open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ynys Wyth

Ynys a sir seremonïol yn Ne-ddwyrain Lloegr, i'r de o Southampton, yw **Ynys Wyth** (Saesneg: *Isle of Wight*).

bawd|dim|200px|Lleoliad Ynys Wyth yn Lloegr

Yn draddodiadol roedd yn rhan o Hampshire ond daeth yn sir gweinyddol yn 1890, ac yn sir seremonïol, gyda'i harglwydd raglaw ei hun, yn 1974.

Cafodd ei gwladychu gan Iwtiaid tua'r 6g, ond cafodd ei goresgyn gan y Sacsoniaid wedyn a'i hymgorffori yn nheyrnas Wessex.

Mae'n enwog am ei *regatta*.

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
### Ardaloedd awdurdod lleol
Nid yw'r sir wedi'i rhannu'n ardaloedd awdurdod lleol; gweinyddir y sir gyfan fel awdurdod unedol.
Fe'i rhennir yn 33 o blwyfi sifil. Mae ei phencadlys yn nhref Newport.

### Etholaethau seneddol
Un etholaeth seneddol yn unig sydd gan y sir: 

* Ynys Wyth

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Categori:Awdurdodau unedol Lloegr
Categori:Siroedd seremonïol Lloegr

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Prydain
Newfoundland a Labrador

Un o daleithiau Canada yw **Newfoundland a Labrador** (Saesneg Newfoundland and Labrador, Ffrangeg *Terre-Neuve-et-Labrador*) neu yn Gymraeg **y Tir Newydd** **a Labrador**

Yn ddaearyddol, mae'r dalaith yn cynnwys ynys Newfoundland, ynghyd ag ardal sy'n ffurfio rhan o'r tir mawr, Labrador. Pan ymunodd â Chanada yn 1949, Newfoundland oedd enw'r dalaith gyfan. Ond ers 1964 cyfeirir at lywodraeth y dalaith fel *Llywodraeth Newfoundland a Labrador*, ac ar 6 Rhagfyr 2001 diwygiwyd Cyfansoddiad Canada er mwyn newid enw swyddogol y dalaith i *Newfoundland a Labrador*. Serch hynny, mae pobl yn parhau i gyfeirio'n answyddogol at y dalaith fel *Newfoundland* yn unig.

St John's yw prifddinas a dinas fwya'r dalaith.

Yn 1617 sefydlwyd gwladfa Gymreig Cambriol yn Newfoundland gan Syr William Vaughan, ond methiant fu yn y pen draw.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  Llywodraeth Newfoundland a Labrador


Categori:Canada'r Iwerydd
Categori:Taleithiau a thiriogaethau Canada
Gwobrau'r Academi

'''Gwobrau'r Academi''', neu'r **Oscars**, yw gwobrau ffilm blaenllaw yr Unol Daleithiau. Dyfarnir y gwobrau'n flynyddol gan yr *Academy of Motion Pictures Arts and Sciences* (*AMPAS*). Mae'r seremoni gwobrwyo yn denu'r gynulleidfa deledu mwyaf ar draws y byd.

bawd|200px|canol|Tlws yr Academi, yr "Oscar"

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol
*  Gwefan swyddogol y 80fed Seremoni

Academi
Afon Ebwy

Mae **Afon Ebwy** (Saesneg: *River Ebbw*) yn afon yn ne Cymru.

Ei tharddiad yw nentydd ar Fynydd Llangatwg ac mae'n llifo tua'r de ar hyd Glyn Ebwy, dan y ddaear am ran o'i thaith. Mae Afon Ebwy Fach yn llifo iddi yn Aber-big yna mae'n parhau tua'r de heibio Trecelyn ac Aber-carn i Crosskeys lle mae Afon Sirhywi yn ymuno â hi. Mae'n llifo tua'r de-ddwyrain trwy Rhisga ac ychydig i'r gorllewin o ddinas Casnewydd cyn ymuno ag Afon Wysg ychydig cyn i'r afon honno lifo i Fôr Hafren.

Cynrychiolir yr ardal hon yn y Cynulliad Cenedlaethol gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Ebwy
Ebwy
Ebwy
Ebwy
Ebwy
Prince Edward Island

Mae **Prince Edward Island** yn dalaith yng Nghanada ac yn un o daleithiau'r Arfordir (Saesneg: *Maritime provinces*). Hi yw talaith leia'r wlad o ran maint a phoblogaeth. Y brifddinas yw Charlottetown.

Ymysg cymunedau'r ynys mae New London, man geni L. M. Montgomery awdur *Anne of Green Gables.*

## Dolenni allanol 
*  Llywodraeth Prince Edward Island 
*  Cymdeithas Gymraeg Prince Edward Island


Categori:Taleithiau a thiriogaethau Canada
Categori:Taleithiau'r Arfordir
Categori:Ynysoedd Môr Iwerydd
Afon Sirhywi

Mae **Afon Sirhywi** yn afon yn ne Cymru sy'n llifo i mewn i Afon Ebwy.

Ceir tarddiad Afon Sirhywi ar lethrau Cefn Pyllau-duon uwchlaw Tredegar. Wedi llifo trwy Lyn Siôn Sieffre mae'n llifo tua'r de trwy dref Tredegar ac yna Coed Duon a Pontllanfraith. Mae'n troi i'r dwyrain gerllaw Cwmfelinfach ac yn llifo i Afon Ebwy ger Crosskeys.

Mae'r hen lofeydd a mwyngloddiau metalau yn Nyffryn Sirhywi yn achosi cryn dipyn o lygredd yn nŵr yr afon.

250px|bawd|dim|Afon Sirhywi

Sirhywi
Sirhywi
Sirhywi
Rhyddiaith

Math o lenyddiaeth yw **rhyddiaith**. Yn wahanol i farddoniaeth, nid oes ganddo odl, cynghanedd na mydr fel arfer, ac mae'n debyg i iaith lafar i ryw raddau. Rhyddiaith a geir mewn papurau newydd, cylchgronau, nofelau, gwyddoniaduron, traethodau ac yn y blaen.

## Rhyddiath Gymraeg 
Mae'r traddodiad Rhyddiaith Gymraeg yn gychwyn yn gynnar yn yr Oesoedd Canol gyda'r Chwedlau Brodorol, y Mabinogi (e.e. Pedair Cainc y Mabinogi) a'r Rhamantau, ynghyd â chroniclau fel Brut y Tywysogion, Bucheddau'r Saint a chyfieithiadau crefyddol a seciwlar.


Categori:Termau llenyddol
Categori:Llenyddiaeth
George Orwell

Llenor a newyddiadurwr o Sais oedd **Eric Arthur Blair** neu **George Orwell** (25 Mehefin 1903 - 21 Ionawr 1950). Ei weithiau enwocaf yw *Animal Farm* a *Nineteen Eighty-Four*, nofelau gwahanol iawn o ran arddull ond ill dau'n feirniadaeth ar dotalitariaeth ac unbeniaeth. Addysgwyd yn ysgol breifat Coleg Eton.

Yn 2025, cyhoeddodd Melin Bapur gyfieithiadau Cymraeg o *Foel yr Anifeiliaid* (Animal Farm) gan Anna Gruffydd a *Mil Naw Wyth Deg Pedwar* gan Adam Pearce.

## Llyfrau 
* *Down and Out in Paris and London* (1933) (Testun)
* *Burmese Days* (1934) (Testun)
* ''A Clergyman's Daughter* (1935) — Testun)
* *Keep the Aspidistra Flying* (1936) (Testun)
* *The Road to Wigan Pier* (1937) (Testun)
* *Homage to Catalonia* (1938) (Testun)
* *Coming Up for Air* (1939) (Testun)
* *Animal Farm'' (1945) (Testun); wedi'i gyfieithu i'r Gymraeg fel *Foel yr Anifeiliaid*
* *Nineteen Eighty-Four* (1949) (Testun); wedi'i gyfieithu i'r Gymraeg fel *Mil Naw Wyth Deg Pedwar* (2025)

[bawd|dim|Drafft gan Orwell o'i nofel [Nineteen Eighty-Four]]

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Llenorion dystopaidd
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Ynys y Garn

Un o Ynysoedd y Sianel yw **Ynys y Garn** (Saesneg: *Guernsey*, Ffrangeg: *Guernesey*), ger arfordir Normandi. Hon yw ynys fwyaf Beilïaeth Ynys y Garn. Mae ganddi boblogaeth o tua .

## Enwogion
*Merthyron Ynys y Garn (m. 1556)
*Matt Le Tissier (g. 1968), pêl-droedwr
*Heather Watson (g. 1992), chwaraewr tenis

## Cyfeiriadau 
## Oriel

Liberation monument St Peter Port Guernsey.jpg|Cofadail y Rhyddhad yn St Peter Port
Fountain Bordage signs St Peter Port Guernsey.jpg|Arwyddion stryd yn St Peter Port
Guernsey Postbox type C double aperture pillar box.jpg|Blwch llythyrau yn St Peter Port
Guernsey cattle.jpg|Gwartheg yn St Saviour's

## Dolenni allanol 
*  States of Guernsey – gwefan swyddogol y llywodraeth
*    VisitGuernsey – twristiaeth
*  BBC Guernsey
*  This Is Guernsey - information and news from Guernsey Press and Star
*  Llyfrgell Guille-Allès
*  Map o Ynys y Garn

Categori:Beilïaeth Ynys y Garn

Categori:Ynysoedd y Sianel
Caint

bawd|unionsyth|Baner Caint

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Ne-ddwyrain Lloegr yw **Caint** (Saesneg: *Kent*), yng nghongl dde-ddwyreiniol y wlad. Mae ganddi boblogaeth o 1,610,400 ac arwynebedd o 3,736&nbsp;km². Maidstone ydyw prif dref y sir. Mae Caint yn ffinio ar Surrey a Sussex i'r gorllewin, ar Essex i'r gogledd, ar draws  Afon Tafwys, ac, mewn ffordd, ar Ffrainc i'r de-ddwyrain drwy Dwnnel y Sianel. Mae gogledd-orllewin y sir wedi'i lyncu o dan faestrefi Llundain.

bawd|dim|200px|Lleoliad Caint yn Lloegr

Y sir hon ydyw'r agosaf at dir mawr Ewrop – dim ond 21 filltir neu 34&nbsp;km sydd rhwng Dover a Cap Gris-Nez, gogledd Ffrainc.

Mae tarddiad yr enw Caint yn dyddio'n ôl i'r Brythoniaid, o bosib i lwyth y Cantiaci. Awrgrymwyd hefyd bod cysylltiad rhwng "Caint" a'r gair Cymraeg *cantel* ('ymyl'), gan ei bod ar "ymyl" Prydain Fawr. Dyma'r rhan gyntaf o Loegr i gael ei gwladychu gan lwythau Tiwtonaidd y Saeson - yn yr achos yma yr Iwtiaid a greasant deyrnas Seisnig Caint, yng nghanol y 5g, a barhaodd nes cael ei llyncu gan Wessex. Gelwid Saeson Caint yn 'Cantwara', a Chaergaint oedd eu prifddinas. Er bod enwau Celtaidd yn weddol brin yng Nghaint o'i gymharu ac ardaloedd eraill Lloegr, mae nifer o enwau lleoedd o darddiad Brythoneg, er enghraifft Thanet a Dover. Mae rhai haneswyr, megis Myres, wedi gweld parhâd nifer o enwau lleoedd Brythoneg yma fel tystiolaeth i'r boblogaeth frodorol oroesi yma'n well nag mewn ardaloedd eraill de-ddwyrain Lloegr.

Daeth Sant Awstin â Christionogaeth i Gaint yn niwedd y 6g.

Enw arall a roddir ar Gaint yw'r "Garden of England" ("Gardd Lloegr") oherwydd ei thraddodiad amaethyddol. Mae hopys, i wneud cwrw, yn gnwd traddodiadol yng Nghaint, ac mae'r odyndai ("oast-houses"), lle sychir yr hopys, yn dal yn nodweddiadol o dirwedd y sir.

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
### Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn ddeuddeg ardal an-fetropolitan ac un awdurdod unedol:

250px|dim
	
# Ardal Sevenoaks
# Bwrdeistref Dartford
# Bwrdeistref Gravesham
# Bwrdeistref Tonbridge a Malling
# Medway – awdurdod unedol
# Bwrdeistref Maidstone
# Bwrdeistref Tunbridge Wells
# Bwrdeistref Swale
# Bwrdeistref Ashford
# Dinas Caergaint
# Ardal Folkestone a Hythe
# Ardal Thanet
# Ardal Dover

### Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn 17 etholaeth seneddol yn San Steffan:
* Ashford
* Caergaint
* Chatham ac Aylesford
* Dartford
* De Thanet
* Dover
* Faversham a Chanol Caint
* Folkestone a Hythe
* Gillingham a Rainham
* Gogledd Thanet
* Gravesham
* Maidstone a'r Weald
* Rochester a Strood
* Sevenoaks
* Sittingbourne a Sheppey
* Tonbridge a Malling
* Tunbridge Wells

## Gweler hefyd
* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
* Ynys Gaint, ger Porthaethwy

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
Die Kunst der Fuge

Cyfansoddiad anorffenedig gan Johann Sebastian Bach yw ***Die Kunst der Fuge*** ("*Celfyddyd y Ffiwg*"). Fe'i ysgrifennwyd ym 1748 a 1749, ac fe'i gyhoeddwyd yn 1751 ar ôl iddo farw. Fe'i ystyriwyd yn un o uchafbwyntiau arddull gwrthbwyntiol cyfnod y baróc.

Seilwyd yr holl waith, i ryw raddau, ar y thema (neu *pwnc*) syml canlynol:
Delwedd:Kunst der fuge opening.png

Mae'r symudiadau fel a ganlyn:

Ffiwgiau cyffredin:
:1. *Contrapunctus I* a
:2. *Contrapunctus II*: ffiwgiau 4-llais ar y prif bwnc.
:3. *Contrapunctus III*, a
:4. *Contrapunctus IV*: ffiwgiau 4-llais ar wrthdröad y prif bwnc, h.y., y pwnc a'i ben i lawr.

Ffiwgiau lle defnyddir y pwnc ynghŷd â'i wrthdröad:
:5. *Contrapunctus V*:
:6. *Contrapunctus VI, a 4 in Stylo Francese*:
:7. *Contrapunctus VII, a 4 per Augmentationem et Diminutionem*: Mae hefyd yn defnyddio'r dull o hanneri neu ddyblu hyd nodau'r pwnc

Ffiwgiau deublyg a thrifflyg, efo dau neu dri pwnc yn ôl eu trefn:
:8. *Contrapunctus VIII, a 3*: trifflig.
:9. *Contrapunctus IX, a 4 alla Duodecima*: deublyg
:10. *Contrapunctus X, a 4 alla Decima*: deublyg.
:11. *Contrapunctus XI, a 4*: trifflig.

Ffiwgiau drych, lle gellir gwrthdroi'r sgôr cyfan, gan rhoi fel, petai, dau ffiwg am bris un:
:12. *Contrapunctus XII, a 4*:
:13. *Contrapunctus XIII, a 3*:

Canonau:
:14. *Canon alla Octava*:
:15. *Canon alla Decima in Contrapunto alla Terza*:
:16. *Canon alla Duodecima in Contrapunto alla Quinta*:
:17. *Canon per Augmentationem in Contrario Motu*:

Ffiwg anorffenedig:
:18. *Fuga a 3 Soggetti* (*Contrapunctus XIV*): Ffiwg trifflig, pedwarblyg o bosib, mewn 4 llais. Seilir y drydedd pwnc ar enw Bach: B♭–A–C–B♮.

Categori:Cerddoriaeth glasurol
Categori:Cyfansoddiadau Johann Sebastian Bach
Afon Llyfni

: *Am yr afon yn ne Cymru, gweler Afon Llynfi.*

Afon fechan yng Ngwynedd, Cymru, yw **Afon Llyfni**. Mae'n tarddu fel Nant Drws y Coed ar lethrau Y Garn a Mynydd Drws y Coed uwchben pentref gwledig Rhyd-ddu, man geni T. H. Parry-Williams. Wedi llifo tua'r gorllewin wrth ochr y ffordd B4418 mae'n cyrraedd Llyn Nantlle Uchaf.

Ar ôl llifo trwy'r llyn hwnnw mae'r afon yn newid ei henw i Afon Llyfni. Mae'n llifo i lawr Dyffryn Nantlle, gan godi dŵr o'r hen dyllau chwareli sy'n niferus iawn yn yr ardal yma, a llifo heibio Tal-y-sarn a Phen-y-groes. Mae'n cyrraedd y môr gerllaw Pontllyfni.

Yn y gorffennol defnyddid rhai o'r tyllau chwareli i gael gwared o sbwriel diwydiannol o wahanol fathau, a bu pryder fod hwn yn creu llygredd wrth i ddŵr o'r pyllau hyn lifo i mewn i Afon Llyfni. Mae'n ymddangos nad oes problem gydag ansawdd y dŵr ar hyn o bryd fodd bynnag, ac mae'r Llyfni yn afon boblogaidd gyda physgotwyr.

## Enwau pyllau 'sgota Afon Llyfni 
* Pyllau Lan Mor
* Cae Corn
* Pwll Girdar
* Cae Glas
* Pont y Cim
* Rhyd y Cim  (ger y bont)
* Craig Dinas
* Llyn Hir
* Fflatiau
* Pistyll
* Llyn Tro
* Steps Bryn Hwylfa
* Glanrafon
* Llyn Ffatri Glanrafon
* Llyn Dwy Garreg
* Tan y Bryn
* Preifat No Fishing
* Pwll Dolgau
* Pwll Tywod
* GORS
* Pwll Eglwys
* Fflatiau Felin Gerrig
* Pwll Cefn Faes Llyn
* Pwll Fatri
* Plas
* Caer Engan
* Fflatiau Gwaith Gas
* Mwd Talysarn

Buasai Cymdeithas Enwau Lleoedd Cymru yn gwerthfawrogi gwybodaeth am leoliadau'r pyllau uchod.

Llyfni
Llyfni
Categori:Clynnog
Categori:Dyffryn Nantlle
Afon Clywedog (Dyfrdwy)

[250px|bawd|Afon Clywedog yn llifo trwy Barc [Erddig]]

Afon yng ngogledd-ddwyrain Cymru sy'n llifo i mewn i Afon Dyfrdwy yw **Afon Clywedog**.

Mae'r afon yn tarddu yn y bryniau i'r gorllewin o bentref Y Mwynglawdd. Ar ôl llifo trwy'r Mwynglawdd, mae'n troi tua'r de-ddwyrain, heibio i Goedpoeth, Y Bers, a Rhostyllen, a thrwy Barc Gwledig Erddig, wedyn yn llifo tua'r dwyrain ychydig i'r de o Wrecsam. Mae llwybr cerdded ar hyd lan yr afon yr holl ffordd o'r Mwynglawdd i Wrecsam. Wedi mynd heibio Ystâd Ddiwydiannol Wrecsam, mae Afon Clywedog yn ymuno ag Afon Dyfrdwy yn agos i'r ffin rhwng Cymru a Lloegr.

Clywedog (Dyfrdwy)
Clywedog (Dyfrdwy)
Afon Clywedog (gwahaniaethu)

Mae pedair **Afon Clywedog** yng Nghymru:

* Afon Clywedog yng ngogledd-ddwyrain Cymru, sy'n llifo i mewn i Afon Dyfrdwy
* Afon Clywedog yn Sir Ddinbych, sy'n llifo i Afon Clwyd
* Afon Clywedog yng nghanolbarth Cymru, sy'n llifo i mewn i Afon Hafren
* Afon Clywedog ym Meirionnydd, sy'n llifo i mewn i Afon Wnion
Taliesin (cylchgrawn)

:''Mae hon yn erthygl am y cylchgrawn Taliesin. Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Taliesin (gwahaniaethu).*

Cylchgrawn llenyddol yn y Gymraeg a gyhoeddwyd yn chwarterol gan yr Academi Gymreig oedd ***Taliesin***.

Cyhoeddwyd *Taliesin'' gyntaf yn 1961 gyda Gwenallt yn olygydd.

Daeth y cylchgrawn i ben gyda rhifyn Gwanwyn 2016, ar ôl 55 mlynedd ddi-dor.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Gwefan Taliesin 

Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 21ain ganrif
Categori:Sefydliadau 1961
Victoria (British Columbia)

Mae **Victoria** yn ddinas yng Nghanada ac yn brifddinas ar dalaith British Columbia.  Lleolir Victoria ar Ynys Vancouver.

Sefydlodd Llywodraethwr James Douglas gaer yma yn 1841, ac enwyd hi *Fort Victoria* ar ôl Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig.

Categori:Dinasoedd British Columbia
Categori:Sefydliadau 1841
Victoria (Awstralia)

180px|bawd|Baner Victoria

Talaith yn ne-ddwyrain Awstralia yw **Victoria** (neu **Fictoria** yn Gymraeg). Dyma'r dalaith ail leiaf y wlad, gydag arwynebedd o 227,444&nbsp;km² (87,817 milltir sgwâr) a'r dalaith fwyaf poblog a chanddi boblogaeth amcangyfrifedig o 6,696,670 (29.44 y km²) yn 2020. Mae'n ffinio â thaleithiau De Cymru Newydd i'r gogledd a De Awstralia i'r gorllewin. Mae Culfor Bass yn ei gwahanu o Tasmania i'r de. 

Melbourne yw ei phrifddinas a'i dinas fwyaf, gyda dros 70% o drigolion y dalaith yn byw yno.

180px|bawd|canol|Talaith Victoria yn Awstralia

## Cyfeiriadau
Categori:Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
Afon Rhondda

Mae **Afon Rhondda**  yn afon yn ne Cymru sy'n cael ei ffurfio lle mae dwy afon, afonydd Rhondda Fawr a Rhondda Fach yn cyfarfod. Er gwaethaf eu henwau mae'r ddwy tua'r un hyd.

Mae Afon Rhondda Fawr yn tarddu ger Llyn Fawr ac yn llifo i lawr Cwm Rhondda i ymuno ag Afon Tâf gerllaw Pontypridd. Mae'n llifo trwy Blaenrhondda lle mae Nant y Gwair yn ymuno â hi, yna trwy gyfres o bentrefi a threfi glofaol yn cynnwys Treherbert, Treorci, Pentre, Ton Pentre, Ystrad Rhondda, Llwynypia, Tonypandy, Dinas Rhondda, Y Porth a Threhafod.

Ceir tarddiad Afon Rhondda Fach ar y bryniau uwchben Blaenrhondda, yn agos i darddiad Rhondda Fawr. Mae'n llifo trwy gronfa Lluestwen yna trwy Maerdy a Glynrhedynog, Pendyrus ac Ynyshir cyn ymuno â Rhondda Fawr yn y Porth.

Ym mlynyddoedd mawr y diwydiant glo, yr oedd dŵr o'r glofeydd yn cael ei bwmpio yn syth i'r afon, ac roedd hyn yn ogystal â charthffosiaeth annigonol yn creu llygredd difrifol yn yr afon. Ers dechrau'r 1970au mae ansawdd dŵr yr afon wedi gwella'n raddol.

[250px|bawd|dim|Afon Rhondda yn [Y Gelli, Rhondda Cynon Taf|Y Gelli]]

Rhondda
Rhondda
Y Gweilch

Mae'r **Gweilch** (Saesneg: *Ospreys*) yn o bedwar tîm rygbi'r undeb proffesiynol yng Nghymru, ac sy'n chwarae yng nghreiriau Guinness Pro14 a Chwpan Heineken. Ar ddechrau'r tymor 2005-06 fe unodd dau glwb (Abertawe a Nedd) a newidiwyd enw'r rhanbarth o 'Gweilch Tawe Nedd' i'r enw presennol; er hynny, mae enw'r cwmni sy'n rhedeg y Gweilch yn parhau i fod yn 'Gweilch Tawe-Nedd'.

## Hanes y Rhanbarth 
Mae'r Gweilch yn un o'r pum rhanbarth gwreiddiol yn hanes rygbi rhanbarthol Cymru. Yn 2003, penderfynodd Undeb Rygbi Cymru newid lefel uchaf rygbi Cymru o naw clwb i bum rhanbarth, yn dilyn llwyddiant system felly yn Iwerddon, Seland Newydd, Awstralia a De Affrica. Roedd yn benderfyniad dadleuol ar y pryd, gyda llawer o gefnogwyr yn erbyn y newidiadau.

Ffurfiwyd y Gweilch drwy gyfuno tîmoedd Abertawe a Chastell-Nedd. Mae'r ddau dîm yn berchen ar bobi hanner o glwb y rhanbarth. Yn swyddogol mae'r Gweilch yn cynrychioli ardaloedd Abertawe, Castell-Nedd, Port Talbot ac Aberafan. Yn haf 2004, oherwydd diddymiad rhanbarth y Rhyfelwyr Celtaidd, ymunodd ardal Pen-y-bont â rhanbarth Y Gweilch.

Wedi problemau yn ystod y tymor cyntaf oherwydd cyfuno dau glwb â chymaint o hanes ganddynt, y Gweilch yw'r unig rhanbarth llwyddiannus a ffurfiwyd o gyfuno dau glwb wedi diddymiad y Rhyfelwyr Celtaidd a gwerthiant cyfrannau clwb rygbi Glyn Ebwy yn Nreigiau Casnewydd-Gwent i glwb rygbi Casnewydd. Gyda'r garfan gwreiddiol gwannaf o'r pum rhanbarth dechreuol (yn enwedig o safbwynt dyfnder talent y garfan) fe lwyddodd y tîm i ennill lle yng Nghwpan Heineken ar ôl gorffen y tymor uwchben Gleision Caerdydd yn y Cynghrair Celtaidd.

Yn eu hail dymor, gyda rhai chwaraewyr yn ymuno oddi wrth y Rhyfelwyr Celtaidd, fe lwyddodd y Gweilch ennill y Cynghrair Celtaidd uwchben Munster. Yn eu trydydd tymor, bu anafiadau'n ffactor pwysig i esbonio methiant y clwb i gyrraedd ail rowndiau Cwpan Heineken a'r Cwpan Eingl-Gymreig, a hefyd eu safle terfynol y tymor hwnnw yn y cynghrair Celtaidd, lle orffennon nhw yn seithfed yn y tabl.

Yn Ebrill 2006 fe ymunodd Justin Marshall (cyn-chwaraewr Seland Newydd) â'r Gweilch. Enillodd y Gweilch y Cynghrair Celtaidd am yr ail dro yn y tymor 2006/07 ac am y trydydd tro yn nhymor 2009/10.

## Cartref 
Yn ystod dau dymor cyntaf y Gweilch fe chwaraeodd y rhanbarth hanner eu gemau cartref ar barc Sain Helen, Abertawe a'r hanner arall ar y Gnoll, Castell-nedd. Er i glwb rygbi Penybont ymuno â'r rhanbarth yn y trydydd tymor, nid yw'r rhanbarth wedi chwarae unrhyw gemau ar faes y Bragdy ym Mhenybont.

Adeiladwyd stadiwm newydd ar gyfer trydydd tymor y Gweilch. Mae Stadiwm Liberty, Abertawe yn cael ei rannu rhwng clwb Pêl-droed Abertawe a'r Gweilch ac mae'n gallu dal 20,000 o gefnogwyr. Ar ddiwedd tymor cyntaf y Gweilch yn y stadiwm, y torf uchaf oedd 15,183 yn erbyn Scarlets Llanelli yn y Gynghrair Celtaidd.

## Pencampwriaethau 
* Cynghrair Celtaidd 2004/05, 2006/07 a 2009/10

## Gweler hefyd 
* Y Scarlets
* Rygbi Caerdydd
* Y Dreigiau
* Rhanbarthau rygbi Cymru

## Dolenni allanol 
* Safle Swyddogol

Gweilch
Rygbi Caerdydd

Tîm rygbi sy'n chwarae yn y Gynghrair Geltaidd, y Pencampwriaeth Rygbi Unedig (a'r Cwpan Eingl-Gymreig gynt) yw **Rygbi Caerdydd**. Hyd at 2021, enw'r tîm oedd **Gleision Caerdydd**.

__NOTOC__
## Hanes y Rhanbarth 
Mae Rygbi Caerdydd yn un o'r bum rhanbarth gwreddiol yn hanes rygbi rhanbarthol Cymru. Nhw hefyd oedd un o'r ddau ranbarth nad oedd rhaid iddynt uno â chlwb arall pan ddaeth y rhanbarthau i fodolaeth yng Nghymru ym myd rygbi'r undeb.

Yn 2003, penderfynodd Undeb Rygbi Cymru newid lefel uchaf rygbi Cymru o naw clwb i bum rhanbarth, yn dilyn llwyddiant system debyg yn Iwerddon, Seland Newydd, Awstralia a De Affrica. Roedd hwn yn benderfyniad dadleuol ar y pryd, ac roedd llawer o'r cefnogwyr yn gwrthwynebu'r newidiadau. Gleision Caerdydd oedd y rhanbarth gyntaf i benderfynu ar enw. Lansiwyd y rhanbarth ar 6 Mehefin 2003 yng Ngwesty'r Hilton, Caerdydd. Gorffenodd y Gleision yn y 6ed safle yn y Gynghrair Geltaidd yn eu tymor cyntaf - y rhanbarth o Gymru a wnaeth waethaf.

Yn wreiddiol, dim ond dinas Caerdydd a Bro Morgannwg roedd y Gleision yn ei gynrychioli. Pan ddaeth rhanbarth y Rhyfelwyr Celtaidd i ben yn 2004 ar ôl un tymor, ehangwyd dalgylch y Gleision i gynrychioli Morgannwg gyfan a rhan o Bowys.

Ar ddechrau trydydd tymor y Gleision, nid oedd pethau'n ymddangos fel petaen nhw'n gwella, gyda'r tîm yn methu cyrraedd ail rownd Cwpan Heineken. Yn ystod y tymor, ymunodd Jonah Lomu gyda'r Gleision, ac er nad oedd mor gyflym na mor gryf ag oedd pan fu'n chwarae yng Nghwpan y Byd, ddeg mlynedd yn ddiweddarach, daeth llawer o gefnogwyr i'w weld. Yn ystod ail hanner y tymor, dechreuodd y rhanbarth gael canlyniadau da yn y Gynghrair Geltaidd, a nhw oedd y rhanbarth gryfaf o Gymru pan orffennon nhw yn y 4ydd safle.

## Cartref 
Mae Rygbi Caerdydd yn chwarae ym Mharc yr Arfau yng Nghaerdydd, drws nesaf i Stadiwm y Mileniwm. Mae'r fynedfa i Barc yr Arfau ar Stryd Westgate.

## Gweler hefyd 
* Y Scarlets
* Y Gweilch
* Y Dreigiau
* Rhanbarthau rygbi Cymru

## Cyfeiriadau 
Rygbi Caerdydd
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Categori:Timau rygbi'r undeb yng Nghymru
Ladineg

Iaith yw **Ladineg** neu **Ladin** a siaredir ym mynyddoedd y Dolomitau yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal a thros y ffin yn Ne Tyrol yn Awstria. Mae ganddi oddeutu 30,000 o siaradwyr, a elwir yn Ladinwyr.

Mae Ladineg yn perthyn i Reto-Romaneg, sy'n iaith Romawns yng nghangen Italaidd y teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd. Fel yn achos ei chwaer-iaith Reto-Romanig, Ffriŵleg, mae'r iaith Eidaleg wedi dylanwadu'n drwm ar y Ladineg.

## Dolenni allanol 
* Wicipedia Ladineg arbrofol 
* Swyddfa cynllunio ieithyddol Ladineg (yn Saesneg) 
* Noeles.net Newyddion ar-lein Ladineg 
* La Usc Di Ladins (Llais y Ladinwyr) papur bro Ladineg

Ladineg
Categori:Ieithoedd yr Eidal
Categori:Ieithoedd Awstria
Cloroffyl

200px|bawd|Strwythur cloroffyl a
**Cloroffyl** yw'r cyfansawdd ffotosynthetig gwyrdd a geir mewn planhigion, algâu, a syanobacteria. Daw'r enw o'r iaith Groeg hynafol: *chloros* = gwyrdd and *phyllon* = deilen. Mae cloroffyl yn amsugno goleuni o donfeddi coch a glas y sbectrwm electromagnetig yn gryf iawn, ond ychydig iawn o'r tonfeddi golau gwyrdd. Dyma sydd yn esbonio lliw gwyrdd meinweoedd sy'n cynnwys cloroffyl, megis dail planhigion.

Categori:Cemeg
Categori:Bioleg
Y Dreigiau

Mae'r **Dreigiau** (**Dragons RFC**) yn rhanbarth rygbi'r undeb yng Nghymru, ac yn chwarae yn y Gynghrair Celtaidd, y Cwpan Heineken (a'r Cwpan Eingl-Gymreig gynt).

## Hanes y Rhanbarth 
Mae'r Dreigiau yn un o'r pum rhanbarth gwreddiol yn hanes rygbi rhanbarthol Cymru. Yn 2003, penderfynodd Undeb Rygbi Cymru newid lefel uchaf rygbi Cymru o naw clwb i bum rhanbarth, yn dilyn llwyddiant system felly yn Iwerddon, Seland Newydd, Awstralia a De Africa. Roedd yn benderfyniad dadleuol ar y pryd, gyda llawer o gefnogwyr yn erbyn y newidiadau.

Ffurfiwyd Dreigiau Casnewydd Gwent gan gyfuno tîmoedd Casnewydd a Glyn Ebwy gyda'r ddau yn perthyn hanner yr rhanbarth. Yn wreiddiol fe enwyd y tîm yn Dreigiau Gwent gan yr Undeb Rygbi Cymru oherwydd nad oedd y ddau yn gallu cytuno ar enw. Oherwydd problemau ariannol, gwerthodd Glyn Ebwy eu hanner i Casnewydd ac cyn i'r tymor cyntaf dechrau, roedd Casnewydd wedi newid enw'r rhanbarth i Dreigiau Casnewydd Gwent. Yn swyddogol mae'r rhanbarth yn cynrychioli De-ddwyrain Cymru.

Roedd tymor gyntaf y Dreigiau yn eithaf llwyddiannus. Roedd tîm da gyda'r rhanbarth ond nid oedd llawer o sêr rhyngwladol ganddynt. Oherwydd hyn nid oedd y Dreigiau wedi colli llawer o chwaraewyr dewis-cyntaf yn ystod Cwpan y Byd 2003. Roedd yr rhanbarth yn un o'r tair a oedd yn gallu ennill y Cynghrair Celtaidd yn ystod y tymor 2003-04 ar benwythnos olaf y gystadlaeth. Collodd y Dreigiau eu gêm olaf ac gorfennon nhw yn y 3ydd safle. Ar ddiwedd y tymor, fe roddwyd swydd Prif hyfforddwr Cymru i hyfforddwr y Dreigiau, Mike Ruddock, yn amgylchiadau dadleuol.

Parhoddodd y llwyddiant i raddau yn ystod yr ail dymor, gyda rhai chwaraewyr yn ymyno oddi wrth y Rhyfelwyr Celtaidd (a oedd wedi eu diddymu gan yr URC). Gorffennodd y rhanbarth yn y 4ydd safle yn y Cynghrair Celtaidd o flaen dau rhanbarth arall o Gymru, Scarlets Llanelli a Gleision Caerdydd. Er hynny, methodd y rhanbarth cyraedd ail rownd y Cwpan Heineken y tymor yma.

Gyda anafiadau i ddau o brif chwaraewyr y Dreigiau, Kevin Morgan a Gareth Cooper, roedd 2005-06 yn dymor gwael i'r rhanbarth. Ar ôl gorffen yn y 9fed safle yn y Cynghrair Celtaidd, y gwaethaf o rhanbarthau Cymru, methodd y Dreigiau gael lle yn y Cwpan Heieneken oherwydd colli gêm ail-gyfle yn erbyn Overmach Parma. Hefyd methon nhw gyrraedd ail rownd y Cwpan Heineken neu rownd gyn-derfynol y Cwpan Eingl-Gymreig y tymor hon.

## Cartref 
Mae'r Dreigiau yn chwarae eu gemau cartref ar faes Rodney Parade. Dyma'r unig maes yn y rhanbarth digon da i gynnal gemau rhanbarthol ac mae'n dal 11,000 o gefnogwyr. Er hynny, nid yw Rodney Parade o'r un safon a maesydd y rhanbarthau eraill, ac fe fydd yn broblem yn y dyfodol i'r Dreigiau wrth gymharu â Stadiwm Liberty y Gweilch ac stadiwm newydd Scarlets Llanelli.

## Gweler hefyd 
* Y Scarlets
* Y Gweilch
* Rygbi Caerdydd
* Rhanbarthau rygbi Cymru

## Dolenni allanol 
* Safle Swyddogol 

Casnewydd Gwent
Cynnyrch mewnwladol crynswth

Term economaidd yw **cynnyrch mewnwladol crynswth**, neu **CMC** (neu'n rhyngwladol **GDP**), sy'n golygu gwerth y farchnad yr holl nwyddau a gwasanaethau terfynol a gynhyrchir mewn gwlad o fewn cyfnod o amser penodol (blwyddyn fel arfer). 

## Rhestrau a mapiau CMC 
Ceir sawl rhestr o GDP gwledydd y byd, gan gynnwys rhestrau'r International Monetary Fund, World Bank a'r Cenhedloedd Unedig.

Delwedd:Countries by GDP (Nominal) in 2014.svg|Gwledydd yn nrhefn CMC nominal; 2014. Ffynhonnell: World Bank
Delwedd:GDP nominal per capita world map IMF 2008.png|Cynnyrch mewnwladol crynswth (Saesneg: GDP), y person: yr ystadegau gan yr IMF; 2008
Delwedd:Map of countries by GDP (PPP) per capita in 2022 by IMF.png|CMC Cynnyrch mewnwladol crynswth, y person, 2022

Yn 2019 roedd GDP y pen Cymru yn 32fed gorau, drwy'r byd, tua'r un safle a Sbaen, Coweit a Malta. Yn ôl rhestr yr IMF, mae gan 4 allan o'r 10 gwlad mwyaf llwyddiannus (hy GDP y pen uchaf) boblogaeth llai na Chymru (Macau, Gwlad yr Iâ, Catar a Lwcsembwrg). Mae manylion CMC Cymru (1998 - 2021) i'w canfod ar wefan Llywodraeth Cymru.

## Cymru 
Ceir rhestr lawn o wledydd sydd a CMC lla na Chymru yma. Dyma dabl o GDP rhai gwledydd, wedi'u trefnu yn ôl GDP Nominal y pen, gyda'r gwledydd cyfoethocaf ar y brig. Mae'r tabl yn tynnu gwybodaeth o Wicidata, felly, mae'r data'n diweddaru'n flynyddol.

## Gweler hefyd
* Rhestr o wledydd yn ôl CMC (PPP)
* Rhestr o wledydd yn nhrefn CMC y pen
* Rhestr o wledydd gyda CMC y pen llai na Chymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Economeg
Categori:Macro-economeg
Paredd gallu prynu

Ffordd o gymharu prisiau nwyddau gwledydd gwahanol ac felly cymharu eu cyfraddau cyfnewid yw **paredd gallu prynu** (Saesneg: *purchasing power parity*), neu **PGP**.

bawd|500px|dim|Cynnyrch mewnwladol crynswth (gan Paredd gallu prynu) yn 2006

Categori:Dangosyddion economaidd
Lloeren

Mae **lloeren** yn wrthrych, naturiol neu wedi'i greu gan ddyn, sy'n symud oddi amgylch gwrthrych mwy, gan amlaf yn y gofod, trwy rym disgyrchiant. Y Lleuad yw lloeren naturiol y Ddaear. Mae gan sawl blaned loeren neu loerennau; Iau yw'r blaned gyda'r mwyaf ohonynt.

Gall **lloeren** fod yn wrthrych o waith llaw dyn yn ogystal, fel arfer yn beiriant sy'n cylchdroi o gwmpas y ddaear, er enghraifft lloeren teledu.

### Lloerenni geosefydlog 
Mae rhai lloerenni artiffisial mewn cylched geosefydlog, sydd yn golygu fod y lloeren yn cylchdroi ar yr un cyflymder a mae'r ddaear yn troi. Mae'r lleoliad yma 42,164 km (26,199 milltir) o wyneb y ddaear. Felly o'r ddaear maent yn ymddangos yn yr un lle yn yr awyr o hyd. Mae neges yn gallu cael ei yrru rhwng dau bwynt ar y ddaear drwy'r lloeren. Un anfantais o hyn yw'r oedi oherwydd fod y signal yn gorfod teithio i fyny a lawr o'r lloeren, sydd yn cymeryd tua 0.25 eiliad. Gall hyn gynyddu wrth drosglwyddo'r signal drwy nifer o loerennau.
Afon Alun

[250px|bawd|Afon Alun ger [Llanferes.]]
250px|bawd|Afon Alun ym Mharc Gwledig Dyfroedd Alun.

Mae **Afon Alun** (Saesneg: *River Alyn*) yn afon yng ngogledd-ddwyrain Cymru sy'n llifo i mewn i Afon Dyfrdwy.

Mae Afon Alun yn tarddu yn y bryniau i'r de o bentref Llandegla, gyda nentydd yn llifo o Fynydd Maesyrychen a Chyrn-y-Brain. Wedi llifo tua'r gogledd trwy Ben-y-Stryt a Llandegla mae'n pasio Llanarmon-yn-Iâl, Llanferes, Loggerheads a Phantymwyn cyn troi tua'r dwyrain i lifo trwy'r Wyddgrug ac yna tua'r de-ddwyrain trwy Gaergwrle ac yna Gwersyllt lle mae'n troi tua'r gogledd-ddwyrain eto. Mae'n ymuno ag Afon Dyfrdwy yn agos i'r ffin rhwng Cymru a Lloegr.

Mae Dyffryn Alun yn enwog am brydferthwch y golygfeydd, gyda rhai rhannau wedi eu dynodi yn Ardal o Harddwch Naturiol Arbennig, a hefyd o ddiddordeb daearegol, gyda rhannau o'r afon yn diflannu dan y ddaear cyn ail-ymddangos. Ymhilith y tyllau y mae'r dŵr yn diflannu iddynt mae Ogof Hesp Alyn ac Ogof Hen Ffynhonnau. Mae rhan o'r dŵr yma yn llifo trwy dwnel o wneuthuriad dynol i gyrraedd Afon Dyfrdwy.

## Gweler hefyd 
* Ystrad Alun, cantref a chwmwd

Alun
Alun
Alun
Swydd Lincoln

Sir seremonïol a sir hanesyddol yng ngogledd-dwyrain Lloegr yw **Swydd Lincoln** (Saesneg: *Lincolnshire*). Mae'n rhannu yn ddau ranbarth Lloegr: Dwyrain Canolbarth Lloegr a Swydd Efrog a Humber. Mae'n ffinio â Môr y Gogledd i'r dwyrain.

bawd|dim|200px|Lleoliad Swydd Lincoln yn Lloegr

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
### Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn saith ardal an-fetropolitan a dau awdurdod unedol: 

250px|dim

*y canlynol yn rhanbarth Dwyrain Canolbarth Lloegr:

Dinas Lincoln
Ardal Gogledd Kesteven
Ardal De Kesteven
Ardal De Holland
Bwrdeistref Boston
Ardal Dwyrain Lindsey
Ardal Gorllewin Lindsey

*y canlynol yn rhanbarth Swydd Efrog a Humber:

Bwrdeistref Gogledd Swydd Lincoln – awdurdol unedol
Bwrdeistref Gogledd-ddwyrain Swydd Lincoln – awdurdol unedol

### Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn 11 etholaeth seneddol yn San Steffan. 

* y canlynol yn rhanbarth Dwyrain Canolbarth Lloegr:
** Boston a Skegness
** De Holland a'r Deepings
** Gainsborough
** Grantham a Stamford
** Lincoln
** Louth a Horncastle
** Sleaford a Gogledd Hykeham

* y canlynol yn rhanbarth Swydd Efrog a Humber:
** Cleethorpes
** Brigg a Goole (Mae'r etholaeth hon yn cynnwys rhan o sir Dwyrain Swydd Efrog.)
** Great Grimsby
** Scunthorpe

## Cyfeiriadau 

Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
Urien Rheged

Brenin Rheged, un o deyrnasoedd Brythoniaid yr Hen Ogledd oedd **Urien Rheged** (c.550-590). Fe'i cofir yn y traddodiad barddol Cymraeg fel un o brif noddwyr y Taliesin hanesyddol. Cedwir wyth gerdd i Urien gan Daliesin yn *Llyfr Taliesin*. Canodd Taliesin i Owain, fab Urien, yn ogystal. Roedd ganddo dri fab arall, Rhiwallon fab Urien, Rhun a Pasgen, ond Owain a'i olynodd. Ceir cyfeiriadau at ferch o'r enw Morfudd hefyd, a ddaeth yn gymeriad chwedlonol. Cyfeirir at Urien yn Nhrioedd Ynys Prydain fel 'arweinydd cad Prydain.' Yn ôl Nennius yn yr *Historia Brittonum*, cafodd ei lofruddio ar orchymyn ei gynghreiriad Morgant Bwlch, oedd yn genfigennus o'i lwyddiant, ond nid oes cyfeiriad arall at hynny.
[bawd|chwith|Arfau Urien, gyda [cigfran|chigfran]]

Yn ôl yr achau a geir yn llawysgrif Harley 3859, roedd Urien yn fab Cynfarch ap Meirchiawn ap Gwrwst ap Coel Hen. Mae Ifor Williams yn dangos mai *Urbgen*, a droes yn **Urfgen* ac yno *Urien*, oedd y ffurf gynharaf ar ei enw. Mae Rachel Bromwich yn cynnig mai'r enw Brythoneg **Orbogenos* ('Un o enedigaeth freintiedig') yw tarddiad yr enw.

## Arwr y beirdd
Yng Nghanu Taliesin cyferchir Urien fel *Glyw Reget* (Arglwydd Rheged). Roedd Catraeth yn ei feddiant y pryd hynny, cyn iddi syrthio i wŷr Northumbria (ceir yr hanes yn *Y Gododdin*, cerdd enwog Aneirin); 'Gwledig Catraeth' (Brenin Catraeth) yw Urien yn ôl Taliesin. Molir Urien am ei ddewrder mewn brwydr yng Ngwên Ystrad (Dyffryn Eden efallai) yn erbyn y Pictiaid (neu'r Saeson). Sonnir am gyrch yn erbyn Manaw Gododdin (i'w adennill efallai) a buddugoliaeth yn erbyn Fflamddwyn ym mwrydr Argoed Llwyfain ('Gweith Argoet Llwyfein'). Ymddengys fod Taliesin wedi canu i'r brenin sawl gwaith dros y blynyddoedd oherwydd mewn rhai cerddi mae Urien ei hun ar flaen y gad ond ar y llaw arall mewn dwy gerdd, diweddarach mae'n debyg, mae ei fab Owain yn arwain ac Urien yn y cefndir.

Mae'r portread o Urien fel brenin arwrol sy'n rhadlon i'w ddeiliad ond yn ffyrnig mewn brwydr yn erbyn y gelyn yn gosod y seiliau i'r portread confensiynol o frenhinoedd yn y traddodiad barddol am ganrifoedd.

Yn ogystal â Thaliesin, ceir cyfeiriad at fardd o'r enw Tristfardd yn canu i Urien; fe'i enwir yn 'Tristfardd, bardd Urien' yn *Nhrioedd Ynys Prydain*.

## Cyfeiriadau
* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978; arg. newydd 1991), tt. 516-17
* *Canu Taliesin*, gol. Ifor Williams (Caerdydd, 1960)

## Gweler hefyd
* Owain ab Urien
* Morfudd ferch Urien
* Rheged
* Taliesin

Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 590au
Categori:Brenhinoedd Rheged
Categori:Hanes Prydain
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Yr Hengerdd
Categori:Yr Hen Ogledd
George Thomas

Gwleidydd Llafur oedd **Thomas George Thomas, Is-iarll Tonypandy** (29 Ionawr 1909 – 22 Medi 1997); bu'n Aelod Seneddol rhwng 1945 a 1983, yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru (5 Ebrill 1966 – 5 Ebrill 1968) ac yn Llefarydd y Tŷ'r Cyffredin (3 Chwefror 1976 – 10 Mehefin 1983). Ef, yn anad neb arall, a groesawodd Arwisgiad Tywysog Cymru yn 1969; roedd twf Plaid Cymru a Chymdeithas yr Iaith yn ofid i'r Blaid Lafur a gwelodd George Thomas, Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, gyfle i wrthweithio'r tyfiant hwn drwy drefnu arwisgo'r tywysog yng Nghaernarfon yn 1969.

Fel is-Weinidog yng Nghabined Harold Wilson ef oedd un o'r cyntaf i gyrraedd Trychineb Aberfan yn 1966. Daeth i sylw'r cyhoedd pan ddechreuwyd darlledu trafodaethau'r Tŷ'r Cyffredin ag yntau'n Llefarydd.

## Y person
Ganed Thomas ym Mhort Talbot a gweithiodd fel athro yn Llundain ac yng Nghaerdydd. Roedd yn fab i löwr, Zachariah Thomas, a siaradai Gymraeg, ac a oedd o Gaerfyrddin ac Emma Jane Tilbury, merch un o sefydlwyr achos Methodistiaeth Saesneg yn Nhonypandy. Roedd hi'n hanu o Lanfield, Hampshire. Bu'n aelod o'r Methodistiaid hyd ddiwedd ei oes a phregethodd yn eu capeli.

Roedd ei dad yn feddwyn a adawodd ei wraig, gan ei gadael i fagu pump o blant ar ei phen ei hun. Magwyd George Thomas gan ei fam ym mhentref Trealaw yn groes i'r afon o dref Tonypandy. Mynychodd Ysgol Ramadeg Tonypandy, 1920-27. Bu'n athro heb drwydded yn Dagenham cyn dilyn cwrs hyfforddi athrawon ym Mhrifysgol Southampton rhwng 1929 a 1931.

Ymunodd â'r Blaid Lafur ym 1924 a thraddododd ei araith wleidyddol gyntaf pan oedd yn ddeunaw oed i 'Gynghrair Cydweithredol Merched Tonypandy'.

Ymddeolodd o wleidyddiaeth yn 1983 ond yn 2014–15 cafwyd nifer o gyhuddiadau ei fod wedi ymosod ar blant mewn modd rhywiol. Datgelodd cydaelod Seneddol Leo Abse yn ei lyfr *Tony Blair: The Man Behind the Smile* ychydig wedi i George Thomas ymddeol o wleidyddiaeth ei fod yn hoyw a'i fod wedi talu nifer o bobl i fod yn dawel am yr wybodaeth yma, rhag ei gwneud yn gyhoeddus.

## Honiadau o gam-drin rhywiol 
Ym mis Gorffennaf 2014, fe adroddodd papurau newydd bod Heddlu De Cymru yn archwilio honiadau bod Thomas wedi cam-drin bachgen 9 oed yn rhywiol yn y 1960au hwyr.. Yn mis Mawrth 2015 fe gadarnhaodd Heddlu De Cymru eu bod nhw yn archwilio camdriniaeth rhywiol honedig. Daeth yr archwiliad i ben ym mis Mawrth 2017 heb unrhyw weithred pellach.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Llefarwyr Tŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Southampton
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Methodistiaid o Gymru
Categori:Pobl o Bort Talbot
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Gwilym R. Jones

bawd|Clawr *Bro a Bywyd Gwilym R. Jones*

Bardd a golygydd y cylchgrawn wythnosol *Y Faner* am dros 25 mlynedd oedd **Gwilym Richard Jones** (24 Mawrth 1903 – 29 Gorffennaf 1993). Cafodd ei fagu yn Nhalysarn, Dyffryn Nantlle, Gwynedd.

## Gyrfa
Dechreuodd ei waith fel newyddiadurwr ar staff *Yr Herald Cymraeg* yng Nghaernarfon cyn symud i *Faner ac Amserau Cymru* yn 1945. Cyhoeddodd pum cyfrol o gerddi ynghyd â dwy nofel fer, *Y Purdan* (1942) a *Seirff yn Eden* (1963). Yn yr Eisteddfod Genedlaethol enillodd y Gadair yn 1938, y Goron (1935) a'r Fedal Ryddiaith (1941). Bu farw yn 1993 yn ddeg ar bedair ugain oed.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Caneuon* (1935)
**Cerddi* (1969)
**Y Syrcas* (1975)
**Y Ddraig* (1978)
**Eiliadau* (1981)

### Rhyddiaith
**Y Purdan* (1942)
**Seirff yn Eden* (1963)

### Dramâu 
**Yr Argae*
**Y* *Fflam*
**Ffarwel* *Haf*

## Astudiaethau
*  W.I. Cynwil Williams (gol.), *Bro a Bywyd: Gwilym R. Jones 1903-1993* (Cyhoeddiadau Barddas, 2001)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Prifeirdd
Yr Almaen Natsïaidd

Erbyn 1933, yn dilyn cwymp y fasnach stoc yn yr Unol Daleithiau (UDA) yn 1929, Plaid y Natsïaid oedd y blaid fwyaf yn yr Almaen ac yr oedd Adolf Hitler yn Ganghellor.

Daeth yr Almaen yn wladwriaeth un blaid. Fe wellodd yr economi a daeth grym milwrol yr Almaen yn gryf unwaith eto.

Dywedodd Adolf Hitler yn y flwyddyn 1933, "*Gebt mir zehn Jahre Zeit, und ihr werdet Deutschland nicht wiedererkennen!*" ("Rhowch imi ddeg mlynedd, ac adnabyddwch chi ddim yr Almaen!").


Categori:1930au yn yr Almaen
Categori:1940au yn yr Almaen
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1933
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1945
Natsïaidd
François de La Rochefoucauld

Llenor o Ffrainc oedd **François VI, duc de La Rochefoucauld, le Prince de Marcillac** (15 Medi, 1613 - 17 Mawrth, 1680), y cyfeirir ato gan amlaf fel **La Rochefoucauld**.

## Llyfryddiaeth 
* *Memoirs*
* *Maximes*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1613
Categori:Llenorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1680
Categori:Pobl o Baris
Donald Houston

Actor ffilm a theledu oedd **Donald Daniel Houston** (6 Tachwedd 1923 – 13 Hydref 1991).

Cafodd ei eni yn Nhonypandy. Roedd yn frawd hyn i'r actor Glyn Houston.

## Ffilmiau
**The Blue Lagoon* (1949)
**Doctor in the House* (1954)
**The Longest Day* (1962)
**Where Eagles Dare* (1968)
**The Sea Wolves* (1980)
**Clash of the Titans* (1981)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 1991
Rhestr ffilmiau Cymraeg

Dyma **restr o ffilmiau Cymraeg** a gynhyrchwyd ar gyfer y sinema neu ar gyfer teledu.

## Gweler hefyd 
*Ffilm Gymraeg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru 
* Rhestr IMDb o ffilmiau Cymraeg
* Esboniadur - Ffilm a Theledu - Adnodd ar-lein ar gyfer myfyrwyr sy'n dysgu am ffilm trwy gyfrwng y Gymraeg

Categori:Ffilm Gymraeg
Ffilmiau Cymraeg
Cymraeg
Mynydd Du

Gall **Mynydd Du** gyfeirio at:

*Mynydd Du, grŵp o fryniau yn Sir Gaerfyrddin, i'r gorllewin o Fannau Brycheiniog.
*Mynydd Du, cadwyn o fynyddoedd yn ne-ddwyrain Cymru, i'r dwyrain o Fannau Brycheiniog ac yn ffinio â Lloegr.
**Mynydd Du*, llyfr gan Frank Olding

Ystyr enw gwlad Montenegro, yn ne-ddwyrain Ewrop, yw **Mynydd Du**.
Sgwâr

250px|right

Mewn geometreg plân, polygon a chanddo bedair ochr o'r un hyd yw **sgwâr**, lle mae maint pob ongl yn hafal. Hynny yw, polygon rheolaidd â phedwar ochr ydyw. Mae'n fath arbennig o bedrochr: gellir ei ystyried yn rhombws ag onglau o 90°, neu'n betryal lle mae'r ochrau o'r un hyd.

## Fformiwlâu defnyddiol 
Mewn sgwâr sydd â hyd ei ochrau yn *a*,
:* Hyd perimedr  p = 4a 
:* Arwynebedd A=s^2
:* Hyd diamedr  d = a\sqrt{2} 

## Defnydd o'r term mewn Algebra elfennol 
Mewn algebra, dywedir fod rhif yn cael ei **sgwario** wrth ei luosi a'i hun. Mae hyn yn deillio o'r defnydd uchod, gan mai arwynebedd sgwâr yw sgwâr(algebreaidd) hyd ei ochrau. Dynodir sgario gan y symbol 2, er enghraifft:

:x^2 = x\times x

Sylwer fod sgwâr pob rhif real yn bositif. Mae'n dilyn na all rhif real bodoli'r hafaliad x^2 = -1 . (Mae hyn yn ysgogi i ni greu'r rhifau cymhlyg, a dweud bod y rhif dychmygol i yn bodoli'r hafaliad.)

Felly, nid oes gan y ffwythiant real  f(x)=x^2  wrthdro. Fodd bynnag, lle mae  x  yn *bositif*, mae yna rhif unigryw  \sqrt{x} (a gelwir yn **ail-isradd**  x ) sy'n bodoli  \sqrt{x}^2 = x , ac fe allwn ysgrifennu  f^{-1}(x)= \sqrt{x} .

## Rhifau sgwâr 
Dywedir fod rhif naturiol  a  yn rhif sgwâr, os mae  a = b^2  lle mae  b  yn rhif naturiol arall, hynny yw, os mae  \sqrt{a}  yn gyfanrif. Dyma'r 50 rhif sgwâr cyntaf:

:12 = 1
:22 = 4
:32 = 9
:42 = 16
:52 = 25
:62 = 36
:72 = 49
:82 = 64
:92 = 81
:102 = 100

:112 = 121
:122 = 144
:132 = 169
:142 = 196
:152 = 225
:162 = 256
:172 = 289
:182 = 324
:192 = 361
:202 = 400

:212 = 441
:222 = 484
:232 = 529
:242 = 576
:252 = 625
:262 = 676
:272 = 729
:282 = 784
:292 = 841
:302 = 900

:312 = 961
:322 = 1024
:332 = 1089
:342 = 1156
:352 = 1225
:362 = 1296
:372 = 1369
:382 = 1444
:392 = 1521
:402 = 1600

:412 = 1681
:422 = 1764
:432 = 1849
:442 = 1936
:452 = 2025
:462 = 2116
:472 = 2209
:482 = 2304
:492 = 2401
:502 = 2500

Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Mathemateg elfennol
Categori:Siapau elfennol
Podgorica

bawd|200px|Podgorica
bawd|200px|Baner Podgorica
bawd|200px|Lleoliad Podgorica

Prifddinas Montenegro yw **Podgorica** (Подгорица). **Titograd** (Титоград) oedd yr hen enw.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Marko Miljanov
*Dvorac Petrovića
*Eglwys gadeiriol
*Muzej grada Podgorice (amgueddfa)
*Pont y Mileniwm

## Enwogion
*Marko Miljanov (1833-1901), milwr ac awdur
*Gojko Čelebić (g. 1958), awdur

Categori:Dinasoedd Montenegro

Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Donald Dewar

Gwleidydd o'r Alban oedd **Donald Campbell Dewar** (21 Awst 1937 – 11 Hydref 2000). Gwasanaethodd fel Prif Weinidog yr Alban o 1999 hyd 2000, pan fu farw.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Prif Weinidogion yr Alban
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Alban
Cwpan y Byd Pêl-droed 2006

bawd|200px|Logo Cwpan y Byd 2006
Cynhaliwyd **Cwpan y Byd Pêl-droed 2006** dan reolau FIFA yn yr Almaen rhwng 9 Mehefin a 9 Gorffennaf.

Cafodd 32 o wledydd eu derbyn i chwarae yn y gemau terfynol.

## Grwpiau 
### Grŵp A 
#### Canlyniadau 
*9 Mehefin:  4 - 2 

*9 Mehefin:  0 - 2 

*14 Mehefin:  1 - 0 

*15 Mehefin:  3 - 0 

*20 Mehefin:  0 - 3 

*20 Mehefin:  1 - 2 

### Grŵp B 
#### Canlyniadau 
*10 Mehefin:  1 - 0 

*10 Mehefin:  0 - 0 

*15 Mehefin:  2 - 0 

*15 Mehefin:  1 - 0 

*20 Mehefin:  2 - 2 

*20 Mehefin:  2 - 0 

### Grŵp C 
#### Canlyniadau 
*10 Mehefin:  2 - 1 

*11 Mehefin:  0 - 1 

*16 Mehefin:  6 - 0 

*16 Mehefin:  2 - 1 

*21 Mehefin:  0 - 0 

*21 Mehefin:  3 - 2 

### Grŵp D 
#### Canlyniadau 
*11 Mehefin:  3 - 1 

*11 Mehefin:  0 - 1 

*16 Mehefin:  0 - 0 

*17 Mehefin:  2 - 0 

*21 Mehefin:  2 - 1 

*21 Mehefin:  1 - 1 

### Grŵp E 
#### Canlyniadau 
*12 Mehefin:  0 - 3 

*12 Mehefin:  2 - 0 

*17 Mehefin:  0 - 2 

*17 Mehefin:  1 - 1 

*22 Mehefin:  0 - 2 

*22 Mehefin:  2 - 1 

### Grŵp F 
#### Canlyniadau 
*12 Mehefin:  3 - 1 

*13 Mehefin:  1 - 0 

*18 Mehefin:  0 - 0 

*18 Mehefin:  2 - 0 

*22 Mehefin:  1 - 4 

*22 Mehefin:  2 - 2 

### Grŵp G 
#### Canlyniadau 
*13 Mehefin: [ 2 - 1 

*13 Mehefin:  0 - 0 

*18 Mehefin:  1 - 1 

*19 Mehefin:  0 - 2 

*23 Mehefin:  0 - 2 

*23 Mehefin:  2 - 0 

### Grŵp H 
#### Canlyniadau 
*14 Mehefin:  4 - 0 

*14 Mehefin:  2 - 2 

*19 Mehefin:  0 - 4 

*19 Mehefin:  3 - 1 

*23 Mehefin:  0 - 1 

*23 Mehefin:  1 - 0 

## Ail rownd 
*24 Mehefin:  2 - 0  

*24 Mehefin:  2 - 1 

*25 Mehefin:  1 - 0 

*25 Mehefin:  1 - 0 

*26 Mehefin:  1 - 0 

*26 Mehefin:  0 - 0 
**(aay) Wcráin enillodd 3-0 efo ciciau o'r smotyn

*27 Mehefin:  3 - 0 

*27 Mehefin:  1 - 3 

## Rownd yr wyth olaf 
*30 Mehefin:  1 - 1 
**(aay) Yr Almaen enillodd 4-2 efo ciciau o'r smotyn

*30 Mehefin:   3 - 0 

*1 Gorffennaf:  0 - 0 
**(aay) Portiwgal enillodd 3-1 efo ciciau o'r smotyn

*1 Gorffennaf:  0 - 1 

## Rownd gynderfynol 
*4 Gorffennaf:  0 - 2  (aay) 

*5 Gorffennaf:  0 - 1 

## Gêm y drydydd safle 
*8 Gorffennaf:  3 - 1 

## Terfynol 
*9 Gorffennaf:  1 - 1 
** (aay) Yr Eidal enillodd 5-3 ar ôl ciciau o'r smotyn

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*BBC Cymru'r Byd — Chwaraeon – Cwpan y Byd 2006

Categori:2006
2006
Tîm pêl-droed cenedlaethol Trinidad a Thobago

Gwnaeth **Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Trinidad a Thobago** fynd drwyddo i chwarae yng Nghwpan y Byd 2006.

Un o'r chwaraewyr fydd yn chwarae yng nghwpan y byd 2006 yw Dennis Lawrence sydd yn chwaraewr i glŵb pêl-droed Wrecsam.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*BBC Cwpan y Byd - Trinidad a Thobago

Categori:Pêl-droed yn Nhrinidad a Thobago
Trinidad Tobago
Iris Murdoch

Nofelydd o Iwerddon oedd **Iris Murdoch** (15 Gorffennaf 1919 – 8 Chwefror 1999).

Cafodd Murdoch ei geni yn Ddulyn, yn ferch i Irene Alice (née Richardson, 1899–1985) a'i gŵr Wills John Hughes Murdoch.

Priododd yr awdur John Bayley yn 1956. Roedd y ffilm *Iris* (2001) yn ymwneud â’i brwydr â dementia yn ddiweddarach mewn bywyd. Bu farw yn Rhydychen, yn 79 oed.

## Gwaith
### Nofelau 
* *Under the Net* (1954)
* *The Flight from the Enchanter* (1956)
* *The Sandcastle* (1957)
* *The Bell* (1958)
* *A Severed Head* (1961)
* *An Unofficial Rose* (1962)
* *The Unicorn* (1963)
* *The Italian Girl* (1964)
* *The Red and the Green* (1965)
* *The Time of the Angels* (1966)
* *The Nice and the Good* (1968)
* ''Bruno's Dream* (1969)
* *A Fairly Honourable Defeat* (1970)
* *An Accidental Man* (1971)
* *The Black Prince* (1973)
* *The Sacred and Profane Love Machine* (1974)
* *A Word Child* (1975)
* *Henry and Cato* (1976)
* *The Sea, the Sea* (1978), winner of the Booker Prize
* *Nuns and Soldiers* (1980)
* *The Philosopher's Pupil* (1983)
* *The Good Apprentice* (1985)
* *The Book and the Brotherhood* (1987)
* *The Message to the Planet* (1989)
* *The Green Knight* (1993)
* *Jackson's Dilemma* (1995)
* *Something Special* (Short story reprint, 1999; originally published 1957)

### Athroniaeth 
* *Sartre: Romantic Rationalist* (1953)
* *The Sovereignty of Good* (1970)
* *The Fire and the Sun* (1977)
* *Acastos: Two Platonic Dialogues* (1986)
* *Metaphysics as a Guide to Morals* (1992)
* *Existentialists and Mystics* (1997)

### Drama 
* *A Severed Head* (gyda J. B. Priestley, 1964)
* *The Italian Girl* (gyda James Saunders, 1969)
* *The Three Arrows & The Servants and the Snow* (1973)
* *The Black Prince* (1987)

### Barddoniaeth 
* *A Year of Birds* (1978)
* *Poems'' (1997)

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Saesneg o Iwerddon
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Dramodwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o Iwerddon
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Nofelwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Pobl fu farw o glefyd Alzheimer