open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Futanari

bawd|Y ddau fath o futanari

Gair Japaniaidd ydy **futanari** (二成, 二形; ふたなり, sy'n golygu, yn llythrennol: "ffurf ddeuol") ac mae'n ddisgrifiad o berson deuryw neu hermaffrodeit, ac yn ei ystyr llawnach at androgynedd. Hyd at 1644, roedd yr apêl yma yn gryf drwy ddramâu Japaniaidd a chafwyd ffasiwn diweddar o gymeriadau futunari mewn cylchgronau a ffilmiau manga, anime a hentai.

Mae'r enw'n cyfeirio at berson sydd ag organau gwrywaidd a benywaidd. On y tu allan i Japan, defnyddir y gair i ddisgrifio genre o ffilmiau eroge, comics ac anime, gyda'u harwyr yn dangos nodweddion y ddau ryw. Fel arfer, mae'r nodweddion allanol yn ferchetaidd, ond nodweddion gwrywaidd o dan y dillad.

## Hanes 
Yn wahanol i'r traddodiad Cymraeg, roedd llawer o storiau ffantasiol yn ymwneud â rhyw yn y traddodiad gwerinol Japaniaidd. Mae rhai o'r storiau hyn yn mynd yn ôl gannoedd o flynyddoedd ac yn disgrifio fel y gall rhyw person newid. Sonir hefyd am addoli duwiau ansicr eu rhywioldeb e.e.y *dōsojin*, nad oedd yn wryw nag yn fenyw. Cred rhai haneswyr fod y storiau hyn cyn hyned a dechrau Bwdaeth ei hun. Mae'r hen chwedlau hyn hefyd yn disgrifio newid yn rhywioldeb person, gyda newid yn y lloer a cheir y gair  i ddisgrifio pobl fel hyn.

Roedd dillad traddodiadol Japan fwy neu lai yn unffurf rhwng y ddau ryw, gan ei gwneud hi'n anodd gwahaniaethu rhyngddynt yn aml. Er mwyn sicrhau na chai merched ddim mynediad i rai llefydd, arferid gosod archwilwyr i archwilio'r person, ac i ganfod ai dyn ynteu dynes oedd y person. Mae sawl corff o lenyddiaeth yn disgrifio'r hwyl y cai'r archwiliwr (milwr fel arfer) wrth wneud ei waith.

## Cyfeiriadau
Categori:Paraffilia
Categori:Rhywioldeb yn Japan
Jiwdo

bawd|dde|Dau berson yn ymarfer jiwdo
Crefft ymladd o Japan ydy **Jiwdo**. Mae'r term yn golygu "ffordd addfwyn" yn Japaneg. Crëwyd y grefft ym 1882 gan Dr Kano Jigoro. Ei nodwedd amlycaf yw'r elfen gystadleuol, lle mae cystadleuwyr naill ai'n cael eu taflu, eu rhwystro rhag symud neu eu gorfodi i ildio gan y gwrthwynebydd. Mae taro a hyrddio gan ddefnyddio dwylo a thraed yn ogystal ag arfau hunan-amddiffyn hefyd yn rhan o jiwdo, ond dim ond mewn gornestau penodol (kata). Ni chânt eu caniatau mewn cystadlaethau jiwdo neu ymarferion rhydd (randori).

## Teuluoedd o dechnegau
[bawd|Tafliad gan Grŵp Jiwdo Caerdydd. Ffotograff gan [Geoff Charles (1951).]]
* Nage waza - taflu'r gwrthwynebydd
* Osaekomi waza - pinio'r gwrthwynebydd i lawr
* Kansetsu waza - cloi penelin y gwrthwynebydd yn boenus i gael ymostyngiad
* Shime waza - tagu'r gwrthwynebydd i gael ymostyngiad


Categori:Crefftau ymladd
Categori:Diwylliant Japan
Breuddwyd y Siambr Goch

250px|bawd|Darlun o argraffiad darluniedig o *Breuddwyd y Siambr Goch* (1810).
Nofel Tsieineeg yw ***Breuddwyd y Siambr Goch*** (Tsieineeg symledig: 红楼梦; Tsieineeg traddodiadol: 紅樓夢; pinyin: *Hóng Lóu Mèng*; Wade-Giles: Hung Lou Meng). Fe'i hysgrifennwyd yn y 18g ac fe'i hystyrir yn un o bedair nofel fawr llenyddiaeth Tsieineeg glasurol, gyda *Rhamant y Tair Teyrnas*, ''Y Daith i'r Gorllewin* (neu *Mwnci*) ac *Ymyl y Dŵr''. Mae'n nofel hir gyda chynllun cymhleth a channoedd o gymeriadau sydd wedi'i lleoli yn "y brifddinas" (sef Beijing, prifddinas Tsieina yn y cyfnod hwnnw) a'r cylch. Ymddengys mai blynyddoedd cyntaf Brenhinlin y Qing (1644-1911) yw cyfnod y nofel; hynny yw, yr oes o flaen oes yr awdur.

Mae'r "Siambr Goch" yn cyfeirio at y pafiliwn lle mae plant teulu estynedig cyfoethog y Jia yn cael eu haddysg. Ysgrifennwyd wyth deg pennod gyntaf y nofel gan Cao Xueqin (1723-1763), ond ni chafodd fyw yn ddigon hir i orffen ei waith, a chafodd y deugain pennod olaf eu hailysgrifennu'n sylweddol gan Gao E (高鶚). Mae cynllun y nofel yn ymdroi o gwmpas cariadwriaeth Jia Baoyu (賈寶玉) a'i chefnder Lin Daiyu (林黛玉).

Teitl gwreiddiol y gwaith oedd *Hanes y Maen* (石頭記), sy'n cyfeirio at faen rhinweddol y cyfeirir ato sawl gwaith yn y stori, ond *Breuddwyd y Siambr Goch* yw'r enw a ddefnyddir ers i Gao E gwblhau'r nofel. Mae arwyddocâd symbolaidd i'r enw hwnnw. Yn llythrennol, mae'n cyfeirio at stafell yn y pafiliwn coch dwy lawr (*hung lou*), ond yn athroniaeth Fwdhaidd Tsieina mae'r lliw coch yn dynodi'r byd materol, a gan mai dim ond y cyfoethogion oedd â'r hawl dan y gyfraith i godi adeilad dwy lawr mae *hung lou* yn drosiad am "gyfoeth a rhwysg darfodedig y byd", sy'n un o themau sylfaenol y nofel hon. Cyfeiria "Breuddwyd" (*meng*) at freuddwyd gweledigaethol y prif gymeriad Jia Baoyu, sy'n un o uchafbwyntiau llenyddol y nofel ac sy'n hanfodol i'w deall yn iawn; gellir dehongli'r teitl cyfan yn drosiadol felly fel cyfeiriad at realiti rhithiol y byd materol.

Mae'r nofel wedi cael ei chyfieithu i sawl iaith ond hyd yn hyn ni chafwyd cyfieithiad Cymraeg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth Tsieineeg
Categori:Nofelau'r 18fed ganrif
Kawasaki, Kanagawa

[bawd|Ardal cyfagos i [Gorsaf Kawasaki|Orsaf Kawasaki]]

Dinas yn Japan yw **Kawasaki** (Japaneg:川崎市 *Kawasaki-shi*) wedi ei lleoli yn nhalaith Kanagawa rhwng dinasoedd Tokyo a Yokohama. Kawasaki yw 9fed dinas mwyaf Japan o ran poblogaeth, ac fe ffurfiai ran sylweddol o Ardal Tokyo Fwyaf.

## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol 

Categori:Kantō
Categori:Dinasoedd Talaith Kanagawa
Cronfa Ariannol Ryngwladol

Corff rhyngwladol yn ymwneud â materion economaidd yw'r **Gronfa Ariannol Ryngwladol** (Saesneg: *International Monetary Fund* a dalfyrrir fel rheol i **IMF**). Fe'i sefydlwyd yn 1944, yr un pryd a Banc y Byd, a dechreuodd yn swyddogol yn Rhagfyr 1945. Mae bron pob gwlad sy'n aelod o'r Cenhedloedd Unedig yn aelodau o'r Gronfa, ac eithrio Ciwba, Taiwan, Gogledd Corea ac ychydig o wledydd bychain iawn.

## Amcanion 
# hybu cydweithrediad economaidd a sefydlogrwydd.
# sicrhau tŵf economaidd.
# rhoi cymorth i wledydd i gywiro problemau gyda balans taliadau

## Cyfarwyddwyr 
Yn draddodiadol, mae Cyfarwyddwr y Gronfa yn dod o Ewrop, tra fod pennaeth Banc y Byd yn dod o'r Unol Daleithiau.
* 1946 – 1951: Camille Gutt
* 1951 – 1956: Ivar Rooth
* 1956 – 1963: Per Jacobsson
* 1963 – 1973: Pierre-Paul Schweitzer
* 1973 – 1978: Johannes Witteveen
* 1978 – 1987: Jacques de Larosière
* 1987 – 2000: Michel Camdessus
* 2000 – 2004: Horst Köhler
* 2004 (dros dro): Anne Krüger
* 2004 – 2007: Rodrigo de Rato y Figaredo
* 2007 – heddiw: Dominique Strauss-Kahn

Mae rhai wedi beirniadu'r Gronfa am ei hymlyniad wrth y farchnad rydd, ac yn dweud fod rhai o'r gwledydd tlotaf wedi cael eu gorfodi i gymeryd mesurau a oedd, yn eu tro, yn peri caledi i lawer o'u poblogaeth.

## Gweler hefyd
* Argyfwng economaidd 2008-presennol
* Banc y Byd
* Cwymp Wall Street
* Cynnyrch mewnwladol crynswth
* Dirwasgiad
* Dirwasgad Mawr 1929
* Diweithdra
* Economeg
* Economi Cymru
* Economi'r Deyrnas Unedig
* Rhestr o ddirwasgiadau yng Ngwledydd Prydain

Categori:Arianneg
Categori:Economeg
Categori:Sefydliadau 1944
Categori:Sefydliadau a leolir yn Washington, D.C.
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Bwlch Tyddiad

275px|bawd|Bwlch Tyddiad: dringo'r "Grisiau Rhufeinig".
Lleolir **Bwlch Tyddiad** yn y Rhinogydd yn Ardudwy, Meirionnydd, de Gwynedd. Rhennir cadwyn y Rhinogydd yn ddau gan fwlch Drws Ardudwy, rhwng Rhinog Fawr a Rhinog Fach, a fu'n llwybr pwysig yn yr Oesoedd Canol. Ychydig i'r gogledd o hwn mae Bwlch Tyddiad, rhwng Rhinog Fawr a Chraig Wion.

## Hanes
Camarweiniol yw'r enw poblogaidd "Grisiau Rhufeinig" ("*Roman Steps*") ar y rhan o'r llwybr hwnnw sy'n arwain i'r bwlch hwn. Mewn gwirionedd, mae'r llwybr yn dyddio o'r Oesoedd Canol pan osodwyd cerrig mawr gwastad ar ran o'r llwybr i'r bwlch o gyfeiriad y gorllewin, sy'n dringo o lan Llyn Cwm Bychan. Mae'n debyg mai er mwyn hwyluso llafur merlod pwn y gwnaed hyn.

## Daearyddiaeth
Gan ei ddisgrifio o'r gorllewin i'r dwyrain, mae'r llwybr yn cychwyn yng nghyffiniau Harlech ac yn croesi gwaundir i gyrraedd glan Afon Artro ac yna'n dringo i Gwm Bychan. Wedyn mae'n croesi ysgwydd o fryn Carreg-y-saeth ac yn anelu am Fwlch Tyddiad. Yma, ar ddwy ochr y bwlch, ceir y "Grisiau Rhufeinig". Ar ôl croesi'r bwlch mae'r llwybr yn disgyn dros y gwaundir i gyfeiriad Trawsfynydd, gyda llwybr arall yn ei gysylltu gyda llwybr Bwlch Drws Ardudwy.

Gerllaw y bwlch, 1,500 troedfedd i fyny ar lethrau gogleddol y Rhinog Fawr, ceir Llyn Morynion.

## Cyfeiriadau
Tyddiad
Categori:Llanbedr
Categori:Meirionnydd
Saitama

bawd|Saitama
:''Erthygl ynglŷn â'r ddinas yw hon. Am dalaith Saitama, gweler Saitama (talaith).*

Dinas yn Japan yw **Saitama** (Japaneg:さいたま市 *Saitama-shi''), prifddinas talaith Saitama a 10fed dinas fwyaf Japan o ran poblogaeth. Gan ei bod wedi ei lleoli o fewn Ardal Tokyo Fwyaf tua 30 kilometr i'r gogledd o ganol Tokyo mae cyfran fawr o'i phobl yn cymudo i Tokyo. Wedi ei ffurfio ar 1 Mai 2001 a'i dynodi ar 1 Ebrill 2003, mae Saitama yn enghraifft o ddinas dynodedig yn Japan a ddynodwyd trwy ordinhad llywodraeth sydd yn cael eu ffurfio drwy uno trefi a phentrefi cyfagos sydd a phoblogaeth o dros 500,000.  Yn wahanol i ran fwyaf o ddinasoedd Japan, ysgrifennir enw'r ddinas gan ddefnyddio'r hiragana, er mai dyma oedd ail ddewis mwyaf poblogaidd gan y cyhoedd mewn pleidlais i ddewis enw newydd y ddinas. Y dewis mwyaf poblogaidd oedd y ffordd draddodiadol o ysgrifennu enw'r ddinas, hynny yw trwy ddefnyddio kanji (埼玉市) fel enw'r dalaith.

## Wardiau 
chwith|230px
Mae i Saitama ddeg o wardiau (*ku*), pob un a'i liw penodedig ers April 2005:

Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Talaith Saitama
Categori:Kantō
Dinasoedd dynodedig Japan

bawd|200px|Dinasoedd dynodedig Japan

**Dinas dynodedig trwy ordinhâd llywodraeth** (, *Seirei shitei toshi*), neu **Dinas Dynodedig** (, *Shitei toshi*) neu **Dinas Ordinhâd Llywodraeth** (, *Seirei shi*) yw'r enw a roddir ar ddinas yn Japan sydd â phoblogaeth o dros 500,000 ac sydd wedi ei dynodi gan orchymyn Cabinet Japan o dan Erthygl 252, Adran 19 o dan y Ddeddf Ymreolaeth Lleol.

## Swyddogaeth a gweinyddiaeth
Dirprwyir nifer o swyddogaethau tebyg i'r rhai a weinyddir gan daleithiau Japan i ddinasoedd dynodedig; mewn meysydd megis addysg, gofal cymdeithasol, glanweithdra, trwyddedu busnesau a chynllunio trefol. Fel arfer, datganolir swyddogaethau llai i lywodraeth y ddinas tra caiff penderfyniadau mwy pwysig eu gwneud gan lywodraeth y dalaith. Er enghraifft, gellir trwyddedu clinigau neu fasnachwyr fferyllol gan lywodraeth y ddinas, ond i gael trwydded ar gyfer fferyllfa neu ysbyty rhaid gwneud cais trwy lywodraeth y dalaith.

Rhaid i ddinasoedd dynodedig is-rannu eu hunain i mewn i wardiau (, *ku*), pob un a'i swyddfa weinyddol sy'n edrych ar ôl swyddogaethau megis cofrestru trigolion a chasglu treth.

Nid oes un ddinas bellach sydd wedi ei dynodi'n ddinas ddynodedig wedi colli ei statws.

## Rhestr o ddinasoedd dynodedig Japan
## Gofynion
*Poblogaeth o 500,000 neu fwy
Er mwyn cyflwyno cais swyddogol rhaid cael caniatâd llywodraethau y ddinas a'r dalaith.

Categori:Japan
Anime

bawd|Anime cyfrifiadur
Talfyriad Japaneg o'r gair Saesneg "*animation*" ydy **anime** (Japaneg: アニメ)  ac mae'n cyfeirio'n benodol at animeiddiadau wedi'u cynhyrchu yn Japan.

Mae'n deillio yn ôl i 1917, a daeth yn ffasiynol iawn yn Japan ers hynny. Yn yr 1980au daeth yn ffasiynol drwy'r byd. Mae'n cael ei ddarlledu ar deledu, fideo, DVD a hyd yn oed yn y theatr.

Ceir dau fath: cartwnau wedi'u gwneud gyda llaw a rhai wedi'u cynhyrchu gan gyfrifiadur.

Un esiampl o anime yw'r rhaglen Siapaneg "Sailor Moon". Mae'n sôn am bum merch sy'n stopio'r 'Negaverse' drwg rhag cymryd drosodd Tokyo.

Mae'r gair "Anime" yn tarddu o'r dywediad Ffrangeg *dessin animé*.

Mae'r diwydiant anime yn cynnwys dros 430 o stiwdios, llawer yn enwau mawr: Studio Ghibli, Gainax a Toei Animation. Dim ond ychydig o'r farchnad domestig sydd ganddyn nhw ond talp enfawr o'r diwydiant DVD. Mae anime wedi bod yn llwyddiant ysgubol yn y deng mlynedd diwaetha. Mae anime Japan wedi cael ei gopio gan nifer o wledydd eraill.

## Diffiniad
Math o gelf ydy Anime, yn enwedig mewn animeiddiadau, ac mae'n cynnwys yr holl *genres* y sinema, ond mae o'n cael ei gam-alw yn *genre* ei hun. Yn Japan caiff y gair ei ddefnyddio am bob math o animeiddio drwy'r byd. Mae geiriaduron Saesneg yn diffinio anime fel "animeiddiad o Japan" neu "math o animeiddio a sefydlwyd yn Japan".
bawd|chwith|*Dojikko* ('merch afrosgo'): un math o gymeriad o fewn anime.

## Mathau
Mae llawer o anime wedi'i seilio ar fanga; dyma'r gwahanol fathau:
* Kodomo manga: Manga i blant
* Shōnen manga: i fechgyn 10 oed a hyn
* Shōjo manga: Manga i ferched sy'n 10-16 oed
* Seinen manga: Manga i ddynion 18 a hyn
* Josei manga: Manga i ferched 18 a hyn

## Hanes
Cychwynodd anime ar ddechrau'r 20g, pan grëodd cyfarwyddwyr o Japan nifer o animeiddiadau, gyda nifer o wledydd eraill yn dilyn: Ffrainc, yr Almaen, Rwsia a'r Unol Daleithiau America. Y darn cyntaf i gael ei greu oedd yn 1917 – clip dau funud yn dangos samwrai yn ymarfer ei gleddyf ar ei darget. Enw rhai o'r arlunwyr cyntaf ydy: Shimokawa Oten, Jun'ichi Kouchi, a Seitarō Kitayama.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Manga
*Futari Ecchi


Categori:Ffilmiau yn ôl math
Categori:Ffilm yn Japan
Alpau Japan

[bawd|260px|dde|Copaon Shirouma ([Mynyddoedd Hida)]]
bawd|260px|dde|Copaon Tateyama (Mynyddoedd Hida)
bawd|260px||dde|Llyn Hakuba

Casgliad o res o fynyddoedd yng nghanolbarth Japan yw **Alpau Japan** (Japaneg: 日本アルプス *Nihon Arupusu*) sydd yn trawstori ynys Honshū, ynys fwyaf y wlad. Daeth yr enw Saesneg "Japanese Alps" o William Gowland, archeolegydd o Loegr a adnabyddir yn aml fel "Tad Archeoleg Japan" cyn cael ei boblogeiddio gan y Parchedig Walter Weston (1861–1940), cenhadwr o Loegr sydd bellach â cofeb yn nhref Kamikochi, man poblogaidd i dwristiaid a ddaw i Alpau Japan. Pan ddyfeisiodd William Gowland yr enw, yr oedd yn cyfeirio at Fynyddoedd Hida yn unig. Daeth yr ardal i enwogrwydd drwy gynnal Gemau Olympaidd y Gaeaf Nagano 1998.

## Tair rhes o fynyddoedd
Heddiw, mae Alpau Japan yn cynnwys tri prif res o fynyddoedd, Mynyddoedd Hida, Mynyddoedd Kiso a Mynyddoedd Akaishi. Mae'r rhain yn cynnwys nifer o gopaon sy'n esgyn dros 3,000m (9,843 troedfedd) mewn uchder, y talaf ar ôl Mynydd Fuji. Yr uchaf yw Mynydd Hotaka (3,190m) a Mynydd Kita (3193m). Mae Mynydd Ontake yn nhalaith Nagano (3,067m) yn fan ar gyfer pererindodau ynghŷd â bod yn llosgfynydd byw, wedi iddo ffrwydro yn ddiweddar ym 1979 ac 1980.

### Mynyddoedd Hida
Mae mynyddoedd Hida, neu'r "Alpau Gogleddol" yn res o fynyddoedd sydd yn ymestyn ar draws taleithiau Nagano, Toyama a Gifu. Mae rhan fechan ohonynt yn dod o fewn talaith Niigata.

### Mynyddoedd Kiso
Rhes o fynyddoedd yw mynyddoedd Kiso, neu'r "Alpau Canolog" sy'n ymestyn trwy daleithiau Nagano a Gifu.

### Mynyddoedd Akaishi
Rhes o fynyddoedd yw mynyddoedd Akaishi, neu'r "Alpau Deheuol" sy'n ymstyn ar draws taleithiau Nagano, Yamanashi a Shizuoka.

## Cyfeiriadau
*Walter Weston, *Mountaineering and Exploration in the Japanese Alps*, Llundain, John Murray, 1896

Categori:Chūbu
Categori:Mynyddoedd Japan
Litr

[bawd|200px|Y diffiniad o litr ydy cyfaint [ciwb gyda phob ochr yn 10 cm.]]
Uned cyfaint ydy **litr** a gynrychiolir mewn dwy ffordd: y llythyren "L" fawr neu "l" fach. Tydy'r litr ddim yn perthyn i'r System Ryngwladol o Unedau, ond mae'n unedau ychwanegol at yr Unedau SI. Dyma'r symbol a ddefnyddir fwyaf led-led y byd. Yr Uned SI swyddogol ydy'r metr ciwb (m3), sy'n hafal i 1,000 o litrau. Mae un litr yn hafal i 1/1,000 metr ciwb ac yn cael ei ddiffinio fel decimetr ciwbig (dm3).

Mae'r gair yn tarddu o'r Hen Ffrangeg a chyn hynny o'r Groeg (via'r Lladin). Caiff ei ddefnyddio, fel arfer, i fesur hylif neu yn y gegin i fesur aeron ayb.

## Diffiniad
Y diffiniad o litr, felly, ydy decimetr ciwbig: (1 L = 1 dm3 = 103 cm3). Felly, 1 L ≡ 0.001 metr ciwb|m3 (yn union).
Ac: 1,000 L = 1 m3

Rhwng 1901 ag 1964 diffiniwyd litr fel cyfaint un kilogram o ddŵr pur ar dymheredd o 4 °C a 760 milimetrau o arian byw o wasgedd. Yn yr adeg hon, roedd litr tua 1.000028 dm3. Disodlwyd y diffiniad hwn yn 1964.

## Cywerthedd 
* 0.1 centilitr.
* 0.01 decilitr
* 0.001 litr
* 0.0001 decalitr
* 0.00001 hectolitr
* 0.000001 Kilolitr (hefyd cilolitr)

## Cyfeiriadau
Categori:Unedau cyfaint
Categori:Unedau SI ychwanegol
Cyflwr goddrychol

Y cyflwr sy'n dangos goddrych y frawddeg, hynny yw, yr enw sy'n gwneud y gweithred yw'r **cyflwr enwol** neu **gyflwr goddrychol**.

Categori:Gramadeg
Arf

**Arf** yw unrhyw beth sydd wedi ei wneud i ladd neu niweidio person neu anifail. Gellir defnyddio pethau nad ydynt wedi eu gwneud i'r pwrpas fel arf hefyd. Maent yn cael eu defnyddio yn erbyn personau mewn rhyfel ac yn erbyn anifeiliaid wrth hela.

Cofnodwyd defnydd o arfau syml gan tsimpansîaid, sydd wedi eu gweld yn eu defnyddio ar gyfer hela. Yr arfau dynol cynharaf i'w darganfod hyd yma yw wyth gwyawffon bren o'r Almaen, sy'n dyddio i tua 400,000 o flynyddoedd yn ôl. Roedd yr arfau cynharaf o bren neu garreg, ond gyda chynnydd technolegol daethpwyd i'w gwneud o efydd ac yna o haearn. Tua diwedd yr Oesau Canol, cyrhaeddodd powdwr gwn i Ewrop o Tsieina, a datblygwyd arfau tân, yn enwedig y gwn. Nid oedd y gynnau cynnar yn effeithiol iawn, ond gyda datblygiad y dechnoleg, cymerodd gynnau o wahanol fathau le arfau megis y cleddyf a'r bwa.

Pan ddyfeisiwyd yr awyren yn gynnar yn yr 20g, datblygodd y defnydd o arfau eraill, megis bomiau a ollyngir o'r awyr. Tua'r un cyfnod, datblygodd y defnydd o nwy gwenwynig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, a welodd hefyd ddatblygiad y tanc. Gwelodd yr Ail Ryfel Byd y defnydd cyntaf o arf niwclear.

## Mathau o arf
* Cleddyf
* Gwaywffon
* Bwyell
* Bwa
* Balista
* Gwn
* Arf gemegol
* Arf niwclear

## Gweler hefyd
* Arf dinistr torfol
Edward Herbert

bawd|200px|Edward Herbert neu'r Barwn Herbert o Cherbury: "Tad athroniaeth yng Nghymru"

Roedd **Edward Herbert** (3 Mawrth 1583 – 20 Awst 1648) neu'r **Barwn Herbert o Llanffynhonwen** yn llenor ac yn athronydd a anwyd yn Swydd Amwythig. Mae ei waith *Life* yn dilyn ei deithiau o gwmpas yr Iseldiroedd ac fel llysgennad yn Ffrainc. Yn *De Viritate* (1623) dadleuodd fod rheswm yn holl bwysig o fewn y ffydd Gristnogol ac ar sail y gwaith hwn y sefydlwyd deistiaeth. Roedd yn frawd i'r bardd George Herbert. Ei ŵyr oedd sylfaenydd y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig.

## Bywgraffiad
Priododd ei gyfnither cyntaf, Mary pan oedd yn 15 oed a hithau'n 21. Fe'i addysgwyd yn Rhydychen lle dysgodd Ffrangeg, Eidaleg a Sbaeneg.

Gellir ei alw'n "dad athroniaeth Gymreig"; roedd ei dad Richard Herbert o Gastell Trefaldwyn, un o ganghennau Iarllaeth Penfro. Bu hefyd yn Aelod Seneddol dros Feirionnydd ac yn ynad a siryf Mynwy.

## Llyfryddiaeth ddethol
**De Religione Gentilium* (1645; fersiwn Saesneg, 1700)
**De Viritate* (1623)
**Life* (llawysgrif; cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn y 18fed  ganrif)

Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Athronwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1583
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1648
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Hamamatsu

bawd|Canol dinas Hamamatsu o'r awyr

Dinas yn Japan yw **Hamamatsu** (Japaneg: 浜松市 *Hamamatsu-shi*), wedi ei lleoli yng ngorllewin talaith Shizuoka yn ardal Chūbu ar ynys Honshu. Daeth yn ddinas dynodedig trwy ordinhâad llywodraeth ar 1 Ebrill 2007.

Mae heddiw yn gartref i bencadlysau Yamaha a Chorfforaeth Modur Suzuki.

## Wardiau 
Rhennir Hamamatsu yn 7 o wardiau:

* Hamakita-ku (浜北区)
* Higashi-ku (東区)
* Kita-ku (北区)
* Minami-ku (南区)
* Naka-ku (中区) - canolfan weinyddol
* Nishi-ku (西区)
* Tenryū-ku (天竜区)

Categori:Chūbu
Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Talaith Shizuoka
Kanji

bawd|Ystyr yr arwyddlun (*kanji*) hwn yw 'ysgrifennu'.
**Kanji** (Japaneg: 漢字) yw'r enw a roddir ar arwyddluniau Tsieineeg a gaiff eu defnyddio yn system ysgrifennu Japaneg, ynghyd â'r hiragana a'r katakana, y system rifol Indo-Arabaidd, ac yn llai aml, yr wyddor Ladin (rōmaji). Ystyr y gair kanji yw "Arwyddluniau Han" (arwyddluniau Tsieineeg). Daeth kanji i Japan yn wreiddiol o Tsieina. Mae tua 2,000 i 3,000 o kanji yn cael defnydd cyson yn Japan heddiw, er fod tua 50,000 i 100,000 ohonynt mewn geiriaduron cynhwysfawr.

Oherwydd i'r arwyddluniau hyn gael eu datblygu o fewn Japaneg, gall un kanji gael ei ddefnyddio i ysgrifennu un neu ragor o wahanol eiriau. I'r darllennydd, mae gan kanji nifer o "ddarlleniadau" gwahanol. Mae penderfynu pa un i'w ddefnyddio yn dibynnu ar y cyd-destun, ystyr, defnydd mewn cyfansoddeiriau, neu hyd yn oed ei leoliad mewn brawddeg. Mae gan rai kanji cyffredin ddeg neu ragor o ddarlleniadau gwahanol. Yn aml, gellir categoreiddio darlleniadau i ddau grŵp: yr ''on'yomi'' (darlleniad Sino-Japaneg) neu'r ''kun'yomi'' (darlleniad Japaneg).

bawd|Map o 2,230 kanji mwyaf cyffredin Japan. Trefnir y map ar sail trefn strôc y kanji

Categori:Diwylliant Japan
Categori:Japaneg

Categori:Systemau ysgrifennu
Crych

Gallai **crych** gyfeirio at:

* Bresych crych (bresych *Savoy*)
* Crych a chwta, un o feiau gwaharddedig Cerdd Dafod
* Cytsain grech

;Gweler hefyd
* Crychydd (aderyn)
Cylch Cerrig Blaenau

Cylch o feini hirion yn ne-ddwyrain Powys yw **cylch cerrig Blaenau**. Fe'i lleolir yn y bryniau ger Y Gelli Gandryll yn ardal Brycheiniog. Cyfeirnod AO: (map 161) SO239373.

## Disgrifiad
250px|bawd|chwith|Rhan o gylch cerrig Blaenau.
Credir fod y cylch cerrig hwn yn dyddio o ddiwedd y 3ydd mileniwm CC, sef dros 5,000 o flynyddoedd yn ôl. Dyma dechrau'r cyfnod a elwir yn Oes yr Efydd.

Dim ond yn ddiweddar y darganfuwyd y cylch cyfan gan archaeolegwyr gan fod y rhan fwyaf o'r cerrig gwreiddiol wedi suddo i'r pridd. Mae'n mesur 29.8 metr ar draws. Mae'r garreg fwyaf yn mesur 1.5 metr gyda lled o 1.1 metr.

## Mynediad
Gellir cyrraedd y cylch cerrig o'r Gelli Gandryll trwy ddilyn y ffordd B4350. Ceir maes parcio gerllaw. Mae'r safle ar agor i'r cyhoedd heb dal trwy'r flwyddyn.

## Ffynhonnell 
*Helen Burnham, *A Guide to Ancient and Historic Wales: Clwyd and Powys* (HMSO/Cadw, 1999), tt.48-49

Blaenau
Categori:Y Gelli Gandryll
Cytsain orfannol

Mewn seineg, yngenir **cytsain orfannol** â'r tafod yn erbyn neu ger trum y gorfant.

Ceir y cytseiniaid gorfannol canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

Categori:Seineg
Cytsain ôl-orfannol

Mewn seineg, yngenir **cytsain ôl-orfannol** â'r tafod yn erbyn (neu ger neu ger cefn trum) y gorfant, ymhellach yn ôl na chytsain orfannol ond nid cyn belled â chytsain olblyg.

Ceir y cytseiniaid ôl-orfannol canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

Categori:Seineg
Cytsain ôl-blyg

Mewn seineg, yngenir **cytsain ôl-blyg** â'r tafod yn erbyn neu ger ceudod y genau y tu ôl i drum y gorfant, a'r tafod wedi ei blygu yn ôl i gyffwrdd â'r daflod neu'r tafod bach (wfwla).

Ceir y cytseiniaid ôl-blyg canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

Categori:Seineg
Cytsain daflodol

Mewn seineg, yngenir **cytsain daflodol** â'r tafod yn erbyn y daflod galed.

Ceir y cytseiniaid taflodol canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

Categori:Seineg
Dimitrios Ioannidis

Milwr a gwleidydd oedd **Dimitrios Ioannidis** (13 Mawrth 1923 - 16 Awst 2010).  Roedd yn arweinydd Gwlad Groeg yn y 1970au.

Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2010
Cytsain felar

Mewn seineg, yngenir **cytsain felar** â chefn y tafod yn erbyn y daflod feddal.

Ceir y cytseiniaid felar canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):


Categori:Seineg
Kitakyūshū

Dinas yn Japan yw **Kitakyūshū** (Japaneg: 北九州市 *Kitakyūshū-shi*), wedi ei lleoli yn nhalaith Fukuoka ar ynys Kyūshū yn ne'r wlad. Mae ganddi boblogaeth o tua 985,000. Mae ystyr enw'r ddinas yn cyfeirio'n fanwl at ei lleoliad, "Gogledd Kyūshū".

Daeth Kitakyūshū yn ddinas dynodedig ar 1 Ebrill 1963.

Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Kyūshū
Categori:Talaith Fukuoka
Sucre

Prifddinas swyddogol Bolifia yn ôl y cyfansoddiad yw **Sucre**. Fe'i lleolir yn ne canolbarth y wlad yn nhalaith Oropeza, rhan o *departamento* Chuquisaca. Mae ganddi boblogaeth o tua 284,032  (amcangyfrif 2010).

Sefydlwyd y ddinas ym 1538 o dan yr enw *Ciudad de la Plata de la Nueva Toledo*. Daeth hi'n brifddinas Bolifia ym 1839 a chafodd ei hailenwi ar ôl yr arweinydd chwyldroadol Antonio José de Sucre. Symudodd llywodraeth y wlad  i La Paz ym 1898 ond mae'r Uchel Lys yn dal yn Sucre.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Bolifia
Categori:Prifddinasoedd De America
Haidd

Mae **haidd** neu **barlys** (*Hordeum vulgare*) yn fwyd pwysig ac yn borthiant i anifeiliaid. Mae'n fath o laswellt. Dyma'r cnwd grawnfwyd pumed mwyaf a amaethir yn y byd (530,000&nbsp;km²).
Defnyddir haidd hefyd i wneud cwrw.

250px|chwith|bawd|Maes haidd
bawd|chwith|250px|*Hordeum vulgare*


Categori:Grawnfwyd
Categori:Poaceae
Categori:Prif fwydydd
Kumamoto

bawd|Castell Kumamoto
[bawd|Kumamoto o fewn talaith [Kumamoto (talaith)|Kumamoto]]

:''Erthygl ynglŷn â'r ddinas yw hon. Am y dalaith, gweler Kumamoto (talaith).*

Dinas yn Japan yw **Kumamoto** (Japaneg: 熊本市 *Kumamoto-shi''), a phrifddinas talaith Kumamoto ar ynys Kyūshū yn ne'r wlad. Mae ganddi boblogaeth o tua 730,000. Prif atynfa'r ddinas yw Castell Kumamoto.

Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Kyūshū
Categori:Talaith Kumamoto
Kagoshima

[bawd|Dinas Kagoshima gyda llosgfynydd [Sakurajima yn y cefndir]]
[bawd|Kagoshima o fewn talaith [Kagoshima (talaith)|Kagoshima]]
:''Erthygl ynglŷn â'r ddinas yw hon. Am y dalaith, gweler Kagoshima (talaith).*

Dinas yn Japan yw **Kagoshima** (Japaneg: 鹿児島市 *Kagoshima-shi''), a phrifddinas talaith deheuol Kagoshima ar ynys Kyūshū. Amcangyfrifir fod poblogaeth y ddinas o gwmpas 606,000. Gelwir Kagoshima yn aml yn "Napoli y Dwyrain" oherwydd ei lleoliad mewn bae, ei hinsawdd cynnes a'r llosgfynydd byw cyfagos, Sakurajima.

Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Talaith Kagoshima

Categori:Kyūshū
Ffordd yr A495

250px|bawd
[250px|bawd|Yr A495 ger [Bronington.]]
Priffordd yw'r **A495**, sy'n rhedeg trwy Bowys a de Bwrdeistref Sirol Wrecsam yng Nghymru, a Swydd Amwythig yn Lloegr, gan gysylltu'r briffordd A458 ger Y Trallwng, Powys a'r Eglwys Wen yn Swydd Amwythig.

## Lleoedd ar y ffordd
;Powys
*Cyffordd ar yr A458 ger Llanfair Caereinion
*Meifod
*Llansantffraid-ym-Mechain
;Swydd Amwythig
*Llynclys
*rhannu gyda'r A483 ar gyrion Croesoswallt
*Y Dref Wen
*Welsh Frankton
*Ellesmere
*Welshampton
;Wrecsam
*Bronington
*Redbrook
;Swydd Amwythig
*Yr Eglwys Wen

Categori:Cludiant ym Mhowys
Categori:Cludiant yn Wrecsam
A495
A495
Welsh Frankton

Pentref yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Welsh Frankton**.  Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Ellesmere Rural yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Saif ar bwys y briffordd A495 rhwng Croesoswallt ac Ellesmere.

Mae'r enw "Welsh Frankton" yn atgof o'r amser pan fu'r rhan yma o Swydd Amwythig yn rhan o Deyrnas Powys. Hyd yn oed ar ôl iddo ddod yn rhan o deyrnas Mersia ac wedyn Swydd Amwythig bu nifer o Gymry yn byw yma, mewn ardal sy'n gorwedd rhwng hen gwmwd Maelor Saesneg (de-ddwyrain Bwrdeistref Sirol Wrecsam) a Sir Ddinbych dros y ffin yng Nghymru.

Mae Camlas Llangollen yn mynd heibio i'r pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Plethyn

Grŵp canu gwerin Cymraeg yw **Plethyn** a oedd yn eu hanterth rhwng 1978 ac 1995. Yr aelodau yw Roy Griffiths, Linda Healy a John Gittins. Brawd a chwaer ydy Roy a Linda, gyda John Gittins wedi ei eni ar fferm, ger Meifod ym Maldwyn.

Mae eu harddull yn dangos dylanwad canu plygain yr ardal honno: cynghanedd (neu harmoni) glós, syml. Maent wedi poblogeiddio nifer o ganeuon gwerin yn ogystal â chreu caneuon newydd ar arddull draddodiadol. Y dylanwad pennaf ar y grwp oedd Elfed Lewys.

## Gwaith
### Disgyddiaeth 
### Casgliadau 
* *Blas y Pridd*
* *Golau Tan Gwmwl*
* *Rhown Garreg ar Garreg*
* ''Teulu'r Tir*
* *Caneuon Gwerin i Blant*
* *Byw a Bod*
* *Drws Agored*
* *Blas y Pridd/Golau Tan Gwmwl*
* *Seidir Ddoe*
* *Goreuon Plethyn'' (2003)

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau gwerin o Gymru
Chiba

bawd|Trên Monorail Chiba
bawd|Adeiladau Makuhari ar yr arfordir
:''Erthygl ynglŷn â'r ddinas yw hon. Am y dalaith, gweler Chiba (talaith).*

Dinas a phorthladd yn Japan yw **Chiba** (Japaneg: 千葉市 *Chiba-shi''), a phrifddinas talaith Chiba yn rhanbarth Kantō ar ynys Honshu. Lleolir 40 kilometr i'r dwyrain o ganol dinas Tokyo ar Fae Tokyo, ac mae'n  ffurfio rhan o Ardal Tokyo Fwyaf. Gyda phoblogaeth o tua 960,000 Chiba yw'r 11eg dinas fwyaf yn Japan o ran poblogaeth. Daeth Chiba yn ddinas dynodedig ym 1992.

Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Kantō
Categori:Talaith Chiba
William Marshal, Iarll 1af Penfro

Milwr ac uchelwr Anglo-Normanaidd oedd **William Marshal, 1af Iarll Penfro** (1146 - 14 Mai 1219) (hefyd: **William the Marshal** a **Guillaume le Maréchal**). Galwyd ef gan yr hanesydd Steven Langton "y marchog mwyaf a fu erioed". Gwasanaethodd bedwar o frenhinoedd Lloegr gan dyfu o fod yn neb i fod yn un o ddynion mwyaf pwerus Ewrop ar y pryd. Galwyd ef gan bobloedd led led Ewrop fel "y Marshal".

Priododd Isabel de Clare, merch Richard Fitz Gilbert de Clare, 2il Iarll Penfro, ym 1189. Roedd yn dad i William Marshal, 2il Iarll Penfro.

Gwasanaethodd Richard a John, brenin Lloegr yn ffyddlon, gan amddiffyn yr ail rhag barwniau gwrthryfelgar Ffrainc a Lloegr yn Rhyfel 1af y Barwniaid. Roedd hefyd yn bresennol pan arwyddwyd y Magna Carta yn 1215.  Ar farwolaeth John yn 1216, enwebwyd Marshal, a oedd yn 70 oed erbyn hynny, yn Ddirprwy Frenin y frenhiniaeth ac amddiffynnwr y brenin ifanc, Harri III. Gorchfygodd y gwrthryfelwyr a'u cefnogwyr Ffrengig, ac ail-gyhoeddodd y Magna Carta er mwyn cadarnhau'r heddwch. Gwaethygodd ei iechyd yn 1219, ac ar 14 Mai bu farw yn ei faenor yn Caversham, ger Reading. Ei olynydd fel Dirprwy Frenin oedd Hubert de Burgh, Iarll 1af Caint, ac olynwyd ef yn ei iarllaeth gan ei bum mab.

## Gweler hefyd
* Iarllaeth Penfro
* William Marshal, 2il Iarll Penfro

Categori:Ieirll Penfro
Categori:Genedigaethau 1146
Categori:Marwolaethau 1219
Categori:Y Normaniaid
Marshal (gwahaniaethu)

Gallai **William Marshal** gyfeirio at:

## Pobl
*William Marshal, 1af Iarll Penfro
*William Marshal, 2il Iarll Penfro

## Gweler hefyd
*Ynysoedd Marshall
Banc y Byd

[bawd|240px|Pencaslys Banc y Byd yn [Washington.]]

Corff rhyngwladol i hybu datblygiad economaidd yw **Banc y Byd** (Saesneg: *World Bank*). Fe'i sefydlwyd yn 1944, yr un pryd a'r Gronfa Ariannol Ryngwladol (IMF).

Yn draddodiadol, mae Llywydd y Banc yn dod o'r Unol Daleithiau, tra fod pennaeth yr IMF yn dod o Ewrop.

* Eugene Meyer (1946)
* John J. McCloy (1947 – 1949)
* Eugene R. Black (1949 – 1963)
* George D. Woods (1963 – 1968)
* Robert McNamara (1968 – 1981)
* Alden W. Clausen (1981 - 1986)
* Barber Conable (1986 - 1991)
* Lewis Thompson Preston (1991 – 1995)
* James Wolfensohn (1995 – 2005)
* Paul Wolfowitz (2005 – 2007)
* Robert Zoellick (2007 - 2012)
* Jim Yong Kim (2012 - 2019)

## Gweler hefyd
* Argyfwng economaidd 2008-presennol
* Cronfa Ariannol Ryngwladol (yr IMF)
* Cwymp Wall Street
* Cynnyrch mewnwladol crynswth
* Dirwasgiad
* Dirwasgad Mawr 1929
* Diweithdra
* Economeg
* Economi Cymru
* Economi'r Deyrnas Unedig
* Rhestr o ddirwasgiadau yng Ngwledydd Prydain


Byd
Categori:Sefydliadau 1944
Categori:Sefydliadau a leolir yn Washington, D.C.
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Penisilin

Mae **penisilin** neu **penicillin** (a dalfyrir weithiau'n **PCN** neu **pen**) yn grŵp o wrthfiotigau sy'n tarddu o'r ffwng "penisiliwm". Mae'r gwrthfiotig hwn yn hanesyddol bwysig gan mai dyma'r cyntaf o'i fath i'w ddarganfod a'i ddefnyddio yn erbyn afiechydon megis syphilis a Staphylococcus.

Cânt eu defnyddio ledled y byd heddiw er bod sawl math o facteria wedi datblygu imiwnedd yn eu herbyn. Mae pensilin yn Beta-lactam a ddefnyddir yn erbyn bacteria Gram-posydd.

## Darganfod
Yr Albanwr, ac enillydd Gwobr Nobel Alexander Fleming a ddarganfyddodd penisilin a hynny yn 1928.

Categori:Ffarmacoleg
Categori:Gwrthfiotig
Miyazaki

bawd|Hashi-dori (Stryd y Bont) yng nghanol Miyazaki
[bawd| Miyazaki o fewn talaith [Miyazaki (talaith)|Miyazaki]]
:''Erthygl ynglŷn â'r ddinas yw hon. Am y dalaith, gweler Miyazaki (talaith).*

Dinas yn Japan yw **Miyazaki** (Japaneg: 宮崎市 *Miyazaki-shi''), a phrifddinas talaith Miyazaki ar ynys Kyūshū yn ne'r wlad. Mae ganddi boblogaeth o tua 365,000. Mae'n le poblogaidd i syrffwyr gan fod nifer o draethau gerllaw.

Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Kyūshū
Categori:Talaith Miyazaki
Francesco Cossiga

Prif Weinidog yr Eidal rhwng 1979 a 1980 ac Arlywydd yr Eidal rhwng 1985 a 1992 oedd **Francesco Cossiga** (26 Gorffennaf 1928 - 17 Awst 2010).

Cafodd Cossiga ei eni yn Sassari, Sardinia.  Cefnder Enrico Berlinguer oedd ef.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion yr Eidal
Categori:Prif Weinidogion yr Eidal
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Marwolaethau 2010
4edd ganrif CC

## Blynyddoedd a degawdau 
300au CC 301 CC 302 CC 303 CC 304 CC 305 CC 306 CC 307 CC 308 CC 309 CC
310au CC 310 CC 311 CC 312 CC 313 CC 314 CC 315 CC 316 CC 317 CC 318 CC 319 CC
320au CC 320 CC 321 CC 322 CC 323 CC 324 CC 325 CC 326 CC 327 CC 328 CC 329 CC
330au CC 330 CC 331 CC 332 CC 333 CC 334 CC 335 CC 336 CC 337 CC 338 CC 339 CC
340au CC 340 CC 341 CC 342 CC 343 CC 344 CC 345 CC 346 CC 347 CC 348 CC 349 CC
350au CC 350 CC 351 CC 352 CC 353 CC 354 CC 355 CC 356 CC 357 CC 358 CC 359 CC
360au CC 360 CC 361 CC 362 CC 363 CC 364 CC 365 CC 366 CC 367 CC 368 CC 369 CC
370au CC 370 CC 371 CC 372 CC 373 CC 374 CC 375 CC 376 CC 377 CC 378 CC 379 CC
380au CC 380 CC 381 CC 382 CC 383 CC 384 CC 385 CC 386 CC 387 CC 388 CC 389 CC
390au CC 390 CC 391 CC 392 CC 393 CC 394 CC 395 CC 396 CC 397 CC 398 CC 399 CC
400au CC 400 CC
ISO 3166-1

Rhestr o Wledydd ISO 3166-1

## Gweler hefyd
*Rhestr o godau FIFA

Categori:Codau gwledydd
Categori:Rhestrau gwledydd
Categori:Safonau ISO
Brighton a Hove

:*Erthygl am yr anheddiad Brighton a Hove yw hon. Am yr awdurdod unedol, gweler Dinas Brighton a Hove.*

Dinas yn sir seremonïol Dwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Brighton a Hove**. Roedd cysylltiad agos rhwng y ddwy dref glan môr gyfagos Brighton a Hove am gyfnod hir cyn iddynt gael eu huno'n ffurfiol ar 1 Ebrill 1997 i greu bwrdeistref unedig, Brighton a Hove. Rhoddwyd statws dinas i'r fwrdeistref ar 31 Ionawr 2001. 

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Brighton a Hove
Categori:Trefi Dwyrain Sussex
Matcha

bawd|Matcha cyn ei baratoi
[bawd|Matcha o Kinkaku-ji yn [Kyoto yn barod i'w yfed, gyda *wagashi* i'r chwith]]

**Matcha** neu **Maccha** (抹茶) (te powdr) yw'r enw a roddir ar de gwyrdd o Japan wedi ei falu yn fân. Mae seremoni de draddodiadol (Japaneg: 茶道 *sadō* neu *cha-dō*) yn cynnwys y weithred o baratoi, gwneini ac yfed matcha. Fel arfer caiff ei weini mewn cyfran fechan mewn powlen draddodiadol, yn aml gyda melysion a elwir yn *wagashi*. Erbyn heddiw, mae'r powdr yn cael ei ddefnyddio i roi blas i amryw o fwydydd megis mochi, soba, hufen iâ neu gyda coffi (e.e. *matcha latte*).

Categori:Bwyd a diod yn Japan
Categori:Te
William Marshal, 2il Iarll Penfro

Uchelwr yn y Canol Oesoedd a mab yr enwog William Marshal, Iarll 1af Penfro oedd **William Marshal, 2il Iarll Penfro** (Ffrangeg:*Guillaume*) (1190 – 6 Ebrill 1231).

## Bywyd cynnar
bawd|chwith|Arfau William Marshal, 2il Iarll Penfro
Yng ngwanwyn 1190, yn Normandi, Ffrainc y ganwyd William (neu Guillaume). Fe'i rhoddwyd yn wystl i John, brenin Lloegr rhwng 1205 a 1212 er mwyn sicrhau y byddai ei dad (hefyd William Marshal) yn bihafio gan fod gan hwnnw gysylltiad â Philippe II, brenin Ffrainc.

Priododd ag Alice de Bethune, merch Baldwin de Bethune a oedd yn ffrind agos i'w dad, ym mis Medi 1214 ond bu farw hithau cyn diwedd 1215. Yn 1224 priododd Eleanor, merch ieuengaf brenin John o Loegr a chwaer Siwan, gwraig Llywelyn Fawr.

Categori:Ieirll Penfro
Categori:Genedigaethau 1190
Categori:Marwolaethau 1231
Categori:Pobl o Normandi
Huw Watkins

Cyfansoddwr o Gymru yw **Huw Watkins** (ganwyd 13 Gorffennaf 1976).

Ganwyd yn Blackwood ac astudiodd y piano a chyfansoddi yn Ysgol Gerdd Chetham, Manceinion, lle derbyniodd wersi piano gan Peter Lawson. Aeth ymlaen i astudio Cerddoriaeth yn Ngholeg y Brenin, Caergrawnt, lle astudiodd gyfansoddi gyda Robin Holloway ac Alexander Goehr, a cwblhaodd MMus mewn cyfansoddi yn y Coleg Cerdd Frenhinol lle astudiodd gyda Julian Anderson. Derbyniodd Huw Gymrodoriaeth Iau Constand a Kit Lambert yn y Coleg, lle mae e nawr yn Athro Cyfansoddi.

## Gwaith
**Sonata for Cello and Eight Instruments* (1999)
**Sinfonietta* (2000)
**Concerto Piano* (2002)
**Nocturne* (2002)
**Crime Fiction* (opera) (2008)
**Three Welsh Songs for Strings* (2009)
**Concerto Fiolin* (2010)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Gymru
Categori:Pianyddion o Gymru
Canrif

Cyfnod o gan mlynedd yw **canrif**. Yn Gymraeg, fel yn y rhan fwyaf o ieithoedd eraill, denyddir trefnolion ar gyfer canrifoedd, er enghraifft y 10g.

Yn ôl Calendr Gregori, dechreuodd y ganrif gyntaf ar 1 Ionawr yn y flwyddyn 1 OC. Felly dechreuodd yr 21ain ganrif ar 1 Ionawr 2001, nid ar 1 Ionawr 2000. Ni fu unrhyw "ganrif dim" na blwyddyn 0; gorffennodd y ganrif 1af CC ar 31 Rhagfyr 1 CC.

Categori:Calendr
Bordelais

Term Ffrangeg yw **Bordelais**, sy'n golygu "o Bordeaux". Gallai gyfeirio at:

* rhywun a aned yn ninas Bordeaux neu sy'n byw yno
* yr ardal o gwmpas dinas Bordeaux
* un o drigolion cymuned Les Bordes-sur-Lez
* Gwin Bordeaux (*Bordelais*), neu ranbarth gwin Bordeaux
* Stade Bordelais, clwb rygbi'r undeb yn Bordeaux
* Saws Bordelaise, saws a wneir gyda gwin coch
* Gwartheg Bordelais

Categori:Bordeaux
Tanc

Cerbyd ymladd amgaeëdig durblatiog iawn a arfogir â chanon a gynau peiriant yw **tanc** sy'n symud ar draciau treigl. Mae wedi'i fwriadu ar gyfer ymladd uniongyrchol.

Roedd nifer o fyddinoedd wedi bod yn ystyried y posibilrwydd o gael cerbydau o'r math yma cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Y Fyddin Brydeinig oedd y cyntaf i'w defnyddio mewn rhyfel, ar 15 Medi 1916. Ni fuont yn llwyddiannus iawn y tro hwnnw, ond yn fuan datblygwyd mathau mwy effeithiol.

Bu datblygiadau pellach rhwng y ddau ryfel byd. Yn yr Ail Ryfel Byd roedd y tanc yn arf o bwysigrwydd mawr, yn enwedig ar y ffrynt dwyreiniol, lle bu brwydrau tanc enfawr rhwng yr Almaen Natsïaidd a'r Undeb Sofietaidd, yn arbennig Brwydr Kursk yn 1943. Ymhlith y tanciau a gymerodd ran yn y rhain roedd y T-34 Sofietaidd a'r Tiger I a'r Panther Almaenig. Parhaodd y tanc i fod yn arf pwysig wedi'r rhyfel.

Crew of a Sherman-tank south of Vaucelles.jpg|Tanc Sherman yn Normandi ym Mehefin 1944
Challenger 2 MOD 45149223.jpg|Tanc Challenger 2
Holland Leopard 2A6.jpg|Tanc Leopard 2

Categori:Arfau
Categori:Cerbydau ffordd
Categori:Cerbydau milwrol
Erik Satie

Cyfansoddwr o Ffrainc oedd **Éric Alfred Leslie Satie**, neu **Erik Satie** (17 Mai 1866 - 1 Gorffennaf 1925).

Cafodd ei eni yn Honfleur.  Cariad yr arlunydd Suzanne Valadon oedd ef.

## Gweithiau
**Ogives* (1886)
**Gymnopédies* (1888)
**Gnossiennes* (1889–97)
**Vexations* (1893)
**Embryons desséchés* (1913)
**Sonatine bureaucratique* (1917)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Pobl o Calvados
Honfleur

200px|bawd|Honfleur yn 2007
Tref Calvados yn Ffrainc yw **Honfleur**.  Yn 1999, roedd poblogaeth y dref yn 8,178.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Eugène Boudin
*Amgueddfa Hen Honfleur
*Cartref Erik Satie
*Eglwys Santes Catrin
*Eglwys Sant Steffan
*Eglwys Sant Leonard

## Enwogion
*Jehan Denis (15g), fforiwr
*Alphonse Allais (1854-1905), awdur
*Eugène Boudin (1824-1898), arlunydd
*Erik Satie (1866-1925), cyfansoddwr

Categori:Cymunedau Calvados
Pêl-fas

[bawd|260px|Maes pêl fas Wrigley Field yn [Chicago, Illinois]]

Gêm a chwaraeir gyda phêl yw **pêl-fas** (Saesneg: *baseball*). Ystyrir mai dyma'r gêm genedlaethol yn yr Unol Daleithiau. Mae hefyd yn boblogaidd yn Japan, Canada, De Corea, Taiwan, Ciwba, Awstralia, Mecsico, Nicaragwa, Panama, Puerto Rico, De Affrica, yr Iseldiroedd, Gweriniaeth Dominica, yr Eidal a Feneswela.

Chwaraeir y gêm rhwng dau dîm o naw person yr un. Y nod yw taro'r bêl gyda'r bat a rhedeg i gyrraedd cynifer ag sydd modd o'r basau nes cyrraedd yn ôl i'r bas cychwynnol. Y tîm sy'n llwyddo i wneud hyn fwyaf o weithiau sy'n fuddugol.

Datblygodd y gêm fodern yn yr Unol Daleithiau, er bod ansicrwydd ynghylch ei gwreiddiau. Mae traddodiad i Abner Doubleday ei dyfeisio yn Cooperstown, Efrog Newydd, ym 1839, er nad oes prawf o hyn. Ceir llawer o enghreifftiau cynharach o'r enw *Base ball*. Ffurfiwyd y clwb pêl-fas cyntaf ym 1842 yn Ninas Efrog Newydd, y *Knickerbocker Base Ball Club*.

Mae ffurf o'r gêm o'r enw pêl-fas Cymreig yn weddol boblogaidd yn ne Cymru, er bod rhai o'r rheolau yn wahanol i'r rheolau yn y gêm ryngwladol.


Categori:Chwaraeon bat a phêl
Categori:Chwaraeon tîm
Armenia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011

Bydd **Armenia** yn cyfranogi yng **Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011** a byddent yn dewis eu hartist yn mewnol a'i cân ar sioe cenedlaethol, trefnir gan y darlledwr Armenia Public Television of Armenia (ARMTV).

## Proses dewisiad
Cyhoeddodd y cadeirydd ARMTV, Alexan Harutyunyan, y dewisiad mewnol cantwr neu band. Bydd y darlledwr yn dewis yr artist wedyn byddent trefnu cystadleuaeth cân i'r enillwr y dewisiad mewnol. Dywedodd artist Sirusho, cynrychiolodd hi Armenia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2008, ym Malta y hoffai gynrychioli ei mamwlad eto yn 2011.

## Eurovision
Bydd rhaid i Armenia gyfranogi yn un o'r rowndiau cyn-derfynol Eurovision ar 10 neu 12 Mai.

## Gweler hefyd
*Cystadleuaeth Cân Eurovision 2011

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuaeth Cân Eurovision
Categori:2011
Yr Almaen yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011

Bydd **Yr Almaen** yn cynnal y **Gystadleuaeth Cân Eurovision 2011** a bydd ARD yn trefnu cystadleuaeth cân i ddewis cân a berfformir gan Lena Meyer-Landrut sy wedi cael ei dewis gan ARD i gynrychioli'r Almaen eto.

## Artist
Yn y Cynhadledd Gwasg yr Enillwr o'r Gystadleuaeth Cân Eurovision 2010, cyhoeddodd Stefan Raab, cynhyrchydd Meyer-Landrut, cyfranogiad Meyer-Landrut heb gadarnhad ARD. Sut bynnag, ar 30 Mehefin, 2010, cyhoeddodd ARD yn swyddogol cyfranogiad Meyer-Landrut.

## Eurovision
Bydd yr Almaen yn cyfranogi yn y rownd derfynol ar 14 Mai fel aelod y 'Big 4' a fel gwesteiwr y gystadleuaeth.

## Gweler hefyd
*Cystadleuaeth Cân Eurovision 2011

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuaeth Cân Eurovision
Categori:2011
Dinasoedd mwya'r byd

Nid oes un ateb syml i'r cwestiwn o benderfynu ar **ddinas fwyaf y byd** neu **ddinasoedd mwyaf y byd**. Mae'r ateb yn dibynnu ar ba ddifiniad o "ddinas" a ddefnyddir a beth a olygir gan "faint" y ddinas, ac yna sut y caiff y diffiniadau hyn eu defnyddio. Caiff hyn ei gymhlethu yn bellach gan faterion gwleidyddol, diwylliannol, cymdeithasol, weithiau'n ddadleuol neu a gysylltir ag anghydfod. Mae unrhyw ddadl yn y maes hwn yn debygol o fod yn agored i duedd neu gamdrin ffigyrau, gan fod pobl yn tueddu i ffafrio diffiniadau sydd yn ategu eu dinasoedd mewn rhyw ffordd.

Mae "maint" dinas fel arfer yn cyfeirio at ei phoblogaeth, ond gall hefyd gyfeirio at ei arwynebedd.

Gall ffiniau dinas gael eu diffinio mewn sawl ffordd:

; Morffolegol
: Caiff "dinas" ei diffinio fel ardal drefol gyda chyffiniau materol, h.y. heb unrhyw ystyriaeth at ffiniau swyddogol/tiriogaethol neu unrhyw fath arall o ffin. Caiff y "ffin" felly ei chreu trwy ddadansoddi dwysedd trefol, e,e, dwysedd poblogaeth neu ddwysedd adeiladau a diffinio rheolau cyson (e.e. gall bylchau rhwng adeiladau ddim ymestyn tros 200 medr). Yn aml, defnyddir mapiau a delweddau lloerenni neu ffotograffiaeth awyrol i wneud hyn.

; Gweithredol
: Caiff "dinas" ei diffinio trwy weithredoedd y boblogaeth demograffeg, e.e. gan ardal metropolitan, y farchnad lafur. Yn aml caiff diffiniadau o'r fath eu seilio ar ffigyrau cymudo rhwng y cartref a'r gweithle.

; Gweinyddol
: Caiff "dinas" ei diffinio yn fanwl gan ffiniau llywodraethol.

## Y 50 dinas fwyaf (o ran poblogaeth)
Mae'r tabl canlynol yn cynnwys y 50 dinas gyda'r boblogaeth fwyaf, yn fydeang. Mae'r tabl canlynol yn cael ei ddiweddaru'n 'fyw' o wybodaeth o Wicidata:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item (CONCAT("") as ?pop2) (MAX(?population) as ?popsort)
WHERE
{
  ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q515 .
  ?item wdt:P1082 ?population .
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
GROUP BY ?item
ORDER BY DESC(?popsort)
LIMIT 50
|links=red
|thumb=90
|references=all
|columns=number:#,label:Tref,?pop2:poblogaeth,P41,P17,P443,item:Wicidata
}}

Categori:Demograffeg
Mwyaf
Categori:Poblogaeth
Hyères

250px|bawd|Stryd yng nghanol Hyères

Tref a chymuned yn *departément* Var, *région* Provence-Alpes-Côte d'Azur, Ffrainc yw **Hyères** (Ocsitaneg: *Ieras* neu *Iero*). Saif yn ne-ddwyrain y wlad, yn ardal y Riviera. Poblogaeth: 56,275  (2006).

Gorwedd y dref hynafol hon 4&nbsp;km (2.5 milltir) o'r Môr Canoldir o gwmpas Castell Saint Bernard, ar ei fryn uwch y dref. Rhwng y dref a'r môr ceir coedwig Costebelle.

Categori:Cymunedau Var
Afon Var

250px|bawd|Afon Var ger Pont de Gueydan.
Afon yn ne-ddwyrain Ffrainc yw **Afon Var**. Mae'n tarddu yn yr Alpau Morol yn Alpes-Maritimes ac yn llifo trwy'r *département* hwnnw, ac eithrio tua 15&nbsp;km/10milltir yn département Alpes-de-Haute-Provence, i aberu yn y Môr Canoldir. Ei hyd yw 114&nbsp;km.

Mae Afon Var yn unigryw yn Ffrainc am fod *département* - sef Var - yn cael ei henwi ar ei hôl ac eto nid yw'r afon ei hun yn llifo trwy'r *département* hwnnw.

Mae'n tarddu 1,800 metr i fyny ger bwlch mynydd y Col de la Cayolle (2,326 metr/7,631 troedfedd) yn yr Alpau Morol ac yn llifo ar gwrs i gyfeiriad y de-ddwyrain am 114 cilometr (71 milltir) i gyrraedd y Môr Canoldir rhwng Nice a Saint-Laurent-du-Var.

Ceir sawl ceunant ar gwrs yr afon yn ei rhannau uchaf a groesir gan bontydd uchel. Mae canŵio dŵr gwyn yn boblogaidd yn y ceunentydd hyn.

## Lleoedd ar ei glan
* Alpes-de-Haute-Provence: Entrevaux
* Alpes-Maritimes: Puget-Théniers, Carros, Saint-Laurent-du-Var

Var
Categori:Alpes-de-Haute-Provence
Categori:Alpes-Maritimes
Emmanuelle Béart

Actores o Ffrainc yw **Emmanuelle Béart** (ganwyd **Emmanuelle Béhart-Hasson**, 14 Awst 1963).

Cafodd ei eni yn Saint-Tropez, Ffrainc.  Priododd yr actor Daniel Auteuil yn 1993, ond ysgarodd y ddau yn 1998.  Priododd yr actor Michaël Cohen yn 2008.

## Ffilmiau 
* *La Course du lièvre à travers les champs* (1972)
* *Demain les mômes* (1976)
* *Premiers désirs* (1983)
* *Un amour interdit* (1984)
* ''L'Amour en douce* (1985)
* *Manon des Sources* (1986)
* *Date with an Angel* (1987)
* *À gauche en sortant de l'ascenseur* (1988)
* *Les Enfants du désordre* (1989)
* *Il viaggo di capitan fracasa* (1990)
* *La Belle Noiseuse* (1991)
* *Le bateau de Lu* (1991)
* *Un cœur en hiver* (1992)
* *La Belle Noiseuse: Divertimento* (1992)
* *Rupture* (1993)
* *L'Enfer* (1994)
* *Nelly et Monsieur Arnaud|* (1995)
* *Une Femme française* (1995)
* *Le dernier chaperon rouge* (1996)
* *Mission: Impossible* (1996)
* *Voleur de vie* (1998)
* *Don Juan* (1998)
* *Time Regained* (1999)
* *Elephant Juice* (1999)
* *La Bûche* (1999)
* *Les Destinées sentimentales* (2000)
* *Voyance et manigance* (2001)
* *La Répétition* (2001)
* *8 Women* (2002)
* *Searching for Debra Winger* (2002)
* *Histoire de Marie et Julien* (2003)
* *Nathalie...* (2003)
* *Strayed* (2003)
* *A boire* (2004)
* *Un fil à la patte* (2005)
* *D'Artagnan et les trois mousquetaires* (2005)
* *L'Enfer* (2005)
* *A Crime* (2005)
* *The Witnesses* (2007)
* *Disco* (2008)
* *Vinyan* (2008)
* *Mes Stars et moi* (2008)
* *Nous trois* (2010)
* *Ça commence par la fin* (2010)

### Teledu 
* *Le grand Poucet* (1980)
* *Zacharius* (1984)
* *Raison perdue* (1984)
* *La femme de sa vie* (1986)
* *Et demain viendra le jour* (1986)
* *Les jupons de la révolution'' (1 episode, 1989)

Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o Var
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ffrainc
Toddaid hir

Amrywiad bychan ar y toddaid yw'r **toddaid hir**. Ceir deg sillaf yn y llinell olaf yn hytrach na naw fel y ceir mewn toddaid cyffredin.

Cenir toddaid hir fel dwy linell olaf y mesur hir-a-thoddaid. Dyma enghraifft o waith Tudur Aled:

:*Gwrol, tra gwrol, trugar**og** - wr**ol**:*
:*Ni bu dra gwr**ol** na bai drugar**og**.*

Cenid enghreifftiau cynnar yn bengoll, ond erbyn hyn, cynganeddir y llinell olaf ar ei hyd.

## Llyfryddiaeth
*John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Hir-a-thoddaid
*Pedwar mesur ar hugain
*Cerdd Dafod

Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol