open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
375 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC - **370au CC** - 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC
380 CC 379 CC 378 CC 377 CC 376 CC - **375 CC** - 374 CC 373 CC 372 CC 371 CC 370 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Yn Thebai, daw'r cadfridog Pelopidas yn arweinydd y Corfflu Cysegredig.
* Wedi clywed fod garsiwn Sparta yn gadael dinas Orchomenus yn Boeotia i fynd i Locris, mae Pelopidas yn cychwyn yno gyda'r Corfflu Cysegredig a byddin fechan. Daw byddin o Sparta yn eu herbyn, ond ym Mrwydr Tegyra mae'r Thebiaid yn fuddugol.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:375 CC
Baner Ajaria

Mae gan **faner Ajaria** saith stribed llorweddol, pedwar yn las (i symboleiddio'r Môr Du) a thri'n wyn (i symboleiddio purdeb), gyda baner genedlaethol Georgia yn y canton.

## Ffynonellau
*  Flags of the World: Ajaria

Categori:Ajaria
Ajaria
Naxos

Un o ynysoedd Gwlad Groeg yw **Naxos** (Groeg: *Νάξος*). Hi yw'r fwyaf o ynysoedd y Cyclades, gyda phoblogaeth o 18,188 yn 2001

Y ddinas fwyaf yw Hora, a elwir hefyd yn Ddinas Naxos, gyda phoblogaeth o 6,533. Mae'r pentrefi ar yr ynys yn cynnwys  Filoti, Apiranthos, Vivlos, Agios Arsenios, Koronos a Glinado. Mae'n gyrchfan boblogaidd i dwristiaid, gyda nifer o safleoedd archaeolegol diddorol yn ogystal â thraethau. Mynydd Zas (999 medr) yw'r mynydd uchaf yn y Cyclades.

Ym mytholeg Roeg, dywedir i Zews gael ei fagu mewn ogof ar lethau Mynydd Zas. Chwedl arall yw bod Theseus wedi gadael Ariadne ar yr ynys, wedi iddi ei helpu i ladd y Minotor ar ynys Creta.

Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
374 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC - **370au CC** - 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 
379 CC 378 CC 377 CC 376 CC 375 CC - **374 CC** - 373 CC 372 CC 371 CC 370 CC 369 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Athen yn ceisio gwneud heddwch a Sparta, ond mae'r rhyfel yn ail-dechrau
* Sparta yn ymosod ar Corcyra, gyda chymorth Siracusa. Mae Athen yn gyrru cymorth i Corcyra, a'r cadfridog Athenaidd Timotheus yn gorchfygu llynges Sparta.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Evagoras, brenin Salamis yn Cyprus (llofruddiwyd)

Categori:374 CC
380 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC - **380au CC** - 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC
385 CC 384 CC 383 CC 382 CC 381 CC - **380 CC** - 379 CC 378 CC 377 CC 376 CC 375 CC

----

## Digwyddiadau
* Persia yn gorfodi Athen i alw ei chadfridog Chabrias yn ôl o'r Aifft
* Olynir Hakor, brenin yr Aifft, gan ei fab Nepherites II, ond o fewn y flwyddyn, diorseddir ef gan Nectanebo I, sy'n dod yn frenin cyntaf y 30ain Brenhinllin.

## Genedigaethau
* Darius III, brenin Persia (tua'r dyddiad yma)
* Pytheas, fforiwr Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
* Agesipolis I, brenin Sparta
* Philoxenus o Cythera, bardd Grorgaidd
* Hakor, brenin yr Aifft
* Nefaarud II, brenin yr Aifft

Categori:380 CC
381 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC - **380au CC** - 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 
386 CC 385 CC 384 CC 383 CC 382 CC - **381 CC** - 380 CC 379 CC 378 CC 377 CC 376 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Y cadfridogion Persaidd Tiribazus ac Orontes yn ymosod ar Cyprus gyda byddin fawr. Er i Evagoras, brenin Cyprus, gael peth llwyddiant yn eu herbyn, gorfodir ef i ffoi i ynys Salamis wedi i'w lynges gael ei dinistrio.
* Sparta yn ail-sefydlu dinas Plataea, a ddinistriwyd ganddi yn 427 CC.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Wu Qi, cadfridog a gwladweinydd gwladwriaeth Chu, Tsieina

Categori:381 CC
382 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC - **380au CC** - 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 
387 CC 386 CC 385 CC 384 CC 383 CC - **382 CC** - 381 CC 380 CC 379 CC 378 CC 377 CC

----

## Digwyddiadau 
* Y cadfridog a gwladweinydd Pelopidas yn ffoi o Thebai i Athen, lle mae'n ymgyrchu i ryddhau Thebai o reolaerth Sparta
* Phoebidas yn cael ei gosbi am gipio Thebai heb ganiatâd y flwyddyn cynt, ond mae Sparta yn dal ei gafael ar Thebai.

## Genedigaethau 
* Philip II, brenin Macedon
* Antigonus I Monophthalmus

## Marwolaethau 
Categori:382 CC
Deddf Hawliau Dynol

Mae'r **Ddeddf Hawliau Dynol** yn gosod allan mewn cyfraith, hawliau unigol a rhyddid. Mae gan sawl gwlad ddeddf yn dilyn y patrwm enwi yma, yn gyffredinol maent yn aelodau o'r Ymerodraeth Brydeinig, gweler:

*Deddf Hawliau Dynol Canada
*Deddf Hawliau Dynol Seland Newydd
*Y Deyrnas Unedig: Deddf Hawliau Dynol 1998
Penpont

bawd|dde|200px|Y groesffordd yng nghanol y pentref

Pentref fechain yn ardal Dumfries a Galloway, yr Alban yw **Penpont** (Cymraeg: *Pen y Pont*). Lleolir dwy filltir i'r gorllewin o Thornhill, ger cydlifiad afonydd y Shinnel Water a'r Scaur Water ym mryniau godre'r Uwchdiroedd deheuol, ac mae poblogaeth o tua 400 o bobl. Mae Penpont yn nodweddiadol fel lle geni Joseph Thomson, y daearegwr a'r fforydd, enwyd y Thomson's Gazelle ar ei ôl. Mae'r cerflunydd Andy Goldsworthy hefyd yn byw a gweithio yn y pentref ers sawl mlynedd. Gellir gweld ei weithiau ogwmpas y pentref, gan gynnwys strwythur siâp mochyn coed ger Fferm Stepends a adeiladwyd ar gyfer dathliad y flwyddyn 2000.Adeiladwyd eglwys y blwyf yn 1867, mewn steil Gothig gyda bwtresi mawrion. Mae hefyd yn cynnwys bwrdd cymun mewn steil Art Nouveau sy'n dyddio o 1923. Mae nifer o safleoedd o ddiddordeb archeoloegol ger llaw, gan gynnwys caaeri'r Oes Efydd ym mryniau  Tynron Doon a Grennan Hill a charnedd hir wrth Capenoch Loch sy'n dyddio o'r ail neu'r 3g. Cynhelir gŵyl "Penpont Gala" yn flynyddol, yn ystod wythnos cyntaf Gorffennaf, mae'r ŵyl yn para wythnos gyfan.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Dumfries a Galloway
Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Esgob Llandaf

Ysgol gyfun cyfrwng Saesneg yn ardal Llandaf, Caerdydd yw **Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Esgob Llandaf** (Saesneg: *Bishop of Llandaff Church in Wales High School*).

Mae'n ysgol ar gyfer plant 11 i 18 oed, sy'n gwasanaethu ardal Caerdydd ac ardaloedd cyfagos, megis Bro Morgannwg, Pontypridd a Phen-y-bont. Er bod yr ysgol yn cael ei rheoli yn rhannol gan yr Eglwys yng Nghymru, mae disgyblion Cristnogol o enwadau eraill hefyd yn mynychu'r ysgol.

Rhestrwyd yr ysgol yn 189fed ysgol orau ym Mhrydain yn 2002, yn seiliedig ar gyfleusterau a chanlyniadau arholiadau. Dyma oedd yr ysgol wladol ail orau yng Nghymru yn seiliedig ar ganlyniadau arholiadau yn 2007; gyda 89% o'r myfyrwyr yn llwyddo yn eu harholiadau. Y prifathro presennol yw'r Parchedig C.G. Hollowood, B.Ed., M.A, a gymerodd drosodd oddi wrth Dr. Leonard Parfitt yn 2002.

## Dolenni allanol
* Gwefan yr ysgol 

## Cyfeiriadau
Eglwys yng Nghymru Esgob Llandaf
Eglwys yng Nghymru Esgob Llandaf
Categori:Sefydliadau 1960
383 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC - **380au CC** - 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC   
388 CC 387 CC 386 CC 385 CC 384 CC - **383 CC** - 382 CC 381 CC 380 CC 379 CC 378 CC 

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Athenaidd Conon a'r satrap Persaidd Pharnabazus yn anrheithio arfordir Laconia a chipio ynys Cythera.
* Pharnabazus yn gyrru Conon i Attica gyda rhan sylweddol o'r llynges. Mae'n ail-adeiladu'r Muriau Hirion rhwng Athen a Piraeus.
* Ymladd yn ninas Corinth rhwng y democtatiad a'r oligarchiaid. Gyrrir yr oligarchiaid o'r ddinas, ac maent yn ffoi at y Spartiaid yn Sicyon.
* Amyntas III yn dod yn frenin Macedonia.
* Drama newydd Aristophanes, *Yr Ecclesiazusae*, yn cael ei pherfformio

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Nepherites I  neu Nefaarud I, brenin yr Aifft

Categori:383 CC
Miriam Makeba

Cantores o Dde Affrica oedd **Miriam Makeba** (4 Mawrth 1932 – 9 Tachwedd 2008).

Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Cantorion o Dde Affrica
Categori:Pobl o Johannesburg
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cyncoed

bawd|dde|Ward etholaethol Cyncoed, Caerdydd

Ardal ym mhrifddinas Cymru, Caerdydd yw **Cyncoed**. Lleolir yng ngogledd-ddwyrain y ddinas, ac mae'n un a ardaloedd cyfoethocaf Caerdydd, a Chymru yn gyffredinol, gyda rhai o brisiau tai drystaf Cymru. Mae hefyd yn amgylchynu pentref Lakeside, lle mae stryd cyfoethocaf Caerdydd ac un o'r ysgolion mwyaf poblogaidd iw cael.

Adeiladwyd yr ardal yn ystod yr 20g yn bennaf, pan oedd Caerdydd yn ehangu'n sydyn. Mae'r tai yno yn gymysgedd o dai mawr ar wahân a thai ar led-wahân llai. Mae ystadau tai modern yn amgylchynnu'r ardal erbyn hyn, ac mae nifer o'r tai gwreiddiol wedi cael eu dychwel gyda sawl tŷ newydd llai yn cael eu adeiladu ar yr hen safle.

Mae gan yr ardal ganolfan siopa bychain, nifer o eglwysi, a synagog, oherywdd bod cymuned Iddewig gweddol fawr yng Nghyncoed, ac ysgolion cynradd ac uwchradd. Mae hefyd yn gartref i un o gampysau Prifysgol Fetropolitan Caerdydd a neuaddau annedd Prifysgol Caerdydd.

## Ward etholaeth
Mae ward etholaeth **Cyncoed** yn sefyll o fewn ffiniau etholaeth seneddol Canol Caerdydd. Mae'n cael ei ffinio gan Llanisien i'r gogledd-orllewin; Llys-faen i'r gogledd; Pentwyn i'r dwyrain; Pen-y-lan a Phlasnewydd i'r de; a'r Mynydd Bychan i'r gorllewin.

## Dolenni allanol
*www.geograph.co.uk : lluniau o Gyncoed a'r ardal cyfagos

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Caerdydd (y DU)
Y Mynydd Bychan

SYLWER: Mae'r erthygl hon yn sôn am ardal o'r enw'r Mynydd Bychan, ac nid y Waun Ddyfal, sy'n lle ar wahan. Gweler y dudalen Sgwrs.

Ardal yng ngogledd Caerdydd ydy'r **Mynydd Bychan** (Saesneg: *Heath*). Mae'r rhan fwyaf o dai yr ardal yn rhai led-wahân, dosbarth canol, a adeiladwyd yn ystod y 1920au–1950au. Adeiladwyd Ysbyty Athrofaol Cymru ar hen safle Coedwig Mynydd Bychan yn yr 1960au, felly mae'r rhanfwyaf o lefydd gwyrdd yr ardal wedi diflannu. Mae Parc Mynydd Bychan wedi goroesi fodd bynnag, gyda choed a glaswellt, cyfleusterau chwaraeon a rheilffordd stêm ar raddfa fechan.

## Y Gymraeg
Yng nghyfrifiad 2011 nodwyd bod 1,422 o'r boblogaeth dros dair blwydd oed yn medru'r Gymraeg. Y ffigwr cyfatebol yng nghyfrifiad 2001 oedd 1,378. O ran canran y siaradwyr, fodd bynnag, gwelwyd cwymp rhwng 2001 a 2011 (12.1%>11.7%). Esbonnir hyn gan ostyngiad yn nifer y siaradwyr dros 65 oed; cafwydd cynnydd yn y grwpiau oedran 3–15 a 16–64.

Lleolir Ysgol Mynydd Bychan (ysgol gynradd Gymraeg) yn ardal Gabalfa i'r de o'r Mynydd Bychan.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Caerdydd (y DU)
Ysgol Mynydd Bychan

Ysgol gynradd Gymraeg yng Nghaerdydd yw **Ysgol Mynydd Bychan**. Rhwng sefydlu'r ysgol ym 1993 a 2025, cartref yr ysgol oedd hen adeilad Ysgol San Joseff ar Heol Seland Newydd yn ardal Gabalfa, nid ardal y Mynydd Bychan.

Y brifathrawes rhwng Medi 2007 a 2024 oedd Miss Sian Evans. Penodwyd Mrs Glesni Lloyd yn bennaeth yn 2024.

Yn 2025, mae'r ysgol yn symud i safle newydd ar Heol Llanisien, sef hen adeilad Ysgol Allensbank. Ar yr un pryd, mae'r ysgol yn tyfu i fod yn ysgol o ddau ddosbarth mynediad.

Mae'r symudiad yn rhan o gynllun ehangach sydd yn cyfuno hen ysgolion Allensbank a Gladstone yn ysgol newydd, sef Ysgol Fairoak, wedi'i lleoli yn hen adeilad Ysgol Gladstone. Mae Ysgol Santes Fonica'r Eglwys yng Nghymru yn symud i hen adeilad Ysgol Mynydd Bychan ar Heol Seland Newydd.

Mae dalgylch yr ysgol yn cynnwys ardal Cathays, y Mynydd Bychan, y Rhath, y Sblot a Phen-y-lan. Mae 8.9% o'r disgyblion yn dod o gartrefi lle mae'r Gymraeg yn brif iaith; daw'r rhanfwyaf o gartrefi di-Gymraeg. Roedd 237 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2023.

Arwyddair yr ysgol yw "O’r fesen derwen a dyf".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Ysgol Mynydd Bychan

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgol Mynydd Bychan
Ysbyty Athrofaol Cymru

Lleolir **Ysbyty Athrofaol Cymru** (Saesneg: *University Hospital of Wales*) yn ardal y Mynydd Bychan, Caerdydd.  Sefydlwyd ym 1971, ac erbyn hyn mae 1000 o wlau yn yr ysbyty.  Hwn yw ysbyty athrofaol trydydd fwyaf y Deyrnas Unedig, a'r ysbyty mwyaf yng Nghymru. Mae'n darparu gwasanaeth Damwain ac Argyfwng 24 awr ac amryw o adrannau arbenigol eraill.

Mae'r ysbyty wedi ei rannu'n dri bloc, sef Bloc A, B a C. Mae'r ysbyty athrofaol yn gysylltiedig ag Ysgol Feddygaeth Prifysgol Caerdydd. Gweinyddir yr ysbyty gan Ymddiriedolaeth GIG Caerdydd a'r Fro.

## Cyfleusterau 
Cwblhawyd brosiect mil o bunnau gan gwmni Base Structures yn 2005, gan gyflenwi llwybr a oedd wedi ei gynllunio'n arbennig i gysylltu un rhan o'r ysbyty gyda'r llall. Mae'r ysbyty hefyd yn brolio cynulliad enfawr yn y brif fynedfa, sy'n cynnwys derbynfa a siopau, yn ogystal â gwasanaethau arbennig sy'n rhoi cymorth i'r cleifion a'u teuluoedd.

## Radio'r ysbyty 
Mae Ysbyty Athrofaol Cymru yn gartref i Radio Glamorgan, sy'n darlledu ar Sianel 1, Patientline. Dathlodd yr orsaf ei phen-blwydd yn 40 mlwydd oed yn 2007. Mae'n cyflenwi cerddoriaeth ac adloniant i'r staff, yr ymwelwyr a'r cleifion, 24 awr y dydd, pob diwrnod yr wythnos.

## Trafnidiaeth 
Mae cyrraedd Ysbyty Athrofaol Cymru wedi dod yn llawer haws yn ystod y blynyddoedd diweddar. Mae gwasanaethau Bws Caerdydd wedi ei wneud yn bosib i gyrraedd yr ysbyty o bob cwr o Gaerdydd. Mae gwasanaethau gan gwmnïau eraill megis Veolia a Stagecoach yn cyflewni trafnidiaeth o du allan i Gaerdydd.

Gwasanaethau Bws Caerdydd:
*1 i'r Rhath, Penylan, Tremorfa, y Sblot a Canol y Dref
*2 i Treganna, Lecwydd, Trelluest, Bae Caerdydd a Canol y Dref
*8 i Canol y Dref a Bae Caerdydd
*9/9A i Canol y Dref, Trelluest a'r Pentref Chwaraeon Rhyngwladol
*51 i Cathays a Chanol y Dref - gan gario 'mlaen i Ddinas Powys, Llandochau Fach a'r Barri fel bws 95
*53 i Cyncoed, Pentwyn, Llanedeyrn a Phenylan
*85 i Draenen Pen-y-Graig, Llysfaen a Llanisien
*86 i Llanisien a Llysfaen
*101/102 i Dyllgoed, Pentrebaen a Threlái
*101/102 i'r Rhath, Penylan, Llaneirwg a Llanrhymni

Gwasanaethau Veolia Transport Cymru:
*22 i Rhiwbina a Phantmawr
*86 i Llanisien a Llysfaen
*200 i Bentre'r Eglwys

Gwasanaethau Stagecoach:
*A/B i Draenen Pen-y-Graig a Chaerffili

## Gweler hefyd
*Apêl Arch Noa

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Ysbyty Athrofaol Cymru
*Coleg Meddygaeth Prifysgol Caerdydd 
*Radio Glamorgan

Categori:Sefydliadau 1971
Athrofaol Cymru
Athrofaol Cymru
Canton

Gallai **canton** gyfeirio at un o sawl peth:

## Canton (uned weinyddol) 
Mae 'canton' yn enw ar uned weinyddol mewn sawl gwlad, yn cynnwys:
* Cantons y Swistir
* Cantons Ffrainc

## Lleoedd eraill 
* Canton (sef Treganna), ardal a chymuned yng Nghaerdydd
* Hen ffurf ar enw Guangdong, un o daleithiau Gweriniaeth Pobl Tsieina
* Hen ffurf ar enw Guangzhou, prifddinas talaith Guangdong.

## Herodraeth 
* Canton (herodraeth)

## Gweler hefyd 
* Cantoneg, tafodiaith Tsieinëeg yn ne Tsieina a enwir ar ôl dinas Canton (Guanzhong); iaith gyffredin Hong Kong
----
Llaneirwg

Maestref yng Nghaerdydd yw **Llaneirwg**, neu **Llaneurwg** yn wreiddiol (Saesneg: *St Mellons*). Lleolir i'r gogledd-ddwyrain o'r ddinas yn agos i gyffordd Porth Caerdydd ar yr M4. Rhennir y faestref yn ddau gan ffordd y B4487 (Newport Road). Mae'r rhan ogleddol yn hŷn, ac yn ffurfio'r gymuned Hen Laneirwg (neu "Bentref Llaneirwg"); mae'r rhan ddeheuol – ystâd dai newydd – yn fwy, ac yn gorwedd yng nghymuned Trowbridge.

## Hanes
Dechreuodd Llaneirwg fel canolfan masnachol bychan yn Sir Fynwy, gan ddibynu ar amaethyddiaeth a theithio. Roedd perchnogion y tafardai yn gwasanaethu teithwyr a oedd yn defnyddio'r ffordd A4161, sef Ffordd Casnewydd, yr hen Ffordd Rufeinig rhwng Caerdydd a Llundain.

Daeth Llaneirwg yn rhan o ddinas Caerdydd yn ardal De Morgannwg o dan ad-drefniad Deddf Llywodraeth Lleol 1972 ar 1 Ebrill 1974.

## Clwb Pêl-droed
Cynrychiolir yr ardal gan glwb pêl-droed lleol sy'n chwareae yn uchel adranna Cymru, C.P.D. STM Sports. Mae'r STM yn sefyll am St Mellons, enw Saesneg y maestref.

### Geirdarddiad
Dywed chwedl y bu bryn yn yr ardal yn gartref i Eurwg, Brenin Gwent, yn ystod y cyfnod Rhufeinig-Brydeinig, ac y newidiodd ei bobl i grefydd Cristnogol a cawsont eu bedyddio yn Afon Rhymni gerllaw. Codwyd eglwys Eurwg ger safle'r hen eglwys ym 1360 ac adnabyddwyd yr ardal fel Llaneirwg ers hynny..

Credir y daw'r enw Saesneg, *St Mellons*, o Sant Melaine o'r 6g a ddaeth yn  Esgob Rennes yn Llydaw, yn hytrach na'r Mellonius enwog, Esgob Rouen o'r 4g. Fe wyddwn y magwyd un o'r ddau esgob yn ardal ystad Llaneirwg, ond mae'r ddwy stori wedi cael eu plethu dros y blynyddoedd, gan adael haneswyr yn ansicr a pa un yw p'run.

Yn aml, nid yw pobl yn cyfeirio at y Llaneirwg hynafol wrth ddefnyddio'r enw Llaneirwg, ond at yr ystad dai mwy sydd wedi cael ei adeiladu i'r de-ddwyrain. Adnabyddir yr ardal hynafol fel Pentre Llaneirwg yn gyffredinol (Saesneg: *Old St Mellons*), tra bod yr ystad wedi dwyn yr enw Llaneirwg. Mae nifer o adeiladau ym Mhentre Llaneirwg yn dyddio o'r 19g, tra bod y rhanfwyaf o adeiladau Llaneirwg wedi cael eu codi yn ystod yr 20g hwyr a'r 21ain ganrif cynnar.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Croes Llaneirwg: croes eglwysig

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Adamsdown

Ardal a chymuned yn ne-ddwyrain Caerdydd yw **Adamsdown**. Dywedir iddi gael ei henwi ar ôl Adam Kygnot, porthor yng Nghastell Caerdydd tua 1330.

Mae nifer o strydoedd yr ardal wedi eu henwi ar ôl metalau, cerrig gwerthfawr a thermau seryddol.

Lleolir nifer o sefydliadau pwysig yn yr ardal, megis Llys Ynadon, Carchar Caerdydd, Clafdy Brenhinol Caerdydd ac Ysgol Diwylliannau Celfyddydol a Diwylliannol Prifysgol De Cymru a champws Gerddi Howard Prifysgol Fetropolitan Caerdydd. Ymhlith addoldai yr ardal mae Eglwys Sant Garmon, Synagog y diwygiad a sawl teml Sikh. Yno hefyd y mae Ysgol Gynradd Adamsdown.

## Enwau Cymraeg
*Adamsdown* yw'r ffurf arferol yn y Gymraeg, a honno a ddefnyddir gan *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig*. Mae'r *Gwyddoniadur* hefyd yn nodi bodolaeth y ffurf Gymraeg *Waunadda* (t. 117), ond ymddengys mai bathiad diweddar yw'r ffurf honno. Nid oes tystiolaeth fod Adam Kygnot (gan gymryd mai ef a roes ei enw i'r ardal) erioed wedi ei alw'n 'Adda'.

Enw Cymraeg arall sydd wedi ei ddefnyddio am yr ardal yw *Y Sblot Uchaf*. Yn wreiddiol fferm ydoedd y Sblot Uchaf (neu 'Upper Splott') ar safle'r Great Eastern Hotel diweddarach (a ddymchwelwyd yn 2009) ar gornel Sun Street a Metal Street.

Y ffurf *Adamsdown*, fodd bynnag, yw'r un arferol yn y Gymraeg fel yn y Saesneg, a honno a ddefnyddir gan Gyngor Caerdydd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Caerdydd (y DU)
Llanfaelrhys

Pentref gwledig a phlwyf yng nghymuned Aberdaron, Gwynedd, yw **Llanfaelrhys** ().  Fe'i lleolir ger arfordir de-orllewinol penrhyn Llŷn, rhwng pentrefi Aberdaron i'r gorllewin a Rhiw i'r dwyrain.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd eglwys Llanfaelrhys gan Sant Maelrhys (neu Maelrys, Maelerw), cefnder Sant Hywyn, sefydlydd eglwys Aberdaron ; dywedir fod Maelrhys yn un o seintiau Ynys Enlli.  Roedd yr eglwys yn un o gapeli Aberdaron yn yr Oesoedd Canol a'r plwyf yn rhan o gwmwd Cymydmaen.

Mae'r ardal yn ne'r plwyf, uwchben bae Porth Ysgo, yn perthyn i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.  Yma ceir clogwynni mawr sy'n disgyn yn syrth i'r traeth creigiog islaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Aberdaron
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
384 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC - **380au CC** - 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 
389 CC 388 CC 387 CC 386 CC 385 CC - **384 CC** - 383 CC 382 CC 381 CC 380 CC 379 CC

----

## Digwyddiadau 
* Lysias, areithiwr Athenaidd, yn defnyddio'r Olympiad i geryddu'r Groegiaid am fod dan reolaeth Dionysius I, unben Siracusa ac Ymerodraeth Persia

## Genedigaethau 
* Aristoteles, athronydd Groegaidd
* Demosthenes, gwladweinydd ac areithiwr Groegaidd

## Marwolaethau 
Categori:384 CC
385 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC - **380au CC** - 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC
390 CC 389 CC 388 CC 387 CC 386 CC - **385 CC** - 384 CC 383 CC 382 CC 381 CC 380 CC

----

## Digwyddiadau
* Jason o Pherae yn dod yn unben Thessalia.
* Dionysius I, unben Siracusa yn ceisio adfer Alcetas I, brenin Epirus i'w orsedd.
* Platon yn ffurfio ei Academi, yn dysgu athroniaeth, mathemateg, seryddiaeth a gwyddorau eraill

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:385 CC
386 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC - **380au CC** - 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC
391 CC 390 CC 389 CC 388 CC 387 CC - **386 CC** - 385 CC 384 CC 383 CC 382 CC 381 CC

----

## Digwyddiadau 
* Wedi gwneud heddwch a Sparta, mae Ymerodraeth Persia yn ymosod ar ynys Cyprus a'r Aifft.
* Dionysius I, unben Siracusa yn gosod gwladfa yn Hadria yn nhiriogaeth yr Etrwsciaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Aristophanes, dramodydd Groegaidd

Categori:386 CC
377 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC - **370au CC** - 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC   
382 CC 381 CC 380 CC 379 CC 378 CC - **377 CC** - 376 CC 375 CC 374 CC 373 CC 372 CC

----

## Digwyddiadau
* Agesilaus II, brenin Sparta, yn defnyddio cymal yn Heddwch Antalcidas (387 CC), sy'n gwarantu annibyniaeth dinasoedd Groeg, i orfodi Thebai i roi terfyn ar Gynghrair Boeotia. Mae'n gwarchae ar Thebai ddwywaith
* Mausolus yn cael ei apwyntio'n satrap dros Ymerodraeth Persia yn Caria

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:377 CC
Andros

bawd|250px|Traeth Vitali

Un o ynysoedd Gwlad Groeg yw **Andros** (Groeg: *Άνδρος*). Hi yw'r fwyaf gogleddol o ynysoedd y Cyclades, gyda phoblogaeth o 10,009 yn 2001

Y ddinas fwyaf yw dinas Andros, gyda phoblogaeth o 1,508. Mae'r trefi eraill ar yr ynys yn cynnwys Gávrio, Bátsi, ac Órmos Korthíou. Mae'n gyrchfan boblogaidd i dwristiaid, gyda nifer o safleoedd archaeolegol diddorol, yn enwedig gweddillion Palaeopolis, yr hen brifddinas, yn ogystal â thraethau. Y mynydd uchaf yw Mynydd Kouvara (995 medr).

Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
Coleg Meirion-Dwyfor

Coleg addysg bellach yng Ngwynedd â'i brif safle yn Nolgellau sy'n gwasanaethu ardaloedd Meirionnydd a Dwyfor yw **Coleg Meirion-Dwyfor** ().  Mae'n goleg dwyieithog sy'n cynnig ystod o gyrsiau trwy gyfrwng y Gymraeg.

## Hanes
bawd|chwith|Myg yn dathlu Coleg Meirionnydd ar adeg ei ddarfod i greu Coleg Meirion Dwyfor
Sefydlwyd Coleg Meirion-Dwyfor ym 1993, yn sgîl ad-drefnu addysg ôl-16 ym Meirionnydd a Dwyfor ac uno Coleg Meirionnydd a Choleg Glynllifon. Hon oedd coleg trydyddol dwyieithog cyntaf Cymru.

Bu gan y coleg dri safle, yn Nolgellau ym Meirionnydd, Pwllheli yn Nwyfor a Glynllifon (ar gyfer cyrsiau mewn amaethyddiaeth) ger Caernarfon. Bu'r safle yn Nolgellau yn gartref i hen Ysgol Dr. Williams hyd iddi gau ym 1975.

Cafodd y coleg ei beirniadu'n hallt gan ESTYN yn 2002, am ganolbwyntio gormod ar asesu, gan adael i safon y hyfforddiant ddioddef oherwydd hynny.

Ar 1 Ebrill 2010 unwyd Coleg Meirion-Dwyfor a Choleg Llandrillo Cymru, er bod y colegau wedi uno o ran rheolaeth a gweinyddiad cadwyd yr enwau annibynnol ar gyfer y ddau gampws.

Ar 2 Ebrill 2012 unwyd Coleg Meirion-Dwyfor, Coleg Llandrillo Cymru a Choleg Menai i greu Grŵp Llandrillo Menai, un o golegau addysg bellach mwyaf yng Ngwledydd Prydain, ond mae Coleg Meirion-Dwyfor yn parhau i gadw ei henw fel uned o'r grŵp fwy.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol y coleg 
* Adroddiadau Arolygiadau ESTYN 
* Gwefan wybodaeth partneriaeth/uniad Coleg Meirion-Dwyfor a Choleg Llandrillo 

Meirion-Dwyfor
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Addysg yng Ngwynedd
Categori:Llandwrog
Categori:Sefydliadau 1993
Mudiant

Mewn ffiseg, mae **mudiant** yn golygu newid cyson mewn lleoliad corff. Mae newid mewn lleoliad yn digwydd wrth i rym gael ei gymhwyso. Yn y 1660au roedd Isaac Newton yn gweithio ar y *Tair Deddf Mudiant*, a osododd y sylfeini i'r astudiaeth wyddonol fodern o'r ffenomen.

## Deddfau Newton
### Deddf Gyntaf
Mae **grymoedd cytbwys** yn golygu dim newid mewn mudiant. Cyn belled bod yna rymoedd cytbwys ar gorff fe fydd yn aros yn llonydd neu os yw'n symud yn barod fe fydd yn parhau i wneud hynny ar yr un buanedd a'r un cyfeiriad.

### Ail Ddeddf
Mae **grym cydeffaith** yn golygu grymoedd sydd yn anghytbwys. Fe fydd **grymoedd anghytbwys** yn creu newid yn lleoliad a chyflymder y corff. Gall y mudiant newid mewn pum ffordd:-
*Cychwyn
*Stopio
*Cyflymu
*Arafu
*Newid Cyfeiriad

### Trydedd Ddeddf
Os yw un gwrthrych neu gorff yn gweithredu ar wrthrych arall fe fydd yr ail wrthrych yn gweithredu yn ôl efo grym dirgroes hafal. Er enghraifft: 
*Os bydd dyn yn gwthio yn erbyn mur, fe fydd y mur yn gwthio yn ôl arno gyda'r un grym. Ar yr un pryd, os yw'r dyn yn sefyll ar ongl i'r fertigol, mae'r dyn yn gwthio'r ddaear â grym cywasgiad a ffrithiant, a'r ddaear yn gwthio yn ôl ar y dyn gyda'r un grym. Os yw grym adwaith y mur ar y dyn a grym adwaith y ddaear ar y dyn yn gytbwys, fe saif y dyn yn llonydd.

## Gwelir hefyd
*Buanedd
*Cyflymder
*Cyflymiad
*Dadleoliad
*Hafaliadau mudiant

Categori:Ffiseg
Greggs

250px|bawd|dde|Logo Greggs Cyf.

Pobydd mwyaf gwledydd Prydain yw **Greggs plc**. Mae pencadlys y cwmni wedi ei leoli yn Newcastle upon Tyne, Lloegr, ac mae'r cwmni wedi ei restru ar Gyfnewidfa Stoc Llundain.

## Hanes
Sefydlwyd Greggs gan John Gregg yn yr 1930au, gan ddechrau gyda dim ond un siop yn Gosforth, Newcastle upon Tyne. Dechreuodd y cwmni dyfu yn fuan ar ôl i'w fab, Ian, gymryd drosodd yn dilyn marwolaeth John ym 1964. Roedd y tyfiant yn cynnwys prynu cwmni Thurstons yn Leeds a Price's ym Manceinion yn 1972.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Llundain
Categori:Cwmnïau bwyd
Categori:Cwmnïau'r Deyrnas Unedig
Gwyrfai

Gallai **Gwyrfai** gyfeirio at un o sawl peth:

## Daearyddiaeth a hanes
*Afon Gwyrfai, afon yn ardal Arfon, Gwynedd
*Arfon Is Gwyrfai, cwmwd canoloesol yng nghantref Arfon
*Arfon Uwch Gwyrfai, yr ail o'r ddau gwmwd
*Gwyrfai (dosbarth gwledig), uned weinyddol yn yr hen Sir Gaernarfon

## Pobl
* Owen Williams (Owen Gwyrfai) (1790-1884), bardd a hynafiaethydd o'r ardal
* Elis Wyn o Wyrfai (1827-1895), bardd
387 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC - **380au CC** - 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC
392 CC 391 CC 390 CC 389 CC 388 CC - **387 CC** - 386 CC 385 CC 384 CC 383 CC 382 CC

----

## Digwyddiadau 
* Antalcidas, prif lynghesydd Sparta, yn hwylio i'r Hellespont, lle gall atal y llongau sy'n dod a grawn i Athen
* Tiribazus, satrap Ymerodraeth Persia, yn dod i gytundeb ag Antalcidas i wrthwynebu Athen.
* Gyda chymorth Artaxerxes II, brenin Persia, mae Agesilaus II, brenin Sparta yn gwneud cyrundeb heddwch ag Athen, ar delerau ffafriol i Sparta. Gorfodir Thebai i roi'r gorau i'w chynghrair, a gorfodir Corinth i ddychwelyd i'r Cynghrair Peloponesaidd.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:387 CC
388 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC - **380au CC** - 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC
393 CC 392 CC 391 CC 390 CC 389 CC - **388 CC** - 387 CC 386 CC 385 CC 384 CC 383 CC

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Athenaidd Thrasybulus yn hwylio i Lesbos. Gyda chymorth trigolion  Mytilene, mae'n gorchfygu byddin Sparta yno, ond lleddir ef gan drigolion dinas Aspendus.
* Artaxerxes II, brenin Ymerodraeth Persia, ac Agesilaus II, brenin Sparta, yn gwneud cynghrair, ac yn cael cefnogaeth Dionysius I, unben Siracusa.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Thrasybulus, cadfridog Athenaidd

Categori:388 CC
389 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC - **380au CC** - 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 
394 CC 393 CC 392 CC 391 CC 390 CC - **389 CC** - 388 CC 387 CC 386 CC 385 CC 384 CC 

----
## Digwyddiadau 
* Byddin Sparta dan y brenin Agesilaus II yn croesi Gwlff Corinth i ymosod ar Acarnania, ac yn gorchgyfu'r Acarnaniaid mewn brwydr.
* Y cadfridog Athenaidd, Thrasybulus, yn cipio dinas Byzantium, yn gosod treth ar bob llong sy'n mynd trwy'r Hellespont, ac yn gorfodi llawer o'r ynysoedd i dalu teyrnged.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:389 CC
Paros

bawd|250px|Golygfa ar Paros

Un o ynysoedd Gwlad Groeg yw **Paros** (Groeg: *Πάρος*). Mae'n un o o ynysoedd y Cyclades, gyda phoblogaeth o 12,853 yn 2001. Saif i'r gorllewin o ynys Naxos. gydag ynys lai Antiparos ymhellach i'r gorllewin.

Y ddinas fwyaf yw Parikía. Mae'n gyrchfan boblogaidd iawn i dwristiaid, ac mae hefyd yn adnabyddus am ei marmor.

Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
Santorini

Ynys yng Ngwlad Groeg yw **Santorini** (Groeg: *Σαντορίνη*), hefyd **Thera** neu **Thira**, Groeg: **Θήρα**. Gydag ynys Therasia a nifer o ynysoedd llai, mae'n ffurfio cylch o amgylch y callor a ffurfiwyd pan ddinistriwyd llosgfynydd gan ffrwydrad folcanig anferth. Hwy yw'r mwyaf deheuol o ynysoedd y Cyclades, tua 70 milltir i'r gogledd o ynys Creta, gyda phoblogaeth o 13,402 yn 2001.

Digwyddodd y ffrwydrad a greodd yr ynysoedd tua 3,600 o flynyddoedd yn ôl, a chred rhai ysgolheigion mai effeithiau'r ffrwydrad yma fu'n gyfrifol am ddiwedd y Gwareiddiad Minoaidd.

Y ddinas fwyaf yw Fira. Mae'n gyrchfan boblogaidd i dwristiaid, gyda nifer o safleoedd archaeolegol diddorol yn ogystal a'r golygfeydd.

bawd|600px|center|Callor Santorini, o Imerovigli

Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
Categori:Llosgfynyddoedd Gwlad Groeg
Grangetown

[bawd|Systemau newydd i reoli glaw yn Grangetown, [Caerdydd sydd yn glanhau dŵr glaw ac yn ei anfon yn syth i Afon Taf yn hytrach na'i bwmpio dros 8 milltir drwy Fro Morgannwg i’r môr.]]

Ardal a chymuned yng Nghaerdydd yw **Grangetown**. Mae'n un o faestrefi mwyaf Caerdydd, ac mae'n ffinio ag ardaloedd Glan'rafon, Treganna a Thre-Biwt. Mae Afon Taf yn nadreddu drwy'r ardal. Fe'i datblygwyd gan deulu Winsdor-Clive, yn bennaf. Gyferbyn ag ardal Bae Caerdydd, mae Grangetown wedi ennill o'r datblygiadau a welwyd yno'n ddiweddar, gan gynnwys adeiladau newydd a gwasanaethau megis cysylltiadau trafnidiaeth gwell.

Roedd gan Grangetown boblogaeth o 18,362 mewn 8,261 aelwyd adeg cyfrifiad 2011. Mae'n ardal  amrywiol ac amlddiwylliannol, gyda phoblogaeth sylweddol o bobl o dras Somaliaidd, Asiaidd, a thras cymysg. Mae'n gartref i deml Hindŵ mwyaf Caerdydd, ac amryw o fosgiau gan gynnwys mosg newydd Abu Bakkar.

## Enwau Cymraeg
*Grangetown* yw'r enw safonol yn y Gymraeg.

Yn Gymraeg, gwelir weithiau yr amrywiadau *Y Grange* (sy'n dyddio'n ôl i'r 19g) ac *Y Grenj* – mae'r ddau'n cyfateb i'r Saesneg *The Grange*. Mae Owen John Thomas wedi arfer y ffurf *Y Grange Mawr,* sydd o bosibl yn dangos dylanwad ffurfiau Saesneg hynafol megis *Mor Grange* a *Grange Moor*.

Mae'r enwau *Trelluest*, *Trefaenor* a *Trefynach* yn fathiadau diweddar heb seiliau hanesyddol. Yr hanesydd John Davies a fathodd *Trelluest* ar sail enwau yng Ngheredigion a gynhwysai'r elfen *lluest* yn yr ystyr 'cartref dros dro'. Ond fel y dywed Elwyn Davies, ‘*Lluest* is not known as a name for a township or other administrative area, or for a grange of a monastery. Nor has it been traced as a place-name to such early dates [hynny yw, yr Oesoedd Canol].'

*Grangetown* yw'r ffurf a ddefnyddir gan *Wyddoniadur Cymru* (t. 118) ond mae hefyd yn cydnabod bolodaeth y ffurf *Trelluest*.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Adeiladau rhestredig yn Grangetown, Caerdydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Cymuned Grangetown
*Hanes Grangetown
*Gwybodaeth CCSP Grangetown 
*Ystadegau cyfrifiad 2011 
*blitzandblight.com / Grangetown 
*Eglwys Sant Paul 

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth De Caerdydd a Phenarth (y DU)
Dwyfor

*Gweler hefyd: Dwyfor Meirionnydd (etholaeth seneddol) a Coleg Meirion-Dwyfor.*

Roedd **Dwyfor** yn un o bum dosbarth llywodraeth leol sir Gwynedd, yng ngogledd-orllewin Cymru, o 1974 hyd 1996, yn cyfateb yn fras i ardal penrhyn Llŷn ac Eifionydd.  Lleolwyd pencadlys y cyngor yn nhref Pwllheli.

Sefydlwyd Dwyfor ar y 1af o Ebrill, 1974, fel olynydd i fwrdeistref Pwllheli, dosbarthau trefol Cricieth a Porthmadog, Dosbarth Gwledig Llŷn, a rhan o Ddosbarth Gwledig Gwyrfai, a fuont yn rhan o'r hen sir weinyddol, Sir Gaernarfon.  Fe'i enwyd ar ôl Afon Dwyfor.

Roedd Dwyfor yn un o gadarnleoedd olaf y mudiad dirwest yng Nghymru. Dan dermau Deddf Drwyddedu 1961, gwrthodwyd polau lleol agor tafarndai ar y Sul hyd 1982; ailgaewyd y tafarndai ar y Sul ar ôl refferendwm arall yn 1989, gyda 9% yn pleidleisio, ond maent ar agor eto ers 1996.

Dileuwyd y dosbarth pan ailgreuwyd sir Gwynedd ar y 1af o Ebrill 1996.  Ond mae'n aros fel ardal a wasanaethir gan un o bwyllgorau ardal Cyngor Gwynedd.

Categori:Gwynedd
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
378 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC - **370au CC** - 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC
383 CC 382 CC 381 CC 380 CC 379 CC - **378 CC** - 377 CC 376 CC 375 CC 374 CC 373 CC  

----

## Digwyddiadau
* Epaminondas yn dod yn arweinydd byddin Thebai, a Pelopidas yn cael ei ethol yn boeotarch (prif ynad) y ddinas
* Timotheus yn cael ei ethol yn strategos Athen
* Chabrias, hurfilwr Athenaidd, yn gorchfygu Sparta mewn brwydr
* Athen ym gwneud cynghrair a Thebai ac yn sefyslu Ail Ymerodraeth Athen, yn cynnwys y rhan fwyaf o ynysoedd Ionia

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:378 CC
Brian Wildsmith

Darlunydd llyfrau plant o Loegr oedd **Brian Wildsmith** (20 Ionawr 1930 – 31 Awst 2016), a enillodd Fedal Kate Greenaway ym 1962 am ei waith darlunio yn y llyfr *A.B.C*.

## Bywgraffiad
Magwyd Wildsmith ym mhentref bychan Penistone yn Swydd Efrog, yng nghanol y dwiydiant glo. Enillodd ysgoloriaeth i fynychu Ysgol Celfyddydau Gain Slade ble'r astudiodd am dair mlynedd. Dysgodd gerddoriaeth yn yr Ysgol Cerdd Milwrol Brenhinol am gyfnod, ond fe roddodd y gorau ar ddysgu er mwyn gallu peintio yn llawn amser.

Yn 1994, sefydlwyd Amgueddfa Celf Brian Wildsmith yn Izukogen, tref sydd wedi ei leoli i'r de o Tokyo, Japan. Ymwelodd miliwn a hanner o bobl â'i arddangsfa ar daith yn 2005. Mae 800 o'i baentiadau wedi cael eu benthyg i'r amgueddfa..

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Brian Wildsmith

Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Darlunwyr o Loegr
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Categori:Marwolaethau 2016
Sporades

: ''Mae'r erthygl yma am yr ynysoedd a adwaenid gynt fel y "Sporades Gogleddol". Am yr ynysoedd a adwaenid fel y "Sporades Deheuol", gweler y Dodecanese.''

bawd|200px|Lleoliad y Sporades

Ynysoedd oddi ar arfordir dwyreiniol tir mawr Gwlad Groeg yw'r **Sporades ** (Groeg: Σποράδες). Safant ym Môr Aegea, i'r gogledd o'r  Cyclades.

Mae 24 o ynysoedd yn y Sporades, gyda phoblogaeth ar bedair ohonynt:
* Alonnisos
* Skiathos
* Skopelos
* Skyros

Ymysg yr ynysoedd llai mae:

*Ynysoedd Adelfoi
*Agios Georgios Skopelou
*Argos Skiathou
*Dasia
*Erinia
*Gioura
*Grammeza
*Kyra Panagia
*Lekhoussa
*Peristera
*Piperi
*Psathoura
*Repio
*Rineia Skyrou
*Sarakino
*Skandili
*Skantzoura
*Skyropoula
*Tsougria
*Valaxa

Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
Raymond Briggs

Darlunydd llyfrau plant, nofelydd graffigol, cartwnydd ac awdur o Loegr oedd **Raymond Briggs** (18 Ionawr 1934 – 9 Awst 2022), a enillodd nifer o wobrau gan gynnwys Medal Kate Greenaway sawl gwaith.

## Llyfryddiaeth (detholiad)
* 1966: *Mother Goose Treasury* — enillodd Fedal Kate Greenaway
* 1969: *The Elephant and the Bad Baby* (testun gan Elfrida Vipont)
* 1969: ''Shackleton's Epic Voyage*
* 1971: *Jim and the Beanstalk*
* 1973: *Father Christmas* — enillodd ail Fedal Kate Greenaway
* 1975: *Father Christmas Goes on Holiday* = *Siôn Corn yn Mynd ar ei Wyliau*, 1992
* 1977: *Fungus the Bogeyman*
* 1978: *The Snowman*
* 1980: *Gentleman Jim*
* 1982: *When the Wind Blows*
* 1984: *The Tin-Pot Foreign General and the Old Iron Woman*
* 1986: *All in a Day* (gyda Mitsumasa Anno ac eraill)
* 1987: *Unlucky Wally*
* 1989: *Unlucky Wally 20 Years On*
* 1992: *The Man*
* 1994: *The Bear*
* 1998: *Ethel and Ernest*
* 2001: *UG:  Boy Genius of the Stone Age*
* 2001: *The Adventures of Bert* (testun gan Allan Ahlberg)
* 2002: *A Bit More Bert* (testun gan Allan Ahlberg)
* 2004: *The Puddleman*

## Addasiadau ffilm a theledu
**The Snowman* (1982) VHS ISBN 0-7912-0007-8
**When the Wind Blows* (1986)
**Father Christmas* (1991)
*1998 DVD NTSC fullscreen ISBN 0-7678-2670-1 UPC 4339603227 yn cyfuno:
:*The Snowman* (1993) 29 munud; a
:*Father Christmas* (1997) 25 munud (gan gynnwys deunydd o stori *Father Christmas Goes on Holiday*)
**The Bear*
**Ivor the Invisible* (2001)
**Fungus the Bogeyman* (2004)
**Ethel and Ernest* (2008).

## Cyfeiriadau
* Anita Silvey (golygydd), *The Essential Guide to Children's Books and Their Creators'', ISBN 0-618-19082-1

Categori:Cartwnyddion o Loegr
Categori:Darlunwyr o Loegr
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Llenorion plant o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
379 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC - **370au CC** - 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC
384 CC 383 CC 382 CC 381 CC 380 CC - **379 CC** - 378 CC 377 CC 376 CC 375 CC 374 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Thebai, Gwlad Groeg, mae carfan o alltudion dan arweiniad Pelopidas yn dychwelyd i'r ddinas a llofruddio arweinyddion y llywodraeth sy'n cefnofi Sparta. Mae Epaminondas a Gorgidas yn arwain gwŷr ieuanc i gipio arfau o'r storfeydd a gwarchae ar y garsiwn Spartaidd, gyda chymorth o Athen. Mae'r Spartiaid a'u cefnogwyr yn ildio.
* Ail-ffurfir Cynghrair Boeotia gan Thebai, gyda saith rhanbarth Boeotia yn ethol saith Boeotarch (cadfridog).

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:379 CC
Kate Greenaway

Darlunydd llyfrau plant ac awdures o Loegr oedd **Catherine Greenaway** (17 Mawrth 1846 – 6 Tachwedd 1901) neu **Kate Greenaway** fel ei adnabyddir.

Sefydlwyd Medal Kate Greenaway i'w hanrhydeddu ym 1955, gwobrwyir hi'n flynyddol i ddarlunydd llyfrau plant y Deyrnas Unedig, gan y Chartered Institute of Library and Information Professionals.

Roedd yn byw mewn tŷ a chomisiynodd gan Richard Norman Shaw, mewn steil y symundiad celf a chrefft, yn Frognal, Llundain, ond treuliodd hafau ym mhentref Rolleston yn Swydd Nottingham. Bu farw o gancr y fron ym 1901 a chladdwyd ym Mynwent Hampstead, Llundain.

## Cyfeiriadau
* Ina Taylor, *The Art of Kate Greenaway: A Nostalgic Portrait of Childhood London* (1991)

## Dolenni allanol
* Bywgraffiad a gweithiau 
* Llyfrau Kate Greenaway
**A Apple Pie* gan Kate Greenaway
* Rhai o weithiau Kate Greenaway 
* Lluniau a manylion o gardiau cyfarch Kate Greenaway 
* Bywgraffiad byr 
* Hanes Darluniadol Kate Greenaway

Categori:Darlunwyr o Loegr
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant o Loegr
Categori:Marwolaethau 1901
Categori:Pobl o Lundain
Tartessos

Hyd at yr 20g, credai haneswyr mai gwareiddiad, diwylliant a dinas yr Henfyd oedd **Tartessos** (Groeg: Τάρτησσος), a leolwyd ar benrhyn Iberia. Ers yr 20g, fodd bynnag, profwyd mai ardal gyfoethog iawn o gwmpas Huelva, Sbaen ydyw, gyda phorthladd mewn lleoliad masnachol hynod bwysig. Yma, canfyddwyd oddeutu cant o feddfaeni, neu gerrig bedd ac arnynt ysgrif yr iaith Geltaidd.

Fe'i disgrifiwyd yn gyntaf gan y Groegiaid (gan gynnwys Herodotus) ac roedd yr ardal yn nodedig am ei mwynau, arian a tun. Yn ôl Hesychius lleolwyd "dinas Tartessos ger 'Colofnau Hercwles' (Culfor Gibraltar) a bod yno ffuredau ac anifeiliaid mytholegol milain iawn". Credwyd, tan yn ddiweddar, fod y ddinas, ers rhai canrifoedd, o dan y môr.

## Cerrig beddau Celtaidd 
Yn 2009, cyflwynodd yr Athro John Koch, o'r Bwrdd Gwybodau Celtaidd yn Aberystwyth, ddamcaniaeth newydd a chwyldroadol iawn fod bron i gant o gerrig beddau yn ardal Tartessos, de Sbaen wedi'u hysgrifennu yn yr iaith Geltaidd, ac yn dyddio i gychwyn Oes yr Haearn. Fe'i cyhoeddwyd yn wreiddiol fel papur, ac yna fel llyfr. Dywed ymhellach, fod y Tarteseg yn perthyn i deulu'r Ieithoedd Indo-Ewropeaidd, ac yn benodol, yn iaith Geltaidd, gynnar. Er bod anghytundeb ynglŷn â hyn, mae'r dystiolaeth yn cynyddu.

Dyma'r ysgrifen (dwy fil a hanner o flynyddoedd oed) ar un o'r cerrig hyn:

:Lokobo nurabo to araiai kalte lokonane narke kak isiinkolobo ii te-ro-bare be tasiioonii.

Yn ôl Koch, dyma gyfieithiad o'r sgript (Ffenicaidd):

: Lokobo - y duw Lleu (neu Lugh chwedloniaeth Wyddelig; Locobo mewn Galisieg)
: nurabo - y Neri, llwyth Celtaidd  
: araiai kalte - araiai o'r un tarddiad a thir âr (aredig) + arwr neu 'y Celt'. 'Dan y tir hwn, rhoed arwr / Celt'.
: lokon - claddedigaeth neu wrn
: narke - oddi tano neu di-syfl / di-symyd
: isiinkolobo - arwyr 
: te-ro-bare - cludo i fynwent y person marw o'r enw...
: tasiioonii - Ta[ch]seoonus

Delwedd:I tarteso.jpg|Fonte Velha (Bensafrim, Lagos)
Beja48.jpg|Museu da Reinha D. Leonor; Beja, Portiwgal

## Gweler hefyd 
* Leponteg - iaith Geltaidd a siaredid gan lwyth y Lepontii ac eraill yng ngogledd yr Eidal rhwng tua 700 CC a 400 CC

## Cyfeiriadau
Categori:Y Celtiaid
Categori:Hanes Sbaen
Categori:Yr Henfyd
Skiathos

bawd|250px|Harbwr Skiathos

Un o ynysoedd Gwlad Groeg yw **Skiathos** (Groeg: *Σκιάθος*). Hi yw'r ynys fwyaf gorllewinol o'r Sporades, gyda phoblogaeth o 6,160 yn 2001

Y dref fwyaf yw tref Skiathos, gyda phoblogaeth o 4,988 yn 2001. Mae'r pentrefi yn cynnwys Χánemos (195), Kalývia (179), Troúllos (159), a Koukounariés (126). Coed pinwydd sy'n gorchuddio'r rhan fwyaf o'r ynys, ac effeithiwyd arni'n ddifrifol gan dân ar 11 Gorffennaf 2007.

Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
Rosemarie Frankland

Cystadleuydd mewn pasiantau harddwch o Gymru a enillodd y teitl Miss World yn 1961 oedd ** Rosemarie Frankland ** (1 Chwefror 1943 – 2 Rhagfyr 2000).

Ganwyd Frankland yn Rhosllannerchrugog, ger Wrecsam, yn 1943, ond symudodd ei theulu i Swydd Gaerhirfryn yn Lloegr pan oedd yn blentyn.  Cymerodd ran mewn sawl pasiant harddwch gan ennill y teitl Miss Wales.  Yn 1961, yn Llundain, hi oedd y ferch gyntaf o wledydd Prydain (fel Miss United Kingdom) i ennill y gystadleuaeth  Miss World.  Daeth yn ail yn y gystadleuaeth Miss Universe yn 1961 hefyd.  Yr unig Gymraes arall i ennill y ddau deitl oedd Helen Morgan a fu hefyd yn Miss Wales a Miss United Kingdom, ond ymddeolodd hi fel Miss World bedwar diwrnod ar ôl cael ei choroni.

Aeth i fyw yn Los Angeles, UDA. Bu farw yn 57 oed yn Rhagfyr 2000 yn Marina del Rey, ger Los Angeles. Mae amgylchiadau ei marwolaeth yn aneglur, ond dioddefai o iselder meddwl trwy gydol ei hoes. Ar ôl yr angladd, hedfanwyd ei lluwch yn ôl i Gymru a chawsant eu claddu ym Mynwent Rhosllannerchrugog yn Chwefror 2001.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Rosllannerchrugog
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Helen Morgan

Gallai **Helen Morgan** gyfeirio at un o sawl person:

* Helen Morgan (actores) (1900-1941), actores a chantores o'r Unol Daleithiau
* Helen Morgan (gwleidydd), AS
* Helen Morgan (model) (1951- ), model pasiant o Gymraes
* Helen Morgan (hoci) (1966-2020), capten y tîm hoci Cymrî
Llawysgrifau Peniarth

Casgliad o lawysgrifau Cymreig canoloesol yw **Llawysgrifau Peniarth** a gasglwyd yn wreiddiol gan Syr Robert Vaughan (1592 - 1667) o Hengwrt, Meirionnydd, ac a gafodd gartref ym mhlasdy Peniarth, plwyf Llanegryn, Meirionnydd yn y 19g.  Mae'r casgliad yn cynnwys rhai o'r llawysgrifau hynaf a phwysicaf yn hanes llenyddiaeth Gymraeg.

Gwerthwyd y casgliad gan William Wynne VII o Beniarth i Syr John Williams yn 1898.  Pan gafwyd cynllun i sefydlu llyfrgell genedlaethol i Gymru addawodd Syr John y byddai'n cyflwyno ei gasgliad gwerthfawr, yn cynnwys Llawysgrifau Peniarth, iddi ar yr amod ei bod yn cael ei lleoli yn Aberystwyth, ac felly y bu.

Mae'r casgliad yn cynnwys trysorau fel Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Taliesin a Llyfr Gwyn Rhydderch (sy'n cynnwys Pedair Cainc y Mabinogi, Y Tair Rhamant a chwedlau eraill) a nifer o lawysgrifau hynafol eraill, yn cynnwys testunau cynnar o Gyfraith Hywel, gwaith nifer o Feirdd yr Uchelwyr.  Mae'r llawysgrifau mewn ieithoedd eraill yn cynnwys dwy lawysgrif Ladin o *Historia Regum Britanniae* Sieffre o Fynwy a thestun cynnar, darluniedig, o *Canterbury Tales* Geoffrey Chaucer a adnabyddir wrth yr enw *Hengwrt Chaucer*.

Fe'u diogelir i'r genedl yng nghasgliad llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

## Rhai o'r llawysgrifau 
* Llyfr Du Caerfyrddin
* Y Llyfr Du o'r Waun
* Llyfr Gwyn Rhydderch
* Llyfr Taliesin
* Peniarth 20
* Peniarth 6
* Peniarth 28
* Llawysgrif Peniarth 49
* Peniarth 51
* Llawysgrif Peniarth 53
* Peniarth 109
* Llawysgrif Peniarth 164

## Llyfryddiaeth 
Ceir manylion am y llawysgrifau yn y llawlyfrau:
*J. Gwenogvryn Evans, *Reports on Manuscripts in the Welsh Language*, cyfrol I, rhif 2 a 3.
**Handlist of Manuscripts in the National Library of Wales*, cyfrol I, rhif 1.

Peniarth
Darlunydd

Arlunydd graffeg yw **darlunydd** sy'n arbenigo mewn gwella ac egluro ysgrifennu drwy greu portread gweledol sy'n cydfynd gyda chynnwys y testun.  Gall pwrpas y darlunio amrywio, o egluro cysyniadau cymhleth, neu egluro pethau sy'n anodd i'w disgrifio mewn geiriau, neu er mwyn adloniant, megis cardiau cyfarch, neu gelf clawr neu tu mewn llyfr, cylchgrawn, neu ar gyfer hybysebu, megis poster.

Mae'r rhan fwyaf o ddarlunwyr cyfoes yn ennill eu bywoliaeth drwy greu arlunwaith ar gyfer llyfrau plant, hysbyseb, papurau newydd a chylchgronau. Yn draddodiadol, darlunwyr sy'n defnyddio pin ac inc a brwsh aer sydd wedi dominyddu'r cyfryngau hyn.

Mae cyfrifiaduron wedi newid y diwydiant yn sylweddol, a defnyddir cyfrifiaduron i gynhyrchu'r rhan fwyaf o ddarluniadau masnachol erbyn hyn.

Ond, mae technegau darlunio traddodiadol dal yn boblogaidd, yn arbennig ym maes llyfrau. Mae'r technegau traddodiadol yn cynnwys dyfrlliwiau, paent olew, patel, ysgythru pren, print linolewm, a phin ac inc.

## Cymdeithasau
* Society of Illustrators 
* Society of Children’s Book Writers and Illustrators
* San Francisco Society of Illustrators 
* Society of Illustrators of Los Angeles
* The Association of Illustrators
* The Illustrators Partnership of America
* AIIQ - l’Association des Illustrateurs et Illustratrices du Québec 
* Colorado Alliance of Illustrators 
*Graphic artists guild
*The Association Archaeological Illustrators and Surveyors
* Guild of Natural Science Illustrators
*Guild of Natural Science Illustrators-Northwest
Channel Television

Cwmni teledu yn Ynysoedd y Sianel yw **Channel Television**, rhan o rwydwaith ITV, a ddechreuodd ddarlledu ar 1 Medi 1962. Perchennog y sianel yw ITV plc, ac mae'n cynhyrchu 4 awr o raglenni newyddion lleol bob wythnos ac yn darlledu o'r prif stiwdios yn St. Helier, Jersey a stiwdio newyddion yn Ynys y Garn.

## Dolenni allanol
* ITV News - Channel News

Categori:Masnachfreintiau ITV
Categori:Sefydliadau 1962
Categori:Ynysoedd y Sianel
Skopelos

Un o ynysoedd Gwlad Groeg yw **Skopelos** (Groeg: *Σκόπελος*). Mae'n un o ynysoedd y Sporades, i'r dwyrain o Skiathos, gyda phoblogaeth o 4,696 yn 2001

Y dref fwyaf yw tref Skopelos. Mae'r pentrefi yn cynnwys Glossa a Neo Klima (Elios). Y mynydd uchaf yw Mynydd Delphi (681 m).

Ym mytholeg Greog, sefydlwyd Skopelos gan Staphylos neu Staphylus ("grawnwin" mewn Groeg), un o feibion Dionysos ac Ariadne. Yng Ngroeg yr Henfyd, roedd yr ynys yn adnabyddus am ei gwin. Erbyn heddiw, mae'r economi yn dibynnu ar dwristiaeth.

Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg