open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trelew

Dinas yng ngogledd-ddwyrain Talaith Chubut, yr Ariannin, yw **Trelew**. Saif y ddinas ar Afon Camwy *(Río Chubut)*, tua 25&nbsp;km o'r môr, a 17&nbsp;km o Rawson, prifddinas y dalaith. Enwyd y dref ar ôl Lewis Jones.

Tyfodd y ddinas pan agorwyd Rheilffordd Ganolog Chubut i gysylltu rhan isaf Dyffryn Camwy a phorthladd Porth Madryn. Trelew oedd pen draw'r rheilffordd yn Nyffryn Camwy pan agorwyd hi yn 1888, er iddi gael ei hymestyn yn ddiweddarach.

Mae gan Trelew boblogaeth o bron i 100,000, ond mae'r ddinas yn dioddef diweithdra mawr ers yr argyfwng economaidd yn 2000 ac mae llawer o bobol wedi symud i ffwrdd.

Maes awyr Trelew yw canolbwynt rhwydwaith trafnidiaeth canol Patagonia.

bawd|dim|220px|Museo Pueblo de Luis, Trelew

## Dolenni allanol
*  Hanes byr  (prosiect ysgol)
*  Hafan y ddinas

Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Dinasoedd yr Ariannin
Categori:Y Wladfa
Llawenydd Heb Ddiwedd

Albwm cynta band roc Y Cyrff yw **Llawenydd Heb Ddiwedd**. Cafodd ei ryddháu yn 1991 ar label Ankst ar dâp (ANKST 016C) ac fel record hir (ANKST 016).

Mae'r caneuon fel a ganlyn:

**Ochr 1**

#Seibiant
#Colofn
#Beddargraff
#Merch Sy Byth Yn Gwenu
#Cwrdd
#Colli Er Mwyn Ennill

**Ochr 2**

#Euog
#Nunlle
#Hadau'r Dychymyg
#Crafanc
#Dyn Heb Gyllell
#Llawenydd Heb Ddiwedd
#Eithaf

Categori:Albymau 1991
Categori:Albymau Cymraeg
Pab Bened XVI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig rhwng 2005 a 2013 oedd **Bened XVI** (ganwyd **Joseph Alois Ratzinger**, 16 Ebrill 1927 &ndash; 31 Rhagfyr 2022). Cafodd ei ethol ar 19 Ebrill 2005 yn dilyn marwolaeth y Pab Ioan Pawl II.

Cafodd ei eni ym Marktl. Roedd ganddo chwaer, Maria, a fu’n cadw tŷ iddo nes iddi farw. Astudiodd yn Seminar Sant Mihangel yn Nhraunstein ac ym Mhrifysgol Ludwig-Maximilian ym München, ac yn ddiweddarach dysgodd ym Mhrifysgol Bonn. Daeth yn gaplan ym München yn 1951. Yn ystod ei yrfa, ysgrifennodd Bened 66 o lyfrau.

Bu ar ymweliad gwladol â'r Alban a Lloegr yng Ngorffennaf 2010 gan ymweld â Chaeredin a Llundain. Nid aeth i Gymru.

Ymddiswyddodd Bened fel pab yn Chwefror 2013. Bu farw yn y Fatican yn 95 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Academyddion Prifysgol Ludwig Maximilian München
Categori:Academyddion Prifysgol Reinaidd Friedrich Wilhelm Bonn
Categori:Academyddion Prifysgol Münster
Categori:Academyddion Prifysgol Eberhard Karl Tübingen
Categori:Academyddion Prifysgol Regensburg
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o'r Almaen
Categori:Athronwyr Catholig o'r Almaen
Categori:Awduron llyfrau Almaeneg am Gristnogaeth
Categori:Cardinaliaid o'r Almaen
Categori:Clerigwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Clerigwyr yr 21ain ganrif o'r Almaen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Ludwig Maximilian München
Categori:Diwinyddion yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Diwinyddion yr 21ain ganrif o'r Almaen
Categori:Diwinyddion Catholig o'r Almaen
Categori:Pabau
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Pianyddion yr 21ain ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl a aned ym Mafaria
Categori:Pobl fu farw yn y Fatican
Categori:Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o'r Almaen
Categori:Ysgolheigion Beiblaidd
Dolly (dafad)

Dafad glôn oedd **Dolly** (5 Gorffennaf 1996 – 14 Chwefror 2003). Bu farw'n ifanc.

Cafodd ei henwi ar ôl Dolly Parton, cantores sy'n enwog am ei bronnau mawr, gan fod y gell a gloniwyd yn dod o chwarren laeth.

Categori:Defaid enwog
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Geneteg
Categori:Marwolaethau 2003
Mark Twain

bawd|Mark Twain (1909)

Awdur toreithiog o'r Unol Daleithiau oedd **Samuel Langhorne Clemens** (30 Tachwedd 1835 – 21 Ebrill 1910) a ddefnyddiodd y llysenw llenyddol **Mark Twain**. Yn sgîl Rhyfel Cartref America dechreuodd ar yrfa fel newyddiadurwr. Roedd *Innocents Abroad* (1869), canlyniad daith i Ewrop, yn drobwynt iddo a rhoddodd heibio newyddiaduriaeth i ganolbwyntio ar sgwennu nofelau poblogaidd.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* (1867) *The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County*
* (1871) *Autobiography and First Romance*
* (1873) *The Gilded Age: A Tale of Today*
* (1876) *The Adventures of Tom Sawyer*
* (1882) *The Prince and the Pauper*
* (1884) *Adventures of Huckleberry Finn*
* (1889) ''A Connecticut Yankee in King Arthur's Court*
* (1892) *The American Claimant*
* (1894) *Tom Sawyer Abroad*
* (1894) *Pudd'n'head Wilson*
* (1896) *Tom Sawyer Detective*
* (1896) *Personal Recollections of Joan of Arc*
* (1900) *The Man That Corrupted Hadleyburg*
* (1902) *A Double Barrelled Detective Story'
* (1904) ''A Dog's Tale*
* (1905) *The War Prayer*
* (1907) *A Horse's Tale*
* (1909) *Captain Stormfield's Visit to Heaven*

### Storïau 
* (1875) *Sketches New and Old*
* (1877) *A True Story and the Recent Carnival of Crime*
* (1878) *Punch, Brothers, Punch! and other Sketches*
* (1892) *Merry Tales*
* (1893) *The £1,000,000 Bank Note and Other New Stories*
* (1906) *The $30,000 Bequest and Other Stories*

### Llyfrau eraill 
* (1869) *Innocents Abroad*
* (1872) *Roughing It*
* (1876) *Old Times on the Mississippi*
* (1880) *A Tramp Abroad*
* (1883) *Life on the Mississippi*
* (1897) *How to Tell a Story and other Essays*
* (1897) *Following the Equator*
* (1901) *Edmund Burke on Croker and Tammany*
* (1905) *King Leopold's Soliloquy*
* (1906) *What Is Man?*
* (1907) *Christian Science*
* (1907) *Is Shakespeare Dead?*
* (1924) *Mark Twain's Autobiography''

## Mark Twain yn y Gymraeg 
Cyhoeddwyd cyfieithiad gan Norah Isaac o'r straeon *Tom Sawyer* ym 1983 (ISBN 9781850120025 (1850120021), Gwasg Mynydd Mawr, Abertawe).

## Dolenni allanol 
*Mark Twain mobile ebooks 
*www.marktwain.tz4.com - bywgraffiad Saesneg am Mark Twain

Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Digrifwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion digrif Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Missouri
Categori:Pobl fu farw yn Connecticut
Peter Ham

Canwr ac ysgrifennwr caneuon o Abertawe sy'n fwyaf adnabyddus fel prif leisydd y grŵp Badfinger oedd **Peter William Ham** (27 Ebrill 1947 &ndash; 24 Ebrill 1975).

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Pobl o Abertawe
John Mills (actor)

Actor oedd **Lewis Ernest Watts Mills**, neu **Syr John Mills** (22 Chwefror 1908 — 23 Ebrill 2005).

Ei wraig oedd y dramodydd Mary Hayley Bell.

### Plant 
* Juliet Mills, actores
* Hayley Mills, actores

Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Graham Chapman

Actor, comedïwr ac ysgrifennwr o Loegr oedd **Graham Chapman** (8 Ionawr 1941 – 4 Hydref 1989). Cafodd ei eni yng Nghaerlŷr, Swydd Gaerlŷr, Lloegr.

## Teledu
**At Last the 1948 Show* (1967)
**How to Irritate People* (1968)
*''Monty Python's Flying Circus* (1969)
**Jake's Journey* (1988)

## Ffilmiau
**The Magic Christian* (1969)
**Doctor in Trouble* (1970)
**And Now For Something Completely Different* (1972)
**Monty Python and the Holy Grail* (1975)
**Life of Brian* (1979)
**The Meaning of Life* (1983)
**Yellowbeard'' (1983)

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Dychanwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Monty Python
Categori:Pobl o Gaerlŷr
Florence Nightingale

bawd|200px|Florence Nightingale

Nyrs o Loegr oedd  **Florence Nightingale** (12 Mai 1820 – 13 Awst 1910), Daeth yn] enwog o ganlyniad i'w gwaith adeg rhyfel y Creimian. Gwnaethpwyd ffilm amdanni o'r enw "*The Lady with the Lamp*". Cafodd ei geni yn Fflorens, yr Eidal.

Yn 1860 wrth sefydlu ysgol nyrsio St Thomas, Llundain fe sicrhaodd bod seiliau nyrsio proffesiynol yn cael ei osod.

## Gweler hefyd
*Betsi Cadwaladr

Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nyrsys o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Fflorens
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Bolsiefic

250px|bawd|*Y Bolsiefic* gan Boris Kustodiev.
Roedd **Bolsiefic** (Rwseg: большеви́к, sef "mwyafrif") yn enw ar aelodau o garfan radicalaidd o'r Blaid Lafur Cymdeithasol Rwsiaidd yn Rwsia adeg Chwyldro Rwsia a sefydlu comiwnyddiaeth yn y wlad. Daeth y Bolsieficiaid i gael eu harwain gan Vladimir Ilyich Lenin. Eu prif wrthwynebwyr oedd y Mensieficiaid cymhedrol.

Bolsiefic
Categori:Hanes Rwsia
Categori:Undeb Sofietaidd
Iau (duw)

**Iau** (Lladin: *Iuppiter* neu *Iovis* yn y modd genidol) oedd brenin y duwiau yn chwedloniaeth Rhufain. Rhoddodd ei enw i Iau, y blaned fwyaf yng nghysawd yr Haul ac enwyd diwrnod o'r wythnos ar ôl, *Iovis dies*, a ddaeth i'r Gymraeg fel Dydd Iau.

Roedd Iau yn briod i Juno ond yn anffyddlon ac yn cael nifer o berthnasau gyda duwiesau a merched meidrol. Ei blant gyda Juno oedd Juventas, Mawrth a Fwlcan.

Ymysg plant gordderch niferus Iau oedd Apollo a Diana gyda'r ffigur dirgel Latona; Mercher gyda Maia, merch Atlas; Bacchus, duw gwin, gyda Semele, merch Cadmos; Proserpina gyda'r dduwies Ceres; a'r arwr Ercwlff gyda'r ferch meidrol Alcmene.

Byddai Iau yn aml yn cymryd ffurf arall i guddio oddi wrth Juno neu ddod yn agosach at ei gariadon. Fe hudodd Iau Leda, Brenhines Sparta wedi'i guddwisgo fel alarch a chawsant yn blant yr efeilliaid Castor a Pollux. Cafodd berthynas ag Io, merch y duw Inachus, wedi'i guddwisgo fel cwmwl fel na byddai ei wraig yn ei ddatgelu, ond yn ofer.

Gwnaed Iau yn nawdd dduw ar yr Ymerodraeth Rhufeinig, gyda'r teitl *Iuppiter Optimus Maximus* (Iau y Goruchaf a'r mwyaf). Dyma oedd yr enw ar y deml mwyaf yn Rhufain.

Roedd yr eryr a'r taranfollt yn briodoleddau cyffredin gan Iau. Caiff ei bortreadu yn aml yn eistedd ar ei orsedd yn dal teyrnwialen.

[bawd|dim|*Jupiter et Thétis*, paentiad gan [Jean Ingres, 1811]]

Categori:Duwiau
Categori:Mytholeg Rufeinig
Categori:Brenhinoedd mytholegol
Fflorens

Dinas a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal, yw **Fflorens** (Eidaleg: *Firenze*), sy'n brifddinas rhanbarth Toscana. Saif ar lannau Afon Arno. Hi yw dinas fwyaf Toscana, gyda phoblogaeth o 358,079 (cyfrifiad 2011). Ers canrifoedd mae Fflorens yn enwog fel un o ganolfannau diwylliannol pwysicaf yr Eidal ac Ewrop. Mae ganddi nifer o adeiladau a henebion canoloesol ac o oes y Dadeni ac mae ei hamgueddfeydd yn cynnwys rhai o'r casgliadau celf gorau yn y byd. Ymhlith ei henwogion y mae Dante a Michelangelo.

## Hanes 
de|bawd|250px|Yr eglwys gadeiriol (*Duomo*) yn Fflorens
Dechreuodd hanes Fflorens yn 59 CC pan sefydlodd y Rhufeiniaid goloni ar gyfer cyn-filwyr o'r enw *Florentia*. Roedd Fflorens wedi tyfu'n ganolfan fasnach a diwydiant bwysig erbyn y 12g. Cawsai'r ddinas ei rhwygo'n aml yn yr ymgyrchoedd rhwng pleidiau'r *Guelfi* a'r *Ghibellini* yn ystod y ddwy ganrif nesaf, ond serch hynny flodeuodd celf a diwylliant. O'r 15fed i'r 18g bu dan reolaeth teulu'r Medici, a hybai gelf a phensaernïaeth yn y ddinas. O ganlyniad mae nifer yn ystyried mai Fflorens yw man geni y Dadeni Dysg. Yn dilyn cyfnod dan reolaeth Awstria daeth Fflorens yn rhan o deyrnas newydd yr Eidal yn 1861. Am gyfnod byr (rhwng 1865 a 1871) roedd yn brifddinas dros dro teyrnas yr Eidal. Bu i'r ddinas ddioddef cryn dipyn o ddifrod yn yr Ail Ryfel Byd. Erbyn heddiw mae hi'n ganolfan dwristiaeth bwysig ac yn dal i gyfrannu'n sylweddol i fywyd diwylliannol yr Eidal ac Ewrop.

## Treftadaeth 
[250px|bawd|[Afon Arno yn llifo trwy Fflorens]]
Mae tystiolaeth o oes y Dadeni i'w gweld ymhobman yn Fflorens. Er mai Gothig yw arddull y gadeirlan (y *Duomo*), cynlluniwyd y gromen enfawr gan y pensaer Filippo Brunelleschi, sydd hefyd yn gyfrifol am nifer o adeiladau clasurol y ddinas, gan gynnwys ysbyty Ospedale degli Innocenti, eglwysi San Lorenzo a Santo Spirito a'r Capella Pazzi.

Lleolir y Palazzo Vecchio, plas canoloesol a ddefnyddir fel neuadd y ddinas hyd heddiw, yn y Piazza della Signoria. Dyma yn wreiddiol oedd lleoliad cerflun enwog Michelangelo o Ddafydd. Mae'r cerflun bellach yn oriel yr Accademia ac mae copi wedi cymryd ei le yn y sgwâr. Gerllaw mae'r Uffizi, un o'r orielau celf cyhoeddus cyntaf erioed. Hefyd yn y ddinas mae'r *Biblioteca Nazionale*, Llyfrgell Genedlaethol yr Eidal a'r brifysgol, a sefydlwyd yn 1321.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Basilica San Lorenzo
*Basilica Santa Croce
*Capel Medici
*Capel Brancacci 
*Eglwys Gadeiriol (Duomo)
*Palazzo dello Strozzino
*Palazzo Pitti
*Palazzo Vecchio
*Piazzale degli Uffizi
*Piazza Beccaria 
*Piazza della Libertà
*Piazza della Repubblica
*Piazza della Signoria
*Ponte Santa Trinita
*Ponte Vecchio

## Enwogion y ddinas 
* Dante Alighieri
* Luigi Cherubini
* Donatello
* Girolamo Savonarola
* Niccolò Machiavelli
* Fosco Maraini
* Michelangelo
* Florence Nightingale
* Matteo Renzi
* Franco Zeffirelli

## Pêl droed 
Prif dîm pêl droed y ddinas yw ACF Fiorentina.

## Gefeilldrefi 
Mae gan Fflorens gysylltiadau pwysig ym myd addysg, diwylliant a diwydiant a Chaeredin.

Mae ei gefeillddinasoedd yn cynnwys:

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Toscana
Comin Wicimedia

150px|bawd|Logo Comin Wikimedia (gan Reid Beels)
Ystorfa rydd o ddelweddau, ffeiliau sain ac amlgyfrwng eraill yw **Comin Wikimedia** (*Wikimedia Commons*, hefyd "Commons" neu "Wikicommons"). Un o brosiectau Sefydliad Wicimedia yw hi, a gellir gweld prosiectau eraill Sefydliad Wikimedia, e.e. Wicipedia, Wiciadur a Wicilyfrau, yn defnyddio ffeiliau sydd wedi cael eu huwchlwytho i'r ystorfa fel ffeiliau lleol.

## Hanes
Lansiodd y prosiect ar 7 Medi 2004. Ym mis Tachwedd 2004, cafodd y 10,000fed ffeil ei huwchlwytho.

Ar 25 Tachwedd 2009, rhoddodd y Tropenmuseum, Amsterdam rodd o 35,000 o ddelweddau sy'n ymwneud ag Indonesia a'i diwylliant i Gomin Wikimedia. Ar ddiwedd Rhagfyr 2009 dechreuwyd trosglwyddo tua 1.5 miliwn o ddelweddau o dirwedd ac aneddiadau gwledydd Prydain o wefan geograph.or.uk i'r Comin.

## Ieithoedd
Prif iaith y Comin yw Saesneg, ond mae'n bosibl ffurfweddu'r rhyngwyneb (yn newisiadau'r defnyddiwr) i ddefnyddio unrhyw iaith arall. Mae rhai o'r tudalennau wedi cael eu cyfieithu i mewn i ieithoedd eraill e.e. yr  yn Gymraeg.

## Hawlfreintiau
bawd|500px
Dydy Comin Wikimedia ddim yn caniatau uwchlwythiadau o dan drwydded di-rydd, yn cynnwys trwyddedau sydd yn cyfyngu arferiadau masnachol o faterion, neu "fair use". Mae trwydded dderbyniol yn cynnwys y Drwydded Ddogfen Rydd GNU, amrywiadau Creative Commons heblaw cyfyngiadau ar arferiadau masnachol, a'r parth cyhoeddus.

## Ffeiliau o Gymru
Ymhlith y miloedd o ffeiliau o Gymru, yn Chwefror 2014 uwchlwythwyd holl ffotograffau John Thomas wedi i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ddatgan nad ydynt yn berchennog ar y ffeiliau hynny alan o hawlfraint. Mae'r ffotograffau hyn i'w gweld yma.

## Dolennu gydag erthyglau Wicipedia
Mae 'galw' delwedd i fewn i erthygl ar Wicipedia yn hawdd, gan mai'r cwbwl sydd angen ei wneud ydy galw ei enw o fewn cromfachau sgwâr e.e. ; mae'r geiryn 'bawd' yn lleihau'r maint i'r maint arferol. Gall y ddelwedd fod ar Gomin neu ar y Wicipedia. Mae'r lluniau sydd ar Comin ar gael ar unrhyw un o'r 290+ Wicipedia, ond mae llun a uwchlwythir ar y Wicipedia Cymraeg ar gael yn yr iaith honno'n unig (e.e. cloriau llyfrau).

Ar waelod llawer o erthyglau ar Wicipedia ceir baner ar ffurf petrual, sy'n ei gwneud yn hawdd i ddolennu gyda Chomin. Gellir dolennu gyda thudalen ar Comin neu gyda Chategori ar Comin. I ddolennu gydag erthygl ar Comin gellir ychwanegu'r Nodyn hwn: . Os oes Categori o luniau ar Comin, gellir ychwanegu dolen i'r Categori hwnnw: e.e. . frameless|upright=1.8|alt=Nodyn Comin|Nodyn Comin Gan mai'r Saesneg yw iaith *de facto*, rhyngwladol Comin, dylid nodi'r enw yn yr iaith sydd ar Comin e.e.  ac NID .

## Gweler hefyd
*Wicimedia DU

## Dolen allanol
*

Comin
Llys (cyfraith)

bawd|Treial troseddol yn llys yr Old Bailey, Llundain (engrafiad, 1808)

Math o dribiwnlys sydd â'r awdurdod i roi barn am anghydfodau cyfreithiol ydy **llys** (a elwir hefyd yn **llys barn**). Yn aml maent yn sefydliadau a weinyddir gan y llywodraeth ac anelant at gyfiawnder mewn achosion preifat, troseddol a gweinyddol yn unol â deddfau. Barnwyr ac ynadon sy'n goruchwylio'r llys. Mae'r gair hefyd yn disgrifio adeilad sy'n cynnal achos llys.

## Cyfeiriadau 

Categori:Sefydliadau cyfreithiol
Tommy Cooper

Digrifwr oedd **Thomas Frederick "Tommy" Cooper** (19 Mawrth 1921 - 15 Ebrill 1984;).

Cafodd ei eni yng Nghaerffili, yn fab i'r milwr Thomas H. (Tom) Cooper a'i wraig Gertrude. Cafodd ei addysg yn Mount Radford School for Boys, Dyfnaint.

## Oriel 

|Fes Tommy Cooper

## Cyfeiriadau 
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Di Pravinho

Band ifanc o ardal Eifionydd, Gwynedd yw **Di Pravinho**. Maent yn chwarae ska / reggae / ffync / roc.

## Dolenni allanol
*Gwefan Di Pravinho 
*Cyfweliad gyda'r BBC
*Gwefan Myspace y band

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Donna Lewis

Cantores a chyfansoddwraig Cymreig yw **Donna Lewis** (ganwyd 6 Awst 1959). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei chân o 1996 "I Love You Always Forever".

Cafodd ei geni yng Nghaerdydd.

## Disgograffiaeth
### Albymau
**Now in a Minute* (1996)
**Blue Planet* (1998)
**Be Still* (2002)
**In the Pink* (2007)

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Cerddorion benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Cerddorion o Gaerdydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Teisen

bawd|200px|Teisen benblwydd
bawd|200px|Teisen briodas

Bwyd melys pôb yw **teisen** neu **cacen**. Mae teisennau yn cynnwys arfer blawd, siwgr, ŵy, menyn, llaeth a burum. Bwytir nhw yn aml yn ystod dathliadau, fel penblwyddi neu priodasau.

## Gweler hefyd
* Teisen hufen
* Teisen lap
* Teisen gri
* Teisen Nadolig
* Teisen foron
* Teisen Fadeira
*Teisen Battenberg

## Dolenni allanol
* Rysáit deisen


Categori:Pwdinau
Swlŵeg

Mae **Swlŵeg** (*isiZulu* yn Swlŵeg) yn iaith a siaredir yn Affrica Ddeheuol (yn arbennig yn Ne Affrica, ond hefyd yn Gwlad Swasi a Mosambic, yn bennaf gan grŵp ethnig y Swlŵiaid). Mae'n perthyn i deulu ieithyddol yr ieithoedd Niger-Congo ac is-deulu’r ieithoedd Bantŵ.

Mae tri phrif fath o gytsain glec yn Swlŵeg sy'n cyfateb yn fras i *q* , *c*  a *x* . Un o ieithoedd swyddogol De Affrica ydy hi. Deellir Swlŵeg gan siaradwyr Xhosa a Swati hefyd, oherwydd i'r ieithoedd hynny berthyn i grwp ieithoedd Nguni yr ieithoedd Bantŵ. Tua 10 miliwn o bobl sydd yn medru Swlŵeg yn Ne Affrica.

## Creoliaith Gauteng
Ceir tafodiaith neu greoliaith sy'n seiliedig ar ramadeg Swlŵeg yn maestrefi talaith Gauteng ac yn enwedig Soweto. Ei enw yw isiCamtho. Cyfeirir ato hefyd, weithiau, gan y term sydd wedi dod yn generic i ddatblygiadau tafodiaith o'r fath fel Tsotsitaal.

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd Niger-Congo
Categori:Ieithoedd Bantŵ
Categori:Ieithoedd Affrica
Categori:Ieithoedd De Affrica
Morgan John Rhys

bawd|260px|Cylchgrawn cyffredinol, Cymraeg ei iaith, a oedd yn cyhoeddi erthyglau crefyddol, gwleidyddol a hanesyddol, ynghyd â barddoniaeth, bywgraffiadau a newyddion. Mae hefyd yn nodweddiadol am erthyglau ar gaethwasiaeth a'r Chwyldro Ffrengig. Yn wreiddiol yn gylchgrawn chwarterol daeth yn un daufisol yn 1794. Golygwyd y cylchgrawn gan y gweinidog ac awdur, Morgan John Rhys (Morgan ab Ioan Rhus, 1760-1804) gyda'r bardd a llenor, David Thomas, (Dafydd Ddu Eryri, 1759-1822) yn gyfrannwr amlwg.

Gweinidog gyda'r Bedyddwyr oedd **Morgan John Rhys**, neu Rhees (8 Rhagfyr 1760 – 7 Rhagfyr 1804). Roedd hefyd yn bropagandydd enwog dros ryddid, gan groesawu'r Chwyldro Ffrengig, ac yr oedd yn pregethu yn erbyn caethwasiaeth. Cafodd ei eni yn Llanbradach, Caerffili.

Yn 1794 ymfudodd i America wedi cael ei siomi gan yr ymateb i radicaliaeth Prydain. Roedd mewn perygl o gael ei arestio am ei feirniadaeth ar y llywodraeth yn ei erthyglau yn *Y Cylchgrawn Cynmraeg* [*sic*], y cyfnodolyn a ddechreuodd yn Nhrefeca yn yr un flwyddyn.

Yn America bu'n gyfrifol am brynu tir a sefydlu gwladfa Gymreig yng ngorllewin Pennsylvania. Rhoddodd yr enw 'Cambria' ar y wladfa newydd a'i brif dref oedd Beulah. Cyhoeddodd bapur newydd yno, *The Western Sky*. Cychwynnodd enwad newydd, Eglwys Crist, a cheisiai genhadu i'r brodorion Americanaidd.

Credai y dylid creu sir newydd ym Mhennsylvania o'r enw Cambria, ac mai ei dref ef, Beula, a ddylai fod yn ganolfan weinyddol i'r sir. Pan grewyd Cambria County gan lywodraeth talaith Pennsylvania yn 1804, collodd Beula y bleidlais i ddod yn brif ganolfan weinyddol o un pleidlais, yn lle hynny, daeth tref gyfagos Ebensburg - a oedd yn wreiddiol yn rhan o Beula - yr anrhydedd honno. Bu farw Rhys bythefnos ar ôl i'r rheithfarn gael ei rhyddhau.

Ar ei daith drwy America, cadwodd ddyddiadur a ystyrir heddiw'n gofnod hanesyddol pwysig. Sgwennod ar 4 Mai 1795, "Gwell gen i fyw gyda'r Indiaid na chyda perchnogion caethweision."

## Llyfryddiaeth
*J. J. Evans, ''Morgan John Rhys a'i Amserau* (1935)
*Gwyn Alf Williams, *The Search for Beulah Land'' (1980)
*E. Wyn James,"'Seren Wib Olau': Gweledigaeth a Chenhadaeth Morgan John Rhys (1760-1804)", *Trafodion Cymdeithas Hanes y Bedyddwyr* (2007), tt.5-37
*E. Wyn James, "Morgan John Rhys a Chaethwasiaeth Americanaidd", yn *Canu Caeth: Y Cymry a’r Affro-Americaniaid*, gol. Daniel G. Williams (Llandysul: Gwasg Gomer, 2010), tt.2-25

## Cyfeiriadau
Categori:Arweinwyr crefyddol Cristnogol
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1760
Categori:Marwolaethau 1804
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
GNVQ

Cymhwyster addysg bellach sydd ar gael mewn dau lefel yw'r **Cymhwyster Galwedigaethol Cenedlaethol Cyffredinol** (Saesneg: *General National Vocational Qualification* neu **GNVQ**). Mae hi'n gwrs alwedigaethol a geir ym Mhrydain. Bwriad y llywodraeth oedd dod â'r GNVQ i ben yn 2007. Mae'n bosib defnyddio'r GNVQ i gyrraedd gofynion mynediad yr AVCE.

## Lefelau GNVQ 
*GNVQ Sylfaen
*GNVQ Canolradd

## Pynciau GNVQ 
*Gofal Iechyd a Sosialiaeth
*Technoleg Gwybodaeth a Chyfathrebu
*Lletygarwch ac Arlwyaeth
*Technoleg Busnes
*Celf ac Arfaeth
*Twristiaeth a Hamdden
*Gwneuthuriad
*Cyfryngau

## Dolenni allanol 
* Ffynhonnell 

Categori:Cymwysterau addysg yn y Deyrnas Unedig
Haf

:''Mae'r dudalen hon am y tymor. Gweler hefyd Gwlad yr Haf.''

[250px|chwith|bawd|Traeth [Porth Ia, Cernyw]]
Y tymor sy'n dilyn y gwanwyn ac yn rhagflaenu'r hydref yw'r **haf**. Yn ôl y calendr Gwyddelig, misoedd Mai, Mehefin a Gorffennaf ydyw, sy'n egluro tarddiad y gair Gorffennaf.

Gall yr enw Haf gael ei ddefnyddio fel enw merch.

Gelwir dyddiau poethaf a mwyaf llaith yr haf yn ddyddiau'r cŵn.


Categori:Tymhorau
Gwener (duwies)

**Gwener** (o'r Lladin *Veneris*, "yn perthyn i Venus") yw'r ffurf Gymraeg o'r enw "Venus", a oedd yn dduwies serch a phrydferthwch mytholeg Rufeinig. Rhoddodd ei henw i Gwener, yr ail blaned oddi wrth yr Haul, ac enwyd diwrnod o'r wythnos ar ei hôl, *Veneris dies*, a ddaeth i'r Gymraeg fel Dydd Gwener. Mae'r dduwies, fel llawer o dduwiau Rhufain, yn tarddu o fytholeg Roeg, lle roedd yn ymddangos dan yr enw Aphrodite.

Yn ôl fersiynau gwahanol o'r chwedl cafodd Gwener ei geni yn y môr ger naill ai Cyprus neu ynys Cythera. Caiff Gwener ei phortreadu'n aml gan y chwedlau fel cymeriad balch a byr ei thymer. Roedd yn anffyddlon yn gyson i'w gŵr Fwlcan (Hephaestos) a chafodd berthnas gyda Mawrth, duw rhyfela, Adonis ac Anchises (yn ddiweddarach, byddai'n cenhedlu'r arwr Aeneas gyda'r dyn meidrol hwn). Roedd Gwener hefyd yn fam i Ciwpid, duw serch. Yn yr *Iliad*, Gwener oedd yn rhannol gyfrifol am Ryfel Caerdroea hefyd am iddi gynnig Elen o Gaerdroea yn wraig i Baris.

Yn Rhufain, roedd teulu'r Julii yn haeru eu bod yn ddisgynyddion i'r dduwies Gwener, trwy Aeneas. Cyflwynodd yr enwocaf o'r teulu yma, Iŵl Cesar, gwlt *Venus Genetrix*, fersiwn mamol a theuluol o'r dduwies. Un o'r duwiesau tebyg iddi mewn chwdloniaeth Geltaidd oedd Modron.

## Gwener mewn celf 
* ***Venus de Milo*** http://www.artchive.com/artchive/G/greek/venus_de_milo.jpg.html , cerflun hynafol a ddarganfuwyd ar ynys Melos (neu Milo) a oedd yn dangos Gwener yn dal yr afal aur a'i roddwyd iddi gan Paris. Mae'r cerflun eisoes wedi colli ei breichiau.
* ***Genedigaeth Gwener*** gan Sandro Botticelli. Yn y ddelwedd enwog hon o'r Dadeni, dangosir Gwener yn glanio ar lannau Cyprus am y tro cyntaf, wedi'i chludo gan gregyn yn arnofio ar y dŵr a'r gwyntoedd.

[bawd|dim|200px|*Gwener yn ymolchi* gan [Titian (tua 1525), Oriel Genedlaethol yr Alban]]

## Gweler hefyd 
* Mwnt Gwener: rhan o'r corff benywaidd a anwyd ar ei hôl.

Categori:Cariad
Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Rufeinig
Russell T Davies

Ysgrifennwr a chynhyrchydd teledu o Gymru yw **Russell T Davies** (ganwyd 27 Ebrill 1963 yn Abertawe). Mae'n gyn-ddisgybl o Ysgol Gyfun yr Olchfa yn Sgeti.

## Rhaglenni teledu 
* *Queer as Folk*
* *The Second Coming*
* *Doctor Who*
* *Bob & Rose*
* *Mine All Mine*
* *Casanova*
* *Cucumber* a *Banana*

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Dyneiddwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Llenorion LHDT o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun yr Olchfa
Categori:Llenorion gwyddonias o Gymru
Command & Conquer

Un o'r gemau fideo mwyaf llwyddiannus ganol y 1990au oedd ***Command a Conquer***. Roedd y gêm yn rhan o gyfres. Y gemau yn y gyfres *Command a Conquer* yw *Red Alert*, *Tiberian Sun* a *Generals*. Crewyd y gêm gan Westwood Studios, California.

### Rhestr gemau
#### Cyfres Tiberia
**Command & Conquer: Tiberian Dawn* (1995)
***Command & Conquer: The Covert Operations* (1996)
***Command & Conquer: Sole Survivor* (1997)
**Command & Conquer: Tiberian Sun* (1999)
**Command & Conquer: Tiberian Sun: Firestorm* (2000)
**Command & Conquer: Renegade* (2002)
**Command & Conquer 3: Tiberium Wars* (2007)
**''Command & Conquer 3: Kane's Wrath* (2008)
**Tiberium* (2008)

#### Cyfres Red Alert
**Command & Conquer: Red Alert* (1996)
***Command & Conquer: Red Alert: Counterstrike* (1997)
***Command & Conquer: Red Alert: The Aftermath* (1997)
***Command & Conquer: Red Alert: Retaliation* (1998)
**Command & Conquer: Red Alert 2* (2000)
***Command & Conquer: Yuri's Revenge* (expansion pack) (2001)
**Command & Conquer: Red Alert 3* (2008)

#### Cyfres Generals
**Command & Conquer: Generals* (2003)
***Command & Conquer: Generals – Zero Hour''(2003)

Categori:Gemau fideo
Mochyn cwta

Cnofil digynffon clustgwta bach dof â chorff stowt o'r enw *Cavia porcellus* yw **mochyn cwta** neu **mochyn Gini**. Mae'n dod o'r Andes yn Ne America. Cafodd ei ddofi am ei gig ac mae'n dal yn ffynhonnell bwysig o fwyd ym Mheriw a Bolifia. Mae wedi dod yn boblogaidd fel anifail anwes.

**Yr Arwr Cwta*

## Cyfeiriadau
Categori:Anifeiliaid anwes
Categori:Mamaliaid De America
Categori:Rhywogaethau o gnofilod
Twnnel Hafren

Twnnel rheilffordd sy'n cysylltu de Swydd Gaerloyw yn Lloegr a Sir Fynwy yng Nghymru yw **Twnnel Hafren** (Saesneg *Severn Tunnel*). Mae'n rhedeg o dan aber Afon Hafren. Adeiladwyd y twnnel rhwng 1873 a 1886 gan gwmni'r Rheilffordd y Great Western. Yn 4.5 milltir (7&nbsp;km) o hyd, hwn yw twnnel rheilffordd hwyaf yn rhwydwaith rheilffordd Prydain (sydd ddim yn cynnwys y Tiwb yn Llundain). Dim ond Twnnel y Sianel sy'n hwy.  Mae gorsaf fach Cyffordd Twnnel Hafren tua thair milltir o ben Cymreig y twnnel.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Fynwy
Categori:Afon Hafren
Categori:Cludiant yn Sir Fynwy
Categori:Cludiant yn Swydd Gaerloyw
Hafren
Gagra

Dinas yn rhanbarth Abchasia, yng ngorllewin y Georgia hanesyddol, yw **Gagra** (Abchaseg a Rwseg: Гагра, Georgeg:გაგრა). Gorwedd ar lan ogledd-ddwyreiniol y Môr Du, wrth droed Mynyddoedd Caucasus. Mae Gagra'n ran o ardal ehangach gyda'r un enw. Mae Abchasia'n weriniaeth sydd wedi torri i ffwrdd o Georgia, er ei bod, yn rhyngwladol, yn dal i gael ei hadnabod yn swyddogol fel rhan o'r wlad honno. Roedd poblogaeth o 26,636 yn 1989, ond mae hyn wedi disgyn llawer ers hynny oherwydd carthu ethnig y Georgiaid o Abchasia.

Sefydlwyd y dref fel gwladfa Roegaidd hynafol o'r enw * Triglite* yn wreiddiol, a gyfaneddwyd gan Groegiaid a Colciaid. Daeth dan lywodraeth teyrnas Pontus yn y ganrif gyntaf OC cyn cael ei llyncu'n ran o'r Ymerodraeth Rufeinig, pryd ailenwyd y dref yn *Nitica*. Fe achosodd ei lleoliad daearyddol i'r Rhufeiniad ei atgyfnerthu fel caer, a chafwyd ymosodiadau aml arni gan y Gothiaid a goresgynwyr eraill. Ar ôl i Rufain syrthio, cymerodd ei holynydd, yr Ymerodraeth Fysantaidd, reolaeth o'r dref. Ynghyd â gweddill Abkhazia, cyfunwyd Gagra yn rhan o deyrnas Georgiaidd Imereti o'r 9g ymlaen.

## Dolenni allanol 
* Gwefan y ddinas 
*  gagra.narod.ru

Categori:Abchasia
Categori:Dinasoedd Georgia
John Masefield

Bardd ac awdur yn yr iaith Saesneg oedd **John Masefield** (1 Mehefin 1878 – 12 Mai 1967).

Fe'i penodwyd yn Fardd Llawryfog ym 1930, yn dilyn marwolaeth Robert Bridges.  Fe'i dilynwyd gan Cecil Day-Lewis ar ôl ei farwolaeth ei hun.

## Llyfryddiaeth 
**The Midnight Folk* (nofel plant)
**The Box of Delights* (nofel plant)
**Saltwater Ballads* (barddoniaeth)

Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr plant o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Henffordd
Categori:Pobl fu farw yn Swydd Rydychen
Thomas Hardy

bawd|Fe'i ganwyd mewn bwthyn yn Upper Bockhampton
Bardd a nofelydd o Loegr oedd **Thomas Hardy** (2 Mehefin 1840 – 11 Ionawr 1928).

Fe'i ganwyd mewn bwthyn yn Upper Bockhampton, pentref bach ger Dorchester, Dorset.  Pensaer oedd ef. Ei wraig gyntaf oedd Emma Lavinia Gifford (m. 1912).  Priododd ei ysgrifenyddes, Florence Emily Dugdale, ym 1914.

Bu farw yn ei gartref, Max Gate, yn Dorchester.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Desperate Remedies* (1871)
**Under the Greenwood Tree* (1872)
**A Pair of Blue Eyes* (1873)
**Far from the Madding Crowd* (1874)
**The Hand of Ethelberta* (1876)
**The Return of the Native* (1878)
**The Trumpet-Major* (1880)
**A Laodicean* (1881)
**Two on a Tower* (1882)
**The Mayor of Casterbridge* (1886)
**The Woodlanders* (1887)
**Wessex Tales* (1888)
**A Group of Noble Dames* (1891)
*''Tess of the d'Urbervilles* (1891)
**Life's Little Ironies* (1894)
**Jude the Obscure* (1895)
**The Well-Beloved* (1897)

### Barddoniaeth
**Wessex Poems* (1898)
**Poems of the Past and Present* (1901)
**The Dynasts* (1904)
**The Dynasts, Rhan 2* (1906)
**The Dynasts, Rhan 3* (1908)
**Satires of Circumstance* (1914)
**Collected Poems* (1919)
**Late Lyrics and Earlier* (1922)
**Human Shows'' (1925)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Marwolaethau 1928
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Dorset
Categori:Pobl fu farw yn Dorset
Champs-Élysées

250px|de|bawd|Avenue des Champs-Elysées
bawd|left
Stryd fawr ym Mharis yw'r **Champs-Élysées**. Mae'n rhedeg o'r Place de la Concorde i'r Arc de Triomphe.

Categori:Paris
Categori:Strydoedd
Notre-Dame de Paris

Eglwys gadeiriol ym Mharis yw **Notre-Dame de Paris** (Ffrangeg: *Ein Harglwyddes o Baris*). Saif ar ynys o'r enw Île de la Cité yn Afon Seine. Mae'n un o Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO.

Cychwynnwyd adeiladu'r gadeirlan yn 1160 a roedd y rhan fwyaf wedi ei gwblhau erbyn 1260, er fe'i addaswyd yn aml yn y canrifoedd ers hynny. Yn y 1790au halogwyd yr adeilad yn ystod Chwyldro Ffrainc pan ddinistriwyd neu difrodwyd ei ddelweddau crefyddol. Yn fuan wedi cyhoeddi nofel Victor Hugo *Notre-Dame de  Paris* yn 1831, cododd ddiddordeb cyhoeddus yn yr adeilad unwaith eto. Cychwynnodd gynllun mawr i adfer yr adeilad gan Eugène Viollet-le-Duc yn 1845 a barhaodd am 25 mlynedd. Cafwyd cyfnod arall o lanhau ac adfer yn 1991–2000.

## Tân 2019
bawd|chwith|Y tân yn Notre-Dame, 15 Ebrill 2019

Ar brynhawn 15 Ebrill 2019, cychwynnodd tân yn nho'r adeilad a ledodd yn gyflym gan achosi difrod sylweddol. Dinistriwyd y to pren a dymchwelodd y prif feindwr. Gwnaed difrod sylweddol i'r adeilad ond achubwyd y prif strwythur a'r tri ffenest rhosyn enwog wedi eu gwneud o wydr lliw yn dyddio nôl i 1225. Achubwyd nifer fawr o weithiau celf a chreiriau o du fewn y gadeirlan.

Dywedodd Arlywydd Macron y byddai Notre-Dame yn cael ei ailadeiladu. O fewn diwrnod, codwyd o leiaf €600m tuag at adfer y gadeirlan.

Adnewyddwyd Notre-Dame ac agorodd yr adeilad ar ei newydd wedd ar y 29 o Dachwedd 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mharis
Categori:Eglwysi cadeiriol Ffrainc
Rhestr pobl o Wlad Belg

Dyma **restr pobl o Wlad Belg**.

*Amélie Nothomb, nofelydd
*Jacques Brel, cerddor
*Jean Claude van Damme, actor
*César Franck, cyfansoddwr
*Hergé, cartwnydd enwog
*Audrey Hepburn, actores (ganwyd yno)
*Maurice Maeterlinck, awdur
*René Magritte, arlunydd
*Eddie Merckx
*Adolphe Sax, dyfeisiwr y sacsoffon
*Siarlymaen (ganwyd yno)
*Georges Simenon, awdur
*Paul-Henri Spaak, gwleidydd

Categori:Pobl o Wlad Belg
Pobl
Gwlad Belg
Myrddin

dde|bawd|225px|Myrddin yn adrodd ei farddoniaeth, o lyfr o Ffrainc o'r 13eg ganrif.

Mae **Myrddin** yn gymeriad pwysig yn llenyddiaeth Gymraeg a chwedloniaeth y Cymry, yn cynnwys yr hanesion am y Brenin Arthur. Efallai fod yr enw yn cyfeirio at sawl person, hanesyddol a chwedlonol.

Ceir y cyfeiriad cyntaf at berson o'r enw Myrddin mewn nifer o gerddi darogan, o ddyddiad ansicr ond yn cyfeirio at ddigwyddiadau yn y 6g yn yr Hen Ogledd. Mae'r rhain yn cynnwys yr *Afallennau*, yr *Hoianau*, *Cyfoesi Myrddin a Gwenddydd ei chwaer*, *Gwasgargerdd Fyrddin yn y bedd* a *Peirian Faban*. Gellir casglu o'r cerddi hyn fod Myrddin yn fardd llys i Gwenddoleu fab Ceidio, a laddwyd ym Mrwydr Arfderydd yn erbyn Rhydderch Hael. Dywedir i Fyrddin fynd yn wallgof o weld y lladdfa, a chael y ddawn i broffwydo.

Datblygwyd y chwedl yn ddiweddarach gan Sieffre o Fynwy, sy'n cysylltu Myrddin a de Cymru, ac yn enwedig â Chaerfyrddin, yn hytrach na'r Hen Ogledd. Yn ei *Historia Regum Britanniae* (1136) mae Sieffre yn adrodd fod Myrddin yn fachgen "heb dad", a bod bwriad i'w ladd a thaenellu ei waed ar sylfeini caer yr oedd Gwrtheyrn yn ceisio ei hadeiladu. Mae'r hanes yma yr un hanes a'r un a adroddir gan Nennius am Ddinas Emrys, ond mai Emrys Wledig (Ambrosius Aurelianus) yw'r bachgen yn stori Nennius, nid Myrddin; cyfeirir at Fyrddin fel 'Myrddin Emrys' yn aml. Yn ôl Sieffre daeth Myrddin yn ddewin ac yn gynghorydd i'r Brenin Arthur. Yn ddiweddarach ysgrifennodd Sieffre ei *Vita Merlini* ('Buchedd Myrddin') am Fyrddin ei hun.

## Llyfryddiaeth
Ceir nifer fawr iawn o lyfrau ac erthyglau am Fyrddin. Rhoddir yma detholiad byr o weithiau ysgolheigaidd sy'n synnwys llyfryddiaethau defnyddiol.
* Basil Clarke (gol.), *The Life of Merlin* (1973).
* A. O. H. Jarman, *The Legend of Myrddin* (1960)
* eto, pennod yn R. S. Loomis (gol.), *Arthurian Literature in the Middle Ages* (1959)
* eto, 'The Merlin Legend and the Welsh Tradition of Prophecy', yn Rachel Bromwich ac eraill (gol.), *The Arthur of the Welsh* (Caerdydd, 1991)
* N. Tolstoy, *Quest for Merlin* (1985)

### Ffuglen
*Mary Stewart - Cyfres Myrddin (1970-1995)

## Gweler hefyd
*Bryn Myrddin

## Dolenni allanol 
* Thomas Green's Arthurian Resources - Myrddin
* Gwefan prosiect Myrddin

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cylch Arthur
Categori:Canu Darogan
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Yr Hen Ogledd
Anne Bancroft

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Anna Maria Louisa Italiano** neu **Anne Bancroft** (17 Medi 1931 – 6 Mehefin 2005). Fe'i ganed yn y Bronx, Dinas Efrog Newydd.

## Bywyd 
### Priodasau a theulu 
Bu'n briod â Martin May rhwng 1 Gorffennaf 1953 a 13 Chwefror 1957, a ni chawsant blant.

Cyfarfyddodd Bancroft Mel Brooks yn 1961, mewn ymarferiad sioe Perry Como. Fe lwgrwobrwyodd Brooks gweithiwr yn y stiwdio i ganfod lle roedd hi'n cael ei swper iddo allu ei chyfarfod eto. Unwaith y cyfarfu Bancroft gyda Brooks, dywedodd wrth ei therapydd y byddai'n rhaid iddynt gwblhau'r therapi cyn gynted a phosib gan ei bod wedi cyfarfod y dyn yr oedd hi am ei briodi.

Priodasant ar 5 Awst 1964, yn Neuadd Dinas Efrog Newydd a buont gyda'i gilydd tan eu marwolaeth. Cawsant un mab, Maximillian, yn 1972. Ymddangosant ar y sgrîn gyda'i gilydd dair gwaith: yn dawnsio tango yn ffilm 1976 Brooks *Silent Movie*, yn ail-weithiad 1983 Brooks o *To Be or Not to Be*, ac ym mhennod "Opening Night" o *Curb Your Enthusiasm* ar rwydwaith HBO. Fe actiodd Bancroft yn y ffilm 1980 *The Elephant Man* a gynhyrchwyd gan Brooks. Roedd Brooks hefyd yn gynhyrchwr gweithredol ar y ffilm yr oedd hi'n actio ynddi ym 1987 sef *84 Charing Cross Road*.

### Marwolaeth 
chwith|bawd|200px|Llun bedd tad Anne Bancroft
Bu farw Bancroft ar 6 Mehefin 2005 o gancr *uterine*, yn 73 oed yn Ysbyty Mount Sinai yn Ninas Efrog Newydd. Roedd ei marwolaeth an annisgwyl i'w ffrindiau agos hyd yn oed; roedd Bancroft yn berson cyfrinachol iawn a heb ryddhau manylion am ei salwch.

Goroeswyd Bancroft gan Brooks, ei mab, ei wyr, ei mam a'i dwy chwaer. Claddwyd hi ym Mynwent Kensico yn Valhalla, Efrog Newydd, ger ei thad, Michael Italiano. Mae angel sy'n crio a charreg bedd marmor gwyn yn addurno'r safle.

## Anrhydeddau 
* Hollywood Walk of Fame 6368 Hollywood Boulevard.

## Gweithiau 
### Theatr 
### Ffilmiau 
### Teledu 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn y Bronx
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw o ganser y groth
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Telyn y Nos

Dyma'r gyfrol o gerddi a enillodd i Gynan y wobr am gyfrol lenyddol (*belles lettres*) mewn barddoniaeth neu ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1920. Roedd un ar bymtheg wedi cynnig am y wobr o bum punt ar hugain. Prif thema Cynan oedd rhyfel, a'r Rhyfel Byd Cyntaf newydd orffen.

Mae'r cerddi yn y casgliad yn cynnwys:
*"Mab y Bwthyn"
*"Y Gwanwyn Du"

Dyma beth ysgrifennodd y beirniaid:
:"Ni raid mwy na darllen y 'Gair at y Darllenydd' ar y dechrau i weld fod mwy i wreiddioldeb ac annibyniaeth meddwl ac arddull gan yr awdur hwn na chan yr uno'r lleill. *Telyn y Nos* y dewisodd alw ei gyfrol: barddoniaeth y Rhyfel ydyw, cri enaid cywir ac awen feiddgar o ganol caddug uffernol y Rhyfel Mawr."

Cyhoeddwyd y gyfrol yn 1921 gan William Lewis (Argraffwyr) Cyf., Caerdydd, yng nghyfres yr Enfys.   

## Cyfeiriadau
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Albert Evans-Jones (Cynan)
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau 1921
B

bawd

Ail lythyren yr wyddor Ladin a'r wyddor Gymraeg yw **B**. Mewn nifer o ieithoedd mae'r llythyren hon yn cael ei defnyddio i ddynodi'r ffrwydrolyn dwywefusol lleisiol /b/.

Yn y Gymraeg mae **b** yn cael ei heffeithio gan dreigladau meddal a thrwynol, yn ogystal â bod yn ffurf dreigledig ar y llythyren **p**.

## Treigladau
* **Meddal** - Try **b** /b/ yn **f** /v/ yn ôl treiglad meddal: Bangor → i Fangor
** **B** yw ffurf **p** /p/ wedi'i treiglo'n feddal: pioden → y bioden
* **Trwynol** - Try **b** yn **m** /m/ yn ôl treiglad trwynol: bol → ym mol

Categori:Yr wyddor Ladin
Categori:Yr wyddor Gymraeg
Categori:Graffemau
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1920

250px|bawd|Poster yr Eisteddfod
250px|bawd|Meini'r Orsedd, Y Barri

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1920** yn y Barri, Sir Forgannwg.

Enillydd y gystadleuaeth am gyfrol lenyddol (*Belles lettres*), yn farddoniaeth neu ryddiaith, oedd Cynan. Enw'r gyfrol oedd *Telyn y Nos*.

Sefydlwyd Y Babell Lên yn yr Eisteddfod hon, ac am y tro cyntaf hefyd roedd y cyfansoddiadau buddugol ar gael i'w prynu fel llyfryn yn ystod yr Eisteddfod ei hun, yn hytrach na misoedd yn ddiweddarach fel fuasai'r arfer cyn hynny.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri a'r Fro 1968 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn y Barri

Barri 1920
Barri
1920
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Categori:1920 yng Nghymru
Jedi Linux

Mae **Jedi Linux** yn ddosbarthiad pitw o GNU/Linux. Ei amcan yw i fod yn sylfaen gadarn i'r rheolwr-pecynnau force-get sydd yn rhoi cydberthynas rhwng pecynnau meddalwedd tardd a deuol, a chroes-ddybynniadau rhwng y ddau. Mae Jedi Linux yn defnyddio pecynnau prif ffrwd, tarddiau datblygiad digyfnewid, heb unrhyw clytiau gwerthiwr i helpu lleuhau y siawns o pecynnau sydd ddim i'w gwneud a'i gilydd beidio bod yn gytun.

Gyda fersiwn 0.2 mae'n bosibl ei fwtio neu ei ddefnyddio fel amglychedd chroot-adwy. Mae'r dosbarthiad yn eich galluogi i sefydlu drwy CD byw, ac mae'n bosib cael X yn ogystal a rhaglenni byrion Firefox i weithio ar amryw o drefnwyr ffenestri. Pan ddaw fersiwn 0.3 allan mi fydd gyda'r rheolwr-pecynnau force-get ar ei newydd wedd, yn ogystal â rheolwr systemau newydd o'r enw Cockpit.

## Gweler hefyd 
* force-get
* Rhestr o ddosbarthiadau Linux
* Cymhariaith o ddosbarthiadau Linux

## Dolen allanol 
* Hafan Jedilinux 

Categori:Meddalwedd
Force-get

**force-get** yw rheolwr-pecynnau ar gyfer GNU/Linux sydd gyda'r amcan o alluogi cydfyw rhwng pecynnau tardd a deuol ar yr un system gyfrifiadurol. Mae'r fersiwn mwyaf newydd wedi ei ysgrifennu mewn BASh, sef iaith cragen o UNIX. force-get yw'r rheolwr pecynnau rhagosodedig yn Jedi Linux, ac mae'n gweithio mewn llawer o ddosbarthiadau GNU/Linux eraill.

Er fod yna dim ond ychydig o becynnau yn y force-tree ar hyn o bryd, mae pecynnau'r cael eu ychwanegu gan dîm o ddatblygwyr wrth iddynt ceisio ddygymod a anghenion o ddefnyddwyr GNU/Linux. Yn ogystal mae ffeiliau ffurfweddu gyda ffurf syml sy'n ei wneud yn eithaf hawdd i ddefnyddwyr ychwanegu pecynnau newydd i'r force-tree. Mae force-get yn cael ei ystyried fel meddalwedd beta ond mae mewn datblygiad parhaol.

## Gweler Hefyd
*Jedi Linux

## Linciau Allanol
*Hafan force-get

Categori:Meddalwedd
Taiwan

Gwlad yn Nwyrain Asia ydy **Taiwan**, a gaiff ei adnabod yn swyddogol fel **Gweriniaeth Tsieina** (Tsieineeg traddodiadol: 台灣), Pescadores, Quemoy, Matsu, Pratas. Prifddinas y wladwriaeth yw Taipei, ar ynys Taiwan. Yn ffinio â'r weriniaeth mae  Gweriniaeth Pobl Tsieina i'r gorllewin, Japan i'r dwyrain a'r gogledd-ddwyrain a Gweriniaeth Y Philipinau (neu'r Philipinau) i'r de. Taipei ydy'r brifddinas swyddogol yn ogystal â chanolbwynt diwylliant ac economeg y wlad.

## Hanes
200px|bawd|chwith|Taiwan
Hyd at 10,000 o flynyddoedd yn ôl, pan gododd lefel y môr, roedd yr ynys yn sownd yn y tir mawr.
Cafwyd hyd i olion dyn ar yr ynys sy'n dyddio'n ôl i rhwng 20,000 a 30,000 o flynyddoedd.
Ychydig dros 4,000 o flynyddoedd yn ôl ymfudodd ffermwyr o dir mawr Tsieina i'r ynys; credir mai'r rhain yw cyndeidiau Brodorion Taiwan. Roedd eu hiaith yn perthyn i ieithoedd Awstralaidd. Yn y 13g setlodd Tsieiniaid Han ar ynysoedd Penghu ond roedd brodorion Taiwan yn anghroesawgar tuag atynt. Dim ond ychydig bysgotwyr fedrai sefydlu yno, tan yr 16g.

Gwladychwyd rhannau o'r ynys gan Iseldirwyr (Vereenigde Oost-Indische Compagnie) a Sbaenwyr yn 1626. Roeddent ill dau'n awyddus i ddefnyddio'r ynys fel troedle i farchnata. Yn dilyn cwymp Brenhinllin Ming daeth unoliaethwr Mingaidd i'r ynys, sef dyn o'r enw Koxinga gan hel yr Iseldirwyr (1662) ac ymosod ar dir mawr Tsieina. Lladdwyd ei ŵyr yn 1683 gan Shi Lang o dde Fujian, fe unwyd Taiwan gyda Qing.

Yn rhyfeloedd Sino-Japan 1894-1895, gorchfygwyd yr Ymerodraeth Qing gan Japan a chychwynwyd ar unwaith ar y gwaith o ddiwydiannu'r ynys e.e. porthladdoedd a rheilffyrdd. Erbyn 1938 roedd dros 309,000 o Japaniaid yn byw yn Taiwan.

## Daearyddiaeth
Saif ynys Taiwan tua 180 kilometr i'r de-ddwyrain o Tsieina, ar draws Culfor Taiwan ac mae ganddo arwynebedd o . Mae cryn wahaniaeth rhwng dau draean dwyreiniol yr ynys a'r traean gorllewinol. Mae'r ochr ddwyreiniol yn bum rhes o fynyddoedd geirwon sy'n rhedeg o'r gogledd i'r de. Mynydd uchaf Taiwan ydyYu Shan  sy'n 3,952 m o uchder. Ceir pum copa arall sydd dros 3,500 metr ar yr ynys. Dyma, felly bedwaredd ynys uchaf ar y Ddaear.

## Cyfeiriadau
## Gwaith a gyfeiriwyd
* 
* 
* 
* 
* 

## Darllen pellach
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


Categori:Ynysoedd Asia
Categori:Tiriogaethau dadleuol
Categori:Gwledydd Asia
Budweiser

Defnyddir **Budweiser** am ddau fath gwahanol o gwrw. Y math gwreiddiol yw'r un sy'n cael ei gynhyrchu yn České Budějovice (Almaeneg: *Budweis*), yn Bohemia,  Gweriniaeth Tsiec. Gwerthir hwn dramor fel "Budweiser Budvar".

Defnyddiwyd yr enw "Budweiser" gan gwmni Americanaidd, Anheuser-Busch, ar gyfer eu cwrw hwy, er nad oes fawr o debygrwydd rhyngddo a'r Budweiser Budvar gwreiddiol. Mae'r cwrw yma'n boblogaidd iawn yn yr Unol Daleithiau ac yn cael ei allforio,

Categori:Cwrw
Categori:Tsiecia
Henrik Ibsen

Dramodydd poblogaidd, bardd a chynhyrchydd dramâu o Norwy oedd **Henrik Ibsen** (20 Mawrth 1828 - 23 Mai 1906), a aned yn Skien, Telemark. Fe'i ystyrir yn dad Realaeth (yn yr ystyr theatraidd y 19g), ac felly'n dad y Ddrama fodern. Ymhlith ei weithiau gorau y mae: *Brand*, *Peer Gynt*, *An Enemy of the People*, *Emperor and Galilean*, *Tŷ Dol*, *Hedda Gabler*, *Ghosts*, *The Wild Duck*, *Rosmersholm*, a *The Master Builder*. Perfformiwr ei waith yn amlach nag unrhyw ddramodwr arall yn y byd, ar ôl Shakespeare, a daeth ''A Doll's House'' i fod y ddrama a berfformiwyd amlaf erbyn dechrau'r 20g.

Gwthiodd Ibsen y ffiniau o ran moesoldeb, ac yn y ddrama Peer Gynt, gwelir elefennau o swrealaeth. Dylanwadodd yn gryf ar ddramodwyr a nofelwyr megis: George Bernard Shaw, Oscar Wilde, Arthur Miller, James Joyce, Eugene O'Neill a Miroslav Krleža.

bawd|dim|Ibsen yn hen ŵr

## Rhai dramâu 
**Brand* (1865)
**Peer Gynt* (1867)
**Et dukkehjem* (1879)
**Gengangere* (1881)
**En Folkefiende* (1882)
**Vildanden* (1884)
**Hedda Gabler* (1890)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Marwolaethau 1906
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Norwy
Categori:Dramodwyr Dano-Norwyeg
Penglog

Fframwaith esgyrnog neu gartilagaidd pen y fertebratau ydy **penglog**, a hwnnw'n rhoi ffurf ac amddiffyniad i'r pen. Yn ogystal ag amddiffyn yr ymennydd yn y pen rhag niwed mae siâp y benglog yn pennu pellter y llygaid oddi wrth ei gilydd ac yn lleoli'r clustiau yn y fath fodd fel y gall y clyw farnu cyfeiriad a phellter sŵn.

Mae dwy ran iddi sef y creuan (craniwm) ac asgwrn yr ên (genogl, mandibl). Creuanogion yw'r cordogion hynny sydd â chreuan ac fe'i defnyddir fel cyfystyr am ‘fertebratau’ mewn rhai trefnau dosbarthu. Ymhellach isrannir y creuan yn badell yr ymennydd (niwrocraniwm) ac yn sgerbwd yr wyneb (fiscerocraniwm) sy'n cynnwys cwpanau esgyrnog yr organau synhwyro.

Categori:System ysgerbydol
Louis VIII, brenin Ffrainc

[bawd|200px|Coroni Louis VIII a [Blanche o Castile yn Reims ym 1223; llun o'r *Grandes Chroniques de France*, a beintiwyd yn y 1450au, a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Ffrainc]]

Brenin Ffrainc o 1223 hyd 1226 oedd **Louis VIII** (5 Medi 1187 – 8 Tachwedd 1226).

Llysenw: *Le Lion*

Cafodd ei eni ym Mharis.

## Teulu
### Gwraig 
* Blanche o Castile (ers 1188)

### Plant 
* Philippe (1209–1218)
* Louis IX (1215–1270), brenin Ffrainc 1226–1270
* Robert (1216–1250)
* Jean (1219–1232)
* Alphonse o Toulouse (1220–1271)
* Philippe Dagobert (1222–1232)
* Isabel (1225–1269)
* Étienne (1226)
* Siarl I o Sisili (1227–1285)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1187
Categori:Marwolaethau 1226
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif