open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Milwr yn y Meddwl

Drama fuddugol cystadleuaeth y Fedal Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Môn 2017 yw ***Milwr yn y Meddwl*** gan y llenor Heiddwen Tomos. Mae'r ddrama yn delio gyda PTSD a'i effaith ar filwr ifanc.  Daeth i'r brig mewn cystadleuaeth a ddenodd 17 o geisiadau. 

Mae Ned wedi dod adref i orllewin Cymru o faes y gad. Ond mae ei brofiadau diweddar yn rhyfel Irac wedi gadael creithiau dyfnion; rhai’n greithiau gweledol, ac eraill – y rhai dyfnaf – yn anweledig. 

Mae'r ddrama'n archwilio effaith trawma ar filwr o Gymro, wrth iddo ef a’i deulu geisio dod i delerau â digwyddiadau erchyll o’i orffennol a’r heriau newydd sy’n ei wynebu. Mae'r stori'n cyfosod cariad a pherthyn gyda'r "bwled a'r bom".

Yn ôl beirniaid y gystadleuaeth, 

Mae’r ieithwedd yn llifo’n naturiol drwyddi draw. Mae yma dalpiau helaeth o fratiaith ac mae 'na ddefnydd o’r Saesneg ond nid diogi ieithyddol sydd yma. Cai’r Saesneg ei ddefnyddio fel llais y sefydliad milwrol Prydeinig sydd wedi gorthrymu'r prif gymeriad. Mae’r fratiaith yn adlewyrchu'r ffordd y mae aml i gymuned a haenau o gymdeithas yn y Gymru gyfoes yn defnyddio’r iaith. Os yw hynny’n drist, mae hefyd yn realistig, ac os mai pennaf fwriad drama yw codi drych at natur, yna’n sicr mae Twm Shwgryn yn gwneud hynny. Mae ganddo ymwybyddiaeth a dealltwriaeth glir o theatr ac o’r hyn sydd yn gweithio yn y cyfrwng.

## Cymeriadau 
* Ned - milwr
* Edward Thomas - Is-Gorporal
* Huw - brawd Ned
* Michelle - gwraig Ned
* Gor - tad Ned 
* Swyddog y Fyddin

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Theatr Genedlaethol Cymru yn Theatr y Maes Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018.  

Tîm cyfarwyddo: 

* Cyfarwyddwr - Jac Ifan Moore
* Dylunydd Set a Gwisgoedd - Luned Gwawr Evans
* Cynllunydd goleuo - Ace McCarron
* Cynllunydd Sain - Dyfan Jones.

Cast: 

* Ned / Edward - Ceri Owain Murphy
* Huw - Aled Bidder
* Michelle - Elin Phillips
* Gor - Phylip Harries
* Swyddog y Fyddin - Aled Bidder

Ni chafodd yr adolygydd theatr Lowri Cooke lawer o flas o weld y cynhyrchiad, yn ôl ei hadolygiad ar wefan *Art Scene in Wales:* *"Sut mae dehongli drama sydd, ar bapur, yn llawn elfennau llwyddiannus, ac eto – o’i brofi yn y cnawd – yn eich diflasu? Aeth penwythnos hir heibio ers i mi brofi Milwr yn y Meddwl, a dwi wedi methu’n lân ag egluro paham na lwyddodd i’m cyffwrdd, fel y ‘dylai’, ac fel y gwnaeth â gwylwyr eraill."*

Ond cael ei blesio wnaeth y dramodydd Llŷr Titus yn ei adolygiad ar yr un wefan: *"Drwyddo draw roedd hwn yn gynhyrchiad gweledol iawn a’r delweddau’n aml yn drawiadol ac yn helpu cyfleu effaith anhwylder pryder ôl-drawmatig a chyflwr meddyliol bregus Ned [...] Dyma gynhyrchiad gwahanol ac un bydd yn aros yn y cof am ei lwyfannu yn sicr. O’r cychwyn cyntaf roedd rhywun ar ddeall nad cynhyrchiad cwbl naturiolaidd oedd hwn."* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 2010au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Mae Sera'n Wag

Drama fuddugol cystadleuaeth Y Fedal Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Eryri 2005 yw '''''Mae Sera'n Wag'''* o waith Manon Steffan Ros.

*Mae Sera'n Wag'' oedd y Ddrama Fer fuddugol yn yr Eisteddfod, gyda'r beirniaid T. James Jones a Geraint Lewis yn dyfarnu'r Fedal a'r wobr ariannol o £500 i Manon, gan nad oedd enillydd y Ddrama Hir yn deilwng o'r Fedal. Eisteddfod 2005 oedd y tro cyntaf i'r Fedal Ddrama gael ei chyflwyno, a rhoddwyd y rhyddid i'r beirniaid i wobrwyo'r ddrama 'orau o'r ddwy gystadleuaeth - y Ddrama Hir a'r Ddrama Fer. Gwynedd Huws Jones ddaeth i'r brig am y Ddrama Hir gyda'r ddrama ''Blanc'ed'' ond teimlai'r ddau feirniad nad oedd y ddrama'n haeddianol o'r Wobr Ariannol o £1,200 na'r Fedal, ond derbyniodd y nawdd o £3,000 i'w datblygu. Roedd 13 oedd wedi cystadlu am y Ddrama Hir ac 19 wedi cystadlu am y Ddrama Fer.

## Cymeriadau 
## Cynyrchiadau nodedig 
* Bu i Arwel Gruffydd gyfarwyddo cynhyrchiad o'r ddrama ar gyfer Sgript Cymru.
* Darlledwyd addasiad o'r ddrama ar BBC Radio Cymru ar yr 8 Mawrth 2006 gyda Rhian Cadwaladr a Maldwyn John o dan gyfarwyddyd Aled Jones. 

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Noel Williams

Actor Cymraeg oedd **Noel Williams** (16 Rhagfyr 1927 &ndash; 15 Ionawr 2022 Tra'n gweithio fel athro, bu'n gweithio hefyd yn rhan amser ym myd y cyfryngau, gan ddarlledu’r newyddion ar gyfer TWW a BBC Cymru. Fe ymgeisiodd i fod yn Aelod Seneddol Plaid Cymru dros etholaeth Dwyrain Y Rhondda yn yr Etholiad Cyffredinol ym 1959, ond cafodd ei guro gan yr ymgeisydd Llafur.

Pan ymddeolodd o’i waith fel athro, mentrodd i’r diwydiant actio.

Un o’i ymddangosiadau cyntaf ar deledu oedd yn y gyfres ddrama *Y Stafell Ddirgel,* a gafodd ei haddasu o nofel Marion Eames a’i darlledu yn Gymraeg ar BBC One Wales ym 1971. Bu'n rhan o gyfresi drama cynnar S4C hefyd gan gynnwys y gyfres ddrama wleidyddol *Cysgodion Gdansk* ym 1987, a’r gyfres ddirgel *Barbarossa* ym 1989, y ddwy o waith Ffilmiau Tŷ Gwyn. Yn y 1990au, bu'n rhan o gyfresi drama poblogaidd S4C fel *Tydi Bywyd yn Boen* a'r ddwy gyfres o *Lleifior,* gan bortreadu'r cymeriad eiconig Karl Weissman o nofelau poblogaidd Islwyn Ffowc Elis sef *Cysgod y Cryman* ac *Yn Ôl i Leifior*.

Ymddangosodd hefyd yn rhai o ffilmiau mwyaf llwyddiannus S4C fel *Hedd Wyn, Tân ar y Comin ac Oed yr Addewid.* 

Bu'n actio gyda nifer o gwmnïau theatr yng Nghymru gan gynnwys  Cwmni Theatr Gwynedd, Brith Gof a Dalier Sylw.   

Ar hyd ei oes, roedd yn ymgyrchydd brwd dros y Gymraeg ac yn cael ei ddisgrifio fel “Cymro balch”.

Bu farw yng Nghaerdydd yn ar y 15fed o Ionawr 2022. Mae’n gadael ei wraig, Lena, a’u tri o blant, Huw, Rhys a'r cynllunydd gwisgoedd Ffion Elinor.

## Gyrfa 
### Teledu 
* *Y Stafell Ddirgel* (1971) BBC Cymru
* *Cysgodion Gdansk* (1987) Ffilmiau Tŷ Gwyn

* *Coleg* (1982)

* *Deryn* (1988) Ffilmiau'r Nant
* *Barbarossa* (1989) Ffilmiau Tŷ Gwyn
* *Tydi Bywyd yn Boen* (1992) Ffilmiau Eryri
* *Lleifior* (1993 - 1996) Ffilmiau Tŷ Gwyn
* *Cegin y Cythraul* (1994) - yn y gyfres *I Dir Drygioni* i Ffilmiau Eryri
* *Yr Eneth Fwyn* (1997) BBC Cymru
* *Treflan* (2000)

### Ffilm 
* *Fel Dail ar Bren* (1982)
* *The Snow Spider* (1988)
* *Flashback* (1998)
* *Hedd Wyn (1992)*
* *The Old Devils* (1992)
* *Tân ar y Comin (1993)*
* *A Christmas Reunion (1993)*
* *Brad (1994)*
* *Oed yr Addewid* (2001)
* *Cwcw (2008)*

### Theatr 
* *Plas Dafydd (1987)* Cwmni Theatr Gwynedd
* *Gododdin* Brith Gof
* *Bacchai* (1991) Dalier Sylw
* *Siwan*

### Radio 
* *Brad* (1959) 

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion llais o Gymru
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2022
Brwyn ar Gomin

Drama fuddugol cystadleuaeth Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandybïe 1944 yw ***Brwyn ar Gomin*** gan y dramodydd o'r Waunfawr, W Vaughan Jones. Mae hi'n ddrama dair act. Cyhoeddwyd y ddrama gan Wasg Gee ym 1945.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg 1944
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Ludwig von Kahlen

Milwr a ffermwr o Ddenmarc oedd **Ludwig (von) Kahlen** (c.1700&ndash;1774). Mae'r ffilm "Bastarden" (2023) yn seiliedig ar ei brofiadau. Ludwig Kahlen yw prif gymeriad nofel Ida Jessen, *The Captain and Ann Barbara* (2020), ac mae'r nofel yn trafod ei brosiect i drin rhostir.

Cafodd Kahlen ei eni yn Lauenburg yn yr Almaen. Yn 1753 roedd yn gweithio fel is-gapten, ac roedd yn ymddiddori yn amaethu'r gweundir. Anfonodd sawl cynnig ar gyfer ariannu ffermydd rhostir i'r Rentekammeret, ond dim ond pan gyflwynodd gyfrifiadau manylach a oedd yn cynnwys gwladychwyr o'i ranbarth enedigol y cafodd ymateb. Cymeradwywyd ei gynnig gan Frederik V, brenin Denmarc. Rhoddodd y gorau i'w yrfa filwrol i ymsefydlu ar y rhos ac adeiladu tŷ iddo'i hun, a alwodd yn "Dŷ'r Brenin".

Llwyddodd i dyfu tatws yn rhostir diffrwyth Jylland. Cyrhaeddodd gwladychwyr o'r Almaen yn 1759; roedden nhw eisiau dychwelyd adref ar ôl dim ond wythnos. Roedd Kahlen wedyn yn cyflogi gweision lleol, ond collon nhw ddewrder hefyd. Wedi wyth mlynedd o aredig a hau heb fawr o gynnyrch, rhoddodd y ffidil yn y to. Yn 1766, daeth yn gapten ar uned filwrol yn Fladstrand (Frederikshavn bellach), ac yno y bu farw yn 1774.

## Cyfeiriadau
Denmarc
Categori:Genedigaethau'r 1700au
Categori:Marwolaethau 1774
Y Werin Wydr

Trosiad i'r Gymraeg gan Annes Gruffydd o *The Glass Menagerie* Tennessee Williams yw ***Y Werin Wydr***. Llwyfanwyd y cyfieithiad am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Gwynedd ym 1992.

Nododd y llenor Hazel Walford Davies yn Barn (Medi 1992) bod  "trosiad Annes Gruffydd o The Glass Menagerie, yn un arbennig o ystwyth ac yn dal hiwmor ac ysbryd y gwreiddiol. [...] Heb amheuaeth, cyfieithiad i Wynedd yw hwn, ac i Sir Fôn yn arbennig. Yr hyn a ddiflannodd wrth gwrs yn y cynhyrchiad oedd grym acen taleithiau Missouri a Mississippi. Mae cymaint o’r hyn sydd gan Williams i’w gyfleu yn y ddrama ynghlwm wrth acen araf, hiraethus y De."

Ni chafodd y trosiad hwn ei gyhoeddi hyd yma. Mae cyfieithiad Emyr Edwards o'r un ddrama wedi'i gyhoeddi dan y teitl *Pethe Brau*.

## Cymeriadau 
* Tom
* Amanda - mam Tom
* Laura - chwaer Tom
* Jim - y gŵr galw

## Cynyrchiadau nodedig 
Cafodd y trosiad yma ei lwyfanu gan Gwmni Theatr Gwynedd yng Ngwanwyn 1992. Cyfarwyddwr Graham Laker; cynllunydd John Jenkins; cynllunydd goleuo Tony Bailey Hughes; cynllunydd sain Siôn Havard Gregory; cast:

* Tom - Arwel Gruffydd
* Amanda - Christine Pritchard
* Laura - Nia Dryhurst
* Jim - y gŵr galw - Huw Charles
Cael ei phlesio'n fawr gan y cynhyrchiad wnaeth y llenor Hazel Walford Davies yn ei hadolygiad i Barn: "Gan mai drama atgof yw hi, un o’r prif beryglon wrth ei pherfformio yw gorbwysleisio’r elfen sentimental sydd ynghlwm wrth y fath genre. Er mwyn osgoi hyn rhaid wrth effeithiau technegol medrus a set gelfydd. [...] Rhan allweddol o lwyddiant y cynhyrchiad oedd gwaith sain, goleuo a set y cynllunydd John Jenkins. Roedd y llwyfan gwydr gyda’i ymylon toredig, y muriau brics uchel a’r hysbysebion Americanaidd ymosodol a grogai o’r nenfwd yn adlewyrchu byd mewnol, briwedig y teulu a bygythiad allanol, hyderus dinasoedd America. Drwy gydol y cynhyrchiad roedd y goleuo a’r effeithiau sain yn pwysleisio’r gwahaniaeth dybryd rhwng hyfdra dinas y fflachiadau neon a thywyllwch ingol bywydau Tom, ei fam Amanda a’i chwaer Laura, yn eu cartref yn un o slymiau hagr St Louis, Missouri."

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Helena Kaut-Howson

Cyfarwyddwr theatr ac opera byd-enwog o Wlad Pwyl yw **Helena Kaut-Howson** (ganed 1940), a fu'n Gyfarwyddwr Artistig ar Theatr Clwyd yn Yr Wyddgrug ar gychwyn y 1990au.

Un o'i chynyrchiadau mwyaf cofiadwy yng Nghlwyd oedd ei haddasiad llwyfan o nofel Caradog Prichard, *Un Nos Ola Leuad* ym 1995,  o dan y teitl *Full Moon.*

Bu Kaut-Howson yn Theatr Clwyd rhwng 1991 a 1995, ac fe godwyd statws y Theatr i dir uchel iawn yn sgîl ei chynyrchiadau anturus a llwyddianus. Llwyddodd i ddenu actorion byd enwog i gydweithio â hi gan gynnwys Syr Anthony Hopkins, Julie Christie, Kathryn Hunter, Timothy West, Janet Suzman, Maria Aitkeen ac eraill. Enillodd glod am ei gweledigaeth a gwobrau lu am ei chynyrchiadau, gyda sawl un yn teithio i lwyfannau Llundain.

Ymddiswyddodd ym 1995 yn sgil ad-drefnu llywodraeth leol, ac fe barodd ei hymadawiad gryn anhapusrwydd ym Myd y Theatr yng Nghymru. Terry Hands oedd ei holynydd yn Theatr Clwyd rhwng 1997 a 2015.

Enillodd Wobr Theatr Peter Brook Open Space Award ym 1994 am ei gwaith yn Theatr Clwyd. 

## Cynyrchiadau nodedig yn Theatr Clwyd 
* *The Devils* (1991) John Whiting, Theatr Clwyd
* ''A Doll's House* (1992) Henrik Ibsen / Ingmar Bergman, Theatr Clwyd a thaith yng Nghymru
* *Full Moon* (1993-1995) Caradog Pritchard / John Owen / Helena Kaut-Howson, Theatr y Young Vic a thaith ryngwladol (KPP). Cast: Betsan Llwyd, Simon Gregor, Gareth Potter, Glyn Pritchard, Cler Stephens, Jon Strictland, Russell Armstrong, Owain Bevan, Matthew Bunting, Kevin Griffiths, Paul Jones a Glyn Owen.
* *Macbeth* (1994) William Shakespeare, Theatr Clwyd
* *The Rose Tattoo'' (1995) Tennessee Williams, Theatr Clwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Wlad Pwyl
Categori:Genedigaethau 1940
Tair Stori Fer

Cystadleuaeth yr Eisteddfod Genedlaethol Cymru oedd Cystadleuaeth y Tair Stori Fer. Ymhlith yr ennillwyr mae D. J. Williams ac Richard Hughes Williams sef Dic Tryfan. Roedd Kate Roberts yn feirniad. Disodlwyd y gystadleuaeth gan Y Fedal Ryddiaith o 1937 ymlaen.
Drws Priodas

Cynhyrchiad theatr Gymraeg o 1977 gan Gwmni Theatr Cymru yw ***Drws Priodas***.

Lluniwyd y cynhyrchiad gan Gruffudd Parry i ddathlu dau ganmlwyddiant cyhoeddi dau lyfr gan William Williams, Pantycelyn sef *Drws Y Society Profiad* a *Cyfarwyddwr Priodas.*

## Cymeriadau 
* Theophilus Williams
* Eusebius Evans
* Martha Pseudogam
* Morgan Griffith
* Mary Eugamus
* Phile Aletheius
* Morus
* Anterliwtiwr

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y cynhyrchiad gan Gwmni Theatr Cymru ym 1977 o dan gyfarwyddyd Valmai Jones; cynllunydd Martin Morley; cast:

* Theophilus Williams - Glyn Williams
* Eusebius Evans - Grey Evans
* Martha Pseudogam - Sharon Morgan
* Morgan Griffith - Ernest Evans
* Mary Eugamus - Siân Meredydd
* Phile Aletheius - Cefin Roberts
* Morus - Wyn Bowen Harries
* Anterliwtiwr - Frazer Cains

## Oriel 

Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548193).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548196).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548197).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548182).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548152).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548172).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548169).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548154).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548147).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548179).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548156).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548174).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548184).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548164).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548181).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548191).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting Drws Priodas by Gruffudd Parry (1548190).jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Grey Evans

Actor a chyfarwyddwr theatr o Gymru sy'n hanu o Flaenau Ffestiniog yw **Grey Evans** (ganed 1942). Mae'n wyneb cyfarwydd iawn ar lwyfannau a theledu Cymru ers y 1960au.   

Wedi graddio gyda llwyddiant academaidd arbennig yn y Clasuron yng Ngholeg y Brifysgol Bangor, dewisodd yrfa fel actor. Cafodd ei dderbyn yn un o'r cyntaf i ymuno â Cwmni Theatr Cymru o dan gyfarwyddyd Wilbert Lloyd Roberts, lle bu'n rhan o sawl cynhyrchiad nodedig, nid yn unig fel actor ond fel cyfarwyddwr hefyd.  

Gweithiodd ar sawl cyfres deledu a ffilm i S4C a'r BBC, o'i dyddiau cynnar, gan gynnwys y cyfresi *Minafon* a *Deryn* a chyfresi di-Gymraeg fel *The District Nurse.* Portreadodd nifer eang o gymeriadau mewn ffilmiau Cymraeg gan gynnwys *Madam Wen, Branwen, Tylluan Wen ac Y Mynydd Grug.* Ef fu'n portreadu tad y bardd Hedd Wyn yn y ffilm *Hedd Wyn* a enwebwyd am Oscar, ac ymddangosodd hefyd yn yr addasiad ffilm o *Un Nos Ola Leuad*.  

Wedi i Gwmni Theatr Cymru ddod i ben ym 1984, bu'n rhan o sefydlu Cwmni Theatr Gwynedd a bu'n actio a chyfarwyddo i'r cwmni, yn ogystal â bod yn aelod o'r Panel Artistig. 

Preswyliodd yn Llanarmon ger Cricieth gyda'i wraig Jane, ac mae'n dad i'r bardd, cerddor ac actores Gwyneth Glyn.

Cafodd ei urddo i Orsedd Y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006, am ei "gymwynas â'r Genedl drwy rannu ei grefft a'i brofiad helaeth fel cynhyrchydd a beirniad drama yn lleol a chenedlaethol".

## Gyrfa 
[bawd|Grey Evans mewn cynhyrchiad gyda [Cwmni Theatr Cymru yn 1970]]

### Theatr 
(detholiad fel actor a chyfarwyddwr)

**Cwmni Theatr Cymru**
* *Y Gelyn Pennaf*
* *Un Nos Ola Leuad* (1968)
* *Roedd Catarina o Gwmpas Ddoe* (1970)

* *Y Claf Diglefyd* (1971)
* *Mawredd Mawr* (1971) *pantomeim*
* *Byd O Amser* (1975)
* *Byw yn y Wlad* (1976)
* *Drws Priodas* (1977)

* *Sál* (1980)
* *Oidipos Frenin* (1980)
**Cwmni Theatr Gwynedd**
* *O Law i Law* (1986)
* ''Lle Mynno'r Gwynt* (1987)  fel cyfarwyddwr
* *Cyfyng Gyngor* (1989)
* *Dyrnod Branwen* (1993)
* *Amadeus* (2000)

### Teledu a Ffilm 
* *Scersli Bilîf* (1974)
* *Gwaed Ar Y Sêr* (1975) 
* *Y Gwrthwynebwr* (1975)
* *Mae'r Gelyn Oddi Mewn* (1981)
* *Rej* (1982)
* *Newydd Bob Nos* (1982)
* *Y Wers Rydd* (1982)
* *Madam Wen* (1982)
* *Almanac* (1983)
* *Deryn*
* *Minafon (1983-*
* *Penyberth* (1985)
* *Gwenoliaid (1986)*
* *Teulu Helga* (1986)
* *The District Nurse* (1987)
* *Mynd I'r Sowth* (1987)
* *Cap Milwr* (1987)
* *Lliwiau* (1988)
* *Yr Alwad* (1988)
* *East Of The Moon* (1988)
* *Un Nos Ola Leuad* (1991) 
* *Gift* (1991)
* *Sgid Hwch* (1992)
* *Hedd Wyn* (1992)
* *Llygad Am Lygad* (1993)
* *William Jones* (1993)
* *Branwen* (1994)
* *Y Weithred* (1995)
* *Tylluan Wen* (1996)
* *Y Mynydd Grug* (1997)
* *Hynt Dau Gymro* (1998)
* *Porc Pei* (1998)
* *Porc Peis Bach* (2000-2005)
* *Oed Yr Addewid* (2001)
* *Y Stafell Ddirgel* (2001)
* *Emyn Roc A Rôl* (2005)
* *Cwcw* (2008)
* *Beryl, Meryl A Cheryl* (2009)
* *Y Smyrffs''

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Genedigaethau 1942
Maria Anna o Awstria

Gall **Maria Anna o Awstria** gyfeirio at y canlynol:
* Maria Anna o Awstria, etholyddes Bafaria (1610–1665)
* Mariana o Awstria (hefyd Maria Anna), brenhines Sbaen (1634–1696)
* Maria Anna Josepha o Awstria, etholyddes Balatin (1654–1689)
* Maria Anna o Awstria, brenhines Portiwgal (1683–1754)
* Maria Anna o Awstria (1738–1789), abades ym Mhrâg a Klagenfurt
Cyfres I'r Golau

Cyfres o ddramâu neu gynyrchiadau theatr Cymraeg yw '''''Cyfres I'r Golau''''', wedi'u cyhoeddi gan Wasg Carreg Gwalch. Lansiwyd y gyfres ym 1995, ac mae'n cynnwys nifer o gynyrchiadau nodedig y Theatr Gymraeg rhwng 1979 a'r 2010au. 

*Bargen* (1979) gan Theatr Bara Caws oedd y dewis cyntaf, fel yr eglurodd Myrddin ap Dafydd yn ei Ragair i'r cyhoeddiad hwnnw: "...gwyddai pawb fod rhywbeth arbennig, cwbl arbennig ar droed yn y theatr Gymraeg." Dilynwyd y cynhyrchiad hwnnw gan ''Hwyliau'r Codi'' (1979) eto'n gywaith creadigol gan Bara Caws, a drama ddadleuol Meic Povey, *Perthyn* (1987) oedd yn cwblhau'r drioled cychwynol.  

Dros y blynyddoedd, ychwanegwyd at y dewis yn achlysurol, gyda gwaith dramodwyr fel Dewi Wyn Williams, Wil Sam a T James Jones.  

Panel golygyddol y gyfres, a gynullwyd gan Gwmni Hwyl A Fflag oedd Wyn WIlliams, Gareth Miles, Manon Eames, Iwan Llwyd a Myrddin ap Dafydd. Golygydd ymgynghorol y gyfres oedd Elan Closs Stephens.

Gwelir ''Cyfres I'r Golau* fel brawd mawr i gyfres o ddramâu byrion, *Cyfres Y Llwyfan* gan yr un Wasg.
[bawd|Clawr *Perthyn* [Meic Povey 1997]]
[bawd|Clawr *[Bargen'' Cyfres I'r Golau 1995]]

## Cyfrolau 
* *Bargen* (1979) Theatr Bara Caws; cyhoeddwyd 1995.
* ''Hwyliau'n Codi* (1979) Theatr Bara Caws; cyhoeddwyd 1995.
* *Perthyn* (1987) Meic Povey; Cwmni Whare Teg; cyhoeddwyd 1995. 
* *Yn Debyg Iawn I Ti A Fi* (1995) Meic Povey; Theatr Bara Caws; cyhoeddwyd 2000
* *Leni* (1993) Dewi Wyn Williams;  Cwmni Theatr Gwynedd; cyhoeddwyd 2000
* *Llifeiriau* (1997) Wil Sam Jones; Theatr Bara Caws; cyhoeddwyd 2000
**Menyw a Duw yn Dial (1999) Dwy Ddrama: Dyn Eira a Y Twrch Trwyth;* T James Jones; cyhoeddwyd 2000
**Peenemünde'' (2004) William Owen Roberts.

## Cyfeiriadau
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Stasi

Y **Weinyddiaeth Diogelwch Gwladol** (; talfyriad: **MfS**), neu'r '''''' oedd gwasanaeth diogelwch y wladwriaeth a heddlu cudd Dwyrain yr Almaen rhwng 1950 a 1990.

Roedd swyddogaeth y Stasi yn Nwyrain yr Almaen (y DDR) yn debyg i swyddogaeth y KGB yn yr Undeb Sofietaidd,⁠ yn yr ystyr ei fod yn gwasanaethu i gynnal awdurdod y wladwriaeth a safle'r blaid oedd yn rheoli, sef Plaid Undod Sosialaidd yr Almaen (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands neu SED). Cyflawnwyd hyn yn bennaf trwy ddefnyddio rhwydwaith o hysbyswyr sifil a gyfrannodd at arestio tua 250,000 o bobl yn Nwyrain yr Almaen. Roedd ganddo hefyd lu parafilwrol elitaidd mawr, Catrawd Gwarchodlu Felix Dzerzhinsky, a wasanaethodd fel ei adain arfog. Ei harwyddair oedd "Tarian a chleddyf y Blaid" ().

Cynhaliodd y Stasi hefyd ysbïo a gweithrediadau cudd eraill y tu allan i Ddwyrain yr Almaen trwy ei wasanaeth cudd-wybodaeth dramor, y Swyddfa Rhagchwilio, neu Brif Swyddfa A ( neu HVA). Roedd ei hysbyswyr sifil hefyd yn cynnal cysylltiadau ac yn cydweithredu o bryd i'w gilydd â therfysgwyr Gorllewin yr Almaen.

Roedd pencadlys y Stasi yn Nwyrain Berlin, gyda chyfadeilad helaeth yn Berlin-Lichtenberg a nifer o gyfleusterau llai ledled y ddinas. Erich Mielke oedd pennaeth y sefydliad am y rhan fwyaf o'i hoes, rhwng 1957 a 1989 — 32 o 40 mlynedd bodolaeth y DDR. Enillodd yr HVA, dan arweiniad Markus Wolf rhwng 1952 a 1986, enw fel un o asiantaethau cudd-wybodaeth mwyaf effeithiol y Rhyfel Oer.

Ar ôl ailuno'r Almaen rhwng 1989 a 1991, erlynwyd rhai o gyn-swyddogion y Stasi am eu troseddau a chafodd y ffeiliau gwyliadwriaeth roedd y Stasi wedi'u cadw ar filiynau o ddinasyddion Dwyrain yr Almaen eu agor i'r cyhoedd fel y gallai pob dinesydd archwilio eu ffeiliau personol ar gais. Asiantaeth Cofnodion y Stasi oedd yn cadw'r ffeiliau tan fis Mehefin 2021, pan ddaethant yn rhan o Archifau Ffederal yr Almaen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfraith Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen
Perthyn

Drama ddadleuol Meic Povey o 1987 yw ***Perthyn.*** Cyhoeddwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Wasg Carreg Gwalch ym 1995, fel rhan o'r ''Gyfres I'r Golau''. Mae'r ddrama yn ymdrin â llosgach rhwng tad a merch. Er bod Povey wedi derbyn comisiwn gan Gymdeithas Theatr Cymru ym 1986 ar ran Cwmni Whare Teg, fe fabwysiadwyd hi fel drama gomisiwn ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987. Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Whare Teg yn ystod yr wythnos.

## Cymeriadau 
* Tom - y tad
* Gwen - y fam
* Seiciatrydd
* Mari - y ferch

## Disgrifiad byr 
Delio gyda'r tabŵ o gyfathrach rywiol honedig rhwng y tad (Tom) a'i ferch (Mari) wna'r ddrama, ac effaith hynny ar y fam, (Gwen). Mae'r dramodydd yn dewis un person arall o'r tu allan i'r teulu (Seiciatrydd) sydd â'r awdurdod i holi'r cwestiynau, a rhoi inni ryw lun ar atebion. Cyfres o 16 o olygfeydd sydd ynddi, sy'n gronicl o fywyd Mari'r ferch wrth iddi dyfu.

"Nid yw'r dramodydd yn dangos ochor nac yn gosod bai", yn ôl y dramodydd Huw Roberts ym 1994, "Mae ymdriniaeth y dramodydd yn gytbwys a di-duedd."

"Roedd y ddeialog yn dawnsio a chlecian ac yn byrlymu priod-ddulliau Cymraeg rhywiog, tafodiaith bob dydd", yn ôl Gwenlyn Parry, ond pwysleisiodd hefyd (ym 1987) fod peth beirniadu wedi bod ar y ddrama, gyda rhai yn dweud "fod rhywbeth o'i le ar bob un o'r cymeriadau ac yr oedd 'pechodau'r tadau' hyd yn oed yn ymyrryd."

Cyhoeddwyd astudiaeth mwy manwl o *Perthyn* gan Gwenno Hughes yn y Gyfres Astudiaethau Theatr Cymru.

Bu i Povey ail-ymweld â'r pwnc dadleuol mewn drama lwyfan ddiweddarach o'r enw *Gwaed Oer* (1991). 

## Cynyrchiadau nodedig 
### 1980au 
Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987 y gwelwyd y ddrama ddadleuol hon am y tro cyntaf, a hynny gan Gwmni Whare Teg. Theatr Ardudwy, Harlech oedd y lleoliad a David Lyn oedd yn cyfarwyddo, gyda Dafydd Hywel yn cynhyrchu ar ran y cwmni.

* Tom - Ian Saynor
* Gwen - Olwen Rees
* Seiciatrydd - Ifan Huw Dafydd
* Mari  - Nia Edwards

Un fu'n gweld y cynhyrchiad gwreiddiol oedd y dramodydd Gwenlyn Parry a ddisgrifiodd y profiad fel "ysgytwad theatrig". "Dwi ddim yn credu i mi erioed o'r blaen glywed am ddrama lwyfan yn ymdrin â phwnc mor sensitif [...] yn sicr nid yn y Gymraeg. [...] Yn fy marn i, dyma waith gorau Michael hyd yma."  Canmolodd Gwenlyn ddawn actio yr actores di-brofiad Nia Edwards: "Llwyddodd i ddweud a gwneud pethau allai fod wedi codi cyfog ar ei chynulleidfa pe bai'n actores llai medrus", ychwanegodd. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Comisiwn Eisteddfod
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Cyfres I'r Golau
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Cwfenfa

Man cyfarfod cwfen, sef grŵp o wrachod, yw **cwfenfa**. Mae'r gair yn cyfeirio'n benodol at le cyfarfod y gwrachod o fewn mudiadau crefyddol modern penodol, megis Wica, sy'n rhan o fudiad paganiaeth fodern. Nod y gwfenfa ydy darparu lle i gwfen gynnal eu defodau, dysgu, a dathlu'r sabatau. Gall gyfeirio at gartref y cwfen hefyd.

## Cyfeiriadau
Wyn Jones (actor)

Actor o Gymru oedd **Wyn Jones** neu **Eifion Wyn Jones** (1936 - 23 Hydref 1966) a fu'n aelod o Gwmni Theatr Cymru yn y 1960au ac yn aelod o'r Royal Shakespeare Company yng nghyfnod Peter Brooke cyn hynny, gan berfformio ar lwyfannau Llundain ac ar deithiau ar draws y byd. Bu'n rhan o'r cwmni Cymraeg a lwyfannodd y ddrama *Pros Kairon* ym 1966, ond tra'n  ymarfer i recordio telediad o'r cynhyrchiad ar gyfer BBC Cymru, cafodd ei ladd mewn damwain "mewn hen chwarel" ar fynydd uwchben Waunfawr ger Caernarfon, yn 30 oed. 

## Cefndir 
Yn enedigol o Acrefair, Sir Ddinbych.

Ar ôl sefydlu Cwmni Theatr Cymru ym 1965, cafodd rannau mewn cynyrchiadau fel *Cariad Creulon* (1965) a *Pros Kairon* (1967).

## Bywyd Personol 
Roedd Wyn yn ŵr priod gyda 3 o blant, ac yn byw yn Llanfleiddian, ger Y Bont-faen.

Cafwyd adroddiad am y ddamwain yn y Cymro, 27 Hydref 1966 sy'n datgan bod ''"pedwar o bobl - tri ohonynt yn actorion Cymraeg proffesiynol - wedi syrthio a'u hanafu eu hunain mewn hen chwarel segur ar ochr y Cefn Du, ger y Waunfawr ar fore Sul [23 Hydref]"*.

## Teyrnged 
Pan gyhoeddwyd y ddrama *Cariad Creulon'' gan R. Bryn Williams ym 1970, mae'r dramodydd yn talu teyrnged llenyddol a barddonol i'r actor Wyn Jones gan mai ef oedd yr actor cyntaf i bortreadu'r mab hynaf yn y ddrama, yng nghynhyrchiad Cwmni Theatr Cymru ym 1965:

## Gyrfa
### Theatr 
* *The Comedy of Errors* (1964) Royal Shakespeare Company (taith) 
* *Cariad Creulon* (1966) BBC Cymru
* *Pobl Yr Ymylon* (1966) BBC Cymru

## Oriel 

Delwedd:Cwmni Theatr Cymru rehearsing Pros Kairon, the Aberafan National Eisteddfod of Wales' commissioned play (1523490).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru rehearsing Pros Kairon, the Aberafan National Eisteddfod of Wales' commissioned play (1523488).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru rehearsing Pros Kairon, the Aberafan National Eisteddfod of Wales' commissioned play (1523491).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru rehearsing Pros Kairon, the Aberafan National Eisteddfod of Wales' commissioned play (1523500).jpg|Clive Roberts a Wyn Jones yn ymarfer *Pros Kairon* 1966

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 1966
Eric Wyn

Actor a dramodydd o Gymru o Bontrhydybont, Ynys Môn oedd **Eric Wyn,** (ganwyd 1921) neu **Eric Wyn Roberts**. Roedd yn wyneb cyfarwydd ar lwyfan, teledu a ffilm yng Nghymru a bu'n cyfansoddi dramâu yn ogystal. Bu'n un o aelodau cynnar Cwmni Theatr Gwynedd ac yn gyn aelod o Driawd Y Coleg. Gweithiodd hefyd ar deledu a ffilm yn Lloegr gan ymddangos mewn cyfresi fel *Bread* (BBC) a'r ffilm *On The Black Hill.*

## Gwaith 
### Ffilmiau 
* *Maria* (fel awdur)
* *Blumenfeld* (1985) (fel awdur)
* *Milwr Bychan* (1987)
* *On The Black Hill* (1988)
* *Hedd Wyn* (1992)
* ''Eira Cynta'r Gaeaf / The Christmas / Winter Stallion* (1992)
* *Sow Skid*

### Teledu 
* *Cwm Sarnau* 
* *Y Byd A'r Betws* 
* *Minafon (1983-*
* *Bread* (1987)
* *Y Cyfle Olaf* (1989)
* *Lliwiau*
* *Pobol Y Cwm* (1996)
* *C'mon Midffîld!*
* *Pengelli*

### Llwyfan 
* *The Light Of Heart* 
* *O Law I Law* (1986) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Y Cylch Sialc* (1988) Cwmni Theatr Gwynedd
* Cyfyng Gyngor (1989) Cwmni Theatr Gwynedd
* Enoc Huws (1989) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Gwaed Oer* (1992) Cwmni Whare Teg

### Radio 
* *Twll Bach Y Clo'' (1984) awdur sgript radio

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Genedigaethau 1921
Tim Walz

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau yw **Timothy James Walz** (ganwyd 6 Ebrill 1964) sydd wedi bod yn Llywodraethwr o Minnesota ers 2019. Cyn hynny roedd yn aelod o Dŷ Cynrychiolwyr yr UD ar gyfer ardal gyngresol 1af Minnesota rhwng 2007 a 2019. Ef yw enwebai Plaid Democrataidd dros Is-Arlywydd yn etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau 2024 ar ôl cael ei ddewis gan yr enwebai arlywyddol Kamala Harris. Cyn ymuno â gwleidyddiaeth, gwasanaethodd Walz yng Ngwarchodlu Cenedlaethol y Fyddin am 24 mlynedd ac yna daeth yn athro ysgol uwchradd. Fel athro, bu'n hyfforddi pêl-droed ac yn noddi cynghrair hoyw–syth yr ysgol.

## Bywyd personol
Fe'i ganwyd yn 1964 yn West Point, Nebraska. Priododd ei wraig Gwen Whipple (ganwyd 1966) ar 4 Mehefin 1994. Cafodd y cwpl driniaethau ffrwythlondeb am saith mlynedd cyn cael eu dau blentyn: Hope (ganwyd 2001) a Gus (ganwyd 2006).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Tudalen swyddogol

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Llywodraethwyr taleithiau'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Nebraska
Categori:Pobl o Minnesota
Huw Tudor

Actor a llenor o Gymru oedd **Huw Tudor** (ganwyd 1939), a anwyd yn Llanfachreth, Sir Fôn. Ei enw bedydd oedd **Norman Owain Williams**. Roedd o'n wyneb a llais cyfarwydd ar y llwyfan, teledu a ffilmiau Cymraeg am dros 30 mlynedd, rhwng 1960 a 1999. Cyfranodd tuag at sawl cynhyrchiad gan Gwmni Theatr Cymru.  Roedd o'n adnabyddus am ei lais dramatig ac am ei berfformiadau cofiadwy mewn cynyrchiadau fel *Barbarossa* (1989) a *Rhandir Mwyn (1973).*

## Gyrfa 
Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Llanfachraeth ac Ysgol Uwchradd Caergybi. Dechreuodd ei yrfa darlledu pan yn 16 oed, cyn derbyn ysgoloriaeth i fynychu coleg  RADA yn Llundain.'''

Roedd hefyd yn aelod o'r Seiri Rhyddion.
**Gwalia* (1965) BBC Cymru
**Y Rhandir Mwyn* (1973)
**Y Graith* (1980)
**The Life And Times Of David Lloyd George* (1981)
**Diar Diar Doctor* (1983)
**Hafod Henri* (1984)
**Cysgodion Gdansk* (1987)
**Barbarossa* (1989)
**The Old Devils* (1992)
**Heliwr* (1996) */ A Mind To Kill*

### Llwyfan 
#### Cwmni Theatr Cymru / Wales Theatr Company 
*''The Provok'd Wife* (1968) 
*Tair drama fer gan Eugène Ionesco *: Y Tenant Newydd, Merthyron Dyletswydd a Pedwarawd* (1968) 
**Cymod Cadarn* (1973) 
**Yr Achos* (1974)
**Drama Ddifyfyr yr Alma* (1974)
**Camelion y Bugail* (1974)
**Dychweledigion* (1974)
**Pwyll Gwyllt* (1974)
**Byd O Amser* (1975)

#### Cwmni Theatr Gwynedd 
**Enoc Huws* (1989)
**The Druid's Rest* (1992)

### Radio 
* *The Corn Is Green'' (1965)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Genedigaethau 1939
Risol

Mae **risol** (o'r Lladin *russeolus*, sy'n golygu "cochlyd", trwy Ffrangeg lle mae "rissoler" yn golygu "i gochi", i'r Gymraeg o'r Saesneg *rissole*) yn "bêl neu gacen fflat o gig wedi'i dorri, pysgod, neu lysiau wedi'u cymysgu â pherlysiau neu sbeisys, yna wedi'u gorchuddio â briwsion bara a'u ffrio." Disgrifir hi gan Geiriadur yr Academi fel, "pelen friwgig" neu "cymysgedd o friwgig, &c., wedi ei orchuddio â briwsion bara a’i ffrio, pelen".

## Amrywiaethau
 o compote gellyg]]
### Ffrainc
Risols o Savoie - Pwdin o *compote* gellyg wedi'i bobi.
Yn rhanbarth Savoie yn yr Alpau, gellir gweini risols fel pwdin wedi'i goginio. Maent wedi'u gwneud o gellyg mewn cytew ac yn cael eu pobi, nid eu ffrio.

Yng ngogledd Ffrainc, mae *rissoles de Coucy* yn cael eu gwneud â chig neu bysgod a gellir eu pobi neu eu ffrio.

Mae fersiynau gwahanol yn bodoli yn Auvergne neu yn nwyrain Ffrainc, gyda gwahanol fathau o gig neu datws a chawsiau.

Yn gyffredinol, crwst pwff (*pâte feuilletée*) yw'r toes a ddefnyddir neu fath o grwst brau (*pâte brisée*) wedi'i wneud â llai o fenyn. Gellir eu pobi neu eu ffrio. Mae rhai fersiynau a wneir gyda chrwst brau yn cael eu bara cyn eu ffrio.

### Prydain
Yn y 19g, disgrifiodd y gogyddes a'r awdur, Mrs Beeton, risols Ffrengig fel *"Pastry, made of light puff-paste, and cut into various forms, and fried. They may be filled with fish, meat, or sweets."* Fodd bynnag, roedd ei ryseitiau ar gyfer prydau Prydeinig bob dydd yn disgrifio risols a oedd yn cynnwys briwsion bara ond heb eu gorchuddio ag unrhyw beth, dim ond wedi'u ffrio (gweler y llun). Rhoddodd ryseitiau ar gyfer risols cig eidion, cig llo a thatws.

Ym Mhrydain yn ystod ac ar ôl yr Ail Ryfel Byd, roedd risols fel arfer yn fesur economi, wedi'i wneud o gig wedi'i goginio a oedd yn weddill o'r cinio rhost dydd Sul. Nid ydynt wedi'u gorchuddio â chrwst. 

Mae risols yn cael eu gwerthu mewn siopau sglodion yn ne Cymru, gogledd-ddwyrain Lloegr, a Swydd Efrog, wedi'u gweini â sglodion. Mae'r risols hyn yn rhai â chig (cig eidion yn nodweddiadol), neu bysgod yn Swydd Efrog, wedi'u stwnsio â thatws, perlysiau, ac weithiau nionyn. Maent wedi'u gorchuddio â briwsion bara neu'n llai aml yn cael eu gorchuddio â chytew a'u ffrio'n ddwfn.

## Risols Cymreig
Mae risols yn boblogaidd yn siopau 'sgod a sglods ar hyd Deheudir Cymru. Maen nhw'n cynnwys cig (cyw iâr neu cornbîff), tatws wedi eu berwi a stwnsio a winwns wedi eu ffrio ac yna cymysgu'r cynnwys gyda'u gilydd a'u rolio fewn i peli a'u gorchuddio â briwsion bara cyn eu ffrio.  Credir i'r risol gynnwys cornbîff yn ystod yr Ail Ryfel Byd gan fod hwnnw'n gynhwysyn rhad a haws ei chanfod na chigoedd eraill. Yn ôl un tybiaeth, cyflwynwyd risols i Gymru gan fewnfudwyr o'r Eidal i ddeheudir Cymru.

## Dolenni allanol
*Welsh Rissole Recipie ar wefan Welsh Rarebit (2023)
* Traditional WELSH Corned Beef Rissoles sianel Youtube Backyard Chef (2024)

## Cyfeiriadau
Categori:Coginio
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Brad (ffilm)

Addasiad i'r sgrin fawr o ddrama lwyfan Saunders Lewis yw'r '*ffilm *Brad'''* *o 1994.''  Ffilmiau'r Tŷ Gwyn oedd yn gyfrifol am ei chynhyrchu ar gyfer S4C, a hynny fel dilyniant i *Sigaret?* - addasiad ffilm o'r ddrama *Gymerwch Chi Sigaret?* yn 1991.

Roedd addasiad Harri Pritchard Jones yn llawer ehangach na'r ddrama wreiddiol, gan gynnwys elfennau o'r ddrama *1938* yn ogystal. Gareth Wynn Jones oedd yn cyfarwyddo. Roedd y cast yn cynnwys J.O Roberts, Grey Evans, Robin Griffith, Lindsay Evans, Dafydd Emyr, Mari Rowland Hughes, Noel Williams a Dyfan Roberts fel Adolf Hitler.[bawd|Y byncar yn y ffilm '''*Brad*,''' [Ffilmiau'r Tŷ Gwyn 1993 (llun Paul Griffiths)]]
[bawd|R[Noel Williams tra'n ffilmio ***Brad*** 1993 Ffilmiau'r Tŷ Gwyn (llun Paul Griffiths)]]

## Cynhyrchu 
[bawd|[Dyfan Roberts a J.O Roberts yn ffilmio *Brad* 1993 (llun Paul Griffiths)]]
Ffilmiwyd y golygefydd am gyfnod o 7 wythnos yn Mehefin / Gorffennaf 1993 mewn amrywiol leoliadau o Gaernarfon i Lerpwl. Yng Nghaernarfon, defnyddwyd Plasdai Glynllifon a'r Faenol, ac yn Lerpwl ffilmiwyd yng Ngwesty'r Adelphi, Neuadd St George's a Plasdy Croxteth. Camp fwyaf y cynllunydd Medwyn Roberts oedd ail-greu'r byncar lle ceisiwyd gosod y bom, i ladd Hitler. Wedi adeiladu'r adeilad o bren, bu'n rhaid defnyddio ffrwydro'n i chwalu'r cyfan, at ddibenion y stori.

Helen Tucker oedd yng ngofal y coluro a Gwenda Evans yng ngofal y gwisgoedd, a bu'n rhaid i'r ddwy ymchwilio'n fanwl gan fod y cyfan yn cyd-fynd efo digwyddiadau hanesyddol. 
## Cast 
* Yr Iarlles Else von Dietlof - Mari Rowland Hughes 
* Cyrnol Caisar von Hofacker - Cefin Roberts
* Y Cadfridog Heinrich von Stülpnagel - Lindsay Evans 
* Y Cadfridog Karl Albrecht - Robin Griffith
* Cyrnol Hans Otfried Linstow - Huw Tudor

* Y Cadfridog Blumentritt - Ifan Huw Dafydd

* Y Cad-farsial Gunther von Kluge - J.O Roberts
Cymeriadau newydd i ddrama Saunders Lewis

* Y Cadfridog Claus Schenk Graf von Stauffenberg - Dafydd Emyr

* Frau Kluge - Valerie Wynne Williams
* Adolf Hitler - Dyfan Roberts
* Eva Braun - Catrin Fychan
* Beck - Noel Williams
* Keitel - Grey Evans
* Boineburg - Trefor Selway
* Erwin Rommel - Yoland Williams
* Friedrich Wilhelm Waldemar Fromm - Griff Williams
* Olbricht - Clarence Jones
* Madam y Puteindy - Myfanwy Talog
* Darlledwraig - Gwen Lasarus
* Manstein - Gwyn Jones
* Milwr Ifanc - Rhys Richards
* Blomberg - Owen Huw Roberts
* Cardinal Preyling - Morien Phillips

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau 1994
Categori:Addasiadau o ddramâu Cymraeg
Ffilmiau'r Tŷ Gwyn

Cwmni ffilm a sefydlwyd yn y Tŷ Gwyn, Llanllyfni, oedd '''Ffilmiau'r Tŷ Gwyn,** neu ar rai achlysuron, **Ffilmiau Tŷ Gwyn.''' Y cyfarwyddwr ffilm, Gareth Wynn Jones a'i wraig Enid oedd yn gyfrifol am sefydlu'r fenter, gan mai yno oedd cartref y teulu.

Oddi fewn i'r adeilad, roedd stwidio eang gyda chyfleusterau i olygu ffilm drwy ddefnyddio'r hen system Steenbeck. Un sy'n cofio ei gyfnod yn gweithio yno fel Is-Olygydd Ffilm, ydi'r dramodydd Paul Griffiths.

Bu'r cwmni yn gyfrifol am nifer o ffilmiau a chyfresi cynnar S4C fel *Macsen* (1983), *Diar Diar Doctor*, *Cysgodion Gdansk (1987)*, *Barbarossa (*1988) a dwy gyfres o'r ddrama *Lleifior* (1990) a (1996) yn seiliedig ar nofelau Islwyn Ffowc Ellis, *Cysgod Y Cryman* ac *Yn Ôl I Leifior*

Ar un cyfnod, bu'r Prifardd Iwan Llwyd ynghlwm gydag ymgyrch gyhoeddusrwydd y cwmni a bathodd y linnell gynghaneddol,  "Tei Gei Wefr O'r Tŷ Gwyn".

Roedd llawer o'r gweithwyr cynnar yn gyn-aelodau o Gwmni Theatr Cymru fel Martin Morley, Medwyn Roberts, Dewi (bach) Huws, Gwynfryn (Til) Roberts a Keith Richards. 

## Achos llofruddiaeth 
Un digwyddiad trasig oedd yn gysgod ar hanes y cwmni oedd llofruddiaeth aelod o griw y ffilm *Gwylnos* ym 1989, gan yr actor Clive Roberts. Roedd Clive a'r cynorthwydd cynhyrchu Elinor Wyn Roberts yn gariadon, ac yn rhanu fflat yn Y Felinheli. Wedi noson o ddiota a ffraeo, yn ystod y cyfnod ffilmio, bu i'r actor ladd ei gymar yn ei wylltineb a’i ddiod. Carcharwyd Clive am gyfnod, ac ni chafodd y ffilm ei chwblhau. *Gwylnos* oedd y ffilm gyntaf i'r actor Huw Garmon, wedi gadael y coleg.
[bawd|Teitlau *[Sigaret?* 1991]]

## Rhai Cynyrchiadau 
* *Teisennau Mair* (1979) [o dan y Bwrdd Ffilmiau Cymraeg]

* *Macsen* (1983)
* *Sant Grwgnant* (1987)
* *Barbarossa* (1988)
* *Diar Diar Doctor*
* *Gwylnos* (1989) - ni chafodd ei gwblhau
* *Cysgodion Gdansk* (1987)
* *Sigaret? (*1991)
* *Brad* (1994)
* *Lleifior 1 a 2* (1990 - 1996)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau cyfryngau Cymru
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn yr 1980au
Sigaret?

Addasiad ffilm o'r ddrama *Gymerwch Chi Sigaret?* gan Saunders Lewis yw ***Sigaret?***  Ffilmiau'r Tŷ Gwyn o Lanllyfni oedd yn gyfrifol am ei chynhyrchu a'i rhyddhau ym 1991. Cyfarwyddwr a chynhyrchydd y ffilm oedd Gareth Wynn Jones. Harri Pritchard Jones oedd yn gyfrifol am yr addasiad. 
bawd|Eryl Huw Phillips yn *Sigaret?* 1991

## Stori 
Caiff Marc dasg gan arweinwyr comiwnyddol Hwngari i drafeilio i Fienna er mwyn llofruddio Phugas, sy'n digwydd bod yn dad bedydd i'w wraig Iris. Mae Iris yn helpu Marc i drefnu cyfarfod ond mae yn erfyn ar ei gŵr i beidio â mynd ymlaen â'r llofruddiaeth.

Llwyddai Marc i gwrdd â Phugas, ond pan mae ar fîn gweithredu'r llofruddiaeth drwy ddefnyddio câs sigaret wedi'i addasu, disgynnai gleiniai rosari Iris allan o'r pecyn a sylwai nad yw'n gallu parhau â'r weithred.

Yn ôl yn Hwngari mae Iris yn ceisio ffoi gyda'r Offeiriaid, ond yn ofer.
bawd|Morfudd Hughes yn *Sigaret?* 1991

## Cynhyrchu 
Y bwriad gwreiddiol, a gytunwyd gyda chomisiynydd drama S4C Dafydd Huw Williams, oedd cynhyrchu trioled o ddramâu gan Saunders Lewis. Yn dilyn rhyddhau *Sigaret?* ym 1991, cafwyd ail gomisiwn i addasu'r ddrama *Brad*, a rhyddhawyd y ffilm Brad ym 1994. *Esther* oedd y drydedd ffilm oedd dan sylw, ond ni chafodd ei chomisiynu, yn sgil ymadawiad Dafydd Huw â'i swydd.

## Cymeriadau ac actorion 
* Iris - Morfudd Hughes
* Marc - Eryl Huw Phillips
* Phugas - John Ogwen
* Calista - Marged Esli
* Krechlen - Wyn Bowen Harries
* Müller - Robin Griffith
* Capten Christopher - Dewi Rhys
* Offeiriad - Alun Elidyr
* Istvan - Yoland Williams
* Peilot - Iestyn Llwyd
* Nada - Nia Williams

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Addasiadau o ddramâu Cymraeg
Categori:Ffilmiau 1991
Sul y Blodau (comedi)

Drama fer Gymraeg gan Paul Griffiths yw ***Sul y Blodau***. Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1993 fel rhan o *Cyfres Y Llwyfan*. Comedi i 3 dynes ac 1 dyn. Daeth y ddrama yn fuddugol yng nghystadleuaeth Tlws Y Ddrama yn Eisteddfod Llansannan ym 1991.

Mae'r ddrama wedi cael ei llwyfannu mewn gwyliau dramâu drwy Gymru ac mewn cymdeithasau Cymraeg tu hwnt i'r ffin.

## Gweler hefyd 
* Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfres Y Llwyfan
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu byrion
Categori:Llyfrau 1993
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
JD Vance

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau yw **James David “JD” Vance** (ganed **Bowman**, **Hamel** gynt; 2 Awst 1984) sydd wedi gwasanaethu ers 2023 fel Seneddwr dros Ohio. Ef yw enwebai'r Blaid Weriniaethol dros Is-Arlywydd yn etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau 2024 ar ôl cael ei ddewis gan yr enwebai arlywyddol Donald Trump.

## Bywyd cynnar, gwasanaeth milwrol, ac addysg
Ganed **James Donald Bowman** ar 2 Awst 1984 yn Middletown, Ohio i Beverly Carol (ganwyd Vance; 1961) a Donald Ray Bowman (1959–2023). Ysgarodd ei rieni pan oedd yn blentyn ifanc. Ar ôl i Bowman gael ei fabwysiadu gan drydydd gŵr ei fam, Bob Hamel, newidiodd ei fam ei enw i **James David Hamel** i ddileu enw'i dad, ond defnyddiodd enw ei hewythr i gadw ei lysenw, JD. Mae Hamel wedi ysgrifennu bod tlodi a chamdriniaeth yn nodweddu ei blentyndod, a bod ei fam yn dibynnu ar gyffuriau. Magwyd Hamel a'i chwaer, Lindsey yn bennaf gan ei nain a'i thaid ar ochr ei fam, James (1929–1997) a Bonnie Vance (ganwyd Blanton; 1933–2005), y gwnaethant eu galw'n "Papaw" a "Mamaw". Symudodd ei neiniau a theidiau i Ohio o Kentucky.

Ar ôl graddio o Ysgol Uwchradd Middletown yn 2003, gwasanaethodd Hamel fel newyddiadurwr milwrol yn y morlu gyda'r Ail Adain y Morlu. Yn 2005, anfonwyd Hamel i Irac am chwe mis mewn rôl nad oedd yn ymwneud â brwydro, lle ysgrifennodd erthyglau a thynnu lluniau ar gyfer y swyddfa Materion Cyhoeddus. Gwasanaethodd Hamel am bedair blynedd a chyrhaeddodd reng gorporal. Mynychodd Hamel Brifysgol Talaith Ohio o fis Medi 2007 i fis Awst 2009, lle graddiodd gyda Baglor yn y Celfyddydau mewn Gwyddor Wleidyddol ac Athroniaeth.

Ar ôl graddio o Brifysgol Talaith Ohio, mynychodd Hamel Ysgol y Gyfraith ym Mhrifysgol Iâl a graddiodd yn 2013 gyda gradd Meddyg Juris. Ym mis Ebrill 2013, ychydig cyn iddo raddio o Iâl, mabwysiadodd gyfenw ei nain a thaid ar ochr ei fam: **Vance**.

## Bywyd personol
Tua 2011, cyfarfu Vance ag Usha Chilukuri, tra bod y ddau'n fyfyrwyr yn Ysgol y Gyfraith yn Iâl. Yn 2014, priododd Vance ac Usha yn Kentucky, mewn seremoni briodas ryng-ffydd, gan ei bod hi'n Hindw ac yntau'n Gristion. Mae gan y cwpl dri o blant: Ewan (ganed 2017), Vivek (ganed 2020) a Mirabel (ganed 2021).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Tudalen swyddogol 
*  Tudalen swyddogol ar Senedd yr Unol Daleithiau

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Milwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Seneddwyr yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ohio
Pys slwtsh

Mae **pys slwtsh** (er nad yw hyn yn gyffredin mewn siopau 'sgod a sglods cyffredin.

Er mai 'pys slwtsh' yw'r enw mwyaf cyffredin Cymraeg ar y saig, ceir sawl enw arall megis, **pys potsh** (gogledd Sir Benfro) neu **pys gleision**, **pys stwnsh, pys stwmp**, a **pys mwtrin**. Gwelir amrywiad o 'pys slwtsh' fel **pys slwj** neu **pys slwdj**, gyda sain ychydig yn wahanol ar ddiwedd y gair.

## Cyd-bryd
 *Sglods*, Llan-non, Ceredigion yn gweini *Pys Slwdj* (noder y sillafu)]]
Anfynych iawn y bwyteir pys slwtsh ar eu pen eu hunain. Cysylltir nhw'n bennaf â physgod a sglodion.

Ledled Lloegr (Gogledd Lloegr a Chanolbarth Lloegr yn arbennig) a Gweriniaeth Iwerddon maent yn gyfeiliant traddodiadol i bysgod a sglodion. Nid ydynt yn ychwanegiad arbennig o draddodiadol yn y cyd-destun hwn yn yr Alban. Yng Ngogledd Lloegr maent hefyd yn cael eu gweini’n gyffredin fel rhan o fyrbryd poblogaidd o’r enw '''pie and peas,'* yn debyg i *'floater pie'* De Awstralia; ond yn lle cawl pys trwchus y *floater'', mewn pastai a phys pys stwnsh sy’n cyd-fynd â’r cig pastai ac yn cael eu hystyried yn rhan o fwyd traddodiadol Prydeinig. Weithiau maent hefyd yn cael eu pacio'n bêl, eu trochi mewn cytew, eu ffrio'n ddwfn, a'u gweini fel ffriter pys. Gellir prynu pys wedi'u paratoi'n barod hefyd mewn caniau tun.

## Lliwio artiffisial
Mae'r rhan fwyaf o bys stwnsh a gynhyrchir yn fasnachol yn cynnwys lliwyddion artiffisial i'w gwneud yn wyrdd; heb y rhain byddai'r pys yn llwyd tywyll.
Yn draddodiadol mae'r lliwydd dadleuol *tartrazine* (E102) wedi cael ei ddefnyddio fel un o'r lliwiau; fodd bynnag, mor ddiweddar â 2019, roedd gweithgynhyrchwyr mawr yn defnyddio cyfuniad o *brilliant blue* FCF (E133) a R (E101).

## Llysenwau
Fel gwrthgyferbyniad â natur tlotaidd a di-rwysg y bwyd, mae pys slwtsh wedi derbyn lysenwau.

* **Yorkshire Caviar** - enw coeglyd. 
* **Guacamole y werin** - ceir sawl stori ar lawr gwlad am wleidyddion neu pobl ffroen uchel yn ceisio dangos eu natur 'werinol' drwy fynd i Siop Sgod a Sglods am fwyd ac, wrth weld pys slwtsh, yn gofyn am guacamole mewn camgymeriad. Mae hyn yn dangos natur bell-o'r-pridd y person a'i chwaeth dosbarth canol neu uwch. Yr enghraifft enwocaf o hyn, os oedd yn wir o gwbl, oedd am yr Aelod Seneddol 'Llafur Newydd', Peter Mandelson yn gofyn am *guacamole* mewn siop sglodion.

## Dolenni allanol
* Mushy peas Recipe un o niferoedd mawr
* Traditional Mushy Peas Recipe rysáit ar Youtube

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd
Categori:Coginio