open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chwilen

Y grŵp mwyaf o bryfed yw **chwilod**. Maent yn perthyn i'r urdd **Coleoptera** sy'n cynnwys mwy na 350,000 o rywogaethau. Maent yn byw mewn llawer o gynefinoedd ledled y byd heblaw Antarctica a'r môr. Mae'r mwyafrif o chwilod yn lysysol ond mae rhai rhywogaethau'n gigysol neu'n barasitig.

## Perthynas â dyn
*]]
Mae cerbydau SCARAB i’w gweld yn gyffredin. Benthycwyd yr enw o deulu o chwilod, y *Scarabidae''. Fel y chwilod, mae’r cerbydau yn styciau bach sgwar a chryf i lanhau'r ffyrdd

### Enwau Cymraeg lled-sefydledig
* Chwilen ddu, pryf o'r urdd Blattaria
*cwyd dy gwt (*rove beetle*) chwilod o deulu’r *Staphylinidae*

[200px|chwith|bawd|[Chwilen gorniog (*Lucanus cervus*)]]

## Cyfeiriadau
Categori:Pryfed
Evan Davies

Gallai **Evan Davies** gyfeirio at un o sawl person:

* Evan Davies (Philomath; fl. 1720-1750)
* Evan Davies (Eta Delta) (1794-1855), un o'r dirwestwyr cyntaf yng Nghymru
* Evan Davies (Myfyr Morganwg) (1801-1888), hynafiaethydd derwyddol
* Evan Davies (gwleidydd)
Scientoleg

Corff o gredoau ac ymarferion cysylltiedig a grewyd gan yr awdur ffuglen wyddonol Americanaidd L. Ron Hubbard yw **Scientoleg** neu **Seientoleg**. Y prif sefydliad sy'n hyrwyddo Scientoleg yw Eglwys Scientoleg, mudiad hierarchaidd a sefydlwyd gan Hubbard, a gelwir grwpiau annibynnol sy'n defnyddio deunyddiau Hubbard yn y Parth Rhydd (*Free Zone*). Datblygodd Hubbard ddysgeidiaeth Scientoleg ym 1952 i olynu ei system hunangymorth gynt, Dianetics. Yn hwyrach disgrifiodd Hubbard Scientoleg fel "athroniaeth grefyddol gymhwysol" a sail am grefydd newydd. Mae athrawiaeth Scientoleg yn cynnwys archwilio (*auditing*), athroniaeth o adferiad ysbrydol a "phuredigaeth", ac yn ymdrin â phynciau megis moeseg, addysg, a rheolaeth.

Mae Scientoleg wedi derbyn cryn feirniadaeth yn ystod ei hanes gan rai sy'n ei gweld fel cwlt yn hytrach na mudiad crefyddol ac am ymatebion yr Eglwys i'w beirniaid, a ddisgrifir yn ddiegwyddor gan rai.

## Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Categori:Ffugwyddoniaeth
Categori:Mudiadau crefyddol newydd
Catecism

Testun neu draethawd ar ffurf hawl ac ateb i gyfrannu addysg, yn enwedig gwybodaeth hanfodol y grefydd Gristnogol yw **catecism** (benthyciad yn yr 16g o'r gair Saesneg *catechism*) neu **holwyddoreg**.

Enghraifft o Gymru yw'r llyfryn *Rhodd Mam*, catecism Eglwys Fethodistaidd Cymru yn y 19eg ganrif ar gyfer pobl ifanc.


Categori:Cristnogaeth
Categori:Llenyddiaeth
Rosemary Butler

Gwleidydd Cymreig yw **Rosemary Butler** (ganed 21 Ionawr 1943), ac aelod o'r Blaid Lafur sy'n cynrychioli Gorllewin Casnewydd yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru.

Rosemary Butler with Wales Members of the European Parliament 2 May 2012.jpg|Y Llywydd yn cwrdd ag Aelodau Cymru o Senedd Ewrop (ch-dd) Jill Evans, Dr Kay Swinburne a Derek Vaughan,2012

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
John Davies (Ossian Gwent)

Bardd o Gymro oedd **John Davies** (30 Ionawr 1839 - 24 Ebrill 1892), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Ossian Gwent**.

## Bywgraffiad
Ganed y bardd yn Aberteifi, Ceredigion, yn 1839, ond symudodd ei deulu i ymgartrefu yng Nghwm Rhymni pan oedd yn ifanc ac yna y cafodd ei fagu.

Daeth yn saer coed wrth ei grefft a dechreuodd farddoni gan gystadlu yn yr eisteddfodau lleol. Er nad yn fardd mawr mae mwy o raen ar ei gerddi na llawer o'i gyfoeswyr mwy adnabyddus.

## Llyfryddiaeth 
* *Caniadau* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1873)
* *Blodau Gwent* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1898). Cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

## Gweler hefyd 
* Ossian

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Marwolaethau 1892
John Owen Griffith (Ioan Arfon)

Bardd a beirniad oedd **John Owen Griffith** (1828 – 22 Tachwedd 1881), a gyhoeddai ei waith wrth yr enw **Ioan Arfon**. Roedd yn dad i'r bardd Robert Arthur Griffith (Elphin).

## Bywgraffiad
Brodor o Gaernarfon, Gwynedd, a aned yn 1828 oedd Griffith. Ym more ei oes aeth i weithio fel chwarelwr yn Llanberis. Ar ôl llwyddo i hel tipyn o bres, aeth i fyw yn nhref Caernarfon i gadw busnes.

Roedd yn ffigwr amlwg yn yr eisteddfodau, fel bardd a beirniad, ac enillodd sawl cadair a thlws. Roedd yn adnabod y bardd Owen Wynne Jones (Glasynys), a chyfansoddodd farwnad iddo pan fu farw'r llenor yn 1870. Bardd telynegol oedd Ioan Arfon, fel nifer o'i gydoeswyr, ac mae naws sentimentalaidd, pruddglwyfus i lawer o'i gerddi yn ôl safon yr oes hon.

## Llyfryddiaeth
Golygodd waith Robert Elis (Cynddelw).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1881
Categori:Pobl o Gaernarfon
A543

[250px|bawd|Yr A453 rhwng [Dinbych a Bodfari]]
Priffordd yng ngogledd-ddwyrain Cymru sy'n cysylltu Pentrefoelas ar y briffordd A5  a Dinbych yw'r **A543**.

Mae'n cychwyn o gyffordd gyda'r briffordd A5 fymryn i'r dwyrain o Bentrefoelas, ac yn arwain i'r gogledd-ddwyrain dros Fynydd Hiraethog, gyda Llyn Aled ar y chwith a Llyn Alwen ar y dde. Ychydig yn nes ymlaen, saif Llyn Brân wrth ochr y ffordd. Yn Bylchau, mae cyffordd gyda'r A544, yna mae'n parhau tua'r gogledd ddwyrain i ymuno a'r A525 ger Dinbych.

## Trefi a phentrefi
Dyma restr o'r prif drefi a phentrefi ar lwybr y ffordd, neu yn ei ymyl, wedi'u rhestru o'r gorllewin i'r dwyrain:

*Pentrefoelas
*Bylchau
*Groes
*Dinbych

Categori:Cludiant yng Nghonwy
Categori:Cludiant yn Sir Ddinbych
Categori:Ffyrdd Cymru
Ffordd yr A485

Priffordd yn ne-orllewin Cymru yw'r **A485**. Mae'n cysylltu Tanerdy ger Caerfyrddin a Llanfarian ger Aberystwyth.

## Lleoedd ar hyd y ffordd
O'r de i'r gogledd:

*Tanerdy
*Peniel
*Rhydargaeau
*Pont-ar-sais
*Alltwalis
*Gwyddgrug
*New Inn
*Gwndwn
*Llanllwni
*Abergiar
*Llanybydder
*Pencarreg
*Llanbedr Pont Steffan
*Llangybi
*Tregaron
*Bronant
*Ffoshelyg
*Lledrod
*Llanilar
*Llanfarian

Categori:Cludiant yng Ngheredigion
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
A485
Peniel

Gallai **Peniel** gyfeirio at un o nifer o leoedd:

*Ffurf arall ar Penuel, lle a grybwyllir yn Genesis 32
*Peniel, Sir Gaerfyrddin
*Peniel, Sir Ddinbych
Peniel, Sir Gaerfyrddin

Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw **Peniel**. Saif ar yr A485 rhyw dair milltir i'r gogledd o dref Caerfyrddin. Ceir ysgol gynradd yn y pentref.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Evan Davies (Myfyr Morganwg)

Hynafiaethydd a ffigwr amlwg yn y mudiad Rhamantaidd yn ne Cymru ganol y 19g oedd **Evan Davies** (6 Ionawr 1801 - 23 Chwefror 1888), a oedd yn fwy adnabyddus i'w gyfoeswyr wrth yr enw **Myfyr Morganwg**. Roedd yn aelod o gylch Clic y Bont.

## Bywgraffiad
Gwneuthurwr watshys wrth ei grefft ym Mhontypridd, ei dref enedigol, oedd Evan Davies. Hawliodd iddo dderbyn mantell "Archdderwydd Beirdd Ynys Prydain" ar ôl marwolaeth Taliesin Williams, mab Iolo Morganwg, yn 1847, ac felly ei fod yn olynydd uniongyrchol i'r derwyddon Brythonaidd.

Ysgrifennodd sawl llyfr ar bwnc derwyddiaeth sy'n amlygu ei ddamcaniaethau anghonfensiynol am darddiad Cristnogaeth fel math o ffurf Iddewig ar Dderwyddiaeth. Damcaniaethu gwyllt a rhamantus a geir yn y llyfrau hyn, fel *Gogoniant Hynafol y Cymry* (1865), sydd yn amlwg dan ddylanwad rhai o ffugiadau Iolo Morganwg a damcaniaethau rhyfeddol rhai o hynafiaethwyr ac ieithegwyr y 18g a'r 19eg am darddiad a hynafiaeth y Gymraeg. Cynhaliai Myfyr Morganwg ddefodau "derwyddol" wrth y Maen Chwyf, ger Pontypridd - maen "derwyddol" sydd â lle pwysig ym mytholeg Iolo Morganwg - ac yn ddiweddarach cynhaliwyd cystadlaethau llenyddol yno.

## Llyfryddiaeth 
Cyhoeddodd sawl llyfr ac erthygl, yn cynnwys:
* *Gogoniant Hynafol y Cymry* (1865)
* *Hynafiaeth Aruthrol* (1875)

## Dolenni allanol
*DAVIES, EVAN (‘Myfyr Morganwg’; 1801 - 1888), bardd ac archdderwydd. Y Bywgraffiadur Cymreig.

Categori:Genedigaethau 1801
Categori:Marwolaethau 1888
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Bontypridd
Ffordd yr A490

Priffordd ym Mhowys yw'r **A490**, sy'n arwain o ychydig i'r gorllewin o Lanfyllin i'r Ystog.

Dechreua'r ffordd o ychydig i'r gorllewin o Lanfyllin, lle mae'r B4391 a'r B4393 yn ymuno. Mae'n arwain tua'r dwyrain yn dilyn Afon Cain am dipyn, cyn troi tua'r de-ddwyrain. Mae'n cyd-redeg a'r briffordd A495 am ryw hanner milltir, cyn ymwahanu a throi tua'r de i groesi Afon Efyrnwy. Wrth fynd heibio'r Trallwng, mae'n cyd-redeg a'r A458 cyn ymwahanu eto a mynd ymlaen tua'r de-ddwyrain i groesi Afon Hafren.

Mae'n croesi i Swydd Amwythig yn Lloegr am ychydig. gan groesi Afon Camlad fymryn ar ôl croesi'r ffin, cyn dychwelyd i Gymru ger yr Ystog, lle mae'n ymuno a'r briffordd A489.

## Lleoedd ar y ffordd
* Llanfyllin
* Bwlch y Cibau
* Groes-lwyd
* Y Trallwng
* Cilcewydd
* Ffordun
* Llanffynhonwen
* Yr Ystog

Categori:Cludiant ym Mhowys
A490
Afon Cain

[250px|bawd|Afon Cain i'r de o [Llanfechain]]

Afon yng ngogledd Powys sy'n llifo i mewn i Afon Efyrnwy yw **Afon Cain**. Mae hi'n tarddu ychydig i'r gorllewin o Lanfyllin, lle mae Nant Ffyllon a Nant Alan yn ymuno i'w ffurfio. Wedi llifo trwy Lanfyllin, mae hi'n parhau tua'r dwyrain, ochr yn ochr a'r briffordd A490, yna'r troi tua'r gogledd-ddwyrain heibio i Lanfechain, wedyn tua'r dwyrain eto i ymuno ag Efyrnwy ger Llansanffraid-ym-Mechain.

Cain
Cain
Categori:Llanfyllin
Categori:Llansanffraid-ym-Mechain
Tŷ Opera Sydney

Lleolir **Tŷ Opera Sydney** yn Sydney, Awstralia. Gwnaed yr adeilad yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO ar yr 28ain o Fehefin, 2007. Adeiladwyd yr adeilad yn seiliedig ar gynllun buddugol y pensaer Danaidd Jørn Utzon ac mae bellach yn un o adeiladau mwyaf unigryw yr 20g ac yn un o ganolfannau y celfyddau creadigol enwocaf y byd. Roedd yn un o'r ugain adeilad a gyrhaeddodd rownd derfynol prosiect Saith Rhyfeddod Newydd y Byd yn 2007.

Mae Tŷ Opera Sydney wedi ei leoli ar Bennelong Point yn Harbwr Sydney, yn agos at Bont Harbwr Sydney. Mae'r adeilad a'r ardal o'i amgylch yn un o eiconau mwyaf adnabyddus Awstralia.

Yn ogystal â chwmnïau theatr teithiol, ballet a chynhyrchiadau cerddorol, mae'r Tŷ Opera yn gartref i Opera Awstralia, Cwmni Theatr Sydney a Cherddorfa Symffoni Sydney. Caiff y ganolfan ei weinyddu gan Ymddiriedolaeth Tŷ Opera Sydney.

Delwedd:Sydney05LB.jpg
Delwedd:Sydney06LB.jpg
Delwedd:Sydney07LB.jpg
Delwedd:Sydney08LB.jpg
Delwedd:SydneyOperaHouseCrowd.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sydney
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Awstralia
Categori:Opera
Categori:Theatrau Awstralia
Categori:Tai opera
Troelus a Chresyd

bawd|*Troelus a Chresyd*, gol. W. Beynon Davies (Gwasg Prifysgol Cymru,1976)
Drama Gymraeg gan awdur anhysbys a gyfansoddwyd tua throad yr 17g yw ***Troelus a Chresyd***. Dyma'r enghraifft gynharaf o destun drama cyfan yn y Gymraeg sydd wedi goroesi (ceir rhannau o ddwy ddrama firagol gynharach, o ddiwedd yr Oesoedd Canol, yn y llawysgrifau).

Trosiad i'r Gymraeg ar ffurf ddrama fydryddol sy'n dilyn dau destun cynharach, sef y gerdd Saesneg Canol *Troylus and Cryseyde* gan Chaucer a'r gerdd Sgoteg *The Testament of Cresseid* gan yr Albanwr Robert Henryson ydyw.

Trasiedi ydyw, sy'n adrodd hanes serch Troelus am Cresyd (Cressida) yn amser Rhyfel Caerdroea.

Mae ymadroddion llafar y ddrama yn awgrymu mai person o ardal Sir Ddinbych oedd yr awdur, ond ni wyddom dim amdano/amdani. Cred y rhan fwyaf o ysgolheigion ei bod yn perthyn i ddegawdau cyntaf yr 17g.

Cafodd y ddrama ei pherfformio am y tro cyntaf (a chaniatau na fu perfformiad yn oes yr awdur) yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ystradgynlais 1954.

## Llyfryddiaeth 
**Troelus a Chresyd: o Lawysgrif Peniarth 106*, gol. W. Beynon Davies (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1976). Y testun gwreiddiol.
**Troelus a Chresyd*, gol. Gwyn Williams (Llandysul: Gwasg Gomer, 1976). Diweddariad.

## Gweler hefyd 
* Y Ddrama yn Gymraeg

Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu'r 17eg ganrif
Coleg normal

Math o goleg addysg uwch a sefydlwyd yn wreiddiol er mwyn hyfforddi athrawon yw **coleg normal** (Ffrangeg: *école normale*; Saesneg *normal college* neu *normal school*). Amcan y colegau normal oedd sefydlu safonau dysgu, sy'n esbonio'r enw (h.y. "*normal*eiddio" neu safoni).

Sefydlwyd y coleg cyntaf o'r fath yn Ffrainc yn 1685, gan Saint John Baptist de La Salle, yn ninas Reims, wrth yr enw *École Normale* (Ysgol Normal neu Safonol), er mwyn hyfforddi athrawon. Yng Nghymru ceir Coleg Normal, Bangor ("Y Coleg Normal" ar lafar), lle cafodd cenedlaethau o athrawon Cymreig eu hyfforddiant (a hynny, tan y 1970au, trwy gyfrwng y Saesneg yn unig, er bod trwch y darpar athrawon yn Gymry Cymraeg).

Categori:Addysg
The Testament of Cresseid

Cerdd Sgoteg Canol gan y bardd o'r Alban Robert Henryson (tua 1460-1500) yw ***The Testament of Cresseid***.  Parhad ydyw o hanes Cresyd fel y'i ceir yn y gerdd Saesneg Canol *Troilus and Criseyde* gan y Sais Geoffrey Chaucer.

Mae'r ddrama Gymraeg *Troelus a Chresyd* (tua 1600?) yn seiliedig ar y gerdd hon a gwaith Chaucer.

Categori:Cerddi'r 15fed ganrif o'r Alban
Categori:Cerddi Sgoteg o'r Alban
Categori:Llenyddiaeth Sgoteg yr Oesoedd Canol
Afon Camlad

Afon ym Mhowys, Cymru, ac yn Swydd Amwythig, Lloegr, yw **Afon Camlad**. Ffurfia ran o'r ffin rhwng Cymru a Lloegr, cyn llifo i Afon Hafren.

Mae'r afon yn tarddu yn agos i'r ffin, yn yr ardal i'r dwyrain o'r Y Drenewydd ac i'r de o bentref Snead. Llifa tua'r gorllewin, gan ffurfio rhan o'r ffin rhwng Cymru a Lloegr i'r gorllewin o Snead, cyn llifo i'r gogledd-orllewin i mewn i Gymru a thrwy Yr Ystog. Oddi yno, mae'n llifo tua'r gogledd, gan groesi'r ffin i Loegr, gan lifo ychydig i'r dwyrain o Llanffynhonwen cyn troi tua'r gorllewin eto, a ffurfio'r ffin rhwng Cymru a Lloegr i'r gogledd o Chirbury ac i'r de o Ffordun. Mae'n troi tua'r gogledd-orllewin i mewn i Gymru i ymuno ag Afon Hafren i'r gorllewin o Ffordun.

[250px|bawd|dim|Afon Camlad yn llifo trwy'r [Yr Ystog|Ystog]]

## Cyfeiriadau
Camlad
Camlad
Penuel

Lle a grybwyllir yn y Beibl yw **Penuel** ("wyneb Duw"), hefyd **Peniel**. Ymddengys ei fod i'r dwyrain o afon Iorddonen ac i'r gogledd o afon Jabbok.

Cofnodir yr hanes yn llyfr Genesis, lle mae Jacob yn ymryson â dyn, sy'n cael ei amlygu fel angel (Gen. 32:24-32). Rhoddodd Jacob yr enw "Penuel" neu "Peniel" ar y lle. Ceir cyfeiriad at dref ar y safle yn Llyfr y Barnwyr, lle mae'r trigolion yn gwrthod cynorthwyo Gideon, gyda'r canlyniad i Gideon ei dinistrio.

Daeth yn boblogaidd fel enw ar gapeli anghydffutfiol yng Nghymru, ac mae pentrefi o'r enw "Peniel" yn Sir Gaerfyrddin a Sir Ddinbych.

Categori:Lleoedd y Beibl
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Robert Henryson

Bardd o'r Alban a gyfansoddai yn y Sgoteg ar ddiwedd yr Oesoedd Canol oedd **Robert Henryson** (fl. tua 1460 – 1500). Roedd yn frodor o ddinas Dunfermline. Ni wyddys nemor dim arall amdano, ond gadawodd destun sawl cerdd ar ei ôl yn cynnwys *The Testament of Cresseid*.

## Cerddi
Testunau hir:
* *The Testament of Cresseid*
* *The Tale of Orpheus and Erudices his Quene*
* *The Morall Fabillis of Esope the Phrygian*

Testunau byr:

* *Robene and Makyne*
* *The Annuciation*
* *Sum Practysis of Medecyne*
* *Ane Prayer for the Pest*
* *The Garment of Gud Ladeis*
* *The Bludy Serk*
* *The Thre Deid-Pollis*
* *Against Hasty Credence*
* *The Abbay Walk*
* *The Praise of Age*
* *The Ressoning Betwix Aige and Yowth*
* *The Ressoning Betwix Deth and Man*

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Sgoteg o'r Alban
Categori:Llenorion y 15fed ganrif
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Addysgwyr o'r Alban
Ffordd yr A449

Priffordd yn ne Cymru a gorllewin canolbarth Lloegr yw'r **A449**. Mae'n cysylltu Casnewydd a Stafford yn Swydd Stafford.

## Trefi a phentrefi ar y ffordd neu gerllaw
* Casnewydd
* Rhaglan
* Rhosan ar Wy
* Ledbury
* Great Malvern
* Powick
* Caerwrangon
* Kidderminster
* Stourbridge
* Wolverhampton
* Stafford

A449
A449
Ffordd yr A472

Priffordd yn ne Cymru yw'r **A472**. Mae'n arwain o'r dwyrain i'r gorllewin, ar hyd maes glo De Cymru, yn cysylltu Brynbuga a Treharris.

## Trefi a phentrefi ar yr A472
* Brynbuga
* Little Mill
* Pont-y-pŵl
* Hafodyrynys
* Crymlyn
* Maesycwmer
* Ystrad Mynach
* Nelson
* Treharris

A472
Categori:Cludiant yn Sir Fynwy
Categori:Caerffili
Kidderminster

Tref a phlwyf sifil yng ngogledd Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Kidderminster**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Wyre Forest. Saif tua 13 milltir (21&nbsp;km) i'r gogledd o ddinas Caerwrangon a tua 17 milltir (27&nbsp;km) i'r de-orllewin o ganol Birmingham. 

Saif y dref ar Afon Stour ac mae Camlas Swydd Stafford a Swydd Gaerwrangon yn mynd trwyddi hefyd. Ar un adeg roedd yn enwog am ei diwydiant cynhyrchu carpedi, ac mae rhywfaint o hyn yn parhau.

Mae ffyrdd yr A442, yr A449, yr A451, yr A4535 a'r A456 yn pasio drwy'r dref.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 55,098.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Wyre Forest
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerwrangon
Categori:Trefi Swydd Gaerwrangon
Treharris

Tref fechan a chymuned ym mwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Treharris**. Saif yn rhan ogleddol y sir tua 1&nbsp;km i'r gorllewin o dref Trelewis, ar y briffordd A472. Mae'r gymuned yn cynnwys yr aneddiadau Edwardsville, Pentrebach a Mynwent y Crynwyr.

Sefydlwyd y dref o amgylch gwaith glo yr ''Harris's Navigation Colliery'', a agorwyd yn 1878. Enwyd y gwaith glo a'r dref ar ôl Frederick William Harris, perchennog yr *Harris Navigation Steam Coal Company*. Ceir Ysgol Gynradd Gymraeg Rhydygrug yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Merthyr Tudful
Categori:Trefi Merthyr Tudful

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Ffordd yr A473

Priffordd yn ne Cymru yw'r **A473**. Mae'n cysylltu Pontypridd a Phen-y-bont ar Ogwr.

Ceir dechrau'r A473 yn Nhrefforest, fymryn i'r de o Bontypridd, lle mae cyffordd a'r priffyrdd A470, A4058 ac A4054. Hyd at bentref Tonteg mae'n arwain i'r de-ddwyrain, yna mae'n troi i'r de-orllewin heibio Llanilltud Faerdre, Beddau a Llantrisant. Wedi mynd drwy Lantrisant, mae'n troi i'r gorllewin drwy Lanharan yna i'r de-orllewin drwy Bencoed. Mae'n mynd drwy ganol Pen-y-bont ar Ogwr, cyn ymuno â'r A48 ychydig i'r gorllewin.

A473
Categori:Cludiant yn Rhondda Cynon Taf
Categori:Cludiant ym Mhen-y-bont ar Ogwr
Trefforest

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Trefforest**. Fe'i lleolir yng nghymuned Pontypridd, i'r de-ddwyrain o ganol y dref. 

Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 5,072.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Agorodd teulu Crawshay waith tunplat yma yn 1835. Mae yno orsaf reilffordd, ac mae gan Brifysgol Morgannwg gampws yn Nhrefforest.

## Enwogion 
* Tom Jones, canwr
* Morfydd Llwyn-Owen, cyfansoddwr
* Meic Stephens, llenor a golygydd

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Pontypridd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)
Crymlyn

:''Erthygl am y dref ym mwrdeistref sirol Caerffili yw hon. Ceir mannau eraill sy'n dwyn yr enw 'Crymlyn' drwy Gymru.*

Tref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Crymlyn** (Saesneg: *Crumlin''). Saif yn nyffryn Afon Ebwy, bum milltir i'r gorllewin o dref Pont-y-pŵl, o fewn dim i'r ffin â Sir Fynwy.

Mae'r dref yn enwog am y bont reilffordd, a agorwyd yn 1857 ac a gaewyd yn 1964. Hon oedd y bont reilffordd uchaf ym Mhrydain ar hyd y cyfnod yma; roedd yn 220 troedfedd o uchder a 1,650 troedfedd o hyd. Bu raid chwalu'r bont yn 1967, gan ei bod mewn cyflwr peryglus. Cyn ei dymchwel, ffilmiwyd golygfeydd ar gyfer y ffilm  *Arabesque* gyda   Sophia Loren a Gregory Peck.

Roedd cangen Crymlyn o Gamlas Sir Fynwy a Brycheiniog yn diweddu yma. Llanwyd y rhahn yma o'r gamlas yn niwedd y 1960au, i adeiladu'r briffordd A465. Caeodd gwaith glo'r *Naviigation* yn 1967. Cafwyd rhywfaint o ddiwydiant newydd; Crymlyn yw canolfan cynhyrchu Pot Noodle.

## Geirdarddiad
Gair cyfansawdd yw 'Crymlyn' (a'r hen sillafiad 'Crymlin' a 'Chrimlyn'): 'crwm' a 'llyn' (llyn gyda thro), ac fe'i nodwyd yn gyntaf yn 1630. Daw'r enw o enw fferm, a phont dros Afon Ebwy, a leolir ger tro yn yr afon; cofnodir yr enw ""Pont Grymiyn" yn 1631.

Ceir "Tyddyn Crymlyn" yn Arfon, "Pont Grymlyn" a "Rhyw Crynlin" ger Tredegar, a "Chremelyn" (1319) a "Thir Pont Crimlin" ym Mro Morgannwg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
* Twyni Crymlyn

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Caerffili
Categori:Trefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
Lyn Evans

Gwyddonydd o Gymru yw **Lyn Evans** (ganed 1945). Ef oedd cyfarwyddwr prosiect CERN, ger Genefa yn y Swistir.

Fe'i ganwyd a magwyd yn Aberdâr, yng nghymoedd de Cymru. Addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Bechgyn Aberdâr, lle bu ganddo ddiddordeb mewn gwyddoniaeth. Ond cafodd hi'n anodd pasio ei Lefel O mewn Ffrangeg, cymhwyster a oedd yn angenrheidiol iddo allu astudio cwrs gwyddoniaeth ym Mhrifysgol Abertawe. Roedd ganddo ddiddordeb mewn cemeg pan oedd yn ifanc, Gwbrwywyd â Doethuriaeth Anrhydedd mewn Gwyddoniaeth gan Brifysgol Morgannwg yng Ngorffennaf 2010.

Cymrawd ymwchwil oedd Evans yn CERN i gychwyn, wedi iddo ymweld â'r sefydliad am y tro cyntaf ym 1969.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  BBC Wales SciFiles "Evans the Atom"

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Pobl o Aberdâr
Walter Coffin

Diwydiannwr arloesol a gwleidydd o dde Cymru oedd **Walter Coffin** (1784 - 15 Chwefror 1867).

Ganed Coffin yn 1784 yn Penybont-ar-Ogwr, Sir Forgannwg. Yn 1807 prynodd fferm o'r enw Dinas Rhondda (ar safle pentref Dinas Rhondda heddiw) yng Nghwm Rhondda. Yno yr agorodd y pwll glo dwfn cyntaf yng Nghwm Rhondda, yn 1811, ar lan afon Rhondda gyferbyn â gorsaf trenau Dinas Rhondda heddiw. Glo bitwmen a gloddid.

Yn nes ymlaen yn ei yrfa daeth yn un o gyfarwyddwyr Rheilffordd Cwm Taf. Yn 1852 cafodd ei ethol dros y Rhyddfrydwyr yn Aelod Seneddol Caerdydd. Undodiad oedd Coffin, ac ef oedd yr Anghydffurfiwr cyntaf i gael ei ethol yn AS yng Nghymru. Golygai ei fuddugoliaeth ddiwedd ar deyrnasiad gwleidyddol teulu Bute hefyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Genedigaethau 1784
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1867
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Undodiaid
Shillong

Prifddinas talaith Meghalaya yng ngogledd-ddwyrain India yw **Shillong** (Khasi: *Shillong*, Hindi: शिलांग, Bengaleg: শিলং). Mae'n gorwedd ar uchder o 1.496m ac mae ganddi boblogaeth o tua 260,000.

O 1874 hyd 1905 roedd Shillong yn brifddinas hen dalaith Assam (oedd llawer ehangach na'r dalaith bresennol o'r un enw). Daeth yn brifddinas Meghalaya pan grëwyd y dalaith honno yn 1972.

Amgylchynnir y ddinas gan fryniau a orchuddir a choedwigoedd pin. Mae Llyn Wad a'r gerddi botanegol ymhlith atyniadau Shillong. Mae'n un o'r lleoedd gwlypaf yn India, diolch i law y monsŵn.

250px|bawd|dim|Clwb golff Shillong yw un o'r rhai hynaf yn India

Categori:Dinasoedd India
Categori:Brynfeydd India
Categori:Meghalaya
Vathy, Ithaca

Prifddinas ynys Ithaca, un o'r Ynysoedd Ionaidd yng Ngwlad Groeg, yw **Vathy** (hefyd **Vathí**).

Categori:Trefi Gwlad Groeg
Edward Hughes (Y Dryw)

Bardd a gweinidog o Sir y Fflint oedd **Edward Hughes** (Gorffennaf 1772 - 11 Chwefror 1850), a fu'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Y Dryw**. Roedd yn ddyn lled fyr a dyna pam y dewisodd yr enw "Y Dryw".

## Bywgraffiad
Ganed Hughes yn Nannerch, Sir y Fflint, yn 1772. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Yr Iesu, Rhydychen. Gwasanaethodd yn y fyddin fel caplan am rai blynyddoedd. Penodwyd ef yn rheithor Llanddulas ond symudodd wedyn i wasanaethu ym Modfari, lle y bu am 32 o flynyddoedd hyd ei farwolaeth yn 1850. Bu farw ym Modfari ar 11 Chwefror 1850, ac fe'i claddwyd yno ar 15 Chwefror 1850.

## Gwaith llenyddol
Roedd yn fardd adnabyddus yn y Gogledd. Daeth i sylw'r cyhoedd yn Eisteddfod Dinbych yn 1818 am ei awdl 'Elusengarwch', sy'n amlygu ei daliadau "gwerinol". Ynddi mae'n cwyno am gyflwr y tlodion yng ngwledydd Prydain lle mae'r "gwobrau mawr" yn cael eu dwyn gan y dugiaid a'r cyfoethogion yn "nofio mewn nwyfiant" tra bod y tlawd yn marw o eisiau bwyd. Cafwyd cryn gynnwrf yn yr eisteddfod pan ddyfarnodd Bardd Nantglyn a William Owen Pughe fod y wobr yn mynd i'r Dryw yn lle Dewi Wyn o Eifion.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*'Y Dryw' ar Y Bywgraffiadur Ar-lein

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1772
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1850
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Dryw (gwahaniaethu)

Aderyn yw'r Dryw. Gallai'r gair gyfeirio at sawl peth arall hefyd:

*Edward Hughes (Y Dryw), bardd
*Llyfrau'r Dryw, cyhoeddwyr
*Hela'r Dryw Bach, arfer gwerin
Gŵyr (etholaeth Senedd Cymru)

Mae **Gŵyr ** yn Etholaeth Senedd Cymru yn rhanbarth etholiadol Cynulliad Gorllewin De Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Mae'r etholaeth yn ethol un Aelod Cynulliad gyda'r ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau'n ennill. Mae'r etholaeth hefyd yn un o saith etholaeth yn Rhanbarth Gorllewin De Cymru sy'n ethol pedwar aelod ychwanegol, yn ogystal â'r saith aelod o'r etholaeth er mwyn cynnig elfen o gynrychiolaeth gyfrannol i'r ardal gyfan.

## Aelodau Cynulliad 
* 1999  – 2016: Edwina Hart (Llafur)
* 2016 - Rebecca Evans (Llafur)

## Canlyniad etholiadau
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
## Gweler hefyd
*Gŵyr (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Edward Hughes

Gallai **Edward Hughes** gyfeirio at un o sawl person:

*Edward Hughes (Y Dryw), bardd
*Edward David Hughes, gwyddonydd
*Edward Hughes (esgob)
Ogwr (etholaeth Senedd Cymru)

Mae **Ogwr** yn Etholaeth Senedd Cymru yn rhanbarth Gorllewin De Cymru.  yw'r aelod presennol.

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 – 2016: Janice Gregory (Llafur)
* 2016 -  Huw Irranca-Davies (Llafur)

## Aelodau o'r Senedd 
* 2016 -  Huw Irranca-Davies (Llafur)
* 2021 - Huw Irranca-Davies (Llafur)

## Canlyniadau etholiad
### Etholiadau yn y 2010au 
### Etholiadau yn y 2000au 
### Etholiadau yn y 1990au 
## Gweler hefyd
Ogwr (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Rhondda (etholaeth Senedd Cymru)

Mae **Rhondda** yn un o etholaethau Senedd Cymru ac sy'n ethol un aelod drwy ddefnyddio'r dull cyntaf i'r felin o ethol ymgeiswyr. Mae hefyd yn un o 8 etholaeth yn Rhanbarth Canol De Cymru, sy'n ethol pedwar AS ychwanegol gan ddefnyddio'r dull aelodau ychwanegol (*Additional Member System*) ar ben yr wyth arall. Fel hyn, ceir elfen o gynrychiolaeth gyfrannol.

Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Crëwyd yr etholaeth hon ar gyfer Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999; mae ei ffiniau wedi'i sefydlu ar etholaeth a oedd yno o'i blaen, sef etholaeth Rhondda (etholaeth seneddol) a etholai Aelod Seneddol ar gyfer Tŷ'r Cyffredin yn Llundain.

## Aelodau Cynulliad
* 1999 – 2003: Geraint Davies (Plaid Cymru)
* 2003 – 2016: Leighton Andrews (Llafur)
* 2016 – 2021 Leanne Wood (Plaid Cymru)

## Aelodau o'r Senedd
* 2016 – 2021 Leanne Wood (Plaid Cymru)
* 2021 – Elizabeth Buffy Williams (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniad Etholiad 2016
### Canlyniad Etholiad 2011
### Canlyniad Etholiad 2007
## Gweler hefyd
*Rhondda (etholaeth seneddol)

Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Preseli Penfro (etholaeth Senedd Cymru)

Mae **Preseli Penfro** yn Etholaeth Senedd Cymru yn Rhabarth Gorllewin De Cymru.  yw'r aelod presennol.

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 – 2003: Richard Edwards (Llafur)
* 2003 – 2007: Tamsin Dunwoody (Llafur)
* 2007 – Paul Davies (Ceidwadol)

## Etholiadau
### Etholiadau yn y 2010au 
### Canlyniadau Etholiad 2007
### Gweler hefyd
*Preseli Penfro (etholaeth seneddol)

Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Dwyrain Abertawe (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw **Dwyrain Abertawe** o fewn Rhanbarth Gorllewin De Cymru.  yw'r Aelod o'r Senedd presennol.

## Aelodau 
* 1999 – 2001: Val Feld (Llafur)
* 2001 – 2011: Val Lloyd (Llafur)
* 2011 – presennol: Mike Hedges (Llafur)

## Canlyniadau etholiad
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
Cynhaliwyd yr isetholiad cyntaf i'r Cynulliad ar 27 Medi, 2001 wedi marwolaeth yr aelod Llafur, Val Feld. 

### Etholiadau yn y 1990au
## Gweler hefyd
*Dwyrain Abertawe (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Eglwys Padrig Sant, Caerdydd

bawd|Eglwys Padrig Sant, Caerdydd.
Eglwys Babyddol yn ardal Grangetown, Caerdydd yw **Eglwys Padrig Sant**. Fe'i hagorwyd yn 1930. Mae'n eglwys Saesneg ei hiaith ac yn rhan o Archesgobaeth (Gatholig) Caerdydd.

## Dolenni allanol
* Gwefan yr egwlys  

Padrig Sant
Caerdydd, Padrig Sant
Categori:Sefydliadau 1930
Ffordd yr A474

Priffordd yn ne Cymru yw'r **A474**. Mae'n cysylltu Llansawel a Rhydaman.

## Trefi a phentrefi ar hyd yr A474
*Llansawel
*Castell Nedd
*Dyffryn Clydach
*Cadoxton
*Fforest Goch
*Rhos
*Gellinudd
*Pontardawe
*Gelligron
*Rhydyfro
*Cwmgors
*Gwaun-Cae-Gurwen
*Glanaman
*Garnant
*Rhydaman

Categori:Cludiant yng Nghastell-nedd Port Talbot
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
A474
Ffordd yr A475

Priffordd yng Ngheredigion a Sir Gaerfyrddin, de-orllewin Cymru, yw'r **A475**. Mae'n ffordd gymharol fer, 19.18 milltir o hyd, yn cysylltu Castell Newydd Emlyn a Llanbedr Pont Steffan.

## Trefi a phentrefi ar yr A475
* Castell Newydd Emlyn
* Llandyfriog
* Aber-banc
* Penrhiw-llan
* Horeb
* Pren-gwyn
* Rhydowen
* Cwmsychbant
* Llanwenog
* Llanwnnen
* Llanbedr Pont Steffan

Categori:Cludiant yng Ngheredigion
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
A475
Castellhywel

Pentref bychan yn ne Ceredigion, Cymru, yw **Castellhywel** (neu **Castell Hywel**; ffurf Saesneg: *Castell Howell*). Mae'n gorwedd ar y B4459 tua 7 milltir i gyfeiriad y gorllewin o Lanbedr Pont Steffan a thua'r un pellter i'r de o Geinewydd.

Cysylltir y pentref â'r addysgwr a bardd David Davis (Dafis Castellhywel). Agorodd ei ysgol enwog yng Nghastellhywel tua 1782; cafodd nifer o bobl o deuluoedd blaenllaw addysg glasurol yno: daethwyd i'w hadnabod fel "Athen Ceredigion".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llandysul
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Vernon Handley

Arweinydd o Loegr oedd **Vernon George "Tod" Handley** (11 Tachwedd 1930 - 10 Medi 2008).

Cafodd ei eni yn Llundain, mab cerddor Cymreig.

Categori:Arweinyddion o Loegr
Categori:Cerddorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Rhydowen, Ceredigion

:''Erthygl am y pentref yng Ngheredigion yw hon. Am ddefnydd arall o'r enw gweler Rhydowen.''  

Pentref bychan yn ne Ceredigion yw **Rhydowen**. Gorwedd ar yr A475 rhwng Pren-gwyn a Cwmsychbant, tua 7 milltir i'r gorllewin o Llanbedr Pont Steffan. Llifa Afon Cletwr heibio i'r pentref.

Mae gan y pentref boblogaeth o 347, gyda tua 200 ohonynt yn medru'r Gymraeg.

Gerllaw mae capel Llwynrhydowen, lle treuliodd David Davis (Dafis Castellhywel) gyfnod yn gweinyddu yn y 18g. Roedd aelodau grŵp pop Cymraeg a gwerin o'r 1960au, Y Cwiltiaid yn aelodau o'r capel Undodaidd yn y pentref ac yno y bu iddynt berfformio gyntaf cyn canu ar draws Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llandysul
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Amgueddfa'r Louvre

Amgueddfa yn ninas Paris, Ffrainc yw '''Amgueddfa'r Louvre'* (Ffrangeg: *Musée du Louvre''). Dyma amgueddfa genedlaethol Ffrainc. Mae'n un o'r amgueddfeydd mwyaf a phwysicaf yn y byd sy'n gartref i sawl gwaith celf enwog o gyfnod yr Henfyd ymlaen.

Dechreuodd y Louvre fel palas brenhinol. Cynlluniwyd y colonâd marweddog gan Claude Perrault (1613 - 1688), brawd Charles Perrault, awdur y casgliad chwedlau gwerin enwog *Contes de ma mère l’Oye*. Agorwyd yr amgueddfa yn 1793 ar ôl gwrthdroi brenhiniaeth Ffrainc gan y Chwyldro Ffrengig. Cnewyllyn yr amgueddfa oedd casgliad celf personol brenhinoedd Ffrainc. Ychwanegwyd at y casgliad gan Napoleon Bonaparte a chan lywodraeth Ffrainc ac unigolion yn y 19g, yn cynnwys casgliad arbennig o waith yr Argraffiadwyr.

Mae gan yr amgueddfa arwynebedd o 60 000 m², a chafodd 8,300,000 o ymwelwyr yn 2007. Ceir rhai o weithiau celf enwocaf y byd yma, yn arbennig y *Mona Lisa*, ''Y Forwyn a Phlentyn gyda'r Santes Ann*, *Venus de Milo*, *Deddfau Hammurabi* a *Buddugoliaeth Adeiniog Samothrace''. Yma hefyd mae'r dabled garreg sy'n cynnwys Cyfraith Hammurabi. Mae gwaith yr Argraffiadwyr yn cael ei gadw ar wahân yn y Jeu de Palmes yng Ngerddi'r Tuileries.

O flaen y prif adeilad ceir "Pyramid Pompidou", a enwir ar ôl Georges Pompidou (1911-1974), Prif Weinidog Ffrainc yn y 1960au a dechrau'r 1970au.

Categori:Louvre
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mharis
Categori:Amgueddfeydd Ffrainc
Categori:Orielau celf cenedlaethol
Categori:Palasau Ffrainc
Categori:Sefydliadau 1793
Gwrthfater

Mewn ffiseg cnewyllol, mae **gwrthfater** yn ddefnydd wedi'i wneud o wrthgnewyllynau sydd a'r un mas â mater cyffredin, ond fod ganddynt wefr gwahanol a nodweddion gronynnau megis rhifau lepton a baryon. Ceir gwrth-hydrogen a gwrthheliwm. Mae cymysgu mater a gwrthfater yn difa'r ddau ond yn creu ynni enfawr a photonau. Nid yw gwyddoniaeth yn deall pam fod cymaint o fater a chyn lleied o wrthfater yn y bydysawd.

Yn 1995 cyhoeddodd CERN eu bod wedi creu naw atom o wrth-hydrogen o fewn arbrawf PS210.  Yn 2002 cyhoeddodd yr arbrawf ATHENA, oedd wedi'i leoli o fewn CERN, eu bod wedi creu gwrth-hydrogen 'oer'.  Cymerodd 8 mlynedd pellach cyn i'r arbrawf ALPHA (sydd wedi'i ffurffio gan rai o aelodau'r cyn-arbrawf ATHENA) lwyddo i ddal atomau gwrth-hydrogen mewn trap niwtral magnetig..  Yn 2012 goleuodd ALPHA atomau o gwrth-hydrogen gyda ymbelydredd microdonol gan cynhyrfu trosiad cwantwm (newidiad sbin) mewn gwrth-hydrogen am y tro cyntaf.

## Defnyddiau 
Yn ymarferol defyddir gwrthfater o fath positronnau (gwrth-electronnau) i greu delweddau yn y byd meddygol mewn techneg a enwir yn PET (Positron emission tomography).

Defnydd posibl arall yn y dyfodol pell yw creu tanwydd.

## Gweler hefyd 
* Mater

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan yr arbrawf ALPHA

Categori:Ffiseg Cwantwm
Categori:Ffiseg gronynnau
Categori:Mater
Gwyneth Paltrow

Actores a chantores yw **Gwyneth Kate Paltrow** (ganwyd 27 Medi 1972) o Los Angeles, Califfornia. Yn ferch i Brice Paltrow a Blythe Danner, gadawodd Paltrow ei chwrs prifysgol er mwyn dilyn gyrfa ym myd actio. Dechreuodd ei gyrfa yn perfformio mewn theatrau ym 1990, a chafodd ei rhan gyntaf mewn ffilm y flwyddyn ganlynol. Mae ei ffilmiau cynharaf yn cynnwys y ffilmiau llwyddiannus *Se7en (1995), Emma* (1996), lle chwaraeodd y prif ran, a *Sliding Doors* (1998). Derbyniodd feirniadaethau clodwiw am ei pherfformiad yn *Shakespeare in Love* (1998); enillodd Wobr yr Academi am yr Actores Gorau, Gwobr Golden Globe a dau o wobrau'r Chymdeithas yr Actorion Sgrîn am Brif Actores Eithriadol ac fel aelod o Gast Eithriadol, ynghyd â nifer o wobrau ac enwebiadau eraill.

Parhaodd ei llwyddiant gyda rôlau mewn ffilmiau fel *The Talented Mr. Ripley* (1999) a *Shallow Hal* (2001). Serennodd hefyd yn y ffilm *Duets* (2000), a gynhyrchwyd ac a gyfarwyddwyd gan ei thad Bruce Paltrow. Canodd Gwyneth Paltrow ddwy gân ar y trac sain a bu'r caneuon yn llwyddiannus mewn rhai gwledydd. Derbyniodd enwebiad am Wobr Golden Globe am yr Actores Orau mewn Ffilm am *Proof* (2005). Yn fwy diweddar, ymddangosodd yn y ffilm *Iron Man* (2008).

Yn aml, mae ei bywyd personol wedi derbyn llawer o sylw gan y wasg; bu'n canlyn â Brad Pitt o 1995 tan 1997, a phriododd Chris Martin, prif leisydd y band roc Seisnig Coldplay, yn 2003. Maent yn rhieni i ddau o blant, Apple Blythe Alison Martin (g. 2004) a Bruce Anthony Martin (g. 2006). Dywedodd Paltrow iddi leihau ei baich gwaith ar ôl genedigaeth ei phlentyn cyntaf. Ym mis Mawrth 2014, cyhoeddwyd y byddai'r cwpl yn gwahanu ar ôl bod yn briod am ddeng mlynedd.

## Ffilmiau 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Ffiseg gronynnau

Cangen o ffiseg yw **ffiseg gronynnau** neu **ffiseg y gronyn** (Saesneg: *particle physics*) sy'n astudio cyfansoddion elfennol mater ac ymbelydredd a'r rhyngweithiau rhyngddynt. Mae weithiau'n cael ei galw'n **ffiseg ynni dwys**. Gellir creu'r gronynnau elfennol hyn mewn cyflymydd gronynnol (*particle accelerator*), fel yr un sydd gan CERN. Mae ymchwiliad yn y maes yma wedi creu rhestr hir o ronynnau.

## Gronynnau isatomig 
Gronyn isatomig yw gronyn sy'n llai nag atom. Mae hyn yn golygu ei fod yn fach iawn ac ni ellir ei weld.

## Gweler hefyd 
* Evan James Williams, (1903–1945), ffisegydd, Pelydr-X a ffiseg gronynnol


Gronynnau
Mona Lisa

Llun gan Leonardo da Vinci sydd yn awr yn amgueddfa'r Louvre ym Mharis yw'r **Mona Lisa**, weithiau **Monna Lisa** (Eidaleg: *La Gioconda*; Ffrangeg: *La Joconde*). Mae'n lun mewn olew, 77 × 53&nbsp;cm, ac fe'i harluniwyd rhwng 1503 a 1507.

Ystyrir y *Mona Lisa* yn gyffredinol yn arlunwaith enwocaf y byd; mae'r wên enigmatig yn arbennig o enwog. Credir mai Lisa del Giocondo oedd y ferch a ddangosir yn y llun. Wedi marwolaeth Leonardo, daeth y llun i feddiant brenin Ffrainc, ac yn ystod y 16g roedd ar furiau Castell Fontainebleau. Am gyfnod, bu yn ystafell wely Napoleon Bonaparte, ond treuliodd amser mewn seler hefyd. Ers y 18g mae wedi bod yn y Louvre. Cafodd y llun ei ddwyn yn 1911, ond cafwyd hyd iddo yn yr Eidal.

Categori:Leonardo da Vinci
Categori:Louvre
Categori:Gweithiau'r 1500au
Categori:Peintiadau'r 16eg ganrif
Categori:Peintiadau o'r Eidal
Categori:Portreadau
Cross Hands

:''Am y pentref o'r un enw yn Sir Benfro, gweler Cross Hands, Sir Benfro''.

Pentref yn Nghwm Gwendraeth yn Sir Gaerfyrddin yw **Cross Hands**. Ni ymddengys fod enw Cymraeg iddo.

Saif Cross Hands gerllaw cyffordd y priffyrdd A48 a'r A476, tua 12 milltir i'r dwyrain o dref Caerfyrddin ac i'r gogledd o Lanelli. Ceir parc busnes ar gyrion y pentref, ynghyd â gwasanaethau ar gyfer teithwyr ar yr A48. Yn ôl un stori, cafodd y pentref ei enw oherwydd mai yma y byddai swyddogion carchar yn cyfarfod i gyfnewid carcharorion rhwng carchardai Caerfyrddin ac Abertawe.

Yn weinyddol, mae Cross Hands yn rhan o ward Llannon, sydd hefyd yn cynnwys pentrefi Tymbl a Llannon.

Gerllaw ceir Parc Coetir y Mynydd Mawr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Ffordd yr A477

Prifordd yn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro yn ne-orllewin Cymru yw'r **A477**. Mae'n cysylltu Sanclêr a Johnston, Sir Benfro. Mae'n croesi Afon Cleddau ar hyd Pont Cleddau ger Doc Penfro.

## Trefi a phentrefi ar yr A477
O'r dwyrain i'r gorllewin:

* Sanclêr
* Llanddowror
* Rhos-goch
* Llanteg
* Cilgeti
* Redberth
* Sageston
* Milton
* Doc Penfro
* Neyland
* Johnston

Categori:Cludiant yn Sir Benfro
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
A477
Ffordd yr A478

Priffordd yng Ngheredigion, Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro yn ne-orllewin Cymru yw'r **A478**. Mae'n cysylltu Aberteifi a Dinbych y Pysgod.

## Trefi a phentrefi ar yr A478
O'r gorllewin i'r dwyrain:
* Aberteifi
* Pen-y-bryn
* Rhoshill
* Blaen-y-ffos
* Crymych
* Efailwen
* Llandysilio
* Clunderwen
* Arberth
* Tredeml
* Begeli
* Pentlepoir
* Wooden
* Moreton
* New Hedges
* Dinbych y Pysgod

Categori:Cludiant yng Ngheredigion
Categori:Cludiant yn Sir Benfro
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
A478
Valparaíso

Dinas a phorthladd pwysig yn Tsile, De America, yw **Valparaíso**. Fe'i lleolir ar arfordir y Cefnfor Tawel  i'r gogledd-orllewin o'r brifddinas, Santiago de Chile. Dyma ddinas ail fwyaf y wlad. Cafodd ei sefydlu gan y Sbaenwyr ym 1536. Mae wedi dioddef sawl daeargryn fawr yn ei hanes ac mae'n adnabyddus am ei heglwys gadeiriol.

## Enwogion 
* Salvador Allende. Ganed y gwleidydd, a ddaeth yn arlywydd y wlad am gyfnod byr cyn cael ei ddymchwel gan y Cadfridog Augusto Pinochet gyda chymorth y CIA, yn Valparaíso ar 26 Gorffennaf 1908.

Categori:Dinasoedd Tsile
Categori:Rhanbarth Valparaíso
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Tsile
Camlas Kiel

bawd|250px
[250px|bawd|Golygfa ar y gamlas ger [Kiel]]
Camlas yn yr Almaen sy'n cysylltu dinas Kiel, ar lan y Môr Baltig, ac aber Afon Elbe a Môr y Gogledd yw **Camlas Kiel** (Almaeneg: *Nord-Ostsee-Kanal*). Ei hyd yw 61 milltir. Ei hen enw oedd **Camlas y Kaiser Wilhelm** (*Kaiser-Wilhelm-Kanal*). Mae'n cael ei chyfrif y gamla*Testun italig*s brysuraf yn y byd: defnyddiodd 43,000 o longau y gamlas, heb gyfrif cychod, yn 2007. Gorwedd yn nhalaith Schleswig-Holstein.

Kiel
Categori:Schleswig-Holstein
Ffordd yr A541

bawd|
Priffordd yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw'r **A541**. Mae'n cysylltu  Trefnant a  Wrecsam.

## Trefi a phentrefi ar yr A541
[250px|bawd|Yr A541 ger [Yr Wyddgrug.]]

* Trefnant
* Bodfari
* Afon-wen
* Rhydymwyn
* Yr Wyddgrug
* Pontblyddyn
* Caergwrle
* Abermorddu
* Cefn-y-bedd
* Gwersyllt
* Wrecsam

Categori:Cludiant yn Sir y Fflint
Categori:Cludiant yn Sir Ddinbych
Categori:Cludiant yn Wrecsam
Categori:Ffyrdd Cymru
Welwyn Garden City

Tref yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr, yw **Welwyn Garden City**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Welwyn Hatfield.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Welwyn Garden City boblogaeth o 48,380.

Cafodd ei sefydlu gan Syr Ebenezer Howard yn 1919 a daeth yn un o "drefi newydd" Lloegr yn 1948.

Mae Caerdydd 209.2 km i ffwrdd o Welwyn Garden City ac mae Llundain yn 32.7&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy St Albans sy'n 10.8&nbsp;km i ffwrdd.

## Enwogion 
* Ceri Wyn Jones (g. 1967), bardd Cymraeg a aned yn y dref yn 1967

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Welwyn Hatfield
Categori:Trefi Swydd Hertford
Bryniau Khasia

[160px|bawd|Arwydd yn cofnodi gwlypder eithriadol [Cherrapunji]]
Ardal o fryniau sy'n rhan o gadwyn Garo-Khasi yn nhalaith Meghalaya, gogledd-ddwyrain India, yw **Bryniau Khasia** (neu **Bryniau Khasi**). Mae'r bryniau, sy'n gorwedd am y ffin â Bangladesh, yn orchuddiedig â choedwigoedd isdrofannol ac yn gorwedd i'r de-orllewin o Shillong, prifddinas Meghalaya.

Preswylir y bryniau gan y bobl Khasi lleol; gelwir yr ardal yn Fryniau Khasia ar eu hôl. Yng nghyfnod y Raj Brydeinig, rhennid yr ardal yn sawl teyrnas fechan led-annibynnol yn yr hyn a elwir yn Wladwriaethau Bryniau Khasi/Khasia.

Denodd yr ardal genhadwyr o Gymru yn ail hanner y 19eg ganrif - cyrhaeddodd y cenhadwr Methodus Calfinaidd cyntaf yn 1841 - ac yn enwedig yn y 1910au fel un o sgileffeithiau Diwygiad 1904-1905 yng Nghymru, ac mewn canlyniad mae canran uchel o'r trigolion yn Gristnogion.

Cyfrifir un o drefi Bryniau Khasia, sef Cherrapunji, yn un o'r lleoedd gwlypaf yn y byd.

## Dolenni allanol 
*  Welshrevival.org  Adolygiad o'r llyfr *The Revival in the Khasia Hills* gan Mrs John Roberts

Categori:Mynyddoedd India
Categori:Meghalaya
John Jones, Gellilyfdy

Copïydd llawysgrifau a hynafiaethydd o Gymru oedd **John Jones, Gellilyfdy** (tua 1585 — 1657/58).

## Bywgraffiad
Roedd yn enedigol o blas Gellilyfdy, plwyf Ysgeifiog yn Sir y Fflint. Canodd y beirdd Wiliam Llŷn a Wiliam Cynwal farwnadau ar ôl ei daid, Siôn ap Wiliam, a feddai ar gasgliad o lawysgrifau roedd llawer ohonynt yn ymwneud ag ardal Dyffryn Clwyd. Etifeddwyd y casgliad gan ei fab, William Jones. Daeth ei fab yntau, John Jones, yn gyfarwydd â'r llawysgrifau hyn yn gynnar yn ei oes.

Roedd John Jones mewn anawsterau ariannol parhaus, ac fe'i carcharwyd am ddyled nifer o weithiau, o leiaf deirgwaith yng Ngharchar y Fflyd yn Llundain.

Yn ystod ei dymhorau yn y carchar y gwnaeth lawer o'i waith copïo llawysgrifau, ond gweithiai hefyd yng Nghaerdydd (1612) ac ym mhlasdai uchelwyr mewn sawl rhan o Gymru. Mae dros gant o'i lawysgrifau ar gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ac eraill yn Llyfrgell Dinas Caerdydd a'r Amgueddfa Brydeinig. Nodweddir y llawysgrifau hyn gan ei arddull unigryw a chain, ac addurnir y testun yn aml â lluniau bychain ac addurniadau eraill. Roedd ganddo gysylltiad agos â'r hynafiaethydd Robert Vaughan, ysgwïer Hengwrt, ac o'r herwydd cadwyd llawer o'i lawysgrifau yng nghasgliad Hengwrt (Llawysgrifau Peniarth yn ddiweddarach).

Yn llaw John Jones ceir yr unig destun o'r chwedl *Ystoria Ysgan ab Asgo* sydd ar glawr, a ysgrifennwyd ganddo ar 23 Rhagfyr 1608.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1580au
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1650au
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Trum y Ddysgl

Mae **Trum y Ddysgl** yn gopa mynydd a geir ym Moel Hebog yn Eryri; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 505 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 709 metr (2326 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Ffordd yr A476

Priffordd yn Sir Gaerfyrddin yn ne-orllewin Cymru yw'r **A476**. Mae'n cysylltu Llanelli a Fairfach ger Llandeilo.

## Trefi a phentrefi ar yr A476
*Llanelli
*Panteg
*Llannon
*Tymbl Uchaf
*Cross Hands
*Gorslas
*Carmel
*Gelli Aur
*Fairfach

Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
A476
David Griffiths

Gallai **David Griffiths** gyfeirio at un o sawl person:

* David Griffiths (gweinidog) (1756-1834)
* David Griffiths (Clwydfardd) (1800-1894), Archdderwydd
* David Griffiths (gwleidydd) (1896-1977), gwleidydd Llafur
* David Griffiths (arlunydd) (1939-)
Evan Vincent Evans

Golygydd a newyddiadurwr o Gymru oedd Syr **Evan Vincent Evans** (25 Tachwedd 1851 – 13 Tachwedd 1934), a adnabyddid fel rheol fel **E. Vincent Evans**. Roedd yn ffigwr amlwg ym myd yr Eisteddfod Genedlaethol a chymdeithasau diwylliannol Cymru yn chwarter olaf y 19g a dechrau'r 20c ac yn adnabyddus am ei wladgarwch twym, er nad oedd yn genedlaetholwr fel y cyfryw.

Ganed Evans yn Llanegryn, ym mhlwyf Llangelynnin, Meirionnydd (Gwynedd) yn 1851 i deulu o werinwyr. Collodd ei fam pan oedd yn bedair oed a magwyd ef gyda'i Nain yn Nhrawsfynydd. Ni chafodd ond ychydig o addysg ffurfiol ond llwyddodd i ddod yn gyfrifydd llwyddiannus ar ôl ymgartrefu am gyfnod yn Llundain yn 1872, lle daeth i chwarae rhan yng nghymdeithas Cymry Llundain.

Bu'n ohebydd seneddol i *The Manchester Guardian* am gyfnod a chyfrannai'n wythnosol hefyd i *Baner ac Amserau Cymru* Thomas Gee a phapurau eraill. Fe'i cofir yn bennaf fel golygydd a threfnydd. Cafodd ei benodi yn ysgrifennydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn 1881, gan olygu'r *Cofnodion a chyfansoddiadau* ymhlith pethau eraill, a bu'n olygydd *Trafodion* y Cymmrodorion ac *Y Cymmrodor* hefyd a daeth yn Ysgrifennydd y Cymmrodorion.

Roedd yn gyfaill mynwesol i David Lloyd George ar adeg pan oedd mudiad Cymru Fydd ar ei anterth. Hyrwyddai achosion diwyllianol Cymreig a'r iaith Gymraeg gan fanteisio ar ei gysylltiadau eang. Cafodd ei urddo yn farchog yn 1909. Roedd yn ffigwr llai amlwg yn y blynyddoedd ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, yn rhan o'r "hen do". Bu farw yn 1934 yn 83 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Marwolaethau 1934
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd