open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jessie Woodrow Wilson Sayre

Ffeminist a swffragét o'r Unol Daleithiau oedd **Jessie Woodrow Wilson Sayre** (28 Awst 1887 - 15 Ionawr 1933) a oedd hefyd yn ferch i'r Arlywydd Woodrow Wilson ac Ellen Louise Axson. Fel ei thad, roedd yn ymgyrchydd gwleidyddol a gweithiodd yn egnïol dros bleidlais i fenywod, materion cymdeithasol, ac i hyrwyddo galwad ei thad am Gynghrair y Cenhedloedd, a daeth i'r amlwg fel grym ym Mhlaid Ddemocrataidd Massachusetts." Bu'n briod â Francis Bowes Sayre.  

Fe'i ganed yn Gainesville, Georgia a bu farw yn Cambridge, Massachusetts. 

Roedd Jessie Woodrow Wilson yn ail ferch i Woodrow ac Ellen Axson Wilson. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Princeton a Choleg Goucher. Ar ôl iddi raddio o Goucher, bu’n gweithio mewn cartref anheddu yn Philadelphia am dair blynedd.

Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, symudodd y Sayres i Gaergrawnt, Massachusetts, lle derbyniodd Francis swydd ar gyfadran Ysgol y Gyfraith Harvard. Yno, bu’n gweithio er budd y Blaid Ddemocrataidd, Cynghrair y Cenhedloedd, a Chynghrair dros y Bleidlais i Ferched (*League of Women Voters*).

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Gainesville, Georgia
Audrey Niffenegger

Awdur Americanaidd yw **Audrey Niffenegger** (ganwyd 13 Mehefin 1963) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, nofelydd, academydd ac arlunydd.

Ymhlith y gwaith pwysicaf yr ysgrifennodd mae: ''The Time Traveler's Wife* a *Her Fearful Symmetry''.

## Bywyd personol
Ganwyd Audrey Niffenegger ym 1963 yn South Haven, Michigan. Yna symudodd i Evanston, Illinois ac ers hynny mae wedi treulio mwyafrif o'i hoes yn Chicago. Dechreuodd Niffenegger ysgrifennu llyfrau pan oedd hi'n chwech oed. Dim ond un dudalen oedd ei llyfr cyntaf. Dechreuodd wneud llyfrau ei hun trwy ddefnyddio prosesau fel *intaglio* a *letterpress*.

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Northwestern ac Ysgol Gelf Chicago. Fel myfyriwr israddedig yn Sefydliad Celf Chicago, creodd Niffenegger ei phrif gelf llyfrau ei hun gan gyfuno ysgythriad, celfyddydau llythrennau a rhwymo llyfrau. Enw ei phrosiect cyntaf oedd *The Adventuress,* a hunan-ddisgrifiodd fel "nofel Mewn lluniau". Teitl ail nofel Niffenegger mewn lluniau oedd *The Three Incestuous Sisters* a greodd wrth gwblhau ei M.F.A. yn Northwestern. 

Rhyddhawyd addasiad ffilm yn 2009. Nid oes gan Niffenegger unrhyw fwriad i wylio'r ffilm oherwydd nododd mai dim ond yn y llyfr y mae'r cymeriadau yn wirioneddol, nid yn y ffilm. Yn wreiddiol, cysynodd Niffenegger i ''The Time Traveller's Wife'' fel nofel graffig ond sylweddolodd y byddai'n anodd dal y weithred o deithio drwy amser mewn ddelweddu.

Ym Mawrth 2009, gwerthodd Niffenegger ei hail nofel, *Her Fearful Symmetry*, i ''Charles Scribner's Sons* (cyhoeddwyr llyfrau o Efrog Newydd) am flaendal o $5 miliwn. Cyhoeddwyd y llyfr ar 1 Hydref 2009.

## Llyfryddiaeth 
### Antholeg
* *Ghostly : A Collection of Ghost Stories'' (Scribner, 2015)  Antholeg a olygwyd ac a ddyluniwyd gan Audrey Niffenegger. 

### Llyfrau i'r llygad
* *The Spinster* (1986)
* *Aberrant Abecedarium* (1986)
* *The Murderer*
* *Spring*
*Awake in the Dream World: The Art of Audrey Niffenegger (2013)
**Bizarre Romance* (gydag Eddie Campbell, Abrams, 2018)

### Nofelau
* ''The Time Traveler's Wife* (2003)
* *Her Fearful Symmetry* (2009)
* *Raven Girl* (2013)

### Storiau byrion
* "Jakob Wywialowski and the Angels" (2004)
* "Prudence: The Cautionary Tale of a Picky Eater" yn y llyfr *Poisonous Plants at Table''  (2006)

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o South Haven
Ron Hughes

Pêl-droediwr a rheolwr o Gymru oedd **Ron Hughes** (1 Gorffennaf 1930 – 30 Gorffennaf 2019)

Chwaraeodd dros Dinas Caer F.C., fel amddiffynnwr, rhwng 1950 a 1962.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o'r Wyddgrug
Helen Prejean

Awdures Americanaidd yw **Helen Prejean** C.S.J. (ganwyd 21 Ebrill 1939) sydd yn lleian ac aelod o eglwys St. Joseph, New Orleans. Mae wedi dadlau dros ddiddymu'r y gosb eithaf drwy gydol ei hoes.

Fe'i ganed yn Baton Rouge, Louisiana ar 21 Ebrill 1939. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Saint Paul, Ontario. 

Sefydlodd Prejean y grwpiau SURVIVE, i helpu teuluoedd dioddefwyr a lofruddiwyd. Gwasanaethodd fel Cadeirydd Cenedlaethol y Glymblaid Genedlaethol i Ddiddymu'r Gosb Eithaf (*the National Coalition to Abolish the Death Penalty*) rhwng 1993 a 1995. Cynorthwyodd i sefydlu Ymgyrch Moratoriwm, gan geisio gwneud yr ymarfer o ddienyddio yn anghyfreithlon.

Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei llyfr poblogaidd, *Dead Man Walking* (1993), sy'n seiliedig ar ei phrofiadau gyda dau confict ar res marwolaeth y bu'n gynghorydd ysbrydol iddynt cyn eu dienyddio. Yn ei llyfr, archwiliodd effeithiau'r gosb eithaf ar bawb dan sylw. Addaswyd y llyfr fel ffilm 1995 o'r un enw, gyda Susan Sarandon a Sean Penn yn serennu. Fe'i haddaswyd hefyd fel opera, a gynhyrchwyd gyntaf yn 2000 gan Gwmni Opera San Francisco.

## Magwraeth
Roedd Helen Prejean yn ferch i Augusta Mae (née Bourg; 1911–1993), nyrs, a Louis Sebastian Prejean (1893–1974), cyfreithiwr. Ymunodd â Chwiorydd Saint Joseph o Medaille ym 1957.

Ym 1962, derbyniodd radd yn y Celfyddydau mewn Saesneg ac Addysg gan Goleg Dominicanaidd y Santes Fair, New Orleans, Louisiana. Yn 1973, derbyniodd radd Meistr yn y Celfyddydau mewn addysg grefyddol o Brifysgol Saint Paul, coleg cysylltiedig ym Mhrifysgol Ottawa. Mae hi wedi bod yn Gyfarwyddwr Addysg Grefyddol ym Mhlwyf St Frances Cabrini yn New Orleans, ac mae wedi dysgu mewn ysgolion uwchradd iau ac uwch.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Louisiana
Tsering Wangmo Dhompa

Awdures Americanaidd yw **Tsering Wangmo Dhompa** (ganwyd 6 Mawrth 1969) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel y bardd benywaidd Tibetaidd cyntaf i gael ei gyhoeddi yn Saesneg.

Fe'i ganed yn India cyn symud i Nepal pan oedd yn ifanc.

Derbyniodd Tsering ei BA gan Goleg Lady Sri Sram, Prifysgol Delhi; yna dilynodd gwrs MA o Brifysgol Massachusetts Amherst a'i MFA mewn Ysgrifennu Creadigol o Brifysgol Talaith San Francisco. Yn 2019 roedd yn ymgeisydd Ph.D mewn Llenyddiaeth ym Mhrifysgol California, Santa Cruz.

Cyrhaeddodd ei llyfr cyntaf o gerddi, *Rules of the House*, a gyhoeddwyd gan Apogee Press yn 2002, rownd derfynol Gwobrau Llenyddol Asiaidd America yn 2003. Yn 2013, cyhoeddodd Penguin India lyfr hyd llawn cyntaf Tsering, *A Home in Tibet*, lle mae'n croniclo ei theithiau i Tibet ac yn darparu manylion ethnograffig o bobl cyffredin Tibet y tu mewn i'r wlad.

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau
**Coming Home to Tibet*, Shambhala Publications, Boulder 2016

**A Home in Tibet*, Penguin India, Delhi 2013 
**My Rice Tastes Like the Lake*, Apogee Press, Berkeley 2011 
**In the Absent Everyday*, Apogee Press, Berkeley 2005 
* "After the Earthquake", Phayul Ebrill 29, 2010
* *Nostalgia in Contemporary Tibetan Writing*

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Llenorion Tibeteg
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Zhang Jie

Awdures o Tsieina yw **Zhang Jie** (Tsieineeg syml: **张洁**; ganwyd 27 Ebrill 1937) sy'n cael ei chofio am ei nofelau a'i storiau byrion. 

Fe'i ganed yn Beijing ar 27 Ebrill 1937. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Renmin, Tsieina, neu'r RUC (Tsieineeg syml: 中国人民大学; Tsieineeg traddodiadol: 中國人民大學.

Cyfieithwyd ei nofel *Adenydd Plwm* ('Leaden Wings') i'r Almaeneg ym 1982 a'i chyhoeddi yn Lloegr ym 1987 gan Virago Press. Dyfarnwyd Gwobr Llenyddiaeth Mao Dun iddi ym 1985 am *Adenydd Plwm* ac yn 2005 am ei nofel *Heb Un Gair*, gan ei gwneud yr awdur cyntaf i dderbyn y wobr ddwywaith.

## Cyhoeddiadau
:Rhestr o gyhoeddiadau a gyfieithwyd i'r Saesneg:

* *The Child of the Forest* (1978)
* *Love Must Not be Forgotten* (1979)
* *Leaden Wings* (1981)
* *The Ark* (1982)
* *On a Green Lawn* (1983)
* *Emerald* (1984)
* *If Nothing Happens, Nothing Will* (1986)
* *Only One Sun* (1988)
* *As Long As Nothing Happens, Nothing Will*' (casgliad o straeon byrion, 1988)
* *A Chinese Woman in Europe* (1989)
* *You are a Friend of my Soul* (1990)
* *Fever* (*Shang Huo*) (1991)
* *Interior Heat* (1992)
* *In the Twilight* (1994)
* *Gone Is The Person Who Loved Me Most* (*Shijieshang zui teng wo de nage ren qu le*) () (1994)
* *Why... in the First Place? (1994)
* *A Collection of Proses (1995)
* *Oversea Travels* (1995)
* *Without A Word* (*Wu Zi*) () (1998)

## Darllen pellach
* ''Bloomsbury Guide to Women's Literature''

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* Bywyd a Gwaith Zhang Jie
* bywgraffiad o Zhang Jiear *Asian and Pacific Writers Network*

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Tsieina
Categori:Llenorion straeon byrion benywaidd o Tsieina
Categori:Llenorion straeon byrion Tsieineeg o Tsieina
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Tsieina
Categori:Nofelwyr Tsieineeg o Tsieina
Categori:Pobl a aned yn Beijing
Categori:Pobl fu farw yn Efrog Newydd
Edith Searle Grossmann

Ffeminist o Seland Newydd oedd **Edith Searle Grossmann** (8 Medi 1863 - 27 Chwefror 1931) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, nofelydd, athro, ymgyrchydd a swffragét.

## Magwraeth
Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Seland Newydd, Prifysgol Canterbury, Seland Newydd. 

Ganwyd Grossmann yn Beechworth, Victoria (Awstralia) yng ngogledd-ddwyrain Awstralia ar 8 Medi 1863, i Mary Ann Beeby a George Smales Searle. Hi oedd y pedwerydd o'u pum plentyn. Roedd rhieni Grossmann yn ffrindiau i rieni Alfred William Howitt, fforiwr a achubodd unig oroeswr alldaith anffodus Robert O'Hara Burke ym 1861. Wrth i Grossmann gael ei geni bron yn union ddwy flynedd ar ôl hyn, fe roesant "Howitt" yn enw canol i'w merch.

Masnachwr gwin yn Awstralia oedd ei thad yn wreiddiol, cyn dod yn olygydd papur newydd. Symudodd y teulu i Melbourne ac yna, ym 1878, i Invercargill, lle daeth Searle yn olygydd papur newydd *The Southland Times*.

## Coleg
Astudiodd Grossmann yng Ngholeg Canterbury rhwng 1880 a 1885, ac yn ystod yr amser hwnnw derbyniodd nifer o wobrau ac anrhydeddau, ac roedd hefyd yn fyfyriwr gweithgar a chymdeithasol. Roedd hi wedi derbyn ysgoloriaeth iau i fynd i'r Coleg, ac ym 1882 derbyniodd ysgoloriaeth hŷn hefyd. Yn 1881, enillodd yr ail wobr yng Nghystadleuaeth Traethawd Bowen, ac ym 1882, y wobr gyntaf. Roedd Grossmann hefyd yn aelod o gymdeithas ddadlau'r brifysgol a chymerodd ran mewn dadleuon ar faterion cyfoes fel Mesur Eiddo Merched Priod 1884, ac addysg uwch menywod.

## Yr awdur
Roedd ei gwaith ffeithiol yn amrywio o draethodau ar ddiwinyddiaeth ac athroniaeth i erthyglau ar fudiad y menywod, a darnau o feirniadaeth lenyddol, ac ymddangosodd mewn nifer o gyhoeddiadau, gan gynnwys yr *Empire Review* a'r *Westminster Review*.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Merched y 19eg ganrif o Seland Newydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Seland Newydd
Categori:Pobl o Beechworth
Categori:Swffragetiaid
Dyddiadur Harry Thomas

Dyddiadurwr fu'n byw yn ystod y Rhyfel Gyntaf oedd Harry Thomas, Nant y Gamar, Llandudno. Cofnododd fyd natur ei ardal yn Saesneg yn fanwl ac yn ddyheig rhwng 1907-16. Cofnodion amgylcheddol y dyddiadur cyfan yma https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=Ffynhonnell%3AHarry-Thomas&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=true&bwletinau=true#angori

## Manylion y ddogfen wreiddiol
Llawysgrif yng ngofal Gwasanaeth Archifau Conwy. Cafodd ei ddigideiddio yn 2013 fel rhan o brosiect CymruWW1. Cyfeirier at y ddogfen fel CX6879/2.

## Bywgraffiad
Roedd Harry Thomas yn fab i Dr Henry Thomas, homeopath o Gaer a'r Hydropathic Establishment, Llandudno. Bu’n athro ysgol yn Llandudno.

## Gweler hefyd
* Dyddiaduron amgylcheddol Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Dyddiaduron
Categori:Llandudno
Categori:Tywydd
Categori:Adar
Categori:Rhyfel
Robert Herrick

Bardd ac chlerigwr] Anglicanaidd  o Loegr oedd **Robert Herrick** (Awst 1591 – Hydref 1674). Fe'i ystyrir yn un o'r beirdd Cafaliraidd, er nad oedd yn llyswr nac yn filwr yn ystod Rhyfeloedd Cartref Lloegr.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Robert Herrick yn Llundain. Ni wyddys ei ddyddiad geni, ond cafodd ei fedyddio ar 24 Awst 1591. Aeth yn brentis i'w ewythr, y gof aur Syr William Herrick. Aeth i Gaergrawnt yn 1613 i astudio yng Ngholeg Sant Ioan, a derbyniodd ei radd baglor yn 1617 a'i radd meistr yn 1620. Cafodd ei ordeinio yn 1623.

## Hanes cyhoeddi ei waith a'i dderbyniad 
Am ryw ganrif wedi ei farwolaeth, cafodd barddoniaeth Herrick ei esgeuluso ym myd llenyddol Lloegr. Adfywiodd ddiddordeb yn ei waith pryd ymddangosodd rhai o'i gerddi yn ''The Gentleman's Magazine*, dan olygyddiaeth John Nichols, yn niwedd y 18g. Cafodd *Hesperides'' ei gwerthfawrogi am grefft ei telynegiaeth a syberwyd ei bugeilgerddi, ac ymddengys nifer o'i gerddi natur, yn enwedig "To the Virgins, to make much of Time", "Corinna's going a Maying", "Delight in Disorder", "To Live Merrily and to Trust to Good Verses", "How Roses came Red", ac "How Violets came Blue", mewn blodeugerddi'r 19g. Un o'i edmygwyr blaenaf yn Oes Fictoria oedd Algernon Charles Swinburne, yr hwn a alwodd Herrick yn "y cyfansoddwr cerddi goreuaf – mor sicr â Shakespeare ydy'r dramodydd goreuaf – a anwyd erioed o hil y Saeson". Yn y cyfnod hwn hefyd bu golwg arall, un wleidyddol, ar Herrick: hawliodd y Siartwyr taw un o weithiau "bardd y Bobl" oedd "To Daffodils".

Yn nechrau'r 20g, pallodd ei statws ymhlith y beirniaid, er enghraifft F. R. Leavis, a oedd yn ffafrio barddoniaeth "gref" megis penillion Jonson a Donne. Ezra Pound oedd un o'r ychydig o fodernwyr i'w werthfawrogi. Ar y llaw arall, cafodd Herrick ei alw'n "is-fardd" (*minor poet*) gan T. S. Eliot. Yn niwedd y 1960au a'r 1970au, dechreuodd ysgolheigion a beirniaid unwaith eto ddarllen *Hesperides*, nid am fod rhialtwch gwledig ei olygfeydd yn ffasiynol, ond oherwydd eu bod am ddadansoddi'r casgliad cyfan fel un gwaith llenyddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1591
Categori:Marwolaethau 1674
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirdd serch o Loegr
Categori:Epigramwyr o Loegr
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Nyfnaint
1857 yng Nghymru

bawd|Thomas Gee
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1857** i '''Gymru a'i phobl'*.

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Albert Edward 
* Tywysoges Cymru - yn *wag''

## Digwyddiadau 
bawd|250x250px| Traphont Crymlyn

* 4 Mawrth - Thomas Gee yn lansio'r papur newydd anghydffurfiol radical *Baner Cymru* yn Ninbych. 
* 24 Mawrth - 1857 Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, i ben. Daw hynafiaethydd o Ynys Môn, William Owen Stanley yn AS Chwig dros Fwrdeistref Biwmares.
* 6 Mai - Samuel Roberts  SR yn hwylio am Tennessee.
* 1 Mehefin - Agor Traphont Crymlyn, a adeiladwyd i gludo Estyniad Taf Vale o Reilffordd Casnewydd, Y Fenni a Henffordd. 
* 10 Awst - Cysegrir John Bowen yn Esgob Sierra Leone. 
* 13 Awst - Eugene Goddard yn croesi Afon Menai yn ei falŵn nwy *Aurora* o Gastell Caernarfon i Lanidan. 
* 3 Hydref - *Sefydlir y Newport Gazette* gan William Nicholas Johns. 
* 14 Hydref - Lladdwyd pedwar o bobl mewn damwain reilffordd ger Y Pîl.
* 29 Hydref - Eglwys Sant Deiniol, Penarlâg, wedi'i difrodi'n wael gan losgi bwriadol. 
* Hydref - Streic Aberdâr 1857-8 yn erbyn gostyngiadau mewn cyflog glowyr yn dechrau. 
* Mae gweithwyr rheilffordd yn mynd ar streic yn Aberdâr.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
bawd|Wynebdalen *The British Kymry...*
bawd|
### Llyfrau newydd 
* Owen Wynne Jones — *Dafydd Llwyd*
* Richard Williams Morgan — *The British Kymry or Britons of Cambria*
* Robert Parry (Robyn Ddu Eryri) — *Teithiau a Barddoniaeth Robyn Ddu Eryri* 

### Cerddoriaeth 
* John Ashton - "Trefeglwys" ( emyn dôn )

## Genedigaethau 
* 2 Chwefror - Syr James Cory, Barwnig 1af, gwleidydd a pherchennog llongau (bu farw 1933) 
* 7 Chwefror - Windham Henry Wyndham-Quin, 5ed Iarll Dunraven (bu farw 1952) 
* 28 Chwefror - Charlie Newman, capten undeb rygbi Cymru (bu farw 1922) 
* 27 Ebrill - Alfred Cattell, chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru (bu farw 1933) 
* 12 Mai - Sarah Jacob, y "ferch ymprydio" (bu farw 1869) 
* 20 Mehefin - Dan Griffiths, chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru (bu farw 1936) 
* 28 Mehefin - Syr Robert Jones, Barwnig 1af, llawfeddyg orthopedig (bu farw 1933) 
* 1 Gorffennaf - Martha Hughes Cannon, gweithredwr a gwleidydd hawliau menywod yn yr Unol Daleithiau (bu farw 1932) 
* 19 Medi - James Bridie, chwaraewr rygbi rhyngwladol dros Gymru a anwyd yn yr Alban (bu farw 1893 yn Lloegr)
* 8 Tachwedd - Frank Purdon, rhyngwladol rygbi'r undeb Cymru 
* 14 Tachwedd - John Thomas Rees, cerddor (bu farw 1949) 
* 2 Rhagfyr - Syr Robert Armstrong-Jones, llawfeddyg (bu farw 1943) 
* Llewellyn Cadwaladr, tenor operatig (bu farw 1909)

## Marwolaethau 
bawd|150px|Bedd a Chofeb John Jones, Talysarn, ym mynwent Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni
* 3 Ionawr - Richard Philipps, Barwn 1af Milford (ail greadigaeth), 55 
* 10 Chwefror - David Thompson, arloeswr yn rhan Brydeinig Gogledd America, 86 
* 29 Mawrth - Elijah Waring, ysgrifennwr, ± 69 
* 16 Mai - Syr William Lloyd, milwr a mynyddwr, 74 
* 13 Mehefin - Daniel Rees, emynydd, 64 
* 12 Awst - William Daniel Conybeare, deon Llandaf, 70 
* 16 Awst - John Jones, Talysarn, gweinidog anghydffurfiol blaenllaw, 61 

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Tramwyfa'r Gogledd Ddwyrain

Môr-lwybr drwy dyfroedd Arctig Gogledd Ewrop ac Asia yw '''Tramwyfa'r Gogledd Ddwyrain''' sy'n ffordd o deithio o Gefnfor yr Iwerydd i'r Cefnfor Tawel, a hynny drwy Gefnfor yr Arctig. Yn ystod Oes y Darganfod, ymdrechodd nifer o fforwyr Ewropeaidd ganfod llwybrau i fordeithio o Ewrop i'r Dwyrain Pell. Y prif ffyrdd o wneud hyn oedd ym moroedd hemisffer y de, naill ai hwylio o gwmpas pen deheuol yr Amerig, drwy Gulfor Magellan neu rownd yr Horn, neu deithio i'r dwyrain o amgylch Penrhyn Gobaith De yn Ne'r Affrig ac ar draws Cefnfor India. O'r 15g hyd at y 19g, lansiwyd nifer o fordeithiau mewn ymgais i ddarganfod Tramwyfa'r Gogledd Ddwyrain yn ogystal â Thramwyfa'r Gogledd Orllewin, i ogledd Canada ac Alaska. Roedd y chwilfa am y tramwyfeydd gogleddol yn anos na fforiadau i'r cefnforoedd deheuol oherwydd caledni'r hinsawdd a pheryglon fordwyo'r dyfroedd rhewedig.

Morwyr o'r Iseldiroedd, Lloegr, a Rwsia oedd y prif fforwyr a cheisiodd ganfod môr-lwybr i ogledd Llychlyn a thrwy'r dyfroedd ar hyd arfordiroedd gogleddol Rwsia a Siberia. Ymhlith y cyntaf i fentro oedd Willem Barentz yn y 1590au ac Henry Hudson yn nechrau'r 17g. Yn sgil dirywiad grym masnachol yr Iseldirwyr ar y môr yn y 18g, y Rwsiaid a fu'n arwain y chwilfa. Cafodd rhan fawr o ardal ddwyreiniol y dramwyfa, rhwng Gorynys Kamchatka ac Alaska, ei fapio gan Vitus Bering, swyddog Danaidd yn Llynges Rwsia. Archwiliwyd arfordiroedd gogledd Siberia gan Ymdaith Fawr Gogledd Rwsia yn 1733–43. Er ymdrechion y Rwsiaid, y daearegwr Ffinnaidd-Swedaidd Adolf Erik Nordenskiöld oedd y cyntaf i gyflawni'r fordaith, a hynny yn 1878–80 ar yr SS *Vega*.

Yn nechrau'r 20g, dechreuodd llongau torri rhew groesi'r dramwyfa. Yn y 1930au sefydlwyd llwybr i longau masnachol a chychwynnodd yr Undeb Sofietaidd ar ddatblygu porthladdoedd a diwydiannau cynradd, megis echdynnu mwynau a thorri coed, yn nhiroedd y dwyrain. Cedwir y môr-lwybr yn fordwyadwy yn yr haf a thymor yr hydref gan lynges o longau torri rhew gyda chymorth awyrennau rhagchwilio a gorsafoedd tywydd. O ganlyniad i gynhesu byd-eang a thoddiad y capan rhew, mae mwy o longau yn gallu croesi'r dramwyfa ac ar hyd lwybrau byrrach hefyd.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Terence Armstrong, *The Northern Sea Route: Soviet Exploitation of the North East Passage* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2011).

Categori:Fforio'r Arctig
Categori:Hanes morwrol Rwsia
Categori:Môr-lwybrau
Madeleine Thien

Awdur straeon byrion o Ganada yw **Madeleine Thien** (Tsieinieg traddodiadol: 鄧敏 靈; ganwyd 25 Mai 1974) sydd hefyd yn nofelydd nodedig. Erbyn 2019, cyfieithwyd ei llyfrau i fwy na 25 o ieithoedd.

Mae Llawlyfr Llenyddiaeth Canada yn mynegi bod ei gwaith yn adlewyrchu natur gynyddol draws-ddiwylliannol llenyddiaeth Canada, gan archwilio celf, mynegiant a gwleidyddiaeth y tu mewn i Gambodia a Tsieina, yn ogystal ag o fewn cymunedau Asiaidd diasporig.

Yn 2016 enillodd ei nofel *Do Not Say We Have Nothing*, Wobr y Governor General am ffuglen Saesneg, Gwobr Scotiabank Giller, a Gwobr Edward Stanford am y Teithlyfr Ffuglenol Gorau. Fe'i rhoddwyd ar y rhestr fer yn 2016 ar gyfer Gwobr Man Booker, ''Baileys Women's Prize for Fiction'', a Gwobr Rathbones Folio Prize (2017). 

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Vancouver i dad Tsieineaidd o Malaysia a mam Tsieineaidd o Hong Kong. Astudiodd ddawns gyfoes ym Mhrifysgol Simon Fraser a gradd Meistr yn y Celfyddydau Cain gan arbenigo mewn Ysgrifennu Creadigol o Brifysgol British Columbia. 

Gwnaeth Thien y penderfyniad i newid o Ddawns i ysgrifennu creadigol am ychydig resymau, ond yn bennaf oherwydd ei bod yn teimlo'n annigonol o ran ei thalent, er gwaethaf ei hangerdd dros y gelfyddyd. Cyn gweithio fel golygydd i'r *Rice Paper Magazine*, bu’n gweithio, o oedran ifanc, mewn swyddi clerigol, manwerthu ac men bwyty.

## Gyrfa
Mae llawer o weithiau Thien yn canolbwyntio ar y thema 'amser' mewn cysylltiad â 'lle' ac 'emosiwn dynol'. Mewn cyfweliad â *Granta* o 2016, dywed ei bod yn meddwl am “y ffordd mae bywydau menywod yn cael eu mynegi mewn llenyddiaeth ar hyn o bryd,” a bod ganddi ddiddordeb mewn ysgrifennu am fenywod o liw ac am rhywioldeb.

Yn 2001, cyhoeddwyd ei llyfr cyntaf o'r enw *Simple Recipes*. Mae'r llyfr yn gasgliad o ddarnau byrion o ffuglen sy'n archwilio gwrthdaro o fewn cenedlaethau ac mewn dwy stori, perthnasoedd rhyngddiwylliannol. Yn yr un flwyddyn, addasodd Thien ffilm fer yr artist Joe Chang (a gomisiynwyd gan y Bwrdd Ffilm Cenedlaethol), *The Chinese Violin* (2001), yn llyfr plant. Mae'r stori'n dilyn taith merch ifanc Tsieineaidd wrth iddi hi a'i thad, sy'n gerddor, addasu i fywyd yn Vancouver.

Mae nofel gyntaf Thien, *Sicrwydd* (Toronto: M&S, 2006; Efrog Newydd: Little, Brown, 2007; London: Faber, 2007), yn dilyn cynhyrchydd dogfennol wrth iddi chwilio am y gwirionedd am brofiad ei thad yn byw ym Malysia dan reolaeth Japan. Cyhoeddwyd y nofel yn rhyngwladol a'i chyfieithu i 16 iaith.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Ganada
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Vancouver
Blanche Ames Ames

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Blanche Ames Ames** (ganwyd 1878) sy'n nodigedig am ei gwaith fel dylunydd botanegol, artist dyfrlliw, dyfeisiwr a swffragét. Credai'n gryf mewn atal cenhedlu ac etholfraint.

Ganed **Blanche Ames** yn Lowell, Massachusetts, Unol Daleithiau America a bu farw yn Easton, Massachusetts. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Smith, Massachusetts. Bu'n briod i Oakes Ames. Un o wyrion Ames oedd George Ames Plimpton, ysgrifennwr chwaraeon enwog. 

## Bywyd personol
Roedd Ames yn ferch i Gadfridog yn y fyddin a oedd hefyd yn Llywodraethwr Mississippi, Adelbert Ames, a Blanche Butler Ames. Hi oedd y pedwerydd o chwech o blant, roedd hi'n chwaer i Adelbert Ames Jr., gwyddonydd amlwg. Roedd hi hefyd yn wyres i'r Cadfridog-Lywodraethwr Benjamin Butler a'r actores Sarah Hildreth Butler.

Roedd hi'n un o ychydig o ferched ei chyfnod i fynychu'r coleg, gan ennill gradd B.A. mewn Hanes Celf a diploma mewn Celf Stiwdio o Goleg Smith ym 1899. Hi oedd llywydd ei dosbarth graddio.
bawd|(~1910)
Yn 1900 priododd athro botaneg Prifysgol Harvard, Oakes Ames (dim perthynas), a chymrodd yr enw priod "Blanche Ames Ames". Roedd gan yr Ameses bedwar o blant: Pauline (ganwyd 1901), Oliver (1903), Amyas (1906), ac Evelyn (1910).

## Yr awdur
bawd|(1945)
Ysgrifennodd lawer o lyfrau am ei theulu, gan gynnwys *Oakes Ames, Jottings of a Harvard Botanist* (1979), a *The Plimpton Papers, Law and Diplomacy* (1985).

## Yr arlunydd
Roedd Ames yn arlunydd talentog mewn amryw o gyfryngau. Roedd ei gwaith yn cynnwys portread, wedi'i wneud yn bennaf mewn paent olew, darlunio botanegol, a chartwnau gwleidyddol.

Ym 1902, dechreuodd ddarlunio cyhoeddiadau botanegol ei gŵr, Oakes Ames, gan gynnwys ei draethawd saith cyfrol ar degeirianau, sy'n dal i gael ei ystyried yn un o'r rhai gorau yr ymchwiliwyd iddo hyd heddiw.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Lowell, Massachusetts
Macedoneg

Iaith Slafonaidd Ddeheuol ac iaith genedlaethol Gogledd Macedonia yw **Macedoneg** (,  ). Mae'n debyg iawn i'r iaith Fwlgareg, a fe'i sillefir yn yr wyddor Gyrilig. Macedoneg ac Albaneg yw'r ddwy iaith swyddogol yng Ngogledd Macedonia, a siaredir Macedoneg hefyd gan Facedoniaid ethnig yng ngogledd Gwlad Groeg, Bwlgaria, Croatia, Serbia, Slofenia, ac Albania. Rhennir yr iaith yn dri grŵp o dafodieithoedd: tafodieithoedd y gogledd, sy'n ymdebygu at Serbeg llafar deheuol; tafodieithoedd y dwyrain, a leolir ar gontinwwm â Bwlgareg; a thafodieithoedd y gorllewin, y ffurfiau llafar sydd fwyaf wahanol i Fwlgareg a Serbo-Croateg.

Cafodd yr iaith Facedoneg ei safoni wedi'r Ail Ryfel Byd gan y llywodraeth gomiwnyddol. Sail y ffurf safonol oedd tafodiaith Prilep a Titov Veleg, a benthycwyd nifer o eiriau i'r iaith gan Serbeg a Bwlgareg. Gan fod Macedoneg mor debyg i Fwlgareg, hyd at ganol yr 20g cafodd iaith y werin Facedonaidd ei hystyried yn grŵp o dafodieithoedd Bwlgareg. Mae tafodieithoedd Macedoneg yn parhau i ffurfio continwwm ieithyddol â thafodieithoedd Bwlgareg, ac mae nifer o Fwlgariaid yn ystyried iaith y Macedoniaid yn ffurf ar Fwlgareg ac nid iaith ar wahân. Mynnai'r Macedoniaid y gellir olrhain Macedoneg yn uniongyrchol i Hen Slafoneg Eglwysig, iaith ysgrifenedig gyntaf y Slafiaid, er bod yr honno yn ymddangos yn debycach o lawer i Hen Fwlgareg yn ôl yr ieithyddion.

## Yr iaith lenyddol 
Datblygodd yr iaith Facedoneg llenyddol ar sail llenyddiaeth Slafoneg yr Oesoedd Canol. Hyd at ddechrau'r 19g, Slafoneg Eglwysig oedd y brif iaith lenyddol yn niwylliant y Macedoniaid, y Serbiaid, a'r Bwlgariaid. Ers yr 16g, bu llenorion Slafoneg yn cynnwys elfennau o iaith y werin yn eu gwaith, ac yn y 19g daeth yr arfer hon yn fwyfwy gyffredin. Yn ystod yr oes Otomanaidd, cafodd diwylliant y Groegiaid ddylanwad ar grefydd ac addysg yn nhiroedd deheuol y Macedoniaid, ac yma buont yn ysgrifennu'r Facedoneg drwy gyfrwng yr wyddor Roeg yn hytrach na'r wyddor Gyrilig. Yn hanner cyntaf y 19g, ymddangosodd corff bach o lên yn iaith y werin, wedi ei ysgrifennu yn yr wyddor Roeg, ac yn cynnwys cyfieithiadau o'r Efengylau a thestunau didactig ar bynciau crefyddol. Oherwydd y wahaniaeth o ran y system ysgrifennu, datblygodd y traddodiad hwn ar wahân i'r ieithoedd Slafonaidd ysgrifenedig eraill, ac o achos hynny ffurf neillduol ydy'r iaith lenyddol sy'n wir adlewyrchiad o lafar gwlad yr oes. Dylanwadwyd ar lenyddiaeth Facedoneg Gyrilig yn gryf gan y traddodiad Slafoneg Eglwysig, a bu hefyd yn cyfuno â'r elfennau Groegaidd. Bu nifer o lenorion y cyfnod, gan gynnwys Dimitar Miladinov a Grigor Prličev, yn ysgrifennu drwy gyfrwng y ddwy wyddor.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Gogledd Macedonia
Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Afon Meon

[bawd|260px|Yr afon ger [Wickham ]]
Afon 34 cilomedr o hyd yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr yw **Afon Meon**, sy'n tarddu ger East Meon ac yn llifo i’r Solent ger Titchfield Haven. Erbyn 1086, roedd 33 o felynau ar yr afon. Gwelir dwrgi, penlletwad a lamprai’r nant yn yr afon, a gwelir hefyd glas y dorlan a chrëyr bach.

## Cyfeiriadau
Categori:Afonydd Hampshire
Thomas Traherne

Bardd  o Loegr oedd **Thomas Traherne** (10 Hydref 1636 – 10 Hydref 1674) sy'n nodedig fel un o'r clerigwyr Anglicanaidd, gyda'r Eingl-Gymry George Herbert ac Henry Vaughan, a fu'n cyfansoddi cerddi cyfriniol yn yr 17g. Caiff ei gyfri hefyd ymhlith y beirdd Metaffisegol.

Ganwyd yn Henffordd yn fab i grydd. Astudiodd yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen, a chafodd ei ordeinio yn 1660. Aeth i weinidogaethu yn Credenhill, Swydd Henffordd, yn 1661 a daliodd y plwyf hwnnw am weddill ei oes. Yn y cyfnod 1669–74 aeth i fyw yn Llundain ac yn Teddington, Middlesex, yn gaplan i Syr Orlando Bridgeman, yr hwn oedd yn arglwydd geidwad o 1667 i 1672. Penodwyd Traherne yn weinidog Eglwys Teddington yn 1672, a chafodd ei gladdu yno pan fu farw dwy flynedd yn hwyrach, tua 37 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Elizabeth S. Dodd, ''Boundless Innocence in Thomas Traherne's Poetic Theology: 'Were all Men Wise and Innocent...'* (Abingdon, Swydd Rydychen: Routledge, 2015).
* Elizabeth S. Dodd a Cassandra Gorman (goln.), *Thomas Traherne and Seventeenth-Century Thought'' (Caergrawnt: Boydell & Brewer, 2016).

Categori:Genedigaethau 1636
Categori:Marwolaethau 1674
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd o Loegr
Categori:Pobl o Henffordd
Svava Jakobsdóttir

Un o Awduron mwyaf blaenllaw Gwlad yr Iâ oedd **Svava Jakobsdóttir** (4 Hydref 1930 - 21 Chwefror 2004) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel ffemenist ac fel gwleidydd. Mae'i gwaith yn cael ddisgrifio fel "brand unigryw o swrealaeth". 

Fe'i ganed yn Neskaupstaður, o rhyw fil a hanner o bobl a leolir ar ochr ddwyreiniol yr ynys; bu farw yn y brifddinas, Reykjavík. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Smith, Massachusetts lle graddiodd ym 1952 mewn llenyddiaeth hynafol Gwlad yr Iâ. Yna, astudiodd yng Ngholeg Somerville, Rhydychen.

Roedd ei thad (Hans) Jakob Jónsson yn weinidog Lutheraidd. Rhwng 1935 a 1940 bu ef a'i deulu'n byw yn Wynyard, Saskatchewan, Canada lle bu'n weinidog ar gynulleidfa Gwlad yr Iâ-Canadaidd.

Roedd hi'n aelod o'r Alþingi, Senedd Gwlad yr Iâ, rhwng 1971 a 1979, fel aelod o'r blaid asgell chwith Alþýðubandalagið (Cynghrair y Bobl).

## Yr awdur
Ymhlith ei gweithiau mwyaf adnabyddus mae'r nofel * Gunnlaðar saga * ('' Saga'rGunnlod *), y nofelig * Leigjandinn * (*Y Lojar'') a'r stori fer arswyd "Saga handa börnum" ("Stori i Blant"). Ar wahân i ryddiaith ysgrifennodd hefyd farddoniaeth a dramâu. Enillodd Wobr Henrik Steffens ym 1997.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Wlad yr Iâ
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Neskaupstaður
Guto Dafydd

Bardd a llenor o Gymru yw **Guto Dafydd** (ganwyd 14 Mawrth 1990).

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i magwyd ym mhentref Trefor, Gwynedd. Mynychodd Ysgol yr Eifl, Ysgol Glan y Môr a Choleg Meirion-Dwyfor Graddiodd yn y Gymraeg o Brifysgol Bangor, lle cwblhaodd draethawd hir ar waith Wiliam Owen Roberts ac Iwan Llwyd.

## Gyrfa
Rhwng Mai 2011 a Tachwedd 2014 roedd yn gweithio i Gyngor Gwynedd, dan ddechrau fel cymhorthydd ar wefan y cyngor, hyfforddai cyswllt cwsmer ac yna Uwch Swyddog Ymchwil a Dadansoddeg. Yn Nhachwedd 2014 cychwynnodd weithio i Comisiynydd yr Iaith Gymraeg fel Swyddog Cydymffurfio. Mae'n Uwch Swyddog Cydymffurfio ers Ebrill 2017.

## Cystadlu a gwaith llenyddol
Bu'n cystadlu mewn eisteddfodau mawr a bach ers yn ŵr ifanc. Mae'n aelod o dîm Talwrn y Tywysogion a thîm ymryson Caernarfon. Mae'n cyfrannu'n rheolaidd i Barn, Barddas, Tu Chwith a chyhoeddiadau eraill.

Yn 2014 cyhoeddodd *Jac*, nofel dditectif gyffrous i bobl ifanc (Y Lolfa, ISBN 9781847718976). Yr un flwyddyn, cyhoeddodd cyfrol o farddoniaeth ''Ni Bia'r Awyr* (Cyhoeddiadau Barddas, ISBN 9781906396787). Cyhoeddodd ei nofel gyntaf i oedolion yn 2015, sef  *Stad* (Y Lolfa, ISBN 9781784611279).

Yn Eisteddfod Genedlaethol 2016, enillodd Wobr Goffa Daniel Owen am ei nofel *Ymbelydredd'' sy'n dilyn gŵr ifanc o Wynedd wrth iddo ddilyn cwrs radiotherapi ym Manceinion. Seiliwyd y nofel ar driniaeth Guto ei hun pan gafodd gwrs o radiotherapi dros gyfnod o chwe wythnos yn hydref 2015 ar gyfer ffibromatosis ar wal y frest. Enillodd y nofel wobr Barn y Bobl Golwg360 yn nghystadleuaeth Llyfr y Flwyddyn 2017. Yn 2019 enillodd wobr Daniel Owen am yr eildro gyda'i nofel *Carafanio*.

Ysgrifennodd y geiriau ar gyfer *A Oes Heddwch*, cyngerdd agoriadol Eisteddfod Genedlaethol 2017.

## Bywyd personol
Mae’n byw ym Mhwllheli gyda’i wraig, Lisa, a’u plant, Casi a Nedw. Mae'n frawd i'r bardd Elis Dafydd.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
* ''Ni Bia'r Awyr* (Cyhoeddiadau Barddas, 2014)

### Nofelau
* *Jac* (Y Lolfa, 2014)
* *Stad* (Y Lolfa, 2015)
* *Ymbelydredd*  (Y Lolfa, 2016)
* *Carafanio'' (Y Lolfa, 2019)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Prifeirdd
Alice Morgan Wright

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Alice Morgan Wright** (10 Hydref 1881 - 8 Ebrill 1975) sy'n nodigedig am ei gwaith fel cerflunydd, ymgyrchydd dros hawliau anifeiliaid, ymgyrchydd dros bleidlais i ferched, swffragét a cherflunydd. Roedd yn un o arlunwyr cyntaf Unol Dalkeithiau America i gofleidio'r ddau arddull newydd: ciwbiaeth a dyfodoliaeth a sgwennodd am barchu anifieliaid.

Fe'i ganed yn Albany, Efrog Newydd ac yno hefyd y bu farw. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Smith, Massachusetts aUrdd Myfyrwyr Celf Efrog Newydd. 

## Coleg
bawd|chwith|Un o gerfluniau Alice Morgan Wright: *The Off-Shore Wind*
Daeth Wright o hen deulu o ardal Albany. Bu'n fyfyriwr yn Ysgol St Agnes yn Albany (Ysgol Doane Stuart, bellach).

Graddiodd o Goleg Smith, a daliodd ati â'i hastudiaethau yn Ninas Efrog Newydd. Tra'n astudio yng Nghynghrair Myfyrwyr Celf Efrog Newydd, fe'i gwaharddwyd rhag mynychu 'astudiaethau bywyd' felly gwyliodd Wright gystadlaethau bocsio a reslo lleol er mwyn astudio'r ffurf ddynol. Ym 1909, aeth i Baris, lle mynychodd yr *École des Beaux-Arts* a'r *Académie Colarossi*. Ym Mharis roedd hi'n ddisgybl i Injalbert ac yn Efrog Newydd astudiodd gyda Gutzon Borglum, James Earle Fraser a Hermon Atkins MacNeil.

## Y cerflunydd
Arddangosodd yn Sefydliad Celf Chicago a Sefydliad Celf Philadelphia, ac ymddangosodd ei gwaith yn Ewrop yn Academi Frenhinol y Celfyddydau (Llundain) a'r *Salon des Beaux Arts* (Paris). [6] Roedd hi'n aelod o Gymdeithas Genedlaethol Peintwyr a Cherflunwyr Benywaidd yn ogystal â bod yn aelod a chyd-sefydlydd, a chyfarwyddwr Cymdeithas yr Artistiaid Annibynnol.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Efrog Newydd
Lucy R. Lippard

Awdur a beirniad celf Americanaidd yw **Lucy R. Lippard** (ganwyd 14 Ebrill 1937) sydd hefyd yn  cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel hanesydd celf, newyddiadurwr, actifydd a churadur.

Fe'i ganed yn Ninas Efrog Newydd ar 14 Ebrill 1937. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Smith, Massachusetts,Sefydliad celfyddydau Cain, Prifysgol Efrog newydd a Phrifysgol Efrog Newydd. 

Roedd Lippard ymhlith yr ysgrifenwyr cyntaf i ddadlau dros 'dadfateroli (*dematerialization*) ofewn celf gysyniadol ac roedd yn hyrwyddwr cynnar o gelf ffeministaidd. Yn 2019 roedd yn awdur 21 o lyfrau ar gelf gyfoes ac wedi derbyn nifer o wobrau ac anrhydeddau gan feirniaid llenyddol a chymdeithasau celf.

## Magwraeth ac addysg
Ganwyd Lucy Lippard yn Ninas Efrog Newydd cyn symud i New Orleans a Charlottesville, Virginia, cyn cofrestru yn Academi Abbot ym 1952. Mynychodd Goleg Smith ac ennill radd B.A. ym 1958. Ym 1962, enillodd radd M.A. mewn hanes celf gan Sefydliad y Celfyddydau Cain ym Mhrifysgol Efrog Newydd.

Wedi gadael coleg, ym 1958, dechreuodd Lippard weithio yn llyfrgell yr Amgueddfa Celf Fodern lle, yn ogystal ag ail-gartrefu'r llyfrgell ar ôl tân, cafodd ei "ffermio allan" i wneud ymchwil i guraduriaeth. Yn MoMA gweithiodd gyda churaduron fel Bill Lieberman, Bill Seitz a Peter Selz. Yn MoMA cyfarfu Lippard â Sol LeWitt a oedd yn gweithio wrth y ddesg nos. Roedd gan John Button, Dan Flavin, Al Held, a Robert Ryman i gyd swyddi yn yr amgueddfa yn ystod yr amser hwn hefyd.

### Llyfryddiaeth ddethol
* *Undermining: A Wild Ride Through Land Use, Politics, and Art in the Changing West.* Efrog Newydd: The New Press. 2014. 
* *4,492,040.* Los Angeles: New Documents. 2012. 
* *Weather Report*. Boulder, C.O.: Boulder Museum of Contemporary Arts. 2007. 
* *On the beaten track: tourism, art and place.* Efrog Newydd: New Press. 1999. 
* *The Lure of the Local: Senses of Place in a Multicentered Society.* Efrog Newydd: New Press. 1998.  
* *The Pink Glass Swan.* Efrog Newydd: New Press, 1995. 
* *Mixed blessings: new art in a multicultural America.* Efrog Newydd: Pantheon Books. 1990.   
* *A different war: Vietnam in art.* Bellingham, Wash: Whatcom Museum of History and Art. 1990.  
* *Get the message?: a decade of art for social change.* Efrog Newydd: E.P. Dutton. 1984  
* *Overlay: contemporary art and the art of prehistory.* Efrog Newydd: Pantheon Books. 1983  
* *Eva Hesse.* Efrog Newydd: New York University Press. 1976. 
* ''From the center: feminist essays on women's art.* Efrog Newydd: Dutton. 1976.  
* *Six years: the dematerialization of the art object from 1966 to 1972; a cross-reference book of information on some esthetic boundaries.* Efrog Newydd: Praeger. 1973.  
* *Changing: essays in art criticism.* Efrog Newydd: Dutton. 1971. 
* *Surrealists on art.* Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall. 1970.  
* *Pop art.* Efrog Newydd: Praeger. 1966. 
* *The Graphic Work of Philip Evergood''. Efrog Newydd: Crown, 1966.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
João W. Nery

Awdur ac actifydd Brasilaidd oedd **João W. Nery** (12 Chwefror 1950 &ndash; 26 Hydref 2018) a anwyd yn Rio de Janeiro. Roedd hefyd yn seicolegydd ac ymgyrchydd dros hawliau LHDT (Lesbiaidd, Hoyw, Deurywiol, a Thrawsryweddol).

Ef yw'r dyn trawsryweddol cyntaf i gael llawdriniaeth newid rhyw, yn dilyn ei lawdriniaeth ym Brasil ym 1977.

Mae bil gan y gyngreswr Jean Wyllys a'r gyngreswraig Erika Kokay yn dwyn ei enw.

## Cyhoeddiadau
* *Erro de pessoa: Joana ou João?*, Rio de Janeiro, Editora Record, 1984.
* *Viagem solitária: memórias de um transexual 30 anos depois*, São Paulo, Leya Brasil, 2012.
* *Vidas trans: a coragem de existir* (in co-opeartion with Amara Moira, Márcia Rocha e T. Brant), Bauru, Leya Brasil, 2017.
* *Velhice transviada*, Postumo, 2018.

## Llyfryddiaeth 
* Jesus, Dánie Marcelo de; Carbonieri, Divanize; Nigro, Claudia M.C. (2017). Estudos sobre gênero: identidades, discurso e educação - homenagem a João W. Nery. [S.l.]: Pontes. 252 pp. ISBN 9788571138162.
* Gonçalves Jr., Sara W. P. (2017) Invisíveis. In:Estudos sobre gênero: identidades, discurso e educação - homenagem a João W. Nery. Editora Pontes. 2017 ISBN 9788571138162.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Llenorion benywaidd o Frasil
Categori:Pobl o Rio de Janeiro
Margaret George

Awdur llyfrau hanesyddol Americanaidd yw **Margaret George** (ganwyd 19 Ionawr 1943) sy'n arbenigo mewn ffuglen hanesyddol, yn enwedig bywgraffiadau dychmygol. Mae'n nodedig hefyd am ei gwaith ymchwil manwl ac ystod eang ei llyfrau. Caiff ei hystyried gan lawer fel un o'r nofelydd hanesyddol gorau o'i chyfnod.

Fe'i ganed yn Tennessee ar 19 Ionawr 1943. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Stanford a Phrifysgol Tufts. 

Hi yw awdur y nofelau poblogaidd *The Autobiography of Henry VIII* (1986), *Mary Queen of Scotland and the Isles* (1992), *The Memoirs of Cleopatra* (1997), *Mary Called Magdalene* (2002), *Helen of Troy* (2006), *Elizabeth I *(2011), *The Confessions of Young Nero* (2017), a *The Splendor Before the Dark* (2018). Roedd llawer o'r llyfrau hyn yn 'werthwyr gorau' y *New York Times*.

## Magwraeth a choleg
Ganed Margaret George yn Nashville, Tennessee. Ymunodd ei thad â Gwasanaeth Tramor yr Unol Daleithiau pan oedd hi'n bedair oed, ac roedd hi'n byw dramor yn Taiwan, Israel, a'r Almaen, cyn iddi fod yn dair ar ddeg oed. Fe'i cyflwynwyd yn ifanc i safleoedd hanesyddol y gwledydd hyn, a dysgodd y gallai fod gan chwedlau a storiau eraill eu seiliau a'u safleoedd hanesyddol.

Graddiodd o Brifysgol Tufts gyda gradd B.A. a Phrifysgol Stanford gydag M.A., ar y cyd mewn gwyddoniaeth fiolegol a llenyddiaeth Saesneg. Gweithiodd fel awdur gwyddonol am sawl blwyddyn yn y Sefydliadau Iechyd Cenedlaethol, Bethesda, Maryland cyn symud i Madison, Wisconsin gyda'i gŵr.

## Gweithiau dethol 
* *The Autobiography of Henry VIII: With Notes by His Fool, Will Somers* (1986)
* *Mary Queen of Scotland and the Isles* (1992)
* *The Memoirs of Cleopatra* (1997)
* *Mary, called Magdalene* (2002)
* *Helen of Troy* (2006)
* *Lucille Lost* (2006)
* *Elizabeth I* (2011)
* *The Confessions of Young Nero* (2017)
* *The Splendor Before the Dark* (2018)

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Tennessee
Christopher Newport

Morwr a phreifatîr Seisnig oedd **Christopher Newport** (Rhagfyr 1561 – Awst 1617) sy'n nodedig am ei gyrchoedd yn erbyn Ymerodraeth Sbaen yn niwedd Oes Elisabeth ac am ei ymdrechion i wladychu Virginia yn ystod Oes Iago. Ef oedd un o sefydlwyr Jamestown, y wladfa Seisnig gyntaf yn y Byd Newydd.

## Bywyd cynnar a phreifatirio (1561–1606) 
Cafodd Christopher Newport ei fedyddio yn Harwich, Essex, ar 29 Rhagfyr 1561. Aeth yn forwr yn ystod ei fachgendod, a chyrhaeddodd reng pen-forwr yn gynnar yn ei yrfa. Treuliodd Newport nifer o flynyddoedd yn breifatîr ac yn ymosod ar wladfeydd Ymerodraeth Sbaen ac yn dwyn cyrchoedd ar longau trysor Sbaenaidd i'w hysbeilio. Fe'i dyrchafwyd yn gapten yn 1590, a'r llong gyntaf dan ei reolaeth oedd y *Little John*, dan berchenogaeth marsiandïwr o Lundain. Parhaodd i ymosod ar drefedigaethau'r Sbaenwyr yn y Caribî, ar y *Little John* ac yn ddiweddarach y *Golden Dragon*. Mewn un frwydr yn y cyfnod hwn, fe gollodd ei fraich dde. Yn 1592, cipiodd y *Madre de Dios*, un o longau trysor Ymerodraeth Portiwgal. Yng nghanol y 1590au, Newport oedd un o gyd-berchenogion y llong brefiatirio *Neptune*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1561
Categori:Marwolaethau 1617
Categori:Morwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Morwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Essex
Categori:Pobl fu farw yn Indonesia
Categori:Preifatiriaid
Sheena Iyengar

Awdures o Ganada yw'r athro **Sheena S. Iyengar** (ganwyd 29 Tachwedd 1969) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur, academydd a seicolegydd.

Yn 2019 roedd yn athro-prifysgol yn Adran Rheoli Ysgol Fusnes Columbia. Ei harbenigedd yw sut a pham mae pobl yn dewis nwyddau a phethau eraill, beth sy'n effeithio o fewn y penderfyniad i fynd am un gwrthrych yn hytrach nag un arall. Cyflwynodd sawl darlith TED ar hyn ac mae'n awdur y llyfr *The Art of Choosing* (2010).

Fe'i ganed yn Toronto ar 29 Tachwedd 1969. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Stanford a Choleg Wharton. 

## Magwareth
Ganwyd Iyengar yn Toronto, Ontario, Canada, yn blentyn i fewnfudwyr Sikhaidd o Delhi, India. Pan oedd yn blentyn, cafodd ddiagnosis o fath prin o retinitis pigmentosa, afiechyd etifeddol, gyda'r retina, yn y llygad, yn dirywio. Erbyn roedd yn naw oed, ni allai ddarllen mwyach. Pan oedd yn un ar bymtheg oed, roedd hi bron yn hollol ddall, er ei bod hi'n gallu gweld golau. Mae hi'n parhau i fod yn ddall fel oedolyn.

## Coleg
Yn 1992, graddiodd o Brifysgol Pennsylvania gyda gradd B.S. mewn economeg o Ysgol Wharton a gradd B.A. mewn seicoleg o Goleg y Celfyddydau a Gwyddorau. Yna enillodd ei Ph.D. mewn seicoleg gymdeithasol o Brifysgol Stanford ym 1997.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Ganada
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Toronto
Gertrude Weil

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Gertrude Weil** (11 Rhagfyr 1879 - 30 Mai 1971) sy'n nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched a awliau sifil. Roedd ei gwleidyddiaeth yn ymylu ar yr asgell chwith, a daeth benben â'r sefydliad droeon oherwydd ei chredo, yn bennaf etholfraint.

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Goldsboro, North Carolina ac yno hefyd y bu farw a'i chladdu. Tref a oedd yn datblygu'n gyflym, wedi'i lleoli yng Ngogledd Carolina, oedd Goldsboro. Ei rhieni oedd yr Americanwyr Almaeneg-Iddewig Henry a Mina Weil (g. Rosenthal).

Ymfudodd tad Weil, Henry, o Hamburg, yr Almaen ym 1860, pan oedd yn bedair ar ddeg oed gan ddilyn ei frawd, Herman Weil, a fyddai wedyn yn ymladd yn y Fyddin Cydffederal yn ystod Rhyfel Cartref America. Gan ei fod yn aelwyd gyfoethog, roedd teulu Weil yn cyflogi staff domestig, gan gynnwys gweithwyr gwyn a du. Ym 1883, dim ond 17 mlynedd ar ôl ffurfio cynulleidfa Iddewig gyntaf Gogledd Carolina, fe helpodd rhieni, neiniau a theidiau, modrybedd ac ewythrod Gertrude i ffurfio Synagog Oheb Sholom yn Goldsboro. 

Pan oedd Weil yn 16, yn ystod 1895, fe’i hanfonwyd i Ddinas Efrog Newydd lle mynychodd Ysgol Horace Mann. Yn ystod yr amser hwn yn Ysgol Horace Mann dechreuodd Weil ysgrifennu llythyrau adref at ei theulu, gan drosglwyddo ei phrofiadau yn Efrog Newydd.

Yn ystod ei hamser yng Ngholeg Smith daeth Weil da ddylanwad gwaith y diwygwyr blaengar Jane Addams, a mynychodd ddarlithoedd ar anghydraddoldebau rhyw, a darlithoedd ar rôl menywod wrth wynebu cyfiawnder cymdeithasol; daeth y profiadau hyn yn sylfaen ar gyfer gwaith Weil yn y dyfodol.

## Gwaith
Ar ôl dychwelyd i Goldsboro, mwynhaodd Weil ychydig o amser hamdden, ond bu hefyd yn chwilio am gyfleoedd i weithio yn y dref. Roedd ei hamser gartref yn caniatáu i Weil ennill profiad mewn tasgau domestig wrth iddi gynorthwyo ei mam gyda tŷ. Bu'n weithgar gyda chlwb yr oedd ei mam wedi helpu i'w sefydlu ym 1899, sef Clwb Merched Goldsboro, lle dysgodd ddosbarthiadau gwnïo i ferched, tlawd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1971
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Goldsboro