open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jim Carrey

Actor a digrifwr o Ganada yw **James Eugene** "**Jim**" **Carrey** (ganwyd 17 Ionawr 1962), sydd erbyn hyn yn ddinesydd yr Unol Daleithiau.

## Ffilmiau
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Actorion ffilm o Ganada
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o Ganada
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Llysieuwyr
Categori:Catholigion
Categori:Pobl o Ontario
Matthew Broderick

Actor o'r Unol Daleithiau ar ffilm a lwyfan yw **Matthew Broderick** (ganwyd 21 Mawrth 1962).

## Gweithiau
### Ffilmiau
### Llwyfan
* *Torch Song Trilogy* (1981)
* *Brighton Beach Memoirs* (1983)
* *Biloxi Blues* (1985)
* *How to Succeed in Business Without Really Trying* (1995) (adfywiad)
* *Night Must Fall* (1999) (adfywiad)
* *Taller Than a Dwarf* (2000)
* *The Producers* (2001-2002, 2003)
* *Short Talks on the Universe* (2002)
* *The Foreigner* (2004)
* *The Odd Couple* (2005) (adfywiad)

### Teledu
* Faerie Tale Theatre: *Cinderella* (1985)
* *Master Harold...and the Boys* (1985)
* *A Life in the Theater* (1993)
* *The Music Man (2003)*
* *30 Rock:* "Cooter" (2008)

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Luiz Inácio Lula da Silva

Gwleidydd o Frasil yw **Luiz Inácio Lula da Silva**, enw gwreiddiol **Luiz Inácio da Silva** (ganed 27 Hydref 1945) a wasanaethodd yn Arlywydd Brasil o 2003 i 2011.

Ganed ef yn Caetés yn nhalaith Pernambuco, i deulu tlawd. Ni chafodd lawer o addysg ffurfiol; ni ddysgodd ddarllen nes oedd yn ddeg oed. Yn 1956 symudodd y teulu i ddinas São Paulo. Bu'n weithgar gydag undebau llafur, ac ar 10 Chwefror 1980, roedd yn un o'r grŵp a ddechreuodd y Partido dos Trabalhadores (PT), "Plaid y Gweithwyr". Yn 1982, ychwanegodd ei lysenw, *Lula*, ar ei enw yn gyfreithiol. Yn 1986 enillodd sedd ar Gyngres Brasil. Yn 1989 ymladdodd yr etholiad arlywyddol dros Blaid y Gweithwyr, ond yn aflwyddiannus.

Etholwyd ef yn Arlywydd ar 27 Hydref 2002 gyda 61% o'r bleidlais yn yr ail rownd o'r etholiad arlywyddol, a dechreuodd yn y swydd ar 1 Ionawr 2003. Ar 29 Hydref 2006, etholwyd ef am ail dymor.

Categori:Arlywyddion Brasil
Categori:Gwleidyddion o Frasil
Categori:Genedigaethau 1944
Harrison Ford

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Harrison Ford** (ganwyd 13 Gorffennaf 1942). Mae Ford yn fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Han Solo yn y tair ffilm *Star Wars* wreiddiol yn ogystal â'r prif gymeriad yn y gyfres *Indiana Jones* o ffilmiau. Mae hefyd yn enwog am ei rôlau fel Rick Deckard yn *Blade Runner*, fel John Book yn *Witness* ac fel Jack Ryan yn *Patriot Games* a *Clear and Present Danger*. Mae ei yrfa o bedwar degawd hefyd yn cynnwys nifer o ffilmiau Hollywood llwyddiannus iawn, gan gynnwys ''Presumed Innocent, The Fugitive, Air Force One, a What Lies Beneath. Ar un cyfnod, roedd pob un o'r pum ffilm mwyaf poblogaidd erioed yn cynnwys un o'r cymeriadau roedd ef wedi actio, er i'w ran yn y ffilm *E.T. the Extra-Terrestrial* (fel prifathro Elliot) gael ei ddileu o'r golygiad terfynol.

Ym 1997, rhoddwyd Ford ar frig siart *Empire* o'r "100 Sêren Ffilm Mwyaf Erioed". Erbyn mis Gorffennaf 2008, roedd ffilmiau Ford wedi gwneud bron i $3.4 biliwn mewn sinemau yn yr Unol Daleithiau, tra bod ei ffilmiau wedi gwneud dros $6 biliwn yn fyd-eang.

## Ffilmiau 
**Fel actor**

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon
Categori:Pobl o Chicago
Joby Ingram-Dodd

Seiclwr Prydeinig yw **Joby Ingram-Dodd** (ganwyd 14 Gorffennaf 1978), a gynyrchiolodd Cymru yng Ngêmau'r Gymanwlad 2002 ym Manceinion.

Mae Ingram-Dodd yn bwriadu torri record y byd ar gyfer y deif awyr uchaf erioed ar ddiwedd 2008, er nad yw erioed wedi cwblhau deif awyr o'r blaen.

## Palmarès
;2002
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Sbrint Tandem Prydain‎
:4ydd Pursuit Tim, 4m25.029, Gemau'r Gymanwlad (gyda Huw Pritchard, Will Wright a Paul Sheppard)
;2005
:4ydd 400m, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Gwair Prydain
:3ydd Team Sprint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Ian Sharpe a Jay Hollingsworth)
;2006
:4ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Sbrint Tandem Prydain gyda Ellen Hunter

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol
*"Hands up for a better way to play the Lottery", 1 Rhagfyr 2006 

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Seiclwyr o Gymru
Clydau

Pentref bychan a chymuned yng ngogledd Sir Benfro, Cymru, yw **Clydau** (ceir yr amrywiad **Clydai**; hefyd *Clydey* ar rai mapiau Saesneg). Saif tua 8 milltir i'r de-orllewin o dref Castell Newydd Emlyn ac 13&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Aberteifi. Dyddia Eglwys Sant Clydai o'r 19g, ond mae'r tŵr yn dyddio o'r 13g. Tu mewn iddi ceir tair carreg gydag arysgrifau o'r 5ed a'r 6g, dwy gydag arysgrif dwyieithog, Lladin ac Ogam, a'r drydedd yn Lladin yn unig.

Heblaw Clydau ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Tegryn, y pentref mwyaf yn y gymuned, Star a Bwlch-y-groes. Saif chwarel lechi Y Glog o fewn y gymuned. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 681, gyda 91% ohonynt ym medru'r Gymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Glydau
*Josiah Thomas Jones (1799-1873), gweinidog, golygydd ac awdur

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Pencampwriaethau Cenedlaethol Sbrint Tandem Prydain

Cynhalir **Pencampwriaethau Cenedlaethol Sbrint Tandem Prydain** yn flynyddol, a threfnir gan British Cycling.

Y tîm Paralympaidd cyntaf erioed i ddal y teitl oedd Barney Storey a Antony Kappes yn 2006.

## Canlyniadau
### Hyn
### Amatur
## Ffynonellau
*Canlyniadau ar cyclingwebsite.net 
*Canlyniadau Ian Alsop

Sbrint Tandem Prydain
Sbrint Tandem
Paul Sheppard

Seiclwr o Gymru yw **Paul Sheppard** (ganwyd 12 Ionawr 1978, Newbridge), a gynyrchiolodd Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad 1998 yn Kuala Lumpur blae ddaeth yn bedwerydd yn y Pursuit Tim, ac ailadroddodd y gamp yng Ngemau'r Gymanwlad 2002 ym Manceinion.

## Palmarès

### Trac
;1993
:1af Pursuit Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain - Odan 16

;1995
:1af 20km Scratch, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain - Iau

;1998
:4ydd Pursuit Tim, 4m28.664, Gemau'r Gymanwlad (gyda Huw Pritchard, Alun Owen a Sion Jones)

;2002
:4ydd Pursuit Tim, 4m25.029, Gemau'r Gymanwlad (gyda  Huw Pritchard, Will Wright a Joby Ingram-Dodd)

;2004
:1af Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Cymru
:1af Sbrint Tim, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Cymru

;2005
:1af Ras BWyntiau, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Cymru
:1st Ras Scratch, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Cymru
:1st Pursuit Tim, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Cymru

### Ffordd
;2001
:1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru

;2004
:2il Perfs Pedal Race

## Cyfeiriadau
*Proffil Gemau'r Gymanwlad 2002 

Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Seiclwyr o Gymru
Danny Elfman

Cerddor o'r Unol Daleithiau yw **Daniel Robert Elfman** (ganed 29 Mai 1953), sy'n enwog am gyfansoddi sgôr a chaneuon ar gyfer ffilmiau Tim Burton, yn ogystal â "Thema The Simpsons" ac yn canu ac ysgrifennu caneuon gyda'r band roc Oingo Boingo o 1976 hyd i'r band ddod i ben yn 1995, mae wedi cyfansoddi sgôr ffilmiau helaeth ers ''Pee-wee's Big Adventure'' yn 1985. Enwebwyd ar gyfer tair o Wobrau'r Academi ac ennill Gwobr Grammy ar gyfer ffilm Tim Burton *Batman* a Gwobr Emmy am ei thema *Desperate Housewives*. Mae Elfman hefyd wedi cyfansoddi ar gyfer gemau fideo megis *Fable*.

## Enwebiadau a Gwobrau (detholiad)
*Gwobrau'r Academi
**Nomineiddwyd - Sgôr Gwreiddiol Gorau Dramatig: *Good Will Hunting* (1997)
**Nomineiddwyd - Sgôr Gwreiddiol Gorau Cerddorol neu Gomedi: *Men in Black* (1997)
**Nomineiddwyd - Sgôr Gwreiddiol Gorau: *Big Fish* (2003)
*Gwobrau BAFTA
**Nomineiddwyd - Gwobr Anthony Asquith ar gyfer Cerddoriaeth Ffilm: *Chicago* (2002)
*Gwobrau Emmy
**Nomineiddwyd - Camp Pwysig yng Ngherddoriaeth Thema Prif Deitl: *The Simpsons* (1989)
**Enillydd - Camp Pwysig yng Ngherddoriaeth Thema Prif Deitl: *Desperate Housewives* (2004)
*Gwobr Golden Globe
**Nomineiddwyd - Sgôr Gwreiddiol Gorau: *The Nightmare Before Christmas* (1993)
**Nomineiddwyd - Sgôr Gwreiddiol Gorau: *Big Fish* (2003)
*Gwobrau Grammy
**Enillydd - Cyfansoddiad Offerynnol Gorau: *The Batman Theme*, *Batman* (1989)
**Nomineiddwyd - Albwm Gorau o Cyfansoddiad Sgôr Cefndir Offerynnol ar gyfer Ffilm: *Batman* (1989)
**Nomineiddwyd - Cyfansoddiad Offerynnol Gorau ar gyfer Ffilm: *Dick Tracy* (1990)
**Nomineiddwyd - Cyfansoddiad Offerynnol Gorau ar gyfer Ffilm: *Edward Scissorhands* (1990)
**Nomineiddwyd - Albwm Cerddorol Gorau ar gyfer Plant: *The Nightmare Before Christmas* (1993)
**Nomineiddwyd - Cyfansoddiad Offerynnol Gorau ar gyfer Ffilm: *Men in Black* (1997)
**Nomineiddwyd - Albwm Gorau o Cyfansoddiad Sgôr Cefndir Offerynnol ar gyfer Ffilm: *Planet of the Apes* (2001)
**Nomineiddwyd - Albwm Gorau o Cyfansoddiad Sgôr Cefndir Offerynnol ar gyfer Ffilm: *Spider-Man* (2002)
**Nomineiddwyd - Albwm Gorau o Cyfansoddiad Sgôr Cefndir Offerynnol ar gyfer Ffilm: *Big Fish* (2003)
**Nomineiddwyd - Cân gorau ar gyfer Ffilm: "Wonka’s Welcome Song" from *Charlie and the Chocolate Factory* (2005)
* Doethuriaeth Anrhydedd
**Derbyniodd Doethuriaeth Anrhydedd ar 2 Mehefin 2007 o Ysgol y Celfeddydau Gogledd Carolina. Fe gyflenwodd Elfman y cyfarchiad agoriadol ar gyfer dosbarth graddio 2007.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Scleddau

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Scleddau**.. Saif yng ngogledd y sir, i'r de o dref Abergwaun ger priffordd yr A40.

Heblaw Scleddau ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Trefwrdan (*Jordanston* yn Saesneg) a Manorowen. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 586.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Aileen McGlynn

Seiclwr tandem paralympaidd o'r Alban yw **Aileen McGlynn** MBE (ganwyd 22 Mehefin 1973, Glasgow). Mae Ellen Hunter yn beilot iddi ar y tandem. Ganwyd McGlynna golwg rhannol, ymunodd a glwb seiclo yn 14 oed ond nid oedd eisiau dweud wrth ei chyd-aelodau clwb am ei anabledd ar y cychwyn. Fe ddyfalodd y clwb hyn yn y diwedd ac wedi bod yn cynnig cefnogaeth mawr iddi. Mae hi hefyd yn noddwr cymdeithas o'r enw *Crank It Up* sy'n ceisio cyflenwi'r cyfle i bawb o bob gallu i seiclo.

## Palmarès
;2004
:1af Kilo Tandem Merched (B 1-3), Gemau Paralympaidd yr Haf 2004
:2il Sbrint Tandem Merched  (B 1-3), Gemau Paralympaidd yr Haf 2004
:2il Omnium Anabledd, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

;2005
:1st Kilo Tandem, Cwpan y Byd Paralympaidd VISA
:1st Sbrint Tandem, Cwpan y Byd Paralympaidd VISA
:1st Kilo, Pencampwriaethau Ewrop
:1st Kilo, Pencampwriaethau Agored Ewrop
:1st Omnium Anabledd, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

;2006
:1st Sbrint Tandem, Cwpan y Byd Paralympaidd VISA (B/VI merched)

;2007
:1st Sbrint Tandem, Cwpan y Byd Paralympaidd VISA (B/VI merched)

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cystadleuwyr paralympaidd
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Seiclwyr o'r Alban
Buchedd Sant Martin

Testun crefyddol Cymraeg Canol sy'n adrodd hanes bywyd Sant Martin  o Tours (316 – 397 OC) yw **Buchedd Sant Martin**. Mae rhai ysgolheigion yn credu ei fod yn waith John Trefor II, Esgob Llanelwy (bu farw 1410), a fu am gyfnod yng ngwasanaeth Owain Glyndŵr, ond nid oes sicrwydd am hynny.

Mewn un o lawysgrifau Mostyn, a adnabyddir fel 'Mostyn 88', ceir y testun cynharaf o'r *Fuchedd*, a gopïwyd gan y bardd ac achyddwr Gutun Owain yn 1488 neu 1489. Ar ei ddiwedd ceir y nodyn:

:John Trevor a droes y vvuchedd honn o'r Llading yn Gymraec....

Priodolir sawl gwaith Lladin arall i John Trefor, yn cynnwys y *Tractatus de armis*, a gyfieithwyd i'r Gymraeg fel *Llyfr Arveu*. Ond nid yw pob ysgolhaig yn derbyn ei awduraeth o'r gweithiau hyn.

Testun cyfansawdd sy'n tynnu ar sawl ffynhonnell yw'r fuchedd hon. Ceir ynddi addasiadau o rannau o dri gwaith gan Sulpicius Severus - y *Vita Sancti Martini*, *Epistulae* a'r *Dialogi* - a rannau o waith Gregory o Tours, sef yr *Historia Francorum* a *De mirabilis Sancti Martini*.

Mae'r fuchedd yn cynnwys y gymysgedd arferol o hanes, a thraddodiadau a allai fod yn wir, a straeon am wyrthiau a gyflawnwyd gan y sant. Mae'n olrhain ei hanes o'i enedigaeth yn nhalaith Rufeinig Pannonia (Hwngari heddiw) trwy ei anturiaethau yn yr Eidal a Gâl hyd ei farwolaeth yn 397, ar ôl cael ei gysegru yn esgob cyntaf Tours (Indre-et-Loire, Ffrainc).

## Llyfryddiaeth 
*Evan John Jones (gol.), *Buchedd Sant Martin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1945)

## Gweler hefyd 
Hagiograffeg

Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Categori:Llyfrau'r 15fed ganrif
Categori:Testunau Cristnogol
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Spittal

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Benfro, Cymru, yw **Spittal**. Saif tua hanner y ffordd rhwng Hwlffordd ac Abergwaun.

Cafodd y pentref ei enw o'r *hospitium*, neu fan i bererinion gael llety, oedd yn eiddo i Eglwys Gadeiriol Tyddewi. Ceir y cyfeiriad cynharaf ato yn 1259. Ail-adeiladwyd Eglwys y Santes Fair yma yn y 19g; o'i mewn ceir maen ag arysgrif arni o'r 5ed neu'r 6g. Adeiladwyd ysgol gynradd newydd yma yn 2004; ceir hefyd swyddfa'r post, neuadd a thafarn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 501.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
David Winter

Actor, arlunydd, awdur a cherddor o'r Almaen yw **David Winter** (ganwyd 23 Chwefror 1979).

## Ffilmiau / Rhaglenni Teledu
**David im Wunderland* (1998)
**Aus heiterem Himmel* (1998)
**Blutjunge Liebe – und keiner darf es wissen* (1998)
**Der Sommer mit Boiler* (2000)
**Samt und Seide* (2000)
**Zärtliche Sterne* (2000)
**Für die Liebe ist es nie zu spät* (2000)
**Mordsfreunde* (2001)
**Engel & Joe* (2001)
**Die Tochter des Kommissars* (2001)
**Große Mädchen weinen nicht* (2002)
**Seventeen: Mädchen sind die besseren Jungs* (2003)
**Beach Boys – Rette sich wer kann* (2003)
**Aibling: Eine Stadt in Angst* (2003)
**Mutter kommt in Fahrt* (2003)
**18: Allein unter Mädchen* (2004)
**Für immer und jetzt* (2004)
*''Sex Up – ich könnt' schon wieder* (2005)
**Crazy Partners * (2005)
**The Bang* (2005)
**D-I-M* (2005)
**Leoni* (2006)
**Randfiguren* (2006)
**Fragz* (2006)
**La Freccia nera* (2006)
**Columbia a Dream'' (2006)

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Actorion o'r Almaen
Categori:Arlunwyr o'r Almaen
Categori:Llenorion o'r Almaen
Categori:Cerddorion o'r Almaen
Cwpan y Byd Paralympaidd

Digwyddiad aml-chwaraeon ar gyfer chwaraewyr paralympaidd yw **Cwpan y Byd Paralympaidd**, noddir gan VISA (cyfeirir ato'n aml fel **Cwpan y Byd Paralympaidd**). Trefnir hi gan y Pwyllgor Rhyngwladol Paralympaidd a'r Cymdeithas Paralympaidd Prydeinig. Mae athletau, nofio, seiclo trac a pêl fasged cadair olwyn yn cael eu cynnwys yn y gystadleuaeth. Darlledir y digwyddiad gan y BBC, gyda'r uchafbwyntiau ar gael yn rhyngwladol.

Cynhaliwyd digwyddiad 2008 ym Manceinion dros gyfnos o 5 diwrnod.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Cystadlaethau chwaraeon
Categori:Sefydliadau 2005
Gutun Owain

Bardd ac uchelwr o Gymro a gyfrifir yn un o'r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr yn y 15g oedd **Gutun Owain** neu **Gruffydd ap Huw ab Owain** (fl. tua 1425 - 1498). Roedd yn frodor o blwyf Llandudlyst-yn-y-Traean yn argwlyddiaeth Croesoswallt (Swydd Amwythig), ardal Gymraeg ei hiaith a fu'n rhan o deyrnas Powys ar un adeg.

## Gwaith llenyddol
[bawd|300px|Llawysgrif gan Gutun Owain yn dangos pa rannau o'r corff y gellir eu gwaedu ar gyfer gwahanol afiechydon. Mae'r llawysgrif yn [Llyfrgell Genedlaethol Cymru.]]

Mae'r cerddi cynharaf ganddo sydd ar glawr i'w dyddio i ddechrau'r 1460au, ond ceir tystiolaeth iddo fod yn bresennol yn Eisteddfod Caerfyrddin tua 1450 gyda'i athro barddol Dafydd ab Edmwnd. Mae'r testunau cynharaf o'r gramadegau barddol sy'n cynnwys trefniant newydd ei athro ar y pedwar mesur ar hugain yn llaw Gutun Owain ei hun.

Copïodd Gutun sawl testun rhyddiaith Cymraeg Canol, yn cynnwys copïau o'r croniclau *Brenhinedd y Saeson* a *Brut Tysilio* a geir rhwng cloriau *Llyfr Du Basing*. Ceir yn ogystal sawl testun achyddiaeth ac roedd yn cael ei ystyried yn un o'r awdurdodau pennaf y cyfnod ar herodraeth ac achau'r Cymry.
  
Mewn un o lawysgrifau Mostyn, a adnabyddir fel 'Mostyn 88', ceir y testun cynharaf o *Fuchedd Sant Martin*, o waith John Trefor II, Esgob Llanelwy, efallai, a gopïwyd gan Gutun Owain yn 1488 neu 1489. Ceir bucheddau eraill yn llaw Gutun hefyd, ynghyd â sawl testun meddygol a seryddol.

Mae'r gweithgarwch hwn yn dyst i ddysg a diddordebau eang Gutun Owain, ond fel bardd y cofir amdano yn bennaf heddiw. Cadwyd dros hanner cant o gerddi ganddo, yn gywyddau, awdlau ac englynion. Cerddi mawl a marwnadau i uchelwyr ym Maelor (Maelor Gymraeg a Maelor Saesneg) a Swydd y Waun ydynt yn bennaf. Fe'i cysylltir yn anad dim â dau o abadau llengar Abaty Glynegwestl, sef Siôn ap Rhisiart a Dafydd ab Ieuan ab Iorwerth. Roedd ei gyd-fardd Guto'r Glyn yn ymwelydd cyson â Glynegwestl hefyd, a cheir marwnad deimladwy iddo gan Gutun.

## Llyfryddiaeth
### Testunau
*Edouard Bachellery (gol.), ''L'Œuvre poétique de Gutun Owain*, 2 gyfrol (Paris, 1950, 1957)
*Evan John Jones (gol.), *Buchedd Sant Martin'' (Caerdydd, 1945)
### Astudiaethau
*Saunders Lewis, 'Gutun Owain', yn ''Meistri a'i grefft'' (Caerdydd, 1981)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 1420au
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1490au
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Eisteddfod Caerfyrddin 1451

Eisteddfod enwog a gynhaliwyd yn nhref Caerfyrddin tua'r flwyddyn 1450 neu 1451 oedd **Eisteddfod Caerfyrddin**. Mae'n adnabyddus fel yr achlysur pan ad-drefnwyd mesurau Cerdd Dafod gan Dafydd ab Edmwnd.

Er ei bod yn eithaf tebygol fod eisteddfodau eraill wedi eu cynnal yn yr Oesoedd Canol, dyma'r ail yn unig y gwyddys amdani cyn eisteddfodau Caerwys yn yr 16g (y gyntaf oedd Eisteddfod Aberteifi, 1176). Cynhaliwyd yr eisteddfod yng Nghastell Caerfyrddin dan nawdd Gruffudd ap Nicolas, arglwydd Dinefwr, un o ddisgynyddion tywysogion Deheubarth. Nid oes sicrwydd am y dyddiad, ac mae'n bosibl iddi gael ei chynnal rhai blynyddoedd yn ddiweddarach na'r dyddiad traddodiadol ar ôl i'r castell gael ei adnewyddu yn 1452-55. Daeth beirdd a cherddorion yno o bob rhan o Gymru. Y beirniad oedd Gruffudd ap Nicolas ei hun. Enillodd y bardd Dafydd ab Edmwnd gadair arian.

Tynnodd Dafydd ab Edmwnd ddau fesur allan o ganon yr hen fesurau caeth a rhoi ddau fesur eithriadol astrus o'i ben a'i bastwn ei hun i mewn. Ni wyddys os cawsant eu defnyddio yn yr eisteddfod honno, ond yn Eisteddfod Caerwys yn 1523 gosodwyd y rheol fod rhaid i fardd fedru canu ar y pedwar mesur ar hugain. Er mor anymarferol oedd rhai o'r mesurau, bwriad y gyfundrefn newydd oedd ceisio cadw bwlch rhwng y beirdd llys a'r beirdd llai a elwir yn Glêr (beirdd crwydrol tebyg i finstreliaid).

## Llyfryddiaeth
*Hywel Teifi Edwards, *Yr Eisteddfod* (1971)

Categori:1450au
Categori:15fed ganrif yng Nghymru
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
1451
1451
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Y Traddodiad Barddol
Athletau

Gall **athletau** gyfeirio at:

* Athletau (trac a chae) chwaraeon
** UK Athletics, corff llywodraethu chwaraeon athletau yn y Deyrnas Unedig
** Little Athletics, cystadleuaeth chwaraeon yn Awstralia sy'n cynnwys disgyblaethau athletaidd wedi eu addasu ar gyfer plant
** *Athletics Weekly*, cylchgrawn athletau yn y Deyrnas Unedig 
* Chwaraeon yn gyffredinol

## Gweler hefyd
*Athletwr (gwahaniaethau)
*Clwb chwaraeon
VISA

Menter economaidd ar y cyd o 21,000 o sefydliadau ariannol yw **Visa Corfforedig** neu **VISA** yn gyffredin, sy'n cyhoeddi a gwerthu cynnyrch Visa gan gynnwys cardiau credyd a debyd. Acronym ailadroddus oedd yr enw'n wreiddiol, sef **Visa International Service Association**. Fel rhan o gynllun IPO ac ailstrwythuro VISA, newidiwyd yr enw ar ddiwedd 2007. Nid yw VISA yn ymdrin â benthyg unrhyw arian, yn hytrach maent yn cynhyrchu refeniw drwy weithredu rhwydwaith taliadau electroneg mwyaf y byd. Mae'r cwmni wedi'i lleoli yn San Francisco, Califfornia, Unol Daleithiau America.

Categori:Cardiau credyd
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1976
Categori:Cwmnïau
Gruffudd ap Nicolas

Uchelwr o Sir Gaerfyrddin a gofir yn bennaf fel noddwr Eisteddfod Caerfyrddin (tua 1451) oedd **Gruffudd ap Nicolas** neu **Gruffudd ap Nicolas ap Phylib ap Syr Elidir** (fl. 1425 - 1456). Roedd yn arglwydd Dinefwr a stiward lleol i Frenin Lloegr yn yr ardal. Fe'i ystyrir y gŵr mwyaf ei allu a'i awdurdod yn ne-orllewin Cymru yn ei gyfnod.

## Bywgraffiad
Daeth Gruffudd yn siryf Caerfyrddin yn 1436. Mae astudiaethau diweddar yn pwysleisio'r ffyrdd dichellgar a ddefnyddiodd i grynhoi awdurdod i'w ddwylo ei hun ac i ymgyfoethogi ar draul arglwyddi Seisnig absennol ac uchelwyr Cymreig fel ei gilydd (ond mewn hyn o beth roedd yn ddrych i'w ddosbarth yn yr oes ansefydlog honno). Ym mywgraffiad Syr Rhys ap Tomas, disgrifir Gruffudd fel,

:"A man of hott, firie, and cholerrick spiritt; one whos counsells weare all *in turbido*, and therefore narurallie fitlie composed and framed for the times: verie wise he was, and infinitlie subtile and craftie, ambitiouse beyond measure, of a busie stirring braine."

Tua'r flwyddyn 1451, cynhaliodd eisteddfod enwog yng Nghastell Caerfyrddin. Tyrrodd nifer o feirdd a cherddorion yno o bob cwr o Gymru i gystadlu, ond prif bwrpas yr eisteddfod oedd ad-drefnu rheolau Cerdd Dafod, yr hyn a wnaed gan y bardd Dafydd ab Edmwnd, enillydd y Gadair, a osododd allan y pedwar mesur ar hugain. Gruffudd ap Nicolas ei hun a feirniadodd, sy'n dangos ei fod yn gyfarwydd â gwaith y beirdd a'r traddodiad barddol Cymraeg.

Ymhlith y beirdd a ganodd glod Gruffudd ap Nicolas oedd Lewys Glyn Cothi, Gwilym ab Ieuan Hen, a Dafydd ab Edmwnd ei hun.

## Llyfryddiaeth
* Ralph A. Griffiths, *Syr Rhys ap Thomas and his Family* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1993). Cyfrol sy'n cynnwys pennod ar Gruffudd ap Nicolas a thestun *The Life of Sir Rhys ap Thomas*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Marwolaethau'r 1450au
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Athletau (trac a chae)

Dosbarth o chwaraeon yw **athletau**, neu **athletau trac a chae**, sy'n cynnwys rhedeg, taflu, neidio a cherdded. Daw'r enw o'r gair Groeg *athlos* sy'n golygu "gornest". Y cystadlaethau mwyaf cyffredin yw trac a chae, rhedeg lôn a thraws gwlad. Dim ond mewn ras gyfnewid mae athletwyr yn cystadlu fel tîm, yn amlach na pheidio, camp i'r unigolyn yw athletau.

## Cystadleuthau 
*Cystadleuthau trac - rhedeg ar drac 400 metr.
**Sbrint: cystadleuthau hyd at ac yn cynnwys 400m. Rhai cyffredin: 60m (tu mewn yn unig), 100m, 200m, 300m a 400m.
*Cystadleuthau pellter: cystadleuthau rhwng 800m a 3000m, 800m, 1500m, milltir a 3000m.
**Ras ffos a pherth - ras (fel arfer 3000m) lle mae rhedwyr yn ymdrin â rhwystrau a neidiau dros ddŵr.
**Ras glwydi: clwydi tal 110m (100m merched) a 400m canolig.
**Ras gyfnewid: 4 x 100 m, 4 x 400m, ras gyfnewid 4 x 200m, ras gyfnewid 4 x 800m, ras gyfnewid 4 x 1 Milltir, ayb.
*Rhedeg ffordd: yn cael ei gynnal ar y ffordd agored, ond yn aml yn gorffen ar drac. Pellteroedd cyffredin: 5&nbsp;km, 10&nbsp;km, hanner-marathon a marathon.
*Ras gerdded: fel arfer yn cael ei gynnal ar y ffordd agored. Pellteroedd cyffredin: 10&nbsp;km, 20&nbsp;km a 50&nbsp;km.
*Cystadleuthau cae
*Cystadleuthau aml-ddisgyblaeth
**Decathlon
**Heptathlon
**Pentathlon
**Cystadleuthau neidio
***Naid bolyn
***Naid driphlyg
***Naid hir
***Naid uchel
**Cystadleuthau taflu
***Taflu'r disgen
***Taflu gwaywffon
***Taflu’r maen
***Taflu'r morthwyl


Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
The Mary Tyler Moore Show

Cyfres deledu yw ***The Mary Tyler Moore Show*** (1970 - 1977)

## Cymeriadau
* *Mary Richards* - Mary Tyler Moore
* *Lou Grant* - Edward Asner
* *Rhoda* - Valerie Harper
* *Phyllis* - Cloris Leachman
* *Murray* - Gavin McLeod
* *Ted* - Ted Knight
* *Georgette* - Georgia Engel
* *Sue Ann* - Betty White

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1970
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1977
Categori:Rhaglenni teledu CBS
Categori:Rhaglenni teledu Fox
The Hunchback of Notre Dame (ffilm 1996)

Ffilm animeiddiedig Disney sy'n seiliedig ar y nofel *Notre Dame de Paris* gan Victor Hugo yw ***The Hunchback of Notre Dame*** (cyfieithiad swyddogol Cymraeg: "*Crwca Notre Dame*") (1996).

## Cymeriadau 
* *Quasimodo* - Tom Hulce
* *Esmeralda* - Demi Moore
* *Phoebus* - Kevin Kline
* *Frollo* - Tony Jay
* *Victor* - Charles Kimbrough
* *Hugo* - Jason Alexander
* *Laverne* - Mary Wickes
* *Clopin* - Paul Kandel
* *Yr Archddiacon* - David Ogden Stiers
* *Djali*, gafr Esmeralda

## Caneuon 
* "The Belles of Notre Dame"
* "Out There"
* "Topsy Turvy"
* "God Help the Outcasts"
* "Heaven's Light" / "Hellfire"
* "A Guy Like You"
* "The Court of Miracles"
* "Someday"

## Gweler hefyd 
* Rhestr ffilmiau animeiddiedig Disney

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 1996
Categori:Ffilmiau animeiddiedig o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Eglwys Gadeiriol Tyddewi

Eglwys gadeiriol Anglicanaidd yn ninas fechan Tyddewi, Sir Benfro, Cymru, yw **Eglwys Gadeiriol Tyddewi**. Mae'n canolfan Esgobaeth Tyddewi a phrif sedd Esgob Tyddewi

Saif yr eglwys gadeiriol ar y safle lle yn ôl traddodiad y sefydlwyd cymuned o fynachod gan Dewi ei hun yn y 6g. Rhwng 645 a 1097, ymosodwyd ar y fynachlog lawer gwaith, yn arbennig gan y Llychlynwyr, ond enillodd gymaint o fri fel canolfan dysg gel mai oddi yma y gofynnodd Alfred, brenin Wessex, am gymorth i adfywio dysg yn Wessex. Lladdwyd nifer o'r esgobion gan yr ymosodwyr yn y cyfnod yma, yn cynnwys yr Esgob Morgeneu  yn 999, a'r Esgob Abraham yn 1080.

Yn 1081, ymwelodd Gwilym Goncwerwr a'r fangre. Yn 1090, ysgrifennodd yr ysgolhaig Rhygyfarch ap Sulien fuchedd Dewi yn Lladin, gan gynyddu enwogrwydd Tyddewi. Daeth yr ardal i ddwylo'r Normaniaid, ac yn 1115 apwyntiodd Harri I, brenin Lloegr yr Esgob Bernard yn Esgob Tyddewi, a dechreuodd ef adeiladu eglwys gadeiriol newydd. Yn 1123, ar gais yr Esgob Bernard, cyhoeddodd y Pab Calistus II fod Tyddewi yn gyrchfan i bererinion, gyda dwy bererindod i Dyddewi cystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem.

Dechreuwyd adeiladu'r eglwys gaderiol bresennol yn 1181. Ychwanegwyd llawer ati ers hynny, er enghraifft y talcen gorllewinol gan John Nash yn niwedd y 18g. Ymhlith y bobl enwog a gladdwyd yn yr eglwys mae Rhys ap Gruffudd ("Yr Arglwydd Rhys").

## Gweler hefyd
*Dewi Sant

## Oriel

St. David's Cathedral - Eglwys Gadeiriol Tyddewi - geograph.org.uk - 1502519.jpg|Golygfa o'r de
St David's Cathedral - geograph.org.uk - 417310.jpg|Y tŵr canolog
St David's Cathedral (8214).jpg|Yng nghorff yr eglwys
St David's Cathedral J03.jpg|Y nenfwd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Tyddewi
Tyddewi
Tyddewi
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pensaernïaeth Romanésg
Categori:Tyddewi
Hercules (ffilm 1997)

Ffilm animeiddiedig Disney yw **Hercules** (1997). Dyma oedd y 35ain ffilm yng nghyfres Walt Disney o Glasuron Animeiddiedig. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Ron Clements a John Musker. Seiliwyd y ffilm ar yr arwr chwedlonol Groegaidd Heracles (a adwaenir yn y ffilm wrth ei enw Rhufeinig, Hercules), man Zews, yn chwedloniaeth Groegaidd.

Er nad oedd Hercules yn gymaint o lwyddiant masnachol a rhai o ffilmiau cynt Disney yn ystod y 1990au, gwnaeth y ffilm $99 miliwn yn yr Unol Daleithiau pan gafodd ei ryddhau mewn sinemau, a $252,700,000 yn fyd-eang. Mae'r ffilm yn rhan o Adfywiad Disney a ddechreuodd ym  1989 gan orffen ym 1999.

Dilynwyd y ffilm Hercules gan *Hercules: Zero to Hero*, a aeth yn syth i fideo.

## Cymeriadau
* *Hercules* - Tate Donovan
* *Meg* - Susan Egan
* *Phil* - Danny DeVito
* *Hades* - James Woods
* *Pain* - Bobcat Goldthwait
* *Panic* - Matt Frewer
* *Hercules Ifanc* - Josh Keaton
* *Zews* - Rip Torn
* *Hera* - Samantha Eggar

## Caneuon
* "The Gospel Truth"
* "Go the Distance"
* "One Last Hope"
* "Zero to Hero"
* "I Won't Say I'm in Love"
* "A Star Is Born"

## Gweler Hefyd
* Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney

Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau 1997
Ballykissangel

Cyfres deledu o Iwerddon yw **Ballykissangel** (1996 - 2001).

## Cymeriadau
**Peter Clifford* - Stephen Tomkinson
**Assumpta Fitzgerald* - Dervla Kirwan
**Brendan Kearney* - Gary Whelan
**Siobhán Mehigan* - Deirdre Donnelly
*''Padraig O'Kelly* - Peter Caffrey
**Brian Quigley* - Tony Doyle
**Niamh Quigley/Egan* - Tina Kellegher
**Ambrose Egan* - Peter Hanly

## Penodau
### Cyfres 1 (1996)
**Trying to Connect You*
**The Things We Do for Love*
**Live in My Heart and Pay No Rent*
**Fallen Angel*
**The Power and the Glory*
**Missing You Already*

### Cyfres 2 (1997)
# *For One Night Only*
# *River Dance*
# *In the Can*
# *The Facts of Life*
# *Someone to Watch over Me*
# *Only Skin-Deep*
# *Money, Money, Money
# *Chinese Whispers*

### Cyfres 3 (1998)
**As Happy as a Turkey on Boxing Day*
**When a Child Is Born*
**Changing Times!*
**Stardust in Your Eyes*
*''The Fortune in Men's Eyes*
**I Know When I'm Not Wanted*
**Personal Call*
**Lost Sheep*
**The Waiting Game*
**Pack Up Your Troubles*
**The Reckoning*
**Amongst Friends*

### Cyfres 4 (1999)
# *All Bar One*
# *He Healeth the Sick*
# *Bread and Water*
# *Par for the Corpse*
# *The Odd Couple*
# *Turf*
# *It's a Family Affair*
# *Rock Bottom*
# *As Stars Look Down*
# *Births, Deaths and Marriages*
# *It's a Man's Life*
# *The Final Frontier*

### Cyfres 5 (2000)
# *Two Flew over the Cukoo's Nest*
# *Hello and Farewell*
# *Catch of the Day*
# *Moving Out*
# *Eureka*
# *Behind Bars*
# *Brendan's Crossing*
# *A Few Dollars More*
# *The Outsiders*
# *With a Song in My Heart*
# *Love's Labours*
# *The Wedding*

### Cyfres 6 (2001)
# *God.com*
# *Drink*
# *The Cat and Daddy G*
# *Spirit Proof*
# *Paul Dooley Sleeps with the Fishes*
# *In A Jam*
# *Getting Better All the Time*
# *Smoke Signals''

Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1996
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2001
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
I Love Lucy

Cyfres Deledu Americanaidd a serennodd Lucille Ball a Desi Arnaz oedd ***I Love Lucy*** (1951–1957)

## Cast
* *Lucy McGillicuddy Ricardo* - Lucille Ball
* *Enrique "Ricky" Ricardo* - Desi Arnaz
* *Ethel Mertz* - Vivian Vance
* *Fred Mertz* - William Frawley
* *Rick Ricardo, Jr.* - Richard Keith

Categori:Rhaglenni teledu CBS
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1951
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1957
Cwm Gwaun

Cymuned yng ngogledd Sir Benfro, Cymru, yw **Cwm Gwaun**. Saif yn nyffryn Afon Gwaun i'r de-ddwyrain o dref Abergwaun.

Nid oes pentref o unrhyw faint o fewn y gymuned; Pont-faen yw'r sefydliad mwyaf. Ceir nifer o nodweddion diddorol yma, yn arbennig Parc y Meirw, rhes o feini hirion o Oes yr Efydd yn Llanllawer; y rhes hiraf yng Nghymru. Hefyd ym mhlwyf Llanllawer, ger yr hen eglwys, ceir ffynnon sanctaidd sy'n dyddio yn ôl i'r cyfnod cyn-Gristnogol efallai. codwyd adeilad i'w chysgodi yn yr Oesoedd Canol ac mae'n dal i dderbyn ymweliadau heddiw.

Mae'r ardal yn adnabyddus am ddathlu'r Hen Galan ar 13 Ionawr. Adeiladwyd Eglwys Sant Brynach, Pont-faen yn y 1860au, ac mae wedi ei dodrefnu yn ôl egwyddorion Mudiad Rhydychen.

250px|bawd|dim|Hen ffynnon sanctaidd, Llanllawer, a'r giat wedi'i addurno gydag offrymau

bawd|dim|Dathlu'r Hen Galan yng Nghwm gwaun, 19 Ionawr 1961 (Geoff Charles)

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 266.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Alan Menken

Cyfansoddwr cerddoriaeth ar gyfer theatr a ffilmiau yw **Alan Menken** (ganwyd 22 Gorffennaf 1949). Adnabyddir ef orau am ei gerddoriaeth yn ffilmiau Disney fel Aladdin a The Little Mermaid.

## Theatr
*Little Shop of Horrors
*Beauty and the Beast (sioe gerdd)
*Sister Act the Musical
*The Little Mermaid (sioe gerdd)

## Ffilmiau
*Little Shop of Horrors
*The Little Mermaid
*Beauty and the Beast
*Newsies
*Aladdin
*Pocahontas
*The Hunchback of Notre Dame
*Hercules
*Home on the Range
*Enchanted

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Cyfansoddwyr Americanaidd
Categori:Iddewon
Swydd y Waun

Un o arglwyddiaethau'r Mers yng ngogledd-ddwyrain Cymru, yn cael ei gweinyddu o Gastell y Waun, oedd **Swydd y Waun** (Saesneg: *Chirkland*). Cafodd ei chreu o'r rhannau o  Bowys Fadog a roddwyd i Roger Mortimer yn 1282.

## Hanes
Roedd yr arglwyddiaeth yn cynnwys cymydau Mochnant Is Rhaeadr, Cynllaith (bro Owain Glyndŵr), a Nanheudwy. I'r gogledd gorweddai arglwyddiaeth Brwmffild a Iâl (crëwyd 1282-3). Gorweddai mynyddoedd Y Berwyn yn rhan orllewinol y swydd. Cyfrifid ei bod yn werth tua £500 y flwyddyn.

Parhaodd Swydd y Waun i gael ei rheoli fel uned ar wahân yng Nghymru hyd ddechrau'r 1540au pan pasiwyd y Deddfau Uno gan Senedd Lloegr.  Ar ôl hynny, daeth Swydd y Waun yn hwndred Y Waun fel rhan o'r Sir Ddinbych newydd (creuwyd 1536).

## Llyfryddiaeth
**The Extent of Chirkland (1391-3)*, gol. G.P. Jones (Lerpwl, 1933). Yr arolwg gwladol neu 'stent' o werth adnoddau'r arglwyddiaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Arglwyddiaethau'r Mers
Categori:Hanes Wrecsam
Llanisan-yn-Rhos

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Benfro, Cymru, yw **Llanisan-yn-Rhos** (Saesneg: ''St. Ishmael's''). Saif i'r gorllewin o dref Aberdaugleddau. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 490.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Dyddia'r eglwys, a gysegrwyd i Sant Ishmael, o'r 19g yn bennaf, ond mae rhai nodweddion canoloesol. Efallai i Lanisan fod yn ganolfan eglwysig cantref Rhos yn y cyfnod yma.. Dyddia maen hir Langstone Field o Oes yr Efydd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru
Bill Cosby

Actor, digrifwr, cynhyrchydd teledu ac actifydd o'r Unol Daleithiau yw **William Henry "Bill" Cosby** (ganwyd 12 Gorffennaf 1937).

## Teledu 
* I Spy
* The Bill Cosby Show
* The Cosby Show
* Cosby

## Ffilmiau 
* The Devil and Max Delvin
* Ghost Dad
* Jack

## Albymau 
* *Bill Cosby Is a Very Funny Fellow...Right!* (1963)
* *I Started Out as a Child* (1964)
* *Why Is There Air?* (1965)
* *Wonderfulness* (1966)
* *Silver Throat: Bill Cosby Sings* (1967)
* *Revenge* (1967)
* *To Russell, My Brother, Whom I Slept With* (1968)
* *200 M.P.H.* (1968)
* *Bill Cosby Sings Hooray for the Salvation Army Band!* (1968)
* *8:15 12:15* (1969)
* ''It's True! It's True!* (1969)
* *The Best of Bill Cosby* (1969)
* *More of the Best of Bill Cosby* (1970)
* *Sports (Bill Cosby Album)* (1970)
* *Live: Madison Square Garden Center* (1970)
* *When I Was a Kid* (1971)
* *For Adults Only* (1971)
* *Badfoot Brown & the Bunions Bradford Funeral Marching Band* (1971)
* *Bill Cosby Talks to Kids About Drugs* (1971)
* *Inside the Mind of Bill Cosby* (1972)
* *Fat Albert* (1973)
* *Bill* (1973)
* *At Last Bill Cosby Really Sings* (1974)
* *Down Under* (1975)
* *Bill Cosby Is Not Himself These Days* (1976)
* *Disco Bill* (1977)
* *My Father Confused Me... What Must I Do? What Must I Do?* (1977)
* *Bill's Best Friend* (1978)
* *Bill Cosby: Himself* (1982)
* *Those of You With or Without Children, You'll Understand* (1986)
* *Cosby and the Kids* (1986)
* *Where You Lay Your Head* (1990)
* *My Appreciation* (1991)
* *Oh, Baby* (1991)
* *At His Best* (1994)
* *Hello Friend: To Ennis, With Love* (1997)
* *20th Century Masters: The Millennium Collection: The Best of Bill Cosby* (2001)
* *The Bill Cosby Collection* (2004)
* *State of Emergency* (2008)

## Llyfrau 
* *Fatherhood* (1986) - ISBN 0-425-09772-2
* *Time Flies* (1987) - ISBN 0-553-27724-3
* *Love and Marriage* (1989) - ISBN 0-553-28467-3
* *Childhood* (1991) - ISBN 0-399-13647-9
* *Kids Say the Darndest Things* (1998) - ISBN 0-553-58126-0
* *Congratulations! Now What? A Book for Graduates* (1999) - ISBN 0-7868-6572-5
* *American Schools: The 100 Billion Dollar Challenge* (2000) - ISBN 0-7595-5000-X (gyda Dwight Allen Ed.D.)
* *Cosbyology: Essays and Observations from the Doctor of Comedy* (2001) - ISBN 0-7868-6810-4
* *I Am What I Ate...and I'm Frightened!!!* (2003) - ISBN 0-06-054573-9
* *Friends of a Feather* (2003) - ISBN 0-06-009147-9
* *Come On People: On the Path from Victims to Victors'' (2007) - ISBN 1-59555-092-5 (gyda Alvin F. Poussaint M.D.)

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Actorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Comedïwyr stand-yp Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Llysieuwyr
Categori:Pobl a aned yn Philadelphia
Porth-gain

Pentref a phorthladd bychan yng nghymuned Llanrhian, Sir Benfro, Cymru, yw **Porth-gain** neu **Porthgain**. Saif yng ngogledd y sir, i'r gorllewin-ddwyrain o ddinas Tyddewi ac i'r gogledd o briffordd yr A487 i Abergwaun.

Ar un adeg roedd Porth-gain yn borthladd bychan o gryn bwysigrwydd. Gellir gweld yr adeiladau oedd yn cael eu defnyddio i gadw gwenithfaen wedi ei falu yn barod i'w allforio. Ar un adeg roedd y diwydiant llechi yn bwysig yn yr ardal, gyda chwareli yn Abereiddi, Porth-gain a Thrwyn Llwyd, ac allforid y llechi o Borth-gain. Roedd y porthladd yn medru derbyn ugain o longau y dydd, ond caeodd yn 1931.

Erbyn hyn mae'n ganolfan boblogaidd i dwristiaid, a defnyddir yr harbwr yn bennaf ar gyfer cychod pleser, er bod nifer o bysgotwyr yn parhau i'w defnyddio hefyd. Aiff Llwybr Arfordir Sir Benfro heibio'r pentref. Ar bobtu'r porthladd gwelir dwy odyn galch ar ffurf tŵr gwyn.

250px|bawd|dim|Harbwr Porth-gain

Categori:Llanrhian
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
The Cosby Show

Cyfres Deledu yw ***The Cosby Show*** (1984–1992)

## Cymeriadau
**Heathcliff "Cliff" Huxtable* - Bill Cosby
**Clair Huxtable* - Phylicia Rashād
**Theo Huxtable* - Malcolm-Jamal Warner
**Vanessa Huxtable* - Tempestt Bledsoe
**Rudy Huxtable* - Keshia Knight Pulliam
**Denise Huxtable* - Lisa Bonet
**Sondra Huxtable Kendall* - Sabrina Le Beauf
**Olivia Kendall* - Raven-Symoné

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1984
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1992
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu NBC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Reba McEntire

Cantores ac actores o'r Unol Daleithiau yw **Reba Nell McEntire** (ganwyd 28 Mawrth 1955). Cychwynodd ganu gyda band yr ysgol, sef Ysgol Kiowa, ar y radio ac mewn ymrysonnau cowboi (*rodeos*).

## Cerddoriaeth 
## Teledu / Ffilmiau 
* Reba

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Cristnogion
Categori:Pobl o Oklahoma
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Reba

Cyfres deledu Americanaidd sy'n serennu Reba McEntire oedd ***Reba*** (2001–2007).

## Cymeriadau 
* *Reba Hart* - Reba McEntire
* *Brock Hart* - Christopher Rich
* *Barbra Jean Hart* - Melissa Peterman
* *Cheyenne Hart/Montgomery* - Joanna Garcia
* *Van Montgomery* - Steve Howey
* *Kyra Hart* - Scarlett Pomers
* *Jake Hart* - Mitch Holleman

Categori:Rhaglenni teledu Fox
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2001
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2007
Ros na Rún

Opera sebon Wyddeleg ers 1996 yw ***Ros na Rún***.

## Cymeriadau
**Cóilín Ó Cátháin*
**Sarah Uí Fhlatharta*
**Úna Ní Riain*
**Macdara Ó Riain*
**Mo Gilmartin*
**Vince De Búrca*
**David Ó Laoire*

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:Operâu sebon
Categori:Rhaglenni teledu Iwerddon
Categori:Rhaglenni teledu Gwyddeleg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1996
This Is Spinal Tap

Ffilm parodi gyda Christopher Guest, Michael McKean a Harry Shearer ydy ***This Is Spinal Tap*** ("*Spinal Tap ydy Hon*") (1984).
## Actorion 
* Michael McKean - David St. Hubbins
* Christopher Guest - Nigel Tufnel
* Harry Shearer - Derek Smalls
* Rob Reiner - Marty DiBergi
* Tony Hendra - Ian Faith
* David Kaff - Viv Savage
* R.J. Parnell - Mick Shrimpton
* Bruno Kirby - Tommy Pischedda
* Fran Drescher - Bobbi Flekman
* Patrick Macnee - Syr Denis Eton-Hogg
* June Chadwick - Jeanine Pettibone
* Paul Shaffer - Artie Fufkin
## Caneuon 
* "Tonight I'm Gonna Rock You Tonight"
* "Gimme Some Money"
* "Big Bottom"
* "Hell Hole"
* "(Listen To The) Flower People"
* "Rock & Roll Creation"
* "Heavy Duty"
* "Stonehenge" ("*Côr y Cewri*")
* "Sex Farm"
* "A Grateful Nation"

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1984
Madonna

Daw'r enw **Madonna** o'r hen frawddeg Eidaleg *ma donna* ("fy merch").

Gall **Madonna** gyfeirio at:
* Mair (mam Iesu)
** Madonna (celf), paentiad o Fair
** Madonna and Child, paentiad o Fair a'r baban Iesu
* Madonna (adlonwraig), cantores ac actores Americanaidd
** *Madonna* (albwm Madonna)
** *Madonna* (fideo), casgliad o fideoau cerddoriaeth
* *Madonna* (albwm Trail of Dead)
* *Madonna* (Edvard Munch), paentiad gan Edvard Munch
Ellen Hunter

Seiclwraig o Gymru yw **Ellen Hunter** (ganwyd 12 Chwefror 1968, Wrecsam) a pheilot tandem paralympaidd ar gyfer Aileen McGlynn.

Torodd Hunter a McGlynn record y byd ar gyfer tandem hedfan 200m, merched, yn Ebrill 2004. torront record y byd unwaith eto ym Mhencampwriaethau Trac y Byd, UCI ym Manceinion, gydag amser o 1:10.381, er hyn ni lwyddon nhw i ennill le ar y podiwm.

## Palmarès
;2004
:1af Kilo Tandem Merched, (B 1-3), Gemau Paralympaidd yr Haf 2004
:2il Sbrint Tandem Merched, (B 1-3), Gemau Paralympaidd yr Haf 2004

;2006
:1af Sbrint Tandem,, Cwpan y Byd Paralympaidd (B/VI female)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Cystadleuwyr paralympaidd
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Eddie Alexander

Seiclwr o'r Alban yw **Eddie Alexander** (ganwyd 10 Awst 1964) a enillodd sawl pencampwriaeth ar y trac ac ar tandem, enillodd fedal efydd yn y sbrnt tandem yng Ngemau'r Gymanwlad 1986 yng Nghaeredin. Roedd yn bedwerydd yn y sbrint yng Ngemau Olympaidd 1988 yn Seoul.

## Palmarés 
;1985
:1af Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

;1986
:3ydd 15px Sprint, Gemau'r Gymanwlad

;1987
:1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Sbrint Tandem Prydain

;1988
:1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Sbrint Tandem Prydain
:4ydd Sbrint, Gemau Olympaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Seiclwyr o'r Alban
Ion Keith Falconer

Cenhadwr ac ysgolhaig Arabeg o'r Alban oedd **Ion Grant Neville Keith-Falconer** (5 Gorffennaf 1856 – 11 Mai 1887), trydydd mab 8fed Iarll Kintore. Mynychodd Ysgol Harrow a Phrifysgol Caergrawnt, cyn dechrau gwaith efengylol yn Llundain.  Apwyntwyd ef yn athro Arabeg yng Nghaergrawnt, yn 1886, ond fe dorrwyd ei yrfa'n fyr pan fu farw o malaria yn Aden tra'n gwneud gwaith cenhadol. Cyfieithodd *Chwedlau Bidpai* i'r Saesneg. Roedd hefyd yn chwaraewr o nôd, a phencampwr seiclo'r byn yn 1878.

## Llyfryddiaeth 
* Keith-Falconer, I.G.N., *Kalilah and Dimnah, or, The Fables of Bidpai : being an account of their literary history / with an English translation of the later Syriac version of the same, and notes*, Cambridge : University Press, (1885)
* Sinker, Robert, ''Memorials of the Hon. Ion Keith-Falconer, M.A. : late Lord Almoner's Professor of Arabic in the University of Cambridge, and missionary to the Mohammedans of Southern Arabia*, Cambridge : Deighton, Bell and Co., (1888)
* Robson, James, *Ion Keith-Falconer of Arabia*, London: Hodder & Stoughton, (1923)
* *Sons of the Covenant'', by Marcus Lawrence Loane, Archbishop of Sydney. Sydney: Angus & Robertson (1963)

Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Astudiaethau Asiaidd
Categori:Seiclwyr o'r Alban
Categori:Cenhadon o'r Alban
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
Categori:Ysgolheigion o'r Alban
Ruth McGavigan

Beiciwr mynydd o'r Alban yw **Ruth McGavigan** (ganwyd 25 Rhagfyr 1976). Cynrychiolodd yr Alban yng Ngemau'r Gymanwlad 2006 yn y gystadleuaeth Beicio Mynydd Traws Gwlad. Gorffennodd yn ail ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol Beicio Mynydd Prydain yn 2006.

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Seiclwyr o'r Alban
The Andy Griffith Show

Cyfres Deledu Americanaidd oedd ***The Andy Griffith Show*** (1960–1968).

## Cymeriadau
* *Andy Taylor* - Andy Griffith
* *Barney Fife* - Don Knotts
* *Opie Taylor* - Ron Howard
* *Aunt Bee* - Frances Bavier

Categori:Rhaglenni teledu CBS
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1960
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1968
Brwmffild ac Iâl

Arglwyddiaeth yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd **Brwmffild a Iâl** (Saesneg: *Bromfield and Yale*).

Ar ôl cwymp Tywysogaeth Cymru yn 1282-83, cafodd cantrefi Nanheudwy, Iâl a Maelor Gymraeg, a fu'n rhan o dywysogaeth Powys Fadog, eu huno i ffurfio arglwyddiaeth Brwmffild a Iâl. Fe'i rhoddwyd gan Edward I o Loegr i John Warrene, Iarll Surrey, un o arglwyddi Eingl-Normanaidd y Mers. Cododd yr Iarll Warrene gastell newydd yn Holt i gymryd lle Castell Dinas Brân, a gafodd ei led-ddinistrio yn ystod y rhyfel, fel canolfan i'r arglwyddiaeth. Dywedir fod rhai o'i denantiaid Cymreig wedi llosgi castell yr Iarll yng "Nglyn" (lleoliad ansicr: Erddig, efallai) ac felly roedd rhesymau ymarferol ganddo i sefydlu ei bencadlys yn nes at y ffin â Lloegr yn 1311.

Rhwng 1318-22 roedd ym meddiant Thomas o Gaerhirfryn. Aeth yr arglwyddiaeth i deulu Fitzalan trwy briodas yn 1347 ac i deulu Mowbray yn 1413, ar ddiwedd gwrthryfel Owain Glyndŵr. Daeth i ddwylo Syr William Stanley yn 1483 ond cafodd hwnnw ei ddifreintio o'i diroedd yn 1495 a phasiodd Brwmffild a Iâl i ddwylo Coron Lloegr.

Daeth yn rhan o'r Sir Ddinbych newydd yn 1536. O blasdy Plas yn Iâl roedd teulu Yale yn arglwyddiaethu ar gymdeithas y fro; un o'r teulu hwnnw oedd Elihu Yale, y cymwynaswr addysg yr enwir Prifysgol Yale yn UDA ar ei ôl. Heddiw mae bro Iâl yn rhan o Sir Ddinbych eto ar ôl cyfnod yn sir Clwyd. Gorwedd Brwmffild (Maelor Gymraeg) ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam.

## Oriel

Remains of Holt Castle near Wrexham - geograph.org.uk - 5246232.jpg|Castell Holt
Castell Erddig - tomen mwnt a beili a sonir amdano'n wreiddiol yn 1161 - motte and bailey 03.jpg|Castell Erddig, sef y Tomen a beili a losgwyd
Plas yn Iâl, home of Elihu Yale 1649 1721.webm|Fideo o Blas yn Iâl

## Cyfeiriadau
*David Cathcart King, 'The Stone Castles', yn *The Archaeology of Clwyd* (Cyngor Sir Clwyd, 1991)
*Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd, 1992)
*Gwyddoniadur Cymru (Gwasg Prifysgol Cymru; 2008) tud. 96.

## Llyfryddiaeth
**The First Extent of Bromfield and Yale A.D. 1315*, gol. T. P. Ellis (*Cymmrodorion Record Series*, 1924). Arolwg neu 'stent' o'r arglwyddiaeth gan y Goron yn 1315.

Categori:Arglwyddiaethau'r Mers
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Hanes Wrecsam
Llanstadwel

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Llanstadwel** (Seisnigiad: *Llanstadwell*). Saif ar yr arfordir, rhwng Neyland ac Aberdaugleddau.

Heblaw Llanstadwel ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentref Waterston. Bu purfa olew fawr yn perthyn i Gulf gerllaw Waterston, ond caewyd hi yn 1997. Mae Caer Scoveston, a adeiladwyd rhwng 1861 a 1868, yn un o ffoleddau Palmerston. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 904.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro