open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dacia

Roedd **Dacia** yn dalaith Rufeinig, yn cyfateb i diriogaeth Rwmania a Moldofa heddiw, yn gorwedd i'r gogledd o Afon Donaw.

bawd|250px|canol|Talaith Dacia yn yr Ymerodraeth Rufeinig
bawd | de | alt=Burebista Dacia  | Y ehanguiad tiriogaethol fwyaf o deyrnas Dacia dan arweinyddiaeth y brenin Burebista
Bu ymladd yn Dacia yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Domitian, ond gorchfygwyd byddinoedd Rhufeinig yn 87 ac eto yn 88 gan Decebalus, brenin Dacia. Bu raid i Rufain dalu i'r Daciaid am heddwch. Fodd bynnag bu'r ymerawdwr Trajan yn fwy llwyddiannus. Yn fuan ar ôl dod yn ymerawdwr yn 98 dechreuodd gyfres o ymgyrchoedd a arweiniodd at ymgorfforiad Dacia fel talaith o'r ymerodraeth yn 107. Rhannodd yr ymerawdwr Hadrian Dacia yn ddwy dalaith, Dacia Inferior a Dacia Superior. Yn 159 crëwyd trydydd talaith, Dacia Porolisense, ac ail-enwyd y ddwy arall yn Dacia Apulensis a Dacia Malvensis, Yn 168 dan yr ymerawdwr Marcus Aurelius unwyd hwy yn un dalaith unwaith eto.

Prifddinas y dalaith oedd Sarmizegetusa, a enwyd y *Ulpia Traiana* am gyfnod. Bu rhyfela cyson ar y ffin, gyda'r Sarmatiaid yn ymosod yn barhaus. Ildiodd Rhufain y dalaith yn 275.


Categori:Hanes Moldofa
Categori:Hanes Rwmania
Categori:Taleithiau Rhufeinig
Ton-du

Pentref yng nghymuned Ynysawdre, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Ton-du** (weithiau **Tondu**). Saif ar briffordd yr A4063.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Ynysawdre
Maximinus Thrax

**Gaius Julius Verus Maximinus** (c.173 – 238), mwy adnabyddus fel **Maximinius Thrax** (Maximinius y Thraciad), oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 235 a 238.

Ganed ef tua 173 i deulu gwledig yn Moesia neu Thrace. Goth oedd ei dad, tra roedd ei fam o dras Alanaidd. Mae rhai yn credu ei fod wedi ei eni'n ddiweddarach, tua 183. Ymddengys ei fod wedi cymryd ei enw oddi wrth Gaius Julius Maximinus, rhaglaw talaith Dacia yn 208, ef efallai mai yr adeg honno y gafodd Maximinius ddinasyddiaeth Rhufeinig. Dywedir ei fod o daldra eithriadol, wyth troedfedd a chwe modfedd yn ôl un ffynhonnell.

Dechreuodd ar ei yrfa yn y fyddin dan yr ymerawdwr Septimius Severus, ac oherwydd ei faint a'i gyfder anarferol dringodd trwy'r rhengoedd yn gyflym. Erbyn 232 roedd yn arwain lleng, yn Yr Aifft yn ôl pob tebyg. Dan yr ymerawdwr Alexander Severus bu'n ymladd yn erbyn y Parthiaid. Yn 235 ef oedd yn gyfrifol am y llengoedd ar y ffin gyda'r Almaen pan ddaeth yr ymerawdwr i arwain ymgyrch yn eu herbyn, gwrthryfelodd y milwyr, lladdwyd Alexander Severus gerllaw Maguncia) a chyhoeddodd y llengoedd Maximinius yn ymerawdwr. Llwyddodd Maximinius i orchfygu'r Almaenwyr.

Efallai oherwydd ei fod ef ei hun o deulu tlawd, roedd Maximinius yn ddrwgdybus iawn o'r Senedd a'r uchelwyr. Newidiodd bolisi Alexander Severus, oedd wedi cefnogi'r Cristionogion, a bu llawer o erlid arnynt.

Yn 236 aeth i Pannonia i ryfela yn erbyn y Daciaid. Er mwyn ariannu'r byddinoedd, ychwanegodd at y trethi ar y cyfoethogion. Tra'r oedd yng nghyffiniau Afon Donaw, bu gwrthryfel gan y boneddigion, a cyhoeddasant broconswl Affrica, Sempronianus Gordianus (Gordian I) yn ymerawdwr. Cyhoeddodd y Senedd fod Maximinius yn elyn Rhufain. Cyhwynnodd Maximinius a'i fyddin am Rufain, ond roedd y boblogaeth yn elyniaethus ac yn gwrthod bwydo ei filwyr.

Gorchfygwyd Gordianus a'i fab gan raglaw Mauritania, oedd yn parhau'n deyrngar i Maximinius, ond yna enwodd y Senedd Pupienus y Balbinus yn gyd-ymerodron. Gerllaw dinas Aquileia gwrthryfelodd milwyr Maximinius a'i ladd ef a'i fab. Aed a'u pennau i Rufain.

Maximinius oedd y cyntaf o'r "ymerodron milwrol", oedd yn dibynnu ar y fyddin i'w cadw mewn grym. Ef oedd yr ymerawdwr cyntaf o dras "barbaraidd" a'r ymerawdwr cyntaf na fu erioed yn Rhufain.

Categori:Genedigaethau 173
Categori:Marwolaethau 238
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Awdl

Cerdd gaeth sy'n defnyddio mwy nag un o'r pedwar mesur ar hugain traddodiadol yw **awdl**. Nid yw o reidrwydd yn gerdd hir, ond tueddir i gyfystyru *awdl* â ''cherdd gaeth hir ar fwy nag un o'r mesurau traddodiadol''.

Gofynnir am awdl ar gyfer cystadleuaeth y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn aml. Pan ofynnir am awdl, fe'i cyfyngir i 200 llinell fel arfer. Roedd awdlau eisteddfodol dechrau'r 20g yn llawer hwy.

Yn wreiddiol, *cân ar un mesur oedd awdl*, ond dechreuodd y Gogynfeirdd hwyraf ganu *teirawdl* a *phymawdl*, felly daeth awdl yn gyfystyr â cherdd ar fwy nag un mesur. Roedd llawer o'r awdlau hyn yn cynnal yr un brifodl drwy gydol y gerdd (yr un yw tarddiad *awdl* ac *odl*). Erbyn cyfnod Beirdd yr Uchelwyr, daethai awdl i olygu cerdd gaeth ar fwy nag un mesur.

Arferai nifer o Feirdd yr Uchelwyr ganu awdlau gorchestol gan gynnwys pob un o'r pedwar mesur ar hugain. Yr enw a roir ar awdl o'r fath yw *awdl enghreifftiol*.

Yr awdl oedd cyfrwng dewisedig Beirdd y Tywysogion i ganu mawl a marwnad cyn i'r cywydd ddod yn boblogaidd yn y 14g.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Y Pedwar Mesur ar Hugain
*Beirdd y Tywysogion
*Beirdd yr Uchelwyr
*Awdl enghreifftiol
*Cerdd Dafod
*Cynghanedd (barddoniaeth)

## Llyfryddiaeth
*Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1945.
*John Morris-Jones, *Cerdd Dafod*, Rhydychen, 1925.

Categori:Cerdd Dafod
Categori:Ffurfiau barddonol Cymraeg
Categori:Termau llenyddol
Germania Inferior

Roedd talaith Rufeinig **Germania Inferior** yn cynnwys rhan o diriogaeth Yr Iseldiroedd a gogledd orllewin Yr Almaen heddiw. Ei ffin ddwyreiniol oedd Afon Rhein (Lladin *Rhenus*).

250px|bawd|canol|Talaith Germania Inferior  yn yr Ymerodraeth Rufeinig, tua 120 OC

Iŵl Cesar oedd y cadfridog Rhufeinig cyntaf i ddod a byddin i'r ardal yma. Yn 57 CC gorchfygodd y Nervii oedd yn byw yn y diriogaeth sy'n awr yn Fflandrys. Roedd llwythau Almaenaidd y Tencteri a'r Usipetes yn dymuno sefydlu ar lan orllewinol y Rhein, ond ynghanol trafodaethau a hwy, ymosododd Cesar arnynt. Adeiladodd bont dros y Rhein, ond y flwyddyn wedyn gwrthryfelodd Ambiorix brenin yr Eburones a dinistriodd leng Rufeinig. Ymosododd Cesar ar yr Eburones a'i difa.

Crewyd y dalaith rufeinig Gallia Belgica gan Augustus yn 27 CC. Yn 17 CC gorchfygwyd rhaglaw y dalaith hon, Marcus Lollius, gan y Sugambri a chipiasant eryr y bumed Lleng. Gyrrodd Augustus Tiberius a Drusus i gryfhau'r ffin ar y Rhein, a rhannwyd y tiriogaethau oedd wedi eu concro yn ddwy dalaith, Germania Superior a Germania Inferior. Roedd llengoedd XVII a XVIII yn gyfrifol am ddiogelwch Germania Inferior.

Am gyfnod dan Drusus llwyddodd y llengoedd i orchfygu yr Almaen hyd ar Afon Elbe, ond wedi i'r Almaenwyr ddinistrio byddin Varus ym mrwydr y Teutoburgerwald, dychwelwyd at Afon Rhein fel ffin. Roedd tair lleng yn gwarchod Germania Inferior, sef Legio I *Germanica*, Legio V *Alaudae*, XX *Valeria Victrix* a XXI *Rapax*. Yn 69 cyhoeddodd llengoedd y dalaith eu cadfridog Vitellius yn ymerawdwr. Llwyddasant i'w sefydlu yn Rhufain fel ymerawdwr, ond yn fuan wedyn gorchfygwyd hwy gan lengoedd Vespasian.

Am gyfnod yr oedd y ddwy dalaith dan reolaeth rhaglaw Gallia Belgica, ond yn 83 cyhoeddodd yr ymerawdwr Domitian hwy yn daleithiau hollol annibynnol. Y prif ganolfanau milwrol yn Germania Inferior oedd *Noviomagus Batavorum* (Nijmegen heddiw) a *Castra Vetera* (Xanten heddiw).

Yn y 3g gostyngodd poblogaeth y dalaith, ac yn 256 a 258 bu ymosodiadau gan y Ffranciaid. Rhwng 259 a 260, cyhoeddodd Postumus, rhaglaw y dalaith, ei hun yn ymerawdwr. Ail-feddiannwyd y tiriogaethau gan yr ymerawdwr Aurelian yn 273, ond erbyn hyn yr oedd ymosodiadau parhaus gan y llwythau Almaenaidd. Yn y 4g newidiodd y dalaith ei henw i Germania Secunda, a rhoddodd y rhaglaw Rhufeinig ganiatâd i'r Ffranciaid ymsefydlu yn y rhannau oedd wedi eu diboblogi. Yn 406 a 407 ymosododd yr Alaniaid a'r Fandaliaid ar yr ymerodraeth. Parhaodd y Ffranciaid yn deyrngar i'r ymerodraeth, ond fel yr oedd y llywodraeth ganolog yn dadfeilio daethant hwy i lywodraethu'r tiriogaethau hyn.

Germania Inferior
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Hanes yr Iseldiroedd
Y Rheindir

250px|bawd|Arfbais y Rheindir.
**Y Rheindir** (Almaeneg: *Rheinland*) yw'r rhanbarth yng ngorllewin yr Almaen sy'n cynnwys yr holl wlad i'r gorllewin o Afon Rhein.

Categori:Rhanbarthau'r Almaen
Yr Oleuedigaeth

Mudiad diwylliannol a deallusol a flodeuodd yn ystod y ddeunawfed ganrif yn Ewrop a threfedigaethau Gogledd America oedd **yr Oleuedigaeth** (hefyd **Cyfnod yr Ymoleuo**). Roedd ei ddilynwyr yn pwysleisio rhesymeg a'r unigolyn yn hytrach na thraddodiad fel ffyrdd i gyrraedd oes newydd mewn byd wedi'i seilio ar wyddoniaeth, llywodraeth a dyneiddiaeth.

## Prif ffigurau'r Oleuedigaeth yn ôl gwlad 
### Yr Alban 
* Joseph Black
* James Boswell
* Adam Ferguson
* David Hume
* Thomas Reid
* Adam Smith

### Cymru
* David Williams

### Yr Eidal 
* Cesare Beccaria

### Ffrainc 
* Jean le Rond d'Alembert
* Buffon
* Étienne Bonnot de Condillac
* Condorcet
* Denis Diderot
* Helvétius
* Paul-Henri Thiry d'Holbach
* Montesquieu
* François Quesnay
* Jean-Jacques Rousseau
* Marquis de Sade
* Voltaire

### Lloegr 
* Edward Gibbon
* Thomas Hobbes
* Samuel Johnson
* John Locke
* Isaac Newton
* Mary Wollstonecraft

### Portiwgal 
* Sebastião José de Carvalho e Melo

### Prwsia a Saxe-Weimar 
* Johann Wolfgang von Goethe
* Johann Gottfried Herder
* Immanuel Kant
* Gotthold Ephraim Lessing
* Moses Mendelssohn
* Friedrich von Schiller

### Sbaen 
* Benito Jerónimo Feijoo
* Gaspar Melchor de Jovellanos
* Antonio de Ulloa

### Unol Daleithiau 
* Benjamin Franklin
* Thomas Jefferson
* James Madison
* Thomas Paine

## Llyfryddiaeth ddethol 
* Jonathan Hill, *Faith in the Age of Reason,* Lion/Intervarsity Press 2004
* Ernst Cassirer, *The Philosophy of the Enlightenment,* Princeton University Press 1979
* Mark Hulluing, *Autocritique of Enlightenment: Rousseau and the Philosophes* 1994
* Peter Gay, *The Enlightenment: An Interpretation*. Efrog Newydd: W. W. Norton & Company, 1996
* Benjamin Redkop, *The Enlightenment and Community*, 1999
* Roy Porter, *The Enlightenment* 1999
* Margaret Jacob, *Enlightenment: A Brief History with Documents* 2000
* Thomas Munck, *Enlightenment: A Comparative Social History, 1721-1794*
* Arthur Herman, ''How the Scots Invented the Modern World: The True Story of how Western Europe's Poorest Nation Created Our World and Everything in It* 2001
* Stuart Brown, gol., *British Philosophy in the Age of Enlightenment* 2002
* Alan Charles Kors, gol. *Encyclopedia of the Enlightenment*. 4 cyfrol. Rhydychen: Oxford University Press, 2003
* James Buchan, *Crowded with Genius: The Scottish Enlightenment: Edinburgh's Moment of the Mind* 2003
* Louis Dupre, *The Enlightenment & the Intellctural Foundations of Modern Culture* 2004
* Gertrude Himmelfarb, *The Roads to Modernity: The British, French, and American Enlightenments*, 2004
* Stephen Eric Bronner, *Interpreting the Enlightenment: Metaphysics, Critique, and Politics*, 2004
* Stephen Eric Bronner, * The Great Divide: The Enlightenment and its Critics*
* Henry F. May, *The Enlightenment in America'' (Efrog Newydd: Oxford University Press, 1976)


Oleuedigaeth, Yr
Oleuedigaeth, Yr
Bactria

250px|bawd|Map yn dangos prif ddinasoedd **Bactria**

Rhanbarth hynafol a theyrnas hanesyddol yng Nghanolbarth Asia oedd **Bactria** (hefyd **Bactriana**, *Bākhtar* yn Mherseg, *Bhalika* yn Arabeg ac ieithoedd Indiaidd, a *Ta-Hsia* yn Tsieinëeg). Roedd yn gorwedd i'r dwyrain o'r Môr Aral. Ar ei lletaf roedd Bactria yn cynnwys tiriogaethau presennol y Canolbarth Asia Rwsiaidd, Affganistan a Phacistan, gyda'i chanol rhwng yr Hindu Kush ac afon Amu Darya (yr Oxus hynafol). Ei phrifddinas oedd Bactra neu Balhika (Balkh yn Affganistan heddiw). I'r de-orllewin yr oedd yn ffinio â Phersia tra bod hen deyrnas Gandhara yn gorwedd i'r de-ddwyrain. Mae Bactreg yn iaith Iranaidd yn yr is-deulu Indo-Iranaidd yn y teulu Indo-Ewropeaidd o ieithoedd. Ymhlith disgynyddion y Bactriaid heddiw y mae'r Pashtun a'r Tajiciaid.

Roedd yn dalaith Achaemeniaidd o tua 600 CC hyd ei goncwest gan Alecsander Fawr. Am gyfnod ar ôl hynny bu dan reolaeth y Bersia Seleuciaidd ac wedyn Parthia dan Mithridates I ar ôl cyfnod byr fel teyrnas annibynnol dan Diodotus I. O'r ganrif gyntaf OC meddianwyd Bactria gan nomadiaid o Kushan. Dan eu rheolaeth nhw blodeuai diwylliant unigryw a oedd yn cynnwys elfennau Bwdhydd o Ganolbarth Asia (ardal Turfan, er enghraifft), Iranaidd a Groegaidd-Rufeinig. Hyd tua 600 roedd Bactria yn parhau i fod yn groesffordd ddiwyllianol a masnachol rhwng y Gorllewin a'r Dwyrain.

## Dolenni allanol
*Aur Bactriaidd
*Bactria erthyglau ar Bactria yn yr *Encyclopædia Iranica* 


Categori:Canolbarth Asia
Categori:Hanes Asia
Categori:Hanes Affganistan
Categori:Hanes Pacistan
Categori:Yr Henfyd
Cwlen

300px|bawd|Cwlen
Pedwaredd dinas fwyaf yr Almaen yw **Cwlen** (Almaeneg: *Köln* , Ffrangeg a Saesneg: *Cologne*) ar ôl Berlin, Hambwrg a München, gyda tua un filiwn o drigolion. Mae wedi'i lleoli yn nhalaith Nordrhein-Westfalen, ar lan Afon Rhein. Mae hi'n adnabyddus iawn am ei heglwys gadeiriol yn y dull Gothig.

## Hanes 
Dechreuodd yr hanes Cwlen tua dwyfil o flynyddoedd yn ôl gan sefydliad y ddinas gan y Rhufeinwyr yn 19 OC. Enw cyntaf y ddinas oedd "Oppidum Ubiorum" tan 50 OC, pan codwyd y dref i ddinas gan ymerawdwr Rhufain Claudius ar ôl i'w wraig e Agrippina, sydd fod wedi ceni yn Oppidum Ubiorum ac yn wnes ymlaen wedi mynd i Rufain, erchi iddo fe am hynny. Newidiwyd enw'r ddinas i "Colonia Claudia Ara Agrippinensium", neu CCAA yn fyr wedyn. Datblygwyd enw diwedda'r ddinas, *Köln* o'r gair Lladin *Colonia*, sy'n golygu gwladfa. Mae'r enwau yn llawer o ieithiau eraill, fel *Cologne* yn y Saesneg a Ffrangeg, *Kolonia* yn y Pwyleg, a hefyd *Cwlen* yn y Gymraeg yn dod o honna.

## Santes Ursula 
Roedd Ursula yn dywysgoges o deyrnas Dumnonia (Dyfnaint). Ar gais ei thad, hwyliodd am Lydaw at ei darpar-ŵr Cynan Meiriadog, gyda 11,000 o wyryfon fel gweinyddesau. Gyrrodd storm wyrthiol hwy yr holl fordd i draethau Gâl mewn diwrnod, a phenderfynodd Ursula fynd ar bererindod. Aeth i ddinas Rhufain, ac yna ymlaen i Gwlen, oedd dan warchae gan yr Hyniaid. Merthyrwyd y gwyryfon i gyd, a saethwyd Ursula ei hun yn farw gan arweinydd yr Hyniaid. Dywedir i hyn ddigwydd tua 383. Ym Masilica y Santes Ursula yng Nghwlen, ceir creiriau y dywedir eu bod yn weddillion Ursula a'r gwyryfon. Daeth Cwlen yn ganolfan pererindod o bwys mawr yn yr Oesoedd Canol gyda phobl yn tyrru yno o bob rhan o Ewrop. Ceir delwedd o'r Santes Ursula ar arfbais Baner Ynysoedd Prydeinig y Wyryf yn y Caribî.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Römisch-Germanisches 
* Amgueddfa Wallraf-Richartz   
* Colonius 
* Eglwys gadeiriol
* Hansa Hochhaus 
* Kölner Philharmonie 
* Kölnturm 
* Lanxess Arena 
* Messeturm Köln 
* RheinEnergieStadion

## Enwogion 
* Carl Bosch (1874-1940), cemegydd
* Jacques Offenbach (1819-1880), cyfansoddwr
* Konrad Adenauer (1876-1967), gwladweinydd
* Heinrich Böll (1917–1985), Awdur Almaeneg

## Gefeilldrefi 
## Gweler hefyd
* Y Tri Brenin o Gwlen - un'r dramâu mirag cynharaf

## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Gordian I

**Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus Africanus** (159 – 12 Ebrill 238) oedd ymerawdwr Rhufain am ran o'r flwyddyn 238.

Ychydig a wyddir am ei fywyd personol, ond credir bod ei deulu'n hanu o Frigia (Anatolia). Roedd o deulu ecwestraidd cyfoethog, a llwyddodd i godi ei safle ddigon i ddod yn aelod o'r Senedd. Roedd ganddo ddau blentyn, Marcus Antonius Gordianus (Gordian II) a Maecia Faustina a ddaeth yn fam Gordian III.

Astudiodd rethreg a llenyddiaeth yn ei ieuenctid cyn ymuno a'r fyddin a dod yn bennaeth Lleng IV Escita yn Syria. Yn 216 penodwyd ef yn rhaglaw Britannia, yna'n gonswl yn ystod teyrnasiad Heliogabalus. Ysgrifennodd gerdd epig dan y teitl *Antoninias* i anrhydeddu'r ymerawdwr Caracalla.

Yn ystod teyrnasiad Alexander Severus, penodwyd Gordian (oedd eisoes yn 80 oed) yn broconswl Affrica. Tra'r oedd yn y swydd hon, lladdwyd Alexander Severis gan Maximinus Thrax, a gyhoeddwyd yn ymerawdwr. Nid oedd Maximinus yn ymerawdwr poblogaidd, a bu gwrthryfel yn Affrica yn 238, a gychwynodd yn ninas El Jem, cartref Gordian ar y pryd. Cyhoeddwyd Gordian yn ymerawdwr gyda'r teitl *Africanus* ar 22 Mawrth y flwyddyn honno, gan gymeryd ei fab yn gyd-ymerawdwr fel Gordian II. Cararnhaoedd y Senedd yn Rhufain ef fel ymerawdwr.

Fodd bynnag, roedd Capelianus, rhaglaw Numidia, yn parhau'n ffyddlon i Maximinus, ac ymosododd ar Affrica. Gorchfygwyd Gordian, a lladdwyd ei fab Gordian II yn y frwydr. Lladdodd Gordian ei hun yn fuan wedyn trwy grogi ei hun â'i wregys, wedi teyrnasiad o ddim ond 36 díwrnod.

bawd|dim|250px|Delwedd Gordian I ar sestertius

Categori:Genedigaethau 159
Categori:Marwolaethau 238
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Baner Armenia

[bawd|250px|Baner Armenia [Delwedd:FIAV 111000.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol o stribedi coch (i gynrychioli gwaed yr Armeniaid a gollwyd yn y frwydr am annibyniaeth), glas (i gynrychioli gobaith ac awyr Armenia) ac oren (am fendithion gwaith caled) yw **baner Armenia**. Cafodd ei defnyddio yn 1920 ac 1921, pan oedd Armenia'n wlad annibynnol, ond daeth yn weriniaeth Sofietaidd yn 1922. Mabwysiadwyd eto ar 24 Awst, 1990 wrth i'r Undeb Sofietaidd cwympo.

## ffynonellau 
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Categori:Armenia
Armenia
Pêl-droed yn yr Alban

Pêl-droed yw'r gêm fwyaf poblogaidd yn yr Alban. Mae yna draddodiad hir o chwarae gemau pêl-droed mewn sawl rhan o'r wlad honno, a bu i agweddau o'r gêm fodern ddatblygu yn yr Alban yn ogystal ag yng Nghymru a Lloegr.

## Cynghreiriau
Mae Cynghrair Pêl-droed Proffesiynol yr Alban (SPFL) yn rhedeg Uwch Gynghrair, y Bencampwriaeth, Cynghrair Un, Cynghrair Dau a'r Uwch Gynghrair Merched (1 a 2).

### Pêl-droed dynion
*Uwch Gynghrair yr Alban
*Pencampwriaeth yr Alban
*Cynghrair Un yr Alban
*Cynghrair Dau yr Alban
*Cynghreiriau rhanbarthol

### Pêl-droed merched
*Uwch Gynghrair Merched yr Alban 1
*Uwch Gynghrair Merched yr Alban 2
*Pencampwriaeth Merched yr Alban
*Cynghrair Un Merched yr Alban
*Cynghreiriau rhanbarthol

## Cwpanau
### Pêl-droed dynion
*Cwpan yr Alban
*Cwpan Cynghrair yr Alban

### Pêl-droed merched
* Cwpan yr Alban y Merched
* Cwpan Cynghrair yr Alban y Merched

## Cymdeithas cenedlaethol
*Cymdeithas Pêl-droed yr Alban

## Tîm cenedlaethol
*Tîm pêl-droed cenedlaethol yr Alban


Categori:Chwaraeon yn yr Alban
*Alban, Yr
Rhyw

:''Cyfeiria'r erthygl hon at y cysyniad biolegol o ryw. Gweler hefyd cenedl (rhyw), cyfathrach rywiol.''
bawd|Sperm yn ffrwythloni wy'r fenyw

Deuoliaeth fiolegol rhwng gwryw a benyw yw **rhyw**; mae'r gair hefyd yn golygu pa un ai 'benyw' 

neu 'gwryw' yw'r person neu'r anifail, a cheir rhai yn y canol rhwng y ddau begwn. 

## Gwybodaeth 
Yn wahanol i organebau sy'n atgenhedlu'n ddi-ryw, mae rhywogaethau a rhennir yn wrywaidd a benywaidd yn atgenhedlu wrth i ddau unigolyn gyfrannu celloedd arbenigol o'r enw 'gametau'', sy'n cynnwys DNA, i greu unigolyn newydd.''

Mae'r bod dynol gwryw yn cario cromosomau XY, fel arefr, a'r fenyw yn cario cromosomau XX. Mae systemau eraill ar gael e.e. mae adar yn cario cromosomau ZW a phryfid yn defnyddio system X).

Mae'r gametau sy'n caeul eu gwneud gan organeb yn wahanol o fenyw i wryw. Mae'r fenyw yn creu gametau benywaidd: ofwm neu wy a'r gwryw yn creu gametau gwrywaidd: sberm mewn anifail a paill mewn planhigyn. Weithiau mae unigolyn yn creu'r ddau, a'r enw am y math yma ydy deurywiad. Yn amal iawn mae na gwahaniaeth corfforol rhwng y ddau ryw.

## Gweler hefyd
* Cyfathrach rywiol
* Atgenhedlu
* Trais rhywiol

## Cyfeiriadau
*

Categori:Bioleg
Categori:Rhyw
Senedd Rhufain

[250px|bawd|[Cicero yn ymosod ar Catilina yn '*Senedd Rhufain* (ffresgo, 19g)]]
**Senedd Rhufain** (Lladin: *Senatus*, o'r gair *senex* "hynafwr", felly yn llythrennol "Cyngor yr Hynafwyr") oedd prif gyngor gwladwriaethol y Rhufain hynafol. Yn ôl traddodiad fe'i sefydlwyd gan Romulus. Gellir dosbarthu ei hanes yn ddwy ran, yn fras. Yn ystod y Weriniaeth Rufeinig, o 509 CC ymlaen, roedd y rhan fwyaf o'i haelodau'n gyn-farnwyr. Ei rôl pennaf oedd cynghori barnwyr ond roedd yn ddylanwadol iawn mewn materion fel polisi tramor, cyllid a chrefydd. Yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig daeth aelodaeth o'r Senedd yn swydd etifeddol yn bennaf a'i phrif ddyletswydd oedd cadarnhau penderfyniadau ymherodrol. Roedd y Senedd yn parhau i gyfarfod ar ôl cwymp yr ymerodraeth yn y gorllewin (476), hyd at hanner olaf y chweched ganrif.

Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:Gweriniaeth Rhufain
Rhufain
Romulus a Remus

Yn ôl y chwedl, sefydlwyr dinas Rhufain a thrwy estyniad yr Ymerodraeth Rufeinig oedd **Romulus a Remus**. Gefeilliaid oeddynt, meibion Mars a Rhea Silvia, merch chwedlonol Numitor, brenin Alba Longa. Cafodd yr efeilliaid ifainc eu taflu i Afon Tiber gan Amulius, oedd wedi diorseddu Numitor. Cawsant eu golchi i'r lan a'u magu gan fleiddes. Yn ddiweddarach fe'u darganfuwyd gan fugail a'u mabwysiadu ganddo.

Yn nes ymlaen sefydlasant ddinas Rhufain ar y llecyn lle cawsant eu golchi i'r lan. Cododd Romulus y ddinas ar Fryn Palatin. Y dyddiad traddodiadol am ei sefydlu ganddo yn y calendr Rhufeinig oedd 21 Ebrill 753 CC. Romulus oedd brenin cyntaf Rhufain.

300px|bawd|dim|Romulus a Remus yn sugno wrth dethi'r fleiddes

Categori:Brenhinoedd Rhufain
Categori:Gefeilliaid
Categori:Mytholeg Rufeinig
Categori:Rhufain hynafol
Pupienus

**Marcus Clodius Pupienus Maximus** (c.164 – 238) oedd ymerawdwr Rhufain am gyfnod byr yn 238.

Yn ôl rhai haneswyr yr oedd Pupienus yn aelod o deulu'r Claudiaid. Dechreuodd ei yrfa dan yr ymerawdwr Septimius Severus a bu'n rhaglaw un o daleithiau Germania ac yn Asia Leiaf. Bu'n gonswl yn 217 a 234 ac yn gyfrifol am weinyddu dinas Rhufain o 230 ymlaen. Pan wrthryfelodd y ddau Gordian yn erbyn Maximinus Thrax yr oedd yn aelod o'r cyngor oedd yn gyfrifol am amddiffyn Italia. Wedi marwolaeth Gordian I a Gordian II enwodd y Senedd ef yn ymerawdwr ar y cyd a Balbinus.

Nid oedd gan y ddau ymerawdwr lawer o ymddiried yn ei gilydd, ac nid oedd yr un o'r ddau yn boblogaidd ymysg y dinasyddion. Cymerodd Pupienus y cyfrifoldeb am wrthwynebu llengoedd Maximinus tra gofalai Balbinus am weinyddu'r wladwriaeth. Cyn i Pupienus orffen ei baratoadau, clywodd fod Maximinus wedi ei ladd gan ei filwyr ei hun. Dychwelodd Pupienus i Rufain fel concwerwr, gan waethygu'r berthynas rhyngddo ef a'i gyd-ymerawdwr ymhellach.

Ers ei gyfnod yn raglaw yn Germania, yr oedd Pupienus yn cadw gwarchodlu o Germaniaid o'i gwmpas. Cymerodd Gard y Praetoriwm hyn fel sarhad, a rhuthrasant i mewn i'r palas a lladd y ddau ymerawdwr. Cyhoeddwyd Gordian III, ŵyr Gordian I, yn ymerawdwr.

Categori:Genedigaethau'r 160au
Categori:Marwolaethau 238
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Peter Clarke

Comisiynydd Plant Cymru ers 2001 oedd **Peter Clarke** (7 Hydref 1948 - 21 Ionawr 2007). Cafodd ei eni yn Llandudno.

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl o Landudno
Gordian III

**Marcus Antonius Gordianus** (20 Ionawr 225 – 11 Chwefror 244), a adnabyddir fel **Gordian III**, oedd ymerawdwr Rhufain o 238 hyd 244.

Ganed Gordian III yn fab i Antonia Gordiana, hithau'n ferch i Gordian I a chwaer i Gordian II. Roedd Gordian I, oedd yn broconswl Affrica, wedi codi mewn gwrthryfel yn erbyn yr ymerawdwr Maximinus Thrax, wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr ac wedi ei gadarnhau gan y Senedd fel ymerawdwr. Cymerodd ei fab, Gordian II, fel cyd-ymerawdwr. Fodd bynnag gorchfygwyd hwy gan lengoedd oedd yn parhau'n deyrngar i Maximinus. Lladdwyd Gordian II ar faes y gad, a lladdodd ei dad ei hun.

Enwodd y Senedd ddau ymerawdwr arall, Balbinus a Pupienus. Roedd y ddau yma'n amhoblogaidd yn Rhufain, a gorfodwyd hwy i enwi Gordian III fel olynydd, gan fod ei dad a'i ewythr ef wedi bod yn llawer mwy poblogaidd. Pan laddwyd Balbinus a Pupienus gan filwyr Gard y Praetoriwm daeth Gordian III yn ymerawdwr, yn ddim ond 13 oed, ar 29 Gorffennaf 238.

Penododd Gordian ei diwtor Timesteus yn bennaeth Gard y Praetoriwm, ac yn 241 priododd Furia Sabina Tranquilina, merch Timesteus. Tua'r adeg honno ymosododd yr Almaenwyr ar y ffiniau ar Afon Rhein ac Afon Donaw ac ymosododd y Persiaid dan Sapor I ar dalaith Mesopotamia, gan groesi Afon Ewffrates. Am y tro olaf mewn hanes, agorodd Gordian ddrysau teml Ianws a chychwynnodd tua'r dwyrain gyda'i fyddin. Llwyddodd i orchfygu'r Persiaid a'u gwthio i'r dwyrain o'r Ewffrates. Pan oedd wrthi'n paratoi cynlluniau pellach gyda Timesteus, bu hwnnw farw mewn amgylchiadau anhysbys.

Trosgwyddodd Gordian y swydd o bennaeth y Praetoriaid i Marcus Julius Phillipus (Philip yr Arab) ac aeth ymlaen a'r ymgyrch. Gwrthymosododd y Persiaid, ac yn ôl eu croniclau hwy gorchfygasant Gordian a'i ladd mewn brwydr ger Faluja (Irac). Yn ôl y ffynonellau Rhufeinig, fodd bynnag, nid oedd Gordian yn y cyffiniau hyn. Yn hytrach Philip yr Arab a'i llofruddiodd, a'i gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr.

Categori:Genedigaethau 225
Categori:Marwolaethau 244
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Prayagraj

[300px|bawd|[Afon Ganges yn Allahabad]]

Dinas yn nhalaith Uttar Pradesh yng ngogledd India yw **Prayagraj** neu **Allahabad** (Wrdw a Hindi: "Dinas y duwiau"). Saif ar fala Afon Ganges ac Afon Jumna. Mae'r ddinas yn enwog am y Kumbh Mela, gŵyl grefyddol anferth a gynhelir yno'n flynyddol gydag un fawr bob deuddeg mlynedd. Chwaraeodd Allahabad ran flaenllaw yn y mudiad dros annibyniaeth i India ac roedd yn gartref i deulu Nehru.

## Enwogion 
* Jawaharlal Nehru
* Indira Gandhi

Categori:Dinasoedd India
Categori:Uttar Pradesh
Astrofioleg

**Astrofioleg** yw'r astudiaeth o fywyd yn y gofod sy'n cyfuno elfennau o seryddiaeth, bioleg a daeareg yn ei disgyblaeth. Ei phrif ganolbwynt yw astudio tarddiad, dosraniad ac esblygiad bywyd. Daw'r enw o'r geiriau Groeg *αστρον* (astron 'seren'), *βιος* (bios 'bywyd') a *λογος* (logos 'gair/gwyddoniaeth); enwau arall arni yw **allfioleg** (*exobiology*) neu **estronfioleg** (''xenobiology).

Mae meysydd pwysicaf astrofioleg yn cynnwys:

#Beth ydy bywyd?
#Sut dechreuodd bywyd ar y Ddaear?
#Pa fath o amgylcheddau sy'n addas i fywyd?
#Sut medrwn ni ddarganfod os oes bywyd ar blanedau eraill? Pa mor aml ydyw'r bywyd hwnnw'n 'gymhleth' (h.y. esblygiedig)?
#Pa ffurfiau fydd i fywyd ar blanedau eraill?

## Ymchwil am fywyd yn y gofod
Ym Medi 2015 cyhoeddodd NASA fod un o'u cerbydau gofod, *Curiosity*, wedi darganfod olion dŵr ar ochrau un o geudyllau Mawrth, sef Gale. Ceir cafnau ar ochr y ceudwll (sy'n 154 km (96 mill) mewn diameter sy'n debyg i greithiau a adewir pan fo dŵr wedi llifo. eisoes yn Rhagfyr 2012, roedd gwyddonwyr wedi cyhoeddi fod dadansoddiad o bridd y blaned a analeiddiwyd gan *Curiosity* wedi awgrymu'r posibilrwydd y bu yno ddŵr ar un cyfnod, gan y canfuwyd yno foleciwlau dŵr, swlffwr, clorin a chyfansoddion organig. Mae dŵr yn hanfodol i fywyd, ac yn un o'r pethau pwysicaf mae gwyddonwyr y gofod yn chwilio amdano.

Y pedwar lle mwyaf tebygol o fod a dŵr arnynyt yw Y Blaned Mawrth, Titan (un o leuadau Sadwrn), Ewropa (un o leuadau Iau) ac Enceladus (lleuad arall Sadwrn). Yn y tabl canlynol, edrychir ar y tebygolrwydd; nodir hefyd, er mwy eu cymharu - y Ddaear a'n lleuad:

## Gweler hefyd
*Astroffiseg
*Panspermia
*Philae - cerbyd gofod a laniodd ar y comed 67P/Churyumov–Gerasimenko

## Cyfeiriadau
Yr Yspïwr

Papur newydd yn yr iaith Gymraeg oedd ***Yr Yspïwr*** neu ***Yr Yspiwr*** (*sic* yn yr argraffiadau ohono). Cafodd ei gyhoeddi o 1843 hyd 1844. Ei deitl llawn oedd:
:**Yr Yspiwr, sef Adroddwr Newyddion a Rhyfeddodau o bob math**
Roedd yn cael ei gyhoeddi bob pythefnos ar ffurf llyfryn bach wyth dudalen, ac ar werth am geiniog. Y cyhoeddwr a golygydd oedd y Parch. Hugh Jones o Langollen. Ceisiai roi argraff o ddigwyddiadau mawr y byd i'r werin. Ond dim ond 83 rhifyn a gyhoeddwyd, yr olaf ar 3 Awst, 1844.

## Ffynhonnell
*T.M. Jones (Gwenallt), *Llenyddiaeth Fy Ngwlad* (P.M. Evans a'i Fab, Treffynnon, 1893), tt. 18-19.

Categori:Dadsefydliadau 1844
Categori:Papurau newydd Cymraeg
Categori:Papurau newydd Cymru
Categori:Sefydliadau 1843
Pen-y-groes

:''Am y pentref bychan o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Pen-y-groes, Sir Gaerfyrddin.''

Pentref mawr yng nghymuned Llanllyfni, Gwynedd, Cymru, yw **Pen-y-groes** neu **Penygroes** (). Saif yn Nyffryn Nantlle, ger pentrefi Llanllyfni, Carmel a Groeslon.

Lleolir Ysgol Dyffryn Nantlle yn y pentref, ynghyd â ffatri papur toiled a chlwb peldroed enwog Nantlle Vale. Dyma ganolfan fasnachol ac economaidd y dyffryn, bellach wedi edwino rhyw gymaint ers agor ffordd osgoi heibio pentrefi'r cwm. Yno hefyd mae meddygfeydd, llyfrgell, canolfan dechnoleg, canolfan hamdden Plas Silyn, fferyllydd a stad ddiwydiannol. Cydnabyddir fel un o'r cymunedau Cymreiciaf yn y byd, gyda mwy na 90% yn gallu'r Gymraeg yno.

Mae bysiau sy'n rhedeg i Gaernarfon yn gwasanaethu'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
*Darlith Flynyddol Llyfrgell Penygroes

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Llanllyfni
Categori:Pentrefi Gwynedd
Decius

**Gaius Messius Quintus Traianus Decius** (c. 201 – 1 Gorffennaf 251) oedd ymerawdwr Rhufain o 249 hyd 251. Cymerodd yr enw "Traianus" oherwydd ei edmygedd o'r ymerawdwr Trajan.

Ganed Decius yn Budalia gerllaw Sirmium yn Pannonia Isaf, dinas Sremska Mitrovica heddiw. Tua 245 penodwyd ef yn bennaeth y llengoedd yn ardal Afon Donaw gan yr ymerawdwr Philip yr Arab. Yn 248 neu 249 bu'n ceisio rhoi diwedd ar wrthryfel y llengoedd yn nhaleithiau Moesia a Pannonia. Fodd bynnag mynnodd y llengoedd gyhoeddi Decius yn ymerawdwr.

Wedi ei gyhoeddi'n ymerawdwr cychwynodd Decius a'i fyddin tua Rhufain. Gorchfygasant Philip gerllaw Verona, a lladdwyd ef yn y frwydr. Cydnabyddwyd Decius yn ymerawdwr gan y Senedd. Gwelai Decius fod yr ymerodraeth yn llwgr, a chredai mai un rheswm am hyn oedd fod yr hen werthoedd wedi eu colli. Ceisiodd ail-sefydlu yr hen arferiad o offrymu i'r hynafiaid trwy'r ymerodraeth. Daeth hyn ag ef i wrthdrawiad a'r Cristionogion, oedd yn gwrthod cymryd rhan, ac oherwydd hynny erlidiwyd hwy gan Decius. Yn 251 cyhoeddoedd ei fab Herennius Etruscus yn gyd-ymerawdwr.

chwith|bawd|Traianus Decius

Bu Decius yn ymladd yn erbyn y Gothiaid oedd wedi croesi Afon Donaw ac ymosod ar rannau o Moesia a Thracia. Roedd y Gothiaid yn gwarchae dinad Nicopolis ar lan Afon Donaw. Pan glywsant fod byddin Rhufain yn dynesu, croesasant y mynyddoedd i ymosod ar Filiopolis. Dilynodd Decius hwy, ond wedi iddo golli brwydr ger Beroë llwyddodd y Gothiaid i gipio Filiopolis.

Roedd y Gothiaid wedi colli llawer o'u milwyr wrth gipio Filiopolis, a chynigiasant adael y ddinas heb gymeryd carcharorion nac ysbail os gadawai'r Rhufeiniaid lonydd iddynt. Fodd bynnag yr oedd Decius wedi llwyddo i'w hamgylchynu, a gwrthododd y cynnig. Ym mrwydr Attrio y Gothiaid a gafodd y fuddugoliaeth, a lladdwyd yr ymerawdwr a'i fab ar faes y gad. Enwodd y Senedd yn Rhufain fab ieuengaf Decius, Hostilian, fel ymerawdwr, ond cyhoeddodd llengoedd Afon Donaw Trebonianus Gallus yn ymerawdwr.

Categori:Genedigaethau 201
Categori:Marwolaethau 251
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Germania Superior

Roedd **Germania Superior**  ("Germania Uchaf") yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Fe'i gelwid yn 'uchaf' am ei bod yn uwch i fyny Afon Rhein na *Germania Inferior*. Roedd yn cynnwys y tiriogaethau sy'n awr yng ngorllewin Y Swistir, rhan o ddwyrain Ffrainc o gwmpas Mynyddoedd y Jura ac Alsace, a de-orllewin Yr Almaen. Y dinasoedd pwysicaf oedd *Besontio* (Besançon heddiw), *Argentorate* (Strasbourg heddiw) a *Aquae Mattiacae* (Wiesbaden). Prifddinas y dalaith oedd *Moguntiacum* (Mainz heddiw).

bawd|canol|Talaith Germania Superior  yn yr Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC

Gorchfygwyd pobloedd yr ardal, y Belgae, gan Iŵl Cesar. Dywedir fod y Belgae yn gymysgedd o Geltiaid ac Almaenwyr, neu'n Geltiaid o dras Almaenig. Yn 90 daeth Germania Superior yn dalaith ymerodraethol, gan ennill llawer o diriogaeth oddi wrth Gallia Lugdunensis. Cyn iddo ddod yn ymerawdwr by Trajan yn rhaglaw Germania Superior rhwng 96 a 98.

Tua 300 daeth y rhan o'r dalaith sy'n awr yn y Swistir yn rhan o dalaith Provincia Maxima Sequanorum cyn dod yn rhan o Fwrgwndi yn nechrau'r 5g.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Hanes y Swistir
Belgae

Pobl hynafol oedd y **Belgae** (Lladin am 'y Belgiaid') a breswyliai'r ardal rhwng afonydd Marne, Seine a Rhein ac arfordir Môr y Gogledd. Roeddyn nhw naill ai'n Geltaidd neu'n rhannol Geltaidd a rhannol Almaenig o ran eu tras. I Iŵl Cesar, yn ei lyfr *De Bello Gallica* (2,3-4), roedd yr enw yn cynnwys llwythau'r Ambiani, Atrebates, Atuatuci, Bellovaci, Caerosi, Caemani, Caleti, Condrusi, Eburones, Menapii, Morini, Nervii, Remi, Suessiones, Veliocasses a'r Viromandui. Ar ôl i Iŵl Cesar eu goresgyn daeth y rhan bwysicaf o'i hen diriogaeth yn dalaith Rufeinig dan yr enw Gallia Belgica yn ystod teyrnasiad yr ymerodr Augustus gyda sedd y llywodraethwr yn Durocortorum (Rheims heddiw). Croesodd nifer o'r Belgae dros Fôr Udd i dde Prydain ac ymsefydlu yno.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Categori:Llwythau Celtaidd Lloegr
Categori:Llwythau Celtaidd
Philip yr Arab

**Marcus Iulius Philippus** (c.204 – 249), sy'n fwy adnabyddus fel **Philip yr Arab** neu **Philip I**, oedd ymerawdwr Rhufain o 244 hyd 249.

Dywed rhai ffynonellau fod Philip yn fab i sheic Bedouin. Yn ôl eraill ganed ef yn Shahba yn fab i Julio Marino, dinesydd Rhufeinig o darddiad bonheddig lleol. Priododd Rhilip a Marcia Octacilia Severa yn 238 a bu ganddynt un mab, Marcus Julius Severus Philipus, a ddaeth yn Philip II.

Ymunodd Philip a'r fyddin a dringodd trwy'r rhengoedd nes dod yn gadfridog dan yr ymerawdwr Gordian III. Ef oedd pennaeth y llengoedd yn nhalaith Mesopotamia. Daeth Gordian i'r dwyrain i ymgyrchu yn erbyn y Persiaid oedd yn bygwth Mesopotamia. Pan fu farw Timisetus, pennaeth Gard y Praetoriwm, tad-yng-nghyfraith Gordian a'i brif gynghorydd, penodwyd Philip yn bennaeth y Praetoriaid yn ei le. Ymddengys i Philip gynllwynio yn erbyn Gordian a'i lofruddio yn 243. Cyhoeddwyd Philip yn ymerawdwr gan y llengoedd, ac wedi cytuno telerau heddwch a Sapor I, brenin Persia, aeth i Rufain lle gwnaed ef yn ymerawdwr gan y Senedd. Cyhoeddodd ei fab Marcus Julius Severus Philipus fel *Cesar*.

Tua dechrau ei deyrnasiad bu ymosodiadau gan yr Almaenwyr ar ffiniau'r ymerodraeth. Ymosododd y Gothiaid ar Moesia (Bwlgaria heddiw) tros Afon Donaw. Erbyn 248 yr oeddynt wedi ei gyrru allan o Moesia, ond yr oedd y llengoedd yn anfodlon, efallai am nad oeddynt wedi derbyn tâl digonol am eu buddugoliaeth. Gwrthryfelasant, a chyhoeddi Tiberius Claudius Pacatianus yn ymeradwdwr. Gorchfygwyd y gwrthryfel, a phenododd Philip Decius yn rhaglaw ar y dalaith.

Yn Ebrill 248 dathlodd Philip fil-flwyddiant sefydlu dinas Rhufain gan Romulus gyda chwaraeon. Fodd bynnag yr oedd y milwyr ar ffin Afon Donaw yn fwyfwy anfodlon, ac yn nechrau 249 cyhoeddasant Decius yn ymerawdwr. Cychwynodd ef tua Rhufain gyda'i fyddin, ac mewn brwydr gerllaw Verona gorfchfygwyd byddin Philip ac fe'i lladdwyd. Pan gyrhaeddodd y newyddion i Rufain, llofruddiwyd ei fab.

Awgryma rhai haneswyr mai Philip oedd yr ymerawdwr cyntaf i fod yn Gristion. Ond nid oes unrhyw brawf o hyn, er iddo eu goddef.

dim|bawd|Philip yr Arab

Categori:Genedigaethau'r 200au
Categori:Marwolaethau 249
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Gallia Belgica

Roedd talaith Rufeinig **Gallia Belgica** (yn llythr. ‘Gâl Felgig’) yn cynnwys y tiriogaethau sydd nawr yn rhan ddeheuol Yr Iseldiroedd, Lwcsembwrg, gogledd-ddwyrain Ffrainc a rhan o orllewin Yr Almaen. Roedd y trigolion, y Belgae, yn gymysgedd o Geltiaid a llwythau Almaenaidd.

bawd|canol|250px|Talaith Gallia Belgica yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Gorchfygwyd y Belgae gan Iŵl Cesar yn ystod ei ryfeloedd yng Ngâl. Yn 27 CC rhannodd yr ymerawdwr Augustus y tiriogaethau i'r gogledd o'r Alpau yn dair talaith: Gallia Aquitania, Gallia Lugdunensis, a Gallia Belgica.

Yn 17 CC gorchfygwyd rhaglaw y dalaith, Marcus Lollius, gan y Sugambres a chipiwyd eryr y bumed lleng Alaudae. Gyrrodd Augustus Tiberius a Drusus i Germania, ac wedi iddynt orchfygu'r llwythau Almaenaidd crewyd dwy dalaith filitaraidd ar lan orllewinol Afon Rhein i amddiffyn Gallia Belgica. Daeth y rhain yn daleithiau Germania Inferior a Germania Superior. Enillodd talaith Gallia Belgica diriogaeth oddi wrth Gallia Lugdunensis, a daeth Rheims yn brifddinas.

Rhwng 268 a 278 torrodd y llwythi Almaenaidd dros y ffin i ysbeilio Gâl, ond yn 278 llwyddodd yr ymerawdwr Probus i ail-sefydlu'r ffin. Erbyn y 5g nid oedd Gallia Belgica dan lywodraeth Rhufain, a daeth yn rhan o deyrnas y Merofingiaid. Yn yr 8g, y dalaith hon oedd calon ymerodraeth Siarlymaen.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Gâl
Vladimir Nabokov

Llenor amryddawn a thoreithiog yn Rwseg a Saesneg oedd **Vladimir Nabokov** (22 Ebrill 1899 - 2 Gorffennaf 1977). Cafodd ei eni yn St Petersburg i deulu Rwsiaidd uchelwrol. Cafodd Nabokov ei addysg ym Mhrifysgol Caergrawnt a bu'n byw yn Ffrainc a'r Almaen cyn symud i fyw yn yr Unol Daleithiau yn 1945 a mabwysiadu dinesyddiaeth Americanaidd. Ysgrifennodd nifer o nofelau, cerddi, straeon byrion a gweithiau eraill yn Rwseg a Saesneg ond fe'i gofir yn bennaf am ei nofel ddadleuol ond tra llwyddiannus *Lolita* (1955). Roedd yn gyfaill i'r awdur o Wyddel James Joyce.

[200px|bawd|dim|Vladimir Nabokov ar glawr *[Time (cylchgrawn)|Time*, 1969]]

## Nofelau Saesneg 
* (1941) *The Real Life of Sebastian Knight*
* (1947) *Bend Sinister*
* (1955) *Lolita*
* (1957) *Pnin*
* (1962) *Pale Fire*
* (1969) *Ada or Ardor: A Family Chronicle*
* (1972) *Transparent Things*
* (1974) *Look at the Harlequins!*
* (1977) *The Original of Laura* (anorffenedig)

## Nabokov y naturiaethwr
Roedd Nabokov yn ddyn amryddawn iawn. Wyddoch bod yr awdur enwog amlieithog hwn o Rwsia a ysgrifennodd y nofel *Lolita* hefyd yn entomolegydd o fri? Disgrifiodd sawl rhywogaeth o loÿnnod byw ac fe enwyd un ar ei ôl (*Echinárgus NABOKOV* 1945 [*Lycáenidae*]: *a genus of butterflies named by Vladimir Nabokov*)https://www.libraries.psu.edu/nabokov/dzbutt6.htm 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Beirdd Rwseg o Rwsia
Categori:Beirdd Saesneg o Rwsia
Categori:Nofelwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Nofelwyr Saesneg o Rwsia
Categori:Pobl o St Petersburg
Categori:Ymfudwyr o'r Undeb Sofietaidd i'r Unol Daleithiau
Lolita (Texas)

bawd|200px|Lleoliad Lolita yn Texas

Lle cyfrifiad-dynodedig yn Jackson County, yn nhalaith Texas, Unol Daleithiau America, yw **Lolita**. Roedd ganddi boblogaeth o 548 yn ôl Cyfrifiad 2000.

Bu bron i'r lle newid ei enw oherwydd yr ymateb i'r nofel ddadleuol *Lolita* gan Vladimir Nabokov, a gafodd ei chyhoeddi yn 1955.

Categori:Lleoedd cyfrifiad-dynodedig Jackson County, Texas
Hostilian

**Gaius Valens Hostilianus Messius Quintus** (bu farw 251), mwy adnabyddus fel **Hostilian**, oedd ymerawdwr Rhufain am gyfnod byr yn 251. Ni wyddir dyddiad ei eni, ond credir ei fod ar ôl 230.

Roedd Hostilian yn fab ieuengaf i'r ymerawdwr Decius a'i wraig Herennia Etruscilla. Pan ddaeth ei dad yn ymerawdwr, cyhoeddwyd Hostilian yn dywysog ymerodrol, ond roedd yng nghysgod ei frawd hŷn, Herennius Etruscus, a enwyd yn gyd-ymerawdwr gan ei dad.

Pan aeth ei dad a'i frawd i ymladd yn erbyn y Gothiaid ar ffin Afon Donaw, arhosodd Hostilian yn Rhufain. Lladdwyd Decius a Herennius ym mrwydr Abrittus]. Derbyniodd y Senedd Hostilian fel ymerawdwr yn eu lle, ond chyhoeddodd llengoedd Afon Donaw Trebonianus Gallus yn ymerawdwr. Daethpwyd i gyfaddawd trwy i Gallus fabwysiadu Hostilian fel mab. Yr un flwyddyn daeth y pla du i Rufain, a bu farw Hostian o'r pla. Ef oedd yr ymerawdwr cyntaf mewn 40 mlynedd i farw o achos naturiol yn hytrach na chael ei ladd. Gadawodd ei farwolaeth Trebonianus Gallus yn ymerawdwr ar ei ben ei hun.

Categori:Genedigaethau'r 220au
Categori:Marwolaethau 251
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Armenia Inferior

''Mae'r erthygl yma yn trafod talaith Rufeinig Armenia Inferior. Am hanes y wlad, gweler Hanes Armenia.

Roedd **Armenia Inferior** (a elwid hefyd yn *Armenia Minor*) yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Bu'r Rhufeiniaid yn ymladd yma dan Gnaeus Domitius Corbulo, a enillodd fuddugoliaethau yn 58 a 63. Daeth yn dalaith o'r ymerodraeth dan Trajan a'i hail-strwythuro gan Hadrian. Roedd Armenia Inferior yn rhan o'r Armenia hanesyddol (Armenia *Major*). Roedd perchenogaeth Aremenia Major (Armenia Superior) yn amrywio, weithiau ym meddiant Rhufain ac weithiau ym meddiant yr ymerodraethau Seleucid, Sasanid a Phersaidd.

bawd|250px|canol|Talaith Armenia Inferior yn yr Ymerodraeth Rufeinig (Armenia Inferior mewn glas; Armenia Superior mewn coch)

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes Armenia
The Rock

Actor a chyn ymgodymwr o'r Unol Daleithiau yw **Dwayne Douglas Johnson** neu **The Rock** (ganwyd 2 Mai 1972).

Mae'r Rock yn enwog fel ymgodymwr i World Wrestling Entertainment. Yn ystod ei yrfa yn ymgodymu, enillodd e'r pencampwriaeth byd 9 gwaith. Mae e hefyd yn actor, ac mae e wedi bod mewn nifer o ffilmiau megis 'The Scorpion King', 'Walking Tall', 'The Game Plan', a 'Race to Witch Mountain'.

## Ffilmiau a theledu
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Ymgodymwyr
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Medicine Hat

Dinas yn ne-ddwyrain talaith Alberta, Canada, yw **Medicine Hat**. Fe'i lleolir ar Afon De Saskatchewan, 165 milltir o Calgary a 660 milltir o Winnipeg. Ei phoblogaeth yw 56,048 (Cyfrifiad 2005).

Mae'r enw "Medicine Hat" yn gyfieithiad Saesneg o 'Saamis' (SA-AH-UMP-SIN)- y gair Troed Du (Blackfoot) am y penwisg o blu cynffon eryr a wisgid gan y 'medicine men' lleol - sef 'Medicine Hat'. Yn ôl un traddodiad daw'r enw o frwydr rhwng y Traed Duon a'r Cree lle collodd *medicine man* ei het yn Afon De Saskatchewan.

[350px|dim|bawd|[Tipi mwyaf y byd, ger Medicine Hat (strwythur metal 20m o uchder)]]

Categori:Dinasoedd Alberta
Race Horses

:*Am yr orsaf radio, gweler Radio Luxembourg.*

Grŵp pop seicadelig a ffurfiwyd yn Aberystwyth yn 2005 yw **Race Horses**, adnabyddwyd fel **Radio Luxembourg** gynt. Diolch i gigio a recordio cyson mae'r grŵp yma wedi profi llwyddiant mawr mewn amser byr iawn. Prif ganwr a chyfansoddwr y band yw Meilyr Jones (gynt o'r band Mozz) - sydd hefyd yn chwarae'r gitâr fas. Mae Dylan "Huggies" Hughes yn chwarae'r synth. "Bass Drum" Ben Herrick sy'n chwarae'r drymiau. Alun "Gaff" Gaffey (sydd hefyd yn chwarae i'r grwp ffwnc a sgiffl Pwsi Meri Mew) sy'n chwarae'r gitâr. Mae eu holl waith hyd yn hyn wedi ei gynhyrchu gan Euros Childs. Dyluniwyd clawr eu dau EP diweddaraf, ''Diwrnod efo'r Anifeiliaid* a *Where is Dennis? / Cartoon Cariad'' gan Ruth Jên, mae hi hefyd wedi dylunio set ar y cyd gyda'r band ar gyfer eu perfformiadau byw.

Gadawodd y drymiwr Ben Herrick y band yn hwyr yn 2008, a fe gymerwyd ei le gan Gwion Llewelyn.

Newidiwyd enw'r band o Radio Luxembourg i Race Horses ym mis Chwefror 2009, oherwydd y problemau cyfreithiol ynghlwm a rhannu enw gyda'r orsaf radio o'r un enw.

Cyhoeddwyd fod y band yn gwahanu yn mis Ionawr 2013 am resymau creadigol.

Yn 2019 aeth Dylan Hughes, un o aelodau'r band, ati i ffurfio band newydd. Ynys.

## Disgograffi
### Radio Luxembourg
* *Pwer y Fflwer / Lisa, Magic a Porfa* - Ciwdod / Cerdd Cymunedol Cymru
* ''Os Chi'n Lladd Cindy* - AM
* *Diwrnod efo'r Anifeiliaid*, 11 Mawrth 2007, (Recordiau Peski)
* *Where is Dennis? / Cartoon Cariad*, 5 Tachwedd 2007, (Recordiau Peski)
### Race Horses
* *Cake / Cacen Mamgu*
* *Goodbye Falkenburg*
* *Furniture*

## Gwobrau ac Anrhydeddau 
* Sesiwn C2 - Gwobrau Roc a Phop C2 2006
* EP/Sengl - Gwobrau Roc a Phop C2 2006
* Y Grŵp a Ddaeth Fwyaf i Amlygrwydd yn Ystod 2005  - Gwobrau Roc a Phop C2 2006
* EP/Sengl/Lawrlwythiad - ar gyfer *Os Chi'n lladd Cindy'' - Gwobrau Roc a Phop C2 2007
* Band/Artist y Flwyddyn - Gwobrau Roc a Phop C2 2007

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Sefydliadau 2005

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Race Horses
*Hen wefan Radio Luxembourg 
*Radio Luxembourg, BBC Radio Cymru
*Tudalen yn band  ar Bandit

Categori:Bandiau Cymreig
Abidjan

Dinas fwyaf a phriddinas *de facto* y Traeth Ifori yng ngorllewin Affrica yw **Abidjan**. (Yamoussoukro yw'r brifddinas swyddogol). Saif y ddinas yn lagŵn Ébrié ar nifer o ynysoedd a phentiroedd a gysylltir â phontydd. Ei phoblogaeth yw tua 4 neu 4 i 5 miliwn.

Cyfeirir ati weithiau fel "Paris Affrica" oherwydd ei pharciau, *boulevards* llydan, prifysgolion, siopau ffasiynol ac amgueddfeydd, ond mae rhannau eraill o'r ddinas yn dioddef o dlodi a thorgyfraith. Effeithiwyd yn fawr ar Abidjan gan y rhyfel cartref diweddar yn y wlad.

dim|200px


Categori:Cyn-brifddinasoedd
Categori:Dinasoedd y Traeth Ifori
Categori:Porthladdoedd y Traeth Ifori
Mesopotamia

250px|bawd|Map braslun o Fesopotamia
[250px|bawd|Rhan o Faner [Ur: gorymdaith Rhyfel]]

:*Gweler hefyd: Mesopotamia (gwahaniaethu).*

Y rhanbarth hanesyddol sy'n gorwedd rhwng Afon Tigris ac Afon Ewffrates yng ngogledd-ddwyrain y Dwyrain Canol yw **Mesopotamia** (Groeg: μέσοποταμός 'Rhwng yr Afonydd'). Mae cnewyllyn hanesyddol y diriogaeth yn gyfateb yn fras i ganolbarth Irac heddiw, ond defnyddir yr enw hefyd (weithiau fel 'Mesopotamia Fawr') i ddynodi ardal sy'n cynnwys Irac, dwyrain Syria, rhannau o dde-ddwyrain Twrci a de-orllewin Iran. Mae'n ffurfio pen dwyreiniol y Cryman Ffrwythlon ac yn cael ei alw'n grud gwareiddiad. Mae'r tir rhwng y ddwy afon ac ar eu glannau'n hynod o ffrwythlon am ei fod yn dir llifwaddodol; bob tro mae'r afonydd hynny'n gorlifo gedwir llifwaddod ar eu hôl.

Y bobl cyntaf i fanteisio ar hyn ar raddau sylweddol oedd y Swmeriaid, a ymseyflodd ym Mesopotamia tua 4,000 CC i drin y tir ffrwythlon a thyfu cnydau. Sefydlasant un o'r gwareiddiadau cyntaf yn hanes y byd a flodeuai yn ninas-wladwriaethau Ur, Kish, Uruk a safleoedd eraill. Yna daeth ymsefydlwyr eraill i'r ardal a daeth ymerodraeth Acad, a sefydlwyd gan Sargon yn Kish, i ddominyddu'r wlad. Daeth dinas Babilon yn brifddinas Mesopotamia dan y brenin Hammurabi, enwog am y cyfreithiau manwl a luniwyd yn ystod ei deyrnasiad (ar sail cyfreithiau hŷn). Ar ôl Hammurabi cafodd y rhanbarth ei meddiannu gan oresgynwyr newydd - y Casiaid, yr Asyriaid a'r Persiaid - ac ildiodd Mesopotamia le i'r Aifft Hynafol fel blaenredegydd gwareiddiad yn yr Henfyd. Yn ddiweddarach daeth dan reolaeth Alecsander Fawr a'i olynwyr, yr Ymerodraeth Rufeinig a'r Persiaid cyn cael ei chwncweru gan y Mwslemiaid yn y 7g.

Dan y Califfiaid yn Baghdad tyfodd yr ardal i fod yn ganolfan dysg a diwylliant Islamaidd gyda Baghdad yn brifddinas ymerodraeth a ymestynnai o dde Sbaen a'r Maghreb i ffiniau Affganistan ac India. Yn y 13g cwncweriwyd yr ardal gan y Mongoliaid dan Hulagu a'r Tartariaid dan Timus a dinistriwyd nifer o lefydd. Bu'n dyst wedyn i ymgiprys am rym rhwng Ymerodraeth yr Otomaniaid a'r Persiaid. Arhosodd Mesopotamia ym meddiant Twrci hyd ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf a ffurfiwyd teyrnas Irac fel tiriogaeth ddibynnol dan yr Ymerodraeth Brydeinig (gweler Irac).


Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Hanes Irac
Categori:Hanes Asia
Categori:Yr Henfyd
Arthur Jenkins (gwleidydd)

Aelod Seneddol Pont-y-pŵl o 1935 hyd ei farwolaeth oedd **Arthur Jenkins** (1884 – 25 Ebrill, 1946).

Ef oedd tad Roy Jenkins.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1946