open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Auzainvilliers

Mae **Auzainvilliers** yn gymuned yn Département Vosges yn Rhanbarth Grand Est, Ffrainc. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

## Poblogaeth hanesyddol
Delwedd:Population - Municipality code 88022.svg

## Lleoliad
Mae cymuned Auzainvilliers wedi ei leoli ar groesffordd y ffyrdd CD 14 a CD 18, tua 4&nbsp;km o Bulgnéville a Sandaucourt a thua deg cilomedr o Contrexéville a Vittel.

## Hanes 
Cafwyd hyd i fwyell garreg cyn hanesyddol caboledig yn yr ardal sy’n awgrymu bod pobl wedi bod yn byw yma ers amser maith. Mae’r fwyell bellach yn cael ei gadw yn Amgueddfa Adrannol Epinal.

Mae'r pentref yn cael ei grybwyll mewn dogfen yn dyddio o 1116 o dan yr enw *Osenvillare*, sy’n awgrymu bod enw’r pentref yn deillio o’r cyfenw Almaeneg *Oso* a’r gair Lladin am faes *villare*.

Cafodd pentref hynafol Surcelles (neu'r Surcelle) ei losgi gan fyddin Sweden ym 1640, gyda’i phoblogaeth yn ffoi i Auzainvilliers.

Ar ôl llawer o frwydrau trwy’r canrifoedd cafodd Castell Orgeville, a oedd yn dyddio i 1580, ei droi’n adfail. Defnyddiwyd yr olion fel chwarel i’r trigolion cyfagos. Mae grisiau cerrig allanol sydd i’w gweld o hyd ar rai o dai’r pentref wedi eu creu o’r garreg a dygwyd o’r castell.

## Pobl enwog o Auzainvilliers
*Joseph Prélat, abad Abaty de l’Étanche (1727-1817) a aned yn y gymnuned

## Gweler hefyd
Cymunedau Vosges

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Vosges
David Parry-Jones

Sylwebydd chwaraeon ac awdur o Gymro oedd **David Parry-Jones** (25 Medi 1933 &ndash; 10 Ebrill 2017). Bu'n gyflwynydd am gyfnod hir ar *BBC Wales Today* a roedd yn gyn ddadansoddwr rygbi ar gyfer BBC Radio 5. Roedd yn awdur nifer o lyfrau am rygbi, gan gynnwys nifer am hanes y gamp yng Nghymru.

## Bywyd a gyrfa 
Ganwyd Parry-Jones ym Mhontypridd ar 25 Medi 1933. Ar ôl mynychu ysgol yng Nghaerdydd, aeth i Goleg Merton, Rhydychen yn 1952, lle bu'n darllen y Clasuron a roedd yn gapten ar dimau rygi'r undeb Greyhounds a thimau criced y coleg. Wedi cwblhau ei wasanaeth cenedlaethol, yn 1959 cychwynodd ei yrfa newyddiadurol ac aeth ymlaen i fod yn un o sylwebyddion rygbi mwyaf adnabyddus y BBC, yn fwyaf nodedig am ei ddisgrifiad o fuddugoliaeth enwog Llanelli dros y crysau Duon yn 1972. Dywedodd ei gyfaill a chyd-sylwebydd Huw Llywelyn Davies ei fod yn un o "hoelion wyth y byd darlledu chwaraeon yng Nghymru".

Roedd Parry-Jones yn bartner hirdymor y ddarlledwraig Beti George a roeddent yn byw yng Nghaerdydd. Ers 2009 bu'n dioddef o glefyd Alzheimer, a bu Beti yn codi ymwybyddiaeth o'r cyflwr yn y cyfryngau Cymreig. Yn 2013 darlledodd S4C raglen am y clefyd, *Un o Bob Tri*, a cyflwynodd Beti y rhaglen, ''The Dreaded Disease - David's Story*, ar BBC Radio Cymru. Ym mis Chwefror 2017, cynhyrchodd BBC Cymru raglen ddogfen, *Beti and David: Lost for Words'', oedd yn dilyn y cwpl dros nifer o fisoedd, yn edrych ar yr heriau a'r rhwystredigaethau a wynebir gan filoedd o ofalwyr ledled Cymru.

Bu farw Parry-Jones ar 10 Ebrill 2017, mewn hosbis ym Mhenarth.

## Detholiad o'i waith 
* *The Dawes Decades: John Dawes and the Third Golden Era of Welsh Rugby* (2006)
* *The Gwilliam Seasons: John Gwilliam and the Second Golden Era of Welsh Rugby* (2003)
* *Prince Gwyn: Gwyn Nicholls and the First Golden Era of Welsh Rugby* (1999)
* *Action Replay – A Media Memoir* (1993)
* *The Rugby Clubs of Wales* (1989)
* *Rugby Remembered: From the Pages of the Illustrated London News* (1988)
* *Out of the Ruck* (1986)
* *Boots, Balls and Banter: Collection of Rugby Stories* (1980)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Sylwebyddion chwaraeon
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Merton, Rhydychen
Yantai

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Yantai** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Shandong.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Yantai
* Prifysgol Ludong
* Prifysgol Busnes a thechnoleg Shandong

## Enwogion
* Chou Wen-chung
* Qiu Chuji
* Qi Jiguang
* Peter Stursberg
* Fan Bingbing
* Guanqun Yu

## Oriel

Delwedd:Yantai Temple of Sea Goddess.jpg|Teml yn Yantai
Delwedd:Yantai Ship Mast.jpg
Delwedd:Chateau-Changyu.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Shandong
Farnham (gwahaniaethu)

Gallai **Farnham** gyfeirio at:

Lleoedd yn **Lloegr**:

* Farnham, tref yn Surrey
* Farnham, Essex, pentref yn Essex
* Farnham, Dorset, pentref yn Dorset
* Farnham Royal, pentref yn Swydd Buckingham
Gorsaf reilffordd Spondon

Mae **Gorsaf reilffordd Spondon** yn gwasanaethu Spondon, Swydd Derby. Agorwyd orsaf ar Reilffordd Swyddi’r Canolbarth ar 5 Mehefin, 1839.

## Dolen allanol
* Gwefan National Rail

Spondon
Spondon
Jonathan

[270px|bawd|"David a Jonathan" gan [Gustave Doré]]

Cymeriad yr Hen Destament yw **Jonathan**. Mab i'r brenin Saul oedd ef.

Brawd Abinadab a ffrind Dafydd oedd Jonathan. Gwraig Dafydd oedd Michal, chwaer Jonathan.

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Qingdao

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Qingdao** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Shandong.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Petrolewm Tsieina
* Prifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Shandong
* Prifysgol Amaethyddol Qingdao
* Coleg Technegol Qingdao
* Prifysgol Binhai Qingdao

## Enwogion
* Ma Jian
* Xiao Hong

## Oriel

Delwedd:Qingdao Railway Station 01.jpg|Gorsaf Trên Qingdao
Delwedd:Views of Qingdao.jpg|Adeiladau arddull Almaeneg
Delwedd:St Michaels Urban Context.png|Eglwys gadeiriol Qingdao
Delwedd:Qingdao skyscrapers.jpg|Adeiladau yn Qingdao
Delwedd:City View Of Qingdao 1.JPG
Delwedd:青岛八大观花石楼.jpg
Delwedd:旧青岛总督府.jpg
Delwedd:Christian church in Qingdao.jpg|Eglwys yn Qingdao
Delwedd:Qingdao Pier.jpg
Delwedd:QUST Sifang Campus Main Building.JPG|Prif adeilad Prifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Qingdao

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Shandong
Suzhou

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Suzhou** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Teml Hanshan
* Teml Xiyuan
* Teml Xuanmiao
* Teml Linyanshan
* Teml Chongyuan
* Gate to the East
* Prifysgol Soochow
* Prifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Suzhou

## Enwogion
* Lu Xun
* Lu Kang
* Lu Ji
* Bai Juyi
* Su Tong
* Feng Menglong
* Tsung-Dao Lee

## Oriel

Delwedd:Near-Pingjiang-Road.JPG|Ffordd Pingjiang
Delwedd:Changmen at Night.jpg|Changmen yn y nôs
Delwedd:Suzhoupic1.jpg|Camlas yn Suzhou
Delwedd:CRH-Suzhou-Station.JPG|Trên CRH yn Gorsaf Reilffordd Suzhou

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Categori:Suzhou
William Golding

Nofelydd o Sais oedd **Syr William Gerald Golding** CBE (19 Medi 1911 – 19 Mehefin 1993). Enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1983.

Fe'i ganwyd yn 47 Mount Wise, Newquay, Cernyw, cartref ei nain. Bu farw yn 81 oed.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
* *Lord of the Flies* (1954)
* *The Inheritors* (1955)
* *Pincher Martin* (1956)
* *Free Fall* (1959)
* *The Spire* (1964)
* *The Pyramid* (1967)
* *The Scorpion God* (1971)
* *Darkness Visible* (1979)
* *The Paper Men* (1984)
* *To the Ends of the Earth* (cyfres o dri)
** *Rites of Passage* (1980)
** *Close Quarters* (1987)
** *Fire Down Below* (1989)
* *The Double Tongue* (gwaith ôl-argraf, 1995)

### Barddoniaeth
* *Poems* (1934)

### Drama
* *The Brass Butterfly* (1958)

### Llyfrau ffeithiol
* *The Hot Gates* (1965)
* *A Moving Target* (1982)
* *An Egyptian Journal* (1985)

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Nofelwyr o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1993
Changshu

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Changsgu** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Sefydliad Technoleg Changshu
* Prifysgol Radio a Theledu Changshu

## Enwogion
* Weng Tonghe (1830-1904)
* Shiwu (1272-1352), bardd
* Huang Gongwang (1269-1354), peintiwr
* Wang Hui (1632-1717), peintiwr
* Wu Li (1632-1718), peintiwr
* Jiang Tingxi (1669-1732), peintiwr
* Wang Ganchang (1907-1999), gwyddonydd niwclear

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Nadiya Hussain

Mae **Nadiya Jamir Hussain** (née Begum; ganwyd 25 Rhagfyr 1984) yn gyflwynydd, pobydd, colofnydd, awdur a theledu Prydeinig. Daeth i enwogrwydd ar ôl ennill y chweched cyfres o *The Great British Bake Off* ar y BBC yn 2015.

## Llyfryddiaeth
### Coginio
* ''Nadiya's Kitchen* (Michael Joseph, June 2016) ISBN 9780718184513
* *Nadiya's Bake Me a Story'' (Hodder Children's Books, September 2016) ISBN 9781444933277

### Ffuglen
* *The Secret Lives of the Amir Sisters* (Harlequin, January 2017) ISBN 9780008192259

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Cogyddion o Loegr
Categori:Llenorion plant o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Archettes

Mae **Archettes**  (Almaeneg: *Erzett*) yn gymuned yn Département Vosges yn Rhanbarth Grand Est, Ffrainc

## Poblogaeth 
Delwedd:Population_-_Municipality_code_88012.svg

## Lleoliad 
Wedi'i leoli ar lan ddeheuol yr afon Moselle, mae Archettes yn wynebu cymuned Arches. Mae enwau’r ddwy gymuned yn deillio o’r gair Lladin *Arculae*, yn llythrennol ‘bwâu’, ac yn cyfeirio at fwâu pont oedd yn rhychwantu’r afon yn ystod cyfnod y Galaidd-Rufeinig. Roedd y bont yn sefyll tua 150 metr i'r de-orllewin o'r pentref presennol.

## Safleoedd a Henebion 
* Eglwys y Plwyf wedi ei gysegru i Sant Leger, a ailadeiladwyd yng nghanol y 19g. 
Mae’r eglwys yn cynnwys 
:* Delw o’r Forwyn Mair o tua 1520
:* Allor faróc mewn pren euraid gyda chwe canhwyllbren
:* Allor gydag arysgrif "Ecce Homo", amryliw a phren gilt, yn dyddio o'r 18 ganrif.
:* Cerfluniau o St Anthony a St. Sebastian yn amryliw a phren aur, hefyd yn dyddio o'r 18 ganrif 
* Olion cysegrfa Galaidd-Rufeinig i'r duw Mercher yng nghoedwig Tannières.
* Coeden o’r enw Derwen y Forwyn yng nghoedwig genedlaethol Tannières, lle cynhelir offeren arbennig ar 15 Awst bob blwyddyn.
* Brigiadau tywodfaen nodedig sydd yn dyddio o’r cyfnod Triasig sydd ar y ffordd rhwng Archettes ac Épinal 
* Dyfroedd gwyllt yr Afon Moselle ger Bazimpré.

Archettes, Eglise Saint-Léger.jpg|Eglise Saint-Léger
IMG 0104 tanniere.JPG|Cysegyrfa Mercher

## Pobl enwog o Archettes 
Jean-Baptiste Jacquot: Eglwyswr amlwg yng nghyfnod y Chwildro Ffrengig; ganwyd yn Archettes ym 1756

## Gweler hefyd 
Cymunedau Vosges

## Cyfeiriadau 
* INSEE

Categori:Cymunedau Vosges
Aydoilles

Mae **Aydoilles** yn gymuned yn Département Vosges yn Rhanbarth Grand Est, Ffrainc

## Lleoliad
Er bod cymuned Aydoilles wedi ei gysylltu yn weinyddol â Bruyeres, mae’r pentref yn troi at Épinal fel ei gymuned fawr leol gan nad yw ond 11&nbsp;km o’r ddinas ar ffordd y D420.

## Poblogaeth
Delwedd:Population - Municipality code 88026.svg

## Hanes
Mae'r pentref yn sefyll ar safle gwersyll milwrol Rhufeinig hynafol a alwyd yn *Aidolium* gan y Rhufeiniaid. Arferai’r gwersyll sefyll ar y ffordd Rufeinig rhwng Luxeuil,  Arches a Rambervillers. Daeth y ffydd Gristionogol i’r ardal yn  y 4g.

Dioddefodd y pentref yn arw yn y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain, gan gael ei losgi gan fyddin Sweden ym 1639.

Arferai bod ffatrïoedd teils a ffatri creu starts yn y pentref

## Safleoedd a Henebion
*Eglwys Sant Siôr â adeiladwyd yn wreiddiol yn y 15g, ac a ailadeiladwyd ym 1836.

## Pobl enwog o Aydoilles
* Roger Bontems; Llofrudd. Cafodd ei eni ar 20 Medi, 1936 yn Aydoilles a’i ddienyddio gan y guillotine 28 Tachwedd, 1972. Cafodd ei ddedfrydu i 22 mlynedd o garchar am ladrad arfog ym 1965. Ym 1971 cymerodd Bontems a’i gyd garcharor, Claude Buffet, ceidwad carchar a nyrs yn wystlon yn ysbyty eu carchar. Ar ddiwedd y gwarchae canfuwyd y gwystlon wedi eu llofruddio. Er mae Buffet oedd yn gyfrifol am lofruddio’r ddau cafwyd Bontems yn euog o fod yn gyd-droseddwr iddo. Dedfrydwyd y ddau i’r gosb eithaf.

## Gweler hefyd
Cymunedau Vosges

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Vosges
Rhyddfeddyliaeth

[bawd|[Caru'n ofer, neu yr hen wynebau, yw symbol rhyddfeddyliaeth ers diwedd y 19g. Ei enw Ffrangeg yw *pensée* ("meddwl"), gan ei fod yn edrych yn debyg i wyneb ac yn yr haf mae'n pendrymu fel petai ynghanol meddyliau.]]
Agwedd o feddwl sy'n ymlynu wrth reswm yn hytrach na dogma ac awdurdod yw **rhyddfeddyliaeth** neu **ryddfeddwl**. Defnyddir y gair yn enwedig mewn materion ffydd a diwinyddiaeth, ac felly mae rhyddfeddyliaeth yn gysylltiedig â ffurfiau ar sgeptigiaeth grefyddol megis anffyddiaeth, agnostigiaeth, anghrefydd, dyneiddiaeth, anghydffurfiaeth, a rhesymoliaeth. Rhoddir yr enw Rhyddfeddyliaeth â Rh fawr ar fudiad o athronwyr a llenorion adeg yr Oleuedigaeth oedd yn ddylanwadol yn llenyddiaeth, gwleidyddiaeth a bywyd deallusol y gwledydd Cristnogol yng Ngorllewin Ewrop a Gogledd America yn y 18g.

Eginodd syniadau'r mudiad a elwir bellach yn Rhyddfeddyliaeth ym Mhrydain yn niwedd yr 17g. Dechreuwyd defnyddio'r gair yn sgil cyhoeddi'r traethawd *A Discourse of Free-thinking* (1713) gan y Sais Anthony Collins. Duwgredwr ac nid anffyddiwr oedd Collins a wrthodai crefydd ddatguddiedig gan arddel deistiaeth. Fel rheol, credai'r deistiaid mewn creawdwr y bydysawd ond nid bod goruwchnaturiol sy'n ymyrryd mewn materion bydol. Mabwysiadwyd yr enw rhyddfeddylwyr yn derm mantell gan ddeistiaid, anffyddwyr ac amheuwyr eraill i amlygu eu rhyddhâd oddi wrth ragfarnau crefyddol, ac oddi wrth bob cyfundrefn grefyddol. Ym 1718 dechreuwyd cyhoeddi'r papur wythnosol, *The Freethinker*. Roedd Collins, Toland, Tindal, a Morgan yn cael eu hystyried yn gampwyr y mudiad, ond hwyrach mai David Hume a'r Is-iarll Bolingbroke oedd y ddau enwocaf o'i haelodau. Yn Ffrainc, yr oedd Voltaire, D'Alembert, Diderot, a Helvetius, yn arweinyddion y dosbarth a wrthwynebent Gristnogaeth yn ei holl ffurfiau. Amlygodd yr un ysbryd ei hun yn yr Almaen yn oes Ffredrig Fawr, a theimlwyd ei ddylanwad i raddau helaeth iawn trwy gyfrwng y wasg, y prifysgolion, ac hyd yn oed y pulpud yn y wlad honno.

Ennynai ymateb amddiffynnol gan gredinwyr o bob math. Cyhoeddwyd llu o atebion i draethodau Collins, Tindal a'r lleill, a rhoddai sawl clerigwr, er enghraifft yr Esgob Hoadly, ei bin ar bapur i fynnu'r ffydd a'i hawdurdod fel ei gilydd. Mae Colton, yn ei *Lacon*, yn sylwi ei fod yn ymddangos nad ydyw Rhyddfeddyliaeth yn ei oes yn ddim amgen nag enw arall ar ryddid i beidio gosod y meddwl ar waith. Er gwaetha'r adlach, llwyddodd syniadau'r rhyddfeddylwyr i groesi'r Iwerydd yng ngeiriau Tom Paine ac eraill. Deistiaeth Jefferson ac ambell un arall o'r Sefydlwyr oedd wrth wraidd ymwahanu'r eglwys oddi ar y wladwriaeth yng Nghyfansoddiad yr Unol Daleithiau. Ceisiwyd creu llywodraeth seciwlar yn Ffrainc hefyd yn sgil y Chwyldro Ffrengig, ond atgyfnerthai'r gwrthwynebiad gan geidwadwyr megis Burke o ganlyniad i drais yr ymgyrch honno yn erbyn yr Eglwys Gatholig. Cynhelid y traddodiad rhyddfeddyliol yn y 19g gan athronwyr megis Mill, gwyddonwyr megis Darwin a Huxley, ac areithwyr megis Robert Ingersoll.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Categori:Yr Oleuedigaeth
Categori:Meddwl beirniadol
Gramadeg y Gymraeg

## Ffonoleg 
Nodweddir ffonoleg y Gymraeg gan nifer o synau nad ydynt yn bodoli yn y Saesneg ac sy'n deipolegol brin mewn ieithoedd Ewropeaidd. Mae'r acen bwys fel arfer yn disgyn ar y goben (y sillaf olaf ond un) mewn geiriau amlsillafog.

## Morffoleg 
## Cystrawen 
## Nodweddion eraill o ramadeg y Gymraeg 
### Meddu gyda gwrthrychau uniongyrchol o enwau berfol 
### Dyblu'r rhagenw 

Categori:Cymraeg
Cymraeg
Jiangdu

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Jiangdu** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Robert G. Ingersoll

Gwleidydd, areithydd a rhyddfeddyliwr o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Green Ingersoll** (11 Awst 1833 – 21 Gorffennaf 1899). Enillodd yr enw "yr Agnostig Mawr" am iddo siarad yn gyhoeddus am ei sgeptigiaeth grefyddol, arddel athroniaeth ddyneiddiol a rhesymoliaeth wyddonol, a phoblogeiddio uwchfeirniadaeth y Beibl. Roedd yn ddarlithydd hynod o boblogaidd yn niwedd y 19g ac yn enwog ar draws yr Unol Daleithiau am ei rethreg a'i ffraethineb.

Ganwyd yn Dresden, Talaith Efrog Newydd, a chafodd ychydig o addysg ffurfiol. Cafodd ei dderbyn i'r bar yn Illinois ym 1854, ac aeth i drin y gyfraith yn Peoria, Illinois, Dinas Efrog Newydd, a Washington, D.C. Gwasanaethodd yn Rhyfel Cartref America. Ymunodd â'r Blaid Weriniaethol a daeth yn weithredol yn y byd gwleidyddol, er na ymgeisiodd am yr un swydd etholedig. Gwasanaethodd fel Twrnai Cyffredinol Illinois (1867–69) a gweithiodd fel llefarydd y Gweriniaethwyr mewn ymgyrchoedd arlywyddol. Er yr oedd yn Weriniaethwr pybyr, ni chafodd ei apwyntio i'r un benodiad diplomyddol neu swydd y Cabinet oherwydd ei farnau crefyddol.

Cyhoeddwyd ei brif ddarlithoedd ac areithiau yn y cyfrolau *Some Mistakes of Moses* (1879) ac *Why I Am Agnostic* (1896). Wedi ei farwolaeth, cyhoeddwyd ei weithiau cyfan mewn 12 cyfrol dan olygyddiaeth Clinton P. Farrell, *The Works of Robert G. Ingersoll* (1902).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1899
Categori:Agnostigiaid
Categori:Gwleidyddion Efrog Newydd
Categori:Gwleidyddion Illinois
Categori:Llenorion o Efrog Newydd
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn Efrog Newydd
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Gorsaf reilffordd Umberleigh

Mae **Gorsaf reilffordd Umberleigh** yn orsaf ar Lein Tarka rhwng Caerwysg a Barnstaple, yn Nyfnaint.

## Hanes
Agorwyd yr orsaf gan Reilffordd Gogledd Dyfnaint ar 1af Awst 1854.
. Mae traciau dwbl trwy’r orsaf i ganiatáu pasio. Yr oedd bocs signal ac iard nwyddau ar un adeg.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan National Rail

Umberleigh
Umberleigh
452307 Manawydan

Asteroid yw **452307 Manawydan** a ddarganfyddwyd ar  5 Rhagfyr 1997. Fe'i enwyd ar ôl y cymeriad chwedlonol Manawydan o'r Mabinogi.

## Cyfeiriadau
Categori:Asteroidau
Michael Bogdanov

Cyfarwyddwr theatr o Gymru oedd **Michael Bogdanov** (15 Rhagfyr 1938 – 16 Ebrill 2017).

Fe'i ganwyd yng Nghastell-nedd, yn fab i Francis Benzion Bogdin a'i wraig Rhoda (nee Rees). Cafodd ei addysg yng Ngholeg y Drindod, Dulyn.

Sylfaenydd y Cwmni Shakespeare Seisnig, gyda Michael Pennington, oedd ef.

## Teledu
**The Wars of the Roses* (1990-91)
**The Tempest in Butetown* (1997)
**The Sherman Plays* (1997)
**Macbeth* (1998)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl o Gastell-nedd
Eugene O'Neill

Dramodydd Americanaidd oedd '''Eugene Gladstone O'Neill''' (16 Hydref 1888 – 27 Tachwedd 1953). Enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1936. Enillodd y Gwobr Pulitzer bedair gwaith yn y 1920au ac unwaith eto ar ôl ei farwolaeth.

Fe'i anwyd yn Ninas Efrog Newydd. Astudiodd ym Mhrifysgol Princeton ac ym Mhrifysgol Harvard. Treuliodd sawl blwyddyn ar y môr, pan ei fod yn dioddef o iselder ysbryd ac alcoholiaeth. Yn ei flynyddoedd olaf dirywiodd ei iechyd; daeth ysgrifennu'n anodd ac yn y diwedd yn amhosibl. Bu farw yn Boston, Massachusetts.

## Llyfryddiaeth
### Drama
* *Bread and Butter* (1914)
* *Servitude* (1914)
* *The Personal Equation* (1915)
* *Now I Ask You* (1916)
* *Beyond the Horizon* (1918)
* *The Straw* (1919)
* *Chris Christophersen* (1919)
* *Gold* (1920)
* *Anna Christie* (1920)
* *The Emperor Jones* (1920)
* ''Diff'rent* (1921)
* *The First Man* (1922)
* *The Hairy Ape* (1922)
* *The Fountain* (1923)
* *Marco Millions* (1923–5)
* *All God's Chillun Got Wings* (1924)
* *Welded* (1924)
* *Desire Under the Elms* (1924)
* *Lazarus Laughed* (1925–6)
* *The Great God Brown* (1926)
* *Strange Interlude* (1928)
* *Dynamo* (1929)
* *Mourning Becomes Electra* (1931)
* *Ah, Wilderness!* (1933)
* *Days Without End* (1933)
* *The Iceman Cometh* (1939)
* *Long Day's Journey into Night* (1941)
* *A Moon for the Misbegotten* (1941–3)
* *A Touch of the Poet'' (1942)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
16912 Rhiannon

Asteroid yw **16912 Rhiannon**, a ddarganfyddwyd ar 2 Mawrth 1998. Mae'n cylchdroi'r haul ychydig ymhellach allan na chylchdro'r Ddaear. Fe'i enwyd ar ôl y dduwies Frythonaidd Rhiannon, hefyd yn gymeriad o'r Mabinogi.

## Cyfeiriadau
Categori:Asteroidau
Cosimo de' Medici

Banciwr a gwleidydd o'r Eidal oedd '''Cosimo di Giovanni de' Medici''' ("il Vecchio"; 27 Medi 1389 – 1 Awst 1464).

Fe'i ganwyd yn Fflorens, yn fab i Giovanni di Bicci de' Medici a'i wraig Piccarda de' Bueri. Arglwydd Fflorens 1434-1464 oedd ef.

Priododd Contessina de' Bardi ym 1415.

Bu farw Cosimo yn Careggi.

Categori:Genedigaethau 1389
Categori:Marwolaethau 1464
Categori:Gwleidyddion y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl o Fflorens
Luoyang

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Luoyang** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Henan.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Sefydliad Gwyddoniaeth a Thechnoleg Luoyang
* Prifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Henan
* Prifysgol Normal Luoyang
* Sefydliad Ieithoedd Tramor PLA
* Maes Awyr Luoyang Beijiao

## Oriel

Delwedd:Luòyáng Museum.jpg|Amgueddfa Luoyang
Delwedd:Luoyanglongmen railway station.jpg|Gorsaf Reilffordd Luoyang Longmen

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Henan
Clapio Wyau

bawd|280px|Sesiwn clapio wyau yng Ngharreglefn
Traddodiad gwerin yng Nghymru, gan gynnwys Ynys Môn, yw **clapio wyau**.

## Hanes
Roedd mynd i glapio cyn y Pasg yn arfer poblogaidd gan blant Sir Fôn, flynyddoedd yn ôl. Fel rheol roedd y plant yn cael awr neu ddwy o’r ysgol neu ddiwrnod neu ddau cyn cau’r ysgol er mwyn cael mynd i gasglu wyau ieir o gwmpas ffermydd a thyddynnod yr ardal. Defnyddid darn o bren gyda dau ddarn bach bob ochor er mwyn creu’r ‘clapar’ a phiser bach neu fasgiad gyda gwellt neu laswellt at waelod y fasgiad er mwyn cael casglu’r wyau ac i wneud yn siŵr nad oedd yr wyau yn cael eu difetha ar y ffordd.

Arferai'r plant fynd o amgylch ffermydd yr ardal gan guro drysau ac adrodd rhigwm wrth ysgwyd y clapiwr. Mae *Clap, clap, gofyn ŵy, Hogia bach ar y plwy, Plîs ga’i ŵy?* yn enghraifft o rigwm maen nhw’n parhau i ddefnyddio hyd heddiw.

Yn ôl yr arferiad byddai’r drws yn cael ei agor a’r person tu mewn i’r tŷ yn gofyn *“A phlant bach pwy ’dach chi?”*  Ar ôl cael ateb, byddai perchennog y tŷ yn rhoi ŵy yr un i’r plant.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae yna adfywiad wedi bod o ganlyniad i waith Menter Iaith Môn ar yr Ynys. Cynhelir gweithgareddau clapio wyau yn flynyddol ym mhentrefi Llynfaes, Talwrn, Rhosybol a Charreglefn. Wyau siocled yw’r arferiad erbyn hyn, nid wyau ieir.

Clapio Wyau Stondin Menter Iaith Mon.jpg|Stondin Menter Iaith Môn
Clapio Wyau yn Rhosybol.jpg|Clapio Wyau yn Rhosybol

## Menter Iaith Môn
Yn ôl Helen Thomas, Prif Swyddog Menter Iaith Môn: 

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Ysgol Gyfun Gwent Is Coed

Ysgol Uwchradd cyfrwng Cymraeg yw **Ysgol Gyfun Gwent Is Coed**, wedi'i lleoli yng Nghasnewydd yn Ninas a Sir Casnewydd ac yn yr hen Sir Gwent. Fe'i hagorwyd yn 2016 yn dilyn ymgyrchu lleol a thwf Addysg Gymraeg ar draws yr hen Went yn cynyddu. Dyma ysgol Uwchradd cyfrwng Cymraeg gyntaf yng Nghasnewydd a'r drydedd yng Ngwent. Bwydir yr ysgol gan dair ysgol gynradd yng Nghasnewydd, sef Ysgol Ifor Hael, Ysgol Gymraeg Bro Teyrnon, Ysgol Gymraeg Casnewydd a phedwaredd ysgol yn ne Sir Fynwy, sef Ysgol Gymraeg y Ffin. Pan agorwyd yr ysgol yn gyntaf rhannodd safle gydag Ysgol Gymraeg Bro Teyrnon am ddwy flynedd cyn symud i adeilad newydd yn ardal Dyffryn, dafliad carreg o dŷ Tredegar ger cyffordd 28 yr M4 yn 2018.

Agorwyd yr ysgol y swyddogol yn Rhagfyr 2016 ar safle Ysgol Gymraeg Bro Teyrnon gan y Cyngorydd ac arweinydd Cyngor Dinas Casnewydd ar y pryd, Ms Debbie Wilcox.

### Penaethiaid 
Pennaeth cyntaf yr ysgol oedd Ms Rhian Wyn Dafydd a fu, cyn ei apwyntiad yn ddirprwy bennaeth yn Ysgol Gyfun Gwynllyw ym Mhontypŵl. Ymddeolodd Ms Rhian Wyn Dafydd ym mis Mawrth 2020.

Dirprwy bennaeth yr ysgol yw Mrs Abigail Williams.

Ym Mehefin 2020 dechreuodd Mrs Eirian Jones fel pennaeth newydd yr ysgol. Cyn ei swydd yn Ysgol Gyfun Gwent Is Coed yr oedd yn ddirprwy bennaeth yn Ysgol Gyfun Cwm Rhymni, Caerffili.

### Dosbarthiadau 
Cychwynnodd yr ysgol fesul blwyddyn gan gychwyn gyda:

Blwyddyn 7 ym Medi 2016

Blwyddyn 7 ac 8 ym Medi 2017

Blwyddyn 7,8 a 9 ym Medi 2018

Blwyddyn 7,8,9 a 10 ym Medi 2019 

Blwyddyn 7,8,9,10 ac 11 ym Medi 2020.

Bydd yr ysgol yn cyrraedd ei llawn dwf am y tro cyntaf ym Medi 2022.

## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Gyfun Gwent Is Coed
*

Categori:Ysgolion Casnewydd
James Cotton

Canwr y felan, cyfansoddwr caneuon, a chanwr harmonica o'r Unol Daleithiau oedd **James Henry Cotton** (1 Gorffennaf 1935 – 16 Mawrth 2017).

Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cantorion y felan
Categori:Canwyr harmonica
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2017
Cymdeithas Genhadol Llundain

Roedd **Cymdeithas Genhadol Llundain** yn gymdeithas genhadol a sefydlwyd yn 1795 gan Eglwyswyr Anglicanaidd ac Anghydffurfwyr o wahanol enwadau. Mae bellach yn rhan o Gyngor y Genhadaeth Fyd-eang (Council for World Mission neu 'CWM').

## Hanes
Yn 1793, ysgrifennodd Edward Williams, a oedd yn weinidog yn Carr's Lane, Birmingham, lythyr at eglwysi canolbarth Lloegr yn mynegi'r angen i efengylu a chenhadu mewn rhannau eraill o'r byd. Bu'n effeithiol a cymerodd Williams ran flaenllaw yn y cynlluniau i sefydlu cymdeithas genhadol. Symudodd i Masbrough, Rotherham, yn 1795 i fod yn weinidog a thiwtor ar academi newydd Masbrough. Hefyd yn 1793, sefydlodd y clerigwr Anglicanaidd John Eyre yr *Evangelical Magazine* gyda chefnogaeth y Presbyteriad John Love a'r cynulledifaolwyr Edward Parsons a John Townshend.

Cynigiwyd sefydlu'r Gymdeithas Genhadol yn 1794 wedi i weinidog gyda'r Bedyddwyr, John Ryland, dderbyn gair gan William Carey, y cenhadwr o Fedyddiwr a oedd wedi ymfudo i Calcutta, ynghylch yr angen i ledaenu Cristnogaeth. Awgrymodd Carey bod Ryland yn cydweithio gydag unigolion o enwadau eraill yn yr un modd ag yr oedd y Gymdeithas Wrth-gaethwasiaeth wedi gweithio er mwyn goresgyn yr anawsterau a wynebwyd wrth geisio sefydlu meysydd cenhadol mewn gwledydd eraill. Bu enwadaeth yn rhwystr i godi arian i sefydlu cenhadaeth gynaliadwy, er enghraifft.

Ceisiai'r Gymdeithas greu fforwm ble gallai efengylwyr o wahanol enwadau weithio gyda'i gilydd a rhoi cefnogaeth ariannol i genhadaeth dramor. Roedd hefyd yn wrthwynebus i'r rhai a oedd eisiau ymdrin a phobl frodorol heb unrhyw gyfyngiadau masnachol neu filwrol.

Yn 1795, gofynnwyd i Spa Fields Chapel am ganiatad i gynnal oedfa bregethu yno i weinidogion ac eraill a oedd yn gefnogol i'r bwriad o anfon cenhadon tramor. Daeth cannoedd yno ar 22 Medi i sefydlu'r Gymdeithas Genhadol a buan y dechreuodd dderbyn llythyrau yn rhoi cefnogaeth ariannol neu gyflwyno ymgeiswyr ar gyfer y gwaith cenhadol.

## Llyfryddiaeth
E. Lewis Evans, Cymru a'r Gymdeithas Genhadol (Cymdeithas Genhadol Llundain, 1945)

Categori:Sefydliadau 1795
Ruzhou

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Ruzhou** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Henan.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Henan
Cystadleuaeth Cân Eurovision 2017

[bawd|Cyflwynwyr [Volodymyr Ostapchuk ac Oleksandr Skichko]]

**Cystadleuaeth Cân Eurovision 2017** oedd yr 62fed Cystadleuaeth Cân Eurovision.

Cynhaliwyd y gystadleuaeth yn Kiev, Ŵcrain, ar ôl i Jamala ennill y Gystadleuaeth Cân Eurovision 2016 gyda'i gân "1944". Cynhaliwyd y rowndiau cyn-derfynol ar 9 a 11 Mai 2017 a chynhaliwyd y rownd derfynol ar 13 Mai 2016. Roedd 42 o wledydd yn cyfranogi, gan gynnwys Awstralia.

bawd|Ennillwr Salvador Sobral o Bortiwgal
Salvador Sobral o Bortiwgal a enillodd y gystadleuaeth gyda'r gân "Amar Pelos Dois".

## Cyfeiriadau
2017
Categori:2017 yn Ewrop
William Faulkner

Nofelydd  o'r Unol Daleithiau oedd **William Cuthbert Faulkner** (25 Medi 1897 – 6 Gorffennaf 1962). Enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1949. Mae llawer o'i nofelau a storïau byrion yn cael eu gosod mewn yr ardal ffuglennol Swydd Yoknapatawpha, sydd wedi ei seilio ar Swydd Lafayette, Mississippi, lle y treuliodd Faulker y rhan fwyaf o'i fywyd.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
*''Soldiers' Pay* (1926)
**Mosquitoes* (1927)
**Sartoris* (1929)
**The Sound and the Fury* (1929)
**As I Lay Dying* (1930)
**Sanctuary* (1931)
**Light in August* (1932)
**Pylon* (1935)
**Absolom, Absolom!*
**The Unvanquished* (1938)
**The Wild Palms* (1939)
**The Hamlet* (1940)
**Go Down, Moses* (1942)
**Intruder in the Dust* (1948)
**Requiem for a Nun* (1951)
**A Fable* (1954)
**The Town* (1957)
**The Mansion* (1959)
**The Reivers* (1962)

### Storïau byrion
**Collected Stories* (1950)
**Uncollected Stories of William Faulkner'' (1979)

Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Enillwyr Gwobrau Pulitzer
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Mississippi
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Marged o Ffrainc

Merch Philippe III, brenin Ffrainc, a brenhines Edward I, brenin Lloegr, oedd **Marged o Ffrainc** (tua 1279 – 14 Chwefror 1318). Priododd Edward I, fel ei ail gwraig, y 8 Medi 1299 yng Nghaergaint.

### Plant
* Tomos o Brotherton, 1af Iarll Norfolk (1300–1338)
* Edmund o Woodstock, 1af Iarll Caint (1301–1330)
* Eleanor (1306–1311)

Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1279
Categori:Marwolaethau 1318
Cothnais

Sir hanesyddol, sir cofrestru, ac ardal rhaglawiaeth yn Yr Alban yw **Cothnais** (Saesneg: *Caithness*; Gaeleg yr Alban: *Gallaibh*; Sgoteg: *Caitnes*).

bawd|canol|Lleoliad Cothnais yng ngogledd yr Alban

Mae Cothnais yn ffinio gyda’r sir hanesyddol Sutherland ac fel arall yn ffinio gyda’r môr. Mae ffin y tir yn dilyn cefn deuddwr ac mae’n cael ei groesi gan ddwy ffordd, yr A9 a’r A836, ac un rheilffordd sef Rheilffordd y Gogledd Pell. Ar draws y Pentland Firth mae fferïau yn cysylltu Cothnais â’r Ynysoedd Erch, ac mae ganddi awyrborth yn Wick. Mae’r ynys Stroma o fewn Cothnais.

## Enw 
Daw’r elfen ’Caith’ yn *Caithness* o enw’r llwyth Pictaidd a elwir yn *Cat* neu *Catt*. Daw’r elfen ‘-ness’ o’r Hen Norseg am ‘bentir’. Roedd y Llychlynwyr yn galw’r ardal yn ‘Katanes’, sef ‘pentir pobl y Catt’.

Ystyr yr enw Gaeleg am Gothnais, *Gallaibh*, yw ‘ymhlith y dieithriaid’, hynny yw, y Llychlynwyr.

## Daearyddiaeth 
Mae arfordir Cothnais yn gartref i nythfeydd mawr, rhyngwladol bwysig o adar môr, ac mae dyfroedd Pentland Firth a Môr y Gogledd yn cynnal amrywiaeth fawr o fywyd morol. Yng Nghothnais mae’r ehangder mwyaf o orgors yn Ewrop. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Yr Alban
Categori:Siroedd yr Alban
Edward Williams (diwinydd ac athro Annibynnol)

Diwinydd ac athro annibynnol o Gymru oedd **Edward Williams** (14 Tachwedd 1750 – 9 Mawrth 1813). Ganwyd ef yn fab i Thomas ac Anne Williams o Glanclwyd, ger Dinbych. Derbyniodd ei addysg fore yn ysgolion gramadeg yn Llanelwy, Derwen a Caerwys. Roedd Thomas Jones (Dinbych) yn cyd-ddisgybl iddo yng Nghaerwys. Ymunodd a'r Methodistiaid wedi iddo glywed Daniel Rowland o Langeitho yn pregethu, ond erbyn 1770 roedd Williams wedi dechrau pregethu gyda'r Annibynwyr ac ymrestrodd yn fyfyriwr yn academi Y Fenni. Ordeinwyd yn weinidog yn Ross yn 1775 a galwyd ef i Groesoswallt yn 1777. Roedd yn cadw ysgol yno hefyd, ac yn 1782 symudwyd academi Y Fenni i'r dref a bu dan ei ofal tan 1791. Derbyniodd alwad i Carr's Lane, Birmingham, cyn diwedd 1791 ac ym 1792 daeth yn olygydd yr Evangelical Magazine. Ef hefyd oedd un o sylfaenwyr Cymdeithas Genhadol Llundain yn 1795. Daeth yn athro yn academi'r Annibynwyr yn Rotherham yn 1795.

## Ffynonellau
* R. T. Jenkins, 'Williams, Edward (1750-1813), diwinydd ac athro Annibynnol', Y Bywgraffiadur Cymreig

## Dolenni allanol
* Erthygl ar Edward Williams yn y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein

Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1750
Categori:Marwolaethau 1813
Dai Morgan Evans

Archaeolegydd o Loegr oedd **David Morgan "Dai" Evans** (1 Mawrth 1944 – 1 Mawrth 2017).

## Teledu
*''Rome Wasn't Built in a Day* (2011)

## Llyfryddiaeth
**Rebuilding the Past: A Roman Villa'' (1993)

## Cyfeiriadau 
Categori:Archaeolegwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl o Gaer
Categori:Pobl o Lannau Merswy
Categori:Pobl fu farw o ganser
Scootacar

Roedd y **"Scootacar"** yn gerbyd 3 olwyn, adeiladwyd gan Scootacars Cyf, yn rhan o Gwmni Hunslet, adeiladwyr locomotifau stêm a disl o Leeds. Adeiladwyd y Scootacar rhwng 1957 a 1964.

Cynlluniwyd y Scootacar gan Henry Brown wrth eistedd ar beiriant Villiers tra lluniwyd amlinell o'i gwmpas. Roedd corff y cerbyd o wydr ffeibr. Cariwyd 2 berson gan y Scootacar a gyrrwyd ef gan beiriant Villiers 9E 197cc, gan gyflymu hyd at 50 milltir yr awr. Roedd yr ail fersiwn yn medru cyrraedd cyflymder o 55 milltir yr awr gan gario 3 o bobl, a’r trydydd fersiwn: 68 milltir yr awr.

## Dolen allanol
* Gwefan scootacar.org

Scootacar
Categori:Cerbydau ffordd
Esgynnydd

bawd|Esgynnydd i esgynlawr U-Bahn Alexanderplatz ym Merlin.

Math o gludiant fertigol yw **esgynnydd**, a elwir hefyd yn **lifft**, sydd yn symud pobl neu nwyddau rhwng lloriau adeiladau neu strwythurau eraill, megis llong. Fe'u pwerir fel arfer gan foduron trydanol sydd yn gyrru rhaffau tynnu a systemau gwrthbwyso megis dirwynlath.

Categori:Peirianneg
Categori:Cludiant
Liyang

Dinas yn nwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Liyang** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu yn agos at Afon Yangtze.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Taradr

Erfyn ac arno awch neu lafn a ddefnyddir er mwyn tyllu ystod o ddefnyddiau neu sicrhau rhywbeth yn ei le neu gydio pethau ynghyd, fel arfer gyda chaewyr, yw **taradr**.
bawd|dim|Taradr trydanol

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladu
Categori:Crefftau
Categori:Offer
Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1891-1905

## bod dynol 
*Gweler hefyd*
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 300-999
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1000-1499
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1500-1650
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1651-1799
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1800-1815
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1816-1830
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1831-1845
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1846-1860
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1861-1875
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1876-1890
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein

Categori:Hanes Cymru
Gordd

Morthwyl a chanddo ben mawr a gwastad – gan amlaf o fetel – yn sownd wrth y goes yw **gordd**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Offer
Hefei

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Hefei** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Anhui.

## Prifysgolion
* Prifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Tsieina
* Prifysgol Technoleg Hefei
* Prifysgol Anhui
* Prifysgol Amaethyddol Hefei
* Prifysgol Meddygol Anhui
* Prifysgol Meddygaeth Tseiniaidd Anhui
* Prifysgol Anhui Jianzhu
* Prifysgol Normal Hefei
* Prifysgol Hefei
* Prifysgol Beihang

## Enwogion
* Bao Zheng (999-1062)
* Chen Ning Yang (1922-)
* Han Qizhi (1970-)
* Li Hongzhang (1823-1901)
* Duan Qirui (1865-1936)
* Yang Yuanqing (1964-)
* Liu Mingchuan (1836-1896)
* Jin Jing (1981-)
* Chen Xiao (1987-)
* Jiamu Jimmy Hu (1989-)
* Yang Yang (1991-)

## Oriel

Delwedd:Hefei South Railway Station.jpg|Gorsaf Reilffordd Hefei De
Delwedd:Hefei-Jan-2005.JPG|Ffordd Wuhu

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Anhui
Nwdl

bawd|Cawl a nwdls, JapanPrif fwyd poblogaidd mewn nifer o ddiwylliannau yw **nwdls**. Fe’i gwneir o does croyw sy’n cael ei ymestyn neu ei rholio’n fflat a’i dorri mewn i un o amrywiaeth o siapiau. Er mai stribedi hir a thenau yw’r rhai mwyaf cyffredin, ceir llawer o fathau o nwdls wedi eu torri i mewn i donnau, tiwbiau, llinynnau, neu gregyn. Fel arfer fydd nwdls yn cael eu coginio mewn dŵr berwedig, weithiau gydag olew coginio neu halen, ac yn aml maent yn cael eu ffrïo. Yn aml bydd nwdls yn cael eu gweini gyda saws neu mewn cawl. Gellir eu cadw mewn oergell ar gyfer storio tymor byr, neu gellir eu sychu a’u storio i’w defnyddio yn y dyfodol.

## Hanes 
Mae tystiolaeth o darddiad nwdls yn ffafrio’n ddrwm tuag at Tsieina. Mae’r cofnod ysgrifenedig cynharaf o nwdls i'w gael mewn llyfr wedi ei dyddio i’r cyfnod Han Dwyreiniol. Daeth nwdls a wnaed o does gwenith yn brif fwyd i bobl y Brenhinllin Han. Yn ystod y Brenhinllin Tang cafodd nwdls eu torri’n stribedi, ac yn y Brenhinllin Yuan dechreuwyd gwneud nwdls wed’u sychu. 

## Mathau yn ôl brif gynhwysyn 
bawd|*Mee pok*

### Gwenith 
* *Bakmi*: nwdls Tsieinïaidd gwenith melyn o Dde-ddwyrain Asia gyda chig, fel arfer cyw iâr
* *Ch­ūka men* (中華麺): enw Siapaneaidd am “Nwdls Tsieinïaidd” sy’n cael eu defnyddio ar gyfer ramen, champon, a yakisoba
* *Kesme*: nwdls gwastad, melyn neu gochfrown o Ganolbarth Asia 
* *Kalguksu* (칼국수): nwdls Coreaidd wedi eu torri â chyllell 
* *Lamian* (拉麵): nwdls Tsieinïaidd wedi eu tynnu â llaw
* *Mee pok* (麪薄): nwdls melyn, gwastad Tsieinïaidd, yn boblogaidd yn Ne-ddwyrain Asia
* *Pasta*: nwdls Eidalaidd wedi eu gwneud o wenith caled gyda llawer o amrywiaethau 
* *Reshte*: nwdls gwastad o Ganolbarth Asia sydd olau eu lliw (bron yn wyn) sy’n cael eu defnyddio mewn bwyd Persiaidd ac Affganaidd
* *Sōmen* (そうめん): amrywiaeth tenau o nwdls gwenith Siapan
* *Spätzle*: math o nwdl Swabaidd a wnaed o wenith ac wyau 
* *Thukpa* (ཐུག་པ་): nwdls gwastad Tibetaidd 
* *Udon* (うどん): amrywiaeth mwy trwchus o nwdls gwenith Siapaneaidd 
bawd|Nwdls *soba* sych

### Gwenith yr hydd 
* *Makguksu* (막국수): arbenigedd lleol o Dalaith Gangwon yn Ne Corea
* *Soba* (蕎麦): nwdls gwenith yr hydd Siapaneaidd
* *Pizzoccheri:* tagliatelle gwenith yr hydd Eidalaidd o Valtellina, fel arfer yn cael eu gweini gyda saws caws 
### Reis 
* *Bánh phở*: nwdls reis Fietnamaidd 
* *Vermicelli reis*: nwdls reis tennau 
* *Idiyappam*: nwdls reis o India
* *Khanom chin:* nwdls reis eplesedig a ddefnyddir mewn bwyd Tai 

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwyd
Ysgol y Ddraig

Ysgol preifat yn Rhydychen yw **Ysgol y Ddraig**. Sefydlwyd yr Ysgol ym 1877 gan y Parch A. E. Clarke.

## Cyn-ddisgyblion nodedig
*Nevil Shute (1899–1960), nofelydd
*Syr John Betjeman (1906–1984), bardd
*Hugh Gaitskell (1906–1963), gwleidydd
*Syr John Mortimer (1923–2009), cyfreithiwr a dramodydd
*Hugh Laurie (g. 1959), actor
*Rory Stewart (g. 1973), gwleidydd
*Tom Hiddleston (g. 1981), actor
*Emma Watson (g. 1990), actores

Categori:Sefydliadau 1877
Draig
Rhys Vaughan (Cors y Gedol)

Roedd **Rhys Vaughan**, (tua 1523-tua 1581) yn dirfeddiannwr a gwleidydd o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Meirionnydd yn Senedd Lloegr rhwng 1545 a 1547

## Bywyd personol
Ganwyd Robert Vaughan tua 1523 yn fab i William Vaughan, perchennog ystadau Cors y Gedol, Llanddwywe is y graig, Meirionnydd ac ystâd Cilgerran, Sir Benfro. Ei fam oedd Margaret ferch Syr William Perrot, Haroldston, Sir Benfro.

Priododd Gwen ferch Gruffydd ap Gwilym ap Madog Fychan; bu iddynt o leiaf 3 mab a 4 merch.

## Gyrfa
Etifeddodd Rhys ystadau ei dad tua 1544 gan dreulio'i oes fel sgweier cefn gwlad di-nod. Fel sgweier fe gyflawnodd y dyletswyddau cyhoeddus disgwyliedig i fonheddwr yn oes y Tuduriaid. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Meirionnydd rhwng 1547-48. Ar ôl lofruddiaeth y Barwn Lewys ab Owain gwblhaodd dymor y Barwn o Dachwedd 1555 i 1556 gan wasanaethu yn y swydd eto yn nhymor 1557. Gwasanaethodd fel Comisiynydd Rhyddhad ym 1550; Comisiynydd y Rhôl Cymorth ym 1556, Siedwr 1566-67 ac fel Ynad Heddwch o tua 1558 hyd ei farwolaeth.

## Gyrfa wleidyddol
Gwasanaethodd yn Senedd Lloegr fel Aelod Seneddol Meirionnydd rhwng 1545 a 1547. Galwyd y Senedd ar 30 Ionawr 1545 a chafodd ei ddiddymu ar farwolaeth Harri VIII; 28 Ionawr 1547.

## Marwolaeth
Ysgrifennodd ewyllys ar Awst 8 1580 a chafodd ei brofi ar 6 Mawrth 1582; mae’n amlwg ei fod wedi marw rhywbryd rhwng y ddau ddyddiad. Yn ei ewyllys mae’n gofyn am roi ei weddillion i orwedd yn Eglwys Llanddwywe.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Siryfion Meirionnydd
Octavio Paz

Bardd a diplomydd o Fecsico oedd **Octavio Paz Lozano** (31 Mawrth 1914 – 19 Ebrill 1998). Enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1990.

Fe'i ganwyd yn Ninas Mecsico.

### Barddoniaeth
* 1933: *Luna silvestre*
* 1936: *No pasarán!*
* 1937: *Raíz del hombre*
* 1937: *Bajo tu clara sombra y otros poemas sobre España*
* 1941: *Entre la piedra y la flor*
* 1942: *A la orilla del mundo*, compilation
* 1949: *Libertad bajo palabra*
* 1954: *Semillas para un himno*
* 1957: *Piedra de Sol* ("Craig yr Haul")
* 1958: *La estación violenta*
* 1962: *Salamandra (1958–1961)*
* 1965: *Viento entero*
* 1967: *Blanco*
* 1968: *Discos visuales*
* 1969: *Ladera Este (1962–1968)*
* 1969: *La centena (1935–1968)*
* 1971: *Topoemas*
* 1972: *Renga: A Chain of Poems* gyda Jacques Roubaud, Edoardo Sanguineti a Charles Tomlinson
* 1975: *Pasado en claro*
* 1976: *Vuelta*
* 1979: *Hijos del aire/Airborn* gyda Charles Tomlinson
* 1979: *Poemas (1935–1975)*
* 1985: *Prueba del nueve*
* 1987: *Árbol adentro (1976–1987)*

Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Beirdd Sbaeneg o Fecsico
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Pobl a aned yn Ninas Mecsico
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Mecsico
Heathfield, Dwyrain Sussex

Tref yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Heathfield**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Heathfield and Waldron yn ardal an-fetropolitan Wealden.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Heathfield boblogaeth o 7,732.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Wealden
Categori:Trefi Dwyrain Sussex
Rick and Morty

Mae ***Rick and Morty*** yn gyfres deledu ffuglen wyddonol animeiddiedig Americanaidd a greuwyd gan Justin Roiland a Dan Harmon ar gyfer Adult Swim. Mae'r rhaglen yn dilyn anturiaethau'r gwyddonydd alcoholig Rick a'i ŵyr 14-mlwydd oed, Morty. Cafodd y gyfres ei dangos yn gyntaf ar 2 Rhagfyr 2013.

## Cymeriadau 
### Prif gymeriadau 
* **Rick Sanchez** (Justin Roiland) 
* **Morty Smith** (Justin Roiland) 
* **Beth Smith** (Sarah Chalke)
* **Jerry Smith** (Chris Parnell) 
* **Summer Smith** (Spencer Grammer)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 
*  ar IMDb

Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Categori:Egin teledu
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2013
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Wuhu

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Wuhu** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Anhui.

## Adeiladau a Chofadeiladau
* Prifysgol Normal Anhui
* Prifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Anhui
* Coleg Meddygol Wannan
* Stadiwm Olympaidd Wuhu

## Enwogion
* Xiao Yuncong (1596-1673), peintiwr
* Zhao Wei (1976-), actores
* Zhou Lüxin (1988-), deifiwr
* Wang Ying (1913-1974), actores ac awdur

Delwedd:No.11 Middle School in Wuhu 2012-05.JPG|Adeilad yn Ysgol Ganol 11

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Anhui
Gorsaf reilffordd Wool

Mae **Gorsaf reilffordd Wool** yn gwasanaethu pentref Wool yn Dorset, De-orllewin Lloegr. Mae hi ar y lein rhwng Gorsaf reilffordd Waterloo (Llundain a Weymouth.

dim|bawd|260px

## Hanes
Agorwyd yr orsaf ym 1847, gan gwmni Rheilffordd Southampton a Dorchester ar lein sengl. Daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffordd y De Orllewin ym 1848. Dwblwyd y lein ym 1863.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan National Rail
* Gwefan Trenau'r De Orllewin

Wool
Wool
Wickford

Tref yn Essex, Dwyrain Lloegr, ydy **Wickford**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Basildon.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Basildon
Categori:Trefi Essex
Ingatestone

Pentref yn Essex, Dwyrain Lloegr, ydy **Ingatestone**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Ingatestone and Fryerning yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Brentwood.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Neuadd Ingatestone

## Enwogion
*Sarah Miles (g. 1941), actores

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Brentwood
Categori:Pentrefi Essex
Seaford, Dwyrain Sussex

Tref a phlwyf sifil yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Seaford**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Lewes.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 23,571.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Lewes
Categori:Plwyfi sifil Dwyrain Sussex
Categori:Trefi Dwyrain Sussex
Shaftesbury, Dorset

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Dorset, De-orllewin Lloegr, ydy **Shaftesbury**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dorset. 

Sefydlwyd y "Burgh" Sacsoniad yn 880 a'r Abaty Shaftesbury yn 888 gan Alffred Fawr.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 9,162.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa'r Abaty Shaftesbury
*Eglwys Sant Pedr
*Neuadd y Dref

## Enwogion
*Richard Upjohn (1802-1878), pensaer
*Robert Newton (1905-1946), actor

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dorset
Categori:Plwyfi sifil Dorset
Categori:Trefi Dorset
Siôn Wyn ap Cadwaladr

Roedd **Siôn Wyn ap Cadwaladr**, bu farw tua 1589, yn uchelwr o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Meirionnydd o 1559 i 1563 

## Bywyd personol 
bawd|Hen blasdy'r Rhiwlas

Does dim cofnod o ba bryd yr anwyd Siôn Wyn ond roedd yn fab  hynaf i Cadwaladr ap Robert ap Rhys o’r Rhiwlas. Ei fam oedd Jane ferch Meredydd ap Ieuan ap Robert o Wedir, Llanrwst.

Priododd  Jane, ferch ac etifedd Thomas ap Robert ap Gruffydd ap Rhys, Llwyn Dedwydd, Llangwm. Bu iddynt 3 mab a 6 merch. Ei fab hynaf oedd Cadwaladr Wyn, a fabwysiadodd y cyfenw Price.

Siôn Wyn oedd yn gyfrifol am adeiladu hen blasty Tuduraidd y Rhiwlas a adeiladwyd yn wreiddiol ym 1574 ac a dymchwelwyd ym 1951.

## Gyrfa gyhoeddus 
Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Meirionnydd o 1559 i 1563; Siedwr Meirionnydd o 1564-1565; ynad heddwch o 1573; Uchel Siryf Meirionnydd o 1576 i 1577 ac eto o 1585 i 1586 ac fel dirprwy raglaw o 1587 hyd ei farwolaeth. Roedd gyrfa gyhoeddus Siôn Wyn wedi ei selio yn bennaf ar ei gysylltiadau teuluol ag ystadau Rug, Plas Iolyn a Gwydir yn hytrach nag ar sgiliau gwleidyddol, gweinyddol neu ddyfeisgarwch personol.

## Noddwr beirdd 
Roedd Siôn Wyn, a’i dad Cadwaladr ap Rhys yn noddwyr amlwg i’r beirdd. Ymysg y beirdd a dderbyniodd lletygarwch yn Rhiwlas bu Gruffydd Hiraethog, William Llŷn, Simwnt Fychan, Owain Gwynedd, William Cynwal, Siôn Cent a Siôn Phylip.. Canodd Siôn Tudur gywydd yn gofyn i Siôn Wyn i roi dryll i Humphrey Thomas, Bodelwyddan a bu Ieuan Tew Ieuanc yn fardd Teulu'r Rhiwlas yng nghyfnod Siôn Wyn a Cadwaladr, ei fab.

## Marwolaeth 
Does dim sicrwydd am ddyddiad marwolaeth Siôn Wyn, ond ceir cyfeiriad ato fel *y diweddar* mewn dogfen ddyddiedig 1589.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Marwolaethau'r 1580au
Categori:Siryfion Meirionnydd