open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adeilad y Senedd (Gogledd Iwerddon)

**Adeilad y Senedd** (Saesneg: *Parliament Buildings*), a adwaenir hefyd fel **Stormont** oherwydd ei leoliad yn ardal Stormont, Belffast, yw cartref Cynulliad Gogledd Iwerddon a Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon. Yn y gorffennol bu'n gartref i Senedd Gogledd Iwerddon, a adwaenid fel rheol fel "Stormont".

Ar ôl i weddill Iwerddon ennill ei annibyniaeth oddi ar y Deyrnas Unedig yn 1921, gadwyd Gogledd Iwerddon yn y DU. Roedd angen sefydlu llywodraeth yno a phenderfynwyd codi adeilad senedd ym Melffast. Adeiladwyd y senedd-dŷ ar gynllun newydd-glasurol gan Stewart & Partners a chafodd ei agor yn swyddogol gan Edward, Tywysog Cymru, ar 16 Tachwedd 1932.

Gydag ailsefydlu datganoli yn y Gogledd, bu dadl ynglŷn â chartref addas i Gynulliad Gogledd Iwerddon. Gwrthwynebodd Sinn Fein ddefnyddio'r hen adeilad am fod "Stormont" yn cael ei gysylltu â chyfnod rheolaeth yr Unoliaethwyr, ond gwrthodwyd gwrthwynebiad y Gweriniaethwyr ac ni chodwyd senedd-dŷ newydd. Er hynny, penderfynwyd defnyddio'r enw 'niwtral' "Adeilad y Senedd" yn lle "Stormont" fel enw swyddogol y senedd-dŷ.

## Dolenni allanol
* Cronfa ddata chwiliadwy o holl ddadlau seneddol Stormont o 1921 hyd 1972

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Melffast
Categori:Gwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon
Categori:Llywodraeth Gogledd Iwerddon
Adeiladau Seneddol

Gallai **Adeilad y Senedd** gyfeirio at:

* Y Senedd, cartref Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yng Nghaerdydd, Cymru
* Adeilad y Senedd (Gogledd Iwerddon), cartref Cynulliad Gogledd Iwerddon, ym Melffast, Gogledd Iwerddon
Bwlch Nant yr Arian

250px|bawd|Bwlch Nant yr Arian
bawd|250px|Barcudiaid yn ymgasglu
Lleolir **Bwlch Nant yr Arian** ar ffordd yr A44 rhwng Goginan a Phonterwyd, Ceredigion. Yno mae Canolfan Ymwelwyr Bwlch Nant yr Arian, sy'n cael ei rhedeg gan Gyfoeth Naturiol Cymru, ac, ers 2020 bu'n rhan o Goedwig Genedlaethol i Gymru. Mae nifer o lwybrau cerdded a beicio mynydd o wahanol safon yn cychwyn o'r ganolfan, yn ogystal â llwybr ceffyl.

Mae cyfleusterau'r ganolfan yn cynnwys caffi, siop grefftau, byrddau picnic, maes chwarae, adnoddau addysgol, toiledau, cawodydd a maes parcio. Mae hefyd modd gwylio nifer o adar yn y cuddfanau ger llaw'r ganolfan. Caiff y barcud coch ei fwydo pob dydd am 3 o'r gloch (2 yn y gaeaf), ac mae'n bosib gwylio degau ohonynt ar yr adeg hon.

Cafodd y ganolfan ymwelwyr ei hail-adeiladu yn 2005, a chafodd ei chynllunio i weddu gyda'r tirwedd ac i fod yn gyfeillgar i'r amgylchedd. Caiff ei gwresogi gan sglodion pren sy'n ddeunydd gwastraff o'r gwaith coedwigaeth ar y safle. Mae'r to wedi ei orchuddio gyda phlanhigion sedum sy'n dal ac yn ffiltro dŵr sy'n cael ei ddefnyddio yn y toiledau a'r orsaf golchi beiciau.

Enillodd y ganolfan Wobr Busnes Ceredigion yn 2006.

## Gweler hefyd
* Coedwig Bwlch Nant yr Arian

## Oriel

Bwlch Nant yr Arian, centre near Aberystwyth, Wales.webm
Delwedd:NantyrArian02LB.jpg
Delwedd:NantyrArian03LB.jpg
Delwedd:NantyrArian04LB.jpg

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Canolfan Ymwelwyr Bwlch Nant yr Arian - Cyfoeth Naturiol Cymru

Nant yr Arian
Categori:Coedwigoedd Ceredigion
Categori:Economi Ceredigion
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Categori:Melindwr
Neuadd Dinas Belffast

**Neuadd Dinas Belffast** (Saesneg: *Belfast City Hall*) yw adeilad dinesig Cyngor Dinas Belffast. Wedi'i lleoli yn Sgwâr Donegall, mae'n wynebu'r gogledd ac yn gwahanu ardaloedd masnach a busnes canol dinas Belffast, prifddinas Gogledd Iwerddon. O'i chwmpas ceir gerddi cyhoeddus, gardd goffa a'r Senotaff. Mae'r gerddi hyn yn ynys o lesni yng nghanol y ddinas sy'n boblogaidd gan weithwyr swyddfa ac ymwelwyr.

Dechreuwyd cynllunio'r adeilad yn 1898 ac fe'i cwblheuwyd yn 1906 ar gost o tua £360,000. Y pensaer oedd Alfred Brumwell Thomas.

Yn Rhagfyr 2006 gosodwyd cerflun o'r pêl-droediwr George Best, a oedd yn frodor o Belffast, yn y gerddi.

## Dolen allanol
*  Gwefan Neuadd Dinas Belffast

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Melffast
Categori:Pensaernïaeth Edwardaidd
Afon St Lawrence

Afon yn nwyrain Canada yw **Afon St Lawrence**. Enw'r brodorion Mohawk ar yr afon oedd *Kakanoaakakagaalla*. Yr Ewropead cyntaf i fforio'r afon oedd y Ffrancwr Jacques Cartier, a'i galwodd yn *Afon Canada*.

Mae'n tarddu yn Llyn Ontario gerllaw Kingston yn nhalaith Ontario, ac yn llifo heibio dinasoedd Brockville, Cornwall, Montreal, Trois-Rivières a Dinas Quebec. Ei haber, Gwlff St Lawrence yw aber mwyaf y byd.

bawd|dim|250px|Afon St Lawrence

## Cyfeiriadau
St Lawrence
St Lawrence
Falls Road

250px|bawd|de|Rhan o'r Falls Road yn 2005.
Lleolir y **Falls Road** (o'r enw Gwyddeleg: ***Bóthar na bhFál*** sef "ffordd y cloddiau") yng ngorllewin Belffast, Gogledd Iwerddon. Dyma'r brif ffordd yng ngorllewin Belffast, sy'n rhedeg o Stryd Divis (*Divis Street*) yng nghanol y ddinas i Andersonstown yn y maesdrefi. Mae ei enw yn gysylltiedig â chyfnod Helyntion Gogledd Iwerddon a chymunedau Catholig a Gweriniaethol y ddinas. Mae'r ardal gyfagos o gwmpas Ffordd Shankill (*Shankhill Road*) yn ardal Brotestannaidd yn bennaf, a wahanir o'r Falls gan "linellau heddwch". Dyma'r rhan o Felffast lle ceir y nifer uchaf o siaradwyr Gwyddeleg. Defnyddir yr enw "*The Falls*" i gyfeirio at y rhan honno o Orllewin Belffast sy'n gorwedd ger y ffordd hefyd.

## Hanes
Mae hanes y Falls yn dechrau yn gynnar yn y 19g pan ddaeth yn gartref i bobl a symudodd i weithio yn ffatrioedd brethyn Belffast. Cynyddodd y boblogaeth yn gyflym yn ail hanner y ganrif honno a chodwyd tai elfennol i'r gweithwyr, heb dŵr na thoiledau, ar hyd y Falls ac yn yr ardal gyfagos. Roedd yn gymuned dlawd a difreintiedig iawn ond clos.

Ar ddiwedd y 1960au, dechreuodd nifer o Gatholigion Gogledd Iwerddon ymgyrchu dros gael hawliau sifil. Roedd hyn yn cynnwys galw am ddiwedd i'r gwahaniaethu ar sail crefydd yn achos tai a gwaith. Gwrthwynebwyd Mudiad Hawliau Sifil Gogledd Iwerddon gan rhai Unoliaethwyr. Ymosodwyd ar ardaloedd Catholig. Llosgwyd sawl stryd o gwmpas y Falls Road gan 'teyrngarwyr' yn Awst 1969 ac anfonodd llywodraeth y DU y Fyddin Brydeinig i strydoedd y Falls Road. Cawsont groeso i gychwyn gan drigolion y Falls, yn y gobaith o gael amddiffyn rhag yr ymosodiadau, ond newidiodd ei hagwedd wrth iddynt farnu fod y Fyddin yno yn eu herbyn nhw. Yn 1970 cafwyd yr hyn a alwyd y 'Falls Curfew'. Yn dilyn ymosodiad gan y Provisional IRA, amgylchynwyd strydoedd y Falls, sy'n gartref i tua 10,000, gan 3000 o filwyr Prydeinig, a ollyngodd nwy CS. Dilynodd brwydr ffyrnig rhwng yr IRA Swyddogol a'r Fyddin Brydeinig. Lladdwyd pedwar o sifiliaid Catholig gan y Fyddin mewn penwythnos. Am 30 mlynedd ar ôl hynny bu gan y Fyddin Brydeinig bresenoldeb sylweddol yn y Falls Road, gyda gwersyll i gadw golwg ar y Falls ar loriau uchaf y Tŵr Divis a wasanaethid gan hofrenyddion: cafodd hyn ei symud yn Awst 2005.

## Pobl
Mae pobl a gysylltir â'r Falls Road yn cynnwys James Connolly, a arosodd yno am gyfnod ar ddechrau'r 20g, ac Eamon de Valera, a safodd fel ymgeisydd y Falls yn etholiad cyffredinol 1918. Magwyd Gerry Adams, arweinydd Sinn Fein, yn y Falls ac yno mae wedi treulio rhan helaeth ei oes.

## Llyfryddiaeth
*Gerry Adams, *Falls Memories* (1982; argraffiad newydd, Llyfrau Brandon, 1993). ISBN 0-86322-013-4

## Dolenni allanol
* Féile an Phobail
* Cultúrlann 
* Raidió Fáilte 107.1 FM, radio lleol
* Falls Road yn *Rushlight Magazine* 

Categori:Belffast
Categori:Ffyrdd Gogledd Iwerddon
Categori:Hanes Gogledd Iwerddon
Platoon

Ffilm ryfel o 1986 a ysgrifennwyd ac a gyfarwyddwyd gan Oliver Stone ydy ***Platoon***. Mae'n serennu Charlie Sheen, Tom Berenger a Willem Dafoe. Dyma oedd y cyntaf o dair ffilm am Ryfel Fietnam gan Oliver Stone, gyda *Born on the Fourth of July* (1989) a *Heaven & Earth* yn dilyn.

Categori:Ffilmiau 1986
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Oliver Stone
Categori:Ffilmiau am Ryfel Fietnam
Categori:Ffilmiau rhyfel Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau am drais rhywiol
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
Castell Stormont

:*Am gartref Cynulliad Gogledd Iwerddon, sef Stormont ar lafar, gweler Adeilad y Senedd (Gogledd Iwerddon).*

Lleolir **Castell Stormont** ar Ystâd Stormont yn nwyrain Belffast, Gogledd Iwerddon. Yn y cyn-blasdy barwnaidd hwn mae Cabinet Gogledd Iwerddon, a sefydlwyd ar ôl adfer llywodraeth ddatgonoledig, yn cwrdd. Ar hyn o bryd mae'r Cabinet yn cael ei arwain gan Peter Robinson a Martin McGuinness.

O 1921 hyd 1972, gwasanaethodd Castell Stormont fel prif gartref Prif Weinidog Gogledd Iwerddon. Ond dewisodd rhai prif weinidogion fyw yn Nhŷ Stormont, cartref swyddogol Llefarydd Tŷ'r Cyffredin, a oedd yn wag fel rheol am fod y rhan fwyaf o'r llefarwyr yn dewis byw gartref. Yma hefyd bu Stafell Cabinet Llywodraeth Gogledd Iwerddon o 1921 hyd 1972.

Cyn y datganoli presennol, y plasdy oedd pencadlys Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon ym Melffast, gweinidogion Swyddfa Gogledd Iwerddon a'i swyddogion. Yng nghyfnod yr Helyntion roedd yn cael ei ddefnyddio gan swyddogion cudd MI5 hefyd 

## Gweler hefyd 
* Stormont (gwahaniaethu)
* Adeilad y Senedd (*Stormont*)

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Melffast
Categori:Hanes Gogledd Iwerddon
Categori:Llywodraeth Gogledd Iwerddon
Gwlff St Lawrence

bawd|de|300px|Gwlff St Lawrence

Aber Afon St Lawrence yn nwyrain Canada yw **Gwlff St Lawrence**. Dyma'r aber fwyaf yn y byd, ac mae o bwysigrwydd mawr ar gyfer masnach.

I'r gogledd o'r gwlff. ceir penrhyn Labrador, i'r dwyrain mae ynys Newfoundland, i'r de Ynys Cape Breton ac i'r gorllewin New Brunswick. Mae'n cysylltu a Chefnfor Iwerydd trwy ddau gulfor, Culfor Belle Isle rhwng Newfoundland a Labrador a Chulfor Cabot rhwng Newfoundland ac Ynys Cape Breton. Saif ynys Anticosti yn y Gwlff.

Categori:Daearyddiaeth Canada
Labrador (gwahaniaethu)

Gallai **Labrador** gyfeirio at:

* Labrador, rhanbarth o dalaith Newfoundland a Labrador, Canada
* Penrhyn Labrador, penrhyn ar arfordir dwyreiniol Canada, ardal fwy na'r uchod
* Labrador, brîd o gi
Ynys Anticosti

bawd|250px|Golygfa ar Ynys Anticosti

Ynys ynghanol Gwlff St Lawrence yn nwyrain Canada yw **ynys Anticosti** (Ffrangeg: ''Île d'Anticosti*, Saesneg: *Anticosti Island*, Iaith Innu: *Notiskuan'', Iaith Mi'kmaq: *Natigostec*). Yn weinyddol, mae'n rhan o dalaith  Quebec.

Gydag arwynebedd o 7,892 km2, hi yw ugeinfed ynys Canada o ran maint. Yn y gogledd, fe'i gwahenir oddi wrth ranbarth Côte-Nord o dalaith Quebec (Penrhyn Labrador) gan Gulfor Jacques Cartier, ac yn y de mae Culfor Honguedo yn ei gwahanu oddi wrth benrhyn Gaspé.

Er ei bod yn ynys fawr, ychydig o boblogaeth sydd arni, 266 yn 2001, y rhan fwyaf ym mhentref Port-Menier yng ngorllewin yr ynys.

Anticosti
Labrador

: ''Mae'r erthygl yma yn trafod y rhanbarth o dalaith Newfoundland a Labrador yng  Nghanada. Am ystyron eraill, gweler Labrador (gwahaniaethu)''.

Rhanbarth o fewn talaith Newfoundland a Labrador yn nwyrain Canada yw **Labrador** neu **Labradôr**. Saif ar Benrhyn Labrador, ond nid yw'n cynnwys y penrhyn i gyd.

Labrador yw'r gyfran o Newfoundland a Labrador sydd ar y tir mawr, gyferbyn ag ynys Newfoundland. Yn y gorllewin a'r de mae'n ffinio ar dalaith Québec. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 27,860, gyda phobloedd brodorol, yn cynnwys yr Inuit a'r  Innu yn ffurfio tua traean o'r rhain. Cafodd Labrador ei enw o enw'r fforiwr Portiwgeaidd João Fernandes Lavrador fu yma yn niwedd y 15g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Newfoundland a Labrador
Nedd

Gallai **Nedd** gyfeirio at:

*Cwmwd Nedd, un o gymydau canoloesol Morgannwg
*Afon Nedd
**Afon Nedd Fechan, un o ledneintiau Afon Nedd
*Castell-nedd, tref yng Nghastell-nedd Port Talbot
**Camlas Castell-nedd, yn ne Cymru
*Castell-nedd Port Talbot, bwrdeistref sirol yn ne Cymru
*Glyn-nedd, tref yng Nghastell-nedd Port Talbot
*Fan Nedd, bryn yn ne Cymru

## Gweler hefyd
*Castell-nedd (gwahaniaethu)
----
Berddig

Bardd neu ddiddanwr llys oedd **Berddig** (bl. tua 1050au - 1080au). Mae'r ychydig a wyddys amdano yn deillio o gofnod cwta yn *Llyfr Dydd y Farn*, sy'n gofnod o'r wybodaeth a gasglwyd yn 1085 a 1086 gan swyddogion Wiliam I, brenin Lloegr.

Yn ôl *Llyfr Domesday*, bardd y brenin Gruffudd ap Llywelyn (brenin Cymru o 1055 hyd 1063) oedd Berddig. Fe'i disgrifir fel *ioculator regis*, sef "cellweirwr y brenin". Mae hynny'n awgrymu ei fod yn ddiddanwr, yn finstrel neu "*jester*" efallai, ond rhaid cofio na fyddai'r swyddogion a gasglodd y wybodaeth hon yn gwybod llawer am Gymru a'i harferion ac mae'n bosibl mai bardd llys Gruffudd oedd Berddig. Cofnodir i'r brenin roi tir iddo "ar gyffiniau Gwent", sef yn nwyrain Morgannwg efallai. Mae hynny, a'r ffaith ei fod yn cael ei gofnodi o gwbl gan estronwyr, yn ategu'r posiblrwydd ei fod yn fardd ac felly'n ŵr o statws yn y gymdeithas. Awgryma'r cofnod fod Berddig yn frodor o dde-ddwyrain Cymru, ond does dim modd profi hynny.

## Gweler hefyd
*Afan Ferddig

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Y Traddodiad Barddol
Labrador (ci)

Brîd o gi arbennig yw'r **Labrador**, sy'n cael ei enwi ar ôl Labrador yn nwyrain Canada.

Categori:Bridiau o gŵn
Newfoundland (ynys)

bawd|240px|Newfoundland

Ynys ger arfordir dwyreiniol Canada yw **Newfoundland** neu yn Gymraeg **y Tir Newydd**. Gyda Labrador ar y tir mawr, ar draws Culfor Belle Isle, mae'n ffurfio talaith Newfoundland a Labrador.

Gydag arwynebedd o 111,390&nbsp;km2, Newfoundland yw pedwerydd ynys Canada o ran maint. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 485,066; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Y brifddinas yw St. John's, sydd a phoblogaeth o 100,646.

Cafwyd hyd i olion sy'n awgrymu i'r Llychlynwyr ymsefydlu yma am gyfnod. Cafodd yr enw **Terra Nova** *("Tir Newydd")* gan John Cabot yn 1497. Daeth yn ddegfed talaith Canada yn 1948 yn dilyn refferendwm.

## Cyfeiriadau 
Categori:Newfoundland a Labrador
Categori:Ynysoedd Canada
Ynys Cape Breton

bawd|dde|300px|Ynys Cape Breton

Ynys ar arfordir dwyreiniol Canada yw **Ynys Cape Breton** (Ffrangeg: *Île du Cap-Breton*, Saesneg: *Cape Breton Island*). Saif ar ochr ddeheuol Gwlff St Lawrence, ac yn weinyddol, mae'n rhan o dalaith Nova Scotia. Roedd y boblogaeth yn 147,454 yn 2001.

## Hanes
O ganlyniad i Glirio'r Ucheldiroedd yn yr Alban, amcangyfrifir i 25,000 o siaradwyr Gaeleg gyrraedd Ynys Cape Breton rhwng 1775 a 1850. Ar ddechrau'r 20g, roedd tua 100,000 o siaradwyr Gaeleg yno, ond erbyn dechrau'r 21ain ganrif roedd y nifer o dan fil.

## Diwylliant
Cynrychiolir yr ynys yng Ngŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Nova Scotia
Cape Breton
Daeargi Jack Russell

Math o gi yw’r  **Daeargi Jack Russell**. Daeargi bach, mi all fod a ffwr garw neu lyfn, mae ei wreiddiau mewn hela llwynogod. Mae’r term Jack Russell wedi cael ei ddefnyddio dros y blynyddoedd i ddisgrifio sawl math o daergwn bychain gwyn gyda lliwiau eraill fel du a brown. Ci cadarn a choesau byr.

Jack Russell
Ynys King William

bawd|250px|Ynys King William

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys King William**. Mae ganddi arwynebedd o 13,111&nbsp;km²; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Saif heb fod ymhell o dir mawr Canada, i'r gorllewin o Benrhyn Boothia ac i'r dwyrain o Ynys Victoria. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,064; y pentref mwyaf yw Gjoa Haven.

Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o diriogaeth Nunavut. Mae'r ynys yn adnabyddus am ei phoblogaeth fawr o'r caribŵ, sy'n byw yma yn yr haf cyn mudo tua'r de ar draws y rhew yn yr hydref.

Categori:Nunavut
King William
Vinci

250px|bawd|Golygfa ar Vinci
250px|bawd|*Casa di Leonardo*

Tref fechan a chymuned (*comune*) yw **Vinci** a leolir yn nhalaith Firenze, yn rhanbarth Toscana yn yr Eidal. Poblogaeth: 14,354 (2007). Ganwyd yr artist ac athrylith amryddawn Leonardo da Vinci yn agos i'r dref a chymerodd yr enw *da Vinci* (Eidaleg: 'o Vinci') ohoni.

Gorwedd Vinci ym mryniau Toscana (*Tuscany*) yng nghanol caeau a pherllanau olewydd.

Ganed Leonardo da Vinci ar 15 Ebrill 1452 mewn ffermdy a adnabyddir heddiw fel *Casa di Leonardo* ('Tŷ Leonardo') tua 3 cilometr (1.9 milltir) o dref Vinci, rhwng Anchiano a Faltognano. Ei enw llawn oedd "Leonardo di ser Piero da Vinci", sy'n golygu "Leonardo, mab Piero, o Vinci", ond daeth pawb yw adnabod fel 'Lenoardo da Vinci'. Ceir amgueddfa amdano - y *Museo Leonardiano* - yn Vinci.

## Dolen allanol
*  Gwefan Tref Vinci

Categori:Dinas Fetropolitan Fflorens
Categori:Trefi Toscana
Zollverein

bawd|dde|upright=1.2|Y Zollverein Almaenig 1834–1919

Undeb masnachol Almaenig oedd y ***Zollverein***, sef clymblaid o daleithiau Almaenig a ffurfiwyd er mwyn rheoli masnach a polisiau economaidd o fewn eu tiriogaethau. Sefydlwyd ym 1818, fe smentiodd yr undeb gwreiddiol y bartneriaeth gyda thiriogaethau Prwsia a Hohenzollern, gan gadarnhau cyseinedd economaidd rhwng daliadau tir gwasgaredig y teulu Hohenzollern, a oedd hefyd yn rheoli Prwsia. Ehangodd y *Zollverein* rhwng 1820 ac 1866 i gynnwys y rhan fwyaf o daleithiau'r Almaen. Cafodd Awstria ei wahardd am fod ei ddiwydiant wedi ei amddiffyn yn gryf; fe waethygodd hyn y gystadleuaeth rhwng Prwsia ac Awstria i ddomineiddio Canolbarth Ewrop, yn arbennig yn ystod y 1850au a'r 1860au. Pan sefydlwyd Conffederasiwn Gogledd yr Almaen ym 1868, roedd y *Zollverein* yn cynnwys tua 425,000 cimloetr sgwar, ac wedi cynhyrchu cytundebau economaidd gyda gwledydd di-Almaenig megis Lwcsembwrg a Sweden.

Categori:Prwsia
Categori:Hanes yr Almaen
Cyfrifiadau yn Hong Cong

Mae **cyfrifiadau yn Hong Cong**  (Tsieineeg: c=香港人口普查) eu cynnal yn Hong Cong pob deng mlynedd, gydag is-gyfrifiad pum mlynedd ar ôl pob cyfrifiad. Cynhaliwyd y cyfrifiad diwethaf ym mis Mawrth 2001, a'r is-gyfrifiad diwethaf ar 15 Gorffennaf–1 Awst 2006. Mae'r cyfrifiadau yn gasgliad o wybodaeth ynglŷn â demograffeg Hong Cong, a chaiff ei gynnal gan Adran Cyfrifiadau ac Ystadegau Llywodraeth Hong Cong.

Mae'r cyfrifiad yn seiliedig ar rhanbarthau gweinyddol Hong Cong, er mwyn canfod nodweddion a thueddiadau yn y boblogaeth. Mae'r cyfrifiad yn cael ei gynnal ar raddfa fawr, gydag ystod eang o wybodaeth yn cael ei gasglu. Mae'r ystadegau yn gallu cael eu defnyddio gan y llywodraeth er mwyn creu polisïau, neu gan gyfundrefn preifat mewn ymchwil.

Mae'r cyfrifiadau wedi cael eu cynnal ers 1841 pan gafodd Ynys Hong Cong ei ildio i'r Deyrnas Unedg. Cynhaliwyd y cyfrifiad cyntaf ar ei ffurf bresennol ym 1961 a'r is-gyfrifiad cyntaf ym 1966. Maent yn parhau i'w cynnal pob deng mlynedd.

Casglwyd y manylion gan pbb dinesydd ar gyfer cyfrifiad 1961 ac 1971. Ers 1981, er fod cyfrif y boblogaeth yn dal i gael ei gwblhau ar ffurf arolwg gyda holiadur yn cynnwys gwybodaeth elfennol megis oed a rhyw, caiff manylion ar gyfer ystadegau nodweddion y boblogaeth eu casglu drwy gynnal cyfweliadau â sampl o deuluoedd. Ar gyfer cyfrifiad 2001, cynhaliwyd un cyfweliad ar gyfer pob 7 holiadur.

Mae'r is-gyfrifiad yn cael ei gynnal mewn modd tebyg, ond gyda chanran llai yn cael eu ymweld ar gyfer cyfweliad. Cafodd 10% o aelwydi Hong Cong eu cynnwys yn is-gyfrifiad 2006.

Hong Cong
Categori:Demograffeg Hong Cong
Bwrdd

bawd|Bwrdd cegin pren gyda chadeiriau.

Darn o ddodrefn yw **bwrdd** (Gogledd) neu **bord** (De), (sy'n enw gwrywaidd) gydag wyneb agored, llyfn ac sydd wedi'i gynnal gan goesau: pedair neu chwech, fel arfer. Fe'i defnyddir fel arfer i gynnal gwrthrychau bychain fel bwyd, i weithio, i arddangos blodau, i gynnal pethau neu i nifer fawr o ddefnyddiau eraill. Y pwrpas mwyaf cyffredin yw i fwyta, gyda phersonnau o'i cwmpas yn eistedd ar gadeiriau addas i'w uchder. Ceir mathau eraill fel y bwrdd coffi, sy'n is, ac wedi'i leoli yn y lolfa.

Roedd gan y rhan fwyaf o fyrddau cynnar ddroriau o dan y bwrdd. Mae rhain yn llai cyffredin erbyn hyn. Gelwir bwrdd sydd wedi ei gynllunio'n arbennig ar gyfer ysgrifennu neu waith swyddfa yn ddesg, a gall rhain gynnwys set o ddroriau sy'n cynnal y bwrdd yn hytrach na choesau. Mae gan rhai byrddau adrannau ychwanegol er mwyn ymestyn y bwrdd pan fydd angen; gelwir yr adrannau hyn yn ddalenni. Gellir eu gwneud o nifer o ddeunyddiau megis pren, cardbord, plastig, metel neu wydr.

## Cyfeiriadau
Categori:Dodrefn
Tim Bevan

Cynhyrchydd ffilm sydd wedi ennill Gwobrau'r Academi ydy **Tim Bevan**, CBE (ganed 1958, Queenstown, Seland Newydd).

Sefydlodd y cwmni "Working Title Films" yn Llundain ar y cyd gyda Sarah Radclyffe yn ystod y 1980au. Mae'r ffilmiau lle gweithiodd Bevan fel cynhyrchydd neu uwch-gynhyrchydd yn cynnwys ''Moonlight and Valentino, Fargo, O Brother, Where Art Thou?, Captain Corelli's Mandolin, Love Actually, Notting Hill, Elizabeth, Bridget Jones's Diary, Atonement*, a *Frost/Nixon.

Ysgarodd Bevan o'i wraig gyntaf sef yr actores Seisnig Joely Richardson; mae ganddynt ferch, Daisy, a anwyd ym 1992. Mae ef bellach yn briod â Amy Gadney, ac mae ganddynt ferch Nell, ganwyd yn 2001 a mab Jago, a anwyd yn 2003. Tim Bevan yw cyd-gynhyrchydd y sioe gerdd Billy Elliot yn y West End.

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Seland Newydd
Llawysgrif Juvencus

Ysgrifennwyd **Llawysgrif Juvencus** yn wreiddiol gan fynach o'r enw Núadu, ac ychwanegwyd ato gan 13 o gopïwr yn 9g OC. Cyflawnwyd y gwaith hwn yn ne-ddwyrain Cymru ac fe'i hysgrifennwyd yn bennaf mewn Hen Gymraeg a Lladin yn y 9g. Lladin yw prif iaith y llawysgrif, ond ceir glosau Hen Gymraeg a Hen Wyddeleg sydd o bwys mawr i ieithyddion Celtaidd. Mae'n fwyaf adnabyddus yng Nghymru am *Englynion y Juvencus*, a fernir gan rai yr enghraifft gynharaf o farddoniaeth Gymraeg sydd ar glawr. Copi ydyw a wnAed yn y 9g a'r 10g o waith bardd o'r enw Juvencus o'r 4g sy'n aralleirio yr Efengylau mewn chwebannau, yn null Fersil.

Cedwir y llawysgrif yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt (fel *Llawysgrif Ff. 4.42*). Mae'n cael ei hadnabod fel 'Llawysgrif Juvencus' am ei bod yn cynnwys copi o fersiwn mydryddol Lladin o'r Efengylau Cristnogol a gyfansoddwyd gan y bardd Juvencus (Gaius Vettius Aquilinus Juvencus, bl. 4g OC). Credir mai Gwyddel o'r enw Núadu oedd y prif gopïydd, ac mae'n bosibl mai mewn canolfan Gymreig a chysylltiad ganddi ag Iwerddon y bu'n gweithio.

Mae'n llawysgrif gymhleth sy'n cynnwys deunydd amrywiol ac ysgrifen sawl copïwr arall. Mae glosau Cymraeg a Gwyddeleg - i esbonio'r geiriau a thermau Lladin - yn britho'r tudalennau. Mae'r glosau Cymraeg yn waith mwy nag un llaw hefyd, sy'n awgrymu iddynt gael eu hychwanegu dros gyfnod o amser, o'r 9g hyd y 10fed, efallai. Ychwanegwyd testun *Englynion y Juvencus* yn 9g, yn ôl pob tebyg, ond mae nodweddion iaith yr englynion yn awgrymu iddynt gael eu cyfansoddi rhai canrifoedd yn gynharach.

Yn ddiweddarach yn ei hanes aeth y llawysgrif o Gymru i Loegr, lle daeth yn rhan o gasgliad Holdsworth ym Mhrifysgol Caergrawnt yn yr 17g.

## Awduraeth
Yn eithriadol, gwyddom mai dyn o'r enw Núadu a ysgrifennodd y gwaith gwreiddiol tua 850, gydag 13 o ysgrifwyr yn ehangu ar ei waith. Mae'n ysgrifennu Cymraeg ag arddull Wyddelig, a Gwyddeleg yw ei enw. Credir, felly, mai Gwyddel ydoedd wedi dysgu Cymraeg a oedd yn gweithio yng Nghymru. Mae'n arwyddo'i waith gyda'r geiriau *"Araut dinuadu"*, 'Gweddi dros Núadu'. Dyddiwyd y gwaith mewn dwy ffordd wahanol: palaeograffyddol a chod y testun. Mae awduraeth y gwaith, felly'n atgyfnerthu'r bartneriaeth agos rhwng Iwerddon a Chymru yn y 9g a'r 10g.

Ceir cod cyfrin mewn un rhan, ac o ddadansoddi'r cod gwelir mai offeiriad o'r enw Cymelliauc (o bosibl, o Frynbuga) a sgwennodd y rhan honno. Gwyddys fod offeiriad o'r enw yma'n byw ym Mrynbuga ac i ernes o £40 gael ei dalu amdano i'r Llychlynwyr yn 914.

## Llyfryddiaeth
*Helen McKee, *The Cambridge Juvencus manuscript glossed in Latin, Old Welsh, and Old Irish: Text and Commentary* (Aberystwyth: CMCS Publications, 2000)
*T. Arwyn Watkins, 'Englynion y Juvencus', *Bardos*, gol. R. Geraint Gruffydd (Caerdydd, 1982)
*Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru), d.g. *Llawysgrif Juvencus*.

## Cyfeiriadau
Juvencus
Juvencus
Categori:Llyfrau'r 9fed ganrif
Categori:Llyfrau Lladin
Categori:Prifysgol Caergrawnt
Penrhyn Labrador

Penrhyn mawr yn nwyrain Canada yw **Penrhyn Labrador**. I'r gorllewin o'r penrhyn mae Bae Hudson, i'r gogledd mae Culfor Hudson ac i'r dwyrain mae Gwlff St Lawrence. Cafodd Labrador ei enw o enw'r fforiwr Portiwgeaidd João Fernandes Lavrador fu yma yn niwedd y 15g.

Yn weinyddol, mae'r penrhyn yn cynnwys Labrador, sy'n rhan o dalaith Newfoundland a Labrador, a rhan o ranbarthau Saguenay-Lac-Saint-Jean, Côte-Nord a Nord-du-Québec yn nhalaith Québec.

Categori:Daearyddiaeth Canada
Bae Hudson

Bae mawr ar arfordir gogleddol Canada yw **Bae Hudson** (Saesneg: *Hudson Bay*, Ffrangeg: ''Baie d'Hudson''). Fe'i amgylchynir gan daleithiau Québec, Ontario, Manitoba a Nunavut. Ystyrir ei fod yn rhan o Gefnfor yr Arctig.

Enwyd y bae ar ôl y fforiwr Seisnig Henry Hudson, a fu yma yn 1610, pan ddaliwyd ei long yn y rhew. Roedd y bae yn allweddol yn yr ymladd rhwng Ffrainc a Phrydain am reolaeth ar Canada yn ystod yn 17eg a'r 18g.

Mae'r bae tua 1,000&nbsp;km o'r gorllewin i'r dwyrain a 700&nbsp;km o'r gogledd i'r de, ond dim ond 125 medr o ddyfnder ar gyfartaledd.

bawd|dim|250px|Bae Hudson
bawd|400px|dim|Machlud haul dros y bae, Churchill

## Gweler hefyd 
* Cwmni Bae Hudson

Hudson
Categori:Daearyddiaeth Manitoba
Categori:Daearyddiaeth Nunavut
Categori:Daearyddiaeth Ontario
Categori:Daearyddiaeth Québec
David Frost

Newyddiadurwr, digrifwr ac ysgrifennwr o Loegr oedd Syr **David Paradine Frost**, OBE (7 Ebrill 1939 - 31 Awst 2013). Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei waith arloesol ym myd dychan gwleidyddol ar y teledu ac am ei gyfweliadau difrifol gyda gwleidyddion dylanwadol, ac yn benodol gyda Richard Nixon. Rhwng 2006 a'i farwolaeth yn 2013, cyflwynodd y rhaglen wythnosol *Frost Over the World* ar sianel Saesneg Al Jazeera. Cafodd ei bortreadu gan yr actor o Gymru Michael Sheen yn y ddrama lwyfan *Frost/Nixon* ac mewn addasiad ffilm gan Ron Howard.

## Teledu
**That Was the Week That Was* (1962-63)
**Not So Much a Programme, More a Way of Life* (1964-65)
**The Frost Programme* (1966-67)
**The Frost Report* (1966-67)
**Frost on Friday* (1968)
**Frost on Sunday* (1968-70)
**Frost on Saturday* (1968-1973)
**The David Frost Show* (1969-72)
**The Frost Programme* (1970-73, 1977, 1993-95)
**Frost Over America* (1971-72)
**Through the Keyhole* (1987-2008)
**Breakfast with Frost* (1993-2005)
**Talking with David Frost* (1996-97)
**Breakfast* (2007-2011)
[250px|bawd|Frost gyda [Vladimir Putin ]]

## Llyfryddiaeth
**To England with Love* (1968), gyda Antony Jay
**The Presidential Debate, 1968 : David Frost talks with Vice-President Hubert H. Humphrey (and others)* (1968)
**The Americans* (1970)
**Billy Graham Talks with David Frost* (1972)
**"I Gave Them a Sword": Behind the Scenes of the Nixon Interviews* (1978)
*''David Frost's Book of Millionaires, Multimillionaires, and Really Rich People* (1984)
**The World's Shortest Books* (1987)
**An Autobiography. Part 1: From Congregations to Audiences'' (1993)

## Dolenni allanol
* Proffil BBC

Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Oakdale

Ceir sawl lle o'r enw **Oakdale**:

## Awstralia
* Oakdale, De Cymru Newydd

## Cymru
* Oakdale, Caerffili

## Lloegr
* Oakdale, Dorset
* Oakdale, Gogledd Swydd Efrog
* Oakdale, Surrey

## Unol Daleithiau
* Oakdale, Califfornia
* Oakdale, Connecticut
* Oakdale, Illinois
* Oakdale, Iowa
* Oakdale, Louisiana
* Oakdale, Dedham, Massachusetts
* Oakdale, West Boylston, Massachusetts
* Oakdale, Minnesota
* Oakdale, Nebraska
* Oakdale, Efrog Newydd
* Oakdale, Pennsylvania
* Oakdale, Tennessee
* Oakdale, Texas
* Oakdale, Wisconsin
* Oakdale (tref), Wisconsin
Ysgol Gyfun Glan Afan

Ysgol uwchradd gyfun cyfrwng Saesneg ym Mhort Talbot, Castell-nedd Port Talbot oedd **Ysgol Gyfun Glan Afan** (Saesneg: **Glan Afan Comprehensive School**). Pennaeth yr ysgol ar hyn o bryd ydy Mrs Susan Handley.

## Hanes
Mae'r ysgol yn dyddio'n ôl i sefydliad ysgol ramadeg sirol ar y safle ym 1896. Newidiwyd yr enw i "Ysgol Gyfun Glanafan" yn ystod yr 1960au, newidiwyd y sillafiad i "Glan Afan" yn ddiweddarach. Roedd yr ysgol yn derbyn disgyblion hyd 18 oed tan yr 1980au, pan gaewyd y chweched ddosbarth gyda'r myfyrwyr yn mynychu Coleg Afan yn hytrach.

## Cyn-ddisgyblion o nod
*Moelwyn Merchant (1913-1997), bardd, nofelydd a cherflunydd
*Clive Jenkins (1926-1999), arweinydd undeb llafur ac awdur
*David Carpanini (g. 1946), arlunydd
*Geraint Griffiths (ganwyd 1949) - canwr
*Richard Hibbard (ganwyd 1983) - chwaraewr rygbi
*James Hook (ganwyd 1985) - chwaraewr rygbi
*Clive Jenkins (196–1999) - arweinydd undeb llafur
*Gareth Jones (ganwyd 1960) - arweinydd corau
*Michael Sheen (ganwyd 1969) - actor
*Bennett Arron awdur a digrifwr stand-yp

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol yr ysgol 

Categori:Port Talbot
Categori:Sefydliadau 1896
Glan Afan
Glan Afan
Adroddiad ar Ddŵr i Wneud Te

Monograff am de yw ***Adroddiad ar Ddŵr i Wneud Te*** (煎茶水记), gan yr awdur Zhang Youxin (张又新) o gyfnod Brenhinllin Tang, a ysgrifennwyd yn 814. Dyma'r ysgrif gynharaf mewn unrhyw iaith sy'n ymwneud â'r mathau o ddŵr sy'n addas at wneud te, pwnc a gymerir o ddifrif yn niwylliant Tsieina a'r Dwyrain Pell lle mae gwneud te yn gelfyddydd.

## Cynnwys
* Rhestr fer o ffynonellau dŵr o saith lleoliad, wedi eu rhestru o 1 i 7 yn ôl safon:
# Nanling ar Afon Yangtse
# Ffynnon Teml Mynydd Wuxi Hui
# Ffynnon Teml Bryn y Teigr Suzhou
# Teml Danyang Guanyin
# Teml Da Ming Yangzhou
# Afon Wuzhong
# Afon Huai
* Stori am gamp Lu Yu fel arbenigwr yn y pwnc.
* Rhestr arall o 20 lleoliad.

Categori:Dŵr
Categori:Llenyddiaeth Tsieineeg
Categori:Llyfrau'r 9fed ganrif
Categori:Te
Tenterden

Tref a phlwyf sifil yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Tenterden**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Ashford. Saif wrth ymyl y Weald, yn edrych dros ddyffryn Afon Rother. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 7,735.

Mae Caerdydd 273.4 km i ffwrdd o Tenterden ac mae Llundain yn 74.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caergaint sy'n 35.3&nbsp;km i ffwrdd.

Daw enw'r dref o'r Hen Saesneg "Tenet Waraden", sy'n golygu den neu man gwag mewn coedwig a oedd yn eiddo i ddynion Thanet.

Yn hanesyddol, roedd Tenterden yn un o'r "aelodau" o'r Pum Porthladd (*Cinque Ports*).

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Ashford
Categori:Plwyfi sifil Caint
Categori:Trefi Caint
Categori:Y Pum Porthladd
Gwynin

Sant o Gymru oedd **Gwynin** (bl. 6g?). Ychydig a wyddys amdano.

## Traddodiadau
Yn ôl traddodiad roedd yn un o feibion Helig ap Glannog, arglwydd chwedlonol Tyno Helig. Roedd yn frawd i Sant Boda. Dywedir iddo fynd yn fynach ym Mangor Is Coed ac wedyn i Ynys Enlli.

## Eglwysi
Cysylltir Gwynin â dau blwyf yng Nghymru, sef Dwygyfylchi yng nghymuned Penmaenmawr, Sir Conwy, a Llandegwning (Llandygwynin) yn Llŷn, Gwynedd.

Eglwys Gwynin Sant yw eglwys plwyf Dwygyfylchi. Fe'i lleolir ym mhentref Dwygyfylchi ei hun.  Nid yw'r eglwys bresennol yn hen iawn ond bu eglwys yma yn yr Oesoedd Canol a oedd ym meddiant Abaty Aberconwy. Cafodd yr hen eglwys ei ailadeiladu o'r newydd bron yn 1760, a dim ond darn o ffenestr o'r 16g sy'n aros ohoni; ailadeiladwyd rhan helaeth yr adeilad hwnnw yn ei dro yn y 19g. Mae Syr John Wynn o Wydir yn cyfeirio ati ac yn dweud bod Gwynan a'i frawd Boda, meibion Helig ap Glannog, wedi eu claddu yno.

Gŵyl mabsant: 31 Rhagfyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Penmaenmawr
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Llandegwning

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yn Llŷn, Gwynedd yw **Llandegwning** (). Ceir ffurf arall ar yr enw, sef **Llandygwynin**, sy'n fwy hanesyddol gywir efallai (gweler isod), ond 'Llandegwning' a geir ar lafar ac ar y map yn gyffredinol.

Lleolir y pentref fymryn i'r de o Fotwnnog rhwng Abersoch ac Aberdaron ym Mhen Llŷn. I'r de ceir traeth llydan Porth Neigwl.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Yr eglwys
Cysylltir y plwyf, sy'n hynafol, â Gwynin Sant, un o feibion Helig ap Glannog, arglwydd chwedlonol Tyno Helig. Dyna sy'n cyfrif am y sillafiad Llandy*gwynin*. Dywedir ei fod wedi treulio cyfnod ym mynachlog Bangor Is Coed cyn ffoi oddi yno i Ynys Enlli. Mae'n nawddsant plwyf Dwygyfylchi hefyd. Nid yw eglwys bresennol y plwyf yn hen. Cafodd yr eglwys wreiddiol ei hailadeiladu yn gyfangwbl bron yn 1840, ond mae'r clochdy yn lled hen.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Cyfrifiad Llandegwning 1861
* Llun o'r eglwys

Categori:Llŷn
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Gruffudd ap Maredudd ap Bleddyn

Aelod o deulu brenhinol Powys oedd **Gruffudd ap Maredudd** (bu farw 1128). Ychydig o wybodaeth sydd gennym amdano, ac mae'n deillio o'r achau yn bennaf.

Roedd Gruffudd yn un o feibion y brenin Maredudd ap Bleddyn (bu farw 1132), ac yn frawd i'r brenin Madog ap Maredudd, y brenin olaf i reoli Powys gyfan. Ei daid oedd Bleddyn ap Cynfyn. Roedd ei frodyr eraill yn cynnwys Iorwerth Goch.

Cafodd ddau fab, o leiaf, sef Owain ('Owain Cyfeiliog') a Meurig.

Bu farw Gruffudd yn 1128, cyn ei dad y brenin Maredudd ap Bleddyn. Pan fu farw'r brenin ei hun yn 1132, etifeddwyd yr orsedd gan Fadog, brawd Gruffudd. Ymranodd teyrnas Powys ar farwolaeth Madog yn 1160. Cafodd Owain Cyfeiliog, fab Gruffudd, arglwyddiaeth Cyfeiliog yn ne Powys, a'i fab ef, Gwenwynwyn, ŵyr Gruffudd, a sefydlodd dywysogaeth Powys Wenwynwyn. Yr olaf o'i ddisgynyddion uniongyrchol ar yr ochr wrywaidd oedd Gruffudd de la Pole (bu farw 1309).

## Ffynhonnell
*R. R. Davies, *The Age of Conquest* (Rhydychen, 1987), tud. 235. Siart achau.

Categori:Marwolaethau 1128
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Powys
Ynys Prince Charles

bawd|250px|Ynys Prince Charles

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Prince Charles**. Saif ger arfordir gorllewinol Ynys Baffin, ac mae ganddi arwynebedd o 9,521&nbsp;km; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Nid oes poblogaeth barhaol arni.

Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o diriogaeth Nunavut. Er ei bod yn ynys fawr, dim ind yn 1948 y ceir y cofnod cyntaf o'i bodolaeth, pan welwyd hi o'r awyr gan Albert-Ernest Tomkinson. Mae'n bosibl fod yr Inuit eisoes yn gwybod amdani. Enwyd hi ar ôl y Tywysog Siarl, a anwyd yr un flwyddyn.

Categori:Nunavut
Prince Charles
Llinyn yr asgwrn cefn

Sypyn tew gwynnaidd a silindrog o feinwe nerfol a chelloedd glia sy'n ymestyn o'r craidd hirgul (medwla oblongata) yng nghoesyn yr ymennydd i adran feingefnol yr asgwrn cefn yw **llinyn y cefn** neu **fadruddyn y cefn**. Mae'r asgwrn cefn yn amgáu tiwb canolog llinyn y cefn, sy'n cynnwys hylif serebro-sbinol. Ynghyd â'r ymennydd mae'n ffurfio y brif system nerfol y corff.

Mewn bodau dynol, mae llinyn y cefn yn dechrau yn asgwrn y gwegil, gan fynd trwy'r fforamen mawr ac yna'n mynd i mewn i diwb y asgwrn cefn ar ddechrau'r fertebrâu gyddfol. Mae llinyn y cefn yn ymestyn i lawr i rhwng y fertebra cyntaf a'r ail fertebra'r meingefn, lle mae'n dod i ben. Mae'r asgwrn cefn esgyrnog yn amddiffyn llinyn y cefn sy'n gymharol fyrrach.

## Gweler hefyd
* Pigiad meingefnol

Categori:System nerfol
Hephaestos

Duw o fytholeg Roeg oedd **Hephaestos** (Hen Roeg: Ἥφαιστος). Ef oedd noddwr crefftwyr, gofaint, seiri coed, tân, meteleg, gwaith metel, cerflunio a llosgfynyddoedd. 

Roedd yn fab i Hera, naill ai ar ei phen ei hun neu gan ei gŵr Zews. Roedd yn gloff. Cafodd ei alltudio o Fynydd Olympos gan ei fam Hera oherwydd ei gloffni; neu, mewn hanes arall, gan Zews am amddiffyn Hera rhagddo.

Hephaestos oedd gof i'r duwiau ar Olympos ac ef a greodd eu holl arfau. Symbolau Hephaestos yw morthwyl gof, einion, a gefel. Yn Rhufain, roedd yn cael ei gyfateb â Fwlcan.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*"Hephaestus", Greek Mythology Link

Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Categori:Duwiau a duwiesau yn yr Iliad
Categori:Duwiau a duwiesau yn yr Odyseia
Bae Baffin

Môr rhwng Cefnfor yr Iwerydd a Chefnfor yr Arctig yw **Bae Baffin** (Saesneg: *Baffin Bay*, Ffrangeg: *Baie de Baffin*). Mae'n 1130&nbsp;km o'r gogledd i'r de. Am y rhan fwyaf o'r flwyddyn, nid oes modd i longau arferol deithio arno oherwydd y rhew.

Saif Ynys Baffin i'r gorllewin o Fae Baffin, Yr Ynys Las i'r dwyrain ac Ynys Ellesmere i'r gogledd. Cysylltir y bae a'r Iwerydd gan Gulfor Davis . Enwyd y bae ar ôl William Baffin, a fu yma yn 1616.

bawd|dim|250px|Bae Baffin

Baffin
Categori:Daearyddiaeth Nunavut
Categori:Daearyddiaeth yr Ynys Las
Categori:Moroedd
Categori:Yr Arctig
Ynys Charcot

Ynys yr yr Antarctig yw **Ynys Charcot**. Saof tua 80&nbsp;km o Ynys Alexander I, ac mae tua 50&nbsp;km o hyd a 42&nbsp;km o led. Heblaw y mynyddoedd uchaf. gorchuddir yn ynys gan rew. Mae tua 110&nbsp;km o hyd a'i harwynebedd tua 8500&nbsp;km².

Darganfyddwyd yr ynys yn 1910, gan ymgyrch Ffrengig dan Jean-Baptiste Charcot, a enwodd yr ynys ar ôl ei dad, Jean-Martin Charcot. Profwyd ei bod yn ynys gan y fforiwr Awstralaidd George Hubert Wilkins yn 1929.

Charcot
Keith Waterhouse

Nofelydd, dramodydd a newyddiadurwr o Loegr oedd **Keith Spencer Waterhouse CBE** (6 Chwefror 1929 – 4 Medi 2009).

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
* *There Is a Happy Land* (1957)
* *Billy Liar* (1959)
* *Soho* (2001)

### Drama
* *Our Song* (1988)
* *Jeffrey Bernard is Unwell*

### Arall
* *Jubb* (1963)
* *The Bucket Shop* (1968)
* *Everything Must Go* (1969)
* *Mondays, Thursdays* (1976)
* *Office Life* (1978)
* *Maggie Muggins* (1981)
* *In the Mood* (1983)
* ''Mrs. Pooter's Diary* (1983)
* *Thinks* (1984)
* *The Collected Letters of a Nobody* (1986)
* *Bimbo* (1990)
* *Unsweet Charity* (1992)
* *Palace Pier* (2003)
* *Billy Liar on the Moon*
* *City Lights: A Street Life*
* *Good Grief*
* *Life After City Lights*
* *Streets Ahead*
* *The Book of Useless Information*
* *The Theory & Practice of Lunch*
* *The Theory & Practice of Travel''

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Aladdin and the King of Thieves

Ffilm animeiddiedig Disney ar gyfer fideo yw ***Aladdin and the King of Thieves*** (1996). Mae'n ddilyniant i'r ffilmiau *Aladdin* a *The Return of Jafar*.

## Cymeriadau 
* *Aladdin* - Scott Weinger
* *Jasmine* - Linda Larkin
* *Iago* - Gilbert Gottfried
* *Y Swltan* - Val Bettin 
* *Genie* - Robin Williams
* *Abu* - Frank Welker
* ''Sa'luk* - Jerry Orbach
* *Razoul* - Jim Cummings
* *Carped*
* *Rajah* - Frank Welker

## Caneuon 
* *There's a Party Here in Agrabah*
* *Out of Thin Air*
* *Welcome To The Forty Thieves*
* *Father and Son*
* *Are You In or Out?*
* *Arabian Nights Reprise''

Categori:Ffilmiau 1996
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Iarllaeth Caer

Un o iarllaethau mwyaf pwerus Lloegr  yn y Canol Oesoedd oedd **Iarllaeth Caer**. Oherwydd fod yr iarllaeth ar ororau Cymru, cafodd rhai o ieirll Caer ddylanwad sylweddol ar hanes Cymru. O 1301, rhoddwyd y teitl i aer coron Lloegr.

### Y Greadigaeth gyntaf (1071)
*Hugh d'Avranches, Iarll 1af Caer (bu farw 1101)
*Richard d'Avranches, 2il Iarll Caer (1094–1120)
*Ranulf le Meschin, 3ydd Iarll Caer (bu farw tua 1129)
*Ranulf de Gernon, 4ydd Iarll Caer (bu farw tua  1153)
*Hugh de Kevelioc, 5ed Iarll Caer (1147–1181)
*Ranulf de Blondeville, 6ed Iarll Caer (c. 1172–1232)
*John de Scotia, 7fed Iarll Caer (c. 1207–1237)

### Ail Greadigaeth (1254)
*Edward, Arglwydd Caer, ond heb deitl iarll (1239–1307) (daeth yn frenin fel Edward I yn 1272)

### Trydydd Creadigaeth (1264)
*Simon de Montfort, 6ed Iarll Caerlŷr (1208–1265) (collodd y teitl yn 1265)

### Pedwaredd Creadigaeth (1301)
*Edward o Gaernarfon (1284–1327) (daeth yn frenin fel Edward II yn 1307)

### Pumed Creadigaeth (1312)
*Edward Plantagenet (1312–1377) (daeth yn frenin fel Edward III yn 1327)

Categori:Caer
Categori:Hanes Swydd Gaer
Caer
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Lloegr
Hugh d'Avranches, Iarll 1af Caer

Iarll cyntaf Caer oedd '''Hugh d'Avranches** (Ffrangeg Normanaidd: **''Hugues d'Avranches***) (bu farw 27 Gorffennaf 1101), a elwid hefyd **Huw Flaidd*' (*Hugues le Loup*) a **Huw Fras** (*Hugues Goz*). Roedd yn un o uchelwyr pwysicaf Lloegr yn dilyn y Goncwest Normanaidd.

## Hanes
Roedd yn fab i Richard Goz, Vicomte d'Avranches, yn ne-orllewin Normandi, ac etifeddodd diroedd helaeth oddi wrth ei dad. Daeth yn un o gynghorwyr pwysicaf Wiliam, dug Normandi, a chyfrannodd 60 llong i ymgyrch Wiliam yn erbyn Lloegr yn 1066, er na chroesodd ef i Loegr.

Wedi i Wiliam goncro Loegr, gwnaed Hugh yn Iarll Caer yn 1070. Bu ef a'i gefnder, Robert o Ruddlan, yn ymladd yn erbyn y Cymry. Yn 1081 cipiodd y ddau frenin Gwynedd, Gruffudd ap Cynan, trwy frad mewn cyfarfod ger Corwen. Carcharwyd Gruffudd gan Hugh yng Nghaer, tra cymerodd Robert feddiant ar Wynedd. Pan laddwyd Robert gan y Cymry yn 1088, cymerodd Hugh ei diroedd. Llwyddodd Gruffudd ap Cynan i ddianc o Gaer, ac yn 1094, collodd Hugh y rhan fwyaf o'i diroedd yng Ngwynedd i'r Cymry.

Yn 1098, ymunodd Hugh a Hugh, Iarll Amwythig i geisio adennill Gwynedd, ond bu raid i'r Normaniaid encilio wedi i Iarll Amwythig gael ei ladd gan Magnus III, brenin Norwy mewn brwydr ar Afon Menai. Olynwyd Hugh fel Iarll Caer gan ei fab, Richard.

## Cyfeiriadau
Categori:Ieirll Caer
Categori:Marwolaethau 1101
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Ynys Carney

Ynys yr yr Antarctig yw **Ynys Carney**. Mae tua 110&nbsp;km o hyd a'i harwynebedd tua 8500&nbsp;km². Gorchuddir yr ynys gan rew, ac mae'r cyfan o'i harfordir, heblaw'r arfordir gogleddol, o fewn Maes Rhew Getz. Saif ger arfordir Tir Marie Byrd. 

Enwyd yr ynys ar ôl y Llynghesydd Robert B. Carney (1895 - 1990) o'r Unol Daleithiau.

Carney
Abermenai

**Abermenai** yw pen gorllewinol Afon Menai. Ar ochr ogleddol y Fenai, ar Ynys Môn, mae Pwynt Abermenai yn ymestyn tua'r de, gan adael dim ond darn cul o fôr rhwng pen deheuol y pwynt a Chaer Belan ar ochr Arfon i'r Fenai. I'r dwyrain o Bwynt Abermenai, ceir Traeth Abermenai, hefyd Traeth Melynog, ardal helaeth o fwd sy'n ymestyn hyd aber afon Braint. I'r dwyrain o Gaer Belan ar yr ochr draw mae aber y Foryd. Saif yng nghymuned Rhosyr.

## Hanes
Ceir sawl cyfeiriad at Abermenai yn hanes Cymru. Glaniodd Gruffudd ap Cynan yma yn 1075 wedi croesi o Ddulyn gyda mintai o filwyr hur o Lychlynwyr i geisio hawlio teyrnas Gwynedd. Yn 1144 glaniodd Cadwaladr ap Gruffudd, brawd Owain Gwynedd, yma gyda llynges yr oedd wedi ei llogi gan y Daniaid o ddinas Dulyn. Y flwyddyn cynt, roedd Cadwaladr wedi ei yrru o'i diroedd gan Owain oherwydd ei ran yn llofruddiaeth Anarawd ap Gruffudd, tywysog Deheubarth, a bwriad Cadwaladr oedd defnyddio'r Daniaid i geisio gorfodi Owain i dychwelyd ei diroedd. Ymddengys i Gadwaladr adael y Daniaid a dod i gytundeb a'i frawd.

Ceir cyfeiriad at Abermenai ym mhedwaredd cainc y Mabinogi hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Afon Menai
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Pentiroedd Cymru
Categori:Rhosyr
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Ranulf de Blondeville, 6ed Iarll Caer

Iarll Caer rhwng 1181 a'i farwolaeth oedd **Ranulf de Blondeville, 6ed Iarll Caer**. Roedd yn fab i Hugh de Kevelioc a Bertrade de Montfort o Evreux. Olynodd ei dad fel Iarll Caer pan oedd yn naw oed.

Roedd yn ffigwr dylanwadol iawn yng ngwleidyddiaeth Lloegr, yn enwedig wedi i'r bachgen 
Harri III ddod i'r orsedd yn 1216. Yn 1218 aeth ar y Bumed Groesgad ac ni ddychwelodd hyd 1220. Gwnaeth Ranulf gynghrair a Llywelyn Fawr, a phriododd merch Llywelyn, Elen a nai ag aer Ranulf, John de Scotia tua 1222.

Categori:Ieirll Caer
Categori:Genedigaethau 1170
Categori:Marwolaethau 1232
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Chwys Mair

Planhigyn lluosflwydd yw **chwys Mair** neu'r **blodyn menyn bondew** (Lladin: *Ranunculus bulbosus*).
Mae'n un o dair rhywogaeth o flodyn menyn sy'n gyffredin i laswelltiroedd Ynysoedd Prydain.

## Cyfeiriadau 
*Planhigion a'u gwelwyd yng Nghymru, ukwildflowers.com
*'Petalau’r blodyn menyn yn datgelu oedran dolydd', Prifysgol Aberystwyth

Categori:Blodau
Categori:Ranunculaceae
Gilbern

Car a gynhyrchwyd yn Llanilltud Faerdref ger Pontypridd, rhwng 1959 ac 1973, oedd y **Gilbern**.

Sefydlwyd "Gilbern Sports Cars (Components) Ltd" gan Giles Smith, cigydd, a Bernard Friese, peiriannydd Almaenig a oedd â profiad o fowldio gwydr ffibr Hon oedd un o'r ychydig geir i gael ei gynhyrchu yng Nghymru. Roedd Friese wedi adeiladu car ar gyfer ef ei hun a'i ddau bartner, a seiliodd y Gilbern cyntaf ar y car hwnnw. Dechreuodd y cwmni ar waith mewn gweithdy fechain yn Pentre'r Eglwys, ond pan ddechreuwyd gynhyrchu'r ceir, symudont i'r hen Lofa Red Ash yn Llanilltud Faerdref gerllaw. Dim ond fel ceir cit oedd y Gilbern ar gael i gychwyn, ond gwerthwyd ceir cyfan yn ddiweddarach.

Wedi i'r cwmni chwilio am fewnbyniad o arian, cafodd Gilbern ei gymryd drosodd gan Ace Capital Holdings Ltd a oedd yn cynhyrchu peiriannau slot yn bennaf. Roedd yr Invader wedi ei selio ar gynllun y Genie ond gyda gwelliannau yn y siasi a breciau mwy a'r hongiad yn dod o'r MGC. Roedd y car yn anelu at farchnad uwch, gyda ffenestri trydanol a dashfwrdd o bren cnau Ffrengig. Roedd ar gael ym 1970, a cynhyrchwyd fersiwn *estate* yn ogystal. Roedd trawsyriant awtomatig neu trawsyriant *manual* gyda *overdrive* ar gael. Diweddarwyd yr Invader gyda lawnsiad yr Invader Mark II ym 1971.

Cafodd y Mark III ei lawnsio ym mis Medi 1972, roedd gan hwn hongiad blaen Ford Cortina ac roedd y blaen a'r cefn wedi cael ei ail-steilio. Daeth y modur o'r Ford Capri 3000GT a cynhyrchwyd y corff gan ddefnyddio mowldiau newydd iw wneud yn lletach ac yn is na'r hen Invader. Ymestynwyd y trac o bedwar modfedd (10&nbsp;cm). Oherwydd yr echel lletach, cafodd sbats eu ychwanegu ar gyfer yr olwynion.

Nid oedd hwn ar gael fel car cit, roedd ar werth am £2693 ym 1972.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gilbern Owners Club

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1959
Categori:Cwmnïau a ddadsefydlwyd ym 1973
Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Gwneuthurwyr ceir
Dave Gorman

Awdur, digrifwr a phersonoliaeth cyfryngau o Loegr yw **David James Gorman** (ganwyd 2 Mawrth 1971). Mae wedi perfformio sioeau comedi ar lwyfan lle mae'n adrodd hanesion anturiaethau eithafol, gan gyflwyno tystiolaeth i'r gynulleidfa i brofi fod ei straeon yn wir. Roedd yn ddigrifwr comedi ar ei sefyll cyn iddo ysgrifennu *Are You Dave Gorman?.* Wedi hynny cymerodd saib ond dychwelodd at gomedi ar ei sefyll yn 2009.

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Dychanwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Stafford
Categori:Anffyddwyr o Loegr
Gwaedu

Colled gwaed o'r system gylchredol yw **gwaedu** neu **waedlif**.

## Gweler hefyd
* Gwaedlif isaracnoid
* Gwaedlif o'r trwyn
* Gwaedu mewnol

Categori:Argyfyngau meddygol
Categori:Gwaed
Pigiad meingefnol

[190px|bawd|Niwrolegydd yn perfformio pigiad meingefnol ar glaf. [Trwyth ïodin (toddiant gwrthseptig) yw'r chwyrliadau coch-frown ar gefn y claf.]]
Prawf meddygol diagnostig i brofi sampl o hylif serebro-sbinol (CSF), yr hylif sy'n amgylchynu'r ymennydd a llinyn yr asgwrn cefn, yw **pigiad meingefnol** neu **tap sbinol**. Fe'i wneir drwy roi nodwydd gau i mewn i ran isaf sianel y cefn i dynnu'r hylif. Caiff ei ddefnyddio'n aml i wneud diagnosis o gyflyrau ar yr ymennydd a llinyn yr asgwrn cefn megis meningitis, enseffalitis, a thiwmorau. Weithiau gall canlyniadau'r prawf ddangos cyflyrau sy'n effeithio ar y system imiwnedd megis sglerosis ymledol. Weithiau defnyddir pigiad meingefnol fel triniaeth feddygol, er enghraifft fel modd o fewnosod gwrthfiotigau neu gyffuriau ymladd canser i mewn i gorff y claf, neu i leihau pwysedd sy'n gysylltiedig ag ambell cyflwr meddygol prin.

Mae'r anesthetig lleol a roddir yn arbed y claf rhag teimlo poen, ond mae'n bosib teimlo pwysedd wrth i'r nodwydd gael ei gwthio i mewn i'r croen. Gall rhai pobl cael poen fel pigyn yn eu cefn neu'u coes.

## Diagnosteg
Defnyddir pigiad meingefnol wrth wneud diagnosis o enseffalitis gan archwilio'r hylif serebro-sbinol am dystiolaeth o haint. Os oes haint bacteriol bydd cynnydd yn nifer celloedd gwyn y gwaed yn yr hylif, ac yna gellir diystyru cyflyrau eraill megis tiwmor ar yr ymennydd, sglerosis ymledol neu strôc.

## Cyfeiriadau
Categori:Niwroleg
Categori:Profion meddygol