open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Culture Ireland

bawd|250px|Logo Culture Ireland

Asiantaeth Wladwriaeth Iwerddon a sefydlwyd i hyrwyddo a hyrwyddo Celfyddydau Gwyddelig yn rhyngwladol yw **Culture Ireland** (Gwyddeleg: **Cultúr Éireann**). Fe’i sefydlwyd yn 2005 i hyrwyddo diwylliant Iwerddon dramor. Fe’i hariennir gan yr Adran Twristiaeth, Diwylliant, y Celfyddydau, y Gaeltacht, Chwaraeon a’r Cyfryngau. Ei gyllideb ar gyfer 2010 oedd €4.083m. ac yn codi i €4.6m yn 2020 (gyda chyfnod o leihau cyllideb yng nghanol yr 2010au i €2.5m.

Yn wahanol i sawl sefydliad ddiwylliannol gan wledydd eraill, nid oes gan Culture Ireland ganolfannau sefydlog dramor. Nid ydynt chwaith yn hyrwyddo dysgu'r iaith frodorol, Gwyddeleg i bobl tramor. Mae'r sefydliad yn aelod o European Union National Institutes for Culture.

## Cennad
Mae gweithgareddau penodol Diwylliant Iwerddon yn cynnwys:

* Ariannu artistiaid neu sefydliadau celfyddydol Gwyddelig i gefnogi gweithgareddau diwylliannol rhagoriaeth Gwyddelig
* Ariannu a hwyluso cyfranogiad Gwyddelig mewn digwyddiadau celfyddydol rhyngwladol strategol
* Rheoli digwyddiadau diwylliannol ac artistig arbennig ('emblematig').
* Cynghori’r Gweinidog dros y Celfyddydau, Chwaraeon a Thwristiaeth ar faterion celfyddydol a diwylliannol rhyngwladol

Dywed gwefan Culture Ireland eu bod yn hyrwyddo celfyddydau Gwyddelig ledled y byd. Rydym yn creu ac yn cefnogi cyfleoedd i artistiaid a chwmnïau Gwyddelig gyflwyno a hyrwyddo eu gwaith mewn gwyliau a lleoliadau rhyngwladol strategol. Rydym yn datblygu llwyfannau i gyflwyno gwaith Gwyddelig rhagorol i gynulleidfaoedd rhyngwladol, drwy arddangosiadau mewn digwyddiadau celfyddydol byd-eang allweddol, gan gynnwys Gwyliau Caeredin a Biennales Fenis.

### Logo Cultúr Éireann 
Ymddengys bod logo Cultúr Éireann yn darlunio cwch draddodiadol y *curach* ('currach' yn Saesneg) sef fersiwn Wyddelig i'r cwrwgl Cymreig. Mae'r cychod yn unigryw i'r ynys.

## Sefydliadau tebyg
Mae Cultúr Éireann yn debyg i sawl sefydliad gan genedl wladwriaethau eraill er mwyn hyrwyddo diwylliant, iaith a buddion eu gwledydd. Y Basgwyr (gydag Etxepare Euskal Institutua) a'r Catalaniaid (gyda Institut Ramon Llull) yw'r unig ddau genedl ddi-wladwriaeth sydd â sefydliad mor soffistigedig a strategol. Hyd yma, nid yw Cymru wedi gweld yn dda i sefydlu asiantaeth debyg.

## Gweler hefyd
* Rhestr o sefydliadau hyrwyddo iaith a diwylliant ryngwladol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Culture Ireland  
* Sianel Culture Ireland ar Youtube

Categori:Iwerddon
Categori:Diwylliant Iwerddon
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Categori:Gwyddeleg
Andrey Kurkov

Nofelydd a llenor o Wcráin yw **Andrey Yuryevich Kurkov** (Wcreineg: Андрій Юрійович Курков; Rwsieg: Андре́й Ю́рьевич Курко́в; ganwyd 23 Ebrill 1961). 

Gan ysgrifennu'n bennaf yn yr iaith Rwseg mae Kurkov yn awdur 19 o nofelau, gan gynnwys y llyfr poblogaidd *Death and the Penguin*, llyfrau i blant, a sgriptiau dogfen, ffuglen a ffilmiau teledu. Mae ei waith wedi'i gyfieithu i dros 30 o ieithoedd a'i gyhoeddi mewn 65 o wledydd. 

Mae ei lyfrau yn llawn hiwmor du, realiti ôl-Sofietaidd ac elfennau o swrealaeth. 

Mae Kurkov wedi ymddangos yn aml ar gyfryngau'r byd i leisio ei gefnogaeth i'w wlad yn erbyn Goresgyniad Wcráin gan Rwsia yn 2022. Mewn cyfweliad i'r sianel deledu PBS yn Ebrill 2022, yn fuan ar ôl ymosodiad Rwsia, dywedodd Kurkov ei fod wedi ystyried rhoi'r gorau gyhoeddi i waith yn yr iaith Rwsieg fel safiad yn erbyn y rhyfel.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Kurkov yn Leningrad, Undeb Sofietaidd (Saint Petersburg, Rwsia erbyn hyn) yn 1961. Roedd ei dad yn swyddog llynges a'i fam yn gyfieithydd. Mynychodd Kurkov ysgol yn Leningrad ac yna astudiodd Japaneg yn Academi Addysgeg Ieithoedd Tramor Kyiv.

## Gyrfa 
Dechreuodd Kurkov ei yrfa fel newyddiadurwr, gan weithio i wahanol bapurau newydd a chylchgronau yn Wcráin. Ym 1989, cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *The Penguin Lost*. Roedd y llyfr hwn yn llwyddiant beirniadol a masnachol, a sefydlodd Kurkov fel llais blaenllaw yn llenyddiaeth Wcrain.

Ers hynny mae Kurkov wedi cyhoeddi 18 nofel arall, yn ogystal â naw llyfr i blant a thua 20 o sgriptiau ffilm ddogfen, ffuglen a theledu. Mae ei waith wedi'i gyfieithu i dros 30 o ieithoedd gan gynnwys Saesneg, Sbaeneg, Japaneaidd, Ffrangeg, Almaeneg, Eidaleg, Tsieinëeg, Swedeg, Perseg a Hebraeg.

Mae Kurkov hefyd yn sylwebydd uchel ei barch ar Wcráin ar gyfer y cyfryngau rhyngwladol. Mae wedi ysgrifennu ar gyfer The New York Times, The Guardian, The Washington Post, a llawer o gyhoeddiadau eraill. Mae hefyd yn westai rheolaidd ar raglenni teledu a radio, lle mae'n trafod gwleidyddiaeth, diwylliant a chymdeithas Wcráin.

## Bywyd personol 
Mae Kurkov yn briod ag Elizabeth Sharp, awdur Americanaidd. Mae ganddynt ddau o blant.

Mae Kurkov yn byw yn Kyiv, Wcráin.

## Gwobrau ac anrhydeddau 
Mae Kurkov wedi derbyn nifer o wobrau am ei waith, gan gynnwys y canlynol:
* Y Prix Médicis étranger (Ffrainc)
* Gwobr Ffilm Ewropeaidd am yr Awdur Sgrin Gorau (yr Almaen)
* Y Prix Femina étranger (Ffrainc)
* Llyfr y Flwyddyn y BBC (DU)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Wcráin
Categori:Nofelwyr Rwseg o Wcráin
Categori:Llenorion Wcreineg o Wcráin
Oberhausen

Dinas yn nhalaith ffederal Nordrhein-Westfalen yng ngorllewin yr Almaen yw **Oberhausen**. Saif yn ardal y Ruhr, rhwng dinasoedd Duisburg i'r gorllewin ac Essen i'r dwyrain. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 208,752.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Paderborn

Dinas yn nhalaith ffederal Nordrhein-Westfalen yng ngorllewin yr Almaen yw **Paderborn**. 
Saif ar lannau Afon Pader.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 142,365.

bawd|dim|320px|Afon Pader yn llifo drwy'r dinas

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Bildungsroman

Mewn beirniadaeth lenyddol, genre llenyddol sy'n canolbwyntio ar dwf seicolegol a moesol y prif gymeriad o blentyndod i fod yn oedolyn yw'r ***Bildungsroman*** (ynganiad Almaeneg: [ˈbɪldʊŋs.ʁoˌmaːn]. Deillio'r enw o'r geiriau Almaeneg *Bildung* ("addysg") a *Roman* ("nofel"). Bathwyd y gair yn 1819 gan yr ieithegydd Johann Karl Simon Morgenstern.

Rhennir y *Bildungsroman* yn aml yn dair rhan ac yn dilyn y cynllun "blynyddoedd ieuenctid – blynyddoedd crwydro – blynyddoedd meistr". Mae hyn i'w weld yn nofel *Wilhelm Meisters Lehrjahre* ("Prentisiaeth Wilhelm Meister", 1795–6)  gan Johann Wolfgang von Goethe a ystyrir y nofel  yn brototeip o'r Bildungsroman Almaenig.

Ceir nifer o amrywiadau ac is-genres o *Bildungsroman*, gan gynnwys
* yr *Entwicklungsroman* ("nofel ddatblygiad"), sy'n canolbwyntio ar dyfiant cyffredinol yn hytrach na hunanddiwylliad
* yr *Erziehungsroman* ("nofel addysg"), sy'n canolbwyntio ar hyfforddiant ac addysg ffurfio
* y *Künstlerroman* ("nofel artist"), sy'n ymwneud â datblygiad artist

## Enghreifftiau
* *Fanny Hill* (1748) gan John Cleland
* *The History of Tom Jones, a Foundling* (1749) gan Henry Fielding
* *Candide (1759) gan Voltaire
* *The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman* gan Laurence Sterne
* *Wilhelm Meisters Lehrjahre* (1795–6)  gan Johann Wolfgang von Goethe 
* *Sartor Resartus* (1831) gan Thomas Carlyle
* *I promessi sposi* (1825–8) gan Alessandro Manzoni
* *Le Rouge et le Noir* (1830) gan Stendhal
* *Jane Eyre* (1847) gan Charlotte Brontë
* *David Copperfield* (1849–50) gan Charles Dickens
* *Great Expectations* (1860–1) gan Charles Dickens
* *Little Women* (1868–9) gan Louisa May Alcott
* *L'Éducation sentimentale* (1869) gan Gustave Flaubert
* *Подросток* ("Y Bachgen Anaeddfed") (1875) gan Fyodor Dostoievski
* *Le Grand Meaulnes* (1913) gan Alain-Fournier
* *A Portrait of the Artist as a Young Man* (1916) gan James Joyce
* *Der Zauberberg'' (1924) gan Thomas Mann


Categori:Termau llenyddol
Ieithyddiaeth ddisgrifiadol

Mae **ieithyddiaeth ddisgrifiadol/gramadeg disgrifiadol** (Saeseng: *linguistic/gramatical descriptivism*) yn anelu at ddisgrifio iaith fel mae yn cael ei defnyddio.

Nid yw’r dull yn labelu defnydd penodol o iaith yn ‘gywir’ neu’n ‘anghywir’. 

## Nodweddion ieithyddiaeth ddisgrifiadol
Mae ieithyddiaeth ddisgrifiadol yn seiliedig ar edrych ar ddefnydd iaith y byd go iawn, heb wneud unrhyw farn ynghylch a yw defnydd penodol yn 'gywir' neu beidio. Gall helpu i ddeall sut mae iaith yn newid dros amser. Trwy astudio sut mae pobl yn defnyddio iaith mewn gwirionedd, gall ieithyddion disgrifiadol nodi'r ffactorau cymdeithasol a phersonol sy'n dylanwadu ar newid iaith. 

Gall ieithyddiaeth ddisgrifiadol helpu i werthfawrogi amrywiaeth iaith. Trwy astudio sut mae pobl yn defnyddio iaith mewn gwahanol ddiwylliannau a chymunedau, ac i ddeall y gwahanol ffyrdd y gellir defnyddio iaith. 

Ar y llaw arall, mae’r dull **Ieithyddiaeth ragnodol** (Saesneg: *linguistic/gramatical prescriptivism*, purdeb ieithyddol, hylendid ieithyddol) yn cynnig ffurfiau safonol i’w defnyddio gan geisio gosod rheolau sy'n ymwneud â defnydd "cywir" neu "anghywir", neu sut y "dylid" ei defnyddio. 

Gall presgripsiwn ieithyddol deillio o’r hyn mae sector arbennig o gymdeithas yn ei weld yn ffurf gywir neu orau ac yn anelu at ei hyrwyddo fel ffurf o iaith neu safon i’r cyhoedd yn gyffredinol. 

Mae'r dulliau disgrifiadol a rhagnodol yn egwyddorion sylfaenol astudiaethau ieithyddol. 

## Gweler hefyd 
* Categori:Ieithyddiaeth
* Purdeb ieithyddol
* Normaleiddio iaith
* Cywair (ieithyddiaeth)
* Diglosia - newid o'r naill iaith i'r llall yn ôl y sefyllfa
* Newid cod - defnyddio dwy iaith gyda'i gilydd yn yr un sgwrs
* Cymraeg Clir - prosiect Canolfan Bedwyr, Prifysgol Bangor

## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Iaith
Categori:Gwyddoniaeth wybyddol
Categori:Gwyddorau cymdeithas
Categori:Polisi iaith
Awdurdodaeth (gwleidyddiaeth)

Ffurf llywodraeth sydd yn seiliedig ar ufudd-dod llwyr i awdurdod yn hytrach na rhyddid personol yw **awdurdodaeth**. Mewn trefn awdurdodaidd, câi grym ei grynhoi ym meddiant arweinydd neu elît, ac nid yw'r hynny yn gyfansoddiadol ddarostyngedig i gydsyniad y bobl. Nodweddir system wleidyddol awdurdodaidd gan ddiffyg lluosogaeth, defnydd o rym canolog cryf i gadw a chynnal y *status quo*, a chyfyngiadau ar reol y gyfraith, rhaniad pwerau, a democratiaeth. Mae arweinwyr awdurdodaidd yn aml yn arfer grym yn fympwyol ac heb barch at y broses gyfreithiol. Dan drefn tra-awdurdodaidd, nid oes modd i'r llywodraeth gael ei dymchwel drwy'r broses wleidyddol. Weithiau, caniateir pleidiau eraill a chynhelir etholiadau, ond defnyddir trais a thwyll i sicrhau nad yw'r llywodraeth yn colli grym.

## Gweler hefyd 
* Absoliwtiaeth
* Totalitariaeth
* Unbennaeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Awdurdod
Categori:Diwylliant gwleidyddol
Categori:Ffurfiau llywodraeth
Porthgadw diwylliannol

**Porthgadw** **diwylliannol** (Saesneg: *Cultural gatekeeping*) yw'r weithred o reoli, ac fel arfer cyfyngu, mynediad i grŵp arall o bobol ar sail arferion neu gefndir diwylliannol.

Mae’n gallu cael ei weld fel ffordd o amddiffyn diwylliant rhag pobl o'r tu allan, ond hefyd ei weld hefyd fel ffordd o barhau ag anghydraddoldeb a gwahaniaethu. 

Nid yw porthgadw diwylliannol bob amser yn fwriadol. Yn aml mae'n gallu bod yn ganlyniad i ragfarn anymwybodol neu fwriadau da. Er enghraifft - cydymffurfio â normau neu safonau mae un grŵp yn eu hystyried yn arfer cyffredin neu orau. 

Gall porthgadw diwylliannol fod ar sawl ffurf, megis: 
* Gwadu mynediad i bobl i sefydliadau diwylliannol
* Ei gwneud yn anodd i bobl ddysgu am arferion diwylliannol neu gymryd rhan  
* Defnyddio iaith neu symbolau sy'n unigryw i ddiwylliant penodol
* Atgyfnerthu stereoteipiau am ddiwylliannau penodol.

Er enghraifft mae’r modd mae diwydiant ffilmiau Hollywood yn seilio eu cynnyrch i apelio i’r gynulleidfa ehangach posibl ond fel canlyniad yn peidio cynnwys amrywiaeth ddiwylliannol neu ethnig wedi cael ei alw’n borthgadw.

Mae’r term hefyd wedi cael ei ddefnyddio i ddisgrifio sut mae merched yn gallu cael eu heithrio o gyfleoedd ym meysydd fel gwyddoniaeth neu dechnoleg.

Mae’r arferiad o ddisgwyl neu fynnu fersiwn neu safon iaith benodol hefyd yn gallu cael ei gyfrif fel porthgadw diwylliannol. (Gweler: Purdeb ieithyddol) 
  
## Cyfeiriadau 
Categori:Hiliaeth
Categori:Cymdeithaseg
Categori:Rhagfarnau
Bochum

Dinas yn nhalaith ffederal Nordrhein-Westfalen yng ngorllewin yr Almaen yw **Bochum**. Saif yng nghanol ardal y Ruhr, ardal drefol fwyaf yr Almaen, rhwng Afon Ruhr i'r de ac Afon Emscher i'r gogledd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 362,286.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Y Gymdeithas Lenyddol Frenhinol

Cymdeithas ddysgedig i lenorion ac elusen er hyrwyddo llenyddiaeth yn y Deyrnas Unedig yw'r **Gymdeithas Lenyddol Frenhinol** (, **RSL**). Lleolir ei phencadlys yn Somerset House, Dinas Westminster, yn Llundain.

Sefydlwyd y Gymdeithas Lenyddol Frenhinol ym 1820 gan y Brenin Siôr IV, ar gynnig Thomas Burgess, Esgob Tyddewi,  i "wobrwyo haeddiant llenyddol ac ennyn dawn lenyddol". Rhoddwyd swm o 1,100&nbsp;gini yn nawdd cychwynnol gan y brenin i'r gymdeithas newydd: y rhan fwyaf i'w rhoi yn bensiwn o gant gini'r un i ddeng Aelod Brenhinol, a'r cant yn weddill yn wobr am draethawd. Ymhlith y ddeng aelod cyntaf oedd yr economegydd Thomas Malthus a'r bardd Samuel Taylor Coleridge. Cyhoeddwyd erthyglau a thrafodion yr RSL (*Transactions*) yn rheolaidd hyd at ohirio'r rheiny yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Ailgychwynnwyd y gyfres ym 1921, dan yr enw *Essays by Divers Hands*.

Mae gan yr RSL ryw 600 o Gymrodorion etholedig. Yn ogystal, dewisir Cymrodorion Anrhydeddus o ddiwydiant cyhoeddi a chylchoedd llenyddol y Deyrnas Unedig, gan gynnwys cyhoeddwyr, asiantau, llyfrgellwyr, a gwerthwyr llyfrau. Ers 1961, rhoddir y teitl Cydymaith i lenorion amlwg yn yr iaith Saesneg. Y saith Cydymaith cyfredol yw Syr Michael Holroyd, Michael Frayn, Margaret Atwood, Anita Desai, Kazuo Ishiguro, Philip Pullman, a Colin Thubron. Mae aelodaeth gyffredin yr RSL yn agored i bawb, am dâl blynyddol. Mae'r RSL yn noddi darlleniadau a darlithoedd, yn cynnig gwobrwyon (gan gynnwys Medal Benson a Gwobr Stori Fer V. S. Pritchett), ac yn ymgyrchu ar faterion o ddiddordeb i lenorion.

## Gweler hefyd 
* PEN Rhyngwladol

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Isabel Quigly, *The Royal Society of Literature: A Portrait* (Llundain: Royal Society of Literature, 2000).

## Dolen allanol 
*  

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Llenyddol Brenhinol
Brenhinol
Llenyddol Brenhinol
Categori:Elusennau
Categori:Llenyddiaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1820
Categori:Sefydliadau a leolir yn Llundain
Categori:Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Awdurdodaeth (cyfraith)

Yr awdurdod neu rym  cyfansoddiadol sydd gan endid cyfreithiol i weithredu cyfiawnder yw **awdurdodaeth**. Gall y term gyfeirio yn gysyniadol at rym y farnwriaeth neu adran benodol ohonni (er enghraifft, awdurdodaeth apeliadau neu awdurdodaeth ddiannod); at y diriogaeth sydd dan awdurdod llys neu drefn gyfreithiol benodol (er enghraifft, Cymru a Lloegr ydy awdurdodaeth cyfraith Lloegr); neu at y diriogaeth sydd yn ddarostyngedig i'r ddeddfwriaeth a gaiff ei phasio gan senedd, cynulliad neu ddeddfwrfa arall. Mae'r drydedd ystyr ynglwm wrth gysyniad sofraniaeth.

## Cyfraith ryngwladol 
Yng nghyd-destun y gyfraith ryngwladol, gweithredir awdurdodaeth ar sail pump egwyddor:
# egwyddor tiriogaeth, sydd yn cydnabod awdurdodaeth y wladwriaeth dros y diriogaeth lle digwyddodd y trosedd, heb ystyried cenedligrwydd y troseddwr;
# egwyddor cenedligrwydd, sydd yn cydnabod awdurdodaeth y wladwriaeth dros ei dinasyddion, hyd yn oed os ydynt yn troseddu o fewn ffiniau gwladwriaeth arall;
# yr egwyddor amddiffynnol, sydd yn dal bod gan y wladwriaeth yr hawl i weithredu ei hawdurdodaeth mewn pob achos pan bo ei diogelwch cenedlaethol dan fygythiad;
# egwyddor y bersonoliaeth oddefol, sydd yn hawlio awdurdodaeth gan wladwriaeth os troseddir yn erbyn un o'i dinasyddion, heb ystyried y diriogaeth lle digwyddodd y trosedd na chenedligrwydd y troseddwr; ac
# yr egwyddor fyd-eang, pan bo'r cyhuddedig wedi troseddu yn erbyn rheol *jus cogens* (hynny yw, trosedd yn erbyn dynoliaeth) ac felly caiff pa bynnag trefn gyfreithiol sydd yn dal y troseddwr honedig ei erlyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awdurdod
Categori:Barnwriaethau
Categori:Geirfa'r gyfraith
Melungeon

Enw ar grŵp ethnig, neu sawl grŵp ethnig, amlhiliol yn rhanbarth Appalachia yn ne-ddwyrain Unol Daleithiau America yw **Melungeon** sydd yn disgyn o Ewropeaid, Americanwyr Brodorol, ac Affricanwyr. Yn hanesyddol, cysylltir yr enw â chymunedau yn ardal Cumberland Gap yng nghanolbarth Mynyddoedd Appalachia, yn nwyrain Tennessee, de-orllewin Virginia, a dwyrain Kentucky.

Maent yn byw yn ardaloedd anghysbellaf a thlotaf Appalachia, ar drumiau trymion anhygyrch y mynyddoedd. Nodweddir y Melungeon gan bryd a golwg sydd yn wahanol iawn i'w cymdogion yn Appalachia, sydd yn disgyn yn bennaf o Saeson, Gwyddelod, Albanwyr, Cymry, a Sgot-Wyddelod. Yn gyffredinol, mae ganddynt lygaid glas, gwallt golau neu frown, a chyrff tenau, yn debyg i genhedloedd Gogledd Ewrop, ond gyda chroen tywyll. Mae rhai ohonynt yn edrych yn debyg iawn i genhedloedd y Môr Canoldir: gwallt tywyll a syth, a chroen melynfrown. Mae gan nifer ohonynt esgyrn uchel i'w bochau, yn debyg i'r Americanwyr Brodorol. Mae enwau teuluoedd y Melungeon, er enghraifft Brogan, Collins, a Mullins, fel arfer yn tarddu o wledydd Prydain ac Iwerddon. Mae ambell nodwedd genetig yn gyffredin ymhlith y Melungeon, gan gynnwys chwydd ar gefn y pen, ac amlfyseddogrwydd.

Mae union darddiad y bobloedd Melungeon yn ansicr. Y gred gyffredinol ymhlith ysgolheigion yw mae grwpiau teir-hiliol ydynt, yn disgyn o Ewropeaid gwynion, Affricanwyr duon, ac "Indiaid Cochion" (yn benodol, llwyth y Tsierocî). Ceir sawl traddodiad lleol a choel liwgar sydd yn honni tarddiad penodol, annisgwyliedig: Tyrciaid o'r Ymerodraeth Otomanaidd, fforwyr Portiwgalaidd, neu hyd yn oed y setlwyr coll o Wladfa Roanoke. Yn ystod oes Jim Crow yn y taleithiau deheuol, cawsant eu hystyried fel arfer yn dduon, ac felly yn dioddef arwahanu.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Melungeon Heritage Association, Gwefan swyddogol

Categori:Appalachia
Categori:Grwpiau ethnig yn yr Unol Daleithiau
Hawliau LHDT yn Wganda

Ni chydnabyddir hawliau pobl lesbiaidd, hoyw, deurywiol, a thrawsryweddol (LHDT) yn Wganda.

Yn Rhagfyr 2013 pasiwyd deddf gan senedd Wganda i gosbi cyfunrywioldeb yn llym, gan gynnwys carchar am oes am "gyfunrywioldeb difrifolach", sydd yn cynnwys cyfathrach gyfunrywiol gan unigolyn sydd yn HIV-positif, cyfathrach gyfunrywiol gyda pherson o dan 18 oed neu gyda pherson anabl, ac achosion niferus o gyfunrywioldeb. Dirymwyd y ddeddf yn sgil dyfarniad gan lys cyfansoddiadol Wganda yn Awst 2014, am iddi gael ei phasio heb gworwm yn y senedd.

Ym Mawrth 2023 pasiwyd deddf gan senedd Wganda i anghyfreithloni uniaethu'n LHDT, cyfathrach rywiol rhwng dau berson o'r un ryw, hyrwyddo ac annog cyfunrywioldeb, a chynllwynio i gyfathrachu'n gyfunrywiol. Cosbir y troseddau hyn yn llym, gan gynnwys y gosb eithaf am gyfunrywioldeb difrifolach a charchar am oes am gyfathrach gyfunrywiol. Yn ôl y sefydliad anllywodraethol Human Rights Watch, hon yw'r gyfraith gyntaf yn y byd i wneud hunaniaeth LHDT yn drosedd ynddi ei hun. Daeth y Ddeddf Wrth-Gyfunrywioldeb, gyda mân newidiadau, i rym wedi i'r Arlywydd Yoweri Museveni ei harwyddo ym Mai 2023.

### Tabl hawliau  
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
**Ugandan media, politicians campaign against homosexuality* Carolyn Dunn, CBC News, diweddarwyd 26 Tach 2010.
**Anti-Gay Fervor in Uganda Tied to Right-Wing US Evangelicals* – adroddiad fideo gan *Democracy Now!*
*Exporting Homophobia: American far-right conservative churches establish influence on anti-gay policy in Africa *Gay Ugandans face daily fear for their lives* (Boise Weekly Feature – 8 Medi 2010)

LHDT
Wganda
Wganda
Categori:LHDT yn Wganda
Virginia Zeani

Cantores opera o Rwmania oedd **Virginia Zeani**, Commendatore OMRI (ganwyd **Virginia Zehan** ; 21 Hydref 1925 &ndash; 20 Mawrth 2023). Canodd rolau soprano yn nhai opera Ewrop a Gogledd America.

Cafodd Zeani ei geni ym mhentref Solovăstru yn Transylvania. Dywedodd hi fod cerddoriaeth wedi "mynd i mewn i'w henaid" ar ôl clywed band o sipsiwn yn chwarae hora. Daeth yn benderfynol o fod yn gantores opera ar ôl clywed perfformiad o *Madama Butterfly*. 

Gwnaeth Zeani ei ymddangosiad proffesiynol cyntaf ym 1948 fel Violetta yn *La traviata*, a fyddai'n dod yn un o'i phrif rolau. Perfformiodd y rôl 'ma dros 640 o weithiau. 

Gwnaethpwyd Zeani yn Gadlywydd Urdd Teilyngdod Gweriniaeth Eidalaidd yn 1965. Yn ei mamwlad Rwmania derbyniodd Addurniad Brenhinol Nihil Sine Deo yn 2011. Cafodd ei gwneud yn Farchog Urdd Seren Rwmania yn 2016. Enillodd Gwobr Puccini o Ŵyl Fondazione Pucciniano ym 1992. 

Bu farw Zeani yn Fflorida, UDA, yn 97 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Cantorion o Rwmania
Aderyn eliffant

Mae **adar eliffant** yn aelodau o'r teulu diflanedig ***Aepyornithidae***, sy'n cynnwys adar heb hedfan a fu unwaith yn byw ar ynys Madagasgar. Credir eu bod wedi diflannu tua 1000-1200 CE, yn ôl pob tebyg o ganlyniad i weithgarwch dynol. Roedd adar eliffant yn cynnwys y genera *Mullerornis*, *Vorombe* ac *Aepyornis*. Tra eu bod yn agos yn ddaearyddol at yr estrys, eu perthnasau byw agosaf yw ciwi (a geir yn Seland Newydd yn unig), sy'n awgrymu nad oedd cyfraddau'n arallgyfeirio trwy ficeriaeth yn ystod chwalfa Gondwana ond yn hytrach wedi esblygu o gyndeidiau a wasgarodd yn fwy diweddar trwy hedfan.

## Cyfeiriadau
Categori:Adar
Categori:Anifeiliaid a ddifodwyd
Connor Morgans

Cyflwynydd a chynhyrchydd o Gymru yw **Connor Morgans** (ganwyd 26 Tachwedd 1999). Mae'n gweithio ar draws radio a phodlediadau, ac yn darlledu ar Radio Cardiff ar hyn o bryd.

## Bywyd cynnar 
Cafodd Morgans ei eni yn Abertawe a'i fagu ym Mhencoed.

## Gyrfa 
O 2022 ymlaen roedd Morgans yn cyflwyno'r rhaglen frecwast penwythnos i Radio Cardiff ar y sîn gerddoriaeth gyfredol yng Nghymru, gan chwarae caneuon gan artistiaid sy'n dod i'r amlwg.

Cyflwynodd Morgans ar orsaf Bridgend's Hospital Radio cyn hynny, gan ennill gwobr aur am y Cyflwynydd Gwrywaidd Gorau yn y HBA UK Awards yn 2022.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* *Wake Up to the Weekend*  (Radio Cardiff)
* Connor Morgans ar Instagram

Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pobl o Abertawe
Gwyddorau dynol

Enw ar grŵp o ddisgyblaethau academaidd sydd yn astudio amrywiol agweddau ar gymdeithas ac ymddygiad dynol yw'r **gwyddorau dynol**. Maent yn cynnwys meysydd fel anthropoleg, seicoleg, cymdeithaseg, gwyddor gwleidyddiaeth, hanes, ieithyddiaeth, ac economeg.

Mae pob un o'r disgyblaethau hyn yn canolbwyntio ar agwedd wahanol ar fywyd dynol, ond maent i gyd yn rhannu'r nod cyffredin o ddeall ymddygiad, diwylliant, a threfn gymdeithasol bodau dynol. Er enghraifft, mae anthropoleg yn astudio esblygiad cymdeithasau a diwylliannau dynol, tra bod seicoleg yn archwilio gweithrediadau meddwl ac ymddygiad dynol.

Mae'r gwyddorau dynol hefyd yn aml yn ymgysylltu ag amrywiaeth o ddisgyblaethau academaidd eraill, fel bioleg, niwrowyddoniaeth, ac athroniaeth. Gyda'i gilydd, mae'r meysydd hyn yn darparu dealltwriaeth eang ac amrywiol o natur ddynol a chymdeithas, a gall eu cyfraniadau lywio penderfyniadau polisi ac arwain newid cymdeithasol.

Datblygodd y syniad o "wyddoniaeth ddynol" yn ystod yr Oleuedigaeth gan feddylwyr megis Montesquieu a David Hume, er i athronwyr ac ysgolheigion eraill y cyfnod, er enghraifft Diderot, beidio â gwahaniaethu rhwng gwyddoniaeth naturiol a gwyddoniaeth ddynol, foesol neu gymdeithasol.

## Gweler hefyd 
* Dyniaethau
* Gwyddorau cymdeithas

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwyddorau cymdeithas
Niwrowyddoniaeth

Astudiaeth wyddonol sydd yn ymwneud â strwythurau, swyddogaethau, ac anhwylderau'r system nerfol (yr ymennydd, llinyn yr asgwrn cefn, a'r system nerfol berifferol) yw **niwrowyddoniaeth**. Maes amlddisgyblaethol ydyw sydd yn cyfuno ffisioleg, anatomeg, bioleg foleciwlaidd, bioleg datblygiad, sytoleg, seicoleg, ffiseg, cyfrifiadureg, cemeg, meddygaeth, ystadegaeth, a modelu mathemategol er mwyn deall priodweddau niwronau, celloedd glial, a chylchedau niwral. Niwrowyddoniaeth ydy un o'r prif meysydd sydd yn mynd i'r afael â sylfeini biolegol dysgu, cof, ymddygiad, canfyddiad, ac ymwybyddiaeth.

Yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g, gwyddonwyr megis Santiago Ramón y Cajal a Camillo Golgi oedd y cyntaf i ddefnyddio technegau staenio i astudio strwythur niwronau unigol a'r cysylltiadau rhyngddynt, gan osod sylfaen i niwrowyddoniaeth gellog a moleciwlaidd. Yn sgil y chwyldro electroneg, dyfeisiwyd dulliau cyfrifiadurol o astudio'r ymennydd, gan gynnwys electroenceffalograffeg (EEG) a thomograffeg allyrru positronau (PET). Gyda'r dechnoleg hon, galluogid i wyddonwyr archwilio gweithgareddau'r ymennydd mewn amser real. Yn y degawdau diweddar, mae amrediad y ddisgyblaeth wedi ehangu i gynnwys is-feysydd newydd megis niwrowyddoniaeth wybyddol, niwrowyddoniaeth gyfrifiadol, a niwrofoeseg, ac i fenthyg o ddatblygiadau ym mheirianneg genetig ac optogeneteg. Defnyddir nifer o dechnegau gan niwrowyddonwyr i astudio niwronau unigol ar lefelau moleciwlaidd a chellog, ac i ddelweddu tasgau synhwyraidd, echddygol, a gwybyddol yn yr ymennydd.

Mae datblygiadau yn niwrowyddoniaeth wedi arwain at ddealltwriaeth well o'r mecanweithiau sydd yn sail i swyddogaethau'r ymennydd, yn ogystal â datblygu therapïau newydd ar gyfer anhwylderau niwrolegol a seiciatrig. Mae gan niwrowyddoniaeth hefyd oblygiadau eang ar gyfer cymdeithas, gan gynnwys cwestiynau moesegol ynglŷn ag ymyrru â'r ymennydd a'r system nerfol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Cymdeithas Niwrowyddoniaeth Prydai - British Neuroscience Association (BNA)
* Ffederasiwn Cymdeithasau Niwrowyddoniaeth Ewrop

Categori:Is-feysydd bioleg
Categori:Meysydd rhyngddisgyblaethol
Saint Anne's on the Sea

Plwyf sifil yn  Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy '''Saint Anne's on the Sea'''. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Fylde. Mae'n cynnwys rhan orllewinol tref Lytham St Annes.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 27,784.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fylde
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerhirfryn
Clifton

Gallai **Clifton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Clifton, maestref yn ninas Bryste
* Clifton, pentref yn Cumbria
* Clifton, pentref yn Northumbria
* Clifton, pentref yn Swydd Bedford
* Clifton, pentref yn Swydd Derby
* Clifton, pentref yn Swydd Gaerhirfryn
* Clifton Maybank, pentref yn Dorset
* Clifton Reynes, pentref yn Swydd Buckingham
* Great Clifton, pentref yn Cumbria

### Unol Daleithiau America
* Clifton, Arizona, tref yn nhalaith Arizona
* Clifton, Idaho, dinas yn nhalaith Idaho
* Clifton, Maine, tref yn nhalaith Maine
* Clifton, New Jersey, tref yn nhalaith New Jersey
* Clifton, Tennessee, dinas yn nhalaith Tennessee
* Clifton, Texas, dinas yn nhalaith Texas
* Clifton, Virginia, tref yn nhalaith Virginia

----
Institutul Cultural Român

, Hwngari]]
]]
]]

Sefydlwyd yr **Institutul Cultural Român**, (**ICR**, Sefydliad Diwylliannol Rwmania) yn 2004. Sefydlwyd hi y fframwaith sefydliadol hŷn a ddarperir gan Sefydliad Diwylliannol Rwmania a chyn 1989 gan y Sefydliad Cysylltiadau Diwylliannol Dramor. Ers 2005 mae wedi mynd trwy ddatblygiad aruthrol sydd wedi gweld cynnydd cadarn yn nifer a gwasgariad daearyddol ei benodau, sydd bellach yn 18. Mae ei phencadlys yn y brifddinas, Bucharest.

Gan weithio ar y cyd â'r Weinyddiaeth Materion Tramor ac mewn partneriaeth â nifer o sefydliadau brodorol a thramor, mae presenoldeb Sefydliad Diwylliannol Rwmania wedi'i sefydlu'n gadarn yn Ewrop, Gogledd America, y Dwyrain Canol, a Tsieina gan ei fod wedi dod yn brif hyrwyddwr cysylltiadau diwylliannol rhyngwladol yn ecosystem gyhoeddus Rwmania. Mae'n rhan o rwydwaith o sefydliadau diwylliannol cenedlaethol yn yr Undeb Ewropeaidd, Mae'r sefydliad yn aelod o EUNIC.

Fel is-gwmni i Sefydliad Diwylliannol Rwmania, mae'r Ganolfan Astudiaethau Transylfanaidd yn Cluj-Napoca yn canolbwyntio ei gweithgaredd ar fater Transylfania.

Dros y degawdau mae'r sefydliad wedi bod mewn sawl helbul. Cafwyd beirniadaeth o'r sefydliad gan  enillydd Gwobr Nobel, Herta Müller yn beirniadu ei fod yn rhy ddibynnol ar lywodraeth Rwmania.

## Canolfannau rhyngwladol
Mae gan Sefydliad Diwylliannol Rwmania ganghennau mewn sawl gwlad ledled y byd:

* (Berlin)
* (Fienna)
* (Rhufain, Fenis)
* (Paris)
* (Brwsel)
* (Warsaw)
* (Budapest, Szeged) 
* (Tel Aviv)
* (Chișinău)
* (Lisbon)
* (Madrid)
* (Stockholm)
* (Llundain)
* (Prag)
* (Beijing)
* (Istanbul)
* (Efrog Newydd)

## Sefydliadau tebyg
Mae'r Institutul Culturla Român yn debyg i sawl sefydliad gan genedl wladwriaethau eraill er mwyn hyrwyddo diwylliant, iaith a buddion eu gwledydd. Y Basgwyr (gydag Etxepare Euskal Institutua) a'r Catalaniaid (gydag Institut Ramon Llull) yw'r unig ddau genedl ddi-wladwriaeth sydd â sefydliad mor soffistigedig a strategol. Hyd yma, nid yw Cymru wedi gweld yn dda i sefydlu asiantaeth debyg.

## Gweler hefyd
* Rhestr o sefydliadau hyrwyddo iaith a diwylliant ryngwladol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Institul Cultural Român
* *Romania Culturlala* (cyhoeddiad ar-lein yr ICR)

Categori:Diwylliant Rwmania
Categori:Diwylliant Rwmania
Categori:Rwmaneg
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Marion County, Oregon

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q495414;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd Oregon
Abaqa Khan

Teyrn Mongolaidd oedd **Abaqa Khan** (27 Chwefror 1234 – 4 Ebrill 1282) a deyrnasai yn ail chan yr Ilchanaeth o 1265 hyd at ei farwolaeth. Efe oedd mab hynaf ac olynydd Hulagu Khan, sefydlwr yr Ilchanaeth ac un o wyrion Genghis Khan.

Ganed Abaqa ym Mongolia yn fab i Hulagu, mab Tolui. Yn sgil buddugoliaethau Hulagu yng Ngorllewin Asia, a sefydlu'r Ilchanaeth ym 1256, penodwyd Abaqa yn llywodraethwr Tyrcestan. Wedi marwolaeth Hulagu ar 8 Chwefror 1265, gwasanaethodd Abaqa yn ilchan am bum mlynedd a hanner cyn iddo gael ei ethol i'r swydd yn ffurfiol ar 26 Tachwedd 1270. Mae'n debyg i Abaqa gadw at ffydd Fwdhaidd ei lwyth, ac yn ôl yr arfer Fongolaidd fe gafodd nifer o wragedd, gan gynnwys ei khatun (cydweddog) Buluqhan a'r despina-khatun Maria Palaiologina, merch anghyfreithlon yr Ymerawdwr Bysantaidd Mihangel VIII Palaiologos. Er na chafodd ei fedyddio, bu Abaqa yn gefnogol iawn i Gristnogaeth, ac ymddengys y groes a ffurfeb Gristnogol ar ddarnau arian o'i deyrnasiad.

Ymhlith ei blant oedd dau fab a fyddai'n esgyn i'r chanaeth, Arghun (teyrnasai 1284–91) a Geikhatu (t. 1291–95). Bu farw Abaqa yn 48 oed, a fe'i olynwyd yn chan gan ei frawd iau, Ahmad Tegüder (t. 1282–84).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1234
Categori:Marwolaethau 1282
Categori:Mongolwyr
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Baden-Baden

Tref sba yng ngorllewin talaith Baden-Württemberg yn yr Almaen yw **Baden-Baden**. Saif ar ffin ogledd-orllewinol cadwyn mynyddoedd y Fforest Ddu ar Afon Oos, tua 6 milltir (10&nbsp;km) i'r dwyrain o Afon Rhein sy'n ffurfio'r ffin â Ffrainc, a 25 milltir (40&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o Strasbwrg, Ffrainc.

## Oriel luniau 

Baden-Baden-vom Merkurgipfel-42-Lichtental-Lutherkirche-Baeren-2021-gje.jpg
Baden-Baden-Stiftskirche-26-Friedrichsbad-Winterjasmin-gje.jpg
Baden-Baden-Festspielhaus-Alter Bahnhof-06-Infokasten-gje.jpg
Baden-Baden-Kurhaus-Casino-60-gje.jpg
Baden-Baden-Trinkhalle-innen-Totale4-gje.jpg
Baden-Baden-Friedrichsbad-24-Nordost-Dernfeldstaffeln-gje.jpg
Baden-Baden-Jesuitenplatz-30-Loewenbraeu-2021-gje.jpg
Baden-Baden-Atlantic Parkhotel-01-gje.jpg
Baden-Baden-Augustaplatz-34-Fontaene-gje.jpg
Baden-Baden-Muscheltraeger-Brunnen-04-Bismarckplatz-2021-gje.jpg
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-138-Blaustern-LA8-2006-gje.jpg
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-314-2005-gje.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg

Categori:Trefi'r Almaen
Fframwaith Cyfeirio Ewropeaidd Cyffredin ar gyfer Ieithoedd

**Fframwaith Cyfeirio Ewropeaidd Cyffredin ar gyfer Ieithoedd** (arddelir yr enw Saesneg, **Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment**, a'r talfyriad **CEFR** yn gyffredin ar draws ieithoedd) yw llinyn mesur hyfedredd iaith a lefel y wybodaeth am iaith dramor mewn dosbarthiad penodol, h.y. y gallu i siarad, gwrando, darllen, ac ysgrifennu. Prif amcan y CEFR yw darparu dulliau dysgu ac asesu sy'n gymwys i holl ieithoedd Ewrop.

Ers 2024, mae fersiynau "lleol" o'r CEFR yn bodoli yn Japan, Fietnam, Gwlad Thai, Malaysia, Mecsico, a Chanada. Er enghraifft, mae Llywodraeth Malaysia o'r farn fod "y CEFR yn feincnod credadwy a phriodol er mwyn asesu safonau Saesneg ym Malaysia."

## Cymraeg
Mae'r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol dysgu Cymraeg yn defnyddio y CEFR ar gyfer asesu sgiliau gwrando, siarad, darllen, ysgrifennu Cymraeg, ac yn ystyried y CEFR yn "llwybr clir i ddysgu Cymraeg."

Mae'r Ganolfan yn cynnig cyrsiau sydd wedi'u halinio â'r CEFR fel a ganlyn:

## Arsylwi ac Arholi Rhuglder Iaith
Mewn sawl gwlad neu ar gyfer sawl cymuned ieithyddol bydd sefydliad ddiwylliannol yn gyfrifol am redeg arholiadau a gosod safon dysgu iaith fel ail iaith. Er enghraifft, bydd Goethe-Institut yn gyfrifol am yr Almaeneg, y Istituto Italiano di Cultura ar gyfer Eidaleg a Canolfan yr iaith Roeg ar gyfer Groegeg.

## Tabl CEFR Dysgu iaith
Mae'r CEFR yn rhannu dysgwyr yn dair adran eang y gellir eu rhannu ymhellach yn ddwy lefel; ar gyfer pob lefel, mae'n disgrifio'r hyn y mae dysgwr i fod i allu ei wneud mewn darllen, gwrando, siarad, ac ysgrifennu. Mae'r tabl canlynol yn dangos y lefelau hyn, sy'n ddisgrifiadau oddi wrth y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol. Dyma bellach yw'r canllaw mesur rhuglder iaith ar gyfer Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025.

Roedd hyn ar sail cynigion y Papur Gwyn 7 Bil Addysg Gymraeg lle roddwyd amlinelliad o gostau ac effeithiau y Bil. Yno o nodwyd CEFR mewn cyd-destun strategaeth miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050 lle, "Gosod dyletswydd ar awdurdodau lleol i weithio tuag at wireddu deilliant ieithyddol ar ddiwedd addysg statudol erbyn 2050, sef pob disgybl yn gallu siarad Cymraeg yn hyderus, a hynny fel isafswm ar lefel sy’n gyfystyr â B2 Fframwaith Cyfeirio Cyffredin Ewrop ar gyfer Ieithoedd (CEFR)."

## Gweler hefyd
* Trochi iaith

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cyfres Cymwysterau Cymraeg i Oedolion gwefan Cyd-bwyllgor Addysg Cymru
* Gwefan Dysgu Cymraeg (i oedolion)

Categori:Addysg
Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Iaith
Categori:Ieithyddiaeth
Instituto Caro y Cuervo

Mae **Instituto Caro y Cuervo** (*Sefydliad Caro a Cuervo*) yn ganolfan ar gyfer astudiaethau uwch sy'n arbenigo mewn ieithyddiaeth, ieitheg a llenyddiaeth Castileg sydd wedi'i lleoli yn hen ganolfan hanesyddol Bogota, Colombia.

Mae'n endid sy'n gysylltiedig â'r Weinyddiaeth Ddiwylliant Colombia a'i phrif amcan yw meithrin ymchwil wyddonol ym meysydd ieithyddiaeth, ieitheg, llenyddiaeth, y dyniaethau a hanes diwylliant Colombia. Mae'n cynnig ac yn gweithredu polisïau i ddogfennu, atgyfnerthu a chyfoethogi treftadaeth ieithyddol y genedl, y mae’n datblygu ymchwil ar ei chyfer yn y meysydd a ganlyn: Ieithoedd mewn Cysylltiad, Ieithoedd Brodorol a Chraidd, Llenyddiaeth Colombia a Sbaenaidd-Americanaidd, Dadansoddi Disgwrs, meddylwyr y 19g, Llafaredd ac Ysgrifennu.

## Amcanion
]]
 yn ddyn ifanc]]
Pwrpas Stiwt Caro y Cuervo yw hybu a datblygu ymchwil, addysgu, cynghori a lledaenu ieithoedd y diriogaeth genedlaethol a’u llenyddiaeth, gyda golwg ar gryfhau eu defnydd a’u cydnabyddiaeth yn seiliedig ar eu bri cymdeithasol a’u gwerth esthetig . I'r perwyl hwn, mae'r ICC yn cynghori Talaith Colombia ac yn cyfrannu at ddatblygu polisïau ar gyfer cryfhau a chadw treftadaeth anniriaethol y genedl.

Yn yr un modd, mae'n cadw, yn llunio, yn cyhoeddi ac yn dosbarthu dogfennau ysgrifenedig a chlyweledol, yn ogystal ag elfennau o dreftadaeth faterol, i gyfrannu at gadwraeth hanes diwylliant Colombia (Erthygl 4, Cytundeb 002 o 2010)..

## Hanesydd
Sefydlwyd y stiwt yn 1942 gan lywodraeth Colombia. Mae wedi'i henwi ar ôl dau ieithydd Colombia, cyn-Arlywydd Colombia Miguel Antonio Caro a Rufino José Cuervo. Mae'r sefydliad wedi'i leoli ym man geni Rufino José Cuervo.

Mae Sefydliad Caro y Cuervo wedi ennill nifer o wobrau a gwobrau rhyngwladol mawr am ei waith, gan gynnwys Gwobr fawreddog Tywysog Asturias am y gwaith *Diccionario de construcción y régimen de la lengua castellana*.

## Sefydliadau tebyg
Mae Instituto Caro y Cuervo yn debyg i sawl sefydliad gan genedl wladwriaethau eraill er mwyn hyrwyddo diwylliant, iaith a buddion eu gwledydd. Y Basgwyr (gydag Etxepare Euskal Institutua) a'r Catalaniaid (gydag Institut Ramon Llull) yw'r unig ddau genedl ddi-wladwriaeth sydd â sefydliad mor soffistigedig a strategol. Hyd yma, nid yw Cymru wedi gweld yn dda i sefydlu asiantaeth debyg.

## Gweler hefyd
* Rhestr o sefydliadau hyrwyddo iaith a diwylliant ryngwladol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 
* Fundació Príncep d'Astúries, Príncep d'Astúries de Comunicació y Humanitats 1999 

Categori:Colombia
Categori:Diwylliant Colombia
Categori:Sbaeneg
Categori:Sefydliadau 1942
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Humza Yousaf

Gwleidydd o'r Alban yw **Humza Haroon Yousaf** (/ˈhʌmzə ˈjʊsəf/; ganwyd 7 Ebrill 1985) a fu'n Brif Weinidog yr Alban ac arweinydd y Blaid Genedlaethol yr Alban (neu'r SNP) rhwng Mawrth 2023 a 2024. Yn 37 mlwydd oed ef oedd yr ieuengaf i arwain senedd yr Alban.

Cafodd ei eni yn Glasgow, yn fab i deulu Pacistanaidd. 

## Gyrfa 
Bu'n Ysgrifennydd Iechyd yr Alban. Ar 27 Mawrth 2023, yn yr etholiad am arweinydd yr SNP fe drechodd yr Ysgrifennydd Cyllid Kate Forbes, gyda 52% i 48%. Llongyfarchwyd Yousaf gan Adam Price a Liz Saville Roberts o Blaid Cymru.

Yn Ebrill 2024 daeth a chytundeb Lywodraeth SNP â’r Blaid Werdd i ben. Yn dilyn hyn nid oedd ganddo ddigon o gefnogaethu i barhau fel Prif Weinidog. Er ei fod wedi ceisio ennill cefnogaeth o bleidiau eraill, roedd disgwyl iddo wynebu pleidlais o ddiffyg hyder. O'r herwydd, ar 29 Mawrth 2024, ymddiswyddodd fel arweinydd yr SNP a Phrif Weinidog.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd yr Alban
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Gwleidyddion o'r Alban
Categori:Pobl o Glasgow
Categori:Prif Weinidogion yr Alban
Cystadleuaeth Cân Eurovision 2020

Bwriadwyd **Cystadleuaeth Cân Eurovision 2020** fod yn 65ain Cystadleuaeth Cân Eurovision. Fodd bynnag, gohiriwyd y gystadleuaeth yn 2020 oherwydd y cyfyngiadau a gyflwynwyd ar draws Ewrop yn sgîl Pandemig COVID-19.

## Cyfeiriadau
2020
Categori:2020 yn Ewrop
Trawsieithu

**Trawsieithu** ydy'r proses yn y byd addysg o ddefnyddio mwy nag un iaith o fewn gwers ddosbarth. 

Mae’r term hefyd yn ddisgrifio sut mae pobl ddwyieithog yn defnyddio eu gallu ieithyddol i wneud synnwyr ac ymateb i’r byd o'u cwmpas.

Mae'n trawsieithu’n seiliedig ar syniad François Grosjean nad yw pobl ddwyieithog yn ddau berson uniaith mewn un. 

Bathwyd y term “trawsieithu” yn yr 1980au gan Cen Williams, Prifysgol Bangor (Saesneg: *Translanguaging*) i ddisgrifio’r arfer o ddefnyddio dwy iaith yn yr un wers, yn wahanol i lawer o ddulliau blaenorol o addysg ddwyieithog oedd yn ceisio gwahanu ieithoedd fesul dosbarth, amser, neu ddiwrnod.

Daeth trawsieithu fel ffocws astudiaeth i'r amlwg gyntaf ym Mhrifysgol Bangor yn yr 1980au. Roedd Williams a'i gydweithwyr yn ymchwilio i strategaethau o ddefnyddio'r Gymraeg a'r Saesneg yn yr un wers.

Ceir cyfeirlyfr ar drawsieithu ar wefan Llywodraeth Cymru, *Trawsieithu yn y dosbarth: cyfeirlyfr cyflym i addysgwyr*.

## Gweler hefyd
* Trawsgreu - cyfieithu marchnata a hysbysebu
* Newid cod - defnyddio dwy iaith gyda'i gilydd yn yr un sgwrs
* Diglosia - newid o'r naill iaith i'r llall yn ôl y sefyllfa
* Cywair Iaith - amrywiaethau yr un iaith yn ôl y cyd-destunau

## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Termau iaith
Categori:Addysg
Categori:Prifysgol Bangor
Haruko Fujita

Pianydd o Japan oedd **Fujita Haruko** (藤田晴子; 25 Chwefror 1918 – 20 Hydref 2001).  Ar ôl y Rhyfel y Môr Tawel rodd o gerddoriaeth i gyfreitheg, gan ddod yn un o'r myfyrwyr benywaidd cyntaf i gofrestru ynddi Prifysgol Tokyo. 

Cafodd Fujita ei geni yn Tokyo; cyfreithiwr rhyngwladol oedd ei thad. Ym 1923 symudodd hi a'i theulu i Leipzig, yr Almaen, lle daeth yn rhugl yn yr Almaeneg.  

Ym 1930 dechreuodd Fujita astudio'r piano gyda Leo Sirota. Ym 1931 aeth ei thad yn sâl. Bu farw tad Fujita ym mis Mai 1945.

Dyfarnwyd Urdd y Trysor Cysegredig, 3ydd dosbarth, i Fujita ym 1988. Bu farw yn 83 oed. Yn 2009 agorwyd Amgueddfa Goffa Fujita Haruko yn Hachimantai, Iwate.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddorion o Japan
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Japaneg
Pasadena, Califfornia

Dinas yn Los Angeles County yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw ** Pasadena**. Saif 11 milltir (18&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o ganol ddinas Los Angeles.

bawd|canol|*ar y chwith:* leoliad Los Angeles County (*coch*) o fewn Califfornia;*ar y dde:* leoliad Pasadena (*coch*) o fewn Los Angeles County

Yng ôl Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 2020 roedd gan y ddinas boblogaeth o 138,679.

Mae Pasadena yn ganolfan ddiwylliannol bwysig, ac yn cynnal cystadleuaeth bêl-droed flynyddol Rose Bowl. Mae'n lleoliad nifer o amgueddfeydd, fel yr Amgueddfa Norton Simon.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* 

Categori:Dinasoedd Los Angeles County, Califfornia

Categori:Sefydliadau 1886
Palo Alto, Califfornia

Dinas yn Santa Clara County yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Palo Alto, Califfornia**. Mae'n un o brif ddinasoedd yn Nyffryn Silicon ac yn gartref i bencadlysoedd llawer o gwmnïau technoleg.

bawd|canol|*ar y chwith:* leoliad Santa Clara County (*coch*) o fewn Califfornia;*ar y dde:* leoliad Palo Alto (*coch*) o fewn Santa Clara County

Yng ôl Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 2020 roedd gan y ddinas boblogaeth o 68,724.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* 

Categori:Ardal Bae San Francisco
Categori:Dinasoedd Santa Clara County, Califfornia

Categori:Sefydliadau 1894
Ardal Gadwraeth Ffordd y Tylwyth Teg, Wrecsam

Ardal gadwraeth i'r de o ganol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Ardal Gadwraeth Ffordd y Tylwyth Teg** (Saesneg: *Fairy Road Conservation Area*).

## Lleoliad 
bawd|Stryt y Tylwyth Teg, Wrecsam - arwydd dwyieithog |chwith
Mae Ardal Gadwraeth Ffordd y Tylwyth Teg tua milltir i'r de o ganol Wrecsam,  rhwng Parc Bellevue ac Ysgol Gatholig ac Anglicanaidd Sant Joseff.

Calon yr ardal gadwraeth yw Ffordd y Tylwyth Teg, sy'n cysylltu Ffordd Rhiwabon â Ffordd Erddig. Mae ffiniau'r ardal yn rhedeg ar hyd Ffordd Rhiwabon, Ffordd y Tylwyth Teg, Ffordd Sonlli, Ffordd Caer y Bryn, Ffordd Percy, Stryt Trefor, Ffordd Erddig a Ffordd Wellington. *Fairy Oak Round Barrow*  ar Ffordd y Tylwyth Teg, a *Hillbury Round Barrow*  ar Ffordd Caer y Bryn.

Cafodd ardal Ffordd y Tylwyth Teg ei chynllunio yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg fel maestref breswyl ar gyfer Wrecsam.

Prif nodwedd arbennig yr ardal yw'r manylion Celf a Chrefft nodedig ar lawer o'r adeiladau.

Cafodd Ardal Gadwraeth Ffordd y Tylwyth Teg ei dynodi ym mis Awst 1975 a newidwyd ei ffin yn 1997. 
chwith|bawd|Tŷ Stafford

- Tŷ Stafford (*Stafford House*), sy'n sefyll ar 'ynys' wedi'i ffurfio gan Ffordd Erddig, Ffordd Sonlli a Ffordd y Tylwyth Teg. Adeiladwyd Tŷ Stafford yn 1876, yn ôl cynllun gan y pensaer E.A Ould (yn ôl pob tebyg) ar gyfer W.E Samuel. Mae'r tŷ’n enghraifft rhagorol o'r arddull Celf a Chrefft. Mae'n ffurfio grŵp gyda rhifau 5 a 7 Ffordd y Tylwyth Teg.  

- Rhifau 5 a 7, Ffordd y Tylwyth Teg. Adeiladwyd y tai yn 1881 fel pâr gan E.A Ould. Enw gwreiddiol Rhif 5 oedd *Fairy Mount*, ac mae tomen gladdu Oes yr Efydd yn bodoli o hyd yng ngardd y tŷ. 

- Rhif 9, Ffordd y Tylwyth Teg, a gafodd ei adeiladu yn ol pob tebyg tua 1880 gan E.A Ould. 

## Cyfeiriadau
Categori:Wrecsam
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Adwaith

Gall **adwaith** gyfeirio at:

## Cemeg a Ffiseg
* Adwaith (ffiseg), grym a gynhyrchwyd mewn gwrthwynebiad i rym arall
* Adwaith cadwyn, cyfres o adweithiau lle mae pob adwaith yn achosi adweithiau ychwanegol
* Adwaith cemegol, proses sy'n trawsnewid un grŵp o deunyddiau cemegol i un arall
* Adwaith cildroadwy, adwaith sy'n gweithio mewn dau gyfeiriad
* Adwaith ecsothermig, adwaith sy'n rhyddhau egni
* Adwaith endothermig, adwaith sy'n amsugno egni
* Adwaith Maillard, adwaith cemegol sy'n cynhyrchu blasau apelgar i fwyd wedi'i goginio
* Adwaith niwclear, proses lle mae niwclei atomig yn gwrthdaro i gynhyrchu niwclidau newydd
* Cyfradd adwaith, mesur pa mor gyflym mae adwaith yn digwydd

## Meddygaeth
* Adwaith alergaidd, adwaith anffafriol gan y corff i sylwedd penodol

## Eraill
*Adwaith, grŵp roc indie Cymraeg

----
De Caerlŷr (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Gaerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **De Caerlŷr** (Saesneg: *Leicester South*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

East Midlands - Leicester South constituency.svg|Etholaeth De Caerlŷr yn Nwyrain Canolbarth Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn bwrdeistrefol sirol yn 1974.

## Aelodau Seneddol 
* 1974: Tom Boardman (Ceidwadol)
* 1974–1983: Jim Marshall (Llafur)
* 1983–1987: Derek Spencer (Ceidwadol)
* 1987–2004: Jim Marshall (Llafur)
* 2004–2005: Parmjit Singh Gill (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2005–2011: Peter Soulsby (Llafur)
* 2011–2024: Jonathan Ashworth (Llafur-Cydweithredol)
* 2024–presennol: Shockat Adam (Annibynnwr)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Nwyrain Canolbarth Lloegr
Categori:Sefydliadau 1974
De Swydd Gaerlŷr (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Swydd Gaerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **De Swydd Caerlŷr** (Saesneg: *South Leicestershire*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

East Midlands - South Leicestershire constituency.svg|Etholaeth De Swydd Gaerlŷr yn Nwyrain Canolbarth Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn etholaeth sirol yn 2010.

## Aelodau Seneddol 
* 2010–2015: Andrew Robathan (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Alberto Costa (Ceidwadol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Nwyrain Canolbarth Lloegr
Categori:Sefydliadau 2010
Steradian

Y **steradian** (symbol: **sr**) yw'r uned ongl solet yn y System Ryngwladol o Unedau (SI). Fe'i defnyddir mewn geometreg tri dimensiwn, ac mae'n cyfateb i'r radian, a ddefnyddir i fesur onglau ar arwyneb lefel.

Gellir diffinio steradian fel yr ongl solet ar ganol sffêr sydd â radiws o 1 sy'n creu gan arwynebedd ar ei wyneb sydd â maint o 1. 

Mae'r ongl solet yn gysylltiedig â'r arwynebedd y mae'n ei dorri allan o sffêr:

\Omega = \frac{A}{r^2}\ \text{sr} 

lle 

*  yw'r ongl solet
*  yw'r arwynebedd ar wyneb y sffêr
*  yw radiws y sffêr
* sr yw'r uned, sef y steradian

bawd|canol

## Cyfeiriadau
Categori:Unedau deilliadol SI