Y Fargen Newydd

Cynllun eang o raglenni mewnwladol, prosiectau gweithiau cyhoeddus, diwygiadau, a rheoliadau a weithredwyd gan weinyddiaeth yr Arlywydd Franklin D. Roosevelt yn Unol Daleithiau America yn y cyfnod 1933–39 oedd **y Fargen Newydd** (). Ei nod oedd i ddarparu cymorth ariannol, diwygio nifer o ddiwydiannau a meysydd cyhoeddus, ac adfer economi'r Unol Daleithiau yn sgil y Dirwasgiad Mawr (1929–39). Ymhlith y prif raglenni, cyfreithiau, ac asiantaethau ffederal oedd y Corfflu Cadwraeth Sifil (CCC), y Weinyddiaeth Weithiau Sifil (CWA), y Weinyddiaeth Brosiectau Gwaith (WPA), y Weinyddiaeth Ddiogelwch i Ffermwyr (FSA), y Ddeddf Adfer Diwydiant Genedlaethol (NIRA), y Ddeddf Unioni Amaethyddol (AAA), a'r Weinyddiaeth Ddiogelwch Cymdeithasol (SSA)—yn anffurfiol, rhoddwyd yr enw "asiantaethau'r wyddor" (*alphabet agencies*) ar y cyrff a sefydlwyd dan gynllyniau'r Fargen Newydd. Rhoddwyd cymorth a chyfleoedd i ffermwyr, y di-waith, ieuenctid, a'r henoed, a chwtogwyd ar weithgareddau'r banciau, yn groes i athroniaeth *laissez-faire* a fu'n gyrru polisi economaidd yr Unol Daleithiau ers troad y ganrif. Roedd y Fargen Newydd yn cynnwys deddfau a basiwyd gan y Gyngres yn ogystal â gorchmynion gweithredol a arwyddwyd gan yr Arlywydd Roosevelt. Ehangodd ymyrraeth y llywodraeth ym mywyd economaidd yr Unol Daleithiau ac effeithiodd ar ddiwydiant, amaeth, byd arian a bancio, isadeiledd, coedwigaeth, llafur, tai, ac ynni dŵr.

Cychwynnodd y Dirwasgiad Mawr yn yr Unol Daleithiau yn sgil cwymp Wall Street yn nhymor yr hydref 1929. Wrth dderbyn enwebiad y Blaid Ddemocrataidd ar gyfer etholiad arlywyddol 1932, addawodd Roosevelt y byddai'n cynnig "bargen newydd" i'r etholwyr. Bu Roosevelt yn drech na'r Arlywydd Herbert Hoover yn yr etholiad, ac yn ystod "Can Niwrnod Cyntaf" ei arlywyddiaeth dechreuodd pasio deddfwriaeth i roi'r Fargen Newydd ar waith. Yng nghyfnod y Fargen Newydd Gyntaf (1933–34), canolbwyntiodd ar adnewyddu busnesau a chymunedau amaethyddol. Rhoddwyd i'r Weinyddiaeth Adfer Genedlaethol (NRA) awdurdod i newid rheolau diwydiannol parthed arferion masnach, cyflogau, oriau gwaith, llafur plant, a bargeinio ar y cyd. Pasiwyd rheoliadau ariannol i geisio atal cwymp marchnad stoc arall a methiannau banciau, fel digwyddodd ym 1929. Cafodd arian cadw mewn banciau'r Grondrefn Ffederal ei warantu gan yswiriant gwladol o'r Gorfforaeth Yswiriant Adneuon Ffederal (FDIC), a ffurfiwyd y Comisiwn Gwarantau a Chyfnewid (SEC) i ddiogelu buddsoddwyr rhag twyll yn y farchnad stoc. Ceisiodd y Weinyddiaeth Unioni Amaethyddol (AAA) godi prisoedd drwy reoli cynhyrchiant cnydau a darparu cymorthdaliadau i ffermwyr. Sefydlwyd asiantaethau megis y CCC ac yn ddiweddarach yr WPA i ddarparu swyddi dros dro a gwaith gwirfoddol, mewn prosiectau adeiladu a choedwigaeth. Sefydlwyd Awdurdod Dyffryn Tennessee (TVA) i ddarparu trydan ar draws Tennessee a rhannau o chwe thalaith arall ac i atal llifogydd yn yr ardaloedd hynny.

Yng nghyfnod yr Ail Fargen Newydd (1935–36 neu 1938) newidiodd pwyslais y rhaglenni ffederal i gynorthwyo'r llafurlu a chymunedau trefol. Cryfhawyd awdurdod y llywodraeth ac undebau llafur mewn cysylltiadau diwydiannol gan Ddeddf Wagner (1935) a sefydlwyd y Bwrdd Cysylltiadau Llafur Cenedlaethol (NLRB). Pasiwyd rhagor o ddeddfwriaeth i ail-gyllido morgeisiau ac i warantu benthyciadau banciau. Ym 1935 ac ym 1939 pasiwyd deddfau diogelwch cymdeithasol i ddarparu budd-daliadau i'r henoed a gweddwon, iawndaliadau i bobl di-waith, ac yswiriant i'r anabl. Ym 1938 cyfyngwyd ar oriau gwaith a chyflwynwyd isafswm cyflog mewn ambell ddiwydiant.

Gwrthwynebwyd y Fargen Newydd gan ddynion busnes a gwleidyddion a oedd yn ffafrio'r hen drefn *laissez-faire* ac yn ystyried rhaglenni Roosevelt yn sosialaeth. Dyfarnwyd rhai o ddeddfau'r Fargen Newydd yn anghyfansoddiadol gan Oruchaf Lys yr Unol Daleithiau ar sail y ddadl nad oedd gan y llywodraeth ffederal yr awdurdod i reoleiddio diwydiannau nac i ddiwygio bywyd cymdeithasol ac economaidd y wlad. Cafodd agweddau eraill y Fargen Newydd eu dyfarnu yn gyfansoddiadol, ac o fewn amser cydnabuwyd y diwygiadau hyn ar draws yr Unol Daleithiau a chan y ddwy brif blaid wleidyddol. Nodai y Fargen Newydd dro yn hanes polisi economaidd yr Unol Daleithiau, gan wyro oddi ar yr athrawiaeth *laissez-faire* a'i ffydd yn "llaw anweledig" y farchnad tuag at ymyrraeth gan y llywodraeth ffederal yn yr economi gyda'r nod o unioni diddordebau. Cafwyd adliniad gwleidyddol o ganlyniad i'r Fargen Newydd, gan roi i'r Blaid Ddemocrataidd rym yn y Tŷ Gwyn am ugain mlynedd a denu pleidleisiau rhyddfrydwyr, y De, yr undebau llafur, a sawl grŵp ethnig. Olynwyd rhaglenni Roosevelt gan y Fargen Deg yn ystod arlywyddiaeth Harry S. Truman (1945–53).

## Cyfeiriadau 

Categori:Y Dirwasgiad Mawr
Categori:Hanes economaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes gwleidyddol yr Unol Daleithiau
Categori:Franklin D. Roosevelt