open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwïon Morris Jones

Actor a canwr o Gymro yw **Gwïon Morris Jones.**

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Gwïon Morris Jones ym mis Mai 1999. Mae'n hanu o Frynteg ar Ynys Môn ac aeth i Ysgol Syr Thomas Jones. Astudiodd yn Ysgol Ganolog Llefaru a Drama, Llundain gan raddio gyda BA mewn Actio (Sioeau Cerdd) yn 2021.

## Gyrfa 
Ei ran cyntaf ar deledu Cymraeg yw 'Carbo' yn y ddrama *Dal y Mellt*.

Mae hefyd yn ganwr ac yn gyfansoddwr sy'n canu'r piano a'r clarinét.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Tudalen Instagram
* Sianel YouTube

Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion LHDT
Victor Frankenstein

:''Mae'r erthygl hon yn sôn am gymeriad yn y nofel gan Mary Shelley. Am ddefnyddiau eraill o'r enw Frankenstein, gweler Frankenstein (gwahaniaethu).*

Y prif gymeriad yn nofel o 1818, *Frankenstein, or The Modern Prometheus'' gan Mary Shelley, yw **Victor Frankenstein**. Mae'n wyddonydd sydd, ar ôl astudio prosesau cemegol a dadfeiliad pethau byw, yn dod o hyd i ffordd i greu bod byw.  Mae teitl Shelley yn ei gymharu â'r cymeriad mytholegol Promethëws, a luniodd fodau allan o glai a rhoi tân iddynt. Mae Victor yn creu creadur (a elwir yn aml yn Anghenfil Frankenstein, neu'n syml "Frankenstein")ond mae'n difaru ymyrryd â natur a thrwy hynny beryglu ei fywyd ei hun a bywydau ei deulu a'i ffrindiau pan fydd y creadur yn ceisio dial yn ei erbyn. Fe’i cyflwynir gyntaf yn y nofel wrth iddo geisio dal yr anghenfil yn yr Arctig ac fe'i hachubir rhag marwolaeth gan morwyr.

## Gweler hefyd
* Victor Frankenstein (ffilm, 1977)

Categori:Cymeriadau ffuglen
Polesia

Rhanbarth hanesyddol a ffisiograffig yn Nwyrain Ewrop yw **Polesia** neu **Polisia** (Belarwseg: Палессе *Paliessie*, Wcreineg: Полісся *Polissia*, Pwyleg: *Polesie*, Rwseg: Полесье *Polesye*) sydd yn ymestyn o ddwyrain canolbarth Gwlad Pwyl yn y gorllewin, ar hyd y ffin rhwng Belarws ac Wcráin, hyd at dde-orllewin Ffederasiwn Rwsia. Iseldir coediog eang ydyw sydd yn cynnwys corsydd a thywotiroedd, ac sydd yn rhan o Wastatir Mawr Ewrop.

Yn Polesia lleolir yr ardaloedd gweinyddol canlynol: foifodiaeth Lublin yng Ngwlad Pwyl; oblastau Brest a Gomel a rhannau deheuol Minsk a Mogilev ym Melarws; oblastau Volyn, Rivne, a Zhytomyr a rhannau gogleddol Kyiv a Chernihiv yn Wcráin; ac Oblast Bryansk yn Rwsia. Mae'r rhanbarth yn ffinio ag Ucheldiroedd Belarws i'r gogledd, Podlasia i'r gogledd-orllewin, Pwyl Fechan i'r gorllewin, Halychyna i'r de-orllewin, rhanbarth Wcreinaidd y Dnieper i'r de, Sloboda Wcráin i'r de-ddwyrain, ac ucheldiroedd Smolensk a Chanolbarth Rwsia i'r dwyrain.

## Hanes 
Bu Polesia dan reolaeth Rws Kiefaidd nes iddi gael ei chyfeddiannu i Dywysogaeth (yn ddiweddarach Teyrnas) Galisia–Volyn ym 1199. Yn sgil cwymp y deyrnas ym 1349, daeth Polesia yn rhan o Uchel Ddugiaeth Lithwania. O ganlyniad i Undeb Lublin (1569), rhennid Polesia rhwng Lithwania yn y gogledd a Theyrnas Pwyl yn y de, y ddwy yn rhan o'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd. Wedi rhaniadau'r Gymanwlad yn niwedd y 18g, daeth Polesia yn rhan o Ymerodraeth Rwsia. Trosglwyddwyd yr holl ranbarth bron i Weriniaeth Pobl Wcráin dan Gytundeb Brest-Litovsk (1918), ond yn sgil Cytundeb Riga (1921) fe'i rhennid eto rhwng Gweriniaeth Pwyl a'r Undeb Sofietaidd. Wedi i'r Fyddin Goch feddiannu'r diriogaeth Bwylaidd ym Medi 1939, cyfeddiannwyd y rhan fwyaf o orllewin y rhanbarth i Weriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Belarws.

## Cyfeiriadau 

Categori:Rhanbarthau hanesyddol Belarws
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Gwlad Pwyl
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Rwsia
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Wcráin
Anghenfil Frankenstein

Cymeriad ffuglennol yw **Anghenfil Frankenstein**, y cyfeirir ato'n aml fel "Frankenstein". Ymddangosodd gyntaf yn nofel o 1818, *Frankenstein, or The Modern Prometheus* gan Mary Shelley. Mae teitl Shelley yn cymharu creawdwr yr anghenfil, Victor Frankenstein, â'r cymeriad mytholegol Promethëws, a luniodd fodau allan o glai a rhoi tân iddynt.

Yn stori Shelley, mae Victor Frankenstein yn adeiladu’r creadur yn ei labordy. Disgrifir yr anghenfil fel un 8 troedfedd o daldra, gan ymddangosiad erchyll, yn cynnwys rhannau amrywiol a gymerwyd o gyrff troseddwyr dienyddig. Mae ganddo emosiynau ac yn ceisio ffitio i mewn i gymdeithas ddynol ond yn cael ei anwybyddu, sy'n ei arwain i geisio dial yn erbyn Victor. 

Daeth anghenfil Frankenstein yn eiconig mewn diwylliant poblogaidd, ac mae wedi cael sylw mewn gwahanol fathau o gyfryngau, gan gynnwys ffilmiau, cyfresi teledu, nwyddau a gemau fideo. Y fersiynau a gydnabyddir fwyaf yw'r portreadau ffilm gan Boris Karloff yn ffilm o 1931 *Frankenstein*, a'i ddilyniannau *Bride of Frankenstein* (1935), a *Son of Frankenstein* (1939).

bawd|dim|300px|Boris Karloff yn rôl yr anghenfil yn *Bride of Frankenstein* (1935)

Categori:Cymeriadau ffuglen
Frankenstein (gwahaniaethu)

Enw lle oedd yr enw Almaeneg **Frankenstein** yn wreiddiol, ond erbyn hyn mae'n cyfeirio amlaf at gymeriad yn y nofel o 1818 gan Mary Shelley, sydd wedi'i ddarlunio mewn llawer o weithiau creadigol eraill, yn enwedig ffilmiau.

## Llenyddiaeth
* *Frankenstein, or The Modern Prometheus*, nofel o 1818 gan Mary Shelley
* Victor Frankenstein, y prif gymeriad yn nofel Shelley
* Anghenfil Frankenstein, y creadur a wnaed gan Victor Frankenstein
* *Mistar Ffrancenstein*, stori ar gyfer plant gan Tony Bradman (2003)

## Ffilm
* *Frankenstein* (1931)
* *Frankenstein* (1984)
* ''Frankenstein '80* (1972)
* *Frankenstein 90* (1984)
* *Frankenstein 1970* (1958)
* *Frankenstein 2000* (1992)
* *Frankenstein 04155* (2015)

* *Frankenstein all'italiana* (1975)
* *Frankenstein and Me* (1997)
* *Frankenstein and the Monster from Hell* (1974)
* *Frankenstein & The Werewolf Reborn!* (2000)
* *Frankenstein Created Woman* (1967)
* *Frankenstein: Day of The Beast* (2011)
* *Frankenstein, el vampiro y compañía* (1962)
* *Frankenstein General Hospital* (1988)
* *Frankenstein Island* (1981)
* *Frankenstein Meets the Space Monster* (1965)
* *Frankenstein Meets the Wolf Man* (1943)
* *Frankenstein Must Be Destroyed* (1969)
* *Frankenstein Reborn* (2005)
* *Frankenstein vs. the Creature from Blood Cove* (2005)

* *Abbott and Costello Meet Frankenstein* (1947)
* *Billy Frankenstein* (1998)
* *Bride of Frankenstein* (1935)
* *Dracula jagt Frankenstein* (1970)
* *Dracula, prisonnier de Frankenstein* (1972)
* *Dracula vs. Frankenstein* (1971)
* *Chair pour Frankenstein* (1973)
* *House of Frankenstein* (1944)
* *I, Frankenstein* (2014)
* *I Was a Teenage Frankenstein* (1957)
* *Il mostro di Frankenstein* (1920)
* *Lady Frankenstein* (1971)
* *Les Expériences érotiques de Frankenstein* (1972)
* *Lust For Frankenstein* (1998)
* *Mistress Frankenstein* (2000)
* *Rock 'n' Roll Frankenstein* (1999)
* *Santo vs. la hija de Frankenstein* (1971)
* *Son of Frankenstein* (1939)
* *The Curse of Frankenstein* (1957)
* *The Evil of Frankenstein* (1964)
* *The Frankenstein Brothers* (2010)
* *The Frankenstein Syndrome* (2010)
* *The Frankenstein Theory* (2013)
* *The Ghost of Frankenstein* (1942)
* *The Horror of Frankenstein* (1970)
* *The Revenge of Frankenstein* (1958)
* *Victor Frankenstein* (1977)
* *Young Frankenstein'' (1974)

----
Frankenstein (ffilm, 1931)

Ffilm arswyd a ffuglen wyddonol gan y cyfarwyddwr James Whale yw ***Frankenstein*** a gyhoeddwyd yn 1931. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Garrett Fort a Francis Edward Faragoh. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Bernhard Kaun.

Mae Frankenstein yn serennu Colin Clive fel Henry Frankenstein, gwyddonydd ag obsesiwn sy'n cloddio cyrff gyda'i gynorthwyydd er mwyn cydosod bod byw o rannau'r corff. Mae'r creadur sy'n cael ei greu, a elwir yn aml yn Anghenfil Frankenstein, yn cael ei bortreadu gan Boris Karloff. Darparwyd y colur ar gyfer yr anghenfil gan Jack Pierce. Mae cast y ffilm hefyd yn cynnwys Mae Clarke, John Boles, Dwight Frye, ac Edward Van Sloan.

Wedi’i chynhyrchu a’i dosbarthu gan Universal Pictures, bu’r ffilm yn llwyddiant masnachol ar ôl ei rhyddhau, a chafodd dderbyniad da ar y cyfan gan feirniaid a chynulleidfaoedd. Mae wedi esgor ar nifer o ddilyniannau a sgil-effeithiau, ac mae wedi cael effaith sylweddol ar ddiwylliant poblogaidd: mae delweddaeth "gwyddonydd gwallgof" gyda chynorthwyydd cefngrwm  a darluniad y ffilm o Anghenfil Frankenstein wedi dod yn eiconig ers hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1931
Categori:Ffilmiau arswyd
Categori:Ffilmiau du a gwyn o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a gynhyrchwyd gan Universal Pictures
Frankenstein, or The Modern Prometheus

:''Mae'r erthygl hon yn sôn am y nofel gan Mary Shelley. Am ddefnyddiau eraill o'r enw Frankenstein, gweler Frankenstein (gwahaniaethu).''

Nofel epistolaidd o 1818 gan yr awdur o Saesnes Mary Shelley yw **Frankenstein; or, The Modern Prometheus**. Mae'r llyfr yn adrodd hanes Victor Frankenstein, gwyddonydd ifanc sy'n creu creadur lled-dynnol. Dechreuodd Shelley ysgrifennu’r stori pan oedd yn 18 oed, a chyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn ddienw yn Llundain ar 1 Ionawr 1818, pan oedd yn 20 oed. Ymddangosodd ei henw yn yr ail argraffiad, a gyhoeddwyd ym Mharis yn 1821.

Mae Victor Frankenstein yn wyddonydd sy'n ceisio creu bywyd ei hun. Mae teitl llawn y nofel yn cymharu Victor â'r cymeriad mytholegol Promethëws, a luniodd fodau allan o glai a rhoi tân iddynt. Mae Victor yn pwytho ynghyd rannau o gyrff marw troseddwyr a ddienyddiwyd wrth y crocbren. Daw ei greadigaeth yn fyw yn ystod storm o fellt a tharanau. Mae Frankenstein yn cael ei ddychryn gan ei anghenfil newydd, ac mae'n ffoi. Mae'r anghenfil yn treulio blynyddoedd yn chwilio am le yn y byd ond mae pobl yn ei ofni. Ar ôl blynyddoedd yn unig, mae'n dychwelyd i Frankenstein i ofyn iddo wneud creadur arall i fod yn wraig iddo. Mae Frankenstein yn erlid yr anghenfil i'r Arctig, ac yn marw wrth erlid y creadur. Mae'r anghenfil yn galaru dros gorff Victor cyn diflannu i'r niwl.

Mae'r stori wedi parhau i swyno'r cyhoedd ac artistiaid eraill, ac mae Victor Frankenstein a'i anghenfil wedi'u darlunio mewn llawer o weithiau eraill, yn enwedig ffilmiau. 

Mewn diwylliant poblogaidd, mae'r enw "Frankenstein" wedi'i ddefnyddio'n aml, ar gam, i gyfeirio at yr anghenfil, yn hytrach nag at Victor Frankenstein, ei greawdwr.

Categori:Llyfrau 1818
Categori:Nofelau'r 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelau Gothig
Categori:Nofelau arswyd Saesneg o Loegr
Categori:Nofelau epistolaidd Saesneg
Y ffin rhwng Belarws ac Wcráin

Mae'r **ffin rhwng Belarws ac Wcráin** yn ymestyn rhyw  o'r fan driphlyg â Gwlad Pwyl yn y gorllewin i'r fan driphlyg â Ffederasiwn Rwsia yn y dwyrain. Rhed y goror drwy ranbarth Polesia, ac i'r gogledd mae oblastau Brest a Gomel ym Melarws ac i'r de mae oblastau Volyn, Rivne, Zhytomyr, Kyiv, a Chernihiv yn Wcráin.

Yn y gorllewin, mae'r ffin yn cychwyn o Afon Bug, sydd yn ffurfio rhan o'r gororau rhwng y ddwy wlad a Gwlad Pwyl. Oddi yno mae'n troelli i ogledd ardal Llynnoedd Shatsk ac yn croesi Afon Pripyat cyn ymestyn drwy Gorsydd Pinsk, un o'r gwlyptiroedd mwyaf yn Ewrop, am y rhan fwyaf o'i hyd. Mae'n croesi Afon Pripyat eto rhyw  i ogledd-orllewin dinas Chornobyl, Wcráin, ac yna'n dilyn cwrs gogleddol i fyny Afon Dnieper nes iddi groesi ffordd yr E5, ac estyn eto i'r dwyrain hyd at y groesfan rhwng ffordd y P124 ym Melarws a'r P13 yn Wcráin.

Yn ystod goresgyniad Wcráin gan Rwsia yn Chwefror 2022, cyhuddwyd Belarws gan lywodraeth Wcráin a chynghrair NATO o ganiatáu i luoedd Rwsia ymgynnull ar hyd y ffin ac oddi yno i lansio cyrchoedd ar diriogaeth Wcráin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cysylltiadau rhwng Belarws ac Wcráin
Wcrain
Belarws
Bukovyna

Rhanbarth hanesyddol yn Nwyrain Ewrop yw **Bukovyna** (Wcreineg: Буковина, Rwmaneg: *Bucovina*, Pwyleg: *Bukowina*, Almaeneg: *Bukowina* neu *Buchenland*) a leolir yng ngogledd-dwyrain Mynyddoedd Carpathia, ar y ffin rhwng Wcráin a Rwmania.

## Hanes 
Yn yr Oesoedd Canol, gwladychwyd yr ardal gan Foldafiaid (Rwmaniaid) a Rwtheniaid, a daeth dan reolaeth Tywysogaeth Moldafia yn y 14g. Bu Suceava, yn ne'r ardal, yn brifddinas Moldafia o'r 14g hyd at ganol yr 16g, pryd ddaeth Moldafia yn ddarostyngedig i'r Ymerodraeth Otomanaidd.

Ym 1774 ildiodd yr Otomaniaid y diriogaeth i'r Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd. Cafodd Bukowina, neu Buchenland, ei gweinyddu fel ardal filwrol nes iddi gael ei hymgorffori ym 1786 yn rhan o Deyrnas Galisia a Lodomeria—un o diroedd coronog y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd (Ymerodraeth Awstria wedi 1804)—fel Dosbarth Bukowina neu Ddosbarth Czernowitz. Ym 1849, dyrchafwyd y rhanbarth yn Ddugiaeth Bukowina, a ddatganwyd yn un o diroedd coronog Cisleithania yn Awstria-Hwngari (1867–1918). Câi Bukovyna ei hystyried yn rhanbarth strategol bwysig ar y ffordd drwy Fynyddoedd Carpathia o Galisia i Dransylfania, ac aeth yr Awstriaid ati i ddatblygu'r brif ddinas, Czernowitz (bellach Chernivtsi, Wcráin), yn ganolfan fasnach ac addysg. Ymdrechodd yr Awstriaid i gadw'r heddwch rhwng y Rwtheniaid, neu Wcreiniaid, yn y gogledd a'r Rwmaniaid yn y de, a'r lleiafrifoedd ethnig—Almaenwyr, Pwyliaid, ac Iddewon—yn yr ardaloedd trefol.

Wedi i Dywysogaeth Rwmania sicrhau ei hannibyniaeth oddi ar yr Ymerodraeth Otomanaidd ym 1878, ceisiodd am gyfeddiannu Bukovyna, gan ddadlau bod y rhanbarth yn darddle hanesyddol Tywysogaeth Moldafia ac felly yn rhan annatod o famwlad y Rwmaniaid. Yn sgil cwymp Awstria-Hwngari ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf ym 1918, meddiannwyd Bukovyna gan luoedd Teyrnas Rwmania. Er i rai o'r boblogaeth Wcreinaidd geisio ymgorffori eu hardaloedd yn y gogledd yn rhan o Weriniaeth Pobl Gorllewin Wcráin, llwyddodd Rwmania i ennill rheolaeth dros yr holl ranbarth yn ôl Cytundeb Saint-Germain (1919). Yn y cyfnod rhwng y rhyfeloedd, gorfododd y llywodraeth bolisi o Rwmaneiddio'r rhanbarth, gan gynnwys gwahardd yr iaith Wcreineg a'i diwylliant ac erledigaeth Eglwys Uniongred Wcráin.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, meddiannwyd gogledd Bukovyna gan yr Undeb Sofietaidd ym Mehefin 1940; adenillodd y Rwmaniaid y diriogaeth yn sgil Cyrch Barbarossa (1941). Ailgipiwyd gogledd Bukovyna ym 1944, ac ymgorfforwyd yr honno—Oblast Chernivtsi—yn rhan o Weriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Wcráin yn swyddogol ym 1947.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gorllewin Wcráin
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Rwmania
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Wcráin
Newyddion S4C

:''Nid i'w ddrysu â rhaglen Newyddion ar sianel ddigidol a daearol S4C''
Mae **Newyddion S4C** yn wasanaeth newyddion ar-lein gan S4C. Mae'r ddarpariaeth ar ffurf fideo digidol gan newyddiadurwyr S4C, ac mewn partneriaeth gyda Golwg, ITV Cymru a BBC Cymru, neu wedi eu derbyn drwy ffynnonhellau newyddion allanol. Sefydlwyd y wasanaeth ar 6 Ebrill 2021.

Lansiwyd y gwasanaeth yn llawn ar 6 Ebrill 2021. Y Golygydd Newyddion Digidol (oedd yn gyfrifol am y ddarpariaeth o ddydd i ddydd) oedd Ioan Pollard.

## Llwyfannau
Mae'r gwasanaeth ar Facebook, Twitter ac Instagram. Mae hefyd ar ffyrf app ond nid oes iddo sianel ei hun ar Youtube. Mae'r rhaglen 'Newyddion' sydd ar sianel lloeren, digidol, daearol, S4C Clic a BBC iPlayer.

Erbyn Hydref 2022, deunaw mis wedi lansio Newyddion S4C, roedd y wasanaeth wedi derbyn oddeutu 8,700 dilynwr ar Twitter (o'i chymharu â 17,000 i Golwg360 a 28,000 i gyfrif Cymru Fyw y BBC). Roedd gan y dudalen Facebook oddeutu 18,500 yn dilyn; ac Instagram â 1,250 yn dilyn.

## Dolenni allanol
* Gwefan Newyddion S4C
* Facebook Newyddion S4C
* Twitter Newyddion S4C
* Instagram Newyddion S4C

## Cyfeiriadau
Categori:Newyddion
Categori:S4C
Rhanbarth y Dnieper (Wcráin)

Rhanbarth hanesyddol yn Wcráin yw **rhanbarth y Dnieper** (Wcreineg: Наддніпрянщина *Naddnipryanshchyna*, sef "Trawsdnipria") a leolir ar naill ochr Afon Dnieper yng ngogledd a chanolbarth y wlad. Weithiau defnyddir yr enw yn gyfystyr â Chanolbarth Wcráin, neu Lan Chwith a Glan Dde Wcráin gyda'i gilydd. Fel rheol, nid yw rhanbarth y Dnieper yn crybwyll glannau'r afon yn Ne Wcráin, o'r hen raeadrau ger Dnipro hyd at yr aberoedd yn y Môr Du.

## Cyfeiriadau 
Categori:Canolbarth Wcráin
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Wcráin
Stryt Siarl, Wrecsam

Stryd fasnachol yng nghanol dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Stryt Siarl** (“Charles Street”).

## Lleoliad 
Mae Stryt Siarl yn rhedeg o'r gyffordd gyda'r Stryt Fawr, Stryt Caer a Stryt Yorke, yn gyfagos i'r gwesty Wynnstay Arms, i'r gyffordd gyda Stryt y Farchnad a Chilgant San Siôr (“St George's Crescent”), ar gyrion canol y ddinas.

## Hanes 
Ar ddiwedd Stryt Siarl safodd y Farchnad Anifeiliaid (“Beast Market”), a oedd yn estyn hyd at yr ardal lle mae Tesco a'i maes parcio yn sefyll heddiw. 

Nid yw tarddiad enw Stryt Siarl yn hysbys ond roedd yn cael ei hadnabod fel Stryt y Farchnad Anifeiliaid (“Beast Market Street”) tan ddiwedd y 18fed ganrif. Heddiw, mae'r Beast Market yn cael ei adnabod fel Cilgant San Siôr. 

Yn yr 17eg a’r 18fed ganrif, roedd y stryd yn arwain o'r marchnadoedd cynnyrch ar y Stryt Fawr, Stryt yr Abad a Stryt yr Hôb i'r farchnad anifeiliad, ar gyrion y dref. 

## Disgrifiad 
Stryd i gerddwyr yw Stryt Siarl. Mae hi'n cael ei hystyried fel un o’r strydoedd manwerthu mwyaf deniadol yn y dref, llawn o fusnesau bach preifat, gan gynnwys siopau a thafarnau. 

Mae'r hen dafarndy, "the Hat Inn", adeilad sy'n dyddio i'r 17eg ganrif, yn dal i oroesi fel rhan o optegydd. Drws nesa, mae tafarndy hanesyddol arall, yr hen Elephant & Castle, yn dal i sefyll ac yn cael ei ddefnyddio o hyd fel tafarn.   

## Cyfeiriadau
## Oriel

Delwedd:Charles Street, southside.jpg|Rhifau 20-23, Stryt Siarl - siopau wedi'i ailfodelu yn y 19eg ganrif o adeiladau cynharach
Delwedd:Charles Street, Wrexham - view towards High Street.jpg|Stryt Siarl - golygfa tuag at y gyffordd gyda'r Stryt Fawr, Stryt Caer a Stryt Yorke
  

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Metropolis (nofel)

Nofel wyddonias o 1925 gan yr awdur Almaenig Thea von Harbou yw ***Metropolis***. Y nofel oedd y sail ar gyfer ffilm *Metropolis* o 1927 gan Fritz Lang ac fe'i hysgrifennwyd ar yr un pryd â'r ffilm.

## Y stori 
Mae’r stori wedi’i lleoli mewn dinas uwch-dechnolegol, sy’n cael ei chynnal gan fodolaeth dosbarth o lafurwyr sy’n cael eu hecsbloetio ac sy’n byw dan ddaear, ymhell i ffwrdd o’r byd disglair ar y wyneb. Mae Freder, mab Joh Fredersen, un o sylfaenwyr y ddinas, yn syrthio mewn cariad â Maria, merch o'r byd tanddaearol. Mae'r ddau ddosbarth yn dechrau gwrthdaro oherwydd diffyg grym sy'n dod â nhw ynghyd.

## Cyhoeddiad 
Cafodd y nofel ei chyhoeddi fel cyfres yn y cylchgrawn *Illustriertes Blatt* ym 1925, ynghyd â sgrinluniau o'r addasiad ffilm a oedd i ddod.  Fe'i cyhoeddwyd ar ffurf llyfr yn 1926 gan August Scherl.  Cyhoeddwyd cyfieithiad Saesneg yn 1927.

## Derbyniad 
Ysgrifennodd Michael Joseph o *The Bookman* hyn am y nofel: “Mae’n ddarn hynod o waith, yn atgynhyrchu’n fedrus yr awyrgylch y daeth rhywun i’w gysylltu â chynyrchiadau ffilm mwyaf uchelgeisiol yr Almaen. Yn awgrymiadol mewn sawl ystyr o waith dramatig Karel Capek ac o ramantau gwych cynharach HG Wells, wrth ei drin mae'n enghraifft ddiddorol o lenyddiaeth fynegiannol . [. . . ] mae *Metropolis* yn un o’r nofelau mwyaf pwerus i mi ei darllen ac yn un a all ddal y cyhoedd mawr yn America a Lloegr os nad yw’n peri gormod o ddryswch i’r darllenydd plaen.”

## Addasiad ar gyfer ffilm 
Ysgrifennwyd y llyfr gyda'r bwriad o gael ei addasu ar gyfer ffilm gan ŵr Harbou, y cyfarwyddwr Fritz Lang . Cydweithiodd Harbou â Lang ar y sgript ar gyfer y ffilm, sydd hefyd yn dwyn y teitl *Metropolis* . Dechreuodd y ffilmio cyn i'r nofel gael ei chyhoeddi. Mae'r ffilm yn hepgor rhai rhannau o'r llyfr, yn enwedig cyfeiriadau at yr ocwlt (y mae awgrym bach ohono yn y ffilm), yn ogystal â'r cymhellion moesol a roddir ar gyfer gweithredoedd penodol y prif gymeriadau.

## Gweler hefyd 
* Maschinenmensch
* Rotwang
* 1925 mewn ffuglen wyddonol
* 1926 mewn ffuglen wyddonol

## Cyfeiriadau 
Categori:Nofelau 1925
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Nofelau Almaeneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau dystopaidd Almaeneg o'r Almaen
Categori:Nofelau gwyddonias Almaeneg o'r Almaen
Cyflafan Sharpeville

Lladdfa a gyflawnwyd gan Heddlu De Affrica mewn ymateb i wrthdystiad gan dorf fawr o bobl dduon yn erbyn apartheid oedd **cyflafan Sharpeville** a ddigwyddodd ar 21 Mawrth 1960 yn nhreflan Sharpeville, ger Vereeniging yn nhalaith y Transvaal, De Affrica.

Cyhoeddodd y Gyngres Ban-Affricanaidd (PAC)—grŵp hollt o'r Gyngres Genedlaethol Affricannaidd (ANC)—brotestiadau i'w cynnal ar draws De Affrica ar 21 Mawrth 1960 i alw am ddiddymu deddfau'r pasbortau mewnol a ddefnyddiwyd i orfodi arwahanu hiliol yn y wlad. Cyfarwyddodd y PAC i brotestwyr wrthod eu paslyfrau, ac felly rhoi rheswm i'r heddlu eu harestio fel ffordd o anufudd-dod sifil. Ymgynnullodd rhyw 20,000 o bobl dduon ger gorsaf yr heddlu yn Sharpeville. Yn ôl yr heddlu, dechreuodd y dorf daflu cerrig atynt, ac ymatebant drwy saethu eu peirianddrylliau bychain. Bu farw 69 o bobl, ac anafwyd mwy na 180.

## Cyfeiriadau 
Categori:1960 yn Ne Affrica
Categori:Apartheid
Sharpeville
Eglwys golegol

Mae **eglwys golegol** neu **eglwys golegaidd** yn eglwys lle cynhelir y gwasanaethau gan goleg o canoniaid, sef cymuned o glerigwyr nad oeddent yn fynachod. Trefnir y gymuned fel corff hunanlywodraethol, a all gael ei lywyddu gan ddeon neu brofost.

O ran ei llywodraethu a'i defodau crefyddol mae eglwys golegol yn debyg i eglwys gadeiriol, er nad yw'n gartref i esgob ac nid oes ganddi esgobaeth. Yn hanesyddol, roedd eglwysi colegol yn aml yn cael eu cefnogi gan diroedd helaeth a ddelid gan yr eglwys, neu gan incwm degwm. 

Cyn Diwygiad Lloegr yn nheyrasiad Harri VIII, roedd cryn nifer o eglwysi colegol yn Lloegr a Chymru, ond diddymwyd y rhan fwyaf ohonynt bryd hynny. Yng Nghymru roedd yr eglwysi canlynol yn golegol:

* Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr, Gwynedd
* Eglwys Sant Cybi, Caergybi, Ynys Môn
* Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, Ceredigion
* Eglwys Sant Pedr, Rhuthun, Sir Ddinbych
* Eglwlys y Santes Fair, Abertawe

## Cyfeiriadau
## Llenyddiaeth
* Paul Jeffery, *The Collegiate Churches of England and Wales* (Llundain: Robert Hale, 2004)
Tŵr Petronas 3

Nendwr yn Kuala Lumpur, Maleisia, yw **Tŵr Petronas 3** a elwir hefyd yn Tŵr Carigali. Mae ganddo 60 llawr ac yn 267 metr o daldra. Hwn yw 8fed adeilad talaf Malaysia ac mae'n rhan o cyfadeiladau Tyrau Petronas.

## Adeiladu 
Dechreuodd y gwaith adeiladu ddiwedd 2006 a'i gwblhau yn 2012. Ym mis Ionawr 2011, dyfarnodd KLCC Properties Holdings Berhad (KLCCP) gontract RM665mil ar gyfer yr uwch-strwythur i Daewoo Engineering and Construction, a ddechreuodd adeiladu'r strwythur uchaf ym mis Mawrth 2009.Disgwylir i adran y ganolfan fanwerthu fod yn barod erbyn 2010, ac yna'r elfen bloc swyddfeydd erbyn mis Hydref 2011.  Bydd tŵr y swyddfa yn gartref i  gofod swyddfa net y gellir ei osod, tra bydd y rhan adwerthu o'r adeilad yn mesur . Bydd y datblygiad hefyd yn cynnwys cyswllt twnnel i Lot D1 gerllaw, KLCC ar gyfer datblygiad yn y dyfodol.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Kuala Lumpur
Categori:Nendyrau
Yr Epistolau Bugeiliol

Grŵp o dri llyfr o'r Testament Newydd yw'r **Epistolau Bugeiliol** neu'r **Llythyrau Bugeiliol**, sef Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus,  Ail Llythyr Paul at Timotheus, a Llythyr Paul at Titus. Fe'u trafodir yn aml fel grŵp (weithiau gydag ychwanegu Llythyr Paul at Philemon) a rhoddir y teitl "bugeiliol" iddynt oherwydd eu bod wedi'u cyfeirio at bobl â goruchwyliaeth fugeiliol o eglwysi ac yn trafod materion sy'n ymwneud â bywoliaeth, athrawiaeth ac arweinyddiaeth Gristnogol.

## Gweler hefyd
* Yr Epistolau Cyffredinol

Categori:Llyfrau'r Testament Newydd
Categori:Llythyrau Paul
Yr Epistolau Cyffredinol

Grŵp o saith llyfr o'r Testament Newydd yw'r **Epistolau Cyffredinol**, neu'r **Llythyrau Cyffredinol** neu'r **Epistolau Catholig**, sef 
* Llythyr Iago,
* Llythyr Cyntaf Pedr
* Ail Llythyr Pedr
* Llythyr Cyntaf Ioan
* Ail Llythyr Ioan
* Trydydd Llythyr Ioan
* Llythyr Jwdas
Y rhain, ynghyd â'r Llythyr at yr Hebreaid, yw'r holl lythyrau yn Testament Newydd nad ydynt wedi'u priodoli i'r Apostol Paul.

## Gweler hefyd
* Llythyrau Paul
* Yr Epistolau Bugeiliol

Categori:Llyfrau'r Testament Newydd
Maria Ressa

Newyddiadurwraig ac awdures Ffilipinaidd-Americanaidd yw **Maria Angelita Ressa** (Tagalog: [ˈɾesa]; ganwyd **Maria Angelita Delfin Aycardo**, 2 Hydref 1963). Mae hi'n cyd-sylfaenydd a Phrif Swyddog Gweithredol Rappler,  Derbynnydd Ffilipinaidd cyntaf Gwobr Heddwch Nobel oedd hi. 

Cafodd Ressa ei geni ym Manila, yn ferch Phil Sunico Aycardo, Ffilipinaidd Tsieineaidd. Collodd ei tad pan oedd yn flwydd oed. Tyfodd i fyny yn siarad Ffilipinaidd yn unig ac astudiodd yng Ngholeg St. Scholastica ym Manila. Wedyn, symudodd ei mam Hermelina i'r Unol Daleithiau, gan adael Ressa a'i chwaer gyda theulu eu tad. Priododd ei mam ddyn Eidalaidd-Americanaidd o'r enw Peter Ames Ressa a daeth â'i dau blentyn i New Jersey, Unol Daleithiau America pan oedd Ressa yn ddeg oed.  Symudodd ei rhieni wedyn i Toms River, New Jersey, lle aeth i Ysgol Uwchradd Gogledd Toms River. Roedd yn rhaid i Ressa ddysgu'r iaith Saesneg.  Treuliodd bron i ddau ddegawd yn gweithio fel gohebydd ymchwiliol arweiniol yn Ne-ddwyrain Asia ar gyfer CNN . 

Sefydlodd Ressa wefan newyddion ar-lein Rappler fel tudalen Facebook o'r enw MovePH ym mis Awst 2011, ynghyd â thair sylfaenydd benywaidd arall. Dechreuodd i ddechrau  gan esblygu i fod yn wefan gyflawn ar 1 Ionawr 2012. Derbynodd nifer o wobrau lleol a rhyngwladol. 

Ar 8 Hydref 2021, cyhoeddwyd Ressa yn swyddogol fel derbynnydd Gwobr Heddwch Nobel 2021 ochr yn ochr â Dmitry Muratov o Ffederasiwn Rwsia .  

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Newyddiadurwyr
Richard Tottel

Cyhoeddwr o Sais oedd **Richard Tottel** (1528 neu gynt – 1593)

Lleolwyd ei fusnes yn The Hand and Star yn y Temple Bar o 1553 hyd at ei farwolaeth. Cyhoeddodd Tottel hefyd *Dialoge of Comfort* (1553) gan Syr Thomas More a'r *Aeneid* (1557) gan Iarll Surrey, yn ogystal â llyfrau'r gyfraith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1520au
Categori:Marwolaethau 1593
Categori:Cyhoeddwyr o Loegr
Categori:Pobl fusnes yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Gaerwysg
Englands Helicon

Blodeugerdd Saesneg o Oes Elisabeth yw ***Englands Helicon*** a gyhoeddwyd ym 1600, gydag ychwanegiadau ym 1614. Hwn yw'r casgliad gorau o farddoniaeth delynegol a bugeilgerddi o'r cyfnod, ac mae'n cynnwys penillion gan Philip Sidney, Edmund Spenser, Michael Drayton, Robert Greene, Thomas Lodge, Walter Raleigh, Christopher Marlowe, ac eraill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Blodeugerddi'r 16eg ganrif
Categori:Blodeugerddi'r 17eg ganrif
Categori:Blodeugerddi Saesneg o Loegr
Categori:Llyfrau 1600
Categori:Llyfrau 1614
Categori:Llyfrau barddoniaeth yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Llyfrau barddoniaeth yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Llyfrau barddoniaeth Saesneg yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau barddoniaeth Saesneg yr 17eg ganrif
Amadís de Gaula

Rhamant ryddiaith o Benrhyn Iberia o'r 14g yw ***Amadís de Gaula***. Ysgrifennwyd ar y ffurf sy'n goroesi gan Garci Rodríguez de Montalvo yn ail hanner y 15g, a fe'i argraffwyd yn nechrau'r 16g. Mae'n seiliedig ar fersiynau Portiwgaleg gwreiddiol sydd ar goll, o bosib gan Joham de Lobeira neu Vasco de Lobeira, a'r straeon hynny yn seiliedig ar ffynhonnell Ffrengig. Ysgrifennwyd nifer o ddilyniannau i'r rhamant yn ymwneud â mab a nai Amadis, Esplandian a Florisando.

Mae Perion, Brenin Gaula (o bosib Llydaw neu Gymru), yn cwympo mewn cariad ag Elisena ferch Garinter, Brenin Prydain Fechan. Rhoddir eu plentyn, Amadis, mewn cawell yn yr afon, a chaiff ei ganfod a'i fagu gan Gandales o'r Alban. Fe'i elwir yn "Blentyn y Môr" cyn i'w wir enw gael ei ddatgelu. Daw'n gampwr sifalrig sy'n enwog am ei orchestion, ac mae'n achub ei gariad Oriana ferch Lisuarte, Brenin Prydain Fawr, o'i dyweddiad i Ymerawdwr Rhufain, gan gychwyn rhyfel. Gorchfygwyd llynges Rhufain a lleddir yr ymerawdwr. Mae Amadis ac Oriana yn cymodi, gan roi diweddglo dedwyddus i'r rhamant.

Cyfieithwyd i'r Ffrangeg gan Herberay des Essarts ym 1540 ac i'r Saesneg gan Anthony Munday tua 1590. Ceir fersiwn byr yn Saesneg gan Robert Southey o 1803.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth Portiwgal yn yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Sbaen yn yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Sbaeneg y Dadeni
Categori:Rhamantau
Thomas

## Enwogion
### Rhestr o bobl ag enw penodol Thomas neu "Tom"
*Thomas Becket (1118-1170)
*Thomas Aquinas (c.1225-1274)
*Thomas Wolsey (1473-1530)
*Thomas Cromwell (c.1485-1540)
*Thomas Tomkins (1572-1656)
*Thomas James (1593–1635)
*Thomas Arne (1710-1778)
*Thomas Pennant (awdur) (1726-1798)
*Thomas Jefferson (1743-1846)
*Thomas Assheton Smith (1752-1828)
*Thomas De Quincey (1785–1859)
*Thomas Edwards (Yr Hwntw Mawr) (m. 1813)
*Thomas Brassey (1807-1870)
*Thomas Roberts (Scorpion) {1816-1887)
*Thomas Price (Calfaria, Aberdâr) (1820-1888)
*Thomas Evans (Telynog) (1840-1865)
*Thomas Edward Ellis (1859-1899)
*Thomas Gwynn Jones (1871-1949)
*Thomas Mann (1875-1955)
*Thomas Rowland Hughes (1903-1949)

*Tom Jones (g. 1940)
*Tom Hiddleston (g. 1981)

### Rhestr o bobl gyda chyfenw Thomas
*Brian Thomas (1940-2012)
*David Thomas (tudalen gwahaniaethu)
*Edward Thomas (1878-1917)
*Gareth Thomas (tudalen gwahaniaethu)
*George Thomas (1909-1997)
*John Thomas (tudalen gwahaniaethu)
*Thomas Thomas (tudalen gwahaniaethu)
*William Thomas (tudalen gwahaniaethu)

## Eraill
Thomas (ffilm, 2008)
Epistol

Un o lyfrau'r  Testament Newydd yn y Beibl ar ffurf llythyr sy'n dysgu gwers foesol yw **epistol** (o'r Groeg: ἐπιστολή, "llythyr"). Llythyrau Paul yw'r mwyafrif o'r epistolau hyn. Mae awdur y Llythyr at yr Hebreaid yn anhysbys. Gelwir y gweddill, gan apostolion eraill, yn Epistolau Cyffredinol.

* Llythyr Paul at y Rhufeiniaid
* Llythyr Cyntaf Paul at y Corinthiaid
* Ail Llythyr Paul at y Corinthiaid
* Llythyr Paul at y Galatiaid
* Llythyr Paul at yr Effesiaid
* Llythyr Paul at y Philipiaid
* Llythyr Paul at y Colosiaid
* Llythyr Cyntaf Paul at y Thesaloniaid
* Ail Llythyr Paul at y Thesaloniaid
* Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus
* Ail Llythyr Paul at Timotheus
* Llythyr Paul at Titus
* Llythyr Paul at Philemon
* Y Llythyr at yr Hebreaid
* Llythyr Iago
* Llythyr Cyntaf Pedr
* Ail Llythyr Pedr
* Llythyr Cyntaf Ioan
* Ail Llythyr Ioan
* Trydydd Llythyr Ioan
* Llythyr Jwdas

Mae hefyd sawl epistol yn Apocryffa'r Testament Newydd. Roedd rhai ohonynt yn uchel iawn eu parch gan yr Eglwys Fore ond nid ydynt bellach yn cael eu hystyried yn ganonaidd.
Maent yn cynnwys:

* Llythyr Barnabas
* Llythyrau Clement
* Llythyr y Corinthiaid at Bawl
* Llythyr Ignatius at y Smyrnaeaid
* Llythyr Ignatius at y Traliaid
* Llythyr Polycarp at y Philipiaid
* Llythyr Diognetus
* Llythyr Pawl at y Laodiceaid
* Llythyr Pawl at Seneca'r Ieuaf
* Trydydd Llythyr Pawl at y Corinthiaid

Categori:Llyfrau'r Testament Newydd
Tomos yr Apostol

:*Gweler hefyd Thomas.*

Un o Ddeuddeg Apostolion Iesu o Nasareth a ystyrir yn sant gan yr Eglwys Gristnogol oedd **Tomos**, neu **Thomas**, y cyfeirir ato gan amlaf fel **Sant Thomas** neu'r Apostol Tomos. Ar ambell achlysur yn  Efengyl Ioan rhoddir yr enw Didymus ("yr efaill") iddo.

## Tomos/Thomas yn y Testament Newydd 
Crybwyillir Tomos yn efengylau Mathew, Marc a Luc, ond mae'n siarad nifer o weithiau yn Efengyl Ioan:

* Ioan 11:16: A Lasarus wedi marw’n ddiweddar, nid yw’r apostolion yn dymuno mynd yn ôl i Jwdea. Dywed Thomas, "Gadewch i ninnau fynd hefyd, i farw gydag ef."

* Ioan 14:5: A Iesu wedi egluro ei fod yn mynd i ffwrdd i baratoi cartref nefol i’w ddilynwyr, y rhai a fyddai un diwrnod yn ymuno ag ef yno. Dywed Thomas, "Arglwydd, ni wyddom i ble'r wyt yn mynd. Sut y gallwn wybod y ffordd?"

* Ioan 20:24-29: Mae Thomas yn amheus pan glyw fod Iesu wedi atgyfodi oddi wrth y meirw ac wedi ymddangos i’r apostolion eraill. Dywed, "Os na welaf ôl yr hoelion ar ei ddwylo, a rhoi fy mys yn ôl yr hoelion, a'm llaw yn ei ystlys, ni chredaf fi byth."

* Ioan 20:28: Pan fydd Iesu’n ymddangos wedyn ac yn gwahodd Thomas i gyffwrdd â’i glwyfau, mae Thomas yn dangos ei gred trwy ddweud, "Fy Arglwydd a'm Duw." Mae Iesu'n ateb, "Ai am i ti fy ngweld i yr wyt ti wedi credu? Gwyn eu byd y rhai a gredodd heb iddynt weld."

## Sant Thomas yn India
Yn ôl adroddiadau traddodiadol Cristnogion Sant Thomas o India, glaniodd Thomas ar arfordir Kerala yn 52 OC a chafodd ei ferthyru ym Mylapore, ger Chennai yn 72 OC. Credir yn ôl y traddodiad hwnnw iddo sefydlu saith eglwys yn Kerala.

## Coffadwriaeth 
Dathlir Gŵyl Sant Thomas yn Eglwysi'r Gorllewin ar 3 Gorffennaf.

Categori:Apostolion
Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Y Testament Newydd
Corwynt Ian

Corwynt mawr a dinistriol a fesurai Categori 4 ar raddfa Saffir–Simpson oedd **Corwynt Ian** a darodd Ciwba a de-ddwyrain Unol Daleithiau America, yn bennaf taleithiau Fflorida a De Carolina, yn ystod tymor stormydd trofannol yr Iwerydd yn 2022. Hwn oedd y corwynt i achosi'r nifer fwyaf o farwolaethau yn Fflorida ers Corwynt Gŵyl Lafur ym 1935.

Tarddodd Corwynt Ian o don drofannol a symudodd o arfordir Gorllewin Affrica ar draws canolbarth Cefnfor yr Iwerydd tuag at Ynysoedd y Gwynt. Aeth y don i mewn i Fôr y Caribî ar 21 Medi 2022, gan ddod â gwyntoedd cryf a glaw trwm i Drinidad a Thobago, Ynysoedd ABC, ac arfordir Feneswela a Cholombia. Trodd yn storm bwysedd isel ar fore 23 Medi, a thrannoeth datblygodd ar ffurf storm drofannol, a enwid "Ian", wrth iddi neshau at Jamaica. Ymhen 24 awr, cryfhaodd yn sylweddol i Gategori 3 ar raddfa gorwyntoedd Saffir–Simpson, gan fwrw'r tir yng ngorllewin Ciwba. Achoswyd llifogydd a thoriadau trydan gan law'r corwynt, yn enwedig yn nhalaith Pinar del Río. Collodd Corwynt Ian dim ond ychydig o'i gryfder wrth groesi'r ynys, ac atgyfnerthodd wrth deithio dros dde-ddwyrain Gwlff Mecsico. Daeth Ian yn gorwynt Categori 4 ar 28 Medi 2022 wrth iddo symud tua arfordir gorllewinol Fflorida, a daeth i daro Ynys Cayo Costa ar anterth ei gryfder bron. Corwynt Ian yw un o'r rhai sydd yn dal safle 5 ar y rhestr o'r stormydd cryfaf i daro'r 48 o daleithiau'r Unol Daleithiau sydd yn cydffinio. Wrth groesi gorynys Fflorida, gwanychodd y storm i statws storm drofannol cyn cyrraedd y môr unwaith eto a dychwelyd i statws corwynt, cyn symud dros Dde Carolina a chwalu.

## Cyfeiriadau 
Categori:2022 yn yr Unol Daleithiau
Ian
Categori:Hanes Florida
Clifford's Really Big Movie

Ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr Robert Ramirez yw '''''Clifford's Really Big Movie''''' a gyhoeddwyd yn 2004. Fe'i cynhyrchwyd yng Unol Daleithiau America; y cwmni cynhyrchu oedd Scholastic Entertainment a Big Red Dog Productions. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Rhett Reese a Robert Ramirez a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Jody Gray. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy yn-syth-i-ddisg.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw John Ritter, Wayne Brady, Kel Mitchell, Cree Summer, Judge Reinhold, John Goodman a Grey DeLisle. Mae'r ffilm ''Clifford's Really Big Movie'' yn 74 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.

## Derbyniad 
## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau am gerddoriaeth
Categori:Ffilmiau 2004
Pylyp Orlyk

Diplomydd a chynghorwr milwrol Cosacaidd o Wcráin oedd **Pylyp Orlyk** (11 Hydref 1672 – 26 Mai 1742) a fu'n Hetman alltud Llu Zaporizhzhia o 1710 hyd at ei farwolaeth.

Ganed ef yn Kosuta (a leolir heddiw yn Oblast Minsk, Belarws), ger Vilnius, yn y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd, i deulu o dras Lithwanaidd a Tsiecaidd. Astudiodd yng ngholeg yr Iesuwyr yn Vilnius ac yn Academi Kyiv-Mohyla. Gwasanaethodd yn ysgrifennydd i Archesgob Kyiv o 1698 i 1700. Symudodd ym 1734 i Budzhak ac o'r diwedd ymsefydlodd ym Moldafia, ac yno yn Jassy (bellach Iași, Rwmania) bu farw Pylyp Orlak yn 69 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cosaciaid o Wcráin
Categori:Genedigaethau 1672
Categori:Hetmaniaid
Categori:Marwolaethau 1742
Categori:Pobl o'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd
Categori:Pobl o Oblast Minsk
Y ffin rhwng Moldofa ac Wcráin

Mae'r **ffin rhwng Moldofa ac Wcráin** yn rhedeg — ar hyd afonydd a  ar y tir—o'r fan driphlyg ogleddol â Rwmania i'r fan driphlyg ddeheuol â Rwmania. Mae'n cysylltu â naill ochr y ffin rhwng Rwmania ac Wcráin, ac yn cyfateb i oror dwyreiniol Moldofa; mae'r wlad honno yn rhannu ei ffin orllewinol â Rwmania.

Yr unedau gweinyddol sydd ar hyd y ffin yw oblastau Chernivtsi a Vinnytsia yng ngorllewin Wcráin ac Oblast Odesa yn ne Wcráin, a dosbarthau Briceni, Ocnița, Dondușeni, Soroca, a Florești yng ngogledd Moldofa, dosbarthau Șoldănești, Rezina, Orhei, Dubăsari, Criuleni, ac Anenii Noi yng nghanolbarth Moldofa, a dosbarthau Căușeni, Ștefan Vodă, Cimișlia, Basarabeasca, Taraclia, a Cahul a thiriogaeth Gagauzia yn ne Moldofa.

Mae  o'r ffin ryngwladol gydnabyddedig yn cyfateb i'r ffin *de facto* rhwng Wcráin a Transnistria, gweriniaeth dan feddiannaeth filwrol Ffederasiwn Rwsia sydd yn honni ei bod yn annibynnol ar Foldofa.

Categori:Cysylltiadau rhwng Moldofa ac Wcráin
Wcrain
Moldofa
Prospero X-3

Prospero oedd y lloeren Brydeinig gyntaf i gael ei lansio gan roced Brydeinig. Fe'i lansiwyd gan Black Arrow R3 ym Hydref 1971, o Woomera, De Awstralia.

Mae Prospero wedi ei henwi ar ôl y dewin yn y ddrama *Y Dymestl* (The Tempest) gan William Shakespeare.

bawd|dim|Black Arrow R4 a Prospero sbâr yn yr Amgueddfa Gwyddoniaeth, Llundain

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Rhaglen ofod y Deyrnas Unedig
Nicholas Culpeper

Botanegwr, meddyg llysiau, a sêr-ddewin o Sais oedd **Nicholas Culpeper** (18 Hydref 1616 – 10 Ionawr 1654) sy'n nodedig am ei lysieulyfrau.

Ganed ef yn Surrey, ym mhentref Ockley mae'n debyg, a chafodd ei fagu yn Isfield, Sussex. Aeth i Brifysgol Caergrawnt ym 1632, ond wedi marwolaeth ei gariad ym 1634 gadawodd heb ennill ei radd. Aeth yn brentis i apothecari yn Llundain, ac ym 1639 dechreuodd weithio mewn siop gyffuriau Samuel Leadbetter. Yn Rhagfyr 1642, rhoddwyd Culpeper ar brawf, wedi ei gyhuddo o ddewiniaeth, a fe'i cafwyd yn ddieuog. Gweriniaethwr pybyr oedd Culpeper, ac ym 1643, yn ystod Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr, brwydrodd dros achos y Seneddwyr, a chafodd ei anafu yn ei frest gan belen fwsged.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1616
Categori:Marwolaethau 1654
Categori:Awduron llyfrau am blanhigion
Categori:Botanegwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Meddygon yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Surrey
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Categori:Sêr-ddewiniaid o Loegr
Cyfansoddiad Bendery

Cyfansoddiad ysgrifenedig cyntaf y Cosaciaid Wcreinaidd oedd **Cyfansoddiad Bendery** neu **Gyfansoddiad Pylyp Orlyk**—yn llawn **Cytundebau a Chyfreithiau Hawliau a Rhydd-didau Llu Zaporizhzhia** (Wcreineg: Договори і Постановлення Прав і вольностей Війська Запорозького *Dohovory i Postanovlennya Prav i volʹnostey Viysʹka Zaporozʹkoho*; )—a arwyddwyd ar 5 Ebrill 16 Ebrill yn yr Hen Ddull 1710 wrth ethol Pylyp Orlyk yn Hetman Llu Zaporizhzhia gan gynhadledd yn Bendery, Tywysogaeth Moldafia.

Yn sgil buddugoliaeth Tsaraeth Rwsia ym Mrwydr Poltava (1709), yr ymladdfa fwyaf a phwysicaf yn Rhyfel Mawr y Gogledd, ffoes yr Hetman Ivan Mazepa a Siarl XII, brenin Sweden, â'u lluoedd i Foldafia, dan dra-arglwyddiaeth yr Ymerodraeth Otomanaidd. Yn Bendery bu farw Mazepa ddeufis yn ddiweddarach, a galwyd cynhadledd Gosacaidd, dan warchodaeth Siarl XII, i ethol hetman alltud newydd yng Nglan Dde Wcráin, tra'r oedd yr Hetmanaeth yng Nglan Chwith Wcráin dan benarglwyddiaeth Rwsia.

Lluniwyd y ddogfen, yn yr ieithoedd Lladin a Rwtheneg (Wcreineg), gan Orlyk, Kryhorii Hertsyk, Andrii Voinarovsky, a Kost Hordiienko. Mae'r cyfansoddiad yn seiliedig ar gytundeb rhwng yr hetman, y swyddogion milwrol, a Llu Zaporizhzhia fel cyfangorff. Mae'n cynnwys rhagarweiniad—a gyflwyna grynodeb o hanes yr Wcreiniaid a Llu Zaporizhzhia, gan honni taw'r Cosaciaid oedd sefydlwyr Rws Kyiv—ac 16 o baragraffau. Cadarnhawyd etholiad yr Hetman Orlyk gan y Brenin Siarl XII, a chydnabuwyd yn warantwr ar gyfer Wcráin annibynnol. Yn ôl y cyfansoddiad, yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol oedd crefydd y wladwriaeth, a'r eglwys honno dan reolaeth Archesgobaeth Caergystennin, nid Moscfa; cydnabuwyd y ffin â'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd fel y'i disgrifir yng Nghytundeb Zboriv (1649); a chadarnhawyd y byddai Llu Zaporizhzhia yn adennill Trakhtemyriv, Kodak, a thiroedd cyfagos ac yn chwalu caer y Rwsiaid yn yr hen sich.

Amlinellir llywodraeth arfaethedig Llu Zaporizhzhia fel a ganlyn: byddai'r hetman yn penderfynu ar faterion gwladol o bwys ar y cyd â'r staff milwrol, y cyrnoliaid, a chynghorwyr cyffredinol o bob un gatrawd; byddai'r Cyngor Milwrol Cyffredinol yn cyfarfod ym mhreswylfa'r hetman teirgwaith y flwyddyn (y Nadolig, y Pasg, a Gŵyl Eiriolaeth y Theotokos); ac arolygir materion barnwrol pwysig gan y Llys Milwrol Cyffredinol. Bu Cyfansoddiad Bendery mewn grym yng Nglan Dde Wcráin hyd at 1714.

## Cyfeiriadau 
Categori:1710
Bendery
Categori:Gweithiau llenyddol Lladin
Categori:Gweithiau llenyddol Wcreineg
Categori:Hanes cyfreithiol Wcráin
Categori:Yr Hetmanaeth
Marion Cotillard

Actores, cantores a chynhyrchydd ffilm Ffrengig yw **Marion Cotillard** ( Ffrangeg: [maʁjɔ̃ kɔtijaʁ] (ganwyd 30 Medi 1975) . Mae hi'n adnabyddus am ei rolau mewn ffilmiau Ewropeaidd a Hollywood. Mae hi wedi derbyn Gwobr yr Academi, Gwobr Ffilm yr Academi Brydeinig, Gwobr Golden Globe, Gwobr Ffilm Ewropeaidd, Gwobr Lumières, a dwy Wobr César.

Cafodd Cotillard ei geni ym Mharis. Cafodd ei geni o amgylch Orléans. Roedd ei thad, Jean-Claude Cotillard, yn actor, athro, a chyfarwyddwr theatr, o dras Lydaweg.  Roedd ei mam hi, Monique Niseema Theillaud, yn actores ac athrawes ddrama o gefndir Algeriaidd Kabyle. Mae dau frawd iau, Quentin a Guillaume, gyda hi. 

Mae ei partner ers 2007 yw'r actor a cyfarwyddwr ffilm Guillaume Canet.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Actorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Actorion llais yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Actorion Saesneg o Ffrainc
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Actorion theatr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Actorion theatr yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Amgylcheddwyr o Ffrainc
Categori:Cantorion benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Ffrainc
Categori:Pobl a aned ym Mharis
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Aisby, Gorllewin Lindsey

:''Am y pentref arall o'r un enw yn Swydd Lincoln, gweler Aisby, De Kesteven.''

Pentref yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy **Aisby**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Corringham yn ardal an-fetropolitan Gorllewin Lindsey.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Gorllewin Lindsey
Categori:Pentrefi Swydd Lincoln
ResearcherID

System ar gyfer adnabod awduron gwyddonol mewn dyfyniadau a llyfryddiaethau yw **ResearcherID**. Cyflwynwyd y system ym mis Ionawr 2008 gan Thomson Reuters Corporation.

Mewn llenyddiaeth wyddonol ac academaidd mae'n arferol dyfynnu enw, cyfenw a blaenlythrennau awduron erthygl. Weithiau, fodd bynnag, ceir awduron â'r un enw, gyda'r un blaenlythrennau, neu mae'r dyddlyfr yn camsillafu enwau, gan arwain at sawl sillafiad i'r un awduron, a gwahanol awduron â'r un sillafiad. Nod y system ResearcherID yw datrys y broblem hon o adnabod awduron a phriodoli gweithiau'n gywir trwy ddefnyddio trwy ddarparu rhif unigryw ar gyfer pob awdur.

Gall ymchwilwyr ddefnyddio ResearcherID i gysylltu eu rhif ResearcherID unigryw a pharhaus â'r gweithiau hyn i'w priodoli'n gywir. Yn y modd hwn, gallant hefyd gadw eu rhestrau cyhoeddiadau yn gyfredol ac ar-lein.

Categori:Adnabod
Categori:Adalw gwybodaeth
Categori:Llyfrgellyddiaeth
Categori:Rheoli data
Categori:Sefydliadau 2008
Afon Don (Swydd Aberdeen)

:''Am afonydd eraill o'r un enw, gweler Afon Don.*

Afon yn Swydd Aberdeen, gogledd-ddwyrain yr Alban, yw **Afon Don** (Gaeleg  yr Alban: *Uisge Deathan''). Mae'n tarddu ym  Mynyddoedd y Grampians ac yn llifo trwy Swydd Aberdeen i gyrraedd Môr y Gogledd yn Aberdeen tua 2.5 milltir (4&nbsp;km) i'r gogledd o aber Afon Dee. Ei hyd yw 81 milltir (131&nbsp;km).

250px|bawd|dim|Afon Don yn llifo o dan *Bridge of Don* yn Aberdeen ychydig cyn iddi gyrraedd y môr

## Cyfeiriadau
Don (Swydd Aberdeen)
Categori:Daearyddiaeth Aberdeen
Categori:Daearyddiaeth Swydd Aberdeen
Afon Bann

Yr afon fwyaf yng Ngogledd Iwerddon yw **Afon Bann** (Gwyddeleg: *An Bhanna*, "y dduwies"). Mae'n rhannu'n ddwy ran wahanol, sef y Bann Uchaf a'r Bann Isaf. Mae'r Bann Uchaf yn codi ym Mynyddoedd Mourne ac yn llifo i'r gogledd-orllewin i Lough Neagh (y llyn mwyaf ar ynys Iwerddon). Mae'r Bann Isaf yn llifo o Lough Neagh tua'r gogledd trwy Lough Beg ac yn cyrraedd y môr ychydig i'r gogledd o dref Coleraine. Mae gan yr afon ei hun hyd o 80 milltir (129&nbsp;km); at yr hyd hwn gellir ychwanegu hyd 19 milltir (30&nbsp;km) Lough Neagh.

Mae'r Bann Uchaf yn un o'r afonydd pysgota bras mwyaf poblogaidd yn Ewrop. Y brif dref ar y rhan hon yw Portadown. 

Mae'r Bann Isaf yn llifo trwy dir isel mawnog yn ardaloedd trefi Magherafelt, Ballymena, Ballymoney, a Coleraine.

## Cyfeiriadau
Categori:Afonydd Swydd Antrim
Categori:Afonydd Swydd Armagh
Categori:Afonydd Swydd Derry
Categori:Afonydd Swydd Down
Cesariaeth

Athroniaeth wleidyddol sydd yn arddel ffurf ar lywodraeth awtocrataidd, yn debyg i'r unbennaeth boblogaidd a sefydlwyd gan Iŵl Cesar (100–44&nbsp;CC) yng Ngweriniaeth Rhufain, yw **Cesariaeth**. Mewn system o'r fath, byddai'r unben yn cipio grym gyda chefnogaeth y lluoedd arfog, plaid wleidyddol, neu garfan o'r bobl, gan roi iddo fandad lled-boblogaidd. Wrth atgyfnerthu ei rym, mae'r unben yn cael gwared â'r gwrthwynebiad iddo tra'n cadw rhith democratiaeth, er enghraifft drwy analluogi pwerau'r senedd, cynnal etholiadau anonest, a chamddefnyddio'r werinbleidlais. Yn ogystal, mae'n cyfyngu ar freintiau a grymoedd y dosbarthiadau uchaf, yn enwedig lle bo'r rheiny yn gwrthdaro ag amcanion yr awtocratiaeth, ond yn caniatáu iddynt gadw eu statws ar draul y dosbarthiadau isaf. Yn ei rethreg, mae'r unben yn mynegi egalitariaeth ac yn hawlio ei rym o gydsyniad y werin bobl.

Gellir ystyried Bonapartiaeth yn ffurf ar Gesariaeth. Yn nechrau'r 20g, tybiodd yr athronydd gwleidyddol Oswald Spengler y byddai Cesariaeth yn disodli democratiaeth mewn gwledydd y Gorllewin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Gweriniaeth Rhufain
Categori:Unbenaethau
Virtus

bawd|Allor wedi'i chysegru i Virtus, 3g, Cwlen, yr Almaen

Roedd ***Virtus*** yn rhinwedd benodol yn Rhufain hynafol. Daeth y gair â chynodiadau o ddewrder, gwroldeb, rhagoriaeth, a chymeriad. Fe'i hystyrid yn nodwedd wrywaidd (mae'r gair yn deillio o'r enw Lladin *vir*, "gŵr"), ac anaml y'i cysylltid â merched, plant neu ddynion nad oeddent yn aristocratiaid. Roedd Virtus weithiau yn cael ei bersonoli yn dduwdod, a delwau ohono wedi eu gosod i fyny mewn temlau.

Roedd *virtus*, gyda *pietas* (duwioldeb), *clementia* (trugaredd) a *iustitia* (cyfiawnder), yn un o'r pedair rhinwedd imperialaidd roedd y Senedd Rhufain yn eu cydnabod yn Augustus fel y'i tystiwyd gan arysgrif y darian aur a osodwyd er anrhydedd iddo yn y Curia Julia yn Rhufain. Ynghyd â *pietas*, *clementia* a *fides exercitus* (teyrngarwch y fyddin) roedd yn un o'r rhinweddau roedd yn rhaid i'r cadfridog Rhufeinig delfrydol ei feistroli.

Categori:Diwylliant yr Henfyd
Categori:Rhinweddau
Categori:Rhufain hynafol