Ton ddisgyrchol

Yn ffiseg, **tonnau disgyrchol** yw crychiadau yng nghrymedd gofod-amser sy'n lledaenu fel tonnau, yn teithio allan o'r ffynhonnell. Cawsant eu darogan yn 1916 gan Albert Einstein ar sail ei ddamcaniaeth perthnasedd cyffredinol, mewn theori mae tonnau disgyrchol yn cludo egni fel "pelydriad disgyrchol". Ar 11 Chwefror 2016 cyhoeddodd y grŵp LIGO, Virgo interferometer a GEO600 eu bod wedi darganfod prawf o fodolaeth tonnau disgyrchol ac enwyd y signal yn "GW150914".
[bawd|chwith|250px|Darluniad dau-ddimensiwn o donnau disgyrchol wedi eu cynhyrchu gan ddau [seren niwtron yn cylchdroi ei gilydd.]]

Mae'n bosib y gall ffynonellau o donnau disgyrchol gynnwys systemau sêr dwbl wedi eu gwneud o gorachod gwynion, sêr niwtron, neu dyllau du. Mae bodolaeth tonnau disgyrchol yn ganlyniad posibl i anghyfnewidioldeb Lorentz ym mherthnasedd cyffredinol am ei fod yn cyflwyno'r syniad o gyfyngiad ar gyflymder lledu o gydadweithiau ffisegol. All tonnau disgyrchol ddim bodoli mewn damcaniaeth Newtonaidd o ddisgyrchiant, lle mae cydadweithiau ffisegol yn lledu ar gyflymder anfeidrol.

Cyn darganfod tonnau disgyrchol yn uniongyrchol roedd yna dystiolaeth *anuniongyrchol* o'u bodolaeth.  Er enghraifft, gwobrwywyd Gwobr Ffiseg Nobel 1993 am fesuriadau o system ddeuaidd Hulse–Taylor oedd yn awgrymu fod tonnau disgyrchol yn fwy na chysyniad damcaniaethol. Ar hyn o bryd mae sawl datgelydd tonnau disgyrchol yn cael eu hadeiladu neu yn gweithredu, fel yr *Advanced LIGO* a gychwynnodd ei arsylwadau ym Medi 2015. 
250px|bawd|chwith|chwith|Gellir mynegi'r plygiad gofod-amser mewn perthynas â \nabla ar ffurf tensor Einsteinaidd, G_{\mu\nu}. G_N yw'r cysonyn disgyrchol Newtonaidd, a c yw cyflymder golau, felly G_N = 1 = c.

### Darganfod tonnau disgyrchiol, 2016
bawd|chwith|300px|Mesuriadau LIGO yn synhwyryddion Livingston (chwith) a Hanford (dde), o'u cymharu gyda'r gwerthoedd a ragwelwyd.

Yn Chwefror 2016, cyhoeddodd y tîm Advanced LIGO eu bod wedi dod o hyd i donnau disgyrchol o wrthdrawiad tyllau du gyda signal a gyrhaeddodd am 10.51 GMT ar 14 Medi 2015 o ddau dwll du (30 mas solar) yn asio i'w gilydd tua 1.3 biliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Synhwyrwyd y signal gan ddau synhwyrydd LIGO: Livingston a Hanford, gyda gwahaniaeth amser o 7 milieiliad, oherwydd yr ongl rhwng y ddau synhwyrydd. Daeth y ddau signal o Hemisffer y De. Cyfranodd gwyddonwyr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth Prifysgol Caerdydd yn sylweddol i'r darganfyddiad wrth ddatblygu algorithmau a modelau cyfrifiadurol o systemau tyllau deuaidd. Roedd y modelau yma yn cael eu defnyddio i ddadansoddi'r data enfawr a oedd yn cael ei gynhyrchu gan arbrawf LIGO.

### Arae amseru pwlser, 2023 
Ym Mehefin 2023, cyhoeddodd sawl arae amseru pwlser tystiolaeth am gefndir o donnau disgyrchol. Arsylwodd grwpiau annibynnol o Ogledd America (NANOGrav), Ewrop (EPTA), India (InPTA), Awstralia (PPTA), a Tsieina (CPTA) casgliad o bwlser, sef sêr niwtron sydd yn ymbelydru golau electromagneteg o'u pegynau sydd yn gwneudd iddynt edrych fel eu bod yn fflachio. Mae'r fflachiadau o bwlser yn cyson, ac mae unrhyw newid yn yr amser mae fflach yn cyrraedd y Ddaear a phryd mae gwyddonwyr yn disgwyl fflach oherwydd mae ton disgyrchol wedi newid y pellter rhwng y Ddaear a'r pwlser. Fe fu NANOGrav yn arsylwi 67 pwlseren am 15 mlynedd cyn iddynt cyhoeddi eu tystiolaeth. Rhai ffynonellau tonnau disgyrchiol mae arae pwlser yn gallu arsylwi yn cynnwys tyllau duon goranferthol, a thonnau disgyrchol o'r Glec Fawr.

### Arsyllfeydd y dyfodol 
Mae sawl arsyllfeydd ton ddisgyrchol yn cael eu cynllunio. Mae LISA yn targedu lansiad yn 2035 a fydd yn gwiethio yn tebyg i LIGO, heb law ei fod mewn siâp triongl ac yn cylchu'r haul. Bydd un braich o'r triongl oddeutu 2.5 miliwn km. Mae arsyllfeydd daearol yn cael eu cynllunio hefyd, fel LIGO India a Cosmic Explorer.

## Gweler hefyd
*Deddf disgyrchedd cyffredinol Newton

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffiseg
Categori:Seryddiaeth