open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diwrnod Hollol Mindblowing Heddiw

Ffilm Gymraeg am ieuenctid a bywyd yn y Gymru gyfoes yw ***Diwrnod Hollol Mindblowing Heddiw*** (teitl amgen: ***Mindblowing***). Wedi ei chyfarwyddo gan Euros Lyn, fe'i cynhyrchwyd yng Nghymru ar gyfer HTV Wales gan Peter Edwards a'u darlledu am y tro cyntaf yn Rhagfyr 2000. Mae'n seiliedig ar y nofel o'r un enw gan Owain Meredith, sgriptiwr y ffilm.

## Cast a chriw
### Prif gast
*Elis Dafydd Roberts (Dylan)
*Rhian Green (Meleri)
*Kate Jarman (Alis)
*Gruff Meredith (Marc)

### Cast cefnogol
*Callum – Sion Aaron
*Ingrid – Ceri Ann Gregory
*Tad Dylan – Seimon Glyn
*Mam Dylan – Christine Williams
*Dafydd – Rhodri Hughes
*Brychan – Huw Rees
*Elen – Elen Gwynne
*Saran – Helen Rosser Davies 
*Ellie – Mared Swain

### Cydnabyddiaethau eraill
*Uwch-gynhyrchydd – Peter Edwards
*Is-gynhyrchydd – Owain Meredith
*Rheolwr Cynhyrchu – Rhian Williams
*Colur – Bethan Jones
*Gwisgoedd – Sian James
*Cyfarwyddwr Celf – Ben Hawkins

## Manylion technegol
**Fformat saethu:** Fideo digidol

**Math o sain:** Stereo

**Lliw:** Lliw

**Cymhareb agwedd:** 16:9

**Lleoliadau saethu:** Ynys Enlli, Gwynedd; Caerdydd

**Lleoliadau arddangos:** Gwyl Ffilmiau Ryngwladol Caerdydd (2000)

## Manylion atodol
### Llyfrau
**Steve Blandford Film, Drama and the Break Up of Britain* (Intellect Books, 2007)
*ap Dyfrig, R., Jones, E. H. G., Jones, G. *The Welsh Language in the Media * (Aberystwyth: Mercator Media, Mercator Media Monographs, 2006)

### Adolygiadau
*

### Erthyglau
*
*

## Dolenni allanol
* 

Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau 2000
Cheriton, Abertawe

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Cheriton.''

Pentref bychan yng nghymuned Llangynydd, Llanmadog a Cheriton, Sir Abertawe, Cymru, yw **Cheriton** () (Saesneg: nid oes enw Cymraeg am y pentref). Saif ar ben gorllewinol penrhyn Gŵyr, tua 12 milltir i'r gorllewin o ddinas Abertawe. Mae'n lle poblogaidd gan dwristiaid yn yr haf oherwydd traethau Bae Broughton. Claddwyd Ernest Jones ym mynwent Eglwys Sant Cadog, sy'n adeilad rhestredig Graddfa I.

## Enwogion
* William Collins (1848-1932), cricedwr a nofelydd
* David Gwynn (1861-1910), chwaraewr rygbi dros dîm rygbi cenedlaethol Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Llangynydd, Llanmadog a Cheriton
Parc Coetir y Mynydd Mawr

250px|bawd|Rhan o Barc Coetir y Mynydd Mawr
250px|bawd|Ardal picnic yn y Parc
Lleolir **Parc Coetir y Mynydd Mawr** rhwng pentrefi Dre-fach, Y Tymbl a Cross Hands yn rhan uchaf Cwm Gwendraeth, Sir Gaerfyrddin.

Mae Parc Coetir y Mynydd Mawr yn cynnwys dros 108 hectar (270 erw) o dir cymysgryw gyda rhyw 36 hectar (90 erw) yn goetir conwydd a chollddail. Ceir canran o dir glaswelltog hefyd. Llifa Afon Gwendraeth Fawr ar hyd ei ffin ogleddol.

Mae'r Parc yn cael ei redeg yn rhannol fel prosiect cymunedol gyda sawl grŵp o wirfoddolwyr o'r cymunedau lleol yn cynorthwyo i'w gynnal a'i ddatblygu. Bu rhan helaeth y parc yn dir diffaith gyda nifer o hen domenni sbwriel diwydiannol o gyn byllau'r ardal cyn i'r gwaith o'i glirio a gadael i natur gymryd drosodd eto ddechrau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen y Parc  ar wefan Cyngor Sir Gâr
* Cyfranogiad y Gymuned i'r Parc , ar wefan Cyngor Sir Gâr

Mynydd Mawr
Categori:Coedwigoedd Sir Gaerfyrddin
Martin Davis

Awdur a chyfieithydd llawrydd o Gymru yw **Martin Davis**, sydd hefyd wedi gweithio fel sgriptwr a golygydd sgript teledu a radio. Yn enedigol o Lanrwst ond o dras Wyddelig a Seisnig. Cafodd ei fagu yn Stratford-upon-Avon, cyn dychwelyd i Gymru, mae'n byw yn awr ger Tre Taliesin, rhwng Aberystwyth a Machynlleth. Mae Davis newydd gyhoeddi ei drydedd nofel *Tonnau Tryweryn*.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth 
* *Chwain y Mwngrel* (1986)

### Straeon byrion 
* ''Llosgi'r Bont* (1991)
* *Rhithiau* (1993)

### Plant 
* *Seros*
* *Plismon Puw a'r Glaw Mawr* (1990)
* *Plismon Puw a'r Jac-Do* (1990)
* *Seros 2* (1992)

### Nofelau 
* *Brân ar y Crud* (1995)
* *Os Dianc Rhai* (2003)
* *Gruffudd (2006)
* *Tonnau Tryweryn* (2008)
* *Broc Rhyfel* (2014)

### Cyfieithiadau ac addasiadau 
* *Y Dyn a Blannai Goed* gan Jean Giono, addasiad i'r Gymraeg (2004)

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Gonwy
Comisiwn Coedwigaeth Cymru

bawd|dde|280px|Logo Comisiwn Coedwigaeth Cymru

**Comisiwn Coedwigaeth Cymru** yw'r corff sy’n gweithredu fel Adran Goedwigaeth Llywodraeth Cymru. Mae'n gyfrifol am reoli 38% o’r coetiroedd sydd dan reolaeth y Cynulliad, yn cynnwys coedwigoedd megis Coedwig Gwydyr a Choedwig Niwbwrch.

Caiff ei ariannu gan Lywodraeth Cynulliad Cymru a hefyd trwy yr incwm y mae'n ei godi o'r coetiroedd, un ai trwy werthu coed neu o weithgareddau hamdden ac eraill. Sefydlwyd yn 2003, wedi datganoli gweithgareddau Comisiwn Coedwigaeth y Deyrnas Unedig a sefydwyd ym 1919.

Mae'n un o'r brif bartneriaid yn y strategaeth "Coetiroedd i Gymru".

Er 1 Ebrill 2013 mae swyddogaethau'r comisiwn wedi cael eu trosglwyddo i Gyfoeth Naturiol Cymru, a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru.

## Dolenni allanol 
*Gwefan Comisiwn Coedwigaeth Cymru 

Categori:Coedwigoedd Cymru
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 2003
Cyril P. Cule

Awdur a chyfieithwr oedd **Cyril Pritchard Cule** (7 Hydref 1902 – 12 Mawrth 2002), a chyfranydd cyson i gylchgronau a ymddiddorai  ar Ryfel Gartref Sbaen. Mae'n frodor o Bontarddulais.

## Llyfryddiaeth
;Llyfrau
* *Cymro ar grwydr*. Gwasg Gomer, 1941
* *Gweld y byd*. Llyfrau Pawb, 1945
* *Cymraeg idiomatig*. D. Brown a'i Feibion, 1971
* *Ffloris, Rhamant Ac Antur* (Floris, le cavalier de Petersbourg) gan Jacqueline Monsigny, trosiad. Gwasg Gomer. 1978 (ISBN 6000117639)
* *Trafalgar* gan Caldos, Benito Perez. Troswyd o'r Sbaeneg. Caerdydd : Yr Academi Gymreig, 1980.
;Erthyglau
* 'Barddoniaeth werinol Sbaen', erthygl yn *Y Fflam* :Rhifyn Cyf. 1, rh. 1 (Nadolig 1946), tt. 24-28.[http://welshjournals.llgc.org.uk/browse/ ] 
* 'Trychineb Euzkadi a'r wers i Gymru', yng nghylchgrawn *Heddiw*, Rhifyn Cyf. 3, rh. 9 (Ebr. 1938), t. 249-252.[http://welshjournals.llgc.org.uk/browse/viewobject/llgc-id:1049016/article/000010971 ]
* 'India, Sbaen a Chymru', cylchgrawn *Heddiw* :Rhifyn Cyf. 2, rh. 4 (Mai 1937), t. 123-127.[http://cylchgronaucymru.llgc.org.uk/browse/viewobject/llgc-id:1048511/article/000010957 ]
;Erthygl am yr awdur
*yn *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*. Argraffiad newydd. Golygwyd gan Meic Stephens. 1997. ISBN 0-7083-1382-5

Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Chwarel Moelfaban

Chwarel lechi ger Bethesda yng Ngwynedd oedd **Chwarel Moelfaban**, hefyd **Chwarel Moel Faban** neu **Chwarel y Foel**. Saif ar lethrau gorllewinol Moel Faban, gerllaw pentref Rachub (Cyf. OS SH626679).

Agorodd y chwarel tua chanol y 19g. Fel Chwarel Pantdreiniog a Chwarel Tan-y-bwlch, gweithiwyd y chwarel yn gydweithredol yn ystod yr anghydfod diwydiannol yn Chwarel y Penrhyn yn 1900-1903.  Ni fu erioed yn chwarel fawr; a chaeodd tua 1910.

250px|bawd|dim|Hen inclein Chwarel Moel Faban
250px|bawd|dim|Tomen sbwriel, Chwarel Moel Faban

## Llyfryddiaeth
* Alun John Richards, *A Gazetteer of the Welsh Slate Industry* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Categori:Bethesda
Moelfaban
Moel Faban

Bryn sy'n rhan o'r Carneddau yn Eryri yw **Moel Faban**. Saif ychydig i'r gogledd-ddwyrain o dref Bethesda, Gwynedd, gerllaw Rachub a Llanllechid, ac mae'n 408 medr o uchder.

## Hynafiaethau
Ceir nifer o garneddi ger y copa, ac olion tai o Oes yr Efydd ac Oes yr Haearn ar ei lechweddau dwyreiniol, yn cynnwys carneddau crynion Moel Faban.

## Chwareli
Ceir olion nifer o chwareli llechi gerllaw hefyd, yn cynnwys Chwarel Moelfaban ar ochr orllewinol y mynydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanllechid
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Breizh-Llydaw

Cylchgrawn  Cymdeithas Cymru-Llydaw yw ***Breizh-Llydaw***, sy'n cael ei gyhoeddi tua teirgwaith y flwyddyn. Mae ei gynnwys yn ddwyieithog (Cymraeg a Llydaweg). Ynddo ceir trosiadau o'r Llydaweg, (ac weithiau o'r Fasgeg), adolygiadau, newyddion o Lydaw ac erthyglau gan aelodau. Cyhoeddwyd y cylchgrawn ers 1991 o dan yr enw Keleier Breizh - Newyddion Llydaw, ac yn 2005 fe newidiwyd i'r enw presennol. Erbyn 2011 mae hi wedi cyrraedd rhifyn 55. Ceir ôl-rifynau ar wefan Cymdeithas Cymru-Llydaw.

## Dolenni allanol 
*Ôl-rifynnau ar wefan Cymdeithas Cymru-Llydaw 

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Cylchgronau Llydaweg
Categori:Sefydliadau 1991
Patxi Zubizarreta

Awdur a chyfieithydd o Wlad y Basg yw **Patxi Zubizarreta** (ganwyd 25 Ionawr 1964). Mae'n ysgrifennu yn y Fasgeg. Ganwyd yn Ngwlad y Basg yn Ordizia, Gipuzkoa.

## Gwaith 
* *Jeans-ak hozkailuan* (Jins yn yr Oergell) (2000, *Alberdania*)
* *Barrikadak* (Baricadau) (2003, *Alberdania*)
** Jesus, Marie ta Joxe* (Iesu, Mair a Ioseff) (1989, *Erein*)
* *Gabrielle* (1991, *Erein*)
* *Troiako zaldia* (2003, *Arabako Foru Aldundia*)
* *Pospolo kaxa bat bezala* (2005, *Pamiela*)
* *Usoa* (Y Golomen)
* *Gutun Harrigari Bat* (llythyr Rhyfeddol)
* *Gizon Izandako Mutila* (Y bachgen a fu'n ddyn)

Cyfieithiadau o
''Ali Baba a'r Deugain Lleidr*
*Le Petit Prince*

## Dolenni  a chyfieriadau
* Ethygl dwyieithog Llydaweg/Cymraeg. gan Rhisiart Hincks yn  *Breizh-Llydaw* tud. 16 rhif 44, Awst 2006
* *Dirgelion y Swyddfa* / *Kevrinoù ar Burev*, stori fer gan Patxi Zubizarreta, cyfieithwyd yn ddwyieithog gan Rhisiart Hincks yn  *Breizh-Llydaw'' tud. 31 rhif 36, Awst 2007
* ar gyfer darllen yr eitemau 
* Patxi Zubizarreta literaturaren zubitegian 
* Patxi Zubizarretari elkarrizketa Argia astekarian.

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Llenorion o Wlad y Basg
Categori:Llenorion Basgeg
Ysgol (dringo)

220px|bawd|Ysgolion injanau tân.
Dyfais a ddefnyddir i ddringo i fyny neu i lawr yw **ysgol** (amrywiad llafar: **ystol**), a wneir o gyres o ffyn neu risiau wedi eu gosod rhwng dau gynhalbost, o bren neu fetal fel rheol, neu ddwy raff. Daw'r gair Cymraeg o'r gair Lladin cyfystyr *scala*.

## Gweler hefyd
*Ysgol (sefydliad addysg)
*Ysgolion Duon, craig yn y Carneddau, Eryri

## Cyfeiriadau
Categori:Offer
Parc Fictoria, Caerdydd

Parc cyhoeddus yn ardal Treganna, Caerdydd (ger Trelái) ydy **Parc Fictoria** (Saesneg: *Victoria Park*). Fe'i crewyd i ddathlu jiwbilî ddeimwnt Brenhines Fictoria ym 1897. Ardelir hefyd yr enwau Cymraeg **Parc Buddug**, mae cerflun Billy gan David Petersen yn y parc heddiw.

Roedd llwyfan band haearn a osodwyd yn wreiddiol yn Chwefror 1897; cafodd replica ei osod ym 1996. Mae canopi ffynnon haearn a gyflwynwyd gan I. Samuel Ysw. ym 1908; adferwyd y canopi a chafodd ei symud i'w safle presennol ym 1986.

## Enwau Cymraeg
### Parc Buddug
Arddelir enw Cymraeg answyddogol ar y Parc, sef, *Parc Buddug*. Nid oes tadogiad swyddogol i'r enw ond fe'i harddelir fel gwrthbwynt neu wrthwynebiad i'r gwrogaeth i frenhines Victoria. Mae "Buddug" yn cyfeirio at yr arweinyddes Frythonaidd o'r un enw, Buddug (a elwir hefyd yn 'Boudica' yn Lladin) a ymladdodd yn erbyn y Rhufeiniaid ac a ystyrir yn arwres Gymreig. Mae'r enw Buddug hefyd, mewn rhyw fodd, yn cyfateb i 'Victoria' gan fod yn sail i'r gair "buddugoliaeth" fel ceir "victory" yn y Saesneg.

### Parc y Cimdda
Enw arall, efallai hŷn ar yr ardal lle mae Parc Fictoria heddiw, ac a arddelir yn achlysurol iawn i'r parc yw *Parc y Cimdda*. Gwelir yr enw 'Cimdda' ar fap *Caerdydd Tanddaearol* a gyhoeddwyd i godi arian ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018 gyda chefndir i hanes cymdeithasol y Gymraeg yng Nghaerdydd gan Dylan Foster-Evans o Brifysgol Caerdydd.

Mae "cimdda" neu ffurf arall, 'cimle' o'r gwraidd "cim" sy'n golygy "tir comin". Y Cimdda neu Cimdda Llandaf (ac amrywiaethau ar y sillafiad a'r ynganiad) oedd yr enw Cymraeg ar yr hyn hyd nes o leiaf yr 1840au a elwid yn Ely Common neu Llandaff Common yn Saesneg. Bu ffermdy'r Cimdda ar ochr ogleddol Cowbridge Rd, ychydig i'r gollewin o le mae'r Parc presennol yn sefyll. Roedd hefyd fferm arall 'Cimdda Bach' ar gornel lle mae Ninian Rd a Shirley Rd heddiw yn agos i waelod Parc y Rhath  gyfoes.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Parciau a Gerddi De Cymru 
* "Sw? Ym Mharc Fictoria, Caerdydd?", BBC Cymru Fyw, 26 Tachwedd 2021

## Oriel

Southeast entrance to Victoria Park, Cardiff 1981138 2441a11d.jpg|Y fynedfa dde-ddwyreiniol i'r parc
Billy the Seal, Victoria Park, Cardiff.jpg|Cerflun Billy'r Morlo gan David Petersen (1997)
The Bandstand, Victoria Park, Cardiff - geograph.org.uk - 1694163.jpg|Y llwyfan band (1996)
Victoria Park, Cardiff.jpg|Canopi ffynnon haearn a gyflwynwyd gan I.&nbsp;Samuel Ysw. ym 1908
Autumn in Victoria Park, Cardiff 2132295 49724c70.jpg|Hydref yn y parc

Fictoria
Categori:Treganna
Alanis Morissette

Cantores, cerddores, cynhyrchydd recordiau ac actores o Ganada yw **Alanis Nadine Morissette** (ganwyd 1 Mehefin 1974). Mae wedi ennill 12 Gwobr Juno a 7 Gwobr Grammy. Dechreuodd Morissette ei gyrfa yng Nghanada, gan recordio dwy albwm pop tra yn ei harddegau, *Alanis* a *Now Is the Time*, o dan label MCA Records. Newidiodd ei harddull a thynnwyd y ddwy albwm gyntaf o'r farchnad cyn i'w halbwm gyntaf ar ei gwedd roc newydd gael ei ryddhau yn rhyngwladol, sef *Jagged Little Pill*. Ystyrir mai hwn yw ei halbwm cyntaf, a hon yw'r albwm gyntaf gan gerddor benywaidd i gyrraedd brig y siartiau yn yr Unol Daleithiau, a'r albwm gyntaf cyntaf i werthu orau'n fyd-eang, gan werthu gwerth 30 miliwn hyd 2005. Rhyddhawyd yr albwm olynol, *Supposed Former Infatuation Junkie*, ym 1998, a bu hefyd yn llwyddiant. Dechreuodd Morissette gynhyrchu ei halbymau canlynol yn ogystal, gan gynnwys *Under Rug Swept*, *So-Called Chaos* a *Flavors of Entanglement*. Ym mis Chwefror 2005, daeth Morissette yn ddinesydd yr Unol Daleithiau, ond gan gadw ei dinasyddiaeth Canadaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion ffilm o Ganada
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Cantorion o Ganada
Categori:Cerddorion o Ganada
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Ffeministiaid o Ganada
Categori:Gefeilliaid
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Pobl o Ottawa
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Llanfwrog, Ynys Môn

Pentref bychan yng nghymuned Llanfaethlu ar Ynys Môn yw **Llanfwrog** () a leolir yng ngogledd-orllewin yr ynys rhwng Llanfachraeth i'r de a Llanfaethlu i'r gogledd, tua 4 milltir i'r dwyrain o dref Caergybi. Saif y pentref ger yr arfordir tua milltir i'r dwyrain o Draeth y Gribin. Mae ffordd wledig yn ei gysylltu â'r A5025, un filltir i'r dwyrain, a Llanfaethlu, tua 2.5 milltir i'r gogledd. Mae  140.1 milltir (225.4&nbsp;km) o Gaerdydd a 224.7 milltir (361.7&nbsp;km) o Lundain.

## Hanes
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llanfwrog gan Sant Mwrog. Yr unig le arall a gysylltir ag enw'r sant hwnnw yw Llanfwrog, Sir Ddinbych. Yn yr Oesoedd Canol roedd Llanfwrog yn blwyf yn gorwedd yng nghwmwd Talybolion yng nghantref Cemais. Roedd yr eglwys yn gapel ('is-eglwys') yn perthyn i reithoriaeth plwyf Llanfaethlu erbyn y 18g.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Dod o hyd i waywffon *Zwlw*
Yn y 70au cafwyd hyd i'r waywffon "Zwlw" mewn waen perthyn i ffarm Plas Y Glyn gan Richard Hughes Morlais a fyddai yn arfer mynd i dorri coed helyg er mwyn ei defnyddio i gynnal y pys a'r ffa a fyddai yn dyfy yn ei ardd. Cafodd fynd i Brifysgol ym Mangor lle edrychwyd yn fanwl arni gan arbenigwyr yn y maes hwn ,'roeddant  yn meddwl mae  "Viking Spear" ydoedd a bu rhaid cysylltu ag Ymddiriedolaeth Archeolegol Gwynedd ac ar ôl llawer e-bost a lluniau fynd nol a mlaen rhyngddynt penderfynwyd cysylltu gyda Archifau Arfau Brenhinol yn Leeds lle anfonwyd y waywffon er mwyn cael gwneud profion arni ac ymhen ychydig o wythnosau cadarnhawyd mae "Iklwa" oedd hi, gwaywffon drywanu fer a phen hir, oedd yn pertẜhyn i'r Zwlŵaid.

Y cwestiwn yn awr oedd, sut y daeth gwaywffon Affricanaidd i Lanfwrog? Yr ateb a gafwyd, oedd bod yn bosibl iawn mae trwy gysylltiad milwrol y daeth yma, oherwydd roedd nifer fawr o filwyr Cymru, yn cynnwys rhai o Ogledd Cymru, ymysg Catrawd Swydd Warwick a fu'n ymladd yn Ne Affrica yn bennaf ym mrwydr "Rorke's Drift" yn ystod rhyfel "Anglo - Zulu" 1879, daeth nifer ohonynt â gwaywffyn yn ôl fel troffi neu swfenir a bod yn bosibl iawn bod y waywffon yma yn un ohonynt.

Mae'r "Rorke's Drift" ar lan afon "Byfflo" yn Ne Affrica ac yma cymerodd rhyfel Zwlw le ar y 22ain a'r 23ain o Ionawr 1879, ymosododd llu enfawr o Zwlwaid (4500) ar garsiwn bach o Brydain (139) ond cafodd ei ddiarddel yn y pen draw ar ôl mwy na 12 awr o ymladd chwerw.

Yn 2012 bu'r waywffon yn cael ei harddangos gyda llawer o itemau eraill a oedd wedi cael eu darganfod ar Ynys Mon drost y blynyddoedd mewn arddanghosfa yn yr Oriel yn Llangefni.  Mae'r waywffon yn 140 oed eleni. (2019)

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfaethlu
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Thomas Hudson-Williams

Awdur, cyfieithydd ac ysgolhaig oedd **Thomas Hudson-Williams** (4 Chwefror 1873 – 12 Ebrill 1961). Bu'n Athro Groeg am 38 mlynedd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru. Cyfieithodd nifer o lyfrau i'r Gymraeg yn ogystal ag ysgrifennu ar hanes a diwylliant Gwlad Groeg.

## Gwaith llenyddol
Ymhlith ei waith mae cyfieithiad o'r Rwseg, *Anfarwol werin*, nofel yn ymdrin a helyntion Rwsia yn 1941 gan Fasili Grossman a gyhoeddwyd gan Wasg Aberystwyth ym 1945. Cyfieithodd hefyd Pedair Drama Fer o'r Rwseg (gan tdri awdur), a gyhoeddwyd gan Gymdeithas Lyfrau Ceredigion ym 1964.

## Llyfryddiaeth ddethol
;Ffeithiol
**Y Groegiaid Gynt* (1932). Cyfres y Werin.
**Atgofion am Gaernarfon* (1950)
**Bannau Llên Pwyl* (1953)

;Cyfieithiadau
*''Storïau o'r Rwseg* (1942)
**Anfarwol Werin* (1945)
**Cerddi o'r Rwseg* (1945)
**Ar y Weirglodd* (1946)
**Merch y Capten* (1947). Pushkin.
**Rwsalca* (1950)
**Straeon Tad Hanes* (1954). Herodotus
**Y Tadau a'r Plant* (1964)
**Pedair Drama Fer o'r Rwseg'' (1964)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Pobl o Gaernarfon
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Efailnewydd

Pentref yn ardal Dwyfor, Gwynedd yw **Efailnewydd** (). Fe'i lleolir ar benrhyn Llŷn ar y ffordd A497 tua 2 filltir i'r gogledd-orllewin o dref Pwllheli.

Categori:Llannor
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Rhydyclafdy

Pentref bychan yng nghymuned Buan, Gwynedd, Cymru, yw **Rhydyclafdy ** () neu **Rhyd-y-clafdy**. Fe'i lleolir  ar benrhyn Llŷn tua 3 milltir i'r gorllewin o dref Pwllheli. 

Lleolir Ysgol Rhydyclafdy yno, ysgol gynradd sydd yn nalgylch Ysgol Glan y Môr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|dim|bawd|Rhydyclafdy

## Cyfeiriadau
Categori:Buan
Categori:Pentrefi Gwynedd
William Bulkeley

Tirfeddiannwr a dyddiadurwr o'r Brynddu, Llanfechell, Ynys Môn, oedd **William Bulkeley** (4 Tachwedd 1691 – Hydref 1760). Roedd yn aelod o deulu uchelwrol a dylanwadol y Bwcleiaid.
Cadwyd dau o'i ddyddiaduron, un o 30 Mawrth 1734 hyd 8 Mehefin 1743, ac un arall o 1 Awst 1747 hyd 28 Medi 1760. Maent yn llawn o wybodaeth am Fôn, yn enwedig cwmwd Talybolion: materion o ddydd i ddydd y teulu, arferion cymdeithasol a'r eglwys. Llawn o ragfarnau rhyfedd hefyd; Ceir beirniadaeth lem ar bregethau rheithor Llanfechell er bod hwnnw'n dipyn o lenor ac yn perthyn yn weddol agos i Bulkeley ac yn sgweier yn ei hawl ei hun; ceir hefyd geiriau dirmygus o Walpole a'r Whigiaid.

Yn ôl Thomas Richards (1878-1962): dyn 'piwus, direidus, llawn pryfoclyd oedd Bulkeley: annhebyg fod iddo ddim cydymdeimlad a'r Methodistiaid, a gellir meddwl amdano yn cael llawer o hwyl am ben ysweiniaid a chlerigwyr drwy gogio bod yn Fethodus. Rhoddodd loches i William Prichard yr Annibynnwr ar ran o'i ystad, nid am ei fod yn credu yn yr egwyddorion y safai Prichard drostynt, ond er mwyn pryfocio is-iarll Baron Hill a Troughton o Fodlew a oedd wedi troi William Prichard allan o'u ffermydd.'
bawd|Baron Hill

Dywedir ei fod yn dipyn o Gymro; ac roedd yn ddrwg ganddo weld ei ferch Mary yn priodi 'Philistiad o Sais' o'r enw Fortunatus Wright, bragwr o Lerpwl. Cangen Brynddu oedd y fwyaf annibynnol ei hysbryd a gododd o foncyff Baron Hill. Bwcle oedd William Bulkeley  serch hynny; pan ddaeth angladd y 5ed is-iarll ym Mawrth 1739 roedd yn un o'r cyntaf i gael ei wahodd yno.

Claddwyd ef ar 28 Hydref 1760.

## Gweler hefyd
*Bryn y Barwn, cartre'r teulu

## Cyfeiriadau
* William Bulkeley yn y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein

Categori:Dyddiadurwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1691
Categori:Marwolaethau 1760
Categori:Pobl o Ynys Môn
What For?

Cân pop Latfiaidd, a berfformir gan Aisha, yw "**What For? (Only Mr God Knows Why)**". Enillodd Aisha a'i chân *Eirodziesma 2010* felly bydd y gân yn cynrychioli Latfia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Allez! Ola! Olé!

Cân Ffrangeg gan Jessy Matador yw "**Allez! Ola! Olé!**", a gynrychiolodd Ffrainc yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010. Cafodd y gân ei dewis yn fewnol gan France Télévisions. Bydd France Télévisions yn defnyddio'r gân i ddod yn gân poblogaidd haf 2010 ac i hybu Cwpan y Byd Pêl-droed 2010. Mae teitl y gân yn cyfeirio at yr albwm *Music of the World Cup: Allez! Ola! Ole!*, rhyddhawyd yn 1998 i gyd-daro â'r Cwpan y Byd Pêl-droed 1998.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Far Away

Cân gan y band Belarwsiadd 3+2 yw "**Far Away**", bydd y gân yn cynrychioli Belarws yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Ann Petry

Awdures o'r Unol Daleithiau oedd **Ann Petry** (12 Hydref 1908 – 28 Ebrill 1997). Hi oedd y wraig groenddu cyntaf i werthu dros filiwn o gopiau o nofel gyda *The Street*.

Fe'i ganwyd fel Ann Lane ar 12 Hydref 1908 yn Old Saybrook, Connecticut i deulu dosbarth canol. Aeth i ffwrdd i wneud PhD mewn fferyllyddiaeth ond nid yna oedd ei chalon.  Priododd yn 22 Chwefror 1938, i George D. Petry o New Iberia, Louisiana, a symudon nhw i Efrog Newydd.  Dechreuodd ysgrifennu straeon byrion ond ei phrif waith oedd:
**The Street* (1946), enillydd y *Houghton Mifflin Literary Fellowship*
**Country Place* (1947)
**The Narrows* (1953)

## Cyfeiriadau
* Condon, Garret, “Ann Petry”, *Hartford Courant Northeast*, 8 Tachwedd 1992
* Contemporary Authors Autobiography Series (Detroit: Gale Research Company, 1988)
* McKay, Nellie, "Ann Petry's *The Street* and *The Narrows*: A Study of the Influence of Class, Race, and Gender on Afro-American Women's Lives", yn *Women and War*, gol. Maria Diedrich a Dorothea Fischer-Hornung (Efrog Newydd: Berg, 1990)
* Petry, Elisabeth, gol. *Can Anything Beat White? A Black Family’s Letters* (Jackson: University Press of Mississippi, 2005)
* "English and the Urban Scene", darlith a gyflwynodd i Adran Saesneg, Hartford Public High School ac NDEA Institute of Trinity College, 6 Mawrth 1969

Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Prenteg

Pentref bychan yng Ngwynedd yw **Prenteg** () a leolir ar y ffordd A498 tua 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain o Dremadog. Mae'n rhan o gymuned Dolbenmaen.

Gorwedd y pentref ar groesffordd ar lan orllewinol Afon Glaslyn. Yn ogystal â'r A498 mae ffordd wledig yn ei gysylltu â Golan i'r gorllewin ac mae'r B4410 yn croesi'r afon Glaslyn i'w gysylltu â Garreg a Maentwrog. I'r de o'r pentref ceir Y Traeth Mawr. I'r gogledd mae'r bryniau yn codi i gyfeiriad Moel Hebog.

Yno ganwyd a magwyd y diddanwr a chwaraewr rygbi Ioan Gwilym.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Dolbenmaen
Categori:Pentrefi Gwynedd
Bulkeley

Gallai **Bulkeley** gyfeirio at:

* Bulkeley, pentref yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr
* Teulu Bulkeley, teulu dylanwadol ar Ynys Môn hyd y 19eg ganrif

Hefyd:

* Bwcle, tref yn sir y Fflint
Luigi Pirandello

Llenor a dramodydd o'r Eidal oedd **Luigi Pirandello** (Agrigento, 28 Mehefin 1867 – Roma, 10 Rhagfyr 1936), ac enillydd Gwobr Lenyddol Nobel ym 1934. Cyfieithwyd ei waith i nifer o ieithoedd y byd. Un o'i ddramâu enwocaf yw ''Sei personaggi in cerca d'autore*, 1921. Mae cyfieithiad Cymraeg ar gael, sef *Chwe Chymeriad yn chwilio am Awdur*, cyfieithwyd gan Dyfnallt Morgan ac Eleri Morgan a cyhoeddwyd gan Lys yr Eisteddfod ym 1981.

Ganwyd Pirandello ym mhentre Kaos, maesdref i Agrigento, yn ne Sisili i deulu cyfforddus eu byd. Symudodd y teulu wedyn i Palermo lle cafodd addysg da. Aeth wedyn i astudio yn Rhufain ond roedd rhaid iddo fe adael cyn graddio. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Bonn yn yr Almaen. Darllenodd waith Heinrich Heine, a Goethe. Cyhoeddodd waith seiliedig ar waith Goethe, yr *Elegie Boreali* tra yno. Ym Mawrth 1891, enillodd ei Ddoethuriaeth.

## Gwaith 
* *L'Esclusa* (*Y Wraig Ddiarddel*)
* *Il Turno* (*Y Tro*)
* *Il Fu Mattia Pascal* (*Y ddiweddar Mattia Pascal*)
* *Suo Marito* (*Ei Gŵr hi*)
* *I Vecchi e I Giovani* (*Yr Hen a'r Ifanc*)
* *Quaderni di Serafino Gubbio* (*Dydd-llyfrau Serafino Gubbio*)
* *Uno, Nessuno e Centomila* (*Un, Neb a Chan-mil*)
* *Sei Personaggi in Cerca d'Autore*: *Chwe Chymeriad yn chwilio am Awdur*, cyfieithwyd gan Dyfnallt Morgan ac Eleri Morgan. Llys yr Eisteddfod 1981.
* *Ciascuno a Suo Modo* (*Bob un y ei Ffordd ei Hun*)
* *Questa Sera si Recita a Soggetto* (*Heno gewn ni befforrmio ar hap*)
* *Enrico IV* (*Henry IV*)
* *L'Uomo dal Fiore in Bocca* (*Y Dyn efo Bodau yn ei Geg*)
* *La Vita che ti Diedi* (*Y Bywyd a Rhoddais i ti*)
* *Il Gioco delle Parti* (*Rheolau'r Gêm*)
* *Diana e La Tuda* (*Diana a Tuda*)
* *Il Piacere dell'Onestà* (*Pleser Onestrwydd*)
* *L'Imbecille* (*Yr Ynfytyn*)
* *L'Uomo, La Bestia e La Virtù* (*Y Dyn, Y Bwystfil a'r Wraig Dda*)
* *Vestire gli Ignudi* (*Dilladu'r Noeth*)
* *Così è (Se Vi Pare)* *(Felly y Mae (tasech chi ei feddwl))''

Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Beirdd Eidaleg o'r Eidal
Categori:Dramodwyr Eidaleg o'r Eidal
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Llenorion straeon byrion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Nofelwyr Eidaleg o'r Eidal
Bulkeley (teulu)

bawd|Cofeb y teulu Bwcleaid, a godwyd yn 1875, tua 90tr o uchter. Fe'i codwyd yn gofeb i Syr Richard Bulkeley Williams 1801-1875.

Teulu a fu'n ddylanwadol ar Ynys Môn ac ardaloedd cyfagos am rai canrifoedd oedd **teulu Bulkeley** (neu'r **Bwcleaid**). Eu prif drigfan oedd Baron Hill gerllaw Biwmares, ond roedd nifer o ganghennau o'r teulu.

O ddwyrain Swydd Gaer yn Lloegr y daeth y teulu yn wreiddiol, ond ymddengys eu bod ym Môn cyn 1450. Heblaw y prif gangen, roedd cangen y Gronant a'r Dronwy; y mwyaf adnabyddus o'r rhain yw Syr John Bulkeley o Bresaddfed. Roedd hefyd gangen Porthamel, a ddaeth i ben pan saethodd Francis Bulkeley ei hun yn 1714. Yr aelod mwyaf adnabyddus o gangen y Brynddu oedd William Bulkeley, y dyddiadurwr.

Bu aelod o brif gangen y teulu, Arthur Bulkeley, yn Esgob Bangor rhwng 1541 a 1552. Adeiladwyd plasdy Baron Hill gyntaf yn 1618 gan Syr Richard Bulkeley (bu farw 1621). Gwnaed ei fab, Thomas (1585-1659), yn Is-iarll Bulkeley.

Cynrychiolwyd Sir Fôn a'i bwrdeistrefi yn San Steffan gan aelodau o deulu Bulkeley neu eu cefnogwyr bron yn ddi-fwlch o ganol y 16g hyd ganol y 19g. Torïaid uchel oeddynt o ran gwleidyddiaeth, ac yn y 18g amheuid hwy o gydymdeimlad a Jacobitiaeth. Daeth y brif linach i ben pan fu farw'r seithfed Is-iarll Thomas Bulkeley heb blant yn 1822. Ei etifedd oedd Syr Richard Williams, mab ei hanner brawd, ac yn 1827 newidiodd ef ei enw i Syr Richard Bulkeley Williams Bulkeley. Mae'r teulu Williams Bulkeley yn parhau i fyw yn yr ardal, er bod Baron Hill yn adfail.

## Rhai aelodau nodedig
*Arthur Bulkeley (m. 1552), Esgob Bangor
*Richard Bulkeley (1524–1573), Aelod Seneddol dros Sir Fôn
*Richard Bulkeley (1533–1621), Aelod Seneddol dros Sir Fôn
*Syr Richard Bulkeley (1558–1572), Aelod Seneddol Sir Fôn ym 1549, 1554 a 1571
*Lancelot Bulkeley (1568?–1650), Archesgob Dulyn rhwng 1619 a 1650; mab Richard Bulkeley (bu farw 1573) a hanner brawd Richard Bulkeley (bu farw 1621).
*William Bulkeley (1691–1760), tirfeddiannwr a dyddiadurwr o'r Brynddu, Llanfechell, Ynys Môn

7thViscountBulkeley.jpg|Thomas Bulkeley, 7fed Is-iarll Bulkeley (1752-1822)
William Bulkeley Hughes.jpg|William Bulkeley Hughes AS (26 Gorffennaf 1797 – 8 Mawrth 1882)

## Gweler hefyd
*Is-iarll Bulkeley, teitl ym Mhendefigaeth Iwerddon a grewyd ar 19 Ionawr 1644 ar gyfer Thomas Bulkeley, Is-iarll 1af Bulkeley mab Syr Richard Bulkeley

## Ffynonellau
* Teulu Bulkeley yn Y Bywgraffiadur Ar-lein

## Cyfeiriadau
Categori:Biwmares
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Teuluoedd o Gymru
Circe

[bawd|*Circe yn Cynnig y Cwpan i [Odysews*, gan John William Waterhouse]]

Duwies dewiniaeth ym mytholeg Roeg yw **Circe** (Hen Roeg: Κίρκη = "Gwalch"). Weithiau ymddengys Circe fel nymff, weithiau fel gwrach, ac ar brydiau fel dewines, ac mae hi'n byw ar ynys Aiaia.

Categori:Cymeriadau yn yr Odyseia
Categori:Mytholeg Roeg
Abertzale

Defnyddir y gair Basgeg **Abertzale** (Cymraeg: "gwladgarwr") i ddisgrifio cenedlaetholwyr Basgaidd, ac yn bennaf cenedlaetholwyr adain chwith Gwlad y Basg. Daeth y term o gyfuniad o *aberri* ("mamwlad", newyddair a greuwyd gan Sabino Arana) a'r ôlddodiad *-(t)zale* ("-garwr").

Mae'r sefydliad sy'n gyfrifol am arolygu geiriadur swyddogol y Sbaeneg, y Real Academia Española, wedi cydnabod yn swyddogol y gair addasedig *aberzale* (yn hytrach nag *abertzale*) fel gair Sbaeneg am genedlaetholwr Basgaidd adain chwith, er bod y ffurf wreiddiol *abertzale* yn cael ei ddefnyddio'n amlach hyd yn oed yn Sbaeneg.

Mae sawl sefydliad wedi defnyddio'r gair yn eu henwau Basgeg swyddogol:

*Abertzaleen Batasuna ("Undod y Gwladgarwyr"): plaid wleidyddol yn Iparralde. 
*Emakume Abertzale Batza ("Sefydliad Merched Gwladgarwol"), adran y Blaid Genedlaethol Gwlad y Basg ar gyfer merched a gafodd ei anghyfreithloni yn Rhyfel Gartref Sbaen.
*Euskal Abertzaletasunaren Museoa ("Amgueddfa Cenedlaetholdeb Basgaidd").
*Ezker Mugimendu Abertzalea ("Mudiad Gwladgarwyr y Chwith"): Plaid wleidyddol yn Iparra. 
*Aralar, Plaid adain chwith a ffurfwyd gan rhai cyn-aelodu o Batasuna sy'n gwrthwynebu'r defnydd o drais i gyrraedd dibenion gwleidyddol.
*Gazte Abertzaleak ("Gladgarwyr Ifanc"): grŵp ieuenctid y blaid Eusko Alkartasuna
*Koordinadora Abertzale Sozialista neu KAS ("Cyngor Cyd-drefnol Gwladgarwyr Sosialaidd").
*Mae'r enwau "Ezker Abertzalea" ("Y Chwith Gwladgarwol"), "Nafarroako Sozialista Abertzaleak" ("Gwladgarwyr Sosialaidd Navarra") ac "Araba, Bizkai eta Gipuzkoako Sozialista Abertzaleak" ("Gwladgarwyr Sosialaidd Araba, Bizkaia a Gipuzkoa") wedi cael eu defnyddio gan grwpiau seneddol amrywiol yn perthyn i Herri Batasuna ac Euskal Herritarrok.

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Basgaidd
Bryn y Barwn

__NOTOC__
Stad a phlasdy gerllaw Biwmares ar Ynys Môn yw **Bryn y Barwn** (Saesneg: ***Baron Hill***). Yma yr oedd prif breswylfa teulu Bulkeley, a fu'n eithriadol o ddylanwadol ar yr ynys am rai canrifoedd.

Daw'r enw o enw'r bryn lle saif y plasdy. Adeiladwyd y plasdy cyntaf yn 1618 gan  Syr Richard Bulkeley. Bu ym meddiant teulu Bulkeley, yn ddiweddarach Williams Bulkeley, hyd nes i gostau cynnal yr adeilad fynd yn ormod i'r teulu yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, defnyddiwed y plasdy gan garfan o'r Peirianwyr Brenhinol. Yn ddiweddarach, difrodwyd yr adeilad gan dân, a dim ond gweddillion sydd ar ôl.

Yn Awst 2008, cyhoeddwyd cynlluniau i adfer yr adeilad a'i droi yn fflatiau moethus.

## Gweler hefyd
*William Bulkeley (4 Tachwedd 1691 – Hydref 1760), dyddiadurwr

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Cyflwr presennol yr adeilad

## Oriel

The lodge gatehouses - geograph.org.uk - 171742.jpg|Y porthdai wrth y fynedfa
Baron Hill, Beaumaris (geograph 4172553).jpg|Y plasdy ym 1982
Ruined Colonnade - Baron Hill.jpg|"Y Pulpud"

Categori:Biwmares
Categori:Plasdai Ynys Môn
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Arglwyddiaeth Iwerddon

Arglwyddiaeth a fu'n bodoli yn yr Iwerddon yn ystod y Canol Oesoedd oedd **Arglwyddiaeth Iwerddon**. Crëwyd yn dilyn goresgyniad Iwerddon gan y Normaniaid ym 1169–1171, a parhaodd hyd 1541 panolynwyd gan Deyrnas Iwerddon. Llywodraethwyd o'r Rhanbarth Seisnig gan Senedd Iwerddon a bu'n ffiff yn Ymerodraeth Angevin, gyda Arglwydd Iwerddon yn dod o Dŷ Plantagenet. Gan y bu Arglwydd Iwerddon hefyd yn Frenin Lloegr, cynorchiolwyd yn lleol gan Arglwydd Raglaw Iwerddon.

Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1171
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1541
Categori:Hanes Iwerddon
Mandarin

Gall **Mandarin** gyfeirio at sawl peth:

*Oren Mandarin, ffrwyth
*Hwyaden Mandarin neu Hwyaden gribog, *Aix galericulata*
*Pysgodyn Mandarin, *Siniperca chuatsi*
*Tsieinëeg Mandarin, cangen o'r iaith Tsieinëeg
**Mandarin Safonol, tafodiaith o Tsieinëeg Mandarin
Oren Mandarin

Coeden sitrws fechain yw'r **Oren Mandarin** (*Citrus reticulata*), a adnabyddir yn gyffredin fel **Mandarin**, sydd â ffrwyth sy'n debyg i orennau eraill. Mae'r ffrwyth yn siâp byrgrwn yn hytrach na sfferig. Bwytir orennau mandarin yn gyffredin fel y maent heb y croen, neu mewn salad ffrwythau. Caiff rhai mandariniaid lliw oren-goch eu gwerthu fel tangerine, ond nid yw hyn yn ddosbarthiad botangeol.

Categori:Ffrwythau
Categori:Rutaceae
Herriko taberna

bawd|Herriko taberna

**Herriko taberna** (Cymraeg: "tafarn y werin") yw'r enw Basgeg ar gyfer tafarnau'r mudiad abertzale, sef cenedlaetholwyr adain chwith Gwlad y Basg. Fe'u gwelir ym mhob tref yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg. Nodweddion y tafarnau yw eu baneri cenedlaetholgar, presenoldeb siaradwyr y Fasgeg, prisiau cymharol isel y diodydd a'r bwyd, ac arwyddion o gydgefnogaeth â charcharion cenedlaetholgar Basgaidd.

## Erlyniad y tafarnau
Ym mis Ebrill 2002 gorchmynodd y barnwr Baltasar Garzón o'r Audiencia Nacional atafaelu 55 o'r tafarnau er mwyn codi'r € 24 miliwn y dylai'r blaid Batasuna dalu am y colledion economaidd achoswyd gan ymosodiadau *kale borroka*, gan honni mai y blaid abertzale oedd yn gyfrifol am yr ymosodiadau a chyhuddo'r tafarnau o ariannu'r blaid. Gosodwyd y tafarnau dan reolaeth yr awdurdodau.

Ar 23 Hydref 2006 yn neuadd 61 Uwch Dribiwnlys Sbaen, gorchmynnodd y llys i'r awdurdodau fynd i mewn i'r tafarnau a rhestru eu henillion.. Rhestrodd swyddogion y Guardia Civil a'r Ertzaintza eiddo rhyw 120 o dafarnau herriko taberna.

Cafodd y rhestru ei feirniadu gan bob un o'r pleidiau abertzale, gan gynnwys y blaid Aralar, a chynhaliwyd gwrthdystiadau ar draws Gwlad y Basg.

Ar 12 Rhagfyr 2007, datganodd 16 barnwr neuadd 61 yr Uwch Dribiwnlys nad oeddent yn gallu profi bod y tafarnau'n perthyn i Batasuna.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenedlaetholdeb Basgaidd
Categori:Gwlad y Basg
Categori:Tafarnau
Llanfwrog, Sir Ddinbych

Plwyf eglwysig yn Rhuthun, Sir Ddinbych yw **Llanfwrog** (). Fe'i lleolir fymryn i'r de-orllewin o ganol tref Rhuthun, yn rhan uchaf Dyffryn Clwyd ar y ffordd B5105 sy'n cysylltu Rhuthun a Cherrigydrudion. Pentref ar wahân fu Llanfwrog tan yn ddiweddar, ond gyda chodi tai newydd rhyngddo a Rhuthun mae'r pentref wedi troi'n fath o faesdref i'r dref honno erbyn heddiw.
[250px|bawd|chwith|Eglwys plwyf Llanfwrog gyda [Bryniau Clwyd yn y cefndir.]]

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llanfwrog gan Sant Mwrog (6g efallai). Cysylltir y sant hwnnw â Llanfwrog arall ar Ynys Môn hefyd. Mae'r eglwys, a gysegrir i Fwrog a'r Forwyn Fair, yn hynafol. Saif ar godiad tir ger y B5105. Mae ganddi dŵr sgwâr o gerrig calchfaen yn ei phen gorllewinol a addurnir a meini tywodfaen coch. Ceir corff (*nave*) dwbl, ffurf sy'n nodweddiadol o bensaernïaeth hen eglwysi Dyffryn Clwyd. Ychwanegwyd yr ail yn y 14g.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Awyrlun o Lanfwrog, Rhuthun - Aerial photo of Llanfwrog Church of St Mwrog and St Mary, Rhuthun (Ruthin), Denbighshire, Cymru (Wales) 05.jpg|Awyrlun o Llanfwrog
Awyrlun o Lanfwrog, Rhuthun - Aerial photo of Llanfwrog Church of St Mwrog and St Mary, Rhuthun (Ruthin), Denbighshire, Cymru (Wales) 04.jpg|Tafarn y Cross Keys

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Plwyfi Cymru
Prifysgol Ulster

Prifysgol aml-gampws yng Ngogledd Iwerddon yw **Prifysgol Ulster** (Gwyddeleg: *Ollscoil Uladh*), hon yw'r brifysgol fwyaf yn Iwerddon, heb gynnwys prifysgol ffederal Prifysgol Cenedlaethol Iwerddon.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Ulster
Categori:Sefydliadau 1968
Llyn Glan Gors

Llyn bychan yng nghanol Coedwig Gwydyr yn Eryri yw **Llyn Glan Gors**. Mae'n gorwedd mewn pant yn y bryniau tua 2.5 milltir i'r gorllewin o Lanrwst yn Sir Conwy. Maint: 15 acer.

Does dim ffrydiau yn llifo o'r llyn ac mae'r tir o'i gwmpas yn gorslyd. Fe'i amgylchynnir ar dair ochr gan goed conifferaidd. I'r gogledd-orllewin ceir Castell y Gwynt, craig ar lethrau bryn Pen y Drum.

Gellir cyrraedd y llun o sawl cyfeiriad ar y rhwydwaith o lwybrau cyhoeddus yng Nghoedwig Gwydyr. Mae un llwybr yn cychwyn ger eglwys Llanrhychwyn (1.5 milltir i'r gogledd). Ceir un arall o Nant Bwlch yr Haearn (1 milltir i'r dwyrain) ac un arall o lan Llyn Geirionydd (1 milltir i'r gorllewin). Does dim ffordd i'r llyn heblaw am un o draciau'r Comisiwn Coedwigaeth.

Glangors
Categori:Eryri
Garreg, Gwynedd

Pentref bychan yng nghymuned Llanfrothen, Gwynedd, Cymru, yw **Garreg** (). Fe'i lleolir ar groesffordd yr A4085 a'r B4410 tua milltir i'r gorllewin o bentref Llanfrothen a thua 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Porthmadog.

Gorwedd Garreg ar ymyl y Traeth Mawr. Mae'r B4410 yn ei gysylltu â pentref bychan Prenteg i'r gorllewin, dros Bont Croesor sy'n dwyn y ffordd dros afon Glaslyn, ac â Rhyd a Maentwrog i'r dwyrain. Mae'r A4085 yn ei gysylltu â Phont Aberglaslyn a'r briffordd i Feddgelert i'r gogledd a gyda Penrhyndeudraeth i'r de.

Un o atyniadau ardal Garreg yw Plas Brondanw, sy'n enghraifft adnabyddus o waith pensaernïol Clough Williams-Ellis. Codwyd ffug gastell bychan iddo yng Ngarreg gan y Gwarchodlu Cymreig yn 1915 fel anrheg priodas iddo a'i briod Anabel Strachley.

Mae'r rhan fwyaf o'r pentref yn gorwedd o fewn ffiniau Parc Cenedlaethol Eryri

200px|bawd|dim|Ffug gastell Garreg

## Cyfeiriadau
Categori:Eryri
Categori:Llanfrothen
Categori:Pentrefi Gwynedd
Garreg

Mae **Garreg** (treiglad meddal carreg) yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd yng Nghymru. Gallai gyfeirio at:

*Garreg, Gwynedd, pentref yng Ngwynedd
*Garreg Lwyd (dau le)
Gŵydd

Aderyn y dŵr ydy'r **ŵydd**, sy'n perthyn i'r llwyth biolegol a elwir yn *Anserini* yn nheulu'r *Anatidae*. Mae'r llwyth hwn yn cynnwys y genera Anser (y gwyddau llwydion), Branta (y gwyddau duon) a'r Chen (y gwyddau gwynion). Un o berthnasau'r ŵydd (o bell), sy'n yr un teulu, *Anatidae*, yw'r alarch, sy'n rhywogaeth mwy na'r ŵydd a'r hwyaden, sy'n llai ei faint. Mae'n aderyn cyfandroed a gelwir gŵydd wrywaidd yn **glagwydd**.

## Geirdarddiad
Fel y gair Saesneg *"goose"*, a'r Almaeneg Uchel *"guoske"* tarddiad Proto-Indo-Ewropeg sydd i'r gair "gŵydd". *"Gé"* yw'r Wyddeleg a *"ghāz"* ym Mhersieg, pob un yn ddigon tebyg i'r Gymraeg. *"Gé"* yw'r Wyddeleg, *"guit"* mewn Hen Gernyweg, *"gwaz"* (Llydaweg diweddar, *"géd"* (Hen Wyddeleg. Mae'n ddigon tebyg, fod y gair yn tarddu o sŵn clebar yr aderyn: *"gha gha"* yw'r gair mewn Gwyddeleg diweddar. Yn Ne Cymru arefrid galw'r gwyddau, i'w bwydo, gan weiddi arnynt: "Gis, gis gis, giso bach!".

Ymddengys y gair yn gyntaf mewn ysgrifen yn y Gymraeg yn y 13g, mewn dwy lawysgrif: Llyfr Du Caerfyrddin (*Boed emendiceid ir guit*) ac yn Y Llyfr Du o'r Waun (*er uyt or*). Ychydig yn ddiweddarach, ceir cofnod yn Llyfr Blegywryd, sef un o'r tri dull taleithiol ar Gyfraith Hywel (*Y neb a gaffo gwydeu yn y ty*). Sonia Dafydd ap Gwilym hefyd am yr ŵydd (*Ac ogylch Castell Gwgawn, / Gogwydd cyw gŵydd lle câi gawn.*)

## Dofi a bridio
Ni wyddys ym mhle y dofwyd yr ŵydd yn gyntaf, naill ai yn ne-ddwyrain Ewrop neu yn yr Aifft o bosib. Mae hefyd yn bosib iddynt gael eu magu yn y ddau le ar yr un pryd, yn annibynnol i'w gilydd. O'r Ŵydd Eifftaidd mae gwyddau de-ddwyrain Ewrop yn tarddu, ac o'r Ŵydd Wyllt mae gwyddau Ewrop (neu'r *Anser anser*) yn tarddu. Bridiwyd llawer o fathau gwahanol o wyddau o'r ŵydd wyllt wreiddiol, gan gynnwys: Toulouse, Embden, Steinbacher, Pilgrim, y Byff Americanaidd a'r brid Cymreig, sef Byff Brycheiniog (*Brecon Buff*). Porai miloedd o wyddau ar fynyddoedd Cymru erbyn y 18g, yn enwedig ar dir comin. Ceir tystiolaeth weledol o hyn mewn hen waliau sych, lle ceir weithiau 'dyllau gwyddau' yn enwedig mewn waliau terfyn y comin. Arferid gosod basged yn y cilfachau er mwyn i'r gwyddau gael lle diddos i nythu.

## Y porthmon gwyddau
Gwaith y Porthmon Gwyddau oedd eu cerdded o gefn gwlad i'r marchnadoedd yn y trefi, gan deithio tua chwe milltir y diwrnod - gwaith digon araf. Arferid trochi'r traed mewn pyg (*pitch*) meddal ac yna mewn tywod neu ro mân, er mwyn eu hamddiffyn rhag anafiadau ar y ffyrdd caregog.

## Y Nadolig
Roedd eu niferoedd ar eu huchaf yn y 19g, oherwydd y galw am eu cig ar fwrdd y Nadolig.

## Cyfeiriadau
Categori:Anseriformes
Categori:Gwyddau
Categori:Nadolig
Nic Parry

Cyflwynydd teledu a barnwr o Gymru ydy **Nic Parry** (ganwyd 1957).

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Niclas Iorwerth Parry yn Helygain, Sir y Fflint. Mynychodd Ysgol Glanrafon ac yna Ysgol Maes Garmon yn yr Wyddgrug. Cafodd ei enwi ar ôl y sosialydd Niclas y Glais.

## Gyrfa
Bu Nic Parry'n cyflwyno rhaglen *Sgorio* ar S4C, cyn dod yn sylwebydd ar gemau rhyngwladol Cymru a gemau'r Cymru Premier JD. Mae hefyd yn sylwebu ar chwaraeon ar gyfer y BBC yn Saesneg.

Bu'n gweithio fel cofiadur rhan amser yn Llys y Goron ers 2001, gwnaethpwyd ef yn ustus Llys y Goron Gogledd Cymru yn 2010.

## Bywyd personol 
Mae'n byw yn Llanbedr Dyffryn Clwyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Sylwebyddion chwaraeon
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Maes Garmon
Mwrog

Sant o Gymru oedd **Mwrog** (bl. 6g efallai). Ychydig iawn a wyddys amdano ac mae ei enw ei hun yn anghyffredin ac efallai o darddiad Gwyddeleg.

## Hanes a thraddodiad
Cysylltir y sant â dau le yng ngogledd Cymru, sef Llanfwrog, Ynys Môn a Llanfwrog, Sir Ddinbych. Yn y Llanfwrog yn Sir Ddinbych, sy'n gorwedd ger Rhuthun yn rhan uchaf Dyffryn Clwyd, mae'r eglwys yn gysegredig i Fwrog a'r Forwyn Fair. Mae'r llan o gwmpas yr eglwys o ffurf gron, sy'n awgrymu sefydliad cynnar. Gerllaw ceir Mynwent Mwrog, cae lle codwyd yr eglwys neu fyfyrgell wreiddiol, yn ôl traddodiad, ond does dim olion i'w gweld yno heddiw.

Gwyliau: 6 Ionawr (Llanfwrog, Ynys Môn), 15/16 Ionawr (Llanfwrog, Sir Ddinbych).

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Richard Bulkeley

Gallai **Richard Bulkeley** gyfeirio at un o nifer o aelodau teulu Bulkeley, Ynys Môn

* Richard Bulkeley (bu farw 1573)
* Richard Bulkeley (bu farw 1621)
Kristian Digby

Cyflwynydd a chyfarwyddwr teledu o Sais oedd **Kristian Digby** (24 Mehefin 1977 – 1 Mawrth 2010) a oedd fwyaf adnabyddus am gyflwyno *To Buy or Not to Buy* ar BBC One. Cyhoeddwyd ar 1 Mawrth 2010 ei fod wedi marw mewn "amgylchiadau anesboniadwy".

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Cyflwynwyr teledu LHDT
My Dream

Cân a berfformir gan Thea Garret, a fydd yn cynrichioli Malta yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010, yw **"My Dream"**. Enillodd y gân y gystadleuaeth Go Malta Eurosong 2010 ym mis Chwefror 2010.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Narodnozabavni rock

Cân  a berfformir gan Ansambel Roka Žlindre a Kalamari yw "**Narodnozabavni rock**" (Cymraeg: Roc gwerin). Enillodd y gân EMA 2010 felly bydd y gân yn cynrychioli Slofenia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Cewyn

bawd|dde|200px|Tu mewn cewyn tafladwy.
bawd|dde|200px|Tu allan mathau gwahanol o gewynnau defnydd.

Dilledyn amsugnol yw **cewyn** neu **glwt** (lluosog: cewynnau neu glytiau), a gaiff ei wisgo gan rai sydd methu rheoli eu pledren neu perfedd, neu sydd methu defnyddio toiled, gan amlaf gan fabanod a phlant bach. Pan fydd y cewyn yn llawn a methu dal rhagor o wastraff, rhaid i riant neu ofalwr ei newid. Os na newidir y cewyn yn ddigon rheolaidd, gall arwain at frech clwt.

Mae cewynnau wedi cael eu defnyddio drwy gydol hanes dyn, ac yn cael eu cynhyrchu o ddefnydd neu ddeunyddiau tafladwy. Cynhyrchir cewynnau defnydd o haenau o ddefnydd megis cotwm, bambŵ neu ficroffibr a gellir eu golchi a'u ail-defnyddio sawl gwaith gan eu dal at ei gilydd gyda pin cau neu velcro neu ddull arall. Mae cewynnau tafladwy yn cynnwys cemegion amsugnol a caent eu taflu wedi eu defnyddio unwaith. Mae'r penderfyniad i ddefnyddio cewynnau defnydd neu tafladwy yn un dadleuol oherwydd materion cyfleustera, iechyd, cost, a'u heffaith ar yr amgylchedd.  Cewynnau tafladwy sy'n cael eu defnyddio yn fwyaf cyffredin ar hyn o bryd.

Categori:Dillad
Categori:Plant
Shine (cân Sopho Nizharadze)

Cân a berfformir gan Sopho Nizharadze yw "**Shine**". Bydd y gân yn cynrychioli Georgia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Bambŵ

Grŵp o blanhigion lluosflwydd bytholwyrdd (gan amlaf) yw **Bambŵ**, sy'n aelod o'r teulu gwair.

Categori:Poaceae
Babi

bawd|dde|Babi

Term a ddefnyddir i gyfeirio at epil dynol ifanc iawn yw **babi** (lluosog: babis) neu **baban** (lluosog: babanod). Mae'n cyfeirio gan amlaf at blant o dan 12 mis oed.

Categori:Teulu
Porto-Novo

Prifddinas Benin yng Ngorllewin Affrica yw **Porto-Novo**. Fe'i lleolir ar lan lagŵn arfordirol yn ne-ddwyrain y wlad. Mae ffordd a rheilffordd yn ei chysylltu â Cotonou, dinas fwyaf Benin.

Sefydlwyd Porto-Novo yn yr 16g, mae'n debyg. Daeth y ddinas yn ganolfan bwysig ar gyfer y fasnach mewn caethweision a thybaco. Meddiannwyd yr ardal gan Ffrainc yn y 19g.

chwith|bawd|Mosg Mawr Porto-Novo

Categori:Dinasoedd Benin
Categori:Prifddinasoedd Affrica
We Could Be The Same

Cân gan y band maNga yw "**We Could be the Same**". Bydd y gân yn cynrychioli Twrci yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Carreg Coetan Arthur

:*Gweler hefyd Coetan Arthur (gwahaniaethu).*

Cromlech yw **Carreg Coetan Arthur** (hefyd **Coetan Arthur**; weithiau hefyd 'Carreg Coetan'), sy'n gorwedd mewn cae ger pentref Trefdraeth yn Sir Benfro. Cyfeiriad AO (map 145): SN 060394.
250px|bawd|chwith|Carreg Coetan Arthur

Gweddillion siambr gladdu Neolithig ydyw. Ceir maen clo mawr sy'n cael ei gynnal gan ddau o'r pedwar maen sy'n dal i sefyll. Dim ond olion sy'n weddill o'r domen bridd a orchuddiai'r siambr. Ceir ambell garreg o'i gwmpas sy'n rhoi awgrym o siâp y beddrod gwreiddiol pan gafodd ei adeiladu yn Oes Newydd y Cerrig. Mae cynllun y meini yn awgrymu cysylltiad gyda dosbarth o siambrau claddu Neolithig yn Iwerddon y cyfeirir atynt yn Saesneg fel "*portal dolmens*". Yn y cyfnod cynhanesyddol a dechrau'r cyfnod hanesyddol bu cysylltiadau cryf rhwng Dyfed a de-ddwyrain Iwerddon.

Mae Carreg Coetan Arthur yn un o sawl heneb a nodwedd ddaearyddol yng Nghymru a gysylltir â chylch y Brenin Arthur, ond does dim cysylltiad hanesyddol.

Mae'r gromlech yng ngofal Cadw a cheir mynediad dirwystr iddi gan y cyhoedd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen ar wefan Cadw 

Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Cylch Arthur
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Coetan Arthur

Gallai **Coetan Arthur** gyfeirio at:

*Carreg Coetan Arthur (hefyd 'Coetan Arthur'), cromlech ger Trefdraeth, Sir Benfro
*Coetan Arthur, cromlech yn ardal Tyddewi, Sir Benfro (Map AO 157: 725 280)
*Coetan Arthur, cromlech yn ardal Arfon, Gwynedd (Map AO 115: 499 409)
*Coetan Arthur/Cromlech Cefnamwlch, cromlech yn Llŷn, Gwynedd
*Coetan Arthur, sef Cromlech Corsygedol, ger Dyffryn Ardudwy, Gwynedd
Thomas Bulkeley, Is-iarll 1af Bulkeley

Aelod o deulu Bulkeley, Baron Hill, Ynys Môn oedd **Thomas Bulkeley, Is-iarll 1af Bulkeley** (10 Awst 1585 &ndash; 1659). Roedd yn fab i Syr Richard Bulkeley.

Yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr, roedd Thomas Bulkeley yn gryf o blaid y brenin Siarl I, gan wasanaethu fel Cyrnol yn y fyddin frehninol. Yn 1644, urddwyd ef yn Is-iarll Bulkeley o Cashel. Lladdwyd ei fab hynaf, Richard Bulkeley, gan Thomas Cheadle mewn gornest ar Draeth Lafan yn 1649, ac ar farwolaeth Thomas, etifeddwyd y stad a'r Is-iarllaeth gan ei ail fab, Robert Bulkeley.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1585
Categori:Marwolaethau 1659
Categori:Pobl o Ynys Môn