Ballynamaddoo/Baile na Mada

bawd| Adeiladau fferm adfeiliedig yn nhrefdir Baile na Mada
Mae **Baile na Mada** ("Tref y cŵn/llwynogod") yn drefdir ym mhlwyf sifil Templeport/Teampall an Phoirt, An Cabhán, Iwerddon . Saif ym mhlwyf Catholig Rhufeinig Teampall an Phoirt a barwniaeth Tullyhaw/Teallach Eathach .

## Daearyddiaeth 
Mae Baile na Mada wedi'i ffinio i'r gogledd-orllewin gan dreflan Gortnavreeghan, i'r gorllewin gan dreflan An Bábhún Buí, i'r de gan drefi Corrasmongan a Killycrin ac i'r dwyrain gan drefi Gowlagh North a Coirnín . Ei phrif nodweddion daearyddol yw mynydd Slieve Rushen - ar lethr gorllewinol y mynydd hwn mae Baile na Mada wedi ei leoli, yn o gystal â nentydd, rhosdiroedd mynydd, planhigfeydd a ffynhonnau. Mae'n rhan o Ardal Treftadaeth Naturiol Cors Slieve Rushen.  Mae isffyrdd a lonydd gwledig yn croesi Baile na Mada. Mae'r drefdir yn gorchuddio 234 erw statud. 

## Hanes 
Yn y canol oesoedd rhannwyd barwniaeth McGovern o Teallach Eathach yn ardaloedd trethiant economaidd o'r enw balibetoes, o'r Gwyddeleg *Baile Biataigh* (a Seisnigwyd fel 'Ballybetagh'), sy'n golygu 'Tref neu Anheddiad Darpariaethwr'. Y pwrpas gwreiddiol oedd galluogi’r ffermwr, oedd yn rheoli’r beili, i ddarparu lletygarwch i’r rhai oedd ei angen, megis pobl dlawd a theithwyr. Rhannwyd y ballybetagh ymhellach yn drefdiroedd a oedd yn cael eu ffermio gan deuluoedd unigol a oedd yn talu teyrnged neu dreth i bennaeth y ballybetagh, a dalodd deyrnged debyg i'r pennaeth clan yn ei dro. Byddai stiward y ballybetagh wedi bod yn gyfwerth â'r erenagh a oedd â gofal tiroedd eglwysig. Roedd saith ballybetagh ym mhlwyf Teampaill an Phoirt. Lleolwyd Baile na Mada yn ballybetagh "Balleagheboynagh" (hefyd 'Ballyoghnemoynagh'). Yr Wyddeleg wreiddiol a y drefdir yw *Baile Na Muighe Eanach*, sy'n golygu 'Tref y Gwastadedd Corsiog'). Gelwid y ballybetagh hefyd yn "Aghawenagh", â'r Wyddeleg gwreiddiol yw *Achadh an Bhuí Eanaigh*, sy'n golygu 'Cae y Gors Felen').

Hyd at Ddeddf Cromwell ar gyfer Gwladfa Iwerddon 1652, roedd Baile na Mada yn rhan o drefdir fodern Corrasmongan ac mae ei hanes yr un peth hyd hynny.

Canfu Chwil-lys a gynhaliwyd yn Béal Tairbirt ar 12 Mehefin 1661 fod George Greames wedi ei atafaelu, ymhlith pethau eraill, *Ballyoghnemoynagh* a bu farw 9 Hydref 1624. Trwy ei ewyllys dyddiedig 1 Mai 1615 gadawodd ei diroedd i'w fab a'i etifedd William Greames a oedd ar y pryd yn 30 mlwydd oed (ganwyd 1594) ac yn ddibriod.  Ar ôl Deddf Cromwell ar gyfer Gwladfa Iwerddon 1652 roedd y teulu Graham yn dal ym meddiant Baile na Mada.

Yn y Hearth Money Rolls yn 1662 nid oedd neb yn talu Treth yr Aelwyd yn Baile na Mada.

Mae Cyfeiriadur 1814 Ambrose Leet yn sillafu'r enw fel *Ballinamaddy* . 

Mae Llyfrau Rhaniadau'r Degwm 1827 yn rhestru pedwar ar ddeg o dalwyr y degwm yn y drefdir. 

Mae llyfrau maes Swyddfa Brisio Baile na Mada ar gael ar gyfer Tachwedd 1839.  

Mae Prisiad Griffith dyddiedig 1857 yn rhestru tri ar hugain o ddeiliaid tir yn y drefdir. 

Dywed traddodiad lleol fod enw'r dref yn tarddu o gi a laddwyd gan fochyn du chwedl Clawdd y Moch Du .

## Cyfrifiad 
Yng nghyfrifiad Iwerddon 1901, rhestrir naw teulu yn y drefdir  ac yng nghyfrifiad Iwerddon 1911, dim ond saith teulu a restrwyd yno. 

## Hynafiaethau 
Nid yw'n ymddangos bod unrhyw strwythurau o ddiddordeb hanesyddol yn y drefdir.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cronfa Ddata Gwladfa IreAtlas
Categori:Daearyddiaeth Swydd Cavan