Trafnidiaeth Rheilffordd Cymru

Dechreodd **Trafnidiaeth Rheilffordd yng Nghymru** yn gynnar yn y 19eg ganrif a ddefnyddiwyd i ddechrau ar gyfer pwrpas diwydiannol ac yn fuan wedi hynny ar gyfer pwrpasau masnachol. Cafodd toriadau Beeching effaith sylweddol ar drafnidiaeth rheilffordd, gan gau nifer fawr o orsafoedd rheilffordd Cymru. Ers hynny mae rhai gorsafoedd wedi ailagor yng Nghymru ac yn dilyn datganoli Cymreig, sefydlwyd masnachfraint Cymru a’r Gororau yn 2001 ac fe’i cymerwyd i berchnogaeth gyhoeddus gan Lywodraeth Cymru yn 2021.

Llywodraeth Cymru sy'n rheoli gwasanaethau rheilffyrdd yn gyffredinol, tra bod y seilwaith rheilffyrdd yn gyffredinol yn gyfrifoldeb Llywodraeth y DU. Rheilffyrdd Trafnidiaeth Cymru sy’n gweithredu’r rheilffyrdd yng Nghymru yn bennaf, gyda masnachfraint Cymru a’r Gororau dan berchnogaeth gyhoeddus ers 2020. 

Mae datblygiadau presennol yn cynnwys Metro Gogledd Cymru, Metro De Cymru a Metro Bae Abertawe a Gorllewin Cymru.

## Hanes 
### Hanes cynnar 
Cafodd y bont reilffordd haearn hynaf, Pont-y-Cafnau ei dylunio a'i hadeiladu ym 1793. Ar 21 Chwefror 1804, digwyddodd y siwrnau cyntaf erioed gan ddefnyddio stêm ym Merthyr Tudful, o Benydarren i Gamlas Sir Forgannwg.

Agorwyd Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls ym 1807, sef y gwasanaeth trên taledig i deithwyr cyntaf yn y byd.

Ym 1832, agorodd Rheilffordd Ffestiniog, sef y cwmni rheilffordd hynaf yn y byd sydd yn dal i oroesi heddiw.

Arbedwyd rhai gorsafoedd gyda gweithfeydd diwydiant penodol. Dywedodd Larry Davies, rheolwr cymunedol Trenau Arriva Cymru yn 2013, "Er bod llawer o brotestio lleol fel y byddai rhywun yn ei ddisgwyl, rwy'n meddwl mai traffig o'r orsaf bŵer wnaeth achub lein Dyffryn Conwy ". Ffurfiwyd Cwmni Trenau Cymru a'r Gororau ar 14 Hydref 2001 a redwyd gan National Express.

#### Trafnidiaeth Cymru 
Yn 2016, ffurfiwyd Trafnidiaeth Cymru gan Lywodraeth Cymru ac yn 2017 disodlodd Trenau Arriva Cymru fel gweithredwr masnachfraint Cymru a’r Gororau. Yn 2018; Penodwyd KeolisAmey Wales i weithredu masnachfraint Cymru a’r Gororau ar ran Trafnidiaeth Cymru; bu glanhau mawr o orsafoedd Cymru; dechreuodd gwaith ar fflyd newydd o drenau gwerth £800 miliwn. Yn 2019; darparwyd mwy o wasanaethau rheilffordd gan Trafndiaeth Cymru nag erioed o’r blaen; darparwyd gwasanaeth newydd Gogledd Cymru - Lerpwl, Lloegr; a buddsoddiad o £40 miliwn i uwchraddio trenau.

Yn 2020, cymerodd Trafnidiaeth Cymru berchnogaeth ar Reilffyrdd Craidd y Cymoedd oddi wrth Network Rail, sy’n rhedeg o Gaerdydd i Aberdâr, Merthyr Tudful, Treherbert, Rhymni a Coryton. Dechreuwyd gwasanaeth ymateb-i-alw newydd o'r enw Fflecsi mewn cydweithrediad â chynghorau lleol a gweithredwyr bysiau. Yn yr un flwyddyn, lansiwyd ap newydd, a daeth gorsaf reilffordd Bow Street yr orsaf gynta i'w hadeiladu gan Trafnidiaeth Cymru. Ehangwyd gwasanaeth Fflecsi i Orllewin Cymru hefyd.

## Rheolaeth 
Llywodraeth Cymru sy’n gyfrifol am gytundebau â gweithredwyr rheilffyrdd, tra bod pwerau seilwaith rheilffyrdd a masnachfreinio yn cael eu dal gan lywodraeth y DU. Rheolir seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru gan Network Rail ac mae’n rhan o ranbarth Cymru a’r Gorllewin, gan gynnwys rhai rhannau o Loegr ar hyd y ffin rhwng Cymru a Lloegr, a rhannau o Dde-orllewin Lloegr.

### Pwerau 
Nid yw rhwydwaith rheilffyrdd Cymru wedi’i ddatganoli i Lywodraeth Cymru a’r Senedd. Mae rhai cyfrifoldebau dros drafnidiaeth rheilffyrdd wedi’u datganoli i Lywodraeth Cymru. Mae’r rhain yn ymwneud yn bennaf â materion ariannu, masnachfreinio rheilffyrdd i deithwyr, terfynu neu gau gwasanaethau rheilffordd neu rai asedau rheilffordd, o dan Ddeddf Rheilffyrdd 2005 a Gorchymyn Gweinidogion Cymru (Trosglwyddo Swyddogaethau) (Rheilffyrdd) 2018. Mae gan Lywodraeth Cymru y pŵer i wneud gorchmynion DTG (TWA) mewn perthynas ag adeiladu a gweithredu rheilffyrdd, tramffyrdd, cerbydau troli, a systemau trafnidiaeth tywysedig eraill, lle mae’r gorchymyn yn awdurdodi caffael neu ddefnyddio hawliau tir, a chodi tollau a chosbau. prisiau. Fodd bynnag, mae unrhyw gais y a ddosbarthur fel "Cymru a Lloegr" yn gyfrifoldeb i Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth Llywodraeth y DU.

## Pryderon gwleidyddol 
Canfu adroddiad gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru y gallai Cymru fod wedi defnyddio £514 ychwanegolmiliwn o seilwaith rheilffyrdd rhwng 2011-12 a 2019-20 pe bai’r rheilffyrdd wedi cael eu datganoli’n llawn, a £505 ychwanegolmiliwn am y pum mlynedd nesaf.

Yn y 2020au, beirniadodd llywodraeth Cymru a gwleidyddion Cymru Lywodraeth y DU am ddosbarthu High Speed 2 fel prosiect "Cymru a Lloegr". Byddai’r dosbarthiad yn golygu, yn wahanol i’r Alban, na fyddai Cymru’n cael swm canlyniadol Barnett, a amcangyfrifir yn £5biliwn. Ym mis Ebrill 2023, cytunodd holl bleidiau’r Senedd ar gynnig a gyflwynwyd gan Blaid Cymru a oedd yn galw ar Lywodraeth y DU i ailddyrannu cyllid i Gymru sy’n “iawn ddyledus” ar gyfer HS2.

Yn 2023, dosbarthodd Llywodraeth y DU Northern Powerhouse Rail, fel prosiect arall "Cymru a Lloegr", a fyddai wedi rhoi swm canlyniadol Barnett o £1 biliwn i Gymru os caiff ei ail-ddosbarthu fel prosiect "Lloegr" yn unig. Cafodd benderfyiad llywodraeth y DU ei feirniadu gan Ddemocratiaid Rhyddfrydol Cymru.

## Datblygu 
Mae Trafnidiaeth Cymru wedi cynllunio tri metro rhanbarthol yng Nghymru, sef Metro De Cymru, Bae Abertawe a Metro Gorllewin Cymru a Metro Gogledd Cymru.

### Trafnidiaeth Cymru 2025 
Ym mis Ebrill 2023, disgrifiodd weinidog trafnidiaeth Cymru, Lee Waters rheilffyrdd Cymru fel rhai sydd wedi bod yn "eithaf llwm ers tro" ac yn cynnwys gorlenwi a chansladau. Mae wedi cyhuddo llywodraeth y DU o "ddirywiad wedi'i reoli" o rheilffyrdd Cymru, rhywbeth y mae llywodraeth y DU yn ei wadu. Cyhuddodd Waters gyfnod rhedeg National Rail o 2024-2029 sy’n dangos methiannau seilwaith ac asedau sy’n dirywio a fydd yn ôl Walters yn achosi cyfyngiadau cyflymder, dibynadwyedd gwaeth, a methiannau gwasanaeth pellach. Ymatebodd llefarydd ar ran trysorlys llywodraeth y DU drwy ddweud “ein bod ni wedi ymrwymo i wella gwasanaethau i deithwyr rheilffordd yng Nghymru, gan fuddsoddi swm record o £2bn yn rheilffyrdd Cymru rhwng Ebrill 2019 a Mawrth 2024.” 

Dywed Trafnidiaeth Cymru y bydd eu cam cyntaf o wella gwasanaethau rheilffyrdd wedi’u cwblhau erbyn 2025. Dywedodd y gwasanaeth gweithredu y bydd newid "cenedlaethol" i wasanaethau masnachfraint Cymru a'r Gororau ar ôl i 148 o drenau newydd gael eu defnyddio yng Nghymru; dros 170 cilometr o reilffyrdd yn cael eu trydaneiddio; gorsafoedd newydd yn cael eu hadeiladu; gwneir gwelliannau i draciau a signalau.

Erbyn 2025, mae Trafnidiaeth Cymru wedi addo gwasanaeth mwy eang ac aml ar ei rwydwaith, gyda phob trên yn cael ei newid, gyda 95% o deithiau ar 148 o drenau newydd, a chynnydd o 65% mewn capasiti. Nôd Trafnidiaeth Cymru yw gweithredu pum gorsaf newydd, a chael gwell gwasanaeth ar y Sul. Maen nhw hefyd yn bwriadu trydaneiddio rhan o rwydwaith rheilffyrdd Cymoedd De Cymru a darparu >600 o swyddi newydd, gwasanaethau Wifi gwell, mwy o leoedd parcio mewn gorsafoedd a thocynnau clyfar.

### Gweledigaeth 2026 
Yn 2026, cefnogodd llywodraeth y DU hefyd "weledigaeth" ehangach ar gyfer rheilffyrdd Cymru mewn cynllun gan Trafnidiaeth Cymru. Mae'n cynnwys dogfen o 43 o gynlluniau sy'n "barod i symud ymlaen, gan eu gwneud yn ymgeiswyr delfrydol ar gyfer buddsoddi", a amcangyfrifir gan Drafnidiaeth Cymru i fod gwerth £14bn.

Mae'r prosiectau yn cynnwys:

* Estyniadau "rheilffordd groes Caerdydd" i Heol Casnewydd, Stryd Pierhead ac Alexandra Head
* Gorsafoedd newydd ar linellau'r Cymoedd Craidd
* Trydaneiddio Caergybi a Llandudno
* Gorsaf San Clêr
* Gwelliannau amlder Doc Penfro ac Aberdaugleddau
* Gorsafoedd Prif Linell Metro Bae Abertawe a Gorllewin Cymru
* Gwennol Pen-y-bont ar Ogwr i Faesteg
* Gwasanaeth uniongyrchol rhwng Caerdydd a Lerpwl

### Cynigion 
* Rhestr o orsafoedd rheilffordd arfaethedig yng Nghymru
* Rheilffordd Gogledd-De Cymru

## Gwasanaethau teithwyr 
Mae holl lwybrau teithwyr Cymru yn cael eu gweithredu gan Drafnidiaeth Cymru, fel rhan o fasnachfraint trawsffiniol Cymru a’r Gororau, sy’n cynnwys gwasanaethau ledled Cymru a’r llwybrau sy’n rhan o’r rhwydwaith drwy Loegr. Trafnidiaeth Cymru sy’n gweithredu’r Prif Wasanaeth, sy’n cysylltu Caergybi yn y gogledd, â Chaerdydd yn y de.

Ar wahân i Reilffordd Trafnidiaeth Cymru, mae Avanti West Coast yn gweithredu gwasanaeth Cyffredinol o Euston o Lundain i Gaergybi a Wrecsam trwy Gaer. Yn 2022, cymeradwywyd y cwmni Grand Union i weithredu gwasanaethau rhwng Caerfyrddin a Llundain Paddington, a disgwylir y gwasanaethau cyntaf yn 2024.

Mae cwmnïau gweithredu rheilffyrdd sy’n gweithio yng Nghymru yn cynnwys:

* Trafnidiaeth Cymru
* Arfordir Gorllewinol Avanti
* Trenau Traws Gwlad
* Rheilffordd y Great Western

## Rhwydwaith 
bawd| Rhwydwaith rheilffyrdd Cymru

### Rheilffyrdd 
* Llinellau Canolbarth Cymru
** Prif lein y Cambrian
** lein Dyffryn Conwy

* Rheilffordd Ucheldir Cymru – Rheilffordd dreftadaeth hiraf y DU

* Rheilffordd Talyllyn - ym 1951, hon oedd y rheilffordd gadwedig gyntaf yn y byd

## Arall 
[bawd| [Gorsaf reilffordd Llanfairpwll|221x221px]]

* Enw hiraf unrhyw orsaf yn y DU yw gorsaf reilffordd Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch.

## Gweler hefyd 
* Trafnidiaeth yng Nghymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Cludiant rheilffyrdd yng Nghymru
Categori:Articles which use infobox templates with no data rows