open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herodias

Tywysoges brenhinlin Herod Iudaea adeg yr Ymerodraeth Rufeinig oedd **Herodias** (Hen Roeg: Ἡρῳδιάς, *Hērōidiás*; tua 15 BC – ar ôl AD 39). Mae gweithiau Cristnogol yn ei chysylltu â dienyddio Ioan Fedyddiwr.

Roedd Herodias yn ferch i Aristobulus IV a'i wraig Berenice, ac yn chwaer i Herod V (brenin Chalkis), Herod Agrippa (brenin Iudaea), Aristobulus yr Iau, a Mariamne III (gwraig Antipater). Ar ôl i Herod Fawr ddienyddio Antipater, mae'n debyg mai Herodias oedd gwraig gyntaf Herod Archelaus, prif etifedd Herod Fawr a pencenedl Iudaea (Jiwdea).

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
* Gillman, Florence Morgan. ''Herodias: At Home in the Fox's Den*. Interfaces. Collegeville, Minn.: Liturgical Press, 2003.
* Meier, John P. *A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus*, Volume Two: *Mentor, Message and Miracles*. Anchor Bible Reference Library, New York: Doubleday, 1994.
* Theissen, Gerd. *The Shadow of the Galilean: The Quest of the Historical Jesus in Narrative Form''. Philadelphia: Fortress, 1987.

## Dolenni allanol
* Herodias, A Dramatic Poem gan Joseph Converse Heywood.
* Herodias (third of the Three Tales), gan Gustave Flaubert.

Categori:Genedigaethau yn y 10au CC
Categori:Iddewon y ganrif 1af
Categori:Menywod y ganrif 1af
Categori:Pobl y ganrif 1af
Categori:Iddewon ac Iddewiaeth yn yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:Brenhinlin Herodiaidd
Categori:Pobl yn Efengyl Mathew
Categori:Pobl yn Efengyl Marc
Categori:Menywod yn y Testament Newydd
Categori:Marwolaethau'r ganrif 1af
Categori:Brenhiniaeth Iddewig
Categori:Tywysogesau hynafol
Categori:Blwyddyn geni ansicr
Categori:Blwyddyn marwolaeth anhysbys
Categori:Herod Antipas
C.P.D. Macclesfield

Mae **Macclesfield Football Club** ('Clwb Pêl-droed Macclesfield') yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Macclesfield, Swydd Gaer. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd Cynghrair Cenedlaethol Gogledd. Mae'r clwb yn chwarae eu gemau cartref yn Moss Rose.

Sefydlwyd y clwb yn 2020 fel clwb ffenics o'r hen Macclesfield Town F.C., a sefydlwyd ym 1874 ac a ddiddymwyd yn dilyn dyfarniad yr Uchel Lys Cyfiawnder ar 16 Medi 2020 oherwydd dyled. Ymunodd y clwb ag Uwch Adran Siroedd y Gogledd Orllewin yn 2021, ac enillodd dair adran yn y pedwar tymor nesaf  a chyrraedd rownd gynderfynol Tlws yr FA yn 2024. Ar 10 Ionawr 2025, chwaraeodd y clwb gêm drydedd rownd Cwpan Lloegr yn erbyn y pencampwyr presennol Crystal Palace, a oedd 117 safle yn uwch na nhw, a'u trechu 2–1 yn yr hyn a ystyrir yn eang fel y fuddugoliaeth annisgwyl fwyaf yn hanes pêl-droed yn Lloegr.

## Cyferiaidau
Macclesfield
Edmund David Jones

Roedd **Edmund David Jones ** (9 Medi, 1869 – 13 Chwefror, 1941) yn athro ac yn awdur llyfrau addysgol. Mae'n cael ei gyfeirio ato, fel arfer, ac yn cyhoeddi o dan yr enw *Edmund D. Jones*.

## Cefndir
Ganwyd Jones yn siop y *Beehive* yn Nhrawsfynydd, yn blentyn i John Jones, dilledydd a groser ac Ellen ei wraig. Bu farw ei dad ym 1879 pan oedd Edmund yn 9 oed cafodd ei fagu wedyn gan ei fam weddw a'i ewyrth David, yn yr un siop. Roedd David Jones, yn flaenor ac yn ysgrifennydd capel Bedyddwyr Trawsfynydd a magwyd Edmund yn yr un enwad. Fe'i haddysgwyd yn ysgol uwchradd Blaenau Ffestiniog ac yn ysgol ramadeg y Bala. Ym 1886 aeth i Brifysgol Bangor ar ysgoloriaeth goffa Henry Robertson o £25 y flwyddyn. Cafodd radd BA mewn Ffrangeg ym 1890 trwy Brifysgol Llundain (doedd Prifysgol Cymru ddim yn dyfarnu graddau annibynnol ar y pryd). Enillodd radd MA mewn Ffrangeg a Saesneg o Lundain ym 1894.

## Gyrfa
Ar ôl dderbyn ei BA ym Mangor aeth Jones i Benbedw i weithio fel athro yn y Birkenhead Institute. Ar ôl blwyddyn dychwelodd i Brifysgol Bangor fel athro cynorthwyol yn yr adran Ffrangeg, fel rhan o'i baratoad ar gyfer ei radd MA.

Ym 1894 fe'i penodwyd yn brifathro cyntaf Ysgol Sirol Abermaw, oedd newydd agor gyda dim ond saith o ddisgyblion. Tyfodd yr ysgol yn gyflym a chyflogwyd yr hanesydd John Lloyd ac wedyn yr awdur gwerslyfrau ysgol, John Morgan Edwards fel dirprwy brifathro iddo.

Mewn portread ohono ym *Mhapur Pawb* ceir disgrifiad o'i ethos fel athro:

## Teulu
Ym 1910 priododd Jones â Claudia Morgan, merch y Parch T. J. Morgan. William George brawd David Lloyd George oedd y gwas priodas.

## Marwolaeth
Ar ôl ymddeol symudodd Jones i fyw ym Mangor. Bu farw yn Ysbyty Môn ac Arfon ar ôl cael triniaeth wedi damwain yn 71 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent ffordd Llandygai, Bangor.

## Lyfryddiaeth
bawd
*''Lle'r Gymraeg yn Addysg Ddyfodol Cymru* - buddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Ffestiniog, 1898
**Gemau Ceiriog i Blan*t (1900)
**Select Poems of James Russell Lowell* (1906)
**Of King's Treasures*, (1907)
**Poems of Wales'', (1914)
*World's Classics,—*English Critical Essays of the Nineteenth Century*, (1916)
*World's Classics,—*English Critical Essays of the Sixteenth, Seventeenth, and Eighteenth centuries* (1922)
**Camre Celfyddyd* (1938)

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Ieuan ap Siôn

Canwr gwerin a naturiaethwr o Res y Cae, Sir y Fflint, yw **Ieuan ap Siôn** (ganwyd 1952). 

Mae'n adnabyddus am ei ddoniau perfformio caneuon gwerin, ac mae hefyd wedi bod yn fuddugol mewn canu cerdd dant yn yr Eisteddfod Genedlaethol ac yn yr Ŵyl Cerdd Dant. Yn ogystal â'i ddoniau canu, mae hefyd yn naturiaethwr, ac yn ymddangos yn aml ar raglen Garddio a Mwy ar S4C. 

Cafodd ei wobrywo yng Ngwyl Daniel Owen am ei gyfraniad i Gymreictod.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Canu gwerin Cymreig
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Naturiaethwyr o Gymru
Castellgwyn

Cymuned yn Sir Fynwy ydy **Castellgwyn** (Saesneg: *Whitecastle*). Fe'i crëwyd ar ôl i gymunedau Sir Fynwy gael eu had-drefnu yn 2022. Mae'r gymuned yn cynnwys y pentrefi Bryngwenin, Castellnewydd, Crossway, Hendre, Llandeilo Gresynni, Llanfaenor, Llanfihangel Ystum Llywern, Llanfocha, Llangatwg Feibion Afel, Llanoronwy, Maypole, Onnen, Penrhos, Wayne Green a Wernrheolydd.

bawd|canol|Map o Gymuned Castellgwyn o fewn Sir Fynwy

Mae gan Gyngor Cymuned Castell Gwyn chwe ward:
* Castell Gwyn
* Penrhos
* Llanfihangel-Ystum-Llywern
* Llangattock Febion Avfel
* Castell Newydd
* Rockfield
* Llanfocha.

Mae Cyngor Cymuned Castellgwyn yn cwrdd yn rheolaidd i drafod pwnciau lleol. Does dim neuaddau cymunedol yn y gymuned.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan cyngor y gymuned


Categori:Cymunedau Sir Fynwy
Categori:Sefydliadau 2022
Moss Rose

Gall **Moss Rose** gyfeirio at fwy nag un pethː

* *Moss Rose* - ffilm
* Moss Rose - stadiwm yn Macclesfield.
----
Emile Granville

Mae **Émile Granville** (ganwyd 1955) yn ymgyrchydd ac awdur Llydaweg sy’n siarad Llydaweg ac yn weithgar yn ardal Redon, lle cafodd ei eni. Mae’n cyflwyno ei hun fel person asgell chwith, ecolegydd a chymdeithasolwr Llydaweg.

Mae Émile Granville yn weithgar ym myd cymdeithas sifil a gwleidyddiaeth Llydaweg. Daeth yn hysbys yn gyntaf yn ardal Redon am ei waith cymdeithasol i amddiffyn natur, yr iaith Lydaweg ac adfywio diwylliannol. Bu’n bennaeth ar y CUAB am sawl blwyddyn. Mae o hefyd yn cymryd rhan ym myd gwleidyddiaeth leol a Llydaw gyfan. Bu’n aelod o sawl plaid wleidyddol ac mae wedi sefyll sawl gwaith mewn etholiadau trefol, canton neu ar lefel Llydaw. Yn y 2000au ymunodd â Strollad Breizh (Plaid Llydaw) a daeth yn “lais awdurdodedig” y blaid. Cafodd ei ethol yn gynghorydd tref yn Redon yn 2008.

## Yr iaith Lydaweg 
Dysgodd Émile Granville yr iaith Lydaweg a bu’n gweithio’n galed i ddatblygu safle’r iaith yn ardal Redon ers yr 1980au. Sefydlodd gymdeithasau i addysgu’r iaith i oedolion yn y rhanbarth, gan gynnwys y gymdeithas Gwezenn , a sefydlwyd yn 1987. Ar ôl cael ei ethol i’r cyngor tref yn 2008, bu’n gweithio i sicrhau bod siarter Ya d’ar brezhoneg (“Ie i’r Llydaweg”) yn cael ei llofnodi gan ddinas Redon, a gwnaed hynny yn 2009.

## Llyfrau 
*  *Marais de Redon et de Vilaine, Histoire, témoignages et patrimoine*, 3 cyfrol (Comité des Marais et Rivières du Pays de Redon et de Vilaine, 2007)
*  *Perspectives pour la Nation Bretonne* (Yoran Embanner, 2018)
*   *Daeoù hon amzer a-vremañ / Les défis de notre temps* (Heriau ein hoes ni) (Yoran Embanner, 2020)
*  *Komzoù dichipot* (Embannadurioù ar Peniti, 2023)

## Llyfryddiaeth bellach
* Lionel Henry, *Dictionnaire biographique du mouvement breton* (Yoran Embanner: 2013)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Araith gan Émile Granville fel llefarydd Strollad Breizh (3 Ebrill 2009)

* Prezegenn gant Emile Granville degemenner Strollad Breizh (3 a viz Ebrel 2009)
* Llofnodi siarter Ya d’ar brezhoneg, Ebrill 2009 (Émile Granville, Lena Louarn)

* Sinadur karta Ya d'ar Brezhoneg Ebrel 2009 (Emile Granville, Lena Louarn)
* Émile Granville ar Bretons mag (2009)

* Emile Granville war Bretons mag (2009)
* Avel em Fenn  (2026) cyfweliad (17m 55s-25m) * http://media.radios.bzh/38b8e83e-8c81-4a67-8767-6dd70e736e66?download

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Gwleidyddion o Lydaw
Categori:Llenorion o Lydaw
Cwpan Lloegr 2025–26

**Cwpan Lloegr 2025–26** (a elwir yn **Gwpan Lloegr Emirates 2025–26** am resymau nawdd) oedd tymor rhif 144 Cwpan Lloegr, y twrnamaint pêl-droed hynaf yn y byd.

Dechreuodd y rowndiau rhagbrofol ar 1 Awst 2025, gyda'r rownd gyntaf yn dechrau ar 31 Hydref 2024.

Crystal Palace oedd deiliaid y gwpan ar ôl ei hennill am y 13eg tro y tymor diwethaf (gan ennill 1–0 yn erbyn Manchester City). Fodd bynnag, cawsant eu trechu gan Macclesfield, tîm o'r chweched adran yn y drydedd rownd yn yr hyn a ddisgrifiwyd fel y fuddugoliaeth annisgwyl fwyaf yn hanes pêl-droed Lloegr.

Cynhelir y gêm derfynol ar 16 Mai 2026 yn Stadiwm Wembley yn Llundain. Bydd yr enillydd yn gymwys ar gyfer Cynghrair Europa UEFA.

## Rowndiau rhagbrofol
## Rownd gyntaf
## Ail rownd
## Trydedd rownd
## Pedwaredd rownd
## Pumed rownd
## Rownd y chwarteri
## Rownd gynderfynol
## Rownd derfynol
## Tarian y Gymuned
## Ystadegau
### Prif sgorwyr goliau
#### Hat-triciau
## Cyfeiriadau
2025–26
Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2025–26
Elfen glasurol

Mae'r **elfennau clasurol** fel arfer yn cyfeirio at ddaear, dŵr, tân, awyr, ac (yn hwyrach) aether, a oedd i fod i egluro anian a chymhlethdod mater i gyd yn nhermau sylweddau symlach. Roedd gan ddiwylliannau hynafol yng Ngroeg Hynafol, Angola, Tibet Hynafol, India Hynafol, a Mali Hynafol restrau tebyg a gyfeiriodd weithiau at, yn eu hieithoedd brodorol, "awyr" fel "gwynt", ac at "aether" fel "gofod".

## Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth naturiol
Categori:Hanes astroleg
Categori:Ffactorau technegol astroleg
Categori:Cysyniadau mewn athroniaeth Tsieineaidd
Categori:Theorïau mewn athroniaeth Groeg hynafol
Categori:Athroniaeth Indiaidd
Categori:Cosmoleg Hindŵaidd
Categori:Cosmoleg Bwdhaidd
Categori:Cosmoleg Taoaidd
Categori:Cosmoleg Esoterig
Categori:Timaeus (Plato)
Ystrad Fflur (gwahaniaethu)

Gall Ystrad Fflur gyfeirio at:

### Mannau yng Nghymru
*Abaty Ystrad Fflur, abaty Sistersiaidd ger Pontrhydfendigaid, Ceredigion a sefydlwyd yn ystod yr 12g.
*Cymuned ehangach Ystrad-Fflur, lle mae'r abaty wedi'i leoli.

### Llenyddiaeth
Mae'r abaty yn destun nifer o gerddi yn yr iaith Gymraeg. Mae'n debyg mai'r enwocaf ohonynt yw:
*Ystrad Fflur, telyneg gan T. Gwynn Jones.
"Ystrad Fflur" oedd testun Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916. Ymhlith yr awdlau a luniwyd ar gyfer y gystadleuaeth oedd:
*Awdl gan y bardd Hedd Wyn.
*Yr awdl fuddugol gan John Ellis Williams.
Ystrad Fflur (T. Gwynn Jones)

:''Mae'r erthygl hon am y gerdd gan T. Gwynn Jones. Am ddefnyddiau eraill gweler Ystrad Fflur.*
[bawd|de|150px|Llun o adfeilion [Abaty Ystrad Fflur a ymddangosodd yn yr *Illustrated London Reading Book'', 1851]]
Telyneg yn y traddodiad Rhamantaidd gan y bardd Cymraeg T. Gwynn Jones (1871–1949) yw '**Ystrad Fflur**'. Dyma un o gerddi enwocaf y bardd, ac un o delynegion enwocaf yr iaith Gymraeg.

## Cefndir
Lluniwyd y gerdd gan y bardd yn dilyn ymweliad i Abaty Ystrad Fflur yng Ngheredigion. "Wedi treulio diwrnod yno yn chwilio am weddillion Cristnogaeth". Roedd gwerthfawrogi adfeilion yn nodweddiadol o aestheteg Rhamantiaeth ac mae'r gerdd yn enghraifft nodweddiadol yn y Gymraeg o waith llenyddol Rhamantaidd. 

Ymddangosodd y gerdd am y tro cyntaf yn y *Welsh Gazette* yn 1919. ac fe gynhwysodd y gerdd wedyn yn *Caniadau* (1934), ei ddetholiad o'i gerddi. 

## Y Gerdd

Mae dail y coed yn Ystrad Fflur
:Yn murmur yn yr awel
A deuddeng Abad dan y gro
:Yn huno yno'n dawel.

Ac yno dan yr ywen brudd
:Mae Dafydd bêr ei gywydd,
A llawer pennaeth llym ei gledd
:Yn ango'r bedd tragywydd.

Er bod yr haf, pan ddêl ei oed,
:Yn deffro'r coed i ddeilio,
Ni ddeffry dyn, a gwaith ei law
:Sy'n distaw ymddadfeilio.

Ond er mai angof angau prudd
:Ar adfail ffydd a welaf,
Pan rodiwyf ddaear Ystrad Fflur,
:O'm dolur ymdawelaf.

## Mesur
Mae'r gerdd yn enghraifft nodweddiadol o delyneg Cymraeg o'r cyfnod. Ceir pedwar pennill o bedair llinell yr un, gyda'r ail a'r bedwaredd llinell ym mhob pennill yn odli; ceir hefyd odl fewnol, gyda'r sill olaf yn y llinell cyntaf a'r trydydd yn odli â gair yn y llinell nesaf:

Mae dail y coed yn Ystrad Ff**lur**
:Yn mur**mur** yn yr awel
A deuddeng Abad dan y **gro**
:Yn hu**no** yno'n dawel.

Mae hyn yn ffurf a ddefnyddir yn gyffredin mewn telynegion Cymraeg o'r 19g a'r 20g cynnar, er enghraifft 'Rhos y Pererinion', cerdd arall gan T. Gwynn Jones a luniwyd tua'r un adeg, er nad oes enw penodol ar y math yma o delyneg.

## Beirniadaeth
Yn y gerdd hon mae Gwynn yn "give passionate utterance to his feeling of the mystery that surrounds human life".

Mae'r gerdd wedi'i chynnwys mewn nifer fawr o flodeugerddi Cymraeg gan gynnwys *Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif*, *Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg* a *Hoff Gerddi Cymru*, sy'n tystio i'w phoblogrwydd parhaus.

Gwnaed trefniant cerddorol o'r gerdd gan John Metcalf.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Telynegion Cymraeg
Categori:Cerddi Cymraeg yr 20fed ganrif
Yr Whws

Mae Yr Whws yn sioe deledu a darlledwyd ar S4C. 

## Lleisiau a Chriw 
* Clan Gyn
* Meri Huws Gwynedd
* Osian Rhys Jones 
* Marged Llwyd
* Rhys ap Trefor
* Gwawr Loader

## Penodau (anghyflawn) 
# Yr Whw Anweledgig (22 Ebrill, 2025)
# Mynyddoedd Mwdlyd (27 Hydref, 2025)

Categori:Rhaglenni teledu I blant
Categori: Rhaglenni teledu'r 2020au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Digbi Draig

Mae Digbi Draig yn sioe deledu a darlledwyd ar S4C. 

## Lleisiau a Chriw 
* Digbi Draig: Siôn Emyr
* Betsi: Catherine Ayers
* Cochyn: Richard Elis
* Conyn: Meliyr Sion
* Teifinon a Abel: Rhys Parry Jones
* Eiry Thomas
* Addasiad: Gwenno Hughes
* Rheoli cynhyrchu: Rhian Moses
* Graffeg: Owen Taifyn Jones
* Cymysgu sain: Jason Morgan
* Cyfeiriad llais: Carys Llewelyn
* Cynhyrchu a Chyfarwyddwr: Janet Aethwy

## Penodau (anghyflawn) 
# Malwod (4 Ebrill, 2017)

Categori:Rhaglenni teledu I blant
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Maeve Courtier-Lilley

Actores o Gymru yw **Maeve Courtier-Lilley** (ganwyd 2001). Mae ei rhannau mewn dramâu teledu wedi cynnwys *Run Away* (2025).*The Red King* (2024) a *The Outpost* (2021).

## Bywyd cynnar 
Fe'i ganwyd yn Aberystwyth ac fe'i magwyd yn Ffwrnais, Ceredigion. Yna symudodd i Aberystwyth lle mynychodd Ysgol Gymraeg Aberystwyth. Dechreuodd actio trwy ymddangos mewn cynyrchiadau llwyfan a chynyrchiadau pantomeim yn lleol.

## Gyrfa 
Gwnaeth ymddangosiadau yn y gyfres deledu hirhoedlog *Doctors* a *Casualty* ar *BBC One*. Yn 2021 roedd ganddi rôl achlysurol yn chwarae Luna ym mhedwaredd cyfres *The Outpost* ar sianel *The_CW*.  Cafodd y brif ran, sef Anna, yn y gyfres ddrama Gymraeg *Persona* ar gyfer *S4C* yn 2022. Creuwyd y gyfres gan Elin Gwyn, a chafodd ei henwebu am y Ddrama Deledu Orau yng ngwobrau BAFTA Cymru 2023.

Yn 2023, chwaraeodd ran Audrey yn y ffilm *Gran Turismo*.  Yn ôl adolygiad gwefan Collider, dywedwyd ei bod wedi dod â "chynhesrwydd aruthrol i rôl a allai mewn dwylo llai abl fod wedi bod yn anghofiadwy".

Yn 2024, ymddangosodd fel Vanessa yn y gyfres hirhoedlog *Silent Witness* *ar BBC One*.. Cafodd brif rhan yn y gyfres deledu *The Red King* yn 2024, yn chwarae rhan Winter, a ddisgrifiwyd gan *The Guardian* fel "plentyn gwyllt yr Ynys".

Chwaraeodd rhan Skyler Price yn y ffilm gomedi ramantus *Champagne Problems*, ffilm wedi'i gosod yn Ffrainc. Roedd yn actio ochr yn ochr â Minka Kelly a Tom Wozniczka, gyda'r ffilmio yn cymeryd lle fis Medi 2024 cyn ryddhau'r ffilm yn 2025. Ym mis Ionawr 2025, roedd yn rhan o gast y gyfres gyffro *Run Away* ar Netflix, a addaswyd o'r llyfr gan Harlan Coben. Roedd y gyfres yn serennu James Nesbitt ochr yn ochr â Ruth Jones, Alfred Enoch, a Minnie Driver.

## Ffilmyddiaeth 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Actorion teledu benywaidd o Gymru
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Aberystwyth
Abba Seraphim

Esgob Prydeinig annibynnol yn yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol oedd **William Henry Hugo Newman-Norton** (27 Chwefror 1948 – 12 Tachwedd 2025). Ef oedd Patriarch Ynys Wydrin a phennaeth yr Eglwys Uniongred Brydeinig (BOC)  gyda'r teitl Patriarch Prydain  ac roedd yn cael ei adnabod fel yr **Abba Seraphim**.

Ym 1975, olynodd Norton William Bernard Crow fel pennaeth Urdd y Doethineb Sanctaidd hefyd. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Yr Eglwys Goptaidd
Andronikos II Palaiologos

Ymerawdwr Bysantaidd o 1282 hyd 1328 oedd **Andronikos II Palaiologos** (Groeg: Ἀνδρόνικος Δούκας Ἄγγελος Κομνηνὸς Παλαιολόγος; 25 Mawrth 1259 – 13 Chwefror 1332). Yn ystod ei deyrnasiad y dechreuodd yr ymerodraeth ei dirywiad terfynol. Gorchfygodd y Twrciaid y rhan fwyaf o diriogaethau yn Anatolia, a threuliodd Andronikos flynyddoedd olaf ei deyrnasiad yn ymladd rhyfel cartref yn erbyn ei ŵyr (a fyddai'n teyrnasu fel Andronikos III Palaiologos). Gorfodwyd Andronikos i ymwrthod â'r orsedd yn 1328, ac wedi hynny ymddeolodd i fynachlog am weddill ei oes.

Categori:Genedigaethau 1259
Categori:Marwolaethau 1332
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Andronikos III Palaiologos

Ymerawdwr Bysantaidd o 1328 hyd 1341 oedd **Andronikos III Palaiologos** (Groeg: Ἀνδρόνικος Δούκας Ἄγγελος Κομνηνός Παλαιολόγος; 25 Mawrth 1297 - 15 Mehefin 1341). Roedd yn fab i Mihangel IX Palaiologos. Tra oedd yn ifanc, cyn 1313, fe'i cyhoeddwyd yn gyd-ymerawdwr ac yn Ebrill 1321 gwrthryfelodd yn erbyn ei daid, Andronikos II Palaiologos. Cafodd ei goroni'n gyd-ymerawdwr yn ffurfiol yn Chwefror 1325, cyn disodli ei daid yn llwyr ar 24 Mai 1328 a theyrnasu ar ei ben ei hun.

Categori:Genedigaethau 1297
Categori:Marwolaethau 1341
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Mihangel IX Palaiologos

Ymerawdwr Bysantaidd o 1294 hyd 1320 oedd **Mihangel IX Palaiologos** (Groeg: Μιχαὴλ Δούκας Ἄγγελος Κομνηνὸς Παλαιολόγος; 17 Ebrill 1277 – 12 Hydref 1320). Teyrnasodd ynghyd â'i dad, Andronikos II Palaiologos, o 1294 hyd at ei farwolaeth.

Categori:Genedigaethau 1277
Categori:Marwolaethau 1320
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Ioan V Palaiologos

Ymerawdwr Bysantaidd a deyrnasodd (gydag ysbeidiau) o 1341 hyd ei farwolaeth yn 1391 oedd **Ioan V Palaiologos** (Groeg: Ἰωάννης Παλαιολόγος; 18 Mehefin 1332 – 16 Chwefror 1391). Gwelodd ei deyrnasiad hir ryfel cartref cyson a sawl trechiad milwrol gan y Twrciaid Otomanaidd, a gododd fel y pŵer mwyaf yn y rhanbarth. Roedd hefyd yn cynnwys cyfnod trychinebus y Pla Du.

Daeth yn ymerawdwr yn wyth oed. Yna bu ryfel cartref rhwng ei raglaw Ioan VI Kantakouzenos a chyngor dan arweiniad ei fam Anna o Savoy, a roddodd y tlysau coronog i Fenis er mwyn codi arian. Cydnabuwyd Kantakouzenos yn ymerawdwr ym 1347. Dechreuodd rhyfel cartref arall ym 1352, a cheisiodd Ioan V gymorth gan Serbia yn erbyn Mathew, mab Ioan Kantakouzenos, a'i gynghreiriaid Otomanaidd. Yn ystod yr anhrefn a ddilynodd y cipiodd y Twrciaid eu tiriogaeth gyntaf yn Ewrop.

Cymerodd Ioan V rym go iawn ym 1354, a diswyddodd Kantakouzenos a'i fab Mathew. Ceisiodd Ioan ennill cefnogaeth y Gorllewin ar gyfer y rhyfel yn erbyn y Twrciaid. I hyrwyddo'r nod hwn, trodd at Gatholigiaeth ym 1369 ym mhresenoldeb y Pab. Roedd ei ymdrechion yn ddiwerth, gan iddo gael ei garcharu yn Fenis oherwydd ei ddyledion ac yn y pen draw gorfodwyd ef i gydnabod goruchafiaeth Otomanaidd. Yn hwyr yn ei deyrnasiad cafodd Ioan ei ddisodli ddwywaith o'r orsedd, yn gyntaf yn 1376 gan ei fab Andronikos IV Palaiologos ac wedyn yn 1390 gan ei ŵyr Ioan VII Palaiologos.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1332
Categori:Marwolaethau 1391
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Manuel II Palaiologos

Ymerawdwr Bysantaidd o 1391 hyd 1425 oedd **Manuel II Palaiologos** (Groeg: Μανουὴλ Παλαιολόγος; 27 Mehefin 1350 – 21 Gorffennaf 1425). 

Categori:Genedigaethau 1350
Categori:Marwolaethau 1425
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Rebecca Shoichet

Actores llais o Ganada yw **Rebecca Shoichet** (ganwyd 16 Chwefror 1975), sy'n adnabyddus am ei gwaith mewn ffilmiau anime o Japan.

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Actorion benywaidd o Ganada
Categori:Actorion llais o Ganada
Categori:Pobl o Vancouver
Ioan VII Palaiologos

Ymerawdwr Bysantaidd am bum mis yn 1390, o 14 Ebrill hyd 17 Medi, oedd **Ioan VII Palaiologos** (Groeg: Ἰωάννης Παλαιολόγος; 1370 – 22 Medi 1408). Roedd yn ŵyr i Ioan V Palaiologos, ymerawdwr o 1341 hyd 1391, ac yn fab i Andronikos IV Palaiologos a oedd wedi cipio'r orsedd yn 1376–1379, ac a barhaodd mewn brwydr chwerw gyda'i dad, Ioan V, hyd at ei farwolaeth yn 1385. Ar ôl marwolaeth Andronikos IV yn 1385, etifeddodd Ioan VII ei hawliadau. Gwrthryfelodd yn erbyn Ioan V a llwyddodd i gipio Caergystennin am gyfnod yn 1390. Er i Ioan V adennill ei orsedd yn fuan, dim ond am dri mis arall y teyrnasodd cyn ei farwolaeth. Olynydd Ioan V oedd Manuel II Palaiologos, ewythr i Ioan VII, na ildiodd erioed ei hawliad i fod yr ymerawdwr cyfreithlon.

Categori:Genedigaethau 1370
Categori:Marwolaethau 1408
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Ioan VIII Palaiologos

Ymerawdwr Bysantaidd o 1425 hyd 1448 oedd **Ioan VIII Palaiologos** (Groeg: Ἰωάννης Παλαιολόγος; 18 Rhagfyr 1392 – 31 Hydref 1448). 

Categori:Genedigaethau 1392
Categori:Marwolaethau 1448
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Darlledu

Dosbarthu cynnwys sain neu fideo i gynulleidfa eang drwy ddefnyddio technolegau cyfathrebu electronig yw **darlledu**. Yn hanesyddol, mae hyn wedi cynnwys trosglwyddo signalau radio neu deledu drwy'r awyr gan ddefnyddio tonnau radio, gan alluogi unrhyw un â derbynnydd addas i gael mynediad at y cynnwys. Gall y term hefyd gynnwys dulliau trosglwyddo drwy gebl, lloeren, a'r rhyngrwyd. Mae darlledu yn chwarae rôl ganolog wrth gyflwyno newyddion, adloniant, addysg, a rhaglenni diwylliannol i’r cyhoedd.

Mae hanes darlledu'n dyddio'n ôl i ddatblygiad technoleg radio yn nechrau'r 20fed ganrif. Dechreuodd darllediadau radio rheolaidd yn y 1920au, ac yna teledu yn y 1930au a’r 1940au. Trawsnewidiodd y technolegau hyn gyfathrebu torfol drwy alluogi rhannu gwybodaeth mewn amser real dros bellteroedd mawr. Sefydlwyd darlledwyr gwasanaeth cyhoeddus, megis y BBC, i ddarparu gwybodaeth ac addysg, tra roedd darlledwyr masnachol yn dibynnu ar refeniw hysbysebu i ariannu rhaglenni.

Gellir dosbarthu systemau darlledu yn wahanol fathau yn ôl eu strwythur a’u pwrpas. Caiff darlledwyr cyhoeddus eu hariannu fel arfer gan lywodraethau neu drwy ffioedd trwydded, ac maent yn anelu at wasanaethu budd y cyhoedd. Mae darlledwyr masnachol yn gweithredu er elw, tra bo darlledwyr cymunedol yn canolbwyntio ar gynulleidfaoedd lleol neu arbenigol. Gall rhaglenni amrywio o newyddion a chwaraeon i ddrama, cerddoriaeth, a rhaglenni dogfen, gan adlewyrchu anghenion a diddordebau amrywiol gwylwyr a gwrandawyr.

Yn yr oes ddigidol, mae darlledu wedi esblygu i gynnwys gwasanaethau ffrydio a phlatfformau ar-lein, gan niwlio'r ffin rhwng darlledu traddodiadol a'r cyfryngau ar-alw. Er bod radio a theledu clasurol yn parhau'n bwysig, mae llawer o gynulleidfaoedd bellach yn cael mynediad at gynnwys drwy'r rhyngrwyd ar ffonau clyfar, cyfrifiaduron, a setiau teledu clyfar. Er gwaethaf y newidiadau hyn, mae darlledu yn parhau i fod yn rym mawr wrth lunio barn gyhoeddus, diwylliant, a mynediad at wybodaeth ledled y byd.

## Cymru
Dechreuodd y BBC ddarlledu yng Nghymru ym 1923. Erbyn 1927, roedd gorsafoedd radio yng Nghaerdydd ac Abertawe.

## Gweler hefyd 
* Darlledwr

## Cyfeiriadau 

Categori:Y cyfryngau torfol
Categori:Telegyfathrebu
Crispin Nash-Williams

Mathemategydd o Gymru oedd **Crispin St John Alvah Nash-Williams** (19 Rhagfyr 1932 – 20 Ionawr 2001). Ei ddiddordeb ymchwil oedd ym maes mathemateg arwahanol (*discrete mathematics*), yn enwedig damcaniaeth graffiau.

## Bywgraffiad
Ganwyd Nash-Williams ar 19 Rhagfyr 1932 yng Nghaerdydd. Roedd ei dad, Victor Erle Nash-Williams (né Williams), yn archaeolegydd ym Mhrifysgol Caerdydd, ac roedd ei fam wedi astudio'r clasuron yn Rhydychen. Yn fachgen ifanc, mynychodd Nash-Williams Ysgol Gadeiriol Christ Church yn Rhydychen, a oedd bryd hynny dan arweiniad Wilfrid Oldaker. Nododd un cofiannydd bod Oldaker wedi bod yn ddylanwad pwysig ar  Nash-Williams. Wedi hynny, mynychodd Ysgol Rugby tan oedd yn 18 oed. bod "Themâu sy'n rhedeg drwy ei bapurau yn cynnwys cylchoedd Hamiltonaidd, graffiau Euleraidd, rhychwantu coed, problem priodoli (*matching problem*), datgysylltiadau, ail-greu, a graffiau anfeidraidd." Yn ei bapurau cyntaf, ystyriodd Nash-Williams broblemau taith y Marchog a cherdded ar hap ar graffiau anfeidraidd; roedd y papur olaf yn cynnwys maen prawf dychweliad pwysig ar gyfer cadwyni cyffredinol Markov, ac ef hefyd oedd y cyntaf i gymhwyso technegau rhwydwaith trydanol John Strutt, 3ydd Barwn Rayleigh i gerdded ar hap. Roedd ei draethawd hir, a gwblhaodd yn 1958, yn ymwneud â chyffredinoli teithiau Euler i graffiau anfeidraidd.

Ysgirfennodd Welsh bod gwaith dilynol Nash-Williams yn diffinio ac yn nodweddu coedenoldeb (*arboricity*) graffiau (a ddarganfuwyd yn gyfochrog ac yn annibynnol gan W.T. Tutte) wedi "cael effaith enfawr," yn rhannol oherwydd ei oblygiadau mewn damcaniaeth matroid. Astudiodd Nash-Williams hefyd graffiau cysylltiedig ag ymyl-k, cylchoedd Hamilton mewn graffiau dwys, fersiynau o'r dyfaliad ail-greu ar gyfer graffiau anfeidraidd, a damcaniaeth ffug-orchmynion. Rhoddodd hefyd brawf byr cain o theorem coeden-Kruskal.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Academyddion Prifysgol Reading
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Mathemategwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Damcaniaeth cawl ffa

bawd|Llun o gawl Senate Bean Soup.
Mae'r **damcaniaeth cawl ffa** (hefyd yr **effaith cawl ffa** neu **effaith beth-amdana-i**) yn disgrifio amodau lle mae unigolyn tu allan i gynulleidfa darged yn ymofyn addasiadau yn ôl ei blas neu sefyllfa bersonol.  Mae'r enw yn tarddu o ymryson sylwadau ar fideo rysáit cawl ffa yn gofyn am fersiwn heb ffa. Ers hynny, mae hi wedi gweld defnydd fel tystiolaeth o hunanganologrwydd ar gyfryngau cymdeithasol. 

## Tarddiad 
Bathwyd y term yn 2023 wedi i fideo  TikTok gan ddefnyddiwr Vibinggranolamom dderbyn sylwadau critigol. Roedd y fideo yn dangos rysáit cawl ffa fegan a wnaed ar gyfer menywod ag anaemia.  Derbyniodd y fideo sylwadau yn mynegi casineb at ddefnydd ffa a gofynion am ddewis amgen.  Postiodd Vibinggranolamom ddilyniant i'r fideo, gan ddatgan 'nad oes [ganddi] ddewis arall am y ffa mewn gwirionedd' a bod 'llawer o fwydydd uchel-eu-haearn.'  Arweiniodd trafodaethau ynghylch y sylwadau'r defnyddiwr Sarahthebookfairy i fathu'r term *The What About Me Effect* i ddisgrifio'r ddadl. 

## Achos 
Un rheswm cyffredin a roddir fel achos i'r ddamcaniaeth yw bod algorithmau yn darparu yn ôl diddordeb defnyddiwr nes eu peri'n hunan-ganolog.  Mae'r ffenomen hefyd wedi'i chysylltu â chyfnodau aniach o amser ar gyfryngau cymdeithasol a cholled trydydd mannau. 

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfryngau cymdeithasol
Robert Jenrick

Mae **Robert Edward Jenrick** (ganwyd 9 Ionawr 1982) yn wleidydd o Loegr a wasanaethodd fel Ysgrifennydd Gwladol Cysgodol dros Gyfiawnder ac Arglwydd Ganghellor Cysgodol o 2024 nes iddo gael ei ddiswyddo gan arweinydd y blaid Kemi Badenoch ym mis Ionawr 2026. Gwasanaethodd Jenrick yn y Cabinet yn llywodraethau Boris Johnson a Rishi Sunak. Roedd hefyd yn weinidog iau o dan Theresa May a Liz Truss. Mae wedi gwasanaethu fel Aelod Seneddol dros Newark ers isetholiad 2014. Etholwyd Jenrick yn aelod o'r Blaid Geidwadol, ond cafodd y chwip ei dynnu a'i aelodaeth o'r blaid ei hatal; ymunodd â Reform UK ar yr un diwrnod.  Dywedodd Badenoch ei fod yn ddiwrnod da, oherwydd bod pobl ddrwg yn gadael y blaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Cyfreithwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Pobl fusnes o Loegr
Mae

Yn Gymraeg, ***mae*** yw un o ffurfiau'r ferf ***bod***, sydd yn ferf gypladol ac yn ferf gynorthwyol.

Mewn testunau hŷn ceir ***mae*** arall sy'n golygu *Ble mae?* neu *Beth yw?*.

### Gweler hefyd
* *Mae*, ail gyfrol o gerddi'r brifardd archdderwydd Mererid Hopwood
* *Mae*, cerdd gan Mererid Hopwood o'r gyfrol uchod
* *Mae*, cerdd gan Dafydd John Pritchard yn ei gyfrol *Deud Llai*'
Trychineb Rheilffordd Trehopcyn

Ar Ddydd Llun 23 Ionawr 1911, bu gwrthdrawiad ar Reilffordd Cwm Taf rhwng trên glo disymud a thrên teithwyr yn Nhrehopcyn, Rhondda Cynon Taf (Sir Forgannwg bryd hynny). O ganlyniad, collwyd 11 o fywydau, gyda nifer mwy wedi'u hanafu (deuddeg yn ôl yr adroddiad swyddogol).  Gelwir y digwyddiad yn **Drychineb Rheilffordd Trehopcyn** — er mai dyma'r ail drychineb yn Nhrehopcyn wedi i ddamwain gyntaf a thebyg ym mis Hydref 1878.

Roedd Trychineb Rheilffordd Trehopcyn yn ddigwyddiad allweddol yn hanes diwygio diogelwch rheilffyrdd yng Nghymru a Phrydain, yn arbennig o ran newidiadau datblygu signalau a'r arferion cyffelyb. Canfu'r ymchwiliad swyddogol taw camgymeriad oedd wedi achosi’r ddamwain, gan fod signal ar gyfer y trên teithwyr i fyned i’r orsaf wedi'i arddangos er nad oedd y trac yn glir, gan fod y trên glo heb adael. Tynnodd y ddamwain sylw at beryglon system signal â llaw, yr angen am systemau bloc mwy dibynadwy gyda'r gall i gyd-gloi, a phwysigrwydd gwelededd effeithiol ar draciau crwm.

Mae'r ddamwain hon hefyd yn adlewyrchu cynnydd dramatig ffotograffiaeth y wasg,a chyfnod pan oedd damweiniau rheilffordd yn ddigwyddiadau newyddion cenedlaethol mawr. Cafodd ffotograffwyr eu hanfon i'r lleoliad ar frys — sy’n esbonio pam mae cymaint o ddelweddau o'r ddamwain yn bodoli — yn gyfochr â'r ffaith bod angen cofnodion gweledol ar ymchwiliadau damweiniau rheilffordd. 

Mae'r lleoliad yn rhan o Lwybr Treftadaeth Rhondda Cynon Taf.

## Cyfeiriadau
Categori:Damweiniau trên
Categori:Rheilffyrdd Cymru
Trehopcyn
Trehopcyn
Categori:1911 yng Nghymru
Sam Locke

Actor o Gymru yw **Sam Locke** (ganwyd 12 Ebrill 2001). Ymddangosodd yn y ddrama BBC *The Way* a'r gyfres wyddonias *Itopia*. Daeth yn fwyaf adnabyddus am ei ymddangosiad cyntaf mewn ffilm nodwedd yn *28 Years Later*, ffilm arswyd gan y cyfarwyddwr Danny Boyle a oedd yn ddilyniant i *28 Days Later*.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Locke ym Merthyr Tudful. Astudiodd y celfyddydau perfformio yng Ngholeg Merthyr ac yn ddiweddarach ym Mhrifysgol De Montfort yng Nghaerlŷr, gan raddio yn 2023. Dechreuodd actio mewn ffilmiau byrion a chynyrchiadau myfyrwyr cyn ennill rhannau teledu proffesiynol.

## Gyrfa 
Mae gwaith teledu cynnar Locke yn cynnwys y ddrama *The Way* ar BBC One, a gyfarwyddwyd gan Michael Sheen, a'r gyfres *Itopia* ar S4C. Ymddangosodd hefyd yn y ffilm fer Gymreig *State of Love and Trust*. Yn 2024, recordiodd glyweliad ei hunan gyda chymorth ei famgu ar gyfer rhan yn ffilm Danny Boyle, *28 Years Later*, a llwyddodd i gael y rhan.

Mewn cyfweliad â Chylchgrawn SFX, disgrifiodd Locke ei brofiad ar y ffilm fel un a oedd yn gorfforol heriol, gan gynnwys wythnosau o hyfforddiant styntiau a golygfeydd dwys llawn cyffro. Canmolodd gyfarwyddyd Boyle a'r awyrgylch cydweithredol ar y set. Mae ei gymeriad yn y ffilm, er nad oedd enw arno ar adeg ei gyhoeddi, yn rhan o grŵp newydd o oroeswyr a gyflwynwyd yn y stori.

Siaradodd Locke â WalesOnline ym mis Mehefin 2025 am ei ran yn *28 Years Later*, gan nodi natur gorfforol heriol y ffilmio a'i ddiddordeb mewn actio, a ddechreuodd yn ystod ei flynyddoedd ysgol ym Merthyr Tudful.

Wedi rhyddhau *28 Years Later*, ymddangosodd Locke yn y dilyniant 28 Years Later: The Bone Temple, a ryddhawyd ym mis Ionawr 2026.
## Ffilmyddiaeth 
### Ffilm 
* *28 Years Later* (2025)
* *28 Years Later: The Bone Temple* (2026)

### Teledu 
* *The Way* (2024)
* *Itopia* (2023)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* Sam Locke ar Rotten Tomatoes

Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Parc Canolog, Dinbych

Mae **Parc Canolog**, Dinbych yn stadiwm bêl-droed yn Ninbych, Cymru. Fe'i hagorwyd ym 1963 ac mae wedi bod yn gartref i Dref Dinbych ers hynny.

## Hanes 
Sefydlwyd Clwb Pêl-droed Tref Dinbych ym 1876 a threuliodd y clwb yr 89 mlynedd cyntaf yn chwarae ar wahanol gaeau o amgylch y dref. Adeiladodd y clwb faes pêl-droed pwrpasol ym 1963.

Wedi'i agor yn swyddogol yn Rhagfyr 1963, daeth y Parc Canolog yn gartref parhaol i'r clwb pêl-droed o hynny ymlaen. Roedd y maes yn cynnwys pafiliwn newydd gydag ystafelloedd newid a rhwystrau o amgylch y cae. 

Ym Medi 2012 gosodwyd llifoleuadau am y tro cyntaf.

Ymestynwyd y teras dan do, gan ddyblu ei faint a gosod 470 o seddi yn y strwythur. Agorodd yr eisteddle newydd yn swyddogol yn Awst 2017.

Yn Awst 2021, ailosodwyd y cae er mwyn mynd i'r afael â phroblemau dŵr yn sefyll a diffyg draenio. Gwnaed nifer o welliannau i'r maes gyda'r nod o alluogi Tref Dinbych i ymuno â'r Cymru Premier, haen uchaf pêl-droed Cymru. Y gêm gyntaf wedi ailosod y cae oedd gêm ail rownd Cwpan Cymru ar 3 Medi yn erbyn Tref Caernarfon a ddarlledwyd yn fyw ar S4C.

Yn Hydref 2023 cyhoeddodd y clwb fod Central Park wedi'i ddewis fel un o bum maes a fyddai'n cynnal gemau Pencampwriaethau Ewrop Dan-19 UEFA 2026. O ganlyniad i hyn, dechreuodd y clwb ddatblygu cyfleuster, o oedd am gostio saith ffigur, a oedd yn golygu dymchwel yr ystafelloedd newid gwreiddiol a'u disodli â chyfleuster cymunedol deulawr. Cwblhawyd y  gwaith erbyn hydref 2025.

Adeiladwyd ystafelloedd newid newydd yn 2024. Roedd y rhai blaenorol wedi sefyll am dros 60 mlynedd ers i'r maes gael ei adeiladu yn 1963.

Roedd gwaith sylweddol yn 2025 yn cynnwys dau eisteddle newydd ar ochr bellaf y maes, teras y tu ôl i'r gôl pen Coleg Myddleton, gosod dyctiau ar draws y cae ar gyfer trydan i bweru gantri newydd, system VAR a *dug outs* newydd gyda lle ar gyfer 16 person. Gosodwyd rhwystrau newydd hefyd gan cynyddu capasiti'r maes i 2,300. Ar gyfer tair gêm gyntaf tymor 2025–26, bu'n rhaid i Dref Dinbych chwarae ar feysydd eraill gan nad oedd y gwaith wedi'i gwblhau. Ar 5 Medi 2025 dychwelodd y clwb i'r Parc Canolog.

### Gemau nodedig 
Yn 2022 cyhoeddwyd y byddai rhai o gemau Twrnamaint Datblygu UEFA dan 16 ym mis Awst yn cael eu chwarae yno. 

Ym mis Ebrill 2023 cynhaliwyd dwy gêm tîm menywod dan-19 Cymru. 

Ym mis Tachwedd 2023, dewiswyd Central Park fel un o bum maes a fyddai'n cynnal gemau  cystadleuaeth y Darian Buddugoliaeth rhwng Cymru, yr Alban, Gweriniaeth Iwerddon a Gogledd Iwerddon. 

Yn 2024 cynhaliwyd rownd derfynol (y gogledd) Cwpan Cynghrair Ail Haen Cymru, rownd derfynol Cwpan Cookson, a chymal cyntaf gêm Cwpan Rhanbarthau UEFA rhwng Cymru North a Cymru South. 

Bydd Central Park yn un o bum maes a fydd yn cynnal gemauPencampwriaethau Ewrop Dan-19 UEFA 2026.  O ganlyniad, mae'r maes wedi derbyn buddsoddiad sylweddol gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru . 

Y dorf fwyaf erioed oedd ar Ddydd San Steffan 2023 pan drechodd Tref Dinbych Dref Rhuthun yng ngêm darbi Dyffryn Clwyd o flaen torf o 1,145. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Meysydd pêl-droed Cymru
Categori:Dinbych
Wil Morgan

Newyddiadurwr a darlledwr o Gymru yw **Wil Morgan** (ganwyd 18 Rhagfyr 1944).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Cafodd William Morgan ei eni ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd ac fe'i magwyd yn Llanfairfechan. Roedd ei dad wedi gweithio fel gof yn y chwarel cyn mynd yn filwr. Gwelodd ei dad am y tro cyntaf pan oedd yn 7 mis oed, pan ddaeth adre wedi'r rhyfel. Roedd ei fam hefyd yn gwasanaethu yn yr Auxiliary Territorial Service. Roedd ei daid hefyd yn filwr yn y Somme.

Roedd ei fam yn blentyn siawns ac wedi ei mabwysiadu (yn anffurfiol) gan gwpl lleol a ddaeth yn 'nain a taid' iddo. Wedi marwolaeth ei ewythr Dic, gadawodd dyddyn i'w 'nain a taid'. Aeth Wil i fyw gyda nhw ac arhosodd ei frawd Keith gyda'i fam a'i dad.

Bu farw ei nain yn 60 mlwydd pan oedd Wil tua 13 mlwydd oed a symudodd yn ôl i dy ei fam a'i dad.

Mynychodd Ysgol Gynradd Llanfairfechan ac yna Ysgol Friars, Bangor. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Abertawe gan ennill gradd yn y Gymraeg.

## Gyrfa 
Ei freuddwyd ers yn 9 oed oedd gweithio ym myd darlledu ond nid oedd llawer o gyfleon yn agored iddo. Wedi gadael y coleg, aeth i weithio gyda chwmni Marks & Spencer gan hyfforddi i fod yn rheolwr siop. Cafodd ddwy flynedd o hyfforddiant mewn siopau yn ne-orllewin Lloegr. Wedyn bu'n gweithio gyda adran addysg Cyngor Sir y Fflint ac roedd yn swyddog gweinyddol yn Ysgol Glan Clwyd. Yn ystod y cyfnod hwn, ysgrifennodd eiriau caneuon i Sidan, grŵp o ddisgyblion yn Ysgol Glan Clwyd. Ysgrifennodd y gân "Lliwiau" a gyhoeddwyd yn 1972.

Yn yr 1970au aeth i weithio yn adran newyddion a materion cyfoes HTV Cymru bu'n ohebydd gyda HTV ar *Y Dydd*. Yn yr 1980au bu'n ohebydd ar raglenni materion cyfoes fel *Y Byd Ar Bedwar*. Gofynnnodd Cenwyn Edwards iddo gyflwyno rhaglen newydd *Cefn Gwlad* o dan adain *Y Byd Ar Bedwar*. Aeth y rhaglen ymlaen fel cynhyrchiad ar wahân gyda'r cyflwynydd Dai Jones.

Ar ddechrau'r 1990au cyflwynodd y rhaglen deledu *Llygad yr Haul* gyda Sian Bassett, yn teithio i gyrchfannau gwyliau o gwmpas y byd. Roedd hwn yn gynhyrchiad HTV ar gyfer S4C.

Rhwng 2003 a 2016 roedd yn cyflwyno sioe nos Sadwrn ar Radio Cymru, yn cymryd ceisiadau am ganeuon gan wrandawyr.

## Bywyd personol 
Mae ganddo ddwy ferch, Nia a Catrin a fagwyd yn ardal Treffynnon, Sir y Fflint.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Dreffynnon
Clerigwr

Aelod o'r offeiriadaeth, y weinidogaeth, neu urdd grefyddol, yn enwedig yn yr eglwys Gristnogol, yw **clerigwr** neu **glerig**. Yn y bôn, deillir o'r gair Groeg *klēros*, sef coelbren, yn y Testament Newydd, yn yr hanes o ddewis deuddegfed apostol i gymryd lle Jwdas Iscariot: "A hwy a fwriasant eu coelbrennau hwynt: ac ar Matheias y syrthiodd y coelbren; ac efe a gyfrifwyd gyda'r un apostol ar ddeg." (Actau 1:26).

Ymhlith Cristnogion, rhennir yn hanesyddol rhwng y clerigwyr a'r lleygwyr, hynny yw, aelodau'r eglwys sydd heb eu hordeinio na'u cysegru. Yn yr Eglwys Gatholig, yr Eglwys Uniongred, a'r Eglwys Anglicanaidd, mae'r glerigiaeth yn cynnwys yr esgobaeth, yr offeiriadaeth, a'r ddiaconiaeth, a gall hefyd gynnwys aelodau o urddau crefyddol. Mae gan yr esgobion awdurdod dros yr is glerigwyr. Mewn eglwysi Protestannaidd anghydffurfiol, ac felly heb esgobion, mae'r glerigiaeth yn cynnwys gweinidogion a bugeiliaid.

Gall dyletswyddau clerigwr gynnwys arwain gwasanaethau crefyddol, pregethu a dysgu, gweinyddu sacramentau megis y bedydd a'r cymun, cynnig cyngor bugeiliol, a chynnal seremonïau priodas ac angladdau.

Er bod y term yn cael ei ddefnyddio'n bennaf mewn cyd-destun Cristnogol, mae rolau tebyg i’w gweld mewn crefyddau eraill. Er enghraifft, mae rabïaid mewn Iddewiaeth, imamiaid a mylahod mewn Islam, a lamas mewn Bwdhaeth yn cyflawni swyddogaethau crefyddol tebyg, er nad yw'r term "clerigwr" yn cael ei ddefnyddio’n ffurfiol yn y crefyddau hyn. Nid yw'r arweinwyr crefyddol hyn yn meddu ar yr un hierarchaeth, olyniaeth, neu ddyletswyddau swyddogol sydd i'w gael yn y glerigiaeth Gristnogol.

Yn ystod yr Oesoedd Canol, roedd gan glerigwyr ran bwysig nid yn unig mewn crefydd ond hefyd mewn addysg, gwleidyddiaeth, a chofnodi hanes. Roedd llawer o ysgolheigion yn glerigwyr, ac roeddent yn gyfrifol am ysgrifennu llawysgrifau, cadw cofnodion, a chynnal llyfrgelloedd.

Heddiw, mae rôl y clerigwr yn parhau i esblygu. Yn ogystal â dyletswyddau crefyddol traddodiadol, mae llawer yn ymwneud â gwaith cymunedol, hyrwyddo cyfiawnder cymdeithasol, a darparu cwnsela a chefnogaeth emosiynol i unigolion a theuluoedd.

## Gweler hefyd 
* Ffasgaeth glerigol
* Gwrthglerigiaeth

## Cyfeiriadau 

Categori:Galwedigaethau crefyddol
When Saturday Comes

Gall **When Saturday Comes** gyfeirio at fwy nag un peth.
* *When Saturday Comes* - ffilm
* *When Saturday Comes* - cylchgrawn am bêl-droed
----
Ysgol Bro Idris

Mae **Ysgol Bro Idris**, Dolgellau yn ysgol ardal a sefydlwyd ar 1 Medi 2017 i ddarparu addysg i fechgyn a merched o oed meithrin i flwyddyn 11 (3-16 oed). Prif gampws yr ysgol yw'r cyn ysgol gyfun Ysgol y Gader. Sefydlwyd Ysgol y Gader ym 1962, fel olynydd cyfun i Ysgol Sirol y Bechgyn, Dolgellau a sefydlwyd ym 1890. Roedd yr Ysgol Sirol yn olynydd i Ysgol Ramadeg Dolgellau a sefydlwyd yn wreiddiol ym 1665, dan nawdd ewyllys John Ellis (archddiacon Meirionnydd)

Yn ogystal ag Ysgol y Gader, daeth 8 cyn ysgol gynradd hefyd yn rhan o Ysgol Bro Idris: Ysgol Gynradd Llanelltyd; Ysgol Brithdir; Ysgol Friog; Ysgol Gynradd Dolgellau; Ysgol Dinas Mawddwy; Ysgol Ganllwyd; Ysgol Ieuan Gwynedd; Ysgol Y Clogau. Wrth sefydlu'r ysgol ardal caewyd safleoedd Ysgol y Clogau, Ysgol Brithdir ac Ysgol Ganllwyd. Mae'r pump cyn ysgol eraill yn parhau i fod yn safleoedd adran iau ysgol Bro Idris
Carreg ar safle gwreiddiol Ysgol Ramadeg Dolgellau|bawd
bawd|Dathlu 300 mlwyddiant addysg Uwchradd yn Nolgellau (1965)
## Cyn-ddisgyblion o nod 
*Yn ôl y sôn Hugh Owen, Bronclydwr
*Robert Oliver Rees.
* Edward Jones - meddyg ac arweinydd llywodraeth leol  
* Syr Cadwaladr Bryner Jones  academydd a gwas sifil oedd yn arbenigo mewn ymchwil amaethyddol ac amgylcheddol
* Llewelyn Wyn Griffith Awdur, bardd a darlledwr
* J. O. Jones (actor)
* Alun Elidyr Actor a chyflwynydd
* Elfyn Evans Gyrrwr rali
* Gwyndaf Evans Gyrrwr rali
* Bethan Gwanas Awdur
* Arfon Gwilym Canwr Gwerin
* Eilir Jones Digrifwr
* Ywain Myfyr Cerddor a sylfaenydd Sesiwn Fawr Dolgellau
* Dyfan Roberts Actor
* Martin Phillips Pencampwr dartiau
* Judith Humphreys Actor

## Cyfeiriadau
Categori:Egin addysg
Categori:Dolgellau

Categori:Ysgolion Gwynedd
Lawh Wa Qalam

Amgueddfa gelf wedi'i lleoli yn Education City, ger Doha, Catar, yw **Lawh Wa Qalam** (Arabeg: لوح وقلم, "Pen a Phapur"). Dyluniwyd yr adeilad, sy'n orchuddio ardal o dros 3,000 metr sgwâr, gan Martand Khosla, pensaer o India. Fe'i hagorwyd ar 28 Tachwedd 2025. Mae'n ymroddedig i fywyd a gwaith M. F. Husain. Ymsefydlodd Husain, arlunydd o India, yng Nghatar yn 2006 ar ôl adwaith negyddol gan genedlaetholwyr Hindŵaidd oherwydd ei darluniau noeth o dduwiesau Hindŵaidd. Bu'n byw yng Nghatar hyd ei farwolaeth yn 2011. Mae'r amgueddfa'n gartref i fwy na 150 o weithiau a grëwyd gan Husain yn ystod ei amser yng Nghatar, gan gynnwys paentiadau, tapestrïau a ffotograffau. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatar
Categori:Amgueddfeydd Catar
Categori:Sefydliadau 2025
Iliana Iotova

Arlywydd Bwlgaria ers 2026 yw **Iliana Malinova Iotova** (ganwyd **Malinova**, 24 Hydref 1964). Mae hi'n wleidydd a newyddiadurwraig o Sofia, sydd wedi gwasanaethu ers 23 Ionawr fel chweched arlywydd y wlad. Hi yw'r fenyw gyntaf i ddal y swydd. Mae hi'n aelod o Blaid Sosialaidd Bwlgaria (BSP). Gwasanaethodd Iotova yn flaenorol fel y pumed is-lywydd o dan yr Arlywydd Rumen Radev.

Cafodd Iliana Malinova ei geni yn Sofia, prifddinas Gweriniaeth Pobl Bwlgaria, ym 1964.  Astudiodd yn y Lycée Français de Sofia ,   Ym 1985, priododd a'r meddyg Andrei Iotov. O 1990 i 1997, roedd hi'n gweithio i Teledu Cenedlaethol Bwlgaria fel gohebydd a cyflwynydd rhaglenni newyddion; daeth yn bennaeth y Gyfarwyddiaeth Newyddion a Materion Cyfoes.   roedd hi'n aelod o grŵp y Gynghrair Flaengar o Sosialwyr a Democratiaid.     

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Sofia
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Bwlgareg
Categori:Arlywyddion Bwlgaria
Syniadau ar y Môr: Casgliad o Gerddi

Casgliad o farddoniaeth gan y bardd Cymraeg Gwenffrwd yw ***Syniadau ar y Môr: Casgliad o Gerddi***. Cyhoeddwyd y gyfrol yn 2026 gan Melin Bapur.

## Cynnwys
Mae'r gyfrol yn cynnwys 51 o gerddi, sef pob un o'r cerddi a gyhoeddodd Gwenffrwd yn ystod ei fywyd, gyda rhagair cyflwyniadol yn disgrifio bywyd a gwaith y bardd. Dyma'r cyhoeddiad cyntaf erioed o lyfr cyflawn o farddoniaeth Gwenffrwd, er y bu i Gwenffrwd cyhoeddi *Ceinion Awen y Cymmry* yn 1831 oedd yn cynnwys ugain o'i gerddi a'i gyfieithiadau ynghyd a gwaith beirdd eraill. Mae'r gyfrol yn cynnwys nifer o gyfieithiadau i'r Gymraeg gan Gwenffrwd o waith beirdd Saesneg fel Oliver Goldsmith, Thomas Gray, Byron ac eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2026
Nicolas Roeg

bawd|chwith|110px
Cyfarwyddwr ffilm o Loegr oedd **Nicolas Roeg** (15 Awst 1928 &ndash; 23 Tachwedd 2018).

Ganwyd Nicolas Roeg yn St John's Wood a bu farw yn Llundain. Derbyniodd ei addysg yn Mercers' School. Dechreuodd ei yrfa mewn ffilmiau ym 1947, fel bachgen te. 
Yn ddiweddarach bu’n gweithio fel sinematograffydd ar ffilmiau fel *Lawrence of Arabia* (1962) a *Doctor Zhivago* (1965).

Daeth yn CBE ym 1996.

## Ffilmiau fel cyfarwyddwr
**Performance* (1970)
**Walkabout* (1971)
*''Don't Look Now* (1973)
**The Man Who Fell to Earth* (1976)
**Bad Timing* (1980)
* *Y Gwrachod'' (1990)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl o Lundain
Vachel Lindsay

Bardd o Unol Daleithiau America oedd **Vachel Lindsay** (10 Tachwedd 1879 – 5 Rhagfyr 1931). Daeth yn boblogaidd yn y 1910au fel bardd y werin, yn crwydro'r Gorllewin Canol a'r peithiau yn canu'n rhamantaidd ac yn ddigrif am natur, plant, y bobl dlawd, arwyr Americanaidd, a phresenoldeb Duw mewn bywyd bob dydd.

Ganed ef yn Springfield, Illinois. Ar ôl tair blynedd yng Ngholeg Hiram, yn Ohio, gadawodd ym 1900 i astudio celf yn Chicago ac Efrog Newydd. Cynhaliodd ei hun yn rhannol drwy ddarlithio i'r YMCA ac i'r Anti-Saloon League.

Derbyniodd gydnabyddiaeth gyntaf ym 1913, pan gyhoeddodd y cylchgrawn *Poetry* ei gerdd am William Booth, sylfaenydd Byddin yr Iachawdwriaeth. Mae ei gerddi o'r math hwn yn llawn delweddaeth fywiog ac yn mynegi ar yr un pryd ei wladgarwch brwd a'i werthfawrogiad rhamantaidd o natur. Portreadodd barddoniaeth Lindsay, gyda chlirder awgrymog, arweinwyr o grefyddau a mudiadau Americanaidd megis Alexander Campbell (un o sylfaenwyr Disciples of Christ), Johnny Appleseed, John Peter Altgeld, a William Jennings Bryan. Adroddai Lindsay ei farddoniaeth mewn modd hynod rhythmig a syncopeiddiedig, ynghyd ag ystumiau dramatig, mewn ymgais i greu cysylltiad â'i gynulleidfa. Ymhlith tua ugain o gerddi yr oedd cynulleidfaoedd yn mynnu eu clywed—mor aml nes i Lindsay flino ar eu hadrodd—roedd "General William Booth Enters into Heaven", "The Congo", a "The Santa Fe Trail". Mae ei gyfrolau o farddoniaeth yn cynnwys *Rhymes To Be Traded for Bread* (1912), *General William Booth Enters into Heaven and Other Poems* (1913), *The Congo and Other Poems* (1914), a *The Chinese Nightingale and Other Poems* (1917).

Yn ystod y 1920au, dirywiodd pwerau barddonol Lindsay yn raddol, yn ogystal â'i allu i hunanfeirniadu, a chollodd ei boblogrwydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd digrif Saesneg
Categori:Beirdd digrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Illinois
Categori:Pobl o Springfield, Illinois
Categori:Pobl fu farw yn Illinois
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad