open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hogiau'r Deulyn

a roddodd enw i'r band]]

Grŵp canu pop Cymraeg ysgafn ac harmonïau tynn o ddiwedd yr 1960au oedd '''Hogiau'r Deulyn'''. Roeddynt yn rhan o'r ymchwych mewn canu ysgafn poblogaidd Cymraeg a ganai caneuon gwerin, pop a chyfieithiadau o ganeuon Saesneg ar y pryd. Noder bod y grŵp yn sillafu'r gair 'hogiau' yn safonnol, nid yn dafodiaethol fel Hogia Llandegai a Hogia'r Wyddfa. Roedd iddynt bedwar aelod.
* Walter H. Rodgers - plastrwr ac un o arweinwyr ifancaf y Seindorf
* Richard Owen - clerc yn swyddfa Caernarfon o'r cwmni trydan cwmni MANWEB oedd hefyd yn aelod o'r Cyngor Dosbarth
* Griffith Wyn Jones - peiriannydd o bentref Talysarn a ddatblygodd hwyl am ganu tra'n gwasanaethau gyda Fyddin yn yr Almaen. Andebir hefyd fel Guto.
* Gwynne Williams - saer coed o Nantlle.
* Bu Richard Morris yn cyfeilio iddynt.

## Disgograffi
Cyhoeddwyd o leiaf pedair record sengl gan y grŵp.
* '''I Ba Beth Mae'r Byd Yn Dod / Y Milwr'* CSP 706 Recordiau Cambrian 1969
:*Caneuon'': Ochr A: I Ba beth mae'r Byd yn dod Ochr B: Y Milwr 
:*Caneuon*: Ochr A: Wil Coes Pren; Ochr B: Am ein Dau

* '''Rho I'm Dy Serch'* CSP 710 Recordiau Cambrian 1970
:*Caneuon'': Rho i'm dy Serch; Aelwyd fy Mam.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Awn ein dau" Cân Hogia'r Deuluyn yn cael ei berfformio gan Guto Wyn a Bertwyn Rees Jons (Tachwedd 2020)
* Hogiau'r Deulyn ar Apple Music
* Albwm 'Y Bois a'r Hogia' record amlgyfrannog gyda chaneuon *Rho im dy Serch* a *Wil Coes Bren* gan Hogiau'r Deulyn 

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau o Gymru

Categori:Prosiect Wicipop
Recordiau Cambrian

, oedd o Bontardawe, lleoliad Recordiau Cambrian. Ei chân 'Aderyn Llwyd' oedd yr ail recorod i'w rhyddhau gan Recordiau Cambrian]]
Label recordiau Cymreig oedd **Recordiau Cambrian** (weithiau hefyd *Label Cambrian* neu *Recordiau Cambria*) neu **Cambrian Records** yn Saesneg. Lleolwyd y cwmni ym Mhontardawe, dan arweiniad Josiah Jones. Fe'i cysylltir gyda lledaeniad canu pop Cymraeg ysgafn o'r 1960au canol ymlaen. Sefydlwyd y cwmni yn 1967 a daeth yn ran o grŵp Decca yn 1974, Lleolwyd hwy ar 18, Stryd Fawr, Pontardawe, ac yn 1968 rhoddwyd eu cyfeiriad fel 5, Primrose Rd, Pontardawe.

## Hanes a Chyd-destun
Bu Josiah Jones yn gweithio rhywfaint i gwmnïau Recordiau Qualiton a Welsh Teldisc cyn gadael Teldisc yn 1967 i gychwyn cwmni Cambrian.

Bu i Cambrian gyhoeddi tua 120 o LPs, 90 EP a thua 45 sengl, yn ôl y drefn rhifo. A chopïau ar gasét o rai ohonynt, er bod y rheini'n fwy prin. Recordiau Cymraeg oedd cynnyrch pennaf y cwmni, ac ambell i record Saesneg gan unigolion a grwpiau o Gymru.

## Artistiaid
Artistiaid Cymraeg a Chymreig oedd mwyafrif catalog Cambrian. Roeddynt yn cynnwys rhai o enwau mawr canu poblogaidd Cymraeg yr 1960au hwyr a'r 70au cynnar, megis Iris Williams, yr Hennessys, Max Boyce, Hogia Llandegai, Hogia Bryngwran, Hogiau'r Deulyn, Y Perlau, Y Cwiltiaid, Y Derwyddon a Richie Thomas. Recordiau Cambrian bu hefyd yn gyfrifol am ryddhau'r hyn a ystyrir y sengl roc Gymraeg gyntaf gan grŵp Y Blew yn 1967.

## Llwyddiant Brydeinig
Y brif reswm mae'r label yn adnabyddus i bobl y tu allan i Gymru yw ei fod wedi cyhoeddi sawl record gan Mary Hopkin, a gafodd hit Rhif 1 gyda '*Those Were The Days*' yn 1968 ar label Apple y Beatles. 

## Recordiau Sain
Ymddengys i Recordiau Sain brynu catalog caneuon Recordiau Cambria gan ailryddhau nifer fawr o'r caneuon megis 'Pererin Wyf' gan Iris Williams a ryddhawyd yn wreiddiol gan Cambrian yn 1971.

## Cambrian Records newydd, wahanol
Yn ddryslyd sefydlwyd label arall o'r enw *Cambrian Records*, heb gysylltiad â'r Cambrian Records wreiddiol. Maent wedi eu lleoli yng "Nghanolbarth Cymru".

## Gweler hefyd
* Pop Cymraeg

## Dolenni allanol
* Erthygl ar Cambrian ar Y Blog Recordiau Cymraeg (2021)
* 'Cambrian' erthygl y label ar wefan 'Seventies Seven'

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 1967
Recordiau Cambrian
Categori:Pontardawe
Y Cwiltiaid

lle bu i aelodau'r Cwiltiaid ddechrau canu a pherfformio]]
Grŵp gitâr a canu harmoni clòs oedd **y Cwiltiaid**. Roeddent yn rhan o don pop Cymraeg ysgafn yr 1960au canol. Roeddent yn canu caneuon gwerin a gwreiddiol. Roeddent yn hanu o ardal Banc Siôn Cwilt ger Talgarreg a Synod Inn yng Ngheredigion. Oddi ar hynny y dewiswyd yr enw 'Y Cwiltiaid'.

Sefydlwyd y Cwiltiaid yn 1965 gan y tri aelod oedd yn aelodau o Gapel Undodaidd Llwydrhydowen yn Mhontsiân. Perfformio mewn cyngherddau Nadolig. Ysbrydolwyd y tri ffrind gan y poblogrwydd mewn pop Cymraeg ysgafn yr 1960au canol gan grwpiau fel Hogia Llandegai, Hogia'r Wyddfa gan ddechrau drwy ddynwared caneuon y Beatles. Bu Morus yn aelod maes o law o grŵp Y Dyniadon Ynfyd Hirfelyn Tesog a byw ym Mharis am gyfnod. Fel saer bu hefyd iddo helpu adeiladu stiwdio Recordiau Sain. Bu farw ym mis Mawrth 2022.

Er nad oedd y grŵp yn cael eu gweld fel band protest, roedd rhai caneuon fel 'Marw a Wnaeth dy Dad' sy'n trafod marwolaethau mewn swyddi peryglus fel rhai mewn pyllau glo, chwareli llechi, ffatrïoedd a gydag olew yn brotest cynnil. 
### Gwisg
Roedd y grŵp yn drawiadol am wisgo dillad wedi eu gwneud o gwilt Cymreig, gan gynnwys trowsus a chrysau.
* **Y Cwiltiaid!**' sengl 7" EP, Recordiau Qualiton QEP 4050 1967
:*Caneuon*: Ochr A: Y Cadno Coch, A2 Yr Yns Ger Y Lli. Ochr B B1 Fy Ngweddi Fach Yw, B2 Rho Imi Nerth I Wneud Fy Rhan.
* **Y Cwiltiaid** 7", EP, Recordiau Cambrian CEP 409 1968
:*Caneuon*: Ochr A: Pan Oeddwn, A2 Wyt Ti'n Cofio. Ochr B, B1 Dyma Fy Ngwlad, B2 Hafan Deg
* **Y Cwiltiaid** 7" EP Recordiau Cambrian CEP 422 1970
:*Caneuon*: Ochr A: Rwyf Yn Dy Garu; A2 Elen. Ochr B1	 Heno; B2 Mynd Na'th Nghariad

## Gweler hefyd
* Pop Cymraeg

## Dolenni allanol
* Morus Elfryn yn hel atgofion am Y Cwiltiaid Rhaglen ar Y Cwiltiaid ar raglen Rhys Mwyn ar BBC Radio Cymru
* Cân 'Marw a wnaeth dy Dad' gan Morus Elfryn o'r Cwiltiaid ar CD amlgyfrannog *Welsh Rarebeats* (2005) Finders Keepers Records – FKR003LP
* Welsh Rarebeats ar lwyfan ffrydio Spotify yn cynnwys cân gan Morus Elfryn
* Cân 'Pan Oeddwn' a 'Wyt ti'n Cofio' ffilm o chwarae'r record ar Youtube - Cambrian Recordings CEP 409 1968

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Y Cwiltiaid
Categori:Bandiau Cymraeg
Y Cwiltiaid
Categori:Sefydliadau 1964
Categori:Prosiect Wicipop
Keith Barnes

Chwaraewr rygbi'r gynghrair o Awstralia a aned yng Nghymru oedd **William Keith Barnes** AC (30 Hydref 1934 &ndash; 8 Ebrill 2024), a adnabyddir hefyd wrth y llysenw "**Golden Boots**".

Cafodd Barnes ei eni ym Mhort Talbot. Chwaraeodd yn y 1950au a'r 1960au; hyfforddodd yn y 1960au, 1970au a 1980au. Roedd e'n gefnwr i dîm cenedlaethol Awstralia mewn 14 prawf rhwng 1959 a 1966, ac fel capten cenedlaethol ar 12 achlysur. Roedd yn cael ei adnabod fel "Golden Boots" oherwydd ei allu eithriadol i gicio gôl. Ar ôl ymddeol fel chwaraewr daeth yn ddyfarnwr ac yn ddiweddarach bu'n cyd-sylwebu ar Gwpan Amco ar Network Ten yn y 1970au. Mae'n cael ei ystyried yn un o bêl-droedwyr gorau'r genedl yn yr 20fed ganrif.

Roedd Barnes yn 15 oed pan ymfudodd ei deulu i Awstralia ym 1950 i Wollongong lle dysgodd Barnes y gêm yn Ysgol Uwchradd Wollongong. Graddiwyd ef gan glwb Wollongong yn 19 oed fel hanner cefnwr ac yn 1954 cynrychiolodd ar gyfer Country ac yn y De Rhanbarthau yn erbyn y Great Britain Lions teithiol.

Bu farw yn 89 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl o Bort Talbot
Categori:Chwaraewyr rygbi'r gynghrair o Awstralia
Welsh Teldisc

, a ryddhaodd nifer o'i ganeuon cynnar fel *Carlo* a chaneuon Dafydd Iwan ac Edward Morus Jones gyda Welsh Teldisc]]
Roedd **Welsh Teldisc** (enw corfforaethol: *Welsh Teldisc Records Ltd.*) yn un o'r cwmnïau recordio yn yr 1960au a ymroddai'n bennaf i ganeuon yn yr iaith Gymraeg. Sefydlwyd y cwmni gan John Edwards, Abertawe yn 1962. Ganed Edwards yn 1905 ond bu farw'n ifanc yn 1966; goroesodd ei label ef, fodd bynnag, a pharhaodd i gyhoeddi recordiau am ryw bum mlynedd arall, yn ôl pob tebyg dan reolaeth ei weddw Olwen a oedd hefyd yn berchen eiddo ym Mhontardawe.

Roedd John Edwards yn bianydd a sefydlodd Cymdeithas Hyrwyddo Cerddoriaeth Gymreig (Guild for the Promotion of Welsh Music) yn 1955.

## Hanes
, gan Sain a brynodd gasgliad Welsh Teldisc]]
Sefydlodd Edwards Recordiau Qualiton yn 1953. Yn ôl cyhoeddiad y 'Record Retailer' roedd wedi gadael y cwmni hwnnw a ffurfio Teldisc, ond ymddengys iddo barhau i ymwneud â Qualiton. I'r llygad anwybodus nid yw'r deunydd a ryddhawyd ar Welsh Teldisc yn ymddangos mor wahanol i'r hyn a ddaeth allan ar Qualiton, er efallai ar y cyfan fod naws ychydig mwy poblogaidd a llai dyrchafedig iddo.

## Labeli eiconig
Er gwaethaf y ffaith fod Qualiton yn berchen ar weithdy gwasgu, Phonodisc oedd yn gwasgu nifer o'r Teldiscs Cymraeg ar feinyl. Daeth rhai o'r rhai diweddarach gyda'r twll gwerthyd mawr a'r 'pry copyn' plastig a oedd yn nodweddiadol o senglau Phonodisc. Yn ôl yr erthygl 'RR' y cyfeirir ati uchod, roedd Welsh Teldisc yn dosbarthu'r recordiau ei hun.

## Dolenni allanol
* Welsh Teldisc Discography ar wefan 45Cat
* Welsh Teldisc erthygl ar wefan Seventies Sevens
* Welsh Teldisc erthygl Gymraeg ar wefan Y Blog Recordiau
* Cofnod Archif yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Dafydd & Edward Iwan - *Mae Geneth Fach Yng Nghymru* (Welsh Teldisc TEP 866) canu'r record ar Youtube yn cynnwys ''Clyw fy Nghri!; Rhaid yw dal yn Ffyddlon; Paid a Chwarae efo'm Serch; Tyrd yn ddi oed'' (1967)

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Welsh Teldisc
Categori:Pontardawe
Categori:Sefydliadau 1962
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Labeli recordio Cymreig
Categori:Prosiect Wicipop
Chris Williams (academydd)

Academydd o Gymru oedd yr **Athro Chris Williams** (9 Mawrth 1963 &ndash; 4 Ebrill 2024). Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei waith ar olygu dyddiaduron Richard Burton.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Christopher Mark Williams yn Griffithstown, Sir Fynwy (Torfaen bellach), i Peter a Josephine Williams. Treuliodd dair mlynedd cyntaf ei fywyd yng Nghasnewydd, ond symudodd ei deulu wedyn i Swindon, lle gwnaeth e Lefel O ac A. Treuliodd flwyddyn yn y fyddin cyn mynychu Coleg Balliol, Rhydychen.

## Gyrfa 
Wedi graddio o Rhydychen, astudiodd am ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Caerdydd cyn dod yn ddarlithydd yno.

Wedi hynny gweithiodd ym Mhrifysgol Morgannwg ac yn 2005 daeth yn Athro Hanes Cymru a Chyfarwyddwr y Sefydliad Ymchwil y Celfyddydau a'r Dyniaethau ym Mhrifysgol Abertawe. Roedd yn Gomisiynydd Brenhinol gyda Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru ac yn Gadeirydd Menter Ysgolion y Dreftadaeth Gymreig. Yn 2013 dychwelodd i Brifysgol Caerdydd.

Roedd Williams yn Bennaeth Coleg y Celfyddydau, Astudiaethau Celtaidd a Gwyddorau Cymdeithasol, ac yn Athro Hanes yng Ngholeg Prifysgol Cork, Iwerddon, o 2017 i 2024.

Yn 2016 fe'i etholwyd yn Gymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru.

## Ymchwil 
Cyhoeddwyd ei argraffiad o ddyddiaduron Burton gan Yale University Press. Rhoddwyd y dyddiaduron i Brifysgol Abertawe gan weddw Burton, Sally Burton, yn 2006. Ysgrifennodd yn helaeth ar Faes glo De Cymru a hanes Cymru fodern. Yn fwy diweddar ysgrifennodd ar hanes gartwnau a gwawdluniau gwleidyddol yng ngwledydd Prydain o'r 18 ganrif i'r Ail Ryfel Byd.

## Bywyd personol
Roedd yn briod â Siobhan hyd eu hysgariad yn 1993 a ganwyd mab iddynt. Ail-briododd i Sara (nee Spalding) yn 2003, a chawsant ddau fab.

Darlithiodd ar fynydda yng Nghymru ac o gwmpas y byd. Roedd yn gerddwr brwd a dringodd La Breche De Rolland yn y Pyrenees Ffrengig, Ben Nevis, Yr Wyddfa a Pen-y-Fan.

Bu farw o drawiad ar y galon ar 4 Ebrill 2024.

## Llyfryddiaeth
**B. L. Coombes* (cyfres *Writers of Wales*) (gyda William D. Jones; 1999) 
**With Dust Still in His Throat: A B.L.Coombes Anthology* (gyda Bill Jones; 1999)
**Postcolonial Wales* (golygydd, gyda Jane Aaron; 2005)
**Robert Owen and his Legacy* (golygydd, gyda Noel Thompson; 2011)
**The Richard Burton Diaries* (golygydd; 2012)
**The Gwent County History*, cyfr. 4 (golygydd, gyda Sian Rhiannon Williams; 2011)
**The Gwent County History*, cyfr. 5 (golygydd, gyda Andy Croll; 2013)

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion Prifysgol Abertawe
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2024
Crac cocên

Mae **crac cocên**, a adwaenir yn syml fel **crac**, yn fath o gocên y gellir ei ysmygu. Mae wedi cael ei ddisgrifio fel y math mwyaf caethiwus o gocên.

Y defnydd eang cyntaf o grac fel cyffur hamdden oedd yn y 1980au hwyr yn yr Unol Daleithiau. Daeth yn gyffredin mewn cymdogaethau tlawd mewn llawer o ddinasoedd, gan gynnwys Baltimore, Chicago, Efrog Newydd, Los Angeles, Miami, Philadelphia, San Francisco a Washington DC. Daeth y cyfnod hwn o amser yn adnabyddus fel yr "epidemig crac". Dechreuodd yr epidemig ddiflannu yn y 1990au, ar ôl cael ei olynu gan yr epidemig crisialau meth a barhaodd tan y 2000au.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyffuriau
Categori:Symbylyddion
O. J. Simpson

Chwaraewr pêl-droed ac actor o'r Unol Daleithiau oedd **Orenthal James Simpson** (9 Gorffennaf 1947 &ndash; 10 Ebrill 2024). Chwaraeodd yn y Gynghrair Bêl-droed Genedlaethol (NFL) am 11 tymor, ac mae'n cael ei ystyried yn un o'r rhedwyr gorau yn y byd. Roedd e'n ffigwr poblogaidd tan 1994 pan gafodd ei arestio am lofruddiaethau ei gyn-wraig Nicole Brown a'i cariad Ron Goldman. Daeth yr achos dadleuol i ben gyda Simpson yn ddieuog.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Chwaraewyr pêl-droed Americanaidd yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2024
KulturNav

Mae **KulturNav** yn wasanaeth meddalwedd cwmwl o Norwy sy'n galluogi defnyddwyr i greu, rheoli a dosbarthu awdurdodiadau enwau a therminoleg, gan ganolbwyntio ar anghenion amgueddfeydd a sefydliadau treftadaeth ddiwylliannol eraill. Datblygir y feddalwedd gan KulturIT ANS ac ariannir y prosiect datblygu gan Gyngor Celfyddydau Norwy.

Mae KulturNav wedi’i gynllunio i wella mynediad at wybodaeth am dreftadaeth mewn archifau, llyfrgelloedd ac amgueddfeydd, gan weithio ar draws sefydliadau sydd â metadata cyffredin. Mae hyn yn galluogi llawer o sefydliadau i gydweithio a chreu rhestr o enwau a therminoleg safonol. Cyhoeddir y metadata fel data agored cysylltiedig (LOD), y gellir ei gysylltu ymhellach ag adnoddau LOD eraill. Mae'r rhyngwyneb rhaglennu cymhwysiad (API) yn cefnogi ceisiadau HTTP GET i ddarllen data ar hyn o bryd. Nid yw galwadau API wedi'u dilysu na'u hawdurdodi ar hyn o bryd. Mae hyn yn golygu bod y system yn dychwelyd cynnwys cyhoeddedig sy'n ddarllenadwy gan unrhyw ddefnyddiwr yn unig. Datblygwyd y system o fewn y fframwaith Play ynghyd â Solr a jQuery. 

Mae'r cwmni KulturIT, a lansiwyd yn 2013, yn eiddo i bum amgueddfa yn Norwy ac un yn Sweden. Mae'n sefydliad di-elw, gyda'r holl warged yn mynd tuag at ddatblygu'r system.

Lansiwyd y wefan ar 20 Ionawr 2015 ac mae’n cael ei defnyddio ar hyn o bryd gan tua 130 o amgueddfeydd yn Norwy, Sweden ac Åland. Mae cofrestr o benseiri Sweden hefyd ar gael trwy Kulturnav. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan KulturNav
* Cyflwyniad i KulturNav yn Swedeg ar Youtube

Categori:Metadata
Categori:Llyfrgellyddiaeth
Jiwtiaid

(*brown*), yn hanesyddol yn rhan o Jylland, a Holstein (*melyn*), nid yn rhan o Jutland, ond yn rhan o benrhyn Jutland.]]
Llwyth Germanaidd a ymfudodd i Brydain Fawr yn y 5g oedd y **Jiwtiaid**. Yr Eingl (neu Angliaid), y Sacsoniaid (neu Saeson), a'r Jiwtiaid oedd y tri llwyth o ogledd-orllewin tir mawr Ewrop a oresgynnodd Brydain yn sgil ymadawiad y Rhufeiniaid ac ymsefydlodd yn y wlad a elwir heddiw'n Lloegr. Nid oes cofnod o hanes y Jiwtiaid ar y Cyfandir, ac mae union darddiad y llwyth hwn yn ansicr, ond mae tystiolaeth sylweddol i ddangos mai Llychlyn oedd eu mamwlad, gorynys Jylland mae'n debyg. Mae'n bosib iddynt ffoi oddi yno yn sgil goresgyniad gan y Daniaid, a symud i arfordir Ffrisia cyn croesi Geneufor De Môr y Gogledd i dde-ddwyrain Lloegr.

Yn ôl yr Hybarch Beda yn ei *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum*, a ysgrifennwyd yn nechrau'r 8g, ymsefydlodd y Jiwtiaid yng Nghaint, Ynys Wyth, a rhannau o Hampshire. O ran archaeoleg, mae llawer yn llai o arteffactau Jiwtaidd nag olion yr Eingl a'r Sacsoniaid.

Siaradodd y Jiwtiaid iaith Germanaidd, ond nid yw'n sicr os oedd Jiwteg yn debycach i Gyn-Norseg neu i'r ieithoedd Eingl-Ffrisiaidd (Ingfaeonig), ac os oedd yn rhan o gontinwwm ag Angleg a Sacsoneg. Beth bynnag, câi Jiwteg ei chymhathu â thafodieithoedd yr Eingl-Sacsoniaid, gan ddatblygu'r iaith Hen Saesneg.

## Cyfeiriadau 

Categori:Pobloedd Germanaidd hynafol
Simon Harris

Gwleidydd Gwyddelig Fine Gael yw **Simon Harris** (ganwyd 17 Hydref 1986) sydd wedi gwasanaethu fel Taoiseach ac arweinydd Fine Gael ers 9 Ebrill 2024. Fel TD ar gyfer etholaeth Wicklow ers 2011, mae wedi gwasanaethu fel gweinidog gwladol o 2014 i 2016 a fel gweinidog yn llywodraeth Iwerddon ers 2016.  

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pobl o Ddulyn
Categori:Taoisigh Iwerddon
Categori:Erthyglau gyda microfformats hAudio
Ymdeithgan yr Urdd

Caiff **Ymdeithgan yr Urdd** ei chanu yn seremonïau Eisteddfod yr Urdd ac yn nigwyddiadau eraill yr Urdd. Yn hanesyddol byddai'n cael ei chanu yng ngwersylloedd yr Urdd, yn aelwydydd yr Urdd, ac i agor neu gau eisteddfodau cylch a sir.

Mae'r gân yn hŷn na'r Urdd o rai blynyddoedd; sefydlwyd yr Urdd yn 1922, a chyhoeddwyd y gân o dan yr enw **Ymdaith Capten Llwyd** mewn cyfrol o'r enw *Alawon Gwerin Cymru, Rhan II*, a gyhoeddwyd ym 1920. Trefniant gan J. Lloyd Williams o alaw werin Ymdaith Capten Llwyd yw'r dôn, ac ysgrifennwyd y geiriau gan Llew Tegid. Yn 1928 y cysylltwyd yr ymdeithgan gyda'r Urdd am y tro cyntaf, pan gyhoeddwyd hi o dan y teitl 'Ymdaith yr Urdd'.

Cyn Eisteddfod yr Urdd Sir Ddinbych 2022, comisiynwyd Band Pres Llareggub a Lily Beau i greu fersiwn newydd o Ymdeithgan yr Urdd.

## Dolenni allanol
*Fideo o fersiwn newydd yr ymdeithgan a grëwyd yn 2022, AMAM.cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Categori:Anthemau cenedlaethol
Cystadleuaeth Cân Eurovision 1969

**Cystadleuaeth Cân Eurovision 1969** oedd y 14eg Cystadleuaeth Cân Eurovision. Cynhaliwyd y gystadleuaeth ym Madrid, Sbaen wedi i'r wlad ennill y gystadleuaeth 1968 gyda'r gân "La La La" gan Massiel. 

Mae'r gystadleuaeth 1969 yn adnabyddus am ei phedwar enillydd, sef Sbaen gyda "Vivo cantando" gan Salomé, Y Deyrnas Unedig gyda "Boom Bang-a-Bang" gan Lulu, Yr Iseldiroedd gyda "De troubadour" gan Lenny Kuhr, a Ffrainc gydag "Un jour, un enfant" gan Frida Boccara. Nid oedd rheolau'r gystadleuaeth ar y pryd yn ystyried y posibilrwydd o dorri cyfartaledd, felly penderfynwyd bod y pedair gwlad yn gyd-enillwyr. Ni fydd angen torri cyfartaledd eto hyd at y gystadleuaeth 1991.

Enillodd Ffrainc am y pedwerydd tro, a oedd yn record ar y pryd. Enillodd yr Iseldiroedd am y drydedd tro, gyda Sbaen a'r Deyrnas Unedig yn ennill am yr eildro wrth i Sbaen fod y wlad gyntaf i ennill dau Eurovision yn olynol.

## Cystadleuwyr 
Cymerodd 16 gwlad ran yn y gystadleuaeth ond bu Awstria yn absennol.

Enillodd Margaret Williams *Gân i Gymru 1969* gyda'r gân "Y Cwilt Cymreig".

## Canlyniadau 
## Cyfeiriadau 
1969
Categori:1969 yn Ewrop
Sidan (band)

, un o aelodau Sidan a aeth ymlaen wedyn i greu Bando a gyrfa fel cantores, cyfansoddwraig, a pherfformiwr ar ei ben ei hun]]
Grŵp o ddisgyblion Ysgol Glan Clwyd oedd **Sidan** – Caryl Parry Jones, Gaenor Roberts, Sioned Mair, Meinir Evans a Gwenan Evans.

Yn ôl y nodiadau ar gefn clawr y record *Lliwiau*, "Daeth Sidan i Amlygrwydd ar ôl ennill y gystadleuaeth canu ysgafn yn Eisteddfod Jiwbili yr Urdd yn y Bala yn 1972, yna y gystadleuaeth radio ‘Dewch i'r Llwyfan’".

Bu iddynt gyhoeddi 2 record EP, *Lliwiau* ac *Ai Cymro wyt Ti?*, ac un record hir, “Teulu Yncl Sam” (Sain 1017, 1975, hefyd ar gasét Sain C517). Bu i’r grŵp hefyd gyfrannu tuag at recordiau eraill, fel *Gorffennwyd! (stori’r Pasg)* yn 1976. Ochr B: B1 Amser, B2 Sara

* **Ai Cymro Wyt Ti?** Sengl 7" Recordiau Sain 40 1973
:*Caneuon*: A1 Ai Cymro Wyt Ti?, A2 Gobaith; B1 Dyddiau Gwell, B2 Achub yr Iaith.

### Recordiau Hir
* **Teulu Yncl Sam** Record hir albwm Recordiau Sain 1017, 1975, hefyd casét Sain C517
:*Caneuon*: A1 Helo, A2 Y Rhwyd, A3 Carol, A4	Doli Glwt, A5 Gwynt Yr Haf, A6 Ble'r Ei Di, A7 Dwi Ddim Isio... Ochr B: B1 Dyn Yr Eira, B2 Paid Â Deud, B3 Gwyll, B4 Di-Enw, B5 Canaf Gân, B6 Yr Haf, B7 Ar Goll, B8 Ffarwel.
* **Gorffennwyd!** record hir LP ar y cyd rhwng Sidan a Mynediad Am Ddim Recordiau Sain 1044M 1976 ceir hefyd ailgyhoeddiad yn 2015 sef, Sain LL030.
:*Caneuon*: Af At Fy Mhobl, Mynediad i Jerusalem, Mair Magdalen, Tŷ Fy Nhad, Y Cynllwyn, Y Swper Olaf, Jiwdas, Gethsemane, Yr Achos, Pedr, Y Groes, Y Trydydd Dydd.

### Amlgyfrannog
Yn ogystal â rhyddhau recordiau o dan eu henw ei hun, ceir caneuon Sidan ar recordiau amlgyfrannog hefyd.
 
* **Goreuon Sain 1974** gyda'r gân *Lliwiau*.

* '''Rhannu'r Hen Gyfrinachau Byd Canu Pop a Gwerin Cymru 1965-1975''' a gyhoeddwyd yn 2017 gan Sain gyda'r gân *Cymylau*.

* '''Welsh Rare Beat Vol.1 : 70's Progressive Rock Pop Folk Music Bands Compilation From Wales''' a gyhoeddwyd ar label Finers Keepers yn 2005 gyda'r gân *Di-enw*.

## Dolenni allanol
* Sidan ar Y Blog Recordiau Cymraeg
* Sidan - 1973 ar ITV Cymru Archif Sgrin a Sain Genedlaethol Cymru yn rhan o'r Llyfrgell Genedlaethol. Aelodau Sidan fel Grwp pop buddugol Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Pontypridd 1973.
* Caneuon Sidan ar Spotify
* Sidan - Topic Caneuon Sidan sydd ar Youtube

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Sidan (band)
Sidan (band)
Derek Underwood

gricedwr o Loegr  oedd **Derek Leslie Underwood**, MBE (8 Mehefin 1945 &ndash; 15 Ebrill 2024).

Roedd Underwood yn cael ei ystyried yn un o'r bowlwyr gorau mewn criced Prawf trwy lawer o'i yrfa. Cafodd ei lysenw "Deadly", oherwydd roedd batwyr yn ei chael yn anodd ei drechu.

Cafodd Underwood ei eni yn Ysbyty Mamolaeth Bromley, yn fab i Leslie Frank Underwood a' wraig Evelyn Annie Wells. Cafodd Derek ei addysg yn Beckenham ac Ysgol Ramadeg i Fechgyn Penge. Ym 1961 cymerodd bob un o'r deg wiced ar gyfer XI Cyntaf yr ysgol. Arhosodd yng Nghaint drwy gydol ei yrfa o'r radd flaenaf o 24 mlynedd. Ar ôl ymddeol, daeth yn Llywydd Clwb Criced Marylebone (MCC) yn 2008.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cricedwyr o Loegr
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Pobl o Gaint
Categori:Pobl fu farw o glefyd Alzheimer
Gŵyl Cerdd Dant

, 1792]]
Cynhaliwyd **Gŵyl Cerdd Dant** gyntaf yn 1947 yn Y Felinheli. Fe ddaw o dan adain y Gymdeithas Cerdd Dant.

Bu'r Ŵyl yn sbardun fawr i dŵf Cerdd Dant fel crefft. Yn ôl Aled Lloyd Davies, awdur, *Hud a Hanes Cerdd Dannau*, “O’r dyddiad hwnnw y gwelwyd y Gymdeithas yn datblygu, yn tyfu mewn aelodaeth a dylanwad ac yn ehangu gorwelion ei diddordeb."

## Tŵf a newid
Bu newid mawr mewn cerdd dant yn ystod yr 20g. Ar ddechrau’r ganrif, crefft i unigolion yn unig oedd hi. Yna dechreuwyd ffurfio deuawdau a phartïon bychain. Mentrwyd ymhellach i faes triawdau a phedwarawdau. Yna, o’r 1950au ymlaen fe ymddangosodd corau cerdd dant am y tro cyntaf. Nid oedd pob gŵyl yn cynnwys y gystadleuaeth yn eu rhestr testunau, ac ar y cyfan, creadur prin a chymharol fychan o ran nifer ei aelodau oedd y côr cerdd dant yn y cyfnod hwn.

O’r 1970au ymlaen, fodd bynnag, tyfodd cystadleuaeth y corau i fod yn un o’r rhai mwyaf poblogaidd, ac nid cyd-ddigwyddiad yw mai hwn oedd y cyfnod mwyaf llewyrchus erioed o ran nifer cystadleuwyr a chynulleidfaoedd. Yn yr 1950au, roedd hi’n dal yn bosibl cynnal yr Ŵyl Gerdd Dant mewn neuaddau pentref bychain fel un Penybontfawr, ond bu raid chwilio am lefydd mwy yn fuan iawn. Dechreuodd yr ŵyl gael sylw gan y cyfryngau radio a theledu, ac o’r nawdegau ymlaen bu S4C yn ei darlledu’n flynyddol.

## Cystadlaethau
Ceir sawl cwpan fel gwobr yn yr Ŵyl Gerdd Dant.

### Cwpan Elwyn yr Hendre
Mae hwn yn wobr i'r Grŵp Cerdd Dant orau dan 25 oed

### Cwpan Ysgol Llanddoged
Parti Gwerin Oedran Cynradd

### Cwpan Coffa Dewi Mai o Feirion
Unawd Cerdd Dant dros 21 oed

### Cwpan Coffa Hugh Jones
Unawd Telyn Blwyddyn 12 a than 25 oed

### Cwpan Ysgol Dyffryn Conwy
Deuawd Cerdd Dant Blwyddyn 12 hyd at 21 oed

### Cwpan Ysgol Dyffryn Conwy
Deuawd Cerdd Dant Blwyddyn 12 hyd at 21 oed

### Tarian Goffa Dafydd o Feirion
Côr Cerdd Dant Agored

### Tarian Goffa Ioan Dwyryd
Parti Cerdd Dant Agored

### Tarian Huw T Edwards
Unawd Telyn Blwyddyn 6 ac iau (Cynradd)

### Tlws Beti a Carys Puw
Unawd Cerdd Dant Oedran Cynradd

### Tlws Coffa Dic Jones
I hyfforddwr y Côr Cerdd Dant buddugol

### Tlws Coffa Elliw Llwyd Owen
Unawd Cerdd Dant Blwyddyn 7 – 11

### Tlws Coffa Gilmor Griffiths
Cyfansoddi Cainc Cerdd Dant

### Tlws Coffa L. E. Morris
Parti Cerdd Dant Oedran Cynradd

### Tlws Coffa Lowri Morgan
Deuawd Cerdd Dant Blwyddyn 7-11 (Uwchradd)

### Tlws Coffa W. H. a Gwen Pugh
Parti Cerdd Dant Oedran Uwchradd

### Tlws Côr Aelwyd Caerdydd
Grŵp Llefaru Agored

### Tlws Dafydd a Mairwen Roberts
Triawd / Pedwarawd Cerdd Dant

### Tlws Selwyn a Neli Jones
Parti Gwerin Agored

### Tlws Teulu’r Fedw
Unawd Cerdd Dant Blwyddyn 12 hyd at 21 oed

### Tlws Yr Herald Gymraeg
Unawd Telyn Blwyddyn 7-11 (Uwchradd)

### Tlws Ysgol Glanaethwy
Parti Gwerin Uwchradd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Papurau Gwyliau Cerdd Dant yn archif Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Gwefan swyddogol y Gymdeithas Cerdd Dant
* Lluniau o Ŵyl Cerdd Dant Trawsfynydd, 1957 lluniau ar wefan Casgliad y Werin
* @CerddDant Twitter Cymdeithas Cerdd Dant

Gŵyl Cerdd Dant
Categori:Cerdd Dant
Gŵyl Cerdd Dant
Gŵyl Cerdd Dant
Y Perlau

, tref Y Perlau]]
Grŵp canu pop Cymraeg ysgafn o'r 1960au hwyr oedd **Y Perlau**. Roeddynt yn dair merch o ardal Llanbedr Pont Steffan ac yn canu caneuon gwreiddiol yn arddull nifer o grwpiau acwstig Cymraeg y cynfod. Bu iddynt ymddangos ar deledu Cymraeg y cyfnod.

Ni ddylid drysu â Perlau Tâf, grŵp arall tebyg o Hendy-gwyn a atododd 'Tâf' i'w henw wedi deall bod grŵp o'r enw 'Y Perlau' eisoes wedi eu sefydlu.

## Aelodau
Sefydlodd Dawn Evans, Rosalind Lloyd, a Llinos Jones grŵp 'Y Perlau' ym mis Mawrth 1968. Roedd ganddynt brofiad o ganu penillion ac yn gyfeillion cyn ffurfio'r grŵp. Wrth recordio'r record gyntaf roedd Dawn yn gweithio yng nghaffi ei rhieni ar brif stryd Llambed, Rosalind yn gweithio mewn swyddfa cyfreithiwr, a Llinos, oedd yn cyfansoddi nifer o'r caneuon a'r geiriau, yn byw ym mhentref Cellan ac yn ddisgybl ysgol ar y pryd. 

Aeth Rosalind ymlaen i briodi Myrddin Owen o grŵp Hogia'r Wyddfa gan ffurfio'r ddeuawd boblogaidd yn yr 1980au a'r 1990au Rosalind a Myrddin.

## Disgyddiaeth
Cyhoeddwyd dau record gan y grŵp:

* **Y Perlau** EP Cambrian	CEP 428	1968
:*Caneuon*: A1: Cariad, A2: Draw Dros Y Don. B1: Cyfamod, B2: Y Gamfa Goed.
	
* **Y Perlau** EP Cambrian	CEP 443	1969
:*Caneuon*: A1: La La La, A2: Tan Olaur Haul'. B1: Dyffryn Fy Mreuddwydion, B2: Gitarau Mwyn.

### Record Amlgyfrannog
Bu i gân *La, La, La* Y Perlau ymddangos ar record hir amlgyfrannog *Rhannu Hen Gyfrinachau Lleisiau merched canu pop a gwerin Cymru 1965-1975* a gyhoeddwyd gan Recordiau Sain yn 2017.

## Oriel 

Delwedd:Y Perlau.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Y Perlau ar wefan 45 Catalogue
* Y Perlau ar wefan Apple Music

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Llanbedr Pont Steffan
Leighton James

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru oedd **Leighton James** (16 Chwefror 1953 &ndash; 19 Ebrill 2024) a chwaraeodd fel asgellwr i sawl tîm mawr, gan gynnwys Burnley, Derby County, Queens Park Rangers a Dinas Abertawe. Chwaraeodd hefyd i Sir Casnewydd a Chymru 

Cafodd James ei eni yng Nghasllwchwr, Abertawe. 

Sylwadau James am Ddinas Caerdydd oedd testun y gân, "Leighton James Don't Like Us", a recordiwyd gan y cerddor o Gaerdydd, Leigh Bailey.

Bu farw James ar 19 Ebrill 2024, yn 71 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Pêl-korf

Mae **pêl-korf** (neu **pêl-côrff** neu **korfball** - pob un o'r  - nid oes gan y gair "côrff" ddim i'w wneud â'r gair Cymraeg "corff") yn gamp bêl sy'n debyg i bêl-rwyd a phêl-fasged. Mae'n cael ei chwarae gan ddau dîm o wyth chwaraewr: pedwar dyn a phedwar dynes. Yr amcan yw taflu'r bêl i fasged net ar bolyn 3.5 metr o uchder. 

## Hanes
Dyfeisiwyd y gamp yn yr Iseldiroedd ym 1902 gan yr athro ysgol, Nico Broekhuysen.

Gweinyddir y gamp yn fyd-eang gan Ffederasiwn Rhyngwladol Pêl-Korf

Mae’n gamp tîm cymysg – mae dynion a merched yn chwarae ar sail gyfartal – ac mae’n well ei hystyried fel croesiad rhwng pêl-fasged a phêl-rwyd, neu bêl-rwyd a phêl-fasged yn dibynnu ar sut rydych chi’n edrych arno. Gair Iseldireg yw *korf* sy'n golygu “basged”.

Dechreuodd yn yr Iseldiroedd ar ddechrau'r 20g, pan addasodd Nico Broekhuysen, athrawes mewn ysgol gymysg yn Amsterdam, gêm a welodd yn ne Sweden ym 1902. Dyma'r unig gamp ryngwladol y mae'n rhaid ei chwarae gan dimau cymysg yn ôl diffiniad.

## Natur y Gêm
Mae gan dimau 8 chwaraewr, 4 dyn a 4 menyw, 2 o bob rhyw yn amddiffyn a 2 yn ymosod ar ddechrau gêm. Heblaw am hyn, nid oes gan chwaraewyr unrhyw swyddi neu rolau sefydlog.

Mae chwaraewyr yn sgorio goliau (neu ‘korfs’, sef Iseldireg ar gyfer ‘basged’) drwy taflu pêl maint pêl-droed i fasged 3.5m o uchder (tua 11 1/2 tr). Mae'r gêm yn gofyn am sgiliau cyffredinol a chwarae tîm oherwydd ar ôl dwy gôl, wedi'i sgorio gan y naill dîm neu'r llall, mae'r amddiffynwyr yn dod yn ymosodwyr ac mae'r ymosodwyr yn dod yn amddiffynwyr.

Ni allwch redeg gyda’r bêl, er y gallwch ennill tir yn fwy nag y mae pêl-rwyd yn ei ganiatáu.

## Pêl-korf yng Nghymru
Mae pêl-korf yng Nghymru wedi cael ei chwarae ers 1991 ac yn cael ei reoli gan Cymdeithas Pêl-côrff Cymru (Welsh Korfball Association). Sefydlwyd y gymdeithas yn 2002 a ffurfiwyd Sgwad Pêl-Korf Cymru yn 2005. Yn 2007, derbyniodd Ffederasiwn Rhyngwladol Pêl-Korf Gymru fel aelod cyswllt.

Yn draddodiadol bu clybiau Cymreig yn cystadlu yn erbyn clybiau Lloegr o Dde Orllewin Lloegr a sefydlwyd Cynghrair Cenedlaethol Pêl-Korf Cymru yn 2007, er bod timau gorau Cymru yn parhau i gymryd rhan yn strwythur cynghrair Lloegr. Mae clybiau Cymru hefyd yn cystadlu yng Nghwpan Europa IKF, Pencampwriaethau Cymru, a Chystadlaethau BUCS. Ar hyn o bryd mae pum clwb yn cymryd rhan mewn cystadlaethau cynghrair.

Mae Carfan Pêl-Korf Cymru wedi bod yn llwyddiannus yn rhyngwladol, gan ymddangos yn eu hunig Bencampwriaeth Byd yn 2011 ar ôl i Hwngari dynnu'n ôl. Cymerodd Cymru ran yng Ngemau rhagbrofol Pencampwriaethau’r Byd yn Nhwrci, 2022, a chynhaliodd ei digwyddiad IKF swyddogol cyntaf, Rownd 1 o Gwpan Europa, yng Nghaerdydd ym mis Medi 2016, ac yna Rownd Gyntaf y Teirblwydd Celtaidd a Chynghrair y Pencampwyr yn 2023.

## Dolenni allanol
* Gwefan Cymdeithas Pêl-côrff Cymru 
* tudalen Facebook Cymdeithas Pêl-côrff Cymru

## Cyfeiriadau
Pêl-côrff
Categori:Chwaraeon tîm
Categori:Sefydliadau 1902
Stryd Athlunkard, Luimneach, Iwerddon

Mae **Stryd Athlunkard** (Gwyddeleg: *Sráid Áth Longphuirt*) yn stryd ar Ynys y Brenin, yn ninas Limerick, Iwerddon. Mae'r enw Gwyddeleg *Áth Longphuirt*, sy'n golygu "*rhyd y longphort*," yn cyfeirio at longphort Llychlynnaidd sef gwersyll llongau amddiffynedig o'r 9g a leolwyd unwaith yn y rhyd honno dros yr afon Llinnon (*Abhaine na Sionainne* yng Ngwyddeleg). Mae Stryd Athlunkard yn ymestyn o Abhainne na Mainistreach/Afon yr Abaty, ar Bont O'Dwyer i'r groesffordd â Mary Street a Nicholas Street . Sefydlwyd y stryd ar 26 Ebrill 1824. 

Mae'r enw Arthlunkard yn parhau dros Bont O'Dwyer gydag Rhodfa Athlunkard yn An Corbhaille/Corbally, a Phont Athlunkard hefyd yn an Corbhaille, ar draws Afon Shannon o dreflan Athlunkard, Swydd Clare/Contae an Chláir. .

## Mannau o ddiddordeb 
* Clwb Cychod Athlunkard, sefydlwyd 1898. 
* Tŷ Bourke, a adeiladwyd yn 1690.
* Pont O'Dwyer, a adeiladwyd yn 1931. 
* Eglwys Gatholig Rufeinig y Santes Fair, a agorodd yn 1932  ar safle capel hŷn o'r un enw. Dyma eglwys blwyf Plwyf y Santes Fair, a sefydlwyd yn Synod Ráth Breasail yn 1111 OC. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg
Categori:Iwerddon
Castlejordan

Pentref a threfgordd yn Swydd Meath/an Mhí, Iwerddon/Éire, yw **Caisleán Shiurdáin**, neu **Castlejordan**. Fe'i lleolir yn ne'r sir, yn agos at y ffin â Swydd Offaly/Contae Uíbh Fhailí, i'r de o Kinnegad/Cionn Átha Gad. Mae Caisleán Shiurdáin yn ardal o tua 2.2km, ac roedd yno boblogaeth o 85 o bobl yng nghyfrifiad 2011. 

## Enw 
Mae Caisleán Shiurdáin wedi'i enwi ar ôl Jordan De Courcy, cyndad y teulu Normanaidd De Courcy. Yn dilyn marwolaeth ei ewythr John De Courcys yn Dun Phádraig, alltudiwyd Jordan De Courcy i Gaerwysg. Ar ei ddychweliad i Iwerddon adeiladodd gastell yn yr ardal.

## Hanes 
Mae tystiolaeth o anheddu hynafol yn yr ardal yn cynnwys safleoedd cloddiau yn nhrefi cyfagos Cill Daingin a Harristown. Mae tŵr canoloesol adfeiliedig yn y pentref, a oedd yn gysylltiedig yn hanesyddol â’r teulu Gifford.

Mae adeilad Eglwys Iwerddon (Anglicanaidd) y pentref (adeiladwyd c. 1823 ) bellach yn adfail i raddau helaeth, ond  mae'r eglwys Gatholig Rufeinig (adeiladwyd c. 1840 ) yn dal i cael ei defnyddio ac wedi ei chysegru i'r Drindod Sanctaidd.

## Mwynderau a chwaraeon 
Mae pentref Caisleán Shiurdáin yn cynnwys tafarn, swyddfa bost, a'r eglwys Gatholig Rufeinig. Roedd gan yr ysgol (cynradd) genedlaethol leol, Ysgol Genedlaethol Ganolog Caisleán Shiurdáin (a elwir hefyd yn Ysgol Gynradd Sant Ciarán), gofrestriad o 85 o ddisgyblion nôl yn 2020.

Ballinabrackey GAA yw clwb lleol Cymdeithas Athletau Gaeleg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Swydd Meath
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg
Díseart Mhártain

Pentref bychan yn Swydd Deri, Gogledd Iwerddon, yw **Desertmartin**  o'r Wyddeleg **Díseart Mhártain**, a'i enw'n y Wyddeleg yn golygu "meudwy Sant Martin". Mae'n bedair milltir o Magherafelt/Machair Fíolta, wrth droed Slieve Gallion. Yng Nghyfrifiad 2001 roedd gan ardal fwyaf Díseart Mhártain boblogaeth o 1,276. Mae'n gorwedd o fewn plwyf Díseart Mhártain, Dosbarth Mid-Ulster, a barwniaeth hanesyddol Loughinsholin/Loch Inse Uí Fhloinn. Ymhlith yr aneddiadau cyfagos mae Draperstown/Baile na Croise, Machair Fíolta, Moneymore/Muine Mór, a Tobermore/Tobar Mór.

## Hanes 
Cysegrwyd meudwy mynachaidd Díseart Mhártain yn wreiddiol i Sant Martin o Tours. Mae olion yr eglwys blwyf hynafol yn nhref-dir Knocknagin ar ochr ddwyreiniol y pentref.

Ar 19 Mai 1922, yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon, ymosododd tyrfa o undebwyr a Chwnstabliaid Gwirfoddol Ulster/Ulster Special Constables a llosgi llawer o gartrefi a busnesau Catholig yn Díseart Mhártain, i ddial am losgi melin oedd yn eiddo i'r undebwyr. Aeth Cwnstabliaid Gwirfoddol â phedwar o ddynion Catholig o’u cartrefi y tu allan i’r pentref a’u dienyddio’n ddiannod wrth ymyl y ffordd.

## Adeiladau crefyddol 
* Sant Padrig, tref-dir* Keenaght (Catholig) (Hen Gapel).
* Sant Padrig, tref-dir Keenaght (Catholig) (Capel Newydd).
* Mae Eglwys y Santes Fair, tref-dir Eglwys Annagh a Moneysterlin (Catholig) a'r Parochial House gerllaw yn adeiladau tirnod. Cyfeirir ato'n gyffredin fel Coolcalm ar ôl yr hen dreflan o'r un enw, sydd bellach yn rhan o Annagh a Moneysterlin.
* Eglwys y Nasaread (cangen o'r enwad o'r un enw yn seiliedig ar draddodiad Wesleaidd).
* Mae Eglwys Sant Comgall (yr Eglwys Anglicanaidd yn Iwerddon) (Plwyf Desertmartin) yn adeilad o bwys gweledol a hanesyddol ac yn dirnod lleol. Adeiladwyd yr eglwys yn 1821 ac mae'n adeilad rhestredig. Lleolir Eglwys Sant Comgall ar Ffordd Dromore yn y pentref ac mae'n edrych allan dros fynydd golygfaol Slieve Gallion.

## Ysgolion 
* Ysgol Gynradd St. Columb (Catholig)
* Ysgol Gynradd Díseart Mhártain
* Ysgol Gynradd Knocknagin (Catholig)

## Cludiant 
Agorodd gorsaf reilffordd Díseart Mhártain rhwng Machaire Fíolta a Baile na Croise ar 20 Gorffennaf 1883, caewyd i deithwyr ar 1 Hydref 1930, a chaeodd yn gyfan gwbl ar 3 Gorffennaf 1950.

## Pobl 
Bardd, ysgrifydd, golygydd a darlithydd o bwys o Ogledd Iwerddon yw Tom Paulin (g. 1949), sydd wedi ysgrifennu cerdd o'r enw *Desertmartin*.

## Chwaraeon 
* Cymdeithas Athletau Gaeleg St. Martin's Díseart Mhártain Clwb GAA St Martin's
* Clwb Peldroed Díseart Mhártain

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Swydd Derry
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg
Plas Ty'n Dŵr

Adeilad rhestredig Gradd II* ger Llangollen yn Sir Ddinbych yw '''Plas Tŷ'n Dŵr** neu **Neuadd Ty'n Dŵr'''. Ar droad a dechrau'r 20g, dyma gartref y biliwynydd Americanaidd, Hywel Hughes (Bogotá). Yn ystod y cyfnod hwn, yn 1929, y cynhaliwyd Gwersyll cyntaf yr Urdd, ar dir y plas. Gadawodd Hughes Gymru ac ymsefydlu yn Bogotá, prifddinas Colombia. Gwnaeth ei arian drwy allforio coffi, olew a nwyddau eraill, a magu gwartheg ar ddwy ransh enfawr.

Adeiladwyd yr adeilad presennol rhwng 1866-70 ar gyfer John Dicken ar safle hen dŷ cynharach. Ariannwyd y plasty newydd, o bosibl trwy werthu rhannau o'r ystâd gan berthynas iddo, sef Mr G. Ll. Dicken. Gwerthwyd rhannau pellach o'r ystâd mewn arwerthiant ar ddechrau'r 20g.

Yn 2007 prynwyd Plas Ty'n Dŵr gan Brifysgol Central Lancaster. Defnyddiwyd y safle i ddarparu cyrsiau sy'n ymwneud â chwaraeon, twristiaeth a'r awyr agored, tan fis Mehefin 2014. Derbyniodd statws Gradd II* oherwydd y gwaith mewnol, cain.

## Pensaernïaeth
Mae gan y plasty arddull du a gwyn Tuduraidd; cynllun hollol anghymesur ac afreolaidd. Mae iddo ddau lawr ac atig; ceir brics coch gyda dresin a thalynau cerrig rhydd. Mae'r llawr cyntaf y prif ddrychiadau o bren, gan fwyaf, gydag addurniadau panelog, to llechi a phatrwm serol i'r simnai brics coch.

Derbyniodd statws Gradd II* oherwydd y gwaith mewnol, cain.

## Yr enw
Mae'r enw'n ymddangos ar fapiau ac mewn papurau newydd hyd at ddechrau'r 20g ac yng nghynllun llawr 1903 fel '''Ty'n Dwfr'''. Fel adeilad rhestredig, rhaid gwarchod holl nodweddion pensaernïol Plas Ty'n Dŵr, yn ôl y gyfraith, ond nid oes unrhyw fodd y gellir gwarchod yr enw, ac fe'i troswyd i'r Saesneg gyda'r sillafiad 'Ty'n Dwr Hall'. Mae'r enw Cymraeg wedi newid hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Cysgodau y Blynyddoedd Gynt

Nofel gan Gwyneth Vaughan yw ***Cysgodau y Blynyddoedd Gynt***. Cafodd ei chyhoeddi fel cyfres yn *Y Brython Cymreig* yn ystod 1907-08, ond yn wahanol i nofelau blaenorol Vaughan ni chafodd ei chyhoeddi fel cyfrol tan dros ganrif yn ddiweddarach gan Melin Bapur.

## Crynodeb
Nofel rhamantus yw hon am gymuned yn seiliedig ar Aberdaron (Bro Einion yn y nofel) ac Ynys Enlli yn ystod hanner gyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae i'r nofel sawl is-blot sy'n troi o amgylch y Sgweier Rhydderch Gwyn, sgweier y plwyf a'r Aelod Seneddol lleol, dyn a fu'n dipyn o hen gi yn ei ieuenctid ond sydd bellach yn dymuno sicrhau parchusrwydd i'w ferch di-niwed Alys, a anwyd a'i rhieni dal yn ddi-briod; gan nad oedd ei mam o dras bonheddig chwaith mae hi wedi'i hesgymuno'n llwyr gan deuluoedd parchus eraill yr ardal er ei bod ei chymeriad hithau ei hun yn ddilychwin. Mae'r bobl lleol yn anfodlon oherwydd i'r Sgweiar ddietifeddu ei nai poplogaidd, Derfel Gwyn, o blaid Alys.

Mae'r nofel yn agor gyda phrolog lle cawn weld bod Derfel Gwyn, nad oes bellach ganddo'r un geiniog goch, wedi ymadael â Chymru er mwyn ceisio gwneud ei ffortiwn yn y Gorllewin Gwyllt. Mae ei gariad Tegwen Rhys, merch Brenin Enlli, a'i fam ill dau'n hiraethu ar ei ôl. 

Yn dilyn llongddrylliad, caiff yr Albanwr Charlie Munro ei achub gan drigolion y plwyf a'i roi dan ofal Rhydderch Gwyn. Gan fod Munro o dras bonheddig di-gwestiwn (mae'n ddisgynydd i Robert the Bruce), ond eto'n ddigon tlawd, mae'r Sgweier yn gweld cyfle i enill parchusrwydd i Alys ac yn dechrau cynllwynio i'w briodi i'w ferch. 

Yn y cyfamser, fodd bynnag, mae'r sipsiwn lleol (fu eu perthynas gyda Gwyn yn elyniaethus erioed) yn dychwelyd i'r ardal, ac un ohonynt yn rhoi ei chynllun ei hun ar waith i ddial ar y Sgweier am ei ddrwgweithredoedd gynt. Mae'r portread rhamantaidd o'r Sipsiwn yn y nofel yn bositif os yn ystradebol.

## Traddodiadau Cymreig
Yn ogystal â'i phlotiau niferus, mae Vaughan yn defnyddio'r nofel er mwyn cyflwyno ystod o draddodiadau ac ofergoelion gwerin ("Cysgodau" y teitl) ac hen arferion Cymreig. Gellid disgrifio'r nofel fel un hanesyddol yn yr ystyr ei bod yn trafod cyfnod cynharach na'r cyfnod yr ysgrifennwyd y nofel ynddi; fodd bynnag nid yw'r nofel yn trafod unrhyw ddigwyddiadau na chymeriadau hanesyddol go iawn.

## Beirniadaeth
Ni chafodd y nofel odid dim sylw beirniadol yn ystod yr ugeinfed ganrif a ni chafodd y nofel ei chyhoeddi ar ffurf cyfrol tan 2024. Mae wedi'i dsigrifio fel "nofel fwyaf boddhalol [Gwyneth Vaughan] o berspectif llenyddol."

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau hanesyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1907
Robat Powell

Bardd ac Enillydd Cadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhyl 1985 yw '*Robat Powell*. '''''Mae'n dod yn wreiddiol o Lynebwy. Ef oedd y dysgwr cyntaf i ennill y Gadair mewn Eisteddfod Genedlaethol gyda'i awdl 'Cynefin'.

Cafodd yrfa yn y byd addysg. Mae'n diwtor ar ddosbarth cynghanedd Cwm Tawe.

Rhwng 2013 a 2022 Robat oedd arweinydd Capel y Nant, Clydach. Ef hefyd yw ysgrifennydd yr eglwys.

Yn 2024, roedd e'n byw yn Nhreforys.

## Llyfryddiaeth
* *Haearn Iaith* (Gwasg Gomer, 1996)
* *Cyfres Lleisiau: Pwy yw Tom Cruise?* (CAA Cymru, 2006)
* *Cyfres Lleisiau: Am Enw!* (CAA Cymru, 2006)
* *Yn y Canol* (CAA Cymru, 2007)
* *Cyfres Lleisiau: Helynt Haf*  (CAA Cymru, 2007)
* ''Cyfres Tonic 5: O'r Newydd* (CAA Cymru, 2007)
* *Cyfres Tonic 5: O'r Galon* (CAA Cymru, 2007)
* *Tymor da'' (Cyhoeddiadau Barddas, 2024)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
George Baker

Pêl-droediwr rhyngwladol o Gymru oedd **Thomas George Baker** (6 Ebrill 1936 – 23 Ebrill 2024). Ganwyd ef ym Maerdy, Sir Gaerfyrddin. Roedd ef yng ngharfan Cymru ar gyfer Cwpan y Byd FIFA 1958. 

Ar ôl ymddeol o bêl-droed, roedd Baker yn weithredwr i gwmni glo brig yn ne Cymru. Ymsefydlodd yn Tylorstown tua 2008. Bu farw yn 88 oed yn 2024.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Tref Y Barri
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl o Gwm Rhondda
Enaid Lewys Meredydd: Stori am y Flwyddyn 2002

Nofel gan T. Gwynn Jones yw ***Enaid Lewys Meredydd: Stori am y Flwyddyn 2002***. Cafodd ei chyhoeddi fel cyfres yn *Papur Pawb* yn ystod 1905. Daeth allan fel llyfr dros ganrif yn ddiweddarach gan Melin Bapur. Mae'n debyg mai hon oedd y nofel ffuglen wyddonol cynharaf yn yr Iaith Gymraeg.

## Crynodeb
Mae'r nofel yn dilyn hynt dau feddyg yn y flwyddyn 2002 a chlaf iddynt, gŵr sydd wedi treulio'i fywyd mewn coma ond yn deffro un diwrnod gyda holl atgofion gŵr o 1905 o'r enw Lewys Meredydd.

Stori rhamantaidd yn ei hanfod yw hi sy'n cynnig gweledigaeth iwtopaidd o ddyfodol Cymru a'r Iaith Gymraeg. Mae'r nofel yn cynnwys yr iaith Esperanto sy'n iaith gyffredin rhwng cenhedloedd gwahanol ym myd 2002. 

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:T. Gwynn Jones
Priapws o Hostafrancs

Cerflun Rhufeinig o'r Ail neu'r Drydedd ganrif yw **Priapws o Hostafrancs**, a ddarganfuwyd yng nghymdogaeth Hostafrancs, un o faestrefi Barcelona yng Nghatalwnia. Mae i'w gweld yn Amgueddfa Archeoleg Catalwnia.

## Disgrifiad 
Mae'r cerflun wedi'i gerfio mewn tywodfaen o Montjuïc ar ddiwedd yr 2g neu ddechrau'r 3g a hynny mewn gweithdai lleol ym Marcelona. Nid yw o ansawdd gwych, ond fe'i cedwir mewn cyflwr derbyniol, er bod y pen ar goll. Mae'n darlunio Priapws, sef un o dduwiau natur a ffrwythlondeb planhigion ac anifeiliaid ym mytholeg Glasurol, yn codi ei wisg i ddatgelu pidyn anferthol; mae'n dal ei ddillad i gario ffrwythau a blodau fel symbolau o ffrwythlondeb. Mae'r cerflun yn fwy na 2 fetr o uchder ac mae ganddo orffeniad llyfn ar y cefn, felly mae'n debyg y byddai wedi'i gysylltu â theml neu wrth fynedfa gardd fila urddasol.

Roedd Priapws yn dduw ffrwythlondeb o darddiad Groegaidd, a gynrychiolir gan ddyn ifanc gyda chodiad. Roedd hefyd yn cael ei addoli gan y Rhufeiniaid. Roedd yn symbol o ffrwythlondeb a hefyd yn amddiffyn gerddi, felly fe'i gosodwyd wrth fynedfeydd perllannau a gerddi.

## Hanes 
Fe'i darganfuwyd yng Ngorffennaf 1848 mewn gwaith ffordd ger *Creu Coberta* (Croes Coberta), yng nghymdogaeth Hostafrancs, a groeswyd yn oes y Rhufeiniaid gan gangen o'r Via Augusta gan ffordd y Bordeta. Rhoddodd perchennog y tir, Pau Foxart, y cerflun i Gyngor Dinas Barcelona trwy Academi'r Celfyddydau Cain.

Wedi cyfnod mewn ambell warws, cyrhaeddodd y cerflun Amgueddfa Archaeoleg Catalwnia. Arddangoswyd y cerflun o'r diwedd ym 1986, fel rhan o arddangosfa *El Museu Secret* ac mae wedi bod yn rhan o'r arddangosfa barhaol ers hynny.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barcelona
Categori:Duwiau a duwiesau
Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Categori:Cerfluniau
Cilmesan

Mae **Cilmesan** (Saesneg: **Kilmessan**)  yn bentref yn Swydd Meath/an Mhí, Iwerddon/Éire . Mae wedi'i leoli 10/15 munud i ffwrdd o Dunshaughlin/Dún Sheachlainn, Trim/Baile Átha Troim a Navan/an Uaimh, 6&nbsp;km o draffordd yr M3. Mae gan y pentref ysgol gynradd, siop, swyddfa bost a sawl tafarn. Mae Gwesty'r Station House wedi'i leoli yng Nghilmesan. Mae'r pentref mewn trefdir a phlwyf sifil o'r un enw.  Nhw yw’r clwb hyrddio mwyaf llwyddiannus yn Meath ar ôl ennill pencampwriaeth  Meath 29 o weithiau.'''' Enillodd gwŷr Cilmesan Bencampwriaeth Ganolradd Leinster/Cúige Laighean yn 2008 a cholli allan ar gyrraedd rownd derfynol Iwerddon ar ôl colli'r rownd gynderfynol ar ôl amser ychwanegol.'''' Mae gan Cilmesan glwb camógaíocht (Camogie) hefyd. Daeth Cilmesan yn bencampwyr clwb iau Iwerddon gyfan yn 2014 ac eto yn 2017. Yn 2013 cwblhaodd y pentref "ddwbl", pan lwyddodd yr uwch hyrddio a'r camogie hŷn i ennill teitl pencampwyr y sir o fewn yr un penwythnos.

Mae Clwb Bowlio Cilmesan yn gysylltiedig â Chymdeithas Bowlio Dan Do Iwerddon (IIBA).

## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg
Categori:Pentrefi Swydd Meath
Nguyen Van Hung

Mae **Nguyen Van Hung** (Fietnameg: Nguyễn Văn Hùng; Tsieineeg: 阮文雄; Pinyin: Ruǎn Wénxióng; ganwyd 1958) yn offeiriad Catholig o Fietnam ac yn actifydd hawliau dynol yn Taiwan. Cafodd ei gydnabod gan Adran Wladwriaeth yr Unol Daleithiau fel "arwr ceisio dod â chaethwasiaeth fodern i ben".

## Bywyd cynnar 
Magwyd Nguyen Van Hung mewn teulu dosbarth canol ger Talaith Bình Tuy yn Ne Fietnam, gyda dau frawd a phum chwaer. Pysgotwr oedd ei dad, ond bu farw ar ôl brwydr hir â salwch, gan orfodi'i fam, aelod o'r Eglwys Gatholig â'i gwreiddiau yng ngogledd y wlad, i ennill cyflog i'r teulu. Dilynodd Nguyen Van Hung yn ffydd ei fam.

Gadawodd Fietnam yn 1979 ar gwch gorlawn; cafodd ei achub gan long o Norwy ar ôl dim ond 36 awr a'i gludo i Japan. Ymunodd â Chymdeithas Genhadol St. Columban ar ôl iddo gyrraedd Japan.

Bu’n byw yn Japan am dair blynedd, gan astudio a chymryd amrywiaeth o swyddi i’w gynnal ei hun, gan gynnwys fel atgyweiriwr priffyrdd, gweithiwr ffatri ddur, a thorrwr beddau. Daeth i Taiwan am y tro cyntaf yn 1988 fel cenhadwr, ac wedi hynny aeth i Sydney, De Cymru Newydd, Awstralia, i astudio mewn seminar. Cafodd ei ordeinio yn 1991 a dychwelodd i Taiwan y flwyddyn ganlynol (yn 1992).

## Gweithio yn Taiwan 
Sefydlodd Nguyen Van Hung 'Swyddfa Gweithwyr Mudol a Phriodferched Fietnam' yn Sir Taoyuan (Dinas Taoyuan erbyn hyn) yn 2004 i gynnig cymorth i fewnfudwyr o Fietnam yn Taiwan. Fe wnaeth gorsaf radio Americanaidd Fietnamaidd Little Saigon Radio ac eraill ei helpu i rentu ail lawr ysgol ramadeg; mae dwy ystafell saith-deg troedfedd sgwâr yn cynnig lle cysgu, tra bod dwy arall yn cael eu defnyddio ar gyfer gofod swyddfa. Maent yn darparu dosbarthiadau Mandarin, ystafell a bwrdd, a chymorth cyfreithiol.

Oherwydd i Nguyen Van Hung amlygu cam-driniaeth yn erbyn llafurwyr a phriodferched tramor, gosododd Adran Wladol yr Unol Daleithiau Taiwan ar ei rhestr “Haen 2” ochr yn ochr â gwledydd fel Cambodia, oherwydd diffyg ymdrech llywodraeth y wlad i frwydro'n erbyn masnachu pobl. Profodd hynny'n embaras rhyngwladol mawr i lywodraeth yr ynys. Mae ei waith hefyd wedi ei wneud yn darged yn Taiwan.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Offeiriaid Catholig
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol
Categori:Cenedlaetholwyr
Categori:Gwrth-gomiwnyddion o Fietnam
Categori:Genedigaethau 1958