open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michael Collins

: ''Am eraill o'r un enw, gweler Michael Collins (gwahaniaethu).''
Roedd **Michael John ("Mick") Collins** neu **Micheál Ó Coileáin** (16 Hydref
1890 – 22 Awst
1922) yn arweinydd y gwrthryfel Gwyddelig yn erbyn Prydain ac yn Weinidog Cyllid a phennaeth y Lluoedd Arfog i Weriniaeth Iwerddon
Ganed Michael Collins yn Sam's Cross, ger Clonakilty, Swydd Corc, Iwerddon, i deulu o ffermwyr gweddol gefnog. Roedd ei dad, hefyd yn Michael Collins, yn 60 oed pan briododd Marianne O'Brien. Cawsant wyth o blant, ond bu farw ei dad pan oedd Mick yn chwech oed.
Gadawodd Colins yr ysgol yn bymtheg oed ac aeth i Lundain i chwilio am waith. Yno ymunodd a'r Frawdoliaeth Weriniaethol Wyddelig (IRB), cymdeithas oedd yn ymladd am annibyniaeth Iwerddon.

## 1916
Cymerodd ran weddol amlwg yng Ngwrthryfel y Pasg yn Nulyn yn 1916, ond gan na chafodd ei adnabod fel un o'r arweinwyr, ni chafodd ei ddienyddio. Cafodd ei garcharu yng ngwersyll carchar Fron-goch ger Y Bala hyd mis Rhagfyr 1916.

## Y Rhyfel Annibyniaeth
Pan ddechreuodd Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon gydag ymladd rhwng Byddin Weriniaethol Iwerddon a'r lluoedd arfog Prydeinig, yn cynnwys y "Black and Tans", roedd Collins yn chwarae rhan amlwg iawn. Er gwaethaf holl ymdrechion y milwyr a'r plismyn Prydeinig, ni allasant ei ddal, er ei fod yn aml yn cerdded heibio iddynt ar strydoedd Dulyn. Ar 21 Tachwedd
1920 trefnodd Collins i'w ŵyr saethu 14 o swyddogion y fyddin Brydeinig oedd yn casglu gwybodaeth am y gwrthryfelwyr. Fel dial, aeth mintai o'r *Black and Tans* i gêm pêl-droed Wyddelig yn Croke Park yn Nulyn a saethu i'r dyrfa, gan ladd deuddeg, yn cynnwys un o'r chwaraewyr. Cofir am y diwrnod fel *Bloody Sunday*.
Erbyn 1921 roedd y llywodraeth Brydeinig yn barod i drafod telerau heddwch, ac aeth Collins gyda nifer o arweinwyr eraill i Lundain i negodi gyda llywodraeth David Lloyd George. Yn Nghytundeb Eingl-Wyddelig cynigiwyd iddynt wladwriaeth annibynnol, yr hyn ddaeth yn Wladwriaeth Rydd Iwerddon ar yr amod fod chwech sir yng ngogledd yr ynys yn parhau dan lywodraeth Brydeinig fel Gogledd Iwerddon. Cytunodd Collins a'r lleill, er ei fod yn gwybod y byddai hyn yn annerbyniol gan rai o'r rhai oedd wedi bod yn cyd-ymladd ag ef. Aeth yn rhyfel cartref yn erbyn y rhai oedd yn gwrthod derbyn y cytundeb, yn cynnwys Éamon de Valera. Gerllaw Corc ar 22 Awst,1922 roedd Collins yn teithio mewn modur pan ymosodwyd arno gan fintai oedd yn gwrthwynebu'r cytundeb. Gallasant fod wedi gyrru ymlaen allan o berygl, ond mynnodd Collins aros a chymeryd rhan yn yr ymladd ei hun. Tarawyd ef gan fwled a'i ladd yn y fan.

## Cofadail
Codwyd Cofadail mewn gwerthfawrogiad i waith Collins ac Arthur Griffith ar Lawnt Tŷ Leinster yn 1923. Symudwyd hi yn 1939.

## Dolenni allanol
*  Michael Collins Centre 
*  Collins 22 Society

Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1922
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Collins, Michael
Arfbais Colombia

bawd|280px|Arfbais Colombia
Mae **arfbais Colombia** yn dyddio yn ôl i 1834. Condor Andeaidd yw'r brig, a ddefnyddir yn aml yn herodraeth Dde Americanaidd gan ei fod yn symbol o ryddid. Gwelir yr arwyddair cenedlaethol, *Libertad y Orden* (Sbaeneg am "Ryddid a Threfn"), mewn ffont du ar sgrôl aur.

Mae baner Colombia yn hongian ar y ddwy ochr. Rhennir y darian yn dair adran lorweddol. Yn y cyntaf mae grawnafal, symbol o Granada Newydd,  enw Colombia pan oedd yn diriogaeth Sbaenaidd, rhwng dau *cornucopia*. Yn yr adran ganolog mae Cap Rhyddid. Map o Guldir Panama yw'r adran isaf.

Fel yn y cyn-drefedigaethau Sbaenaidd eraill, gosodir yr arfbais yng nghanol baner Colombia pan defnyddir fel lluman gwladwriaethol neu lyngesol. Mae'n debyg i arfbais Ecwador.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Colombia
Categori:Colombia
Carnedd Llywelyn

**Carnedd Llywelyn** (**Carnedd Llewelyn** ar y map OS) yw'r mynydd uchaf ym mynyddoedd y Carneddau yn Eryri. Carnedd Llywelyn yw'r mynydd uchaf yng Nghymru ar ôl Yr Wyddfa, os na ystyrir Crib y Ddysgl/Carnedd Ugain ar yr Wyddfa yn fynydd ar wahân. Mae'r ffin rhwng Gwynedd a sir Conwy yn mynd tros y copa.

## Dringo'r mynydd
Mae Carnedd Llywelyn yn fynydd pur anodd cyrraedd ato, gan ei fod ar ganol prif grib y Carneddau, rhwng Carnedd Dafydd i'r de-orllewin a Foel Grach i'r gogledd. Mae copa llai Yr Elen yn agos iawn at Garnedd Llywelyn i'r gogledd-orllewin. Gan ei fod gryn bellter o unrhyw ffordd, mae tipyn o waith cerdded i gyrraedd y copa o unrhyw gyfeiriad. Gellir ei ddringo o Gerlan ger Bethesda, gan ddilyn Afon Llafar tua chreigiau Ysgolion Duon yna dringo'r Elen a pharhau ar hyd y grib i gopa Carnedd Llywelyn. Gellir hefyd ei ddringo o'r A5 ger Helyg, gan ddilyn y ffordd drol i Ffynnon Llugwy a dringo'r llechweddau uwchben Craig yr Ysfa i'r copa. Dull arall yw ei gyrraedd ar hyd y brif grib, un ai trwy ddringo Pen yr Ole Wen o Lyn Ogwen neu ddringo Foel Fras o Abergwyngregyn. Gellir hefyd ddringo Pen Llithrig y Wrach ychydig i'r de-ddwyrain a dilyn y grib i gopa Carnedd Llywelyn.

## Yr enw
Ymddengys yn weddol sicr fod Carnedd Llywelyn wedi ei enwi ar ôl un ai Llywelyn Fawr neu Llywelyn ap Gruffudd, ond nid oes sicrwydd pa un. Yn yr un modd, enwyd Carnedd Dafydd ar ôl mab Llywelyn Fawr, Dafydd ap Llywelyn, neu ar ôl Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, ond nid oes sicrwydd pa un o'r ddau. Mae'n bosibl i'r Elen gael ei henwi ar ôl gwraig Llywelyn (Elinor); a bydd Garnedd Uchaf yn cael ei ail-enwi yn Carnedd Gwenllian yn haf 2009.

Ar y map OS mae'r enw yn cael ei sillafu fel *Carnedd Llewelyn*.

Cofnodir cerdd i'r mynydd a briodolir i'r beirdd Rhys Goch Eryri, Ieuan ap Gruffudd Leiaf ac eraill (tua 1450 efallai). Un o'r cerddi brud ydyw. Mae'r bardd yn ymddiddan â'r mynydd ac yn gofyn iddo ddarogan pryd y daw'r Mab Darogan i wared y Cymry. Mae'r ateb yn awgrymu Harri Tudur. Mae'r bardd yn annerch y mynydd fel 'Carnedd... // - llewpart ysigddart seigddur - / Llywelyn, frenin gwyn gwŷr.'

## Llyfryddiaeth
* Huw Derfel *Llawlyfr Carnedd Llywelyn* (1864) oedd y llawlyfr mynydd cyntaf yn Gymraeg
* Ioan Bowen Rees, *Bylchau* (Caerdydd, 1995). Pennod 1: 'Llawlyfr Carnedd Llywelyn'.
* Dewi Tomos *Eryri* (Gwasg Carreg Gwalch) ISBN 0-86381-994-X
* J.E. Caerwyn Williams ac eraill (gol.), *Llywelyn y Beirdd* (Barddas, 1984). Testun hwylus o'r gerdd 'Ymddiddan â Charnedd Llywelyn', ar dudalennau 110-111.

## Gweler hefyd
* Carnedd Dafydd: Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf
* Yr Elen: Elen (neu Elinor) oedd gwraig Llywelyn
* Carnedd Gwenllian: merch Llywelyn ac Elen (hyd at haf 2009: Garnedd Uchaf; ar fin cael ei ail-enwi yn "Carnedd Gwenllian")
* Y Carneddau: rhestr gyflawn
* Craig yr Ysfa: clogwyn dringo rhwng Carnedd Llywelyn a Phen yr Helgi Du

Categori:Bethesda
Categori:Caerhun
Categori:Capel Curig
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Międzyrzec Podlaski

bawd|200px|Międzyrzec Podlaski

Pentre yn ne-ddwyrain Gwlad Pwyl yw **Międzyrzec Podlaski**, rhwng Biała Podlaska a Lublin, ar lan Afon Krzna. Mae ganddo 17,300 o drigolion (yn 2005).

Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
Meirionnydd (cantref)

:*Mae hon yn erthygl am y cantref canoloesol: gweler hefyd Meirionnydd.*

Cantref yn ne teyrnas Gwynedd oedd **Meirionnydd**. Roedd yn gorwedd rhwng Afon Mawddach yn y gogledd ac Afon Dyfi yn y de ar lan Bae Ceredigion. O'r de i'r gogledd ymestynnai o Aberdyfi i fryniau'r Rhobell Fawr (i'r gogledd o dref Dolgellau heddiw. Ffiniai â chantrefi Ardudwy a Phenllyn i'r gogledd, cwmwd Mawddwy a chantref Cyfeiliog yn nheyrnas Powys i'r dwyrain a Genau'r Glyn, Ceredigion dros aber Afon Dyfi i'r de.

Fe'i rhennid yn ddau gwmwd: Tal-y-bont yn y gogledd ac Ystumanner yn y de. Cantref mynyddig ydoedd, gyda dyffrynnoedd hir yn rhedeg ar o'r de-orllewin i'r gogledd-ddwyrain a chymoedd anghysbell.

[300px|bawd|dim|Dynodai [Afon Mawddach y ffin rhwng cantref Meirionnydd ac Ardudwy]]

## Hanes
Yn ôl traddodiad enwyd y cantref ar ôl Meirion ap Tybion, ŵyr Cunedda. Cofnodir yr enw **Cantref Orddwy** fel enw ar yr ardal hefyd (o enw'r llwyth Celtaidd yr Ordoficiaid efallai). Roedd yn deyrnas annibynnol i bob pwrpas hyd at y nawfed ganrif pan roedd ym meddiant pennaeth o'r enw Cynan ap Brochwel yn 870. Daeth yn rhan o Wynedd ym 1063 ar farwolaeth Gruffudd ap Llywelyn, brenin Cymru. Bu ym meddiant teyrnas Powys wedyn tan 1123. O 1147 ymlaen roedd yn cael ei thrin fel math o atodiad i dir Gwynedd gan Cynan ab Owain Gwynedd a'i ddisgynyddion. Ar ddechrau'r 13g roedd yn cael ei reoli gan Gruffudd ap Llywelyn Fawr ar ran ei dad. Codwyd Castell y Bere gan Llywelyn Fawr yn Ystumanner, wrth droed Cader Idris, ym 1221, a daeth y cantref yn rhan o *bura* Wynedd eto. Wnaeth arglwydd Meirionnydd, Llywelyn ap Maredudd, fwynhau cyfnod byr o led-annibyniaeth yn ystod teyrnasiad Dafydd ap Llywelyn yng Ngwynedd, ond daeth ef o dan reolaeth Llywelyn Ein Llyw Olaf ym 1256. Yn 1284, o ganlyniad i Statud Rhuddlan, cafodd y cantref ei uno â Phenllyn, Ardudwy ac Edeirnion i ffurfio'r sir newydd Sir Feirionnydd.

Roedd Meirionnydd yn nodedig yn ystod yr oesoedd canol diweddar fel lleoliad di-gyfraith - digwyddodd y gwrthryfel olaf yn hanes Cymru yno yn 1498, pan gafodd Castell Harlech ei gipio am y tro olaf gan lu o Gymry.

## Brenhinoedd Meirionnydd 
* Meirion ap Tybion (445–480)
* Cadwaladr ap Meirion (480–500)
* Gwrin Farfdrwch ap Cadwaladr (500–540)
* Clydno ap Gwrin
* Gwyddno ap Clydno (540–580) 
* Idris ap Gwyddno (580–632/634)
* Sualda ap Idris (632/634–645)
* Brochwel ap Sualda (645–662)
* Einudd Bach ap Brochwel 
* Ednyfed ap Einudd 
* Brochwel ap Ednyfed
* Cynan ap Brochwel

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Llyfryddiaeth
*Geraint Bowen (gol.), *Atlas Meirionnydd* (Y Bala, 1975)

Categori:Teyrnasoedd Cymru
Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Meirionnydd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Mechain

200px|bawd|Lleoliad Mechain ar fap braslun o brif israniadau Powys

Cantref yn nheyrnas Powys oedd **Mechain**. Roedd yn un o gantrefi mwyaf deniadol y deyrnas honno ac ymhlith ei ffrwythlonaf. Gorweddai bron iawn yng nghanol yr hen Bowys. Ffiniai â chantref Caereinion i'r de, dau gwmwd Mochnant i'r gogledd, ac rhan o gantref Deuparth, cwmwd Deuddwr ac Ystrad Marchell i'r dwyrain.

Rhedai Afon Cain trwy ei ganol. Afon Efyrnwy oedd ei derfyn naturiol yn y de. Roedd yn gantref llawn coed a meysydd frwythlon, tir porfa braf a digon o bysgod ac anifeiliaid gwyllt fel ceirw i'w hela.

Rhennid y cantref yn ddau gwmwd a elwid yn Fechain Uwch Coed a Mechain Is Coed am fod coedwig anferth yng nghanol Mechain. Safai llys y cantref ar lan Afon Cain fymryn i'r dwyrain o Lanfyllin ar safle a elwir Tomen Gastell heddiw, o fewn ychydig o filltiroedd o ganolfan eglwysig Llanfechain a'i heglwys gysegredig i Sant Garmon. Y brif ganolfan eglwysig fodd bynnag oedd Meifod, a sefydlwyd gan Tysilio Sant, fab Brochwel Ysgithrog, brenin Powys ar ddiwedd y 6g. Yno ceid *clas* gydag awdurdod dros sawl egwlys lai, gan gynnwys Llanfair Caereinion. Yno ym Meifod y cleddid tywysogion Powys tan y 12g a dyfodiad yr abatai Sistersaidd.

Ar ôl i deyrnas Powys ymrannu daeth Mechain yn rhan o dreftadaeth Owain ap Madog fel un o gantrefi Powys Fadog. Yn y 14g bu ymrafael rhwng yr arglwydd Normanaidd John Charlton a Gruffydd de la Pole, un o ddisgynyddion Owain Cyfeiliog, am feddiant Mechain.

Cysylltir y brydyddes ganoloesol Gwerful Mechain â'r cantref, fel mae ei henw barddol yn awgrymu.

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Teyrnas Powys

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys
Rhinog Fach

Mae **Rhinog Fach** yn fynydd yn y Rhinogydd yng Ngwynedd. Saif fymryn i'r de o Rhinog Fawr ac i'r gogledd o Y Llethr. Fel y rhan fwyaf o'r Rhinogydd, ceir creigiau wedi eu gorchuddio gan rug, sy'n gwneud ei ddringo yn waith caled. Wrth droed Rhinog Fach mae Llyn Hywel. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 565metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn, Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 712 metr (2336 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Dringo
I ddringo'r mynydd rhaid anelu am Fwlch Drws Ardudwy, rhwng Rhinog Fach a Rhinog Fawr. Y ffordd hawddaf o'i gyrraedd yw trwy Gwm Nantcol, yn cychwyn o Lanbedr. Gellir parcio ger ffermdy Maesygarnedd, hen gartref John Jones, Maesygarnedd. Gellir hefyd  ddilyn llwybr heibio Llyn Hywel ac i ben y bwlch rhwng Rhinog Fach ac Y Llethr. Mae modd hefyd ei ddringo o'r dwyrain, gan gychwyn ychydig i'r de o bentref Trawsfynydd ac anelu am Fwlch Drws Ardudwy o'r cyfeiriad yma, ond mae'n daith llawer hirach.

## Gweler hefyd
*Rhinog Fawr y chwaer-fynydd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon Hump
Categori:Llanbedr
Morfa Nefyn

Pentref bychan yng nghymuned Nefyn, Gwynedd, Cymru, yw **Morfa Nefyn** (). Saif rhyw filltir i'r gorllewin o dref Nefyn ar ffordd y B4417 ar arfordir gogleddol Penrhyn Llŷn. Saif ar fae Porth Dinllaen sydd rhwng Trwyn Porth Dinllaen a Phenrhyn Nefyn.

Mae ganddo un dafarn a bad achub. Roedd yma waith brics o 1868 hyd 1906, ac ar un adeg roedd yn borthladd eithaf prysur. Mae'n le poblogaidd i dwristaid oherwydd y cwrs golff a chyfleusterau hwylio.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yn ôl y Cyfrifiad 2021, 72.3 y cant o'r trigolion dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg. Adroddodd y Cyfrifiad 2011 fod 72 y cant dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Hanes Morfa Nefyn o wefan Rhiw

## Oriel

Morfa NefynLB01.JPG|Golygfa o faes parcio uwchben y traeth, Morfa Nefyn
Morfa NefynLB06.JPG|Yr olygfa o'r traeth, Morfa Nefyn
Morfa NefynLB15.JPG|Yr olygfa o'r traeth
Morfa NefynLB16.JPG|Morfa Nefyn o Borthdinllaen

Categori:Arfordir Gwynedd
Categori:Nefyn
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Rheilffordd Calon Cymru

[bawd|250px|Pont dros [Afon Tywi ger Llanymddyfri]]
Cysyllta **Rheilffordd** (neu **Lein** **Calon Cymru** dref Llanelli yn ne-orllewin Cymru i Craven Arms yn Lloegr. Adnabyddir y linell am ei golygfeydd hynod.

Rhed gwasanaethau uniongyrchol ar hyd y rheilffordd hon o Abertawe i'r Amwythig ac i'r gwrthwyneb. Mae trenau'n rhedeg arni bob dydd, trenau sy'n aros mewn sawl tref a phentref ar y daith. Weithiau mae'n rhaid gofyn i'r tocynnwr i'r trên aros mewn rhai o'r llefydd lleiaf.

## Gorsafoedd
### Cymru
*Llanelli (o Abertawe a Thregŵyr drwy Linellau Gorllewin Cymru)
*Bynea
*Llangennech
*Pontarddulais
*Pantyffynnon
*Rhydaman
*Llandybïe
*Ffair-fach
*Llandeilo
*Llangadog
*Llanwrda
*Llanymddyfri
*Cynghordy
*Dinas-y-Bwlch
*Llanwrtyd
*Llangammarch
*Garth
*Cilmeri
*Heol Llanfair-ym-Muallt
*Llandrindod
*Pen-y-bont
*Dolau
*Heol Llanbister
*Llangynllo
*Cnwclas

### Lloegr
*Tref-y-clawdd (mae'r dref yng Nghymru; mae'r orsaf yn Lloegr)
*Bucknell
*Hopton Heath
*Brŵm
*Craven Arms (i Church Stretton ac Amwythig drwy Linell y Mers)

## Dolenni allanol
*Gwefan Rheilffordd Calon Cymru

Categori:Cludiant ym Mhowys
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Cludiant yn Swydd Amwythig
Calon Cymru
Calon Cymru
Peniarth 28

Llawysgrif **Peniarth 28** yw un o'r llawysgrifau Cymreig hynaf. Un o lyfrau Cyfraith Hywel Dda ydyw, a'r testun yn Lladin. Mae'n cynnwys nifer o luniau lliw i ddarlunio'r testun.

Mae'r llawysgrif yn cynnwys un o'r fersiynau o'r testun Lladin o'r cyfreithiau a adnabyddir heddiw fel y testun 'Lladin A'. Mae'r fersiwn yma o gyfraith Hywel yn tarddu o Wynedd ac yn rhan o'r corff o lyfrau cyfraith Cymreig a elwir yn Fersiwn Gwynedd. Fel y rhan fwyaf o'r llyfrau cyfraith, llyfr bach ydyw Peniarth 28, cyfleus i'w gario o gwmpas. Ei brif ddiddordeb yw'r cyfres o luniau bach yn darlunio pynciau perthnasol, er enghraifft Swyddogion Llys y Brenin, anifeiliaid a phobl gyffredin.
chwith|bawd|'Yr Hebogydd': llun yn llawysgrif **Peniarth 28**

Mae'r arbenigwr ar lyfrau Cymreig cynnar Daniel Huws yn awgrymu i'r llyfr gael ei wneud ar gyfer gŵr eglwysig fel cyfrol gyflwyno. Pwy bynnag oedd y clerigwr hwnnw, roedd Peniarth 28 yn llyfrgell abaty yng Nghaergaint tua dechrau'r 14g. Awgryma Daniel Huws ymhellach mai hwn oedd yr union lyfr y dyfynodd John Pecham, Archesgob Caergaint ohono yn ei lythyr o gerydd a chomdemniad at Llywelyn ap Gruffudd ym mis Tachwedd, 1282, pan oedd Edward I o Loegr ar fin ymosod ar Wynedd.

Cedwir y llawysgrif yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, fel rhan o'r casliad a enwir yn Llawysgrifau Peniarth.

## Llyfryddiaeth
*H.D. Emanuel (gol.), *The Latin Texts of the Welsh Laws* (Caerdydd, 1967)
*Daniel Huws, *Peniarth 28* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, 1988)
**Peniarth 28: fersiwn digidol,* Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Llyfrau'r 13eg ganrif
Categori:Llyfrau Cyfraith Cymreig
Categori:Llawysgrifau Peniarth
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Baner Ynys Manaw

[bawd|250px|de|[Delwedd:FIAV 110000.svg|23px Cymhareb: 1:2]]
Mae **baner Ynys Manaw** yn dangos arwyddlun Ynys Manaw (*tree cassyn* ym Manaweg, *triskelion* yn Saesneg, sef "tri choes") ar faner goch.

Ynys Manaw
Categori:Ynys Manaw
Cenedl

:*Erthygl am genedl yn yr ystyr ddiwylliannol yw hon. Efallai eich bod yn chwilio naill ai am cenedl enwau (gramadeg) neu am rhywedd.*
Cymuned ddynol sy'n rhannu tiriogaeth o ran hanes, chwedlau, llên gwerin, diwylliant, cyfraith neu draddodiadau yw **cenedl**. Mae'n wahanol i wlad (bro ddaearyddol) a gwladwriaeth (bro wleidyddol).

Mae aelodau'r genedl neu'r gymdeithas yn teimlo cwlwm agosrwydd, sef hunaniaeth cenedlaethol, er nad ydynt i gyd wedi cyfarfod. Gellir ei ystyried yn gymuned wedi ei ddychmygu. Mae'r syniad fod pob bob dynol yn cael eu rhannu mewn grŵpiau o'r enw cenhedloedd, yn un o athrawiaethau mwyaf dylanwadol Gorllewin Ewrop a'r Hemisffer Gorllewinol ers yr 18g hwyr. Mae cenedligrwydd yn athrawiaeth moesegol ac athroniaetol ac yn bwynt cychwyn ar gyfer ideoleg cenedlaetholdeb; mae cenedl yn fath o gymuned diwylliannnol a chymdeithasol  hunan-ddiffiniedig.  Mae aelodau "cenedl" yn rhannu huaniaeth cyffredin, a tharddiad cyffredin fel arfer, mewn hanes, llinach, teulu neu ddisgyniad. Mae cenedl yn ymestyn ar draws sawl cenhedlaeth, ac mae'r meirw yn dal i gael eu hystyried fel aelodau o'r genedl. Er enghraifft, wrth gyfeirio at "*ein* milwyr" wrth gyfeirio at frwydr neu ryfel a ddigwyddodd gannoedd o flynyddoedd yn ôl.

## Gweler hefyd
*Cenedlaetholdeb
*Cenedligrwydd
*Grŵp ethnig
*Y Cenhedloedd (term Beiblaidd ac Iddewig)

## Cyfeiriadau

Categori:Cysyniadau gwleidyddol
Categori:Daearyddiaeth wleidyddol
Categori:Grwpiau cymdeithasol
Peniarth 6

Llawysgrif Gymraeg ganoloesol yw **Peniarth 6**. Mae'n rhan o'r casgliad a elwir yn Llawysgrifau Peniarth ar ôl plasdy Peniarth ym Meirionnydd, de Gwynedd, lle cawsent eu cadw am flynyddoedd.

Ymhlith y testunau a geir ym Mheniarth 6 mae dau ddarn o destun Pedair Cainc y Mabinogi, y testun hynaf sydd ar glawr. Mae'r llawysgrif i'w ddyddio i'r cyfnod 1225-1275, efallai. Cedwir Peniarth 6  yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Categori:Llyfrau'r 13eg ganrif
Categori:Llawysgrifau Peniarth
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Genau'r Glyn (cwmwd)

:''Am y gymuned fodern yng Ngheredigion, gweler Geneu'r Glyn.*

Cwmwd yng ngogledd eithaf teyrnas Ceredigion ar lan Bae Ceredigion oedd *'Genau'r Glyn''' yn yr Oesoedd Canol a defnyddir yr enw heddiw am y gymuned. Mae'r gymuned yn cynnwys: Llandre, Dôl-y-bont a Rhydypennau. Gyda chymydau Perfedd a Chreuddyn roedd yn rhan o gantref Penweddig.

Ei ffin naturiol yn y gogledd oedd aber Afon Dyfi, lle wynebai Ystumanner, cwmwd deheuol cantref Meirionnydd dros y dŵr. Yn y dwyrain ffiniai â chantref Cyfeiliog ym Mhowys ac â chwmwd Perfedd yn y de dros Afon Clarach. Dyma gwmwd mwyaf gogleddol cantref Penweddig.

Mae gan Genau'r Glyn nifer o hynafiaethau ac mae'n ardal gyfoethog ei llên gwerin. Ceir cysylltiadau â Hanes Taliesin a goffheir yn enwau lleol fel pentref Tre Taliesin a chromlech Bedd Taliesin. Yma hefyd y lleolir chwedl Cantre'r Gwaelod. Mae Cors Fochno, ar lan Afon Dyfi, yn cael ei chrybwyll yn aml yn y brudiau fel safle brwydr dynghedfennol rhwng y Cymry a'u cynghreiriad Celtaidd a'r Saeson. Cysylltir y sant Cynfelin â'r cwmwd hefyd. Gerllaw, saif Castell Gwallter a adeiladwyd gan Walter de Bec yn ystod arhosiad byr y Normaniaid yng Ngheredigion.

Roedd y bardd Deio ab Ieuan Du (fl. tua 1450 - 1480) yn frodor o blwyf Llangynfelyn, a chafodd ei gladdu yno. Trigai mam Edward Llwyd, sef Bridget Pryse, yng Nglanffraid (Glanffred) am gyfnod.

Mae'r enw '''Genau'r Glyn''' yn dal i gael ei ddefnyddio heddiw i gyfeirio at yr ardal hanesyddol hon. Cedwir yr enw o hyd yn enw pentref Llanfihangel Genau'r Glyn.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ceredigion
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Teyrnas Ceredigion
Categori:Llên gwerin Cymru
Men at Arms

dde|bawd|Clawr y cyhoeddiad Prydeinig o *Men at Arms*

***Men at Arms*** yw'r pymthegfed nofel yng nghyfres y *Disgfyd* gan Terry Pratchett. Cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1993. Mae'r llyfr yn cael ei ystyried yn barodi o nofelau detectif ac ystrydebau'r genre. Mae'r llyfr hefyd yn ymwneud â rhagfarn hiliol y werin ac gellid gweld awgrymiad o athroniaeth Pratchett ynglŷn â wleidyddiaeth gyniau a'r gallu i lygru ymenydd dyn.

Categori:Llyfrau Disgfyd
Categori:Nofelau gan Terry Pratchett
Categori:Nofelau 1993
Anguilla

Mae **Anguilla** (ynganiad: ang-GWIL-a) yn ynys sy'n diriogaeth dramor y Deyrnas Unedig yn y Caribî, y fwyaf gogleddol o Ynysoedd Leeward yn yr Antilles. Mae'r brif ynys yn 16 milltir o hyd a 3 o led. Mae yna nifer o ynysoedd llai hefyd ond does neb yn byw yno. Y brifddinas yw The Valley. Mae'n ynys 102&nbsp;km sgwar (39.4 milltir sgwar), ac mae  13,500 (2006) yn byw arni hi.

[250px|bawd|dim|[Sandy Ground, Anguilla]]


Categori:Antilles Leiaf
Categori:Tiriogaethau dibynnol Gogledd America
Categori:Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig
Categori:Ynysoedd y Caribî
Agoriadau d4

**Agoriad d4**, neu **Agoriad Gwerinwr y Frenhines**, yw'r Agoriad Gwyddbwyll mwyaf poblogaidd yn y gêm Wyddbwyll fodern. Mae hyn oherwydd y nifer o strategaethau gwahanol all ddatblgyu o'r symudiad hwn. Gall du ateb d4 gyda nifer o symudiadau. Gall ateb gydag un o'i werinwyr, gall gynnig Gambit gwerinwr, neu gall symud un o'i farchogion. Dyma rai o brif atebion du i d4.

## Gweler Hefyd
*Gambit y Frenhines
*Amddiffyniad Nimzo-Indiaidd

Categori:Agoriadau gwyddbwyll
Afon Wen

:''Am y pentref o'r un enw yn Sir y Fflint, gweler Afon-wen.''

Pentref bychan ar afordir deheuol Penrhyn Llŷn yng Ngwynedd yw **Afon Wen** () (weithiau **Afonwen**). Saif ar y briffordd A497 tua hanner milltir i'r de o bentref Chwilog a thua hanner y ffordd rhwng Cricieth a Pwllheli, lle mae'r afon o'r un enw yn cyrraedd y môr. Mae gwersyll gwyliau Butlins ym Mhenychain ychydig i'r gorllewin.

Ar un adeg gorsaf Afon Wen oedd lle roedd rheilffordd yn gadael y brif reilffordd i Bwllheli ac yn rhedeg tua'r gogledd i gysylltu a'r rheilffordd ar hyd yr arfordir gogleddol yng Nghaernarfon. Caewyd y lein yma yn 1965 a chodwyd y trac. Mae rhan o'r lein yma, rhwng Dinas a Chaernarfon, yn awr yn rhan o drac Rheilffordd Ucheldir Cymru. Erys y cof amdani, er enghraifft yn y gân *Ar y Trên i Afon Wen* gan Sobin a'r Smaeliaid.

Mae'r Lôn Goed yn cychwyn yn Afon Wen. Ceir sawl cyfeiriad ati gan lenorion, e.e. gan y bardd R. Williams Parry yn ei gerdd 'Eifionydd'.
250px|bawd|chwith|Afon Wen

Categori:Pentrefi Gwynedd
Llithfaen

Pentref yng nghymuned Pistyll, Gwynedd, Cymru, yw **Llithfaen** (). Saif ar arfordir gogleddol penrhyn Llŷn ger llechweddau deheuol Yr Eifl ar ffordd y B4417 o Lanaelhaearn i Nefyn.

Tyfodd y boblogaeth pan agorwyd nifer o chwareli gwenithfaen ar yr Eifl yn y 19g. Adeiladwyd llawer o dai newydd ac mae cyfrifiad 1881 yn dangos nifer fawr o fewnfudwyr o ardaloedd eraill yn Llŷn ei hun, o Benmaenmawr a chyn belled â'r Alban. Yn hanner cyntaf y 19g, cyn agor chwareli llithfaen lleol fel yr un yn Nant Gwrtheyrn, arferai nifer o dyddynwyr y plwyf ychwanegu at eu hincwm trwy dorri grug ar lethrau Tre'r Ceiri a'i gludo ar eu cefnau yn feichiau mawr i'w werthu fel tanwydd ym marchnad Pwllheli am 6 cheiniog y baich.

Mae yno siop sydd yn gael ei redeg gan y gymuned a Thafarn Y Fic, sydd hefyd yn cael ei rhedeg gan gwmni cydweithredol.

O bentref Llithfaen mae modd cyrraedd Nant Gwrtheyrn ar hyd lôn sy'n arwain tua'r gogledd i gyfeiriad y môr. Yma y sefydlwyd y Ganolfan Iaith Genedlaethol. Ar un o dri chopa'r Eifl mae bryngaer enwog Tre'r Ceiri.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Y bythynod yn y Nant

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Nodiadau ar hanes y pentref gan Ioan Mai Evans (o safle we BBC Cymru

Categori:Llŷn
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Pistyll
1490au

14g - **15g** - 16g
1440au 1450au 1460au 1470au 1480au - **1490au** - 1500au 1510au 1520au 1530au 1540au
1490 1491 1492 1493 1494 1495 1496 1497 1498 1499

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*1492
**12 Hydref - Mae Cristopher Columbus yn gweld y Bahamas.
**28 Hydref - Mae Columbus yn tirio yng Nghuba.
*1493
**15 Mawrth - Mae Columbus yn dychwelyd i Sbaen.
**3 Tachwedd = Mae Columbus yn tirio yn Dominica.
**5 Mai - Mae Columbus yn tirio yn Jamaica.
*1498
**31 Gorffennaf - Mae Columbus yn tirio yn Nhrinidad.

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Innocentius VIII
*Pab Alecsander VI (ers 1492)
*Brenin Harri VII o Loegr
*Brenin Iago IV o'r Alban
*Brenin Charles VIII o Ffrainc
*Brenin Louis XII o Ffrainc (ers 1498)
*Brenin Ferdinand II o Aragon
*Brenhines Isabella o Castile
*Brenin Johan I o Ddenmarc, Norwy a Sweden (Sweden ers 1497)
*Dug Ifan III o Rwsia
*Ymerawdwr Hongzhi (Tsieina)

Categori:1490au
Gambit y Frenhines

Mae'r ddau Agoriad Gwyddbwyll sy'n dwyn y teitl **Gambit y Frenhines**, sef Gambit y Frenhines wedi'i dderbyn a Gambit y Frenhines wedi'i wrthod, wedi cael yr enw oherwydd ail symudiad gwyn, sef c4. Gyda'r symudiad hwn mae gwyn yn cynnig gwerinwr Gambit i du. Er ei fod yn dwyn yr enw Gambit, nid yw Gambit y Frenhines mewn gwirionedd yn golygu bod gwyn yn colli'r gwerinwr, gan ei fod yn medru ei ennill yn ôl y  nes ymlaen yn y gêm. Mae Gambit y Frenhines yn agoriad poblogaidd iawn mewn gemau Gwyddbwyll modern. Dyma'r symudiadau cyntaf yn agoriad Gambit y Frenhines.

  
    chwith|Agoriad d4
d5

c4
  
 
    **Gwyn yn agor gyda d4** (1.d4 )
**Du yn ateb d4 gyda d5** (1...d5 )
  **Gwyn yn chwarae c4** (2.c4 )
  

Mae dewis gan du i naill ai derbyn y Gambit neu ei wrthod.

* Gambit y Frenhines wedi'i dderbyn
* Gambit y Frenhines wedi'i wrthod

Categori:Agoriadau gwyddbwyll
Glasoed

bawd|220px|Pobl ifanc yn Oslo, Norwy.
bawd|220px|Pobl.
**Glasoed** yw'r broses o newidiadau corfforol, seicolegol a chymdeithasol sy'n digwydd wrth i blentyn newid yn oedolyn, ac i'r cyfnod hwnnw o amser mewn bywyd unigolyn. Mae'r rhan fwyaf o ferched yn dechrau glasoed yn 10 neu 11 oed, a bechgyn yn 11 oed.

## Newidiadau corfforol 
Mae tyfiant yn cyflymu trwy hanner cyntaf glasoed, ac mae'r tyfiant wedi cwblhau erbyn y diwedd. Cyn y glasoed, yr organau cenhedlu yw'r unig wahaniaeth corfforol rhwng merched a bechgyn mwy neu lai. Yn ystod y glasoed, mae gwahaniaethau mewn maint, ffurf, a swyddogaeth yn datblygu yn systemau a strwythurau corfforol.

### Newidiadau corfforol mewn merched 
bawd|220px|Merch ifanc Ewropeaidd, tua pymtheg oed.
*Datblygiad y bronnau
*Tyfiant y cedor a gwallt corfforol
*Newidiadau yn y wain, y groth, a'r wygelloedd
*Dechrau mislifiad, a ffrwythlondeb
*Tyfu'n dalach
*Newidiadau yn yr esgyrn, cyfansoddiad corfforol, a dosraniad brasder
*Newidiadau i'r croen; sawr corfforol a smotiau

### Newidiadau corfforol mewn bechgyn 
*Maint a swyddogaeth y ceilliau, ffrwythlondeb
*Tyfiant y pidyn a newidiadau eraill yn yr organau cenhedlu
*Tyfiant y cedor
*Tyfiant gwallt corfforol a'r barf
*Newid yn y llais
*Tyfu'n dalach
*Newidiadau o ran cyhyrau a siâp y corff
*Newidiadau i'r croen; sawr corfforol a smotiau

## Newidiadau seicolegol a chymdeithasol 
Mae'r cyfnod o newidiad seicolegol a chymdeithasol yn gorgyffwrdd â'r cyfnod o newid corfforol, ond mae'r ffiniau'r cyfnod yn llawer mwy amwys.

## Oriel

Aberaman Miners Training Centre (8093688755).jpg|Bechgyn ifanc yn y pwll glo, tua 1885
Psyche et LAmour.jpg|''Psyche et L'Amour'' 1889 gan Bouguereau

## Gweler hefyd 
* Arddegau

## Dolenni allanol 
* Clic - Glasoeden

Categori:Glasoed
Categori:Datblygiad corfforol
Categori:Rhyw
Gambit y Frenhines wedi'i dderbyn

Mae '''Gambit y Frenhines wedi'i dderbyn''' yn un o ddau Agoriad Gwyddbwyll sy'n boblogaidd yn Agoriad Gambit y Frenhines. Dyma brif linell yr agoriad hwn ar ôl 
* 1.d4&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;d5
* 2.c4

  
    Delwedd:Gambitbrenhines3derbyn.gif
Delwedd:Gambitbrenhines4derbyn.gif

Delwedd:Gambitbrenhines5derbyn.gif
  
 
    Mae du yn cipio Gwerinwr gwyn gan chwilio am gêm agored a chyffrous. (2...d5xc4 )
Mae gwyn yn datblygu Marchog y Brenin, gan ddyblu ei reolaeth dros d4 ac e5. (3.Mf3 )
  Mae du hefyd yn datblygu Marchog y Brenin, i atal e4, a pharatoi i Gastellu. (3...Mf6)
  

Mae Amrywiaeth Glasurol '''Gambit y Frenhines wedi'i dderbyn''' yn arwain at weld gwyn yn cipio'r Gwerinwr Gambit, a chreu sefyllfa gyfartal o ran pwyntiau ar symudiad 5. Gall ceisio amddiffyn y Gwerinwr Gambit arwain at broblemau mawr i du.

  
    Delwedd:Gambitbrenhines6derbyn.gif
Delwedd:Gambitbrenhines7derbyn.gif

Delwedd:Gambitbrenhines8derbyn.gif
  
 
    Mae gwyn yn chwarae e3 i gefnogi Gwerinwr d4, ac agor llwybr i'w Esgob Gwyn. (4.e3)
Mae du hefyd yn ymateb gydag e6 i fygwth sgwar d5, ac agor llwybr i'w Esgob Du.(4...e6)
  Mae gwyn yn cipio'r Gwerinwr Gambit ac yn datblygu ei Esgob. (5.Exc4)
  

## Crynodeb 
* 1.d4&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;d5
* 2.c4&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;d5xc4
* 3.Mf3&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Mf6
* 4.e3&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;e6
* 5.Exc4

## Dolenni Allanol
* Gambit y Frenhines wedi ei dderbyn ar gemaugwyddbwyll.com 

Categori:Agoriadau gwyddbwyll
Gambit

Mae **Gambit** yn Agoriad Gwyddbwyll ble mae darn (Gwerinwr fel arfer) yn cael ei aberthu er mwyn ennill mantais yn y gêm. Pan fod du yn chwarae Gambit gelwir hyn yn aml yn Wrthgambit. 

Gall chwaraewr Gwyddbwyll ennill mantais o chwarae Gambit mewn nifer o ffyrdd:

* **Ennill momentwm neu amser**: bydd y chwaraewr sy'n derbyn y Gambit yn defnyddio un symudiad i wneud hynny, ac efallai y bydd yn rhaid iddo ail-drefnu ei ddarnau wedyn.
* **Ennill lle neu ofod**: gall cynnig Gambit greu mwy o le ar y bwrdd i'r chwaraewr sy'n ei gynnig, gan adael iddo ddatblygu darnau yn gynt neu yn well.
* **Creu gwendidau**: gall derbyn Gambit arwain at sefyllfa wael i'r chwaraewr sy'n ei dderbyn, fel dyblu Gwerinwr neu rwystro Esgob rhag datblygu.

Categori:Agoriadau gwyddbwyll
Barf

[bawd|[Ffotograff lliw cynnar yn dangos dau fath o farf]]
Blew ar wyneb dyn yw **barf**. Fe all dyfu ar yr ên, y bochau, y gwddf ac uwchben y gwefus uchaf. Mae rhai dynion yn dewis siafio yn hytrach na thyfu barf. Mae agweddau cymdeithasol tuag at barfau yn armrywio'n aruthrol trwy'r byd, a thrwy wahanol gyfnodau hanes. Astudiaeth barfau yw **Pogonoleg**.
[bawd|chwith|Hen ŵr o [Nepal "a'i farf a'i wallt yn wyn".]]

Mae blew barfol yn cychwyn tyfu ym mlynyddoedd olaf y glasoed, pan mae dyn oddeutu 15-18 oed.

Hoffai rhai o Feirdd yr Uchelwyr ddychanu'r farf mewn cerddi sy'n ddosbarth arbennig mewn canu dychan yr Oesoedd Canol.

Categori:Blew
Categori:Anatomeg
Groeslon

Pentref yng nghymuned Llandwrog, Gwynedd, Cymru, yw **Y Groeslon** neu **Groeslon** (). Saif yn Nyffryn Nantlle gerllaw priffordd yr A487 rhwng Caernarfon a Phen-y-groes, ac ychydig i'r gorllewin o bentref Carmel a bryn Moel Tryfan. Hyd yn ddiweddar roedd yr A487 yn mynd trwy'r pentref, ond yn 2002 agorwyd ffordd osgoi newydd.

Tyfodd y Groeslon fel pentref i'r gweithwyr yn y chwareli llechi yn yr ardal. Datblygodd y pentref yn sgil agor gorsaf reilffordd yr LMS yn 1867. O'r Groeslon roedd y dramodydd John Gwilym Jones a'r bardd Tom Huws yn enedigol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Hanes y Groeslon o Safle We Dyffryn Nantlle

Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Llandwrog
Categori:Pentrefi Gwynedd
Sean Bean

Actor o Loegryw **Sean Mark Bean** (ganwyd 17 Ebrill 1959).

Cafodd ei eni yn Sheffield, Lloegr.

### Gwragedd 
#Debra James
#Melanie Hill
#Abigail Cruttenden

### Ffilmiau 
**Caravaggio* (1986)
**Patriot Games* (1992)
**GoldenEye* (1995)
**Anna Karenina* (1997)
**Bravo Two Zero* (1999)
**The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring* (2001)
**Troy* (2004)
**The Dark* (2005)

### Teledu 
**Clarissa* (1991)
**Lady Chatterley* (1993)
**Sharpe* (1994 - )
**Henry VIII* (2003)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Pobl o Sheffield
Gambit Evans

Yn 1826 cerddodd y Capten William Davies Evans, o Blwyf Sant Degwel ger Hwlffordd, i mewn i Ystafelloedd Gwyddbwyll William Lewis yn St. Martin's Lane, Llundain a chynnig chwarae rhai o chwaraewyr gwyddbwyll cryfa'r dydd. Doedd Evans ddim yn adnabyddus fel chwaraewr gwyddbwyll, ond wedi iddo esbonio pam ei fod am eu chwarae llwyddodd i berswadio A McDonnell i chwarae gêm yn ei erbyn. Roedd McDonnell yn un o'r chwaraewyr gorau gynhyrchodd Iwerddon erioed, ac un o'r cryfaf yn y Deyrnas Unedig ar y pryd. Gorffennodd y gêm ar yr 20fed symudiad a Chapten Evans yn fuddugol. Dyma ddechrau **Gambit Evans** sydd wedi cael ei ddefnyddio gan chwaraewyr fel Paul Morphy, Jan Timman, ac yn y 1990au gan Garry Kasparov, yn fwyaf arbennig mewn buddugoliaeth 25 symudiad yn erbyn Viswanathan Anand ym Mhencampwriaeth Goffa Tal yn Riga, 1995. 

Yn ôl Reuben Fine, mae Gambit Evans yn her i'r Du gan fod yr amddiffynfa arferol (chwarae ...d6 a/neu ddychwelyd milwr y gambit) yn anoddach i'w chyflawni na gyda gambitau eraill. Cafodd Fine ei guro unwaith gan y gambit hwn mewn gêm gyfeillgar yn erbyn Bobby Fischer, mewn dim ond 17 symudiad.)

Mae Gambit Evans yn gweithio fel pob gambit arall, sef bod un ochr yn cynnig darn (fel arfer gwerinwr) er mwyn ennill tempo neu safle. Yn Gambit Evans mae gwyn yn cynnig gwerinwr rheng b, a thrwy wneud hynny yn dod i reoli'r sgwariau canol a datblygu ymosodiad cryf ar f7 yn hwyrach yn y gêm. Dyma'r symudiadau: ***1.e4 e5  2.Mf3 Mc6 3.Ec4 Ec5 4.b4...*** fel yn y llun, ac fel arfer ... Exb4 5 c3 Ea5. Os yw Du'n gwrthod 4..Exb4 mae'n colli tempo'n ofnadwy.

Yn y gêm wreiddiol rhwng Evans a McDonnell roedd un symudiad arall cyn b4 pan gastellodd y Capten Evans. Dyma'r gêm honno'n llawn: 1. e4 e5 2. Mf3 Mc6 3. Ec4 Ec5 4.0-0 d6 5.b4 Exb4 6.c3 Ea5 7. d4 Eg4 8. Bb3 Bd7 9. Mg5 Md8 10. dxe5 dxe5 11. Ea3 Mh6 12. f3 Eb6+ 13. Th1 Eh5 14. Cd1 Bc8 15. Cxd8+ Bxd8 16. Mxf7 Bh4 17. Bb5+ c6 18. Bxe5+ Td7 19. Be6+ Tc7 20. Ed6# 1-0 (mae aberth hyfryd gan Evans yn symudiad 15).

Ganed William Davies Evans mewn ffermdy o'r enw Musland Farm ym Mhlwyf Sant Degwel ger Hwlffordd, Sir Benfro. Aeth i'r môr yn ifanc gan wasanaethu ar longau'r Llynges Brydeinig nes daeth Rhyfeloedd Napoléon Bonaparte i ben yn 1815. Wedyn ymunodd â'r Gwasanaeth Post a dod yn gapten pacedlong yr Auckland a hwyliau rhwng Milffwrt a Waterford yn Iwerddon. Nid oes neb yn siwr iawn ymhle y dysgodd chwarae gwyddbwyll ond mae'n debyg iddo ddyfeisio'r gambit ar y teithiau unig rhwng Cymru ac Iwerddon.

Mae rhai yn dadlau mai yn 1827 ac nid 1826 y chwaraeodd Evans yn erbyn McDonnell.

## Cyfeiriadau
* Iolo Jones a T. Llew Jones, *A Chwaraei Di Wyddbwyll?* (Gwasg Gomer, 1980), t. 43-45.

## Dolenni Allanol
* Gêmau Gambit Evans enwog ar gemaugwyddbwyll.com 

Categori:Agoriadau gwyddbwyll
Categori:Dyfeisiau o Gymru
Castell Prysor

Castell mwnt a beili ger Trawsfynydd, Gwynedd, yw **Castell Prysor**. Mae'n sefyll ar godiad tir ar lan ogleddol Afon Prysor yng Nghwm Prysor, gyda Chraig yr Aderyn (474m) y tu ôl iddo. Yn Oes y Tywysogion roedd yn amddiffyn ffin ddwyreiniol Ardudwy a'r mynediad i dde teyrnas Gwynedd.

## Adeiladwaith
Codwyd mwnt neu domen y castell ar ben craig naturiol. Fel arfer byddai tomen yn cael ei hadeiladu'n gyflym â phridd gan y Normaniaid, ond cerrig a ddefnyddid yn achos Castell Prysor. Mae hi bron yn sicr o fod yn gastell Cymreig o'r cychwyn cyntaf yn hytrach nag un a gipiwyd o ddwylo'r Normaniaid (byr fu arosiad y Normaniaid yng Ngwynedd y ganrif cyn hynny). Does dim byd llawer i'w gweld o'r adeiladwaith heddiw, ond gwyddys fod gan y mwnt orchudd o gerrig nadd wedi'u gosod â morter. Mae'r gorthwr, cadarnle'r castell, wedi diflannu, ac felly mae'n amhosibl gwybod os oedd o waith pren neu garreg. Ceir olion adeilad hirsgwar yn y beili ac olion dau arall yn ymyl y castell.

## Hanes
Dim ond un cyfeiriad hanesyddol at y castell sydd ar gael, a hynny'n ddiweddar yn ei oes. Arosodd Edward I o Loegr yno ar 1 Gorffennaf 1284 ac anfon llythyr oddi yno. Mae'n bur debyg fod y castell yn perthyn i ail hanner y 12g. Mae ei adeiladwaith a'r defnydd o graig naturiol yn atgoffa dyn o gestyll Carn Fadryn a Deudraeth. Codwyd y cestyll hynny yn y blynyddoedd ansefydlog ar ôl marwolaeth Owain Gwynedd. Syrthiodd Ardudwy a Meirionnydd i ran Cynan ab Owain Gwynedd ac mae'n bosibl fod y castell wedi'i godi ganddo fo neu ei fab Gruffudd ap Cynan ab Owain Gwynedd.

## Mynediad
Mae'r castell ar dir preifat yng Nghwm Prysor, tua phedair milltir i'r dwyrain o Drawsfynydd hyd lôn yr A4212 sy'n arwain i Lyn Celyn a'r Bala, gyferbyn i ffermdy Dôl-haidd. O Drawsfynydd mae llwybr yr hen reilffordd o'r Bala i Ffestiniog yn arwain i fyny'r cwm a heibio i'r castell. Rhif grid OS: SH 758 369.

## Llyfryddiaeth
*Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (Caerdydd, 1983)
*Paul R. Davis, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

Prysor
Prysor
Prysor
Categori:Meirionnydd
Categori:Trawsfynydd
Llanfihangel-y-Pennant (Abergynolwyn)

:''Am y pentref arall yng Ngwynedd o'r un enw, gweler Llanfihangel-y-Pennant (Cwm Pennant).''

Pentref bychan a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Llanfihangel-y-Pennant** (). Saif yn ne'r sir, heb fod ymhell o Abergynolwyn, rhwng Afon Dysynni ac Afon Cadair, ger llethrau deheuol Cadair Idris. Mae Castell y Bere, un o gadarnleoedd tywysogion Gwynedd yn y 13g, fymryn tu allan i'r pentref.

Ganed y geiriadurwr a golygydd William Owen Pughe yn y plwyf ar 7 Awst 1759. Rhodd yw prif ffenestr yr eglwys leol (gweler isod) yn 1869 i gofio am Edward Owen Pughe.

Yn 1800, cerddodd Mari Jones (neu Mary Jones) 26 milltir o Lanfihangel-y-Pennant i'r Bala i brynu Beibl Cymraeg gan y Parchedig Thomas Charles. Ysbrydolodd y digwyddiad yma Thomas Charles i sefydlu y Gymdeithas Feiblaidd Frytanaidd a Thramor.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Eglwys Sant Mihangel
bawd|450px|chwith
Mae siâp ofal y fynwent yn dyst fod yma eglwys llawer hŷn na'r adeilad a welir heddiw, a godwyd yng nghanrif 12. Fe'i cofrestrwyd gan Cadw ar 17 Mehefin 1966 yn Radd II*, a hynny oherwydd ei hoed a nodweddion o'r Oesoedd Canol, fel y fedyddfaen, y nenfwd a'r rhan fwyaf o'i muriau. Yng nghanrif 15 codwyd estyniad ar ochr ogleddol yr eglwys: capel bychan; yno, yn 2016 roedd arddangosfa o ddogfennau'n ymwneud â Mari Jones. Ceir darlun o 1869 o Fihangel a Gabriel o bobty Crist ar y brif ffenestr y tu ôl i'r allor.

Credir fod y fedyddfaen yn dyddio o ganrif 12 ac iddo ddod o Gastell y Bere; y tu allan i'r brif ffenestr, ceir bedd, gyda'r union yr un cerrig crwn, tebyg i golofnau.

Elwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cyrmu 12.tif
Elwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cyrmu 18.tif
Elwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cyrmu 19.JPG
Elwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cyrmu 40.tif
Elwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cyrmu 17.JPG
Elwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cyrmu 47.JPG

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Cofeb i Mari Jones yn Llanfihangel-y-pennant (o Casglu'r Tlysau) 

Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Dyffryn Dysynni

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Llanbedr

Mae nifer o leoedd yng Nghymru yn dwyn yr enw **Llanbedr**:

*Llanbedr, cymuned yn Ardudwy, Gwynedd
*Llanbedr, pentref ym Mhowys, ger Castell-paen
*Llanbedr Dyffryn Clwyd, yn Sir Ddinbych
*Llanbedr Felffre, yn Sir Benfro
*Llanbedr Gwynllŵg, yn Sir Fynwy
*Llanbedr Pont Steffan, yng Ngheredigion
*Llanbedr Ystrad Yw, ym Mhowys
*Llanbedr-ar-fynydd, yn Rhondda Cynon Taf
*Llanbedr-goch, ym Môn
*Llanbedr-y-cennin, yn sir Conwy
*Llanbedr-y-fro, ym Mro Morgannwg

Gweler hefyd:
*Llanbedrog, Gwynedd
*Peterstow, Lloegr
*Sant Pedr
Ail Frwydr y Somme (1918)

Brwydrwyd **Ail Frwydr y Somme 1918** ar y Blaen Gorllewinol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. O ddiwedd yr haf ym masn yr Afon Somme. Roedd yn ymateb gwrth-ymosodol i Ymosodiad Almaenig y gwanwyn, ar ôl seibiant ar gyfer ail-leoliad y milwyr.

Categori:1918
Somme 1918
Llanbedr, Gwynedd

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Llanbedr (gwahaniaethu).''

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Llanbedr** (). Saif  yn ardal Ardudwy ychydig i'r de o Harlech lle mae'r A496 i Abermaw yn croesi Afon Artro.

Tyfodd y pentref yn wreiddiol oherwydd y diwydiant llechi, ac yn awr mae'n boblogaidd gydag ymwelwyr yn ystod yr haf. Mae nifer o henebion yn y cyffiniau, yn cynnwys meini hirion o Oes yr Efydd ac olion tai crwn. Rhwng y pentref a'r môr mae twyni tywod Morfa Dyffryn a Mochras sydd hefyd yn gyrchfan boblogaidd i ymwelwyr. Caewyd maes awyr y Llu Awyr Brenhinol ar Forfa Dyffryn yn 2005. Mae'r safle wedi'i glustnodi yn Ardal Fenter gan Lywodraeth Cymru. Bwriedir hedfan dronau ac efallai awyrennau i'r gofod o'r maes awyr yn y dyfodol agos. Mae gan y pentref orsaf ar Reilffordd y Cambrian.

Rhyw filltir i'r dwyrain o'r pentref mae Pentre Gwynfryn. Y capel yma oedd capel "Salem" yn y llun enwog gan Sydney Curnow Vosper o Siân Owen, Tynyfawnog. Gerllaw Mochras gellir gweld rîff danfor Sarn Badrig ar lanw isel.

## Gefeilldref
Gefeilliwyd Llanbedr â Huchenfeld yn 2008 wedi nifer o flynyddoedd o gyfnewid rhwng yr ysgolion, eglwysi, cerddorion ac arweinwyr y cymunedau. Datblygwyd perthynas agos a sefydlwyd ewyllys da rhwng y cymunedau er cof am y digwyddiadau erchyll ym 1945 yn Pforzheim a Huchenfeld yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Pobl
*Llanbedr 50 mlynedd yn ôl”
“Gruffydd Dafydd oedd y gof [tua 1850] ac roedd yntau’n bersonoliaeth boblogaidd yn y pentref, yn ffraeth, yn siaradwr cyflym ac yn weithiwr dygn. Daeth ei efail yn fan cyfarfod i’r pentrefwyr. Roedd ganddo ddawn arbennig i doddi copr ac efydd, a phan ofynnwyd am y dull cyfrinachol, ei ateb bob amser oedd, “Mae arnoch angen lapis calamoniaris, machgen i!”

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Dinmael

Pentref, bro, hen arglwyddiaeth a chwmwd yng nghalon Gogledd Cymru yw **Dinmael**. Mae ei hanes cynnar yn dywyll ac ychydig iawn o gyfeiriadau sydd 'na iddi yn y cofnodion. Mae elfen gyntaf yr enw, 'din(as)', yn golygu 'caer, amddiffynfa', tra bod 'mael' yn golygu naill ai 'uchel' neu 'tywysog, brenin': "Y Gaer Uchel" yw'r ystyr yn ôl pob tebyg felly.

## Hanes
250px|bawd|chwith|Gwartheg ar fferm yn Ninmael.
250px|bawd|chwith|Capel Dinmael.
Mae Dinmael yn ardal yn y canol rhwng teyrnas Gwynedd a'r Berfeddwlad i'r gogledd a Phowys yn y de. Tir mynyddig uchel a rennir gan gymoedd agored ydyw. Yn y de a'r de-ddwyrain mae'n ffinio ag Edeirnion a Phenllyn, dau gantref strategol y newidiai eu meddiant rhwng Gwynedd a Phowys. Yn y gogledd ffiniai â chantrefi Rhos a Dyffryn Clwyd. Ni fu erioed yn ardal boblog ond roedd rheolaeth arni yn bwysig yn ddiweddarach yn Oes y Tywysogion oherwydd fod llwybr yn arwain i fyny o Lyndyfrdwy trwy Gerrigydrudion i gyfeiriad Nant Conwy a chalon Gwynedd.

Ar ganol y 12g Einion ab Ednyfed, brawd Gwenllïan gwraig Rhirid Flaidd, oedd arglwydd Dinmael (neu'n dal tir sylweddol yno). Owain Brogyntyn oedd arglwydd Dinmael yn 1180.

## Y fro heddiw
Mae'r rhan fwyaf o diriogaeth Bro Dinmael yn gorwedd yn sir Conwy heddiw ac mae'n sylweddol lai na'r hen gwmwd. Mae'n fro wledig, amaethyddol, heb lawer o dai. Yr unig ganolfan o unrhyw faint yw pentref bychan Y Maerdy. Ceir Ysgol Dinmael yn Ninmael sy'n cynnig addysg gynradd i blant y fro. Mae rhieni'r plant yn cael y dewis o'i hanfon i Ysgol y Berwyn, Y Bala (Gwynedd) neu Ysgol Brynhyfryd, Rhuthun (Sir Ddinbych).

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Bro Dinmael 

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Llangwm, Conwy
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Cedor

Blew sy'n tyfu o amgylch organau cenhedlu oedolion yw'r **gedor**. Er fod blew mân yn bresennol yn ystod plentyndod, yn ystod glasoed mae'r gedor yn cychwyn tyfu.

## Datblygiad y gedor
200px|bawd|Cedor wrywaidd.
Mewn merched, ymddengys blew cedor ar hyd ymylon y gweflau mwyaf (*labia majora*) yn gytaf fel arfer, gan ledaenu dros y cnwc Gwener yn y ddwy flynedd a ganlyn. Wedi 2-3 mlynedd o lasoed, (a thua'r un amser a chychwyn mislifiad yn y rhan fwyaf o laslancesi) mae siâp trionglog pendant i'r gedor. Yn y ddwy flynedd ar ôl hynny, mae'r blew yn tyfu ar du fewn y morddwydydd hefyd, ac weithiau mewn llinell tuag at y botwm bol yn ogystal.

Mewn bechgyn, ymddengys y gedor yn gyntaf fel blew mân ar y ceillgwd neu wrth waelod y pidyn. O fewn blwyddyn, mae yna flew o gwmpas gwaelod y pidyn. O fewn 3-4 mlynedd, mae'r blew yn gorchuddio'r ardal gyfagos, ac yn dod yn fwy trwchus a thywyll. Wedi oddeutu 5 mlynedd o lasoed, mae'r blew yn ymestyn i du fewn y morddwydydd, ac i fynny tua'r botwm bol yn ogystal.

Ymddengys blewiach tebyg yng ngheseiliau merched a bechgyn hefyd. Tua diwedd glasoed glaslanciau, mae blew yn cychwyn tyfu ar y frest, yr wyneb a'r cefn.

## Swyddogaeth
[200px|bawd|‘''[L'Origine du monde''’, llun a baentiwyd gan Gustave Courbet ym 1866, sy'n dangos cedor fenywaidd.]]

Gwyddys mai swyddogaeth esblygol y gedor, a blew yn gyffredinol yw i amddiffyn y corff rhag crafiadau a chosi poenus.

Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Blew
Categori:Rhyw
Categori:Glasoed
Cymdeithas Hynafiaethau Cymru

:*Gweler hefyd Cambrian a Cambria.*
**Cymdeithas Hynafiaethau Cymru** (Saesneg: *Cambrian Archaeological Association*) yw'r gymdeithas archaeolegol hynaf yng Nghymru ac un o'r rhai hynaf yn y byd. Ers ei sefydlu yn 1846 mae'n cyhoeddi ei chylchgrawn *Archaeologia Cambrensis* yn flynyddol (weithiau'n amlach, yn arbennig yn y blynyddoedd cynnar). Llysenw yr aelodau cynnar ar ei gilydd oedd 'y Cambriaid'.

## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol y Gymdeithas  (dwyieithog)

Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Hanes Cymru
Categori:Sefydliadau 1846