open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Clwb Golff Llanisien

Mae **Clwb Golff Llanisien** (Saesneg: *Llanishen Golf Club*) yn gwrs golff yn y Ddraenen, i'r gogledd o faestref Llanisien yng ngogledd Caerdydd. Lleolir y cwrs yr ochr draw i Draffordd yr M4 wrth ddod o Gaerdydd. Mae cwrs y parcdir, a oedd yn 5,338 llath yn 2005, ar odrau Mynydd Caerffili. Dechreuodd yn wreiddiol fel Clwb Golff Llys-faen, a oedd yn rhagddyddio Clwb Golff Radur (a sefydlwyd yn 1902).

Ar Fferm Tŷ Mawr roedd y cwrs gwreiddiol. Roedd ganddo naw twll, ond fe'i helaethwyd i greu 18 twll ym 1924 pan ganiataodd Ernest Prosser i'r clwb brydlesu ei dir. Symudwyd y cwrs ‘oddi ar y Mynydd’ ac agorwyd y cynllun newydd ym mis Ebrill 1939.

Ar ôl y Rhyfel lluniwyd rhaglen gwblhau lawn, gan ddechrau ym 1946 gydag estyniad i'r clwb ond bu'n rhaid aros nes 1948 cyn y caniataodd Pwyllgor Amaeth Rhyfel Morgannwg ddychwelyd 4 twll i’r clwb oedd wedi eu meddiannu adeg argyfwng y Rhyfel. Golygai hynny bod angen aros nes 1950 pan oedd modd ailddatblygu’r tyllau hyn a chwarae ar gwrs 18 twll fel y bu cyn y Rhyfel. 

### Pobl nodweddol
Y bersonoliaeth golff amlycaf y mae Clwb Golff Llanisien wedi'i chynhyrchu oedd Jill Edwards. Gan gynrychioli Cymru ym 1962, aeth ymlaen i ddod yn Bencampwr Merched Morgannwg ym 1966 ac ym 1968. Wedi ei gyrfa chwarae roedd ganddi rôl weinyddol gydag Undeb Golff Merched Cymru, Undeb Golff y Merched a Chyngor Chwaraeon Cymru. Ym Mehefin 1995 agorwyd adeilad presennol y Clwb. 

## Gwobrau
Enillodd y clwb wobr Tîm y Flwyddyn GCMA (Golf Club Managers Award) ym mis Tachwedd 2019, gan guro dros 2500 o glybiau golff eraill a sicrhau teitl Clwb Golff y Flwyddyn Cymru yn 2022.

## Gwaith datblygu
Ym mis Ebrill 1995 agorwyd clwb newydd, gyda chlwb a bar lolfa a bwyty. Rhwng 2007 a 2009 bu newid, gyda rhaglen ddraenio i leihau lleithder ar y lawntiau, ac o ganlyniad maent ymhlith y sychaf yng Nghymru. Ym mis Awst 2015 tyllodd golffiwr 86 oed dwll-mewn-un o'r 16eg par tee 3.

## 'Llwybr Nant Fawr'
Mae'r Clwb Golff yn rhan o Lwbr Nant Fawr - llwybr hamdden a chwaraeon ar hyd ogledd Caerdydd, a hysbysir gan Gyngor Dinas Caerdydd. Mae'r llwybr yn cychwyn ger hen felin y Rhath yn ne'r ddinas ac yn gorffen ger y Clwb Golff.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Clwb Golff Llanisien
* @LlanishenGolf cyfrif Twitter Clwb Golff Llanisien
* @LlanishenGolfClub tudalen Facebook Clwb Golff Llanisen

Categori:Golff
Llanisien
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1905
Ynyr Williams

Actor, bardd a chynhyrchydd radio a theledu o Gymro a anwyd yn Nhrawsfynydd yw **Ynyr Williams** (ganwyd 1959).

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Trawsfynydd ac Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog cyn symud i Goleg y Drindod, Caerfyrddin a Choleg Cerdd a Drama Cymru, Caerdydd.Bu'n aelod o Gwmni Theatr Cymru o dan arweiniad Emily Davies ar gychwyn y 1980au, cyn newid gyrfa, a throi'n gyflwynydd teledu gyda BBC Cymru ar raglen Bilidowcar. Ym 1989 ymunodd a thim cynhyrchu Ffilmiau Elidir fel ymchwilydd ac yna fel cyfarwyddwr a chynhyrchydd teledu a radio. Gadawodd Ffilmiau Elidir i ymuno a Dime Goch gan sefydlu, gyda Gaynor Davies, y rhaglen blant/bobl ifanc hynod lwyddianus, UNED 5.

Bu’n cyfarwyddo nifer o gyfresi llwyddianus iawn a ysgrfienwyd gan ei frawd, yr awdur Twm Miall. Y cyntaf oedd *Cyw Haul*, yna *Meibion Glyndwr*  ac yn olaf *Tri Tan y Manod*. Rhwng 2007 a 2015 bu’n gynhyrchydd y gyfres sebon *Pobol Y Cwm,* cyn cael ei benodi'n Olygydd Cynnwys BBC Radio Cymru am chwe blynedd. Rhwng 2010 a 2021, bu'n gyfrifol am ochr ddarlledu’r Eisteddfod Genedlaethol i’r BBC.

Cafodd ei urddo i'r Wisg Las yng Ngorsedd Y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Cynon Taf 2024.
* *The Rev/ Y Parchedig Emyr ddrwg*
* *The Pact*
* Hidden BBC Cymru
* Hinterland/Y Gwyll
* *Pobol Y Cwm*
* *Dal: Yma/Nawr*
* *Johnny Owen: The Long Journey*
* *Meibion Glandŵr* 
* *Cyw Haul*
* *Pen Tennyn*
* *Jara*
* Uned 5
* Slot Sadwrn
* Troeon
* Pelydr X

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Pobl o Trawsfynydd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Gwynfyd (nofel)

Nofel Gymraeg ddystopaidd yw **Gwynfyd** gan Ian Parri. Cyhoeddwyd y nofel yn 2024 gan Melin Bapur. Hon oedd nofel gyntaf yr awdur, ac nofel wreiddiol gyntaf y wasg.

## Disgrifiad Byr
Nofel arswydus, ddychanol wedi'i osod mewn fersiwn o Brydain lle mae Gorsedd Beirdd Ynys Prydain wedi dod yn lywodraeth unbennol sy'n rheoli'r boblogaeth drwy eu 'gwynfydu' â chyffur wedi'i wneud o uchelwydd.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2024
Camwri Cwm Eryr

Nofel gan T. Gwynn Jones yw ***Camwri Cwm Eryr***. Ei ail nofel, cafodd ei chyhoeddi fel cyfres yn *Papur Pawb* (heb enw'r awdur) o 1898-99, ac eto yn y 1930au. Nid ymddangosodd fel cyfrol fodd bynnag tan 2024 pan gyhoeddwyd y llyfr o'r newydd gan Melin Bapur.

## Crynodeb
Testun y nofel yw etifeddiaeth Arthur Wynn, sgweiar Cwm Eryr (sy'n marw ar ddechrau'r nofel). Nododd yn ei ewyllys nad oedd am i'w eiddo gael ei etifeddu gan ferch; fodd bynnag mae ei holl feibion yn digwydd marw cyn iddo yntau wneud, felly mae'n gadael ei eiddo yn hytrach i'w fab yng nghyfraith, Harold Jackson, Sais sy'n berchen ar waith haearn y dref. Mae Jackson, fodd bynnag, wedi cynllwynio gyda Gaenor, merch Arthur Wynn, i guddio bodolaeth ŵyr gwrywaidd (hefyd o'r enw Arthur), gafodd ei eni ychydig ddyddiau cyn marwolaeth y Sgweiar.

Blynyddoedd yn ddiweddarach, ag Arthur wedi tyfu'n ddyn, mae'r nofel yn dechrau gyda marwolaeth damweiniol Rhys Owen, un o ffermwyr tenant Jackson, pan yn croesi cae lle mae Jackson yn cadw tarw peryglus. Daw Dafydd Owen, mab Rhys a chyfaill i Arthur, yn denant i Jackson.

Mae Arthur yn gweithio i Jackson yn y gwaith haearn, fodd bynnag mae ymddangosiad nifer o ffigyrau amheus o'r gorffennol yn gwneud i Jackson dechrau amau bod cynllwyn ar droed i ddychwelyd Arthur i'w etifeddiaeth. Yn dilyn nifer o wrthdrawiadau cynyddol greulon a threisgar rhwng Jackson ac Arthur a Dafydd, yn y pen draw mae Arthur yn cael ei yrru'n wyllt ac yn llosgi tes gwair sy'n eiddo i Jackson.

Mae Jackson yn gweld hyn fel cyfle i gael gwared arno, ond ar ganol yr helynt cyfreithiol daw rhywun eto fyth yn ôl o'r gorffennol i dynnu'r llen oddi ar gamweithredoedd y landlord cas.

## Dadansoddi
Disgrifiodd Alan Llwyd y nofel fel un wleidyddol sy'n beirniadu system denantiaeth ffermwyr, system y mae Rhys a Dafydd Owen yn dioddef o'i herwydd yn y nofel. Fodd bynnag, mae'n arwyddocaol bod y nofel yn gorffen gyda'r system yn ei le ond gyda landlordiaid 'da' wedi cymryd lle yr un gwael; nid yw'r nofel felly'n galw am chwyldro yn ystyr newid go iawn i'r system.

## Arall
Mae'r nofel yn un o sawl un gan T. Gwynn Jones gyda chymeriad arwrol o'r enw Arthur; ymysg y lleill mae *Gorchest Gwilym Bevan* a *Llwybr Gwaed ac Angau*. Rhoddodd yr un enw i'w fab cyntaf, Arthur ap Gwynn, pan ganwyd yntau yn 1902.

Mae teitl y nofel yn gynghanedd groes.

## Gweler hefyd
*Y nofel Gymraeg
*T. Gwynn Jones
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1899
The Witch-Cult in Western Europe

Llyfr anthropolegol gan Margaret Murray yw ***The Witch-Cult in Western Europe*** (1921) (Cymraeg answyddogol: Cwlt y Gwrachod yng Ngorllewin Ewrop). Cyhoeddwyd y llyfr adeg llwyddiant *Golden Bough* gan James Frazer*.* Adeg hynny, credai nifer o bobl hyddysg mai Margaret Murray oedd un o'r arbenigwyr yr oes parthed swyngyfaredd a gwrachyddiaeth y gorllewin, er i'w damcaniaethau gael eu hamau yn eang. Dros gyfnod rhwng 1929-1968, Murray ysgrifennodd gofnod "Witchcraft" mewn sawl cyhoeddiad o'r *Encyclopædia Britannica*.

Ym 1962, ailargraffwyd *The Witch-Cult in Western Europe* gan Wasg Prifysgol Rhydychen. Mae damcaniaeth Murray, a elwir hefyd yn *ddamcaniaeth cwlt y gwrachod,* yn awgrymu bod y cyhuddiadau a wnaed tuag at "wrachod" yn Ewrop mewn gwirionedd yn seiliedig ar grefydd baganaidd go iawn, er yn ddirgel, a oedd yn addoli duw corniog.

## Trosolwg 
### Traethawd ymchwil 
Yn y llyfr hwn a'r llyfr dilynol, *The God of the Witches* (1931), cyflwynodd Murray ei damcaniaeth fel a ganlyn.

* Hyd at yr 17eg ganrif, yr oedd yna grefydd a oedd yn llawer hŷn na Christnogaeth, a oedd ag aelodau ledled Gorllewin Ewrop ymhlith y bobl werin a'r dosbarthiadau llywodraethol.
* Yn brif gred i'r ddamcaniaeth oedd addoli duw corniog dauwynebog, a adwaenid gan y Rhufeiniaid yn Ianws neu Dianws. (Disgrifiwyd cwlt Ianws yn fanwl gan James Frazer yn *The Golden Bough*).
* Yr oedd y duw corniog yn portreadu cylchred y tymhorau a'r cynaeafau. Credir iddo farw ac yn dychwelyd i fywyd yn dragwyddol.
* Ar y ddaear, yr oedd y duw corniog yn cael ei bortreadu gan fodau dynol dethol. Yr oedd rhai enwogion yn eu plith, megis William Rufus, Thomas Becket, Siwan o Arc, a Gilles de Rais. Bu farw pob un ohonynt farwolaeth drasig yn aberthiad defodol i sicrhau atgyfodiad y duw ac adnewyddiad y ddaear.
* Yn y pentrefi, y duw corniog oedd yn arwain cyfarfodydd y gwrachod. Efallai y credai arsylwyr Cristnogol o'r digwyddiadau hyn fod y gwrachod yn addoli'r diafol, pan oeddent mewn gwirionedd yn dathlu Ianws, y duw cyn-Gristnogol.
* Gweithredwyd cadwraeth yr hen grefydd hon i amrywiaeth o bobl frodorol a yrrwyd allan o'u gwlad gyda phob goresgyniad newydd. Byddai hyn hefyd yn esbonio'r storïau am y tylwyth teg, corachod, a 'phobl fach' eraill. Yr oedd y creaduriaid hyn yn swil iawn ond yn gallu trosglwyddo gwybodaeth am eu crefydd i'r werin bobl. Y gwrachod oedd eu disgyblion ac felly etifeddont yr hen grefydd.
* Yn ôl Murray, yr oedd cwfenoedd lleol yn cynnwys tri aelod ar ddeg: deuddeg o ddynion a merched cyffredin, ac un swyddog. Yr oedd yn ofynnol i bob aelod gynnal cyfarfod wythnosol (a enwyd yn 'esbat' gan Murray) a mynychu'r Sabatau (gwyliau) mawrion.
* Yr oedd disgyblaeth lem yn y cwfenoedd, a gallai pwy bynnag a fethodd gyfarfod gael ei gosbi'n llym a'i ddienyddio weithiau.
* Yr oedd y drefn a’r strwythur mor dda fel y bu’n rhaid i Gristnogaeth aros tan y Diwygiad Protestannaidd cyn cymryd sylw eang o’r grefydd gudd. Felly yr oedd yr erlidiau gwrachod mawrion yn ymosodiad Cristnogaeth ar wrthwynebydd pwerus.

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* 
* 

## Dolenni allanol 
*  yn yr Archif Rhyngrwyd
Janine (drama)

Drama lwyfan gan Cefin Roberts yw ***Janine,*** a lwyfannwyd gan Hwyl a Fflag ym 1989. Ffrwyth cystadleuaeth Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Conwy 1989 yw'r ddrama, a barodd gryn helynt yn ystod yr Ŵyl.

## Cymeriadau 
* Margaret
* Maldwyn ei gŵr
* Janine
* Gŵr cwpl 2
* Gwraig cwpl 2

## Helynt Eisteddfod 1989 
Er nad oedd teilyngdod yng nghystadleuaeth Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Dyffryn Conwy 1989, teimlai dau o'r tri beirniad - John Ogwen, Bob Roberts ac Wyn Bowen Harries, bod dwy ddrama allan o'r deg yn codi uwch law y gweddill "siomedig iawn".  Teimlai John Ogwen mai dim ond un ddrama oedd yn addawol.

Rhan o'r wobr y flwyddyn honno oedd i lwyfannu'r ddrama fuddugol gan gwmni theatr Hwyl a Fflag.  Ond methwyd â chytuno ar yr enillydd.

Roedd Bob Roberts a Wyn Bowen Harries yn ffafrio'r ddrama *Janine*: "Nid ydym, fel beirniaid, yn gytûn o gwbl ar rinweddau a ffaeleddau'r ddrama hon. Mae Wyn Bowen Harries yn ystyried bod y ddrama'n cynnwys enghreifftiau o ddehongli cynnil a hiwmor effeithiol a'i bod ar ei gorau pan fo'n awgrymu'r tensiynau sydd dan groen y cymeriadau. Mae ef hefyd yn ystyried bod potensial theatrig sylweddol yng nghymeriad *Janine*, ond bod angen datblygu ac egluro cymhellion y cymeriad ymhellach.""Mae'n biti fod mwy o ddrama wedi digwydd ynghylch y gystadleuaeth nag oedd ynddi", meddai John Ogwen, wrth Golwg [Medi 1989]. "Mae'r holl beth yn sawru o annhegwch", ychwanegodd. Yn ôl John Ogwen, roedd hi'n gamgymeriad cael darpar-gyfarwyddwr y ddrama hefyd yn feirniad. "Dwi'n deall ei deimladau'n iawn", meddai. "Fyddai'r un cyfarwyddwr yn leicio cael drama wedi ei orfodi arno"."'Roedd ymateb parod y gynulleidfa a'r cyd chwarae rhwng Margaret a Maldwyn [...] yn awgrymu bod yma gomedi ysgafn grafog ar y gweill. OND: (Gair anhepgor i adolygydd sydd am achub ei gam a'i groen yn y Gymru glos sydd ohoni), dydi'r addewid cynnar ddim yn cael ei gynnal yn llwyddiannus hyd y diwedd. A ga' i fentro awgrymu mai cefndir proffesiynol yr awdur sy'n rhannol gyfrifol? Fel aelod o Bara Caws mae Cefin wedi gweithio'n gyson yn y theatr yn magu profiad eang fel perfformiwr, cyfarwyddwr ac awdur 'sioeau' o wahanol fathau. Mae dialog a dyfeisgarwch *Janine* yn tystio i hynny. Ond nid sioe ydi drama. Mae'r gofynion yn wahanol."

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Bethan Dwyfor

Actores o Gymru yw **Bethan Dwyfor**, fu'n portreadu'r fatriarch Jane Gruffydd yn addasiad S4C o nofel Kate Roberts, *Traed Mewn Cyffion* (1991)*.* Roedd hi hefyd yn aelod o gast gwreiddiol y gyfres *Rownd a Rownd*, yn portreadu mam y cymeriadau Ffion a Dylan Parri. Mae'n wyneb a llais cyfarwydd ar S4C ac ar lwyfannau Cymru.

Derbyniodd ei haddysg yn Y Coleg Normal, Bangor, yn un o'r myfyrwyr cyntaf i ddilyn y cwrs B.A Cyfathrebu, o dan arweiniad darlithwyr drama fel J.O Roberts a Morien Phillips. 

Mae'n byw yn Llandwrog, ger Caernarfon.

## Gyrfa 
### Theatr 
* *Y Cylch Sialc* (1988) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Cyfyng Gyngor* (1989) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Difa* (2015) Theatr Bara Caws

### Teledu a ffilm 
bawd|Eluned Jones a Bethan Dwyfor yn y ffilm Sgwâr Y Sgorpion 1994

* *Coleg* (1982)
* ''Ŵyn i'r Lladdfa* (1984)
* *Bowen a'i Bartner* (1986)
* *Pobol y Cwm* (1989-1991)
* *Glas y Dorlan* (1989)
* *Jabas* (1989)
* *Traed Mewn Cyffion* (1991)
* *Sgid Hwch* (1992)
* *Sgwâr Y Sgorpion* (1994)
* *Marc* (1995)
* *Rownd a Rownd* (1995)
* *Lôn Goed* (1996)
* *Brodyr a Chwiorydd*
* *Rhodd Mam* (1995)
* *Talcen Caled* (2001-2002)
* *Tipyn o Stad* (2003)
* *Emyn Roc a Rôl* (2004)
* *Bob y Bildar* (2006)
* *Arwyr* (2008)
* *Blodau* (2009)
* *Porthpenwaig* (2011)
* *Dim Ond y Gwir* (2016)
* *Byw Celwydd* (2017)

### Radio 
* *Becca Bingo'' (2014)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Gymru
Ian Saynor

Actor ffilm a theledu o Gymro yw **Ian Saynor** (ganwyd Tachwedd 1963) Bu'n wyneb a llais cyfarwydd ar y BBC ac S4C o'r 1970au hyd heddiw. 

Yn enedigol o Gaernarfon, cafodd ei fagu yn Nhreffynnon yn Sir y Fflint. Cafodd ei addysg yn Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

Un o uchafbwyntiau ei yrfa oedd ymddangos yn y ffilm Gymreig, *The Corn is Green* ym 1979 gyda Katharine Hepburn.

Bu'n aelod o'r Royal Shakespeare Company, Cwmni Theatr Cymru ac Hwyl a Fflag. 

Roedd yn aelod gwreiddiol o'r gyfres *Dinas* ar S4C. Ymddangosodd mewn amrywiaeth o ddramâu teledu gan gynnwys *The District Nurse.* Bu hefyd yn portreadu'r cymeriad Merak yn y gyfres *Doctor Who* ym 1979, *The Armageddon Factor* .  

Mae'n byw yn y Cotswolds ac yn dal i actio heddiw. 

## Gyrfa 
(detholiad)
### Theatr 
* *Dan y Don* (1973)
* *Y Pypedau* (1974)
* *Perthyn* (1987)
* *Elvis, Y Blew a Fi* (1988)

### Teledu a ffilm 
* *The Revivalist* (1975)
* *Glas y Dorlan* (1978)
* *The Corn is Green* (1979)
* *Doctor Who* (1979)
* *The Mallens* (1979)

* *Doom Castle* (1980)
* *The Cuckoo Waltz* (1980)
* *Madam Wen* (1982)
* *Marathon* (1982)
* *King Henry VI - part one* (1983) RSC / BBC
* *Screamtime* (1983)
* *The District Nurse* (1984)
* ''All the World's a Stage* (1984)
* *Bowen a'i Bartner* (1985)
* *Milwr Bychan* (1986)
* *Gwenoliaid* (1986)
* *Sul y Blodau* (1986)
* *Dinas* (1986)
* *Tales from Wales* (1986)

* *Pobol y Cwm* (1994-2000)
* *Rhag Pob Brad* (1994)
* *Darwin*
* *Glan Hafren* (1994 - 1996)
* *Testament* (1996)
* *Jilting Joe* (1998)
* *Tair Chwaer* (1998)
* *Gŵr y Gwyrthiau* (1999)

* *Y Fainc* (2001)
* *Y Stafell Ddirgel* (2001)
* *Heliwr* (2002)
* *Tipyn o Stad* (2002-2003)
* *High Hopes* (2003)
* *Dad* (2005)
* *Cowbois ac Injans* (2006)
* *The Munich Air Crash* (2006)
* *Caerdydd* (2008-2010)

* *The Tudors* (2010)
* *Y Gwyll* (2015)
* *Ordinary Lies* (2016)
* *Apocalypse* (2017)
* *Craith* (2018)
* *Endeavour* (2019)
* *Enid a Lucy* (2019-2022)
* *Holby City* (2019)
* *Torchwood* (2019)

* *The Pembrokeshire Murders* (2021)
* *Life After Life* (2022)
* *Yr Amgueddfa* (2022-2023)
* *EastEnders'' (2023) 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl o Dreffynnon
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Pobl o Glwyd
Tim Lyn

Actor a chyfarwyddwr ffilm a theledu o Gymro, yw **Tim Lyn** neu **Timothy Lyn** (ganwyd 1962). Bu'n actio yn rhai o gyfresi a ffilmiau cynnar S4C fel *Milwr Bychan* (1987) ac *Owain Glyndŵr* (1983) a'r gyfres *Heros* (1989) a ffilmiwyd yn Awstralia gyda Jason Donovan. Bu'n cyfarwyddo a chyd-greu nifer o gyfresi a ffilmiau poblogaidd S4C fel *Treflan, Pris y Farchnad,* *Tydi Coleg Yn Grêt, Eldra, Cylch Gwaed* a *Sgwâr Y Sgorpion.* Enillodd wobr BAFTA Cymru i'r Cyfarwyddwr Gorau am y rhaglen *Eirlys, Dementia a Tim* yn 2020 a'r gyfres ddrama *Fondue, Rhyw a Deinosors* yn 2002*.*

Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Llanymddyfri ac Ysgol Gelf Caerfyrddin gan astudio ffotograffiaeth.

Mae'n fab i'r actor a'r cyfarwyddwr David Lyn. Bu'n briod â'r actores Judith Humphreys. Ymgartrefodd yn Llandwrog, Caerdydd a Llansteffan.

## Gyrfa fel actor 
* *Owain Glyndŵr* (1983)
* *Scene* (1985)
* *Milwr Bychan (1987)*
* *House of America* (1988) - llwyfan
* *Piece Of Cake* (1988)
* *The Heros* (1989)
* *A Mind To Kill* (1994)
* ''Through The Dragon's Eye* (1999)

## Gyrfa fel cyfarwyddwr 
* *Pris Y Farchnad*
* *Cylch Gwaed* (1994)
* *Sgwâr y Sgorpion* (1994)
* *Tydi Coleg Yn Grêt* (1995)
* *Fondue, Rhyw a Deinosors'' (2002) Gwobr BAFTA Cymru i'r Cyfarwyddwr Gorau
* *Eldra* (2002)
* *Treflan* (2002)
* *A Mind To Kill* (2004)
* *Eirlys, Dementia a Tim* (2020) Gwobr BAFTA Cymru i'r Cyfarwyddwr Gorau

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Ed Thomas

Dramodydd, cyfarwyddwr a chynhyrchydd o Gymru yw **Ed Thomas** (ganwyd 1961, Aber-craf, Powys) sy'n adnabyddus am ei gyfraniadau i'r llwyfan a sgriniau teledu a ffilm. 

## Bywgraffiad 
Astudiodd Saesneg ym Mhrifysgol Caerdydd, cyn mentro i fyd y theatr yn Llundain . Yn ddiweddarach dychwelodd Thomas i Gymru a daeth yn un o sylfaenwyr a chyfarwyddwr artistig cwmni Y Theatr Cyf yng Nghaerdydd. Ym 1993, derbyniodd Wobr Awdur y Flwyddyn y BBC.  Nodweddir ei ddramâu, sy'n herio syniadau traddodiadol am Gymreictod, gan themâu hiraeth a rhwystredigaeth. Mae gweithiau nodedig fel *House of America*, *Flowers of the Dead Red Sea*, ac *East From the Gantry* wedi’u cyhoeddi gan Seren Drama (1994).

Fel dramodydd, cyfarwyddwr a chynhyrchydd, mae gwaith Ed Thomas wedi cyrraedd cynulleidfaoedd mewn dros 100 o wledydd  ac wedi'i gyfieithu i fwy na 10 iaith.  am y ddrama newydd orau yn Llundain ac fe’i haddaswyd yn ffilm nodwedd yn 1996, gan ennill clod lluosog (5x Enwebiad BAFTA Cymru, 4x yn Ennill) (2x Gŵyl Ffilm Stockholm Enwebiadau, 2x yn Ennill).

Mae gwaith Thomas wedi cael ei arddangos yn The Royal Court London, Donmar Warehouse, Tramway Glasgow, Lyceum Edinburgh, Theatr y Sherman yn ogystal â Chanolfan Gelf Chapter Caerdydd. Mae ei waith hefyd wedi cael ei ddefnyddio’n rhyngwladol, gyda chynyrchiadau yn Barcelona, Bremen, Berlin, Copenhagen, Groeg a Montreal.

Ed Thomas yw un o sefydlwyr a Chyfarwyddwr Creadigol y cwmni cynhyrchu annibynnol ffilm a theledu, Fiction Factory . Ers 1995, mae wedi ysgrifennu, cyfarwyddo a chynhyrchu dros 200 awr o raglenni poblogaidd ac arloesol ar draws amrywiol genres ac enillwyd dros 80 o enwebiadau &nbsp;
* Athro Gwadd a Chymrawd Er Anrhydedd ym Mhrifysgol Aberystwyth 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ed Thomas yn y Gronfa Ddata Ffilmiau Rhyngrwyd (IMDb)
* Ed Thomas Cyfarwyddwr Creadigol Fiction Factory

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o Gymru
House of America (drama)

Drama Saesneg gan y dramodydd Ed Thomas yw ***House of America.***  Llwyfanwyd y ddrama am y tro cyntaf yng Nghaerdydd ym 1988 gyda Sharon Morgan yn portreadu'r fam. Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg gan Sharon Morgan o dan y teitl *Gwlad Yr Addewid*. Cyhoeddwyd y ddrama am y tro cyntaf ym 1998 gan Lyfrau Seren. Rhyddhawyd addasiad ffilm ym 1997 gan y cyfarwyddwr Cymreig Marc Evans, o dan yr un enw *House of America* gyda'r fonesig Siân Phillips yn y brif ran.  

## Disgrifiad byr 
Wedi’i lleoli mewn tref fechan yn y cymoedd, mae’r ddrama yn olrhain hanes y teulu Lewis; y Fam a’i phlant, Sid, Boyo, a Gwenny. Er bod eu tad yn absennol ar ôl iddo ffoi i’r Amerig flynyddoedd ynghynt, mae cysgod ei ddihangfa yn gyson bresennol.

"Mae’n stori gref, ac yn ddrama wych am deulu sy’n ceisio atebion; sy’n cwffio yn erbyn pawb a phopeth er mwyn profi eu hunaniaeth. Gydag absenoldeb y tad, mae’r plant yn credu ei fod wedi dianc i’r Amerig, wedi dilyn y Freuddwyd Fawr sy’n parhau i ddallu a denu Sid. Wrth i Bwll Glo arall gael ei agor gerllaw, mae’r ysfa am waith yn atyniad mawr i Sid a Boyo ond yn codi ofn brawychus ar y fam. Ofn sy’n cael ei egluro a’i arteithio wrth i gyfrinachau ddaear ddod i’r wyneb. Yng ngwyneb yr holl anobaith, mae Sid a Gwenny yn boddi eu gofidiau drwy gyffuriau a gwirodydd, gan geisio dianc hefyd, i fyd sy’n well."

## Cefndir 
Ym 1988, ysgrifennodd Ed ei ddrama gyntaf, *House of America*. Enillodd y ddrama sawl gwobr fel drama a ffilm (1996), yn genedlaethol ac yn rhyngwladol. 

"Perfformiwyd *House of America* am y tro cyntaf yn 1988", eglura'r actores a'r dramodydd Sharon Morgan oedd yn portreadu'r fam yn y cynhyrchiad gwreiddiol o'r ddrama: "...yn rhan o dymor o ddramâu roedd Geoff Moore, y dyn difyr hwnnw, yn eu Ilwyfannu yn St Stephen's (Y Point erbyn hyn), yr hen gapel yn y Bae oedd yn gartre' i'w gwmni arloesol Moving Being.""A dyna ddechrau ar siwrne wyllt, gyffrous. Pum paced o sigaréts ar ford fach ddu a dwy gadair y naill ochr iddi oedd yn cynrychioli tŷ'r Lewisiaid, a'r nosweithiau hwyr meddw yn y Dowlais [tafarn] yn ein cynnal ni wrth i ni geisio ufuddhau i orchymyn [Ed Thomas] i dorri holl gadwynau confensiwn, i 'fod yn rhydd', i 'dorri'r walie lawr'. Deuddeg oedd yn y gynulleidfa ar y noson gynta', a'r dramodydd Siôn Eirian yn eu plith, yr hwn a ddywedodd, wrth Ed, mae'n debyg: 'Galli di dowlu dy bensil nawr'. Yn dilyn taith fer o gwmpas cymoedd de Cymru yn yr hydref, aethon ni i berfformio yng Nghanolfan Gelfyddydol Battersea yn Llundain, cyn dychwelyd i Gaerdydd, a'r gynulleidfa erbyn hyn yn y mestyn mas i'r hewl yng Nghanolfan Celfyddydau Chapter. Ar hyd y daith cafodd y drama adolygiadau gwych ac yn 1989 fe berfformio'n ni yng Ngŵyl Caeredin, ac yn yr un flwyddyn fe enillodd y drama wobr *Time Out/01 for London*."

* Mam - Lowri Lewis
* Boyo - Robert Durbin
* Gwenny - Evelyn Campbell
* Sid - Pete Grimwood
* Labrwr

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymreig 1998
Categori:Llyfrau Cymreig 2015
Categori:Theatr yng Nghymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Theatr yng Nghymru yn yr 21ain ganrif
Categori:Dramâu Saesneg gan ddramodwyr o Gymru
Cwmni Cyfri Tri

Cwmni theatr Gymraeg yn y 1980au oedd **Cwmni Cyfri Tri.** Sefydlwyd y cwmni gan Jeremy Turner, Sera Moore Williams a Christine Watkins ar ôl cydweithio ar sioe theatr ym 1979. Daeth y cwmni i ben drwy uno gyda Theatr Crwban i greu Theatr Arad Goch ym 1989. Un o'r prif resymmau dros greu'r cwmni oedd i herio gweledigaeth Cwmni Theatr Cymru. Yn ôl Roger Owen, honnai'r cwmni bod "...eu diddordeb yn y theatr yn bur wahanol i'r rhelyw a weithiai trwy gyfrwng y Gymraeg ar ddechrau'r 1980au."

Erbyn diwedd y 1990au, "roedd cwmpas gwaith ac arddull theatraidd Brith Gof a Chwmni Cyfri Tri / Arad Goch mor wahanol fel mai o'r braidd y gellid dirnad y cyswllt â fu rhyngddynt yn ystod y blynyddoedd cynnar."

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Dadsefydliadau 1989
Categori:Sefydliadau 1980
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Theatr Powys

Cwmni theatr Cymreig a sefydlwyd ym 1972 yw **Theatr Powys**, er mai Theatr Brycheiniog oedd ei henw'n wreiddiol. Lleolwyd y cwmni yn Llandrindod.

Caeodd Theatr Powys yn 2011 oherwydd diffyg cyllid.

## Cynyrchiadau nodedig 
bawd|Rhaglen *Coch Du ac Anwybodus* (1993)
* *Accidental death of an Anarchist* (1984) gan Dario Fo.
* ''Croesi'r Bont* (1988) syniad Roger Wooster - eu cynhyrchiad cyntaf yn Gymraeg  
* *The Present* (1993) 
* *Llain y Gofalwr* (1994) 
* *Sky Blue Sea (*1996) 
* *The Time of the Wolf* (1996) sgript gyntaf y bardd Gillian Clarke yn seiliedig ar chwedl Llyn y Fan Fach. 
* *202* (1996) 
* *Maria's Bab*y (1996) 
* *The Shakespeare Project* (1998) 
* *Andorra* (1998) cyfieithiad Siwan Ellis o ddrama Max Frisch
* *Y Bobol bach Clai'' (1999) 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Theatr Powys - National Archives

Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Dadsefydliadau 2011
Categori:Sefydliadau 1972
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Theatr Crwban

Cwmni theatr Gymraeg a fu'n weithredol yn y 1980au oedd **Theatr Crwban**. Sefydlwyd y cwmni ym 1981, wedi disodli Cwmni Theatr y Werin yn Aberystwyth. Roedd yn flaenllaw ar y pryd mewn cyflwyno theatr mewn addysg.
bawd|Poster ***Y Briodas*** 1986
* ***Y Briodas*** (1986) gan R. Gerallt Jones. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1981
Categori:Dadsefydliadau 1989
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Carati

Mae **carati** yn grefft ymladd a ddatblygwyd yn yr Ynysoedd Ryukyu o ddulliau ymladd brodorol a kenpō. Yn bennaf, crefft o daro ydyw gan ddefnyddio hergydio, cicio, trawiadau penglin a phenelin a technegau llaw-agored megis llaw-gyllell a llaw-grynio. Dysgir ymgodymu, cloeon, caethiwo, tafliadau a mannau allweddol i'w taro mewn rhai dulliau. Gelwir person sy'n ymarfer carati yn carateca.

## Hanes 
### Okinawa
Dechreuodd carati ymysg y dosbarth pechin o'r Ryukyuans. Galwyd y system ymladd yn "ti" (neu "te"). Ar ôl i berthynasau masnachol gael eu sefydlu gan y Brenin Chuzan Satto gyda'r ymerodraeth Ming o Tsieina ym 1372, cyflwynwyd nifer o wahanol fathau o grefftau ymladd Tsieineaidd i'r Ynysoedd Ryukyu gan yr ymwelwyr o Tsieina, yn enwedig yn Nhalaith Fujian. Symudodd grŵp o 36 o deuluoedd Tsieineaidd i Okinawa tua 1392 gyda'r nod o gyfnewid diwylliant a rhannu eu gwybodaeth am grefftau ymladd Tsieineaidd. Roedd y canoli gwleidyddol o Okinawa gan y Brenin Shohashi ym 1429 a'r 'Polisi Gwahardd Arfau' a gyflwynwyd yn Okinawa ar ôl ymosodiad y llwyth Shimazu ym 1609, hefyd yn ffactorau a arweiniodd at ddatblygiad technegau ymladd heb arfau yn Okinawa.

Ychydig o ddulliau ymladd ffurfiol oedd i 'ti', ond yn hytrach roedd gan nifer o hyfforddwyr eu dulliau eu hunain. Roedd y dulliau cynnar o carati yn aml yn cael eu categoreiddio fel Shuri-te, Naha-te a Tomari-te. Roeddent wedi cael eu henwi ar ôl tair dinas lle dechreuodd y dulliau. Roedd gan bob ardal ac athro ei kata, technegau ac egwyddorion a oedd yn eu gwahaniaethu eu fersiwn lleol nhw o 'ti' o fersiynnau pobl ac ardaloedd eraill.

## Pobl enwog o fewn carati 
bawd|Funakoshi Gichin

Gichin Funakoshi (船 越 義 珍 Funakoshi Gichin, Tachwedd 10, 1868 - Ebrill 26, 1957) yw sylfaenydd Shotokan Karate-Do, efallai'r arddull carati mwyaf adnabyddus, a elwir yn "dad carati modern". Yn dilyn dysgeidiaeth Anko Itosu ac Anko Asato, bu'n un o feistri carati Okinawan a gyflwynodd carati i dir mawr Siapan yn 1922. Fe ddysgodd carati mewn gwahanol brifysgolion Siapan a daeth yn ben anrhydeddus Cymdeithas Carati Japan ar ôl ei sefydlu ym 194

## Cyfeiriadau
Categori:Crefftau ymladd
Categori:Diwylliant Japan
Cardiff Laboratory Theatre

Cwmni theatr dylanwadol Gymreig yng Nghaerdydd o'r 1970au a'r 1980au oedd y **Cardiff Laboratory Theatre** neu **Cardiff Lab**. "Un o gwmnïau theatr mwyaf arloesol Cymru yn ystod y 1970au," yn ôl Roger Owen yn ei gyfrol academaidd *Ar Wasgar*. Sefydlwyr y cwmni oedd Mike Pearson a Richard Gough ym 1974. Bu'r cwmni yn ysbrydoliaeth i greu cwmnïau theatr newydd Cymraeg fel Brith Gof, Cwmni Cyfri Tri a Theatr Crwban ar gychwyn y 1980au. Cafodd y cwmni ei sefydlu a'i ddylanwadu gan athroniaeth theatr Jerzy Grotowski. Daeth i ben ym 1988.

## Cefndir 
Dau Sais, sef Richard Gough a Mike Pearson, a sefydlodd y Cwmni ym 1974.

"Er iddo arddel enw'r brifddinas yn ei deitl, nid oedd nemor ddim yng nghynyrchiadau'r [Cardiff] Lab a adlewyrchai'r ffaith mai yng Nghymru y lleolwyd y cwmni", yn ôl Roger Owen; "...meddai'r un arddull a'r un diddordebau â'r lliaws o gwmnïau eraill ar draws Ewrop a'r Unol Daleithiau a gâi eu hysbrydoli a'u hysgogi gan Teatr-Laboratorium Grotowski.""Fodd bynnag, daeth tro ar fyd ym 1978, pan ymaelododd Lis Hughes Jones â'r cwmni. Bu ei dyfodiad hithau yn arbennig o arwyddocaol am mai hi oedd y cyntaf ymhlith aelodau'r cwmni a fedrai'r Gymraeg, ac am fod ganddi ddiddordeb effro mewn traddodiadau diwylliannol gwledig a'r 'pethe' Cymraeg yn gyffredinol. Yn sgil ei dyfodiad, ysgogwyd trafodaeth frwd o fewn y cwmni am natur ac arwyddocâd ei waith a'i berthynas â'r gynulleidfa Gymraeg. Darbwyllwyd nifer o'r aelodau - yn enwedig Mike Pearson, un o sylfaenwyr y cwmni - y dylai'r Lab newid cyfeiriad, a gweithio'n agosach o lawer at y gymdeithas Gymraeg frodorol yng ngorllewin a gogledd Cymru; ac, i'r perwyl hwnnw, creodd y cwmni gyfres o ddigwyddiadau theatraidd rhwng 1979 a 1981 yn trafod traddodiad a hunaniaeth ddiwylliannol y Cymry Cymraeg. Roedd y gweithiau hyn yn allweddol bwysig wrth fraenaru'r tir ar gyfer sefydlu Brith Gof."

## Cynyrchiadau nodedig 
* *Maskarade* (1977)
* *Blodeuwedd* (1979) cynhyrchiad awyr agored ar faes yr Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon 1979. Addasiad corfforol o chwedl Branwen. Cyfarwyddwr Mike Pearson; cast myfyrwyr drama Prifysgol Cymru Aberystwyth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dadsefydliadau 1988
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Jeremy Turner

Actor, llenor a chyfarwyddwr theatr o Aberystwyth yw'r Athro **Jeremy Turner** (ganwyd 1958).  Mae'n un o sefydlwyr y cwmnïau theatr Cwmni Cyfri Tri ac Arad Goch. Yn 2024, ymddeolodd o'i swydd fel cyfarwyddwr artistig Arad Goch ar ôl cyfnod o 35 mlynedd wrth y llyw. Mae o hefyd yn ddarlithydd Drama rhan amser ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth. 

Yn ystod ei gyfnod fel Cyfarwyddwr Arad Goch bu'n gyfrifol am sefydly Gŵyl Agor Drysau, gŵyl ddrama ryngwladol i blant a phobl ifanc.

## Cefndir 
Graddiodd o Brifysgol Aberystwyth ym 1979, gan gychwyn gweithio (a chael ei ddylanwadu) gan y Cardiff Laboratory Theatre yn Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon 1979 efo'r sioe awyr agored *Blodeuwedd*.  Aeth ati wedyn i greu Cwmni Cyfri Tri gyda rhai o'i gyd-fyfyrwyr yn Aberystwyth sef Christine Watkins a Sera Moore-Williams. "Nododd Jeremy Turner ei fod ef a'i gymdeithion wedi dysgu llawer 'o safbwynt athroniaeth theatr, ac o safbwynt potensial theatr hefyd', wrth gyflwyno cynhyrchiad y [Cardiff] Lab, 'nad oedd wedi cael ei wireddu yn y math o theatr yr oeddem ni wedi ei weld gan Gwmni Theatr Cymru, er enghraifft‘“ “Cadwodd yn driw at ei egwyddorion o gyflwyno byd theatr mewn addysg. [...] Caniataodd i blant a phobol ifanc, waeth beth fo’u cefndir, i gael mynediad at y theatr, ac roedd yn egwyddor craidd mewn democratiaeth i Arad Goch ar hyd y blynyddoedd", ychwanegodd.

Yn 2024, derbyniodd ei ddoethuriaeth PhD am ei thesis yn seiliedig ar "Nodweddion hanfodol prosesau creadigol mewn theatr i gynulleidfaoedd ifanc yng nghyd-destun diwylliant a iaith leiafrifol."

Mae'n briod â'r actores, llenor a chyfarwyddydd Mari Rhian Owen.

Cafodd ei urddo i'r Orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017.

## Gŵyl Agor Drysau
Bu Cwmni Theatr Arad Goch yn gyfrifol am gynnal Gŵyl Agor Drysau o dan Cyfarwyddir Jeremy Turner. Sefydlwyd yr Ŵyl yn 1996 gan ddenu cwmnïau theatr ar gyfer plant a phobl ifanc o wledydd tramor yn ymweld ag Aberystwyth a pherfformio mewn lleoliadau yn y dref a'r fro. Yn y 10fed Gŵyl Agor Drysau rhwng 12-16 Mawrth 2024, cynhaliwyd cyfanswm o 53 perfformiad theatrig, gan 19 cwmni o Gymru, Yr Eidal, Gwlad Belg, Iwerddon, Awstralia, a Lloegr. Daeth 5,705 o gyfranogwyr neu aelodau'r gynulleidfa i’r perfformiadau yn ystod yr ŵyl.

### Arad Goch 
* *Rwtsh Ratsh Rala Rwdins* (1989) - cyfarwyddwr
* *Cai* (1990) addasiad o *Caligula* gan Albert Camus  - cyfarwyddwr ac addasydd
* *Saer Doliau* (1991)  - cyfarwyddwr
* *Tuag At Y Nefoedd Yn Dy Boced* (1991)  - cyfarwyddwr
* *Yn Ein Dwylo* (1992) - drama fudduol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 1992  - cyfarwyddwr
* *Ffrwgwd y tad a mab* (1993)  - cyfarwyddwr
* *Winter Pictures* (1994)  - cyfarwyddwr
* *Anrheg* (2004)
* *Guto Nythbrân* (2012) awdur
* ''Cysgu'n Brysur* (2016)
* *Jemima* (2023) - awdur
* *Palmant/Pridd* (2024)
* *Twm Sion Cati -* awdur
* *Beca -* awdur
* *Lleuad yn Olau*
* *Hen Llinell Bell*
* *Ble Mae'r Dail yn Hedfan?''

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr theatr
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Morfudd Hughes

Actores a chyfarwyddydd theatr o Gymru yw **Morfudd Hughes** (ganwyd 28 Mai 1961). Mae'n wyneb a llais cyfarwydd ar lwyfannau a sgriniau Cymru ers y 1980au. Bu'n portreadu cymeriadau amlwg mewn cyfresi poblogaidd S4C fel *Pengelli* a *Rownd a Rownd*. Portreadodd y prif gymeriadau yn y ffilmiau *Fel Dail ar Bren* (1986), *Yma i Aros* (1989), *Sigaret?* (1991) a *Branwen* (1994)*.* Sefydlodd gwmni Theatr y Dyfodol gyda'r actor Wynford Ellis Owen yn dilyn astudio cwrs cyfarwyddo gyda Sam Kogan yn Llundain.  

## Cefndir 
Ganwyd yng Nghaergybi, Ynys Môn, yn ferch i John a Jean. Mae un brawd ganddi, John Arwel.  Mynychodd yr ysgol Gynradd yn Llainfairpwll ac Ysgol David Hughes, Porthaethwy. Graddiodd o Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Caerdydd a'r The School for the Science of Acting yn Llundain.

Bu'n actio mewn cyfresi drama a ffilmiau ar S4C ers 1983. Cafodd ei henwebu am wobr BAFTA Cymru yn 1996, am ei pherfformiad yn *Branwen*.

Mae ganddi un mab, Llion. 

## Gyrfa 
bawd|Morfudd Hughes yn *Branwen* 1995
[bawd|Morfudd Hughes yn *[Sigaret?* 1991]]
(detholiad)

### Theatr 
* *Gymerwch chi Sigaret?* (1987) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Jim Cro Crystyn* (1986) Hwyl a Fflag
* *Newid Aelwyd* (1987) Hwyl a Fflag
* *Codi Stêm* (1987) Hwyl a Fflag
* *Duges Amalffi* (1989) Hwyl a Fflag
* *Y Gelli Geirios* (1991) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Siwan* (1997) Theatr y Dyfodol - cyfarwyddwr
* *Henwalia* (1996) Theatr Bara Caws
* Cyfaill ( ) Theatr Bara Caws

### Teledu a ffilm 
* *Chwarae Plant* (1983) 
* *Tra Bydd Rygarug yn Nythu* (1983)
* *Sêr* (1984)
* *Hywel Morgan* (1984)
* *Gwely a Brecwast* (1984)
* *5 Lôn Goch* (1984 - 1989)
* ''Bowen a'i Bartner* (1985)
* *Stori Sbri* (1985)
* *Yr Hen Gnoi 'Ma* (1985)
* *Maria* (1985)
* *Blumenfeld* (1986)
* *Cysgodion Gdansk* (1986)
* *Fel Dail ar Bren* (1986)
* *Panto* (1987)
* *St Grwgnach* (1987)
* *Yma i Aros* (1989)
* *Ym Mhig y Lleifiad* (1989)
* *The Gift* (1989)
* *C'mon Midffîld!* (1990)
* *The Cauldron of Rebirth* (1990)
* *Y Dyn Peryg* (1990)
* *O.M* (1990)
* *Hapus Dyrfa* (1990)
* *Chwilio am y Nefoedd* (1991)
* *Sigaret?* (1991)
* *Llygad am Lygad* (1992)
* *Guto Goch a Malwen* (1993)
* *Tawel Fan* (1994)
* *Branwen* (1994) enwebiad BAFTA Cymru am yr actores orau.
* *Pengelli* (1994 - 2001) 8 cyfres
* *Deryn* (1997)
* *Y Glas* (1998)
* *Porc Pei* (1998)
* *B'echdan Ŵy* (1999)
* *Rownd a Rownd* (1999 - 2009)
* *Porc Peis Bach* (2000 - 2005)
* *Oed yr Addewid* (2000)
* *Tipyn o Stad* (2001 - 2004)
* *Rhyfel Cartref* (2002)
* *Y Lleill* (2005)
* *Pobol y Cwm* (2007 - 2021)
* *Y Fenai* (2011)
* *Porthpenwaig* (2011)
* *Mamwlad* (2011)
* *Gwaith/Cartref* (2014)
* *Lan a Lawr* (2015)
* *Y Gwyll* (2015)
* *Craith* (2017)
* *Y Parchedig Emyr Ddrwg'' (2022)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol David Hughes
Categori:Pobl o Ynys Môn
Theatr Rhiniog

Cwmni theatr Gymraeg a sefydlwyd ar ddechrau'r 1990au gan Siân Summers a Huw Garmon yw **Theatr Rhiniog**.

Yn rhaglen eu sioe gyntaf, *Brawd Herod* ym 1993, nodir "Fel yr awgryma'r enw, sefydlwyd [Theatr] Rhiniog eleni i gynnig sioe gymunedol yn arbennig i Glwyd (er y byddwn yn perfformio ym Mangor a Chaerdydd hefyd). Prif fwriad y Cwmni yw i deithio theatr adloniadol yn y canolfannau llai heb godi crocbris ar ein cynulleidfaoedd gan weithio mewn arddull fywiog a chorfforol."

## Cynyrchiadau nodedig 
* *Brawd Herod* (1993) gan Emlyn Gomer

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1993
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Michel Barnier

Gwleidydd o Ffrainc yw **Michel Bernard Barnier** (ganwyd yn La Tronche, Ffrainc, 9 Ionawr 1951) sydd wedi dal amryw o swyddi yn yr Undeb Ewropeaidd. Penododd Emmanuel Macron ef yn brif weinidog Gweriniaeth Ffrainc ar Fedi 5, 2024.

Bu'n aelod o wahanol bleidiau yn nhraddodiad Charles de Gaulle (UDR, RR, UMP a *Les Républicains*). Bu'n rhan o Llywodraeth Ffrainc droeon, fel Gweinidog yr Amgylchedd rhwng 1993 ac 1995, Gweinidog Materion Ewropeaidd rhwng 1995 ac 1997, Gweinidog Materion Tramor rhwng 2004 a 2005 ac fel Gweinidog Amaethyddiaeth a Physgodfeydd Rhwng 2007 a 2009.

O fewn yr Undeb Ewropeaidd, roedd Barnier yn Gomisiynydd Ewropeaidd ar gyfer y Farchnad a Gwasanaethau Mewnol rhwng 2010 a 2014 ac yn Is-lywydd Plaid Pobl Ewrop rhwng 2010 a 2015. Rhwng mis Hydref 2016 a mis Tachwedd 2019 ef oedd y Prif Drafodwr a benodwyd gan yr Undeb Ewropeaidd ym maes Brexit (*Task Force 50*/TF50), ac o 2019 i 2021 roedd yn gyfrifol am Gysylltiadau’r Comisiwn Ewropeaidd â’r Deyrnas Unedig (UKTF).

Yn 2021, dywedodd Barnier y byddai’n sefyll i fod yn arlywydd Ffrainc yn etholiadau arlywyddol Ffrainc 2022, ond ni chafodd gefnogaeth yng nghyngres 2021 a gynhaliwyd gan y blaid geidwadol *Les Républicains*.
## Bywgraffiad
Ganwyd Barnier yn La Tronche, tref ar gyrion Grenoble. Fe'i etholwyd i Senedd Ffrainc am y tro cyntaf yn 1978, gan gynrychioli Savoie. Ac yntau'n 27 mlwydd oed ar y pryd, ef oedd yr aelod seneddol ieuengaf.  

## Safbwyntiau gwleidyddol 
Ers ei ymgais aflwyddiannus i gael ei ethol yn arlywydd yn 2021, mae Barnier wedi mynegi safbwyntiau fwyfwy asgell dde. Dywedodd ei fod am "roi stop ar mewnfudo o'r tu hwnt i Ewrop o fewn 3 i 5 mlynedd". Dywedodd hefyd ei fod am i droseddwyr cael eu hatal o'r wlad, ei fod am gyfyngu ar hawl pobl i fudo i fod gyda'u teuluoedd, a derbyn llai o fyfyrwyr o dramor.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brecsit
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Gwleidyddion o Ffrainc
Categori:Prif Weinidogion Ffrainc
Categori:Pobl o Isère
Emlyn Gomer

Actor, llenor a dramodydd o Gymro yw **Emlyn Gomer** neu **Emlyn Gomer Roberts** neu **Emyr Roberts** (ganwyd  ).

Bu'n weithgar ar lwyfannau a sgriniau Cymru ers y 1980au. Bu'n portreadu nifer o gymeriadau mewn cyfresi poblogaidd S4C fel Rownd a Rownd, *Pobol y Cwm, Amdani!* a'r ffilm *Hedd Wyn.*

Mae'n aelod o'r grŵp gwerin Gwerinos  ac yn awdur a sgriptiwr Cymraeg. Cyhoeddodd ei gyfrol gyntaf *Y Ddraig Goch* yn 2006. Cafodd nifer o'i ganeuon eu gosod ar restr fer *Cân i Gymru* dros y blynyddoedd.

Mae'n briod â'r actores Manon Elis ac yn byw yng Nghaernarfon efo'u plant.

## Cefndir 
## Gyrfa 
### Theatr 
* *Llanast!* - Theatr Bara Caws
* Yr Argae
* ''Y Barwn, Y Bandit a'r Boi Bananas -* Cwmni Theatr Gwynedd - dramodydd ac actor
* *Y Sipsiwn*
* *Nid Aur yw Popeth Melyn*
* *Comin Jac* (2007) Cwmni Theatr Gwynedd - dramodydd
* *Dim Byd Ynni* (1992) Hwyl a Fflag - dramodydd
* *Tri Chryfion Byd neu Pres Mawr Penna Bach* (1998) Cwmni Theatr Gwynedd

### Teledu a ffilm 
* *Hedd Wyn* (1992)
* *Hafod Haidd* (1998) 
* *Y Ferch Dawel*
* *Y Mynydd Grug*
* *The Mystery Files*
* *Rownd a Rownd*
* *Amdani!*
* *Pobol y Cwm*
* *Y Parc*
* *Mam Del*
* *Talcen Caled*
* *Dragons*
* *Lloyd of the Flies* 

### Radio 
i BBC Radio Cymru oni nodir yn wahanol 

* *Dan y Don* (2013) 
* *Paid â Deud* 
* *Fflamau* 
* *Onestrwydd*
* *Torri Calon 2* 
* *Gwe Pry Cop* 
* *Y Ferch yn y Peiriant* 
* *Aros Mae* 
* *Y Cwis* 
* *Eileen* 
* *Rhydeglwys* 

## Gwaith Ysgrifennedig 
* *Y Ddraig Goch*
* *Ar Drywydd y Duwiau*

### Dramâu 
* *Dim Byd Ynni* (1992) (heb ei chyhoeddi)
* *Brawd Herod* (1993) (anterliwt heb ei chyhoeddi)
* *Y Barwn, Y Bandit a'r Boi Bananas* (. ) (heb ei chyhoeddi)
* *Comin Jac* (2007) (heb ei chyhoeddi)
* *Tri Chryfion Byd neu Pres Mawr Penna Bach'' (1998) Cwmni Theatr Gwynedd

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobol y Cwm
Categori:Actorion Cymraeg
Brawd Herod

Drama ar ffurf anterliwt fodern yw ***Brawd Herod*** o waith Emlyn Gomer. Llwyfannwyd y gwaith am y tro cyntaf ym 1993 gan Theatr Rhiniog.

Ni chyhoeddwyd y ddrama hyd yma.

## Disgrifiad byr 
"Croeso i westy'n rhywle rhwng Llandudno a'r ffin! Mae'n noswyl Nadolig ac mae'r anrhegion wedi'u prynu, goleuada'r goeden bron â gweithio a'r gwesty'n llawn ar wahân i un ystafell fechan. Ond mae yna bethau rhyfedd ar droed a dim ond ei dechrau hi ydi dybl-bwcio'r ystafell. Mae mwy nag un dieithryn eisiau aros y nos ... ."

## Cefndir 
Disgrifir y cynhyrchiad fel rhan o 'Brosiect Twm o'r Nant' yn rhaglen swyddogol y sioe.

"Un o draddodiadau cryfaf y Theatr Gymraeg yw'r anterliwt, ac un sydd a'i wreiddiau'n ddyfn yng Nghlwyd, ac yn fwyaf arbennig yng ngwaith Twm O'r Nant. Dyma sy'n sail i'n sioe heno, er ein bod wedi tynnu ar sawl ffynhonnell arall hefyd yn y broses o'i chreu. Yn fwy na dim, 'roedden ni am ddod â sioe newydd, fyrlymus i chi'n arbennig ar gyfer Nadolig 1993. Fel y dywedodd Twm ei hun "Nid hanes Crist fel hen histori a wna'n bresennol fawr lês".

Bu'r cyfarwyddwr Siân Summers yn cyd-weithio ar sawl cynhyrchiad theatr gyda'r dramodydd Emlyn Gomer i Gwmni Theatr Gwynedd a Hwyl a Fflag.

## Cymeriadau 
* Cassnar
* Papsy
* Elliw
* Joseff
* Mair
* Prolog
* Gŵr Doeth
* a rhannau eraill.

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd yr anterliwt am y tro cyntaf yn Rhagfyr 1993 gan Theatr Rhiniog; cyfarwyddwr Siân Summers; cynllunydd Rhian Cemlyn; Rhys Gwyn Bevan; technegydd Lloyd Elis; prif saer Buckley Wyn Jones; gweinyddu Hwyl a Fflag; cast:

* Cassnar - Huw Garmon
* Papsy - Catherine Aran
* Elliw - Catherine Aran
* Joseff - Idris Morris Jones
* Mair - Carys Gwilym
* Prolog - Carys Gwilym
* Gŵr Doeth - Carys Gwilym
* a rhannau eraill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anterliwtiau
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Clwb Golff Radur

Mae **Clwb Golff Radur** (Saesneg: *Radyr Golf Club*) yn gwrs golff ym maestref Radur, gogledd-orllewin Caerdydd. Dyma'r clwb golff hynaf yng Nghaerdydd, a sefydlwyd ar 29 Tachwedd 1902, yn dilyn diddymu Clwb Golff Llys-faen y flwyddyn flaenorol. Ym 1912 ailgynlluniwyd cwrs y parcdir gan Harry Colt, a anwybyddodd newidiadau pellach naw mlynedd yn ddiweddarach. Ym 1913, diberfeddodd tân y clwb gwreiddiol, ac fe'i disodlwyd gan adeilad sy'n dal i fodoli.

Daeth y clwb yn ganolbwynt yn y ddau Ryfel Byd, ym 1914 sefydlwyd ystafell warchod ar gyfer y milisia lleol ac ym 1918 adeiladwyd storfa ffrwydron ger y spinney i’r dde o’r 7fed tee presennol, lle mae’r olion i’w gweld hyd heddiw. y coed. Fodd bynnag, yr aelodau benywaidd a wnaeth y cyfraniad mwyaf i ofalu am filwyr a anafwyd yn y clwb.

Rhwng 1940 a 1945, atafaelwyd y clwb gan y Swyddfa Ryfel ac fe'i defnyddiwyd gan y Gwarchodlu Cartref. Bu i dyllau'r rhif 11, 13, 16 ac 17 cael eu haredig i dyfu gwenith a defnyddiwyd rhan o'r 9fed twll i dyfu tatws.

Hyd at Ebrill 2015 mae'r Clwb wedi cynnal Pencampwriaeth Genedlaethol PGA Cymru chwe gwaith, gyda'r olaf ym mis Gorffennaf 2015.

Yn 2019 penododd y Clwb ddynes fel capten am y tro cyntaf ers ei sefydlu yn 1902. Dechreuodd Michelle Griffiths ei rôl ym mis Ionawr 2020. Dywedodd Ms Griffiths - sydd wedi bod yn chwarae ers tua 14 mlynedd ac sydd â handicap o 18 - ei bod yn "fraint tu hwnt i eiriau" i gael y swydd.

## Anrhydeddau
Mae'r clwb ei hun wedi cynhyrchu nifer o chwaraewyr amatur rhagorol. Hyd yma, gall Radur frolio 11 dyn a 10 dynes sydd wedi cynrychioli Cymru. Bert Winfield oedd chwaraewr rhyngwladol cyntaf y clwb i gynrychioli Cymru yn 1912-13. Roedd yn fwy adnabyddus fel cefnwr tîm rygbi Cymru a gurodd Crysau Duon yn gêm enwog 1905. Roedd Rhys Gabe a Gwyn Nicholls hefyd yn aelodau o Radur a chwaraeodd yn y gêm honno ym Mharc yr Arfau, Caerdydd. Cynrychiolodd Jeff Toye Gymru ar 44 achlysur rhwng 1962-1978; Enillodd John Jermine dros 20 o gapiau rhwng 1972-82 ac eto yn 2000, fel y gwnaeth Alastair Jones rhwng 2009-13.  Wedi'i osod allan gan y dylunydd cwrs Harry Colt, disgrifiwyd ef gan Gadeirydd Cwpan Ryder 2010 fel "One of Colt's Little Jewels".

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Clwb Goff Radur
* @RadyrGolfClub tudalen Facebook y Clwb
* @RadyrGolf cyfrif Twitter y Clwb

## Cyfeiriadau
Categori:Golff
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1902
Radur
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Sian Summers

Actores, cyfarwyddydd a dramodydd o Gymru yw **Sian Summers** neu **Siân Summers** (ganwyd. ). [Nid yw'n arddel yr acen drom ar yr **â** bellach].

Derbyniodd ei haddysg yn Ysgol Tryfan, Bangor, Coleg yr Iesu, Rhydychen ac Ysgol Ddrama East 15 yn Llundain. 

Wedi cyfnod yn actio mewn ffilmiau megis *Hedd Wyn,* bu'n gweithio fel dramodydd, cyfarwyddydd a dramatwrg.

Sefydlodd Theatr Rhiniog ym 1993 cyn cael ei phenodi yn arweinydd artistig Cwmni Theatr Gwynedd ym 1999, yn dilyn ymadawiad Graham Laker. Bu hefyd yn weithgar gyda Sgript Cymru, Sherman Cymru, Hwyl a Fflag a Theatr Bara Caws.

Rhwng 2007 a 2013, bu'n Reolwr Llenyddol i Sherman Cymru. Ers 2013, bu'n Uwch Ddarlithydd Sgriptio ym Mhrifysgol De Cymru.

## Cefndir 
## Gyrfa 
(detholiad)

### Theatr 
* *Elvis, Y Blew a Fi* (1988) actores Hwyl a Fflag
* *Yn Ein Dwylo* (1992) actores Arad Goch
* *Brawd Herod* (1993) cyfarwyddwydd Theatr Rhiniog
* *Un Funud Fach* (1994) dramodydd Hwyl a Fflag
* *Aderyn Glas mewn Bocs Sgidiau* (1996) dramodydd Arad Goch
* *Faciwî* (1997) dramodydd Frân Wen
* *Gwneud Môr a Mynydd* (1997) dramodydd Frân Wen
* *Cwrw, Chips a Darlith Deg* (1998) dramodydd Arad Goch
* Cyfnod fel arweinydd artistig Cwmni Theatr Gwynedd
** *Tri Chryfion Byd neu Pres Mawr Penna Bach* (1998) cyfarwyddydd 
** *Oleanna* (1999) cyfarwyddydd
** *Bownsars (1999)* cyfarwyddydd 
** *Dyn Hysbys* (1999) cyfarwyddydd 
** *Plant Gladys* (2000) cyfarwyddydd
** *Tiwlips* (2001) cyfarwyddydd 
* *Bingo Bach* (2001) dramodydd Theatr Bara Caws
* *Unwaith, Unwaith* (2003) dramodydd Theatr Bara Caws
* *Y Pethau Mud* (2018) actores - Theatr Genedlaethol Cymru - perfformiad sgript mewn llaw 

### Teledu a ffilm 
* *Hedd Wyn* (1992) actores

## Dramâu 
* *Un Funud Fach* (1994) (heb ei chyhoeddi)
* *Aderyn Glas mewn Bocs Sgidiau* (1996) 
* *Faciwî* (1997)
* *Gwneud Môr a Mynydd* (1997)
* *Cwrw, Chips a Darlith Deg* (1998)
* *Bingo Bach* (2001)
* *Unwaith, Unwaith* (2003)

## Cyhoeddiadau 
* ''Mae'r Byd i Gyd yn Boncyrs* (2007)
* *Dawnsio Gwirion a'r Duw Rhyw* (2005)
* *Ysgrifennu ar gyfer y theatr* (2013) yn y gyfrol *Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio'' 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Gymru
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Dramodwyr benywaidd o Gymru
Glyn Nant-y-glo

Pentref yng nghymuned Nantyglo a Blaenau, Blaenau Gwent, Cymru, yw **Glyn Nant-y-glo** (Saesneg: *Coalbrookvale*). Lleolir y pentref yng Nghwm Ebwy.

Mae Glyn Nant-y-glo i'r de o'r dref agosaf, Brynmawr, tua milltir i ffwrdd. Y ddinas agosaf yw Casnewydd.

## Gwleidyddiaeth 
Mae'r pentref o fewn ward etholiadol Nantyglo. Cynrychiolir y ward gan y Cynghorwyr Sonia Behr (Nantyglo, Llafur), Peter Baldwin (Nantyglo, Llafur), a Norman Parsons (Llanhiledd, Annibynnol).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau 
Categori:Glynebwy
Categori:Nantyglo a Blaenau
Categori:Pentrefi Blaenau Gwent
Jamie McIlroy

Cricedwr proffesiynol o Gymru sy'n chwarae i Forgannwg yw **Jamie Peter McIlroy** (ganwyd 19 Mehefin 1994). Mae McIlroy yn fatiwr llaw dde ac yn fowliwr lled-gyflym braich chwith. 

O Lanfair-ym-Muallt, roedd McIlroy yn chwarae i Swydd Henffordd ym Mhencampwriaeth Criced y Siroedd Llai cyn arwyddo cytundeb proffesiynol gyda Morgannwg yn 2019. Llofnododd estyniad ym mis Medi 2020 ar ôl i anaf ei ddiystyru o holl dymor yr haf 2020 a gafodd ei gwtogi'n ddifrifol gan bandemig COVID-19.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn y dosbarth cyntaf ar 8 Ebrill 2021, sef diwrnod agoriadol Pencampwriaeth y Siroedd 2021 wrth i Forgannwg wynebu Swydd Efrog yn Headingley. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn Ugain20 ar 2 Gorffennaf 2022, i Forgannwg yn y 2022 T20 Blast.

## Cyfeiriadau
Categori:Cricedwyr
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pobl o Lanfair-ym-Muallt