Friedrich Reinhold Kreutzwald

[bawd|250px|Cofeb Kreutzwald yn ninas [Tartu]]
Roedd **Friedrich Reinhold Kreutzwald** (26 Rhagfyr 1803 &ndash; 25 Awst 1882 (yng Nghalendr Gregori y cyfnod, geni 14 Rhagfyr 1803 a marw 18 Awst 1882). Ganed ef yn Jõepere (Almaeneg: Jömper) yn bwrdeistref Kadrina heddiw (Almaeneg: Sankt Katharinen), Lääne-Viru; bu farw yn ninas Tartu (Almaeneg: Dorpat) yn feddyg ac yn awdur o Estonia. Cysylltir e fwyaf â'r gerdd epig Estoneg, Kalevipoeg.

## Bywyd
Ganed Friedrich Reinhold Kreutzwald yn fab i'r daeogion Estoneg, Juhan Reinholdson ac Ann Michelson ar ystâd Jõepere ger Rakvere. O 1816 roedd yn gallu mynychu ysgol ar ôl diddymu taeogiaeth yn Estonia yn 1815 ac roedd ysgolion pentrefol ar gyfer plant y ffermwyr wedi eu sefydlu. Ei dad oedd rheolwr ysgubor a chrydd (kingsepp) y stad. Roedd ei fam yn cadw tŷ. Yn nhafodiaith Estoneg fe'i gelwid yn " Vidri Rein Ristimets " (Ristimets = traws-goedwig). Daeth ei hynafiaid o'r Ristimets Talu (Kreuzwald-Hof). Yn ysgol Rakvere cafodd yr enw ei Almaenegeiddio i "Kreutzwald" gan mai Almaeneg oedd iaith statws ac awdurdod Estonia ar y pryd.

Wedi gweithio fel athro ysgol gynradd (1820-1824) yn Tallinn a thiwtor (1824/1825) yn St Petersburg yn Rwsia, bu'n astudio meddygaeth nôl yn Estonia yn ninas Tartu o 1826. Yno ymunodd â chylch o fyfyrwyr Estoneg dan arweiniad Friedrich Robert Faehlmann, a ymroddodd i gynnal ac adfywiad iaith a diwylliant Estoneg.  Yn 1854 daeth yn aelod cyfatebol o Gymdeithas Lenyddol y Ffindir a ddewiswyd.

O 1833 i 1877 Kreutzwald oedd meddyg tref Võru yn ne-ddwyrain Estonia, yn trin pobl dlawd yn bennaf. Er gwaethaf y pellter daearyddol o ganolfannau'r mudiad diwylliannol Estonia yn Tartu a Tallinn, cadwodd mewn cysylltiad â'i gyd-actifyddion trwy ohebiaeth ddwys.

Fel awdur, cyfeiriodd ei hun at fodelau Almaeneg, y mae hefyd yn eu cyfieithu i Estoneg, weithiau mewn addasiadau rhad ac am ddim iawn. Ar ôl marwolaeth Faehlmann yn 1850, cafodd y dasg o gwblhau'r casgliad o sagas Estonia a chaneuon gwerin yr oedd wedi'u cychwyn. Mae'r addasiad hwn o chwedlau a chaneuon gwerin, y Kalevipoeg, bellach yn cael ei ystyried yn epig genedlaethol Estonia. Yn ogystal, dylid sôn am ei addasiadau o straeon tylwyth teg Estonia o 1866.

Er anrhydedd i Kreutzwald, mae Amgueddfa Lenyddol Estonia yn galw ei chynadleddau llenyddiaeth a chelf gwerin blynyddol a gynhelir ym mis Rhagfyr yn “Ddiwrnodau Kreutzwald”.

Yn ystod ei oes bu'n aelod o'r gorfforaeth myfyrwyr Almaenig-Baltig, 'Estonia Dorpat'.

## Gwaith
Roedd Kreutzwald yn awdur nifer o lyfrau gwerin moesol, y rhan fwyaf ohonynt wedi'u cyfieithu i'r Almaeneg: *Plague of Wine 1840, The World* and *Some Things One Can Find In It* 1848–49, *Reynard the Fox* 1850, a *Wise Men of Gotham* 1857. Yn ogystal i'r gweithiau hyn, cyfansoddodd yr epig cenedlaethol Kalevipoeg (Mab Kalev), gan ddefnyddio deunydd a gasglwyd i ddechrau gan ei ffrind Friedrich Robert Faehlmann; [4] ac ysgrifennodd lawer o weithiau eraill yn seiliedig ar lên gwerin Estonia, megis Old *Estonian Fairy-Tales* (1866), casgliadau o benillion, a'r gerdd *Lembitu* (1885), a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

Ystyrir mai Kreutzwald yw awdur y llyfr Estoneg gwreiddiol cyntaf. Roedd yn un o arweinwyr y deffroad cenedlaethol, yn ogystal â pharagon ac anogaeth i ddeallusion ifanc eu hiaith Estoneg.

## Dolenni allanol
* 
* Eesti värss: Friedrich Reinhold Kreutzwald  elulugu ja luuletuste terviktekstid (yn Estoneg)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1882
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Estonia
Categori:Beirdd Estoneg o Estonia
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Meddygon y 19eg ganrif o Estonia
Categori:Meddygon o Ymerodraeth Rwsia