open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carnedd gron

[bawd|300px|[Bryn Cader Faner.]]
Heneb a godwyd ar ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd i gladdu'r meirw ydy **carnedd gron** (Saesneg: *round cairn*). Weithiau, ymddengys iddi hefyd fod yn rhan o seremonïau neu ddefodau crefyddol. Fel arfer, cânt eu defnyddio dro ar ôl tro am gyfnod o tua 500 mlynedd. Ar adegau, mae iddynt gerrig ymylfaen isel i gynnal y pridd mewn siâp cylch, ond ni ddylid eu cymysgu gyda math arall o garneddau sef carnedd ymylfaen, na chwaith gyda charnedd gylchog. Ychydig iawn ohonyn nhw sydd i'w cael yn Sir Benfro ac ym Môn; eithr ceir tua 150 carnedd gron ym Mhowys.

Ceir oddeutu 400 carnedd gron ar lyfrau Cadw yng Nghymru. Ymhlith y mwyaf trawiadol y mae: Bryn Cader Faner. Yn y rhestr isod rydym wedi uno rhai carneddau cyfagos, oni bai fod iddyn nhw enw e.e. ceir pedair carnedd yn yr erthygl ar "Carnedd gron Upper House".

## Rhestr o garneddi crynion yng Nghymru 
|}

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Carneddau cynhanesyddol
Categori:Carneddau cynhanesyddol Cymru
Categori:Oes yr Efydd
Categori:Siambrau claddu
Croes Eglwys y Santes Fair

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Eglwys Santes Fair**, Llangan, Bro Morgannwg; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM224.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mro Morgannwg
Santes Fair
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Croes Llangyfelach

bawd|dde|200px|Eglwys Dewi Sant a Sant Cyfelach, Llangyfelach
Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Llangyfelach**, Llangyfelach, Abertawe; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM299.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe (sir)
Llangyfelach
Categori:Hanes Abertawe
Croes Antoni

Croes eglwysig tua 0.4 metr o uchder ac a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Antoni**, Saint-y-brid, Bro Morgannwg; . Mae hi wedi'i threulio dros y blynyddoedd ac mewn cyflwr reit wael.

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM333.

## Croes arall
Ceir croes arall yn yr eglwys hon a gofrestrwyd gan Cadw gyda rhif SAM: GM174.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd
*Croes Saint-y-brid

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mro Morgannwg
Antoni
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Categori:Saint-y-brid
Croes Llanfihangel

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Llanfihangel**, Fferm Llanfihangel, Margam, Castell-nedd Port Talbot; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM345.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghastell-nedd Port Talbot
Llanfihangel
Categori:Hanes Castell-nedd Port Talbot
Croes Sant Dunwyd

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y 14g ydy **Croes Sant Dunwyd**, Sain Dunwyd, Bro Morgannwg; . Ceir dwy ris i'w chyrraedd, gyda'r brif golofn wedi'i gosod mewn carreg a'r groes ei hun wedi'i haddurno.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM361.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Bro Morgannwg
Sant Dunwyd
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Croes Corwen

bawd|Croes Corwen
Croes eglwysig 2.2 metr o uchder ac a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Corwen**, Corwen, Sir Ddinbych; . Mae'r garreg-sail yn gron a chanddi ddiamedr o 1.6m ac yn 0.3m o ran uchder. Ceir arni lawysgrifen cyfrin o ryw fath.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: ME052.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Corwen
Categori:Corwen
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Croes Rhaglan

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Rhaglan**. Fe'i lleolir ym mynwent Eglwys Sant Cadog. Rhaglan, Sir Fynwy.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: MM100.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd
*Croes y Groes Lwyd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Llun o'r groes Geltaidd

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Rhaglan
Categori:Hanes Sir Fynwy
Croes Cilgwrwg

Croes eglwysig dwy fetr o uchder ac a grefiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Cilgwrwg**, Y Dyfawden, Sir Fynwy; . Mae'r golofn wedi'i gosod mewn carreg-sail sy'n 0.8m sgwâr.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: MM104.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Cilgwrwg
Categori:Y Dyfawden
Categori:Hanes Sir Fynwy
Croesau Tryleg

Croes eglwysig a grefiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Tryleg**, Tryleg, Sir Fynwy; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: MM107.

## Croes arall
Ceir croes arall hefyd yn y fynwent ac fe'i cofrestrwyd gan Cadw gyda'r rhif SAM: MM108. Yn anffodus, dim ond carreg-sail y groes sydd ar ôl, bellach. .

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd
*Meini Harold

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Fynwy
Tryleg
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Tryleg Unedig
Croes Llanfihangel Troddi

Croes eglwysig 3.4 metr o uchder ac a gerfiwyd o garreg yn y 14g ydy **Croes Llanfihangel Troddi**, Llanfihangel Troddi, Sir Fynwy; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: MM111.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Llun o'r groes ar wefan Coflein 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Llanfihangel Troddi
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Llanfihangel Troddi
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Sylfaen Croes Llanarth

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Sylfaen  Croes Llanarth**, Llan-arth, Sir Fynwy; . Ceir pedair gris yn arwain at y groes.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: MM116.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Llan-arth
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Llan-arth
Croes Llanwenarth

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Llanwenarth**, Llan-ffwyst Fawr, Sir Fynwy; . Naddwyd coffad i filwyr yr 20ed ganrif ar risiau'r golofn.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: MM118.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Llanwenarth
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Llan-ffwyst Fawr
Croes Llaneirwg

Croes eglwysig a grefiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Llaneirwg**, Llaneirwg, Caerdydd; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: MM121.

## Gweler hefyd
* Ogam
* Croesau Celtaidd
* Eglwys Llaneirwg

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Caerdydd
Llaneirwg
Categori:Hanes Caerdydd
Croes Magwyr

Croes eglwysig a grefiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Magwyr**. Fe'i lleolir ym Magwyr, Sir Fynwy; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: MM126.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Magwyr
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Magwyr gyda Gwndy
Croes Llanfihangel Llantarnam

bawd|chwith|Croes Llanfihangel Llantarnam yn Eglwys San Mihangel.
Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Llantarnam**, Llantarnam, Torfaen; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: MM136.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Torfaen
Llanfihangel Llantarnam
Categori:Hanes Torfaen
Categori:Llanfihangel Llantarnam
Croes Llanfihangel Crucornau

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Llanfihangel Crucornau**, Llanfihangel Crucornau, Sir Fynwy; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: MM142.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Fynwy
Llanfihangel Crucornau
Categori:Crucornau
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Croes Bedwas

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Bedwas**, a leolir ger Bedwas, Bwrdeistref Sirol Caerffili; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: MM143.

## Gweler hefyd
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Caerffili
Categori:Bedwas, Tretomos a Machen
Bedwas
Categori:Hanes Caerffili
Croes Eglwys Glyn Tarell

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Eglwys Sant Cadog, Glyn Tarell**, yng nghymuned Glyn Tarell, Powys;  ac sy'n dyddio yn ôl i'r 9ed neu'r 10ed ganrif. Credir mai beddrod i Aulach, tad Brychan, Brenin Brycheiniog ydyw.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: BR121.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Glyn Tarell
Categori:Glyn Tarell
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Croes y Groes Lwyd

Croes eglwysig 1.8 metr o uchder ac a gerfiwyd o un darn mawr o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes y Groes Lwyd**, Rhaglan, Sir Fynwy; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: MM156.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Fynwy
Groes Lwyd
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Rhaglan
Carys Parry

Athletwraig o Gymru yw **Carys Parry** (ganwyd 24 Gorffennaf 1981).

Enillodd Parry y fedal arian yn y taflu'r morthwyl yn y Gemau'r Gymanwlad 2010.

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Howard Jacobson

Newyddiadurwr, cyflwynydd teledu ac awdur Seisnig yw **Howard Jacobson** (ganwyd 25 Awst 1942).  Cafodd ei eni ym Manceinion.

Enillodd y Gwobr Man Booker yn 2010 gyda'r nofel *The Finkler Question*'.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
* *Coming From Behind*, Chatto & Windus, 1983
* *Peeping Tom*, Chatto & Windus, 1984
* *Redback*, Bantam, 1986
* *The Very Model of a Man*, Viking, 1992
* *No More Mister Nice Guy*, Cape, 1998
* *The Mighty Walzer*, Cape, 1999
* ''Who's Sorry Now?*, Cape, 2002
* *The Making of Henry*, Cape, 2004
* *Kalooki Nights*, Cape, 2006
* *The Act of Love*, Cape, 2008
* *The Finkler Question*, Bloomsbury, 2010

### Arall
* *Shakespeare's Magnanimity: Four Tragic Heroes, Their Friends and Families* (gyda Wilbur Sanders), Chatto & Windus, 1978
* *In the Land of Oz*, Hamish Hamilton, 1987
* *Roots Schmoots: Journeys Among Jews*, Viking, 1993
* *Seriously Funny: From the Ridiculous to the Sublime*, Viking, 1997

## Teledu
*"My Son the Novelist" (*Arena*) (1985)
**Seriously Funny: An Argument for Comedy* (1996)
**Howard Jacobson Takes on the Turner* (2000)
*"Why the Novel Matters" (*South Bank Show*) (2002)
*"Jesus the Jew" (*Christianity: A History*) (2009)
*"Creation" (*The Bible: A History'') (2010)

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Fanceinion
Arcana Fwyaf

Siwt o un cerdyn ar hugain mewn pecyn tarot (ynganer yn *taro*) yw'r **Arcana Fwyaf**. Ystyr yr Arcana Fwyaf ydy *cyfrinachau fwyaf* neu *gyfrinachau mawr*. Defnyddir y termau *Arcana Fwyaf* ac *Arcana Leiaf* mewn fersiynau ocwlt a daroganol o'r pecyn, ac mae'r termau hyn yn tarddu gyda Paul Christian.

Mae pob un cerdyn yn dangos golygfa, person, neu sawl person fel arfer, gyda llawer o'r cardiau yn cynnwys elfennau symbolaidd. Mewn llawer o becynnau, mae gan bob un o'r cardiau rif (fel arfer rhifolion Rhufeinig) ac enw, ond nid ydy'r enw ynghyd â'r rhifolyn i'w cael ym mhob fersiwn o'r tarot, ac mae gan rhai pecynnau luniau'n unig. 

Mae fersiynau cyffredin yn dilyn y patrwm a geir yma:

Dylanwedir lluniau'r Arcana Fwyaf gyda symbolaeth drom fel arfer, gyda llawer mwy o wybodaeth i'r darluniad na ddarluniad syml sydd ar y cerdyn. Fel arfer, mae gan cardiau'r Arcana Fwyaf fwy o bwyslais ac arwyddocâd dwfn na chardiau'r Arcana Leiaf, sydd fel arfer yn gysylltiedig â bywyd bob dydd a digwyddiadau cyfagos.

## Cyreiriadau 
## Dolenni allanol 
* Eiconograffiaeth ar gyfer y cardiau

Categori:Tarot
Categori:Cardiau chwarae
Etrwsceg

Hen iaith siaradir gan yr Etrwsciaid yn Etruria, heddiw ardal canolbarth yr Eidal, oedd **Etrwsceg** (Lladin: *Lingua Etrusca*, Etrwsceg: *mechl Rasnal*).

## Ymadroddion cyffredin 
* tad:  *apa*
* mam:  *ati*, *ativu*
* dwr:  *neri*
* haul: *usil*

Categori:Ieithoedd hynafol
Categori:Hanes yr Eidal
Ron Davies (ffotograffydd)

Ffotograffydd o Gymru oedd **Ron Davies, OBE** (17 Rhagfyr 1921 - 26 Hydref 2013). Ganwyd Davies yn Aberaeron. Ers 1950, roedd Ron wedi bod mewn cadair olwyn ar ôl anafu ei hun mewn damwain beic modur.  Bu'n aelod o Orsedd y Beirdd ers 2002.

## Llyfryddiaeth
**Llun A Chân*, 1983, ISBN 0-85088-539-6
**24 Awr Bronglais: Bywyd mewn diwrnod, Bronglais: 24 hours - A life in the day of*, 1988
**Delweddau O Gymru/Images Of Wales*, 1990, ISBN 0-86243-226-X
**The Seven Wonders of Wales*, 1993, ISBN 0-86243-292-8
*''Byd Ron/Ron's World'', 2001, ISBN 1-86225-032-4

## Dolennau allanol
*Ron's Photogallery  Ei wefan.
*BBC news article Erthygl ar y BBC amdano'n derbyn yr OBE.

Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ffotograffwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Aberaeron
Ynyr Gwent

Brenin Gwent oedd **Ynyr Gwent** (bl. 5g), yn ôl traddodiad. Roedd yn dad i nifer o blant yn cynnwys yr arwr Iddon.

Cymreigiad o'r enw personol Lladin *Honorius* yw 'Ynyr'. Awgryma Rachel Bromwich ddylanwad enw'r ymerawdwr Rhufeinig Honorius (384-423) ar yr enw 'Ynyr Gwent'. Nid dyma'r unig enghraifft o'r cyfnod ôl-Rufeinig o gael enw teyrnas fel epithet: cymharer Maelgwn Gwynedd ac Emyr Llydaw.

Ym *Muchedd Beuno*, dywedir fod Ynyr yn un o ddisgyblion Sant Beuno ac iddo roi tir i'r sant yn Ewias. Cyfeiria'r bardd Gwalchmai ap Meilyr (12g) at Went fel "gwlad Ynyr".

Gwraig Ynyr oedd Madryn, ferch Gwrthefyr fab Gwrtheyrn (a gofir fel nawdd santes Trawsfynydd). Mae plant Ynyr yn cynnwys: 
*Caradog (cyfeiriad yn *Vita Tatheus*)
*Digwg (merch, dywedir i Sant Beuno ei hatgyfodi ar ôl iddi gael ei lladd yn Arfon)
*Iddon (ei fab gan Fadryn; cyfeirir ato mewn un o'r Trioedd)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 5ed ganrif
Categori:Oes y Seintiau yng Nghymru
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwent
Croes Sant Madog

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Sant Madog**, ger Llanmadog, Abertawe; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM223.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe (sir)
Sant Madog
Categori:Hanes Abertawe
Categori:Penrhyn Gŵyr
Croes Eglwys Llanfrynach

Croes eglwysig 1.9 metr o ran uchder a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Eglwys Sant Brynach**, Llanfrynach, Powys; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: BR122.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Powys
Llanfrynach
Categori:Hanes Powys
Categori:Llanfrynach
Cleveland

Gallai **Cleveland** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Cleveland, sir yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr, 1974–1996

### Unol Daleithiau America
* Cleveland, Alabama, tref yn nhalaith Alabama
* Cleveland, Efrog Newydd, pentref yn nhalaith Efrog Newydd
* Cleveland, Georgia, dinas yn nhalaith Georgia
* Cleveland, Illinois, pentref yn nhalaith Illinois
* Cleveland, Kansas, cymuned yn nhalaith Kansas
* Cleveland, Mississippi, dinas yn nhalaith Mississippi
* Cleveland, Missouri, dinas yn nhalaith Missouri
* Cleveland, Ohio, dinas fawr yn nhalaith Ohio
* Cleveland, Tennessee, dinas yn nhalaith Tennessee
* Cleveland, Texas, dinas yn nhalaith Texas
* Cleveland, Utah, tref yn nhalaith Utah
* Cleveland, Virginia, tref yn nhalaith Virginia
* Cleveland, Washington, cymuned yn nhalaith Washington
* Cleveland County, Arkansas, sir yn nhalaith Arkansas
* Cleveland County, Gogledd Carolina, sir yn nhalaith Gogledd Carolina
* Cleveland County, Oklahoma, sir yn nhalaith Oklahoma
* Cleveland Heights, Ohio, dinas yn nhalaith Ohio
* Cleveland Township, Kansas, treflan yn nhalaith Kansas
* Cleveland Township, Pennsylvania, treflan yn nhalaith Pennsylvania
* East Cleveland, Ohio, dinas yn nhalaith Ohio
* North Cleveland, Texas, dinas yn nhalaith Texas

## Pobl
* Grover Cleveland (1837–1908), 22ain Arlywydd yr Unol Daleithiau

## Eraill
* Cleveland Browns, tîm pêl-droed Americanaidd
----
Brian Gibbons

Gwleidydd a meddyg o Iwerddon yw'r Dr **Brian Gibbons** (ganed 25 Awst 1950). Mae'n aelod o'r Blaid Lafur a roedd yn Aelod Cynulliad dros etholaeth Aberafan rhwng 1999 a 2011. Gwasanaethodd fel y Gweinidog dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Llwyodraeth Leol yn Llywodraeth Cymru o 2007 i 2009.

Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Gwleidyddion o Iwerddon
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Dirprwy Brif Weinidogion Cymru
Categori:Meddygon o Iwerddon
Categori:Pobl o Ddulyn
Cleveland, Ohio

Dinas yn nhalaith Ohio, Unol Daleithiau America, yw **Cleveland**. Mae'n borthladd ar lan Llyn Erie, un o'r Llynnoedd Mawr, a llifa Afon Cuyahoga trwyddi. Dyma ddinas fwyaf Ohio.

Mae'n adnabyddus fel un o brif ganolfannau'r diwydiant haearn a dur yn yr Unol Daleithiau ac fel canolfan cynhyrchu ceir.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Gadeiriol Uniongred Sant Theodosius 
*Neuadd Dinas
*Tŵr Terminal

## Enwogion
*Margaret Hamilton (1902-1985), actores
*Jim Backus (1913-1989), actor
*Henry Mancini (1924-1994), cyfansoddwr
*Jim Lovell (g. 1928), gofodwr
*Eric Carmen (g. 1949), canwr
*Debra Winger (g. 1955), actores
*Arsenio Hall (g. 1956), actor, comediwr a chyflwynydd teledu
*Halle Berry (g. 1966), actores

## Gefeilldrefi Cleveland 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Cleveland 


Categori:Dinasoedd Cuyahoga County, Ohio
Garddwriaeth

bawd|Fferm arddwriaethol Prifysgol Keisen, Japan.
bawd|Hadfa mewn tŷ gwydr.
Gwyddor a diwydiant tyfu planhigion yw **garddwriaeth**, sy'n cynnwys y broses o ddarparu'r pridd ar gyfer plannu hadau, gwreiddiau neu doriadau pren. Ar lefel diwydiant mae'n golygu tyfu llysiau a ffrwythau i'w bwyta ("garddio marchnad") a mangoed, coed a phlanhigion eraill er mwyn arddurno gerddi.

Y lefel symlaf o arddwriaeth yw person cyffredin sy'n meithrin planhigion yn yr ardd er mwyn pleser. Enghraifft gyffredin o arddwriaeth fasnachol yw'r fferm fechan sy'n tyfu llysiau neu ffrwythau neu'r ganolfan garddio leol. Ar raddfa arall ceir busnesau garddwriaethol sy'n cynhyrchu planhigion, blodau, llysiau, neu ffrwythau mewn tai gwydr neu gaeau mawr ar gyfer y fasnach.

Ceir sefydliadau addysg sy'n arbenigo mewn garddwriaeth, e.e. colegau garddwriaeth.

## Gweler hefyd
*Gardd
*Perllan


Categori:Amaeth
Categori:Garddio
Categori:Llysiau
Categori:Planhigion
Neu-Eichenberg

Cymuned yn Werra-Meißner-Kreis yn Hessen yn yr Almaen yw **Neu-Eichenberg**.

## Daearyddiaeth 
Mae Neu-Eichenberg wedi ei leoli ar y ffin rhwng tair rhanbarth sef Hesse, Thuringia a Sacsoni Isaf, rhwng Kassel (45&nbsp;km) a Göttingen (12&nbsp;km).

### Strwythur y gymuned 
Mae'r gymuned yn cynnwys saith o bentrefi, sef Berge, Neuenrode, Eichenberg-Bahnhof, Eichenberg-Dorf, Hebenshausen (sedd llywodraeth leol), Hermannrode a hefyd Marzhausen.

## Hanes 
Cafodd y gymuned ei sefydlu fel rhan o ddiwygio llywodraeth lleol Hesse ar 1 Chwefror 1971.

## Cludiant 
## Cyfeiriadau
Categori:Trefi'r Almaen
Categori:Aneddiadau Hessen
Tom Bosley

Actor Americanaidd oedd **Thomas Edward "Tom" Bosley** (1 Hydref 1927 – 19 Hydref 2010).

## Teledu
**Alice in Wonderland* (1955)
**Happy Days* (1974-1984)
**Murder, She Wrote* (1984-1996)
**Father Dowling Mysteries* (1987-1991)

## Ffilmiau
**Love with the Proper Stranger* (1963)
**The World of Henry Orient* (1964)
**Divorce American Style* (1967)
**Yours, Mine and Ours* (1968)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl fu farw o fethiant y galon
Croes Eglwys St Issau

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Eglwys Sant Issau**, Dyffryn Gronwy, Powys; tua deg kilometr i'r gogledd o'r Fenni; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: BR172.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Powys
St Issau
Categori:Hanes Powys
March On, Bahamaland

de|bawd|Fersiwn offerynnol
***March On, Bahamaland*** (sef "*Cerdded ymlaen, Bahamas*") yw anthem genedlaethol Y Bahamas, a gyfansoddwyd gan Timothy Gibson ac a fabwysiadwyd yn swyddogol yn 1973.

## Geiriau
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Y Bahamas
Gwasanaeth

Gallai **gwasanaeth** gyfeirio at:

*Gwasanaeth (crefydd), sef addoliad neu seremoni crefyddol ffurfiol
*Gwasanaeth (economeg)
*Gwasanaeth milwrol, cyfnod o wasanaeth gorfodol mewn byddin
*Gwasanaeth sifil
**Gwasanaeth Sifil Ei Mawrhydi
*Gwasanaeth cyhoeddus (cwmni)

;Gweler hefyd
*Gwasanaeth Iechyd Gwladol
*Gwasanaeth Awyr Cymru
*Gwasanaeth Cyfrin Canolog (CIA)
Graham Crowden

Actor o Albanwr oedd **Clement Graham Crowden** (30 Tachwedd 1922 – 19 Hydref 2010).

Cafodd ei eni yng Nghaeredin.

## Teledu
**A Very Peculiar Practice* (1986-88)
**Waiting for God* (1990-94)

## Ffilmiau
**The Bridal Path* (1959)
**We Joined the Navy* (1962)
**One Way Pendulum* (1964)
**Morgan: A Suitable Case for Treatment* (1966)
**If....* (1968)
**The File of the Golden Goose* (1969)
**The Virgin Soldiers* (1969)
**Leo the Last* (1970)
**The Rise and Rise of Michael Rimmer* (1970)
**Up the Chastity Belt* (1971)
**Percy* (1971)
**The Night Digger* (1971)
**Something to Hide* (1972)
**The Ruling Class* (1972)
**The Amazing Mr Blunden* (1972)
**The Final Programme* (1973)
**O Lucky Man!* (1973)
**Romance with a Double Bass* (1974)
**The Abdication* (1974)
**The Little Prince* (1974)
**Hardcore* (1977)
**Three Dangerous Ladies* (1977)
**Jabberwocky* (1977)
**For Your Eyes Only* (1981)
**Britannia Hospital* (1982)
**The Missionary* (1982)
**The Company of Wolves* (1984)
**Out of Africa* (1985)
**A Handful of Dust* (1988)
**The Innocent Sleep* (1996)
**The Sea Change* (1998)
**Possession* (2002)
**Calendar Girls* (2003)

Categori:Actorion o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl o Gaeredin
Namibia, Land of the Brave

***Namibia, Land of the Brave*** (sef "*Namibia, Gwlad y Dewrion*") yw anthem genedlaethol Namibia. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth a'r geiriau gan Axali Doëseb (g. 1954). Daeth yn anthem swyddogol y wlad yn 1991 trwy ddeddf gwlad.

## Geiriau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Namibia
Emyn yr Undeb Sofietaidd

***Emyn yr Undeb Sofietaidd*** (Rwseg : Гимн Советского Союза ; ***Guimn Sovietskovo Soïouza***) oedd anthem genedlaethol yr Undeb Sofietaidd o 15 Mawrth 1944, pan ddisodlodd yr *Internationale*, hyd at gwymp yr undeb yn 1991. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Alexandr Alexandrov a'r geiriau gan Sergueï Mikhalkov.

## Geiriau 
bawd|Perfformiad gan Gôr y Fyddin Goch

Ceir dau fersiwn o eiriau'r anthem, o 1944 a 1977. Newidiodd Sergueï Mikhalkov y geiriau yn 1977 er mwyn cael gwared o gyfeiriad canmoliaethus at Stalin. Rhoddir isod geiriau Rwseg (trawslythreniad) fersiwn 1977.

:1.
:Soiuz neruiximi respublik svobodnikh
:Splotila naveki velikaya Rus!
:Da jravstvuiet sozdanni volei narodov
:Iedini, moguchi Sovetsky Soyuz!

::Cytgan
:Slavsia, Otetxestvo naxe svobodnoie,
:Drujbi narodov nadiojni oplot,
:Partiia Lenina — sila narodnaia
:Nas k torjestvu kommunizma vediot!

:2.
:Skvoz grozi siialo nam solntse svobodi,
:I Lenin veliki nam put ozaril,
:Na pravoie delo on podnial narodi,
:Na trud i na podvigi nas vdokhnovil!

::Cytgan

:3.
:V pobede bessmertnikh idei kommunizma
:Mi vidim griadusxeie nashei strani,
:I krasnomu znameni slavnoi ottxizni
:Mi budem vsegda bezzavetno verni!

::Cytgan

## Gweler hefyd 
**Gimn Rossiyskoy Federatsii*

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Cerddoriaeth Rwsia
Categori:Undeb Sofietaidd
Sefydliad Masnach y Byd

Cyfundrefn ryngwladol yw **Sefydliad Masnach y Byd** (Ffrangeg: *Organisation mondiale du commerce*, OMC; Saesneg: *World Trade Organization*, WTO; Sbaeneg: *Organización Mundial del Comercio*, OMC) sy'n ymwneud â'r rheolau sy'n rheoli masnach ryngwladol rhwng gwledydd. Craidd y gyfundrefn yw Cytundeb Sefydliad Masnach y Byd a gychwynwyd yn 1 Ionawr 1995 ac a arwyddwyd yn Ebrill 2004 ym Marrakech, Moroco, gan y rhan fwyaf o bwerau economaidd mawr y byd ac a gydnabuwyd ar ôl hynny gan eu seneddau. Bwriad swyddogol y sefydliad yw cynorthwyo cynhyrchwyr nwyddau a gwasanaethau, allforwyr a mewnforwyr, i weithredu a hynny trwy gyfyngu rhwystrau i fasnach. Yn 2017 roedd gan y gyfundrefn 164 aelod-wladwriaeth. Nid yw Iran a rhan helaeth y byd Arabaidd yn aelodau. Ffrangeg, Sbaeneg a Saesneg yw ei hieithoedd swyddogol.

Ers 2001, mae Sefydliad Masnach y Byd yn dilyn cyfarwyddiadau Cylch Doha, a gytunwyd yn Doha, prifddinas Catar, sef 'Popeth Ond Arfau'. Er nad yw'n un o asiantaethau arbennig y Cenhedloedd Unedig, mae ganddo gysylltiadau â'r gyfundrefn honno. Lleolir ei bencadlys yn ninas Genefa, Y Swistir. Yn 2013, daeth y diplomydd Brasilaidd Roberto Azevêdo yn Gyfarwyddwr Cyffredinol Sefydliad Masnach y Byd, gan olynu'r Ffrancwr Pascal Lamy.
bawd|

Ers diwedd y 1990au, mae Sefydliad Masnach y Byd dan feirniadaeth lem mudiadau gwleidyddol amgen sy'n gwrthwynebu yr hyn a alwent yn "hybu globaleiddio'r economi ryngwladol" a "rhoi rhwydd hynt" i fasnachwyr y gwledydd cyfoethog ar draul gweithwyr mewn gwledydd llai datblygedig a'r tlodion yn gyffredinol. Mewn canlyniad mae cynadleddau'r sefydliad wedi bod yn ffocws i wrthdystio ar raddfa eang.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Masnach ryngwladol
Categori:Sefydliadau 1995
Categori:Sefydliadau a leolir yng Ngenefa
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Mwnt a Beili Trecastell

Castell neu domen mwnt a beili ydyw **Mwnt a Beili Trecastell**, Trecastell, Powys; . Fe godwyd y domen (sef yr hen air Cymraeg am y “mwnt”) yn yr Oesoedd Canol, rhwng 1000 ac 1153.

Cofrestwyd y mwnt a beili hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: BR026.

Mae'r clwstwr mwyaf o'r tomennydd hyn drwy wledydd Prydain i'w weld yn ardal y gororau neu'r Mers: sef Swydd Amwythig, Swydd Gaer, Swydd Henffordd, Powys a Sir y Fflint, fel y caiff ei adnabod heddiw.

## Cyfeiriadau
Trecastell
Trecastell
Arthur's Stone

Heneb Neolithig yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr yw '''Arthur's Stone'* (sef "*Carreg Arthur''" yn Gymraeg). Fe'i lleolir bron i 1000 troedfedd uwch lefel y môr ar ben bryn rhwng Bredwardine a Dorstone.
bawd|chwith|Arthur's Stone

Math o siambr gladdu o gyfnod Oes Newydd y Cerrig a elwir yn siambr gladdu gellog gan yr archaeolegwyr ydyw. Credir iddi gael ei chodi rhwng tua 3,700CC a 2,700CC. Mae'r pridd a'i gorchuddiai wedi mynd a dim ond y meini sy'n aros erbyn hyn, fel cromlech.

Mae'n un o sawl heneb yng ngwledydd Prydain a enwir ar ôl y Brenin Arthur (bl. 5g), ond does dim cysylltiad hanesyddol rhwng yr arwr hwnnw a'r heneb.

Categori:Cromlechi Lloegr
Categori:Cylch Arthur
Categori:Siambrau claddu
Categori:Safleoedd archaeolegol Swydd Henffordd
Castell Gwithian

Castell neu domen mwnt a beili ydyw **Castell Gwithian**, ger Blaenporth, Ceredigion; .

Adeiladwyd y castell ym 1110 gan Gilbert Fitz Richard, Iarll Stregyl. Cofnodir ym *Mrut y Tywysogion* iddo gael ei losgi'n ulw gan y Tywysog Gruffudd ap Rhys yn 1116. Lladdwyd y rhan fwyaf o'r amddiffynwyr Normanaidd ond dim ond un o filwyr Gruffudd a laddwyd. Dyna'r cofnod olaf am y castell.

Cofrestrwyd y mwnt a beili hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CD070.

Mae'r clwstwr mwyaf o'r tomennydd hyn drwy wledydd Prydain i'w weld yn ardal y gororau (neu'r Mers): sef Swydd Amwythig, Swydd Gaer, Swydd Henffordd, Powys a Sir y Fflint fel y caiff ei adnabod heddiw.

## Cyfeiriadau
Gwithian
Gwithian
Gwithian
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Croes Pedlar yr Alban

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Pedlar yr Alban**, Llanigon, Powys; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: BR200.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Pedlar yr Alban
Categori:Hanes Powys
Categori:Llanigon
Mel Hopkins

Pêl-droediwr o Gymru oedd **Mel Hopkins**  (7 Tachwedd 1934 – 18 Hydref 2010).

Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Tractor

[bawd|Taith Tractor [Nefyn 2008]]
Cerbyd at waith amaethyddol yw **tractor**. Fel rheol mae gan dractor olwynion mawr yn y cefn gyda theiars cryf ac olwynion llai o lawer yn y blaen sy'n galluogi'r cerbyd i droi'n ebrwydd mewn lle cyfyng megis cornel cae. Defnyddir tractorau at bob math o waith ar y fferm, yn cynnwys aradu, cynaeafu cnydau a gwair, a chludo deunydd amrywiol o gwmpas y caeau.

Un o'r mathau mwyaf adnabyddus o dractor yw'r Massey Ferguson, a adwaenir fel "*Fergie*". Ceir sawl math o dractor arbenigol yn ogystal, yn cynnwys tractorau JCB.

Categori:Amaeth
Categori:Cerbydau
Eleanor Butler a Sarah Ponsonby

Dwy ferch oedd **Eleanor Butler a Sarah Ponsonby**, a adnabyddir yn Saesneg fel *The Ladies of Llangollen*. Gwyddelod oeddent o ran tras ac maen nhw'n enwog oherwydd eu cyfeillgarwch rhamantus.

Eleanor Charlotte Butler (11 Mai 1739 – 2 Mehefin 1829): daeth Eleanor o deulu Castell Kilkenny ac roedd yn ferch academaidd iawn ar ôl cyfnod helaeth mewn lleiandy yn Ffrainc. Roedd ei mam yn awyddus iawn iddi hithau fynd yn lleian.

Roedd Sarah Ponsonby (1755 – 9 Rhagfyr 1832) yn dod o Woodstock (Iwerddon) ac roedd yn ail gyfnither i Frederick Ponsonby, 3ydd Iarll Bessborough.

Cyfarfu'r ddwy yn 1768 a deuthant yn ffrindiau mynwesol, gan gynllunio sut i ddianc o'u teuluoedd dros y blynyddoedd nesaf. Yn Ebrill 1778, rhedodd y ddwy i ffwrdd gan ddal cwch i Loegr ac yna i Langollen ble y bu iddyn nhw brynnu Plas Newydd ger Llangollen yn 1780.

## Cyfeiriadau 
## Oriel 

Portrait of Ladies of Llangollen 1819 (4671506) (cropped).jpg|*The Ladies of Llangollen*, 1819
Portrait of The Rt. Honble. Lady Eleanor Butler & Miss Ponsonby 'The Ladies of Llangollen' (4671302).jpg|*The Ladies of Llangollen*
The Rt Honble Lady Eleanor Butler and Miss Ponsonby.jpg|Lithograff, *The Ladies of Llangollen*, ar ôl 1831
Eglwys Sant Collen, Llangollen, Cymru St. Collen's Parish Church, Llangollen, Denbighshire, Wales. 47.JPG|Cofeb ym mwynwent Eglwys Sant Collen, Llangollen

Categori:Merched y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Hanes LHDT Cymru
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Pobl o Langollen
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Abertawe a'r Fro 2011

Eisteddfod a gynhaliwyd yn Felindre ger Abertawe rhwng 30 Mai a 4 Mehefin, 2011 oedd '''Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Abertawe a'r Fro 2011'''. Daeth miloedd o blant ac oedolion ifanc rhwng 4 a 25 oed at ei gilydd i gystadlu yn ystod yr wythnos, a daeth thros 100,000 o bobl i'r maes. Cynheliwyd yr Eisteddfod ar dir yr hen weithfeydd tun nepell o draffordd yr M4.

## Cyfeiriadau
Abertawe a'r Fro
2011
2011
Brycheuyn haul

Ffenomena dros dro yn ardal ffotosffer yr Haul neu seren arall yw **brycheuyn haul** sy'n ymddangos yn weladwy fel smotiau tywyll i'w gymharu efo'r ardaloedd o amgylch. Achosir y brychau yma gan weithgaredd magnetig angerddol iawn, sy'n atal darfudiad sy'n creu ardaloedd llai poeth.

Categori:Astroffiseg
Categori:Yr Haul
Castell Du Llandeilo Ferwallt

Hen domen, neu fwnt, o'r Oesoedd Canol ydy **Castell Du Llandeilo**, heb y mur gwarcheidiol arferol, sef y “beili”. Lleoliad: Waungron, cymuned Llandeilo Ferwallt, Sir Abertawe; . Fe godwyd y domen rhwng 1000 ac 1153 allan o bridd a charreg.

Fe'i cofrestrwyd gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: GM200 .

Mae'r clwstwr mwyaf o'r tomennydd hyn drwy wledydd Prydain i'w weld yn ardal y gororau (neu'r Mers): sef Swydd Amwythig, Swydd Gaer, Swydd Henffordd, Powys a Sir y Fflint fel y caiff ei adnabod heddiw.

## Cyfeiriadau
Llandeilo Ferwallt
Llandeilo Ferwallt
Mwnt Dolbenmaen

Castell mwnt yw **Mwnt Dolbenmaen**, a leolir ar gwr pentref Dolbenmaen, Gwynedd, ger y rhyd ar Afon Dwyfor.

Codwyd y castell yn yr Oesoedd Canol.  Ychydig a wyddys am ei hanes.  Mae'n bosibl iddo gael ei godi yn wreiddiol gan y Normaniaid, yn y cyfnod byr pan feddianwyd rhannau o Wynedd gan yr iarll Hugh d'Avranches ('Huw Flaidd') o Gaer ar ddiwedd yr 11g a dechrau'r ganrif ganlynol. Posiblrwydd arall yw iddo gael ei godi gan dywysogion Gwynedd.

Erbyn y 12g roedd Dolbenmaen yn ganolfan maerdref cwmwd Eifionydd ac yn un o lysoedd brenhinol tywysogion Gwynedd.  Yn 1230 symudodd Llywelyn Fawr y llys lleol oddi yno i gastell Cricieth.  Dim ond y mwnt sydd i'w weld ar y safle heddiw, ger eglwys Dolbenmaen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cestyll Gwynedd
Categori:Cestyll mwnt a beili Cymru
Categori:Dolbenmaen
David Thompson (gwleidydd Barbadaidd)

Cyfreithiwr a gwleidydd o Farbados oedd **David John Howard Thompson** (25 Rhagfyr 1961 – 23 Hydref 2010) oedd yn Brif Weinidog Barbados o  Ionawr 2008 hyd ei farwolaeth.

Cafodd ei eni yn Llundain a'i fagu ym Marbados. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol India'r Gorllewin ac ym 1986 ymunodd â Trident Chambers, cwmni cyfreithwyr dan arweiniad Errol Barrow, Prif Weinidog cyntaf Barbados. Daeth Thompson yn bennaeth adran ieuenctid y Blaid Lafur Ddemocrataidd (DLP) Daeth Thompson yn arweinydd y DLP ym 1994 ond collodd y blaid etholiadau cyffredinol ym 1994 a 1999. Ymddiswyddodd o arweinyddiaeth y blaid ym mis Medi 2001 Bu farw o ganser y pancreas yn ei gartref ym mhlwyf Saint Philip yn 2010.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfreithwyr o Farbados
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl fu farw o ganser y pancreas
Categori:Prif Weinidogion Barbados
Jakob Bernoulli

[bawd|*Ars conjectandi*, [1713 (Milano, Fondazione Mansutti)]]

Mathemategydd o'r Swistir oedd **Jakob Bernoulli**, neu James neu Jacques Bernoulli (27 Rhagfyr 1654 – 16 Awst 1705). Cafodd ei eni yn Basel.

## Llyfryddiaeth
**Ars Conjectandi* (1713)

Categori:Genedigaethau 1654
Categori:Marwolaethau 1705
Categori:Mathemategwyr o'r Swistir
Categori:Pobl o Basel
Tomen Trefeddw

Castell neu domen mwnt a beili ydyw **Tomen Trefeddw**, yn Llanfihangel Crucornau, Sir Fynwy; . Fe godwyd y domen (sef yr hen air Cymraeg am y “mwnt”) yn yr Oesoedd Canol, rhwng 1000 ac 1153.

Cofrestrwyd y mwnt a beili hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: MM063.

Mae'r clwstwr mwyaf o'r tomennydd hyn drwy wledydd Prydain i'w weld yn ardal y gororau (neu'r Mers): sef Swydd Amwythig, Swydd Gaer, Swydd Henffordd, Powys a Sir y Fflint fel y caiff ei adnabod heddiw.

## Cyfeiriadau
Trefeddw
Trefeddw
Categori:Crucornau
Castell Bryn Bras

Ffug gastell ger Llanrug, Gwynedd, yw **Castell Bryn Bras**. Fe'i lleolir ychydig i'r de-ddwyrain o'r pentref yn ardal Arfon, Gwynedd. Mae'n adeilad rhestredig Gradd II*.

Codwyd y castell ffug Gothig hwn rhwng 1829 a 1835 gan y pensaer Seisnig Thomas Hopper ar safle adeilad cynharach. Ar ôl cyfnod fel cartref teulol cafodd yr adeilad ei droi'n fflatiau gwyliau moethus.

Yma yn 1962, lawnsiwyd Rali'r Ddraig (*The Dragon Rally*), rali beiciau modur o gwmpas ffyrdd gogledd Cymru a ystyrir yn un o'r pennaf o'i fath.

bawd|dim|Castell Bryn Bras

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Bryn Bras
Bryn Bras
Categori:Gwestai Cymru
Categori:Llanrug
Gaer

Gallai **Gaer** gyfeirio at un o sawl lle:

*Y Gaer, Casnewydd - cymuned yng Nghasnewydd
*Gaer, Powys - pentref bychan ym Mhowys
*Y Gaer - caer Rufeinig yn ardal Brycheiniog, de Powys
*Gaer Fawr - bryngaer enfawr ym mhlwyf Cegidfa, Powys

;Gweler hefyd
*Bryngaer
*Caer, dinas yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr
Gaer, Powys

Pentrefan  yng nghymuned Llanfihangel Cwm Du gyda Bwlch a Chathedin, Powys, Cymru, yw **Gaer**. Saif yn ardal Brycheiniog ger pentref Tretŵr, ar bwys priffordd yr A40 tua 6 milltir i'r de-ddwyrain o Aberhonddu. Mae'n gorwedd rhwng Bannau Brycheiniog i'r gorllewin a'r Mynydd Du i'r dwyrain, o fewn ffiniau Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Gerllaw ceir Castell Glas, castell mwnt o godwyd gan y Normaniaid.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel Cwm Du gyda Bwlch a Chathedin
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Sam Houston

Gwladweinydd, gwleidydd a milwr Americanaidd o'r 19g oedd **Samuel Houston** (2 Mawrth 1793 – 22 Gorffennaf 1863). Arweiniodd Texas i annibyniaeth ym mrwydr San Jacinto a daeth yn arlywydd cyntaf Gweriniaeth Texas.

Fe'i ganwyd yn Timber Ridge yng Nghwm Shenandoah, Virginia, yn bumed mab i Major Samuel Houston, linach Sgotig Ulster, a'i wraig Elizabeth Paxton.  Ar ôl marwolaeth ei dad ym 1807, symudodd y teulu i Tennessee ddwyreiniol.   Ymladdodd Sam Houston yn y Rhyfel 1812 ble cyfarfu'r mentor Andrew Jackson. Astudiodd yn swyddfa yn Nashville a daeth yn gyfreithiwr yn Lebanon, Tennessee. Ym 1827, cafodd Houston ei ethol yn Llywodraethwr Tennessee. Fe briododd Eliza Allen, 19 oed, o Gallatin, Tennessee ar 22 Ionawr 1829, ond daeth y briodas i ben yn fuan wedyn. Aeth Houston i'r gorllewin i fyw gyda'r Cherokee yn Nhiriogaeth Arkansas gan briodi un ohonynt, Tiana Rogers.

Aeth Houston i Texas Mecsicanaidd yn Rhagfyr 1832. Derbyniodd Texas annibyniaeth o Mecsico ar 2 Mawrth 1836.  Arweiniodd fyddin Texian i fuddugoliaeth yn erbyn Byddin Mecsico dan Antonio López de Santa Anna ym mrwydr San Jacinto ar 21 Ebrill 1836. Daeth Houston yn arlywydd cyntaf Gweriniaeth Texas ar 22 Hydref 1836.

## Dolenni allanol
*  *Bywyd General Houston, 1793-1863* gyhoeddi 1891, cynhaliodd gan y Porth i Hanes Texas.

Categori:Genedigaethau 1793
Categori:Marwolaethau 1863
Categori:Llywodraethwyr Texas
Categori:Arlywyddion Gweriniaeth Texas
Categori:Llywodraethwyr Tennessee
Categori:Pobl o Texas
Castell Hiledd

Hen domen, neu fwnt o'r Oesoedd Canol ydy **Castell Hiledd** sydd heb ei fur gwarcheidiol arferol, sef y "beili". Fe'i leolir yn Llanhiledd, Blaenau Gwent, gyda'r . Fe godwyd y rhan fwyaf o'r tomenni hyn yng Nghymru rhywdro rhwng degawdau olaf yr 11g ac ail hanner y 12g allan o bridd a charreg, gyda ffos o'u cwmpas fel rheol. Y Normaniaid ddaeth â'r math hwn o amddiffynfa o Ffrainc i wledydd Prydain a mabwysiadwyd y dechnoleg gan y Cymry.

Fe'i gofrestrwyd gan Cadw ac fe'i adnabyddir gyda'r rhif SAM MM141.

Mae'r clwstwr mwyaf o'r tomennydd hyn drwy wledydd Prydain i'w weld yn ardal y gororau (neu'r Mers), sef Swydd Amwythig, Swydd Gaer, Swydd Henffordd, Powys a Sir y Fflint fel y caiff eu hadnabod heddiw.

## Cyfeiriadau
Hiledd
Hiledd
Afon Sawdde

Afon yn Sir Gaerfyrddin yw **Afon Sawdde** (a nodir, yn anghywir, fel *Sawddle* ar y map OS). Mae'n un o lednentydd Afon Tywi. Ei hyd yw 11 milltir (18&nbsp;km).

## Cwrs
Tardda prif gainc yr afon yn Llyn y Fan Fach yn uchel ym Mynydd Du Sir Gâr, sy'n rhan o geoparc y Fforest Fawr ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Llifa ar gwrs i gyfeiriad y gogledd, y gorllewin ac wedyn y gogledd-orllewin i gyrraedd ei chymer ar Afon Tywi wrth Garreg Sawddai ger Llangadog.

Mae'r ffrydiau sy'n llifo iddi yn cynnwys Nant Crynfe ac Afon Llechach ar ei glan dde ac Afon Meilwch, Afon Clydach a Sawdde Fechan ar ei glan chwith.

## Geirdarddiad
Tarddiad yr enw yw'r gair *sawdd* (cf. 'soddi'; 'suddiad', 'suddo'), yn ôl pob tebyg, ond mae Sawdde yn enw personol hefyd. Cyfeiria'r bardd Lewys Glyn Cothi (bl. tua 1425 - tua 1490) ati fel "*Sawddai*". Cofnodir *Llwch Sawddai* fel hen enw ar Lyn y Fan Fach, tarddle'r afon hon. Cymharer hefyd Carreg Sawddai (uchod). Yn rhan isaf ei chwrs mae'r afon yn llifo dros Hen Dywodfaen Coch a cheir amryw byllau dwfn yn ei gwely: mae R. J. Thomas yn cynnig hyn fel esboniad posibl am yr enw.

## Cyfeiriadau
Sawdde
Sawdde
It Gets Better Project

[bawd|dde|Arlywydd yr Unol Daleithiau, [Barack Obama, "It Gets Better", (2010)]]
Sianel fideo ar lein a grëwyd gan Dan Savage ym Medi 2010 ydy **It Gets Better**. Sefydlwyd y sianel mewn ymateb i hunanladdiad Billy Lucas a nifer o laslanciau a glaslancesau eraill a gafodd eu bwlio am eu bod yn hoyw neu am fod eu cyfoedion yn amau eu bod yn hoyw. Ei nod yw atal pobl ifanc LHDT rhag cymryd eu bywydau eu hunain trwy gael oedolion hoyw yn cyfleu'r neges iddynt y bydd bywydau'r bobl ifanc hyn yn gwella. Mae'r ymgyrch wedi cynyddu o ran nerth, gyda thros 200 o fideos yn cael eu huwchlwytho yn ystod yr wythnos gyntaf. Creodd nifer o enwogion eu fideos eu hunain hefyd. Erbyn yr ail wythnos, roedd 650 o fideos wedi eu huwchlwytho i'r sianel. Am mai dyna yw'r nifer uchaf o fideos y gellir eu huwchlwytho ar sianel YouTube, sefydlodd yr ymgyrch ei gwefan ei hunan, sef *It Gets Better Project*.

Ar ôl iddo sefydlu'r prosiect, dywedodd Savage, "I wish I could have talked to this kid for five minutes. I wish I could have told Billy that *it gets better*. I wish I could have told him that, however bad things were, however isolated and alone he was, *it gets better*."

Nid yw'r prosiect yn derbyn cyfraniadau ariannol, ond yn hytrach cyfeirir cyfranwyr at The Trevor Project, sy'n darparu llinell gymorth i atal hunanladdiad.

## Cyfranwyr
## Gweler hefyd
* Hunanladdiad Tyler Clementi
* The Trevor Project

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol It Gets Better Project 
* It Gets Better ar YouTube
* It Gets Better ar Facebook
* Dan Savage's Message to Gay Youth: 'It Gets Better', cyfweliad ar All Things Considered

Categori:LHDT
Categori:YouTube
Madeleine McCann

dde|200px|bawd|Madeleine McCann

Merch o Loegr oedd **Madeleine Beth McCann** (ganwyd 12 Mai 2003, Caerlŷr) a ddiflannodd o'i hystafell wely mewn llety yn Praia da Luz, yn ardal yr Algarve, Portiwgal ar y 3 Mai 2007. Diflannodd tra bod ei rhieni'n bwyta'u swper mewn bwyty 60-90 llath i ffwrdd. Er gwaethaf llawer o sylw yn y cyfryngau at ei hachos - mwy nag erioed mewn hanes - ni ddaethpwyd o hyd iddi.

Roedd y teulu wedi cyrraedd Portiwgal gyda gyda chriw o ffrindiau a'u plant hwythau. Gadawyd Madeleine a'r efeilliaid (ei chwiorydd) yn cysgu am 20:30 ar lawr isaf un o fflatiau'r gwesty ac ymunodd y McCanns gyda'u cyfeillion mewn bwyty 55 metr (180&nbsp;tr) i ffwrdd. Dychwelodd y rhieni i gadw llygad ar eu plant sawl tro yn ystod y noson honno. Ond am 22:00, pan aeth mam Madeiline yno i sicrhau fod ei phlant yn saff, gwelodd nad oedd Madeiline yn ei hystafell.

Dros yr wythnosau dilynol, cam-ddadansoddwyd archwiliad o dadelfeniad-DNA Madeiline (a wnaed yng ngwledydd Prydain) gan heddlu Portiwgal a chyhuddwyd y McCanns o guddio'i chorff yn dilyn damwain honedig yn y fflat. Rhoddwyd statws *arguido* i'r McCanns, ym Medi 2007, sef statws yn dynodi eu bod 'dan amheuaeth' o lofruddiaeth. Codwyd y statws hwnnw yng Ngorffennaf 2008 oherwydd diffyg tystiolaeth yn erbyn y rhieni.

Trodd y McCanns at dditectifs preifat am gyfnod, hyd nes y dechreuodd Scotland Yard ymchwilio i'r diflaniad, *Operation Grange* yn 2011. Nododd y ditectif a oedd yn gyfrifol am yr ymchwiliad ei fod yn trin y digwyddiad fel "trosedd gan ddieithryn", cynllwyn i herwgipio neu ladrad a aeth yn rhy bell. Yn 2013 cyhoeddodd Scotland Yard ddelweddau o ddynion y dymunent eu holi, gan gynnwys un a welwyd yn cario plentyn i gyfeiriad y traeth ar y noson honno. Yn dilyn hyn, ail-agorodd heddlu Portiwgal eu hymchwiliad nhw. Cwtogwyd ar *Operation Grange* yn 2015 ac yn Ebrill 2017 nodwyd fod sawl ymholiad arwyddocaol ar y gweill.

## Teulu
Ganed Madaline yn ferch i Kate a Gerry McCann, dau feddyg-teulu Pabyddol. Ganed Kate Marie McCann, *née* Healy yn 1968 yn Huyton, ger Lerpwl, gan fynychu *All Saints School* yn Anfield, ac yna *Notre Dame High School* yn Everton Valley, gan raddio yn 1992 mewn meddygaeth o Brifysgol Dundee. Ganed Gerald Patrick McCann yn 1968 yn Glasgow) gan fynychu Ysgol Eilradd Holyrood R.C. cyn graddio ym Mhrifysgol Glasgow gan dderbyn BSc mewn gwyddoniaeth chwaraeon a ffisioleg yn 1989. Dair mlynedd yn ddiweddarach graddiodd mewn meddygaeth ac yn 2002 derbyniodd ei MD, hefyd yn Glasgow. Ers 2005 bu'n feddyg ymgynghorol gan arbenigo yn y galon yn Ysbytu Glenfield yng Nghaerlŷr. Cyfarfu'r ddau yn 1993 yn Glasgow gan briodi yn 1998. Ganed Madeiline yn 2003 a chawsant efeilliaid (bachgen a merch) yn Chwefror 2005.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2003
Categori:Pobl ar goll
Categori:Pobl o Gaerlŷr
Categori:Trosedd ym Mhortiwgal
Categori:Troseddau
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Stevie Ray Vaughan

Gitarydd, canwr a chyfansoddwr Americanaidd oedd **Stephen Ray Vaughan** (3 Hydref 1954 – 27 Awst 1990).  Enillodd sawl Wobr Grammy. Bu farw Vaughan mewn damwain hofrennydd ym 1990 yn 35 oed.

## Disgograffiaeth 
* *Texas Flood* (1983)
* ''Couldn't Stand the Weather* (1984, Deluxe Edition 2010)
* *Soul to Soul* (1985)
* *Live Alive* (1986)
* *In Step* (1989) (Grammy 1990 Best Contemporary Blues Album)
* *Family Style* (gyda Jimmie Vaughan) (1990) (Grammy 1991 Best Contemporary Blues Album)
* *Pride And Joy* (8 Videoclips) (1990)
* *The Sky is Crying* (1991) (Grammy 1993 Best Contemporary Blues Album)
* *In The Beginning, Broadcast Live from Austin, TX, April 1, 1980* (1992)
* *Greatest Hits* (1995)
* *Live At Carnegie Hall* (1997)
* *Sugar Coated Love* (1998, Ail-ryddhau - gyda Lou Ann Barton)
* *Live At The El Mocambo* (1999)
* *The Real Deal: Greatest Hits Volume 2* (1999)
* *Blues at Sunrise* (2000)
* *Stevie Ray Vaughan And Double Trouble - The Boxed Set* (3 CDau ac 1 DVD) (2000)
* *Tin Pan Alley - Guitar Heroes Vol. 3* (2000)
* *The Essential (2002)
* *Live At Montreux 1982 & 1985* (2004)
* ''Stevie Ray Vaughan & Friends - Solos, Sessions And Encores (2007)

## Dolenni allanol
*  Stevie Ray Vaughan ar Gwefan Swyddogol am Stevie Ray Vaughan

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion y felan o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion y felan o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Dallas
Categori:Pobl fu farw yn Wisconsin
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau hofrenyddion
Omnia

Gall **Omnia** gyfeirio at :

* Omnia (band), band gwerin o'r Iseldiroedd
* Treflan Omnia, Swydd Cowley, Kansas
* Omnia, cenedl ffuglennol ym mydysawd Disgfyd
* Omnia, teyrnas ffuglennol ym mydysawd Sudeki
* Samsung Omnia, smartffon gan Samsung
** Samsung Omnia II
** Samsung Omnia HD

## Gweler hefyd 
*Omni (gwahaniaethu)