Addysg Gymraeg

Mae **addysg Gymraeg** yn ddull o addysg yng Nghymru lle addysgir y disgyblion yn bennaf yn y Gymraeg.

Nod addysg Gymraeg yw cyflawni rhuglder yn y Gymraeg. Mae pob plentyn dros saith oed yn derbyn rhywfaint o'i addysg yn Saesneg. Ym mis Ionawr 2025, roedd 93,377 o ddisgyblion (21%) yn cael eu haddysg mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg, a 23,807 o ddisgyblion (5%) mewn ysgolion dwy iaith. Hefyd, roedd 405 o ysgolion cyfrwng Cymraeg, 66 o ysgolion dwy iaith ym mis Ionawr 2025. er bod myfyrwyr sy'n gadael yr ysgol gyda rhuglder yn y Gymraeg yn mynd ymlaen i ennill mwy ar gyfartaledd na'u cyfoedion uniaith yng Nghymru. Mae cyfran lai o bobl mewn lefelau addysg uwch yn astudio'n rhannol neu'n llawn drwy gyfrwng y Gymraeg.

Dechreuodd addysg Gymraeg ffurfiol yng Nghymru ym 1939, a dechreuodd yr addysg uwchradd cyfrwng Cymraeg gyntaf ym 1962. Yn y degawdau dilynol ehangwyd y ddarpariaeth yn fawr. Targed Llywodraeth Cymru yw i 30% o ddisgyblion gael eu haddysgu yn y modd hwn erbyn 2031 a 40% erbyn 2050.

Ym mis Mai 2025, pasiwyd Bil yr Iaith Gymraeg ac Addysg (Cymru), gyda'r Bil yn amlinellu sut y bydd Llywodraeth Cymru yn mynd ati i greu miliwn o siaradwyr Cymraeg, categoreiddio ysgolion, a lefel y safonau a ddisgwylir gan bob disgybl erbyn diwedd oedran gadael ysgol.
## Cefndir
[180px|bawd|chwith|Map gan [John Speed yn dangos lleoliad Ysgol Friars, Bangor (1610)]]
Cyn adeg chwalu'r mynachlogydd gan Harri VIII o Loegr, yr oedd nifer fach o Gymry, plant y bonedd gan fwyaf, yn derbyn addysg Gymraeg a Lladin mewn mynachlogydd neu yn eu plasdai eu hunain gan diwtoriaid proffesiynol. Byddai beirdd yn bwrw eu prentisiaeth fel disgyblion barddol gyda beirdd eraill, a adnabyddid fel athrawon barddol, i ddysgu crefft barddoni a thraddodiadau a hanes Cymru; digwyddai hyn weithiau mewn ysgolion barddol neilltuol yn y cyfnodau cynnar, yn ôl pob tebyg. Llysoedd y tywysogion a noddai'r canolfannau dysg, yn fynachod ac yn feirdd. Ond rhwng Deddf Uno 1536 a chanol y 18g nid oedd cyfundrefn addysg yng Nghymru. Lladin a rhywfaint o Saesneg oedd cyfrwng addysg yr ychydig ysgolion gramadeg preifat a fodolai yng Nghymru yn y cyfnod modern cynnar. Un o'r cynharaf o'r ysgolion gramadeg hyn yng Nghymru oedd Ysgol Friars, Bangor, a sefydlwyd yn 1557. Cynnig addysg i'r bonheddwyr a chyflenwi swyddi'r gyfundrefn lywodraethol oedd pwrpas yr ysgolion. Anwybyddwyd astudiaeth llenyddiaeth gyfoethog y beirdd Cymraeg yn llwyr gan y gwaherddid y Gymraeg yn yr ysgolion gramadeg.

## Ysgolion Sul
Trwy'r Ysgolion Sul y daeth gwerin Cymru i allu darllen ac ysgrifennu am y tro cyntaf. Dyngarwyr o Loegr a ariannent yr ymdrechion cyntaf i sefydlu Ysgolion Sul. Gwella safon foesol y werin oedd prif gymhelliad sefydlwyr yr Ysgolion Sul. Roedd yr Anghydffurfwyr wedi dechrau  cynnig addysg i blant Cymru trwy ysgolion y Welsh Trust ar ddiwedd y 17g. Bwriad yr ymddiriedolaeth oedd dysgu Saesneg i blant Cymru i'w galluogi i ddarllen gweithiau defosiynol Saesneg, gan nad oedd llawer o lyfrau defosiynol Cymraeg wedi eu cyhoeddi'r adeg honno. Derbyniodd rhyw dair mil o ddisgyblion addysg yn yr ysgolion hyn.

## Y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol
Rhwng 1700 a 1740, sefydlwyd 96 o ysgolion yng Nghymru gan yr SPCK (y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol), mudiad yn gysylltiedig ag Eglwys Loegr. Cynigid addysg drwy gyfrwng y Gymraeg hefyd mewn rhai ysgolion eraill, yn y Fro Gymraeg yn bennaf.

Ar y llaw arall roedd mewnlifiad Saeson i'r ardaloedd Cymraeg yn ystod y 60au a'r 70'au yn peri problemau ieithyddol yn yr ysgolion gwledig lle yr oedd naws yr ysgol yn Gymraeg. Arweiniai hyn yn y pendraw i bwyllgorau addysg Dyfed a Gwynedd weithredu polisi o ddarparu addysg gynradd drwy gyfrwng y Gymraeg heblaw mewn ambell ysgol a ganiateid iddynt gael eu heithrio.

Erbyn 1988 ni siaradai 74% o ddisgyblion ysgolion cynradd ddim Cymraeg. Dim ond 28% o ddisgyblion ysgolion uwchradd yn eu pedwaredd flwyddyn a ddysgent Gymraeg. Ers 1990 mae'r Gymraeg yn bwnc gorfodol i blant rhwng 5 ac 16 oed yng Nghymru heblaw mewn rhai ysgolion a ganiatawyd iddynt gael eu heithrio. Yn ôl Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1 o bob 5 disgybl ysgol gynradd heddiw gaiff eu haddysgu yn rhannol neu'n gyfan gwbl trwy gyfrwng y Gymraeg, ac 1 o bob 8 disgybl ysgol uwchradd rhwng 11 ac 16 oed.

Bu ymdrechion hefyd i gyflwyno addysg trwy gyfrwng y Gymraeg ym Mhrifysgol Cymru. O 1955 ymlaen dechreuwyd darlithio trwy gyfrwng y Gymraeg mewn rhai pynciau yn y celfyddydau er mai ond yng ngholegau Aberystwyth a Bangor y darperir darlithiau Cymraeg erbyn hyn. Darparwyd cyfle i fyfyrwyr eistedd arholiadau trwy gyfrwng y Gymraeg. Sefydlwyd hefyd neuaddau preswyl Cymraeg yn Aberystwyth a Bangor yn y 1970au. Darperir cyrsiau trwy gyfrwng y Gymraeg hefyd yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin.

## Bil yr Iaith Gymraeg ac Addysg (Cymru) 
Ym mis Mai 2025, rhoddwyd cydsyniad brenhinol i Fil yr Iaith Gymraeg ac Addysg (Cymru) ac mae'n amlinellu'r defnydd o'r Gymraeg mewn addysg yng Nghymru. Y darpariaethau allweddol yn y Bil yw:

* rhoi sail statudol i’r targed o gael miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, yn ogystal â thargedau eraill yn ymwneud â defnyddio’r iaith, gan gynnwys yn y gweithle ac yn gymdeithasol;
* sefydlu dull safonol ar gyfer disgrifio gallu yn y Gymraeg ar sail lefelau cyfeirio cyffredin y Fframwaith Cyfeirio Cyffredin Ewropeaidd ar Ieithoedd;
* gwneud darpariaeth ynghylch dynodi categorïau iaith statudol ar gyfer ysgolion, ynghyd â gofynion o ran swm yr addysg Gymraeg a ddarperir (yn cynnwys isafswm), a nodau dysgu Cymraeg sydd ynghlwm wrth y categorïau;
* cysylltu’r cynllunio ieithyddol a wneir ar lefel genedlaethol (drwy osod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i lunio Fframwaith Cenedlaethol ar Addysg Gymraeg a Dysgu Cymraeg), ar lefel awdurdod lleol (drwy osod dyletswydd ar awdurdodau lleol i lunio Cynlluniau Strategol Lleol Cymraeg mewn Addysg), ac ar lefel ysgol (drwy osod dyletswydd ar ysgolion i lunio cynlluniau cyflawni addysg Gymraeg);
* sefydlu corff statudol, sef yr Athrofa Dysgu Cymraeg Genedlaethol, fydd yn gyfrifol am gefnogi pobl (o bob oedran) i ddysgu Cymraeg.

Mae'r Bil yn ei gwneud yn ofynnol bod canran isafswm o addysg yn y Gymraeg ym mhob un o'r tri chategori ysgol, sy'n cynnwys "Cymraeg yn bennaf" o leiaf 80%, "dwy iaith" o leiaf 50%, a "Saesneg yn bennaf, Cymraeg yn rhannol" o leiaf 10%, gyda'r nod o sicrhau bod pob disgybl o oedran gadael yr ysgol yn dod yn ddefnyddwyr annibynnol o'r iaith Gymraeg.

## Ffynonellau
## Cyfeiriadau eraill
*Yr Ysgol Astudiaethau Trwy'r Gymraeg, Coleg Prifysgol Cymru, Bangor
*Canolfan Datblygu Addysg Cyfrwng Cymraeg, Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth 
*Cyd-Bwyllgor Addysg Cymru
*Mudiad Ysgolion Meithrin

## Gweler hefyd
*Hanes siaradwyr, tiriogaeth a statws y Gymraeg
*Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru


Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Cymraeg
Categori:Hawliau iaith