open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Portreadau Gweithwyr Francis Crawshay

Cyfrol o bortreadau o'r gweithwyr a gyflogid gan Francis Crawshay yn Hirwaun a Threfforest tua chanol y ganrif ddiwethaf yw ***Portreadau Gweithwyr Francis Crawshay*** gan Peter Lord. 
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Rhagfyr 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Llyfr dwyieithog yn trafod cefndir ac yn atgynhyrchu cyfres o bortreadau o'r gweithwyr a gyflogid gan Francis Crawshay yn Hirwaun a Threfforest tua chanol y 19g. Ceir atgynyrchiadau lliw a du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Merthyr Tudful
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Seliau yn eu Cyd-Destun

Llyfr sy'n ymwneud â lle seliau yn hanes Cymru'r Oesoedd Canol a'r Mers yw ***Seliau yn eu Cyd-Destun*** gan  John McEwan, Elizabeth A. New, Susan M. Johns a Phillipp R. Schofield (Golygyddion). 

Canolfan Astudiaethau Addysg a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 03 Rhagfyr 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau am hanes Lloegr
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Telynorion Llannerch-y-Medd

Llyfr sy'n ymwneud â cherddoriaeth yw ***Telynorion Llannerch-y-Medd*** gan Huw Roberts a Llio Rhydderch. 
Cyhoeddwyd y gyfrol ar 01 Awst 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Ceir CD gyda'r gyfrol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cerdd Dant
Categori:Llyfrau am Llannerch-y-medd
Categori:Llyfrau am gerddoriaeth Cymru
Categori:Llyfrau am hanes Ynys Môn
Categori:Llyfrau am y 18fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Tom Mathias

Llyfr sy'n ymwneud â ffotograffau o Ddyfed ar ddechrau'r 20g yw ***Tom Mathias: Ffotograffydd Bro*** gan John Williams-Davies   . 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 1 Ionawr 1995. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Dyfed, tua throad yr 20g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1995
Tomos o Enlli

Hanes Tomos Jones a aned ar Ynys Enlli ar ddiwedd yr 19g yw ***Tomos o Enlli***, gan Jennie Jones. Fe'i cyhoeddwyd yn 1964 gan wasg Llyfrau'r Dryw.

## Disgrifiad byr
Hanes Tomos Jones a aned ar Ynys Enlli ar ddiwedd yr 19g gan dreulio trigain mlynedd o galedi a diddanwch yno. Adroddir yr hanes yng ngeiriau Tomos ei hun, wedi'u golygu gan Jennie Thomas.
Botwm Crys yn cadw lle

## Argraffiad newydd
Cafwydd arfraffiad newydd yn 1999 ynghyd â chyfieithiad Saesneg cyfochrog gan Gwen Robson, a chyflwyniad newydd gan John Rees Jones. Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 02 Gorffennaf 1999. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print. ISBN 9780863815652 

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau am Lŷn
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1964
Dŵr Coed a Thân

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Cymru yw ***Dŵr Coed a Thân / Water Wood and Fire***. 
Fe'i cyhoeddwyd ar 23 Mawrth 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Hanes newydd am Benrhys. Ysgrifennwyd a darluniwyd gan bobl ifanc lleol. Yn cynnwys barddoniaeth a darluniau lliw. Cyhoeddwyd fel rhan o Brosiect Pererinion Penrhys.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Y Ddinas ar y Bryn

Llyfr dwyieithog ar Lyfrgell Genedlaethol Cymru ers ei sefydlu ym 1911 yw ***Y Ddinas ar y Bryn / The City on the Hill***. 
Llyfrgell Genedlaethol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 25 Ionawr 2008. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Sefydlwyd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1907 a gosodwyd carreg sylfaen yr adeilad ysblennydd uwchben tref Aberystwyth yn 1911. Mae'r detholiad hwn o luniau'n ceisio cyfleu'r newid a fu dros y ganrif.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2008
Categori:Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Y Ddresel Gymreig

Llyfr ffeithiol dwyieithog gan Trefor Alun Davies yw ***Y Ddresel Gymreiga Chypyrddau Perthynol / The Welsh Dresser and Associated Cupboards***. 
Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1991. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Llyfr dwyieithog sy'n olrhain hanes y ddresel Gymreig. 

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1991
Naws Llangollen a Llantysilio - Y Ganrif a Hanner Ddiweddaf Mewn Llun

Llyfr sy'n ymwneud ag ardal Llangollen a'r cylch yw ***Naws Llangollen a Llantysilio - Y Ganrif a Hanner Ddiweddaf Mewn Llun*** gan David Crane. 

Landmark Publishing Ltd, Lloegr, a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 03 Mehefin 2004. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llangollen
Categori:Llyfrau am Sir Ddinbych
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau 2004
Y Tu Mewn i Gartrefi Cymru

Llyfr sy'n ymwneud â chartrefi Cymru yw ***Y Tu Mewn i Gartrefi Cymru*** gan Rachael Barnwell. 

Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 19 Hydref 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae'r 200 o luniau yn y llyfr hwn wedi'u dewis o archif helaeth Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru ac fe awn i mewn i gartrefi Cymru o'r cyfnod cynhanesyddol hyd heddiw.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Y Gadair Farddol

Llyfr sy'n ymwneud â chadeiriau'r Eisteddfod Genedlaethol yw ***Y Gadair Farddol / The Bardic Chair*** gan Richard Bebb a Sioned Williams. 
Saer Books a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 30 Hydref 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol ddwyieithog hon yn cynnwys darluniau lliw gydag enghreifftiau o bob rhan o Gymru, yn ogystal â ffotograffau o grefftwyr a beirdd. Adroddir hanes y cadeiriau yn eu cyd-destun hanesyddol a diwylliannol o'r cofnod cyntaf hyd heddiw.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Nos Sadwrn Ers Talwm

Llyfryn dwyieithog yn adrodd hanes bwrlwm sinema a neuadd ddawnsio y Tower yn Abertawe  yw '''''Nos Sadwrn ers Talwm: Hanes Neuadd Ddawnsio The Tower Abertawe / Those Saturday Nights: The Story of Swansea's Tower Ballroom''''' gan  Jen Wilson (Golygydd). 
Jazz Heritage Wales a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 17 Gorffennaf 2009. Yn 2018 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Llyfryn dwyieithog yn adrodd hanes bwrlwm sinema a neuadd ddawnsio y Tower yn Abertawe, wedi ei seilio ar atgofion pobl a fynychodd y lle yn ystod yr 20g. Ceir dros 50 llun du-a-gwyn, y mwyafrif ohonynt yn ddu-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilm yng Nghymru
Categori:Hanes Abertawe
Categori:Llyfrau am Abertawe
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Twyni Tywod Ynyslas

Lleolir **Twyni Tywod Ynyslas** yng Ngheredigion, Cymru. Maent yn ffinio Bae Ceredigion ac aber  Afon Dyfi (rhwng Ynyslas ac Aberdyfi, Gwynedd. Mae'r twyni (neu'r "tywynnau" hyn) yn rhan o Warchodfa Natur Genedlaethol Dyfi.

## Bywyd gwyllt
Mae'r rhywogaethau canlynol i'w canfod yng nghynefin llwm y twyni: madfall *Lacerta vivipara*, y ffwlbart, cwningod, a llyg. Clywir yr Ehedydd, Corhedydd y Waun (*Anthus pratensis*) a'r Cwtiad Torchog yn canu uwch y tywod a gwelir sawl math o löyn byw gan gynnwys y Britheg werdd, Gweirlöyn y perthi a gwyfyn o'r enw Teigr ôl-adain goch.

## Coedwig y Borth
Ar y traeth rhwng y Borth ac Ynyslas, pan fo'r môr ar drai, gellir gweld boncyffion hen goed sy'n profi fod tir yn gorwedd i'r gorllewin yn y gorffennol, cyn iddo gael ei foddi gan y môr ar ddiwedd y cyfnod Mesolithig. Yn Ionawr 2014, oherwydd y gwyntoedd cryfion dadorchuddiwyd rhagor o'r bonion coed pan gliriwyd llawer o'r tywod; ymhlith y gwahanol fathau o goed roedd: y binwydden, y wernen, y dderwen a'r fedwen. Gorwedda'r bonion hyn mewn mawn. Dyddiwyd y coed drwy garbon-ddyddio a cheir tystiolaeth eu bod rhwng 4,500 a 6,000 oed. Mae'r bonion yn ymestyn am tua dwy filltir a hanner.

Dyma un rheswm, mae'n debyg, am y chwedl gyfarwydd am Gantre'r Gwaelod, a gysylltir ag ardal Aberdyfi sydd ar yr ochr arall i'r afon, i'r gogledd.

dim|bawd|600px|Aberdyfi o Dwyni Tywod Ynyslas, Ebrill 2011

dim|bawd|Teigr ôl-adain goch, a welir yn y twyni

## Gweler hefyd
*Twyni Mwd Aber Dyfi
*Cors Fochno

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol 
* BBC 
* Y Borth 

Categori:Arfordir Ceredigion
Categori:Y Borth
Leopoldo Galtieri

Cadfridog  o'r Ariannin ac Arlywydd yr Ariannin o 22 Rhagfyr 1981 hyd 18 Mehefin 1982 oedd **Leopoldo Fortunato Galtieri** (15 Gorffennaf 1926 – 12 Ionawr 2003) a arweiniodd ei wlad yn ystod Rhyfel y Falklands.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion yr Ariannin
Categori:Cadfridogion o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Y Rhyfel Brwnt

Ymgyrch o derfysgaeth wladwriaethol gan y jwnta filwrol a reolodd yr Ariannin o 1976 hyd 1983 oedd **y Rhyfel Brwnt** (). Targedodd luoedd milwrol a diogelwch y jwnta grwpiau gerila adain chwith, a thorrwyd hawliau dynol gan gynnwys artaith a llofruddiaethau torfol gan sgwadiau marwolaeth y jwnta. Amcangyfrifir i 10,000&ndash;30,000 o Archentwyr gael eu lladd gan y llywodraeth, a nifer ohonynt wedi "diflannu". Roedd y Rhyfel Brwnt yn rhan o Ymgyrch Condor, sef rhaglen gan unbenaethau De America i ormesu gwrthwynebwyr a gwrthryfelwyr yr adain chwith yn ystod y Rhyfel Oer.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes yr Ariannin
Categori:Y Rhyfel Oer
Brigâd

Uned filwrol dan arweiniad brigadydd neu gyrnol yw **brigâd** sydd yn cynnwys mwy nag un is-uned, gan amlaf catrodau neu fataliynau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Unedau a threfniannau milwrol
Twyni Mwd Aber Dyfi

Lleolir **Twyni Mwd Aber Dyfi** rhwng Aberystwyth a Machynlleth yng Ngheredigion, Cymru ac maent yn rhan o Warchodfa Natur Genedlaethol Dyfi.
[bawd|Defaid a fegir ar gyfer [cig oen hallt.]]

## Ecoloeg
Gwarchodir y twyni (neu'r "tywynnau") hyn gan Erthygl 4 o Ddeddf Gwarchod Adar, ac fe'i adnabyddir fel "Ardal Warchodol, Arbennig". Mae'r ardal yn cynnwys yr aber a'r gwlyptir, tywynnau tywod, twyni mwd (*mudflats*), mawnog, corsydd, sianeli'r afon a nodweddion eraill a'r cwbwl yn agos at bentref bychan Ynyslas.

Perchennog a cheidwad y glannau gorllewinol yw'r Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar (RSPB). Nytha'r Ŵydd dalcenwen yn yr ardal hon ers blynyddoedd, sef y man mwyaf deheuol y mae'n nythu ynddo. Mae'r aber hefyd yn gynefin i Bibydd y mawn, *Haematopus longirostris*, Pibydd y tywod, Aderyn drycin Manaw a Môr-wennol. Yma hefyd gellir canfod: Llysiau’r Gingroen neu "Creulys Iago" (*Senecio jacobeae*); Tafod y Bytheaid (*Cynoglossum officinale*) a’r Helyglys Hardd (*Chamerion angustifolium*). Mae Llys Iago'n nodweddiadol iawn o’r  safle ar Ynyslas, ac i'w canfod gan nad ydynt at ddant y cwningod sydd mor bwysig ar Ynyslas.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*BBC 
*www.geograph.co.uk : Ffotos

Categori:Arfordir Ceredigion
Categori:Llwybrau Byw
Mikhail Kalashnikov

Dylunydd a dyfeisiwr arfau Rwsaidd oedd **Mikhail Timofeyevich Kalashnikov** (Михаил Тимофеевич Калашников; 10 Tachwedd 1919 – 23 Rhagfyr 2013) a roddodd ei enw i'r reiffl 'Kalashnikov AK-47', yr 'AKM' a'r 'AK-74' yn ogystal â'r *PK machine gun*. Chwe mis cyn iddo farw cyhoeddwyd llythyr ganddo a oedd yn mynegi ei fod mewn poen dirdynnol, parhaol, oherwydd ei euogrwydd; teimlai'n gyfrifol am y marwolaethau a achoswyd gan ei ynnau.

Fe'i ganwyd yn Kurya, Altai Krai, Rwsia, yn fab i Aleksandra Frolovna Kalashnikova (née Kaverina) a Timofey Aleksandrovich Kalashnikov. Priododd Kalashnikov ddwywaith, y tro cyntaf i Ekaterina Danilovna Astakhova o Altai Krai a'r ail waith i Ekaterina Viktorovna Moiseyeva (1921–1977). Roedd hithau hefyd yn beiriannydd a chynorthwyodd ei gŵr i ddylunio nifer o'i arfau ac arteffactau eraill. Cawsant 4 o blant: Nelli (g. 1942), Elena (g. 1948), Natalya (1953–1983), a mab o'r enw Victor (g. 1942).

Dyfeisiodd y reiffl "Mikhtim" ym 1946 a'r AK-47 y flwyddyn wedyn. Ystyr y talfyriad AK-47 oedd *Avtomat Kalashnikova model 1947*. Yn 1949 daeth yn wn safonol i bob un o filwyr byddin Rwsia.

## Cyfeiriadau
Categori:Cadfridogion
Categori:Dylunwyr drylliau
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2013
Aber Mawr

Mae **Aber Mawr** (neu **Abermawr**) wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (*SSSI*) ers 1986 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 4.13 hectar a chafodd ei ddynodi yn 22/07/1986. Gyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i'r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata'n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i'r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir Benfro
Aber Mawddach

bawd|chwith|260px|Yr aber ei hun, gyda phont reilffordd yn ei chroesi.

Mae **Aber Mawddach**, lle llifa Afon Mawddach i'r môr ger Abermaw, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (*SSSI*) ers 1 Mehefin 1999 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 1350.74 hectar. Gyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.
bawd|chwith|260px
bawd|chwith|260px|Harbwr Abermaw
Dynodwyd y safle oherwydd ei fywyd gwyllt bregus; er enghraifft mewn llawer o safleoedd o'r fath ceir grwpiau tacsonomegol prin, megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd o'r fath fel arfer yn ymwneud â pharad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

## Tywydd
Digwyddiau yn dangos effaith y tywydd ar yr aber:
*Paentiad sydd wedi dod i’r fei gan A. J. Hewins, Pencarreg, Y Bermo, yn dangos talpiau o rew ar y Fawddach yn ystod "Yr Heth Fawr" gaeaf 1895

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Categori:Abermaw
Mawddach
Categori:Arthog
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Afon Cleddau Wen

Ceir dwy ran i **Afon Cleddau Wen** (ffurf amgen: *Cleddy Wen*), sy'n rhan o Afon Cleddau yn Sir Benfro. Tardda'r rhan ddwyreiniol yn Llygad Cleddau ym mhlwyf Llanfair Nant y Gôf, 4&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Abergwaun.  Llifa tua'r de-orllewin heibio Scleddau. Tardda'r gangen orllewinol ym Mhenysgwarne ym mhlwyf Llanreithan, a llifa tua'r dwyrain i ymuno a'r gangen arall. Llifa'r Cleddau Wen trwy Gas-blaidd i Hwlffordd, lle ceir effaith y llanw.

## Cadwraeth
Mae Afon Cleddau Wen wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (*SSSI*) ers 24 Mawrth 2003 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 354.48 hectar. Gyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau biolegol er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd biolegol fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cleddau Wen
Cleddau Wen
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir Benfro
Afon Cleddau Ddu

Tardda **Afon Cleddau Ddu** (ffurf amgen: *Cleddy Ddu*) ar lethrau Mynydd Preselau ym Mlaencleddau ym mhlwyf Mynachlog-ddu, a llifa tua'r de-orllewin heibio Llawhaden. Mae'n rhan o Afon Cleddau. Gwelir effaith o llanw ger Pont Canaston. Ymuna a'r afon Cleddau Wen ym Mhwynt Picton.

Mae aber Daugleddau yn ddwfn ac yn harbwr naturiol da; gall tanceri olew o 300,000 tunnell a mwy ei ddefnyddio. Oherwydd hyn, adeiladwyd nifer o burfeydd olew yma.

## Cadwraeth
Mae Afon Cleddau Ddu wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (*SSSI*) ers 24 Mawrth 2003 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 372.38 hectar. Gyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Dynodwyd y safle oherwydd agweddau biolegol er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd biolegol fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Cleddau Ddu
Cleddau Ddu
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir Benfro
A Night at the Opera

Albwm gan Queen yw ***A Night at the Opera***.

## Traciau
# "Death on Two Legs (Dedicated to...)" – 3:43
# "Lazing on a Sunday Afternoon" – 1:07
# "Lazing on a Sunday Afternoon" – 3:04
# "You're My Best Friend" – 2:52
# "39" – 3:30
# "Sweet Lady" – 4:03
# "Seaside Rendezvous" – 2:14
# "The Prophet's Song" – 8:20
# "Love of My Life" – 3:38
# "Good Company" – 3:23
# "Bohemian Rhapsody" – 5:54
# "God Save the Queen" – 1:13

Categori:Albymau 1975
Categori:Albymau Saesneg
Afon Gwyrfai a Llyn Cwellyn

Mae **Afon Gwyrfai a Llyn Cwellyn**, Arfon, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1979 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 325.67 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Mae Afon Gwyrfai yn cynnal cymunedau o lyriad-y-dŵr arnofiol, crafanc-y-frân y dŵr a llystyfiant o fath arall. Ceir ynddi boblogaethau gwych o eogiaid, ac mae hefyd yn nodedig am ei dyfrgwn.

## Math o safle
Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

## Cyffredinol
Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Categori:Betws Garmon
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Afon Rheidol ger Capel Bangor

Mae **Afon Rheidol ger Capel Bangor**, gogledd Ceredigion, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 07 Awst 1996 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 82.67 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

## Math o safle
Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

## Cyffredinol
Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngheredigion
Una Frontera Lejana - La Colonización Galesa Del Chubut

Llyfr Sbaeneg am fywydau'r Cymry a ymfudodd i Batagonia yn y 19g yw ***Una Frontera Lejana - La Colonización Galesa Del Chubut***. 

Cymdeithas Cymru / Ariannin a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 16 Tachwedd 2006. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dyma lyfr sy'n cynnwys dros 150 o ffotograffau du-a-gwyn sy'n darlunio agweddau ar fywydau'r Cymru a ymfudodd i Batagonia yn y 19g. Sbaeneg yw iaith y gyfrol, ond ceir atodiad bychan yn Saesneg.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes yr Ariannin
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Categori:Llyfrau Sbaeneg
Categori:Y Wladfa
Rhestr o Reilffyrdd Treftadaeth Cymru

bawd|260px|Trên Rheilffordd Ffestiniog ar y Cob
bawd|260px|Trên yn dringo'r Wyddfa
260px|bawd|Foxcote Manor yn gadael Llangollen
260px|bawd|'Y Chwarelwr', Rheilffordd Talyllyn
260px|bawd|'Trên yn agosau at Sylfaen, Rheilffordd y Trallwng a Llanfair Caereinion
bawd|260px|Trên yn Llanuwchllyn, Rheilffordd Llyn Tegid

### Reilffyrdd Treftadaeth
*Rheilffordd Corris, Gwynedd
*Rheilffordd Dyffryn Rheidol, Aberystwyth, Ceredigion
*Rheilffordd Dyffryn Teifi, Henllan, Ceredigion
*Rheilffordd Eryri, Caernarfon, Gwynedd
*Rheilffordd y Friog, Fairbourne, Gwynedd
*Rheilffordd Ffestiniog, Porthmadog, Gwynedd
*Rheilffordd Llangollen, Llangollen, Sir Ddinbych
*Rheilffordd Llyn Llanberis, Llanberis, Gwynedd
*Rheilffordd Llyn Tegid, Llanuwchllyn, Gwynedd
*Rheilffordd Mynydd Brycheiniog, Pant, ger Merthyr Tudful
*Rheilffordd Parc Margam, Margam
*Rheilffordd Pont-y-pŵl a Blaenafon, Sir Fynwy
*Rheilffordd Talyllyn, Tywyn, Gwynedd
*Rheilffordd Treftadaeth Eryri, Gwynedd
*Rheilffordd Twrist y Bari, Morgannwg 
*Rheilffordd Yr Wyddfa, Gwynedd
*Rheilffordd y Trallwng a Llanfair Caereinion, y Trallwng, Powys

### Tramffyrdd
*Tramffordd y Gogarth, Llandudno

### Rheilffyrdd Bychain 
*Amgueddfa Reilffordd Conwy, Betws-y-Coed
*Cymdeithas o Beirianyddion Model Wrecsam a'r fro, Pant yr Ochain, Wrecsam.
*Rheilffordd Bychan y Rhyl, y Rhyl
*Rheilffordd Ysgafn Dyffryn Rhiw, Berriew, Powys

### Arfaethedig
*Rheilffordd Canolog Amlwch, Môn
*Rheilffordd Chwarel Penrhyn, Felin Fawr, Bethesda, Gwynedd.
*Rheilffordd Dolgarrog, Dyffryn Conwy
*Rheilffordd Dyffryn Amman, Sir Gaerfyrddin
*Rheilffordd Dyffryn Garw, Pontycymer, Morgannwg
*Rheilffordd Gwendraeth, Pontyates, Sir Gaerfyrddin
*Rheilffordd Llanelli a Mynydd Mawr, Cynheidre, Sir Gaerfyrddin

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes economaidd Cymru

Rheilffyrdd Treftadaeth Cymru
Afon Ddu, Dolbenmaen

Mae **Afon Ddu** yn afon sy'n llifo yng nghymuned Dolbenmaen, Gwynedd ac sy'n un o lednentydd Afon Henwy (Afon Cwmystradllyn) sydd yn ei thro yn un o lednentydd Afon Dwyfor. Llyn Du yw tarddle'r afon, mewn corsdir brwynog tua hanner ffordd rhwng Llyn Cwmystradllyn a pentref Tremadog. Mae'n llifo i Afon Henwy ger hen blasdy Clenennau. Ei hyd yw tua 2 filltir.

Mae Afon Ddu wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (*SSSI*) ers 11 Mawrth 2011 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 7.38 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

## Natur 
bawd|chwith|Misglod perlog
Dynodwyd y safle oherwydd agweddau biolegol er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd biolegol fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Mae gan Afon Ddu un nodwedd arbennig iawn, sef, poblogaeth o fisglod perlog (*Margaritifera margaritifera*) - un o'r ychydig boblogaethau yng Nghymru sy'n dal i atgenhedlu.

## Hynafiaethau 
Ceir sawl heneb yn ardal yr afon. Gerllaw ei chymer yn Afon Henwy mae'n llifo rhwng dau blasdy hynafol (ffermydd heddiw), sef Clenennau a'r Gesail Gyfarch.

## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

## Cyfeiriadau 
Du Dolbenmaen
Du Dolbenmaen
Categori:Dolbenmaen
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Chwarel Coed Cochion

Mae **Chwarel Coed Cochion** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1981 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.04 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle. Mae daeareg y safle wedi cadw ffosiliau Cyn-Gambriaidd prin. Trwy osod y ffosiliau hyn o greaduriaid tebyg i slefrod môr ar linell amser hanesyddol, dywed archaeolegwyr ac anthropolegwyr eu bod wedi gallu olrhain cyfnod allweddol yn esblygiad yr anifeiliaid cyntaf ar y Ddaear. Y ffosiliau hyn, felly, yw'r dystiolaeth gynharaf a ddarganfuwyd o organebau amlgellog.

Mae'r safle yn enghraifft brin iawn drwy'r byd o gofnodion ffosil Cyn-Gambriaidd - mwy na 0.5 biliwn o flynyddoedd CP (cyn y presnnol) - a geir yn y graig waddodol lleidfaen (siltstone), llychlyd. Mae nifer o ffosilau o greaduriaid mediwsoid - sy'n edrych yn debyg i'w gilydd, ond efallai ddim mewn gwirionedd i'w cael yno, yn ogystal â llwybrau bwydo creaduriaid eraill. Y dystiolaeth yw bod y safle ar un adeg yn draethlin tywodlyd, lleidiog, lle claddwyd ffawna meddal.

## SoDdGA (SSSI) 
Mae SoDdGA Chwarel Coed Cochion yn chwarel fechan iawn o 0.4 hectar (0.99 acer) sydd wedi'i leoli tua 1 filltir (1.6 km) i'r de o Langynog ac 1.3 milltir (2.1 km)  i'r gogledd o Lan-y-bri, Sir gaerfyrddin, i'r gogledd-ddwyrain o Aber Taf.

## Math o safle
Fel nodwyd, dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion. Ceir dau fath o safle ddaearegol: rhai a ddaeth i’r wyneb drwy gloddio dyn a safleoedd naturiol bregus yn cynnwys ffurfiau tirweddol, haen bach o waddod neu ogof arbennig.

## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
* Rhestr o SoDdGA yn Sir Gaerfyrddin a Dinefwr

## Dolenni allanol 
* Dyfodiad SoDdGA ar gyfer Chwarel Coed Cochion
* Map cyfeirnod ar gyfer Chwarel Coed Cochion
* ''Eich Safle Arbennig a'i Ddyfodol'' - Trosolwg o SoDdGA Chwarel Coed Cochion gan Cyfoeth Naturiol Cymru
* SoDdGA Chwarel Coed Cochion wedi'i nodi ar Fap MAGIC DEFRA

## Cyfeiriadau 
Coed Cochion
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Llwybrau Byw
Cwmsymlog

Mae **Cwmsymlog** wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 16 Mawrth 1988 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle, yn bennaf ar sail y llystyfiant anarferol sydd arni. Mae ei arwynebedd yn 4.17 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

## Math o safle
Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.
Saif y SoDdGA ar dir oedd unwaith yn fwynglawdd metalau, gan gynnwys plwm ac arian. Mae'r canran uchel o fetalau yn y tir gwastraff yn wenwynig i lawer o lystyfiant y fro. Ond y mae rhywogaethau o gen a rhedyn prin a phlanhigion gweundir wedi ymgartrefu ar yr olion diwydiannol ar y safle hwn. At hyn mae cynefinoedd eraill o ddiddordeb ar y SoDdGA. Mae'r rhain yn cynnwys glaswelltir asidaidd, gweundir, mannau corsiog a cheuffyrdd sy'n gysylltiedig â'r mwyngloddio. Mae'r gweirlöyn llwyd a'r ceiliog rhedyn brith hefyd i'w cael yno.

Dynodwyd y safle yn SoDdGA yn ôl gofynion y Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 yn 1988. Mae hen simne ffwrnais y mwynglawdd yn sefyll ar y safle. Mae'r simne yn adeilad rhestredig Gradd II. Mae mynediad agored i dir y safle.  Mae peth ohono'n eiddo i Gyngor Sir Ceredigion a pheth i unigolion.

dim|bawd|250px|Hen simne'r mwynglawdd

## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
* Tudalen y SoDdGA ar wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyffrynnoedd Ceredigion
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngheredigion
Categori:Trefeurig
Categori:Llwybrau Byw
Gwaun Troed-rhiw-seiri a Llyn Mynydd-gorddu

Mae **Gwaun Troed-rhiw-seiri a Llyn Mynydd-gorddu**, yng nghymunedau Trefeurig a Cheulan-a-Maesmor yng ngogledd Ceredigion, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 29 Rhagfyr 1982 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 10.83 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

## Disgrifiad y SoDdGA
Ceir yn y SoDdGA gymysgedd o gynefinoedd gwahanol sy'n cynnal amrywiaeth helaeth o lystyfiant, gan gynnwys torreth o flodau drilliw'r mynydd mewn amryfal liwiau. Glaswelltir mynydd heb ei wella sydd yma, ar dir sych asidaidd ar ben y llethr, ar uchder o 220m, a glaswelltir corsiog asidaidd o gwmpas y llyn a'r nant islaw. Mae Llyn Mynydd-gorddu yn llyn oligotroffig gydag is-haen fawnog.  Mae'n gymharol brin o faetholion ac felly'n cynnal planhigion anghyffredin sy'n ffynnu yn y fath gynefin. Ar y safle ceir hefyd cors siglennaidd, mignenni, trylifiadau, prysgwydd a tharddellau.

Dynodwyd y safle yn SoDdGA ar 29 Rhagfyr 1982 yn ôl y Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981. Nid oes mynediad i'r cyhoedd i'r safle.

## Planhigion y SoDdGA
* Peisgwellt y waun *(Festuca ovina)*
* Briwydd y rhostir *(Galium saxatile)*
* Llysiau’r groes *(Polygala serpyllifolia)* 
* Fioled y mynydd *(Viola lutea)*
* Ffyngau o nifer o rywogaethau
* Perwellt y gwanwyn *(Anthoxanthum odoratum)* 
* Grugwellt *(Sieglingia decumbens)*
* Hesg cynnar *(Carex caryophyllea)*
* Fioled gyffredin *(Viola riviniana)*
* Cloch yr eos *(Campanula rotundifolia)*
* Tresgl *(Potentilla erecta)*
* Effros *(Eurphrasia sp)*
* Pys y ceirw *(Lotus corniculatus)* 
* Clychau’r gog *(Endymion non-scriptus)*
* Cnau daear *(Conopodium majus)* 
* Gwreiddiriog *(Pimpinella saxifraga)*
* Tafod y neidr *(Ophioglossum vulgatum)*
* Lloerlys *(Botrychium lunaria)*
* Eithin *(Ulex europaeus)*
* Rhedyn *(Pteridium aquilinum)*
* Dyfrllys llydanddail *(Potamogeton natans)*
* Marchrawn yr afon *(Equisetum fluviatile)*
* Tinboeth *(Polygonum hydropiper)*
* Hesg gylfinfain *(Carex rostrata)*
* Helyg crynddail *(Salix atrocinerea)*

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Tudalen y SoDdGA ar wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru

Categori:Ceulan-a-Maesmor
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngheredigion
Categori:Trefeurig
Categori:Llwybrau Byw
Mwyngloddfa Darren

Mae **Mwyngloddfa Darren** wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 10 Mawrth 2009 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 0.15 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

## Math o safle
Dynodwyd y safle oherwydd agweddau daearegol arbennig o bwysigrwydd cenedlaethol. Mae'r wythien mwyn yn cynnwys canran uchel o'r mwyn tetrahedrit, sy'n cynnwys arian. Mae'r amrywiaeth yn y canran o fwynau ar draws maes mwyn Canolbarth Cymru yn dystiolaeth o'r broses daearegol o greu'r gwythiennau mwyn. Credir bod hylif poeth yn cylchredeg yn ddwfn o fewn crwstyn y ddaear a bod metalau yn cael eu golchi o'r creigiau o amgylch yr hylif. Byddai canran y gwahanol fetalau yn gwahaniaethu, yn dibynnu ar natur y graig honno.

## Cyffredinol
Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngheredigion
Categori:Trefeurig
Categori:Llwybrau Byw
Mynydd Tir y Cwmwd a'r Glannau hyd at Garreg yr Imbill

Mae '''Mynydd Tir y Cwmwd a'r Glannau hyd at Garreg yr Imbill''' ar arfordir penrhyn Llŷn, ger Pwllheli, Gwynedd, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 25 Ionawr 2001 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 164.64 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Mae'r SoDdGA yn cynnwys Carreg yr Imbill, ar yr arfordir tua 1&nbsp;km i'r de o Bellheli.

## Math o safle
Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

## Cyffredinol
Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Categori:Arfordir Gwynedd
Categori:Pwllheli
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Categori:Llwybrau Byw
Cwningar Niwbwrch - Ynys Llanddwyn

Mae **Cwningar Niwbwrch - Ynys Llanddwyn**, sy'n cynnwys Cwningar Niwbwrch ac Ynys Llanddwyn ger Niwbwrch ar arfordir de-orllewinol Ynys Môn, wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 2315.24 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

## Math o safle
Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

## Cyffredinol
Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Categori:Arfordir Ynys Môn
Categori:Rhosyr
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Luis I, brenin Sbaen

Brenin Sbaen o 15 Ionawr 1724 hyd ei farwolaeth ychydig dros saith mis yn ddiweddarach oedd **Luis I** (25 Awst 1707 – 31 Awst 1724).

Fe'i ganwyd yn y Palacio del Buen Retiro, Madrid, yn fab i Felipe V, brenin Sbaen, a'i wraig Maria Luisa.

Categori:Brenhinoedd Sbaen
Categori:Genedigaethau 1707
Categori:Marwolaethau 1724
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Cofio Côr Cwmdŵr

Llyfr sy'n ymwneud â hanes cerddoriaeth yn Sir Gaerfyrddin yw ***Cofio Côr Cwmdŵr*** gan Thomas C. Jones. 

Cyhoeddwyd y gyfrol yn Nhachwedd 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cafwyd cyfnod llawn bwrlwm cerddorol yng ngogledd Sir Gaerfyrddin yn y 1950au a'r 1960au. Deilliai hyn gan mwyaf o Gwmdŵr, tyddyn ac efail ger Llanwrda lle trefnai Madam Cassie a Mr Jack Simon wersi cerddorol i ddisgyblion o bell ac agos.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Willis Tower

Adeilad yn Chicago yn yr Unol Daleithiau yw'r **Willis Tower**. Saif lle mae Wacker drive yn croesi Adams Avenue. Mae ganddo 108 o loriau, a rhwng dyddiad ei orffen yn 1970 a gorffen adeiladu Twr Gogleddol Taipei 101 yn 1998, ef oedd yr adeilad talaf yn y byd. Willis Tower yn adeilad talaf Chicago unwaith eto, er fod nifer o adeiladau talach yn y byd bellach.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Chicago
Categori:Nendyrau
Ci Esgimo Americanaidd

bawd|Ci Esgimo Americanaidd
Ci sbits sy'n tarddu o'r Almaen yw'r **Ci Esgimo Americanaidd**. Mae'n gi cryf gyda chôt wen drwchus. Nid yw'r Ci Esgimo Americanaidd yn berthynas agos i'r Ci Esgimo Canadaidd, ci sled sy'n tarddu o Ganada.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bridiau o gŵn
Esgimo Americanaidd
Esgimo Americanaidd
Rhosydd - Golwg Bersonol

Llyfr syn ymwneud â hanes Cymru yw ***Rhosydd: Golwg Bersonol / A Personal View*** gan Jean Napier   . 
Llygad Gwalch Cyf a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ebrill 2004. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Torri'r Gadwyn / in the Red - Drop the Debt

Llyfr am Ymgyrch 2000 Cymru i ddileu dyledion gwledydd tlota'r byd yw '''''Torri'r Gadwyn''''' gan  Branwen Niclas (Golygydd). 

Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Mehefin 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad o gyfraniadau dwyieithog amrywiol, adroddiadau'r wasg ac areithiau, cerddi a lluniau yn dathlu rhan weithredol pobl Cymru yng ngweithgareddau Ymgyrch 2000 Cymru i ddileu dyledion gwledydd tlota'r byd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am yr 21ain ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Ymlaen â'r Sioe

Teyrnged i brif enillwyr Ceredigion yn Sioe Llanelwedd yw '''''Ymlaen â'r Sioe''''' gan Charles Arch a Lyn Ebenezer. 

Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 14 Mai 2010. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Ceredigion yw'r sir oedd yn noddi'r Sioe Fawr yn Llanelwedd yn 2010 a chyhoeddwyd y gyfrol hon fel teyrnged i brif enillwyr y sioe sy'n hanu o'r sir. Rhagair gan Dai Jones, Llanilar.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Llyfrau am Geredigion
Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Hanesion Tre'r Cofis

Cyfrol llawn ysgrifau a lluniau am hanes Caernarfon yw '''''Hanesion Tre'r Cofis''''' gan T. Meirion Hughes. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 26 Ebrill 2013. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol llawn ysgrifau a lluniau am hanes Caernarfon a'i phobl, sy'n cynnig blas o'r hyn mae darllenwyr *Papur Dre* wedi'i brofi dros y degawd diwethaf wrth ddarllen erthyglau T. Meirion Hughes.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gaernarfon
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Ffarmwrs Môn

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Cymru yw ***Ffarmwrs Môn 1800–1914*** gan Emlyn Richards. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 07 Mehefin 2013. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol gynhwysfawr am amaethwyr Môn gan yr awdur Emlyn Richards. Ceir hanes trylwyr amaethyddiaeth ym Môn o'r landlordiaid i'r tenantiaid, y gweision a'r morynion.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Llyfrau am hanes Ynys Môn
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Tro ar Fyd

Casgliad o ysgrifau  gan Diarmuid Johnson ac Amanda Reid yw '''''Tro ar Fyd: Pobl Dwyrain Ewrop a'r Dwyrain Canol Rhwng Dau Chwyldro 1989-2012'''''. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2013. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad o ysgrifau sy'n darlunio bywyd bob dydd yn Nwyrain Ewrop a'r gwledydd Arabaidd rhwng chwyldro 1989, pan chwalwyd y drefn gomiwnyddol, a'r "Gwanwyn Arabaidd" yn 2012.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Dwyrain Ewrop
Categori:Llyfrau am hanes Asia
Categori:Llyfrau am hanes Ewrop
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Categori:Y Dwyrain Canol
Creu Argraff

Hanes un o weisg mwyaf Cymru yw ***Creu Argraff: Atgofion Teulu Gwasg Gomer*** gan John Lewis. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 28 Medi 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol sy'n olrhain hanes un o'r cwmnïau argraffu a chyhoeddi mwyaf yng Nghymru, Gwasg Gomer, drwy lygaid y perchennog John H. Lewis. Cyhoeddwyd i gyd-fynd â dathliadau 120 oed y wasg yn 2012.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cyhoeddi
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Ardal Ymchwil

Rhannwyd Cymru'n 12 **Ardal Ymchwil** o ran gweinyddu a datblygu Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Ceir 12 ardal ymchwil yng Nghymru, 44 yn yr Alban a 59 yn Lloegr.

## Ardaloedd Ymchwil Cymru
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru
Clwb Rygbi Caernarfon 1973-2003

Llyfr sy'n ymwneud â hanes rygbi yn ardal Caernarfon yw ***Clwb Rygbi Caernarfon 1973-2003*** gan  Clive James (Golygydd). 

Cyhoeddwyd y gyfrol yn Rhagfyr 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gaernarfon
Categori:Chwaraeon yng Nghaernarfon
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Categori:Rygbi'r undeb yng Nghymru
Amddiffynfa

[bawd|Olion caer ger y môr a godwyd yn [Abergwaun, Sir Benfro, yn y 18g.]]
Adeilad, adeiladwaith neu strwythur arall a godir er mwyn cryfhau safle llu milwrol yn erbyn ymosodiad yw **amddiffynfa**, a all fod yn barhaol (er enghraifft bryngaerau, cestyll a chanolfannau milwrol) neu ar y maes (er enghraifft ffosydd).

Dygwyd y dull modern o amddiffyn lleoedd rhag gelynion i arferiad tua'r flwyddyn 1500. Ysgrifennwyd y llyfr cyntaf ar y pwnc gan yr arlunydd Albrecht Dürer yn 1527. Gwnaed gwelliannau mawr yn y gelfyddyd gan y Ffrancwr Sébastien Le Prestre de Vauban, peiriannydd milwrol ym myddin y Brenin Louis XIV, oddeutu'r flwyddyn 1700.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Peirianneg filwrol
Cofion, Cefin

Hanes Ysgol Glanaethwy yw ***Cofion, Cefin*** gan Cefin Roberts. 
Gwasg y Bwthyn a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 18 Gorffennaf 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Hanes Ysgol Glanaethwy ar ffurf llythyrau gan Cefin Roberts at wahanol bobl, ffeithiol a dychmygol. Cawn hanes yr ysgol, sydd wedi bod yn sefydliad dadleuol ar adegau, dros yr 21 mlynedd ers ei sefydlu. Ceir lluniau hefyd i gyd-fynd â'r llythyrau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg yng Ngwynedd
Categori:Dawns yng Nghymru
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Hanes Crefydd Foreol yng Nghwm Gwendraeth

Hanes crefydd yng Nghwm Gwendraeth yw ***Hanes Crefydd Foreol yng Nghwm Gwendraeth*** gan Donald Williams. 
Yr awdur ei hun a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 23 Ionawr 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Hen Enwau o Arfon, Llŷn ac Eifionydd

Detholiad o enwau ffermydd a thai yw ***Hen Enwau o Arfon, Llŷn ac Eifionydd*** gan Glenda Carr. 
Gwasg y Bwthyn a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 30 Tachwedd 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Detholiad o enwau ffermydd a thai Arfon, Llŷn ac Eifionydd sydd yn y gyfrol hon, gydag ambell enw cae neu nodwedd ddaearyddol arall yn eu plith. Ceir yma hefyd lu o gyfeiriadau at hen hanesion a thraddodiadau difyr sydd ynghlwm wrth lawer o'r enwau hyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Eifionydd
Categori:Llyfrau Cymraeg gan awduron o Gymru
Categori:Llyfrau am Lŷn
Categori:Llyfrau am Wynedd
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Categori:Toponymeg Cymru
Lloffion Môn

Llyfr sy'n ymwneud ag Ynys Môn yw ***Lloffion Môn*** gan W. Arvon Roberts   . 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 26 Hydref 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Ffrwyth chwilota drwy bentyrrau o ddeunydd papur - boed hen lyfrau, papurau newydd, cylchgronau neu fân bamffledi - ynghyd ag ambell bwt gwreiddiol, a'r cyfan am Fôn, yw'r gyfrol hon. Cyfle i gael cipolwg ar orffennol yr ynys a'i chymeriadau amryliw.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Ynys Môn
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Bywyd Normal

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Coleg y Normal, Bangor yw ***Bywyd Normal*** gan Tudor Ellis. 
Prifysgol Cymru Bangor a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 06 Gorffennaf 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cip ar hanes Coleg y Normal, Bangor drwy lygaid ei fyfyrwyr. Mae'r stori a adroddir yn ddrych o gyfnod arbennig yn hanes addysg yng Nghymru, yn seiliedig ar atgofion cyn-fyfyrwyr a gasglwyd ynghyd gan y cyn-ddarlithydd, Tudor Ellis.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am addysg yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Categori:Llyfrau am Wynedd
Categori:Prifysgol Bangor
D. C. Harries - Casgliad o Ffotograffau

Casgliad o ffotograffau yw ***D. C. Harries*** wedi'i olygu gan R. Iestyn Hughes   .

Llyfrgell Genedlaethol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 31 Gorffennaf 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Casgliad o ffotograffau du-a-gwyn gan D.C. Harries a'i Feibion o Landeilo ar droad y ganrif sy'n cyfleu ffordd o fyw a chyfnod cyfan, gyda nodiadau dwyieithog i gyd-fynd â'r lluniau.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1996