Owain ab Urien

Un o arweinwyr Brythoniaid yr Hen Ogledd a ddaeth yn ffigwr pwysig yn rhamantau'r Oesoedd Canol oedd **Owain ab Urien** neu **Owain fab Urien** (yn fyw yn y 6g). Roedd yn fab i Urien Rheged, brenin teyrnas Rheged.  Fel Owein neu Yvain, ymledodd ei hanes chwedlonol ar draws Ewrop fel un o farchogion y brenin Arthur.

## Llinach 
Yn ôl yr achau, roedd yn frawd i Pasgen ac mae traddodiad llên gwerin yn ei wneud yn efell i Forfudd. Roedd yn un o'r *Coelwys*, sef disgynyddion y brenin Coel Hen, teulu amlycaf hanes yr Hen Ogledd.

## Hanes 
Cysylltir Owain ab Urien â'r bardd hanesyddol Taliesin. Yn Llyfr Taliesin cedwir testunau dwy gerdd a ganodd Taliesin iddo. Yn 'Gwaith Argoed Llwyfain' ymddengys fod Owain yn arwain byddin ei dad Urien (a oedd erbyn hynny'n rhy hen i ymladd efallai) yn erbyn byddin o Eingl-Sacsoniaid a arweinir gan Fflamddwyn. Mae'r ail gerdd yn farwnad i Owain, yr hynaf yn y Gymraeg. Mewn pennill enwog dywedir fod Owain wedi lladd Fflamddwyn. Roedd mor hawdd iddo a syrthio i gysgu ac rwan mae nifer o'r gelyn yn "cysgu" â'u llygaid yn agored i olau'r dydd:

:Pan laddodd Owain Fflamddwyn
:Nid oedd fwy nog yd cysgaid;
:Cysgid Lloegr, llydan nifer,
:Â lleufer yn eu llygaid.

## Traddodiad 
[250px|bawd|Owain yn codi ei ystondardd gyda'i frain yn y cefndir yn ymladd marchogion [Arthur (argraffiad yn "Mabinogion" Charlotte Guest (1877).]]
Crybwyllir Owain sawl gwaith yn y cylch o gerddi cynnar a elwir yn 'Canu Llywarch Hen'. Yno fe'i gelwir yn 'Owain Rheged' gan bwysleisio ei ran yn amddiffyn ac arwain y deyrnas honno. Yn ôl buchedd y sant Cyndeyrn, a gyfansoddwyd yn y 12g, mae Owain yn dad i'r sant, ond amheuir hynny gan y mwyafrif o ysgolheigion.

Erbyn yr Oesoedd Canol yr oedd Owain, fel sawl cymeriad hanesyddol arall o'r Hen Ogledd (e.e. Taliesin fel Taliesin Ben Beirdd), wedi troi'n ffigwr chwedlonol. Mae'n arwr y rhamant *Iarlles y Ffynnon*, un o'r Tair Rhamant Cymraeg, ac yn ymddangos fel *Yvain* yn y gerdd *Le Chevalier au Lion* ('Y Marchog a'r Llew') gan y Ffrancwr Chrétien de Troyes. Mae Owain ab Urien yn gymeriad amlwg yn y chwedl ddychanol *Breuddwyd Rhonabwy* yn ogystal. Yn y gweithiau hyn i gyd cysylltir Owain â chylch y brenin Arthur (yntau wedi troi'n ffigwr chwedlonol). Ceir nifer o gyfeiriadau at Owain yng ngwaith Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr yn ogystal, weithiau fel 'Marchog y Ffynnon' neu 'Marchog y Cawg'.

Yn ôl un traddodiad, roedd ganddo chwaer efaill o'r enw Morfudd.  Mae Morfudd ac Owain yn ymddangos mewn hen chwedl werin Cymraeg a gysylltir a Llanferres, yn awr yn Sir Ddinbych.  Gerllaw Llanferres roedd rhyd a elwid yn Rhyd-y-gyfarthfa.  Byddai holl gŵn y wlad yn dod yno i gyfarth, ond ni feiddiai neb fynd yno i weld beth oedd yn ei achosi nes i Urien Rheged fynd, a darganfod merch yn golchi.  Cafodd Urien ryw gyda'r ferch yn y rhyd, ac yna dywedodd hi ei bod yn ferch i frenin Annwn, a bod tynged arni i olchi wrth y rhyd nes cael mab gan Gristion.  Dywedodd wrth Urien am ddychwelyd ymhen blwyydyn, a phan ddaeth, cyflwynodd hi ddau blentyn iddo, Owain a Morfudd.

Nid yw'r ferch yn rhoi ei henw yn y chwedl, ond mae un o Drioedd Ynys Prydain (70) yn cyfeirio at Owain ab Urien a Morfudd ei chwaer fel plant Modron ferch Afallach.  Uniaethir Modron a'r fam-dduwies Matrona, oedd yn dduwies Afon Marne yng Ngâl ac yn dduwies ffrwythlondeb a'r cynhaeaf.  Gellir dosbarthu'r chwedl am Ryd-y-gyfarthfa (Llanferres) yn y dosbarth o chwedlau Celtaidd am 'olchwraig y rhyd' a duwies sofraniaeth.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd 1961; argraffiad newydd 1991)
*R. L. Thomson (gol.), *Owein* (Dulyn, 1986)
*Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960)

Categori:Brenhinoedd Rheged
Categori:Cylch Arthur
Categori:Gefeilliaid
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Yr Hen Ogledd