open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gemau Olympaidd yr Haf 1940

Roedd **Gemau Olympaidd yr Haf 1940**, digwyddiad aml-chwaraeon a adnabyddir yn swyddogol fel '''Gemau'r XII Olympiad''', i fod i'w cynnal rhwng 21 Medi hyd 6 Hydfref yn Tokyo, Siapan. Pan ymosododd Siapan ar Tsieina ynm mis Gorffennaf 1937 cafodd y gemau eu symud i Helsinki, Y Ffindir ond fe'u canslwyd yn gyfan gwbwl wedi cychwyn yr Ail Ryfel Byd.

Oherwydd yr Ail Ryfel Byd ni chafwyd Gemau Olympaidd yr Haf ym 1940 nac ym 1944 a canslwyd Gemau Olympaidd y Gaeaf ym 1940 a 1944 hefyd.

Cafodd Tokyo ail gyfel i gynnal y Gemau Olympaidd ym 1964 ac eto yn 2020 a cafodd Helsinki yr hawl i gynnal y Gemau 1952.


Categori:1940
Gemau Olympaidd yr Haf 1952

Cynhaliwyd **Gemau Olympaidd yr Haf 1952** (Ffineg: *Kesäolympialaiset 1952*; Swedeg: *Olympiska sommarspelen 1952*), digwyddiad aml-chwaraeon a adnabyddir yn swyddogol fel '''Gemau'r XV Olympiad''' rhwng 14 Gorffennaf a 3 Awst yn Helsinki, Y Ffindir. Pan ymosododd Siapan ar Tsieina ym mis Gorffennaf 1937 cafodd y Gemau Olympaidd yr Haf 1940 eu symud i Helsinki, Y Ffindir ond yna fe'u canslwyd yn gyfan gwbwl wedi cychwyn yr Ail Ryfel Byd.

Helsinki ydi'r ddinas mwyaf gogleddol i gynnal Gemau Olympaidd yr Haf.

## Dewis lleoliad
Llwyddodd Helsinki i ennill yr hawl i gynnal y Gemau mewn pleidlais yng nghyfarfod y IOC ym Stockholm, Sweden ar 21 Mehefin 1947. Los Angeles a Minneapolis oedd yn ail yn y bleidlais gydag Amsterdam, Athen, Chicago, Detroit, Lausanne Philadelphia a Stockholm hefyd yn gwneud cais.

## Y Gemau
Cafwyd athlewtwyr o 13 o wledydd am y tro cyntaf yng Ngemau Olympaidd 1952 gydag Antilles yr Iseldiroedd, y Traeth Aur, y Bahamas, Fietnam, Gwatemala Gwlad Tai, Hong Cong, Indonesia, Israel, Nigeria Saarland Tsieina a'r Undeb Sofietaidd yn cystadlu am y tro cyntaf.

Dychwelodd Yr Almaen a Japan i'r Gemau ar ôl peidio cael gwahoddiad ym 1948 oherwydd eu rôl yn yr Ail Ryfel Byd. Roedd disgwyl i Orllewin yr Almaen a Dwyrain yr Almaen gystadlu fel un tîm ond ni chafwyd yr un athletwr o'r Dwyrain.

Yn dilyn Rhyfel Cartref Tseina, tynnodd  Gweriniaeth Tsieina (Taiwan) yn ôl rhag cystadlu yn y Gemau mewn protest i benderfyniad yr IOC i ganiatau athletwyr o Weriniaeth Pobl Tsieina i gystadlu.

## Medalau'r Cymry
Casglodd Syr Harry Llewellyn, Cymro o Aberdâr, fedal aur fel aelod o dîm Neidio ceffylau Peydain Fawr. Roedd hefyd wedi ennill medal efydd fel aelod o'r tîm Neidio ceffylau ym 1948..

Llwyddodd John Disley a anewd yng Nghorris i ennill medal efydd yn y  Ras ffos a pherth 3000 metr  gyda Graham Dadds o Abertawe a John Taylor o Glwb Hoci Y Rhyl yn ennill medal efydd fel rhan o dîm Hoci Prydain Fawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Y Ffindir
Categori:Helsinki

Categori:1952 yn y Ffindir
Pentrefi Gwam

Rhennir Gwam yn 19 bwrdeistref, a elwir yn bentrefi. Mae gan bob pentref ei faer ei hun. Mae'r poblogaethau'n amrywio o lai na 1,000 i dros 45,000 yn 2020. Mae pentrefi yn cyfateb i siroedd yr Unol Daleithiau, yn ôl Biwro Ystadegau yr Unol Daleithiau.

## Rhestr
### Yn nhrefn yr wyddor
*Agana Heights
*Asan Maina
*Barrigada
*Chalan Pago-Ordot
*Dededo (pentref mwyaf)
*Hågat
*Hagåtña (prifddinas)
*Humåtak
*Inalåhan
*Malesso
*Mangilao
*Mongmong-Toto-Maite
*Piti
*Sånta-Rita-Sumai
*Sinajana
*Talo'fo'fo
*Tamuning
*Yigo
*Yona

### Yn ôl poblogaeth
*Dededo
*Yigo
*Tamuning (gan gynnwys Tumon)
*Mangilao
*Barrigada
*Chalan Pago-Ordot
*Sånta Rita-Sumai
*Mongmong-Toto-Maite
*Yona
*Hågat
*Agana Heights
*Talo'fo'fo
*Sinajana
*Inalåhan
*Asan-Maina
*Malesso
*Piti
*Hagåtña
*Humåtak

## Gweler hefyd
*Daearyddiaeth Gwam

Categori:Gwam
Dededo

Pentref yn Gwam, un o diriogaethau tramor Unol Daleithiau America, yw  **Dededo** (Tsiamoreg: *Dededu*). Dyma'r anheddiad mwyaf Gwam. Roedd ganddi boblogaeth o dros 45,000 yn 2020.

250px|dim|bawd|Lleoliad Dededo yn Gwam

Categori:Pentrefi Gwam
Tsiamoreg

Mae **Tsiamoreg** (*Chamoru*) neu **Tsiamoro** yw iaith frodorol Gwam, a siaredir gan bobl y Tsiamoraid.

## Ymadroddion
Categori:Ieithoedd Awstronesia
Categori:Gwam
Categori:Tsiamoro
Bamber Gascoigne

Cyflwynydd teledu ac awdur o Sais oedd **Arthur Bamber Gascoigne**

## Gyrfa
Wedi iddo adael y brifysgol, cyfrannai Gascoigne feirniadaeth theatr i gylchgrawn *The Spectator* a phapur newydd *The Observer*. Ym 1961 ceisiodd am swydd yr holwr ar *University Challenge*, addasiad Prydeinig o'r rhaglen deledu Americanaidd *College Bowl*. Darlledwyd y rhaglen i lenwi bwlch o naw wythnos ar sianel ITV ym 1962, a bu mor boblogaidd fel y byddai'n cael ei chomisiynu am sawl cyfres. Dim ond rhyw ddeugain diwrnod y flwyddyn y byddai'n rhaid iddo ffilmio *University Challenge*, a threuliodd weddill ei amser yn adolygu llyfrau ac yn ysgrifennu dramâu. Gwaharddwyd ei ddrama gyntaf, *Leda Had a Little Swan* (1964), yn y Deyrnas Unedig gan yr Arglwydd Siambrlen. Cafodd ragberfformiadau ohoni yn yr Unol Daleithiau, ond ni chynhaliwyd ei noson gyntaf ar Broadway. Ysgrifennodd ddwy ddrama arall yn y 1960au, ond ni chawsant eu rhoi ar y llwyfan oherwydd y niferoedd uchel o actorion yn y sgriptiau.

## Awdur
Priododd Bamber Gascoigne â Christina Ditchburn ym 1965. Aethant i India am naw mis er mwyn ymchwilio i hanes y Moghul, a ffrwyth y daith honno oedd y gyfrol *The Great Moghuls* (1971) gan Bamber, gyda ffotograffau gan ei wraig. Methiant oedd ei ddrama nesaf, *The Feydeau Farce Festival of 1909* (1972), ac er i'w nofelau, ''Murgatreud's Empire* (1972) a *The Heyday'' (1973), dderbyn clod y beirniaid, nid oeddynt yn gwerthu'n dda. Cafodd fwy o lwyddiant gyda'i lyfrau ffeithiol, eto gyda ffotograffau Christina Gascoigne, yn eu plith *The Treasures and Dynasties of China* (1973), *Castles of Great Britain* (1975), a *The Christians* (1977). Cyhoeddwyd yr olaf o'r rheiny i gyd-fynd â'r gyfres deledu epig am hanes Cristnogaeth a ysgrifennwyd a chyflwynwyd ganddo ym 1977. Ym 1980 sefydlodd Gascoigne gwmni cyhoeddi ei hun, Saint Helena Press, a fyddai'n argraffu sawl catalog o brintiau o drefi, gan gychwyn gyda *Images of Richmond*. Cafodd lwyddiant yn y West End o'r diwedd ym 1984, drwy adfer *The Feydeay Farce Festival of 1909* dan yr enw newydd *Big in Brazil*, gyda Prunella Scales a Timothy West, am ddeufis o berfformiadau. Bu farw Bamber Gascoigne yn 2022 yn 87 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid theatr Saesneg o Loegr
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Magdalene, Caergrawnt
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion Saesneg o Loegr
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl o Loegr o dras Wyddelig
Rheilffordd y Fan

Roedd **Rheilffordd y Fan** yn rheilffordd led safonol yng nghanolbarth Cymru. Adeiladwyd y rheilffordd o’r pyllau plwm yn y Fan, ger Llanidloes i Reilffordd y Cambrian yng Nghaersws. Roedd y rheilffordd yn fenter gan yr Iarll Vane, cadeirydd Rheilffordd y Cambrian. Adeiladwyd y rheilffordd gan David Davies o Landinam. Rheolwr y rheilffordd oedd John Ceiriog Hughes. Aeth y rheilffordd i’r gorllewin, yn dilyn Afon Gerist ac Afon Drannon gyda arhosfeydd ger Penisafmanledd a'r Fan. Agorwyd y rheilffordd ar gyfer trenau nwyddau ar 14 Awst 1871. Roedd trenau i deithwyr rhwng 1 Rhagfyr 1873 a 1879. Caewyd y pyllau plwm yn yr 1890au, a chaewyd y rheilffordd ym 1893. Roedd angen ar Reilffordd y Cambrian am falast, felly ail-agorwyd y rheilffordd gan y Cambrian, yn defnyddio locomotifau’r Rheilffordd Fan ym 1896, ac ail-agorwyd y pyllau hefyd, hyd at oddeutu 1920. Daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffordd y Great Western ym 1923. Caewyd y rheilffordd ar 2 Tachwedd 1940.

## Cyfeiriadau
Fan

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Time Warp Trio

Cyfres deledu plant o Canadaidd-Americanaidd animeiddiedig sy'n seiledig ar y llyfrau gan Jon Scieszka yw ***Time Warp Trio*** (2005 –2006).

## Cymeriadau 
### Prif cymeriadau 
*Joseph - Mark Randall
*Samuel - Darren Frost
*Frederick - Scott McCord
*Jodie - Sarah Gadon
*Samantha - Laurie Elliott
*Frederica - Sunday Muse

### Cymeriadau cylchol 
*Anna - Annick Obonsawin
*Joe - Tony Daniels
*Mad Jack - Tony Daniels
*Lila - Susan Roman
*Ronald - Tom Arnold
*Mike - Dan Petronijevic

### Cymeriadau hanesyddol 
* Blackbeard - Cal Dodd 
* Dwylo Israel - Bill Colgate
* Genghis Khan - Daniel DeSanto
* Thutmose III
* Tokugawa Ieyasu - Denis Akiyama
* Ymerawdwr Hadrian
* Meriwether Lewis - Ted Atherton
* William Clark - Don Dickinson 
* Sacagawea - Stephanie Morgenstern 
* Eric Goch - Tony Daniels
* Leif Ericson -  Robert Norman Smith 
* Thomas Edison - Michael Therriault
* Emily Roebling
* Tegell Ddu
* Napoleon Bonaparte - Paul Essiembre
* Sophie Blanchard - Stephanie Martin 
* Brenin Nebuchadnesar II - Juan Chioran
* Amyitis y Frenhines
* Y Frenhines Jinga - Alison Sealy Smith
* Plato
* Li Shimin
* Pedr Fawr
* Alexander Kikin
* Mary Shelley - Vickie Papavs 
* Arglwydd Byron
* Leonardo da Vinci
* Robert Falcon Scott - Michael Fletcher
* Amelia Earhart 
* Selim II
* William Montagu
* Agnes Randolph -  Corrine Koslo

## Rhestr penodau 
# The Not-So-Jolly Roger  (9 Gorffennaf, 2005)
# 2105 (16 Gorffennaf, 2005)
# You Can't But Genghis Khan  (23 Gorffennaf, 2005)
# Tut Tut (30 Gorffennaf, 2005)
# Sam Samurai (6 Awst, 2005)
# See You Later, Gladiator! (13 Awst, 2005)
# Lewis and Clark... and Jodie, Freddi, and Samantha (20 Awst, 2005)
# Viking It and Liking It  (27 Awst, 2005)
# Hey Kid, Want to Buy a Bridge? (3 Medi, 2005)
# Me Oh Maya (1 Hydref, 2005)
# The Good, the Bad, and the Goofy (8 Hydref, 2005)
# Able Was I Ere I Saw Elba (7 Ionawr, 2006)
# The Seven Blunders of the World (14 Ionawr, 2006)
# Jinga All the Way (21 Ionawr, 2006)
# Birdman or Birdbrain? (4 Chwefror, 2006)
# Dude, Where's My Karma? (11 Chwefror, 2006)
# My Big Fat Greek Olympics (18 Chwefror, 2006)
# Wushu Were Here (25 Chwefror, 2006)
# What's So Great About Peter? (18 Mawrth, 2006)
# The Caveman Catastrophe (15 Gorffennaf, 2006)
# Nightmare on Joe's Street (15 Gorffennaf, 2006)
# Breaking the Codex (15 Gorffennaf, 2006)
# Break an Egg (15 Gorffennaf, 2006)
# The High and the Flighty (15 Gorffennaf, 2006)
# Harem Scare'm (15 Gorffennaf, 2006)
# Plaid to the Bone (15 Gorffennaf, 2006)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Canadaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2005
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2006
Cyfundrefn ryngwladol

Enw ar drefn o egwyddorion, rheolau, normau, a dulliau o weithredu sydd yn gyffredin i wladwriaethau a gweithredyddion eraill mewn cysylltiadau rhyngwladol yw **cyfundrefn ryngwladol**. Mae cyfundrefnau o'r fath yn galluogi gweithredyddion i gydweithio ac i gadw'r drefn rhyngddynt, er gwaethaf anllywodraeth y system ryngwladol.

## Esiamplau 
* Y gyfundrefn i atal amlhau niwclear: Cytundeb i Atal Amlhau Arfau Niwclear, Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol
* Y gyfundrefn newid hinsawdd: Cytundeb Kyoto, Cytundeb Paris (2016)
* Y gyfundrefn hawliau dynol: Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol, Cyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Trefn ryngwladol
Hagåtña

Pentref a phrifddinas Gwam, un o diriogaethau tramor Unol Daleithiau America, yw **Hagåtña** (ynganiad Tsiamoreg: [hæˈɡɑtɲæ]) ("Agana" cynt).  Mae'n llai na'r anheddiad mwyaf yn Gwam (Dededo). Mae'r poblogaeth tua 1,000.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwam
Categori:Prifddinasoedd Oceania
Highfields, Llandaf

Mae **Highfields** yn is-ardal o Landaf yng Nghaerdydd. Er nad oes statws swyddogol gweinyddol i'r ardal, mae ei bodolaeth ar lafar ac yn ysgrifenedig yn gyffredin i bobl gorllewin Caerdydd. Yn ystadegol ac ar gyfer etholiadau Cyngor Dinas Caerdydd ystyrir Highfields yn ran o ward Llandaf.

## Lleoliad
Gellid lleoli Highfields rhwng cylchdro a dechrau Ffordd Llantrisant ar y rhiw tua'r gogledd o bentref Llandaf cyn belled â chylchdro nesa lle mae maestref Danescourt yn dechrau. Er mai bychan iawn yw'r ardal, roedd, neu bu, yn cynnwys sawl sefydliad o bwys yn hanes Cymru. 

* **Ysgol Bryntaf** - Ymysg y sefydliadau yma oedd cartref llawn gyntaf Ysgol Gynradd Gymraeg Bryntaf, sef ysgol gynradd cyfrwng cyntaf Caerdydd, (a elwir yn Ysgol Pencae, bellach). Roedd ei chartref gyntaf fel rhan o Ysgol Ninian Park yn Grangetown oddeutu 3km i'r de o HIghfields. Sefydlwyd yr ysgol yn 1949 wedi ymgyrchu dros ddegawd gan selogion megis Gwyn M. Daniel a phan symudwyd yr ysgol i'w chartref newydd, fe'i hailenwyd yn Ysgol Bryntaf oherwydd topoleg amlwg y lleoliad newydd yn edrych dros Afon Taf. Arddelwyd yr enw honno hyd yn oed pan symudwyd yr ysgol i faestref Mynachdy yn y ddinas rhai blynyddoedd yn hwyrach yn sgil tŵf yn nifer y disgyblion.

* **Canolfan BBC Cymru** - Highfields oedd cartref adeilad newydd pwrpasol BBC Cymru. Prynwyd y safle 10 acer yn 1952 ond bu oedi oherwydd trafferthion cynllunio ac ni agorwyd yr adeilad yn swyddogol nes 1 Mawrth 1967. Dyma brif man darlledu BBC Radio Cymru a BBC Radio Wales, Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC, y gwasanaeth newyddion a rhaglenni teledu y Gorfforaeth. Fe'i gwerthwyd a dymchwelwyd yr adeilad erbyn Ionawr 2022 gan wneud lle ar gyfer 364 o dai newydd o wahanol feintiau. Symudwyd pencadlys y BBC yng Nghymru i'r Sgwâr Ganolog yng nghanol dinas Caerdydd, gyferbyn â Gorsaf reilffordd Caerdydd Canolog

* **Tŷ Oldfield** - dyma oedd safle hen Goleg Gwyddor Tŷ, ar 6.95 erw ond a ddaeth, maes o law yn 'Tŷ Oldfield' sef rhan weindyddol o ganolfan y BBC. Dymchwelwyd gydag adeiladau stiwdio y BBC gyferbyn iddo ar Ffordd Llantrisant.

## Personau dylanwadol
Efallai oherwydd ei chyfleustra i ysgol gynradd Gymraeg a sefydliadau megis y BBC ac Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan, chyn yr 1980au, tir glas cyn adeiladu haelaeth ar hyd Ffordd Llantrisant yn Danescourt, bu Highfields yn gartref i sawl person adnabyddus ym mywyd diwylliannol Cymru gan gynnwys:

* D. Roy Saer - archifydd cerddoriaeth werin Cymru ac aelod amlwg o staff Amgueddfa Werin Cymru
* S. Minwel Tibbott - archifydd a chasglwr hanes menywod a bwyd Cymru ac aelod amlwg o staff Amgueddfa Werin Cymru

## Oriel

File:Highfields Llandaf.jpg|thumb|Gillian Rd, Highfields, Llandaf, Caerdydd, stryd nodweddiadol o'r ardal gyda tai pâr
File:Broadcasting House, Cardiff.jpg|thumb|300px|Hen Ganolfan Ddarlledu BBC Cymru yn Highfields ar ochr ogleddol Ffodd Llantrisant, a ddymchwelwyd yn 2022

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Altiatlasius

Genws diflanedig o famaliaid yw ***Altiatlasius***, a all fod y primat hynaf y gwyddys amdano, ac sy'n dyddio o'r Paleosen Diweddar (c.57 miliwn o fl. CP); canfuwyd ei ffosiliau ym Moroco. Disgrifiwyd yr unig rywogaeth o'r genws yma, ***Altiatlasius koulchii***, ym 1990.

Mae ei gwir sefyllfa tacsonomaidd yn parhau i fod yn ddadleuol. Awgrymwyd hefyd y dylid ei ddosbarthu fel plesiadapiform (grŵp diflanedig o famaliaid coediog y credir eu bod yn hynafiaid i primatiaid) neu y dylid ei gydnabod fel ewprimat, naill ai fel omomyid (cangen o brimatiaid ffosil y credir ei bod perthyn yn agos i tarsiers ), tarsiform cynnar, neu'r simian coesyn hynaf (mwncïod ac epaod).

## Hanes a thacsonomeg 
Mae'r dystiolaeth o'r genws a'r rhywogaeth yma'n gyfyngedig i ddim  ond deg cilddant uchaf ac isaf a darn o fandibl (gorfant) yr ''Altiatlasius koulchii. Dyma'r'' ewprimad hynaf y gwyddys amdano. Mae'r ffosilau hyn yn dyddio i'r Paleosen Diweddar, tua 57&nbsp;miliwn o flynyddoedd yn ôl, ac yn dod o Jbel Guersif ym Masn Ouarzazate, Moroco. Disgrifiwyd gyntaf yn 1990 gan Sigé *et al.*, Cynigiwyd yn wreiddiol i *Altiatlasius* fod yn omomyid, o bosibl yn agos at yr hollti a fu oddi wrth y simiaid (mwncïod ac epaod). Cafodd hefyd ei ddosbarthu i'r teulu Toliapinidae gan rai, fel math o plesiadapiform a geir yn Ewrop. Mae dosbarthiadau eraill yn cymryd yn ganiataol eu bod yn fonyn o'r ewprimatau, yn simiaid tebyg i eosimid, neu'n darsiform cynnar. Mae llawer o awdurdodau'n ystyried *Altiatlasius* fel y bonyn simian hynaf. Godinot (1994) a Bajpai *et al*. (2008); mae'r ddau'n cefnogi'r farn ei fod yn anthropoid cynnar (simian).

## Cyfeiriadau 
### Llenyddiaeth a ddyfynnir 
Categori:Ffosiliau
Categori:Paleosöig
Categori:Primatiaid
Bae Bermo

Bae ar arfordir gorllewin Cymru, yng Ngwynedd, yw **Bae Bermo** neu **Bae Abermaw**. Mae'n rhan o Fae Ceredigion. Mae'n gorwedd rhwng Morfa Dyffryn i'r gogledd ac Aber Dysynni i'r de. Mae Afon Mawddach yn llifo i ganol y bae trwy aber tywodlyd eang sy'n cael ei groesi gan Pont reilffordd Abermaw. Lleolir yr arfordir sy'n wynebu'r bae o fewn Parc Cenedlaethol Eryri ac eithrio tref  Abermaw a phentref Fairbourne. 

Categori:Arfordir Gwynedd
Categori:Bae Ceredigion
Bermo
Gwasgariad y De

Yng nghyd-destun tarddiad bodau dynol yn Affricana, mae'r senario **Gwasgariad Deheuol** (neu Wasgariad y De; neu weithiau: yr **ymfudo** **arfordirol mawr**) yn cyfeirio at y mudo cynnar ar hyd arfordir deheuol Asia, o benrhyn Arabia trwy Persia (Iran heddiw) ac India i Dde-ddwyrain Asia ac Oceania. Gwladychodd disgynyddion diweddarach y mudwyr hyn, yn y pen draw,  weddill Ewrasia, gweddill Oceania, a'r Americas. .

Defnyddir damcaniaeth llwybr yr arfordir yn bennaf i ddisgrifio poblogaeth gychwynnol Gorllewin Asia, India, De-ddwyrain Asia, Gini Newydd, Awstralia, Oceania Agos, a Dwyrain Asia gan ddechrau rhwng tua 70,000 a 50,000 o flynyddoedd yn ôl (CP).
'.]]

Mae'n gysylltiedig â phresenoldeb a gwasgariad grwp-haplo MtDNA M a haplogroup N, yn ogystal â phatrymau dosbarthiad penodol grwp-haplo Y-DNA F (cyndadau O, N, R, Q), grwp-haplo C a grwp-haplo D, yn y rhanbarthau hyn.

Mae’r ddamcaniaeth yn cynnig bod bodau dynol cynnar y cyfnod modern, rhai o gludwyr grwp-haplo mitocondriaidd L3, wedi cyrraedd penrhyn Arabia tua 70,000-50,000 o flynyddoedd yn ôl, gan groesi o Ddwyrain Affrica ar hyd culfor Bab-al-Mandab. Amcangyfrifwyd poblogaeth o 2,000 i 5,000 o unigolion yn Affrica, ac mai dim ond grŵp bach, o bosibl cyn lleied â 150 i 1,000 o bobl, a groesodd y Môr Coch. Byddai’r grŵp wedi teithio ar hyd y llwybr arfordirol o amgylch Arabia a Phersia i India yn gymharol gyflym, o fewn ychydig filoedd o flynyddoedd. O India, byddent wedi lledu i Dde-ddwyrain Asia ("Sundaland") ac Oceania ("Sahul").

## Gweler hefyd 
* Paleoanthropoleg

## Cyfeiriadau
Categori:Esblygiad bodau dynol
Deddf Rhaglawiaethau 1997

Deddf a basiwyd gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n diffinio ardaloedd y penodir Arglwyddi Rhaglaw iddynt yn Lloegr, yr Alban a Chymru yw **Deddf Rhaglawiaeth 1997** (Saesneg: *Lieutenancies Act 1997*). Daeth i rym ar 1 Gorffennaf 1997.

Ar ôl i Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 ddod i rym ar 1 Ebrill 1996, aildrefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru. Disodlwyd y drefn flaenorol a oedd wedi'i seilio ar ddwy haen o lywodraeth leol – sef y siroedd a'r dosbarthau – gan drefn ag un haen yn unig – sef 22 o awdurdodau unedol. At ddibenion seremonïol cadwyd y drefn o wyth sir a fodolai o 1974 i 1996 fel ardaloedd rhaglawiaeth, a galwyd yr ardaloedd hyn yn "Siroedd cadwedig". Gwnaed trefniadau cyffelyb yn Lloegr a'r Alban. 

Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 1997
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Pamela Hopkins

Gymnastwraig o Gymru yw **Pamela Jean Hardwicke** (ganwyd **Hopkins**, 18 Medi 1953). Cystadlodd hi yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1972, fel rhan o dîm Prydain Fawr a orffennodd yn safle 18fed. Gorffennodd yn safle 114 yn y digwyddiad unigol. Roedd hi'n aelod o glwb gymnasteg Penarth ac yn cael ei hyfforddi gan Gwynedd Lingard.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Pobl o Benarth
Categori:Gymnastwyr o Gymru
Spider-Man: No Way Home

Mae ***Spider-Man: No Way Home*** yn ffilm o'r Unol Daleithiau a gyhoeddwyd yn 2017 ac a seiliwyd ar y cymeriad Marvel Comics Spider-Man. Cyd-gynhyrchwyd y ffilm gan Columbia Pictures a Marvel Studios.

## Cast
*Tom Holland fel Peter Parker / Spider-Man

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau'r 2020au
Categori:Ffilmiau 2021
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau archarwyr
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Sophie Howe

Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol Cymru yw **Sophie Joyce Howe** (ganwyd tua 1977), a benodwyd yn 2016. Roedd hi’n gynghorydd lleol a bu’n gweithio fel cynghorydd gwleidyddol arbennig. Roedd hi'n dirprwy gomisiynydd heddlu a throseddu hefyd.

Cafodd Howe ei magu yn Nhrelái, Caerdydd. Mynychodd ysgol yn Rhiwbeina. Roedd ei rhieni yn weithgar mewn gwleidyddiaeth leol.  Astudiodd y gyfraith a gwleidyddiaeth yn y brifysgol. Priododd â Ceri Lovett. Maen nhw'n byw yng Nghaerdydd. Cafodd eu plentyn cyntaf ei eni tra roedden nhw yn eu blwyddyn olaf yn y brifysgol. Mae ganddyn nhw bump o blant.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Gwefan Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol Cymru

Categori:Genedigaethau'r 1970au
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Apollo 16

Lawnsiwyd **Apollo 16** o Cape Canaveral, Fflorida, UDA, ar 16 Ebrill 1972 fel rhan o Raglen Apollo. Hon oedd y bumed taith i lanio dyn ar wyneb y Lleuad.

Ei chriw oedd John W. Young, Thomas K. Mattingly, a Charles M. Duke. Glaniwyd ar y Lleuad ar 21 Ebrill 1972, yn yr Ucheldiroedd Descartes, a dychwelodd y criw i'r Ddaear ar 27 Ebrill 1972.

Fel Apollo 15, mae Apollo 16 wedi cludo *lunar rover* (gwibgart lleuad).

bawd|dim|300px|Fideo: gwibgart lleuad Apollo 16.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Y Lleuad
Categori:NASA
Categori:1972
Morristown

Ardal faestrefol ym Mhenarth, bwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Morristown**. Saif i'r gorllewin o ganol y dref cyfagos at Ddinas Powys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Penarth
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Cronfa Glyndŵr

Mae **Cronfa Glyndŵr**, neu, yn ôl ei henw llawn swyddogol, **Cronfa Glyndŵr yr Ysgolion Cymraeg**, yn gronfa ar gyfer hybu addysg Gymraeg drwy gefnogi sefydlu ysgolion a chefnogi disgyblion. 

## Hanes Sefydlu
Sefydlwyd y Gronfa ym 1963 gan Trefor a Gwyneth Morgan i hyrwyddo addysg trwy gyfrwng y Gymraeg ledled Cymru. Bu i Trefor sefydlu Ysgol Glyndŵr ger Pen-y-bont ar Ogwr ym 1968, fel ysgol breswyl Gymraeg, ond bu i'r ysgol gau yn fuan ei farwolaeth disymwth ym 1970.

## Cennad
Mae'r Gronfa yn rhoi grantiau i gylchoedd meithrin, ysgolion neu unrhyw gyrff sy’n ymwneud ag addysg Gymraeg. Blaenoriaethir grantiau sy’n hyrwyddo addysg Gymraeg, ond mae grantiau hefyd yn cael eu rhoi ar gyfer prynu adnoddau i wella profiad addysgol y plant a’r disgyblion. 

Mae'r Gronfa yn rhannu arian gyda cheisiadau gan fudiadau ac unigolion sydd angen cymorth i hyrwyddo, darparu neu hwyluso addysg Gymraeg. Ymysg y cyrff sydd wedi elwa mae:[[Cronfa Glyndŵr|[4]]]

• Cylchoedd Meithrin - wedi cael grantiau i greu taflenni marchnata deniadol er mwyn cynnal ymgyrchoedd i godi ymwybyddiaeth o werth addysg Gymraeg. Mae’r ymgyrchoedd hyn wedi sicrhau cynnydd yn nifer y plant sy’n cael y cyfle i dderbyn addysg Gymraeg.

Rhoddwyd cymorth ariannol i nifer o Gylchoedd Meithrin i brynu offer neu adnoddau newydd. Mae hyn wedi eu helpu i wella eu delwedd a rhoi gwell gwasanaeth i’r plant. Mewn rhai achosion y cymorth hwn oedd wedi helpu’r Cylch i gael dau ben llinyn ynghyd a’u hachub rhag gorfod cau dros dro tra’n ‘mynd trwy gyfnod anodd’. 

## Gwybodaeth
Mae'r Gronfa yn gweithio'n agos gyda Mudiad Meithrin a Rhieni Dros Addysg Gymraeg ac mae'n aelod o Mudiadau Dathlu'r Gymraeg.

Ariennir y Gronfa drwy cyfraniadau unigolion a mudiadau. Llywydd anrhydeddus y Gronfa yw Cennard Davies. 

Rhif elusen swyddogol y mudiad yw 525762.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Cronfa Glynŵr

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Mudiadau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1963
Gorsaf reilffordd Union, Portland (Oregon)

260px|chwith|bawd|Gorsaf reilffordd Union
260px|de|bawd|Trên Amtrak yn yr orsaf
Mae **Gorsaf reilffordd Union, Portland (Oregon)** yn orsaf reilffordd yn ninas Portland, yn nhalaith Oregon., yn sefyll agos i Afon Willamette. Defnyddir yr orsaf gan wasanaethau Amtrak: y Cascades, Coast Starlight a’r Empire Builder. Gwasanaethir yr orsaf hefyd gan reilffordd ysgafn MAX, tramiau, bysiau lleol a bysiau i ddinasoedd eraill. Mae’r ddinas yn perchennog ar yr orsaf, sydd o dan reolaeth Prosper Portland, asiantaith adnewyddu’r ddinas. Mae bron 30 o denantiaid yn talu $200,000 yn flynyddol, gan gynnwys Amtrak.

## Gwasanaethau
Mae’r orsaf yn un o 2 derminws gorllewinol y trên Amtrak “Empire Builder”. Mae’r trên yn gwahannu yn Spokane. Mae’r hanner arall yn mynd ymlaen i Seattle.

Mae’r “Coast Starlight” yn stopio ar ei siwrnai rhwng Seattle a Los Angeles. Mae Portland yn derminws hefyd i 2 drên Amtrak “Cascades” o Vancouver, Columbia Prydeinig a 4 o Seattle, yn ogystal â 2 drên “Cascades” o Eugene.

Mae Portland yr orsaf reilffordd Amtrak 21ain mwyaf brysur yn yr Unol Daleithiau

### Bysiau
Cafodd Cwmni Greyhound orsaf fysiau drws nesaf i’r orsaf reilffordd rhwng  1985 a Medi 2019. Ers 2019 mae bysiau’r cwmni wedi stopio ar heol gerllaw.

## Hanes
Crewyd cynllun i’r orsaf ym 1882 gan McKim, Mead & White. Buasai’r orsaf wedi bod yr un fwyaf yn y byd. Derbynwyd cynllun gan Van Brunt & Howe am orsaf lai ym 1885. Adeiladwyd yr orsaf gan Reilffordd y Northern Pacific rhwng 1890 a 1896, yn costio $300,000.Agorwyd yr orsaf ar 14 Chwefror 1896.

Ychwanegwyd arwyddion neon i’r tŵr cloc ym 1948. Eu geiriau oedd "Go by Train" ar ochrau gogledd ddwyreiniol a de orllewinol, ac "Union Station" ar ochrau gogledd orllewinol a de ddwyreiniol.

Diffoddwyd yr arwyddion ym Mawrth 1971, pan oedd Rheilffordd y Union Pacific a Rheilffordd Burlington Northerrn yn paratoi i drosglwyddo eu gwasanaethau i deithwyr i Amtrak a phenderfynwyd perchennog yr orsaf, [[Rheilffordd Terminal Portland diffodd yr arwyddion. Roedd ymgyrch gan y Gymdeithas Rheilffordd Genedlaethol Hanesyddol a Chymdeithas o Deithwyr Rheilffyrdd Oregon i ail-oleuo’r arwyddion. Ail-oleuwyd yr arwyddion ym Medi 1985.

Gosodwyd yr orsaf ar Gofrestr Cenedlaethol o Lefydd Hanesyddol ym 1975.

Trosglwyddodd yr orsaf a’r tir o’i chwmpas oddi wrth Reilffordd Terminal Portland i Gomisiwn Datblygu Portland ym 1987.

## Dolenni allanol
* Gwefan Amtrak
* Gwefan  greatamericanstations.com 

## Cyfeiriadau
Categori:Gorsafoedd rheilffordd yr Unol Daleithiau
Categori:Portland, Oregon
Categori:Oregon
Cymdeithas i Famau a Merched Cymru

Roedd **Cymdeithas i Famau a Merched Cymru** yn fudiad wladgarol i hybu mamau i basio'r Gymraeg a Christnogaeth i'w plant. Sefydlwyd y mudiad yn 1920.

Ymddengys i'r Gymdeithas fod yn lled-weithgar yn ystod yr 1920au. Ymysg aelodau y mudiad credir i Ellen Evans, Pennaeth Coleg Hyfforddi Morgannwg - coleg hyfforddi athrawesau yn y Barri, a dynes ddylanwadol iawn yn y cyfnod - fod yn aelod. 

## Cyd-destun
Roedd Cymdeithas i Famau a Merched Cymru yn rhan o fwrlwm mewn athroniaeth a gweithgaredd gwladgarol os nad cenedlaetholdeb Gymreig yn fuan wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf gyda nifer o'r prif symbylwyr yn plethu ar draws sawl mudiad. Ymysg y mudiadau eraill o'r cyfnod oedd:
: Cylch Dewi
: Cylch Cadwgan
: Urdd Gobaith Cymru - sefydlwyd 1922
: Plaid Cymru - sefydlwyd 1925

## Dolenni allanol
* Eu Hiaith a Gadwant?

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Gemau Olympaidd yr Haf 1900

Cynhaliwyd **Gemau Olympaidd yr Haf 1900** (Ffrangeg: ''Jeux olympiques d'été de 1900*) digwyddiad aml-chwaraeon a adnabyddir yn swyddogol fel *'Gemau'r II Olympiad''' rhwng 14 Mai a 28 Hydref yn Paris, Ffrainc. 

Cafodd Paris ei ddewis fel lleoliad y Gemau yn ystod cyfarfod cyntaf y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol yn Sorbonne, Paris ar 24 Mehefin 1894. O dan orychwyliaeth Pierre de Coubertin penderfynwyd dewis Paris er mwyn cydfynd â Ffair y Byd fyddai'n cael ei gynnal yn y ddinas yn yr un flwyddyn.

Mae cryn drafodaeth ynghylch y nifer o wledydd fu'n cystadlu yn y Gemau ym 1900 gan fod rhai cystadlaethau tîm yn cynnwys athletwyr o fwy nag un wlad. Yn ôl yr IOC 24 o wledydd oedd yn bresenol ond mae ymchwil modern yn awgrymu fod 28 o wledydd wedi eu cynrychioli. Yn ogystal, roedd nifer o gystadlaethau timau, gan gynnwys Rygbi'r Undeb, Polo dŵr a Tynnu rhaff yn cynnwys athletwyr o fwy nag un wlad.

## Y Gemau
Dyma'r unig Gemau lle cafwyd cystadleuaeth criced. Llwyddodd Prydain Fawr i drechu Ffrainc yn yr unig gêm yn y gystadleuaeth er mwyn cipio'r fedal aur.

Cafwyd cystadleuaeth Rygbi'r Undeb am y tro cyntaf yn y Gemau Olympaidd gyda'r Almaen, Ffrainc a Prydain Fawr yn cystadlu. Dim ond dwy gêm a gafwyd wrth i Ffrainc drechu'r Almaen a Phrydain er mwyn casglu'r fedal aur gyda'r Almaen a Phrydain yn cael medal arian.

## Cyfeiriadau
Categori:1900 yn Ffrainc
Categori:Ffrainc
Categori:Paris
Trefor Richard Morgan

Cenedlaetholwr Cymreig ac ymgyrchydd oedd **Trefor Richard Morgan**, ar lafar, **Trefor Morgan** (28 Ionawr 1914 – 3 Ionawr 1970). Roedd yn ddyn busnes a sefydlodd gwmni yswiriant a gwnaeth lawer i sefydlu a chefnogi ysgolion ac addysg Gymraeg.

## Bywyd cynnar
Ganed Trefor Morgan yn nhref Tonyrefail, Sir Forgannwg, a bu iddo golli ei dad yn mhandemig ffliw 1918 (a elwir, yn gamarweiniol, yn 'Ffliw Sbaen') yn 1918. Enillodd le yn yr ysgol ramadeg ond bu'n rhaid iddo adael yn 14 oed er mwyn gweithio fel glöwr oherwydd y cynni yn ei deulu.  Erbyn canol yr 1940s, roedd yn gweithio fel ffarmwr.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd Morgan yn wrthwynebydd cydwybodol oherwydd ei ddaliadau genedlaetholgar Gymreig - fel sawl un arall gan gynnwys Gwynfor Evans ac ymgyrchydd breiniadol arall dros addysg Gymraeg ym Morgannwg, Gwyn M. Daniel. Yn 1941 carcharwyd Morgan a gŵr arall, Ted Merriman, am ddedfryd o ymddygiad sarhaus (*insulting behaviour*) wedi iddynt droi eu cefnau yn ystod chwarae *God Save the King* mewn digwyddiad yn Aberystwyth. Priododd Trefor â Gwyneth Evans yn 1943. Yn Etholiad 1950 safodd fel ymgeisydd Cenedlaetholwr Annibynnol ym Merthyr Tudful. Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1955, safodd unwaith eto i Blaid Cymru ond y tro hwn yn Abertyleri ac yn Etholiadau Cyffredinol 1964 ac 1966 safodd yn etholaeth Brycheiniog a Maesyfed.  

Yn 1968, sefydlodd Ysgol Glyndŵr ym Mhryntirion, Trelales ger Pen-y-bont ar Ogwr fel ysgol breswyl Gymraeg, ond bu iddo cau yn fuan wedi marwolaeth disymwth Morgan yn 1970. Un o'r athrawon yn yr ysgol oedd y prifardd Gerallt Lloyd Owen a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn 1969 am ei gerdd enwog i Llywelyn ap Gruffudd, pan oedd yn athro yn Ysgol Glyndŵr.

## Personol
Bu farw ei weddw, Gwyneth yn 1998. Roedd ganddynt bedwar o blant. gan gynnwys yr awdur, Branwen Jarvis.

Adnewyddwyd adfail ac enwyd y tŷ ar ei ôl yng Nghanolfan Iaith Nant Gwrtheyrn, *Treforgan*. er cof am ei waith dros y Gymraeg a Chymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Cronfa Glynŵr

Categori:Cenedlaetholwyr Cymreig
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Byddin Genedlaethol Affganistan

Y gangen o luoedd arfog Gweriniaeth Islamaidd Affganistan (2002–21) a fu'n gyfrifol am weithredodd milwrol ar y tir oedd **Byddin Genedlaethol Affganistan** (Urdu-e Milli-ye Afghanistan; ANA). Dyletswyddau'r ANA oedd i ddiogelu ffiniau Affganistan ac i rwystro bygythiadau allanol; i drechu terfysgwyr o fewn y wlad; i amddiffyn yn erbyn troseddwyr arfog ac i'w hymgyfuno neu eu carcharu; ac i gydweithio â Heddlu Cenedlaethol Affganistan wrth ymateb i fygythiadau ac argyfyngau mewnol.

Yn sgil goresgyniad Affganistan a chwymp llywodraeth y Taliban yn niwedd 2001, cytunwyd mewn *loya jirga* ("cynulliad mawr") yn Kabul ym Mehefin 2002 i sefydlu llywodraeth dros dro dan arweiniad Hamid Karzai. Ar 1 Rhagfyr 2002, yn ystod yr ail gynhadledd ryngwladol yn Bonn, yr Almaen, i drafod dyfodol Affganistan, sefydlodd yr Arlywydd Karzai fyddin wirfoddol genedlaethol fel un o'r prif luoedd diogelwch newydd i gadw'r drefn yn y weriniaeth newydd. Ar y cychwyn, cytunwyd i gyfyngu niferoedd y milwyr i 70,000, ac ymdrechai i recriwtio o bob grŵp ethnig yn deg. Sefydlwyd yr Academi Filwrol Genedlaethol yn 2004 i hyfforddi swyddogion y fyddin. Lleolwyd canolfannau rheolaeth rhanbarthol ar gyfer yr ANA yn Kabul, Gardez, Kandahar, Herat, a Mazar-i Sharif, a chodwyd canolfannau recriwtio mewn pob un o daleithiau Affganistan, er mwyn sicrhau bod aelodaeth y fyddin yn cynrychioli'r holl wlad.

Unol Daleithiau America oedd y prif wlad a gyfrannai at gyllido, hyfforddi, a chynghori'r ANA. Rhwng 2008 a 2019, gwariodd yr Unol Daleithiau biliynau o ddoleri ar hyfforddiant a chyfarpar milwrol ar gyfer yr ANA. Cefnogwyd hefyd gan dimau o gynghorwyr milwrol o'r Deyrnas Unedig, Ffrainc, a Chanada. Erbyn Hydref 2011, cynyddwyd y nifer o filwyr i 171,000, rhyw ddau o bob tri ohonynt yn lluoedd brwydro, a 3&nbsp;y&nbsp;cant yn aelodau'r corfflu awyr (uned ar wahân i Awyrlu Affganistan). Bwriad y Cadfridog Stanley A. McChrystal, cadlywydd ISAF o 2009 i 2010, oedd i gynyddu'r niferoedd ymhellach, hyd at 240,000.

Ym Mai 2021, lansiwyd ymgyrch ymosodol gan y Taliban i ail-gipio Affganistan. Yn ystod tri mis cyntaf yr ymgyrch, ymledodd lluoedd y Taliban ar draws y wlad gan yrru'r ANA ar ffo, yn bennaf yn y de, y gorllewin, a'r gogledd. Cafodd llywodraethau tramor, gan gynnwys gwledydd ISAF, eu syfrdanu gan fuddugoliaeth chwim y Taliban a methiant y lluoedd Affganaidd. Bu morâl ymhlith y milwyr a chydlyniad y lluoedd arfog yn isel iawn o ganlyniad i ddiffyg tâl a lluniaeth, llygredigaeth, ac arweinyddiaeth wael. Yn fynych bu milwyr yn amddiffyn siecbwyntiau a chanolfannau milwrol heb gyflenwadau nac atgyfnerthiadau. Erbyn dechrau Awst 2021, llwyddodd y Taliban i reoli ardaloedd gwledig ar draws Affganistan, gan ynysu'r mwyafrif o ddinasoedd a threfi mawrion. Cwympodd y prifddinasoedd taleithiol yn eu tro, ac o'r diwedd y brifddinas Kabul ar 15 Awst, wrth i'r ANA chwalu'n gyfan gwbl.

## Cyfeiriadau 
Affganistan
Categori:Gweriniaeth Islamaidd Affganistan
Categori:Hanes milwrol Affganistan
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd yn 2002
Categori:Unedau milwrol a ddadfyddinwyd yn 2021
Ysgol Glyndŵr

::*Noder nad erthygl am Brifysgol Glyndŵr yw hwn*
Roedd **Ysgol Glyndŵr** yn ysgol addysg cynradd ac uwchradd breswyl am-dâl a sefydlwyd ym Mryntirion, Trelales, Pen-y-bont ar Ogwr rhwng 1968-70. Sefydlwyd yr ysgol gan cenedlaetholwr ac entrepreneur, Trefor Morgan a'i wraig, Gwyneth, oedd hefyd yn athrawes yno. Daeth yr ysgol i ben yn ddisymwth yn dilyn marwolaeth Trefor Morgan yn 56 oed.

## Hanes
Roedd sefydlu'r ysgol yn ddatblygiad ar fenter arall flaenorol gan Trefor Morgan i hyrwyddo addysg Gynraeg, sef sefydlu Cronfa Glyndŵr yn 1963. Gellir ei weld fel datblygiad o'r ymgais i sefydly Ysgol Gymraeg Aberystwyth yn 1939, a oedd yn ysgol am-dâl i gychwyn, ac ymdrech Gwyn M. Daniel ac eraill i sefydlu ysgol gynradd Gymraeg yng Nghaerdydd yn 1940 ar yr un sail. Yn debyg i ysgolion Llydaweg rhwydwaith Diwan, y prif symbyliad oedd cynnig addysg Gymraeg llawn, nid creu ysgol fonedd yn y traddodiad Seisnig. 

Sefydlwyd yr ysgol yn sgîl "rhwystredigaeth rhieni ardal Pen-y-bont gyda Chyngor Sir Forgannwg i sefydlu addysg Gymraeg yn yr ardal", yn ôl Yr Athro Laura McAllister bu'n ddisgybl yn yr ysgol.

Lleolwyr yr ysgl ar safle hen ysgol breifat. Yn wahanol i Ysgol Gyfun Rhydfelen, yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf yn nwyrain Morgannwg, roedd Ysgol Glyndŵr am ddysgu pob pwnc trwy gyfrwng y Gymraeg, gan gynnwys y gwyddoniaethau.

Sefydlwyd yr ysgol yn 1968 ond bu iddo cau yn fuan wedi marwolaeth disymwth Morgan yn 1970. 

Derbyniodd yr ysgol wrthwynebiad o du cefnogwyr addysg Gymraeg, a bryderai ei fod yn rhoi cynsail i'r awdurdodau lleol beidio darparu ysgolion cyfrwng Cymraeg gwadol a'r ffaith y gall sefydlu ysgol breifat breswyl roi nerth i honiadau ac ensyniadau gwrthwynebwyr addysg Gymraeg bod addysg Gymraeg yn rhywbeth i bobl gyfoethog ac elite. Yn ôl Brian James, cyfaill i Trefor a Gwyneth, a ddaeth maes o law yn Ddiwrprwy Brif Athro Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf yng Nghaerdydd ac yn Ysgrifennydd Cronfa Glyndŵr, gallai honiadau o snobyddiaeth "ddim fod yn bellach o feddyliau [nhw] na chreu 'ysgol fonedd'. Roeddynt yn weriniaethwyr a'r adeg hynny yr unig ffordd o gynnig addysg gyfan cyfrwng Cymraeg unrhyw le yn y wlad ... byddant [Trefor a Gwyneth] yn rhoi eu harian ei hunain i gefnogi rhieni oedd yn gefnogi'r un weledigaeth â hwy ond doedd methu fforddio'r gost."

Yr athrawon eraill oedd; Elin Garlick, John (Jac) Harris, Rita Bohana and Falmai Pugh.

Roedd gwraig Trefor, Gwyneth hefyd yn athrawes.

### Gwisg
Yn ôl Elin Hefin, (neé Williams), oedd yn ddisgybl yn yr ysgol gyda'i chwaer, Siwan, roedd gwisg yr ysgol yn cynnwys sannau llwyd, a tiwnic brethyn glas golau gyda bathodyn Croes Geltaidd yr ysgol. 

Arwyddair yr ysgol oedd, "Gan Brynu'r Amser".

## Dolenni
* Gwefan swyddogol Cronfa Glynŵr

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Mudiadau Cymraeg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Sefydliadau 1968
Categori:Pen-y-bont ar Ogwr
Guadalajara

Dinas ym Mecsico yw **Guadalajara**, sy'n brifddinas talaith Jalisco yng ngorllewin y wlad. 

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Mecsico
Categori:Jalisco
Kirsty Muir

Sgïwr dull rhydd o Albanes yw **Kirsty Muir** (ganwyd 5 Mai 2004) a gystadlodd yn y digwyddiadau awyr mawr a dull llethr yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2022. Daeth yn ail yn y digwyddiad awyr mawr yng Ngemau Olympaidd Ieuenctid y Gaeaf 2020.

Daw Muir o Kingswells, Aberdeen, yr Alban. Cafodd ei addysg yn yr Academi Bucksburn.Dechreuodd Muir ei gyrfa sgïo yng Nghanolfan Chwaraeon Eira Aberdeen yn dair oed,  gyda sgïo alpaidd .  Ym Mhencampwriaethau Prydain 2018, enillodd y digwyddiadau awyr mawr, hanner pibell a dull llethr. Yn 2019, enillodd y digwyddiad Slopestyle Cwpan Europa cyntaf lle bu'n cystadlu, ac enillodd fedal mewn digwyddiad Cwpan Europa arall y tymor hwnnw.  Daeth yn ail yn nigwyddiad awyr mawr Pencampwriaethau Prydain 2019. ac yn ail mewn un o’r digwyddiadau ym Mhencampwriaethau Sgïo Dull Rhydd Iau y Byd FIS 2019. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2004
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Aberdeen
Categori:Sgiwyr
Gemau Olympaidd y Gaeaf 1924

Cynhaliwyd **Gemau Olympaidd y Gaeaf 1924** ''(Ffrangeg: Jeux olympiques d'été de 1924)'', digwyddiad aml-chwaraeon y gaeaf a adnabyddir yn swyddogol fel **Olympic Winter Games** wrth droed Mont Blanc yn Chamonix, Ffrainc rhwng 26 Ionawr a 5 Chwefror. Fe'u cynhaliwyd yn wreiddiol mewn cysylltiad a Gemau Olympaidd yr Haf 1924 ym Mharis.

Er bod Sglefrio ffigwr wedi bod yn rhan o Gemau Olympaidd yr Haf yn Llundain ac Antwerp a Hoci iâ yn Antwerp prin iawn oedd campau'r gaeaf wedi bod yn y Gemau. Yn ystod cyfarfod yr IOC yn Lausanne cafwyd cais am i gampau'r gaeaf gael chwarae teg a cytunwyd i gael "wythnos rhyngwladol o gampau'r gaeaf" yn Chamonix yn 1924.

Ni chafodd yr wythnos ei chydnabod yn swyddogol fel Gemau Olympaidd y Gaeaf hyd nes cyfarfod yr IOC yn Prag ym mis Mai 1925.

Parhaodd y traddodiad o gynnal Gemau Olympaidd yr Haf a'r Gaeaf yn yr un flwyddyn hyd nes 1992. Ym 1986 pleidleisiodd yr IOC i symud Gemau'r Gaeaf i fod dwy flynedd wedi Gemau'r Haf gan gychwyn efo'r Gemau yn Lillehammer ym 1994.

## Cyfeiriadau
Categori:Chamonix
Categori:Chwaraeon yn Ffrainc

Categori:1924 yn Ffrainc
Penpedairheol, Sir Fynwy

:''Am y pentref o'r un enw yn Sir Fynwy, gweler Penpedairheol, Caerffili.''

Pentref bychan yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Penpedairheol**. Saif ar y ffin rhwng cymunedau Goetre Fawr a Llanbadog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbadog
Categori:Goetre Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Adele Nicoll

Cystadleuwr Bobsled a gymerodd ran yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2022 a'r Gemau Olympaidd y Gaeaf 2026 yw **Adele Nicoll** (ganwyd 28 Medi 1996). Mae hi'n dod o'r Trallwng.

Cafodd Nicoll ei geni yn Swydd Amwythig. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Fetropolitan Caerdydd. Bu'n cystadlu yn y siot yn flaenorol.

## Cyfeiriadau
Categori:Bobsled
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2022
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2026
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Pobl o'r Trallwng
Stewart Bevan

Actor o Loegr o dras Gymreig oedd **Stewart John Llewellyn Bevan** (10 Mawrth 1948 &ndash; Chwefror 2022), sy'n fwyaf adnabyddus am ei berfformiadau ym myd ffilm a theledu, yn gynnwys y rôl Clifford Jones yn *Doctor Who* (1973). Am rai blynyddoedd roedd yn gariad i'r actores Katy Manning, a chwaraeodd Jo yn *Doctor Who*.

Ganwyd Bevan i deulu Cymreig yn St Pancras, Llundain, a treuliodd ei flynyddoedd cynnar yn Southall, Middlesex. Ar ôl cofrestru yn Ysgol Theatr Corona aeth i glyweliad ar gyfer rhan bach fel bachgen ysgol yn ei arddegau ar gyfer y ffilm *To Sir, With Love*.

## Ffilmyddiaeth 
### Teledu 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Jilly Curry

Mae **Jilly Wallace** (ganwyd **Curry**, 29 Tachwedd 1964) yn gyn-sgïwr dull rhydd o Loegr, a enillodd 29 o fedalau Cwpan y Byd FIS, y mwyaf i unrhyw sgïwr neu eirafyrddiwr Prydeinig tan 2020. Cystadlodd hi yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 1992 a 1994.

Cafodd Curry ei geni yn Cobham, Caint. yn ferch i Peter Curry, cystadleuwr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1948 yn y ras 3000 metr o serth. Mae hi'n briod â Robin Wallace, a oedd ei hyfforddwr hi.  

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuwyr Olympaidd
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Pobl o Gaint
Adferiad Recovery

Mae **Adferiad Recovery** sydd wedi'i leoli yng Nghymru, yn elusen sydd yn darparu gwybodaeth a gwasanaeth i bobl sydd â chyflyrau iechyd meddwl. Mae'r elusen yn gweithio trwy'r Cymraeg a'r Saesneg ac mae'n gweithredu yng Nghymru yn unig.

Daeth pedair elusen ynghyd i uno ar 1af Ebrill 2021 er mwyn creu Adferiad Recovery sef *Cais*, *Hafal* a *WCADA.*

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Categori:Elusennau
Categori:Iechyd
Straen yn y gwaith

Mae **straen yn y gwaith** yn straen seicolegol sy'n gysylltiedig â swydd ac sy'n cyfeirio at gyflwr cronig. Gellir rheoli straen yn y gwaith trwy ddeall beth yw'r amodau dirdynnol yn y gwaith a chymryd camau i adfer y cyflyrau hynny. 

Gall straen ddigwydd pan nad yw'r gweithiwr yn teimlo ei fod yn cael ei gefnogi gan reolwyr neu gydweithwyr, gan deimlo nad oes ganddynt lawer o reolaeth dros y gwaith y maent yn ei wneud, neu'n canfod bod eu hymdrechion yn y swydd yn anghymesur â gwobrau'r swydd. Mae straen galwedigaethol yn bryder i weithwyr a chyflogwyr oherwydd bod amodau swydd llawn straen yn gysylltiedig â lles emosiynol, iechyd corfforol a pherfformiad gweithwyr. Canfu astudiaeth bwysig a gynhaliwyd gan Sefydliad Iechyd y Byd a’r Sefydliad Llafur Rhyngwladol mai gweithio oriau hir yw’r ffactor risg galwedigaethol gyda’r baich afiechyd mwyaf. Yn ôl amcangyfrifon swyddogol yr astudiaeth achosodd amcangyfrif o 745,000 o weithwyr i farw o glefyd y galon isgemia a strôc yn 2016. Yn ôl ystadegau blynyddol a gyhoeddwyd gan Yr Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch prif achos straen, iselder a gorbryder yn y gweithle yw llwyth gwaith.

Mae gan ferched gyfraddau sylweddol uwch o straen, iselder a gorbryder yn y gweithle rhwng 2015 a 2018 gyda 1,950 bob 100,000 i’w gymharu â 1,370 i ddynion. ffactorau dynol ac ergonomeg, epidemioleg, meddygaeth alwedigaethol, cymdeithaseg, seicoleg ddiwydiannol a threfniadol, a pheirianneg ddiwydiannol .  

## Cyfeiriadau 
## Dolennau allanol 
* Meddwl.org - Gwybodaeth a phrofiadau am iechyd meddwl drwy gyfrwng y Gymraeg.
* Samariaid - Llinell gymorth i unrhyw un sydd angen rhywun i wrando arnynt.
* Hafal - Prif elusen Cymru ar gyfer pobl gydag afiechyd meddwl difrifol a’u gofalwyr.

Categori:Anhwylderau gorbryder
Anhwylder panig

Anhwylder meddyliol ac ymddygiadol yw **anhwylder panig**, yn benodol anhwylder gorbryder a nodweddir gan pyliau o banig annisgwyl sy'n ailddigwydd. Mae pyliau o banig yn gyfnodau sydyn o ofn dwys a all gynnwys crychguriadau'r galon, chwysu, crynu, diffyg anadlu, diffyg teimlad, neu deimlad bod rhywbeth ofnadwy yn mynd i ddigwydd. Mae'r graddau uchaf o symptomau yn digwydd o fewn munudau. Mae anhwylder panig yn aml yn rhedeg mewn teuluoedd. Mae ffactorau risg yn cynnwys ysmygu, straen seicolegol, a hanes o gam-drin fel plentyn.

Mae anhwylder panig fel arfer yn cael ei drin â chwnsela a meddyginiaethau. Mae meddyginiaethau a ddefnyddir yn cynnwys meddyginiaeth gwrth-iselder ac weithiau benzodiazepines neu beta-atalyddion. Ar ôl rhoi'r gorau i driniaeth, mae hyd at 30% o bobl yn cael treferthion eto. 

Mae anhwylder panig yn effeithio tua 2.5% o bobl ar ryw adeg yn eu bywyd. Mae fel arfer yn dechrau yn ystod llencyndod neu oedolaeth gynnar, ond gall effeithio ar bobl o unrhyw oedran. Mae'n llai cyffredin ymhlith plant a phobl hŷn. Mae menywod yn cael eu heffeithio'n amlach na dynion. 

## Cyfeiriadau 
## Gweler Hefyd 
* Pyliau o Banic. Meddwl.org

Categori:Ofn
Categori:Anhwylderau gorbryder
Metamorffosis

yn ei fwrw olaf, yn cael metamorffosis o'i ffurf nymff i lawndwf]]

:*Am y nofel fer gan Franz Kafka, gweler Metamorffosis (llyfr).*

Proses fiolegol y mae anifail yn datblygu yn gorfforol ar ôl ei enedigaeth neu'i ddeor, yn cynnwys newid amlwg a chymharol sydyn yn adeiledd corff yr anifail trwy dwf celloedd a gwahaniaethu cellog yw **metamorffosis**. Mae rhai pryfed, pysgod, amffibiaid, molysgiaid, cramenogion, cnidariaid, ecinodermiaid a twnicatiaid yn cael metamorffosis, sydd yn aml yn mynd law yn llaw â newid ffynhonnell maeth neu ymddygiad. Gellir dosbarthu anifeiliaid i mewn i rywogaethau sy'n cael metamorffosis llawn (holometabolaeth), metamorffosis anghyflawn (hemimetabolaeth), neu ddim metamorffosis (ametabolaeth).

Mae defnydd gwyddonol y term yn dechnegol fanwl gywir, ac nis cymhwysir at agweddau cyffredinol twf celloedd, gan gynnwys hyrddiadau o dyfu'n sydyn. Mae cyfeiriadau at "fetamorffosis" mewn mamaliaid yn anfanwl ac yn llafar yn unig, ond yn hanesyddol mae syniadau delfrydyddol o drawsnewid a morffoleg, fel ym *Metamorffosis o Blanhigion* Goethe, wedi dylanwadu datblygiad syniadau esblygiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Anatomeg anifeiliaid
Categori:Swoleg
Laura Deas

Rasiwr sgerbwd o Wrecsam yw **Laura Deas** ( / d iːz / DEEZ ; ganwyd 19 Awst 1988), sy'n fwyaf adnabyddus am ennill medal efydd yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2018. Mae hi'n cystadlu ar gylchdaith Cwpan y Byd, sy'n cynrychioli Cymdeithas Bobsleigh a Sgerbwd Prydain .  

Cafodd Deas ei geni yn Wrecsam, Cymru. Cafodd ei addysg yn Ysgol Howell's, Dinbych. Chwaraeodd Deas hoci, gan gynrychioli Gogledd Cymru mewn cystadleuaeth. Cymerodd ran mewn chwaraeon marchogaeth hefyd.  

Daeth Deas i sgerbwd yn 2009 trwy raglen "Girls4Gold" gan UK Sport. Cafodd ei ddewis i dîm cenedlaethol y DU y flwyddyn ganlynol. Mae hi'n reidio sled Blackroc. 

Cafodd Deas ei enwi i'w dîm Olympaidd cyntaf yn 2018 ar ôl gorffen tymor Cwpan y Byd yn y seithfed safle, o flaen cyd-sgerbwd a bencampwraig Olympaidd Lizzy Yarnold.  Cipiodd y fedal efydd y tu ôl i Yarnold ac enillydd y fedal arian Jacqueline Lölling, Hi oedd y Gymraes gyntaf i ennill medal Olympaidd y Gaeaf.  Cystadlodd Deas eto yn y sgerbwd yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2022 ond gorffennodd yn y 19eg safle.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr o Gymru
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2018
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 2022
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam