Thomas Gwynn Jones

Bardd, nofelydd, dramodydd, beirniad llenyddol, ysgolhaig, cyfieithydd a newyddiadurwr o Gymru oedd **T. Gwynn Jones**, enw llawn **Thomas Gwyn Jones** (10 Hydref 1871 – 7 Mawrth 1949). Roedd T. Gwynn yn llenor amryddawn ac yn ffigwr allweddol yn llenyddiaeth, ysgolheictod ac astudiaethau llên gwerin Cymru yn hanner cyntaf yr 20g. Mae wedi'i ddisgrifio fel un o ffigyrrau deallusol pennaf ei oes yn y Gymraeg a sonir amdano'n aml fel un o feirdd mwyaf yr iaith Gymraeg. Roedd yn ffigwr allweddol yn y 'dadeni' ym Marddoniaeth Gymraeg ar ddechrau'r 20g. Roedd yn gyfieithydd medrus o'r Almaeneg, Groeg, Gwyddeleg a Saesneg.

## Bywgraffiad
### Bywyd Cynnar
; man geni T. Gwynn Jones.]]
Cafod ei eni yn Gwyndy Uchaf, Betws yn Rhos yn yr hen Sir Ddinbych (sir Conwy heddiw). 'Thomas' oedd ei unig enw bedydd; mabwysiadodd yr enw Gwynn (ar ôl y Gwyndy) yn ystod ei flynyddoedd cynnar fel newyddiadurwr. Roedd yn fab i Issac a Jane Jones; ffermwr a bardd amatur oedd Isaac Jones; symudodd y teulu nifer o weithiau wrth i denantiaethau Isaac gael eu terfynu gan landlordiaid am resymau gwleidyddol, ffaith a ddylanwadodd ar wleidyddiaeth Gwynn ei hun yn ddiweddarach yn ei oes. 

Ni chafodd fwy o ysgol ffurfiol nag oedd yn arferol i fachgen o'i ddosbarth; aeth i ysgolion yn Llanelian (Hen Golwyn) - lle cafodd ei gosbi gyda'r *Welsh Not* - Abergele a Dinbych. Roedd yn ddisgybl galluog fodd bynnag, a chafodd hefyd rywfaint o diwtora mewn Groeg, Lladin a Mathemateg gan gymydog mewn paratoad ar gyfer cais am ysgoloriaeth i Rydychen. Pan oedd yn barod i fynd yno fodd bynnag profodd gyfnod o iechyd gwael a barodd dros flwyddyn, gan ei rwystro rhag gallu derbyn ei ysgoloriaeth. Erbyn 1898 roedd yn is-olygydd ar *Yr Herald* a'r *Caernarvon and Denbigh Herald* dan olygyddiaeth ei gyfaill Daniel Rees; dechreuodd ei nofel gyntaf *Gwedi Brad a Gofid* ymddangos ar dudalennau'r *Herald* yn 1897; fodd bynnag ei waith llenyddol pwysicaf o'r cyfnod hwn oedd y cyntaf o'i gerddi hir, *Gwlad y Gân* (1896-7), cerdd yn dychanu'r gyfundrefn farddol ac a ddisgrifiwyd gan W. J. Gruffydd yn "daranfollt" pan ddarlledodd ef hi am y tro cyntaf. Roedd ei fryd ar farddoniaeth fodd bynnag, a phenderfynodd gystadlu am y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor yn 1902, ar y testun *Ymadawiad Arthur*, gan gwblhau ei awdl ar y funud olaf. Nid oedd Gwynn wedi disgwyl i'w awdl yntau ennill y gystadleuaeth ac nid oedd yn bresennol ar gyfer y seremoni; cadeiriwyd ei gyfaill Beriah Gwynfe Evans yn ei le.

Ochr yn ochr â'i lwyddiant eisteddfodol parhaodd ei yrfa newyddiadurol, a daliodd i ysgrifennu nofelau a cherddi hefyd drwy flynyddoedd cynnar y ganrif. Cyhoeddwyd dau gasgliad o'i gerddi yn ystod y cyfnod hwn, *Gwlad y Gân a Chaniadau Eraill* (1902) ac *Ymadawiad Arthur a Chaniadau Eraill* (1910). Yn dilyn cyfnod o gorweithio profodd broblemau iechyd ac yn dilyn diagnosis o'r diciâu yn 1905 treuliodd sawl mis yn yr Aifft, gan ymweld ag Alexandria a Chairo i geisio lleddfu'r clefyd, gan ddal i ysgrifennu cyfraniadau at y wasg yn Gymraeg ac yn Saesneg. Yn ddiweddarch cyhoeddwyd rhai mewn cyfrol yn cofnodi'r daith, ''Y Môr Canoldir a'r Aifft'' (1912), un o'r enghreifftiau cynharaf yn y Gymraeg o lenyddiaeth taith.

Wedi iddo dychwelyd daeth yn olygydd ar *Bapur Pawb*, lle daliodd i gyhoeddi nofelau; yn 1905, cyhoeddwyd ei seithfed, *Enaid Lewys Meredydd: Stori am y Flwyddyn 2002*; sef, mae'n debyg, yr enghraifft cynharaf o nofel wyddonias yn y Gymraeg. Mewn cyfnod eithriadol o brysur o 1905 i 1908 cyhoeddodd nifer o nofelau a chyfieithiadau a dros dau gant o straeon byrion ym Mhapur Pawb a chyhoeddiadau eraill. Casglwyd rhai o'r rhain yn ddiweddarach yn y gyfrol *Brethyn Cartref* (1913).

Ennillodd y Gadair am yr eildro yn y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Llundain yn 1909 gyda'r awdl *Gwlad y Bryniau*.

### Aberystwyth: 1909-1949
Yn chwilio am waith fyddai'n gofyn llai o'i iechyd bregus, ar ôl blynyddoedd o newyddiadura aeth i weithio i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth yn 1909. Gyda'i waith fel newyddiadurwr daeth ei yrfa fel nofelydd i ben hefyd: er iddo fyw am bron i ddeugain mlynedd eto ni chyhoeddodd nofel arall ar ôl *John Homer* yn 1910.

Nid oedd y gwaith yn y llyfrgell at ei ddant, fodd bynnag. Daeth ddihangfa pan agorodd cyfle iddo ddod yn ddarlithydd yn adran Gymraeg Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Yn 1919 daeth yn athro llenyddiaeth Gymraeg yn y coleg hwnnw hyd at ei ymddeoliad yn 1937.

Yn dilyn cyfnod yn ysgrifennu dramâu yn yr 1910au, ei waith ysgolheigaidd mynnodd y sylw mwyaf am weddill ei oes, gan gynnwys ei gofiant i Thomas Gee a golygiad o waith Tudur Aled ymhlith nifer fawr o waith ysgolheigaidd arall mewn meysydd amrywiol. Daliodd ati i gyfieithu ac i farddoni fodd bynnag, gyda nifer o'i gerddi hwyr yn ymddangos mewn cyfrol yn 1944 dan y teitl *Y Dwymyn*. Yn 1924 cyfeitihodd ddrama fawr Goethe *Faust* i'r Gymraeg.

Er nad yw'n ymddangos iddo gystadlu eto yn yr Eisteddfod Genedlaethol ar ôl ennill y gadair am yr eildro yn 1909, gwasanaethodd fel beirniad eisteddfodol ar nifer o adegau drwy weddill ei fywyd, ac ef oedd y prif feirniad yn ystod Eisteddfod Genedlaethol 1917 pan gwobrwywyd y bardd ifanc Hedd Wyn.

Anrhydeddwyd ef â D.Lit. Prifysgol Cymru a Phrifysgol Iwerddon, ill dau yn 1938. Cafwyd ymdrech gan nifer o ysgolheigion Ewropeaidd i'w enwebu am Wobr Nobel am Lenyddiaeth, fodd bynnag gwrthododd Gwynn dderbyn yr enwebiad.

Bu farw yn ei gartref yn Aberystwyth, 7 Mawrth 1949, yn 77 oed; cafodd ei gladdu ym mynwent Heol Llanbadarn. Gadawodd ei wraig Margret a dau o blant, gan gynnwys Arthur ap Gwynn. ac mae themâu cenedlaetholgar i'w cael yn rhai o'i nofelau, yn enwedig *Enaid Lewys Meredydd*. 

Roedd Gwynn yn wrthwynebydd cadarn yn erbyn y Rhyfel Byd Cyntaf, a cherddodd allan o'r babell yn fwriadol yn ystod araith y Prif Weinidog David Lloyd George yn ystod seremoni cadeirio Eisteddfod 1917 . Cerddodd allan o Gapel Tabernacl, Aberystwyth hefyd, pan weddïodd y gweinidog am fuddugoliaeth i Brydain yn y rhyfel.

## Dylanwad a Gwaddol
Er gwaethaf cynnyrch toreithiog T. Gwynn Jones mewn ystod eang o *genres* llenyddol, hwyrach mai am ei waith fel bardd y cofir ef fwyaf; ac fe'i ystyrir ymhlith beirdd pennaf yr iaith Gymraeg mewn unrhyw ganrif, Roedd Gwynn yn un o'r cynharaf o nifer o feirdd amlwg yn barddoni ar ddechrau'r ugeinfed ganrif - yn eu plith W. J. Gruffydd, R. Williams Parry a T. H. Parry Williams - gan ei wneud yn gyfnod a ddisgrifir weithiau fel 'dadeni' ym marddoniaeth Gymraeg, a Gwynn yn ffigwr allweddol iddo. a beirdd diweddarach fel Gwenallt.

## Oriel

Delwedd:T. Gwynn Jones - Ymadawiad Arthur 001.png|*Ymadawiad Arthur a cherddi eraill* (Caernarfon, 1910).
Celebrating the centenary of the chief bard T Gwynn Jones, the most famous son of Betws-yn-Rhos, in the village hall (1549889).jpg|*Ymadawiad Arthur yng Nghofnodion Eisteddfod Bangor 1902*
Delwedd:T. Gwynn Jones - Gwedi Brad a Gofid (clawr).JPG|*Gwedi Brad a Gofid*.
Delwedd:T. Gwynn Jones Brethyn Cartref01.jpg|*Brethyn Cartref*.
Delwedd:Brithgofion (page 1 crop).jpg|Brithgofion
Delwedd:Bangor1902.jpg|T Gwynn Jones yn eistedd yng Nghadair Eisteddfod Bangor 1902, gyda'r Archdderwydd, Hwfa Môn, a'r Orsedd 
Delwedd:Cyfres y Werin Faust Goethe cyfieithiad T Gwyn Jones 1922.jpg|alt=Cyfieithiad T Gwyn Jones o Faust gan Goethe. Cyfres y Werin, 1922 |Cyfieithiad T Gwyn Jones o *Faust* gan Goethe. Cyfres y Werin, 1922 
Delwedd:GorchestGBMelinBapur.jpg|Argraffiad Melin Bapur o *Gorchest Gwilym Bevan*.
Delwedd:LonaMelinbapur.jpg|Argraffiad Melin Bapur o *Lona*.
Delwedd:EnaidLewysMeredydd.jpg|Argraffiad Melin Bapur o *Enaid Lewys Meredydd*.

## Llyfryddiaeth ddethol 
### Chyhoeddiadau T. Gwynn Jones
#### Barddoniaeth
(*Dim ond casgliadau a ddetholwyd gan Gwynn Jones ei hun yn ystod ei fywyd a restrir yma*)
* *Ymadawiad Arthur* (Caernarfon, 1910)
* *Caniadau* (Wrecsam, 1934)
* *Cerddi Canu* (Llangollen, 1942)

#### Nofelau
(''Mae'r flwyddyn gyntaf yn cyfeirio at ddyddiad cyhoeddiad gwreiddiol y nofelau mewn cyfnodolion; yr ail flwyddyn y cyhoeddiad cyntaf fel cyfrol, os cafwyd un)
* *Gwedi Brad a Gofid* (1897-98/1898)
* *Camwri Cwm Eryr* (1898-99/2024)
* *Gorchest Gwilym Bevan* (1899/1900)
* *Rhwng Rhaid a Rhyddid* (1901)
* *Llwybr Gwaed ac Angau* (1902-03)
* *Merch y Mynydd, neu Siwrneuon y Sipswn* (1903-04)
* *Hunangofiant Prydydd* (1905)
* *Enaid Lewys Meredydd: Stori am y Flwyddyn 2002* (1905/2024)
* *Glyn Hefin* (1906)
* *Gorchestion John Homer* (1907/1923 dan y teitl *John Homer*)
* ''Yn Oes yr Arth a'r Blaidd* (nofel i blant; 1907/1913)
* *Lona* (1908; ail-gyhoeddwyd fel cyfrol 1923)

#### Dramâu
* *Caradog yn Rhufain* (Wrecsam, 1914)
* *Dafydd ap Gruffydd* (Aberystwyth, 1914)
* *Tir na N-óg* (Caerdydd, 1916)
* *Dewi Sant* (Wrecsam, 1916)
* *Y Gloyn Byw* (Y Drenewydd, 1922)
* *Anrhydedd* (Caerdydd, 1923)
* *Y Gainc Olaf* (Wrecsam, 1934)

#### Cyfieithiadau
* Pietro Mascagni, trosiad i’r Gymraeg gan Dyfnallt Morgan, (gol.) T. Gwynn Jones, *Gwyddoch Amdano* (Porthmadog, 1987).
* Gounod, (gol. a chyf.) T. Gwynn Jones, *Rhowch i mi nerth* (Porthmadog, 1987).
* Johann Wolfgang von Goethe, (tros.) T. Gwynn Jones, *Faust* (Cyfres y Werin, 1922). [Cyfieithiad o waith mawr Goethe.] 
* (Deth. a chyf.) T. Gwynn Jones, *Awen y Gwyddyl* (Cyfres y Werin, 1923). [Barddoniaeth Wyddeleg mewn cyfieithiad.]
*(cyf.) *Macbeth* gan William Shakespeare (1942) [Cyfieithiad o ddrama enwog Shakespeare]
*(cyf.), *Visions of the Sleeping Bard* (1940). [Cyfieithiad o *Gweledigaethau'r Bardd Cwsg* gan Ellis Wynne]
*(cyf.), *Blodau o Hen Ardd* (1927). [ Epigramau Groeg mewn cyfieithiad]
**Dychweledigion* (1920). [Cyfieithiad o ddrama Henrik Ibsen]
**Hedd a Galanas* (1905), [Addasiad/talfyriad o Rhyfel a Heddwch gan Leo Tolstoy] (heb ei gyhoeddi fel cyfrol)
**Y Digrif Dybryd* (1908), [Cyfieithiad o *L'Homme Qui Rit* gan Victor Hugo] (heb ei gyhoeddi fel cyfrol)

#### Eraill
* *Y Dwymyn, 1934–35* (Caerdydd, 1972).
* *Dylanwadau* (Bethesda, 1986).
* Tudur Aled, (gol.) T. Gwynn Jones, *Gwaith Tudur Aled* (Caerdydd, 1926). [Golygiad mewn dwy gyfrol o gerddi Tudur Aled.]
* *Welsh Folklore and Folk Custom* (Llundain, 1930). [Astudiaeth arloesol o lên gwerin Cymru.]
* Marged Enid Griffiths, (gol.) T. Gwynn Jones, *Early Vacation in Welsh* (Caerdydd, 1937).
* Adolygiad/au: T. Gwynn Jones, *Y Faner* (17.2.89), 14.
* T. P. Ellis, *Dreams and memories* (Y Drenewydd, 1936), gyda T. Gwynn Jones, ‘Foreward’, t. Vii.
* *Astudiaethau* (Wrecsam, 1935). [Ysgrifau]
* *Beirniadaeth a Myfyrdod* (Wrecsam, 1935). [Ysgrifau]
* *Brethyn Cartref* (Caernarfon, 1913). [Straeon]
* *Peth Nas Lleddir* (Aberdâr, 1921).
* *Rhieingerddi’r Gogynfeirdd* (Dinbych, 1915). [Astudiaeth o waith y Gogynfeirdd.]
* *Cymeriadau* (Wrecsam, 1933). [Ysgrifau]
* *Detholiad o Ganiadau* (Y Drenewydd, 1926).
* *Cerddi Hanes* (Wrecsam, 1930).
* *Gwlad y gân* (Caernarfon, 1902). [Cerddi]
* *Manion* (Wrecsam, 1932).
* ‘Rhagymadrodd’, yn (casg.) W. S. Gwynn Williams, *Rhwng Ddoe a Heddiw: Casgliad o Delynegion Cymraeg*, (Wrecsam, 1926), tt. 13–18
* *Emrys ap Iwan: Cofiant* (Caernarfon, 1912). [Cofiant]
* *Llenyddiaeth y Cymry: Llawlyfr i Erfydwyr* (Dinbych, 1915). [Hanes llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol.]
* (Gol.) T. Gwynn Jones, *Ceiriog* (Wrecsam, 1927).
* *Llenyddiaeth Gymraeg y Bedwaredd ganrif ar bumtheg* (Caernarfon, 1920)
* (Casg. a gol.) T. Gwynn Jones, *Y Gelfyddyd Gwta* (Aberystwyth, 1929).
* (Gol.) T. Gwynn Jones, *Talhaiarn* (Aberystwyth, 1930).
* *Brithgofion* (Llandybïe, 1944). [Darn o hunangofiant.]
* (Gol.) T. Gwynn Jones, *O Oes i Oes* (Wrecsam, 1917).
* *Llyfr Gwion Bach* (Wrecsam, 1924).
* *Plant Bach Tŷ Gwyn* (Caerdydd, 1928).
* *Yn Oes yr Arth a’r Blaidd* (Wrecsam, 1913).
* *Dyddgwaith* (Wrecsam, 1937).
* ‘Lluniau o Gawr y Llenor’, *Barddas*, rhif. 212–213 (Rhagfyr 1994–Ionawr 1995), t. 47.
* ‘Rhagair’ yn Ioan Brothen, (gol.) John W. Jones, *Llinell neu Ddwy* (Blaenau Ffestiniog, 1942).
* T. Gwynn Jones ac Arthur ap Gwynn, *Geiriadur Cymraeg-Saesneg a Saesneg-Cymraeg* (Caerdydd, 1950).
* (Gol.) T. Gwynn Jones, *Troeon Bywyd* (Wrecsam, 1936).
* *Cerddi ’74* (Llandysul, 1974).
* *Bardism and Romance: a Study of the Welsh Literary Tradition* (Llundain, 1914). [Astudiaeth]
* *Modern Welsh Literature* (Aberystwyth, 1936).
* *Casgliad o eiriau llafar Dyffryn Aman* (Caerdydd, 1931).
* ‘Rhagair’, yn (gol.) John W. Jones, *Yr Awen Barod: cyfrol goffa Gwilym Deudraeth (1863–1940)* (Llandysul, 1943).
* *Y Dwymyn, 1934–35* (Aberystwyth, 1944). [Cerddi]
* *Cultural Basis: a study of the Tudor period in Wales* (, 1921).
* *Llenyddiaeth Wyddelig* (Lerpwl, 1916).
* *Cân y Nadolig* (Llangollen, 1945).
* *The Culture and Tradition of Wales* (Wrecsam, 1927).
* ‘Rhagair’ yn D. Emrys James, *Odl a Chynghanedd* (Llandybïe, 1961).
* *Cofiant Thomas Gee'' (Dinbych, 1913). [Un o'r cofiannau mwyaf trwyadl a welwyd yn y Gymraeg, ar fywyd a chyfnod y cyhoeddwr Thomas Gee.]
* (Casg.) *Llen Cymru* (Caernarfon, 1921). 
* (Casg.) *Llen Cymru: Rhan 2* (Caernarfon, 1922).
* (Casg.) *Llen Cymru: Rhan 3* (Aberystwyth, 1926).
* (Casg.) *Llen Cymru: Rhan 4* (Aberystwyth, 1927).
* Homerus, (cyf.) R. Morris Lewis gydag ychwanegiadau, rhagair ac anodiadau T. Gwynn Jones, *Iliad Homer*, (Wrecsam, 1928).
* *Daniel Owen, 1836–1895* (Caerdydd, 1936).
* Daniel Owen, (gol.) T. Gwynn Jones, *Profedigaeth Enoc Huws* (Wrecsam, 1939).
* *Y Cerddor* (Aberystwyth, 1913).
* Am ragor, gweler *A Bibliography of Thomas Gwynn Jones* (Casg.) Owen Williams (Wrecsam, 1938)

**Eglwys y Dyn Tlawd* (1892)

### Beirniadaeth ac astudiaethau
* Owen Williams (casg.) , *A Bibliography of Thomas Gwynn Jones* (Wrecsam, 1938)
* "Rhifyn Coffa Thomas Gwynn Jones", *Y Llenor* cyf. 28 (Haf 1949)
* W. Beynon Davies, *Thomas Gwynn Jones* (Caerdydd, 1970)
* D. Ben Rees, *Pumtheg o Wŷr Llên yr Ugeinfed Ganrif* (Pontypridd, 1972)
* Derec Llwyd Morgan, *Barddoniaeth Thomas Gwynn Jones: Astudiaeth* (Llandysul, 1972)
* David Jenkins, *Thomas Gwynn Jones - Cofiant* (Gwasg Gee, 1973)
* D. Hywel E. Roberts, *Llyfryddiaeth T. Gwynn Jones* (Caerdydd, 1981)
* Gwynn ap Gwilym (gol.), *Thomas Gwynn Jones* (Llandybïe, 1982)
* David Jenkins (gol.), *Bro a Bywyd: T. Gwynn Jones 1871-1949* (Caerdydd, 1984)
* Alan Llwyd, *Byd Gwynn: Cofiant T. Gwynn Jones, 1871-1949* (Aberystwyth, 2019)

## Mewn ffuglen
Sonir yn fyr am helynt y cadeirio ym Mangor yn 1902 (gweler *Nodiadau* isod) yn y nofel *Chwalfa* gan T. Rowland Hughes. Sonir am nofel Gwynn *Lona* yn *Y Llyfrgell* gan Fflur Dafydd.

## Nodiadau
## Ffynonellau
*

## Cyfeiriadau

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Betws-yn-Rhos
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1949
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Prifeirdd
Categori:Ysgolheigion Cymraeg