open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afon Cher

[250px|bawd|**Afon Cher** yn llifo trwy [Saint Georges sur Cher]]
Mae **Afon Cher** yn afon sy'n tarddu yn y Combrailles yng nghanolbarth Ffrainc. Ei hyd yw 320&nbsp;km.

Ar ei glannau saif Montluçon, Vierzon a dinas hynafol Tours. Ar ôl llifo trwy'r lleoedd hyn mae'n rhedeg yn gyfochrog ag Afon Loire cyn ymuno â hi.

Cher
Arachne

[300px|bawd|*Chwedl Arachne* gan [Diego Velázquez]]

Ym mytholeg Roeg, yr oedd **Arachne** yn ferch ddiwyd o dalaith Lydia yn Asia Leiaf a gurodd y dduwies Athena mewn gornest gweu brodwaith.

Dialodd y dduwies genfigennus ar Arachne druan drwy ddinistrio ei gwaith i gyd. Roedd Arachne mor ddigalon fel y ceisiodd ei chrogi ei hun. Ond newidiodd Athena hi'n bry cop (*arachne* yn Roeg).

Categori:Mytholeg Roeg
Athena

200px|bawd|Cerflun o Athena

**Athena**, neu **Pallas Athena** (Hen Roeg: Ἀθηνᾶ), oedd duwies rhyfel a doethineb ym mytholeg y Groegiaid a nawdd-dduwies dinas Athen. Mae hi'n cyfateb i'r dduwies Rufeinig Minerva.

Cafodd ei geni o ben Zews yn llawn arfog ac yn dwyn gwaywffon *javelin* yn ei llaw. Hi oedd hoff blentyn Zews.

Yn ystod Rhyfel Caerdroea rhoddai Athena gymorth i'r Groegiaid yn erbyn gwŷr Caerdroea. Rhoddodd gymorth yn ogystal i'r arwr Heracles yn ei lafuroedd a thywysodd Perseus i wlad y Gorgoniaid. Diolch i nawdd ac amddiffyn y dduwies y cyrhaeddodd Odysseus ei gartref yn ddiogel, yn ôl *Odyseia* Homeros.

Roedd Athena yn dduwies wyryfol ac yn ddiwyd iawn. Roedd hi'n medru bod yn genfigennus, fel pan gollodd ornest yn erbyn Arachne o Lydia. Yn amser heddwch byddai'n troi ei nawdd at y celfyddydau a diwydiant, yn arbennig gwaith domestig.

Enwir dinas Athen ar ei hôl hi; roedd y Parthenon yn gysegredig iddi fel duwies y ddinas. Fe'i huniaethir â'r dduwies Rufeinig Minerva.

## Gweler hefyd
*2 Pallas, asteroid a enwir ar ôl Pallas Athena.

## Dolenni allanol 
*  (Carlos Parada) Albwm o luniau o Athena
*  Roy George, "Athena: The sculptures of the goddess"
*  Theoi.com Dyfyniadau o destunau Clasurol am Athena
*  Gwreiddiau Athena yng ngwareiddiad Minoa, gan Virginia Hicks 

Categori:Duwiesau
Categori:Duwiesau rhyfel
Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Categori:Duwiau a duwiesau yn yr Iliad
Categori:Duwiau a duwiesau yn yr Odyseia
Accra

300px|bawd|Golygfa ar ganol Accra
Prifddinas Ghana, gorllewin Affrica, a dinas fwyaf y wlad yw **Accra**.

Categori:Dinasoedd Ghana
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Bwlch Khyber

Bwlch enwog yng nghadwyn Safid Kuh yn yr Hindu Kush yw **Bwlch Khyber** (neu **Khaybar** neu **Khaibar**). Mae'r bwlch yn gorwedd 1072m (3518 troedfedd) i fyny mewn tir lled-anial ac mae'r ffordd sy'n ei groesi yn cysylltu Kabul, prifddinas Affganistan a thref Peshawar ym Mhacistan.

Mae'r Khyber yn fwlch o bwys strategol mawr ers cyn cof. Mae'n gorwedd ar y llwybr rhwyddaf sydd i'w gael i groesi mynyddoedd creigiog uchel yr Hindu Kush rhwng gogledd eithaf y gadwyn honno a bryniau isel Wasiristan i'r de.

Ar yr ochr Affganaidd mae'r ffordd iddo yn codi rhwng clogwynni syrth anferth ar lan ddeheuol Afon Kabul, yn bennaf, o gyfeiriad tref Jalalabad. Ar yr ochr Bacistanaidd mae'r tir yn fwy agored ac mae'r ffordd yn croesi'r ffin yng nghanol clwstwr o fryniau bach ac yna'n disgyn ar gwrs igam-ogam i lawr i'r gwastadeddau a Peshawar.

Mae'r Khyber yn gorwedd yn nhiriogaeth led-annibynnol llwyth yr Affridiaid ac yn rhan o dalaith Khyber Pakhtunkhwa. Sawl gwaith dros y canrifoedd mae'r Affridiaid, sy'n barod iawn i warchod eu hannibyniaeth, wedi ymosod ar fyddinoedd estron a geisiai groesi'r bwlch, gan gynnwys byddin Prydain yn y 19eg a hanner cyntaf yr 20g.

Khyber
Khyber
Categori:Hanes Affganistan
Categori:Hanes Pacistan
Categori:Daearyddiaeth Khyber Pakhtunkhwa
Dinar Libia

300px|bawd|¼ Dinar Libia
**Dinar Libia** yw arian cyfred Libia yng Ngogledd Affrica.

Categori:Arian
Categori:Libia
Dinar

Mae'r **Dinar** yn arian breiniol mewn sawl gwlad, yn cynnwys:

*Dinar Algeriaidd - Algeria
*Dinar Libya - Libya
*Dinar Tiwnisaidd - Tiwnisia

----
Cedi

300px|bawd|Darnau arian Cedi
Y **Cedi** yw arian breiniol Ghana yng ngorllewin Affrica.

Categori:Ghana
Categori:Arian
Gabriel Prosser

[200px|bawd|Gweithwyr duon yn plycio [cotwn ar blanhigfa yn ne UDA ar ddechrau'r 20g]]
Roedd **Gabriel Prosser**, neu **Gabriel** (c.1776 – 10 Hydref 1800), yn arweinydd gwrthryfel pobl groen ddu ar ddiwedd y 18g yn Virginia (UDA heddiw).

Ganwyd Gabriel yn Henrico County, Virginia, tua'r flwyddyn 1776. Arweiniodd wrthryfel y caethweision yn erbyn creulondeb y meistri. Roedd yn bwriadu arwain mintai o fil o gaethweision i ymosod ar Richmond, prifddinas talaith Virginia, ei chipio a sefydlu gweriniaeth annibynnol i bobl dduon y Conffederasiwn. Ond cafodd ei ddal a'i grogi yn 1800 ar ôl i un o'r caethweision rybuddio llywodraethwr Richmond.

Categori:Chwyldroadwyr
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1800
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Rupert Murdoch

Dyn busnes rhyngwladol o Awstralia yw **Rupert Keith Murdoch** AC, KSG (ganwyd 11 Mawrth 1931).

Etifeddodd *News Limited* gan ei dad yn 1950 gan weithio am ychydig fel Prif Weithredwr y cwmni. Ganwyd Murdoch ym Melbourne a daeth i fyw i Loegr yng nghanol y 1960au gan brynu'r papurau newydd *News of the World*, *The Sun* ac yn ddiweddarach *The Times*.

Roedd ei reolaeth dynn ar gwmni teledu Sky wedi golygu, yn ôl llawer, fod ganddo reolaeth (neu fonopoli hyd yn oed) ar y dewis o chwaraeon a newyddion a welir ar y teledu, yn arbennig gemau pêl-droed. Gwerthodd Sky i Comcast yn 2018 wedi ymgais aflwyddiannus i brynu'r cwmni yn llawn.

Yn y 2010au wynebodd gyhuddiadau fod rhai o'i gwmnïau (gan gynnwys *News of the World*) wedi bod yn hacio ffonau pobl a bu heddluoedd gwledydd Prydain ac Unol Daleithiau America yn ymchwilio i'r cyhuddiadau hyn. Rhoddodd Murdoch a'i fab James, a'i gyn-CEO Rebekah Brooks dystiolaeth o flaen Ymchwiliad Leveson ac yna o flaen Pwyllgor Seneddol yn Llundain.

## Bywyd personol 
Mae wedi priodi pum gwaith:

* Patricia Booker rhwng 1956 a 1967. Stiwardes ar awyrennau oedd ei gwaith, ganwyd un ferch iddynt, Prudence.
* Anna Murdoch Mann rhwng 1967 a 1999. Roedd hi'n gweithio i bapur newydd y *Daily Mirror* yn Sydney. Hwn oedd ei briodas hiraf a ganwyd tri plentyn iddynt, Elisabeth, Lachlan a James.
* Wendi Deng rhwng 1999 a 2013. Roedd hi'n gweithio i gwmnïau teledu yn Tseina a Hong Cong. Ganwyd dwy ferch iddynt, Grace a Chloe.
* Jerry Hall rhwng 2016 a 2022. Model ac actores. Wedi ysgaru cafodd Murdoch berthynas fer a dyweddiad i Ann Lesley Smith ond daeth a'r berthynas i ben o fewn misoedd.

* Elena Zhukova yn Mehefin 2024. Yn 2023 cyfarfu Zhukova, cyn-fiolegydd moleciwlaidd o Rwsia a phriododd hi y flwyddyn ganlynol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Biliwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyhoeddwyr papurau newydd
Categori:Gweithredwyr teledu o Awstralia
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Awstralia
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Melbourne
Categori:Teulu Murdoch
Categori:Ymfudwyr o Awstralia i'r Unol Daleithiau
Asia Leiaf

**Asia Leiaf** yw'r enw Clasurol am y rhan o orllewin Asia a elwir hefyd yn **Anatolia** ac sy'n gyfateb yn fras i diriogaeth Twrci heddiw. Mae'n gorwedd rhwng y Môr Du yn y gogledd, y Môr Canoldir yn y de, Môr Marmara a Môr Egeaidd yn y gorllewin a mynyddoedd Cwrdistan, Armenia a'r Cawcasws yn y dwyrain. Mae'r Hellespont yn gorwedd rhyngddi ac Ewrop.

## Hanes 
Am gyfran helaeth o'r ail fileniwm Cyn Crist roedd y rhan fwyaf o Asia Leiaf yn rhan o ymerodraeth yr Hitiaid. Yn sgîl dymchwel yr ymerodraeth honno tua'r flwyddyn 1200 CC, aeth canolbarth a gorllewin y rhanbarth dan ddominyddiaeth Phrygia, a gyrhaeddodd ei huchafbwynt yn yr 8fed ganrif CC. Cwncweriwyd de-ddwyrain Asia Leiaf gan yr ymerodraeth Asyriaidd tua'r un cyfnod. Syrthiodd Phrygia i Lydia yn y 6ed ganrif CC, ac yna yn 546 CC sefydlodd yr ymerodr Persiaidd Cyrus Fawr ei afael ar Asia Leiaf.

Yn 333 CC fe'i goresgynnwyd gan Alecsander Fawr o Facedon. Wedi i Alecsander farw rhannwyd y rhanbarth yn gyfres o fân frehiniaethau fel Pergamum, Cappadocia, Bithynia a Pontus yn y gogledd a'r gorllewin tra fu'r de yn faes ymrafael rhwng y Seleuciaid a'r Ptolemiaid, olynwyr Alecsander.

Rhwng 200 CC a diwedd y ganrif gyntaf CC ymestynnai'r Rhufeiniaid eu gafael ar Asia Leiaf ac aeth yr hen deyrnasoedd yn daleithiau Rhufeinig. Yn ddiweddarach roeddynt yn rhan o'r ymerodraeth ddwyreiniol ac yna Bysantiwm.

Ar ôl cael ei goresgyn gan y Tyrciaid Seljukaidd yn yr 11g a syrthio'n ysglyfaeth i'r Mongoliaid yn y 13g, cafodd Asia Leiaf ei hymgorffori yn yr Ymerodraeth Otomanaidd yn ystod y 14eg a'r 15g.

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Asia
Categori:Yr Henfyd
Dinar Tiwnisaidd

Y **Dinar Tiwnisaidd** yw arian cyfred Tiwnisia. Rhennir y dinar yn 1000 millimes.

Ar hyn o bryd mae'n arian cyfred cyfyngedig ac ni ellir cyfnewid y dinar y tu allan Diwnisia ei hun.

Categori:Arian
Categori:Tiwnisia
Tîm pêl-droed cenedlaethol Gwlad y Basg

Nid oes gan Gwlad y Basg gydnabyddiaeth ryngwladol i'w **tîm pêl-droed Gwlad y Basg** cenedlaethol gan FIFA nac UEFA. Serch hynny, mae tîm cenedlaethol Ffederasiwn Bêl-droed Gwlad y Basg yn chwarae gemau rhyngwladol â gwledydd cydnabyddedig.

[250px|de|bawd|Tîm pêl-droed Gwlad y Basg yn chwarae yn erbyn [Tîm pêl-droed Catalonia yn y stadiwm *Camp Nou*]]

Gan nad oes cydnabyddiaeth ryngwladol llawn i'r tîm fe'i cyfeirir gan sawl enw gan gynnwys **Selección de Euskadi**, **Euskal Selekzio**, **Euskadi XI** a **Basg XI**. Nid yw ei chorff llywodraethol, Euskadiko Futbol Federakundea (EFF), yn aelod o na FIFA na UEFA ac felly ni all gystadlu mewn cystadlaethau rhyngwladol megis Cwpan Ewrop neu Gwpan y Byd.  

Chwaraewyd gêm gyntaf Euskadi XI ar 1 Ionawr 1915 yn erbyn Catalwnia XI, gan ennill 6-1. Yn 1915 a 1916 ac yna yn 1930 a 1931 chwaraeodd y ddwy genedl mewn cyfres o gemau. Bu'n rhaid aros nes 1937 cyn i dîm Euskadi XI chwarae y tu allan i Sbaen. Awgrym José Antonio Aguirre, Llywydd Gwlad y Basg a chyn chwaraewr gydag Athletic Bilbao, oedd y dylai tîm Euskadi XI deithio dramor er mwyn codi arian ar gyfer achos y Basgiaid yn Rhyfel Cartref Sbaen. Teithiodd y tîm ar draws Ewrop a Mecsico gan hyd yn oed ymuno â chynghrair Mecsico.  

Yn ystod teyrnasiad y Ffasgydd Franco rhoddwyd taw ar amrywiaethau cenedlaethol o fewn gwladwriaeth Sbaen a ni chwaraeodd yr Euskadi XI tan 1979. Ers y flwyddyn honno mae Euskadi XI yn dod at ei gilydd fel tîm, fel arfer adeg y Nadolig, i chwarae gemau yn Stadiwm San Mamés. Maent wedi chwarae yn erbyn timau o Affrica, De America ac Ewrop, ond yn wahanol i Gatalwnia, dydynt erioed wedi denu tîm bêl-droed fawr fel Brasil.  

Ar 21 Mai 2006 chwaraeodd Euskadi XI eu gêm gyntaf yn erbyn Cymru. Gêm gyfeillgar oedd hon a ysbrydolwyd i raddau helaeth gan reolwr Cymru, John Toshack, bu ar un adeg yn rheoli'r tîm Basgaidd, Real Sociadad o Donostia (San Sebastian).

Ffurfiwyd Euskal Selekzioa, er mwyn ymgyrchu i Wlad y Basg gael ei chydnabod ym mhob maes chwaraeon. Oherwydd poblogrwydd pêl-droed yn y wlad ac yn rhyngwladol gwelir yr ymgyrch i ennill cydnabyddiaeth gan UEFA a FIFA fel un o'r rhai mwyaf pwysig. Cyfeirir at y ffaith fod sawl tiriogaeth nad sy'n wladwriaethau annibynnol megis, Cymru, Yr Alban, Ynysoedd Ffaro ac ers Rhagfyr 2006, Gibraltar, gydnabyddiaeth gan UEFA ac/neu FIFA. Mae dyhead nifer o Basgiaid dros gael tîm pêl-droed rhyngwladol gydnabyddedig yn debyg i'r dyhead yn Llydaw a Chatalwnia.

## Dolenni allanol 
*Stori newyddion BBC Cymru'r Byd am gêm hanesyddol Euskadi XI v Cymru

Categori:Gwlad y Basg
Gwlad y Basg
Castell Caerdydd

Sefydlwyd **Castell Caerdydd** ar safle ger canol dinas Caerdydd heddiw gan y Normaniaid yn 1091, ar safle caer Rufeinig. Gwelir gweddillion y gaer honno ar y safle hyd heddiw. Ychwanegwyd castell ffug gan Ardalydd Bute yn y 19g.

## Caer Rufeinig Caerdydd
Mae rhan helaeth o furiau'r Castell mwnt a beili Normanaidd wedi'u codi ar ben cwrs y muriau Rhufeinig gwreiddiol. Mewn stafelloedd arddangosfa dan y muriau presennol gellir gweld darnau o'r muriau Rhufeinig. Ymddengys i'r gaer gael ei chodi ar safle caer gynharach a godwyd tua diwedd y ganrif gyntaf OC. Adeiladwyd yr ail gaer o gerrig tywodfaen coch, efallai fel amddiffyniad yn erbyn ymosodiadau o'r môr, tua'r flwyddyn 400 OC.

## Y castell Normanaidd
chwith|bawd|Gorthwr Normanaidd Castell Caerdydd

Un o breswylwyr enwocaf y castell oedd Robert Curthose, a garcharwyd yno gan ei frawd ifancach, Brenin Harri I Lloegr, o 1106 tan 1134. Yn 1158, y castell oedd lleoliad herwgipiad beiddgar gan Ifor Bach. Daeth Owain Glyn Dŵr i reoli'r castell yn 1404, gan ei adael i'r Cymry tan i Siaspar Tudur, ewythr Harri Tudur, ei feddiannu yn 1488 fel diolch iddo am ei ran yn ymgyrchoedd ei nai.

## 20g hyd heddiw
Yn ystod y 19g, codwyd castell hynafol ffug gan y pensaer William Burges, a oedd yn gweithio i Ardalydd Bute. Fe'i cynlluniwyd i edrych fel cartref a fyddai'n gweddu i un o straeon y Tylwyth Teg gyda nifer o gerfluniau cain a lluniau i'w addurno. 

Ar ddechrau'r 20g, etifeddodd 4ydd Ardalydd Bute y castell a pharhaodd y gwaith adeiladu drwy'r 1920au. Gwerthwyd neu gwladolwyd tiroedd a buddiannau masnachol teulu'r Bute o amgylch Caerdydd ac erbyn yr Ail Ryfel Byd, nid oedd llawer yn eu meddiant heblaw'r castell. Yn ystod y rhyfel, adeiladwyd llochesi cyrch awyr helaeth ym muriau'r castell; gllochesi a allent gysgodi hyd at 1,800 o bobl. Yn ddiweddarach fe'i rhoddwyd i ddinas Caerdydd gan deulu'r Bute ar 4 Medi 1947. Mae bellach yn atyniad twristaidd poblogaidd ac mae'n gartref i amgueddfa lleng-filwrol, yn ogystal â gweddillion yr hen gastell.

## Mynediad a chyfleusterau
Lleolir y castell yng nghanol Caerdydd a saif wrth ymyl Parc Bute. Lleolir canolfan ddinesig Parc Cathays gerllaw hefyd, ynghyd â'r prif strydoedd siopa.

Mae'n gartref i ddawns haf Prifysgol Caerdydd bob blwyddyn a chynhelir Mardi Gras mwyaf Cymru ar gaeau'r castell bob mis Awst.

Gyda lle i dros ddeng mil o bobl ymgynull, manteisiwyd ar hyn i gynnal nifer o gyngherddau roc a pherfformiadau byw, gan gynnwys un gan y grŵp Stereophonics ym mis Mehefin 1998.

## Dolenni allanol
* 
* Gwefan Cestyll Cymru

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Caerdydd
Caerdydd
Caerdydd
Caerdydd
Caerdydd
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
William Evans

Ceir sawl **William Evans**, yn cynnwys:

*William Evans (Monwyson) (1834-1897)
*William Evans (Wil Ifan) (1883–1968)
William Evans (Wil Ifan)

[bawd|200px|Llun **Wil Ifan** yng ngwisg yr [Archdderwydd ar glawr blaen Y Corn Gwlad, cylchgrawn Gorsedd y Beirdd]]

Roedd **William Evans** neu **Wil Ifan** (22 Ebrill 1883 - 16 Gorffennaf 1968) yn fardd a ffigwr pwysig ym myd yr Eisteddfod.

## Braslun o'i fywyd
Ganwyd Wil Ifan yn fab i weinidog amlwg gyda'r Annibynwyr Cymraeg, y Dr Dan Evans a'i briod, a oedd yn cartrefu yr adeg honno yng Nghwmbach, Llanwinio, Sir Gaerfyrddin. Galwyd ef yn William Evans a chafodd pob cefnogaeth gan ei rieni ac ysgolion da i baratoi ei hun, ym Mhrifysgol Cymru, Bangor, y Coleg Diwinyddol a Choleg Manceinion, Rhydychen. Treuliodd William Evans ei holl fywyd yn weinidog yr Efengyl gyda'r Annibynwyr Saesneg. Roedd yn gwbl gysurus yn y ddwy iaith. Iaith crefydd oedd Saesneg, iaith yr aelwyd yn Gymraeg. Priododd Nesta Wyn Edwards o Ddolgellau, hithau fel yntau yn raddedig o Brifysgol Cymru, a ganwyd iddynt bedwar o blant. Bu farw ym Mhen-y-bont ar Ogwr a chladdwyd ef yn Rhydymain, Meirionnydd.

## Ei waith llenyddol
### Bardd
Y delyneg oedd ei hoff gyfrwng fel bardd a chafwyd toreth ohonynt. Darllener y rhain yn ei gyfrolau, er enghraifft,
*Dros y Nyth* a ddaeth allan yn 1915;
*Dail Iorwg* a gyhoeddwyd yn 1919;
*Plant y Babell* a welodd olau dydd yn 1922;
*O Ddydd i Ddydd* a dderbyniodd groeso y beirniaid yn 1927;
*Y Winllan Las* a blesiodd bobl lengar Bro Morgannwg lle preswyliai y bardd-bregethwr yn 1936;
*Unwaith Eto* a gyhoeddwyd yn 1946; ac ar ôl hynny cyhoeddwyd *Haul a Glaw*.

Dyna gynhaeaf da ond lluniodd gyfrolau o farddoniaeth yn Saesneg yn ogystal; pum cyfrol yn y cyfnod ffrwythlon yma.

I raddau ei gyfraniad parhaol fu ei bryddest enwog 'Bro fy Mebyd' yn 1925. Enillodd y Goron deirgwaith a bu'n Archdderwydd yr Orsedd o 1947 hyd 1950.

### Colofnydd
Nid bardd yn unig mohono. Ysgrifennai yn gyson golofn Gymraeg i'r *Western Mail* ac y mae ei waith gorau wedi ei osod ar gof a chadw yn *y Filltir Deg* (1954) a *Colofnau Wil Ifan* (1962).

### Dramodydd
Ymddiddorodd yn y ddrama a bu yn un o arloeswyr  y mudiad fel y gwelwn yn *Y Dowlad* (1922) ac *Yr Het Goch* (1933) i enwi dwy  o'r chwech drama a luniodd yn Gymraeg ac un yn Saesneg.

## Llyfryddiaeth
### Cyfrolau Wil Ifan
* *Dros y Nyth* (1915)
* *Dail Iorwg* (1919)
* *Plant y Babell* (1922)
* *O Ddydd i Ddydd* (1927)
* *Y Winllan Las* (1936)
* *Unwaith Eto* (1946)
* *Y Filltir Deg* (1954)
* *Colofnau Wil Ifan* (1962)

### Llyfryddiaeth 
*D. Ben Rees, *Pymtheg o Wŷr Llên yr Ugeinfed Ganrif* (1972)

## Cyfeiriadau
Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Brian Hibbard

Actor a chanwr o Gymro oedd **Brian Hibbard** (26 Tachwedd 1946 – 17 Mehefin 2012). Ef oedd sylfaenydd a phrif leisiwr gwreiddiol The Flying Pickets. Ganwyd Hibbard i deulu dosbarth gweithiol yng Nglynebwy, Sir Fynwy (Blaenau Gwent bellach), a cafodd fagwraeth sosialaidd. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Glyn Ebwy.

## Gyrfa
### Cerddoriaeth
Yn dilyn sawl swydd fel athro, gweithiwr dur, barmon a ysgubwr simneiau, ffurfiodd y Flying Pickets gyda grŵp o actorion eraill oedd wedi bod yn ymarfer canu a cappella tra'n teithio ar fws i'w ymddangosiadau. Perfformiodd ddau gyngerdd yng Nghanolfan Hamdden Glyn Ebwy pan yn teithio gyda'r Flying Pickets, a ffurfiodd linell piced ar *Top of the Pops* ar anterth streic y glowyr (1984-85).

### Actio
Yn dilyn llwyddiant y grŵp yn yr 1980au cynnar, aeth Hibbard ymlaen i ddilyn gyrfa fel actor teledu, gan ymddangos yn *Coronation Street* fel y mecanic garej Doug Murray, yn *Emmerdale* fel Bobby-John Downes, ac fel Johnny Mac yn yr opera sebon Cymraeg *Pobol y Cwm* yn ogystal â'r gyfres ddrama i bobl iau *Pam Fi, Duw?*. Roedd yn y ffilm *Twin Town* (1997) fel y cymeriad oedd yn galw'i hun yn "Karaoke King", Dai Rees. Ymddangosodd hefyd yn y gyfres ddrama *Making Out*; yn y stori *Doctor Who* *Delta and the Bannermen*; yn y rhaglen gomedi *The Armando Ianucci Shows*; ac yn y ffilm *Rancid Aluminium*. Ymddangosodd Hibbard yn *EastEnders* rhwng 4 a 8 Gorffennaf 2011 yn chwarae Henry Mason, dyn oedd yn arfer rhedeg cartref plant lle roedd Billy Mitchell a Julie Perkins dan ofal.

## Marwolaeth
Yn 2000, canfuwyd fod gan Hibbard gancr y prostad; bu farw o'r afiechyd ar 17 Mehefin 2012. Gadawodd ei wraig, Caroline a'i blant: Lilly, Hafwen a Cai.

## Gwaith
### Ffilmiau
**Twin Town* fel Dai Rees (1997)
**Rancid Aluminium* (2000)
**Little White Lies* fel Tony (2006)
**Svengali* fel Tad Dixie (2013)

### Teledu
**Pobol y Cwm* fel Johnny Mac
**Pam Fi, Duw?* fel Deryck (tad y prif gymeriad, Rhys)
**Making Out* fel Chunky
**EastEnders* fel Henry Mason
**Coronation Street* fel Doug Murray
**Doctor Who* fel Keillor yn stori *Delta and the Bannermen*
**Emmerdale* fel Bobby-John Downes (2003)
*''Help! I'm a Teenage Outlaw* fel  Sir John (2004-2006)
**Made in Wales* (2011)

### Theatr 
* *Love in Plastic'' (1995)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Lynebwy
Lilith

[200px|bawd|**Lilith** a'r [Sarff (gan John Collier)]]
200px|bawd|Y dduwies Lilitu (efallai) - cerfiad o Fesopotamia (tua 1950 CC)

**Lilith** yw diafoles y nos yn y traddodiadau Iddewig a Mesopotamiaidd.

## Yr Hen Destament 
Cyfeirir ati yn yr Hen Destament. Yn Llyfr y Proffwyd Eseia dywedir ei bod yn cadw cwmni "anifeiliaid gwylltion yr anialwch, a'r cathod... yr ŵyll a orffwys yno hefyd, ac a gaiff orffwysfa iddi" (Eseia 34:14). Math o dylluan yw ŵyll (*screech-owl* a geir yn y cyfieithiad Saesneg o'r Hen Destament). Cyfieithiaid ydyw o'r gair Hebraeg *lilith*.

## Mesopotamia 
Credir bod y gair **Lilith** yn tarddu o'r gair Semitaidd *lil* sy'n golygu naill ai "nos" neu "ystorm, tymhestl, gwynt nerthol". Ceir duwies o'r enw **Lilitu** ym mytholeg
Babilonia a gysylltir â thylluanod yn chwedl Gilgamesh. Yn llên gwerin ddiweddarach Babilonia a'r Dwyrain Canol mae Lilith (dan sawl enw cyffelyb) yn fath o swcwbws sy'n ymweld â dynion yn eu cwsg ac yn peri iddynt gael breuddwydion rhywiol. Mae hi'n aflonyddu plant yn ogystal ac yn medru peri afiechydon.

## Y traddodiad Iddewig 
Yn ôl traddodiad y Talmwd Lilith oedd gwraig gyntaf Adda cyn i Efa gael ei chreu ar ei gyfer. Roedd hi'n bur wahanol i Efa. Gwrthodai ei orchmynion a hi oedd yn cymryd y blaen yn eu hanturiaethau carwriaethol. Roedd hi'n gwrthod gorwedd dan Adda wrth gael cyfathrach â fo, er enghraifft. Roedd hi'n nwydwyllt, annibynnol ei hysbrys a llawer mwy gwybodus nac Adda. Cwynodd Adda i Dduw ac mewn canlyniad bu rhaid i Lilith adael gardd Eden a chreuwyd Efa i gymryd ei lle.
Hyd at gymharol ddiweddar roedd Iddewon yn arfer rhoi amiwlets i'w plant bach i'w gwarchod rhag Lilith yn eu cwsg.

## Darllen pellach 
Mae gan T. H. Parry-Williams ysgrif o'r enw "Lilith" yn ei gyfrol ''O'r Pedwar Gwynt* (1944).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
**Y Gwyddionadur Iddewig*: "Lilith"
*Gwybodaeth a dolenni
**Y Gwyddoniadur Beiblaidd Rhyngwladol'': "Anghenfil y nos"

Categori:Cythreuliaid
Categori:Duwiesau
Categori:Yr Hen Destament
Categori:Mytholeg Mesopotamia
HTTP

Acronym am *HyperText Transfer Protocol* yw **HTTP**. Dyma'r protocol cyfathrebu a ddefnyddir i gydgysylltu gwasanaethyddion ar y We Fyd-Eang. Prif weithrediad HTTP yw sefydlu cysylltiad â gweinydd rhyngrwyd a throsglwyddo tudalennau HTML i'r porwr client neu unrhyw ffeiliau eraill sydd eu hangen gan aplicant HTTP.

Mae cyfeiriadau gwefannau yn cychwyn â'r rhagosodiad http:// ond erbyn heddiw mae porwyr gwe yn cyflwyno'r protocol hynny'n ddiofyn. Felly mae teipio www.wikipedia.org ym mar cyfeiriad eich porwr yn gyfystyr â theipio http://www.wikipedia.org er enghraifft.

Diffinnir HTTP fel system gofyn/ymateb "digyflwr"; h.y. nid yw'n bod ond am yr amser sydd ei angen er mwyn gwneud trosglwyddiad data, meicro-eiliad efallai, ac ar ôl hynny mae'n cau. Wedi i orchymyn gofyniad y client HTTP gyrraedd y gwasanaethydd mae cysylltiad TCP yn cael ei greu ac mae'r gwasanaethydd yn anfon ei ymateb ac yn cau'r cysylltiad HTTP.

Erbyn hyn mae fersiwn HTTP 1.1 wedi cymryd lle'r fersiwn gwreiddiol HTTP 1.0. Mae hyn wedi caniatau mewnlwytho lluosog ac wedi gwella'r broses storio *cache* a'i gwneud hi'n haws i greu lletywyr rhithiol.

Categori:Y We Fyd-Eang
Categori:Protocolau'r rhyngrwyd
Punta Arenas

300px|bawd|Golygfa ar Punta Arenas o Cerro Cruz

Mae **Punta Arenas** yn ddinas a phorthladd yn ne Tsile, wedi'i lleoli ar lan Culfor Magellan.

Mae'r ardal oddi amgylch y ddinas yn dir magu defaid. Mae allforion yn cynnwys lledr, gwlân, cig defaid, pren ac olew.

Cyferbyn â'r ddinas mae ynysoedd Tierra del Fuego yn gorwedd.

Categori:Dinasoedd Tsile
Categori:Tierra del Fuego
Monte Olivia

250px|bawd|Wyneb gorllewinol Monte Olivia

Mae **Monte Olivia** yn fynydd trawiadol yn ne eithaf yr Ariannin, ger dinas Ushuaia yn Tierra del Fuego. Mae'n un o gopaon mwyaf deheuol cadwyn hir yr Andes. Uchder: 1470 meter.

Mae'r mynydd yn codi dros ddyfroedd Sianel Beagle tua 10&nbsp;km i'r dwyrain o Ushuaia.

Categori:Mynyddoedd yr Ariannin
Categori:Tierra del Fuego
Tierra del Fuego

Ynysfor yw **Tierra del Fuego** (*Tir y Tân*) a wahanir oddi wrth dir mawr cyfandir De America gan dyfroedd oer Culfor Magellan. Mae'n gorwedd rhwng Cefnfor Iwerydd a'r Cefnfor Tawel ac yn gorffen ym mhwynt mwyaf deheuol De America, sef Penrhyn Horn.

O ran ei gweinyddiaeth, mae rhan orllewinol Tierra del Fuego yn perthyn i Tsile a'r tir dwyreiniol yn rhan o'r Ariannin. Prifddinas y diriogaeth Archentinaidd, Tierra del Fuego, Antarctica ac Ynysoedd y De Iwerydd, yw Ushuaia; Punta Arenas yw prifddinas y diriogaeth Tsileaidd.

Mae'r diriogaeth Archentaidd yn cynnwys sawl mynydd, er enghraifft y Monte Olivia gosgeiddig. Mae ynysoedd Malvinas yn gorwedd i'r dwyrain o'r arcipelago.

Categori:Rhanbarthau'r Ariannin
Categori:Daearyddiaeth Tsile
Categori:Rhanbarthau De America

Categori:Ynysforoedd
Categori:Ynysoedd Môr Iwerydd
Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Ushuaia

Prif ddinas yn Talaith Tierra del Fuego, yr Ariannin, yw **Ushuaia**.

Gerllaw mae copa gosgeiddig Monte Olivia yn codi ei ben dros Sianel Beagle.

800px|bawd|canol|Llun panoramaidd o Ushuaia

Categori:Aneddiadau Talaith Tierra del Fuego, yr Ariannin
Categori:Dinasoedd yr Ariannin
Talaith Tierra del Fuego, yr Ariannin

Talaith fwyaf deheuol yr Ariannin yw '''Tierra del Fuego, Antarctica ac Ynysoedd De'r Iwerydd'''. Mae'n diriogaeth anferth sy'n cynnwys dwyrain Tierra del Fuego (mae'r rhan orllewinol yn perthyn i Tsile), tiriogaethau Antarcticaidd yr Ariannin ac ynysoedd dan reolaeth y wlad honno yn ne-orllewin Cefnfor Iwerydd.

bawd|280px|canol|Talaith Tierra del Fuego yn yr Ariannin

## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol y Llywodraeth y Dalaith

Categori:Yr Antarctig
Categori:Cefnfor yr Iwerydd

Categori:Talaith Tierra del Fuego, yr Ariannin
Categori:Taleithiau'r Ariannin
Y Cynghrair Arabaidd

250px|bawd|de
250px|bawd|de
250px|bawd|Aelodau'r Cynghrair Arabaidd|de
Sefydlwyd y **Cynghrair Arabaidd** (Arabeg: الجامعة العربية‎ *al-Jāmiʻa al-ʻArabiyya*), a elwir **Cynghrair y Gwladwriaethau Arabaidd** (Arabic: جامعة الدول العربية‎ *Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya*) yn swyddogol, er mwyn hyrwyddo undod a chydweithrediad rhwng y gwledydd Arabaidd. Fe'i sefydlwyd ar 7 Mawrth, 1945, gan saith o wledydd Arabaidd, sef Yr Aifft, Irac, Gwlad Iorddonen, Libanus, Sawdi Arabia, Syria ac Iemen. Ar hyn o bryd ceir 22 aelod. Prif nod y cynghrair yw creu perthynas agosach rhwng yr aelod-wladwriaethau a threfnu cydweithrediad rhyngddynt, amddiffyn eu hannibyniaeth a'u sofraniaeth, a thrafod mewn modd gyffredinol buddianau'r gwledydd Arabaidd a materion sy'n ymwneud â hwy.

Lleolir ei bencadlys yn ninas Cairo yn yr Aifft. Mae tua 316 miliwn o bobl yn byw yng ngwledydd y Cynghrair, ar diriogaeth sy'n ymestyn o'r Maghreb yn y gorllewin i'r ffin rhwng Irac ac Iran a de-ddwyrain gorynys Arabia yn y dwyrain. Mae'r mwyafrif yn Arabiaid ond ceir lleiafrifoedd fel y Berberiaid hefyd. Mae canran sylweddol o'r boblogaeth yn byw mewn dinasoedd a threfi. Y dinasoedd mwyaf yw Baghdad, Khartoum, Damascus, Riyadh, Alexandria a Casablanca.

## Aelodau 
bawd|right
Aelodau presennol y Cynghair yw (ynghyd â'u dyddiad aelodaeth):

Yn Ionawr 2003, ymaelododd Eritrea fel sylwedydd.

## Ysgrifenyddion Cyffredinol 

## Gweler hefyd 
* Cenedlaetholdeb Arabaidd

## Dolenni allanol 
*   Gwefan swyddogol 


Categori:Cenedlaetholdeb Arabaidd
Categori:Sefydliadau 1945
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghairo
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Nouakchott

Prifddinas Mawritania yng ngorllewin Affrica yw **Nouakchott** (Arabeg: نواكشوط * neu * انواكشوط [cyfieithiad honedig o'r enw Berber "Llecyn y Gwyntoedd"]). Mae ganddi boblogaeth o 881,000 (1999).

## Hanes 
Dim ond pentref bach oedd ar y safle yn y 1950au ond datblygwyd y safle gan y llywodraeth newydd ar ôl i'r wlad ennill ei hannibyniaeth yn 1960.

## Dolenni allanol 
* Lexicorient: Nouakchott
* Bywyd yn Nouakchott 
* Llun NASA o Nouakchott 

Categori:Dinasoedd Mawritania
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Afon Seine

bawd|Afon Seine ym Mharis, fel y'i gwelir o Dŵr Eiffel

Yr afon sy'n rhedeg drwy Baris yw **Afon Seine**. Mae'r afon yn 780&nbsp;km o hyd, gan lifo i'r Sianel ger dinas Le Havre.

bawd|canol|320px|Dalgylch Afon Seine

## Rhanbarthau a *départements* y llifa'r Seine trwyddynt 
*Région* Bourgogne-Franche-Comté: 
* Côte-d'Or
*Région* Grand Est: 
* Aube
* Marne
*Région* Île-de-France: 
* Seine-et-Marne
* Essonne
* Val-de-Marne
* Paris
* Hauts-de-Seine
* Seine-Saint-Denis
* Val-d'Oise
* Yvelines
*Région* Normandie:
* Eure
* Seine-Maritime
* Calvados

Ymhlith y dinasoedd ar lannau'r Seine mae Troyes, Fontainebleau, Paris (yn cynnwys Orsay a Versailles), Rouen a Le Havre.

## Llednentydd
* Afon Aube - 248&nbsp;km
* Afon Yonne - 293&nbsp;km
* Afon Loing - 166&nbsp;km
* Afon Essonne - 90&nbsp;km
* Afon Orge - 50&nbsp;km
* Afon Yerres - 93,5&nbsp;km
* Afon Marne - 525&nbsp;km
* Afon Oise - 302&nbsp;km
* Afon Epte - 100&nbsp;km
* Afon Andelle - 54&nbsp;km
* Afon Eure - 225&nbsp;km
* Afon Risle - 140&nbsp;km. Yn ymuno ag aber y Seine.

Seine
Llofruddiaeth

Term cyfreithiol yw **llofruddiaeth** sy'n cyfeirio at y drosedd o ladd bod dynol â bwriad maleisus. Yn y mwyafrif o wledydd cyfraith gyffredin, diffinnir llofruddioiaeth fel y lladd anghyfreithlon bwriadol o berson arall (neu ôl-feddyliad maleisus), ac yn gyffredinol gwahaniaetha'r cyflwr meddyliol hwn rhwng mathau eraill o ladd anghyfreithlon (megis dynladdiad).

250px|dim|bawd|Cyfraddau llofruddiaeth yng ngwledydd y byd

Am fod colli bod dynol yn achosi galar mawr ar unigolion a oedd yn agos i'r dioddefwr, yn ogystal â'r ffaith fod y llofruddiaeth ei hun yn dwyn bywyd rhywun oddi wrthynt yn barhaol, ystyria'r mwyafrif o gymdeithasau cyfoes ac yn y gorffennol llofruddiaeth fel trosedd sy'n haeddu'r gosb lymaf. Gan amlaf, dedfrydir person sy'n euog o lofruddiaeth i oes yn y carchar neu'r gosb eithaf hyd yn oed am y fath weithred. Gelwir person sy'n llofruddio yn "llofrudd", yn "llofruddiwr" neu'n "llofruddwraig".

Can Llofruddiaeth Llangybi, 1878.jpg|Baled am Lofruddiaeth yn Llangybi, Sir Fynwy, 1878

## Gweler hefyd 
* Llofrudd cyfresol


Categori:Marwolaeth
Categori:Troseddau
Coronation Street

[300px|bawd|dde|Delwedd agoriadol Coronation Street yn [1999]]
Opera sebon Brydeinig wedi ei chreu gan Tony Warren yw ***Coronation Street*** (*Stryd Coronation*). Hi yw un o'r rhaglenni teledu hynaf y Deyrnas Unedig, wedi ei darlledu gyntaf ar nos Wener, 9 Rhagfyr, 1960. Ers y dechrau crëwyd gan Granada ac fe'i darlledwyd i bob ardal ITV. Mae'r rhaglen am stryd cyffredin ym Manceinion sydd, yn eithaf afrealistig, wedi cadw llawer o arferion cymdeithasol y 1950au. Ers y dechrau fe feirniadwyd y rhaglen yn hall am fod yn hen-ffasiwn. Serch hyn, hi yw'r opera sebon mwyaf poblogaidd y Deyrnas Unedig ac nifer o wledydd eraill y byd fel Canada ac Awstralia lle'i darlledir ychydig o fisoedd tu ôl i'r DU.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol *Coronation Street* ar itv.co.uk
**Coronation Street* ar digitalspy.co.uk 

## Cyfeiriadau
Categori:Operâu sebon
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu ITV
Santiago (gwahaniaethu)

Mae sawl lle o'r enw **Santiago**:

*Santiago de Chile, prifddinas Tsile
*Santiago de Compostela, prifddinas Galisia, Sbaen
*Santiago de Cali, ail ddinas fwyaf Colombia
*Santiago de Cuba, ail ddinas fwyaf Ciwba
*Santiago de los Caballeros, ail ddinas fwyaf Gweriniaeth Dominica
*Santiago del Estero, dinas yr Ariannin
*Santiago de Querétaro, Mecsico
*Talaith Santiago del Estero, talaith yr Ariannin
Copteg

[200px|bawd|Arysgrif **Gopteg** ([3g)]]
Un o ieithoedd Affro-Asiaidd yw **Copteg**. Fe'i siaredid yn yr Aifft o'r cyfnod Cristnogol cynnar hyd yr 8g.

Yn ieithyddol ystyrir y Gopteg fel cyfnod olaf yr Eiffteg. Arferid ei hysgrifennu mewn gwyddor sy'n gyfuniad o lythrennau yr Wyddor Roeg gyda saith llythyren Ddemotig ychwanegol.

## Tafodiethoedd 
Roedd i'r Gopteg chwe thafodiaith. Yn yr Aifft Uchaf (de'r wlad) y dafodiaith Sahideg oedd y brif ffurf o'r 5ed ganrif ymlaen. Yn yr Aifft Isaf defnyddid y dafodiaith Bohaireg fel iaith eglwysig gan Gristnogion yr Eglwys Goptaidd.

## Gweler hefyd 
*Llenyddiaeth Gopteg
*Yr Eglwys Goptaidd

## Llenyddiaeth 
Ceir llenyddiaeth ddiddorol yn y Gopteg (Bohaireg yn bennaf) o gyfieithiadau o destunau ysgrythurol Groeg ynghyd â thestunau iaith Gopteg gwreiddiol sy'n adlewyrchu dylanwad Gnostigiaeth a Manicheaeth ar yr eglwys cynnar.

* Wolfgang Kosack, *Lehrbuch des Koptischen. Teil I: Koptische Grammatik. Teil II: Koptische Lesestücke* (Graz 1974)
* Wolfgang Kosack, *Der koptische Heiligenkalender. Deutsch - Koptisch - Arabisch nach den besten Quellen neu bearbeitet und vollständig herausgegeben mit Index Sanctorum koptischer Heiliger, Index der Namen auf Koptisch, Koptische Patriarchenliste, Geografische Liste* (Berlin: Christoph Brunner, 2012)
* Wolfgang Kosack, *Schenute von Atripe De judicio finale: Papyruskodex 63000.IV im Museo Egizio di Torino. Einleitung, Textbearbeitung und Übersetzung* (Berlin: Christoph Brunner,  2013)
* Wolfgang Kosack, *Koptisches Handlexikon des Bohairischen: Koptisch - Deutsch - Arabisch* (Basel: Verlag Christoph Brunner, 2013)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Celtic Syntax, Egyptian-Coptic Syntax , erthygl gan Ariel Shisha-Halevy .


Categori:Coptiaid
Categori:Ieithoedd yr Aifft
Categori:Ieithoedd Semitaidd
Llyfr Eseia

[250px|bawd|Pren Jesse (cerflun yn eglwys gadeiriol [Worms)]]
chwith|thumb
**Llyfr Eseia** neu **Llyfr y Proffwyd Eseia** yw 23ain llyfr yr Hen Destament. Ei dalfyraid arferol yw **Eseia**.

Emynau, gweledigaethau a phroffwydoliaethau ar ffurf fydryddol a geir ynddo yn bennaf. Maent i gyd yn cael eu priodoli i'r proffwyd Eseia, mab Amos, am dynged Jwda a Jerwsalem ‘yn ystod teyrnasiad Usseia, Jotham a Heseceia’. Mae ei lach yn drwm ar frenhinoedd Babilon, Asyria, Damascus ac Ethiopia ac ar bechodau pobl Jwda. Ceir hefyd bennod sy'n darogan dyfodiad y Meseia ar lan Iorddonen.

Un o'r disgrifiadau enwocaf yn y llyfr yw hwnnw o Bren Jesse, sy'n dangos Jesse yn breuddwydio ar ei gefn gan weld coeden sy'n tyfu ohono ac sy'n cynrychioli ach Crist (Eseia 11:1-2).

Ceir yr unig gyfeiriad Beiblaidd at y dduwies/ddiafoles Lilith yn Llyfr Eseia.

Daw enw cofeb genedlaethol Israel i'r Holocost, Yad Vashem o 56:5 Llyfr Eseia: ''‘dw i'n mynd i godi cofeb yn fy nhŷ, y tu mewn i'w waliau: rhywbeth gwell na meibion a merched, a rhoi enw iddyn nhw fydd yn para am byth.’''

Eseia
Eseia
Cyngor Chalcedon

Cynhaliwyd **Cyngor Chalcedon** yn ninas Chalcedon yng ngorllewin Asia Leiaf (sy'n rhan o Istanbwl bellach) yn y flwyddyn 451, dan nawdd yr ymerawdwr Marcianus.

Dyma'r pedwaredd cyngor eglwysig i gael ei gynnal gan yr Eglwys gynnar. Ynddo comdemniwyd fel heresïau rai o'r dysgeidiau ynglŷn â Deuoliaeth - sy'n honni fod gan Iesu Grist ddwy natur, sef natur ddwyfol a natur ddynol - a chadarnheuwyd dysgeidiaeth Cyngor Nicaea a Chyngor Cyntaf Caergystennin. Ynyswyd rhai o'r eglwysi dwyreiniol, Eglwysi'r tri cyngor, mewn canlyniad, gan gynnwys yr Eglwys Goptaidd yn yr Aifft.

Chalcedon
Categori:Asia Leiaf
Categori:Yr Eglwys Goptaidd
Categori:451
Yr Eglwys Goptaidd

[150px|bawd|Rhan o gyfieithiad Copteg o [Yr Efengyl yn ôl Luc|Efengyl Luc (8g)]]
Eglwys fwyaf yr Aifft ac eglwys hunanbenaethol dan Bab yw **Eglwys Goptaidd** sy'n rhan o gymundeb Eglwysi'r tri cyngor. Gelwir aelodau'r eglwys yn Goptiaid; maent yn olrhain hanes eu heglwys i genhadaeth Sant Marc. Copteg yw iaith litwrgïaidd yr eglwys.

Yr Eglwys Goptaidd yw un o'r rhai hynaf sy'n bodoli. Dichon iddi gael ei sefydlu yn yr ail ganrif yng ngogledd yr Aifft. Un o seiliau ei chred yw Miaffysiaeth, sy'n groes i ddysgeidiaeth Ddyoffysaidd yr Eglwys Gatholig a'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol fel ei gilydd. Oherwydd cysylltiad y Miaffysiaeth â'r Monoffysiaeth a gondemniwyd gan Cyngor Chalcedon yn y flwyddyn 451, byth er hynny mae'r Eglwys Goptaidd wedi bod yn ynysig yn y Byd Cristnogol.

Ychwanegwyd at yr agendor gan oresgyniad yr Aifft gan y Mwslemiaid yn 642, a ddaeth â newidiadau cymdeithasol a diwylliannol mawr yn ei sgîl. Dioddefodd yr Eglwys Goptaidd rywfaint o erledigaeth ond ar y cyfan llwyddodd i oroesi heb orfod ildio llawer, fel yn achos sawl eglwys Gristnogol arall yn y Dwyrain Canol yn y cyfnod Mwslemaidd.

Mae dinas Alecsandria wedi chwarae rhan ganolog yn hanes yr eglwys o'r cychwyn cyntaf a hyd heddiw mae sedd y patriarch Coptaidd yno. Mae'r Coptiaid mewn cymundeb ag Eglwysi eraill y tri cyngor, yn arbennig yr Eglwys Uniongred Ethiopia, yr Eglwys Apostolaidd Armenia (eglwys genedlaethol Armenia) a'r Eglwys Uniongred Syrieg. Yn 1741 ymunodd rhai o'r Coptiaid yn yr Eglwys Gatholig fel eglwys uniadol a elwir yr Eglwys Gatholig Goptaidd. Hyd 1959 roedd yr Eglwys Uniongred Ethiopia yn rhan o'r Eglwys Goptaidd, ond yn y flwyddyn honno cyhoeddodd ei hun yn annibynnol.

Pab cyfredol yr Eglwys yw Tawadros II.

## Darllen pellach 
* Kosack, Wolfgang. *Der koptische Heiligenkalender* (Basel: Christoph Brunner, 2012). ISBN 978-3-9524018-4-2.

Categori:Coptiaid
Categori:Cristnogaeth yn yr Aifft

Coptaidd
Monoffisiaeth

Athrawiaeth Gristnogol sy'n datgan mai un natur yn unig, a hynny'n natur ddwyfol, sydd gan y Crist ymgnawdoledig yw **Monoffysiaeth** (Groeg *monos* ‘unig, ar ei ben ei hun’ + *physis* ‘natur’).

Gwrthodai'r Monoffysiaid y ddysgeidiaeth Ddyoffysaidd uniongred fod gan Grist ddwy natur, dwyfol a dynol. Daeth y rhwyg rhwng y ddwy ddysgeidiaeth i'r amlwg yn ystod Cyngor Chalcedon yn 451 ac ers hynny mae'n wahaniaeth sylfaenol rhwng y prif eglwysi Cristnogol (yn cynnwys yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol) ac Eglwysi'r tri cyngor, nifer o Eglwysi Uniongred Dwyreiniol sy'n credu mewn un natur, e.e. yr Eglwys Goptaidd.

Categori:Cristnogaeth
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:Yr Eglwys Goptaidd
Zarathustra

Proffwyd Iranaidd a sefydlydd Zoroastriaeth oedd **Zarathustra** neu **Zoroaster** (efallai tua 628 - 551 CC; mae rhai awdurdodau'n awgrymu dyddiad llawer cynharach).

## Bywgraffiad
Ymddengys iddo gael ei eni yng nghyffiniau Tehran. Credir ei fod yn offeiriad yn y grefydd baganaidd amldduwiog hynafol a fodolai'r adeg hynny. Dywedir iddo gael gweledigaeth o'r duw Ahura Mazda, a orchmynodd iddo greu crefydd newydd seiliedig ar ei addoliaeth.

Cyflwynodd Zarathustra gyfres o ddiwygiadau i'r hen grefydd, gan gynnwys gwaharddu defodau orgiastiaidd. Serch hynny ni waharddwyd offrymu anifeiliaid a daeth addoli'r tân sanctaidd (symbol pennaf Mazda fel duw'r haul a'r goleuni), elfen hynafol iawn yng nghrefydd y wlad, i fwynhau rhan ganolog yn y grefydd newydd.

## Llenyddiaeth
Cedwir yr athrawiaeth a briodolir i Zarathustra yn emynau y *Gathas* a'r *Avesta*; y mwyaf adnabyddus o'r gweithiau hyn yw'r *Zend Avesta*.

## Dylanwad
Ysgrifennodd yr awdur Almaenig Friedrich Nietzsche ei gyfrol ddylanwadol *Also sprach Zarathustra*, a gyhoeddwyd yn 1883-5.

Categori:Arweinwyr crefyddol o Iran
Categori:Athronwyr o Iran
Categori:Llenyddiaeth Afesteg
Categori:Persiaid
Categori:Proffwydi
Categori:Zoroastriaeth
Tylluan

Aderyn ysglyfaethus nosol o urdd y *Strigiformes* yw **tylluan** (hefyd **gwdihŵ**).

Mae tua 229 o rywogaethau a geir bron ym mhob gwlad yn y byd. Mae tylluanod yn hela mamaliaid bach, pryfed ac adar eraill ac mae ychydig o rywogaethau'n dal pysgod.

Dosberthir tylluanod yn ddau isurdd: yr isurdd hwn, y *Strigidae*, neu'r ‘gwir dylluanod’ ac isurdd y *Tytonidae*, neu'r ‘dylluanod gwynion’ (*barn-owls*).

Mae'r dylluan mewn mytholeg clasurol yn symbol o wybodaeth, ond mewn mytholeg Geltaidd fe'i hystyrir yn aderyn marwolaeth. Trowyd Blodeuwedd yn dylluan, fel dial am odineb gyda Gronw Pebr. Ceir ei hanes ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi, sef Math fab Mathonwy. Cynllwyniodd Blodeuwedd gyda'i chariad Gronw Pebr, arglwydd Penllyn, i ladd Lleu, ac fel cosb cafodd hi ei throi'n **dylluan** gan Gwydion.

## Rhestr rannol o rywogaethau
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25222 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Strigiformes
Rhestr llenorion o Diwnisia

Dyma restr o lenorion o Diwnisia (yn yr iaith Arabeg a'r iaith Ffrangeg):

*Ahmad al-Tifashi (?–1253)
*Ibn Khaldoun (1332–1406)
*Ahmad Kheireddine (1905-1967)
*Aboul-Qacem Echebbi (1909–1934)
*Albert Memmi (1920–2020)
*Sleim Ammar (1927-1999)
*Gisèle Halimi (1927–2020)
*Sophie El Goulli (1931–2015)
*Hédi Bouraoui (1932– )
*Youssef Rzouga (1957– )
*Walid Soliman (1975– )

Categori:Llenorion o Diwnisia
Tiwnisia
Llenorion
Rhestr llenorion o Foroco

Dyma restr o lenorion o Foroco a thiriogaeth Mwresg Andalucía.

## Llenorion Moroco
*Leila Abouzeid (1950-)
*Muhammad al-Arabi al-Darqawi (1760 - 1823)
*Ibn al-Banna al-Marrakushi (1256-1321)
*Nur Ed-Din Al Betrugi (-1204
*Allal al-Fassi (1910-1974)
*Mohammed al-Idrisi (1099-1165)
*Tewfik Allal (1947-)
*al-Zahra al-Mansouri
*Abd al Wahid Al-Marrakushi (born 1185)
*Ahmed Al Mejjati
*Muhammad al-Qadiri (1612-1673)
*Muhammad Awzal (1670-1749)
*Souad Bahechar
*Latifa Baka
*Ibn Battuta (1304–1377)
*Mohamed Ben Brahim (1897-1955)
*Siham Benchekroun
*Rajae Benchemsi
*Halima Ben Haddou
*Abdelmajid Benjelloun
*Tahar Ben Jelloun (1944- )
*Mohammed Bennis
*Mohammed Berrada
*Mahi Binebine
*Khanatta Binnuna (1940-)
*Ali Bourequat
*Hassan Bourkia (1956- )
*Ahmed Bouzafour
*Nadia Chafik
*Mohamed Choukri (1935-2003)
*Driss Chraïbi (1926-2007)
*Zakya Daoud (1937-)
*Farida Diouri
*André Elbaz
*Allal El Hajjam
*Mohammed El Ifrani (1670-1745)
*Driss El Khouri
*Edmond Amran El Maleh (1917- )
*Abdelkrim Ghallab
*Soumya Naâmane Guessous
*David Hassine (1722-1792)
*Ben Salem Himmich
*Emmanuel Hocquard
*Muhammad Ibn al-Habib (1876-1972)
*Ahmad Ibn Idris Al-Fasi (1760-1837)
*Salim Jay
*Abderrafi Jouahri
*Maati Kabbal
*Mohammed Khaïr-Eddine (1941-1995)
*Rita el Khayat
*Abdelkebir Khatibi
*Abdellatif Laabi
*Mohammed Aziz Lahbabi (1922-1993)
*Leila Lahlous
*Laila Lalami (1968)
*Wafaa Lamrani (1960)
*Fouad Laroui
*Saida Menebhi (1952-1977)
*Fatima Mernissi (1940- )
*Mohamed Mrabet
*Mostafa Nissaboury
*Rachid O
*Malika Oufkir
*Touria Oulehri
*Fouzia Rhissassi
*Abdelhadi Said
*Ahmed Sefrioui (1915-2004)
*Abdelhak Serhane
*Abu-l-Hassan ash-Shadhili (1196-1258)
*Abdellah Taïa
*Boutaina Tawil
*Mohamed Azeddine Tazi (1948)
*Bahaa Trabelsi (1968)
*Mohamed Zafzaf (1942-2001)
*Abderrahmane Zenati (1943)
*Abdallah Zrika (1953)

## Llenorion Mwresg
Arferir cyfeirio at lenorion yn yr iaith Arabeg o Andalucía, yn y cyfnod 750-1496, fel "llenorion Mwresg". Am ran helaeth o'r cyfnod Mwresg roedd Andalucía a Moroco yn un wladwriaeth.
*Ibn Rushd (Averroes)
*Muhammad Ibn Abbad Al Mutamid
*Ibn Abd Rabbih
*Ibn Al-Khatib
*Ibn Ammar
*Ibn Arabi
*Ibn Bajjah (Avempace)
*Moses ibn Ezra
*Solomon ibn Gabirol
*Ibn Hazm
*Ibn Sahl o Sevilla
*Ibn Tufail
*Ibn Quzman
*Ibn Zaydun

## Dolenni allanol
*Beirdd o Foroco 
*Y Stori Fer ym Moroco, gan Abdellatif Akbib 
*Llenorion benywaidd Moroco yn yr iaith Ffrangeg, gan Suellen Diaconoff 
*Golwg ar lenyddiaeth Moroco 

Categori:Llenorion o Foroco
Moroco
Llenorion
Rhestr llenorion o Algeria

Dyma restr o lenorion Algeriaidd:

*Abd El-Kader (1807-1883)
*Si Muhand U M'hand (c. 1845-1905)
*Abdelkader Alloula (1929-1994)
*Jean Amrouche (1907-1962)
*Marguerite Taos Amrouche (1913-1976)
*Rachid Boudjedra (1914-)
*Albert Camus (1913-1960)
*Mohammed Dib (1920-2003)
*Tahar Djaout (1954-1993)
*Assia Djebar (1936-)
*Frantz Fanon, yn enedigol o Martinique (1925-1961)
*Mouloud Feraoun (1913-1962)
*Mouloud Mammeri (1917-1989)
*Rachid Mimouni (1945-1995)
*Ahlam Mostaghanemi
*Leila Sebbar
*Jean Sénac (1926-1973)
*Kateb Yacine (1929-1989)

## Gweler hefyd
*Llenyddiaeth Arabeg
*Llenyddiaeth Ffrangeg

Categori:Llenorion o Algeria
Algeria
Llenorion
Darlledwr cyhoeddus

Cyfundrefn sy'n darlledu ar y teledu neu'r radio er budd y cyhoedd yw **Darlledwr Cyhoeddus**. Yn wahanol i ddarlledwyr masnachol, mae darlledwyr cyhoeddus fel arfer yn atebol i'w gwylwyr ac mae disgwyl i'r rhaglenni ddiwallu anghenion pob un. Oherwydd hyn, nid y ffigyrau gwylio yw'r blaenoriaeth bob tro, rhaid gwneud rhaglenni sy'n apelio at ac sy'n cynrychioli pawb yn lle mynd ar ôl y gynulleidfa fwyaf yn gyson.

Enghreifftiau o ddarlledwyr cyhoeddus yw'r BBC ac S4C.

Categori:Cyfathrebu
Categori:Teledu
Categori:Radio
ITV1

bawd|200px|Logo ITV1 ar gyfer Cymru a Lloegr

Sianel fasnachol gyntaf y Deyrnas Unedig ydy **ITV** ("*Teledu Annibynnol*"). Yn wahanol i'r BBC, sy'n atebol i'w gwylwyr gan mai nhw sy'n ariannu'r gwasanaethau, mae incwm ITV yn dibynnu ar yr arian a geir o hysbysebu ar y sianel. Erbyn heddiw, mae ITV wedi datblygu'n nifer o sianeli gwahanol, gan ddenu cynulleidfaoedd mawr ar gyfer rhai o'i rhaglenni mwyaf poblogaidd.

## Dolenni allanol 
* Gwefan ITV1

Categori:Sianeli teledu
Categori:Teledu yn y Deyrnas Unedig
1530au

15g - **16g** - 17g
1480au 1490au 1500au 1510au 1520au - **1530au** - 1540au 1550au 1560au 1570au 1580au 
1530 1531 1532 1533 1534 1535 1536 1537 1538 1539

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Clement VII
*Pab Pawl III (ers 1534)
*Brenin Harri VIII o Loegr
*Brenin Iago V o'r Alban
*Brenin Ffransis I o Ffrainc
*Brenin Gustaf I o Sweden)
*Brenin Frederic I o Ddenmarc a Norwy
*Brenin Cristian III o Ddenmarc a Norwy (ers 1534)
*Ymerawdwr Jiajing (Tsieina)


Categori:Degawdau'r 16eg ganrif
E-bost

Ffordd o ysgrifennu ac anfon negeseuon yn electronaidd yw **e-bost**.

Mae e-bost wedi newid y ffordd mae pobl yn cyfarthrebu; dros gyfnod o ugain mlynedd mae'r nifer o bobl sy'n cyfathrebu trwy lythyron wedi lleihau ac mae mwy-a-mwy o bobl yn defnyddio e-bost i gyfarthrebu erbyn hyn.

 i drin a thrafod e-byst]]

Mae wedi'i seilio ar y *Simple Mail Transfer Protocol* sy'n galluogi'r cyfrifiaduron i gyfathrebu a'i gilydd dros rwydwaith neu system rhwydweithiol. Ceir system mewnol y 'mewnrwyd' neu'r intranet gan gwmnïau, hefyd i yrru negeseuon e-bost o'r naill gyfrifiadur i'r llall, weithiau wedi'u creu / addasu gan y cwmni.

Y niwsans mwyaf ynghylch yr e-bost ydy ydy'r cam-ddefnydd a wneir gan rhai pobol drwy yrru e-byst nad oes mo'u gofyn na'u hangen. Sbam ydy'r gair am y rhain. Ar adegau fe ddefnyddir spam i dargedu cwmnïau neu gyrff eraill er mwyn creu hafoc, neu er mwyn  ceisio dymchwel eu system gyfrifiadurol. Gall spam hefyd gynnwys 'attachemnts' megis firws er mwyn creu mwy o niwsans. I rwystro hyn, ceir meddalwedd gwrth-firws a ffiltrau e-bost i atal neu roi'r spam mewn *quarantine*.

## Ei darddiad
Fe grewyd yr e-bost ychydig cyn y rhyngrwyd ac yn offeryn hanfodol i greu'r rhyngrwyd.
Dangosodd y MITei *Compatible Time-Sharing System (CTSS)* yn 1961.

Roedd hyn yn galluogi nifer o ddefnyddwyr ar yr un pryd i fewngofnodi ar yr un pryd i system wedi'i osod ar gyfrifiaduron IBM7094
o gyfrifiaduron annibynnol a chadw (safio) ffeiliau ar ddisg.

Dechreuodd yr e-bost yn 1965 fel dull i ddefnyddwyr ranu cyfrifiadur *mainframe* ond mae hi'n amhosibl roi dyddiad ar y defnydd cyntaf ohono. Enwau rhai o'r cwmnïau a greodd systemau cynharaf o e-byst oedd: y Q32 gan *System Development Corporation* a CTSS gan gwmni MIT. Yn y 1970au cynnar, datblygodd Ray Tomlinson feddalwedd e-bost ar rwydwaith yr ARPAnet, rhag-flaenydd y Rhyngrwyd, tra'n gweithio gyda cwmni technoleg rhwydweithio Bolt, Beranek and Newman. Er mwyn gwahanu enw'r defnyddiwr ac enw'r cyfrifiadur, defnyddiodd y symbol @, sy'n parhau o hyd ar system ebost y Rhyngrwyd.

### Fformat
Diffinnir fformat e-byst yn yr RFC 2822 ac mewn cyfres o RFCs, RFC 2045 hyd at RFC 2049; sef casgliad a elwir yn  Multipurpose Internet Mail Extensions (MIME).

Ers 2005 mae'r safon RFC 2822 yn safon IETF a'r MIME RFC yn safonau drafft o'r enw IETF . Y dogfennau hyn yw dogfennau safoni de facto e-bost y rhyngrwyd.

Mae gan pob e-bost ddwy ran:

* Y Pen - gyda rhanau megis: *summary, sender, receiver,* a gwybodaeth arall ynghylch yr e-bost ei hun
* Y Corff - sef y neges ar ffurf testun a all hefyd gynnwys llofnod ar ei ddiwedd.

## Gweler hefyd
* AOL Mail
* Gmail
* ICloud
* Mail.ru
* Outlook.com
* Tutanota
* Yahoo! Mail
* Yandex

## Cyfeiriadau

Categori:Cyfathrebu cyfrifiadurol
Categori:Y rhyngrwyd