open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
David Hanmer

Barnwr o Loegr oedd Syr **David Hanmer**, SL (rhwng 1370–1387), a fu'n byw yng Nghymru. Mae'n fwyaf adnabyddus fel tad-yng-nghyfraith Owain Glyn Dŵr. Fe'i cysylltir â phentref Hanmer (Bwrdeistref Sirol Wrecsam heddiw). Priododd Angharad ferch Llywelyn Ddu.

## Teulu'r Gororau 
Er bod gwreiddiau'r teulu yn Lloegr, roedd y teulu Hanmer yn llawn cymaint o Gymry ag o Saeson. Roedd hyn yn eithaf cyffredin ymysg teuluoedd o statws tebyg a oedd yn byw ar y Gororau. Roedd gan David Hanmer gysylltiadau Cymreig cryf. Priododd ei dad, Phylip Hanmer, ferch i Gymro o'r Maelor Saesneg (y Maelor lle siaredid Saesneg). Ymhyfrydai ef yn yr enw Cymreig Dafydd ap Rhirid ab Ynyr ap Jonas o Llannerch Banna. Daeth y ferch yn fam i David Hanmer.

Priododd Owain Glyn Dŵr â Margaret Hanmer, un o ferched David Hanmer. Roedd mam y milwr enwog Mathau Goch yn ferch i David Hanmer hefyd.

## Coeden Deulu Glyn Dŵr a'r Hanmeriaid
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Barnwyr o Loegr
Categori:Owain Glyn Dŵr
The Paul O'Grady Show

Cyfres deledu ar Channel 4 a gyflwynir gan y difyrwr Paul O'Grady yw '''''The Paul O'Grady Show'''* ("*Y Sioe Paul O'Grady ''").

Categori:Rhaglenni teledu ITV
Categori:Rhaglenni teledu Channel 4
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Pangnirtung (Nunavut)

Tref neu aneddiad ar Ynys Baffin, yn Nunavut, tiriogaeth ieuengaf Canada, yw **Pangnirtung**. Mae nifer sylweddol o'r trigolion yn bobl Inuit. Poblogaeth: 1,325 (2002).

Categori:Nunavut
Celwyddoniadur

Gwefan gomig yw'r **Celwyddoniadur**. Mae'n cymryd ffurf wici gydag erthyglau dychanol, fel parodi o Wicipedia. Lansiwyd y fersiwn cyntaf, yn yr iaith Saesneg, dan yr enw **Uncyclopedia** ar 5 Ionawr 2005. Dechreuodd y fersiwn Cymraeg dan yr enw Celwyddoniadur (celwydd + gwyddoniadur) ar 20 Chwefror 2008. Mae'r wefan ar gael mewn rhyw 70 o ieithoedd eraill.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Celwyddoniadur
* Rhestr *Uncyclopedias*

Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Gwefannau dychanol
Categori:Gwyddoniaduron Cymraeg
Categori:Wici
308 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC - **300au CC** - 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 
313 CC 312 CC 311 CC 310 CC 309 CC - **308 CC** - 307 CC 306 CC 305 CC 304 CC 303 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Ptolemi yn croesi o Asia Leiaf i Wlad Groeg, lle mae'n meddiannu Corinth, Sicyon a Megara.
* Yn yr Eidal, mae't Ail Ryfel Samnaidd yn parhau, gyda'r Umbriaid, y Picentini a'r Marsiaid yn ymuno a'r Samnitiaid yn erbyn Gweriniaeth Rhufain.
* Mae'r Etrwsciaid yn gofyn am heddwch a Rhufain.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Cleopatra o Facedon, chwaer Alecsander Fawr

Categori:308 CC
309 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC - **300au CC** - 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 
314 CC 313 CC 312 CC 311 CC 310 CC - **309 CC** - 308 CC 307 CC 306 CC 305 CC 304 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Cassander yn gorchymyn lladd gweddw Alecsander Fawr, Roxana, a'i mab, Alexander Aegus.
* Antigonus yn ceisio gwneud cynghrair a Polyperchon, sy'n rheoli rhan o'r Peloponnesos, yn erbyn Cassander. Mae'n gyrru Heracles, mab anghyfreithlon Alecsander Fawr, at Polyperchon.
* Mae Cassander yn perswadio Polyperchon i ochri gydag ef, gan addo ei wneud yn llywodraethwr y Peloponnesos. Llofruddir Heracles a'i fam, Barsine, gan Polyperchon.
* Ptolemi yn cipio Lycia a Caria oddi ar Antigonus.
* Y Samnitiaid yn dechrau rhyfel yn erbyn Gweriniaeth Rhufain.

## Genedigaethau 
* Ptolemi II Philadelphus, brenin yr Aifft

## Marwolaethau 
* Roxana, gweddw Alecsander Fawr
* Alexander Aegus neu Alexander IV, brenin Macedon, mab Alecsander Fawr.
* Heracles, mab anghyfreithlon Alecsander Fawr.
* Cleomenes II, brenin Sparta

Categori:309 CC
310 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC - **310au CC** - 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC
315 CC 314 CC 313 CC 312 CC 311 CC - **310 CC** - 309 CC 308 CC 307 CC 306 CC 305 CC

----

## Digwyddiadau
* Antigonos yn gyrru ei fab, Demetrius Poliorcetes, i ymosod ar Babilonia o'r gorllewin, ac un o'i gadfridogion, Nicanor, i ymosod o'r dwyrain. Fodd bynnag, gorchfygir Nicanor gan Seleucus ger afon Tigris.
* Antigonos yn sefydlu dinasoedd Antigonia Troas (yn ddiweddarach Alexandria Troas) ac  Antigoneia (yn ddiweddarach Nicaea).
* Agathocles, unben Siracusa, yn dianc o'r gwarchae ar y ddinas gan fyddin Carthago ac yn ymosod ar diriogaethau Carthago yng Ngogledd Affrica.
* Mae'r Samnitiaid yn perswadio'r Etrwsciaid i ddiweddu eu cynghrair a Gweriniaeth Rhufain. Ym Mrwydr Llyn Vadimo. gorchfygir yr Etrwsciaid gan y Rhufeiniaid dan Fabius Maximus Rullianus.

## Genedigaethau
* Aristarchus o Samos, seryddwr a mathemategydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
* Pytheas, marsiandïwr a fforiwr Groegaidd o Massilia (Marseille heddiw)

Categori:310 CC
Y Garn (Rhinogydd)

Mynydd yn y Rhinogydd yng Ngwynedd yw'r **Garn**; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 314metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Saif yn rhan ddeheuol y Rhinogydd, i'r dwyrain o gopa Diffwys a chyda Coed y Brenin yn ei amgylchynu. Mae ychydig ar wahân i brif gopaon y Rhinogydd, gan fod Cwm Mynach rhwng Y Garn a Diffwys. Saif pentref Llanelltyd i'r de a Ganllwyd i'r dwyrain. Ceir hen fwynglawdd aur ar ei lechweddau.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 629 metr (2064 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Llanelltud
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Mynyddoedd a bryniau y Moelwynion
Coed y Brenin

Coedwig yn ne Gwynedd yw **Coed y Brenin** neu **Coed-y-Brenin**, gydag arwynebedd o tua 9,000 acer. Saif i'r gogledd o dref Dolgellau, gyda mynediad oddi ar y ffordd i Drawsfynydd, ac mae'n cynnwys dyffrynnoedd afon Mawddach, afon Eden, afon Gain ac afon Wen.
bawd|chwith|Plannu Coed y Brenin; 1953

Arferai'r goedwig fod ym mherchenogaeth Ystad Nannau. Prynwyd hi gan y Comisiwn Coedwigaeth yn 1922, ac ail-blannwyd rhannau helaeth ohoni. Ceir canolfan ymwelwyr ym Maesgwm, ac mae llawer o lwybrau ar gyfer beicio mynydd wedi eu datblygu yma, yn enwedig gan Dafydd Davis. Mae hefyd o bwysigrwydd ar gyfer bywyd gwyllt.
250px|bawd|chwith|Coed y Brenin.

Brenin
Categori:Dolgellau
Ramdam

Cyfres deledu o Quebec yw ***Ramdam*** (2001 - 2008).

## Cymeriadau 
### Y Teulu 
* Hugo Dubé : Claude
* Sophie Vajda : Victoria
* Laurence Dauphinais : Magalie
* Mariloup Wolfe : Marianne
* Xavier Morin-Lefort : Simon
* Mirianne Brulé : Sélina
* Maxime Desbiens-Tremblay : Manolo
* Samuel Turmel : Nathan
* Alexandre McDonald-Pelletier et Maxime McDonald-Pelletier : Colin
* Pierre Gendron : Denis

Categori:Rhaglenni teledu Canadaidd
Categori:Rhaglenni teledu Ffrangeg
Jeremy Kyle

Mae **Jeremy Kyle** (ganed 7 Gorffennaf 1965 yn Canning Town, Llundain) yn ddarlledwr radio a theledu o Loegr. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei sioe siarad ar ITV, *The Jeremy Kyle Show*.

Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Genedigaethau 1965
New Orleans

Dinas borthladd bwysig yn yr Unol Daleithiau a dinas fwyaf talaith Louisiana yw **New Orleans**.

Lleolir New Orleans yn ne-ddwyrain Louisiana, ar lan afon Mississippi. Enwyd y ddinas yn *La Nouvelle-Orléans* (New Orleans) ar ôl Philippe II, Dug Orléans, pan oedd Louisiana yn wladfa Ffrengig, ac mae'n un o ddinasoedd hynaf yr Unol Daleithiau. Mae'r ddinas yn enwog iawn am ei hetifeddiaeth amlddiwylliannol ac amlieithog, ei bwyd, pensaernïaeth, cerddoriaeth (yn benodol fel y man lle dechreuodd cerddoriaeth jazz) a'i Mardi Gras blynyddol yn ogystal â gwyliau a dathliadau eraill. Yn aml, cyfeirir at y ddinas fel yr un "mwyaf unigryw" yn yr Unol Daleithiau.

Cafodd ei daro'n drwm gan Gorwynt Katrina yn 2005.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa'r Ail Ryfel Byd
*Y Cabildo
*Canolfan Ernest N. Morial
*Eglwys Gadeiriol Sant Louis
*Piazza d'Italia 
*Y Presbytere 
*Sŵ Audubon

## Enwogion
*Sidney Bechet (1897-1959), cerddor a chyfansoddwr
*Louis Prima (1910-1978), cerddor
*Dr. John (g. 1940), cerddor
*Reese Witherspoon (g. 1976), actores
*Lil Wayne (g. Medi 1982), cerddor


Categori:Dinasoedd Louisiana
Categori:Siroedd Louisiana
NSPCC

Ffurfiwyd yr **NSPCC** gan Benjamin Waugh ym 1884 o dan yr enw The London Society for the Prevention of Cruelty to Children (London SPCC). Ar ôl pum mlynedd o ymgyrchu gan y London SPCC, pasiodd y Senedd y ddeddf gyntaf erioed yn y Deyrnas Unedig ym 1889 er mwyn amddiffyn plant rhag creulondeb a chamdriniaeth.

## Hanes 
Newidiwyd enw'r London SPCC i'r National Society for the Prevention of Cruelty to Children ym 1889 am fod ganddynt ganghennau ledled Prydain ac Iwerddon. Daethpwyd a'r achos cyntaf o greulondeb i blentyn gan yr NSPCC; yn y wybodaeth o'r llys, rhestrir y plentyn a ddioddefodd fel "anifail bychan", oherwydd ar y pryd nid oedd cyfreithiau ym Mhrydain er mwyn amdiffyn plant rhag cael eu camdrin. Bu'r achos yn llwyddiannus.

Derbyniodd yr NSPCC ei Siarter Brenhinol ym 1895, pan ddaeth y Frenhines Fictoria yn Noddwraig Brenhinol i'r achos. Ni newidiwyd yr enw i'r "Royal Society for the Prevention of Cruelty to Children" neu rhywbeth tebyg am fod yr enw NSPCC wedi cael ei sefydlu eisoes ac er mwyn osgoi cymysgu gyda'r Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals (RSPCA), a oedd wedi bod mewn bodolaeth ers dros hanner canrif. Erbyn heddiw, mae'r NSPCC yn gweithio yn Lloegr, Cymru, Gogledd Iwerddon ac Ynysoedd y Sianel. Yn yr Alban, ceir elusen o'r enw Children 1st ( a arferai cael ei alw'n Royal Scottish Society for the Prevention of Cruelty to Children). Yng Ngweriniaeth Iwerddon ceir grŵp o'r enw yr Irish Society for the Prevention of Cruelty to Children (ISPCC) a sefydlwyd ym mis Mawrth 1954.

Yr NSPCC yw'r unig elusen Prydeinig sydd wedi derbyn pŵerau statudol o dan Ddeddf y Plant 1989, sy'n galluogi'r elusen i wneud cais i ofalu a goruwchwylio plant sydd mewn perygl.

Ym mis Chwefror 2006, gweithiodd yr elusen ChildLine ar y cyd gyda'r NSPCC. Cadeirydd yr NSPCC ers 2019 yw Neil Berkett. Y Prif Gyfarwyddwr yw Syr Peter Wanless.

Categori:Elusennau
Categori:Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1884
Afon Eden (Gwynedd)

:''Erthygl am yr afon yng Ngwynedd yw hon. Am afonydd eraill o'r un enw, gweler Afon Eden. Ceir hefyd Afon Eden - Cors Goch Trawsfynydd, sef Ardal o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.''

Afon yn ne Gwynedd sy'n llifo i afon Mawddach yw **Afon Eden**.

Mae'r afon yn tarddu i'r gorllewin o bentref Bronaber, lle mae nifer o nentydd oddi ar lechweddau  dwyreiniol Moel Ysgyfarnogod ac i'r de o Lyn Trawsfynydd yn cyfarfod. Llifa tua'r de, trwy Goed y Brenin, ychydig i'r gorllewin o'r briffordd A470 ar y cychwyn. Mae'r A470 yn ei chroesi dros Bont Dol-gefeiliau; llifa'r afon wedyn ger ochr ddwyreiniol y briffordd hyd nes ymuno ag afon Mawddach gerllaw Pont ar Eden, fymryn i'r gogledd o bentref Ganllwyd.

## Enwau
*Glan llynnau duon
*Black Pools on Eden* Glanllynauduon, nid nepell o Bronaber, Trawsfynydd'

## Cadwraeth
Gyda Chors Goch Trawsfynydd, mae Afon Eden yn Ardal Gadwraeth Arbennig a adnabyddir fel Afon Eden - Cors Goch Trawsfynydd.

## Cyfeiriadau
Eden
Eden
Categori:Trawsfynydd
Friedrich Schelling

Athronydd o'r Almaen oedd **Friedrich Wilhelm Joseph Schelling** (27 Ionawr 1775 – 20 Awst 1854), yn ddiweddarach **von Schelling**. Mae llyfrau hanes cyffredinol athroniaeth yn gosod Schelling hanner ffordd yn natblygiad delfrydiaeth Almaenig, gan ei osod rhwng Johann Gottlieb Fichte, ei fentor cyn 1800, a Friedrich Hegel, ei gyfaill a arferai rannu ystafell gydag ef yn y brifysgol. Yn ei athroniaeth, a elwir *Naturphilosophie*, mae'n llunio natur fel un organeb ac fel ffurf weladwy ar yr ysbryd, ac yn yr un modd, trinnir ysbryd fel natur anweladwy.

Ganed ef yn Leonberg, Dugiaeth Württemberg, a oedd yn rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig, ac astudiodd ym Mhrifysgol Tübingen. Yn ôl cyngor Goethe, penodwyd Schelling yn athro athroniaeth ym Mhrifysgol Jena ym 1798, ac yno bu'n cysylltu â ffigurau amlyca'r mudiad Rhamantaidd Almaenig, yn eu plith Novalis, Ludwig Tieck, a'r brodyr Schlegel. Ar y cychwyn, disgybl o ddelfrydiaeth Fichte ydoedd, cyn iddo ddatblygu ei syniadau yn annibynnol. Ymhlith ei weithiau cynnar mae *Ideen zu einer Philosophie der Natur* (1797), *System des transcendentalen Idealismus* (1800), a *Philosophische Untersuchungen* (1809). Aeth ei waith yn fwyfwy at gyfeiriadau cyfriniaeth a lled-grefydd, gan golli rhywfaint o eglurder ei ysgrifennu, a dioddefai ei enw o ganlyniad i ddifrïaeth oddi wrth ei hen gyfaill Hegel.

Mae dehongli athroniaeth Schelling yn medru bod yn anodd yn aml am fod natur yr athroniaeth yn newid yn gyson. Caiff ei bortreadu gan rai ysgolheigion fel meddyliwr protean a oedd, er yn wych, yn dueddol o neidio o'r naill bwnc i'r llall, am nad oedd ganddo'r pŵer syntheisio i gyrraedd system athronyddol cyflawn. Mae eraill yn herio'r syniad fod meddyliau Schelling yn cael eu nodweddu gan seibiau dwys gan ddadlau fod ei athroniaeth bob amser yn ffocysu ar themâu cyffredin, yn enwedig rhyddid dynol, yr hyn sy'n bendant neu'n absoliwt, a'r berthynas rhwng natur ac ysbryd neu anian.

Cynhwysir syniadau Schelling ynghylch perthynas y meddwl â natur gan Samuel Taylor Coleridge, heb gydnabyddiaeth, yn ei *Biographia Literaria* (1817).

Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1775
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1854
Categori:Pobl o Baden-Württemberg
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o'r Almaen
Afon Eden

Gallai **afon Eden** gyfeirio at un o nifer o afonydd:

* Afon Eden, afon yn ne Gwynedd sy'n llifo i mewn i Afon Mawddach
* Afon Eden, afon yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, sy'n llifo i mewn i Moryd Solway
* Afon Eden, afon yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, sy'n llifo i mewn i Afon Medway
* Afon Eden, afon yn Fife, yr Alban, sy'n llifo i mewn i Môr y Gogledd

Am yr **afon Eden** Feiblaidd, gweler Pedair Afon Paradwys.
Bronaber

Pentref bychan yng Ngwynedd yw **Bronaber** (. Saif ar y briffordd A470, ychydig i'r de o bentref Trawsfynydd; Cyfeirnod OS: SH 71076 31631. Llifa afon Eden ychydig i'r gorllewin iddo, ac mae hen ffordd Rufeinig Sarn Helen fymryn i'r dwyrain.

Roedd gwersyll milwrol yma o tua 1906 ymlaen, a defnyddir yr ardal ar gyfer ymarfer tanio. Caewyd ef fel gwersyll milwrol yn 1957-8, ond yna fe'i defnyddiwyd ar gyfer gweithwyr oedd yn adeiladu Atomfa Trawsfynydd. Mae rhan o'r hen wersyll milwrol yn awr yn bentref gwyliau. Gerllaw mae gwesty Rhiw Goch, lle dywedir i'r merthyr Catholig Sant John Roberts gael ei eni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwersyll Bronaber, o www.heneb.co.uk 

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Trawsfynydd
Rhobell Fawr

Mynydd yn ne Gwynedd yw **Rhobell Fawr**. Daw'r enw o *yr* + *(g)obell* ‘cyfrwy’. Saif i'r gogledd-ddwyrain o dref Dolgellau, gyda dyffryn afon Mawddach yn ei wahanu oddi wrth y Rhinogydd ymhellach i'r gorllewin; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 425metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Mae pentrefi Llanfachreth a Rhydymain i'r de ohono.

Gellir ei ddringo ar hyd llwybrau sy'n dechrau gerllaw Rhydymain neu gerllaw Llanfachreth. Ceir coedwig gonifferaidd drwchus ar y llechweddau isaf. Ar un adeg roedd Rhobell Fawr yn llosgfynydd, a gellir gweld olion hyn ar y creigiau.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill copaon gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 734 metr (2408 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Rhydymain

Pentref yn ne Gwynedd yw **Rhydymain** (). Saif i'r gogledd-ddwyrain o dref Dolgellau ac i'r dwyrain o bentref Llanfachreth, ar y briffordd A494 ym Meirionnydd.  Mae afon Wnion yn llifo heibio'r pentref a bryn uchel Rhobell Fawr i'r gogledd. I'r dwyrain o'r pentref mae copaon Aran Fawddwy ac Aran Benllyn.

Ceir ysgol gynradd, Ysgol Ieuan Gwynedd, yma, wedi ei henwi ar ôl Ieuan Gwynedd (1820 - 1852), oedd yn frodor o'r ardal.

bawd|250px|Yr afon ger llaw

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Phylipiaid Ardudwy

Teulu o feirdd o ardal Ardudwy, Meirionnydd (de Gwynedd) yn yr 16g a'r ganrif olynnol oedd **Phylipiaid Ardudwy**. Roeddent yn ddisgynyddion i ymsefydlwyr Normanaidd yn yr ardal yn y 12g ond cawsont eu cymathu i'r gymdeithas Gymreig o'u cwmpas.

Mae'r Phylipiaid yn cynrychioli to olaf Beirdd yr Uchelwyr, y beirdd proffesiynol a ganai i uchelwyr Cymru yn yr Oesoedd Canol Diweddar a dechrau'r Cyfnod Modern. Arferent fynd ar deithiau clera gan ymweld ac aelwydau mawr gogledd Cymru. Mae eu gwaith yn ddrych i gymdeithas y cyfnod a'r newidiadau a welwyd.

Ni wyddom pryd y daeth y teulu i fagu beirdd, ond mae'r traddodiad yn cychwyn yn yr 16g gyda'r ddau frawd Rhisiart (m. 1641) a Siôn (tua 1543 - 1620). Roedd Siôn yn ffermio ym Mochres, ar lan Bae Ceredigion ger Llandanwg, Ardudwy; boddodd tra'n dychwelyd o bererindod i Ynys Enlli yn 1620.

Roedd meibion Siôn Phylip yn feirdd hefyd. Nid oes llawer o waith Phylip Siôn wedi goroesi, ond cedwir ar glawr tua thrigain cywydd gan ei frawd Gruffudd (m. 1666), a ystyrir yn un o'r clerwyr olaf.

Mae'n bosibl fod Wiliam Phylip (1579 - 1669) o Hendrefechan yn perthyn i'r teulu hefyd. Gŵr bonheddig a bardd yn canu ar ei aelwyd ei hun (h.y. heb fod yn fardd proffesiynol fel y cyfryw) oedd Wiliam. Erys ar glawr farwnad iddo gan Phylip Siôn Phylip.

## Cyfeiriadau
:Phylipiaid Ardudwy: erthygl gan William Llewelyn Davies yn y Bywgraffiadur Cymreig arlein (LlGC).


Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Teuluoedd o Gymru
Categori:Teuluoedd llenyddol
Rhisiart Phylip

Bardd proffesiynol o ardal Ardudwy, Meirionnydd, oedd **Rhisiart Phylip** (bu farw yn 1641).

## Bywgraffiad
Roedd yn un o'r teulu o feirdd o Ardudwy yn yr 16g a'r ganrif olynnol a adnabyddir fel Phylipiaid Ardudwy. Roeddent yn ddisgynyddion i ymsefydlwyr Normanaidd yn yr ardal yn y 12g ond cawsont eu cymathu i'r gymdeithas Gymreig o'u cwmpas. Mae'r Phylipiaid yn cynrychioli to olaf Beirdd yr Uchelwyr, y beirdd proffesiynol a ganai i uchelwyr Cymru yn yr Oesoedd Canol Diweddar a dechrau'r Cyfnod Modern. Arferent fynd ar deithiau clera gan ymweld ag aelwydydd mawr gogledd Cymru. Mae eu gwaith yn ddrych o gymdeithas y cyfnod a'r newidiadau a welwyd.

Roedd Rhisiart yn frawd i'r bardd Siôn Phylip. Cedwir ar glawr dros gant o awdlau, englynion a chywyddau ganddo. Yn eu plith ceir marwnad Maurice Jones o Benmorfa (m. 1624). Roedd Rhisiart yn Brotestant pybyr adeg y Gwrth-Ddiwygiad a cheir cerdd ganddo yn dathlu suddo llong o Sbaen — oedd yn ceisio dod â chymorth i rai o'r Pabyddion Cymreig — yn aber Afon Dyfi yn 1597.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 16eg ganrif
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Phylipiaid Ardudwy
Categori:Marwolaethau 1641
Phylip Siôn Phylip

Bardd proffesiynol o ardal Ardudwy, Meirionnydd, oedd **Phylip Siôn Phylip** (bu marw yn y 1670au).

## Bywgraffiad
Roedd yn un o'r teulu o feirdd o Ardudwy yn yr 16g a'r ganrif olynnol a adnabyddir fel Phylipiaid Ardudwy. Roeddent yn ddisgynyddion i ymsefydlwyr Normanaidd yn yr ardal yn y 12g ond cawsont eu cymathu i'r gymdeithas Gymreig o'u cwmpas. Mae'r Phylipiaid yn cynrychioli to olaf Beirdd yr Uchelwyr, y beirdd proffesiynol a ganai i uchelwyr Cymru yn yr Oesoedd Canol Diweddar a dechrau'r Cyfnod Modern. Arferent fynd ar deithiau clera gan ymweld ac aelwydau mawr gogledd Cymru. Mae eu gwaith yn ddrych i gymdeithas y cyfnod a'r newidiadau a welwyd.

## Phylipiaid Ardudwy
Roedd Phylip Siôn yn fab i'r bardd Siôn Phylip ac yn frawd i fardd arall yn y teulu, sef Gruffudd Phylip, a ystyrir yn un o'r clerwyr olaf. Dim ond pedawr o'i gerddi sydd ar glawr heddiw, yn cynnwys cywydd marwnad i Morys Wyn (Maurice Wynne) o'r Glyn (Hydref, 1673). Roedd cyfnod blodeuo'r teulu'n ymestyn o 1543, dyddiad geni Siôn Phylip, hyd at 1678, sef y flwyddyn y profwyd ewyllys Phylip Siôn Phylip ei fab.

Redd y brodyr Siôn a Rhisiart, a'r brodyr Gruffydd a Phylip Siôn, yn canu yn y mesurau caeth, gan mwyaf. Gwyddem hefyd drwy eu canu mai clerigwyr oedd Siôn, Rhisiart a Gruffydd. Yn y mesurau rhydd y canodd William Phylip gan mwyaf, ac nid oedd yn clera. Canodd Siôn, a'i fab Gruffydd ar ei ôl, lawer i Fychaniaid Corsygedol, ac yr oedd Rhisiart yn fardd teulu Fychaniaid Nannau. Ond nid i deuluoedd Sir Feirionnydd yn unig y canai'r tri bardd. Bu i bob un o'r tri athro barddol a ‘graddiodd’ Siôn yn ail eisteddfod Caerwys, 1568; yr oeddent hefyd yn achyddwyr da. Yr oeddynt ymhlith y clerwyr diwethaf yng Nghymru a phan fu Gruffydd farw yn 1666 fe'i galwyd ‘y diweddaf o'r hen feirdd.’

## Cyfeiriadau
*Phylipiaid Ardudwy: erthygl gan William Llewelyn Davies yn y Bywgraffiadur Cymreig arlein (LlGC). 

Categori:Phylipiaid Ardudwy
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 17eg ganrif
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Marwolaethau'r 1670au
Baner Indonesia

[bawd|250px|Baner Indonesia [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]
Baner ddeuliw lorweddol gyda stribed uwch coch a stribed is gwyn yw **baner Indonesia**. Mae'n seiliedig ar faner Ymerodraeth Majapahit y 13g: coch a gwyn oedd lliwiau sanctaidd Indonesia yn y cyfnod hwnnw. Cafodd y lliwiau eu hadfer yn yr ugeinfed ganrif i gynrychioli cenedlaetholdeb Indonesaidd yn erbyn yr Iseldiroedd, a oedd wedi rheoli'r wlad ers 1800. Mabwysiadwyd y dyluniad cyfredol ar 17 Awst, 1945, pan ddatganodd Indonesia ei hannibyniaeth oddi wrth yr Iseldiroedd; enillwyd annibyniaeth lwyr yn 1949.

Mae coch yn symbol o fywyd corfforol, tra bo gwyn yn symboleiddio bywyd ysbrydol yr enaid; gyda'i gilydd maent yn cynrychioli'r bod dynol. Yn ogystal mae coch a gwyn yn lliwiau tradoddiadol yn Ne Ddwyrain Asia.

Mae'r un fath â baner Monaco, ac eithrio'u cyfraneddau (2:3 yw baner Indonesia o gymharu â 4:5).

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World* (Dorling Kindersley, 2002)

Indonesia
Categori:Indonesia
Gruffudd Phylip

Bardd proffesiynol o ardal Ardudwy, Meirionnydd, oedd **Gruffudd Phylip** (bu marw yn 1666). Mae'n cael ei ystyried yn un o'r clerwyr olaf.

## Bywgraffiad
Roedd yn un o'r teulu o feirdd o Ardudwy yn yr 16g a'r ganrif olynnol a adnabyddir fel Phylipiaid Ardudwy. Roeddent yn ddisgynyddion i ymsefydlwyr Normanaidd yn yr ardal yn y 12g ond cawsont eu cymathu i'r gymdeithas Gymreig o'u cwmpas. Mae'r Phylipiaid yn cynrychioli to olaf Beirdd yr Uchelwyr, y beirdd proffesiynol a ganai i uchelwyr Cymru yn yr Oesoedd Canol Diweddar a dechrau'r Cyfnod Modern. Arferent fynd ar deithiau clera gan ymweld ac aelwydau mawr gogledd Cymru. Mae eu gwaith yn ddrych i gymdeithas y cyfnod a'r newidiadau a welwyd.

Roedd Gruffudd yn fab i'r bardd Siôn Phylip ac yn frawd i fardd arall yn y teulu, sef Phylip Siôn Phylip. Mae Gruffudd yn cael ei ystyried yn un o'r clerwyr olaf. Arferai Gruffudd clera o gwmpas aelwydydd gogledd Cymru, ac yn enwedig Eifionydd ac Ardudwy. Roedd ei noddwyr yn cynnwys Fychaniaid Corsygedol, Ardudwy.

## Cerddi
Ceir tua thrigain cywydd o waith Gruffudd ar glawr heddiw. Cyfansoddodd nifer o gerddi ar y mesurau rhydd hefyd, ac mae'r ffaith yna ynddi ei hun yn dangos faint oedd y traddodiad barddol wedi dirywio erbyn cyfnod Gruffudd. Mae ei gerddi yn cynnwys cywydd moliant i Owen Wynne o'r Glyn ar achlysur ei briodas (1661) a chywydd marwnad i'w dad, Siôn Phylip (m. 1620).

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 17eg ganrif
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Phylipiaid Ardudwy
Categori:Marwolaethau 1666
Wiliam Phylip

Uchelwr a bardd o blas Hendre Fechan (neu 'Hendrefechan') yn Ardudwy, Meirionnydd (de Gwynedd) oedd **Wiliam Phylip** (1579 - Chwefror 1669). Mae'n bosibl, yn ôl rhai ffynonellau, ei fod yn perthyn i deulu barddol enwog Phylipiaid Ardudwy, ond does dim sicrwydd am hynny a cheir peth amheuaeth am ddilysrwydd y traddodiad.

## Bywgraffiad
Gŵr bonheddig oedd Wiliam Phylip, a'i rieni wedi symud o dref Corwen i Ardudwy cyn ei eni. Bu fyw yn Hendre Fechan bron ar hyd ei oes. Roedd yn Frenhinwr a wrthwynebodd y Seneddwyr yng nghyfnod Rhyfel Cartref Lloegr. Roedd yn ffyddlon i'r Eglwys sefydlog ac yn casau'r Piwritaniaid a'r Catholigion fel ei gilydd.

Fel bardd, canai ar y mesurau rhydd yn hytrach na'r mesurau caeth traddodiadol. Nid oedd yn fardd proffesiynol ond mae safon ei gerddi yn uchel a cheir tinc personol anghyffredin mewn rhai ohonynt. Un o'r hoff fesurau oedd y ddyri.

Canodd farwnad i'r brenin Charles I ar ei ddienyddiad ac enillodd hynny elynion iddo. Bu rhaid iddo ffoi o'i gartref yn Hendrefechan yn y Rhyfel Cartref a chysgodi ym mryniau Ardudwy. Canodd foliant y brenin Charles II pan adferywd y frenhiniaeth yn 1660. Yn 1670 canod *Ffarwel i Hendre Fechan* ar ffurf englynion:

Yn lle fy Hendre hyndriol - a'r boen
::Yma i'r byd daearol,
:Mi gaf Hendref, wlad Nefol,
:Gan Dduw nef, ac ni ddo i'n ôl.

Yn 92 oed, bu farw yn ŵr tlawd a'r Goron a etifeddodd ei eiddo - gan nad oedd ganddo etifedd. Cafodd ei gladdu ym mynwent eglwys Llanddwywe, Ardudwy, ar 11 Chwefror, 1669 : gwelir ei feddrod yno o hyd. Cedwir ar glawr cywydd marwnad iddo gan Phylip Siôn Phylip.

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddwyd rhai o gerddi Wiliam Phylip yn y cyfrolau *Carolau a Dyrïau Duwiol* a *Blodeu-gerdd Cymry* (1779).

## Gweler hefyd
*Siôn Phylip

## Cyfeiriadau
* Phylipiaid Ardudwy: erthygl yn y Bywgraffiadur Cymreig arlein (LlGC).

Categori:Genedigaethau 1579
Categori:Marwolaethau 1669
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Phylipiaid Ardudwy
Llanddwywe

Pentref bychan a phlwyf eglwysig ger arfordir Bae Ceredigion yn ne Gwynedd yw **Llanddwywe** (). Mae'n gorwedd fymryn i'r de o bentref Dyffryn Ardudwy ar ffordd yr A496.

Mae eglwys Llanddwywe yn hynafol. Fe'i cysylltir â'r santes Dwywe, gwraig Dunod Fawr a mam i'r seintiau Deiniol, Cynwyl a Gwarthan, yn ôl traddodiad. Pan fu farw y bardd Wiliam Phylip o Hendrefechan yn 92 oed, cafodd ei gladdu ym mynwent eglwys Llanddwywe ar 11 Chwefror, 1669 : gwelir ei feddrod yno o hyd. Cedwir ar glawr cywydd marwnad iddo gan Phylip Siôn Phylip.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Y plwyf 
Mae Llanddwywe yn blwyf ers yr Oesoedd Canol. Roedd yn cael ei rhannu'n ddwy ran gyda darn o blwyf Llanelltud yn eu gwahanu, sef
* Llanddwywe-is-y-graig,
* Llanddwywe-uwch-y-graig.

Gorweddai yn Ardudwy Is Artro yn Ardudwy. Mae'n blwyf fynyddig sy'n ymestyn o'r arfordir i gyfeiriad y Rhinogau ac i lawr i ddyffryn Afon Mawddach.

250px|bawd|dim|Eglwys Llanddwywe.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Ardudwy
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Meirionnydd
Dwywe

Santes  o'r 6g oedd **Dwywe** neu Dwywai  a merch Gwallog ab Llenog.

## Hanes a thraddodiad
Roedd Dwywe yn wraig i Dunod Fawr, un o feibion Cunedda Wledig, pennaeth cyntaf Gwynedd, yr enwir cantref Dunoding ar ei ôl, yn ôl hanes traddodiadol Cymru. Ni wyddys dim mwy am Ddwywe na'i bod yn wraig Dunod ac yn fam i'r seintiau Deiniol, Cynwyl a Gwarthan, yn ôl traddodiad.

Gan fod enw'r santes yn cynnwys yr elfen *dwy-* (yn yr ystyr "sanctaidd"), mae'n bosibl mai hanesion am duwies frodorol wedi ychwanegu i'r traddodiad Cristnogol amdani. Ategir y posiblrwydd gan y ffaith ei fod yn wraig i Ddunod, sefydlydd Dunoding; gellid dadlau ei bod yn cynrychioli "sofraniaeth" leol.

Cysylltir y santes â phlwyf Llanddwywe, Ardudwy Is Artro (de Gwynedd).

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Ffordd yr A496

Priffordd yn ne Gwynedd, gogledd-orllewin Cymru, yw'r **A496**. Mae'n cysylltu Blaenau Ffestiniog, yn y gogledd, a Llanelltud (ger Dolgellau) yn y de.

Mae'r ffordd yn dilyn cwrs sy'n cyfateb yn fras i siâp D fawr o'r chwith, gan redeg i gyfeiriad y gorllewin o Lanelltud i Abermaw ar hyd glan ogleddol Afon Mawddach ac yna'n troi i'r gogledd ar hyd arfordir Ardudwy i fyny trwy Harlech i Faentrwog ac yn ei blaen wedyn i fyny cwm Ffestiniog i Flaenau.

## Lleoedd ar ei chwrs 
Wedi eu rhestru o'r de i'r gogledd.

* Llanelltud (cyffordd â'r A470)
* Bontddu
* Cutiau
* Abermaw
* Llanaber
* Tal-y-bont
* Llanddwywe
* Dyffryn Ardudwy
* Llanenddwyn
* Llanbedr
* Pen-sarn
* Llanfair
* Harlech
* Llanfihangel-y-traethau ('Ynys')
* Glan-y-wern
* Talsarnau
* Maentwrog (cyffordd â'r A470)
* Rhyd-y-sarn
* Tanygrisiau
* Blaenau Ffestiniog

Categori:Cludiant yng Ngwynedd
A496
Gwŷr y Bwyelli Bach

Rhai o drigolion o ardal Cefn Sidan a Phen-bre yn Sir Gaerfyrddin, de Cymru, yn y 19g oedd **Gwŷr y Bwyelli Bach**. Arferent gynnau coelcerth ar ben Mynydd Pen-bre yn ystod storm er mwyn denu llongau i'r creigiau. Yna, byddai'r trigolion lleol yn ei heglu am y traethau i hel yr ysbail - celfi, casgenni neu fodrwyau a naddwyd i ffwrdd o fysedd chwyddedig gyda chymorth cyllyll, sef tarddiad yr enw arnynt. Credir fod dros 300 o longddrylliadau wedi bod ar yr arfordir yma, ond does neb yn gwybod faint o'r rhain a achoswyd gan Wŷr y Bwyelli Bach.

Mae'r gwahaniaeth rhwng y penllanw a'r trai yn bellter o dros ddwy filltir a gan fod y tywod yn symyd fe ddatgelir sgerbydau cychod yn awr ac yn y man. Yn Chwefror 2014 daeth pum cwch i'r golwg. Ond mae'n debyg, gan mai tueddu i dyfu y mae'r traeth, mai ar y tywynnau a'r pinwydd y mae'r rhan fwyaf o olion y gorffennol.

## Cyfeiriadau
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes morwrol Cymru
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Trosedd yng Nghymru
Laozi

Athronydd o Tsieina oedd **Laozi** neu **Lao Tzu** (Tsieineeg: 老子 *Lǎozǐ*). Mae ei waith yn ganolog i Daoaeth, athroniaeth led-grefyddol sy'n tarddu o Tsieina. Yn ôl y ffynonellau traddodiadol, roedd Laozi'n byw yn y 6ed ganrif CC ac yn awdur y *Tao Te Ching*. Yn ôl haneswyr diweddar, mae'n bosibl ei fod yn ffigwr cyfansawdd neu'n athronydd o'r 4 CC. Mae'r cyfeiriad cynharaf at Laozi i'w cael yn y *Shiji* ("Cofnodion yr Hanesydd"), a gafodd ei ysgrifennu tua 100 CC gan Sima Qian.

Categori:Athronwyr o Tsieina
Categori:Llenorion o Tsieina
Categori:Taoaeth
Proto-Indo-Ewropeg

Yr iaith wreiddiol, neu grwp o dafodieithoedd efallai, y tybir gan ieithegwyr y tarddodd Indo-Ewropeg a'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd ohoni yw **Proto-Indo-Ewropeg**. Does dim cofnodion o'r iaith dybiedig hon wedi goroesi; mae'r holl wybodaeth am Broto-Indo-Ewropeg wedi cael ei hailadeiladu o'i merch ieithoedd fel Groeg, Lladin, Sansgrit, a Gotheg.

Yn ôl damcaniaeth Gurgan, roedd Proto-Indo-Ewropeg yn cael ei siarad ar y stepdiroedd i'r gogledd o'r Môr Du hyd at y 5ed mileniwm CC, er bod amcangyfrifon eraill yn gosod y dyddiad hwnnw mor gynnar â'r 10fed mileniwm CC.

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd hynafol
Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
How Do You Solve A Problem Like Maria?

Roedd ***How Do You Solve a Problem Like Maria?*** yn rhaglen dalentau Prydeinig a enillodd nifer o wobrau. Cafodd y rhaglen ei darlledu am y tro cyntaf ar nosweithiau Sadwrn ar BBC 1 ar 29 Gorffennaf 2006 tan 16 Medi 2006. Roedd y rhaglen yn chwilio am berfformwraig sioe gerdd i chwarae rhan Maria von Trapp yng nghynhyrchiad llwyfan 2006 Andrew Lloyd Webber a David Ian o The Sound of Music. Cyflwynwyd yu rhaglen gan Graham Norton. Daw enw'r rhaglen deledu o linell yn un o ganeuon y cynhyrchiad "Maria". Yn y pen draw, dewiswyd Connie Fisher, merch 23 oed, i chwarae rhan Maria; fodd bynnag yn hwyrach gofynnodd Andrew Lloyd Webber i Aoife Mulholland i chwarae rhan Maria yn y sioeau matinee ar ddydd Llun a Mercher, ar ôl i Connie fynd yn sal. Fe'i cynghorwyd i leihau ei baich gwaith i 6 sioe yr wythnos.

How Do You Solve a Problem Like Maria? oedd y rhagflaenydd i gyfres o sioeau talent a gynhyrchwyd gan Lloyd Webber a'r BBC ar gyfer y West End. Enw'r ail gyfres oedd Any Dream Will Do (lle'r oeddent yn chwilio am y prif berfformiwr ar gyfer cynhyrchiad Lloyd Webber a Tim Rice o Joseph and the Amazing Technicolor Dreamcoat). Y trydedd gyfres oedd I'd Do Anything (lle'r oeddent yn chwilio am gantores i chwarae rhan Nancy a thri perfformiwr ifanc i chwarae rhan Oliver mewn cynhyrchiad o'r sioe gerdd Oliver!)

Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Carl N. Cooper

Cyn-Esgob Tyddewi yw **Carl N. Cooper** (ganed 1960). Bu'n esgob o 2002 hyd 2008, pan ymddiswyddodd yn dilyn trafodaeth yn y cyfryngau am ei fywyd personol.

Magwyd Cooper yn Wigan yn Swydd Gaerhirfryn. Daeth i Gymru fel myfyriwr yn Llanbedr Pont Steffan, lle cymerodd radd mewn Ffrangeg; yn ddiweddarach astudiodd Ddiwinyddiaeth yn Neuadd Wycliffe, Rhydychen. Mae wedi dysgu Cymraeg yn rhugl, a chafodd radd M. Phil. am astudiaeth o ddwyrieithrwydd yn yr Eglwys yng Nghymru.

Bu'n giwrad yn Llanelli ac yna'n rheithor Ciliau Aeron, Ceredigion, cyn symud i dref Dolgellau a dod yn Archddiacon Meirionnydd. Etholwyd ef yn Esgob Tyddewi yn 2002. Yn Chwefror 2008, cyhoeddwyd ei fod ef a'i wraig yn ymwahanu wedi 25 mlynedd o briodas. Bu damcaniaethu yn y wasg am y berthynas rhyngddo a'i gaplan, y Parchedig Mandy Williams Potter, ac wedi trafodaeth ag Archesgob Cymru, cymerodd Cooper gyfnod o absenoldeb yn mis Mawrth. Ar 29 Ebrill, 2008, cyhoeddwyd ei fod yn ymddiswyddo.

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Esgobion Tyddewi
John Wyn Evans

Cleirgwr o Gymru a benodwyd yn Esgob Tyddewi ym Medi 2008 yw **John Wyn Evans** (ganwyd 4 Hydref 1946).

Mae'n fab i Eifion Evans, archddiacon Aberteifi 1967–1979.  Hyfforddodd fel archaeolegydd, yna bu'n ddeon Tyddewi am 14 blynedd, cyn ei benodi'n Esgob Tyddewi ar 1 Medi, 2008, yn dilyn ymddiswyddiad y esgob blaenorol Carl N. Cooper.

## Dolenni allanol
* Newyddion BBC

Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Mihangel Sant, Llandaf
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Gymru
John Owen (esgob)

Athro Cymraeg yng ngholeg Llanbedr Pont Steffan ac Esgob Tyddewi oedd **John Owen** (24 Awst 1854 – 4 Tachwedd 1926).

Ganed ef yn Ysgubor Wen, Sir Gaernarfon (Gwynedd). Roedd ei rieni yn Fethodistiaid Calfinaidd. Yn 1872, enillodd Owen ysgoloriaeth i Goleg yr Iesu, Rhydychen, i astudio'r clasuron a mathemateg. Daeth yn athro yn ysgol ramadeg Botwnnog, a thra yno, datblygodd ddiddordeb yn yr Eglwys Anglicanaidd.

Apwyntiwyd ef yn Athro Cymraeg yn Llanbedr yn 1879, ac ordeiniwyd ef yn ddiacon yr un flwyddyn, yna'n offeiriad yn 1880. Yn 1889, daeth yn ddeon Llanelwy, dan yr Esgob Alfred Edwards. Dychwelodd i Lanbedr fel Prifathro yn 1892, a bu'n brwydro'n hir i geisio cael Llanbedr i fod yn rhan o Brifysgol Cymru. Ni lwyddodd yn hyn, ac ni ddaeth Llanbedr yn rhan o'r Brifysgol hyd 1971.

Yn 1897, apwyntiwyd ef yn Esgob Tyddewi i olynu William Basil Jones. Bu ganddo ran amlwg yn y dadleuon a arweiniodd at ddatgysylltu'r eglwys Anglicanaidd yng Nghymru a ffurfio yr Eglwys yng Nghymru. Bu farw yn 1926, a chladdwyd ef yn Abergwili.

## Llyfryddiaeth
* Y Bywgraffiadur ar-lein

Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Carnedd y Filiast

Gallai **Carnedd y Filiast** gyfeirio at un o sawl mynydd yng Nghymru:

* Carnedd y Filiast yn y Glyderau
* Carnedd y Filiast ar ochr ddwyreiniol y Migneint, rhwng Pentrefoelas a Llyn Celyn
Arenig Fach

Mae **Arenig Fach** yn gopa mynydd a geir yn nwyrain Parc Cenedlaethol Eryri, rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r  Bala; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 395metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Saif i'r gorllewin o Lyn Celyn ac i'r gogledd o'r briffordd A4212, gyda chopa Arenig Fawr i'r de, yr ochr arall i'r A4212, a Carnedd y Filiast i'r gogledd-ddwyrain. Gellir ei ddringo o'r A4212, neu ar draws y Migneint o'r B4407 ger Pont ar Gonwy, sy'n daith lawer anoddach. Saif Llyn Arenig Fach ar ei lechweddau dwyreiniol.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 689m (2260tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 30 Mehefin 2008.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Aran Benllyn

Mynydd ym Mharc Cenedlaethol Eryri yng Ngwynedd yw **Aran Benllyn**. 

## Uchder 
Saif ychydig i'r gogledd o Aran Fawddwy, sydd ychydig yn uwch, 905 medr o uchder, ac i'r de o bentref Llanuwchllyn. Aran Fawddwy yw'r copa mwyaf gogleddol ar y grib sy'n rhedeg tua'r de-orllewin o gyffiniau Llanuwchllyn tua Dolgellau, sydd hefyd yn cynnwys Aran Fawddwy ac yna'n parhau tua'r gorllewin fel Cadair Idris, gyda Bwlch Oerddrws yn gorwedd rhwng dwy ran y gadwyn; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 835metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 885m (2904tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Mawrth 2010.

## Llwybrau 
Gellir ei ddringo ar hyd llwybr sy'n dechrau gerllaw Llanuwchllyn. Ar un adeg bu cryn ddadlau ynglŷn â mynediad yn yr ardal yma, ond erbyn hyn cytunwyd ar lwybr, er nad yw'n llwybr cyhoeddus yn swyddogol. Caiff ei enw oherwydd nad yw ymhell o ben Llyn Tegid, yn ardal Penllyn.

## Chwedlau 
Cysylltir Rhita Gawr a'r mynydd. Mewn traethawd ar gewri Cymru gan Siôn Dafydd Rhys a ysgrifennodd ar ddiwedd yr 16g, dywedir i Rhita gael ei gladdu ar ben Aran Benllyn ar ôl cael ei ladd gan Arthur.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Llanuwchllyn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Myra Hindley

Llofruddwraig gyfresol o Loegr oedd **Myra Hindley** (23 Gorffennaf 1942 – 15 Tachwedd 2002). Cafodd ei dyfarnu'n euog, ynghyd â'i chariad Ian Brady, o lofruddio pedwar plentyn rhwng 1963 a 1964 yn y "*Moors Murders*".

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Llofruddion cyfresol
Categori:Llofruddion o Loegr
Categori:Marwolaethau 2002
Simon Cowell

Cyfarwyddwr a chynhyrchydd rhaglenni teledu o Loegr yw **Simon Phillip Cowell** (ganed 7 Hydref 1959). Mae'n cael ei adnabod yn orau fel beirniad ar raglenni teledu fel *Pop Idol*, *American Idol*, *The X Factor* a ''Britain's Got Talent''. Mae ef hefyd yn berchen ar gwmni gyhoeddi a chynhyrchu cerddoriaeth a rhaglenni teledu, Syco.

Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Teledu yn y Deyrnas Unedig
Cher (cantores)

Cynhyrchydd recordiau, cantores a chyfansoddwraig caneuon pop o'r Unol Daleithiau yw **Cher** (ganed **Cherilyn Sarkissian**; 20 Mai 1946). Yn ystod ei gyrfa, bu'n llwyddiannus ym myd cerddoriaeth, teledu a ffilm. Enillodd Oscar, Grammy, Emmy, tri Golden Globe a derbyniodd seren ar y Walk of Fame yn Hollywood.

Dechreuodd enwogrwydd Cher (Bono) ym 1965 fel aelod o'r ddeuawd pop / roc Sonny & Cher. Yn ddiweddarach, sefydlodd ei hun fel artist recordio unigol, seren ym myd y teledu yn ystod y 1970au ac fel actores yn ystod y 1980au.

Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Ffilm yn yr Unol Daleithiau

Mae **ffilm yn yr Unol Daleithiau** wedi bod yn ddylanwadol iawn ar ffilm ledled y byd ers dechrau'r 20g. Weithiau, rhennir hanes sinema yn yr Unol Daleithiau i bedwar prif gategori: cyfnod y ffilmiau mud, sinema glasurol Hollywood, Hollywood Newydd a'r cyfnod cyfoes (ar ôl 1980).

Ym 1878, dangosodd Eadweard Muybridge bŵer ffotograffiaeth i ddal symudiad. Ym 1894 cafwyd yr arddangosfa lluniau symudol cyntaf y byd yn Ninas Efrog Newydd, gan ddefnyddio Kinetoscope Thomas Edison. Y flwyddyn ganlynol, gwelwyd y ffilm gyntaf yn cael ei thaflunio yn Efrog Newydd ac roedd yr Unol Daleithiau ar flaen y gâd yn natblygiad ffilmiau sain yn y degawdau a ddilynodd. Ers dechrau'r 20g, lleolir y diwydiant ffilmiau yn yr Unol Daleithiau o amgylch Hollywood, Califfornia. Roedd y cyfarwyddwr D. W. Griffith yn ganolog i ddatblygiad ffilmiau ac yn aml, ystyrir ffilm Orson Welles *Citizen Kane* fel un o'r ffilmiau gorau erioed. Daeth actorion Americanaidd megis John Wayne a Marilyn Monroe yn ffigurau eiconig, tra bod y dyfeisiwr a chynhyrchydd Walt Disney yn arweinydd ym myd ffilmiau wedi'u hanimeiddio a gwerthu nwyddau a oedd yn gysylltiedig â ffilmiau. Stiwdios ffilmiau mawrion Hollywood yw canolbwynt ffilmiau llwyddiannus y byd megis *Star Wars* (1977) a *Titanic* (1997) ac mae'r ffilmiau a wneir yn Hollywood yn dominyddu'r diwydiant ffilmiau byd eang.


Categori:Adloniant yn yr Unol Daleithiau
Categori:Y celfyddydau yn yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
306 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC - **300au CC** - 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 
311 CC 310 CC 309 CC 308 CC 307 CC - **306 CC** - 305 CC 304 CC 303 CC 302 CC 301 CC

----

## Digwyddiadau 
* Menelaus, brawd Ptolemi I Soter, brenin yr Aifft, yn cael ei orchfygu gan Demetrius Poliorcetes, mab Antigonos I Monophthalmos, ym Mrwydr Salamis ger arfordir Cyprus. Mae'r fwydr yn gadael Antigonos yn feistr ar ran ddwyreinol y Môr Canoldir a'r Dwyrain Canol heblaw Babylonia.
* Antigonos yn ei gyhoeddi ei hun yn frenin Asia Leiaf a gogledd Syria, ac yn enwi Demetrius yn gyd-frenin.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:306 CC
Eisteddfod Abergorlech

Eisteddfod fach leol ydy **Eisteddfod Abergorlech** a gaiff ei chynnal pob Tachwedd yn Neuadd y pentref yn Abergorlech, Sir Gaerfyrddin. Cynhaliwyd yn gyntaf yn 1961 gyda'r Parch Idwal R Evans yn Gadeirydd, Mr Samuel Thomas yn Drysorydd a Mr D Jenkins yn Ysgrifennydd.

Mae'r Eisteddfod wedi ei chynnal bron pob blwyddyn ers hynny a mae sawl un o'r cystadleuwyr (yn cynnwys Siân Cothi, Rhian Williams, Joy Cornock, Dafydd Jones)wedi mynd ymlaen i lwyddo ar llwyfannau Eisteddfod yr Urdd a'r Genedlaethol.

Mae yna gystadleuthau Adrodd, Canu, Llenyddiaeth a chanu offeryn. Mae'r Eisteddfod yn cynnig Cadair fach am ddarn o gerdd ac mae na gwpannau her ar gael i enillwyr cystadleuthau 'Canu Emyn Dros 50' a'r 'Her Unawd Agored'. Cynigir tlws arbennig i blant o dan 20 oed am ddarn o lenyddiaeth.

Ar y pwyllgor ar hyn o bryd mae Mr Dewi Thomas (Cadeirydd), Mrs Heulwen Ffrancis (Ysgrifenyddes), Mr Dennis Griffiths (Trysorydd). Cynhelir yr Eisteddfod nesaf ar 29 Tachwedd 2008.

Abergorlech
Categori:Sir Gaerfyrddin
Adareg

Cangen o sŵoleg yw **adareg** (neu **adaryddiaeth**), sy'n ymwneud ag astudio adar. Gelwir rhywun sy'n astudio adar yn adaregwr neu'n adaregydd.


Categori:Adar
Categori:Swoleg
Cynulliad Llundain

bawd|200px|Y Siambr y Cynulliad Llundain yn Neuadd Dinas

Cynulliad rhanbarthol ar gyfer dinas Llundain, prifddinas Lloegr a'r DU, yw **Cynulliad Llundain** (Saesneg: *London Assembly*). Sefydlwyd y Cynulliad yn y flwyddyn 2000 ac mae ei bencadlys yn Neuadd Dinas Llundain (*City Hall*). Mae'r Cynulliad yn cynnwys 25 aelod a etholir trwy'r System Aelod Ychwanegol. Mae'n cwrdd mewn sesiynau llawn bob pythefnos.

Etholir Maer Llundain trwy etholiad ar wahân. Ken Livingstone (Llafur) oedd y maer cyntaf; cafodd ei olynu gan Boris Johnson (Ceidwadwyr) yn 2008. Un o swyddogaethau'r Cynulliad yw arolygu gweithredoedd Maer Llundain, eu cymeradwyo neu eu gwrthwynebu.

## Pleidiau presennol
## Dolenni allanol 
*  Gwybodaeth am y Cynulliad

Categori:Llywodraeth leol yn Llundain Fwyaf
Categori:Llundain
Arenig Fawr

Mae **Arenig Fawr** yn gopa mynydd rhwng y Bermo a Betws-y-Coed a'r  Bala yn ne-ddwyrain Parc Cenedlaethol Eryri.

## Lleoliad a llwybrau 
Saif i'r de-orllewin o Lyn Celyn ac i'r de o'r briffordd A4212 rhwng Trawsfynydd a'r Bala, gyda chopa is Moel Llyfnant i'r de-orllewin ohono. Mae Arenig Fach i'r gogledd, yr ochr arall i'r A4212. Gellir ei ddringo o'r ffordd gefn rhwng Trawsfynydd a Llanuwchllyn, neu o'r ffordd i'r de o Lyn Celyn.

## Uchder 
Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 375metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 854m (2802tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Awyren 
Ar ei lethrau mae Llyn Arenig Fawr, ac ar y copa ceir cofeb i griw awyren Flying Fortress o Lu Awyr yr Unol Daleithiau a laddwyd pan darawodd y mynydd yn 1943.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
*Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Llanuwchllyn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Parc Cenedlaethol Eryri
Mynydd Perfedd

Mynydd yn y Glyderau yng ngogledd Eryri yng Ngwynedd yw **Mynydd Perfedd**.

## Lleoliad 
Saif Mynydd Perfedd ar y grib sy'n arwain o'r Garn tua'r gogledd, gan ddiweddu gyda Carnedd y Filiast; Mynydd Perfedd yw'r copa mwyaf gogleddol ond un, rhwng Foel Goch a Charnedd y filiast.  I'r gorllewin o'r copa mae cronfa ddŵr Marchlyn Mawr, ac i'r de-orllewin mae Bwlch y Brecan yn ei gysylltu ag Elidir Fawr. Ar ochr ddwyreiniol y mynydd, mae Cwm Perfedd yn arwain i lawr i Nant Ffrancon.

## Llwybrau 
Gellir ei ddringo o Nant Ffrancon, neu ar hyd y grib o gopa'r Garn.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd