open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Siân Thomas

Darlledwraig ac awdur o Gymru yw **Siân Thomas** (ganwyd 13 Gorffennaf 1959). Mae'n adnabyddus fel un o wynebau cyntaf S4C ac am gyflwyno rhaglenni cylchgrawn *Heno*, *Wedi 7* a *Prynhawn Da*.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Siân Elizabeth Thomas ym Mhenygraig yn y Rhondda. Roedd yn ferch i weinidog ac fe'i magwyd yn Ystalyfera yng Nghwm Tawe lle mynychodd Ysgol Gyfun Ystalyfera.

## Gyrfa 
Wedi gadael y coleg, aeth i weithio am ychydig fisoedd fel ymchwilydd ar rhaglen *Stondin Sulwyn* gyda BBC Radio Cymru yn Abertawe. 

Pan lansiwyd y sioe gylchgrawn ddyddiol newydd *Heno* yn 1990, roedd yn un o'r cyflwynwyr gwreiddiol ynghyd ag Angharad Mair, Glynog Davies ac Iestyn Garlick. Aeth ymlaen i gyflwyno *Wedi 7* a *Wedi 3* pan ail-enwyd y rhaglenni, cyn parhau ar *Heno* a *Prynhawn Da*.

Mae'n awdur Cyfres Dwy Genhedlaeth, a gyhoeddir gan Y Lolfa.

Mae wedi darlledu yn gyson ar Radio Cymru. Roedd yn un o gyflwynwyr y Post Cyntaf yng nghanol y 1990au a cyflwynodd ei sioe ei hun yn y 2000au cynnar.

## Bywyd personol 
Priododd Don Higgins yn 2016 ac mae'n byw yng Nghaerdydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Pobl o Gwm Tawe
José Eustasio Rivera

Bardd, nofelydd a chyfreithiwr o Golombia oedd **José Eustasio Rivera** (19 Chwefror 1888 – 1 Rhagfyr 1928) sy'n nodedig am ei nofel *La vorágine* ("Y Trobwll", 1924).

Ganed ef yn Neiva, yng nghanolbarth Colombia, i deulu tlawd. Plentyn anodd gartref ac yn yr ysgol ydoedd, ac wedi'i ddiarddel o dair ysgol, gwnaeth sefyllfa economaidd ei deulu hyd yn oed yn fwy ansicr. Ond roedd ganddo duedd naturiol tuag at lenyddiaeth, ac yn ystod ei ddyddiau gorau yn yr ysgol fe'i gelwid ymlaen i draddodi areithiau a datganiadau, ac hyd yn oed barddoni ar y pryd.

Astudiodd i ddod yn athro yn yr Escuela Normal yn Bogotá, gan dreulio blwyddyn ychwanegol i wneud cais am swydd arolygydd ysgol. Ym 1910 fe'i penodwyd o'r diwedd yn arolygydd Tolima, talaith yn y canolbarth. Aeth Rivera ati i'w waith yn frwd ac yn gydwybodol, ond roedd yn rhwystredig o orfod arafu a derbyn gweithdrefnau a dulliau traddodiadol. At y rhwystredigaeth hon ychwanegwyd marwolaeth sydyn ei chwaer yn ddim ond 17 oed. Cafodd ei glafychu gan beriberi, ac yn ystod ei gyfnod yn gwella, ysgrifennodd ei gampwaith—a'i unig nofel—*La vorágine* ar sail ei brofiadau. Sonir yn y nofel am y caledi a’r dioddefaint creulon a brofwyd gan gasglwyr rwber, gan gyfuno stori antur â themâu cymdeithasol. Caiff ei hystyried yn un o'r nofelau gwychaf am y jyngl yn holl lenyddiaeth America Ladin.

Teithiodd Rivera i Unol Daleithiau America ym 1928 i olygu'r pumed argraffiad o *La vorágine*, a threuliodd chwe mis olaf ei oes yn Ninas Efrog Newydd. Cynlluniodd hefyd gyda gwasg yn Efrog Newydd i gyhoeddi cyfieithiad Saesneg o'r nofel. Bu farw yn yr ysbyty ym Manhattan yn 40 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1928
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Golombia
Categori:Beirdd Sbaeneg o Golombia
Categori:Cyfreithwyr yr 20fed ganrif o Golombia
Categori:Diplomyddion yr 20fed ganrif o Golombia
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Golombia
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Golombia
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Golombia
Categori:Pobl a aned yng Ngholombia
Categori:Pobl fu farw ym Manhattan
Categori:Sonedwyr Sbaeneg
The Return (cerdd)

Cerdd yn yr iaith Saesneg gan Rudyard Kipling yw "**The Return**" sy'n canolbwyntio ar brofiad milwr yn dychwelyd adref ar ôl rhyfel. Mae hi'n un o'r gyfres o 16 o "Service Songs" sy'n cloi ei gyfrol *The Five Nations* (1903). Fel nifer o weithiau eraill y bardd, mae'r gerdd wedi'i lleoli o fewn cyd-destun ideolegol yr Ymerodraeth Brydeinig ac yn adlewyrchu diddordeb Kipling mewn gwladgarwch, imperialaeth, a bywyd milwrol.

Adroddir y gerdd gan filwr Prydeinig yn dychwelyd i'w gymdogaeth yn Llundain wedi diwedd Ail Ryfel y Boer. Fe'i cyflwynir fel rhywun sydd wedi dychwelyd i'w fan cychwyn daearyddol, ond sydd bellach wedi ei drawsnewid yn seicolegol ac emosiynol. Mae'r gerdd yn pwysleisio nad yw'r newid hwn yn un dramatig nac hunan-fawr, ond yn hytrach yn broses fewnol. Mae'n myfyrio ar sut mae ei brofiadau yn y drefedigaeth (De Affrica) wedi effeithio ar ei berthynas â'r famwlad (Lloegr). Defnyddir ffurfiau Affricaneg ar enwau lleoedd y ddinas—"'Ackneystadt" yn lle Hackney, a "Thamesfontein" am Afon Tafwys—gan ddynodi'r brifddinas fel rhan arall o'r ymerodraeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddi 1903
Categori:Cerddi'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cerddi Saesneg o Loegr
Categori:Gweithiau gan Rudyard Kipling
2026 mewn llenyddiaeth

## Perigloriaid
* Bardd Cenedlaethol Cymru – Hanan Issa

## Digwyddiadau
## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
### Barddoniaeth
**Syniadau ar y Môr: Casgliad o Gerddi*

### Cofiant
### Hanes
### Drama
*Mari Emlyn &ndash; *Oes rhywun wedi gweld y Pernod King?*

### Eraill
* Helena Anderson et. al. &ndash; *Darganfod Gwen John*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
### Cofiant
*Odette Debono – *White Sheep*
*Pab Ffransis – *Hope* (*Gobaith*)

### Hanes
### Drama
### Eraill
## Gwobrau 
### Cymru
* Llyfr y Flwyddyn (Cymru):
** Cymraeg: 
** Saesneg: 
* Gwobr Dylan Thomas: 
* Gwobr Goffa Daniel Owen: 

### Gwledydd eraill
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel:
* Gwobr Booker: 
* Gwobr Ryngwladol Booker:

## Marwolaethau
*2 Ionawr – Molly Parkin, arlunydd, nofelydd a newyddiadurwraig, 93
*10 Ionawr &ndash; Erich von Däniken, awdur *Chariots of the Gods*, 90
* 6 Mawrth – Eigra Lewis Roberts, bardd ac awdures, 86
* 23 Mawrth – Peter Stead, awdur, 83

## Cyfeiriadau
Tô Lâm

Gwleidydd a chyn-heddwas o Fietnam yw **Tô Lâm** (ganed 10 Gorffennaf 1956) a wasanaetha'n ysgrifennydd cyffredinol Plaid Gomiwnyddol Fietnam ers Awst 2024. Gwasanaethodd hefyd yn Arlywydd Fietnam o Fai i Hydref 2024.

Ganed ef yng nghymuned Nghĩa Trụ, dosbarth Văn Giang, talaith Hưng Yên, a oedd ar y pryd yn rhan o Ogledd Fietnam (Gweriniaeth Ddemocrataidd Fietnam). Cyn-gyrnol ym Myddin y Bobl ac heddwas oedd ei dad, Tô Quyền, a fyddai'n esgyn i swydd pennaeth taleithiol Adran Heddlu Hải Hưng. Dilynodd Tô Lâm gamre ei dad, gan astudio gwyddor amddiffyn a'r gyfraith yn yr Ysgol Ddiogelwch Cyhoeddus Ganolog (bellach Academi Ddiogelwch y Bobl) yn Hanoi o 1974 i 1979, adeg buddugoliaeth y comiwnyddion yn Rhyfel Fietnam ac aduno'r gogledd a'r de.

Dyrchafwyd Lâm yn uwchfrigadydd yn 2007 ac yn ddirprwy gyfarwyddwr cyffredinol yr Adran Ddiogelwch Gyffredinol yn y Weinyddiaeth Ddiogelwch Cyhoeddus. Yn 2010, fe'i dyrchafwyd yn is-gadfridog ac yn gyfarwyddwr cyffredinol yr adran honno, ac yn Awst fe'i penodwyd yn ddirprwy weinidog dros ddiogelwch cyhoeddus. Etholwyd Lâm i Bwyllgor Canolog y Blaid Gomiwnyddol yn 12fed Gyngres Genedlaethol y Blaid yn Ionawr 2016, ac yng nghynhadledd gyntaf y pwyllgor fe'i etholwyd i'r Politbiwro. Ar 9 Ebrill 2016, fe'i penodwyd yn weinidog dros ddiogelwch cyhoeddus. O'r diwedd, yn 2019 fe'i dyrchafwyd yn gadfridog Diogelwch Cyhoeddus y Bobl, gan gyrraedd anterth ei yrfa ym myd gorfodi'r gyfraith.

Ar 18 Gorffennaf  2024, penodwyd Tô Lâm yn ysgrifennydd cyffredinol dros dro y Blaid Gomiwnyddol, yn sgil afiechyd Nguyễn Phú Trọng, a fu farw trannoeth. Gwasanaethodd Lâm yn y swydd dros dro hyd at ei ethol yn olynydd swyddogol i Trong ar 3 Awst 2024 yn 13eg Gyngres y Blaid. Ailetholwyd Lâm i dymor o bum mlynedd yn ysgrifennydd cyffredinol yn unfrydol gan Bwyllgor Canolog y Blaid yn y 14eg Gyngres ar 23 Ionawr 2026.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Comiwnyddion o Fietnam
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Fietnam
Categori:Heddweision o Fietnam
Categori:Pobl a aned yn Fietnam
Jeffrey Sachs

Mae **Jeffrey David Sachs** (ganwyd 5 Tachwedd 1954) yn economegydd o'r Unol Daleithiau a dadansoddwr polisi cyhoeddus sy'n athro ym Mhrifysgol Columbia, lle bu gynt yn gyfarwyddwr Sefydliad y Ddaear. Gweithiodd ar ddatblygu cynaliadwy a datblygu economaidd. Yn aml iawn mae'n dadlau dros leiafrifoedd ac yn erbyn yr Unol Daleithiau. Ar y diwrnod olaf o Ionawr 2026, dywedodd fod llywodraeth Israel yn ceiso creu rhyfel byd eang ac y byddai'r UDA yn cymryd drosodd yr Ynys Werdd a llawer o wledydd eraill.

Sachs yw cyfarwyddwr y Ganolfan Datblygu Cynaliadwy, Prifysgol Columbia a llywydd Rhwydwaith Datrysiadau Datblygu Cynaliadwy'r Cenhedloedd Unedig. Mae'n Eiriolwr Nodau Datblygu Cynaliadwy i Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig (CU), António Guterres, ar y Nodau Datblygu Cynaliadwy (SDGs), set o 17 o nodau byd-eang a fabwysiadwyd mewn uwchgynhadledd y Cenhedloedd Unedig yn 2015.

O 2001 i 2018, roedd Sachs yn gynghorydd arbennig i Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig. Hyd at 2016 roedd ganddo swydd gynghori debyg yn ymwneud â Nodau Datblygu'r Mileniwm (MDGs), sef wyth amcan a gymeradwywyd yn rhyngwladol i leihau tlodi eithafol, newyn a chlefydau, erbyn 2015. Mewn cysylltiad â'r MDGs, fe'i penodwyd yn gynghorydd arbennig i Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig yn 2002 yn ystod tymor Kofi Annan

O 2002 i 2006, roedd yn gyfarwyddwr gwaith Prosiect Mileniwm y Cenhedloedd Unedig ar yr NDM. Yn 2010, daeth yn gomisiynydd i'r Comisiwn Band Eang ar gyfer Datblygu Cynaliadwy. Mae Sachs wedi ysgrifennu sawl llyfr ac wedi derbyn sawl gwobr. Mae ei safbwyntiau ar economeg, ar darddiad COVID-19, ac ar oresgyniad Rwsia o Wcráin wedi denu sylw a pheth beirniadaeth.
bawd|Sachs mewn cyfarfod y Cenhedloedd Unedig yn 2009

## Barn a sylwebaeth 
### Tsieina 
Yn ôl Stuart Lau a Luanna Muniz yn ysgrifennu yn *Politico*, mae Sachs yn "eiriolwr ers amser maith dros ddatgymalu goruchafiaeth America a chroesawu cynnydd Tsieina." Dywedodd fod y term "hil-laddiad" yn anghywir mewn perthynas ag erledigaeth yr Uyghurs yn Tsieina. Mae wedi dadlau dros gysylltiadau agosach rhwng yr Unol Daleithiau a Tsieina ac wedi rhybuddio am berygl tensiynau rhyngddynt.

### Gwleidyddiaeth yr Unol Daleithiau ac Israel 
Mae Sachs wedi dweud bod yr Unol Daleithiau yn "rhannol gyfrifol am hil-laddiad Israel" ac y gallai'r UDA atal y gwrthdaro drwy rewi cymorth milwrol i Israel.

Mewn clip fideo a rannwyd gan Donald Trump, beirniadodd Sachs yr hyn a alwodd yn ymdrechion "obsesiynol" prif weinidog Israel Benjamin Netanyahu i lusgo'r Unol Daleithiau i ryfel ag Iran trwy lobïo (gan Netanyahu) o blaid Israel.

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Economegwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Economegwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1954
Busan

Dinas fawr a phrif borthladd De Corea yw Busan. Dyma'r ail ddinas fwyaf poblog yn Ne Corea, ar ôl y brifddinas Seoul, gyda phoblogaeth o 3,349,016 o drigolion yn ôl Cyfrifiad 2020. Mae'n ddinas fetropolitan hunanweinyddedig gyda safle talaith. Dyma ganolfan economaidd, ddiwylliannol ac addysgol de-ddwyrain De Corea, a rhan o ardal ddiwydiannol fwyaf y wlad.

Lleolir Busan ar arfordir pen de-ddwyreiniol Penrhyn Corea, 320&nbsp;km o Seoul. Mae'n edrych dros Gulfor Corea yn wynebu Môr Japan ac ynys Japaneaidd Tsushima, sydd tua 50&nbsp;km i ffwrdd.

Yn 2014, cafodd Busan ei chynnwys yn Rhwydwaith Dinasoedd Creadigol UNESCO fel "Dinas Ffilm". Mae Gŵyl Ffilm Ryngwladol wedi cael ei chynnal yno ers 1996.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  


Categori:Dinasoedd De Corea
Tŷ St John, Pen-y-bont ar Ogwr

thumb|300px|Tŷ St John
Tŷ hanesyddol ym Mhen-y-bont ar Ogwr yw **Tŷ St John** neu '''St John's Hospice'''. Mae'r tŷ yn adeilad rhestredig Gradd II* Mae'r adeilad gwreiddiol yn dyddio o'r 16eg ganrif neu'n gynharach. ac yn dŷ byw hynaf y dref. Mae'r tŷ ar agor i'r cyhoedd ar rai dyddiau.

Yn y gorffennol, roedd gan y tŷ gysylltiad ag Urdd Sant Ioan o Jerwsalem (Marchogion yr Ysbyty).

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Pen-y-bont ar Ogwr
Tony Jones

Canwr a chyfansoddwr o Gymru oedd **Tony Jones** (9 Tachwedd 1939 – 1 Chwefror 2026) oedd yn fwyaf adnabyddus fel un hanner o'r ddeuawd Gymraeg, Tony ac Aloma.

## Bywgraffiad 
Magwyd Thomas Jones ar fferm Gwenllian ger Talwrn, Ynys Môn yn fab i Anne a Thomas Jones. Roedd ganddo ddau frawd hŷn, Jack a Huw a daeth dwy chwaer ar ei ôl, Phyllis a Catherine. Thomas oedd yr enw ar ei dystysgrif geni ond gelwid ef yn Tony gan ei rieni. Nid oedd yn hoff o'r enw Tony ac yn ei fywyd personol roedd yn cyflwyno ei hun fel 'Twm' neu 'Tom'.

Cychwynnodd gyfansoddi caneuon pan oedd yn gweithio fel gwas fferm yn Lloegr. Yn y 1960au, roedd Tony yn perfformio yn rheolaidd mewn nosweithiau llawen ac eisteddfodau lleol ar Ynys Môn. Yn 1964 cafodd Tony gais i drefnu noson lawen yn Llanfair-yng-Nghornwy. Gwahoddwyd Aloma a'i ffrind, Christine Lee i berfformio yn y noson lawen. Wedi hynny bu Aloma a Christine yn aml yn canu lleisiau cefndir pan oedd Tony yn canu.

Wedi perfformio mewn noson lawen dan arweiniad Charles Williams awgrymodd mab Charles, Idris Charles bod Tony, Aloma, Christine ac ef yn ffurfio parti noson lawen. Roedd Parti Idris Charles yn cynnig set noson lawen gyflawn gydag Idris yn dweud jocs, Christine ac Aloma yn canu deuawdau a Tony yn unawdydd. Roedd Mam Christine yn poeni bod dyletswyddau'r parti yn effeithio ar ei gwaith ysgol ac ymadawodd â'r parti. Wedi i Christine ymadael dechreuodd Aloma ganu deuawdau gyda Tony yn nosweithiau'r Parti.

Roedd cymaint o alw am y ddeuawd mewn nosweithiau llawen a chyngerddau nes i'r ddeuawd droi'n broffesiynol. Cyhoeddwyd nifer fawr o recordiau Tony ac Aloma yn cychwyn yn 1968 gyda sengl "Caffi Gaerwen" ac roedd y ddeuawd yn aml ar frig siart *Y Cymro*. Cafodd y ddeuawd raglen deledu yn eu cyflwyno ar deledu yn 1969.

Gwahanodd y ddeuawd yn ddiweddarach -  parhaodd Tony i berfformio fel artist unigol ac roedd Aloma yn canu gyda'i phartner Roy. Wedi wyth mlynedd ar wahân dychwelodd y ddeuawd at ei gilydd yng nghanol yr 1980au. Cafodd y ddeuawd gyfres deledu eu hunain ar S4C yn 1986 ac 1987.

Roedd Aloma a'i gŵr Roy yn rhedeg gwesty'r Gresham yn Blackpool. Ers 1987 roedd Tony yn eu helpu i redeg y gwesty. Roedden nhw'n cynnal nosweithiau cabaret yno, gydag artistiaid adnabyddus eraill o Gymru yn ymuno a llond bysiau o ddilynwyr yn mynd i aros yno.

Cyhoeddodd Tony ac Aloma fywgraffiad ar y cyd yn 2011 - *Tony ac Aloma - Cofion Gorau*.

Symudodd Tony nôl i Ynys Môn i ymddeol a bu'n byw yn Rhosmeirch, Tregaian a Capel Coch. Bu farw yn 86 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2026
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o Gymru
Gorfodi'r gyfraith

Mae **gorfodi’r gyfraith** yn cyfeirio at y broses lle mae awdurdodau cyhoeddus yn sicrhau bod deddfau a rheoliadau yn cael eu dilyn mewn cymdeithas. Ei brif ddiben yw cynnal trefn gyhoeddus, diogelu unigolion ac eiddo, atal troseddau, a sicrhau bod y gyfraith yn cael ei gweithredu'n deg ac yn gyson.

Fel arfer, caiff gorfodi'r gyfraith ei gyflawni gan asiantaethau'r wladwriaeth sydd â phwerau cyfreithiol penodol, megis plismona, ymchwilio i droseddau, ac arestio unigolion dan amheuaeth. Dros amser, mae'r maes hwn wedi datblygu o systemau syml o warchod trefn i strwythurau proffesiynol gyda hyfforddiant safonol a goruchwyliaeth gyfreithiol.

Mae gwahanol fathau o orfodi'r gyfraith yn bodoli, gan gynnwys plismona cyffredinol, unedau arbenigol ar gyfer troseddau penodol, a gorfodi sifil neu weinyddol. Yn ogystal, mae cydweithredu rhyngwladol yn chwarae rhan gynyddol bwysig wrth fynd i'r afael â throseddau ar draws ffiniau.

Er bod gorfodi'r gyfraith yn hanfodol ar gyfer diogelwch cymdeithas, mae hefyd yn destun dadleuol. Mae pryderon ynghylch camddefnyddio pŵer, atebolrwydd, a pharch at hawliau dynol, sy'n tanlinellu'r angen am gydbwysedd rhwng diogelwch cyhoeddus a hawliau sylfaenol dinasyddion.

## Yn y Deyrnas Unedig
Yn y Deyrnas Unedig, mae gorfodi'r gyfraith wedi'i drefnu ar wahân mewn tair system gyfreithiol: Lloegr a Chymru, Yr Alban, a Gogledd Iwerddon. Swyddogion heddlu tiriogaethol sy'n cyflawni'r rhan fwyaf o ddyletswyddau gorfodi'r gyfraith.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyfraith
Bartleby yr Ysgrifennwr (llyfr)

Mae’r llyfr **Bartleby yr Ysgrifennwr** yn fersiwn o stori *Bartleby, The Scrivener* gan Herman Melville wedi'i ei gyfieithu ar gyfer dysgwyr Cymraeg. Mae’r eirfa a phatrymau gramadeg wedi’u  haddasu ar gyfer lefel dysgwyr A2 (Sylfaen) / B1 (Canolradd.)

Ysgrifennwyd y llyfr gwreiddiol gan yr awdur Americanaidd enwog Herman Melville (1819-1891), awdur Moby Dick. 

Mae’n hanes gweithiwr o’r enw Bartleby sydd yn cael job mewn swyddfa fel copïwr dogfennau. Ar y dechrau mae Bartleby yn ymddangos i fod yn weithiwr perffaith, ond un diwrnod dechreua wrthod gweithio gan ateb “Basai’n well gen i beidio” i bod cais gan bos y swyddfa. Mae’r hanes wedi’i ddweud o safbwynt y rheolwr a sut mae ei ymdrechion i reoli Bartleby yn troi’n gomedi trasig.

Ystyrir y llyfr yn ddelfrydol ar gyfer ei addasu iddysgwyr iaith am fod y stori’n ail adrodd patrymau geiriau a berfau ac yn arbennig yr ymadrodd “Basai’n well gen i beidio”.

Cyhoeddwyd y llyfr yn Chwefor 2026 gan Iawn.Cymru, eu hail lyfr i ddysgwr. Fe’i ddosbarthwyd gan Gyngor Llyfrau Cymru.

## Gwleler hefyd 
Metamorffosis - Llyfr Franz Kafla wedi'i gyfieithu ac addasu ar gyfer dysgwyr Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau o straeon byrion i'r Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 21ain ganrif
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llyfrau dysgwyr
Categori:Rhestrau llyfrau Cymraeg
Og

Teclyn amaethyddol ar ffrâm ac iddi ddannedd yw **og** neu **oged**. Fe'i defnyddir er mwyn torri tywyrch, lladd chwyn, gorchuddio hadau â phridd ac ati.

Dannedd haearn neu bren oedd gan og yn draddodiadol, ond ceir fersiynau wedi eu mecaneiddio erbyn hyn.

Defnyddir y gair *og* yn Gymraeg hefyd yn drosiadol: gall gyfeirio at borthcwlis *-* Goronwy Owen

## Cyfeiriadau
Categori:Offer amaethyddol
John Rogers Searle

Athronydd o Unol Daleithiau America oedd **John Rogers Searle** (31 Gorffennaf 1932 – 17 Medi 2025).

Derbyniodd ei ddoethuriaeth o Brifysgol Rhydychen a bu'n athro ym Mhrifysgol Califfornia. Mae ei weithiau mwyaf nodedig yn astudio iaith, yn benodol y syniad o siarad fel math o ymddygiad sy'n cael ei lywodraethu gan reolau penodol. Bu hefyd yn weithgar ym maes athroniaeth y meddwl, megis yn ei waith *Intentionality*, lle cynigodd ddamcaniaeth o gynnwys cyflyrau a digwyddiadau meddyliol, gan feirniadu'r duedd i ystyried deallusrwydd dynol a gweithrediad cyfrifiadurol yn gyfwerth. Mae ei weithiau nodedig yn cynnwys *Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language* (1969), *Intentionality: An Essay in the Philosophy of Mind* (1983), a *The Rediscovery of the Mind* (1992).

## Searle a Deallusrwydd Artiffisial 
Mewn papur yn 1980, cyflwynodd John Searle gysyniad yr "Ystafell Tsieinëeg" - ffordd o ddadlau na all cyfrifiadur ddeall iaith, ac felly bod deallusrwydd artiffisial "cryf" yn amhosibl.

## Aflonyddu rhywiol 
Bu John Searle yn aflonyddu cyflogai ym Mhrifysgol Berkey oedd yn gyn-ddisgybl iddo yn 2016, ac o bosib yn aflonyddu arni hi ac ar eraill cyn hynny - o ganlyniad torrodd y Brifysgol gysylltiad ag ef yn 2019.

## Safbwyntiau gwleidyddol 
Roedd yn gwrthwynebu mesurau i reoli rhent yn Berkley yn chwyrn, gan honni bod hyn yn amharu ar ei "ryddid" ef a landlordiaid eraill i wneud elw.

Roedd yn cefnogi penderfyniad yr Unol Daleithiau i oresgyn Irac ac Affganistan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anffyddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr dadansoddol
Categori:Athronwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr y meddwl
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Pobl o Denver
WEA Llanelli

Mae **WEA Llanelli** (Cymdeithas Addysg y Gweithwyr Llanelli) yn gangen o Addysg Oedolion Cymru.

Cynigiwyd ffurfio WEA Llanelli gyntaf yn y misoedd cyn y Y Rhyfel Byd Cyntaf, pan gynhaliwyd cyfarfod ar 20 Mehefin, 1914 yn hen Neuadd y Dref, Stryd y Neuadd. Erbyn Mawrth 1915, roedd darlithoedd a dosbarthiadau wedi'u sefydlu ar y cyd â Phwyllgor Cydweithredol Aberystwyth ar gyfer Dosbarthiadau Tiwtorial Prifysgol.

Mae Cymdeithas Addysg y Gweithwyr Llanelli yn cynnal cyfres o ddarlithoedd yn ystod y flwyddyn academaidd sy'n rhedeg o Fedi i Ebrill. Mae'r rhain yn cynnwys darlithoedd coffa sy'n ymroddedig i wleidydd lleol Yr Arglwydd Elwyn Jones a diplomydd Porth Tywyn a aned yn ddiplomydd Syr John Gray.

## Amrywiaeth Llanelli Miscellany 
Mae **WEA Llanelli** yn cyhoeddi cyfnodolyn blynyddol, sef *Amrywiaeth Llanelli Miscellany* sy'n ymdrin ag amrywiaeth o bynciau hanesyddol a diwylliannol, yn ogystal â straeon byrion gan aelodau ac artistiaid lleol. Lansiwyd y Miscellany cyntaf ym 1986 a sefydlwyd yn wreiddiol gan Brynmor Voyle, y cadeirydd ar y pryd.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg yn y Deyrnas Unedig
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1914
Mary Burdett-Jones

Bardd a nofelydd Cymraeg yw **Mary Burdett-Jones** a anwyd yng Nghaerlŷr (Leicester) ond sy'n byw yn Aberystwyth ers 1970. 

## Bywyd
Symudodd i Gymru i fod gyda'i gŵr, oedd yn academydd ym Mhrifysgol Aberystwyth; cyn hynny roedd yn gweithio fel llyfrgellydd. a nofel, *Llanllenorion* (2026), a ddisgrifiwyd fel "nofel heriol, arloesol".

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg yr 21ain ganrif
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Pobl o Gaerlŷr
Categori:Pobl o Aberystwyth
Laura Fernández Delgado

Gwleidydd a gwyddonydd gwleidyddol o Costa Rica yw **Laura Virginia Fernández Delgado** (ganwyd 4 Gorffennaf 1986),  sydd yn arlywydd-ethol Costa Rica ers 1 Chwefror 2026.  Ennillodd etholiad cyffredinol 2026 fel ymgeisydd arlywyddol Plaid y Bobl Sofran (PPSO) ar y dyddiad hwnnw.  

Cafodd Fernández ei geni yn Puntarenas, Costa Rica. Astudiodd wleidyddiaeth gyhoeddus a llywodraethadwyedd democrataidd ym Mhrifysgol Costa Rica. Daeth yn ymgynghorydd llywodraeth yn 2008,  ac yn ddiweddarach daeth yn gynghorydd i gynulliad deddfwriaethol y wlad. Cyn cael ei hethol yn arlywydd, roedd hi'n weinidog cynllunio cenedlaethol a pholisi economaidd o 2020 i 2025 ac yna'n weinidog yr arlywyddiaeth o 2024 i 2025.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Costa Rica
Categori:Economegwyr benywaidd
Categori:Economegwyr yr 21ain ganrif
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Daniel Thomas (gwleidydd)

Gwleidydd o Gymru yw **Daniel "Dan" Thomas** (ganwyd c.1980). Roedd yn weithgar gyda'r Blaid Geidwadol yn Lloegr tan 2025, pan ymunodd â Reform UK. Fe'i penodwyd gan Nigel Farage yn arweinydd y blaid honno yng Nghymru fis Chwefror 2026. Fe ddywedodd iddo symud i fyw yng Nghymru yn 2024, ac fe ymddiswyddodd o Gyngor Barnet ar 31 Rhagfyr 2025, gan adael sedd wag cyn etholiad y cyngor hwnnw yn 2026.

Mae'n dweud iddo gael ei eni "yn y cymoedd"

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1980au
Categori:Gwleidyddion o Gymru
Categori:Pobl o Goed-duon
Gemau Olympaidd y Gaeaf 2026

Roedd **Gemau Olympaidd y Gaeaf 2026** (), a adnabuwyd yn swyddogol fel **Gemau Olympaidd y Gaeaf XXV** (Eidaleg: ) ac a frandiwyd fel **Milan Cortina 2026** (Eidaleg: ), yn ddigwyddiad aml-chwaraeon a gynhaliwyd o 6 i 22 Chwefror 2026 mewn safleoedd ledled Lombardi a Gogledd-ddwyrain yr Eidal, gyda digwyddiadau dethol yn dechrau ar 4 Chwefror. Hwn oedd 25ain rhifyn Gemau Olympaidd y Gaeaf.

Dyfarnwyd y cais ar y cyd gan Milan a Cortina d'Ampezzo yn 104fed Sesiwn yr IOC, gan guro cais ar y cyd arall gan Stockholm ac Åre yn Sweden. Hon oedd y tro cyntaf i'r Gemau Olympaidd gael eu cynnal gan ddwy ddinas, gyda Milan yn bennaf yn cynnal y chwaraeon iâ. Cynhaliwyd y digwyddiadau sy'n weddill mewn clystyrau o amgylch Cortina, a Dyffrynnoedd Fiemme a Valtellina. Cynhaliwyd y seremoni agoriadol yn Stadiwm San Siro yn Milan, tra cynhaliwyd y seremoni gloi yn Verona Arena yn Verona. Hwn oedd trydydd Gemau'r Gaeaf a'r bedwaredd Gemau yn gyffredinol i'w cynnal gan yr Eidal: cynhaliodd Cortina Gemau'r Gaeaf 1956, cynhaliodd Rhufain Gemau'r Haf 1960 a chynhaliodd Turin Gemau'r Gaeaf 2006. Felly, Cortina oedd y ddinas gyntaf i gynnal Gemau'r Gaeaf ddwywaith, ar ôl St. Moritz (1928 a 1948) yn y Swistir ac Innsbruck yn Awstria (1964 a 1976).

Roedd y Gemau'n cynnwys wyth camp ac 16 disgyblaeth, a hwn oedd y gemau cyntaf i gynnwys dringo mynydda sgïo (sgïmo). Cafodd y Gemau'r gyfradd cyfranogiad benywaidd uchaf mewn hanes, gyda 47% o'r holl athletwyr yn y Gemau yn ferched. Cystadlodd Cymru fel rhan o Brydain Fawr yn y Gemau, ochr yn ochr â Lloegr a'r Alban.

Hwn oedd y Gemau Olympaidd cyntaf o dan Lywydd yr IOC, Kirsty Coventry, o Simbabwe.

## Proses fidio
### Detholiad dinas gwesteiwr
## Y Gemau
### Seremoni agoriadol
### Chwaraeon
''Mae'r rhifau mewn cromfachau yn dangos nifer y cystadlaethau medal a gystadlwyd ym mhob disgyblaeth.*

*  Biathlon 
*  Bobsled 
*  Cwrlo 
*  Cyfuniad Nordig 
*  Eirafyrddio 
*  Hoci iâ 
*  Lŵj 
*  Mynydda sgïo 
*  Neidio sgi 
*  Sgïo alpaidd 
*  Sgïo dull rhydd 
*  Sgïo traws gwlad 
*  Sglefrio cyflymder 
*  Sglefrio cyflymder trac byr 
*  Sglefrio ffigwr 
*  Ysgerbwd 

### Seremoni gloi
## Athletwyr o Gymru
Adele Nicoll a Mica Moore oedd yr athletwyr Cymreig a gystadlodd yn y Gemau. Cystadlodd y ddwy yng nghystadleuaeth y bobsled. Gorffennodd Nicoll yn y 18fed safle, tra gorffennodd Moore yn y 14eg safle (yn cystadlu dros Jamaica).

## Calendr

:*Mae pob dyddiad ac amser yn defnyddio Amser Canolbarth Ewrop (UTC+1)''

## Tabl medalau
### Ysgubiadau'r podiwm
## Gweler hefyd
* Gemau Paralympaidd y Gaeaf 2026

## Nodynau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol (yn Saesneg)

2026

Categori:Milan
Categori:2026
Cædmon

Bardd Hen Saesneg a mynach o Loegr oedd **Cædmon** (/ˈkædmən, ˈkædmɒn/; blodeuai 657–684). Efe yw'r bardd Saesneg cynharaf y mae ei enw'n hysbys, ac mae ei unig waith sy'n goroesi, "Emyn Cædmon", yn un o'r ddwy gerdd Hen Saesneg gynharaf; y llall yw mawlgan ddienw "Widstith", sydd hefyd yn dyddio o ail hanner y 7g. Bugail gwartheg o Northymbria oedd Cædmon a oedd yn gofalu am yr anifeiliaid ym mynachlog ddeuol Streonæshalch (bellach Abaty Whitby) yn ystod abadaeth y Santes Hilda. I ddechrau, roedd yn anwybodus o "gelfyddyd y gân", ond dysgodd farddoni un noson mewn breuddwyd, yn ôl hanes Beda. Daeth yn ddiweddarach yn fynach selog ac yn fardd Cristnogol medrus ac ysbrydoledig. Fe'i parchir fel sant yn yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, yr Eglwys Gatholig Rufeinig, a'r Cymundeb Anglicanaidd, gyda'i ŵyl ar 11 Chwefror.

"Emyn Cædmon" ydy'r enghraifft gyntaf o farddoniaeth Gristnogol yn llenyddiaeth Saesneg. Mawlgan fer ydyw sy'n moli'r Creu a'r Creawdwr. Naw llinell sydd gan y pennill hwn, a gyfansoddwyd ar fydr gyflythrennol, yn ôl dull yr Eingl-Sacsoniaid. Yn hanesyddol, priodolid iddo sawl gwaith arall, sef yr aralleiriadau Beiblaidd a gynhwysir yn Llawysgrif Junius, a elwid gynt Llawysgrif Cædmon. Fodd bynnag, dangosa astudiaethau modern i'r cerddi yn y llawysgrif honno gael eu hysgrifennu ar wahanol amseroedd a chan wahanol awduron.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach 
* Robert T. Gaskin, *Caedmon: The First English Poet* (M.S.G. Haskell House, 1990).

Categori:Beirdd y 7fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Cristnogol o Loegr
Categori:Beirdd Hen Saesneg
Categori:Mynachod o Loegr
Categori:Seintiau o Loegr
Deian Gwynne

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymro yw **Deian Gwynne** (ganwyd 2 Chwefror 2006). Yn 2026, roedd e'n chwarae ar gyfer Rygbi Caerloyw a thîm dan 20 Rygbi'r Undeb Cenedlaethol Cymru.

## Bywyd personol
Yn wreiddiol o Aberystwyth, addysgwyd yn Ysgol Penllwyn, Capel Bangor ac Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig. Chwaraeodd rygbi iau ar gyfer Clwb Rygbi Aberystwyth o'r tîm dan 7 i dan 16. Roedd ei dad a'i ewythr yn chwarae rygbi i Glwb Rygbi Aberystwyth. 

## Gyrfa clwb
Roedd yn aelod o Academi Rygbi'r Scarlets. Ymunodd ag academi hŷn Rygbi Caerloyw ym mis Mai 2024.

## Gyrfa ryngwladol
Roedd yn aelod o dîm dan 18 Cymru cyn chwarae i dîm dan 20 Cymru ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad dan 20 yn 2025. Yn 2026, capteiniodd dîm dan 20 Cymru ar y cyd gyda Steffan Emmanuel ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad dan 20.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2006
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Megan Jones Roberts

Ymgyrchydd diwylliannol yw **Megan Jones Roberts**.

Megan oedd Tywysydd Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth yn 2026. Mae’n dyst i’w hymdrechion clodwiw i godi dros £140,000 tuag at elusennau, a’i gwaith diflino dros y diwylliant Cymraeg yn ei hardal.

Bu’n gweithio i’r *Cambrian News* am 20 mlynedd. Yn 2026, hi oedd Cadeirydd papur bro *Yr Angor* yn Aberystwyth a llywydd cangen Merched y Wawr Aberystwyth. Hi hefyd yw trefnydd Eisteddfod Calan Mai Aberystwyth a Chadeirydd Cymdeithas Eisteddfodau Cymru. Derbyniwyd hi i’r Orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Fynwy a'r Cyffiniau 2016.

## Bywyd Personol
Magwyd Megan yn Nhal-garreg, ger Llandysul, Ceredigion, yn un o bedwar o blant. Mynychodd Ysgol Uwchradd Aberaeron ac yna Coleg Addysg Bellach, Aberystwyth, i astudio teipio a llaw-fer. Mae’n briod â Peter ac mae ganddynt ferch o'r enw Meinir. Yn 2024, cododd symiau mawr o arian i elusen drwy drefnu cyngerdd ym Mharc Llety. Ar y pryd roedd hi'n cael triniaeth am ganser.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Aberystwyth
Crwban Hermann

Rhywogaeth o grwban tir yw **crwban Hermann** (*Testudo hermanni*) sy'n frodorol i Dde Ewrop. Mae'n perthyn i genws *Testudo*, crwbanod y Môr Canoldir, yn nheulu'r *Testudinidae*, sef crwbanod y tir. Mae’n un o'r crwbanod tir mwyaf adnabyddus yn Ewrop, ac yn anifail anwes poblogaidd. Disgrifiwyd y rhywogaeth yn wreiddiol gan y naturiaethwr Ffrengig Johann Hermann yn y 18g, ac enwyd y crwban ar ei ôl. Ceir dwy isrywogaeth, sef y crwban Hermann gorllewinol (*Testudo hermanni hermanni*) a'r crwban Hermann dwyreiniol (*Testudo hermanni boettgeri*), sy'n amrywio ychydig o ran lliw a dosbarthiad daearyddol.

Mae'r rhywogaeth hon yn gymharol fach, fel arfer rhwng 15 a 20 centimetr o hyd, er y gall rhai unigolion gyrraedd tua 25 centimetr. Nodweddir y gragen gan batrymau melyn a du amlwg ar yr argragen, a dau fand du ar y torblat. Mae ganddo gynffon gymharol hir gyda phigyn bach ar y pen, sy'n nodwedd ddefnyddiol wrth ei hadnabod. Mae lliw'r croen fel arfer yn frown neu'n llwyd.

Ceir hyd i isrywogaeth y gorllewin ar hyd arfordir deheuol Ffrainc, Catalwnia, gorynys yr Eidal, Sisili, Corsica, Sardinia, a'r Ynysoedd Balearig. Mae isrywogaeth y dwyrain yn frodorol i'r Balcanau: arfordiroedd Croatia, Bosnia a Hertsegofina, a Montenegro, Groeg, Albania, Gogledd Macedonia, Cosofo, de-ddwyrain Serbia, Bwlgaria, Twrci yn Ewrop, ac ar hyd goror deheuol Rwmania. Ynghynt, cafodd ddwy isrywogaeth arall eu disgrifio (*T. h. hercegovinensis* yng ngorllewin y Balcanau a *T. h. peloponnesica* yng Ngroeg), ond bellach fe'u hystyrir ond yn ffurfiau lleol ar grwban Hermann y dwyrain. Mae'n byw mewn cynefinoedd nodweddiadol y Môr Canoldir megis coetiroedd agored, glaswelltiroedd sych a phrysgwydd cynnes. Mae'n anifail dyddiol sy'n fwyaf gweithgar mewn tywydd cynnes a heulog.

Mae'r crwban hwn yn lysysol yn bennaf, gan fwyta planhigion gwyllt, dail, blodau a ffrwythau bach, er y gall fwyta pryfed yn achlysurol. Yn ystod y gaeaf, mae'n gaeafgysgu drwy gladdu ei hun yn y pridd. Gall y fenyw ddodwy rhwng dau a deuddeg o wyau yn y gwanwyn neu ddechrau'r haf, ac mae'r wyau'n deor ar ôl tua dau i dri mis. Gall crwban Hermann fyw am dros 50 mlynedd, ond mae'r rhywogaeth yn wynebu bygythiadau megis colli cynefin a chasglu anghyfreithlon, ac felly mae'n cael ei hamddiffyn mewn sawl gwlad yn Ewrop.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffawna Ewrop
Hermann
Reid Wiseman

Mae **Gregory Reid Wiseman** (ganwyd 11 Tachwedd 1975) yn ofodwr ac awyrennwr llyngesol o’r Unol Daleithiau.

Cafodd ei ddewis i fod yn rheolwr i griw Artemis II, sydd wedi ei gynllunio i hedfan o amgylch y Lleuad yn 2026. Ef fydd y rheolwr cyntaf ar berwyl lleuad ers Eugene Cernan yn Apollo 17 yn 1972.

## Bywyd personol 
Mae'n wreiddiol o Baltimore, Maryland, a graddiodd o Ysgol Uwchradd Dulaney. Roedd e'n briod â Carroll (Taylor) Wiseman tan iddi farw yn 2020 o gancr. Mae ganddo ddwy ferch.

### Pennaeth Swyddfa'r Gofodwyr 
Dewisiwyd i fof yn bennaeth newydd ar Swyddfa'r Gofodwyr ar 18 Rhagfyr 2020, ar ôl Patrick Forrester. Camodd lawr fel pennaeth ym mis Tachwedd 2022 ac fe'i olynwyd gan Joseph M. Acaba.

### Artemis II 
Ar 3 Ebrill 2023, cyhoeddwyd y bydd ef yn rheolwr criw Artemis II. Bydd e'n teithio gyda gofodwyr NASA Christina Koch, Victor Glover, a Jeremy Hansen o Asiantaeth Ofod Canada.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Gofodwyr o'r Unol Daleithiau
Jeremy Hansen

Mae **Jeremy Roger Hansen** (ganwyd 27 Ionawr 1976) yn ofodwr a ffisegydd o Ganada.

Cafodd ei ddewis i fod yn beilot i griw Artemis II, sydd wedi ei gynllunio i hedfan o amgylch y Lleuad yn 2026. Os bydd y daith yn llwyddianus, ef fydd y person anamericanaidd cyntaf erioed i hedfan yn bellach nag orbit isel y Ddaear.

## Bywyd personol ac addysg 
Mynychodd Hansen Coleg Frenhinol Byddin Canada, lle cwblhaodd radd mewn gwyddoniaeth y gofod yn 1999.

Mae'n briod â Doctor Catherine Hansen sydd yn arbenigwr mewn iechyd menywod, ac mae ganddynt dri phlentyn.

## Gyrfa NASA 
[chwith|bawd|230x230px|Portread swyddogol criw Artemis II, o'r chwith, gyda'r cloc: [Christina Koch, Victor Glover, Hansen a Reid Wiseman.]]
### Artemis II 
Ar 3 Ebrill 2023, cyhoeddwyd y bydd ef yn aelod o griw Artemis II. Bydd e'n teithio gyda gofodwyr NASA Reid Wiseman, Victor Glover a Christina Koch.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Gofodwyr o Ganada
Categori:Ffisegwyr o Ganada
Pomona

Gallai **Pomona** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Dociau Pomona, dociau ar Gamlas Llongau Manceinion, ym Manceinion
** Gorsaf Metrolink Pomona, arosfan tram ger y dociau

### Unol Daleithiau America
* Pomona, Califfornia, dinas yn nhalaith Califfornia
* Pomona, Efrog Newydd, pentref yn nhalaith Efrog Newydd
* Pomona, Kansas, dinas yn nhalaith Kansas
* Pomona, Missouri, cymuned heb ei hymgorffori yn nhalaith Missouri
* Pomona, Washington, cymuned heb ei hymgorffori yn nhalaith Washington
* Pomona Park, Florida, tref yn Florida

## Mytholeg
* Pomona, duwies Rufeinig ffrwythau coed

----
Victor Glover

Mae **Victor Jerome Glover Jr.** (ganwyd 30 Ebrill 1976) yn gapten Llynges yr Unol Daleithiau a gofodwr o’r Unol Daleithiau. 

Cafodd ei ddewis i fod yn beilot i griw Artemis II, sydd wedi ei gynllunio i hedfan o amgylch y Lleuad yn 2026. Os bydd y daith yn llwyddianus, ef fydd y person groenliw cyntaf erioed i hedfan yn bellach nag orbit isel y Ddaear.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd yn Pomona yn nhalaith Califfornia a graddiodd o Ysgol Uwchradd Ontario yn 1994. Astudiodd ym Mhrifysgol Polytechnic talaith Califfornia yn San Luis Obispo, a derbyniodd radd mewn peirianneg cyffredinol yn 1999.

## Gyrfa NASA
, Glover, Jeremy Hansen a Reid Wiseman.|chwith|230x230px]]
Yn 2013, dewisiwyd i fod yn aelod o "Gofodwyr Grŵp 21", a chwblhaodd yr hyfforddiant yn 2015.

### Taith 64/65 
Lansiodd capsiwl "SpaceX Crew Dragon *Resilience*" ar 15 Tachwedd 2020, gyda Glover ynghyd â dau ofodwr arall o NASA sef Michael S. Hopkins a Shannon Walker, a Soichi Noguchi o Japan. Cyrhaeddon nhw'r Orsaf Ofod Ryngwladol (ISS) ar 17 Tachwedd. Tra roedd ef ar yr ISS, roedd ef yn un o 18 o ofodwyr a ddewiswyd ar gyfer Rhaglen Artemis NASA ar 9 Rhagfyr 2020.

### Artemis II
Ar 3 Ebrill 2023, cyhoeddwyd y byddai’n beilot ar gyfer Artemis II. Bydd e’n teithio gyda gofodwyr NASA Reid Wiseman, Christina Koch, a Jeremy Hansen o Asiantaeth Ofod Canada.
## Oriel

Delwedd:Victor J Glover USN.jpeg|Glover yn 2013
Delwedd:ISS-64 Victor Glover inside the Cupola (1).jpg|Tu fewn i'r Cupola 
Delwedd:Expedition 64 Flight Engineer Victor Glover of NASA (iss064e004868).jpg
Delwedd:ISS-64 Glover holiday season portrait.jpg|Dathliad Nadolig
Delwedd:Iss064e009917 (Dec 6, 2020) --- NASA astronaut and Expedition 64 Flight Engineer Victor Glover is pictured in the International Space Station's Quest airlock working on U S spacesuits.jpg
Delwedd:ISS-64 Glover works on port-side truss structure 3.jpg|"Cerdded" tu allan i'r orsaf ofod
Delwedd:Victor Glover at desk in Node 2.jpg|Yn Node 2
Delwedd:Crew-1 Crew After Splashdown.jpg|Rhan o "Crew 1"
Delwedd:Victor Glover after Crew-1 splashdown.jpg|Wedi cyrraedd nôl ar y Ddaear

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Gofodwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Pomona, Califfornia
Gamet

Cell atgynhyrchiol yw **gamet**. Mae dau gamet yn uno i ffurfio sygot yn ystod ffrwythloni. Mewn anifeiliaid, un cromosom sydd mewn gamet ac mae'r celloedd yn haploid. Mewn bodau dynol, enwau'r gametau yw sberm a ŵyau.

## Cyfeiriadau
Categori:Geneteg
Categori:System atgenhedlu
Cân i Gymru 2026

Cynhaliwyd cystadleuaeth **Cân i Gymru 2026** ar Faes Sioe Môn ger Gwalchmai, ar 28 Chwefror. Y cyflwynwyr oedd Elin Fflur a Trystan Ellis-Morris. 

Osian Huw Williams oedd cadeirydd panel y beirniaid a'r aelodau eraill oedd Barry 'Archie' Jones o'r band Celt, y gantores a'r gyfansoddwraig, Mali Hâf, y cyflwynydd a'r DJ radio, Mirain Iwerydd, a phrif leisydd y band Gwilym, Ifan Pritchard.

£5,000 oedd y brif wobr ac roedd enillydd yr ail wobr yn derbyn £3,000 ac enillydd y drydedd yn derbyn £2,000. Eleni am y tro cyntaf roedd y pleidleisio i gyd ar lein, gyda un pleidlais i bob cyfeiriad ebost.

Y gan fuddugol oedd "Y Gân", a gyfansoddwyd gan Geth Tomos, Henry Priestman ac Emlyn Gomer ac a berfformiwyd gan Sara Owen.

## Cystadleuwyr 
## Cyfeiriadau
2026
Categori:2026 yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Diwylliant poblogaidd
Christina Koch

Mae **Christina Koch** (ganwyd 29 Ionawr 1979) yn beiriannydd a gofodwr o’r Unol Daleithiau. 

Cafodd ei dewis i fod yn rhan o griw Artemis II, sydd wedi ei gynllunio i hedfan o amgylch y Lleuad yn 2026. Os bydd y daith yn llwyddianus, hi fydd y fenyw gyntaf erioed i hedfan yn bellach nag orbit isel y Ddaear.

Cafodd ei chynnwys yn rhestr *Time’s 100* o'r bobl mwyaf dylanwadol yn 2020.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd yn Grand Rapids, Michigan, a magwyd yn Jacksonville, Gogledd Carolina. Ei breuddwyd ers ei phlentyndod oedd i fod yn ofodwr.

Graddiodd o Ysgol Wyddoniaeth a Mathemateg Gogledd Carolina yn 1997, cyn ennill dwy radd mewn peirianneg trydanol a ffiseg o Brifysgol Gogledd Carolina yn 2001.

## Gyrfa NASA 
[chwith|bawd|230x230px|Portread swyddogol criw Artemis II, o'r chwith, gyda'r cloc: Koch, [Victor Glover, Jeremy Hansen a Reid Wiseman.]]
Yn 2013, dewisiwyd i fod yn aelod o "Gofodwyr Grŵp 21", a chwblhaodd yr hyfforddiant yn 2015.

### Artemis II 
Ar 3 Ebrill 2023, cyhoeddwyd y bydd hi'n aelod o griw Artemis II. Bydd hi'n teithio gyda gofodwyr NASA Reid Wiseman, Victor Glover, a Jeremy Hansen o Asiantaeth Ofod Canada.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Gofodwyr o'r Unol Daleithiau
Rhaglen Artemis

Rhaglen deithiau NASA sydd yn archwilio'r Lleuad yw **Rhaglen Artemis** a'i bwriad yw glanio bodau dynol ar y Lleuad am y tro cyntaf ers Apollo 17 yn 1972.

Mae llong ofod o'r enw Orion yn cael ei defnyddio ar gyfer y daith.

## Rocedi yn y gyfres 
* **Artemis I** - (16 Tachwedd 2022) Cerbyd ofod di-griw a oedd yn llwyddiannus. Anfonwyd capsiwl o’r enw Orion i orbit y lleuad. Lawnsiwyd o Ganolfan Ofod Kennedy, Fflorida gan NASA ar 16 Tachwedd 2022.  

* **Artemis II** - (Ebrill 2026) Bwriad i gerbyd gylchdroi'r lleuad efo criw ynddo. Y pedwar aelod criw yw Reid Wiseman, Victor Glover, Jeremy Hansen a Christina Koch.
* **Artemis III** - (2027) Bwriad i brofi systemau yn orbit isel Y Ddaear.
* **Artemis IV** -  (2028) Bwriad i lanio bodau dynol ar y lleuad am y tro cyntaf ers Apollo 17. Dyma fydd y criw cyntaf erioed i archwilio pegwn de'r lleuad.
* **Artemis V** - (2030–2031) Bwriad i lanio ar y lleuad gyda chriw am yr ail dro.
* **Artemis VI** - (2032) Bwriad i lanio ar y lleuad gyda chriw am y trydydd tro.
* **Artemis VII** - (2033) Bwriad i lanio ar y lleuad gyda chriw am y pedwerydd tro.
* **Artemis VIII** - (2034) Bwriad i lanio ar y lleuad gyda chriw am y pumed tro.
* **Artemis IX** - (2035) Bwriad i lanio ar y lleuad gyda chriw am y chweched tro.
* **Artemis X** - (2036) Bwriad i lanio ar y lleuad gyda chriw am y seithfed tro.

## Cyfeiriadau
Categori:NASA
Categori:Y Lleuad
Hoci iâ yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2026

Cynhelir cystadlaethau hoci iâ Gemau Olympaidd y Gaeaf 2026 yn un o bafiliynau Ffair Milan a'r PalaItalia ym Milan, Lombardi o 5 i 22 Chwefror 2026.

Mae gan dwrnamaint y dynion 12 tîm, tra bod gan dwrnamaint y merched 10. Mae Belarws a Rwsia wedi'u gwahardd rhag cystadlu gan Ffederasiwn Hoci Iâ Rhyngwladol (IIHF) oherwydd eu goresgyniad o'r Wcráin.

Yn nhwrnamaint y dynion, enillodd yr  y fedal aur, enillodd  y fedal arian ac enillodd  y fedal efydd. Yn nhwrnamaint y dynion, enillodd yr  y fedal aur, enillodd  y fedal arian ac enillodd  y fedal efydd.

## Lleoliadau
## Crynodeb o'r fedalau
### Tabl medalau
### Medalwyr
## Amserlen y gystadleuaeth
Dechreuodd y cystadlaethau hoci iâ ddiwrnod cyn y Seremoni Agoriadol gyda'r amserlen ganlynol:

## Twrnamaint y dynion
## Twrnamaint y merched
## Cenhedloedd cymwys
## Gweler hefyd
* Hoci iâ para yng Ngemau Paralympaidd y Gaeaf 2026

## Cyfeiriadau
Artemis II

Taith i'r Lleuad fydd **Artemis II**, sydd yn bwriadu hedfan o amgylch y Lleuad yn 2026. Mae'n rhan o raglen Artemis. Reid Wiseman, Victor Glover, Jeremy Hansen a Christina Koch yw aelodau'r criw bydd yn gadael ar roced o Cape Canaveral yn Florida.

Mi fydd y criw mewn capsiwl llong ofod o'r enw Orion am yr holl daith, fydd yn para 10 diwrnod. Bydd y daith yn mynd â phobl yn bellach i'r gofod nag erioed sef 8,889km tu hwnt i'r lleuad.
chwith|bawd|250x250px|Roced Artemis II, 17 Ionawr 2026

## Cyfeiriadau
Categori:NASA
Categori:Y Lleuad
Gwilym Owen

Gallai **Gwilym Owen** gyfeirio at un o sawl person:

* Gwilym Owen (ffisegydd) (1880-1940), ffisegydd
* Gwilym Owen (newyddiadurwr) (1931-2019), newyddiadurwr a darlledwr

## Gweler hefyd 
* Gwilym Owen Williams (1913-1990), archesgob
* Gwilym Owen Roberts (1909-1987), darlithydd, gweinidog a seicolegydd

----
Sorba Thomas

Mae **Benjamin Sorba William Thomas** (ganwyd 25 Ionawr 1999) yn asgellwr sydd yn chwarae i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru a Stoke City.

## Bywyd personol 
Ganwyd Thomas yn Barking, Llundain i fam o Gymru a thad o Sierra Leone. Dechreuodd chwarae gydag academi West Ham United, ac fe chwaraeodd yn broffesiynol am y tro cyntaf i Boreham Wood yn 2016 pan oedd yn 17 oed.

## Gyrfa 
Derbyniodd wobr 'Chwaraewr y Mis' yn Y Bencampwriaeth ym mis Awst 2021 tra roedd yn chwarae i Dref Huddersfield.

Cyhoeddwyd ei fod wedi arwyddo cytundeb tair blynedd gyda chlwb pêl-droed Stoke City ar 7 Mehefin 2025.

Chwaraeodd Thomas i Gymru am y tro cyntaf ar 8 Hydref 2021 fel eilydd ail-hanner yn erbyn Tsiecia. Yn mis Tachwedd 2022, cafodd ei enwi yng ngharfan Cymru ar gyfer Cwpan y Byd Pêl-droed 2022 yng Nghatar.

Sgoriodd ei gôl ryngwladol gyntaf yn erbyn Gwlad Belg ar 9 Mehefin 2025.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Ghislaine Maxwell

Cyn-gymdeithaswraig o Loegr, gyda dinasyddiaeth Brydeinig, Ffrengig, ac Americanaidd, yw **Ghislaine Noelle Marion Maxwell** (/ɡiːˈlɛn/ ganed 25 Rhagfyr 1961) a gafwyd yn euog yn 2021 o fasnachu plant er mwyn eu camdrin yn rhywiol a throseddau eraill mewn cysylltiad â'i chyn-gariad a phartner proffesiynol, yr ariannwr a throseddwr rhyw Jeffrey Epstein, a fu farw yn 2019. Yn 2022, cafodd ei dedfrydu yn yr Unol Daleithiau i garchar am 20 mlynedd.

Ganed hi Ddydd Nadolig 1961 ym Maisons-Laffitte, cymuned yn département Yvelines, Ffrainc, yn ferch i'r dyn busnes Robert Maxwell, Iddew a aned yn Tsiecoslofacia ac a ymsefydlodd ym Mhrydain, a'i wraig Elisabeth, Ffrances o dras Hiwgenotaidd. Cafodd Ghislaine ei magu yn Rhydychen, yn y ffydd Anglicanaidd, ac yno astudiodd hanes modern ac ieithoedd yng Ngholeg Balliol. Yn ei hieuenctid, daeth yn aelod amlwg o gylchoedd cymdeithasol Llundain. Gweithiodd i'w thad hyd at ei farwolaeth ym 1991. Wedyn, symudodd i Efrog Newydd i gymdeithasu â chylchoedd uchaf y ddinas honno, ac yno magodd berthynas agos â Jeffrey Epstein. Ochr yn ochr ag Epstein, adeiladodd Maxwell rwydwaith cymdeithasol helaeth yn cynnwys aelodau amlwg yr elît. Mae dogfennau a ryddhawyd gan Adran Gyfiawnder yr Unol Daleithiau yn datgelu ei bod wedi cynnal cyfeillgarwch â Naomi Campbell, Andrew Mountbatten-Windsor, Bill Clinton, a Kerry Kennedy.

Yng Ngorffennaf 2020, arestiwyd Maxwell gan yr FBI a chafodd ei chyhuddo gan lywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau o sawl trosedd yn ymwneud â denu pobl dan oed a'u masnachu er mwyn camfanteisio arnynt yn rhywiol yn gysylltiedig â'i pherthynas ag Epstein, hynny yw, recriwtio merched ar ei gyfer. Gwrthodwyd mechnïaeth iddi oherwydd y risg y byddai'n ffoi, gyda'r barnwr yn mynegi pryder ynghylch ei chyllid "hollol aneglur", ei gallu i fyw'n gudd, a'r ffaith nad yw Ffrainc yn estraddodi ei dinasyddion. Yn Rhagfyr 2021 fe’i cafwyd yn euog o bump o'r chwe chyhuddiad yn ei herbyn, gan gynnwys un o fasnachu plentyn ar gyfer rhyw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cymdeithaswyr o Loegr
Categori:Cymdeithaswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-Brotestaniaid
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Iddewon o Loegr
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ffrainc
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau
Categori:Troseddwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Troseddwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i'r Unol Daleithiau
Tabitha Stoecker

Raswraig ysgerbwd ac enillwr medal Olympaidd aur o Brydain yw **Tabitha "Tabby" Stoecker** (ganwyd 24 Tachwedd 2000). Hi yw pencampwr Olympaidd 2026 yn y gystadleuaeth tîm cymysg gyda Matt Weston. Yn 2024 a 2025, enillodd fedal arian Pencampwriaeth y Byd ddwywaith yn yr un gystadleuaeth.

## Bywyd cynnar 
Cafodd Stoecker ei geni yn Highgate, Llundain. Roedd hi'n bencampwraig gymnasteg ysgolion Prydain. Tua 11 oed, dechreuodd hyfforddi mewn disgyblaethau fel y trapîs, clownio a jyglo . 

Ymunodd Stoecker â British Skeleton ar ôl cymryd rhan yn rhaglen adnabod talent *Discover Your Gold* yn 2019. Cystadlodd yng Nghwpan Europa yn 2021, gan orffen yn seithfed.  Ym mis Ionawr 2022, enillodd fedal arian ym Mhencampwriaethau Iau'r Byd. Ym mis Chwefror 2023, enillodd fedal arian ym Mhencampwriaethau Iau'r Byd hefyd. Daeth yn bencampwr iau Ewrop ym mis Mawrth 2023, a gorffennodd yn ail yn gyffredinol yn safleoedd Cwpan Europa.  

Ym Mhencampwriaethau'r Byd 2024 a 2025, sicrhaodd fedalau arian yn y gystadleuaeth tîm cymysg ochr yn ochr â Weston. Yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2026, enillodd fedal aur yn y gystadleuaeth tîm cymysg gan bartneru â Weston eto.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2026
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Pobl o Lundain