open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwen Teirbron

Santes yw **Gwen Teirbron ach Emyr Llydaw.**
bawd|chwith

Priododd Eneas Ledewig o Lydaw yn gyntaf. Cawsant fab, Cadfan. Yna priododd â Ffracan a chawsant dri o blant: Gwenolau (neu "Winwaloe" mewn Cernyweg), Gwyddno ac Iago. Bu raid iddynt ffoi i Gernyw pan gipiodd Hoel rym yno yn 546. Bu hi farw yn Nghernew. Ei dydd gŵyl yw 3 Hydref.

Mae Gwen Teirbron yn nawddsant mamau sy'n maethu. Bu galw gwraig yn "dair bron" (weithiau pedair bron) yn nod draddodiadol i ddynodi gwraig a oedd wedi esgor ar blant gan fwy nag un gŵr.

Fe'i coffheir mewn nifer o leoedd yn Llydaw; er enghraifft mae cerflun ohoni yng nghapel Sant-Venec ger Kemper.

Ar ôl ei marwolaeth priodolodd y werin iddi alluoedd Wita, duwies Celtaidd a gynorthwyodd famau gyda'u plant i sugno. Arferid offrymu llin a cogail iddi gyda gweddïau am ddigonedd o laeth ar gyfer baban newydd.

Ni ddylid cymysgu hi gyda Gwen o Dalgarth neu Gwen o Gernyw.

### Gweler hefyd 
*Santesau Celtaidd 388-680
*Oes y Seintiau

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Peter C. Bartrum (1993) *A Welsh classical dictionary* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) ISBN 0-907158-73-0

Categori:Seintiau o Gymru
Afon Lloer

Afon fechan yn y Carneddau yn Eryri yw **Afon Lloer**. Mae'n llifo yng nghymuned Capel Curig, Sir Conwy.

Mae'n tarddu o lyn Ffynnon Lloer, ar lechweddau Pen yr Ole Wen a Carnedd Dafydd, ac yn llifo i lawr idros dir garw i mewn i ben dwyreiniol Llyn Ogwen.

Gellir cyrraedd Ffynnon Lloer trwy ddilyn llwybr serth o ffermdy Tal-y-llyn Ogwen hyd lan yr afon.

## Cyfeiriadau
Lloer
Lloer
Categori:Capel Curig
Gwenole

bawd|Cerflun o Sant Guénolé yn Saint-Guénolé à Locquénolé, Llydaw

Sant o Lydaw oedd **Gwenole** (Ffrangeg: *Guennolé* neu *Guenolé*; Lladin: *Winwaloe*). Ymddengys iddo fyw tua diwedd y 5g, a dywedir mai ef oedd abad cyntaf Abaty Landevenneg yn Llydaw.

Gwenole yw testun un o'r bucheddau saint cynharaf, gan Wrdisten, abad Landevenneg, yn dyddio o tua 880, y *Vita Sancti Winwaloe*. Dywedir ei fod yn fab i "Alba Triammis" (Gwen Teirbron) a Fracanus, cefnder Cadwy, brenin Dyfnaint.

## Llefydd a alwyd ar ôl Gwenole
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q2361972.
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Gweler hefyd
* Gunwalloe

## Llyfryddiaeth 
* Peter C. Bartrum, *A Welsh classical dictionary* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1993)

Categori:Seintiau o Lydaw
Caradog Freichfras

[250px|bawd|"Arfau Caradog Freichfras" a ymgorfforir yn arfau talaith [Zeeland. Darlun o'r 15fed ganrif.]]
Ceir nifer o gyfeiriadau at **Caradog Freichfras** (477 - 540) yn hanes traddodiadol Cymru. Ceir y cyfeiriad cynharaf ym muchedd Sant Padarn, fel *Caradauc, cognomento Brechbras*. Ei dad oedd Gwrgan Fawr. Dywedir iddo ddod yn frenin Prydain a Llydaw.

Yn draddodiadol cysylltir ef ac ardaloedd Brycheiniog a Maesyfed. Cyfeirir ato yn y chwedl *Breuddwyd Rhonabwy* fel 'Caradog Freichfras ap Llyr Marini', a cheir cyfeiriad ato fel Caradog ap Llŷr yn chwedl *Geraint fab Erbin*. Yn ôl *Bonedd y Saint* ef oedd tad y seintiau Cadfarch, Tangwn a Maethlu. Dywedir i'w fab Cawrdaf sefydlu teyrnas yn Rhwng Gwy a Hafren yn y 6g. Yn ôl buchedd sant Collen, roedd yntau'n ddisgynnydd iddo. Enwir ei wraig fel Tegau Eurfron. Ymddengys fel Karadués Briebraz yn *Erec ac Enide* gan Chrétien de Troyes.

Fe'i rhestrir yn Nhrioedd Ynys Prydain fel un o "Dri Chadfarchog Ynys Prydain":

Tri Chadfarchog Ynys Prydain:
Caradog Freichfras,
a Menwaedd o Arllechwedd,
a Llŷr Lluyddog.

Mae triawd arall yn ei nodi fel 'pen hynaif' y Brenin Arthur yn ei lys yng Nghelliwig yng Nghernyw: Tintagel o bosibl ac yn nhriawd TYP rhif 38 dywedir fod ganddo geffyl o'r enw 'Lluagor', a elwir yn un o 'Dri Ceffyl Teilwng Ynys Prydain'.

## Llyfryddiaeth
* Peter C. Bartrum (1993) *A Welsh classical dictionary* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) ISBN 0-907158-73-0
## Cyfeiriadau 
Categori:Cylch Arthur
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Mytholeg Gymreig
Clefyd Alzheimer

Clefyd sy'n effeithio ar yr ymennydd yw **Clefyd Alzheimer**. Amcangyfrir ei fod yn effeithio ar tua 24 miliwn o bobl trwy'r byd yn 2006.

Ar hyn o bryd, nid oes meddyginiaeth effeithiol ar gyfer clefyd Alzheimer. Effeithia'r ffutf fwyaf cyffredin ohono yn bennaf ar bobl drod 65 oed, ond mae hefyd ffurf lai cyffredin sy'n dechrau yn gynt. Yr effaith cyntaf fel rheol yw diffyg ar y côf tymor-byr. Yn nes ymlaen gall achosi dryswch meddyliol.

## Dolen allanol
* "Beth yw Clefyd Alzheimer", Alzheimer's Society Cymru


Alzheimer
Gary Wiggins

Seiclwr proffesiynol o Awstralia oedd **Gary Wiggins** (20 Tachwedd 1952 – 25 Ionawr 2008). Roedd yn arbenigo mewn rasus madison chwe diwrnod, a tad i'r seiclwr proffesiynl Prydeinig, Bradley Wiggins.

Cynyrchiolodd ei wlad sawl gwaith ym Mhencampwriaethau Trac y Byd UCI. Enillodd y fedal aur a'r crys enfys yn y kilo a'r pursuit tîm yn Feneswela yn 1977, gan ennill yr arian yn y ras scratch 15&nbsp;km yn ogystal. Symudodd i Brydain yn 1976 a dechreuodd rasio fel amatur fel aelod o'r Archer Road Club, cyn symud i Ghent, Gwlad Belg, ble ganwyd ei fab yn 1980. Dychwelodd Wiggins i Awstralia pan dorrodd ei briodas i mam Bradley, Linda, i lawr tair mlynedd yn ddiweddarach.

Canfwyd Wiggins yn anymwybodol tua 7 y bore ar 25 Ionawr 2008, yn Segenhoe Street, Aberdeen, New South Wales. Cymerwyd ef i Muswellbrook Hospital gerllaw cyn iddo gael ei gludo yn yr awyr i John Hunter Hospital, Newcastle, ble bu farw'n ddiweddarach yr un diwrnod.

## Palmarès

;1976
:10th Chequers Grand Prix (Prydain Fawr)

;1977
:8fed Tour of Essex (Prydain Fawr)

;1979
:3ydd Dentergem (Gwlad Belg)

;1980
:3ydd Belsele (Gwlad Belg)
:2il Eeklo (b) (Gwlad Belg)
:3ydd Zele (b) (Gwlad Belg)
:2il Sinaai (Gwlad Belg)
:2il Petegem-aan-de-Leie (Gwlad Belg)
:4ydd Madison, Pencampwriaethau Trac Ewrop

;1981
:3ydd Beringen (Gwlad Belg)
:1af Eeklo (b) (Gwlad Belg)
:1af Melle (Gwlad Belg)
:4ydd Circuit Escaut-Durme
:6ed Omloop van Brecht

;1982
:3ydd Dentergem (Gwlad Belg)
:3ydd Westrozebeke (Gwlad Belg)

;1983
:3ydd Essen (Y Almaen)
:2il Madison, Pencampwriaethau Trac Ewrop
:3ydd Petegem-aan-de-Leie (Gwlad Belg)

;1984
:2il Bremen, Chwe Diwrnod (Y Almaen)
:1af Madison, Pencampwriaethau Trac Ewrop (gyda Tony Doyle)
:2il Grenoble, Chwe Diwrnod (Ffrainc)
:2il Ulm (Y Almaen)
:1af Nienburg (Y Almaen)
:2il Petegem-aan-de-Leie (Gwlad Belg)

;1985
:1af Bremen, Chwe Diwrnod (Y Almaen) (gyda Tony Doyle)
:2il Madison, Pencampwriaethau Trac Ewrop (gyda Tony Doyle)
:3ydd München, Chwe Diwrnod (Y Almaen)
:1af Cymal 2 Griffin 1000 West (Awstralia)
:1af Cymal 4 Griffin 1000 West (Awstralia)

;1986
:2il Launceston, Chwe Diwrnod (Awstralia)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Seiclwyr o Awstralia
Carl Friedrich Gauss

Mathemategydd o'r Almaen oedd **Johann Carl Friedrich Gauss** (30 Ebrill 1777 – 23 Chwefror 1855). Cafodd ddylanwad mawer mewn nifer o feysydd megis theori rhifau, ystadegau, seryddiaeth ac opteg.

Ganed Gauss yn Braunschweig, yr adeg honno yn Etholaeth Brunswick-Lüneburg, yn awr yn nhalaith Niedersachsen. Ceir nifer o staeon am y dalent a ddangosodd yn ieuanc iawn. Gorffennodd ei waith mawr *Disquisitiones Arithmeticae* yn 1798 pan oedd yn 21 oed, er na fyddai'n cael ei gyhoeddi hyd 1801.

## Gweler hefyd 
* Ffwythiant cyfrif rhifau cysefin

Categori:Genedigaethau 1777
Categori:Marwolaethau 1855
Categori:Mathemategwyr o'r Almaen
Categori:Pobl o Braunschweig
Gwrthgymdeithasol

__NOTOC__
Gallai **gwrthgymdeithasol** gyfeirio at:

Cymdeithaseg:
* Ymddygiad sy'n groes neu'n niweidiol i'r drefn gymdeithasol neu sy'n  torri normau cymdeithasol
* Gorchymyn Ymddygiad Gwrthgymdeithasol (ASBO)
* Trosedd i'r drefn gymdeithasol

Seicoleg:
* Anhwylder personoliaeth anghymdeithasol
* Anhwylder personoliaeth wrthgymdeithasol

## Gweler hefyd
* Ymddygiad cymdeithasol
Ernst Haeckel

Biolegydd o'r Almaen oedd **Ernst Heinrich Philipp August Haeckel** (16 Chwefror 1834 – 9 Awst 1919), weithiau **von Haeckel**. Bu'n gyfrifol am ddarganfod, disgrifio ac enwi miloedd o rywogaethau newydd, ac am ddyfeisio nifer o dermau megis *phylum*, *ecoleg* a'r *Protista*.

Gwnaeth Haeckel lawer i gyhoeddi syniadau Darwin yn yr Almaen, a datblygodd y theori fod datblygiad biolegol unigolyn o unrhyw rywogaeth yn ail-adrodd esblygiad y rhywogaeth honno.

Gabed ef yn Potsdam, yr adeg honno'n rhan o deyrnas Prwsia. Bu astudio meddygaeth yn ninas Berlin, gan ymgymhwyso fel meddyg, yna bu'n astudio swoleg ym Mhrifysgol Jena. Yn ddiweddarach daeth yn Athro anatomeg gymharol ym Mhrifysgol Jena, a bu yno am 47 mlynedd.

Categori:Academyddion o'r Almaen
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Darlunwyr gwyddonol
Categori:Genedigaethau 1834
Categori:Gwyddonwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Naturiaethwyr o'r Almaen
Categori:Pobl o Potsdam
Categori:Swolegwyr o'r Almaen
Pedwarawd ar y Dwyrain Canol

Pedwarawd a gyfansoddir gan ddwy wladwriaeth (Ffederasiwn Rwsia a'r Unol Daleithiau), un sefydliad rhyngwladol (y Cenhedloedd Unedig), ac un sefydliad uwchgenedlaethol (yr Undeb Ewropeaidd) sy'n cyflafareddu'r broses heddwch yn y gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd yw'r **Pedwarawd ar y Dwyrain Canol**. Fe'i sefydlwyd ym Madrid yn 2002 gan José María Aznar, Prif Weinidog Sbaen. Cennad Arbennig y Pedwarawd yw'r cyn-Brif Weinidog Prydeinig Tony Blair.

## Y Pedwarawd a'i gynrychiolwyr
*  – Ysgrifennydd Cyffredinol Ban Ki-moon
*  – Uwch Gynrychiolydd Javier Solana
*  – Gweinidog Tramor Sergei Lavrov
*  – Ysgrifennydd y Wladwriaeth Condoleezza Rice
* Cennad Arbennig – Tony Blair

Categori:Cysylltiadau rhyngwladol y Cenhedloedd Unedig
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Rwsia
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yr Undeb Ewropeaidd
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yr Unol Daleithiau
Categori:Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
Categori:Sefydliadau 2002
John Nettles

Mae **John Nettles** (ganed 11 Hydref 1943) yn actor poblogaidd sy'n enwog am ei rannau yn y cyfresi ditectif *Bergerac* a *Midsomer Murders* fel DCI Tom Barnaby.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Nettles yn St Austell , Cernyw , ym 1943. Roedd ei fam naturiol yn nyrs Wyddelig a ddaeth i weithio ym Mhrydain Fawr yn ystod yr Ail Ryfel Byd . Cafodd ei fabwysiadu adeg ei eni gan y saer Eric Nettles a'i wraig Elsie. Mynychodd Ysgol Ramadeg St Austell. Ym 1962, astudiodd hanes ac athroniaeth ym Mhrifysgol Southampton. Yno fe berfformiodd gyntaf fel actor, ac ar ôl graddio ymunodd â Theatr y Royal Court.

## Gyrfa actio 
Wedi chware man rannau mewn ffilmiau a rhaglenni teledu megis *A Family at War*, *The Liver Birds*, *Dickens of London* a *Robin of Sherwood* enillodd Nettles y rhan arweiniol yn y rhaglen ditectif *Bergerac* ym 1981. Rhedodd Bergerac, oedd wedi ei osod ar Ynys Jersy, am 87 pennod hyd 1991. Ar ôl i'r gyfres dod i ben Bergerac gwnaeth Nettles bum tymor gyda'r *Royal Shakespeare Company, yn ymddangos yn* The Winter's Tale*,* The Merry Wives of Windsor, *Julius Caesar*, *Richard III* a *The Devil is Ass*. Ym 1992, ymddangosodd mewn pennod o *Boon*.

Ym 1995, dechreuodd Nettles chwarae rhan Tom Barnaby yn y gyfres ditectif *Midsomer Murders*. Ym mis Chwefror 2009, cyhoeddwyd bod Nettles wedi penderfynu gadael y gyfres Roedd ei ymddangosiad olaf ar y sgrin ar 2 Chwefror 2011, wedi ymddangos mewn 81 o benodau.

Yn 2016 a 2017, roedd Nettles yn chware rhan Ray Penvenen yn ail a thrydydd tymor y ddrama hanesyddol *Poldark*.

## Teulu 
Yn 1966, priododd Nettles â'i wraig gyntaf, Joyce. Ganwyd eu merch, Emma Martins, ym 1970 ac yn ddiweddarach symudodd i Jersey gyda'i thad. Priododd ei ail wraig, Cathryn Sealey, ym mis Gorffennaf 1995 yn Evesham , Swydd Gaerwrangon.

## Anrhydeddau 
Penodwyd Nettles yn Swyddog Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (OBE) yn Anrhydeddau Pen-blwydd 2010 . [17] Ar 21 Medi 2012 dyfarnwyd doethuriaeth er anrhydedd iddo gan Brifysgol Plymouth. Cytunodd hefyd i fod yn noddwr elusen yn Nyfnaint *The Mare and Foal Sanctuary* ym mis Gorffennaf 2014.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1943
Glaw asid

Ffurf ar lygredd yw **glaw asid**. Mae'n achosi i'r glaw fod yn anarferol o asidig, a gall hyn achosi problemau yn yr amgylchedd. Tuedda glaw "arferol" i fod ychydig yn asidig, beth bynnag, gyda pH o tua 5.6, oherwydd fod asid carbonig yn cael ei ffurfio.

Mae'n broblem sylweddol ar rai o ucheldiroedd Cymru, lle mae'r pridd eisoes yn asidig.
Mae glaw asid yn broblem fawr i natur, oherwydd os oes gormod o law asid, gall gwneud y llynoedd ar afonnydd mor wenwynig, y bydd dim natur yn medru goroesi ynddynt.

Categori:Asidau
Categori:Llygredd
Elidir

Gallai **Elidir** gyfeirio at:

* Elidir Lydanwyn, pennaeth o'r Hen Ogledd, tad Llywarch Hen
* Elidir Mwynfawr, tywysog neu bendefig o'r Hen Ogledd
* Elidir Sais, bardd o ddechrau'r 13g

Hefyd:

* Elidir Fach, mynydd yn Eryri
* Elidir Fawr, mynydd yn Eryri
Marcia Cross

Actores teledu o'r Unol Daleithiau yw **Marcia Anne Cross** (ganwyd 25 Mawrth 1962), sydd wedi cael ei henwebu ar gyfer Gwobr Golden Globe a Gwobr Emmy. Mae'n chwarae rhan Bree Hodge yng nghyfres deledu ABC, *Desperate Housewives*.

## Teledu
* *Brass* (1985), Victoria Willis
* *The Last Days of Frank and Jesse James* (1986) (TV), Sarah Hite
* *Almost Grown* (1988) (TV), Lesley Foley
* *Bad Influence * (1990), Ruth Fielding
* *Storm and Sorrow* (1990) (TV), Marty Hoy
* *Knots Landing* (1991-1992), Victoria Broyelard
* *Ripple* (1995), Ali
* *Melrose Place* (1992-1997), Dr. Kimberly Shaw Mancini
* *Always Say Goodbye* (1996), Anne Kidwell
* *Female Perversions* (1996), Beth Stephens
* *All She Ever Wanted* (1996), Rachel Stockman
* *Seinfeld* (1997), Dr. Sara Sitarides
* *Target Earth* (1998), Karen Mackaphe
* *Boy Meets World* (1999), Rhiannon Lawrence
* *Dancing in September* (2000), Lydia Gleason
* *Living in Fear* (2001), Rebecca Hausman
* *Eastwick* (2002), Jane Spofford
* *King of Queens* (2002), Debi
* *Everwood* (2003), Dr. Linda Abbott
* *The Wind Effect* (2003), Molly
**Desperate Housewives* (2004–), Bree Hodge

## Gwobrau
* 2005: Gwobr Satellite - Actores Orau mewn Cyfres Deledu
* 2005: Gwobr Cymdeithas yr Actorion Sgrin - Ensemble Arbennig mewn Cyfres Gomedi (**Ennill**)
* 2005: Gwobr Golden Globe - Actores Orau mewn Cyfres Deledu
* 2005: Gwobr Emmy - Actores Arbennig mewn Cyfres Gomedi
* 2006: Gwobr Satellite - Actores Orau mewn Cyfres Deledu (**Ennill**)
* 2006: Gwobr Golden Globe  - Actores Orau mewn Cyfres Deledu
* 2006: Gwobr Cymdeithas yr Actorion Sgrin- Ensemble Arbennig mewn Cyfres Gomedi (**Ennill**)
* 2007: Gwobr Golden Globe - Actores Orau mewn Cyfres Deledu
* 2007 Gwobr Cymdeithas yr Actorion Sgrin - Ensemble Arbennig mewn Cyfres Gomedi

## Dolenni allanol
* Marcia Cross - Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Burj Khalifa

Tŵr uchaf y byd yw **Burj Khalifa** (Arabeg: **برج خليفة** "Tŵr Khalifa"). Fe'i lleolir yn Dubai yn Yr Emiradau Arabaidd Unedig. Dechreuwyd ei adeiladu ar 21 Medi, 2004, a chafodd ei orffen ar 1 Hydref 2009. **Burj Dubai** oedd enw'r adeilad cyn ei agoriad swyddogol ar 4 Ionawr 2010.

Ar 12 Medi 2007, cyrhaeddodd Burj Dubai 555.3 medr, ddan ddod yn uwch na Tŵr CN yn Toronto, yr uchaf yn y byd hyd hynny. Ar 9 Mehefin 2008, roedd Burj Dubai wedi cyrraedd uchder o 638 medr, gyda 160 o loriau. Mae ei uchder terfynol yn 828 medr.

230px|bawd|chwith|Uchder cymharol tyrau uchaf y byd.

Categori:Nendyrau
Categori:Dubai
Elidir Mwynfawr

Tywysog neu bendefig o'r Hen Ogledd oedd **Elidir Mwynfawr ap Gwrwst**. Yn Nhrioedd Ynys Prydain roedd yn berchen ar farch o'r enw "Du y Moroedd", ac roedd Elidir a'i wraig Eugrain ferch Maelgwn Gwynedd ymhlith y "saith a hanner" o bobl oedd ar gefn y ceffyl pan nofiodd o Benllech Elidir yn yr Hen Ogledd i Benllech Elidir ar Ynys Môn (efallai Benllech heddiw).

Yn Llyfr Du'r Waun, dywedir i Elidir gael ei ladd yn "Aber Meuhedud" yn Arfon, ac i nifer o Wŷr y Gogledd, yn cynnwys Clydno Eidyn, Nudd Hael, Mordaf Hael a Rhydderch Hael arwain byddin i Arfon i geisio dial. Ceir cyfeiriad ato hefyd yn y testun achyddol Bonedd Gwŷr y Gogledd.

Yn draddodiadol, enwyd y mynydd Elidir Fawr ar ei ôl.

## Llyfryddiaeth
* Peter C. Bartrum (1993) *A Welsh classical dictionary* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) ISBN 0-907158-73-0

Categori:Yr Hen Ogledd
Clydno Eidyn

Tywysog neu bendefig o'r Hen Ogledd oedd **Clydno Eidyn** (fl. 6g). Yn rhai o'r achau, disgrifir ef fel mab Cynfelyn ap Dyfnwal Hen, tra yn y testun achyddol Bonedd Gwŷr y Gogledd disgrifir ef fel mab i Cynwyd Cynwydion. Awgryma ei enw y gallai fod yn arglwydd Din Eidyn, ac efallai yn rhagflaenydd Mynyddog Mwynfawr.

## Hanes a thraddodiad
Roedd ganddo fab o'r enw Cynon ap Clydno Eidyn, ac yn chwedl *Culhwch ac Olwen* crybwyllir merch iddo o'r enw Eurneid. Yn ôl *Bonedd y Saint*, ei ferch Euronwy oedd mam Grwst, nawddsant Llanrwst.

Yn ''Llyfr Du'r Waun*, dywedir i Elidir Mwynfawr gael ei ladd yn "Aber Meuhedud" yn Arfon, ac i nifer o Wŷr y Gogledd, yn cynnwys Clydno Eidyn, Nudd Hael, Mordaf Hael a Rhydderch Hael arwain byddin i Arfon i geisio dial, ond iddynt gael eu gorchfygu gan Rhun ap Maelgwn Gwynedd.

## Llyfryddiaeth
* Peter C. Bartrum (1993) *A Welsh classical dictionary'' (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) ISBN 0-907158-73-0

## Cyfeiriadau
Categori:Yr Hen Ogledd
Brwydr Maes Cogwy

bawd|dde|250px|Ffenestr liw yn Eglwys Gaderiol Durham: Y Brenin Oswallt
Ymladdwyd **Brwydr Maes Cogwy** (neu **Brwydr Cogwy**, Saesneg: *Battle of Maserfield*) ar 5 Awst 641 neu 642, neu yn ôl yr *Annales Cambriae* yn 644, rhwng Oswallt, brenin Northumbria a Penda, brenin Mersia. Yn ôl pennill yng Nghanu Heledd, roedd Cynddylan ap Cyndrwyn o Bengwern hefyd yn rhan o'r ymladd. Er na ddywedir hynny, mae'n debygol ei fod mewn cynghrair gyda Penda, gan fod llinell ym *Marwnad Cynddylan* sy'n awgrymu hynny.

Gorchfygwyd byddin Northumbria, a lladdwyd Oswallt. Y farn gyffredinol yw fod y frwydr rywle gerllaw Croesoswallt.

## Llyfryddiaeth
* Peter C. Bartrum, *A Welsh Classical Dictionary* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2993)

## Gweler hefyd
*Brwydr Hexham
*Brwydr Meicen (Hatfield)

Categori:642
Categori:7fed ganrif yn Lloegr
Maes Cogwy
Categori:Mersia
Indiana Jones and the Last Crusade

Trydedd ffilm yn y gyfres *Indiana Jones* sy'n serennu Harrison Ford a Sean Connery yw ***Indiana Jones and the Last Crusade*** (1989).

Categori:Ffilmiau 1989
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau Disney
Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull

Ffilm sy'n serennu Harrison Ford, Cate Blanchett a Shia LaBeouf yw ***Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull*** (2008).

## Cymeriadau
**Henry "Indiana" Jones, Jr.* - Harrison Ford
**Irina Spalko* - Cate Blanchett
**Mutt Williams* - Shia LaBeouf
**Marion Ravenwood* - Karen Allen
**George "Mac" McHale* - Ray Winstone
**Harold Oxley* - John Hurt
**Dean Charles Stanforth* - Jim Broadbent
**Dovchenko* - Igor Jijikine

## Ieithoedd eraill
*Almaeneg - *Indiana Jones und das Königreich des Kristallschädels*
*Ffrangeg - *Indiana Jones et le Royaume du crâne de cristal*
*Rwseg - *Индиана Джонс и Королевство хрустального черепа*
*Sbaeneg - *Indiana Jones y el Reino de la Calavera de Cristal*

Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau Disney
Ymerodraeth y Mongol

bawd|dde|250px|Tŵf Ymerodraeth y Mongol

Roedd **Ymerodraeth y Mongol** yn un o'r ymerodraethau mwyaf yn hanes y byd. Deilliodd o uniad y Mongoliaid a'r llwythau Twrcaidd yn yr hyn sydd heddiw yn wlad Mongolia. Cyhoeddwyd Genghis Khan yn rheolwr yr holl Fongoliaid yn 1206.

Yn y cyfnod yma, roedd Tsieina wedi ei rhannu yn bedair teyrnas. Ymosododd Ghengis Khan ar *Hsi-hsia* neu Xixia. Erbyn 1214 roedd wedi cyrraedd Beijing, a’r flwyddyn wedyn cipwyd y ddinas gan un o’i gadfridogion. Wedi hyn, dychwelodd i Mongolia, lle enillodd fuddugoliaethau pellach, gan ymestyn y ffin hyd at y teyrnasoedd Islamaidd yn y gorllewin. Erbyn 1223 roedd wedi gorchfygu teyrnas Jwarizm.

Erbyn 1279, roedd Ymerodraeth y Mongol yn ymestyn dros 33000000 km2, 22% o arwynebedd y ddaear, ac yn cynnwys poblogaeth o dros 100 miliwn o bobl. Fodd bynnag, erbyn hynny roedd wedi dechrau ymrannu, gyda'r Llu Aur a Khaniaeth Chagatai i bob pwrpad yn annibynnol ac yn gwrthod derbyn Kublai Khan fel Khagan. Erbyn marwolaeth Kublai Khan, roedd wedi ymrannu'n bedair rhan.

Mongol
Categori:Hanes Mongolia
Categori:Hanes Tsieina
Categori:Hanes Asia
James Prescott Joule

Ffisegydd o Loegr oedd **James Prescott Joule** (24 Rhagfyr 1818 - 11 Hydref 1889). Mae'n adnabyddus am ei astudiaethau ar natur gwres, ac am ddarganfod y cysylltiad rhwng gwres a gwaith mecanyddol. Arweiniodd hyn at ddatblygiad Deddf gyntaf thermodynameg. Galwyd yr uned fesur joule ar ei ôl, wedi iddo ei ddarganfod.

Ganed Joule yn Salford, Swydd Gaerhirfryn, yn fab i fragwr cyfoethog. Addysgwyd ef gartref, yna cafodd ei yrru i Fanceinion i astudio dan John Dalton. Daeth yn rheolwr yn y bragdy, gyda gwyddoniaeth fel hobi ar y cychwyn.

Categori:Arloeswyr ynni
Categori:Ffisegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1818
Categori:Marwolaethau 1889
Sappho

[bawd|*Sappho* gan [Gustav Klimt]]

Bardd yn yr iaith Roeg oedd **Sappho** (Groeg Attig: Σαπφώ; Groeg Aeolig: Ψάπφω) (bu farw tua 570 CC).

Ganed Sappho ar ynys Lesvos rywbryd rhwng 630 CC a 612 CC, Cysylltir hi weithiau a dinas Mytilene ar Lesvos, er y dywedir hefyd iddi gael ei geni yn ninas Eresos.

Roedd ei barddoniaeth yn boblogaidd iawn yn y cyfnod clasurol. Collwyd llawer ohono, ond mae rhywfaint wedi goroesi. Pwnc y rhan fwyaf o'r farddoniaeth yw cariad, ac mae'n amlygu atyniad rhywiol at ferched yn ogystal â dynion. Daw'r defnydd o Lesbiaeth yn yr ystyr yma o enw ynys Lesvos, fel man geni Sappho.

Categori:Beirdd Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau'r 7fed ganrif CC
Categori:Marwolaethau 570 CC
Memyn

Uned o wybodaeth ddiwylliannol, megis arfer neu syniad, a drosglwyddir ar lafar neu drwy weithred a ailadroddir o un feddwl i feddwl arall yw **memyn**. Mae enghreifftiau yn cynnwys meddyliau, syniadau, theorïau, arferion, caneuon, dawnsiau, a hwyliau, a thermau cysyniadol megis hil, diwylliant, ac ethnigrwydd. Lledaenir memynnau eu hunain a gallent symud trwy ddiwylliant mewn ffordd sy'n debyg i firws. Fel uned o esblygiad diwylliannol, mae memyn yn debyg i enyn mewn rhai ffyrdd. Bathwyd y term Saesneg *meme* (IPA: ). gan Richard Dawkins yn ei lyfr *The Selfish Gene* i ddisgrifio'r estyniad o egwyddorion Darwinaidd er mwyn egluro sut mae syniadau a ffenomenau diwylliannol yn lledaenu. Rhestrodd alawon, credoau, ffasiynau dillad, a'r dechnoleg o adeiladau pontydd fel enghreifftiau.

Dadleua damcaniaethwyr memetig taw trwy ddetholiad naturiol (yn debyg i esblygiad biolegol Darwinaidd) mae memynnau yn datblygu, trwy brosesau amrywiad, mwtaniad, cystadleuaeth, ac etifeddiad sy'n dylanwadu ar lwyddiant atgynhyrchiol endid unigol. Felly gyda memynnau bydd rhai syniadau'n lledaenu ar raddfa lai nag eraill ac yn cael eu difodi'n naturiol, tra bo eraill yn goroesi, lledaenu, ac, er gwell neu er gwaeth, yn mwtanu. Nid yw'r memynnau sydd fwyaf buddiol i'w "organebau lletyol" (i ddefnyddio'r term biolegol) o angenrheidrwydd yn goroesi, ond y memynnau sy'n lledaenu'n fwyaf effeithiol, ac felly mae'n bosib i memynnau brofi'n niweidiol i'r organebau hynny.

## Gweler hefyd
* Memyn rhyngrwyd

## Cyfeiriadau

Categori:Memeteg
Cneuen

[bawd|Cnau [Collen|cyll.]]

**Cneuen** yw'r term a ddefnyddir am ffrwyth neu hedyn sych rhai planhigion. Fel term botanegol, fe'i defnyddir am y ffrwythau unhadog anymagorol â masgl neu blisgyn caled a gynhyrchir gan y *Fagales* fel mes (derw), cnau ffawydd, cnau oestrwydd, ayb. Mewn coginio, gall y term gynnwys cynnyrch planhigion eraill hefyd, sef rhai drwpiau neu hadau drwpiau yn bennaf. Mae cnau yn fwyd pwysig i bobl a bywyd gwyllt.

Rhai o'r cnau mwyaf adnabyddus yw cnau cyll, castan a chnau Ffrengig ymhlith y *Fagales*, ac eraill megis cnau almon a chnau mwnci.

*
Categori:Planhigion
Categori:Bwyd
Ifor

Gallai **Ifor** gyfeirio at:

* Ifor Bach (fl. c. 1158)
* Ifor ap Llywelyn, mwy adnabyddus fel **Ifor Hael**

Gweler hefyd:

* Cymdeithas yr Iforiaid
Rhyg

Rhywogaeth o laswelltyn a dyfir ar gyfer y grawn yw **Rhyg** (*Secale cereale*). Mae'n aelod o deulu'r ŷd (Triticeae), ac yn perthyn yn agos i haidd a gwenith. Defnyddir y grawn ar gyfer blawd, bara, wisgi a fodca, ac fel bwyd anifeiliaid.

Daw rhyg yn wreiddiol o ganolbarth a dwyrain Twrci. Tyfir rhyg heddiw yn bennaf yng nghanolbarth a dwyrain Ewrop.

## Prif gynhyrchwyr Rhyg
Categori:Poaceae
Categori:Grawnfwyd
Shota Rustaveli

dde|bawd|Shota Rustaveli, llun dychmygol.

Bardd o Georgia oedd **Shota Rustaveli**, Georgeg: შოთა რუსთაველი (c. 1160 – c. 1220). Ystyrir ei waith ymhlith clasuron pennaf llenyddiaeth Georgia. Ei waith enwocaf yw *Y Marchog mewn croen Panther* ("Vepkhist'q'aosani"), epig cenedlaethol Georgia. Ychydig iawn o wybodaeth sydd wedi goroesi am y bardd ei hun.

Argraffwyd *Y Marchog mewn croen Panther* (ვეფხისტყაოსანი) am y tro cntaf yn 1712, yn Tbilisi; a chyfieithwyd y gwaith i lawer o ieithoedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1160
Categori:Marwolaethau 1220
Categori:Beirdd o Georgia
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Georgia
Categori:Llenorion Georgeg o Georgia
Enghenedl

Santes neu o'r 7g oedd **Enghenedl** neu **Anghenell** neu **Enghenel** y  cysegrwyd eglwys Llanynghenedl ar Ynys Môn iddi neu iddo. Dydd Gŵyl: 30 Medi.

Yn ôl fersiynau diweddar o Bonedd y Saint, **Enghenedl ferch Elise** ydoedd, merch Elise ap Gwylog, brenin Powys ond yn ôl Henry Rowlands, gwryw oedd Enghenel, ŵyr i Brochwel Ysgithrog.

## Gweler hefyd
*Santesau Celtaidd 388-680
*Cenhedlon ach Briafael

## Llyfryddiaeth
* Peter C. Bartrum, *A Welsh classical dictionary* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1993)

Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Powys
Cyngor Cymuned

**Cyngor Cymuned** yw'r cyngor sy'n gyfrifol am gymuned yng Nghymru. Mae'n ffurfio'r haen isaf o lywodraeth leol. Cynrychiolir cynghorau cymuned a thref Cymru gan y corff Un Llais Cymru, a sefydlwyd yn 2004.

Hyd 1974, rhennid Cymru yn blwyfi sifil ar bwrpas llywodraeth leol. Roedd yn rhain wedi eu seilio yn fras ar y plwyfi eglwysig. Dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972 diddymwyd y plwyfi sifil yng Nghymru (adran 20 (6)), ac yn eu lle, rhannwyd y wlad yn 869 o gymunedau (adran 27 o'r Ddeddf).

Gall pob cymuned gael Cyngor Cymuned. Gall Cyngor Cymuned ei alw ei hun yn Gyngor Tref neu'n Gyngor Dinas lle mae hyn yn addas; mae dwy gymuned yn ddinasoedd ar hyn o bryd: Tyddewi a Bangor. Rhennir dinasoedd mwy, megis Caerdydd, yn nifer o gymunedau. Fel rheol, gelwir arweinydd Cyngor Dinas neu Gyngor Tref yn Faer.

Nid oes rhaid i gymuned fod a Chyngor Cymuned; mae poblogaeth rhai cymunedau yn rhy fach i gynnal cyngor. Dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 gall cymuned ofyn i'r cyngor sir neu gyngor bwrdeistref sirol berthnasol am gael ei grwpio gyda chymunedau eraill er mwyn dod dan un cyngor cymuned ar y cyd, cyn belled a bod y cymunedau i gyd yn yr un sir neu fwrdeistref sirol.

Ceir Cynghorau Cymuned yn yr Alban hefyd, er bod eu pwerau ychydig yn llai na phwerau Cynghorau Cymuned yng Nghymru.

## Gweler hefyd 
* Un Llais Cymru

## Dolenni allanol
* Map chwiliadwy o gynghorau cymuned a thref Cymru 
* Mynegai i bob cyngor cymuned a thref yng Nghymru gyda manylion cysylltu 

Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Pencampwriaeth Pêl-droed Ewrop 2008

Cynhaliwyd **Pencampwriaeth Pêl-droed Ewrop 2008** dan reolau UEFA yn Awstra a'r Swistir rhwng 7 Mehefin a 29 Mehefin 2008.

Cafodd 16 o wledydd eu derbyn i chwarae yn y gemau terfynol.

## Grwpiau 
### Grŵp A 
### Grŵp B 
### Grŵp C 
### Grŵp D 
## Rownd yr Wyth Olaf 
*19 Mehefin: Portiwgal  2 - 3  Yr Almaen
*20 Mehefin: Croatia  1 - 1  Twrci
**(aay) Twrci enillodd 3-1 efo ciciau o'r smotyn
*21 Mehefin: Yr Iseldiroedd  1 - 3  Rwsia (aay)
*22 Mehefin: Sbaen  0 - 0  Yr Eidal
**(aay) Sbaen enillodd 4-2 efo ciciau o'r smotyn

## Rownd Gynderfynol 
*25 Mehefin: Yr Almaen  3 - 2  Twrci
*26 Mehefin: Rwsia  0 - 3  Sbaen

## Terfynol 
*29 Mehefin: Yr Almaen   0 - 1  Sbaen

Categori:2008
2008
Romeo + Juliet

Ffilm gan Baz Luhrmann sy'n seiliedig ar y ddrama enwog gan William Shakespeare yw '''''William Shakespeare's Romeo + Juliet'''* (1996).

## Cast 
* *Romeo Montague* - Leonardo DiCaprio
* *Juliet Capulet* - Claire Danes
* *Tybalt* - John Leguizamo
* *Nurse Angelica* - Miriam Margolyes
* *Friar Lawrence* - Pete Postlethwaite
* *Dave Paris* - Paul Rudd
* *Mercutio* - Harold Perrineau
* *Balthazar* - Jesse Bradford
* *Ted Montague'' - Brian Dennehy

Categori:Ffilmiau 1996
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Baz Luhrmann
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Gweithiau sy'n seiliedig ar ddramâu William Shakespeare
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Beauty and the Beast (sioe gerdd)

Sioe gerdd 1994 sy'n seiliedig ar y ffilm animeiddiedig Disney yw ***Beauty and the Beast***.

## Cymeriadau
* *Belle*
* *Beast*
* *Gaston*
* *Maurice*
* *Lumiere*
* *Cogsworth*
* *Mrs. Potts*
* *Chip*

## Caneuon
* "Belle"
* "No Matter What"
* "Me"
* "Belle" (Atbreis)
* "Gaston"
* "Be Our Guest"
* "Something There"
* "Human Again"
* "Beauty and the Beast"
* "The Mob Song"

Categori:Sioeau cerdd 1994
Titanic (ffilm 1997)

Ffilm ramantaidd Americanaidd gan y cyfarwyddwr James Cameron yw ***Titanic*** (1997). Mae'n serennu Leonardo DiCaprio fel Jack Dawson a Kate Winslet fel Rose DeWitt Bukater, dau berson o ddosbarthiadau cymdeithasol gwahanol iawn sy'n cwympo mewn cariad ar fordaith anffortunus y llong. Mae'r prif gymeriadau a'r llinnyn stori ramantaidd sy'n ganolog i'r ffilm yn ffuglennol, ond mae rhai cymeriadau (fel aelodau o griw'r llong) yn seiliedig ar gymeriadau hanesyddol. Adroddir y stori gan Gloria Stuart, sy'n chwarae rhan Rose pan yn hen wraig.

Dechreuodd y broses gynhyrchu ym 1995, pan ffilmiodd Cameron ffilm go iawn o'r hyn sydd ar ôl o'r Titanic gwreiddiol. Dychmygodd stori gariad fel modd o ddenu'r gynulleidfa at y drychineb go iawn. Dechreuodd y ffilmio yn yr Akademik Mstislav Keldysh - a gynorthwyodd Cameron i ffilmio'r drylliad gwreiddiol - ar gyfer y golygfeydd cyfoes, ac adeiladwyd ail-grëad o'r llong yn Playas de Rosarito, Baja Califfornia. Defnyddiodd Cameron fodelau i raddfa a delweddaeth gyfrifiadurol i ail-greu'r llong-ddrylliad. Ar y pryd, Titanic oedd y ffilm ddrutaf i gael ei chreu erioed, yn costio tua $200 miliwn UDA gyda chyllid wrth Paramount Pictures a 20th Century Fox. Bron i'r ddau gwmni fynd yn fethdalwyr yn ystod y cyfnod cynhyrchu.

Bwriadwyd rhyddhau'r ffilm yn wreiddiol ar yr 2 Gorffennaf 1997, ond roedd yr oedi ôl-gynhyrchu wedi golygu na chafodd y ffilm ei rhyddhau tan 19 Rhagfyr 1997. Daeth y ffilm yn llwyddiant beirniadaol a masnachol enfawr, gan ennill unarddeg o Wobrau'r Academi, gan gynnwys y Ffilm Orau.  

## Cymeriadau 
* *Jack Dawson* - Leonardo DiCaprio
* *Rose DeWitt Bukater* - Kate Winslet
* *Hen Rose* - Gloria Stuart
* *Cal Hockley* - Billy Zane
* *Brock Lovett* - Bill Paxton
* *Ruth DeWitt Bukater (Mam Rose)* - Frances Fisher
* *Margaret Brown* - Kathy Bates
* *Capten Edward Smith* - Bernard Hill
* *Thomas Andrews, Jr.* - Victor Garber
* *Joseph Ismay* - Jonathan Hyde
* *Fabrizio De Rossi* - Danny Nucci

## Gwobrau
## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1997
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:RMS Titanic
Tŵr

yn Toronto, Ontario, Canada]]

Adeilad sydd gryn dipyn yn uwch nag yw o led yw **Tŵr** (Lladin:*turris*) . Gallant sefyll ar eu pennau eu hunanin neu fod yn rhan o adeilad mwy, er enghraifft  tŵr eglwys.

Ceir enghreifftiau sy'n dyddio i'r cyfnod cynhanesyddol; er enghraifft adeiladau broch yng ngogledd yr Alban. Ceir esiamplau ar Fur Mawr Tsieina yn dyddio o tua 210 CC., a cheir esiamplau Rhufeinig ychydig yn ddiweddarach.

Defnydd arferol tŵr yn y cyfnod cynnar oedd fel amddiffynfa neu rhan o amddiffynfeydd. Erbyn heddiw, fe'i hadeiledir ar gyfer swyddfeydd neu fel mannau byw yn bennaf. Un o'r tyrau mwyaf adnabyddus yw Tŵr Eiffel yn ninas Paris, a gwblhawyd yn 1889. Y tŵr uchaf yn y byd ar hyn o bryd yw Burj Khalifa, sydd yn y broses o gael ei adeiladu yn Dubai.

## Gweler hefyd 
* Nendwr
Sun Tzu

Awdur o Tsieina oedd **Sun Tzu** (Pinyin: **Sūn Zǐ**, "Meistr Sun", tua 544—496 CC). Mae'n adnabyddus fel awdur y llyfr *Sūnzǐ Bīngfǎ* ("Celfyddyd Rhyfel"), llyfr eithriadol o ddylanwadol ar gelfyddyd filwrol.

Nid yw haneswyr yn cytuno a oedd Sun Tzu yn gymeriad hanesyddol ai peidio. Yn ôl yr hanesydd Sima Qian, yn ysgrifennu yn yr 2 CC, ganed Sun Tzu yng ngwladwriaeth Ch'i, a bu'n gadfridog i frenin teyrnas Wu. Mae eraill yn dyddio'r llyfr *Sūnzǐ Bīngfǎ* i gyfnod ddiweddarach, sef Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar (403–221 CC), ar sail ei ddisgrifiad o ryfel.

Dyma rai o ddyfyniadau o *Sūnzǐ Bīngfǎ*:

知彼知己，百戰不殆；不知彼而知己，一勝一負；不知彼，不知己，每戰必殆 Os ydym yn adnabod y gelyn ac yn adnabod ein hunain ni chawn ein curo o fewn can brwydr, os nad ydym yn adnabod y gelyn ond yn  adnabod ein hunain, cewn un fuddugoliaeth am bob goresgyniad, os nad ydym yn adnabod nid y gelyn na ni ein hunain, byddem yn colli pob brwydr.

是故百戰百勝，非善之善者也；不戰而屈人之兵，善之善者也 Nid yw brwydro canwaith ac ennill canwaith yn gystal camp a chael gafael o luoedd y gelyn heb ymladd o gwbl.

Categori:Damcaniaethwyr milwrol
Categori:Genedigaethau 544 CC
Categori:Hanes Tsieina
Categori:Llenorion Tsieineeg
Categori:Marwolaethau 496 CC
Caerdydd (cyfres deledu)

Cyfres deledu a greir gan Fiction Factory ar gyfer S4C yw ***Caerdydd***. Disgrifiwyd y gyfres gan Gomisiynydd Drama S4C, Angharad Jones fel "drama newydd am siaradwyr Cymraeg modern, dinesig sy'n byw mewn awyrgylch dwyieithog"  sy'n adrodd hynt a helynt criw o bobl yn eu hugeiniau a'u tridegau. Comisiynwyd y gyfres gyntaf gan Angharad Jones fel rhan o ymgais ar ran y sianel i gyrraedd cynulleidfa iau. Dechreuodd y drydedd gyfres ar y 30 Mawrth, 2008. Cynhyrchwyd y bedwaredd gyfres yng Ngwanwyn 2008. Cafodd ei darlledu ar y 14 Mehefin, 2009

## Cast
* *Peter Marshall* - Ryland Teifi
* *Emyr Tomos* - Lee Haven-Jones
* *Lea Kennedy* - Alys Thomas
* *Osian James* - Gareth Pierce
* *Kate Marshall Ford* - Mali Harries
* *Ceri Price* - Siwan Morris
* *Natasha Jenkins* - Ffion Williams
* *Jamie Roberts* - Dyfan Dwyfor
* *Elen Aaron* - Rhian Green
* *Yr Athro Mike Powell* - Julian Lewis Jones
* *Stephen James* - Dewi Rhys Williams
* *Damian Charles* - Daniel Hope
* *Gareth Pritchard* - Matthew Gravelle

## Dolen allanol
*Penodau Cyfres 1 

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2006
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2009
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyfresi drama S4C
Ffagan

Sant chwedlonol yw **Ffagan** (Lladin: **Faganus**); cysegrwyd eglwys San Ffagan ger Caerdydd iddo.

Ymddengys yng ngwaith Sieffre o Fynwy, yr Historia Regum Britanniae, fel un o'r ddau genhadwr y dywedir i'r Pab Eleutherius ei yrru at y Brythoniaid. Ymddengys mai dylanwad hanesion Sieffre sy'n gyfrifol am gysegru'r eglwys iddo.

## Llyfryddiaeth
* Peter C. Bartrum (1993) *A Welsh classical dictionary* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) ISBN 0-907158-73-0

Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:Seintiau o Gymru
Rasio ceffylau

[bawd|220px|Rasio ceffylau yn [yr Almaen.]]

Cofnodir **rasio ceffylau**, lle mae ceffylau yn rhedeg yn erbyn ei gilydd, un ai gyda marchog ar eu cefnau neu yn tynnu cerbyd, o gyfnod cynnar iawn. Rasio cerbydau oedd y dull poblogaidd yn ystod yr Ymerodraeth Rufeinig, a pharhaodd yn boblogaidd yn yr Ymerodraeth Fysantaidd, gan ddenu tyrfaoedd enfawr.
bawd|chwith|Rasio ceffylau

Yn y cyfnod diweddar, ceffylau gyda marchogion (joci) ar eu cefnau yn rasio yw'r dull mwyaf poblogaidd yn y rhan fwyaf o wledydd. Mae'n boblogaidd dros ran helaeth o'r byd, gyda cheffylau arbennig yn cael ei magu am gyflymdra. Ceir gwaed ceffylau arabaidd yn y rhan fwyaf o'r ceffylau hyn.


Categori:Ceffylau
Categori:Chwaraeon marchogol
Ceredig

Gallai **Ceredig** (neu *Ceretic*) gyfeirio at un o sawl person:

*Ceredig ap Cunedda, sefydlwr traddodiadol Teyrnas Ceredigion
*Ceredig ap Gwallog, brenin teyrnas Elfed ar ddechrau'r 7g

Gweler hefyd:
*Huw Ceredig
Ceredig ap Cunedda

Yn ôl traddodiad, un o naw mab Cunedda, a ddaeth i ogledd Cymru o'r Hen Ogledd, a sefydlydd Teyrnas Ceredigion oedd **Ceredig ap Cunedda** (fl. o gwmpas canol y 5g).

## Hanes a thraddodiad
Credir fod ei dad Cunedda wedi mudo gyda'i ddilynwyr o'r Hen Ogledd i ogledd Cymru tua'r flwyddyn 440 OC. Fel gweddill ei deulu, hannodd Ceredig o ardal Manaw Gododdin. Sefydlodd Cunedda Deyrnas Gwynedd a roddodd dir i'w feibion ar ôl gyrru allan y Gwyddelod. 

Daeth y wlad a adnabyddir fel Ceredigion i ran Ceredig, yn ôl yr hanes, ond mae haneswyr diweddar yn amau dilysrwydd y traddodiad hwnnw gan fod hanes cynnar Cymru yn frith o chwedlau tebyg a luniwyd i esbonio enwau lleoedd.

Os gwir yr hanes, roedd gan Ceredig wyth o frodyr, sef:
*Einion Yrth, sefydlydd Caereinion ym Mhowys
*Rhufon, sefydlydd Rhufoniog
*Dunod, sedfydlydd Dunoding
*Aflog, sefydlydd Aflogion yn Llŷn
*Dogmael, sefydlydd Dogfeiling
*Edern, sefydlydd Edeirnion
*Typiawn/Tybion, tad Meirion, sefydlydd Meirionnydd.

Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau'r 5ed ganrif
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Ceredigion
Categori:Yr Hen Ogledd
Ceredig ap Gwallog

Brenin olaf Elmet (Elfed), teyrnas Frythonig yn y tir sy'n cyfateb i Gorllewin Swydd Efrog heddiw, oedd **Ceredig ap Gwallog** neu **Ceretic, brenin Elmet** (bu farw tua 617).

Yn ôl yr Achau Cymreig roedd yn fab i'r brenin Gwallog, a berthynnai i wŷr yr Hen Ogledd, ond ceir peth ansicrwydd am yr uniaethiad hwnnw. Ceir canu gan Taliesin i Wallog.

Cofnoda'r hanesydd Eingl-Sacsonaidd Beda fod y Santes Hilda (ganed 614), aelod o deulu brenhinol Deira, wedi cael ei magu yn llys Ceredig ar ôl ffoi yno rhag Æthelfrith o Bryneich a drawfeddianodd deyrnas Northumbria. Cyfeiria Beda at Geredig ('Ceretic') fel "Brenin y Brythoniaid", ond mae'n debygol mai cyfeirio at y ffaith ei fod yn frenin ar Frythoniaid Elmet yr oedd Beda. Pan ddychwelodd Edwin, brenin Deira, i rym yn 617, cafodd Ceredig ei yrru allan o'i deyrnas, am ei fod yn euog o wenwyno tad Hilda yn ôl Beda, a meddianwyd Elmet gan Northumbria.

Dyma'r 'Ceretic', mae'n debyg, y cofnodir ei farw yn y flwyddyn 616 yn yr *Annales Cambriae* (dyddiad y mae angen ei newid i tua 617 neu'n fuan wedyn, gan na ddaeth Edwin i rym tan y flwyddyn honno).

Cyfeirir at Geredig ap Gwallog yn y Trioedd fel perchennog un o 'Dri Gordderchfarch Ynys Prydain'.

Ceir cyfeiriad at arwr o'r enw Ceredig yn 'Y Gododdin' hefyd, ond gan fod yr enw yn bur cyffredin a dyddiad Brwydr Catraeth yn rhy gynnar ni ellir ei dderbyn fel cyfeiriad at Geredig ap Gwallog.

## Cyfeiriadau 
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1960; argraffiad newydd, 1991)

Categori:Marwolaethau'r 610au
Categori:Yr Hen Ogledd
Hans Christian Andersen

Awdur o Ddenmarc sy'n enwog am ei gasgliadau o chwedlau gwerin poblogaidd oedd **Hans Christian Andersen** (2 Ebrill 1805 – 4 Awst 1875).

## Rhai o chwedlau Andersen 
* *Keiserens nye Klæder* – "Dillad newydd yr Ymerawdwr"
* *Grantræet* – "Y Ffynidwydden"
* *Den lille Pige me Svovlstikkerne* – "Yr Eneth Fatsen"
* *Den lille Havfrue* – "Y Forforwyn Fach"
* *Nattergalen* – "Yr Eos"
* *Prindsessen paa Ærten*–- "Y Dywysoges a'r Bysen"
* *Sneedronningen* – "Brenhines yr Eira"
* *Den Standhaftige Tinsoldat* – "Y Sowldiwr Tun Ffyddlon"
* *Tommelise* – "Bodlen"
* *Den grimme Ælling* – "Yr Hwyaden Fach Hyllt"
* *De vilde Svaner* – "Yr Elyrch Gwyllt"

Categori:Genedigaethau 1805
Categori:Marwolaethau 1875
Categori:Llenorion Daneg o Ddenmarc
Isaac Bashevis Singer

Awdur Americanaidd, yn enedigol o Wlad Pwyl, yn ysgrifennu yn yr iaith Iddew-Almaeneg oedd **Isaac Bashevis Singer** (21 Tachwedd 1902 – 24 Gorffennaf 1991). Roedd yn un o ffigyrau amlycaf llenyddiaeth Iddew-Almaeneg.

Ganed ef yn Leoncin, pentref gerllaw Warsaw a breswylid yn bennaf gan Iddewon. Daeth ei frawd, Israel Joshua Singer, hefyd yn awdur adnabyddus. Ei nofel gyntaf oedd *Satan yn Goray*, sy'n rhoi hanes y digwyddiadau ym mhentref Goraj yn ystod yr erlid ar yr Iddewon ym 1648. Symudodd i'r Unol Daleithiau ym 1935. Enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1978.

Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Llenorion Iddewig o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Iddew-Almaeneg o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Iddew-Almaeneg o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau]
Categori:Pobl o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Pobl fu farw yn Florida
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Ymfudwyr o Wlad Pwyl i'r Unol Daleithiau
Tomos o Acwin

Offeiriad, athronydd, diwinydd a sant o'r Eidal oedd **Thomas Aquinas**, O.P. (hefyd **Thomas o Aquin** neu **Acwin** neu **Aquino**; c. 1225 - 7 Mawrth 1274). Oherwydd ei amlygrwydd fel diwinydd, adwaenir ef hefyd fel y ***Doctor Angelicus, Doctor Universalis*** a ***Doctor Communis***. Ystyria'r Eglwys Gatholig ef fel yr athro pwysicaf i'r rhai sy'n astudio i fynd yn offeiriaid. Mae'n fwyaf enwog am ei weithiau *Summa Theologica* a *Summa Contra Gentiles*. Ef hefyd ysgrifennodd yr emyn *Sacris Solemniis* sy'n cynnwys Bara Angylion Duw.

## Bywgraffiad
Ganed Aquinas yng nghastell Roccasecca yn Nheyrnas Sicilia yn yr hyn sy'n awr yn Regione Lazio. Roedd o deulu o uchel dras, ei dad, Landulf, yn Gownt a'i fam yn perthyn i linach yr Hohenstaufen. Roedd ei ewythr, Sinibald, yn abad abaty Monte Cassino, a bwriad y teulu oedd i Thomas ei olynu.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Napoli, lle daeth dan ddylanwad Urdd y Dominiciaid. Roedd ei delu yn anfodlon iawn ar hyn, gan ei garcharu am flwyddyn, ond wedi i'r Pab gymeryd rhan yn y mater, rhyddhawyd ef ac ymunodd a'r Urdd. Bu'n astudio yn ysgol y Dominiciaid yng Nghwlen dan Albertus Magnus, yna symudodd gydag Albertus i Brifysgol Paris. Daeth yn ddarlithydd yng Nghwlen yn 1248, a dechreuodd ysgrifennu. Bu'n darlithio ym Mharis, Rhufain a dinasoedd eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1225
Categori:Marwolaethau 1274
Categori:Athronwyr y 13eg ganrif o'r Eidal
Categori:Athronwyr Cristnogol o'r Eidal
Categori:Athronwyr ysgolaidd
Categori:Diwinyddion y 13eg ganrif o'r Eidal
Categori:Diwinyddion Cristnogol o'r Eidal
Categori:Llenorion ffeithiol y 13eg ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion ffeithiol Lladin o'r Eidal
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Pobl o Lazio
Categori:Seintiau o'r Eidal
Pirates of the Caribbean: At World's End

Ffilm Disney sy'n serennu Johnny Depp, Keira Knightley ac Orlando Bloom yw '''''Pirates of the Caribbean: At World's End'''* (2007).

## Cymeriadau 
* *Capten Jack Sparrow* - Johnny Depp
* *Elizabeth Swann* - Keira Knightley
* *Will Turner* - Orlando Bloom
* *Davy Jones* - Bill Nighy
* *Hector Barbossa* - Geoffrey Rush
* *Lord Cutlett Beckett* - Tom Hollander
* *Tia Dalma* - Naomie Harris
* *Capten Sao Feng* - Chow Yun-Fat
* *"Bootstrap Bill" Turner* - Stellan Skarsgård
* *Joshamee Gibbs* - Kevin McNally
* *James Norrington* - Jack Davenport
* *Pintel* - Lee Arenberg
* *Ragetti* - Mackenzie Crook
* *Weatherby Swann* - Jonathan Pryce
* *Capten Teague'' - Keith Richards

Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau am fôr-ladron o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau comedi o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau Saesneg o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau 2007
Thumbelina (ffilm 1994)

Ffilm Animeiddiedig gan Don Bluth sy'n seiliedig ar y chwedl gan Hans Christian Andersen yw **Thumbelina** (1994).

## Cymeriadau
* *Thumbelina* - Jodi Benson
* *Y Tywysog Cornelius* - Gary Imhoff
* "Jacquimo" - Gino Conforti
* *Y Llygoden* - Carol Channing
* *Mam Thumbelina* - Barbara Cook
* *Y Brenin Colbert* - Kenneth Mars
* *Y Frenhines Tabitha* - June Foray
* *Berkeley Beetle* - Gilbert Gottfried
* *Grundel* - Joe Lynch
* *Mrs. Toad* - Charo
* *Mr. Mole* - John Hurt

## Caneuon
* "Thumbelina"
* "Soon"
* "Let Me Be Your Wings"
* "On the Road"
* "Follow Your Heart"
* "Yer Beautiful, Baby"
* "Once There Was the Sun"
* "Marry the Mole"

Categori:Ffilmiau 1994
Wu Cheng'en

Nofelydd a bardd o gyfnod Brenhinllin Ming yn Tsieina oedd '''Wu Cheng'en''' (c. 1500 – 1582). Ganed ef yn Huai'an, Jiangsu. Astudiodd ym Mhrifysgol Nanjing am dros ddeng mlynedd.

Ei nofel enwocaf yw ''Taith i'r Gorllewin'', lle mae mynach yn darganfid "y mynydd mewn fflamau". Daeth yn un o nofelau mwyaf poblogaidd Tsieina.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1500
Categori:Marwolaethau 1582
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Tsieina
Categori:Beirdd Tsieineeg o Tsieina
Categori:Nofelwyr yr 16eg ganrif o Tsieina
Categori:Nofelwyr Tsieineeg o Tsieina
Categori:Pobl o Jiangsu
Rasio ceir

[dde|bawd|300px|[Juuso Pykälistö yn gyrru Peugeot 206 yn Rali Sweden 2003.]]

Dechreuodd **rasio ceir** yn fuan wedi datblyfiad y ceir cyntaf, ac mae'n boblogaidd trwy ran helaeth y byd. Cynhaliwyd y gystadleuaeth gyntaf yn 1894, wedi ei threfnu gan y cylchgrawn *Le Petit Journal*, sef ras o Baris i Rouen. Roedd y ras yn cynnwys ceir gan wneuthurwyr enwog fel Karl Benz, Gottlieb Daimler a Wilhelm Maybach. Roedd hon yn brawf ar ddibynolrwydd y ceir yn hytrach na chyflymdra, ond yn 1895 cafwyd y ras go-iawn gyntaf, o Baris i Bordeaux.

Ymhlith y mathau mwyaf poblogaidd o rasio ceir heddiw mae rasio Fformiwla Un a rasio rali.


Categori:Ceir
Billy Zane

Actor a chyfarwyddwr o'r Unol Daleithiau yw **William George "Billy" Zane, Jr.** (ganwyd 24 Chwefror 1966). Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Caledon Hockley yn y ffilm lwyddiannus o 1997 *Titanic*, fel y gwallgofddyn Hughie Warriner yn *Dead Calm*, John Justice Wheeler yn *Twin Peaks*, ac fel The Phantom yn ffilm 1996 o'r un enw a oedd yn seiliedig ar yr arwr yn y llyfr comic. Erbyn 2009, roedd Zane wedi ymddangos mewn dros 50 ffilm a nifer o gyfresi teledu.

## Ffilmiau
* Back to the Future (1985)
* Dead Calm
* Back to the Future Part II
* The Phantom
* Titanic (1997)
* Pocahontas II: Journey to a New World

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Pobl o Chicago
Li Bai

Bardd o Tsieina oedd **Li Bai** neu **Li Po** (701 - 762). Ystyrir ef gan lawer o feirniaid yn un o ddau brif fardd Tsieina, gyda Du Fu. Cadwyd tua 1,100 o'i gerddi.

Cyfieithwyd ei gerddi i iaith orllewinol am y tro cyntaf yn 1862 pan gyhoeddodd y Marquis d'Hervey de Saint-Denys ei ''Poésies de l'Époque des Thang''. Nodweddir ei farddoniaeth gan ddelweddau o grefydd Taoaeth.

Yn ôl nifer o haneswyr, roedd Li Bai o gefndir Twrcig, o un o lwythau y Xiongnu. Efallai iddo gael ei eni yn Suyab yng Nghanolbarth Asia. Roedd yn bur gyfoethog, a threuliodd y rhan fwyaf o'i fywyd yn teithio, gan farddoni ac yfed. Dywedir iddo foddi yn Afon Yangtze, wedi disgyn o'i gwch tra'n ceisio cofleidio adlewyrchiad y lleuad yn y dŵr pan oedd yn feddw.

Dyma un o gerddi mwyaf adnabyddus Li Bai:

静 夜 思

床前明月光

疑是地上霜

举头望明月

低头思故乡

Dyma'r fersiwn "pinyin"

jìng yè sī

chuáng qián míng yuè guāng,

yí shì dì shàng shuāng,

jŭ tóu wàng míng yuè,

dī tóu sī gù xiāng.

Dyma fras drosiad i'r Gymraeg (noder nad oes goddrych pendant i'r gerdd):

Meddyliau noson dawel

O flaen y gwely y mae lloergan llachar,

Medrai fod yn farrug ar y tir,

Codi pen ac edrych ar y lleuad lachar,

Gostwng pen a meddwl am yr hen gartref.

## Dylanwad ar gerddoriaeth 
Cyhoeddwyd cyfieithiadau i'r Almaeneg o nifer o gerddi Li Bai gan Hans Bethge ym 1907. Un o'r rhai a'u darllenodd oedd Gustav Mahler, a'u defnyddiodd yn ei gampwaith Das Lied von der Erde, ynghyd â cherddi gan Qian Qi, Meng Haoran a Wang Wei.

Defnyddir rhai o'i gerddi yn y traddodiad shigin yn Japan.

Yn Gymraeg, mae albwm The Gentle Good, *y Bardd Anfarwol,* wedi'i hysbrydoli gan Li Bai drwyddi draw.

Categori:Genedigaethau 701
Categori:Llenorion Tsieineeg
Categori:Marwolaethau 762
Categori:Pobl fu farw trwy foddi