open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sidney Lumet

Cyfarwyddwr, cynhyrchydd ac ysgrifennwr ffilmiau o o'r Unol Daleithiau oedd **Sidney Lumet** (25 Mehefin 1924 – 9 Ebrill 2011), gyda thros 50 o ffilmiau i'w enw. Enwebwyd ar gyfer Gwobr yr Academi am Gyfarwyddwr Gorau am *12 Angry Men* (1957), *Dog Day Afternoon* (1975), *Network* (1976) a *The Verdict* (1982). Ni enillodd Gwobr Academi unigol, ond derbynnodd Gwobr Anrhydeddus yr Academi ac enwebwyd 14 o'i ffilmiau am Wobrau'r Academi.

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Philadelphia
Categori:Pobl fu farw ym Manhattan
Categori:Pobl fu farw o lymffoma
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Trasiedi Shakesperaidd

Ysgrifennodd Shakespeare **drasiedïau** o ddechrau ei yrfa. Un o'i ddramâu cynharaf oedd y trasiedi Rhufeinig *Titus Andronicus*, ac ychydig flynyddoedd yn hwyrach ysgrifennodd *Romeo and Juliet*. Fodd bynnag, ysgrifennwyd ei weithiau trasig mwyaf aruchel rhwng 1601 a 1608. Ei bedair prif ddrama oedd *Hamlet*, *Othello*, *King Lear* a *Macbeth*, ynghyd â *Antony & Cleopatra*, *Coriolanus* a'r dramâu llai adnabyddus *Timon of Athens* a *Troilus and Cressida*.

Categori:William Shakespeare
Codi pwysau

Gallai ***Codi pwysau*** gyfeirio at un o sawl peth:

* *Codi pwysau Olympaidd*, chwaraeon Olympaidd
* *Codi pŵer*, chwaraeon yn seiliedig ar gryfder
* *Corfflunio*, ffurf o addasu'r corff am resymau esthetig
* *Hyfforddiant gyda phwysau*, math o ymarfer corfforol lle defnyddir pwysau i gynyddu cryfder cyhyrau
Codi pwysau Olympaidd

Chwaraeon lle mae'r cystadleuwyr yn ceisio codi'r swm uchaf o bwysau ar farbel gydag un ymgais ydy **Codi pwysau Olympaidd** (a elwir weithiau yn **codi pwysau**).

Enwau'r ddau godiad gwahanol a gystadlir ydy'r *cipiad* a'r *pont a hwb*. Arferai'r clean and press fod yn dechneg arall ar gyfer codi pwysau ond cafwyd wared arno am ei fod yn anodd barnu os oedd ffurf y cystadleuydd yn gywir.

bawd|dim|Codi pwysau ym Mhencampwriaeth y Byd 


Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Categori:Chwaraeon unigol
Categori:Hyfforddi gyda phwysau
Addysg uwch

[bawd|Prif adeilad [Prifysgol Caerdydd]]
Cam addysg sy'n digwydd mewn prifysgolion, academïau, colegau, athrofâu, a sefydliadau technoleg yw **addysg uwch**, **addysg uwchradd**, **addysg uwchraddol**, neu **addysg drydyddol**. Bydd myfyrwyr addysg uwch yn astudio cwrs er mwyn ennill gradd academaidd, neu wobr neu gymhwyster arall.

## Gweler hefyd
* Addysg bellach
* Addysg oedolion


Uwch
Trychineb Niwclear Fukushima

bawd|Gwacawyd 50,000 o gartrefi cyfagos oherwydd y ffrwydriad hwn.

Trychineb niwclear a ddigwyddodd yn Nhalaith Fukushima, Japan, ar 11 Mawrth 2011 yw **Trychineb Niwclear Fukushima**.

Yn dilyn daeargryn 11 Mawrth 2011 ffrwydrodd adeilad gwarchodol dau o'r chwech adweithydd niwclear atomfa Fukushima Dai-ichi a gaiff ei reoli gan TEPCO. Cododd lefel ymbelydredd led-led Japan a danfonwyd pobl o'u cartrefi o fewn radiws o 30&nbsp;km. Mae 5 o weithwyr y cwmni wedi marw o ganlyniad i'w hymdrechion i wneud yr adweithyddion yn saff.

Ar 11 Ebrill codwyd Lefel Rhyngwladol y drychineb o 5 i 7 sy'n ei gosod ar yr un lefel a Thrychineb Chernobyl (1986). Erbyn 29 Mawrth 2011, roedd isotopau ymbelydrol iodine-131 a caesium-137 wedi eu canfod mewn gwledydd mor bell a Gwlad yr Iâ, Swistir a gwledydd Prydain. Mae'r lefel uchel o  blwtoniwm a ddarganfyddwyr yn nhir yr atomfa hefyd yn achosi pryder.

## Gweler hefyd
*Wraniwm
*Ynni niwclear
*Atomfa'r Wylfa, Môn
*Atomfa Trawsfynydd
*Rhestr o wledydd gyda phwer niwclear
*Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni niwclear yn ôl gwlad
Categori:Technoleg niwclear
Categori:Trychinebau 2011
Categori:Trychinebau diwydiannol
Categori:Ynni niwclear
Corfflunio

[dde||bawd|upright|190px|[Eugen Sandow, "Tad Corfflunio modern"]]
bawd|dde|upright|190px|2008 Mr. Olympia, Dexter Jackson
Ffurf o addasu'r corff gan ddefnyddio hypertrofedd cyhyrol ydy **corfflunio**. Gelwir person sy'n ymgymryd â'r weithgaredd hon yn gorffluniwr.

Gyda chorfflunio cystadleuol a phroffesiynol, mae corfflunwyr yn arddangos eu cyrff i banel o feirniaid, sy'n rhoi pwyntiau iddynt yn seiliedig ar eu pryd a'u gwedd. Mae corfflunwyr yn paratoi ar gyfer cystadlu drwy golli bloneg a thywyllu lliw eu croen gyda hylifau lliw haul ffug er mwyn gwneud y grŵp o gyhyrau'n amlycach.

Mae rhai corfflunwyr enwog yn cynnwys Charles Atlas, Steve Reeves, Reg Park, Arnold Schwarzenegger, a Lou Ferrigno. Ar hyn o bryd, y corffluniwr proffesiynol Phil Heath o'r Unol Daleithiau sy'n dwyn y teitl Mr. Olympia. Ystyrir enillydd y gystadleuaeth flynyddol Mr. Olympia fel corffluniwr proffesiynol gorau'r byd.

## Hanes 
bawd|dde|250px|Sandow yn 1894

### Y blynyddoedd cynnar 
Arferai'r Groegiaid a'r Eifftwyr hynafol godi cerrig trymion yn yr hen ddyddiau. Datblygodd codi pwysau yn y byd gorllewinol yn Ewrop rhwng 1880 a 1953, gyda dynion yn arddangos eu cryfder yn gyhoeddus gan herio'i gilydd. Nid ymddangosiad eu cyrff oedd yn bwysig, ac roedd gan nifer o'r dynion hyn foliau mawr a chyrff blonegog.

## Cyfeiriadau

Categori:Chwaraeon unigol
Categori:Hyfforddi gyda phwysau
Addysg alwedigaethol

Addysg ac hyfforddiant yw **addysg alwedigaethol** sydd yn paratoi hyfforddeion ar gyfer swyddi a seilir ar weithgareddau ymarferol, yn draddodiadol yn anacademaidd, ac yn hollol berthnasol at alwedigaeth neu grefft benodol. Mae addysg alwedigaethol yn digwydd trwy sefydliadau technoleg a cholegau polytechnig, ysgolion galwedigaethol, a phrentisiaethau.


Galwedigaethol
Categori:Galwedigaethau
Sefydliad technoleg

Enwau a roddir ar sefydliadau addysg amrywiol yw **sefydliad technoleg** a **choleg polytechnig**, gan amlaf yn dynodi eu bod yn darparu dysgeidiaeth a hyffordiant galwedigaethol ym meysydd gwyddoniaeth, technoleg, a pheirianneg. Gall sefydliad technoleg bod yn sefydliad addysg uwch sydd yn ymwneud ag ymchwil gwyddonol a pheirianegol neu ddysgeidiaeth alwedigaethol broffesiynol, neu'n ysgol uwchradd sy'n canolbwyntio ar hyfforddiant galwedigaethol technegol.

Yng Nghymru, Lloegr, a Gogledd Iwerddon, sefydliadau addysg drydyddol oedd colegau polytechnig. Yn sgîl Deddf Addysg Bellach ac Uwch 1992, daethant yn brifysgolion gyda'r gallu i roi graddau.

Categori:Addysg alwedigaethol
Categori:Addysg uwch
Categori:Hyfforddiant
Hyfforddiant

[bawd|[Gofodwr yn hyfforddi ar gyfer gweithgarwch allgerbydol (tro yn y gofod) gan ddefnyddio amgylchedd tanddwr i efelychu'r gofod.]] 
Caffael gwybodaeth, sgiliau, a chymwyseddau yw **hyfforddiant** o ganlyniad i ddysgu sgiliau galwedigaethol neu ymarferol a gwybodaeth sy'n berthnasol at fedrau defnyddiol penodol. Mae'n ffurfio craidd prentisiaethau ac addysg mewn sefydliadau technoleg a cholegau polytechnig. Yn ogystal â'r hyfforddiant sylfaenol sydd angen am grefft, galwedigaeth, neu broffesiwn, gwelir angen gan sylwebyddion y farchnad lafur i weithwyr medrus barhau â hyfforddiant y tu hwnt i gymwysterau cychwynnol: i gynnal, uwchraddio, a diweddaru sgiliau trwy gydol bywyd gweithio. O fewn nifer o alwedigaethau mae gweithwyr proffesiynol yn galw'r fath hon o hyfforddiant yn ddatblygiad proffesiynol.


Categori:Addysg
Prentisiaeth

[bawd|[Crydd a'i brentis]]
Math o hyfforddiant yw **prentisiaeth** sydd yn addysgu cenhedlaeth newydd sgiliau a gwybodaeth ar gyfer crefft benodol. Mae prentis yn adeiladu ei yrfa ar ei brentisiaeth.

Gwneir y mwyafrif o'i hyffordiant tra'n gweithio i gyflogwr sydd yn cynorthwyo'r prentis wrth ddysgu ei grefft, yn gyfnewid am lafur y prentis am gyfnod estynedig y cytunwyd arno unwaith ei fod yn fedrus. Gall addysg ddamcaniaethol chwarae rhan hefyd, yn anffurfiol yn y gweithle neu trwy fynychu ysgol alwedigaethol tra bo'r cyflogwr dal yn ei dalu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysg alwedigaethol
Categori:Hyfforddiant
Categori:Llafur
Ysgol alwedigaethol

Ysgol sy'n darparu addysg alwedigaethol yw **ysgol alwedigaethol**, **ysgol fasnach**, neu **ysgol fasnachol**, trwy addysgu myfyrwyr y sgiliau sydd angen ar gyfer galwedigaeth neu grefft benodol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ysgolion galwedigaethol ar hyfforddiant yn hytrach nag addysg academaidd.

Categori:Addysg alwedigaethol
Galwedigaethol
Gordyfiant

Cyfeiria **gordyfiant** (neu "hypergenesis") at ymlediad celloedd abnormal. Gall arwain at organ yn tyfu'n fawr a weithiau cysylltir y term â neoplasia diniwed / tyfiant diniwed.

Categori:Patholeg anatomegol
Gradd academaidd

:*Efallai eich bod yn chwilio am gradd (addysg).*
Cymhwyster addysg uwch sy'n rhoi teitl o fewn prifysgol yw **gradd academaidd** a roddir i fyfyriwr sydd naill ai wedi cwblhau cwrs penodedig neu sydd wedi cyflawni ymdrech ysgolheigaidd a ystyrir yn deilwng i ennill y radd honno.

## Mathau 
### Gradd baglor 
Gelwir gradd baglor hefyd yn radd gyntaf neu'n radd gyffredin, a gan amlaf cymerir tair neu bedair mlynedd o addysg israddedig i'w chwblhau.

### Graddau uwch 
Rhoddir graddau uwch pan gyflawnir cyrsiau uwchraddedig, hynny yw ar ôl ennill gradd baglor. Maent yn cynnwys tystysgrifau uwchraddedig, diplomâu uwchraddedig, graddau meistr, a doethuriaethau.

## Gweler hefyd 
* Graddau Mickey Mouse


Categori:Academia
Categori:Cymwysterau addysg
Categori:Gwobrau addysg
Hypertrofedd cyhyrol

[bawd|[Corffluniwr yn arddangos hypertrofedd cyhyrol sylweddol.]]

Cynyddu maint cell cyhyrol ydy **Hypertrofedd cyhyrol**. Mae'n wahanol i ordyfiant cyhyrol, sef y ffurfiant o gelloedd cyhyrol newydd.

## Mathau o hypertrofedd
Ceir dau prif fath o hypertrofedd cyhyrol: sarcoplasmig a myoffibrilaidd. Gyda hypertrofedd sarcoplasmig, mae cyfaint yr hylif sarcoplasmig yn y gell cyhyrol yn cynyddu heb unrhyw gynnydd cyfatebol o ran cryfder cyhyrol. Gyda hypertrofedd myofibrilaidd, mae proteinau cyfangol actin a myosin yn cynyddu o ran nifer ac yn ychwanegu at gryfder cyhyrol yn ogystal â gwneud cynnydd bach ym maint y cyhyr. Mae hypertrofedd sarcloplasmig yn nodweddiadol o gyhyrau rhai corfflunwyr tra bod hypertrofedd myofibrilaidd yn nodweddiadol o godwyr pwysau Olympaidd. Pur anaml y bydd yr addasiadau hyn i'w gweld yn gwbl annibynnol o'i gilydd; gellir profi cynnydd mawr o ran hylif gyda chynnydd bach o ran proteinau, cynnydd mawr o ran proteinau gyda chynnydd bach o ran hylif, neu gyfuniad cymharol gyfartal o'r ddau.

## Hyfforddi cryfder 
Yn nodweddiadol, mae hyfforddi cryfder yn gyfuniad o ddau fath o hypertrofedd gwahanol; mae cyfangiad yn erbyn 80 i 90% o'r uchafswm un rep am 2-6 *rep* (i ailwneud yr un symudiad gyda phwysau) yn achosi hypertrofedd myofibrilaidd i ddominyddu (fel a welir gyda chodwyr pŵer, codwyr Olympaidd ac athletwyr cryfder), tra bod nifer o *reps* (yn gyffredinol tua 12 neu fwy) yn erbyn llwyth is-fwyafsymaidd yn hybu hypertrofedd sarcoplasmig yn fwy na dim (corfflunwyr proffesiynol ac athletwyr dygnwch. Yr effaith mesuradwy cyntaf yw cynnydd yn yr ysfa niwral sy'n ysgogi cyfangiad cyhyrol. O fewn ychydig ddyddiau, gall unigolyn heb hyfforddiant wneud cynnydd mesuradwy o ran cryfder o ganlyniad i "ddysgu" sut i ddefnyddio'r cyhyr. Wrth i'r cyhyr barhau i dderbyn fwy o ofynion, mae'r peirianwaith synthetig yn cael ei reoli. Er nad yw'r holl gamau yn gwbl glir eto, mae'r rheolaeth hwn yn dechrau gyda'r ail system negeseua (yn cynnwys ffosffolipasau, protein kinase C, tyrosie kinase, ac eraill). Mae rhain, yn eu tro, yn actifadu'r gennynau uniongyrchol-cynnar, yn cynnwys c-fos, c-jun a myc. Ymddengys fod y genynnau hyn yn achosi ymateb y genyn protein cyfangol.

## Cyfeiriadau
Categori:Corfflunio
Categori:Ffisioleg
Categori:Meinweoedd
Kirk Douglas

Actor, cynhyrchydd ffilm, ac awdur o Americanwr oedd **Kirk Douglas** (ganwyd **Issur Danielovitch**, Rwseg: И́сер Даниело́вич, 9 Rhagfyr 1916 – 5 Chwefror 2020). Ymysg ei ffilmiau enwocaf yw *Champion* (1949), *Ace in the Hole* (1951), *The Bad and the Beautiful* (1952), *Lust for Life* (1956), *Paths of Glory* (1957), *Gunfight at the O.K. Corral* (1957)  *Spartacus* (1960), a *Lonely Are the Brave* (1962).

Ei fab yw'r actor Michael Douglas.

Cafodd Douglas ei eni yn Amsterdam, Efrog Newydd, yn fab i Bryna "Bertha" (née Sanglel; 1884–1958) a Herschel "Harry"  Danielovitch (c. 1884–1950).

Bu farw yn 103 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Addysg israddedig

Cam yn y byd addysg cyn i fyfyriwr ennill gradd academaidd yw **addysg israddedig**. Mewn nifer o systemau addysg, addysg israddedig yw addysg uwch hyd at lefel y radd baglor, ond mewn eraill (megis ambell gwrs gwyddoniaeth a pheirianneg ym Mhrydain ac ambell cwrs meddygaeth yn Ewrop) addysg israddedig yw addysg uwch hyd at lefel y radd meistr.

## Gweler hefyd
Addysg uwchraddedig


Israddedig
Afon Tregatwg

Afon fechan ym Mro Morgannwg ydy **Afon Tregatwg** (Saesneg: *Cadoxton River*). Mae'n bum milltir o hyd ac yn un o'r afonydd byrraf yng Nghymru.

## Cwrs 
Mae'r afon yn tarddu ar bwys Llanfihangel-y-Pwll, lle mae dwy nant a elwir yn 'nentydd Wrinstone' ac yn cydgyfeirio gyda Nant Bullcroft. Oddi yno mae'n llifo drwy Ddinas Powys a thrwy'r Barri at gerrig llaid Bendricks lle mae'n aberu ym Môr Hafren.
250px|bawd|chwith|Aber Afon Tregatwg.

## Hanes 
Mae rhannau isaf yr afon wedi cael eu haddasu yn helaeth yn y gorffennol. Ym 1884 dechreuodd cwmni Rheilffordd y Barri waith adeiladu ar ddociau Barri, a oedd yn torri i mewn i aber naturiol yr afon, a oedd yn gwyro i ffwrdd. Adeiladwyd llifddor ar yr un pryd â'r dociau er mwyn cadw'r dŵr yn groyw.

Dros y blynyddoedd mae'r afon wedi'i lygru'n fawr gyda llawer o'r bywyd ynddo'n marw.

Tregatwg
Tregatwg
Gyrfa

Hanes galwedigaethol unigolyn yw **gyrfa**. Gan amlaf mae'n cynnwys bywyd gweithio, ond gall hefyd cynnwys addysg ffurfiol, yn enwedig os yw'r addysg honno yn alwedigaethol ei natur, megis prentisiaethau, neu all gynnwys profiad gwaith.

Categori:Cyflogaeth
Categori:Datblygiad personol
Crydd

[bawd|300px|Pac o gryddion yn [Trawsfynydd|Nhrawsfynydd tua 1885.]]
Crefft draddodiadol gwneud a thrwsio esgidiau yw **cryddiaeth**, a wneir gan y **crydd** (lluosog: cryddion).

## Clocsiau
*'Clem' oedd y bedol haearn o tua chwarter cylch a hoelid dan flaen esgid gwadn lledr neu glocsen bren i'w amddiffyn rhag treulio. Cofiai Ieuan Roberts, yn y 1950au, fynd at y crydd yn Nhy Uchaf, Edern a holi am gael clem a phedol ar ei esgidiau hoelion mawr oedd yn eu gwisgo yn ddyddiol i fynd i'r ysgol gynradd.
*Nododd Anet Tomos fod Llyfr Cownt ei hen daid John Thomas, Trwyn Garreg, crydd Llanengan, Gwynedd tua’r 1860au, yn dangos y wybodaeth ganlynol, sef rhestr o'r hyn roedd yn ei werthu a phwy oedd i gael y nwyddau. Er enghraifft:

::Mae Evan Griffith, Bwlch yn talu:
::2g am glem i Ann, 
::6c am glem a thop a chlwt i Janet”, 
::1s 2g am gwadnau a thopisis i Margaret”, 
::4c am dopis i Elinor” 
::a 4c am 2 glem i William mab Hugh.’ Cadarnhaodd golygydd Geiriadur Prifysgol Cymru mai’r tebygrwydd yw mai benthyciad o’r Saesneg 'top-piece' yw 'topis, sy'n dal yn fyw yn Saesneg: e.e. ar lle ceir:

:**Top Piece**: *The part of the heel that comes in contact with the ground. Made of a durable material that helps maintain friction with the ground.*

Felly 'topeisio' yw 'gosod top-pieces', mae'n debyg.

## Cyfeiriadau

Categori:Crefftwyr
Categori:Esgidiau
Cwrs prifysgol

System o addysgu ar gyfer myfyrwyr prifysgol israddedig ac weithiau uwchraddedig yw **cwrs prifysgol**. Mae'n debyg i gwricwlwm ysgol ond gan ei fod yn rhaglen addysg uwch disgwylir i fyfyrwyr bod yn llawer mwy annibynnol yn eu hastudiaethau.

Mae'r adran prifysgol yn llunio fframwaith o arweiniad pedagogaidd i'r pwnc gan athrawon, darlithwyr, neu diwtoriaid, sydd yn cynnwys dulliau addysgu megis darlithoedd, seminarau, a thiwtorialau, ac adnoddau dysgu megis rhestrau darllen. Disgwylir gwaith astudio annibynnol gan fyfyrwyr, gan amlaf darllen, ymchwil, gwneud nodiadau, ac adolygu. Gall myfyrwyr hefyd gweithio gyda'i gilydd mewn gwaith grŵp. Asesir myfyrwyr trwy arholiadau a gwaith cwrs, megis traethodau, gwaith seminar, traethawd hir, neu dasgau eraill, ac mae rhywfaint o farciau'r asesiadau hyn yn cyfrannu at radd derfynol eu gradd academaidd.

Yn aml fe rennir cyrsiau prifysgol yn fodiwlau, sydd yn canolbwyntio ar agweddau ac is-bynciau penodol o bwnc y cwrs. Er enghraifft, gall fodiwlau cwrs y gyfraith gynnwys athroniaeth gyfreithiol, cyfraith droseddol, cyfraith contract, cyfraith camwedd, a chyfraith deuluol.

Mae'n bosib i fyfyrwyr astudio mwy nag un pwnc trwy radd Anrhydedd Cyfun mewn rhai gwledydd. Mewn nifer o wledydd gall fyfyrwyr astudio dau wahanol bwnc, ond gyda mwy o ganolbwynt ar un na'r llall, trwy raglen prif bwnc/is-bwnc. Mae hyn yn boblogaidd iawn yn yr Unol Daleithiau, ond nid cymaint yn y Deyrnas Unedig, lle mae'r mwyafrif o fyfyrwyr yn astudio un pwnc ar gyfer gradd yn unig.

Yn aml mae astudiaethau myfyrwyr uwchraddedig yn llwyr annibynnol, ond mae'n bosib i radd meistr gynnwys cwrs arweiniol yn rhannol neu yn llwyr.

Categori:Prifysgolion
Addysg uwchraddedig

Cyfnod o astudiaeth academaidd ar ôl i fyfyriwr ennill ei radd academaidd gyntaf  yw **addysg uwchraddedig** neu **addysg ôl-raddedig**, ac felly gan amlaf addysg uwch ar ôl lefel y radd baglor yw'r cyfnod hwn.

Mae graddau uwch yn cynnwys tystysgrifau uwchraddedig, diplomâu uwchraddedig, graddau meistr, a doethuriaethau.

## Gweler hefyd
* Addysg israddedig


Uwchraddedig
Addysgeg

Astudiaeth gwaith yr athro neu'r broses addysgu yw **addysgeg** neu **bedagogi**.

## Gweler hefyd
* Athroniaeth addysg
* Hunanaddysg
* Hyfforddiant
* Seicoleg addysg

Categori:Addysg
Tiwtor

Person sy'n cynorthwyo'r myfyriwr yw **tiwtor** a hynny o ran ei addysgu.

Mae tiwtoriaid prifysgol (a elwir yn gynorthwywyr dysgu yn yr Unol Daleithiau a rhannau o Ganada) yn aml yn ddarlithwyr neu'n fyfyrwyr uwchraddedig a bennir i arwain seminarau a thiwtorialau ar gyfer myfyrwyr israddedig.

Mae tiwtoriaid preifat yn addysgu myfyrwyr unigol neu grwpiau bychain o fyfyrwyr am dâl. Defnyddir tiwtoriaid preifat yn aml i addysgu myfyrwyr sydd angen cymorth ychwanegol, myfyrwyr dawnus sy'n dymuno rhagor o hyfforddiant, neu yng nghyd-destun addysg gartref.

## Gweler hefyd
* Addysgeg
* Mentoriaeth

Categori:Galwedigaethau addysg ac hyfforddiant
Tiwtorial

Dull o drosglwyddo gwybodaeth yw **tiwtorial** sy'n ceisio addysgu drwy esiampl a darparu'r wybodaeth sydd ei angen i gwblhau tasg benodol. Mae'n fodd poblogaidd o addysgu mewn addysg uwch, cyfrifiaduro, y rhyngrwyd, a gemau fideo.

Mewn addysg uwch ym Mhrydain, dosbarth bychan o lond llaw o fyfyrwyr yw tiwtorial, lle mae'r tiwtor yn rhoi sylw unigol i fyfyrwyr. Mae'r dull hwn o addysgu yn hanfodol i'r dull o ddysgu ym mhrifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt.

## Gweler hefyd
* Seminar

Categori:Addysg
Hunanaddysg

Y broses o addysgu'ch hunan yw **hunanaddysg**, sef y broses o ddysgu heb arweiniad pedagogaidd gan neb arall.

Mae rhai hunanaddysgedigion yn treulio'r rhan fawr o'u hamser mewn llyfrgelloedd neu ar wefannau addysgol. Mae nifer o gyhoeddwyr yn cynhyrchu llyfrau, cryno ddisgiau, a DVDau a fwriedir am hunanaddysg, megis cyrsiau ieithoedd a chyfryngau i unigolion ddysgu offerynnau cerdd.

Weithiau mae hunanaddysg yn rhan o addysg ffurfiol ehangach, er enghraifft, mae dysgu annibynnol yn ffurfio rhan bwysig o gyrsiau addysg uwch.

Mae hunanaddysg yn bwnc poblogaidd mewn llenyddiaeth a ffuglen. Mae enghreifftiau yn cynnwys *Hayy ibn Yaqdhan* gan Ibn Tufail, *Nausea* gan Jean-Paul Sartre, a'r ffilm *Good Will Hunting*.

## Gweler hefyd
* Athroniaeth addysg
* Seicoleg addysg

Categori:Addysg
Categori:Hunan
Anrhydedd Cyfun

Math o gynllun gradd academaidd ar lefel y radd baglor mewn rhai prifysgolion yn y Deyrnas Unedig, Gweriniaeth Iwerddon, Canada, Awstralia, a Malta yw **Anrhydedd Cyfun**, lle mae myfyrwyr yn astudio dau bwnc ar y cyd. Yn aml mae gan y ddau bwnc berthynas â'i gilydd; er enghraifft Gwleidyddiaeth a Chysylltiadau Rhyngwladol neu Fathemateg a Chyfrifiadureg.

## Gweler hefyd
* Cwrs prifysgol
* Is-bwnc (cwrs prifysgol)
* Prif bwnc (cwrs prifysgol)

Categori:Graddau academaidd
Categori:Prifysgolion
Doethuriaeth

Y radd academaidd uchaf a roddir gan brifysgol yw **doethuriaeth** sydd yn ymgymhwyso'i daliwr i addysgu mewn maes arbennig. Yn y Deyrnas Unedig rhaid astudio am o leiaf tair mlynedd gan amlaf ar lefel uwchraddedig er mwyn ennill doethuriaeth, weithiau yn ennill gradd meistr yn y broses. Ymysg y pynciau y ceir doethuriaethau ynddynt yw Athroniaeth (PhD), Peirianneg (EngD), Meddygaeth (MD), Addysg (EdD), Gweinyddiaeth Busnes (DBA), a Gwyddoniaeth (DSc).

Categori:Addysg uwchraddedig
Categori:Graddau academaidd
Gradd meistr

Gradd academaidd uwchraddedig yw **gradd meistr**. Mae'r radd yn cymryd o leiaf un flwyddyn i'w chwblhau, a gall astudiaethau'r myfyriwr fod yn ymchwil annibynnol, yn gwrs arweiniol, neu'n gyfuniad o'r ddau fodd o ddysgu. Yn aml mae myfyriwr yn ysgrifennu traethawd estynedig er mwyn ennill y radd hon. Ymysg y pynciau y ceir graddau meistr ynddynt mae Gwyddoniaeth (MSc), Peirianneg (MEng), Gweinyddiaeth Busnes (MBA), a'r Celfyddydau (MA).

Categori:Addysg uwchraddedig
Meistr
Pachuca de Soto

250px|bawd|Pachuca de Soto
Dinas ym Mecsico yw **Pachuca de Soto**, sy'n brifddinas talaith Hidalgo yng nghanolbarth y wlad. Mae'n gorwedd yn y mynyddoedd tua 200&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Ddinas Mecsico, prifddinas y wlad.

Categori:Dinasoedd Mecsico
Categori:Hidalgo
Gradd (addysg)

:*Efallai eich bod yn chwilio am gradd academaidd.*
Mesuriadau safonedig i farcio disgyblion ar eu gwaith yw **graddau**. Gall gael eu rhoi fel llythrennau'r wyddor (gan amlaf A, B, C, D, E, F), rhifau,  disgrifiadau (megis ardderchog, da iawn, da, boddhaol, gwael), canrannau, neu mewn rhai gwledydd fel "cyfartaledd pwyntiau gradd". Weithiau mae disgyblion yn derbyn graddau ar wahân am ymdrech a chyrhaeddiad mewn eu hadroddiadau ysgol, ond rhoddir graddau am gyrhaeddiad yn unig mewn arholiadau ac ar gyfer cymwysterau.

Categori:Asesiad a gwerthusiad addysgol
Lewis Binford

Archaeolegydd ac awdur o'r Unol Daleithiau oedd **Lewis Binford** (21 Tachwedd 1930 - 11 Ebrill 2011), a aned yn Norfolk, Virginia.

## Llyfryddiaeth
**Archaeology as Anthropology* (1962)
**New Perspectives in Archaeology* (1968)
**An archaeological perspective* (1972)
**Nunamiut Ethnoarchaeology* (1978) ISBN 0-12-100040-0
**Bones, Ancient Men and Modern Myths* (1981) ISBN 0-12-100035-4
**In Pursuit of the Past: Decoding the Archaeological Record* (1983) ISBN 0-520-23339-5
**Faunal Remains from Klasies River Mouth* (1984) ISBN 0-12-100070-2
**Debating Archaeology* (1989) ISBN 0121000451
**Constructing frames of reference:an analytical method for archaeological theory building using hunter-gatherer and environmental data sets* (2001) ISBN 0520223934

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeolegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl o Norfolk, Virginia
Oxford English Dictionary

Prif eiriadur yr iaith Saesneg yw'r ***Oxford English Dictionary*** neu **OED** (*Geiriadur Saesneg Rhydychen*), a gyhoeddir gan Oxford University Press (*Gwasg Prifysgol Rhydychen*). Cyhoeddwyd dau argraffiad rhwymedig yr OED dan ei enw presennol ym 1928 a 1989. Cyhoeddwyd yr argraff gyntaf mewn 12 cyfrol (ag atodiadau diweddarach), a'r ail argraff mewn 20 cyfrol. Hyd at Fawrth 2011, roedd y golygyddion wedi cyflawni'r trydydd argraff o *M* i *Ryvita*. Gyda thua 600,000 o eiriau, y geiriadur swyddogol hwyaf yw'r OED, yn ôl *The Guinness Book of World Records*.

## Gweler hefyd
* *Geiriadur Prifysgol Cymru*

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Geiriaduron Saesneg
Categori:Gwasg Prifysgol Rhydychen
Sgiath Chuil - Meall a' Churain

Mae '''Sgiath Chuil - Meall a'Churain** neu **Meall a' Churain''' yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Lyon i Glen Dochart a Loch Tay yn  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro Top. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Munro
Seminar

Cyfarfod neu gynhadledd academaidd yw **seminar**. Gall seminarau fod yn rhan o gyrsiau prifysgol myfyrwyr, gyda deialog Socrataidd o drafodaeth ar destun y cwrs a gaiff ei harwain gan diwtor. Ceir hefyd seminarau ymchwil, sef cynadleddau ffurfiol lle mae unigolyn yn cyflwyno ei ymchwil academaidd ac yn ei drafod ag eraill. Pwrpas seminarau yw i drafod testunau penodol, i ofyn cwestiynau, ac i ddadlau.

## Gweler hefyd
* Darlith
* Tiwtorial

Categori:Addysg
Categori:Cyfathrebu
Proselytiaeth

Y weithred o geisio trosi pobl i farn wahanol yn ogystal â chrefydd arall yw **proselytio**. Daeth y gair *proselytio* yn wreiddiol o ragddodiad y Roeg 'πρός' (tuag at) a'r ferf 'ηλυτος' (mynd/aeth). Yn hanesyddol mewn Septuagint Groeg Gyffredin a'r Testament Newydd, ystyr y gair proselyt oedd cenedl-ddyn a oedd yn ystyried trosi i Iddewiaeth, a chyfeiriodd y gair yn wreiddiol at Gristnogaeth Gynnar, mae'n cyfeirio hefyd at geisiadau crefyddau eraill i drosi pobl i'w credoau nhw neu gais i gyflyru neu drosi pobl i safbwynt arall, naill ai'n grefyddol neu fel arall. Hyd heddiw, mae'r gair yn negyddol ac fel arfer yn cael ei ddefnyddio er mwyn disgrifio tröedigaeth grefyddol rymus.

Categori:Perswâd
Categori:Tröedigaeth at grefydd
Categori:Ymddygiad a phrofiad crefyddol
Crefft

:*Efallai eich bod yn chwilio am celf a chrefft neu Mudiad Celf a Chrefft.*
[bawd|300px|[Crydd yn trwsio esgidiau]]
Cangen o broffesiwn sydd yn galw am fath arbennig o waith medrus yw **crefft**. Yn hanesyddol bu crefftwyr yn ffurfio gildiau mewn trefi a dinasoedd. Yn aml mae crefftwr yn dysgu ei grefft trwy ddechrau ei yrfa fel prentis o dan arweiniad crefftwr hŷn.


Crefft
Categori:Llafur
Categori:Sgiliau
Ysbyty Aneurin Bevan

**Ysbyty Aneurin Bevan** yw'r ysbyty newydd a godwyd yn lle Ysbyty Glyn Ebwy, a gaeodd ei ddrysau ar ddiwedd 2005. Costiodd yr ysbyty newydd £34 miliwm i'w hadeiladu ac fe'i lleolir ar safle hen waith dur Corus yng Nglyn Ebwy. Rheolir yr ysbyty gan Fwrdd Iechyd Lleol Aneurin Bevan.

Mae'r Ysbyty Gyffredinol Leol hon yn darparu 107 gwely ar arwynebedd o 10,000 metr sgwâr: llety ar gyfer clinigau cleifion allanol, diagnostig lleol, uned mân anafiadau, gwasanaethau therapi, uned iechyd meddwl i oedolion a chyfleusterau cleifion mewnol ar gyfer adsefydlu, gofal lliniarol a gwasanaeth cefnogi'r henoed.

## Gweler hefyd 
* Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda

## Dolenni allanol 
*  Gwefan Ysbyty Aneurin Bevan

Aneurin Bevan
Profiad gwaith

Profiad o waith mewn maes neu alwedigaeth benodol yw **profiad gwaith**.

Yn aml defnyddir y term i olygu gwaith gwirfoddol gan bobl ifanc, yn aml myfyrwyr, i gael blas ar waith proffesiynol. Mae profiad gwaith yn rhan o'r cwricwlwm cenedlaethol mewn ysgolion uwchradd yn y Deyrnas Unedig ac Awstralia. Mae interniaethau yn lleoliadau gwaith i fyfyrwyr addysg uwch, yn aml yn ddi-dâl.

Mae myfyrwyr sydd yn astudio cyrsiau rhyngosod pedair mlynedd, gan amlaf ym meysydd gwyddoniaeth, peirianneg, a chyfrifiadureg, yn cymryd blwyddyn o brofiad gwaith. Fel arfer digwyddir hyn yn ystod trydedd flwyddyn y cwrs, er mwyn i'r myfyrwyr gael cymhwyso y wybodaeth a sgiliau a ddysgant at sefyllfaoedd real.

## Gweler hefyd
* Prentisiaeth

Categori:Cyflogaeth
Categori:Hyfforddiant
Elisabeth Sladen

Actores Seisnig oedd **Elisabeth Sladen** (1 Chwefror 1946 – 19 Ebrill 2011).  Gwraig yr actor Brian Miller a mam yr actores Sadie Miller ydoedd.

## Teledu
**Coronation Street* (1970)
**Doctor Who* (1973-76, 1983, 1993, 2006, 2008)
**The Sarah Jane Adventures* (2007-2010)

## Ffilmiau
**Ferry Cross the Mersey* (1965)
**Silver Dream Racer* (1980)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Tate Britain

Oriel gelf yn Ninas Westminster, Llundain Fwyaf, yw **Tate Britain**, a elwid ynghynt yn Oriel y Tate. Mae'n gartref i'r casgliad cenedlaethol o gelf Prydeinig. Cangen o'r Oriel Genedlaethol oedd y Tate yn wreiddiol, yn arddangos gweithiau Prydeinig nad oedd yn bosibl eu harddangos yn Sgwâr Trafalgar oherwydd diffyg lle yno. Fe'i agorwyd ym 1897 mewn adeilad gan Sidney R. J. Smith, ar safle hen garchar Millbank. Mae'r oriel yn dwyn ei enw o Syr Henry Tate, masnachwr siwgr, a roddodd ei gasgliad i'r oriel. Enw swyddogol yr oriel yn wreiddiol oedd *National Gallery (British Art)*. Ymhen dipyn fe ddaeth celf modern yn rhan bwysig o gasgliad y Tate, ond fe symudwyd y gweithiau yma i safle newydd, Tate Modern, yn 2000. Agorwyd estyniad gan y pensaer James Stirling ar gyfer gweithiau gan J. M. W. Turner ym 1987.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Llundain
Categori:Amgueddfeydd Llundain
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd
Interniaeth

Modd o hyfforddiant galwedigaethol wrth-y-swydd ar gyfer swyddi coler wen yw **interniaeth** sydd ar gael i fyfyrwyr neu raddedigion i roi iddynt brofiad o waith mewn diwydiant arbennig. Mae'n para am gyfnod penodol o amser, gan amlaf ychydig o fisoedd. Mae rhai yn rhoi cyflog, eraill yn talu am dreuliau, ac eraill yn gwbl ddi-dâl.

Yn aml gosodir tasgau penodol i interniaid i'w gwneud, megis cynorthwyo prosiect cwmni. Yn ogystal â dysgu a chael profiad o waith mewn diwydiant, gall interniaid rhwydweithio i gael gysylltiaid ar gyfer dyfodol eu gyrfa. Mewn rhai diwydiannau, interniaeth yw'r unig ffordd i bobl gael eu cyflogi o fewn y diwydiant yn y dyfodol.

## Gweler hefyd
* Gradd rhyngosod
* Lleoliad gwaith
* Prentisiaeth
* Profiad gwaith

## Ffynonellau
* 
* 

Categori:Addysg alwedigaethol
Categori:Cyflogaeth
Categori:Hyfforddiant
Meall nan Ruadhag

Mae **Meall nan Ruadhag** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Albyn i Monadh Liath yn  Ucheldir yr Alban; .

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Corbett
Categori:Copaon Graham
Baner NATO

300px|bawd|Baner NATO
Maes glas tywyll gydag arwyddlun rhosyn cwmpawd yn ei ganol â phedair llinell wen yn rheiddio ohono yw **baner NATO**. Seren bedair-pwynt gwyn a glas tywyll dros gylch gwyn yw'r arwyddlun. Dyluniwyd gan aelod o Staff Rhyngwladol y sefydliad, a mabwysiadwyd gan Gyngor Gogledd yr Iwerydd ar 14 Hydref 1953.
Mae gan y faner y dimensiynau canlynol:
* Hyd: 400
* Lled: 300
* Seren: 150
* Diamedr y cylch y tu ôl i'r seren: 115
* Gofod rhwng y seren a'r llinellau gwyn: 10
* Gofod rhwng ymyl y faner a'r llinellau gwyn: 30

## Ffynonellau
*  NATO: The official emblem of NATO

NATO
Categori:NATO
Harald V, brenin Norwy

Brenin Norwy ers 17 Ionawr 1991 yw **Harald V** (ganwyd 21 Chwefror 1937).

Cafodd ei eni yn Skaugum, Akershus, Norwy, yn fab Tywysog Olav a'i wraig, y Dywysoges Märtha o Sweden.

Priododd Harald Sonja Haraldsen yn Oslo ar 29 Awst 1968.

## Plant
*Märtha Louise (g. 1971)
*Haakon Magnus (g. 1973)

Categori:Brenhinoedd Norwy
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Gwladwriaethau Arabaidd Gwlff Persia

bawd|300px|Gwladwriaethau Arabaidd Gwlff Persia
Term sy'n cyfeirio at y chwe gwladwriaeth frenhinol Arabaidd ar lannau Gwlff Persia yw **gwladwriaethau Arabaidd Gwlff Persia** neu yn fyr **gwladwriaethau Arabaidd y Gwlff**, sef Sawdi Arabia, yr Emiradau Arabaidd Unedig, Catar, Coweit, Bahrein, ac Oman. Mae'r chwe gwlad yn aelodau Cyngor Cydweithrediad y Gwlff (GCC). Er bod Irac yn wladwriaeth Arabaidd sydd yn ffinio â Gwlff Persia, gan amlaf ni chynhwysir yn y dynodiad.

## Gweler hefyd
* Arabia
* Y Cynghrair Arabaidd

Categori:Arabia
Categori:Brenhiniaeth
Categori:Gwlff Persia
Môr-ladrad yn Somalia

bawd|300px|Môr-ladron yn dal criw'r llong bysgota Tsieineaidd *Tian Yu No. 8*.
Mae **môr-ladrad yn Somalia** yn fygythiad i longau ers ail gyfnod Rhyfel Cartref Somalia ar ddechrau'r unfed ganrif ar hugain. Ers 2005, mae nifer o sefydliadau rhyngwladol, gan gynnwys y Sefydliad Arforol Rhyngwladol a Rhaglen Bwyd y Byd, wedi mynegi eu pryder dros y cynnydd mewn môr-ladrad yn yr ardal. O ganlyniad cynyddodd costau cludo mewn llongau a rhwystrodd trosglwyddiad cymorth bwyd. Cyrhaeddir 90% o lwythau Rhaglen Bwyd y Byd gan longau, ac mae'n rhaid i longau yn yr ardal hon gael eu hebrwng gan luoedd milwrol bellach.

Awgrymir adroddiad gan y Cenhedloedd Unedig a nifer o ffynonellau newyddion taw pysgota anghyfreithlon a gollwng gwastraff gwenwynig yn nyfroedd Somaliaidd gan longau tramor sydd yn rhannol gyfrifol am fôr-ladrad ger arfordir Somalia. Yn ôl pysgotwyr Somaliaidd, mae hyn wedi rhwystro ar allu pobl leol i ennill bywoliaeth ac o ganlyniad yn eu troi at fôr-ladrad. Cefnogir môr-ladrad yn gryf gan 70% o bobl mewn cymunedau ar yr arfordir fel "ffurf o amddiffyniad cenedlaethol dros ddyfroedd tiriogaethol y wlad", a chredir y môr-ladron eu bod yn amddiffyn eu hardaloedd pysgota ac yn cael cyfiawnder ac iawndal am yr adnoddau morol a ladratwyd ohonynt. Awgrymir rhai môr-ladron eu bod yn amddiffyn dyfroedd eu gwlad mewn absenoldeb system genedlaethol effeithiol o wylwyr y glannau o ganlyniad i'r rhyfel cartref a datgyfannu lluoedd milwrol Somalia. Gelwir un o rwydweithiau'r môr-ladron eu hunain yn Wylwyr Gwirfoddol Cenedlaethol y Glannau (NVCG).

## Cyfeiriadau
Categori:Gwlff Aden
Categori:Hanes Somalia
Somalia
Categori:Trosedd yn Affrica
John Sullivan

Ysgrifennwr a chyfansoddwr Seisnig oedd **John Richard Thomas Sullivan, OBE** (23 Rhagfyr 1946 – 23 Ebrill 2011). Fe'i ganwyd yn Llundain. Ysgrifennodd rhai o gomedïau sefyllfa mwya llwyddiannus y 1980au.

## Teledu
**Citizen Smith* (1977-1980)
**Only Fools and Horses* (1981-1991)
**Just Good Friends* (1983-1986)
**Dear John* (1986-1987)

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Chwyldro Iemen

bawd|300px|Y brotest ym Mhrifysgol Sana'a ble gwelwyd cannoedd yn Chwefror, miloedd ym Mawrth a channoedd o filoedd erbyn Ebrill 2011.

Yn dilyn cynnau gwreichionen chwyldro Arabaidd Tiwnisia yn Rhagfyr 2011 a Gwanwyn 2011 ymledodd y protestiadau drwy nifer o wledydd y Dwyrain Canol gan gannwys **Protestiadau yn Iemen, 2011**. Ar yr un pryd gwelwyd chwyldro yn yr Aifft a llefydd eraill. Ar y cychwyn codwyd llais yn erbyn diweithdra, y cyflwr economaidd ac yn erbyn llygredd yn llywodraeth Iemen. Cafwyd protestio hefyd yn erbyn bwriad y llywodraeth i newid cyfansoddiad Iemen. O fewn dyddiau bron, galwyd am ymddiswyddiad y Prif Weinidog Ali Abdullah Saleh.

Daeth 16,000 ynghyd yn Sana'a ar 27 Ionawr. Ar yr ail o Chwefror cyhoeddodd y Prifweinidog na fyddai'n aefyll yn yr etholiad nesaf yn 2013 nac yn trosglwyddo'r awenau i'w fab. Ar 3 Chwefror daeth 20,000 ynghyd i wrthwynebu'r llywodraeth yn Sana'a ac eraill yn Aden.

Ar 18 Ebrill 2011 saethwyd 40 o bobl mewn protest heddychlon a saethwyd llawer a oedd yn cymryd rhan mewn protestiadau wedi hynny. Erbyn 23 Ebrill roedd tri o aelodau seneddol wedi ymddiswyddo oherwydd y saethu. Gwelwyd lluniau ar Al Jazeera o filwyr y wlad yn cyhoeddi eu bont yn ochri gyda'r garfan wrth-lywodraeth. Drennydd, ar y 19eg o Ebrill, cyhoeddodd Ali Abdullah Saleh y byddai'n ymddiswyddo o fewn 30 diwrnod ac y byddai'n galw etholiad o fewn 60 diwrnod. Cafwyd cytundeb na fyddai'n cael ei erlyn am gyn-droseddau.

## Ymddiswyddiad Saleh
[bawd|Bu [Ali Abdullah Saleh yn Arlywydd Iemen rhwng 1990 a 2012, ac yn Arlywydd Gogledd Iemen rhwng 1978 ac 1990.]]
Cynhaliwyd etholiad am arlywyddiaeth y wlad ar 21 Chwefror 2012 ac adroddwyd y pleidleisiodd 65% o'r etholwyr. Enillodd Abd Rabbuh Mansur al-Hadi 99.8% o'r bleidlais. Cymerodd y llw yn senedd y wlad ar 25 Chwefror 2012. Dychwelodd y cyn-Brifweinidog adref i fod yn rhan o'r seremoni hwn. Ymddiswyddodd Saleh gan dderbyn yr arlywyddiaeth newydd. Roedd hyn yn garreg filltir bwysig ac yn dod a phennod i ben, ar ôl 33 mlynedd fel Arlywydd.

## Gweler hefyd
* Y Gwanwyn Arabaidd

## Cyfeiriadau 

Categori:2011 yn Iemen
Categori:2012 yn Iemen
Iemen
Categori:Y Gwanwyn Arabaidd
Categori:Hanes gwleidyddol Iemen
Categori:Hanes milwrol Iemen
Llenyddiaeth yn 2005

## Digwyddiadau
*13 Mehefin - Joan Abse, gwraig y bardd Dannie Abse, yn gael ei lladd mewn damwain car, ar traffordd M4.

## Gwobrau
*Llyfr y Flwyddyn:
**Cymraeg: Caryl Lewis: *Martha, Jac a Sianco*
**Saesneg: Owen Sheers: *The Dust Diaries*
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Siân Eirian Rees Davies - *I Fyd Sy Well*

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Nia Medi - *Omlet*

### Barddoniaeth
*Tony Bianchi - *Blodeugerdd Barddas o Farddoniaeth Gyfoes*
*Grahame Davies - *Achos*
*Bobi Jones - *Ôl Troed: Cerddi Bobi Jones*
*Mererid Hopwood - *Seren Lowri*
*Emyr Lewis (gol.) - *Englynion dan Bwysau*
*Alan Llwyd - ''Clirio'r Atig a Cherddi Eraill*

### Cofiant
*J. Elwyn Hughes - *Byd a Bywyd Caradog Prichard 1904-1980 - Bywgraffiad Darluniadol*

### Eraill
*Geraint Griffiths a John Davies - *Hewl*
*Bethan Gwanas - *Mwy o Fyd Bethan*
*Emyr Llywelyn - *Llwybrau Llên*
*Gwyn Thomas - *Apocalups Yfory*
*Gerwyn Williams - *Tir Newydd: Agweddau ar Lenyddiaeth Gymraeg a'r Ail Ryfel Byd*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Rajaa Alsanea - *Banat al-Riyadh*
*Paulo Coelho - *O Zahir*
*Lindsey Davis - *See Delphi and Die*
*Richard Gwyn - *The Colour of a Dog Running Away*
*Stieg Larsson - *Män som hatar kvinnor*
*J. K. Rowling - *Harry Potter and the Half-Blood Prince*

### Storiau byr
*Rachel Trezise - *Fresh Apples*

### Drama
*Alan Ayckbourn - *Improbable Fiction*
*Vincent Woods - *A Cry from Heaven*

### Hanes
*Barbara Freese - *Coal - A Human History*
*Phil Carradice - *Wales at War*
*Simon James - *Exploring the World of the Celts*

### Cofiannau
*Gavin Henson - *My Grand Slam Year*
*Stefan Terlezki - *From War to Westminster*

### Barddoniaeth
*Carol Ann Duffy - *Rapture*
*Ricardo Domeneck (Brasil) - *Carta aos anfíbios*
*Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki (Gwlad Pwyl) - *Dzieje rodzin polskich*

## Eraill
*Kath Filmer-Davies - *Fantasy, Fiction and Welsh Myth - Tales of Belonging*
*Miranda J. Green - *Dictionary of Celtic Myth and Legend*
*W. A. Poucher - *The Welsh Peaks''

## Marwolaethau
*10 Chwefror - Arthur Miller, dramodydd, 89
*20 Chwefror - Hunter S. Thompson, newyddiadurwr, 67
*25 Chwefror
**Phoebe Hesketh, bardd, 96
**Syr Glanmor Williams, hanesydd, 84
*8 Mawrth - Alice Thomas Ellis, nofelydd, 72
*16 Mai - Syr Rees Davies, hanesydd, 66
*13 Mehefin - Eugénio de Andrade, bardd, 82
*30 Mehefin - Christopher Fry, dramodydd, 97
*17 Hydref - Ba Jin, awdur, 100
*5 Tachwedd - John Fowles, nofelydd, 79
*1 Rhagfyr - Mary Hayley Bell, dramodydd, 94

## Cyfeiriadau
2005
Categori:2005
Sonja, brenhines Norwy

Brenhines Norwy yw **Brenhines Sonja** (ganwyd **Sonja Haraldsen**, 4 Gorffennaf 1937).

Cafodd ei geni yn Oslo, yn ferch i Karl August Haraldsen a'i wraig Dagny Ulrichsen. Priododd Harald V, brenin Norwy, yn Eglwys Gadeiriol Oslo, ar y 29 Awst 1968.

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Maol Chinn-dearg

Mae **Maol Chinn-dearg** neu **Maol Cheann-dearg** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Shiel i Loch Hourn a Loch Quoich yng ngogledd-orllewin  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Murdo
Guerrillero Heroico

bawd|350px|*Guerrillero Heroico* - ffotograff Alberto Korda o Che Guevara
bawd|230px|Y fersiwn poblogaidd sydd wedi ei docio
Ffotograff eiconig o'r chwyldroadwr Marcsaidd Che Guevara yn gwisgo beret du yw ***Guerrillero Heroico*** (Sbaeneg am "'Herwfilwr Arwrol") a dynnwyd gan Alberto Korda. Fe'i dynnwyd ar 5 Mawrth 1960 yn Hafana, Ciwba, mewn gwasanaeth coffa am y rhai fu farw yn ffrwydrad *La Coubre* ac o ganlyniad i'w boblogrwydd bu'r arweinydd carismataidd a dadleuol yn eicon diwylliannol erbyn diwedd y 1960au. Dywedodd Korda y cafodd ei dynnu at wyneb Guevara ar y foment y dynnwyd y llun gan yr "anghymodlondeb llwyr" yn ogystal â'r dicter a phoen a welodd. Blynyddoedd yn ddiweddarach, dywedodd Korda bod y ffotograff yn dangos cymeriad diysgog a stoic Che. Roedd Guevara yn 31 mlwydd oed pan dynnwyd y ffotograff.

Gan bwysleisio natur hollbresennol ac apêl eang y ddelwedd, enwodd Maryland Institute College of Art y llun yn symbol o'r 20g a ffotograff enwocaf y byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Celf wleidyddol
Categori:Che Guevara
Categori:Gweithiau 1960
Categori:Ffotograffau
Kniefall von Warschau

bawd|Plac yn Warsaw i gofio arwydd Brandt.
Arwydd o ostyngeiddrwydd a phenyd gan Willy Brandt, Canghellor Gorllewin yr Almaen, i ddioddefwyr Gwrthryfel Geto Warsaw oedd ***Kniefall von Warschau*** (Almaeneg am "Penliniad Warsaw"). Digwyddodd ar 7 Rhagfyr 1970 yn ystod taith gan Brandt i arwyddo Cytundeb Warsaw. Ar ôl y seremoni arwyddo, aeth Brandt i fedd y Milwr Dienw i osod plethdorch, ac yna i gofeb Gwrthryfel y Geto. Ar ôl gosod plethdorch o flaen y gofeb, penliniodd Brandt yn annisgwyl gan aros yn dawel ac yn llonydd am gyfnod. Cafodd delweddau o'r digwyddiad eu dangos ar draws y byd. Ar y pryd bu cryn beirniadaeth yng Ngorllewin yr Almaen gan haeru fod yr ystum yn ormod, ond yn ddiweddarach ystyriwyd y digwyddiad yn foment bwysig ym mhroses cymod rhwng yr Almaen a Gwlad Pwyl.

Yn ei hunangofiant, ysgrifennodd Brandt:

## Gweler hefyd
* *Ostpolitik*

## Cyfeiriadau
## Ffynhonnell 
* Brandt, W. *My Life in Politics* (Penguin: 1989/1992). Cyfieithwyd gan Anthea Bell.

## Dolen allanol
*  Delwedd o'r Kniefall ar glawr *Der Spiegel*

Categori:1970
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Gorllewin yr Almaen
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Gwlad Pwyl
Categori:Ffotograffau
Categori:Hanes Gwlad Pwyl
Categori:Warsaw
Griffith J. Griffith

Americanwr Cymreig, diwydiannwr a dyngarwr oedd **Griffith Jenkins Griffith** (4 Ionawr 1850 – 5 Gorffennaf 1919).  Ar ôl gwneud ei ffortiwn o syndicâd mwynglawdd yn yr 1880au, rhoddodd Griffith 12.20 km2 o dir i Ddinas Los Angeles a ddaeth yn Barc Griffith.

Cafodd ei eni ym Metws, Sir Forgannwg, Cymru ar 4 Ionawr, 1850. Ymfudodd i'r Unol Daleithiau ym 1865, yn 16 oed, i Ashland, Pennsylvania gan aros gyda chwpwl, mynychu'r ysgol leol a thalu am ei le drwy weithio iddynt.

Ym 1873 symudodd i San Francisco, California pan benodwyd ef fel gohebydd yn arbenigo ar fwyngloddio i bapur newydd yn San Francisco, yn dilyn y rhuthr am aur yng Nghaliffornia. Arweiniodd hyn at gyfleoedd mewn syndicetiau mwyngloddio a thrwy'r rhain y llwyddodd i wneud ei ffortiwn. Pan y bu farw, roedd ei ystâd yn werth  $1.5 miliwn; fe'i claddwyd ym Mynwent Hollywood Forever yn Los Angeles ym mhen gogleddol Adran 7, sef "The Griffith Lawn". Wrth sefyll ger ei obelisg ac edrych tua'r gogledd, gellir gweld Arsyllfa Griffith.[14]

## Trais a charchar
Symudodd i dde California, gan brynu 4,000 erw yn Rancho Los Feliz yng ngogledd-ddwyrain y ddinas cyn cadarnhau ei safle fel cymdeithaswr trwy briodi merch teulu amlwg ym 1887, sef Mary Agnes Christina Mesmer (1864-1948). Dywedir iddo geisio llofruddio ei wraig Christina yn ddiweddarach, gan ei gadael ag anafiadau i'w hwyneb. Fe'i carcharwyd am flwyddyn a naw mis yng Ngharchar San Quentin am hyn a ffein o $5,000. Ar Tachwedd 4, 1904, tra yr oedd yn y carchar, caniatawyd ysgariad i Mrs. Griffith ar sail creulondeb, a dyfarnwyd iddi warchodaeth o'u mab Vandell a oedd yn 16 oed.

bawd|275px|Mynedfa i Barc Griffith
[bawd|275px|[Arsyllfa Griffith uwchben Los Angeles]]
bawd|275px|Cofeb i Griffith
Enwyd Parc Griffith ac Arsyllfa Griffith yn Los Angeles ar ei ôl.

## Parc Griffith
Dyma barc dinesig mwyaf yr Unol Daleithiau. Ar 16 Rhagfyr 1896, cyflwynodd Griffith a'i wraig Christina 3,015 erw (1,220 hectar) o'i dir (y Rancho Los Feliz) i ddinas Los Angeles i'w ddefnyddio fel parc cyhoeddus. Galwodd Griffith y rhodd hwn yn "anrheg Nadolig."

## Arsyllfa Griffith
Saif yr arsyllfa poblogfaidd hwn ar lethr sy'n wynebu'r de o Mount Hollywood ym Mharc Griffith. O'r copa gellir gweld Basn Los Angeles gan gynnwys Downtown Los Angeles i'r de-ddwyrain, Hollywood i'r de

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1850
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Diwydianwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Dyngarwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Paulo Coelho

Nofelydd Brasilaidd yw **Paulo Coelho** (ganwyd 24 Awst 1947).

Cafodd ei eni yn Rio de Janeiro.

## Nofelau
**O Manifesto de Krig-há* (1974)
**Arquivos do Inferno* (1982)
**O Manual Prático do Vampirismo* (1986)
**O Diário de Um Mago* (1987)
**O Alquimista* (1988)
**Brida* (1990)
**O Dom Supremo* (1991)
**As Valkírias* (1992)
**Na margem do rio Piedra eu sentei e chorei* (1994)
**O Monte Cinco* (1996)
**Manual do guerreiro da luz* (1997)
**Veronika decide morrer* (1998)
**O Demônio e a srta Prym* (2000)
**Histórias para pais, filhos e netos* (2001)
**Onze Minutos* (2003)
**O Gênio e as Rosas* (2004)
**O Zahir* (2005)
**Ser como um rio que flui* (2006)
**A bruxa de Portobello* (2006)
**O Vencedor está Só* (2008)
**O Aleph* (2010)

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Frasil
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Frasil
Categori:Nofelwyr Portiwgaleg o Frasil
Categori:Pobl o Rio de Janeiro
PlayStation 2

bawd|250px|Chwith: PS2 'Slimline' Dde: PS2 gwreiddiol gyda rheolydd Dual-Shock
Consol gemau chweched cenhedlaeth a gynhyrchwyd gan Sony yw'r **PlayStation 2** (**PS2**). Mae dwy fodel o'r PlayStation 2 wedi ei ryddhau, sef y PlayStation 2 gwreiddiol a PlayStation 2 'Slim'.

Categori:Consolau gemau
Richard Elfyn

Actor llwyfan, ffilm-a-theledu o Gymru yw **Richard Elfyn** (ganwyd 1961).

## Bywgraffiad 
Ganwyd Elfyn ym Mangor, Gwynedd a'i magwyd yn Mhwllheli yn fab i blisman. Fe'i hyfforddwyd yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

## Bywyd personol 
Mae'n byw yng Nghwm-parc, Treorci. Mae ganddo dri o blant gyda'i wraig Einir Siôn.

## Ffilmyddiaeth 
(detholiad)

### Teledu
* *Sam Tân* (1985): Pob cymeriad gwrywaidd
* *Yr Alwad* (1988)

**Heliwr* (1995)
**Rala Rwdins* (1995)
**Satellite City* (1996)
*Yr Allwedd Hud (2001)
*Tweenies: Milo (2002)
**Treflan* (2002)
*Troeon Tristan (2003)
*Beyblade (2004)
**Con Passionate* (2005)
*Tylwyth Od Timmy: AJ, Mr Crocker, Francis a Chip Skylark (2006)
**Calon Gaeth* (2006)
**Caerdydd* (2008)
**S.O.S. Galw Gari Tryfan* (2008)
*''Gari Tryfan a'r Drych i'r Gorffennol* (2010)
**Young Dracula* (2008)
**SpynjBob Pantsgwâr: Sulwyn* (2011)
*Ben 10 (2012)
**Byw Celwydd* (2016)

### Ffilm
**The Dark* (2005)
**Killer Elite* (2011)
**The History of Mr Polly* (2007)
**The Adventurer: The Curse of the Midas Box'' (2013)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru