open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llu Cynorthwyol Diogelwch Rhyngwladol

Llu milwrol a arweinir gan NATO yn Affganistan yw'r **Llu Cynorthwyol Diogelwch Rhyngwladol** neu **ISAF** a sefydlwyd gan Benderfyniad 1386 Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig ar 20 Rhagfyr 2001. Mae'n cymryd rhan yn Rhyfel Affganistan.

Mae gwledydd sy'n cyfrannu lluoedd yn cynnwys Rwmania, Gwlad Belg, Bwlgaria, Denmarc, Canada, yr Unol Daleithiau, y Deyrnas Unedig, yr Eidal, Ffrainc, yr Almaen, De Corea, Sbaen, Twrci, Gweriniaeth Iwerddon, Gwlad Pwyl, Portiwgal, a'r mwyafrif o aelodau'r Undeb Ewropeaidd a NATO a hefyd Awstralia, Seland Newydd, Aserbaijan, a Singapôr.

Wrth i ISAF encilio o Affganistan mae'n trosglwyddo'i gyfrifoldebau i Luoedd Diogelwch Cenedlaethol Affganistan (ANSF), ond mae'r berthynas wedi ei niweidio gan ymosodiadau "gwyrdd-ar-las" gan aelodau ANSF yn erbyn lluoedd ISAF, a gan gyrchoedd awyr NATO ar sifiliaid yn Affganistan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Lluoedd milwrol
Categori:NATO
Categori:Rhyfel Affganistan (2001–21)
Frederick Chiluba

Gwleidydd o Sambia oedd **Frederick Jacob Titus Chiluba** (30 Ebrill 1943 - 18 Mehefin 2011).  Arlywydd Sambia rhwng 1991 a 2002 oedd ef.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Arlywyddion Sambia
Categori:Gwleidyddion o Sambia
Ymgyrch Condor

bawd|300px|Gwyrdd: aelodau gweithgar (Yr Ariannin, Bolifia, Brasil, Paragwái, Tsile, Wrwgwái). Gwyrdd golau: aelodau achlysurol (Colombia, Periw, Feneswela). Glas: (UDA).
Ymgyrch ddirgel o ormes wleidyddol a weithredwyd gan lywodraethau adain-dde yn Ne America yn y 1970au oedd **Ymgyrch Condor** ( neu *Plan Cóndor*, ) oedd yn cynnwys bradlofruddio, herwgipio, artaith, diflaniad gorfodol, a gweithredoedd cudd-wybodaeth. Aelodau'r cynllun oedd yr Ariannin, Bolifia, Brasil, Paragwái, Tsile, ac Wrwgwái. Bwriad y rhaglen oedd i gael gwared ar ddylanwad a syniadau sosialaidd a chomiwnyddol ac i reoli mudiadau oedd yn gwrthwynebu'r llywodraethau. Amcangyfrifir i 15,000–30,000 o bobl farw o ganlyniad i Ymgyrch Condor.

Wedi iddo gipio grym yn Tsile ym 1973, cychwynnodd yr Arlywydd Augusto Pinochet ar ymgyrch o ormes yn erbyn yr adain chwith. Sefydlwyd cynllun ffurfiol rhwng y chwe gwlad mewn cyfarfod o gynrychiolwyr cudd-wybodaeth filwrol ar 25 Tachwedd 1972, pen-blwydd Pinochet yn 60 oed. Cytunodd y llywodraethau i ddanfon timau i wledydd ei gilydd i gadw golwg ar wrthwynebwyr gwleidyddol ac i'w lladd. Cafodd canolfan i gydlynu gwybodaeth ei sefydlu ym mhencadlys y Dina, heddlu cudd Tsile, yn Santiago.

Tri cham oedd i'r cynllun: yn gyntaf, i herwgipio, holi, ac arteithio; yn ail, i hwyluso'r cydweithrediad rhwng gwasanaethau cudd-wybodaeth, gan gynnwys rhannu gwybodaeth a chydlynu gwyliadwriaeth; ac yn drydydd, gweithredoedd cudd i ladd gwrthwynebwyr alltud mewn gwledydd tramor.

## Unbennaeth Alfredo Stroessner (Paragwái) 
## Unbennaeth Hugo Banzer (Bolifia) 
## Llywodraeth sifil-filwrol Wrwgwái 
## Rôl yr Unol Daleithiau 
## Cyfrifoldeb a chyfiawnder 
Ar 10 Awst 1979, cyhoeddodd y papur newydd *El Mercurio* (Santiago) fod llofruddiaeth Letelier yn rhan o gynllun gan lywodraethau'r Côn Deheuol i drechu'r adain chwith, dan enw "Condor". Daeth cadarnhâd o'r cynllun i sylw'r byd ym mis Rhagfyr 1992 pan ddarganfu archif o ddogfennau mewn gorsaf heddlu yn Asuncion oedd yn cynnwys manylion am gannoedd os nad miloedd o bobl a gafodd eu herwgipio, eu harteithio, a'u llofruddio. Ers hynny, cyhoeddwyd mwy na 200 o warantau i arestio swyddogion milwrol am eu rhan yn Ymgyrch Condor.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Davis, William Columbus. *Warnings from the Far South: Democracy versus Dictatorship in Uruguay, Argentina, and Chile* (Efrog Newydd: Praeger Publishers, 1995).
* Dinges, John. *The Condor Years: How Pinochet and His Allies Brought Terrorism to Three Continents* (Efrog Newydd: New Press, 2004).
* McSherry, J. Patrice. *Predatory States: Operation Condor and Covert War in Latin America* (Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, 2005).

Categori:Camdriniaethau hawliau dynol
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yr Unol Daleithiau
Categori:Gwrth-gomiwnyddiaeth
Categori:Hanes yr Ariannin
Categori:Hanes Bolifia
Categori:Hanes Brasil
Categori:Hanes Paragwái
Categori:Hanes Tsile
Categori:Hanes Wrwgwái
Categori:Y Rhyfel Oer
Paill

[bawd|Blaen briger [tiwlip gyda nifer o ronynnau paill]]
[bawd|250px|Siot agos o flodyn cactws a'i [briger|friger]]

Powdr sy'n medru bod yn fân neu'n fras ac sy'n cynnwys meicrogametoffytau hadau'r planhigion, sy'n cynhyrchu'r gametau gwryw ydy **paill**. Mae gan gronynnau paill gragen galed sy'n amddiffyn y celloedd sberm yn ystod y broses o symud o'r briger i bistil planhigion sy'n blodeuo neu o'r côn i gôn benyw conwydd. Pan fo paill yn glanio ar bistil cydnaws, mae'n egino ac yn cynhyrchu peilldiwb sy'n trosglwyddo'r sberm i ofwl yr ofari. Mae gronynnau paill unigol mor fach mae angen eu chwyddo er mwyn medru eu gweld yn fanwl.

Categori:Anatomeg planhigion
Team Halfords Bikehut

Ffurfiwyd tîm seiclo cenedlaethol a phroffesiynol **Team Halfords Bikehut** ym mis Ionawr 2008. Dave Brailsford, cyfarwyddwr perfformiad British Cycling oedd rheolwr cyffredinol y tîm. Cafodd ei grybwyll fel y tîm seiclo proffesiynol Prydeinig cyntaf ar gyfer merched, ond roedd rhai dynion ar y tîm hefyd megis Rob Hayles. Daeth y tîm i ben wedi diwedd tymor rasio 2009, a symudodd nifer o'r reidwyr i'r tîm Albanaidd Endura Racing.

Arweinwyd y tîm gan Nicole Cooke yn 2008:

*Catherine Hare
*Emma Trott
*Jess Allen
*Jo Rowsell
*Katie Colclough
*Katie Curtis
*Lizzie Armistead
*Nicole Cooke
*Rob Hayles
*Sharon Laws
*Tom Southam
*Wendy Houvenaghel

Roedd aleodau tîm gwrywaidd 2009 yn gymysgedd o raswyr ffordd a beicio mynydd:

*Rob Hayles
*Ed Clancy
*Ian Wilkinson
*Andy Tennant
*Mark McNally
*Rob Partridge
*Seb Batchelor
*David Fletcher
*Annie Last
*Sharon Laws
*Ian Bibby

Each rode a Boardman Bike

## Cyfeiriadau
Categori:Timau seiclo
Categori:Sefydliadau 2008
Categori:Dadsefydliadau 2009
Athrawiaeth polisi tramor

Datganiad cyffredinol sy'n gosod polisi tramor fel athrawiaeth â safbwyntiau a nodau penodol yw **athrawiaeth polisi tramor**. Ei phwrpas yw i ddarparu rheolau cyffredinol i arwain a phenderfynu ar bolisi tramor.

## Gweler hefyd 
* Athrawiaeth filwrol


Categori:Diplomyddiaeth
Categori:Polisi tramor
Love in Rewind

Cân Saesneg gan Dino Merlin yw "***Love In Rewind***". Cynrychiolodd y gân Fosnia a Hertsegofina yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011. Dywedodd Merlin bod y gân am stori bywyd pobl canol oed.

## Lleoliadau siart
## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Eurovision 2011
Categori:Senglau 2011
Gwres

Math o egni a gynhyrchir gan fudiant mewnol gronynnau'r mater yw **gwres**. Gall gwres lifo o un man mewn mater neu system thermodynamig i fan arall. Mae'n wahanol i dymheredd, sef mesur o fuanedd cyfartalog o'r gronynnau mewn mater. Gall gwres lifo rhwng ddefnyddiau o dymhereddau gwahanol drwy un o dair dull:

*Dargludiad
*Darfudiad
*Pelydriad

Mesur safonol S.I. gwres yw'r joule.
New Tomorrow

Cân Saesneg gan band pop/Roc o Ddenmarc A Friend In London yw "***New Tomorrow***". Enillodd y gân y gystadleuaeth Dansk Melodi Grand Prix 2011 ar 26 Chwefror 2011 a chynrychiolodd y gân Ddenmarc yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011 yn Düsseldorf, Yr Almaen. Y sengl gyntaf o'u halbwm cyntaf yw "*New Tomorrow*".

## Eurovision
Perfformiodd A Friend In London eu cân yn yr ail rownd gyn-derfynol Eurovision a daeth y band ail gyda 135 pwynt. Perfformiodd y band eto yn y rownd derfynol, daethant bumed gyda 134 pwynt yn cynnwys 12 pwynt oddi wrth Gwlad yr Iâ, Yr Iseldiroedd ac Iwerddon.

## Lleoliadau siart
## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Eurovision 2011
Categori:Senglau 2011
Watch My Dance

Cân gan ganwr Cypriot/Groegwr Loukas Giorkas (gyda Stereo Mike) yw "***Watch My Dance***". Cynrychiolodd y gân Wlad Groeg yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011. Ar 20 Mawrth 2011, enillodd Giorkas rownd derfynol lleol yn erbyn 5 artist eraill i gynrychioli Gwlad Groeg yn Eurovision.

## Eurovision
Perfformiodd Giorkas a Stereo Mike cyntaf yn y rownd gyn-derfynol gyntaf Eurovision ar 10 Mai 2011 ac enillant hwy'r rownd gyda 133 pwynt. Yn y rownd derfynol, perfformiodd y ddau yn nawfed a sgoriant 120 pwynt, yn cynnwys 12 pwynt oddi wrth Cyprus, yn dod seithfed.

## Lleoliadau siart
## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Eurovision 2011
Categori:Senglau 2011
Margiad Evans

Enw llenyddol y bardd, nofelydd a'r darlunydd Eingl-Gymreig, **Peggy Eileen Whistler**, oedd **Margiad Evans** (17 Mawrth 1909 – 17 Mawrth 1958).

## Bywgraffiad
Ganed Peggy Whistler yn Uxbridge, Middlesex, yn ferch i Godfrey James Whistler (1866–1936), clerc ysiwrans. Tyfodd ei hanwyldeb tuag at gefn gwlad Swydd Henffordd wedi iddi gychwyn ymweld à'i modryb yn y Rhosan ar Wy o 1918 ymlaen. Symudodd y teulu i fyw gerllaw yn Bridstow ym 1921, ac addysgwyd hi yn y Rhosan ac yng Ngholeg Celfyddydau Henffordd.

Cymerodd ei henw llenyddol, Evans, oddi wrth mam ei thad. Lleolwyd ei nofelau enwocaf yn yr ardal, sef *Country Dance* (1932) ac *Autobiography* (1943). Ysgrifennodd dri dilyniant i *Country Dance* (a grewyd yn gyfres radio BBC yn 2006), sef *The Wooden Doctor* (1933), *Turf or Stone* (1934), a *Creed* (1936). Darluniodd rhai o'i chyfrolau ei hunan yn ogystal.

Priododd Whistler Gymro, George Michael Mendus Williams, ar 28 Hydref 1940, ac aethont i fyw i fferm yn Llangarron, lle bu ei gŵr yn gweithio. Rhoddodd orau ar ysgrifennu ei phumed nofel i ysgrifennu hunangofiant yn ei lle. Cyhoeddodd hefyd gyfrol o farddoniaeth, *Poems from Obscurity* (1947), a straeon byrion, *The Old and the Young* (1948), a ysgrifennodd tra roedd ei gŵr yn gwasanaethu yn y fyddin. Symudont i Elkstone, ger Caerloyw ym 1950, lle hyfforddodd ei gŵr i ddod yn athro. Darganfu ei bod yn epileptig ac arweiniodd hyn at *A Ray of Darkness* (1952).

Ganed eu merch Cassandra ym 1951, a symudodd y teulu i Hartfield, Sussex ym 1953, lle dechreuodd ei gŵr ddysgu. Dechreuodd ddiddef o iechyd gwael ac roedd yn hiraethu am y Mers. Ysgrifennodd hanes ei bywyd wedi iddi dderbyn diagnosis o dyfiant ar yr ymenydd, sef *The Nightingale Silenced* (1954). Enillodd ei hail gyfrol o farddoniaeth, *A Candle Ahead* (1956), wobr gan bwyllgor Cymreig y Cyngor Celfyddydau Prydeinig ychydig wythnosau cyn iddi farw, ar ei phen-blwydd ar 17 Mawrth 1958 yn Tunbridge Wells, Caint.

Mae diddordeb yng ngwaith Margiad Evans wedi cael ei adfywio ers yr 1990au hwyr, wedi ail-gyhoeddiad *The Old and the Young* ym 1998, a *Country Dance* a *The Wooden Doctor* yn 2005 a *Turf or Stone* yn 2010. Cynhaliwyd cynhadledd ei chanmlwyddiant yn Aberystwyth yn 2009.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth 
* Moira Dearnley: *Margiad Evans* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1982) ISBN 0-7083-0820-1
* I. Parry, 'Margiad Evans', yn *Speak Silence  Essays* (1988)
* Ceridwen Lloyd-Morgan: *Margiad Evans* (Seren Books, 1998) ISBN 1-85411-220-1

## Dolenni allanol
*BBC interview: Catrin Coller on Margiad Evans
*Country Dance 'rediscovered'
*Honno: discovering Women Writers of Wales: article on Margiad Evans
*Margiad Evans papers at the National Library of Wales 
*Synopsis of *Country Dance* 

Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1958
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Beirdd o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Darlunwyr o Gymru
Categori:Darlunwyr o Loegr
Categori:Pobl o Middlesex
Categori:Pobl o Swydd Henffordd
Taken by a Stranger

Cân gan Lena a gynrychiolodd Yr Almaen yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011 yw "***Taken by a Stranger***". Ysgrifennwyd gan Gus Seyffert, Nicole Morier a Monica Birkenes a chynhyrchwyd gan Stefan Raab a Reinhard Schaub ar gyfer ail albwm Lena, *Good News*.

Dewiswyd y gân i gynrychioli'r Almaen gan bleidlais ffônau ar sioe Yr Almaen *Unser Song für Deutschland* (''Ein Cân i'r Almaen'') ar 18 Chwefror 2011.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Eurovision 2011
Categori:Senglau 2011
Julie Christie

Actores Seisnig ydy **Julie Frances Christie** (ganed 14 Ebrill 1941). Fe'i ganwyd yn yr India Brydeinig i rieni Seisnig a symudodd i Loegr pan oed yn chwe mlwydd oed, lle mynychodd ysgol breswyl.

Ym 1961, dechreuodd ei gyrfa actio mewn cyfres deledu i'r BBC a'r flwyddyn ganlynol cafodd ei rhan mawr cyntaf mewn comedi ramantaidd. Ym 1965 daeth yn adnabyddus i gynulleidfaoedd rhyngwladol fel y model "Diana Scott" yn y ffilm *Darling*. Y flwyddyn honno hefyd chwaraeodd ran "Lara" yng nghynhyrchiad David Lean o *Doctor Zhivago*. Fe'i hystyriwyd hefyd yn eicon pop Llundain yn ystod y 1960au. Enillodd Wobr yr Academi, Golden Globe, BAFTA, a Gwobr Cymdeithas yr Actorion Sgrîn.

Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Llysieuwyr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Llysiau'r dryw

Genws sy'n cynnwys 12-15 math o blanhigyn llysieuol lluosflwydd yn nheulu Rosaceae yw '''llysiau'r dryw''' (, ). Mae'n frodorol i hemisffer y gogledd, gyda math o'r planhigyn yn Affrica hefyd. Mae'n tyfu rhwng 0.5–2m mewn taldra, gyda dail pluog bylchog, a blodau melyn bach.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Rosaceae
Cato Institute

Melin drafod ryddewyllysol a leolir yn Washington, D.C. yw'r **Cato Institute**.

bawd|dim|250px|Adeilad y Cato Institute yn Washington, D.C.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Melinau trafod
Categori:Rhyddewyllysiaeth
Categori:Sefydliadau 1977
Categori:Sefydliadau a leolir yn Washington, D.C.
Islam yn Rwsia

[bawd|250px|de|[Mosg yn St Petersburg.]]
bawd||250px|de|Rhanbarthau yn Rwsia gyda mwyafrif Fwslimaidd.
Islam yw'r ail grefydd fwyaf o ran dilynwyr yn Ffederasiwn Rwsia. Trigolir y mwyafrif o Fwslimiaid y Ffederasiwn yng Ngogledd y Cawcasws, sef pobloedd yr Adyghe, Balkariaid, Circassiaid, Dagestaniaid, Ingush, Kabardin, Karachay, a'r Tsietsniaid, a Rhanbarth y Folga, sef y Tatariaid a'r Bashkiriaid.


Categori:Crefydd yn Rwsia
Rwsia
Asterix a'r Cryman Aur

'''''Asterix a'r Cryman Aur''''' () yw'r ail gyfrol yng nghyfres *Asterix*, a ysgrifennwyd gan René Goscinny a darlunwyd gan Albert Uderzo.

Categori:Asterix
Categori:Llyfrau 1960
Carn an Fhidhleir (copa deheuol)

Mae **Carn an Fhidhleir (copa deheuol)**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn  Ucheldir yr Alban; .

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; nid yw'r copa hwn wedi'i gofrestru bellach. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 7 Gorffennaf 2008.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Poplysen wen

Math o boplysen sy'n gysylltiad i'r aethnenni (*Populus* sect. *Populus*) yw **poplysen wen** (, ). Mae'n frodorol i Sbaen a Morocco, ac i ganol Ewrop (gogledd yr Almaen a Gwlad Pwyl) ac i ganol Asia. Mae'n tyfu mewn llefydd llaith, fel arfer ar lan y dŵr, lle mae'r haf yn boeth ac mae'r gaeaf yn oer. Mae enwau eraill sydd ar y goeden yn cynnwys **Poplysen Lwyd** ac **Abele**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coed
Categori:Salicaceae
Blodau'r gwynt

Genws sy'n cynnwys tua 20-30 math o blanhigion yw '''blodau'r gwynt** (hefyd **llysiau'r cwsg''', ). Mae blodau'r gwynt yn nheulu Ranunculaceae, ac mae'n frodorol i Ewrop ac Asia.

Mae'n tyfu hyd at 10–40&nbsp;cm mewn taldra, gyda dail pluog a rennir yn gyfartal ar draws y ddraenen. Gall ei lliwiau fod yn goch, melyn, neu oren, ac yn cynnwys 5-30 petal.

## Cyfeiriadau 
Categori:Blodau
Categori:Ranunculaceae
Gên-godi

bawd|dde|200px|Gên-godiad cyffredin, gyda chledrau'r dwylo'n wynebu'r frest a chan ddefnyddio gafael agored
Ymarfer hyfforddi gyda phwysau ydy **gên-godi**. Yn aml gwneir yr ymarfer er mwyn cryfhau'r cyhyrau megis y latissimus dorsi a'r cyhyrau deuben, gyda'r naill yn ymestyn yr ysgwydd a'r llall yn plygu'r elin.

Math o ymarfer tynnu i fyny ydyw lle mae'r ystod o symudiad yn ddibynnol ar leoliad gên y person.

 
## Cyfeiriadau
Categori:Codi pŵer
Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Eiddo

Unrhyw endid anghyffwrdd neu ffisegol a berchnogir gan berson neu ar y cyd gan grŵp o bobl yw **eiddo**. Yn dibynnu ar natur yr eiddo, mae gan y perchennog yr hawl i dreulio, gwerthu, rhentu, morgeisio, trosglwyddo, cyfnewid, neu ddinistrio'r eiddo, ac i wahardd eraill rhag gwneud y pethau hyn.


Categori:Anthropoleg economaidd
Categori:Cyfalafiaeth
Categori:Hawliau dynol
Laura Robson

Chwaraewraig tenis o'r Deyrnas Unedig a anwyd yn Melbourne, Awstralia, ac a symudodd i Loegr pan oedd yn 6 oed yw **Laura Robson** (ganwyd 21 Ionawr 1994). Teithiodd gydag adran Iau y Ffederasiwn Tenis Rhyngwladol (yr ITF) yn 2007 a blwyddyn yn ddiweddarach enillodd Cystadleuthau Wimbledon i Ferched yr Adran Iau, a hithau'n ddim ond 14 oed.

Ar 6 Mehefin 2011 roedd hi'n 237ed chwaraewraig orau'r byd, enillodd yn erbyn Angelique Kerber yng nghystadleuthau Wimbledon ym Mehefin 2011 ond collodd yn erbyn Maria Sharapova yn yr ail rownd (6–7 3–6).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Chwaraewyr tenis o'r Deyrnas Unedig
Asterix (gwahaniaethu)

Gall **Asterix** gyfeirio at:

**Adloniant**:
* Asterix, cyfres o gomigion yn dilyn hanes y Galiaid
** Asterix (cymeriad), prif gymeriad y comigion
** Parc Astérix, parc adloniant ger Paris yn seiliedig ar y cymeriad
* Asterix (cerddor)
* Asterix (band)

**Chwaraeon**:
* Asterix Kieldrecht, clwb pêl foli merched yng Ngwlad Belg

**Technoleg, gwyddoniaeth a chyfrifiadureg**:
* ASTERIX (safon RTA), safon Ewropeaidd ar gyfer rheolaeth traffig awyr
* Astérix (lloeren), y lloeren Ffrengig cyntaf
* 29401 Asterix, asteroid

**Gweler hefyd**:
* Seren, symbol teipograffeg a adnabyddir fel *Asterisk* mewn amryw o ieithoedd (*)
* Asterisk, tudalen wahaniaethu
* Asterixis, cyflwr meddygol
* Astrix, cynhyrchydd a DJ o Israel
Asterisk (gwahaniaethu)

Gall **Asterisk** gyfeirio at:

**Adloniant**:
* "*", cân gan M83
* "*", cân gan Sadist
* "*: Asterisk", cân gan Orange Range

**Teipograffeg**:
* Seren, symbol teipograffeg a adnabyddir fel *Asterisk* mewn amryw o ieithoedd (*)
** Asterism, grŵp o dair seren (*asterisk*) wedi eu gosod ar ffurf triongl ()

**Eraill**:
* * (grŵp-haplo) mewn geneteg dynol, sy'n dynodi fod un yn perthyn i grŵp-haplo, ond nid i subclade diffiniedig
* Asterisk (litwrgi), offeryn litwrgaidd a ddefnyddir mewn Capeli Uniongred Dwyreiniol a Chatholig-Groegaidd
* Asterisk (PBX), cyfneidfa ffôn breifat
* Asterism (seryddiaeth), patrwm o sêr
* Asterism (gemoleg), ffenomen optegol mewn cerrig gem
* Dim allan, term mewn sgorio criced a ddynodir gan *
* Seren (gêm), rhif niwlog a ddynodir yn aml gan * neu *1

**Gweler hefyd**:
* Asterix, tudalen wahaniaethu
Ewyllys (cyfraith)

Dogfen sy'n cynnwys datganiad gan berson yw **ewyllys** neu **profeb**, lle mae'r un sy'n tystio yn enwi un neu fwy o bobl i reoli ei ystad, er mwyn trosglwyddo ei eiddo i eraill wedi ei farwolaeth, yn ôl ei ewyllys. Gelwir yr eiddo a roddir yn gymynrodd. Bydd dal modd i eraill etifeddu eiddo os nad yw unigolyn wedi gadael ewyllys, ond bydd hyn yn dibynnu ar gyfraith y wlad lle bu ei gartref.

Yn hanesyddol, dim ond eiddo oedd yn cael ei gynnwys mewn "ewyllys", tra bod "testament" yn cyfeirio at eiddo personol yn unig, ond yn aml bydd gwahaniaethu rhwng y ddau erbyn heddiw. Gall ewyllys hefyd greu ymddiriedolaeth "ewyllysiol" neu "destamentaidd" sydd ond yn gweithredu wedi marwolaeth y tystiwr.

## Gweler hefyd 
* Cystadlu ewyllys
* Profiant
* Ysgutor

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwneud ewyllys, Directgov.co.uk 

* Ewyllysiau, Cyngor ar Bopeth (Cymru)
* Ffurflen chwilio catalog ewyllysiau cyn 1858, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Cyfraith
Categori:Marwolaeth
Categori:Etifeddiaeth
Seren (symbol)

Symbol teipograffeg, neu glyff, yw **Seren** (*****), a elwir yn seren oherwydd ei debygrwydd at ddelwedd confensiynol o seren. Adnabyddir fel *Asterisk* mewn amryw o ieithoedd. Daw'r term *asterisk* o'r Lladin cynnar *asteriscus*, a'r Groeg ἀστερίσκος (*asteriskos*), sy'n golygu "seren fach" Pum pwynt sydd gan y seren mewn ffurfdeipiau sans-serif fel rheol, a chwech mewn ffurfdeipiau serif, a phan ysgrifennir â llaw bydd chwe neu wyth pwynt i'r seren.

Mae'r seren yn tarddu o'r angen gan argraffwyr coed teulu bonheddig, a'i ddefnyddwyd fel modd o ddynodi dyddiad geni. Roedd chwe pwynt i'r ffurf gwreiddiol hwn, a phob un â siâp fel deigryn yn saethu o ganol y seren. Mae ffurfiau unigryw o'r seren i'w gael mewn nifer o ddiwylliannau.

## Amgodio
Mae'r safon Unicode yn dynodi fod amgodio symbol y seren (*asterisk*) yn wahanol i'r Seren pum pwynt Arabaidd (U+066D), y seren weithredydd (U+2217), a'r seren trwm (U+2731).

Cymharir y symbolau isod (bydd sut mae'n dangos yn dibynnu ar eich ffurfdeip rhagosodedig).

## Gweler hefyd
*Seren Arabaidd
*Asterism (teipograffeg)
*Seren (glyff)

## Cyfeiriadau
Categori:Atalnodi
Ysgol Dinefwr, Abertawe

Ysgol uwchradd yn Abertawe oedd **Ysgol Dinefwr, Abertawe**. Fe'i caewyd yn 2002. Bellach mae safle'r ysgol wedi'i ail-ddatblygu ac yn cael ei ddefnyddio gan Brifysgol Fetropolitan Abertawe.

## Hanes
Agorwyd yr ysgol yn 1883 a symudodd i Dynevor Place yn 1894 lle roedd yn gallu dal 500 o ddisgyblion. Yn 1907 daeth yn Ysgol Uwchradd Trefol Abertawe. Yn 1930 newidiodd ei enw i Ysgol Dinefwr (Saesneg: *Dynevor School*) ac o 1942 fe'i adnabuwyd fel Ysgol Uwchradd Ramadeg Dinefwr (Saesneg: *Dynevor Secondary Grammar School*). Yn Medi 1971 daeth yn ysgol gyfun a fe'i gyfunwyd a Ysgol Ferched Llwyn-y-Bryn yn 1978.

## Cyn-ddisgyblion enwog
*Rowan Williams - Archesgob Caergrawnt
* Douglas Simons - pensaer ysgolion ac ysbytai lleol
* Harry Secombe
* Mal Pope
* Spencer Davis
* Nigel Evans - AS Ceidwadol
* Julian Lewis - AS Ceidwadol
* Anthony Edward Pierce, Esgob Abertawe ac Aberhonddu o 1998 a 2008.
* Dewi Pws - awdur, digrifwr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Swansea Heritage: Dynevor School 

Categori:Hanes Abertawe
Dinefwr
Etifeddiaeth

Yr arfer o basio eiddo, teitlau dyledion a dyletswyddau ymlaen wedi marwolaeth unigolyn yw **etifeddiaeth**. Mae wedi chwarae rhan bwysig mewn cymdeithas ers amser maith, er fod rheolau etifeddiaeth wedi newid dros amser, ac yn amrywio rhwng gwahanol wledydd.

Doedd dim cydraddoldeb mewn etifeddiaeth hanesyddol fel rheol. Yn y rhan helaeth o gymunedau roedd yn draddodiadol i ddynion allu etifeddu ond i ferched beidio, neu os oeddent yn gallu etifeddu, roedd hawl i gyfran llai o'r etifeddiaeth.

Cafodd Treth Etifeddiaeth ei gyflwyno yn y Deyrnas Unedig ar 18 Mawrth 1986, ond roedd rhywbeth tebyg wedi bodoli yn Lloegr a Chymru ers 1796.


Categori:Carennydd
Categori:Cyfraith breifat
Categori:Marwolaeth
Carn a' Chlamain - Braigh Coire na Conlaich

Mae '''Carn a'Chlamain - Braigh Coire na Conlaich'''  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Tromie i Glen Tilt yn  Ucheldir yr Alban; .

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Corbett Top of Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Corbett
Ewyllys

Gall **Ewyllys** gyfeirio at:

* Ewyllys (cyfraith)
* Ewyllys fyw
* Ewyllys (athroniaeth)
* Ewyllys rydd
Ewyllys fyw

Cyfarwyddiadau a gaiff eu gadael gan unigolyn yw **ewyllys fyw**, sy'n penderfynu beth ddylai ddigwydd yn ôl ewyllys yr unigolyn, neu'n dynodi rhywun arall i wneud y penderfyniadau drostynt, os bydd yr unigolyn yn dod yn rhy wael i allu gwneud y penderfyniadau eu hunain.

## Lloegr a Chymru
Yn Lloegr a Chymru, gellir gwneud cyfarwyddyd ymlaen llaw neu apwyntio dirprwy o dan Ddeddf Medr Meddyliol 2005. Bydd y cyfarwyddyd ond yn gymwys mewn achos triniaeth datblygedig pan na fydd gan yr unigolyn y medr meddyliol bellach, a rhaid i'r staff meddygol sy'n ymdrin â'r claf ei ystyried yn ddilys ac yn gymwys. Dangosodd ymchwil gan gwmni o gyfreithwyr yn 2010, fod y galw am ewyllys fyw wedi treblu yn ystod y ddwy flynedd gynt, gan ddangos fod pryder pobl ynglŷn â sut y byddent yn cael eu trin os fyddent yn wael, wedi cynyddu. Yn ôl Llywodraeth y Deyrnas Unedig, mae gan bob oedolyn sydd â'r medr meddyliol, yr hawl i gytuno i dderbyn, neu i wrthod triniaeth feddygol. Er mwyn gwneud eu hewyllys yn glir o flaen llaw, gallant wneud ewyllys fyw, ond nid yw hyn yn gyfreithiol-rwym.

## Gweler hefyd
* Ewthanasia
* Ewyllys (cyfraith)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith
Categori:Iechyd
Bryn Amlwg

Mae **Bryn Amlwg** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 318metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 488m (1601tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
*Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Pumlumon
Categori:Copaon Pumlumon
Categori:Copaon Marilyn
Coeden deulu

bawd|dde|195px|Esiampl o goeden deulu
Siart sy'n arddangos perthnasau teulu ar ffurf strwythur coeden yw **coeden deulu**.

## Ffurfiau
[bawd|chwith|240px|Coeden deulu yn dangos hynafiaid [Sigmund Christoph, Graf von Zeil und Trauchburg]]
bawd|dde|240px|Coeden deulu Ahnenblatt
bawd|dde|240px|Coeden deulu yn dangos perthynas pawb â'r prif berson mewn oren, a'r cyfran o enynnau maent yn eu rhannu.
Gall yr wybodaeth hel achau ei arddangos ar sawl ffurf, megis siart achau neu siart hynafiaid. Caiff coed teulu eu cyflwyno gan amlaf gyda'r genhedlaeth hynaf ar y top, a'r genhedlaeth mwyaf newydd ar y gwaelod. Bydd coeden ar ffurf siart hynafiaid yn debycach i goeden yn ei siâp i gymharu â ffurfiau eraill. Mewn rhai siartiau, yn enwedig rhai sydd wedi cael eu cynhyrchu gan feddalwedd hel achau, bydd y siart yn cael ei chyflwyno ar ei hochr, gyda'r unigolyn ar y chwith a'r hynafiaid i'r ddebeing ohonynt. Bydd siart disgynyddion yn dadansoddi holl ddisgynyddion unigolyn, a bydd yn dangos yr unigolyn ar dop y siart, neu weithiau ar y chwith.

Gall coed teulu ddilyn nifer o themâu, megis dangos holl ddisgynyddion unigolyn, neu'r holl hynafiaid a wyddir amdanynt. Neu, gall ddangos holl aelodau teulu sydd â'r un cyfenw (h.y. y linach gwrywaidd fel rheol). Dull arall fyddai creu siart yn dangos perthynas deilydd swydd arbennig, megis Coeden deulu Brenhinoedd yr Almaen, sy'n dibynnu ar briodas llinachyddol i lynu'r teulu a'r swydd.

### Hanes
Mae'n debyg yr ymddangosodd y ddelwedd o goeden ar gyfer arddangos perthnasau teulu gyda chelfyddyd canoloesol Coeden Jesse, a ddefnyddwyd i ddadansoddi Achyddiaeth Christ yn nhermau proffwydoliaeth Isaiah (Isaiah 11:1). Mae'n debyg maei'r goeden gyntaf i ddangos teulu cyfan yn hyrach nag ond y linach wrywaidd oedd *Genealogia deorum gentilium* gan Boccaccio, sef llinach o dduwiau sy'n dyddio o 1360.

### Siart ffan
Un dechneg o arddangos coeden deulu yw **siart ffan**, sef siart siâp hanner cylch gyda cylchoedd cydganol. Bydd y prif berson yn ymddangos yn y cylch yng nghanol y siart, gyda'r rhieni yn yr ailch gyclh sydd wedi ei rannu'n ddau. Caiff y trydydd cylch ei rannu'n bedwar ar gyfer y neiniau a'r teidiau, ayb. Mae'r siart fel rheol yn arddangos y cyn-deidiau mamol a'r tadol.

### Coeden deulu ar Wicipedia
## Gweler hefyd
* Ahnentafel
* Hel achau

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* PDF o goeden deulu Tywysogion Gwynedd  ar wefan princesofgwynedd.com 

Categori:Achyddiaeth
Categori:Siartiau
Llenyddiaeth yn 2002

## Digwyddiadau
## Gwobrau
*Llyfr y Flwyddyn:
**Cymraeg: Grahame Davies - *Cadwyni Rhyddid*
**Saesneg: Stevie Davies - *The Element of Water*
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Eurig Wyn - *Bitsh!*

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Marged Lloyd Jones - *Siabwcho*
*Dafydd Meirion - *Trôns*
*Mihangel Morgan - *Pan Oeddwn Fachgen*
*Ifor Wyn Williams - *Lôn Gweunydd*
*Eirug Wyn - *Bitsh!*

### Drama
*Geraint Lewis *Dosbarth*

### Barddoniaeth
*Grahame Davies - *Cadwyni Rhyddid*
*Glyn Evans - *Y Print Mân*

### Cofiannau
*D. Ben Rees - *Y Polymathiad o Gymro* (Parchedig William Rees (Gwilym Hiraethog 1802-1883)

### Eraill
*Alan James - *Diwylliant Gwerin Morgannwg*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Richard J. Evans - *Telling Lies About Hitler*
*Ken Follett - *Hornet Flight*
*Winston Graham - *Bella Poldark*
*Valerio Massimo Manfredi - *The Last Legion*
*Alice Sebold - *The Lovely Bones*

### Storiau
*Jo Mazelis - *Diving Girls*
*Rachel Trezise - *In and Out of the Goldfish Bowl*

### Drama
*Nilo Cruz - *Anna in the Tropics*
*Elfriede Jelinek - *In den Alpen*
*Tim Robbins - *Dead Man Walking*

### Hanes
*Rowan Williams - *Arius - Heresy and Tradition*

### Cofiant
*Jan Morris - ''A Writer's House in Wales*
*Steve Strange - *Blitzed! The Autobiography of Steve Strange*

### Barddoniaeth
*Linton Kwesi Johnson - *Mi Revalueshanary Fren*
*Rami Saari - *Kamma, Kamma milxama*
*Søren Ulrik Thomsen - *Det værste og det bedste*
*R. S. Thomas - *Residues*
*Hugo Williams - *Collected Poems*

### Eraill
*Steve Jones - *The Descent of Men*
*Proiseact nan Ealan - *An Leabhar Mòr''

## Marwolaethau
*23 Ionawr - Robert Nozick, athronydd, 63
*28 Ionawr - Astrid Lindgren, awdures plant, 94
*27 Chwefror - Spike Milligan, comediwr ac awdur, 83
*6 Mawrth - David Jenkins, llyfrgellydd ac ysgolhaig, 89
*12 Mawrth - Cyril P. Cule, awdur, 99
*23 Gorffennaf - Chaim Potok, nofelydd, 73
*6 Awst - John Donnelly Fage, hanesydd, 81
*24 Tachwedd - John Rawls, athronydd Americanaidd, 81

2002
Categori:2002
Steve Strange

Canwr o Gymru oedd **Steve Strange** (ganwyd **Steven John Harrington**; 28 Mai 1959 - 12 Chwefror 2015).

Fe'i ganwyd yn Nhrecelyn, yn fab milwr.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Ramadeg Trecelyn.  Arweinydd y band Visage rhwng 1979 a 1985 oedd ef.

Bu farw yn Sharm el-Sheikh, yr Aifft.

Categori:Cantorion LHDT
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Oakdale
The Citadel

Nofel gan A. J. Cronin yw ***The Citadel***, cyhoeddwyd gyntaf yn 1937 gan Gollancz.

Stori am y meddyg Andrew Manson a'i fywyd yn "Drineffy", tref yn Ne Cymru, yw'r nofel hon.

## Addasiadau 
Gwnaed ffilm o'r un enw yn seiliedig ar y nofel ym 1938.

Addaswyd y nofel yn gyfres ddrama gan y BBC ym 1982 gyda Ben Cross yn serenu fel y meddyg. Ymysg yr actorion roedd Sharon Morgan. Peter Jeffries oedd yn cyfarwyddo.

Categori:Nofelau 1937
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Nofelau Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau Saesneg o'r Alban
Categori:Nofelau am feddygaeth
Etifeddiaeth (gwahaniaethu)

Gallai **Etifeddiaeth** gyfeirio at:

* Etifeddiaeth - trosglwyddo eiddo neu ddyled i berson arall pan fo rhywun yn marw

; Llenyddiaeth
* Etifeddiaeth (cerdd) - cerdd gan y cenedlaetholwr Cymreig Gerallt Lloyd Owen
Cilmeri (gwahaniaethu)

Gallai **Cilmeri** gyfeirio at:

* *Cilmeri*, pentref ym Mhowys lle lladdwyd Llywelyn Ein Llyw Olaf
* *Cilmeri (grŵp gwerin)*, grŵp gwerin Cymraeg ar ddiwedd y 1970au a dechrau'r 1980au
* *Cilmeri a Cherddi Eraill*, cyfrol gan y bardd Gerallt Lloyd Owen
* ''Cilmeri (tôn), gan Nan Jones, Pwllheli
Ansoddair

Gair disgrifiadol sy'n rhoi mwy o wybodaeth am wrthrych penodol ydy **ansoddair**. Ceir ansoddeiriau ymhob iaith bron. Mae'r ieithoedd hynny na sydd yn defnyddio ansoddeiriau yn defnyddio rhannau ymadrodd eraill, berfau yn aml, i wneud yr un swyddogaeth semantegol.

Categori:Rhannau ymadrodd
Suzanne Vega

Cantores a chyfansoddwraig o'r Unol Daleithiau sydd fwyaf adnabyddus am ei cherddoriaeth eithaf gwerinol ydy **Suzanne Nadine Vega** (ganed 11 Gorffennaf 1959).

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Beryn

Ym mheirianneg, dyfais sydd yn caniatau ysgogiad perthynol rhwng dau ran neu fwy yw **beryn**. Mae'r ysgogiad fel rheol yn chwyl neu linellol. Gall berynnau gael eu dosbarthu yn ôl yr ysgogiadau eu bod nhw'n caniatau ac yn ôl eu egwyddor weithrediad, yn ogystâl â chyfeiriadau llwythi eu gallwn nhw'n ymdopi.

Pêl-feryn, beryn rholio, beryn gwth, beryn diaddurn a beryn meinheuol yw rhai enghreifftiau o feryn.

Categori:Peirianneg
Robert Donat

Actor Seisnig oedd **Robert Donat** (18 Mawrth 1905 – 9 Mehefin 1958).

## Ffilmiau
**Men of Tomorrow* (1932)
**The Private Life of Henry VIII* (1933)
**The Count of Monte Cristo* (1934)
**The 39 Steps* (1935)
**The Citadel* (1932)
**Goodbye, Mr. Chips* (1939)
**The Young Mr. Pitt* (1942)
**The Winslow Boy* (1948)
**The Inn of the Sixth Happiness* (1958)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1958
Toddiad niwclear

[300px|bawd|Damwain [Fukushima pan achoswyd toddiad niwclear mewn tri adweithydd.]]
Mae **toddiad niwclear** yn digwydd pan fo'r cnewyllyn neu'r adweithydd niwclear mewn atomfa yn cael ei ddifrodi drwy orboethi; mae'r broses yma'n golygu fod damwain erchyll wedi digwydd a "thoddaid niwclear" ydy'r gair answyddogol am hyn. Nid yw'r Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol yn cydnabod yr enw mewn unrhyw fodd eithr defnyddir y term "damwain drwy ymdoddi'r cnewyllyn" ("Core melt accident") yn hytrach.

## Gweler hefyd
* Rhestr o wledydd gyda phŵer niwclear
* Arfau niwclear
* Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol
* Trychineb Fukushima 2011
* Trychineb Chernobyl
* Damwain Windscale, 1957

## Cyfeiriadau
Categori:Technoleg niwclear
Categori:Rhaglenni niwclear yn ôl gwlad
Categori:Gwastraff niwclear
Bryan Martin Davies

Bardd Cymraeg oedd **Bryan Martin Davies** (8 Ebrill 1933 – 19 Awst 2015). Cafodd ei eni yn fab i löwr ym Mrynaman, Dyffryn Aman, Sir Gaerfyrddin. Graddiodd o Brifysgol Aberystwyth a thra'r oedd yno daeth i edmygu gwaith T. H. Parry-Williams. Wedi graddio treuliodd ei yrfa fel athro yn Ysgol Ramadeg y Bechgyn, Rhiwabon.

Enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Rhydaman 1970 ac eto'r flwyddyn ganlynol ym Mangor. Cyhoeddwyd pum cyfrol o gerddi ganddo rhwng 1980 ac 1988. Ysgrifennodd hefyd cyfieithiad Cymraeg o'r prolog i *The Canterbury Tales* gan Geoffrey Chaucer (1983), a nofel ffantasi am lwynogod o'r enw *Gardag* (1988).

Bu farw yn 2015 yn 82 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Addysgwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Cyfieithwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o'r Saesneg i'r Gymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr ffantasi Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Prifeirdd
Trenau Arriva Cymru

Roedd **Trenau Arriva Cymru** (Saesneg: *Arriva Trains Wales*) yn gwmni a oedd yn gweithredu trenau yng Nghymru a'r gororau, ac yn berchen i Arriva UK Trains. Roedd yn rhedeg gwasanaethau trefol a rhyng-drefol i bob orsaf reilffordd yng Nghymru, yn cynnwys Caerdydd Canolog, Heol y Frenhines, Caerdydd, Casnewydd, Abertawe, Wrecsam, a Chaergybi, a rhai gorsafoedd yn Lloegr fel Henffordd, Amwythig, Caer, Piccadilly Manceinion, New Street Birmingham. Yng Ngogledd Cymru, mae Virgin Trains yn gweithredu trenau o Lundain i Gaergybi, ac yn Ne Cymru, mae First Great Western yn gweithredu trenau o Lundain i Abertawe, a Harbwr Portsmouth i Gaerdydd. Mae Arriva Cross Country'n gweithredu trenau o Nottingham i Gaerdydd.

Cychwynodd y cwmni weithredu yn Rhagfyr 2003, gan gymryd yr awenau o gwmni Wales & Borders. Yn dilyn Deddf Rheilffordd 2005 a Deddf Trafnidiaeth (Cymru) 2006, datganolwyd cyfrifoldeb dros y fasnachfraint i Lywodraeth Cymru. Daeth masnachfraint Arriva i ben yn Hydref 2018 ac er i'r cwmni gynnig cais ar gyfer dewis darparwr newydd, fe dynnodd y cwmni allan o'r broses yn Hydref 2017. Mae'r darparwr newydd yn gweithredu o dan adain cwmni sy'n berchen i Lywodraeth Cymru, sef Trafnidiaeth Cymru.

300px|bawd|Un o drenau Arriva Cymru'n cyrraedd Deganwy

## Ystadegau allweddol (2011-12)
*Cilomedrau teithwyr: 1,142 miliwn
*Teithiau teithwyr: 28.4 miliwn
*Cilomedrau trenau wedi eu hamserlennu: 23.6 miliwn
*Nifer y gweithwyr: 2,012
*Cilomedrau llwybrau a weithredir: 1,840.8
*Nifer y gorsafoedd a weithredir: 243 

## Dibynadwyedd 
Mae Trenau Arriva Cymru'n eithaf dibynadwy - mae 89.9% o drenau'n cyrraedd mewn pryd. Yn 2010/2011, roedd y canran o drenau prydlon yn 90.6%.

## Perchnogaeth
Yn 2010, prynodd Deutsche Bahn y cwmni Trenau Arriva Cymru am £1.59 biliwn.
[bawd|Trenau Arriva Cymru yn yr hen orsaf reilffordd [Pontrilas.]]
## Gwasanaethau iaith Gymraeg 
Mae Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 yn gorfodi'r holl wasanaethau cyhoeddus i arddangos arwyddion yn Gymraeg. Fodd bynnag, gan ei bod yn gwmni preifat nid oes raid i Drenau Arriva Cymru wneud hynny ond mae'n dewis arddangos arwyddion yn y Gymraeg a'r Saesneg, ac yn aml gyda'r Gymraeg yn ymddangos gyntaf. Maent hefyd yn darparu cyhoeddiadau Cymraeg mewn gorsafoedd ac ar drenau.

## Trenau 
Mae gan Drenau Arriva Cymru 123 trên.

## Cyfeiriadau 
## Dolennau allanol
*www.arrivatrainswales.co.uk/ 

Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Cwmnïau Gweithredu Trenau
Categori:Cludiant rheilffyrdd yng Nghymru
Peter Falk

Actor o Americanwr oedd **Peter Michael Falk** (16 Medi 1927 – 23 Mehefin 2011) sy'n enwocaf am chwarae'r brif ran yn y gyfres deledu *Columbo*.

## Ffilmiau
**The Bloody Brood* (1959)
**Murder Inc.* (1960)
**Pocketful of Miracles* (1961)
*''It's a Mad, Mad, Mad, Mad World* (1963)
**Robin and the 7 Hoods* (1964)
**The Great Race* (1965)
**Anzio* (1968)
**Murder by Death* (1974)
**The Cheap Detective* (1978)
**The Princess Bride'' (1987)

Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Syracuse
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn y Bronx
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw o glefyd Alzheimer
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Dyn y Tanc

Llysenw ar ddyn anhysbys yw **Dyn y Tanc** a safodd o flaen colofn o danciau Gweriniaeth Pobl Tsieina yn Sgwâr Tiananmen, Beijing, ar fore 5 Mehefin 1989 yn ystod protestiadau yn erbyn y llywodraeth.
[bawd|300px|chwith|Y ffotograff enwocaf o Ddyn y Tanc, a dynnwyd gan [Jeff Widener o'r Associated Press.]]

Categori:Ffotograffau
Categori:Pobl anhysbys
Categori:Protestiadau Sgwâr Tiananmen, 1989
Categori:Pobl o Tsieina
Maria Sharapova

Mae **Maria Yuryevna Sharapova** (Rwsieg: Мария Юрьевна Шарапова; ganwyd Ebrill 19, 1987) yn chwaraewr tenis proffesiynol o Rwsia a chyn-enillydd byd eang gan gynnwys 23 gwobr merched sengl ''Women's Tennis Association''. Cipiodd 4 gwobr Grand Slam (tenis) yn Wimbledon yn 2004 a'r US Open (tenis) yn 2006 a'r brif gystadleuaeth tenis yn Awstralia yn 2008 a Ffrainc yn 2012.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr tenis o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Rwsia
Open Season 3

Ffilm animeiddiedig Americanaidd gan Sony Pictures Animation ar gyfer fideo yw ***Open Season 3*** (2010). Mae'n ddilyniant i'r ffilmiau *Open Season* a *Open Season 2*.

## Lleisiau
* Matthew J. Munn - Boog / Doug
* Nika Futterman - Rosie
* Matt Taylor - Ian / Reilly / Buddy / Deni / Elliot / Additional Voices
* Melissa Sturm - Giselle / Ursa / Additional Voices
* Karley Scott Collins - Gisela
* Ciara Bravo - Giselita
* Harrison Fahn - Elvis
* Dana Snyder - Alistair
* André Sogliuzzo - McSquizzy
* Cody Cameron - Mr. Weenie / Nate
* Danny Mann - Serge
* Crispin Glover - Fifi
* Steve Schirripa - Roberto
* Fred Stoller - Stanley
* Sean Mullen - Roger
* Georgia Engel - Bobbie
* Michelle Murdocca - Maria
* Thomas L. Walker - TV Cop

Categori:Ffilmiau 2010
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Anna Kournikova

Mae **Anna Sergeyevna Kournikova** neu **Anna Kournikova** (Rwsieg: Анна Сергеевна Ку́рникова; ganwyd 7 Mehefin 1981, Moscfa, Undeb Sofietaidd) yn chwaraewraig tenis proffesiynol o Rwsia sydd bellach yn ddinesydd Rwsiaidd-Americanaidd. Saethodd i'r brig fel model hefyd ac mae'n un o'r chwiliadau amlaf ar Gwgl. Er iddi ddod yn rhif 8 yn y byd yn 2000, ni lwyddodd i gipio un o wobrau WTA fel chwaraewraig sengl; y dwbwl oedd ei forte ac mae wedi cyrraedd Rhif 1 yn fyd-eang fel dwbwl.

Oherwydd problemau gyda'i chefn, nid ydyw bellach y chwarae tenis. Mae'n byw yn Florida.

Categori:Chwaraewyr tenis o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pobl o Foscfa
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Rwsia
Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC

Mae **Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC** yn dal swyddogaeth arbennig iawn fel cerddorfa genedlaethol a darlledu ac yn cael ei chydnabod  nid yn unig am safon y perfformiadau ond hefyd am ei phwysigrwydd o fewn ei chymuned ei hun.

Y Gerddorfa yw Cerddorfa Breswyl Neuadd Dewi Sant, gan gyflwyno cyfres o gyngherddau yn ogystal yn Neuadd Brangwyn, Abertawe. Mae'r gerddorfa yn teithio trwy Gymru ac yn rhyngwladol. Mae'n cymryd rhan yn gyson yng nghyngerddau'r Proms y BBC a phob dwy flynedd yng nghystadleuaeth bwysig BBC Canwr y Byd Caerdydd. Darlledir cyngherddau'r Gerddorfa ar BBC Radio 3, ac ar radio a theledu BBC Cymru Wales a BBC 4.

## Dolenni Allanol
*Gwefan Swyddogol y Gerddorfa 

Categori:BBC
Categori:Cerddorfeydd
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Neuadd Dewi Sant

Neuadd berfformio y celfyddydau a neuadd i gynnal cynadleddau yng nghanol dinas Caerdydd yw **Neuadd Dewi Sant**.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Neuadd Dewi Sant 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Sefydliadau 1982
Categori:Theatrau Cymru
Llofrudd cyfresol

[bawd|Roedd [Sawney Bean yn llofrudd cyfresol chwedlonol yr Alban. Dywedir iddo ef a'i dylwyth ladd a bwyta cnawd mwy na 1,000 o bobl mewn 25 mlynedd  yn yr 16g.]]

Unigolyn yw **llofrudd cyfresol** sydd wedi llofruddio o leiaf tri pherson dros gyfnod o fwy na mis gyda seibiant rhwng y llofruddiaethau, ac sydd â boddhâd seicolegol fel y prif sail i'w gymhell dros ladd. Mae rhai diffiniadau yn labelu person yn llofrudd cyfresol os ydynt wedi lladd dau berson yn unig. Yn aml, ceir elfen rywiol i'r llofruddiaethau, ond yn ôl yr FBI mae cymhellion dros lofruddiaeth gyfresol hefyd yn cynnwys "dicter, ias, elw ariannol, a cheisio am sylw". Gall fod rhyw fodd tebyg gan y llofruddiaethau (y *modus operandi*) neu all fod rhywbeth yn gyffredin gan y dioddefwyr, er enghraifft eu galwedigaeth, hil, golwg, rhyw, neu grŵp oedran.

Mae llofrudd cyfresol yn wahanol i lofrudd torfol, sy'n lladd nifer o bobl ar yr un adeg, a llofrudd sbri, sy'n lladd mewn dau leoliad neu fwy heb doriad rhwng y llofruddiaethau.

## Gweler hefyd 
* Rhestr llofruddion cyfresol


Cyfresol
Dafydd Andrews

Mae **Dafydd Andrews** yn nofelydd, cyfieithydd ac yn aelod o'r Academi Gymreig. Fe'i ganed yn Wrecsam a chafodd ei addysg yn Ysgol Morgan Llwyd, Wrecsam, Prifysgol Cymru, Bangor a Choleg yr Iesu, Rhydychen. Mae'n byw yn Weston Rhyn ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr, ger Croesoswallt.

Ar wahân i’w ddwy nofel, mae wedi cyhoeddi'r unig lyfr yn Gymraeg ar Karate a Jiwdo, rhan o'r gyfres "Dewch i Chwarae", a llyfr  teithiau cerdded i gan mynydd uchaf Cymru, sef *Cant Cymru*.

## Cyhoeddiadau
* *Ymwelwyr Annisgwyl a storïau eraill*, cyfieithiad o Heinrich Böll (Yr Academi Gymreig, 1980)
* *Karate a Jiwdo* (Y Lolfa)
* *Y Twll yn y Wal* (Y Lolfa, 1992)
* *Llais y Llosgwr* (Y Lolfa, 1994)
* *Cant Cymru* (Y Lolfa, 1998)
* *The Welsh One Hundred* (Y Lolfa, 1999)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr  o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Morgan Llwyd
Tiny Tim

Canwr a chwaraewr iwcalili o America oedd **Herbert Buckingham Khaury** a berfformiodd dan yr enw llwyfan **Tiny Tim** (12 Ebrill 1932 – 30 Tachwedd 1996). Roedd yn enwocaf am ei berfformiadau difyr o ganeuon megis "Tiptoe Through the Tulips" ond roedd ganddo wybodaeth eang o gerddoriaeth boblogaidd yr Unol Daleithiau, yn enwedig Americana a cherddoriaeth gynnar yr 20g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion nofelti o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Chwaraewyr iwcalili
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Libanaidd
Categori:Pobl a aned ym Manhattan
Categori:Pobl fu farw ym Minneapolis
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
There'll Always Be an England

Cân wladgarol Seisnig yw "'''There'll Always Be an England'''" a ysgrifennwyd yn haf 1939 a daeth yn boblogaidd ar ddechrau yr Ail Ryfel Byd. Cyfansoddwyd ac ysgrifennwyd gan Ross Parker (ganwyd Albert Rostron Parker, 16 Awst 1914 ym Manceinion) a Hugh Charles (ganwyd Charles Hugh Owen Ferry, 24 Gorffennaf 1907 yn Reddish, Stockport). Canodd Vera Lynn y gân yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Canodd Tiny Tim fersiwn o'r gân yng Ngŵyl Ynys Wyth ym 1970. Defnyddiwyd teitl y gân gan y Sex Pistols am DVD.

Categori:Caneuon 1939
Categori:Caneuon gwladgarol o Loegr
Categori:Caneuon Saesneg o Loegr
Elena Vesnina

Mae **Elena Sergeevna Vesnina** (Rwsieg: Елена Сергеевна Веснина) (ganwyd Lviv, Wcrain, yr Undeb Sofietaidd, 1 Awst 1986) yn chwaraewraig tenis proffesiynol o Rwsia. Ar un cyfnod hi oedd #22 gorau yn y byd. Caiff ei hyfforddwr yw Andrei Chesnokov

Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Chwaraewyr tenis o Rwsia
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Rwsia
Daria Gavrilova

Mae **Daria Gavrilova** (Rwsieg: Дарья Алексеевна Гаврилова; ganwyd 5 Mawrth 1994 Moscfa, Rwsia) yn chwaraewraig tenis broffesiynol.

Yn Awst 2010 hi oedd 347 chwaraewraig tenis gorau'r byd yn ôl y WTA.

Categori:Chwaraewyr tenis o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pobl o Foscfa
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Rwsia
Bryn-y-Brain

Mae **Bryn-y-Brain** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 172metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 294m (965tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Pumlumon
Categori:Copaon Pumlumon
Categori:Copaon HuMP