Wrwgwái

Mae **Wrwgwái** (yn swyddogol: **Gweriniaeth Ddwyreiniol Wrwgwái**), yn wlad sofran yn Ne America. Mae'n rhannu ffiniau â'r Ariannin i'r gorllewin a'r de-orllewin a Brasil i'r gogledd a'r gogledd-ddwyrain, tra'n ffinio â'r Río de la Plata i'r de a Chefnfor Iwerydd i'r de-ddwyrain. Arwynebedd Wrwgwái yw tua 176,215 metr sgw (68,037 mi sgw) a'i phoblogaeth yn ôl y Cyfrifiad diweddaraf yw  gyda bron i 2/3an ohonynt yn byw o fewn ardal fetropolitan ei phrifddinas a'i dinas fwyaf, sef Montevideo. Gellir cymharu'r boblogaeth yma gyda phoblogaeth Cymru, a oedd yn y Cyfrifiad diwethaf yn .

Cafodd yr ardal a ddaeth yn Wrwgwái ei thrin gyntaf gan grwpiau o helwyr a chasglwyr 13,000 o flynyddoedd yn ôl (CP). Y Portiwgaliad, Juan Díaz de Solís oedd y fforiwr Ewropeaidd cyntaf i gyrraedd y wlad, a hynny yn 1516, ond cafodd yr ardal ei gwladychu'n hwyrach na'i chymdogion. Ar adeg yma, y Charrúa oedd y llwyth mwyaf cyffredin yn yr ardal, ochr yn ochr â grwpiau eraill fel y Guaraní a'r Chaná. Fodd bynnag, nid oedd yr un o'r grwpiau hyn wedi'u trefnu'n gymdeithasol nac yn filwrol - dau ffactor a gyfrannodd at eu goresgyniad. Ynghanol anghydfodau tiriogaethol, sefydlodd y Portiwgaliaid Colônia do Sacramento ym 1680, a sefydlodd y Sbaenwyr Montevideo fel cadarnle milwrol. Sicrhaodd Wrwgwái ei hannibyniaeth rhwng 1811 ac 1828, yn dilyn brwydr bedair ffordd yn cynnwys Portiwgal, Sbaen, ac yn ddiweddarach Taleithiau Unedig y Río de la Plata ac Ymerodraeth Brasil. Ar 18 Gorffennaf 1830 cyhoeddodd ei chyfansoddiad ei hun, a chafodd ei sefydlu'n ffurfiol fel gwladwriaeth annibynnol.

Yn ystod y blynyddoedd yn union wedi annibyniaeth, parhaodd Wrwgwái i fod yn agored i ddylanwad ac ymyrraeth gan wledydd tramor, ynghyd â chyfres o wrthdaro mewnol a chythrwfl gwleidyddol. O ail hanner y 19g, gwelodd y wlad donnau sylweddol o fudo Ewropeaidd - yn bennaf o Sbaen, yr Eidal, a Ffrainc - a ddylanwadodd yn fawr ar ei demograffeg gan osod sylfaen ar gyfer diwylliant a chymdeithas Wrwgwái fodern. Ar ddechrau'r 20g, cyflwynwyd cyfres o ddiwygiadau economaidd, diwydiannol a chymdeithasol arloesol, gan arwain at sefydlu gwladwriaeth les ddatblygedig iawn. Ynghyd â'i sefydlogrwydd gwleidyddol, cyfrannodd hyn at y wlad yn cael ei hadnabod fel "Swistir yr Amerig".

Yn dilyn annibyniaeth Wrwgwái, roedd gwleidyddiaeth genedlaethol dan arweiniad dwy blaid wleidyddol: Plaid Colorado a'r Blaid Genedlaethol, a wrthdarodd mewn sawl rhyfel cartref yn ystod y 19g. Gelwir y pleidiau hyn yn 'Bleidiau Traddodiadol'. Ar wahanol adegau yn ei hanes, trefnwyd y Gangen Weithredol fel corff colegol, gyda'r achos olaf o hyn yn digwydd ym 1967. Arweiniodd cyfres o argyfyngau economaidd a'r frwydr yn erbyn rhyfel herwfilwrol (neu gerila) asgell chwith eithafol ddiwedd y 1960au a dechrau'r 1970au at y ''coup d'état'' ym 1973, a sefydlodd unbennaeth ddinesig-filwrol tan 1985. Mae Wrwgwái heddiw yn weriniaeth gyfansoddiadol ddemocrataidd, gydag arlywydd sy'n gwasanaethu fel pennaeth y wladwriaeth ac fel pennaeth y llywodraeth.

Yn 2023, cafodd Wrwgwái ei chategoreiddio fel "democratiaeth lawn" ym Mynegai Democratiaeth *The Economist*, ac mae wedi'i rhestru'n uchel mewn mesuriadau rhyngwladol o dryloywder llywodraeth, rhyddid economaidd, cynnydd cymdeithasol, cydraddoldeb incwm, incwm y pen, arloesedd a seilwaith. Mae'r wlad wedi cyfreithloni canabis yn llawn (y wlad gyntaf yn y byd i wneud hynny), yn ogystal â phriodas o'r un rhyw ac erthyliad. Mae'n aelod sefydlol o'r Cenhedloedd Unedig, OAS, a Mercosur.

## Geirdarddiad 
Daw'r gair Wrwgwái o'r Sbaeneg *Uruguay*  sy'n cymryd ei henw o'r Río Uruguay (Afon Wrwgwái) yn yr iaith Waraní Cynhenid. Ceir sawl dehongliad, gan gynnwys "aderyn-afon" ("afon yr *uru* ", trwy Charrua, '''' (gan ei fod yn enw cyffredin am unrhyw aderyn gwyllt). Gallai'r enw hefyd gyfeirio at falwen afon o'r enw ''* (*Pomella megastoma, sy'n byw mewn afonydd'') ac a oedd yn gyffredin iawn ar hyd ei glannau.

Cynigiwyd un o'r dehongliadau mwyaf poblogaidd o'r enw gan y bardd enwog o Wrwgwái, Juan Zorrilla de San Martín, "afon yr adar a beintiwyd"; er bod y dehongliad hwn yn amheus, mae ganddo arwyddocâd diwylliannol pwysig yn y wlad o hyd.

## Hanes 
[chwith|bawd|Cofeb i'r pedwar [Charrúa olaf, pobl frodorol Wrwgwái]]

### Cynhanes 
Ceir olion dynol yn y rhanbarth a elwir bellach yn Wrwgwái sy'n dyddio'n ôl i tua 13,000 o flynyddoedd CP, gyda thystiolaeth eang o gymunedau helwyr-gaslwyr. Amcangyfrifir fod tua 9,000 o aneddiadau y Charrúa a 6,000 o aneddiadau pobl Chaná yma pan laniodd y goresgynwyr cyntaf o Bortiwgal yn y 16g, ac roedd yno hefyd rai aneddiadau ar ynysoedd Guaraní.

Ceir casgliad archaeolegol helaeth o fwntiau claddu a wnaed gan y bobl a elwir yn *Cerritos de Indios* sef y Sbaeneg am "Fryniau Bychan", yn rhan ddwyreiniol y wlad, rhai ohonynt yn dyddio 5,000 o flynyddoedd yn ôl, tua'r un pryd a chloddio Mwynfeydd Copr y Gogarth. Ychydig iawn a wyddys am y bobl a'u hadeiladodd gan nad ydynt wedi gadael unrhyw gofnod ysgrifenedig, ond ceir tystiolaeth o amaethyddiaeth frodorol a chŵn blewog, brodorol sydd bellach wedi eu difodi.

### Goresgyniad drefedigaethol 
chwith|bawd|Sefydlodd y Portiwgaliaid Colonia do Sacramento ym 1680.

Y Portiwgaliaid oedd yr Ewropeaid cyntaf i ddod i mewn i diriogaeth Wrwgwái a hynny yn 1512. Cyrhaeddodd y Sbaenwyr yn 1515 ond nhw oedd y cyntaf i'w hawlio ar gyfer Coron Sbaen. Gwrthwynebodd y bobl frodorol yn ffyrnig y goncwest, ac ni chawsant lawer o lwyddiant yn ystod y 16g a'r 17g. Yna daeth Wrwgwái asgwrn y gynnen rhwng ymerodraethau Sbaen a Phortiwgal. Yn 1603, dechreuodd y Sbaenwyr gyflwyno gwartheg, a ddaeth yn a chyfoeth i'r ardal. Sefydlwyd yr anheddiad Sbaenaidd parhaol cyntaf yn 1624 yn Soriano ar y Río Negro. Ym 1680, adeiladodd y Portiwgaliaid gaer yn Colonia del Sacramento.

Sefydlwyd Montevideo, prifddinas bresennol Wrwgwái, gan y Sbaenwyr yn 1726 fel cadarnle milwrol. Yn fuan datblygodd ei harbwr naturiol yn ardal fasnachol a oedd yn cystadlu â phrifddinas Río de la Plata, Buenos Aires. Meddiannwyd Montevideo gan luoedd Prydain rhwng Chwefror a Medi 1807. Arweiniodd hyn at Ryfel Cisplatine a barodd 500 diwrnod. Ni chafodd y naill ochr na'r llall y llaw uchaf, ac ym 1828, rhoddodd Cytundeb Montevideo, a hyrwyddwyd gan y DU yn ei lle, trwy ymdrechion diplomyddol Is-iarll John Ponsonby. Dyma enedigaeth Wrwgwái fel gwladwriaeth annibynnol, sofran. Dethlir 25 Awst fel Diwrnod Annibyniaeth a gŵyl genedlaethol. Mabwysiadwyd cyfansoddiad cyntaf y genedl ar 18 Gorffennaf 1830.

### 19eg ganrif 
Ar adeg annibyniaeth, roedd gan Wrwgwái boblogaeth o ychydig o dan 75,000. Rhannwyd y byd gwleidyddol yn Wrwgwái rhwng dwy blaid: y *Blancos* (y Gwynion) ceidwadol, dan arweiniad yr ail Arlywydd Manuel Oribe, yn cynrychioli buddiannau amaethyddol cefn gwlad, a'r *Colorados* (y Cochion) rhyddfrydol, dan arweiniad yr Arlywydd cyntaf Fructuoso Rivera, yn cynrychioli buddiannau busnes Montevideo. Derbyniodd pleidiau Wrwgwái gefnogaeth gan garfannau gwleidyddol rhyfelgar o'r Ariannin.

### Milwrol 
Mae Lluoedd Arfog Wrwgwái yn dod o dan arlywydd y Weriniaeth yn ôl Cyfansoddiad y wlad, trwy'r gweinidog amddiffyn. Ar gyfartaledd, mae tua 18,000 o bersonél y lluoedd arfog yn y Fyddin, 6,000 yn y Llynges, a 3,000 yn yr Awyrlu. Mae cofrestru'n wirfoddol yn ystod amser heddwch, ond mae gan y llywodraeth yr awdurdod i gonsgriptio mewn argyfwng. Mae poblogaeth Wrwgwái a Chymru'n debyg iawn, ond yn wahanol i Wrwgwái, mae Lloegr dros y blynyddoedd wedi gwrthod yr hawl i Gymru reoli ei byddin ei hun.

Mae Wrwgwái yn gyntaf yn y byd o ran ei chyfraniadau i luoedd cadw heddwch y Cenhedloedd Unedig (ar sail y pen) gyda 2,513 o filwyr a swyddogion mewn 10 cenhadaeth cadw heddwch y Cenhedloedd Unedig. Yn Chwefror 2010, roedd gan Wrwgwái 1,136 o bersonél milwrol yn Haiti yn cefnogi MINUSTAH a 1,360 yn cefnogi MONUC yn y Congo.

Ers Mai 2009, mae pobl hoyw wedi cael caniatâd i wasanaethu yn y fyddin ar ôl i'r gweinidog amddiffyn lofnodi archddyfarniad yn nodi na fyddai polisi recriwtio milwrol yn gwahaniaethu ar sail cyfeiriadedd rhywiol. Yn y flwyddyn ariannol 2010, darparodd yr Unol Daleithiau $1.7 miliwn i Wrwgwái&nbsp;miliwn mewn cymorth milwrol, gan gynnwys $1&nbsp;miliwn mewn Cyllid Milwrol Tramor a $480,000 mewn Addysg a Hyfforddiant Milwrol Rhyngwladol.

## Economi 
bawd|Datblygiad CMC y pen ers 1900
bawd|Canolfan Masnach y Byd Montevideo

Yn 1991, profodd y wlad gynnydd mewn streiciau i hawlio iawndal cyflog i wrthbwyso chwyddiant ac i wrthwynebu'r preifateiddio a ddymunir gan lywodraeth Luis Alberto Lacalle. Galwyd streic gyffredinol ym 1992, a gwrthodwyd y polisi preifateiddio yn eang gan refferendwm. Yn 1994 a 1995, wynebodd Wrwgwái anawsterau economaidd a achoswyd gan ryddfrydoli masnach dramor, a gynyddodd y diffyg masnach (y  *trade deficit*). Trosglwyddwyd Cwmni Nwy Montevideo a chwmni hedfan Pluna i'r sector preifat, ond arafodd cyflymder preifateiddio ym 1996. Profodd Wrwgwái argyfwng economaidd ac ariannol mawr rhwng 1999 a 2002, oherwydd problemau economaidd yr Ariannin. Crebachodd yr economi 11%, a chododd diweithdra i 14–21%.

Yn 2004, llofnododd llywodraeth Batlle gytundeb tair blynedd o $1.1 biliwn wrth gefn gyda'r Gronfa Ariannol Ryngwladol (yr IMF), gan ymrwymo'r wlad i warged cyllidol sylfaenol sylweddol, chwyddiant isel, gostyngiadau sylweddol mewn dyled allanol, a sawl diwygiad strwythurol a gynlluniwyd i wella cystadleurwydd a denu buddsoddiad tramor. Terfynodd Wrwgwái y cytundeb yn 2006 yn dilyn ad-dalu'r  ddyled yn gynnar. Mae marchnadoedd allforio Wrwgwái wedi'u hailwampio er mwyn lleihau dibyniaeth ar yr Ariannin a Brasil. Cyrhaeddodd diweithdra ei lefel isaf erioed o 5.4% yn Rhagfyr 2010 cyn codi i 6.1% yn Ionawr 2011. Er bod diweithdra yn dal i fod ar lefel isel, gwelodd yr IMF gynnydd mewn chwyddiant, 

Roedd Wrwgwái 62fed ar Fynegai Arloesi Byd-eang yn 2024. Mae nifer aelodau o undebau'r wlad wedi pedryblu ers 2003, gan godi o 110,000 i fwy na 400,000 yn 2015 ar gyfer poblogaeth weithio o 1.5 miliwn. Yn ôl Cydffederasiwn Undebau Llafur Rhyngwladol, mae Wrwgwái wedi "cadarnhau pob un o'r wyth Confensiwn Llafur craidd ILO". Cyfreithlonwyd tyfu, defnyddio a gwerthu canabis ar 11 Rhagfyr 2013, gan y cyn-arlywydd José "Pepe" Mujica, gan wneud Wrwgwái y wlad gyntaf yn y byd i gyfreithloni mariwana yn llawn. Pleidleisiwyd ar y gyfraith yn Senedd Wrwgwái ar yr un dyddiad gyda 16 pleidlais i'w chymeradwyo ac 13 yn erbyn.

### Twristiaeth 
bawd|Mae Punta del Este yn un o brif gyrchfannau twristaidd yn y Côn Deheuol

Mae'r diwydiant twristiaeth yn Wrwgwái yn rhan bwysig o'i heconomi. Yn 2012, amcangyfrifwyd bod y sector yn cyfrif am 97,000 o swyddi a 9% o'i CMC. Wrwgwái yw'r wlad yn America Ladin sy'n derbyn y nifer fwyaf o dwristiaid o'i gymharu â'i phoblogaeth. Yn 2023, daeth 3.8&nbsp;miliwn o dwristiaid i Wrwgwái ar eu gwyliau, ac roedd y mwyafrif ohonynt yn Arianninwyr a Brasilwyr, ac yna Chileaid, Paragweiaid, Americanwyr ac Ewropeaid o wahanol genhedloedd.

Mae profiadau diwylliannol yn Wrwgwái yn cynnwys archwilio treftadaeth drefedigaethol y wlad, fel y'i ceir yn Colonia del Sacramento. Ceir henebion hanesyddol gan gynnwys Amgueddfa Torres García ac Estadio Centenario. Un o brif atyniadau naturiol Wrwgwái yw Punta del Este, sydd wedi'i lleoli ar benrhyn bach oddi ar arfordir de-ddwyrain Wrwgwái. Mae ei draethau wedi'u rhannu'n Mansa, sef yr ochr ddof (o'r afon) a Brava, neu ochr garw (cefnfor). Mae Punta del Este yn ffinio â dinas Maldonado, tra i'r gogledd-ddwyrain ar hyd yr arfordir mae cyrchfannau llai La Barra a José Ignacio.

### Ynni 
Yn 2010, cymeradwyodd Weinyddiaeth Ynni, Mwyngloddio a Diwydiant Wrwgwái Archddyfarniad 354 ar Hyrwyddo Ynni Adnewyddadwy. Erbyn 2021, roedd gan Wrwgwái, o ran trydan adnewyddadwy, 1,538 MW mewn ynni dŵr, 1,514 MW mewn pŵer gwynt (35ain mwyaf yn y byd), 258 MW mewn pŵer solar (66ain mwyaf yn y byd), a 423 MW mewn biomas. Yn 2023, roedd 98% o drydan Wrwgwái yn dod o ynni adnewyddadwy. Daw'r rhan fwyaf o'r trydan o gyfleusterau trydan dŵr a pharciau gwynt. Nid yw Wrwgwái bellach yn mewnforio trydan.

### Iaith 
Sbaeneg yw'r iaith genedlaethol de facto. Mae Sbaeneg Wrwgwáiaidd, fel amrywiad o *Rioplatense*, yn defnyddio  a  (gyda  neu  ). Yn ardaloedd y ffin â Brasil yng ngogledd-ddwyrain y wlad, siaredir Portiwgaleg Wrwgwáiaidd, sy'n cynnwys cymysgedd o Sbaeneg a Phortiwgaleg Brasil. Mae'n dafodiaith heb orgraff wedi'i diffinio'n ffurfiol a heb unrhyw gydnabyddiaeth swyddogol. Saesneg yw'r iaith dramor fwyaf cyffredin ymhlith pobl Wrwgwáiaidd, gan ei bod yn rhan o'r cwricwlwm addysgol.

Gan mai ychydig o bobl frodorol sydd yn y boblogaeth, ni chredir bod unrhyw ieithoedd brodorol yn parhau i gael eu defnyddio'n weithredol yn y wlad. Tafodiaith arall a siaredir oedd y Patois, sy'n dafodiaith Ocsitaneg. Siaradwyd y dafodiaith yn bennaf yn Adran Colonia, lle ymsefydlodd y pererinion cyntaf, yn ninas La Paz. Mae darnau ysgrifenedig o'r iaith o hyd yn Llyfrgell y Waldensiaid (Biblioteca Valdense) yn nhref Colonia Valdense, Adran Colonia. Cyrhaeddodd siaradwyr Patois i Wrwgwái o Piedmont. Yn wreiddiol, roeddent yn Vaudois a ddaeth yn Waldensiaid, gan roi eu henw i'r ddinas Colonia Valdense, sy'n cyfieithu o'r Sbaeneg i olygu "Gwladfa Waldensaidd".

Yn 2001, cydnabuwyd Iaith Arwyddion Wrwgwái (LSU) fel iaith swyddogol Wrwgwái o dan Gyfraith 17.378. 

### Llenyddiaeth 
bawd|José Enrique Rodó
José Enrique Rodó (1871–1917), yw ffigwr llenyddol pwysicaf Wrwgwái. Mae ei lyfr, *Ariel* (1900), yn ymdrin â'r angen i gynnal gwerthoedd ysbrydol wrth ddilyn cynnydd materol a thechnegol. Mae hefyd yn pwysleisio'r frwydr yn erbyn diwylliant Ewrop a'r Unol Daleithiau. Mae rhyddid barn a'r cyfryngau wedi'u gwarantu gan Gyfansoddiad y Wlad. Cafodd rhyddid y wasg Wrwgwái ei gyfyngu'n ddifrifol yn ystod blynyddoedd unbennaeth filwrol. Ar ei ddiwrnod cyntaf yn y swydd ym mis Mawrth 1985, ailsefydlodd Sanguinetti ryddid y wasg - yn llwyr. Mae gan Wrwgweiiaid fynediad at fwy na 100 o bapurau newydd dyddiol ac wythnosol preifat, mwy na 100 o orsafoedd radio, a thua 20 o sianeli teledu daearol, ac mae teledu cebl ar gael yn eang. Mae'r nifer yma'n llawer uwch a gwell na'r hyn sydd yng Nghymru, sydd â'r un boblogaeth.

## Darllen pellach 
* Andrew, G. R. (2010). Blackness in the White Nation: A History of Afro-Uruguay, The University of North Carolina Press
* Behnke, A. (2009). Uruguay in Pictures, Twenty First Century Books
* Box, B. (2011). Footprint Focus: Uruguay, Footprint Travel Guides
* Burford, T. (2010). Bradt Travel Guide: Uruguay, Bradt Travel Guides
* Canel, E. (2010). Barrio Democracy in Latin America: Participatory Decentralization and Community Activism in Montevideo, The Pennsylvania State University Press
* Clark, G. (2008). Custom Guide: Uruguay, Lonely Planet
* Jawad, H. (2009). Four Weeks in Montevideo: The Story of World Cup 1930, Seventeen Media
* Lessa, F. and Druliolle, V. (eds.) (2011). The Memory of State Terrorism in the Southern Cone: Argentina, Chile, and Uruguay, Palgrave Macmillan
* Mool, M (2009). Budget Guide: Buenos Aires and Montevideo, Cybertours-X Verlag

### Llywodraeth 
* Wrwgwái – Gwefan swyddogol Gweriniaeth Ddwyreiniol Wrwgwái
* Llywodraeth – Gwefan swyddogol Llywodraeth Wrwgwái
* Arlywyddiaeth – gwefan swyddogol arlywydd Wrwgwái
* Cynulliad Cyffredinol&nbsp;– gwefan swyddogol Cynulliad Cyffredinol Wrwgwái
* Senedd – gwefan swyddogol Senedd Wrwgwái
* Siambr y Cynrychiolwyr – gwefan swyddogol Siambr Cynrychiolwyr Wrwgwái
* Ystadegau – gwefan swyddogol y Sefydliad Ystadegau Cenedlaethol

### Hanes 
* Wrwgwái (1811–2011)  – gwefan sy'n disgrifio Wrwgwái yn y cyfnod hwn
* "Hanes" - hanes Uruguayaidd yn Guía del Mundo

## Cyfeiriadau

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Undeb Cenhedloedd De America
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd De America
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg