Welsh Not

bawd|259x259px|Welsh Not yn amgueddfa Cymru Sain Ffagan. Defnyddiwyd yn Ysgol Pontgarreg, Llangrannog, 1852
Tamaid o bren neu lechen oedd y **Welsh Not** neu *Welsh Note*, neu *Welsh Knot*, yr ysgrifennid y llythrennau **W.N.** arno, ac a roddwyd fel cosb i'r plant oedd yn siarad Cymraeg mewn ysgolion yng Nghymru yn y 18g a'r 19g. Enw arall arno oedd y *Welsh Stick*.

## Defnydd
Cymraeg oedd iaith gyntaf mwyafrif pobl Cymru hyd at yr ugeinfed ganrif. Ar ddechrau'r 19g credid bod 70% o'r boblogaeth yn siarad Cymraeg yn unig, 10% yn ddwyieithog ac 20% yn uniaith Saesneg. Erbyn diwedd y ganrif dim ond hanner y boblogaeth oedd yn medru'r Gymraeg - canlyniad nifer o ffactorau cymhleth, gan gynnwys dyfodiad y rheilffyrdd i Gymru a'r mewnlifiad o filoedd o bobl o Loegr i weithio yn bennaf yn ardaloedd diwydiannol y wlad.

Er bod yr iaith yn ffynnu mewn sawl maes, fel y capeli a'r eisteddfod, yn negawdau olaf y 19g, roedd rhai yn dadlau mai trwy ddysgu Saesneg y gellid 'dod ymlaen yn y byd'. Gan hynny ni chafodd y Gymraeg le teilwng yn y system addysg a ddatblygwyd yn ail hanner y 19g.

Bwriad defnyddio'r *Welsh Not* oedd cael y plant i beidio siarad Cymraeg yn yr ysgol a dysgu siarad Saesneg yn lle hynny. Arferid clymu'r darn pren ar linyn. Byddai plentyn a siaradai Gymraeg yn yr ysgol yn cael y *Welsh Not* ac yn gorfod ei wisgo am ei wddw. I gael gwared â'r pren, roedd yn rhaid iddo/iddi glywed un o'r plant eraill yn siarad Cymraeg a dweud wrth yr athro. Wedyn byddai'r *Welsh Not* yn cael ei drosglwyddo i'r plentyn hwnnw. Ar ddiwedd y dydd byddai'r plentyn olaf gyda'r *Welsh Not* am ei wddw yn derbyn cosb gorfforol am ei "gamwedd".

## Dechreuadau
Ym 1846 fe ofynnwyd cwestiynau yn San Steffan ynglŷn â'r gwrthryfel oedd yn digwydd yng Nghymru ar y pryd. Yn dilyn araith gan y Cymro ac aelod seneddol Coventry, William Williams, comisiynwyd adroddiad o le'r Gymraeg yn y system addysg. Daeth y defnydd o'r *Welsh Not* yn fwy cyffredin ar ôl cyhoeddi'r adroddiad yn 1847 mewn cyfrolau glas, a elwir, bellach, yn *Frad y Llyfrau Gleision*. Roedd yr adroddiad yn disgrifio'r Gymraeg a'i diwylliant fel anfantais i'r Cymry ac yn argymell y dylai pawb siarad Saesneg. Saesneg, yn âl Adroddiad Addysg 1847, oedd iaith ‘dod ymlaen yn y byd’, iaith dysg a diwylliant, gwyddoniaeth a pheirianneg.  Disgrifiwyd y Gymraeg gan awduron y Llyfrau Gleision fel iaith crefydd ac amaethyddiaeth a’i llenyddiaeth bron yn amddifad o unrhyw waith defnyddiol a pherthnasol i’r oes oedd ohoni. Roedd cryn ymryson a theimlwyd bod comisiynwyr wedi mynd y tu hwnt i'r hyn y gofynnwyd amdano mewn adrannau, gan roi sylwadau am foesau'r Cymry. er na pheidiodd yr arfer achlysurol o gosbi plant am siarad Cymraeg, gan gynnwys eu cosbi'n gorfforol, yn llwyr. Mae'n debyg mai'r dryswch hwn rhwng y cosbiadau anffurfiol hyn a'r *Welsh Not* fel cosb strwythuredig, sy'n esbonio cred rhai bod y drefn wedi parhau ymhell i mewn i'r ugeinfed ganrif; er enghraifft honnodd Susan Jones, Aelod Seneddol De Clwyd, yn 2010 bod y defnydd o’r Welsh Not, gan gynnwys defnyddio'r gansen fel cosb, wedi parhau mewn rhai ysgolion yn ei hetholaeth 'mor ddiweddar â’r 1930au a’r 1940au'.

## Darllen pellach
*E. G. Millward, 'Yr Hen Gyfundrefn Felltigedig', *Barn*, Ebrill-Mai, 1980.
*O. M. Edwards; Clych Adgof - penodau yn hanes fy addysg (Ar Wicidestun)
*Martin Johnes, (2024) *Welsh Not: Elementary Education and the Anglicisation of Wales,* Gwasg Prifysgol Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Anghyfiawnder
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Hawliau iaith
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Prosiect WiciAddysg