Llys-y-frân

Pentref a phlwyf bach yng nghymuned y Mot, Sir Benfro, Cymru, yw **Llys-y-Frân.** Saif ar lethrau deheuol Mynyddoedd y Preseli. Mae'r plwyf yn cynnwys anheddiad bach o'r enw **Gwastad**. Nodwedd nodedig Llys-y-Frân yw Cronfa Ddŵr a Pharc Gwledig Llys y Fran, atyniad poblogaidd i dwristiaid.

## Enw 
Mae'r enw'n cynnwys y geiriau  a *brân*. Mae'n ymddangos fel Llys-y-Frân ar fapiau'r Arolwg Ordnans a hefyd mewn deddfwriaeth, a gwelir nifer o sillafiadau wedi'u cofnodi gan gynnwys *Llysyfran*, *Llys-y-fran*, *Llys-y-Frân* a *Llys- y-Vrân*.

## Hanes 
Mae eglwys bresennol y plwyf yn dyddio o'r 12fed ganrif, a gwelir newidiadau a gwelliannau yn dyddio o'r canrifoedd dilynol. Mae wedi'i chysegru i St Meilyr, sant Celtaidd o'r 6ed ganrif. Roedd Llys y Frân yn wreiddiol yn gapeliaeth; yn yr 16eg ganrif fe'i rheolwyd gan amrywiol dirfeddianwyr yn yr ardal, ond mae'n ymddangos (*Llisvrayne*) fel plwyf ar fap 1578. Mae gan yr eglwys ddwy gloch ac mae'r dyddiad 1632 ar un ohonynt. Daeth yn eglwys y plwyf erbyn 1833.  Mae'n adeilad rhestredig Gradd II. 

Roedd y plwyf yng Nghantref hynafol  Daugleddau yn Esgobaeth Tŷ Ddewi. Ym 1833,  202 oedd y boblogaeth, ac roedd mwyafrif y plwyf yn dir amaethyddol a phorfa.

Yn 1887 tyfodd maint y plwyf i  ac roedd ganddo boblogaeth o 194.

Ganwyd yr athro a'r cyfansoddwr William Penfro Rowlands (1860-1937) yn Llys-y-Frân. 

Nid oes cofeb ryfel ar y cyd i unigolion  yr ardal.
alt=refer to caption|chwith|bawd| Argae Cronfa Llys y Fran ym 1972
Adeiladwyd argae Llys-y-Frân rhwng 1968 a 1972 gan Syr Lindsay Parkinson a'i gwmni Cyf. Mae'r gronfa ddŵr yn gorchuddio  ac fe'i hamgylchynir gan Barc Gwledig glaswelltir a choetir o . Mae hyn yn cynnwys ardal y gronfa ddŵr. Fe'i rheolir gan Dŵr Cymru ac mae'n un o 81 cronfa ddŵr yng Nghymru. Mae'r argae yn 100 troedfedd (30 m) o uchder ac mae'r llyn yn cael ei fwydo gan Afon Syfynwy (neu Syfni) sydd hefyd yn bwydo Cronfa Ddŵr Rosebush ychydig filltiroedd i fyny'r afon i'r gogledd-ddwyrain.

Yn 2008, ail-luniwyd a chwblhawyd cynllun trydan dŵr, gan godi'r allbwn pŵer i 26 kW ar gyfartaledd&nbsp;; roedd y tyrbin gwreiddiol yn cynhyrchu gryn dipyn yn llai. Yn 2017 cyhoeddodd Dŵr Cymru fuddsoddiad o £ 4 miliwn i wella cyfleusterau’r parc, ac roedd y gwaith i’w gwblhau yn 2019,  ond yn 2019 gohiriwyd y prosiect pan aeth y cwmni adeiladu i ddwylo’r gweinyddwyr. Penodwyd cwmni adeiladu newydd, a bwriadwyd i'r gwaith gael ei gwblhau yn 2020, a than hynny roedd y parc a'r gronfa ddŵr yn parhau ar gau. Agorwyd y prosiect ailddatblygu a'r ganolfan weithgareddau awyr agored ym 2021.

## Mwynderau Cronfa Ddŵr a Pharc Gwledig 
bawd| Cronfa Ddŵr a Pharc Gwledig
Mae'r llwybr sydd yn amgylchynu'r parc yn 6.5 milltir (10.5 km) o hyd ac yn addas i gerddwyr a beicwyr. 

Mae'r gronfa yn bysgodfa bwysig yn Ne Orllewin Cymru, ac mae wedi cynnal cystadlaethau pysgota cenedlaethol a rhyngwladol. Mae pysgota gyda phlu neu abwyd, o'r marc neu'r cwch, yn bosibl. Mae'r llyn yn llawn o frithyll brown a seithliw.

Mae hwylio, hwylfyrddio, rhwyfo a chanŵio i gyd yn digwydd ar y gronfa ddŵr, gyda nifer o offer ar gael i'w llogi. Cynhaliodd y parc Bencampwriaethau Cychod y Ddraig Gymreig yn 2014, 2015, 2016 a 2017.

Mae Llys-y-Frân Hillclimb yn ddigwyddiad blynyddol sy'n cael ei redeg gan Glwb Moduron Abertawe.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Dwr Cymru / Dŵr Cymru: Parc a Chronfa Ddŵr Llys y Frân

Categori:Y Mot
Categori:Pentrefi Sir Benfro