open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hyder Consulting

Cwmni ymgynghori a dylunio rhyngwladol yw **Hyder Consulting**, sy'n arbenigo mewn materion isadeiledd, eiddo ac amgylcheddol. Mae'n cyflogi 5,000 o bobl yn fyd eang ac mae wedi ei restru ar Gyfnewidfa Stoc Llundain ers mis Hydref 2002.

## Hanes
Sefydlwyd **Freeman Fox & Partners** ym 1857, ac aethont ymlaen i adeiladu enw da ym maes pontydd a ffyrdd yn yr 20g. Syr Ralph Freeman oedd y sefydlydd, ac ymunodd Syr Gilbert Roberts gydag ef yn y cwmni yn fuan wedyn, roedd y cwmni yn gyfrifol am gynlluniau dylunio megis Pont Victoria Falls (1905), Pont Porthladd Sydney (1932), Pont Ffordd Forth (1964), Pont Hafren (1966), Pont Bosporus (1974), Pont Humber (1981) a Phont Fatih Sultan Mehmet (1988). Mae cynlluniau eraill o nod yn cynnwys telesgop radio Parkes (1961) a Phont Porth Gorllewin Melbourne (1978) a ddisgynodd ym 1970 gan ladd 35 o weithwyr, cafodd y cwmni ei ganfod yn rhannol gyfrifol am hyn.

Yn ystod yr un cyfnod, adeiladodd cwmni **John Taylor & Sons** enw da ym maes perianneg dŵr a gwastraff dŵr gan weithio ar gynlluniau megis prosiect cyflenwad dŵr Shanghai a phrosiectau dŵr a charffosiaeth o bwys yn Leningrad (a elwir yn St Petersburg erbyn hyn) a Tehran.

Unodd y ddau gwmni ym 1987 gan ffurfio **Acer Consultants**. Cyfunwyd nifer o gwmnïau llai dros y blynyddoedd, gan adeiladu strwythur rhyngwladol o ymgynghorwyr peirianneg sifil.

Ym 1993, daeth y cwmni hwn, ynghyd â chwmni ymgynghori Wallace Evans Ltd, yn eiddo i Ddŵr Cymru a newidiwyd yr enw i **Hyder Consulting** ym 1996. Pan brynwyd Hyder Consulting gan Western Power Distribution, fe ddechreuodd uwch reolwyr Hyder Consulting  brynu allan y cwmni eu hunain, a chwblhawyd hyn ym mis Ionawr 2001. Cafodd y cwmni ei restru ar Gyfnewidfa Stoc Llundain ym mis Hydref 2002. Erbyn hyn maent yn cyflogi hyd at 5,000 o staff yn fyd eang, ac mae'n datblygu isadeiledd yn gweithredu ym meysydd peirianneg sifil, gwasanaethau, yr amgylchedd, adeiladau, geo-dechnoleg a thrafnidiaeth.

Prynwyd Hyder Consulting gan gwmni Arcadis o'r Iseldiroedd am £296 miliwn yn Hydref 2014. Cafwyd gwared ar frand Hyder yn 2015.

## Dolenni allanol
*Hyder Consulting 
*ACLA Ltd
*Bettridge Turner & Partners 
*Cresswell Associates 
*RPA Group

Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2001
Ranulf, Iarll Caer

Gallai **Ranulf, Iarll Caer** gyfeirio at:

*Ranulf le Meschin, 3ydd Iarll Caer (bu farw tua 1129) 
*Ranulf de Gernon, 4ydd Iarll Caer (bu farw tua  1153) 
*Ranulf de Blondeville, 6ed Iarll Caer (c. 1172–1232)
Thomas Becket

Archesgob Caergaint o 1162 hyd ei farwolaeth oedd **Thomas Becket**, hefyd **Thomas à Becket** (tua 21 Rhagfyr 1118 – 29 Rhagfyr 1170).

Ganed ef yn Llundain, yn fab i farnachwr Normanaidd. Aeth i ddinas Paris i astudio diwinyddiaeth, Yn 1155, daeth yn ganghellor i Harri II, brenin Lloegr, a daeth yn gyfaill agos i'r brenin. Yn 1162, daeth yn Archesgob Caergaint. Yn 1164, ceisiodd Harri ddod a'r eglwys dan ei awdurdod, a gwrthwynebwyd ef gan Becket. Bu raid i'r archesgob ffoi i abaty Pontigny yn Ffrainc. Yn 1170, gorfodd y Pab Alecsander III y brenin Harri i ganiatau i Becket ddychwelyd i Loegr.

Tua diwedd y flwyddyn honno, yn dilyn sylwadau gan y brenin, a ofynnodd pwy fyddai'n cael gwared o Becket, llofruddiwyd yr archesgob gan bedwar marchog Normanaidd yn Eglwys Gadeiriol Caergaint. Ystyrir ef fel merthyr, ac yn 1173 cyhoedd y Pab ef yn sant. Daeth ei fedd yn yr eglwys gadeiriol yn gyrchfan i bererinion.

Daeth Becket i wrthdrawiad ag Owain Gwynedd. Roedd Owain wedi priodi Cristin ferch Gronw, oedd yn gyfneither iddo; rhywbeth a waherddid gan ddeddfau'r eglwys. Pwysodd Becket ar Owain i ysgau Cristin, a phan wrthododd Owain, esgymunwyd ef.

Mae sawl gwaith llenyddol sy'n ymdrin a Thomas Becket. Ymhlith y mwyaf adnabyddus ohonyn nhw, mae drama fydryddol T. S. Eliot, *Murder in the Cathedral* (1935), a gyfieithwyd i'r Gymraeg gan Thomas Parry fel *Lladd wrth yr Allor*. Drama Ffrengig yw *Becket* (1959) gan Jean Anouilh; fe'i haddaswyd i'r Saesneg a daeth yn sail i'r ffilm 1964 o'r un enw gyda Richard Burton yn y rhan deitl.

Becket
Categori:Arglwyddi Canghellor Lloegr
Becket
Gorllewin Asia

bawd|295px|dde|Gorllewin Asia
Disgrifia'r termau **Gorllewin Asia** a **De-orllewin Asia** ardal fwyaf gorllewinol Asia. Mae'r termau'n rhannol cydffiniol â'r Dwyrain Canol - a chyfeiria at leoliad daearyddol yng nghyd-destun Gorllewin Ewrop yn hytrach na'i leoliad o fewn Asia. Oherwydd y safbwynt Ewroganolog hwn, mae sefydliadau rhyngwladol fel y Cenhedloedd Unedig wedi newid y term Dwyrain Canol a'r Dwyrain Agos gyda Gorllewin Asia.

Yn ogystal â gwledydd Arabaidd y Dwyrain Canol ac Israel, mae'r term Gorllewin Asia yn tueddu i gynnwys y Twrci Asiaidd (Asia Leiaf neu Anatolia), gwledydd y Cawcasws ac Iran. Prif ieithoedd y rhanbarth yma yw'r Arabeg, Cyrdeg, Perseg, a Thyrceg, ond ceir sawl iaith lai hefyd, e.e. Hebraeg, Armeneg.

Categori:Rhanbarthau Asia
Owain ab Edwin

Gallai **Owain ab Edwin** gyfeirio at:

* Owain ab Edwin (Deheubarth), aelod o linach frenhinol Deheubarth
* Owain ab Edwin ap Gronw (bu farw 1105), uchelwr o Degeingl, taid Owain Gwynedd
Owain ab Edwin (Deheubarth)

Aelod o linach frenhinol Deheubarth oedd **Owain ab Edwin** (fl, c. 1030).

Roedd Owain yn fab i Edwin ab Einion o linach Hywel Dda, ac yn frawd i Maredudd a Hywel ab Edwin.

Pan fu Rhydderch ab Iestyn, oedd wedi cipio teyrnas Deheubarth, farw yn 1033 daeth Hywel a Maredudd yn deyrnoedd Deheubarth. Yn ddiweddarach, cipiwyd Deheubarth gan Gruffudd ap Llywelyn i Wynedd, ond llwyddodd mab Owain ab Edwin, Maredudd ab Owain ab Edwin i adennill y deyrnas i'r llinach frodorol wedi marwolaeth Gruffudd ym 1063.

Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Elen ferch Llywelyn

Merch Llywelyn Fawr, Tywysog Cymru, oedd **Elen ferch Llywelyn** (tua 1206–1253). Nid oes sicrwydd hollol, ond credir mai Siwan, gwraig Llywelyn a merch John, brenin Lloegr, oedd ei mam. Cyfunai felly waed brenhinoedd a thywysogion Gwynedd, sef llinach Aberffraw, a llinach y Plantageniaid ynddi. Cofnodir ei henw mewn dogfennau Lladin fel ***Elena*** a ***Helen***.

## Bywgraffiad
Cymharol ychydig a wyddys amdani. Mae'r cofnod cynharaf, sy'n dyddio o 1221, yn ymwneud ag achos cyfreithiol gan Ystrwyth (Instructus), un o glercod Llywelyn, i amddiffyn hawl Elen ar ystâd o dir yn Wellington, Swydd Amwythig.

Priododd Elen John de Scotia, Iarll Caer tua 1222. 
Gan fod Iarllaeth Caer yn sefyll rhwng Gwynedd a theyrnas Lloegr roedd hyn yn symudiad pwysig. Un o dystion y cytundeb briodas ffurfiol oedd Ednyfed Fychan, distain Gwynedd.''  Ni fu ganddynt blant, a bu ef farw yn ddeg ar hugain oed ym 1237.

Ail-briododd Elen a Syr Robert de Quincy, mab Iarll Caerwynt yn 1237.  Cawsont ferch, Hawise.

Yn y cofnodion Albanaidd, ceir cofnod am "Helen" ferch "Llywelyn o Gymru" a briododd y Mormaer Maol Choluim II, Iarll Fife, ac wedi ei farwolaeth ef a ail-briododd a Domhnall I, Iarll Mar. Fodd bynnag, ymddengys nad Elen ferch Llywelyn oedd hon, oherwydd ni fu Maol Chaluim II farw tan 1266, tra mae cofnod o farwolaeth Elen ym 1253 (cyn 24 Hydref).

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1206
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1253
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Syndrom Down

Anhwylder genetig gydol oes a achosir pan mae baban yn etifeddu cromosom ychwanegol yw **syndrom Down**. Mae'n effeithio ar ymddangosiad corfforol a datblygiad meddyliol. Enwir y syndrom ar ôl John Langdon Down, y meddyg a'i nododd yn gyntaf.

### Trisomedd 21 rheolaidd 
Achosir syndrom Down trisomedd 21 rheolaidd pan fydd gan yr holl gelloedd yn y corff gromosom 21 ychwanegol, ac felly tri chopi o gromosom 21 ym mhob cell yn hytrach na dau gopi. Syndrom Down trisomedd 21 rheolaidd sydd gan tua 94% o bobl â syndrom Down. Mae'r nodweddion corfforol yn cynnwys:
* proffil pantiog
* màs geni isel.

#### Golwg 
Mae gan oddeutu 50% o bobl â syndrom Down broblemau golwg, megis llygaid croes, llygad diog, golwg byr neu bell, heintiau'r llygaid, cataractau, llygadgrynu, a ceratoconws.

Gwneir sgrinio cyn-geni ar gyfer syndrom Down trwy brawf cyfunol, sy'n cynnwys prawf gwaed a sgan uwchsain. Cymerir prawf gwaed i wirio lefelau proteinau a hormonau penodol; gall lefelau annormal o'r sylweddau hyn yn y gwaed ddynodi risg gynyddol o gael baban â syndrom Down. Gwneir sgan uwchsain tryleuedd gwegilog sy'n gweithio yn yr un ffordd â sgan uwchsain arferol, ond mae'n canolbwyntio ar fesur y gofod rhwng asgwrn cefn a gwegil y ffetws. Tueddir i bob baban gasglu hylif y tu ôl i'w wddf wrth ddatblygu, ac mae gan fabanod â syndrom Down fel arfer fwy o hylif na'r arfer. Mesurir trwch yr hylif i bennu'r tebygolrwydd y bydd y fenyw yn cael baban â syndrom Down. Yn ddelfrydol, gwneir sgrinio cyn-geni ar gyfer syndrom Down erbyn diwedd tymor cyntaf y beichiogrwydd (13 wythnos a 6 diwrnod) a chaiff y mwyafrif o fenywod eu sgrinio rhwng 11 a 13 wythnos. Mae'n bosib i fenyw gael ei sgrinio hyd at 20 wythnos, ond efallai y bydd angen mwy o brofion gwaed arni.

Mae perygl cynyddol o 1%  i fam gael baban â syndrom Down os ydy hi wedi cael plentyn â'r syndrom eisoes. Cynydda'r posibilrwydd o gael babi â syndrom Down pan fydd y fam dros 35 oed: 1 mewn 338 gan fenyw 35 oed ac 1 mewn 32 gan fenyw 45 oed. Ond gan fod mwyafrif y boblogaeth geni plant yn cynnwys menywod o dan 35 oed mae'r garfan hon yn cael tua 80% o'r holl fabanod sydd  â syndrom Down.

## Pobl enwog â Syndrom Down 
* Anne de Gaulle, merch Charles de Gaulle
* Trig Palin, mab Sarah Palin

## Cyfeiriadau 
Categori:Anhwylderau genetig
Down
Henry Fitz Roy

Mab gordderch i Harri I, brenin Lloegr a Nest ferch Rhys ap Tewdwr oedd **Henry FitzRoy**, hefyd **Henry FitzHenry**, (tua 1103 – 1157).

Lladdwyd ef yn ystod ymgyrch Harri II, brenin Lloegr yn erbyn y brenin Owain Gwynedd yn 1157. Roedd Henry yn un o arweinwyr llynges Seisnig a ymosododd ar Ynys Môn tra'r oedd prif fyddin y brenin yn ymosod ar hyd arfordir gogledd Cymru. Glaniodd y llynges ym Môn ac ymosododd ar ddwy eglwys: Llanbedrgoch a Llanfair Mathafarn Eithaf ond gorchfygwyd hwy gan y Cymry lleol, gyda Henry yn un o'r lladdedigion.

Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Categori:Genedigaethau'r 1100au
Categori:Marwolaethau 1157
Categori:Milwyr o Loegr
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Owain ab Edwin ap Gronw

Uchelwr Cymreig yn dal tiroedd yn Nhegeingl oedd **Owain ab Edwin ap Gronw** (bu farw 1105).

## Bywgraffiad
Roedd yn fab i Edwin ap Gronw o linach Hywel Dda ac Iwerydd, hanner-chwaer Bleddyn ap Cynfyn. Roedd ganddo frawd, Uchtryd ab Edwin. Dywedir iddo gynorthwyo Hugh, Iarll Caer yn ei ymgyrch yn erbyn Gwynedd yn 1098. Priododd ei ferch, Angharad, a brenin Gwynedd, Gruffudd ap Cynan. Roedd ganddo fab, Gronw ab Owain, a daeth ei ferch ef, Cristin neu Cristina, yn ail wraig Owain Gwynedd. Roedd y berthynas deuluol rhwng Owain Gwynedd a Cristina yn achos anghydfod gyda'r eglwys, a pharodd ysgymuno Owain pan wrthododd ysgaru Cristina.

## Cyfeiriadau
Categori:Llinach Dinefwr
Categori:Marwolaethau 1105
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Sigtrygg Farf Sidan

Brenin Dulyn oedd ** Sigtrygg Farf Sidan** (*Sigtrygg Silkeskjegg*), hefyd **Sigtrygg II** neu **Sigtrygg  Olafsson** (bu farw 1042) (sillefir hefyd fel **Sihtric** neu **Sitric**).

Roedd Sigtrygg  yn aelod o deulu brenhinol Daniaid Dulyn. Bu'n frenin Dulyn o 989 hyd 994, ac eto o 1000 hyd 1036. Roedd yn aelod o dylwyth yr Uí Ímair.  dynasty.  Bu'n ymladd yn berbyn Brian Boru, ond roedd ganddo gysylltiadau teuluol ag ef hefyd.

Trwy ei fab Olaf Sigtryggsson roedd yn un o hynafiaid Gruffudd ap Cynan, gan i Ragnell. merch Olaf, briodi Cynan ab Iago.

Categori:Marwolaethau 1042
Categori:Teyrnas Dulyn
Categori:Teyrnoedd Iwerddon
Porygon

bawd|dde|200px|Porygon

Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a greuwyd gan Satoshi Tajiri yw **Porygon** (Japaneg: ポリゴン - *Porigon*). Mae Porygon yn un o'r cymeriadau mwyaf adnabyddadwy o fewn y gyfres, o ganlyniad i'w rôl bwysig yn yr anime, y manga a'r gemau fideo.

## Cymeriad
Daw'r enw *Porygon* o'r gair Saesneg *polygon* a'r gair Japaneg *origami*. Efallai daw'r enw o'r ystrydeb fod pobl Japaneg yn ynganu'r llythyren 'R' fel 'L' felly bydd y gair *polygon* yn swnio fel *porygon*. Cafodd Porygon ei ddylunio gan Ken Sugimori (ffrind agos i Satoshi Tajiri, crëwr Pokémon). Nid yw'n cael ei leisio yn yr anime gan fod y cymeriad yn hollol fudan.

## Ffisioleg
Mae Porygon (fel pob Pokémon mae'r enw yn lluosog ac unigol) yn Pokémon normal sydd yn edrych fel garan neu alarch origami pinc a glas. Cafodd Porygon ei greu mewn labordy gan gwyddonwyr er mwyn archwilio'r gofod. Mae ganddi nhw llygaid mawr llygadrwth a nid oes rhaid i nhw anadlu. Mae gan Porygon y pŵer i ddidoli eu bennau ac eu aelodau er mwyn ddianc o ysglyfaethwyr. Maen nhw'n rheoli tân, trydan ac iâ wrth hela neu ymladd, a weithiau bydd nhw'n troi anweladwy er mwyn rhagodi ei wrthwynebwyr.

## Ymddygiad
Mae Porygon yn hoff iawn o deithio rhwng cyfrifiaduron, y We ac archwilio llefydd rhy beryglus i bodau dynol.

## Cynefin
Oherwydd eu fod yn artiffisial, maen nhw'n cael eu ffeindio mewn labordai, cyfrifiaduron a swyddfeydd. Ond, caiff Porygon weithiau eu ffeindio fel gwobrau mewn casinos neu yn gwyllt oherwydd diengyd.

## Diet
Mae Porygon yn hollol artiffisial felly nid oes rhaid iddyn nhw fwyta.

## Effaith diwyllianol
bawd|Porygon a ffrindiau yn nofio trwy'r wê yn yr anime
Serenodd Porygon mewn un episod o'r manga yn unig (でんのうせんしポリゴン - *Computer Soldier Porygon*). Ar yr unfed ar bymtheg o Ragfyr 1997, wrth gwylio'r episod dioddefodd tua 700 plant Japaneg o trawiadau diolch i effaith strôb flachiol wrth i Pikachu ymosod ar Porygon. Ers heddiw, nid yw'r episod 'di cael ei ail-ddangos ar teledu a nid yw'n ar gael ar fideo neu DVD o gwbwl.

## Ieithoedd gwahanol
*Almaeneg: *Porygon*
*Ffrangeg: *Porygon*
*Coreeg: 폴리곤 *Poligon*

Categori:Pokémon
Categori:Cymeriadau gemau fideo
Categori:Diwylliant Japan
John de Scotia, Iarll Huntingdon

bawd|170px|Arfbais John de Scotia
Uchelwr Eingl-Albanaidd oedd **John de Scotia** (tua 1207 – 6 Mehefin 1237). Roedd yn fab i David o'r Alban, Iarll Huntingdon a'i wraig Maud o Gaer, merch Hugh de Kevelioc.

Priododd John Elen ferch Llywelyn, merch Llywelyn Fawr, tua 1222. Daeth yn Iarll Huntingdon ym 1219 ar farwolaeth ei dad, ac ym 1232 daeth yn Iarll Caer, gan etifeddu'r teitl gan ei ewythr Ranulph de Blondeville.

Ni chafodd John ac Elen blant, ac wedi iddo farw, prynwyd Iarllaeth Caer gan y brenin Harri III, a'i rhoddodd i'w fab, Edward.

Categori:Ieirll Caer
Categori:Genedigaethau 1207
Categori:Marwolaethau 1237
Categori:Ieirll ym Mhendefigaeth Lloegr
Angharad ferch Owain

Gwraig Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd a mam Owain Gwynedd oedd **Angharad ferch Owain** (bu farw 1162).

## Bywgraffiad
Roedd Angharad yn ferch i Owain ab Edwin ap Gronw, uchelwr pwysig o Degeingl (rhan o Sir y Fflint heddiw). Priododd Gruffudd tua 1095, pan oedd newydd ddechrau ei ymdrech i adfeddiannu Gwynedd. Cawsant dri mab: Cadwallon ap Gruffudd, Owain Gwynedd a Chadwaladr ap Gruffudd, a phum merch: Gwenllian ferch Gruffudd, a briododd Gruffudd ap Rhys, Marared, Rainillt, Susanna, a briododd Madog ap Maredudd o Bowys, ac Annest.

Ceir canmoliaeth fawr i Angharad yn *Hanes Gruffudd ap Cynan*, a gomisiynwyd mae'n debyg yn ystod teyrnasiad ei mab, Owain Gwynedd. Pan fu Angharad farw yn 1162, dywedir i Owain alaru'n ddirfawr amdani.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1162
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Merched yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Teyrnas Dulyn

Ymsefydlodd y Llychlynwyr yn yr ardal o gwmpas Dulyn yn y 9g, gan sefydlu **Teyrnas Dulyn**. Credir iddynt ymsefydlu gyntaf yn Iwerddon tua 841. Bu llawer o ymladd thwng y Llychlynwyr a'r Gwyddelod brodorol, ond bu cyngheirio a phriodi hefyd. Ar brydiau, gyrrwyd y Llychlynwyr o Ddulyn, ond llwyddasant i ddychwelyd a dal eu gafael ar Ddulyn hyd nes i'r brenin Llychlynnaidd olaf gael ei ladd yn ystod y goresgyniad Normanaidd yn 1171.

## Brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn 

Categori:Dulyn
Categori:Hanes Iwerddon
Dulyn
Cheviot (dafad)

bawd|dde|200px|Cheviots yn yr Alban

Math o ddefaid yw'r **Cheviot**, sydd â phen, corff a thraed gwyn. Mae ganddynt groen trwchus ac asgwrn cryf ac felly yn ddefaid sy'n gallu gwrthsefyll tywydd gaeafol yn dda. Caent eu cadw ar gyfer eu gwlan yn bennaf. Mae 3 math o cheviot; North Country Cheviot, South Country Cheviot a Leg Cheviot.

Categori:Bridiau o anifeiliaid sy'n tarddu o'r Alban
Categori:Bridiau o anifeiliaid sy'n tarddu o Loegr
Categori:Bridiau o ddefaid
Cheviot

Gallai **Cheviot** gyfeirio at:

* Bryniau Cheviot, bryniau ger y ffin rhwng Lloegr a'r Alban
* The Cheviot, copa uchaf Bryniau Cheviot
* Cheviot (dafad), brîd o ddafad
----
Marged, brenhines yr Alban

Tywysoges Norwy a brenhines yr Alban oedd **Marged** (Ebrill 1283 - Medi 1290).

Merch Eric II, brenin Norwy, a Marged (merch Alexander III, brenin yr Alban) oedd hi. Pan fu farw Alexander, etifeddodd Marged y deyrnas yr Alban. Aeth yn sâl wrth deithio o Norwy i'r Alban ar y môr. Bu farw ar ôl cyrraedd yr Ynysoedd Erch.

Categori:Breninesau Ewrop
Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1283
Categori:Marwolaethau 1290
Categori:Merched y 13eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Olaf Sigtryggsson

Aelod o deulu brenhinol Daniaid Dulyn oedd **Olaf Sigtryggsson**, hefyd **Olaf Arnaid** neu **Olaf o Ddulyn** (bu farw 1034). Cyfeirir ato fel **Afloedd**  yn *Historia Gruffud vab Kenan*, ac **Amlaíb mac Sitriuc** mewn Gwyddeleg.  Roedd yn daid i Gruffudd ap Cynan.

## Bywgraffiad
Roedd Olaf yn fab i frenin Daniaid Dulyn, Sigtrygg Farf Sidan. Dywedir iddo ymgyrchu yn erbyn Gwynedd, ac ymddengys iddo feddiannu rhan o'r deyrnas am gyfnod tua'r flwyddyn 1000, gan adeiladu castell a elwid yn "Castell Bon y Dom" neu "Castell Olaf". Nid oes sicrwydd ymhle yr oedd y castell yma; awgrymwyd Castell Bryn Gwyn ger Brynsiencyn neu leoliad gerllaw y Felinheli.

Llofruddiwyd Olaf yn Lloegr yn 1034, pan oedd ar bererindod i Rufain. Priododd ei ferch, Ragnell, a Cynan ap Iago o linach Aberffraw, a chawsant un mab, Gruffudd ap Cynan. Yn ôl *Historia Gruffud vab Kenan*:

:Bonhed gruffud o barth y vam. gruffud vrenhin. m. raonell verch avloed vrenhin dinas dulyn a phymhetran ywerdon ac enys vanaw ... a mon a gwyned ene lle y gwnaeth avloed castell cadarn ae dom ae fos etwa yn amlwc ac aelwit castell avoled vrenhin. Yg kymraec hagen y gelwit bon y dom. Avloed enteu oed vab y sutric vrenhin ...

Mewm gwirionedd, bu Olaf farw cyn ei dad, ac ni fu'n frenin Dulyn.

## Cyfeiriadau
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Categori:Marwolaethau 1034
Categori:Teyrnas Dulyn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Bryniau Cheviot

Mae **Bryniau Cheviot** (Saesneg: *Cheviot Hills* neu'r *Cheviots*) yn fryniau am y ffin rhwng Lloegr a'r Alban, yn  Northumberland ar yr ochr Seisnig a Gororau'r Alban ar yr ochr Albanaidd, a ffurfiwyd gan folcanigrwydd cynt. The Cheviot ydy'r copa uchaf ohonyn nhw, 815 medr uwchben lefel y môr. Rhed llwybr y Pennine Way ar hyd rhan o'r grib. Mae rhaeadr Linhope Spout yn atyniad ymwelwyr yn yr ardal.

I'r de o'r ffin rhwng yr Alban a Lloegr, mae'r bryniau yn rhan o Barc Cenedlaethol Northumberland.

250px|bawd|dim|Bryniau Cheviot: golygfa ger Shillhope Law

Categori:Daearyddiaeth Gororau'r Alban
Cheviot
Categori:Mynyddoedd a bryniau Northumberland
The Cheviot

Copa uchaf Bryniau Cheviot yng ngogledd eithaf Lloegr yw **The Cheviot**. Fe'i lleolir prin 2&nbsp;km o'r ffin â'r Alban, yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr. Dyma'r gopa fawr olaf/gyntaf ar lwybr y 'Pennine Way', ger Kirk Yetholm, er mai gwyriad opsiynol o'r prif lwybr sy'n cynnwys y copa. Mae'n gorwedd ym Mharc Cenedlaethol Northumberland.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Northumberland
Rhyfeddodau Prydain

**Rhyfeddodau Prydain** yw'r enw ar sawl casgliad Cymreig o ddeunydd traddodiadol am ryfeddodau Ynys Prydain sy'n rhestru ffenonemau naturiol ym Mhrydain a'r traddodiadau amdanynt. Ceir y casgliad cynharaf fel atodiad i'r *Historia Brittonum* a briodolir i Nennius ond ceir sawl casgliad arall, diweddarach, o ddeunydd cyffelyb. Cofnoda'r testunau sawl ffenomen naturiol o natur hynod ac mae sawl un o'r rhain yn perthyn i hanes traddodiadol Prydain a byd llên gwerin.

## Fersiynau
Y casgliad cynharaf yw'r traethodyn Lladin dan yr enw *Mirabilia Britanniae* ('Rhyfeddodau Prydain') a geir fel atodiad i fersiynau Caergrawnt o'r *Historia Brittonum*, testun a luniwyd yn y 9g. Ceir testun Cymraeg Canol, sy ddim yn dilyn atodiad yr *Historia Brittonum* yn fanwl, fel atodiad i'r testun *Enwau Ynys Prydain* a geir yn Llyfr Coch Hergest (tua 1400). Ceir sawl fersiwn amrywiol arall mewn llawysgrifau Cymraeg diweddarach. Yn yr Oesoedd Canol Diweddar lluniwyd fersiynau Saesneg Canol gan Ranulf Higden a John o Trevisa.

### Y *Mirabilia Britanniae*
Dyma'r testun mwyaf adnabyddus. O'r ugain 'rhyfeddod' mae deg yn cael eu lleoli yn ne-ddwyrain Cymru gyda'r gweddill yn rhyfeddodau o rannau eraill o Gymru, Lloegr a'r Alban; tiriogaethau'r Brythoniaid. Rhestir *Rhyfeddodau Ynys Môn* ar wahân.

Mae rhai o'r rhyfeddodau hyn yn ymwneud â hanes traddodiadol Cymru a'r Brythoniaid, yn cynnwys dau gyfeiriad at Arthur fel *Arthurus Miles* (sef 'Arthur y milwr'). Mae'r deunydd Arthuraidd yn dangos fod yr awdur yn gyfarwydd â chwedl *Culhwch ac Olwen*. Addaswyd rhannau o'r testun gan Sieffre o Fynwy ar gyfer ei ffug hanes enwog *Historia Regum Britanniae* (*Brut y Brenhinedd*).

Fel math o atodiad i'r atodiad ceir rhestr fer o *Ryfeddodau Iwerddon* hefyd.

### Fersiwn Llyfr Coch Hergest
Ar ddiwedd y testun *Enwau Ynys Prydain* yn y llawysgrif hon, ceir restr amgen o Ryfeddodau Prydain. Yn lle 20 'rhyfeddod' yr *Historia Brittonum* mae'r testun yn cyfeirio at 54 rhyfeddod, ond dim ond 27 a ddisgrifir yn y testun ei hun. Mae'r awdur yn anhysbys.

### Fersiynau Cymraeg eraill
Ymhlith y fersiynau Cymraeg diweddarach ceir testun a ysgrifennwyd gan y bardd Gruffudd Hiraethog tua'r flwyddyn 1563. Fe'i ceir yn llawysgrif Peniarth 163 wrth yr enw *Rhyfeddode yr Ynys*. Mae'n cynnwys Côr y Cewri.

## Llyfryddiaeth
*J. O. Jones (cyf.), *O Lygad y Ffynnon* (Y Bala, 1899)
*John Morris (gol. a chyf.), *Nennius British History and The Welsh Annals* (Llundain, 1980)
*T. H. Parry-Williams (gol.), *Rhyddiaith Gymraeg 1488-1609*, cyfrol 1 (Caerdydd, 1954): Testun 16.
*Lewis Thorpe (cyf.), *History of the Britons* (Penguin Classics)
*A. W. Wade-Evans (gol. a chyf.), ''Nennius's History of the Britons'' (1938)

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Llên gwerin Cymru
*Nennius
*Ynys Prydain

Categori:Cylch Arthur
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Hanes traddodiadol Prydain
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Hwyatbig

Mamal cyfandroed lled-ddyfrol gyda chynffon lydan fflat a thrwyn cnodiog yn debyg i big hwyaden yw'r **hwyatbig**. Mae'n frodorol i ddwyrain Awstralia ac ynys Tasmania. Un o'r pum rhywogaeth gyfoes o'r monotremiaid yw'r hwyatbig, ynghyd â'r pedair rhywogaeth o echidna, sef yr unig mamaliaid sy'n dodwy wyau yn hytrach na rhoi genedigaeth i epil byw.

## Enw 
Bathwyd y term *hwytbig* yn 1866 dan ddylanwad y gair Saesneg ''*. Defnyddiwyd enwau Cymraeg eraill ar y pryd hefyd, gan gynnwys *adarbig* ac *aderyndrwyn*. Gwelir y gair *platypws'' hefyd yn Gymraeg, a ddaw yn y pen draw o'r Hen Roeg '''', sydd â'r ystyr "troed wastad".

## Cyfeiriadau 
Categori:Mamaliaid Awstralia
Categori:Monotremiaid
Owain

Enw person ydy **Owain**. 
Gall gyfeirio at un o nifer o bobl amlwg yn hanes Cymru:

* Owain ab Urien (yn fyw yn y 6g)
* Owain Gwynedd (1100 – 28 Tachwedd 1170)
* Owain Cyfeiliog (tua 1130 – 1197)
* Owain Lawgoch (tua 1330 – Gorffennaf 1378)
* Owain Glyndŵr (1354 – tua 1416)
* Owain Tudur (tua 1400 – 2 Chwefror 1461)
* Owain Owain (1929 - 1996), gwleidydd

## Gweler hefyd
*chwedl Iarlles y Ffynnon a elwir hefyd yn 'Owain'
*Owen
*Owens
*Bowen

Categori:Enwau personol Cymraeg
Tre-saith

bawd|Llun o Dre-saith neu Draeth-saith

Pentref bychan yn ne Ceredigion yw **Tre-saith** (hefyd: **Tresaith**). Fe'i leolir ar lan Bae Ceredigion tua 8 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Aberteifi a thua milltir a hanner o Aberporth, i'r gorllewin.

Mae Tre-saith yn gorwedd ym mhlwyf hanesyddol a chymuned gyfoes Penbryn. Cofnodir 'Traeth Saith' fel ffurf arall ar yr enw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yn eglwys y plwyf ceir beddrod y nofelydd Allen Raine a fu'n adnabyddus ar droad yr 20g am ei nofelau Cymreig a Cheltaidd. Mae'r canwr a'r actor Dewi 'Pws' Morris yn byw yn y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Penbryn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Joseph Dines

Chwaraewr pêl-droed amatur Seisnig oedd **Joseph "Joe" Frank Dines** (12 Ebrill 1886 – 27 Medi 1918). Cynyrchiolodd Brydain yng Ngemau Olympaidd 1912 fel aelod o Dîm Cenedlaethol Pêl-droed Amatur Lloegr, a enillodd y fedal aur. Chwaraeodd ym mhob un o'r tair gêm a chwaraeodd y tîm yn y gystadleuaeth.

Ganwyd Dines yn King's Lynn, Norfolk lle bu'n gweithio fel athro mewn ysgol. Caiff ei alwedigaeth ei restru ar gyfrifiad 1901 fel ''National Schools' Monitor''. Symudodd Dines i ardal Ilford/South Woodford yn ddiweddarach. Roedd yn is-lefftenant yn y fyddin, a laddwyd ar ffrynt gorllewinol Pas de Calais yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a chladdwyd yn Hagnicourt.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Proffil ar DatabaseOlympics
* Proffil ar LFC History

Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Categori:Pobl o Norfolk
Daeareg Cymru

Datblygodd **daeareg Cymru** dros y milienia ac erbyn hyn mae Cymru yn orynys ar dde-orllewin ynys Prydain. Mae'n gorchuddio ardal o  20,779&nbsp;km² (8,023 milltir sgwar), tua 274 km (170 milltir) o'r de i'r gogledd a 97&nbsp;km (60 milltir) o'r dwyrain i'r gorllewin. Mae'n ffinio gyda Lloegr i'r dwyrain a gyda'r môr ym mhob cyfeiriad arall: Môr Hafren i'r de, a Môr Iwerddon i'r gogledd. Mae gan Gymru 1,200&nbsp;km (750 milltir) o orfordir a nifer o ynysoedd. Yr ynys fwyaf yw Ynys Môn. Mae Cymru'n fynyddig iawn (o gymharu gydag Iwerddon, Cernyw a Lloegr) yn enwedig yn y gogledd a'r canolbarth.

## Hanes
bawd|240px|chwith|Daeareg Cymru o'r awyr fel y mae heddiw.
Yn ystod y Cyfnod Proterosöig, tua 520 miliwn o flynyddoedd yn ôl, nid oedd ynysoedd Prydain fel ag y maent heddiw. Yn hytrach, roedd yr Alban yn rhan o'r cyfandir Laurentia a gweddill y tir yn rhan o'r cyfandir Gondwana.

Ganwyd y cyfandir Afalonia yn y Cyfnod Ordofigaidd pan oedd y cyfandiroedd yn dal i symud trwy weithgaredd tectonig, a ganwyd ynysoedd Prydain trwy wrthdrawiad rhwng cyfandiroedd. O ganlyniad i hyn cafwyd ffrwydriadau folcanig yng Nghymru. Mae'n bosib gweld olion y llosgfynyddoedd hyd at heddiw, er enghraifft ar Robell Fawr. Roedd lafa yn gorchuddio rhan eang o Gymru ac Ardal y Llynnoedd. Yr adeg hon hefyd y ffurfiwyd llechfaen Cymru.

Yn ystod y Cyfnod Silwraidd ffurfiwyd mynyddoedd yr Alban (Orogenesis). Yng Nghymru, roedd y ffrwydriadau folcanic yn parhau. Gwelir lafa a lludw folcanig o'r cyfnod hwn yn Sir Benfro.

Roedd gwrthdrawiad cyfandiroedd a'r gweithgarwch folcanig o achos symudiadau'r platiau yn parhau yn ystod y Cyfnod Defonaidd. Bu i lefel y moroedd newid lawer gwaith a thrwy hyn ymgasglodd gwaddodion, gan ffurfio yr Hen Dywodfaen Coch.

Yn ystod y Cyfnod Carbonifferaidd roedd Prydain ger y cyhydedd a'r môr yn gorchuddio'r tir. Ffurfiwyd calchfaen a glo. Roedd holl gyfandiroedd y ddaear yn un cyfandir mawr, Pangaea, tua'r Cyfnod Carbonifferaidd ac roedd Prydain yng nghanol Pangaea. Yn ystod hinsawdd sych y cyfnod ffurfiwyd y Dywodfaen Coch Newydd.

Yn ystod y Cyfnodau Permaidd a Thriasaidd symudodd ynys Prydain i'r gogledd a roedd y Môr Thetys yn gorchuddio'r tir. Yn ystod y Cyfnod Jwrasig holltwyd Pangea gan adael y Deyrnas Unedig ar Gyfandir Ewrasia.

Ni bu newid mawr iawn ym Mhrydain yn ystod Oes yr Iâ yn y Cyfnod Cwartaidd. Ffurfiwyd rhewlifau o amgylch y Môr Iwerddon a roedden nhw yn gorchuddio rhan fwyaf y tir.

bawd|650px|canol|Map o dirwedd daearegol Cymru a wnaed yn 2005.

## Gweler hefyd
* Daeareg
* Daearyddiaeth Cymru

Categori:Byd natur Cymru

Cymru
Cymru
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Gemau Olympaidd yr Haf 1912

Cynhaliwyd **Gemau Olympaidd 1912**, a adnabyddir yn swyddogol fel '''Gemau'r Olympiad V''', yn Stockholm, Sweden yn 1912. Bwriadwyd cynnal y gemau hyn yn Rhufain yn wreiddiol. Daeth cystadleuwyr i'r gemau o pob un o'r pum cyfandir am y tro cyntaf, a caiff hyn ei symboleiddio yn y cylchoedd Olympaidd. Cynhaliwyd y cytadlaethau athletau i gyd o fewn cyfnod cymharol fyr o fis am y tro cyntaf ers 1896, o ddiwedd mis mehefin tan ganol Gorffennaf. Dyma'r tro cyntaf i fedalau aur gael eu cyflwyno; mae medalau cyfoes fel arfer yn arian gyda gorchudd o aur. Stockholms Olympiastadion oedd y brif arena.

## Chwaraeon 
Cystadlwyd 16 o chwaraeon yng Ngemau 1912.

## Cystadleuwyr Cymreig
Roedd Irene Steer yn Gymraes gyntaf i ennill medal aur Olympaidd, fel aelod o'r dîm ras gyfnewid nofio 4x100m Prydain Fawr.

## Cenhedloedd a gyfranogodd 
bawd|240px|Y cyfranogwyr
Roedd athletwyr yn cynyrchioli 28 Pwyllgor Cenedlaethol Olympaidd.
* 
* 
* 
* 
* 
* 22px De Affrica
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfanswm Medalau 
Dyma'r 10 cenedl a enillodd y cyfanswm uchaf o fedalau.

## Cyfeiriadau

Categori:Stockholm
Categori:Sweden
Categori:1912
King's Lynn

Tref a phorthladd yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, yw '''King's Lynn'''. Mae'r dref wedi cael ei adnabod o dan amryw o enwau dros y blynyddoedd gan gynnwys '''Bishop's Lynn** a **Lynn Regis''', a chyfeirir ato'n aml gan bobl lleol fel **Lynn**. Mae ffurfiau o'r gair *Lynn* yn bodoli mewn o nifer o Ieithoedd Celtaidd, megis llyn yn Gymraeg. 

King's Lynn yw'r anheddiad trydydd fwyaf yn Norfolk, ar ôl dinas Norwich a thref Great Yarmouth. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref King's Lynn a Gorllewin Norfolk.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig King's Lynn boblogaeth o 46,093.

Mae Caerdydd 282.4 km i ffwrdd o King's Lynn ac mae Llundain yn 142.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Ely sy'n 40.6&nbsp;km i ffwrdd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Santes Farged
*Tollfa

## Enwogion
*Margery Kempe (c.1373-c.1438), awdures
*Fanny Burney (1752-1840), nofelydd

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd King's Lynn

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref King's Lynn a Gorllewin Norfolk
Categori:Trefi Norfolk
Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 1901

Cynhaliwyd **cyfrifiad y Deyrnas Unedig 1901** ar 31 Mawrth 1901 yn Lloegr a Chymru. Mae'n cynnwys cofnodion o 32 miliwn o bobl a 6 miliwn aelwyd, cyhoeddwyd y cyfrifiad hwn ar-lein yn 2003 ar wefan a gaiff ei redeg gan The National Archive; mae'n rhaid i ddefnyddwyr dalu er mwyn cyrchu'r wybodaeth. Mae'n cynnwys Lloegr a Chymru gyfan heblaw rhannau o Deal yng Nghaint. Mae ychydig o'r cofnodion wedi cael eu niweidio ond mae'r wybodaeth yn gyflawn mwy neu lai.

Mae'r wybodaeth a gasglwyd gan y cyfrifiad yma bron yr union yr un wybodaeth a gasglwyd yn y cyfrifiadau rhwng 1851 ac 1891 ond gyda mwy o fanylder yn gyffredinol:
Cyfeiriad (ffordd, stryd, tref neu bentref, rhif neu enw'r tŷ), os oedd unrhyw un yn byw yn y tŷ ai peidio, enw a chyfenw pob person, perthynas â'r pen teulu, sefyllfa briodasol, oedran, galwedigaeth. Hefyd, os oeddent yn gyflogedig ai peidio, lle'u ganwyd, os oeddent yn ddall, byddar neu'n fud, os oeddent yn ynfytyn, gwirionyn neu'n wallgofddyn. Iaith a siaradwyd, heb gynnwys plant dan 3 (yng Nghymru yn unig). Cafodd criw llongau a trigolion sefydliadau eu cynnwys yn ogystal.

## Cyfeiriadau
*1901 Census Online
*GenesReunited

## Gweler hefyd
* Cyfrifiadau yn y Deyrnas Unedig

1901
Categori:1901 yn y Deyrnas Unedig
Hagnicourt

Cymuned yn département Ardennes, gogledd Ffrainc yw **Hagnicourt**. Mae'n gorchuddio ardal o 5.75 km2 (2.22 milltir sgwar) ac roedd poblogaeth o 64 ym 1999.

## Dolenni allanol
* Hagnicourt ar wefan yr Institut géographique national 

Categori:Cymunedau Ardennes
Alberto Dines

Newyddiadurwr Brasilaidd yw **Alberto Dines** (ganwyd 19 Chwefror 1932; m. 22 Mai 2018).

Ganwyd Dines yn Rio de Janeiro, mae'n un o'r newyddiadurwyr mwyaf uchel ei barch ym Mrasil, ac fy gyhoeddod bapurau newyddion Brasilaidd pwysig megis Jornal do Brasil. Derbyniodd wobr Maria Moors Cabot ym 1970. Ym mis Hydref 2007 derbyniodd Wobr Cofio'r Holocost Awstria. Mae Dines yn cyflwyno'r rhaglen deledu *Observatório da Imprensa* ar TV Brasil ac mae'n cynnal y wefan nodedig o'r un enw.

## Llyfryddiaeth 
*Bywgraffiad Dines, *Morte no paraíso, a tragédia de Stefan Zweig* (1981)

## Dolenni allanol 
*Gwefan Amazon; adalwyd 12 Gorffennaf 2012
*Observatório da Imprensa, i sioe deledu 

Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Frasil
Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o Frasil
Categori:Newyddiadurwyr Iddewig o Frasil
Categori:Pobl o Rio de Janeiro
Robert Llewellyn

Actor, awdur a chyflwynydd teledu o Loegr o dras Gymreig yw **Robert Llewellyn** (ganwyd 10 Mawrth 1956). Mae'n fwyaf adnabyddus fel cyflwynydd rhaglen deledu *Scrapheap Challenge*, ac am chwarae rhan yr android Kryten yng nghomedi sefyllfa ffuglen wyddonol *Red Dwarf*.

Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Actorion llais o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Northampton
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Olaf III Guthfrithson

Brenin Teyrnas Dulyn o 934 hyd 941 oedd **Olaf III Guthfrithson** (Gwyddeleg: *Amlaíb mac Gofraid*) (bu farw 941).

Roedd yn aelod o deulu brenhinol Teyrnas Dulyn, yr Uí Ímair, ac yn fab i'r brenin Gofraid ua Ímair, a fu'n frenin Dulyn a Jorvik (Efrog heddiw) hyd nes i Athelstan, brenin Lloegr gipio Efrog oddi arno yn 927.

Priododd Olaf a merch Cystennin II, brenin yr Alban, a gwnawth gynghrair ag Owain I, brenin Ystrad Clud. Yn 937, Olaf oedd arweinydd byddin y tri cyngheiriad yn erbyn Athelstan ym Mrwydr Brunanburh, ond gorchfygwyd ef gan Athelstan.

Wedi marwolaeth Athelstan yn 939, llwyddodd Olaf i adennill Jorvik oddi ar ei olynydd, Edmund, gan ddod a Northumbria a rhan o Mersia dan ei awdurdod. Bu farw ddwy flynedd yn ddiweddarach, ac olynwyd ef gan Olaf Cuaran.

## Ffynonellau
* *The Columbia Encyclopedia*, Sixth Edition. 2001. http://www.bartleby.com/65/ol/OlafGuth.html 

Categori:Marwolaethau 941
Categori:Pobl y 10fed ganrif
Categori:Teyrnas Dulyn
Categori:Teyrnoedd Iwerddon
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Lloegr
Dines

Cyfenw Seisnig yw **Dines** a allgyfeirio at sawl person:

* Alberto Dines (ganwyd 1932), Newyddiadurwr Brasiliaidd
* Dino Dines (1944–2004), allweddellwr Seisnig
* John Somers Dines (18 June 1885 – 15 May 1980), meteorolegydd Seisnig
* Joseph Dines (1886–1918), Pêl-droediwr amatur Seisnig
* Rebecca Dines, actores Awstralaidd
* William Henry Dines (1855–1927), meteorolegydd Seisnig

Hefyd:
* Dines Bjørner (ganwyd 1932), gwyddonydd cyfrifuaduron Danaidd

Categori:Cyfenwau
Rixon, Dorset

Pentref yn Dorset, De-orllewin Lloegr, yw **Rixon**. Lleolir 2&nbsp;km i'r dwyrain o Sturminster Newton ar ffordd y B3091, ddim ymhell o lannau'r Afon Stour sydd troi oamgylch pentref ar ei ffordd i Christchurch. Daw'r enw Rixon o'r gair Hen Saesneg *risc*, sy'n golygu "brwyn", ac mae'n parhau i fodoli ar y ffurf Rix a Rex yn nhafodieithau Dorset, Gwlad yr Haf a Dyfnaint.

Caiff y pentref ei wasanethu gan gwmni bysiau Damory Coaches, gyda gwasanaeth 369 rhwng Blandford Forum and Yeovil, a 309 rhwng Blandford Forum a Shaftesbury.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Dorset
William Henry Dines

Meteorolegydd Seisnig oedd **William Henry Dines** BA FRS (5 Awst 1855 – 24 Rhagfyr 1927).

Ganwyd Dines yn Llundain, yn fab i George Dines, a oedd hefyd yn feteorolegydd. Addysgwyd yn Ysgol Woodcote House, Windlesham, cyn mynychu Coleg Corpus Christi, Caergrawnt, lle derbyniodd radd dosbarth cyntaf mewn mathemateg ym 1881. Cyflawnodd o ymchwiliadau ar gyfer y Cymdeithas Meteoroleg Frenhinol ar bwnc egnïau gwynt, ac yn gytras â'r gwaith hwn, dyluniodd o'r anemomedr tiwb pwysedd. Ym 1901 cychwynnodd o ymchwil am broblemau'r awyrgylch uchaf, a dyluniodd neu perffeithiodd amrwy o offerynnau i'w defnyddio gyda barcudiaid, yn ogystal â ffurf o'r bwlch-farcud *Hargraves*, a brofodd i fod o werth fawr. Ym 1905 apwyntiwyd gan y Swyddfa Meteoroleg yn Gyfarwyddwr Arbrofion yn gytras ag ymchwiliau am yr awyrgylch uchaf, ac ym 1907 dyluniodd feteorograff i'w defnyddio gyda balwnau. Cynhyrchodd hefyd, ynghyd â Dr Napier Shaw, y meicrobarograff a baromedr mercwri oedd yn recordio, yn ogystal ag amryw o offerynnau eraill. Er na weithiodd erioed fel academydd llawn amser, bu'n lywydd y Gymdeithas Meteoroleg Frenhinol rhwng 1901 ac 1902, ac ym 1905 etholwyd yn gymrawd y Gymdeithas Frenhinol. Roedd yn aelod o Gomisiwn Rhyngwladol Awyrennaeth Wyddonol, a daeth yn aelod anrhydeddus neu gohebol o amryw o gymdeithasau gwyddonol tramor. Mae'n awdur nifer o bapurau pwysig am feteoroleg yr awyrgylch uwch a gyhoeddwyd yn *Transactions of the Royal Society*, *Geophysical Memoirs of the Meteorological Office* a chyhoeddiadau eraill.

Roedd hefyd yn dad i John Somers Dines MA a Lewen Henry George Dines MA AMICE, dilynodd y ddau eu tad gan ddod yn feteorolegwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1855
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Corpus Christi, Caergrawnt
Categori:Meteorolegwyr o Loegr
Steve Rixon

Cyn-chwaraewr criced o Awstralia yw **Stephen John Rixon** (ganwyd 25 Chwefror 1954).

Ganwyd Rixon yn Albury, De Cymru Newydd. Chwaraeodd mewn 13 Test a 6 gêm Un Dydd Rhyngwladol rhwng 1977 ac 1985. Dechreuodd chwarae ar dîm Awstralia fel ceidwad wiced ym 1977–1978 ar ôl i Rodney Marsh ymuno â Criced Cyfres y Byd, a collodd ei le pan ddychwelodd Marsh i'r tîm. Dychwelodd Rixon i'r tîm yn 1984–1985 wedi ymddeoliad Marsh ac roedd Wayne Phillips wedi ei anafu.

Ymunodd Rixon â taith gwrthryfela De Affrica ym 1985–1986, ond nid oedd yn gallu ail-ymuno â'r tîm cenedlaethol pan ddychwelodd.

Ers ymddeol, mae Rixon wedi bod yn hyfforddwr ar gyfer Tîm criced Seland Newydd, De Cymru Newydd, Surrey, ac yn bresennol, The Scots College, Sydney. Mae hefyd yn hyfforddi'r Hyderabad Heroes yng Nghyngrhair Criced India.

Bu adroddiadau fod ganddo ddiddordeb mewn cymryd drosodd fel hyfforddwr Tîm criced Awstralia pan fyddai'r hyfforddwr, John Buchanan yn gadael ar ôl cyfres Lludw 2006–2007, ond ni apwyntiwyd ef, a cymerodd Tim Nielsen y swydd.

## Dolenni allanol 
*Steve Rixon, Cricinfo

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Cricedwyr o Awstralia
Categori:Hyfforddwyr o Awstralia
Categori:Hyfforddwyr criced
Categori:Pobl o Dde Cymru Newydd
Darlithydd

bawd|dde|192px|  

Term sy'n cyfleu safle academaidd yw **darlithydd**. Yng ngwledydd Prydain, defnyddir y term i gyfeirio at bobl sydd yn eu swydd brifysgol barhaol gyntaf; ysgolheigion ar ddechrau eu gyrfa yw darlithwyr. Maent yn arwain grwpiau ymchwil ac yn goruwchwylio myfyrwyr ôl-raddedig yn ogystal â darlithio cyrsiau. Fodd bynnag, yn yr Unol Daleithiau, Canada, a gwledydd eraill sydd o dan ddylanwad eu systemau addysg, mae ystyr gwahanol i'r term.

## Gweler hefyd
* Athro cadeiriol

Categori:Addysgwyr
Categori:Galwedigaethau addysg ac hyfforddiant
The Red Room (Wells)

Stori fer a ysgrifennwyd gan H. G. Wells ym 1894 ydy **"The Red Room"**.

## Crynodeb o'r plot
Adrodda'r stori hanes prif gymeriad di-enw sy'n dewis treulio noson yng Nghastell Lorraine anghysbell. Bwriad yr adroddwr yw treulio noson mewn ystafell y dywedir sydd wedi'i rheibio; ei nod yw gwrth-brofi yr amryw straeon ynglŷn â'r Castell a'r ystafell. Er gwaethaf rhybuddion annelwig tri gwarchodwr  sy'n trigo yn y castell, mae'r prif gymeriad yn mynd i'r Ystafell Goch er mwyn dechrau ei wylnos.

Mae'r holl gymeriadau'n ymddwyn mewn modd rhyfedd a dirgel. Llwyddant i greu tensiwn, er nad yw'r darllenydd bob amser yn gwybod beth maent yn son amdano. Gwnant sylwadau fel “This night of all nights, said the woman”. Nid yw'r darllenydd yn gwybod enwau'r cymeriadau gan gynnwys y prif gymeriad hyn yn oed. Yn llinellau agoriadol y stori, sylweddolwn fod y prif gymeriad yn hyderus a chadarn ei gymeriad, sydd yn trin pobl yn deg. Er ei fod mewn sefyllfa gyda hen bobl ac er ei fod mewn sefyllfa anodd, ceisia ymddangos yn amyneddgar a chwrtais i'r bobl yn ei cwmni. Gwlewn ei hyder yn y llinell agoriadol pan ddywed “I can assure you that it will take a very tangible ghost to frighten me.” Ymddengys yn heriol iawn hefyd pan saif o flaen y tân gyda gwydryn yn ei law. Pan gyflwynir cymeriad y dyn gyda'r fraich ddiffrwyth, gwelir awyrgylch anghysurus yn y stori. Creir awyrgylch iasol drwy beri i'r darllenydd ystyried pam fod braich ddiffrwyth ganddo ac a oes a wnelo'r Ystafell Goch rhywbeth i'w wneud a'i fraich.

## Dolenni allanol
* "The Red Room" eLyfr yn rhad ac am ddim
* Adnodd athrawon a chanllaw astudio "The Red Room"  - themâu, dyfyniadau, amlgyfrwng

Categori:H.G. Wells
Categori:Straeon byrion Saesneg
Tywysog

[bawd|200px|[Albert II, tywysog Monaco|Albert II, Tywysog Monaco gyda'r Tywysog Siarl, Tywysog Cymru.]]
[bawd|200px|Cerflun o [Llywelyn Fawr a ddarganfuwyd yng Nghastell Cricieth]]

Term am aelod o deulu brenhinol yw **Tywysog**. Mae sawl ystyr wahanol i'r gair; yn gyffredinol mae'n cyfateb i'r Lladin *Princeps* a'r geiriau a darddodd o'r Lladin mewn ieithoedd eraill.
Yn y cyfnod modern, y defnydd arferol yw fel enw ar fab i frenin, neu fel enw ar deyrn yr ystyrir fod ei safle ychydig yn is na safle brenin, ac sy'n rheoli Tywysogaeth. Gall hefyd fod yn enw cyffredinol ar deyrn o unrhyw fath, er enghraifft yn llyfr Niccolò Machiavelli, *Y Tywysog*.
Yn hanes Cymru, "tywysog", neu *princeps* mewn dogfennau Lladin, oedd y teitl arferol a ddefnyddid gan deyrnoedd o thua chanol y 12g ymlaen. Yng Nheyrnas Gwynedd, er enghraifft, defnyddiai Gruffudd ap Cynan y teitl "brenin". Dyma'r teitl a ddefnyddiaid ei fab, Owain Gwynedd, ar y cychwyn hefyd, ond tua 1157 newidiodd i ddefnyddio'r teitl "tywysog", a dyma'r gair a ddefnyddid gan deyrnoedd Gwynedd o hynny ymlaen. Dyma'r teitl a ddefnyddiai Rhys ap Gruffudd yn Neheubarth hefyd fel rheol. Ond mae ystyr y gair Cymraeg 'tywysog' fymryn yn wahanol i ystyr *princeps*; 'rhywun sy'n *tywys*', h.y. 'un sy'n arwain eraill' yw ystyr lythrennol y gair Cymraeg. Ym marddoniaeth llys y cyfnod roedd y teitlau traddodiadol fel 'brenin' yn cael eu defnyddio o hyd.
Yn ystod cyfnod Gweriniaeth Rhufain, defnyddid *princeps* am arweinydd y Senedd. Pan ddaeth Augustus yn rheolwr ac ymerawdwr cyntaf Rhufain, dewisodd ddefnyddio'r teitl *princeps* i ddisgrifio ei safle yn hytrach nag *imperator*.

## Gweler hefyd
* Brenin
* Tywysog Cymru


Categori:Teitlau brenhinol
Rebecca Dines

Actores o Awstralia ydy **Rebecca Dines** (ganwyd 5 Chwefror 1961). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei pherfformiad fel Vicki McPherson yn ystod blwyddyn olaf (1986) y cyfres drama Prisoner.

Ganwyd Dines yn Queensland, Awstralia, a garddiodd o Brifysgol Queensland gyda BA mewn Saesneg a drama, cyn symud i Sydney i astudio actio yn y Q Theatre o 1980 hyd 1983. Symudodd i Lundain ym 1988, cyn symyd eto i'r Unol Daleithiau ym 1989, lle canolbwyntiodd ar waith theatr.Bu'n gweithio'n rhan-amser fel clec achosion ar gyfer cwmni cyfreithiool "Berman, Berkley and Lasky" tra'n gweithio yn y theatr yn San Francisco. Symudodd i Los Angeles ar gyfer ei gwaith theatr yn 2000.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan bersonol

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Actorion benywaidd o Awstralia
Categori:Pobl o Queensland
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Awstralia
Forlì

Dinas  a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Forlì**, sy'n brifddinas talaith Forlì-Cesena yn rhanbarth Emilia-Romagna.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 116,434.

## Hanes
*188 C.C. – Sefydlwyd y ddinas gan Gaius Livius Salinator
*15 Mai 1282 – Brwydr Forlì
*7 Chwefror 1797 – Ymweliad Napoleon I, ymerawdwr Ffrainc
*16 Ebrill 1988 – Llofruddiaeth y seneddwr Roberto Ruffilli

## Adeiladau a chofadeiladau
*Abaty San Mercuriale
*Eglwys San Giacomo Apostolo
*Palazzo Gaddi
*Palazzo Hercolani
*Piazza Aurelio Saffi
*Porta Schiavonia
*Theatr Diego Fabbri

## Enwogion
*Scaramuccia da Forlì (m. 1450), condottiero
*Melozzo da Forlì (m. 1494), arlunydd
*Giovanni dalle Bande Nere (1498–1526), condottiero
*Aurelio Saffi (1819–1890), gwleidydd
*Guido Agosti (1901–1989), pianydd
*Alessandro Cortini (g. 1976), cerddor

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Emilia-Romagna
Categori:Talaith Forlì-Cesena
Trogen

Arachnidau bychain yw **trogod** (unigol: **trogen**) o'r uwchdeulu **Ixodoidea**. Ynghyd â gwiddon, trogod sydd yn cyfansoddi'r tacson Acarina.

Categori:Acari
Craig Charles

Actor, digrifwr, awdur, bardd, cyflwynydd radio a theledu a chyn-chwaraewr pêl-droed o Loegr yw **Craig Charles** (ganwyd 11 Gorffennaf 1964). Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Dave Lister yn nghomedi sefyllfa ffuglen wyddonol *Red Dwarf*. Mae wedi chwarae rhan Lloyd Mullaney yn opera sebon *Coronation Street* ers 2005.

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Beirdd o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Categori:Pobl o Lerpwl
Otto I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Brenin yr Almaen (o 936) ac Ymerawdwr Glân Rhufeinig (o 962 hyd ei farwolaeth) oedd **Otto I Fawr** (23 Tachwedd 912 – 7 Mai 973).

Ganwyd Otto yn Wallhausen, yn fab i Harri I yr Adarwr, brenin yr Almaen a Matilda o Ringelheim.  Fe briododd ei wraig cyntaf Eadgyth o Lloegr yn 929.  Daeth Otto yn brenin yn dilyn farwolaeth ei dad Harri I.  Yn 955, gorchfygu ei'r Magyarau ym mrwydr Lechfeld.  Yn 962 cafodd ei goroni yn ymerodr gan y Pab Ioan XII yn yr Eidal. Bu farw ym Memleben.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 912
Categori:Marwolaethau 973
Categori:Brenhinoedd yr Almaen
Categori:Ymerodron Glân Rhufeinig
Islam yn ôl gwlad

dde|420px|bawd|**Islam - canran Mwslimiaid yn ôl gwlad**
Islam yw'r ail grefydd fwyaf yn y byd ar ôl Cristnogaeth gyda 1.3-1.8 biliwn o gredadwyr, sy'n cynnwys 20-25% o boblogaeth y byd gyda'r rhan fwyaf o ffynonellau yn amcangyfrif fod tua 1.5 biliwn o Fwslimiaid yn y byd.

Islam yw'r brif grefydd yn y Dwyrain Canol, rhai rhannau o Affrica ac Asia. Ceir cymunedau sylweddol o Fwslimiaid yn Ngweriniaeth Pobl Tsieina, Bosnia a Hertsegofina, Dwyrain Ewrop a Rwsia hefyd. Mewn rhai rhannau eraill o'r byd, ceir poblogaethau o fewnfudwyr Mwslimaidd; yng Ngorllewin Ewrop Islam yw'r ail grefydd fwyaf ar ôl Cristnogaeth.

Mewn tua 30 i 40 o wledydd y byd mae Mwslimiaid yn ffurfio mwyafrif y boblogaeth. De Asia a De-ddwyrain Asia yw'r rhanbarthau lle ceir y gwledydd Mwslim mwyaf; Ceir dros 100 miliwn o Fwslimiaid ym mhob un o'r gwledydd hyn: Indonesia, Pacistan, India (lleiafrif), a Bangladesh. Yn ôl llywodraeth yr Unol Daleithiau, roedd yna dros 20 miliwn Mwslim yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina yn 2006 (canran isel o'r boblogaeth er hynny, yn byw yng ngorllewin y wlad yn bennaf). Yn y Dwyrain Canol, Twrci ac Iran, sydd ddim yn wledydd Arabaidd, yw'r gwledydd mwyaf gyda mwyafrif Mwslimaidd; yn Affrica, ceir y cymundau Mwslim mwyaf yn Yr Aifft a Nigeria. Mae mwyafrif llethol poblogaeth gwledydd y Maghreb yn Fwslimiaid hefyd.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Islamophobia
* Islam yng Nghymru

## Dolenni allanol 
*  *Islamic Population*
*  Europe: European Muslim Union
Lee Trundle

Pêl-droediwr Seisnig yw **Lee Christopher Trundle** (ganed 10 Hydref 1976 yn Lerpwl), hep glwb presennol. Gall chwarae naill ai i dîm pêl-droed cenedlaethol Lloegr neu i dîm Gweriniaeth Iwerddon er nad yw wedi chwarae iddynt hyd yn hyn.

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Categori:Pobl o Lerpwl