open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Al-Andalus

[bawd|dde|200px|[Coran o Al-Ándalus, o’r 12fed ganrif]]

**Al-Ándalus** (Arabeg **الأندلس**) yw’r enw a ddefnyddir ar y rhannau hynny o Sbaen a Portiwgal oedd dan reolaeth y Mwslimiaid yn y cyfnod rhwng 711 a 1492). 
Nid oes sicrwydd am darddiad yr enw, er y gall fod cysylltiad â’r Fandaliaid. O *al-Andalus* y daw enw y Gymuned Ymreolaethol fodern Andalucía, ond ar un adeg yr oedd al-Andalus yn llawer ehangach na hynny.

Ar 27 Ebrill yn y flwyddyn 711, glaniodd byddin Fwslimaidd o tua 9,000 o wyr yn Gibraltar (Yebel Tarik), dan arweiniad Tariq Ibn Ziyad, dirpwy i Raglaw Tangier, Musa ibn Nusair. Ar 19 Gorffennaf gorchfygasant fyddin y Fisigothiaid , a lladdwyd Roderic, brenin y Fisigothiaid. Y flwyddyn wedyn cyrhaeddodd Musa ibn Nusair ei hun gyda byddin arall. Yn y pum mlynedd nesaf, trwy gyfuniad o frwydro a gwneud cytundebau, daethant i reoli’r rhan fwyaf o Orynys Iberia ac eithrio yr ardaloedd mynyddig yn y gogledd.

Yn 756 daeth Abd al-Rahman I i Córdoba a sefydlodd linach a fu’n rheoli al-Andalus hyd 1031. Creodd Abd al-Rahman Emirat Cordoba yn 773. Yn 912, daeth Abd al-Rahman III i’r orsedd ac yn 929 cyhoeddodd ei hun fel Califf.

Yn 1031 ymrannodd Al-Andalus yn nifer o deyrnasoedd llai, y *Taifas*, o ganlyniad i ryfeloedd cartref ynglŷn â’r olyniaeth. Bu nifer o ymosodiadau llwyddiannus o Ogledd Affrica, megis yr Almorafidiaid a’r Almohadiaid.

Rhwng 718 a 1230, ffurfiwyd y prif deyrnasoedd Cristionogol yn y gogledd: Castilla, Portiwgal, Navarra ac Aragón. Yn raddol dechreuodd y Cristionogion ennill tiriogaethau oddi ar y Mwslimiaid, proses a elwir y Reconquista. Ystyrir i'r Reconquista ddechrau yn 722 pan enillodd Pelayo fuddugoliaeth dros y Mwslimiaid ym Mrwydr Covadonga, i sicrhau annibyniaeth Asturias. Dim ond yn araf yr oedd y Cristionogion yn adennill tir am gyfnod, ond cyflymodd y broses yn y 13g ar ôl uno teyrnasoedd Castilla a León dan y brenin Fernando III. Erbyn canol y 13g dim ond Teyrnas Granada oedd yn parhau yn eiddo'r Mwslimiaid. Diweddodd y Reconquista yn 1492 pan gipiodd y Cristionogion ddinas Granada a gorfodi ei brenin olaf, Boabdil (Abu 'Abd Allāh), i fynd i alltudiaeth.

### Celfyddyd a gwyddoniaeth yn al-Andalus 
[bawd|dde|250px|[Mosg Córdoba]]

Roedd cyfraniad al-Andalus yn nodedig iawn, yn arbennig mewn pensaernïaeth, gydag adeiladau megis Mosg Cordoba a'r Alhambra ymysg y campweithiau. Mewn barddoniaeth roedd Ibn Sahl o Sevilla yn nodedig. Roedd Averroes (*Abū al-Walīd Muhammad Ibn Rušd*) (1126 – 1198) yn enwog fel athronydd, meddyg a seryddwr, a gwnaeth ef ac eraill lawer i gadw a lledaenu gweithiau awduron fel Aristoteles a Platon.

## Dolenni allanol 
* Darío Fernández-Morera: "The Myth of the Andalusian Paradise", *The Intercollegiate Review*, 2006


Categori:Andalucía
Categori:Y byd Arabaidd
Categori:Cyn-freniniaethau
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd yn yr 8fed ganrif
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1492
Categori:Islam ym Mhortiwgal
Categori:Islam yn Sbaen
Categori:Yr Oesoedd Canol ym Mhortiwgal
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Sbaen
712

7g - **8g** - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - **710au** - 720au 730au 740au 750au 760au 
707 708 709 710 711 - **712** - 713 714 715 716 717 

----

## Digwyddiadau 
* Ansprand yn olynu Aripert fel brenin y Lombardiaid.
* 12 Mehefin - Liutprand, brenin y Lombardiaid yn olynu ei dad Ansprand.
* Musa bin Nusair yn arwain byddin o Ogledd Affrica i atgyfnerthu'r Mwslimiaid yn Sbaen.

## Genedigaethau 
* Al-Mansur, ail Galiff yr Abbasid (bu farw 775)
* Du Fu, bardd o Tsieina (bu farw 770)

## Marwolaethau 
* Aripert, brenin y Lombardiaid
* Ansprand, brenin y Lombardiaid

Categori:712
Llenyddiaeth Ffinneg

**Llenyddiaeth Ffinneg** yw llenyddiaeth fwyaf y Y Ffindir (ceir llenorion iaith Swedeg a Lappeg yn y wlad honno yn ogystal).

Cyn y cyfnod modern roedd y Ffinneg yn iaith lafar yn bennaf. Roedd ganddi draddodiad cryf o chwedlau llên gwerin ar gân a baledi. Cofnodwyd y cylch pwysicaf o'r cerddi hyn, y Kalevala, a'u cyhoeddi gan Elias Lönnrot ganol y 19g. Ers y 1820au mae cannoedd o gerddi gwerin eraill wedi'u casglu. Cyhoeddwyd nifer o'r rhain yn y casgliad anferth *Cerddi hynafol gwerin y Ffindir*, sy'n rhedeg i 27,000 tudalen mewn 33 cyfrol.

## Llyfryddiaeth 
Ychydig iawn o lenyddiaeth Ffinneg sydd ar gael yn y Gymraeg, ond ceir y gyfrol o straeon byrion a gyfieithwyd gan Niclas Walker:
*Niclas Walker (gol.), ''Storïau o'r Ffinneg'' (Gwasg Gomer, 1979)


Categori:Ffinneg
Ffinneg
Ffinneg
711

7g - **8g** - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - **710au** - 720au 730au 740au 750au 760au 
706 707 708 709 710 - **711** - 712 713 714 715 716 

----

## Digwyddiadau 
*30 Ebrill - Byddin Fwslimaidd yr Ummayad dan Tariq ibn Ziyad yn glanio yn Gibraltar i ddechrau concwest Sbaen.
*19 Gorffennaf - Byddin Tariq ibn Ziyad yn gorchfygu'r Fisigothiaid ym Mrwydr Guadalete.
*Philippicus yn gwrthryfela yn erbyn yr Ymerawdwr Bysantaidd Justinian II, ac yn cyhoeddi ei hun yn ymerawdwr.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Gorffennaf - Roderic, brenin y Fisigothiaid
*Rhagfyr - Justinian II, Ymerawdwr Bysantaidd (g. 669)

Categori:711
Philippe de Commines

Gwleidydd a hanesydd o Fflandrys, Gwlad Belg, oedd **Philippe de Commines** (neu **de Commynes** neu **Comines**; Lladin **Philippus Cominaeus**) (c.1447&ndash;c.1511).

Llyswr Louis XI, brenin Ffrainc, ers 1472 oedd Commines.  Priododd Hélène de Chambes yn 1473.

## Llyfryddiaeth 
* *Mémoires*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1447
Categori:Hanesyddion
Categori:Ffleminiaid
Categori:Llenorion Ffrangeg
Categori:Llenorion y 15fed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 1500au
710

7g - **8g** - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - **710au** - 720au 730au 740au 750au 760au 
705 706 707 708 709 - **710** - 711 712 713 714 715 

----

## Digwyddiadau 
*Diwedd Cyfnod Asuka a dechrau Cyfnod Nara yn Japan; Nara yn dod yn brifddinas gyntaf Japan.
*Byddin Fwslimaidd yn cael ei gwahodd i Ceuta gan ei llywodraethwr, Julian, cownt Ceuta, sy'n eu hannog i ymosod ar Benrhyn Iberia.
*Roderic yn diorseddu Achila i ddod yn frenin y Fisigothiaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Kakinomoto no Hitomaro, bardd Siapaneaidd
*Sant Adalbert o Egmond

Categori:710
Ffinneg

**Ffinneg** (Yn Ffinneg , neu *suomen kieli*) yw iaith y mwyafrif o bobl y Ffindir. Mae hi'n iaith sy'n perthyn i'r grŵp ieithyddol Ffinig o ieithoedd yn yr uwch-deulu Ffino-Wgraidd. Yr ieithoedd agosaf iddi yw Estoneg a Lappeg.

Mae llenyddiaeth Ffinneg yn ddiweddar fel llenyddiaeth ysgrifenedig, ond yn cynnwys y *Kalevala* hynafol, epig fawr y Ffindir.


Categori:Ieithoedd y Ffindir
Categori:Ieithoedd Ffinno-Wgrig
Helsinki

300px|bawd|Canol Helsinki o'r awyr

**Helsinki** (yn Ffinneg; ), neu **Helsingfors** (yn Swedeg y Ffindir; ) yw prifddinas Y Ffindir a'i dinas fwyaf. Mae'n borthladd pwysig ar lan ogleddol Gwlff y Ffindir, yn y Môr Baltig. Helsinki yw canolfan weinyddol a masnachol y wlad. Mae ganddi boblogaeth o 564,908 (31 Ionawr, 2007). Mae ardal drefol Helsinki yn cynnwys dinasoedd Espoo, Vantaa a Kauniainen, sydd gyda'i gilydd yn ffurfio Rhanbarth y Brifddinas, gyda phologaeth o tua 998,535. Yn ogystal mae Helsinki Fwyaf yn cynnwys rhai dinasoedd ychwanegol ac mae ganddi boblogaeth o 1,293,093 (2007), sy'n golygu fod un o bob pedwar Ffinn yn byw yn ardal Helsinki Fwyaf.

Mae ganddi nifer o adeiladau mewn gwenithfaen hardd, gan gynnwys y senedd-dŷ a'r eglwys gadeiriol (18g). Yn ogystal, ceir nifer o adeiladau diweddar a ystyrir yn enghreifftiau rhagorol o bensaernïaeth yr 20g. Ceir nifer o lynnoedd yn y ddinas ac o'i chwmpas. Sefydlwyd ei phrifysgol yn 1828.

Sefydlwyd Helsinki gan y brenin Swedaidd Gustavus I Vasa yn 1550 pan oedd y wlad ym meddiant Sweden. Roedd y rhan fwyaf o'r adeiladau wedi'u gwneud o bren. Dioddefodd y ddinas dân mawr yn 1808 a ddinistriodd rannau mawr ohoni a chafodd ei hail-adeiladau mewn canlyniad. Dan reolaeth Rwsia ar y Ffindir symudwyd y brifddinas o ddinas Turku i Helsinki yn 1812. Yn yr Ail Ryfel Byd dioddefodd bomio ar raddau sylweddol. Erbyn heddiw mae'n ddinas werdd, lewyrchus.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Eglwys gadeiriol
* Palas Gwydr
* Senedd

## Pobl o Helsinki 
* Tove Jansson (1914-2001), arlunydd, ysgrifennwr, darlunydd, awdur plant, cartwnydd
* Alvar Aalto (1898-1976), pensaer, dylunydd, cynllunydd trefol
* Paavo Berglund (g. 1929), cerddor
* Esa-Pekka Salonen (g. 1958), cyfansoddwr

## Dinaswedd 
## Dolen allanol 
* (Ffinneg, Swedeg, Saesneg, ayyb) Gwefan swyddogol y ddinas


Categori:Dinasoedd y Ffindir
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
709

7g - **8g** - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - **700au** - 710au 720au 730au 740au 750au 
704 705 706 707 708 - **709** - 710 711 712 713 714 

----

## Digwyddiadau 
*Ceolred yn dod yn frenin Mersia wedi i'w gefnder Cenred ymddiswyddo i fynd yn fynach yn Rhufain

## Genedigaethau 
*Ymerawdwr Kōnin, ymerawdwr Japan (bu farw 782)
*Yan Zhenqing, caligraffydd o Tsieina

## Marwolaethau 
Categori:709
Nolwenn Korbell

Cantores o Lydaw yw **Nolwenn Korbell** (ganed 3 Chwefror 1968). Mae hi'n canu yn Gymraeg, Llydaweg, Ffrangeg a Saesneg. Roedd hi'n aelod o'r grŵp roc gwerin Bob Delyn a'r Ebillion ond ar hyn o bryd mae hi'n dilyn gyrfa fel unawdydd.

## Disgiau
*''N'eo ket echu*, Coop Breizh, 2003
**1 *Ur wech e vo*
**2 *Padal*
**3 *Ma c'hemenerez*
**4 *Glav*
**5 *Y byd newydd*
**6 *Son ar plac'h n'he doa netra*
**7 *Luskell ma mab*
**8 *A-dreuz kleuz ha moger*
**9 *Deuit ganin-me*
**10 *Sant ma fardon*
**Bemdez c'houloù*, 2006.
**1 *Bemdez choulou*
**2 *Termaji*
**3 *Dal*
**4 *Valsenn trefin*
**5 *News from town for my love who stayed home*
**6 *Yannig ha mai*
**7 *Pardon an dreinded*
**8 *Dafydd y garreg wen*
**9 *Un petit navire d'Espagne*
**10 *Olole''

## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Cantorion Llydaweg
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Cantorion Ffrangeg
Categori:Cerddoriaeth Geltaidd
Categori:Llydawyr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
708

7g - **8g** - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - **700au** - 710au 720au 730au 740au 750au 
703 704 705 706 707 - **708** - 709 710 711 712 713 

----

## Digwyddiadau 
* 15 Ionawr - Pab Sisinnius yn olynu Pab Ioan VII fel yr 87fed pab.
* 25 Mawrth - Pab Cystennin yn olynu Pab Sisinnius fel yr 88fed pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 4 Chwefror - Pab Sisinnius
* Drogo, Dug Champagne

Categori:708
Marathon

Gall **Marathon** (Groeg: μάραθον) gyfeirio at:

* Marathon, tref yng Ngwlad Groeg.
* Brwydr Marathon a ymladdwyd rhwng yr Atheniaid a'r Persiaid gerllaw'r dref yn 490 CC.
* Marathon, ras bellter-hir a enwyd ar ôl y frwydr.
Pont-y-meistr

Pentref yng nghymuned Gorllewin Rhisga, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Pont-y-meistr** neu **Pontymister**. Saif i'r de o dref Rhisga.

Fferm o'r enw Tŷ Isaf oedd y lleoliad yn wreiddiol, ond daeth y pentref i fodolaeth mewn ymateb i'r angen am dai ar gyfer gweithwyr y felin ddur a'r gweithiau cemegol gerllaw. Adeiladwyd y rhan fwyaf o'r tai rhwng 1920 ac 1925.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae nifer o dafarndai lleol yn dal i fod ag enwau sy'n ymwneud a'r diwydiant dur: *The Rolling Mill*, *The Forge Hammer* ayb. Ceir llwybr hir y Ffordd Sistersiaidd (Cymru) wedi ei farcio ac yn pasio drwy Bont-y-Meistr.

## Hanes
Roedd gweithfeydd dur Pont-y-Meistr yn enwog fel mynwent hen drenau stêm. Daethpwyd â'r rhan fwyaf yno yn yr 1960au cynnar er mwyn manteisio ar eu gwerth fel metel sgrap, achubwyd rhai a symudwyd hwy i Ddoc y Barri.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
**The development of Pontymister*  ar wefan *Risca Industrial History Museum & OHIHS*

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
Categori:Gorllewin Rhisga
Categori:Pentrefi Caerffili
Uchelgyhuddiad

**Uchelgyhuddiad** (Saesneg: *impeachment*) yw erlyniaeth gyfreithiol gan gorff etholedig yn erbyn arweinwr llywodraeth am gyflawni trosedd gyhoeddus ddifrifol.

Yng ngwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig mae uchelgyhuddiad yn golygu bod Tŷ'r Cyffredin yn gweithredu fel erlynydd yn erbyn y prif weinidog neu weinidog uchel arall, ar ôl pasio cynigiad i'r perwyl yn y siambr, a gwrandewir yr achos yn Nhŷ'r Arglwyddi gyda'r siambr honno'n gweithredu fel barnwr.

Ar 25 Awst, 2004, cyhoeddodd Adam Price ei fod am ddechrau proses o uchelgyhuddiad yn erbyn Tony Blair, gyda chefnogaeth aelodau seneddol Plaid Cymru a'r SNP. Doedd uchelgyhuddiad ddim wedi cael ei ddefnyddio yn y DU am 150 o flynyddoedd (1806). Pe buasai'n llwyddiannus buasai'n rhaid i Blair sefyll achos yn Nhŷ'r Arglwyddi, ond methiant oedd y mesur.

Yn yr Unol Daleithiau mae uchelgyhuddiad, yn erbyn yr Arlywydd fel rheol, yn cael ei gyhoeddi gan Tŷ'r Cynrychiolwyr ac yn cael ei wrando a'i farnu gan y Senedd. Yr achos enwocaf mae'n debyg oedd y bygythiad i ddwyn uchelgyhuddiad yn erbyn Richard Nixon yn ystod sgandal Watergate, a arweiniodd i'w ymddiswyddiad.

Categori:Achosion llys
Categori:Geirfa'r gyfraith
Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Llywodraeth
Barry Ferguson

Cyn Pêl-droedwr a rheolwro'r Alban yw **Barry Ferguson** MBE (ganwyd 2 Chwefror, 1978). Mae Ferguson yw'r rheolwr i dîm Clyde.

Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Pêl-droedwyr o'r Alban
Archfarchnad

bawd|Siecio allan o **archfarchnad**
Siop fawr hunan-wasanaeth a rennir yn sawl adran ac sy'n cynnig ystod eang o fwyd a deunyddiau domestig yw **archfarchnad**. Mae'n llawer mwy ei maint a'i dewis na siop groser draddodiadol. Mae cyfran helaeth ohonyn nhw yn perthyn i ychydig o gadwynni mawr fel Tesco, Sainsburys ac Asda. Oherwydd fod cyn lleied o'r cwmnïau mawr hyn yn rheoli cyfran helaeth o'r sector economaidd honno, gellir ei galw'n oligopoli.

Mae'r archfarchnad arferol yn stocio bob math o gig, cynnyrch llaeth, bara, llysiau, ffrwythau a bwyd mewn tuns neu baced ac ati, yn ogystal ag eitemau eraill fel alcohol a sigarets, deunydd glanhau domestig, meddyginiaethau a bwyd anifeiliad anwes. Mae llawer o archfarchnadoedd yn gwerthu nwyddau ychwanegol fel dillad, nwyddau electronig, CDau a DVDs, teganau ac ati.

Adeilad mawr un-llawr yw archfarchnad fel rheol, heb fod ymhell o dref  ond yn aml dim yng nghanol y dref ei hun. Mae'n denu cwsmeriaid trwy gynnig ystod eang o nwyddau am brisiau cymharol isel, i gyd dan yr un to. Ceir cyfleusterau fel maes parcio, toiledau, caffis a *creches* hefyd i wneud hi'n haws i deuluoedd a gwragedd tŷ siopio. Yn ogystal mae'n agor am oriau hir iawn, weithiau dydd a nos. Er mwyn denu cwsmeriaid mewn marchnad gystadleuol a phroffidiol mae rhaid i'r archfarnadoedd wario'n uchel ar hysbysebu.

Maen nhw'n torri pob cornel posibl i arbed gwario er mwyn cynnig nwyddau am brisiau cystadleuol. Ceiff rhai pethau fel bara, llefrith a siwgr, a bwydydd hanfodol eraill eu cynnig am brisiau isel iawn (*loss-leaders*) am eu bod yn gwybod bydd pobl yn prynu pethau eraill unwaith eu bod yn y stôr. Defnyddir certiau neu fasgedi gan y cwsmeriaid a thelir mewn cyfres o fannau talu. Mae rhai archfarchnadoedd yn dechrau defnyddio systemau 'talu-eich-hunain' i arbed y gost o gyflogi pobl ar y *check-out*, gydag un gweithiwr yn gallu cadw golwg ar hyd at bump o gwsmeriaid yn talu ar yr un pryd.

Mae nifer o bobl yn bryderus am effaith archfarchnadau ar drefi bychain a'r amgylchedd.

## Gweler hefyd
*ASDA
*Kwik Save
*Tesco


Categori:Siopau
Categori:Economeg
Categori:Adwerthu
Afon Rubicon

200px|bawd|Lleoliad **Afon Rubicon** yn yr Eidal
Afon fechan a ddynodai ffin ogleddol Yr Eidal dan yr Ymerodraeth Rufeinig oedd **Afon Rubicon** (Eidaleg diweddar: *Rugon*). Roedd yn gorwedd rhwng Gallia Cisalpina, y diriogaeth Geltaidd i'r gogledd, a'r Eidal ei hun.

Mae'r afon yn tarddu ym mynyddoedd yr Apenninau ac yn llifo ar gwrs dwyreiniol i aberu ym Môr Adria. Gard y Praetoriwm oedd yr unig filwyr oedd a hawl i fod yn arfog i'r de o Afon Rubicon.

Trwy ei chroesi, ac felly'n mynd yn erbyn cyhoeddiadau Senedd Rhufain, cyhoeddodd Iŵl Cesar ryfel yn erbyn Pompey a'i bleidwyr. Am hynny daeth yr ymadrodd 'croesi'r Rubicon' yn ddihareb am weithred na ellir ei dadwneud.

Ceir cyfeiriadau at Afon Rubicon yng ngwaith yr awduron Clasurol Lucan, Plinius yr Ieuengaf a Strabo.

## Ffynhonnell 
* J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (Llundain, d.d.)

Rubicon
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Rhyfeloedd Groeg a Phersia

[bawd|200px|[Darius I, brenin Persia]]

Roedd **Rhyfeloedd Groeg a Phersia** yn gyfres o ryfeloedd rhwng nifer o wladwriaethau Groegaidd, yn enwedig Athen a Sparta, ac Ymerodraeth Persia. Bu ymladd rhwng 499 CC a 448 CC, ac ymosododd y Persiaid ar Wlad Groeg ddwywaith, yn 490 CC ac yn 480-479 CC. Methiant fu’r ddau ymosodiad. Y prif ffynhonnell ar gyfer y rhyfeloedd hyn yw’r hanesydd Groegaidd Herodotus.

Daeth y Persiaid i wrthdrawiad a’r Groegiaid am y tro cyntaf pan goncrwyd y Lydiaid yn Asia Leiaf gan yr Ymerodraeth Bersaidd. Roedd nifer o ddinas-wladwriaethau Groegaidd yn Ionia dan reolaeth y Lydiaid, a daethant yn awr dan reolaeth Persia. Yn 499 CC gwrthryfelodd y Groegiaid Ionaidd yn erbyn Persia. Gyrrwyd ychydig o gymorth iddynt gan y Groegiaid eraill, yn enwedig yr Atheniaid, ond methiant fu’r gwrthryfel.

Yn 490 gyrrodd Darius I, brenin Persia fyddin dan Datis ac Artaphernes gyda llynges i ymosod ar y Groegiaid, yn enwedig yr Atheniaid. Gorchfygwyd y fyddin yma gan yr Atheniaid dan Miltiades ym Mrwydr Marathon.

Ddeng mlynedd yn ddiweddarch, yn 480 CC, ymosododd y Persiaid eto. Roedd Darius wedi marw erbyn hyn, a’i fab Xerxes I a arweiniodd fyddin enfawr i wneud Groeg yn rhan o’r ymerodraeth. Mae cryn ddadl ynglŷn â maint y fyddin yma; yn ôl Herodotus roedd yn cynnwys drios ddwy filiwn a hanner o wŷr. Cred rhai haneswyr fod Herodotus wedi cam-ddarllen ffynhonnell Bersaidd a bod y ffigyrau hyn ddeg gwaith yn fwy nag y dylent fod, ac mai tua 250,000 oedd maint byddin Xerxes mewn gwirionedd. Croesodd y Persiaid yr Hellespont a goresgyn gogledd Groeg, gyda nifer o’r dinas-wladwriaethau yno yn ochri gyda’r Persiaid.

[bawd|250px|chwith|Leonidas yn Thermopylae; llun gan [Jacques-Louis David]]

Ceisiodd byddin fechan o 300 o Spartiaid a 700 o Thespiaid dan arweiniad Leonidas, brenin Sparta, atal y Persiaid yn Thermopylae, lle roedd y ffordd tua’r de yn dilyn rhimyn cul o dir rhwng y mynyddoedd a’r mor. Bu ymladd am dri diwrnod a lladdwyd nifer fawr o’r Persiaid, ond yn y diwedd lladdwyd y Groegiaid i gyd pan ddangosodd bradwr i’r Persiaid lwybr trwy’r mynyddoedd a’u galluogodd i ymosod ar y Groegwyr o’r tu cefn.

Aeth y Persiaid ymlaen tuag Athen, lle roedd dadl a ddylent ymladd y Persiaid ar y tir ynteu dibynnu ar eu llynges. Ar gyngor Themistocles, penderfynwyd gadael y ddinas a defnyddio’r llynges i ymladd y Persiaid. Cipiwyd a llosgwyd Athen gan y Persiaid, ond gorchfygwyd llynges Xerxes gan lynges Athen a’i cyngheiriaid yn Mrwydr Salamis. Dychwelodd Xerxes i Asia Leiaf, ond gadawodd Mardonius gyda byddin gref i ymladd y Groegiaid. Y flwyddyn ganlynol, gorchfygwyd a lladdwyd Mardonius gan fyddin o Roegiaid dan arweiniad Pausanias, brenin Sparta ym Mrwydr Plataea.

Parhaodd ymladd rhwng Groegiaid a Phersiaid am gyfnod, gyda’r Groegiaid yn ymosod ar feddiannau Persaidd. Y flwyddyn ganlynodd rhoddodd Sparta y gorau i’r ymladd yma, ond ffurfiwyd Cynghrair Delos dan arweiniad Athen a bu ymladd yn Thrace, Ionia, Cyprus a’r Aifft. Roedd grym cynyddol Athen yn bryder mawr i Sparta, ac aeth yn rhyfel rhyngddynt.

Groeg a Phersia
Categori:Hanes Gwlad Groeg
Categori:Hanes Iran
Diogelwch cenedlaethol

Cynnal goroesiad y genedl wladwriaeth, trwy ddefnydd grym economaidd, milwrol a gwleidyddol a gweithrediad diplomyddiaeth, yw **diogelwch cenedlaethol**.

Mae mesurau a gymerir i sicrhau diogelwch cenedlaethol yn cynnwys:

* defnyddio diplomyddiaeth i adfyddino cynghreiriaid a neilltuo bygythiadau
* cynnal lluoedd arfog effeithiol
* gweithredu mesurau amddiffyn sifil a pharodrwydd argyfwng (yn cynnwys deddfwriaeth wrth-derfysgol)
* defnyddio gwasanaethau gwybodaeth i ddatgelu a threchu neu atal bygythiadau ac ysbïwriaeth, ac i ddiogelu cudd-wybodaeth
* defnyddio gwasnaethau gwrth-ysbïo neu heddlu cudd i ddiogelu'r wlad o fygythiadau mewnol


Cenedlaethol, Diogelwch
Categori:Gwyddor gwleidyddiaeth
Jihad

Mae **jihad** yn air Arabeg sy'n golygu 'dechrau', 'ymrwymiad' neu 'ymdrech' (yn benodol 'ymdrech ar y llwybr i ganfod Duw'). Mae ganddo le pwysig yn niwinyddiaeth ac ideoleg Islam.

Yn y Coran gwahaniaethir yn eglur rhwng dau fath o *jihad*. Y lleiaf yw *al-jihad al-asghar*, sy'n golygu cymryd rhan mewn ymgyrch i amddiffyn y gymuned Foslemaidd (yr Umma) rhag ymosodiad. Mae'r mwyaf, *al-jihad* pur, yn fath o ymarfer ysbrydol neu grefyddol sy'n golygu fod y credinwr yn ymdrechu ynddo'i hun i orchfygu ei bechodau a pheidio mynd ar gyfeilorn; ymdrech i orchyfu'r Hunan a rhoi Duw yn ei le.

Mae rhai eithafwyr 'Mwslem' yn gweld *jihad* fel rhyfel sanctaidd yn erbyn gelynion tybiedig Islam, ond mae'r rhan fwyaf o Fwslemiaid yn gwrthod hynny. Yr ymadrodd Islamaidd am 'rhyfel sanctaidd' yw *harb quds* (sy'n cyfateb i'r gair Croesgad yn y traddodiad Cristnogol).

Mae *jihad*, yn y ffurf *ljtihad*, yn gallu golygu'r ymdrech a wneir gan farnwr i ddod i'r penderfyniad cywir mewn achos llys yn ogystal.

## Ffynhonnell
*Gabriel Mandel Khan, *Mahomet le Prophete* (Paris, 2001)


Categori:Diwinyddiaeth Islamaidd
Categori:Geirfa Islam
Categori:Geiriau ac ymadroddion Arabeg
707

7g - **8g** - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - **700au** - 710au 720au 730au 740au 750au 
702 703 704 705 706 - **707** - 708 709 710 711 712 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerodres Gemmei yn dod yn ymerodres Japan.
*Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn colli'r Ynysoedd Balearig i'r Mwslimiaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Ioan Maron, y Patriarch Maroniataidd cyntaf
* Ymerawdwr Mommu, ymerawdwr Japan (g. 683)
* 18 Hydref - Pab Ioan VII, tua 55

Categori:707
706

7g - **8g** - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - **700au** - 710au 720au 730au 740au 750au 
701 702 703 704 705 - **706** - 707 708 709 710 711 

----

## Digwyddiadau 
Y Califf al-Walid I yn dechrau gwaith ar Fosg Mawr Damascus

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:706
705

7g - **8g** - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - **700au** - 710au 720au 730au 740au 750au 
700 701 702 703 704 - **705** - 706 707 708 709 710 

----

## Digwyddiadau 
*1 Mawrth - Pab Ioan VII yn olynu Pab Ioan VI fel yr 86ed pab
*Khan Tervel o Fwlgaria yn ymosod ar Gaergystennin i gefnogi Justinian II, sydd wedi ei alltudio

## Genedigaethau 
*Amoghavajra, cyfieithydd a Bwdhydd o Tsieina (bu farw 774)

## Marwolaethau 
*11 Ionawr - Pab Ioan VI
*Abd al-Malik, califf yr Umayyad
*16 Rhagfyr - Ymerodres Wu Zetian

Categori:705
704

7g - **8g** - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - **700au** - 710au 720au 730au 740au 750au 
699 700 701 702 703 - **704** - 705 706 707 708 709 

----

## Digwyddiadau 
*Justinian II yn ad-ennill gorsedd yr Ymerodraeth Fysantaidd
*Cenred yn dod yn frenin Mersia wedi i'w ewythr Æthelred ymddeol i ddod yn abad Bardney

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Adamnán, abad Iona (g. 625)

Categori:704
Bissau

Prifddinas Gweriniaeth Gini Bisaw yng Ngorllewin Affrica yw **Bissau**. Saif ar aber Afon Geba. Bissau yw dinas fwyaf a phorthladd pwysicaf y wlad.

Sefydlwyd Bissau gan y Portiwgaliaid yn 1687. Daeth yn brifddinas Guiné Bortiwgalaidd yn 1941.

Categori:Dinasoedd Gini Bisaw
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Simbabwe Fawr

300px|bawd|Rhan o Simbabwe Fawr
**Simbabwe Fawr** yw'r enw a roddir ar adfeilion dinas hynafol yn Affrica Ddeheuol (Simbabwe heddiw) a oedd ar un adeg yn brifddinas i ymerodraeth sylweddol a elwir yn Ymerodraeth Munhumutapa (hefyd 'Monomotapa' neu 'Mwene Mutapa'). O'i chanolfan yn Simbabwe Fawr, rheolai'r ymerodraeth hon diriogaeth eang sy'n gorwedd heddiw yn y gwledydd presennol Simbabwe (a enwir ar ôl y ddinas) a Mosambic. Roedd trigolion y ddinas yn masnachu ag Arabia ac efallai Asia trwy porthladdoedd fel Sofala, i'r de o ddelta Afon Zambezi.

Codwyd Simbabwe Fawr yn y cyfnod rhwng yr 11g a'r 15g. Amcangyfrifir fod tua 18,000 o bobl yn byw a gweithio yno ar un adeg. Adeiladau o feini mawr, rhai ohonyn nhw'n anferth, a geir ar wasgar ar safle eang sy'n cynnwys tua 1,800 erw o dir (7&nbsp;km²). Cafwyd hyd i nifer o ddarnau o grochenwaith o darddiad Tsieineaidd, gwydr o darddiad tramor ac arian bath o'r gwledydd Arabaidd, sy'n awgrymu fod cyfoeth a grym Simbabwe a'i hymerodraeth yn seiledig ar reolaeth ar rwydwaith o lwybrau masnach yn arwain i ardordir Dwyrain Affrica lle byddai masnachwyr Arabaidd yn galw yn eu dhows.

Heddiw mae Simbabwe Fawr yn fath o gysegrfan genedlaethol yn Simbabwe, yn symbol o wareiddiad brodorol y wlad ac Affrica Ddeheuol cyn dyfodiad y trefedigaethwyr Ewropeaidd. Darganfuwyd y cerflun a elwir yn Aderyn Simbabwe, symbol genedlaethol Simbabwe, ar y safle. Mae safle archaeolegol Simbabwe Fawr ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

### Oriel

image:Tower,_Great_Zimbabwe1.jpg|Tŵr yn Simbabwe Fawr
image:Great-Zimbabwe-3.jpg|Golygfa gyffredinol ar y safle
image:Zimbabwe_wall.jpg|Mur un o'r adeiladau mawr
image:Zimbabwe wooden lintel.jpg|Porth yn Simbabwe Fawr

### Dolen allanol
* (Ffrangeg a Saesneg) Simbabwe Fawr ar wefan Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO

Categori:Hanes Simbabwe
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Simbabwe
Afon Zambezi

Afon fawr yn Ne Affrica yw **Afon Zambezi**. Hi yw'r pedwerydd afon mwyaf ar gyfandir Affrica (tua 1,347,000&nbsp;km²; 520,000 milltir sgwâr). Ei hyd yw 2740&nbsp;km (1700 milltir) - mwy na'r pellter rhwng Caerdydd ac Athen.

Mae'n tarddu yng ngogledd-orllewin Sambia, ac yn llifo i'r de trwy ddwyrain Angola cyn llifo'n ôl i Sambia a rhedeg ar gwrs dwyreiniol ar hyd Llain Caprivi ar y ffin â Namibia. Mae Afon Cunado yn ymuno â hi o Namibia. Wedyn mae'n ffurfio'r ffin rhwng Sambia a Simbabwe lle ceir Rhaeadr Fictoria a Llyn Kariba a'i argae. Yna mae'n llifo i'r de-ddwyrain trwy coedwigoedd a savannah Mosambîc, gan fynd trwy lyn artiffisial Argae Cahora Bassa, i aberu yng Nghefnfor India mewn delta anferth a chymhleth. Mae'r dinasoedd ar ei glannau yn cynnwys Lealui a Livingstone yn Sambia, a Zumbo, Tete, Sena a Chinde ym Mosambîc.

300px|bawd|dim|Afon Zambezi lle mae ffiniau Namibia, Sambia, Simbabwe a Botswana yn cwrdd

Zambezi
Zambezi
Zambezi
Zambezi
Zambezi
702

7g - **8g** - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - **700au** - 710au 720au 730au 740au 750au 
697 698 699 700 701 - **702** - 703 704 705 706 707 

----

## Digwyddiadau 
* Mosg yr Umayyad yn ninas Damascus yn cael ei orffen.
* Ethiopiaid yn meddiannu dinas Jeddah.

## Genedigaethau 
* 20 Ebrill - Jafar Sadiq, ysgolhaig Mwslimaidd (bu farw 765)

## Marwolaethau 
* 20 Chwefror - K'inich Kan B'alam II, brenin Palenque (g. 635)
* Egica, brenin Fisigothaidd Sbaen

Categori:702
Llanelli (etholaeth Senedd Cymru)

:''Pwnc yr erthygl hon yw etholaeth Cynulliad Llanelli. Am ddefnydd arall o'r enw Llanelli gwelir y dudalen gwahaniaethu ar Lanelli.''

Mae **Llanelli** yn un o etholaethau Senedd Cymru ac mae hefyd yn rhan o Canolbarth a Gorllewin Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)Ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw  

Enillodd Helen Mary Jones y sedd i Blaid Cymru yn etholiad cynta'r Cynulliad ym 1999, ond yn dilyn etholiad 2003, Catherine Thomas, Llafur oedd yn cynrychioli Llanelli yn y Cynulliad. Ad-enillodd Helen Mary Jones y sedd yn ôl yn 2007 am un tymor, cyn i Keith Davies ei ad-ennill i Lafur yn 2011. Roedd Helen Mary Jones hefyd yn aflwyddiannus yn 2021.

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 – 2003: Helen Mary Jones (Plaid Cymru)
* 2003 – 2007: Catherine Thomas (Llafur)
* 2007 – 2011: Helen Mary Jones (Plaid Cymru)
* 2011 – 2016: Keith Davies (Llafur)
* 2016 – Lee Waters (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniad Etholiad 2021
### Canlyniad Etholiad 2016
### Canlyniad Etholiad 2011
### Canlyniad Etholiad 2007
### Canlyniad Etholiad 2003
### Canlyniad Etholiad 1999
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Sedd newydd:** [[Plaid Cymru|]] **yn ennill**.
| align="right" | **Gogwydd**
| align="right" |
||
|-

## Gweler hefyd
*Llanelli (etholaeth seneddol)

Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Llanelli
700

7g - **8g** - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - **700au** - 710au 720au 730au 740au 750au 
695 696 697 698 699 - **700** - 701 702 703 704 705 

----

## Digwyddiadau 
*Musa bin Nusair yn gorchfygu byddin y Berberiaid yn Algeria.
*Sant Adamnan yn perswadio 51 brenin i dderbyn y Cáin Adomnáin.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Di Renji, Canghellor China (g. 630)
*Cunincpert, brenin y Lombardiaid

Categori:700
Dwyfor Meirionnydd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw **Dwyfor Meirionnydd**, o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru. Fe'i ffurfiwyd yn 2007.

Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

## Aelodau 
* 2007–2021  Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru (yna Annibynnol) / Llywydd y Cynulliad 1999-2011)
*2021: Mabon ap Gwynfor

## Etholiadau
### Canlyniad Etholiad 2021 
### Canlyniad etholiad 2016
Nodyn: Ar ôl Hydref 2016 roedd Dafydd Elis-Thomas yn eistedd fel aelod annibynnol o'r Cynulliad/ Senedd
### Canlyniad etholiad 2011
### Canlyniadau Etholiad 2007
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Etholaeth newydd:** [[Plaid Cymru|]] **yn ennill**.
| align="right" | **Swing**
| align="right" |-1.61
||
|-

1Amcanol yn Unig

## Gweler Hefyd
*Dwyfor Meirionnydd (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Gwynedd
699

6g - **7g** - 8g 
640au 650au660au 670au 680au - **690au** - 700au 710au 720au 730au 740au 
694 695 696 697 698 - **699** - 700 701 702 703 704 

----

## Digwyddiadau 
*Y cadfridog Umayyad Hajjaj yn gorchfygu gwrthryfel gan Ibn al-Ash'ath.

## Genedigaethau 
*Imam Abu Hanifa, ysgolhaig Islamaidd

## Marwolaethau 
*3 Chwefror - Sant Werburgh

Categori:699
701

7g - **8g** - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - **700au** - 710au 720au 730au 740au 750au 
696 697 698 699 700 - **701** - 702 703 704 705 706 

----

## Digwyddiadau 
*30 Hydref - Pab Ioan VI yn olynu Pab Sergius I fel yr 85ed pab.
*Wittiza yn olynu ei daid Ergica fel brenin y Fisigothiaid.
*Liutpert yn olynu ei dad Perctarit fel brenin y Lombardiaid
*Raginpert yn diorseddu Liutpert fel brenin y Lombardiaid, ond ym marw'n fuan wedyn ac yn cael ei ddilyn gan ei fab Aripert.

## Genedigaethau 
*Ymerawdwr Shōmu, ymerawdwr Japan (bu farw 756)
*Li Bai (neu Li Po), bardd o Tsieina (bu farw 762)
*Wang Wei, bardd o Tsieina (bu farw 761)

## Marwolaethau 
*8 Medi - Pab Sergius I
*Raginpert, brenin y Lombardiaid

Categori:701
Amlhau niwclear

Lledaeniad gwybodaeth a thechnoleg ar gyfer cynhyrchu arfau niwclear i wledydd sydd heb y fath cyfleusterau yw **amlhau niwclear**. Câi ei wrthwynebu gan nifer o wledydd sydd yn berchen ar ac nid yn berchen ar arfau niwclear, sy'n ofni bydd rhagor o wledydd gydag arfau niwclear yn gallu cynyddu tebygolrwydd rhyfela niwclear, ansefydlogi cysylltiadau rhyngwladol neu ranbarthol, neu amharu ar sofraniaeth genedlaethol gwladwriaethau unigol. Mae gwledydd eraill wedi dilyn datblygiad arfau annibynnol eu hunain, yn bwrw amheuaeth ar awdurdod rhai gwledydd i fanylu pwy sydd yn gallu neu fethu cael arfau niwclear amddiffynnol eu hunain.

Ni ddechreuodd ymgeision rhyngwladol i hyrwyddo **atal amlhau niwclear** nes hwyr y 1960au, ar ôl i bum gwlad cael gafael ar arfau niwclear (gweler rhestr gwledydd gydag arfau niwclear). Ers hynny, bu cael a chynnal rheolaeth dros y deunyddiau arbennig sydd eu hangen i adeiladu'r fath arfau yn brif ganolbwynt cynigion i atal amlhau niwclear. Y brif ddefnyddiau a gânt eu rheoli o ran cynhyrchiad a dosbarthiad yw wraniwm cyfoethog iawn a phlwtoniwm. Ar wahân i gael gafael ar y defnyddiau arbennig yma, ystyrir moddau gwyddonol a thechnegol ar gyfer creu arfau niwclear elfennol (nid yw'n gweithio) i fod o fewn gafael y mwyafrif o wledydd.

Bu'r Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol (IAEA) yn y brif sefydliad rhyngwladol dros atal amlhau niwclear ers ei sefydliad gan y Cenhedloedd Unedig yn 1957. Mae'n gweithredu system warchod fel y manylir yng Nghytundeb ar Atal Amlhau Arfau Niwclear (NPT) 1968. Mae wedi sicrhau cydweithrediad o ran datblygu ynni niwclear wrth ddiogelu bod gweithfeydd sifil wraniwm, plwtoniwm, ac eraill cysylltiedig yn cael eu defnyddio ar gyfer anghenion heddychlon yn unig ac nid yn cyfrannu mewn unrhyw ffordd tuag at amlhau neu raglenni arfau niwclear.

Ymwrthodwyd arfau niwclear gan y mwyafrif o wledydd, yn datgan bydd berchen arnyn nhw yn bygwth yn hytrach na gwella diogelwch cenedlaethol. Maent felly wedi croesawu'r NPT fel ymrwyniad cyhoeddus i ddefnyddio deunyddiau a thechnoleg niwclear am anghenion heddychlon yn unig. Drwgdybir nifer o wledydd eraill, ac unigolion o fewn gwledydd, o annog amlhau niwclear am elw naill ai cenedlaethol neu bersonol.

Amlhau niwclear
Categori:Arfau niwclear
Maldwyn (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth **Maldwyn** yw'r enw ar etholaeth Senedd Cymru yn rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 – 2011: Mick Bates (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2011 – presennol: Russell George (Y Blaid Geidwadol)

## Canlyniadau etholiad 
### Etholiadau yn y 2020au 
### Etholiadau yn y 2010au 
### Etholiadau yn y 2000au 
### Etholiadau yn y 1990au 
## Gweler hefyd 
*Maldwyn (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Powys
De Clwyd

Gallai **De Clwyd** gyfeirio at un o ddwy etholaeth yng ngogledd-ddwyrain Cymru:

*De Clwyd (etholaeth Cynulliad)
*De Clwyd (etholaeth seneddol)
698

6g - **7g** - 8g 
640au 650au660au 670au 680au - **690au** - 700au 710au 720au 730au 740au 
693 694 695 696 697 - **698** - 699 700 701 702 703 

----

## Digwyddiadau 
*Tiberius III yn diorseddu Leontius i ddod yn Ymerawdwr Bysantaidd.
*Yr Arabiaid yn cipio Carthago oddi wrth yr Ymerodraeth Fysantaidd ac yn dinistrio'r ddinas.

## Genedigaethau 
* Wang Wei, bardd o Tsieina

## Marwolaethau 
*Sant Eadberht, Esgob Lindisfarne

Categori:698
Torfaen (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw **Torfaen**. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 – presennol: Lynne Neagle (Llafur)

Ym Mai 2020, newidiwyd yr enw o'r Cynulliad Cenedlaethol i Senedd Cymru.

## Aelodau o'r Senedd
* 1999 – 2021: Lynne Neagle (Llafur)

## Etholiadau
## Gweler Hefyd
*Torfaen (etholaeth seneddol)

Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Caerffili (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw **Caerffili** o fewn i Ranbarth Dwyrain De Cymru.

Crëwyd yr etholaeth ar gyfer etholiad cyntaf y Cynulliad, ym 1999, gan ddefnyddio enw a ffiniau etholaeth Caerffili ar gyfer San Steffan cyn adolygu'r ffiniau yn 2023.

Y saith etholaeth arall yn rhanbarth etholiadol Dwyrain De Cymru yw Blaenau Gwent, Islwyn, Merthyr Tudful a Rhymni, Trefynwy, Dwyrain Casnewydd, Gorllewin Casnewydd a Thorfaen.

Bu Jeffrey Cuthbert yn cynrychioli Caerffili yn y Cynulliad o 2003 ar ôl i Ron Davies ymddiswyddo cyn yr etholiad hwnnw, hyd 2016.

Ar 12 Awst 2025 bu farw Hefin David,  Aelod o'r Senedd. Cynhaliwyd yr is-etholiad ar 23 Hydref 2025 lle gwelwyd y Blaid Lafur yn colli ei gafael am y tro cyntaf ers 1915: etholwyd Lindsay Whittle, Plaid Cymru gyda 15,961 o bleidleisiau: 3,848 yn fwy na Reform a ddaeth yn ail; 3,713 pleidlais gafodd y Blaid Lafur. Roedd y gogwydd o Lafur i Blaid Cymru bron yn 27%.

## Aelodau
* 1999 - 2013: Ron Davies (Llafur)
* 2003 - 2016: Jeffrey Cuthbert (Llafur)
* 2016 - 2025: Hefin David (Llafur)
* 2025 - : Lindsay Whittle (Plaid Cymru)

## Etholiadau
### Etholiadau yn y 2020au
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
## Gweler hefyd
*Caerffili (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Caerffili
Polisi tramor

Polisi cyhoeddus cenedlaethol yw **polisi tramor** sydd yn cynnwys strategaethau a lunir gan wladwriaeth sofran i ddiogelu a sicrháu buddiannau'r wlad ac i ennill ei hamcanion yng nghysylltiadau rhyngwladol. Mae'n ymwneud â sut mae gwladwriaethau yn gweithredu, adweithio, a rhyngweithio fel gweithredyddion ar y lwyfan ryngwladol. Mae polisi tramor yn stradlu dau amgylchedd: un mewnol, neu fewnwladol; ac un allanol, neu fyd-eang.

Gan amlaf swydd pennaeth y llywodraeth a'r gweinidog neu ysgrifennydd tramor yw llunio polisi tramor. Mewn rhai gwledydd mae'r ddeddfwrfa genedlaethol yn cyfrannu'n sylweddol hefyd.

## Gweler hefyd
* Athrawiaeth polisi tramor
* Dadansoddiad polisi tramor
* Daearwleidyddiaeth
* Diplomyddiaeth
* *Foreign Policy*
* Gweinidog tramor
* Llysgennad
* Penderfyniadau yng nghysylltiadau rhyngwladol

## Cyfeiriadau
## Ffynhonnell

Categori:Cysylltiadau rhyngwladol
Tramor
695

6g - **7g** - 8g 
640au 650au 660au 670au 680au - **690au** - 700au 710au 720au 730au 740au 
690 691 692 693 694 - **695** - 696 697 698 699 701 

----

## Digwyddiadau 
*Pobl Caergystennin yn gwrthryfela yn erbyn yr Ymerawdwr Bysantaidd, Justinian II. Mae'n cael ei alltudio a Leontius yn dod yn ymerawdwr.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:695
696

6g - **7g** - 8g 
640au 650au660au 670au 680au - **690au** - 700au 710au 720au 730au 740au 
691 692 693 694 695 - **696** - 697 698 699 700 701 

----

## Digwyddiadau 
* Y Califf Umayyad Abd al-Malik yn gwneud y Dinar yn arian swyddogol yn ei deyrnas.

## Genedigaethau 
* Osred I, brenin Northumbria (bu farw 716)

## Marwolaethau 
Categori:696
692

6g - **7g** - 8g 
640au 650au 660au 670au 680au - **690au** - 700au 710au 720au 730au 740au 
687 688 689 690 691 - **692** - 693 694 695 696 697 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Arabiaid yn gorchfygu Armenia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Ibn Zubayr, califf Mwslimaidd

Categori:692
Marathon, Groeg

Mae **Marathon** (Groeg Demotig: Μαραθώνας, *Marathónas*; Groeg Katharevousa: Μαραθών, *Marathón*) yn dref yn Attica, Gwlad Groeg, sy'n fwyaf enwog fel safle Brwydr Marathon yn 490 CC, pan orchfygwyd y Persiaid gan yr Atheniaid.

Saif Marathon tua 26.2 milltir (42&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Athen. Yn ôl y traddodiad, rhedodd yr Atheniad Phidippides o faes y frwydr i Athen gyda'r newyddion am y fuddugoliaeth, a syrthiodd yn farw ar ôl trosglwyddo'r newydd. Y pellter yma a ddefnyddiwyd ar gyfer y ras fodern, y Marathon.

Claddwyd yr Atheniaid a laddwyd yn y frwydr, 192 ohonynt, dan domen gladdu gerllaw. Mae colofn farmor ar y domen yn awr, a pharc bychan o'i hamgylch.

Roedd poblogaeth cymuned Marathon yn 5,453 yn 1991.

## Gweler hefyd
* Brwydr Marathon

Categori:Trefi Gwlad Groeg
Categori:Attica
691

6g - **7g** - 8g 
640au 650au 660au 670au 680au - **690au** - 700au 710au 720au 730au 740au 
686 687 688 689 690 - **691** - 692 693 694 695 696

----

## Digwyddiadau 
*Gorffen adeiladu Cromen y Graig yn Jerusalem

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:691
690

6g - **7g** - 8g 
640au 650au 660au 670au 680au - **690au** - 700au 710au 720au 730au 740au 
685 686 687 688 689 - **690** - 691 692 693 694 695 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*Rotrude o Treves, Duges y Ffranciaid (bu farw 724)
*Pelayo, brenin cyntaf Asturias (bu farw 737)
*(Tua'r flwyddyn yma) Rhodri Molwynog ap Idwal, brenin Gwynedd

## Marwolaethau 
*19 Medi - Theodore o Tarsus, Archesgob Caergrawnt (g. 602)

Categori:690
693

6g - **7g** - 8g 
640au 650au 660au 670au 680au - **690au** - 700au 710au 720au 730au 740au 
688 689 690 691 692 - **693** - 694 695 696 697 698 

----

## Digwyddiadau 
*Y Mwslimiaid yn cipio dinas Viseu (Portiwgal) oddi wrth yr Ymerodraeth Fysantaidd

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:693
Gaborone

Prifddinas a dinas fwyaf Botswana, yn ne-orllewin Affrica yw **Gaborone** (hen enw: **Gaberones**). Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y wlad yn agos iawn i'r ffin â thalaith Transvaal yng Ngweriniaeth De Affrica. Symudwyd y brifddinas i Gaborone o ddinas Mafeking yn 1965. Lleolir rhan o Brifysgol Botswana a Gwlad Swasi yno.

Mae'r ddinas yn gorwedd i'r dwyrain o anialwch mawr y Kalahari mewn ardal gymharol ffrwythlon. Ceir llyn mawr ar gyrion y ddinas. Mae rheilffordd yn cysylltu'r ddinas â gogledd-ddwyrain y wlad a dinas Bulawayo yn Simbabwe, ac â Johannesburg a Pretoria i'r de dros y ffin yn Ne Affrica.

250px|bawd|dim|Gaborone o'r gofod (llun lloeren NASA)

Categori:Dinasoedd Botswana
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Parc Cenedlaethol W

Parc cenedlaethol mawr yng ngorllewin Affrica yw **Parc Cenedlaethol W** (Ffrangeg: *"W" du Niger*). Fe'i lleolir o gwmpas ymddoleniad ar Afon Niger o siâp "W". Tra bod y rhan fwyaf o'r parc yn gorwedd yn Niger, mae rhannau ohono yn gorwedd yn Benin a Bwrcina Ffaso yn ogystal. Ychydig iawn o bobl sy'n byw yn ei 10,000&nbsp;km². Creuwyd y parc ar 4 Awst 1954.

Mae'r parc yn adnabyddus am ei famaliaid mawr, gan gynnwys aardvarks, babŵns, byffloau, caracaliaid, cheetahs, eliffantod, afonfeirch, llewpardau, llewod, servalau a warthogs.

Ychwanegwyd y parc at restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn 1996.

bawd|dim|Afon Niger yn llifo mewn siâp 'W'

## Dolenni allanol 
* Tudalen y parc ar wefan UNESCO

Categori:Parciau cenedlaethol Benin
Categori:Parciau cenedlaethol Bwrcina Ffaso
Categori:Parciau cenedlaethol Niger
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Niger
W

**W** yw trydedd lythyren ar hugain yr wyddor Ladin a'r seithfed lythyren ar hugain yn yr wyddor Gymraeg. Yn y Gymraeg mae'n llafariad fel rheol ond yn gallu bod yn lledlafariad hefyd.

## Gweler hefyd 
* W., ffilm (2008) wedi'i seiliedig ar fywyd George W. Bush
*Parc Cenedlaethol W, yn Niger, Gorllewin Affrica

Categori:Yr wyddor Ladin
Categori:Yr wyddor Gymraeg
Categori:Graffemau
697

6g - **7g** - 8g 
640au 650au660au 670au 680au - **690au** - 700au 710au 720au 730au 740au 
692 693 694 695 696 - **697** - 698 699 700 701 702 

----

## Digwyddiadau 
*Diwedd teyrnasiad yr Ymerodres Jitō, ymerodres Japan; yr Ymerawdwr Mommu yn dod i'r orsedd
*(Tua'r dyddiad yma) Cyngor Birr, pan dderbyniodd rhan ogleddol Iwerddon y dull newydd o benderfynu dyddiad y Pasg. Yn y synod yma mae Adamnan yn cyhoeddi ei *Cáin Adomáin*.
*Paolo Lucio Anafesto yn cael ei ethol fel Doge cyntaf Fenis

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:697
Rhondda (etholaeth seneddol)

Roedd **Rhondda** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1974 hyd at 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1885–1918: William Abraham (Ryddfrydol-Llafur, *1885-1910* / Llafur, *1910-1918*)
* Dilewyd yr etholaeth
* Etholaeth ai-greu
* 1974–1983: Alec Jones (Llafur)
* 1983–2001: Allan Rogers (Llafur)
* 2001–2024: Chris Bryant (Llafur)

## Etholiadau ers 1974
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
### Etholiadau yn y 1970au
## Etholiadau 1885-1910
### Etholiadau yn y 1900au
bawd|dde|William Abraham (Mabon)

## Gweler hefyd 
*Rhondda (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Gogledd Caerdydd (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yw **Gogledd Caerdydd**, sy'n danfon un cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol.

Pan *bleidleisiodd pob Aelod Seneddol Cymreig, namyn un, yn erbyn boddi Capel Celyn* David Llywellyn, AS Gogledd Caerdydd oedd *yr un* hwnnw.

Yn etholaeth Gogledd Caerdydd cafwyd y bleidlais isaf erioed ar gyfer ymgeisydd mewn etholiad cystadleuol, pan lwyddodd Catherine Taylor-Dawson o *The Vote For Yourself Rainbow Dream Ticket Party* i ennill dim ond un bleidlais yn etholiad cyffredinol 2005.

## Ffiniau
**2024-presennol**: Adrannau etholiadol Caerdydd, sef Gabalfa, y Mynydd Bychan, Llys-faen, Ystum Taf, Llanisien, Pontprennau a Phentref Llaneirwg, Rhiwbeina, a’r Eglwys Newydd a Thongwynlais, ac ychwanegwyd at y rhain, Ffynnon Taf (gynt ym Mhontypridd).

Roedd Canol Dinas Caerdydd yn yr etholaeth hon o’i chreu ym 1950 tan 1983, ac ers hynny mae wedi bod yng Nghaerdydd Canolog.

## Aelodau Seneddol 
* 1950 – 1959: David Llewellyn (Ceidwadol)
* 1959 – 1966: Donald Box (Ceidwadol)
* 1966 – 1970: Ted Rowlands (Llafur)
* 1970 – 1974: Michael Roberts (Ceidwadol)
* 1974 – 1983: Ian Grist (Ceidwadol)
* 1983 – 1997: Gwilym Jones (Ceidwadol)
* 1997 – 2010: Julie Morgan (Llafur)
* 2010 – 2015: Jonathan Evans (Ceidwadol)
* 2015 - 2017: Craig Williams (Ceidwadol)
* 2017: Anna McMorrin (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
bawd|Anna McMorrin

bawd|Jonathan Evans)

### Etholiadau yn y 2000au
bawd|Julie Morgan

### Etholiadau yn y 1980au
### Etholiadau yn y 1970au
### Etholiadau yn y 1960au
### Etholiadau yn y 1950au
## Gweler hefyd
*Gogledd Caerdydd (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Categori:Gwleidyddiaeth Caerdydd
Categori:Sefydliadau 1950
Canol Caerdydd (etholaeth seneddol)

Roedd **Canol Caerdydd** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1983 hyd at 2024.

*Am etholaeth Canol Caerdydd 1918 hyd 1950 gweler Caerdydd Canolog (etholaeth seneddol).*

## Aelodau Seneddol 
* 1983–1992: Ian Grist (Ceidwadol)
* 1992–2005: Jon Owen Jones (Llafur / Co-op)
* 2005–2015: Jenny Willott (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–2024: Jo Stevens (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
Dilewyd yr etholaeth ym 1950 a'i hail greu ym 1983

## Gweler hefyd
*Canol Caerdydd (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Caerdydd
Gorllewin Casnewydd (etholaeth seneddol)

Roedd **Gorllewin Casnewydd** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1983 hyd at 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–1987: Mark Robinson (Ceidwadol)
* 1987–2019: Paul Flynn (Llafur)
* 2019–2024: Ruth Jones (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
Bu farw Paul Flynn ar 17 Chwefror 2019 a chynhaliwyd isetholiad i ganfod olynydd iddo ar 4 Ebrill 2019

### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
## Gweler hefyd
*Gorllewin Casnewydd (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Casnewydd
I, Claudius

Nofel hanesyddol gan Robert Graves yw ***I, Claudius***, a gyhoeddwyd yn 1934.  Hon oedd y gyntaf o ddwy nofel am yr ymerodr Rhufeinig Claudius (gyda'r dilyniant, *Claudius the God*). 
Mae'r stori'n dilyn adroddiadau hanesyddol am deyrnasiadau ymerawdwyr Rhufeinig cynnar.

## Cymeriadau
*Claudius, ymerawdwr Rhufain
*Tiberius, ymerawdwr Rhufain
*Augustus, ymerawdwr Rhufain
*Livia, gwraig Augustus
*Caligula, ymerawdwr Rhufain
*Nero Claudius Drusus, tad Claudius
*Antonia, mam Claudius
*Germanicus, brawd Claudius
*Marcus Vipsanius Agrippa
*Agrippina, merch Agrippa a gwraig Germanicus
*Messalina, gwraig Claudius

Categori:Llyfrau gan Robert Graves
Categori:Nofelau 1934
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelau hanesyddol Saesneg o Loegr
Becket

Drama yn Ffrangeg gan Jean Anouilh yw '''''Becket ou l'honneur de Dieu'''* ("*Becket neu Anrhydedd Duw''") (1959). Mae'r ddrama yn adrodd hanes y gwrthdaro rhwng Thomas Becket a Harri II, brenin Lloegr a arweiniodd at lofruddio Becket yng Nghaergaint ym 1170. Mae'n cynnwys nifer o wallau hanesyddol, fel y cydnabu'r awdur.

## Ffilm
Mae'r ffilm (1964) yn serennu Richard Burton, Peter O'Toole a Siân Phillips.

Categori:Jean Anouilh
Categori:Dramâu 1959
Categori:Dramâu Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenyddiaeth Ffrainc yn yr 20fed ganrif
Categori:Ffilmiau hanesyddol o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Dune

Nofel wyddonias gan Frank Herbert yw ***Dune*** (1965). Enillodd Wobr Hugo yn 1966 a Gwobr Nebula am y Nofel Orau. Fe ddisgrifir *Dune* yn aml fel nofel wyddonias orau erioed.

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1965
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau gwyddonias Saesneg o'r Unol Daleithiau
A4080

Priffordd yn Ynys Môn yw'r **A4080**.

Mae'n ymestyn fel hanner cylch drwy ochr de-orllewinol yr ynys, gan redeg o'r A5 yn Llanfairpwllgwyngyll trwy Niwbwrch, Aberffraw a Rhosneigr, ac ail-ymuno a'r A5 yn agos at Bryngwran.

[250px|bawd|dim|Yr A4080 ger [Coedwig Niwbwrch]]

Categori:Cludiant yn Ynys Môn
Categori:Ffyrdd Cymru
A545

Un o brif lonydd Ynys Môn yw'r **A545**.

Mae'n rhedeg rhwng Porthaethwy a Biwmares. Rhwng Glyn Garth a Phenrhyn Safnas mae'r ffordd yn droellog ac yn rhedeg ar hyd ochr llethrau serth a choediog.  Caiff ei amharu ar adegau gan dir-lithriadau neu coed yn disgyn ar draws y ffordd.

Categori:Cludiant yn Ynys Môn
Categori:Ffyrdd Cymru