open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jade Thomas

Mae **Jade Thomas** (ganwyd 10 Rhagfyr 1982) yn chwaraewr pêl-droed benywaidd i Ferched Lerpwl a thîm Cenedlaethol Merched Cymru. Mae hi hefyd yn focsiwr llwyddiannus dros Dyffryn ABC.

Ganed Jade yn Llanelwy, yn ferch i'r chwaraewr rhyngwladol Cymru, Mickey Thomas, ac mae hi'n cefnogi Everton. Mae ei brawd Aaron hefyd yn bocsiwr. Roedd ei mam yn gyn-Miss Cymru.

Mae hi wedi ennill Uwch Gynghrair y Merched a hefyd wedi cael ei hisraddio gyda Lerpwl. Ymunodd â LFC Ladies yn 2000 ac mae'n chwarae fel asgellwr neu ymlaen. Ymddangosodd hi hefyd ar y sioe chwaraeon boblogaidd *Soccer AC* yn nhymor 2006-07.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru
Adel Emam

Mae **Adel Emam** (ganwyd 17 Mai 1940) yn actor o'r Aifft. Mae'n cael ei ystyried yn un o'r actorion enwocaf yn yr Aifft a'r byd Arabaidd. Roedd yn enwog am chwarae rolau comig a gymysgwyd mewn llawer o ffilmiau gyda rhamant, gwleidyddiaeth a materion cymdeithasol. Dechreuodd ei yrfa artistig ym 1960 a chymryd rhan mewn llawer o ffilmiau, dramâu a chyfresi.

Roedd Adel Imam yn serennu mewn llawer o ffilmiau a gyflawnodd y refeniw uchaf yn hanes sinema’r Aifft.
## Bywyd
Fe'i ganed ym mhentref Shaha, canol Mansoura, yn Llywodraethiaeth Dakahlia yn yr Aifft. Graddiodd o'r Gyfadran Amaeth ym Mhrifysgol Cairo. Dechreuodd ar yrfa artistig ar lwyfan y brifysgol ac oddi yno i wneud ffilmiau ar gyfer y sinema. Dechreuodd yn 1962 gyda rolau bach, ond cychwynnodd ei enwogrwydd yng nghanol saithdegau'r 20g, trwy ei rolau comedig yn gymysg â chymeriad gwleidyddol. Mae wedi perfformio mwy na chant o ffilmiau yn ystod cyfnod ac un arall. Mae rhai o'i weithiau sinematig a theledu yn feiddgar ac wedi achosi cynnwrf a dadlau dros ei drafodaeth ar faterion cymdeithasol, gwleidyddol a chrefyddol pwysig fel yr argyfyngau Arabaidd ag Israel a Denmarc.

## Bywyd artistig
Dechreuodd ei enwogrwydd yn saithdegau’r 20g trwy ffilmiau y bu’n serennu ynddynt, megis 'Chwilio am Sgandal' gyda Mervat Amin a Samir Sabry, Antar Shail Seifeh gyda Noura, a 'Chwilio am Drafferth' gyda Mahmoud El-Meligy, Nahed Sharif a Safaa Abu Al-Saud o'r Aifft, lle cyffyrddodd â materion o natur wleidyddol finiog, a'r ffilm Ragab dros Tun Poeth gyda Saeed Saleh a Nahed Sherif ym 1979.

## Swyddi
Yn 2000, cafodd ei ddewis yn Llysgennad Ewyllys Da i Uchel Gomisiynydd y Cenhedloedd Unedig dros Ffoaduriaid, a thrwy hynny daeth yn adnabyddus ar y lefel wleidyddol fyd-eang.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Actorion o'r Aifft
Prif Linell De Cymru

Rheilffordd brif reilffordd yw **Prif Linell De Cymru** sy'n rhedeg o Brif Linell y Great Western i Abertawe ar draws de a gorllewin Lloegr a De Cymru. Mae'n gwyro o Brif Linell Llundain-Bryste yn Royal Wootton Bassett, ychydig i'r gorllewin o Swindon, ac i'r gogledd o Fryste, ac ar ôl hynny mae'r llinell yn mynd o dan Afon Hafren, trwy Dwnnel Hafren, i ddod i'r dwyrain o Gasnewydd, ac yna mynd trwy Ganol Caerdydd. Yna mae'r llinell yn mynd heibio Pen-y-bont ar Ogwr, Port Talbot a Castell-nedd cyn cyrraedd terfynfa Abertawe.

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffyrdd Cymru
Abimael Guzmán

Chwyldroadwr a therfysgwr Maoaidd o Beriw oedd **Manuel Rubén Abimael Guzmán Reynoso** (3 Rhagfyr 1934 – 11 Medi 2021) a arweiniodd y mudiad herwfilwrol *Sendero luminoso* (Y Llwybr Disglair) mewn gwrthryfel o 1980 i 1992. Câi ei adnabod gan y ffugenw Presidente Gonzalo.

## Bywyd cynnar ac addysg (1934–62) 
Ganed Manuel Rubén Abimael Guzmán Reynoso ar 3 Rhagfyr 1934 ger Arequipa yn ne Gweriniaeth Periw, yn fab anghyfreithlon i fasnachwr cefnog. Bu farw ei fam pan oedd yn 5 oed, a bu'n byw gyda'i theulu hi nes iddo symud i ddinas Arequipa yn 12 oed i fyw gyda'i dad a'i blant cyfreithlon efe. Mynychodd La Salle, ysgol ddethol yn Arequipa, ond roedd yn gwbl ymwybodol na fyddai'n derbyn yr un hawliau cymynnol mewn ewyllys ei dad â'i hanner-frodyr a hanner-chwiorydd cyfreithlon.

Myfyriwr galluog ydoedd, ond ni châi fawr o ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth nes iddo ymgysylltu â deallusion yr adain chwith yn niwedd ei arddegau, yn eu plith yr arlunydd Carlos de la Riva a oedd yn edmygwr brwd o Joseff Stalin. Ymaelododd Guzmán â Phlaid Gomiwnyddol Periw yn niwedd y 1950au.

Astudiodd athroniaeth yn y brifysgol, a chyflawnodd ei draethawd estynedig ar bwnc damcaniaeth gofod Immanuel Kant.

## Gyrfa academaidd (1962–69) 
Penodwyd Guzmán yn athro athroniaeth ym Mhrifysgol Genedlaethol San Cristóbal del Huamanga, yn Ayacucho, ym 1962. Tlodion oedd y mwyafrif helaeth o'i fyfyrwyr, nifer ohonynt o dras frodorol, ac hon oedd y genhedlaeth leol gyntaf i dderbyn addysg yn y brifysgol. Cawsant eu denu gan ddysgeidiaeth yr Athro Guzmán o esboniadau Marcsaidd am dlodi ac anghydraddoldeb economaidd, peoniaeth y ddyled, anffafriaeth hiliol, a llygredigaeth fiwrocrataidd. Ymdaflai Guzmán i'r dadleuon ffyrnig ynglŷn ag athrawiaeth gomiwnyddol yn y brifysgol, gan arddel damcaniaethau Mao Zedong, arweinydd Gweriniaeth Pobl Tsieina, ynglŷn â'r gallu i gymdeithas amaethol gael ei throi'n gymdeithas gomiwnyddol fodern heb yr angen am broletariat diwydiannol i arwain y chwyldro. Daeth Guzmán i'r amlwg fel arweinydd ar garfan o Faöyddion a oedd yn cynnal trafodaethau wythnosol rhwng myfyrwyr ac academyddion ynglŷn â sut i ddwyn ymwybyddiaeth o ddosbarth i feddwl y gwerinwyr ym Mheriw.

Priododd Abimael Guzmán ag Augusta La Torre ym 1964. Teithiodd y pâr i Weriniaeth Pobl Tsieina ym 1965, ac yno cawsant eu swyno gan gychwyniadau'r Chwyldro Diwylliannol.

Bu farw Abimael Guzmán yn y carchar yn Callao, ar gyrion Lima, yn 86 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Beriw
Categori:Anffyddwyr o Beriw
Categori:Chwyldroadwyr o Beriw
Categori:Marcswyr o Beriw
John Beag Ó Flatharta

Canwr gwlad Gwyddeleg a darlledydd o Leitir Mealláin (Lettermullen) yn Conamara, Gorllewin Iwerddon yw **John Beag Ó Flatharta**. Dechreuodd canu hwyr yn y 1970au. Ers 1980 gyda'i fand, Na hAncairí (Yr Angorau) datblygodd gymysgedd o ganu gwlad a *sean-nós*, hynny yw math o ganu gwerin traddodiadol heb offerynnau.

Mae ei ganeuon yn dilyn themâu o alltudiaeth, ymddieithriad a chariad, a chaneuon am y môr, themâu sy'n elfennol i bob cymuned yng Nghonamara. Chwaraeodd John Chóil Bhreathnaigh acordion ar ei record hir gyntaf *Faoi Lán tSeoil*, ond defnyddiodd John Beag gymysgedd o gantorion eraill ar weddill ei recordiau. 

Ar ôl priodi  Ann Hargraves, symudodd y ddau i fyw yn yr Unol Daleithiau, ond bu farw hi yn ifanc, gan adael ef â mab ifanc, Liam. Dychwelodd John Beag a Liam yn ôl i Iwerddon yn 2007. Recordiau eraill ddilynodd, tra oedd John Beag yn gweithio i RTÉ Raidió na Gaeltachta.

Ei ganeuon mwyaf poblogaidd yw "Amhran Chuigeil" (Cân cogail, sy'n sôn am rasio cychod *Galway hookers* ar y record *Faoi lán tSeoil*), "The Nazarene Song" ysgrifennwyd gan Eddie O Conghaile am dywydd drwg ar y môr, ac "Amhrán Mhaínis" (Cân Mweenish, galarnad traddodiadol).

## Rhestr o recordiau 
Categori:Cantorion o Iwerddon
Go, Dog. Go! (cyfres teledu)

bawd|Scooch, Gerald a Grandpaw
Cyfres deledu animeiddiedig Canadaidd ac Americanaidd sy'n seiliedig ar lyfrau *Go, Dog. Go!*, a ddarlunwyd ac ysgrifennwyd gan P. D. Eastman, yw ***Go, Dog. Go!***. Crëwyd gan Adam Peltzman ac fe'i gynhyrchwyd gan DreamWorks Animation Television a WildBrain Studios. Ymddangoswyd y gyfres gyntaf gyfan, sy'n cynnwys 9 pennod, am y tro cyntaf ar y gwasanaeth ffrydio Netflix ar 26 Ionawr 2021. ymddangoswyd y drydedd gyfres am y tro cyntaf ar 19 Medi 2022, ac ymddangoswyd y pedwerydd gyfres am y tro cyntaf ar 27 Tachwedd 2023.

## Lleisiau Saesneg 
* Michela Luci fel Tag Barker
* Callum Shoniker fel Scooch Pooch

## Ieithoedd Eraill 
* Almaeneg - *Ein lustiges Hundeleben*
* Arabeg - *هيا نتعلم معا* (*Hayaa nataealam maean*)
* Armeneg - *Գնա՛, շուն: Գնա՛* (*Gna՛, shun: Gna՛*)
* Aserbaijaneg - *Get, it, get!*
* Bengaleg - *গো, ডগ। গো!* (*Gō, Ḍaga. Gō!*)
* Byrmaneg - *သွား၊ ခွေး သွား* (*Swarr, hkway  swarr*)
* Coreeg - *달려라 멍멍아!* (*Dallyeola meongmeong-a!*)
* Casacheg - *Бар, Ит. Бар!* (*Bar, Ït. Bar!*)
* Daneg - *Afsted, Afsted, Hund*
* Ffaröeg - *Far, Hundur. Far!*
* Ffinneg - *Töpinää tassuihin!*
* Ffrangeg - *Fonce, toutou, fonce !*
* Fietnameg - *Tiến lên, các bé cún!*
* Georgeg - *წადი, ძაღლო. წადი!* (*Ts’adi, dzaghlo. ts’adi!*)
* Groeg - *Πάμε, Σκυλάκια. Πάμε!* (*Páme, Skylákia. Páme!*)
* Hebraeg - *בוא, כלב, בוא!* (*Boa, Cleb, Boa!*)
* Hindi - *गो, डॉग। गो!* (*Go, Dog. Go!*)
* Hwngareg - *Gyerünk, kutyus! Gyerünk!*
* Iddew-Almaeneg - *גיי, הונט. גיי!* (*Gey, hunt. gey!*)
* Japaneg - *それいけ、わんちゃん!* (*Sore ike, wan-chan!*)
* Macedoneg - *Оди, Куче. Оди!* (*Odi, Kuče. Odi!*)
* Mongoleg - *Яв, Нохой. Яв!* (*Yav, Nokhoi. Yav!*)
* Norwyeg - *Bånn gass, hund!*
* Pashto - *ګو ، ډاګ. ګو! (Go, Dog. Go!)*
* Perseg - *برو، سگ. برو!* (*Bru, Sag. Bru!*)
* Pwyleg - *Gazu, pieski, gazu!*
* Portiwgaleg - *Vamos, Cães. Vamos!* (Portiwgal) / *Vai, Cachorro. Vai!* (Brasil)
* Rwmaneg - *Hai, cuțu, hai!*
* Rwsieg - *Вперёд, вперёд!* (*Vperod, vperod!*)
* Sbaeneg - *Ve, perro. ¡Ve!* (America Ladin) / *¡Corre, perro, corre!* (Sbaen)
* Sinhaleg - *ගෝ, ඩෝග්. ගෝ! (Gō, Ḍōg. Gō!)*
* Swedeg - *Hundar i farten*
* Tamileg - *கோ, டாக். கோ!* (*Kō, Ṭāk. Kō!*)
* Thaieg - *โฮ่งฮับฮาเฮ* (*Ḥòngḥạb ḥā ḥe*)
* Tsieceg - *Utíkej, pejsku!*
* Tsieineeg - *奔跑吧！小狗* (*Bēnpǎo ba! Xiǎo gǒu*) (Tsieina) / *狗狗衝衝衝* (*Gǒu gǒu chōngchōng chōng*) (Taiwan)
* Tyrceg - *Hadi, Kuçu. Hadi!*
* Wcreineg - *Мчи, пес. Мчи!* (*Mchy, pes. Mchy!*)
* Wrdw - *گو ، ڈاگ۔ گو!* (*Go, Dog. Go!*)
* Swlŵeg - *Hamba, Nja. Hamba!*

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
*

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2021
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Canadaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhaglenni teledu Netflix
Clive Sinclair

Gyfeisiwr a dyn busnes o Loegr oedd **Syr Clive Marles Sinclair** (30 Gorffennaf 1940 &ndash; 16 Medi 2021). Roedd e'n yn fwyaf adnabyddus am ei waith ym maes electroneg defnyddwyr ar ddiwedd y 1970au a dechrau'r 1980au.

Cafodd Sinclair ei eni ger Richmond upon Thames, Surrey, yn fab i'r peiriannydd George Sinclair a'i wraig, Thora Edith Ella Marles. Gadawodd Lundain gyda'i fam i aros gyda modryb yn Nyfnaint, lle teithion nhw i Teignmouth yn y pen draw. Daeth tad Sinclair o hyd i dŷ yn Bracknell yn Berkshire. Cafodd ei frawd Iain ei eni ym 1943 a'i chwaer Fiona ym 1947.

Ym 1961, cofrestrodd y cwmni Sinclair Radionics Ltd. Ffurfiwyd y cwmni ar 25 Gorffennaf 1961. Dyluniodd gitiau PCB a thrwyddedu rhywfaint o dechnoleg. Yna cymerodd ei ddyluniad ar gyfer radio poced transistor bach a cheisiodd gefnwr ar gyfer ei gynhyrchu ar ffurf cit. Yn y diwedd daeth o hyd i rywun a gytunodd i brynu 55% o'i gwmni am £3,000 ond ni aeth y fargen drwodd. Yn y pen draw, gweithiodd Sinclair gyda'r Bwrdd Menter Cenedlaethol (NEB), a brynodd ddiddordeb o 43% yn y cwmni ym 1976. Symleiddiodd yr NEB linell gynnyrch Sinclair Radionics, gan werthu i ffwrdd y llinellau gwylio a theledu, a dod â Norman Hewitt i mewn fel rheolwr gyfarwyddwr i gynorthwyo Sinclair. Erbyn 1979, dewisodd NEB i chwalu Sinclair Radionics, gan gadw ei adran offerynnau fel Sinclair Electronics, a gwerthu ei adran deledu i Binatone a'i adran gyfrifiannell i ESL Bryste. Gadawodd Sinclair ei hun y cwmni ar y pwynt hwn.

Edrychodd Sinclair i adeiladu cyfrifiadur personol. Ym mis Mai 1979, cychwynnodd Jim Westwood y prosiect ZX80 yn Science of Cambridge Ltd; fe'i lansiwyd ym mis Chwefror 1980 am £79.95 ar ffurf cit a £99.95 wedi'i adeiladu'n barod. Roedd y ZX80 yn llwyddiannus ar unwaith, ac ar wahân i werthiannau yn y DU, ceisiodd Sinclair hefyd gyflwyno'r cyfrifiadur i'r Unol Daleithiau. Yn dilyn hynny, ailenwyd Science of Cambridge yn Sinclair Computers Ltd, ac yna eto i Sinclair Research Ltd.

Ym mis Chwefror 1982, cafodd Timex drwydded i gynhyrchu a marchnata cyfrifiaduron Sinclair yn yr Unol Daleithiau dan yr enw Timex Sinclair. Ym mis Ebrill, lansiwyd y ZX Spectrum am £125 ar gyfer y fersiwn 16kB RAM a £175 ar gyfer y fersiwn 48 kB.

## Ffatri ym Merthyr Tudful
Dyluniodd Sinclair feic tair olwyn trydan, y C5, a weithgynhyrchwyd ym Merthyr Tudful. Agorodd y ffatri ym 1985 ond caeodd ar ôl blwyddyn oherwydd nad oedd digon o gerbydau yn cael eu gwerthu

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeiswyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Peirianwyr o Loegr
Streic gyffredinol

Streic gan nifer fawr o weithwyr mewn sawl diwydiant yw **streic gyffredinol** a drefnir i geisio ennill nodau economaidd neu wleidyddol.

Mae'n debyg i'r syniad hon ymddangos yn gyntaf ym Mhrydain tua'r 1830au. Câi ei chofleidio gan rai yn y mudiad llafur fel tacteg bwrpasol o gydfargeinio, yn enwedig gan y syndicalwyr a ymgodai yn Ffrainc yn niwedd y 19g. Daeth y streic gyffredinol yn agwedd bwysig iawn o syndicaliaeth, fel modd honedig o ysgogi chwyldro cymdeithasol drwy ddymchwel y perchenogion diwydiannol.

Daeth streiciau cyffredinol yn bosib yn sgil twf undebau llafur mawr yn niwedd y 19g. Cynhaliwyd dwy streic gyffredinol yng Ngwlad Belg ym 1893 a 1902 ac un yn Sweden ym 1902. Wedi cyfnod o fân-streiciau yn yr Eidal, galwyd streic gyffredinol ym 1904 i wrthdystio'n erbyn milwyr  yn cael eu defnyddio i dorri'r streiciau. Yn ystod Chwyldro Rwsia (1905), ysgogwyd diwygiadau Maniffesto Hydref gan streic gyffredinol. Ym 1909 bu bron i hanner o holl weithlu Sweden yn atal gwaith mewn streic gyffredinol arall a barodd am fis. Ym 1926 cynhaliwyd un o'r streiciau cyffredinol mwyaf erioed, streic gyffredinol y Deyrnas Unedig. Fe'i galwyd gan Gyngres yr Undebau Llafur (TUC) i gefnogi achos y glöwyr, a bu i oddeutu 1.7&nbsp;miliwn o weithwyr streicio.

Dim ond ychydig o streiciau gyffredinol a gynhaliwyd yn Ewrop ers diwedd yr Ail Ryfel Byd, yn eu plith terfysg Mai 1968 yn Ffrainc, streiciau gan 12&nbsp;miliwn o weithwyr yn yr Eidal yn Nhachwedd 1968, a streic gyffredinol arall yn Ffrainc ym 1995.

## Cyfeiriadau 
Cyffredinol
Cwtsh (band)

Band pop Cymraeg yw **Cwtsh**. Ffurfiwyd y grŵp yn Awst 2019 a ryddhaodd ei halbwm gyntaf yn 2021. Mae gan aelodau'r grŵp brofiadau o ganu, cyfansoddi a pherfformio gyda sawl band Cymraeg arall. Mae'r band wedi recordio deunydd ei hunain gan ei hunain a hefyd yn stiwdio Sonic One yn Llangennech gyda Tim Hamill.

## Aelodau
Mae'r i'r grŵp tri aelod:
* Alys Llywelyn-Hughes - Prif Lais, cyn gantores grŵp *Lunar Glass*
* Siôn Lewis - gitâr, offerynnau. Cyn aelod o Y Gwefrau, Edrych am Jiwlia, Profiad Rhys Lloyd ac aelod achlysurol o'r Y Crumblowers a Tynal Tywyll 
* Betsan Haf Evans - drymiau, perfformio gyda Y Panics, Daniel Lloyd a Mr Pinc, Genod Droog, Kookamunga, Gwdihŵs a Pwdin Reis

## Anrhydeddau
Enwebwyd y band ar ei henwebu ar  rhestr fer yr Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer Albwm y Flwyddyn yn 2021. 

### Albymau
: ''Gyda'n Gilydd* (rhestr fer Gwobr Albwm Cymraeg y Flwyddyn 2021) - cyhoeddwyd gan y band yn Chwefror 2021

## Dolenni
: Tudalen *Cwtsh'' ar Bandcamp
: Twitter @CwtshBand
: Facebook
: Sgwrs 'Y Selar' gyda Cwtsh, Chwefror 2021 

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Sefydliadau 2019
Masc

Math o adloniant llysaidd yn cynnwys cerddoriaeth a dawns a berfformid mewn gwisgoedd arbennig gyda golygfeydd ysblennydd oedd y **masc** neu'r **masg** a fu'n boblogaidd ar sawl ffurf ar draws Ewrop trwy gydol yr Oesoedd Canol Diweddar, y Dadeni Dysg, a'r cyfnod modern cynnar. Byddai'r masc nodweddiadol yn galw ar westeion mewn cuddwisg, yn aml mygydau, i gynnig anrhegion i'r gwesteiwr cyn iddynt ddawnsio gyda'i gilydd. Weithiau byddai cwmni o actorion a chantorion yn cyflwyno drama neu sioe o ryw fath, yn portreadu cymeriadau chwedlonol er enghraifft, ac yna'n dawnsio ac yn sgwrsio gyda'r gwesteion. Gallai gynnwys elfennau'r gorymdaith, cludwyr ffaglau yn tywys y gwesteion, cyflwynydd yn cyhoeddi enwau'r gwesteion, neu themâu mytholegol ac alegorïaidd.

Mae'n debyg i'r masc darddu o ddefodau crefyddol a seremonïau gwerin cyntefig megis mudchwarae a'r pasiant yn ystod yr Oesoedd Canol. Datblygodd masciau yn sbectaclau i lysoedd y brenhinoedd a'r pendefigion ar draws Ewrop. Un ffurf goeth ar y masc oedd yr *intermedio* neu *intermezzo* Eidalaidd yn oes y Dadeni, a flodeuai yn enwedig dan nawdd Lorenzo de' Medici, Arglwydd Gweriniaeth Fflorens yn niwedd y 15g. Bu'r perfformiadau hyn yn llawn canu a dawnsio, golygfeydd ysblennydd, a pheirianwaith llwyfan, ac yn cynnwys dawns fasgiau i'r gwesteion gymysgu â'r actorion. Ffurf arall a ddatblygai o'r *intermedio*, heb yr elfen theatraidd draethiadol, oedd y *trionfo*, gŵyl yn yr awyr agored i ddynwared gorymdeithiau gorfoleddus y Rhufeiniaid hynafol. Byddai'r *trionfo* yn ei tro yn ysbrydoli'r *ballet de cour* a'r *masquerade* yn Ffrainc.

## Lloegr 
Dygwyd y masc i Deyrnas Lloegr yn ystod cyfnod y Tuduriaid, ac yno fe'i datblygwyd yn sioe ysblennydd i'w pherfformio o flaen y Brenin Harri VIII, gan gynnwys gwisgoedd crand, set fawreddog gyda pheiriannau cymhleth i symud y gwahanol olygfeydd ar draws y llwyfan, ac ymsonau ac ymgomiau alegorïaidd ar gân. Yn oes Elisabeth, bu'r masc yn rhoi cyfle i bendefigion a boneddigion dalu teyrnged i'r Frenhines Elisabeth I, yn ei phalasau yn Llundain yn ogystal ag ar draws y deyrnas ar ei chylchdeithiau haf.

bawd|Darlun gan Inigo Jones ar gyfer marchog mewn masc.
Yn oesoedd Iago I a Siarl I, yn nechrau'r 17g, perfformiwyd masciau fel arfer yn y llys brenhinol. Bu'r masc ar ei anterth dan ddylanwad Ben Jonson, un o'r dramodwyr a beirdd gwychaf yn llên Lloegr, a gydweithiai â'r pensaer a dylunydd Inigo Jones i gynhyrchu sawl masc yn y cyfnod o 1605 i 1634. Dyfeisiodd Jonson y gwrthfasc, sioe grotésg a berfformiwyd cyn y prif fasc er mwyn cyferbynnu ag elfennau cain a llenyddol y traddodiad. Yn ddiweddarach, trodd y masc yn fath o opera, a'r gwrthfasc yn ffars neu bantomeim. Er i sawl llenor a chyfansoddwr Seisnig weithio ar fasciau yn ail hanner yr 17g, nid oeddynt cystal â chynhyrchiadau'r Stiwartiaid cynnar.

## Cyfeiriadau 
Categori:Theatr yr Oesoedd Canol
Categori:Theatr yr 16eg ganrif
Categori:Theatr yr 17eg ganrif
Rheilffordd Union Bryste a De Cymru

Roedd **Rheilffordd Union Bryste a De Cymru** yn rheilffordd rhwng Bryste a New Passage, ar lannau Môr Hafren.
Aeth y rheilffordd o orsaf reilffordd Temple Meads, Bryste i orsaf reilffordd Pier New Passage, o le aeth fferi dros y dŵr i dde Cymru. Dechreuodd gwasanaethau ar 8 Medi 1863. Cynlluniwyd y rheilffordd gan Isambard Kingdom Brunel. Roedd un trac lled eang. Y gorsafoedd ar y rheilffordd oedd Pilning, Lawrence Hill, Heol Stapleton, Filton a Patchway. Agorwyd gorsafoedd Ashley Hill ym 1864 a Horfield ym 1927.

Daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffordd y Great Western ym 1868; roeddent yb rhedeg y gwasanaethau i gyd ers y cychwyn. Newidiwyd lled y traciau i led safonol ym 1873.

## Cyfeiriadau
Bryste a De Cymru
Categori:Cwmnïau fferi
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1857
Llawysgrif oliwiedig

[bawd|Rhan o lawysgrif [Cyfreithiau Hywel o'r 14g, sydd yn cynnwys darluniad o angel ac enghraifft o flaenlythyren.]]
Testun ysgrifenedig sydd wedi ei addurno ag aur neu arian, lliwiau llachar, dyluniadau cymhleth, neu fân-ddarluniau yw **llawysgrif oliwiedig** neu **lawysgrif addurnedig**.

Cafwyd ffurfiau cynnar ar lawysgrifau goliwiedig mewn gwareiddiadau'r Henfyd. Addurnwyd brwynbapurau yn yr Hen Aifft gyda lluniau bychain, naill ai wedi eu hamlinellu mewn du neu ddistempro mewn lliwiau cynradd. Ni arferwyd y technegau hyn gan y Groegiaid na'r Rhufeiniaid. Dyddia'r llawysgrifau addurnedig hynaf yn Ewrop o gyfnod yr Henfyd Diweddar, gan gynnwys y "Vergilius Vaticanus" a gynhyrchwyd yn Rhufain tua'r flwyddyn 400, sydd yn cynnwys rhannau o'r *Aenid* a'r *Georgica* gan Fyrsil. Esiampl gynnar arall yw'r llawysgrif o *De materia medica* gan Dioscorides sydd yn dyddio o ddechrau'r 6g yng Nghaergystennin, sydd yn cynnwys mwy na 400 o luniau o anifeiliaid a phlanhigion mewn arddull nodweddiadol o gelf yr Ymerodraeth Fysantaidd.

Cyflwynwyd yr arfer o addurno llythrennau blaen yn ystod yr Oesoedd Canol Cynnar, yn y dechrau o'r un maint a lliw â gweddill y testun. Mae llawysgrifau Syrieg o'r 7g yn defnyddio patrymau neu ymylon i addurno'r llythrennau blaen. Yn yr 8g a'r 9g darluniwyd blaenlythrennau hynod o fawr, weithiau cymaint â 24&nbsp;modfedd o hyd. Erbyn yr Oesoedd Canol Uchel, câi llythrennau eu nodweddu gan ffigurau, yn aml mewn arddull y grotésg, megis dynion ac anifeiliaid. Mae blaenlythrennau mewn llawysgrifau'r 12g yn aml yn cymysgu sypiau o ddail a blodau â bodau dynol, adar, pysgod, a chreaduriaid eraill. Datblygodd hefyd yr arfer o ddarlunio ymylon di-dor, deilblethau, cerfaddurnau, mân-bortreadau, coloffonau, ôl-addurnau, ac ati.

Datblygodd sawl traddodiad rhanbarthol o oliwio llawysgrifau ar draws Ewrop. Gellir cydnabod llawysgrifau o Loegr a Ffrainc gan eu lliwiau ysgafn, glas a gwyrdd yn bennaf, a llawysgrifau o Fflandrys gan eu lluniad trwm ac arlliwiau tywyll. Yn yr Eidal a Sbaen, câi'r patrymau cymhleth o blanhigion ac anifeiliaid eu paentio mewn aur a lliwiau gloyw. Mae llawysgrifau goliwiedig o Iwerddon yn nodweddiadol am eu ffigurau anghelfydd, ysgrifen fawr a thrwchus, blaenlythrennau helaeth wedi eu hamgylchynu gan smotiau, llinellau troellog, a phatrymau brithaddurnedig a phlethog. Mae'r enghreifftiau enwocaf o'r traddodiad Gwyddelig yn cynnwys Llyfr Kells a Llyfr Durham.

Pallodd y traddodiad yn sgil dyfeisio'r wasg argraffu yng nghanol y 15g, a bu'r arfer o oliwio llawysgrifau ar ei therfyn erbyn diwedd yr 16g.

## Gweler hefyd 
* Llawysgrifau Cymreig

## Cyfeiriadau 

Categori:Y celfyddydau yn yr Oesoedd Canol
Categori:Y celfyddydau yn y Dadeni
Categori:Darlunio
Goliwiedig
The Shining (ffilm)

Ffilm arswyd seicolegol gan y cyfarwyddwr Stanley Kubrick yw ***The Shining*** a gyhoeddwyd yn 1980. Fe'i cynhyrchwyd gan Stanley Kubrick yn Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Unedig; y cwmni cynhyrchu oedd Hawk Films. Lleolwyd y stori yn Colorado a chafodd ei ffilmio yn Califfornia, Colorado, Swydd Hertford a Pinewood Studios. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar y nofel *The Shining* gan Stephen King a gyhoeddwyd yn 1977. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Diane Johnson. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Wendy Carlos. 

Y prif actorion yn y ffilm yw Jack Nicholson, Shelley Duvall, Vivian Kubrick, Barry Nelson, Anne Jackson, Scatman Crothers, Barry Dennen, Danny Lloyd, Tony Burton, Joe Turkel, Philip Stone a Manning Redwood. Mae'r ffilm yn 144 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.

John Alcott oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Ray Lovejoy sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1980. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Empire Strikes Back* sef yr ail ffilm yn y gyfres Star Wars. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Stanley Kubrick ar 26 Gorffennaf 1928 yn y Bronx a bu farw yn Childwickbury Manor ar 15 Mai 2020. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1951 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Dinas Efrog Newydd.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Stanley Kubrick nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q2001.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau arswyd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1980
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Ray Lovejoy
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Colorado
Albrecht Altdorfer

Paentiwr, gwneuthurwr printiau, a drafftsmon Almaenig oedd **Albrecht Altdorfer** (tua 1480 – 12 Chwefror 1538) sydd yn nodedig am arloesi Ysgol y Donaw (), arddull o baentio tirluniau a flodeuai yn nyffrynnoedd blaenau Afon Donaw yn nechrau'r 16g.

Treuliodd y rhan fwyaf o'i oes yn Regensburg, Dugiaeth Bafaria, yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Daeth yn ddinesydd ym 1505 a fe'i penodwyd yn bensaer dinesig ym 1526, a gwasanaethai hefyd yn aelod o gyngor Regensburg. Enillodd ffafr Maximilian I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, a Wilhelm IV, Dug Bafaria.

Altdorfer mae'n debyg oedd yr arlunydd Ewropeaidd cyntaf ers yr Henfyd i baentio tirluniau nad oedd yn cynnwys pobl nac yn traddodi stori. Gwelir ei fod yn canolbwyntio'n fwyfwy ar natur yn ei baentiadau cynnar megis ''Brwydr San Siôr â'r Ddraig'' (1510) sydd yn cynnwys coedwig hynafol bron yn cuddio ffigur y marchog ar ei geffyl. Yn y 1520au paentiodd ei "dirluniau bur" cyntaf o gyrion gwledig Regensburg, heb ffigurau dynol o gwbl. Ei hoff destun oedd coedwigoedd deiliog a dyrys y gwledydd Almaeneg, ac arloesai hefyd yr arfer o arlunio golau'r machlud haul a'r cyfnos.

Cyflawnodd hefyd nifer o baentiadau crefyddol, gan gynnwys ei allorluniau yn Eglwys Sant Florian, Linz, sydd y cynnwys portreadau o Ddioddefaint yr Iesu a merthyrdod Sant Sebastian. Un o'i gampweithiau yw *Brwydr Alecsander (Brwydr Issus)* (1529) sydd yn dychmygu brwydr drawiadol sydd yn cyfateb i'r olygfa fawreddog o'i chwmpas. Yn ogystal â'i baentiadau, cynhyrchodd Altdorfer ddarluniau, engrafiadau, torluniau pren, ac ysgythriadau.

Delwedd:Albrecht Altdorfer 045.jpg|''Brwydr San Siôr â'r Ddraig* (1510)
Delwedd:Albrecht Altdorfer 007.jpg|*Tirlun y Donaw gyda Chastell Wörth* (1528)
Delwedd:Albrecht Altdorfer - Schlacht bei Issus (Alte Pinakothek, München) - Google Art Project.jpg|*Brwydr Alecsander (Brwydr Issus)* (1529)
Delwedd:Albrecht Altdorfer 004.jpg|*Y Cardotyn yn eistedd ar Odre Balchder'' (1531)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1480au
Categori:Marwolaethau 1538
Categori:Arlunwyr yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Arlunwyr y Dadeni
Categori:Darlunwyr o'r Almaen
Categori:Engrafwyr o'r Almaen
Categori:Peintwyr olew o'r Almaen
Categori:Peintwyr portreadau o'r Almaen
Categori:Peintwyr tirluniau o'r Almaen
Categori:Penseiri o'r Almaen
Categori:Pobl o Fafaria
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
Categori:Ysgythrwyr o'r Almaen
Tŵr Paxton

Ffoledd neo-Gothig ar ben bryn ger pentref Llanarthne, Sir Gaerfyrddin, yw **Tŵr Paxton** (weithiau **Cofeb Nelson**). Mae'n adeilad rhestredig Gradd II* dan ofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Mae'r safle'n rhoi golygfa o Ardd Fotaneg Genedlaethol Cymru a Dyffryn Tywi.

Adeiladwyd y tŵr yn fuan ar ôl 1805 gan Syr William Paxton (1844–1824) fel cofeb i'r arwr cenedlaethol Horatio Nelson (1758–1805). Y pensaer oedd Samuel Pepys Cockerell (1753–1827). Mae'r llawrgynllun yn drionglog gyda thwr crwn ym mhob cornel. Y bwriad oedd defnyddio'r llawr cyntaf fel neuadd wledda. Ar ben y prif strwythur trionglog â thri llawr saif tyred chweonglog; roedd y tyred hwn gynt yn wylfa, er bod ei ffenestri bellach wedi'u blocio gan feini. Yn wreiddiol roedd placiau ag arysgrifau yn Gymraeg, Lladin a Saesneg ar y tri wyneb, ond mae'r rhain bellach wedi diflannu.

## Dolenni allanol
* "Cofnod Safle: Nelson's Tower"; Coflein
*  "Feel on top of the world at Paxton’s Tower"; National Trust
*  "The Nelson Monument", British Listed Buildings

bawd|dim|Golygfa o Ddyffryn Tywi o Tŵr Paxton

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Gaerfyrddin
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Abdelaziz Bouteflika

Gwleidydd o Algeria oedd **Abdelaziz Bouteflika** (2 Mawrth 1937 – 17 Medi 2021) a fu'n Arlywydd Algeria o 1999 i 2019.

Ganed ef yn Oujda yng nghyfnod y brotectoriaeth Ffrengig ym Moroco, yn fab i Ahmed Bouteflika a Mansouria Ghezlaoui o ardal Tlemcen yng ngogledd-orllewin Algeria Ffrengig. Yn 19 oed, yn ystod Rhyfel Algeria, ymaelododd Abdelaziz Bouteflika â'r *Armée de liberation nationale* (ALN), byddin y *Front de libération nationale* (FLN), i frwydro dros annibyniaeth oddi ar Ffrainc. Cafodd ei benodi'n ysgrifennydd gweinyddol i Houari Boumediene, un o arweinwyr yr FLN.

Yn sgil annibyniaeth Algeria ym 1962, cefnogwyd arlywydd cyntaf y wlad, Ahmed Ben Bella, gan Boumediene a'i gylch, gan gynnwys Bouteflika. Ym 1965, cafodd Ben Bella ei ddisodli yn yr arlywyddiaeth gan Boumediene. Gwasanaethodd Bouteflika yn Weinidog Tramor Algeria o 1963 i 1978, ac yn Llywydd Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig o Fedi 1974 i Fedi 1975. Yn sgil marwolaeth Boumediene, cafodd ei yrru'n alltud gan yr arlywydd newydd, Chadli Bendjedid, am saith mlynedd.

Dychwelodd Bouteflika i fyd gwleidyddiaeth yn sgil ymddiswyddo'r Arlywydd Liamine Zéroual ym 1999. Cafodd ei ystyried gan rai fel arweinydd a allai ailgymodi'r wlad wedi rhyfel cartref hynod o waedlyd ers 1991. Wedi i Bouteflika ennill yr etholiad arlywyddol ym 1999 gyda 74% o'r bleidlais, galwodd refferendwm i gynnig amnest i'r gwrthryfelwyr er mwyn sicrhau "Cytgord Sifil" a rhoi terfyn ar y rhyfel. Pleidleisiodd 98% o etholwyr o blaid y ddeddf amnest, a ddaeth y rhyfel cartref i ben o'r diwedd erbyn 2002.

Ail-etholwyd Bouteflika yn arlywydd yn 2004, 2009, a 2014. Ysgogwyd protestiadau yn ei erbyn yn 2019 wedi iddo gyhoeddi yr oedd am ymgyrchu am bumed dymor yn y swydd. Collodd gefnogaeth y fyddin, a phenderfynodd i ymddiswyddo yn Ebrill 2019. Bu farw yn Zéralda, Algeria, yn 84 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Algeria
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Algeria
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Algeria
Categori:Llywyddion Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig
Categori:Marwolaethau 2021
Rheilffordd Santa Fe Southern

260px|bawd|Locomotif y rheilffordd yn Santa Fe

Mae **Rheilffordd Santa Fe Southern** yn rheilffordd fer yn New Mexico, Yr Unol Daleithiau. Yn ogystal â chario nwyddau, mae o wedi bod yn rheilffordd dreftadaeth yn achlysurol, yn cario teithwyr rhwng Lamy a Santa Fe, tua 18 milltir.

## Hanes
Prynwyd cangen Lamy-Santa Fe y Rheilffordd  Atchison, Topeka and Santa Fe gan ddynion busnes lleol, a dechreuodd gwasanaeth nwyddau ym 1992. Ychwanegwyd y wasanaeth i deithwyr yn hwyrach ymlaen. Prynwyd y rheilffordd ar 8 Hydref 2010 gan  STI-Global, Cyf., cwmni o Awstralia er mwyn profi eu systemau diogelwch.

Roedd rhaid i’r cwmni adael ei phencadlys yn Nepo Santa Fe er mwyn creu canolfan ymwelwyr ar gyfer teithwyr New Mexico Rail Runner

### Trafferthion cyllidol
Cariodd y rheilffordd 401 wagonau o nwyddau yn 2004, a 25,907 teithiwr yn 2007, ond erbyn 2009, dim ond 25 wagon a 12,208 teithiwr. Newidiwyd ei threfn yn 2 drên cymysg yn wythnosol.. Ar 23 Mai 23, 2013, datganodd cadeirydd y rheilffordd bod o wedi cael gwared o’r gweithwyr llawn amser i gyd, a llawer o’i gweithwyr tymhorol. Nid oedd trenau yn 2013.

Ar 24 Ebrill, 2014, datganwyd bod y rheilffordd a’r Las Vegas Railway Express wedi cytuno i redeg trenau ar gyfer twristiaid dros yr haf. Buasai LVRE yn rhoi cyllid i adfer y rheilffordd, a buasai’r Santa Fe Southern yn rhedeg y trenau. Ar 26 Medi 2014 penderfynwyd LVRE i roi stop i’r wasanaeth ar 29 Medi. Terfynwyd trenau nwyddau hefyd, ond rhedwyd trenau siarter preifat.

Ar 18 Mai 18 2020 prynwyd y rheilffordd gan Bill Banowsky, George R. R. Martin a Catherine Oppenheimer.

## Locomotifau a cherbydau
Mae gan y rheilffordd sawl cerbyd o'r Rheilffordd Canolog New Jersey. Mae ganddi 2 locomotif diesel, un EMD GP7 ac un EMD GP16, ail-adeiladwyd o GP7. Gobeithiwyd ail-adeiladu locomotif stêm y Rheilffordd Atchison, Topeka a Santa Fe sydd ar hyn o bryd ym Madrid, New Mexico.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Hen wefan y rheilffordd
*Gwefan trainweb.org gyda lluniau
*Santa Fe Rail Trail

## Oriel

SF Southern line in Winter.jpg|Y rheilffordd yn y gaeaf
Santa Fe Southern Locomotive.jpg| Nadolig 2011
Santa_fe_southern_railway_tourist_train.jpg|Awst 2014

Santa Fe Southern
Ffrwydrad Maes Awyr Kabul

Ymosodiad terfysgol yn dilyn Ymgyrch ymosodol y Taleban (2021) ac a darodd un o fynedfeydd Maes Awyr Rhyngwladol Hamid Karzai yn Kabul, prifddinas Affganistan, oedd **ffrwydrad Maes Awyr Kabul** a achoswyd gan hunan-fomiwr o'r Wladwriaeth Islamaidd yn Khorasan (IS-K) yn tanio'i fest ffrwydrol am 17:50 o'r gloch (Amser Affganistan) ar Ddydd Iau, 26 Awst 2021. Digwyddodd y ffrwydrad wrth i awyrgludiadau o Kabul i wledydd y Gorllewin barhau yn sgil cwymp Kabul i luoedd y Taleban ar 15 Awst, ac mae'n debyg i'r terfysgwr felly dargedu'r ceiswyr lloches a'r tramorwyr a oedd yn ymgynnull ar gyrion y maes awyr. Bu farw tua 180 o bobl. Hawliodd IS-K ei bod yn gyfrifol am y derfysgaeth hon.

Ychydig oriau cyn y ffrwydrad, rhybuddiodd llywodraethau y Gorllewin i'w dinasyddion beidio â mynd i'r maes awyr wedi iddynt dderbyn cudd-wybodaeth yn awgrymu bod bygythiad difrifol o derfysgwyr yn targedu'r awyrgludiadau. Yn fuan wedi'r ymosodiad, honnodd y Pentagon i ail ffrwydrad ddigwydd mewn gwesty gerllaw'r maes awyr, ond trannoeth cywirwyd hynny gan gyhoeddi darfu dim ond yr un ffrwydrad, a hynny ger mynedfa'r maes awyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:2021 yn Affganistan
Categori:Kabul
Categori:Terfysgaeth yn 2021
Categori:Terfysgaeth yn Affganistan
British Rail Class 755

Mae **British Rail Class 755** yn ddosbarth o drên aml-foddol aml-foddol a adeiladwyd gan Stadler Rail ar gyfer Greater Anglia. Yn rhan o deulu trenau FLIRT, aeth y trenau i wasanaeth gyntaf ar 29 Gorffennaf 2019 ac fe'u defnyddir ar wasanaethau rhanbarthol a lleol ledled Dwyrain Anglia.

## Hanes 
chwith|bawd| 755405 yn InnoTrans 2018 yn Berlin, yr Almaen
Ym mis Awst 2016, dyfarnwyd masnachfraint East Anglia i Greater Anglia gydag ymrwymiad i ddisodli pob un o'r fflyd bresennol â threnau modern. Fel rhan o hyn, gosodwyd archeb gyda Stadler Rail ar gyfer 38 o unedau lluosog dwy-fodd. Dosbarthwyd y trenau newydd hyn fel Dosbarth 755s gyda'r gorchymyn yn cynnwys 14 set tri char 755/3 a 24 set 755/4 pedwar car. Disodlodd y setiau hyn yr unedau lluosog disel Dosbarth 153, 156 a 170, ochr yn ochr â'r dosbarth 37 a ddefnyddir ar rai gwasanaethau i Great Yarmouth. Ochr yn ochr â'r unedau lluosog trydan cysylltiedig Dosbarth 745, mae'r unedau wedi'u cartrefu yn Crown Point TMD.

O'u cymharu â'r unedau lluosog disel a ddisodlwyd ganddynt, mae gan y 755s fwy o seddi, prif gyflenwad a socedi USB, Wi-Fi cyflymach, aerdymheru a gwell systemau gwybodaeth i deithwyr. Oherwydd bod gan y trenau becynnau pŵer i gynnwys y generaduron disel, mae'r llawr yn is na'r arfer, gan ddarparu gwell mynediad i ddefnyddwyr cadeiriau olwyn a chadeiriau gwthio.

alt=|dim|bawd|580x580px| Diagram ar gyfer Dosbarth 755/3 yn seiliedig ar gelf cysyniad
alt=|dim|bawd|700x700px| Diagram ar gyfer Dosbarth 755/4 yn seiliedig ar gelf cysyniad

## Gweler hefyd 
Dosbarth 745 - Dosbarth tebyg o unedau lluosog trydan hefyd wedi'u hadeiladu gan Stadler Rail ar gyfer Greater Anglia.

## Cyfeiriadau
R. O. Williams

Bardd Cymraeg oedd **Robert Owen Williams** (1937 &ndash; 20 Medi 2021) neu **R.O. Williams**.

## Bywgraffiad 
Cafodd ei eni ym 1937, a chafodd ei fagu yn ardal Eifionydd. Anne Frank oedd testun ei awdl, a hynny ar hanner canmlwyddiant ei marwolaeth. Roedd y gadair a enillodd yn un anarferol ar sawl ystyr - defnyddiodd y saer, y Parchedig T. Alwyn Williams, dderw o olion hen bont yn Llandeilo, ac fe fu farw T. Alwyn Williams yn fuan wedi cwblhau'r gadair, cyn yr Eisteddfod.

Enillodd R.O. Williams gadair Eisteddfod Gadeiriol Y Ffôr ar un achlysur hefyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Prifeirdd
Albius Tibullus

Bardd Rhufeinig oedd **Albius Tibullus** (tua 55 CC – 19 CC) sydd yn nodedig fel un o brif alarnadwyr yr oes Ladin glasurol, ar y cyd â Propertius ac Ofydd.

Nid oes manylion sicr o'i fywgraffiad. Mae'n bosib iddo hanu o Pedum, ger Praeneste. Mae'n debyg yr oedd yn farchog, ac yn un o gymdeithion y cadfridog Marcus Valerius Messalla Corvinus.

Ysgrifennodd Tibullus ddau lyfr o farddoniaeth, y *Delia* a'r *Nemesis*. Priodolir ambell waith arall iddo, ar gam mae'n debyg.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Francis Cairns, *Tibullus: A Hellenistic Poet at Rome* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 1979).

Categori:Beirdd Rhufeinig yn yr iaith Ladin
Categori:Genedigaethau'r 50au CC
Categori:Llenorion y ganrif 1af CC
Categori:Marwolaethau 19 CC
Categori:Pobl o Lazio
Jane Powell

Roedd **Jane Powell** (ganwyd **Suzanne Lorraine Burce**; 1 Ebrill 1929 &ndash; 16 Medi 2021) yn actores, cantores a dawnswraig Americanaidd. Cododd i enwogrwydd yng nghanol yr 1940au gyda rolau mewn amryw o sioeau cerdd Metro-Goldwyn-Mayer. Roedd  hi'n un o'r sêr olaf i oroesi o sinema Oes Aur Hollywood.

Cafodd Powell ei geni a'i magu yn Portland, Oregon, lle enillodd enwogrwydd lleol fel cantores. Symudodd i Los Angeles, lle arwyddodd gontract ffilm gyda Metro-Goldwyn-Mayer.   Gwnaeth ei ymddangosiad hyntaf fel perfformiwr yn *Song of the Open Road* (1944), ac yna arweinydd yn *Delightfully Dangerous* (1945) gan Arthur Lubin. Enillodd Powell gydnabyddiaeth eang bellach am ei rolau arweiniol yn y sioeau cerdd *A Date with Judy* (1948), *Royal Wedding* (1951), *Seven Brides for Seven Brothers* (1954), a *Hit the Deck* (1955).

## Ffilmiau
**Song of the Open Road* (1944)
**Delightfully Dangerous* (1945)
**A Date with Judy* (1948)
**Royal Wedding* (1951), gyda Fred Astaire
**Small Town Girl* (1953)
**Seven Brides for Seven Brothers* (1954)
**Hit the Deck* (1955) 
**The Girl Most Likely* (1958)
**The Female Animal* (1958)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr gerdd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dawnswyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dawnswyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Perfformwyr vaudeville
Categori:Pobl a aned yn Oregon
Categori:Pobl fu farw yn Connecticut
Fferi Ynys Staten

Mae **Fferi Ynys Staten** yn wasanaeth fferi rhwng Heol Whitehall ar ynys Manhattan a Therminws Fferi San Sior ar Ynys Staten. Mae 70,000 o deithwyr yn defnyddio’r fferi’n ddyddiol. Rhedir y wasanaeth gan Adran Drafnidiaeth Dinas Efrog Newydd. Mae’r fferi’n pasio’r Cerflun Rhyddid ac Ynys Ellis. Defnyddir 4 llong bob dydd fel arfer, a 3 ar benwythnosau.

260px|dim|bawd

## Cyfeiriadau 
Categori:Cludiant dŵr
Categori:Dinas Efrog Newydd
Longhirst

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Longhirst**. Saif tua 2.5 miltir (4&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o dref Morpeth. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 310.

Datblygwyd Longhirst yn wreiddiol fel pentref ystad i wasanaethu Longhirst Hall, adeilad rhestredig Gradd II* a adeiladwyd ym 1824 gan y pensaer John Dobson ar gyfer y tirfeddiannwr William Lawson.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  
*  "Longhirst, Northumberland"; A Vision of Britain through Time

Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Netherton, Northumberland

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Netherton**. Saif tua 6.5 miltir (10.5&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o dref Rothbury ac yn agos i'r ffin rhwng Lloegr a'r Alban.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 185. Yn ogystal â phentref Netherton ei hun, mae'r plwyf yn cynnwys yr aneddiadau Burradon a Netherton Burnfoot.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  "Netherton, Northumberland"; A Vision of Britain through Time

Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Wylam

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Wylam**. Saif ar Afon Tyne tua 10 milltir (16&nbsp;km) i'r gorllewin o ddinas Newcastle upon Tyne. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,924.

Mae'r pentref yn adnabyddus fel man geni'r peiriannydd rheilffordd George Stephenson (1781–1848). Mae'r bwthyn lle cafodd ei eni bellach yn perthyn i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

bawd|dim|Man geni George Stephenson
bawd|dim|Points Bridge, pont reilffordd sy'n croesi Afon Tyne yn y pentref

## Enwogion
* Timothy Hackworth (1786–1850), peiriannydd
* George Stephenson (1781–1848), peiriannydd
* Archibald Matthias Dunn (1832–1917), pensaer
* Ken Traill (1926–2002), chwaraewr rygbi'r gynghrair

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan y cyngor plwyf 
*  "Wylam, Northumberland"; A Vision of Britain through Time

Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Wark

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Wark** neu **Wark on Tyne**. Saif tua 12 miltir (19&nbsp;km) i'r gogledd o dref Hexham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 741.

Cyn ad-drefnu strwythurol llywodraeth leol yn 2009, roedd Wark yn bencadlys i ardal an-fetropolitan Tynesdale, a oedd ar y pryd yr ardal llywodraeth leol mwyaf ond un yn Lloegr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  "Wark, Northumberland"; A Vision of Britain through Time

Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Otterburn, Northumberland

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Otterburn**. Saif 31 milltir (50&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o Newcastle upon Tyne ar lannau Afon Rede. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 654.

Saif y pentref yn agos i'r Otterburn Training Area, un o'r meysydd hyfforddi mwyaf yn y DU ar gyfer y Fyddin Brydeinig, tua 60,000 erw (240&nbsp;km²).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  
*  "Otterburn, Northumberland"; A Vision of Britain through Time

Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Kirkby Ireleth

:''Am leoedd eraill o'r enw Kirkby yn Cumbria a siroedd eraill gweler Kirkby (gwahaniaethu).''

Plwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Kirkby Ireleth**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Westmorland a Furness. Mae'n cynnwys y pentrefi Kirkby-in-Furness a Grizebeck a'r anneddiadau Beanthwaite, Beck Side, Chapels, Soutergate, Wall End a Woodland.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 1,174.

## Cyfeiriadau
Categori:Westmorland a Furness
Categori:Plwyfi sifil Cumbria
David Clubb

Amgylcheddwr o Gymru yw **David Clubb** a enwebwyd fel Darpar Gadeirydd Comisiwn Seilwaith Cenedlaethol Cymru ym mis Medi 2021. Penderfynodd Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith y Senedd bod Dr Clubb yn berson addas a phriodol i'w benodi'n Gadeirydd y Pwyllgor Seilwaith Cenedlaethol.

Cafodd ei addysg yn Ysgol Brynteg, Prifysgol Caerhirfryn a Phrifysgol Nottingham, lle cafodd ei Ph.D. mewn ffiseg.

## Cyfeiriadau
Categori:Amgylcheddwyr o Gymru
Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Gwyddonwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Kirkby (gwahaniaethu)

Gallai **Kirkby** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Kirkby, tref yng Nglannau Merswy
* Kirkby cum Osgodby, pentref yn Swydd Lincoln
* Kirkby Green, pentref yn Swydd Lincoln
* Kirkby-in-Ashfield, tref yn Swydd Nottingham
* Kirkby-in-Furness, pentref yn Cumbria
* Kirkby Ireleth, plwyf sifil yn Cumbria
* Kirkby la Thorpe, pentref yn Swydd Lincoln
* Kirkby Lonsdale, tref yn Cumbria
* Kirkby on Bain, pentref yn Swydd Lincoln
* Kirkby Stephen, tref yn Cumbria
* Kirkby Thore, pentref yn Cumbria
* Kirkby Underwood, pentref yn Swydd Lincoln
* East Kirkby, pentref yn Swydd Lincoln

----
Kirkland

Gallai **Kirkland** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Kirkland, pentref yn Ardal Eden, Cumbria
* Kirkland, pentref yn Ardal Copeland, Cumbria
* Kirkland, plwyf sifil yn Swydd Gaerhirfryn

### Unol Daleithiau America
* Kirkland, Gogledd Carolina, cymuned yn nhalaith Gogledd Carolina
* Kirkland, Illinois, pentref yn nhalaith Illinois
* Kirkland, Washington, dinas yn nhalaith Washington

----
Glenys Mair Glyn Roberts

Bardd a chyfieithydd Cymraeg yw **Glenys Mair Glyn Roberts**. Hi oedd prifardd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010.

## Cefndir a theulu
Ganwyd Glenys Mair Glyn Roberts yn Nyffryn Ceiriog, a chafodd ei magu ar Ynys Môn, ond mae hi'n byw yn Llantrisant. Bu'n gweithio fel athrawes ac yn fwy diweddar fel cyfieithydd.

## Barddoniaeth
*Newid* oedd testun cystadleuaeth y Goron yn Eisteddfod 2010, ac roedd y tri beirniad yn unfryd eu barn mai hi oedd yn fuddugol. Y beirniaid oedd Mererid Hopwood, Jim Parc Nest ac Iwan Llwyd, a fu farw y flwyddyn honno.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Prifeirdd
Carleton

Gallai **Carleton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Carleton, pentref ger Egremont, Cumbria
* Carleton, pentrefan ger Caerliwelydd, Cumbria
* Carleton, pentref ar gyrion Penrith, Cumbria
* Carleton, pentref yn Swydd Gaerhirfryn
* Carleton Rode, pentref yn Norfolk
* Carleton St Peter, pentref yn Norfolk
* East Carleton, pentref yn Norfolk

### Unol Daleithiau America
* Carleton, Michigan, pentref yn nhalaith Michigan
----
Everton

Gallai **Everton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Everton, pentref yn Hampshire
* Everton, ardal yn ninas Lerpwl
* Everton, pentref yn Swydd Bedford
* Everton, pentref yn Swydd Nottingham

### Unol Daleithiau America
* Everton, Arkansas, dinas yn nhalaith Arkansas
* Everton, Missouri, dinas yn nhalaith Missouri

## Chwaraeon
* Everton F.C., tim pêl-droed o Lerpwl
** Everton F.C. (merched)

## Pobl
*Everton Weekes (1925–2020), cricedwr o Barbados

----
Coton

Gallai **Coton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Coton, pentref yn Swydd Amwythig
* Coton, pentref yn Swydd Gaergrawnt
* Coton, pentref yn Swydd Northampton
* Coton, pentref yn Swydd Stafford
* Clay Coton, pentref yn Swydd Northampton
* Coton in the Elms, pentref yn Swydd Derby
----
Nansledan

Tref newydd yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Nansledan**. Saif i'r dwyrain o Newquay.  Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Newquay.

Fe'i datblygwyd gan ystad Dugiaeth Cernyw er 2013, a'r preswylywr cyntaf yn byw yno er 2015. Disgwylir y bydd ganddi 4,000 o gartrefi ynddi pan fydd wedi'i chwblhau.

Agorwyd ysgol gynradd yno ym mis Medi 2019.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Nansledan"; Gwefan Dugiaeth Cernyw
* Ysgol Nansledan (gan gynnwys fersiwn yn Gymraeg)

Categori:Trefi Cernyw
Baner y Cyngor Nordig

[bawd|250px|Hen faner y [Cyngor Nordig cyn 2016]]
[bawd|250px|upright|[Baner Undeb Kalmar]]
Mae **Baner y Cyngor Nordig** yn las (PMS 300 U), gyda motiff crwn arddulliedig o alarch gwyn. Dewiswyd symbol yr alarch i gynrychioli'r Cyngor Nordig, a Chyngor Gweinidogion Nordig, ym 1984. Mae'r alarch Nordig yn symbol o ymddiriedaeth, uniondeb a rhyddid. Fe'i cynlluniwyd hefyd i symboleiddio cydweithrediad Nordig ehangach. Dyluniwyd y fersiwn gyfredol gan Kontrapunkt yn 2016.

## Cefndir
Defnyddiwyd symbol yr Alarch gyntaf ar boster ar gyfer Diwrnod Nordig ym 1936. Mae'r Alarch yn symbol o gydweithrediad Nordig a'r logo yw'r logo swyddogol ar gyfer cydweithrediad Nordig, y Cyngor Nordig a Chyngor y Gweinidogion Nordig.

## Hen Gynllun
Cyn 2016, roedd y faner yn wyn, gyda motiff crwn arddulliedig o alarch gwyn ar ddisg las (Pantone Reflex Blue C). Roedd gan yr Alarch ddigon o blu adenydd yn sefyll dros wyth aelod a thiriogaeth y Cyngor: Denmarc, y Ffindir, Gwlad yr Iâ, Norwy, Sweden, Åland, Ynysoedd Ffaro a'r Ynys Las. Dyluniwyd y faner gan Kyösti Varis, arlunydd o'r Ffindir.

Mae holl aelodau'r Cyngor ac eithrio'r Ynys Las yn defnyddio Baner y Groes Llychlynnaid. Defnyddiwyd y Groes Nordig hefyd ym maner Undeb Kalmar. Undeb Kalmar oedd yr unig dro pan oedd pob gwlad Nordig o dan un wladwriaeth - felly yn draddodiadol mae wedi bod yn arwydd o undod cyn i'r Cyngor Nordig fabwysiadu'r faner alarch. 

## Dolenni
* Pennod Logo  Llawlyfr Dyluniad ar gyda Cyngor Gweinidogion y Cyngor Nordig. 
* www.crwflags.com, Cyngor Nordig, Gwefan Flags of the World
* www.norden.org Y Cyngor Nordig
* Hanes symbol yr Alarch, logo Cydweithrediad Nordig (Nordic Co-operation)

## Cyfeiriadau
Cyngor Nordig
Categori:Llychlyn