open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bynea

Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw **Bynea**. Fe'i lleolir i'r gorllewin o aber Afon Llwchwr. Ardal amaethyddol oedd yma i ddechrau ac yna ar droad y ganrif diwethaf roedd yn le prysur diwydiannol gyda phwll glo ac wedi hynny  gwaith dur. Erbyn heddiw mae'r diwydiannau trwm yma wedi hen ddiflannu. Mae'r pentref yn rhedeg mewn i bentref Llwynhendy a rhwng y ddau le mae yna 4 capel ac eglwys, a nifer o dafarndai.  Mae Gorsaf reilffordd Bynea ar llinell Rheilffordd Calon Cymru.

Mae Terry Davies y chwaraewr rygbi yn enedigol o'r ardal ac yn dal i fyw nepell i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
**A History of Bynea and Llwynhendy* (Cymdeithas Hanes Bynea a Llwynhendy, 2000)

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Coleg Girton, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Girton** (Saesneg: *Girton College*). Fe'i sefydlwyd ar 16 Hydref 1869 gan Emily Davies a Barbara Bodichon, y coleg preswyl cyntaf i fenywod yn Lloegr. Fe'i lleolwyd yn Swydd Hertford ar y cychwyn, ond yn 1872 prynwyd y safle presennol, oddeutu dwy filltir a hanner o ganol Caergrawnt ar Ffordd Huntingdon ger pentref Girton. Yn 1873, ail-agorodd y coleg ar y safle newydd dan ei enw presennol. Fe wnaed sawl ychwanegiad i adeiladau'r coleg dros y flynyddoedd, gan gynnwys estyniad diweddar i'r llyfrgell.

Ar 27 Ebrill 1948 estynnwyd aelodaeth lawn Prifysgol Caergrawnt i ferched, a daeth Girton yn un o golegau'r brifysgol. Mae Girton yn goleg cymysg erbyn hyn; cyrhaeddodd y cymrodyr gwrywaidd cyntaf ym 1977, ac estynnwyd mynediad i is-raddedigion gwrywaidd ym 1979.

Meistres y coleg yw'r Athro-Foneddiges Marilyn Strathern.

## Cynfyfyrwyr
* Hertha Marks Ayrton, peiriannydd trydanol
* Margaret Cole, (1893 – 1980), gwleidydd a bardd
* Isabel Cooper-Oakley, ysgrifenwraig theosoffaidd
* Brenda Hale, Barwnes Richmond
* Jessie Isabel Hetherington, addysgwraig Seland Newydd
* Arianna Huffington, awdures a gweithredwraig wleidyddol
* Wendy Holden, nofelydd
* Rosamond Lehmann, nofelydd
* Sheila Scott Macintyre, mathemategydd
* Ada Isabel Maddison, mathemategydd
* Margrethe II, brenhines Denmarc
* Dorothy Marshall, hanesydd ac addysgwraig
* Annie Maunder, seryddwraig
* Constance Maynard, ffeminydd ac addysgwraig
* Sarojini Naidu, bardd Indiaidd
* Sheila Pim, awdur
* Emily James Smith Putnam, addysgwraig a hanesydd Americanaidd
* Gisela Richter, archaeolegwraig glasurol a hanesydd celf
* Joan Robinson, economegydd brydeinig
* Clara Ruth Rouse,  cenhadwraig grefyddol
* Ethel Sargant, botanegydd
* Charlotte Angas Scott, mathemategydd
* Irene Spry, hanesydd economaidd
* Margaret Storey, awdur llyfrau plant
* Bertha Swirles (yr Arglwyddes Jeffreys), ffisegydd
* Sandi Toksvig, digrifwraig
* Tywysoges Takamado o Japan
* Renee Winegarten, dadansoddwraig lenyddol
* Barbara Adam Wootton, gwyddonydd gymdeithasol ac economegydd
* Dorothy Wrinch, biolegydd mathemategol
* Grace Chisholm Young, mathemategydd
* Derek Walcott, bardd, awdur, artist
* Gwyneth Lewis, bardd ac awdur Cymreig

## Cyfeiriadau

Girton
Categori:Sefydliadau 1869
Coleg Magdalene, Caergrawnt

:*Erthygl am y coleg yng Nghaergrawnt yw hon; am y coleg ag enw tebyg  yn Rhydychen, gweler Coleg Magdalen, Rhydychen.*
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Magdalene** (Saesneg: *Magdalene College*). Fe'i sefydlwyd yn wreiddiol ym 1428 fel coleg Benedictaidd, ond fe'i hailsefydlwyd ym 1542 gan Thomas, Arglwydd Audley. Un o'i gyn-aelodau enwocaf oedd y dyddiadurwr Samuel Pepys.

Mae Coleg Magdalen i'w gael ym Mhrifysgol Rhydychen.

bawd|canol|600px|Coleg Magdalene a'r Afon Cam

## Cyn-aelodau nodedig 
* Adam Holloway (Aelod Seneddol Gravesham)
* Samuel Pepys (dyddiadurwr)
* Syr Samuel Morland (diplomydd, ysbïwr, dyfeisiwr, mathemategydd)
* Syr Michael Redgrave (actor)
* George Mallory (mynyddwr)
* Syr Trafford Leigh-Mallory (cadlywydd)
* Arthur Tedder, 1st Baron Tedder (cadlywydd)
* John Tedder, 2nd Baron Tedder (cemegydd)
* John Simpson (newyddiadurwr)
* Julian Fellowes (actor ac awdur)
* Bamber Gascoigne (cyflwynydd teledu)
* Julian Rathbone (nofelydd)
* Alan Rusbridger (golygydd y Guardian)
* David Clary (Llywydd Coleg Magdalen, Rhydychen)
* Gavin Hastings (chwaraewr rygbi)
* Rob Wainwright (chwaraewr rygbi)
* Katie Derham (darlledwraig)
* Charles Stewart Parnell (cenedlaetholwr gwyddelig) (ni raddiodd)
* Syr Antony Jay (darlledwr)
* Syr David Calcutt (cyn-Feistr a bargyfieithwr)
* Dr Roger Morris (peiriannydd)
* C. S. Lewis (awdur a diwinydd)
* Henry Dunster (llywydd cyntaf prifysgol Harvard)
* A C Benson (bardd)
* Patrick Blackett (ffisegydd)
* Charles Kingsley (awdur a hanesydd)
* Thomas Cranmer (Archesgob Caergaint)
* Michael Ramsey (Archesgob Caergaint)
* Norman Hartnell (teiliwr)
* David Burghley, (athletydd)
* Syr Frederic Salusbury (newyddiadurwr)
* William Donaldson (hogyn drwg)
* Dr. Akhtar Hameed Khan (gwyddonydd cymdeithasol)

## Cymrodyr mygedol nodedig 
* Benjamin Britten
* T. S. Eliot
* Thomas Hardy
* Seamus Heaney
* Rudyard Kipling
* Nelson Mandela


Magdalene
Categori:Sefydliadau 1428
Walter Scott

Nofelydd o'r Alban oedd **Syr Walter Scott** (15 Awst, 1771 – 21 Medi, 1832).

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* *Rokeby* (1813)
* *Waverley* (1814)
* *Guy Mannering* (1815)
* *The Antiquary* (1816)
* *Tales of my Landlord*, 1st series, *The Black Dwarf* ac *Old Mortality* (1816)
* *Rob Roy* (1818)
* *Tales of my Landlord*, 2nd series, *The Heart of Midlothian* (1818)
* *Tales of my Landlord*, 3rd series, *The Bride of Lammermoor* a *A Legend of Montrose* (1819)
* *Ivanhoe* (1819)
* *Tales from Benedictine Sources*, yn cynnwys *The Abbot* a *The Monastery* (1820)
* *Kenilworth* (1821)
* *The Fortunes of Nigel* (1822)
* *Peveril of the Peak* (1822)
* *The Pirate* (1822)
* *Quentin Durward* (1823)
* *Redgauntlet* (1824)
* ''St. Ronan's Well* (1824)
* *Tales of the Crusaders*, yn cynnwys *The Betrothed* a *The Talisman* (1825)
* *Woodstock* (1826)
* *Chronicles of the Canongate*, 1st series, *The Highland Widow*, *The Two Drovers* a *The Surgeon's Daughter* (1827)
* *Chronicles of the Canongate, 2nd series, The Fair Maid of Perth* (1828)
* *Tales of a Grandfather, 1st series* (1828)
* *Anne of Geierstein* (1829)

### Barddoniaeth 
* *The Lay of the Last Minstrel* (1805)
* *Ballads and Lyrical Pieces* (1806)
* *Marmion* (1808)
* *The Lady of the Lake* (1810)
* *The Vision of Don Roderick* (1811)
* *The Bridal of Triermain* (1813)
* *Young Lochinvar*

### Eraill 
* *Provincial Antiquities of Scotland* (1819-1826)
* *Lives of the Novelists* (1821-1824)
* *The Life of Napoleon Buonaparte* (1827)
* *Religious Discourses* (1828)
* *History of Scotland'' (1829-1830)

Categori:Genedigaethau 1771
Categori:Marwolaethau 1832
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Beirdd Saesneg o'r Alban
Categori:Casglwyr caneuon gwerin o'r Alban
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Alban
Categori:Pobl a aned yng Nghaeredin
Categori:Pobl fu farw yn Swydd Roxburgh
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890

bawd|Hwfa Môn ar adeg  cyhoeddi'r Eisteddfod

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1890** ym Mangor, Sir Gaernarfon (Gwynedd bellach).

## Gwleidyddiaeth
Gwrthododd Arglwydd Penrhyn rhoi ei gyfraniad arferol i gynnal yr Eisteddfod Genedlaethol am ei fod yn ofni y gallai David Lloyd George, a oedd newydd ennill is-etholiad seneddol, droi'r eisteddfod yn un wleidyddol. O ganlyniad, rhoddwyd lle i nifer o Dorïaid amlwg a'r unig gyfraniad a wnaeth Lloyd George oedd cael ei orfodi i ddiolch i Syr John Puleston, Aelod Seneddol Devonport, Dyfnaint, a fu'n llywydd ac yn ffigwr amlwg yn yr Eisteddfod.

Enillodd yr hanesydd Charles Ashton y wobr am draethawd Gymraeg ar fywyd gwledig Cymru. Gwobrwyd Glan Menai am ei draethawd "Y prif ddigwyddiadau hanesyddol yn dwyn perthynas â Bangor a'r gymdogaeth".

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mangor

## Cyfeiriadau
Bangor 1890
1890, Bangor
1890
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:1890 yng Nghymru
Edward o Middleham

Roedd **Edward of Middleham**, (c. Rhagfyr 1473 neu 1476  – 9 Ebrill 1484), yn fab ac etifedd y Brenin Rhisiart III o Loegr a'i wraig Anne Neville. Ef oedd unig blentyn cyfreithlon Richard a bu Edward farw yn saith neu'n ddeg oed.

Rhoddwyd iddo'r teitl seremoniol 'Tywysog Cymru' mewn seremoni yn y Gadeirlan yn Efrog ar 8 Medi, 1483,. Cafodd ei eni yng Nghastell Middleham, Swydd Efrog ac nid oes unrhyw dystiolaeth iddo ymweld â Chymru, er gwaetha ei deitl a roddwyd iddo gan ei dad.

## Cyfeiriadau
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Marwolaethau 1484
Hwyaden ddanheddog

Mae'r **Hwyaden ddanheddog ** (***Mergus merganser***) yn hwyaden fawr sy'n eithaf cyffredin ar afonydd a llynnoedd ar draws Ewrop, gogledd Asia a Gogledd America.

Mae nifer o is-rywogaethau:
* *M. m. merganser*, yn Ewrop
* *M. m. orientalis*, Canol Asia
* *M. m. americanus*, Gogledd America

Mae'r Hwyaden ddanheddog yn defnyddio tyllau mewn coed, yn agos i lan llyn neu afon, i nythu. Pysgod yw'r prif fwyd, ac maent yn eu dal trwy nofio ar eu holau o dan y dŵr. Mae ganddynt "ddannedd" ar hyd ymyl y pig sy'n ei gwneud yn haws iddynt ddal gafael ar bysgodyn, ac o hyn y daw'r enw. Gallant hefyd fwyta creaduriaid bychain eraill, ac mae'r cywion yn bwyta pryfed yn bennaf. Mae'r Hwyaden ddanheddog yn aderyn mudol yng Ngogledd America a gogledd Ewrop ac Asia, yn symud tua'r de i aeafu. Yng ngorllewin Ewrop mae'n aros yn ei unfan trwy'r flwyddyn, er eu bod yn aml yn symud i lawr yr afon tua'r aber yn y gaeaf.

Mergus merganser -Sandwell -England -male-8.jpg|Gwryw, yn Sandwell, Lloegr
Female Mergus merganser americanus at Las Gallinas Wildlife Ponds.jpg|Benyw yn Las Gallinas Wildlife Ponds, San Rafael, California
Mergus merganser MHNT.ZOO.2010.11.30.2.jpg |Museum specimen 

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd, gyda'i ben du a'r rhan fwyaf o'r corff yn wyn. Mae'n rhaid bod yn fwy gofalus i wahaniaethu rhwng yr iâr a iâr Hwyaden frongoch, gan fod y ddwy yn 
llwyd gyda pen browngoch. Ffordd dda i wahaniaethu rhyngddynt yw edrych ar y gwddf. Ar yr Hwyaden ddanheddog mae'r lliw browngoch yn gorffen mewn llinell syth, gyda lliw llwyd y corff oddi tano. Ar iâr Hwyaden Frongoch mae'r lliw browngoch yn ymdoddi'n raddol i'r lliw llwyd. Mae'r Hwyaden ddanheddog hefyd yn aderyn mwy o dipyn.

Mae'r Hwyaden ddanheddog yn aderyn gweddol gyffredin ar afonydd a llynnoedd Cymru, yn enwedig yn y gogledd, ac mae'r niferoedd sy'n nythu yma wedi cynyddu yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

Categori:Hwyaid
Argyfwng bwyd Corn Affrica 2006

Prinder difrifol o fwyd sy'n effeithio pedair o wledydd yng Nghorn Affrica (sef Somalia, Cenia, Jibwti ac Ethiopia) yw **argyfwng bwyd Corn Affrica 2006**. Amcangyfrifodd Cyfnudrefn Bwyd ac Amaeth (FAO) y Cenhedloedd Unedig ar 6 Ionawr, 2006, gall mwy na 11 miliwn o bobl yn y wledydd yma cael eu effeithio gan newyn eang, wedi ei achosi'n fwyaf gan sychder difrifol, caiff ei waethygu gan wrthdaro milwrol yn yr ardal.

## Achosion
Mae'r amodau o sychder, yn ogystal â ffactorau eraill yn cynnwys prisiau grawn uchel, gorboblogi yn yr ardal, a wrthdaro, yn arwain at amodau o newyn. Yn y sychder 2006 cyfredol, mae cyhuddiadau ynglŷn â ffactorau yn trawsffurfio sychder i newyn yn cynnwys gwaharddiad ar mewnforion da byw i farchnadau yng ngwledydd Gwlff Persia, sydd wedi lleihau incwm ffermwyr anifeiliaid, ac felly'n cynyddu anniogelwch bwyd. Mae'r siawns nesaf am cymorth sychder yn Mawrth, efo'r tymor glawog nesaf.

## Sefyllfa cyfredol
### Jibwti
Mae Jibwti wedi dioddef o sychder; mae'r FAO yn amcangyfrif fod tua traean o'r boblogaeth (400&nbsp;000 o bobl) angen cymorth bwyd. Erbyn 6 Ionawr, 2006, mae tua 30 o marwolaethau wedi gael eu adrodd. Mae rhyw 2.5 miliwn o bobl (10% o'r boblogaeth) angen fwyd dros y chwe mis nesaf. Mae Arlywydd Mwai Kibaki o Cenia wedi ddatgan trychineb cenedlaethol.

### Somalia
Mae'r sefyllfa yn Somalia yn y gwaethaf o'r pedair wlad. Mae tua dwy filiwn o bobl

## Cymorth
Yn Chwefror 2006, rhybuddodd UNICEF fod 1.5 miliwn mewn peryg oherwydd y sychder ac alwodd am USD$16 miliwn i helpu drawsgronni ei gymorth yn yr ardal.

## Gweler hefyd 
* Newyn Corn Affrica, 2011

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Reuters AlertNet – Horn of Africa food crisis 

Categori:2006
Categori:Hanes Affrica
Categori:Newyn
Slobodan Milošević

Gwleidydd o Serbia oedd **Slobodan Milošević** (Serbeg: Слободан Милошевић; 20 Awst 1941 – 11 Mawrth 2006) a fu'n Arlywydd Gweriniaeth Sosialaidd Serbia o 1989 i 1991, Arlywydd Gweriniaeth Serbia o 1991 i 1997, ac Arlywydd Gweriniaeth Ffederal Iwgoslafia o 1997 i 2000. Roedd yn arweinydd Plaid Sosialaidd Serbia.

Ganed yn ninas Požarevac yng ngorllewin Serbia, pryd oedd Iwgoslafia dan feddiannaeth yr Almaen Natsïaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Montenegroaid o lwyth y Vasojevići oedd ei rieni. Ymunodd Slobodan â Phlaid Gomiwnyddol Iwgoslafia yn 18 oed, a graddiodd yn y gyfraith o Brifysgol Beograd ym 1964. Priododd â Mirjana Marković ym 1965 a chawsant un ferch, Marija (g. 1965), ac un mab, Marko (g. 1974).

Gweithiodd yn weinyddwr busnes yn Tehnogas, cwmni nwy y wladwriaeth, a fe'i penodwyd yn gadeirydd ym 1973.

Bu farw yn y carchar, yn sefyll achos llys am nifer o droseddau honedig, yn cynnwys hil-laddiad ym Mosnia a Hertsegofina, Croatia, a Chosofo yn ystod yr 1990au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Iwgoslafia
Categori:Arlywyddion Serbia
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Gwleidyddion o Serbia
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Prawf rhagdybiaeth

Mae **prawf rhagdybiaeth ystadegol** yn ddull rhifyddol o wneud penderfyniad, gan geisio lleihau rhai o'r peryglon fyddai'n deillio o wneud y penderfyniad anghywir. Fe'n wynebir yn aml gan broblem o wneud penderfyniad cadarn yn y sefyllfa ganlynol: mae gennym ragdybiaeth a all fod yn wir neu'n anwir; nid ydym yn gwybod p'un, ond fe allem arsylwi ar ganlyniadau hap-broses sy'n ddibynol ar y rhagdybiaeth.

Mae rhai dulliau cyffredin yn seiliedig ar amledd yn unig. O'r safbwynt Bayesaidd, ar y llaw arall, mae'n briodol trin profi rhagdybiaethau fel rhan o *haniaeth penderfyniadau*, lle ystyrir ein argoelion a chasgliadau blaenorol yn ogystal a'r data ei hun. gw. Anwythiad Bayesaidd.

## Dolennau allanol 
*  'A Guide to Understanding Hypothesis Testing' 
*  'Hypothesis Testing: The Basics'
*  'A good Introduction' 
*  'Bayesian critique of classical hypothesis testing'

Categori:Ystadegaeth
Saddam Hussein

Arlywydd Irac o 1979 hyd 2003 oedd **Saddam Hussein Abd al-Majid al-Tikriti** (Arabeg: صدام حسين عبد المجيد التكريتي)
(28 Ebrill, 1937 - 30 Rhagfyr, 2006)

## Cefndir 
Cafodd ei eni yn Tikrit.

## Ei yrfa 
Dechreuodd Saddam ei yrfa wleidyddol yn rhengoedd is y Blaid Ba'ath Iracaidd. Mewn amser daeth i arwain y blaid honno a'i defnyddio fel sylfaen i'w rym gwleidyddol.

Cyn y rhyfel yn erbyn Irac cafodd ei gyhuddo gan George W. Bush o fod yn rhan o Echel y Fall (ynghyd â Gogledd Corea ac Iran).

## Ei dal ar ôl y rhyfel 
Wedi i luoedd UDA a Phrydain oresgyn Irac aeth Saddamm ar ffo yn sgîl cwymp ei lywodraeth yn y rhyfel. Cafodd ei ddal gan filwyr yr Unol Daleithiau ar 13 Rhagfyr, 2003, tua 15 milltir y tu allan i'w dref enedigol Tikrit, canolfan ei rym.

## Achos llys 
Ar 5 Tachwedd, 2006, cafodd ei ddyfarnnu'n euog o droseddau yn erbyn dynoliaeth gan lys ym Maghdad a chafodd ei ddedfrydu i farwolaeth i'w grogi. Apeliodd yn erbyn penderfyniad y llys ond ar Ŵyl San Steffan (26 Rhagfyr) 2006 gwrthodwyd yr apêl. Am 0300 GMT ar 30 Rhagfyr fe'i crogwyd. Dygwyd y cyn-arlywydd o'i garchar mewn gwersyll Americanaidd ym Maghdad i safle dienyddio gerllaw. Dangoswyd lluniau o'r weithred ar deledu Irac.

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Arlywyddion Irac
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Irac
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Irac
Categori:Pobl a aned yn Irac
Categori:Pobl fu farw yn Baghdad
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau yn erbyn dynoliaeth
Categori:Prif Weinidogion Irac
Categori:Swnnïaid o Irac
Ian Rush

Cyn bêl-droediwr o Gymru yw **Ian James Rush** MBE (ganwyd 20 Hydref 1961). Chwaraeodd Rush i Lerpwl rhwng 1980-1987 a 1988-1996 ac mae'n brif sgoriwr yn holl hanes y clwb wedi iddo rwydo 346 gôl yn ystod ei ddau gyfnod gyda'r clwb.

Yn ogystal â Lerpwl, chwaraeodd Rush dros Caer, Juventus, Leeds United, Newcastle United, Sheffield United, Wrecsam a Sydney Olympic.

Chwaraeodd 73 o weithiau dros dîm cenedlaethol Cymru a Rush yw'r prif sgoriwr yn holl hanes y tîm cenedlaethol gyda 28 gôl rhwng 1980 a 1996.

Ar ôl ymddeol fel chwaraewr yn 2000, cafodd gyfnod yn rheoli Caer rhwng 2004-05 ac mae o bellach yn Gyfarwyddwr Perfformiad Elît i Ymddiriedolaeth Pêl-droed Cymru.

Ar 25 Ebrill 2019 cyhoeddwyd bod stadiwm pêl-droed yn Lahore, Pakistan i gael ei enwi'n Stadiwm Ian Rush er anrhydedd i'r chwaraewr.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* *Rush - The Autobiography*

Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Pobl o Lanelwy
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Wrecsam
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Lerpwl
Categori:Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Mark Hughes

Rheolwr a chyn chwaraewr pêl-droed yw **Leslie Mark Hughes**, llysenw *Sparky* (ganwyd 1 Tachwedd 1963), fel yr adwaenir ef. Cafodd ei eni a'i fagu yn Rhiwabon, Bwrdeistref Sirol Wrecsam. Cafodd 72 cap am chwarae dros Gymru. Bu'n chwarae i Manchester United (dwywaith), Bayern Munich, Chelsea, Southampton, Everton a Blackburn Rovers. Yn 1999 fe'i benodwyd yn rheolwr rhan amser ar dîm cenedlaethol Cymru ac yn ddiweddarach yn rheolwr llawn amser. Yn mis Hydref 2004 fe ymddiswyddodd fel rheolwr Cymru er mwyn rheoli Blackburn Rovers hyd 2008. Bu'n rheolwr ar Manchester City o 2008 hyd at Ragfyr 2009 a rheolwr Fulham o Orffennaf 2010 i Fehefin 2011. Bu'n reolwr Queens Park Rangers rhwng Ionawr a Thachwedd 2012.

Chwaraeodd Mark Hughes ei hun mewn rôl cameo yn y bennod 'Gweld Sêr' o'r gyfres C'mon Midffîld! ar S4C yn 1990. Ymddangosodd Mark i syndod pawb wedi iddo gael gwahoddiad drwy fab i chwaer yng nghyfraith Wali Thomas, a oedd yn nai i ewythr cyfnither Mark. Wrth ymddangos ar y cae fe ofynnodd i Mr Picton, "Siawns am gêm?" (yn Gymraeg), cyn mynd ar y cae a sgorio gôl. Bu'n eistedd wrth ochr Wali yn gymanfa ganu'r capel ar ddiwedd y rhaglen, er na chanodd.

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Manchester United
Gorsaf reilffordd Jordanhill

Mae **gorsaf Jordanhill** yn orsaf trên yn Jordanhill, Glasgow, Yr Alban.  Enw côd yr orsaf yw **JOR**, ac fe'i rheolir gan y gwmni First ScotRail.  Mae'r orsaf wedi'i leoli ar linell 'Argyle' a llinell 'North Clyde'.  Cei'r orsaf ei leoli yn agos i safle'r Brifysgol Strathclyde ac Ysgol Jordanhill.

300px|bawd|dim|Hen arwydd ar gyfer Gorsaf Jordanhill

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Glasgow
Categori:Gorsafoedd rheilffordd yr Alban
Jack Wild

Actor a chanwr oedd **Jack Wild** (30 Medi, 1952 – 2 Mawrth, 2006).

## Ffilmiau
**Oliver! (1968)
**Melody* (1971)
**Robin Hood: Prince of Thieves'' (1991)

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl fu farw o ganser y geg
Senedd

:*Erthygl am y cysyniad o senedd yw hon; gweler isod am ddolenni ar gyfer y Senedd yng Nghymru a gwledydd eraill*

bawd|400px|

**Senedd** yw'r enw cyffredin am drefniadaeth unrhyw wlad sydd yn deddfu ac yn sicrhau atebolrwydd llywodraeth.

## Gweler hefyd 
* Senedd Cymru
* Adeilad y Senedd, sef erthygl am gartref Senedd Cymru
* Y Senedd Ewropeaidd
* Senedd Canada
* Senedd Prydain Fawr
* Senedd y Deyrnas Unedig
* Senedd Rhufain
* Senedd yr Alban
* Oireachtas
* Senedd India


Categori:Llywodraeth
Popi Cymreig

Planhigyn blodeuol lluosflwydd sy'n perthyn i deulu'r pabi (Papaveraceae) yw'r **Popi Cymreig** neu ***Meconopsis cambrica*** (hefyd: **Pabi Cymreig, Pabi Cymru**). Ers 2006, mae darlun o'r blodyn wedi ymddangos ar logo Plaid Cymru.

## Disgrifiad
Mae gan *Meconopsis cambrica* ddail asgellog. Gall y planhigyn dyfu hyd at 30–60&nbsp;cm (12-24 modfedd) o daldra. Mae'n blodeuo rhwng misoedd Mehefin ac Awst. Mae gan y blodau bedair petal lliw melyn neu oren sy'n mesur 50–88&nbsp;mm ar eu hyd. Ar ddiwedd yr haf, gwasgarir llawer o hadau duon o gibyn hir.

Mae'r planhigyn yn gynhenid i orllewin Ewrop, gan gynnwys Cymru, de-orllewin Lloegr, Iwerddon, Penrhyn Iberia, y Pyreneau a'r Massif central. Fodd bynnag, gellir dod o hyd iddo ymhell tu hwnt i'w gynefin naturiol erbyn hyn 

## Ecoleg
Ceir hyd i *M. cambrica* fel arfer mewn lleoliadau llaith a chysgodol ar dir creigiog, ond ar ymyl orllewinol ei ddosbarthiad, fe'i gwelir ar diroedd mwy agored hefyd. Yn 1814, gwahanodd y botanegydd Louis Viguier y planhigyn o *Papaver* a'i roi mewn genws newydd o'r enw *Meconopsis* ohewydd fod gan *M. cambrica* stigmâu gwahanol i weddill aelodau *Papaver*.

Bellach, mae nifer o aelodau eraill yn y genws *Meconopsis*, megis y pabi glas. Mae'r rhain i gyd yn gynhenid i fynyddoedd yr Himalaya. Fodd bynnag, mae ymchwil foleciwlaidd mwy diweddar wedi dangos nad ydi *M. cambrica* yn perthyn i weddill y genws, gan awgrymu fod dosbarthiad gwreiddiol Linnaeus yn gywir wedi'r cyfan. Mae cofnod y rhywogaeth ar y gronfa ddata *The Plant List*  wedi ei newid i ddangos hyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Blodau
Categori:Papaveraceae
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917

250px|bawd|Cofgolofn ym Mharc Penbedw i nodi ymweliad yr Eisteddfod

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1917** rhwng 5-7 Medi 1917 yn nhref Penbedw, Cilgwri (yn Swydd Gaer ar y pryd).

Gelwir yr Eisteddfod hon yn aml yn "Eisteddfod y Gadair Ddu" am fod enillydd y gadair Ellis Humphrey Evans wedi ei ladd rai wythnosau ynghynt ar faes y gad yn Fflandrys ac o ganlyniad taenwyd gorchudd du dros y gadair wag. Enw barddol Ellis Evans oedd Hedd Wyn.

Dywedodd Dyfed, Archdderwydd yr Eisteddfod honno ar y dydd:

Y delyn a ddrylliwyd ar ganol y wledd;
Mae'r ŵyl yn ei dagrau a'r bardd yn ei fedd.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Categori:Cilgwri
Penbedw 1917
1917, Penbedw
Penbedw 1917
Categori:1917 yng Nghymru
Gitâr

[bawd|200px|[Gitâr glasurol]]

Offeryn cerdd gyda thannau yw **gitâr**.

## Mathau 
### Gitâr acwstig 
Mae'r gitâr acwstig wedi ei gwneud o bren, gydag un twll crwn yng nghanol ei chorff. Pwrpas y twll yw cynhyrchu sŵn uchel drwy chwyddo'r sŵn. Mae pob un o'r chwe tant yn ffurfio nodyn gwahanol a ddynodir gyda'r symbolau: E A D G B E.

Pan dynnir y tannau maen nhw'n dirgrynu a dyna sy'n creu'r sŵn. Defnyddir gitâr acwstig mewn cerddoriaeth werin a chanu gwlad, cerddoriaeth glasurol ac mewn rhai mathau o ganu pop.

Mae yna wahanol fathau o gitarau acwstig e.e gitâr acwstig tannau neilon a gitâr acwstig tannau dur.

Mae gan y gitâr glasurol wddf eithaf llydan fel bo'r tannau â mwy o le rhyngddynt, i alluogi'r cerddor i blycio'r tannau gyda'i fysedd. Gwneir y tannau o neilon neu gwt (cordyn a wneir o goluddyn dafad), sydd yn gysurus i flaenau'r bysedd o gymharu â thannau metal.

### Gitâr drydan 
Mae'r gitâr drydan fel arfer wedi ei greu o bren neu blastig. Yn lle twll yn y canol, mae gan gitâr drydan "pickups" sef synhwyrydd electronig tebyg i feicroffôn i godi'r sŵn. Mae'r synhwyryddion hyn yn casglu'r cryndodau yn y maes magnetig a'u chwyddo. Rhai o nodweddau ychwanegol gitâr drydan yw "distortion" ac "overdrive".

Defnyddir gitâr drydan mewn cerddoriaeth canu gwlad, roc (a roc trwm) a pop.

Cafodd y gitâr drydan gyntaf ei greu yn yr 1930au cynnar, fel "lap steel".

## Gweler hefyd
* Gitâr fas


Categori:Offerynnau tannau
Categori:Offerynnau trawsnodi
Hinsawdd y Canoldir

Mae hinsawdd y tir **o amgylch y Môr Canoldir** yn arbennig. Mae'r hafau yn boeth a sych, a'r gaeafau yn fwyn a gwlyb.
300px|de|bawd|Hinsawdd y Canoldir 
[300px|de|bawd|[Olewydden (tystiolaeth o hinsawdd y Canoldir)]]
Mae hinsawdd tebyg hefyd ym;-

* Mhortiwgal,
* ardal Cape Town yn Ne Affrica,
* canolbarth Tsile o gwmpas Santiago,
* Gorllewin Awstralia o gwmpas Perth,
* De Awstralia o gwmpas Adelaide
* a Califfornia yn yr Unol Daleithiau.

Mae'r lleoedd hyn i gyd;-

* rhwng lledredion 30° a 45° (i'r gogledd ac i'r de o'r cyhydedd).
* rhwng y môr a uchder o 600 m. (2,000 o droedfeddi).

Fe fydd bodoliaeth olewydd yn dystiolaeth o hinsawdd y Canoldir.

Tirlun nodweddiadol y Canoldir yw Chaparral ac fe fydd llawer o'r planhigion yn endemig.

Categori:Amgylchedd
Categori:Hinsawdd
Categori:Y Môr Canoldir
Chaparral

350px|bawd|Chaparral ym Mynyddoedd Santa Ynez, Califfornia

Fforest o dderw fythwyrdd a phrysgwydd yw **chaparral** (o'r Sbaeneg *chaparra*, "derwen fythwyrdd").

Fe fydd chaparral yn dirlun cyffredin mewn ardaloedd gyda hinsawdd y Canoldir.

## Taniad mellten 
Ambell waith fe fydd mellt yn curo'r chaparral ac yn achosi tân fforest. Mae llawer o ymryson dros y ffenomen hwn. Fe fydd rhai yn dadlau bod y tân yn dinistrio'r fforestydd ac eraill yn dadlau bod tân gwirfoddol yn ddigwyddiad hollol naturiol sy'n achosi ailenedigaeth y fforestydd. Fe fydd y prysgwydd yn llosgu'n llwyr nes bod dim ond boncyffion duon y coed ar ôl, heb ddim canghennau na dail, ond ymhen rhyw ddwy flynedd fe fydd blodau gwyllt ymhob man a blagur yn ymddangos ar y coed unwaith eto. Un peth sy'n sicr; mae pawb yn gytun fod llosgi bwriadol *(arson)* neu taniad drwy esgeuluster (tân gwersyll / sigaret) ddim yn naturiol. Fe fydd hwn yn achos llawer o ddistryw a marwolaeth bob blwyddyn.

### Llosgiad dan rheolaeth 
Roedd y Frigâd Dân yn arfer ymlâdd i diffodd y tân bob tro, ond y mwy oeddynt yn ei ddiffodd, y mwy oedd y prysgwydd yn tyfu, y mwy aml oedd y tânau, a mwy oedd y tanllwythi. Fe fydd tanllwythi mawr yn dinistrio'r coed wrth losgu'r boncyffion a'r gwreiddiau. Fe fydd tanllwythi mawr yn dinistrio eiddo ac yn achosi marwolaeth hefyd. Roedd rhaid cydsynio gyda natur a chael polisi o losgiad dan rheolaeth. Mae perchnogion tai ger y fforest yn gyfrifol am glirio'r prysgwydd, torri'r gwair a thocio'r coed o amgylch y tŷ hefyd.

## Gweler hefyd
* Maquis

Categori:Daearyddiaeth
Herbert Hoover

31ain Arlywydd yr Unol Daleithiau (1929-1933) oedd **Herbert Clark Hoover** (10 Awst 1874 - 20 Hydref 1964). Roedd hefyd yn peiriannydd mwyngloddio, dyngarwr a gweinyddwr llwyddiannus.

## Dolenni allanol 
* Bywgraffiad swyddogol 

Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Pobl o Iowa
Rhydweli

bawd|300px|System gylchredol
**Rhydwelïau** yw pibellau gwaed cyhyrol sy'n cario gwaed i ffwrdd o'r galon. Maent yn gweithredu'n groes i wythiennau, sy'n cario gwaed yn ôl at y galon.

Mae'r system cylchrediad gwaed yn bwysig iawn i gynnal bywyd. Ei brif swyddogaeth yw cario ocsigen a maeth i gelloedd yr organebau, cludo carbon deuocsid a chynhyrchion gwastraff i ffwrdd, cadw lefel pH i'r optimwm, a symud elfennau, proteinau a chelloedd y system imiwnedd.

Mae gan rydwelïau swydd bwysig yn rheoli pwysedd gwaed hefyd oherwydd maent yn ymateb i'r system nerfol sympathetig.

Categori:System gardiofasgwlaidd
Polynomial

polynomial o 3 gradd.]]
Mewn mathemateg, mae **polynomial** yn fynegiant lle mae cysonion a newidynnau yn cael eu cyfuno trwy adio, tynnu, a lluosi yn unig. Felly, mae

:  2 x^2 y z^3 - 3 y^2 + 5 y z - 2 \,

yn bolynomial, ond nid yw

: {1 \over x^2 + 1} \,

yn bolynomial.

Mae **ffwythiant polynomaidd** yn ffwythiant a ddiffinir trwy werthuso polynomial. Mae ffwythiannau polynomaidd yn ddosbarth pwysig o ffwythiannau esmwyth (hynny yw, ffwythiannau y gallem eu differu unrhyw nifer o weithiau).

Oherwydd eu strwythur syml, mae'n hawdd gwerthuso polynomialau, ac fe'u defnyddir yn aml i ddadansoddi'n rhifyddol wrth astudio ffwythiannau mwy cymhleth.

## Polynomialau algebreaidd haniaethol 
Mewn algebra haniaethol, rhaid gwahaniaethu'n ofalus rhwng *polynomialau* a *ffwythiannau polynomaidd*. Diffinnir **polynomial** *f* fel mynegiant ffurfiol ar ffurf
: f = a_n X^n + a_{n - 1} X^{n - 1} + \cdots + a_1 X + a_0
lle mae'r cyfernodau *a*0, ..., *a**n* yn elfennau o ryw fodrwy *R*, ac ystyrir *X* yn symbol ffurfiol. Mae dau bolynomial yn hafal os, a dim ond os, yw dilyniannau eu cyfernodau yn hafal. Gellir adio polynomialau, trwy adio'r cyfernodau cyfatebol yn R, a'u lluosi trwy ddefnyddio'r rheol dosraniadol a'r diffiniadau

:
 X \; a = a \; X &nbsp; ar gyfer pob elfen *a* o'r fodrwy *R*

:
 X^k \; X^l = X^{k+l} &nbsp; ar gyfer rhifau naturiol *k* ac *l*.

Gellir gwirio fod y set o bolynomialau a chanddynt gyfernodau yn y fodrwy *R* yn fodrwy ei hunan, sef y *fodrwy o bolynomialau dros R*, a ysgrifennir *R*[*X*]. Os yw *R* yn gymudol, yna mae *R*[*X*] yn algebra dros *R*.

Gallwn ystyried fod *R*[*X*] yn deillio o *R* trwy ychwanegu elfen *X* i *R* a'r unig amod ar *X* yw ei fod yn cymudo â phob elfen o *R*. Er mwyn i *R*[*X*] ffurfio modrwy, rhaid cynnwys hefyd pob sỳm o bwerau o *X*. Mae ffurfio'r fodrwy bolynomaidd, ynghyd â ffurfio modrwyon cymhareb trwy ffactorio'r idealau allan, yn arfau pwysig at ffurfio modrwyon newydd.

I bob polynomial *f* yn *R*[*X*], gellir diffinio **ffwythiant polynomaidd** sydd â pharth ac amrediad *R*. Canfyddir allbwn y ffwythiant ar gyfer mewnbwn *r* trwy roi *r* yn lle *X* yn y mynegiant *f*. Mae'n rhaid i algebryddion wahaniaethu rhwng polynomialau a ffwythiannau polynomaidd, oherwydd bod dau wahanol bolynomial yn gallu ennyn ar yr un ffwythiant (er enghraifft, os yw'r polynomialau dros gorff meidraidd). Nid yw hyn yn wir am y rhifau real neu gymhlyg, felly yn aml nid yw dadansoddwyr yn gwahaniaethu rhwng y ddau gysyniad.

Categori:Algebra
Categori:Dadansoddi
78ain seremoni wobrwyo yr Academi

Cynhaliwyd **78ain seremoni wobrwyo yr Academi** ar 5 Mawrth 2006 yn y Kodak Theatre yn Hollywood, Los Angeles, Califfornia. Jon Stewart oedd y cyflwynydd.

## Gwobrau Mawr
### Ffilm
### Actio
### Ysgrifennu
### Cerddoriaeth
### Cyfarwyddo
Categori:2006 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Seremonïau Gwobrau'r Academi
Prinwydden

245px|bawd|mes y dderwen fytholwyrdd, *Quercus ilex*
**Derwen fythwyrdd**, **derwen fytholwyrdd**, **derwen anwyw** a **glastannen** (***Quercus ilex***).

Mae'r dderwen fythwyrdd yn frodor o fasn y Canoldir. Derw coch yw prif goed y chaparral.

Categori:Coed
Categori:Fagaceae
Adeilad y Senedd

Cartref i Senedd Cymru yw adeilad y **Senedd**, a godwyd ar lan Bae Caerdydd yng Nghaerdydd. Lleolir y siambr ddadlau ac ystafelloedd pwyllgor o fewn yr adeilad.

Cynlluniwyd yr adeilad gan RRP, cwmni y pensaer Richard Rogers, ac fe'i adeiladwyd ar gost o £69.6 milliwn. Agorwyd yr adeilad yn swyddogol gan Elisabeth II ar 1 Mawrth 2006.

Cyhoeddwyd llyfr am yr adeilad gan yr awdur Trevor Fishlock, yn 2011, *Senedd*.

Yn Ebrill 2025 symudodd y gwleidyddion i'r hen dy siambr yn Nhŷ Hywel gerllaw er mwyn ehangu'r siambr. Roedd y gwaith yn adnewyddu'r siambr a cynyddu ei faint i ddal 96 aelod. Ail-agorwyd y siambr ar 24 Chwefror 2026 gyda'r cyfarfod llawn cyntaf yn cael ei gynnal yn y prynhawn.

## Cyfeiriadau
## Oriel
## Dolenni allanol
* BBC – Taith y Senedd
Richard Rodgers

bawd|200px|Richard Rodgers (chwith) a Lorenzo Hart

Cyfansoddwr  o'r Unol Daleithiau oedd **Richard Charles Rodgers** (28 Mehefin 1902 – 30 Rhagfyr 1979).

Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1979
Richard Rogers

Pensaer Eidalaidd-Brydeinig oedd **Richard George Rogers, Arglwydd Rogers o Riverside** (23 Gorffennaf 1933 – 18 Rhagfyr 2021).

Ganwyd Richard George Rogers yn Florence (Tuscany) i deulu Eingl-Eidalaidd. Roedd ei dad, William Nino Rogers (1906–1993), yn gefnder i'r pensaer Eidalaidd Ernesto Nathan Rogers. Symudodd ei gyn-deidiau o Sunderland i Fenis tua 1800, gan fudo yn ddiweddarach i Trieste, Milan a Florence. Yn 1939 penderfynodd ei dad ddod nôl i Loegr.

Roedd Rogers yn fwyaf enwog am ei waith ar Ganolfan Georges Pompidou ym Mharis, adeilad Lloyd's a'r Millennium Dome yn Llundain, adeilad y Senedd yng Nghaerdydd, ac adeilad Llys Hawliau Dynol Ewrop yn Strasbourg. Enillodd wobr Medal Aur RIBA, Medal Thomas Jefferson, Gwobr Stirling RIBA, Medal Minerva a'r Wobr Pritzker. Roedd yn Uwch Bartner yng nghwmni penseiri Rogers Stirk Harbour + Partners, a adwaenid yn gynt fel y Richard Rogers Partnership.

Ymddeolodd ym Medi 2020, yn 87 mlwydd oed. Bu farw brynhawn Sadwrn, 18 Rhagfyr 2021.

## Cyfeiriadau
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Penseiri o Loegr
Libanus, Powys

Pentref yng nghymuned Glyn Tarell, Powys, Cymru, yw **Libanus**.  Saif ger tref Aberhonddu Lleolir canolfan ymwelwyr Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog gerllaw. Enwir y pentref ar ôl y capel lleol, sef Capel Libanus.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Capel Libanus

## Cyfeiriadau
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Glyn Tarell
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Calon

Organ gyhyrol siambrog yw'r **galon** sy'n gorwedd ychydig i'r chwith o linell ganol y corff. Dyma'r cyhyr sy'n pwmpio'r gwaed ar hyd y cylchrediad fasgwlar drwy gyfrwng yr hyn a elwir yn system gylchredol y corff. Ceir ochr dde ac ochr chwith, y ddau yn cynnwys atriwm (hefyd cyntedd) a fentrigl (hefyd bolgell). Mae llawer o dermau meddygol sy’n ymwneud â’r galon yn defnyddio’r term *cardiaidd* (e.e. *cardioleg* ‘astudiaeth sy’n ymwneud â’r galon’) ac mae’r gair yn tarddu o’r gair Groeg *cardia* (καρδιά) ‘calon’.

Mae calon pob fertebrat wedi’i wneud o’r cyhyr arbennig ac unigryw hwn, sef cyhyr y galon ac mae’n gweithredu ar ei liwt ei hun, gan bwmpio tua 2.5 biliwn o weithiau mewn rhychwant oes o 66 mlynedd. Y curiad arferol a chyfartalog ydy 72 curiad y funud ac mae calon merch yn pwyso rhwng 250 gram a 300 gram a rhwng 300 a 350 gram mewn dyn.

Yn y diagram isod rydych yn gallu gweld falfiau. Mae’r galon yn cynnwys falfiau i atal y gwaed rhag llifo yn ôl. Mae gan yr ochr dde falf deirlen (falf gyda thri chaead), ac mae gan yr ochr chwith falf ddwylen (falf gyda dau gaead).

canol|bawd|250px|Mae'r saethau gwyn yn dangos llif y gwaed.

Mae gan y ddwy ochr falfiau cilgant. Y falf cilgant ysgyfeiniol ydy lle mae’r gwaed yn pwmpio o’r fentrigl dde, i’r rhydweli ysgyfeiniol. Y falf Aortig lle mae’r gwaed yn pwmpio o’r fentrigl chwith i’r aorta.

Mae cyflenwad gwaed cyhyr y galon ei hun yn dod o’r rhydwelïau coronaidd. Ond mae’r rhain yn gallu cael eu cau gan blaciau brasterog sy’n cynnwys colesterol, gan arwain at glefyd coronaidd y galon.

Os ydy rhydweli goronaidd yn cau, mae’r cyflenwad gwaed i ran o’r galon yn cael ei dorri i ffwrdd. Dydy’r rhan honno o’r galon ddim yn gallu parhau i gyfangu, gan achosi trawiad ar y galon.

bawd|dim|Uwchsain y galon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Organau
Categori:System gardiofasgwlaidd
Peter Philp

Dramodydd ac arbenigwr ar hen bethau o Gymru oedd **Denis Alfred Peter Philp** (10 Tachwedd 1920 – 5 Chwefror 2006).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

## Rhaglenni teledu
*''Collectors' Club*

## Llyfryddiaeth
**Castle of Deception* (drama) (1951)
**Furniture of the World* (1974)
**The Antique Furniture Expert* (1991)
**Field Guide to Antique Furniture'' (1992)

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Dramodwyr Saesneg o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Stanwell
Infertebrat

Infertebratau

Anifail heb asgwrn cefn yw **infertebrat** (hefyd: **anifail di-asgwrn-cefn**, **creadur di-asgwrn-cefn**). Mae'r term yn cynnwys yr holl anifeiliaid ac eithrio y fertebratau (pysgod, amffibiaid, ymlusgiaid, adar a mamaliaid). Bathwyd y gair gan y naturiaethwr Ffrengig Jean-Baptiste Lamarck.

Mae grwpiau pwysig o infertebratau'n cynnwys:-

* Arthropodau (pryfed, arachnidau, cramenogion ayyb)
* Molysgiaid (e.e malwod, octopysau)
* Echinodermau (e.e sêr môr, draenogod môr)
* Cnidariaid (slefrod môr, cwrelau ayyb)
* Anelidau (e.e. abwydod, gelod)
* Llyngyr lledog
* Llyngyr crynion
* Sbyngau

Gweler anifail am restr gyflawn.

Categori:Anifeiliaid
Awr frys

[bawd|260px|[Gorsaf Tokyo, Lein Yamanote yn ystod yr awr frys]]
Yr **awr frys** yw'r cyfnod hwnnw o'r dydd sydd â thraffig prysur ac felly ceir prysurdeb a tagfeydd ar y ffyrdd a chludiant cyhoeddus yn orlawn o bobl; fel arfer y ddau gyfnod yw pan mae pobl yn teithio i'r gwaith, siopau neu ysgol neu'n ôl adref.

Ni chyfyngir y cyfnod hwn i awr yn unig, eithr defnyddir y term yn fwy cyffredinol i olygu "cyfnod o amser". Yn arferol mae'r cyfnod hwn rhwng 6&ndash;10 am (06:00&ndash;10:00) a 3&ndash;7 pm (15:00&ndash;19:00). Mewn rhai llefydd ceir awr frys hefyd yn ystod yr "awr ginio" - rhwng hanner dydd a 2 pm (14:00).

Er mwyn ateb gofynion teithwyr, yn aml darperir rhagor o gerbydau megis trenau neu fysiau. Ceisir hefyd leihau'r traffic drwy annog teithwyr i gymryd dull amgen o deithio i'r gwaith e.e. rhannu car, seiclo neu stagro'r amser cychwyn a gorffen fel y gwneir mewn llawer o ysgolion.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant ffordd
Echinoderm

Anifeiliaid di-asgwrn-cefn sy'n byw yn y môr yw **echinodermau** (hefyd: **ecinodermiaid**, **draengroenogion**). Mae 7000 o rywogaethau gan gynnwys sêr môr, sêr brau, draenogod môr, chwerddyfroedd môr a chrinoidau (lilïau môr/sêr pluog).

Categori:Ffyla o anifeiliaid
Cnidariad

Anifeiliaid di-asgwrn-cefn syml sy'n byw mewn dŵr yw **cnidariaid**. Maen nhw'n perthyn i'r ffylwm **Cnidaria** (gynt yn **Coelenterata**). Mae'r ffylwm yn cynnwys tua 10,000 o rywogaethau, gan gynnwys y slefrod môr, yr anemonïau môr a'r cwrelau.

## Cyfeiriadau

Categori:Bioleg forol
Categori:Ffyla o anifeiliaid
Sbwng

Infertebratau anfudol cyntefig o'r ffylwm *Porifera* gyda chorff mandyllog sydd fel arfer yn cael ei gynnal gan sgerbwd o ffibrau sbongin neu o sbigylau silicaidd neu galchaidd yw **sbyngau**. Maent nhw'n byw mewn dŵr, yn y môr yn bennaf, lle maent yn ffurfio cytrefi siâp afreolaidd ynghlwm wrth arwyneb tanddwr yn aml. Mae sbyngau yn hidl-ymborthwyr (hidlwyr bwyd) sy'n tynnu cerrynt dŵr i echdynnu maetholion ac ocsigen. Mae'r sgerbwd yn gallu cael ei ddefnyddio i ymolchi, ond heddiw mae'r mwyafrif o sbyngau ymolchi yn synthetig.

Categori:Bioleg forol
Categori:Ffyla o anifeiliaid
Anelid

Infertebrat o ffylwm yr *Annelida* gyda chorff hirgul ceudodog (selomog) cylchrannog yw **anelidau** (neu **lyngyr cylchrannog**). Mae tua 15,000 o rywogaethau, gan gynnwys pryfed genwair, abwyd tywod, abwyd gwyrdd, abwyd melys, llyngyr cynffonnog a gelod.


Categori:Ffyla o anifeiliaid
Abwydyn

Anelid deuryw turiol y tir o ddosbarth yr *Oligochaeta*, yn arbennig rhai o deulu'r *Lumbricidae* sy'n symud trwy'r pridd trwy gyfrwng gwrych ac yn bwydo ar ddefnydd organig pydredig yw **abwydyn** (hefyd: **pryf genwair**, **mwydyn**, **llyngyren y ddaear**). Mae ganddo gorff hirgul cylchrannog; does dim coesau na llygaid ganddo.

## Gweler hefyd 
* Abwydyn du
* Llyngyren

Categori:Anifeiliaid
Llyngyren ledog

Anifeiliad di-asgwrn-cefn o'r ffylwm *Platyhelminthes* yw **llyngyr lledog** (hefyd **llyngyr fflat**). Mae ganddynt gyrff meddal gwastad dwyochrol gymesur ac heb geudod y corff (selom) neu gylchrannau. Mae llawer o rywogaethau'n barasitig, fel llyngyr rhuban a thrematodau (e.e. llyngyr yr afu), ac yn amharasitig, fel planariaid.

Categori:Ffyla o anifeiliaid
Joe Calzaghe

Paffiwr a phencampwr y byd o Gymru yw **Joseph William "Joe" Calzaghe** MBE (ganwyd 23 Mawrth 1972, Hammersmith, Llundain). Mae ganddo'r llysenwau *The Pride of Wales* a *The Italian Dragon* oherwydd ei wreiddiau cymysg; cafodd ei eni yn Llundain ond mae ei dad, Enzo Calzaghe, o dras Eidalaidd a Chymraes ydy ei fam. Mae'n byw yn Nhrecelyn ger Cwmbran yn ne bwrdeistref sirol Torfaen ac mae'n cael ei hyfforddi gan ei dad.

Dechreuodd baffio yn broffesiynol yn 1993, ac enillodd pob un o'i 46 o ornestau dros yrfa a barodd bymtheg mlynedd. Yn 2006, cafodd ei enwebu gan y cylchgrawn *The Ring* fel un o'r 10 paffiwr gorau'r byd. Ychwanegodd yn Nhachwedd 2007 goron uwch-ganol y WBA a'r WBC at goron y WBO a oedd ganddo eisioes. Nid oes unrhyw un yn y categori uwch-ganol wedi llwyddo i fod yn bencampwr byd cyhyd. Camodd i fyny i'r adran is-drwm yn 2008.

## Bywyd cynnar a'i yrfa amatur 
Ganwyd Joseph William Calzaghe yn fab i Enzo a Jaqueline Calzaghe yn Hammersmith, Llundain, ar 23 Mawrth 1972. Symudodd y teulu i Drecelyn, ger Cwmbran, pan oedd yn ddwy oed. Roedd yn ddisgybl yn y Roots School System. Dechreuodd baffio pan oedd yn naw oed. Mewn dros 120 o ornestau amatur, enillodd bedwar gwobr ABA i fechgyn ysgol, ynghyd â thri gwobr ABA Prydeinig i oedran hyn, a hynny'n olynol.

## Yr ornest olaf
Yng Ngorffennaf 2008, wedi iddo ef a Frank Warren wahanu, fe gyhoeddwyd yn swyddogol o fwriad iddo ef â Roy Jones Jr. baffio ym mhencampwriaeth 'The Ring Magazine; Light-Heavyweight yn Efrog Newydd (Madison Square Garden ar Fedi'r 20ed, 2008. Gan i Calzaghe frifo'i law dde, gohiriwyd yr ornest tan 8 Tachwedd, 2008.

Yn yr ornest hon, o flaen cynulleidfa o 14,512 (a miliynau dros y cyfryngau), Calzaghe fu'n fuddugol (ar bwyntiau). Mae felly wedi curo pob gorchest baffio ar hyd ei yrfa, hyd yma: 46 ohonynt. Ar ôl yr ornest, pan gafodd gwestiwn ynglŷn ag ymddeol dywedodd, "I am going to sit down with my family, take some time and think about it."

## Ymddeol 
Mae wedi ymddeol o baffio ers Chwefror 2009. Dim ond 4 paffiwr erioed sydd wedi ymddeol heb eu curo.

## Teledu 
Yn 2007, enillodd Calzaghe wobr Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn BBC gyda 28.1% o bleidlais y cyhoedd. Enillodd y wobr honno gan BBC Cymru yn 2001, 2006 a 2007.

Bu'n cystadlu yn y gyfres *Strictly Come Dancing* yn 2009 gyda'i gymar Kristina Rihanoff.

## Gweler hefyd 
* Pencampwyr bocsio y byd o Gymru

Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl o Gymru o dras Eidalaidd
Categori:Cymry Llundain
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Oakdale
Ynys Mainau

250px|de|bawd|Gerddi'r palas.

Ynys fach yn Llyn Constans (Almaeneg: *Bodensee*) yn ne-orllewin yr Almaen ydy **Ynys Mainau** (Almaeneg: *Insel Mainau*).  Mae gardd fotaneg yn llenwi rhan fwya'r ynys.

Mainau
Mainau
Joe Orton

Dramodydd o Loegr oedd **Joe Orton** (1 Ionawr 1933 &ndash; 9 Awst 1967). Ystyriwyd ei ddramâu yn ddadleuol.

Cafodd ei eni yng Nghaerlŷr.

Cafodd Orton ei lofruddio gan ei gariad, Halliwell, a gyflawnodd hunanladdiad wedyn.

## Dramâu
**Fred and Madge* (1959)
**The Visitors* (1961)
**The Ruffian on the Stair* (1964)
**Entertaining Mr Sloane* (1964)
**Loot* (1965)
**The Erpingham Camp* (1966)
**The Good and Faithful Servant* (1967)
**Funeral Games* (1968)
**What the Butler Saw* (1969)
**Up Against It*

## Nofelau
**Head to Toe* (1971)
**Between Us Girls* (2001)
**Lord Cucumber and The Boy Hairdresser* (gyda Kenneth Halliwell) (2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr Saesneg
Categori:Dramodwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Gaerlŷr
Dramodydd

Un sy'n cyfansoddi dramâu yw **dramodydd** neu **dramodwr**.

## Rhai dramodwyr enwog
*Aeschulos 
*Aristophanes
*Aphra Behn
*Bhartrihari
*Noël Coward
*Ewripides
*Goethe
*Guan Hanqing
*Saunders Lewis
*Federico García Lorca
*Thomas Middleton
*Molière
*Joe Orton
*Racine
*William Shakespeare
*Soffocles
*Terens
*Tennessee Williams
*Ben Travers
*Twm o'r Nant
*Oscar Wilde

## Gweler hefyd
*Drama
*Theatr
*Rhestr o ddramodwyr Cymraeg


Categori:Llenorion
Protestiadau Sgwâr Tiananmen (1989)

[bawd|300px|[Dyn y Tanc: mae'r ffotograff enwog yma'n ddangos protestiwr wnaeth stopio tanciau am dros hanner awr.]]

Yn y Ddinas Waharddedig, yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina y mae **Sgwâr Tiananmen** neu i roi'r enw brodorol iddi: 天安门广场. Ystyr Tiananmen ydy 'Gât Heddwch y Nef'. Mae'n glamp o sgwâr - dros 100 erw o ran maint.

Cafwyd cyfres o brotestiadau gan rai myfyrwyr yno rhwng 15 Ebrill 1989 a 4 Mehefin 1989 ac fe'i gelwir yn **brotestiadau Sgwâr Tiananmen 1989**. Protest myfyrwyr ac ysgolheigion ydoedd mewn gwirionedd, dros ddemocratiaeth, a ddechreuodd yn ddigon tawel a heddychlon. Yn ystod yr un flwyddyn gwelwyd nifer o lywodraethau comiwnyddol eraill yn dymchwel ledled y byd.

Dechreuodd y protestiadau yn sgil marwolaeth Hu Yaobang a oedd o blaid marchnad rydd, democratiaeth ac yn erbyn systemau llwgr. Roedd y protestwyr yn awyddus i alaru amdano ac erbyn noswyl ei angladd, roedd 100,000 o bobl wedi ymgasglu yn Sgwâr Tiananmen. Nid oedd gan y protestiadau un achos penodol, nac ychwaith un arweinydd canolog. Galwodd pobl a oedd wedi'u dadrithio gan unbeniaeth y llywodraeth am farchnad rydd a newidiadau economaidd. Roedd nifer o'r protestwyr hefyd yn galw am ddiwygio democratiaeth yn strwythur y llywodraeth. Canolbwynt y protestiadau oedd Sgwâr Tiananmen yn Beijing, er gwelwyd protestiadau mawrion eraill mewn dinasoedd mewn rhannau eraill o Tsieina, gan gynnwys Shanghai, a oedd yn heddychlon trwy gydol y protestiadau.

Parhaodd yr ymgyrch am saith wythnos o farwolaeth Hu ar y 15fed o Ebrill, nes i danciau'r wlad rolio i mewn gan ddechrau saethu'n ddidrugaredd ar y 4ydd o Fehefin. Yn ôl llywodraeth y wlad, lladdwyd 241 o fyfyrwyr a milwyr ac anafwyd 7,000. Yn ôl adroddiadau cynnar gan aelodau o'r Groes Goch Tseinïaidd, dywedwyd fod 2,600 o farwolaethau, ond ers hynny mae'r Groes Goch Tsienïaidd wedi gwadu iddynt ddarparu'r ffigyrau hyn. Mae'n debyg na chawn byth wybod y niferoedd cywir.

Ar ôl yr holl drais, arestiodd y llywodraeth nifer o bobl er mwyn atal y protestwyr a'u cefnogwyr, a thargedwyd protestiadau eraill dros Tsieina gyfan. Gwaharddwyd y wasg ryngwladol rhag mynd i'r wlad a rheolwyd yr hyn a ddarlledwyd ar y cyfryngau. Cafwyd gwared ar aelodau'r Blaid Gomiwnyddol a oedd wedi cefnogi'r protestiadau'n gyhoeddus drwy eu harestio yn eu cartrefi. Beirniadodd y gymuned ryngwladol y Blaid Gomiwnyddol yn llym am y modd treisgar yr ataliwyd y protestiadau yn Sgwâr Tiananmen.

## Cyfeiriadau 

Categori:1989 yn Tsieina
Categori:Beijing
Categori:Cyflafanau
Categori:Gwrth-gomiwnyddiaeth
Sgwâr Tiananmen, 1989
Sgwâr Tiananmen, 1989
De Affrica (rhanbarth)

[de|bawd|350px|
██&nbsp;De Affrica ([Isranbarth|isranbarth CU)
██&nbsp;daearyddol
██&nbsp;Cymuned Datblygiad De Affrica (SADC)]]
:''Mae'r erthygl hon am yr ardal ar gyfandir Affrica. Am y wlad o'r un enw, gweler De Affrica.''

Rhanbarth mwyaf deheuol cyfandir yr Affrig yw **De Affrica** neu **Affrica Ddeheuol**, sy'n cael ei diffinio yn ôl daearyddiaeth a gwleidyddiaeth. O fewn y rhanbarth ceir nifer o wledydd, yn cynnwys Gweriniaeth De Affrica, Simbabwe, Botswana a Namibia.

## Daearyddiaeth
Mae tir De Affrica yn amrywio o goedwigoedd a glaswelltiroedd i ddiffeithdir. Mae gan y rhanbarth ardaloedd iseldirol ac arfordirol, a mynyddoedd.

Yn nhermau nwyddau naturiol, mae gan yr ardal diemyntau a mwynau megis aur, platinwm ac wraniwm.

Categori:De Affrica (rhanbarth)
Categori:Rhanbarthau Affrica
Vladimir Voronin

Cyn-Arlywydd Moldofa yw ** Vladimir Nicolae Voronin** (Rwseg: Владимир Николаевич Воронин) (ganwyd 25 Mai 1941).

Categori:Arlywyddion Moldofa
Categori:Genedigaethau 1941
The Sydney Morning Herald

Mae'r ***Sydney Morning Herald*** yn un o brif bapurau newyddion Awstralia a gyhoeddir yn ddyddiol yn Sydney, dinas hynaf a mwyaf poblog Awstralia. Dyma bapur newydd hynaf Awstralia, wedi ei gyhoeddi'n ddyddiol ers 1831. Ers hynny, mae dros 51,000 o argraffiadau wedi eu cynhyrchu.

Categori:Papurau newydd Saesneg Awstralia
Categori:Sefydliadau 1831