Tor (rhwydwaith)

Mae **Tor**, yn dalfyriad o  "***T**he **O**nion **R**outer*," yn feddalwedd ffynhonnell agored am ddim ar gyfer galluogi cyfathrebu mewn ffordd dienw. Mae'n cyfeirio traffig Rhyngrwyd trwy rwydwaith troshaenu rhad ac am ddim, byd-eang a gedwir gan wirfoddolwyr ac sy'n cynnwys mwy na saith mil o gyfnewidfeydd. 

Mae defnyddio Tor yn ei gwneud hi'n anoddach olrhain gweithgaredd Rhyngrwyd defnyddiwr gan amddiffyn preifatrwydd personol y defnyddiwr trwy guddio lleoliad a defnydd y defnyddiwr rhag unrhyw un sy'n cadw llygad ar y rhwydwaith neu'n dadansoddi'r traffig. Mae'n amddiffyn rhyddid a gallu'r defnyddiwr i gyfathrebu'n gyfrinachol trwy anhysbysrwydd cyfeiriad IP gan ddefnyddio nodau gadael Tor. Ar y cyd a Tor, gellir defnyddio meddalwedd VPN i guddio manylion y defnyddiwr ymhellach. 

O ran defnydd, mae'n debyg i'r hyn oedd y we-fyd-eang yn y 1990au hwyr, yn araf, yn llawn dirgelwch, hybysebion syml ymhobman, ond heb URL syml i bori yma ac acw. Caiff ei ddefnyddio i bori'r we dywyll, gan amlaf, yn aml gan bobl mewn gwledydd ffasgaidd sy'n dymuno canfod gwybodaeth sydd wedi'i wneud yn anghyfreithlon gan Lywodraeth y wlad. Defnydd arall yw lluniau anghyfreithiol eithafol.

Defnyddir porwyr Tor er mwyn canfod nionod (gwefanau a elwir yn *onions*) ee Torch, Tor-Dex neu Venus. 

## Hanes 
Datblygwyd egwyddor graidd Tor, sef llwybro nionyn, yng nghanol y 1990au gan weithwyr Labordy Ymchwil Llynges yr Unol Daleithiau, y mathemategydd Paul Syverson, a gwyddonwyr cyfrifiadurol Michael G. Reed a David Goldschlag, i amddiffyn cyfathrebiadau cudd-wybodaeth Americanaidd ar-lein.  Mae llwybro o nionyn i nionyn yn cael ei weithredu trwy amgryptio ac wedi'i nythu fel haenau nionyn. Lansiwyd y fersiwn alffa o Tor, a ddatblygwyd gan Syverson a'r gwyddonwyr cyfrifiadurol Roger Dingledine a Nick Mathewson ac a elwir wedyn yn The Onion Routing Project (a gafodd yn ddiweddarach yr acronym "Tor"), ar 20 Medi 2002.  Digwyddodd y datganiad cyhoeddus cyntaf flwyddyn yn ddiweddarach.

Yn ystod ei fodolaeth, mae amrywiol wendidau Tor wedi'u darganfod ac yn cael eu hecsbloetio o bryd i'w gilydd. Mae ymosodiadau yn erbyn Tor yn faes gweithredol o ymchwil academaidd a groesewir gan Brosiect Tor ei hun.

## Defnydd 
Mae Tor yn galluogi ei ddefnyddwyr i bori'r Rhyngrwyd, sgwrsio ac anfon negeseuon gwib yn ddienw, ac fe'i defnyddir gan amrywiaeth eang o bobl at ddibenion cyfreithlon ac anghyfreithlon. Mae Tor, er enghraifft, wedi cael ei ddefnyddio gan fentrau troseddol, grwpiau hactifiaeth, ac asiantaethau gorfodi'r gyfraith at ddibenion traws, weithiau ar yr un pryd;  yn yr un modd, mae asiantaethau o fewn llywodraeth yr UD yn ariannu Tor (Adran Talaith yr UD, y Sefydliad Gwyddoniaeth Cenedlaethol, a - thrwy Fwrdd Darlledu'r Llywodraethwyr, a oedd ei hun yn ariannu Tor yn rhannol tan fis Hydref 2012 - Radio Free Asia) ac yn ceisio'i wyrdroi.  

Nid yw Tor i fod i ddatrys yn llwyr y mater o anhysbysrwydd ar y we. Nid yw wedi'i gynllunio i ddileu olrhain yn llwyr ond yn hytrach i leihau'r tebygolrwydd i wefannau olrhain gweithredoedd a data yn ôl i'r defnyddiwr.

Defnyddir Tor hefyd ar gyfer gweithgareddau anghyfreithlon. Gall y rhain gynnwys diogelu preifatrwydd neu ataliad sensoriaeth, yn ogystal â dosbarthu cynnwys cam-drin plant, gwerthu cyffuriau, neu ddosbarthu malware.

### Gwasanaethau nionyn 
Gall Tor hefyd ddarparu anhysbysrwydd i wefannau a gweinyddwyr eraill. Gelwir gweinyddwyr sydd wedi'u ffurfweddu i dderbyn cysylltiadau i mewn trwy Tor yn unig yn **wasanaethau nionyn** (**gwasanaethau cudd** yn flaenorol). Yn hytrach na datgelu cyfeiriad IP gweinydd (ac felly ei leoliad rhwydwaith), mae gwasanaeth nionyn yn cael ei gyrchu trwy ei gyfeiriad nionyn, fel arfer trwy'r Porwr Tor. Mae rhwydwaith Tor yn deall y cyfeiriadau hyn trwy ganfod manylion eu bysellau cyhoeddus cyfatebol a *phwyntiau cyflwyno* o  o fewn y rhwydwaith. Gall gyfeirio data i ac o wasanaethau nionyn, hyd yn oed y rhai a gynhelir y tu ôl i waliau-tân neu gyfieithwyr cyfeiriadau rhwydwaith (NAT), tra'n cadw anhysbysrwydd y ddau barti. Mae angen Tor i gael mynediad at y gwasanaethau nionyn hyn. 

## Gwendidau 
Fel pob rhwydwaith anhysbysrwydd cyfredol, ni all ac nid yw Tor yn ceisio amddiffyn rhag monitro traffig ar ffiniau rhwydwaith Tor (hy y traffig sy'n mynd i mewn ac allan o'r rhwydwaith). Er bod Tor yn darparu amddiffyniad rhag dadansoddiad traffig, ni all atal defnyddwyr sy'n ceisio cadarnhau'r traffig (a elwir hefyd *yn gydberthynas pen-i-ben*).  

Dangosodd un Astudiaeth yn 2009  fod Tor a’r system rhwydwaith amgen JonDonym (Java Anon Proxy, JAP) yn cael eu hystyried well am atal i technegau olion bysedd gwefanau na phrotocolau twnelu eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Protocolau'r rhyngrwyd
Categori:CS1 German-language sources (de)