open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llugaeron

Grŵp o blanhigion bythwyrdd gyda ffrwythau bychain, coch arnynt yw **Llugaeron**. Maent i'w canfod mewn corsydd asidig yn ardaloedd oerach yr Hemisffer Gogleddol. Mae'r planhigion yn tyfu ar ffurf llwyni bychain 5–20&nbsp;cm o daldra, neu winwydd sy'n cropian yn llorweddol hyd at 2&nbsp;m o hyd. Mae gan y planhigion goesau tenau caled gyda dail bychain gwyrdd.

Mae'r blodau yn binc tywyll gyda phetalau arbennig sy'n atblygu gan adael y styl a'r briger yn hollol agored ac yn pwyntio allan o'r planhigyn. Cânt eu peillio gan wenyn mêl cyffredin. Mae'r ffrwyth yn aeron epigynol sydd yn fwy na maint dail y planhigyn; mae'r aeron yn wyn i gychwyn ond yn troi'n goch tywyll wrth iddynt aeddfedu. Mae'r ffrwyth yn fwytadwy ac mae ganddo flas asidig sy'n gallu gorlethu'r melyster.

## Rhinweddau meddygol
Credir ei fod yn dda at lid y bledren (*cystitis*).

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Meddygon Myddfai
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Ffrwythau
Categori:Ericaceae
Didcot

Tref yn Nyffryn Tafwys, yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Didcot**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Swydd Rydychen.  Saif y dref tua 10 milltir i'r de o ddinas Rhydychen.

Mae Caerdydd 134.6 km i ffwrdd o Didcot ac mae Llundain yn 79.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Rhydychen sy'n 17&nbsp;km i ffwrdd.

## Hanes
Mae Didcot yn dyddio o Oes yr Haearn. Codwyd bryngaer ar y grib yn y dref, efo'r wern o'i chwmpas.  Ceisiodd y Rhufeinwyr sychu'r wern gan gloddio ffos trwy ardal i'r gogledd o'r dref.  Yn y 1200au y mae'r tro cyntaf yr ymddangosir Didcot mewn cofnodion hanesyddol, fel *Dudcott*.  Cadwodd y dref boblogaeth o tua 100 o bobl dros ganrifoedd, tra bod rhai bentrefi cyfagos, sydd yn fychain o'u cymharu â Didcot modern, yn fwy.

Adeiladwyd rheilffordd rhwng Llundain a Bryste trwy Didcot yn 1839, ac agorwyd yr orsaf yn 1844.  Erbyn hyn, mae'r brif reilffordd sy'n rhedeg trwy Didcot yn gwasanaethu De Cymru hefyd, ac yma mae llinell arall, i Rydychen a Chanolbarth Lloegr, yn gwahanu ohono.  Elwir yr orsaf yn Didcot Parkway erbyn hyn.

Roedd y dref yn Berkshire, nes i ffiniau'r swyddi gael eu hail-drefnu yn 1974.

bawd|dim|Gorsaf drenau Didcot Parkway, gan edrych tua'r gorllewin

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Parcffordd Didcot

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardal De Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Categori:Trefi Swydd Rydychen
Le Mans

bawd|240px|Le Mans

Dinas a *commune* yng ngorllewin Ffrainc yw **Le Mans**. Mae'n brifddinas *département* Sarthe, ac yn *region* Pays de la Loire. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 146,016, a phoblogaeth yr ardal ddinesig yn 191,145 .

Saif Le Mans ger cymer afon Sarthe ac afon Huisne, tua 220&nbsp;km o ddinas Paris a 200&nbsp;km o Naoned. Ar un adeg, roedd yn brifddinas hen sir a rhanbarth Maine. Ers 1923, mae'r ras geir 24 awr enwog wedi ei chynnal yma.

## Adeiladau
*Cathédrale St-Julien
*Cité Plantagenêt (hen dref)
*Mur Rufeinig

## Enwogion
* Harri II, brenin Lloegr
* François Fillon, Prif Weinidog Ffrainc

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Sarthe
The Return of Jafar

Ffilm animeiddiedig Disney ar gyfer fideo yw ***The Return of Jafar*** (1994). 

## Cymeriadau
* *Aladdin* - Scott Weinger
* *Jafar* - Jonathan Freeman
* *Jasmine* - Linda Larkin
* *Iago* - Gilbert Gottfried
* *Y Swltan* - Val Bettin 
* *Genie* -  Dan Castellaneta
* *Abu* - Frank Welker
* *Abis Mal* - Jason Alexander
* *Razoul* - Jim Cummings
* *Carped*
* *Rajah* 

## Caneuon
* *Arabian Nights*
* ''I'm Looking Out for Me*
* *There's Nothing in the World*
* *Forget about Love*
* *You're Only Second Rate''

Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau 1994
Esgobaethau traddodiadol Llydaw

Ceir naw **esgobaeth draddodiadiol** neu ranbarth hanesyddol yn Llydaw:
bawd|Naw hen esgobaeth Llydaw

# Bro Gerne
# Bro Ddol
# Bro Leon
# Bro Naoned
# Bro Roazhon
# Bro Sant Brïeg
# Bro Sant Maloù
# Bro Dreger
# Bro Wened


Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Categori:Hanes Llydaw
Io (lloeren)

de|200px|bawd|Io

Un o loerennau'r blaned Iau yw **Io**.  Darganfuwyd y lloeren gan y seryddwr Galileo Galilei yn 1610. Fe'i henwir ar ôl Io ferch Inachus ac offeiriades Hera ym mytholeg y Groegiaid, un o gariadon Zews.

Un o brif nodweddion Io yw'r cannoedd o losgfynyddoedd ar ei wyneb; mae nifer o chwiliedyddion gofod NASA megis Galileo wedi tynnu lluniau o ffrwydriadau folcanig. Credir fod hyn yn ganlyniad o'i agosrwydd i Iau, sydd yn achosi cynhesu yng nghanol y lloeren.

## Gweler hefyd
Lloerennau eraill Iau:
* Ewropa
* Callisto
* Ganymede

Categori:Lloerennau Iau
Glenn Close

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Glenn Close** (ganwyd 19 Mawrth 1947).

## Ffilmiau 
* The World According to Garp (1982)
* Fatal Attraction (1987)
* Dangerous Liaisons (1988)
* Hamlet (1990)
* 101 Dalmatians (1996)
* Mars Attacks! (1996)
* Air Force One (1997)
* 102 Dalmatians (2000)
* Le divorce (2003)
* The Stepford Wives (2004)
* Hoodwinked! (2005)

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ffair-fach

Pentref yng nghymuned Dyffryn Cennen, Sir Gaerfyrddin, Cymru, ydy **Ffair-fach** (hefyd: **Ffairfach**, weithiau hefyd **Ffair Fach**). Lleolir tua cilomedr i'r de o Llandeilo, ac 8 cilomedr i'r gogledd o Rydaman ar ffordd yr A483. Caiff y pentref ei chwmpasu gan afonydd bron, gydag Afon Cennen yn ar ei hochr dwyreiniol, sy'n ymuno ag Afon Tywi i'r gogledd cyn i'r afon lifo tuag at Gaerfyrddin i'r gorllewin.

## Addyag a diwylliant
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn y pentref ym 1996.

Lleolir Ysgol Gyfun Tre-Gib yn y pentref, yn ogystal â gorsaf trên ar Reilffordd Calon Cymru.

## Pobl o Ffair-fach
*Melville Richards (1910-1975). Arbenigwr ar yr ieithoedd Celtaidd, rhyddiaith Cymraeg Canol, Cymru'r Oesoedd Canol ac enwau lleoedd Cymraeg.

## Gweler hefyd
*Ffair Fach (SoDdGA), Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ger y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Cennen
Categori:Llandeilo
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Afsluitdijk

300px|border|de|bawd|Yr Afsluitdijk ar ochr Noord-Holland, gyda cheflun Lely
Arglawdd mawr yn yr Iseldiroedd yw'r **Afsluitdijk**. Mae'n gwahanu yr IJsselmeer oddi wrth y Waddenzee ac yn cysylltu taleithiau Noord-Holland a Friesland ar hyd y briffordd Rijksweg 7.

Dechreuwyd ar y gwaith o adeiladu'r Afsluitdijk yn 1927, a chaewyd y llifddorau olaf yn 1932, gan droi'r Zuiderzee yn llyn, a gafodd yr enw IJsselmeer. O ganlyniad i adeiladu'r cob, adfeddiannwyd tiriogaethau helaeth oddi wrth y môr, a gelwir rhain y *polder*. Prif bensaer y cynlluniau hyn oedd Cornelis Lely.

bawd|chwith|240px|Mae'r Afsluitdijk yn gwahanu'r IJsselmeer oddi wrth y Waddensee

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn yr Iseldiroedd
Categori:Daearyddiaeth yr Iseldiroedd
Io

Gallai **Io** gyfeirio at:

*Io (mytholeg), ferch Inachus ac offeiriades Hera ym mytholeg y Groegiaid, un o gariadon Zeus.
*Io (lloeren), un o loerennau y blaned Iau
Cymuned (Ffrainc)

bawd|300px|Map o *communes* Ffrainc.

**Cymuned** (Ffrangeg: ***commune***) yw'r haen isaf o lywodraeth leol yn Ffrainc. Ar 1 Ionawr 2008, roedd 36,781 ohonynt yn Ffrainc, 36,569 o'r rhain ar dir mawr Ffrainc a 212 yn y *départements* tramor.

Fel gyda cymunedau Cymru, mae'r cyfan o Ffrainc wedi ei rhannu yn *communes*. Fodd bynnag, mae'r amrywiaeth mewn maint yn llawer mwy yn Ffrainc; y *commune* mwyaf yw dinas Paris, tra mae rhai *communes* eraill a phoblogaeth o ddeg person neu lai. Ar gyfartaledd, mae gan *commune* yn Ffrainc ei hun arwynebedd o 14.88&nbsp;km² (5.75 milltir sgwâr neu 3,676 acer). Ar gyfartaledd, roedd poblogaeth *commune* yn 380. Mae llai na 500 o bobl yn byw yn 57.4% o'r *communes*.

## Cyd-destun
Sefydlwyd y cymunedau adeg y Chwyldro Ffrengig i gymryd lle y plwyfi er mwyn torri'r cysylltiad rhwng yr Eglwys â'r Wladwriaeth mewn ymgyrch seciwlar. Gellid cymharu'r communes, yn fras iawn, â Chynghorau Cymuned Cymru.

## Gweler hefyd
* *Régions* Ffrainc
* *Départements* Ffrainc
* *Arrondissements* Ffrainc
* *Cantons* Ffrainc


Categori:Daearyddiaeth Ffrainc
Callisto

Gallai **Callisto** gyfeirio at:

*Callisto (mytholeg), nymph ym mytholeg Roeg
*Callisto (lloeren), un o loerennau'r blaned Iau a enwir ar ei hôl
Ganymede

Gallai **Ganymede** gyfeirio at:

*Ganymede (mytholeg), un o gariadon Zeus
*Ganymede (lloeren), un o loerennau'r blaned Iau, a enwir ar ei ôl
Ganymede (mytholeg)

[320px|bawd|Zews (yn rhith eryr) a Ganymede. Darganfuwyd ar safle dinas [Carthago, ger Tunis, Tiwnisia]]

Bachgen ym mytholeg Roeg a ddaeth yn un o gariadon y duw Zews oedd **Ganymede** (hefyd **Ganymedes**; Hen Roeg: Γανυμήδης). Mae ei chwedl wedi cael ei bortreadu sawl gwaith gan artistiaid o'r cyfnod Clasurol hyd heddiw.

Bachgen golygus o Phrygia yn Asia Leiaf, yn fab i Tros ac yn frawd i Ilus, sefydlwyr chwedlonol Caerdroea, oedd Ganymede (ond yn ôl Lucian roedd yn fab i Dardanus).

Gwelodd Zews ef yn hela gyda'i gymdeithion ar lethrau Mynydd Ida a syrthiodd mewn cariad ag ef. Disgynnodd arno yn rhith eryr a'i dwyn i'r nefoedd. Yn Olympus, daeth yn was cwpan Zews yn lle Hebe. Fe'i portreadir yng ngweithiau celf yr Henfyd yn cael ei anwesu gan Zews yn rhith yr eryr (un o'i symbolau pennaf).

Enwir Ganymede, un o loerennau'r blaned Iau, ar ei ôl.

## Ffynhonnell 
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).

Categori:Cymeriadau ym mytholeg Roeg
Io (mytholeg)

250px|bawd|Hermes, Io (yn rhith buwch) ac Argus: ochr A amphora ffigwr-du Groegaidd, 540–530 CC, o'r Eidal (München: Staatliche Antikensammlungen)

Ym mytholeg Roeg, un o offeiriadesau y dduwies Hera (Juno) yn Argos yr ymserchodd Zews ynddi oedd **Io** (Hen Roeg: Iώ ; IPA [ˈiːo]). Ar ôl cael cyfathrach gyda hi, newidiodd Zews y ferch yn fuwch er mwyn ceisio cuddio ei weithred.

Roedd Hera yn ddrwgdybio bwriadau ei ŵr Zews, ac anfonodd Argus *Panoptes* i'w gwarchod, ond anfonodd Zews Hermes (Mercher) i dynnu sylw Argus a'i ladd. Mae'r mwyafrif o'r fersiynau o'r chwedl yn dweud mai Inachus, duw afon y dywedir ei fod wedi cyflwyno cwlt Hera i ranbarth Argos, oedd tad Io.

Yn ei chenfigen, rhoddodd Hera y bai i gyd ar y ferch. Anfonodd y dduwies bla o bryfed i'w phoenydio. I geisio cael gwared ohonynt crwydrodd Io, yn rhith buwch o hyd, ar draws y byd nes cyrraedd yr Aifft. Yn ôl Herodotus, cafodd Io ei chipio gan forwyr Ffeniciaidd a'i dwyn ganddynt i'r Aifft. Cafodd Zews hyd iddi ar lan Afon Nîl. Newidiodd Zews hi yn ferch eto a rhoddodd hi enedigaeth i fab, Epaphus. Dywedir ei bod wedi priodi brenin yr Aifft neu Osiris: chwedl sy'n ceisio esbonio'r uniaethiad rhwng Io a'r dduwies Isis yn yr Hen Aifft.

Enwir y lloeren Io, un o loerennau'r blaned Iau, ar ôl yr Io chwedlonol.

## Ffynonellau 
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).

Categori:Cymeriadau ym mytholeg Roeg
Inachus

Ym mytholeg a hanes traddodiadol Groeg, mab y duw Oceanus a'r nymph Tethys oedd **Inachus** (Hen Roeg: Ἴναχος). Roedd yn dad i Io, un o gariadon Zews, a Phoroneus ac Aegialeus. Dywedir iddo sefydlu teyrnas Argos yn y Peloponnesos a chael ei olynu fel brenin gan Phoroneus yn 1807 CC. Mae'n debygol mae chwedl yn unig yw ei hanes.

Ar ôl dilyw Deucalion, arweiniodd trigolion ardal Argos i lawer o'u noddfa yn y mynyddoedd i'r gwastadeddau. Pan fu ymrafael rhwng Poseidon a Hera dros feddiant ar y tir, penderfynodd dderbyn yr olaf. Er dial arno, achosodd Poseidon i afonydd Argos fod yn brin o ddŵr trwy'r flwyddyn.

Ar ôl ei farwolaeth enwyd Afon Inachus (Afon Planisa heddiw) yn Argos ar ei ôl a daeth yn dduw'r afon honno.

Cyfeirir at ei chwedl gan Fyrsil yn ei *Georgica*, gan Apollodorus a gan yr awdur llyfr taith Pausanius.

## Ffynonellau 
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny)

Categori:Cymeriadau ym mytholeg Roeg
Afon Clydach (Abertawe)

Mae **Afon Clydach** yn cyfeirio at ddwy afon sy'n llifo i mewn i afon Tawe, Afon Clydach Uchaf ac **afon Clydach Isaf**.

Afon Clydach Isaf yw'r fwyaf o'r ddwy. Mae'n tarddu fel nifer o nentydd ar lethrau Mynydd y Betws a Banc Cwmhalen, ac yn llifo tua'r de trwy warchodfa natur Cwm Clydach, sy'n eiddo i'r RSPB, yna trwy bentref Craig-cefn-parc cyn ymuno ag afon Tawe ger Clydach.

Mae afon Clydach Uchaf yn ymuno ag afon Tawe ger Pontardawe.

Clydach
Clydach
Clydach
Pont du Gard

Traphont Rufeinig yn cario acwedwct dros afon Gardon yn ne Ffrainc yw'r **pont du Gard**. Saif yn *commune* Vers-Pont-du-Gard, gerllaw Remoulins, yn *département* Gard a *région* Ocsitania. Roedd yr acwedwct yn cario dŵr o darddle afon Eure yn Uzès i ddinas *Nemausus*, Nîmes heddiw.

Adeiladwyd yr acwedwct yn y ganrif gyntaf OC, efallai rywbryd rhwng 40 a 60 OC. Mae'r Pont du Gard ei hun yn 48,77 m o uchder a 275 m o hyd. Dynodwyd y pont du Gard yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn Rhagfyr 1985.

Categori:Gard
Gard
Categori:Safleoedd archaeolegol Ffrainc
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:Traphontydd
Tours

[bawd|240px|[Pont Wilson (Tours)|Pont Wilson dros afon Loire yn Tours.]]

Dinas a *commune* yng nghanolbarth Ffrainc yw **Tours**. Hi yw prifddinas *département* Indre-et-Loire a dinas fwyaf *région* Centre-Val de Loire. Saif ar afon Loire, gerllaw ei chymer ag afon Cher. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 136,942.

Daw'r enw o enw llwyth Celtaidd y Turones. Ymladdwyd Brwydr Tours rhwng Tours a Poitiers ym mis Hydref 732, pan orchfygodd y Ffranciaid dan Siarl Martel fyddin Fwslimaidd dan reolwr Al-Andalus, Abdul Rahman Al Ghafiqi.

Daeth Tours yn ganolfan eglwysig bwysig, ac yn y Canol Oesoedd yn gyrchfan boblogaidd i bererionion oherwydd bri Sant Martin o Tours, ail esgob Tours. Esgob enwog arall oedd Sant Gregori o Tours (c. 538 – 594). Daeth yn brifddinas rhanbarth Touraine.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Eglwys Gadeiriol Sant Gatien
* Pont Wilson
* Prifysgol François Rabelais

## Enwogion 
* Jean Fouquet (1420-1481), arlunydd
* Honoré de Balzac (1799-1850), nofelydd

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Indre-et-Loire
Turones

Llwyth Celtaidd yng nghanolbarth Gâl (Ffrainc yn awr) oedd y **Turones**. Rhoesant eu henw i hen ranbarth Touraine ac i ddinas Tours.

Wedi'r goncwest Rufeinig, eu prifddinas oedd Caesarodunum, Tours heddiw. Cyn y cyfnod hwn, credir fod ganddynt oppidum, yn Amboise, neu efallai yn Fondettes.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Tiriogaethau tramor Ffrainc

Term a ddefnyddir am y rhannau hynny o Ffrainc sydd tros y môr yw **Tiriogaethau tramor Ffrainc** (Ffrangeg: ''France d'outre-mer''). Yn Ffrangeg, fe'u talfyrrir yn aml i DOM-TOM, sy'n dynodi ''Département d'outre-mer - Territoire d'outre-mer*. Yn 2009, roedd gan y rhannau hyn boblogaeth o 2,624,505.

Ceir sawl categori o diriogaethau:

### Départements a régions 
Mae statws y rhain yr un fath ag unrhyw *département* a *région'' arall yn Ffrainc, ac yn rhan o Ffrainc a'r Undeb Ewropeaidd, er bod rhai rheolau arbennig gan yr UE.
* Guadeloupe (971) 
* Martinique (972) 
* Guyane (973) 
* Réunion (974) 
* Mayotte (976)

### Collectivité d'outre-mer 
Mae union statws y tiriogaethau hyn yn amrywio. Maent yn cynnwys:
* Polynésie française (''pays d'outre-mer'') 
* Saint-Pierre-et-Miquelon 
* Wallis-et-Futuna 
* Saint-Martin 
* Saint-Barthélemy

### Eraill 
* Mae Caledonia Newydd yn cael ei hystyried yn diriogaeth unigryw, am nad yw ei statws wedi ei ddynodi'n fanwl yn gyfansoddiadol.
* Tiriogaethau deheuol ac Antarctig Ffrainc
* Clipperton
433 Eros

250px|de|bawd|Hemisffer y De
Asteroid yw **433 Eros**. Darganfyddwyd Eros gan ddau seryddwr, Gustave Witt, ag Auguste Charlois, ar 13 Awst 1898. Mae Eros yn enwog yn nhermau seryddiaethol am ei statws fel yr asteroid agos-i'r-ddaear cyntaf i gael ei ddarganfod. Lawnsiwyd y chwiliedydd gofod NASA NEAR i fforio Eros yn 1996.

## Gweler hefyd 
* Asteroid
* 5861 Glynjones
* 9622 Terryjones
* 18349 Dafydd
* 6758 Jesseowens

Eros
Saint-Denis

Gallai **Saint-Denis** gyfeirio at:

* Y ffurf Ffrangeg ar enw Sant Denis

Un o nifer o leoedd yn Ffrainc:
* Saint-Denis, Aude, *commune* yn *département* Aude  
* Saint-Denis, Gard, *commune* yn *département* Gard 
* Saint-Denis, Seine-Saint-Denis, *commune* yn *département* Seine-Saint-Denis, ger Paris
* Saint-Denis, Yonne, *commune* yn *département* Yonne 
* Saint-Denis, Réunion, prifddinas *département* Réunion, un o diriogaethau tramor Ffrainc

Hefyd:
* Eglwys Saint Denis
* Seine-Saint-Denis, *département* yn Ffrainc
Halo 3

Gêm ar gyfer XBox yn unig yw **Halo 3**. Halo 3 ydy'r trydydd yn y gyfres Halo, a ddechreuodd gyda *Halo: Combat Evolved* ac yna *Halo 2*. Cafodd y gêm ei rhydddhau ar Medi 26 2007 yn Ewrop. Diwrnod cyn iddi gael ei ryddhau, roedd 4.2 miliwn copi o'r gêm yn y siopau.

## Halo: Combat Evolved
bawd|chwith|180px|Clawr y blwch *Halo: Combat Evolved*
Enilloddd *Combat Evolved* un o brif wobrau Gwobr Datblygwyr Gemau Fideo'r Flwyddyn yn 2001. Fe'i rhyddhawyd ar gyfer llwyfan Xbox ar 15 Tachwedd 2001. Erbyn Tachwedd 2005 roedd 5 miliwn o'r gemau wedi'u gwerthu dros y byd. Rhyddhaodd Microsoft fersiynau ar gyfer Microsoft Windows a Mac OS X yn 2003, ac addaswyd y stori ychydig yn gyfres o nofelau, llyfrau comic a gwefannau. Rhyddhawyd hefyd feriswn lawrlwytho ar gyfer Xbox 360 ac i ddathlu pen-blwydd 10-mlynedd y gêm lansiwyd *Halo: Combat Evolved Anniversary* ar gyfer Xbox 360 ar 11 Tachwedd 2014.

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau fideo
Grym electromotif

**Grym electromotif** (**GEM**) yw'r egni a roddir gan fatri am bob *coulomb* o wefr.

Uned GEM yw foltedd:

:\mbox{V} = \dfrac{\mbox{J}}{\mbox{C}}

## Cyfeiriadau
Categori:Electromagneteg
Categori:Foltedd
Categori:Ffiseg
Saint-Denis, Réunion

Dinas a *commune*  ar ynys Réunion, sy'n un o diriogaethau tramor Ffrainc, yw **Saint-Denis**. Hi yw prifddinas *département* Réunion, a'r ddinas fwyaf yn nhiriogaethau tramor Ffrainc. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Yn 2006 roedd ei phoblogaeth yn 138,314.

## Pobl enwog o Saint-Denis
* Roland Garros (1888-1918), awyrennwr
* Raymond Barre (1924–2007), Athro economeg yn a cyn Prif Weinidog Ffrainc

## Cyfeiriadau
Categori:Réunion
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Nîmes

bawd|190px|Arfbais Nîmes

Dinas a *commune* yn ne Ffrainc yw **Nîmes**. Hi yw prifddinas *département* Gard yn *région* Ocsitania. Saif heb fod ymhell o Avignon, Montpellier a Marseille. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 133,424 .

Roedd Nîmes, fel *Colonia Nemausensis*, yn ddinas bwysig yn y cyfnod Rhufeinig. Mae'r amffitheatr Rufeinig, Arena Nîmes, yn nodedig, tra ystyrir y Maison Carrée yr enghraifft o deml Rufeinig sydd wedi goroesi yn y cyflwr gorau. Rhyw 20&nbsp;km i'r gogledd-orllewin, mae'r Pont du Gard, acwedwct oedd yn cario dŵr i'r ddinas.

Daw'r gair *denim* am y brethyn o "de Nîmes" ("o Nîmes").

bawd|240px|chwith|Y *Maison Carrée*

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amffitheatr
* Eglwys gadeiriol
* Musée des Beaux-Arts de Nîmes (amgueddfa)
* Pont du Gard

## Enwogion 
* François Guizot (1787–1874), hanesydd a gwleidydd
* Alphonse Daudet (1840–1897), nofelydd

Categori:Cymunedau Gard
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Malo

Sant sy'n un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw oedd **Malo** (27 Mawrth 520 - 15 Tachwedd 621; Llydaweg: *Maloù*, Lladin: *Maclovius*).

## Hanes a thraddodiad
Nid oes llawer o wybodaeth ar gael amdano, ond credir iddo gael ei eni yn Llancarfan, Bro Morgannwg, tua diwedd y 6g, ac iddo gael ei addysg yn Llanilltud Fawr. Roedd e'n fab i Caradog ab Ynyr Gwent a Derwela ac yn gefnder i Samson. Dywedir iddo fynd gyda Sant Brendan o Iwerddon ar ei fordaith enwog. Daeth yn esgob yn Llancarfan, ac yn sgil y Pla Melyn fe aeth Malo â nifer o fynaich i Lydaw, a sefydlon nhw wladfa Gristnogol yno a ddatblygodd yn dref dros y canrifoedd. Rhoddodd y sant ei enw i'r ddinas honno, Sant-Maloù ("Saint-Malo" yn Ffrangeg; "St Malo" yn Saesneg). Dethir ei ŵyl ar 15 Chwefror. Dywedir mewn un ffynhonnell iddo farw yn 649.
bawd|chwith|200px|Sant Malo a Sant Brendan ar eu mordaith; argraffwyd y llun yn yr Almaen yn 1460.

Yn yr iaith Ffrangeg, mae yna ansoddair *Malouin(s)* neu *Malouine(s)* ar gyfer unrhyw beth sy’n perthyn neu’n gysylltiedig â thref St Malo, a thrwy hynny daw'r enwau Ffrangeg a Sbaeneg ar Ynysoedd y Falklands: *Iles malouines* ac *Islas Malvinas*.

## Buchedd
Ysgrifennwyd ei fuchedd, *Vita S. Maclovii* (Buchedd Sant Malo) tua 870.

## Gweler hefyd
*Sant-Maloù-Benion

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Villeurbanne

Tref a *commune* yn *département* Rhône yn nwyrain Ffrainc yw **Villeurbanne**. Mae'n un o faesdrefi dinas Lyon, a saif i'r dwyrain o'r ddinas a gerllaw afon Rhône. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 136,473.

Daw'r enw o'r Lladin *villa urbana*. Datblygodd y dref ei hun yn bennaf o'r 19g ymlaen. Tyfodd y gyflym yn niwedd y 1920au a dechrau'r 1930au, gyda'r boblogaeth yn cynyddu o 3,000 yn 1928 i 82,000 yn 1931.

## Cyfeiriadau
Categori:Lyon
Categori:Cymunedau Rhône
Caen

Dinas a *commune* yng ngogledd-orllewin Ffrainc yw **Caen**. Mae'n brifddinas *département* Calvados a sedd cyngor rhanbarthol *région* Normandie. Saif ar afon Orne ac mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Roedd y boblogaeth yn 2006 yn  113,249.

Cysylltir y ddinas a Gwilym Goncwerwr, a gladdwyd yma. Bu ef yn gyfrifol am lawer o adeiladau nodedig yma, yn cynnwys abaty *Abbaye-aux-hommes* a chastell Château de Caen, sy'n un o'r mwyaf yng ngorllewin Ewrop. Yn 1944, yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ymladdwyd Brwydr Caen yma, a dinistriwyd rhan helaeth o'r ddinas.

bawd|320px|dim|Canol y ddinas
bawd|320px|dim|Abbaye-aux-hommes

## Adeiladau a chofadeiladau
*Abbaye aux Dames (Eglwys y Drindod Sanctaidd), gyda'r bedd Matilda o Fflandrys, brenhines Lloegr
*Abbaye aux Hommes (Eglwys Sant Steffan), gyda'r bedd Wiliam I, brenin Lloegr
*Castell

## Enwogion
*François Le Métel de Boisrobert (1592–1662), bardd
*Daniel Auber (1782–1871), cyfansoddwr

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Calvados
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Brieg

Cymuned yn département Penn-ar-Bed (Finisterr), Llydaw, yw **Brieg** (Ffrangeg: *Briec*). Mae wedi'i lleoli rhyw 15 cilometr o’r brif ddinas rhanbarthol Kemper (Quimper). Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Poblogaeth y gymuned yn 2012 oedd 5,497. Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg. 
bawd|chwith|Bagad Brieg Pencampwyr bagadoù 2012
Cynhelir nifer o ddiwydiannau traddodiadol yn y lle – yn arbennig cynhyrchu *galettes*, y bisgedi enwog. Daw gwaith trin gwastraff sy’n gwasanaethu ardal fawr ag incwm i’r dref hefyd. Gefeilldref Brieg ydyw Rhuthun, Sir Ddinbych, ac fel Rhuthun, mae'n ganolfan amaethyddol.

Mae Brieg yn adnabyddus am y *bagad*, band traddodiadol a ystyrir ymhlith y goreuon yn Llydaw. Yn ddiweddar agorodd y bagad bencadlys ymarfer newydd yn Plasenn Rhuthun (Place de Ruthin). Mae dawnswyr traddodiadol Gwen ha Du o Landrevarzec hefyd yn perfformio ar y lefel uchaf.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29020

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Brieg wedi'i gefeillio â:

* Rhuthun, Cymru

## Adeiladau nodedig
### Capele Saint-Sébastien de Garnilis 

File:122 Briec Chapelle Saint-Sébastien Garnilis.JPG
File:108 Briec Chapelle Saint-Sébastien Garnilis.JPG
File:121 Briec Chapelle Saint-Sébastien Garnilis.JPG
File:110 Briec Chapelle Saint-Sébastien Garnilis.JPG
File:109 Briec Chapelle Saint-Sébastien Garnilis.JPG
File:111 Briec Chapelle Saint-Sébastien Garnilis.JPG
File:114 Briec Chapelle Saint-Sébastien Garnilis.JPG
File:112 Briec Chapelle Saint-Sébastien Garnilis.JPG
File:113 Briec Chapelle Saint-Sébastien Garnilis.JPG

### Capele Saint-Venec

File:027 Briec-de-l'Odet Chapelle Saint-Vennec Statue de sainte Gwenn.JPG
File:Briec Saint Vennec Kapelle04.jpg
File:Briec Saint-Vennec Calvaire.jpg
File:Briec Saint Vennec Kreuzgruppe.jpg
File:Briec Saint Vennec Veronica.jpg
File:Briec Saint Vennec Petrus.jpg
File:Briec Saint Vennec Johannes.jpg
File:SaintVennec Magdalena.jpg
File:Briec Saint Vennec Schaecher.jpg
File:SaintVennec Pieta.jpg
File:Saint Vennec Brunnen.jpg
File:Briec.jpg

### Castell Trohanet 

145 Trohanet.JPG
146 Trohanet.JPG
147 Trohanet.JPG
156 Trohanet.JPG
148 Trohanet.JPG
150 Trohanet.JPG
159 Trohanet.JPG
160 Trohanet.JPG
157 Trohanet.JPG
158 Trohanet.JPG

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Cymru-Llydaw
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
* Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Charles X, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 16 Medi 1824 hyd 2 Awst 1830 oedd **Charles X**, weithiau **Siarl X** (9 Hydref 1757 – 6 Tachwedd 1836).

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1757
Categori:Marwolaethau 1836
Categori:Pobl fu farw o golera
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Abd El-Kader

Emir a swltan o Algeriad o dras Berberaidd, diwinydd Swffi, gwleidydd ac arweinydd y gwrthsafiad yn erbyn gwladychiad Algeria gan Ffrainc, llenor ac athronydd, a ystyrir yn arwr cenedlaethol yn ei wlad enedigol oedd **Abd El-Kader** neu **Abdelkader** (Arabeg: عبد القادر الجزائري 'Abd al-Qādir al-Djazā'irī, Abd el-Kader Algeriad) (ganed 6 Medi 1808 ger Mascara yn Algeria - bu farw 26 Mai 1883 yn Damascus, Syria).

Ar ôl goresgyniad dinas Alger (Algiers) gan luoedd Ffrainc, etholwyd Abd El-Kader yn emir i'w harwain gan lwythau Berber ardal Oran, yng ngogledd-orllewin Algeria. Gyda dyfalbarhad a dawn filwrol anghyffredin, arweiniodd yr Algeriaid mewn rhyfel herfilwrol hir yn erbyn byddin Ffrainc, a barhaodd o 1832 hyd 1847. Yn 1834 gorfododd y Cadfridog Ffrengig Desmichels i arwyddo cytundeb yn ei gydnabod fel arweinydd ac ym Mehefin 1835, enillodd fuddugoliaeth fawr ar y fyddin Ffrengig ym mrwydr Makta.

Ond tyfodd nerth y Ffrancod yn Algeria a bu rhaid i Abd El-Kader ffoi i'r gorllewin a chael noddfa ym Moroco. Oddi yno dechreuodd ymladd rhyfel jihad yn erbyn y Ffrancod yn enw Islam. Ildiodd i'r Ffrancod yn 1847 a chafodd ei anfon i Ffrainc lle y'i dalwyd fel carcharor hyd 1852 pan gafodd ei ryddhau ar orchymyn yr ymerodr newydd, Louis Napoleon. Cafodd ei alltudio i Bursa (Twrci) ac oddi yno symudodd i ddinas Damascus yn Syria lle bu farw yn 1883.

Fel llenor ac athronydd, fe'i cofir yn bennaf am ei hunangofiant cyfriniol y *Qitab al-Mawaqif* ('Llyfr yr Arosfeydd').

## Cerdd Gymraeg iddo
Abd El-Kader yw un o'r ychydig ffigyrau Arabaidd ac Islamig sydd wedi ysbrydoli bardd Cymraeg. Cyfansoddodd Walter Davies (Gwallter Mechain) (1761-1849) gyfres o englynion iddo sy'n ei foli fel arweinydd y frwydr am ryddid cenedlaethol yn Algeria. Dyma'r ddau englyn agoriadol:

:Codwm i Abd-el-Cader—bwriedir,
:Mewn brad a chreulonder;
:Ond mab Ismael, hael o'i her,
:I fyny deil ei faner!

:Ai'n deilwng i hudolion—anonest,
:Dan enw Cristnogion,
:Rheibio gwlad (brad ymhob bron)
:Y dewr a'r hen frodorion?

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1808
Categori:Marwolaethau 1883
Categori:Athronwyr o Algeria
Categori:Berberiaid
Categori:Cenedlaetholdeb Arabaidd
Categori:Cyfrinwyr
Categori:Diwinyddion Islamaidd
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Algeria
Categori:Llenorion Arabeg o Algeria
Categori:Milwyr o Algeria
Categori:Pobl o Algeria ym myd crefydd
Categori:Swffïaid
Sant-Maloù

Mae **Sant-Maloù** (Ffrangeg: *Saint-Malo*) yn ddinas a *commune* yn *département* Il-ha-Gwilen (Ffrangeg: ''d'Ille-et-Vilaine''), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Saif ar arfordir gogledd-ddwyrain Llydaw, ac mae'n borthladd pwysig.

Daw'r enw o enw Sant Maloù neu Malo, esgob cyntaf yr ardal.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 35288

## Enwogion
* Jakez Karter (1491-1557)
* Pierre Louis Moreau de Maupertuis (1698-1759), jedoniour ha steredoniour
* René Duguay-Trouin (1673–1736)
* François-René de Chateaubriand (1768-1848)
* Roparzh Surcouf (1773-1827)
* Félicité Robert de Lamennais (1782-1854)

## Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Sant-Maloù wedi'i gefeillio â:

* Port-Louis, Mauritius (1999)
* Gaspé, Quebec, Canada (2009)
* Saint-Malo, Quebec, Canada
* St. Malo, Manitoba, Canada
* Cowes, Ynys Wyth Lloegr
* Gniezno, Gwlad Pwyl

## Galeri

File:Street in St Malo.jpg|Stryd
File:Saint-Malo Novembre 2011 (10).jpg|Trem o'r gaer
File:Saint-Malo Novembre 2011 (17).jpg|Caer
File:Saint-Malo cathedral window.jpg|Ffenestr yn y gadeirlan
File:Saint-Malo remparts 001.JPG|Wal y ddinas
File:Cartier Plaque.JPG|Cofeb alldaith Cartier yn y gadeirlan

## Gweler hefyd
*Cymunedau Il-ha-Gwilen

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Il-ha-Gwilen
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Mascara, Algeria

:*Gweler hefyd Mascara (colur).*
Dinas yng ngogledd-orllewin Algeria yw **Mascara** neu **Mouaskar** (Arabeg: مـعـسـكـر), canolfan y dalaith (*wilayat*) o'r un enw. Mae ganddi boblogaeth o tua 150,000 (amcangyfrifiad 2008). Ystyr yr enw Arabeg 'Mascara' yw "Mam Milwyr". Mae'n un o ganolfannau mawr Berberiaid Algeria, yn gartref i lwyth y Beni Rached.

Mascara oedd prifddinas yr Emir Abd El-Kader, a arweiniodd y gwrthsafiad cenedlaethol yn Algeria yn erbyn y gwladychwyr Ffrengig.

Mae'n ganolfan weinyddol a masnachol. Mae cynnyrch Mascara yn cynnwys nwyddau lledr, grawnfwyd ac olew olewydden, a gwin Mascara. Ceir cysylltiadau ffordd a rheilffordd da gyda gweddill Algeria. Mae Relizane yn gorwedd 65&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain, Sidi Bel Abbes yn 90&nbsp;km i'r de-orllewin, Oran yn 105&nbsp;km i'r gogledd-orllewin a Saïda yn 80&nbsp;km i'r de.

## Dolenni allanol 
*  Hanes Mascara

Categori:Dinasoedd Algeria
Mulhouse

Dinas a *commune*  yn nwyrain Ffrainc yw **Mulhouse** (Almaeneg: *Mülhausen*). Saif yn *département* Haut-Rhin yn *région* Grand Est, yn agos i'r ffin â'r Almaen a'r Swistir, 14&nbsp;km o'r Almaen a 30&nbsp;km o'r Swistir. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 112,260, a phoblogaeth yr ardal ddinesig yn 271,024.

Ar yn adeg, roedd Mulhouse yn weriniaeth annibynnol, a dim ond ar 4 Ionawr 1798 y daeth yn rhan o Ffrainc. Daeth yn ddinas ddiwydiannol bwysig, a chafodd y llysenw "Manceinion Ffrainc". Saif ar ddwy afon, afon Doller ac afon Ill, y ddwy yn llifo i afon Rhein.

## Enwogion 
* Alfred Dreyfus (1859-1935)

[bawd|canol|1000px|Panorma o Mulhouse. Mynyddoedd y [Vosges ar y chwith]]

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Haut-Rhin
Blida

Dinas yng ngogledd Algeria yw **Blida** (Arabeg: البليدة ).  Mae'n gorwedd ger arfordir ychydig i'r de o'r brifddinas, Alger, tua hanner ffordd rhwng Constantine i'r dwyrain ac Oran i'r gorllewin. Roedd ganddi boblogaeth o tua 264,598 yn 2005 (amcangyfrifiad).

Lleolir Blida ar y brif reilffordd arfordirol sy'n rhedeg ar draws gogledd Algeria. Mae ffyrdd yn cysylltu'r ddinas ag Alger, Oran a Constantine, ac â'r Sahara Algeriaidd i'r de.

Categori:Dinasoedd Algeria
Uludağ

Mynydd yn Nhwrci yw **Uludağ** (a elwir hefyd yn **Keşiş Dağı**, 'Mynydd y Mynachod'). Mae'n gorwedd 2543 medr uwch lefel y môr, sy'n ei wneud y mynydd uchaf yng ngorllewin Twrci. Ystyr ei enw yw 'Mynydd Uchel' (*ulu* "uchel, dyrchafedig" + *dağ* "mynydd"). Mae'n gorwedd tua 30&nbsp;km i'r de o ddinas Bursa ac mae'n nodi ffin talaith Bursa.

Mae prif grib y mynydd yn ymestyn am 15&nbsp;km gyda lled o hyd at 3&nbsp;km. Enw'r copa uchaf yw 'Kartaltepe' ("Copa'r Eryr"). Ceir canolfannau sgïo ar ei lethrau.

Yn yr Henfyd, adnabyddid Uludağ fel 'Olympus Mysia' neu 'Olympus Bithynia'. Yng nghyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd, roedd ei lethrau yn gartref i sawl cymuned o fynachod cynnar yn arfer meudwyaeth ascetig.

Categori:Mynyddoedd Twrci
Categori:Bursa
Bursa

250px|bawd|Mosg Ulu Cami, Bursa
Dinas hynafol yng ngorllewin Twrci yw **Bursa**. Dyma Prusa neu Brusa yr Henfyd (Groeg: Προύσα, *Prousa*). Mae'n brifddinas y dalaith o'r un enw. Gyda phoblogaeth o 1,562,828 yn 2007, Bursa yw dinas bedwaredd fwyaf Twrci sydd hefyd yn un o ganolfannau diwylliannol a diwydiannol pwysicaf y wlad honno.
Gorwedd Bursa ar lethrau gogledd-orllewinol cadwyn o fynyddoedd a ddominyddir gan Fynydd Uludağ, yn agos i lan Môr Marmara, i'r gogledd. Ei llysenw gan y Tyrciaid yw "*Yeşil Bursa*" ("Bursa Werdd"), oherwydd y toau teiliau gwyrdd niferus sydd i'w cael yn yr hen ddinas. Mae rheilffyrdd yn ei chysylltu ag Istanbul, Ankara ac Izmir.

Alltudiwyd yr arweinydd Algeriaidd Abd El-Kader i'r ddinas yn 1852. Yn nes ymlaen, symudodd i Damascus.

## Oriel

File:Bursa, Governorate.jpg|Neuadd y Ddinas, Bursa
File:Bursa Yukarıdan.jpg|Bursa o'r awyr
File:Bursa Tramvayı.jpg|Bursaray
File:Bursa018.jpg|Cumhuriyet caddesi
File:Irgandi Koprusu.jpg|Pont Irgandi
File:Bursa Atatürk Müzesi.JPG|Amgueddfa Atatürk
File:Bursa Kalesi 1.jpg|Castell Bursa
File:Bursa 7046.jpg|Bursa uzun çarşı(y bazaar hir)
File:Bursa Ulu Camii, Minaret.jpg|Minaret Mosg Mawr Bursa
File:Bursa 7059.jpg|Cerflun o Atatürk
File:Mudanya 15.jpg|Dinas Mudanya, Talaith Bursa
File:Mudanya 10.jpg|Mudanya
File:Uludag range.JPG|Uludağ, canolfan sgio
File:Abies nordmanniana Uludag 3.jpg|Uludağ yn yr haf
File:Abies nordmanniana Uludag 2.jpg|Uludağ

## Dolenni allanol 
*  Cyngor Bursa

Categori:Bursa
Categori:Dinasoedd Twrci
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhwrci
Batman, Twrci

:*Gweler hefyd Batman (gwahaniaethu).*
Dinas yn ne-ddwyrain Twrci yw **Batman** (Cyrdeg: **Êlih**). Mae'n ganolfan weinyddol talaith Batman a dosbarth Batman. Mae'n cael ei gwasanaethu gan Faes Awyr Batman.

Llifa Afon Batman gerllaw.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan Cyngor Dinas Batman

Categori:Cyrdistan
Categori:Dinasoedd Twrci
Batman (gwahaniaethu)

Gallai **Batman** gyfeirio at un o sawl peth:

## Ffuglen
* Batman

### Teledu
* *Batman*
* *Batman: The Animated Series*
* *Batman Beyond*
* *The Batman*

### Ffilmiau
* *Batman*, sy'n serennu Michael Keaton
* *Batman Returns* (1992), sy'n serennu Michael Keaton
* *Batman Forever* (1995), sy'n serennu Val Kilmer
* *Batman & Robin* (1997), sy'n serennu George Clooney
* *Batman Begins* (2005), sy'n serennu Christian Bale
* *The Dark Knight*, sy'n serennu Christian Bale

## Daearyddiaeth
*Batman, Twrci, dinas yn Nhwrci
*Afon Batman, afon yn Anatolia
*Batman (talaith), talaith yn Nhwrci
Afon Batman

Afon yn Anatolia, de-ddwyrain Twrci yw **Afon Batman**. Mae'n traddu ym mynyddoedd Bati Raman, Cyrdistan, ac yn llifo i Afon Dicle (Afon Tigris).

Mae'n llifo'n agos i ddinas Batman, gan roi iddi ei henw. Mae'n cael ei chroesi gan hen bont o'r enw Malabadi, i'r gogledd o ddinas Batman.

Saif Argae Batman ar yr afon.

Batman
Categori:Cyrdistan
Alfred Dreyfus

Swyddog milwrol Ffrengig o dras Iddewig a gyhuddwyd ar gam o fod yn ysbïwr i'r Almaen oedd **Alfred Dreyfus** (9 Hydref 1859 – 12 Gorffennaf 1935).

Ganed Drefus yn Mulhouse yn Alsace. Ar 5 Ionawr 1895, cafwyd ef yn euog o drosglwyddo dogfennau cyfrinachol i'r Almaen, ac wedi ei ddiswyddo fel swyddog, condemniwyd ef i garchar am oes ar Ynys y Diafol.

Dechreuodd ymgyrch i'w ryddhau, gan fod y dystiolaeth yn ei erbyn yn wan a bod gwrth-semitiaeth yn elfen yn yr achos. Yn 1898, cyhoeddodd Émile Zola ei bamffled enwog ''J'accuse...!'' am achos Dreyfus. Yn y pamffled yma, rhoddodd enw'r gwir ysbïwr, yr Hwngariad Ferdinand Walsin-Esterhazy. Rhyddhawyd Dreyfus o garchar ar 19 Medi 1899, ond dim ond ar 12 Gorffennaf 1906 y dyfarnwyd ef yn ddieuog yn derfynol.

## Llyfryddiaeth 
* ''Lettres d'un innocent* (1898)
* *Les lettres du capitaine Dreyfus à sa femme* (1899), ysgrifennwyd ar Ynys y Diafol
* *Cinq ans de ma vie* (1901)
* *Souvenirs et correspondance'', (cyhoeddwyd yn 1936, wedi ei farwolaeth)

Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1935
Categori:Achos Dreyfus
Categori:Gwrth-Semitiaeth
Categori:Iddewon o Ffrainc
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Boulogne-Billancourt

*Commune* ac un o faesdrefi Paris, yn *département* Hauts-de-Seine a *région* Île-de-France yw **Boulogne-Billancourt**. Saif ar ochr orllewinol Paris, 8.2&nbsp;km (5.1 milltir) o ganol Paris. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 106,367.

Ffurfiwyd y gymuned bresennol yn 1860, pan ychwanegodd Georges Eugène Haussmann Billancourt at Boulogne-sur-Seine. Rhoddwyd yr enw Boulogne-Billancourt arni yn 1926. Mae'n adnabyddus oherwydd bod prif swyddfa cwmni Renault yma.

## Enwogion
*Cécilia Ciganer-Albéniz, model a chyn-wraig Nicolas Sarkozy
*Patrick Modiano, actor

Categori:Cymunedau Hauts-de-Seine
Boulogne

Gall **Boulogne** (neu **Bwlen**) gyfeirio at un o ddwy dref yn Ffrainc:

* Boulogne-sur-Mer, yn *département* Pas-de-Calais
* Boulogne-Billancourt, gerllaw Paris

## Cyfeiriadau
Fort-de-France

**Fort-de-France** yw prifddinas ynys a *département* Martinique, sy'n un o diriogaethau tramor Ffrainc. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 94,049, sy'n ei gwneud yn un o ddinasoedd mwyaf y Caribî.

**Fort-Royal** oedd yr enw gwreiddiol. Tyfodd yn ganolfan economaidd bwysig wedi i ffrwydrad llosgfynydd Mont Pelée ddinistrio tref Saint-Pierre yn 1902.

bawd|dim|240px|Safle Fort-de-France ar ynys Martinique
bawd|ddim|300px|Fort-de-France

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa
*Eglwys gadeiriol Saint-Louis
*Fort Desaix
*Fort Saint-Louis
*Llyfrgell Schoelcher
*Marchnad

Categori:Dinasoedd Ffrainc

Categori:Martinique
Tourcoing

Cymuned a thref yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw **Tourcoing** (Iseldireg: *Toerkonje*). Saif yn département Nord. Roedd y boblogaeth yn 92,357 yn 2006, ac mae'n ffurfio ardal ddinesig gyda Lille a Roubaix yn Ffrainc a Moeskroen dros y ffin yng Ngwlad Belg.

## Enwogion 
* Albert Roussel, cyfansoddwr
* Marcel Lefebvre, Archesgob, arweinydd cefnogwyr yr offeren Ladin

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Nord
Roubaix

Tref a *commune*  yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw **Roubaix** (Iseldireg: *Robaais* ac ar adegau prin: *Robeke*,). Saif yn département Nord.

Roedd y boblogaeth yn  yn 2013, ac mae'n ffurfio ardal ddinesig gyda Lille a Tourcoing yn  Ffrainc a Moeskroen dros y ffin yng Ngwlad Belg.

## Hanes 
Ar un adeg roedd Roubaix yn rhan o Ddugiaeth Fflandrys. Daeth yn rhan o Ffrainc yn  1677 ond fe'i meddiannwyd gan yr Iseldiroedd o 1708 hyd 1714.

Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol roedd y ddinas yn ganolbwynt y cynhyrchu tecstilau yng ngogledd Ffrainc, ac o ganlyniad gelwir Roubaix yn "ffrangeg Manceinion" a "dinas o fil o simneiau".

## Adeiladau a chofadeiladau 

file:Eglise Saint Martin, Roubaix.jpg|Eglwys Sant Martin
file:Roubaix mairie arriere.jpg|Neuadd y ddinas
file:La Piscine Roubaix.jpg|Oriel "La Piscine"

## Enwogion 
*Léon Mathot (1886–1968), actor a chyfarwyddwr ffilm
*Maxence Van Der Meersch (1907–1951), awdur
*Viviane Romance (1912–1991), actores
*Georges Delerue (1925–1992), cyfansoddwr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* INSEE commune file

Categori:Cymunedau Nord
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Esbat

Mae **esbat** () yn gyfarfod neu ddefod cwfen sy'n digwydd ar adeg nad yw'n un o wyliau Wica. Disgrifiai Janet a Stewart Farrar yr *esbat* yn gyfle ar gyfer "gŵyl gariadus, gwaith iacháu, hyfforddiant seicig a hwn a'r llall."

Mabwysiadodd Wica'r term am ei gysylltiadau â gwrachod y gorffennol. Defnyddiodd Murray ffynonellau Ffrangeg o'r 16eg a 17eg canrifoedd am sabath y gwrachod. Daeth y term o'r Hen Ffrangeg *esbat* (Ffrangeg Cyfoes *ébat*) sy'n golygu "difyrrwch" neu "adloniant".

## Cyfeiriadau
Categori:Wica
Cusan pumplyg

Mae'r **Cusan pumplyg** yn elfen o ddefodau Wica sy'n cynnwys cusanu pum darn y corff. Mae pob un cusan yn cyd-fynd â bendith, sef:

''Bendithion ar dy draed, sydd wedi dod â thi i'r ffyrdd hyn*.
*Bendithion ar dy liniau, a fydd yn penlinio ar yr Allor Sanctaidd*.
*Bendithion ar dy wain / bidyn, ac hebddo na fyddwn yn bodoli*.
*Bendithion ar dy fronnau / frest, wedi ffurfio mewn prydferthwch / cryfder*.
*Bendithion ar dy wefusau, a fydd yn yngan yr Enwau Sanctaidd.''

Perfformir y cusan pumplyg fel arfer yn ystod defodau a seremonïau Wica, megis priodasau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Geiriadur Dewiniaeth Crefft
*  Llyfr y Cysgodion Gardneraidd

Categori:Wica
Imbolc

[bawd|Dathliad Gŵyl Imbolg yn Marsden, [Huddersfield; 30 Ionawr 2009. Y frwydr rhwng Sioni Rhew (ch) a'r Dyn Gwyrdd (dde).]]
Hen ŵyl Geltaidd yw **Imbolc**, sydd ar y 1af neu'r 2il o fis Chwefror, sef dechrau'r Gwanwyn. Enw Gwyddeleg yw *Imbolc* (ynganer: 'Imbolg'), gair sy'n golygu "yn y bol". Yn y cyfnod Cristnogol, daeth Gŵyl Fair y Canhwyllau i gymryd lle'r hen ŵyl Baganaidd yng Nghymru a nifer o wledydd eraill. Ni wyddom beth oedd yr enw cyn-Gristnogol ar yr ŵyl yng Nghymru, ond parhaodd rhai o draddodiadau ac arferion Imbolc yn rhan o ddathliad yr ŵyl Gristnogol gan y werin. Yn Iwerddon, roedd Brigit (cytras â Brigantia efallai; tarddiad enw Afon Braint, Môn) yn dduwies Geltaidd a daeth hon yn ŵyl y Santes Brigid (Cymraeg: Ffraid) yn Iwerddon; hi oedd duwies meddygaeth a gefail y gof. Roedd cysylltiad clos iawn rhwng yr ŵyl hon â'r arwyddion hynny fod y gwanwyn ar droed: mamogiaid yn llaetha er enghraifft.

Ar y calendr Celtaidd, mae ei lleoliad yn y canol rhwng Cyhydnos yr Hydref (Alban Arthan) a Chyhydnos y Gwanwyn (Alban Eilir).

Roedd tân a phuro yn chwarae rhan bwysig yn Imbolc. Cyneuid canhwyllau yn symbolau fod golau a gwres yr haul yn cryfhau o ddydd i ddydd.

Heddiw mae Imbolc yn achlysur pwysig i ddilynwyr Wica a chrefyddau neo-baganaidd eraill, a elwir "Gŵyl y Canhwyllau" yn Wica.

## Gweler hefyd
* Alban Arthan
* Alban Eilir
* Alban Elfed
* Alban Hefin
* Celtiaid
* Calan Mai
* Gŵyl Fair

Categori:Gwyliau Celtaidd
Categori:Neo-baganiaeth
Categori:Paganiaeth
Rhestr dinasoedd Twrci

Dyma **restr o ddinasoedd Twrci**, yn nhrefn yr wyddor.

Rhoddir yr enw Tyrceg cyfoes ynghyd ag enwau amrywiol ac enwau hanesyddol sy'n adnabyddus mewn ieithoedd eraill, e.e. Groeg.

## A 
* Adana
* Adapazarı
* Adıyaman
* Afyonkarahisar (Afyon)
* Ağrı
* Aksaray
* Amasya
* Ankara : prifddinas (Angora)
* Antakya (Antioch)
* Antalya
* Antep : cf. Gaziantep
* Ardahan
* Artvin
* Aydın (Tralles)

## B 
* Balıkesir
* Bartin
* Batman
* Bayburt
* Bilecik
* Bingöl
* Bitlis
* Bolu
* Bodrum (Halicarnassos)
* Bursa (Prusa, Brusa)
* Burdur

## C 
* Çanakkale
* Çankırı
* Çeşme
* Çorum

## D 
* Denizli (Laodica)
* Diyarbakır
* Düzce
* Doğubeyazıt

## E 
* Edirne (Andrinople/Adrianopolis)
* Elazığ
* Erzincan
* Erzurum (Théodosiopolis, Arzen )
* Eskişehir (Dorylea)

## F 
* Foça

## G 
* Gebze
* Gelibolu (Gallipoli)
* Gaziantep (Antep)
* Giresun
* Gümüşhane

## H 
* Hakkari

## I 
* İçel
* Iğdır
* İskenderun (Alexandreta)
* Isparta
* İstanbul (Caergystennin, Constantinople, Stamboul)
* İzmir (Smyrna)
* İznik (Nicea)

## K 
* Kahramanmaraş (Maraş)
* Karabük
* Karaman (Laranda)
* Kars
* Kastamonu
* Kayseri (Caesaria Capadoccia)
* Kilis
* Kırıkkale
* Kırklareli (Saranta Ekklesies)
* Kırşehir (Justianopolis)
* Kocaeli (Nicomedia)
* Konya (Iconium)
* Kütahya

## M 
* Malatya (Melitenos)
* Manisa (Magnesia)
* Maraş : cf. Kahramanmaraş
* Mardin
* Mersin
* Muğla
* Muş

## N 
* Nevşehir
* Niğde

## O 
* Ordu
* Osmaniye

## Q 
* Qotchanès

## R 
* Rize

## S 
* Samsun (Amisos)
* Şanlıurfa (Urfa, Edessa)
* Siirt
* Sinop (Sinope)
* Şırnak
* Sivas

## T 
* Tarsus
* Tekirdağ (Rhaidestós)
* Tokat
* Trabzon (Trebizond)
* Tunceli

## U 
* Urfa (cf. Şanlıurfa)
* Uşak

## V 
* Van

## Y 
* Yalova
* Yozgat

## Z 
* Zonguldak

*
Twrci
Trelawny, Jamaica

Plwyf sifil yng ngogledd-orllewin ynys Jamaica, yn swydd Cornwall, yw **Trelawny**. Ei brifddinas yw Falmouth. Mae'n ffinio ar Saint Ann i'r dwyrain, Saint James i'r gorllewin, a Saint Elizabeth a Manchester i'r de. Fel mae'r enwau'n awgrymu, mae gan y plwyf gysylltiadau hanesyddol cryf â Chernyw. Roedd ganddo boblogaeth o tua 74,000 yn 2001.

320px|bawd|canol|Lleoliad Trelawny yn Jamaica

Mae teulu y gantores reggae o Gaerdydd, Aleighcia Scott a oedd yn hyfforddwr yn y gyfres gyntaf o Y Llais (y fersiwn Gymraeg o The Voice, yn hanu o Trelawny. Bu iddi hefyd ryddhau cân reggae yn y Gymraeg yn 2025.

## Enwogion
*Edmund Hyde Hall (tua 1770-1824), topograffwr a hynafiaethydd

## Gweler hefyd
*Trelawny: Cân a ysgrifennwyd gan Robert Stephen Hawker yn 1824.

## Dolenni allanol
*  Hanes Trelawny 

Categori:Daearyddiaeth Jamaica
Montagne Pelée

Llosgfynydd ar ynys Martinique yn y Caribî yw **Montagne Pelée** (*mynydd moel, mynydd noeth* yw'r ystyr yn Ffrangeg, yn llythrennol: ''mynydd wedi'i bilio''). Mae ei gopa 1,397 medr uwch lefel y môr.

Mae'n fwyaf adnabyddus oherwydd ffrwydrad 8 Mai 1902. Dinistriwyd prifddinas yr ynys,  Saint-Pierre, yn llwyr, a lladdwyd bron y cyfan o'i thrigolion, tua 30,000. Lladdwyd y rhan fwyaf gan gymylau o lwch folcanig chwilboeth; dywedir mai dim ond dau o drigolion Saint-Pierre a adawyd yn fyw.

Bu ffrwydradau llai yn 1929 a 1932. O ganlyniad i'r difrod, daeth Fort-de-France yn brifddinas yr ynys yn lle Saint-Pierre.

Categori:Llosgfynyddoedd y Caribî
Categori:Martinique
Y Ddefod Fawr

Yn Wica, mae'r **Ddefod Fawr** naill ai'n ddefod sy'n cynnwys cyfathrach rywiol (rhwng yr Archoffeiriaid a'r Archoffeiriades fel arfer, neu bobl sydd mewn perthynas yn barod), neu'n ddefod symbolaidd sy'n cynrychioli cyfathrach rywiol. Yn y fersiwn symbolaidd, mae'r Arch Offeiriad yn gostwng ei Athamé, neu gyllell ddefodol, (y symbol gwrywaidd sy'n cynrychioli'r pidyn) i mewn i'r caregl (y symbol benywaidd sy'n cynrychioli'r bru), sy'n cynnwys gwin, sudd, neu ddŵr, a ddalir gan yr Arch Offeiriades. Mae'r Ddefod Fawr yn symboleiddio creadigaeth yng nghyfuniad y Dduwies Wyryf gyda'r Duw fel Carwr, ac felly y mae'n enghraifft o ddefod ffrwythloni.

Mae amryw o adegau yn y Calendr Wicaidd sy'n galw am berfformio'r Ddefod Fawr, er enghraifft, ar achlysur Gŵyl Galan Mai (*Beltane*) ar 1 Mai yn hemisffer y gogledd, a 1 Tachwedd yn hemisffer y de. Fel rheol, perfformir hi gan yr Arch Offeiriad a'r Arch Offeiriades, ond gall aelodau eraill berfformio'r Ddefod hefyd, gan berfformio'r cusan pumplyg.

## Cyfeiriadau
Categori:Wica
Calan Awst

Dethlir **Calan Awst** ar y cyntaf o Awst. Yn ei gwreiddiau, mae'n ŵyl Geltaidd hynafol a gafodd ei chymryd drosodd gan yr Eglwys Gristnogol yn yr Oesoedd Canol fel sawl gŵyl baganaidd arall. Gelwir hi hefyd wrth yr enw Gwyddeleg ***Lughnasadh*** (weithiau hefyd ***Lugnasad***, sy'n cyfateb i raddau i ŵyl *Lammas* yn nhraddodiadau'r Alban a Lloegr).

Yn Canzo, yng ngogledd yr Eidal, mae'r trigolion lleol yn dal i ddathlu'r *festa del sole* ar y diwrnod yma ac felly hefyd yn y Swistir lle ceir gŵyl banc genedlaethol ar y diwrnod hwn a chynnau coelcerthi.

## Lugnasad 
Yng Ngwyddeleg, adnabyddir Calan Awst fel *Lughnasadh*. Fe'i chysylltir â'r duw Lleu neu Lug/Lugh (yn enwedig *Lug mac Ethnenn*). Enw'r Rhufeiniaid ar Lyons (Ffrainc) oedd Lugudunum (*Caer Lleu*) a chaed Gŵyl Awgwstws yno fel dathliad o'r hen dduw Celtaidd. Felly hefyd yn Iwerddon lle parodd gŵyl *Lughnasadh* tan yn ddiweddar. Gŵyl yn ymwneud â goleuni ydoedd hi, ac amaethyddiaeth a chyneuwyd coelcerthi ym mhobman i'w dathlu.

Dynodai Lugnasad ddechrau tymor y cynhaeaf ac fe'i dethlid gyda gwleddoedd mawr cyhoeddus. Yn ôl y *Sanas Chormaic* (*Gloseg Cormac*) gan yr esgob Cormac, cafodd Lugnasad ei sefydlu gan Lug mac Ethnenn ei hun yn y cyfnod cynhanesyddol. Cydnabyddir fod yr enw yn tarddu o enw Lugh.

## Llyfryddiaeth 
*M. MacNéill, *The Festival of Lughnasa* (Dulyn, ail arg., 1982)

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Calan Gaeaf
* Calan Mai

Categori:Gwyliau Celtaidd
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Paganiaeth