Taxus baccata

Coeden fythwyrdd yw'r *Taxus baccata* (Enw Lladin) neu **Ywen Gyffredin**. Mae'n frodor o Ewrop, Gogledd Affrica a gogledd Iran lle mae bellach yn hynod o brin, ond sydd i'w gweld yn eitha cyffredin ym mynwentydd Cymru.

Mae'r ywen yn goeden sy'n tyfu'n araf ac yn byw i gryn oedran. Gall gyrraedd uchder o 12–20m. Ceir coed gwrywaidd a choed benywaidd, ac mae'r hedyn y tu mewn i'r aeron coch yn wenwynig. Ceir nifer sylweddol o goed yw yng Nghymru, yn bennaf mewn mynwentydd. Arferid defnyddio pren ywen ar gyfer y bwa hir. Credir fod yr ywen yn tyfu tua metr mewn canrif - o fesur o gwmpas ei bonyn.

## Dosbarthiad yng ngwledydd Prydain
Mae'r map ar y dde yn dangos ym mha siroedd y ceir o leiaf un ywen sydd dros 700 mlwydd oed. Po dwyllaf y lliw, y mwyaf o hen goed sydd yno e.e. ceir 45 ohonynt ym Mhowys, ac un yn unig yng Ngheredigion. Mae patrwm amlwg i'w weld, gyda Chernyw a Perth yn yr Alban yn eithriadau. Hyd yma, ni ellir dyddio'n union y coed hynaf, am nifer o resymau, ond y gred gyffredinol gan ysgolheigion yw fod yr hynaf ohonynt wedi'u plannu cyn i Gristnogaeth gyrraedd gwledydd Prydain. Cred rhai fod rhain mynd yn ôl i Oes yr Efydd.

bawd|270px|Map o siroedd gwledydd Prydain gan ddangos nifer y coed yw sydd dros 700 mlwydd oed, sydd yn fyw heddiw neu wedi'u cofnodi ond sydd bellach wedi diflannu neu wywo.

Ceir 100 o goed dros 700 mlwydd oed yng Nghymru, hynny yw, sydd yn mesur o leiaf 7 metr, 157 yn Lloegr a 2 yn yr Alban. Yn y tabl isod gellir gweld fod 10% o'r coed a gofnodwyd bellach wedi diflannu, a'r siroedd gwaethaf yw: Morgannwg, Swydd Efrog a Swydd Warwick. O ran niferoedd, y siroedd lle collwyd yfwyaf yw Gwlad yr Haf (23)  a Chain (20). Prin iawn yw'r coed hynafol yn yr Alban, ond yn eironig iawn yno, hefyd mae'r ywen mwyaf, sy'n 17.06m (56 tr) o'i chwmpas.

O ran cynefin, mae 67% (1,850) o goed yw i'w canfod mewn mynwentydd. Mae bron i 80% o'r coed yw (223) sydd wedi diflannu wedi tyfu mewn mynwentydd, sy'n awgrymu iddynt gael eu torri i lawr er mwyn cael rhagor o le i gladdu cyrff. Tair coeden yn unig a ddiflanodd o erddi neu coetiroedd nad oeddent yn gysylltiedig ag eglwysi.

## Coed yw nodedig yng Nghymru
Nododd Bevan-Jones yn 2002 fod cysylltiad amlwg rhwng cell y meudwy, neu seintiau cynnar â choed yw. Maint celloedd o'r fath fel arfer oedd tua 3m x 4m, a'r rheiny wedi'u gwneud o goed yn bennaf. Mae'r dystiolaeth archaeolegol ohonynt, felly'n brin iawn. Ceir sawl astudiaeth sy'n dangos fod yr eglwys o leiaf yr un oedran a'r coed yw e.e. Plwyf Dunsfold, Surrey (Chetan and Brueton, 1994).

### Coed dros 800 o flynyddoedd oed
*Sir Gaerfyrddin: Aberbranddu, Llanfihangel-ar-Arth, Llanycrwys ac Ystradffin   
*Ceredigion: Cenarth, Llandre, Llanfair Clydogau, Silian ac Ystrad Aeron  
*Conwy: Ffynnon Bedr, Gwytherin, Llangernyw a Llangwm 
*Sir Ddinbych: Cyffylliog, Llandrillo a Nantglyn   
*Sir Forgannwg: Pendeulwyn, Llanedeyrn, *St Brides-super-ely* a *St George`s-super-ely*  
*Gwynedd: Llanelltud, Llanycil, Llanymawddwy a Mallwyd
*Sir Fynwy: 14 gan gynnwys Betws Newydd, Llanfair Cilgedin (2) a Mamheilad 
*Powys: 41 coeden gan gynnwys Pencelli. Ceir mwy o goed yw hynafol ym Mhowys na'r un sir arall drwy wledydd Prydain.
*Wrecsam: Caer Alyn, Gresffordd, Owrtyn
* Ywen Llangernyw; credir ei bod tua 2,000 o flynyddoedd oed.
* Roedd coed yw eglwys Owrtyn yn un o Saith Rhyfeddod Cymru
* Coed yw Llanddeiniolen, Gwynedd, a anfarwolwyd gan gerdd W.J. Gruffydd, *Ywen Llanddeiniolen*
* Ywen Llanafan Fawr, Powys; credir ei bod tua 2,000 o flynyddoedd oed.

Yew Tree - geograph.org.uk - 1366567.jpg|Pencelli
Llangernyw yew.jpg|Ywen Llangernyw: fel nifer o goed yw, fe'i lleolwyd i'r gogledd o'r eglwys.
Eglwys Sant Garmon Church of St Garmon, Ceiriog Ucha Llanarmon Dyffryn Ceiriog Wrecsam Wrexham Cymru Wales 07.JPG|Dwy ywen ger drws Eglwys Sant Garmon, Llanarmon Dyffryn Ceiriog: yr un ar y chwith yn fenywaidd a'r llall yn wrywaidd.
Ancient yew at All Saints', Gresford - geograph.org.uk - 1464989.jpg|Eglwys yr Holl Seintiau, Gresffordd
Eglwys Corpus Christi, Tremeirchion Sir Ddinbych Church Denbighshire, North Wales 11.JPG|Eglwys Corff Crist, Tremeirchion.
Eglwys Sant Tydecho, Cemais, St Tydecho's Church, Cemais, Powys 14.JPG|Eglwys Sant Tydecho, Cemais, Powys
Llanelidan ger Corwen a Rhuthun Sir Ddinbych 05.JPG|Llanelidan, Sir Ddinbych.

## Cyfeiriadau
Categori:Coed
Categori:Taxaceae