open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naomi Campbell

Mae **Naomi Elaine Campbell** (ganwyd 22 Mai 1970) yn fodel, cantores, awdures, actores a dylunydd ffasiwn o Loegr.

Categori:Dylunwyr ffasiwn o Loegr
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Modelau benywaidd o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Drama

Math arbennig o ffuglen a gyflwynir trwy berfformiad yw **drama**. Tardda'r gair o'r term Groeg sy'n meddwl "gweithred" (Groeg Clasurol: δράμα, *dráma*), sy'n tarddio o "i wneud" (Groeg Clasurol: δράω, dráō). Yn wahanol i fathau eraill o lenyddiaeth, mae strwythur testunau drama yn cael eu dylanwadu'n uniongyrchol gan dderbyniad torfol a chynhyrchiadau cydweithredol.

Mae'r ddau fwgwd a gysylltir â drama yn cynrychioli rhaniad cyffredinol traddodiadol rhwng comedi a thrasiedi, dwy brif ffurf y ddrama.  Maent yn symbolau o'r Awenau Groegaidd hynafol, Thalia a Melpomene. Thalia oedd yr Awen Gomedi (yr wyneb sy'n chwerthin) tra Melpomene oedd yr Awen Drasig (yr wyneb sy'n crio).

Mae'r defnydd cyfyng o'r term "drama" i ddynodi math arbennig o berfformiad yn deillio o'r 19g. Mae drama yn y cyd-destun hwn yn cyfeirio at ddarn o waith na sydd yn gomedi nac ychwaith yn drasiedi e.e. *Thérèse Raquin* gan Émile Zola (1873) neu *Ivanov* gan Chekhov (1887). Mabwysiadodd astudiaethau ffilm a theledu yr ystyr cyfyng hwn er mwyn defnyddio'r term "drama" ar gyfer eu cyfryngau hwy eu hunain. Defnyddir y term "drama radio" yn y ddwy ystyr - yn wreiddiol cawsant eu darlledu mewn perfformiad byw. Cafodd y term ei ddefnyddio hefyd i ddisgrifio ochr mwy uchel-ael a difrifol byd y radio.

## Gweler hefyd
* Anterliwt
* Comedi
* Drama radio
* Y Ddrama yn Gymraeg
* Trasiedi
* Theatr

Categori:Llenyddiaeth

Categori:Theatr
Model

bawd|Model benywaidd yn arddangos dillad
Mae **model** yn berson sy'n gosod ei hun neu'n arddangos ei hun er mwyn celf, ffasiwn neu hysbysebu a chynhyrchion eraill. Nid yw na oed na rhyw yn ffactor hollbwysig - gall model fod yn ddyn neu ddynes neu blentyn - ond ceir mwy o fodelau benywaidd ifanc.
Serch hynny, nid yw'r ffin bob amser yn gwbl glir o ran meysydd fel actio, dawnsio neu feimio. Yn gyffredinol, nid yw ymddangos mewn ffilm yn cael ei ystyried yn fodelu, waeth beth yw'r rôl ei hun. Fodd bynnag, disgwylir i fodelau arddangos emosiwn yn eu ffotograffau ac mae nifer o fodelu wedi disgrifio'u hunain fel actorion.
Ceir gwahanol fathau o fodelu gan gynnwys glamor, ffasiwn, bicini, celf-fanwl a modelau rhannau o'r corff. Mae rhai modelau yn modelu'n noeth, er mwyn celf neu adloniant.
Nid yw pob model yn brydferth: mae modelau cymeriad yn portreu pobl gyffredin neu ddoniol, ac fe'u gwelir gan amlaf mewn gwaith print ac mewn hysbysebion.
## Rhai modelau o Gymru 
* Sian Adey-Jones
* Bronwen Astor
* Jess Davies
* Sian Davies
* Mandy Rice-Davies
* Sophie Dee
* Annabel Giles
* Meddy Ford
* Y Dywysoges Lilian, Duges Halland
* Rosemarie Frankland
* Seren Gibson
* Kate Lambert
* Y Dywysoges Lilian, Duges Halland
* Sara Manchipp
* Stella Maxwell
* Helen Morgan (model)
* Chloe-Beth Morgan
* Rachel Rice
* Mandy Rice-Davies
* Rachel Tate
* Imogen Thomas
## Gweler hefyd
::Categori:Modelau Cymreig


Categori:Galwedigaethau ffasiwn
315 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC - **310au CC** - 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 
320 CC 319 CC 318 CC 317 CC 316 CC - **315 CC** - 314 CC 313 CC 312 CC 311 CC 310 CC

----

## Digwyddiadau 
* Antigonus yn hawlio meddiant ar Asia gyfan, yn cipio'r drysorfa yn Susa a meddiannu Babylon, lle mae Seleucus yn llywodraethwr. Mae Seleucus yn ffoi at Ptolemi yn yr Aifft, ac yn gwneud cynghrair yn erbyn Antigonus.
* Polyperchon yn ffoi i'r Peloponnesos, ac yn gwneud cynghrair gydag Antigonus.
* Antigonus yn gyrru milwyr Cassander o'r ynysoedd Groegaidd.
* Aeacides, brenin Epirus yn cael ei yrru o'i deyrnas yn dilyn gwrthryfel.
* Cassander yn sefydlu dinas Thessaloníci, a'i henwi ar ôl ei wraig.

## Genedigaethau 
* Aratus, mathemategydd, seryddwr a bardd o Macedonia.

## Marwolaethau 
* Zhou Shen Jing Wang, brenin Brenhinllin Zhou yn Tsieina

Categori:315 CC
314 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC - **310au CC** - 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 
319 CC 318 CC 317 CC 316 CC 315 CC - **314 CC** - 313 CC 312 CC 311 CC 310 CC 309 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Antigonus, rheolwr rhan Asiaidd o ymerodraeth y diweddar Alecsander Fawr, yn cael ei wrthwynebu gan gynghrair yn cynnwys Cassander, rheolwr Macedonia regent; Lysimachus, satrap Thrace; a Ptolemi, rheolwr yr Aifft, sydd wedi ochri gyda Seleucus, cyn-satrap Babylon,
* Antigonus yn ymosod ar Syria, a chipio dinas Tyrus.
* Mae Antigonus yn addo eu rhyddid i ddinasoedd Groeg os cefnogant ef yn erbyn Cassander, ac yn gwneud cynghrair a'r Aetoliaid.
* Yn Tsieina, sefydlir dinas Guilin gan Frenhinllin Qin.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Xenocrates, athronydd Groegaidd, disgybl Platon a phennaeth yr Academi (g. 396 CC)
* Aeschines, areithydd a gwleidydd o Athen (g. 389 BC)

Categori:314 CC
Bokmål

Un o ddwy ffurf swyddogol yr iaith Norwyeg ysgrifenedig yw **Bokmål** (yn llythrennol, "iaith llyfr"). Nynorsk yw'r ffurf arall swyddogol. Mae Bokmål yn deillio o ffurfiau Daneg a siaradwyd yn ninasoedd Norwy pan oedd y wlad honno yn perthyn i Ddenmarc. Fe'i cyfyngir yn bennaf i ysgrifennu safonol erbyn heddiw.

Categori:Ieithoedd Norwy
Categori:Norwyeg
Philip

Daw'r enw **Philip**, hefyd **Phylip**, **Ffilip** neu **Ffylip**, o'r Groeg ***Φίλιππος***, *Philippos*, gyda'r ystyr "carwr ceffylau" neu "ffrind ceffylau". Daeth yr enw yn adnabyddus gyntaf fel enw nifer o frenhinoedd Macedonia, yn enwedig Philip II.

Gall yr enw gyfeirio at:

## Seintiau
* Philip yr Apostol, un o'r Deuddeg Apostol
* Philip yr Efengylwr
* Philip Neri, Apostol Rhufain

## Brenhinoedd Macedon
* Philip I, brenin Macedon 
* Philip II, brenin Macedon
* Philip III, brenin Macedon
* Philip IV, brenin Macedon
* Philip V, brenin Macedon

## Ymerawdwr Rhufain
* Philip yr Arab, ymerawdwr o 244 hyd 249

## Brenhinoedd Castillia a Sbaen (yn y ffurf Sbaeneg "Felipe")
* Felipe I, brenin Castillia
* Felipe II, brenin Sbaen
* Felipe III, brenin Sbaen
* Felipe IV, brenin Sbaen
* Felipe V, brenin Sbaen

## Brenhinoedd Portiwgal (yn y ffurf Portiwgaleg "Filipe")
* Filipe I
* Filipe II
* Filipe III

## Brenhinoedd Ffrainc
* Philippe I, brenin Ffrainc
* Philippe II, brenin Ffrainc
* Philippe III, brenin Ffrainc
* Philippe IV, brenin Ffrainc
* Philippe V, brenin Ffrainc
* Philippe VI, brenin Ffrainc

## Llenorion Cymreig
* Phylip Brydydd (fl. 1222), bardd
* Phylipiaid Ardudwy, teulu o feirdd o ardal Ardudwy

## Gweler hefyd
*Philipiaid
*Teulu Philipps
Stonewall

Gall **Stonewall** gyfeirio at:
* Stonewall Jackson, cadfridog ar ochr y De yn ystod Rhyfel Cartref America
* Terfysgoedd Stonewall
* Stonewall (mudiad), grŵp hawliau LHDT yn y Deyrnas Unedig
316 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC - **310au CC** - 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 
321 CC 320 CC 319 CC 318 CC 317 CC - **316 CC** - 315 CC 314 CC 313 CC 312 CC 311 CC

----

## Digwyddiadau 
* Antigonus yn gorchfygu Eumenes ym Mrwydr Gabiene ym Media. Mae milwyr Eumenes yn ei ildio i Antigonus, sy'n ei ddienyddio.
* Cassander yn dychwelyd o'r Peloponnesos a gorchfyfu Polyperchon, rheolwr Macedonia's mewn brwydr. Mae Cassander yn gwarchae ar Olympias, mam Alecsander Fawr, ym ninas Pydna, ac yn ei gorfodi i ildio. Cymerir Olympias, Roxana, gweddw Alecsander, ac Alexander IV, brenin Macedon, mab Alecsander Fawr, yn garcharorion.
* Condemnir Olympias i farwolaeth gan Cassander. Mae'n carcharu Roxana ac Alexander yn Amphipolis yn Thrace, ac ni welir hwy yn fyw eto.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Olympias, mam Alecsander Fawr
* Eumenes, un o gadfridog Alecsander Fawr
* Sun Bin, cadfridog o Tsieina

Categori:316 CC
Olympias

Tywysoges o Epirus oedd **Olympias** (Hen Roeg: *Ολυμπιάς*), enw genedigol **Polyxena**, yn ddiweddarach **Myrtale** (c. 376 CC - 316 CC). Roedd yn ferch i Neoptolemus I, brenin Epirus. Daeth yn bedwaredd gwraig Philip II, brenin Macedon yn 359 CC, a ganed Alecsander Fawr iddynt yn 356 CC. Yn ddiweddarach, cawsant ferch, Cleopatra.

Yn 337 CC, ysgarodd Philip Olympias i briodi Cleopatra Eurydice, ac aeth Olympias ac Alecsander i Epirus am gyfnod. Yn ddiweddarch dychwelasant i Pella a gwnaeth Olympias heddwch a Philip; ond pan lofruddiwyd Philip, credai rhai fod gan Olympias ran yn y cynllwyn. Lladdodd Olympias fab Philip a Cleopatra Eurydice, Caranus, a gorfododd Cleopatra Eurydice i'w chrogi ei hun.

Roedd ganddi ddylanwad mawr ym Macedon yn ystod teyrnasiad ei mab, Alecsander. Wedi marwolaeth Alecsander, aeth i Epirus, a chefnogodd Alexander IV Aegus, mab Alecsander Fawr. Defnyddiodd fyddin o Epirus i yrru Cassander o Facedon a chymeryd grym yno ei hun. Dienyddiodd Philip Arrhidaeus a gorfodi ei wraig Eurydice i'w chrogi ei hun.

Dychwelodd Cassander o'r Peloponnesos, a gwarchae ar Olympias yn Pydna. Wedi i'r ddinas ildio, dienyddiwyd Olympias; dywedir i Cassander wrthod gwasanaeth claddu iddi.

Categori:Alecsander Fawr
Categori:Groegiaid
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Brenhinoedd Macedon
Cellan

Pentref bychan ar lan Afon Teifi yn ne Ceredigion yw **Cellan**.

Gorwedd ar lôn y B4343 tua 2½ filltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Llanbedr Pont Steffan a thua milltir i'r de o bentref Llanfair Clydogau.

Er mai pentref bychan iawn yw Cellan, bu'n fagwrfa i ddau ysgolhaig mawr. Ganed yr ieithydd a hynafiaethydd Moses Williams yng Nghellan yn 1685. Ganwyd yr hanesydd llenyddiaeth Gymraeg Griffith John Williams yn y pentref yn 1892.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llanfair Clydogau
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Philip yr Apostol

.]]

Un o'r deuddeg Apostol oedd **Sant Philip**. Ceir nifer o gyfeiriadau ato yn yr Efengylau. ond ni ddylid ei gymysgu a Philip yr Efengylwr, y cyfeirir ato yn Actau'r Apostolion.

Ceir y manylion llawnaf amdano yn Efengyl Ioan, lle disgrifir Iesu yn ei alw fel un o'i ddisgyblion. Dywedir yma fod Philip yn frodor o dref Bethsaida, yr un dref a Sant Pedr ac Andreas. Dywedir iddo gyflwyno Nathanael (y credir ei fod yr un person a Bartholomeus) i'r Iesu.

Yn traddodiadol, ei ddydd gwyl yn yr Eglwys Gatholig oedd 1 Mai, ond pan sefydlodd Pab Pius XII wyl Sant Joseff y Gweithiwr yn 1955, i'w dathlu ar 1 Mai, newidiodd ddydd gwyl Sant Philip a Sant Iago i 11 Mai. Gyda newid y calendr yn 1969, newidiodd eto i 3 Mai. Yn yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, 14 Tachwedd yw'r dyddiad.

Yn ôl Clement o Alexandria, roedd Philip yn briod a chanddo blant. Ceir llyfr cynnar, *Actau Philip*, sy'n dweud iddo efengylu Gwlad Groeg a Syria, a chael ei groeshoelio yn ninas Hierapolis.

Categori:Apostolion
Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Seintiau Cristnogol
Golden Globes

Mae **Gwobrau Golden Globe** (neu yn syml y **Golden Globes**) yn wobrau am ffilmiau a rhaglenni teledu o'r Unol Daleithiau a gwledydd eraill a roddir yn flynyddol ers 1944 gan yr Hollywood Foreign Press Association er mwyn codi arian i achosion da. Ystyrir y gwobrau fel rhan amlwg o "dymor gwobrwyo"'r diwydiant ffilm sy'n cyrraedd uchafbwynt bob blwyddyn gyda'r Oscars a'r Gwobrau Cymdeithas yr Actorion Sgrîn (Screen Actors Guild Awards).

Categori:Gwobrau ffilm
Categori:Gwobrau teledu
Categori:Teledu yn yr Unol Daleithiau
Actio method

Mae **actio method** (weithiau **actio dull**) yn dechneg actio lle mae'r actor yn ceisio ail-greu amgylchiadau emosiynol bywyd go iawn er mwyn ceisio sicrhau perfformiad credadwy a realistig. Gellir cyferbynnu hyn gyda'r dechneg o'r actor yn gosod ei hun mewn sefyllfa "dychmygol" cryf, sydd yn ei dro yn achosi ymateb emosiynol sy'n cyfateb i faint mae'r actor wedi trwyddo'i hun yn feddyliol yn yr olygfa.

Gan amlaf mae "Y method" neu mewn actio method yn cyfeirio at arfer actorion o dynnu ar eu hemosiynau, atgofion a phrofiadau er mwyn dylanwadu ar eu portreadau o gymeriadau.

## Gweler hefyd
* Actors' Studio

Categori:Ffilm
Method
Categori:Theatr
Cassander

eraill:

Eraill

]]

Un o olynwyr Alecsander Fawr a brenin Macedonia o 305 CC hyd ei farwolaeth oedd **Cassander**, Hen Roeg: *Κάσσανδρος*, *Kassandros* (ca. 350 CC - 297 CC),

Roedd Cassander yn fab i Antipater. Ceir y cyfnod hanesyddol cyntaf amdano yn cyrraedd llys Alecsander Fawr yn ninas is Babylon yn 323 CC, wedi ei yrru yno gan ei dad. Wedi marwolaeth Alecsander, daeth Antipater yn rheolwr Macedon ar ran mab ieuanc Alecsander, Alexander IV. Pan deimlodd Antipater ei hun ar fin marw yn 319 CC, trosglwyddodd reolaeth y deyrnas i Polyperchon, yn hytrach nag i Cassander.

Ymateb Cassander i hyn oedd gwneud cynghrair ag Antigonus, Ptolemi a Lysimachus yn erbyn Polyperchon. Wedi dinistrio llynges Polyperchon, cyhoeddodd Cassander ei hun yn rheolwr Macedon yn 317 CC. Gosododd warchae ar Olympias, mam Alecsander Fawr, ynghyd a'i weddw Roxane a'i fab Alexander IV, yn ninas Pydna. Pan ildiodd y ddinas, dienyddiodd Olympias, a charcharu Roxane ac Alexander yn Amphipolis. Lladdwyd hwy yn ddiweddarach.

Cyhoeddodd Cassander ei hun y frenin yn 305 CC. Wedi i Antigonus gael ei ladd ym Mrwydr Ipsus yn 301 CC, ni allai neb fygwth ei reolaeth ar deyrnas Macedon.

Olynwyd ef gan ei fab, Philip IV. Ail-sefydlodd Cassander ddinas 
Therma fel Thessalonica, wedi ei henwi ar ôl ei wraig.

Categori:Genedigaethau 350 CC
Categori:Marwolaethau 297 CC
Categori:Groegiaid
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Brenhinoedd Macedon
Huw Pennant

Ceir dau fardd Cymraeg o'r enw **Huw Pennant**, sef:

* Huw Pennant (Sir y Fflint) (fl. 1465-1514)
* Huw Pennant (Gwynedd) (fl. 1565-1619)
Philip II, brenin Macedon

[bawd|200px|Philip II ar fedal o [Tarsus]]

**Philip II, brenin Macedon** (Groeg: **Φίλιππος Β**' (383 CC - 336 CC) oedd brenin (basileus) teyrnas Macedon o 359 CC hyd ei farwolaeth. Ef a osododd sylfeini grym Macedonia, a ddefnyddiwyd gan ei fab, Alecsander Fawr, i goncro Ymerodraeth Persia.

Roedd Philip yn fab ieuengaf i Amyntas III, brenin Macedon ac Eurydice. Bu'n wystlon yn Thebai pan oedd yn ieuanc, yn y cyfnod pan oedd Thebai yn ddinas gryfaf Groeg, a chafodd ei addysgu yno gan y cadfridog enwog Epaminondas. Dychwelodd i Facedonia yn 364 CC, ac wedi marwolaeth ei frodyr Alexander II a Perdiccas III, daeth yn frenin yn 359 CC.

Canolbwyntiodd Philip ar gryfhau'r fyddin, ac enillodd nifer o fuddugoliaethau dros y bobloedd o'i amgylch. Yn 355 CC, priododd Olympias, merch brenin y Molossiaid. Ganed Alecsander iddynt y flwyddyn wedyn. Yn 354 CC, collodd un llygad wrth warchae ar ddinas Methone, oedd ym meddiant Athen. Yn raddol, ymestynnodd ei awdurdod dros ddinasoedd Groeg, er gwaethaf ymdrechion y gwladweinydd Athenaidd Demosthenes i ffurfio cynghrair yn ei erbyn. Yn 342 CC ymgyrchodd yn erbyn y Scythiaid, gan gipio Eumolpia a'i hail-enwi yn *Philippopolis* (Plovdiv heddiw).

Gorfchygodd gynghrair y Thebaid a'r Atheniaid yn Mrwydr Chaeronea yn 338 CC, ac yn 337 CC sefydlodd Gynghrair Corinth. Yn 336 CC, roedd yn paratoi ar gyfer ymosodiad ar Ymerodraeth Persia, ond ym mis Hydref 336 CC, llofruddiwyd ef yn Aegae, hen brifddinas Macedon, gan Pausanias o Orestis, un o'i warchodlu ei hun.

## Carnedd Philip II yn Verginia
Tref fechan yng ngogledd Gwlad Groeg ydy Veronica. Yn 1977 darganfyddodd yr archaeolegydd Groegaidd Manolis Andronikos, yn nhref Verginia, garnedd a man claddu posibl Philip. Mewn un ystafell darganfuwyd beddfaen brenhinol (*larnax*) a oedd yn aur pur (24 carat) ac yn pwyso 11 kilogram. O fewn y beddfaen cafwyd hyd i esgyrn a choron neu dorch aur ac arni 313 deilen derw bregus a thenau wedi'u cefio'n hynod o gywrain ac yn pwyso 717 gram. Ar y ceuad roedd symbol o haul, symbol sydd bellach wedi'i mabwysiadu bron fel symbol cenedlaethol gan Wlad Groeg.

### Amheuaeth
Darganfuwyd tair carnedd arall faes o law a hynny o fewn tafliad carreg i'r brif Garnedd Fawr. Ond bellach mae sawl archaeolegydd yn amau pwy mewn gwirionedd sydd wedi cael eu claddu ynddyn nhw. Mynegodd Andronikos ei hun mai brenhinoedd Macedon oeddent, gan gynnwys Philip II, tad Alecsander Fawr. Dywedodd hefyd fod Carnedd III yn dal gweddillion Alecsander IV, mab Alexander Fawr a'i wraig Roxana. Mae cryn wahaniaeth barn ynghylch hyn oll.

Vergina sun.svg|Haul Verginia
Vergina Tombs Entrance.jpg|"Y Garnedd Fawr" yn Verginia: man claddu Philip
Philip II larnax vergina greece.jpg|Arch garreg posibl Philip, yn Verginia

Categori:Alecsander Fawr
Categori:Brenhinoedd Macedon
Categori:Genedigaethau 382 CC
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Groegiaid
Categori:Marwolaethau 336 CC
Elia Kazan

Roedd **Elia Kazan**, (Groeg: Ηλίας Καζάν, 7 Medi 1909 – 28 Medi 2003) yn gyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilm a theatr, yn awdur a chyd-sefydlwr Stiwdio'r Actorion yn Efrog Newydd ym 1947. Roedd yn Americanwr Groegaidd ac enillodd sawl gwobr am ei waith. Roedd y rhain yn cynnwys Gwobr y Academi deirgwaith, Gwobr Tony pum gwaith a Golden Globe ar bedair achlysur wahanol. Yn ogystal â hyn derbyniodd wobrau ac enwebiadau niferus mewn gwyliau anrhydeddus eraill megis Gŵyl Ffilm Cannes a Gŵyl Ffilm Fenis.

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 2003
Griffith John Williams

Hanesydd llenyddiaeth Gymraeg ac ysgolhaig amryddawn oedd **Griffith John Williams** (19 Gorffennaf 1892 – 10 Ionawr 1963), a gyhoeddai gan amlaf wrth yr enw **G. J. Williams**.  Ym marn Syr Thomas Parry, 'ef oedd yr ysgolhaig Cymraeg mwyaf a welodd Cymru erioed' (*Y Faner*, 29 Chwefror 1980).

Roedd yn frodor o Gellan, Ceredigion. Astudiodd am ei radd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.  Ar ôl treulio cyfnod yn athro ysgol yn y Porth,Rhondda a Dolgellau, daeth yn ddarlithydd yn y Gymraeg yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd ac yn nes ymlaen olynodd W. J. Gruffydd yn y Gadair Gymraeg.

Cofir G. J. Williams yn bennaf am ei ymchwil i hanes llenyddiaeth Gymraeg ym Morgannwg ac yn enwedig gwaith Iolo Morganwg.  Er bod rhai ysgolheigion wedi amau dilysrwydd rhai o'r gweithiau canoloesol honedig sydd i'w cael yn llyfrau Iolo, e.e. "cywyddau'r ychwanegiad" Dafydd ap Gwilym, G. J. Williams oedd y cyntaf i brofi yn derfynol mai ffugiadau llenyddol ydynt.  Datgelodd hefyd mai ffugiadau yw trwch y trioedd yn nhraddodiad Trioedd Ynys Prydain a thestunau eraill gan Iolo a gyhoeddwyd yn y *Myvyrian Archaiology of Wales*.  Roedd y gweithiau hyn wedi camarwain haneswyr llenyddiaeth Gymraeg am flynyddoedd lawer a bu astudiaethau G. J. Williams yn gymorth mawr i sefydlu seiliau cadarn i ysgolheictod llenyddol yng Nghymru.

Ymddiddorai G. J. Williams yng ngwaith y Dyneiddwyr Cymreig hefyd. Cyhoeddodd olygiad safonol o lyfr gramadeg Gruffydd Robert sy'n cynnwys traethawd hir ar yr awdur.  Nid llai fu ei gyfraniad i'n dealltwriaeth o'r traddodiad barddol chwaith, diolch i'w gyfrol fawr ''Gramadegau'r Penceirddiaid* a nifer o erthyglau dysgedig.

## Llyfryddiaeth ddethol
* *Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1926)
* (gol.), *Gramadegau'r Penceirddiaid* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1934)
* (gol.), *Gramadeg Cymraeg Gruffydd Robert* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1939)
* *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948)
* *Iolo Morganwg'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 1956). Y gyntaf o ddwy gyfrol a fwriadwyd ar fywyd a gwaith Iolo Morganwg: bu farw'r awdur cyn gallu gorffen yr ail.
* *Agweddau ar Hanes Dysg Gymraeg*, gol. Aneirin Lewis (Gwasg Prifysgol Cymru, 1969)

Ar fywyd a gwaith G. J. Williams, gw. yr erthyglau gan Aneirin Lewis yn *Dysg a Dawn: Cyfrol Goffa Aneirin Lewis*, gol. W. Alun Mathias ac E. Wyn James (Cylch Llyfryddol Caerdydd, 1992), Ceri W. Lewis, ''Griffith John Williams (1992-1963): Y Dyn a'i Waith'' (Darlith Lenyddol Eisteddfod Genedlaethol Nedd a'r Cyffiniau, 1994), a ‘Golygyddol: Cofio Griffith John Williams (1892–1963)’, *Llên Cymru*, 36 (2013), 1–4.

Gellir gwrando ar ddarlith gan yr Athro E. Wyn James, ‘“Gweld gwlad fawr yn ymagor”: breuddwyd cyffrous G. J. Williams a Saunders Lewis’, yma: .

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
*
*

Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1963
Huw Pennant (Sir y Fflint)

:*Erthygl am y bardd o Sir y Fflint yw hon. Gweler hefyd Huw Pennant (Gwynedd).*
Bardd Cymraeg o Sir y Fflint a fu yn ei flodau o ddiwedd y 15g hyd ddechrau'r 16g oedd **Huw Pennant** (fl. tua 1465 - 1514).  Cyfeirir ato weithiau wrth y ffurf Saesneg ar ei enw, **Hugh Pennant**.  Roedd yn fardd proffesiynol a chyfieithydd.

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddys amdano ar wahân i'r ffaith ei fod yn frodor o Sir y Fflint, yn glerigwr ac yn frawd i Thomas Pennant, abad Dinas Basing.

## Gwaith llenyddol
Ceir nifer fach o gerddi mawl a marwnadau ganddo i rai o brif deuluoedd gogledd Cymru.  Priodolir sawl cerdd ddarogan iddo yn y llawysgrifau hefyd, sy'n perthyn i gyfnod Rhyfeloedd y Rhosynnau ac ymgyrch Harri Tudur.

Cedwir ar glawr cyfieithiad i'r Gymraeg o fuchedd Ladin y Santes Ursula ganddo.  Ceir y testun yn llawysgrif *Llansteffan 34*, yn llaw Roger Morys o Goedytalwrn.

Mae ei waith yn aros yn y llawysgrifau, heb ei gyhoeddi eto.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Marwolaethau 1514
Eisteddfod Caerwys

Gallai **Eisteddfod Caerwys** gyfeirio at un o ddwy eisteddfod hanesyddol a gynhaliwyd yng Nghaerwys, Sir y Fflint yn yr 16g, sef:

* Eisteddfod Caerwys 1523
* Eisteddfod Caerwys 1567
----
Margam

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Margam**. Fe'i lleolir ger Port Talbot yn agos i gyffordd 39 o draffordd yr M4.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes 
[250px|bawd|[Parc Gwledig Margam]]
[250px|bawd|[Abaty Margam|Orendy Margam: y mwyaf yn Ewrop]]
Roedd Margam yn gymuned hynafol Gymreig ac arferai fod yn rhan o gwmwd Tir Iarll. Yn wreiddiol cawsai ei ddominyddu gan Abaty Margam, tŷ cefnog y Sistersiaid a sefydlwyd ym 1147. Pan ddiddymwyd yr abatai, daeth yr abaty i feddiant y teulu Mansel a dilynwyd hwy gan eu disgynyddion benywaidd, y teulu Talbot a oedd yn gangen o deulu Iarll Amwythig.

Parhaodd eglwys y plwyf i weithredu o gorff Abaty Margam, ac mae'n parhau i wneud hynny o hyd. Mae Castell Margam yn cynnwys adfeilion o'r Chapter House a chofgolofnau mawrion o'r 17eg a'r 18g. Yn yr Amgueddfa Gerrig ceir tystiolaeth bwysig am ddyfodiad Cristnogaeth cynnar i'r ardal.

Gyda dyfodiad y chwyldro diwydiannol, daeth plwyf Margam yn bwysig am ddau reswm. Yn gyntaf, roedd yno harbwr da a ddatblygwyd yn ddiweddarach i fod yn Bort Talbot. Rhoddwyd yr enw iddo fel teyrnged i un o ysweiniaid Margam. Yn ail, roedd yno gyflenwad o lo a gwelwyd datblygiad sylweddol yn y diwydiant glo ar ddiwedd y 18g. Golygodd y cyfuniad o lo a thrafnidiaeth effeithiol o'r harbwr bod Margam wedi chwarae rhan bwysig yn nhirwedd diwydiannol De Cymru.

Yn wreiddiol, trigai gweithwyr y pyllau glo i ffwrdd o bentref Margam ei hun, yn fwyaf amlwg ym mhentref Taibach. Wrth i amser fynd yn ei flaen, fodd bynnag, datblygodd y plwyf i gyd i fod yn gymuned o weithwyr diwydiannol. Yn sgîl hyn, datblygodd Margam i fod yn un o faesdrefi Port Talbot ac mae'n parhau felly tan heddiw.

Serch hynny, nid oedd tiroedd Abaty Margam wedi eu cynnwys yn niwydiannu a threfoli Margam. Cafodd yr Abaty eu cynnwys gan y teulu Talbot yn nhiroedd eu plasdy, Castell Margam gerllaw. Difrodwyd y plasdy yn ddifrifol ar ddiwedd yr 20g ond mae bellach yn cael ei adnewyddu. Yn ystod y 18g, roedd y teulu Talbot wedi adeiladu'r orendy mwyaf yn Ewrop a saif yr adeilad yno o hyd. Yng ngahnol yr 20g, gwerthwyd holl dir y teulu Talbot ac mae'r tir hwnnw bellach yn rhan o Barc Gwledig Margam. Mae'r tir yn ymestyn dros rhyw 850 erw (340 ha) a chaiff ei reoli gan y cyngor lleol.

Ar ddechrau'r 20g, daeth Margam yn gweithfeydd pwysig i British Steel a daeth y tyrrau oeri yn arwyddnod lleol. Cawsant eu dymchwel ym mis Tachwedd 2003 yn sgîl gor-gynhyrchu yn Ewrop.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Abaty Margam
* Carreg Margam
* Croes Cynfelin
* Croes Llanfihangel

Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot

Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Daearyddiaeth Affrica

200px|bawd|Map topograffig o Affrica
Affrica yw'r mwyaf o'r tri allaniad deheuol enfawr o brif fàs arwynebedd y Ddaear. Mae ganddi arwynebedd o c. 30,360,288&nbsp;km²; (11,722,173&nbsp;mi sg), gan gynnwys yr ynysoedd.

Saif y Môr Canoldir rhwng Affrica ac Ewrop, tra bod Culdir Suez yn ei chysylltu ag Asia (mae Camlas Suez yn gorwedd rhyngddynt), sydd 130&nbsp;km (80 milltir) o led. (Yn nhermau gwleidyddol, ystyrir penrhyn Sinai yn yr Aifft, sydd i'r dwyrain o Gamlas Suez, fel rhan o Affrica hefyd.)

O'r pwynt mwyaf gogleddol, sef Cap Blanc (Ra’s al Abyad) yn Tiwnisia (37°21′ G), i'r pwynt mwyaf deheuol, sef Penrhyn Agulhas yn Ne Affrica (34°51′15″ D), mae pellter o tua 8,000&nbsp;km (5,000 milltir). O'r pwynt mwyaf gorllewinol sef Penrhyn Vert yn Senegal, 17°33′22″ Gn, i'r pwynt mwyaf dwyreiniol sef Ras Hafun yn Somalia, 51°27′52″ Dn, mae pellter o tua 7,400&nbsp;km (4,600 milltir).

Mae arfordir Affrica 26,000&nbsp;km (16,100 milltir) o hyd. Wrth gymharu hyn ag Ewrop, sydd ag arwynebedd o 9,700,000&nbsp;km²; (3,760,000&nbsp;mi sg) yn unig, tra bod hyd ei harfordir oddeutu 32,000&nbsp;km (19,800 milltir), gwelwn fod siâp amlinelliad Affrica yn nodweddiadol rheolaidd, tra bod arfordir Ewrop yn llawn o ddanheddiadau dwfn.


Categori:Affrica
Gwobr Emmy

bawd|dde|Gwobr Emmy
Mae'r **Wobr Emmy** (sydd hefyd yn cael ei alw'n **Emmy**) yn wobr i rhaglenni sydd wedi'u cynhyrchu ar gyfer y teledu, yn debyg i'r Gwobrau Peabody ond maent yn ffocysu'n fwy ar adloniant. Ystyria nifer o bobl yr Emmy fel y fersiwn deledu o'r Oscars.

Cânt eu cyflwyno i adrannau amrywiol o'r diwydiant teledu, gan gynnwys rhaglenni adloniant, rhaglenni dogfen a newyddion a rhaglenni chwaraeon. Oherwydd hyn, caiff y gwobrau eu cyflwyno mewn nifer o seremonïau penodol i faes arbennig trwy gydol y flwyddyn. Maes mwyaf adnabyddus yw'r Gwobrau Emmy ar gyfer rhaglenni oriau brig sy'n anrhydeddu rhaglenni teledu Americanaidd yn ystod y oriau mwyaf poblogaidd (ac eithrio chwaraeon) a'r Gwobrau Emmy ar gyfer rhaglenni a ddarlledir yn ystod y dydd.

Mae tri mudiad gwahanol yn cyflwyno Gwobrau'r Emmy sef:

* Academi Celfyddydau'r Teledu a'r Gwyddorau sy'n anrhydeddu adloniant yr oriau brig ac eithrio chwaraeon;
* Academi Genedlaethol Celfyddydau'r Teledu a'r Gwyddorau sy'n anrhydeddu rhaglenni'r dydd, chwaraeon, newyddion a rhaglenni dogfen;
* Academi Ryngwladol Celfyddydau'r Teledu a'r Gwyddorau sy'n anrhydeddu'r holl raglenni a gynhyrchir ac a ddarlledir yn wreiddiol y tu allan i'r Unol Daleithiau. Gweler Gwobr Emmy Rhyngwladol.

Emmy
Comedi

Math o adloniant sy'n apelio at synnwyr digrifwch ac un o ddwy brif ffurf dradoddiadol y Ddrama (gyda Trasiedi) yw **comedi**. Mae gan y gair 'comedi' (o'r gair Groeg κωμωδία, *komodia*) yr ystyr boblogaidd heddiw o unrhyw fath o ymddiddan neu sgets lwyfan sydd yn ceisio diddanu, yn enwedig ym myd teledu, ffilm a chomedi digrifwyr ar eu traed. Dylid nodi'r gwahaniaeth rhwng hyn a diffiniad academaidd y gair, sef comedi y theatr, sy'n tarddu o gyfnod y ddrama glasurol yng Ngroeg yr Henfyd. Yn nemocratiaeth Athen, cawsai pobl eu dylanwadu'n helaeth gan y dychan gwleidyddol, gwaith dramodwyr mawr fel Aristophanes, a berfformid gan yr actorion comig yn y theatrau.

Yn syml, gellir disgrifio'r genre theatraidd fel perfformiad dramatig a rydd dwy gymdeithas yn erbyn ei gilydd er mwyn creu gwrthdaro neu ymryson doniol. Darluniodd Northrop Frye y ddwy ochr gyferbyniol hyn fel "Cymdeithas yr Ifanc" a "Chymdeithas yr Hen", ond pur anaml y derbynir y ddeuoliaeth hyn fel esboniad boddhaol.

Yn ddiweddarach, darluniwyd comedi fel gwrthdaro rhwng ieuenctid cymharol di-bŵer a chyfundrefnau cymdeithasol sy'n rhwystro gobeithion yr ieuanc; yn hyn o beth, caiff y person ifanc ei rwystro gan ei ddiffyg awdurdod cymdeithasol, ac o ganlyniad, nid oes fawr o ddewis ganddo ond i gyflwyno eironi hynod o ddramatig ac mae hyn yn ei dro yn gwneud i'r gynulleidfa chwerthin (Marteinson, 2006).

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Drama
* Ffars
* Trasiedi


Categori:Y celfyddydau perfformio
Categori:Digrifwch
Categori:Genres
319 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC - **310au CC** - 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 
324 CC 323 CC 322 CC 321 CC 320 CC - **319 CC** - 318 CC 317 CC 316 CC 315 CC 314 CC

----

## Digwyddiadau
* Antipater, rheolwr teyrnas Macedonia dros y brenin ieuanc, ychydig cyn marw yn trosgwyddo'r deyrnas i Polyperchon, yn hytrach nag i'w fab ei hun, Cassander
* Cassander, gyda chefnogaeth Antigonus, Ptolemi a Lysimachus, yn cipio Macedonia a'r rhan fwyaf o Wlad Groeg oddi ar Polyperchon.
* Eumenes yn gwneud cynghrair a Polyperchon.
* Roxana, gweddw Alecsander Fawr, yn ymuno ag Olympias, mam Alecsander, yn Epirus.

## Genedigaethau
* Antigonus II Gonatas, brenin Macedon (tua'r dyddiad yma)
* Pyrrhus, brenin Epirus

## Marwolaethau
* Antipater, cadfridog Macedonaidd, rheolwr ymerodraeth Alecsander Fawr.

Categori:319 CC
317 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC - **310au CC** - 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 
322 CC 321 CC 320 CC 319 CC 318 CC - **317 CC** - 316 CC 315 CC 314 CC 313 CC 312 CC

----

## Digwyddiadau
* Seleucus yn ymuno ag Antigonus yn erbyn Eumenes ac yn ail-gipio Babylon.
* Cassander yn cipio Athen oddi wrth reolwr Macedonia, Polyperchon.
* Polyperchon yn ffoi i Epirus, lle mae'n ymuno ag Olympias, mam Alecsander Fawr,   Roxana ei weddw ac Alexander IV, ei fab bychan.
* Tra mae Cassander yn y Peloponnesos, mae Olympias yn arwain byddin i Facedonia, yn gorchfygu byddin y brenin, Philip III Arrhidaeus ac yn ei gymeryd ef a'i wraig, Eurydice yn garcharorion. Mae'n dienyddio Philip a gorfodi Eurydice i'w chrogi ei hun.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Philip III, brenin Macedon (g. c. 359 CC)
* Eurydice III, brenhines Macedon

Categori:317 CC
320 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC - **320au CC** - 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC
325 CC 324 CC 323 CC 322 CC 321 CC - **320 CC** - 319 CC 318 CC 317 CC 316 CC 315 CC

----

## Digwyddiadau
* Ptolemi yn meddiannu Judea a Syria.
* Eudemus ym meddiannu tiriogaethau'r brenin Indiaidd Porus, ac yn ei ladd.
* Zhou Shen Jing Wang yn dod yn frenin Brenhinllin Zhou yn Tsieina.

## Genedigaethau
* Timocharis o Alexandria, seryddwr Groegaidd

## Marwolaethau
* Anacsimenes o Lampsacus, rhethregydd a hanesydd Groegaidd
* Porus, brenin Indiaidd
* Zoilus, gramadegydd ac athronydd Groegaidd

Categori:320 CC
318 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC - **310au CC** - 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 
323 CC 322 CC 321 CC 320 CC 319 CC - **318 CC** - 317 CC 316 CC 315 CC 314 CC 313 CC

----

## Digwyddiadau
* Antigonus yn gwneud cynghrair a Cassander a Ptolemi. Mae'n ceisio dod i gytundeb ag Eumenes; ond mae Eumenes yn codi byddin ac yn cipio Babylon oddi ar Antigonus.
* Cassander yn dechrau rhyfel yn erbyn rheolwr Macedonia, Polyperchon, ac yn gwneud cynghrair ag Eurydice, gwraig Philip III Arrhidaeus, brenin Macedon.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Phocion, cadfridog a gwladweinydd Athenaidd

Categori:318 CC
Memphis

Gallai **Memphis** gyfeirio at:

*Memphis, un o ddinasoedd pwysicaf yr Hen Aifft
*Memphis, ym mytholeg Groed, gwraig Epaphus, sylfaenydd dinas Memphis.
*Memphis, Tennessee, dinas yn Tennessee yn yr Unol Daleithiau
Affrica (gwahaniaethu)

Cyfandir yw **Affrica**. Gallai'r enw gyfeirio at un o sawl peth arall yn ogystal:

*Affrica (duwies)
*Affrica (talaith Rufeinig)

## Gweler hefyd
* De Affrica
** De Affrica (Gweriniaeth De Affrica)
* Canolbarth Affrica
**Gweriniaeth Canolbarth Affrica
* Dwyrain Affrica
* Gogledd Affrica
* Gorllewin Affrica
322 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC - **320au CC** - 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC
327 CC 326 CC 325 CC 324 CC 323 CC - **322 CC** - 321 CC 320 CC 319 CC 318 CC 317 CC

----

## Digwyddiadau 
* Yn ninas Babylon, mae ymryson yn datblygu rhwng cadfridogion Alecsander Fawr am feddiant ar ei ymerodraeth. Mae ei weddw, Roxana, yn rhoi genedigaeth i'w fab, Alexander IV Aegus. Cytunir y bydd ef a brawd Alecsander, Philip III Arrhidaeus, sy'n analluog yn feddyliiol, yn cael eu hystyried fel brenhinoedd ar y cyd, gyda Perdiccas fel rheolwr y deyrnas.
* Antigonus (llywodraethwr Phrygia, Lycia a Pamphylia) yn perswadio Antipater, Craterus, Lysimachus, Seleucus a Ptolemi i uno yn erbyn Perdiccas.
* Perdiccas yn meddiannu Cappadocia ac yn sefydlu Eumenes fel satrap.
* Yr Atheniaid yn gwarchae ar Antipater yn Lamia. Codir y gwarchae gan Leonnatus, ond lleddir Leonnatus ei hun yn yr ymladd.
* 5 Medi — Craterus yn cyrraedd gyda llynges, a gorchfygu'r Atheniaid ym Mrwydr Crannon. Mae Demosthenes yn ffoi, ac yn llyncu gwenwyn pan ddelir ef.
* Ptolemi yn dod a chorff Alecsander Fawr i Memphis a'i gladdu yno. Mae'n priodi Thaïs, cariad Alecsander, ac yn rheoli'r Aifft fel brenin.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 7 Mawrth — Aristotle, athronydd a gwyddonydd Groegaidd
* 12 Hydref — Demosthenes, gwladweinydd ac areithydd Athenaidd
* Leonnatus, cadfridog Macedonaidd

Categori:322 CC
323 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC - **320au CC** - 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC   
328 CC 327 CC 326 CC 325 CC 324 CC - **323 CC** - 322 CC 321 CC 320 CC 319 CC 318 CC

----

## Digwyddiadau
* 10 Mehefin — Alecsander Fawr ym marw yn ninas Babilon, ddeg diwrnod ar ôl ei daro'n wael mewn gwledd.
* Rhaniad Babilon, yn rhannu ymerodraeth Alecsander rhwng ei gadfridogion. Dan y cytundeb yma, daw hanner brawd Alecsander, Philip II yn frenin, er bod rhai yn dymuno aros nes i Roxana, gweddw Alecsander, esgor ar y plentyn y mae'n ei ddisgwyl.
Dan y cytundeb yma, mae:
** Antipater yn rheoli Macedonia a Gwlad Groeg, ar y cyd a Craterus);
** Laomedon yn rheoli Syria a Ffenicia;
** Philotas yn rheoli Cilicia;
** Peithon yn rheoli Media;
** Antigonus yn rheoli Pamphylia a Lycia;
** Leonnatus yn rheoli Phrygia;
** Neoptolemus yn rheoli Armenia;
** Ptolemi yn llywodraethwr yr Aifft
** Eumenes o Cardia yn llywodraethwr Cappadocia a Paphlagonia; a
** Lysimachus yn llywodraethwr Thrace.

Mae Perdiccas yn brif reolwr Asia.

## Genedigaethau
* Alexander IV, brenin Macedon, mab Alecsander Fawr a Roxana

## Marwolaethau
* 10 Mehefin — Alecsander Fawr, brenin Macedonia
* Diogenes o Sinope, athronydd Groegaidd
* Meleager, cadfridog Macedonaidd
* Lycurgus, gwladweinydd ac areithydd Athenaidd

Categori:323 CC
Rhaniad Babilon

Cytundeb rhwng cadfridogion Alecsander Fawr, brenin Macedonia, wedi ei farwolaeth ef oedd **Rhaniad Babilon**. Roedd yn rhannu ymerodraeth Alecsander rhyngddynt.

Ar 10 Mehefin 323 CC, bu farw Alecsander Fawr yn ninas Babilon, ddeg diwrnod ar ôl ei daro'n wael mewn gwledd. Nid oedd ganddo fab ar y pryd, felly ei hanner brawd, Philip II, fyddai'n etifeddu teyrnas Macedon. Fodd bynnag, roedd gweddw Alecsander, Roxana, yn feichiog.

Dan y cytundeb yma, daeth Philip II yn frenin, er bod rhai yn dymuno aros nes i Roxana esgor ar ei phlentyn. Rhannwyd yr ymerodraeth rhwng cadfridogion Alecsander:
** Antipater yn rheoli Macedonia a Gwlad Groeg, ar y cyd a Craterus);
** Laomedon yn rheoli Syria a Ffenicia;
** Philotas yn rheoli Cilicia;
** Peithon yn rheoli Media;
** Antigonus yn rheoli Pamphylia a Lycia;
** Leonnatus yn rheoli Phrygia;
** Neoptolemus yn rheoli Armenia;
** Ptolemi yn llywodraethwr yr Aifft
** Eumenes o Cardia yn llywodraethwr Cappadocia a Paphlagonia; a
** Lysimachus yn llywodraethwr Thrace.

Cytunwyd i Perdiccas fod yn brif reolwr Asia.

Categori:Alecsander Fawr
Renee O'Connor

Actores o'r Unol Daleithiau ffilm a theledu yw '''Evelyn Renee O'Connor'* (ganwyd 15 Chwefror 1971). Daeth yn enwog yng nghanol y nawdegau am chwarae rôl Gabrielle yn y sefyllfa *Xena: Warrior Princess''.

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Memphis, Tennessee

Dinas yn Shelby County ne-orllewin talaith Tennessee, Unol Daleithiau America, yw **Memphis**. Saif ar Afon Mississippi, ychydig i'r de o'i chymer af Afon Wolf. Hi yw dinas fwyaf Tennessee; roedd y boblogaeth yn 2007 yn 674,028, gyda 1,260,581 yn yr ardal ddinesig.

Sefydlwyd Memphis yn 1820 , a chafodd ei henwi ar ôl dinas Memphis yn yr Hen Aifft. Yn y 1960au, roedd yn on o ganolbwyntiau yr Ymgyrch Hawliau Sifil. Llofruddiwyd Martin Luther King yn y *Lorraine Motel* yma ar 4 Ebrill 1968.

Mae gan y ddinas le arbennig yn hanes cerddoriaeth yr Unol Daleithiau fel un o ganolfannau mawr cerddoriaeth y blŵs a chanu gwlad.

Cafodd ei sefydlu (neu ei hymgorffori) yn y flwyddyn 1819.

## Enwogion
*William Eggleston (1939-), ffotograffiwr Americanaidd

## Gefeilldrefi Memphis 
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Memphis

Categori:Dinasoedd Shelby County, Tennessee
321 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC - **320au CC** - 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC
326 CC 325 CC 324 CC 323 CC 322 CC - **321 CC** - 320 CC 319 CC 318 CC 317 CC 316 CC

----
## Digwyddiadau
* Antipater yn penodi Antigonus yn bennaeth y fyddin yn Asia Leiaf ac yn ei yrru gyda Craterus i ymladd yn erbyn Eumenes, satrap  Cappadocia, sy'n un o gefnogwyr Perdiccas.
* Perdiccas yn ymosod ar Ptolemi yn yr Aifft, ond wedi methu croesi Afon Nîl, llofruddir ei gan ei swyddogion, yn cynnwys Seleucus.
* Mae prif gadfridogion Alecsander Fawr, y diadochi, yn cytuno i rannu'r ymerodraeth rhyngddynt yn Rhaniad Triparadisus. Daw Antipater yn rheolwr teyrnas Macedon ar ran dau frenin: Philip III Arrhidaeus, sy'n analluog yn feddyliol, a'r baban Alexander IV.
* Antigonus and Craterus yn gorchfygu Eumenes mewn brwydr. Mae Eumenes yn dianc, ac mae Antigonus a Craterus yn gwarchae arno yn Nora. Lleddir Craterus pan mae ei geffyl, Diodorus, yn syrthio arno.
* Dau gonswl Rhufeinig, Spurius Postumius Albinus a Titus Veturius Calvinus, yn gorfod ildio i'r Samnitiaid
* Chandragupta Maurya, sefydlydd Ymerodraeth y Maurya, yn dod yn frenin Magadha yn India.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Craterus, cadfridog Macedonaidd
* Perdiccas, cadfridog Macedonaidd a rheolwr y deyrnas wedi marwolaeth Alecsander Fawr
* Zhou Xian Wang, brenin Brenhinllin Zhou yn Tsieina

Categori:321 CC
Canu serch

Barddoniaeth sy'n ymwneud â serch neu gariad yw **canu serch**.  Yn y cyfnod diweddar mae'n tueddu i gael ei gysylltu â cherddi personol, rhamantaidd, ond mae'n genre lenyddol gyda hanes hir iddi ac yn cynnwys rhai o gerddi mawr y byd.  Gall canu serch fod yn ganu erotig ond ei brif nodwedd yw mynegi teimlad y bardd neu brydyddes.  Mae perthynas agos rhwng canu serch a hanes y delyneg, er nad oes rhaid i ganu serch fod yn ganu delynegol fel y cyfryw.

## Hanes
de|200px|bawd|Caniad Solomon: y carwyr brenhinol (llawysgrif ganoloesol)

Ceir enghraifft nodedig o ganu serch cynnar yn yr Hen Destament, sef Caniad Solomon.  Er bod diwinyddion yn ei ddadansoddi fel cerdd serch alegorïol am y berthynas rhwng Duw a dyn, mae modd ei darllen fel cerdd serch ddwys am ferch yn y cnawd hefyd. Mae canu serch cyfriniol fel hyn yn nodweddiadol o waith y beirdd Sŵffi hefyd, fel Jalal al-Din Muhammad Rumi a'r beirdd Persiaidd Hafiz ac Omar Khayyam.

Yn yr Henfyd ceir enghreifftiau niferus o gerddi serch yng ngwaith y beirdd: Ofydd yw bardd serch enwocaf y cyfnod (cafodd ddylanwad mawr ar farddoniaeth yr Oesoedd Canol).

Yn llenyddiaeth glasurol India mae gan ganu serch personol - ac erotig yn aml - le pwysig iawn hefyd, e.e. yng ngwaith Bhartrihari.

Yn yr Oesoedd Canol ceir dau fath o ganu serch, sef y canu serch confensiynol a elwir yn serch llys a chanu mwy poblogaidd sy'n gallu bod yn fasweddus.  Ceir enghreifftiau da o gonfensiynau serch llys yng ngwaith y Trwbadwriaid a chafodd ddylanwad ar Gymru hefyd.  Perthyn rhai o'r cerddi poblogaidd i draddodiad y *clerici vagantes* ("clerigwyr crwydrol").

## Canu serch Cymraeg
Ceir y cerddi serch cynharaf yn y Gymraeg yng ngwaith rhai o Feirdd y Tywysogion (12g a'r 13eg), e.e. gan Gwalchmai ap Meilyr a Hywel ab Owain Gwynedd.

Mae'n bosibl mai damwain a hap sy'n gyfrifol am y ffaith fod cymharol ychydig o ganu serch o'r cyfnod cyn 1300 ar glawr heddiw. Ond yng nghyfnod Beirdd yr Uchelwyr daw canu serch, ochr yn ochr a'r canu mawl traddodiadol a ffurfiau eraill, i'r amlwg. Cedwir cerddi serch gan nifer o feirdd y cyfnod, yn cynnwys Iolo Goch, "bardd Glyndŵr", ond prif feistr y canu hwn yw Dafydd ap Gwilym. Mae'n bwysig sylwi nad oes fawr o'r elfen "ramantaidd" niwlog a gysylltir â chanu serch yn y meddwl poblogaidd heddiw i'w cael yn y cerddi hyn; mae llawn cymaint o le i droeon trwstan, hiwmor ac eironi â serch fel y cyfryw.

Un o gonfensiynau'r canu serch Cymraeg yw gyrru llatai (negesydd serch) gan y bardd at ei gariadferch.

## Gweler hefyd
* Cafaliriaid (barddoniaeth)
* Canu maswedd Cymraeg yr Oesoedd Canol
* Llenyddiaeth erotig
* Serch llys
* *Sonetti lussuriosi* - Canu serch o'r Eidal

## Darllen pellach 
* Glennis Byron ac Andrew J. Sneddon (goln), *The Body and the Book: Writings on Poetry and Sexuality* (Amsterdam: Rodopi, 2008).

Categori:Barddoniaeth
Categori:Cariad
Categori:Llenyddiaeth erotig
Serch

bawd|Clawr cyfrol o gerddi ar y thema 'Serch'.
Prif ystyr y gair **serch** yw "teimlad o hoffter neu diriondeb tuag at berson neu beth".  
Nid yw 'serch' mor ddwfn â 'cariad'. Er enghraifft ni fyddid byth yn cyfeirio at 'serch Duw'; bob amser 'cariad Duw'. Mae rhywun 'mewn cariad', byth 'mewn serch'.
* cariad,

ond mae'n gallu golygu 
*chwant

## Yn Llydaweg
Cariad ydy ''serc'h''.

## Gweler hefyd
* Canu serch
* Serch llys

Categori:Emosiwn
Serch llys

Genre lenyddol arbennig a gysylltir â'r cysyniad o sifalri yn yr Oesoedd Canol yw **serch llys** (Ffrangeg: *amour courtois*; Ocsitaneg *fin amor*).  Er iddo gael ei gysylltu'n bennaf â llenyddiaeth, dylanwadodd serch llys ar sawl agwedd arall o fywyd yr Oesoedd Canol hefyd.  Er bod rhai haneswyr yn amau dilysrwydd y term - a fathwyd yn y 19g - erbyn heddiw, mae'n aros yn derm cyfleus a ddefnyddir yn gyffredin.

]]

Math o serch rhamantaidd a gawsai ei foli, ei feithrin a'i ddyrchafu yn y llysoedd brenhinol a phlasdai uchelwyr yw serch llys.  Daw i'r golwg fel confensiwn am y tro cyntaf yn ardal Profens (de Ffrainc) yn gynnar yn y 12g, ond mae ei wreiddiau'n hŷn a cheir cysyniad cyffelyb yng ngwaith rhai beirdd Arabaidd cynharach, yn enwedig y Mwriaid yn Andalucía.  Credir fod barddoniaeth y bardd Rhufeinig Ofydd yn ddylanwad pwysig arall.  Roedd yn cael ei fynegi mewn rhyddiaith a barddoniaeth.

Ymledodd o Brofens ar draws gorllewin Ewrop, i wledydd Prydain, gogledd Ffrainc (gwaith y Trouvères a Chrétien de Troyes er enghraifft), yr Almaen (y Minnesänger) a'r Eidal (y Stilnovisti a gwaith Dante) a thu hwnt. Yng Nghymru gwelir ei ddylanwad amlycaf ar rai agweddau o waith Dafydd ap Gwilym ac eraill o'r cywyddwyr ac yn y Tair Rhamant.  Yn yr olaf, ac yn y rhamantau Arthuraidd yn gyffredinol, gwelir cydblethu serch llys a nodweddion Celtaidd.

Ceir enghreifftiau da o gonfensiynau serch llys yng nghanu y Trwbadwriaid a chafodd ddylanwad ar Gymru hefyd, o gyfnod Beirdd y Tywysogion ymlaen.  Traddodiad arall a geir yn rhai o'r cerddi poblogaidd gan y *clerici vagantes* ("clerigwyr crwydrol" neu Goliardaid), er bod olion dylanwad serch llys, wedi ei wrthdroi gan amlaf, i'w gweld yno hefyd.

## Gweler hefyd
* Canu serch
* Marchog crwydr
* Sifalri
* Rhamant
* Rhestr trwbadwriaid

## Llyfryddiaeth
*Peter Dronke, *Medieval Latin and the Rise of European Love-Lyric* (Rhydychen: Clarendon Press, 1965). Yr astudiaeth glasurol.
*Bernard O'Donoghue (gol.), *The Courtly Love Tradition* (Manceinion: Gwasg Prifysgol Manceinion, 1982)

Categori:Cariad
Categori:Delfrydau
Categori:Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Simon Thomas (cyflwynydd teledu)

Cyflwynydd teledu yw **Simon Thomas** (ganed 26 Ionawr 1973). Ers Mehefin 2005, mae'n gyflwynydd ar *Sky Sports News*.

Roedd yn 27fed cyflwynydd *Blue Peter* gan gyflwyno rhwng 8 Ionawr 1999 a 25 Ebrill 2005.

## Bywyd personol
Mae Simon yn byw yn Reading a roedd yn briod â Gemma Thomas gyda mab o'r enw Ethan. Mae'n gefnogwr oes o Norwich City F.C. ac yn Is-Lywydd Ymddiriedolaeth Cefnogwyr Norwich City. Mae'n mynychu ac yn siarad yn rheolaidd yn Eglwys Greyfriars, Reading.
He regularly attends and speaks at Greyfriars Church, Reading.

Bu farw ei wraig Gemma ar 24 Tachwedd 2017 o liwcima myeloid aciwt.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Memphis (Yr Aifft)

bawd|Arysgrif hieroglyffig ym Memphis, gyda cherflun o Ramses II yn y cefndir

Dinas **Memphis** () oedd prifddinas yr Hen Aifft yng ngyfnod yr Hen Deyrnas, o gyfnod ei sefydlu hyd tua 2200 CC, ac am gyfnodau byr yn ddiweddarach. Saif 20&nbsp;km i'r de o Cairo, ar lan orllewinol Afon Nîl,

Groeg yw'r enw "Memphis"; yr enw Eiffteg oedd **Ineb Hedj** ("Y Muriau Gwynion"). Saif dinasoedd a threfi modern Mit Rahina, Dahshur, Saqqara, Abusir, Abu Gorab a Zawyet el'Aryan, i'r de o ddinas Cairo, o fewn ffiniau gweinyddol hen ddinas Memphis. Yn ôl Herodotus, sefydlwyd y ddinas tua 3100 CC gan y brenin Menes, a unodd ddwy deyrnas yr Aifft.

Cyrhaeddodd Memphis uchelbwynt yng nghyfnod y 6ed Brenhinllin, fel canolfan i gwlt y duw Ptah. Hyd yn oed wedi sefydlu Alexandria, parhaodd yn ail ddinas yr Aifft hyd nes i Fustat gael ei sefydlu yn 641. Gadawyd y ddinas i adfeilio yn fuan wedyn.

Enwyd nifer o ddinasoedd a threfi mewn gwahanol wledydd ar ôl y Memphis wreiddiol; y fwyaf adnabyddus yw Memphis, Tennessee.

Categori:Yr Hen Aifft
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Aifft
Huw Pennant (Gwynedd)

:*Erthygl am y bardd o Wynedd yw hon. Gweler hefyd Huw Pennant (Sir y Fflint).*

Bardd o blwyf Llanfihangel-y-Pennant yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd) oedd **Huw Pennant** (fl. 1565 - 1619). Mae ei waith yn perthyn i gyfnod olaf Beirdd yr Uchelwyr.

## Bywgraffiad
Bardd proffesiynol oedd Huw Pennant.  Roedd yn frodor o blwyf Llanfihangel-y-Pennant, Cwm Pennant, ac felly cafodd ei adnabod fel Huw *Pennant*.  Dysgodd ei grefft fel disgybl barddol i'r bardd Morys Dwyfech.  Cofnodir iddo raddio yn Eisteddfod Caerwys 1567.

Cedwir sawl cerdd ganddo yn y llawysgrifau, yn awdlau, cywyddau ac englynion.  Ymddengys ei fod yn cyfyngu ei deithiau clera i'r hen Sir Gaernarfon: roedd ei noddwyr yn cynnwys teuluoedd uchelwrol yn Arfon, Llŷn ac Eifionydd.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 16eg ganrif
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Marwolaethau 1619
324 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
370au CC 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC - **320au CC** - 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC 270au CC   
329 CC 328 CC 327 CC 326 CC 325 CC - **324 CC** - 323 CC 322 CC 321 CC 320 CC 319 CC

----

## Digwyddiadau
* Alecsander Fawr yn dychwelyd i Susa, ac yn cosbi'r swyddogion oedd wedi methu yn eu dyletswyddau tra'r oedd ef yn ymgyrchu yn India.
* I barhau polisi Alecsander o uno'r Macedoniaid a'r Persiaid, cynhelir gwledd briodas enfawr. Mae Alecsander a'i gyfaill Hephaestion yn priodi dwy ferch i Darius III, cyn-frenin Persia, ac 80 o'i swyddogion yn priodi merched Persaidd.
* Treulia Alecsander yn haf a'r hydref yn Ecbatana, lle mae Hephaistion yn marw yn annisgwyl.

## Genedigaethau
* Antiochus I Soter, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd

## Marwolaethau
* Hephaestion, cadfridog Macedonaidd.

Categori:324 CC