open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hywel Teifi Edwards

Beirniad llenyddol a hanesydd diwylliannol o Gymru oedd **Hywel Teifi Edwards** (15 Hydref 1934 – 4 Ionawr 2010). Roedd yn arbennigwr ar hanes yr Eisteddfod Genedlaethol.

## Bywgraffiad 
Cafodd ei fagu yn Aberarth, Ceredigion, ac aeth i Ysgol Ramadeg Aberaeron a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Bu'n athro Cymraeg yn Ysgol Ramadeg y Garw, lle y cyfarfu a'i wraig Aerona, cyn ymuno ag Adran Addysg Oedolion Coleg Prifysgol Abertawe fel tiwtor llenyddiaeth Gymraeg. Daeth yn athro cadeiriol a Phennaeth Adran Gymraeg y coleg cyn iddo fe ymddeol.

Ei arbenigedd oedd hanes y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac yn enwedig hanes yr Eisteddfod Genedlaethol. Roedd yn gyfrannwr cyson ar deledu a radio Cymraeg. Safodd fel ymgeisydd seneddol dros etholaeth Llanelli yn 1983 a thros etholaeth Caerfyrddin yn 1987. Roedd yn dad i'r newyddiadurwr Huw Edwards. Bu farw ar 4 Ionawr 2010 yn Hosbis Tŷ Bryngwyn yn Llanelli ar ôl cyfnod byr o salwch.

## Cofiant 
Enillodd Tudur Hallam gadair Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Gwent 2010 am ei awdl yn cofio am Hywel Teifi.

Lansiwyd Academi Hywel Teifi fel rhan o Brifysgol Abertawe yn Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Gwent 2010.

## Llyfryddiaeth
* *Yr Eisteddfod 1176-1976* (Gomer, 1976)
* *Gŵyl Gwalia: Yr Eisteddfod yn Oes Aur Victoria 1858-1868* (Gomer, 1980)
* ''Codi'r hen wlad yn ei hol, 1850-1914* (Gomer, 1989)
* *Eisteddfod Ffair y Byd, Chicago, 1893* (Gomer, 1990)
* *The Eisteddfod* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1990)
* *Cwm Tawe* (gol.) (Gomer, 1993)
* *Arwr Glew Erwau'r Glo* (Gomer, 1994)
* *Nedd a Dulais* (gol.) (Gomer, 1994)
* *Cwm Rhondda* (gol.) (Gomer, 1995)
* *Cwm Aman* (gol.) (Gomer, 1996)
* *Cwm Cynon* (gol.) (Gomer, 1997)
* *Llynfi ac Afan, Garw ac Ogwr* (gol.) (Gomer, 1998)
* *Codi'r Llen* (Gomer, 1998)
* *Ebwy, Rhymni a Sirhywi* (gol.) (Gomer, 1999)
* *Cwm Gwendraeth* (gol.) (Gomer, 2000) 
* *Merthyr a Thaf* (gol.) (Gomer, 2001)
* *Yn Gymysg Oll i Gyd* (gol.) (Gomer, 2003)
* *O'r pentre gwyn i Gwmderi* (Gomer, 2004)
* *Hanes Eglwys Bryn Seion, Llangennech* (2007)
* *The National Pageant of Wales* (Gomer, 2009)

## Astudiaethau
* Tegwyn Jones, *Bro a Bywyd: Hywel Teifi'' (Cyhoeddiadau Barddas, 2013) 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirniaid diwylliannol o Gymru
Categori:Beirniaid llenyddol o Gymru
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion Cymraeg o Gymru
Categori:Hanesyddion Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Arolwg Ordnans

250px|bawd|Map Arolwg Ordnans Lerpwl o 1947

Asiantaeth fapio genedlaethol ar gyfer Prydain Fawr yw **Arolwg Ordnans** (Saesneg: *Ordnance Survey*), sy'n cyhoeddi cyfres o fapiau awdurdodol o'r wlad, ar sawl graddfa.  Mae mapiau cyffelyb ar gyfer Gogledd Iwerddon yn cael eu cyhoeddi gan yr OSNI.

Yn ogystal â'r mapiau ar bapur, mae'n nhw'n cyhoeddi'r graddfeydd mwya poblogaidd ar eu gwefan Get-a-Map, a thrwy wefannau cwmnïau eraill.

## Enghraifft o Fap Arolwg Ordnans 
[[Delwedd:Map-ao-enghraifft-kent.png|bawd|350px|*Image produced from the Ordnance Survey Get-a-map service. Image reproduced with kind permission of Ordnance Survey and Ordnance Survey of Northern Ireland .*(defnyddir gyda chaniatâd - credir bod rhaid ini ddefnyddio ffurf Saesneg y neges)]]

Mae'r enghraifft hon, sydd yn dod trwy'r gwasanaeth Get-a-Map, yn dangos rhan o swydd Caint yn Ne-ddwyrain Lloegr, ar raddfa 1:25000, sef 4 centimetr ar y map i bob cilometr ar y tir (ond gall y maint ar fonitor cyfrifiadurol fod yn wahanol, wrth gwrs).  Mae'r raddfa hon yn addas i gerddwyr, ond mae graddfa llai yn well i yrwyr ceir.  TV580982 yw'r lleoliad grid yng nghanol y map.

### Pethau i'w gweld yn yr enghraifft 
*Mae'r map yn defnyddio'r drefn arferol am gyfeiriadau: gogledd i fyny, dwyrain i'r dde, de i lawr, a gorllewin i'r chwith.
*Mae'r llinell goch dew yn dangos ffordd A (prif ffordd), a'r llinell felyngoch dew yn dangos ffordd B (ffordd llai bwysig).  Mae'r ffyrdd bach iawn yn wynion. Byddai traffordd yn cael ei dangos gyda llinell las.
*Mae'r llinellau melyngochion meinion yn dangos yr uchder (metrau), trwy gysylltu lleoedd â'r un uchder.  Er enghraifft, pen bryn ydy *Warren Hill* (D.Ddn.), llechweddau ydy *Pea Down* (G.On.) a *Crapham Down* (D.On.), a chwm ydy *Crapham Bottom* (D.).  Mae'r rhifau duon (e.e. 158) yn dangos uchder lleol.
*Mae'r llinellau gwyrddion byrion yn dangos llwybrau troed, ac mae'r llinellau gwyrddion hirion yn dangos llwybrau ceffyl (caniateir cerddwyr a beiciau hefyd).
*Mae'r llinellau duon meinion yn dangos cloddiau rhwng y caeau.
*Mae'r ardaloedd gwyrddion (yn y dwyrain) yn dangos coed, a fe ddefnyddir yma symbol coed collddail.
*Dangosir ar y map hefyd clwb golff (symbol golff, G.), maes parcio (llythyren P, Dn.), hostel ieuenctid (triongl coch, G.Dn.), piler triongli (triongl glas golau, Dn.), a thai (e.e. G.Dn.).
*Mae'r hen lythyrennau o'r geiriau *Cross Dyke* i'r dwyrain yn dangos lle gyda diddordeb hanesyddol.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* Arolwg Ordnans Gogledd Iwerddon (OSNI) 
* Gwasanaeth Get-a-map

Categori:Daearyddiaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Daearyddiaeth yr Alban
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Daearyddiaeth Lloegr
Categori:Daearyddiaeth Gogledd Iwerddon
Categori:Mapiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1791
Glenys Kinnock

Gwleidydd Llafur yw **Glenys Elizabeth Kinnock** née **Parry** (ganwyd 7 Gorffennaf 1944 - 3 Rhagfyr 2023). Roedd hi'n athrawes cyn cael ei hethol yn aelod o'r Senedd Ewropeiadd. Roedd hi'n wraig i'r arweinydd Llafur Neil Kinnock.

Cafodd Glenys Kinnock ei geni yn Roade, Swydd Northampton, Lloegr ond cafodd ei haddysg yn Ysgol Gyfun Caergybi ac ym Mhrifysgol Caerdydd, le y cyfarfu â'i darpar ŵr.

## Gogwyddon gwleidyddol
Mae hi'n adnabyddus am ei hagwedd negyddol tuag at yr iaith Gymraeg. Gwrthwynebodd sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru hefyd.

Cynrychiolodd hi Gymru yn Senedd Ewrop o 1994 tan 2009, fel aelod o'r grŵp gwleidyddol Plaid Sosialwyr Ewropeaidd (PES).

## Bywyd diweddarach
Yn 2017, cafodd Kinnock ddiagnosis o glefyd Alzheimer.  Bu farw yn Llundain, yn 79 oed.

Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Cenedlaetholdeb Prydeinig
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caergybi
Categori:Pobl fu farw o glefyd Alzheimer
Categori:Pobl o Northampton
Beatrix, brenhines yr Iseldiroedd

Brenhines yr Iseldiroedd o 1980 hyd ei hymddiswyddiad ar 30 Ebrill 2013 oedd **Beatrix** (ganwyd 31 Ionawr 1938). Mae ganddi'r teitl "Tywysoges" bellach. Esgynnodd hi i'r orsedd yn 1980 ar ymddiswyddiad ei mam, Brenhines Juliana. Hi yw trydedd frenhines yr Iseldiroedd yn olynol ers 1890, ar ôl ei nain Wilhelmina a'i mam Juliana. Olynwyd Beatrix gan ei mab, Willem-Alexander,  y brenin cyntaf ers i Wiliam III farw yn 1890.

## Bywyd cynnar 
bawd|chwith|200px|Beatrix yn faban gyda'i rhieni yn 1938

Merch hynaf i Frenhines Julian a Thywysog Bernhard, ganwyd Beatix yn Baarn yn 1938. Mae ganddi dair chwaer, Irene (ganwyd 1939), Margriet (1943) a Christina (1947). Goresgynnwyd yr Iseldiroedd gan luoedd yr Almaen ddwy flynedd a hanner ar ôl ei genedigaeth ar 10 Mai 1940. Ynghyd â'i mam Juliana a'i chwaer Irene, diangodd hi dros Loegr i Ganada, lle treuliodd hi'r Ail Ryfel Byd. Treuliodd ei thad, Tywysog Bernard, ran fwya'r rhyfel yn Llundain gyda Brenhines Wilhelmina. Dychwelodd y teulu i'r Iseldiroedd yn yr haf o 1945, gyda merch newydd Margriet oedd wedi cael ei geni yng Nghanada. Daethant i fyw ym mhalas Soestdijk ger Baarn.

Categori:Brenhinoedd yr Iseldiroedd
Categori:Breninesau Ewrop
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Barcud coch

Aderyn ysglyfaethus mawr yw'r **Barcud coch** (hefyd **Barcut**, **Barcutan** neu  **Bod**). Ceir yn Ewrop mewn coetir, tir amaeth a'r bryniau. Roedd e'n gyffredin ym Mhrydain tan y 19eg ganrif. Aeth yn brin gyda ond ychydig barau yng Nghymru (yn ardal Pumlumon, Sir Aberteifi) oherwydd helwriaeth trwm ac i wenwyn fynd i'r gadwyn fwyd o ganlyniad i'r dulliau modern o amaethu. Mae'n cynyddu bellach a mae'n cael ei ail-gyflwyno i Loegr a'r Alban.

Mae'r Barcud coch yn frowngoch gyda phen gwelw a darn gwyn o dan yr adain. Mae'r adenydd yn hir a chul ac mae'r cynffon yn fforchog.

## Bwyd
Celanedd a charthion fwyaf ond yn eitha catholig ei fwydlen, fel mae'r sylw canlynol yn awgrymu:
:Fwy nag unwaith rhyw chwe wythnos yn ôl ar sawl cae gwair, gweld barcud coch yn hedfan yn isel pan oedd y peiriannau yn gweithio ar y cynhaeaf. Mi ryda ni wedi mynd i feddwl am y deryn fel un ysglyfaethus ac yn gwneud dim ond bwydo ar gelanedd. Mi welais hyn gyntaf sawl blwyddyn yn ôl bellach ar y ffin rhwng yr Almaen a Gwlad Belg lle roedd yr aderyn yn hollol gartrefol gyda'r peiriannau a neb o'r ffermwyr yn gwneud dim sylw ohonynt. Hel pryfed oedd y barcud yn siwr.

## Llyfryddiaeth
* A.V. Cross a P.E. Davies, *The Red Kites of Wales* (Ymddiriedolaeth Barcutiaid Cymru, 1998)
* John Evans, *The Red Kite in Wales* (Christopher Davies, 1994)
* Roger Lovegrove, *Y Barcud Coch* (Cynllun Amddiffyn y Barcud, 1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Adar ysglyfaethus
Morfil

Rhoddir yr enw **morfilod** ar famaliaid yn urdd y morfiligion, sydd a'u tiriogaeth yn y môr. Y morfil glas (*Balaenoptera musculus*) yw'r anifail mwyaf yn y byd. Mae morfilod yn aelodau o urdd y morfiligion sy'n cynnwys dolffiniaid a llamidyddion.

Mae dau grŵp o forfilod:
* Morfilod walbon (*Mysticeti*) sy'n hidlo plancton o'r dŵr.
* Morfilod danheddog (*Odontoceti*) sy'n ysglyfaethu ar bysgod ac ystifflogod.

O'r morfiligion i gyd, y morfilod yw'r ymwelydd lleiaf aml â Chymru. Cofnodwyd ers 1973, fodd bynnag, ymweliadau'r y morfil pengrwn, y morfil trwyn potel, y morfil pigfain a'r morfil danheddog ar draethau Cymru. Mae llamhidyddion a dolffiniaid yn ymwelwyr llawer mwy cyffredin, fodd bynnag, yn enwedig ym Mae Ceredigion. Mae'r morfil yn bwysig mewn llenyddiaeth sawl gwlad gan gynnwys yr Inuit, Ghana a Fietnam.

Ni fu gan Gymru erioed lynges hela morfilod, er bod rhai morwyr o Gymru wedi bod ar gychod hela Lloegr. Cafodd Aberdaugleddau ei sefydlu'n wreiddiol ar gyfer llongwyr hela morfilod o Nantucket, Massachusetts, a hynny yn y 1790au. Cychwynodd hela morfilod yn yr 17g a daeth i ben yn 1986, er bod rhai gwledydd megis Japan yn dal i'w hela.

## Maint
Mae eu maint yn amrywio rhwng y morfil glas, sef yr anifail mwyaf erioed ar y blaned sy'n 30 metr (98tr) a'r rhywogaeth pigmi lleiaf a elwir yn y morfil sberm lleiaf (Saesneg: *pygmy sperm whale*; Lladin: *Kogia breviceps*) sy'n 3.5 metr (11 tr). Mae'r morfil yn byw ym mhob un o gefnforoedd y byd ac mae miliynau ohonyn nhw. Mae ganddyn nhw oes hir: gall y morfil cefngrwm er enghraifft fyw i fod yn 77 mlwydd oed a gall y morfil pen-bwa fyw am dros gan mlynedd.

bawd|Morfiles y Basgiaid gyda'i llo

## Gweler hefyd 
* Morfil Glas
* Morfil Llwyd
* Jona Ym Mol y Morfil, llyfr (1990)

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid morol
Cywydd deuair hirion

Ffurfir y **cywydd deuair hirion** o gwpledi sy'n odli, saith sillaf i bob llinell, a phob llinell mewn cynghanedd. Dyma'r ffurf fwyaf cyffredin o lawer ar y cywydd. Rhaid i un brifodl fod yn acennog a'r llall yn ddiacen, er nad oes ots ym mha drefn y gwneir hynny.

Dyma enghraifft gan Waldo Williams:

Pa eisiau dim hapusach,
Na byd yr aderyn bach?
Byd o hedfan a chanu
A hwylio toc i gael tŷ.

Un o'r mesurau pwysicaf, os nad y pwysicaf oll, yw'r cywydd deuair hirion.

O'r traethodl y datblygodd y cywydd, mesur a fu'n boblogaidd gan y beirdd israddol a elwir yn Glêr. Ystyrir Dafydd ap Gwilym, bardd a ganai yn y 14g, yn ffigwr canolog a phwysig yn natblygiad y cywydd ac yn rhannol gyfrifol am ddyrchafu ei statws.

Os oes mwy neu lai o sillafau mewn llinell, dywedir fod tor mesur ynddo a chaiff ei gyfrif yn fai. Ni chaniateir cynghanedd lusg yn ail linell y cwpled, a gelwir y bai hwn yn "llysiant llusg". Fel arfer ceir amrywiaeth yn y brifodl, ond mae llawer o feirdd yn dewis canu cywyddau unodl.

## Gweler hefyd
* Cywydd
*Y pedwar mesur ar hugain

## Cyfeiriadau
Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Cramennog

Anifeiliaid di-asgwrn-cefn o'r is-ffylwm *Crustacea* yw **cramenogion**. Maen nhw'n byw mewn dŵr (yn y môr neu ddŵr croyw) gan amlaf, ond mae moch coed yn byw mewn cynefinoedd daearol.

Mae 55,000 o rywogaethau o gramenogion. Mae mathau cyfarwydd yn cynnwys y cranc, y cimwch, y corgimwch, y berdysen, y cimwch coch (*crawfish*) a'r gragen long.
Crëyr

Grŵp a theulu o adar dyfrol ydy'r **Crehyrod** (enw gwyddonol neu Ladin: ***Ardeidae***). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Pelecaniformes*.

Mae coesau aelodau'r teulu hwn o adar yn fain ac yn hir iawn. Gallant fyw ar arfordiroedd morol neu lynnoedd a phyllau o ddŵr croyw. Ceir 64 rhywogaeth. Gallant hefyd ymddangos yn hynod o debyg i nifer o deuluoedd eraill e.e. y Ciconiad a'r Ibisiaid, y Llwybig a'r Garannod, ond tra'n hedfan, ceir cryn gwahaniaeth rhyngddynt gan fod eu gyddfau wedi'u tynnu yn ôl, a'r lleill yn syth ymlaen. Mae rhai rhywogaethau'n byw mewn coed ac eraill mewn corsydd o frwyn.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q18789 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ardeidae
Categori:Teuluoedd o adar
Treganna

Ardal a chymuned yng ngorllewin Caerdydd yw **Treganna** (Saesneg: *Canton*). 

bawd|dim|200px|Lleoliad ward Treganna o fewn Caerdydd

## Yr enw
Nid yw tarddiad yr enw *Treganna* yn glir, ond dywed rhai ei fod yn deillio o enw Santes Canna, santes yn y chweched ganrif o dde Cymru (merch i nai'r Brenin Arthur yn ôl y chwedl). Digwydd yr elfen *canna* yn enw'r ardal gyfagos Pontcanna hefyd.

Ar lafar mae'r enwau Treganna/Canton yn cyfeirio at ardal llawer mwy eang na'r gymuned swyddogol gan gyfateb â’r plwyf eglwysig o'r un enw.

## Disgrifiad
Y brif heol yw Heol Ddwyreiniol y Bont-faen: arni y mae llawer o siopau, bwytai a chaffis. Mae sawl parc yn yr ardal, gan gynnwys Parc Fictoria, Parc Thompson a Pharc y Jiwbilî. Mae Canolfan Gelfyddydau Chapter (a agorwyd yn 1971 ar hen safle Ysgol Uwchradd Cantonian) yn un o'r prif atyniadau.

Mae nifer o addoldai yn Nhreganna, gan gynnwys Salem, un o gapeli Cymraeg Eglwys Bresbyteraidd Cymru.

Mae gan Dreganna ddau stadiwm chwaraeon nodedig, sef Stadiwm Dinas Caerdydd (cartref C.P.D. Dinas Caerdydd) a Stadiwm Chwaraeon Rhyngwladol Caerdydd (stadiwm athletau).

Daeth Treganna yn rhan o Gaerdydd yn 1875.

## Y Gymraeg
Yng nghyfrifiad 2011 nodwyd bod 19.1% o'r boblogaeth dros dair blwydd oed yn medru'r Gymraeg, sef 2,625 o bobl. Roedd hyn yn gynnydd arwyddocaol ar ffigyrau cyfrifiad 2001, sef 15.6% a 1,964.

Mae dwy ysgol gynradd Gymraeg yn Nhreganna, sef Ysgol Gymraeg Pwll Coch ac Ysgol Gymraeg Treganna. Un addoldy Cymraeg sydd yn y gymuned, sef Salem, un o gapeli Eglwys Bresbyteraidd Cymru. Adeiladwyd addoldy presennol y Cardiff Chinese Christian Church (Heol Llandaf) yn gapel i'r Bedyddwyr Cymraeg, ond troes yr iaith i'r Saesneg ar ddiwedd y 19g.

## Demograffeg
Yng nghyfrifiad 2011 cafwyd yr ystadegau a ganlyn:

## Addysg
Yn ogystal â'r ddwy ysgol gynradd Gymraeg (Ysgol Gymraeg Pwll Coch ac Ysgol Gymraeg Treganna), mae dwy ysgol gynradd Saesneg hefyd, sef Ysgol Gynradd Lansdowne ac Ysgol Gynradd Radnor. Un ysgol uwchradd sydd yn y gymuned, sef Ysgol Uwchradd Fitzalan.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Caerdydd (y DU)
Addysg

**Addysg** yw'r wyddor cymdeithas sy'n ymdrin â dysgu gwybodaeth, cred a sgiliau.

## Gweler hefyd 
* Addysg Gymraeg
* Ysgol
** Ysgol gynradd
* Prifysgol

## Dolenni allanol 
BBC Cymru Dysgu


Categori:Gwyddorau cymdeithas
Lingua franca

***Lingua franca*** (hefyd **sabir**) oedd iaith bijin a ddefnyddid gan fasnachwyr fel cyfrwng cyfathrebu (‘iaith fasnach(u)’ fel y'i gelwir) ac a siaredid yn eang gynt ym mhorthladdoedd dwyrain Môr y Canoldir o'r 11eg i'r 19eg ganrif. Roedd yn gymysgedd gan mwyaf o Feniseg a Ligwreg Genoa ac yn eilaidd o Gatalaneg ac Ocsitaneg, yn ogystal â elfennen Ffrangeg, Groeg, Arabeg a Sbaeneg. Mae'n debyg bod yr ymadrodd Lladin hwn yn gyfieithiad llythrennol o'r Arabeg *lisan al-Farang* (لسان الفرنجة) ‘iaith y Ffranciaid’ oherwydd mai *Phránkoi* (Φρᾰ́γκοι) yn y Roeg ac *ʾifranjiyy* (إِفْرَنْجِي) yn yr Arabeg oedd y geiriau am ‘Ewropead y Gorllewin, gorllewinwr’.

Am ganrifoedd lawer Lladin oedd *lingua franca* rhwng dysgedigion yn Ewrop. Yn ddiweddarach roedd Ffrangeg yn *lingua franca* diplomyddiaeth a diwylliant led-led Ewrop a rhannau eraill o'r byd.

Heddiw ystyr *lingua franca* yw unrhyw iaith sy'n cael ei siarad rhwng rhai sy ddim yn medru ieithoedd ei gilydd. Y mwyaf poblogaidd ydy Saesneg (yn cynnwys Pisin), Ffrangeg (yn cynnwys Creol), Almaeneg, Sbaeneg, Arabeg, Hindi, Eidaleg a Swahili.

Gwrthwynebeiriau *lingua franca* yw tafodiaith leol, patwa.

Categori:Ieithoedd
Soned

Darn o farddoniaeth delynegol bedair llinell ar ddeg yw **soned**. Ceir amrywiaethau o ran y cerddi a ddisgrifir fel sonedau, ond yn gyffredinol maent yn rhannu'r patrwm o ddeg sill i bob llinell ar ryw batrwm odl rheolaidd, ac fe rennir y llinellau yn 'wythawd' a 'chwechawd' gyda newidiad neu droad ar ôl yr wythfed llinell.  

## Amrywiaethau
Mae nifer wahanol amrywiaethau penodol o soned; dau o'r mwyaf cyffredin yw'r soned Petrarchaidd neu Eidalaidd a'r soned Shakesperaidd.

Cynllun odlau y soned Eidalaidd yw
: abba, abba, c ch d, c ch d

ac i'r soned Shakesperaidd ceir y patrwm odl
: a b a b, c ch c ch, d dd d dd, e e.

Yn ôl enwau'r beirdd enwog hyn yr enwir y ddwy ffurf gyffredin yma ar y Soned ac maent wedi'u cysylltu'n gryf y naill a'r llall gyda'r ddau fardd; fodd bynnag nid Petrarch ddyfeisiodd y soned Petrarchaidd (roedd wedi'i defnyddio eisoes gan Dante ac nid Shakespeare ddyfeisioedd y soned Shakespearaidd chwaith (oedd wedi'i defnyddio gan ragflaenwyr iddo ef megis Thomas Wyatt.

## Hanes
Priodolir y sonedau cynharaf i'r bardd Sisilaidd Giacomo da Lentini ac maen debyg mai yn yr Iaith Sisileg y cyfansoddwyd hwy, er mai dim ond fel cyfieithiadau i'r Eidaleg maent wedi goroesi.

Lledaenodd y Soned o Sisili i weddill yr Eidal ac roedd yn boblogaidd iawn yn nwylo beirdd canoloesol fel Petrarch, a roddodd ei enw i'r ffurf 'Petrarchaidd' ar soned, er nad ef a'i dyfeisiodd.

## Y Soned Gymraeg
Mae'n debyg mai yn 1833 y cyfansoddwyd y soned Gymraeg gyntaf, gan fardd anadnabyddus 'R.G.W.'. Cyfansoddwyd ambell soned arall yn ystod y 19g gan feirdd Cymraeg megis Gwenffrwd ac Iorwerth Glan Aled, a chyfieithwyd rhai sonedau Saesneg i'r Gymraeg, ond yn gyffredinol cysylltir y soned Gymraeg â'r 20g. Ymddangosodd rai ohonynt gan W. J. Gruffydd ac R. Silyn Roberts yn eu cyfrol *Telynegion* (1900) a cafwyd sonedau gan feirdd adnabyddus eraill megis T. Gwynn Jones; fodd bynnag gydag enwau R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams y cysylltir y soned Gymraeg yn bennaf oll, gyda sonedau fel 'Mae Hiraeth yn y Môr' ac 'Y Llwynog' ymhlith cerddi mwyaf adnabyddus R. Williams Parry, a Parry-Williams yn awdur nifer fawr o sonedau enwog fel 'Moelni', 'Tŷ'r Ysgol', 'Llyn y Gadair', 'Dychwelyd' ac eraill. Bu cystadleuaeth am Soned yn yr Eisteddfod Genedlaethol am y tro cyntaf yn 1906. 

Ymhlith y beirdd Cymraeg a gyfansoddodd nifer sylweddol o sonedau mae Prosser Rhys, Rhydwen Williams, Iorwerth C. Peate ac Alan Llwyd. Roedd y Soned Gymraeg ar ei hanterth rhwng yr 1920au a'r 1960au. Erbyn iddo lunio *Y Flodeugerdd Sonedau* yn 1980 fodd bynnag, nododd Alan Llwyd bod y mesur bellach yn llawer llai cyffredin nag y bu. 

Ysytyrir y soned yn fesur rhydd yn Gymraeg fel arfer. Fodd bynnag, mae rhai beirdd megis T. Gwynn Jones wedi cyfansoddi sonedau ar gynghanedd.

## Darllen pellach 
* Cousins, A. D. a Howarth, Peter (gol.). *The Cambridge Companion to the Sonnet* (Caergrawnt, Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 2011).

## Cyfeiriadau

Categori:Ffurfiau barddonol
Y Drych

bawd|Tudalen flaen 1 Ionawr 1875
Papur newydd Cymraeg a gyhoeddir yn Unol Daleithiau America yw'r ***Drych***. Fe'i cyhoeddwyd gyntaf yn Nhachwedd 1850 yn ninas Utica, Efrog Newydd.

John Morgan Jones oedd y perchennog a'r golygydd cyntaf. Ymhlith y cyfranwyr roedd y bardd dadleol David Richard Jones (1832-1916).

## Gweler hefyd
*Papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor

## Llyfryddiaeth
* Aled Jones a Bill Jones, *Welsh Reflections: Y Drych & America 1851-2001* (Gwasg Gomer, 2001)

Categori:Efrog Newydd (talaith)
Categori:Papurau newydd Cymraeg yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1850
Richard Morris

Un o Forrisiad Môn oedd **Richard Morris** (2 Chwefror 1703 – Rhagfyr 1779). Roedd yn frawd i Lewis Morris a William Morris.

Aeth i weithio yn Llundain a dod yn brif clerc y Llynges. Ef oedd sylfeinydd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion (1751).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1703
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1779
Categori:Morysiaid Môn
Categori:Pobl o Ynys Môn
James IV, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 11 Mehefin 1488 hyd at ei farw, oedd **James IV** (17 Mawrth 1473 – 9 Medi 1513).

Bu farw James ym Mrwydr Flodden, gan ymladd yn erbyn y Saeson.

## Gwraig 
* Marged Tudur

## Plant 
* James V, brenin yr Alban

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1473
Categori:Marwolaethau 1513
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Jamaiceg

Mae **Jamaiceg** (*Jamaican (Creole) / Real English / Patwa*) yn iaith Creol seiliedig ar y Saesneg. Maen nhw'n siarad hi yn Jamaica.

Mae'r rhai sy'n ei siarad yn ei alw yn *Real English*. Mae'r gair *Real* yn cyfeirio at yr elfennau Sbaeneg yn yr iaith. Mae Siamaiceg yn cael ei alw yn *Patwa* hefyd, o'r gair Ffrangeg *patois* = tafodiaith lleol.

## Enghreifftiau o'r iaith
### Ymadroddion Cyffredin
*Rial Inglish : *Siamaiceg*
*Welsh : *Cymraeg*
*Inglsh : *Saesneg*
*ello! : *helô!*
*please! : ''os gwelwch chi'n dda!*
*ya nuh see? : *ynte?''
*likkle mo! / mo'time! : *hwyl!*

### Pethau Maen Nhw'n Dweud yn Aml
*coodeh! : *edrychwch!*
*ee-eeeee! : *o diar!*

### Geiriau Diddorol
*pikni : *plentyn* (o Sbaeneg *pequeño* = bychan)
*sambo : *(rhywun hanner) du a gwyn*

### Dihareb
*Whey sweet nanny goat a go run im belly! : ''Mae'r peth sy'n felys i'r afr yn rhoi poen bol iddi hi! (= Dydy pethau ddim mor dda â fyddyn nhw'n ymddangos.)''

Categori:Ieithoedd Gogledd America‎
Categori:Jamaica
Kal-online

Gêm Coreaeg MMORPG ar y we yw **KalOnline** (칼온라인, *kal* yw Coreaeg am "Cleddyf") .

Categori:Gemau fideo
Elvis Presley

Canwr ac actor o'r Unol Daleithiau oedd **Elvis Aaron Presley** (8 Ionawr 1935 – 16 Awst 1977), a adnabyddir yn gyffredinol yn syml fel "Elvis". Cyfeirir ato fel "Brenin Roc a Rol", neu "Y Brenin".

Ganwyd Presley yn Tupelo, Mississippi, symudodd i Memphis, Tennessee, gyda'i deulu pan oedd yn 13 oed. Dechreuodd ei yrfa yno ym 1954 pan welodd perchennog Sun Records, Sam Phillips, Presley fel modd o wireddu ei freuddwyd i ddod a sain cerddoriaeth Americanaidd-Affricanaidd i gynulleidfa ehangach.

Ei wraig oedd Priscilla Presley. Ei ferch oedd Lisa Marie Presley.

## Ffilmiau 
* *Love Me Tender* (1956)
* *Jailhouse Rock* (1957)
* *King Creole* (1958)
* *Flaming Star* (1960)
* *Blue Hawaii* (1961)
* *Viva Las Vegas* (1964)

Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Gefeilliaid
Categori:Pobl o Mississippi
Mo Mowlam

Gwleidydd yn llywodraeth Tony Blair yn San Steffan oedd **Marjorie "Mo" Mowlam** (18 Medi 1949 – 19 Awst 2005).  Etholwyd hi i'r senedd yn 1987.

Bu farw Molam o ganser yn y Hosbis Pererinion, Caergaint.

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Gogledd Iwerddon
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ymennydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Dysg

Mae **Dysg**, sef yr asiantaeth dysgu a sgiliau Cymru yn darparu cymorth i ddarparwyr addysg a hyfforddiant ôl-16 oed. Mae gwefan Dysg yn le da i ddarganfod gwybodaeth gyfredol am addysgu a hyfforddiant yng Nghymru.

Ymunodd Dysg â Llywodraeth Cynulliad Cymru ar 1 Ebrill 2006. Mae Dysg yn un o is-adrannau'r Adran Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau (AADGOS), sy'n canolbwyntio ar wella ansawdd addysgu a dysgu yn y sector addysg a hyfforddiant ôl-14. Dysg oedd adain weithredol yr Asiantaeth Dysgu a Datblygu Sgiliau (LSDA) yng Nghymru. Mae gwefan Dysg yn le da i ddarganfod gwybodaeth gyfredol am addysgu a hyfforddiant yng Nghymru.

Mae Dysg yn cynnal nifer o rwydweithiau a chynadleddau sy'n canolbwyntio ar wella'r ddarpariaeth dysgu ôl-14 drwy rannu gwybodaeth a sgiliau ymhlith ymarferwyr, gwneuthurwyr polisi a rhanddeiliaid eraill.

Drwy'r prosiect Ymgynghorwyr Gwella Perfformiad, mae Dysg yn darparu gwasanaeth ymgynghoriaeth, hyfforddiant a chymorth mentora wedi'i dargedu i ddarparwyr. Rhagor. 
Mae Dysg yn cynnal Rhaglenni Cymorth Sgiliau Allweddol, sy'n anelu at wella ansawdd addysgu a dysgu ar draws pob rhaglen sgiliau allweddol ôl-14 mewn ysgolion, ym maes addysg bellach ac ym maes dysgu seiliedig ar waith.
 
Mae Dysg yn rheoli'r rhaglen hyfforddiant sy'n darparu cymorth ym maes hunan-asesu a llunio cynlluniau gweithredu, sy'n galluogi darparwyr ôl-16 i gynnal hunan-asesiadau a llunio cynlluniau gweithredu effeithiol.
 
Mae Dysg yn helpu i rannu a throsglwyddo gwybodaeth drwy ddosbarthu e-gylchlythyr wythnosol, cynnal blog, cyhoeddi gwaith ymchwil ar y we a chynhyrchu cyfnodolyn chwarterol er mwyn darparu'r wybodaeth ddiweddaraf am ddatblygiadau ym maes addysg a hyfforddiant ôl-14 yng Nghymru a Lloegr.

Mae Dysg yn cynnal prosiectau ymchwil ac adolygiadau penodol sy'n diwallu anghenion byrdymor a thymor hwy Llywodraeth Cynulliad Cymru.

## Dolenni allanol
* Gwefan Dysg 

Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Addysg yng Nghymru
Gwaith Haearn Dowlais

Gweithfeydd dur a haearn oedd **Gwaith Haearn Dowlais**, a leolwyd yn Dowlais, ger Merthyr Tudful, daeth yn un o'r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd yn yr 19g. Daeth y gwaith yno i ben yn niwedd yr 20g. Roedd yn un o bedwar gwaith haearn mawr yn ardal Merthyr, y lleill oedd Cyfarthfa, Plymouth a Phenydarren.

Sefydlwyd y gwaith fel pertneriaeth ar 19 Medi 1759; ymysg y partneriaid gwreiddiol roedd Thomas Lewis a Isaac Wilkinson.

## Llyfryddiaeth
*
*
*
*
*Lewis, M. J. (1983) "G. T. Clark and the Dowlais Iron Company: an entrepreneurial study", MSc Econ diss., U. Wales
*
*
*

## Dolenni allanol
*

Categori:Dadsefydliadau 1987
Categori:Diwydiant haearn Cymru
Categori:Hanes Merthyr Tudful
Categori:Sefydliadau 1759
Treforys

Tref a chymuned yn Sir Abertawe yw **Treforys** (Saesneg: *Morriston*), sy'n gartref i ganolfan y DVLA ac un o ysbytai mwyaf Cymru.

Sefydlwyd Treforys tua 1720 pan agorwyd gwaith copr gan Syr John Morris (1745-1819).  Roedd y dref yn ganolfan i'r diwydiannau metel tan 1980 pan gaeodd Gwaith Dyffryn, gwaith olaf Treforys.

Mae Clwb Rygbi Treforys yn chwarae yn Adran 2 o Gynghrair Cymru.

Treforys yw cartref Côr Orpheus Treforus, un o gorau meibion enwocaf y byd.  Mae'r côr yn teithio'r byd i gyd. Capel Tabernacl yng nghanol y dref yw capel mwyaf Cymru. Mae rhai'n ei alw'n "Eglwys Gadeiriol yr Annibynwyr".  Agorwyd y Tabernacl yn 1872.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Sid Bevan (1877 - 1933) Chwaraewr rygbi rhyngwladol

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Orpheus Treforys

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Abertawe
Categori:Trefi Abertawe
Lefel medru iaith

Gallu person i berfformio mewn iaith mae'n ei ddysgu ydy **Lefel Medru Iaith**. Ceir gwahanol ddiffiniadau  a dulliau o fesur hyn drwy'r byd. Un llinyn mesur rhyngwladol ydy'r ACTFL (*The American Council on the Teaching of Foreign Languages* sy'n gwahaniaethu rhwng y gallu i gofio geiriau a phatrymau a pherfformiad yr unigolyn.

Gellir graddoli pa mor rugl ydy person gyda'r lefelau canlynol:

*Ychydig wybodaeth: Dydy gwybod ambell i air ddim ddigon i'r lefel hon. Rhaid medru digon o eirfa a phatrymau i fedru ymdopi. Rhaid gwybod geiriau ac ymadroddion cyffredin, sut i ofyn ac ateb cwestiynau syml a  sut i redeg ambell i ferf hefyd.
*Da: Mae'r unigolyn bellach yn cofio tuag wyth mil o eiriau ac yn medru rhedeg berfau yn y presennol, y gorffennol a'r dyfodol, a gallu ysgrifennu'r iaith.
*Rhugl: Er mwyn bod yn deilwng o'r lefel hon rhaid cael geirfa llawer ehangach, a threulio o leiaf dwy flynedd mewn gwlad neu amgylchedd lle mae'r iaith yn cael ei defnyddio'n gyson.
*Iaith gyntaf (neu famiaith): Dydy'r ffaith bod rhywun wedi ei fagu mewn iaith arbennig ddim yn golygu eu bod nhw'n gwbwl rugl, ond ar y cyfan mae hynny'n wir.

## Mudiadau proffesiynol
*Alliance française
*American Council on the Teaching of Foreign Languages
*Association of Language Testers in Europe
*Foreign service institute
*Goethe-Institut
*UCLES
*UNIcert
*Instituto Cervantes
*UBELT 

## Gweler hefyd
*Dwyieithrwydd
*Gwrthddwyieithrwydd
*Amlieithrwydd

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithyddiaeth
Llareggub

Enw pentref dychmygol yn y ddrama radio, *Under Milk Wood* gan Dylan Thomas yw **Llareggub**. Roedd yr awdur yn llawn sylweddoli wrth gwrs fod yr enw yn darllen am yn ôl yn *bugger all*.

## Gweler hefyd
*Cwm-Rhyd-y-Rhosyn

Categori:Dylan Thomas
Categori:Ffuglen
Cyngor Ewrop

Corff rhyngwladol o 46 gwlad yw **Cyngor Ewrop**.  Mae aelodaeth yn agored i unrhyw wladwriaeth Ewropeaidd sydd yn barod i dderbyn egwyddor cyfraith a threfn, sicrhau iawnderau dynol sylfaenol a rhyddid ei dinasyddion.  Lleolir y pencadlys yn ninas Strasbourg, Ffrainc.

Mae'n bwysig peidio cymysgu Cyngor Ewrop â Chyngor yr Undeb Ewropeaidd neu â'r Cyngor Ewropeaidd, gan fod Cyngor Ewrop yn gorff cwbl gwahanol a chanddo ddim i'w wneud a'r Undeb Ewropeaidd.

## Aelodaeth
Sefydlwyd ar 5 Mai 1949 gan Gwlad Belg, Denmarc, Ffrainc, Iwerddon, Yr Eidal, Lwcsembwrg, Yr Iseldiroedd, Norwy, Sweden a'r Deyrnas Unedig. Daeth Gwlad Groeg a Twrci yn aelodau tri mis wedyn, a Gwlad yr Ia a'r Almaen y flwyddyn ganlynol. Erbyn hyn mae 47 aelod-wladwriaeth; Montenegro oedd yr un diweddaraf i ymuno.

Mae Erthygl 4 o Statudau Cyngor Ewrop yn datgan bod aelodaeth yn agored i unrhyw wladwriaeth Ewropeaidd.  Dim ond Belarws sy ddim yn aelod bellach.

bawd|dim|250px|

## Ymgeisyddion
Statws Gwesteuon Arbennig oedd gan senedd Belarws  Medi  1992 tan Ionawr 1997, ond ers etholiadau 'annheg'  a phroblemau ym 1996 maent yn 'suspended'.

Derbynnwyd  cais Casachstan am Statws Gwesteuon Arbennig yn 1999. Penderfynwyd eu bod yn rhan o Ewrop. Llofnodwyd Casachstan cytundeb i cydymffurfio a'r Cyngor.

## Dolenni allanol
* CE - gwefan swyddogol
* Statud CE 
* European NAvigator - CE 
* BBC - Armenia, Aserbaijan yn ymuno


Categori:Gwleidyddiaeth Ewrop
Categori:Sefydliadau a leolir yn Strasbwrg
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Rheilffordd yr Wyddfa

Mae **Rheilffordd yr Wyddfa** (Saesneg: **Snowdon Mountain Railway**) yn rheilffordd fach sy'n rhedeg ar gledrau cul o bentref Llanberis i ben yr Wyddfa, yn Eryri, Gwynedd, gogledd-orllewin Cymru. Hi yw'r unig reilffordd rhac a phiniwn gyhoeddus yng ngwledydd Prydain.  Mae'n un o brif atyniadau twristaidd Gwynedd a Chymru ac yn mesur 4.7 milltir (7.6&nbsp;km).
bawd|chwith|Tren yn dynesu at y copa

## Hanes
Cwblhawyd rheilffordd led safonol rhwng Bangor a Llanberis ym 1869, a ffurfiwyd Cwmni Cyfyngedig Tramffordd Mynydd yr Wyddfa a Gwestai. Adeiladwyd y rheilffordd gan 150 o dynion, dros gyfnod o 14 mis rhwnf Rhagfyr 1894 a Chwefror 1896.. Mabwysiadwyd rhac a phiniwn Abt, dyfeisiwyd gan Carl Roman Abt, peiriannydd o'r Swistir, a phrynwyd 4 locomotif stêm Winterthur yn y Swistir.

Agorwyd y lein ar 6 Ebrill 1896, ond roedd yn ddamwain ddifrifol a bu farw un person. Ailagorwyd y lein ar 9 Ebrill 1897.

## Y copa
Wrth ymyl yr orsaf uchaf ger copa'r Wyddfa, roedd adeilad caffi, a ddisgrifiwyd gan y Tywysog Charles fel "slym uchaf Prydain". http://news.bbc.co.uk/hi/english/newyddion/newsid_2026000/2026597.stm Codwyd adeilad newydd i gymryd ei le yn ddiweddar. Perchnogion y rheilffordd yw *Heritage Great Britain plc*, Rhwng Tachwedd a chanol Mawrth, mae'r rheilffordd wedi ei gau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Rheilffordd yr Wyddfa 

Categori:Eryri
Categori:Llanberis
Wyddfa
Wyddfa
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Rheilffordd Dyffryn Rheidol

Rheilffordd gul yw **Rheilffordd Cwm Rheidol** (Saesneg: *Vale of Rheidol Railway*), â chledrau lled 1 troedfedd ac 11 3/4 modfedd iddi. Fe ddringa'r rheilffordd o Aberystwyth i Bontarfynach, drwy Ddyffryn Rheidol. Defynyddir y rheilffordd yn bennaf gan dwristiaid ond adeiladwyd hi'n wreiddiol i gludo plwm o'r mwyngloddiau.
bawd|chwith|260px|Trên ar Reilffordd Dyffryn Rheidol

|}

## Hanes
Pasiwyd deddf i adeiladu'r rheilffordd ar 6 Awst 1897. Doedd hi ddim yn bosibl codi arian mor gyflym ag y disgwyliwyd, ond dechreuodd y gwaith ym 1901. Y Prif Beiriannydd oedd Syr James Szlumper. Defnyddiwyd locomotif, **Talybont**, a ailenwyd yn **Rheidol**, o Dramffordd Plynlimon a Hafan. Agorwyd y Rheilffordd ar 22 Rhagfyr, 1902, gan ddefnyddio dau locomotif 2-6-2T a adeiladwyd gan Davies a Metcalfe a locomotif 2-4-0T a adeiladwyd gan Bagnall. Ail-agorwyd rhai o byllau plwm yn yr ardal, ac aeth y plwm ar y rheilffordd i Aberystwyth ac ymlaen ar longau. Cludwyd plwm o Bwll Plwm Rheidol gan raff dros Ddyffryn Rheidol i'r Rheilffordd yn ymyl Rhiwfron.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* Rheilffordd Dyffryn Rheidol


Dyffryn Rheidol
Dyffryn Rheidiol
Huw Llywelyn Davies

Darlledwr a chyn-athro o Gymro yw **Huw Llywelyn Davies** (ganed 19 Chwefror 1945). Mae'n fwyaf adnabyddus fel sylwebydd rygbi ar radio-a-theledu am dros 30 mlynedd.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Huw ym Merthyr Tudful yn fab i Beti ac Eic Davies (arloeswr wrth drafod chwaraeon yn Gymraeg ar y radio). Pan oedd ond 18 mis oed symudodd y teulu i Gwaun-cae-gurwen.

Aeth i Ysgol Gynradd y Waun ac Ysgol Ramadeg Pontardawe. Aeth ymlaen i Goleg y Brifysgol Caerdydd lle graddiodd gydag anrhydedd yn y Gymraeg. Yn ei ddyddiad coleg bu’n gapten ar y tîm rygbi am ddau dymor ac fe’i dewiswyd hefyd i dîm cyfun Colegau Prifysgol Cymru.

## Gyrfa 
Ei swydd cyntaf oedd Ngholeg Llanymddyfri yn olynu Carwyn James fel Pennaeth y Gymraeg ac athro chwaraeon. Roedd yno rhwng 1969 ac 1974.

Ymunodd â HTV yn 1974 fel cyflwynydd ar raglen newyddion *Y Dydd* o dan arweiniad Gwilym Owen. Ymunodd â'r BBC yn 1979 gan weithio i BBC Radio Cymru i ddechrau, yn cyflwyno rhaglen sgwrsio yn y boreau, rhaglenni i ddysgwyr a chyfresi o raglenni panel ysgafn fel *Dros Ben Llestri* a *Dyfal Donc*.

Wedi hynny dechreuodd sylwebu ar gemau rygbi i'r Adran Chwaraeon. Wedi dyfodiad S4C daeth yn enwog fel prif sylwebydd rygbi yn Gymraeg a Saesneg gan ffurfio partneriaeth chwedlonol gyda Ray Gravell. Enillodd Dlws Prif Ohebydd Chwaraeon Cymru gan y Cyngor Chwaraeon ym 1995.

Am dros 33 mlynedd roedd yn un o brif gyflwynwyr rhaglenni teledu y BBC o'r Eisteddfod Genedlaethol, gyda chyfnodau hefyd yn cyflwyno o Steddfodau’r Urdd a Llangollen. Bu hefyd yn gyflwynydd ar y rhaglen grefyddol *Dechrau Canu, Dechrau Canmol*. Cyflwynodd sioe sgyrsio ei hun o'r enw *Holi Hwn a’r Llall*.

## Bywyd personol 
Mae'n briod a Carol ac yn byw ym Mhentyrch . Mae ganddynt un mab – Rhodri Llywelyn a aeth yn newyddiadurwr a darlledwr.

### Anrhydeddau 
Am ei gyfraniad i’r byd darlledu a’r Gymraeg cafodd ei Urddo â’r Wisg Werdd i Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Bro Madog, 1987 ac yna’i ddyrchafu i’r Wisg Wen yn Eisteddfod Genedlaethol Castell Nedd 1994.

Cafodd gynnig MBE ar un adeg, ond ni dderbyniodd yr anrhydedd gan y teimlai y byddai’n mynd yn erbyn holl egwyddorion ei fagwraeth a’i ddaliadau fel Cenedlaetholwr o Gymro.

Derbyniodd Gymrodoriaeth er Anrhydedd gan Brifysgol Caerdydd 2007 a Gradd er Anrhydedd -  Doethur mewn Llenyddiaeth- gan Brifysgol Abertawe yn 2019

## Gweler hefyd 
* Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Pobl o Gwm Tawe
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Sylwebyddion chwaraeon
Planhigyn

Grŵp o bethau byw yw **planhigion**. Ceir tua 300,000 o rywogaethau, gan gynnwys coed, blodau, glaswelltau, rhedyn, mwsoglau a rhai grwpiau o algâu. Astudiaeth planhigion yw botaneg. Organebau amlgellog (ac eithrio rhai o'r algâu) ac ewcaryotig yw planhigion. Maent i gyd yn creu bwyd eu hun drwy ffotosynthesis gan ddefnyddio cloroffyl.

## Tacsonomeg 
Dosberthir planhigion yn y deyrnas **Plantae**. Mae'r deyrnas hon yn cynnwys y planhigion tir (Embryophyta) ac, yn aml, mae'n cynnwys yr algâu gwyrdd (Chlorophyta a Charophyta) hefyd. Weithiau, mae'r algâu coch (Rhodophyta) a'r glawcoffytau (Glaucophyta) yn cael eu cynnwys tu fewn i'r deyrnas. Dosbarthwyd grwpiau eraill o algâu, ffyngau a bacteria fel planhigion yn y gorffennol ond fe'u dosberthir mewn teyrnasoedd gwahanol bellach.  
## Strwythur planhigion 
### Celloedd planhigion 
Fel arfer, mae gan gelloedd planhigion gloroplastau, gwagolyn fawr a chellfur sy'n cynnwys seliwlos.
[450px|chwith|bawd|
a. [Plasmodesmata
b. Cellbilen
c. Cellfur
1. Cloroplast
 d. Pilen thylacoid
 e. Gronyn starts
2. Gwagolyn
 f. Gwagolyn
 g. Tonoplast
h. Mitocondria
i. Perocsisom
j. Cytoplasm
k. Fesiglau pilennog bach
l. Reticwlwm endoplasmig garw
3. Cnewyllyn
 m. Mandwll cnewyllol
 n. Amlen gnewyllol
 o. Cnewyllan
p. Ribosomau
q. Reticwlwm endoplasmig llyfn
r. Fesiglau Golgi
s. Organigyn Golgi
t. Cytosgerbyd ffilamentog]]

## Dolenni allanol 
*Planhigion, BBC Cymru

## Gweler hefyd
*Resbiradaeth cellog
*Planhigion Blodeuol, Conwydd a Rhedyn; cyhoeddwyd 2003
*Planhigyn Arctig-Alpaidd


Categori:Pethau byw
David Alfred Thomas

bawd|Arglwydd Rhondda yn fyfyriwr

Gwleidydd a diwydiannwr oedd **David Alfred Thomas** (26 Mawrth 1856 – 3 Gorffennaf 1918).

## Gyrfa
Ganwyd ef yn Ysgubor-wen, Aberdâr. Yn 1888 etholwyd ef yn un o ddau aelod seneddol dros Ferthyr Tudful. Roedd cysylltiad agos rhyngddo â'r Rhyddfrydwyr, David Lloyd George a Tom Ellis, yn arbennig yn eu hymwneud â mudiad Cymru Fydd.

Pan fethodd a chael sedd yn y Cabinet pan enillodd y Rhyddfrydwyr etholaid 1916, trôdd ei gefn ar wleidyddiaeth a chanolbwyntiodd ar ddiwydiant. Daeth yn un o'r diwydianwyr mwyaf cyfoethog a dylanwadol yn Ne Cymru.

Gwahoddwyd ef i ymuno â'r cabinet gan Lloyd George yn 1916. Fe gyflwynodd system ddogni (*rations*) oherwydd y prinder bwyd a achoswyd gan y rhyfel, a bu ei waith yn llwyddiant mawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
George Bush

Mae mwy nag un person enwog o'r enw **George Bush**:

* George H. W. Bush, Arlywydd Unol Daleithiau America, 1989 - 1993
* George W. Bush, Arlywydd Unol Daleithiau America, 2001 - 2009
Niger

{{Gwybodlen lle
| ynganiad  = 
| math = gwlad image1 sir
| enw_brodorol = ***Gweriniaeth Niger****République du Niger* (Ffrangeg)
| suppressfields= image1
| map lleoliad = 270px
| sefydlwyd = 18 Rhagfyr 1958 (Datganiad Annibyniaeth, oddi wrth Ffrainc}3 Awst Diwrnod Annibyniaeth (1960)
| banergwlad = 170px
}}

Gwlad dirgaeedig yng ngorllewin Affrica yw **Niger** (ynganiad: niʒɛʁ, enw swyddogol: ***Jamhuriyar Nijar*** sef **Gweriniaeth Niger**). Mae'n ffinio â Nigeria a Benin yn y de, Mali a Bwrcina Ffaso yn y gorllewin, Algeria a Libia yn y gogledd a Tsiad yn y dwyrain. Rhan o'r Sahara yw gogledd y wlad. Mae Afon Niger yn llifo trwy dde-orllewin y wlad. Niamey yw'r brifddinas.

## Daearyddiaeth 
Daw enw'r wlad o afon Afon Niger, y drydedd afon hiraf ar gyfandir Affrica. Er hynny, trwy Nigeria a Mali mae rhannau hiraf yr afon yn llifo, gyda rhyw 500 km yn unig yn llifo trwy weriniaeth Niger. Mae 80% o arwynebedd y wlad yn rhan o anialwch y Sahara, llawer ohono yn anialwch Ténéré. Mynydd Idoukal-n-Taghès (2022 m) yw'r uchaf yn y wlad, ym mynyddoedd Aïr. Llosgfynyddoedd ffurfiodd mynyddoedd Aïr, sy'n rhyw fath o is-gangen o Fynyddoedd Ahaggar dros y ffin yn rhan Algeria'r anialwch. Yn y de-orllewin mae dyffryn Afon Niger, lle mae tiroedd mwyaf ffrwythlon y wlad. Mae de-ddwyrain y wlad yn ffinio â Llyn Tsiad. 

Hinsawdd drofannol, sych, sydd gan Niger. Anialwch poeth a sych a geir yn y gogledd (ac eithrio gwerddonau â'u coed datys), ond mae tymor glawog i'w gael yn de, gyda hyd at 750mm o law yn flynyddol. Safana yw llawer o'r tir nad yw'n anialwch, gyda choed kaoba, kapok a baobab yn amlwg. 

Niamey yw'r brifddinas a'r ddinas fwyaf. Rhai o drefi eraill y wlad yw Zinder, Maradi, Agadez, Tahoua ac Arlit.

## Ieithoedd 
chwith|bawd|Ieithoedd cenedlaethol Niger (map yn Almaeneg)
Hawsa yw iaith fwya'r wlad gydag oddeutu 55% o'r boblogaeth (rhyw 14,500,000 o bobl) yn ei siarad. Ers 2025, Hawsa yw iaith swyddogol y wlad - roedd iaith y coloneiddwyr o Ffrainc wedi parhau'n iaith swyddogol tan hynny.

Ceir sawl iaith arall yn y wlad: Songaieg (gan gynnwys Zarma), Tamasheceg, Ffwlareg, Canwrieg, Arabeg, Gwrmaneg, ieithoedd Tebw a mwy.

## Dolenni allanol 
* Cymorth Cymru i Niger  Hanes Cymraes sy'n gweithio gyda *Médecins Sans Frontières* i helpu ysbyty yn Niger


Categori:Gwledydd Affrica
Oxford

Dinas yn Lloegr yw **Oxford** (Rhydychen), sy'n enwog am ei phrifysgol. Ceir sawl enghraifft arall o'r enw:

## Lleoedd
### Awstralia
*Oxford Falls, De Cymru Newydd

### Canada
*Swydd Oxford, Ontario
*Oxford, Nova Scotia, yn Swydd Cumberland
*Oxford, cymdogaeth yn Edmonton, Alberta
*Mynydd Oxford, Ynys Ellesmere

### Lloegr
*Oxford Street, Llundain

### Seland Newydd
*Oxford, Seland Newydd

### Unol Daleithiau
*Oxford, Alabama
*Oxford, Arkansas
*Oxford, Connecticut
*Oxford, Florida
*Oxford, Georgia
*Oxford, Idaho
*Oxford, Indiana 
*Oxford, Iowa
*Oxford, Kansas  
*Oxford, Kentucky
*Oxford, Maine
*Oxford, Maryland  
*Oxford, Massachusetts 
*Oxford, Michigan
*Oxford, Mississippi
*Oxford, Nebraska
*Oxford Township, New Jersey
*Oxford, Efrog Newydd  
*Oxford, Gogledd Carolina
*Oxford, Ohio
*Oxford, Pennsylvania
*Oxford, Wisconsin

Gweler hefyd:
*Swydd Oxford
*New Oxford, Pennsylvania
*North Oxford, Maine
*Oxford Junction, Iowa
*South Oxford, Maine

## Arall
**Oxford University* (Prifysgol Rhydychen)
***Oxford University Dictionary* (*Geiriadur Prifysgol Rhydychen*)
Casét

bawd|200px|Pedwar caset

Cyfrwng i recordio sain, e.e. cerddoriaeth, ydy **casét** neu **casét cryno**.

Categori:Recordio
Villeneuve-d'Ascq

250px|de|bawd|Eglwys Saint-Pierre d'Ascq

Dinas a *commune* ger Lille yn *département* Nord yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw '''Villeneuve-d'Ascq'''. Mae ganddi boblogaeth o 62,400.

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Nord
Medina (gwahaniaethu)

Gair Arabeg yn golygu **"hen dref"** yw *madina*. Mae yna dros 170 o lefydd o'r enw **Madina / Medina / Mdina**. Yn ogystal mae sawl ardal hanesyddol o fewn trefi modern yn y byd Arabaidd ac oddi amgylch y Môr Canoldir yn dwyn yr enw *medina* mewn cyferbyniaeth â'r dref newydd.

*Medina - un o ddinasoedd pwysicaf Islam, yn Saudi Arabia
*Mdina a Rabat - ar ynys Malta
*Medina, Ohio - dinas yn yr Unol Daleithiau
*Medina Tunis, hen ddinas Tunis
Hanes Prydain

Mae **Hanes Prydain** yn ymestyn o'r cyfnod cynhanesyddol ym Mhrydain hyd heddiw ac yn cynnwys hanes Cymru, yr Alban a Lloegr.

## Cyfnodau
*Cynhanes Prydain
**Cynhanes Cymru
*Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
**Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
*Prydain Ôl-Rufeinig
**Yr Hen Ogledd
*Oes y Seintiau
**Oes y Seintiau yng Nghymru
*Yr Oesoedd Canol ym Mhrydain
**Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
*Cyfnod y Tuduriaid
**Cyfnod y Tuduriaid yng Nghymru
*Yr Ail Ganrif ar Bymtheg ym Mhrydain
**Yr Ail Ganrif ar Bymtheg yng Nghymru
*Y Ddeunawfed Ganrif ym Mhrydain
**Y Ddeunawfed Ganrif yng Nghymru
*Y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg ym Mhrydain
**Y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg yng Nghymru
*Yr Ugeinfed Ganrif ym Mhrydain
**Yr Ugeinfed Ganrif yng Nghymru

## Hanes gwledydd Prydain
*Hanes yr Alban
*Hanes Cymru
*Hanes Lloegr

## Gweler hefyd
*Hanes y Deyrnas Unedig
*Hanes Gogledd Iwerddon
*Hanes Iwerddon
*Hanes Ynys Manaw


Prydain
Hanes y Deyrnas Unedig

Creuwyd y Deyrnas Unedig yn 1801.

## Gweler hefyd
*Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
*Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon
*Brenhinoedd a breninesau'r Deyrnas Unedig
*Deddf Uno 1801
*Yr Ymerodraeth Brydeinig
*Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1945
*Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1959
*Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1979


Categori:Y Deyrnas Unedig
Deyrnas Unedig, Y
Deyrnas Unedig, Y
How Green Was My Valley

Nofel gan Richard Llewellyn yw ***How Green Was My Valley*** (1939). Mae'r nofel yn darlunio bywyd caled mewn pentref glofaol yn ne Cymru.

## Addasiadau 
Yn 1941 gwnaethpwyd ffilm o'r nofel wedi'i ffilmio yng Nghaliffornia gydag actorion Americanaidd, Gwyddelig ac Albanaidd. Yr unig Gymry oedd y rhodwyr. Roedd y darlun o'r pentref yn wahanol iawn i'r nofel; yn llawn sentiment gyda phawb yn y pentre yn  gyfforddus ac yn canu mewn côr. Doedd dim sôn am y tlodi a'r diweithdra roedd y pentrefi glofaol yn ei ddioddef.

Gwnaethpwyd 2 addasiad ar gyfer y teledu, un ym 1960 a'r llall ym 1975. 

## Gweler hefyd
* *How Green Was My Valley* (ffilm)
* *How Green Was My Valley* (cyfres deledu 1960)
* *How Green Was My Valley* (cyfres deledu 1975)

Categori:Llyfrau Cymreig 1939
Categori:Nofelau 1939
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau Saesneg o Gymru
Nickelodeon

Sianel blant yn yr Unol Daleithiau ac Ewrop yw **Nickelodeon**. **Viacom** sydd yn berchen Nickelodeon yn gyfangwbl. Yng ngwledydd Prydain mae'r sianel ar gael ar Sky.

Un o raglenni mwyaf poblogaidd Nickleodeon yw'r gyfres animeiddiedig SpongeBob SquarePants.

## Rhaglenni 
* SpongeBob SquarePants
* Drake & Josh
* Zoey 101
* The Fairly OddParents

## Hen Raglenni 
* Animorphs
* Clarissa Explains It All
* Doug
* Ren & Stimpy
* Rocko's Modern Life
* The Secret World of Alex Mack
* Danny Phantom


Categori:Sianeli teledu
Categori:Rhwydweithiau teledu Americanaidd
Piemonte

Rhanbarth yng ngogledd-orllewin yr Eidal yw **Piemonte**. 
Torino yw'r brifddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 4,363,916.

bawd|canol|240px|Lleoliad Piemonte yn yr Eidal

Rhennir y rhanbarth yn wyth talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

* Alessandria
* Asti
* Biella
* Cuneo
* Novara
* Torino
* Verbano-Cusio-Ossola (Verbania yw'r ganolfan weinyddol.)
* Vercelli

bawd|canol|220px|Taleithiau Piemonte

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol


Categori:Rhanbarthau'r Eidal
Odl

Pan fo sillaf olaf dau air yn gorffen gyda'r un sain, fel arfer ar ddiwedd brawddeg ond nid bob amser, ceir **odl** (Saesneg: *rhyme*).

Er enghraifft mae "rhedeg" a "maneg" yn odli gyda'i gilydd ac felly hefyd "Môn" a ffôn". Gall gair unsill hefyd odli gyda gair deusill neu ragor e.e. mae "mi" a "eni" yn odli yn y ddwy linell sy'n dilyn gan Lewis Glyn Cothi:

: Un mab oedd degan i mi.
: Dwynwen! Gwae'i dad o'i eni.

Odl ddwbl ydy odl ble mae'r llafariad ar y goben (y sillaf olaf ond un) hefyd o'r un sain: "hoffi" a "coffi" neu "streipan" a "peipan".

Yng ngwaith y beirdd Cymraeg cynnar fel y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd, mae lled-odl (neu "odl-Wyddelig") yn digwydd yn aml. Fel mae'r enw'n awgrymu, mae'r ddeuasain neu'r llafariaid yn cytuno ond mae'r gytsain yn amrywio. Er enghraifft, 'gwraig' - 'rhaid'. Nid ydy'r odl yma'n ffasiynol yn y Gymraeg erbyn heddiw.

## Gweler hefyd
* Barddoniaeth
* Cerdd Dafod


Categori:Barddoniaeth
Categori:Termau llenyddol