open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pab Pïws VII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 14 Mawrth 1800 hyd ei farwolaeth oedd **Pïws VII** (ganwyd **Barnaba Niccolò Maria Luigi Chiaramonti**) (14 Awst 1742 - 20 Awst 1823). Roedd yn aelod Urdd Sant Bened ac yn ddiwinydd.

Categori:Genedigaethau 1742
Categori:Marwolaethau 1823
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Emilia-Romagna
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Categori:Urdd Sant Bened
Reis

Math o laswellt y bwyteir ei grawn yw **reis**. Reis yw prif fwyd mwy na hanner poblogaeth y byd, ac mae'n arbennig o bwysig  yn Asia.

Gwneir Pwdin Reis gyda reis.

[200px|chwith|bawd|Reis grawn cyflawn a reis du o [Siapan]]

## Gweler hefyd 
* Dewi Shri, duwies reis yn Indonesia
* Gwin Reis
* Pwdin Reis


Categori:Grawnfwyd
Categori:Poaceae
Categori:Prif fwydydd
Harri Potter

Cyfres o saith nofel ffantasi a ysgrifennwyd gan yr awdures Saesneg J. K. Rowling yw ***Harry Potter***. Mae'r llyfrau yn croniclo anturiaethau dewin ifanc o'r enw Harri Potter a'i ffrindiau gorau: Ron Weasley ac Hermione Granger yn Ysgol Hudoliaeth a Dewiniaeth Hogwarts. Prif thema'r llyfrau yw cwest Harri i oresgyn y dewin drwg, tywyll, Lord Voldemort, sy'n benderfynol o ddarostwng pobl di-hud, gorchfygu'r byd hudol, a dinistrio pawb a phopeth sy'n ei rwystro rhag cyflawni hyn, yn enwedig yr arwr Harri Potter.

Ers 29 Mehefin 1997 pan ryddhawyd y nofel yn gyntaf, *Harri Potter a Maen yr Athronydd* (Saesneg gwreiddiol: ''Harry Potter and the Philosopher's Stone''), mae'r llyfrau wedi ennill poblogrwydd anferthol, cymeradwyaeth gan y beirniaid a llwyddiant masnachol ledled y byd. Mae'r gyfres hefyd wedi cael ei barnu, gan gynnwys pryder ynghylch y naws ddrwg gynyddol. Ers Mehefin 2011, mae'r gyfres lyfrau wedi gwerthu tua 450 miliwn o gopïau, yn ogystal â chael ei chyfieithu i 67 iaith, gan gynnwys y Gymraeg.

Mae'r gyfres yn cynnwys llawer o *genres*, gan gynnwys ffantasi a dod i oed (gydag elfennau o ddirgelwch, cyffro a rhamant), ac mae llawer o gyfeiriadau ac ystyron diwylliannol ynddi. Yn ôl Rowling, prif thema'r llyfrau ydy marwolaeth, ond ystyria'r gyfres fel gwaith llenyddiaeth i blant. Ceir themâu eraill yn y gyfres, megis cariad a rhagfarn.

Prif gyhoeddwr y llyfrau gwreiddiol Saesneg yng ngwledydd Prydain oedd Bloomsbury ond cyhoeddwyd y llyfrau gan wahanol gyhoeddwyr ledled y byd erbyn hyn. Addaswyd y gyfres i gynhyrchu wyth ffilm gan Warner Bros. Pictures, gyda rhannu'r seithfed llyfr yn ddwy ffilm; hi yw'r gyfres ffilmiau crynswth mwyaf yn hanes y byd ffilmiau. Mae llawer o nwyddau yn sgil y ffilmiau hefyd, sy'n werth mwy na $15&nbsp;billion.

## Harri Potter a'r Gymraeg 
## Plot
Mae'r nofelau yn dilyn bywyd Harri Potter: plentyn amddifad un-ar-ddeg oed sy'n darganfod mai dewin ydyw, wrth iddo fyw yn y byd real ymhlith pobl di-hud, neu'r byd Mygl. Ganwyd ef gyda dewiniaeth yn gynhenid ynddo, a gwahoddir plant hudol i ysgol sy'n addysgu'r sgiliau angenrheidiol er mwyn iddynt ymdopi yn y byd hudol. Daw Harri'n fyfyriwr yn Ysgol Hudoliaeth a Dewiniaeth Hogwarts ac mae'r mwyafrif o anturiau Harri Potter yn digwydd yn yr ysgol. Wrth i Harri heneiddio, mae'n dysgu goresgyn y problemau sy'n ei wynebu: problemau hudol, cymdeithasol ac emosiynol, gan gynnwys heriau cyffredin i'r arddegau, megis cyfeillgarwch ac arholiadau, a'r her fwyaf o baratoi ei hunan ar gyfer y gwrthdaro sydd o'i flaen.

Mae pob llyfr yn croniclo un flwyddyn ym mywyd Harri gyda'r prif naratif yn digwydd rhwng 1991 a 1998. Mae gan y llyfrau lawer o ôl-fflachiau a gânt eu profi gan Harri; er enghraifft mae'n gweld atgofion cymeriadau eraill mewn dyfais o'r enw "Pensieve".

## Cyfeiriadau 

Categori:Ffuglen
Categori:Llenyddiaeth Saesneg
Grawnafal

Coeden fach gyda ffrwythau coch bwytadwy yw **grawnafal** neu **bomgranad**. Mae'n debyg ei fod yn dod o Iran neu India yn wreiddiol, ond mae'n tyfu o gwmpas Môr y Canoldir ers canrifoedd.

Categori:Lythraceae
Categori:Ffrwythau
Categori:Coed
ZIP (fformat ffeil)

Y fformat cywasgu ffeil mwyaf poblogaidd ar gyfer cyfrifiadur PC yw **ZIP**.  Crëwyd y fformat gan Phil Katz yn 1988 yn y rhaglen PKZIP.

## Manylion technegol 
`application/zip` (neu `application/x-zip-compressed`) yw'r math MIME. `.zip` yw'r estyniad ffeil.

## Gweler hefyd 
* 7-Zip
* CAB
* RAR
* LHA
* DGCA
* GCA
* gzip

## Dolenni allanol 
* PKWARE 
* WinZip 
* InfoZip 
* 7-Zip 
* PeaZip  

Categori:Fformatau ffeil
Wylys

Planhigyn ac iddo ffrwythau piws sydd weithiau o siâp ŵy, neu fel arall yn hir ac ychydig yn gam, yw'r **wylys** (neu **blanhigyn ŵy**). Mae'n bosib ei fod yn tarddu'n wreiddiol o India.

chwith|bawd|Er gwaetha'r enw, nid siâp ŵy sydd i bob ffrwyth ar yr wylys

Categori:Solanaceae
Categori:Llysiau
Saeson

Y **Saeson** yw'r genedl a drig yn Lloegr fel cartrefle cynhenid iddi. Mae'r gair  Gymraeg "Saeson" yn ffurf ar y gair Saxon.  Un o sawl llwyth o bobl Ellmynig a ddechreuodd ymdeithio i Ynys Brydain yn y 5ed ganrif, ac yn ddilynol oresgyn y parthau o'r Ynys a adwaenid wedyn fel Lloegr, neu England, yn eu hiaith Deutonig eu hunain, oedd y Saxon neu'r Saeson. Gyda lwythau Teutonig eraill gelwir y bobl hyn yn Anglo-Saxon ganddyn nhw eu hunain a'u  haneswyr. Fe'i arferir fel term cyfystyr â 'Seisnig' neu 'Saesneg' am y gwledydd lle siaredir Saesneg. Defnyddir hefyd yr elfen arall yn y term hwnnw, sef Anglo i gyfeirio at England a phethau'r Saeson. Mae'n cael ei ymestyn  i gyfeirio at Brydain gyfan, h.y. *Anglo-*French wrth gyfeirio at ymwneud  Prydain a Ffrainc a'i gilydd. Tardd yr elfen *Eng -*lish o *Angle*.

Yng Nghymru, defnyddir y term 'Saeson' gan bobl Gymraeg gyffredin am y nifer mawr o bobl Saesneg eu hiaith yn y wlad, neu gyd genedl heb ddim Cymraeg ganddyn bellach, yn dilyn y dinistriad helaeth ar y Gymraeg dros yr 20g, yn hytrach nag am Saeson Lloegr yn unig ac yn benodol. Ceir enghraifft gynnar o 'Sais' fel ansoddair yn yr ystyr "un yn medru Saesneg" yn enw'r bardd Elidir Sais yng nghyfnod Llywelyn Fawr.


Categori:Cenhedloedd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon
Categori:Grwpiau ethnig yn y Deyrnas Unedig
Categori:Pobloedd Germanaidd
Saeson
Normaniaid

Pobl o ogledd Ffrainc, â'u gwreiddiau yn Llychlyn (yn bennaf o Ddenmarc) oedd y **Normaniaid** (yn llythrennol: *gwŷr y Gogledd*). Cyrhaeddasant Ffrainc yn ystod y 9g. O dan Hrolf Ganger dilynasant Siarl y Tew, brenin Ffrainc. Newidiodd Hrolf ei enw i Rollo (sef ffurf Ffrangeg ar Hrolf) a chafodd dir ger aber Seine gan y brenin. Daeth tir Rollo yn Ddugiaeth Normandi ym 911 a enwyd ar ôl y Normaniaid.

Derbyniodd y Normaniaid Gristnogaeth yn grefydd a Ffrangeg yn iaith. Datblygodd eu diwylliant i fod yn wahanol iawn i ddiwylliant eu hynafiaid yn Llychlyn, ac yn wahanol hefyd i ddiwylliant pobl Ffrainc.  Roedd Normandi yn ardal arbennig o ddeinamig a threfnus, ac o ganlyniad, llwyddodd y Normaniaid i goncro tiriogaeth enfawr ledled Ewrop.

Yn nwyrain Ewrop, symudodd y Llychlynwyr (a adwaenid gan y pobl Slafig lleol wrth enw 'y Farangiaid) i ardal Kiev.

## Y Normaniaid ym Mhrydain
### Lloegr
:*Prif erthygl - Y Normaniaid yn Lloegr*

Gorchfygodd Wiliam II, dug Normandi Loegr yn ystod Brwydr Hastings ym 1066 a chael ei goroni'n Wiliam I, brenin Lloegr. Daeth y Normaniaid i lywodraethu'r wlad yn lle'r Eingl-Saeson ac er y gwrthwynebasant yr Eingl-Saeson y Normaniaid yn y dechrau—daethant i gydbriodi a chydweithio â'i gilydd. O ganlyniad newidiwyd iaith y ddwy bobl: daeth Ffrangeg yr *Eingl-Normaniaid* i fod yn wahanol iawn i'r hyn a siaradwyd ar y Cyfandir ac yn y pen draw, mabwysiadasant iaith yr Eingl-Saeson, a oedd ei hyn yn wahanol iawn i'r hyn a siaradwyd yn Lloegr cyn yr oruchafiaeth. Chwarddodd Geoffrey Chaucer ar ben "Ffrancwyr Paris" oherwydd eu hiaith.

### Cymru
bawd|Castell Penfro
:*Prif erthygl - Y Normaniaid yng Nghymru*

O achos cwymp Gruffudd ap Llywelyn ym 1063 doedd Cymru ddim yn wlad gref pan gyrhaeddodd Wiliam Loegr. Sefydlodd iarllaethau yng Nghaer, Amwythig ac Henffordd. Brwydrodd yr ieirll yn brwydro yn erbyn y Cymry, yn ehangu eu tir ac yn adeiladu cestyll. O ganlyniad daeth brenhiniaeth Gwent i ben ym 1086 ac aeth Gwynedd yn llai ac yn llai.

Serch hynny, cafodd rhai o reolwyr y Cymry eu cydnabod gan y brenin: Rhys ap Tewdwr yn Neheubarth ac Iestyn ap Gwrgant ym Morgannwg, ond newidiwyd y sefydliad ar ôl i Wiliam farw ym 1087. Cipiwyd Morgannwg a Brycheiniog ac aeth Roger o Montgomery, iarll Amwythig i dde Dyfed i godi castell Penfro.

## Y Normaniaid ar gyfandir Ewrop
:*Prif erthygl - Y Normaniaid ar gyfandir Ewrop*


Categori:Hanes Ewrop
Brenhinoedd Ffrainc

Teyrnasodd brenhinoedd Teyrnas Ffrainc a'i rhagflaenwyr (a brenhiniaeth olynol) o sefydlu Teyrnas Gorllewin Francia ym 843 hyd nes cwymp Ail Ymerodraeth Ffrainc ym 1870, gyda sawl ymyrraeth. Rhwng y cyfnod o'r Brenin Siarl Foel (Charles II) yn 843 i'r Brenin Louis XVI ym 1792, roedd gan Ffrainc 45 brenin.

* Siarl Foel (Charles II; 843–877)
* Louis II (877–879)
* Louis III (879–882)
* Carloman (882–884)
* Siarl y Tew (884–887)
* Odo (888–898)
* Charles III (898–922)
* Robert I (922–923)
* Raoul (923–936)
* Louis IV (936–954)
* Lothair (954-986)
* Louis V (986-987)
* Huw Capet (987–996)
* Robert II (996–1031)
* Harri I (1031–1060)
* Philippe I (1060–1108)
* Louis VI (1108–1137)
* Louis VII (1137–1180)
* Philippe II (1180–1223)
* Louis VIII (1223–1226)
* Louis IX (1226–1270)
* Philippe III (1270–1285)
* Philippe IV (1285–1314)
* Louis X (1314–1316)
* Jean I (1316)
* Philippe V (1316–1322)
* Charles IV (1322–1328)
* Philippe VI (1328–1350)
* Jean II (1350–1364)
* Charles V (1364–1380)
* Charles VI (1380–1422)
* Charles VII (1422–1461)
* Louis XI (1461–1483)
* Charles VIII (1483–1498)
* Louis XII (1498–1515)
* Ffransis I (1515–1547)
* Harri II (1547–1559)
* Ffransis II (1559–1560)
* Charles IX (1560–1574)
* Harri III (1574–1589)
* Harri IV (1589–1610)
* Louis XIII (1610–1643)
* Louis XIV (1643–1715)
* Louis XV (1715–1774)
* Louis XVI (1774-1792)
* Napoleon I, ymerawdwr Ffrainc (1804–1814)
* Louis XVIII (1814–1824)
* Charles X (1824–1830)
* Louis Philippe I (1830–1848)
* Napoleon III, ymerawdwr Ffrainc (1852–1870)


Categori:Hanes Ffrainc
Ffrainc
David James Jones (Gwenallt)

bawd|Clawr y gyfrol *Gwreiddiau*

Roedd **Gwenallt** (18 Mai 1899 – 24 Rhagfyr 1968) (**David James Jones**) yn un o feirdd mwyaf yr 20g. Fe'i ganwyd ym Mhontardawe ond fe symudodd y teulu yn fuan i'r Alltwen, yng Nghwm Tawe.

## Ei fywyd a'i waith 
Cafodd marwolaeth ei dad a laddwyd gan fetel tawdd yn y gwaith tun effaith ddofn arno. Er ei fagu mewn ardal ddiwydiannol roedd dylanwad ardal wledig Rhydcymerau Sir Gaerfyrddin arno hefyd, am iddo ymweld ac aros gyda pherthnasau yno lawer yn ei fachgendod.

Roedd yn ddarlithydd yn Adran Gymraeg Coleg Prifysgol Cymru Aberystwyth ac fe'i siomwyd pan na chafodd ei apwyntio i fod yn Athro ar yr adran i ddilyn T. H. Parry-Williams. Ef oedd golygydd cyntaf y cylchgrawn llenyddol Taliesin a gyhoeddir gan yr Academi Gymreig.

Am ei fod yn wrthwynebydd cydwybodol fe'i carcharwyd yn Wormwood Scrubs a Dartmoor ac ysgrifennodd ei nofel ''Plasau'r Brenin'' o ganlyniad i'r profiad hwnnw.

Daeth yn amlwg fel bardd pan enillodd ei awdl Y Mynach gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1926. Enillodd y Gadair eto yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor, 1931 gyda *Breuddwyd y Bardd*.

Pan yn ifanc arferai fynd i'r capel yn gyson ond wedyn coleddodd syniadau Marcsaidd. Newidiodd ei farn eto a daeth yn Genedlaetholwr Cymraeg a Bardd Cristnogol oedd Gwenallt. Mae recordiad o Gwenallt yn darllen tri o'i gerddi ar gael ar CD a gwefan gan Sain.
bawd|Bedd Gwenallt ym Mynwent Plascrug, Aberystwyth

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* ''Plasau'r Brenin* (1934)
* *Ffwrneisiau* (1982)

### Cerddi 
* *Ysgubau'r Awen* (1939)
* *Cnoi Cil* (1942)
* *Eples* (1951)
* *Gwreiddiau* (1959)
* *Y Coed* (1969)
* *Cerddi Gwenallt: Y Casgliad Cyflawn*, gol. Christine James (2001)
* http://www.sainwales.com/store/sain/sain-scd2718 

### Gwaith golygyddol a beirniadaeth lenyddol 
* (gol.), *Yr Areithiau Pros* (Caerdydd, 1934)
* (gol.), *Blodeugerdd o'r Ddeunawfed Ganrif* (Caerdydd, 1936)
* (gol.), *Detholiad o Ryddiaith Gymraeg R. J. Derfel* (Caerdydd, 1945)
* *Cofiant Idwal Jones* (1958)

## Astudiaethau 
Paratowyd llyfryddiaeth o weithiau Gwenallt gan Iestyn Hughes (1983).
* J. E. Meredith, *Gwenallt, Bardd Crefyddol* (1974)
* Dafydd Rowlands (gol.), *Bro a Bywyd: Gwenallt* (1982)
* Alan Llwyd, *Gwenallt: Cofiant D. Gwenallt Jones, 1899-1968'' (2016)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cristnogol o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Prifeirdd
Categori:Ysgolheigion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg o Gymru
Gwyddorau naturiol

Ystyr traddodiadol **gwyddorau naturiol** yw astudiaeth o agweddau di-ddynol y byd. Fel casgliad, gwahaniaethwyd y gwyddorau naturiol oddi wrth diwinyddiaeth a gwyddorau cymdeithas ar un llaw, a'r celfyddydau a dyniaethau ar y llaw arall. Nid yw mathemateg ar ben ei hun yn wyddor naturiol, ond mae yn darparu nifer o dullau craidd iddynt. Mae gwyddorau naturiol yn ymgeisio i esbonio gweithiant y byd ar sail prosesau naturiol yn hytrach na phrosesau dwyfol. Hefyd, defnyddir y term gwyddoniaeth neu wyddor naturiol ar gyfer nodi "gwyddoniaeth" fel disgyblaeth sy'n dilyn y dull gwyddonol.

### Is-ddosbarthiad y gwyddorau naturiol 
## Cyfeiriadau 

Naturiol
Categori:Natur
1684

16g - **17g** - 18g
1630au 1640au 1650au 1660au 1670au - **1680au** - 1690au 1700au 1710au 1720au 1730au
1679 1680 1681 1682 1683 - **1684** - 1685 1686 1687 1688 1689 

----

## Digwyddiadau 
*15 Awst - Cytundeb Ratisbon
* **Llyfrau**
** Jakob Abbadie - *Traité de la vérité de la religion chrétienne*
** Aphra Behn - *Poems upon Several Occasions*
* **Cerddoriaeth**
** Giovanni Battista Granata - *Armoniosi toni di varie suonate musicali per la chitarra spagnuola*
** Alessandro Scarlatti - *Agar et Ismaele esiliati* (oratorio)

## Genedigaethau 
* 15 Mawrth - Francesco Durante, cyfansoddwr (m. 1755)
* 15 Ebrill - Catrin I, ymerawdres Rwsia (m. 1727)
* 10 Hydref - Antoine Watteau, arlunydd (m. 1721)
* 3 Rhagfyr - Ludvig Holberg, awdur (m. 1754)

## Marwolaethau 
* 1 Hydref - Pierre Corneille, dramategydd, 78
* 22 Ebrill - Adriaen Banckert, llyngesydd, 69?
Louis XIV, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 14 Mai 1643 tan 1 Medi 1715 oedd **Louis XIV** (*Louis-Dieudonné* neu *le Roi-Soleil*) (5 Medi 1638 – 1 Medi 1715). Bu'n frenin am gyfnod hirach nag unrhyw frenin arall, o genedl a'r maint hwn: 72 blwyddyn a 110 diwrnod.

I louis mae'r diolch am gryfhau Ffrainc yn uned a oedd yn cael ei rheoli o'i phrifddinas, Paris. Dileodd y syniad fod ffiwdaliaeth yn dderbyniol i raddau helaeth. A thrwy fynu fod yr uchelwyr cefnog yn byw yn ei balas yn Versailles, a oedd cyn hynny'n blasty hela, llwyddodd i ddofi'r pendefigion, hyd yn oed y rhai hynny a fu'n aelodau o Wrthryfel y Fronde. Roedd yn ymgorfforiad o frenhiniaeth absoliwt ac elfennau waethaf yr *Ancien Régime* a ddaeth i ben gyda'r Chwyldro Ffrengig.

## Plentyndod a phriodas
Cafodd ei eni yn Saint-Germain-en-Laye, yn rhanbarth Île-de-France. Ei dad oedd y Brenin Louis XIII a'i fam oedd Ann o Awstria (1601 – 1666). Fe'i galwyd yn Louis Dieudonné (Louis, rhodd gan Dduw) ynghyd a'r teitl traddodiadol, Ffrengig y darpar frenin: *Y Dauphin*. Pan anwyd ef roedd ei rieni wedi bob yn briod am 23 mlynedd, ac wedi colli pedwar plentyn ar eu genedigaeth, rhwng 1619 ac 1631. Roedd y gwleidyddion ac uchelwyr y cyfnod, felly, gweld geni Louis yn rodd gan Dduw, ac yn wyrth.

Ei wraig gyntaf oedd Maria Teresa o Awstria (1638–1683) (Sbaeneg: *María Teresa*; Ffrangeg: *Marie-Thérèse*), tywysoges o Sbaen. Cawsant chwech o blant ond un yn unig a dyfodd yn oedolyn: Monseigneur. Bu farw Maria Teresa yn 1683 a phriododd Louis ei gariad newydd Madame de Maintenon yng ngaeaf 1685-86.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Acton, J. E. E., 1st Baron. (1906). *Lectures on Modern History.* London: Macmillan and Co. 
* Goyau, G. (1910). "Louis XIV." *The Catholic Encyclopedia.* (Volume IX). New York: Robert Appleton Company.
* Steingrad, E. (2004). "Louis XIV."

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1638
Categori:Marwolaethau 1715
Categori:Pobl fu farw o fadredd
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Mater

Unrhyw beth gyda màs sy'n llenwi gofod yw **mater**. Yn ôl y dosbarthiad clasurol, ceir tri chyflwr mater: solet, hylif a nwy. Ystyrir plasma yn gyflwr arbennig o fater, sydd ddim yn cael ei ddosbarthu gyda'r uchod fel rheol ond fel pedwerydd gyflwr mater. Pan mae'r tymheredd yn newid, gall cyflwr mater newid hefyd.

## Gweler hefyd 
* Gwrthfater


Categori:Ffiseg
Categori:Natur
Iogwrt

Bwyd lled-solet tebyg i gwstard gyda blas egr wedi'i wneud o laeth trwy eplesiad yw **iogwrt**. Mae'r enw yn dod o *yoğurt*, gair Tyrceg. Fel arfer, defnyddir llaeth buwch yn bennaf i wneud iogwrt y dyddiau hyn, ond gellir defnyddio llaeth unrhyw anifail megis geifr.

Yn ystod eplesiad, mae'r siwgr llaeth lactos yn troi i asid lactig. Defnyddir nifer o facteria i wneud hynny, fel arfer *Streptococcus salivarius* neu *Lactobacillus bulgaricus*. Mae'r bacteria yn bwyta'r lactos ac mae'r asid lactig yn dod yn wastraff yn ystod y broses. Am fod y proteinau yn ceulo oherwydd yr asid mae iogwrt yn fwy soled na llaeth.

Mae iogwrt yn cynnwys ensymau sydd yn cynorthwyo i dorri y lactos i lawer yn ogystal â llawer o broteinau, rhai fitaminau o'r grŵp B a mwynau. Mae e'n cynnwys llawn cymaint o frastr â'r llaeth a ddefnyddir i'w gynhyrchu.

## Gweler hefyd
* Ceffir - llaeth wedi ei eplesu

Categori:Cynnyrch llaeth
Menyn

Emylsiwn solet meddal bwytadwy melynaidd neu wynaidd o fraster llaeth, dŵr ac aer yw **menyn**. Gwneir menyn trwy gorddi o hufen y llaeth cyflawn. Mae'r braster llaeth yn cynnwys globylau braster (80 %), swigod aer, defnynnau dŵr a phrotein llaeth. Defnyddir menyn yn yr un modd ag olew, lard a margarîn i baratoi bwyd, er enghraifft i goginio neu i'w daenu ar fara. Ychwanegir halen, hefyd yn aml.

Mae menyn yn meddalu mewn tymheredd ystafell, ac yn ymdoddi'n hawdd. Mae lliw menyn yn dibynnu ar fwyd y fuwch a gall fod yn felyn neu'n wyn. Fel arfer, mae menyn yn felyn yn ystod yr haf pan mae'r buchod yn bwyta llawer o laswellt ffres ac yn wyn yn ystod y gaeaf pan maen nhw'n bwyta gwair yn bennaf.

## Arferion ers talwm
Rhan o ysgrif i’w gweld yn *Bwletin* Llên Natur: 

“Wedi cael potiaid o hufen, byddai rhaid iddo fod mewn lle eitha cynnes yn y gaeaf, ac yn aml iawn dygid ef i'r pentan iddo dewychu a suro yn barod at ddiwrnod y corddi. Byddai dwy fath ar fuddeiau yn gyffredin, yr hen fuddai gnoc, a'r fuddai ffasiwn newydd, yr *end over end*. ' Roedd hon wedi ei gosod ar ffrâm ar osgo arbennig wrth ei throi drosodd i gorddi. Gwres arferol y llaeth i'w gorddi fyddai oddeutu 65 gradd fahrenheit. Byddai gwres fesuredd [sic.] arbennig i'w gael at y gwaith hwn. I droi y fuddai â llaw fyddai hi ran amlaf, er byddai gan rai ffermydd bwer olwyn ddwr, neu bwer ceffyl. Tynnu y byddai'r ceffyl wrth bolyn cryf mewn cylch cyfyngedig ar ddyfais gyda werthyd [sic.] hir i'r llaethdy i droi'r fuddai. Rhyw hanner awr fel rheol fyddai potiaid cyffredin yn cymryd i gorddi. Gallech weld ar wydr bach oedd ar gaead y fuddai, os byddai yn lan yna byddai yn barod - y mân ronynnau o fenyn wedi ymgydio ynghyd gan adael y llaeth enwyn ar ôl. Yn awr, byddai gwraig y tŷ yn barod i'r gorchwyl o drin cynnwys y fuddai. Codid y menyn yn ofalus i'r noe a chadw'r llaeth enwyn mewn pot at y pwrpas. Gwaith llaw fyddai trin y menyn, ei droi yn y noe gan ei wasgu ar ei ochr er ceisio cael y cyfan o'r llaeth ohono. Defnyddid yr un term a'r gwair, sef 'cweirio menyn'. Ychwanegu halen a'i weithio yn ofalus i'r menyn fel y ceid unffurfiaeth blas ar y cyfan. Yna pwysid y menyn bob yn bwys ar glorian a byddai angen dipyn o arferiad i'w weithio yn bwys crwn deniadol. I'r gwaith hwn defnyddid math ar soser bren a elwid yn gyffredin yn 'scimar' gan ei gylchdroi gyda'r llaw nes byddai yn llyfn grwn a phigfain. Byddai'r print yn cwblhau'r gwaith, amrywiol luniau wedi eu cerfio yn y pren, llun alarch, dwy fesen, neu hyd yn oed llun buwch. Yna, yn ofalus iawn, pwyo ar y pen main i lawr i bellter neilltuol gan geisio cadw pob pwys yn unffurf gan adael delw'r print yn amlwg iawn ar y cyfan cyn ei gosod ochr yn ochr ar y llechen fenyn i galedu cyn i'r 'gwr hel menyn' alw i'w gasglu. Pan fyddai'r gwartheg ar adlodd ym mis Medi, byddai'n ofynnol darparu erbyn y gaeaf pan fyddai'r llaeth yn brin. Pot llaeth a thrwch o halen ar ei wyneb i'w selio rhag amhuredd a hwn fyddai menyn y teulu am y gaeaf. Menyn pot, a blasus iawn fyddai cael menyn ffres os deuai pobl ddiarth i de.”

## Cyfeiriadau
Categori:Cynnyrch llaeth
Pryce Pryce-Jones

bawd|Syr Pryce Pryce-Jones

Arloeswr busnes o Gymru a sefydlodd fusnes gwerthu drwy'r post oedd Syr **Pryce Pryce-Jones** (16 Hydref 1834 – 11 Ionawr 1920). Ganwyd yn Llanllwchaearn ger y Drenewydd. Cafodd ei urddo yn farchog ym 1887.

## Teulu
bawd|chwith|Ledi Pryce-Jones

Roedd Pryce Jones yn ail fab i William Jones, cyfreithiwr, y Drenewydd a'i wraig, Margaret Goodwin, perthynas i'r diwygiwr cymdeithasol Robert Owen. Ar 6 Ebrill 1859, priododd Eleanor (bu f. 1914), ferch Edward Rowley Morris o'r Drenewydd, bu iddynt bedwar mab a phedair merch gan gynnwys:

* Mary Eleanor Pryce-Jones (1860–1945)
*Cyrnol Syr Edward Pryce-Jones (1861–1926) a olynodd ei dad fel AS Bwrdeistrefi Maldwyn. Mab iddo ef a Beatrice Hardy ei wraig oedd Syr Pryce Victor Pryce Jones, ail farwnig (1887–1963)
*Elizabeth Anne Pryce-Jones (1862–)
*William Earnest Pryce-Jones (1867–1949) pêl-droediwr rhyngwladol Cymreig
*Albert Westhead Pryce-Jones (1870–1946) pêl-droediwr rhyngwladol Cymreig
*Katharine Charlotte Pryce-Jones (1873–1953)
*Agnes Rosa Pryce-Jones (1874–1955)
*Y Cyrnol Henry Morris Pryce-Jones (1878–1952) o Warchodlu'r Coldstream, mab iddo ef a'i wraig Marion Vere (1884-1956) oedd yr awdur a beirniad llenyddol Alan Payan Pryce-Jones

## Gyrfa
Dechreuodd weithio fel prentis dilledydd yn Y Drenewydd pan yn 12 oed a bu'n rheoli'r busnes yn 21 oed am fod y perchnogion i ffwrdd ar y pryd. Sefydlodd ei fusnes ei hun ym 1852 a dechreuodd fusnes gwerthu drwy'r post gan anfon patrymau i foneddigion lleol. Sefydlodd y *Royal Welsh Warehouse* yn y Drenewydd ym mis Hydref, 1879 a thyfodd y busnes yn gyflym. Roedd tua 250,000 - 300,000 o gwsmeraid ganddo ledled y byd, gan gynnwys y Frenhines Victoria: yr oedd yn gwerthu dillad isaf iddi, ac i Florence Nightingale. Roedd ei gwmni yn cynnwys ffatri, storfa ac - o 1901 ymlaen - ei swyddfa bost ei hun. Dyfeisiodd yr *Enclisia*, sef gwely cludadwy gyda blanced yn debyg i sach gysgu modern.

O'r 1860au ymlaen, arddangosai wlanen y Drenewydd yn yr Eisteddfod Genedlaethol a ledled y byd a chafodd nifer o wobrau hefyd, er enghraifft mewn arddangosfeydd ym Mharis, Brwsel a Berlin yn Ewrop a hefyd yn Philadelphia yn Unol Daleithiau America a Melbourne yn Awstralia.

Ymdrechai Pryce-Jones hefyd i wella'r gwasanaeth parseli post a'r gwasanaeth rheilffordd yr oedd yn dibynnu arnynt yn llwyr yn ei fusnes. Yn y dechrau roedd yn defnyddio'r goets fawr i gludo parseli i'w gwsmeriaid, ond erbyn diwedd y 1870au roedd tri cherbyd arbennig gan y *North West Railway Company* i gludo parseli o'r Drenewydd i Euston yn Llundain.

## Gyrfa wleidyddol
Cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros Bwrdeistref Trefaldwyn o 1885 i 1886, ac o 1892 i 1895. Ym 1891, daeth Pryce-Jones yn Uchel Siryf Sir Drefaldwyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1834
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Y Drenewydd a Llanllwchaearn
Siwgr

bawd|dde|200px|Siwgr brown

Math o garbohydrad yw **siwgr** neu **siwgwr**, defnyddir mewn bwyd ar ffurf grisialau, sef swcros. Y siwgr sydd i'w gael mewn celloedd planhigion neu anifeiliaid yw glwcos.

## Cemeg
Mewn biocemeg, mae siwgr yn foleciwl carbohydrad syml, sef monosaccharid a disaccharid. Mae siwgr yn cynnwys y grŵp aldehyd (-CHO) neu grŵp keton (C=O) gan fondiau dwbl carbon-ocsigen a mae'r siwgr mwyaf cyffredin yn (CH2O)n gan yr n yn rhwybeth rhwng 3 a 7. Beth bynnag, mae deoxyribos yn eithriad am fod ef yn siwgr heb ocsigen.

Rhennir siwgr ar ôl ei cynnwys carbon hefyd, ac er enghraifft mae siwgr trios (C3H6O3) a siwgr pentos. Mae siwgr pentos yn cynnwys ribos a deocsiribos sydd mewn asid niwcleig (DNA). Mae siwgr hecsos yn cynnwys glwcos (ATP) sydd yn bwysig i gynhyrchu ynny. Mae planhigion yn cynhyrchu glwcos (C6H12O6) yn ystod ffotosynthesis ac yn ei droi hi i starts i'w storio.

## Siwgr sydd yn rhoi flas i fwyd
Cynhyrchir siwgr o wialenni siwgr, betys siwgr neu palmwydd siwgr. Gwledydd sydd yn cynhyrchu siwgr yw'n cynnwys Awstralia, Brasil a Gwlad Tai, ond mae'r cynhyrchwyr bennaf yn wledydd America Ladin, y Môr Caribî a'r Dwyrain Pell.


Categori:Bwyd
Categori:Carbohydradau
Pensaernïaeth

bawd|Pensaernïaeth
Y grefft a'r wyddor o gynllunio adeiladau yw **pensaernïaeth**. Diffiniad ehangach fyddai cynnwys holl amgylchedd adeiladu. Mae hynny yn cynnwys tirlunio, sef cynllunio tirlun, cynllunio gwlad a thref, sef cynllunio strwythur sylfaenol ardaloedd a pheirianneg sifil, sef cynllunio adeiladwaith megis ffyrdd, pontydd, twneli a chamlesi.

Mae pensaernïaeth yn cynnwys cynllunio adeiladau cyhoeddus ac adeiladau preifat yn ogystal â chyfuniadau o adeiladau, er enghraifft stadau tai. Mae pensaernïaeth yn wyddionaeth bwysig ar gyfer cadwraeth adeiladau hefyd.

Yn 2001 sefydlwyd Ysgogoloriaeth Pensaernïaeth yr Eisteddfod Gelf a Chreft. Amcan yr ysgoloriaeth yw hyrwyddo pensaernïaeth greadigol a dylunio yng Nghymru.

Mae penseiri enwog Cymru yn cynnwys John Nash (1758-1835), pensaer yr eglwys gadeiriol Tyddewi a Syr Clough Williams-Ellis (1883-1978), pensaer y pentref Eidalaidd Portmeirion.

Ymhlith yr ysgolion mwyaf dylanwadol y mae: Bauhaus (Weimar, Dessau a Berlin yn yr Almaen), yr Architectural Association School of London (Lloegr) a'r École des Beaux-Arts (Paris, Ffrainc; hyd at 1968, ers hynny École d'Architecture).

## Gweler hefyd 
* Hanes pensaernïaeth
* Pensaer
* Pensaernïaeth Gothig
* Pensaernïaeth Romanesg
* Pensaernïaeth Fodern
** Pensaernïaeth Friwtalaidd
* Pensaernïaeth tirwedd
** gardd ffurfiol
** gardd tirlun
* Gardd-Ddinas

## Dolen allanol 
* Pensaernïaeth Cymru  – fersiwn ar-lein o arddangosfa yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru


Categori:Adeiladu
Categori:Y celfyddydau gweledol
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Myrddin 1974

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Myrddin 1974** yng Nghaerfyrddin, Sir Gaerfyrddin.

Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551147).jpg|Bardd y Goron
Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551282).jpg|Bardd y Gadair
Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551187).jpg|Tlws y Ddrama
Bro Myrddin National Eisteddfod, 1974 (1551217).jpg|Medal Ryddiaith

Yma y perfformiwyd  am y tro cyntaf *Nia Ben Aur*, yr opera roc Gymraeg gyntaf.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

1974
Bro Myrddin 1974
1974
Categori:1974 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi a'r Cylch 1976

300px|bawd|Cylch yr Orsedd, Aberteifi

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi a'r Cylch 1976'* yn Aberteifi, Sir Ceredigion.

Cafwyd peth cecru yno gan i Dic Jones ddod yn fuddugol ar awdl *Gwanwyn'' yn ôl y beirniaid, ond yr oedd wedi torri rheolau'r eisteddfod gan ei fod yn aelod o'r pwyllgor llên. Dyfarnwyd y wobr felly i Alan Llwyd a enillodd y goron hefyd. Cyhoeddwyd y ddwy awdl yn y Cyfansoddiadau - yr unig dro i hynny ddigwydd.

Sefydlwyd Cymdeithas Bob Owen yn ystod yr eisteddfod, i goffa Bob Owen, Croesor, a hyrwyddo gwybodaeth am lyfrau Cymraeg a Chymreig.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1942 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberystwyth

## Cyfeiriadau
Categori:Aberteifi
Aberteifi 1976
Aberteifi 1976
1976
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:1976 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Colwyn 1995

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Colwyn 1995** yn Abergele, Clwyd (Conwy bellach).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Categori:Abergele
Bro Colwyn 1995
Bro Colwyn
1995
Categori:1995 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003

250px|bawd|Maes y Steddfod, ar dir fferm Mathrafal

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau''' ar safle Fferm Mathrafal ym Meifod, pentref bychan ym Maldwyn, Powys, rhwng 2 a 9 Awst 2003.

## Anrhydeddau'r Orsedd
### Gwisg Wen
;Enillwyr Llwyfan Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro, Tyddewi 2002

* Lyndsey Vaughan Parry, Deiniolen (Enillydd yr Unawd Cerdd Dant dros 21 oed)
* Alice James, Crymych (Enillydd Gwobr Goffa Llwyd o'r Bryn)
* Glenys James, Tyddewi (Cadeirydd Pwyllgor Llywio ac Is-gadeirydd Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro)
* Y Prif Lenor Angharad Price (Enillydd Y Fedal Ryddiaith Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro, Tyddewi 2002)
* Cefin Roberts (Enillydd cystadleuaeth Y Ddrama Hir Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro, Tyddewi 2002)
* Y Prifardd Aled Jones Williams (Bardd Coron Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro, Tyddewi 2002)

;I'w derbyn i Urdd Derwydd er anrhydedd ar gyfrif gwasanaeth maith ac arbennig i'r Orsedd a'r Eisteddfod
* William John Davies (W.J.), Llanbrynmair
* Dr Prydwen Elfed-Owens (Prydwen Elfed), Trefnant

; Urdd Derwydd er Anrhydedd

* Jayne Davies, Y Drenewydd 
* R. Karl Davies, Caerdydd 
* Heini Gruffudd, Abertawe 
* Ioan Gruffudd, Caerdydd 
* John Hefin, Y Borth, Aberystwyth 
* Edward Morus Jones a Gwyneth Morus Jones, Llandegfan 
* Huw Jones, Betws, Rhydaman 
* Pat Jones, Chwilog
* Y Parchedig Gareth Maelor Jones, Dinas, Caernarfon 
* Eddie Jones, Bow Street, Ceredigion 
* Dafydd Morgan Lewis, Aberystwyth 
* Y Barnwr Wyn Rees, Pentyrch 
* Huw Roberts, Pwllheli 
* Haydn Thomas, Y Fenni 
* Dr Peter Wyn Thomas, Caerdydd 
* Sulwyn Thomas, Caerfyrddin 
* Derec Williams, Llanuwchllyn 
* John Eric Williams, Pwllheli 
* Y Diweddar Athro Dr Phil Williams, Aberystwyth

### Gwisg Werdd
* Carys Ann Evans, Abergwaun. (Urdd Cerdd Ofydd, Telynores)
* William Michael Hughes, Carno. (Urdd Iaith Ofydd)
* Cecil Vernon Jones, Yr Hôb. (Urdd Iaith Ofydd)
* Brian William Baldwin, Prestatyn. (Urdd Llên Ofydd)
* Anne Sims Williams, Glanymôr, Llanelli. (Urdd Llên Ofydd)

; Urdd Ofydd er Anrhydedd

* Eirlys Cawdrey, Casnewydd 
* Mair Lloyd Davies, Tregaron 
* Janet Maureen Hughes, Llanrwst
* Ben Jones, Caerffili 
* Lona Jones, Penrhyncoch 
* Edith Macdonald, Chubut 
* Owain Aneurin Owain, Llansannan 
* Laura Richards, Y Foel 
* Nansi Selwood, Penderyn 
* Gareth Williams, Llanbrynmair 
* Dafydd Wyn Jones, Glantwymyn, Machynlleth

### Gwisg Las
* Bethan Mair Jenkins (Bethan Penderyn), Rhydychen (Urdd Cerddor)
* Mary Howell-Pryce (Mair Maldwyn), New Marston, Rhydychen (Urdd Cerddor)
* Alecs Peate (Telynores Powys), Llanfair Caereinion. (Urdd Cerddor, Telynores)

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Maldwyn

## Cyfeiriadau
Maldwyn 2003
Maldwyn a'r Gororau 2003
2003
Categori:Hanes Powys
Categori:2003 yng Nghymru
Davíð Oddsson

Gwleidydd a chyn Brif Weinidog o Gwlad yr Iâ yw **Davíð Oddsson** (ganwyd 17 Ionawr 1948); treuliodd gyfnod hirach fel Prif Weinidog y wlad nag unrhyw berson arall. Rhwng 2004-5 gwasanaethodd fel y Gweinidog dros Faterion Tramor.

Graddiodd yn ygsol Menntaskólinn í Reykjavík yn 1970 ac oddi yno yn Adran y Gyfraith Prifysgol Gwlad yr Iâ yn 1976. Gwasanaethodd Oddsson fel Maer Reykjavík rhwng 1982 a 1991.

Bu hefyd yn Gadeirydd Banc Canolog Gwlad yr Iâ rhwng 2005 a 2009 ond aeth yr hwch drwy'r siop a galwyd am ei ymddiswyddiad gan drigolion y wlad a'r Prif Weinidog newydd Jóhanna Sigurðardóttir. Fe'i gwnaed yn Olygydd y Morgunblaðið, un o bapurau newydd mwyaf Gwlad yr Iâ, ond unwaith eto, bu cryn anniddigrwydd ac ymddiswyddodd o fewn misoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Pobl o Wlad yr Iâ
Categori:Gwleidyddion o Wlad yr Iâ
Categori:Prif Weinidogion Gwlad yr Iâ
Gregor Mendel

Mynach Awstriaidd oedd **Gregor Johann Mendel** (22 Gorffennaf 1822 – 6 Ionawr 1884). Mae'n enwog am ei ddamcaniaeth ar etifeddiaeth ar gyfer pys.

Ganwyd Mendel yn Heinzendorf, Awstria (heddiw: Hyncice, y Weriniaeth Tsiec). Roedd wedi bod yn gweithio fel garddwr pan yn ifanc. Ar ôl astudio yn Olmutz Philosophical Institute daeth yn fynach Awstiniaidd yn Brno ym 1843. Mae'n debygol iddo astudio ym Mhrifysgol Fienna hefyd.

Roedd e'n astudio planhigion yn y fynachlog a rhwng 1856 a 1863 roedd e'n meithrin rhyw 28,000 o blanhigion pys ac yn datblygu ei ddamcaniaeth ar etifeddiaeth. Dechreuodd Syr Ronald Fisher, ystadegydd enwog, amau canlyniadau ei ymchwil gan ddweud eu bod nhw'n anghredadwy.

Darllenodd Mendel ei draethawd *Arbrofion ar gyfer planhigion croesryw* i Cymdeithas Hanes Naturiol Brünn yn Bohemia ym 1865 (cafodd y traethawd ei gyhoeddi y flwyddyn canlynol, ond ni wnaeth pobl sylweddoli pwysigrwydd ei ddamcaniaeth ar y pryd.. Ym 1900 gwnaeth Hugo de Vries, Carl Correns ac Erich von Tschermak ail-ddarganfod ei draethawd gan ddatblygu damcaniaeth modern ar gyfer esblygiad.

Bu Mendel farw ar 6 Ionawr 1884 yn Brno/Brünn, Awstria-Hwngari (sydd heddiw yn y Weriniaeth Tsiec).

Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Marwolaethau 1884
Categori:Biolegwyr o Awstria
Categori:Mynachod
Y Berfeddwlad

Yr enw canoloesol ar y rhan o ogledd Cymru sy'n gorwedd rhwng Afon Conwy ac Afon Dyfrdwy oedd **Y Berfeddwlad**. Mae'n gyfateb yn fras i'r hen sir Clwyd. Enw arall arno oedd Gwynedd Is Conwy.

Fe'i gelwid Y Berfeddwlad (*perfedd*, "canol") nid am ei fod yn y canol rhwng Gwynedd Uwch Conwy, prif diriogaeth tywysogion Gwynedd, a'r Y Mers Normanaidd, ond am ei fod yn newid dwylo'n aml rhwng Gwynedd a Phowys, ac yn neilltuol felly rhwng Gwynedd a Phowys Fadog.

## Cantrefi a chymydau
Rhennid y Berfeddwlad yn bedwar cantref a deudddeg cwmwd, sef:
*Cantref Rhos
**Y Creuddyn
**Uwch Dulas
**Is Dulas
*Cantref Rhufoniog
**Uwch Aled
**Is Aled
**Ceinmeirch
*Cantref Dyffryn Clwyd
**Dogfeiling
**Colion
**Llannerch
*Cantref Tegeingl
**Rhuddlan
**Prestatyn
**Cwnsyllt

Categori:Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Hanes Wrecsam
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Gogledd Cymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy a'r Cylch 1958

bawd|300px|Paul Robeson ar y llwyfan yn ystod y gymanfa ganu
bawd|300px|Enillydd y Goron: Llewelyn Jones o Lanbadarn gyda'r Archdderwydd
bawd|300px|Cadeirio T. Llew Jones

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy a'r Cylch 1958''' yn nhref Glyn Ebwy, Sir Fynwy (Blaenau Gwent bellach). Er bod y rheol Gymraeg wedi'i sefydlu, bu eithriadau yn yr Eisteddfod hon; fe siaradodd Aneurin Bevan, yr aelod seneddol lleol o 1929 tan 1960, yn y Saesneg, gan na throsglwyddodd ei rieni'r iaith Gymraeg iddo, a oedd yn arferiad cyffredin y dyddiau hynny. Disgrifiodd Bevan yr Eisteddfod fel "conglfaen gwareiddiad", ac anogodd beidio â chyfeirio at "Gymru a Mynwy" mwyach gan mai nodweddion Cymreig oedd i bobl Mynwy.

Bu cryn ddadlau yn y wasg ynglŷn â'r rheol Gymraeg; roedd y Western Mail yn dadlau am lai o Gymraeg yn yr Eisteddfod, er mwyn y di-Gymraeg, ond yr oedd eraill yn poeni y byddai'r Eisteddfod yn dychwelyd i fod yn ddwyieithog unwaith yn rhagor. Roedd y rheol Gymraeg yn golygu bod cannoedd o bobl yng Nglyn Ebwy wedi eu diddori yn y Gymraeg ac yn awyddus i'w dysgu.

T. Llew Jones oedd enillydd y gadair, bardd ac awdur nifer fawr o lyfrau darllen i blant. Testun yr awdl oedd *Caerllion-ar-Wysg*. Yn yr awdl, mae tad-cu yn poeni bod ei ŵyr yn cyfeillachu gyda'r Rhufeiniaid, gan ddysgu eu hiaith a'u diwylliant ac yn troi'i gefn ar Gymru a'r Gymraeg. Roedd y neges hon yn hynod o berthnasol i'r hyn oedd yn digwydd yng Nghymru ym 1958 a hyd yn oed heddiw.

Bu dadleuon eraill hefyd yn *Baner ac Amserau Cymru*; beirniadodd R. Gerallt Jones y beirniaid am eu dibyniaeth ar chwaeth bersonol a'u safon isel, a beirniadodd Kate Roberts yr Eisteddfod am beidio â thalu sylw teilwng i'r nofel a diffyg urddas seremoni'r fedal ryddiaith.

Ymwelodd Paul Robeson â'r Eisteddfod hon.

## Oriel 

Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1958, Ebbw Vale (1495369).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1958, Ebbw Vale (1500911).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1958, Ebbw Vale (1502736).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1958, Ebbw Vale (1500897).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1958, Ebbw Vale (1502345).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1958, Ebbw Vale (1500904).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1958, Ebbw Vale (1502733).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1958, Ebbw Vale (1502342).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1958, Ebbw Vale (1488193).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1958, Ebbw Vale (1502730).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1958, Ebbw Vale (1502372).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1958, Ebbw Vale (1495378).jpg
Delwedd:Preparations for the National Eisteddfod at Ebbw Vale, 1958 (1494540).jpg

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010

Glyn Ebwy 1958
1958
Glyn Ebwy 1958
Categori:Hanes Blaenau Gwent
Categori:1958 yng Nghymru
Llandybïe

Pentref diwydiannol a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llandybïe** (hefyd **Llandybie**; weithiau hefyd **Llandebie**). Mae'n un o'r pentrefi mwyaf yn y sir. Sir ger Rhydaman. Mae Gorsaf reilffordd Llandybïe ar llinell Rheilffordd Calon Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd eglwys yn Llandybïe gan y Santes Dybïe (Tybïe), un o blant niferus Brychan, brenin Brycheiniog.

Sefydlwyd Llyfrau'r Dryw yn Llandybïe gan y brodyr Aneirin Talfan Davies ac Alun Talfan Davies yn 1940.

Mae'n gartref i Gôr Meibion Llandybïe.

## Cymuned Llandybïe
Mae ardal Cyngor Cymuned Llandybïe yn fawr hefyd, gydag 8,700 o drigolion - dros 6,000 ohonynt yn Gymraeg eu hiaith - ac yn cynnwys pentrefi Saron, Blaenau, Cae'r-bryn, Cwmgwili, Pen-y-banc, Capel Hendre, Pentregwenlais a Phen-y-groes.

## Addysg
Lleolir Ysgol Gynradd Llandybïe yn y pentref. Mae'n ysgol ddwyieithog.

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Llandybie ym 1944. Am wybodaeth bellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandybie 1944

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Côr Meibion Llandybïe
*Gwefan Ysgol Gynradd Llandybîe  (Saesneg yn bennaf)

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
AT&T

Cwmni telegyfathrebu Americanaidd yw **AT&T Inc.** Ffurfiodd y cwmni cyfredol, a leolir yn San Antonio, Texas, yn 2005 pan brynodd SBC Communications ei riant-gwmni, AT&T Corp.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau a leolir yn San Antonio, Texas
Categori:Cwmnïau a restrir ar fynegai Dow Jones Industrial Average
Categori:Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Efrog Newydd
Categori:Cwmnïau telegyfathrebu'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflenwyr gwasanaeth rhyngrwyd yr Unol Daleithiau
Categori:Gwasanaethau cyhoeddus (cwmnïau) yr Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1983
Leif Eriksson

Morwr o Lychlynwr oedd **Leif Eriksson** (neu **Leif Eiriksson**: fl. dechrau'r 11g), yn fab i Erik Goch, herwr Norwyaidd. Thjodhild oedd ei fam. Fe'i magwyd yng Ngwlad yr Ia.

Yn ôl y *Grœnlendinga Saga*, gadawodd ar fordaith i'r gorllewin a darganfod "Vinland" (America), ond does dim sicrwydd o hynny.

Eriksson, Leif
Eriksson, Leif
Eriksson, Leif
Vasco da Gama

Fforiwr o Bortiwgal oedd **Vasco da Gama** (1469?-24 Rhagfyr 1524), y fforiwr cyntaf i hwylio rhwng Ewrop ac India.

Categori:Fforwyr y 15fed ganrif
Categori:Fforwyr yr 16eg ganrif
Categori:Fforwyr o Bortiwgal
Categori:Genedigaethau 1469
Categori:Marwolaethau 1524
Categori:Morwyr o Bortiwgal
Watcyn Wyn

Pregethwr, bardd, nofelydd, emynydd ac ysgolfeistr enwog iawn yn ei ddydd oedd **Watcyn Wyn**, enw llawn **Watkin Hezekiah Williams** (1844 – 1905), a aned ger Brynaman yn Sir Gaerfyrddin.

## Bywgraffiad
Glowr oedd ar ôl gadael ysgol yn gynnar, ond fe aeth ati i addysgu ei hun. Sefydlodd ysgol, sef Ysgol y Gwynfryn, Rhydaman a roddodd gyfle i nifer fawr o fechgyn fedru mynd i'r weinidogaeth.

Roedd Watcyn Wyn yn eisteddfodwr brwd ac yn adnabod nifer o ffigyrau mawr yr oes. Er nad oes llawer o werth parhaol i'r rhan fwyaf o'i gerddi, ysgrifennodd hunangofiant - *Adgofion Watcyn Wyn* - sy'n cynnwys adrannau am ei blentyndod a llencyndod yn ardal Brynaman.

Ar y cyd ag Elwyn Thomas ysgrifennodd ddwy nofel ramantaidd yn ogystal.

## Llyfryddiaeth
bawd|Watcyn Wyn
### Gwaith Watcyn Wyn
**Caneuon* (1871)
**Hwyr Ddifyrion* (1883)
**Cân a Thelyn* (1895)
*(gyda Elwyn Thomas) *Nansi merch y pregethwr dall* (1906)
*(gyda Elwyn Thomas) *Irfon Meredydd* (1907)
**Adgofion Watcyn Wyn*, golygwyd gan Gwili (Y Cwmni Cyhoeddiadol Addysgol, Merthyr Tudful, 1907)

### Astudiaethau
*Bryan Martin Davies, ''Rwy'n gweld o bell* (1980). Astudiaeth.
*Pennar Griffiths, *Cofiant Watcyn Wyn'' (1915)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Prifeirdd
Robin Llywelyn

Nofelydd Cymraeg yw **Robin Llywelyn** (ganed 24 Tachwedd 1958). Mae wedi ennill y Fedal Ryddiaith yn yr Eisteddfod ddwywaith, a Gwobr Goffa Daniel Owen unwaith am y nofel *Un Diwrnod yn yr Eisteddfod*.

Fe yw rheolwr-gyfarwyddwr pentre Portmeirion. Mae'n ŵyr i Clough Williams-Ellis, pensaer Portmeirion.

## Gweithiau
* *Seren Wen ar Gefndir Gwyn* (Medal Ryddiaith, 1992)
* ''O'r Harbwr Gwag i'r Cefnfor Gwyn* (Medal Ryddiaith, 1994)
* *Y Dŵr Mawr Llwyd* (straeon byrion, 1995)
* *Un Diwrnod yn yr Eisteddfod* (Gwobr Goffa Daniel Owen, 2004)

## Llyfryddiaeth
*Angharad Price, *Llên y Llenor: Robin Llywelyn'' (Gwasg Pantycelyn, 2000)

## Cyfeiriadau 

Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Feirionnydd
Y Fedal Ryddiaith

Un o brif wobrau Eisteddfod Genedlaethol Cymru, am gyfrol o ryddiaith yw'r **Fedal Ryddiaith** (gynt: **Y Fedal Lên**). Mae'r seremoni wobrwyo yn digwydd ar ddydd Mercher yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae'r gyfrol lwyddiannus yn cael ei chyhoeddi yn ystod yr Eisteddfod ac mae'r llenor llwyddiannus yn cael ymuno â'r Orsedd, yn Urdd y Wisg Wen, y flwyddyn ganlynol, os nad yw eisoes yn aelod. Fe gyflwynwyd y fedal hon am y tro cyntaf ym 1937.

Yn y blynyddoedd cynnar, cyflwynwyd y "Fedal Aur" y flwyddyn ganlynol, wedi'r Eisteddfod dan sylw, "am y cynnyrch llenyddol gorau" o'r Eisteddfod gynt.

## Rhestr enillwyr y Fedal Ryddiaith
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* "Enillwyr y Fedal Ryddiaith", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol 


Medal Ryddiaith
Categori:Gwobrau llenyddol Cymraeg
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Rhestrau llyfrau Cymraeg
Ynys Bŷr

Ynys fechan yn y môr ar ymyl Bae Caerfyrddin i'r de o Ddinbych y Pysgod yn Sir Benfro yw **Ynys Bŷr** (Saesneg: *Caldey Island* o'r Hen Norseg *Keld-Eye* 'Ynys Oer'). Mae'n cael ei henwi ar ôl y mynach cynnar Pŷr (digwydd ei enw yn ail ran enw tref Maenorbŷr, ar y tir mawr cyferbyn â'r ynys, yn ogystal). Mae'r ynys tua tair milltir o hyd, ac o hinsawdd fwyn gyda'r awel gynnes yn dod i mewn o'r Iwerydd.

## Hanes
Mae'r ynys wedi bod yn lle i fyw ers canrifoedd. Mae archaeolegwyr wedi darganfod olion pobl oedd yn byw yn Hen Oes y Cerrig yn Ogof Nana ar yr ynys.

Mae'n debyg ei bod fwyaf adnabyddus am ei mynachlog. Adeiladwyd y gyntaf gan Sant Dyfrig yn y chweched ganrif. Clas Cymreig oedd y sefydliad hwnnw. Yn ôl un traddodiad, claddwyd Sant Cathen, sefydlydd Llangathen, yno. Yn amser y Normaniaid adeiladwyd priordy ar safle'r hen fynachlog ac mae rhan o'r hen adeilad yno o hyd. Roedd y Benedictiaid yno o 1136 tan i Harri VIII o Loegr ddiddymu'r mynachlogydd yn 1536. Sefydlodd grŵp Benedictiaid Anglicanaidd fynachlog ar yr ynys yn 1906, a derbyniwyd hwy i'r Eglwys Gatholig yn 1913. Oherwydd trafferthion ariannol, gwerthwyd yr ynys i’r Sistersiaid, a gyrhaeddodd yn 1929 ac sydd yno hyd heddiw..

Mewn capel heb fod ymhell o'r priordy mae carreg gyda ysgrifen Ogam ac ysgrifen Ladin arni. Mae'r ogam yn darllen - 'Dyma (golofn) Moel Dolbrochion mab .......', a'r Lladin: 'Rwyf i wedi ei ddarpar â chroes. Gofynnaf i bawb a gerddo y ffordd hon weddïo dros enaid Cadwgan.'

Adeiladwyd goleudy ar yr ynys yn 1828.

## Mynediad
Mae llongau yn hwylio drosodd i'r ynys o Ddinbych y Pysgod yn rheolaidd yn nhymor yr haf.

250px|chwith|Map o'r ynys (1952)
250px|dim|Priordy Ynys Bŷr

## Gweler hefyd
*Maenor Bŷr
*Pŷr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol yr ynys

Categori:Clasau
Categori:Dinbych-y-pysgod
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Tai crefydd Cymru
Byr
Byr
Gorsedd y Beirdd

Cymdeithas o feirdd, llenorion, cerddorion a phobl nodedig eraill y byd diwylliannol Cymraeg yw **Gorsedd Cymru** neu **Yr Orsedd**. Fe'i sefydlwyd fel **Gorsedd Beirdd Ynys Prydain** gan Iolo Morganwg yn Llundain yn 1792 ac mae'r enw llawn yn parhau fel enw seremonïol. Yn Awst 2019 penderfynwyd arddel yr enw Gorsedd Cymru yn hytrach na Gorsedd y Beirdd.

Mae tair carfan o aelodau yn perthyn i'r orsedd ac mae gan bob grŵp ei liw. Daw'r Archdderwydd bob amser o blith y rhai sy'n gwisgo gwyn. Gellir dod yn aelod drwy lwyddo mewn arholiad, cael eich dewis i ddod yn aelod neu drwy ennill y gadair, y goron neu'r Fedal Ryddiaith mewn Eisteddfod Genedlaethol. Yn ogystal ag ar lwyfan yr Eisteddfod Genedlaethol mae'r Orsedd yn cyfarfod yng Nghylch yr Orsedd. Unwaith, cynhaliwyd cyfarfod o'r orsedd yn Llydaw.

Fe anrhydeddir bob blwyddyn Gymry amlwg sydd wedi gwneud cyfraniad i Gymru drwy eu gwahodd i ddod yn aelod o'r orsedd.
[258x258px|bawd|[Baner yr Orsedd|chwith]]
[bawd|233x233px|Brenhines y Fro yn dal y [Corn Hirlas, Eisteddfod 1955]]
Cynhaliwyd Eisteddfod Caerfyrddin 1819 yng ngwesty'r Llwyn Iorwg (neu'r *Ivy Bush*) yng Nghaerfyrddin, a phenderfynwyd cynnwys yr Orsedd fel rhan o'r defodau.  Ers hynny mae'r Orsedd wedi dod yn fwyfwy cyfystyr â seremonïau'r Eisteddfod Genedlaethol, yn arbennig seremonïau'r Cadeirio, y Coroni a'r Fedal Ryddiaith. Mae ambell i Archdderwydd wedi defnyddio ei safle i wneud datganiadau gwleidyddol.

Gwaith dychymyg Iolo Morganwg yw'r Orsedd. Bathodyn yr Orsedd yw'r Nod Cyfrin sydd ar holl regalia'r Orsedd. Ymhlith y rhai sy'n cael eu gwisgo gan yr Archdderwydd mae coron, dwyfronneg a theyrnwialen. Yn perthyn i'r orsedd hefyd mae Baner yr Orsedd, Cleddyf yr Orsedd a'r Hanner Cleddyf. Bydd cleddyf yr orsedd yn cael ei ddefnyddio i agor a chau'r Orsedd ac yn ystod seremonïau'r Eisteddfod. Cleddyf heddwch yw hi a dyna pam na fydd byth yn cael ei thynnu'r holl ffordd o'r wain.

Cyflwynir y Corn Hirlas i'r Archdderwydd gan un o famau'r fro i estyn croeso'r ardal i'r eisteddfod. Yn hanesyddol roedd yr hen gorn yfed yn llys y tywysogion yn estyn croeso i'r gwahoddedigion i'r llys. Bydd un o forynion yr ardal yn rhoi Aberthged i'r Archdderwydd sef ysgub o ŷd, gwair a blodau'r maes yn arwydd o roddion Duw i'r ardal.

## Gweler hefyd
*Derwydd
*Derwyddiaeth
*Gorsedd
*Gorseth Kernow - Gorsedd Cernyw
*Goursez Vreizh - Gorsedd Llydaw

## Llyfryddiaeth
* Hanes Gorsedd y Beirdd gan Geraint Bowen a Zonia Bowen . Cyhoeddiadau Barddas, Dinbych 1991

## Dolenni allanol
* Lluniau hanesyddol o'r Orsedd, o ddechrau'r 20fed ganrif 
* Lluniau o'r Orsedd fodern
* Rhagarweiniad i'r Eisteddfod ar wefan Amgueddfa Werin Cymru 
## Cyfeiriadau
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Iolo Morganwg
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1792