Cadwaladr Bryner Jones

Roedd Syr **Cadwaladr Bryner Jones** Kt, CB; CBE, LLD, MSc, FHAS MRASE (6 Ebrill, 1872 – 10 Rhagfyr, 1954) yn academydd a gwas sifil o Gymru, a oedd yn arbenigo mewn ymchwil amaethyddol ac amgylcheddol.
## Cefndir
Ganwyd Syr Bryner yng Nghefnmaelan Dolgellau. Roedd yn blentyn i Enoch Jones, amaethwr a chynghorydd sir a Jane (née Lewis) ei wraig. Cafodd ei enwi'n Cadwaladr ar ôl ei daid ar ochr ei dad, Cadwaladr Jones, Yr Hen Olygydd, gweinidog Annibynnol a golygydd Y Dysgedydd, a Bryner ar ôl fferm deuluol ei fam, Maesybryner, Llanelltud. Bu farw ei rieni pan oedd yn blentyn a chafodd ei fagu gan ei nain a'i daid ym Maesybryner. Fe'i addysgwyd yn ysgolion cynradd y Brithdir a Dolgellau ac yn Ysgol Ramadeg Dolgellau. Ar ôl gorffen ei yrfa ysgol, bu am ddwy flynedd yn ddisgybl amaeth yng Ngwyddelwern; cyn mynd ymlaen i goleg amaeth Aspatria, Swydd Cumberland (Cumbria bellach). Yn Aspatria enillodd dystysgrif dosbarth cyntaf Cymdeithas Amaeth Brenhinol Lloegr a thystysgrif cyffelyb Gymdeithas Frenhinol Amaethyddol Ucheldir yr Alban. Fel rhan o'i gwrs dyfarnodd Adran Gwyddoniaeth a Chelf, llywodraeth Prydain iddo dystysgrifau mewn Amaethyddiaeth, Cemeg a Botaneg.

## Gyrfa
### Bangor 
Ar ôl graddio o Goleg Aspatria cafodd Jones swydd fel is athro sirol mewn amaethyddiaeth yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru Bangor. Dyletswydd is athrawon sirol oedd sicrhau bod cymdeithas ehangach dalgylch y coleg yn cael budd o waith y brifysgol, nid y myfyrwyr mewnol yn unig, trwy gynnal darlithoedd a chyrsiau allanol yn nhrefi a phentrefi siroedd y gogledd. Ar y pryd, Saesneg oedd unig iaith addysg Prifysgol Cymru. Gan fod Jones yn darlithio'n bennaf i'r gymuned amaethyddol Cymraeg ei hiaith, bu'n orfodaeth ymarferol iddo ddarlithio yn y Gymraeg hefyd, gan hynny daeth yn arloeswr yn natblygiad addysg uwch trwy'r Gymraeg.

### Newcastle upon Tyne
Ym 1903 fe'i penodwyd yn ddarlithydd mewn Rheolaeth Amaethyddol ac Ystadau yng Ngholeg Gwyddoniaeth Prifysgol Durham (coleg Armstrong), Newcastle upon Tyne. yn Newcastle bu alw mynych arno i ddychwelyd i Gymru i roi darlithoedd i gymdeithasau amaeth a llenyddol. Ar y cyd efo prifathro Coleg Armstrong Syr Isambard Owen a Charles Francis Lloyd, arweinydd cymdeithas gorawl South Shields, sefydlodd gangen o'r Cymrodorion yn Newcastle. Dyfarnwyd MSc er anrhydedd iddo gan Brifysgol Durham ym 1906.

### Aberystwyth
Ym 1890, sefydlodd Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, adran amaethyddiaeth, wedi'i selio ar yr un ym Mangor, a oedd yn cynnwys ffermio ymarferol yn ei gwricwlwm. Pan aeth yr adran i anhrefn ar ymadawiad y darlithydd cyntaf ym 1907, penododd y coleg Bryner Jones i'r gadair Amaeth newydd. Ffynnodd yr adran o dan ei arweiniad, a daeth Jones yn arweinydd addysg amaethyddol yng Nghymru.

Ym 1912, gwnaed trefniant i greu dau gynllun swyddogol yn ymwneud ag addysg amaethyddol a gwella da byw o dan Gomisiynydd Amaethyddol, i'w cynghori gan Gyngor Amaethyddol Cymru. Daeth Bryner Jones yn gomisiynydd a chadeirydd y Cyngor, wrth gadw ei swydd fel Athro Amaethyddiaeth y brifysgol. Daeth Jones bellach yn ffigwr o ddylanwad aruthrol yn natblygiad amaethyddol Cymru a chymerodd ran ym mron pob mudiad i hybu ei buddiannau, gan gynnwys datblygiad Cymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru, sefydlu Bridfa Blanhigion, Cylchgrawn Amaethyddiaeth Cymru ac Adran Economeg Amaethyddol y Brifysgol.

Pan gafodd y Bwrdd Amaethyddiaeth ei integreiddio i’r Weinyddiaeth Amaethyddiaeth a Physgodfeydd ym 1919 sefydlodd adran Gymreig yn Aberystwyth, gyda Bryner Jones, yn gweithredu fel Ysgrifennydd Cymreig cyntaf i'r Weinyddiaeth Amaeth. Am yr ugain mlynedd nesaf bu'n llywyddu ar adran a dyfodd yn araf ond yn gyson wrth i waith y weinidogaeth ehangu. Roedd y weinidogaeth yn gyfrifol am addysg amaethyddol a gwaith cynghori ar bob lefel ynghyd â gwella da byw. 

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'n gyfrifol am y Pwyllgorau Gweithredol Amaethyddol Rhyfel Sirol yng Nghymru, gyda chyfrifoldeb am sicrhau diogelwch a chynnydd cynhyrchiant bwyd. Ar ôl ymddeol o'i swyddi yn y Brifysgol a'r Weinyddiaeth Amaeth ym 1944 parhaodd i wasanaethu fel Cadeirydd Is Gomisiwn Tir Cymru.

Yn ogystal â'i waith proffesiynol yn ymwneud ag amaeth bu hefyd yn hynod brysur fel swyddog gwirfoddol i nifer o sefydliadau a chymdeithasau er enghraifft:
*1908-1910; Anrhydeddus Cyfarwyddwr Sioe Frenhinol Cymru, 
*1913-1919; Llywydd Cymdeithas Lyfrau Praidd Defaid Mynydd Cymreig, 
*1944-1945; Llywydd Cymdeithas y Gwartheg Duon Cymreig,
*1944–53 Cadeirydd Cymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru,
*1954; Llywydd Cymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru 

Bu hefyd yn feirniad rheolaidd mewn sioeau amaethyddol sirol a lleol. Yn ogystal â bod yn feirniad ar draethodau yn ymwneud ag amaeth a chefn gwlad mewn eisteddfodau, bu hefyd yn feirniad poblogaidd ar y cystadlaethau adrodd.

Tu allan i faes amaethyddiaeth ar amgylchedd bu hefyd yn gadeirydd llywodraethwyr Ysgol Dr Williams Dolgellau am dros 25 mlynedd. Bu'n gadeirydd Cymdeithas Hynafiaethau Ceredigion o 1934 i 1954. 

## Anrhydeddau
I gydnabod ei wasanaeth i addysg uwch dyfarnodd Prifysgol Cymru iddo radd LL.D. ym 1938. Penodwyd ef yn Gadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig ym 1920, yn Gadlywydd Urdd y Baddon ym 1936, ac yn farchog ym 1947.

## Teulu
Ni fu Bryner Jones yn briod. Roedd wedi dyweddïo ac wedi trefnu priodi ym Mehefin 1900, ond ychydig ddyddiau cyn y dyddiad fe aeth yn ddifrifol sâl, a bu'n orweddog am fron i flwyddyn. Gyda rhagolygon am wellhad yn edrych yn anobeithiol ar y pryd, rhoddwyd ef heibio gan ei ddyweddi.

## Marwolaeth
Bu farw yn Ysbyty'r Frenhines Elizabeth, Birmingham yn 82 mlwydd oed,. Cynhaliwyd gwasanaeth angladd iddo yng nghapel annibynwyr Portaland Street Aberystwyth a chladdwyd ei weddillion ger bedd Cadwaladr Jones, ei daid, ym mynwent capel annibynwyr y Brithdir.

### Gwobr goffa 
Ers 1957 mae Gwobr Goffa Syr Bryner Jones yn cael ei rhoi bob blwyddyn gan Gymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru i rywun o wahanol ran o’r diwydiant ffermio sydd wedi cyrraedd y lefel cyflawniad uchaf yn y sector a ddewiswyd ar gyfer y flwyddyn. Mae enw'r enillydd yn cael ei gyhoeddi a'r wobr yn cael ei gyflwyno ar ddiwrnod agoriadol y Sioe Frenhinol.
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Pobl o Ddolgellau
Categori:Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Categori:Academyddion Prifysgol Bangor
Categori:Academyddion Prifysgol Durham