodas h.y. pen-blwydd priodas. Ymddangosodd y gair mewn argraffiad Cymraeg yn gyntaf yn 1862. Y cyfarchiad arferol yn y Gymraeg ydyw "Pen-blwydd hapus!" a chenir cân i gyfarch a dymuno hapusrwydd i'r person, sef Pen-blwydd Hapus i Ti a sgwennwyd gan ddwy chwaer  Patty Hill a Mildred J. Hill oddeutu 1912.

## Pen-blwydd geni person
Mewn sawl diwylliant, cynhelir dathliad ar ben-blwydd genedigaeth person. Ceir parti a rhoddir anrhegion a chardiau pen-blwydd. Mae'n bosib mai defod Mithras oedd tarddiad yr arfer o ddathlu pen-blwydd yn Ewrop, ac i'r syniad cael ei ledaenu gan luoedd yr Ymerodraeth Rufeinig. Ond ni ddethlir pen-blwyddi unigolion gan bawb ymhob diwylliant.

## Pen-blwyddi eraill
Mae sawl math arall o ben-blwyddi'n cael eu nodi neu eu dathlu:
* Priodas - yn enwedig felly ar ôl 25 mlynedd (priodas Arian), 40 mlynedd (Rhuddem), neu 50 mlynedd (Aur)
* Dyddiad sefydlu gwladwriaeth neu fudiad.

## Gweler hefyd
*Pen-blwydd Hapus i Ti

## Cyfeiriadau
Categori:Bywyd personol
Categori:Pen-blwyddi
Swamp Women

200px|bawd|Poster gwreiddiol *Swamp Women*
Ffilm antur gan y cyfarwyddwr Americanaidd
Roger Corman yw ***Swamp Women*** (1955). Mae'n enwog fel enghraifft glasurol o'r ffilmiau-B poblogaidd a gynhyrchwyd yn Hollywood yn y 1950au a'r 1960au. Ffilm am beddair merch yn dianc o'r carchar i chwilio am arian a guddiwyd mewn cors ydyw. Mae'n enghraifft dda o ffilm "*sexploitation*" hefyd, ond mae'r actio a'r saethu yn nodweddiadol o ffilmiau B y cyfnod, heb fawr o werth artistaidd na dramataidd.

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1955
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
The Vampire Lovers

Ffilm arswyd gan Ffilmiau Hammer a ryddhawyd yn 1971 yw ***The Vampire Lovers***. Y cyfarwyddwr oedd Roy Ward Barker. Mae'n serennu Ingrid Pitt, Madeline Smith, Peter Cushing ac eraill. Seilir y ffilm yn fras ar y nofel *Carmilla gan Joseph Sheridan Le Fanu.
Mae *The Vampire Lovers'' yn cael ei hystyried gan rai yn un o'r ffilmiau Hammer gorau o'r 1970au. Ffilm arswyd liwgar ydyw, gyda'r setiau llawn awyrgylch sy'n nodweddiadol o gynnyrch stiwdios Hammer ar eu gorau. Ceir elfen gref o erotiaeth yn y ffilm, gyda chymeriad Ingrid Pitt yn bennaethes ar griw o vampiriaid lesbiaidd. Madeleine Smith yw eu prau diniwed.

Categori:Ffilmiau 1971
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau arswyd o'r Deyrnas Unedig
Puerto Rico

Tiriogaeth hunan-lywodraethol yr Unol Daleithiau yn y Caribî yw **Puerto Rico**. Fe'i lleolir yn yr Antilles Mwyaf, i'r dwyrain o Weriniaeth Dominica ac i'r gorllewin o Ynysoedd y Wyryf. Mae ganddi arwynebedd o 9,104&nbsp;km²; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Mae'r diriogaeth yn cynnwys prif ynys Puerto Rico ynghyd â nifer o ynysoedd llai megis Vieques, Culebra a Mona. Mae gan Puerto Rico ei gyfansoddiad ei hun a'i ganghennau deddfwriaethol, gweithredol a barnwrol ei hun. Mae'r cysylltiad â'r Unol Daleithiau trwy ddinasyddiaeth a rennir, arian cyfred ac amddiffyn.

250px|dim|bawd|San Juan, prifddinas a dinas fwyaf Puerto Rico

Categori:Antilles Fwyaf

Categori:Tiriogaethau tramor yr Unol Daleithiau
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd y Caribî
Categori:Ynysoedd y Caribî
Rhanbarth

Term daearyddol yw **rhanbarth** a ddefnyddir mewn sawl ffordd yng ngwahanol ganghennau daearyddiaeth. Yn gyffredinol, mae rhanbarth yn ardal o faint canolig o dir neu ddyfroedd sy'n llai na'r brif ardal o ddiddordeb (e.e. y Ddaear, gwlad, basn afon sylweddol, cadwyn mynydd, a.y.y.b.) ond yn fwy ei maint na lleoliad neilltuol (e.e. dinas neu sir). Gellid ystyried rhanbarth fel casgliad o unedau llai (e.e. "siroedd Gogledd Cymru") neu fel un rhan o uned fwy (e.e. "Gogledd Cymru fel un o rhanbarthau Cymru").

Defnyddir rhanbarthau fel un o unedau sylfaenol daearyddiaeth. Gellir diffinio rhanbarth yn ôl ei nodweddion tirlunol (e.e. ardal o anialdir), dynol (yn cynnwys ethnigrwydd, iaith, diwylliant a hanes, e.e. Y Fro Gymraeg) neu weithredol (e.e. Coridor yr M4, ardal twristiaeth, a.y.y.b.).

## Gweler hefyd 
* Rhanbarthau Cymru


Categori:Daearyddiaeth
Inverness

Dinas yn Ucheldiroedd yr Alban yw **Inverness** (Gaeleg yr Alban: *Inbhir Nis*; Sgoteg: *Innerness*). Saif lle mae Afon Ness yn llifo i mewn i Foryd Moray. Mae'r boblogaeth yn 66,600, gyda 5.47% ohonynt yn siarad Gaeleg. Dyma yw prif ganolfan poblogaeth ardal Cyngor yr Ucheldir.

Roedd Inverness yn un o brif gadarnleoedd y Pictiaid, a chofnodir i Sant Colum Cille ddod yma yn 565 i efengylu i Bridei I, brenin y Pictiaid. Dywedir i'r castell gael ei adeiladu gan Máel Coluim III wedi iddo ddinistrio castell cynharach a adeiladwyd gan Mac Bethad mac Findláich (Macbeth). Ymladdwyd Brwydr Culloden gerllaw'r ddinas yn 1746.

bawd|250px|chwith|Afon Ness a Chastell Inverness

Ar 7 Medi 1921 cynhaliwyd cyfarfod o gabinet y Deyrnas Unedig yma, yr unig dro erioed iddo gyfarfod tu allan i Lundain. Roedd y Prif Weinidog, David Lloyd George, ar ei wyliau yn Gairloch, a galwodd gyfarfod yma i drafod yr argyfwng yn Iwerddon.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Castell Inverness
* Eglwys gadeiriol
* Theatr Eden Court
* Ysbyty Raigmore

## Pobl enwog o Inverness 
* Marion Wallace Dunlop, y swffragét cyntaf i fynd ar ympryd (ar 5 Gorffennaf 1909)
* Charles Kennedy, cyn arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol
* Mike Zagorski, seiclwr
* Elspet Gray (g. 1929), actores

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd yr Alban
Categori:Inverness
Categori:Trefi Cyngor yr Ucheldir
Northumbria

:*Gweler hefyd Northumberland.*

Teyrnas Eingl-Sacsonaidd yng ngogledd-ddwyrain Lloegr a de-ddwyrain yr Alban oedd **Northumbria** (weithiau **Northhumbria**).

Ffurfiwyd y deyrnas yn nechrau'r 7g pan unwyd teyrnasoedd Eingl-Sacsonaidd Deifr a Brynaich gan Aethelfrith, brenin Brynaich, a goncrodd Deifr tua 604. Ar ei heithaf, roedd y teyrnas yn ymestyn o ychydig i'r de o Afon Humber hyd ar Afon Merswy ac at Foryd Forth.

Yn ddiweddarch, daeth Northunbria yn iarllaeth, wedi i ran ddeheuol y deyrnas (Deifr gynt) gael ei golli i'r Daniaid.

bawd|canol|300px|Lleoliad Northumbria yn ddiwedd yr 8g

## Gweler hefyd
*Cwthbert: sant o'r ardal

## Llyfryddiaeth 
*Higham, N.J., *The Kingdom of Northumbria AD 350-1100* (1993)
*Rollason, D., *Northumbria, 500-1100: Creation and Destruction of a Kingdom* (2003)


Categori:Yr Oesoedd Canol yn yr Alban
Categori:Teyrnasoedd Lloegr
Moryd Forth

Moryd neu aber agored Afon Forth ar arfordir dwyreiniol yr Alban yw **Moryd Forth** (Gaeleg yr Alban, *Linne Foirthe*; Sgoteg *Firth o Forth*, Saesneg *Firth of Forth*; Cymraeg Canol, **Moryd Gweryd** ac 'Aber Gweryd'; Lladin *Bodotria*). Saif Fife ar yr ochr ogleddol a Gorllewin Lothian, dinas Caeredin a Dwyrain Lothian ar yr ochr ddeheuol. Mae'r llanw yn cyrraedd cyn belled a Stirling, ond fel rheol ystyrir fod y firth yn gorffen gwer Pont Kincardine. Yn ddaearegol, ffiord yw Moryd Gweryd, gan iddi gael ei naddu gan rewlif.

Ceir nifer o drefi ar hyd lannau'r foryd, gyda diwydiannau pwysig, yn cynnwys Grangemouth, Leith, Methil, Inverkeithing, Prestonpans a Rosyth. Croesir y foryd gan bont i'r rheilffordd a phont enwof i'r briffordd, a disgwylir i bont ychwanegol agor yn 2008. Ceir nifer o ynysoedd yn y foryd; yr enwocaf yw Bass Rock.

 i Zeebrugge]]

## Cyfeiriadau
Categori:Aberoedd yr Alban
Cefnfor y Byd

200px|bawd|Cefnfor y Byd
Corff mawr o ddŵr hawlynog sy'n ffurfio'r brif ran o'r hydrosffer yw **Cefnfor y Byd**. Mae'n gorchuddio tua 71% o wyneb y Ddaear (tua 361 miliwn km2). Arferir ei rannu'n nifer o brif gefnforoedd a moroedd llai. Mae dros hanner o arwynebedd Cefnfor y Byd gyda dyfnder o fwy na 3000 m.

## Gweler hefyd 
* Cefnfor
* Cefnfor yr Arctig
* Cefnfor y De
* Cefnfor yr Iwerydd
* Cefnfor India
* Y Cefnfor Tawel
* Môr

Byd
Siroedd Iwerddon

Rhennir Iwerddon yn 32 o siroedd traddodiadol (gyda 26 yn y Weriniaeth a 6 yn y gogledd) a 4 talaith.

## Y Taleithiau
## Map o'r siroedd
Sylwer nad yw'r siroedd hyn yn cyfateb ym mhob achos i'r unedau gweinyddol presennol.

## Rhestr yn nhrefn yr wyddor
Nodyn: * - Mae Swydd Ddulyn yn dair swydd weinyddol: (i) Contae Átha Cliath Theas / *County of South Dublin*; (ii) Contae Fine Gall / *County of Fingal*; (iii) Contae Dún Laoghaire–Ráth an Dúin / *County of Dún Laoghaire-Rathdown*.

Defnyddir y siroedd traddodiadol ar gyfer daearyddiaeth cyffredinol, rhifau ceir a chwaraeon traddodiadol.


Categori:Israniadau Iwerddon
Pum Colofn Islam

Mae dilynwyr Islam i fod i ymarddel ac ymarfer **Pum Colofn y Ffydd** (Arabeg: ***Arkân al-Dîn***), a adnebyddir hefyd fel y '''''Farâ'idh'''*, y pum egwyddor sanctaidd.

## Shahadah
Y *Shahadah* neu *shahâda*, neu Gyffesiad y Ffydd, a ymgorfforir yn y datganiad *lâ ilâha illâ'llâh wa Muhammad rasulu Allah'' ("Nid oes Duw ond Duw a Mohamed yw Negesydd Duw"). Mae rhywun o grefydd arall sy'n datgan hyn yn ddiffuant o flaen dau dyst Mwslim yn cael ei dderbyn fel Mwslim ei hun.

## Salah
Y *Salah* neu *salat* (ll. *salawât*), sef y pum gweddi defodol a adroddir pum gwaith y dydd: ar doriad y wawr (*subh*), ar ganol dydd (*dhuhr*), ar ganol y prynhawn (*asr*), ar fachlud yr haul (*maghrib*) a dechrau'r nos (*ishâ*). Dechreuir pob gweddi gyda'r al-Fâtiha, a geir ar ddechrau'r Coran.

## Zakat
Y *Zakât*, sef rhoi elusen yn ôl gallu'r rhoddwr. Tua 5% o incwm y credadun a argymhellir yn y Coran. Yn aml mae'r mosg lleol yn trefnu hyn ac mae'r arian yn mynd at helpu'r tlodion, pobl gydag anabledd, gweddwon a'r amddifad.

## Sawm
Y *Sawm* neu *siyâm*, sef ymprydio yn ystod Ramadan, y mis sanctaidd. Yr adeg honno mae bwyta, yfed, smygu, gwisgo peraroglau a chael perthynas rhywiol yn waharddedig o doriad y wawr hyd at fachlud yr haul. Nid oes disgwyl i blant ifanc, yr henoed neu rywun sy'n dioddef afiechyd meddyliol ddilyn y rheolau hyn yn gaeth. Mae gwragedd beichiog, mamau sy'n rhoi llefrith i'w babanod, rhywun sy'n dioddef afiechyd a theithwyr yn gallu gohirio'r *siyâm* a'i chyflawni yn ddiweddarach. Nid ystyrir fod cymryd ffisig yn torri'r ympryd.

## Hajj
Mynd ar *Hajj* neu bererindod i Fecca. Mae Mwslim yn fod i wneud hynny o leiaf unwaith yn ystod ei fywyd, os ydyw hynny yn ei gallu heb achosi caledi i'w deulu.

Categori:Islam
Llanafan Fawr

:*Erthygl am y pentref ym Mhowys yw hon. Am y pentref yng Ngheredigion gweler Llanafan. Gweler hefyd Afan (gwahaniaethu).*

Pentref bychan, cymuned a phlwyf yn ardal Brycheiniog, Powys, Cymru, yw **Llanafan Fawr** (ffurfiau amgen: **Llanafan-fawr** / **Llanafan-Fawr**). Mae'n gorwedd tua 5 milltir i'r gorllewin o dref Llanfair-ym-Muallt.

Gorwedd Llanafan Fawr ar lan afon Chwerfru, ffrwd sy'n rhedeg i lawr o lethrau'r Garn ym mryniau Elenydd i ymuno yn afon Irfon ger Llanfair-ym-Muallt.

Enwir y pentref a'r plwyf ar ôl Sant Afan ('Afan Buallt' neu'r 'Esgob Afan', fl. 500-542). Yn ôl traddodiad llofruddiwyd Afan gan fintai o Wyddelod ar gyrch ym Mrycheiniog ym 542, ar lan ffrwd yn y plwyf a elwir yn Nant Esgob. Yn llan yr eglwys a gysegrir i'r sant ceir pren ywen sydd wedi sefyll yno am tua 2,000 o flynyddoedd.

Bu'r ysgolhaig a bardd Evan Evans (Ieuan Fardd) yn gurad yn Llanafan Fawr ddiwedd y 1750au. Mae'r bardd Saesneg T. Harri Jones yn enedigol o'r pentref.

Dywedir bod Tafarn y Llew Coch yn y pentref yn dyddio i'r 12g, er nad yw'r adeilad ei hun yn dyddio o'r cyfnod hwnnw. Cynhelir Sioe Amaethyddol Llanafan Fawr bob blwyddyn ar y trydydd Sadwrn ym mis Medi. Poblogaeth y gymuned yn 2001 oedd 475.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|250px|Eglwys Sant Afan, Llanafan Fawr
250px|bawd|dim|Tafarn y Llew Coch, Llanafan Fawr

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Garret FitzGerald

Seithfed Taoiseach Gweriniaeth Iwerddon oedd **Garret FitzGerald** (Gwyddeleg: Gearóid Mac Gearailt; 9 Chwefror 1926 – 19 Mai 2011). Gwasanaethodd o fis Gorffennaf 1981 hyd Chwefror 1982 ac o Ragfyr 1982 hyd fis Mawrth 1987.

Ganed ef yn Nulyn, yn fab i Desmond FitzGerald, oedd yn Weinidog Materion Allanol ar y pryd. Etholwyd ef i Seanad Éireann yn 1965 ac i Dáil Éireann dros blaid Fine Gael yn 1969. Bu'n arweinydd Fine Gael o 1977 hyd 1987.

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl o Ddulyn
Categori:Taoisigh Iwerddon
Bro-Leon

Rhanbarth yn Llydaw ac un o esgobaethau traddodiadol Llydaw yw **Bro-Leon** neu **Bro Leon** (Ffrangeg: **Le pays de Léon**). Dynodir ei ffin â rhanbarth Trégor gan lannau Morlaix, a gyda Cornouaille ger Landerneau gan Afon Élorn ac yn neilltuol gan Bont Rohan yn y ddinas honno. Ceir dihareb amdani yn Llydaweg: *War pont Landerne e vezer ar penn e Leon hag ar revr e Kerne* (Ar bont Landerneau, bydd eich pen yn Léon a'ch pen-ôl yn Cornouaille).

Prifddinas draddodiadol Bro-Leon yw Saint-Pol-de-Léon, sedd esgobaeth Bro-Leon.

### Baneri Bro
Ceir Baneri bro Llydaw eu chwifio yn aml mewn digwyddiadau cyhoeddus ac ar adeiladau cyhoeddus yn nhrefi a phentrefi'r fro.

Delwedd:Flag-Pays-Cornouaille.svg|Baner Bro-Gerne
Delwedd:Flag-Pays-Leon.png|Baner Bro-Leon
Delwedd:Flag-Pays-Tregor.png|Baner Bro Dreger
Delwedd:Flag-Pays-Vannetais.png|Baner Bro-Wened
Delwedd:Flag-Pays-Dol.png|Baner Bro-Zol (Pays de Dol)
Delwedd:Flag-Pays-Malouin.png|Baner Bro Sant-Maloù
Delwedd:Flag-Pays-Rennais.png|Baner Bro-Roazhon
Delwedd:Flag-Pays-Nantais.png|Baner Bro-Naoned
Delwedd:Flag-Pays-Briochin.png|Baner Bro-Sant-Brieg

## Gweler hefyd
* Esgobaeth Bro-Leon
* Baneri bro Llydaw

## Cyfeiriadau
Categori:Llydaw
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Amlder (band)

200px|bawd|Amlder

Pumawd roc o Gaerfyrddin yw **Amlder** a ddaeth i amlygrwydd wedi eu buddugoliaeth yn Brwydr Y Bandiau Cymdeithas yr Iaith yn Eisteddfod Abertawe yn 2006, ac ymddangosodd y band ar Bandit yn dilyn hyn. Maen nhw'n rhestru Foo Fighters, Manic Street Preachers ac Ash ymhlith eu dylanwadau. Mae'r bois wedi gigio lan a lawr Cymru gyda bandiau Cymreig fel Sibrydion, Radio Luxembourg, Frizbee a Derwyddon Dr Gonzo a fwy, Aethon ar y Taith Tafod Cymdeithas yr Iaith Gymraeg Cyntaf, a blwyddyn hyn, aethon nhw ar yr wythnos cyntaf o taith Bandit/C2. Maen nhw wedi recordio fidios i Bandit, rhaglen ar S4C, a wedi cael ei chwarae ar BBC Radio Cymru C2.

## Aelodau
bawd|200px|Y Fand
*Arwyn Davies- Prif Llais/Gitar
*Sam Owen- Drymiau
*Jay Ramsurrun- Prif Gitar
*Adam Gerber- Gitar Fas

## Gwobrau
Enillwyr brwydr y Bandiau Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn yr Eisteddfod Abertawe 2006

## Dolenni allanol
* Myspace Amlder
*Sesiwn C2 Amlder

Categori:Bandiau Cymreig
Argyfwng Cenia (2007–2008)

Dechreuodd **terfysgoedd a gwrthdrawiadau arfog yng Nghenia** ar ôl i Mwai Kibaki gael ei enwi fel arlywydd ailetholedig y wlad yn dilyn etholiadau arlywyddol ar 27 Rhagfyr, 2007. Bu cefnogwyr gwrthwynebydd Kibaki – Raila Odinga – yn llosgi tai a siopau mewn rhannau o'r wlad; credant bod yr etholiad wedi ei rigio o blaid Kibaki. Mae'r trais wedi'i seilio ar dadogaethau llwythol; targedir llwyth y Kikuyu, grŵp ethnig Kibaki, yn y trais tra bo llwyth y Luo, sy'n cefnogi Odinga, wedi bod yn ymosodwyr yn bennaf.

Ar 28 Chwefror 2008 arwyddodd Kibaki ac Odinga cytundeb o'r enw'r Ddeddf Cydsyniad a Chymod Genedlaethol, sy'n sefydlu swyddfa prif weinidog ac yn creu llywodraeth glymblaid. Ar 13 Ebrill datganwyd y cabinet newydd.

## Ymatebion 
### Ymatebion yng Nghenia
* Dywedodd llefarydd dros y llywodraeth bod cefnogwyr Odinga yn euog o "lanhau ethnig".
* Dywedodd Odinga bod cefnogwyr Kibaki yn "euog, yn uniongyrchol, o hil-laddiad".

## Cyfeiriadau 
Categori:2007 yng Nghenia
Categori:2008 yng Nghenia
Cenia (2007–2008)
Cenia (2007–2008)
Eiddew

250px|bawd|*Hedera helix*, yr eiddew cyffredin.

**Cydnebir erbyn hyn ddau fath o eiddew yng Nghymru, Prydain ac Ewrop.** Fe'u hymdrinir yma gan amlaf yn gonfensiynol fel *Hedera helix* agg. oni welir rheswm i'w gwahaniaethu fel *Hedera helix* a *H. hibernica*.

Planhigyn prennaidd sy'n tyfu'n agos i'r pridd neu'n dringo yw Eiddew neu Iorwg (Lladin: *Hedera*).

## Ffordd o fyw 
Mae’r Eiddew (Iorwg) yn dringo trwy ddefnyddio gwreiddiau sy’n tyfu o’r coesyn. Dywed Wynne mai ond ychydig o neithdar sydd gan flodau’r eiddew ac fe gaiff y blodau eu peillio gan wybed fwyaf am nad oes arnynt angen llawer iawn o fwyd (er fod paill yn llawer mwy maethlon na neithdar!).

Mae dau fath o ddail gan yr eiddew, y dail lled-grynion sy'n cynnal y blodau a'r ffrwythau, a'r dail â thri phigyn iddynt sydd yn anffrwythlon.

## Tacsonomeg 
Barnwyd tan yn ddiweddar i'r eiddew ymrannu i ddwy is-rywogaeth, ond yn ôl y farn ddiweddaraf, fe'u hymrennir yn ddwy rywogaeth gyflawn *Hedera helix* is-rh. *hibernica*, eiddew/iorwg yr Iwerydd, a *Hedera helix* is-rh. *helix*, eiddew/iorwg cyffredin.
.

## Ecoleg 
Mae lle arbennig i’r eiddew *H. helix* agg. yn ecoleg y goedwig ac yng nghefn gwlad yn gyffredinol. Sail yr arbenigrwydd yma yw ei ffenoleg, ei dymor blodeuo yn yr hydref) a ffrwytho ffrwytho yn y gwanwyn), a’r ffaith ei fod yn fythwyrdd.

**Ffenoleg**
Mae’r eiddew yn blodeuo yn yr hydref ac yn ffrwytho yn y gwanwyn a thrwy hynny yn cynnig manteision ecolegol pwysig. Mae’r blodau felly yn cynnig paill i bryfed ar adeg pan fo paill fel arall yn brin. Yn yr un modd mae ffrwythau yn y gwanwyn yn cynnig bwyd maethlon i adar (ysguthanod, bronfreithod ayb.). Mae manteision hyn i’r pryfed ac i’r adar yn amlwg. Llai amlwg efallai yw’r manteision i’r planhigyn ei hunan. Mae’n debyg mai osgoi cystadleuaeth am wasgarwyr paill a hadau sydd i gyfrif am patrwm hyn.

**Gwyrddni gaeaf**

Mae’r eiddew yn un o’r ychydig blanhigion prennaidd yng Nghymru sydd yn cadw ei ddail drwy’r flwyddyn.

Mae’r Gorfanhadlen Eiddew (Orobanche hederae  Ivy Broomrape) barasitig sy’n nodweddiadol o arfordir Cymru a de-orllewin Lloegr, yn sugno maeth o wreiddiau’r eiddew

Y Llygaid a’r Glust:

‘’Dywedodd Mrs Margaret Jennie Thomas, Llwyncynhyrus, Llanymddyfri, mai plastr o ddaul iorwg neu eiddew wedi’u pwnio a roddwyd ar lugaid ei thad i dynnu’r boen pan dasgodd pyg berwedig drosto unwaith wrth iddo farcio defaid’’

‘’Defnyddid [llysiau pen tai] ar y cyd â dail eiddew yn ôl tystiolaeth o Ferthyr Tydfil: cymysgid sudd y ‘dail gerllysg’, fel y’u gelwid, gyda thrwyth ‘dail iddia’ wedi’i hidlo, ac ychwanegid ychydig o hufen at y cymysgedd cyn rhoi diferyn ohono yn y glust’’

## Llên Gwerin 
Fel un o'r ychydig blanhigion prenaidd bythwyrdd cynhenid yng Nghymru (y gelynen *Ilex aquifolium* a'r ferywen *Taxus baccata* yw'r lleill) mae ei arwyddocad mewn llen gwerin yn deillio yn bennaf o'r ffaith bod ei ddail yn fythwyrdd.

## Enwau 
Hedera helix is-rh. hibernicaiorwg yr IweryddegAtlantic ivy

Hedera helix is-rh. helixiorwgegcommon ivy

Categori:Araliaceae
Owen Jones

Gallai **Owen Jones** gyfeirio at:

*Owen Jones (Owain Myfyr) (1741-1814), hynafiaethydd Cymreig
*Owen Jones (Meudwy Môn) (1806-1889), golygydd a hanesydd
*Owen Jones (pensaer) (1809-1874), mab Owain Myfyr
*Owen Wynne Jones (Glasynys) (1828-1870)
*Humphrey Owen Jones (1878-1912),  cemegydd a dringwr
*Owen Glynne Jones (1867-1899), dringwr 
*Jon Owen Jones (ganed 1954), cyn-Aelod Seneddol Llafur
*Owen Jones (awdur a sylwebydd gwleidyddol) (g. 1984)