open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amy Adams

Actores ffilm, teledu a theatr o Unol Daleithiau America yw **Amy Lou Adams** (ganed 20 Awst 1974). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am chwarae cymeriadau siriol fel y dywysoges Giselle yn y ffilm Disney, *Enchanted*. Cafodd ei henwebu am Wobr Golden Globe am ei rhan yn y ffilm honno a chafodd ei henwebu am Wobr yr Academi am ei rôl fel Ashley Johnsten yn y ffilm *Junebug*.

## Gweithiau 
### Ffilmiau 
### Teledu 
### Discograffi 
* "True Love's Kiss", *Enchanted* trac sain (2007), Walt Disney Records - gyda James Marsden
* "Happy Working Song", *Enchanted* trac sain (2007), Walt Disney Records
* "That's How You Know", *Enchanted* trac sain (2007), Walt Disney Records - gyda Marlon Saunders
* "If I Didn't Care", *Miss Pettigrew Lives for a Day* trac sain (2008), Varèse Sarabande - gyda Lee Pace

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr gerdd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Pobl a aned yn Friuli-Venezia Giulia
Categori:Pobl o Colorado
Alexandr Pushkin

Bardd a llenor Rwsaidd oedd **Alexandr Sergeyevich Pushkin** (Rwsieg: Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин) (6 Mehefin 1799 – 10 Chwefror 1837). Ystyrir ef yn fardd mwyaf Rwsia.

## Bywgraffiad
Ganed ef ym Moscfa, a chyhoeddodd ei gerdd gyntaf pan oedd yn bymtheg oed. Addysgwyd ef yn y Lyceum Ymerodrol yn Tsarskoe Selo. Roedd o blaid newidiadau cymdeithasol, a daeth i wrthdrawiad a'r llywodraeth yn nechrau'r 1820au. Alltudiwyd ef i dde Rwsia, a thra yno ysgrifennodd ei ddrama enwocaf, *Boris Godunov*, er na allodd ei chyhoeddi am rai blynyddoedd. Cyhoeddodd ei nofel farddonol *Eugene Onegin* rhwng 1825 a 1832.

Priododd Pushkin Natalya Goncharova yn 1831, a daethant yn rhan o'r llys ymerodrol yn St. Petersburg. Yn 1837, roedd sibrydion fod Natalya wedi dechrau carwriaeth a Georges d'Anthès. Rhoddodd Pushkin sialens iddo i ymladd, ond clwyfwyd Pushkin yn ddifrifol yn yr ornest a bu farw ddau ddiwrnod yn ddiweddarach.

## Gwaith llenyddol
### Barddoniaeth 
* 1820 – *Ruslan a Ludmila (Руслан и Людмила).*
* 1820–21 – *Kavkazsky plennik (Кавказский пленник)* ("Carcharor y Caucasus").
* 1821 *Gavriiliada (Гавриилиада)* ("Y Gabrieliad").
* 1821–22 – *Bratya razboyniki (Братья разбойники)* ("Y lleidr-frodyr").
* 1823 – *Bakhchisaraysky fontan (Бахчисарайский фонтан)* ("Ffynnon Bakhchisaray").
* 1824 – *Tsygany (Цыганы)* ("Y Sipsiwn").
* 1825 – *Graf Nulin (Граф Нулин)* ("Cownt Nulin").
* 1829 – *Poltava (Полтава)* ("Poltava").
* 1830 – *Domik v Kolomne (Домик в Коломне)* (Y Tŷ bychan yn Kolomna").
* 1833 – *Medny vsadnik (Медный всадник)* ("Y Marchog Efydd").

### Nofel farddonol 
* 1825-32 – *Yevgyeny Onyegin (Евгений Онегин)* (*Eugene Onegin*).

### Cyfieithiadau i'r Gymraeg
* ''Pedair Drama Fer o'r Rwseg'' (Tri awdur), cyfieithwyd gan T. Hudson Williams. Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1964.
:'Y Marchogion' (Medny vsadnik Медный всадник 1833).
:'Don Juan' (Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин).

Categori:Beirdd Rwseg o Rwsia
Categori:Dramodwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1799
Categori:Llenorion straeon byrion Rwseg o Rwsia
Categori:Marwolaethau 1837
Categori:Nofelwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Pobl fu farw mewn gornestau
Categori:Pobl o Foscfa
Llywydd

Rhywun, etholedig fel rheol, sy'n arwain corff cynrychioladol a/neu'n cadw trefn arno yw **llywydd**.

### Llywyddion
* Llywydd Senedd Cymru
* Rhestr Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd

### Gweler hefyd
* Arlywydd

Categori:Gwleidyddiaeth
Jacques Offenbach

Roedd **Jacques Offenbach** (ganed **Jakob Wiener**, Cwlen, Yr Almaen, 20 Mehefin 1819 - Paris, Ffrainc, 5 Hydref 1880) yn gyfansoddwr Almaenig yn yr arddull Baroc modern.

Ei waith enwocaf yw'r opera ysgafn *Orphée aux Enfers* a'r *Tales of Hoffman* (1881).

Categori:Genedigaethau 1819
Categori:Marwolaethau 1880
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Cyfansoddwyr opera
Isaac Rosenberg

Bardd ac arlunydd oedd **Isaac Rosenberg** (25 Tachwedd 1890 – 1 Ebrill 1918).

Cafodd ei eni ym Mryste, mab Barnet ac Annie Rosenberg.

## Llyfryddiaeth
**The Collected Works of Isaac Rosenberg: Poetry, Prose, Letters, Paintings and Drawings* (1979)

Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Beirdd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1918
Germaine Greer

Awdures, academydd a newyddiadurwraig o Awstralia yw **Germaine Greer** (ganwyd 29 Ionawr 1939). Cafodd ei geni ym Melbourne.

## Llyfryddiaeth
**The Female Eunuch* (1970)
**The Obstacle Race: The Fortunes of Women Painters and Their Work* (1979)
**Shakespeare* (1986)
*''Madwoman's Underclothes: Essays and Occasional Writings* (1986)
**The Change: Women, Ageing, and the Menopause* (1991)
**Slip-Shod Sibyls: Recognition, Rejection and the Woman Poet* (1995)
**the whole woman* (1999)
**The Beautiful Boy'' (2003)

Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Academyddion o Awstralia
Categori:Beirniaid diwylliannol o Awstralia
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Awstralia
Categori:Pobl o Melbourne
Comisiwn y Senedd

**Comisiwn y Senedd** (Saesneg: *Senedd Commission*), yw corff corfforaethol Senedd Cymru. Mae'r Comisiwn yn gyfrifol am sicrhau fod eiddo, staff a gwasanaethau yn cael eu darparu i'r Cynulliad. Mae'r Comisiwn yn cynnwys Llywydd y Senedd a phedwar Aelod o bedair plaid, pob un ohonynt gyda'i borffolio gwaith ei hun. Cefnogir y Comisiwn gan staff yr Uned Gorfforaethol.

Cyn Mai 2020, enw'r corff oedd Comisiwn Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

## Y Comisiwn
Aelodau presennol y Comisiwn yw'r Llywydd (Elin Jones AS) a'r Comisiynwyr yw Suzy Davies AS, Joyce Watson AS, Rhun ap Iorwerth AS a David J Rowlands AS>

Rôl y Comisiwn yw gosod amcanion strategol ac ystyried perfformiad, cytuno ar safonau a gwerthoedd, goruchwylio newidiadau, annog arloesedd a mentergarwch dros y Senedd.

I helpu gyda'r amcanion hyn, mae gan y Comisiynwyr gyfrifoldeb arbennig am rai agweddau o waith y Senedd. Mae hyn yn caniatau gwaith i gymryd lle tu allan i gyfarfodydd ffurfiol y Comisiwn a perthynas gweithio bositif i ddatblygu gyda staff.

Ei rôl yw sicrhau fod gan y Senedd ddigon o adnoddau (o ran staff a strwythur) i weithio'n effeithiol. Mae'r Comisiynwyr yn gyfrifol am oruchwylio tâl a lwfans Aelodau o'r Senedd.

Mae gan y Comisiwn ddyletswyddau pellach yn hyrwyddo ymwybyddiaeth gyhoeddus o'r llywodraeth ddatganoledig yng Nghymru ac am y system etholiadol presennol a'r dyfodol.

### Comisiwn y Trydydd Cynulliad (2007–2011) 
### Comisiwn y Pedwerydd Cynulliad (2011–2016) 
### Comisiwn y Pumed Cynulliad (2016–2021) 
## Cyfeiriadau
Categori:Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Robert Schumann

Cyfansoddwr Almaenig oedd **Robert Schumann** (8 Mehefin 1810 - 29 Gorffennaf 1856). Ystyrir ef yn un o gyfansoddwyr pwysicaf y mudiad Rhamantaidd yn y 19g.

Ganed ef yn Zwickau, yn yr hyn oedd yr adeg honno yn Deyrnas Sacsoni. Ei fwriad ar y cychwyn oedd dod yn bianydd proffesiynol, a cymerodd hyfforddiant gan Friedrich Wieck. Fodd bynnag, anafodd ei law, a phenderfynodd ganolbwyntio ar gyfansoddi.

Hyd at 1840, cyhoeddodd gyfansoddiadau ar gyfer y piano yn unig, ond yn ddiweddarach cyfansoddodd ar gyfer cerddorfa a phiano, pedair symffoni, lieder ac un opera. Bu'n ysgrifennu llawer am gerddoriaeth yn y *Neue Zeitschrift für Musik*, cylchgrawn a fu'n un o'i sylfaenwyr.

In 1840, priododd Clara Wieck, merch Friedrich Wieck, ar ôl brwydr gyfreithiol hir a'i thad. Treuliodd y ddwy flynedd olaf o'i fywyd mewn sefydliad ar gyfer pobl ag afiechyd meddyliol ar ôl iddo geisio lladd ei hun.

Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1856
Categori:Cyfansoddwyr Almaenig
Charlton Heston

Actor a seren ffilm oedd **Charlton Heston** (4 Hydref 1923 – 5 Ebrill 2008), enw bedydd **John Charles Carter**.

Cafodd ei eni yn Evanston, Illinois.

## Ffilmiau
**Julius Caesar* (1950)
**Ruby Gentry* (1952)
**The Greatest Show on Earth* (1952)
**The Naked Jungle* (1954)
**The Ten Commandments* (1956)
**Ben-Hur* (1959)
**El Cid* (1961)
**55 Days at Peking* (1963)
**The Agony and the Ecstasy* (1965)
**The Greatest Story Ever Told* (1965)
**Planet of the Apes* (1968)
**The Omega Man* (1971)
**Antony and Cleopatra* (1972)
**Soylent Green* (1973)
**The Three Musketeers* (1973)
**Earthquake* (1974)
**Midway* (1976)
**Almost an Angel* (1990)
**Tombstone* (1993)
**Armageddon* (1998)
**Planet of the Apes* (2001)

## Theatr
**The Crucifer of Blood* (Los Angeles, 1980-81)
**The Caine Mutiny Court-Martial* (Llundain, 1984)

## Llyfryddiaeth
* ''The Actor's Life* (ISBN 0-671-83016-3)
* *In the Arena: An Autobiography* (ISBN 1-57297-267-X)
* *The Courage to be Free* (ISBN 978-0970368805)
* *Beijing Diary* (ISBN 0-671-68706-9)
* *To Be a Man: Letters to My Grandson* (ISBN 0-7432-1311-4)
* *Charlton Heston Presents the Bible* (ISBN 1-57719-270-2)
* *Charlton Heston's Hollywood: 50 Years in American Film'' gyda Jean-Pierre Isbouts (ISBN 1-57719-357-1)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2008
Edward Jenner

[bawd|Edward Jenner, portread pastel gan [John Raphael Smith (1751–1812)]]

Meddyg o Loegr oedd **Edward Jenner** (17 Mai 1749 – 26 Ionawr 1823). Cafodd ei eni yn Berkeley, Swydd Gaerloyw, Lloegr.

## Gweler hefyd 
* Y frech wen

Categori:Genedigaethau 1749
Categori:Marwolaethau 1823
Categori:Meddygon y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Meddygon y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl fu farw o strôc
Diwrnod Trafalgar

Dydd gŵyl yn y DU a ddethlir ar 21 Hydref i gofio Brwydr Trafalgar (21 Hydref 1805) yw **Diwrnod Trafalgar**. Mae'n un o'r achlysuron sydd wedi cael ei awgrymu gan rai fel dyddiad addas ar gyfer y "Diwrnod Prydeindod" arfaethedig. Nid yw'n un o wyliau banc swyddogol y DU.

Categori:Gwyliau
Categori:Diwylliant y Deyrnas Unedig
Cymdeithas y Ffabiaid

Cymdeithas a sefydlwyd yn Llundain yn 1884 gan Fabius Maximus gyda'r amcan o hyrwyddo egwyddorion sosialaeth a sefydlu gwladwriaeth sosialaidd yng ngwledydd Prydain yw **Cymdeithas y Ffabiaid** (Saesneg, *The Fabian Society*).

Mae aelodau enwog yn y gorffennol yn cynnwys y dramodydd George Bernard Shaw, Sidney Webb a'i wraig Beatrice, ac Annie Besant. Chwaraeodd y Ffabiaid ran allweddol yn sefydlu'r Blaid Lafur Brydeinig.

Yn Ionawr 2006 rhoddodd Gordon Brown araith i Gymdeithas y Ffabiaid yn galw am sefydlu "Diwrnod Prydeindod" i ddathlu Prydeindod.

Categori:Mudiadau gwleidyddol
Categori:Gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Lloegr
Categori:Sefydliadau 1884
Gŵyl banc

Diwrnod yn y calendr sy'n ŵyl gyhoeddus swyddogol yn y Deyrnas Unedig yw **gŵyl banc**. Daw'r enw o'r ffaith fod Banc Lloegr yn cau am y diwrnod pan ddechreuwyd yr arfer o ddynodi dyddiau gŵyl swyddogol. Er mai 'gŵyl gyhoeddus' yw'r term swyddogol yng Ngwerinaeth Iwerddon, arferir yr ymadrodd **gŵyl banc** ar lafar.

Yn Hydref 2006, galwodd Gordon Brown am sefydlu gŵyl banc newydd - "Diwrnod Prydeindod" - i ddathlu Prydeindod.

## Gwyliau banc cyfredol
Mae'r wybodlen isod yn dangos y gwyliau banc cyrfredol yng ngwledydd Prydain a Gweriniaeth Iwerddon.

Categori:Gwyliau
Categori:Diwylliant y Deyrnas Unedig
Categori:Diwylliant yr Alban
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Diwylliant Lloegr
Categori:Diwylliant Iwerddon
Llywydd Senedd Cymru

**Llywydd Senedd Cymru** neu y **Llywydd** () yw'r aelod a etholir gan Aelodau eraill yn Senedd Cymru i gadeirio eu sesiynau llawn (plenari), i gadw drefn yn y siambr, ac i amddiffyn hawliau'r Aelodau. Er bod gan y swydd deitl Saesneg hefyd (Presiding Officer), defnyddir yr enw Llywydd ar lawr y Cynulliad yn y ddwy iaith.

Yn ogystal mae'n arwain y corff yn y Senedd a adweinir fel Comisiwn Senedd Cymru ac felly'n gweithredu fel cynrychiolydd i'r sefydliad ar achlysuron swyddogol. Etholir un Dirprwy Lywydd i'w gynorthwyo. Lleolir swyddfa'r Llywydd yn Nhŷ Hywel ar Fae Caerdydd.

Y Llywydd cyntaf oedd Dafydd Elis-Thomas (a apwyntiwyd am y tro cyntaf yn 1999, ac eto am yr ail a'r trydydd dro yn 2003 a 2007), a fe'i ddilynwyd gan Rosemary Butler (a apwyntiwyd yn 2011) ac Elin Jones (a apwyntiwyd yn 2016).

## Dyletswyddau'r Llywydd
[bawd|dde|250px|Elin Jones,([Plaid Cymru), Llywydd y Senedd]]

Prif swyddogaeth y Llywydd yw cadeirio sesiynau llawn y Senedd, cadw trefn ac amddiffyn hawliau Aelodau. Mae'n gyfrifol am sicrhau fod busnes yn cael ei drafod ar sail cydraddoldeb ac yn ddiduedd.

Mae'r Llywydd yn gyfrifol hefyd am Orchmynion Sefydlog a'u dadansoddiad. Gweithreda hefyd fel Cadeirydd Comisiwn y Cynulliad, gyda dyletswydd arbennig i hyrwyddo gweithredu democrataidd, arweinyddiaeth, datblygu grymusterau deddfwriaethol y Cynulliad at y dyfodol, a chysylltiadau allanol y corff.

Mae'n gyfrifol yn wleidyddol, gyda'r Is Lywydd, am bob agwedd ar y Gorchmynion Sefydlog sy'n berthnasol i Swyddfa'r Llywydd.

Mae'r Llywydd yn cadeirio cyfarfodydd Panel Cadeiryddion y Pwyllgorau Dethol, lle mae trefniadau pwyllgor a materion sy'n effeithio ar fusnes pwyllgor yn cael eu trafod. Yn ogystal i hyn oll, mae'r Llywydd yn gweithredu fel llysgenad Senedd Cymru, yn mynychu cynadleddau llywyddion ac achlysuron eraill er mwyn hyrwyddo'r Senedd a chodi ei broffeil.

## Y Llywydd
### Rhestr o ddeiliaid y swydd
## Dirprwy Lywydd
### Rhestr o ddeiliaid y swydd
## Gweler hefyd
*Senedd Cymru
*Gwleidyddiaeth Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Bedřich Smetana

Cyfansoddwr o Fohemia (rhan o Ymerodraeth Awstria bryd hynny; rhan o Tsiecia bellach) oedd **Bedřich Smetana** () (2 Mawrth 1824 - 12 Mai 1884). Ei waith mwyaf adnabyddus yw'r gerdd symffonig *Ma Vlast* ("Fy Mamwlad").

Ganed ef yn Litomyšl, Bohemia, yr adeg honno yn rhan o Ymerodraeth Awstria. Bu'n astudio'r piano a'r feiolin er yn ieuanc, ac aeth i astudio cerddoriaeth ym Mhrag. Yn 1848 cafodd arian gan Franz Liszt i sefydlu ei ysgol gerddoriaeth ei hun.

Yn 1856, symudodd i Göteborg, Sweden, lle bu'n dysgu a rhoi perfformiadau. Agorodd ysgol gerddoriaeth newydd ym Mhrâg yn 1863, ac yn 1866 cyhoeddodd ei opear gomig *Y briodasferch a gyfnewidiwyd*. Erbyn 1874 roedd wedi mynd yn fyddar. Parhaodd i gyfansoddi; ysgrifennodd *Má vlast* wedi iddo fynd yn fyddar. Yn 1875 symudodd i bentref Jabkenice. Bu farw yn 1885 a chladdwyd ef ym mynwent Vyšehrad ym Mhrag.

Ei waith mwyaf adnabyddus efallai yw'r gyfres symffonig ramantaidd *Má Vlast* ("Fy Mamwlad"), sy'n cynnwys y darn *Vltava*, sy'n disgrifio cwrs afon Vltava ac sy'n fod i gynrychioli ysbryd Bohemia. Mae'n un o ddarnau cerddorol byr mwyaf adnabyddus y 19eg ganrif.

Cafodd ei waith ddylanwad mawr ar ei gydwladwr Antonín Dvořák.

Categori:Cyfansoddwyr o Fohemia
Categori:Genedigaethau 1824
Categori:Marwolaethau 1884
Sul y Cofio

bawd|Munud o dawelwch yn Senedd Cymru, 2009
[bawd|Gorymdaith Diwrnod y Cadoediad yn [y Drenewydd. Ffotograff gan Geoff Charles (1940).]]
Y diwrnod y cofir ym Mhrydain am y rhai a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd yw **Sul y Cofio**. Mae ei union ddyddiad yn amrywio o flwyddyn i flwyddyn. I ddechrau, ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd yn cael ei ddathlu fel **Diwrnod y Cadoediad** (11 Tachwedd), ond ym 1945 newidiwyd yr enw i Sul y Cofio. Ers 1956 mae'n cael ei nodi ar y dydd Sul cyntaf ar ôl Diwrnod y Cadoediad (fel arfer ail ddydd Sul mis Tachwedd).

Mae dau funud o ddistawrwydd am 11 o'r gloch y bore o flaen y Senotaff yn Llundain yn cofio llofnodi'r cadoediad a ddaeth â'r Rhyfel Byd Cyntaf i ben ar 11 Tachwedd 1918. Bydd pobl yn gwisgo bathodyn y pabi coch a rhoddir torchau o'r pabi coch o flaen y Senotaff ac ar gofebion rhyfel ledled gwledydd Prydain.

Cofio
Categori:Gwyliau
Categori:Diwylliant y Deyrnas Unedig
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Peter Goldsmith, Barwn Goldsmith

Bargyfreithiwr a gwleidydd o Loegr yw **Peter Henry Goldsmith, Baron Goldsmith**, CC, QC, sy'n fwy adnabyddus dan ei deitl **Yr Arglwydd Goldsmith** (ganed 5 Ionawr 1950). Mae'n aelod blaenllaw o'r Blaid Lafur. Gwasanaethodd fel Twrnai Cyffredinol o 11 Mehefin 2001 hyd 27 Mehefin 2007, pan ymddeolodd ar yr un diwrnod â'r Prif Weinidog, Tony Blair, a apwyntiodd Goldsmith yn 2001. Ei olynydd oedd Patricia Scotland, Barwnes Scotland o Asthal. Gwasanaethodd yr Arglwydd Goldsmith am dymor hirach nag unrhyw Dwrnai Cyffredinol Llafur arall erioed. Ar hyn o bryd mae'n gweithio am y cwmni o gyfreithwyr Americanaidd Debevoise & Plimpton fel ei brif gyfreithiwr yn Ewrop.

Ganwyd Peter Goldsmith yn Lerpwl yn 1950, yn fab i rieni Iddewig. Cafodd yrfa ddadleuol fel Twrnai Gwladol dan Tony Blair. Ef a gynghorodd llywodraeth Blair fod Rhyfel Irac yn gyfreithlon. Yn ddiweddar mae wedi arwain *think-tank* ar hyrwyddo Prydeindod sy'n cefnogi syniad Gordon Brown o gael "Diwrnod Prydeindod" yn y DU.

## Cyfeiriadau
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Cyfreithwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Iddewon o Loegr
Categori:Twrneiod Cyffredinol Lloegr a Chymru
Twrnai Cyffredinol Lloegr a Chymru

**Twrnai Cyffredinol Cymru a Lloegr** (Saesneg: ''(His Majesty's) Attorney General for England and Wales''), a elwir yn gyffredinol y **Twrnai Cyffredinol**, yw prif ymgynghorydd cyfreithiol y Goron yn Lloegr a Chymru.

Mae'r Twrnai Cyffredinol yn cynrychioli'r Brenin a Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn y llysoedd, ac mae ganddo ef/hi bwerau arolygol dros erlyniadau, sy'n disgyn dan gyfrifoldeb y Cyfarwyddwr Erlyniadau Cyhoeddus a Gwasanaeth Erlyniad y Goron. Mae'r Twrnai Cyffredinol hefyd yn cynrychioli'r Goron mewn sawl proses gyfreithiol sy'n ymwneud â materion cyhoeddus, e.e. gweinyddu elusenau a threth incwm. Cynorthwyir y Twrnai Cyffredinol gan Gyfreithiwr Cyffredinol Lloegr a Chymru: llenwir y ddwy swydd hyn gan bobl a apwyntir yn wleidyddol ac mae'n rhaid iddynt fod yn aelodau o un o ddwy siambr Senedd y Deyrnas Unedig. Fel rheol nid yw'r Twrnai Cyffredinol yn aelod o'r Cabinet, ond caiff ei alw i'w gynghori pan fo rhaid. Gan nad oes gan Gymru ei chyfundrefn gyfreithiol ei hun ar hyn o bryd ni cheir Twrnai Cyffredinol i Gymru. Mae gan yr Alban a Gogledd Iwerddon gyfundrefnau ar wahân.

Y Gwir Anrhydeddus Victoria Prentis QC AS, yw'r Twrnai Cyffredinol presennol.


Categori:Cyfreithwyr
Categori:Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Gwleidyddiaeth Lloegr
Calais

250px|bawd|Pier Calais

Porthladd, dinas a *commune* yng ngogledd Ffrainc, *sous-préfecture*  yn département Pas-de-Calais a'i dinas fwyaf, yw **Calais**. Datblygodd yn un o'r borthladdoedd pwysicaf y Môr Udd am ei bod yn gorwedd ar y llwybr byrraf dros y Sianel rhwng Ffrainc a Lloegr (34&nbsp;km / 21 milltir). Mae gan y gymuned (sef y ddinas) boblogaeth o 77,333 (1999) neu 125,584 am yr ardal fetropolaidd (*aire urbaine*).

Yn y Rhyfel Can Mlynedd cafodd ei gwarchae a'i chipio gan y Saeson dan Edward III yn 1346 ac arhosodd yn nwylo'r Saeson fel eu troedle olaf yn Ffrainc hyd at 1558 pan gipiwyd y dref yn ôl gan y Ffrancod dan François de Guise. Gwasanaethodd yr hanesydd Cymreig Elis Gruffydd, awdur *Cronicl Chwech Oes y Byd*, sy'n cynnwys *Hanes Taliesin*, yng ngarsiwn Calais am gyfnodau rhwng 1529 a 1552. Cafodd Calais ei bomio'n drwm yn yr Ail Ryfel Byd wrth i luoedd Prydain geisio amddiffyn y milwyr a oedd yn ceisio ffoi i Loegr o Dunkerque.

Mae llongau fferi yn hwylio'n rheolaidd rhwng Dofr a Chalais. 6&nbsp;km y tu allan i'r dref ceir terminws Ffrengig Twnnel y Sianel.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Neuadd y Ddinas
*Les Bourgeois de Calais
*Tour de Guet

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Calais 
*  Agglomération  Yr ardal leol
*  Gwybodaeth am y ddinas a'r porthladd 
*  Porth Calais 

Categori:Cymunedau Pas-de-Calais
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Brenhinllin Ming

**Brenhinllin Ming** oedd y frenhinllin fu'n rheoli Tsieina o 1368 hyd 1644, yn dilyn cwymp Brenhinllin Yuan, oedd o dras Mongolaidd. Roedd Brenhinllin Ming yn frenhinllin Tsieineaidd ethnig neu Han, y frenhinllin Han olaf yn hanes Tsieina. Dinistriwyd y frenhinllin gan wrthryfel dan arweiniad Li Zicheng, a chymerwyd ei lle gan Brenhinllin Qing, o dras Manchu. Cipiwyd prifddinas y Ming, Beijing, yn 1644, ond parhaodd rhan o'r Ming mewn grym yn ne Tsieina hyd 1662.

Daeth Tsieina yn rym mawr yn y cyfnod Ming, gyda byddin sefydlog o 1,000,000 o filwyr. Gwelodd y cyfnod hefyd fordeithiau gan lynges dan arweiniad Zheng He yn y 15g i sawl rhan o'r byd.

bawd|canol|250px| Tsieina yng nghyfnod Ymerawdwr Yongle


Ming
Cher (département)

:*Erthygl am yr ardal yn Ffrainc yw hon: gweler hefyd Cher (gwahaniaethu).*

*Département* yn *région* Centre-Val de Loire, Ffrainc, yw **Cher**. Rhed Afon Cher trwy'r *département* gan roi iddo ei enw. Mae Cher yn ffinio â *départements* Loir-et-Cher, Loiret, Nièvre, Allier, ac Indre. Ei phrifddinas weinyddol yw Bourges.

250px|bawd|canol|Lleoliad Cher yn Ffrainc

Mae'n ardal amaethyddol sy'n nodedig am ei meysydd gwenith a gwinllanau.

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Bourges
*Saint-Amand-Mont-Rond
*Vierzon

## Gweler hefyd
* Cymunedau Cher

## Cyfeiriadau
Categori:Centre-Val de Loire

Categori:Départements Ffrainc
Loiret

*Département* yn *région* Centre-Val de Loire, Ffrainc, yw **Loiret**. Mae Loiret yn ffinio â *départements* Loire-et-Cher, Eure-et-Loir, Essone, Seine-et-Marne, Yonne, a Nièvre. Ei phrifddinas weinyddol yw Orléans.

250px|bawd|canol|Lleoliad Loiret yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Montargis
* Orléans
* Pithiviers

## Gweler hefyd
* Cymunedau Loiret

## Cyfeiriadau
Categori:Centre-Val de Loire
Categori:Départements Ffrainc
Cher

Gallai **Cher** gyfeirio at un o sawl peth:

Daearyddiaeth:
* Cher (département), un o départements Ffrainc
* Afon Cher, afon yng nghanolbarth Ffrainc

Arall:
* Cher (cantores)

Gweler hefyd:
* Loir-et-Cher, un o départements Ffrainc
Pas-de-Calais

*Département* yn *région* Hauts-de-France, Ffrainc, yw **Pas-de-Calais**. Gorwedd ar lan y Môr Udd gan ffinio â *départements* Nord a Somme. Gorchuddir rhan helaeth yr ardal gan fryniau isel ''Collines de l'Artois'' (Bryniau Artois). Ei phrifddinas weinyddol yw Arras.

250px|bawd|canol|Lleoliad Pas-de-Calais yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Béthune
* Boulogne-sur-Mer
* Calais
* Lens
* Montreuil
* Saint-Omer

## Gweler hefyd
* Cymunedau Pas-de-Calais

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Nord-Pas-de-Calais
Brwydr Arras

Gallai **Brwydr Arras** gyfeirio at un o ddwy frwydr yn neu ger tref Arras, gogledd Ffrainc:

* Brwydr Arras (1917) (Y Rhyfel Byd Cyntaf)
* Brwydr Arras (1940) (Yr Ail Ryfel Byd)
Aube

*Département* yn *région* Grand Est, Ffrainc, yw **Aube**. Mae Aube yn gorwedd i'r dwyrain o ddinas Paris ac yn ffinio â *départements* Haute-Marne, Côte-D'Or, Yonne, Seine-et-Marne, a Marne. Rhed Afon Aube trwyddi. Ei phrifddinas weinyddol yw Troyes.

250px|bawd|canol|Lleoliad Aube yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Bar-sur-Aube
*Nogent-sur-Seine
*Troyes

## Gweler hefyd
* Cymunedau Aube

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Grand Est
Aveyron

*Département* yn *région* Ocsitania, Ffrainc, yw **Aveyron**. Mae Aveyron yn gorwedd i'r de o'r Massif Central ac yn ffinio â *départements* Lot, Cantal, Lozère, Gard, Hérault, Tarn a Tarn-et-Garonne. Llifa Afon Aveyron trwyddo gan roi iddo ei enw. Mae'r afonydd eraill sy'n llifo trwy'r ardal fynyddig hon yn cynnwys Afon Truyère, Afon Lot ac Afon Tarn. Ei phrifddinas weinyddol yw Rodez. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Aveyron yn Ffrainc

## Trefi
Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Millau
*Rodez
*Villefranche-de-Rouergue

## Bwyd a diod
Aveyron yw cartref caws Roquefort, sydd wedi cael ei gynhyrchu yn yr ardal ers cyfnod y Rhufeiniaid.

## Gweler hefyd
* Cymunedau Aveyron

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Ardennes (département)

:*Erthygl am yr ardal yn Ffrainc yw hon: gweler hefyd Ardennes.*

*Département* yn *région* Grand Est, Ffrainc, yw **Ardennes**. Fe'i enwir ar ôl bryniau'r Ardennes. Yn ogystal â Gwlad Belg i'r gogledd, mae Ardennes yn ffinio â *départements* Nord, Aisne, Marne, a Meuse. Llifa Afon Aisne trwyddo. Ei phrifddinas weinyddol yw Charleville-Mézières.

250px|bawd|canol|Lleoliad Ardennes yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Charleville-Mézières
* Rethel
* Vouziers
* Sedan

## Gweler hefyd
* Cymunedau Ardennes

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Grand Est
Glan Davies

Digrifwr ac actor o Gymru o Frynaman yw **Glan Davies** (ganwyd tua 1942). Yn fab i löwr, ysgrifennydd y Blaid Lafur a Chymro cadarn, gadawodd Goleg Technegol Rhydaman yn 15 oed gan mynd i weithio fel syrfeiwr ac yna yn 1970 symudodd i Aberystwyth i weithio i wahanol gwmnïau adeiladu gan ddod yn Brif Weithredwr ac yna sefydlodd gwmni teithiau. Roedd ei frawd, Eurig, yn blismon yng ngorsaf Goginan.

## Bywyd cynnar
Dechreuodd ei diddordeb yn y byd Actio pan oedd yn 9 mlwydd oed gyda pharti Drama Capel Moria. Enillodd y parti yn Eisteddfod yr Urdd 1954 yn y Bala i aelodau dan 15 oed. Enillodd ddwy waith eto yn y categori yma ac yna yng nghategori 15 - 25 oed yn Eisteddfod yr Urdd, Brynaman, 1963. Bu'n rhan o sefydlu Parti Noson Lawen Aelwyd Aman gan gael llwyddiant gyda'r parti yma gan gynnwys dod yn fuddugol yn Eisteddfod yr Urdd, Aberystwyth yn 1969.

Bu hefyd yn aelod o Grŵp Bois Brynaman a bu'n codi arian at achosion da gyda Dafydd Iwan a'r Diliau yn yr 1960au a 70au.

## Gyrfa
Mae wedi treulio ei oes yn diddanu pobl – yn gyntaf gyda chwmnïau dramâu y capel a Urdd Gobaith Cymru ac yna fel arweinydd nosweithiau llawen a phinaclau pop y 60au a’r 70au. Bu’n actio mewn sawl cyfres ddrama gan gynnwys y cymeriad 'Clem' yn *Pobol y Cwm*. Mae wedi gweithio gyda Sian Phillips, Ronnie Barker, Ken Dodd, Little and Large, Mike Doyle a Max Boyce. Mae wedi cyflwyno rhaglenni teledu o gyfnod 'Hob y Deri Dando' (pan ddarlledwyd o hen Neuadd y Brenin, Aberystwyth) yn yr 1960au i gyfresi Noson Lawen.

Mae'n gwneud llawer o waith dros elusennau lleol a chenedlaethol. Bu’n codi arian er budd Plant Mewn Angen, elusennau iechyd, Clwb Rygbi Aberystwyth a Clwb Pêl-droed Aberystwyth. Mae’n un o dri person sydd wedi hyfforddi dros 700 o bobl Ceredigion ar sut i wneud i achub bywyd yn y Gymuned, os yw person wedi cael trawiad ar y Galon a sut mae gwneud CPR a defnyddio diffibrilwyr, yn ogystal â chyflwyno 70 o’r peiriannau achub bywyd yng Ngheredigion.

Ymysg ei ffilmiau mwyaf mae *Rhosyn a Rhith* (1987) ac *Eye of the Dragon* (1987); mae hefyd yn awdur llyfrau llawn hiwmor, *Jôcs Glan* a *Hiwmor Cefn Gwlad*.

## Anrhydedd
Dewiswyd Glan Davies i fod yn 'Dywysydd' Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth yn 2017 gan arwain gorymdaith drwy'r dre. Yn ôl trefnwyr y Parêd, rhoddir y fraint iddo am ei gyfraniad i fywyd diwylliannol yr ardal ac am arddel y Gymraeg yn naturiol yn ei waith fel diddanwr a chodi arian i elusennau.

## Gweithiau
### Actor
**Gwaed ar y Dagrau* (1983)
**The Magnificent Evans*, dyn llefrith - Pennod 1.1 (1984)
**Hafod Henri* (1984-1987)
**The District Nurse*, Jabez Jones - pennod "A Terrible Itch" (1987)
**Llygad y Ddraig*, Ianto Rees - cyfres deledu fer (1987)
**Rhosyn a Rhith*, Dino - ffilm (1987)
**The Snow Spider*, Mr. Lloyd - cyfres deledu fer (1988)
*''Undertaker's Paradise* ffilm (2000)
**Pobol y Cwm*, Clem Watkins - opera sebon (1988-1997)

### Eraill
**Very Annie Mary*, rheolwr llwyfan

### Llyfrau
**Jôcs Cefn Gwlad*, Y Lolfa ISBN 0862437555
**Jôcs Glan'', Y Lolfa ISBN 0862432022

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Pobl o Aberystwyth
Calvados

: *Am y ddiod, gweler Calvados (diod)*

*Département* yn *région* Normandie, Ffrainc, yw **Calvados**. Mae Calvados yn ffinio â'r Môr Udd a'r *départements* Manche, Orne, ac Eure. Gorwedd ar Gwlff Calvados. Ei phrifddinas weinyddol yw Caen. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Calvados yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Bayeux (cartref Brodwaith Bayeux)
*Caen
*Lisieux
*Vire

## Gweler hefyd
* Cymunedau Calvados

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Rhyfel Corea

bawd|Ymladd rhwng milwyr yr Unol Daleithiau a milwyr Gogledd Corea yn Seoul, 1950.
bawd|Newidiadau yn y diriogaeth a reolid gan y ddwy ochr yn ystod y rhyfel.

Rhyfel rhwng De Corea dan Syngman Rhee gyda chefnogaeth milwyr o nifer o wledydd gorllewinol a Gogledd Corea dan Kim Il-Sung gyda chefnogaeth milwyr o Weriniaeth Pobl Tsieina oedd **Rhyfel Corea**.

Dechreuodd y rhyfel fel ysgarmesoedd ar y ffin rhwng y De a'r Gogledd. Cynhaliwyd etholiadau yn Ne Corea ym mis Mai 1950. Ni wnaeth cefnogwyr y Gogledd yn dda, a mynnodd Gogledd Corea fod yr etholiadau'n cael eu hail-gynnal. Gwrthododd y De ac ar 25 Mehefin 1950 symudodd milwyr Gogledd Corea tua'r De i geisio aduno'r wlad. Parhaodd yr ymladd hyd y cadoediad ar 27 Gorffennaf 1953.

Cafodd byddin y Gogledd lwyddiannau buan, a gorfodwyd milwyr De Corea i encilio. Meddiannwyd dinas Seoul gan fyddin Gogledd Corea ar 28 Mehefin. Pasiwyd penderfyniad yn y Cenhedloedd Unedig yn galw ar Ogledd Corea i encilio o'r De. Ar y pryd, roedd yr Undeb Sofietaidd wedi penderfynu peidio cymryd rhan yn y Cenhedloedd Unedig, felly ni allent atal y penderfyniad i roi cymorth milwrol i Dde Corea. Milwyr yr Unol Daleithiau oedd y garfan fwyaf a gymerodd ran yn y rhyfel, ond cafwyd milwyr hefyd gan y Deyrnas Unedig,Canada, Awstralia, Seland Newydd, Ffrainc, De Affrica, Twrci, Gwlad Tai, Gwlad Roeg, yr Iseldiroedd, Ethiopia, Colombia, y Ffilipinau, Gwlad Belg, a Lwcsembwrg.

Ar y dechrau, nid oedd y nifer o filwyr yr Unol Daleithiau yn fawr, a gorchfygwyd hwy yn Osan ar 5 Gorffennaf. Erbyn mis Awst, dim ond tiriogaeth fechan yn y De-ddwyrain o gwmpas Pusan oedd ym meddiant y De. Llwyddasant i gadw gafael ar Pusan wedi brwydro caled. Cyrhaeddodd rhagor o filwyr y Cenhedloedd Unedig, a bu bomio trwm gan awyrennau'r Unol Daleithiau. Gwrthymosodwyd ar 15 Medi gyda glaniad yn Inchon, a chipiwyd Seoul yn ôl. Bu raid i filwyr y Gogledd encilio, a symudodd lluoedd y De a'r Cenhedloedd Unedig ymlaen i'r Gogledd, gyda'r bwriad o uno Corea i gyd dan lywodraeth Syngman Rhee.

Wrth iddynt ddynesu at ffin Tsieina, rhybuddiodd llywodraeth Tsieina hwy y byddai'n cymryd rhan yn y rhyfel. Ar 19 Hydref symudodd milwyr Tsieina tua'r ffin, ac ar 1 Tachwedd 1950 daethant i wrthdrawiad â lluoedd yr Unol Daleithiau. Gorfodwyd milwyr De Corea a'r Unol Daleithiau i encilio tua'r De. Ar 4 Ionawr 1951 cipiwyd Seoul gan fyddin Tsieina. Ail-feddiannwyd y ddinas gan yr Unol Daleithiau ar 14 Mawrth. Fesul tipyn, gyrrwyd y Comiwnyddion yn ôl tua'r ffin rhwng Gogledd a De Corea.

O Hydref 1951 hyd Orffennaf 1953 parhaodd yr ymladd heb lawer o newid o ran y diriogaeth ym meddiant y ddwy ochr. Parhaodd trafodaethau heddwch am ddwy flynedd, yn Kaesong ac yna yn Panmunjon. Cytunwyd ar gadoediad ar 27 Gorffennaf 1953.


Categori:Corea
Categori:Y Rhyfel Oer
Corea
Charente

*Département* yn *région* Nouvelle-Aquitaine, Ffrainc, yw **Charente** (Saintongeais: *Chérente*, Ocsitaneg: *Charanta*). Cafodd ei henwi ar ôl  Afon Charente, yr afon bwysicaf yn y *département*, mae dinasoedd mwyaf y *département* ar hyd yr afon hon. Ei phrifddinas ydy Angoulême ac ynddi hefyd y mae trefi Cognac a Confolens.

250px|bawd|canol|Lleoliad Charente yn Ffrainc

## Hanes
Cafodd y Charente ei chreu yn y Chwyldro Ffrengig allan o'r hen dalaith Angoumois. Yn y 19eg ganrif cafwyd cyfnod o ffyniant, a chyrhaeddodd y boblogaeth uchafbwynt yn 1851. Yn 1872 daeth adfail i'r diwydiant gwin yn ffurf y phylloxera.

Roedd y boblogaeth yn sefydlog drwy'r 20g: tua 340,000. Mae dipyn o ddatblygiad o gwmpas Angoulême wedi ychwanegu tua 10,000 arall ar ben hyn.

Mae'r Charente wedi ennill ei blwyf gan bobl o wledydd Prydain sydd wedi ymddeol. Yn 2006 roedd yna dros 5,000 o ddinasyddion Prydeinig yn y *département*.

## Daearyddiaeth
Mae'r Charente yn cwmpasu arwynebedd o 5,956&nbsp;km².

Mae'r rhan fwyaf yn rhan o'r Basn Aquitaine. Mae Afon Charente yn llifo drwy'r *département* a hefyd y *département* Charente-Maritime.

## Gweler hefyd
* Cymunedau Charente

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Nouvelle-Aquitaine
Corrèze

:*Erthygl am yr ardal yw hon: gweler hefyd Corrèze (tref) ac Afon Corrèze.*

*Département* yn *région* Nouvelle-Aquitaine, Ffrainc, yw **Corrèze**. Mae Corrèze yn ffinio â *départements* Lot, Dordogne, Haute-Vienne, Creuse, Puy-de-Dôme, a Cantal. Gorchuddir rhan ogleddol yr ardal gan rhai o fryniau'r Massif central. Ei phrifddinas weinyddol yw Tulle. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Corrèze yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Brive-la-Gaillarde
*Tulle
*Ussel

## Gweler hefyd
* Cymunedau Corrèze

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Limousin
Bas-Rhin

*Département* yn *région* Grand Est, Ffrainc, yw **Bas-Rhin**. Yn ogystal â'r Almaen i'r gogledd a'r dwyrain, mae Bas-Rhin yn ffinio â *départements* Moselle, Meurthe-et-Moselle, Vosges a Haut-Rhin. Llifa Afon Rhein ar hyd y ffin. Gorwedd yn rhannol ar wastatir Alsace. Ei phrifddinas weinyddol yw Strasbourg.

250px|bawd|canol|Lleoliad Bas-Rhin yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Erstein
*Haguenau
*Molsheim
*Saverne
*Sélestat
*Strasbourg

## Gweler hefyd
* Cymunedau Bas-Rhin

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Alsace
Cantal

:*Erthygl am yr ardal yw hon: gweler hefyd Massif du Cantal.*

*Département* yn *région* Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Cantal**. Mae Cantal yn ffinio â *départements* Lot, Corrèze, Puy-de-Dôme, Haute-Loire, Lozère, ac Aveyron. Gorchuddir rhan helaeth yr ardal gan fryniau y Massif du Cantal, sy'n rhan o'r Massif Central. Ei phrifddinas weinyddol yw Aurillac.

250px|bawd|canol|Lleoliad Cantal yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Aurillac
*Mauriac
*Saint-Flour

## Gweler hefyd
* Cymunedau Cantal

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
David Ben-Gurion

Prif weinidog cyntaf Israel oedd **David Ben-Gurion** (Hebraeg:דָּוִד בֶּן-גּוּרִיּוֹן, ganed fel **David Grün** (16 Hydref 1886 – 1 Rhagfyr 1973).

Ganed Ben-Gurion yn Płońsk, Gwlad Pwyl yn awr, ond yr adeg honno yn rhan o Ymerodraeth Rwsia. Cyfreithiwr oedd ei dad, Avigdor Grün; bu farw ei fam, Scheindel, pan oedd yn 11 oed. Roedd y teulu yn gefnogwyr brwd i Seioniaeth. Ymfudodd Ben-Gurion i Balesteina yn 1906, a bu'n gweithio mewn amaethyddiaeth yno ar y dechrau. Yn 1912 symudodd i Istanbul i astudio'r gyfraith, a newidiodd ei gyfenw i Ben-Gurion.

Ar y pryd roedd Palesteina yn rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd, ac yn 1915 taflwyd ef o'r wlad oherwydd ei weithgareddau gwleidyddol, Ymsefydlodd yn Efrog Newydd, lle priododd  Paula Munweis yn 1917. Yn dilyn Datganiad Balfour yn Nhachwedd 1917, ymunodd â Lleng Iddewig y fyddin Brydeinig. Dychwelodd i Balesteina, oedd yn awr dan reolaeth fiwlrol Brydeinig, ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf. Daeth yn amlwg yn y mudiad cenedlaethol a'r Yishuv (y gymuned Iddewig ac egin wladwriaeth Iddewig ym Mhalesteina cyn annibyniaeth), gan ddod yn ysgrifennydd y mudiad llafur Iddewig Histadrut, ac o 1930 ymlaen yn arweinydd Mapai, y blaid lafur Seionaidd.

Cyhoeddodd Ben Gurion sefydliad gwladwriaeth Israel ar 14 Mai 1948, a daeth yn Brif Weinidog y wlad newydd. Bu ganddo ran amlwg yn y Nakba (y carthu ethnig a brofodd y Palestiniaid er mwyn sicrhau mwyafrif Iddewig yn y wladwriaeth newydd)  a'r rhyfel rhwng Israel a'r gwledydd Arabaidd cyfagos a ddilynodd.  Heblaw am gyfnod o ddwy flynedd rhwng 1954 a 1955, bu yn y swydd hyd 1963. Ymddiswyddodd yn 1963, a dilynwyd ef gan Levi Eshkol. Ffraeodd ag Eshkol y flwyddyn wedyn, a ffurfiodd blaid newydd, Rafi, a enillodd ddeg sedd yn y Knesset. Ymddeolodd o wleidyddiaeth yn 1970.

## Cyfeiriadau
Prif Weinidogion Israel
Categori:Gwleidyddion o Israel
Categori:Iddewon
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Ymfudwyr o Ymerodraeth Rwsia i'r Ymerodraeth Otomanaidd
Yonne

*Département* yn *région* Bourgogne-Franche-Comté, Ffrainc, yw **Yonne**. Mae'n ffinio â *départements* Nièvre, Loiret, Seine-et-Marne, Aube a Côte-d'Or. Llifa Afon Seine trwy'r *département*. Prifddinas  y *département* yw dinas hanesyddol Auxerre. 

Gelwir trigolion Yonne yn *Yonnais*.

250px|bawd|canol|Lleoliad Yonne yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Auxerre
*Avallon
*Sens

## Gweler hefyd
* Cymunedau Yonne

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Bourgogne-Franche-Comté
Seine-et-Marne

*Département* yn *région* Île-de-France, Ffrainc, yw **Seine-et-Marne**. Mae'n gorwedd i'r dwyrain o ddinas Paris gan ffinio â *départements* Yonne, Loiret, Paris, Oise, Aisne, Marne, ac Aube. Llifa afonydd Seine a Marne trwy'r *département* gan roi iddo ei enw. Prifddinas y *département* yw Melun.

250px|bawd|canol|Lleoliad Seine-et-Marne yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Meaux
* Melun
* Provins

## Gweler hefyd
* Cymunedau Seine-et-Marne

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Île-de-France
Côte-d'Or

*Département* yn *région* Bourgogne-Franche-Comté, Ffrainc, yw '''Côte-d'Or'''.  Mae'n ffinio â *départements* Yonne, Aube, Haute-Marne, Haute-Saône, Jura, Saône-et-Loire a Nièvre. Prifddinas y *département* yw dinas hanesyddol Dijon.

250px|bawd|canol|Lleoliad Côte-d'Or yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Beaune
* Dijon
* Montbard

## Gweler hefyd
* Cymunedau Côte-d'Or

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Bourgogne-Franche-Comté
Leo I

Ymerawdwr Bysantaidd o 457 hyd 474 oedd **Flavius Valerius Leo** neu **Leo I** (401 - 18 Ionawr 474), Ef oedd yr olaf o gyfres o ymerodron a osodwyd ar yr orsedd gan y cadfridog Alanaidd Aspar.

Coronwyd Leo ar 7 Chwefror 457, y tro cyntaf i'r ymerawdwr gael ei goroni gan Batriarch Caergystennin. Gwnaeth Leo gynghrair a'r Isawriaid, gan briodi ei ferch i'w harweinydd Tarasicodissa, a olynodd Leo fel yr ymerawdwr Zeno yn ddiweddarach. Trwy'r cynghrair yma, gallodd ddod yn rhydd o reolaeth Aspar.

Bu'n ymladd llawer yn erbyn y Gothiaid dwyreiniol a'r Hyniaid. Apwyntiodd  Anthemius yn ymerawdwr yn y gorllewin yn 467. Dechreuodd ymgyrch yn erbyn y Fandaliaid yn 468, ond fe'i gorchfygwyd oherwydd brad ei frawd-yng-nghyfraith  Basiliscus.

Magwyd Theodoric Fawr, arweinydd y Gothiaid, yn llys Leo yng Nghaergystennin.

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Genedigaethau 401
Categori:Marwolaethau 474
Atrebates

200px|bawd|Gâl
Llwyth Celtaidd a drigai yng ngogledd Gâl oedd yr **Atrebates**. Roedd ganddynt diriogaeth yn ardal Artois (gogledd Ffrainc). Daw'r enw o'r gair Galeg tybiedig **Ad-trebates*, yn ôl pob tebyg, sy'n golygu "ymsefydlwyr". Rhywbryd yn y ganrif 1af CC ymsefydlodd nifer o'r Atrebates yn ne-orllewin Prydain.

Prifddinas y llwyth yng Ngâl oedd Nemetacum. Pan oresgynwyd yr Atrebates gan luoedd Rhufeinig Iwl Cesar yn OC 57, sefydlwyd tref garsiwn a chanolfan weinyddol Atrebatum, sy'n dwyn eu henw, ar safle tref hanesyddol Arras (*département* Pas-de-Calais).

## Brenhinoedd yr Atrebates 
#Commius, 57 - c. 20 CC
#Tincomarus, c. 20 CC - OC 7, mab Commius
#Eppillus, OC 8 - 15, brawd Tincomarus
#Verica, 15 - 40, brawd Eppillus

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Categori:Llwythau Celtaidd Lloegr
Centre-Val de Loire

Rhanbarth gweinyddol (*région*) yng nghanolbarth Ffrainc yw **Centre-Val de Loire**. Mae ganddo boblogaeth o tua 2.5 miliwn o bobl. Orléans yw'r brifddinas weinyddol, er mai Tours yw'r ddinas fwyaf o ran poblogaeth.

320px|bawd|canol|Lleoliad Centre-Val de Loire yn Ffrainc

## Geirdarddiad
Fel llawer o enwau gwneud (neu fodern) yn Ffrainc, fe'i crewyd gan y Llywodraeth drwy ddod a nifer o ranbarthau llai at ei gilydd. Dewisiwyd yr enw "Centre" oherwydd fod yr ardal yng nghalon ieithyddol yr hen wlad. Cynigiwyd ei newid gan ei fod yn enw mor ddiddychymyg, ac nad oedd yn union yn y canol, a chynigiwyd: *Cœur de Loire* (Calon y Loire). Ar 17 Ionawr 2015, yn sgil rhai newidiadau i'r rhanbarthau Ffrengig, newidiwyd yr enw i *"Centre-Val de Loire"*. Dewisiwyd yr enw gan fod yr enw *Val de Loire* yn creu delweddau positif o ddyffryn ffrwythlon a'i ffordd araf o fyw ynghyd a'i dywyd mwyn ac, wrth gwrs, gan ei fod yn atyniad twristaidd.

## Départements 
Mae Centre-Val de Loire yn cynnwys chwe *département*:
* Cher
* Eure-et-Loir
* Indre
* Indre-et-Loire
* Loiret
* Loir-et-Cher

## Cyfeiriadau

Categori:Rhanbarthau Ffrainc
Arras

270px|bawd|Y *Petite place* yng nghanol Arras

Tref a chymuned yng ngogledd Ffrainc sy'n brifddinas weinyddol *département* Pas-de-Calais yw **Arras** (Iseldireg: *Atrecht*). Sonir am **Aras** yng ngwaith Guto'r Glyn. Er ei bod yn ganolfan hanesyddol hen ranbarth Artois, siaredir tafodiaith Picard yno. Yn wahanol i'r rheol gyffredin yn Ffrangeg, yngenir yr "s" derfynol.

Sefydlwyd Arras gan llwyth Celtaidd yr Atrebates ac yn nes ymlaen daeth yn dref garsiwn Rufeinig dan yr enw *Atrebatum*. Fe'i lleolir yn Artois, a fu yn dalaith o'r Iseldiroedd am gyfnod. Am ganrifoedd ymladdai Ffrainc a'r Iseldiroedd dros ei meddiant a newidiodd ddwylo sawl gwaith cyn dod yn rhan o Ffrainc ar ddiwedd yr 17g. Roedd Arras yn dwyn cysylltiad â masnach Fflandrys a daeth yn enwog erbyn diwedd yr Oesoedd Canol am ei brodwaith gwlân arbennig a allforid ledled Ewrop. Defnyddir y term *arras* o hyd am frodweithiau o safon uchel.

Arwyddwyd cytundeb Undeb Atrecht (Undeb Arras) yma yn Ionawr 1579. Yn y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd Arras yn gorwedd yn agos i'r ffrynt ac ymladdwyd Brwydr Arras yno ac yn y cyffiniau. Dioddefodd ddifrod sylweddol mewn canlyniad. Yn yr Ail Ryfel Byd yn ystod Goresgyniad Ffrainc (Mai 1940), ymladdwyd frwydr fawr arall yno.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Pas-de-Calais
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Creuse

*Département* yn *région* Nouvelle-Aquitaine, Ffrainc, yw **Creuse**. Mae Creuse yn ffinio â *départements* Haute-Vienne, Indre, Cher, Allier, Puy-de-Dôme, a Corrèze. Gorchuddir rhan ddwyreiniol yr ardal gan rhai o fryniau'r Massif central. Ei phrifddinas weinyddol yw Guéret. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Creuse yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Aubusson
*Guéret

## Gweler hefyd
* Cymunedau Creuse

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Limousin
Haute-Vienne

*Département* yn *région* Nouvelle-Aquitaine, Ffrainc, yw **Haute-Vienne** ("Vienne Uchaf"). Mae Haute-Vienne yn ffinio â *départements* Indre, Creuse, Corrèze, Dordogne, Charente a Vienne. Llifa rhan uchaf Afon Vienne drwy'r *département*, gan roi iddo ei enw. Ei phrifddinas weinyddol yw dinas hanesyddol Limoges.

250px|bawd|canol|Lleoliad Haute-Vienne yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Bellac
*Limoges
*Rochechouart

## Gweler hefyd
* Cymunedau Haute-Vienne

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Limousin
Provence

Gallai'r enw Ffrangeg ***Provence*** gyfeirio at un o ddau le yn Ffrainc:

* Profens, yr ardal hanesyddol a diwylliannol
* Provence-Alpes-Côte d'Azur, un o ranbarthau Ffrainc
Saône-et-Loire

*Département* yn *région* Bourgogne-Franche-Comté, Ffrainc, yw **Saône-et-Loire**. Mae Saône-et-Loire yn ffinio â *départements* Nièvre, Côte-d'Or, Jura, Ain, Rhône Loire ac Allier. Llifa afonydd Afon Saône a Loire drwy'r *département*, gan roi iddo ei enw. Ei phrifddinas weinyddol yw dinas hanesyddol Mâcon. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Saône-et-Loire yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Autun
* Chalon-sur-Saône
* Charolles
* Louhans
* Mâcon

## Gweler hefyd
* Cymunedau Saône-et-Loire

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Bourgogne-Franche-Comté
Lot

Gallai **Lot** gyfeirio at un o sawl peth:

* Lot, cymeriad yn yr Hen Destament
* Lot, *département* yn *région* Ocsitania, Ffrainc
* Afon Lot, afon yn ne-orllewin Ffrainc

Gweler hefyd:
* Lot-et-Garonne
----
Limousin

Cyn-ranbarth gweinyddol (*région*) yng nghanolbarth Ffrainc oedd **Limousin**.  Roedd yn gorwedd bron yn gyfangwbl yn y Massif central. Roedd yn cynnwys tri *département*, sef Corrèze, Creuse a Haute-Vienne.

320px|bawd|canol|Lleoliad Limousin yn Ffrainc

Yn 2016 unwyd rhanbarth Limousin â a rhanbarth Aquitaine a Poitou-Charentes i greu *région* newydd, mwy, sef Nouvelle-Aquitaine.


Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau 1960
Basileios II

Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 976 a 1025 oedd **Basileios II**, hefyd **Basil II** (Groeg: Βασίλειος Β΄ Βουλγαροκτόνος, "lladdwr y Bwlgariaid"; 958 - 15 Rhagfyr 1025). Cyrhaeddodd yr Ymerodraeth Fysantaidd un o uchafbwyntiau ei grym yn ystod ei deyrnasiad ef.

Roedd Basileios yn fab i'r ymerawdwr Romanos II, ond bu ei dad farw yn 963 pan nad oedd ond pump oed. Ail-briododd ei fam, Theophano, ag un o gadfridogion Romanos, a ddaeth yn ymerawdwr fel Nikephoros II Phokas. Llofruddiwyd Nikephoros yn 969, a daeth cadfridog arall, Ioan I Tzimisces, yn ymwerawdwr. Erbyn iddo ef farw ar 10 Ionawr, 976, roedd Basileios yn ddigon hen i ddod i'r orsedd,

Ar ddechrau ei deyrnasiad, roedd gweinyddiaeth yr ymerodraeth yn nwylo yr eunuch Basileios Lekapenos, oedd yn fab anghyfreithlon i'r ymerawdwr Romanos I Lekapenos). Roedd dau o dirfeddianwyr mawr Asia Leiaf, Bardas Skleros a Bardas Phokas, mewn gwrthryfel yn erbyn yr ymerodraeth. Arweiniodd Basileios y fyddin yn eu herbyn a'u gorchfygu, Skleros yn 979 a Phokas yn 989. Gwnaeth gynghrair a Vladimir I, tywysog Kiev, a yrrodd lawer o filwyr iddo. Yn fuan wedyn, alltudiwyd Basileios Lekapenos.

Roedd Basileios yn filwr galluog, a bu'n ymladd llawer yn erbyn yr Arabiaid, oedd yn gwarchae ar Aleppo ac yn bygwth Antioch. Enillodd Basileios nifer o fwydrau yn eu herbyn yn Syria yn 995, gan anrheithio dinasoedd cyn belled a Tripoli ac ychwanegu'r rhan fwyaf o Syria at yr ymerodraeth.

Bu'n ymladd llawer yn erbyn Samuil, ymerawdwr Bwlgaria hefyd, gan warchae ar Sredets (Sofia) yn 986. Methodd gipio'r ddinas, a gorchfygwyd ef ym Mrwydr Trayanovi Vrata ar y ffordd yn ôl i Thrace. Collwyd Moesia i'r Bwlgariaid am gyfnod, ond gallodd Basileios ei hennill yn ôl yn 1001 - 1002. Cipiodd Skopje yn 1003 a Durazzo yn 1005. Ar 29 Gorffennaf, 1014, enillodd Basileios fuddugoliaeth fawr dros y Bwlgariaid ym Mrwydr Kleidion. Dywedir iddo gymeryd 15,000 o garcharorion, a dallu 99 o bob cant ohonynt. Ildiodd Bwlgaria yn derfynol yn 1018, ac yn ddiweddarach ildiodd y Serbiaid hefyd, gan ddod â ffin yr ymerodraeth at Afon Donaw am y tro cyntaf mewn pedair canrif. Bu hefyd yn ymladd yn erbyn y Khazar, a chipiodd dde y Crimea oddi wrthynt.

Yn ddiweddarach, bu'n ymladd yn erbyn y Persiaid, gan ennill Armenia yn ôl i'r ymerodraeth am y tro cyntaf ers dwuy ganrif. Concrwyd rhan o dde yr Eidal hefyd, a phan fu Basileios farw ar 15 Rhagfyr 1025, roedd ar ganol cynllunio ymgyrch i ad-ennill ynys Sicilia.

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Genedigaethau 958
Categori:Marwolaethau 1025
Gers (département)

*Département* yn *région* Ocsitania, Ffrainc, yw **Gers**. Mae'n ffinio â *départements* Tarn-et-Garonne, Haute-Garonne, Hautes-Pyrénées, Pyrénées-Atlantiques, Landes, a Lot-et-Garonne. Saif yn rhanbarth hanesyddol Gasgwyn. Prifddinas  y *département* yw Auch. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Gers yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Auch
*Condom
*Mirande

## Gweler hefyd
* Cymunedau Gers

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Lot (département)

*Département* yn *région* Ocsitania, Ffrainc, yw **Lot**. Mae'n ffinio â *départements* Tarn-et-Garonne, Lot-et-Garonne, Dordogne, Corrèze, Cantal ac Aveyron. Prifddinas y *département* yw Cahors.

250px|bawd|canol|Lleoliad Lot yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Cahors
* Figeac
* Gourdon

## Gweler hefyd
* Cymunedau Lot

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Tarn

*Département* yn *région* Ocsitania, Ffrainc, yw **Tarn**. Mae'n ffinio â *départements* Tarn-et-Garonne, Aveyron, Hérault, Aude, a Haute-Garonne. Llifa Afon Tarn trwyddo gan roi iddo ei enw. Prifddinas y *département* yw dinas hanesyddol Albi.

250px|bawd|canol|Lleoliad Tarn yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Albi
* Castres

## Gweler hefyd
* Cymunedau Tarn

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Ocsitania (rhanbarth)