Anhwylder defnydd sylwedd

**Anhwylder defnyddio sylweddau** (Sesneg: *Substance use disorder* (SUD)) yw'r defnydd parhaus o gyffuriau (gan gynnwys alcohol) er gwaethaf niwed sylweddol a chanlyniadau andwyol. Nodweddir anhwylderau defnyddio sylweddau gan amrywiaeth o broblemau meddyliol, emosiynol, corfforol ac ymddygiadol megis euogrwydd cronig; anallu i leihau neu roi'r gorau i gymeryd y sylwedd(au) er gwaethaf llawer o ymdrechion; gyrru tra'n feddw; a symptomau diddyfnu ffisiolegol. Mae dosbarthiadau cyffuriau sy'n ymwneud ag anhwylder defnyddio sylweddau yn cynnwys: alcohol; canabis; *phencyclidine* a rhithbeiriau eraill, megis *arylcyclohexylamines*; anadlyddion; opioidau; tawelyddion, moddion cwsg, neu orbryder; symbylyddion (*stimulants*); baco; a sylweddau eraill.

Yn y Llawlyfr Diagnostig ac Ystadegol o Anhwylderau Meddyliol, 5ed argraffiad (2013), a elwir hefyd yn DSM-5, cafodd y diagnosisau DSM-IV o gamddefnyddio sylweddau a dibyniaeth ar sylweddau eu huno i'r categori yma (anhwylderau defnyddio sylweddau). Gall difrifoldeb yr anhwylderau hyn amrywio'n fawr; yn y diagnosis DSM-5 o SUD, mae difrifoldeb SUD yr unigolyn wedi'i ddiffinio fel: *ysgafn*, *cymedrol*, neu *ddifrifol* ar sail faint o'r 11 maen prawf diagnostig sy'n cael eu bodloni. Mae'r 11ydd adolygiad o Ddosbarthiad Rhyngwladol o Glefydau (ICD-11) yn rhannu anhwylderau defnyddio sylweddau yn ddau gategori: (1) patrwm niweidiol o ddefnyddio sylweddau; a (2) dibyniaeth ar sylweddau. 

Yn 2017, yn fyd-eang, amcangyfrifwyd bod 271 miliwn o bobl (5.5% o oedolion) wedi defnyddio un neu fwy o gyffuriau anghyfreithlon. O'r rhain, roedd gan 35 miliwn anhwylder defnyddio sylweddau. Yn 2017, arweiniodd anhwylderau o sylweddau anghyfreithlon yn uniongyrchol at 585,000 o farwolaethau. Arweiniodd y defnydd o alcohol at 3 miliwn o farwolaethau ychwanegol yn 2016.

### Penderfynyddion cymdeithasol 
Mae'r canlynol yn gysylltiedig â phroblemau alcohol: anhwylder defnyddio alcohol ei hun, statws priodasol / partneriaethol e.e. bod wedi ysgaru, gwahanu, sengl; adnoddau ariannol; diffyg ymlyniad crefyddol; profedigaeth; ymddeoliad anwirfoddol; a digartrefedd.

### Penderfynyddion seicolegol 
Mae'r ffactorau seicolegol a all achosi'r anhwylder yn cynnwys penderfynyddion gwybyddol (*developmental determinants*), affeithiol a datblygiadol, ymhlith eraill. Er enghraifft, mae unigolion sy'n dechrau defnyddio alcohol neu gyffuriau eraill yn eu harddegau'n fwy tebygol o fod ag anhwylder defnyddio sylweddau fel oedolion. Ffactorau risg cyffredin eraill yw bod yn ddyn ifanc o dan 25 oed, bod â phroblemau iechyd meddwl eraill. Mae'r ddau olaf yn ymwneud ag atglafychiad (*relapse*) symptomatig, nam ar addasiadau clinigol ac addasiadau seicogymdeithasol, defnyddio llai o feddyginiaeth, ac ymateb is i driniaethau, a diffyg cefnogaeth a goruchwyliaeth deuluol.

### Penderfynyddion biolegol 
Yn fras, mae gan blant sy'n cael eu geni i rieni â SUDs risg uwch ddeublyg o ddatblygu SUD o'i gymharu â phlant sy'n cael eu geni i rieni heb SUD. Cyhoeddir y canllawiau a ddefnyddir amlaf yn y *Llawlyfr Diagnostig ac Ystadegol o Anhwylderau Meddyliol* (DSM-5). Mae nifer y meini prawf a fodlonir yn cynnig bras-amcan o ddifrifoldeb y salwch, ond bydd gweithwyr proffesiynol trwyddedig hefyd yn ystyried safbwynt mwy cyfannol wrth asesu difrifoldeb sy'n cynnwys canlyniadau penodol a phatrymau ymddygiad sy'n gysylltiedig â defnydd yr unigolyn o sylweddau. Mae'r *Mynegai* yn asesu problemau posibl mewn saith categori: meddygol, cyflogaeth/cymorth, alcohol, defnydd cyffuriau eraill, cyfreithiol, teuluol/cymdeithasol, a seiciatreg.

O'r llenyddiaeth ar ddadansoddi ymddygiad cymhwysol a'r llenyddiaeth seicoleg ymddygiadol, mae sawl rhaglen ymyrraeth wedi dod i'r amlwg, megis therapi ymddygiad fewn priodas, cymorth gan y gymuned, therapi datguddio ciwiau (*cue exposure therapy*), a strategaethau rheoli wrth gefn. Yn ogystal, mae'r un awdur yn awgrymu bod hyfforddi sgiliau cymdeithasol sy'n ychwanegol at driniaeth cleifion o ddibyniaeth ar alcohol yn debygol o fod yn effeithiol.

### Meddyginiaeth 
Mae triniaeth â chymorth meddyginiaeth yn cyfeirio at y cyfuniad o ymyriad ymddygiadol a meddyginiaethau i drin anhwylderau defnyddio sylweddau. Gall rhai meddyginiaethau fod yn ddefnyddiol: yn yr Unol Daleithiau mae pum meddyginiaeth yn cael eu cymeradwyo i drin anhwylderau defnyddio alcohol ac opioid. Nid oes unrhyw feddyginiaethau cymeradwy ar gyfer cocên, *methamphetamine*, nac anhwylderau defnyddio sylweddau eraill o 2002. Gellir defnyddio meddyginiaethau mewn triniaeth i leihau symptomau diddyfnu. Ceir tystiolaeth o effeithiolrwydd triniaeth â chymorth meddyginiaeth wrth leihau defnydd anghyfreithlon o gyffuriau a marwolaethau gorddos, gwella cyfraddau cadw'r claf mewn triniaeth, a lleihau trosglwyddiad HIV.

## Epidemioleg 
bawd|Blwyddyn bywyd wedi’i haddasu gan anabledd: mesur o faich afiechyd cyffredinol (nifer y blynyddoedd a gollwyd oherwydd afiechyd, anabledd neu farwolaeth gynnar), o anhwylderau defnyddio cyffuriau fesul 100,000&nbsp;person yn 2004 xxx
Mae cyfraddau anhwylderau defnyddio sylweddau yn amrywio'n ôl cenedl, yn ôl ardal (cefn gwlad neu ddinas) ac yn ôl sylwedd, ond mae'r nenfwd cyffredinol yn uchel. Ar lefel fyd-eang, mae dynion yn cael eu heffeithio ar gyfradd uwch o lawer na merched. Cafwyd gostyngiad o 3.1% yn y nifer o unigolion a aseswyd yn 2019-20 o'i gymharu a'r flwyddyn cynt, a gostyngiad o 6.3% ers 2015-2016. O'i gymharu a 2018, gwelwyd lleihad o 21% yn nifer y marwolaethau, lawr i 165 o bobl; yn yr un cyfnod gwelwyd gostyngiad o 9.4% yn y nifer o farwolaethau a oedd yn gysylltiedig ag alcohol yn 2019.

Mae gan wledydd Prydain fwy o achosion o anhwylder defnydd sylwedd nag unlle arall drwy Ewrop. Mae'r rhan fwyaf o gyffuriau a geir yng Nghymru'n cael eu mewnforio o Loegr.

### Unol Daleithiau 
Yn 2020, roedd gan 14.5% o Americanwyr 12 oed neu hŷn SUD. Roedd cyfraddau anhwylder defnyddio alcohol yn ystod y flwyddyn ddiwethaf ychydig dros 5% ac roedd gan tua 3% o bobl ifanc 12 oed neu hŷn anhwylder defnyddio cyffuriau anghyfreithlon. sy’n gynnydd triphlyg o 2002. Mae marwolaethau gorddos o opioidau synthetig, sydd fel arfer yn cynnwys fentanyl, wedi codi'n sydyn yn ystod y blynyddoedd diwethaf i gyfrannu at bron i 30,000 o farwolaethau'r flwyddyn. Baco yw prif achos marwolaethau y gellir eu hatal, ac mae'n gyfrifol am fwy na 480,000 o farwolaethau yn yr Unol Daleithiau bob blwyddyn. Mae'r niwed hwn yn sylweddol yn ariannol gyda chyfanswm costau o fwy na $420 biliwn y flwyddyn a mwy na $120 biliwn mewn gofal iechyd.

### Canada 
Yn ôl ystadegaeth Canada (2018), mae tua un o bob pump o Ganadaiaid 15 oed a hŷn yn profi anhwylder defnyddio sylweddau yn ystod eu hoes. Yn Ontario, yn benodol, mae baich afiechyd salwch meddwl a chaethiwed i gyffuriau 1.5 gwaith yn uwch na phob math o ganser gyda'i gilydd a dros 7 gwaith yn fwy na'r holl glefydau heintus. Ledled y wlad, y grŵp ethnig sy'n cael ei effeithio fwyaf yn ystadegol gan anhwylderau defnyddio sylweddau o'i gymharu â'r boblogaeth gyffredinol yw pobl frodorol Canada. Mewn astudiaeth yng Nghanada yn 2019, canfuwyd bod cyfranogwyr brodorol yn profi mwy o broblemau cysylltiedig â sylweddau na chyfranogwyr anfrodorol.

Categori:Dibyniaeth
Categori:Pages with unreviewed translations