open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cynan Garwyn

:''Mae hyn yn erthygl am y brenin o'r 6ed ganrif: am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Cynan''.

Un o frenhinoedd cynnar teyrnas Powys oedd **Cynan Garwyn** (fl. ail hanner y 6g). Roedd yn fab i Frochwel Ysgithrog a thad i Selyf ap Cynan, a laddwyd ym Mrwydr Caer (tua 615). Yr adeg honno yr oedd ffiniau Powys yn ymestyn i'r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, ac yn cynnwys rhannau sylweddol o'r Gororau.

## Hanes
Canodd y bardd Taliesin awdl foliant i Gynan a elwir *Trawsganu Cynan Garwyn*. Os dilys yr awduraeth, dyma'r gerdd hynaf sydd ar gael yn yr iaith Gymraeg. Yn y gerdd molir Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig yn ymosod ar deyrnasoedd Brythonaidd eraill, gan gynnwys Cernyw.

Cyfeirir at gyrch arfaethedig ar Forgannwg gan Gynan ym *Muchedd Cadog*. Ataliodd y sant Cadog y brenin rhyfelgar. Gellid cynnig dyddiad o tua 577 i'r digwyddiad. Yn ddiweddarach ceir cyfeiriadau at Gynan yn Nhrioedd Ynys Prydain. Yn ôl *Buchedd Beuno* rhoddodd Cynan anrhegion hael i sant Beuno.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 610au
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Categori:Taliesin
Amazon

Gall **Amazon**, **Amazonas** neu **Amason** gyfeirio at:
* Afon Amazonas, afon yn Ne America
* Talaith Amazonas, un o daleithiau Brasil
* Basn Amazonas, rhanbarth basn yr Afon Amazonas a'i llednentydd
* Coedwig-law Amazonas, coedwig-law ym Masn Amazonas
* Amason, aelod o lwyth o ferched rhyfelgar mewn mytholeg glasurol
* Amazon.com, cwmni rhyngwladol sy'n gwerthu llyfrau, offer cyfrifiadurol ac eitemau eraill ar-lein
----
Zug

Tref fach ddeniadol yng ngogledd y Swistir yw **Zug** (Ffrangeg: **Zoug**), prifddinas y canton o'r un enw. Mae ganddi boblogaeth o 23,000 (2004), yn Gatholigion a siaradwyr Almaeneg yn bennaf. Mae'n gorwedd ar lan Llyn Zug.

Mae'n cynnwys nifer o adeiladau hanesyddol ac yn enwog am ei thwr cloc canoloesol sy'n dyddio o 1480.

250px|bawd|dim|Llyn Zug a rhan o'r dref

Categori:Trefi'r Swistir
Categori:Zug (canton)
Maldwyn

Gall y gair **Maldwyn** gyfeirio at:

*Maldwyn (ardal), ardal ddaearyddol a hanesyddol
*Maldwyn (etholaeth Senedd Cymru), yr etholaeth Cynulliad
*Maldwyn (etholaeth seneddol), yr etholaeth seneddol
*Sir Drefaldwyn, y sir hanesyddol (daeth yn rhan o Bowys ym 1974)
----
Elidir Sais

Bardd o Wynedd a flodeuai ar ddechrau'r drydedd ganrif ar ddeg oedd **Elidir Sais** (fl. 1195 - 1246). Cyfyng iawn yw ein gwybodaeth amdano. Mae'r dystiolaeth yn awgrymu'n gryf ei fod yn perthyn i deulu barddol Meilyr Brydydd ac yn frodor o Fôn.

## Llawysgrifau
Ceir y testun cynharaf o un o'r cerddi yn Llawysgrif Hendregadredd gyda chopi arall ynghyd â phump testun ychwanegol yn Llyfr Coch Hergest. Mae'r gweddill i'w cael mewn sawl llawysgrif arall, y bwysicaf ohonyn nhw yn llaw John Davies o Fallwyd (17g).

## Hanes
Mae'n bur debyg fod Elidir yn fab i Walchmai ap Meilyr ac felly bod Meilyr Brydydd yn daid iddo. Os felly y bu, byddai'n frawd i'r beirdd Meilyr ap Gwalchmai ac Einion ap Gwalchmai. Cysylltir y teulu dysgedig hyn, yr enghraifft bwysicaf o deulu barddol yng nghyfnod Beirdd y Tywysogion, â thiroedd etifeddol yn ardal Trefeilyr a lleoedd eraill yng nghwmwd Malltraeth (cantref Aberffraw) a chwmwd Menai (cantref Rhosyr).

Mae'r enghreifftiau cymharol brin o'r llysenw 'Sais' yn y cyfnod yn golygu rhywun a fedrai siarad rhywfaint o Saesneg neu wedi ymweld â Lloegr (does dim tystiolaeth fod Elidir wedi mynd i Loegr fel cennad i dywysog Gwynedd).

## Cerddi
Mae deg o gerddi Elidir Sais wedi goroesi. Mae pump ohonyn nhw yn awdlau i Dduw. Ceir tair marwnad ganddo, un i Hywel ab Arthen (uchelwr lleol o ardal Meisgyn, Morgannwg), un arall i Rhodri ab Owain Gwynedd, ewythr Llywelyn Fawr, ac un anghyffredin iawn i Ednyfed Fychan, distain Llywelyn, a Thegwaredd ab Iarddur gyda'i gilydd. Canodd fawl i Dafydd ab Owain Gwynedd, ail ewythr Llywelyn, sy'n awgrymu iddo gael ei noddi gan y tywysog hwnnw a'i frawd Rhodri cyn i Lywelyn sefydlu ei awdurdod yng Ngwynedd. Yn olaf ceir dadolwch (cerdd o gynghor) i Lywelyn ab Iorwerth ei hun.

## Llyfryddiaeth
;Testun
*J.E. Caerwyn Williams (gol.), ''Gwaith Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion* (Caerdydd, 1994). Cyfres Beirdd y Tywysogion.

;Erthygl
*Bedwyr Lewis Jones (gol.), *Gwŷr Môn'' (Caernarfon, 1979). Pennod gan Tomos Roberts ar deulu Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion.

Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Bwlch y Groes

250px|bawd|chwith|Yr olygfa'n edrych tua'r dwyrain o Fwlch y Groes
[250px|bawd|chwith|Bwlch y Groes: yr olygfa i gyfeiriad [Dinas Mawddwy.]]

**Bwlch y Groes** yw'r rhan uchaf o'r ffordd fechan sy'n cysylltu Dinas Mawddwy a Llanuwchllyn yng Ngwynedd. Ar un adeg defnyddid y ffordd yma gan gwmni moduron Austin a Standard Triumph i arbrofi gyda cheir newydd.

O ben y bwlch ceir golygfa o ddyffryn Afon Dyfi, Cadair Idris ac Aran Fawddwy. I'r gogledd-ddwyrain mae mynyddoedd Y Berwyn yn ymestyn i gyfeiriad Llangollen.

Mae'r bwlch yn dynodi'r ffin rhwng cantref Penllyn a chwmwd Mawddwy. Mae ffin cwmwd Mochnant hefyd o fewn chwarter milltir i'r bwlch. Efallai fod croes yn sefyll arno i nodi hynny yn yr hen amser, neu fod rhywun wedi codi un yno mewn ysbryd diolchgarwch, ond does dim croes yn sefyll yno heddiw.

Groes
Categori:Llanuwchllyn
Categori:Mawddwy
Categori:Meirionnydd
Nebo, Gwynedd

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Nebo.''

Pentref gwledig yn Arfon, Gwynedd, yw **Nebo** (). Saif milltir a hanner i'r de-ddwyrain o Lanllyfni, ger Pen-y-groes, a thua milltir i'r dwyrain o briffordd yr A487 rhwng Caernarfon a Chricieth.

Y pentref agosaf yw Nasareth. Mae'r hen lôn o Lanllyfni yn rhedeg heibio i waelod Nebo ar ei ffordd i Garn Dolbenmaen. Ardal o hen dyddynoedd bychain ydyw yn bennaf, ar wasgar yn eu caeau ar y llethrau. Enwir Nebo ar ôl y capel lleol, un o sawl rhai yng Nghymru a enwyd ar ôl Mynydd Nebo yn yr Hen Destament.

Mae lôn yn arwain i fyny o Nebo i Lyn Cwmdulyn dan greigiau syrth Mynydd Graig Goch. Mae'r afonig sy'n rhedeg o'r llyn yn mynd heibio i'r pentref ar ei gwr gogleddol i ymuno yn Afon Crychddwr sy'n llifo wedyn i Afon Llyfni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Addysg
Ceir ysgol gynradd gyfrwng Cymraeg yng nghanol y pentref, sef Ysgol Nebo, sy'n rhan o dalgylch Ysgol Dyffryn Nantlle.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Pentrefi Gwynedd
Nebo, Moab

:''Gweler Nebo am enghreifftiau eraill o'r enw''.

Dinas yn hen deyrnas Moab, yn yr ardal a elwir Y Lan Orllewinol heddiw, rhwng y Môr Marw ac Afon Iorddonen, oedd y Nebo hon (ceir Nebo arall yn Iwda). Roedd yn un o ddinasoedd pwysicaf y Moabiaid neu Amoriaid, disgynyddion gwraig Lot, yn ôl yr Hen Destament. Cipiodd Moses y ddinas a'i rhoi i lwyth Reuben.

Mae'n ansicr a oedd Mynydd Nebo y Beibl yn agos i'r ddinas.

Categori:Dinasoedd y Beibl
Môr Marw

Mae'r **Môr Marw** (Hebraeg: ים המלח‎; Arabeg: البحر الميت‎) yn fôr cyfandirol a leolir rhwng y Lan Orllewinol, Israel a Gwlad Iorddonen yn y Dwyrain Canol. Mae ei ddyfroedd yn hallt iawn (30% o halen), sy'n ei wneud yn fwy hallt nag unrhyw bwll arall o ddŵr yn y byd (dros wythwaith mwy hallt na'r môr ar gyfartaledd), a heb fod yn medru cynnal bywyd.

Ei arwynebedd yw 1050 km² (400 milltir sgwâr), ei hyd yw 67&nbsp;km (42 milltir) a'i led yw 18&nbsp;km (11 milltir). Mae Afon Iorddonen yn rhedeg i mewn iddo ond does dim afon yn llifo ohono a dyna pam fod cymaint o halen yn y dŵr. Fe'i gelwir **Y Môr Marw** nid yn unig gan nad oes bywyd ynddo ond gan ei fod mor llonydd, fel rheol. Oherwydd ei fod mor hallt mae pobl yn medru arnofio ar wastad eu cefnau arno heb drafferth yn y byd.

'Môr y Rhos' (Môr y Gwastadeddau) neu'r 'Môr Heli' yw'r enwau arno yn y Beibl. Cyfeirir ato am y tro cyntaf yn Llyfr Genesis. I'r gorllewin ohono yr oedd teyrnas Moab a dinas Nebo.

200px|bawd|dim|Dyn yn darllen ar wastad ei gefn ar y Môr Marw

## Gweler hefyd 
*Sgroliau'r Môr Marw

Categori:Llynnoedd Israel
Nasareth, Gwynedd

:''Gweler hefyd Nasareth, Galilea, pentref plentyndod Iesu Grist, a'r dudalen gwahaniaethu.''

Pentref yn Arfon, Gwynedd, yw **Nasareth** () . Fe'i lleolir ychydig i'r dwyrain o briffordd yr A487 rhwng Caernarfon a Chricieth, tua dwy filltir a hanner i'r de o Ben-y-groes. Y pentref agosaf yw Nebo, hanner milltir i'r gogledd-ddwyrain. Mae'r hen lôn o Lanllyfni yn rhedeg trwy Nasareth ar ei ffordd i Garn Dolbenmaen. Mae'r pentref yn gorwedd ar lethrau isaf Mynydd Craig-goch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Pentrefi Gwynedd
Methmat

[bawd|400px|**Top chwith**: mae'r [Marchog (gwyddbwyll)|Marchog a'r Brenin gwyn yn cyfuno i atal Brenin du rhag symud, ond nid yw mewn Siach.**Top dde**: sefyllfa gyffredin ar ddiwedd gêm; mae du wedi defnyddio'i Frenin yn dda i sicrhau gêm gyfartal.**Gwaelod chwith**: mae gwyn wedi colli'r cyfle i gael Siachmat ac mae'r Methmat yn golygu ei bod yn gêm gyfartal.**Gwaelod dde**: mae gwyn un symudiad i ffwrdd o Siachmat (Bg2), ond gan mai tro du yw hi, mae'n Fethmat]]

Mae **Methmat** yn sefyllfa mewn Gwyddbwyll lle nad yw'r chwaraewr sydd i symud mewn Siach, ond nid yw'n medru symud yn gyfreithlon. Mewn sefyllfa fel hon mae'r gêm yn gorffen yn gyfartal.

Du sydd i symud ym mhob un o'r 4 sefyllfa yn y diagram ar y dde, ac ym mhob un mae'r gêm yn gorffen yn gyfartal oherwydd Methmat.

Categori:Terminoleg gwyddbwyll
Nasareth

Ceir mwy nag un lle o'r enw **Nasareth** neu **Nazareth**:

* Nasareth - tref yng Ngalilea
* Nasareth - pentref yng Ngwynedd
* Nazareth - tref yn nhalaith Pennsylvania, yr Unol Daleithiau
Tonfedd

**Tonfedd** yw'r pellter rhwng unedau sy'n ailadrodd mewn ton. Fe'i cynrychiolir yn aml gan y llythyren *lambda* (λ).

bawd|chwith|600px

Categori:Tonnau
Categori:Ffiseg
William de Barri

Tad Gerallt Gymro oedd **William de Barri** (fl. ganol y 12g), arglwydd Normanaidd Maenorbŷr a cheidwad Castell Penfro (yn Sir Benfro heddiw).

Priododd Angharad ferch Nest, merch y Dywysoges Nest ferch Rhys ap Tewdwr.

Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Cynan

Enw dyn  yw **Cynan** yn Gymraeg, sy'n cyfateb i **Conan** neu **Konan** yn Llydaweg. Yr enwocaf, efallai, yw'r bardd Albert Evans-Jones (Cynan), ond gall yr enw gyfeirio at sawl person:

## Cymru
*Cynan - cymeriad y cyfeirir ato yn y brudiau fel gwaredwr.
*Cynan Garwyn (6g) - brenin Powys
*Cynan Meiriadog - yn ôl traddodiad, un o sefydlwyr Llydaw
*Cynan ap Iago, tad Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd
*Cynan ab Owain Gwynedd‎, un o feibion Owain Gwynedd, brenin Gwynedd
*Albert Evans-Jones (20g) - y llenor sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol 'Cynan'

## Llydaw
**Konan** yw'r ffurf ar yr enw yn Llydaweg Canol (hefyd Conan). Mae'n enw sant, yn enw teulu ac yn enw lle.
 
### Sant
Roedd Konan yn ddisgybl i Sant Cadfan ac yn frawd i Sant Cynfelyn.

### Dugiaid Llydaw
*Konan I, dug Llydaw o 990 hyd 992 
*Konan II, dug Llydaw o 1040 hyd 1066 
*Konan III, dug Llydaw o 1096 hyd 1148 
*Konan IV, dug Llydaw o 1148 hyd 1166

### Enw teulu
Enw teulu cyffredin ydy Conan yng ngorllewin Llydaw. Er enghraifft: 
*Yann Gonan, awdur o'r 19eg ganrif
*Jakez Konan, awdur o Perroz-Gireg, o'r 20g

### Enw lle
*Sant-Konan, pentref yn ardal Gwengamp
*Kergonan, enw sawl lle yn Llydaw

## Hefyd
*Arthur Conan Doyle, awdur y llyfrau Sherlock Holmes
*Conan the Barbarian, neu *Conan the Cimmerian* yn straeon yr Americanwr Robert E. Howard a gyhoeddwyd yn *Weird Tales* yn 1937, ac yn ffilm wedyn.
Urdd y Sistersiaid

Urdd grefyddol o fynachod yn yr Eglwys Gatholig oedd **Urdd y Sistersiaid**. Fe'i sefydlwyd gan Sant Robert o Molesme (tua 1027-1111) fel cangen newydd lymach ei rheolau o Urdd y Benedictiaid. Citeaux yn Ffrainc, sy'n rhoi ei henw i'r urdd, oedd y fam-abaty.

Gwnaeth Sant Bernard o Clairvaux lawer i godi statws ac urddas yr urdd ac yn y 12g sefydlwyd nifer o dai Sistersiaidd ledled gorllewin Ewrop, gan gynnwys Cymru. Yn yr 17g diwygiwyd yr urdd a ymranwyd yn ddwy urdd newydd: y pwysicaf o lawer ohonyn yw'r Trapiaid.

## Gweler hefyd
*Tai Sistersiaidd Cymru

Categori:Sefydliadau 1098

Sistersiaid
Golan

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw **Golan**:

*Golan - dinas yn y Beibl; mae ei union leoliad yn anhysbys
*Ucheldiroedd Golan - ucheldir o bwys strategol rhwng Syria ac Israel
*Golan - pentref yn Eifionydd, Gwynedd
Casineb dwy funud

Yn y nofel *Nineteen Eighty-Four* gan George Orwell, ceir **casineb dwy funud** (Saesneg: **Two Minute Hate**), sef cyfnod dyddiol pan fydd aelodau'r Blaid sy'n rheoli Oceania yn gwylio ffilm sy'n darlunio gelynion y Blaid honno ac yna'n mynegi eu atgasedd tuag atynt. 

Mae'r cysyniad yn debyg i gyhoeddiadau radio Joseff Stalin yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Yn ôl yr awdur Sandra Newman, gwelwyd tacteg tebyg gan orsaf RTLM yn ystod hil-laddiad Rwanda, ac mae hi'n rhybuddio bod tueddiadau tebyg i'w gweld ar gyfryngau cymdeithasol megis Twitter.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth Saesneg
Golan, Gwynedd

Pentref gwledig bychan yng nghymuned Dolbenmaen, Eifionydd, Gwynedd, yw **Golan** (). Fe'i lleolir ger pentref Dolbenmaen ar y lôn i Lanfihangel-y-pennant, 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Borthmadog. Mae lôn yn dringo o'r pentref i Lyn Cwmystradllyn, wrth droed Moel Hebog yn Eryri.

Mae'n cymryd ei enw o'r capel lleol, a enwir yn ei dro ar ôl dinas Golan ym Mhalesteina, un o chwech Dinas Noddfa'r Hen Destament.

Hanner milltir i'r dwyrain o Golan ceir plasdy hynafol Clenennau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

[bawd|400px|dim|Capel ar gwr Golan. [Mynydd Graig Goch yw'r bryn uwch ben y capel; saif Craig Cwm Silyn i'r dde.]]

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Dolbenmaen
Categori:Eifionydd
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Marwnad

Ystyr y gair **marwnad** yn llenyddiaeth Gymraeg yw 'galargan, cerdd yn mynegi galar am berson marw' (*marw* 'marwolaeth' + *nad* 'cri, llef'). Cytras yw'r gair Llydaweg *marvnad* a'r Hen Wyddeleg *marbnad*. Er y gellir ei ddefnyddio i gyfieithu'r gair Saesneg *elegy* neu *lament*, mae'n ffurf arbennig yn y Traddodiad Barddol Cymraeg.

Mae'n ffurf lenyddol hen iawn, ac yn deillio yn ôl pob tebyg o swyddogaeth y beirdd Celtaidd. Ceir sawl ffurf, e.e. 'awdl farwnad', 'cywydd marwnad', 'englynion marwnad', ac ati. Mae'n perthyn i'r canu mawl neu foliant. Ceir nifer o enghreifftiau yng ngwaith Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr.

Gellid canu marwnad i anifail hefyd. Mae gan y bardd enwog Cynddelw Brydydd Mawr 'Farwnad i'w geiliog ei hun', er enghraifft. Yn ddiweddarach roedd rhai o'r cywyddwyr yn hoff o gael tipyn o hwyl ar draul cyd-fardd trwy ganu marwnad ffug ddoniol iddo. Ond ceir sawl enghraifft o farwnadau go-iawn i fardd marw yn ogystal, e.e. gan Cynddelw eto i Fleddyn Fardd.

## Rhai marwnadau enwog
**Marwnad Gruffudd ap Cynan*, Meilyr Brydydd
**Marwnad Dygynnelw*, gan Cynddelw Brydydd Mawr i'w fab ifanc
**Marwnad Llywelyn ap Gruffudd*, Gruffudd ab Yr Ynad Coch
**Marwnad Ifor a Nest*, gan Dafydd ap Gwilym i Ifor Hael a'i wraig
**Marwnad Lleucu Llwyd*, gan Llywelyn Goch ap Meurig Hen i'w gariad
**Marwnad Meibion Tudur Fychan*, gan Iolo Goch
*''Marwnad Tomas ap Rhys o'r Tywyn'', gan Dafydd Nanmor i'w noddwr
**Marwnad Syr John Edward Lloyd*, gan Saunders Lewis i'r hanesydd

## Marwnadau cellweirus
Mae'r hen bennill hwn yn enghraifft o fardd a'i dafod yn ei foch:

:Yma'n gorwedd yn y clai
:Mae Modryb Sian o'r Hafod,
:Yr hon yr Wythfed dydd o Fai
:Ddechreuodd ddal ei thafod.

## Gweler hefyd
*Marwysgafn

Categori:Termau llenyddol
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Y Traddodiad Barddol
Categori:Barddoniaeth
Rhyfel cartref

**Rhyfel cartref** yw rhyfel a ymleddir gan ddwy neu ragor o bleidiau mewn gwlad ymranedig. Yn aml mae hynny yn digwydd oherwydd gwrthdaro ethnig neu wrthdaro crefyddol, neu gyfuniad o'r ddau beth.

Roedd Rhyfeloedd y Rhosynnau yn fath o ryfel cartref ond doedd y werin bobl ddim yn cymryd llawer o ran: brwydr gwleidyddol oedd o. Cafwyd rhyfel cartref go iawn yn Lloegr rhwng y Pennau Crynion a'r Brenhinwyr, ac effeithiodd hynny ar Gymru hefyd, ond dim fel yn Lloegr. Math o ryfel cartref oedd y cwffio yng Ngogledd Iwerddon rhwng y Catholigion / Gweriniaethwyr a'r Protestaniaid / Unoliaethwyr hefyd, ond chafodd o ddim ei alw hynny'n swyddogol, dim ond fel "Yr Helyntion".

Mae Irac mewn rhyfel cartref heddiw ym marn nifer o bobl.

## Rhyfeloedd cartref 
* Rhyfel Cartref America
* Rhyfel Cartref Arfordir Ifori
* Rhyfel Cartref Lloegr, 1642-51, a elwir weithiau yn Rhyfeloedd Cartref Lloegr
* Rhyfel Cartref Nepal
* Rhyfel Cartref Sbaen
* Rhyfel Cartref Rwsia
Llanymawddwy

Mae **Llanymawddwy** () yn bentref yng Ngwynedd sydd ychydig i'r gogledd o bentref mwy Dinas Mawddwy, ar y ffordd fechan sy'n cysylltu Dinas Mawddwy a Llanuwchllyn tros Fwlch y Groes. Mae Afon Dyfi, sy'n tarddu ar Aran Fawddwy gerllaw, yn llifo heibio'r pentref. Daw'r enw o gwmwd Mawddwy. Yr adeilad mwyaf nodedig yw Eglwys Sant Tydecho, lle mae traddodiad canu'r Plygain yn parhau.

Yn Llanymawddwy y ganed Alfred George Edwards, a ddaeth yn Archesgob cyntaf Cymru, a bu'r llenor a geiriadurwr Daniel Silvan Evans yn rheithor yma.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Llun Eglwys Sant Tydecho, Llanymawddwy, o "Casglu'r Tlysau 

Categori:Mawddwy
Categori:Pentrefi Gwynedd
John Edward Lloyd

Hanesydd a golygydd o Gymru oedd Syr **John Edward Lloyd** (oedd yn ysgrifennu fel **J E Lloyd**) (5 Mai 1861 – 20 Mehefin 1947), a'r hanesydd cyntaf i osod hanes cynnar Cymru ar seiliau cadarn.

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Lerpwl i rieni o Gymru, a bu'n fyfyriwr yn ngholeg Aberystwyth ac yna yng Ngholeg Lincoln, Prifysgol Rhydychen. Yn Rhydychen daeth i gysylltiad a Chymry eraill megis Owen Morgan Edwards, a bu ganddo ran flaenllaw yn y mudiad Cymru Fydd. Daeth yn ddarlithydd ar hanes Cymru yn Aberystwyth cyn dod yn bennaeth cyntaf Adran Hanes Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor. Ystryrir ei lyfr *A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest*  (1911) yn glasur, a hyd yn oed bron ganrif ar ôl dyddiad ei gyhoeddi mae'n parhau yn ffynhonnell werthfawr ar gyfer hanes y cyfnod.

Ymhlith ei lyfrau eraill mae hanes gwrthryfel Owain Glyndŵr, *Owen Glendower* (1931).  Ef oedd golygydd *Y Bywgraffiadur Cymreig*, er na chyhoeddwyd y gyfrol tan ar ôl ei farw. Gwnaed ef yn farchog yn 1934. Claddwyd ef ym mynwent Eglwys Tysilio ar Ynys Dysilio ger Porthaethwy.

Cyfansoddodd ei gyfaill Saunders Lewis farwnad gofiadwy iddo sydd ymhlith y mwyaf nodedig o gerddi Cymraeg yr ugeinfed ganrif.

## Llyfryddiaeth
;Gwaith J.E. Lloyd (detholiad)
**A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (1911)
**Carnarvonshire (Cambridge County Geographies)* (1911)
**Owen Glendower* (1931)

;Astudiaethau
*Hugh Pryce *J. E. Lloyd and the Creation of Welsh History* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2011)

## Gweler hefyd
*Cymru Fydd

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Pobl o Lerpwl
Rhyfelwyr Celtaidd

Rhyfelwyr Celtaidd

Delwedd:Warriors.JPG

Lliwiau'r Tîm

Gartref

Ffwrdd

Delwedd:CWCartref.jpg

Delwedd:CWAway.jpg

Rhanbarthau Rygbi Cymru 2003

Delwedd:Rhanbarthau Cymru 2003.JPG

Tim rygbi rhanbarthol yn ne Cymru oedd y **Rhyfelwyr Celtaidd**, yn chwarae yn y Cynghrair Celtaidd ac yng Nghwpan Rygbi Ewrop.

Yn 2004, fe ddaeth penderfyniad oddi wrth URC i ddiddymu'r **Rhyfelwyr Celtaidd**. Roedd llawer, yn enwedig yn ardaloedd Pontypridd a Pen-y-bont ar Ogwr, yn teimlo'n gryf yn erbyn y penderfyniad yma.

Categori:Timau rygbi'r undeb yng Nghymru
Tre-garth

Pentref yng nghymuned Llandygái, Gwynedd, Cymru, yw **Tre-garth** neu **Tregarth** (). Fe'i lleolir rhwng Bethesda a dinas Bangor gerllaw Afon Ogwen.  Saif Chwarel y Penrhyn rhwng Tregarth a Bethesda, a thyfodd y pentref yn bennaf fel trigfan i'r chwarelwyr. O'r boblogaeth o tua 1,000, mae o gwmpas 70% yn siarad Cymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn ystod y streic fawr yn Chwarel y Penrhyn, dychwelodd rhai o'r gweithwyr i'r chwarel yn ystod y streic, ac ystyrid hwy yn "Fradwyr" gan y gweddill. Symudodd nifer o'r rhain o Fethesda i Dregarth, lle'r adeiladwyd tai ar eu cyfer gan Arglwydd Penrhyn. Gelwid un stryd yn Nhregarth yn "Stryd y Gynffon" am flynyddoedd wedyn.

Ar un adeg yr oedd dwy reilffordd yn rhedeg trwy'r pentref, sef cangen oedd yn rhedeg i Fethesda o'r brif lein LNWR, a gaewyd yn 1963, a Rheilffordd Chwarel y Penrhyn oedd yn cael ei defnyddio i gario llechi i Porth Penrhyn i'w hallforio, ac a gaewyd yn  1962. Agorwyd darn o drac yr hen reilffordd  fel Lôn Las Ogwen.

## Enwogion
Ymhith enwogion sy'n enedigol o Dregarth a'r cyffiniau mae:

* Hugh Brython Hughes (1848-1913), awdur llyfrau plant Cymraeg
* Syr Ifor Williams, un o ysgolheigion Cymreig mwyaf yr 20g
* Ifor Bowen Griffith
* T. Gwynn Jones, cerddor (nid y bardd)
* John Ogwen, actor a aned mewn gwirionedd yn Sling

250px|bawd|dim|Trac yr hen reilffordd, Tregarth

## Gweler hefyd
* Lôn Las Ogwen
* Sling

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Canolfan Amgylchedd Moelyci

Categori:Llandygái
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Disgfyd

[bawd|Y nofel gyntaf yn y gyfres Ddisgfyd, *[The Colour of Magic*.]]

Cyfres o nofelau ffantasi comig yw llyfrau'r ***Disgfyd*** (Saesneg: *Discworld*) a ysgrifennwyd gan y nofelydd Saesneg, Terry Pratchett. Mae'r gyfres wedi ei osod ar fyd fflat sydd wedi ei gydbwyso ar gefn pedwar eliffant sydd yn eu tro yn sefyll ar gefn crwban enfawr, Great A'Tuin, sy'n nofio trwy'r gofod. Mae'r llyfrau yn aml yn gwatwar neu fenthyg syniadau J. R. R. Tolkien, Robert E. Howard, H. P. Lovecraft, a William Shakespeare, yn ogystal â chwedlau a llên gwerin. Bydd Pratchett yn aml yn cyfosod y rhain gyda materion diwylliannol, technolegol a gwyddonol i'w satireiddio.

Ers y nofel gyntaf, *The Colour of Magic* (1983), mae'r gyfres wedi ehangu, gyda nifer o fapiau, straeon byr, cartŵn ac addasiadau drama yn cael eu cyhoeddi. Darlledwyd yr addasiad drama gyntaf ar gyfer teledu (cyfres ddwy-ran o'r *Hogfather*) dros Nadolig 2006. Mae yna gynlluniau i greu addasiadau ffilm ar gyfer rhai o'r llyfrau *Disgfyd* eraill.

Mae'r nofelau *Disgfyd* yn aml ar frig rhestrau arch-werthwr llyfrau yng ngwledydd Prydain, a Terry Pratchett oedd awdur mwyaf llwyddiannus yr 1990au (a'r awdur mwyaf llwyddiannus yn y Deyrnas Unedig cyn i J.K. Rowling (awdures *Harri Potter*) ei oddiweddyd). Mae'r llyfrau *Disgfyd* hefyd wedi ennill nifer o wobrau fel y wobr Prometheus a'r fedal Carnegie. Yn rhestr Big Read y BBC, roedd pedwar llyfr *Disgfyd* yn y 100 uchaf, a chyfanswm o un-deg-pedwar llyfr yn y 200 uchaf.

## Nofelau
Ar hyn o bryd (2009), mae yna 35 llyfr yn y gyfres Ddisgfyd (gan gynnwys 4 llyfr i blant/oedolion ifanc). Roedd gan yr argraffiadau Prydeinig gwreiddiol o'r 26 llyfr cyntaf celf clawr nodedig gan y darluniwr Josh Kirby. Ers marwolaeth Josh Kirby yn 2001, mae llyfrau newydd Disgfyd ers *The Last Hero* wedi eu darlunio gan Paul Kidby, ac mae argraffiadau diweddar o'r llyfrau cynnar yn defnyddio celf fwy minimalaidd i apelio tuag at fwy o oedolion.

Mae nifer o'r nofelau yn cynnwys yr un prif gymeriadau ac yn dangos eu datblygiad dros amser. Yn ogystal â hynny, bydd nifer o gymeriadau'n gwneud ymddangosiadau cameo mewn llyfrau eraill lle nad ydynt yn un o'r prif gymeriadau. Er bod dim ffurf swyddogol i grwpio'r nofelau, gellir eu rhannu i mewn i îs-gyfresau sy'n dilyn nifer o archion storiâu a chymeriadau tebyg:

* Storiâu Rincewind.
* Storiâu'r dewiniau.
* Storiâu'r gwrachod.
* Storiâu Marwolaeth.
* Storiâu'r City Watch.
* Storiâu Tiffany Aching.
* Storiâu amrywiol.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Ffuglen ffantasi
Giovanni Battista Pergolesi

Cyfansoddwr a feiolinydd o'r Eidal oedd **Giovanni Battista Pergolesi** (4 Ionawr 1710 – 16 Mawrth 1736).

Mwynhaodd Pergolesi dim ond llwyddiant cyfyngedig yn ystod ei fywyd byr, ond yn fuan ar ôl ei farw enillodd ei waith enwogrwydd mawr ledled Ewrop.
Yn arbennig, fe berfformiwyd ei opéra buffa *La serva padrona* lawer gwaith, a'i *Stabat mater* oedd y darn o gerddoriaeth a argraffwyd yn fwyaf aml yn y 18g.
Daeth ei waith mor boblogaidd bod llawer o ddarnau gan gyfansoddwyr eraill wedi'u priodoli'n anghywir iddo.

## Gweithiau cerddorol
### Operâu
**La conversione e morte di San Guglielmo* (1731)
**Salustia* (1732)
*''Lo frate 'nnammorato* (1732)
**Il prigionier superbo* (1733)
**La serva padrona* (1733)
**La contadina astuta* (1734)
**Adriano in Siria* (1734)
**L'Olimpiade* (1734)
**Il Flaminio* (1735)

### Cerddoriaeth eglwysig
**Stabat Mater* (1736)
* 2 offeren, 2 Vespers, 2 *Salve regina'', 2 motét

Categori:Cyfansoddwyr Eidalaidd
Categori:Genedigaethau 1710
Categori:Marwolaethau 1736
Archesgob Cymru

Crëwyd swydd **Archesgob Cymru** yn 1920, pan ddatgysylltwyd yr Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru i greu Yr Eglwys yng Nghymru. Yn wahanol i archesgobion yn nhaleithiau eraill yr Eglwys Anglicanaidd, mae'r Archesgob hefyd yn esgob un o'r esgobaethau yng Nghymru.

## Archesgobion Cymru
## Cyfeiriadau 

Categori:Yr Eglwys yng Nghymru
Categori:Galwedigaethau crefyddol yng Nghymru
Derwyn Jones

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb yw **Derwyn Jones** (ganed 14 Tachwedd 1970). Mae'n 6 troedfedd 10 modfedd o daldra (chwaraewr rygbi Cymreig talaf erioed). Cafodd ei eni yng Nghaerfyrddin.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Golan (Beibl)

:''Am enghreifftiau eraill o'r gair, gweler Golan''.

Dinas y cyfeirir ati yn y Beibl fel un o'r chwech Dinas Noddfa yw **Golan**. Roedd yn un o'r 48 tref a roddwyd i'r Lefiaid yn yr Hen Destament. Mae ei union safle yn ansicr. Dywedir ei bod ym Masan yn rhandir Manasse, rhywle yng nghyffiniau Ucheldiroedd Golan heddiw, efallai.

Categori:Dinasoedd y Beibl
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Esgob Bangor

200px|de|bawd|Eglwys gadeiriol Bangor
200px|de|bawd|Arfbais Esgobaeth Bangor
Mae **Esgob Bangor** yn gyfrifol am Esgobaeth Bangor, sy'n cynnwys Môn, y rhan fwyaf o Wynedd a darn bach o Bowys. Mae'r Eglwys Gadeiriol ym Mangor, a phreswylfa swyddogol yr esgob yw Tŷ'r Esgob ym Mangor.

Sefydlwyd esgobaeth yn hen Deyrnas Gwynedd gan Deiniol Sant tua'r flwyddyn 546. Yn ddiweddarach daeth yr esgobaeth dan reolaeth Archesgob Caergaint, a bu cryn dipyn o ddadlau rhwng yr Archesgob a Thywysogion Gwynedd ynghylch penodi esgob, yn enwedig yn ystod teyrnasiad Gruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd. Yn dilyn marwolaeth y Gwir Barchedig Anthony Crockett, yr 80fed esgob, etholwyd Andrew John i'r swydd ym mis Hydref 2008.

## Rhestr o esgobion Bangor 
## Llyfryddiaeth 
* M.L. Clarke, *History of Bangor Diocese*, cyf. 1 (Gwasg Prifysgol Cymru, 1969))
*Joseph Haydn, ''Haydn's Book of Dignities* (1894; ailargraffwyd Caerfaddon, 1969)
* *Whitaker's Almanack'' 1883 - 2004 (Llundain: Joseph Whitaker and Sons Ltd/A&C Black)
*http://www.esgobaethbangordiocese.org
*Esgobion Bangor o www.british-history.ac.uk (Saesneg)

## Gweler hefyd
*Esgob
*Esgobaeth Bangor


Categori:Esgobaeth Bangor
Categori:Galwedigaethau crefyddol yng Nghymru
Caer Gybi (caer)

Roedd **Caer Gybi** yn gaer Rufeinig sydd yn awr yng nghanol tref Caergybi, sy'n cymryd ei henw o'r gaer.

## Disgrifiad a hanes
Mae'r gaer ar lechwedd creigiog uwchben y môr, gyda muriau ar dair ochr a'r traeth ar y bedwaredd ochr, yn ffurfio hirsgwar 75 medr wrth 45 medr. Credir ei bod yn dyddio o ddiwedd y 3g neu ddechrau'r 4g. Credir bod y gaer yma at ddefnydd y llynges Rufeinig.
250px|bawd|chwith|Caer Gybi: tu mewn i'r gaer

Ym muchedd Sant Cybi mae cyfeiriad at frenin Gwynedd, Maelgwn Gwynedd, yn rhoi'r tir yma iddo i adeiladu clas (mynachlog). Bellach mae eglwys y plwyf a'i mynwent ar safle'r gaer, ond mae'r muriau yn dal i sefyll hyd at uchder o bedair medr.

## Llyfryddiaeth
*Frances Lynch, *A guide to ancient and historic Wales: Gwynedd* (HMSO, 1995)

## Cyfeiriadau
Gybi
Categori:Caergybi
Categori:Cadw
Categori:Clasau
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Esgoblyfr Bangor

Llawysgrif ganoloesol sy'n cynnwys testunau gwasanaeth Lladin ar gyfer yr esgob yw **Esgoblyfr Bangor**. Fe'i gelwir yn 'esgoblyfr' (Lladin: *pontifical*) am ei fod yn cynnwys y gwasanaethau eglwysig fedrai neb ond esgob eu gweinyddu, fel bedydd esgob, ordinhau offeiriaid, cysegru eglwys ac amryw bendithion arbennig. Mae'r llawysgrif yn dyddio o ddiwedd y 13g neu flynyddoedd cynnar y ganrif nesaf. Fe'i cedwir yn y gadeirlan ym Mangor.

Cyfeirir ato weithiau fel Esgoblyfr Anian, ar ôl enw'r esgob, ond mae'n ansicr pa esgob a olygir. Cafwyd dau esgob ym Mangor o'r enw Anian yn y cyfnod hwnnw. Y cyntaf oedd Anian I (neu Einion I: esgob Bangor 1267–1305) a'r ail oedd Anian Sais neu Anian II (neu Einion II: esgob Bangor 1309 - 1328). (Roedd 'na ddau esgob Anian yn Llanelwy tua'r un cyfnod hefyd). Ar ddechrau'r llawysgrif ceir y geiriau Lladin, 'Iste liber est pontificalis domini aniani bangor epicopi'. Y farn gyffredinol heddiw yw mai Anian Sais yw'r Anian hwnnw ('Sais' am ei fod yn medru Saesneg, cymharer enw Elidir Sais) a bod y llyfr wedi'i gomisiynu o sgriptoriwm yn Lloegr tua diwedd ei esgobyddiaeth yn y 1320au.

Mae'r esgoblyfr yn llawysgrif femrwn 258 x 175&nbsp;mm ac yn cynnwys tudalennau goliwiad hyfryd gyda deunydd helaeth o aur a lliwiau coeth. Mae un o'r lluniau yn portreadu'r esgob ei hun yn cyflwyno'r llyfr i'r eglwys gadeiriol. Yn ogystal â'r lluniau a'r testun Lladin, ceir enghreifftiau cynnar o nodiant cerddorol.

## Darllen pellach
*Peter Lord, *Gweledigaeth yr Oesoedd Canol* (Caerdydd, 2003). Tud. 110-11, 196-7.

Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Bangor
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif
Categori:Testunau Cristnogol
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Esgob

[bawd|unionsyth|Darlun o esgob (efallai'r sant [Peblig) o Lyfr Oriau Llanbeblig]]
**Esgob** yw pennaeth uned ddaearyddol a gweinyddol yn yr Eglwys Gristnogol a elwir yn esgobaeth. Daw'r enw o'r gair Lladin *episcopus* (o'r gair Groeg *episkopos*, 'goruwchwyliwr'). Mae esgob yn glerigwr sy'n is nag archesgob ond yn uwch nag offeiriad neu ddiacon. Ystyrir esgob yn olynydd i'r Apostolion. Mae ganddo'r awdurdod i ordinhau offeiriaid ac i gonffyrmio pobl yn aelodau llawn o'r eglwys (bedydd esgob).

Mae'r Pab yn Esgob Rhufain. Ceir tri esgobaeth Catholig yng Nghymru sef Archesgobaeth Caerdydd, esgobaeth Mynwy ac esgobaeth Wrecsam; ceir hefyd yn yr Eglwys Anglicanaidd chwech esgob yng Nghymru i lywodraethu esgobaethau Abertawe ac Aberhonddu, Bangor, Tyddewi, Mynwy, Llanelwy a Llandaf. Mae'r chwech esgob hynny dan awdurdod Archesgob Cymru, sydd ei hun yn un o'r chwech esgob yn ogystal a'i swydd fel archesgob.

## Gweler hefyd
* Rhestr esgobaethau Anglicanaidd Cymru
* Esgob Bangor
* Esgoblyfr Bangor
* Esgob (gwyddbwyll)

Categori:Clerigwyr Cristnogol

Categori:Teitlau eglwysig
The Colour of Magic

bawd|200px|Clawr *The Colour of Magic*

Nofel ffantasi gomig gan Terry Pratchett yw ***The Colour of Magic***. Hwn yw'r llyfr cyntaf yn y gyfres *Disgfyd* o nofelau, a chyhoeddwyd y nofel hwn yn gyntaf yn 1983. Mae'n un o ddim ond chwech nofel *Disgfyd* sy'n cael ei rhannu i mewn i bennodau neu adrannau (y rhai arall yw *Pyramids*, *Going Postal* a'r tri llyfr i blant). Mae pob adran i ryw raddau yn stori fer sy'n ymwneud â'r un grŵp o gymeriadau. Y syniad sylfaenol y tu ôl i *The Colour of Magic* yw bod pob peth sy'n digwydd i'r cymeriadau o achos gamblo gan dduwiau y *discworld*, ac felly bod pob effaith yn ganlyniad o dafliad dîs y duwiau. Dywedir fod hwn yn debyg i gemau chwrae-rhan traddodiadol.

Fel y nofel olynol yn y gyfres, *The Light Fantastic*, mae *The Colour of Magic* yn bennaf yn parodïo nofelau ffantasi a'u hystrydebau.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau 1983
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Ardudwy

Ardal hanesyddol yng Ngwynedd yw **Ardudwy**, a fu'n un o hen gantrefi teyrnas Gwynedd ac efallai'n fân-deyrnas annibynnol cyn hynny.

## Hanes a thraddodiadau
Fel cantref canoloesol, daeth yn un o ddau gwmwd cantref Dunoding, gydag Eifionydd. Pan greuwyd yr hen siroedd yn 1284 cafodd ei gynnwys yn Sir Feirionnydd. Yn y 14g collwyd ardal Nanmor i Sir Gaernarfon. Roedd Ardudwy yn ymestyn o'r Traeth Mawr yn y gogledd i Afon Mawddach yn y de. Ffiniai â chwmwd Eifionydd yn Dunoding ei hun, Arfon, a Nant Conwy yn Arllechwedd yn y gogledd. Yn y dwyrain rhannai ffin â chantref Penllyn ac yn y de â chwmwd Thal-y-bont yng nghantref Meirionnydd.

Mae'n bosibl fod Ardudwy yn 'wlad' (teyrnas) annibynnol yn y Gymru gynnar. *Túath* yw'r gair Gwyddeleg sy'n cyfateb i 'wlad' / 'teyrnas' yn Gymraeg Canol; ei wraidd yw *tud*, 'gwlad, pobl'. Dyna a geir yn yr enw Ardudwy (*ar* + *tud* + *-wy*) a meddylir fod yr enw yn dynodi'r llwyth a fu'n byw yn yr ardal.

Yn ddiweddarach cafodd Ardudwy ei rannu'n ddau gwmwd, gydag Afon Artro fel ffin rhyngddynt, sef Ardudwy Uwch Artro ac Ardudwy Is Artro (eto'n rhan o gantref Dunoding).

Tir gwyllt a mynyddig yw Ardudwy, gyda mynyddoedd y Rhinogydd yn asgwrn cefn iddo. Roedd hen ffordd yn cysylltu Tomen y Mur a'r arfordir gan redeg trwy fwlch Drws Ardudwy. Eithriad yw'r gwastadeddau ar hyd yr arfordir lle ceir yr unig drefi o bwys heddiw. Er na fu erioed yn ardal gyfoethog mae'n llawn hanes a hynafiaethau. Yn Harlech yn Ardudwy mae llys Bendigeidfran yn Ail Gainc y Mabinogi. Ystumgwern, Is Artro, oedd maerdref y cwmwd.

## Gweler hefyd
* Ardudwy Is Artro
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Dunoding
* Phylipiaid Ardudwy
* Teyrnas Gwynedd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Adnabod Ardudwy 


Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Llansannan

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llansannan**. Fe'i lleolir yn nyffryn Afon Aled, tua naw milltir i'r gorllewin o dref Dinbych.

Mae Llansannan yn sefyll ar groesffordd bwysig i sawl ffordd ar ucheldir yr hen Ddinbych. Rhed yr A544 rhwng Abergele a Llanfair Talhaearn yn y gogledd a Bylchau a Phentrefoelas yn y de trwyddo. Mae lonydd eraill yn ei chysylltu â Gwytherin, Llanrwst a Llangernyw.

Mae'r eglwys yn gysegredig i Sant Sannan. Ceir cae yn ymyl y pentref o'r enw Tyddyn Sannan a gerllaw Pant yr Eglwys, ar bwys y cae hwnnw, ceir sylfeini adeilad a oedd efallai'n eglwys gynnar gysegredig i Sannan.

Ceir cofgolofn i bump o lenyddion o'r plwyf yng nghanol y pentref gyda cherflun wrth ei throed. Pen-y-Mwdwl yw'r enw ar y bryn ar bwys y pentref. Yn yr hen ddyddiau roedd Ffair Llansannan, a gynhelid ym mis Mai, yn adnabyddus iawn yn yr ardal.

250px|bawd|dim|Llansannan - canol y pentref
250px|bawd|dim|Eglwys plwyf Llansannan

## Henebion
[bawd|chwith|Plas Dyffryn Aled, [Bryn Rhyd yr Arian ger Llansannan.]]
Adeiladwyd Plas Dyffryn Aled yn 1797 gan Diana Wynne-Yorke a bu'r teulu Wynne-York yn trigo yno hyd at ddechrau'r 20g.

Mae Crug Cae Du, Llansannan yn domen a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau ac wedi'i leoli tua cilometr i'r de o Lansannan. Mae sawl crug arall gerllaw: Crug Bryn Nantllech, Crug Blaen y Cwm, Crug Rhiwiau, Rhos y Domen, Crug Plas Newydd a Crugiau Eglwys Bylchau. Mae'r rhain i gyd o'r math arbennig o grug sy'n cael eu galw'n "grug crwn" ac o fewn tafliad carreg i'r pentref. Ceir hefyd Carnedd gron Tan-y-Foel i'r de-orllewin, sy'n garnedd (heb bridd drosti) yn hytrach nac yn grug.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Tudur Aled (c. 1465-1525), un o feirdd gorau'r 16g, a aned yn y plwyf
*William Salesbury (c.1520-1584), ganed cyfieithydd y Testament Newydd i'r Gymraeg yn y plwyf tua'r flwyddyn 1520.
*Henry Rees (1798–1869), brawd Gwilym Hiraethog a diwinydd a phregethwr enwog, ganed yn Llansannan yn 1798.
*William Rees (Gwilym Hiraethog) (1802–83), ganed yr awdur a bardd yn y pentref, a bu'n gweinidog Ymneilltuol yno
*Edward Roberts (Iorwerth Glan Aled) (1819-1867), bardd
*Tara Bethan (ganwyd 1984), cantores ac actores, ganed yn Llansannan
*Dewi Myrddin Hughes, gweinidog, ganwyd yn Llansannan yn 1941

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon gan Gôr Meibion Bro Aled
*Eglwys Sant Sannan

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*W. Bezant Lowe, *Llansannan, its History and Associations* (1915)

Categori:Cymunedau Conwy

Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Ucheldiroedd Golan

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Golan''.
250px|bawd|Map o'r Golan

Rhan o'r Tiroedd Palesteinaidd yw'r ucheldir mynyddig hwn, sef y Lefant - sy'n gorwedd rhwng Libanus, Syria, Israel a Gwlad Iorddonen. Y gair Hebraeg yw רמת הגולן‎ (sef Ramat HaGolan), ac yn  Arabeg fe ddywedir: هضبة الجولان‎ Harbat al-Golan). Mae eu meddiant gan Israel yw asgwrn y gynnen rhwng y ddwy wlad (Palesteina ac Israel) ers degawdau; yn wir gellir dweud mai dyma asgwrn y gynnen rhwng yr arabiaid a'r moslemiaid ar y naill law a'r Unol Daleithiau ac Ewrop ar y llall.

Yn gyffredinol mae'r enw yn cyfeirio at y rhanbarth ddaearyddol a hanesyddol honno, ond fe'i defnyddir fynychaf i gyfeirio at y rhan honno sy'n cael ei feddiannu gan Israel heddiw.

Cipiodd Israel y Golan oddi ar Syria yn y Rhyfel Chwech Diwrnod yn 1967 ac eto yn 1973 yn Rhyfel Yom Kippur. Yn 1981 hawliodd Israel y tiriogaeth drwy Ddeddf Ucheldiroedd Golan. Mae Syria yn hawlio'r tiriogaeth hwn iddi ei hun. Mae'r Cenhedloedd Unedig yn galw ar Israel i ddychwelyd y tir yn ôl i Syria.

Categori:Mynyddoedd Gwlad Iorddonen
Categori:Daearyddiaeth Israel
Categori:Daearyddiaeth Libanus
Categori:Daearyddiaeth Syria
Categori:Palesteina
Categori:Tiriogaethau dadleuol
Afon Biobío

250px|bawd|Afon Bio-Bio
Afon yn Tsile, De America, yw **Afon Bio-Bio**. Mae'n tarddu yn yr Andes ac yn llifo ar gwrs gogledd-orllewinol yn bennaf trwy ganolbarth Tsile i aberu yn y Cefnfor Tawel ger dinas Concepcíon. Ei hyd yw tua 390&nbsp;km (240 milltir), sy'n ei gwneud hi'r afon ail fwyaf yn y wlad honno.

Biobío
Emyn

Cân o foliant i dduw (neu dduwies) neu sant (neu santes) yw **emyn**.

Yn y Gorllewin fe'i cysylltir yn bennaf â Christnogaeth a gwasanaethau eglwysig, ond ceir nifer o enghreifftiau o emynau mewn traddodiadau a diwylliannau eraill, hanesyddol a chyfoes, e.e. yn Hindŵaeth.

Mae emynau yn rhan bwysig o addoliaeth Gristnogol o'r dechrau.

Emynwyr enwocaf Cymru yw William Williams Pantycelyn ac Ann Griffiths.

## Gweler hefyd 
* Emynwyr Cymraeg

## Dolenni allanol 
* Gwefan Ann Griffiths
* Cymdeithas Emynau Cymru
*Myfyrdodau ar emynau gan yr Athro E. Wyn James ar sianel YouTube 'Cwmpawd Caerdydd': https://www.youtube.com/playlist?list=PL1TxLtnPqoC-XCUgJ9gfSmjKHdfad2ZmL
*Trafodaeth gan yr Athro E. Wyn James ar emynwyr ac emynau sy'n gysylltiedig â chapel Soar, Merthyr Tudful. Rhan 1: https://www.youtube.com/watch?v=AhGimObXA8M Rhan 2: https://www.youtube.com/watch?v=ScwL1WwC0nM


Categori:Cerddoriaeth grefyddol
Categori:Crefydd
Categori:Cristnogaeth
Categori:Termau llenyddol
Llandygái

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Llandygái** () (weithiau **Llandygai** neu **Llandegai**). Saif ychydig i'r de-ddwyrain o ddinas Bangor ar lan orllewinol Afon Ogwen, gyda phentref Tal-y-bont ar y lan ddwyreiniol. Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llandygái gan Sant Tegai/Tygái yn y 6g.

Yr adeilad mwyaf yn Llandygái yw Castell Penrhyn, a adeiladwyd gan Arglwydd Penrhyn gyda'r arian a gafodd o dyfu siwgr yn Jamaica a'r elw o Chwarel y Penrhyn. Mae'n awr yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Heb fod ymhell o Landygái mae gwarchodfa adar Aberogwen, ar lan Traeth Lafan.

Treuliodd y bardd Griffith Williams (Gutyn Peris) (1769-1838), un o ddisgyblion Dafydd Ddu Eryri, y rhan helaeth o'i oes yn Llandygái. Gweithiai yn Chwarel y Penrhyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Olion hynafol
Ceir cylch cytiau caeedig Cororion gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

Rhwng Llandygái a stad dai Maesgeirchen mae Stad Ddiwydiannol Llandygái. Wrth baratoi'r tir ar gyfer y stad ddiwydiannol yn 1967 darganfuwyd olion tŷ sylweddol o faint o'r cyfnod Neolithig, 6 medr o led wrth 13 medr o hyd, ynghyd ag olion o Oes yr Efydd, Oes yr Haearn, cyfnod y Rhufeiniaid a mynwent o'r Canol Oesoedd cynnar. Mae'r stad ddiwydiannol yn awr yn cael ei ehangu. Cloddiodd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd Parc Bryn Cegin yn 2006 (cyn yr adeiladu), gan ddarganfod olion tŷ arall yn dyddio o oddeutu 4000CC ac olion neolithig eraill, yn ogystal ag olion dau dŷ crwn o gyfnod y Brythoniaid a'r Rhufeiniaid, amrywiaeth o leiniau gwydr ac arteffactau eraill, a thwmpathau llosg o'r oes efydd.

## Mewn llenyddiaeth
Sonnir am "glochdy Llandygái" mewn cerdd i "Glychau'r Gog" gan R. Williams Parry:

:Mwynach na hwyrol garol
:O glochdy Llandygái 
:Yn rhwyfo yn yr awel 
:Yw mudion glychau Mai 
:Yn llenwi'r cof â'u canu; 
:Och na bai'n ddi-drai!

Yr 'hwyrol garol' yw'r sŵn sy'n dod o'r clychau wrth iddynt gael eu canu.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Llanfihangel-y-Pennant

Mae dau bentref o'r enw **Llanfihangel-y-Pennant** yng Ngwynedd:

* Llanfihangel-y-Pennant ger Abergynolwyn, sy'n gymuned hefyd, ac sy'n enwog fel cartref Mary Jones a gerddodd i'r Bala i gael Beibl gan Thomas Charles
* Llanfihangel-y-Pennant (cymuned Dolbenmaen) yng Nghwm Pennant 
----
Y Rhiw

Pentref yng nghymuned Aberdaron, Gwynedd, yw **Y Rhiw** ( (weithiau heb y fannod: **Rhiw**). Fe'i lleolir  ar arfordir deheuol Llŷn tua tair milltir a hanner i'r dwyrain o bentref Aberdaron. Credir i'r pentref gael ei henw gan Aelrhiw, sant o'r 6g a cheir eglwys yma o'r enw 'Sant Aelrhiw''.

Mae'n sefyll mewn bwlch rhwng Creigiau Gwineu (242 meter) a Clip y Gylfinir (270 m). Ceir manganîs yng nghreigiau Clip y Gylfinir (Mynydd Rhiw), ac ar un adeg bu chwech mwynglawdd yma: yn 1906 cyflogid 200 o ddynion. Ceir golygfa dros fae Porth Neigwl o gyffiniau'r Rhiw ac yn enwedig o gopa Mynydd Rhiw ei hun.

## Hynafiaethau
Rhyw filltir o'r pentref i gyfeiriad Abersoch mae Plas yn Rhiw, sydd yn awr yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Mae olion hen fryngaer ar Greigiau Gwineu ac yr oedd ffatri bwyeill o'r cyfnod Neolithig ac Oes yr Efydd ar lethrau Clip y Gylfinir.

## Pobl o'r Rhiw
* Ganwyd William Rowland (1887–1979), ysgolfeistr ac awdur, yn Rhiwlas, ym mhentref y Rhiw
* Ar ôl ymddeol fel ficer plwyf Aberdaron yn 1978, treuliodd y bardd R. S. Thomas ei flynyddoedd olaf yn Y Rhiw, a cheir ei atgofion am hynny yn ei hunangofiant *Neb*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Safle we Rhiw.com

## Oriel

View north across the village of Rhiw - geograph.org.uk - 617231.jpg|Golygfa ar bentref y Rhiw gyda Mynydd Rhiw yn y cefndir
Groeslon y Rhiw. Rhiw Crossroads - geograph.org.uk - 608371.jpg|Y groesffordd yng nghanol y Rhiw

Categori:Aberdaron
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llŷn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Moving Pictures (nofel)

***Moving Pictures*** yw'r degfed nofel y y gyfres *Disgfyd* gan Terry Pratchett. Cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1990. Mae'r llyfr wedi ei osod yn Ankh-Morpork a sefyliad newydd a elwir yn Holy Wood. Mae'r nofel yn dychanu Hollywood a'r problemau sy'n gysylltiol â'r byd ffilmiau. Mae Pratchett yn defnyddio enwau parodïol trwy gydol y nofel i'r effaith yma.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Categori:Nofelau 1990
Abergynolwyn

Pentref bychan yng nghymuned Llanfihangel-y-Pennant, Gwynedd, Cymru, yw **Abergynolwyn** (). Saif gerllaw  Afon Dysynni. Ar un adeg yr oedd diwydiant llechi pwysig yn yr ardal yma, a sefydlwyd y pentref yn y 1860au ar gyfer gweithwyr yn  Chwarel Bryn Eglwys gerllaw yn Nant Gwernol. Heddiw ffermio a thwristiaeth yw’r prif ddiwydiannau. Cynhelir eisteddfod flynyddol yno.

Gerllaw’r pentref mae Rheilffordd Talyllyn, Llyn Mwyngil,  Castell y Bere ger pentref cyfagos Llanfihangel-y-Pennant a Chraig yr Aderyn lle mae bryngaer o Oes yr Haearn ac amrywiaeth o adar.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

300px|bawd|dim|Abergynolwyn
bawd|dim|300px|Tren yn Abergynolwyn tua 1885

## Enwogion
* Dafydd Richards (1829-1897), a ddaeth yn enwog fel cerflunydd yn UDA
* Elwyn Roberts (1905-1988), Ysgrifennydd Cyffredinol cyntaf Plaid Cymru, hanesydd lleol

## Gweler hefyd
*Eglwys y Santes Fair, Llyn Mwyngil (Talyllyn)

## Llyfryddiaeth
*Caradog Jones, *Braslun o hanes pentref Abergynolwyn a chwareli Bryneglwys*  (Abergynolwyn: Pwyllgor Amgueddfa'r Pentref, 1983)
*Elwyn Roberts, *Wrth Odre Cadair Idris* (Cyhoeddiadau Mei, 1989)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* Gwefan y pentref

Categori:Llanfihangel-y-Pennant
Categori:Pentrefi Gwynedd
Small Gods

***Small Gods*** yw'r drydedd nofel ar ddeg yn y gyfres *Disgfyd* gan Terry Pratchett. Mae'r llyfr yn ymwneud â gwreiddiau y duw Om, ei ddyrchafiad i un o brif dduwiau'r *Discworld* ac yna ei gwymp i fod yn grwban bach gyda dim ond un dilynwr.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Feet of Clay

***Feet of Clay*** yw'r bedwaredd nofel ar bymtheg yng nghyfres y *Disgfyd* gan Terry Pratchett. Cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1996. Mae'r nofel yn barodi o nofelau ditectif ac yn dilyn aeloadu o *The Watch* tra maent yn ceisio datrys llofruddiaethau sydd i'w weld wedi eu traddodi gan *golem*, yn ogystal â gwenwyno'r *Patrician*.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau 1996
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Llyfrgell Bodley, Prifysgol Rhydychen

**Llyfrgell Bodley** yw llyfrgell bwysicaf Prifysgol Rhydychen. Mae'n cynnwys nifer fawr o lawysgrifau prin ynghyd â chasgliad helaeth o lyfrau printiedig cynnar.

Sefydlwyd y llyfrgell wreiddiol yn 1409 a chafodd ei hatgyweirio a'i helaethu gan Syr Thomas Bodley rhwng 1598 a 1602. Er 1610 mae'n un o'r llyfrgelloedd yng ngwledydd Prydain sydd â'r hawl i dderbyn copi rhad ac am ddim o bob llyfr a gyhoeddir yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon. Erbyn heddiw mae tua 3 miliwn o gyfrolau yn y llyfrgell.

Ymhlith y cyfrolau Cymreig a Chymraeg ynddi mae Llyfr Coch Hergest, un o'r ffynonellau pwysicaf ar gyfer y chwedlau Cymraeg Canol a elwir y Mabinogi, ynghyd â thestunau rhyddiaith a barddoniaeth eraill.

bawd|dim|Llyfr Coch Hergest, ff. 240-241

Bodley
Categori:Prifysgol Rhydychen
Categori:Sefydliadau 1409