open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gainor Hughes

Ymprydwraig o Gymru oedd **Gainor Hughes** (1745 - 1780). Roedd diddordeb cyfoes ynddi yn canolbwyntio ar ei hympryd am bron i chwe blynedd, ac yn ystod y cyfnod hwnnw gwrthododd gynhaliaeth heblaw dŵr ffynnon wedi'i felysu ag ychydig bach o siwgr neu'n achlysurol gyda diferyn o gwrw. Daeth ei stori i’r flaen eto yn y 1870au, o bosibl o ganlyniad i gynnydd mewn achosion o ferched yn ymprydio, gan gynnwys achos lleol adnabyddus Sara Jacob.

## Bywyd cynnar 
Bedyddiwyd Hughes ar 23 Mai 1745 yn eglwys y plwyf, Llandderfel, Sir Feirionnydd, yn ferch i Hugh David, Bodelith, a'i wraig Catherine. Yn ystod ei hoes fer, daeth yn ddigon adnabyddus i deilyngu cofnod o'i marwolaeth yn y *Chester Chronicle*, ynghyd â sylw rhai o feirdd mwyaf blaenllaw traddodiad y faled yng ngogledd Cymru. Y ffynonellau hyn sy'n cynnig i ni'r wybodaeth gyfoes ynghylch ei bywyd; atynt gellir nodi traddodiadau a gadwyd ar lafar a'u gwarchod yn ysgrifenedig gan Robert Edwards (Derfel Meirion; 1813-1889), saer maen a Methodist o'i chymdogaeth, flynyddoedd lawer wedi ei marwolaeth.

## Marwolaeth ac etifeddiaeth 
Claddwyd Gainor Hughes ym mynwent Llandderfel ar 14 Mawrth 1780. Parhaodd y diddordeb yn ei hanes yn ei chymdogaeth leol, fel yr awgrymwyd gan y dystiolaeth uchod a gylchredai ar lawr gwlad. Bu ei stori'n ddigon nodedig i dynnu sylw'r arlunydd Edward Pugh (c.1761-1813), a'i crybwyllodd yn ei waith ôl-argraffedig, *Cambria Depicta: A Tour through North Wales* (1816); a byrlymodd ton newydd o chwilfrydedd yn ei chylch o'r 1870au ymlaen, o bosibl o dan ddylanwad hanes Sarah Jacob (1857-1869), y ferch ifanc o Sir Gaerfyrddin y bu ei marwolaeth yn destun trafodaeth yn y wasg Gymreig ar droad yr 1860au. Un cwestiwn nas atebwyd yn foddhaol gan awduron megis John Peter ('Ioan Pedr') a David Robert Daniel, oedd pwy oedd piau'r ddau englyn a ysgyrthrwyd ar garreg fedd Gainor Hughes. Barnodd Peter mai gwaith Jonathan Hughes oeddynt ac, wedi peth pendroni, daeth Daniel i'r casgliad ei fod yn gytûn, er na chredai i enw'r bardd erioed gael ei nodi ar y garreg. Mae tystiolaeth lawysgrifol yn awgrymu mai John Rees (Rice) o Lanrhaeadr-ym-Mochnant oedd y bardd, fodd bynnag. Roedd cyflwr y garreg eisoes yn ddifrifol pan fu Daniel yn ymchwilio i hanes Gainor a nododd ef ei bod wedi ei symud o'i safle gwreiddiol. Yn 2010 gosodwyd carreg newydd ym mynwent Llandderfel gan gymdeithas dreftadaeth leol yn nodi'i chladdedigaeth, er nas lleolwyd yn union safle'i chladdu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Cymdeithas Melinau Cymru

ger Gaerwen, Ynys Môn yn 2016, enghraifft o felin mewn perygl o droi'n fyrddin]]

Ffurfiwyd **Cymdeithas Melinau Cymru** (Saesneg: *Welsh Mills Society*) o ganlyniad i’r pryder a dyfodd yn ystod y 1970au a’r 1980au, am y sefyllfa druenus a oedd yn wynebu nifer fawr o felinau Cymru. Sylweddolwyd y pryd hynny bod angen gweithredu ar frys i’w hachub a’u hatgyweirio, neu o leiaf eu cofnodi, gan fod cymaint ohonynt yn cael eu troi’n anedd-dai, neu’n cael eu chwalu’n gyfan gwbl. 

## Sefydlu
 *Loggerheads*, Dyffryn Alyn, Sir Ddinbych]] 

Ar ddechrau 1984 ffurfiwyd gweithgor i ystyried y posibilrwydd o sefydlu partneriaeth a fyddai’n dod ag unigolion a sefydliadau ynghyd a oedd â diddordeb mewn astudio, cofnodi ac atgyweirio melinau traddodiadol, yn ogystal â chefnogi’r rhai a oedd yn dal i weithio.

Yr oedd eisoes, gan yr S.P.A.B. (Society for the Protection of Ancient Buildings), adran felinau, ond teimlwyd bod pellter y sefydliad hwn, yn Llundain, yn ei wneud yn ddieithr i’r mwyafrif. Byddai hyn hefyd yn ei gwneud yn anodd brwydro’n effeithiol a chynnal diddordeb yng Nghymru.

Erbyn haf 1984 lluniwyd Cyfansoddiad drafft, a threfnwyd y cyfarfod cyhoeddus cyntaf. Cynhaliwyd y Cyfarfod Sefydlu ar 20 Hydref 1984 yng Ngholeg Addysg Uwch Powys yn y Drenewydd. Daeth 65 person ynghyd, a chadeiriwyd y cyfarfod gan Dr Eurwyn Wiliam o Amgueddfa Werin Cymru. Amlinellwyd amcanion y Gymdeithas arfaethedig, a thrafodwyd, a chytunwyd ar Gyfansoddiad; gyda’r amcanion o: Mae Cymdiethas Melinau Cymru yn gymdeithas annibynnol Gymreig.

## Aelodaeth allanol
Mae Dr Rosie Plummer sy'n aeloda o Gymdeithas Melinau Cymru yn aelod o Fwrdd Cyfoeth Naturiol Cymru. Mae tymor ei haelodaeth ar Fwrdd CNC yn estyn hyd Hydref 2024.

## Gweler hefyd
* Melin wynt
* Melin lanw
* Melin ddŵr
* Melinfaen

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Cymdeithas Melinau Cymru
* @welshmillssociety3651 Sianel Youtube Cymdeithas Melinau Cymru
* The Welsh Mills Society: Looking back over the last 30 years - a Personal View erthygl ar hanes y Gymdiethas gan Gerallt D. Nash

Categori:Diwydiant
Categori:Dŵr
Categori:Sefydliadau 1984
Muzeum Miniaturowej Sztuki Profesjonalnej Henryk Jan Dominiak yn Tychy

Amgueddfa yw **Muzeum Miniaturowej Sztuki Profesjonalnej Henryk Jan Dominiak yn Tychy** sy'n casglu ac yn arbenigo mewn celf fodern o Wlad Pwyl, Sweden, Hwngari, Wcráin, a Brasil.  Lleolir y sefydliad ar stryd ulica Żwakowska 8/66, Tychy, sef dinas ddiwydiannol yn ne'r wlad.

Mae'r Amgueddfa 19.2 km i ffwrdd o Katowice ac mae Warsaw yn 320.7&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Pszczyna *Perl y Dywysoges Daisy* sy'n 18.8&nbsp;km i ffwrdd, y maes awyr agosaf ydy *Maes awyr rhyngwladol Katowice-Pyrzowice* sy'n 60&nbsp;km i ffwrdd.

Mae'r Amgueddfa yn aml yn rhoi eu gweithiau ar fenthyg o’r casgliad celf i arddangosfeydd dros dro ym i amgueddfeydd ac orielau eraill i gyrraedd cynulleidfa newydd a chynyddu bri.

## Gwobrau presennol
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: yn 2021 *Medal Teilyngdod Diwylliant* a *Addurn Aur Teilwng ar gyfer y Diwydiant Adeiladu* ac yn 2020 *Yr Addurn Aur er Anrhydedd Teilwng ar gyfer Voivodeship Silesia*.

## Y casgliadau
Mae'r casgliadau'n mae tua 1010 pob math o wrthrychau a chelfweithiau i gyd o orffennol nghanolbarth Ewrop, De America a gweddill y byd mae'n cynnwys nifer o cerfluniau, paentiadau, ddarluniau, brasluniau a lluniau ar raddfa fechan.

File:Taras Szewczenko 2014. 15 x 12 mm. Autor Volodymyr Goncharenko Eksponat Muzeum Miniaturowej Sztuki Profesjonalnej Henryk Jan Dominiak w Tychach.png|*Taras Shevchenko*; 15x12 mm
File:Adam Mickiewicz 22x28 mm. Artysta Anna Januszewicz-Pitlok 2022. Eksponat Muzeum Miniaturowej Sztuki Profesjonalnej Henryk Jan Dominiak w Tychach 2.png|*Adam Mickiewicz*; 28x22 mm
File:Wołodymyr Zełenski 14x22 mm. Artysta Anna Januszewicz-Pitlok 2022. Eksponat Muzeum Miniaturowej Sztuki Profesjonalnej Henryk Jan Dominiak w Tychach 2.png|*Volodymyr Zelenskyy*; 22x14 mm
File:MAL124 Czterej jeźdźcy Apokalipsy 50 x 77 mm. Artysta malarz Paweł Brodzisz olej - alkid na miedzi 2025. Eksponat Muzeum Miniaturowej Sztuki Profesjonalnej Henryk Jan Dominiak w Tychach.png|*Pedwar Marchog yr Apocalypse*; 50x77 mm
File:Sztorm 62x37 mm. Artysta Robert Marek Znajomski 2012. Eksponat Muzeum Miniaturowej Sztuki Profesjonalnej Henryk Jan Dominiak w Tychach.png|*Storm*; 37x62 mm
File:Akt żony - 17 x 35 mm. Autor Henryk Jan Dominiak 1983. Tychy Polska. Relief - wypukłorzeźba - kość zwierzęca i srebro próby 925.jpg|*Benyw noeth*; 35x17 mm

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Amgueddfeydd Gwlad Pwyl
Categori:Erthyglau LLGC 2023
John Graham Chambers

Athletwr o Gymru oedd **John Graham Chambers** (12 Chwefror 1843 – 4 Mawrth 1883). Cyflawnodd nifer o orchestion yn y byd chwaraeon yn ystod ei fywyd.

Rhwyfodd i Gaergrawnt, sefydlodd chwaraeon rhyng-golegol, hyfforddodd bedwar criw buddugol y Ras Gychod, dyfeisiodd Rheolau Queensberry, llwyfannodd Rownd Derfynol y Cwpan a Regatta Thames, sefydlodd bencampwriaethau ar gyfer biliards, bocsio, seiclo, reslo ac athletau. Rhwyfod wrth ochr Matthew Webb wrth iddo nofio'r Sianel a golygodd bapur newydd cenedlaethol.

## Bywyd cynnar 
bawd| Plas Llanelli, man geni Chambers
Ganed Chambers yn Mhlas Llanelli yn nhref Llanelli, Sir Gaerfyrddin, Cymru. Roedd yn fabi i William Chambers, tirfeddiannwr Cymreig o'r teulu Chambers. Addysgwyd ef yn Eton a Choleg y Drindod, Caergrawnt, lle y graddiodd yn BA, enillodd y Colquhoun Sculls a daeth yn Llywydd Clwb Cychod y Brifysgol.

## Gyrfa 
Cyfundrefnodd Chambers y “Rheolau Marcwis Queensberry”, yr hyn y mae bocsio modern yn seiliedig arnynt. Yn 1867, sefydlodd y rheolau, sy'n cynnwys y defnydd gofynnol o fenig bocsio, y cyfrif i ddeg a rowndiau tri munud. Mae'n aelod o'r International Boxing Hall of Fame.

Bu hefyd yn gatalydd yn sefydlu athletau amatur ym Mhrydain, wedi iddo sefydlu'r Amateur Athletic Club yn 1866, a bu'n bresennol pan ffurfiwyd y Gymdeithas Athletau Amatur yn 1880.

Rhwyfodd Chambers ddwywaith hefyd yn y Ras Gychod dros Gaergrawnt ym 1862 a 1863, gan golli’r ddau dro, a hyfforddi chwe chriw Light Blues ym 1865-66, unwaith eto wedi ei trechu. O 1871-74 hyfforddodd Caergrawnt pan gafwyd pedair buddugoliaeth ar ôl ei gilydd, gan gynnwys y gyntaf ar seddau llithro yn 1873.

## Bywyd diweddarach 
Bu farw Chambers, yn 40 oed, yn 10 Wetherby Terrace, Earls Court, Llundain ar 4 Mawrth 1883 ac mae wedi'i gladdu ym Mynwent Brompton.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gymunedol Llanelli – John Graham Chambers Plas Llanelli

Categori:Genedigaethau 1843
Categori:Marwolaethau 1883
Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Pobl o Lanelli
Mul

bawd|250px|Mul, Brasil

Mae'r **mul** yn groesryw ceffyl domestig rhwng asyn (*Equus asinus *) a cheffyl (*Equus caballus*). Mae'n epil asyn gwryw (jac) a cheffyl benywaidd (caseg). Mae'r ceffyl a'r asyn yn wahanol rywogaethau, gyda niferoedd gwahanol o gromosomau; o'r ddwy hybrid cenhedlaeth gyntaf bosibl rhyngddynt, mae'r mul yn haws i'w gael ac yn fwy cyffredin na'r hinni, sef epil ceffyl gwrywaidd (march) ac asyn benywaidd (asen).

Mae mulod yn amrywio'n fawr o ran maint, a gallant fod o unrhyw liw. Maent yn fwy amyneddgar, yn galetach ac yn para'n hirach na cheffylau, ac yn cael eu hystyried yn llai ystyfnig a mwy deallus nag asynnod.

## Enwau eraill yn y Gymraeg
Gelwir yr anifal gan enwau eraill, nifer ohonynt yn ddifriol; *bastad mul, mwlsyn, miwl, epil march ac asen.*

Honnir bod Christopher Columbus wedi dod â mulod i'r Byd Newydd.

## Anatomeg
, De Affrica, 1899-1902]]
Nodweddion corfforol mwyaf nodedig y mul yw:

* Anffrwythlon (cromosomau o ddwy rywogaeth agos ond gwahanol nad ydynt yn caniatáu paru yn ystod meiosis ac felly'r amhosibl o gynhyrchu gametau);
* Yn aml yn fwy nag asyn, gall fod yn fwy na'i ddau riant
* Cot yn aml bae neu pangar du , yn fwy anaml lliw castanwydd, llwyd neu bae twyni (cotiau smotiog neu piebald yn bodoli yn yr Unol Daleithiau)
* Pen swmpus a hirgul
* Ffroenau ychydig yn ymledu
* Clustiau hir, yn ddelfrydol canolradd o ran maint rhwng rhai'r ceffyl a'r asyn
* Esgyrn ael amlwg;
* Coesau tenau, main, tŵr canon a charnau lletach ar gyfer mulod drafft.

Mae gan y mul a'r mul y manteision canlynol:

* O'r march, mwy o nerth a mwy o faintioli na'r asyn;
* Pen asyn, mwy o sobrwydd a mwy o gadernid yn erbyn clefydau.

## Anffrwythlondeb
Mae mulod gan amlaf yn ddi-haint. Mewn pum canrif, dim ond 60 o enedigaethau naturiol y ma'r British mule society wedi'u cofnodi oherwydd croesiadau digymell rhwng mulod, sy'n dangos ymyloldeb y ffenomen a'r amhosibl bron yn ymarferol o greu rhywogaeth fasnachol hyfyw newydd ar gyfer bridwyr.

Mae'n hysbys ers 1999 mai'r gwahaniaethau mewn strwythurau cromosomaidd yn y ddwy rywogaeth riant  sy'n gyfrifol am y broblem paru cromosomau yn ystod meiosis, yn hytrach nag odrif y cromosomau mewn mulod.

## Clefydau
Mae mulod a mulod yn bresennol mewn 10% o achosion anemia hemolytig difrifol sy'n gysylltiedig â gwrthgyrff y fam sydd wedi'u cynnwys mewn colostrwm yn ystod dyddiau cyntaf bwydo ar y fron. Mae'r achos wedi'i nodi ers canol y 1940au ac ers hynny mae wedi'i ddatrys trwy ditradu gwrthgyrff, oedi wrth fwydo ar y fron, a thrallwyso celloedd gwaed y fam..

## Y Mul a niwylliant Cymru
Mae'r mul yn aml yn cael ei weld fel creadur ystyfnig, er efallai'n annwyl) ac ychydig yn dwp yn niwylliant Gymraeg.

* "Llyncu mul" - ffordd o ddweud bod rhywun yn pwdu neu mewn tymer ddrwg, "mae o'n llyncu mul am iddo golli'r gêm"
* "Cic mul" - cig galed, slei (defnyddir mwy fynych yn y Gogledd)
* Hwiangerdd 'Tasa gen i Ful Bach' - hwiangerdd i blant

## Gweler hefyd
* Asyn

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Mulography - the (Mis)Adventures of Mules in Wales  gwefan hanesion Mulod

Categori:Anifeiliaid
Categori:Anifeiliaid gwaith
Plas Glyn-y-weddw

Adeiladwyd **Plas Glyn-y-weddw** yn 1857 ar gyfer Elizabeth Jones Parry, gweddw Syr Love Jones Parry, o blasty Madryn. Serch hynny, meddir na fuodd hi erioed wedi cysgu noson yno, ac wedi ei marwolaeth hi yn 1883 a’i mab Thomas Love Duncombe Jones Parry ym 1891, prynwyd y Plas gan Solomon Andrews, gŵr busnes o Gaerdydd a oedd yn edrych i ddatblygu pen gorllewinol tref Pwllheli fel man a fyddai'n denu ymwelwyr.

Er mwyn ychwnaegu at gyfleusterau, prynodd Andrews y Plas er mwyn ei droi'n oriel gelf, a hynny tua 1896. Roedd gerddi deniadol a sylweddol gyda rhodfeydd coediog hefyd yn atyniad i ymwelwyr. Roedd lluniau gan rai o brif fesitri celf dros y canrifoedd yno, wedi eu prynu gan Andrews, ond wrth edrych ar y gyfoeth honedig a restrwyd yng nghatalog yr oriel, rhaid amau dilysrwydd enwau'r artistiaid; dichon mai copïau oeddynt ar y cyfan.

I gludo ymwelwyr yno, datblygodd Andrews dramffordd a ddefnyddid gynt i gludo cerrig a'i hail agor fel tramffordd ar gyfer tramiau a dynnid gan geffylau, hynny yn 1897. Fe alwyd y dramffordd yn Tramffordd Pwllheli a Llanbedrog a bu'n rhedeg nes i orlanw'r môr ei difetha ym 1927.
 
Cӓewyd yr oriel ar ddechrau yr Ail Ryfel Byd a bu merched Byddin Tir y Merched yn aros yn y Plas. Wedi i'r rhyfel orffen, gwerthodd y teulu Andrews y tŷ a’r gerddi a bu mewn perchnogaeth breifat am dros 30 mlynedd.

Yn ystod y cyfnod yma cafodd yr adeilad ei droi yn fflatiau preswyl ond erbyn diwedd yr 1970'au roedd yn prysur ddadfeilio. Prynodd yr artist Gwyneth ap Tomos a’i gŵr Dafydd y Plas yn 1979 a diolch i’w gwaith caled achubwyd yr adeilad rhag mynd yn adfail. Ail agorwyd oriel gelf yma ganddynt yn 1984. Erbyn hyn, mae'r Plas a'r tiroedd o'i amgylch yn eiddo i ymddiriedolaeth, ac yn agored yn rhad ac am ddim i'r cyhoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1857
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Amgueddfeydd ac orielau celf Cymru
Categori:Llanbedrog
Categori:Plasdai Gwynedd
Pigyn Clust

Band gwerin o ardal Caernarfon oedd **Pigyn Clust** a arbenigai mewn chwarae cerddoriaeth o naws Geltaidd. Cyhoeddodd y grŵp nifer o recordiau, yn cynnwys *Otitis Media*, *Perllan* ac *Enaid* . Yr aelodau oedd Ffion Haf, y lleisydd, o Lanwnda, chwaer yr awdures Angharad Tomos; Cass Meurig, ffidl a chrwth; Idris Morris Jones, yntau hefyd yn byw yn Llanwnda, ffidl; Endaf ap Ieuan, gitâr a bwswci; a Wyn Williams, gitâr a mandola. Bu'r band yn perfformio o 1998 hyd 2007, ond daeth y grŵp i ben yn dilyn marwolaeth annhymig Ffion Haf yn fuan wedyn.

Ymysg eu caneuon mwyaf poblogaidd oedd *Cân Merthyr*, cân macaronig Cymraeg a Saesneg. 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* cerddoriaeth Pigyn Clust ar wefan Last.fm

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau gwerin o Gymru
ChatGPT

{{pethau| image = {}}}

Mae **ChatGPT** (**Trawsnewidydd Cyn-hyfforddedig Cynhyrchiol Sgyrsiol**) yn sgwrsfot a ddatblygwyd gan OpenAI ac a lansiwyd ar 30 Tachwedd 2022. Yn seiliedig ar fodel iaith mawr, mae'n galluogi defnyddwyr i fireinio a llywio sgwrs yn unol â'r hyd, fformat, arddull, lefel manylder ac iaith a ddymunir. Ystyrir ysgogiadau ac atebion olynol er mwyn strwythuro'r testun mewn ffordd y gellir ei ddehongli a'i ddeall gan fodel Deallusrwydd Artiffisial cynhyrchiol (peirianneg ysgogiadau), ym mhob cam o'r sgwrs fel cyd-destun.

Erbyn Ionawr 2023, dyma oedd y feddalwedd defnyddwyr a dyfodd gyflymaf erioed, gyda dros 100 miliwn o ddefnyddwyr yn cyfrannu at dwf ym mhrisiad OpenAI i $29 biliwn. Arweiniodd dyfodiad ChatGPT at ddatblygu cynhyrchion tebyg, fel Bard, Ernie Bot, LLaMA, Claude, a Grok. Lansiodd Microsoft feddalwedd Copilot, yn seiliedig ar GPT-4 gan OpenAI. Mynegodd rai arsylwyr bryder am botensial ChatGPT a rhaglenni tebyg i ddadleoli neu wanhau deallusrwydd dynol, galluogi llên-ladrad, neu ledu camwybodaeth.

ChatGPT sy'n cael y clod am gychwyn y cyfnod presennol o ddatblygiad cyflym a digynsail ym maes deallusrwydd artiffisial.

## Cyfeiriadau 
Categori:Meddalwedd
Categori:Deallusrwydd artiffisial
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Kartini

Roedd **Kartini** (21 Ebrill 1879 - 17 Medi 1904) yn actifydd o Indonesia a eiriolodd dros hawliau menywod ac addysg menywod.

Ganwyd hi yn Jepara yn 1879 a bu farw yn Santa Clarita yn 1904. Roedd hi'n blentyn i Raden Mas Adipati Ario Sosroningrat a Mas Ayu Ngasirah.

## Gwobrau 
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Kartini yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Thit Jensen

Nofelydd ac awdur o Ddenmarc oedd **Maria Kirstine Dorothea Jensen** (19 Ionawr 1876 - 14 Mai 1957) a ysgrifennodd dan yr enw ***Thit Jensen***. Mae hi'n adnabyddus am ei straeon byrion, ei dramâu, a'i herthyglau cymdeithasol-feirniadol.

Ganwyd hi yn Farsø yn 1876 a bu farw yn Bagsværd yn 1957. Roedd hi'n blentyn i Hans Jensen a Marie Kirstine Jensen. Priododd hi Gustav Fenger.

## Gwobrau 
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Thit Jensen yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Llenorion benywaidd o Ddenmarc
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Hester Stanhope

Roedd y Fonesig **Hester Stanhope** (12 Mawrth 1776 - 23 Mehefin 1839) yn aristocrat ac yn anturiaethwr o Loegr, a deithiodd yn helaeth yn y Dwyrain Canol ar ddechrau'r 19g. Daeth yn adnabyddus am ei hymddygiad ecsentrig a'i ffordd anghonfensiynol o fyw, a dywedwyd ei bod yn ysbïwr i Lywodraeth Prydain. Ymsefydlodd yn Libanus yn y pen draw, lle bu'n byw mewn hen fynachlog hyd at ei marwolaeth yn 1839.

Ganwyd hi yn Chevening, Caint yn 1776. Roedd hi'n blentyn i Charles Stanhope a Hester Stanhope. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Lady Hester Stanhope.

## Cyfeiriadau
Categori:Ysbiwyr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1776
Categori:Marwolaethau 1839
Barbara Hepworth

Cerflunydd o Loegr oedd **Barbara Hepworth** (10 Ionawr 1903 - 20 Mai 1975), a oedd yn un o brif arlunwyr y mudiad modernaidd yn y 20g. Nodweddid ei gwaith gan ei ffurfiau haniaethol, organig, ac roedd yn arbennig o adnabyddus am ei defnydd o ddeunyddiau megis efydd, carreg, a phren.

Ganwyd hi yn Wakefield yn 1903 a bu farw ym Mhorth Ia. Priododd hi John Skeaping yn 1924 ac yna Ben Nicholsonyn yn 1938.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Barbara Hepworth.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1975
Maria Edgeworth

Awdur o Iwerddon oedd **Maria Edgeworth** (1768 - 22 Mai 1849), sy'n fwyaf adnabyddus am ei nofelau, gan gynnwys *Castle Rackrent* (1800) a *The Absentee* (1812). Roedd ei gwaith yn aml yn archwilio themâu dosbarth a rhyw, a bu’n ddylanwad pwysig ar awduron eraill y cyfnod, megis Jane Austen.

Ganwyd hi yn Swydd Rydychen yn 1768 a bu farw yn Edgeworthstown. Roedd hi'n blentyn i Richard Lovell Edgeworth a Anna Maria Edgeworth.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Maria Edgeworth.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1768
Categori:Marwolaethau 1849
Walburga Ehrengarde Helena von Hohenthal

Roedd **Walburga Ehrengarde Helena von Hohenthal** neu **Lady Paget** (1839 - 11 Hydref 1929) yn sosialydd a dyngarwr o Loegr, a oedd yn weithgar ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Roedd hi’n arbennig o adnabyddus am ei gwaith elusennol, ac roedd yn ymwneud â nifer o sefydliadau oedd â’r nod o wella bywydau menywod a phlant.

Ganwyd hi ym Merlin yn 1839. Roedd hi'n blentyn i Karl Friedrich Anton Von Hohenthal. Priododd hi Augustus Berkeley Paget.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Walburga Ehrengarde Helena von Hohenthal.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1830au
Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Marwolaethau 1929
Augusta Gregory

Dramodydd Gwyddelig, llên gwerin, a rheolwr theatr oedd yr Arglwyddes **Augusta Gregory** (15 Mawrth 1852 - 22 Mai 1932), a oedd yn ffigwr blaenllaw yn y Diwygiad Llenyddol Gwyddelig. Cyd-sefydlodd Theatr yr Abbey yn Nulyn, a ddaeth yn ganolfan bwysig ar gyfer hyrwyddo drama a diwylliant Gwyddelig.

Ganwyd hi yn Loughrea yn 1852 a bu farw ym Mharc Coole. Roedd hi'n blentyn i Dudley Persse a Frances Barry. Priododd hi William Henry Gregory.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Augusta Gregory.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Dramodwyr benywaidd o Iwerddon
Categori:Dramodwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Merched a aned yn y 1850au
Frida Uhl

Awdur a newyddiadurwr o Awstria oedd **Frida Uhl** (4 Ebrill 1872 - 28 Mehefin 1943), a oedd yn weithgar ar ddechrau'r 20g. Roedd hi'n arbennig o adnabyddus am ei gwaith fel beirniad theatr ac fel cyfieithydd llenyddiaeth Saesneg i Almaeneg.

Ganwyd hi yn Mondsee yn 1872 a bu farw yn Salzburg. Roedd hi'n blentyn i Friedrich Uhl. Priododd hi August Strindberg.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Frida Uhl.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1943
Vicki Baum

Awdur o Awstria oedd **Vicki Baum** (24 Ionawr 1888 - 29 Awst 1960), a enillodd enwogrwydd rhyngwladol yn y 1920au a'r 1930au. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei nofel *Grand Hotel* (1929), a addaswyd yn ffilm lwyddiannus yn 1932.

Ganwyd hi yn Fienna yn 1888 a bu farw yn Hollywood.  Priododd hi Max Prels yn 1906 ac yna Richard Lert yn 1916.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Vicki Baum.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1960
Sybil Thorndike

Roedd **Sybil Thorndike** (24 Hydref 1882 - 9 Mehefin 1976) yn actores o Loegr amlwg a oedd yn adnabyddus am ei pherfformiadau llwyfan a sgrin yn ystod yr 20g. Hi oedd un o arloeswyr Theatr Goffa Shakespeare yn Stratford-upon-Avon a chwaraeodd amrywiaeth eang o rolau o ddramâu clasurol i weithiau cyfoes. Defnyddiodd Thorndike ei enwogrwydd hefyd i eiriol dros gyfiawnder cymdeithasol a hawliau menywod. Bu'n aelod o'r Blaid Lafur a bu'n weithgar mewn amrywiol achosion cymdeithasol a gwleidyddol ar hyd ei hoes.

Ganwyd hi yn Gainsborough, Swydd Lincoln yn 1882 a bu farw yn Chelsea.  Priododd hi Lewis Casson.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Sybil Thorndike.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1976

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Nancy Astor

Yr Aelod Seneddol benywaidd cyntaf i gymryd ei sedd yn Nhŷ’r Cyffredin oedd **Nancy Astor, Is-iarlles Astor** (19 Mai 1879 - 2 Mai 1964). Roedd hi'n ffigwr amlwg yng ngwleidyddiaeth gwledydd Prydain a bu'n eiriol dros faterion fel pleidlais i fenywod, dirwest, a lles plant. Roedd Astor hefyd yn gefnogwr o Gynghrair y Cenhedloedd a chwaraeodd ran bwysig wrth hyrwyddo cydweithrediad rhyngwladol.

Ganwyd hi yn Danville yn 1879 a bu farw yng Nghastell Grimsthorpe. Roedd hi'n blentyn i Chiswell Langhorne a Nancy Witcher Keen. Priododd hi Robert Gould Shaw II yn 1897 ond fe wnaethon nhw ysgaru yn 1903 ac ailbriododd hi Waldorf Astor yn 1906 .

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Nancy Astor.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1964

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Cécile Chaminade

Cyfansoddwr a phianydd o Ffrainc oedd **Cécile Chaminade** (8 Awst 1857 - 13 Ebrill 1943), a enillodd enwogrwydd rhyngwladol ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Roedd hi'n arbennig o adnabyddus am ei cherddoriaeth piano a'i chaneuon, a berfformiwyd gan nifer o brif gantorion y cyfnod.

Ganwyd hi yn Quartier des Batignolles yn 1857 a bu farw yn Monte-Carlo.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Cécile Chaminade.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o Ffrainc
Categori:Merched a aned yn y 1850au
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1943

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Christina Rossetti

Bardd Saesneg a Saesnes o dras o'r Eidal oedd **Christina Rossetti** (5 Rhagfyr 1830 - 29 Rhagfyr 1894) sy'n adnabyddus am ei barddoniaeth ramantus a defosiynol. Roedd ei gweithiau, a oedd yn aml yn archwilio themâu cariad, ffydd a marwoldeb, yn boblogaidd yn ystod Oes Fictoria ac yn parhau i gael eu darllen yn eang heddiw. Roedd Rossetti hefyd yn egwlyswraig selog ac ysgrifennodd sawl emyn sy'n dal i gael eu canu mewn eglwysi heddiw.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1830 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i Gabriele Rossetti a Frances Polidori. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Christina Rossetti.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1830au
Categori:Genedigaethau 1830
Categori:Marwolaethau 1894
Mary Wortley Montagu

Roedd y Fonesig **Mary Wortley Montagu** (15 Mai 1689 - 21 Awst 1762) yn llenor a bardd o Loegr a oedd yn adnabyddus am ei llythyrau a'i hysgrifennu teithio. Mae ei llythyrau, a ysgrifennodd tra’n byw yn Nhwrci gyda’i gŵr, yn cael eu hystyried yn waith arloesol ym maes llenyddiaeth deithio ac yn rhoi cipolwg hynod ddiddorol ar fywyd yn yr Ymerodraeth Otomanaidd yn ystod y 18fed ganrif.

Ganwyd hi yn Nottingham yn 1689 a bu farw yn Nottingham. Roedd hi'n blentyn i Evelyn Pierrepont a Mary Feilding. Priododd hi Syr Edward Wortley Montagu.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Mary Wortley Montagu.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Llenorion benywaidd yr 17eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Genedigaethau 1689
Categori:Marwolaethau 1762
Friederike o Mecklenburg-Strelitz

**Friederike o Mecklenburg-Strelitz** (3 Mawrth 1778 – 29 Mehefin 1841) oedd brenhines gydweddog Hannover a gwraig y Brenin Ernst August. Roedd hi'n adnabyddus am ei gwaith elusennol a chwaraeodd ran bwysig wrth gefnogi addysg a mentrau gofal iechyd yn Hannover, yng ngogledd-orllewin yr Almaen. Roedd Friederike hefyd yn noddwr brwd o'r celfyddydau ac yn cefnogi cerddorfa llys Hannover.

Ganwyd hi yn Hannover yn 1778. Roedd hi'n blentyn i Karl II, Dug Mecklenburg-Strelitz, a'r Dywysoges Friederike o Hessen-Darmstadt. Priododd hi yn gyntaf y Tywysog Ludwig Karl o Brwsia, ac yn ail y Tywysog Friedrich Wilhelm o Solms-Braunfels. Ei thrydydd gŵr oedd y Tywysog Ernst August (), Dug Cumberland a Teviotdale, sef pumed mab Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig a Hannover ill dau.

Bu farw Friederike yn Hannover, ac fe'i claddwyd mewn mawsolëwm ym Mhalas Herrenhausen yn y ddinas honno.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Friederike o Mecklenburg-Strelitz.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1778
Categori:Marwolaethau 1841
Categori:Hanoferiaid
Categori:Pobl o Hannover
Categori:Breninesau Ewrop
Edith Evans

Actores o Loegr oedd **Edith Evans** (8 Chwefror 1888 - 14 Hydref 1976) oedd yn adnabyddus am ei pherfformiadau llwyfan a sgrin ar ddechrau'r 20g. Hi oedd un o actoresau uchaf ei pharch yn ei chyfnod a chwaraeodd amrywiaeth eang o rolau, o arwresau Shakespeare i gymeriadau digrif. Roedd Evans hefyd yn adnabyddus am ei ynganiad gwych a derbyniodd ganmoliaeth lu am ei gwaith.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1888 a bu farw yn Cranbrook.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Edith Evans.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1976

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Josephine Butler

Roedd **Josephine Butler** (13 Ebrill 1828 - 30 Rhagfyr 1906) yn ffeminist a diwygiwr cymdeithasol o Loegr a chwaraeodd ran bwysig yn y frwydr dros hawliau menywod a chyfiawnder cymdeithasol yn ystod oes Fictoria. Roedd hi'n eiriolwr lleisiol dros ddiddymu'r Deddfau Afiechydon Heintus, a ddarostyngodd fenywod i arholiadau meddygol ymledol mewn ymgais i reoli puteindra. Sefydlodd Butler hefyd y sefydliad pleidlais i fenywod cyntaf yng ngwledydd Prydain a gweithiodd yn ddiflino i wella bywydau menywod a phlant ar y cyrion.

Ganwyd hi yn Glendale yn 1828 a bu farw yn Wooler. Roedd hi'n blentyn i John Grey a Hannah Eliza Annett. Priododd hi George Butler.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Josephine Butler.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid
Categori:Diwygwyr cymdeithasol
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1820au
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Marwolaethau 1906
Beatrice Portinari

Uchelwraig Eidalaidd oedd **Beatrice Portinari** (1266 - 1290) sy'n fwyaf adnabyddus am ei hymddangosiad yn *Divine Comedy* gan Dante. Disgrifiodd Dante hi fel ei wraig ddelfrydol a'i awen, ac mae hi wedi dod yn symbol o harddwch ac ysbrydoliaeth yn llenyddiaeth a diwylliant yr Eidal. Er gwaethaf y ffaith nad oes llawer yn hysbys am ei bywyd go iawn, mae Beatrice wedi dod yn ffigwr eiconig yn llenyddiaeth yr Eidal ac yn parhau i ysbrydoli.

Ganwyd hi yn Fflorens yn 1266 a bu farw yn Fflorens. Roedd hi'n blentyn i Folco Portinari. Priododd hi Simon de Bardi.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Beatrice Portinari.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 12fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1266
Categori:Marwolaethau 1290
Frances Hodgson Burnett

Nofelydd a dramodydd o'r Unol Daleithiau a anwyd yn Lloegr oedd **Frances Hodgson Burnett** (24 Tachwedd 1849 - 29 Hydref 1924). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei straeon plant, gan gynnwys *Little Lord Fauntleroy* a *The Secret Garden*.

Ganwyd hi ym Manceinion yn 1849 a bu farw yn Plandome Manor, Efrog Newydd.  Priododd hi Swan Moses Burnett ac yna Stephen Townesend.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Frances Eliza Hodgson Burnett.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1849
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Vita Sackville-West

Bardd, nofelydd a dylunydd gerddi o Loegr oedd **Vita Sackville-West** (9 Mawrth 1892 - 2 Mehefin 1962). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei pherthynas â'r awdur Virginia Woolf, a ysbrydolodd y nofel *Orlando*. Roedd Sackville-West hefyd yn awdur medrus yn ei rhinwedd ei hun a chyhoeddodd nifer o weithiau barddoniaeth, ffuglen a ffeithiol. Roedd hi hefyd yn arddwr brwd a dyluniodd y gerddi enwog yn ei chartref, Castell Sissinghurst yng Nghaint, Lloegr.

Ganwyd hi yn Nhŷ Knole yn 1892 a bu farw yn Sissinghurst Castle Garden. Roedd hi'n blentyn i Lionel Sackville-West a Victoria Sackville-West. Priododd hi Harold Nicolson.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Vita Sackville-West.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1962
Edith Sitwell

Bardd a beirniad o Loegr oedd **Edith Sitwell** (7 Medi 1887 - 9 Rhagfyr 1964), a oedd yn aelod o'r teulu llenyddol a oedd yn cynnwys ei brodyr Osbert a Sacheverell. Roedd hi'n adnabyddus am ei barddoniaeth arbrofol a'i diddordeb yn y celfyddydau gweledol.

Ganwyd hi yn Scarborough yn 1887 a bu farw yn Ysbyty Sant Tomos. Roedd hi'n blentyn i George Sitwell a Ida Denison. 

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Edith Sitwell.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1964
Tallulah Bankhead

Actores o America oedd **Tallulah Bankhead** (31 Ionawr 1902 - 12 Rhagfyr 1968) sy'n adnabyddus am ei llais nodedig a'i rolau mewn ffilmiau ac ar y lwyfan. Roedd hi'n adnabyddus am ei ffraethineb a'i phersonoliaeth wefreiddiol, ac roedd yn ffigwr poblogaidd yn y diwydiant adloniant yn y 1920au a'r 1930au.

Ganwyd hi yn Huntsville, Alabama yn 1902 a bu farw yn Ddinas Efrog Newydd. Roedd hi'n blentyn i William B. Bankhead. Priododd hi John Emery.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Tallulah Bankhead.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1968

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Nancy Mitford

Nofelydd a chofiannydd o Loegr oedd **Nancy Mitford** (28 Tachwedd 1904 - 30 Mehefin 1973), sy'n fwyaf adnabyddus am ei nofelau *The Pursuit of Love* and *Love in a Cold Climate*. Roedd hi'n rhan o deulu Mitford, grŵp o frodyr a chwiorydd aristocrataidd a oedd yn adnabyddus am eu bywydau anghonfensiynol a dadleuol.

Ganwyd hi yn Llundain yn 1904 a bu farw yn Versailles. Roedd hi'n blentyn i David Freeman-Mitford a Sydney Bowles. Priododd hi Peter Rodd.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Nancy Mitford.

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1973

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Elizabeth Fry

Dyngarwr a diwygiwr cymdeithasol o Loegr oedd **Elizabeth Fry** (21 Mai 1780 - 12 Hydref 1845) a weithiodd i wella amodau carchardai ac i hyrwyddo addysg a lles menywod a phlant. Roedd hi hefyd yn aelod blaenllaw o gymuned y Crynwyr.

Ganwyd hi yn Norwich yn 1780 a bu farw yn Ramsgate. Roedd hi'n blentyn i John Gurney a Catherine Bell. Priododd hi Joseph Fry.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Elizabeth Fry.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr
Categori:Diwygwyr cymdeithasol
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1780
Categori:Marwolaethau 1845
Maria Louise Ramé

Nofelydd a newyddiadurwr o Loegr oedd **Maria Louise Ramé** (1839 - 25 Ionawr 1908) a ysgrifennodd dan y ffugenw **Ouida**. Roedd yn adnabyddus am ei nofelau rhamantus, a oedd yn aml yn cynnwys cymeriadau benywaidd cryf ac wedi'u leoli mewn lleoliadau egsotig.

Ganwyd hi yn Bury St Edmunds yn 1839 a bu farw yn Viareggio, yr Eidal.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Maria Louise Ramé.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr 

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Nancy Cunard

Roedd **Nancy Cunard** (10 Mawrth 1896 - 17 Mawrth 1965) yn awdur, cyhoeddwr ac actifydd gwleidyddol o Loegr a oedd yn adnabyddus am ei gwaith ar ran alltudion Affrica a chymunedau ymylol eraill. Roedd hi hefyd yn aelod o gylchoedd llenyddol ac artistig Paris yn y 1920au a'r 1930au.

Ganwyd hi yn Nevill Holt yn 1896 a bu farw yn Hôpital Cochin. Roedd hi'n blentyn i Bache Edward Cunard a Maud Cunard. Priododd hi Sydney Fairbairn.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Nancy Cunard.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr polo o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1965

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Anna Brownell Jameson

Awdures Eingl-Wyddelig a hanesydd celf oedd **Anna Brownell Jameson** (19 Mai 1794 - 17 Mawrth 1860) a ysgrifennodd nifer o lyfrau dylanwadol ar gelf a diwylliant yn y 19g. Roedd hi hefyd yn eiriolwr dros hawliau menywod ac addysg.

Ganwyd hi yn Nulyn yn 1794 a bu farw yn Llundain.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Anna Brownell Jameson.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1794
Categori:Marwolaethau 1860
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Anna Kavan

Nofelydd ac artist o Loegr a anwyd yn Ffrainc oedd **Anna Kavan** (ganwyd **Helen Emily Woods**; 10 Ebrill 1901 - 5 Rhagfyr 1968), sy'n adnabyddus am ei ffuglen swreal ac arbrofol. Roedd ei gwaith yn aml yn ymdrin â themâu megis afiechyd meddwl a chaethiwed, a thynnodd ar ei phrofiadau ei hun o’r materion hyn yn ei hysgrifennu.

Ganwyd hi yn Cannes yn 1901 a bu farw yn Llundain.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Anna Kavan.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr 

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Ruth Berghaus

Roedd **Ruth Berghaus** (2 Gorffennaf 1927 - 25 Ionawr 1996) yn gyfarwyddwr a choreograffydd o'r Almaen a oedd yn adnabyddus am ei chynhyrchiadau arloesol o operâu a gweithiau eraill ym myd theatr gerdd. Roedd hi'n ffigwr allweddol yn natblygiad opera fodern yn yr Almaen yn ail hanner yr 20g.

Ganwyd hi yn Dresden yn 1927 a bu farw yn Zeuthen.  Priododd hi Paul Dessau.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Ruth Berghaus.

## Cyfeiriadau
Categori:Dawnslunwyr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 1996
Fredrika Bremer

Awdur a ffeminist o Sweden oedd **Fredrika Bremer** (17 Awst 1801 - 31 Rhagfyr 1865) a ysgrifennodd sawl nofel a thraethawd dylanwadol yng nghanol y 19g. Roedd yn hyrwyddwr amlwg dros hawliau menywod a chwaraeodd ran bwysig yn natblygiad mudiad y merched yn Sweden.

Ganwyd hi yn Piikkiö yn 1801 a bu farw yng Nghastell Årsta. Roedd hi'n blentyn i Karl Fredric Bremer.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Fredrika Bremer.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1800au
Categori:Genedigaethau 1801
Categori:Marwolaethau 1865
Clementine Churchill

Roedd **Clementine Churchill** (1 Ebrill 1885 - 12 Rhagfyr 1977) yn wraig i Brif Weinidog gwledydd Prydain Winston Churchill ac yn ffigwr cyhoeddus amlwg yn ei rhinwedd ei hun. Roedd hi'n adnabyddus am ei gwaith ar ran amrywiaeth o achosion cymdeithasol, gan gynnwys addysg a lles plant a merched.

Ganwyd hi yn Mayfair yn 1885 a bu farw yn Knightsbridge. Roedd hi'n blentyn i George Middleton a Henrietta Ogilvy. Priododd hi Winston Churchill.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Clementine Churchill.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwygwyr cymdeithasol
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Teulu Spencer-Churchill
Christina Nilsson

Cantores opera o Sweden oedd **Christina Nilsson** (20 Awst 1843 - 22 Tachwedd 1921) a oedd yn adnabyddus am ei llais pwerus a’i pherfformiadau o weithiau gan gyfansoddwyr fel Verdi a Wagner. Hi oedd un o gantorion enwocaf ei chyfnod a pherfformiodd ledled Ewrop a'r Unol Daleithiau.

Ganwyd hi yn Vederslövs församling yn 1843 a bu farw yn Växjö. Roedd hi'n blentyn i Theodorus Nilsson a Christina Johanna Vrieze. Priododd hi Ángel Vallejo Miranda.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Christina Nilsson.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Sweden
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1840au
Categori:Genedigaethau 1843
Categori:Marwolaethau 1921
Angelica Catalani

Cantores opera o'r Eidal oedd **Angelica Catalani** (10 Mai 1780 - 13 Mehefin 1849) a oedd yn adnabyddus am ei thechneg feistrolgar a’i pherfformiadau o weithiau gan Mozart, Rossini, a chyfansoddwyr eraill. Hi oedd un o gantorion enwocaf ei chyfnod a pherfformiodd ledled Ewrop a'r Unol Daleithiau.

Ganwyd hi yn Senigallia yn 1780 a bu farw ym Mharis.  

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Angelica Catalani.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1780
Categori:Marwolaethau 1849
Categori:Merched y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Friederike Charlotte o Brwsia

Roedd y Dywysoges **Friederike o Brwsia** (; 7 Mai 1767 – 6 Awst 1820) yn aelod o deulu brenhinol Prwsia a briododd y Tywysog Frederick, Dug Efrog ac Albany, ail fab George III, brenin y Deyrnas Unedig. Roedd hi'n adnabyddus am ei gwaith elusennol a'i diddordeb yn y celfyddydau.

Ganwyd hi yn Potsdam yn 1767 a bu farw yn Weybridge, Surrey. Roedd hi'n ferch i Friedrich Wilhelm II, brenin Prwsia, ac Elisabeth Christine o Braunschweig-Wolfenbüttel.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â'r Dywysoges Friederike.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1767
Categori:Marwolaethau 1820
Categori:Tywysogesau Lloegr
Categori:Dugesau
Categori:Hanoferiaid

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Rose Macaulay

Nofelydd ac ysgrifwraig o Loegr oedd **Rose Macaulay** (1 Ebrill 1881 - 30 Hydref 1958) a ysgrifennodd dros 30 o lyfrau yn ystod ei gyrfa. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei nofelau dychanol, gan gynnwys *The Towers of Trebizond,* a enillodd Wobr Goffa James Tait Black yn 1956. Roedd Macaulay hefyd yn feirniad llenyddol uchel ei barch, a chyhoeddwyd ei thraethodau a'i hadolygiadau mewn nifer o gyfnodolion. Derbyniodd y DBE yn 1958 am ei chyfraniadau i lenyddiaeth.

Ganwyd hi yn Rugby yn 1881 a bu farw yn Llundain Fawr. Roedd hi'n blentyn i George Campbell Macaulay a Grace Mary Conybeare.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Rose Macaulay.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1958
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen
Categori:Llenorion Cristnogol o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Warwick
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Westminster
Imogen Holst

Cyfansoddwr, trefnydd, ac arweinydd o Loegr oedd '*Imogen Holst* (12 Ebrill 1907 - 9 Mawrth 1984), ac yn ferch i'r cyfansoddwr Gustav Holst. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith fel addysgwr cerdd, a bu'n dysgu yn Ysgol Dartington Hall a Phrifysgol Reading. Ysgrifennodd Holst gerddoriaeth ar gyfer dramâu radio hefyd, ac mae ei chyfansoddiadau’n cynnwys “Mass in A minor,” a berfformiwyd yng nghysegriad Eglwys Gadeiriol Coventry ym 1962.

Ganwyd hi yn Richmond upon Thames yn 1907 a bu farw yn Aldeburgh. Roedd hi'n blentyn i Gustav Holst.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Imogen Holst.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1984
Kathleen Raine

Bardd, beirniad, ac ysgolhaig o Loegr oedd **Kathleen Raine** (14 Mehefin 1908 - 6 Gorffennaf 2003) a ysgrifennodd yn helaeth am William Blake a beirdd gweledigaethol eraill. Roedd ei thad yn Sais a'i mam yn Albanes. Roedd yn hyrwyddwr pybyr dros werthoedd traddodiadol a gwybodaeth esoterig, ac roedd ei gwaith yn archwilio themâu cyfriniaeth, natur ac ysbrydolrwydd. Roedd Raine hefyd yn ymwneud â chadwraeth yr amgylchedd, a helpodd ei gweithgarwch i sefydlu Academi Temenos, sefydliad yn Llundain sy’n hyrwyddo astudio’r celfyddydau a’r gwyddorau.

Ganwyd hi yn Ilford yn 1908 a bu farw yn Llundain. Roedd hi'n blentyn i George Raine a Jessie Wilkie. Priododd hi Hugh Sykes Davies ac yna Charles Madge.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Kathleen Raine.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd benywaidd
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 2003
Agnes Mary Frances Duclaux

Awdur a chyfieithydd o Loegr oedd **Agnes Mary Frances Duclaux** (27 Chwefror 1857 - 9 Chwefror 1944) oedd yn arbenigo mewn llenyddiaeth Ffrangeg. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei chyfieithiadau o weithiau Alexandre Dumas a Victor Hugo, ac roedd hi hefyd yn awdur toreithiog. Roedd Duclaux yn aelod o'r *Société des Gens de Lettres* a'r *Société des Auteurs et Compositeurs Dramatiques*.

Ganwyd hi yn Leamington Hastings yn 1857 a bu farw yn Aurillac. Priododd hi James Darmesteter ac yna Émile Duclaux.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Agnes Mary Frances Duclaux.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1850au
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1944

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Frances Villiers

Roedd **Frances Villiers** (25 Chwefror 1753 - 23 Gorffennaf 1821), Iarlles Jersey yn llyswr gwleidyddol yng ngwledydd Prydain ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19g. Am cyfnod bu'n meistres i Brenin Siôr IV. Roedd hi'n adnabyddus am ei harddwch a'i swyn, a bu'n diddanu llawer o ffigurau blaenllaw'r dydd.  Roedd Jersey hefyd yn ymwneud â gwleidyddiaeth, ac roedd hi'n gefnogwr i'r blaid Chwigaidd.

Ganwyd hi yn St James's yn 1753 a bu farw yn Cheltenham. Roedd hi'n blentyn i Philip Twysden a Frances Carter. Priododd hi George Villiers.

## Archifau
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Frances Villiers.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1753
Categori:Marwolaethau 1821