open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grŵp Rhyngwladol dros Hawliau Lleiafrifol

Sefydliad hawliau dynol rhyngwladol yw **Grŵp Rhyngwladol dros Hawliau Lleiafrifol** (*Minority Rights Group International*, neu **MRG**) a sefydlwyd gyda'r nod o weithio i sicrhau hawliau i leiafrifoedd ethnig, cenedlaethol, crefyddol, ieithyddol a phobl frodorol ledled y byd. Mae eu pencadlys yn Llundain, ac mae ganddynt swyddfeydd eraill yn Budapest a Kampala. Mae gan MRG Gyngor llywodraethu rhyngwladol sy'n cyfarfod ddwywaith y flwyddyn yn ogystal a statws ymgynghorol gyda Chyngor Economaidd a Chymdeithasol y Cenhedloedd Unedig (ECOSOC) a statws sylwedydd gyda Chomisiwn Affrica ar Hawliau Dynol a Hawliau Pobl.

Fe'i sefydlwyd y ym 1969 gan grŵp o weithredwyr ac academyddion er mwyn “amddiffyn hawliau lleiafrifoedd i gydfodoli â mwyafrifoedd, trwy astudiaeth wrthrychol ac amlygiad cyhoeddus rhyngwladol cyson o droseddau hawliau sylfaenol fel y’u diffinnir gan Siarter y Cenhedloedd Unedig” 

Ei gyfarwyddwr cyntaf oedd David Astor, golygydd a pherchennog papur newydd *The Observer* ar y pryd.

## Gweler hefyd 
* Hil-laddiad

## Cyfeiriadau 
* Barsilai, Gad. ''Cymunedau a'r Gyfraith: Gwleidyddiaeth a Diwylliannau Hunaniaethau Cyfreithiol'' (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 2003).

## Dolenni allanol 
* Grŵp Hawliau Lleiafrifol Rhyngwladol - Gwefan swyddogol
* Cyfeiriadur Ar-lein o Leiafrifoedd a Phobol Brodorol y Byd
* Pobl Dan Fygythiad
* Cwmpasu Ymfudo

Categori:Hawliau dynol
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Categori:Sefydliadau 1969
Marchrawnen Roberts

Is-rywogaeth o deulu hynafol yr Equisetacae, sef teulu'r farchrawnen/cynffon cath, yw **Marchrawnen Roberts** (*Equisetum x robertsii*). Fe'i darganfyddwyd gyntaf yn y flwyddyn 2000 ar Draeth Lligwy, Ynys Môn, Cymru. Mae'n groesiad o'r Farchrawnen Fawr (*Equisetum telmateia*) â Farchrawnen yr Ardir (*Equisetum arvense*). Credir i'r farchrawnen hon hefyd fodoli'n Ngwlad Pwyl.

Fe'i gelwid er cof am y botanegwr R. H. Roberts (1910–2003).

## Cyfeiriadau
Categori:Marchrawn
Canolfan Cyfraith Amgylcheddol Ryngwladol

Mae'r **Ganolfan Cyfraith Amgylcheddol Ryngwladol** (**CIEL**) yn gwmni cyfraith amgylcheddol dielw cyhoeddus wedi'i leoli yng Ngenefa, y Swistir gyda swyddfa hefyd yn Washington, DC, Unol Daleithiau America. Fe'i sefydlwyd ym 1989.  Nod tîm CIEL yw "cryfhau a defnyddio cyfraith ryngwladol i amddiffyn yr amgylchedd, hyrwyddo iechyd pobl, a sicrhau cymdeithas sy'n gyfeillgar i'r amgylchedd."  Maent yn helpu i addysgu sefydliadau, corfforaethau, a'r cyhoedd ar faterion amgylcheddol a chynnal eu hymchwil eu hunain. Mae CIEL hefyd yn cynnig rhaglenni interniaeth, allanol a chymrodoriaethau.

## Materion dan sylw 
Gellir rhannu gwaith CIEL yn dair rhaglen: Hinsawdd ac Ynni; Iechyd yr Amgylchedd; a Phobl, Tir, ac Adnoddau. Mae meysydd o ddiddordeb yn cynnwys bioamrywiaeth, cemegau, newid hinsawdd, hawliau dynol, hawliau amgylcheddol, sefydliadau ariannol rhyngwladol, y gyfraith a chymunedau, plastig, a masnach a datblygu cynaliadwy.

### Ymchwil 
Mae CIEL wedi cyhoeddi nifer o adroddiadau ymchwil ac erthyglau manwl. Archwiliodd *Smoke and Fumes* (2017) ymdrechion y diwydiant olew a nwy i ariannu gwyddoniaeth a phropaganda gwadu hinsawdd, ac mae wedi cael ei ddyfynnu mewn cyfreitha newid hinsawdd yn erbyn allyrwyr carbon. Mae *Plastic & Health* (2019) a *Plastic & Climate* (2019) wedi cael sylw mewn cyhoeddiadau sy'n ceisio esbonio effaith yr argyfwng plastig ar iechyd, hinsawdd a'r amgylchedd. Yn 2020, archwiliodd *Argyfwng Pandemig, Dirywiad Systemig* ymdrechion y diwydiant olew, nwy a phetrocemegol i ddefnyddio pandemig COVID-19 er eu budd eu hunain. Yn 2022, cyhoeddwyd *Pushing Back*, sef adroddiad am ddatblygiad y diwydiant petrocemegol a beth mae hynny'n ei olygu i gymunedau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Sefydliadau 1989
Categori:Deddfwriaeth
Categori:Sefydliadau cyfreithiol
Categori:Mudiadau amgylcheddol
Categori:Cyfreitha newid hinsawdd
Tafarndy'r Royal Oak, Wrecsam

Tafarn hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw'r **Royal Oak**.

## Lleoliad 
Mae'r Royal Oak yn sefyll ar ochr ddeheuol y Stryt Fawr, ymhlith nifer o adeiladau hanesyddol, fel Rhif 29 (yr adeilad Alliance Assurance), Rhiff 33 (yr hen Fanc Martins) a Rhif 43 (yr hen Fanc Cynilion Ymddiriedolwyr).

## Hanes 
Adeiladwyd Rhif 35 Stryt Fawr yn 1912/13 fel tafarn i amnewid adeilad ffrâm bren hŷn.  Rhwng 1984 a 1992 roedd y dafarn yn cael ei adnabod fel yr Embassey, ond ar ôl hynny cafodd hi ei ail-enwi fel y Royal Oak. 

## Disgrifiad 
Mae'r Royal Oak yn adeilad tri llawr. Mae'r llawr gwaelod o dywodfaen coch, gyda chyntedd addurnedig a ffenestri mwliwn. Ar y lloriau uchaf mae elfennau neo-Duduraidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Wrecsam
Global Witness

Mae **Global Witness** yn gorff anllywodraethol rhyngwladol a sefydlwyd ym 1993 ac sy’n gweithio i dorri’r cysylltiadau rhwng ecsbloetio adnoddau naturiol, gwrthdaro, tlodi, llygredd, a cham- drin hawliau dynol ledled y byd. Mae gan y sefydliad swyddfeydd yn Llundain a Washington.

Dywed Global Witness nad oes ganddo unrhyw gysylltiad gwleidyddol. Mike Davis yw Prif Swyddog Gweithredol y sefydliad ers 2020.

## Proffil 
Dywed Global Witness mai ei nodau yw datguddio'r camfanteisio llwgr o adnoddau naturiol ac ecsploitio systemau masnach rhyngwladol, drwy yrru ymgyrchoedd sy'n rhoi terfyn ar wrthdaro sy'n gysylltiedig ag adnoddau, a cham-drin hawliau dynol a'r amgylchedd. Mae'r sefydliad hefyd yn archwilio sut y gall diemwntau ac adnoddau naturiol gwerthfawr eraill ariannu gwrthdaro a llwgrwobrwyo. Mae'n cynnal ymchwiliadau i gyfranogiad unigolion ac endidau busnes penodol mewn gweithgareddau megis ecsbloetio coedwigoedd yn anghyfreithlon ac  a llygredd mewn diwydiannau olew, nwy a mwyngloddio.

Mae methodoleg Global Witness yn cyfuno ymchwil, cyhoeddi adroddiadau a chynnal ymgyrchoedd eiriolaeth. Dosberthir adroddiadau i lywodraethau, sefydliadau rhynglywodraethol, cymdeithas sifil a'r cyfryngau. Bwriad hyn yw llunio polisi byd-eang a newid meddwl rhyngwladol am echdynnu a masnachu adnoddau naturiol a'r effeithiau y gall ecsbloetio llwgr ac anghynaliadwy eu cael ar ddatblygiad, hawliau dynol a sefydlogrwydd Daer-wleidyddol ac economaidd.

## Prosiectau 
Yn y gorffennol, mae Global Witness wedi gweithio ar ddiemwntau, olew, pren, coco, nwy, aur a mwynau eraill. Mae wedi cynnal ymchwiliadau ac astudiaethau achos yn Cambodia, Angola, Liberia, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Gini Cyhydeddol, Casachstan, Myanmar, Indonesia, Simbabwe, Tyrcmenistan a'r Arfordir Ifori. Mae hefyd wedi helpu i sefydlu mentrau rhyngwladol megis Menter Tryloywder Diwydiannau Echdynnol, Proses Kimberley, a'r glymblaid Cyhoeddi'r Hyn a Dalwch (*Publish What You Pay*). (Tynnodd Global Witness yn ôl o Broses Kimberley yn 2011, gan ddweud nad yw’n gweithio mwyach. )

Roedd ymgyrch gyntaf y sefydliad yn ymwneud â gwaith yn erbyn masnachu pren anghyfreithlon rhwng Cambodia a Gwlad Thai a oedd yn ariannu herwfilwyr y Khmer Rouge.

Mae Global Witness yn dadlau fod llawer dros y blynyddoedd wedi manteisio ar adnoddau naturiol i ariannu byddinoedd a milisia sy'n llofruddio, treisio, ac yn cam-drin hawliau dynol eraill yn erbyn sifiliaid. Mae'n dweud y "gall adnoddau naturiol o bosibl gael eu defnyddio i drafod a chynnal heddwch" ac y "gallai fod yn allweddol i ddod â thlodi Affrica i ben". Un o'u prif gymwynaswyr yw'r Sefydliad Cymdeithas Agored, (*Open Society Institute*) sydd hefyd yn ariannu Human Rights Watch. Mae Global Witness hefyd yn derbyn arian gan lywodraethau Norwy a gwledydd Prydain, Sefydliad Adessium, ac Oxfam Novib.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau Lloegr
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1993
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau amlwladol
Hen Lyfrgell Carnegie, Wrecsam

Adeilad hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **hen Lyfrgell Carnegie**. Tan yn ddiweddar roedd yr adeilad yn cael ei ddefnyddio fel swyddfeydd gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam.

## Lleoliad 
Mae'r hen lyfrgell yn sefyll ar ochr ogleddol Sgwâr y Frenhines, yng nghanol Wrecsam, yn gyfagos i Neuadd y Dref a'r Llwyn Isaf, ar y ffin rhwng craidd masnachol y ddinas â'r ganolfan ddinesig.

## Hanes 
Adeiladwyd y llyfrgell yn 1906/07 diolch i grant o £4,300 o'r dyngarwr o Albanwr Andrew Carnegie. Roedd Llyfrgell Wrecsam yn un o gannoedd o lyfrgelloedd ym Mhrydain wedi'u hariannu gan Carnegie. Trefnwyd cystadleuaeth i ddewis pensaer i ddarlunio'r llyfrgell. Cyflwynodd mwy na 100 pensaer cynlluniau a chafodd y gystadleuaeth ei ennill gan Vernon Hodge o Lundain. Yn 1972, symudodd Llyfrgell Wrecsam o'r adeilad ar Sgwâr y Frenhines i adeilad newydd oddi ar Ffordd Rhosddu yn y ganolfan ddinesig. 

Ers y saithdegau, mae'r adeilad wedi cael ei ddefnyddio fel swyddfeydd gan y Cyngor. Yn 2020, cyhoeddodd y Cyngor ei fod yn bwriadu gwerthu'r adeilad. Codwyd yr adeilad yn enwedig o ddeunyddiau lleol – maen o chwarel Cefn Mawr a brics coch Rhiwabon.

Yr hen lyfrgell yw'r unig adeilad hanesyddol sy'n dal yn sefyll yn Sgwâr y Frenhines.  

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Wrecsam
Llwon Strasbwrg

Cytundeb milwrol a wnaed ar 14 Chwefror 842 oedd **Llwon Strasbwrg** (Lladin: *Sacramenta Argentariae*). Tyngodd Siarl Foel a Louis yr Almaenwr llwon yn erbyn eu brawd hŷn Lothair, etifedd dynodedig Louis Dduwiol, a oedd yn olynydd i Siarlymaen. Flwyddyn yn ddiweddarach byddai Cytundeb Verdun yn cael ei arwyddo gan y tri brawd, gyda'r canlyniad y byddai yr Ymerodraeth Garolingaidd yn cael ei rhannu rhwngddynt.

Tyngodd Louis yr Almaenwr ei lw mewn iaith Romáwns er mwyn i filwyr Siarl Foel ei ddeall. Yn yr un modd, tyngodd Siarl mewn iaith Germaneg er mwyn i filwyr Louis ei ddeall yntau. Mae'r testun Romáwns yn arbennig o bwysig i ieithyddiaeth hanesyddol, gan mai dyma'r ddogfen hynaf sy'n bodoli yn Ffrainc a ysgrifennwyd mewn ffurf gynnar o Ffrengig.

## Cyfeiriadau
Categori:842
Categori:Y Carolingiaid
Categori:Cytundebau
Categori:Gweithiau'r 9fed ganrif
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Hanes y Ffrangeg
Categori:Ieithoedd Germanaidd Gorllewinol
Categori:Strasbwrg
Rhaglen Pobl y Goedwig

Mae **Rhaglen Pobl y Goedwig** (*Forest Peoples Programme*; FPP) yn elusen ac yn sefydliad anllywodraethol rhyngwladol sy'n hyrwyddo dull arall o reoli coedwigoedd, yn seiliedig ar barch at hawliau'r brodorion sy'n eu hadnabod orau. Gweithia'r FPP gyda phobl sy'n byw mewn coedwigoedd yn Ne America, Affrica, ac Asia, i'w helpu i sicrhau eu hawliau, adeiladu eu sefydliadau eu hunain a thrafod gyda ddatblygu a rheoli eu tiroedd mewn modd organig, cynaladwy

Amcangyfrifir bod coedwigoedd yn gorchuddio 31% o gyfanswm arwynebedd tir y blaned. O hynny, mae 12% wedi'u dynodi ar gyfer cadwraeth amrywiaeth fiolegol. Eto i gyd, mae polisïau coedwigoedd yn aml yn trin coedwigoedd fel tiroedd gwag a reolir gan y wladwriaeth ac sydd ar gael i'w 'datblygu': drwy eu gwladychu, torri coed, creu planhigfeydd enfawr, codi argaeau, mwyngloddiau, ffynhonnau olew, piblinellau nwy a busnes amaethyddol eraill  Mae'r tresmasu yma'n aml yn gorfodi'r brodorion allan o'u cartrefi yn eu coedwigoedd. Mae llawer o gynlluniau cadwraeth i sefydlu gwarchodfeydd wrth gefn (*wilderness reserves*) hefyd yn gwadu hawliau pobl y goedwig.

## Hanes 
Sefydlwyd Rhaglen Pobl y Goedwig (FPP) ym 1990 mewn ymateb i'r argyfwng coedwigoedd, yn benodol i gefnogi brwydrau pobl frodorol y goedwig i amddiffyn eu tiroedd a'u bywoliaeth. Cofrestrodd FPP fel cwmni hawliau dynol anllywodraethol Dutch Stichting ym 1997, ac yna'n ddiweddarach, yn 2000, fel elusen yn y DU, Rhif 1082158 a chwmni cyfyngedig trwy warant (Cymru a Lloegr) Reg. 3868836, gyda'r swyddfa gofrestredig yn y DU.

## Cyhoeddiadau 
Mae'r Forest Peoples Programme yn cynhyrchu ystod eang o gyhoeddiadau, gan gynnwys adroddiadau, briffiau, llawlyfrau hyfforddi, papurau, cyflwyniadau i gyrff hawliau dynol, datganiadau, llythyrau, ceisiadau gweithredu brys, yn ogystal ag erthyglau newyddion.

## Gweler hefyd 
* Amddiffynnydd tir
* Hawliau tir brodorol
* Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol
* Mynediad at gyfiawnder
* Gor-ecsploetio

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* Rhaglen Pobl y Goedwig yng Nghofrestr Ganolog Elusennau'r DU

Categori:Cadwraeth
Categori:Coedwigoedd
Categori:Coedwigaeth
Categori:Elusennau rhyngwladol
Categori:Mudiadau amgylcheddol
Categori:Mudiadau cadwraethol
Categori:Hawliau
Categori:Hawliau dynol
Categori:Sefydliadau amgylcheddol
Cwmfelin, Pen-y-bont ar Ogwr

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Cwmfelin.''

Pentref yng nghymuned Llangynwyd Ganol, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Cwmfelin**. Saif ar gyrion deheuol Maesteg. Bu unwaith yn rhan o gwmwd canoloesol Tir Iarll, cyn dod yn rhan o blwyf Llangynwyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llangynwyd Ganol
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Cwmfelin

Gall **Llanfair** gyfeirio at:

* Cwmfelin, pentref ym mwrdeistref sirol Merthyr Tudful
* Cwmfelin, pentref ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr
* Cwmfelin-boeth, pentref yn Sir Gaerfyrddin
* Cwmfelin-fach, pentref ym Mwrdeistref Sirol Caerffili
* Cwmfelinmynach, pentref yn Sir Gaerfyrddin

----
Remy Beasley

Actores o Gymru yw **Remy Beasley** (ganwyd c.1985), sy’n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Beyonce Evans yn y gyfres ddrama gomedi deledu *Stella*, gyda Ruth Jones.

Mae hi'n dod o Gas-gwent, lle roedd ei mam Alison yn rheoli tafarn. Mae hi'n gyn-fyfyriwr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

## Teledu
**Stella* (2012)
**Tourist Trap* (2018)
**The Salisbury Poisonings* (2020)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1980au
Categori:Pobl o Gas-gwent
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Narcissus asturiensis

Planhigyn oddfog, lluosflwydd sy'n frodorol i fynyddoedd gogledd Portiwgal ac Astwrias gan gynnwys cadwyn fynyddoedd Cantabria (cordal Cantábricu yn Astwrieg), ac o fynyddoedd Leon hyd at fynyddoedd Hijar yw'r ***Narcissus asturiensis***, hefyd a elwir yn y **cenhinen Pedr y corrach**,   neu **genhinen** **Pedr Astwrias** yn y Gymraeg.Mae'n tyfu ar uchderau hyd at 2000&nbsp;m. Ers mis Mawrth 2022, ystyrwyd ffynonellau o Kew mai'r enw cywir ddylai fod yn y ***Narcissus cuneiflorus***.  Gellir ei dyfu fel planhigyn gwydn mewn gardd, sydd angen ei wanwyneiddio (cael cyfnod o dywydd oer) er mwyn blodeuo. Fel planhigyn gardd, bydd yn blodeuo ddiwedd mis Ionawr neu ddechrau mis Chwefror ar diroedd isel.

Mae'r planhigyn hwn yn cynnwys nifer o alcaloidau gan gynnwys hemanthamin, hemanthidin, tasetin ac epimacronin. 

## Delweddau pellach 

Delwedd:Narcissus astruliensis1a.UME.jpg|
Delwedd:Narcissus asturiensis.jpg|
Delwedd:Narcissus asturiensis 04.JPG|

## Cyfeiriadau
Rhwymedigaethau Alldiriogaethol

Mae **Rhwymedigaethau Alldiriogaethol (ETOs)** yn rwymedigaethau mewn perthynas â gweithredoedd ac anweithredoedd (*omissions*) gwladwriaeth, o fewn ei thiriogaeth neu y tu hwnt iddi, sy'n effeithio ar hawliau dynol y tu allan i diriogaeth y wladwriaeth honno.

## Y cysyniad 
Mae hawliau dynol yn hawliau cyffredinol. Pan fydd gwladwriaeth yn cyfyngu ar ei hawliau dynol (hynny yw, ar rwymedigaethau yr hawliau dynol) i fod yn gymwys o fewn ei ffiniau ei hun yn unig, gall arwain at fylchau o ran amddiffyn hawliau dynol mewn prosesau gwleidyddol rhyngwladol. Mae Rhwymedigaethau Alltiriogaethol (ETOs) yn ddolen goll yn y system diogelu hawliau dynol cyffredinol.

Mae *Egwyddorion Maastricht* yn ei gwneud yn ofynnol i wladwriaethau barchu hawliau economaidd, cymdeithasol a diwylliannol pobl o fewn eu tiriogaethau a'r tu allan i'w tiriogaeth. Yn ôl yr egwyddorion, rhaid i wladwriaethau ymatal rhag ymddygiad sy'n dirymu neu'n amharu ar fwynhad ac ymarfer hawliau economaidd, cymdeithasol a diwylliannol personau y tu allan i'w tiriogaethau.

Mae'r Cenhedloedd Unedig yn mynnu bod yn rhaid i bob gwladwriaeth weithredu, ar wahân, ac ar y cyd trwy gydweithrediad rhyngwladol, i barchu hawliau economaidd, cymdeithasol a diwylliannol pobl o fewn eu tiriogaethau ac yn alldiriogaethol. Mae gwladwriaethau hefyd i ymatal rhag ymddygiad sy'n amharu ar fwynhad hawliau o'r fath sydd gan bersonau y tu allan i'w tiriogaethau hi ei hun.

Mae newid hinsawdd yn cael effaith andwyol ar boblogaethau, ac mae eu dadleoli'n lluosi'r effaith ar ei ganfed a hynny'n andwyol iawn i blant yn Affrica. Mae ymddygiad alltiriogaethol gan wladwriaethau neu sefydliadau rhyngwladol sy'n gysylltiedig â newid hinsawdd wedi codi llu o gwestiynau ac yn yr adroddiad gan Swyddfa'r Uchel Gomisiynydd dros Hawliau Dynol cysylltir newid hinsawdd a'r mwynhad (neu ei ddiffyg) o hawliau'r plentyn o dan y Confensiwn ar Hawliau'r Plentyn, gan amlygu pwysigrwydd mesurau megis *awdurdodaeth alldiriogaethol* *extraterritorial jurisdiction*.

### Bachu tir 
Mae bachu tir yn yr 21g ar y cyfan yn cyfeirio y digwyddiadau yn dilyn argyfwng prisiau bwyd y byd 2007-08, a ysgogodd ofnau diogelwch bwyd mewn rhannau o'r byd. Mae'r drafodaeth ynghylch gwella tryloywder mewn caffael tir ar raddfa fawr yn cynnwys mynd i'r afael â rhwymedigaethau alldiriogaethol gwladwriaethau dros fentrau busnes rhyngwladol.

### Gwrthdaro milwrol 
Er y gall gwladwriaethau yn y gorffennol fod wedi herio unrhyw rwymedigaethau alldiriogaethol ar sail cyfraith ryngwladol, mae rhwymedigaethau o'r fath, yn enwedig ar gyfer atal hil-laddiad ac erchyllterau erail, yn codi fwyfwy mewn achosion cyfreithiol rhyngwladol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Egwyddorion Maastricht 

Categori:Economeg a'r gyfraith
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Hawliau dynol
Chorda filum

Rhywogaeth o algâu brown yn y genws *Chorda* yw ***Chorda filum***, a elwir yn gyffredin fel **rhaff dyn marw** neu **les môr** ymhlith enwau eraill. Mae'n gyffredin yn nyfroedd tymherus hemisffer y gogledd. Mae gan y rhywogaeth hefyd nifer o enwau cyffredin eraill sy'n gysylltiedig â'i ymddangosiad corfforol. Ymhlith yr enwau mae **tresi môr-forwyn**, **perfedd y gath** neu **goblyn y môr**, cortyn **y môr**, a **lein bysgota môr-forwyn** .  

## Disgrifiad 
chwith|bawd| Chorda filum
Fel arfer mae gan *chorda filum* ffrondau brown hir, di-ganghennog a gwag tebyg i raffau tua 5mm mewn diamedr ond gall gyrraedd hyd at 8 medr .  Fel arfer maent wedi'u hangori i swbstradau rhydd fel graean a cherrig mân neu facroalgâu eraill a gwellt y gamlas . Mae *C. filum* yn tyfu ar gyfartaledd o 17cm y mis, gyda therfynau ffrondau siâp troellog, yn aml wedi'u chwyddo gan nwy, yn farw, ond yn cael eu disodli gan dyfiant o feristem is-derfynell.  Mae gan y ffrondau flew byr di-liw yn yr haf. 

Mae *chorda filum* yn debyg i *Halosiphon tomentosus* . Fodd bynnag, mae *H. tomentosus* yn llai cyffredin ac mae wedi'i orchuddio â pharasys hir brown neu flew di-haint. 

## Cynefin 
Mae *Chorda filum* i'w gael mewn glannau cysgodol iawn.  Gall fod yn gyffredin neu'n helaeth ger llanw isel ac yn yr isarforol i 25 medr mewn llaid a thywod.  

## Dosbarthiad 
Mae *Chorda filum* i'w gael mewn dyfroedd tymherus yn hemisffer y gogledd, ar arfordiroedd gogledd yr Iwerydd a chefnforoedd y Môr Tawel.  

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*
Westarctica

|-
| align=center colspan=2 | Arwyddair cenedlaethol: *Fortune Favours The Bold*(Saesneg: Mae ffortiwn yn ffafrio'r beiddgar)
|-
| align=center colspan=2 |
|-
| align=center colspan=3 | Anthem cenedlaethol:
|-
| Iaith Swyddogol
| Saesneg neu Almaeneg
|- valign=top
| Teyrn
| Ei Cchelder, duc mawreddogsTravis M. Mchenry
|-
| Pennaeth gwladwriaeth
| Y Regent Travis Mchenry 
|-
| Y Prif Weinidog 
|Jordan Farmer
|-
| Arwynebedd
|&nbsp;1,320,000 km2
|- valign=top
| Poblogaeth
|&nbsp;&nbsp;– Datganwyd&nbsp;– Cydnabuwyd
| &nbsp;2 Tachwedd 2001&nbsp;Dim
|-
| Arian breiniol
| Ice Mark (Arian Digidol)
|-
| Cylch amser
| UTC
|}

Mae **Westarctica** (yn swyddogol **Urddugiaeth Westarctica**, gynt **Amddiffynfa Westarctica**)
yn microgenedl nad yw'n cael ei gydnabod yn Antarctica, a sefydlwyd yn 2001 gan Travis McHenry, sy'n steilio ei hun fel Grand Duke Travis. nid oes unrhyw aneddiadau parhaol na chyfleusterau ymchwil arno fe.

Yn 2018, sefydlodd llywodraeth Westarctica conswl anrhydeddus yn Nerja, Sbaen, and continues to establish other honorary consulates around the world.

Mae llywodraeth Westarctican wedi sefydlu elusen yn yr Unol Daleithiau i godi ymwybyddiaeth am effaith newid hinsawdd ar fywyd gwyllt Antarctica

## Gweler hefyd
*Tywysogaeth Sealand
*Ladonia
*Molossia
*Flandrensis
*microgenedl

## Cyfeiriadau
Categori:Microgenhedloedd
Categori:Yr Antarctig
Asparagus setaceus

Mae'r ***Asparagus setaceus***, yn Gymraeg y **merllys rhedynog**, ac yn Saesneg fel *common* *asparagus fern, asparagus grass, lace fern, climbing asparagus* neu'r *ferny asparagus* yn ferllys ddringol o'r genws *Asparagus*. Er fod ei enw - a'i edrychiad yn awgrymu ei fod yn perthyn i deulu'r rhedyn, mewn gwirionnedd nid yw hyn yn wir.

## Enwi 
Wedi'i ddisgrifio'n wreiddiol gan y botanegydd Almaenig Carl Sigismund Kunth, mae ei epithet penodol Lladin '''setaceus'* yn golygu "blewog". 

## Disgrifiad 
chwith|bawd| Deilen *Asparagus setaceus''.
Mae'r merllys rhedynog yn berlysieuyn lluosflwydd dringo gyda choesau a dail gwyrdd caled, a all gyrraedd sawl metr o hyd. Mae'r dail mewn gwirionedd yn gladodau tebyg i ddeilen hyd at 7&nbsp;mm o hyd erbyn 0.1&nbsp;mm mewn diamedr, sy'n codi mewn clystyrau o hyd at 15 o'r coesyn, gan wneud dail meddal tebyg i redyn gwyrdd mân. Ceir drain pigog miniog ar y coesyn. Yn digwydd o'r gwanwyn i'r hydref, mae'r blodau bach gwyrdd-wyn ffurf cloch yn 0.4&nbsp;cm o hyd, ac fe'u dilynnir gan aeron gwyrdd bach, sy'n duo gydag aeddfedrwydd. 

## Dosbarthiad 
Mae'n frodorol i Dde Affrica, yn ymestyn i'r de-orllewin cyn belled â Calitzdorp yn y Karoo .

Fe'i tyfir fel arall fel planhigyn addurniadol . Mae wedi dod yn rhywogaeth ymledol mewn sawl lleoliad lle mae wedi'i gyflwyno. 

## Amaethu 
Mae'''r merllys rhedynog'' yn cael ei drin fel planhigyn addurniadol, i'w blannu mewn gardd a photiau, ac fel planhigyn tŷ mewn gwledydd oerach fel Cymru . Defnyddir y dail deniadol hefyd mewn trefniadau blodau. Mae'n wydn iawn ac yn addasu'n rhwydd i'w drin.

Mae'r caledwch hwn wedi ei helpu i ddod yn chwyn ar Ynysoedd Lord Howe a Norfolk yn Awstralia .  Mae ardaloedd eraill sy'n ei ystyried yn rhywogaeth ymledol a chwyn niweidiol yn cynnwys Arfordir Gogleddol De Cymru Newydd,  a Queensland, Awstralia . 

Mae'r planhigyn hwn wedi ennill Gwobr Teilyngdod Gardd y Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol . 

Mae ffrwythau (aeron) y planhigyn hwn yn wenwynig ac ni ddylid eu bwyta. 

## Cyfeiriadau 
* llun o sbesimen llysieufa yng Ngardd Fotaneg Missouri, a gasglwyd yn Costa Rica ym 1965
Rheolaeth gyfreithiol yr amgylchedd

Mae **rheolaeth gyfreithiol yr amgylchedd** (*Environmental Rule of Law*) yn gysyniad haniaethol ac yn astudiaeth cyfreithiol o'r amgylchedd. Mae'n gysyniad ffuglenol, bron iwtopaidd sy'n awgrymu trefn gyfreithiol, sydd a'i pholisïau cymdeithasol, economaidd a chyfreithiol yn galluogi sefyllfa o gynaliadwyedd, wrth chwilio am gytgord rhwng ymelwa ar adnoddau naturiol, parch at urddas pobl a chadwraeth yr amgylchedd.

Mae gan bob gwlad o leiaf un gyfraith amgylcheddol er mwyn gwella'r amgylchedd ac atal newid hinaswdd. Mae'r rhan fwyaf o wledydd wedi gwneud hyn bellach, ac i raddau amrywiol, mae pob gwlad wedi grymuso adranau amgylcheddol o fewn eu llywodraeth. Ac mewn llawer o achosion, mae'r cyfreithiau a'r sefydliadau hyn wedi helpu i arafu neu wrthdroi diraddio amgylcheddol. I gyd-fynd â'r cynnydd hwn, fodd bynnag, mae cydnabyddiaeth gynyddol bod bwlch gweithredu sylweddol wedi agor — mewn cenhedloedd datblygedig a gwledydd sy'n datblygu fel ei gilydd — rhwng gofynion cyfreithiau amgylcheddol mewn print a'u gweithredu a'u gorfodi. Mae rheolaeth gyfreithiol o'r amgylchedd (hy pa bryd mae'r deddfau hyn yn cael eu deall, eu parchu, a ph bryd mae pobl yn mwynhau buddion o ddiogelu'r amgylchedd) yn allweddol i fynd i'r afael â'r bwlch gweithredu hwn rhwng deddfau ar bapur a'u gweithredu.

Mae cyflawni 'rheolaeth gyfreithiol yr amgylchedd' yn awgrymu gosod mwy o ymwybyddiaeth amgylcheddol ar draws y blaned, gyda chymdeithas fwy ymgysylltiol a mwy o gyfraniad gan y Wladwriaeth, cwmnïau a'r gymuned. Er bod ein deddfwriaeth amgylcheddol yn cael ei hystyried yn eithaf datblygedig gan rai, mae ynddi lawer o ddiffygion. Yn nysgeidiaeth yr Athro Boaventura de Sousa Santos, mae rheolaeth gyfreithiol yr amgylchedd, mewn gwirionedd, yn iwtopia ddemocrataidd, oherwydd mae'r trawsnewid y mae'n anelu ato yn rhagdybio y bydd realiti yn cael ei ail-greu ac ymarfer dinasyddiaeth unigol a chyfunol yn radical, gan gynnwys Siarter hawliau dynol newydd yng nghyd destun byd natur.

## Gweler hefyd
* Canolfan Cyfraith Amgylcheddol Ryngwladol
* Rhaglen Cyfraith Amgylcheddol Montevideo
* Cyfiawnder amgylcheddol
* Gwrthdaro amgylcheddol

## Cyfeiriadau
Categori:Amgylcheddaeth
Categori:Cyfiawnder
Categori:Deddfwriaeth
Categori:Cyfreitha newid hinsawdd
R. H. Roberts

Botanegydd o Gymru oedd **Richard Henry (Dick) Roberts**  (1910 - 2003).
Fe'i ganwyd yn Llanllechid, Gwynedd, Cymru. Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor a gweithiodd ar hyd ei oes fel athro ysgol gynradd, yn Sussex a Swydd Gaerwrangon i ddechrau, ond wedyn ym Mhenmachno a Bangor. Gwnaeth astudiaeth arbennig o blanhigion Ynys Môn, a chyhoeddodd ddau lyfr ar y pwnc.

## Llyfryddiaeth
* *The Flowering Plants and Ferns of Anglesey* (Caerdydd: Amgueddfa Genedlaethol Cymru, 1982)
* *An Atlas of the Flowering Plants and Ferns of Anglesey* (Yr Awdur, 2002)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Botanegwyr o Gymru
Patricia Espinosa

Mae **Patricia Espinosa Cantellano** (ganwyd 21 Hydref 1958) yn ddiplomydd o Fecsico a wasanaethodd fel ysgrifennydd gweithredol Confensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd rhwng 2016 a 2022. Bu'n Ysgrifennydd Materion Tramor yng nghabinet yr Arlywydd Felipe Calderón ; a gwasanaethodd fel Llysgennad Mecsicanaidd i Awstria, yr Almaen, Slofenia a Slofacia. Oherwydd ei gyrfa fel diplomydd o Fecsico, fe’i penodwyd yn Llysgennad Emeritws Mecsico yn 2012.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Graddiodd Patricia Espinosa Cantellano gyda gradd baglor mewn Cysylltiadau Rhyngwladol o El Colegio de México ac enillodd ddiploma mewn Cyfraith Ryngwladol yn Sefydliad Graddedigion Astudiaethau Rhyngwladol a Datblygu yn y Swistir. Mae hi'n briod ac mae ganddi ddau o blant.

## Gyrfa ddiplomyddol 
chwith|bawd|275x275px| Patricia yn ystod Cynhadledd Diogelwch Munich 2018.
Ymunodd Espinosa Cantellano â'r Gwasanaeth Tramor ar 16 Medi 1981.

B**u**'r Llysgennad Cantellano'n gyfrifol am faterion economaidd, Cenhadaeth Barhaol Mecsico i'r Cenhedloedd Unedig, Genefa (1982-88); Pennaeth, Cabinet i'r Is-ysgrifennydd Materion Tramor (1989-91); Cyfarwyddwr Sefydliadau Rhyngwladol (1991-93); yn aelod o Genhadaeth Barhaol Mecsico i'r Cenhedloedd Unedig, Efrog Newydd (1993-97); Llywydd y Trydydd Pwyllgor, Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig (1996-97); a Chyfarwyddwr Cyffredinol Sefydliadau Rhanbarthol yr Americas, y Weinyddiaeth Materion Tramor, Cydlynydd Grŵp Rio, Uwchgynhadledd Iberoamerican, Uwchgynhadledd America ac Uwchgynhadledd America Ladin a'r Caribî gyda'r Undeb Ewropeaidd (1997-99).

Dyrchafwyd hi'n Llysgennad o fewn y Gwasanaeth Tramor yn 2000 a gwasanaethodd yn Llysgenhadaeth Mecsico yn yr Almaen rhwng Ionawr 2001 a Mehefin 2002; gadawodd y swydd i wasanaethu fel Llysgennad i Awstria, ar yr un pryd â nifer o sefydliadau rhyngwladol a leolir yn Fienna, o 2002 i 2006.

## Gwobrau ac addurniadau 
* **Llysgennad Emeritws Mecsico -** yr anrhydedd uchaf a roddir i bum diplomydd rhagorol o Fecsico.
* Enillodd **Wobr Cynaliadwyedd yr Almaen** yn 2012
* Dyfarnwyd y **Wobr Cynaliadwyedd** yn 2019 a roddwyd gan Gymdeithas Sacsonaidd Hans-Carl von Carlowitz.
* Cafodd ei **harddurno** gan lywodraethau'r Almaen, yr Ariannin, Awstria, Chile, Colombia, Denmarc, El Salvador, Guatemala, yr Iseldiroedd, Paragwái a Pheriw.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ysgrifenyddiaeth Materion Tramor 

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Diplomyddion o Fecsico
Uwchgynadleddau'r Ddaear

Mae **Uwchgynadleddau’r Ddaear** yn gyfarfodydd o arweinwyr y byd a drefnwyd ers 1972, pob deng mlynedd, gyda chymorth y Cenhedloedd Unedig. Pwrpas y cyfarfodaydd hyn yw ceisio helpu i ddiffinio ffyrdd o ysgogi datblygu cynaliadwy ar lefel fyd-eang. Y nod yw dod â'r unigolion a'r sefydliadau gorau y gall dynoliaeth eu cyflwyno o bob math o faesydd at ei gilydd, i nodi a diweddaru beth yw heriau mwyaf enbyd y ddynoliaeth, eu maint, canfod atebion a datblygu cynllun gweithredu. Enw'r cynllun gweithredu hwn yw Agenda 21 ac fe'i gweithredir gan lawer o lywodraethau lleol o dan yr enw Agenda Leol 21. 

Mae'r cynllun gweithredu wedi'i gynllunio fel TQM - Llawlyfr Ansawdd Cyflawn, wedi'i ddylunio'n drwsiadus ac yn ddigon agored, fel y gall sefydliadau, cwmnïau ac unigolion hefyd ei ddefnyddio fel sail i'w cynllun gweithredu a'u canllawiau eu hunain; mae'n helpu i gyflymu'r ddealltwriaeth ac adnabod partneriaid trwy ee defnyddio geiriau a symbolau tebyg. Mae Nodau Datblygu'r Mileniwm 2000-2015 a Nodau Byd-eang 2015-2030 yn ganlyniadau o Uwchgynadleddau'r Ddaear. Cynhaliwyd yr uwchgynhadledd gyntaf yn Rio de Janeiro (Brasil) ym 1992. 

Yn dystiolaeth o ddatblygiad byd-eang o barch at yr amgylchedd, mae Uwchgynadleddau’r Ddaear yn symbolaidd iawn oherwydd – ynghyd â Chalendr Defodau’r Cenhedloedd Unedig  – eu nod yw dangos y gallu cyfunol i reoli heriau mwyaf enbyd y blaned, problemau byd-eang a chadarnhau'r angen i barchu cyfyngiadau ecolegol. Rhoddodd uwchgynhadledd 1972 fodolaeth i Raglen Amgylcheddol y Cenhedloedd Unedig (UNEP), tra lansiodd Uwchgynhadledd 1992 Gonfensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd (UNFCCC).

## Rhestr o'r Uwchgynadleddau 
# 1972 - Cynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar yr Amgylchedd Dynol yn Stockholm
# 1982 - Uwchgynhadledd y Ddaear 1982 yn Nairobi (Kenya).
# 1992 - Cynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar yr Amgylchedd a Datblygiad (UNCED) neu *Uwchgynhadledd y Ddaear* yn Rio de Janeiro (Brasil)
# 2002 - Uwchgynhadledd y Byd ar Ddatblygu Cynaliadwy, *Uwchgynhadledd y Ddaear 2002* neu *Rio+10*, Johannesburg (De Affrica)
# Cynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig neu *Uwchgynhadledd* Copenhagen, Copenhagen (Denmarc) 2009 - 2009
# 2012 - Cynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar Ddatblygu Cynaliadwy (UNCSD) neu *Rio+20*, Rio de Janeiro (Brasil)
# 2018 - Roedd 7fed Uwchgynhadledd y Ddaear Ddigidol 2018, DES-2018, ar y Ddaear Ddigidol ar gyfer Datblygu Cynaliadwy yn Affrica ac fe'i chynhaliwyd yn El Jadida (Moroco), 2018
# 2019 - Cynhadledd Newid Hinsawdd Santiago, yn cynnwys 25ain sesiwn Cynhadledd y Pleidiau (COP 25) i Gonfensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar gyfer Newid Hinsawdd (UNFCCC) a chyfarfodydd o is-gyrff UNFCCC, a gynullwyd rhwng 2 a 13 Rhagfyr 2019.
# 2022 - Stockholm

## Cyfeiriadau 
Categori:Cynadleddau
Elizabeth Mrema

Mae **Elizabeth Maruma Mrema** (ganwyd 5 Ionawr 1957) yn gyfreithiwr materion bioamrywiaeth Tansanïaidd, a oedd yn 2023 yn gweithio ym Montreal, Canada. Penodwyd hi'n ysgrifennydd gweithredol Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Amrywiaeth Fiolegol (CBD) yn 2020. Hi yw'r fenyw Affricanaidd gyntaf i ddal y rôl hon;

## Gyrfa 
Cyn dechrau gweithio gyda Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig (UNEP), bu Mrema'n gweithio i Weinyddiaeth Materion Tramor a Chydweithrediad Rhyngwladol Tansania, gan wasanaethu fel Cwnselydd/Uwch Gwnsler Cyfreithiol. Bu hefyd yn darlithio mewn Cyfraith Ryngwladol Gyhoeddus a Diplomyddiaeth Cynadledda yng Nghanolfan Cysylltiadau Tramor a Diplomyddiaeth Tansania. Yn 2009, fe’i phenodwyd yn Ysgrifennydd Gweithredol Dros Dro UNEP/ASCOBANS (Gwaith ar anifeiliaid morol y Baltig, Gogledd-ddwyrain yr Iwerydd, Iwerddon a’r Gogledd) bu'n Ysgrifennydd Gweithredol UNEP/Ysgrifenyddiaeth y Confensiwn ar Gadwraeth Rhywogaethau Mudol Anifeiliaid Gwyllt (CMS), ac Ysgrifennydd Gweithredol Dros Dro Cytundeb UNEP/Gorila.

Mae hi wedi cyhoeddi nifer o erthyglau ar gyfraith amgylcheddol ryngwladol ac wedi datblygu llawlyfrau a chanllawiau dylanwadol ar gyfer cytundebau amgylcheddol amlochrog yn ogystal â phynciau eraill ar gyfraith amgylcheddol.

## Anrhydeddau a gwobrau 
Yn 2007, derbyniodd Wobr Rheolwr Gorau'r Flwyddyn UNEP, y gyntaf erioed (Gwobr Staff Baobab UNEP) "am berfformiad eithriadol ac ymroddiad tuag at gyflawni nodau UNEP".

Yn 2021, dyfarnodd Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur sef IUCN (drwy WCEL), mewn cydweithrediad â Rhaglen Amgylcheddol y Cenhedloedd Unedig (UNEP), Wobr Nicholas Robinson iddi am Ragoriaeth mewn Cyfraith Amgylcheddol.

Yn 2022, dyfarnwyd Medal Ryngwladol Kew i Elizabeth gan y Gerddi Botaneg Brenhinol, Kew am ei “gwaith hanfodol yn hyrwyddo pwysigrwydd cadwraeth bioamrywiaeth ac arwain y mecanwaith cyfraith ryngwladol bwysicaf ar gyfer defnydd cynaliadwy o fioamrywiaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Cyfreithwyr o Dansanïa
Categori:Swyddogion y Cenhedloedd Unedig
Marcos A. Orellana

Cyfreithiwr amgylcheddol, rhyngwladol yw **Marcos A. Orellana**. Ef yw Rapporteur Arbennig Cyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig ar faterion gwenwynig a hawliau dynol.

## Gyrfa 
Graddiodd o Goleg y Gyfraith Washington, a Phrifysgol Gatholig Esgobol Chile.

Mae'n ddarlithydd ym Mhrifysgol y Gyfraith George Washington, ac yng Ngholeg y Gyfraith, Washington.

Yn 2021, cyhoeddodd adroddiadau ar hawliau dynol, am sylweddau peryglus. Cefnogodd Gytundeb Escazú, ac ymwelodd â Mauritius i arsylwi ar ôl trychineb Wakashio. Yn 2022, arsylwodd y gollyngiad olew ym Mheriw.

Yn 2022, cyhoeddodd Gyfarwyddeb ar y Defnydd Cynaliadwy o Blaladdwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfraith yr Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithegwyr
Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Locomotif 4-6-2 dosbarth A4

Roedd y **locomotifau 4-6-2 dosbarth A4** yn locomotifau cynlluniwyd gan Syr Nigel Gresley ac adeiladwyd yng Gweithdy Doncaster rhwng 1935 a 1938. Roeddent 21.65 medr o hyd, 2.743 medr o led a 3.988 medr o uchder. Pwys y locomotif oedd 104.6 tunnell, ac efo tender, a   dalodd 8.1 tunnell o lo a 5,000 galway o ddŵr. Cyflymder y locomotifau oedd oddeutu 90 milltir yr awr, a chyrhaeddodd *[Mallard]]* 126 milltir yr awr, y  cyflymder mwyaf gan locomotif stêm.

260px|dim|*Sir Nigel Gresley*
260px|dim|bawd|Locomotifau dosbarth A4 yn Amgueddfa Locomotifau Genedlaethol, Efrog

Categori:Locomotifau A4
Categori:Locomotifau LNER
Categori:Locomotifau 4-6-2
Cofrestrfa Tir Ei Fawrhydi

Adran anweinidogol Llywodraeth y Deyrnas Unedig yw **Cofrestrfa Tir Ei Fawrhydi**, a sefydlwyd yn 1862 i gofrestru perchnogaeth tir ac eiddo yng Nghymru a Lloegr. Mae'n adrodd i'r Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannoll.

Mae Cofrestrfa Tir EM yn fewnol annibynnol ac nid yw’n derbyn unrhyw gyllid gan y llywodraeth; mae'n codi ffioedd am geisiadau a gyflwynir gan gwsmeriaid. Y Prif Gofrestrydd Tir (a Phrif Swyddog Gweithredol) ar hyn o bryd yw Simon Hayes.

Y swyddfa gyfatebol yn yr Alban yw Cofrestri'r Alban. Mae Gwasanaethau Tir ac Eiddo yn cadw cofnodion ar gyfer Gogledd Iwerddon.

## Cyfeiriadau
Categori:Asiantaethau gweithredol Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Adrannau anweinidogol Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Iago (Aladdin)

: ''Am bobl a chymeriadau eraill sy'n dwyn yr enw Iago, gweler Iago (gwahaniaethu)''

Cymeriad sydd wedi ymddangos yn sawl cartwn Disney yw **Iago**. Mae'n lori goch siaradus a gafodd ei leisio gan y digrifwr Americanaidd Gilbert Gottfried ym mhob ymddangosiad animeiddiedig hyd at farwolaeth yr actor yn 2022. Ymddangosodd am y tro cyntaf yn y ffilm *Aladdin* yn 1992, ac wedyn yn y dilyniannau *The Return of Jafar* (1994) ac *Aladdin and the King of Thieves* (1996), yn ogystal ag y gyfres deledu *Aladdin* (1994–5).

Categori:Adar ffuglennol
Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Cymeriadau Disney
Gilbert Gottfried

Digrifwr ac actor Americanaidd oedd **Gilbert Jeremy Gottfried** (28 Chwefror 1955 – 12 Ebrill 2022). Roedd yn adnabyddus am ei lais main,  â llediaith o Efrog Newydd, a synnwyr digrifwch dadleuol. Mae ei rolau niferus mewn ffilm a theledu yn cynnwys lleisio'r parot Aladdin yn ffilmiau a chyfresi animeiddiedig *Aladdin*. Archwiliodd y ffilm ddogfen *Gilbert* (2017) ei fywyd a'i yrfa.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Actorion comedi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr stand-yp Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl fu farw ym Manhattan
Disgybl-athro

Roedd y system **disgybl athro** yn rhaglen hyfforddi a ddefnyddid yn eang cyn yr ugeinfed ganrif, fel system prentis i baratoi  athrawon. Gyda dyfodiad addysg cyffredinol ar ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, cynyddodd y galw am athrawon. Erbyn 1840, daeth yn amlwg bod paratoadau academaidd myfyrwyr ar gyfer hyfforddiant athrawon mewn system golegau yn annigonol. Ym 1846, ffurfiolodd Llywodraeth Prydain system disgybl-athro, gan ganolbwyntio ar hyfforddi athrawon, lle bu disgyblion hŷn o leiaf dair ar ddeg oed yn gwasanaethu fel prentisiaid, am bum mlynedd fel arfer, i ddysgu bod yn athrawesau neu'n athrawon awdurdodedig. Roedd disgybl-athrawon yn gweithredu fel athrawon plant iau, gan ddysgu o arsylwi a chymhwyso ymarferol, tra'n cwblhau eu haddysg eu hunain ar yr un pryd. 

## Cyfeiriadau
Brookhaven, Efrog Newydd

Tref yn , yn nhalaith Efrog Newydd,  yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}  

 
## Poblogaeth ac arwynebedd
{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o| }} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

## Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Southampton, gan gynnwys:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5;
    wdt:P19 wd:Q2631643.
      OPTIONAL {  ?item wdt:P569 ?dob.              BIND(YEAR(?dob) AS ?yob)           }      # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn
  OPTIONAL {  ?item wdt:P570 ?dod.              BIND(YEAR(?dod) AS ?yod)           }      # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn
SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". }
}
ORDER BY DESC (?item)
LIMIT 10
|sort=P569
|references=all
|columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Suffolk County, Efrog Newydd
Iago (gwahaniaethu)

Gallai **Iago** gyfeirio at:

## Yn y Beibl
* Iago fab Sebedeus, un o ddeuddeg apostl Iesu

## Brenhinoedd
### Yr Alban
* Iago I (1394–1437)
* Iago II (1430–1460)
* Iago III (1451–1488)
* Iago IV (1473–1513)
* Iago V (1512–1542)
* Iago VI (1566–1625)
* Iago VII (1633–1701)

### Cymru
* Iago ap Beli (560?-615), brenin Gwynedd
* Iago ab Idwal (teyrnasodd 950-79), brenin Gwynedd
* Iago ab Idwal ap Meurig (974?—1039), brenin Gwynedd

### Lloegr
* Iago II (1566–1625)
* Iago II (1633–1701)

### Sbaen
* Iago I, brenin Aragón (1208-1276)
* Iago II, brenin Aragón (1267–1327)

## Cymeriadau mewn ffuglen
* Iago, parot siaradus yn ffilmiau Disney *Aladdin* 
* Iago, y bradwr yn nrama Shakespeare *Othello*

----
Margaret Drabble

Nofelydd Seisnig yw'r Fonesig** Margaret Drabble, Lady Holroyd**, DBE, FRSL (ganwyd 5 Mehefin 1939). Mae hi'n chwaer i'r nofelydd  A. S. Byatt.

Ysgrifennod Drabble *The Millstone* (1965), a enillodd Wobr Goffa John Llewellyn Rhys y flwyddyn ganlynol, a *Jerusalem the Golden*, a enillodd Wobr Goffa James Tait Black ym 1967. 

## Bywyd
Cafodd ei geni yn Sheffield, yn ferch i'r gyfreithiwr ac awdur John F. Drabble a'i wraig, yr athrawes Kathleen Marie Drabble (ganwyd Bloor). Cafodd ei haddysg yn y *Mount School*, yn Efrog, ac wedyn yng Ngholeg Newnham, Caergrawnt. Cafodd ei hanrhydeddu gan Brifysgol Caergrawnt yn 2006, ar ôl derbyn gwobrau gan nifer o brifysgolion traddodiadol yn gynharach (er enghraifft Sheffield, Hull, Manceinion) a phrifysgolion eraill (fel Bradford, Keele, East Anglia ac Efrog). Derbyniodd Wobr EM Forster Academi Celfyddydau a Llythyrau America yn 1973.

Priododd â'r actor Clive Swift ym 1960; ysgaron nhw ym 1975. Bu iddynt dri o blant, gan gynnwys y garddwr a'r bersonoliaeth deledu Joe Swift, yr academydd Adam Swift, a Rebecca Swift (m. 2017), a oedd yn cynnal y *Literary Consultancy*. Ym 1982, priododd Drabble â'r llenor a'r cofiannydd Syr Michael Holroyd;  maent yn byw yn Llundain a Gwlad yr Haf. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Newnham, Caergrawnt
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion benywaidd o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Sheffield
Sigarét electronig

250px|iawn|bawd|Mathau o sigaréts electronig.
Mae **sigarét electronig**, a elwir hefyd gan sawl enw arall fel **e-sigarét**, yn ddyfais electronig sy'n efelychu ysmygu tybaco. Gelwir hefyd ar lafar ac yn gynyddol yn y cyfryngai yn **fêp** o'r Saesneg. Mae sigaréts electronig yn cynnwys nicotin.

## Enwau
Yn Saesneg, mae "vaping" yn golygu "defnyddio sigarét electronig".

Yn Saesneg, mae enwau cyffredin ar gyfer sigaréts electronig yn cynnwys "vapes", "e-cigarettes", "vape pens" a sawl un arall.

Yn Gymraeg, mabwysiadwyd y term "e-sigarét" fel enw amgen ar sigarét electronig.

## Cyfreithlondeb
Yng Nghymru, mae defnyddio sigaréts electronig yn gyhoeddus yn gyfreithiol. Mae'n anghyfreithiol eu defnyddio ar diroedd ysbytai, ysgolion, a meysydd chwarae cyhoeddus.

## Gweler hefyd
* Sigarét

## Cyfeiriadau
Categori:Ysmygu
Categori:Cyflwyniadau 2003
Susan Mendus

Athronydd ac academydd o Gymru sy'n arbenigo mewn athroniaeth wleidyddol yw'r Athro **Susan Lesley "Sue" Mendus**, CBE ,  CBE, FLSW (ganwyd 25 Awst 1951). Mae hi'n athro emerita mewn Athroniaeth Wleidyddol ym Mhrifysgol Efrog.

Cafodd Susan Coker ei geni yn Abertawe, yn ferch i John a Beryl Coker. Cafodd ei magu yn Waun Wen, Abertawe, a chafodd ei haddysg yn ysgolion cynradd Waun Wen a Mynydd Bach.

Priododd hi ag Andrew Mendus a chymryd ei henw priod, Susan Mendus. ym 1986, a daeth yn Athro Athroniaeth Wleidyddol iddi yn 1995. Rhwng 1995 a 2000, hi oedd Cyfarwyddwr Rhaglen Astudiaethau Goddefgarwch Morrell ym Mhrifysgol Efrog. Roedd yn Is-lywydd (Gwyddorau Cymdeithasol) yr Academi Brydeinig rhwng 2008 a 2012.

Mae Mendus yn Gymrodor Gymdeithas Ddysgedig Cymru. Mae hi'n aelod o fyrddau golygyddol y *British Journal of Political Science*, y *Journal of Philosophy of Education*, a'r *Journal of Applied Philosophy* .

## Cyhoeddiadau 
* *Toleration and the limits of liberalism (Goddefgarwch a therfynau rhyddfrydiaeth)* (1989)
* *Feminism and emotion: readings in moral and political philosophy (Ffeministiaeth ac emosiwn: darlleniadau mewn athroniaeth foesol a gwleidyddol)* (2000)
* *Impartiality in moral and political philosophy (Didueddrwydd mewn athroniaeth foesol a gwleidyddol)* (2002)
* *Politics and morality (Gwleidyddiaeth a moesoldeb)* (2009)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Athronwyr o Gymru
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Neuadd yr Arglwyddes Margaret, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Moryd Pentland

Culfor sy'n gwahanu Ynysoedd Erch o Gothnais yng ngogledd yr Alban yw **Moryd Pentland** (Gaeleg yr Alban: *An Caol Arcach*). Mae'r culfor yn adnabyddus am gryfder ei lifoedd llanw, sydd ymhlith y cyflymaf yn y byd; yn ystod tywydd gwael a gwyntoedd cryfion, maent yn aml yn achosi cyflyrau hynod o beryglus ar gyfer llongau.

## Cyfeiriadau
Categori:Culforoedd yr Alban
Goathland Plough Stots

260px|chwith|The Plough Stots in Whitby
Mae **Goathland Plough Stots** yn dîm Dawns Clefyddau, un o’r hynaf yn Swydd Efrog, yn perfformio eu dawns eu hyn ers y  19eg ganrif cynnar. Atgyfodwyd y Plough Stots gan Frank Dobson ym 1922 gyda help oddi wrth Cecil Sharp. Dawnsiodd y dîm yn Ionawr 1923. 

## Dawnsiau
Mae ganddynt 5 dawns, i gyd gyda 6 o ddawnswyr, ac un gyda 8. Maent i gyd yn gorffen gyda ‘loc’. Mae cymeriadau (gan gynnwys ‘old Isaac’,  gentleman a lady, ac ‘Isaac’ a ‘Betty’) a drama.

## Cerddorion
Mae chwareuwyr ffidil ac accordian.

## Gwisg
Mae’r dawnswyr yn gwisgo crysiau pinc a glas, a throwsus llwyd a choch. Mae pinc a glas yn symboliau o’r pleidiau gwleidyddol, a’r coch yn cynrychioli Crimea.

## Cyfeiriadau
Categori:Dawns
Categori:Llên gwerin
Castlegate, Aberdeen

Mae **Castlegate** yn ardal fach ynghanol dinas Aberdeen, Yr Alban. Saif ar ben dwyreiniol Heol Union, yn cynnwysy Croes Mercat a Gallowgate. Mae gan Fyddin Iachawdwriaeth Sitadel yno, ar hen safle'r castell. Adeiladwyd y Croes Mercat gan John Montgomery ym 1686. Mae ganddo gerflun o ungorn a medaliynau gyda lluniau o frenhinoedd  rhwng Iago II ac Iago VII. Yn ôl chwedl, ysbryd ungorn yn cylchi Castlegate pan bydd y lleuad yn llawn. Roedd barics Castlehill ar ddwyrain Heol y Castell hyd at 1965. Roedd crocbren yn ymyl y sgwâr, lle mae Gallowgate. Mae Ffynnon Castlegate hefyd yn ymyl y  sgwâr. Roedd  Gallowgate yn derminws i'r tramiau a bysiau.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Croes Mercat

260px|bawd|dim
260px|bawd|dim|Y croes Mercat

## Cyfeiriadau
Categori:Aberdeen
Olonkinbyen

Yr unig anheddiad ar ynys Jan Mayen, Norwy, yw **Olonkinbyen**. Fe'i henwyd ar ôl y fforiwr Rwsiaidd-Norwyaidd Gennady Olonkin. Unig drigolion yr ynys yw llond llaw o aelodau o'r Lluoedd Arfog a Sefydliad Meteorolegol Norwy sy'n gweithredu gorsaf  dywydd, gorsaf llywio radio, maes awyr a gwasanaethau eraill â chysylltiad â seilwaith. Yn ôl amcangyfrif 2019 roedd ganddi boblogaeth o 18.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi a phentrefi Norwy
Longyearbyen

Tref ar ynysfor Svalbard, Norwy, yw **Longyearbyen**, sy'n ganolfan weinyddol Svalbard. Dyma'r anheddiad mwyaf gogleddol y byd sydd â phoblogaeth o fwy na 1,000. Sefydlwyd y anheddiad fel tref gwmni gan yr Americanwr John Munro Longyear (1850–1922) a'i henwi ar ei ôl. Dechreuodd ei Arctic Coal Company gloddio am lo yno yn 1906. Parhaodd mwyngloddio i fod yn bwysig nes iddo ddod i ben yn 2017.

Yn ôl amcangyfrif 2019 roedd ganddi boblogaeth o 2,250.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1906
Categori:Svalbard
Categori:Trefi a phentrefi Norwy
Tlodi tanwydd

Dywedir bod aelwyd mewn **tlodi tanwydd** pan na all ei haelodau fforddio cadw’n ddigon cynnes am gost resymol, o ystyried eu hincwm. 

Y diffiniad yng Nghymru yw: “gorfod gwario mwy na 10 y cant o incwm ar danwydd i’r cartref cyfan er mwyn cynnal system wresogi foddhaol”. Defnyddir y term yn bennaf yn y DU, Iwerddon a Seland Newydd, er bod trafodaethau ar dlodi tanwydd ar gynnydd ledled Ewrop, ac mae'r cysyniad hefyd yn berthnasol i'r byd cyfan, lle gall tlodi ac oerfel fod yn bresennol.

Mae *tlodi tanwydd* yn wahanol i dlodi ynni.

## Tlodi Tanwydd yng Nghymru 
Yn 2020 amcangyfrifodd Llywodraeth Cymru bod 155,000 o aelwydydd, sef 12% o holl aelwydydd Cymru, yn dal i fod mewn tlodi tanwydd. Yn ôl diffiniad swyddogol Pwyllgor Newid Hinsawdd, Llywodraeth Cymru, dyma yw tlodi tanwydd:

## Cyfeiriadau
Categori:Tlodi
Categori:Gwresogi
Categori:Ynni niwclear yng Nghymru
Categori:Ynni yn ôl gwlad
Mariehamn

Prifddinas Åland, tiriogaeth ymreolaethol yn ne-orllewin y Ffindir, yw **Mariehamn**. Mariehamn yw canolfan weinyddol Åland a lleoliad ei senedd. Mae 40% o boblogaeth y diriogaeth yn byw yn y ddinas.

Yng ôl amcangyfrif 2021 roedd ganddi boblogaeth o 11,742.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd y Ffindir
The Wizard of Oz (gwahaniaethu)

Gall ***The Wizard of Oz*** gyfeirio at y canlynol:

* *Dewin Gwlad yr Os* (teitl Saesneg gwreiddiol: *The Wonderful Wizard of Oz*), nofel i blant gan L. Frank Baum a gyhoeddwyd ym 1900
* *The Wizard of Oz* (ffilm 1925), ffilm fud yn serennu Dorothy Dwan
* ***The Wizard of Oz***, ffilm yn serennu Judy Garland a gyhoeddwyd ym 1939; y fersiwn enwocaf o'r stori
* *The Wizard of Oz in Concert: Dreams Come True*, ffilm a gyhoeddwyd ym 1995

## Gweler hefyd
* *The Wiz* (ffilm), ffilm a gyhoeddwyd ym 1978 sy'n seiliedig ar y stori