open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Raúl Prebisch

Economegydd a gwleidydd  o'r Ariannin oedd **Raúl Prebisch** (17 Ebrill 1901 – 29 Ebrill 1986) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau at economeg adeileddol ac am arloesi damcaniaeth ddibyniaeth. Gwasanaethodd mewn sawl swydd ym mydoedd llywodraeth ac addysg, a bu'n cynghori gwledydd datblygol sut i hybu gweithgynhyrchu ac i leihau dibyniaeth ar fewnforion.

## Bywgraffiad 
Ganed Raúl Prebisch ar 17 Ebrill 1901 yn San Miguel de Tucumán, Talaith Tucumán, yng ngogledd yr Ariannin. Astudiodd economeg ym Mhrifysgol Buenos Aires. Wedi iddo raddio, ymunodd â chyfadran economeg y brifysgol a bu'n athro economi wleidyddol o 1925 i 1948. Gwasanaethodd yn swydd dirprwy gyfarwyddwr Adran Ystadegau'r Ariannin o 1925 i 1927, yn gyfarwyddwr dros ymchwil economaidd ym Manc Cenedlaethol yr Ariannin o 1927 i 1930, yn is-ysgrifennydd cyllid o 1930 i 1932, ac yn cyfarwyddwr cyffredinol cyntaf Banc Canolog yr Ariannin o 1935 i 1948.

Yn 1948 ymunodd â Chomisiwn Economaidd y Cenhedloedd Unedig dros America Ladin, a fe'i benodwyd yn ysgrifennydd gweithredol. Daliodd y swydd honno hyd 1963. Gwasanaethodd yn ysgrifennydd cyffredinol Cynhadledd Masnach a Datblygiad y Cenhedloedd Unedig o 1965 i 1969. Wedi 1969, bu'n gyfarwyddwr cyffredinol Sefydliad Cynllunio Economaidd a Chymdeithasol y Cenhedloedd Unedig ar gyfer America Ladin.

Bu farw yn Las Verientes ger Santiago de Chile, o drawiad ar y galon, yn 85 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Bancwyr o'r Ariannin
Categori:Economegwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Pobl a aned yn yr Ariannin
Categori:Pobl o Dalaith Tucumán
Categori:Pobl fu farw yn Tsile
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Ysgolheigion Sbaeneg o'r Ariannin
Northern Lights

Nofel ffantasi i bobl ifanc gan Philip Pullman yw ***Northern Lights*** (1995). Llyfr cyntaf yn y gyfres *His Dark Materials* yw hi.

## Cymeriadau 
* Lyra Belacqua yw'r prif gymeriad, merch ddeuddeg oed o riant anhysbys, sydd wedi cael ei magu mewn coleg yn Rhydychen.

## Cyfeiriadau 
* 

Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Nofelau 1995
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelau ffantasi Saesneg o Loegr

Categori:Prosiect WiciLlên
Goleudy Eilean Musdile

Mae **Goleudy Eilean Musdile** yn oleudy ar Eilean Musdile sy’n ynys rhwng ynys Lismore ac ynys Muile, rhai o’r Ynysoedd Mewnol Heledd.

Adeiladwyd y goleudy gan Robert Stevenson ym 1833, yn costio £4260.

## Cyfeiriadau
Eilean Musdile
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Argyll a Bute
Effaith Thatcher

bawd|Yr effaith Thatcher a ddangosir fan hyn ar ffotograff o Margaret Thatcher

Mae'r **effaith Thatcher** yn ffenomen lle mae'n fwy anodd canfod mân newidiadau lleol mewn wyneb wyneb-i-waered, er bod yr union un newidiadau yn amlwg pan mae'r wyneb wedi'i gyfeirio'n gywir. Fe'i henwir ar ôl y prif weinidog Prydeinig Margaret Thatcher oherwydd dangoswyd yr effaith gyntaf ar ffotograff ohoni. Crëwyd yr effaith yn wreiddiol ym 1980 gan Peter Thompson, Athro Seicoleg ym Mhrifysgol Efrog.

## Trosolwg 
Dangosir yr effaith gan ddau lun sy'n unfath yn wreiddiol, wedi'u troi'n wyneb-i-waered. Mae'r ail lun yn cael ei newid yn amlwg fel bod y llygaid a'r geg wedi eu fflipio'n fertigol. Nid yw'r newidiadau yn amlwg ar unwaith, ond maent yn hollol amlwg pan gaiff y ddelwedd ei gweld mewn cyfeiriadedd arferol.

Credir bod hyn oherwydd bod *modiwlau gwybyddol* seicolegol penodol sy'n ymwneud â chanfod wynebau wedi'u tiwnio'n arbennig i wynebau yn y cyfeiriadedd unionsyth. Mae wynebau'n ymddangos yn unigryw i ni er eu bod mewn gwirionedd yn debyg iawn. Damcaniaethwyd ein bod wedi datblygu prosesau penodol i wahaniaethu rhwng wynebau, ac maent yn dibynnu cymaint ar y ffurfweddiad (y berthynas strwythurol rhwng nodweddion unigol ar yr wyneb) â manylion y nodweddion unigol hyn, fel y llygaid, y trwyn a'r geg.

Mae tystiolaeth bod gan fwncïod rhesws yn ogystal â tsimpansïaid (Weldon et al., 2013) profiad o effaith Thatcher. Mae hwn yn codi'r posibilrwydd y gallai rhai mecanweithiau ymennydd sy'n ymwneud â phrosesu wynebau fod wedi esblygu mewn rhyw gyndaid cyffredin mwy na 30 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Mae egwyddorion sylfaenol effaith Thatcher ar gyfer canfyddiad wynebau hefyd wedi'u yn briodol ar gyfer symudiad biolegol. Mae'n anodd iawn, neu bron yn amhosib, canfod pan mae dotiau unigol symudol wedi'i gwrthdroi, pan mae'r holl ddelwedd wyneb-i-waered.

## Ymchwiliadau pellach 
Mae effaith Thatcher hefyd wedi bod yn ddefnyddiol wrth ymchwilio i seicoleg adnabod wynebau. Fel arfer mae arbrofion sy'n defnyddio effaith Thatcher yn edrych ar yr amser y mae'n cymryd i weld y nodweddion anghyson naill ai'n unionsyth neu'n wyneb-i-waered. Defnyddiwyd mesurau o'r fath i ddarganfod natur prosesu delweddau wynebau cyfannol.

Trwy astudio delweddau ar onglau rhwng unionsyth a wyneb-i-waered, mae astudiaethau wedi archwilio  os yw'r effaith yn ymddangos yn raddol neu'n sydyn. Ym mhob grŵp y profir am effaith, mae'r effaith wedi cael ei arsylwi. Mae gan blant profiad o'r effaith, ynghyd â phlant gydag awtistiaeth, a hyd yn oed pobl sydd â *prosopagnosia* neu wynebddallineb.

## Cyfeiriadau 
Categori:Golwg
Zygmunt Bauman

Cymdeithasegydd Pwylaidd oedd **Zygmunt Bauman** (19 Tachwedd 1925 – 9 Ionawr 2017). Mae ei waith yn ymwneud â modernedd, prynwriaeth, globaleiddio, ac effeithiau newidiadau economaidd a chymdeithasol ar bobl dlawd.

Ganed yn Poznań, Ail Weriniaeth Gwlad Pwyl. Yn sgil goresgyniad yr Almaenwyr yn 1939, ffoes Bauman a'i deulu i'r Undeb Sofietaidd ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd fe wasanaethodd mewn llu Pwylaidd dan reolaeth y Fyddin Goch. Yn y cyfnod hwn bu Bauman yn aelod o grŵp Stalinaidd. Dychwelodd i Wlad Pwyl wedi diwedd y rhyfel, ac yn y 1950au fe astudiodd gymdeithaseg ac athroniaeth ym Mhrifysgol Warsaw. Penodwyd yn athro cymdeithaseg yn Warsaw. Bu'n rhaid iddo ymddiswyddo o ganlyniad i ymgyrch wrth-Semitaidd yn 1968 ac ymfudodd i Israel, ac addysgodd am gyfnod byr yn Tel Aviv ac yn Haifa. Yn 1971 symudodd Bauman i Loegr i gymryd swydd ym Mhrifysgol Leeds. Ymddeolodd o Brifysgol Leeds yn 1991.

Gwobrwywyd iddo Wobr Amalfi yn 1989, Gwobr Theodor W. Adorno yn 1998, a Gwobr Tywysog Astwrias am gyfathrebu a'r dyniaethau yn 2010. Bu farw yn Leeds yn 91 oed.

## Llyfryddiaeth ddethol 
* *Culture as Praxis* (1973).
* *Modernity and the Holocaust* (1989).
* *Modernity and Ambivalence* (1991).
* *Postmodernity and Its Discontents* (1997).
* *Globalization: The Human Consequences* (1998).
* *Liquid Modernity* (2000).
* *The Individualized Society* (2001).
* *Wasted Lives: Modernity and Its Outcasts* (2003).
* *Strangers at Our Door* (2016).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Academyddion Prifysgol Leeds
Categori:Cymdeithasegwyr o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion Iddewig o Wlad Pwyl
Categori:Ymfudwyr o Wlad Pwyl i Israel
Categori:Ymfudwyr o Israel i'r Deyrnas Unedig
Categori:Ysgolheigion Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Wlad Pwyl
Categori:Prosiect WiciLlên
Damcaniaeth dibyniaeth

Dull o astudio a deall diffyg datblygu economaidd yw **damcaniaeth dibyniaeth** sydd yn pwysleisio'r cyfyngiadau a orfodir ar wledydd datblygol gan y drefn wleidyddol ac economaidd fyd-eang. Mae'r ddamcaniaeth hon yn ceisio egluro'r rhesymau am ddyfalbarhad y rhaniad Gogledd-De drwy dybio bod adnoddau yn symud o wledydd tlawd yr ymylon (neu'r perifferi) i wledydd cyfoethog y graidd, ac hynny ar draul y byd datblygol. Fe'i cysylltir yn aml â'r traddodiad Marcsaidd, ond mae ysgolheigion o sawl ysgol feddwl arall yn namcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol wedi defnyddio'r fath syniadau i ymdrin ag economeg datblygu. Arloeswyd damcaniaeth dibyniaeth yn y 1950au gan yr economegydd o'r Ariannin Raúl Prebisch (1901–86). Ymhlith y meddylwyr eraill yn y maes hwn mae André Gunder Frank (1929–2005) ac Immanuel Wallerstein (1930–2019).

Yn ôl damcaniaeth dibyniaeth, achosir tanddatblygiad yn bennaf gan safle ymylol y gwledydd datblygol yn yr economi fyd-eang. Fel arfer, mae gwledydd datblygol yn cynnig llafur ac adnoddau crai am brisiau rhad yn y farchnad fyd-eang, a gwerthir yr adnoddau hyn i wledydd datblygedig er mwyn cynhyrchu nwyddau gorffenedig. Mae'n rhaid i gwsmeriaid a chwmnïau yn y gwledydd datblygol brynu'r nwyddau hynny am brisiau uchel, gan ddihysbyddu'r cyfalaf sydd ganddynt.

## Cyfeiriadau 
Dibyniaeth
Categori:Economeg datblygu
His Dark Materials

Trioleg o nofelau ffantasi gan Philip Pullman yw ***His Dark Materials***. Mae'n cynnwys y tri llyfr:

* *Northern Lights* (1995;*The Golden Compass* yng Ngogledd America)
* *The Subtle Knife* (1997)
* *The Amber Spyglass* (2000)

Mae'r gyfres yn dilyn stori merch ddeuddeg oed, Lyra Belacqua, wrth iddi deithio drwy nifer o fydysawdau cyfochrog. Mae'r llyfr cyntaf yn digwydd mewn byd sydd â rhai tebygrwydd i'n byd ni. Mae'n cychwyn yn Rhydychen, sydd fodd bynnag yn wahanol mewn llawer o fanylion i'r Rhydychen yn ein byd. Mae arddull gwisg yn debyg i oes Edwardaidd. Nid yw'r dechnoleg yn cynnwys ceir nac awyrennau, ond mae sepelinau (awyrlongau) yn ymddangos yn eu lle. Yn wleidyddol mae'r byd yn theocrataeth, o dan reolaeth ormesol y "Magisterium".

Mae'r elfen ffantasi o bwys. Dyma fyd lle mae yna wrachod hedfan, eirth deallus sy'n gallu siarad. Mae gan Lyra'r gallu i weithredu *alethiometer* – dyfais fel cwmpawd sy'n rhoi atebion gwir i gwestiynau. Rhan bwysig o'r stori yw'r "dæmoniaid". Yn y byd hwn mae gan pob bod dynol "dæmon" sydd ar ffurf anifail sy'n mynd gyda'r unigolyn hwnnw trwy gydol ei oes. Tra bod y person yn blentyn gall ei ddæmon newid siâp ei anifail, ond gyda dyfodiad llencyndod mae'n cael ffurf sefydlog, derfynol.

Mae'r teitl "His Dark Materials" a nifer o themâu yn y gyfres yn deillio o *Paradise Lost* gan John Milton.

Mae'r nofelau wedi ei haddasu ar lwyfan ac mewn un ffilm. Yn 2019 darlledwyd cyfres deledu ar y BBC a gynhyrchwyd a ffilmiwyd yn helaeth yng Nghymru.

## Cyfeiriadau 
* 

Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Prosiect WiciLlên
Keir Starmer

Gwleidydd Seisnig a phrif weinidog y Deyrnas Unedig ers Gorffennaf 2024 yw **Syr Keir Rodney Starmer** (ganed 2 Medi 1962). Mae wedi arwain y Blaid Lafur ers Ebrill 2020. Mae wedi bod yn AS dros Holborn a St Pancras ers 2015.

## Bywyd cynnar ac addysg
Cafodd ei eni yn Southwark, Llundain, yn fab i'r nyrs Josephine (née Baker) a'i gŵr Rod Starmer, offerwr. Cafodd ei enwi ar ôl Keir Hardie. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Reigate, Prifysgol Leeds, a Neuadd Sant Edmwnd, Rhydychen.

## Gyrfa
Roedd Starmer yn bennaeth y Gwasanaeth Erlyn y Goron rhwng 2008 a Hydref 2013.

Yn dilyn etholiad cyffredinol 2019 lle na lwyddodd ennill mwyafrif i'r Blaid Lafur, penderfynodd Jeremy Corbyn sefyll lawr fel arweinydd. Cynhaliwyd gornest i ethol arweinydd newydd a daeth Keir Starmer yn arweinydd newydd ar 4 Ebrill 2020.

Arweiniodd y Blaid Lafur i fuddugoliaeth ysgubol yn Etholiad Cyffredinol 2024 gan rhoi diwedd ar 14 mlynedd o lywodraethau Ceidwadol. Enillodd fwyafrif o 174 sedd er mai dim ond 2% oedd cynnydd pleidlais Llafur ar draws gwledydd Prydain. Fe'i wahoddwyd gan y Brenin Siarl III i ffurfio llywodraeth ar 5 Gorffennaf 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Gwleidyddion o Loegr
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Roger Scruton

Athronydd ac awdur o Sais oedd Syr **Roger Vernon Scruton**  (27 Chwefror 1944 – 12 Ionawr 2020). Ysgrifennodd mwy na 50 o lyfrau am estheteg, athroniaeth wleidyddol, moeseg, a phynciau eraill, ac roedd yn nodedig fel ceidwadwr a thraddodiadwr pybyr.

Ganed yn Buslingthorpe, Swydd Lincoln, a chafodd ei fagu ym Marlow ac High Wycombe, Swydd Buckingham. Astudiodd yng Ngholeg yr Iesu, Caergrawnt, ac yn ddiweddarach fe fu'n gymrawd ymchwil yn Peterhouse, Caergrawnt. Trodd yn geidwadwr wedi iddo fod yn dyst i derfysgoedd Paris ym Mai 1968. Addysgodd yn Birkbeck, Prifysgol Llundain o 1971 i 1992. Scruton oedd golygydd cyntaf *The Salisbury Review*, a bu yn y swydd honno o 1982 i 2001.

Bu farw o ganser yn 75 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Birkbeck, Prifysgol Llundain
Categori:Academyddion Peterhouse, Caergrawnt
Categori:Anglicaniaid o Loegr
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr Cristnogol o Loegr
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Caergrawnt
Categori:Golygyddion o Loegr
Categori:Llenorion gwleidyddol o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Buckingham
Categori:Pobl o Swydd Lincoln
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Prosiect WiciLlên
Gorsaf reilffordd Penn, Newark (New Jersey)

Mae **gorsaf reilffordd Penn, Newark (New Jersey)** yn orsaf reilffordd a gorsaf bysiau yn Newark, New Jersey, Unol Daleithiau America, un o’r gorsafoedd mwyaf prysur yn yr Unol Daleithiau. Defnyddir yr orsaf gan Newark Light Rail,, rheilffordd New Jersey Transit, Rheilffordd PATH ac Amtrak. Mae’n hefyd yn derminws i wasanaethau bws New Jersey Transit a ONE Bus ((Orange-Newark-Elizabeth) yn ogystal â Bysiau Greyhound, Bysiau Trailways a Bysiau Peter Pan.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan New Jersey Transit 
* Gwefan Amtrak
* Gwefan PATH 

NewarkPenn01LB.jpg|
NewarkPenn02LB.jpg|
NewarkPenn03LB.jpg|
NewarkPenn04LB.jpg|Cerfluniau yn y coridor sy'n arwain at trenau Newark Light Rail

Categori:Gorsafoedd rheilffordd yr Unol Daleithiau
Categori:New Jersey
Alun Gwynne Jones, Barwn Chalfont

Roedd **Alun Gwynne Jones, Barwn Chalfont** (5 Rhagfyr 1919 – 10 Ionawr 2020), yn wleidydd o Gymru. Roedd yn weinidog yn y Swyddfa Dramor a Chymanwlad.

Cafodd ei eni yn Nhrefynwy a derbyniodd ei addysg yn Ysgol Gorllewin Mynwy ac Ysgol Astudiaethau Slafonaidd Dwyrain Ewrop yng Ngholeg Prifysgol Llundain. Ymunodd â Chyffinwyr De Cymru ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd; roedd yn gyfaill i'r bardd Alun Lewis pan oedden nhw ym Myanmar.

Cafodd ei urddo'n "Frwn Chalfont o Lantarnam" ym 1964 a bu farw yn Ionawr 2020, yn 100 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl o Drefynwy
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Am Dro!

Rhaglen deledu adloniant ar S4C yw ***Am Dro!***. Mae pob pennod yn dilyn pedwar cyfrannwr sy'n arwain eu gilydd ar daith gerdded o gwmpas eu hoff ardal neu leoliad yng Nghymru.

Mae pob tywysydd yn arwain y daith, yn adrodd hanes lleol a pharatoi bwyd a diod ar gyfer y daith. Ar ôl pob taith mae'r aelodau eraill yn rhoi sgôr allan o 10 i'r tywysydd. Ar ddiwedd y bennod datgelir cyfanswm y sgoriau ac mae'r enillydd yn derbyn gwobr. Y wobr wreiddiol oedd yr offer cerdded diweddaraf. Yn fwy diweddar roedd gwobr o £1,000.

Dros y blynyddoedd cynhyrchwyd rhifynnau arbennig gyda enwogion a hefyd rhifynnau yn ardal yr Eisteddfod Genedlaethol.

Cynhyrchwyd y gyfres gan gwmni Cardiff Productions. Gwerthwyd y fformat yn rhyngwladol a cynhyrchwyd cyfres 15 pennod i BBC Two yn 2021.

## Penodau
### Cyfres 1
### Cyfres 2
### Cyfres 3
### Cyfres 4
### Cyfres 5
### Cyfres 6
### Cyfres 7
### Cyfres 8
### Cyfres 9
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Hafan y rhaglen ar BBC iPlayer

Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2020
Elizabeth Everett

Roedd **Elizabeth Everett** (ganwyd **Elizabeth Roberts**) (8 Mai, 1797 – 12 Mawrth, 1878), yn ymgyrchydd dros achos dirwest, yn ymgyrchu yn erbyn caethwasanaeth ac yn ymgyrchydd dros y pwysigrwydd o roi addysg gyfartal i ferched.

## Hanes 
Ganwyd Mrs Everett yn Ninbych yn ferch i Thomas ac Elizabeth Roberts, Rhos Fawr ym 1797. Roedd ei thad  yn ddyn o safle pwysig a dylanwadol yn y sir, yn ddiacon parchus iawn gyda'r Annibynwyr yn y dref. Roedd Elizabeth yn un o naw o blant, roedd ei theulu yn amlwg ym mywyd crefyddol anghydffurfiol a bywyd cyhoeddus ei thref enedigol.

Yn wahanol i'r mwyafrif o ferched ei chyfnod cafodd addysg well na'r cyffredin gan fynychu ysgol a gadwyd gan y Parchedig Dr Arthur Jones DD., Bangor. Wedi darfod ei amser fel disgybl i Dr Jones, gwasanaethodd fel athrawes yn ei ysgol. Bu hefyd yn un o athrawesau benywaidd cynharaf yn Ysgolion Sul ei henwad yn y fro.

Yn 16 mlwydd oed, derbyniwyd hi fel cyflawn aelod o Eglwys yr Annibynwyr, Lon Swan, Dinbych, gan y Parch. Thomas Powell. Ym 1815 olynodd y Parch Robert Everett Thomas Powell fel gweinidog y capel. Priododd Elizabeth a'r gweinidog newydd ifanc ym 1816. Bu iddynt 6 merch a 5 mab.

## America 
Ym 1823 ymfudodd y teulu i Unol Daleithiau America, pan gafodd Robert alwad i wasanaethu Eglwys Cymraeg Stuben, Talaith Efrog Newydd. Yn yr Unol Daleithiau daeth Robert yn enwog fel ymgyrchydd yn erbyn caethwasanaeth, o blaid dirwest, ac o blaid hawliau merched. Ei wraig oedd y "''y dylanwad tu ôl i'w ymgyrch wrol''". Roedd hi wedi derbyn addysg fenywaidd tu hwnt i'r cyffredin ac am i fenywod eraill cael yr un fraint a hi. Fel athrawes ysgol Sul i blant caeth daeth i ffieiddio caethwasanaeth. Wedi sgwrsio a dyn a aeth yn ôl i feddwdod, ar ôl tyngu llw dirwest, o dderbyn gwin alcoholig yn un o wasanaethau cymun ei gŵr, perswadiodd Robert i gefnogi'r achos dirwest..

Roedd Elisabeth yn gyfrannwr i, a darllenydd proflenni, *Y Cenhadwr Americanaidd*, misolyn a wasanaethai Annibynwyr Cymraeg yr Unol Daleithiau. Bu hefyd yn weithgar gyda'r *Dyngarwr*, misolyn arall, dan olygyddiaeth ei phriod, a oedd yn erfyn a chanolbwyntio ar yr achos dirwestol, hawliau i ferched, heddychiaeth a'r ymgyrch yn erbyn caethwasiaeth.

## Marwolaeth 
Bu farw o niwmonia ym 1878, yn 80 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion yn yr un bedd a'i ddiweddar ŵr ym mynwent Stuben, Efrog Newydd.

Robert Everett.jpg|Robert gŵr Elizabeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1797
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Caethwasiaeth
Categori:Diddymwyr
Categori:Gwrth-hiliaeth
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau

Categori:Prosiect WiciLlên
Boeing B-29 Superfortress

bawd|260px|B-29 yn Albuquerque, Mecsico Newydd
Mae’r **Boeing B-29 Superfortress** yn awyren fomio gyda 4 peiriant, yn defnyddio propelorau. Cynlluniwyd yr awyren gan gwmni Boeing. Defnyddiwyd yr awyren yn ystod yr Ail Ryfel Byd a Rhyfel Corea.  Gollyngwyd bomiau atomig ar Hiroshima a Nagasaki gan awyrennau B-29.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Boeing

Categori:Awyrennau
Anwen Jones

Mae **Anwen Jones** (ganwyd 13 Chwefror 1969) yn Ddirprwy Is-Ganghellor yn Cyfadran y Celfyddydau a Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol Aberystwyth, ac yn Ddarllenydd mewn Astudiaethau Theatr.

Graddiodd Jones o Brifysgol Bryste gyda BA Anrhydedd mewn Llenyddiaeth Gymharol Ffrangeg a Saesneg. Aeth Anwen ymlaen i gwblhau MPhil yn Prifysgol Aberystwyth. Ei swydd addysgu gyntaf oedd swydd ddarlithio yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin, ond mae hi wedi treulio'r rhan fwyaf o'i gyrfa fel darlithydd mewn Drama ym Mhrifysgol Aberystwyth. Mae hi wedi cyhoeddi ar Paul Claudel. Mae hi hefyd wedi cyhoeddi yn Saesneg ac yn Gymraeg ar theatr genedlaethol yng Nghymru, drama a theatr Ffrengig a theatr gyfoes.

## Cyhoeddiadau 
* "Cyfieithu Cyfrifol: Esther, Saunders Lewis, a Phillip Polack", *Llên Cymru* 41 (2018), tt. 145–61
* ''Perfformio'r Genedl: Ar Drywydd Hywel Teifi Edwards* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2017)
* "Living Maps of Wales: Cartography as Inclusive, Cultural Practice in the works of Owen Rhoscomyl (Arthur Owen Vaughan) & Cliff McLucas", *International Journal of Welsh Writing in English'' 2 (2014), tt. 106–23
* "The Dynamics of Devolution: An Enquiry into the Role and Significance of Wales' Post-Devolution National Theatres", *North American Journal of Welsh Studies* 8, tt. 84-99

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Lois Arnold

Awdur a tiwtor Cymraeg yw **Lois Arnold** (ganwyd 1955).

Ganed Lois yn Walton-on-Thames, Surrey, a chafodd ei magu yn Weybridge ac yn Stevenage, Swydd Hertford, ond mae'n byw yng Nghymru ers rhai blynyddoedd bellach. Dysgodd Gymraeg yn rhugl ac mae wedi gweithio fel tiwtor Cymraeg i Oedolion yng Ngholeg Gwent yn y Fenni. Cyhoeddodd ei chasgliad cyntaf o storïau byrion i ddysgwyr, *Cysgod yn y Coed* gyda Gomer yn 2004.

Enillodd Dlws Dysgwr y Flwyddyn yn Eisteddfod Genedlaethol Casnewydd, 2004, felly mae'n cofio'r broses o ddysgu Cymraeg yn dda iawn. Erbyn hyn mae hi'n byw yng Nghaerdydd ac yn mwynhau canu, cerdded, nofio, darllen a garddio.

## Llyfryddiaeth
* *Cysgod yn y Coed* (Gomer, 2004) – straeon byrion
* *e-ffrindiau* (2009) – nofel
* *Sgŵp* (2014) – nofel
* *Ffenestri: Storïau a Cherddi i Ddysgwyr* (2019)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Mair Garnon

Athrawes, digrifwraig ac awdur o Sir Benfro oedd **Mair Garnon** (hefyd **Mair Garnon James**, 1928 – 4 Mawrth 2022).

Magwyd Mair yn Llandudoch. Bu'n athrawes fro am flynyddoedd maith cyn ymddeol ar ddechrau'r 90au. Dros gyfnod o hanner can mlynedd teithiodd cannoedd o filltiroedd yn creu adloniant fel arweinydd Nosweithiau Llawen ac fel darlithydd poblogaidd.

Mae ei chyfrol *Hiwmor Sir Benfro* yn cynnwys jôcs, cerddi ysgafn ac atgofion personol yr awdur.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Jeff James a farwodd yn 2008. Roedd ganddynt tri o blant, Carys, Meinir ac Emyr.

Bu farw ar ddydd Gwener 4 Mawrth 2022 ar aelwyd Pencaer, Bryn Iwan yn 93 oed. Cynhaliwyd gwasanaeth cyhoeddus yng Nghapel Blaenwaun, Llandudoch ddydd Sadwrn 12 Mawrth am 11.00 o'r gloch.

## Llyfryddiaeth
* *Hiwmor Sir Benfro* (Y Lolfa, 2006)
* ''Ody'r Teid yn Mynd Mas?'' (Gwasg Gomer, 2013)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2022

Categori:Prosiect WiciLlên
Marion Löffler

Hanesydd o'r Almaen sy'n byw yng Nghymru yw Dr **Marion Löffler** (ganwyd 1966).

Mae wedi gweithio i'r Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd yn Aberystwyth ac erbyn hyn yn gweithio i'r adran hanes ym Mhrifysgol Caerdydd fel Darllenydd Hanes Cymru. Mae hi hefyd yn gyfrannwr i'r Bywgraffiadur Cymreig.

Meysydd ymchwil Marion Löffler yw’r berthynas rhwng hanes, iaith, diwylliant a chenedlaetholdeb yng Nghymru, rôl y wasg gyfnodol yn y broses o ddosbarthu syniadau a hybu disgwrs cyhoeddus, a'r broses o greu cof drwy'r disgwrs cyhoeddus hwn. Yn 2005 roedd Marion yn rhan o'r brosiect *Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru*.

## Cyhoeddiadau 
Mae Marion wedi cyhoeddu nifer o erthyglau, papurau a llyfrau gan gynnwys y canlynol;

* '''Iaith Nas Arferir, Iaith i Farw Yw': Ymgyrchu dros yr Iaith Gymraeg rhwng y Ddau Ryfel Byd* (1996)
* *A Book of Mad Celts: John Wickens and the Celtic Congress of Caernarfon 1904* (2000)
* *The Literary and Historical Legacy of Iolo Morganwg, 1826-1926* (2007)
* *Welsh Responses to the French Revolution: Press and Public Discourse 1789-1802* (2012)
* *Political Pamphlets and Sermons from Wales, 1790-1806'' (2014)

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Bara banana

bawd|Tafellau o fara banana.
Mae **bara banana** yn fath o gacen wedi'i wneud o fananas stwnsh. Yn aml mae'n fara cyflym llaith, melys, tebyg i gacen; fodd bynnag mae yna rai ryseitiau ar gyfer bara banana sy'n fara go iawn yn yr arddull draddodiadol. 

## Hanes 
Daeth bara banana i ymddangos yn gyntaf mewn llyfrau coginio safonol Americanaidd wrth i boblogrwydd soda pobi a phowdr codi tyfu yn yr 1930au. Ymddangosodd bara banana yn llyfr coginio gan Pillsbury's o'r enw *Balanced Recipes yn* 1933, ac yna daeth yn fwy poblogaidd wrth ryddhau ''Chiquita Banana's Recipe Book'' yn wreiddiol ym 1950. 

23 Chwefror yw Diwrnod Cenedlaethol Bara Banana yn America. Ymddangosodd bananas yn yr UD yn yr 1870au a chymerodd ychydig o amser iddynt ymddangos fel cynhwysyn ar gyfer pwdinau. Dechreuodd y rysáit bara banana fodern gael ei gyhoeddi mewn llyfrau coginio tua'r 1930au a chafodd ei boblogrwydd ei gynorthwyo'n fawr trwy gyflwyno powdr codi i'r farchnad. Mae rhai haneswyr bwyd yn credu bod bara banana yn sgil-gynnyrch y Dirwasgiad Mawr gan nad oedd gwragedd tŷ dyfeisgar yn dymuno taflu bananas rhy aeddfed, gan eu bod yn dal i fod yn eitem gostus i'w brynu. Mae eraill yn credu bod y bara banana modern wedi'i ddatblygu mewn ceginau masnachol er mwyn hyrwyddo blawd a chynhyrchion soda pobi. Gallai hefyd fod yn gyfuniad o'r ddwy ddamcaniaeth, i'r graddau datblygodd mewn cegin masnachol er mwyn hyrwyddo cynhyrchion blawd a soda pobi, yn ogystal â'u marchnata fel dull i ddefnyddio bananas rhy aeddfed.

## Amrywiadau 
* Bara banana arferol. 
* Bara banana rhesins. 
* Bara banana cnau - mae gnau wedi'u torri, yn aml cnau Ffrengig neu pecanau, yn cael eu hychwanegu i'r rysáit. 
* Bara banana darnau siocled - ychwanegir darnau siocled i'r rysáit. 
* Myffins bara banana 
* Bara banana fegan (nid yw'n cynnwys y cynhyrchion llaeth na'r wyau). 

Delwedd:Banana bread without nuts plus strawberries.JPG|Bara banana heb gnau
Delwedd:Banana Chocolate Chip Bread, March 2009.jpg|Bara banana darnau siocled
Delwedd:Julia's Banana and Blueberry Cake with walnuts.jpg|Bara banana llusi duon

## Cyfeiriadau 
Categori:Bara
Gorsaf reilffordd Penn, Efrog Newydd

bawd|260px
chwith|bawd|260px
bawd|260px

**Gorsaf reilffordd Penn, Efrog Newydd** yw’r prif orsaf reilffordd yn Efrog Newydd ac yr un brysuraf yn yr hemisffer gorllewinol, gyda 600,000 o deithwyr yn ddyddiol erbyn 2019.

Mae’r orsaf yn hollol danddaearol, o dan Gardd Sgwâr Madison ynghanol Manhattan ac yn cynnwys 21 o draciau.Defnyddir yr orsaf gan Amtrak, New Jersey Transit, PATH, Rheilffordd Long Island ac hefyd bysiau a Rheilffordd Danddaearol Efrog Newydd, (y Subway).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Amtrak
* Gwefan New Jersey Transit 
* Gwefan Rheilffordd Long Island
* Gwefan PATH 

Categori:Dinas Efrog Newydd
Categori:Gorsafoedd rheilffordd yr Unol Daleithiau
Meinir Wyn Edwards

Athrawes ac awdur yw **Meinir Wyn Edwards**.

Mae gan Meinir 18 mlynedd o brofiad fel athrawes mewn ysgolion cynradd, ond penderfynodd droi o'r byd addysg er mwyn dilyn trywydd yn y byd cyhoeddi. Mae Meinir wedi addasu a chyhoeddu nifer o lyfrau i blant. Mae hefyd yn Golygydd i wasg Y Lolfa.

Yn 2019, sefydlodd gylchgrawn Cara gyda'i merch Efa. Yn 2025, maent yn dal i gyd-olygu'r cylchgrawn.

Mae Meinir yn ysgrifennu yn Gymraeg a Saesneg ac mae wedi cyhoeddi nifer o gyfrolau o chwedlau Gymru.

## Cyhoeddiadau 
* *Mwy Nag Aur (1995)* 
* *Merch y Felin - Dyddiadur Eliza Helstead, Manceinion, 1842-1843* (addasiad) (2004)
* *Pen Mawr* (addasiad) (2005)
* ''Hawys a'r Bwrdd Awyr* (addasiad) (2005)
* *Ysbryd Ystafell Anna* (addasiad) (2005)
* *Gofalu am Henri*  (addasiad) (2005)
* *Awen a Pinci*  (addasiad) (2007)
* *Gwich a Draig a'r Ffatri Eira* (addasiad) (2007)
* *Chwedlau Chwim: Rhys a Meinir* (2007)
* *Welsh Folk Tales in a Flash: Rhys and Meinir* (2007)
* *Welsh Folk Tales in a Flash: Cantre'r Gwaelod* (2007)
* *Chwedlau Chwim: Dic Penderyn* (2008)
* *Chwedlau Chwim: Gwylliaid Cochion Mawddwy* (2008)
* *Chwedlau Chwim: Maelgwn Gwynedd* (2008)
* *Welsh Folk Tales in a Flash: Dic Penderyn* (2008)
* *Welsh Folk Tales in a Flash: Red Bandits of Mawddwy* (2008)
* *Welsh Folk Tales in a Flash: Maelgwn, King of Gwynedd* (2008)
* *Mared a'r Robin Goch* (2009)
* *Ar Noson Oer Nadolig* (2009)
* *Wyth Cân, Pedair Sioe (2010)*
* *100 o Ganeuon Pop (2010)*
* *Welsh Folk Stories* (2011)
* *100 o Ganeuon Gwerin* (2012)
* *Morio (2012)*
* *Herio! (2012)*
* *Cloddio (2013)*
* *Brwydro (2013)*
* *Suddo* (2019)
* *Deg Chwedl o Gymru'' (2016)

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Barry Tuckwell

Roedd **Barry Emmanuel Tuckwell**, AC, OBE (5 Mawrth 1931 – 16 Ionawr 2020) yn gerddor o Awstralia. Roedd yn enwog am chwarae y corn Ffrengig.

Cafodd Tuckwell ei eni ym Melbourne, yn fab i'r cerddorion Charles ac Elizabeth Tuckwell. Roedd ei chwaer Patricia (1926–2018) yn feiolinydd, a briododd Iarll Harewood. Astudiodd cerddoriaeth yn y Conservatoriwm Sydney.

Roedd ei gyngerdd olaf ym 1997. Bu farw Tuckwell yn 88 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2020
Cymdeithas y Cenhedloedd Unedig Cymru

Sefydliad sy'n ymgyrchu i wneud delfrydau'r Cenhedloedd Unedig yn realiti yw **Cymdeithas y Cenhedloedd Unedig Cymru** (UNA Cymru). Mae'n ymgyrchu, yn lobïo ac yn codi ymwybyddiaeth am faterion diarfogi, atal gwrthdaro, datblygu cynaliadwy a hawliau dynol. Ei nod yw hyrwyddo trafodaeth wybodus am faterion rhyngwladol, gan gynnwys am system y Cenhedloedd Unedig ei hun.

Mae UNA Cymru wedi'i leoli yn y Deml Heddwch yng Nghaerdydd, ac mae'n gysylltiedig â Chanolfan Materion Rhyngwladol Cymru.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Y Deml Heddwch, Caerdydd 
* Y Cenhedloedd Unedig

## Dolenni allanol 
* Gwybodaeth am UNA Cymru

Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Cymru
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd
Christopher Tolkien

Roedd **Christopher John Reuel Tolkien** (21 Tachwedd 1924 – 15 Ionawr 2020) yn ysgolhaig a golygydd o Loegr.

Cafodd ei eni yn Leeds, yn fab i'r awdur J. R. R. Tolkien a'i wraig Edith Tolkien (née Bratt). Cafodd ei addysg yng Ngholeg y Drindod, Rhydychen.

Golygydd llyfrau ei dad, yn gynnwys *The Silmarillion*.

Gwraig cyntaf Christopher Tolkien oedd Faith Faulconbridge; eu mab yw'r nofelydd Simon Tolkien (g. 1959). Ei ail wraig oedd Baillie Tolkien, golygydd *The Father Christmas Letters* gan J. R. R. Tolkien.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Golygyddion o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Rhydychen
Categori:Swyddogion yr Awyrlu Brenhinol
Boeing B-52 Stratofortress

bawd|260px|Boeing B-52H Stratofortres
bawd|260px|B-52 yn Albuquerque, Mecsico Newydd

Mae’r **Boeing B-52 Stratofortress** yn awyren fomio gyda pheiriannau jet. Cynlluniwyd ac adeiladwyd yr awyren gan gwmni Boeing yn yr Unol Daleithiau. Mae Awyrlu'r Unol Daleithiau wedi defnyddio’r awyren ers y 1950au. Gall yr awyren gario hyd at 70,000 o bwysau o arfau ac mae gan yr awyren allu o hedfan dros 8,800 o filltiroedd heb ail-lenwi gyda thanwydd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Boeing

Categori:Awyrennau
Bragdy Van Honsebrouck

bawd|Bragdy Ingelmunster Van Honsebrouck
Bragdy yn Ingelmunster, Gwlad Belg yw **Van Honsebrouck**. Fe'i sefydlwyd ym 1865 fel Bragdy Sint-Jozef, ac fe'i hailenwyd yn Fragdy Van Honsebrouck ym 1953. Mae'n un o ddau fragdy y tu allan i Pajottenland i gynhyrchu cwrw lambig (wedi'i eplesu gan ddefnyddio burum gwyllt o'r ardal Cwm Zenne). 
&#x5B; *angen dyfynnu* &#x5D;

## Hanes 
Cafodd lleoliad adeilad y bragdy, a phentref cyfan Ingelmunster, ei ddinistrio ym 1695 yn dilyn brwydro rhwng milwyr Saesneg, Ffrengig a Sbaeneg. Mae'r adeilad presennol yn dyddio'n ôl i 1736, ac mae ganddo selerau sy'n dyddio'n ôl i'r Oesoedd Canol.

Ym 1986 prynwyd y castell gan y teulu Van Honsebrouck. Mae'r teulu wedi bod yn bragu cwrw Ingelmunster er 1900.

Mae'r bragdy yn eiddo i'r seithfed genhedlaeth o fragwyr Van Honsebrouck yn Ingelmunster, a nhw sydd hefyd yn gweithio yno. 
* *Kasteel Rouge*, cyfuniad o Kasteel Donker a gwirod ceirios (8% ABV) 
* *Kasteel Tripel*, tripel corff llawn (11% ABV) 
* *Kasteel Blond*, cwrw golau (7% ABV) 
* Lansiwyd *Kasteel Hoppy*, cwrw golau gyda blas hopys arno, yn 2013 (6.5% ABV) 
* *Cuvée du Chateau*, sef Kasteel Donker sydd wedi heneiddio am ddeng mlynedd (11% ABV) 
* *St Louis*, llinell y cwrw lambig gyda ffrwythau 
** *Premiwm Kriek*, cwrw coch melys sy'n defnyddio ceirios Oblacinska ac wedi heneiddio am 6 mis ar lambig (3.2% ABV) 
* *Fond Tradition*, gueuze traddodiadol a heb ei felysu 
* *Brigand*, cwrw golau euraidd (9% ABV) 
* *Bacchus*, cwrw Hen Fflemeg Brown (4.5% ABV) 
* *Bacchus Kriekenbier* (5.8% ABV) Wedi'i wneud gyda 15% o geirios. Nid oes label ar y botel 37.5cl, ond yn hytrach caiff ei lapio mewn dalen o bapur sidan printiedig. 
* *Passchendaele (5.2% ABV)* Cwrw golau arbennig wedi'i fragu i gofio canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf.

bawd|Cwrw Kasteel

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwrw
André Gunder Frank

Economegydd a chymdeithasegydd Almaenig oedd **André Gunder Frank** (24 Chwefror 1929 – 23 Ebrill 2005).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Andreas Frank ym Merlin. Nofelydd a heddychwr oedd ei dad. Fe'i danfonwyd i ysgol breswyl yn y Swistir yn 4 oed i osgoi gormes yn yr Almaen Natsïaidd. Aeth i'r Unol Daleithiau yn 1941 i ymuno â'i rieni yn Hollywood, Los Angeles, a mynychodd yr uwch-ysgol yno. Yn ddiweddarach symudodd y teulu i Ann Arbor, Michigan. Cafodd ei wawdio yn yr ysgol am fod yn araf, a rhoddwyd yr enw "Gunder" iddo fel cyfeiriad at y rhedwr Swedaidd Gunder Hägg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Cymdeithasegwyr o'r Almaen
Categori:Cymdeithasegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Chicago
Categori:Economegwyr Iddewig o'r Almaen
Categori:Economegwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Merlin
Categori:Pobl fu farw yn Lwcsembwrg
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Ymfudwyr o'r Almaen i'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Ysgolheigion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Almaen
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Derek Fowlds

Actor Seisnig oedd **Derek Fowlds** (2 Medi 1937 – 17 Ionawr 2020) sy’n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Bernard Woolley yn y comedïau teledu Prydeinig *Yes Minister* a *Yes Prime Minister*, ac Oscar Blaketon yn nrama hirhoedlog yr heddlu *Heartbeat* ar ITV, rôl a chwaraeodd am 18 mlynedd.

## Bywyd cynnar 
Ganed Fowlds yn Wandsworth, Llundain, yn fab i Ketha Muriel (née Treacher) a James Witney Fowlds , gwerthwr. Addysgwyd Fowlds yn Ysgol Ashlyns, cyn Ysgol Fodern Uwchradd yn nhref hanesyddol Berkhamsted yn Swydd Hertford.

## Gyrfa 
Ar ôl actio fel amatur, hyfforddodd Fowlds yn RADA a gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf ar lwyfan y West End yn *The Miracle Worker*. Ymddangosodd mewn amryw o rolau ffilm, gan gynnwys *Tamahine* (1963), *East of Sudan* (1964), *Hotel Paradiso* (1966), *Frankenstein Created Woman* (1967), *The Smashing Bird I Used to Know* (1969), *Tower of Evil* (1972) a *Meistres Pamela* (1974), cyn dod yn gyfarwydd i wylwyr teledu Prydain fel 'Mr. Derek' yn y gyfres blant *The Basil Brush Show*, gan gymryd lle Rodney Bewes fel cyflwynydd. Chwaraeodd rôl yr Arglwydd Randolph Churchill yng nghyfres ATV  *Edward the Seventh* (1975). Chwaraeodd Bernard Woolley yn *Yes Minister* a'r gyfres olynol *Yes Prime Minister* ochr yn ochr â Paul Eddington a Nigel Hawthorne .

Rhwng 1983 a 1985, chwaraeodd Fowlds y brif ran yn sitcom *Affairs of the Heart*. Chwaraeodd ran fwy sinistr yn y ffilm gyffro wleidyddol *Die Kinder* yn 1990. Yna chwaraeodd y cymeriad Oscar Blaketon yng nghyfres drama heddlu hiraethus ar ITV, *Heartbeat,* am ei rediad cyfan. Ymddangosodd y cymeriad gyntaf fel rhingyll yr heddlu lleol, yna ymddeol o'r heddlu a rhedeg y swyddfa bost cyn dod yn dafarnwr .

## Bywyd personol 
Yn flaenorol roedd Fowlds yn briod â Wendy Tory ac yna y dawnsiwr  a cyflwynydd *Blue Peter*, Lesley Judd. Roedd yn dad i ddau o blant gan gynnwys yr actor Jeremy Fowlds. Bu farw yn 82 oed, yn y Royal United Hospital yng Nghaerfaddon, ar 17 Ionawr 2020 ar ôl dioddef o niwmonia.

## Rhannau teledu 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*    
* Derek Fowlds fel Oscar Blaketon yn *Heartbeat* 

Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Actorion teledu Seisnig
Tadia Exuperata

Dynes Rhufeinig oedd **Tadia Exuperata** (2il ganrif), sy'n adnabyddus am sefydlu cofeb a ddarganfuwyd yn ninas Rufeinig Caerllion.

Cafwyd hyd i'r garreg ar Fferm Pil Bach, tua 800 m. i'r gorllewin o gaer Caerllion, ym 1847

Dywed yr arysgrif Lladin:

D(is) M(anibus)
Tadia Vallaun[i]us vixit
ann(os) LXV et Tadius Exuper(a)tus
filius vixit ann(os) XXXVII defun(c)-
tus expeditione Germanica
Tadia Exuperata filia
ma[t]ri et fratri piiss(i)ma
secus tumulum
patris posuit

Roedd Tadia Vallaunius yn fam Tadia Exuperata, a gododd y cofeb. Roedd Tadius Exuperatus yn fab Tadia Vallaunius ac yn frawd Tadia Exuperata.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched yr Ail ganrif
Categori:Rhufeiniaid
Llyfryddiaeth Joseph Heller

Roedd **Joseph Heller** (1 Mai, 1923 –12 Rhagfyr, 1999) yn awdur Americanaidd. Dyma '''restr o'i weithiau'* a gyhoeddwyd:

## Cyfresi 
* *Catch as Catch Can: The Collected Stories and Other Writings* (2003)

## Nofelau 
* *Catch-22* (1961)
* *Something Happened* (1974)
* *Good as Gold* (1979)
* *God Knows* (1984)
* *Picture This* (1988)
* *Closing Time* (1994)
* *Portrait of an Artist, as an Old Man (2000)*

## Dramâu a straeon fyrion deilliadol 
* *Catch 22* (1973)
* *Clevinger's Trial* (1973)
* *Catch-23* (1990)
* *The Day Bush Left* (1990)

## Straeon Fyrion 
* *Love, Dad* (1969)
* *Yossarian Survives* (1987)
* *Almost Like Christmas*

## Drama 
* *We Bombed in New Haven* (1967)

## Sgriptiau ffilm 
* *Sex and the Single Girl* (1964)
* *Casino Royale* (1967) (heb gredyd)
* *Dirty Dingus Magee* (1970)

## Hunangofiannau 
* *No Laughing Matter* (1986)
* *Now And Then'' (1998)

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfryddiaethau
Categori:Prosiect WiciLlên
Y Fargen Newydd Werdd

Mae'r **Fargen Newydd Werdd** (GND) yn becyn arfaethedig o ddeddfwriaeth yr Unol Daleithiau sy'n ceisio mynd i'r afael â newid yn yr hinsawdd ac anghydraddoldeb economaidd. Mae'r enw'n cyfeirio at y Fargen Newydd, set o ddiwygiadau cymdeithasol ac economaidd a phrosiectau gwaith cyhoeddus a gynhaliwyd gan yr Arlywydd Franklin D. Roosevelt mewn ymateb i'r Dirwasgiad Mawr. Mae'r Fargen Newydd Werdd yn cyfuno dull economaidd Roosevelt â syniadau modern fel ynni adnewyddadwy ac effeithlonrwydd adnoddau.

Yn 116eg Cyngres yr Unol Daleithiau, mae'n bâr o benderfyniadau, Datrysiad Tŷ 109 [8] ac S. Res.  59, a noddir gan y Cynrychiolydd Alexandria Ocasio-Cortez (D-NY) a'r Seneddwr Ed Markey (D-MA).  Ar 25 Mawrth  2019, methodd penderfyniad Markey â symud ymlaen yn Senedd yr Unol Daleithiau o 0-57 pleidlais, gyda’r mwyafrif o Ddemocratiaid y Senedd yn pleidleisio “yn bresennol” mewn protest o bleidlais gynnar a alwyd gan Weriniaethwyr. Ymhlith y cyhoedd, mae cefnogaeth uchel yn gyson ymhlith y Democratiaid i'r Fargen Newydd Werdd, tra bod Gweriniaethwyr, yn enwedig gwylwyr Fox News, yn gwrthwynebu'r Fargen Newydd Werdd.

Ers dechrau'r 2000au, ac yn enwedig ers 2018, mae cynigion eraill ar gyfer "Bargen Newydd Werdd" wedi codi yn yr Unol Daleithiau ac yn rhyngwladol.

Categori:Amgylcheddaeth
Categori:Hinsawdd
Llyfryddiaeth Lucy Maud Montgomery

bawd
**Lucy Maud Montgomery** (30 Tachwedd, 1874 –24 Ebrill, 1942) oedd awdur ffuglen fwyaf llwyddiannus Canada. Erbyn diwedd ei gyrfa roedd Montgomery wedi cyhoeddi 20 nofel a dau lyfr o straeon byrion, yn ogystal ag un llyfr barddoniaeth a llyfr hunangofiannol. Cyhoeddodd hefyd llu o gerddi, straeon ac erthyglau ar gyfer cylchgronau ar hyd ei hoes. Cafodd y mwyafrif ohonynt eu cyhoeddi mewn llyfrau o gasgliadau ar ôl ei marwolaeth. Dyma restr o'i chyhoeddiadau:
## Nofelau
### Cyfres *Anne of Green Gables*
* *Anne of Green Gables* (1908)
* *Anne of Avonlea* (1909)
* *Anne of the Island* (1915)
* ''Anne's House of Dreams* (1917)
* *Rainbow Valley* (1919)
* *Rilla of Ingleside* (1921)
* *Anne of Windy Poplars* (1936)
* *Anne of Ingleside* (1939)
* *The Blythes Are Quoted* (2009) — Cyhoeddwyd ar ôl marwolaeth yn cael ei ystyried fel mwy o lyfr nac o nofel.

### Trioleg Emily
* *Emily of New Moon* (1923)
* *Emily Climbs* (1925)
* *Emily's Quest* (1927)

### Cyfres *Pat of Silver Bush*
* *Pat of Silver Bush* (1933)
* *Mistress Pat* (1935)

### Cyfres *The Story Girl*
* *The Story Girl* (1911)
* *The Golden Road* (1913)

### Eraill
* *Kilmeny of the Orchard* (1910)
* *The Blue Castle* (1926)
* *Magic for Marigold* (1929)
* *A Tangled Web* (1931)
* *Jane of Lantern Hill* (1937)

## Casgliadau straeon fer
* *Chronicles of Avonlea* (1912)
* *Further Chronicles of Avonlea* (1920)
* *The Road to Yesterday* (1974)
* *The Doctor's Sweetheart and Other Stories* (1979)
* *Akin to Anne: Tales of Other Orphans* (1988)
* *Along the Shore: Tales by the Sea* (1989)
* *Among the Shadows: Tales from the Darker Side* (1990)
* *After Many Days: Tales of Time Passed* (1991)
* *Against the Odds: Tales of Achievement* (1993)
* *At the Altar: Matrimonial Tales* (1994)
* *Across the Miles: Tales of Correspondence* (1995)
* *Christmas with Anne and Other Holiday Stories* (1995)

## Barddoniaeth
* *The Watchman and Other Poems* (1916)
* *The Poetry of Lucy Maud Montgomery* (1987)

## Cyfnodolion, llythyrau, a thraethodau
* *The Green Gables Letters from L.M. Montgomery to Ephraim Weber, 1905–1909* (1960)
* *The Alpine Path: The Story of My Career* (1917; 1974)
* *My Dear Mr. M: Letters to G.B. MacMillan from L.M. Montgomery* (1980)
* *The Selected Journals of L.M. Montgomery* (5 vols., 1985–2004)
* *The Complete Journals of L.M. Montgomery: The PEI Years, 1889–1900* (2012)
* *The Complete Journals of L.M. Montgomery: The PEI Years, 1901–1911* (2013)
* *The L.M. Montgomery Reader, Volume 1: A Life in Print* (2013)
* *L.M. Montgomery's Complete Journals: The Ontario Years, 1911–1917* (2016)
* *L.M. Montgomery's Complete Journals: The Ontario Years, 1918–1921* (2017)

## Ffeithiol
* *Courageous Women(1934)

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfryddiaethau
Categori:Prosiect WiciLlên
Izaak Walton

Llenor Seisnig oedd **Izaak Walton** (9 Awst 1593 – 15 Rhagfyr 1683) sydd yn nodedig fel awdur *The Compleat Angler* (1653) ac am ei fywgraffiadau.

Ganed Izaak Walton ar 9 Awst 1593 yn Stafford, Swydd Stafford. Cafodd rywfaint o addysg cyn aeth yn brentis i lieiniwr yn Llundain. Yno, daeth i feddiant siop ei hun ac enillodd incwm digonol. Darllenwr brwd oedd Walton, ac er iddo dderbyn dim ond ychydig o addysg roedd yn hoff o astudiaethau ysgolheigaidd a fe fu'n gyfeillgar â gwŷr hyddysg. Bu'n byw yn agos i Eglwys St Dunstan, ac roedd yn weithgar yn ei blwyf ac yn gyfaill i ficer yr eglwys, y bardd John Donne. Buont yn aml yn pysgota gyda'i gilydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1593
Categori:Marwolaethau 1683
Categori:Bywgraffyddion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Bywgraffyddion Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Stafford
Categori:Pobl fu farw yng Nghaerwynt
Categori:Pobl Rhyfel Cartref Lloegr
Categori:Pobl yr Adferiad o Loegr
Categori:Prosiect WiciLlên
New London (Prince Edward Island)

Mae **New London** yn gymuned wledig yng Nghanada sydd wedi'i leoli yn Queen's County, Prince Edward Island.

Wedi'i leoli yn nhrefgordd Lot 21 , hanner ffordd rhwng Kensington a Cavendish, roedd New London gynt yn cael ei alw'n Clifton a chyn hynny'n Graham's Corner .

Cymuned ffermio a physgota yn bennaf yw New London gyda'i chaeau wedi'u trin yn daclus a'i fryniau ysgafn sy'n darparu golygfeydd bugeiliol o amgylch harbwr prysur. Yn ystod y degawdau diwethaf mae twristiaeth wedi chwarae rhan gynyddol bwysig yn economi'r gymuned.

Ganwyd Lucy Maud Montgomery, un o awduron enwocaf Canada, yn New London ar 30 Tachwedd, 1874. Ysgrifennodd 23 o lyfrau, gan gynnwys casgliadau o straeon byrion a blodeugerdd barddoniaeth, ond mae'n fwyaf adnabyddus am *Anne of Green Gables*, a gyhoeddwyd ym 1908.

## Hanes 
Cyn pentref presennol New London, roedd cymuned o'r enw New London wedi'i lleoli yng ngheg Bae Malpeque, lle mae goleudy New London wedi'i leoli ar ddiwedd Cape Road (yn agos at French River). Cafodd y gymuned hon ei setlo gan Robert Clark, masnachwr o Grynwyr o Loegr a oedd yn berchen ar Lot 21. Cyrhaeddodd ym 1773 gyda chynlluniau mawreddog i adeiladu anheddiad cystal a'r Llundain yn ei wlad enedigol.

Un o ymsefydlwyr cynnar Clark oedd Benjamin Chappell , un o sylfaenwyr y ffydd Fethodistaidd ar yr ynys, a ddaeth i New London ar fwrdd y llong hwylio *The Snow Elizabeth* ym 1774. Ysgrifennodd Chappell ddyddiadur o'i brofiadau, a disgrifiodd ei aeaf llym gyntaf yn New London fel un "... yn brin iawn o ddarpariaethau. Dim rum, dim bara, dim cig, dim cwrw, dim siwgr a hanner ychen.

Cafodd y New London presennol (a elwid gynt yn New London South, yna Clifton a chyn hynny, Graham's Corner) ei setlo gan fewnfudwyr o'r Alban cyn 1859. Heddiw mae'n gymuned hyfryd, fywiog sy'n ganolbwynt i ymwelwyr sydd â diddordeb â ymweld â'r cartref lle ganwyd Lucy Maud Montgomery, yn ogystal â siopau crefft, siopau hen bethau a siopau anrhegion, a'i agosrwydd at draethau hardd, cymunedau eraill a sefydliadau bwyta lleol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Canada
Categori:Prosiect WiciLlên
Colley Cibber

Actor a rheolwr theatr o Sais a beirdd a dramodydd yn yr iaith Saesneg oedd **Colley Cibber** (6 Tachwedd 1671 – 11 Rhagfyr 1757) sydd yn nodedig fel un o feistri'r gomedi sentimental. Gwasanaethodd yn swydd Bardd Llawryfog y Deyrnas Unedig o 3 Rhagfyr 1730 hyd at ei farwolaeth.

Ganed yn Llundain yn fab i'r cerflunydd Caius Gabriel Cibber, a derbyniodd addysg dda. Ymunodd â'r Theatr Frenhinol yn Drury Lane ym 1690, fel aelod o gwmni actio Thomas Betterton, a datblygodd ei fedr fel actor digrif wrth chwarae'r coegyn mewn sawl un o gomedïau'r Adferiad. Priododd ym 1693, ac ysgrifennodd ei ddrama gyntaf, ''Love's Last Shift; or, The Fool in Fashion'' (1696), i ennill digon o arian i gynnal ei deulu. Dyma'r enghraifft gyntaf o gomedi sentimental, genre a ddaeth i ddominyddu'r theatr Seisnig am ganrif gyfan. Daeth Cibber i'r amlwg fel actor a dramodydd o ganlyniad i'w bortread o'r prif gymeriad, Sir Novelty Fashion, yn ''Love's Last Shift*. Ysgrifennai dramodydd arall, Syr John Vanbrugh, ddilyniant i *Love's Last Shift'' o'r enw *The Relapse*, a phortreadodd Cibber y brif ran, Lord Foppington, yn y gomedi honno hefyd.

Ym 1700 cynhyrchodd Cibber ei addasiad o'r ddrama hanesyddol *Richard III* gan William Shakespeare. Perfformiwyd yr addasiad hwn am ddwy ganrif bron nes i'r actor Henry Irving adfer y testun gwreiddiol ym 1871. Ysgrifennodd ryw 30 o ddramâu eraill, gan gynnwys ''She Wou'd and She Wou'd Not* (1702), *The Careless Husband* (1704), a *The Nonjuror* (1717), yr un olaf yn seiliedig ar *Tartuffe* gan Molière. O 1710 i 1740, Cibber oedd un o reolwyr y Theatr Frenhinol, ac mae ei hunangofiant *An Apology for the Life of Mr. Colley Cibber'' (1740) yn ffynhonnell bwysig o fyd y theatr Lundeinig yn ystod hanner cyntaf y 18g.

O ganlyniad i'w ysgrifeniadau o blaid achos y Chwigiaid, penodwyd Cibber yn Fardd Llawryfog y Deyrnas Unedig ym 1730, yn sgil marwolaeth Laurence Eusden. Er ei lwyddiannau yn y theatr, ffigur hynod o gynhennus oedd Cibber a bu nifer o'i gyfoedion yn ei ystyried yn ddyn haerllug ac yn ddringwr cymdeithasol digywilydd. Bu'n gyff gwawd i sawl beirniad, a fe'i anfarwolwyd yn ffug-arwr y gerdd *The Dunciad* (1743) gan Alexander Pope. Ymosodai Cibber ar Pope mewn tri llythyr cyhoeddus yn ystod "rhyfel y pamffledi".

Bu perfformiad olaf Cibber ar y llwyfan ar 15 Chwefror 1745, yn addasiad ei hun o'r ddrama Shakespeareaidd *King John*. Bu farw deuddeng mlynedd wedi iddo ymddeol, yn Llundain, yn 86 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1671
Categori:Marwolaethau 1757
Categori:Actorion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Actorion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Hunangofianwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Rheolwyr theatr
Categori:Prosiect WiciLlên