open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brodyr a chwiorydd

[bawd|*Two Sisters* gan [William-Adolphe Bouguereau.]]
[bawd|dde|Tywysog [Edward V o Loegr a'r Tywysog Richard o Amwythig, Dug 1af Efrog.]]
Personau sydd yn rhannu o leiaf un rhiant â'i gilydd yw **brodyr a chwiorydd**. Brawd yw'r ffurf wrywaidd, a chwaer yw'r ffurf fenywaidd. Yn y mwyafrif o gymdeithasau ledled y byd, mae brodyr a chwiorydd yn cael eu magu gyda'i gilydd ac yn treulio cryn dipyn o'u plentyndod gyda'i gilydd, yn chwarae ac yn cael hwyl. Gellir cysylltu'r agosatrwydd genetig a chorfforol hwn â datblygiadau emosiynol dwys, megis cariad neu gasineb. Yn aml, mae'r berthynas rhwng brodyr a chwiorydd yn gymhleth a gellir dylanwadu arno gan ffactorau fel triniaeth y rhieni o'r plant, trefn genedigaeth, personoliaeth a phobl a phrofiadau y tu hwnt i'r teulu.

## Gweler hefyd 
* Unig blentyn


Categori:Teulu
Pharo

**Pharo** yw teitl a ddefnyddir heddiw i ddisgrifio brenhinoedd yr Hen Aifft. Mewn gwirionedd ni chafodd y teitl ei ddefnyddio i ddisgrifio arweinwyr crefyddol a gwleidyddol yr Hen Aifft unedig tan ganol y Ddeunawfed Frenhinlin yn ystod y Deyrnas Newydd

Ystyr yr enw Eiffteg yw "Tŷ Mawr", sy'n cyfeirio at balas y brenin.

Categori:Yr Hen Aifft
Categori:Teitlau brenhinol
WalesHome

Gwefan oedd **WalesHome**, yn ôl ei golygyddion, yn cynnig "dadansoddiadau annibynnol o Gymru am Gymru". Sefydlwyd y wefan yn Ebrill 2009 a cyhoeddodd erthyglau beunyddiol gan gyfranwyr nodedig amrywiol ar bynciau megis gwleidyddiaeth Gymreig, cymdeithas Cymru a'r celfyddydau.

Ymhlith y llu o gyfranwyr nodedig yr oedd Nick Bourne AC, Nick Clegg AS, Jill Evans ASE, Edwina Hart AC, Bethan Jenkins AC, Ann Jones AC, y Prif Weinidog Carwyn Jones AC, Archesgob Cymru Barry Morgan, Julie Morgan AS, Jenny Randerson AC, Rhodri Glyn Thomas AC a Kirsty Williams AC.

Aeth y wefan oddi ar lein yn Ebrill 2012 wedi cael trafferthion gyda'i llety gwe. Daeth blog dros dro yn ôl ar wefan Tumblr ac apeliwyd am gymorth gyda'r wefan. Er hynny tynnwyd y wefan i lawr a ni ddaeth mwy o gynnwys ar ôl hynny.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Archif o wefan WalesHome ar InternetArchive
* 

Categori:Gwefannau Cymru
Categori:Gwefannau Saesneg
Mesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010

Mesur Cynulliad Cenedlaethol Cymru ynghylch tlodi plant a phlant sy'n agored i niwed yng Nghymru yw **Mesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010** (Saesneg: *Children and Families (Wales) Measure 2010*). Fe'i basiwyd gan y Cynulliad ar 10 Tachwedd 2009 a daeth i rym ar 10 Chwefror 2010 pan derbyniodd sêl bendith y Frenhines.

Cyflwynwyd y mesur gan Dr Brian Gibbons AC, y Gweinidog dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Llwyodraeth Leol o 2007 i 2009.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Mesur ynghylch Plant a Theuluoedd (Cymru)  – manylion a hanes y mesur ar wefan y Cynulliad
;Testun y mesur
* Mesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010 (HTML)
* Mesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010  

Categori:2010 yng Nghymru
Categori:Hawliau plant
Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010
Categori:Tlodi
Chwarel Graig Ddu

Chwarel lechi yn ardal Blaenau Ffestiniog, Gwynedd yw **Chwarel Graig Ddu**, hefyd **Chwarel Graig-ddu**. Saif ar uchder o tua 600 medr ar lethrau'r Manod Mawr, i'r dwyrain o dref Blaenau Ffestiniog (cyf. OS SH727456).

Dechreuwyd cloddio llechi yma yn y 1840au, ac yn wahanol i'r mwyafrif o chwareli'r ardal, ni ddechreuwyd cloddio tanddaearol hyd yn 1920au. Un o nodweddion y chwarel yma oedd y "Ceir Gwyllt", a ddefnyddid gan y chwarelwyr i ddod i lawr yr incleiniau. Roedd y chwarel yn parhau i gael ei gweithio hyd yn ddiweddar.

## Llyfryddiaeth
* Evans, Emrys *Criw diddan dŵr oer* (Gwasanaeth Llyfrgell Gwynedd, 1992)
* Alan John Richards *Gazeteer of slate quarrying in Wales* (Llygad Gwalch, 2007)

## Dolen allanol
*  Hanes y Ceir Gwyllt, o penmorfa.com

Graig Ddu
Goronwy

Enw personol Cymraeg yw **Goronwy**. Gallai gyfeirio at:

;Pobl
*Goronwy ab Ednyfed
*Goronwy ap Heilin 
*Goronwy ap Tudur 
*Goronwy ap Tudur Hen  
*Goronwy ap Tudur Fychan 
*Goronwy Foel
*Goronwy Owen 
*Goronwy Rees

;Arall
*C.P.D. Bro Goronwy 
*Ysgol Goronwy Owen
Chwarel Coed Madog

Chwarel lechi yn Nyffryn Nantlle ger Talysarn oedd **Chwarel Coed Madog** neu'r **Gloddfa Glai** (cyf. OS 490529).

Agorodd y chwarel yn nechrau'r 19g, ac erbyn 1883 roedd yn cyflogi 135 o weithwyr. Roedd y chwarel yn cysylltu a Rheilffordd Nantlle, a agorwyd yn 1828, trwy Chwarel Cloddfa'r Coed.

Caeodd y chwarel yn 1908, ac erbyn hyn nid oes dim i'w weld ar y safle.

## Llyfryddiaeth
* Alan John Richards *Gazeteer of slate quarrying in Wales* (Llygad Gwalch, 2007)

Categori:Dyffryn Nantlle
Coed Madog
Noachis Terra

bawd|Crater yn Noachis Terra. Mae'r twyni tywod yma yn unionlin. Credir mai'r gwynt symudol sy'n gyfrifol am hyn.

**Noachis Terra** (Lladin: "Tir Noa") yw enw ehangdir mawr (*terra*) yn hemisffer deheuol y blaned Mawrth.  Lleolir yr ehangdir i'r gorllewin o'r basn gwrthdaro enfawr Hellas Planitia, rhwng lledredau -20° a −80° a  hydredau 30° Gorllewin a 30° Dwyrain, ac wedi ei ganoli ar 45° De 350° Dwyrain.

Enwyd y term "Epoc Noachaidd" ar ôl y rhanbarth yma.

## Dolenni allanol
* ESA Science and Technology: Noachis Terra

Categori:Terrae Mawrth
Tharsis

bawd|dde|300px|Cymylau uwchben llosgfynyddoedd Tharsis. *Delwedd o NASA/JPL-Caltech*

Llwyfandir folcanig helaeth ar y blaned Mawrth yw **Tharsis**. Lleolir y rhanbarth yn hemisffer gorllewinol, ger y cyhydedd. Mae'n gartref i'r llosgfynyddoedd mwyaf yng Nghysawd yr Haul, gan gynnwys y tri llosgfynydd tarian enfawr Arsia Mons, Pavonis Mons, ac Ascraeus Mons, a elwir gyda'i gilydd yn Tharsis Montes. Mae'r llosgfynydd talaf ar y blaned, Olympus Mons, yn aml yn gysylltiedig â rhanbarth Tharsis ond mewn gwirionedd mae wedi'i leoli oddi ar ymyl gorllewinol y llwyfandir.

Categori:Mawrth
Categori:Areoleg
Asiantaeth Ofod Ewropeaidd

Mae'r **Asiantaeth Ofod Ewropeaidd** () (a dalfyrir yn ryngwladol i: **ESA**), a sefydlwyd ym 1975, yn sefydliad rhynglywodraethol sy'n ymroddedig i fforio'r gofod. Mae ganddi 22 aelod, gweithlu o 2,000 o bobl a chyllid blynyddol o ryw €4.23 biliwn.  Lleolir ei phencadlys ym Mharis.

Mae rhaglen hedfan yr ESA yn cynnwys ehediadau gyda phobol, yn bennaf trwy gymryd rhan yn rhaglen hirdymor yr Orsaf Ofod Ryngwladol, lansio teithiau fforio di-griw i blanedau eraill, comedau a'r Lleuad, arsylwadau o'r Ddaear, gwyddoniaeth, telgyfathrebu, yn ogystal â datblygu maes lawnsio rocedi Canolfan Ofod Guiana ger Kourou, Guyane, a dyluno cerbydau lansio. Prif gerbyd lansio ESA yw'r Ariane 5, sy'n cael ei redeg gan Arianespace gydag ESA yn rhannu cost y lansiadau a datblygu'r cerbyd.

## Hanes
Efallai mai'r ysbrydoliaeth pennaf dros sefydlu ESA oedd blaengaredd cynlluniau Sputnik yr Undeb Sofietaidd. Dychrynwyd yr Americanwyr gan y cynllun hwn, ac o fewn ychydig fisoedd daeth dau o brif wyddonwyr Ewrop at ei gilydd, sef Edoardo Amaldi a Pierre Auger, i drafod gweithio ar y cyd a sefydlu asiantaeth Ewropeaidd. Gwahoddwyd wyth gwladwriaeth i'r cyfarfod. Sefydlwyd dwy asiantaeth: ELDO (*European Launch Development Organization*) ac ESRO (*European Space Agency*) ar 20 Mawrth 1964. Rhwng 1968 a 1972 lawnsiodd ESRO 7 lloeren.

## Gweler hefyd
*Canolfan Ofod yr Almaen

## Cyfeiriadau
Ewropeaidd
Categori:Sefydliadau Ewrop
Categori:Sefydliadau 1975
Chwarel Hafod y Llan

Chwarel lechi ar lethrau deheuol yr Wyddfa yn ardal Beddgelert, Gwynedd, oedd **Chwarel Hafod y Llan**, hefyd **Chwarel Cwm Llan** neu *South Snowdon*. Saif yng Nghwm Llan uwchben Nant Gwynant (cyf. OS SH613524).

Dechreuwyd cloddio llechi yma yn y 1840au, fel datblygiad o gloddio am fetelau. Roedd tramffordd fer at y ffordd drol yng Ngwm Llan, oedd hefyd yn gwasanaethu'r mwyngloddiau copr. Ehangwyd y chwarel yn y 1860au, pan oedd sôn am gysylltiad rheilffordd o borthladd Porthmadog, ond rhoddodd y dirwasgiad yn y diwydiant llechi yn niwedd y 1870au ddiwedd arni. Bu rhywfaint o weithio ar raddfa fechan yn y 1960au.

Enwir y chwarel ar ôl fferm Hafod y Llan (gweler chwedl y Gŵr Blewog).

250px|bawd|dim|Chwarel Hafod y Llan o lethrau'r Wyddfa

## Llyfryddiaeth
* Alan John Richards *Gazeteer of slate quarrying in Wales* (Llygad Gwalch, 2007)

Categori:Beddgelert
Hafod y Llan
Mynachlog

Adeilad sy'n gartref i unigolion sy'n dilyn mynachaeth (mynachod, lleianod a meudwyod) yw **mynachlog** neu **fynachdy**.

## Gweler hefyd 
* Abaty
* Brodordy
* Lleiandy
* Meudwyfa
* Priordy
Almaenwyr

Pobl o'r Almaen yw **Almaenwyr** (Almaeneg: *Deutsche*), a grŵp ethnig yn y modd bod ganddynt ddisgyniaeth a diwylliant yn gyffredin, ac yn siarad yr iaith Almaeneg fel mamiaith. O fewn yr Almaen, caiff Almaenwyr eu diffinio gan ddinasyddiaeth Almaenig (*Bundesdeutsche*), oddi wrth bobl sydd â disgyniaeth Almaenig (*Deutschstämmige*). Yn hanesyddol, yng nghyd-destun Ymerodraeth yr Almaen (1871–1918), gwahaniaethwyd rhwng dinasyddion Almaenig (*Reichsdeutsche*) ac Almaenwyr ethnig (*Volksdeutsche*).

[bawd|dim|300px|Almaenwyr enwog, o'r chwith i'r dde: [Martin Luther|Luther, Beethoven, Bismarck, Kant, Planck, Noddack-Tacke, Angela Merkel, Claudia Schiffer]]



Categori:Grwpiau ethnig yn yr Almaen
Categori:Pobloedd Germanaidd
Afon Isère

Afon yn ne-ddwyrain Ffrainc sy'n llifo i mewn i afon Rhône yw **afon Isère**. Mae'n 286&nbsp;km o hyd, ac yn tarddu yn yr Alpau heb fod ymhell o'r ffin â'r Eidal, gerllaw canolfan sgïo Val d'Isère. Llifa i mewn i afon Rhône yn Pont-de-l'Isère, ychydig i'r gogledd o Valence.

Ymhlith llednentydd afon Isère mae afon Arc ac afon Drac. Llifa'r afon trwy dri *département*: Savoie, Isère a Drôme. Ymhlith y dinasoedd a threfi ar ei glan mae Bourg-Saint-Maurice, Albertville, Grenoble a Romans-sur-Isère.

[bawd|dim|240px|Afon Isère yn [Pontcharra, Isère]]
250px|bawd|dim|Cymer afonydd Drac ac Isère ger Grenoble

## Dolenni allanol
*Afon Isère ar sandre.eaufrance.fr (Ffrangeg)

Isère
Categori:Drôme
Categori:Isère
Categori:Savoie
Thalidomid

Moddion yw **Thalidomid**, sy'n dawelydd-hypnotig a myeloma lluosol. Mae'n deratogen cryf mewn cwningod a phrimasiaid gan gynnwys dynolryw, gan achosi namau genedigaeth difrifol os gymerir y cyffur yn ystod beichiogrwydd.

Gwerthwyd Thalidomid mewn amryw o wledydd yn fyd-eang o 1957 hyd 1961 pan dynnwyd o'r farchnad wedi iddo gael ei ganfod i achosi namau genedigaeth. Mae hyn wedi cael ei ddisgrifio fel un o'r "trasiedïau meddygol mwyaf yn yr oes fodern". Ni wyddir yn union faint o bobl a effeithwyd gan y cyffur yn fyd-eang, ond mae'r amcangyfrifiadau rhwng 10,000 a 20,000, gyda tua 400 yn y Deyrnas Unedig.

Ers hynny, mae Thalidomide wedi cael ei ganfod i fod yn driniaeth gwerthfawr ar gyfer nifer o gyflyrau meddygol ac mae unwaith eto yn cael ei ddarnodi mewn nifer o wledydd, er fod defnydd y cyffur yn parhau i fod yn ddadleuol. Arweiniodd trasiedi Thalidomide tuag at arbrofi llymach ar gyfer cyffuriau a phlaladdwyr cyn y caent eu trwyddedu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Trychinebau iechyd
Claudia Schiffer

Model ac actores o'r Almaen yw **Claudia Schiffer** (ganwyd 25 Awst 1970), a fu fwyaf adnabyddus yn ystod y 1990au, i gychwyn oherwydd ei thebygrwydd i Brigitte Bardot. Mae Schiffer yn un o'r modelau mwyaf llwyddanus yn y byd, gan ei bod wedi ymddangos as dros 500 o gloriau cylchgronau. Amcangyfrodd gylchgrawn *Forbes* ei bod yn werth tua $55m (£38m) net.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Modelau o'r Almaen
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn ninas Caerdydd:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1883
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1899
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1938
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1960
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1978
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd a'r Cylch 2008
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan** gyfeirio at un o ddwy eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Aberafan:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1932
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1966
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Aberdâr:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1861
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1885
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Abergwaun:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1936
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun a'r Fro 1986
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn ninas Abertawe:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1891
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1907
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1964
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1982
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 2006
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Aberteifi:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1942
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi a'r Cylch 1976

Gweler hefyd:
* Eisteddfod Aberteifi 1176
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Aberystwyth:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1916
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1952
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 1992
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Bae Colwyn:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947

Gweler hefyd:
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Hen Golwyn 1941
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn ninas Bangor:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1874 – eisteddfod answyddogol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1931
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1943
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor a'r cylch 1971
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Caernarfon:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1862 – eisteddfod answyddogol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1877 – eisteddfod answyddogol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1880
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1886
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1894
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1906
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1921
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1935
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1959
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon a'r Cylch 1979
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Castell-nedd:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1918
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r cyffiniau 1994
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn ninas Casnewydd:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1897
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1988
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd a'r Cylch 2004
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn ninas Lerpwl:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1884
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1900
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1929
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Llandudno:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1896
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1963
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Llanelli:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1895
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1903
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1930
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1962
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli a'r Cylch 2000
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Llanrwst:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Conwy 1989
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn yn ardal Maldwyn ym Mhowys:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn 1965 (Y Drenewydd)
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'i Chyffiniau 1981 (Machynlleth)
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 (Meifod)
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2015 (Meifod)
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn ardal Meirion, Gwynedd:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009
----
Cwfen

Mae **cwfen** yn grŵp neu gynulliad o wrachod neu swynyddion. Nid oedd y gair Saesneg "coven" (o'r Normaneg *covent, cuvent*, o Hen Ffrangeg *covent*, o'r Lladin *conventum* = cynhadledd) yn cael ei ddefnyddio yn aml nes 1921 pan ysgrifennodd Margaret Murray am y syniad fod gwrachod ar draws Ewrop yn cwrdd mewn grwpiau o dair ar ddeg a alwyd yn "covens" ganddynt.

## Paganiaeth fodern 
[bawd|Y [Fforest Newydd yn Hampshire, lle honnodd sylfaenydd Wica, Gerald Gardner, iddo gwrdd am y tro cyntaf â Chwfen y Fforest Newydd.]]
Yn Wica a thraddodiadau gwrachyddiaeth neo-baganaidd eraill, megis Stregheria a Feri, mae cwfen yn gynulliad neu gymuned o wrachod. Mae hi'n cynnwys grŵp o ymarferwyr sy'n dod at ei gilydd er mwyn ymarfer defodau fel Tynnu'r Lleuad i Lawr, neu i ddathlu'r Sabatau. Yr enw ar y man cyfarfod ydy'r gwfenfa.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dewiniaeth
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd ym mhentref Rhosllannerchrugog:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1945
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Maelor 1961
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref y Rhyl:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1870 – eisteddfod answyddogol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1892
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1904
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Y Rhyl 1953
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl a'r Cyffiniau 1985
----
Valence, Drôme

bawd|240px|Eglwys Gadeirio Sant Apollinaire, Valence

*Commune* yn ne-ddwyrain Ffrainc a phrif dref *département* Drôme yw **Valence**, hefyd **Valence-sur-Rhône** (Occitaneg: *Valença*). Saif ar lan afon Rhône. Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 66,568.

Sefydlwyd y dref yn y cyfnod Rhufeinig fel *Valentia*. Cofnodir i'r Fisigothiaid ei chipio yn y flwyddyn 413. Ceir gorsaf TGV yno.

Categori:Cymunedau Drôme
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Wrecsam:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1888
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1933
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r cylch 1977
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011
----
Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref yr Wyddgrug:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1873 – eisteddfod answyddogol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1923
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Delyn 1991
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007
----
Y Gwynfryn yn Llundain

Safle mytholegol yw **Y Gwynfryn yn Llundain** y cyfeirir ato yn chwedl *Branwen ferch Llŷr*, yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi, lle cleddir pen Bendigeidfran.

Cawr yw Bendigeidfran yn y chwedl, sy'n frenin ar y Brythoniaid gyda'i brif lys yn Harlech. Ar ôl arwain cyrch i Iwerddon i achub ei chwaer Branwen fe'i lleddir gan glwyf wenwynig. Ond cyn marw mae'n gorchymyn i'w wŷr dorri ei ben a mynd a'r pen yn ôl gyda hwy a'i osod yn "y Gwynfryn yn Llundain".

Dygir ei ben yn ôl i Gymru gan y saith arwr a ddihangasant o Iwerddon. Maent yn aros ar ynys Gwales ac yn treulio 80 mlynedd arni yng nghwmni pen Bendigeidfran yn cael eu diddanu gan ganu Adar Rhiannon:
:'Ac yng Ngwales ym Mhenfro y byddwch bedwarugaint mlynedd. Ac yny agoroch y drws parth ag Aber Henfelen, y tu at Gernyw, y gellwch fod yno a'r pen yn ddilwgr gennwch.'

Wedi i'r 80 mlynedd fynd heibio mae Heilyn fab Gwyn yn agor y drws ac mae hud y pen yn cymhellu'r arwyr i fynd ar eu hunion i Lundain lle cleddir y pen "yn y Gwynfryn". Cyfeiria'r chwedl at driawd sy'n ei  ddisgrifio fel y "trydydd fadgudd pan guddwyd" (y trydydd cuddiad ffodus...) a'r "trydydd anfad ddatgudd pan ddatguddwyd" (y trydydd cuddiad anffodus...). Yn ôl y chwedl, ni allai niwed gyrraedd yr ynys trwy'r môr (o gyfeiriad Ffrainc) tra byddai'r pen yn y cuddfa hwnnw. Ceir y triawd hwn, sef 'Tri Chudd a Thri Datgudd Ynys Prydain' yn y casgliadau o'r trioedd Cymraeg a adnabyddir fel 'Trioedd Ynys Prydain'.

Unieithir "y Gwynfryn" yn aml â safle Tŵr Llundain, a godwyd gan Wilym Gwncwerwr. Ond mae Ifor Williams yn methu gweld rheswm dros dderbyn hynny ac yn cynnig "y bryn lle saif St. Paul's". Os cywir y ddamcaniaeth fod y Pedair Cainc fel gwaith llenyddol yn dyddio o ganol yr 11g mae'n debyg na allai "y Gwynfryn" gyfeirio at safle Tŵr Llundain, lle codwyd yr tŵr cynharaf, a elwir Y Tŵr Gwyn, gan Wilym Goncwerwr yn 1078.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Llundain
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Valence

Gallai **Valence** gyfeirio at:

* Valence, prifddinas *dèpartement* Drôme yn ne-ddwyrain Ffrainc
* Valence, yn *dèpartement* Charente 
* Valence, yn *dèpartement* Tarn-et-Garonne (''Valence-d'Agen'')
* Valence-d'Albigeois, yn *dèpartement* Tarn 
* Valence-en-Brie, yn *dèpartement* Seine-et-Marne 
* Valence-sur-Baïse, yn *dèpartement* Gers
Y Foryd

:''Peidiwch â chymysgu y safle hon â Bae'r Foryd yng Ngwynedd.''

Aber Afon Clwyd yw **Y Foryd**, lle ceir harbwr y Rhyl, Sir Ddinbych. Mae'n gorwedd ar arfordir gogledd Cymru ar gwr gorllewinol y Rhyl. Mae'r ffin rhwng Sir Conwy (i'r gorllewin) a Sir Ddinbych yn rhedeg trwy'r aber.
250px|bawd|chwith|Harbwr Y Foryd gyda'r llanw i mewn.
bawd|chwith|250px|Yr harbwr ger y Rhyl.

## Hanes
Mae'r Foryd yn ffurfio harbwr naturiol, un o'r ychydig rai ar y rhan yma o'r arfordir. Ar un adeg roedd cychod o faint pur sylweddol yn medru cyrraedd i fyny'r afon i dref Rhuddlan a gwelid llawer o dramwyo trwy'r Foryd yn yr Oesoedd Canol. Doedd dim pier yn yr harbwr ar ddechrau'r 19g. Roedd y Rhyl yn dechrau datblygu fel canolfan gwyliau glan môr ac roedd y llongau o Lerpwl yn angori ger traeth y Rhyl a byddai pysgotwyr lleol yn cludo'r teithwyr i'r lan. Erbyn 1831 roedd gwasanaeth llongau ager rheolaidd yn bodoli ac felly codwyd pier bychan yn y Foryd. Hwyliai 'gwasanaeth paced' rhwng Lerpwl a Rhuddlan. Byddai nwyddau fel grawn yn cael eu cludo hefyd, yn ogystal â theithwyr. Arosodd y Foryd y brif ffordd i deithwyr o ogledd-orllewin Lloegr gyrraedd y Rhyl tan 1848 pan agorodd gorsaf reilffordd y Rhyl. Cofnodir i dros 30 o longau hwyliau gael eu hadeiladu yn y Foryd yn hanner cyntaf y 19g. Heddiw mae'r harbwr yn angorfa boblogaidd.

I'r de-orllewin o'r Foryd ceir Morfa Rhuddlan, safle brwydr rhwng y Cymry a'r Eingl-Sacsoniaid yn yr Oesoedd Canol Cynnar.

## Pontydd
250px|bawd|chwith|Pont y Foryd
Mae Pont y Foryd yn dwyn y ffordd A548 dros yr afon gan gysylltu'r Rhyl gyda Bae Cinmel a Tywyn dros yr afon i'r gorllewin. Ger y bont ar y lan ddwyreiniol ceir y *Marine Lake* gyda'i rheilffordd fach a safle cyn barc hwyl y Rhyl; caewyd y parc rhai blynyddoedd yn ôl ac mae cynllun ar y gweill i godi fflatiau moethus a siopau yno.

Tua chwarter milltir i'r de o Bont y Foryd mae pont reilffordd haearn bwrw yn dwyn Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru dros Afon Clwyd.

Bwriedir codi trydedd bont dros y Foryd. Bydd y bont 80 metr hon ar gyfer cerddwyr a beicwyr yn cael ei chodi gyda chymorth grant gan yr elusen cludiant cynaliadwy Sustrans ac arian gan Gyngor Sir Ddinbych a Llywodraeth Cynulliad Cymru. Penodwyd  y cwmni i'w hadeiladu ar Fehefin 5 2009. Mae'n rhan o gynllun uchelgeisiol i ddatblygu'r harbwr a'i chylch sydd yn ei dro yn rhan o gynllun ehangach - a dadleuol weithiau - i weddnewid y Rhyl a elwir yn "Y Rhyl yn Symud Ymlaen".

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Y bont newydd , ar wefan Cyngor Sir Ddinbych.

Categori:Aberoedd Cymru
Categori:Bae Cinmel a Thywyn
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Categori:Daearyddiaeth Sir Ddinbych
Categori:Y Rhyl
Rhosgroesiaeth

dde|150px|bawd|Y Rhosgroes

Gellir disgrifio **Rhosgroesiaeth** fel Cristnogaeth Hermetig. Mae'r mudiad yn ymddangos yn y 15g. Symbol y mudiad oedd y Rhosgroes, sef rhosyn (yn cynrychioli'r enaid) ar groes (yn cynrychioli'r bedair elfen: dŵr, tân, awyr a daear, ac yn adlewyrchu gwreiddiau Cristnogol y mudiad).

Roedd trefniant Rhosgroesiaeth yn ddigon tebyg i Seiryddiaeth Rydd. Roedd yna dri cham ar y llwybr ysbrydol: athroniaeth, y Cabbala, a dwyfol. Roedd gan yr Urdd hefyd dri nod:

* diddymu monarchiaeth a sefydlu llywodraeth wedi ei harwain gan athronwyr
* diwygio gwyddoniaeth, athroniaeth a moeseg, a 
* darganfod Panacea, sef ffisig gwyrthiol a allai iachau pob afiechyd.

Categori:Crefydd
Categori:Cyfriniaeth
Categori:Dewiniaeth
Val d'Isère

*Commune* yn *dèpartement* Savoie yn Ffrainc yw '''Val-d'Isère'''. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 1,753.

Saif Val d'Isère yn nyffryn uchaf afon Isère, a elwir Dyffryn Tarentaise, tua 5&nbsp;km o'r ffin â'r Eidal. Mae'n adnabyddus fel canolfan sgïo.

Categori:Cymunedau Savoie
Cyngor Sir Ddinbych

**Cyngor Sir Ddinbych** yw'r awdurdod llywodraeth leol sy'n gweinyddu Sir Ddinbych, gogledd-ddwyrain Cymru. Lleolir ei bencadlys yn Neuadd y Sir, Ffordd Wynnstay, Rhuthun.

## Gweinyddiaeth a gwleidyddiaeth
Ceir 47 o gynghorwyr sir, gyda phob un ohonynt yn cael ei ethol am gyfnod o 4 blynedd. Ceir 30 ward etholiadol yn y sir a gynrychiolir gan hyd at dri chynghorydd yr un. Rheolir y cyngor trwy'r Cabinet, gyda'r Arweinydd yn penodi naw Aelod Cabinet. Y Prif Weithredwr presennol yw Dr Mohammed Mehmet.

Yn 2010, roedd 18 cynghorydd Ceidwadol, 8 Plaid Cymru, 7 Llafur, 1 Democrat Rhyddfrydol ac 13 o aelodau Annibynnol.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 

Sir Ddinbych
Categori:Sir Ddinbych
Chwarel Glanrafon

Chwarel lechi ar ochr orllewinol yr Wyddfa oedd **Chwarel Glanrafon**, hefyd *West Snowdon*. Saif i'r gogledd ddwyrain o bentref Rhyd Ddu (cyf. OS: SH581540).

Chwarel Glanrafon oedd chwarel fwyaf yr ardal. Ehangwyd hi yn y 1870au, pan gafwyd cysylltiad rheilffordd, ac erbyn canol y 1890au roedd dros 400 o weithwyr yn cael eu cyflogi. Caewyd hi yn 1915.

## Llyfryddiaeth
* Alan John Richards *Gazeteer of slate quarrying in Wales* (Llygad Gwalch, 2007)

Glanrafon
Chwarel Diffwys

bawd|360px|Lefel Dwr Oer gyda Chwarel Diffwys yn y cefndir.

Chwarel lechi yn ardal Blaenau Ffestiniog, Gwynedd oedd **Chwarel Diffwys**, hefyd **Chwarel Diffwys Casson**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o Flaenau Ffestiniog (cyf. OS SH681459).

Dechreuwyd y chwarel yn y 1760au gan Methusalem Jones o Ddyffryn Nantlle. Yn ôl y stori, dechreuodd gloddio am lechi yma yn dilyn breuddwyd. Diffwys oedd y chwarel fawr gyntaf yn ardal y Blaenau, a'r gyntaf i ddefnyddio incleiniau a thramffyrdd mewnol. Yn 1800, prynwyd y safle gan William Turner a Thomas a William Casson. Cafodd gysylltiad a Rheilffordd Ffestiniog yn 1860. Caewyd y chwarel yng nghanol y 1950au, er i rywfaint o waith gael ei wneud yno yn y 1980au gan berchenogion Chwarel Llechwedd.

## Llyfryddiaeth
* Alan John Richards *Gazeteer of slate quarrying in Wales* (Llygad Gwalch, 2007)

Diffwys
Xanthe Terra

dde|bawd|150px|Tirlithriad ar Xanthe Terra
**Xanthe Terra** yw enw ardal fawr (rhyw 2465&nbsp;km) ar Fawrth, ychydig i'r gogledd o gyhydedd y Blaned Goch. Lleolir 3° Gogledd 312° Dwyrain.  Ystyr ei henw yw "tir melynaur". Dangosodd delweddau oddi wrth Mars Express a Mars Global Surveyor fod gan yr ardal ddyffrynnoedd afonydd a deltâu hynafol.

## Dolenni allanol
* Google Mars - Xanthe Terra

Categori:Terrae Mawrth
S.S.C. Napoli

Clwb pêl-droed sy'n chwarae yn Serie A yn yr Eidal yw **Società Sportiva Calcio Napoli**.

Sefydlwyd y clwb ar 1 Awst 1926. Eu stadiwm yw'r *Stadio Diego Armando Maradona* ac mae'n dal 60,240 o wylwyr. Cawsant eu cyfnod gorau yn 1980au, pan enillwyd pencampwriaeth yr adran gyntaf ddwywaith.

Perchennog y clwb yw Aurelio De Laurentiis. Y rheolwr presennol yw Antonio Conte.

## Anrhydeddau 
* '*Pencampwyr *Serie A*** (4)
** 1986/87, 1989/90, 2022/23, 2024/25
* **Cwpan yr Eidal** (6)
** 1961/62, 1975/76, 1986/87, 2011/12, 2013/14, 2019/20
* **Super Cwpan yr Eidal** (2)
** 1990, 2014
* **Cwpan UEFA** (1)
** 1988/89
* **Cwpan yr Alpau** (1)
** 1966
* **Cwpan Cynghrair Eingl-Eidalaidd*' (1)
** 1976

## Chwaraewyr enwog 
Napoli
Categori:Napoli
Categori:Sefydliadau 1926
Richard Llwyd

Bardd a hynafiaethydd o Gymru oedd **Richard Llwyd** (1752 – 29 Rhagfyr 1835), a fu'n adnabyddus yn ei gyfnod fel "***The Bard of Snowdon***".

Ganed Llwyd ym Miwmares, Môn yn 1752. Dioddefodd dlodi yn ei ieuenctid oherwydd marwolaeth ei dad o'r frech wen a adawodd y teulu heb foddion byw. Dim ond naw mis o addysg ffurfiol a gafodd, yn Ysgol Rad Biwmares. Daeth yn asiant ystâd y teulu Griffith o Gaerhun, Dyffryn Conwy. Yn 1824 cafodd ei wneud yn aelod o Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion. Bu farw yn 1835.

Daeth yn awdurdod ar herodraeth ac achau yng Nghymru diolch i'w ymchwil diflino ac enillodd barch yng nghylchoedd uchelwrol gogledd Cymru. Diolch i'w ddylanwad cafodd Dic Aberdaron a beirdd fel Dafydd Ddu Eryri gymorth ariannol o'r Gronfa Lenyddol Frenhinol.

Ysgrifennai sawl cerdd yn yr iaith Saesneg sy'n mynegi ei wladgarwch. Ei gerdd enwocaf efallai yw *Beaumaris Bay* (1800) a argraffwyd gyda llwyth o nodiadau am dopograffi a hanes y fro. Cyhoeddwyd casgliad o'i gerddi yn 1804 sy'n cynnwys cyfieithiadau o'r Gymraeg (neu'r "*British language*").

## Llyfryddiaeth
**Poems, Tales, Odes, Sonnets, Translations from the British* (1804)
**Poetical Works of Richard Llwyd*, gol. Edward Parry (1837)

## Ffynhonnell
* Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).

Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1752
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1835
Categori:Pobl o Ynys Môn
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Dinbych:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1882
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Ddinbych a'r Cyffiniau 2013
----
Port Glasgow

Tref yn Inverclyde, yr Alban, ydy **Port Glasgow** (Gaeleg yr Alban: *Port Ghlaschu*). Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 15,410.

Mae Caerdydd 505.3 km i ffwrdd o Port Glasgow ac mae Llundain yn 576.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Glasgow sy'n 28.4&nbsp;km i ffwrdd.

Pentrefan pysgota o'r enw "Newark" oedd Port Glasgow yn wreiddiol, ond ym 1668 daeth yn borthladd i Glasgow pan nad oedd llongau mawr yn gallu llywio Afon Clud bas a throellog i'r ddinas. Fe'i gelwid yn "New Port Glasgow", a fyrhawyd i "Port Glasgow" ym 1775. Roedd Port Glasgow yn gartref i ddociau sych ac adeiladu llongau gan ddechrau ym 1762.

Tyfodd y dref o amgylch ei hardal ganolog bresennol ac mae llawer o adeiladau hanesyddol y dref i'w cael yma. Ehangodd i fyny'r bryniau serth o'i chwmpas i gaeau agored i ffurfio ardaloedd preswyl newyddach.

bawd|dim|Copi o'r PS *Comet*, agerfad masnachol llwyddiannus cyntaf Ewrop a adeiladwyd yn Port Glasgow; lleolir yng nghanol y dref

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Inverclyde
Mair

Enw personol yw **Mair** (o'r enw Lladin *Maria*). Gallai gyfeirio at:

;Beibl
*Mair Forwyn, mam Iesu o Nasareth; santes
*Mair Fadlen, un o ddilynwyr Iesu o Nasareth; santes

;Lleoedd
Ceir nifer o leoedd yng Nghymru sy'n dechrau gyda 'Llanfair-' (*llan* + Mair).
*Llanfair
*Llanbrynmair 
*Llyn Mair
Gwladus ferch Senana

Merch i Gruffudd ap Llywelyn, Tywysog Gwynedd, a'i wraig Senana oedd **Gwladus ferch Gruffudd ap Llywelyn** (bl. 13g), neu **Gwladus ferch Senana**, a chwaer i'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru.

## Gweler hefyd
*Gwladus

Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Thelema

ym 1910]]
**Thelema** (Groeg: Θελημα neu *thelema* "ewyllys") yw enw athroniaeth a chrefydd gyfriniol a gafodd ei sefydlu ym 1904 yn sgil cyfansoddiad y *Liber AL vel Legis* gan Aleister Crowley (1875-1947). Seilwyd Thelema ar Gyfraith Thelema ac yn bennaf ar ddwy adnod o'r *Liber AL vel Legis*:

* *“Do what thou wilt shall be the whole of the Law”* (AL I:40) a
* *“Love is the law, love under will”* (AL I:57).

Diben canolog ymlynwyr Thelema yw darganfod a gweithredu eu "Gwir Ewyllys", a ddiffinnir fel natur mewnol neu gwrs bywyd priodol yr unigolyn. Disgrifir y technegau a ddefnyddir i gyflawni hynny gyda'r gair henaidd Saesneg *Magick*.

## Cosmoleg 
Mae *Liber AL vel Legis* yn datgelu model o realiti sy'n cyfuno dau rym elfennol: estyniad diderfyn y gofod, sy'n cael ei ymgnawdoli gan dduwies Eifftaidd yr wybren, Nuit, a chanolbwynt y gofod, sy'n cael ei ymgnawdoli gan y duw Eifftaidd Hadit. Mae rhyngweithrediad y ddau ffigwr yma'n achosi i realiti ddod i fodolaeth.

Dau o dri phrif lefarydd yn *Liber AL vel Legis* yw Nuit (hefyd: Nu) a Hadit (hefyd: Had), gyda Nuit yn llefaru ym Mhennod I a Hadit yn llefaru ym Mhennod II. Y trydydd llefarydd, ym Mhennod III, yw'r dduw â phen yr hebog, Ra-Hoor-Khuit (Horws), "arglwydd yr epoc cyfredol".

Ymhlith ffigyrau pwysig eraill Thelema ceir:

* **Aiwass**: angel neu fod goruwchnaturiol a ddatgelodd *Liber Al vel Legis* i Aleister Crowley yng Nghairo.   
* **Heru-ra-ha**: enw arall ar Horws a chyfuniad o Ra-Hoor-Khuit a Hoor-par-kraat.
* **Hoor-par-kraat** neu **Heru-pa-kraath** neu **Harpocrates**: Horws ar ffurf plentyn noeth.
* **Babalon** neu'r **Wraig Ysgarlad** (Saesneg: *The Scarlet Woman*), hefyd yr **Hwran Fawr** a **Mam Ffieiddbethau**.
* **Y Bwystfil** (Saesneg: *The Beast*).
* **Ankh-af-na-khonsu**: offeiriad hanesyddol a fu yn byw yn Thebae yn ystod y bumed brenhinlin ar hugain, o gwmpas 725 CC.
* **Y Tywysog-Offeiriad** (*Prince-Priest*): Aleister Crowley
* '''Y Proffwyd a'i Briodferch**: Aleister a Rose Crowley.
* **Asar ac Isa**: Osiris a Iesu
* **Tahuti''': Thoth, duw gwybodaeth, ysgrifennu, iaith, cerddoriaeth, y Lleuad, dewiniaeth a'r ocwlt.
* **Hrumachis**: Haul y Wawr, enw arall ar Horws.

Categori:Crefydd
Categori:Dewiniaeth
Categori:Cyfriniaeth
Telor y Cyrs

bawd|* Acrocephalus arundinaceus *

Mae **Telor y Cyrs** (*Acrocephalus scirpaceus*) yn aelod o deulu'r Acrocephalidae sy'n nythu yn y rhan fwyaf o gyfandir Ewrop a rhannau o orllewin Asia. Mae'n aderyn mudol, yn treulio'r gaeaf yn Affrica.

Nid yw'n aderyn hawdd ei adnabod gan ei fod yn debyg iawn i Delor y Gwerni, gyda chefn brown a gwyn ar y bol. Mae'n edrych ychydig yn fwy brown na Thelor y Cyrs, sy'n aderyn mwy llwyd, ac mae pig Telor y Gwerni yn llai. Ceir yr aderyn yma yn nythu mewn cyrs *Phragmites*, lle mae'n dodwy 3-5 wy. Mae'n un o'r rhywogaethau y bydd y Gog yn dodwy ei wyau yn ei nyth.

Mae Telor y Cyrs yn aderyn gweddol gyffredin yng Nghymru lle ceir cyrs *Phragmites*.

Cyrs
Duw Corniog

[bawd|dde|Cerflun o'r Duw Corniog yn [Amgueddfa Gwrachyddiaeth ac Hudoliaeth yn Boscastle, Cernyw.]]
Un o ddau brif dduwdod a geir yn Wica, sy'n grefydd Neo-baganaidd, ydy'r **Duw Corniog**. Y mae'r term *Duw Corniog*, neu *Horned God*, i'w gael cyn oes Wica, a seilir Duw Corniog y Wiciaid ar dduwiau â chyrn hanesyddol. 

Yn Wica, mae'r Duw Corniog yn cynrychioli'r ochr wrywaidd diwinyddiaeth, sy'n gallu ymddangos ar sawl ffurf, megis yr haul. Y mae hefyd yn cynrychioli "egni grym bywyd anifeiliaid a'r gwyllt," gyda chysylltiadau â'r anialwch, gwrywdod, ac hela. Dywedai Doreen Valiente hefyd fod y Duw Corniog yn mynd ag ysbrydion y meirw i Annwn, neu'r Isfyd. Mae ganddo hefyd agweddau gwahanol trwy'r tymhorau, megis y Brenin Celyn a'r Brenin Derw,

Ymhlith gwyliau pwysig eraill sy'n perthyn i'r Duw Corniog ceir Imbolc, neu Ŵyl Fair y Canhwyllau, pan, yn ôl Valiente, mae'r Duw yn arwain yr Helfa Wyllt.  Yn Wica Gardneraidd, ceir gweddïau i'r Duw Corniog ar ddiwedd bob defod, neu gyfarfod, sy'n cynnwys y llinell:

## Gweler hefyd
*Cernunnos

## Cyfeiriadau
Categori:Duwiau corniog
Categori:Neo-baganiaeth
Categori:Paganiaeth
Categori:Wica
Duwies Driphlyg (Neo-baganiaeth)

:*Ar gyfer duwiesau triphlyg eraill, gweler Duwies driphlyg.*
200px|bawd|dde|Symbol y Dduwies Driphlyg
Un o ddau brif dduwiau Wica yw'r **Dduwies Driphlyg**. Gwelir hi yn dair gwedd wahanol yn aml; y Forwyn, y Fam, a'r Hen Wrach, lle mae bob un ohonynt yn symboleiddio cyfnod gwahanol yn y bywyd benywaidd a chylchredau'r lleuad. Maent yn cynrychioli elfen fenywaidd diwinyddiaeth y grefydd, gyda'r Duw Corniog yn cynrychioli'r elfen wrywaidd.

*Mae'r Forwyn yn cynrychioli hudoliaeth, dechreuadau, ehangiad, genedigaeth, ieuenctid a brwdfrydedd ieuanc, a chynnydd y Lleuad.
*Mae'r Fam yn cynrychioli aeddfedrwydd, ffrwythlonder, rhywioldeb, sefydlogrwydd, pŵer, bywyd, a'r lleuad lawn.
*Mae'r Hen Wrach yn cynrychioli callineb, gorffwys, marwolaeth, terfyniadau ac encil y Lleuad.

## Gweler hefyd
*Duwdodau

Categori:Duwiesau
Categori:Neo-baganiaeth
Categori:Wica
Liber AL vel Legis

bawd|200px|Clawr *Liber AL vel Legis*.

***Liber AL vel Legis*** yw prif destun cysegredig Thelema, wedi ei ysgrifennu gan Aleister Crowley yng Nghairo, yr Aifft ym 1904. Ei deitl llawn yw *Liber AL vel Legis, sub figura CCXX, as delivered by XCIII=418 to DCLXVI*, ond fel arfer cyfeirir ato yn Saesneg dan yr enw ***The Book of the Law***, “Llyfr y Gyfraith”'.

Mae *Liber AL vel Legis* yn cynnwys tair pennod, pob un wedi ei chyfansoddi o fewn awr o 12:00 tan 13:00 o’r gloch ar 8 Ebrill, 9 Ebrill a 10 Ebrill 1904. Honnai Crowley mai endid o’r enw Aiwass oedd yr awdur, gyda'r endid yn sianelu'r geiriau trwy ddwylo Crowley. Wedyn daeth Crowley i'r casgliad mai ei Angel Gwarchodol Sanctaidd personol oedd Aiwass.

Mae *Liber AL vel Legis* yn datgelu model o realiti sy'n cyfuno dau rym elfennol: estyniad diderfyn y gofod, sy'n cael ei ymgnawdoli gan dduwies Eifftaidd yr wybren, Nuit, a chanolbwynt y gofod, sy'n cael ei ymgnawdoli gan y duw Eifftaidd Hadit. Mae rhyngweithrediad y ddau ffigwr yma'n achosi i realiti ddod i fodolaeth.

Dau o dri phrif lefarydd yn *Liber AL vel Legis* yw Nuit (hefyd: Nu) a Hadit (hefyd: Had), gyda Nuit yn llefaru ym Mhennod I a Hadit yn llefaru ym Mhennod II. Y trydydd llefarydd, ym Mhennod III, yw'r duw â phen yr hebog, Ra-Hoor-Khuit (Horws), "arglwydd yr epoc cyfredol".

Mae'r ddwy adnod ganlynol yn crynhoi neges y llyfr:

* *“Do what thou wilt shall be the whole of the Law”* (AL I:40) a
* *“Love is the law, love under will”* (AL I:57).

## Dolenni allanol 
*  *The Book of the Law*
*  Dadansoddiadau Crowley o *Liber AL vel Legis*
*  *The Book of the Law* 

Categori:Cyfriniaeth
Categori:Llyfrau 1904
Categori:Llyfrau Saesneg
Categori:Yr ocwlt
Byd y Dyn Hysbys

[bawd|Clawr *Byd y Dyn Hysbys*, yn dangos *[Doctor Faustus (drama)|The Tragicall History of the Life and Death of Doctor Faustus (1628) - woodcut*]]
Testun y llyfr ***Byd y Dyn Hysbys: Swyngyfaredd yng Nghymru*** (Y Lolfa 1977) gan Kate Bosse-Griffiths yw archwiliad o hanes y Dyn Hysbys yng Nghymru, yn bennaf ar sail hanes dau Ddyn Hysbys: John Harries, Cwrt-y-cadno, a Dyn Hysbys dienw o Sir Ddinbych. Yn ogystal â hynny ceir trafodaeth ar ddewiniaeth o wahanol gyfnodau hanesyddol, yng Nghymru a thu hwnt, ac enghreifftiau o ymarferion, defodau a swynion.

## Llyfr Cyfrin Sir Ddinbych
Mae rhannau helaeth o'r llyfr yn edrych ar gynnwys Llyfr Cyfrin (sy'n debyg i Lyfr y Cysgodion yn Wica) o Sir Ddinbych. Ysgrifennwyd y Llyfr Cyfrin gan ddewin dienw oedd yn byw yn Sir Ddinbych yn y 19g gynnar. Casgliad o swynion yn Gymraeg a Saesneg ydyw, gyda'r defnydd yn amrywio o ddefodau i alw ar y Tylwyth Teg a swynion "dadreibio" Cymreig i ddefnydd Hermetig, defodau Enochaidd, daeargoel ac astroleg. Mae copi ar gael ar gais yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cynnwys
**I** Rhagarweiniad: Y Lle Cynefin *td 7*

**II** Y Dyn Hysbys *td 15*

**III** Llyfr Cyfrin Y Dyn Hysbys *td 38*

**IV** Swyn a Llun *td 51*

**V** Iachau Swyngyfareddol *td 68*

**VI** Darogan *td 82*

**VII** Dirgelion *td 94*

**VIII** Y Gelfyddyd Ddu *td 102*

**IX** Y Tylwyth Teg *td 116*

Llyfryddiaeth *td 135*

Mynegai *td 139*

Rhestr Lluniau *td 143*

## Cyfeiriadau 
Categori:Dewiniaeth
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1977
Categori:Llyfrau Cymraeg
Mynydd Llwydiarth

Bryn ar Ynys Môn yw **Mynydd Llwydiarth**. Mae'r copa yn 158 medr o uchder.
250px|bawd|chwith|Llwybr ar Fynydd Llwydiarth.

Saif y bryn yn ne-ddwyrain yr ynys, i'r dwyrain o bentref Pentraeth ac i'r gorllewin o bentref Llanddona, a gerllaw glannau Traeth Coch. Gorchuddir y bryn gan goedwig gonifferaidd Coed Pentraeth, sy'n un o gadarnleoedd y Wiwer Goch. Ceir llyn, Llyn Llwydiarth, ar ochr ddeheuol y mynydd, ac mae afon Braint yn tarddu yma.

Llwydiarth
Coedwig Niwbwrch

250px|bawd|Llwybr trwy Goedwig Niwbwrch.
Coedwig yn ne-orllewin Ynys Môn i'r de-orllewin o Niwbwrch yw **Coedwig Niwbwrch** (Saesneg: *Newborough Forest*). Mae yn eiddo i Cyfoeth Naturiol Cymru.

Plannwyd coed conifferaidd yn 1946-47 ar dwyni tywod rhan sylweddol o ardal Cwningar Niwbwrch. Saif Gwarchodfa Genedlaethol Cwningar Niwbwrch gerllaw, ac o'r 1970au ymlaen, mynegwyd pryder fod y coed yn tueddu i sychu'r tir yn ardal y warchodfa, lle ceir nifer o blanhigion prin. Yn 2004, cyhoeddodd y Comisiwn Coedwigaeth gynlluniau ar gyfer y goedwig, oedd yn cynnwys torri'r coed ar draws rhan sylweddol o'r goedwig. Bu cryn wrthwynebiad i'r cynllun, ac mae'r broses o ymgynghori yn parhau.

Mae'r goedwig yn bwysig fel un o'r ddwy goedwig ar Ynys Môn lle ceir poblogaeth dda o'r Wiwer goch.

File:Fideo o goedwig Niwbwrch.ogg|bawd|Fideo o goedwig Niwbwrch.
File:Sawl Titw Tomos Las yng Nghoedwig Niwbwrch.ogg|bawd|Sawl Titw Tomos Las yng Nghoedwig Niwbwrch.
File:Llyn Parc Mawr.ogg|bawd|Llyn Parc Mawr.

Niwbwrch
Categori:Niwbwrch
Categori:Rhosyr
Horehronie

Cân bop Slofaceg yw "**Horehronie**", a berfformir gan Kristina Peláková. Enillodd y gân gystadleuaeth *Eurosong 2010*, felly byddai yn cynrychioli Slofacia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy.

## Siart 
## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon Eurovision 2010
Cymdeithas y Dywysoges Gwenllian

Sefydlwyd **Cymdeithas y Dywysoges Gwenllian** ym 1996 er mwyn coffáu'r Dywysoges Gwenllian (1282-1337), merch Llywelyn Ein Llyw Olaf, Tywysog Cymru. Cynhaliwyd Cyfarfod Blynyddol cyntaf y Gymdeithas ym 1998 yng Ngarth Celyn. Sefydlodd Mallt Anderson y gymdeithas.

Daeth y gymdeithas i ben yn 2022 a chymerwyd awenau ei phrosiectau gan Ferched y Wawr.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Categori:Hanes Cymru
Categori:Mudiadau di-drais
Categori:Sefydliadau 1996
Categori:Sefydliadau Cymru
Tritiwm

Mae **Tritiwm** (Lladin: *Tritium*, o'r gair Groeg *triton* = "trydydd") yn isotop hydrogen sydd â dau niwtron yn y niwclews yn ogystal â'r proton. Mae'n ansefydlog gyda hanner-oes o 4500 o ddiwrnodau. Pan mae tritiwm yn ymbelydru, mae hi'n rhoi allan gronyn beta ac yn ffurfio Heliwm. Defnyddir tritiwm mewn arfau niwclear.

Categori:Isotopau
Llangynydd

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llangynydd, Llanmadog a Cheriton, Sir Abertawe, Cymru, yw **Llangynydd** () (amrywiad: **Llangenydd**; Seisnigiad: *Llangennith*). Fe'i lleolir ar benrhyn Gŵyr ger Bae Rhosili, tua 13 milltir i'r gorllewin o ddinas Abertawe.

250px|bawd|dim|Eglwys Llangynydd

Ceir nifer fechan o dai ar wasgar ac un tafarn, sef y *Kings Head*. Gorwedd y pentref ar groesffordd wledig; mae Moor Lane yn arwain i barc carafanau ger Bae Rhosili i'r gorllewin ac mae Burrows Lane yn arwain i Fae Broughton, i'r gorllewin. I'r dwyrain mae ffordd arall yn cysylltu'r pentref â Llanrhidian.

Mae eglwys Llangynydd yn hynafol. Yn ôl traddodiad fe'i sefydlwyd gan Sant Cynydd (neu Cenydd). Ceir Maen Cynydd yn yr eglwys; carreg o dywodfaen gyda chroes Geltaidd wedi'i cherfio arni. Yn ôl un traddodiad mae'n dynodi man claddu'r sant. Gerllaw ceir Ffynnon Gynydd sydd gyda charreg hynafol arall gyda chroes arno yn gorwedd drosti i gadw ei dŵr yn lân.

## Enwogion
Philip Tanner (1862 - 1950), ceidwad caneuon a dawnsiau gwerin.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Llangynydd, Llanmadog a Cheriton
Categori:Plwyfi Cymru
Llanmadog

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llangynydd, Llanmadog a Cheriton, Sir Abertawe, Cymru, yw **Llanmadog** () (Seisnigiad: *Llanmadoc*). Gorwedd y pentref ar ben gorllewinol penrhyn Gŵyr, tua 12 milltir i'r gorllewin o ddinas Abertawe. Y pentref agosaf yw Cheriton ac mae'r unig ffordd i Lanmadog yn rhedeg trwy'r pentref hwnnw.

Llai na filltir i'r gorllewin ceir Bae Broughton gyda'i thraeth tywodlyd eang.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llanmadog gan Sant Madog, brawd Sant Cynydd, sefydlwr Llangynydd a cheir croes Geltaidd gyntefig ar faen yn y llan. Darganfuwyd carreg goffa Gristnogol gynnar yn y plwyf gyda'r arysgrif Ladin hon arno:

:VECTI FILIVS GVAN HIC IACIT
:*Gorwedd Vecti fab Guan yma*

## Genynnau pobl leol 
Mae genynnau'r trigolion lleol yn debyg iawn i drigolion Médoc, Bordeaux ac mae'n bosib fod y gair Madog yn llawer hŷn na Sant Madog, ac yn mynd yn ôl i'r dyddiau pan symudodd llwythi o ardal Bordeaux i'r ardal yma.

## Gweler hefyd
*Croes Sant Madog

Llanmadoc church - geograph.org.uk - 150801.jpg|Eglwys Llanmadog
Llanmadoc Church - geograph.org.uk - 868641.jpg|Cefn yr eglwys o bensaernïaeth ddiddorol

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Llangynydd, Llanmadog a Cheriton
Categori:Plwyfi Cymru
Cheriton

Gallai **Cheriton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Cymru
*Cheriton, pentref ar benrhyn Gŵyr

### Lloegr
*Cheriton, pentref yn Hampshire
*Cheriton, pentref yng Nghaint
*Cheriton Bishop, pentref yn Nyfnaint
*Cheriton Fitzpaine, pentref yn Nyfnaint
*North Cheriton, pentref yng Ngwlad yr Haf

### Unol Daleithiau America
*Cheriton, Virginia, tref yn nhalaith Virginia

## Pobl
*Odo o Cheriton (bu farw 1247), llenor Lladin
*Shirley Cheriton (g. 1955), actores o Loegr

## Arall
*Brwydr Cheriton, brwydr yn Rhyfeloedd Cartref Lloegr, yn Cheriton, Hampshire
----