Cascadia

[bawd|260px|Y [Cytundeb Oregon fel yr honnir gan yr Unol Daleithiau.]]
bawd|260px|Map o ranbarth biolegol Cascadia.
[bawd|260px|Un diffiniad penodol o "Cascadia Mwyaf", gan ymgorffori'r cyfan o [Alaska a'r Yukon, ynghyd â chynhwysion arferol Oregon, Washington a Columbia Brydeinig.]]

Mudiad a gwlad arfaethedig wedi'i lleoli ar hyd arfordir gorllewinol Gogledd America yw **Cascadia** (bathiad Cymraeg: **Tirhëydr**). Mae'r cynlluniau'n cynnwys nifer o wahanol ffiniau posib, gyda rhai wedi'u tynnu ar hyd y wladwriaeth wleidyddol a'r llinellau taleithiol, ac eraill yn ffiniau ecolegol, diwylliannol, gwleidyddol ac economaidd.

Y diffiniad mwyaf cyffredin o Cascadia yw "rhanbarth biolegol" (neu 'ecoranbarth') a gall gynnwys:  Oregon a Washington (UDA) – a Columbia Brydeinig (Canada). Ar ei heithaf, gallai Cascadia ymestyn o Faldes, Alaska i ogledd Califfornia, rhannau o Idaho, Gorllewin Montana, Gorllewin Wyoming, a'r Yukon. Mae mwy o eiriolwyr ceidwadol yn cynnig ardal lawer llai ar gyfer Cascadia annibynnol, wedi'i gyfyngu i ffiniau sy'n cynnwys dim ond y tir i'r gorllewin o gopa mynyddoedd y *Cascades* ac ochr orllewinol Columbia Brydeinig.

Mae Cascadia craidd yn cynnwys ardal lai na'r rhanbarth biolegol Cascadia, sef dim ond gan gynnwys Oregon, Washington, a Columbia Brydeinig. Fel y'i mesurwyd yn unig gan y cyfuniad o ystadegau o'r tri pholisi hyn yn unig, byddai Cascadia yn gartref i ychydig yn fwy na 16 miliwn o bobl (16,029,520), a byddai ganddo economi sy'n cynhyrchu mwy na gwerth $675 biliwn o nwyddau a gwasanaethau y flwyddyn. Byddai'r nifer hwn yn cynyddu'n sylweddol pe bai holl Ogledd Califfornia, Idaho, Gorllewin Wyoming, Alaska a'r Yukon hefyd wedi'u cynnwys i gael Cascadia i'r eithaf. Yn ôl ardal y tir, Cascadia craidd fyddai'r 20fed wlad fwyaf yn y byd, gydag arwynebedd tir o 534,572 milltir sgwâr (neu 1,384,588 cilomedr sgwâr), a'i osod y tu ôl i Mongolia, a byddai ei phoblogaeth yn debyg o ran maint i Ecwador, Gwatemala, neu Sambia.

Yr ardaloedd metropolitan mwyaf yn y rhanbarth yw ardal fetropolitan Seattle yn Washington, gyda 3.9 miliwn o bobl, ardal fetropolitan Portland yn Oregon, gyda 2.4 miliwn o bobl, ac ardal fetropolitan Vancouver ym Columbia Brydeinig, hefyd â 2.4 miliwn o bobl (pob un o amcangyfrifon 2016).

## Etymoleg 
Mae'r enw "Tirhëydr" yn dod o ddau air, "tir" a "rhaeadru" (*cascade* yn Saesneg. Mae'r enw *Cascadia* ei hun yn deillio o'r gair *"Cascades"*, a ddefnyddiwyd gyntaf ar gyfer y Rhaeadrau Cascades (tirffurf). Yn ystod archwiliadau daearegol yn y 1900au cynnar, cymhwyswyd y term cyntaf i'r rhanbarth. Defnyddiwyd yr enw *Cascadia* yn gyntaf gan y dref Cascadia, Oregon a setlwyd yn 1890 yn yr hyn sydd bellach yn sir Linn.

Cafodd yr enw *Cascadia* ei chymhwyso gyntaf i'r rhanbarth ddaearegol gyfan gan Bates McKee yn ei lyfr ar ddaeareg yn 1972, *Cascadia: The Geologic Evolution of the Pacific Northwest*. Yn ddiweddarach mabwysiadwyd yr enw gan David McCloskey, athro cymdeithaseg Prifysgol Seattle, i'w ddisgrifio fel bioranbarth, gan ddisgrifio Cascadia fel "tir sy'n rhaeadru" ac yn nodi mai uno natur a chymdeithas sy'n diffinio Cascadia.

Mae McCloskey yn nodi ffiniau'r rhanbarth biolegol: cefndeuddwr cyflawn Afon Columbia, gan gynnwys tiriogaethau yr hyn sydd bellach yn Idaho, gorllewin Montana, a rhannau o Wyoming, Utah, a gogledd Nevada.

Yn ôl McCloskey, byddai Cascadia annibynnol, gyda ffiniau'r rhanbarth biolegol, yn cynnwys rhannau o saith o awdurdodaethau i ddechrau (gogledd Califfornia, Oregon, Washington, Idaho, gorllewin Montana, Columbia Brydeinig, a'r Borthiant Mewndirol Alaska), sy'n rhedeg o ymylon gogleddol o Borthiant Mewndirol Alaska yn y gogledd i Benrhyn Mendocino yn Califfornia yn y de, ac yn cwmpasu'r holl dir a rhaeadrau o'r rhaniad cyfandirol yn y Rockies i'r Môr Tawel. Gwelodd McCloskey, sefydlydd Sefydliad Cascadia a chyd-gadeirydd Rhaglen Astudiaethau Ecolegol Newydd Prifysgol Seattle, hunaniaeth Cascadia fel rhywbeth sy'n groes i ddiffiniadau gwleidyddol a daearyddol; mae'n fwy o hunaniaeth ddiwylliannol, ideolegol.

Crëwr "Y Doug", Alexander Baretich o Portland, yn honnodd yn 2012 nad yw'r syniadau hyn o reidrwydd o reidrwydd o ran gwaedu, ond yn hytrach mae'n ymwneud â goroesi brig olew, cynhesu byd-eang, ac eraill amgylcheddol a chymdeithasol-economaidd problemau.

## Hunaniaeth ranbarthol 
Mae'r syniad o Cascadia fel rhanbarth rhanbarth trawsffiniol wedi cael ei groesawu gan amrywiaeth eang o arweinwyr a sefydliadau dinesig. Ffurfiwyd cysyniad coridor cludiant "Prif Stryd Cascadia" (*Main Street Cascadia*) gan Paul Schell, cyn maer Seattle, yn ystod 1991 a 1992. Yn ddiweddarach, amddiffynnodd Schell ei ymdrechion trawsffiniol yn ystod confensiwn Cymdeithas Gynllunio America 1999, gan ddweud "bod Cascadia yn cynrychioli yn well na gwladwriaethau, gwledydd a dinasoedd, realiti diwylliannol a daearyddol y coridor o Eugene i Vancouver, B.C.". Roedd Schell hefyd yn ffurfio Cyngor Maer Cascadia (*Cascadia Mayors Council*), gan ddod â maer o dinasoedd ar hyd y coridor ynghyd o Whistler yn Columbia Brydeinig at Medford yn Oregon. Cyfarfu'r cyngor ddiwethaf ym mis Mai 2004. Sefydlwyd grwpiau trawsffiniol eraill yn y 1990au, megis Cyngor Economaidd Cascadia (*Cascadia Economic Council*) a Chomisiwn Coridor Cascadia (*Cascadia Corridor Commission*). Sefydlwyd y grwpiau hyn i ganolbwyntio ar faterion trafnidiaeth, ac nid ydynt wedi argymell gwaedu neu annibyniaeth.

Mae nifer o sefydliadau cydweithredol ac asiantaethau rhyng-wladwriaethol neu ryngwladol yn gwasanaethu'r rhanbarth, yn enwedig ers 2008 gyda llofnodi'r Cydweithredol ar gyfer Arfordir Tawel (*Pacific Coast Collaborative*) sy'n rhoi pwyslais newydd ar bolisïau cyd-drefnu bio-ranbarthol ar yr amgylchedd, coedwigaeth a bysgodfeydd, parodrwydd brys ac isadeiledd beirniadol, trafnidiaeth rheilffyrdd a thrafnidiaeth gyflym rhanbarthol yn ogystal â thwristiaeth.

O dan rai diffiniadau, mae Cascadia yn ddigon egni, oherwydd y prinder uchel ar gyfer adnoddau ynni adnewyddadwy (yn bennaf pŵer hydroelectrig a pŵer geothermol) ac mae'n cyflenwi llawer o daleithiau gorllewinol eraill megis California a Idaho gyda rhywfaint o drydan.

Mae'r ardal o Vancouver i lawr i Portland wedi cael ei alw'n "rhanbarth uwch" gan y Pwyllgor Cenedlaethol ar gyfer America 2050, sef clymblaid o gynllunwyr rhanbarthol, ysgolheigion a llunwyr polisi. Mae'r grŵp hwn yn diffinio megaregion fel ardal lle mae "ffiniau rhwng rhanbarthau metropolitan yn dechrau blurro, gan greu graddfa newydd o ddaearyddiaeth". Mae gan yr ardaloedd hyn systemau economaidd sy'n cyd-gyswllt, adnoddau naturiol a rennir ac ecosystemau, a systemau trafnidiaeth cyffredin yn cysylltu'r canolfannau poblogaeth hyn gyda'i gilydd. Mae'r ardal hon yn cynnwys 17% o dir màs Cascadia, ond mwy na 80% o boblogaeth Cascadia. Gellir defnyddio rhaglenni fel y rhaglen trwyddedau gyrwyr gwell i groesi'r ffin yn rhwydd rhwng Washington a Golumbia Brydeinig.

## Actifrwydd seicwyrwyr 
Yn gyffredinol, mae symudiadau secesiynwyr Cascadia yn datgan bod eu cymhellion gwleidyddol yn ymdrin yn bennaf â chysylltiadau gwleidyddol, economaidd, diwylliannol ac ecolegol, yn ogystal â'r credoau y mae llywodraethau ffederal dwyreiniol yn ddi-gyffwrdd, yn araf i ymateb, ac yn rhwystro ymdrechion gwladwriaethol a thaleithiol i integreiddio fiolegol ranbarthol pellach. Mae'r cysylltiadau hyn yn mynd yn ôl i Diriogaeth Oregon, ac ymhellach yn ôl i Gytundeb Oregon (Saesneg Brydeinig: *Columbia District*), y tir sy'n gysylltiedig fwyaf â Cascadia, a'r tro olaf y cafodd y rhanbarth ei drin fel un uned wleidyddol, er ei weinyddu gan ddwy wlad. Mae rhai wedi honni bod y brotest gwleidyddol yn sgil etholiad arlywyddol 2004 yn ymddangos fel prif reswm dros symudiadau gwahanu newydd trwy gydol gwladwriaethau gyda phrif brifysgolion Democrataidd, megis Oregon ac Washington.

Ar 9 Medi 2001, lansiwyd gwefan **Parti Cenedlaethol Cascadia** (Saesneg: *Cascadian National Party*) ar Angelfire, gyda'r nod o lansio plaid wleidyddol yn ymroddedig i annibyniaeth Oregon, Washington a Columbia Brydeinig. Fodd bynnag, nid oedd y blaid hon yn llwyddiannus iawn. 17,976 ar Facebook, 3,853 ar Twitter, a dwsinau o aelodau'n gweithio'n weithredol mewn penodau ledled ardal y wlad arfaethedig. Fel sefydliad mudiad cymdeithasol di-elw, *CascadiaNow!* nid yw'n cefnogi seiciad neu unrhyw fath o drefnu gwleidyddol, ond yn hytrach mae'n canolbwyntio ar Cascadia fel mudiad cymdeithasol a diwylliannol positif, cynhwysol. Ei nod yw codi ymwybyddiaeth am Cascadia, helpu i wneud effaith bositif yn y Tawel Gogledd-Orllewin, ac i adeiladu cymuned fiolegol ranbarthol bywiog a chynhwysol. Mae'r sefydliad wedi cael ei gynnwys yn *The New York Times*, *The Seattle Times*, *Crosscut* cylchgrawn, *The Oregonian*, *The Portland Monthly* a *Time* cylchgrawn.
 
Un o'r ychydig grwpiau gweithredol sy'n galw am annibyniaeth yw **Parti Annibyniaeth Cascadia** (Saesneg: *Cascadian Independence Party*). Yn weithredol ers 2013, gwneir y mwyafrif o drefnu trwy lwyfannau ar-lein megis Facebook, Reddit, a Twitter, gan gynnwys model trefnu llorweddol anhraddodiadol.

Mae grwpiau eraill yn trafod cysyniad Cascadia, fel y *Sefydliad Sightline*, *Crosscut*, a *Cascadia Prospectus*, yn gweld y cysyniad fel un o hunaniaeth gydweithredol drawswladol, nid yn seiciad. Mae eraill eraill, megis **Gweriniaeth Cascadia** neu *Y Gymanwlad Mwyaf Difrifol* (Saesneg: *Serene Commonwealth*), yn ymadroddion cymhleth o brotest gwleidyddol.

Yn etholiad Donald Trump fel y 45ed Arlywydd Unol Daleithiau America ar 8 Tachwedd 2016, wedi arwain at fwy o boblogrwydd, a chryfhau annibyniaeth Cascadia, i'r graddau y cynigiwyd refferendwm amhendant yn Oregon heb lawer o amser, er bod yr unigolion a gyflwynodd y cynnig wedi tynnu'n ôl eu deiseb ers hynny.

## Baner 
[bawd|260px|"Y Doug" sy'n cael ei gario gan gefnogwyr mewn gêm [Portland Timbers yn Portland, Oregon yn 2010.]]

Un o symbolau sylfaenol Cascadia yw "Y Doug", y faner mwyaf cyffredin o'r rhanbarth biolegol a'r mudiad annibyniaeth, a hefyd y faner arfaethedig mwyaf blaenllaw ar gyfer Cascadia annibynnol. Fe'i dyluniwyd gan Alexander Baretich o Portland mewn oddeutu 1994, ac fe'i enwir ar ôl y Ffynidwydden Douglas a ymddangosir ar y faner.

Yn ôl *CascadiaNow!*, sefydliad "yn ymroddedig i feithrin cymuned wydn a chynhwysol yn y Tawel Gogledd-Orllewin sy'n anrhydeddu gwerthoedd rhanbarthiaeth fiolegol trwy stiwardiaeth ac ymgysylltiad dinesig", mae'r faner yn symbolau'r "harddwch naturiol a'r ysbrydoliaeth y mae'r Môr Tawel yn ei ddarparu, ac mae'n uniongyrchol cynrychiolaeth y rhanbarth biolegol". Yn ôl Baretich a *CascadiaNow!*, "mae'r holl symbolau hyn o liw a delweddau yn dod at ei gilydd i symbylu beth yw Cascadia". Mae'r baner yn ymddangos ar flychau cwrw gan Phillips Brewing, bragdy wedi'i leoli yn Victoria. Roedd band gwerin Seattle o'r enw Fleet Foxes yn cynnwys y faner ar gefn eu albwm stiwdio 2011 *Helplessness Blues*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  CascadiaNow!, y Prosiect Annibyniaeth Cascadia
*  Y Sefydliad Cascadia (The Cascadia Institute)
*  Free Cascadia.org
* Llyfr map o ESRI, sy'n cynnwys map o rhanbarth biolegol Cascadia (2015)
*  Douglas Todd, "Cascadians: Shared Cultural Traits, Values", *The Vancouver Sun*, 7 Mai 2008
* William Yardley, "Dreams of a Unified Northwest Are Halted At the Border", *The New York Times*, 27 Chwefror 2010
* Sally McCoy, "Oh, Cascadia!… What Are You, Exactly?", *The Corvallis Advocate*, 26 Medi 2013
* Alexander Baretich, "The Cascadian Flag: A Transformative Icon", FreeCascadia.org, 10 Tachwedd 2014
* Brianna Brey, "Solidarity! Cascadia Around Town", *The Source Weekly*, 24 Ionawr 2013

Categori:Daearyddiaeth Canada
Categori:Daearyddiaeth yr Unol Daleithiau
Categori:Ymwahaniad