Pedwar mesur ar hugain

Y **pedwar mesur ar hugain** yw'r gyfundrefn o fesurau caeth a ddaeth yn ganon awdurdodol ym marddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol Diweddar, sef cyfnod Beirdd yr Uchelwyr. Fe'i cysylltir yn bennaf ag enwau Einion Offeiriad a Dafydd Ddu Hiraddug, dau fardd a geisiodd osod trefn ar y mesurau caeth yn y 14g. Yn ddiweddarach cafodd y Pedwar mesur ar hugain eu newid rywfaint gan Dafydd ab Edmwnd a'u defnyddio felly yn Eisteddfod gyntaf Caerwys (1523).

Camgymeriad fyddai tybied fod y mesurau hyn yn cael eu defnyddio'n rheolaidd gan y beirdd. Gan amlaf anwybyddid y rhan fwyaf ohonynt ac eithrio mewn ambell gerdd enghreifftiol fel gorchest lenyddol. Maent yn cynnwys wyth math o englyn, pedwar math o gywydd a deuddeg o fesurau eraill. Dyfeisiwyd tri o'r mesurau gan Einion Offeiriad yn y llyfr a adnabyddir fel *Gramadeg Einion Offeiriad*. Ar ganol y 15g, tynnodd Dafydd ab Edmwnd ddau fesur allan (sef yr englyn penfyr a'r englyn milwr a rhoi dau fesur eithriadol astrus o'i ben a'i bastwn ei hun i mewn, sef Gorchest Beirdd a Chadwynfyr.

Digwyddodd hynny yn Eisteddfod Caerfyrddin, yn 1451. Ni wyddys a gawsant eu defnyddio yn yr eisteddfod honno, ond yn Eisteddfod Caerwys yn 1523 gosodwyd y rheol fod rhaid i fardd fedru canu ar y Pedwar Mesur ar Hugain. Er mor ymarferol oedd rhai o'r mesurau, bwriad y gyfundrefn oedd ceisio cadw bwlch rhwng y beirdd llys a'r beirdd llai a elwir yn Glêr (beirdd crwydrol tebyg i finstreliaid).

## Y mesurau
### Mesurau Dafydd ab Edmwnd
Yn ôl dosbarthiad Dafydd ab Edmwnd, y Pedwar Mesur ar Hugain yw :
#Englyn unodl union
#Englyn unodl crwca
#Englyn cyrch
#Englyn proest cyfnewidiog
#Englyn proest cadwynog
#Awdl-gywydd
#Cywydd deuair hirion
#Cywydd deuair fyrion
#Cywydd llosgyrnog
#Rhupunt byr
#Rhupunt hir
#Cyhydedd fer
#Byr-a-thoddaid
#Clogyrnach
#Cyhydedd naw ban
#Cyhydedd hir
#Toddaid
#Gwawdodyn byr
#Gwawdodyn hir
#Hir-a-thoddaid
#Cyrch-a-chwta
#Tawddgyrch cadwynog
#Gorchest beirdd
#Cadwynfyr

Pan ofynnid am awdl yn yr Eisteddfod Genedlaethol, disgwylid awdl *ar y nifer a fynner o fesurau Dafydd ap Edmwnd* yn aml rhwng 1938 a 1964. Hynny yw; y pedwar mesur ar hugain gan gynnwys yr englyn penfyr a'r englyn milwr er i Ddafydd eu diarddel o'i restr.

### Yr Hen XXIV Mesur
Dyma'r Pedwar Mesur ar Hugain fel y'u nodir yn *Cerdd Dafod*, John Morris-Jones:

**Englynion:**
#Englyn Penfyr
#Englyn Milwr
#Englyn Unodl Union
#Englyn Unodl Crwca
#Englyn Cyrch
#Englyn Proest Dalgron
#Englyn Lleddfbroest
#Englyn Proest Cadwynog

**Cywyddau:**
#Awdl-Gywydd
#Cywydd Deuair Hirion
#Cywydd Deuair Fyrion
#Cywydd Llosgyrnog

**Awdlau:**

#Rhupunt
#Cyhydedd Fer
#Byr-a-thoddaid
#Clogyrnach
#Cyhydedd Naw Ban
#Cyhydedd Hir
#Toddaid
#Gwawdodyn
#Gwawdodyn Hir
#Hir-a-thoddaid
#Cyrch-a-chwta
#Tawddgyrch Cadwynog

### Mesurau Dafydd Ddu Athro
Dyma restr o'r pedwar mesur ar hugain yn ôl Dafydd Ddu Athro ar ôl iddo olygu *Gramadeg Einion Offeiriad* tua chanol y 14g. Fel hyn y safai'r gyfundrefn cyn 1451, ac yn ôl y rhestr hon y canodd Dafydd Nanmor ei awdl enghreifftiol.

**Englynion**

#Englyn Penfyr
#Englyn Milwr
#Englyn Unodl Union
#Englyn Unodl Crwca
#Englyn Cyrch
#Englyn Proest Cyfnewidiog
#Englyn Proest Cadwynog

**Cywyddau**

#Awdl-gywydd
#Cywydd deuair hirion
#Cywydd deuair fyrion
#Cywydd llosgyrnog

**Awdlau**

#Rhupunt byr
#Rhupunt hir
#Cyhydedd Fer
#Byr-a-Thoddaid
#Clogyrnach
#Cyhydedd Nawban
#Cyhydedd Hir
#Toddaid
#Gwawdodyn Byr
#Gwawdodyn Hir
#Hir-a-thoddaid
#Cyrch-a-chwta
#Tawddgyrch Cadwynog

## Gweler hefyd
*Canu rhydd
**Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain*
*Cynghanedd
*Dafydd ab Edmwnd

## Llyfryddiaeth
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)

## Cyfeiriadau
Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
*
Categori:Y Traddodiad Barddol