open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prunella Scales

Actores o Loegr oedd **Prunella Scales** (née **Illingworth**; 22 Mehefin 1932 – 27 Hydref 2025), yn fwyaf adnabyddus am ei roliau mewn sawl gyfres deledu gomedi. Roedd ei pherfformiad fel Sybil Fawlty yn y comedi sefyllfa deledu BBC *Fawlty Towers* yn enwog ledled y byd. Chwaraeodd hi rôl y Frenhines Elizabeth II yn y drama BBC *A Question of Attribution* (1991) gan Alan Bennett; am y perfformiad hwn enillodd hi enwebiad BAFTA. Ar ôl dechrau dioddef o ddementia, ymddangosodd yn y gyfres ddogfen *Great Canal Journeys* (2014–2019), gan deithio dyfrffyrdd yn y DU a thramor gyda'i gŵr, yr actor Timothy West a'u mab Sam.

Cafodd Prunella Margaret Rumney Illingworth ei geni yn Sutton Abinger, Surrey,  yn ferch i John Richardson Illingworth, gwerthwr cotwm a wasanaethodd gyda Chatrawd Wiltshire yn y Rhyfel Byd Cyntaf,.  Ei mam hi oedd Catherine, née Scales, y cymerodd ei henw morwynol Prunella fel ei henw llwyfan. Roedd Catherine, a gafodd y llysenw "Bim", yn actores a oedd wedi mynychu Academi Frenhinol y Celfyddydau Dramatig.    Daeth brawd Prunella, Timothy "Timmo" Illingworth (1934–2017), yn is-gyrnol yn y Royal Irish Rangers. 

Daeth hi'n adnabyddus gyntaf gyda'r comedi sefyllfa *Marriage Lines* o ddechrau'r 1960au yn serennu gyferbyn â Richard Briers.  Chwaraeodd ei rôl enwocaf, Sybil Fawlty yn y comedi sefyllfa *Fawlty Towers*, yn serennu gyda John Cleese dros ddwy gyfres rhwng 1975 a 1979.  

Roedd Scales yn briod â'r actor Timothy West o 1963 hyd at ei farwolaeth yn 2024. Bu iddynt ddau o blant; yr hynaf yw'r actor a'r cyfarwyddwr Samuel West. Roedd gan Scales a West hobi cyffredin o hwylio mewn cychod cul.

## Ffilmiau
*''Hobson's Choice* (1954)
**Waltz of the Toreadors* (1962)
**Escape from the Dark* (1976)
**The Wicked Lady* (1983)
**The Lonely Passion of Judith Hearne* (1987)
**Howards End* (1992)
**An Awfully Big Adventure* (1995)
**An Ideal Husband* (1999)
**Johnny English* (2003)

## Teledu
**Mapp and Lucia* (1985-86)
**After Henry* (1988–1992)
**The Big Knights* (1999-2000)
**The Shell Seekers* (2006)
**Marple'' (2008)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o Loegr
Categori:Actorion teledu benywaidd o Loegr
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Genedigaethau 1932
Hanes Rhyw Gymro

Drama gomisiwn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1963 yw ***Hanes Rhyw Gymro,*** gan y dramodydd John Gwilym Jones, a gyhoeddwyd ym 1964. Drama lwyfan hanesyddol Gymraeg am Morgan Llwyd yw hi, wedi'i lleoi yng Nghynfal, Wrecsam, Croesoswallt a Llundain, ac yn archwilio'r gwrthdaro rhwng y gwahanol enwadau crefyddol. Yn ôl Meic Stephens, mae'n ymdrin â'r pwnc "yn y modd Brechtaidd."

## Cymeriadau 
* Morgan Llwyd
* Huw Cynfal (ei daid)
* Mari Llwyd (ei fam)
* Siencyn Dafydd
* Dyn 1
* Dyn 2
* Walter Cardoc
* Y Brenin Siarl
* Oliver Cromwell
* Seneddwr
* Eglwyswr
* Piwritan
* Calfin
* Armin
* Baxter
* Annibynnwr
* Antinomian
* Sosin
* Bedyddiwr 1
* Bedyddiwr 2
* Ann Llwyd
* Vavasor Powell
* Milwr 1
* Milwr 2
* Milwyr
* Juxton
* Dienyddiwr
* Trempyn
* John ap John
* Deio Llwyd - plentyn
* Ann - plentyn

## Crynodeb 
### Act 1 
#### Golygfa 1 
16 oed yw Morgan Llwyd ar gychwyn y ddrama, a thrwy gyflwyno ei hun, noda ei fod "yn cychwyn ben bore 'fory i Wrecsam i'r ysgol".  Roedd gwerthiant o 1,000 ticed yn record newydd i ddramâu yr Eisteddfod. Llwyfannwyd y ddrama yn Theatr y Grand yn y dref, a "benthycwyd y set" gan "gwmni enwog Sadlers Wells", Llundain.

Yn ei hunangofiant *Hogyn o Sling*, mae John Ogwen yn nodi mai wedi "hurio'r gwisgoedd cyfnod [...] gan Gwmni Fox o Lundain" wnaeth y coleg, "gan mai cynhyrchiad coleg oedd hwn, doedd safon y gwisgoedd a anfonodd Fox ddim o'r radd flaenaf", ychwanegodd.

## Addasiadau 
Cafwyd addasiad radio o'r ddrama gyda Clive Roberts yn y brif ran. 

## Cyfeiriadau 
Categori:John Gwilym Jones (dramodydd)
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu Comisiwn Eisteddfod
John Owen (Rhuthun)

Awdur, dramodydd, cyflwynydd, cyfarwyddwr theatr a Gweinidog yr Efengyl ar ran Eglwys Bresbryteraidd Cymru yw'r Parch. **John Owen, Rhuthun** (ganwyd 1944). Yn 2024, fe'i llongyfarchwyd am 60 mlynedd o wasanaethu, ers ei ordeinio ym 1964. Yn yr un flwyddyn, tra'n fyfyriwr yng Ngholeg Prifysgol Bangor, ef fu'n portreadu'r prif gymeriad Morgan Llwyd yng nghynhyrchiad Cymdeithas y Ddrama Gymraeg o *Hanes Rhyw Gymro*, gan John Gwilym Jones. 

Ef oedd un o sefydlwyr Cymdeithas Ddrama Rhuthun ym 1979, lle y cafodd yr actor Rhys Ifans un o'i gyfleon cyntaf i actio gyda'i rieni ar lwyfan. Yn 2005, talodd Rhys deyrnged i waith a dawn John Owen am ei "ddewrder fel cynhyrchydd" yn ei ddewis o ddramâu".

Bu farw ei wraig Gwenda o'r clefyd *motor neurone* yn 2019 yn ddim ond 69 oed. Roedd hi'n gyn-athrawes yn Ysgol Pentrecelyn, Rhuthun, ac yn gyn-bennaeth Ysgol Llandrillo, Corwen, ac yn hynod o weithgar gydag Eisteddfodau Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl o Ddyffryn Peris
Categori:Gweinidogion Methodist
Categori:Cyfarwyddwyr theatr
Tal ar Ben Bodran a Cherddi Eraill

Casgliad o farddoniaeth gan y bardd Cymraeg Talhaiarn yw ***Tal ar Ben Bodran a Cherddi Eraill***. Cyhoeddwyd y gyfrol yn 2025 gan Melin Bapur.

## Cynnwys
Mae'r gyfrol yn cynnwys detholiad o farddoniaeth Talhaiarn dros ei yrfa, gan gynnwys, am y tro cyntaf erioed mewn un llyfr,  fersiwn cyflawn o *Tal ar Ben Bodran*, oedd wedi'i rannu o'r blaen rhwng gwahanol gyfrolau o *Gwaith Talhaiarn* a gyhoeddwyd yn 1855 a 1862. Mae'r gyfrol yn cynnwys hefyd *Castell Rhuthun*, y bryddest enillodd wobr i Talahairn yn Eisteddfod Genedlaethol Rhuthun yn 1868, detholiad o ganeuon y bardd, a'i gyfieithiadau o waith Robert Burns, Felicia Hemans a Byron.

## Gweler hefyd
**Tal ar Ben Bodran*

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2025
Y Ffynnon (drama)

Drama lwyfan Gymraeg a gyflwynwyd gan Gymdeithas Ddrama Prifysgol Bangor yng Ngŵyl Cymdeithas Ddrama Myfyrwyr Cymru yng Nghaerfyrddin 1964 oedd ***Y Ffynnon***. Nodwyd ar y pryd mai "cyfieithiad Cymraeg Gareth Miles o *La Fontaine*, "un o weithiau diweddaraf Ionesco" oedd y ddrama "gan ddenu canmoliaeth uchel iawn oddi wrth y gynulleidfa a’r beirniaid". Ond datgelwyd ychydig wythnosau yn ddiweddarach mai "drama gwbl ffug oedd hi, parodi rhyfygus – cymysgedd o linellau ysmala, ymadroddion lled ddefosiynol ac adnodau Beiblaidd." Mewn erthygl yn *Barn* [Rhagfyr 2008] nodir mai'r gwir awduron oedd Dafydd Glyn Jones, John Roberts, John Gwilym Jones, Wil Sam "ac eraill". Yn ei hunangofiant *Hogyn o Sling* [Gwasg Gwynedd 1996] mae John Ogwen [a fu'n rhan o'r cwmni a lwyfanodd y gwaith] yn enwi Huw Lloyd Edwards a Gwenlyn Parry yn ogystal. 

Mae'n John Ogwen yn datgan mai'r syniad gwreiddiol oedd cyfleu bod "drama newydd" Ionesco wedi bod "ar goll ers blynyddoedd". Ychwanegodd, "yn unol â'r teitl yr oedd ceg ffynnon ar y llwyfan a llaw rhywun yn sticio allan ohoni. Â'r ddrama ymlaen i drafod beth oedd y cyfryw law a sticiai allan o'r ffynnon. Yr oedd gan bob cymeriad ei theori ei hun ond ddywedodd neb mai 'llaw' oedd hi".

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Is-etholiad Caerffili, 2025

Cynhaliwyd **Is-etholiad** **Caerffili, 2025**, ar ddydd Iau, 23 Hydref 2025, er mwyn ethol aelod newydd Caerffili i Senedd Cymru yn dilyn marwolaeth yr aelod Llafur Hefin David. Enillodd ymgeisydd Plaid Cymru, Lindsay Whittle y sedd gyda gogwydd o 27% o Lafur.

Dyma bumed is-etholiad y Senedd ers ei sefydlu yn 1999, a'r un olaf (sy'n cael ei rhagweld) o dan yr hen system etholiadol cyntaf i'r felin.

Roedd yr etholiad yn cael ei weld fel un agos iawn rhwng Plaid Cymru a Reform UK gydag arolwg barn ychydig ddyddiau o flaen yr etholiad yn dangos Reform ar y blaen o 4%.

## Y canlyniadau 
## Cyn yr etholiad 
Dyma'r sefyllfa fel oedd cyn yr etholiad hwn:

## Cyfeiriadau 

Categori:Etholiadau Senedd Cymru
Categori:Caerffili
Cysgodion Gdansk

Cyfres ddrama deledu 5 pennod i S4C yw ***Cysgodion Gdansk*** a gynhyrchwyd ar ffilm gan Ffilmiau'r Tŷ Gwyn ym 1987. Ifor Wyn Williams a Dafydd Huw Williams oedd yng ngofal y sgript, a'r cyfarwyddo gan Gareth Wynn Jones. Disgrifwyd y gyfres yn y *Daily Post* [11 Mawrth 1987] fel "cyfres wleidyddol fyrlymus" oedd yn canolbwyntio ar "hit man" dadrithiol o'r enw "Huw Taylor", a fudodd i fyw i Ynys Môn, wedi myllio gyda tactegau yr heddlu a'r gwasanaethau cudd, y mae ef ei hun yn aelod ohonynt. Drwy gydol y gyfres, mae'n dod wyneb yn wyneb â chynrychiolwyr o'r KGB, yr IRA a'r Americanwyr, gyda'r bwriad o ddial.

Cafwyd dilyniant i'r gyfres o'r enw *Barbarossa*.

## Cast 
Ymysg yr actorion mae :
* J. O. Roberts
* Gwen Ellis
* Marged Esli
* Morfudd Hughes
* Trefor Selway
* Noel Williams
* Phillip Hughes
* Mici Plwm
* John Pierce Jones
* Cadfan Roberts
* Robin Eiddior
* Dewi Rhys

## Cynhyrchu 
Ffilmiwyd y gyfres ar Ynys Môn, yng Nghaernarfon a Llundain. Defnyddiwyd Mynydd Parys fel un lleoliad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfresi drama S4C
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1980au
Cadfan Roberts

Actor Cymraeg o Sir y Fflint yw **Cadfan Roberts** (ganwyd 25 Ebrill 1956) neu **Cadfan Dylan Roberts,** sy'n fwyaf adnabyddus am ei bortread o "Glan Morris" yn y gyfres *Pobol y Cwm* rhwng 1989 a 1996. Bu'n portreadu nifer o gymeriadau ar lwyfannau a theledu yng Nghymru ers y 1980au gan gynnwys y prif gymeriad yn y gyfres ''Mostyn Fflint n' Aye!'' a gyd-greodd ei hun. Bu hefyd yn ran o'r cyfresi *Treflan*, *9 tan 9*, *Tipyn o Stad*, ''Bowen a'i Bartner* a *The District Nurse*. Cafodd y brif ran yn ffilm Siôn Eirian, *Marwolaeth yr Asyn o Fflint'' ym 1983.

## Gyrfa 
Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Maes Garmon ac yna yng Ngholeg Cerdd a Drama's Guildhall, Llundain gan raddio ym 1976.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Bownsars* (1998) Cwmni Theatr Gwynedd

### Ffilm a Theledu 
* *Y Graith* (1980)
* ''Ennal's Point* (1982)
* *Nye* (1982)
* *Coleg* (1982)
* *Newydd Bob Nos* (1982-1983)
* *Almanac* (1983)
* *Marwolaeth yr Asyn o Fflint* (1983)
* *The Extremist* (1984)
* *Minafon* (1985)
* *Bowen a'i Bartner* (1985)
* *Sul y Blodau* (1986)
* *The District Nurse* (1987)
* *Cysgodion Gdansk* (1987)
* *Child of Love* (1987)
* *Dilyn Y Ddraig* (1988)
* *Screenplay* (1988)
* *Pobol y Cwm* (1989 - 1996)
* *Yr Aduniad* (1998)
* *Human Traffic* (1999)
* *9 tan 9* (2002)
* *Treflan* (2002)
* *Y Stafell Ddirgel* 
* *Tipyn o Stad* (2003 - 2005)
* *Mostyn Fflint 'n Aye!* (2004)
* *Bolan's Shoes* (2023)
* *Bariau* (2024)
* *Henry House* (2025)
* *Box of Frogs'' (2025)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Maes Garmon
Pierrot

Cymeriad stoc mewn pantomeim a ''commedia dell'arte'' yw **Pierrot**. Mae ei wreiddiau'n dyddio'n ôl i ddiwedd yr 17g yn y Théâtre-Italien ym Mharis.

Yn y theatr a diwylliant poblogaidd, mae Pierrot yn glown melancolaidd a diniwed sydd mewn cariad â Columbine; mae Columbine yn ei thro yn well ganddi Harlequin. Yn wahanol i'r cymeriadau eraill yn y ddrama, nid yw'n gwisgo mwgwd; yn lle hynny mae ei wyneb wedi'i orchuddio â phowdr gwyn. Mae'n ymddangos mewn blows gwyn llac gyda botymau mawr a llodrau gwyn llydan. Weithiau mae'n gwisgo het gonigol tebyg i gap twpsyn, ond yn amlach mae'n gwisgo cap corun du.

Pierrot - Antoine Watteau - Musée du Louvre Peintures MI 1121 - après restauration 2024.jpg|*Pierrot*, paentiad tua 1718 gan Jean-Antoine Watteau
Paul Legrand by Nadar c1855.jpg|Ffotograff tua 1855 o Paul Legrand, meimiwr enwog o Ffrainc, yn rhan Pierrot

Daeth ffigur Pierrot i gael ei ddefnyddio yn aml gan artistiaid creadigol ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g fel symbol oedd yn cynrychioli rhai agweddau ar gyflwr dynol – yn enwedig fel ffigur truenus sy'n cynrychioli'r rhai sy'n byw ar ymylon cymdeithas.

Roedd gwisg Pierrot (fel gwisg Harlequin) yn boblogaidd mewn partïon gwisg ffansi ar un adeg, ac ym Mhrydain ddechrau'r 20g byddai holl aelodau cwmni o ddiddanwyr glan môr (pierotiaid) yn ei wisgo wrth ganu, dawnsio, jyglo ac adrodd jôcs.

bawd|320px|canol|Pierotiaid yn perfformio yn Harrogate, Swydd Efrog, yn gynnar yn yr 20g

## Llyfryddiaeth
* Adele Dowling Levillain,  *The evolution of pantomime in France* (traethawd MA, Prifysgol Boston, 1945)
* Louisa E. Jones, *Sad Clowns and Pale Pierrots: Literature and the Popular Comic Arts in 19th-Century France* (Lexington, KY: French Forum Publishers, 1984)
* Siu Hei Lee, *The music and social politics of Pierrot, 1884-1915* (traethawd PhD, Prifysgol Califfornia, San Diego, 2018)
* Emilio Peral Vega, *Pierrot/Lorca: White Carnival of Black Desire* (Woodbridge: Tamesis, 2015)
* Ana Norman, *Miming modernity: representations of Pierrot in fin-de-siècle France*  (traethawd MA, Southern Methodist University, 2021)

Categori:Cymeriadau commedia dell'arte
Harlequin

:*Am ddefnyddiau eraill, gweler Harlecwin (gwahaniaethu).*

Cymeriad stoc mewn ''commedia dell'arte* yw **Harlequin** (Eidaleg: *Arlecchino''). Mae ei wreiddiau'n dyddio'n ôl i ddiwedd yr 16g yn yr Eidal, ac mae ganddo gysylltiad penodol â dinas Bergamo.  Ef yw'r mwyaf adnabyddus o'r cymeriadau gwas comig (*zanni*) yn y ''commedia dell'arte''. Mae'n chwarae rhan gwas sionc a chraff, sy'n aml yn gweithredu i rwystro cynlluniau ei feistr. Mae'n dilyn ei gariad, Columbine, â ffraethineb a dyfeisgarwch, gan gystadlu'n aml â Pierrot, sydd, i'r gwrthwyneb, yn gymeriad melancolaidd.

Mae ganddo fwgwd du a gwisg wedi'i gwneud o glytiau amryliw, fel arfer o siapau diemwnt. Mae'n dwyn pastwn hir, neu "ffon glec".

SAND Maurice Masques et bouffons 01.jpg|Ymddangosiad clasurol Harlequin yn y ''commedia dell'arte'', ynghyd â'i ffon glec
Tivoli Gardens - Harlequin.jpg|Harlequin mewn cynhyrchiad theatrig modern

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau commedia dell'arte
Harlecwin (gwahaniaethu)

Gallai **harlecwin** gyfeirio at:

* Harlequin, cymeriad yn y ''commedia del'arte* sydd â gwisg o glytiau amryliw

* C.P.D. Harlecwin, clwb rygbi undeb o Twickenham, Llundain

* *Harlequin'', ffilm gyffro wleidyddol (1980)

----
Columbine

Cymeriad stoc mewn ''commedia dell'arte* yw **Colombine** (Eidaleg: *Colombina''; "colomen fach"). Mae ei gwreiddiau'n dyddio'n ôl i ddiwedd yr 17g yn yr Eidal.  Mae hi'n chwarae rhan morwyn glyfar. Cariad Harlequin yw hi, er bod Pierrot hefyd yn ei dilyn.

Arlecchino und Colombina - Giovanni Domenico Ferretti.jpg|Paentiad o Columbine a Harlequin gan Giovanni Domenico Ferretti (18g)
Harlekin Columbine Tivoli Denmark.jpg|Columbine yn dawnsio gyda Harlequin mewn cynhyrchiad modern

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau commedia dell'arte
The Lady in the Van (drama)

Drama lwyfan o 1999, yn seiliedig ar waith llenyddol cynharach gan Alan Bennett yw ***The Lady in the Van*** gafodd ei llwyfannu gyntaf yn Theatr Queen's, Llundain gyda Maggie Smith yn y brif ran. Mae'r ddrama a'r atgof llenyddol cynharach, yn seiliedig ar ddigwyddiadau gwir yng Ngogledd Llundain rhwng 1974 a 1989, pan symudodd y cyn-gerddor, a'r hen-ferch Margaret Mary Fairchild [Sheppard] (4 Ionawr 1911 – 28 Ebrill 1989) gyda'i fan, i ardd y dramodydd.

Mae'r ddrama'n archwilio'r berthynas rhwng y dramodydd â "Miss Shepherd" hyd ei marwolaeth, ac fe gyflwynodd y ddrama er cof amdani. Cyhoeddodd y stori fel traethawd ym 1989 a llyfr ym 1990, a gwnaed ffilm o'r ddrama yn 2015, yn ogystal ag addasiad radio ar gyfer BBC Radio 4 yn 2009. 

## Cymeriadau 
* Miss Shepherd
* Alan Bennett
* Alan Bennett 2
* Mam
* Rufus
* Pauline
* Gweithydd Cymdeithasol
* Underwood
* Meddyg Mam
* Leo Fairchild
* Llanc
* Gyrrwr Ambiwlans
* Meddyg Miss Shepherd
* Cyfwelydd
* Gweithwyr y Cyngor
* Trefnwyr Angladdau a.y.y.b

## Cefndir 
Hanes gwir Margaret Mary Fairchild [Sheppard] (4 Ionawr 1911 – 28 Ebrill 1989) oedd y syniad am y stori wreiddiol a ddaeth i fyw tu allan i gartref y dramodydd yn Camden, yn ei fan felen. Ym 1974, caniataodd Bennett iddi symud ei fan i'w ardd, gan fod ei phresenoldeb ar y stryd yn ei boeni, ac yn ei atal rhag gweithio.

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gyntaf yn Theatr Queen's, Llundain ar 19 Tachwedd 1999 o dan gyfarwyddyd Nicholas Hytner; cynllunydd Mark Thompson; goleuo Hugh Vanstone; sain Scott Myers a cherddoriaeth wedi'i drefnu gan Richard Sisson.

* Miss Shepherd - Maggie Smith
* Alan Bennett - Nicholas Farrell
* Alan Bennett 2 - Kevin McNally
* Mam - Elizabeth Bradley
* Rufus - Michael Culkin
* Pauline - Geraldine Fitzgerald
* Gweithydd Cymdeithasol - Lorraine Brunning
* Underwood - Michael Poole
* Meddyg Mam - Ben Aris
* Leo Fairchild - Ben Aris
* Llanc - William Kettle
* Gyrrwr Ambiwlans - William Kettle
* Meddyg Miss Shepherd - Stephen Rashbrook
* Cyfwelydd - Jennifer Farnon
* Gweithwyr y Cyngor, Trefnwyr Angladdau a.y.y.b - William Kettle, Stephen Rashbrook, Chris Barritt ac Alec Linstead.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Saesneg
Categori:Theatr Saesneg yn Lloegr
Categori:Dramâu 1999
Anne Naysmith

Cyn-bianydd clasurol o Loegr a ddaeth yn nodedig am gysgu ar y stryd yn Chiswick, Gorllewin Llundain,   oedd **Anne Margaret Naysmith** (née **Smith**; 13 Ionawr 1937 – 10 Chwefror 2015). Mae rhai yn honni bod ei stori hithau hefyd wedi ysbrydoli'r dramodydd Alan Bennett i gyfansoddi'r stori, y ddrama a'r ffilm *The Lady in the Van,* gyda chyffelybiaethau tebyg i stori wir Margaret Mary Fairchild [Sheppard] tu allan i gartref y dramodydd, yng Ngogledd Llundain.

Ganwyd Anne yn Southend-on-Sea, Essex, ym 1937. Symudodd ei theulu i Hounslow, Gorllewin Llundain, pan oedd hi'n wyth oed. "Smith" oedd ei chyfenw, ond ychwanegwyd y 'Nay' yn ddiweddarach. 

Astudiodd gerddoriaeth yn Yr Academi Gerdd Frenhinol, a rhoddodd ddatganiad yn Neuadd Wigmore ym 1967.  Wynebodd anawsterau personol ddiwedd y 1960au a chafodd ei throi allan o'i thŷ yng Ngerddi Prebend, Chiswick.    Wedi hynny, bu'n byw mewn lloches yr oedd hi wedi'i greu ger gorsaf Danddaearol Stamford Brook.

Bu farw Anne am 01:00 ar 10 Chwefror 2015 ar ôl cael ei tharo gan lori ar Ffordd Fawr Chiswick.  Claddwyd hi ym Mynwent Newydd Chiswick ar 7 Mawrth 2015.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Chiswick
Categori:Cerddorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Genedigaethau 1937
Margaret Mary Fairchild

Menyw ddigartref o Brydain oedd **Margaret Mary Fairchild** (4 Ionawr 1911 – 28 Ebrill 1989), a adnabyddir hefyd fel **Mary Teresa Sheppard, Miss Shepherd** ac **MT Sheppard**, gafodd ei hanfawroli yn y stori, drama a'r ffilm *The Lady in the Van* gan Alan Bennett. Roedd Fairchild yn gyn-bianydd clasurol ac yn lleian.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Margaret Fairchild ym 1911 yn Hellingly, Sussex, yn ferch i Harriett (née Burgess; 1879–1963) a George Bryant Fairchild (1866–1944), syrfëwr ac arolygydd glanweithdra. Ei brawd oedd Leopold George Fairchild (1908–1994).

Tua 1932, yn ôl ei brawd, astudiodd Margaret Fairchild yn yr École Normale de Musique de Paris o dan y meistr Alfred Cortot, a dywedir iddi chwarae mewn cyngerdd promenâd yn ddiweddarach.

Yn ôl ei brawd, roedd Fairchild yn ffigwr awdurdodol bron i 6 troedfedd (1.8 m) o daldra, a ddaeth yn fwyfwy anwadal ei hymddygiad wrth aeddfedu, gan ddadlau'n gyson am grefydd gyda'i mam, tra'n byw gyda hi. Cafodd ei rhoi yn Ysbyty Banstead, ysbyty seiciatrig, gan ei brawd, ac yna dihangodd. Roedd i ddianc o amryw ysbytai meddwl eraill nes iddi aros ar goll am flwyddyn a diwrnod, a ddangosodd yn gyfreithiol ei bod hi'n gymwys i fyw heb oruchwyliaeth.

Yn ddiweddarach, cafodd ddamwain pan darodd beiciwr modur y fan yr oedd hi'n ei gyrru, a fu farw wedi hynny. Credai Fairchild mai hi oedd ar fai am y ddamwain a gadawodd y lleoliad heb roi ei manylion, gan fyw mewn ofn cael ei harestio wedi hynny. Ar yr adeg hon, newidiodd ei henw i Sheppard i osgoi cael ei dal a dychwelodd i gyffiniau'r lleianod ar Gloucester Avenue lle gwnaeth ei haddunedau. Ar ddiwedd y 1960au, dechreuodd Fairchild, gan alw ei hun yn 'Miss Mary Sheppard', barcio ei fan Bedford o flaen y tai yn Gloucester Crescent, Camden lle byddai'n cythruddo'r perchnogion ac yna pentyrru bagiau plastig llawn sbwriel o amgylch y cerbyd. Dros amser, symudodd ei fan felen wedi'i phaentio â llaw i lawr y ffordd nes cyrraedd cartref y dramodydd a'r awdur Alan Bennett ym 1971, a ddywedodd amdani, *"She was there in full view of my window while I was working. She used to get pestered by people. I used to go out and tell [those] people to clear off. This distracted me from my work, and it gradually got to the point when it was harder for me to work than it should be, and the only way to break through the situation was to invite her into the drive, where no one else would bother her.”* 

Roedd wedi gobeithio mai trefniant dros-dros fyddai hynny, ond bu "Miss Sheppard" yno tan ei marwolaeth ym 1989.

## *The Lady in the Van* 
Cyfansoddodd Bennett *The Lady in the Van* yn seiliedig ar ei brofiadau gyda'r hen-ferch unigryw hon. Cyhoeddwyd stori Fairchild/Shepherd gyntaf ym 1989 fel traethawd yn y *London Review of Books,* cyn ei throi'n gyfrol [1990] a drama lwyfan ym 1999. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Pianyddion benywaidd o'r Deyrnas Unedig
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Genedigaethau 1911
Foel yr Anifeiliaid

Nofel gan George Orwell yw ***Foel yr Anifeiliaid*** a gyheoddwyd yn wreiddiol yn Saesneg dan y teitl ***Animal Farm***. Cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg Anna Gruffydd gan Melin Bapur yn 2025.

## Gweler hefyd
*Mil Naw Wyth Deg Pedwar
*George Orwell

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau 1943
Yr Adduned

Drama lwyfan olaf y dramodydd John Gwilym Jones yw ***Yr Adduned*** a gyfansoddwyd ar gais comisiwn ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1979. Cyfaddefodd y dramodydd ei fod wedi cyfansoddi'r ddrama "ar ôl rhoi addewid i gyfaill agos a fu farw".  Cyflwynir y gyfrol "I gofio am Wil ac i Mary".

## Cefndir 
Rhoddwyd y Comisiwn gyda chefnogaeth Cyngor Celfyddydau Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:John Gwilym Jones (dramodydd)
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu Comisiwn Eisteddfod
Catrin Arwel

Actores a ffotograffydd o Rydaman yn wreiddiol yw **Catrin Arwel** (ganwyd 4 Ionawr 1981), enw bedydd **Catrin Arwel Davies**, sydd bellach yn byw yn Llundain. Portreadodd gymeriadau amrywiol mewn cyfresi teledu fel *Y Gwyll*, *Byw Celwydd*, *Y Pris* a *Pobol y Cwm*.

## Gyrfa 
Astudiodd yn University of the Arts [UAL] yn Llundain.

Yn 2013, bu stori yn y Wasg am achos llys yn ymwneud â'i chyfaill o fore oes, a honnodd Catrin iddi ddwyn £7,000 o'i chyfrif banc.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
### Ffilm a Theledu 
* *Y Gwyll / Hinterland* (2016)
* *Byw Celwydd* (2016)
* *Doctors* (2015)
* *Good Arrows* (2009)
* *Y Pris* (2007)
* *Casualty* (2007)
* ''Daddy's Girl* (2006)
* *Cowbois ac Injans* (2006)
* *Pobol y Cwm'' (2004-2005)

## Dolenni allanol 
* https://www.catarwelphotography.co.uk/
* https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/45187271

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Rydaman
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Dafydd Huw Williams

Dramodydd, cynhyrchydd a chyn-gomisiynydd drama S4C oedd **Dafydd Huw Williams** (1943 – 6 Mawrth 2009). Fe'i ganwyd a'i magwyd yn Llandegfan, Ynys Môn yn frawd i'r Prifardd Cen Williams a'r cyfarwyddwr a dramodydd Eurwyn Williams. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Bangor, a bu'n aelod o gwmni drama enwog y coleg o dan gyfarwyddyd John Gwilym Jones. Mae'n cael ei enwi fel aelod o gast y ddrama *Hanes Rhyw Gymro* ym 1964 ynghyd â John Ogwen, Maureen Rhys, John Owen, Euryn Ogwen Williams, Dafydd Glyn Jones a llawer eraill.

## Gyrfa 
Enillodd Y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Gadeiriol Môn Y Borth 1965.

Dechreuodd ei yrfa ym maes teledu fel ymchwilydd a sgriptiwr ar y rhaglen *Heddiw*. Bu'n gweithio fel cynhyrchydd drama gyda BBC Radio Cymru ym Mangor, cyn ei benodi yn bennaeth drama i'r sianel.

Fel dramodydd, bu'n cyd-ysgrifennu'r ffilmiau *Owain Glyndŵr* a *Gwaed ar y Sêr*.

Cafodd ei benodi yn Gomisiynydd Drama S4C ym 1990 ac ymddeolodd ym mis Chwefror 1997, pryd y daeth Angharad Jones yn gomisiynydd newydd yn ei le.

Bu farw'n 66 oed ar y 6 Mawrth 2009 yn Ysbyty Gwynedd, Bangor, a thalwyd teyrngedau iddo gan Geraint Stanley Jones, y Parchedig Elwyn Jones ac Ifan Roberts.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Fel dramodydd / cyd-awdur 
* *Owain Glyndŵr* 
* *Gwaed ar y Sêr*
* Two Women (1974) HTV
* *Barbarossa* 
* *Cysgodion Gdansk* (1987)

### Fel cynhyrchydd ac uwch-gynhyrchydd 
* *Minafon*
* *Tywyll Heno*
* *Noson yr Heliwr*
* *Heliwr*
* *Pum Cynnig i Gymro*
* *Tân ar y Comin*
* *Elenya*
* *Y Fargen*
* *Brad*
* *Sigaret?*
* *Lleifior*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Dramodwyr o Gymru
K. Lloyd-Jones

"Athro Ffrangeg ac Eidaleg ym Mhrifysgol Maryland, U.D.A" oedd **K. Lloyd-Jones** neu **Kenneth Lloyd-Jones** (6 Gorffennaf 1937 – 2 Mehefin 2009) ym 1974, pan gyhoeddodd Gwasg Prifysgol Cymru ei gyfieithiadau Cymraeg o ddwy ddrama fer gan Eugène Ionesco - *Y Wers; Y Tenant Newydd*.  

## Gyrfa 
Cafodd ei eni yn Lerpwl, i rieni Cymraeg, cyn i'r teulu ymfudo i'r Unol Daleithiau cyn yr Ail-Ryfel Byd.

## Cyfieithiadau i'r Gymraeg 
* *La Leçon*
* *Le Nouveau Locataire*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Ysgolheigion
La Leçon (Y Wers)

Drama lwyfan un act gan y dramodydd Ffrengig-Rwmanaidd Eugène Ionesco yw ***La Leçon*** neu ***Y Wers***. Llwyfannwyd y ddrama gyntaf ym 1951 mewn cynhyrchiad a gyfarwyddwyd gan Marcel Cuvelier (a bortreadodd yr Athro hefyd).  Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg gan K. Lloyd-Jones a'i chyhoeddi gan Wasg Prifysgol Cymru ym 1974, yn y gyfres ''Dramâu'r Byd - Y Wers; Y Tennant Newydd.'' Ystyrir y ddrama yn waith pwysig yn Theatr yr absẃrd.
## Cymeriadau 
## Crynodeb 
Digwydd y ddrama mewn swyddfa ac ystafell fwyta fflat fechan yn Ffrainc. Mae'r Athro, dyn rhwng 50 a 60 oed, yn disgwyl disgybl newydd benywaidd, (18 oed) "Y Ferch". Mae Morwyn yr Athro, menyw dew, wynebgoch rhwng 40 a 50 oed, yn poeni am iechyd yr Athro. Wrth i'r wers hurt o nonens fynd rhagddi, mae'r Athro yn gwylltio'n fwy-fwy, gyda'r hyn y mae'n ei ystyried yw anwybodaeth y Ferch, tra mae'r Ferch yn tawelu a dod yn fwy gostyngedig. Mae hyd yn oed ei hiechyd yn dechrau dirywio, ac mae'r hyn sy'n dechrau fel poen dannedd yn datblygu i boeni ei chorff cyfan. Ar uchafbwynt y ddrama, ar ôl cyfnod hir o "non sequiturs" (a ddefnyddir yn aml yn nramâu Ionesco), mae'r Athro yn trywanu ac yn llofruddio'i ei ddisgybl. Mae'r ddrama'n gorffen gyda'r Forwyn yn cyfarch Merch newydd, gan fynd â'r ddrama yn ôl i'r dechrau.

## Cefndir 
Yn y *Rhagair* i'r ddrama, o dan y cwestiwn "Beth ydi'r Ystyr?", mae K. Lloyd-Jones yn egluro crynswth y ddrama - "...A'r athro o lofrudd y mae ei eiriau fel petaen nhw'n troi'n wallgofrwydd er eu bod yn cynnal datblygiad sy'n ymddangos yn rhesymegol, a'r disgybl truan sydd mor awyddus i ddioddef ac i gael ei ddinistrio, beth ydi eu hystyr nhw? Y mae hwn yn gwestiwn pwysfawr y mae pob un ohonom yn ei ofyn iddo'i hun wrth ddod wyneb yn wyneb ag un o ddramâu Ionesco, y mae'n gwestiwn y teimlwn bod yn rhaid ei ateb cyn y gallwn fynd rhagom i benderfynu a ydym ni wedi mwynhau'r ddrama ai peidio, yn wir cyn inni fedru llunio unrhyw fath o farn ar y mater."

## Cynyrchiadau nodedig 
Ers 1957, mae'r ddrama wedi cael ei llwyfannu yn Théâtre de la Huchette ym Mharis, ar y cyd a drama arall gan Ionesco, *La Cantatrice chauve* *[Y Soprano Foel]* 

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Banham, Martin, gol. 1998. *The Cambridge Guide to Theatre*: Prifysgol Caergrawnt. ISBN&nbsp;0-521-43437-8 .

## Dolenni allanol 
* Eugène Ionesco & La Leçon Eugène Ionesco, La Leçon, 1951

Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu 1951
Ymweliad yr Hen Foneddiges (Der Besuch der alten Dame)

Drama mewn Almaeneg o 1956 gan y gan y dramodydd o'r Swistir, Friedrich Dürrenmatt yw ***Der Besuch der alten Dame*** neu ***Ymweliad yr Hen Foneddiges*** a gyfieithwyd i'r Gymraeg gan John Gwilym Jones a G. L. Jones ym 1976 a'i chyhoeddi gan Wasg Prifysgol Cymru yn y gyfres ''Dramâu'r Byd''.  Mae'r ddrama yn cael ei hadnabod yn Saesneg fel ***Yr Ymweliad*** neu ***The Visit.***

## Cymeriadau 
Rhennir y cymeriadau fel a ganlyn:

### Ymwelwyr 
[Die Besucher]

### Y Croesawyr 
[Die Besuchten]

### Y Lleill 
[Die Sonstigen]

### Y Poenwr 
[Die Lästigen]

Categori:Cydraddoldeb rhyw
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Merched ym myd cymdeithas
Categori:Trasicomedïau
Categori:Dramâu 1956
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Braunschweig

Dinas yn nhalaith ffederal Niedersachsen yng ngogledd-orllewin yr Almaen yw **Braunschweig**. Saif i'r gogledd o fynyddoedd Harz ar Afon Oker, sy'n ei chysylltu â Môr y Gogledd trwy afonydd Aller a Weser. Dyma'r ail ddinas fwyaf yn Niedersachsen ar ôl Hannover.

Yn 2024 roedd gan y ddinas boblogaeth amcangyfrifedig o 252,962.

Roedd y ddinas yn ganolfan fasnach bwerus yn yr Almaen yn ystod yr Oesoedd Canol, ac roedd yn aelod o'r Cynghrair Hanseataidd o'r 13g hyd at yr 17g. Ym 1600, Brunswick oedd y seithfed ddinas fwyaf yn yr Almaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Niedersachsen

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Croeso Nôl (drama)

Cyfieithiad Cymraeg John A. Owen o'r ddrama Saesneg *Welcome Home* gan Tony Marchant yw ***Croeso Nôl*** a gomisiynwyd ac a lwyfannwyd gyntaf yn Gymraeg gan Dalier Sylw ym 1996. Disgrifir y ddrama fel un "dreisgar, ond drama foesol yn ymdrin, yn greulon o onest, â natur grym a sut mae pum milwr caled, proffesiynol yn delio gyda galar wrth iddynt, wedi terfyn rhyfel y Malfinas, ddychwelyd i Brydain i gladdu un o'u cymrodyr, a hynny gyda holl rwysg ac urddas a pherffeithrwydd angladd milwrol".

Cyhoeddwyd y ddrama wreiddiol yn Saesneg ym 1983 gan Methuen. Cyhoeddwyd y cyfieithiad Cymraeg gan Dalier Sylw / CAA fel rhan o'u cyfres o ddramâu yn 2000.

## Cymeriadau 
* Goldy
* Polo
* Sharp
* Dennis
* Walters

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama yn gyntaf yn y Gymraeg ar 28 Chwefror 1996 yn Nhŷ Llên, Abertawe gan Dalier Sylw; cyfarwyddo John Owen; cynllunydd fideo a Sain Geinor Jones; cynllun goleuo Richard Clayton; cast

* Goldy - Jeremi Cockram
* Polo - Arwel Davies
* Sharp - Rhodri Evan
* Dennis - Rhodri Miles
* Walters - Jâms Thomas
"Roedd hon yn ddrama i ysgwyd cynulleidfa a beirniaid theatr fel ei gilydd" yn ôl Roger Owen yn *Barn* [Ebrill 1996].

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1996
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Tref Gwasanaethu'r Gaeltacht

, Tref Gwasanaethu Gaeltacht na nDéise]]
, un o'r Trefi Gwasanaethu'r Gaeltacht]]
Mae '''Tref Gwasanaethu'r Gaeltacht'* (Gwyddeleg: *Bailte Seirbhíse Gaeltachta *; Saesneg: *Gaeltacht Service Towns'') yn dref sydd â phoblogaeth o 1,000 o leiaf sydd wedi’i lleoli o fewn, neu’n agos at, ardal cynllunio iaith yn y Gaeltacht, ac sydd â rôl arwyddocaol o ran darparu gwasanaethau cymdeithasol, economaidd a hamdden i bobl o fewn yr ardal honno. Mae'n rhan o ymdrech i gryfhau'r iaith Wyddeleg ac i gydnabod newid mewn arferion byw a gwaith yn yr Iwerddon.

Daw o dan ymbarél y Gaelphobal sydd â'r nod oddod â’r holl grwpiau sy’n gweithio ar y broses cynllunio ieithyddol y tu allan i’r Gaeltacht swyddogol ynghyd.

Ym mis Awst 2020, cydnabu Adran Datblygu Gwledig a Chymunedol a'r Gaeltacht, drefi An Daingean (Dingle) a Letterkenny fel y ddau Dref Gwasanaethu'r Gaaeltacht cyntaf.

### Trefi Gwasanaethu'r Gaeltacht
Mae cyfanswm o un ar bymtheg o drefi gwasanaethu'r Gaeltacht, tair mewn ardal Gaeltacht a thair ar ddeg y tu allan i'r Gaeltacht. Mae Údarás na Gaeltachta neu Foras na Gaeilge, fel y bo'n briodol, yn gyfrifol am gefnogi sefydliad i baratoi a gweithredu cynlluniau iaith yn nhrefi gwasanaeth y Gaeltacht. Roedd yn rhan o Ddeddf y Gaeltacht 2012.

Trefi Gwasanaethu'r Gaeltacht yw:

## Dolenni allanol
* Gwefan ar Drefi Gwasanaethu'r Gaeltacht gwefan Gaelphobal

## Cyfeiriadau
Categori:Gaeltacht
Categori:Gwyddeleg
Categori:Daearyddiaeth Iwerddon
Categori:Adfer iaith
Categori:Iwerddon
Hornbostel–Sachs

System o ddosbarthu offerynnau cerdd yw **Hornbostel–Sachs** neu **Sachs–Hornbostel**. Fe'i dyfeisiwyd gan y cerddolegwyr Erich Moritz von Hornbostel (1877–1935) a Curt Sachs (1881–1959) a gyhoeddodd eu system yn y *Zeitschrift für Ethnologie* yn 1914. Yn ddiweddarach fe wnaethant rai addasiadau iddi. Diweddarwyd y system yn 2011 fel rhan o waith y prosiect MIMO (Musical Instrument Museums Online; Amgueddfeydd Offerynnau Cerdd Ar-lein). Dyma'r system a ddefnyddir fwyaf eang ar gyfer dosbarthu offerynnau cerdd, ac mae o ddefnydd arbennig ym maes ethnogerddoreg.

Mae'r system yn seiliedig ar hierarchaeth o gategorïau wedi'u patrymu ar System Ddegol Dewey. Ar y lefel uchaf mae pum categori yn ôl math y deunydd sy'n cynhyrchu sain: 

# corff yr offeryn ei hun (megis clychau) – idioffonau
# pilen (megis drymiau) – membranoffonau
# llinyn (megis telynau, ffidlau, gitarau) – cordoffonau
# colofn aer (megis ffliwtiau, sacsoffonau, trympedi) – aeroffonau
# trydan (megis organau trydan, syntheseisyddion) – electroffonau

Mae'r pum lefel uchaf hyn wedi'u rhannu a'u hisrannu ar sail y ffordd y cynhyrchir sain. Er enghraifft, gallai llinynau cordoffon gael eu plycio (megis telyn),  eu taro (megis piano), neu chwarae â bwa (megis sielo). Y canlyniad yw system o dros 300 o gategorïau.

## Cyfeiriadau

Categori:Offerynnau cerdd
Categori:Systemau dosbarthu
Le Nouveau Locataire (Y Tenant Newydd)

Drama lwyfan fer gan Eugène Ionesco yw ***Le Nouveau Locataire*** neu ***Y Tenant Newydd*** a gyfansoddwyd ym 1953.  Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg gan K. Lloyd-Jones ynghanol y 1960au a'i chyhoeddi gan Wasg Prifysgol Cymru ym 1974 yn y gyfrol *Y Wers; Y Tenant Newydd* fel rhan o'r gyfres Dramâu'r Byd.  

## Cymeriadau 
## Disgrifiad 
Mae'r ddelwedd ganolog yn gyffredin i lawer o ddramâu Ionesco: mae rhywbeth yn cronni ar y llwyfan ac yn llethu'r cymeriadau. Yn yr achos hwn, dodrefn ydyw. Y prif gymeriadau yw'r gŵr bonheddig, gofalwr, a dau symudwr. Mae'r gofalwr yn siarad wrth i'r gŵr bonheddig, y "tenant newydd", gyfarwyddo'r ddau symudwr sy'n dod â dodrefn i mewn trwy gydol y ddrama.

## Cynyrchiadau nodedig 
Fe'i perfformiwyd am y tro cyntaf ym 1955 yn Lilla Teatern yn Helsinki, y Ffindir, dan gyfarwyddyd Vivica Bandler.

Bu i Gwmni Theatr Cymru lwyfannu'r ddrama Gymraeg ym 1968 ynghyd â dwy ddrama arall gan Ionesco : *Merthyron Dyletswydd* [cyf. Gareth Miles] *a Pedwarawd* [cyf. John Watkins] Cyfarwyddwr Wilbert Lloyd Roberts; 'llwyfannwr cynorthwyol' Meic Povey; cast: Gaynor Morgan Rees, Beryl Williams, John Ogwen, David Lyn, Ieuan Rhys Williams a Huw Tudor.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu o Ffrainc
Categori:Dramâu 1955
Categori:Llyfrau 1975
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Offeryn chwyth

Offeryn cerdd lle mae cerddor yn defnyddio ei anadl i achosi i golofn aer ddirgrynu yw **offeryn chwyth**. Yn ôl dosbarthiad Hornbostel–Sachs, mae offerynnau chwyth yn perthyn i'r aeroffonau. Beth bynnag, fel arfer mae'r offerynnau chwyth yn eithrio aeroffonau sydd â chwythwr mecanyddol (fel organ neu acordion) neu sydd â chod aer (fel pibgod). Yn lle hynny, mae'r chwaraewr yn chwythu trwy ddarn ceg i mewn i diwb. Mae'r darn ceg ar y cyd â gwefusau'r chwaraewr yn creu ansawdd nodweddiadol yr offeryn; mae hyd y tiwb yn rheoli traw'r sain.

Grwpiwyd yr offerynnau chwyth yn ddau brif deulu:

* offerynnau chwythbren, lle cynhyrchir y sain gan ddirgryniad corsen (e.e. clarinét) neu gan chwythu ar draws ymyl (e.e. ffliwt)
* offerynnau pres, lle cynhyrchir y sain gan ddirgyrniad gwefusau'r chwaraewr yn erbyn darn ceg

## Llyfryddiaeth
* Anthony Baines, *Musical Instruments Through the Ages* (Harmondsworth: Pelican, 1961)

Categori:Aeroffonau
Categori:Offerynnau cerdd
Nicholas Hytner

Cyfarwyddwr theatr a ffilm, ac un o gyn-Gyfarwyddwyr Artistig Theatr Frenhinol Genedlaethol Llundain yw **Nicholas Hytner** neu **Syr Nicholas Robert Hytner** (  HYTE ganwyd 7 Mai 1956). Fel cyfarwyddydd, ef fy'n gyfrifol am lwyddiannau theatrig a ffilm megis *Miss Saigon*, *The History Boys* ac *One Man, Two Guvnors,* ac am gyfarwyddo *The Madness of King George* (1994), *The Crucible* (1996), *The History Boys* (2006), a *The Lady in the Van* (2015). Cafodd ei urddo'n farchog gan y Frenhines Elizabeth II  yn 2010, am wasanaethau i Ddrama. 

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
ar gyfer **Theatr Royal Exchange Manceinion**

* *As You Like It* (1986)
* *Mumbo Jumbo* (1986)
* *Edward II* (1986)
* *The Country Wife* (1987)
* *Don Carlos* (1987)
* *The Tempest* (1988)

ar gyfer y **Theatr Genedlaethol Frenhinol**

* *Ghetto* (1989)
* *The Wind in the Willows* (1990/1991)
* *The Madness of George III* (1991)
* *The Recruiting Officer* (1992)
* *Carousel* (1992-1995)
* *The Cripple of Inishmaan* (1997)
* ''The Winter's Tale* (2001)
* *Mother Clap's Molly House* (2001)
* *Sweet Smell of Success* (2002)
* *Henry V* (2002)
* *His Dark Materials* (2003)
* *The History Boys* (2005-2006)
* *Stuff Happens* (2004)
* *Henry IV Part 1* (2005)
* *Henry IV Part 2* (2005)
* *Southwark Fair* (2006)
* *The Alchemist* (2006)
* *The Man of Mode* (2007)
* *Rafta, Rafta...* (2007)
* *Much Ado About Nothing* (2007/8)
* *Major Barbara* (2008)
* *England People Very Nice* (2009)
* *Phèdre* (2009)
* *The Habit of Art* (2010)
* *London Assurance* (2010)
* *Hamlet* (2010-11)
* *One Man, Two Guvnors* (2011-2012)
* *Collaborators* (2011-12)
* *Travelling Light* (2012)
* *Timon of Athens* (2012)
* *Othello* (2013)
* *Great Britain* (2014)
* *The Hard Problem* (2015)

ar gyfer **Theatr y Bridge**

* *Young Marx* (2017)
* *Julius Caesar* (2018)
* *Allelujah!* (2018)
* *Alys, Always* (2019)
* *A Midsummer Night's Dream* (2019)
* *Two Ladies* (2019)
* *Beat the Devil* (2020)
* *Talking Heads* (2020)
* *A Christmas Carol* (2020-22)
* *Bach & Sons* (2021)
* *The book of Dust: La Belle Sauvage* (2021)
* *Straight Line Crazy* (2022)
* *The Southbury Child* (2022)
* *John Gabriel Borkman* (2022)
* *Guys and Dolls* (2023-25)
* *Richard II* (2025)

**Cwmnïau eraill**

* *Absurd Person Singular* (1982)
* *Jumpers* (1984)
* *The Scarlet Pimpernel* (1985)
* *Measure for Measure* (1988)
* *Volpone* (1990)
* *Miss Saigon* (1989 -1991)
* *King Lear* (1991)
* *The Importance of Being Ernest* (1993)
* *Twelfth Night* (1998)
* *The Lady in the Van* (1999)
* *Orpheus Decending* (2000)
* *Cressida* (2000)
* *Giant* (2024-2025)

### Ffilm a Theledu 
* *The Madness of King George* (1994)
* *The Crucible* (1996)
* *The Object of My Affection* (1998)
* *Center Stage* (2000)
* *The History Boys* (2006)
* *National Theatre Live: 50 Years On Stage* (2013)
* *The Lady in the Van* (2015)
* *Talking Heads* (2020)
* *The Choral'' (2025)

## Cyfeiriadau
Categori:Cynhyrchwyr theatr o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Iddewon o Loegr
Categori:Genedigaethau 1956
Gwaed yr Uchelwyr

Drama lwyfan 3 Act Gymraeg gan Saunders Lewis yw ***Gwaed yr Uchelwyr***. Cyhoeddwyd y ddrama gyntaf ym 1922 fel rhan o'r gyfres *Welsh Drama Series* [52], ac hon oedd yr ail-ddrama i Saunders gyhoeddi, a'r gyntaf yn y Gymraeg. Mae'r ddrama wedi'i gosod yn "ffermdy Isallt" ym 1827, ac yn ôl y *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* "defnyddir ynddi elfennau'r ddrama gegin draddodiadol, megis y sgweiar trahaus, y tenant di-gefn ond uchel ei dras, y stiward cynllwyngar, mab y sgweiar yn ymserchu ym merch y tenant, a hyn oll yng ngwasanaeth trasiedi yn null [[Pierre Corneille|[Pierre] Corneille]]".

## Cymeriadau 
* Rolant Gruffydd - Isallt
* Lowri - ei wraig
* Luned - ei ferch
* Arthur Gwynn - mab yr Yswain
* Gwilym Rhys - Cipar
* Robert Puw - Ystiward
* Sion Edward - Ffarmwr
* Robin Llwyd - Ffarmwr
* Huw Ifan - Ffarmwr
* Dafydd Tomos - Ffarmwr
* Marged - Tafarn-wraig
* Gito - Gwas yn Isallt
* Twm - Gwas bach
* Mari - Morwyn

## Disgrifiad 
Mae'r ddrama'n cychwyn yn ffermdy "Isallt", gyda'r tenantiaid "Rolant a Lowri Gruffydd" sy'n hanu o "hen uchelwyr Cymru", yn trafod gwaith Twm o'r Nant gan gymharu'r "stiwardiaid [...] stwrdi" yn ei gyfnod ef, gyda'r Stiwardiaid presennol [1827]. "Er eu dryced, Cymry oedd y stiwardiaid y pryd hwnnw", gan wneud y pwynt mai "ein stiward ni [Mr Gwynn] yw'r unig Gymro yn y fro" ac yr "unig feistr tir yn y wlad i gyd a fedr Gymraeg". "Pe dibynnai'r mudiad dramayddol yn ein gwlad ar "Waed yr Uchelwyr", a'i bath, yn sicr cnul y ddrama yw, ac ar ôl nos Sadwrn, gwell fyddai i'w charedigion wisgo "mourning" ar unwaith".

## Cynyrchiadau nodedig 
Cafwyd llwyfanniad o'r ddrama yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd ar 13 Mai 1922 gan y "Cwmni Drama Cenedlaethol" gyda Saunders ei hun yn cyfarwyddo.

Llwyfannwyd golygfa o'r ddrama ym 1966 gan Chwarewyr Garthewin yn Mhlasdy Garthewin.

## Addasiadau 
Darlledwyd y ddrama ar Radio'r BBC [Home Service] ym 1957 dan gyfarwyddyd Emyr Humphreys. Addaswyd peth o iethwedd y ddrama gogyfer â'r darllediad hwn.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Vivian George Davies

Roedd Vivian George Davies (18 Ebrill, 1941 - Hydref/Tachwedd/Rhagfyr 1981) yn aelod o Fyddin Rhyddid Cymru.

## Cyfeiriadau
Tea Time

**Tea Time** yn gadwyn fwyd boblogaidd yn Qatar, yn adnabyddus am ei fwydlen eang sy'n cyfuno bydydd Indiaidd, Dwyrain Canolol a rhyngwladol. Sefydlwyd yn 1996, mae wedi tyfu o un siop i un o'r cadwynau bwyty mwyaf adnabyddus a lledaenedig yn y wlad, yn cael ei chanmol yn aml am fod yn fforddiadwy, o ansawdd da ac yn gyson.

## Hanes 
Sefydlwyd Tea Time yn 1996 gyda'i changen gyntaf ar Stryd Al Mirqab Al Jadeed yng nghanol Doha. Enillodd y frand enw da am weini bwyd o ansawdd uchel am brisiau rhesymol, gan wasanaethu amrywiaeth eang o gleientiaid gan gynnwys Qatarwyr lleol, alltudion a thwristiaid. Arwain llwyddiant y cwmni at ehangu cyflym ledled Qatar, gyda nifer o ganghennau nawr yn gweithredu mewn ardaloedd allweddol megis Al Sadd, Ffordd C-Ring, Bin Mahmoud, a The Pearl-Qatar, ymysg eraill.

## Byd a Bwydlen 
Mae'r fwydlen yn Tea Time yn eang iawn, gan gynnig amrywiaeth helaeth o fwydydd. Ymhlith y prif gynigion mae:
* **Bwyd Indiaidd:** Pwyslais mawr, gyda phoblogaidd fel biryani, cywain menyn, cyris amrywiol, ac ystod lawn o fara tandoori.
* **Arbennigion Dwyrain Canol:** Gan gynnwys shawarma, mezze, grils, a mandi.
* **Bwydydd Rhyngwladol:** Gan gynnwys byrgys, brechdanau, pizzas a pasta.
* **Diodydd a Melysion:** Mae'r gadwyn yn enwog am ei charak chai (te cryf, melys wedi'i arogli gyda cardamom), suddion ffrwsh, ac amrywiaeth o felysion Indiaidd a baklava.

Mae'r bwyty'n gweithredu ar fodel "gwasanaeth cyflym" ond gyda gwasanaeth bwrdd llawn, gan ei leoli ei hun rhwng bwyty cyflym a bwyty ffurfiol eistedd.

## Canghennau a Phresenoldeb 
Mae gan Tea Time bresenoldeb corfforol sylweddol ledled Qatar. Mae ei changhennau wedi'u lleoli'n strategol mewn hyrddau masnachol, preswyl a thwristaidd. Mae llawer o'r lleoliadau ar agor 24 awr, gan wasanaethu bydwyd dydd a nos y ddinas.

## Effaith a Derbyniad Diwylliannol 
Yn aml, cyfrifir Tea Time yn sefydliad yn Doha. Mae wedi cael ei ffilmio mewn nifer o ganllawiau a chyfryngau lleol fel profiad bwyta hanfodol yn Qatar, yn enwedig i'r rhai sy'n chwilio am fwyd aml-ddiwylliannol dilys a fforddiadwy.

Canmolir y gadwyn yn aml am werth am arian a'i rôl fel man cyfarfod dibynadwy i bobl o bob cefndir.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni Allanol 
* Gwefan Swyddogol Tea Time Qatar
* Instagram Swyddogol Tea Time Qatar
Aeroffon

Offeryn cerdd sy'n cynhyrchu sain drwy achosi i golofn o aer ddirgrynu yw **aeroffon**. Mae aeroffonau yn un o'r prif ddosbarthiadau yn system Hornbostel–Sachs. Offerynnau chwyth yw'r ffurfiau mwyaf cyfarwydd o aeroffonau.

Mae gan aeroffonau ddau ffactor hanfodol: tiwb sy'n amgáu colofn o aer, a dyfais ar gyfer gosod yr aer hwnnw i ddirgryniad.  Mae'r dosbarth wedi'i isrannu yn ôl y modd y mae'r golofn honno o aer yn cael ei rhoi ar waith.

## Mathau
Mae'r rhifau isod yn cyfeirio at y dosbarthiad yn system Hornbostel-Sachs.

* 41: Aeroffonau rhydd
:Offerynnau lle nad yw'r aer sy'n dirgrynu wedi'i amgáu gan yr offeryn ei hun.

**411: Aeroffonau dargyfeiriol
::Mae'r llif aer yn cwrdd ag ymyl miniog, neu mae ymyl miniog yn cael ei symud drwy'r awyr.

**412: Aeroffonau ymyriadol
::Mae'r llif aer yn cael ei dorri o bryd i'w gilydd.

**413: Aeroffonau ffrwydrol
::Mae'r sain yn cael ei hachosi gan un cywasgiad a rhyddhau aer.

**414: Setiau cymysg o aeroffonau rhydd

*42: Aeroffonau di-rhydd (offerynnau chwyth go iawn)
:Mae'r aer dirgrynol wedi'i gynnwys o fewn yr offeryn. Mae'r grŵp hwn yn cynnwys yr offerynnau a elwir yn offerynnau chwyth yn y Gorllewin.

**421: Aeroffonau  wedi'u chwythu dros ymyl (ffliwtiau)
::Mae'r chwaraewr yn gwneud llif aer siâp rhuban gyda'i wefusau (421.1), neu mae ei anadl yn cael ei chyfeirio trwy ddwythell yn erbyn ymyl (421.2).

**422: Aeroffonau â chorsennau
::Mae anadl y chwaraewr yn cael ei gyfeirio yn erbyn corsen (422.2) neu bâr o gorsen (422.1) sy'n torri ar draws y llif aer o bryd i'w gilydd ac yn achosi i'r aer ddirgrynu.

**423: Trwmpedau
::Mae'r chwaraewr yn dirgrynu ei wefusau i roi'r awyr yn y tiwb ar waith. Mae'r grŵp hwn yn cynnwys nid yn unig trwmpedau ond pob offeryn pres.

**424: Setiau cymysg o offerynnau chwyth

*43: Setiau cymysg o aeroffonau

## Cyfeiriadau

Categori:Hornbostel–Sachs
Categori:Offerynnau cerdd
Caniadau (John Morris-Jones)

:''Am gyfrol John Morris-Jones y mae'r erthygl hon. Am ddefnyddiau eraill, gweler Caniadau.''

[thumb|right|160px|Clawr fersiwn [Melin Bapur o'r *Caniadau* (2026).]]
Casgliad o farddoniaeth gan y bardd ac ysgolhaig Cymraeg John Morris-Jones yw ***Caniadau***. Cyhoeddwyd y gyfrol yn Rhydychen yn 1907  gan Fox Jones & Co, ond roedd y mwyafrif helaeth o'r cerddi yn ôl cyfaddefiad y bardd ei hun wedi ymddangos mewn cyhoeddiadau eraill yn ystod yr 1890au. Cyhoeddwyd y gyfrol o'r newydd yn 2026 gan Melin Bapur.

## Cynnwys
Mae'r gyfrol yn dwyn ynghyd mwyafrif helaeth os nad y cwbl o gerddi cyhoeddiedig John Morris-Jones a hon oedd yr unig gyfol o farddoniaeth a gyhoeddodd, er iddo fyw hyd 1929. Ymhlith y cerddi yn y gyfrol ceir nifer o delynegion megis *Cwyn y Gwynt* ac *Y Gwylanod*, cywyddau priodas i gyfeillion Morris-Jones O. M. Edwards a William Llewelyn Williams, a dwy awdl, *Cymru Fu: Cymru Fydd* a *Salm i Famon* sy'n anaferol am y ffaith na chawsant eu cyfansoddi ar gyfer cystadleuaeth Eisteddfodol. 

Fel y nododd y bardd ei hun yn ei nodyn i'r darllenydd, fodd bynnag roedd eraill yn fwy negyddol megis T. Marchant Williams a ddisgrifiodd y gwaith fel This is a book of hand-made paper and " machine-made " poetry. The paper will live, for it is excellent; but the poetry, we confidently yet regretfully predict, will be consigned in due course to that great heap of uninspired and neglected verse that cumbers the field of Welsh literature, and " hungry generations will tread it down."
Neilltuodd Allan James bennod cyfan o'i gofiant i Morris-Jones i'r gyfrol, gan nodi:
Er na ellir gwadu dylanwad John Morris-Jones ar ddatblygiad barddoniaeth Gymraeg ym mlynyddoedd cynnar yr ugeinfed ganrif, derbynnir yn gyffredinol nad oedd ei farddoniaeth yn cyrraedd y safon uchaf.

Aeth Bobi Jones ymellach gan haeru mai "Bardd trydedd-radd oedd John Morris-Jones." Ystyrir yn gyffredinol mai yn rhinwedd ei waith ysgolheigaidd a beirniadol y cafodd y dylanwad mwyaf ar lenyddiaeth Gymraeg, ac mai bardd cymharol gyfyngedig ydoedd. Dadleua Alan James y dylir ystyried barddoniaeth Morris-Jones, gan gynnwys ei gyfieithiadau, fel rhan anatod o'i raglen ehangach o lywio cwrs llenyddiaeth Gymraeg; enghreifftiau oeddynt a fwriadwyd i hyrwyddo'r safonau hynny ystyriai Morris-Jones yn hanfodol i farddoniaeth, sef cywirdeb ieithyddol, mireinder ac eglurder mynegiant. Yn sicr roeddynt yn cynrychioli safon barddonol tra gwahanol i farddoniaeth y Bardd Newydd. Roedd ei delynegion yn enwedig yn ddylanwadol wrth sefydlu'r ffurf fel un boblogaidd i feirdd rhan gyntaf yr ugeinfed ganrif,

Cyhoeddwyd y gyfrol o'r newydd yn 2026 gan Melin Bapur. Mae'r fersiwn hon yn ychwanegu cyfieithiad arall o eiddo Morris-Jones, o 'Farwnad' Thomas Gray, a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1911 ar ôl cyhoeddi'r *Caniadau* gwreiddiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1907
Fantastic Four

Gall **Fantastic Four** gyfeirio at y canlynol:
* *Fantastic Four* (ffilm 2005)
* *Fantastic Four* (ffilm 2015)

## Gweler hefyd
* *Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer*