Y Dydd Olaf

:*Erthygl am y nofel wyddonias yw hon; am albwm Gwenno Saunders gweler yma.*

Nofel wyddonias neu ffug-wyddonol gan Owain Owain yw'r ***Dydd Olaf*** a gyhoeddwyd yn 1976 gan Wasg Gomer, Llandysul. Cafodd ei hailargraffu yn 2021 yn Gymraeg, a chafwyd addasiad Saesneg yn 2024 a chyfiethiad Pwyleg yn 2025. Ysgrifennwyd y nofel yn 1968 ac 1969 pan oedd yr awdur yn byw yn Llanuwchllyn a danfonwyd hi i gystadleuaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Rhydaman yn 1970. 

Rhyddhawyd albwm o gerddi a seiliwyd ar gynnwys y nofel gan Gwenno Saunders ar label annibynnol Peski Records yn Hydref 2014 a gwerthwyd y cyfan. Cafodd ei ail-ryddhau ledled y byd yn 2015 gan Heavenly Recordings. Yn 2016 rhyddhawyd sengl, remics, o'r gan 'Fratolish Hiang Perpeski' gan y cerddor Tim Gane.
bawd|Clawr *Y Dydd Olaf* (Gwasg y Bwthyn; 2021)
bawd|Clawr y fersiwn Cernyweg *An Jydh Finek* (Sam Brown; Mehefin 2020)

Mae un o'r prif gymeriadau'n berson du, galluog, sy'n anarferol iawn i lyfr o'r cyfnod hwn.

Dywedodd y beirniad llenyddol Pennar Davies am y nofel (gweler y broliant) ''Ni welwyd dim byd tebyg i'r llyfr hwn (Y Dydd Olaf) yn ein hiaith o'r blaen, na dim byd hollol debyg mewn unrhyw iaith. Llawenhewn fod y math yma o ddisgleirdeb yn bosibl yn y Gymraeg."''  Mewn adolygiad o'r gyfrol yn 2014 dywedodd Miriam Elin Jones, 'I ddweud y gwir, mae rhagymadrodd Pennar Davies i’r nofel hon yn dweud y cwbl. Dyma nofel wreiddiol yn y Gymraeg, a nofel fydd yn eich syfrdanu... clasur Cymraeg, heb os.'  Mewn cyfweliad gyda Gwenno Saunders a mab Owain, sef Robin Llwyd ab Owain dywedwyd i'r gwaith gael ei ysgrifennu yn 1967/8 ond na chyhoeddwyd y gwaith tan i'r awdur ddanfon y proflenni at Pennar Davies, wedi methu cael unrhyw wasg i gyhoeddi'r nofel. 9 mlynedd yn ddiweddarach, yn 1976, wedi derbyn broliant Pennar Davies, cyhoeddwyd y nofel.

## Cyfieithiadau ac addasiadau
Oddeutu 2013 fe'i digideiddiwyd ar ffurf elyfr nid-am-arian ar wefan *Y Twll* (Carl Morris) a gwefan Slebog. 

Yn 2020 fe'i cyfieithwyd i'r Gernyweg gan yr awdur Sam Brown, fersiwn ar ffurf PDF i'w lawrlwytho am ddim.

Yng Ngorffennaf 2021 cafwyd ailargraffiad Cymraeg gan Wasg y Bwthyn, wedi i'r llyfr fod allan o brint ers bron i 50 mlynedd.

Yn 2024 cyhoeddwyd fersiwn Saesneg *The Last Day* gan Parthian Books, addasiad gan Emyr Wallace Humphreys.

Yn 2025 cyhoeddwyd fersiwn Pwyleg *Ostatni Dzień* gan Wydawnictwo Wolski*,* fersiwn a gyfieithwyd gan Marta Listewnik.

## Remixes o'r albwm *Y Dydd Olaf* 
Mae sawl artist wedi creu remix neu ail-ddehongliad o ganeuon o'r albwm *Y Dydd Olaf* gan Gwenno. Ymhlith y rhain:

* **Andrew Weatherall** – remix o *Chwyldro* gyda sain seicedelig hirfaith.
* **TOY** – remix o *Fratolish Hiang Perpeshki* gyda dylanwad seicedelig.
* **ISLET** – ail-gyflwyniad arbrofol o *Golau Arall*.
* **PLYCI** – remix electronig a thôn glitchy o *Patriarchaeth*.
* **Tim Gane** (Stereolab) – fersiwn retro-futurist o *Fratolish Hiang Perpeshki*.
* **R.Seiliog** – remix amgylcheddol a rhythmig o *Chwyldro*.
* **Malcolm Neon** – cover newydd o *Nefolaidd* gydag ymagwedd ffres.

Mae'r casgliad yma o remixes yn cynnig amrywiaeth o safbwyntiau cerddorol, gan gyflwyno gweledigaeth Gwenno mewn ffyrdd gwahanol.

## Plot
bawd|chwith|Murlun o Gwenno Saunders a'r *Dydd Olaf*; Stryd Womanby, Caerdydd; 2017.
Mae'r stori'n ymdrin a bachgen o'r enw Marc a phytiau o'i ddyddiaduron a llythyrau ato, sy'n nodi gafael y 'Brawd Mawr' arno ef, a llithra bob yn hyn a hyn wedi ei gyflyru i iaith synthetig y Frawdoliaeth: ‘Fratolish Hiang Perpeski'. mae hyn yn brawf o effeithiolrwydd y cyflyru y ceisia ddianc rhagddo - dianc oddi wrth y dyfodol dystopaidd. Ymgais sydd yma gan yr awdur i'n rhybuddio o'r dull tawel mae'r 'Ddelwedd Fawr' yn cyflyru ei dinasyddion, drwy eu moldio'n un corff totalitaraidd, unffurf, neu fel y dywed Owain dro ar ôl tro yn ei gerddi - y 'llwydni llwyd'. 

Ceir yma hefyd stori garu rhwng y cymeriadau, gyda rhai'n derbyn pliwtoniwm i wrth-weithio'n erbyn y cyflyru, tra bod eraill yn ymgorffori'n rhan o'r Frawdoliaeth, gan gynnwys y dyn Cwansa, sy'n troi o fod yn lledmerydd dros hawliau lleiafrifoedd i fod yn eu rheoli. Isthema arall yw a ellir cyfiawnhau gweithred niweidiol, negyddol fel aberthu unigolyn er mwyn achub dynoliaeth. Penderfyniad Marc yw peidio a gwneud hynny, a thry'r byd i ddwylo'r Frawdoliaeth.

Ymhen peth amser, daw oes y robotiaid i ben, o bosib oherwydd rhyfel niwclear, ac o'r ychydig rai sy'n weddill, gwelid oes newydd, a'r unig destun neu wybodaeth sydd wedi goroesi yw dyddiaduron a llythyrau Marc, a guddiodd mewn cod mewn iaith fechan (y Gymraeg) nad oedd yr Uchel Gyfrifydd yn ei deall. Gwnaed hyn gyda chymorth rhyw gant o ffrindiau oedd wedi derbyn y pliwtoniwm, ac Alffa-Omega 'pwy bynnag (neu beth bynnag) yw hwnnw'.

## Proffwydo
Mae'r nofel yn rhagweld nifer o bethau sydd wedi cael eu gwireddu ers 1967-8, gan gynnwys:

* gwartheg yn cael eu cadw i fewn drwy'r flwyddyn, heb weld porfa.
* cynaeafu DNA dyn a'i impio i anifail, robot neu greadur sy'n gyfuniad o'r ddau
* gwair a choed plastig
* robotiaid yn cael eu defnyddio i bwrpas rhyw
* na ellir gwahaniaethu rhwng robot a dyn 
* pobl di-ryw / dirywiaid, di-fronnau nad ydynt yn geni plant
* cuddio cod cyfriadurol drwy ei roi mewn 'is-is-is ffeil', mewn iaith gyfrin ayb
* gwladwriaethau'n dileu'r syniad o 'gyfoeth yr amrywiaeth' drwy gyflyru eu dinasyddion.

## Adwaith i'r gyfrol
### Eisteddfod Genedlaethol Rhydaman, 1970
Danfonwyd y nofel i gystadleuaeth y Fedal Ryddiaeth dan y ffugenw *Caethwas*; gw. *Cyfansoddiadau a Beirniadaethau Eisteddfod Genedlaethol Rhydaman, 1970. A*taliwyd y wobr. Dywedodd y tri beirniad, Rhiannon Davies Jones, Alun Llywelyn-Williams a Thomas Parry: 

''Dyma waith cymhleth ac uchelgeisiol. sef cip ar y dyfodol ar ffurf dyddiaduron gan ŵr sy'n mynd yn aberth i'r drefn newydd, thema feiddgar a gwreiddiol yn Gymraeg. (tud. 102)...Datgelir pethau arswydus a phur ddigalon. Y mae gan yr awdur ddychymyg i amgyffred  cymeriadau a dyfeisgarwch i greu amgylchfyd sy'n dychryn. Cyfrodeddwyd dogfennau o'r presennol a'r dyfodol... ac mae gorfod symud yn ôl ac ymlaen yn peri straen feddyliol ar y darllenydd.''

### Arall
* Adolygwyd yr addasiad Saesneg gan y beirniad llenyddol John Gower.
* Gosododd y Dr Miriam Elin Jones y nofel yn gyntaf o'r holl waith ffugwyddonol a sgwennwyd erioed yn y Gymraeg. Nododd, "Dyma nofel wreiddiol yn y Gymraeg, a nofel fydd yn eich syfrdanu. Clasur Cymraeg, heb os".
* Yn ôl yr Athro Gareth Ffowc Roberts yn *Mae Pawb yn Cyfrif*: "Un o ryfeddodau llenyddiaeth Gymraeg yw cyfrol Owain Owain *Y Dydd Olaf* a ysgrifennwyd 1966-8; llyfr ffug-wyddonol sy'n rhagweld dylanwad cyfrifiaduron ar ein byd a phwysigrwydd dal ein gafael ar y meddwl rhydd annibynnol."
* Cyhoeddodd Dr Rhodri ap Dyfrig, Comisiynydd Cynnwys Arlein S4, "Does dim un nofel Gymraeg wedi trafod effeithiau cymdeithasol datblygiad technoleg mewn ffordd mor aeddfed a gwreiddiol, a hynny mor bell cyn i'r effeithiau hynny ddechrau ein taro ni."
* "Mae'n nofel fer, gweddol hawdd ei deall. Byddai disgyblion ysgol yn gallu ei chymharu a *The Terminator*, *Blade Runner* neu *Westworld* er enghraifft." medd Elan Gug Muse; Golwg; 10 Medi 2020.
* Mewn cyfweliad yn Golwg ac ar wefan WelshNot yn 2014 dywedodd y gantores Gwenno Saunders, "Darllenais lyfr fantastig y llynedd - *Y Dydd Olaf* gan wyddonydd a drodd yn nofelydd, Owain Owain. Mae am bobl yn troi'n beiriannau rhywdro yn y dyfodol a chofnodir hynny mewn dyddiadur gan y prif gymeriad - yn Gymraeg lle bod y peiriannau'n deall. Rhyddhawyd albwm ganddi hi o'r un enw (*Y Dydd Olaf*) ar label *Peski records*, am thema'r nofel.

;Murlun Caerdydd

Murlun Mural Gwenno Saunders Y Dydd Olaf Caerdydd Cardiff 2017 07.jpg
Murlun Mural Gwenno Saunders Y Dydd Olaf Caerdydd Cardiff 2017 06.jpg
Murlun Mural Gwenno Saunders Y Dydd Olaf Caerdydd Cardiff 2017 03.jpg
Murlun Mural Gwenno Saunders Y Dydd Olaf Caerdydd Cardiff 2017 12.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Testun llawn ac e-lyfr *Y Dydd Olaf*

Categori:Llyfrau Cymreig 1976
Categori:Nofelau 1976
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau gwyddonias Cymraeg o Gymru