CERN

Cyfundrefn ar gyfer ymchwil niwclear ar raddfa atomig ac is-atomig yw'r **Cyfundrefn Ewropeaidd dros Ymchwil Niwclear** (Ffrangeg: *Organisation Européenne pour la Recherche Nucléaire* - yn gynt *Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire*), a adnabyddir fel **CERN** (sef: /ˈsɝːn/ (IPA: [sɛʀn]) yn Ffrangeg).

CERN yw labordy ffiseg gronynnau (Saesneg: *particle physics laboratory*) mwya'r byd ac mae'n cynnwys cyflymydd gronynnau mwyaf pwerus y byd sydd wedi ei leoli yn yr ardal rhwng y mynyddoedd Jura a'r Alpau yn y Swistir yn agos i ffin Ffrainc. Mae dros 2,600 o staff llawn-amser a 7,931 o wyddonwyr yn gweithio ar y prosiect. Mae dros 20 o wledydd Ewrop (gweler y map); yn cynnwys 580 prifysgol yn cyfrannu i'r prosiect.

Yn swyddogol, nid yw safleoedd CERN yn dod o dan oruchwyliaeth naill ai'r Swistir na Ffrainc. 

## Hanes 
Ar 29 Medi 1954 daeth 11 gwlad gorllewin Ewrop at ei gilydd i arwyddo cytundeb a oedd yn eu clymu i'r prosiect hwn. Yn 1954 newidiwyd enw'r mudiad i *Organisation Européenne pour la Recherche Nucléaire* ond penderfynwyd cadw'r hen acronym CERN.

Yn fuan wedi ei sefydlu, datblygodd y gwaith i fod yn fwy nac ymchwil i mewn i'r niwclews atomig, gan ymestyn i ynni-uwch, maes ffiseg sydd yn ymwneud â'r rhyngweithio rhwng gronynnau is-atomig ac felly, cyfeirir at CERN yn aml fel: **European laboratory for particle physics** (*Laboratoire européen pour la physique des particules*).

Lyn Evans o Aberdâr oedd cyfarwyddwr y prosiect LHC.

## Darganfyddiadau 
Mae nifer o ddarganfyddiadau ffiseg wedi'i wneud parthed â chnewyllyn yr atom yn CERN. Dyma rai ohonynt:
* 1973: Darganfod cerrynt niwtral yn Siambr Swigen Gargamelle
* 1983: Darganfod bosonau W a Z yn arbrofion UA1 a UA2.
* 1989: Darganfod sawl teulu o niwtrinos sydd ar binacl boson Z.
* 1995: Creu (am y tro cyntaf) atomau Gwrth-hydrogen yn arbrawf PS210.
* 1999: Darganfod *CP-violation* uniongyrchol yn arbrawf NA48 
* 2011: Cynnal atomau Gwrth-hydrogen yn yr arbrawf ALPHA am dros 15 munud
* 2012: Cynhyrfu'r trosiad cyseiniol cwantwm cyntaf mewn gwrth-atom (Gwrth-hydrogen) gan defnyddio microdonnau yn yr arbrawf ALPHA
* 2013: Darganfod yr Higgs Boson (cyhoeddiad petrus)

Yn 1984 cyflwynwyd y Wobr Nobel ffiseg i Carlo Rubbia a Simon van der Meer am eu gwaith yn paratoi'r ffordd i ddarganfod bosonau W a Z.

Yn 1992 aeth y Wobr Nobel ffiseg i'r ymchwilydd Georges Charpak o CERN am ei "ddarganfyddiad ac am ddatblygu synwyryddion cnewyllol."

## Y cyfrifiadur 
Dechreuodd y we fyd-eang yma yn CERN mewn prosiect o'r enw ENQUIRE, a sefydlwyd gan Sir Tim Berners-Lee a Robert Cailliau yn 1989. Roedd y prosiect yn ymwneud â thestun, neu uwch-destun a oedd yn cysylltu â'i gilydd. Ei bwrpas wrth gwrs oedd cysylltu'r holl wyddonwyr byd-eang oedd yn gweithio gyda'i gilydd. Ar 30 Ebrill 1993, cyhoeddodd CERN fod y We Fyd-eang (neu www) am ddim i bawb. Mae copi o'u gwefan gynharaf hefyd i'w weld. I roi hyn mewn cyd-destun, yn 1996 y lansiwyd y wefan Gymraeg cynhwysfawr gyntaf.

Cyn y gwaith hwn ar y we, roedd CERN eisoes wedi bod yn flaenllaw iawn yn datblygu'r rhyngrwyd gan gychwyn ar ddechrau'r 1980au.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol CERN
*  Newyddion BBC Cymru'r Byd "Ceisio datgelu cyfrinachau'r byd"
*  *The Six Billion dollar experiment* (dofen)
*  *Engineering the Large Hadron Collider at CERN, * gan y Cymro Lyn Evans CBE, *Ingenia*, Mehefin 2008.

Categori:Ffiseg
Categori:Y Swistir