open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Signe Bergman

Ffeminist o Sweden oedd **Signe Bergman** (10 Ebrill 1869 - 9 Mai 1960) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. Roedd Bergman yn un o ffigyrau mwyaf blaenllaw mudiad etholfraint Sweden, os nad efallai'r enwocaf yn ystod ei hoes.

Ganed **Signe Wilhelmina Ulrika Bergman** yn Hedvig Eleonora församling ar 10 Ebrill 1869; bu farw yn Oscars församling ac fe'i claddwyd ym Mynwent Northern.  

Roedd yn gadeirydd y Gymdeithas Genedlaethol ar gyfer y Beidlais i Fenywod (''National Association for Women's Suffrage'') neu LKPR yn 1914–1917 a dirprwy Sweden i'r Gynghrair Ryngwladol dros Rhoi'r Bleidlais i Fenywod yn 1909–1920. Hi oedd trefnydd cyngres Chweched Cynhadledd y Gynghrair Menywod Difrifol Ryngwladol (*International Woman Suffrage Alliance*) yn 1911 a golygydd papur y LKPR, *Rösträtt för kvinnor* (etholfraint y fenyw).

## Magwraeth a dyddiau cynnar
Ganwyd Signe Bergman yn aelod o deulu o swyddogion y llywodraeth yn Stockholm a chafodd addysg dda ond anffurfiol. Treuliodd rai blynyddoedd ym Lloegr, lle bu'n gweithio yn sefydliad ei chefnder Martina Bergman-Österberg, yn ogystal â chynorthwyydd i ymchwilydd yn yr Amgueddfa Brydeinig, cyn iddi ddychwelyd i Sweden, lle bu'n gweithio fel clerc yn y *Sveriges allmänna hypoteksbank*. Roedd Bergman yn byw ar ei phen ei hun mewn cyfnod pan ystyriwyd ei fod yn fwy addas i fenyw dosbarth canol proffesiynol rannu ei fflat â chydymaith benywaidd!

## Newid y ddeddf
Ym 1902, cyflwynwyd dau gynnig ynghylch diwygio'r bleidlais i fenywod yn Senedd Sweden. Roedd y naill gan y Gweinidog dros Gyfiawnder Hjalmar Hammarskjöld, a awgrymodd y dylid rhoi dwy bleidlais i ddynion priod, gan y gallant bleidleisio dros eu gwragedd hefyd. Cyflwynwyd cynnig arall gan Carl Lindhagen, a awgrymodd rhoi'r bleidlais i fenywod. Cododd awgrym Hammarskjöld gryn dicter ymysg ymgyrchwyr hawliau menywod, a ffurfiodd grŵp i gefnogi cynnig Lindhagen. Ar 4 Mehefin 1902, sefydlwyd *Föreningen för Kvinnans Politiska Rösträtt* (FKPR): cymdeithas lleol i Stockholm i ddechrau, ond daeth yn sefydliad cenedlaethol y flwyddyn wedyn.

Yn 1911 etholwyd Anna Whitlock i'r gadair gan ei bod yn niwtral oddi wrth unrhyw blaid gwlediddol, ond rhwng 1914 a 1917 Signe Bergman oedd Cadeirydd y gymdeithas; hi hefyd oedd golygydd cylchgrawn y gymdeithas. 

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Gymdeithas Genedlaethol y Meddwl Rhydd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Sweden
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Merched y 19eg ganrif o Sweden
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Stockholm
Lavinia Dock

Ffeminist, swffragét a nyrs o'r Unol Daleithiau oedd **Lavinia Lloyd Dock** (26 Chwefror 1858 - 17 Ebrill 1956) sy'n nodigedig am ei gwaith fel awdur erthyglau meddygol yn ogystal a'i hymgyrchu egniol dros hawliau merched.

Roedd Dock yn uwch-arolygydd cynorthwyol yn Ysgol Nyrsio Johns Hopkins yn Baltimore, Maryland dan Isabel Hampton Robb. Gyda Robb a Mary Adelaide Nutting, helpodd i sefydlu'r sefydliad a fyddai'n dod yn Gynghrair Nyrsio Cenedlaethol yn Unol Daleithiau America. Roedd Dock yn un o olygyddion yr *American Journal of Nursing* ac roedd yn awdur sawl llyfr, gan gynnwys (gydag M. Adelaide Nutting fel cyd-awdur) pedair cyfrol ar hanes nyrsio, gwaith a oedd am flynyddoedd lawer yn llawlyfr cyffuriau safonol.

## Magwraeth a nyrsio 
Fe'i ganed yn Harrisburg ar 26 Chwefror 1858, yn un o chwech o blant yn Harrisburg, Pennsylvania ar 26 Chwefror 1858. Derbyniodd hyfforddiant nyrsio yn Ysgol Nyrsio Ysbyty Bellevue, gan raddio yn 1886. Erbyn 1888, roedd Dock yn gweithio gyda Jane Delano mewn ysbyty yn Florida i ymosod ar bla'r dwymyn (*yellow fever*). Roedd Delano yn nyrs ifanc; yn ddiwedarach, sefydlodd Wasanaeth Nyrsio'r Groes Goch yn America. Ysgrifennodd a chyhoeddodd Dock, gyda chymorth ei thad a'i brawd, lyfr ar feddyginiaethau therapiwtig yn 1890.

Aeth Doc i Ysgol Nyrsio Johns Hopkins yn 1890, lle'r oedd yn uwcharolygydd cynorthwyol yr ysgol o dan Isabel Hampton Robb. Yn 1893, gyda chymorth Robb a Mary Adelaide Nutting, sefydlodd Dock Gymdeithas Uwcharolygwyr Ysgolion Hyfforddi ar gyfer Nyrsys yr Unol Daleithiau a Chanada, a ddaeth yn Gynghrair Genedlaethol Nyrsio.

## Ymgyrchydd
Ar ôl iddi ymddeol o nyrsio, roedd ei gweithgareddau'n cynnwys aelodaeth yn y Blaid Genedlaethol y Menywod, dan arweiniad Alice Paul. Ymgyrchodd dros hawl merched i bleidleisio, sef yr hyn a alwyd yn "etholfraint" (*suffrage*). Arweiniodd nifer o brotestiadau, gan gynnwys picedu y tu fas i'r Tŷ Gwyn; cafodd ei harestio ar ôl ymgyrchoedd eithaf milwriaethus ym mis Mehefin 1917, Awst 1917 ac Awst 1918. Cymerodd ran yn y symudiad protest dros hawliau menywod a arweiniodd at y 19eg Newidiad i Gyfansoddiad UDA. Yn ogystal, ymgyrchodd dros ddeddfwriaeth i ganiatáu nyrsys yn hytrach na meddygon i reoli eu proffesiwn.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o'r 'Gwyliedyddion Tawel' (*Silent Sentinels*) am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Harrisburg, Pennsylvania
Categori:Swffragetiaid
Dora Thewlis

Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Dora Thewlis** (15 Mai 1890 - 1976) a fu'n ymgyrchydd brwd dros sicrhau'r bleidlais i ferched.

Fe'i ganed yn Honley ger Huddersfield, Swydd Efrog ar 15 Mai 1890, yn un o 7 plentyn James a Eliza Thewlis. Gwehydd oedd ei thad, ac yn ei harddegau, trodd Dora hefyd ei golygon tua'r melinau gwlân. Roedd y teulu yn sosialwyr rhonc. Yn saith oed, gallai ddal pen rheswm am faterion gwleidyddol y cyfnod. Mewn pentref cyfagos, tuag ugain mlynedd cyn ei genedigaeth, sefydlwyd un o gwmnïau cydweithredol cyntaf gwledydd Prydain.

## Swffragét
Ym mis Mawrth 1907, teithiodd i Lundain gyda charfan fawr o fenywod o Swydd Efrog a Swydd Gaerhirfryn i gymryd rhan mewn protest arfaethedig yn Nhŷ'r Senedd yn dilyn methiant ail ddarlleniad Bill Willoughby Dickinson's ar 8 Mawrth. Roedd yn un ar bymtheg oed, ac roedd newydd ymuno gydag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod (''Women's Social and Political Union''), cangen Huddersfield, lle roedd ei mam eisoes yn aelod. Gyda 75 o ferched eraill, fe'i harestiwyd am fod yn rhan o gynllun i dorri i mewn i Balas San Steffan. Yn y Llys, galwodd y barnwr hi "y Babi Swffragét" ac yn "llaw fach o'r felin" gan y wasg. Ymddangosodd ar dudalen flaen y Daily Mirror ddiwrnod wedi'r digwyddiad, gyda'r pennawd "Suffragettes storm the House."

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Huddersfield
Syndrom Abdallat–Davis–Farrage

bawd|250px|Etifeddiaeth cyflwr enciliol
Mae **Syndrom Abdallat–Davis–Farrage** yn gyflwr genetig prin iawn a gafodd ei adnabod a'i ddisgrifio gyntaf ym 1980. Fe'i nodweddir gan afreoleidd-dra pigmentiad yn y croen a phroblemau'r system nerfol. Mae'r cyflwr yn cael ei enwi ar ôl y tîm o feddygon a'i nododd am y tro cyntaf, gan ddisgrifio ymddangosiad y syndrom mewn teulu o Wlad Iorddonen. Daeth i'r amlwg mewn brawd a chwaer a oedd yn blant i gefndryd a oedd wedi priodi, gan awgrymu cysylltiad genetig cryf. Profwyd yn ddiweddarach bod y cyflwr yn enetig ei natur.

## Natur y cyflwr
Mae'r cyflwr yn un enciliol, sy'n golygu bod yn rhaid i rywun etifeddu genynnau ar gyfer syndrom Abdallat-Davis-Farrage gan y ddau riant er mwyn amlygu symptomau. Mae hefyd yn awtosomaidd, sy'n golygu nad yw'n gysylltiedig â un o'r genynnau sy'n pennu rhyw. Gall amlygu mewn bechgyn a merched. Mae plant sydd ag un genyn yn unig yn gludwyr, ac fel arfer nid ydynt yn dangos unrhyw symptomau. Os bydd rhywun yn etifeddu'r ddau enyn, mae symptomau fel arfer yn ymddangos cyn eu pen-blwydd cyntaf.

## Symptomau
Mae nifer fawr o symptomau sy'n gysylltiedig â syndrom Abdallat-Davis-Farrage, ond caiff ei ddosbarthu'n sylfaenol fel math o ffacomatosis, sy'n golygu ei fod yn glefyd y system nerfol ganolog. Un o'i nodweddion pennaf yw abnormaleddau yn lliw'r croen. Mae problemau'r croen sy'n gysylltiedig â'r cyflwr yn cynnwys 

* albiniaeth, (diffyg cynhenid o bigmentiad melanin yn y croen, llygaid a /neu'r gwallt)
* pigmentiad afreolaidd ar y croen
* brychni annhebygol
* lliw gwallt anarferol

Mae problemau'r system nerfol ganolog mewn cleifion gyda syndrom Abdallat-Davis-Farrage yn peri iddynt ddioddef nam eithafol yn eu heithafion, gan gynnwys gwendid yn y breichiau a'r coesau a elwir yn baraparesis sbastig, ac maent yn tueddu i fod â diffyg sensitifrwydd i boen. Mae'r rhan fwyaf yn profi niwropathi ymylol, sef dirywiad araf a chyson o'u nerfau ymylol.

## Triniaeth
Hyd yma, nid oes triniaeth ar gyfer syndrom Abdallat–Davis–Farrage. Mae gofal i gleifion fel arfer yn canolbwyntio ar eu cadw'n gyfforddus a'u galluogi i fyw bywyd mor normal â phosibl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Categori:Gwlad Iorddonen
Evelina Haverfield

Ffeminist a swffragét o'r Alban oedd **Evelina Haverfield** (9 Awst 1867 - 21 Mawrth 1920) a oedd yn nyrs ac yn ymgyrchydd dros hawliau merched.

Fe'i ganed yn Inverlochy Castle, Kingussie ar 9 Awst 1867 a bu farw yn Bajina Bašta, Serbia o niwmonia. 

Yn gynnar yn yr 20g, ymunodd Evelina Haverfield ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod, ymgyrch i sicrhau'r bleidlais i fenywod a sefydlwyd gan Emmeline Pankhurst. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf gweithiodd fel nyrs yn Serbia. Ar ôl y rhyfel, dychwelodd yno gyda'i chydymaith Vera Holme i sefydlu cartref i blant amddifad yn nhref Bajina Bašta, yng ngorllewin y wlad.

## Magwraeth
Ar ei thystysgrif geni, sillefir ei henw fel *Honourable Evilena Scarlett* (gydag 'e' yn ei henw bedydd). Hi oedd trydydd plentyn William Scarlett, 3ydd barwn Abinger a'i wraig Helen (Eileen) Magruder a oedd yn ferch i gomodôr yn llynges UDA. Rhannwyd ei phlentyndod rhwng Llundain ac ystad Inverlochy. Yn 1880 aeth i'r ysgol yn Düsseldorf, yr Almaen. Ar 10 Chwefror 1887, yn 19 oed, priododd â Swyddog Magnelau Brenhinol, yr Uwchgapten Henry Wykeham Brooke Tunstall Haverfield, yn Kensington, Llundain, ac aeth y cwpl i fyw i Sherborne, Dorset. Roedd ei gŵr 20 mlynedd yn hŷn na hi.

Yn 1911 cychwynodd ar berthynas gyda'i chyd-ymgyrchydd a'r actores Vera "Jack" Holme, perthynas a barodd hyd at ei marwolaeth.

## Yr ymgyrchydd
Ymunodd â changen Sherborne o Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau Pleidlais Menywod (''National Union of Women's Suffrage Societies''). Yn 1908 mynychodd rali yn Neuadd Frenhinol Albert a dechreuodd gefnogi'r swffragetiaid milwriaethus, gan ymuno ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod (WSPU). Cymerodd ran mewn nifer o brotestiadau ac fe'i harestiwyd sawl gwaith am rwystro ac am ymosod ar yr heddlu.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Fort William
Marion Wallace Dunlop

Ffeminist o'r Alban oedd **Marion Wallace Dunlop** (22 Rhagfyr 1864 - 12 Medi 1942) sy'n nodigedig am fod y swffragét cyntaf i fynd ar ympryd (ar 5 Gorffennaf 1909).

## Magwraeth a choleg
Fe'i ganed yn Inverness ar 22 Rhagfyr 1864 a bu farw yn Llundain. Roedd yn ferch i Robert Henry Wallace Dunlop a'i ail wraig, Lucy Wallace Dunlop (née Dowson; 1836–1914).

Symudodd yn ddiweddarach i Loegr ac astudiodd yn Ysgol Celfyddyd Gain Slade, lle by Augustus John. Arddangoswyd ei gwaith yn yr Academi Frenhinol ym 1903, 1905 a 1906. Dyluniodd sawl llyfr, gan gynnwys *Fairies, Elves, a Flower Babies* a *The Magic Fruit Garden*.

## Y swffragét
[bawd|320px|chwith|Ch-Dde: Annie Kenney, Kitty Kenney, Florence Haig, [Mary Blathwayt a Marion Wallace-Dunlop yng ngardd "Suffragette's Rest".]]

Daeth Dunlop yn aelod gweithgar o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod a chafodd ei harestio am y tro cyntaf ym 1908 am "rwystr" ac eto yn 1908 am arwain grŵp o fenywod mewn gorymdaith. Yn 1909 cafodd ei harestio y trydydd tro, yn yr achos hwn am ddychanu darn o'r Bil yr Hawliau (*Bill of Rights*) ar wal yn Nhŷ'r Cyffredin a oedd yn datgan, "Mae'n hawl gan y person i ddeisebu'r Brenin, ac mae holl ymrwymiadau ac erlyniadau am ddeisebu fel hyn yn anghyfreithlon." Cynorthwyodd i gynllunio llawer o orymdeithiau WSPU i alw am hawl menywod i bleidleisio, gan gynnwys yr orymdaith ar 17 Mehefin 1911.

## Ymprydio
Ni chafwyd unrhyw awgrym erioed i unrhyw un gynghori neu argymell iddi fynd ar streic newyn (neu 'ymprydio'). Credir mai ei syniad hi oedd hyn ac yn fuan wedyn, daeth streic newyn yn boblogaidd i swffragetiaid.

Aeth ati am 91 awr heb fwyd, a gadawyd hi'n rhydd o Garchar Holloway, ar sail ei bod yn wael. Ym Medi 1909, dechreuodd awdurdodau carchardai orfodi bwyd ar yr ymprydwyr, ymarfer poenus iawn.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Inverness
Mario Benedetti

Bardd, nofelydd, llenor straeon byrion, ac ysgrifwr o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Mario Benedetti** (14 Medi 1920 – 17 Mai 2009). Cyhoeddodd mwy na 80 o lyfrau yn ystod ei oes.

Bu'n byw yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin, am gyfnod cyn iddo ddychwelyd ym Montevideo yn nechrau'r 1940au. Yn 1945 cyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *La víspera indeleble*, ac ymunodd â'r cylchgrawn adain-chwith *Marcha*. Benedetti oedd un o sefydlwyr *Frente Amplio*, mudiad adain-chwith cyffredin yn Wrwgwái. Mae ei gyfrolau eraill o farddoniaeth yn cynnwys *Poemas de la oficina* (1956). Ymhlith ei gasgliadau o straeon byrion mae *Montevideanos* (1959), ac ymhlith ei nofelau mae *La tregua* (1960) ac *El cumpleaños de Juan Angel* (1971).

Wedi i'r unbennaeth sifil-filwrol gipio grym yn 1973, bu'n rhaid i Benedetti adael Wrwgwái, ac aeth yn alltud yn yr Ariannin. Yno cafodd ei fygwth gan un o grwpiau parafilwrol yr adain dde, ac aeth i Beriw am chwe mis nes iddo gael ei allgludo. O'r diwedd, ymsefydlodd yng Nghiwba, a gweithiodd i'r cwmni cyhoeddi Casa de las Américas. Ysgrifennodd am ei brofiadau'n alltud yn y gyfrol *El desexilio y otras conjeturas* (1984).

Dychwelodd i Montevideo yn 1983, a bu'n teithio i Fadrid a Mallorca am gyfnodau hirion. Bu farw ym Montevideo yn 88 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Newyddiadurwyr o Wrwgwái
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Wrwgwái
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
La Generación del 45

bawd|300x300px| Cyfarfod y cylchgrawn *Número* yng nghartref Emir Rodríguez Monegal. O'r chwith i'r dde, yn sefyll: Emir, Zoraida Mébot, Manuel Claps, Idea Vilariño, Luz López, Baíta Sureda; yn eistedd: Sarandy Cabrera a Mario Benedetti.
Enw ar fudiad o lenorion o Wrwgwái yw ***La Generación del 45*** (Sbaeneg am "Genhedlaeth 45") a ddaethant i'r amlwg rhwng 1945 a 1950. Defnyddir yr enw hefyd i grybwyll cerddorion ac arlunwyr o'r un cyfnod. Roedd ei aelodau'r to hwn yn rhan o ffenomen gymdeithasol, wleidyddol a diwylliannol a gafodd ddylanwad penderfynol ar hunaniaeth ddeallusol gyfoes yr Wrwgwaiaid.

Ymddangosodd *La Generación del 45* o ganlyniad i gyfnod hir o ddatblygiadau diwylliannol ym Montevideo. Cafodd twf y dinasoedd yn Wrwgwái yn ystod hanner cyntaf yr 20g ôl-effeithiau ar gynnyrch llenyddol y wlad, fel y dywed Mario Benedetti:
"Rwy'n credu bod y cylchgrawn *Número* yn llawer mwy trylwyr pan mae'n ymdrin â'r llenyddiaeth genedlaethol bron bob amser o safbwynt drefol, ffordd o lenydda a ddechreuodd gyda'n cenhedlaeth, "y 45", oherwydd tan hynny nid oedd llên Wrwgwái ond yn delio â themâu cefn gwlad, y *gauchos*, ac ati, ac roeddem mewn cyfnod pan oedd hynny i gyd wedi newid. Daeth yr awduron a gynhyrchodd bron i ddim yn y blynyddoedd hyn o gefn gwlad, a chefn gwlad yr oeddent yn adnabod trwy feirdd eraill a oedd wedi byw yn y profiad hwn.. . Roedd ysgrifenwyr y cylchgrawn *Asir* yn adlewyrchu amgylchedd delfrydol a rhamantus yn eu gwaith, yn siarad am y dirwedd, am natur, ac nid oeddent erioed yn cyfeirio at y ddinas. Yn ogystal, ar y pryd, roedd llawer o bethau'n digwydd yn y ddinas, roedd hanner y wlad yn byw ym Montevideo, dyna'r realiti.. ." 

Yn yr ugain mlynedd wedi 1945 bu llên Wrwgwái ar ei hanterth. Ers yr oes aur honno, mae rhai o feirdd y wlad wedi efelychu athroniaeth a thueddiadau *La Generación del 45*.  Mae nifer o lenorion diweddarach wedi cynnal y fflam a gynnwyd gan *La Generación del 45*.

## Aelodau'r genhedlaeth 
Ymhlith yr awduron y gellir eu henwi yn rhan o'r genhedlaeth hon mae Carlos Maggi, Manuel Flores Mora, Ángel Rama, Emir Rodríguez Monegal, Carlos Real de Azúa, Carlos Martínez Moreno, Domingo Bordoli, Mario Arregui, Mauricio Muller, José Pedro Díaz, Amanda Berenguer, María Inés Silva Vila, Tola Invernizzi, Mario Benedetti, Ida Vitale, Idea Vilariño, Líber Falco, Carlos Brandy, María de Montserrat, Juan Cunha, Giselda Zani, Sarandy Cabrera, ac Armonía Somers. Ystyrir Juan Carlos Onetti yn rhywbeth o dad ar y genhedlaeth, oherwydd iddo gyhoeddi tair nofel a nifer o straeon byrion erbyn 1945.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth Wrwgwái yn yr 20fed ganrif
Categori:Mudiadau llenyddol Wrwgwái
Julio Herrera y Reissig

Bardd ac ysgrifwr o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Julio Herrera y Reissig** (9 Ionawr 1875 – 18 Mawrth 1910). Roedd yn un o lenorion y mudiad *modernismo* ac yn aelod o *Generación del 900*.

Ganwyd ym Montevideo i deulu cefnog. Ei ewythr oedd Julio Herrera y Obes, Arlywydd Wrwgwái o 1890 i 1894. Bu'n dioddef o galon sâl drwy gydol ei oes, a bu'n rhaid iddo ymddeol o'i swyddi fel clerc y Swyddfa Dollau ac arolygydd cynorthwyol yr ysgolion cynradd oherwydd ei afiechyd.

Cafodd drawiad ar ei galon yn 1900. Ysgrifennodd sawl cyfrol o farddoniaeth a rhyddiaith, nifer ohonynt a gyhoeddwyd wedi ei farwolaeth: *Los maitines de la noche* (1902), *Epílogo wagneriano a la "política de fusión"* (1902),  *Poemas violetas* (1906), *La vida* (1906), *Los peregrinos de piedra* (1909), *Pianos crepusculares* (1910), *Las pascuas del tiempo* (1913), *Prosas: Críticas, cuentos, comentarios* (1918), *Ópalos: Poemas en prosa* (1919), *Los parques abandonados* (1919), a *Las lunas de oro* (1924).

Bu farw ym Montevideo yn 35 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Mario Alvarez, *Ensueño y delirio: Vida y obra de Julio Herrera y Reissig* (Montevideo: Academia Nacional de Letras, 1995).
* Antonio Seluja, *Julio Herrera y Reissig: vida y obra* (1984).

Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Pobl o Montevideo
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o Wrwgwái
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Legoland

bawd|300px|Mynedfa Legoland Billund, Denmarc, a agorodd gyntaf yn 1968.
Cadwyn o barciau thema i deuluoddd sydd â'u prif ffocws ar y tegan Lego yw **Legoland** (nod masnach mewn prif lythrennau: **LEGOLAND**). Nid ydynt yn eiddo llwyr i Grŵp Lego ei hun; yn hytrach, maent yn eiddo i, ac yn cael eu gweithredu, gan y cwmni parciau thema Merlin Entertainments.

Agorodd y parc thema Legoland cyntaf yn Billund, Denmarc ym 1968.

Roedd parc thema Legoland i'w gael yr Almaen rhwng 1973 a 1976. Roedd wedi'i leoli yn ninas Sierksdorf yng ngogledd yr Almaen. Gwerthwyd y parc yn 1976, a'r safle hwnnw bellach yw Hansa-Park .

Y Legoland nesaf i gael ei agor oedd yr un yn Windsor, Lloegr, yn 1996. Ers hynny, mae parciau Legoland eraill wedi agor yn yr Almaen, Japan, Malaysia, Dubai, a'r Unol Daleithiau (California a Florida).

Mae parciau Legoland eraill yn cael eu hadeiladu yn Efrog Newydd (i agor yn 2020) ac yn Ne Korea  a Shanghai (i agor yn 2022).

## Cyfeiriadau
La Generación del 900

Enw ar fudiad o lenorion o Wrwgwái a anwyd rhwng 1868 a 1886 yw ***La Generación del 900*** a fuont ar eu hanterth tua'r flwyddyn 1900. Nodweddai'r to llenyddol hwn gan dueddiadau modernaidd, a oedd yn gysylltiedig â'r *modernismo* ar draws llên America Ladin.

## Cyd-destun 
Yn y cyfnod rhwng 1897 a 1904, profodd Wrwgwái uchafbwynt yn ei hanes: daeth yr hen drefn *caudillismo* i ben, gan beri'r ddadl ynghylch pleidiau gwleidyddol a lleiafrifoedd y boblogaeth, gwrthdaro a arweiniodd at wrthryfeloedd yn ddiweddarach yn yr 20g. Roedd safonau byw y dosbarth canol cystal â'r Ewropeaid, ac enillodd Wrwgwái y llysenw "Swistir yr Amerig". Ymddangosodd rhyddfrydiaeth a phositifiaeth fel prif athroniaethau gwleidyddol a deallusol y dosbarthau addysgedig, yn ogystal â mudiadau anarchaidd ac estheteg ecsentrig.

O'r sefyllfa hon, eginodd genhedlaeth o awduron, athrawon a deallusion a chanddynt bryderon a fyddai'n diffinio hunaniaeth genedlaethol yr Wrwgwaiaid yn yr 20g.

Cynhaliwyd cyfarfodydd rheolaidd o lenorion mewn caffis Montevideo fel Polo Bamba a Tupí Nambá. Bu Horacio Quiroga, Julio Herrera y Reissig ac eraill yn trafod eu barddoniaeth, rhyddiaith, ysgrifau, a beirniadaeth, a hefyd yn cydweithio ac yn trafod materion cyfoes. Diffiniodd cyfeillgarwch a chystadleuaeth artistig ymhlith aelodau'r genhedlaeth hon fywyd deallusol Wrwgwái ar droad y ganrif.

## Aelodau'r genhedlaeth 
Daeth nifer o gylchgronau llenyddol i'r amlwg, yn eu plith y *Revista Nacional de Literature y Ciencias Sociales* (1895–97) a olygwyd gan José Enrique Rodó, Carlos a Daniel Martínez Vigil, a Víctor Pérez Petit, *La revista de Salto* (1899–1900) gan Horacio Quiroga, *La revista* (1899–1900), *La nueva Atlántida* (1907) dan olygyddiaeth Julio Herrera y Reissig, a *Vida moderna* (1900–03) gan Rafael Alberto Palomeque a Raúl Montero Bustamante.

Nodir dechreuad y mudiad gan gyhoeddiad y gerdd "Al lector" gan Roberto de las Carreras yn 1894. Bu farw llawer o aelodau mwyaf arwyddocáol y genhedlaeth hon yn ifanc, ac felly roedd y mudiad llenyddol ei hunan ar drengi erbyn canol y 1920au.

Ymhlith llenorion eraill *La Generación del 900* mae Carlos Vaz Ferreira, Carlos Reyles, Javier de Viana, Delmira Agustini, Carlos Roxlo, ac Emilio Frugoni.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth Wrwgwái yn y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Wrwgwái yn yr 20fed ganrif
Categori:Mudiadau llenyddol Wrwgwái
Emilia Broomé

Ffeminist a swffragét o Sweden oedd **Emilia Broomé** (13 Ionawr 1866 - 2 Mehefin 1925); roedd hefyd yn wleidydd, yn athrawes ysgol uwchradd ac yn *fredspolitiker*. Ei henw llaw oedd **Emilia Augusta Clementina Broomé**, née Lothigius. Yn 1914, fe'i hetholwyd, fel y ferch gyntaf, i Gynulliad Cenedlaethol Sweden.

Fe'i ganed yn Jönköpings församling ar 13 Ionawr 1866; bu farw yn ninas Stockholm ac fe'i claddwyd ym "Mynwent y Gogledd". 

## Magwraeth
Wedi cyfnod yn astudio yn yr ysgol leol i fenywod, cafodd radd yn 'Wallinska skolan' ym 1883 a graddiodd mewn athroniaeth a meddygaeth yn Uppsala ym 1884. Wedi hynny, fe'i cyflogwyd yn athrawes yn ysgol Anna Whitlock yn Stockholm.

## Yr addysgwraig
Hi oedd cadeirydd *Stockholmsföreningen o blaid kvinnans politiska rösträtt* (sef Cangen Stockholm o Gymdeithas Genedlaethol Etholfraint y Menywod) o'i sefydlu ym 1902 hyd at 1906. Roedd yn aelod o fwrdd cyfarwyddwyr y CSA (Y Gymdeithas Lles Cymdeithasol) rhwng 1904 –1925, ac yn aelod o Gyfarwyddiaeth Addysg Stockholm.

## Heddwch
Sefydlodd a bu'u gadeirydd Undeb Heddwch Menywod Sweden, o 1898 nes iddi uno ag Undeb Heddwch Sweden ym 1911, a gweithredodd hefyd fel cynrychiolydd Sweden yn y gynhadledd heddwch ryngwladol yn Haag yn 1899.

## Y gwleidydd
Enwebwyd Emilia Broomé ar gyfer etholiad Cyngor Dinas Stockholm yn 1910 ac yn 1911. Fe'i hetholwyd i gyngor y ddinas yn ystod yr ail etholiad a gwasanaethodd rhwng 1911–1924. Hi oedd cadeirydd y merched rhyddfrydol 1917–1920.

Emilia Broomé oedd y fenyw gyntaf o Sweden i fod yn rhan o bwyllgor deddfwriaethol gwladwriaeth Sweden (*Lagberedningen*), a oedd yn paratoi cyfreithiau newydd a bu'n aelod o'r pwyllgor rhwng 1914–1918. Cymerodd ran yn y gwaith o ysgrifennu'r gyfraith briodas ddiwygiedig ym 1920, lle cafodd dynion a merched eu gwneud yn gyfartal yn llygad y gyfraith, a lle datganwyd bod y fenyw briod yn cael yr hawl i bleidleisio, yn cael cyflog cyfartal (1921) ac yn rhoi'r hawl i fenywod i gael eu cyflogi ym mhob proffesiwn swyddogol yn 1923.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Stockholm ar gyfer Hawl Gwleidyddol y Merched i Bleidleisio, a'r Undeb Ganolog ar gyfer Gwaith Cymdeithasol am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Sweden
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Merched y 19eg ganrif o Sweden
Categori:Swffragetiaid
Itilleq (Kujalleq)

Ynys anghyfannedd yn ne'r Ynys Las ym mwrdeistref Kujalleq yw **Itilleq** (Kalaallisut: *Itilleq*, hen sillafiad: *Itivdleq*, Daneg: *Eggers Ø*). Mae Nunap Isua, penrhyn mwyaf deheuol yr Ynys Las, yn lleoli ar ynys Itilleq. Ynghyd â rhai ynysoedd eraill mae'n ffurfio Ynysfor Nunap Isua. Ynys Sammisoq sydd ar ochr ogleddol ynys Itilleq. Ynys Ikeq sydd yng ngorllewin ac ynysoedd Avallersuaq a Saningassoq yn nwyrain.

Categori:Yr Ynys Las
Caroline Phillips

Ffeminist a swffragét o'r Alban oedd **Caroline Phillips** (1874 - 13 Ionawr 1956) a oedd yn newyddiadurwr, yn rheolwr gwesty ac yn ymgyrchydd dros hawliau merched. Bu'n Ysgrifennydd Anrhydeddus i gangen Aberdeen o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (*Social and Political Union*, neu'r WSPU), ac yn drefnydd nifer o ymgyrchoedd milwriaethus yn Aberdeen.

Fe'i ganed yn Kintore yn 1874, lle bu hefyd farw, ac fe'i claddwyd yn Kintore. 

## Y dyddiau cynnar
Gweithiodd Caroline Phillips i'r *Aberdeen Daily Journal*, y mwyaf ceidwadol o'r ddau bapur dyddiol yn Aberdeen, ar yr adeg honno. Yn  y cyfnod hwn, dim ond 66 o newyddiadurwyr benywaidd oedd drwy wledydd Prydain gyfan.

Cafodd ei lleoli mewn swyddfa yn Broad Street, Aberdeen, adeilad a ddaeth yn swyddfeydd i'r Evening Express yn ddiweddarach. Roedd ei hymroddiad i'r ymgyrch dros bleidlais menywod (neu etholfraint) yn golygu ei bod yn aml yn glanio ei hun mewn trafferth gyda'i chyflogwr.

Pan gafodd ei gwahardd rhag mynychu cyfarfodydd gwleidyddol, roedd hyn yn ei gwneud yn anodd iawn iddi gyflawni ei swydd fel newyddiadurwr. Eto i gyd, nid oedd y gwrthdaro hwn â'r papur newydd yn ei hatal rhag arwain y frwydr dros bleidlais menywod yn Aberdeen a'r cyffiniau, ac aeth ati cyn gryfed a chynt yn ei hymdrechion.

Gwrthodwyd gwaith Phillips gan Emmeline Pankhurst. Pan gyrhaeddodd Pankhurst Aberdeen aeth ati gyda'i chynllun i arwain y brotest, er gwaetha barn Caroline Phillips. Digwyddodd yr aflonyddwch a chafwyd ymladd ym mhwll y gerddorfa; yna, taflwyd nhw allan o'r Neuadd. Ni fyddai perthynas Phillips fel arweinydd y suffragettes yn Aberdeen a charfan Emmeline Pankhurst o'r WSPU byth yn gwella o'r gwrthdaro hwn. Cyn pen dim, gofynnwyd iddi adael y mudiad a chymerodd Sylvia Pankhurst afael yn yr arweinyddiaeth yn Aberdeen.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Kintore
Beatriz Santos Arrascaeta

Llenores Sbaeneg, cantores a dawnswraig, ac ymgyrchydd hawliau dynol o Wrwgwái yw **Beatriz Santos Arrascaeta** (ganwyd 20 Ionawr 1947).

Ganwyd ym Montevideo, prifddinas Wrwgwái, i deulu o dras Affricanaidd. Mae hi'n nith i'r bardd Juan Julio Arrascaeta. Ymunodd â'r grŵp dawns Odín.

Sefydlodd y Ganolfan Ddiwylliannol dros Heddwch ac Integreiddio (CECUPI) i ymgyrchu'n erbyn gwahaniaethu hiliol. Bu'n darlithio ar bynciau hanes a llên gwerin yr Affricanwyr yn Wrwgwái.

## Llyfryddiaeth 
* *Historias de vida: Negros en el Uruguay* (1994)
* *El negro en el Río de la Plata* (1995)
* *La herencia cultural africana en las Américas* (1998).

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Addysgwyr yr 21ain ganrif o Wrwgwái
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Wrwgwái
Categori:Cantorion Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o Wrwgwái
Categori:Dawnswyr o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Wrwgwái
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Wrwgwái
Categori:Merched a aned yn y 1940au
Categori:Pobl o dras Affricanaidd
Categori:Pobl o Montevideo
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol
Categori:Ymgyrchwyr o Wrwgwái
Ellen Hagen

Ffeminist a swffragét o Sweden oedd **Ellen Hagen** (née Wadström; 15 Medi 1873 - 28 Ionawr 1967) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd, ymgyrchydd dros hawliau merched. Roedd yn aelod o'r Blaid Ryddfrydol.

Ganed Ellen Helga Louise Hagen yn Jakobs församling ar 15 Medi 1873 a bu farw yn Plwyf Täby, Esgobaeth Stockholm. Roedd yn ferch i'r offeiriad a'r awdur Bernhard Wadström. Priododd Roger Hagen, llywodraethwr rhanbarth Gävleborg. Roedd y llysgennad Tord Hagen yn blentyn iddi. 

Roedd yn weithredwr ac yn wleidydd a ymladdodd dros hawliau menywod a bu'n aelod o Gymdeithas Genedlaethol Pleidlais y Menywod (''National Association for Women's Suffrage*), yn gadeirydd *Liberala kvinnor'' (Menywod Rhyddfrydol) ym 1938–1946 a Svenska Kvinnors Medborgarförbund (Cymdeithas Dinasyddion Menywod Sweden) ym 1936–1963. Yn ystod y 1920au a'r 1930au, roedd yn weithgar yn rhyngwladol o fewn maes heddychiaeth a chynrychiolydd Sweden yn y gynhadledd heddwch ryngwladol ym Mharis yn 1931.

## Y siaradwr rhugl
Roedd yn weithgar fel siaradwr ar gyfer ''Countryrage for Women's Suffrage''. Disgrifir hi fel siaradwr rhugl iawn, a gwerthfawrogwyd ei chyfraniad: trwy ei chysylltiadau, enillodd y mudiad gefnogwyr o'r dosbarth uchaf, na fyddent fel arall yn barod i wrando ar araith am yr hawl i fenywod bleidleisio (etholfraint), a thrwy ei ffordd hyfryd o wisgo fe brofodd yn anghywir fod pob swffragét yn "wrywaidd". Cyflawnwyd pleidlais i fenywod yn Sweden ym 1919.

Wedi marwolaeth ei gŵr, gwahoddwyd hi, gan lywodraeth Sweden i barhau fel Llywodraethwr Gävleborg ond dewisiodd, yn hytrach, fod yn olygydd y cylchgrawn ffeministaidd *Tidevarvet*.

Fe'i claddwyd yn Hen Fynwent Uppsala.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Blaid y Merched Rhyddfrydol am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Sweden
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Merched y 19eg ganrif o Sweden
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Stockholm
Emilio Oribe

Bardd, beirniad llenyddol, ac ysgrifwr o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Emilio Oribe** (1893 – 1975).

Ganwyd ym Melo, ac astudiodd feddygaeth ym Montevideo, er na aeth erioed yn feddyg. Aeth i Frwsel i fod yn swyddog gwyddonol yn llysgenhadaeth Wrwgwái. Cyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *Alucinaciones de belleza*, yn 1912. Dychwelodd i Wrwgwái i addysgu athroniaeth a gweithio i'r Cyngor Addysg Cenedlaethol. Dylanwadwyd ar ei farddoniaeth a'i ysgrifau gan athronwyr Groeg yr Henfyd a'r Oesoedd Canol, fel y gwelir yn *Transcendencia y platonismo en poesía* (1948) a *Tres ideales estéticos* (1958). Ymhlith ei weithiau eraill mae *Teoría del nous* (1934), *Fugacidad y grandeza* (1941), *El mito y el logos* (1945), *La medusa de Oxford* (1950), *Ars magna: Poemas* (1950), ac *Antología poética* (1965).

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Isabel Sesto Gilardoni, *Emilio Oribe: El poeta* (Montevideo: Barreiro y Ramos, 1981).

Categori:Beirdd Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Pobl o Melo
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Tortilla española

bawd|250x250px| Tortilla gyda chynhwysion eraill
Pryd o fwyd traddodiadol o Sbaen yw **tortilla española** (a elwir hefyd yn **tortilla de patatas** neu **tortilla de papas**). Mae'n cael ei wneud gydag wyau a thatws, weithiau hefyd gyda winwns a / neu sifalod neu garlleg. Mae'n cael ei ffrio mewn olew ac yn aml yn cael ei fwyta'n oer fel pryd i godi blys. Mae'n rhan o goginiaeth Sbaen.

Yn Sbaeneg, mae *tortilla* yn ffurf bachigol o'r gair *torta*, sef "cacen". Celwir y ddysgl hon yn *tortilla de patatas* neu *tortilla española* i'w wahaniaethu oddi wrth omled plaen (*tortilla francesa*, yn llythrennol *"omelette Ffrengig"*). Nid yw'r prydau hyn yn gysylltiedig â'r tortilla india corn neu wenith o Mecsico a gwledydd cyfagos, sy'n fath o fara gwastad tenau. Yn y rhan fwyaf o America Sbaenaidd, lle mae'r bara fflat a'r omled tatws yn cael eu bwyta, gelwir yr omled yn *tortilla española* i'w wahaniaethu oddi wrth y tortilla indrawn  Oherwydd bod y tatws yn cael ei alw'n *papa* mewn llawer o America Sbaenaidd (yn hytrach na'r term *patata a* ddefnyddir yn Sbaen), weithiau bydd y pryd hwn yn cael ei gyfeirio ato fel *tortilla de papas* yn y rhanbarth hefyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Seigiau wyau
Categori:Coginiaeth Sbaen
Categori:Pages with unreviewed translations
Florencio Sánchez

Dramodydd a newyddiadurwr o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Florencio Sánchez** (17 Ionawr 1875 – 7 Tachwedd 1910). Roedd yn un o aelodau *La Generación del 900*.

Ganwyd ym Montevideo a chafodd ei fagu yng nghefn gwlad. Gweithiodd fel clerc tra'n ysgrifennu beirniadaeth theatr ac erthyglau eraill ar gyfer papurau newydd lleol. Bu hefyd yn actio yn y theatr amatur. Brwydrodd wrth ochr y *caudillo* Aparicio Saravia yn erbyn yr Arlywydd Juan Idiarte Borda, ac ysgrifennodd y llyfr *El caudillaje criminal en Sudamérica* (1903) am ei brofiad. Trodd Sánchez at y mudiad anarchaidd, a pherfformiwyd ei ddramâu cynnar mewn canolfannau hamdden yr anarchwyr.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Anastasia Detoca, *Estética e ideología en el teatro de Florencio Sánchez* (Montevideo: Ediciones del CEHU, 2003).
* Fernando García Esteban, *Vida de Florencio Sánchez: Con cartas inéditas del insigne dramaturgo* (1939).
* Roberto Fernando Giusti, *Florencio Sánchez: Su vida y su obra* (1920).
* Osvaldo Pellettieri a Roger Mirza, *Florencio Sánchez entre las dos orillas* (Buenos Aires: Galerna, 1998).
* Walter Rela, *Florencio Sánchez: Persona y teatro* (1967).
* Ruth Richardson, *Florencio Sánchez and the Argentine Theater* (1933).
* Ignacio Rosso, *Anatomía de un genio: Florencio Sánchez* (Montevideo: Ediciones de la Casa del Estudiante, 1988).

Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Anarchwyr o Wrwgwái
Categori:Beirniaid theatr o Wrwgwái
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Newyddiadurwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Pobl a aned ym Montevideo
Categori:Pobl fu farw ym Milan
Theresa Garnett

Ffeminist a swffragét milwriaethus o Loegr oedd **Theresa Garnett** (17 Mai 1888 - 24 Mai 1966) sy'n nodigedig am ymosod ar Winston Churchill tra'n cario chwip. Bu hefyd yn olygydd anrhydeddus cylchgrawn ffeministaidd yn 1960.

Fe'i ganed yn Leeds ar 17 Mai 1888 yn ferch i Joshua Garnett a Frances Theresa Garnett; bu farw yn Ysbyty Whittington. Fe'i haddysgwyd mewn eglwys Gatholig a oedd yn cael ei rhedeg gan leianod. 

## Y ffeminist
Gweithiodd fel athrawes am beth amser. Ym 1907, ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod (''Women's Social and Political Union'' neu'r WSPU) ar ôl iddi gael ei hysbrydoli gan araith gan Adela Pankhurst. Ym mis Ebrill 1909, sbardunodd rywfaint o ddiddordeb trwy gadwyno'i hun, ynghyd â phedwar gweithredwr arall, i gerflun yn Lobi Canolog y Senedd fel protest yn erbyn cyfraith gyfredol a oedd yn gwahardd yn union y math hwn o beth - ymddygiad afreolus ym Mhalas San Steffan pan oedd y Senedd mewn sesiwn.

Cafodd hi a Lillian Dove Willcox eu dyfarnu'n euog o ymosod ar warden yng Ngharchar Holloway a rhoddwyd dedfryd arall iddynt.

Ar Dachwedd 14, 1909, ymosododd Garnett ar Winston Churchill yng ngorsaf reilffordd Bristol Temple Meads, gyda chwip ceffyl, ond methodd ag achosi unrhyw anaf. Cafodd ei harestio, a chafodd ei dedfrydu i fis yng Ngharchar Bryste am aflonyddu ar yr heddwch (nid oedd Churchill yn pwyso am yr ymosodiad ei hun). Aeth ar streic newyn, cafodd ei bwydo gan yr heddlu, ceisiodd roi ei chell ar dân, a danfonwyd hi i'r ysbyty.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Llyfryddiaeth 
* Elizabeth Crawford, ''The Women's Suffrage Movement: A Reference Guide, 1866–1928'', Routledge, 2001, p.&nbsp;237 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Leeds
Elin Wägner

Ffeminist a swffragét o Sweden oedd **Elin Wägner** (16 Mai 1882 - 7 Ionawr 1949) a oedd yn newyddiadurwr, yn berson cyhoeddus, yn ecolegydd cynnar ac yn heddychwraig. Fe'i derbyniwyd yn rhan o Academi Sweden yn 1944.

Ganed **Elin Matilda Elisabet Wägner** yn Lund yn ne Sweden ar 16 Mai 1882 a bu farw yn Kronoberg ac fe'i claddwyd ym Mynwent Norra.  

Roedd yn ferch i brifathro ysgol, a phan oedd yn dair oed, bu farw ei mam. Bu'n briod i John Landquist.

## Hawliau merched
Sefydlodd Rädda Barnen, sy'n cyfateb i Gynghrair Rhyngwladol *Save the Children*, ac am ddatblygu Ysgol y Dinesydd Benywaidd yn Fogelstad, ble dysgai hawliau sifil, fel pwnc. Mae llyfrau ac erthyglau Wägner yn canolbwyntio ar bynciaun ymwneud â menywod, hawliau sifil, pleidleisiau (etholfraint) i fenywod, y mudiad heddwch, lles, a llygredd amgylcheddol. Ynghyd â Fredrika Bremer, ystyrir Wägner yn aml yr arloeswr ffeministaidd pwysicaf a mwyaf dylanwadol Sweden.

Bu'n gyfrifol am sefydlu a golygu'r cylchgrawn *Tidevarvet* rhwng 1924 a 1927.

## Yr awdur
Roedd yn awdur toreithiog, ac ysgrifennodd nifer o nofelau (a dramau-ffilm) sy'n parhau i gael eu darllen heddiw. Y mwyaf poblogaidd yw:
**Norrtullsligan* ("Dynion, ac Aflwyddiannau Eraill", 1908),
**Pennskaftet* ("Y Llaw ar yr Ysgrifbin", 1910), 
**Åsa-Hanna* (1918), 
**Kvarteret Oron* ("Cornel Stormus", 1919), 
**Silverforsen* ("Y Dyfroedd Geirwon, Arian", 1924), 
**Vändkorset* ("Y Llidiart", 1934), 
**Väckarklocka* ("Cloc Larwm", 1941) a 
**Vinden vände bladen* ("Yr Awel a Drodd y Tudalennau", 1947).

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Swedeg, Cymdeithas Y Naw a Chartref y Swedeg, am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Sweden
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1949
Categori:Merched y 19eg ganrif o Sweden
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Lund
Osian Owen

Bardd a llenor o Gymru o'r Felinheli yw **Osian Wyn Owen**.

## Barddoniaeth 
Fis Hydref 2018, cymerodd ran yn Her 100 Cerdd Llenyddiaeth Cymru ar y cyd â Manon Awst, Caryl Bryn a Morgan Owen. Graddiodd â BA o Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Bangor yn 2018, cyn dechrau astudio am radd MA yno.

Derbyniodd nawdd o gronfa Barddas er cof am y Prifardd Gerallt Lloyd Owen ym Mai 2019 i fynychu cwrs ar y gynghanedd yng Nghanolfan Ysgrifennu Tŷ Newydd.

### Cystadlu 
Enillodd ei gadair gyntaf yn Eisteddfod Aelhaearn yn Nhachwedd 2017. Ef oedd enillydd y Gadair a'r Goron yn Eisteddfod Ryng-golegol Llanbedr Pont Steffan 2018. Yn ystod yr un flwyddyn, aeth yn ei flaen i gipio'r Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Brycheiniog a Maesyfed, am ddilyniant o gerddi serch ar y testun 'Bannau' Daeth yn agos i'r brig eto y flwyddyn ddilynol, wrth iddo ddod yn drydydd am gadair Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd Caerdydd a'r Fro 2019, un o dri oedd yn deilwng yn y gystadleuaeth. Enillodd brif wobr farddoniaeth Eisteddfod-T, eisteddfod ddigidol yr Urdd a gynhaliwyd yn 2020 yn ystod y pandemig COVID-19. Daeth yn drydydd yng nghystadleuaeth y Prif Lenor yr yr un eisteddfod.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*

Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Idea Vilariño

Bardd a beirniad llenyddol o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Idea Vilariño** (18 Awst 1920 – 28 Ebrill 2009). Roedd yn un o lenorion *La Generación del 45*.

Ganwyd ym Montevideo, prifddinas Wrwgwái. Addysgodd lenyddiaeth yn ysgolion uwchradd Montevideo o 1952 nes i'r unbennaeth sifil-filwrol gipio grym ym 1973. Wedi diwedd yr unbennaeth honno, daeth Vilariño yn athrawes llên Wrwgwái ym Mhrifysgol y Weriniaeth ym 1985.

Ymhlith ei chyfrolau o farddoniaeth mae *La suplicante* (1945), *Cielo, cielo* (1947), *Paraíso per dido* (1949), *Nocturnos* (1955), *Poemas de amor* (1957), *Pobre mundo* (1966), *Treinta poemas* (1967), *Poesía* (1970), *Segunda antología* (1980), a *No* (1980). Derbyniodd Wobr Gwaith Deallusol José Enrique Rodó oddi ar lywodraeth ddinesig Montevideo ym 1987, a Gwobr Lenyddol Konex yn 2004.

Ysgrifennodd lyfrau am farddoniaeth Julio Herrera y Reissig (1950) ac Antonio Machado (1951), ac astudiaeth o eiriau caneuon tango, *Las letras de tango* (1965). Cyhoeddwyd ysgrifau ac erthyglau beirniadol ganddi yn y cylchgronau *Clinamen*, *Asir*, *Hiperión*, *Marcha*, *Puente*, *Carte Segrete*, *Texto Crítico*, *La Opinión*, *Revista del Sur*, a *Brecha*. Bu hefyd yn cyfieithu gwaith William Shakespeare i'r Sbaeneg.

Bu farw yn yr ysbyty ym Montevideo yn 89 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Judy Berry-Bravo, *Idea Vilariño: Poesía y crítica* (Montevideo: Ediciones de la Banda Oriental, 1999).
* Judy Berry-Bravo, ''Texts and Contexts of Idea Vilariño's Poetry* (Efrog Newydd: Spanish Literature Publications Co., 1994).
* Susana Crelis Secco, *Idea Vilariño: Poesía e identidad'' (Dinas Mecsico: UNAM, 1990).

Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Cyfieithwyr o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Wrwgwái
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Pobl o Montevideo
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Corws yr Eingion

**"Corws yr Eingion"** yw'r enw Cymraeg am "Coro di Zingari" (yr Eidaleg ar gyfer "Corws y Sipswn"), corws o act 2, golygfa 1 o opera 1853 Giuseppe Verdi, *Il trovatore*. Mae'n darlunio Sipsiwn Sbaenaidd yn taro'u heingionau ar doriad gwawr ac yn canu canmoliaeth i waith caled, gwin da, a merched Sipsiwn. Mae'r darn hefyd yn cael ei adnabod weithiau gan ei eiriau agoriadol, "*Vedi! Le fosche*".

## Libreto Eidaleg a chyfieithiad bras i'r Gymraeg
## Defnyddiau eraill
Ysgrifennodd Thomas Baker *Il Trovatore Quadrille* (1855) ar gyfer piano, sy'n cynnwys symudiad yn seiliedig ar y corws hwn. Yn yr un modd, ysgrifennodd y pianydd a chyfansoddwr Charles Grobe amrywiadau ar "Gorws yr Eingion" ar gyfer piano ym 1857.  Cyrhaeddodd trefniant jas swing gan Jerry Gray ar gyfer Cerddorfa Glenn Miller rhif 3 ar y siartiau Billboard UDA ym 1941. Roedd y thema alawol hefyd yn ysbrydoliaeth ar gyfer "Rockin' the Anvil" ensemble jas swing ac acordion ar albwm 1956 John Serry Sr., *Squeeze Play*.

Cafodd alaw'r corws ei pharodïo yn "The Burglar's Chorus" yn opera gomig Gilbert a Sullivan o 1879, *The Pirates of Penzance*, ac yn fuan wedi hynny daeth yn gân boblogaidd gyda'r geiriau "Hail, Hail, the Gang's All Here".

## Cyfeiriadau
Categori:Operâu
Categori:Verdi
Categori:Cerddoriaeth yr Eidal
Categori:Caneuon opera
Il trovatore - Disgyddiaeth

bawd|250px|Delwedd o recordiad 78rpm o aria o *Il trovatore* Giuseppe Verdi, a chyhoeddwyd gan Columbia Records
Dyma **restr rannol o recordiadau** o opera Giuseppe Verdi *Il trovatore* ("Y Trwbadŵr") a *Le trouvère* (fersiwn diwygiedig mewn cyfieithiad Ffrangeg). Mae o leiaf 83 o recordiadau'n bodoli o'r opera gyfan, a wnaed rhwng 1912 a 2011, er nad yw pob un ohonynt yn gwbl gyflawn. O'r rhain, mae 45 yn recordiadau sain byw, mae 22 yn recordiadau sain stiwdio, ac mae 16 yn fideos neu'n ffilmiau. Perfformiwyd *Il trovatore* gyntaf yn y Teatro Apollo, Rhufain ar 19 Ionawr 1853. Cyflwynwyd *Le trouvère* am y tro cyntaf ar yn La Monnaie, Brwsel ar 20 Mai 1856

## Sain
## Fideo
## Sain: *Le trouvère* (1857 Fersiwn Ffrengig)
## Cyfeiriadau
**Cyfeiriadau**

**Ffynonellau**
*Amazon discography (30 items), adalwyd 25 Mawrth 2009
*Il trovatore on Disc 

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Verdi
José Enrique Rodó

Athronydd, beirniad llenyddol, ac ysgrifwr o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **José Enrique Rodó** (15 Gorffennaf 1871 – 1 Mai 1917). Roedd yn un o aelodau *La Generación del 900* ac yn rhan o fudiad *modernismo*. Mae'n nodedig am ei lyfr *Ariel* (1900), gwaith modernaidd sy'n amddiffyn yn erbyn tra-arglwyddiaeth ddiwyllianniol Ewrop a'r Unol Daleithiau, a ddylanwadodd ar y meddylfryd diwylliannol a deallusol ar draws America Ladin. Ystyrir Rodó yn athronydd goreuaf gwledydd Sbaeneg yr Amerig, a'r ffigur pwysicaf yn llên Wrwgwái.

Ganwyd ym Montevideo, a threuliodd y rhan helaeth o'i oes yno. Brodor o Gatalwnia oedd ei dad. Ymddisgleiriodd José yn ei astudiaethau llên ac hanes yn yr ysgol, a mynychodd Prifysgol y Weriniaeth, er iddo hefyd addysgu ei hunan fel darllenwr brwd yn y llyfrgell.

Cyd-sefydlodd y cylchgrawn *Revista nacional de literatura y ciencias sociales* yn 1895. Penodwyd Rodó yn athro llenyddiaeth ym Mhrifysgol y Weriniaeth yn 1898, ac addysgodd yno nes 1902. Gwasanaethodd hefyd yn gyfarwyddwr Llyfrgell Genedlaethol Wrwgwái. Cynrychiolodd Partido Colorado yn Siambr y Dirprwyon yn 1902–05 ac yn 1908–14.

Cyhoeddodd ei gampwaith, yr ysgrif hir *Ariel*, yn 1900. Ymhlith ei gasgliadau eraill o ysgrifau mae *Motivos de Proteo* (1908) ac *El mirador de Próspero* (1913).

Teithiodd Rodó i Ewrop yn 1916 fel gohebydd tramor ar gyfer papurau newydd ym Montevideo a Buenos Aires. Bu farw yn Palermo, Sisili, yn 45 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Mario Benedetti, *Genio y figura de José Enrique Rodó* (1966).
* D. A. Brading, *Marmoreal Olympus: José Enrique Rodó and Spanish American Nationalism* (Caergrawnt: Center for Latin American Studies, University of Cambridge, 1998).
* Wilfredo Penco, *José Enrique Rodó* (Montevideo: Arco, 1978).
* Víctor Pérez Petit, *Rodó: Su vida, su obra* (1937).
* Pablo Rocca, *Enseñanza y teoría de la literatura en José Enrique Rodó* (Montevideo: Ediciones de la Banda Oriental, 2001).
* Norma Suiffet, *José Enrique Rodó: Su vida, su obra, su pensamiento* (Montevideo: Ediciones de la Urpila, 1995).

Categori:Addysgwyr o Wrwgwái
Categori:Athronwyr o Wrwgwái
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Wrwgwái
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Pobl o Montevideo
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Wrwgwái