open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jane Campion

Cyfarwyddwr, ysgrifennydd sgrîn a chynhyrchydd ffilm o Seland Newydd yw'r **Fonesig Elizabeth Jane Campion** DNZM (ganwyd 30 Ebrill 1954). Roedd y fenyw gyntaf i gael ei henwebu ddwywaith ar gyfer Gwobr yr Academi am y Cyfarwyddwr Gorau . Roedd hi'n gwneuthurwr ffilmiau benywaidd cyntaf i dderbyn y Palme d'Or ar gyfer *The Piano* (1993) a enillodd iddi hefyd Wobr yr Academi am y Sgript Wreiddiol Orau.   

Cafodd Campion ei geni yn Wellington, yn ail ferch i Edith Campion (née Beverley Georgette Hannah), actores, llenor, ac aeres; Roedd Edith yn ferch i Robert Hannah, gwneuthurwr esgidiau adnabyddus a perchennog Ty Antrim Tad Jane oedd Richard M. Campion, athro a chyfarwyddwr theatr ac opera.    Roedd e'n aelod o deulu a oedd yn perthyn i sect Cristnogol ffwndamentalaidd.  Ynghyd â'i chwaer, Anna, a'i brawd, Michael, magwyd Campion ym myd theatr Seland Newydd.  Graddiodd  gyda Baglor yn y Celfyddydau mewn Anthropoleg o Brifysgol Victoria yn Wellington ym 1975.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*   
*   
* Llyfryddiaeth Jane Campion , Berkeley.edu
* Campion, Jane yn ''The Encyclopedia of Women and Leadership yn Awstralia'r Ugeinfed Ganrif''

Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Seland Newydd
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Wellington
Kherson

Dinas a phorthladd yn Wcráin a chanolfan weinyddol Oblast Kherson yw **Kherson** (). Saif ar lannau gorllewinol Afon Dnieper, rhyw 25&nbsp;km o aber yr afon ar arfordir y Môr Du. Enwir y ddinas ar ôl Khersónēsos, gwladfa Roegaidd a sefydlwyd yn y Crimea yn y 6g&nbsp;CC. 

Sefydlwyd caer yma ym 1778 wrth i Ymerodraeth Rwsia ehangu tua'r de-orllewin, a'r porthladd hwn oedd y ganolfan lyngesol a'r iard longau gyntaf a adeiladwyd gan y Rwsiaid yn y Môr Du. Dyrchafwyd yn brifddinas ranbarthol ym 1803, ac wrth i'r 19g fynd rhagddi tyfai'r ddinas ar sail cludo nwyddau ac adeiladu llongau. Ar y cyd â ffyniant y porthladd, datblygodd diwydiannau eraill gan gynnwys peirianneg, puro olew, a gweithgynhyrchu tecstilau. 

Yn ystod goresgyniad Wcráin gan Rwsia yn 2022, Kherson oedd y ddinas fawr gyntaf i ildio i luoedd Rwsia. Ond ym mis Tachwedd 2022, gorchmynnodd Vladimir Putin y gwacáu sifiliaid o'r ardal ar ôl i'r Wcráin ymladd yn ôl.

Gostyngodd y boblogaeth o 328,000 yn 2001 i 284,000 yn 2021.

## Cyfeiriadau 

Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 18fed ganrif
Categori:Dinasoedd Wcráin
Categori:Oblast Kherson
Categori:Porthladdoedd Wcráin
Hara-ciri

Mae **hara-ciri** () neu **sepŵcŵ** () yn ddull Japaneaidd o hunanladdiad. Mae'r term "hara-kiri" yn golygu "torri bol" yn Japaneg, tra bod "seppuku" yn golygu "torri [y] bol".

## Cyfeiriadau
Categori:Hunanladdiad yn Japan
Camicasi

[250px|iawn|bawd|Yr [USS Bunker Hill, a gafodd ei tharo gan ddwy gamicasi ar 11 Mai, 1945..]]
Roedd **camicasi** (, ; sy'n golygu "gwynt dwyfol" neu "wynt ysbryd") yn gyfres o hunanladdiadau gan beilotiaid Japaneaidd yn yr Ail Ryfel Byd. Cyflawnodd peilotiaid Japan hunanladdiad i adfer eu hanrhydedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Categori:Hunanladdiad yn Japan
Dewi-Prys Thomas

Roedd **Yr Athro Dewi-Prys Thomas ** (5 Awst, 1916—28 Tachwedd, 1985) yn bensaer ac academydd Cymreig. Ef oedd athro pensaernïaeth cyntaf Sefydliad Gwyddoniaeth a Thechnoleg Prifysgol Cymru, Caerdydd a bu hefyd yn bennaeth Ysgol Bensaernïaeth Cymru, lle sefydlodd Adran Cynllunio Drefol newydd.  

## Cefndir 
Ganwyd Dewi-Prys  yn Lerpwl, yn blentyn i A Dan Thomas, swyddog banc, a Elysabeth Watkin Thomas ei wraig. Roedd A Dan Thomas yn amlwg yn y byd gwleidyddol. Fe fu'n un o'r dynion amlwg ym mudiad y swffragetiaid ac yn gyd ymgyrchydd efo Christabel Pankhurst, roedd hefyd yn drysorydd i Blaid Cymru ac yn ymgeisydd y Blaid yn etholaeth Wrecsam ym 1951. Chwaer i Dewi-Prys oedd Rhianon Prys Evans ac felly roedd ei gŵr hi Gwynfor Evans yn frawd yng nghyfraith iddo. Roedd yr hanesydd a'r Llenor Gweirydd ap Rhys yn hen daid iddo.

Addysgwyd Dewi-Prys yn ysgol Ravenhead Lerpwl a Phrifysgol Lerpwl lle graddiodd BArch dosbarth cyntaf ym 1938. Bu wedyn yn astudio Cynllunio Trefol wrth draed William Holford, yn yr un brifysgol gan ennill Diploma mewn Dylunio Dinesig ym 1942. Yn ystod ei gyfnod yng Nghaerdydd fe fu hefyd yn actio mewn dramâu radio Cymraeg i'r BBC. Amlosgfa Llwytgoed, a Thalar Wen, Llangadog, cartref ei chwaer a'i frawd yng nghyfraith. Ar ôl ymddeol cynlluniodd Pencadlys Cyngor Sir Gwynedd yng Nghaernarfon.

Roedd Dewi-Prys yn ddyluniwr llyfrau hefyd. Cyfrannodd y clawr i lyfr T. Rowland Hughes, *William Jones* a'r cloriau a lluniau mewnol i *O Law i Law* a *Chaneuon Siôn* gan yr un awdur a'r lluniau ar gyfer adargraffiad o lyfr E Tegla Davies, *Hunangofiant Tomi*.

Roedd yn aelod o fwrdd Gwasg Brifysgol Cymru, yn aelod o Lys Prifysgol Cymru, yn un o gomisiynwyr Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, yn aelod o fwrdd Ymddiriedolaeth Ddinesig Cymru, Yn aelod o Lys Llywodraethwyr, Theatr Genedlaethol Cymru ac yn sylfaenydd ac aelod o fwrdd Cymdeithas Dinesig Caerdydd.

## Teulu 
Ym 1965 priododd Dewi-Prys â Joyce Ffoulkes Davies, merch y Parch Robert Ffoulkes Parry, Ballarat a Geelong, Awstralia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Actorion radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Penseiri o Gymru
Jap

o'r Ail Ryfel Byd yn defnyddio slogan adloi yn y testun]]
Mae **Jap** neu **Siap** yn derm sarhaus am berson o Japan. Yn achlysurol, cyfeirir ato fel y "**gair J**". Yn Saesneg, mae'n deillio o ffurf fyrrach o'r gair "Japan" neu "Japanese" (neu "Japan" a "Japaneaidd" yn Gymraeg). Cyfystyr llai cyffredin o'r gair yw "nipp", ffurf fyrrach ar "Nippon", yr hen ynganiad "Nihon", yr enw ar Japan yn Japaneg. Nid oedd y gair yn wreiddiol yn sarhaus, ond ers yr ymosodiad ar Pearl Harbor, mae wedi dod yn slur ethnig. Oherwydd y cynnydd mewn teimlad gwrth-Japaneaid yn yr Ail Ryfel Byd. Defnyddiwyd y gair ar arwyddion hiliol yn ystod yr Ail Ryfel Byd, yn fwyaf arbennig ar arwyddion yn darllen "no Japs allowed" ("Dim Japiau yn cael ei ganiatáu").

## Cyd-destun Cymreig
Er na ddefnyddir y term dirmygu, "Jap" na chwaith awgrym o sarhâd bwriadol, mae cân adnabyddus *Asso Asso Yogoshi* gan y perfformiwr poblogaidd Max Boyce yn cynnwys geiriau a sentiment na fyddai'n cael eu canu heddiw. Fel dywedodd erthygl yn y Wales Online yn 2016, "As a product of the 1970s, it is not a song you would expect to be written today." Ysgrifennwyd y gân i gyd-fynd ag ymweliad tîm rygbi Siapan â Chymru yn 1973 a achosodd cryn dipyn o ddiddordeb ac ewyllus da, ond hefyd, beth efallai byddai heddiw yn cael ei weld yn hwyl nawddoglyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Geiriau difrïol
Categori:Pobl o Japan
Categori:Geiriau tyngu
Włocławek

Dinas yng nghanolbarth Gwlad Pwyl yw **Włocławek** a leolir yn nhalaith (foifodiaeth)  Kujawsko-Pomorskie. Saif ar lannau Afon Vistula.

Mae'n debyg i Włocławek gael ei sefydlu yn y 10g, un o'r trefi mawr cyntaf yn Wielkopolska (Pwyl Fawr). Yn yr 11g daeth yn sedd i esgobion rhanbarth Kujawy, a derbyniodd Włocławek freintiau dinesig ym 1256. Astudiodd y seryddwr enwog Copernicus yno ym 1489–91. Yn sgil rhaniadau Gwlad Pwyl yn niwedd y 18g, daeth Włocławek yn rhan o Deyrnas Prwsia. Yn ystod Rhyfeloedd Napoleon, cipiwyd y ddinas gan Ddugiaeth Warsaw, gwladwriaeth ddibynnol ar Ymerodraeth Ffrainc. Wedi cwymp Napoleon ym 1815, daeth Włocławek dan dra-arglwyddiaeth Ymerodraeth Rwsia fel rhan o Wlad Pwyl y Gyngres. Dychwelodd y ddinas i Wlad Pwyl annibynnol wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf.

Yn y 19g adeiladwyd y felin bapur a ffatri fwydion gyntaf yng Ngwlad Pwyl yn Włocławek, a daeth y ddinas yn ganolfan ddiwydiannol fawr. Ffynnai'r diwydiant seliwlos yn y cyfnod wedi'r Ail Ryfel Byd, ond dirywiodd erbyn diwedd yr 20g. Mae'r economi hefyd yn dibynnu ar amaeth, y diwydiant cemegion, a chynhyrchu bwyd.

Y boblogaeth yn 2011 oedd 116,783.

## Cyfeiriadau 

Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 10fed ganrif
Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
Poen seicolegol

Credir bod yr ansoddair 'seicolegol' yn cwmpasu swyddogaethau eich ymennydd, pen, calon, ac y gellir eu hystyried yn arwydd o'r ffynonellau niferus o boen seicolegol. Cynigiodd Shneidman un ffordd o grwpio’r gwahanol ffynonellau poen hyn, dywedodd fod poen seicolegol yn cael ei ddylanwadu gan anghenion seicolegol rhwystredig. Er enghraifft, yr angen am gariad, ymreolaeth, ymlyniad, a chyflawniad, neu'r angen i osgoi niwed, cywilydd ac embaras. Disgrifiwyd anghenion seicolegol yn wreiddiol gan Henry Murray yn y flwyddyn 1938 fel anghenion sy'n ysgogi ymddygiad dynol.  Mynnodd Shneidman fod pobl yn ystyried pwysigrwydd pob 'angen' yn wahanol, sydd yn esbonio pam mae lefel poen seicolegol pawb yn wahanol pan yn gwynebu'r un angen rhwystredig. Mae persbectif hwn o angen yn cyd-fynd â disgrifiad Patrick David Wall o boen corfforol sy'n dweud bod poen corfforol yn dynodi cyflwr angen llawer mwy na phrofiad synhwyraidd. 

Mewn meysydd seicoleg gymdeithasol a seicoleg personoliaeth, defnyddir y term poen cymdeithasol i ddynodi poen seicolegol a achosir gan niwed neu fygythiad i gysylltiad cymdeithasol; mae profedigaeth, embaras, cywilydd a theimladau yn isdeipiau o boen cymdeithasol. 

O safbwynt esblygiadol, mae poen seicolegol yn gorfodi asesiad o broblemau cymdeithasol gwirioneddol neu bosibl a allai leihau ffitrwydd unigolyn er mwyn gallu oroesi. Mae'r ffordd yr ydym yn arddangos ein poen seicolegol yn gymdeithasol (er enghraifft, crio, gweiddi, cwyno) yn ateb y diben o nodi ein bod mewn angen.

Credir ers tro mai anhwylder personoliaeth ffiniol (BPD) yw'r anhwylder seiciatrig sydd yb cynhyrchu y boen a'r trallod emosiynol mwyaf dwys yn y rhai sy'n dioddef o'r cyflwr. Mae astudiaethau wedi dangos bod cleifion yn y sefyllfa ffiniol yn profi dioddefaint emosiynol cronig, sylweddol a phoen meddwl.  Gall cleifion ffiniol deimlo eu bod wedi'u llethu gan emosiynau negyddol, gan brofi galar dwys yn lle tristwch, cywilydd yn lle embaras ysgafn, cythruddo yn lle aflonyddwch, a phanig yn lle nerfusrwydd.  Mae pobl â BPD yn dueddol o fod yn sensitif i deimladau o wrthodiad, unigrwydd a methiant canfyddedig.  Mae clinigwyr a lleygwyr fel ei gilydd wedi gweld yr ymdrechion enbyd i ddianc rhag profiadau mewnol goddrychol y cleifion hyn. 

## Cyfeiriadau
Categori:Emosiwn
Galar

**Galar** yw’r ymateb i golled, yn enwedig i golli rhywun neu ryw beth byw sydd wedi marw, y ffurfiwyd cwlwm neu serch iddo. Er ei fod yn canolbwyntio'n gonfensiynol ar yr ymateb emosiynol i golled, mae gan alar hefyd ddimensiynau corfforol, gwybyddol, ymddygiadol, cymdeithasol, diwylliannol, ysbrydol ac athronyddol. Er bod y termau'n aml yn cael eu defnyddio'n gyfnewidiol, mae **profedigaeth** yn cyfeirio at gyflwr colled, a *galar* yw'r adwaith i'r golled honno.

## Cyfeiriadau
## Dolenni Ychwanegol 
https://meddwl.org/

Categori:Emosiwn
Categori:Afiechyd meddwl
Rhiwlas (gwahaniaethu)

Gallai **Rhiwlas** gyfeirio at:

* Rhiwlas, pentref yng nghymuned Llanddeiniolen, Gwynedd
* Rhiwlas, pentref yng nghymuned Llandderfel, Gwynedd
* Rhiwlas, pentref ym Mhowys

----
Rhiwlas, Llandderfel

Ystâd tua  yw **Rhiwlas**, sydd i'r gogledd o dref y Bala, Gwynedd. Bu ym meddiant y teulu Price ers dros bedair canrif. Dymchwelwyd Neuadd Rhiwlas, a godwyd yng nghyfnod y Rhaglywiaeth (*Regency*) yn y 1950au a chodwyd tŷ llai a ddyluniwyd gan Clough Williams-Ellis yn ei le. Fodd bynnag, mae llawer o adeiladau'r stad wedi parhau, ac maent yn adeiladau rhestredig, ac chofrestrwyd gerddi'r neuadd a'r parc (a dirluniwyd gan William Emes), fel Gradd II ar Gofrestr Cadw/ICOMOS o Barciau a Gerddi o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig yng Nghymru.

## Hanes a phensaernïaeth 
Fel nodwyd, mae'r teulu Price wedi bod yn berchen ar ystâd y Rhiwlas ers o leiaf y 1540au. Roedd Richard John Lloyd Price (1843–1923) yn fabolgampwr nodedig, ac ef a gynhaliodd ymryson cŵn defaid cyntaf gwledydd Prydain yn Rhiwlas yn 1873. Bu farw Robin Price, y 15fed cenhedlaeth o’i deulu i ffermio yn Rhiwlas, yn 2016. Mae'r ystâd yn parhau i fod yn eiddo preifat i'r teulu Price.

Adeilad mawr a godwyd ym 1809 oedd Neuadd Rhiwlas ac fe'i disgrifir gan CBHC fel un "tri llawr a chastellog gyda thyredau", tra bod Cadw'n ei ystyried yn "blasty crwydrol enfawr". Nid yw'r pensaer yn hysbys. Gwnaeth Thomas Rickman rywfaint o waith ar y stâd ar adeg, gan gynnwys y porth, ond nid yw Pevsner yn priodoli’r tŷ iddo. Dymchwelwyd y neuadd yn 1954, ar ôl iddi gael ei haddasu yn ystod y rhyfel a dioddef o lwydni a phydredd sych. Mae’r Neuadd newydd a ddyluniwyd gan Clough Williams-Ellis, yn cael ei ystyried gan Richard Haslam, Julian Orbach ac Adam Voelcker, yn 2009 yng nghyfres Pevsner Buildings of Wales, ymhlith ei waith gorau.

Cynlluniwyd y gerddi gan William Emes ac maent wedi’u dynodi’n Radd II ar Gofrestr Cadw/ICOMOS o Barciau a Gerddi o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig yng Nghymru.

Mae nifer o adeiladau ystad hanesyddol wedi goroesi ac wedi'u rhestru, i gyd yn Radd II. Mae'r rhain yn cynnwys y pantri hela, y tŷ rhew, y stablau castellog, y prif borth a muriau'r stad.

## Cyfeiriadau 
* 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Categori:Y Bala
Pop-up Gaeltacht

Mae'r **Pop-Up Gaeltacht** (Gwyddeleg: **Tob-Ghaeltacht**) yn gyfarfod a digwyddiad anffurfiol o siaradwyr Gwyddeleg o alluoedd amrywiol (yn aml mewn bar tafarn) lle gallant gwrdd a siarad mewn awyrgylch hwyliog. Yn Nulyn gall cynulliadau o'r fath gynnwys hyd at 300 o bobl, ac mae digwyddiadau tebyg wedi'u cynnal dramor.

Mae'r enw yn chwarae ar y cysyniad o'r *Gaeltacht* - bro Wyddeleg ei hiaith a *pop-up* sef, digwyddiad dros-dro a therm a ddefnyddir mewn cyd-destun eraill cyfoes fel 'pop-up bar' neu 'pop-up restautant'.

## Sefydlu
Arloeswyr y Pop-Up Gaeltacht oedd Osgur Ó Ciardha a Peadar Ó Caomhánaigh, ymgyrchwyr iaith a sefydlodd yr un gyntaf yn Nulyn yn 2017. Y nod oedd darparu gofod lle gallai siaradwyr Gwyddeleg sgwrsio'n rhydd heb deimlo rheidrwydd i newid i'r Saesneg er budd unrhyw un nad oedd yn siarad Gwyddeleg oedd yn bresennol.

Mewn astudiaeth o'r ffenomen mae Stiofán Seoighe wedi dadlau bod yn rhaid i brosiect o'r fath gael ei weld yng nghyd-destun dilysu hunaniaeth siaradwyr anhraddodiadol iaith leiafrifol, a bod hon yn broses barhaus. 

Yn ôl Ciardha ysbrydolwyd ef a Peadar Ó Caomhánaigh i sefydlu'r Pop-up Gaeltacht oherwydd yr "y cylch negatif o newyddion sy'n amgylchynu'r iaith" a'r teimlad bod siarad y Wyddeleg yn aml yn cael ei weld fel "rhyw fath o act berfformiadol" gyda chefnogaeth grant. "Mae'n hawdd iawn diystyru pobl na allwch weld, neu, yn achos y Wyddeleg, gallwch ddim clywed ... Roeddem am brofi bod siaradwyr trefol Gwyddeleg yn bodoli ac roeddem am roi 'Bat Signal' [cyfeiriad at symbol yr ystlum a theflir i'r nen gan Batman i nodi ei bresenoldeb i bawb] i'r Gaels ar wasgar i ymgynnull." Mae eraill eto wedi'u cynnal yn Awstralia, yr Emiradau Arabaidd Unedig, Canada a Bolifia. gŵyl sy’n hybu’r iaith Fanaweg, a gan Pobble, sefydliad ac elusen eiriolaeth iaith Manaweg.

## Sylw yng Nghymu
Cafwyd cyflwyniad gan Dr Osian Elias o Brifysgol Abertawe mewn cynhadledd ar thema Iaith a Busnes gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol ar natur a llwyddiant y Pop-up Gaeltacht ar 24 Mehefin 2022.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cyflwyniad 'Pop-Up Gaeltacht: A One Night Stand Osgur Ó Ciardha ar TEDxBallyroan
* Tudalen op up Gaeltacht ar Facebook 
* @popupgael ar Twitter
* Pop-up Gaeltacht  ar wefan Conradh na Gaeilge

Categori:Gwyddeleg
Categori:Iaith
Categori:Iwerddon
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Categori:Mudiadau iaith
Marina Ovsyannikova

Newyddiadurwraig a chynhyrchydd teledu Rwsiaidd yw **Marina Ovsyannikova** (, née Tkachuk; ganwyd 1978), sy'n gweithio ar yr ail sianel fwyaf poblogaidd yn Rwsia. Yn 2022 torrodd ar draws darllediad newyddion teledu Rwsiaidd a reolir gan y wladwriaeth i brotestio yn erbyn goresgyniad Rwsia ar Wcráin.

Ganed Ovsyannikova yn Odesa, yn ferch i mam Rwsieg a thad Wcreineg. Graddiodd Ovsyannikova o Brifysgol Talaith Kuban ac yn ddiweddarach o Academi Arlywyddol Rwsia ar gyfer yr Economi Genedlaethol a Gweinyddiaeth Gyhoeddus. Bu'n gweithio i Gwmni Darlledu Teledu a Radio Talaith Gyfan Rwsia. Yn 2002 rhoddodd gyfweliad i wefan newyddion Yuga.ru.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynhyrchwyr teledu
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Rwseg
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Odesa
Senedd-dy (Canberra)

250px|iawn|bawd|Senedd-dy yn y cyfnos.
Mae **Senedd-dy** () yw man cyfarfod Senedd Awstralia a chynulliad deddfwriaethol Llywodraeth Awstralia. Fe'i lleolir ar Capital Hill, un o faestrefi Canberra.

## Gweler hefyd
* Hen Senedd-dy (Canberra)
* Senedd-dy
* Senedd-dai yn ôl gwladwriaeth neu diriogaeth
** Senedd-dy (Adelaide)
** Senedd-dy (Brisbane)
** Senedd-dy (Darwin)
** Senedd-dy (Hobart)
** Senedd-dy (Melbourne)
** Senedd-dy (Perth)
** Senedd-dy (Sydney)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Awstralia
Categori:Llywodraeth Awstralia
Senedd-dy

Gall **Senedd-dy** gyfeirio at:

## Awstralia
* Senedd-dy (Adelaide)
* Senedd-dy (Brisbane)
* Senedd-dy (Canberra)
* Senedd-dy (Darwin)
* Senedd-dy (Hobart)
* Senedd-dy (Melbourne)
* Senedd-dy (Perth)
* Senedd-dy (Sydney)

## Gwledydd eraill
* Senedd-dy Cenedlaethol, Bangladesh
* Senedd-dy (Helsinki), y Ffindir
* Senedd-dy (Ghana)
* Alþingishúsið, Gwlad yr Iâ
* Senedd-dy (Delhi Newydd), India
* Senedd-dy (Dulyn), Iwerddon
* Senedd-dy (Malta)
* Senedd-dy (Wellington), Seland Newydd
* Senedd-dy (Islamabad), y Ffindir
* Senedd-dy (Caeredin), yr Alban
* Senedd-dy (Singapôr)
* Senedd-dy (Maleisia)
* Senedd-dy (Stockholm), Sweden
* Senedd-dy (Dodoma), Tansanïa
* Senedd-dy (gwesty), cyrchfan hoyw yn Fflorida, Unol Daleithiau

## Gweler hefyd
* Adeilad y Senedd (gwahaniaethu)
* Tŷ y Senedd
Adeilad y Senedd (gwahaniaethu)

Gall **adeilad y Senedd** ac amrywiadau gyfeirio at:

## Canada
* Bryn y Senedd, Ottawa
* Adeiladau'r Senedd Columbia Brydeinig, Victoria
* Adeiladau'r Senedd Cyntaf Ontario, Ontario
* Adeiladau y Senedd (Québec), Dinas Québec

## Y Deyrnas Unedig
* Palas San Steffan, Llundain
* Adeilad y Senedd yr Alban, Caeredin
* Adeilad y Senedd Cymru, Caerdydd
* Adeilad y Senedd Gogledd Iwerddon, Belffast

## Gwledydd eraill
* Casa de la Vall, Andorra la Vella, Andorra
* Palas Cyngres Genedlaethol yr Ariannin, Buenos Aires
* Adeilad y Senedd Awstria, Fienna
* Adeilad y Senedd Bangladesh, Dhaka
* Adeiladau'r Senedd (Barbados), Nassau
* Adeilad y Senedd Brwsel, Gwlad Belg
* 
* Adeilad y Senedd Estonia, Tallinn
* Adeilad y Senedd y Ffindir, Helsinki
* Adeilad y Senedd Gaiana, Georgetown
* Adeilad y Senedd Hwngari, Budapest
* Adeiladau'r Senedd (Cenia), Nairobi
* Adeiladau'r Senedd (Seland Newydd), Wellington
** Y Cwch Gwenyn
* Adeiladau y Senedd Sri Lanca, Sri Jaywardenpura Kotte
** Roedd Adeiladau y Senedd, Colombo

## Gweler hefyd
* Senedd-dy
* Tŷ y Senedd
Llwyncelyn (gwahaniaethu)

Gallai **Llwyncelyn** neu **Llwyn-celyn** gyfeirio at:

* Llwyncelyn, pentref yng Ngheredigion
* Llwyncelyn, ardal o'r Borth, Rhondda Cynon Taf
* Llwyncelyn, pentref yn Sir Abertawe
* Llwyncelyn, pentref yn Sir Benfro
* Llwyncelyn, pentref yn Sir Fynwy

## Gweler hefyd
* Corsdir Llwyn y Celyn, corsdir a SoDdGA yn Sir Fynwy

----
Imre Kertész

Awdur o Hwngari oedd **Imre Kertész** (Hwngareg: **Kertész Imre**) (9 Tachwedd 1929 – 31 Mawrth 2016). Yn 2002 daeth yr awdur cyntaf o'i wlad i ennill Gwobr Lenyddol Nobel. Mae ei weithiau'n ymdrin â themâu'r Holocost, unbennaeth a rhyddid personol.

Fe'i ganwyd yn Budapest yn fab i rieni Iddewig. Yn fachgen 14 oed fe'i carcharwyd yng ngwersyll difa Buchenwald yn yr Almaen. Darlunnir rhai o'r profiadau hyn yn ei nofelau *Sorstalanság* ("Diffyg tynged"; 1975), *A kudarc* ("Ffiasgo", 1988) a *Kaddis a meg nem született gyermekért* ("Gweddi dros blentyn heb ei eni"; 1990). Bu farw yn 86 oed, yn ei gartref yn Budapest ar ôl dioddef o glefyd Parkinson am nifer o flynyddoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Hwngari
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Hwngari
Categori:Llenorion Iddewig o Hwngari
Categori:Pobl a aned yn Budapest
Categori:Pobl fu farw yn Budapest
Categori:Pobl fu farw o glefyd Parkinson
Star Wars: The Last Jedi

Mae ***Star Wars: The Last Jedi*** yn ffilm ffuglen wyddonol epig Americanaidd 2017 a ysgrifennwyd ac a gyfarwyddwyd gan Rian Johnson. Fe'i cynhyrchwyd gan Lucasfilm a'i ddosbarthu gan Walt Disney Studios Motion Pictures. Dyma'r wythfed ffilm yn y drydedd Star Wars drioleg (a elwir yn saga Skywalker).

## Cymeriadau
* Luke Skywalker
* Princess Leia
* Kylo Ren
* Rey
* Finn
* Poe Dameron
* Snoke
* Maz Kanata
* General Hux
* C-3PO
* R2-D2
* BB-8
* Capten Phasma
* Capten Moden Canady
* Rose Tico
* Amilyn Holdo
* DJ

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Star Wars

8
Categori:Ffilmiau 2017
Categori:Ffilmiau gwyddonias o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Categori:Ffilmiau Disney
Ceiliog y Gwair

260px|chwith|bawd|Ceiliog y gwair ym Mhennsylvania
Mae **ceiliogod y gwair** (neu **geiliogod y rhedyn**) yn fath o drychfilyn, yn rhan o’r isurdd Caelifera, yn grwp hynafol o drychfilod sy wedi esblygu tua 250 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Maent yn fyw’n arferol ar y ddaear, ac mae ganddynt coesau cryfion, sy’n caniatáu ffoi rhag bygythiadau. Maent yn deor o wyau i fod yn nymff ac yn mynd trwy broses graddol i fod yn oedolyn.

Maent yn clywed trwy’r tympanwm, yn rhan cyntaf eu habdomen. Mae ganddynt llygaid cyfansawdd. Mae gan rai o’u rhywogaethau’r gallu i newid lliw ac yn ffurfio heidio; locwstiaid ydynt.

Maent yn bwyta planhigion, ac fel locwstiaid, wedi bod yn broblem ddifrifol ers yr oesau beiblaidd. Maent yn fwyd i bobl Mexico ac Indonesia, ac yn ymddangos yn llenyddiaeth, y celfydyddau ac fel symbolau. Acridoleg yw enw astudiaeth Ceiliog y Gwair.

## Cyfeiriadau
Categori:Entomoleg
Categori:Pryfed
Ceiliog y Gwair
Cooish

Mae'r **Cooish** yn ŵyl sy’n hybu iaith a diwylliant Manaweg a gynhelir ar Ynys Manaw bob mis Tachwedd. Mae'r gair 'Cooish' yn air Manaweg sydd â llawer o ystyron. Gall olygu sgwrs, cyfarfod, achos, neu broblem. Cafodd Feailley Ghaelgagh ei ail-enwi yn ddiweddarach yn Cooish. 

Daeth y Feailley Ghaelgagh yn nodwedd bwysig o fywyd diwylliannol Manaweg drwy gydol y 1990au a'r 2000au a bu'n ŵyl wythnos o hyd yn ystod y cyfnod hwn. Yn ddiweddarach dychwelodd i fod yn ŵyl ddeuddydd, gan aros felly. Trwy ennill cefnogaeth gan fusnesau lleol a llywodraeth Manaw, yn ogystal â hysbysebu’n helaeth, mae’r ŵyl wedi gallu “sicrhau bod y rhan fwyaf o bobl y wlad yn ymwybodol o’r iaith.” ail-lansiwyd The Cooish yn 2017 yn nhref Peel gan Adrian Cain, *Yn Greinneyder*:

"Roedd y Cooish yn llwyddiannus iawn yn hyrwyddo a chodi proffil Manaweg," meddai Adrian. "Ond ar ôl sbel ro’n i’n meddwl ein bod ni’n gwneud cymaint o waith yn hybu’r iaith Fanaweg drwy’r flwyddyn nes ei bod hi’n edrych yn ddigon rhyfedd i ddweud bod rhaid gwneud rhywbeth mewn un wythnos arbennig. Felly gadawon ni fe am ychydig."

Yn 2018, lansiwyd *Gwobr Londeyr* ("llusern") ar gyfer pobl sydd wedi gwneud ymdrechion newydd i hybu defnydd bob dydd o’r iaith Fanaweg. Mae'r wobr yn cydnabod ymdrechion aelodau o'r gymuned sydd wedi cael eu gweld yn defnyddio a chefnogi'r defnydd o'r iaith Fanaweg yn feunyddiol.

## Digwyddiadau
Trefnir y Cooish gan Yn Çheshaght Ghailckagh gyda chefnogaeth y Manx Heritage Foundation a Chynghorau Celfyddydau Ynys Manaw ynghyd â busnesau lleol a rhwydwaith mudiad eiriolaeth y Fanaweg, Pobble.

Mae’r rhan fwyaf o’r digwyddiadau a gynhelir yn ystod yr ŵyl yn seiliedig ar y Fanaweg a’r anogaeth i’w defnyddio. Defnyddir boreau coffi a ‘Pop-Up Gaeltaghyn’ (a ysbrydolwyd gan y Pop-up Gaeltacht ar gyfer y Wyddeleg yn Iwerddon) fel cyfle i bobl ymarfer eu Manaweg mewn lleoliad anffurfiol, hamddenol. Mae gweithdai iaith i helpu pobl sydd â diddordeb mewn dysgu neu wella eu Manaweg, yn ogystal â sesiynau gwybodaeth cyffredinol i rieni drafod manteision dwyieithrwydd ac anfon eu plentyn i'r ysgol gynradd Fanaweg, Bunscoill Ghaelgagh neu rhwydwaith grwpiau meithrin a chwarae i blant, Mooinjer veggey (yn llythrennol, "pobl bychan" hynny yw, "tylwyth teg" mewn chwedloniaeth Fanaweg).

Er mai prif bwrpas y Cooish yw hybu'r iaith Fanaweg, ei nod yw dod â gwahanol elfennau o'r byd Gaeleg ynghyd i ddathlu eu treftadaeth gyffredin. Mae artistiaid a cherddorion o wledydd Gaeleg eraill yn perfformio'n aml mewn digwyddiadau Cooish.

Mae gweithdai cerddoriaeth ac ysgrifennu caneuon ac yn ogystal â pherfformiadau dawns a cherddoriaeth draddodiadol trwy gydol yr ŵyl.

## Gweler hefyd
*Yn Chruinnaght - Ynys Manaw
*Oireachtas na Gaeilge - Iwerddon
*Mòd - Yr Alban
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru - Cymru
*Gouel Broadel ar Brezhoneg - Llydaw

## Dolenni
* Cooish Manx language festival ar Isle of Man TV ar Youtube, 2019
* Cooish  ar wefan Llywodraeth Ynys Manaw
* Tudalen Cooish ar Facebook
* Gwefan swyddogol gweinyddiaeth Culture Vannin

## Cyfeiriadau
Categori:Manaweg
Categori:Ynys Manaw
Categori:Mudiadau iaith
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Categori:Gwyliau Celtaidd
Star Wars: The Rise of Skywalker

Mae ***Star Wars: The Rise of the Skywalker*** yn ffilm ffuglen wyddonol epig Americanaidd 2019 a gynhyrchwyd, ysgrifennwyd ac a gyfarwyddwyd gan J. J. Abrams. Fe'i cynhyrchwyd gan Lucasfilm a chwmni Abrams Bad Robot, a'i ddosbarthu gan Walt Disney Studios Motion Pictures. Dyma'r nawfed ffilm yn y drydedd drioleg *Star Wars* (a elwir yn Saga Skywalker).

## Cymeriadau
* Luke Skywalker
* Princess Leia
* Kylo Ren
* Rey
* Finn
* Poe Dameron
* Emperor Palpatine
* Maz Kanata
* General Hux
* C-3PO
* R2-D2
* BB-8
* Chewbacca
* Captain Phasma
* Rose Tico
* Lando Calrissan
* General Pryde
* Zorii Bliss

## Gweler hefyd
* Star Wars

9
Categori:Ffilmiau 2019
Categori:Ffilmiau gwyddonias o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau a gafodd eu sensro
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Categori:Ffilmiau Disney
Rhestr o wledydd a thiriogaethau lle mae'r Saesneg yn iaith swyddogol

Dyma restr o wledydd a thiriogaethau lle mae Saesneg yn iaith swyddogol. O 2019 ymlaen, roedd Saesneg yn iaith swyddogol mewn 59 o wledydd a 27 o diriogaethau.

## Prif iaith ond nid yr iaith swyddogol
## Iaith swyddogol de jure
## Iaith swyddogol de facto, ond nid y brif iaith
## Gweler hefyd
* Rhestr o dafodieithoedd Saesneg

Categori:Saesneg
Phil Redmond

Mae **Syr Philip Redmond** CBE (ganwyd 10 Mehefin 1949) yn gynhyrchydd teledu o Loegr ac yn ysgrifennwr sgrin o Huyton, Lloegr. Mae'n adnabyddus am greu'r cyfresi deledu *Grange Hill*, *Brookside* a *Hollyoaks*. Mae hefyd wedi cynghori tîm cynhyrchu *Rownd a Rownd*.

## Bywyd cynnar 
Llwyddodd Redmond yn ei arholiad "11-plus", ond mynychodd Ysgol Gatholig St Kevin yn Northwood, Kirkby (bellach yn Ysgol Uwchradd Gatholig yr Holl Saint, Kirkby). Yr oedd ei fam yn lanhawr a'i dad yn yrrwr bysiau.

Gadawodd yr ysgol gyda phedair lefel O ac un Lefel A a hyfforddodd i fod yn syrfëwr meintiau. Astudiodd Gymdeithaseg ym Mhrifysgol Lerpwl.

## Gyrfa 
Ysgrifennodd Redmond benodau i gomedi sefyllfa ITV *Doctor in Charge* a chyfresi plant *The Kids from 47A*. Daeth yn adnabyddus am greu nifer o gyfresi teledu poblogaidd megis *Grange Hill* (BBC One, 1978–2008), gyda syniadau'r penodau cyntaf yn seiliedig ar ei amser yn St Kevin, *Brookside* (Channel 4, 1982-2003), *Rownd a Rownd* (S4C 1995—) a *Hollyoaks* (Channel 4, 1995—).

Am dros ugain mlynedd bu hefyd yn rhedeg ei gwmni cynhyrchu annibynnol ei hun, Mersey Television, cyn ei werthu yn 2005. Creodd Redmond hefyd y ddrama gyfreithiol, *The Courtroom*, a gafodd ei chanslo ar ôl 38 pennod.

Yn 2013, cyhoeddwyd hunangofiant Redmond *Mid-Term Report*. Rhyddhaodd ei nofel gyntaf, *Highbridge*, yn 2016.

## Anrhydeddau 
Mae Redmond yn Gymrawd Llysgennad ym Mhrifysgol John Moores Lerpwl.

Ym mis Tachwedd 2010 dyfarnwyd iddo radd Doethur er Anrhydedd mewn Llythyrau (D.Litt) o Brifysgol Caer.

Ef yw Cadeirydd Amgueddfeydd Cenedlaethol Lerpwl a Phanel Cynghori Annibynnol Dinas Diwylliant y DU.

Ym mis Chwefror 2012, datganodd Redmond ddiddordeb mewn sefyll fel Maer Etholedig Lerpwl.

Fe'i penodwyd yn Gomander Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (CBE) yn yr Anrhydeddau Pen-blwydd 2004 am wasanaethau i ddrama, cafodd ei urddo'n farchog yn yr Anrhydeddau Pen-blwydd 2020 am wasanaethau i ddarlledu a'r celfyddydau yn y rhanbarthau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Sgriptwyr teledu o Loegr
Vasyl Ellan-Blakytny

Chwyldroadwr a gwleidydd  o Wcráin, bardd a newyddiadurwr yn yr iaith Wcreineg oedd **Vasyl Ellan-Blakytny** (Василь Еллан-Блакитний; 9 Ionawr 1894 – 4 Rhagfyr 1925).

Ganed Vasyl Ellansky yn Mykhailo-Kotsiubynske, ar gyrion Chernigov, Ymerodraeth Rwsia (bellach Chernihiv, Wcráin), ym 1894. Ymunodd â'r adain-chwith chwyldroadol tra'n astudio yng Ngholeg Diwinyddol Chernigov, ac yn sgil Chwyldro Chwefror 1917 ymaelododd â'r Blaid Sosialaidd–Chwyldroadol Wcreinaidd (UPSR) pan oedd yn fyfyriwr yn Athrofa Fasnachol Kiev. Yn Kharkiv yn Ionawr 1923 sefydlodd Blakytny grŵp o'r enw Hart i lenorion proletaraidd yn Wcráin. Cyhoeddai Blakytny y rhan fwyaf o'i waith, gan gynnwys barddoniaeth, straeon byrion, dychan a pharodi, ac erthyglau, mewn cylchgronau a newyddiaduron Wcreinaidd. Vasyl Blakytny oedd ei brif ffugenw, ond ysgrifennai ei waith hefyd dan yr enwau Valer Pronoza, Markiz Popeliasty, Vasyl Ellan, A. Ortal Hart, a Pronoza Mriinyk.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wcráin
Categori:Beirdd Wcreineg o Wcráin
Categori:Comiwnyddion o Wcráin
Categori:Chwyldroadwyr o Wcráin
Categori:Golygyddion o Wcráin
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Wcráin
Categori:Llenorion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Wcráin
Categori:Pobl o Oblast Chernihiv
Chernihiv

Dinas yn Wcráin a chanolfan weinyddol Oblast Chernihiv yw **Chernihiv** () a leolir yng ngogledd canolbarth y wlad, nid nepell o'r ffin â Ffederasiwn Rwsia. Saif ar Afon Desna, i ogledd-ddwyrain y brifddinas Kyiv.

Sonir am yr anheddiad hwn yn gyntaf yn 907, er bod olion archaeolegol yn awgrymu i bobl drigo yno ers y 7g. Sefydlwyd Tywysogaeth Chernihiv yn 988, a Chernihiv oedd un o brif ddinasoedd Rws Kiefaidd. Dirywiodd ei phwysigrwydd yn sgil goresgyniad y Mongolwyr dan arweiniad Batu Khan ym 1239–40, a daeth dan reolaeth Uchel Ddugiaeth Lithwania ym 1353. Ymosodwyd ar y ddinas gan luoedd Chaniaeth y Crimea ym 1482 a 1497, a châi ei rheoli gan Uchel Ddugiaeth Mysgofi o 1408 i 1420 ac o 1503 nes i'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd ei chipio ym 1618. Roedd yn un o ganolfannau milwrol yr Hetmanaeth Gosacaidd (Llu Zaporizhzhia), a daeth dan benarglwyddiaeth Tsaraeth Rwsia ym 1667. Yn sgil diddymu'r Hetmanaeth ym 1764 byddai Chernihiv (neu Chernigov yn Rwseg) yn ganolfan weinyddol ranbarthol yn Ymerodraeth Rwsia, yn gyntaf i Lywodraethiaeth Malorossiya (1796–1802) ac yna Llywodraethiaeth Chernigov (1802–1918).

Tyfodd y ddinas fel croesfan yn yr oes ymerodrol, gan fanteisio ar ei phorthladd ar y Desna—un o brif isafonydd y Dnieper—a'i safle ar y ffordd rhwng Kyiv a Moscfa. Adeiladwyd gyffordd rheilffyrdd Chernihiv yn y cyfnod Sofietaidd, ac ymhlith y diwydiannau a ffynnai yn y ddinas mae gweithgynhyrchu ffibrau synthetig, peirianwaith, teiars, a nwyddau traul, gwaith pren a gwneuthuro pianos, a thrin bwydydd a gwlân.

Codwyd Eglwys Gadeiriol y Gweddnewidiad ym 1036, Eglwys y Dyrchafael ym Mynachlog Yelets yn y 11g, ac adeilad milwrol yn y dull baróc gan yr Hetman Ivan Mazepa yn nechrau'r 18g. Ymhlith y sefydliadau addysg mae Prifysgol Genedlaethol Bolytechnig Chernihiv (sefydlwyd 1960) a Choleg Diwinyddol Chernihiv (sefydlwyd 1776).

Cynyddodd y boblogaeth o 296,000 ym 1990 i 305,000 yn 2001, ac i 285,000 yn 2021.

## Cyfeiriadau 

Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 10fed ganrif
Categori:Dinasoedd Wcráin
Categori:Oblast Chernihiv
Categori:Safleoedd archaeolegol Wcráin
Geneufor Mawr Awstralia

Bae enfawr ar afordir de Awstralia yw **Geneufor Mawr Awstralia** (Saesneg: *Great Australian Bight*).

bawd|400px|canol|Lleolir Geneufor Mawr ("Great Australian Bight" ar y map) i'r de o dir mawr Awstralia

## Cyfeiriadau
Categori:Baeau Awstralia
Categori:Daearyddiaeth Awstralia
Categori:Daearyddiaeth De Awstralia
Categori:Daearyddiaeth Gorllewin Awstralia
Mawr Awstralia
Culfor Bass

Culfor sy'n gwahanu talaith ynys Tasmania oddi wrth dir mawr Awstralia yw **Culfor Bass** Mae'n darparu'r môr-lwybr mwyaf uniongyrchol rhwng Geneufor Mawr Awstralia a Môr Tasman.

Enwyd y culfor ar ôl  George Bass (1771–1803), fforiwr a’r meddyg o Sais.

## Cyfeiriadau
Bass
Oksana Shvets

Roedd **Oksana Oleksandryvna Shvets** ( 10 Chwefror 1955 &ndash; 17 Mawrth 2022) yn actores o Wcráin. Bu’n gweithio i Theatr Ifanc Academaidd Kyiv rhwng 1980 a 2022, ac ymddangosodd mewn theatrau eraill, ym myd ffilm ac ar y teledu. Dyfarnwyd y teitl Artist Teilyngedig o Wcráin iddi ym 1996. 

Bu farw Shvets mewn ymosodiad ysgubol ar adeilad preswyl Kyiv yn ystod goresgyniad Rwsiaidd o’r Wcráin yn 2022, yn 67 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Wcráin
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Wcráin
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Wcráin
Olaf Scholz

Gwleidydd o'r Almaen yw **Olaf Scholz** (ganed 14 Mehefin 1958) sydd yn gwasanaethu yn swydd Canghellor yr Almaen ers 8 Rhagfyr 2021. Mae'n aelod o Blaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen (SPD).

Ganed ef yn Osnabrück yn nhalaith Niedersachsen, yng Ngorllewin yr Almaen, a chafodd ei fagu yn Hamburg. Ymunodd â'r SPD ym 1975, pan oedd yn yr ysgol, a byddai'n weithgar mewn gwleidyddiaeth yn ei ieuenctid. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Hamburg o 1978, a derbyniodd ei ddoethuriaeth yn y gyfraith yno ym 1984. Gwasanaethodd yn is-gadeirydd Jusos—mudiad ieuenctid yr SPD—o 1982 i 1988. Gweithiodd yn gyfreithiwr, gan arbenigo mewn cyfraith lafur a chyflogaeth.

Etholwyd Scholz i'r Bundestag yn gyntaf ym 1998, yn aelod o'r SPD dros etholaeth Hamburg Altona, a bu yn y sedd honno nes 2011. Yn y cyfnod hwnnw, gwasanaethodd yn ysgrifennydd cyffredinol yr SPD o 2002 i 2004, yn ystod canghelloriaeth Gerhard Schröder, ac yn weinidog ffederal dros lafur a materion cymdeithasol, yng nghabinet cyntaf Angela Merkel, o 2007 i 2009. Ymddiswyddodd Scholz o'r Bundestag wedi iddo gael ei ethol yn Brif Faer Hamburg ym Mawrth 2011. Gwasanaethodd yn y swydd honno am ddau dymor, hyd at 2018.

Ar 14 Mawrth 2018, un diwrnod wedi iddo ildio swydd Maer Hamburg, penodwyd Scholz yn Is-Ganghellor yr Almaen ac yn weinidog ariannol ffederal ym mhedwaredd lywodraeth Angela Merkel. Yn 2020 fe'i enwebwyd yn ymgeisydd yr SPD i olynu Merkel yn ganghellor yn yr etholiad ffederal i'w chynnal ym Medi 2021. Yn sgil ennill y nifer fwyaf o seddi seneddol gan un blaid—dychwelodd Scholz ei hun at y Bundestag fel aelod dros Potsdam a'r cylch—ffurfiodd yr SPD lywodraeth glymblaid â'r Gwyrddion a'r Blaid Ddemocrataidd Rydd, ac ar 8 Rhagfyr 2021 etholwyd Scholz yn Ganghellor yr Almaen gan yr 20fed Bundestag a phenodwyd ei gabinet i lywodraethu gan yr Arlywydd Frank-Walter Steinmeier.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cangellorion yr Almaen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Hamburg
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Almaen
Categori:Gwleidyddion Plaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen
Categori:Pobl o Hamburg
Categori:Pobl o Niedersachsen
Taleithiau Ynysoedd Solomon

[250px|iawn|bawd|Taleithiau [Ynysoedd Solomon, yn nhrefn yr wyddor eu henw Saesneg.]]
Rhennir Ynysoedd Solomon yn naw talaith.

## Taleithiau
## Dolenni allanol
* Swyddfa Ystadegau Gwladol Ynysoedd Solomon - Poblogaeth  (yn Saesneg)

Categori:Ynysoedd Solomon
Ynysoedd Solomon
Taleithiau a thiriogaethau Awstralia

Mae **taleithiau a thiriogaethau Awstralia** yn adrannau gweinyddol ffederal yn Awstralia sy'n cael eu rheoli gan lywodraethau rhanbarthol. Y rhain yw'r ail lefel o lywodraethu rhwng y llywodraeth ffederal a llywodraethau lleol. 

Mae'r **taleithiau** yn endidau hunanlywodraethol, er nad oes ganddynt sofraniaeth lwyr. Mae ganddynt eu cyfansoddiadau eu hunain, yn ogystal â deddfwrfeydd, adrannau gweinyddol, a rhai awdurdodau sifil (e.e. barnwriaeth a heddlu).

Yn ymarferol mae'r **tiriogaethau** yn debyg iawn i'r taleithiau, ac yn gweinyddu polisïau a rhaglenni lleol. Fodd bynnag, maent yn israddol yn gyfansoddiadol ac yn ariannol i'r llywodraeth ffederal ac felly nid oes ganddynt wir sofraniaeth.

Mae gan Awstralia chwe thalaith a dwy diriogaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Awstralia
Awstralia
Rhestr o brydau Awstralia a Seland Newydd

yn Bunning's Warehouse yn Port Stephens, De Cymru Newydd.]]
[250px|iawn|bawd|[Paflofa.]]
Dyma restr o seigiau sy'n tarddu o Awstralia neu Seland Newydd.

## Prif brydau
### Brecwast
### Byrbrydau wedi'u ffrio'n ddwfn
## Gweler hefyd
* Bwyd Awstralia
** Bwyd Tsieineaidd Awstralia
* Bwyd Seland Newydd

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd a diod yn Awstralia
Categori:Bwyd a diod yn Seland Newydd
Taleithiau Papwa Gini Newydd

Rhennir Papwa Gini Newydd yn 20 o daleithiau, ynghyd â Rhanbarth Ymreolaethol Bougainville ac ardal y brifddinas genedlaethol Port Moresby

250px|canol|bawd|Map o daleithiau Papwa Gini Newydd


Categori:Daearyddiaeth Papwa Gini Newydd
Categori:Rhaniadau gweinyddol Oceania
Teriaci

Techneg goginio Japaneaidd yw **teriaci** (). Teriaci yw'r berwi neu'r grilio gyda gwydredd o saws soi, mirin a siwgr. Yn Japan, defnyddir teriaci yn aml i goginio sgwid a physgod (yn bennaf pysgodyn melyngwt, marlin, tiwna, eog, brithyll a macrell), tra bod bwytai Japaneaidd yn y Byd Gorllewinol yn aml yn ei ddefnyddio i goginio cig (yn enwedig cyw iâr a hwyaden).

## Mathau

Delwedd:22nd June 2012 Teriyaki Duck.jpg|250px|bawd|Hwyaden teriaci.
Delwedd:Chicken teriyaki.jpg|bawd|Cyw iâr teriaci.
Delwedd:Salmon Teriyaki at restaurant Same Same But Different.jpg|250px|bawd| Eog teriyaki mewn bwyty yn Helsinki, y Ffindir.
Delwedd:Whopper TeriyakiJr BurgerKing 2007-01.jpg|250px|bawd|Byrgyr teriaci () yn Burger King yn Japan.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd a diod yn Japan
Y Cremlin

Adeilad caerog hanesyddol yng nghanol Moscfa, Rwsia, yw **Cremlin Moscfa** (), y cyfeirir ato gan amlaf, yn syml, fel **y Cremlin** (). Yma ceir preswylfa swyddogol Arlywydd Ffederasiwn Rwsia.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Rwsia
Categori:Llywodraeth Rwsia
Categori:Moscfa
James Marape

Mae **James Marape** (Pisin: *Jems Marape*; ganwyd 24 Ebrill 1977 yn Tari, Talaith Hela) yn wleidydd o Bapwa Gini Newydd sydd ar hyn o bryd yn gwasanaethu fel nawfed Prif Weinidog Papwa Gini Newydd ers mis Mai 2019. Mae wedi bod yn aelod seneddol ers 2007, yn cynrychioli etholwyr Tari-Pori yn Nhalaith Hela yn yr Ucheldiroedd. Ef oedd Gweinidog Addysg y wlad rhwng 2008 a 2011; a'r Gweinidog Cyllid o 2012 i 2019. Rhagflaenodd Peter O'Neill fel Prif Weinidog.

Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Gwleidyddion o Bapwa Gini Newydd
Nawrw, Ein Mamwlad

Mae **Nauru Bwiema** ("Nawrw, Ein Mamwlad") yw anthem genedlaethol Nawrw. Fe'i mabwysiadwyd ar ôl i Nawrw roi annibyniaeth o Awstralia ym 1968.

Cyfansoddwyd yr anthem gan Margaret Hendrie a Laurence Henry Hicks.

## Geiriau
## Dolenni allanol
* "Nauru Bwiema" ar YouTube
* Cerddoriaeth ddalen

Categori:Nawrw
Categori:Anthemau Oceania
Tîm pêl-droed cenedlaethol Seland Newydd

Mae'r **tîm pêl-droed cenedlaethol Seland Newydd** yn cynrychioli Seland Newydd yng nghystadleuaeth pêl-droed rhyngwladol dynion. Llysenw swyddogol y tîm yw'r **All Whites** (). Mae'r tîm yn aelod o Gydffederasiwn Pêl-droed Oceania.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Seland Newydd

Seland Newydd
Swshi

dde|bawd|240px|Amrywiaeth o nigiri swshi yn barod i'w fwyta.

Pryd bwyd poblogaidd o Japan yw **swshi** (, *鮨*, neu *鮓*) wedi ei wneud o reis wedi ei goginio a'i orchuddio neu lenwi â chynhwysion eraill, megis pysgod neu teriaci cyw iâr.

Yr enw ar bysgod amrwd wedi ei dorri mewn darnau bach yw *sashimi*, sydd yn wahanol i swshi. Ceir nifer o wahanol fathau o swshi, er enghraifft *makizushi* (巻き) lle caiff y reis ei lapio gyda gwymon wedi ei sychu (nori), neu *inarizushi* lle caiff y reis ei osod mewn poced o *tofu* wedi ei ffrio.

## Maeth 
[bawd|180px|Caiff swshi mewn siopau yn [Japan eu gwerthu yn aml mewn bocsys plastig.]] Mae prif gynhwysion naturiol swshi, pysgod amrwd a reis, yn isel mewn braster, ac yn cynnwys protein, carbohydradau, fitaminau, a mwynau. Ni ellir dweud yr un peth am swshi Gorllewinol sydd yn aml yn cynnwys mayonnaise, afocado, neu gaws hufen.

Mae'r rhan fwyaf o fwyd môr yn isel mewn braster, gyda'r hynny o fraster sydd ynddo yn fraster annirlawn ac felly yn cynnwys lefelau uchel o Omega-3. Gan fod y pysgod mewn swshi yn aml yn amrwd, ni chaiff olew coginio ei ychwanegu i'r broses o'i baratoi.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd a diod yn Japan
Vivien John

Arlunydd o Loegr o linach Cymreig oedd **Vivien John** (8 Mawrth 1915 – 20 Mai 1994) sy'n adnabyddus am ei phaentiadau.

Cafodd ei geni yn Alderney Manor yn Dorset, yn ferch i'r arlunydd Cymreig Augustus John a'i ail wraig Dorelia McNeill. Vivien oedd yr olaf o'u pedwar plentyn gyda'i gilydd. Mynychodd yr Ysgol Celfyddyd Gain Slade o 1932 i 1934 a chafodd ei harddangosfa unigol gyntaf yn yr Cooling Gallery yn Llundain yn ystod 1935. Wrth deithio gyda'i thad, ymwelodd â'r Eidal, Ffrainc ac yna Kingston, Jamaica, lle cynhaliwyd arddangosfa ar y cyd o'u paentiadau. Treuliodd hi hefyd amser ym Mharis gyda'i modryb, yr arlunydd Gwen John. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, daeth hi'n nyrs gyda'r Groes Goch.  

Priododd Vivien y haematolegydd, Dr John White. Parhaodd i beintio a chafwyd nifer o arddangosfeydd, tra oeddent yn byw dramor.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr benywaidd o Loegr
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1915
Richard A. Jones (ffisegwr)

Ffisegydd o Gymru yw **Richard Anthony Lewis Jones** FRS (ganwyd 1961). Bu'n athro ym Mhrifysgol Sheffield hyd 2020 cyn symud i Brifysgol Manceinion, ble mae hyd heddiw'n Athro mewn Ffiseg ac yn Rhag Is-ganghellor. Treuliodd rhan o'i blentyndod yn byw ym Mhwllheli gyda'i fam a'i rhieni, ym 1967.

## Addysg 
Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Denstone

## Gyrfa ac ymchwil 
Wedi cyfnod o ymchwil ôl-ddoethurol ym Mhrifysgol Cornell, fe'i benodwyd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Caergrawnt yn Labordy Cavendish ac ym 1998 fe'i penodwyd yn athro ym Mhrifysgol Sheffield.

Maes ymchwil Jones yw ffiseg polymerau a bio-polymerau ar arwynebau a rhyngwynebau, gyda goblygiadau ar gyfuniadau polymer. gyda James Wilsdon https://www.wikidata.org/wiki/Q54202734, a oedd yn dadlau bod angen mwy o amrywiaeth o flaenoriaethau, gwleidyddiaeth, lleoedd a phobl ar Ymchwil ac Arloesedd y Deyrnas Unedig (UKRI).

Yn 2020, symudodd i Fanceinion.

## Gwobrau ac anrhydeddau 
Etholwyd Jones yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol (FRS) yn 2006 am "gyfraniadau sylweddol i wella gwybodaeth naturiol".

Yn 2008 enillodd Fedal a Gwobr David Tabor y Sefydliad Ffiseg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Ffisegwyr o Gymru
Bataliwn Kastuś Kalinoŭski

Mae **Bataliwn Kastuś Kalinoŭski** (Belarwseg: **Батальён імя Кастуся Каліноўса**; Wcreineg: **Батальйон імені Кастуся Калиновського**), yn fataliwn o wirfoddolwyr Belarwsieg a ffurfiwyd i ymladd gyda lluoedd Wcráin yn erbyn lluoedd Rwsia (a, thrwy estyniad, lluoedd unben Belarws, Alexander Lukashenko sydd wedi cynghreirio gyda Rwsia yn Rhyfel Rwsia ar Wcráin yn 2022.

Yn ogystal â'r bataliwn ei hun, ceir rhan o'r strwythur sy'n cynnwys grwp lluoedd arbennig o'r enw *Чорны кот* ("Cath Ddu").. Roedd y "Cath Ddu" yn gatrawd o ymladdwyr partizan Belarwseg, a ymladdodd rhwng 1944-1957 yn erbyn lluoedd ac awdurdodau'r Undeb Sofietaidd er mwyn adfer annibyniaeth byr-hoedlog Gweriniaeth Pobl Belarws wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf.

## Hanes
Ffurfiwyd y grŵp gwirfoddol tramor cyntaf o Belarwsiaid yn ystod Rhyfel Rwsia-Wcreineg, dyma oedd y grŵp Tactegol "Belarus", a ffurfiwyd yn 2015 yn ystod Rhyfel Donbas.

Enwyd y bataliwn ar ôl Kastuś Kalinoŭski, arweinydd Belarwsaidd o'r 19g yn ystod Gwrthryfel Ionawr 1863 yn erbyn Ymerodraeth Rwsia. 

Ar 13 Mawrth 2022, cyhoeddodd y bataliwn ei anafedig cyntaf, Alexei Skoblia.

Ar 25 Mawrth 2022, adroddwyd bod y bataliwn wedi tyngu llw a'i fod wedi'i dderbyn yn ffurfiol i fyddin Wcráin. Ar yr un diwrnod, tyngodd aelodau'r Bataliwn lŵ teyrngarwch  a ysgrifennwyd gan yr aelodau ei hunain yn yr iaith Belarwseg. Gobaith Franak Viačorka, Uwch Ymghynghorydd i Arlywydd answyddogol Belarws, Sviatlana Tsihanouskaya, oedd y byddai'r llŵ yn dod yn sail llŵ byddin Belarws rhydd o Lukashenka.

Erbyn 26 Mawrth 2022, adroddwyd bod "5 uned" o filwyr Belarwsieg yn ymladd yn Wcráin gyda'r Wcreiniaid.

## Ymateb
Cymeradwywyd creu’r bataliwn gan arweinydd gwrthblaid Belarwsiaidd, Sviatlana Tsikhanouskaya, a nododd fod “mwy a mwy o bobl o Belarus yn ymuno i helpu'r Wcreiniaid i amddiffyn eu gwlad”. Galwodd Arlywydd anetholedig  Belarus, Alexander Lukashenko, sydd mewn cynghrair ag arlywydd Rwsia, Vladimir Putin, fod y gwirfoddolwyr yn “ddinasyddion gwallgof”.

## Aelodau nodedig
* Pavel Shurmei, cyn rhwyfwr Olympaidd Belarwsiaidd a deiliad record byd.
* Dzyanis Urbanovich [fod], cadeirydd y *Маладога Фронту* ("Ffrynt Ifanc") 
* Pavel Kulazhanka - blogiwr Exomon, aelod o'r mudiad *Супраціў* (Gwerthwynebwyr; Resistance)

## Colledion
Ar 13 Mawrth 2022 cadarnhawyd bod dirprwy bennaeth y bataliwn, o'r enw “Tur” (enw iawn Aliaksiej Skoblia), wedi'i ladd yn Ymosodiad Kyiv pan ymosodwyd ar ei uned.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sianel Telegram swyddogol
* Tudalen Facebook swyddogol
* Tudalen Instagram swyddogol

Categori:Wcráin
Categori:Belarws
Categori:Goresgyniad Wcráin gan Rwsia yn 2022
Blaxhall

Pentref a phlwyf sifil yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, ydy **Blaxhall**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Suffolk.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 194.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dwyrain Suffolk
Categori:Pentrefi Suffolk
Categori:Plwyfi sifil Suffolk
George Ewart Evans

Llenor ac hanesydd llafar o Gymru oedd **George Ewart Evans** (1 Ebrill 1909 – 11 Ionawr 1988).  Roedd yn gasglwr llên gwerin,  hanes llafar a thraddodiadau llafar yng ngefn gwlad Nwyrain Anglia.

Ganwyd yn Abercynon (Sir Forgannwg bryd hynny). Fe'i enwyd ar ôl William Ewart Gladstone y cyn-Brif Weinidog Rhyddfrydol. Astudiodd y Clasuron yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd o 1927 i 1930, a daeth yn ysgolfeistr yn Swydd Gaergrawnt yn 1931. Ym 1938 priododd Ellen Florence Knappett (1907–1999), Crynwraig o athrawes. Cyhoeddodd straeon byrion a cerddi yn Saesneg mewn cyfnodolion fel y *Left Review* a *Wales*. Enillodd wobr gyntaf am ddrama radio Saesneg am ddamwain dan ddaear yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939. Bu gwasanaethu yn yr Awyrlu Brenhinol yn ystod yr Ail Ryfel Byd. 

Ar ôl y rhyfel ni allai ddychwelyd at ei hen alwedigaeth fel athro, gan ei fod yn dioddef o nam ar ei glyw, a chafodd  brofiad o iselder ysbryd am gyfnod. Ond ym 1948 cafodd ei wraig swydd fel athrawes yn ysgol bentrefol Blaxhall,  Suffolk, a darganfodd Evans yr awdur thema newydd, sef yr hen ddiwylliant gwledig yn yr ardal ddiaffordd lle roeddynt yn byw bellach. Astudiodd yr hen arferion a defodau gwaith ei gymdogion, eu hiaith a geirfa, a gwnaeth recordiadau ohonynt. Trwy hynny daeth yn arloeswr  ym maes hanes llafar.
Cyhoeddodd gyfres o lyfrau ar y thema hon, gan gynnwys: *Ask the Fellows who Cut the Hay* (1956), *The Horse in the Furrow* (1960), *The Pattern under the Plough* (1966), *Where Beards Wag All* (1970), *The Days that We have Seen* (1975) a *Horse Power and Magic* (1979).

Yn y 1970au dychwelodd i dde Cymru ac i brofiadau hen löwyr y glo caled yng Nghwm Dulais i'r gogledd o Gastell-nedd, a chyhoeddodd eu storiau yn *From Mouths of Men* (1976). Er iddo gynnal cysylltiadau agos â Chymru ar hyd ei oes, parhaodd i fyw yn Nwyrain Anglia. Bu'n treulio cyfnodau yn Blaxhall (1948-56), Needham Market (1956-62) a Helmingham (1962-8) – ill tri yn Suffolk – ac wedyn yn Brooke, Norfolk, lle y bu marw. 

Roedd yn dad i'r gwleidydd Matthew Evans, barwn Evans o Temple Guiting (1941–2016).

## Astudiaethau
* Gareth Williams, *George Ewart Evans*, Writers of Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 1991)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf