open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avenue Q (sioe gerdd)

Sioe gerdd 2003 ydy **Avenue Q** a gyfansoddwyd gan Robert Lopez a Jeff Marx, ac a gyfarwyddwyd gan Jason Moore. Ysgrifennwyd y llyfr gan Jeff Whitty. Yn wreiddiol, cynhyrchwyd ac agorwyd y sioe yn Theatr y Winwydden, oddi ar Broadway ym mis Mawrth 2003. Symudodd y cynhyrchiad i Broadway ym mis Gorffennaf 2003 ac enillodd nifer o Wobrau Tony, gan gynnwys gwobr am y Sioe Gerdd Orau. Mae Avenue Q yn parhau i gael ei pherfformio ar Broadway gan wneud y sioe y 23ain sioe gerdd hiraf yn hanes Broadway. Yn 2005, aeth y sioe i Las Vegas a gwelwyd nifer o gynhyrchiadau gan gynnwys yn West End Llundain. Dechreuodd taith genedlaethol o amgylch yr Unol Daleithiau ym mis Gorffennaf 2007 a daeth i ben ym mis Mai 2009.

Mae'r sioe ei hun yn drwm o dan ddylanwad (ac ar arddull) y rhaglen deledu *Sesame Street*. Mae'r mwyafrif o gymeriadau'n bypedau (sy'n cael eu gweithredu gan actorion ar lwyfan), ac mae'r set yn darlunio nifer o gartrefi mewn ardal difreintiedig yn un o fwrdeisdrefi allanol Dinas Efrog Newydd. Mae'r cymeriadau byw a'r pypedau i'll dau yn canu, a dangosir clipiau fideo animeiddiedig fel rhan o'r stori.

Gellir gweld yn syth fod nifer o'r cymeriadau yn barodiau o gymeriadau traddodiadol "Sesame Street"; er enghraifft, mae'r ddau gymeriad sy'n rhannu ystafell Rod a Nicky yn fersiynnau o gymeriadau Bert ac Ernie o "Sesame Street", tra bod Trekkie Monster yn seiliedig ar Cookie Monster. Serch hynny, mae'r cymeriadau yma yn eu hugeiniau a'u tridegau ac wynebant problemau oedolion, gan wneud y sioe yn fwy addas ar gyfer oedolion a fagwyd yn gwylio "Sesame Street". Roedd pedwar aelod o'r cast gwreiddiol (John Tartaglia, Stephanie D'Abruzzo, Jennifer Barnhart a Rick Lyon) wedi gweithio ar "Sesame Street" yn flaenorol.

Mae'r cymeriadau'n rhegi, ac yn canu caneuon gyda themâu sy'n addas ar gyfer oedolion. Un o themâu canolog y sioe yw dyhead y prif gymeriadau i ddod o hyd i "bwrpas" i'w fywyd. Ers i drac sain y sioe gerdd gael ei rhyddhau, mae'r gân "The Internet Is for Porn" wedi dod yn boblogaidd ar wefannau fel YouTube a gellir ei lawrlwytho'n rhad ac am ddim o'r wefan swyddogol. Yn ôl gwefan swyddogol y cynhyrchiad, mae'r sioe yn addas ar gyfer oedolion ac arddegwyr aeddfed.

## Rhestr o'r caneuon 
‡ Nid yw ar recordiad gwreiddiol y cast.

## Dolenni Allanol 
* Gwefan swyddogol 
* Gwefan y cynhyrchiad yn Llundain 
* Gwefan y cynhyrchiad yn İstanbul 
* Gwefan swyddogol Robert Lopez a Jeff Marx 
* Puppet Wikia: Avenue Q
* Avenue Q yn BroadwayWorld.com
* Geiriau'n caneuon

Categori:Sioeau cerdd 2003
Categori:Theatr Broadway
Khyber Pakhtunkhwa

Lleolir **Khyber Pakhtunkhwa** (Wrdw: خیبر پختونخوا, Pashto: خیبر پښتونخوا) yng ngogledd-orllewin Pacistan am y ffin ag Affganistan. **Talaith Ffin y Gogledd-Orllewin** (Wrdw: *śhumāl maġribī sarhadī sūbha* شمال مغربی سرحدی صوبہ, Saesneg: *North-West Frontier Province* neu **NWFP**) oedd enw'r dalaith tan 2010. Tarddodd yr enw o gyfnod reolaeth Prydain ar isgyfandir India gan gyfeirio at yr isgyfandir cyfan yn hytrach na thiriogaeth y Pacistan bresennol. Dyma'r lleiaf o bedair talaith Pacistan. Mae'n cynnwys rhan fawr o fynyddoedd uchel yr Hindu Kush. Y brifddinas yw Peshawar, wrth droed y Bwlch Khyber enwog. Mae'n gartref i'r bobl Pashtun ('Pakhtun' yn lleol), sy'n siarad Pashto, ac fe'i gelwir yn Pakhtunistan hefyd o'r herwydd. Ceir sawl grŵp ethnig arall, llai, yn yr ardal. Poblogaeth: tua 20 miliwn.

300px|bawd|canol|Lleoliad y dalaith ym Mhacistan

O fewn Pacistan, mae'r dalaith yn ffinio â'r rhanbarth a elwir heddiw yr Ardaloedd Llwythol dan Weinyddiaeth Ffederal neu FATA (*Federally Administred Tribal Areas*) i'r de-orllewin, a fu yn rhan o'r NWFP hanesyddol ar un adeg, gyda Gilgit–Baltistan i'r gogledd-ddwyrain, y Kashmir Bacistanaidd i'r dwyrain, ac Islamabad a'r Punjab i'r de. Mae'n gyffwrdd hefyd â darn o orllewin Gweriniaeth Pobl Tsieina yn y gogledd eithaf.

Rhennir y dalaith yn sawl dosbarth ac ardal yn cynnwys Chitral, Dir, Swat, Buner a Kohal yn y gogledd a Handu a Dera Ismail Khan yn y de.

## Llywodraeth ranbarthol 
bawd|dde|250px|Map o ddosbarthau Khyber Pakhtunkhwa a FATA.
bawd|dde|250px|Ym mynyddoedd y gogledd.
Rheolir y dalaith gan Gynulliad Daleithiol gyda 124 sedd.

### Dosbarthau 
Ceir 24 dosbarth (*district*) yn Khyber Pakhtunkhwa.

* Abbottabad
* Bannu
* Batagram
* Buner
* Charsadda
* Chitral
* Dera Ismail Khan
* Hangu
* Haripur
* Karak
* Kohat
* Kohistan

* Lakki Marwat
* Dir Isaf
* Malakand
* Mansehra
* Mardan
* Nowshera
* Peshawar
* Shangla
* Swabi
* Swat
* Tank
* Dir Uchaf

### Dinasoedd 

* Abbottabad
* Bannu
* Batagram
* Daggar
* Charsadda
* Chitral
* Dera Ismail Khan
* Dir
* Jamrud
* Hangu
* Haripur
* Havelian
* Kohat
* Kulachi

* Latamber
* Landi Kotal
* Malakand
* Mansehra
* Mardan
* Mingora
* Nowshera
* Peshawar
* Shangla
* Swabi
* Swat
* Tank

## Gweler hefyd 
* Rhyfel Gogledd Orllewin Pacistan


Categori:Taleithiau Pacistan
Grawnffrwyth

Coeden isdrofannol sitrws ac arni ffrwyth ydy **grawnffrwyth** (Sa: *grapefruit*) sy'n tarddu o ynys Barbados (ble roeddent ers talwm wedi'u gwahardd) ac ynysoedd eraill. *Rutaceae* ydy'r enw Lladin ar y teulu hwn o blanhigion. Yn Sbaeneg, defnyddir yr enwau *toronja* neu *pomelo*.

Mae'r goeden hon, fel arfer, yn tyfu i fod rhwng 5-6 metr o uchder, er y gall rhai ohonyn nhw fod cymaint â 13–15 m (43-49 troedfedd). Dail gwyrdd tywyll, hir, tenau tua 150mm (neu chwe modfedd) sydd ganddi a blodau 5&nbsp;cm (2 fodfedd) gwyn gyda phedair petal ar bob un. Melyn i oren ydy'r ffrwyth, gyda diametr o 10–15&nbsp;cm. Mae'r tu fewn i'r ffrwyth (sef y 'mwydion') o liwiau gwahanol hefyd, gan gynnwys gwyn, pinc a choch o felyster gwahanol.

Yn 1929 rhoddwyd breinlen (neu *patent*) am y tro cyntaf ar rawnffrwyth newydd.

[bawd|chwith|Grawnffrwyth o ardal Califfornia ([UDA)]]Yn y 19g y daeth y ffrwyth yn boblogaidd; cyn hynny planhigyn ornamental ydoedd. Dros nos, tyfodd UDA i fod y prif gynhyrchwr ffrwythau'r grawnffrwyth gyda perllannoedd yn Fflorida, Texas, Arizona a Califfornia.

## Hanes y planhigyn
Cofnodwyd bodolaeth y ffrwyth am y tro cyntaf mewn unrhyw iaith gan y Cymro Y Parchedig Griffith Hughes yn 1750 a oedd yn disgrifio sawl math o'r teulu yn Barbados. Heddiw, gelwir y ffrwyth yn "un o Saith Rhyfeddod Barbados"  Fe'i datblygodd fel hybrid o'r pomelo (*Citrus maxima*) gyda'r orennau melys (*Citrus sinensis*). Dyma'r geiriad fel y'i gwelwyd yn y Guradian: *The process follows similar fruity "marriages", such as the accidental crossing of a pomelo fruit from the East Indies with a Jamaican orange in 1693, which gave the world the grapefruit.* Yn 1823 y cyrhaeddodd Fflorida, diolch i Odette Philippe. Mae croesi'r ffrwyth hwn hefyd wedi creu y math a elwir yn "tangel" (1905), y "minneola" (1931), a'r "sweetie" (1984).

## Rhinweddau meddygol
Dywedir fod rhannau o'r goeden yn cynnwys elfennau rhinweddol a all gynorthwyo i wella blinder meddwl.

;Grawnffrwyth a statinau
Gofynnodd Patrick Barkham pam fod gwerthiant grawnffrwythau cymaint ar drai? Rydw'i yn amau bod yr ateb yn syml. Mae'r ffrwyth wedi ei wahardd i'r miliynnau ohonom syd yn cymryd statinau at y colesterol

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Ffrwythau
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Coed
Categori:Rutaceae
Crychguriad y galon

**Crychguriad y galon** yw unrhyw ddiffyg yng nghuriadau'r galon megis: curiadau rhy gyflym, rhy araf neu afreolaidd. Gall gael ei achosi gan angina; gall hefyd fodoli oblegid gorweithio, adrenalin, alcohol, caffein, cocên, amffetaminau a chyffuriau eraill, afiechyd neu banig. Gall hefyd ddigwydd mewn mitral stenosis.

Mae bron pob person yn ei brofi yn achlysurol, ond os digwydd yn rheolaidd gall fod yn arwydd o broblem ehangach, waelodol. Fe all fod yn arwydd o broblemau'n ymwneud â'r galon neu gydag anemia neu ddiffyg ar y thyroid.

Gall y crychguriad ddigwydd am gyfnodau o eiliadau neu hyd yn oed oriau. Os ceir crychguriad ynghyd â symptom arall megis chwysu, llewygu, poenau yn y fron neu benysgafndod yna mae cryn bosibilrwydd fod y broblem waelodol yn ymwneud â'r galon a dylid ymgynghori â'r meddyg.

Fe all y crychguriad ymwneud â phroblemau seicolegol megis panig, ffobia, orbryder (neu straen bywyd; Sa: *stress*) neu iselder ysbryd.

Gall crychguriad y galon hefyd ddigwydd pan fo claf yn colli gwaed, yn dioddef poen neu pan fo'n derbyn llai o ocsigen nag arfer.

## Meddygaeth amgen
Dywedir fod camri, lafant, rhosmari, gwenynddail, saets y waun a ylang-ylang yn help i wella crychguriad y galon.

## Gweler hefyd
* System gylchredol
* Y Galon
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Gwaed
Categori:Afiechydon
Calvin Harris

Mae **Calvin Harris** (ganed 17 Ionawr 1984) yn ganwr-cyfansoddwr a chynhyrchydd recordiau o'r Alban. Cafodd ei eni a'i fagu yn Dumfries.

## Gwobrau ac enwebiadau 
## Dolenni allanol 
* www.caughtinthecrossfire.com/music/interviews/4120  - Cyfweliad
* Dyddiadau cyngherddau

Categori:Cerddorion o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Pobl o Dumfries
Dir (gwahaniaethu)

Gallai **Dir** gyfeirio at:

Daearyddiaeth:
* Dir, ardal hanesyddol a chyn-ddosbarth yn Nhalaith Ffin y Gogledd-Orllewin, Pacistan
**Dir Isaf, dosbarth
**Dir Uchaf

Arall:
* Dir (pobl), clan ethnig yn Somalia
Dir

200px|bawd|Lleoliad Dir yn NWFP.
:*Gweler hefyd Dir (gwahaniaethu).*
Ardal hanesyddol a dosbarth gweinyddol yw **Dir** a leolir yn Khyber Pakhtunkhwa, Pacistan. Ers 1996 mae'r hen ddosbarth wedi cael ei rannu yn ddau, def Dir Uchaf a Dir Isaf. Hyd at y 1960au roedd Dir yn dywysogaeth fechan gyda chryn raddau o annibyniaeth. Dir yw'r brif dref a'r hen brifddinas.

Gorwedd Dir yn rhanbarth hanesyddol Malakand am y ffin ag Affganistan i'r gorllewin, rhwng Chitral i'r gogledd, Swat i'r dwyrain a Mohmand i'r de.

Mae Bwlch Malakand yn cysylltu Dir a Swat. Yn y gogledd ceir Bwlch Lowarai, bwlch uchel dros 10,500 troedfedd sy'n cynnig y brif lwybr i mewn i Chitral.

Yn ddiweddar cipwyd rhan helaeth Dir gan y Taliban Pacistanaidd a'u cynghreiriaid. Gwelodd Dir Isaf ymladd trwm yn Ebrill a Mai 2009, fel rhan o'r hyn a elwir yn Rhyfel Gogledd Orllewin Pakistan, rhwng y llywodraeth ganolog a'r gwrthryfelwyr Islamig, a bu'n rhaid i filoedd lawer o bobl ffoi o'u cartrefi.

## Dolenni allanol
* Oriel: Pobl yn ffoi o Dir Isaf , DawnNews.com (Pacistan), 27.04.2009

Categori:Khyber Pakhtunkhwa
Goleudy Mwmbwls

Mae '''Goleudy'r Mwmbwls''', a adeiladwyd ym 1794, yn oleudy sydd wedi'i leoli yn y Mwmbwls ger Abertawe. Gellir ei weld yn glir o unrhyw leoliad ar hyd arfordir Bae Abertawe, sydd yn bum milltir o hyd. Ynghyd â'r orsaf llong achub bywyd gerllaw, y goleudy hwn yw'r tirnod a ffotograffir fwyaf ym mhentref y Mwmbwls.

Ceir dwy haen i'r tŵr ac yn wreiddiol arferai dau dân glo agored gael eu harddangos yno. Am fod y tânau glo yma yn anodd i'w cynnal, peidiwyd a'u defnyddio ac yn hytrach defnyddiwyd tân olew unigol mewn lantern ddur.

## Hanes y lantern
* Ym 1860, uwchraddiwyd y golau olew i olau deioptrig ac adeiladwyd yr amddiffynfa o amgylch y tŵr gan y Weinyddiaeth Rhyfel.
* Ym 1905, ychwanegwyd technoleg a alluogodd y golau i fflachio. Cafodd hyn ei awtomeiddio'n rhannol ym 1934.
* Erbyn 1977, roedd cyflwr y lantern wedi dirywio a chafodd ei symud oddi yno. Ychwanegwyd lantern newydd ym 1987.
* Ym 1995, symudwyd y prif olau ac ychwanegwyd ystod o baneli solar ac offer monitro mewn argyfwng.

## Dolenni allanol
*Disgrifiad o Dŷ Trinity 
*Gwefan bersonol gyda disgrifiad da 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Abertawe
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1794
Mwmbwls
Port Rìgh

**Port Rìgh** (Saesneg: *Portree*) yw tref fwyaf An t-Eilean Sgitheanach (Ynys Skye) yn Ynysoedd Mewnol Heledd yn yr Alban. Ceir harbwr yma, a chanolfan ar gyfer diwylliant Gaeleg yr ynys, Canolfan Aros. Yma mae'r unig ysgol uwchradd ar yr ynys. Roedd y boblogaeth yn 2,491 yn 2001, gydag oddeutu 37.72% o'r rhain yn siarad Gaeleg.

Y Royal Hotel oedd safle'r cyfarfod olaf rhwng Flora MacDonald a Charles Edward Stuart (*Bonnie Prince Charlie*) yn 1746.

Categori:Aneddiadau Ynys Skye
Tŵr BT, Abertawe

**Tŵr BT**, sydd wedi ei leoli ger Gerddi'r Castell, Abertawe oedd ail dŵr talaf yng Nghymru tan yn ddiweddar. Mae iddo 13 llawr ac uchder o 63m / 206.64 troedfedd. Caiff ei ddefnyddio fel swyddfeydd i Grŵp BT Cyf. sef datblygwr gwreiddiol y safle. Bellach mae tŵr newydd talach wrthi'n cael ei adeiladu yn Abertawe o'r enw Tŵr Meridian.

## Dolen allanol
*Skyscraper news: BT Tower 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
BT, Abertawe
Neuadd Brangwyn

Mae **Neuadd y Brangwyn** yn neuadd gyngerdd yn Abertawe. Cafodd ei henwi ar ôl yr artist Frank Brangwyn, ac arddangosir ei "baneli" enwog (a oedd fod mynd i Dŷ'r Arglwyddi) yno.

Mae Neuadd y Brangwyn yn rhan o adeilad Guildhall Abertawe, a chaiff ei ddefnyddio am seremonïau gwobrwyo a digwyddiadau cymdeithasol yn ogystal â chyngherddau cerddoriaeth clasurol a cherddoriaeth roc. Ymysg y dathliadau a gynhelir yn Neuadd y Brangwyn mae dathliadau'r flwyddyn Newydd Tsieineaidd blynyddol (ar gyfer cymuned Tsieineaidd Abertawe) a seremonïau graddio myfyrwyr o Brifysgol Abertawe a Phrifysgol Fetropolitan Abertawe. Mae Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC yn defnyddio'r lleoliad yn rheolaidd pan yn perfformio yn Abertawe.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Abertawe
Pashtun

Grŵp ethnig yn Affganistan a Pacistan yw'r **Pashtun** (hefyd **Pathan**). Dyma'r grŵp ethnig mwyaf yn Affganistan, sy'n byw yn y de a'r dwyrain yn bennaf. Ym Mhacistan mae'r mwyafrif llethol yn byw yn ardal Talaith Ffin y Gogledd-Orllewin a'r Ardaloedd Llwythol dan Weinyddiaeth Ffederal (FATA) gydag eraill i'w cael yn Balochistan hefyd; gorwedd yr ardaloedd hyn yng ngorllewin Pacistan am y ffin ag Affganistan. Pashto yw iaith y mwyafrif, yn famiaith i tua 80% o'r Pashtwniaid; mae eu hieithoedd eraill yn cynnwys Perseg ac, i raddau llai, Wrdw (Pacistan). Mae nifer o'r Pashtun yn cyfeirio at eu tiriogaeth fel Pashtunistan ('Gwlad y Pashtun') ac mae rhai o blaid creu gwlad annibynnol i uno Pashtwniaid ar ddwy ochr y ffin bresennol rhwng Pacistan ac Affganistan, sy'n greadigaeth gymharol ddiweddar. Mae'r mwyafrif llethol yn Fwslemiaid.

Ar ôl goresgyniad Affganistan gan yr Undeb Sofietaidd yn 1979, ymfudodd tua 5 miliwn o ffoaduriaid, Pashtun yn bennaf, i gael lloches ym Mhacistan. Mae rhai wedi dychwelyd ond amcangyfrir fod tua 2 miliwn yn aros yno o hyd.

Mae'r Pashtun yn cynnwys sawl llwyth a thylwyth yn cynnwys:
* Afridi
* Tanoli
* Khattack
* Mohmand
* Wazir
* Yusufzai

## Pashtun enwog
* Hamid Karzai, Arlywydd Affganistan
* Khushal Khan Khattak, bardd-ryfelwr Pashto o'r 17g

## Gweler hefyd 
* Pashto
* Pashtunistan


Categori:Grwpiau ethnig yn Affganistan
Categori:Grwpiau ethnig ym Mhacistan
Categori:Pobloedd Iranaidd
Sabhal Mòr Ostaig

Coleg yn dysgu trwy gyfrwng Gaeleg ar ynys An t-Eilean Sgitheanach (*Skye*) yn Ynysoedd Mewnol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw ** Sabhal Mòr Ostaig** (yn llythrennol, "Beudu Mawr Ostaig"). Mae bellach yn rhan o strwythur Prifysgol yr Ucheldiroedd a'r Ynysoedd yr Alban, (Gaeleg: Prifysgol na Gàidhealtachd a nan Eilean).

Saif y coleg ar benrhyn Sleat, tua 3&nbsp;km i'r gogledd o Armadale. O dref Mallaig ar y tir mawr (a gwasanaeth rheilffordd i Glasgow) mae fferi i Armadale.  Mae hefyd gampws ar ynys Islay, a elwir yn *Ionad Chaluim Chille Ìle* a sefydlwyd yn 2002.

Sefydlwyd y coleg yn y 1970au gan Syr Iain Noble. Bu'r bardd Gaeleg Sorley MacLean ymhlith aelodau'r bwrdd rheolwyr cynnar, a dechreuodd y prifathro cyntaf, Farquhar MacLennan o Raasay, ar ei waith yn 1976. O 2002 ymlaen, dechreuodd y coleg gynnig graddau fel than o'r UHI Millennium Institute.

Cynhelir Darlithoedd Sabhal Mòr yma yn flynyddol.

## Dolenni allanol
*Safle we Sabhal Mor Ostaig (Gaeleg a Saesneg)

Categori:Addysg Aeleg yn yr Alban
Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Bwlch Malakand

Gorwedd **Bwlch Malakand** yn Nosbarth Malakand, Khyber Pakhtunkhwa, yng ngogledd Pacistan. Mae'n cysylltu ardaloedd Dir a Swat.

O'r de mae'r ffordd sy'n dringo i'r bwlch yn cychwyn o Dargai. Heddiw mae'r ffordd o safon da ac yn brysur. Ger pen y bwlch gellir gwelad Camlas Swat yn y dyffryn islaw, a adeiladwyd yng nghyfnod Y Raj i sianelu dŵr o Afon Swat trwy dwnel o dan Bwlch Malakand i ddyfrhau'r iseldir o gwmpas Mardan.

Mae Caer Malakand (*Malakand Fort*) yn gwarchod y ffordd ar ben y bwlch. Ar ochr Swat mae'r ffordd yn disgyn trwy dref farchnad fechan Bat Khela a heibio i ran uchaf Camlas Swat i Afon Swat. Gorchuddir y llethrau o gwmpas y bwlch gyda choed pin trwchus.

Mae'r bwlch strategol hwn yn dramwyfa hanesyddol sy'n cysylltu'r iseldir i'r de a'r dyffrynoedd mynyddig i'r gogledd. Mae rhai haneswyr yn credu fod mintai o filwyr Alecsander Fawr wedi ei groesi. Yn ddiweddar dyma'r llwybr a gymerodd y Taliban yn Swat i symud i mewn i Dir yn 2008-2009, gyda fawr dim wrthwynebiad. Mae rheoli'r bwlch yn un o nodau Byddin Pacistan yn y rhyfel cyfredol.

Malakand
Categori:Daearyddiaeth Khyber Pakhtunkhwa
Paladr englyn

Dwy linell gyntaf englyn unodl union ydy **paladr englyn** (neu **paladr**, neu weithiau **toddaid byr**).

Dyma baladr yr englyn "Y Gorwel" o waith Dewi Emrys:

''Wele rith fel ymyl rhod – o'n cwmpas*
::*Campwaith dewin hynod,''

Cwpled ar fesur y cywydd deuair hirion yw esgyll englyn, sef y ddwy linell glo.

## Gweler hefyd
*Yr englyn
*Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin)
*Y pedwar mesur ar hugain

Categori:Englynion
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Termau llenyddol
Esgyll

Dwy linell olaf englyn unodl union ydy **esgyll** (neu'r **cwpled cywydd**).

Dyma esgyll englyn enwog Dewi Emrys i'r "Gorwel":

Hen linell bell nad yw'n bod,
Hen derfyn nad yw'n darfod.

Cyfres o'r cwpledi hyn ydyw'r cywydd deuair hirion.

Paladr yr englyn ydy'r ddwy linell gyntaf.

## Gweler hefyd
*Yr englyn
*Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin)
*Englyn Gwydion (Pedair Cainc y Mabinogi)
*Y pedwar mesur ar hugain

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Englynion
Categori:Termau llenyddol
Englyn cyrch

Pedair llinell o gynghanedd sydd i'r **englyn cyrch**, cwpled cywydd yw'r ddwy linell gyntaf; mae'r ddwy linell olaf hefyd yn seithsill yr un ond yn dra gwahanol gan fod diwedd y drydedd yn odli gyda gorffwysfa'r llinell olaf. Mae diwedd y llinell gyntaf a'r ail hefyd yn odli gyda'r llinell olaf.

Dyma enghraifft gan John Morris-Jones:

Ond Iesu, ceisio lluoedd
I wych stad mawrhad yr oedd;
Dyfod a wnaeth i'w codi
O dlodi i oludoedd.

O'r hen englyn cyrch y tyfodd y mesur rhydd cynnar a elwir y triban (neu 'Triban Morgannwg').

## Gweler hefyd
*Yr englyn
*Triban
*Y pedwar mesur ar hugain

Cyrch
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Englyn proest cadwynog

Pedair llinell o gynghanedd sydd i'r mesur caeth hwn, sef yr **englyn proest cadwynog**. Mae'r llinell gyntaf yn odli proestio gyda'r ail linell. Mae'r llinell gyntaf hefyd yn odli gyda'r drydedd linell a'r ail yn odli gyda'r llinell olaf.

Dyma enghraifft gan Tudur Aled:

Nodi dyn nid adwaenwn,
Nid adwaenid y dynion,
Gwrda 'mhlith gwyrda mal hwn,
Gwreigdda 'mhlith gwragedd mal hon.

## Gweler hefyd
*Englyn Proest Cyfnewidiog
*Yr englyn
*Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin)
*Y pedwar mesur ar hugain

Proest cadwynog
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Khushal Khan Khattak

Bardd yn yr iaith Pashto, rhyfelwr Pashtun a phennaeth llwyth y Khattack oedd **Khushal Khan Khattak** (1613 – 25 Chwefror 1689) (Pashto: خوشحال خان خټک).  Roedd yn fardd gwladgarol a gyfansoddodd yng nghyfnod teyrnasiad yr ymerodron Mughal yn yr 17g; mae nifer o'i gerddi yn ceisio ysbrydoli y pobloedd Pashtun (Pathan) a'r Affganiaid i roi heibio eu cwerylon oesol ac uno â'i gilydd dros ryddid. Roedd yn rhyfelwr dewr ac enwog ac yn ddiweddarach fe'i llysenwyd "y Bardd-Ryfelwr Affgan". Roedd yn byw wrth droed mynyddoedd yr Hindu Kush yn yr ardal sydd erbyn heddiw yn Khyber Pakhtunkhwa, Pacistan.

Cyfansoddodd Khushal Khan gerddi ar sawl pwnc. Mae'n enwog am ei gerddi gwladgarol ond canai hefyd am fywyd yr heliwr rhydd, natur, bywyd da a chwmni merched hardd. Roedd yn arbennig o hoff o ferched yr Affridiaid, un o lwythau mawr y Ffin a arosodd yn ffyddlon i'w achos trwy gydol ei yrfa dymhestlog.

Bu farw yn 78 oed gan adael ar ei ôl dros hanner cant o blant. Cafodd ei gladdu ym mryniau Khattack "allan o gyrraedd y Mughal"; mae'r beddrod i'w weld heddiw, nepell o Attock.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1613
Categori:Marwolaethau 1689
Categori:Beirdd o Affganistan
Categori:Beirdd o Bacistan
Categori:Beirdd Pashto
Categori:Pashtun
Categori:Pobl o Khyber Pakhtunkhwa
Englyn lleddfbroest

Mae pedair llinell seithsill o gynghanedd i'r **englyn lleddfbroest**, gyda phob llinell yn diweddu gyda dipthong: ae, oe, wy, ac ei.

Nid yw'n rhan o'r pedwar mesur ar hugain.

## Gweler hefyd
*Englyn Proest Cyfnewidiog
*Yr englyn
*Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin)
*Y pedwar mesur ar hugain

Lleddfbroest
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Muile

Un o Ynysoedd Mewnol Heledd yng ngorllewin yr Alban yw **Muile** (Saesneg: *Mull* neu *Isle of Mull*). Yn weinyddol, mae'n rhan o Argyll a Bute. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 2,667. Y brif dref yw Tobar Mhoire (Saesneg: *Tobermory*).

canol|bawd|250px|Lleoliad Muile

Mae'r enw yn gytras â Moel yn Gymraeg. Gydag arwynebedd o 875&nbsp;km2, Muile yw'r ail-fwyaf o Ynysoedd Mewnol Heledd, a'r bedwaredd o ran maint ymhlith holl ynysoedd yr Alban. Ceir nifer o gestyll ar yr ynys: Castell Aros, Castell Duart a Chastell Torosay. Yn y de-orllewin, mae culfor bychan yn ei gwahanu oddi wrth ynys lai Iona, tra mae Ulbha yn un o nifer o ynysoedd bychain ger yr arfordir gorllewinol.

Mae nifer o gysylltiadau fferi a'r tir mawr: y pwysicaf yw'r fferi rhwng Oban a Craignure. Copa uchaf yr ynys yw Ben More, 966 medr (3,170 troedfedd). Daw llawer o dwristiaid i'r ynys yn yr haf, llawer ohonynt i weld y bywyd gwyllt. Mae Muile yn un o'r mannau gorau ym Mhrydain i wylio'r dyfrgi, ac mae Eryr môr a'r Eryr euraid yn nythu ar yr ynys.

## Oriel

Tobermory, Isle of Mull.jpg|Tobar Mhoire
Delwedd:Tobermory01LB.jpg
Delwedd:Mull01LB.jpg
Delwedd:Mull02LB.jpg
Delwedd:Mull03.jpg
Delwedd:Mull04LB.jpg
Delwedd:Mull05LB.jpg
Delwedd:Mull06LB.jpg
Delwedd:Mull07LB.jpg
Delwedd:Mull08LB.jpg
Delwedd:Mull09LB.jpg
Delwedd:Mull10LB.jpg

Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Awdl-gywydd

Cyfres o gwpledi dwy linell seithsill o gynghanedd sydd i'r mesur caeth hwn, yr **Awdl-Gywydd** (neu'r **Awdl Gywydd**) sef yr **Awdl-gywydd**. Fel arfer ceir dau gwpled ar ffurf y dyfyniad hwn gan y Prifardd W. D. Williams:

Ciliodd rhyfel a'i **helynt**;
Tiwniodd y **gwynt** newydd **gainc**;
Daeth melyster o **sgerbwd**,
Golau **ffrwd** o giliau **Ffrainc**.

Gwelir mai'r ail linell a'r bedwaredd sy'n cynnal y brifodl a bod odl gyrch rhwng y gyntaf a gorffwysfa'r ail ("helynt" a "gwynt").

## Gweler hefyd
*Yr Awdl
*Cerdd Dafod
*Y pedwar mesur ar hugain

Categori:Cerdd Dafod
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Sinema'r Castell

Mae '''Sinema'r Castell''' yn gyn-sinema sydd wedi'i lleoli ar dir Castell Abertawe yn Abertawe, yn ne Cymru. Yn ystod y Blitz yn ystod yr Ail Ryfel Byd, dyma oedd yr unig adeilad ar Stryd y Castell yn Abertawe i oroesi. Mae'n adeilad rhestredig Gradd II.

Parhawyd i ddefnyddio'r adeilad fel sinema tan ddiwedd y 1980au er fod y cyfleusterau yn hynod hen ffasiwn erbyn hynny. Yn ddiweddarach, newidiwyd yr adeilad i gwrs antur gynnau laser o'r enw *Lazerzone*, am fod cynulleidfaoedd sinema yn newid eu harferion gwylio ffilmiau.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Abertawe
Categori:Ffilm yng Nghymru
Castell
Pelydryn (opteg)

Mewn opteg, mae **paladr** neu **pelydryn** (lluosog: **pelydr**) yn llafn o olau delfrydol.

[200px|bawd|dim|Pelydrau o olau yn teithio trwy cyfrwng, yn newid buanedd ac yn newid cyfeiriad. Gelwir hyn yn [plygiant|blygiant.]]

## Plygiant
Plygiant yw'r newid gweladwy mewn ton neu baladr oherwydd newid ei fuanedd. Gwelir hyn pan mae ton yn pasio trwy un cyfrwng gweladwy i'r llall.

## Gweler hefyd
* Pelydr-X
* Diffreithiant
* Ymyriant

Categori:Opteg
Englyn proest cyfnewidiog

Pedair llinell o gynghanedd sydd i'r mesur caeth hwn, sef yr **englyn proest cyfnewidiog**. Mae saith sillaf ym mhob llinell.

Dyma enghraifft gan Tudur Aled:

Ystorlawn, dros daearled,
Im d'erlyn i'm awdurwlad,
Iawn yw d'erlyn yn daearlud,
Amod arlwy im d'erlid.

## Gweler hefyd
*Englyn proest cadwynog
*Yr englyn
*Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin)
*Y pedwar mesur ar hugain

Proest cyfnewidiog
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Pafiliwn Patti

Mae **Pafiliwn Patti** yn ganolfan yn Abertawe ar gyfer y celfyddydau creadigol. Fe'i lleolir ym Mharc Fictoria i'r de-orllewin o ganol dinas Abertawe. Yn y theatr, perfformir amrywiaeth o ddramâu, pantomeimiau, sioeau cerdd a ffeiriau.

Enwyd y ganolfan ar ôl Adelina Patti. Yn wreiddiol, lleolwyd yr adeilad yn ei gardd aeafol ar ei stad Craig-y-nos. Rhoddodd Patti yr adeilad i ddinas Abertawe ym 1918. Mae'n adeilad rhestredig Gradd II.

Cafodd y pafiliwn wedd-newidiad gwerth £3m pan ddaeth yn amlwg nad oedd yr adeilad yn cael ei ddefnyddio i'w "lawn botensial". Ariannwyd y prosiect gan Cyngor & Dinas Abertawe ac Achosion Da y Loteri Genedlaethol. (Gweler yr erthyglau newyddion isod). Dechreuwyd ar y gwaith  i ymestyn Pafiliwn Patti yn 2007 drwy ychwanegu adain newydd wedi'i orchuddio gan wydr lle byddai caffi/bwyty'n cael eu lleoli. Bellach lleolir bwyty Indiaidd ar y safle.

## Dolenni allanol
*   BBC South West: The story of the Patti Pavillion (sic)
*   BBC News: Pavilion set for £3m overhaul
*   Children's attraction set for Patti Pavilion , Awst 2007
*   Patti Pavilion in Swansea  cyfeiriad a map stryd
*   The refurbished Patti Pavilion  Andgreen Properties Limited
* Gwefan swyddogol Patti Pavilion 

## Gweler hefyd
*Adelina Patti
*Craig-y-nos

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Abertawe
Categori:Theatrau Cymru
Castell Clun

Mae **Castell Clun** yn adeilad rhestredig Gradd II* sydd wedi ei leoli ar fryncyn yn edrych allan dros Fae Abertawe, gyferbyn â Dyffryn Clun a ger Blackpill, Abertawe.

Yn wreiddiol, cafodd ei adeiladu ym 1791 gan Richard Phillips, tirfeddiannwr cefnog o Sir Gaerfyrddin. Yn ddiweddarach, ail-fodelwyd y castell gan berchnogion newydd. Defnyddiodd Prifysgol Abertawe y Castell fel neuaddau preswyl (Neuadd Gilbertson) ar ôl iddynt ei brynu yn ystod y 1950au. Adeiladodd y Brifysgol ddau floc preswyl newydd, ac yn hwyrach, neuadd i fenywod (Neuadd Martin), gyda golygfeydd o'r môr, ar y bryn tu ôl y castell.

Prynodd Dinas Abertawe barc aeddfed y Castell, a elwir bellach yn Gerddi Clun, sydd â golygfeydd dros y bae.

Yn 2003, penderfynodd y brifysgol werthu'r neuaddau ac i adeiladu mwy o neuaddau preswyl ar gampws y brifysgol yn lle. Ar hyn o bryd, mae'r castell wedu cael ei foderneiddio i gyfres o fflatiau moethus un a dwy ystafell wely.

## Dolenni allanol
*mumbles.co.uk: Castell Clun 
*Gwybodaeth i Dwristiaid am y Mwmbwls 
*Gower 078 Castell Clun

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1791
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Abertawe
Clun
Clun
Marchnad Abertawe

Lleolir **Marchnad Abertawe** sef marchnad dan do fwyaf Cymru yng nghanol dinas Abertawe. Gorchuddir y farchnad gan do ffram ddur bwaog ac mae hwnnw wedi ei orchuddio gan ddur a gwydr. Adeiladwyd y farchnad bresennol gan Percy Edwards ym 1959-1960. Dyma'r bedwaredd farchnad i gael ei hadeiladu ar y safle yn ystod y ddwy ganrif ddiwethaf. Roedd y farchnad flaenorol ar y safle hwn wedi bod yno ers 1894 a chafodd ei dinistrio yn ystod y Blitz yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Mae'r safle wedi cael ei defnyddio fel marchnad ers yr Oesoedd Canol. Yn ymylu ar y farchnad, ceir Canolfan Siopa'r Quadrant.
bawd|chwith|250px|Mynedfa

Gwerthir amrywiaeth o nwyddau yn y farchnad, o ffrwythau a llysiau ffres, i gig, pysgod a byrbrydiau a cheir stondinau a caffis yno sy'n gwerthu danteithion lleol a rhyngwladol fel selsig Almeinig, bara lawr Cymreig a chocos o Benclawdd.

## Dolenni allanol
*Marchnad Abertawe (gwefan swyddogol) 
*SwanseaHeritage.net Marchnad Abertawe 

## Cyfeiriadau
Categori:Abertawe
Categori:Sefydliadau 1961
Categori:Marchnadoedd Cymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1961
Tobar Mhoire

**Tobar Mhoire** (Saesneg: *Tobermory*) yw prif dref ynys Muile (*Mull*) yn Ynysoedd Mewnol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban. Saif ar yr arfordir yng ngogledd-ddwyrain yr ynys. Mae'r boblogaeth tua 700.

Sefydlwyd y dref fel porthladd i bysgotwyr yn 1788, yn dilyn cynllun wedi ei baratoi gan Thomas Telford. Ymwelodd y cyfansoddwr Felix Mendelssohn a'r dref yn 1829, ar ei ffordd i Staffa, a chynhelir gŵyl gerddorol flynyddol i gofio'r digwyddiad.

Mae'r tai lliwgar ger yr harbwr yn nodedig. Ffilmiwyd y gyfres deledu i blant *Balamory* yma.  Cynhyrchir wisgi a chwrw yma, ac mae yma ganolfan gelfyddydau, *An Tobar*.

bawd|300px|dim|Tali ger yr harbwr

Categori:Aneddiadau Ynys Muile
Pink (cantores)

Mae **Alecia Beth Moore** (ganed 8 Medi 1979), sy'n perfformio o dan yr enw llwyfan **Pink**, neu **P!nk**, yn actores, cantores a chyfansoddwraig o'r Unol Daleithiau a ddaeth yn enwog yn 2000. Ers hynny mae wedi cael llwyddiant yn fydeang, gan werthu 30 miliwn o albymau hyd yn hyn. Rhyddhaodd ei sengl gyntaf "There You Go" a'i halbwm gyntaf "Can't Take Me Home", gyda'r label recordio LaFace Records, a chafodd lwyddiant masnachol. Er iddi gael ei hystyried fel cantores benywaidd arall yn y sîn cerddoriaeth pop, mae'n parhau i fod yn boblogaidd a bellach caiff ei chydnabod am ei llais contralto pŵerus a chyfoethog.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol yn yr Unol Daleithiau
* Sianel swyddogol ar YouTube

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pobl o Bennsylvania
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr benywiadd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Clun (gwahaniaethu)

Gallai **Clun** gyfeirio at un o sawl peth:

*Clun, tref yn Sir Amwythig, Lloegr
*Colunwy (Clun), cwmwd: Arglwyddiaeth Clun yn ddiweddarach dan reolaeth Arglwyddir'r Mers

*Castell Clun, Abertawe
*Fforest Clun, ardal yn y Gororau
*Gerddi Clun, Abertawe
*Y Clun, Castell-nedd Port Talbot
*Dwy Afon Clun 
** Afon Clun
***yn mynd trwy Pont-y-clun
*Afon Clun yn rhedeg trwy Parc Gwledig Dyffryn Clun .
Moel-y-don

Pentrefan yng nghymuned Llanddaniel Fab **Moel-y-don** () yn ne Ynys Môn ar lan Afon Menai. Er nad oes dim ond dyrnaid o dai yno heddiw bu'n lle prysur yn y gorffennol fel safle un o'r chwech o fferïau a gysylltai Môn ac Arfon dros y Menai. Mae  126 milltir (202.7&nbsp;km) o Gaerdydd a 208.1 milltir (334.9&nbsp;km) o Lundain.

## Hanes
Llecyn nid nepell o Lanidan, tua dwy filtir a hanner i'r de o Lanfair Pwllgwyngyll yw Moel-y-don. Am ganrifoedd lawer bu fferi yno i groesi'r Menai i'r Felinheli, i'r de o Fangor. Yn yr Oesoedd Canol safai yng nghwmwd Menai, cantref Rhosyr.

Yn ôl traddodiadau Môn, dyma'r man lle croesodd y Rhufeiniaid pan ymosododd y Cadfridog Agricola ar yr ynys er mwyn dinistrio canolfan grym y Derwyddon; cododd bont o longau i groesi drosodd.

Ymladdwyd Brwydr Moel-y-don ar y 6ed o Dachwedd 1282 ar Afon Menai rhwng milwyr Edward I o Loegr a gwŷr Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru. Er mai fel 'Brwydr Moel-y-don' y cyfeirir ati yn gyffredinol, mae lle da i gredu mai ar Draeth Lafan rhwng Llan-faes, Môn a'r tir mawr yr ymladdwyd hi, yn hytrach na ger Moel-y-don ei hun. Fel pont Agricola deuddeg can mlynedd yn gynt, pont o longau oedd y bont hon hefyd, yn ôl pob tebyg.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* H. R. Davies, *The Conway and Menai Ferries* (Caerdydd, 1942)

Categori:Afon Menai
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Llanddaniel Fab
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Priordy Sanclêr

250px|bawd|Eglwys Sanclêr, sy'n cynnwys rhannau o'r priordy canoloesol.
Priordy canoloesol a godwyd ar ganol y 12g yn Sanclêr, Sir Gaerfyrddin oedd **Priordy Sanclêr**.

Sefydlwyd Priordy Sanclêr rhywbryd rhwng 1147 a 1184 fel priordy cell yn perthyn i Urdd y Cluniaid. Roedd dan awdurdod Abaty St Martin des Champs ym Mharis. Cyfeirir at ei fynachod fel rhai yn dilyn bywyd afreolus mewn dogfen o 1279. Cafodd yr abaty ei ddiddymu ym 1414.

Nid oes llawer o'r abaty i'w weld heddiw ond mae Eglwys Sanclêr yn cynnwys bwa trawiadol sy'n dyddio o gyfnod y priordy ac mae'n debyg ei fod yn sefyll ar ei safle. I'r de o'r eglwys ceir safle adeiladau preswyl y priordy ond does dim byd wedi goroesi.

## Ffynhonnell 
*Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Abertawe, 1992), tud. 95.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Sanclêr
Categori:Sefydliadau'r 12fed ganrif
Categori:Tai crefydd Cymru
Brwydr Moel-y-don

Ymladdwyd **Brwydr Moel-y-don** ar 6 Tachwedd 1282 ar Afon Menai rhwng milwyr Edward I o Loegr a Byddin Cymru, dan faner Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, er mwyn amddiffyn Gwynedd rhag y Saeson. Er mai fel 'Brwydr Moel-y-don' y cyfeirir ati yn gyffredinol, mae lle da i gredu mai ar Draeth Lafan rhwng Llan-faes, Môn a'r tir mawr yr ymladdwyd hi, yn hytrach na ger Moel-y-don ei hun. Buddugoliaeth i'r Cymry oedd hon, a boddwyd pob un o'r Saeson wrth ffoi yn ôl dros bontŵn i Ynys Môn.
bawd|chwith|150px|Arfbais rhyfel Llywelyn ll

Yn ystod yr haf, 1282, goresgynnwyd Môn gan ran o fyddin Edward I a laniodd yno ar ôl hwylio o Ruddlan. Bwriad Edward oedd dwyn cynhaeaf yr ynys ac felly tynhau'r rhaff o gwmpas Gwynedd yn ei ymdrech i orchfygu'r Cymry. Aeth y Saeson ati i godi pont o bren dros Afon Menai yn ystod yr haf a dechrau'r hydref.

Ar Ddyddgwyl Sant Lennard (6 Tachwedd), gwelwyd mintai gref o farchogion a milwyr traed Seisnig ar y bont. Cofnodir yr hyn a ddilynodd gan sawl croniclydd Seisnig. Ymddengys fod y Saeson ar Fôn wedi penderfynu ymosod heb orchymyn gan eu brenin a dywedir hefyd nad oedd y bont yn gwbl barod. Roedd yno saith marchog a thri chant o filwyr traed. Ar ôl iddynt lanio (yn fwy na thebyg ar Draeth Lafan) daeth y llanw i mewn yn gyflym gan adael dŵr rhyngddynt a'r bont. Yn sydyn, ymosododd y Cymry "allan o'r mynyddoedd uchel". Cymaint oedd braw a dychryn y Saeson fel y ffoesant yn ôl am y bont. Boddwyd pob un ohonynt, yn llwythog o arfwisgoedd trwm, yn ceisio dianc o afael gwŷr Llywelyn.

Bu sôn am y golled drychinebus (o safbwynt Lloegr) gan y Saeson am flynyddoedd ar ôl y digwyddiad. Roedd yn achos dathlu i'r Cymry, fodd bynnag, a cheir cyfeiriadau at y gyflafan yn y canu darogan.

## Lleoliad
Mae lleoliad y bont honno yn ansicr ac mae'n debyg mai pontŵn (sef pont o gychod wedi'u rhaffu wrth ei gilydd) oedd hi. Ni cheir cyfeiriadau at y frwydr fel 'Brwydr Moel-y-don' tan yr 16g. Mae Moel-y-don yn safle hen fferi a leolir nid nepell o Lanidan. Ond roedd pencadlys y Saeson yn ardal Llan-faes, tua 7 milltir i'r dwyrain, ac roedd y gwaith yn golygu symud deunydd trwm a gweithwyr. Buasai'r Saeson yn wynebu anawsterau mawr i ymladd eu ffordd trwy goedwigoedd tewfrig ar ôl glanio hefyd. Cynigir gan haneswyr diweddar fel J. Beverley Smith mai rhwng Llan-faes ac ardal Bangor y codwyd y bont mewn gwirionedd gyda'r bwriad o ymosod ar lys Llywelyn yn Abergwyngregyn, dros Draeth Lafan.

## Ffynhonnell
* J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986), tt. 362-365.

Categori:1282
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Categori:Afon Menai
Moel-y-don
Moel-y-don
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Tyndra’r cyhyrau

Poenau wedi'u hachosi gan y cyhyr yn cyfangu ydy **cramp** neu '''dyndra'r cyhyr'''. Mae'r cyhyrau'n lleihau o ran maint ar adeg o gramp; caiff ei achosi'n aml gan oerni, gorweithio neu lefel isel o galsiwm yn y gwaed - yn enwedig mewn glaslanciau sydd wirioneddol angen calsiwm i'w gwaed a'u hesgyrn. Gall salwch neu wenwyn achosi cramp hefyd, yn enwedig yn y stumog (a elwir yn colic).

## Meddygaeth amgen
Defynyddir y planhigion canlynol i wella cramp: pupur du, rhosmari a sinsir.

## Gweler hefyd
* cyhyrau
* Anatomeg ddynol
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Stafa

Ynys sy'n un o Ynysoedd Mewnol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Stafa** (Saesneg: *Staffa*). Daw'r enw o'r Hen Lychlynneg *staf*, "colofn". Ynys fechan ydyw, 200 medr o led a 600 medr o hyd, ac nid oes poblogaeth barhaol. Mae tua 10&nbsp;km i'r gorllewin o ynys Muile.

Mae'n gyrchfan boblogaith i dwristiaid yn yr haf oherwydd ei chlogwyni a'i hogofeydd. Yr enwocaf o'r rhain yw Ogof Fingal, yn ne yr ynys, sy'n 75 medr o hyd, 14 medr o led a 22 medr o uchder. Ymwelodd y cyfansoddwr Felix Mendelssohn a'r ynys yn 1829, a chafodd ei ysbrydoli i gyfansoddi ei ddarn *Ogof Fingal*.

bawd|dim|250px|Stafa

Gofalir yr ynys gan Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban ers 1986, ac mae’n Warchodfa Natur Genedlaethol ers 2001.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Tiriodh

Ynys yn Ynysoedd Mewnol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Tiriodh** (Saesneg: *Tiree*). Saif yr ynys i'r de-orllewin o ynys Colla, ac mae'r boblogaeth tua 800.

Ma'r ynys yn dir isel ac yn ffrwythlon. Mae *Tir Iodh* yn golygu "Tir y gwenith". Y prif bentref yw Scarinish, a gysylltir gan fferi ag Arinagour at ynys Colla a Oban ar y tir mawr. Ceir maes awyr bychan yn Crossapol gerllaw. Ymhlith y pentrefi eraill mae Hynish a Sandaig. Ymysg hynafiaethau'r ynys mae broch Dùn Mòr o'r ganrif 1af CC. Yn 2001 roedd 48.6% o'r boblogaeth yn siarad Gaeleg, canran uchel i Ynysoedd Mewnol Heledd.

[bawd|275px|dim|Bae Balephuil, gyda'r [Machair yn y blaendir]]

Categori:Daearyddiaeth Argyll a Bute
Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
J. Beverley Smith

Hanesydd o Gymru oedd yr Athro **J. Beverley Smith** (ganwyd 27 Medi 1931 – 19 Chwefror 2024). Ei brif faes oedd hanes Cymru'r Oesoedd Canol yn Oes y Tywysogion.

Roedd yn enedigol o Orseinon, ac aeth i'r brifysgol yn Aberystwyth.

Wedi cyfnod yn y fyddin a chyfnod yn gweithio i Fwrdd Astudiaethau Celtaidd Prifysgol Cymru dychwelodd i Aberystwyth i weithio yn Adran Lawysgrifau y Llyfrgell Genedlaethol cyn cael ei benodi yn ddarlithydd yn Adran Hanes Cymru yn Mhrifysgol Aberystwyth.

Roedd yn awdur nifer o erthyglau dysgedig yn ogystal â'r gyfrol fawr *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru*, sy'n astudiaeth drylwyr o yrfa Llywelyn Ein Llyw Olaf a'i gyfnod a'r unig fywgraffiad safonol o'r tywysog hwnnw.

Bu'n un o olygwyr *Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd* am gyfnod a bu'n o gyd-olygyddion *Studia Celtica*, un o'r prif gofnodolion astudiaethau Celtaidd, rhwng 1996 a 2010.

Bu'n gwasanaethu sawl corff cyhoeddus - roedd yn aelod o Gyngor Llyfrgell Genedlaethol Cymru rhwng 1974 a 1984, bu'n aelod o Fwrdd Astudiaethau Celtaidd Prifysgol Cymru am dros 40 mlynedd ac yn gadeirydd arno o 1985-91.

Bu hefyd yn gadeirydd Comiswn Brenhinol Henebion Cymru ac yn gadeirydd Cymdeithas Hanes a Chofnodion Sir Feirionnydd.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod â Llinos a ganwyd dau fab iddynt - Robert a Huw. Bu farw yn 92 mlwydd oed. Cynhaliwyd ei angladd ar 6 Mawrth 2024 yng Nghapel y Morfa, Aberystwyth am 12.30pm.

## Llyfryddiaeth 
*J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Marina Abertawe

bawd|dde|Marina Abertawe

Lleolir **Marina Abertawe** (hen enw ar ran o'r traeth yma oedd **Cwts y Cŵn**) y tu ôl i forglawdd Bae Abertawe wrth aber Afon Tawe yn Abertawe, Cymru. Rhoddwyd statws baner las i'r marina ym Mehefin 2005 a derbyniodd bump angor euraidd wrth y Gymdeithas Hwylio Harbwr. Mae yno fuarth cychod ar gyfer adeiladu a trwsio cychod, ac ambell siop yn gwerthu offer hwylio.

Mae'r sefydliadau hwylio sydd wedi'u lleoli ym Marina Abertawe yn cynnwys Clwb Hwylio ac Is-ddwr Abertawe a'r Maiden Voyage, sydd yn berchen ar iot rasio môr 72 troedfedd o hyd.

[bawd|Yr ardal ger morglawdd [Bae Abertawe. Gellir gweld adeilad Pocketts Wharf ar yr ochr dde]]

## Hanes
Ar ôl blynyddoedd o ddirywiad yn niwydiannau trwm yng ngwaelod Cwm Tawe, caeodd Doc y De yn Nociau Abertawe ym 1969 gan adael yr ardal yn dir gwastraff. Gwerthwyd y tir i'r cyngor am swm bychan. I ddechrau, bwriadwyd adeiladu ffordd osgoi er mwyn lleihau'r trafnidiaeth ar Heol Ystumllwynarth. Fodd bynnag, yn sgil ad-drefnu llywodraeth leol ym 1974 penderfynwyd ar strategaeth gynllunio newydd. Erbyn 1975, roedd y strategaeth newydd yn gyflawn a nodai amcanion cymdeithasol ac economaidd a fyddai'n adfywio'r ardal.

Cymrodd bum mlynedd arall i brynu'r tir, ei glirio a darparu'r adnoddau angenrheidiol er mwyn gallu ail-ddatblygu'r safle. Adeiladwy morgloddiadu newydd, cliriwyd gwaelod y dociau o unrhyw sbwriel a rhoddwyd angorau newydd ar gyfer y marina newydd.

Agorodd y marina ar gyfer cychod ym 1982 gan ddarparu lle ar gyfer 385 o gychod.

## Datblygiadau'r dyfodol
Fel rhan o'r datblygiadau ar gyfer Doc Tywysog Cymru, bydd 400 o lefydd ar gyfer cychod yn cael eu creu, gan olygu y bydd marina Abertawe yn medru dal dros 1,000 o gychod erbyn 2010.http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/4656923.stm

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Marina Abertawe
*Las Cymru: Cymru
*Maiden Voyage 
*Clwb Hwylio ac Is-ddwr Abertawe 
*Gwefan ryngweithiol a rhwydweithio cymdeithasol ynghyd â gwybodaeth i dwristiaid, wedi ei lleoli ar Benrhyn Gŵyr. 

Categori:Abertawe
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Categori:Arfordir Abertawe
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Colla

Ynys yn Ynysoedd Mewnol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Colla** (Saesneg: *Coll*). Saif yr ynys i'r gogledd-ddwyrain Tiriodh. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 164.

canol|bawd|Lleoliad Colla yn yr Alban

Y prif bentref yw Arinagour, lle mae fferi Caledonian MacBrayne yn cysylltu a Scarinish ar ynys Tiriodh ac Oban ar y tir mawr.

Ceir amrywiaeth o fywyd gwyllt yma, yn arbennig Rhegen yr Ŷd. Mae'r ffermwyr yn cael eu talu i ffermio mewn dulliau sy'n gadael i'r aderyn orffen nythu, ac o ganlyniad mae ei niferoedd wedi cynyddu'n sylweddol yno.

bawd|240px|dim|Arinagour

Categori:Daearyddiaeth Argyll a Bute
Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Rùm

Un o'r Ynysoedd Bach yn Ynysoedd Mewnol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Rùm** (Saesneg: *Rum*, gynt *Rhum*). Yn weinyddol mae'n rhan o ardal Lochaber o Gyngor yr Ucheldiroedd.

Rùm yw'r fwyaf o'r Ynysoedd Bach, gydag arwynebedd o 10,463 hectar, a saif yn bymthefged ymhlith ynysoedd yr Alban o ran maint, ond dim ond tua 30 o bobl sy'n byw arni. Yn 1826 roedd y boblogaeth yn 450, ond fel rhan o broses Clirio'r Ucheldiroedd, gorfodwyd pawb i ymadael i droi'r ynys yn fferm ddefaid enfawr. Mae'r boblogaeth bresennol i gyd yn byw ym mhentref Kinloch ar yr arfordir dwyreiniol. Prynwyd yr ynys gan y Cyngor Gwarchod Natur yn 1957, ac fe'i rheolir yn awr gan NatureScot (*Scottish Natural Heritage* gynt). Ceir amrywiaeth o fywyd gwyllt yma, megis y Carw Coch, ac mae Eryr môr a 70,000 pâr o Aderyn drycin Manaw yn nythu.

Mae fferi yn cysylltu'r ynys a Mallaig ar y tir mawr.

bawd|chwith|250px|Lleoliad Rùm
[bawd|dim|250px|Mynyddoedd Rùm o [Moidart, gydag ynys fechan Eigg o'u blaenau]]

Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Jordan (Katie Price)

Mae **Katrina Amy Alexandria Alexis Andre** (née **Infield**, yna **Price**) (ganed 22 Mai 1978), sy'n defnyddio'r enw proffesiynol **Jordan**, yn gyn-fodel bronnoeth, seren y byd teledu a gwraig busnes. Gwelir ei bywyd personol yn rheolaidd ym mhapurau newyddion tabloid gwledydd Prydain a chylchgronau am fywydau enwogion. Mae'n briod â'r canwr Peter André, ond ysgarodd y ddau ym Medi 2009.

Mae gan Price ac André dri o blant; Harvey, Junior & Princess Tiamií. Rhoddodd Price enedigaeth i'w phlentyn cyntaf, ei mab Harvey, ym Mai 2002. Ei dad yw'r cyn-bêl-droediwr Dwight Yorke. Canfuwyd bod Harvey yn ddall gyda dysplasia septo-optig. Mae hefyd wedi cael diagnosis o awtistig ac mae ganddo syndrom Prader-Willi.

Yn 2018, ar ôl iddi gael ei threisio dan fygythiad gwn gan chwe dyn yn Ne Affrica, ceisiodd Price ladd ei hun.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Modelau benywaidd o Loegr
Categori:Pobl o Ddwyrain Sussex
Llywelyn ab Ynyr

Clerigwr o Gymro oedd **Llywelyn ab Ynyr** (bu farw 1314), a fu'n Esgob Llanelwy o 1293 hyd ei farw. Fe'i gelwir hefyd yn **Llywelyn de Bromfield** mewn ffynonellau Lladin a Saesneg.

Fel mae'r enw 'Llywelyn de Bromfield' yn awgrymu, brodor o Frwmffild (Saesneg: *Bromfield*) yng ngogledd-ddwyrain Cymru (ardal sydd ym mwrdeistref sirol Bwrdeistref Sirol Wrecsam heddiw) oedd Llywelyn. Ni wyddom lawer iawn amdano. Daeth yn un o ganoniaid Esgobaeth Llanelwy ac yn 1293 olynodd Einion II (neu Anian II) fel Esgob Llanelwy.

Bu farw Llywelyn yn 1314 a chafodd ei olynu gan Dafydd ap Bleddyn, yntau'n un o ganoniaid Llanelwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1314
Categori:Esgobion Llanelwy
Gwylfa Abertawe

Lleolir **Gwylfa Abertawe** (sy'n cael ei adnabod hefyd fel Gwylfa Tyrrau'r Marina a Thŵr yr Ecliptig) ym Marina Abertawe, De Cymru. Ceir yno telesgop optigol seryddol fwyaf Cymru.  Cynlluniwyd yr adeilad gan Robin Campbell ym 1989. Ym 1993, rhoddwyd fenthyg yr adeilad i Gymdeithas Seryddol Abertawe sydd bellach yn ei redeg.

Mae yna wydr lliw ar ben y tŵr. O ran cyfleusterau gwylio, mae yna telesgop 20-modfedd Shafer-Maksutov - yr ail fwyaf o'i fath yn y byd, yn ogystal â thelesgop yr haul.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*   Ystafell ddosbarth yn y gofod
*   Explore Gower:Tyrrau'r Marina - Gwylfa Abertawe 

Categori:Abertawe
Categori:Sefydliadau 1989
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Categori:Arsyllfeydd
Blood Brothers (sioe gerdd)

Sioe gerdd 1983 ydy ***Blood Brothers***, ysgrifennwyd gan Willy Russell. Rhedodd y sioe o 1988 yn West End Llundain am dros ugain mlynedd, gan ei gwneud yn un o sioeau mwyaf hir-hoedlog y byd theatr cerddorol.

Mae gan y sioe linyn stori cyfoes sef natur yn erbyn magwraeth, sy'n cylchdroi o amgylch dau efell sy'n cael eu gwahanu pan yn fabanod. Yn sgil eu magwraethau gwahanol, diwedda'r ddau ar begynau eithafol y sbectrwm cymdeithasol wrth i un ohonynt ddod yn gynghorydd a addysgwyd yn Oxbridge tra bod y llall yn ddi-waith ac yn y carchar. Fodd bynnag, mae'r ddau ohonynt yn cwympo mewn cariad gyda'r un ferch, ac mae hithau'n priodi un ond yn syrthio mewn cariad gyda'r llall; yn y pen draw arweinia'r gwrthdaro hyn at eu marwolaeth.

## Caneuon
## Dolenni allanol
*kenwright.com Gwefan swyddogol
*Crynodeb o'r plor & disgrifiadau o gymeriadau  Blood Brothers o StageAgent.com
*http://www.bloodbrothersthemusical.webs.com  www.bloodbrothersthemusical.webs.com Gwefan cefnogwyr y sioe.
*Gwybodaeth ar yr Internet Broadway Database
*Cyfweliad gyda Lyn Paul, sy'n chwarae rhan Mrs Johnstone

## Cyfeiriadau
Categori:Sioeau cerdd 1983
Traeth baner las

200px|right
Mae **traeth baner las** yn draeth morol neu ddŵr croyw adloniadol sy'n ateb gofynion llym o ran safonau'r dŵr trwy gydol y cyfnod nofio blaenorol. Rhoddir statws baner las i farinas hefyd.

Rhoddir statws baner las i draethau mewn dros 30 o wledydd yn Ewrop, De Affrica, Seland Newydd, Canada a'r Caribi yn seiliedig ar safonau a meini prawf a osodir ac a reolir gan y mudiad di-elw, Sefydliad dros Ymgyrch Addysgu Amgylcheddol (Sa:*Foundation for Environmental Education (FEE) Campaign*).
200px|bawd|chwith

Rhaid i draeth sy'n ateb gofynion statws draeth las sicrhau safon glendid y dŵr, diogelwch, darpariaeth gwasanaethau a rheolaeth amgylcheddol cyffredinol. Darperir cyfleoedd nofio glân a diogel mewn awyrgylch di-gŵn.

Dynoda'r hawl i hedfan Baner Las ar draeth neu ddyfroedd adloniadol fod safonau amgylcheddol uchel yno a chaiff ei ystyried yn bluen yng nghap awdurdodau lleol a darparwyr cyfleusterau adloniadol ar y dŵr.

Yn 2008, roedd gan Sbaen 455 o draethau baner las, tra bod gan Gwlad Groeg 430 a Twrci 258. Mae yna 41 o draethau yng Nghymru sydd wedi derbyn statws baner las.

## Cymru
Ceir 38 o draethau glas yng Nghymru.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ymgyrch y Faner Las
* Baneri Glas yn ôl gwlad 
* Baneri Glas yng Ngwlad Groeg  (rhestr o'r 430 o draethau) 
* Baneri Glas ym Mhortiwgal  (193 traeth)
* Baneri Glas yn yr Eidal  (214 traeth)
* Baneri Glas yn Sbaen  (447 traeth)
* Meini prawf y traethau 

Categori:Traethau
Categori:Baneri
Categori:Cadwraeth
Ieuan Trefor

Ceir dau ŵr o'r enw **Ieuan Trefor** yn esgob Llanelwy yn y 14g:

*Ieuan Trefor I (esgob Llanelwy 1352-1357)
*Ieuan Trefor II (esgob Llanelwy 1395-1410)