open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bristol

Dinas a sir yn Lloegr yw Bristol (sef Bryste yn Gymraeg). Ceir sawl enghraifft arall o'r enw hefyd:

## Lleoedd
;Unol Daleithiau
*Bristol, Colorado
*Bristol, Connecticut
*Bristol, Florida
*Bristol, Illinois
*Bristol, Indiana
*Bristol, Maine
*Bristol, Maryland
*Bristol, New Hampshire
*Bristol, Efrog Newydd
*Bristol, Ohio
*Bristol, Pennsylvania
*Bristol, Rhode Island
*Bristol, De Dakota
*Bristol, Tennessee
*Bristol, Vermont
*Bristol, Virginia
*Bristol, Washington
*Bristol, Swydd Dane, Wisconsin
*Bristol, Swydd Kenosha, Wisconsin
*Swydd Bristol, Massachusetts
*Swydd Bristol, Rhode Island
*Bae Bristol, Alaska
*Mynyddoedd Bristol, Califfornia

;Canada
* Bristol, Québec
* Bristol, New Brunswick
* Bristol, Nova Scotia

;Arall
* Ynys Bristol, Ynysoedd De Sandwich
Holmfirth

Tref yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Holmfirth**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Holme Valley ym mwrdeistref fetropolitan Kirklees.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Holmfirth boblogaeth o 21,706.

Mae Caerdydd 251 km i ffwrdd o Holmfirth ac mae Llundain yn 255.3&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wakefield sy'n 22.4&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Kirklees
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Senpere

250px|bawd|Eglwys Senpere

Cymuned yng Ngwlad y Basg yng ngwladwriaeth Ffrainc yw **Senpere** (Enw Ffrangeg swyddogol: **Saint-Pée-sur-Nivelle**), a leolir yn département Pyrénées-Atlantiques. Mae'n rhan o Wlad y Basg o fewn Ffrainc lle siaredir Basgeg: *Senpere* yw'r enw yn Fasgeg. Poblogaeth .

Gorwedd yn ngogledd Gwlad y Basg yn nhalaith Lapurdi, ym mryniau gorllewinol y Pyreneau i'r de o ddinas Bayonne.

## Daearyddiaeth 
Mae tair afon yn croesi bwrdeistref Senpere: Urdazuri, ffrwd Ixakahandia ac afon Uhabia.

Mae llyn artiffisial, llyn Senpere, yn bwydo i afon Urdazuri. Ar lannau'r llyn y mae gŵyl Herri Urrats yn cael ei chynnal bob blwyddyn.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol

Categori:Cymunedau Pyrénées-Atlantiques
Categori:Gwlad y Basg
Swansea

**Swansea** yw'r enw Saesneg am ddinas a sir Abertawe, Cymru.

## Lleoedd
Ceir sawl lle arall o'r enw **Swansea**:
;Awstralia
*Swansea, Tasmania
*Swansea, De Cymru Newydd
;Canada
*Swansea, Ontario, cymuned yn Toronto
;Unol Daleithiau
*Swansea, Arizona (*ghost town*)
*Swansea, Califfornia (*ghost town*)
*Swansea, Illinois
*Swansea, Massachusetts
*Swansea, Nevada (*ghost town*)
*Swansea, De Carolina

## Radio
*Swansea Bay Radio
*Swansea Sound

## Gweler hefyd
*Abertawe (gwahaniaethu)
*Swanzey, New Hampshire
Dublin

**Dublin** yw'r enw Saesneg am Baile Átha Cliath/Dulyn, prifddinas Iwerddon. Gallai gyfeiro hefyd at:

*Swydd Ddulyn (*County Dublin*)

## Lleoedd eraill
### Unol Daleithiau
*Dublin, Califfornia, dinas
*Dublin, Georgia
*Dublin, Indiana
*Dublin, Maryland
*Dublin, New Hampshire
*Dublin, Paterson, New Jersey, cymdogaeth 
*Dublin, Gogledd Carolina
*Dublin, Ohio
*Dublin, Pennsylvania
*Dublin, Texas
*Dublin, Virginia
*Royal, Swydd Beaufort, Gogledd Carolina, hen enw: Dublin
*Treflan Dublin

### Awstralia
*Dublin, De Awstralia

## Pobl
*Dion Dublin, pêl-droediwr Seisnig
*Jeffrey Dublin,  
*Keith Dublin, pêl-droediwr Seisnig
*Louis Israel Dublin, ystadegydd 
*Ardalydd Dulyn (*Marquess of Dublin*)

## Llong
*HMS *Dublin*
Afon Errobi

[250px|bawd|Afon Errogi yn llifo trwy [Baiona]]
250px|bawd|Afon Nive yn Itsasu

Afon yng Ngwlad y Basg yw **Afon Errobi** (Ffrangeg: *La Nive,* a Gasgwyneg: *La Niva*). Lleolir rhan fwyaf o ddalgylch yr afon yn nhaleithiau Nafarroa Beherea a Lapurdi yng ngwladwriaeth Ffrainc. Mae'n tarddu yn y Pyreneau ac yn aberu yn y Cefnfor Iwerydd yn ninas Baiona. Ei hyd yw 79.5&nbsp;km.

Gorwedd tarddle Afon Errobi yng nghoedwig Ôrion, 1&nbsp;km o fwlch Orgambidé (1001 m) ar y ffin rhwng Ffrainc a Sbaen, ar uchder o 360 metr.

Yn Donibane Garazi mae tair ffrwd yn ymuno:
* Afon Beherobia (prif ffrwd yr afon)
* Laurhibar
* Afon Arnegi

Yn ninas Baiona mae Afon Adour yn llifo i'r afon, tua 10&nbsp;km o'i haber yng Ngwlff Gasgwyn.

Mae'r afon yn adnabyddus am ei physgota eog ac mae rhannau yn boblogaidd am chwaraeon dŵr.
bawd|Dalgylch yr afon a'i llednentydd

Nive
Categori:Afonydd Gwlad y Basg
Categori:Pyrénées-Atlantiques
Awstria-Hwngari

dde|270px|bawd|Awstria-Hwngari
Gwladwriaeth yng nghanolbarth Ewrop o 1867 hyd 1918 oedd **Awstria-Hwngari**. Roedd yn ffederasiwn oedd wedi datblygu o Ymerodraeth Awstria. O gwmpas y flwyddyn 1900, Awstria-Hwngari oedd y wlad fwyaf yn Ewrop ar ôl Rwsia.

Unwyd Awstria a Hwngari trwy briodas Anna o Fohemia (merch Vladislav II, brenin Bohemia a Hwngari) a'r archddug Ferdinand I, brawd yr Ymerawdwr Glân Rhufeinig Siarl V yn 1526. Yn ddiweddarach daeth Ferdinand yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig wedi i'w frawd ymddiswyddo.

Daeth yr Ymerodraeth Lân Rhufeinig i ben yn 1806, a ffurfiwyd Ymerodraeth Awstria. gyda Hwngari yn rhan ohoni. Roedd yr Hwngariaid yn anfodlon ar hyn, ac wedi i Awstria gael ei gorchfygu gan deyrnas Prwsia yn 1866, daethpwyd i gytundeb (yr *Ausgleich*) yn 1867, lle rhoddodd yr ymerawdwr Frans Jozef yr un statws i Hwngari ac i Awstria.

Rhoddodd hyn statws cyfartal i Awstriaid a Hwngariaid, a gradd uchel o ymreolaeth o fewn y system ffederal, ond roedd y grwpiau ethnig eraill, megis y Tsieciaid, yn anfodlon ac yn mynnu'r un statws. Yn 1914, llofruddiwyd yr archddug Franz Ferdinand yn Sarajevo, Bosnia a Hertsegofina, gan ddechrau'r gadwyn o ddigwyddiadau a arweiniodd ar y Rhyfel Byd Cyntaf. Bu farw Frans Jozef yn 1916, ac olynwyd ef gan Siarl I. Ar ddiwedd y rhyfel, ymddatododd Awstria-Hwngari, gyda Tsiecoslofacia, Gorllewin Wcráin, Awstria a Hwngari yn dod yn wledydd annibynnol a rhannau eraill yn dod yn eiddo Rwmania, yr Eidal a Gwlad Pwyl.


Categori:19eg ganrif yn Awstria
Categori:19eg ganrif yn Hwngari
Categori:20fed ganrif yn Awstria
Categori:20fed ganrif yn Hwngari
Categori:Y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1867
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1918
Categori:Hanes Bosnia a Hertsegofina
Categori:Hanes Croatia
Kurt Russell

Mae **Kurt Vogel Russell** (ganed 17 Mawrth 1951) yn actor o'r Unol Daleithiau. Dechreuodd actio mewn ffilmiau Hollywood pan oedd yn blentyn yn ystod y 1960au, ac mae ef wedi parhau i weithio ar nifer o ffilmiau ers hynny, gan gynnwys 
*The Thing, Big Trouble in Little China, Escape from New York, Silkwood, The Fox and the Hound, Dark Blue, Stargate, Backdraft, Tombstone, Vanilla Sky, Poseidon, Grindhouse* a *Death Proof*.

Mae'n briod i Goldie Hawn.

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Pobl o Springfield, Massachusetts
Categori:Rhyddewyllyswyr
Ffredrig II, brenin Prwsia

bawd|250px|Ffredrig Fawr

Brenin teyrnas Prwsia o 1740 hyd ei farwolaeth oedd **Ffredrig II**, a adwaenir hefyd fel **Ffredrig Fawr** neu ei lysenw *der Alte Fritz* (24 Ionawr 1712 – 17 Awst 1786).

Roedd yn aelod o deulu'r Hohenzollern, yn bedwerydd plentyn i Ffredrig Wiliam I, brenin Prwsia a'i wraig Sophia Dorothea o Hannover. Priododd Elisabeth Christine van Brunswijk-Bevern, ond ni chawsant blant, ac olynwyd ef gan ei nai, Ffredrig Wiliam II.

Roedd Ffredrig yn gadfridog disglair, a hefyd yn wladweinydd galluog. Yn Rhyfel Olyniaeth Awstria, cipiodd diriogaeth Silesia, gan gynyddu poblogaeth ei deyrnas o tua 50%. Roedd Maria Theresia, ymerodres Awstria, yn ei gasau oherwydd hyn, a bu hyn yn un o achosion y Rhyfel Saith Mlynedd. Yn wyneb ymosodiadau Awstria a Rwsia, enillodd Ffredrig nifer o fuddugoliaethau syfrdanol, ond gan fod adnoddau Awstria a Rwsia gymaint mwy na'i eiddo ef, roedd ar fin cael ei orchfygu. Achubwyd ef pan fu farw tsarina Rwsia, 
Elisabeth I yn 1761. Roedd ei holynydd, Pedr III, yn edmygu Ffredrig yn fawr, a gwnaeth gytundeb heddwch ag ef. Wedi i Pedr gael ei lofruddio, olynwyd ef gan Catrin II, oedd hefyd yn gyfeillgar â Ffredrig.

Roedd Ffredrig yn hoff iawn o gerddoriaeth, ac nid yn unig yn noddi cyfansoddwyr ond yn cyfansoddi ei hun.  Mae ei gyfansoddiadau yn cynnwys *Der Hohenfriedberger Marsch* (c.1745).

Categori:Brenhinoedd Prwsia
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Genedigaethau 1712
Categori:Marwolaethau 1786
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
John Hughes (cyfarwyddwr)

Cyfarwyddwr, cynhyrchydd ac ysgrifennwr ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **John Hughes, Jr.** (18 Chwefror 1950 – 6 Awst 2009). Bu'n gyfrifol am rhai o ffilmiau comedi mwyaf llwyddiannus y 1980au a'r 1990au, gan gynnwys ''National Lampoon's Vacation; Ferris Bueller's Day Off; Wierd Science; The Breakfast Club; Some Kind of Wonderful; Sixteen Candles; Pretty in Pink; Planes, Trains and Automobiles; Uncle Buck; Home Alone'' a'i ffilm ddilynol ''Home Alone 2: Lost in New York.

## Ffilmograffi 
### Ysgrifennwr 
### Cyfarwyddwr 
### Cynhyrchydd 
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Michigan
Scarborough

bawd|dde|250px|Scarborough

Tref yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber,  Lloegr, yw **Scarborough**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Scarborough.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Scarborough boblogaeth o 61,749.

bawd|chwith|350px|*South Bay*

Mae Caerdydd 362.7 km i ffwrdd o Scarborough ac mae Llundain yn 308.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Efrog sy'n 57.4&nbsp;km i ffwrdd.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Canolfan Brunswick (siopa)
* Castell Scarborough
* Hotel Crown Spa
* Parc Peasholm
* Theatre Stephen Joseph

## Enwogion 
* Edith Sitwell (1887-1964), bardd Seisnig
* Charles Laughton (1899-1962), actor
* Eric Fenby (1906-1997), cerddor
* Alan Ayckbourn (g. 1939), dramodydd
* Susan Hill (g. 1942), awdures
* Ben Kingsley (g. 1943), actor

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Scarborough
Categori:Trefi Gogledd Swydd Efrog
Silsden

Tref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Silsden**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Bradford.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 8,268.

Mae Caerdydd 283.3 km i ffwrdd o Silsden ac mae Llundain yn 293.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bradford sy'n 18.4&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Bradford
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Swydd Efrog
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Ysgol Gyfun yr Olchfa

Ysgol uwchradd ym Mharc Sgeti, Sgeti, Abertawe yw **Ysgol Gyfun yr Olchfa**, hon yw'r ysgol uwchradd fwyaf yn Abertawe, De Cymru, gydag oddeutu 1900 o ddisgyblion. Darparir addysg uwchradd hyd at TGAU ac addysg trydyddol hyd at safon Lefel A.

Yn ôl Estyn, ar gyfartaledd mae 72% o ddisgyblion TGAU yn derbyn 5 gradd TGAU A*-C; sy'n gosod yr ysgol ar safle 19eg yng Nghymru, neu yn y 10% uchaf. Dyma ail ysgol orau Abertawe, ar y cyd gydag Ysgol Gyfun Gŵyr o ran perfformiad.

## Cyn-ddisgyblion o nôd
* Daniel Alfei, chwaraewr pêl-droed Swansea City
* Simon Davey, rheolwr a chyn-chwaraewr pêl-droed
* Russell T Davies, llenor ar gyfer y teledu
* Andrew Dilnot, Warden Coleg Nuffield, Rhydychen
* Joe Dunthorne, bardd ac awdur
* Stephen Harris, cerddor roc a adnabyddir fel *Kid Chaos*
* David Hemp, cricedwr
* Georgia Henshaw, actores
* Andrew Jones, sgriptiwr a chyfarwyddwr
* Heather Nicholson, ymgyrchydd dros hawliau anifeiliaid
* Richie Rees, chwaraewr rygbi
* Eleanor Simmonds, nofwraig Paralympaidd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Gyfun yr Olchfa

Olchfa
Categori:Sefydliadau 1969
Cy Thomas

Chwaraewr hoci iâ proffesiynol o Ganada o dras Gymreig oedd **Cyril James Thomas** (5 Awst 1926 – 2 Ionawr 2009). Ganed yn Nowlais, Morgannwg), a chwaraeodd 14 gêm yn y Gynghrair Hoci Genedlaethol (*National Hockey League*) yng Ngogledd America.  Chwaraeodd i'r Toronto Maple Leafs, y Pittsburgh Hornets a'r Chicago Black Hawks. Ymddeolodd yn 1952.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Chwaraewyr hoci iâ o Ganada
Categori:Chwaraewyr hoci iâ o Gymru
Categori:Pobl o Ddowlais
Categori:Pobl o Alberta
Categori:Ymfudwyr o Gymru i Ganada
Llid

Ymateb biolegol gan feinweoedd fasgwlaidd i symbyliadau niweidiol, megis pathogenau, celloedd difrod, neu lidwyr yw **llid**. Ymgais amddiffynnol gan yr organeb i ddileu'r symbyliadau niweidiol yn ogystal â chychwyn proses iacháu'r feinwe yw hi. Nid yw llid yn gyfystyr â haint, hyd yn oed mewn achosion lle achosir llid gan haint: achosir yr haint gan bathogen aildarddol (*exogenous*), tra bo'r llid yn ymateb yr organeb i'r pathogen.

## Rhestr mathau o lid
* Bawd glicied
* Clun lidus
* Cosi
* Ecsema
* Enseffalitis
* Gwynegon
* Llid ar y penelin
* Llid y bledren
* Llid y cyfbilen
* Llid y glust allanol
* Llid y glust ganol
* Llid y pendics
* Llid y sinysau
* Llid yr isgroen
* Meningitis
* Niwmonia
* Syndrom Tietze


Categori:Arwyddion meddygol
Ffredrig II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Roedd **Ffrederic II** (26 Rhagfyr 1194 – 13 Rhagfyr 1250) yn frenin Sisili o 1198 ymlaen, yn frenin yr Almaen o 1212 ac yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig o 1220 hyd ei farwolaeth.

Roedd Ffrederic yn fab i'r ymerawdwr Henri VI o deulu Hohenstaufen a Constance o Sisili. O 1222 ymlaen, bu'n ymgyrchu yn erbyn y Mwslimiaid oedd wedi ymsefydlu yn Sisili, gan orfodi pob un nad oedd yn barod i droi at Gristnogaeth i symud i ddinas Lucera.

Yn 1225, priododd Ffrederic Yolande o Jeriwsalem, ac addawodd i'r Pab y byddai'n mynd ar Groesgad. Cychwynnodd yn 1228, wedi iddo gael ei esgymuno am oedi'n rhy hir. Nôd Ffrederic oedd ceisio cael cytundeb diplomatig i ganiatau i Gristnogion ymweld a'r safleoedd sanctaidd. Yn 1229, cytunodd i Heddwch Jaffa gyda Swltan yr Aifft. Ar 12 Mawrth 1229, coronwyd Ffrederic yn Frenin Jeriwsalem. Bu gwrthwynebiad cryf gan arweinwyr y Ffranciaid, a gadawodd Ffrederic Jeriwsalem i ddychwelyd i Sisili.

Gelwid Ffrederic yn *Stupor Mundi* ("*rhyfeddod y byd*"). Siaradai chwech iaith: Lladin, Sisileg, Almaeneg, Ffrangeg, Groeg ac Arabeg. Ymddiddorai mewn athroniaeth a gwyddoniaeth, ac ysgrifennodd lyfr ar heboga: *De Arte Venandi cum Avibus* ("Am y gelfyddyd o hela gydag adar").

Categori:Genedigaethau 1194
Categori:Marwolaethau 1250
Categori:Ymerodron Glân Rhufeinig
Ffrederic II

Gallai **Ffrederic II** gyfeirio at un o nifer o deyrnoedd:

* Ffrederic II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1194-1250)
* Ffrederic II, brenin Denmarc (1534-1588), brenin Denmarc a Norwy (1559-1588)
* Ffrederic II, brenin Prwsia *Ffrederic Fawr* (1712–1786)
Kyffhäuser

Cadwyn o fynyddoedd yn yr Almaen yw'r **Kyffhäuser**. Safant i'r de-ddwyrain o fynyddoedd yr Harz, ar y ffin rhwng taleithiau Thüringen a Sachsen-Anhalt. Mae'r gadwyn tua 19&nbsp;km o hyd a 7&nbsp;km o led. Y copa uchaf yw'r Kulpenberg (477 medr).

Ceir cofgolofn i'r ymerawdwr Wilhelm I ar y Kyffhäuser. Yn ôl y chwedl, mae'r ymerawdwr Ffrederic Barbarossa yn cysgu mewn ogof dan y mynyddoedd hyn, i ddeffro rhyw ddydd pan ddaw'r amser penodedig. Bydd yn bryd iddo ddeffro pan na fydd y cigfrain yn hedfan o gwmpas y mynydd bellach. Mae'r chwedl yma yn enghraifft o thema'r Brenin yn y mynydd.

## Copaon 

# Kulpenberg (477 m)
# Thallebener Berg
# Halber Berg
# Tannenberg (351 m)
# Sittendorfer Köpfe
# Mönchenberg
# Falkenburg (283 m)
# Kelterberg
# Kippenhügel
# Kautzberge (430 m)
# Bärenköpfe
# Kälberköpfe
# Lindenkopf
# Brandberg
# Rehkopf
# Pfingstberge
# Gietenkopf (427 m)
# Solberkopf
# Schneeberg
# Saukopf
# Böttcherberg
# Großer Herrnkopf
# Großer Schweinskopf (303 m)
# Kleiner Schweinskopf
# Spatenberg
# Breiter Berg
# Kosakenberg (223 m)
# Galgenberg
# Klocksberg
# Schlachtberg (271 m)
# Scheitsköpfe (311 m)
# Hüttenberg
# Roter Berg
# Lückenhügel

Categori:Mynyddoedd yr Almaen
Categori:Daearyddiaeth Sachsen-Anhalt
Categori:Daearyddiaeth Thüringen
Moses Glyn Jones

Bardd Cymraeg oedd **Moses Glyn Jones** (11 Tachwedd 1913 - 27 Medi 1994). Roedd yn frodor o bentref Mynytho yn Llŷn. Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1974 am ei awdl *Y Dewin*.

## Cyhoeddiadau
* *Blodeugerdd Llŷn* (golygydd) (1984)
* *Bwgan Pant-y-Wennol* (gyda Norman Roberts) (1986)
* *Cerddi Prifeirdd* (1979)
* *Y Dewin a cherddi eraill* (1993)
* *Y ffynnon fyw* (1973)
* ''Mae'n ddigon buan* (1977)
* *Perthyn* (1993)
* *Y sioe'' (1984)

Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lŷn
Categori:Prifeirdd
Prif Weithredwr a Chlerc y Senedd

bawd|upright|Manon Antoniazzi, Prif Weithredwr a Chlerc Senedd Cymru
Pennaeth staff Comisiwn Senedd Cymru yw **Prif Weithredwr a Chlerc Senedd Cymru** (a alwyd cyn 6 Mai 2020 yn **Prif Weithredwr a Chlerc Cynulliad Cymru**). Crëwyd y swydd i adlewyrchu pwerau ehangach y Cynulliad yn sgîl Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Cyn hynny roedd yn uwch-swyddog yn y gwasanaeth sifil ac yn bennaeth ar Wasanaeth Seneddol y Cynulliad.

Yn ôl y Senedd, swyddogaethau'r Prif Weithredwr a Chlerc yw:

O fis Mai 2007, roedd y Prif Weithredwr a'r Clerc yn arwain sefydliad a oedd yn annibynnol o Lywodraeth Cynulliad Cymru ac yn gyfrifol am sicrhau bod y Cynulliad yn cael ei ddarparu gyda'r adeiladau, y staff a'r gwasanaethau sydd eu hangen arno.

## Clerc i Gynulliad Cenedlaethol Cymru
* John Lloyd, (1999 i 2001)
* Paul Silk, (2001 i 2007)

## Prif Weithredwr a Chlerc Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Claire Clancy, (Chwefror 2007 – Ebrill 2017)

## Prif Weithredwr a Chlerc Senedd Cymru
* Manon Antoniazzi, (Ebrill 2017 – presennol), o dan enw'r Cynulliad yn wreiddiol

## Cyfeiriadau
Categori:Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Denholme

Tref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Denholme**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Bradford.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,489.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Bradford
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Swydd Efrog
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Afon Aire

Afon yn Swydd Efrog, Lloegr, yw **Afon Aire**. Mae'n llifo tua'r dwyrain o'i tharddle ger Malharm i'w gydlifiad ac Afon Ouse yn Airmyn. Ar ei chwrs mae hi'n llifo trwy Keighley, Leeds a Castleford.

[bawd|chwith|Pont Aire yn [Leeds]]
[bawd|dim|Pont Tyne yn [Castleford]]

Aire
Cyrch Barbarossa

bawd|300px|Cyrch Barbarossa

**Cyrch Barbarossa** (Almaeneg: *Unternehmen Barbarossa*) oedd yr enw a roddwyd i ymosodiad yr Almaen ar yr Undeb Sofietaidd ar 22 Mehefin 1941 yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Enwyd yr ymgyrch ar ôl yr Ymerawdwr Glân Rhufeinig Ffrederic Barbarossa. Parhaoedd Cyrch Barbarossa ei hun hyd Rhagfyr 1941, ond parhaodd yr ymladd ar y ffrynt dwyreiniol hyd fis Mai 1945, pan ildiodd yr Almaen wedi i'r Fyddin Goch gipio Berlin.

Nôd Cyrch Barbarossa oedd meddiannu rhan Ewropeaidd yr Undeb Sofietaidd. Roedd yr ymosodiad yn torri cytundeb heddwch rhwng Adolf Hitler a Joseff Stalin. Ar y cychwyn, enillodd yr Almaenwyr fuddugoliaethau mawr, gan lwyddo i amgylchynu nifer fawr o filwyr Rwsaidd a'u cymryd yn garcharorion. Fodd bynnag, erbyn mis Hydref roedd yr ymosodiadau Almaenig yn cael llai o lwyddiant, yn rhannol oherwydd y mwd oedd wedi dilyn glawogydd yr hydref. Cyhaeddodd yr Almaenwyr hyd gyrion Moscfa, ond ni allasant fynd ymhellach. Gwrthododd Hitler ganiatâd iddynt i encilio i safleoedd mwy pwrpasol ar gyfer y gaeaf.

Dioddefodd y ddwy ochr golledion trwm, a dilynwyd yr ymgyrch yma gan frwydrau ar raddfa enfawr yn ystod 1942 a 1943. Yn raddol, gorfodwyd yr Almaenwyr i encilio o Rwsia, ac aeth y Fyddin Goch ymlaen i feddiannu rhan ddwyreiniol yr Almaen.

Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Wa Bala

dde|200px|bawd|Logo Wa Bala
Gŵyl cerddoriaeth poblogaidd a gynhaliwyd yn y Bala, Gwynedd oedd **Wa Bala**. Cynhaliwyd yr ŵyl ym mis Medi. Ariannwyd y cwmni drwy WA BALA (GWYNEDD) CYF, a ddaeth i ben yn Ionawr 2007.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*http://www.wabala.co.uk/ 

Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Y Bala
Ouarzazate

250px|bawd|Canol Ouarzazate
250px|bawd|Medina (hen ddinas) Ouarzazate
Dinas ym Moroco yw **Ouarzazate** (Amazigh: *Warzazat*, Arabeg: ورزازات), sy'n brifddinas y dalaith o'r un enw yn rhanbarth Souss-Massa-Draâ yn ne canolbarth y wlad. Yn 2004 roedd ganddi boblogaeth o 56,616. Lleolir Ouarzazate ar uchder o 1,160 m yng nghanol llwyfandir noeth, i'r de o fynyddoedd yr Atlas Uchel. I'r de o'r ddinas mae'r anialwch yn cychwyn, rhan o'r Sahara, ac felly fe'i llysenwir yn "borth yr anialwch". Mae trwch y boblogaeth yn Ferberiaid, a nodweddir Ouarzazate a'r cylch gan y kasbahs niferus a godwyd ganddynt yn y gorffennol. Mae Ouarzazate yn denu ymwelwyr fel man cychwyn teithiau trwy Ddyffryn Draa a'r anialwch. Mae pentref caerog (*ksar*) Aït Benhaddou yn Safle Treftadaeth y Byd ar restr UNESCO.

Dyma ganolfan lleoliadau ffilm fwyaf Moroco. Saethwyd ffilmiau adnabyddus fel *Lawrence of Arabia* (1962), *Star Wars* (1977), *The Living Daylights* (1987), *The Last Temptation of Christ* (1988), *The Mummy* (1999), *Gladiator* (2000) a *Kundun* gan Martin Scorsese (1997) yn ardal Ouarazate.

## Dolenni allanol
* Gwefan am Ouarzazate 
* Ffilmiau a saethwyd yn Ouarzazate 

Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:Souss-Massa-Draâ
Deddf Seneddol

Stadud a weithredir fel deddfwriaeth cynradd gan senedd cenedlaethol neu îs-genedlaethol ydy **Deddf Seneddol** (a elwir yn gyfraith o ddydd i ddydd).

Yng ngwledydd y Gymanwlad, defnyddir y term yn ei hystyr mwy cyfyng, fel disgrifiad ffurfiol o gyfraith a basiwyd mewn tiriogaethau penodol, ac yn ei ystyr ehangach am ddeddfwriaeth cynradd a basiwyd mewn unrhyw wlad.

Gelwir drafft o ddeddf seneddol yn Fesur.

Categori:Cyfraith
Categori:Llywodraeth
Lawrence of Arabia

Gallai **Lawrence of Arabia** gyfeirio at:

* T. E. Lawrence (Lawrence o Arabia)
* *Lawrence of Arabia (ffilm)* (1962)
Aït Benhaddou

250px|bawd|*Ksar* Aït Benhaddou o Afon Ouarzazate
250px|bawd|Edrych i lawr dros y gaer
Tref gaerog yn ne canolbarth Moroco yw **Aït Benhaddou** (Amazigh: ***Ath Benhadu***, Arabeg: آيت بن حدّو‎). Gorwedd y gaer, neu *ksar* (*kasbah*) yn Arabeg Moroco, ar yr hen lwybr carafan rhwng y Sahara a Marrakech. Fe'i lleolir yn rhanbarth modern Souss-Massa-Draâ ar fryn uwchlaw Afon Ouarzazate, tua 32&nbsp;km o ddinas Ouarzazate ei hun. Mae'r rhan fwyaf o drigiolion yr hen gaer wedi symud i fyw mewn pentref yr ochr arall i'r afon.

Dyma un o gaerau mwyaf adnabyddus Moroco, a gyhoeddwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1987. Mae wedi denu nifer o wneuthurwyr ffilm hefyd, ac mae rhannau o dros ugain o ffilmiau wedi'u saethu yno, yn cynnwys:

**Lawrence of Arabia* (1962)
**The Man Who Would Be King* (1975)
**Time Bandits* (1981)
**The Jewel of the Nile* (1985)
**The Living Daylights* (1987)
**The Last Temptation of Christ* (1988)
**The Sheltering Sky* (1990)
**Kundun* (1997)
**The Mummy* (1999)
**Gladiator* (2000)
**Alexander* (2004)

Categori:Hanes Moroco
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Moroco
Categori:Souss-Massa-Draâ
Inezgane

Dinas ym Moroco yw **Inezgane**, ar gyrion Agadir yn nyffryn Souss yng ngorllewin canolbarth y wlad. Fe'i lleolir fymryn i'r de o Agadir ger arfordir Cefnfor Iwerydd ac i bob pwrpas mae'n faesdref o'r ddinas honno. Inezgane yw prifddinas weinyddol ardal (*préfecture*) Inezgane-Aït Melloul, yn rhanbarth Souss-Massa-Draâ. Poblogaeth: 112,753 (2004).

Mae'r ddinas yn adnabyddus fel canolfan fasnachol. Cynhelir nifer o farchnadoedd yno sy'n ganolog i'r economi lleol : *souk tleta* (dydd Mawrth), marchnad gyffredin (beunyddiol), y farchnad ffrwythau sy'n denu masnachwyr o bob rhan o dde Moroco, y *souk* lledr, y *souk* gwartheg, a'r *souk* grawnfwyd.

Mae Inezgane yn un o ganolfannau mawr yr Imazighen (Berberiaid de Moroco). Bu'n ganolfan weinyddol yng ngyfnod rheolaeth Ffrainc ar y wlad ac yn sedd i lywodraethwr lleol (*caïd*) a apwyntid ganddynt. Yma hefyd roedd canolfan leol llwyth Berber yr Aksimen (Arabeg: *Ksima*).

Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:Souss-Massa-Draâ
Joaquin Phoenix

Mae **Joaquin Rafael Phoenix**, ynganer /hwɑːˈkiːn ˈfiːnɪks/, (ganed 28 Hydref 1974), a arferai gael ei adnabod fel **Leaf Phoenix**, yn actor ffilm, cerddor a rapiwr achlysurol o'r Unol Daleithiau. Cafodd ei eni yn San Juan, Puerto Rico, lle trigodd am y bediar blynedd cyntaf o'i blentyndod. Yna symudodd ei deulu i'r Unol Daleithiau, lle cafodd ei fagu. Bu'n byw ym Mecsico ac amryw o wledydd De America hefyd. Daw Phoenix o deulu o berfformwyr sy'n cynnwys ei frawd hŷn, y diweddar River Phoenix.

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Maes Awyr Rhyngwladol Leeds Bradford

bawd|dde|Maes Awyr Rhyngwladol Leeds Bradford
**Maes Awyr Rhyngwladol Leeds Bradford** (*Leeds Bradford Internation Airport*) ydy unig faes awyr mawr yng Ngorllewin Swydd Efrog, Lloegr. Fe'i lleolir ym mhentref Y Rhws ym Mro Loegr, tua 7 milltir i'r de-orllewin o Leeds.

## Dolen allanol
* Leeds Bradford International Airport 

Categori:Leeds
Categori:Cludiant yng Ngorllewin Swydd Efrog
Mohammédia

Dinas a phorthladd ym Moroco yw **Mohammédia** (hen enw: **Fedhala**) (Arabeg: المحمدية), a leolir 15 milltir i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Casablanca ar lan Cefnfor Iwerydd yng ngorllewin y wlad. Mae'n rhan o ranbarth Grand Casablanca. Poblogaeth: 188,619 (2004).

Enw gwreiddiol y ddinas oedd Fedala, ond cafodd ei hailenwi y 1959 er anrhydedd y Brenin Mohammed V o Foroco. O'r 14eg hyd at y 19g, bu'n man cyfarfod masnachwyr Ewropoeaidd a Morocaidd. Pan gipwyd Moroco gan Ffrainc dechreuwyd adeiladau porthladd modern yno, yn 1913. Erbyn heddiw, mae'r ddinas yn borthladd, yn ganolfan diwydiant cynhyrchu ac yn gyrchfan gwyliau glan môr.

## Dolenni allanol 
*  Hanes Mohammédia

Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:Grand Casablanca
Ridley Scott

Cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilm o Loegr yw **Syr Ridley Scott** (ganed 30 Tachwedd 1937 yn South Shields, Tyne a Wear), a enwebwyd am Wobr yr Academi, Golden Globe, Emmy a BAFTA. Mae ei ffilmiau'n cynnwys *Alien, Blade Runner, Thelma & Louise, Gladiator, Black Hawk Down, Matchstick Men, Kingdom of Heaven, American Gangster* a *Body of Lies*. Roedd ei frawd iau, Tony Scott, hefyd yn gyfarwyddwr ffilm.

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Tyne a Wear
Anna Leonowens

Athrawes ac awdures enwog oedd **Anna Harriette Leonowens** (née Edwards) (5 Tachwedd 1831 – 19 Ionawr 1915). Fe'i ganed yn Ahmednagar yn India.

Fe'i ganed yn Ahmadnagar, India, yn ferch y milwr Thomas Edwards a'i wraig Mary Anne Glasscott.  Priododd Thomas Leon Owens, (a Seisnigiwyd yn Leonowens), yn 1849.  Bu farw Thomas yn 1859.  Anna oedd athrawes plant Mongkut, brenin Siam, rhwng 1862 a 1867.

Bu farw Anna yng nghartref ei mherch, yng Nghanada.

## Llyfryddiaeth
**The English Governess at the Siamese Court* (1870)
**Romance of the Harem* (1873)

Categori:Genedigaethau 1831
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Llenorion Seisnig
Ffredrig I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Roedd **Ffrederic I**, llysenw **Barbarossa** ("barfgoch") (1122 – 10 Mehefin 1190) yn aelod o dylwyth yr Hohenstaufen, ac o 1155 hyd ei farwolaeth roedd yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig.

Etifeddodd dywysogaeth Swabia fel Ffrederic III, ac ar 9 Mawrth 1152 coronwyd ef yn frenin yr Almaen yn Frankfurt. Ar 18 Mehefin 1155 yn Rhufain, coronodd Pab Adrian IV ef yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig yn Rhufain. Yn 1156 priododd Beatrix I o Fwrgwyn, a thrwy'r briodas yma daeth Bwrgwyn yn eiddo iddo yn 1178.

Gwrthwynebwyd ef gan ddinasoedd gogledd yr Eidal, a ffurfiodd Gynghrair Lombardi yn ei erbyn. Llwyddasant i'w orchfygu ym mrwydr Legnano yn 1176. Yn 1183, daethant i gytundeb, gyda'r finasoedd yn cydnabod Ffrederic fel ymerawdwr. Yng nghanolbarth yr Eidal, daeth i wrthdrawiad a'r Pab. Yn ne'r Eidal, priododd ei fab, Henri VI, a merch brenin Sicilia, a llwyddasant i gipio Sicilia oddi wrth y Normaniaid.

Roedd Ffrederic yn un o brif arweinwyr y Drydedd Groesgad, ond bu farw ar 10 Mehefin 1190 wrth groesi afon yn Anatolia, tra'n arwain ei fyddin tua'r Tir Sanctaidd. Datblygodd chwedl ar thema'r Brenin yn y mynydd amdano yn yr Almaen. Yn ôl y chwedl, mae Ffrederic yn cysgu mewn ogof dan fynydd y Kyffhäuser. Pan mae'n deffro, mae'n gyrru bachgen i weld a yw'r cigfrain yn dal i hedfan o gylch y mynydd; pan ddiflanna'r cigfrain, bydd yn bryd i Ffrederic godi o'i gwsg.

Enwyd Cyrch Barbarossa, sef ymosodiad yr Almaen ar yr Undeb Sofietaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ar ôl Ffrederic.

Categori:Genedigaethau 1122
Categori:Marwolaethau 1190
Categori:Ymerodron Glân Rhufeinig
David Rees Davies

Ysgolfeistr, hanesydd lleol a bardd o Gymru oedd **David Rees Davies**, enw barddol **Cledlyn** a oedd hefyd yn ysgrifennu fel **D. Cledlyn Davies** (6 Chwefror 1875 – 29 Rhagfyr 1964).

## Bywgraffiad
Ganed ef yng Nghwrtnewydd, Ceredigion. Aeth i Goleg Prifysgol Aberystwyth yn 1894, cyn mynd yn athro. Bu'n brifathro ysgol Cwrtnewydd o 1902 hyd ei ymddeoliad yn 1935.

Fel bardd, enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith, yng Nghorwen 1919 am awdl *Y proffwyd*, ac yn yr Wyddgrug 1923 am awdl *Dychweliad Arthur*. Bu'n llywydd Cymdeithas Undodaidd Deheudir Cymru yn 1920, ac fel hanesydd lleol ysgrifennodd *Hanes plwyf Llanwenog* (1936) gyda'i ail wraig.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Prifeirdd
Cwrtnewydd

Pentref yn ne Ceredigion yw **Cwrtnewydd**, weithiau **Cwrt-newydd**. Mae yng nghymuned a phlwyf Llanwenog.

Saif ar y ffordd B4338, fymryn i'r gogledd o'r briffordd A475, ychydig i'r gorllewin o dref Llanbedr Pont Steffan ac i'r gogledd-orllewin o Lanybydder.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o Gwrtnewydd
* David Rees Davies *Cledlyn*, bardd a hanesydd lleol
* Edgar Evans, canwr opera

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llanwenog
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Mesur Llywodraeth Leol (Cymru) 2009

Mesur deddfwriaethol a basiwyd gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru yw **Mesur Llywodraeth Leol (Cymru) 2009** (Saesneg: *Local Government (Wales) Measure 2009*). Fe'i basiwyd gan y Cynulliad ar 28 Ebrill 2009 a daeth i rym ar 10 Mehefin 2009 pan derbyniodd sêl bendith y Frenhines.

Cyflwynwyd y mesur gan y Dr Brian Gibbons AC, y Gweinidog dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Llywodraeth Leol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Mesur Arfaethedig ynghylch Llywodraeth Leol (Cymru)  – manylion a hanes y mesur ar wefan y Cynulliad
;Testun y mesur
* Mesur Llywodraeth Leol (Cymru) 2009 (HTML)
* Mesur Llywodraeth Leol (Cymru) 2009  

Categori:2009 yng Nghymru
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Llywodraeth Leol (Cymru) 2009
Edgar Evans (canwr opera)

Canwr opera o Gymru oedd **Timothy Edgar Evans** (9 Mehefin 1912 – 22 Chwefror 2007).

Roedd yn frodor o bentref Cwrtnewydd, Ceredigion. Datblygodd ei uchelgais i fod yn ganwr opera wedi clywed Enrico Caruso yn canu ar y radio pan oedd yn ddeg oed. Roedd y rhan fwyaf o'i berfformiadau fel canwr opera yn y Tŷ Opera Brenhinol yn Covent Garden, Llundain, lle cymerodd 45 o rannau, gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn rannau mawr, rhwng 1946 a 1975.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl o Geredigion
Edgar Evans

Gallai **Edgar Evans** gyfeirio at fwy nag un person:

* Edgar Evans (fforiwr)
* Edgar Evans (canwr opera)
Redon

Cymuned a thref yn Llydaw yw **Redon** (Gallo: *Rdon*). Saif yn  département Il-ha-Gwilen a rhanbarth (*rannvro / région*) Breizh. Roedd poblogaeth y dref yn 2016 yn 8,889.

Saif ger cymer afonydd Oud a Gwilen, 60&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Roazhon, 50&nbsp;km i'r dwyrain o Gwened, a 60&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Naoned. Credir i'r dref ddatblygu yn y cyfnod Rhufeinig fel vicus llwyth y Redones. Yn 832, sefyflodd mynach Llydewig o'r enw Conwoïon abaty yma, gyda chymorth yr ymerawdwr Louis Dduwiol.

bawd|dim|250px|Redon

Categori:Cymunedau Il-ha-Gwilen
Lannuon

bawd|240px|Lannuon

Cymuned a thref ar arfordir gogleddol Llydaw yw **Lannuon** (Ffrangeg: *Lannion*). Saif yn département Aodoù-an-Arvor (''Côtes-d'Armor*) a *région'' Bretagne. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 19,459.

Ffurfiwyd y gymuned presennol yn 1961, pan unwyd communes Lannion, Brélévenez, Buhulien, Loguivy-lès-Lannion a Servel. Saif y dref ger aber afon Léguer. Derbyniodd cyngor y dref y siarter ieithyddol Ya d'ar brezhoneg yn 2006, ac yn 2008 roedd 12.2% o'r disgyblion ysgol gynradd yn derbyn addysg ddwyieithog.

Categori:Cymunedau Aodoù-an-Arvor
Riedones

[bawd|upright=1.5|dde|Rhai o lwythi'r [Gâl|Galiaid.

]]
bawd|upright=1.5|Map ehangach
Un o lwythau Celtaidd Gâl yn y cyfnod Rhufeinig a chyn hynny oedd y **Riedones**, **Redones** neu **Rhedones** (Groeg:, ). Trigent yn yr ardal sy'n awr yn nwyrain Llydaw.

Yn ôl Claudius Ptolemaeus, roeddent yn byw i'r gorllewon o'r Senones ac ar hyd afon Liger (afon Loire heddiw). Eu prifddinas oedd Condate (Roazhon heddiw). Nid oedd rhai awduron clasurol eraill yn cytuno eu bod yn byw ar hyd afon Loire; yn ôl Plinius yr Hynaf roeddent yn un o bobloedd Gallia Lugdunensis.

Wedi iddo ennill brwydr ar afon Sambre yn 57 CC, gyrrodd Iŵl Cesar Publius Licinius Crassus gydag un lleng i diriogaeth y Veneti, Riedones ac eraill, ac ymostyngodd y llwythi iddo. Yn ôl Cesar, roedd eu tiriogaeth yn cyrraedd hyd yr arfordir. Yn 52 CC, gyrrodd y Riedones filwyr i geisio codi gwarchae Cesar ar Alesia.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Categori:Hanes Llydaw
Ystoria Ysgan ab Asgo

Chwedl werin Gymraeg yw **Ystoria Ysgan ab Asgo** (*Ystoria Ysgan ap Asgo*: 'Hanes Ysgan ab Asgo'). Yn llaw yr hynafiaethydd John Jones, Gellilyfdy y ceir yr unig destun o'r chwedl sydd ar glawr, a ysgrifennwyd ganddo ar 23 Rhagfyr 1608.

## Cefndir 
Chwedl am ymgais Ysgan ab Asgo, arglwydd Bodeugan, i ddianc rhag Angau ydyw. Mae'n perthyn i ddosbarth rhyngwladol o chwedlau gwerin ond dyma'r unig enghraifft Gymraeg o'r motiff. Treflan ym mhlwyf Y Waun, ger Llanelwy, Dyffryn Clwyd oedd Bodeugan, ond does dim cofnod o Ysgan ab Asgo o gwbl ac mae'n debyg ei fod yn gymeriad llên gwerin yn unig, fel mae ei enw yn awgrymu. Mae John Jones yn ei alw yn "arglwydd Bodeugan yn Is Aled, swydd Ddinbych" ac mae'r ffaith fod y stori wedi ei lleoli ym mro teulu John Jones yn awgrymu iddo godi'r chwedl o draddodiad llafar y fro. Ac eto mae'r testun yn cynnwys nodweddion ieithyddol Cymraeg Canol ac felly mae'n bosibl hefyd fod ffynhonnell lenyddol i'r chwedl.

## Stori'r chwedl 
Yn y chwedl mae Ysgan ab Asgo yn sylweddoli fod pawb yn marw ac yn "ffoi rhag angau i bob lle yn y byd." Mae'n dod i lys hardd mewn coedwig fawr ac yn cael croeso yno. Mae'n gofyn am faint bydd y trigolion yn byw ac yn cael yr ateb na fyddent yn marw tra bo'r goedwig yno. Ond fesul dipyn mae'r goedwig yn darfod wrth iddynt ddefnyddio ei phren i goginio, felly byddent yn marw ryw ddydd. Ni fodlona Ysgan ar hynny ac ymaith ag ef. Mae'n ymweld a dau le arall ac yn cael yr un profiad: castell yng nghanol llyn anferth lle bydd pawb yn byw tra bo dŵr yn y llyn, ond eu bod yn cymryd tipyn o'r dŵr bob dydd i goginio felly byddent yn darfod, a llys dan graig gadarn lle bydd pawb yn byw tra bo'r graig yn sefyll, ond mae traed adar yn treulio'r graig ac felly bydd y graig a thrigolion y llys yn darfod hefyd.

O'r diwedd daw Ysgan i lys mewn caer ar ymyl cors. Caiff groeso yno. Bydd pawb yn y llys yn byw "hyd Ddydd Brawd" ar yr amod eu bod yn peidio dringo trum arbennig yn y pellter. Mae Ysgan yn aros yn hir yno ond un diwrnod mae'n syrthio i demtasiwn, yn dringo'r drum ac yn gweld eneidiau ym Mhurdan. Am iddo dorri'r rheol mae'n cael ei orfodi i ymadael. Mae'n dychwelyd i Fodeugan. Does neb yn ei adnabod ac mae pob dim wedi newid, ond mae gan un gŵr frithgof am rywun o'r enw Ysgan ab Asgo a fu'n arglwydd yno unwaith. Gan sylweddoli nad oes modd osgoi Angau yn derfynol, mae Ysgan yn ymadael ac yn cyrraedd y llys yn y goedwig eto lle mae'n aros hyd heddiw "ym Mharadwys gyda Eli ac Enoc."

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
Ceir y testun yn yr orgraff wreiddiol yn y gyfrol:
*T. H. Parry-Williams (gol.), *Rhyddiaith Gymraeg: Detholiad o Lawysgrifau 1488-1609*, Y Gyfrol Gyntaf (Caerdydd, 1954). *Ystoria Ysgan ap Asgo*, tt. 144-6.

Categori:Chwedlau Cymraeg Canol
Categori:Dyffryn Clwyd
Categori:Llên gwerin Cymru
Ya d’ar brezhoneg

Ymgyrch dan arweiniad Ofis ar Brezhoneg (Cymraeg: Swyddfa'r Lydaweg), ) i hyrwyddo'r defnydd o'r Lydaweg ym mywyd bob dydd holl bobl Llydaw yw **Ya d’ar brezhoneg** ("Ie i Lydaweg").

Mae dwy ran i'r cynllun:

;Ya d'ar brezhoneg 1
Cynllun ar gyfer cyrff megis busnesau, a chymdeithasau. Lansiwyd yr ymgyrch ar  5 Hydref 2001, yn Karaez. Daeth 177 o gyrff at ei gilydd i arwyddo cytundeb i ddatblygu'r defnydd o'r Lydaweg ar arwyddion a hyfforddi staff. Erbyn diwedd 2008, roedd 635 o gyrff wedi arwyddo, tua hanner yn fusnesi.

;Ya d'ar brezhoneg 2
Bwriedir y cynllun yma ar gyfer cynghorau o wahanol fathau, gyda siarter o bwyntiau i weithredu arnynt. Lansiwyd y cynllun  yn Pontivy ar 22 Rhagfyr 2004. Erbyn Chwefror 2009, roedd 99 *commune* wedi arwyddo.

Categori:Llydaweg
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Pondi

Tref a Chymuned yn Llydaw yw **Pondi** (Ffrangeg: *Pontivy*, Gallo: *Pondivi*). Saif yn département Mor-Bihan, lle mae dau prif gamlas canolbarth Llydaw yn cyfarfod, Camlas Blavet a Camlas Nantes a Brest.

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg. Mae Pondi yn un o drefi Bro-Wened, un o naw fro hanesyddol Llydaw.

Sefydlwyd y dref gan y mynach Llydewig Ivy yn y 7g, a chafodd yr enw *Pond Ivy* (*pond* yw "pont" yn Llydaweg). Adeiladwyd castell yma gan Jean II de Rohan rhwng 1479 a 1485, ar safle castell blaenorol. Newidiwyd yr enw i *Napoléonville* am gyfnod yn ystod teyrnasiad Napoleon.

## Yr Iaith Lydewig
Derbyniodd cyngor y dref y siarter iaith Lydewig Ya d’ar brezhoneg yn 2004, ac yn 2007 roedd 11.8% o'r disgyblion ysgol gynradd yn derbyn addysg ddwyieithog. Mae pencadlys Radio Bro-Gwened yma.

## Poblogaeth
Population - Municipality code56178

## Gweler hefyd
*Cymunedau Mor-Bihan

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Mor-Bihan
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Ynys Ennor, Ynysoedd Syllan

Ynys fwyaf Ynysoedd Syllan (Cernyweg: Ynysek Syllan; Saesneg: Isles of Scilly) yw **Ennor** (Saesneg: St Mary's). Saif i'r de-orllewin o Gernyw. Tref fwyaf yr ynys yw Tre Huw (Saesneg: Hugh Town). Cyfeirnod OS: SV919361.

Bu'r ynys hon yn gartref i Brifweinidog gwledydd Prydain, sef Harold Wilson ac yma hefyd y cafodd ei gorff ei gladdu yn 1995.

## Poblogaeth 
* 1841 - 1,519 (a 26 milwr)
* 1861 - 1,424
* 1871 - 1,368
* 1881 - 1,290
* 1891 - 1,201
* 1901 - 1,355
* 1911 - 1,376
* 1921 - 1,196
* 1931 - 1,216
* 1951 - 1,625
* 1961 - 1,736
* 1971 - 1,958
* 1981 - 2,073
* 1991 - 1,600
* 2001 - 1,666

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Capel y Methodistiaid
* Castell y Seren (1593)
* Eglwys Llanfair
* Hen Eglwys Llanfair (gyda'r bedd Harold Wilson)
* Maes Awyren
* Tŵr Telegraff
* Ysgol Carn Gwaval
* Ysgol Carn Thomas
* Y Garsiwn

Categori:Ynysoedd Syllan
Ynys Brechiek, Ynysoedd Syllan

Trydydd ynys fwyaf Ynysoedd Syllan (Cernyweg: Ynysek Syllan; Saesneg: Isles of Scilly) yw **Ynys Brechiek** (Cernyweg: **Brechiek**; Saesneg: '''St Martin's'''). Saif i'r de-orllewin o Gernyw. Cyfeirnod OS: SV924341.

Ystyr "Brechiek" yn y Gernyweg ydy "brych" (a'r ffurf Cymraeg benywaidd, "brech"), hynny yw creigiau brith. Mae gan yr ynys arwynebedd o 237 hectar (0.92 milltir sgwâr).

## Poblogaeth
* 1841 - 214
* 1861 - 185
* 1871 - 158
* 1881 - 175
* 1891 - 174
* 1901 - 175
* 1911 - 191
* 1921 - 134
* 1931 - 134
* 1951 - 131
* 1961 - 118
* 1971 - 106
* 1981 - 118
* 1991 - 110
* 2001 - 142

bawd|dim|250px|Lleoliad Ynys Brechieck

Categori:Ynysoedd Syllan
Zagora

Gallai **Zagora** gyfeirio at:

*Zagora, Moroco
*Zagora, Gwlad Groeg
* Rhanbarth Zagore yng ngogledd-ddwyrain Bwlgaria
:*Dinas Stara Zagora
:*Dinas Nova Zagora
*Zagora, Croatia
*Mynydd Zagora, de-ddwyrain Moroco 
*Zagóra, enw sawl lle yng Ngwlad Pwyl
**Zagora*, albwm gan fand R&B Loose Ends

## Gweler hefyd
*Zagori neu Zagoria, ardal yn Epirus, Gwlad Groeg
*Zagorje 
*Záhorie, rhanbarth yn Slofacia
Mohammed V, brenin Moroco

[250px|bawd|Mohammed V ar ymweliad â'r [Unol Daleithiau yn 1957]]
Rheolwr Moroco oedd **Mohammed V** (10 Awst 1909 – 26 Chwefror 1961) (Arabeg: محمد الخامس‎), a deyrnasodd fel Swltan Moroco o 1927 hyd 1953, a gafodd ei alltudio yn 1953 ac a deyrnasodd eto yn gyntaf fel Swltan (1955-1957) ac wedyn fel brenin (1957-1961). Ei enw llawn oedd **Sidi Mohammed ben Yusef**, sef mab (*ben*) y Swltan Yusef, a olynodd fel Swltan ar ôl ei farwolaeth yn 1927. Roedd yn aelod o Freninllin yr Alaouitiaid.

Ar 20 Awst, 1953, gorfododd yr awdurdodau gwladfaol Ffengig y Swltan Mohammed V a'i deulu i adael Moroco am alltudiaeth ar ynys Corsica. Rhoddwyd perthynas iddo, Mohammed Ben Aarafa, ar yr orsedd yn ei le. Y rheswm am hynny oedd fod y Morocwyr yn gweld Mohammed V fel arweinydd yn y frwydr dros annibyniaeth i'r wlad.

Trosglwyddwyd Mohammed V a'i deulu i ynys Madagasgar, un arall o wladfeydd Ffrainc ar y pryd, yn Ionawr 1954. Dychwelodd Mohammed V o alltudiaeth ar 16 Tachwedd, 1955, a chafodd ei gydnabod fel Swltan unwaith yn rhagor, er ei fod yn wrthynebus i reolaeth Ffrainc. Yn Chwefror 1956 llwydodd i gael annibyniaeth i Foroco mewn trafodaethau gyda llywodraeth Ffrainc ac yn 1957 cymerodd y teitl Brenin Moroco.

Bu farw ar 26 Chwefror 1961, ar ôl derbyn llawfeddygaeth, ac fe'i olynwyd gan ei fab Hassan II.

Enwir dinas Mohammédia, ger Casablanca, ar ei ôl, er anrhydedd iddo.

Categori:Brenhinoedd Moroco
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Swltanau Moroco
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Ynys Aganas, Ynysoedd Syllan

Pedwaredd ynys fwyaf Ynysoedd Syllan (Cernyweg: Ynysek Syllan; Saesneg: Isles of Scilly) yw **Ynys Aganas** (Cernyweg: **Aganas**; Saesneg: **St. Agnes**). Saif i'r de-orllewin o Gernyw. Cyfeirnod OS: SV881430.

Mae llinyn o dywod yn uno'r ynys gyda'i chwaer gyfagos, sef Ynys Keo - gweler y llun ar y dde.

Y prif ddiwydiant yma, bellach, yw twristiaeth.

## Poblogaeth
* 1841 - 243
* 1861 - 200
* 1871 - 179
* 1878 amcangyfrifwyd tua 150 o bobl mewn 25 cartref.
* 1881 - 148
* 1891 - 130
* 1901 - 134
* 1911 - 102
* 1921 - 101
* 1931 - 78
* 1951 - 78
* 1961 - 85
* 1971 - 63
* 1981 - 80
* 1991 - 90
* 2001 - 73

bawd|250px|dim|Rhimyn o dywod sy'n cysylltu'r ynys gyda'i chwaer ynys: Ynys Keo

Categori:Ynysoedd Syllan
Ynys Bryher, Ynysoedd Syllan

Y lleiaf o'r pum ynys y ceir arnynt breswylwyr ydy **Ynys Bryher**, sy'n un o glwstwr o ynysoedd a elwir yn Ynysoedd Syllan (Cernyweg: Ynysek Syllan; Saesneg: Isles of Scilly). Saif i'r de-orllewin o Gernyw. Yng Nghyfrifiad 2001 roedd yma 92 preswylwr ar yr ynys, sy'n 132 hectar o dir.

Saif i'r gorllewin o Ynys Skaw (*Tresco*). Cyfeirnod OS: SV876361.

bawd|dim|600px|Bae'r Diafol, Ynys Bryher

## Poblogaeth
* 1841: 121
* 1851: 34 cartref
* 1861: 115
* 1871: 104
* 1881: 103
* 1891: 91
* 1901: 97
* 1911: 113
* 1921: 101
* 1931: 64
* 1951: 117
* 1961: 66
* 1971: 57
* 1981: 66
* 1991: 80
* 2001: 92

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Syllan
Malwen

[bawd|250px|malwen Rufeinig, *[Helix pomatia*]]
Anifail â chorff meddal sy'n byw ar dir sych neu mewn dŵr yw **malwen**. Bydd yn amddiffyn y corff drwy greu cragen galed (cogwrn) sydd ar ffurf troell. Mae gwananol fathau ohonynt, pob un yn perthyn i'r teulu Molwsg, o ddosbarth y gastropod.

Mae malwod yn gallu byw am tua 15-20 o flynyddoedd.

Mewn rhai gwledydd, bwytir falwod gan bobl. Er eu bod yn bwyta llysiau, maen nhw hefyd yn cael eu cadw fel anifeiliaid anwes.

Mae llawer o falwod yn bwyta planhigion yn unig, ond mae ychydig o'r rhywogaethau sy'n byw ar y tir, a llawer ohonynt sy'n byw yn y mor, yn bwyta anifeiliaid eraill.

Malwen fawr Affrica 'African giant snail' (*Achatina achatina*) yw'r rywogaeth fwyaf. Roedd yr anifail mwyaf a ddarganfyddwyd yn 39.3 centimetr o'i thrwyn i'w chynffon, a phwysodd 900 g.

Categori:Gastropodau
Pouldregad

Mae **Pouldregad** (Ffrangeg: *Pouldergat*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29224

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Pouldregad wedi'i gefeillio â:

* Glanaman, Cymru

## Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Rostrenenn

bawd|220px|Arfbais Rostrenenn

Cymuned yng ngorllewin Llydaw yw **Rostrenenn** (Ffrangeg: *Rostrenen*), Saif yn département Aodoù-an-Arvor (*Côtes-d’Armor*). Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 3,397.

Mae'r enw yn cyfateb i "Rhos y ddraenen" yn Gymraeg. Yn ôl y chwedl, cafwyd hyd i gerflun pren o'r Forwyn Fair mewn llwyn o ddrain yma. Ceir pererindod yma ar 15 Awst, sydd yn un o'r rhai mwyaf poblogaidd yn Llydaw.

Mabwysiadodd cyngor y dref y cynllun iaith Ya d'ar brezhoneg yn 2004. Yn 2007, roedd 34.1% o'r disgyblion cynradd yn derbyn addysg ddwyieithog. Cynhelir gŵyl *Festival Fisel* yma'n flynyddol.

## Enwogion
* Françoise Morvan, awdur

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymunedau Aodoù-an-Arvor
Dinan

Cymuned a thref yng ngogledd-ddwyrain Llydaw yw **Dinan**. Saif yn département Aodoù-an-Arvor. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 11,235.

Saif y dref ar lethrau bryn uwchben afon Renk, ychydig cyn i'r afon honno gyrraedd y môr rhwng Saint-Malo a Dinard. Hyd yn ddiweddar, Dinan oedd y fan fwyaf gogleddol lle gellid croesi'r afon, ac roedd ar ffordd bwysig rhwng Normandi a dwyrain Llydaw. Mae un darn o Frodwaith Bayeux yn dangos Dinan yn cael ei dinistrio gan Gwilym Goncwerwr yn yr 11g.

Yn 1357, ymosodwyd ar Dinan gan fyddin Seisnig, ond amddiffynnwyd y dref yn llwyddiannus gan Bertrand du Guesclin, oedd wedi ei eni yn Broons gerllaw. Ceir cerflun ohono yn y dref. Mae'r castell, y *Château de Dinan*, yn nodedig.

bawd|dim|240px|Dyffryn afon Renk

Categori:Cymunedau Aodoù-an-Arvor
Florac

200px|bawd|Tarddiad Afon Pêcher, Florac

Cymuned yn Ffrainc yw **Florac** (Ocsitaneg: ***Florac***), a leolir yn *département* Lozère, *région* Ocsitania. Poblogaeth: 1,908. Gelwir pobl o Florac yn 'Floracois'.

Gorwedd y dref fechan ar lan Afon Tarnon wrth ei chymer ag Afon Mimente.

Mae atyniadau ger Florac yn cynnwys
# Ceunentydd Afon Tarn
# Parc Cenedlaethol y Cévennes
# La Cham des Bondons, un o safleoedd cynhanesyddol pwysicaf y wlad

Arosodd yr awdur Albanaidd Robert Louis Stevenson yn Florac ar 30 Medi 1878 ar ei daith trwy ardal y Cévennes a ddisgrifir yn ei lyfr enwog *Travels with a Donkey in the Cévennes* (1879).

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol

Categori:Cymunedau Lozère
Afon Tarnon

Afon yn ne Ffrainc yw **Afon Tarnon** (Ffrangeg: *Tarnon*) sy'n llifo trwy *département* Lozère. Mae'n un o'r afonydd sy'n llifo i Afon Tarn, sydd yn ei thro yn llifo i Afon Garonne. Hyd: 38.9&nbsp;km.

Mae'n gorwedd yn ardal y Cévennes ac yn llifo i Afon Tarn islaw tref Florac.

Tarnon
Categori:Daearyddiaeth Ocsitania (rhanbarth)
Categori:Lozère
Cymdeithas Cymreigyddion Y Fenni

Sefydlwyd **Cymdeithas Cymreigyddion Y Fenni** ar yr ail o Dachwedd, 1833, yn y *Sun Inn* yn Y Fenni, Sir Fynwy.

Dewiswyd y swyddogion canlynol:
:Llywydd - Y Parch John Evans ficer Llanofer
:Is-Lywydd William Price, cyfreithiwr yn Y Fennni
:Ysgrifennydd Thomas Bevan
:Eraill - T. E. Watkins bardd, Eiddil Ifor

Amcan y gymdeithas oedd rhoi cyfle i'r aelodau gymdeithasu yn y Gymraeg ac i hybu'r Gymraeg. Ymhlith rheolau'r gymdeithas oedd rheol yn mynnu bod pob ymddiddan ac araith barhaol i fod yn y Gymraeg yn unig.

Yn fuan iawn daeth rhai o foneddigion yr ardal yn aelodau gan gynnwys Sir Charles Morgan, Tredegar a Mr a Mrs Benjamin Hall a mam Mrs Hall, Mrs Waddington, a Lady Coffin Greenly o Titley Court, Henffordd. Un arall a gafodd groeso mawr gan y gymdeithas oedd Y Parch Thomas Price neu fel yr adnabyddir ef hyd heddiw sef Carnhuanawc.

Sefydlwyd The Welsh Manuscripts Society yn 1836 gan aelodau o'r Cymreigyddion fel cymdeithas hynafiaethol gyda'r amcan o gyhoeddi llawysgrifau Cymreig. Cynhaliwyd Eisteddfodau'r Fenni gan y gymdeithas o 1834 i 1854.

## Gweler hefyd
*Cymdeithas y Cymreigyddion
*Cymdeithas Gymraeg Trefynwy a'r Cylch

Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Cymdeithasau Cymreig
Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Y Fenni
Categori:Sefydliadau 1833
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd